Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um sé þess þörf svo að unnt sé að ljúka umræðu um dagskrármálið. Við því er ekki hreyft athugasemdum þannig að það skoðast samþykkt.
Samkomulag er um eina dagskrármálið milli þingflokka, að sömu reglur gildi um þessa umræðu og um 1. umr. venjulegra lagafrumvarpa hvað ræðutíma varðar, samanber heimild í 3. mgr. 67. gr. þingskapalaga.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2017 sem er fyrsta mál 146. löggjafarþings, en frumvarpið er lagt fram við nokkuð óvanalegar aðstæður. Afráðið var síðastliðið vor að halda kosningar til Alþingis fyrr en gert hafði verið ráð fyrir og var þingi framlengt af þeim sökum til haustsins. Við eðlilegar aðstæður, ef svo mætti að orði komast, hefði átt að leggja frumvarpið fram á fyrsta fundi þings annan þriðjudag í september. Það hefur hins vegar dregist að mynda nýja ríkisstjórn. Frumvarpið er því lagt fram af starfsstjórn sem situr tímabundið. Aðeins eru þrjú fordæmi fyrir því að slíkar stjórnir hafi lagt fram frumvörp til fjárlaga, en það var árin 1945, 1947 og 1950. Þegar litið er til umboðs og heimilda starfsstjórnar sem situr til bráðabirgða og gegnir störfum sem nauðsynleg eru við daglega stjórn landsmála er talið að henni beri að leggja fram frumvarp til fjárlaga enda áskilur 42. gr. stjórnarskrárinnar framlagningu þess fyrir það fjárhagsár sem í hönd fer. Stjórnarskráin kveður enn fremur á um í 41. gr. að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Ljóst er að hafi fjárlagafrumvarp ekki verið lagt fram og samþykkt fyrir upphaf nýs árs mundi skorta heimildir í lögum til að tryggja framhald og samfellu í starfsemi ríkisins. Skylda til þess að leggja fram fjárlagafrumvarp hvílir á fjármála- og efnahagsráðherra í samræmi við forsetaúrskurð um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Virðulegi forseti. Fjárlagafrumvarp er nú lagt fram í fyrsta sinn á grundvelli nýrra laga um opinber fjármál. Fjármálastefna og fjármálaáætlun á grunni sömu laga voru lagðar fram í formi tveggja tillagna til þingsályktana í apríl síðastliðnum. Í fjármálastefnunni voru sett fram almenn markmið um þróun opinberra fjármála til fimm ára, en í fjármálaáætluninni kom fram ítarleg útfærsla á markmiðum stefnunnar um tekjur, gjöld og efnahag hins opinberra til næstu fimm ára. Þá var stefnumótun um 34 málefnasvið kynnt í fyrsta sinn. Þingsályktanirnar voru samþykktar af Alþingi í ágúst síðastliðnum og liggja þær ályktanir til grundvallar við gerð þessa frumvarps. Með gildistöku laga um opinber fjármál um síðustu áramót var stigið mikilvægt skref til að treysta umgjörð opinberra fjármála og sköpuð skilyrði fyrir samþættingu markmiða í efnahagsmálum og fjármálum opinberra aðila. Í nýju lögunum er sérstök áhersla lögð á langtímahugsun, stöðugleika, aga við framkvæmd fjárlaga og bætt reikningsskil. Lögin ná yfir breiðara svið en eldri löggjöf um fjárreiður ríkisins og ná til fjármála hins opinbera í heild sinni, þ.e. bæði til ríkis og sveitarfélaga. Lögin treysta einnig aðkomu Alþingis að því að setja markmið í ríkisfjármálum sem og opinberum fjármálum sem liggja til grundvallar við gerð fjárlaga. Framlagning fjármálaáætlunar og fjármálastefnu síðastliðið vor og nú fjárlagafrumvarps á þeim grunni er mikilvægur liður í því að festa í sessi grunngildi laganna sem eru sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi. Samþykkt laga um opinber fjármál er einungis eitt skref í átt að betri nýtingu opinberra fjármuna og ljóst er að innleiðing þeirra umfangsmiklu breytinga sem þau hafa í för með sér verður ærið verkefni fyrir allt stjórnkerfið næstu árin. Með nýju lögunum verður sú meginbreyting á framsetningu frumvarps til fjárlaga að fjárheimildir A-hluta ríkissjóðs verða framvegis sundurgreindar eftir málefnasviðum og málaflokkum en ekki eftir stofnunum og verkefnum eins og verið hefur. Skipting fjárheimilda með þessum hætti styður við markmið laganna um heildstæðari stefnumörkun í opinberum fjármálum og auðveldar Alþingi að meta stefnu og forgangsröðun stjórnvalda. Til samræmis við þetta hefur greinargerð frumvarpsins einnig tekið breytingum. Þannig einskorðast umfjöllunin ekki við einstakar breytingar á fjárheimildum stofnana og verkefna heldur er í frumvarpinu að finna nokkuð ítarlega umfjöllun um stefnumótun einstakra málaflokka í rekstri ríkissjóðs. Þar er m.a. fjallað um markmið og aðgerðir stjórnvalda til næstu ára í viðkomandi málaflokkum og breytingum á fjárheimildum þeim tengdum fyrir næsta fjárlagaár. Framsetning 1. gr. frumvarpsins tekur mið af alþjóðlegum hagskýrslustaðli um opinber fjármál og felur í sér aukna áherslu á að mæla efnahagsleg áhrif ríkisfjármála á hagkerfið. Þar eru sýndar meginstærðir ríkisfjármála á þjóðhagsgrunni sem oft er nefndur GFS-staðall, þ.e. áætlun um tekjur og gjöld sundurliðað eftir hagrænni flokkun ásamt breytingum á eignum og skuldum. 2. og 3. gr. frumvarpsins sýna fjárheimildir eftir málefnasviðum og málaflokkum. Þær eru hins vegar settar fram á áþekkum rekstrargrunni og verið hefur, en þó með breytingum á reikningsskilagrunni ríkisins. Þá er í sundurliðun 1 greint nánar frá tekjuáætlun ríkissjóðs á þjóðhagsgrunni. Sundurliðun 2 sýnir loks skiptingu fjárheimilda eftir málefnasviðum, málaflokkum og ráðuneytum með hagrænni skiptingu. Með frumvarpinu er lagt fram sérstakt fylgirit þar sem m.a. er sýnd skipting fjárheimilda málaflokka í fjárveitingar til ríkisaðila og annarra verkefna sem tilheyra A-hluta ríkissjóðs. Í fylgiritinu er birtur samanburður á útgjöldum milli ríkisreiknings fyrir næstliðið ár, fjárveitinga á yfirstandandi ári og fjárveitinga á komandi fjárlagaári. Í lögum um opinber fjármál er einnig mælt fyrir um að birta skuli áætlun um fjárveitingar næstu tveggja ára þar á eftir, en samkvæmt frumvarpi til breytinga á þeim lögum er lagt til að framkvæmd þess ákvæðis verði frestað um eitt ár og verður slíkt áætlun því birt í fyrsta sinn í fylgiriti með frumvarpi til fjárlaga árið 2018. Í stuttu mál má segja að það hafi reynst stjórnkerfinu fullerfitt viðfangs að skipta fjárveitingum þrjú ár fram í tímann. Nóg var að gleypa breytingarnar sem ég hef hér verið að mæla fyrir að þessu sinni og ég treysti því að Alþingi sýni því skilning að stjórnkerfið hafi þó náð þeim árangri í breytingu sem birtist í frumvarpinu og fylgiritinu og við getum sammælst um að fresta þeim þætti sem varðar fjárveitingarnar næstu tvö árin þar á eftir. Eftir sem áður höfum við í höndunum fjármálaáætlunina sem sýnir málefnasviðin og skiptingu á þau fimm ár fram í tímann. Með samanburði og áætlun til lengri tíma en eins árs verður auðveldara að fylgjast með þróun fjárhags ríkisaðila og verkefna með hliðsjón af stefnumótun þeirra. Upplýsingar í fylgiritinu munu þannig auka gagnsæi ásamt því að vitneskja um fjárveitingar berst fyrr en áður til forstöðumanna ríkisstofnana og til annarra rekstraraðila. Það er ótvírætt að lögin eins og þau standa fela í sér réttarbót og ber ótvírætt að stefna að því að næst þegar fjárlög og fylgirit verða lögð fram á þinginu verði þessu lagaákvæði uppfyllt. Samhliða þeim breytingum á framsetningu fjárlaga sem reifaðar voru hér að framan var ráðuneytum falið að endurskoða framsetningu fjárlagaliða og viðfangsefna í fylgiriti. Markmiðið var að bæta yfirsýn með því að fækka minni háttar útgjaldaliðum og beina þannig sjónum fremur að stærri liðum innan þeirra 100 málaflokka sem fjárheimildir eru veittar til. Fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2017 byggist í öllum meginatriðum á þeirri fjármálastefnu og fjármálaáætlun sem samþykkt var af Alþingi í sumar, enda er um að ræða þingsályktanir sem áskilnaður er um að ríkisstjórnin gangi út frá samkvæmt lögum um opinber fjármál. Að auki hefur í frumvarpinu verið tekið tillit til fjárhagsáhrifa sem leiða af nýjum eða breyttum lögum sem Alþingi hefur samþykkt, til að mynda breytingum á lögum um almannatryggingar sem samþykktar voru fyrir nokkrum vikum síðan, en einnig er horft til ákvarðana ríkisstjórnarinnar um nokkur ný málefni sem taka þurfti afstöðu til eftir að fjármálaáætlun var lögð fram í vor, auk annarra útgjaldabreytinga sem ríkissjóður er skuldbundinn til að fjármagna. Ríkisfjármálastefna ríkisstjórnarinnar sem tók til starfa árið 2013 hefur byggst á ábyrgri stýringu ríkisfjármála og langtímasýn með ráðdeild og skynsamlega nýtingu sameiginlegra fjármuna landsmanna að leiðarljósi. Veruleg umskipti hafa orðið á stöðu ríkisfjármálanna frá árinu 2013. Afkoma ríkissjóðs hefur batnað ár frá ári eftir að sjálfvirk skuldasöfnun var stöðvuð með fjárlögum ársins 2014. Er fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2017 þar með það fjórða í röð þar sem gert er ráð fyrir hallalausum rekstri ríkissjóðs. Samanlagður afgangur á heildarafkomu ríkissjóðs árin 2014, 2015 og 2016 stefnir nú í að verða um 96 milljarðar kr. þegar litið er fram hjá um 380 milljarða kr. stöðugleikaframlögum frá slitabúum fallinna fjármálafyrirtækja sem bætast við tekjur ríkisins á árinu 2016. Endurspeglar sá árangur að með markvissum aðgerðum hefur tekist að ná jafnvægi í ríkisfjármálunum. Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2017 er áfram byggt á þeim grunni sem lagður hefur verið með hallalausum fjárlögum undanfarin þrjú ár og er gert ráð fyrir að heildarafkoman skili afgangi sem nemi ríflega 28 milljörðum kr. Það er nokkurn veginn sú útkoma sem ráð var fyrir gert í fjármálaáætluninni fyrir árin 2017–2021, eða um 1% af vergri landsframleiðslu. Annar meginþáttur í ríkisfjármálastefnu ríkisstjórnarinnar hefur verið að lækka skuldir ríkisins og draga þar með úr vaxtabyrði. Betri afkoma ríkissjóðs hefur þannig verið nýtt til að greiða niður skuldir ríkisins ásamt því að gerðar hafa verið ráðstafanir í efnahagsreikningnum í þessu skyni. Áætlað er að heildarskuldir ríkissjóðs lækki um nærri 200 milljarða á yfirstandandi ári og þær nemi 1.140 milljörðum kr. samanborið við 1.339 milljarða kr. í lok ársins 2015. Skuldir ríkisins munu halda áfram að lækka vegna bættrar afkomu ríkissjóðs og stöðugleikaframlaga, en samkvæmt lögum skulu tekjur af stöðugleikaframlögum notaðar til að greiða niður skuldir. Miðað við varfærna áætlun um skuldastýringu ættu heildarskuldir ríkissjóðs að vera komnar niður í því sem næst 1.000 milljarða að nafnvirði fyrir árslok 2017. Það felur í sér að hlutfall heildarskulda ríkisins lækki úr um 60% af vergri landsframleiðslu 2015 í 39% í árslok 2017. Gera áætlanir ráð fyrir að hlutfallið haldi áfram að lækka og verði komið niður í 29% í árslok 2021. Hér er ég að tala um hlutfall heildarskulda ríkisins. Samkvæmt viðmiðum í fjármálareglu um skuldir í nýju lögunum um opinber fjármál eru sjóðir og bankainnstæður dregnar frá heildarskuldum og kveðið á um að skuldirnar skuli á þann mælikvarða vera fyrir innan 30% af vergri landsframleiðslu. Í lögum um opinber fjármál er horft til heildarskuldanna hjá ríki og sveitarfélögum, síðan dregnir frá þessir liðir, sjóðir og bankainnstæður, og þannig fundin sú skuldaregla sem er í lögunum. Nú horfir til þess að unnt verði að ná því markmiði þegar á árinu 2018 eða 2019. Vaxtagjöld ríkissjóðs voru um 79 milljarðar árið 2015 en áætlað er að þau nemi um 69 milljörðum árið 2017. Það er lækkun um 10 milljarða á einungis tveimur árum. Eftir sem áður er arfleifð bankahrunsins þung skuldastaða með tilheyrandi vaxtabyrði sem er hærra hlutfall af tekjum hins opinbera en í nokkru ríkja Evrópusambandsins. Enn um hríð verður því áfram eitt helsta úrlausnarefnið að grynnka á skuldum ásamt því að auka traust alþjóðaaðila og fjármálamarkaðarins á stjórn opinberra fjármála til að í boði verði vaxtakjör sem eru nær því sem öðrum þjóðum standa til boða. Til marks um árangur í þeim efnum er ástæða til að nefna að lánshæfismat ríkissjóðs hjá einum matsaðilanna þriggja var hækkað um tvö þrep í einu í byrjun september. Þessi þróun kemur fleiri aðilum til góða, svo sem opinberum fyrirtækjum og viðskiptabönkunum, stórum fyrirtækjum sem hafa tekjur í erlendri mynt og ýmsum öðrum. Með traustari afkomu og lækkandi vaxtabyrði skapast raunverulegt svigrúm til að takast á við ýmis aðkallandi verkefni eins og uppbyggingu innviða og styrkingu á grunnþjónustu ríkisins sem mun þegar fram í sækir skila íslensku samfélagi miklum ábata. Virðulegi forseti. Leiðarstef ríkisstjórnarinnar hefur verið að viðhalda efnahagslegum stöðugleika og treysta umgjörð opinberra fjármála. Þannig hafa skapast forsendur fyrir skattalækkunum og breytingum til að auka skilvirkni skattkerfisins. Stefnan hefur verið að einfalda skattkerfið, draga úr undanþágum og auka jafnræði. Sérstök áhersla hefur verið á að lækka álögur á einstaklinga. Tekjuskattur einstaklinga var lækkaður í tveimur áföngum á tímabilinu 2014–2017. Fyrra skrefið var stigið á árinu 2014, en þá var skattbyrði tekjulægri einstaklinga létt með hækkun neðri þrepamarka tekjuskattsins og lækkun miðþrepsins. Seinna skrefið var lögfest haustið 2015 þar sem þrepum er fækkað í tvö með brottfalli miðþrepsins og lækkun neðra þrepsins. Þær breytingar koma að fullu til framkvæmda 1. janúar næstkomandi. Almenn vörugjöld voru afnumin árið 2015 og allir tollar lagðir niður í tveimur áföngum á þessu ári og því næsta, að tilteknum matvörum undanskildum. Afnám tolla lækkar vöruverð til neytenda, bætir samkeppnishæfni seljenda og eykur skilvirkni á innlendum markaði. Þá hefur tryggingagjald verið lækkað um 0,74% prósentustig á undanförnum tveimur árum og virðisaukaskattskerfinu breytt í átt að meiri skilvirkni og einföldun með því að minnka þrepabilið og fækka undanþágum. Allar þessar ráðstafanir hafa á undanförnum misserum stutt við kaupmáttaraukningu almennings og skilað sér til heimilanna. Þær hafa sömuleiðis skilað sér til verslunarinnar sem býr nú við samkeppnishæf skilyrði borið saman við löndin í kringum okkur. Þar má nefna t.d. að virðisaukaskattsþrepið almenna á Íslandi er 24%. Það er hvergi lægra á Norðurlöndum. Í fjárlagafrumvarpinu 2017 eru ekki frekari áform um skattbreytingar aðrar en þær sem þegar hafa verið lögfestar eða áætlaðar í fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Á árunum 2014 og 2015 var hóflegt aðhald í vexti frumútgjalda og fjármunum sérstaklega forgangsraðað í þágu almannatrygginga, heilbrigðismála og menntamála í kjölfar umtalsverðra aðhaldsráðstafana á útgjaldahlið ríkissjóðs á árunum 2009–2012. Í fjárlögum yfirstandandi árs hafa framlög úr ríkissjóði verið aukin til að efla og bæta þjónustu velferðarkerfisins og er vöxtur útgjalda á árinu um 5%. Á árunum 2013–2016 jukust útgjöld til heilbrigðismála um ríflega 20 milljarða kr. að raungildi sem svarar til 13% raunaukningar. Í fjármálaáætluninni er gert ráð fyrir að útgjöldin aukist áfram að raungildi sem nemur 31 milljarði kr., en það jafngildir 18% raunaukningu. Uppsöfnuð raunaukning framlaga til heilbrigðismála verður þannig 34% á tímabilinu 2013–2021 gangi fjármálaáætlunin eftir. Þar af er gert ráð fyrir að framlög til heilbrigðismála aukist í kringum 7 milljarða að raungildi á næsta ári. Því til viðbótar liggja fyrir áform um að koma á breyttu greiðsluþátttökukerfi fyrir sjúklinga með einu samræmdu kostnaðarþaki til hagsbóta fyrir sjúklinga. Mun það koma til kasta Alþingis að tryggja útgjaldaheimildir og fjármögnum á fjárlögum til að mæta því. Fyrir þinginu voru kynnt drög að reglugerð um þetta efni þegar lög um greiðsluþátttökukerfið voru afgreidd á Alþingi fyrr á þessu ári. Það má gera ráð fyrir því að þau drög verði kynnt, en útgáfa og undirritun reglugerðarinnar er háð því að fjármögnun verði tryggð fyrir næsta ár. Svipaða sögu má segja um þróun útgjalda framhaldsskólastigsins. Heildarútgjöld til þess hafa aukist á árunum 2013–2016 um 25% að raungildi. Á sama tíma hefur nemendum fækkað og útgjöld á hvern nemanda hafa því aukist um 36% að raungildi. Áætlað er að ársnemum í framhaldsskólum muni fækka um 21% á næstu árum, m.a. vegna styttingar náms til stúdentsprófs. Samkvæmt fjármálaáætluninni aukast hins vegar framlög til framhaldsskóla á þeim tíma um 36% að raungildi frá árinu 2013 fram til ársins 2021, sem þýðir að hækkun framlags á hvern nemanda gæti orðið ríflega 70% á umræddu tímabili. Í fjármálaáætluninni hefur einnig verið gert ráð fyrir að rekstrarframlag háskólastigsins hækki að raunvirði um 37% á hvern ársnemanda á þessu sama tímabili, frá 2013–2021. Í því sambandi er vert að vekja athygli á því að framlög til rannsókna og tæknimála í samkeppnissjóðum jukust um ríflega 60% að raunvirði á þessu tímabili, þ.e. á tímabilinu frá 2013–2016. Ríkisstjórnin tók ákvörðun eftir samþykkt í Vísinda- og tækniráði að stórauka framlögin. Viðbótin var 2,8 milljarðar inn í þessa samkeppnissjóði, en það jafngildir að á árunum 2013–2016 hafi framlögin vaxið um 60% að raunvirði. Áætlunin gerir ráð fyrir að þau haldi áfram að aukast um 5% að raunvirði á næstu fimm árum. Staða aldraðra og öryrkja hefur verið í brennidepli að undanförnu. Lögð hefur verið sérstök áhersla á að bæta kjör þeirra sem höllum fæti standa í samfélaginu með hækkun bóta. Ný lög um almannatryggingar hækka ellilífeyrisgreiðslur umtalsvert og miðast við að lífeyrir þeirra sem engar aðrar tekjur hafa verði orðnar jafnháar og lágmarkslaun samkvæmt kjarasamningum innan tveggja ára. Breytingar á almannatryggingakerfinu fela einnig í sér sveigjanlegri starfslok, stuðla að virkari atvinnuþátttöku og einfalda og samræma réttindi og reglur í almannatryggingum og almenna lífeyrissjóðakerfinu. Breytingar á almannatryggingum og frítekjumarki ellilífeyrisþega auka útgjöld ríkissjóðs um samtals 11 milljarða kr. strax á næsta ári og eru viðbótarskuldbinding sem ekki hafði verið gert ráð fyrir í ríkisfjármálaáætluninni. Efnahagsleg endurreisn Íslands eftir fall bankakerfisins haustið 2008 er vel á veg komin og eru hagspár fyrir næstu ár afar hagfelldar. Hagvöxtur hefur verið byggður á traustum grunni undanfarin ár. Það er ágætisjafnvægi í þjóðarbúskapnum um þessar mundir. Verðbólga er lítil. Kaupmáttur vex. Atvinnustig er hátt og atvinnuleysi með því minnsta sem við höfum séð. Ágætisvöxtur er í fjárfestingu atvinnuvega samhliða aukningu í einkaneyslu. Heimili og fyrirtæki hafa nýtt hagstæðar aðstæður til að draga úr skuldsetningu og eru í betri stöðu nú en oft áður. Eignir hafa hækkað í verði. Svo mætti halda áfram. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því að það eru vaxandi líkur á því að þensla kunni að ógna jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Hraður vöxtur ferðaþjónustunnar setur viðvarandi þrýsting á krónuna. Laun hafa hækkað verulega umfram framleiðnivöxt og gera má ráð fyrir að framleiðsluspennan nái hámarki í byrjun næsta árs. Breytt umgjörð kjarasamninga er því nauðsynleg en óvissu gætir nú á vinnumarkaði, m.a. vegna þess að ekki hefur enn orðið af jöfnun lífeyrisréttinda á milli almenna og opinbera markaðarins. Ég vonast til þess að okkur auðnist að ljúka því máli á þessu þingi, helst í þessum mánuði. Það er mikið undir, ekki aðeins fyrir vinnumarkaðinn og áframhaldandi frið á vinnumarkaði, heldur er ljóst að ríki og sveitarfélög munu um áramótin þurfa að hækka iðgjöld verulega ef ekki verður brugðist við. Á undanförnum dögum og vikum hefur haldið áfram samtal við heildarsamtökin vegna þess samkomulags sem undirritað var á sínum tíma og stendur enn, enginn hefur sagt sig frá því, en samtalið snýst m.a. um það hvernig við getum aðlagað mögulegt frumvarp sem kæmi þá fram á þessu þingi að þeim sjónarmiðum sem fram hafa komið frá því málið var lagt fram á síðasta þingi fyrir kosningar. Það er uppsöfnuð fjárfestingarþörf hins opinbera sem við erum enn að glíma við. Fjárfestingarstig hins opinbera er enn tiltölulega lágt. Framboð á fasteignamarkaði er önnur áskorun sem við þurfum að horfa til á komandi misserum. Það er enn eitt úrlausnarefnið sem við þurfum að vera meðvituð um. Þau þenslumerki í hagkerfinu sem ég hef vikið að krefjast agaðrar hagstjórnar og kalla á réttar áherslur í opinberum fjármálum þannig að þau stuðli ekki að frekari þenslu og ruðningsáhrifum. Áfram verður því þörf fyrir aðhaldssama stefnu um vöxt ríkisútgjalda til að afgangurinn sé í samræmi við fjármálastefnuna og hæfilegur með tilliti til þess hvar við erum stödd á þessu langa hagvaxtarskeiði. Það er ekki hægt að víkja sér frá því mikilvæga verkefni. Þingið hefur að undanförnu fengið ábendingar frá ýmsum, bæði Seðlabankanum og hagsmunasamtökum, um mikilvægi þess að ríkisfjármálin á komandi árum styðji við það mikilvæga verkefni að auka stöðugleika, skapa skilyrði fyrir lægri vöxtum og halda verðbólgunni í skefjum. Það er leiðin að áframhaldandi aukningu þjóðhagslegs sparnaðar og vinnur að sveiflujöfnun í efnahagslífinu. Á grundvelli ábyrgrar hagstjórnar og jafnvægis í ríkisfjármálunum verður áfram hægt að sækja fram til bættra lífskjara og frekari styrkingar velferðarsamfélagsins í þágu allra landsmanna. Virðulegi forseti. Ég hef í ljósi þess að þetta frumvarp er í öllum meginatriðum byggt á fjármálaáætlun sem legið hefur fyrir og samþykkt var af Alþingi ákveðið að fara ekki nákvæmlega ofan í einstaka liði, en ég segi undir lok máls míns að það sem við höfum hér í höndunum er fjárlagafrumvarp sem lagt er fram þegar vel árar hjá Íslendingum. Tekjur eru að vaxa. Við fáum aukið svigrúm til þess að gera betur á flestum sviðum. Við aukum framlög í heilbrigðismál. Við aukum framlög í vegamál, samgöngumál, í menntamál og aðra mikilvæga innviði. Við getum á næsta ári dregið úr kostnaðarþátttöku sjúklinga. Við höfum nýlega tekið ákvarðanir um stóreflingu almannatryggingakerfisins, sem er fjármögnuð í þessu frumvarpi, og þannig væri hægt að telja áfram. Landsmenn hafa notið verulegrar aukningar kaupmáttar á þessu ári og í fyrra. Ef fram heldur sem horfir mun kaupmáttur halda áfram að vaxa. En það ber að hafa varann á. Við erum enn skuldsett þjóð. Það er ekki annað ábyrgt en að hafa áfram augun á því mikilvæga verkefni að lækka skuldirnar. Ég vonast til þess eftir samþykkt laganna um opinber fjármál og þann grunn sem við höfum, hina nýju umgjörð, að umræðan um ríkisfjármálin og opinberu fjármálin heilt yfir verði í auknum mæli tekin með hliðsjón af því hvernig við sinnum hlutverki okkar til þess að ná þeim grunngildum sem fest eru í lögin um að vinna að stöðugleika, sjálfbærni, varfærni o.s.frv. Frekari styrking velferðarsamfélagsins er í raun og veru undir í þeirri umræðu. Það er með þeim orðum sem ég legg til, virðulegi forseti, að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar. Ég óska eftir góðu samstarfi við nefndina, sem ég veit að fæst við gríðarlega krefjandi verkefni undir mikilli tímaþröng. Ég óska mönnum góðs gengi í því starfi. Við bjóðum fram alla aðstoð sem möguleg er úr fjármálaráðuneytinu og ég vonast til þess að okkur takist að afgreiða frumvarpið fyrir jól.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsögu hans fyrir fjárlagafrumvarpi sem vissulega er sett hér fram undir óvenjulegum kringumstæðum. Hæstv. ráðherra kom að því undir lok ræðu sinnar sem er kannski stærsta áhyggjuefni okkar hér í þessum sal, en það eru þau merki sem eru um vaxandi þenslu í hagkerfinu á sama tíma og við horfumst í augu við að það er veruleg uppsöfnuð þörf á auknum framlögum til rekstrar og þörf á opinberri fjárfestingu. Eins og hæstv. ráðherra nefndi réttilega er hún með allra lægsta móti. Við þurfum líka að horfa til þess að hér var fyrir nokkrum vikum samþykkt samgönguáætlun sem ekki er fjármögnuð í fjárlagafrumvarpinu og hæstv. ráðherra hefur sagt að þingið verði að takast á við það. Við áttum okkur hins vegar á því, sem hér erum, að við þurfum að fara varlega einmitt út af þenslumerkjunum sem við er að eiga. Telur hæstv. ráðherra til að mynda að skynsamlegt sé að standa við þá skattalækkun sem verður fullnustuð með fækkun þrepa í þessum fjárlögum og í þeim tekjubandormi [[Forseti hringir.]]sem honum fylgir? Eða hefði hugsanlega verið skynsamlegt að fresta þeirri lækkun?
Virðulegi forseti. Varðandi skatt- og tollabreytingarnar sem taka gildi um næstu áramót er þar um að ræða áætlun sem við ákváðum að hafa þrepaskipta, m.a. til þess að áhrif þeirra kæmu ekki fram öll í einu. Ég tel að það hafi verið ábyrg nálgun. Lækkun neðsta þrepsins er mikilvæg kjarabót, ekki síst fyrir þá sem lægst hafa launin. Sama gildir í raun og veru um brottfall miðþrepsins. Þar er um að ræða ráðstafanir sem hafa um það bil 3,8 milljarða áhrif á fjárlögin. Það eru algjör lágmarksáhrif í stóra samhengi hlutanna þar sem heildartekjur ríkisins eru yfir 770 milljarðar. Tollabreytingin er hins vegar annað mál af öðrum toga. Þar er um að ræða niðurfellingu tolla sem ég tel að muni bæði koma framleiðslufyrirtækjum á Íslandi til góða [[Forseti hringir.]]en líka verslun og almennt neytendum. Það væri glapræði að láta það tækifæri úr hendi sleppa að fylgja þeirri tímamótabreytingu eftir.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Algjör lágmarksáhrif af fækkun þrepa, segir hæstv. ráðherra, 3,8 milljarðar. Við erum samt í þeirri stöðu að við horfum hér á fjárlög þar sem samgönguáætlunin - sem ég man nú ekki betur en hæstv. ráðherra hafi sjálfur samþykkt, ásamt þeirri sem hér stendur, fyrir ekkert mjög mörgum dögum eða vikum eða hvað það var - er ófjármögnuð. Ástæða þess að hún var samþykkt var ekki bara sú að kosningar væru fram undan, heldur var það af því að við vitum öll sem hér erum að það er verulega uppsöfnuð þörf fyrir fjárfestingu í vegakerfinu, bæði eftir niðurskurð undanfarinna ára en líka vegna aukins álags, aukinnar umferðar og aukinnar ferðaþjónustu. Á einhvern hátt verður væntanlega að afla tekna fyrir því að geta staðið undir þessari fjárfestingu sem og auðvitað því sem hefur verið margrætt sem er reksturinn. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig sér hann fyrir sér að þingið muni nálgast það verkefni sem samþykkt var með 39 samhljóða atkvæðum ekkert fyrir mjög löngu?
Virðulegi forseti. Ég minni á að við erum að leggja til að krónutölugjöld og skattar hækki á næsta ári umfram verðlag. Í því felst ákveðin mótvægisaðgerð í þessu samhengi. Það er í sjálfu sér mjög auðvelt að koma hér upp og rekja langa lista af ýmsum mikilvægum verkefnum, en við verðum einfaldlega að kunna okkur magamál í útgjöldum. Við getum ekki gert allt í einu. Við erum nýbúin að stórhækka laun. Það er ástæðan fyrir því að kaupmáttur launa hefur vaxið um 10% ár eftir ár. Þetta er algjörlega sögulegt. Þar með var tekin ákvörðun um að ráðstafa svigrúminu sem við höfðum í launahækkanir, m.a. til heilbrigðisstétta. Svo vorum við að taka aðrar ákvarðanir líka á undanförnum árum eins og til dæmis að við ætlum næst að ráðast í að byggja nýjan Landspítala. Við erum í fyrsta skipti í þeirri fjármálaáætlun, sem við samþykktum í ágúst, komin með fjármögnun á það gríðarlega stóra verkefni. Auðvitað þýðir þetta að við erum að forgangsraða fjármunum. Við höfum forgangsraðað þeim í laun; almenni markaðurinn sérstaklega til þeirra sem minnst hafa milli handanna. Við höfum á sama [[Forseti hringir.]]tíma verið að auka framlög til mennta- og heilbrigðiskerfis. Má ég minna á að við höfum aukið framlög til almannatrygginga um 20 milljarða á 12 mánuðum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna á þessu fjárlagafrumvarpi. Það þarf vissulega að afla tekna. Því vakti það athygli mína þegar ég fór yfir þær forsendur sem liggja að baki veiðigjöldum sem nú eru álögð á næsta ári að þau eru áætluð um 5,5 milljarðar. Í þessu samhengi skulum við líka skoða útgjöld ríkissjóðs í stoðkerfi sjávarútvegsins, útgjöld vegna stjórnsýslunnar, vegna Hafró og vegna ýmissa annarra mála, þau heildarútgjöld eru um 6,3 milljarðar. Svo kemur eitthvað inn sem tekjur á móti. Mér reiknast til og spyr hvort hæstv. ráðherra hafi sömu reiknireglu, finni það sama út, að rentan af fiskveiðiauðlindinni þegar allt þetta er tekið saman er 1,5 milljarðar sem ríkissjóður fær á milli. Mig langar að [[Forseti hringir.]]spyrja hæstv. ráðherra hvort honum finnist það vera sanngjörn skipting fyrir þessa auðlind sem er sameign þjóðarinnar?
Virðulegi forseti. Það er eitt varðandi veiðigjöldin sem veldur oft og tíðum ákveðnum misskilningi í opinberum umræðum a.m.k., það er að veiðigjöldin sem við áætlum á næsta ári eru vegna uppgjörs sem var aftur í tímann. Nú held ég að við ættum að hafa ákveðnar áhyggjur af því að ekki skuli finnast loðna sem eru þá tapaðar tekjur vegna þess að veiðigjöldin leggjast í dag á framlegðina. Við höfum hækkað veiðigjöldin á uppsjávarveiðarnar en lækkað þau að sama skapi á bolfiskveiðarnar. Ég skil vel að hv. þingmaður spyrji sig hvort 5 milljarðar séu há tala í ljósi þess hversu vel hefur gengið hjá útgerðinni á undanförnum árum. En útgerðin hefur verið að greiða hærri veiðigjöld á undanförnum árum. Því miður er rekstrarafkoma útgerðarinnar að dragast verulega saman út af hinni miklu styrkingu krónunnar og þess hve mikið breska pundið hefur veikst. Það held ég að eigi að vera okkur verulega mikið [[Forseti hringir.]]áhyggjuefni, en það er reyndar allt önnur umræða en sú hvar nákvæmlega við eigum að stilla veiðigjaldinu á þær tegundir sem við setjum það á [[Forseti hringir.]]í dag. Ég hef einfaldlega verið þeirrar skoðunar að við eigum að hafa [[Forseti hringir.]]veiðigjöld sem [[Forseti hringir.]]endurspegla sanngjarnt afgjald fyrir forgang að nýtingu þessara auðlinda.
Forseti biður hæstv. ráðherra að gæta að tímamörkum.
Forseti. Hæstv. ráðherra talar um misskilning og áhyggjuefni hvað varðar rekstrarafkomu útgerðarinnar. Ég hef áhyggjur af því að hæstv. fjármálaráðherra þekki ekki þann hluta rekstraryfirlits margra útgerða sem hafa verið að skila milljörðum í arð til eigenda sinna. Þekkir hann ekki til þess? Er það ekki peningur sem á að einhverju leyti að fara inn í sameiginlega sjóði og teljast sem renta af sjávarútvegsauðlindinni? Er það einhver misskilningur eða erum við að reikna hlutina eitthvað á mismunandi vegu? Eða er þetta mismunandi hugmyndafræði sem ég og hæstv. ráðherra berum í þessum málaflokki?
Virðulegi forseti. Þetta er auðvitað umræða sem er mjög erfitt að taka í andsvörum í fjárlagaumræðu. En er það vandamál að stór fyrirtæki þar sem hagræðingin er mest skili mestum arði og arðgreiðslur séu þar? Það eru greiddir skattar af þeim arðgreiðslum. Ef við ætlum að stilla veiðigjöldunum á Íslandi miðað við það sem gerist best hjá stærsta fyrirtækinu í landinu þá munum við ganga af litlu og meðalstóru aðilunum dauðum. Það er öruggt. Þess vegna er veiðigjaldið eins og það er í dag. Það er enn þá sem betur fer hvati til þess að auka hagræðingu og hámarka virði þess sjávarafla sem menn koma með að landi og eru að vinna hér á landi með þeim hætti að við sköpum meiri verðmæti fyrir sjávarafurðir heldur en nokkur önnur þjóð. Það er vegna þess að kerfið sem við höfum smíðað er þannig. En ef hv. þingmaður er að boða það að við eigum að stilla veiðigjöldin miðað við það fyrirtæki sem best gengur í landinu þá er hún að boða það að henni sé slétt sama um lítil og meðalstór sjávarútvegsfyrirtæki.
Herra forseti. Ég óska hæstv. fjármálaráðherra til hamingju með fyrsta fjárlagafrumvarpið sem gert er á grunni laga um opinber fjármál. Ég get heils hugar tekið undir margt sem þar er undir, m.a. að við venjum okkur öll hér í þingsalnum á agaðri vinnubrögð í tengslum við fjárlög, ýtum undir langtímahugsun, stöðugleika og hallalausan ríkisrekstur. En ég vek líka athygli á því að við erum í mjög jákvæðu ferli við að lækka skuldir hins opinbera. Á næsta ári mun skuldahlutfall heildarskulda ríkisins vera nærri 40%. En eftir stendur að vaxtakostnaður hins opinbera, Íslands, er sá langhæsti og mesti í Evrópu, miklu hærri en Grikklands, Spánar, Portúgals, Írlands. Hann er langmestur hér. Eftir stendur að þó að fari allt á besta veg hér á Íslandi mun vaxtakostnaður Íslands vera áfram mjög hár. Það er að mínu mati vegna þess að okkur vantar trúverðuga peningamálastefnu. Þess vegna spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Hvað er hægt að gera til að lækka [[Forseti hringir.]]þessa óþolandi vaxtabyrði bæði ríkisins, hins opinbera, en líka fólks og fyrirtækja?
Virðulegi forseti. Við erum að upplifa eins og ég vék að í framsöguræðu minni mjög góð ár, fjárfesting vex gríðarlega ár eftir ár, einkaneyslan er að taka mjög við sér. Það mælist tiltölulega lág verðbólga á Íslandi, fyrst og fremst vegna þess að gengi krónunnar hefur verið að styrkjast svo mikið. Þessi þenslumerki og þau sem ég vék að í máli mínu hafa verið meginröksemdin fyrir því vaxtastigi sem Seðlabankinn hefur haldið undanfarin misseri. Ég er hins vegar alveg sannfærður um að ef opinberir aðilar sýna aga í fjármálastjórn sinni og ef okkur tekst að fá nýjan ramma um vinnumarkaðinn þannig að kjarasamningar færist nær því að vera útdeiling á þeirri framleiðniaukningu sem er að verða hverju sinni, því svigrúmi sem er til staðar hverju sinni, höfum við skapað forsendur fyrir verulegri lækkun vaxta og stöðugri verðbólgu á Íslandi.
Herra forseti. Ég vil að mörgu leyti taka undir margt sem kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra, en ef við horfum á söguna eru Íslendingar alltaf í ákveðinni rússibanareið. Það er m.a. út af krónunni, út af þeirri peningamálastefnu sem ríkir hér á landi, og sama hversu velviljuð við erum oft með vinnumarkaðinn, með betri lög um opinber fjármál, þá þarf að okkar mati í Viðreisn að endurskoða peningamálastefnuna. Þess vegna brennur sú spurning svolítið á mér og fleirum: Eru menn reiðubúnir að skoða og fara heildstætt yfir peningamálastefnu Íslands með það að markmiði að lækka vaxtabyrði landsins og lækka vaxtabyrði heimilanna í landinu?
Virðulegi forseti. Já, ég tel að það sé mjög nauðsynlegt að fara að nýju yfir peningamálastefnuna. Það hefur í sjálfu sér verið lagður grunnur að því með mjög viðamiklu riti Seðlabankans um þau efni. Ég tel að við þurfum meðal annars að velta fyrir okkur hversu stíft við eigum að styðjast áfram við verðbólgumarkmið og að hvaða leyti við ættum að horfa í auknum mæli til efnahagslegs stöðugleika. Við þurfum líka að fara yfir það ef samsetning hagkerfisins breytist við það að verulegur bati verður á þjónustujöfnuði með innstreymi gjaldeyris. Hvernig eigum við að bregðast við þeirri stöðu? Hvernig eigum við að horfa til lengri tíma varðandi stýringu þeirra þátta? Peningamálastefnan sem gilt hefur er svo sannarlega ekki hafin yfir gagnrýni, en ég tel að hið undirliggjandi vandamál sem valdið hefur þeim sveiflum sem hv. þingmaður rekur hér sé annars vegar ósætti á vinnumarkaði og of lítill agi í opinberum fjármálum, sem aftur má að sumu leyti rekja til þess að menn hafa ekki alltaf haft nægilega góða yfirsýn yfir stöðuna, samanber það sem gerðist í bankahruninu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Hann fór þar vel yfir stöðuna. Ef við horfum á efnahagsreikninginn þá er staðan mjög góð en hún er jafnframt viðkvæm, eins og hæstv. ráðherra benti á. Það höfum við vitað lengi, m.a. út frá umsögn frá Seðlabanka Íslands um fjármálastefnuna. Þar bendir bankinn á að ef ekki sé talið álitlegt að draga úr fjárfestingum hins opinbera þurfi að fara aðrar leiðir, t.d. að afla aukinna tekna, og voru skattahækkanir nefndar sem leið. Frá því að bankinn lagði umsögn sína fram 21. maí sl. höfum við farið í kosningar og allir flokkar hafa lofað kjósendum innviðauppbyggingu, einnig flokkur hæstv. ráðherra. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki augljóst að eina leiðin til að koma til móts við kosningaloforð flokks hans og annarra sé að hækka skatta.
Virðulegi forseti. Nei, ég er ekki þeirrar skoðunar að aðstæður kalli á skattahækkanir. Skattar eru nú þegar háir á Íslandi og þær aðstæður sem við búum við eru einfaldlega kjöraðstæður á svo mörgum sviðum. Ég held að Alþingi Íslendinga sé öfundað af þjóðþingum aðildarríkja Evrópusambandsins um alla Evrópu, ég tala nú ekki um Suður-Evrópuríkin sem eru að reyna að skrapa saman í jöfnuð í ríkisfjármálum. Flest þeirra eru með mikinn halla. Seðlabankinn hefur kallað eftir því að menn sýni aðhald. Það er akkúrat einn meginþráðurinn í málflutningi mínum. Varðandi loforð um að halda áfram að byggja upp tel ég að við stöndum ágætlega við þau í þessu fjárlagafrumvarpi. Eins og ég hef oft sagt má auðvitað halda því fram að gera þurfi betur. Ég tel að þetta þing muni ákveða á nokkrum sviðum að gera meira. Ég hef nefnt greiðsluþátttökuna, ég hef nefnt einstaka fjárfestingarverkefni; það má meðal annars horfa til Dýrafjarðarganga eða Vestmannaeyjaferju o.s.frv. En ég lofaði hins vegar aldrei besta heilbrigðiskerfi í heimi, eins og hv. þingmaður.
Herra forseti. Við erum reyndar ekki langt frá því að vera með besta heilbrigðiskerfi í heimi, en það þarf að leggja örlítið meira til svo það megi verða. Við þekkjum það, Íslendingar, að fara í gegnum sveiflur. Allt of oft hefur það gerst að á sama tíma eru skattar lækkaðir og farið í fjárfestingar og aukin útgjöld. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Þegar hann horfir á innviði landsins þar sem allir kvarta, það er neyðarástand í heilbrigðiskerfinu, vegirnir molna nánast undan okkur og skólakerfið er í vanda, getur hugsast að skattalækkanir, eins og lækkun á veiðigjöldum, lækkun á orkuskatti, auðlegðarskatti og jöfnunarhlutverki tekjuskattskerfisins, svo eitthvað sé nefnt af þeim breytingum sem gerðar voru á síðasta kjörtímabili, hafi verið hagstjórnarleg mistök þegar horft er til innviðanna sem eru veikir og alls staðar er kallað á uppbyggingu?
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp í raun og veru alltaf með sömu ræðuna. Við tókum ákvörðun um að setja milljarðatugi í að hækka laun til þess að fá lækna heim og halda hjúkrunarfræðingum og sjúkraliðum og öðrum heilbrigðisstarfsmönnum á Íslandi. Við höfum líka sett milljarða á milljarða ofan í skólana til að halda starfinu þar sterku og öflugu áfram. Þar bíður okkar enn mikil áskorun, á báðum þessum sviðum. Svo tókum við ákvörðun um að setja milljarðatugi í almannatryggingar til að bæta kjör þeirra sem þar eru. Þess vegna finnst mér hálfódýrt þegar menn koma beint í kjölfarið á þessum risavöxnu ákvörðunum, m.a. um að fjármagna byggingu nýs sjúkrahúss, og segja: Hvers vegna er ekki verið að setja einn milljarð hér og einn milljarð þar í vegi? Þetta er á endanum bara spurning um forgangsröðun. Þetta er ekki spurning um pólitískan vilja til að framkvæma hlutina. Ég er þeirrar skoðunar að skattar á Íslandi séu nú þegar háir og það er í raun og veru alveg ótrúlegt að þegar við erum við topp [[Forseti hringir.]]hagsveiflunnar og njótum mestu velsældar sem við höfum gert á lýðveldistímanum komi menn hingað upp og segi: Nú verðum við að fara að hækka skattana til að eiga fyrir einhverju af öllu því sem við þurfum að eyða í.
Herra forseti. Þetta voru áhugaverð skoðanaskipti hér í lokin. En það er ekki ofsögum sagt að ákveðin tímamót séu í fjárlagavinnunni sem við stöndum núna frammi fyrir bæði hvað varðar tímaþröngina sem við erum svo sannarlega í vegna þessara aðstæðna en ekki síður vegna nýrra laga um opinber fjármál og framsetningu þeirra. Það tekur töluverðan tíma að komast í gegnum það þrátt fyrir að maður hafi áður getað flett í gegnum þessar bækur og áttað sig á málum eftir þó svolitla vinnu, því að það er ekki beinlínis einfalt og hefur aldrei verið að lesa sig í gegnum fjárlögin. Mér þykir þetta fjárlagafrumvarp ekki alveg jafn gagnsætt og fjármálaráðherra hefur talað um, mér finnst aðgengið ekki sérlega gott. Hér eru miklar tölur í því formi að maður getur illa nýtt sér þær til einhverrar vinnu, t.d. til að bera saman og annað slíkt. Það er ekki hægt að taka þær á rafrænu formi sem tölva getur lesið með almennilegum hætti því að þetta er jú allt í pdf-skjölum. Það er alveg rétt sem hér hefur verið sagt að þingið hefur auðvitað tækifæri í ljósi stöðunnar, í ljósi þess að hér er ekki starfandi meirihlutaríkisstjórn heldur starfsstjórn er margt í kortunum. Ég hef sagt að ég telji þessa vinnu vera eina af leiðunum til þess að sjá hvar fólk stendur saman til tekjuöflunar, til útgjalda o.s.frv., til að sjá hvar það getur nálgast og hvernig. Hér eru einir sjö flokkar inni og væntanlega eru allir tilbúnir til að vera í ríkisstjórn og þá finnst mér þetta einmitt vera leiðin til þess, því ef við náum ekki saman um fjármálin er hætt við að við náum ekki saman um margt annað. Á þessu byggir flest allt sem við gerum hér. Hér hefur verið talað um hagvöxt og góðæri og stöðuna sem hefur sem betur fer verið á uppleið alveg síðan 2010 og eiginlega ævintýralegt að við skyldum hafa getað snúið blaðinu við svona fljótt, að staðan skuli raunverulega vera eins góð og hún er. Ríkisstjórnin sem tók við eftir hrun skilaði af sér góðu búi til ríkisstjórnarinnar sem nú er að fara frá völdum. Á þeim tíma hefur eiginlega allt fallið með henni og nú búum við við þá stöðu sem hér hefur verið rakin. Henni fylgja auðvitað vandamál eins og hefur líka verið farið yfir, þ.e. þensla og styrking krónunnar og annað slíkt. Ferðaþjónustan rís og styrking krónunnar getur haft þau áhrif að einhverjir ferðamenn fara kannski að hugsa sig um, t.d. Bretar en hún hefur líka orðið til þess að fjármagnseigendum þykir ágætt að eiga hér fjármuni. Og eins og kom fram í andsvari áðan er vaxtastaðan á Íslandi allt önnur en mjög víða annars staðar í samanburðarlöndum okkar. Þetta þýðir kannski að fram koma þau klassísku þenslumerki sem við höfum talað um og allir eru sammála um að við viljum gæta að okkur þannig að ekki fari allt í óefni. En því miður eru ákveðin merki í stöðunni þess efnis. Og af því að hér voru m.a. ræddar skattalækkanir eða skattahækkanir þá styður það auðvitað ekki við peningastefnuna að fara í skattalækkanir. Það gerir það bara ekki. Þetta frumvarp er mjög pólitískt. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því. Það er byggt á pólitískri ríkisfjármálaáætlun sem var lögð fram í vor og samþykkt af meiri hlutanum á þingi sem þá var og ber þess auðvitað merki. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir stendur hann við það að leggja til að miðjuþrepið verði fellt í burtu og fleira sem byggir á pólitískri stefnu Sjálfstæðisflokksins. Þannig er það. Við þurfum vissulega að gæta okkar. Allir þurfa að hafa það hugfast þegar við tölum um stöðuna, hvernig við bætum, breytum og gerum. Við þurfum að gera það. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því, þrátt fyrir að töluvert hafi verið að gert. Ég ætla ekki að gera lítið úr því sem ráðherrann fór yfir varðandi almannatryggingar eða fleiri þætti sem hafa verið nefndir. En það er þó þannig með almannatryggingar, því miður, að þar er mjög takmarkaður hópur sem nýtur þrátt fyrir allt þeirrar miklu hækkunar sem sumir einstaklingar fengu, einstaklingar sem hljóta sérstaka heimilisuppbót en ekki t.d. hjón. Það eru ekki allir sáttir við hvernig farið var í þá aðgerð. Hún hefði getað verið til meiri jöfnunar en raun bar vitni. Það er líka svo að öryrkjar sitja enn eftir. Við skulum ekki gleyma því að þar er ákall þegar talað er um að laun hafi hækkað svo mikið, það sé ástæðan fyrir mörgu í útgjaldaliðum. Þeir hópar sem lakast standa sitja enn þá eftir og ekki er gert ráð fyrir þeim í ríkisfjármálaáætlunum. Ég held að mjög margir flokkar á þingi hafi samt talað fyrir bættum hag þessara hópa í kosningabaráttunni. Við Vinstri græn lögðum fram fyrir kosningar ríkisfjármálaáætlun okkar því að við teljum að ekki sé hægt að bíða lengur. Það er mjög mikilvægt og við höfum líka talað fyrir því að greiddar séu niður skuldir. Ég held að við séum flest sammála um að það þurfi að gera. En það er ekki hægt að ýta inn í framtíðina mikið lengur mjög mörgum verkefnum, samanber mjög víða í samgöngum, í heilbrigðismálum og menntamálum. Það er bara ekki hægt. Og það er ekki nóg að gert. Ég vona að í umræðunni og á milli þingflokka myndist eitthvert bandalag um að gera betur en er í þeirri ríkisfjármálaáætlun sem hér liggur fyrir. Það er líka ekki ásættanlegt að tveir ráðherrar úr sömu ríkisstjórn og sama þingflokki meira að segja leggi fram sína áætlunina hvor sem stangast algerlega á. Það gerðist þegar ríkisfjármálaáætlunin var lögð fram annars vegar og samgönguáætlun hins vegar.
Það var þingið sem …
Ég er ekki að tala um, hæstv. ráðherra, niðurstöðuna sem varð á lokadögunum í umræðu um samgönguáætlun. Það veit ráðherra vel að samgönguáætlun eins og hún var lögð fram af ráðherra í ríkisstjórn hans var ekki fjármögnuð, hvað þá þær viðbætur sem hann samþykkti ásamt mér og fleirum á lokadögum þingsins. Bara til að hafa það rétt. Og var hún nú ekki beysin. Það var samt sem áður fyrsta samgönguáætlun sem sú ríkisstjórn hafði samþykkt. En burt séð frá því höfum við, af því að við erum öll jöfn hér inni, það er enginn einn eða tveir flokkar sem ráða, bullandi tækifæri til að gera betur. Og ég ítreka að ég vona að það verði gert. Þetta skiptir máli. Og það er líka vert að velta fyrir sér, því að ég talaði um samgönguáætlun: Hvað þýða þessar 300 milljónir t.d. í Dýrafjarðargöng? Hvað er raunverulega inni? Það var búið að samþykkja ákveðna langtímaáætlun, búið að samþykkja áætlun ráðherrans með viðbótum. Ef fjármálaráðherra hefur ekki séð ástæðu til að samþykkja áætlun ráðherra í sinni eigin ríkisstjórn fyrir viðbætur veltir maður fyrir sér hvað sé inni og hvað úti að þeirra mati. Mér finnst það umhugsunarefni. Það er svolítið ódýrt þegar maður kemur fram með einhverja stefnu að ætla svo einhverjum öðrum að taka ákvörðun um hvernig hún eigi á endanum að líta út, þó svo að ég sé mjög þakklát fyrir þingræðið. Ég held að það geti skipt miklu máli og breytt töluverðu. Við heyrum þrátt fyrir allt ákall þessa síðustu daga. Landspítalinn segir að hann þurfi að loka eða setja fólk út, annað sé ekki í boði miðað við þær fjárveitingar sem lagðar eru til í þessari ríkisfjármálaáætlun, það þurfi að fara upp í ráðuneyti vegna þess að samkvæmt nýju lögunum ber þeim skylda til að bregðast strax við. Þeir verða að ná árangri strax í því að skera niður. Hér er hæstv. heilbrigðisráðherra. Það væri áhugavert að heyra hvernig hann sér fyrir sér að þjóðarsjúkrahúsið okkar geti brugðist við í ljósi þess sem það ekki fær eða upp á vantar. Það sama á við um menntakerfið og löggæsluna. Ég hef rætt mikið um báða þessa þætti í þingræðum mínum. Auðvitað óar mér við því ef Háskólinn á Akureyri sem á 30 ára afmæli á næsta ári þarf að skera niður um eina, tvær deildir, að það verði afmælisgjöfin, til þess að halda sjó. Við vitum að við stöndum langt að baki samanburðarlöndunum eins og öðrum Norðurlöndunum og OECD-markmiðum o.s.frv. Það væri áhugavert að vita hvort staðfest sé af hálfu rektora að sú viðbót sem hér er lögð til dugi til að þessir hlutir þurfi ekki að eiga sér stað. Þegar maður les í gegnum frumvarpið eru þar nokkrir áhugaverðir þættir þar sem farið er algerlega gegn því sem sagt er. Mér finnst þetta mjög sérstakt. Það er talað um uppsafnaða þörf fyrir ríkisstyrktar framkvæmdir í höfnum sem byggir á því að breyting varð á hafnalögum árið 2014 varðandi greiðsluþátttöku ríkissjóðs þar sem styrkhæfum framkvæmdum var fjölgað. En hér eru fjárveitingar til hafnarmála lækkaðar. Það er í rauninni verið að bregðast neikvætt við. Það eru mjög víða þannig, því miður. Ég geri mér grein fyrir að við getum ekki farið í allt eða gert alla skapaða hluti, það er enginn að tala um það. En við þurfum að bregðast við þessum brýnu málum sem ákall um af hálfu heilbrigðismálanna, menntamálanna, af hálfu þeirra eldri borgara og öryrkja sem enn þá sitja eftir, löggæslunnar, Landhelgisgæslunnar og fleiri. Við Vinstri græn lögðum áherslu á að fara í umbætur í þessum málaflokkum. Við vorum með ákveðnar forsendur, tekjuöflunarforsendur sem eru vel raunhæfar. Í þeim tillögum er ekki verið að setja neinn á guð og gaddinn eða setja sjávarútveginn á höfuðið eða eitthvað slíkt. Það kemur fram á bls. 269 í frumvarpinu, því að ég var áðan að tala um vegamálin, að í krónum talið voru framlög til vegamála á yfirstandandi ári um 8.000 millj. kr. lægri en meðaltal síðustu 40 ára. Það eru svolítið miklir peningar í vegakerfi sem uppfyllir ekki lágmarksöryggiskröfur sums staðar. Við þurfum að horfast í augu við þetta. Ég biðla til þingheims og fjárlaganefndar um að við störfum þétt saman. En við gerum það ekki bara þar. Það þarf auðvitað fólkið í flokkunum á bak við breytingar. Þegar við horfum á aukningu ferðamanna sem eykur álag á vegina, á heilbrigðisþjónustuna, eykur álag á alla innviði samfélagsins meira og minna, getum við ekki bara nánast setið hjá. Það er ekki hægt. Við höfum gert samkomulag um að lækka skuldir. Í það eiga m.a. stöðugleikaframlögin, eignasala, sem út úr búunum kemur, vænti ég, að fara. Þá eigum við ekki að lækka skatta og ýta undir að staðan verði ekki eins góð og hún getur verið og gera hana viðkvæmari en ella. Herra forseti. Það er ekki hægt að tala um allt á þessum stutta ræðutíma, allra síst þegar fólk fær fjárlagafrumvarp í hendurnar seinni partinn í gær sem á svo að lesa og fara yfir og fá örkynningu á. Vinnan á næstu dögum og vikum verður mjög stíf. Við reynum auðvitað, held ég, að klára [[Forseti hringir.]]málið en til þess verður að nást sæmileg sátt um brýnustu málin.
Forseti. Í máli sínu áðan vék hæstv. fjármálaráðherra að orðinu yfirsýn. Það er tiltölulega áhugavert því að eins og hv. þm. Bjarkey Olsen sagði áðan fengum við þennan doðrant í hendurnar klukkan fjögur í gær þegar við settumst á þingfund og höfum síðan þá þurft að reyna að kynna okkur innihald hans. Ég prófaði að lesa þetta sem svæfingarefni fyrir krakkana í gærkvöldi. Það virkaði ekki mjög vel. Það var ekki samþykkt. Það hefur ekki gefist mikill tími til að kynna sér innihald þessa rits. Án þess er engin yfirsýn. Nákvæmlega núll. Það er mjög slæmt því að það er einfaldlega vottur um óvönduð vinnubrögð að geta ekki gefið sér tíma til þess að kynna sér málið til hlítar. Það leiðir til þess að við tökum kannski ekki ákvörðun eða greiðum atkvæði um þetta plagg með upplýstu samþykki okkar. Það gerir að verkum að það geta komið upp atvik þar sem við segjum: Úps, við kynntum okkur þetta ekki nógu vel. Það eru sérstakar aðstæður eftir þessar kosningar sem er eðlilegt að taka tillit til. Það hefur gerst áður að fjárlagafrumvarpi hafi seinkað og ekki verið klárað fyrr en í apríl ef mig minnir rétt, þannig að við eigum ekki að láta undan þeirri pressu að klára málið bara af því að það þarf að klára málið. Það eru til aðrar lausnir sem við getum notað til þess að vinna það mjög vel. Þetta er ein mikilvægasta vinnan sem við vinnum í þinginu, það eru fjárlögin. Við þurfum að gera það vel. Í lögum um opinber fjármál, sem eru mjög fín lög, ég er mjög sáttur við að farið sé í svona vinnu á stærri skipulagsgrundvelli, stendur m.a. í síðustu málsgrein 16. gr., með leyfi forseta: „Talnagrunnur fjárlaga og frumvarps til þeirra skal vera aðgengilegur á tölvutæku sniði og á opnum miðli og þau gögn skulu vera aðgengileg öllum til eftirvinnslu á tölvutækan máta.“ Þau eru það ekki núna. Það er fjárlagavefur sem er hægt að fara inn á og skoða fyrri fjárlagafrumvörp. Gögnin fyrir þetta frumvarp eru ekki komin þar inn. Það er hægt að fara á aðra vefsíðu þar sem maður getur náð í pdf-skjölin fyrir frumvarpið. Þar getur maður að vísu sýnt einhverja leitartilburði og fundið hvar gistináttagjald kemur fram í frumvarpinu o.s.frv., en samanburður er algjörlega ómögulegur. Ég get ekki látið tölvuna vinna verkið sem hún er búin til til þess að gera. Ég þarf að fara í gegnum frumvarpið. Þetta er bara handavinna. Það er gríðarlega tímafrekt og við höfum ekki mikinn tíma eins og hæstv. fjármálaráðherra bendir réttilega á. Við erum í því skemmtilega og áhugaverða umhverfi núna að við erum í raun ekki með ríkisstjórn á bakinu. Við erum dálítið óháð þing. Við búum við það að frumvarpið kemur úr fjármálaráðuneytinu þar sem fólk hefur ofsalega mikla þekkingu á því, er búið að hanga yfir því allt árið, þekkir það mjög vel. Við á þinginu þekkjum það ekki neitt. Það skapar rosalega mikið valdamisvægi. Við eigum að fá að gefa okkur tíma til þess að kynna okkur málið og taka upplýsta ákvörðun um innihald þess. Þetta er til næstu ára. Þetta er ekkert lítið sem er verið að gera hérna. Ég vil nefna örfá atriði sem ég hef á þessum stutta tíma rekið augun í þegar ég hef reynt að bera saman frumvarpið við t.d. þingsályktun um fjármálaáætlun fyrir árin 2017–2021 sem var samþykkt í vor. Það eru ýmsir liðir sem fara upp og niður. Þar á meðal er t.d. liður 8 um sveitarfélög og byggðamál sem er mjög skrýtinn finnst mér. Þar er gert ráð fyrir 2.027 millj. kr. í fjármálaáætluninni, en útgjaldaliðurinn í fjárlagafrumvarpinu er í tæpum 20 milljörðum. Ég veit ekki hvort það vantar tölu í útgjaldaramma málaefnasviðsins í fjármálaáætluninni eða hvort þarna muni í raun og veru tífalt, það passar ekki alveg því að í fjárlögum 2016 voru þetta 22 milljarðar, það er í rauninni lækkun. Það er ekkert auðvelt að finna í þessu kraðaki út á hvað sú lækkun gengur. Með tilliti til þessa vísa ég í að það er verið að hækka gistináttagjald úr 100 kr. upp í 300 kr., en ekki er gert ráð fyrir því, eftir því sem ég fæ séð, að neitt af því renni til sveitarfélaga eins og var beðið um í skýrslu Sambands íslenskra sveitarfélaga, held ég að hafi verið, þar sem sveitarfélög áttu að fá hlutdeild í gistináttagjaldinu. Það er fullt af svona smáatriðum sem þarf að fara í gegnum. Annað sem þessi stutti tími gerir er að umsagnaraðilar, þeir fagaðilar sem fara í gegnum frumvarpið, fá líka stuttan tíma til þess að gefa sína umsögn. Sú umsögn verður verri en hún yrði ef þeir fengju góðan tíma til þess að fara vel yfir málið og skila okkur sem erum ekki endilega fagaðilar á þessu sviði góðri umsögn sem við getum tekið tillit til og mark á. Hérna eru nefndir nokkrir ófjármagnaðir útgjaldaliðir. Það finnst mér dálítið merkilegt því að nú er ástandið pínulítið óvenjulegt. Mér er tjáð að samgönguáætlun sé oft ekki fjármögnuð o.s.frv., en þá er það hvort eð er sama ríkisstjórnin sem tekur við því að fjármagna hana í kjölfarið. En núna voru kosningar, núna er algjörlega nýtt þing. Það þarf ekkert endilega að vera að sömu þingmenn séu áfram, hérna gætu allir verið nýir þingmenn. Það er dálítið spes þegar vitað er að kosningar eru fram undan að gera ráð fyrir útgjaldalið sem er ekki fjármagnaður til handa nýju þingi eftir kosningar. Ef hérna væri sama fólkið þá væri það alveg eðlilegt því að það þyrfti að eiga þann hausverk sjálft. Því vil ég segja að eins og fjárlagafrumvarpið er kynnt hér með afgangi, sérstaklega með tilliti til þessa 1% afgangs sem þarf að skila vegna uppgreiðslu lána, þá erum við í raun ekki með afgang. Það eru ófjármagnaðir útgjaldaliðir sem éta upp þann afgang ellegar verðum við að henda þeim út. Henda út þingsályktunum fyrra þings. Þessir liðir eru ekki hérna inni. Ef þeir væru settir inn mundu þeir éta upp þann afgang sem er verið að skila. Þar af leiðandi er enginn afgangur [[Gripið fram í: Þeir eru ekki þarna.]]Það er nákvæmlega það sem ég er að segja. [[Forseti hringir.]] Ég legg til að við flýtum okkur hægt. Það er stórmál að gera þetta hratt og illa. Það er stórmál að klára þetta vel og viðhafa góð vinnubrögð. Við þurfum betri yfirsýn á þetta mál. Það vantar margt í framkvæmdina, þ.e. í það verkferli sem lög um opinber fjármál segja til um. Við þurfum að gefa okkur þann tíma sem við þurfum til þess að klára verkið og gera það vel í samvinnu við alla fagaðila og hlutaðeigandi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Íslendingar eru nú í afar óvenjulegri aðstöðu. Fáir deila um að hér er almennt gott ástand í efnahagsmálum. Hagvöxtur hefur verið góður ár eftir ár en engu að síður eru blikur á lofti. Við höfum áður verið í svipaðri stöðu þar sem góðærið virtist blasa við um langa framtíð þar til allt fór á verri veg. Á alþingismönnum hvílir sú skylda að leggja sitt af mörkum til þess að stuðla að stöðugleika. Þingsins bíður að taka afstöðu til fyrirliggjandi fjárlagafrumvarps en eðlilegt er að þingið geri ekki stórvægilegar breytingar nema hafa starfhæfan meiri hluta og ríkisstjórn til að hrinda málum í framkvæmd. Við þessar aðstæður er eðlilegt að við 1. umr. fjárlaga sé rætt um íslenskt efnahagslíf almennt og hvernig opinber fjármál og hagstjórn eigi að vera næstu árin. Með samþykkt ríkisfjármálaáætlunar var sniðinn stakkurinn fyrir ríkisfjármál næstu árin. Frumvarpið sem hér liggur fyrir er með afgang upp á 28 milljarða kr., sem er í samræmi við afgang upp á um 1% af vergri landsframleiðslu. Mjög mikilvægt er að þingmenn gleymi ekki þessu markmiði, eins og virðist hafa gerst síðastliðið haust þegar þingheimur samþykkti í einu hljóði útgjöld upp á tugi milljarða án þess að huga um leið að fjármögnun. Margvíslegar hættur blasa við efnahagslífinu hér á landi á næstunni. Gengi krónunnar stefnir afkomu margra fyrirtækja í stórhættu. Svo kann að fara að krónan styrkist svo mikið að það hafi áhrif til að draga úr straumi ferðamanna til landsins eða fjölgunin verði a.m.k. minni en verið hefur. Áföll erlendis geta líka haft mikil áhrif. Veiking pundsins í kjölfar ákvörðunar Breta að segja sig úr Evrópusambandinu er dæmi um slíkt áfall, en aðilar í ferðaþjónustu segjast strax verða varir við minni eftirspurn frá Bretlandi. Ómögulegt er að segja til um önnur pólitísk áhrif, t.d. vegna nýafstaðinna kosninga í Bandaríkjunum og þjóðaratkvæðagreiðslu um nýja stjórnarskrá á Ítalíu. Nauðsynlegt er að kanna til hlítar leiðir til að halda gengi krónunnar stöðugu. Það stuðlar bæði að stöðugleika í efnahagslífinu og skapar forsendur fyrir lækkun vaxta. Í því samhengi má nefna myntráð sem er formleg leið til þess að tengja gengi eins galdmiðils við annan og stærri. Mikilvægt er að kanna og ræða kosti þess og galla. Stöðugt gengi ýtir undir verðstöðugleika en það leysir ekki öll efnahagsvandamál allra, síst af öllu eitt og sér. Fjárlög þurfa einnig að vera ábyrg og í takt við markmið Seðlabankans. Jafnframt þurfa launahækkanir að vera hóflegar og í takt við hagvöxt. Almennt er talið að hagvöxtur erlendis verði minni á næstunni en áður var búist við vegna vaxandi einangrunarhyggju og viðskiptahindrana. Þetta mun einnig hafa áhrif hér á landi. Þrátt fyrir þróunina að undanförnu býst Seðlabankinn við því að gengi krónunnar haldi áfram að styrkjast. Þetta mun valda því að fyrirtæki munu leitast við að færa störf hátekjufólks úr landi, t.d. hjá tæknimenntuðu fólki. Þessa gætir þegar hjá tæknifyrirtækjum hér á landi. Á meðan flykkist lítt menntað vinnuafl inn í landið. Þessi þróun er þvert á það sem æskilegt getur talist til að halda uppi góðum lífskjörum hér á landi og hagvexti til langs tíma litið. Almennt hefur það gilt undanfarin ár að brottfluttir Íslendingar eru fleiri en heimkomnir. Kaupmáttur almennings hefur aukist meira en sögur fara af, hvort sem litið er á Ísland eða önnur lönd. En í hagfræðinni er það svo að heimsmetin eru yfirleitt hættumerki jafnvel þótt þau virðist vera jákvæð til skamms tíma litið. Við slíkar aðstæður er nauðsynlegt að ríkið sýni aðhald og skili afgangi. Á árunum fyrir hrun ýtti ríkið undir spennu þegar þörf hefði verið á aðhaldi. Í nýafstöðnum kosningum lögðu flestir stjórnmálaflokkar mikla áherslu á nauðsyn þess að auka útgjöld til heilbrigðiskerfis og skólamála. Á síðustu dögum þingsins var líka samþykkt samgönguáætlun og fleiri liðir sem valda því að afkoma ríkisins verður milli 15 og 20 milljörðum verri en niðurstaða nýframlagðs fjárlagafrumvarps gefur til kynna ef tekið verður tillit til þeirra liða. Á sama tíma eru fyrirhugaðar lækkanir á tekjuskatti um áramót. Miðað við spá Seðlabankans gæti hagvaxtarskeiðið nú orðið það lengsta í sögu þjóðarinnar. En aftur á móti er líka öruggt að það varir ekki að eilífu. Miklu skiptir að haga rekstri ríkisins þannig að það þoli sveiflur og fari ekki í mikinn mínus við fyrsta andblæ. Þess vegna er augljóst að nú verður ríkið að ganga á undan með góðu fordæmi og sýna ábyrgð. Í fjárlagafrumvarpi er staðið við fyrirheit í ríkisfjármálaáætlun um afgang upp á u.þ.b. 1% af vergri landsframleiðslu. Margt bendir til þess að þau áform séu brothætt. Ríkið á miklar eignir sem ekki eru beinn hluti af rekstri þess og margir freistast til þess að nýta þær til að laga afkomuna, t.d. með því að taka af þeim aukaarð. Þar hafa bæði Landsvirkjun og bankarnir verið nefnd til sögunnar. Slíkar arðgreiðslur ætti að nýta til þess að borga niður skuldir ríkisins, rétt eins og allir flokkar hafa verið sammála um að nýta sölu eigna í þeim tilgangi. Með niðurgreiðslu skulda lækkar vaxtabyrði ríkisins en hún er hin hæsta á vestrænum löndum, ekki vegna þess hve skuldirnar eru háar heldur vegna þess hve hátt vaxtastig er hér á landi. Ef ekki kemur til aðhald í ríkisrekstri er hætt við að vextir hækki enn í aðgerðum Seðlabankans til þess að sporna við þenslu. Rétt er að undirstrika mikilvægi þess að sem víðtækust sátt náist um sölu eigna ríkisins og engin ástæða er til þess að fara sér óðslega í þeim efnum. Ekki má gleyma því að ríkisfyrirtækin Landsnet, Landsvirkjun og Isavia hyggja á fjárfestingar upp á tæplega 50 milljarða kr. á komandi ári. Ekki skal deilt um mikilvægi einstakra framkvæmda heldur undirstrikar þetta tvennt; annars vegar margra ára kyrrstöðu í framkvæmdum í kjölfar hrunsins og hins vegar að ríkisfyrirtæki verða líka að leggja sitt af mörkum til þess að minnka spennuna á vinnumarkaði. Það sama gildir auðvitað um hinar mörgu og nauðsynlegu framkvæmdir ríkisins. Við þurfum að forgangsraða og gera ekki allt í einu. Mikilvægt er að taka á ríkisfjármálum og horfa á þau í samhengi við stöðuna á vinnumarkaði. Núna á næstu dögum mun frumvarp um breytingu á lífeyriskjörum ríkisstarfsmanna væntanlega verða lagt fyrir þingið á sama tíma og ríkið leggur um 100 milljarða kr. framlag til lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna. Þetta er framlag ríkisins til að jafna kjör á opinberum og almennum vinnumarkaði en samningsaðilar hafa lýst yfir vilja sínum til þess að taka upp ný vinnubrögð í samningum þannig að launahækkanir skili sér sem kjarabót en ekki sem verðbólga. Þessir samningar eru mikilvægasta verkefnið fram undan og ný ríkisstjórn, hver sem hún verður, þarf að leggjast af alefli á árar með öðrum um að tryggja þennan stöðugleika. Það er engum í hag að hagsveiflur hér á landi séu miklu meiri en hjá nágrönnum okkar á Norðurlöndum. Herra forseti. Það er ljóst að þingmanna bíður erfitt verkefni, bæði í bráð og lengd. Það er alltaf sælla að gefa en taka. Það er auðveldara að ákveða útgjöld en að afla tekna. Engu að síður er það meginverkefni nýkjörins Alþingis og ríkisstjórnar, þegar hún hefur verið mynduð, að tryggja svo sem verða má að árangri undangenginna ára verði ekki kollsteypt með óhyggilegri stefnu ríkisins. Verkefnin eru mörg og þörf sem stjórnmálaflokkarnir vilja hrinda í framkvæmd og almenningur styður vissulega að grunnstoðir í heilbrigðis- og menntakerfum verði styrktar. Hin napra staðreynd er hins vegar sú að rýmið er ekki eins mikið og flestir virðast hafa haldið. Það þýðir ekki að við eigum að leggja árar í bát heldur miklu frekar að við göngum óhrædd til þess verks að vinna með öðrum að því að tryggja stöðugleika um langa framtíð eins og kostur er á. Aðilar vinnumarkaðarins hafa lýst yfir vilja sínum með víðtæku samkomulagi. Seðlabankinn hefur sín stjórntæki og ríkið má ekki skerast úr leik með því að hvika frá yfirlýstum markmiðum um ábyrga hagstjórn. Þannig undirbyggjum við samfélag sem stendur á styrkum stoðum og getur byggt upp innviði til framtíðar. Á þessu kjörtímabili geta alþingismenn skráð sig á spjöld sögunnar með því að leggja sitt af mörkum til varanlegs stöðugleika og velsældar. Tækifærið er núna. Freistingar eru vissulega margar og hægt er að finna margar ástæður til þess að beygja af réttri leið. En ef árangur næst þá verður hann bautasteinn um langa framtíð.
Hæstv. forseti. Það árar vel í íslensku efnahagslífi um þessar mundir. Helstu hagvísar bera þess skýr merki. Samkvæmt tölum Hagstofu Íslands frá nóvember er hagvöxtur á Íslandi 4,8% eða tæpu prósentustigi meiri en spá Hagstofunnar frá því í febrúar sama ár, en hagvöxtur var 4,2% fyrir árið 2015. Vöxtur fjárfestinga hefur einnig verið talsvert meiri en Hagstofan gerði ráð fyrir í sínum spám eða 21,7% samkvæmt tölum frá því í nóvember en spáin frá því í febrúar gerði ráð fyrir um 12% vexti, sem er þó umtalsvert. Skuldir heimila lækkuðu að raunvirði um tæplega 5% á árinu 2015 en lækkun skuldahlutfallsins má rekja til aukinnar landsframleiðslu en einnig umtalsverðrar lækkunar á nafnvirði skulda sem að stærstum hluta stafar af aðgerðum ríkisstjórnarinnar til lækkunar á höfuðstól verðtryggðra húsnæðislána. Á sama tíma og skuldir almennings hafa lækkað hefur kaupmáttur launa aukist um fjórðung á þessum tæpu fjórum árum og hefur aldrei mælst meiri. Staða ríkissjóðs hefur stórlega batnað, ekki síst vegna vel heppnaðrar áætlunar stjórnvalda um afnám hafta og hvernig tekið var á þrotabúum hinna föllnu banka. Verðbólga er innan vikmarka Seðlabanka Íslands og atvinnuleysi er hverfandi. Það er sérstakt fagnaðarefni hvað atvinnuleysi hefur minnkað mikið á síðustu árum. Þjóðartekjur á mann á Íslandi eru með því hæsta sem gerist í heiminum. Nýjustu tölur frá OECD sýna okkur að jöfnuður á Íslandi er meiri en víða annars staðar. Við mælingar á jöfnuði er notaður svokallaður Gini-stuðull sem er alþjóðlegur mælikvarði á tekjujöfnuð. Stuðullinn er frá 0 sem endurspeglar fullkominn jöfnuð, þ.e. þegar allir hafa sömu tekjur, og upp í 100 sem gefur til kynna fullkominn ójöfnuð. Síðustu tvö ár hefur Gini-stuðullinn verið lægstur á Íslandi af OECD-ríkjunum. Þess ber þó að geta að þó svo að mat á Íslandi sé fyrir árið 2015 þá eru ýmis samanburðarlönd með eldri tölur en nýrri tölur ættu þó ekki að bylta niðurstöðunni í sjálfu sér þó að þær gætu haft einhver minni háttar áhrif á heildarmyndina. Til þess að ríkisfjármálin séu í lagi þarf að sýna festu og stöðugleika, sérstaklega þegar þenslumerki eru í hagkerfinu, til að sporna við ofhitnun en gert er ráð fyrir að framleiðsluspenna nái hámarki í byrjun næsta árs, 2017. Gangi hagspár hins vegar eftir verður yfirstandandi hagvaxtarskeið a.m.k. áratugur og þar með það lengsta á lýðveldistímanum. Fram undan eru því miklar áskoranir í hagstjórn íslenska ríkisins. Þar ber helst að nefna að hamla hækkun raungengis, hemja ruðnings- og gengisáhrif ferðaþjónustunnar og síðast en ekki síst stuðla að stöðugleika á vinnumarkaði. Hæstv. forseti. Á fyrri hluta kjörtímabilsins einhenti ríkisstjórnin sér í að ná utan um ríkisútgjöldin og leggja með því móti grundvöll að því sem nú er að eiga sér stað. Þá var lagður grunnur að því sem þjóðin er nú að uppskera. Auknum fjármunum var sérstaklega forgangsraðað í þágu almannatrygginga og heilbrigðis- og menntamála í kjölfar umtalsverðra aðhaldsráðstafana á útgjaldahlið ríkissjóðs á árunum 2009–2012. Í fjárlögum yfirstandandi árs hefur auknum framlögum úr ríkissjóði verið varið til að efla og bæta þjónustu velferðarkerfisins og er vöxtur útgjalda á árinu um 5%. Á föstu verðlagi eru frumgjöld orðin 7% hærri í ár en árið 2006. Því ber að fagna að tekjur ríkisins skuli aukast og að fjórða árið í röð stefni í hallalausan ríkisrekstur. Tekjuaukning hefur þannig verið nýtt til að auka framlög til grunnþjónustu. Nokkuð hefur áunnist í þessum efnum en nokkuð er þó í land með að hefja raunverulega niðurgreiðslu skulda og vaxtakostnaður er enn allt of mikill. Við getum örugglega öll verið sammála um að brýnt sé að halda áfram að greiða niður skuldir ríkissjóðs svo að við getum nýtt fjármuni ríkisins í uppbyggingu innviða í meira mæli fremur en að nýta þá í niðurgreiðslu á vaxtakostnaði. Þriðji stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs árið 2016 var vaxtakostnaður, eða 72 milljarðar kr. Virðulegi forseti. Horfum nú aðeins á heildarmyndina. Hvert er skuldahlutfallið okkar og hvers vegna erum við að greiða svo há vaxtagjöld og hver eru markmiðin? Heildarskuldir hins opinbera eru um 60% af vergri landsframleiðslu sem er almennt í ágætu meðallagi miðað við samanburðarlönd. Þó er vaxtakostnaður Íslands með því mesta sem gerist á meðal samanburðarlandanna. Til að vega á móti halla á vaxtajöfnuðinum þarf að skila ríkulegum afgangi á frumjöfnuði ríkissjóðs sem er meiri en hjá nokkru ríkja ESB. Ein helsta áskorun okkar næstu árin felst í að draga enn frekar úr skulda- og vaxtabyrði ríkissjóðs. Markmiðið er að lækka opinberar skuldir, þ.e. ríkissjóðs og sveitarfélaga, niður fyrir lögboðið hámark árið 2020. Við höfum náð árangri í að minnka skuldasöfnun og vaxtakostnað og ætlum okkur að gera enn betur. Á sama tíma æpir á okkur uppsöfnuð fjárfestingarþörf í innviðum, svo sem samgöngumannvirkjum. Breytt aldurssamsetning þjóðarinnar og fjölgun ferðamanna kallar á aukin útgjöld í heilbrigðis- og velferðarmálum. Ýmsar tölur benda til þess að menntakerfið okkar sé líka að dragast aftur úr samanburðarríkjum. Framlög til háskóla eru t.d. hlutfallslega mun lægri hér á landi en í þeim ríkjum sem við viljum bera okkur saman við. Nýjustu fregnir af grunnskólunum okkar eru einnig stórkostlegt áhyggjuefni þar sem börnin okkar eru samkvæmt mælingum að dragast verulega aftur úr öðrum þjóðum hvað námsárangur varðar. Rekstur framhaldsskólanna er erfiður. Við verðum að taka þeim fréttum alvarlega og gera miklu betur. Gott menntakerfi er lykill að farsæld þjóðar en það er mjög brothætt. Ef menntakerfið heldur áfram að drabbast niður þá berum við ábyrgð á skertum framtíðarmöguleikum barnanna okkar í hinni alþjóðlegu samkeppni á vinnumarkaði. Sömuleiðis drögum við úr framtíðarmöguleikum Íslands í samkeppni þjóðanna. Það má ekki gerast. Sitjandi ríkisstjórn er meðvituð um erfiða stöðu menntakerfisins og hefur, eins og fyrr segir, lagt áherslu á uppbyggingu þess. Heildarútgjöld framhaldsskólastigsins hafa til að mynda aukist um 25% að raungildi á árunum 2013–2016. Fjármálaáætlun gerir ráð fyrir að framlög til framhaldsskóla aukist um 36% að raungildi frá árinu 2013 fram til ársins 2021, það jafngildir ríflega 70% aukningu á hvern nemanda á tímabilinu, og rekstrarframlög háskólastigsins hækki að raunvirði um 37% á hvern ársnemanda á árunum 2013–2021. Framlög til rannsókna og tæknimála í samkeppnissjóðum jukust um ríflega 60% að raunvirði á tímabilinu 2013–2016. Samkvæmt fjárlagafrumvarpi 2017 er gert ráð fyrir aukningu útgjalda til mennta- og menningarmála, svo sem vegna styrkingar á rekstrargrunni háskóla og framhaldsskóla, auk þess sem veitt er framlag til listaframhaldsskóla til eflingar tónlistarfræðslu, samtals 2,5 milljarðar kr. Ég er ánægð með þessa aukningu en ég hef samt sem áður áhyggjur af menntakerfinu. Þar liggja framtíðarmöguleikar okkar og að því fjöreggi verðum við að hlúa. Fráfarandi ríkisstjórn lagði megináherslu á uppbyggingu heilbrigðiskerfisins á síðasta kjörtímabili, og ekki var vanþörf á eftir áralangan niðurskurð. Framlög til Landspítalans hafa aukist frá árinu 2013 um ríflega 30%. Landspítalinn fær 3,9 milljörðum kr. meira en í fjárlögum yfirstandandi árs. Heildarframlög til Landspítalans verða þá tæplega 59,3 milljarðar kr. samkvæmt frumvarpinu. Þá verður rúmlega 1,5 milljörðum kr. varið í tæki og búnað eða rúmlega hálfum milljarði meira en á þessu ári. Framlög til heilbrigðiskerfisins hafa aldrei verið meiri, framlög til tækjakaupa voru stóraukin, hafin var bygging hjúkrunarheimila og áætlun um áframhaldandi uppbyggingu þeirra samþykkt. Útgjöld til heilbrigðismála í heildina á tímabilinu 2014–2016 voru aukin um 38,5 milljarða kr. sem er 16% raunaukning. Í framlögðu fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2017 er gert ráð fyrir enn frekari aukningu á rekstrarframlögum til heilbrigðismála, þar af eru aukin framlög til styrkingar í rekstri sjúkrahúsa og heilsugæslu hátt í 4 milljarðar kr. og 1,5 milljarðar kr. vegna nýs rammasamnings um rekstur hjúkrunarheimila, samtals 7,3 milljarðar kr. Þrátt fyrir þessar fínu tölur verð ég að viðurkenna að ég hef verulegar áhyggjur af heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni. Þar sem ég þekki best til, á Suðurlandi og á Suðurnesjum, hafa heilbrigðisstofnanir þurft að segja upp fólki til að hagræða í rekstri og þar hafa verið mörg mögur ár. Ég óttast því að viðbætur upp á örfáar milljónir á milli ára dugi ansi skammt. Heilbrigðisstofnun Suðurnesja þjónustar íbúa svæðisins, en þeim hefur fjölgað mjög hin síðari ár og spáð er áframhaldandi fjölgun vegna atvinnuuppbyggingar í kringum flugstöðina. HSS þjónustar líka alla flugfarþega - og hvað ef flugslys verður á svæðinu? Verðum við þá ekki að hafa vel búið og vel mannað sjúkrahús á svæðinu? Ég myndi halda það. Heilbrigðisstofnun Suðurlands tók við erfiðu búi þegar Sjúkrahús Vestmannaeyja var sameinað rekstrinum. Ofan á það bættist mikil fjölgun ferðamanna á því svæði. Þar eru einnig blómlegar sumarhúsabyggðir. Fjárframlög ríkisins til þessara stofnana taka ekki nægilega mikið tillit til ofangreindra þátta. Enn virðist fyrst og fremst vera horft til íbúafjölda á þeim svæðum fremur en þeirra aðstæðna og þeirrar þjónustu sem þar þarf að veita. Almannatryggingar eru stór útgjaldaliður og mikilvægur hluti af okkar ágæta velferðarkerfi. Alþingi breytti lögum um almannatryggingar síðasta haust en þær breytingar fela í sér stóraukin útgjöld ríkissjóðs til þess málaflokks, eða um ríflega 11 milljarða. Það var viðbótarskuldbinding sem ekki hafði verið gert ráð fyrir í fjármálaáætlun. Ellefu milljarðar eru miklir peningar, peningar sem fara til þeirra sem þurfa svo sannarlega á þeim að halda, aldraðra og öryrkja. Í því samhengi er gaman að segja frá því að samkvæmt nýrri þjóðhagsspá verður tekjuaukning íslenska ríkisins um 10 milljarðar á næsta ári og þar af leiðandi hafa aukin útgjöld til almannatrygginga sáralítil áhrif á stöðu ríkissjóðs og fjármálaáætlun helst því óbreytt. Mig langar að nefna annan málaflokk sem ekki má gleymast eða falla í skuggann af öðrum. Það eru sjúkraflutningar og Landhelgisgæslan. Sjúkraflutningar eru mikilvægur hluti af heilbrigðisþjónustu okkar og öryggisnet um land allt. Sveitarfélögin bera orðið, mörg hver, mikinn kostnað við sjúkraflutninga sem kemur meðal annars til vegna fjölgunar ferðamanna. Landhelgisgæslan kemur oft að sjúkraflutningum og hefur auk þess mikilvægu hlutverki að gegna, bæði hvað varðar öryggi sjófarenda og við landamæraeftirlit. Því verðum við að gæta þess að Landhelgisgæslan hafi nægt fjármagn til reksturs. Samkvæmt frumvarpinu eru 3,8 milljarðar ætlaðir til Gæslunnar. Ef það verður niðurstaðan verður mjög erfitt fyrir Gæsluna að standa undir sínum helstu lögbundnu skyldum. Við skulum hafa það í huga þegar við afgreiðum fjárlögin fyrir árið 2017. Það er líka rétt að minnast aðeins á samgöngumálin sem víða eru í ólestri. Þar höfum við trassað viðhald um langa hríð svo að víða er í óefni komið og það getur verið mjög kostnaðarsamt þegar upp er staðið að trassa hlutina. Núgildandi samgönguáætlun, sem Alþingi samþykkti samhljóða í haust, er 15 milljörðum kr. dýrari en fjármálaáætlun gerir ráð fyrir. Tekjuafgangur ríkisins er áætlaður um 28 milljarðar. Nú er komið að okkur þingmönnum að taka ákvörðun um hvernig við ætlum að forgangsraða þessum verkefnum, þ.e. viljum við halda áfram að leggja áherslu á áframhaldandi niðurgreiðslu skulda og draga þar með úr óheyrilegum vaxtakostnaði eða viljum við taka stóran hluta af tekjuafgangi ríkissjóðs og nýta hann til aðkallandi samgöngubóta? Þetta verður verkefni okkar þingmanna næstu daga. Tíminn hleypur frá mér, mér liggur mikið á hjarta. Mig langar að koma aðeins inn á heilbrigðismálin. Þau hafa verið mikið til umræðu. Við þurfum að spyrja okkur að því þegar við ræðum um heilbrigðismál - talað hefur verið um að bæta milljörðum áfram inn í þann pakka - hvernig við nýtum þá fjármuni sem við setjum í málaflokkana. Hvernig nýtast fjármunirnir best? Við viljum að sjálfsögðu öll betri heilbrigðisþjónustu um land allt. Velferðarráðuneytið lét nýverið ráðgjafarfyrirtækið McKinsey vinna fyrir sig úttekt á Landspítalanum og heilbrigðiskerfinu okkar þar sem ýmsir þættir voru bornir saman við sambærilegar stofnanir í Svíþjóð. Niðurstöður úttektarinnar voru kynntar fyrir stjórnendum Landspítalans, þingmönnum og fleirum fyrir nokkrum mánuðum. Í úttektinni kom fram að það felast töluverð sóknarfæri fyrir okkur í því að nýta betur þá fjármuni sem fara til heilbrigðiskerfisins og í því samhengi þarf að huga að bæði ákveðnum kerfisbreytingum sem og bættu eftirliti, gæðastýringu o.fl. innan heilbrigðisstofnana. Það væri reyndar mjög áhugavert að fá sambærilega úttekt á íslenska menntakerfinu og okkar helstu stofnunum þar. Við getum rætt endalaust um forgangsröðun. Við getum deilt um hvað eigi að gera og hversu mikið eigi að fara í hvern og einn málaflokk. Sitt sýnist hverjum og við verðum seint fullkomlega sammála hvernig skiptingin eigi nákvæmlega að vera. Því er nauðsynlegt að horfa á heildarmyndina og hafa skýra stefnu til framtíðar. Að mínu mati var það því mikið framfaraskref þegar Alþingi samþykkti nýverið í fyrsta sinn fjármálastefnu og fjármálaáætlun til fimm ára á grundvelli nýrra laga um opinber fjármál. Hæstv. forseti. Efnahagsleg endurreisn Íslands eftir fall bankakerfisins haustið 2008 er vel á veg komin og hagspár fyrir næstu ár eru hagfelldar. Þó eru þenslumerki í hagkerfinu sem krefjast agaðrar hagstjórnar og kalla á réttar áherslur í opinberum fjármálum í heild. Áfram verður því þörf fyrir aðhaldssama stefnu um vöxt ríkisútgjalda til að auka afganginn og greiða niður skuldir. En við verðum, þrátt fyrir þá áherslu, að auka framlög til innviða sem eru margir hverjir orðnir verulega veikburða.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni góða yfirferð yfir frumvarpið og viðurkenni að ég hef ekki lesið allan doðrantinn á þeim tæpa sólarhring sem er liðinn síðan ég fékk hann í hendurnar. Það er gott að fá innsýn reyndra þingmanna í stöðu mála. Hún endurspeglar ágætlega þá tilfinningu sem ég hef fyrir frumvarpinu, að ekki sé nóg gert í uppbyggingu innviða, og ég vona að sú rödd fái að heyrast skýrt í nefndinni í framhaldinu. Það var sérstaklega komið inn á samgönguáætlun og það hvernig ekki er gert ráð fyrir henni í þessu frumvarpi. Hið sama gerði hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fyrr í umræðunni og ég verð að taka undir þau orð, mér þykir þetta furðulegt. Ég hefði haldið að áætlanir ríkisins kölluðust nógu vel á til að geta fundið sér stað í þessu frumvarpi og þess vegna vil ég nefna aðra áætlun ríkisins sem finnur sér stað í frumvarpinu án þess að hafa verið samþykkt. Það er sú tillaga að við lögfestum heimild til Jarðasjóðs til að selja jörðina Þjótanda í Flóahreppi vegna þess að Landsvirkjun áformar að virkja Urriðafoss, en sú virkjun er enn í biðflokki rammaáætlunar. Ég spyr hv. þingmann hvort hún myndi taka undir með mér að mögulega hafi fjármálaráðuneytið farið aðeins of geyst, að hér sé heimild sem ekki sé kominn tími til að veita fyrr en Alþingi hefur samþykkt rammaáætlun með þeirri mögulegu breytingu að Urriðafoss verði settur í nýtingu.
Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og skjallið, að maður sé allt í einu orðinn reyndur þingmaður, það er voðalega skemmtilegt. Ég er búin að vera ný í nokkur ár og núna er maður orðinn reyndur þingmaður, það er mjög gaman. Ég hef rétt eins og hv. þingmaður ekki lesið allt frumvarpið frá orði til orðs á þeim tæpa sólarhring sem við höfum haft til þess. Maður er því að reyna að setja sig inn í þessa hluti. Það er rétt að þarna er stórkostlegur galli og þar eru sóknarfæri fyrir okkur nýju og nýlegu þingmennina til að bæta þau vinnubrögð sem hafa verið viðurkennd í stjórnkerfinu á Alþingi mjög lengi, að það vanti 15 milljarða í stóran lið eins og samgönguáætlun til að fara í þau verkefni sem við erum öll sammála um að eru mjög aðkallandi. Það er komið að okkur, unga fólkinu sem ætlar að breyta Íslandi og gera allt betra, að laga svona vinnubrögð. Staðan er sú í augnablikinu að við stöndum frammi fyrir þessu verkefni. Þetta er staðan og það er okkar, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, að taka ákvörðun um það hvaðan við ætlum að taka þessa peninga. Ætlum við að taka þá af þeim tekjuafgangi sem ég nefndi, 28 milljörðum, og hafa þá minna til að greiða niður skuldir, eða hvað viljum við gera? Það er umræðan sem þarf að fara hér fram. Varðandi þessa jörð í Flóahreppi, sem hv. þingmaður nefndi, þá treysti ég mér ekki til að fullyrða neitt um forsendur og lögmæti ráðuneytisins vegna þess að ég þekki málið ekki nógu vel. Hv. þingmaður getur kannski í seinna andsvari frætt mig nánar um það.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum sömuleiðis skjallið, að kalla mig einn af okkur ungu inni á þingi, 37 ára gamlan manninn. Ég fagna því að taka eigi samgönguáætlun til alvarlegrar skoðunar í nefndinni og vil þar nefna, eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir gerði í erindi sínu, að fjármögnun er náttúrlega eitthvað sem þyrfti að skoða. Varðandi rammaáætlun reikna ég með að það sé alveg löglegt fyrir þingið að ákveða að Jarðasjóður hafi þessa heimild til sölu en mér þætti betri bragur á því að þingið gerði hlutina í réttri röð, að ákvörðun um að selja jörð undir virkjun væri ekki tekin fyrr en eftir að virkjunin hefur verið ákveðin. Ég vænti þess að þetta verði tekið til góðfúslegrar skoðunar og athugunar í nefndinni og hlakka til að sjá útkomuna.
Virðulegi forseti. Eins og ég segi þurfum við að ræða þetta. Það er kannski eitt þegar svona heimildir eru settar inn, ég geri ráð fyrir að menn vilji hafa vaðið fyrir neðan sig ef til kemur. Til að mynda hefur verið heimild í fjárlögum í mörg ár varðandi sölu á Landsbankanum. Þetta er heimild en svo er okkar á þingi að ákvarða hvernig við viljum taka á málum og hvernig við viljum landa þeim, eins og maður segir. Ég tel að það sé ástæðan. Jú, jú, við getum deilt um það í hvaða röð við viljum gera hlutina en ég held að þetta sé í sjálfu sér flestum að meinalausu. En við skulum ræða það.
Virðulegi forseti. Við þessar óvenjulegu aðstæður, sem margir hafa nefnt í dag, þegar fjárlög eru lögð fram á þinginu án þess að búið sé að mynda ríkisstjórn, reynir á samstöðu og sanngirni í allri umræðu. Ég bind vonir við að það verði leiðarljós fyrir komandi þing. Með jafn stórum hópi nýrra þingmanna er hér stórt tækifæri til breytinga, með heiðarlegu verklagi sem endurspeglar þann skilning að allir kjörnir þingmenn beri ábyrgð þrátt fyrir ólíkar pólitískar áherslur. Við stöndum frammi fyrir stórum og mikilvægum verkefnum sem brýnt er að ganga í strax. Ýmsum grunninnviðum samfélagsins hefur ekki verið haldið við og hafa þeir grotnað niður frá hruni. Forsvarsmenn margra stofnana sem tilheyra stoðum samfélagsins sjá fyrir sér áframhaldandi niðurskurð á þjónustu. Björt framtíð talaði fyrir kerfisbreytingum í aðdraganda kosninga, að á Íslandi væru fjölmörg kerfi ómannúðleg, ósanngjörn og þjónuðu ýmist kerfinu sjálfu í heild sinni eða sjálfum sér, ekki þeim sem þau ættu að þjóna. Nú er lagt fram fjárlagafrumvarp af hálfu þeirra flokka sem setið hafa við völd undanfarin rúm þrjú ár. Í þeim er ekki mikið svigrúm til kerfisbreytinga, en við þingmenn Bjartrar framtíðar munum halda áfram að vinna að þeim eins og lofað var. Ljóst er að horfa þarf heildstætt á hlutina og ekki verður hægt að gera allt í einu. Með lögum nr. 122/2015, um opinber fjármál, voru sett ákvæði um stefnumörkun í opinberum fjármálum til fimm ára. Þar á meðal eru ákvæði um að fjármála- og efnahagsráðherra skuli leggja fram tvær þingsályktunartillögur á því sviði. Önnur þeirra er fjármálastefna. Tilgangur hennar er að stuðla að efnahagslegu jafnvægi til lengri tíma litið og auka þannig stöðugleika í efnahag fyrirtækja, heimila og opinberra aðila og treysta þannig skilyrði fyrir hagkvæmri nýtingu mannafla, fjármagns og auðlinda. Þegar fjallað er um frumvarp til fjárlaga 2017 er ekki hægt að komast hjá því að lesa samhliða fjármálastefnu fyrir árin 2017–2021. Stefnan felur í sér það nýmæli að stefnumörkun í opinberum fjármálum nær ekki eingöngu til starfsemi ríkisins heldur einnig til starfsemi annarra aðila, þ.e. til starfsemi sveitarfélaga og fyrirtækja í eigu ríkis og sveitarfélaga. Með þessu móti verður auðveldara að meta efnahagsáhrif á starfsemi allra opinberra aðila á þjóðarbúskapinn og beita opinberum fjármálum til hagstjórnar. Við hljótum öll að fagna þessari breytingu og því að nú séu settar stefnumarkandi áætlanir með langtímasýn og markmið. Breytingarnar eru að mínu mati veruleg breyting til batnaðar og gerir okkur kleift að viðhalda stöðugleika. Hér hefur oft ríkt mikill glundroði við efnahagsstjórn þegar horft er til lengri tíma. Ný stefnumótun hefur verið búin til á árs fresti og án samhengis við aðra stóra þætti efnahagslífsins. Oft hefur skapast þensla af því sem hægt hefði verið að komast hjá, þensla sem hefur kostað okkur of mikið þar sem margir stórir aðilar fara af stað á sama tíma og keppast við að ljúka framkvæmdum. Nú er komið að því að horfa á efnahagsmál í stærra samhengi þar sem ríki og sveitarfélög ganga í takt. Í útgjaldahlið frumvarpsins má finna margt jákvætt sem við í Bjartri framtíð getum vel tekið undir. Annað er undir væntingum okkar. Vissulega er gert ráð fyrir aukningu á fjárframlögum til ýmissa brýnna mála, eins og heilbrigðis-, mennta- og löggæslumála, en margt bendir til að enn vanti upp á að fjármögnun sé nægjanleg í þessum málaflokkum. Landspítalinn fær t.d. 59,3 milljarða í fjárlögum ársins 2017, þ.e. 4 milljörðum meira en 2016, en spítalann vantar hins vegar 12 milljarða að mati stjórnenda til að sinna nauðsynlegri þjónustu. Þá verður ekki hægt að standa við samgönguáætlun, eins og margsinnis hefur komið fram í dag. Ef ég gríp inn í menntamálin, sem er sérkapítuli út af fyrir sig, þá metur Háskóli Íslands stöðuna þannig að 5 milljarða vanti upp á að ná meðaltali OECD-ríkja á síðasta ári og var um það bil 300 millj. kr. halli á rekstri skólans. Ef við ætlum að halda í við Norðurlöndin vantar 15 milljarða upp á það. Háskólinn hefur átt góðu gengi að fagna við öflun sértekna með þátttöku í ýmsum verkefnum sem hafa skilað þriðjungi af fjármögnun skólans í heild sinni. Sú aukning sem boðuð er í fjárlagafrumvarpinu til Háskóla Íslands endurspeglar ekki það fjármagn sem stjórnendur skólans telja að þurfi til og blasir við að ráðast þarf í talsverðan niðurskurð í kennsluframboði. Við höfum dregist aftur úr í þróun kennsluhátta, nýsköpun og fleiru. Ef ekkert verður að gert horfum við til þess að ungt fólk mun í auknum mæli fara til útlanda í nám. Aðeins yfir í tekjuhliðina. Gert er ráð fyrir meiri tekjum í ríkissjóð, samtals 1,7 milljörðum, með hækkun á álögum á áfengi, tóbaki og eldsneyti. Þá er einnig gert ráð fyrir þreföldun á gistináttagjaldi, sem fer úr 100 kr. í 300. Áætlað er að það skili tekjum upp á 300 millj. kr. í ár, sem er auðvitað dropi í hafið miðað við þá uppbyggingu sem fara þarf fram innan ferðaþjónustunnar. Það verður svo að segjast að við í Bjartri framtíð vonuðumst til að unnt yrði að sækja meiri tekjur t.d. með hækkun á veiðigjaldi. Það hefur dregist verulega saman og viljum við leggja okkar lóð á vogarskálarnar til að breyta því. Heildarniðurstaðan er sú að gert er ráð fyrir að skila rúmum 28 milljarða tekjuafgangi á árinu. Þegar allt kemur til alls þarf að finna jafnvægi í efnahagsmálum þjóðarinnar. Mikil þensla kemur niður á heimilisbókhaldinu og buddum okkar allra. Það er því ánægjulegt að nú skuli loksins vera komin stefnumótun og markmiðssetning sem nær til opinberra aðila í heild sinni. Þannig getur hið opinbera í heild sinni gengið í takt til að skapa efnahagslegan stöðugleika. Við fögnum því. Enn vantar þó lausnir á ýmsum sviðum. Mig langar sérstaklega að nefna húsnæðisvanda ungs fólks sem hefur enga möguleika á að eignast eigið húsnæði og í raun ekki heldur að leigja. Það er ekki beint viðfangsefni fjárlagafrumvarpsins en það segir okkur að þrátt fyrir að hagvöxtur hafi verið ágætur og við höfum aflað mikilla tekna, t.d. með mikilli aukningu ferðamanna, er ekki allt í lukkunnar velstandi hér. Ég kemst ekki hjá því að nefna sveitarfélög í fyrstu ræðu minni á Alþingi. Í Kópavogi, þar sem ég hef fengið að taka þátt í uppbyggingu undanfarin ár, hefur sveitarfélagið ákveðið að bjóða þeim fjölskyldum, sem komnar eru yfir tekjuviðmið til að geta búið áfram í félagslegu húsnæði, upp á lán til að brúa bilið svo þær geti keypt þær íbúðir sem þær hafa búið í. Þannig hefur orðið til nýr valkostur sem gerir fólki kleift að brúa bilið á milli þess að njóta félagslegrar aðstoðar til að eignast sitt eigið húsnæði með minni tilkostnaði og um leið mýkri leið en sú að segja því upp og henda því á götuna. Börnum er með þessu úrræði áfram tryggð skólavist í sínum skóla þótt efnahagur fjölskyldunnar hafi vænkast og þau eru ekki slitin út úr umhverfi sínu. Það getur leitt okkur að umræðu um tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga, sem ég ætla þó að hinkra með og taka á öðrum vettvangi. Virðulegi forseti. Þetta fjárlagafrumvarp mun ekki setja þjóðina á hausinn, við getum verið þakklát fyrir það. Verkefnin sem blasa við okkur eru stór og brýn og ljóst er að við þurfum að forgangsraða. En ég minni á að ágæt staða ríkissjóðs og aukinn hagvöxtur endurspegla ekki endilega heimilisbókhald venjulegs fólks. Þar þarf að leita jafnvægis eins og á öðrum sviðum. Við í Bjartri framtíð erum tilbúin til þess, við höfum brett upp ermarnar og óskum eftir góðu samstarfi um stóru málin.
Frú forseti. Það eru sannarlega framandi aðstæður á Alþingi nú þegar þing er sett án þess að ríkisstjórn hafi verið mynduð og þingmenn ræða fjárlagafrumvarp án þess að vita hvernig sá meiri hluti mun líta út sem mögulega gæti samþykkt það, eða hver sá hugsanlegi meiri hluti yrði sem kemur sér saman um breytingartillögur við frumvarpið. Hún er líka framandi nýja framsetningin á fjárlagafrumvarpinu sem hv. þingmenn fengu aðeins tæpan sólarhring til að kynna sér áður en umræðan um það hófst. Í fyrsta sinn er framsetningin í samræmi við lög um opinber fjármál. En fjárlagafrumvarpið er hvorki hlutlaust né eitthvert embættismannafrumvarp eins og einhverjir hafa viljað halda fram. Frumvarpið er unnið eftir fjármálastefnu og fjármálaáætlun ríkisstjórnar sem missti meiri hluta sinn í síðustu kosningum. Fjárlagafrumvarpið er því pólitískt plagg byggt á stefnu ríkisstjórnar Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins. Frá hruni haustið 2008 höfum við lagt mikið á okkur til að vinna að efnahagslegum stöðugleika og fyrir stöðugleikann skiptir öllu máli að ríkisfjármálastefna stjórnvalda og peningamálastefna Seðlabanka Íslands vinni saman að því að draga úr hagsveiflum, togi vagninn í sömu átt. Seðlabankinn benti á, í sinni umsögn um fjármálastefnuna, sem bankinn sendi fjárlaganefnd 21. maí sl., að ef ekki sé talið álitlegt að draga úr fjárfestingum opinberra aðila þurfi að draga úr öðrum útgjöldum eða afla hinu opinbera aukinna tekna, t.d. með hærri sköttum. Það var ljóst fyrir samþykkt Alþingis í lok maí að veikleikar fjármálastefnunnar og fjármálaáætlunarinnar væru á tekjuhliðinni og tilkomnir vegna þess að ríkisstjórnin hafði lækkað ýmsa skatta og gjöld á kjörtímabilinu. Veiðigjöld voru lækkuð umtalsvert, auðlegðarskattur afnuminn og orkuskattur líka, dregið var úr jöfnunarhlutverki tekjuskattskerfisins og ferðamönnum gefinn afsláttur af virðisaukaskatti. Þá var sérstakur bankaskattur innheimtur sem gekk þó beint til lánastofnana til að niðurgreiða verðtryggð húsnæðislán, að vísu bara sumra heimila, mest þó hjá efnamestu skuldurunum. Það var gert á sama tíma og fjárfestingarþörf er mikil í samgöngukerfinu og bót á velferðarþjónustu og í skólakerfinu er afar aðkallandi. Ekki hefur verið snúið af þeirri braut með fjárlagafrumvarpinu og Samfylkingin gagnrýnir harðlega þessa forgangsröðun. Samfylkingin leggur áherslu á að breytingar verði gerðar á sköttum og gjöldum þannig að svigrúm myndist fyrir endurreisn heilbrigðiskerfisins og betri skóla, fyrir samgöngukerfið og löggæslu og fyrir þá sem reiða sig á greiðslur frá Tryggingastofnun og fyrir barnafjölskyldur. Við höfum nú í meðferð þingsins á fjárlagafrumvarpinu tækifæri til að tryggja félagslegan stöðugleika til jafns við þann efnahagslega og auka jöfnuð í samfélaginu. Það er besta leiðin til að bæta lífskjörin í landinu og stuðla að friði á vinnumarkaði. Það er ábyrg efnahagsstjórn. Frú forseti. Fjárlagafrumvarpið byggist á tveimur þingsályktunartillögum, fjármálastefnunni og fjármálaáætluninni sem samþykktar voru í ágúst sl. Frá því að þær voru lagðar fram í lok apríl voru lög og þingsályktunartillögur samþykktar sem höfðu í för með sér fjárútlát. Í frumvarpinu er tekið tillit til laganna en ekki var til dæmis tekið tillit til afar mikilvægrar þingsályktunartillögu sem er samgönguáætlun. Breytingartillögur við samgönguáætlun voru samþykktar samhljóða á Alþingi sem jafnframt fer með fjárveitingavaldið, en kostnaður vegna þeirra ratar ekki inn í fjárlagafrumvarpið. Hæstv. fjármálaráðherra segir það í lagi þar sem að það hafi oft gerst áður að samgönguáætlun hafi ekki verið fullfjármögnuð. Nú var það svo að breytingartillögur við samgönguáætlunina voru samþykktar samhljóða og þingmenn lögðust í mikla vinnu til að ná málamiðlunum um betri samgönguáætlun, enda veitti ekki af. En breytingartillögurnar eru ekki fjármagnaðar í fjárlagafrumvarpinu. Í frumvarpið vantar því framlög til nauðsynlegs viðhalds og uppbyggingar vega víða um land, til almenningssamgangna og hafnarframkvæmda, til rannsókna og vinnu við jarðgöng, bæði á Vestfjörðum og á Norðurlandi, og til rannsókna á Grynnslunum við Hornafjörð svo að dæmi séu tekin. Samtals vantar um 15 milljarða kr. til að samþykkt samgönguáætlunar sé fullfjármögnuð fyrir árið 2017. Úr þessu verður að bæta með breytingum á frumvarpinu, bæði á gjalda- og tekjuhlið, svo að jafnvægi haldist. Annað afar mikilvægt hagsmunamál fyrir almenning rataði ekki heldur í frumvarpið, en það varðar greiðsluþátttöku einstaklinga í heilbrigðiskerfinu. Í nefndaráliti velferðarnefndar með frumvarpi um sjúkratryggingar, sem fjallaði um greiðsluþátttökukerfi einstaklinga í heilbrigðiskerfinu, kemur meðal annars fram að mat nefndarinnar sé að frumvarpið kalli á aukið fjármagn vegna nýs greiðsluþátttökukerfis. Heilbrigðisráðherra hafi komið á fund nefndarinnar við lokayfirferð málsins, sem samþykkt var í júní, til að ræða fjárhagshlið þess. Ráðherra greindi þar frá áformum um að greiðsluþátttaka sjúklinga verði minni en ráðgert var í drögum að reglugerð sem fylgdi frumvarpinu. Endanlegar tölur ráðist af fjárlögum næsta árs en miðað væri við að almennar hámarksgreiðslur sjúkratryggðra verði ekki hærri en 50.000 kr. á ári, en ekki 95.200 eins og sagði í drögunum. Nefndin fagnaði yfirlýsingum ráðherra og tók fram í nefndarálitinu að hún teldi sig hafa fullvissu fyrir því að auknir fjármunir kæmu með fjárlögum 2017 þannig að almennar hámarksgreiðslur sjúkratryggðra verði ekki hærri en 50.000 kr. á ári. En fjárheimildirnar eru ekki í frumvarpinu og því verður að breyta. Í aðdraganda kosninga var heilmikið rætt um kostnaðarþátttöku sjúklinga og Samfylkingin hefur talað fyrir því að stíga eigi stór og markviss skref í átt til þess að heilbrigðisþjónustan verði með öllu gjaldfrjáls. Greiðsluþátttökukerfi það sem samþykkt var í lok vorþingsins á að taka gildi 1. febrúar á næsta ári en það nær ekki til allrar heilbrigðisþjónustu. Tannlækningar, sálfræðiþjónusta, ferðakostnaður og hjálpartæki falla til dæmis utan kerfisins. Æskilegt væri að öll heilbrigðisþjónusta og lyf falli undir eitt greiðsluþátttökukerfi. Með lögunum var sjúkra-, iðju- og talþjálfun felld undir almenna kerfið sem er til bóta. Hámarksgjaldið samkvæmt drögum að reglugerð um greiðsluþátttöku sjúkratryggðra í kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu er allt of hátt, einkum í ljósi þess að það nær ekki til alls heilbrigðiskostnaðar. Ódýrri eða gjaldfrjálsri heilbrigðisþjónustu er oft andmælt með þeim rökum að hún verði þá misnotuð og tækifæri til að stýra henni með gjaldtökunni glatist. Í því samhengi má benda á að mjög kostnaðarsamt er fyrir samfélagið ef sjúklingar draga það að leita sér lækninga og annarrar heilbrigðisþjónustu. Slík stýring tekur fyrst og fremst til þeirra sem eiga ekki fyrir heilbrigðisþjónustu. Gjaldið stýrir þeim frá því að fara til læknis fyrr en hugsanlega of seint. Þeir sem hafa næg fjárráð þurfa ekki að hugsa sig um tvisvar vegna greiðsluþátttökunnar og gjaldtakan hefur því engin áhrif á þá. Frú forseti. Barnabætur hér á landi eru nánast orðnar eins og styrkur til fátækra og mjög ólíkar barnabótum annars staðar á Norðurlöndum. Markmiðið virðist vera að barnabætur verði eingöngu stuðningur við tekjulægstu fjölskyldurnar og er þar farið eftir tillögum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um endurskoðun barnabótakerfisins. Sjóðurinn ráðlagði stjórnvöldum að einfalda kerfið og beina greiðslum til lágtekjuheimila með hærra skerðingarhlutfalli miðað við laun. Einnig lagði sjóðurinn til að einstæðir foreldrar fengju ekki hærri greiðslur en sambýlisfólk. Þannig verði einungis greidd ein föst fjárhæð fyrir börn undir 18 ára aldri og aldrei með fleiri börnum en þremur. Slíkt fyrirkomulag þekkist hvergi annars staðar á Norðurlöndunum. Það vekur sannarlega furðu að ríkisstjórnin hafi leitað í hugmyndir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um útfærslu barnabóta þegar beinast liggur við að líta til annarra norrænna ríkja. Þar eru bæturnar almennt ekki tekjutengdar og markmið þeirra að jafna stöðu barnafólks við þá sem ekki eru með börn á framfæri. Ótekjutengdar barnabætur draga jafnframt síður úr sjálfstæði og atvinnuþátttöku kvenna en tekjutengdar bætur. Ungar fjölskyldur á Norðurlöndunum munar um stuðninginn sem barnabætur veita og jöfnunarhlutverk þeirra er mikilvægt fyrir samfélagið allt. Barnabótakerfi norrænu ríkjanna er fyrirmynd okkar jafnaðarmanna enda góð reynsla af þeim fyrir börn og foreldra þeirra. Það þarf að standa við bakið á íslenskum barnafjölskyldum og hækka barnabæturnar þannig að fleiri njóti þeirra. Gert er ráð fyrir að útgjöld vegna vaxtabóta fari smám saman lækkandi á komandi árum eftir því sem tekjur heimila hækki og skuldastaða batni. Fjárhæðir og frítekjumörk í kerfinu verði hækkuð árlega þannig að heildarframlög til kerfisins haldist óbreytt að raunvirði. Samhliða skuldaleiðréttingunni svokölluðu á síðasta kjörtímabili lækkuðu stjórnvöld vaxtabætur, létu barnabætur tapa verðgildi sínu og gerðu tekjuskerðingar bótanna þar að auki grimmari. Það fólk sem áður hafði fallið innan skilgreindra vaxtabóta sá afborganir sínar lækka lítillega en vaxtabæturnar lækka miklu meira. Mörg heimili sitja því eftir með mun minna ráðstöfunarfé en áður. Hugmyndin með vaxtabótum er að auka ráðstöfunarfé þeirra sem eru með lágar og meðaltekjur og taka þátt í þeim mikla vaxtakostnaði sem lagður er á fólk með þeirri ákvörðun að halda úti minnsta sjálfstæða gjaldmiðli í heimi, íslensku krónunni. Þessu jöfnunartæki á smám saman að eyða út samkvæmt þeirri fjármálaáætlun sem samþykkt var rétt fyrir kosningar af þáverandi meiri hluta Alþingis. Vandi á húsnæðismarkaði fer vaxandi. Ungt fólk kemst ekki úr foreldrahúsum vegna þess að verð á húsnæði og leiguverð er of hátt og lítið framboð er af íbúðum. Fólk sem vill eignast sitt eigið heimili er í vaxandi mæli í samkeppni við fyrirtæki sem veita ferðamönnum gistiþjónustu. Því er algjörlega nauðsynlegt að ráðist verði í að byggja fleiri almennar leiguíbúðir en stofnfjárframlög í fjárlagafrumvarpinu gera ráð fyrir. Lágmarkið er að byggja 1.000 almennar leiguíbúðir á ári en til þess þarf að bæta 2 milljörðum kr. í stofnfjárframlög á árinu 2017. Frú forseti. Staða Landspítalans er með þeim hætti að ástæða er til að hafa áhyggjur af öryggi sjúklinga ef ekki verður bætt hratt úr á næstu árum. Framlögin sem lögð eru til í fjárlagafrumvarpinu til sjúkrahúsþjónustu munu ekki duga til að halda í horfinu frá því sem nú er og eru því ávísun á niðurskurð. Við það verður ekki unað, enda væri sú niðurstaða í hróplegri mótsögn við ákall almennings og kosningaloforð allra flokka. Sjúklingum hefur fjölgað vegna hækkandi aldurs þjóðarinnar en uppbygging sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva hefur ekki fylgt þeirri þróun undanfarna áratugi. Aftur á móti hefur hlutur sjúklinga í rekstri kerfisins vaxið jafnt og þétt. Mikið hefur verið rætt um stöðu lækna á Íslandi, enda áhyggjuefni að ungir læknar snúi ekki aftur heim að loknu námi. Staða hjúkrunarfræðinga er ekki síður áhyggjuefni. Á næstu þremur árum komast u.þ.b. 800 hjúkrunarfræðingar á eftirlaunaaldur. Í staðinn útskrifast aðeins 450 hjúkrunarfræðingar úr námi og margir þeirra munu velja sér önnur störf. Fleiri stéttir, sem konur fylla að mestu, þurfa jafnframt athygli stjórnvalda, svo sem geislafræðingar, sjúkraþjálfarar og líftæknifræðingar. Það þarf að grípa til aðgerða nú þegar, efla háskólana á þessu sviði og gera ráð fyrir kostnaði sem því fylgir í fjárlögunum. Staða framhaldsskólanna hefur verið erfið undanfarin ár. Mikil hagræðing átti sér stað á framhaldsskólastiginu á árunum fyrir hrun. Þegar krafa var gerð um aðhald eftir hrun var sáralitla fitu að skera. Vanda framhaldsskólakerfisins verður að mæta eins og hann blasir við á næstu þremur skólaárum. Staða háskólanna lítur illa út og ef ekki verða gerðar breytingar munu háskólarnir verða að fækka námsbrautum og/eða fækka nemendum. Viðvarandi fjárskortur mun hafa verulega neikvæð áhrif á vísindastarf, framþróun í atvinnusköpun og samkeppnisstöðu Íslands. Ég minni einnig á að í 11,1 milljarðs kr. framlagi til almannatrygginga er ekki bara kerfisbreyting með sameiningu bótaflokka og breytingu á skerðingarhlutföllum. Um helmingur þessarar fjárhæðar er lögbundin hækkun vegna almennra launahækkana í landinu sem flestir aðrir landsmenn fengu greiddar frá 1. maí á þessu ári, en rata núna fyrst til hækkunar á almannatryggingum. Frú forseti. Það er augljóst að gera þarf ráðstafanir til að fjármagna samgönguáætlunina og lægra þak í greiðsluþátttökukerfi sjúklinga ásamt því að auka framlög verulega til heilbrigðisþjónustu, skólamála og annarra innviða svo að veita megi íbúum og ferðamönnum nauðsynlega þjónustu og öryggi. Það verður ekki gert nema með því að afla frekari tekna. Alþingi hefur því ærið verk fyrir höndum á stuttum tíma til að finna lausnir sem virka, bæði á gjalda- og tekjuhlið fjárlagafrumvarpsins, og taka auk þess tillit til félagslegs og efnahagslegs stöðugleika.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til fjárlaga við mjög sérstakar aðstæður með óhefðbundnum hætti. Umræðan ber þess mikil merki að við erum í vanda stödd, hver einn og einasti þingmaður, í vanda sem ég held að sé mjög hollt að vera í annað slagið. Ég held að mikilvægt sé að menn séu meðvitaðir um að það eru allir um borð í bátnum og þá skiptir máli að þeir ausi jafnt úr honum svo ekki fari illa. Við erum með nýtt þing án formlegs meiri hluta sem tekst á við fjárlagagerð og það er langt komið fram í desember, langt út fyrir hefðbundinn tímaramma umræðu um fjárreiður og fjárlög hverju sinni. Þetta væri alveg nóg, þær aðstæður, en við erum líka með ný lög um fjárreiður og fjárlög og hvernig við eigum að gera fjárlög. Þegar við stöndum frammi fyrir þessu öllu í einu er okkur talsverður vandi á höndum. Ég held því að mjög mikilvægt sé að við umfjöllun, vinnslu og umræðu um fjárlagagerðina núna verði haft í huga að hér er hvorki meiri hluti né minni hluti, hvort sem við tölum um þingmennina í þessum sal eða þingmenn í hv. fjárlaganefnd, í sjálfu sér eru allir í minni hluta. Frumvarp það sem við ræðum núna byggir í öllum aðalatriðum á fjármálaáætlun sem samþykkt var síðastliðið sumar sem þingsályktun. Þá hafa líka komið til nokkrar lagabreytingar í kjölfarið á henni sem verður að taka tillit til á milli umræðna. Það verður því að myndast mjög breið samstaða um afgreiðslu fjárlaga ef takast á að afgreiða þau. Sú samstaða verður að byggjast hratt og vel upp. Hún er aldeilis ekki sjálfkrafa í hendi. Þó vil ég ítreka að við höfum leitt í lög í góðri samstöðu í þinginu á undanförnum mánuðum þá umgjörð sem við ætlum að vinna eftir um gerð áætlana. Ég held að mikilvægt sé að við varðveitum sameininguna og viljann til þess að vinna að vandaðri áætlunargerð og látum það standa, að við rífum það ekki upp vegna tiltekinna aðstæðna hverju sinni. Það er ekki í boði. Þær áætlanir og sú löggjöf setja okkur aldeilis skorður og vinnuramma til að vinna eftir. Við erum líka nýkomin saman að loknum kosningum. Við erum öll nýbúin að ræða við kjósendur, við landsmenn, og hlusta á áherslu þeirra, vonir og væntingar. Við höfum lagt áherslu á forgangsröðun á undanförnum árum. Við höfum forgangsraðað fjármunum til heilbrigðismála fyrst og fremst. Við höfum líka hlustað á landsmenn á undanförnum mánuðum, hverjar vonir þeirra og væntingar eru. Ég leyfi mér að fullyrða að í öllum aðalatriðum er það líka forgangsröðun þeirra, enda eigum við að endurspegla og endurspeglum viljann hér inni. Ég ítreka að það er réttur farvegur fyrir áherslubreytingar, það að breyta raunverulega og varanlega þeim áherslum sem birtast í fjárlögum hverju sinni og fjárlagafrumvarpi hverju sinni verður að hafa réttan aðdraganda. Því er það svo að ekki er hægt að sveigja skútuna hressilega til hliðar við fjárlagagerðina núna, þó ekki væri nema vegna þessa stutta tíma en líka vegna þeirra verkferla sem við höfum innleitt í löggjöfina. Þar er fyrst að nefna að við höfum leitt í lög fjármálareglur fyrir hið opinbera þar sem við fjöllum um þætti eins og hallarekstur og hvernig beri að takast á við hann, þar sem við fjöllum um skuldastöðu og skuldaviðmið og -markmið. Allt þetta setur okkur ákveðnar skorður. Við eigum líka að styðjast við fjármálastefnu ríkisstjórnar. Við sitjum uppi með að það er ekki komin ný ríkisstjórn, við höfum kannski ekki mikið að horfa til þar, og við eigum líka að styðja við fjármálastefnu sem lögð er fram á vorþinginu. Það er hin eiginlega fjárlagagerð sem fer fram í nýjum lögum um fjárreiður ríkisins. Á vorþinginu eigum við að takast á um þá þætti sem við höfum svo oft tekist á um á haustþingi hingað til, um útgjöld, gjaldahlið fjárlaganna fyrst og fremst, en stefnan er raunverulega lögð á vorþinginu. Við erum ekki þeirrar gæfu aðnjótandi að geta farið í gegnum þá umræðu vegna stöðunnar sem við erum í núna. Í mínum huga verðum við að hafa alla þessa verkferla skýra og í huga þegar við tökumst á við þetta verkefni. Það þýðir hins vegar ekki að við getum ekki gert tillögur að breytingum til þess að ná samstöðu um að afgreiða fjárlög á tilsettum tíma, síður en svo, en það verður að vera innan allra þeirra ramma sem ég hef rakið. Við höfum sjálfsagt öll miklar væntingar og hugmyndir um alls konar breytingar og áherslur, ekki einungis til aukinna útgjalda heldur líka til aukins aðhalds og aukins sparnaðar og til endurskoðunar á því hvernig við veitum þá fjármuni sem við höfum úr að spila hverju sinni. Við eigum að takast á við 34 málefnasvið sem skiptast í 100 málaflokka. Fyrir þeim er rækilega gerð grein í frumvarpinu sem hér liggur fyrir. Þar er sú vinna sem á að fara fram, hvernig við breytum þeim tillögum sem fjallað er um. Það er í þeim nýja anda sem okkur ber fyrst og fremst að fjalla um þá þætti sem þar fram koma og eru frávik frá samþykktri fjármálaáætlun. Við höfum nefnt alla þessa stóru pósta okkar, samgönguáætlun, aukin útgjöld til heilbrigðismála o.s.frv. Margar ágætar ræður hafa verið fluttar í dag í þeim anda sem ég get heils hugar tekið undir. En við verðum líka að gæta að ákveðnu jafnvægi í þeim efnum, gæta að því að við aukum ekki útgjöld til þess eins að auka útgjöld, af því að við teljum að það sé mikil þörf. Við þurfum að undirbúa það líka, gera áætlanir í þeim efnum. Fyrst ég nefni heilbrigðismál sérstaklega þá var lögð fram góð og skýr skýrsla og greining á því að við höfum ágætlega fjármagnað heilbrigðiskerfi, erum í ágætri stöðu í þeim efnum. Við viljum að sjálfsögðu öll gera betur, ekki ætla ég að andmæla því. En með réttum vinnubrögðum þurfum við að ákveða hvernig við ætlum að innleiða aukna notkun fjármuna. Sú vinna er aldeilis ekki í hendi. Það er ekki á einfaldan hátt hægt að veifa auknum fjárhæðum. Ég ætla líka að leyfa mér að segja úr þessum ræðustól á þessari stundu að þó svo að ég skilji stjórnendur Landspítalans, þeirrar ágætu og mikilvægu heilbrigðisstofnunar, ætla ég heldur ekki að sleppa því að segja að ég gæti líka alveg haldið ræður um Heilbrigðisstofnun Vestfjarða eða Heilbrigðisstofnun Suðurlands sem gætu verið hlutfallslega miklu meira í þörf fyrir aukna fjármuni. Þetta verðum við alltaf að setja í samhengi. Við getum ekki afgreitt umræðuna sem svo að það sé nákvæmlega 11 milljarða þörf á Landspítalanum og gleymt síðan að ræða um aðrar heilbrigðisstofnanir. Ég er ekki að draga Landspítalann fram sérstaklega til að kvarta undan honum með nokkrum hætti í almennri umræðu, heldur einungis til að taka utan um það að við þurfum að geta rætt með heildstæðum hætti um þessi mikilvægu verk okkar hér. Þetta fjárlagafrumvarp er bein afleiðing af fjármálastefnunni sem samþykkt var í vor og í raun útlegging á henni. Frumvarpið er á margan hátt gallað. Við vitum það og eigum vafalaust eftir að komast rækilega að því í vinnu fjárlaganefndar næstu daga. En við getum ekki mótmælt því að horft er til þess að leggja verulega aukna fjármuni í ýmsa málaflokka sem við getum talið upp, almannatryggingar, auknir fjármunir til heilbrigðismála og í svo marga aðra þætti. Við viljum sannarlega alltaf gera betur en verðum líka, eins og hv. fjármálaráðherra nefndi ágætlega í framsögu sinni, að kunna okkur magamál í útgjöldum. Þetta er í mínum huga það verkefni sem fjárlaganefndin stendur frammi fyrir á næstu dögum og þingið allt í heild sinni. Það ríður því á að hér myndist góður hugur til samhents átaks um að ganga fram af mikilli ábyrgð. Ég trúi að nefndarmenn í hv. fjárlaganefnd muni gera það. Ég hef boðað nefndarmönnum að við munum þurfa að vinna mikið og hratt og vel í undirbúningi fyrir 2. umr. fjárlaga og þær breytingar sem við munum vafalaust verða sammála um að gera og leita þar af leiðandi sátta svo okkur takist að afgreiða fjárlög fyrir áramót. Óþreyjan eftir auknum útgjöldum, óþreyjan eftir að stóraukið sé til vegamála, eftir stórauknum framlögum til menntamála, svo dæmi séu tekin, verður líka að skoðast í ljósi þess að við höfum á undanförnum árum, sérstaklega á síðasta ári, lagt tugi milljóna í auknar launagreiðslur vegna kjarasamninga. Í sjálfu sér er það mjög jákvætt mál en við getum því miður, meðan við erum að komast í gegnum þann skafl, ekki aukið verulega á öðrum sviðum. Á síðustu fjárlögum settum við 30 nýja milljarða vegna hækkaðra launagreiðslna. Það rífur í að komast í gegnum slík verkefni. Enn höldum við áfram á þeirri braut að þessu sinni. Við erum að fullnusta hér gerð kjarasamninga. Við höfum líka það stóra hlutverk að varðveita stöðugleikann í landinu þannig að þessar miklu launahækkanir verði eftir hjá fólkinu, þannig að við stefnum ekki enn og aftur fram í óstöðugleika sem tekur kjarabæturnar aftur af fólki.
Frú forseti. Mér finnst gott að heyra hv. formann fjárlaganefndar tala um samstöðu um það gríðarstóra verkefni sem fram undan er. Ég vona að sá andi skili sér í störfum nefndarinnar, sem eru allt annað en auðveld næstu dagana. Ég tek undir með honum að samstaða er um vandaða áætlunargerð, sem hluti af frumvarpinu byggir á, en ég verð að minna á að þótt okkur greini ekki á um það þá greinir okkur á um pólitíkina og það hversu gallað okkur finnst þetta frumvarp vera, eins og þingmaðurinn nefndi. Við erum kannski með ólíka áherslupunkta í því efni. Ég vil hins vegar víkja að áætlunargerðinni. Mér þykir margt til bóta í lögum um opinber fjármál, t.d. það að í 20. gr. laganna sé talað um að í stefnunni skuli gerð grein fyrir því hvernig markmiðum verði náð, ábyrgðarskiptingu, tímasetningum, nýtingu fjármuna og áherslum við innkaup. Fyrir vikið erum við með töflur yfir aðgerðir í nánast öllum málefnaflokkum í frumvarpinu. Þess vegna stingur dálítið í augu að engin aðgerðabundin markmið skuli finnast. Nú veit ég ekki hvort það er víðar í skjalinu, en ég hnaut um atriði í kafla 10.20, um trúmál, þar sem undir eru 6,4 milljarðar. Öll markmiðin snúa að því að hér skuli ríkja trúfrelsi, sem eru grundvallarmannréttindi sem við erum auðvitað öll sammála um, en aðgerðir vantar til að ná þeim markmiðum fyrir þetta heila prósent af ríkisfjármálum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji slíka misbresti æskilega í frumvarpinu. Mun nefndin mögulega taka til skoðunar hvort slíkir misbrestir séu víðar? Telur hv. þingmaður að úr því megi bæta?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það eru fleiri misbrestir í skjalinu en hv. þingmaður nefnir. Hið nýja verklag og öll umgjörðin um fjárlagagerðina er stórt og mikið verkefni. Rétt eins og kom fram á fundi hv. fjárlaganefndar í morgun hafa ráðuneyti verið, frá því að lögin voru samþykkt, það liggur við að segja á haus við að tileinka sér þau vinnubrögð sem þarf. Það kom líka fram í þeirri kynningu, þar sem við ræddum breytta umgjörð enn og aftur, að það myndi líklega taka fimm til tíu ár að innleiða hið nýja verklag að fullu. Ég tek eftir því, og vakti athygli sveitarstjórnarmanna sérstaklega á því síðastliðið vor, af því að ég held að ekki hafi alveg allir áttað sig á því hversu stór breyting þetta er, að fjárreiðuumræðan fer núna fram á vorin. Við fengum ótrúlega fáar umsagnir í umfjölluninni í vor og áreitið vegna breytinganna var ótrúlega lítið gagnvart nefndinni, ég vil leyfa mér að nefna það. Það segir mér bara eitt, þ.e. að ekki eru allir komnir með það í puttana hvernig hið nýja fyrirkomulag virkar. Varðandi spurningar hv. þingmanns ætla ég að leyfa mér að geyma þær og fleyta þeim spurningum áfram til ráðuneytisins þegar hv. fjárlaganefnd hittir ráðuneytið á fundum sínum, og spyrja þá sérstaklega út í þessa aðgerðaáætlun og töflu. En ég vek aftur athygli á því að það mun taka mjög langan tíma að innleiða ný vinnubrögð.
Forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir ræðu hans og hegg sérstaklega eftir orðunum „hratt og vel“. Það vona ég, miðað við fyrri ræðu mína, að við leggjum áherslu á að gera hlutina vel. Það að gera hlutina hratt getur orsakað mistök, ég tók dæmi varðandi útgjaldaliðinn í þingsályktun um fjármálaáætlun, um sveitarfélög og byggðamál þar sem talað er um 2 milljarða en 22 í fjárlagafrumvarpinu. Það er annaðhvort verið að hækka og fara út fyrir þingsályktunina eða þá að mistök voru gerð í þingsályktuninni. Þetta eru ekki einu dæmin, eins og var talað um í fyrri ræðu, þar sem tölur eru líklega eilítið rangar. Það er rosalega mikilvægt að við förum mjög vel og vandlega yfir frumvarpið eins og það liggur fyrir núna og hægt er betra en hratt að ég held. Jú, það er ákveðin tímapressa en hún er ekkert einstök. Það hafa verið aðrar lausnir á slíkri tímapressu. Mér finnst mikilvægara að gera hlutina vel og ég hlakka til slíks samstarfs innan nefndarinnar sem byrjaði í morgun og lofar góðu. Mig langar að heyra álit formanns fjárlaganefndar um þennan hluta starfsins sem kemur til með að fara fram þar inni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurn hans. Ég sagði já, hratt og vel, en samt ekki hraðar en við ráðum við. Ég held að það sé lykilatriði. Ég vek athygli á því að aðstæður eru óvenjulegar. Það er liðin vika af desembermánuði. Við þurfum að vinna skipulega. Það sem er aftur á móti öðruvísi núna miðað við aðra fjárlagagerð, sem við erum alltaf að horfa til í baksýnisspeglinum, er að við erum með fáa umsagnaraðila að þessu sinni. Það er einfaldlega gert ráð fyrir því í hinu nýja verklagi. Þeir verða mun færri en áður hefur þekkst en við munum að sjálfsögðu fara yfir málaflokka hvers ráðuneytis fyrir sig og spyrja þeirra spurninga sem nefndarmenn vilja fá skýringar á og ræða í framhaldinu um það. En ég veit og gef mér að allir átti sig á því hvað til friðar heyrir í þessum efnum, að vinna að þessu mál og vinna að samstöðu um það.
Forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar svarið. Hann minnist á umsagnir sem sendar verða til nefndarinnar. Þeir aðilar hafa einnig minni tíma til að fara yfir fjárlagafrumvarpið og skila umsögnum. Það er við því búið að þær umsagnir verði ekki eins ítarlegar og þær sem við gætum annars stutt okkur við í fjárlaganefnd. Einhvern veginn þurfum við að tryggja að gæði ferlisins og þeirra umsagna sem við fáum og þeirra gagna sem við vinnum úr séu sem mest til að lágmarka mistök, þótt ekki væri nema til að koma í veg fyrir innsláttarvillur sem eru að því er virðist í gildandi þingsályktun.
Virðulegi forseti. Ég vil minna á að í öllum aðalatriðum byggir fjárlagafrumvarpið á fjármálaályktuninni sem samþykkt var síðastliðið sumar. Hún fór í mjög umfangsmikla umsagnarvinnu og ítarlega umræðu. Það eru fyrst og fremst frávikin frá þeirri ályktun sem við þurfum að ræða. Ég held að það séu engin stór óvænt tíðindi í fjárlagafrumvarpinu sem geta orðið til þess að þeir aðilar sem munu veita fjárlaganefndinni og þinginu umsögn lendi í vanda við að átta sig á þeim, en ég hef líka samúð með umsagnaraðilum að þurfa vinna að umsögnum. Við erum að ræða fjárlagafrumvarp sem við fengum sjálf afhent fyrir um sólarhring síðan. Umræðan litast eðlilega með einhverjum hætti af því. Starfið mun litast af því í framhaldinu að við vinnum þetta við mjög óvenjulegar aðstæður. En ég held að það komi ekki í veg fyrir að við gerum eins vel og við getum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsögu hans sem og samþingmönnum mínum fyrir mjög áhugaverðar og ítarlegar ræður. Ég taldi ástæðu til að koma hér upp, þótt ekki hafi verið rætt um það sérstaklega að ráðherrar kæmu í 1. umr., til þess að ræða helstu áherslumál sem við Framsóknarmenn fórum með í gegnum kosningabaráttuna og eru atriði sem við myndum telja að væri mikilvægt að fara í á kjörtímabilinu og þyrftu að einhverju leyti að endurspeglast betur í fjárlagafrumvarpinu. Það voru að meginefni þrjú mál sem við lögðum mesta áherslu á. Við töluðum fyrir mikilvægi þess að auka enn frekar jöfnuð í samfélaginu með því að fara í grundvallarbreytingar á tekjuskattskerfinu þar sem við horfðum sérstaklega á lækkun skatta á heimili með lægri tekjur og meðaltekjur. Ég tel löngu tímabært að fara í endurskoðun á tekjuskattslöggjöfinni. Við sjáum það ef við opnum lögin hvað búið er að gera margar breytingar á þeim og ég heyri reglulega frá þeim sem vinna með þau lög að þau séu að mörgu leyti orðin mjög erfið að vinna með vegna allra þessara breytinga. Við Framsóknarmenn höfum lagt áherslu á að það þyrfti að hækka skatta á það sem við köllum ofurlaun og ofurbónusa. Ég vil líka nefna að við höfum verið tilbúin til að skoða breytingar á fjármagnstekjuskattinum og vinna áfram með þær hugmyndir sem fjármálaráðherra hefur m.a. kynnt um það hvernig við getum tryggt að auðlindir okkar, þar með taldar orkuauðlindirnar, skili auknum tekjum í ríkissjóð. Þetta er eitthvað sem ég held að væri mjög áhugavert ef þingið - núna er valdið í okkar höndum - gæti komið sér saman um að fara í þá vinnu. Ég vildi líka nefna, þótt það hafi ekki verið eitt okkar áherslumála, að hægt væri að fara í sambærilega vinnu sem sneri að vaxtastiginu í landinu en það var nokkur umræða um það í kosningabaráttunni. Mikið hefur verið rætt um mikilvægi þess að fara í innviðauppbyggingu, að við þurfum að fara í byggingu nýs spítala. Við Framsóknarmenn lögðum hins vegar mikla áherslu á að það væri rétt að við þyrftum að fara í uppbyggingu en að fara yrði fram ákveðið endurmat á staðsetningunni áður en við tækjum endanlega ákvörðun um það hvort rétt væri að fara í enn frekari uppbyggingu á spítalanum við Hringbraut og skoða jafnvel möguleikann til lengri tíma litið á að byggja nýjan spítala annars staðar á höfuðborgarsvæðinu. Síðan er þriðja atriðið sem ég vildi nefna sérstaklega. Ég hef tekið eftir því að þótt samgöngumál hafi verið rædd hér töluvert virðist aðalatriðið oft vera að ræða samgöngumál annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu þar sem við flest þó búum. Ég ætla sem þingmaður Suðvesturkjördæmis að ræða aðeins samgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Við vitum það öll sem störfum hér, ekki hvað síst miðsvæðis og í Kraganum, að það getur tekið mjög langan tíma að fara á milli og umferðin er mjög þung á háannatíma. Ég var fyrir stuttu á aðalfundi Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu þar sem var verið að undirrita samkomulag um undirbúning að innleiðingu hágæðaalmenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu eða borgarlínu. Þar var lögð áherslu á samtalið við okkur, hið opinbera, ríkið, og að tryggja að farið yrði í þetta verkefni og þó að menn hafi kannski ekki verið búnir að negla niður nákvæmlega hvers konar tæki við ætlum að nota í borgarlínuna þá væri mjög mikilvægt að bæta almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Ég tel að þetta sé eitthvað sem við viljum að sjálfsögðu halda áfram að vinna að samhliða en eins og bent hefur verið á er gert ráð fyrir að á næstu 25 árum muni fjölga um 70 þúsund manns á höfuðborgarsvæðinu sem samsvarar fjölda íbúa Hafnarfjarðar, Kópavogs og Garðabæjar og ég er ekki sannfærð um að það dugi eitt og sér að horfa á borgarlínuna. Það er mikilvægur þáttur en hins vegar eru mörg önnur stór verkefni sem þarf að huga að. Í samgönguáætlun er nefnt að Sundabraut fari mögulega í einkaframkvæmd. Við þurfum alla vega að ræða hvort það sé eitthvað sem við gætum orðið sammála um. Það kom líka fram að við vinnslu samgönguáætlunar var bent á fjölmörg önnur verkefni, ekki hvað síst mislæg gatnamót, til þess að létta á umferðinni. Fulltrúar Hafnarfjarðar bentu á að þar væru a.m.k. þrenn mislæg gatnamót sem væri mjög mikilvægt að fara í, í samgönguáætlun var horft til Reykjanesbrautar og Krýsuvíkurvegar en einnig var bent á Hlíðatorgið og svo að sjálfsögðu hugsanleg mislæg gatnamót við Fjarðarhraun og Reykjanesbrautina almennt. Ég held að við þurfum að vera opin fyrir því að skoða allar mögulegar leiðir til að létta á umferðinni á höfuðborgarsvæðinu. Það er ekki bara spurning um þá fjölgun sem ég benti á heldur líka spár um fjölgun ferðamanna sem virðast flestir vera komnir á bílaleigubíla og það er virkilega farið að taka í. Ég vil síðan fara aðeins yfir fjárlagafrumvarpið. Í þessum fína doðranti eru stefnuskjöl sem ég ber sannarlega ábyrgð á, sem ég kom að vinnslunni að, sem heyra undir félags- og húsnæðismálaráðherra. Þar eru tvö mál sem má segja að hægt sé að sjá af textanum að ég hefði gjarnan viljað aukna fjármuni í eða alla vega að við gætum náð saman um að tryggja að við settum fjármuni í á kjörtímabilinu. Það eru breytingar á fæðingarorlofskerfinu og efling þess. Það kemur fram í textanum að við höfum verið að vinna að frumvarpi og höfum sett í umsagnarferli. Það eru líka breytingar á lífeyriskerfi öryrkja. Það sama gildir varðandi það, við höfum horft til þess að gera að mörgu leyti sambærilegar breytingar og voru gerðar fyrir aldraða í haust. Það er áætlað að breytingar á örorkulífeyrinum geti kostað á milli 3–4 milljarða kr. á ári og breytingarnar á fæðingarorlofskerfinu þegar þær verða búnar að taka gildi að fullu, þótt það yrði ekki fyrr en 2021, geti kostað milli 10 og 12 milljarða króna. Hér erum við að tala um verulega fjármuni. Þá vil ég ræða aðra kostnaðarþætti sem ég hef heyrt aðra þingmenn nefna, og væri eitthvað sem við gætum vonandi skoðað núna í þessari umferð, sem snúa að húsnæðiskerfinu. Það hafa komið ábendingar frá verkalýðshreyfingunni og þeir sem stóðu að samningum varðandi húsnæðismálin töldu nauðsynlegt að bæta við fjármunum upp á 1,5 milljarða í almennar íbúðir til þess að tryggja að staðið yrði við þann fjölda íbúða sem var lofað í tengslum við kjarasamninga. Bæði gerði þingið ákveðnar breytingar á lögunum sem leiddu til aukins kostnaðar og við höfum líka einfaldlega séð að það hefur kostað meira að byggja en menn töldu. Síðan er líka mikilvægt að tryggja fjármagn í svokölluð 1,5% lán sem hafa verið nýtt til byggingar á félagslegu húsnæði. En ég vil í ljósi þenslunnar sem er á Íslandi segja að það er mikilvægt að við gætum að okkur og förum ekki að byggja of mikið þótt mikið sé kallað eftir húsnæði akkúrat núna. Þá að þáttum sem eru hluti af velferðarráðuneytinu en heyra ekki undir mig heldur heilbrigðisráðuneytið. Það má segja að við tökum við afleiðingunum af sjúkdómum, því að fólk veikist, í gegnum almannatryggingar og ég tel mjög mikilvægt að nefndin finni einhverja leið til að tryggja 1–1,5 milljarða í greiðsluþátttökukerfi sjúklinga til að draga úr kostnaði sjúklinga. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt, þótt við heyrum mjög gjarnan mest í stóru heilbrigðisstofnun okkar, Landspítalanum, að við horfum til rannsókna á orsökum örorku. Þar sjáum við að meginástæður örorku á Íslandi, t.d. hjá karlmönnum, eru geðraskanir. Þetta kom fram í nýlegri rannsókn á orsökum örorku hjá ungu fólki og þar var bent á mikilvægi þess að bæta geðheilbrigðisþjónustu og endurhæfingarþjónustu sem við bjóðum fólki upp á. Við þurfum að gera allt sem við mögulega getum, um leið og við bætum kjör fólks sem hefur misst starfsgetuna, til að hjálpa fólki að fá starfsgetuna aftur og komast aftur út á vinnumarkaðinn. Það er talað um í skjalinu að heilbrigðisráðherra leggi til að mótuð verði endurhæfingarstefna, það verði gert árið 2017. Það fara um 5 milljarðar í heilbrigðistengda endurhæfingu en hins vegar má ekki gleyma því að við erum að setja milljarða í gegnum framlag atvinnurekenda, lífeyrissjóða og ríkisins inn í starfsendurhæfingarsjóð VIRK og mjög mikilvægt að gott samtal sé á milli þeirra sem sinna starfstengdri endurhæfingu og heilbrigðistengdri endurhæfingu. Á þeim grunni getum við hjálpað fólki að öðlast starfsgetuna aftur og komast aftur inn á vinnumarkaðinn svo það geti haldið sínu lífi áfram þótt það veikist eða verði fyrir slysi. Þetta er eitthvað sem ég tel mjög mikilvægt að sé hugað að. Ég hef óskað eftir því við þingflokkana að við hittumst og förum yfir hvernig við getum lögfest breytingar á lögum um málefni fatlaðs fólks og félagsþjónustuna, enda fullgiltum við sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks í haust. Það er mikilvægt að við klárum þær lagabreytingar sem þarf til þess að við getum tekið næstu skref varðandi sáttmálann. Ég vona að það skýrist á næstu dögum um hvað þingið getur náð saman, hvort við getum náð að lögfesta breytingarnar og jafnvel notendastýrða persónulega aðstoð og fleiri þætti sem snúa að breytingum á þessum lögum. Eins og flestir hafa tekið eftir hef ég farið hér í gegnum mikla útgjaldaliði. Það er oft þannig og ég fann það greinilega þegar ég hlustaði á ræðu félaga minna, virðulegi forseti, að ég var ekki ein um að tala alltaf fyrst um útgjöldin. Ég ætla að fá að ljúka máli mínu með því að nefna hvar tekjurnar gætu hugsanlega verið. Ég vildi óska þess að við myndum ræða það aðeins líka hvað sýn við höfum á það. Þótt við munum ræða bandorm fjármálaráðherra varðandi tekjuhliðina er heildarpakkinn náttúrlega í þessu skjali, bæði tekjur og útgjöld ríkissjóðs. Við höfum séð það, gott ef ekki kom frétt um það í gær, að hagvöxtur er meiri en gert var ráð fyrir. Það hefur að sjálfsögðu áhrif á það hverjar tekjur ríkisins verða. Ég held að það sé líka mikilvægt að við förum yfir spár um atvinnuleysi og hvort það kunni að vera möguleiki á að draga enn frekar úr útgjöldum hjá Atvinnuleysistryggingasjóði. Við sjáum í samsetningu þeirra sem eru núna á atvinnuleysisskrá að þar er mjög hátt hlutfall af fólki sem hefur verið lengi á skrá. Þá er átt við fólk sem hefur verið lengur á skrá en sex mánuði og er það um helmingur, 46%, í október. Hlutfall þeirra sem hafa verið lengur en ár er 25%. Ég hef beðið Vinnumálastofnun um tillögur um hvernig sé hægt að aðstoða þennan hóp sérstaklega og svo erum við líka með hátt hlutfall af fólki af erlendum uppruna, langt umfram það hlutfall sem sá hópur er af íbúafjölda. Það þarf að skoða hvort við þurfum að grípa til sérstakra úrræða hvað varðar þessa hópa og hjálpa þeim að fá vinnu og draga þar af leiðandi líka úr útgjöldum vegna Atvinnuleysistryggingasjóðs. Ég vil líka benda á að það gengur mun betur hjá Íbúðalánasjóði en áður og eitt af því sem fjárlaganefnd gæti skoðað eru mögulega meiri arðgreiðslur þeirra stofnana sem ríkið á. Væntanlega væri hægt að skoða síðan þau fjármálafyrirtæki sem ríkið hefur eignast. Við höfum að vísu alltaf verið mjög varkár þegar kemur að því að gera ráð fyrir arðgreiðslum. En ég held að við höfum kannski verið ívið of varkár. Það gæti jafnvel verið skynsamlegt í einhverjum tilvikum að tappa af þeim fjármálafyrirtækjum og lánastofnunum sem ríkið á. Og síðan að sjálfsögðu: Ef við höldum áfram að berjast fyrir því að draga úr vaxtakostnaði mun það líka hafa áhrif á stöðu ríkissjóðs. Það ætti að gera að verkum að við hefðum eilítið meiri fjármuni til ráðstöfunar. Það eru síðan nokkur minni mál sem ég geri ráð fyrir að við í velferðarráðuneytinu fáum tækifæri til að koma á framfæri við nefndina, mun lægri upphæðir en ég hef verið að nefna hér. En að lokum vil ég nefna tvö atriði [[Forseti hringir.]]sem ég er einkar glöð að við fengum loksins fjárveitingu í. Það er nýtt meðferðarheimili sem vonandi opnar á höfuðborgarsvæðinu á næsta ári og að við höfum fengið aukna fjármuni í öryggisvistanir en sá hópur sem þarf á öryggisvistun að halda er hvað viðkvæmastur af þeim sem við aðstoðum.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna þar sem hún fór yfir stefnu síns flokks en talaði einnig sem starfandi ráðherra málaflokksins. Það er ýmislegt í því sem kom fram í fyrri hluta ræðu hv. þingmanns og hæstv. ráðherra, til að mynda um það hvar hægt væri að sækja fé til að nýta í ýmis mál, sem ég er henni fullkomlega sammála um. Má þar nefna skatta á það sem hún nefndi ofurlaun og svo ýmsa orkuskatta. Ég er jafnframt sammála hæstv. ráðherra varðandi það að við þurfum að vera opin fyrir leiðum til að létta á samgöngum á höfuðborgarsvæðinu. Það tengist þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað um vanfjármagnaða samgönguáætlun. En það er vegna mála sem tengjast málasviði hæstv. ráðherra sem ég bað um orðið. Mig langar að spyrja nánar út í það og jafnframt beina þeim spurningum til hv. fjárlaganefndar, að hún taki mið af því í störfum sínum. Fyrra atriðið sem ég ætla að spyrja hér um varðar fjármagn í NPA. Á bls. 424 er annars vegar talað um að fella niður 65 millj. kr. tímabundna heimild en hins vegar að veita 65,8 millj. kr. fjárheimild af svigrúmi í samstarfsverkefni um notendastýrða persónulega aðstoð. Ég finn ekkert meira um NPA og ekki meira fjármagn hér í frumvarpinu, en það eru hins vegar nú [[Forseti hringir.]]þegar í gangi samningar og fjárveiting upp á 150 millj. kr. þannig að mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún geti svarað því hvort þá peninga sé að finna í þessu frumvarpi.
Virðulegi forseti. Það liggur fyrir að lagastoðin fyrir tilraunaverkefnið um notendastýrða persónulega aðstoð rennur út núna um áramótin. Það er ástæða fyrir því að ég hef haft samband við alla þingflokka og óskað eftir því að við mundum hittast og eiga samtal við Samband íslenskra sveitarfélaga um það hvernig við getum staðið að lögfestingu þessarar þjónustu, og ég fór í gegnum það í minni ræðu. Það hlýtur að vera hluti af því verkefni sem er fram undan að ná saman um það hvernig við ætlum að lögfesta þjónustuúrræðið, en í framhaldinu, þegar það liggur fyrir, að tryggja það fjármagn sem þarf og hvernig við gerum það. Við höfum verið með viðbótarfjármuni sem hafa farið beint í gegnum verkefnisstjórnina, en síðan hefur það að sjálfsögðu verið þannig að það hafa verið mun meiri fjármunir sem hafa farið í að veita þessa þjónustu í gegnum sveitarfélögin. Þannig að tilraunaverkefnið sjálft hefur kostað mun meira en akkúrat þeir fjármunir sem ríkið hefur verið að setja í þetta. Það hefur verið bent á og menn hafa kynnt sér það í öðrum löndum - Norðurlöndin hafa kannski verið helsta fyrirmyndin - að það hefur verið mjög dýrt að innleiða notendastýrða persónulega aðstoð, og að önnur lönd hafa gert það með hagkvæmari hætti. Það er gott að við eigum þetta samtal, án þess að ég fari að segja núna frá fjármögnuninni. Það er hluti af því tækifæri sem við höfum núna að við erum í ákveðinni nýsköpunarstarfsemi hér í þinginu um það hvað við getum náð saman um. Og ekki gleyma því að hluti af nýju fjárlögunum er að það þarf að ná samkomulagi við sveitarfélögin um hvernig eigi að tryggja að við séum ekki að hrúga yfir á þau nýjum skuldbindingum án þess að þau geti staðið undir þeim.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég held að það sé mjög mikilvægt í þessu, hvort sem þinginu tekst það eða hvort það sé yfir höfuð mögulegt að lögfesta notendastýrða persónulega aðstoð fyrir áramótin, að við gerum ráð fyrir því að fjármunir séu tryggðir í fjárlögum 2017 fyrir þá sem nú þegar hafa samning, sem rennur þá út nú um áramótin. Ég tel að það sé algjört lágmark og vona að ég fái hæstv. starfandi ráðherra með mér í það að tala fyrir því. Þessu vil ég beina sérstaklega til hv. fjárlaganefndar, að hún haldi vel utan um þetta. Líkt og ég sagði hér í fyrra andsvari mínu sé ég ekki betur en það vanti a.m.k. 85 millj. kr. til þess að vera með samsvarandi upphæð í þessum málaflokki og við höfum haft á þessu ári. Mig langar að nota tækifærið til að spyrja hæstv. ráðherra út í annað. Hún hefur verið ráðherra þessa málaflokks allt síðasta kjörtímabil og þekkir þess vegna mjög vel til allra innviða hans. Á bls. 424 er lagt til að fjárheimild málaflokksins lækki um 2,9 millj. kr. í samræmi við ákvörðun ríkisstjórnarinnar um lækkun ríkisútgjalda. Mig langar að spyrja: Við erum búin að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. [[Forseti hringir.]]Það er vitað að það mun kalla á ýmsar breytingar, sumar lúta að viðhorfi og aðrar [[Forseti hringir.]]að fjármagni - er við þær aðstæður rétt að setja aðhaldskröfu eða lækkun ríkisútgjalda inn í þennan málaflokk?
Virðulegi forseti. Það hefur ekki verið einfalt að skilja hvernig málaflokkur fatlaðs fólks hefur verið fjármagnaður. Það tengist því hvernig ákvörðun var tekin varðandi yfirfærsluna. Við höfum verið að vinna okkur jafnt og þétt í gegnum hana. Við höfum líka jafnt og þétt verið að bæta fjármunum inn í málaflokkinn, en að sama skapi höfum við líka verið, eins og hv. þingmaður bendir á, að auka þjónustuna. Þar af leiðandi hefur þetta kostað meira. Spurt er hvort rétt sé að gera aðhaldskröfu eða ekki. Það hefur verið hlutverk hvers og eins ráðherra að útfæra almenna aðhaldskröfu sem hefur komið á öll ráðuneyti. Síðustu tvö árin hafa almannatryggingar og Atvinnuleysistryggingasjóður að vísu verið undanskilin, enda tekur verulega í þegar finna þarf þá fjármuni þó að það séu lágar prósentur. Það hefur hins vegar líka verið áherslan, sem endurspeglast í þessu fjárlagafrumvarpi, að ekki sé gert ráð fyrir fjármunum á grundvelli laga sem Alþingi er ekki búið að samþykkja og ekki búið að móta sér stefnu um, þ.e. hvernig standa eigi að því. Stjórnarsáttmáli liggur ekki fyrir. Nú erum við því fyrst og fremst að sjá hvað það er sem við getum náð saman um. Ef fulltrúar allra þingflokka geta komið sér saman um ákveðnar lagabreytingar vænti ég þess að við getum komið því á framfæri við fjárlaganefnd og óskað eftir fjármunum til að tryggja að við getum farið í þá lagabreytingu.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og koma sérstaklega inn á samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu. Það er nefnilega skoðun margra að þingheimur sé of upptekinn af samgöngumálum úti á landi og láti hjá líða að ræða um samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu. Eins mikilvæg og samgöngumál á landsbyggðinni eru skiptir miklu máli þegar fólk kemur á höfuðborgarsvæðið að allir sitji ekki fastir í umferð með tilheyrandi mengun og töfum. Hæstv. ráðherra nefndi sérstaklega borgarlínuna. Mig langar að leggja áherslu á það mikilvæga verkefni. Það var síðasta föstudag á aðalfundi Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu sem borgarstjóri og allir bæjarstjórar á höfuðborgarsvæðinu undirrituðu samkomulag um það hvernig skuli vinna að þessu máli. Þá er mikilvægt að brýna það fyrir þingheimi að þetta er það sem allar sveitarstjórnir á höfuðborgarsvæðinu eru sammála um að sé brýnasta samgönguverkefnið á næstu misserum. Hæstv. ráðherra nefndi jafnframt Sundabraut og önnur mislæg gatnamót sem vel kann að vera að nauðsynlegt sé að fara í. Ég vil brýna okkur í því að hafa samstarf við sveitarfélögin, sem hafa skipulagsvaldið, og fylgja forgangsröðun þeirra. Borgarlínan, eins og hún hefur verið nefnd, getur aldrei verið eingöngu verkefni sveitarfélaga. Ríkisvaldið mun alltaf verða að koma að því, enda eigum við og rekum stóran hluta af stofnæðum á höfuðborgarsvæðinu og því eðlilegt að ríkisvaldið komi að því. Ég þakka fyrir að þetta mál sé rætt hérna og brýni þingheim í að kynna sér sérstaklega þessi mál því ég held að þau verði mikið á dagskrá á næstunni hjá okkur. En ég get ekki hjá líða fyrst ég er komin hingað upp að nefna að samstarfssamningur sem gerður var milli Vegagerðarinnar og sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu um eflingu almenningssamgangna hefur því miður aldrei verið fullfjármagnaður í fjárlögum. Mér sýnist upphæðin núna vera svipuð og hún var í fyrra en þá er ekki tekið tillit til verðbólguþróunar, sem þó er skýrt ákvæði um [[Forseti hringir.]]á fyrstu blaðsíðu samningsins. Ég vil beina því til hv. fjárlaganefndar að skoða þann lið þegar nefndarmenn fara yfir fjárlögin.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir, ég myndi ekki segja andsvarið heldur fyrir að taka undir áherslur mínar. Þótt að sjálfsögðu sé mikilvægt að bæta samgöngur hringinn í kringum landið býr samt meginþorri íbúa á suðvesturhorninu. Mér finnst einfaldlega ótækt að það skuli taka mig jafn langan eða jafnvel styttri tíma að fara frá mörkum Reykjavíkur og á Selfoss og að komast úr Hafnarfirði niður í bæ. Það segir okkur að það er ýmislegt, það eru mörg verkefni sem við þurfum að huga að á höfuðborgarsvæðinu og sanngjarnt er að tryggja að raddir okkar þingmanna, sem eru fjölmargir á höfuðborgarsvæðinu, heyrist jafnt í samgöngumálum og raddir þingmanna úti á landi.
Virðulegur forseti. Það má segja með sanni að hlýir vindar leiki um efnahag þjóðarinnar, ekki síður en landsmenn sjálfa, þessa dagana og virðast greiningaraðilar einhuga um að svo muni verða áfram, enn um sinn í það minnsta. Aðstæður í efnahagslífi landsmanna hafa heldur ekki verið betri um áratugaskeið. Landsframleiðsla er núna um 8% meiri að raunvirði en fyrir hrun. Atvinnuleysi er hverfandi og á þessu ári stefnir í að ýmis met frá síðasta þensluskeiði verði slegin, svo sem nýskráningar fólksbifreiða og utanferðir landsmanna. Það er við slíkar kringumstæður sem reynir á hagstjórn í efnahagslífi hverrar þjóðar og þá hefur einmitt hagstjórnin undantekningarlítið brugðist í íslensku efnahagslífi. Það er mikilvægt að við höfum það í huga nú því að þrátt fyrir gott árferði eru ýmis gamalkunnug óveðursský farin að hrannast upp við sjóndeildarhring. Því vil ég í ræðu minni frekar beina augum að þessari hættu og ábyrgð okkar þar en að einstökum liðum fjárlagafrumvarps nú við 1. umr. Meginábyrgð á hagstjórn er og verður ávallt borin uppi af tveimur aðilum, innlendum vinnumarkaði, með þeim kjarasamningum sem þar eru gerðir, og af Alþingi, með þeim ramma sem fjármálum ríkisins er þar markaður. Peningastefna Seðlabankans getur aldrei hamið þá krafta sem þessir aðilar geta leyst úr læðingi með ábyrgðarleysi, líkt og dæmin hafa sýnt ítrekað. Gott samspil vinnumarkaðar og ríkisfjármála við peningastefnu Seðlabankans er lykilatriði samræmdrar hagstjórnar. Þessir þættir, öðrum fremur, leggja grunn að stöðugu verðlagi við lágt vaxtastig. Í viðtali við Spegilinn þann 4. maí 2010 gagnrýndi Jónas H. Haralz heitinn, einn fremsti hagfræðingur okkar Íslendinga, árangur okkar varðandi samræmda hagstjórn harðlega. Með leyfi forseta: „Á Íslandi var slík samræming sífellt meira vanrækt eftir því sem leið á 20. öldina. Eftir 1995 er ekki hægt að tala um samræmda stjórn efnahagsmála. Á síðustu árum sáu allir að ríkisfjármál og peningastefna stönguðust á.“ Þessi orð eiga ekki síður við nú en þá. Ein helsta gagnrýni sem sett var fram á hagstjórn á síðustu tveimur þensluskeiðum var einmitt aðhaldsleysi ríkisfjármálanna. Sömu hagstjórnarmistökin voru endurtekin í bæði skiptin. Ríkisútgjöld voru aukin verulega að raunvirði á þenslutímum á sama tíma og skattar voru lækkaðir. Hvort tveggja verkaði til að magna enn frekar þá miklu þenslu sem var í efnahagslífinu. Mikilvægt er að hafa það í huga þegar við setjumst að umræðu um ríkisfjármál nú. Þau eru og verða ávallt ein helsta stoð hagstjórnar og það eina sem Alþingi Íslendinga hefur bein áhrif á. Við þurfum að nálgast það viðfangsefni af ábyrgð og festu. Þrátt fyrir samfellt hagvaxtarskeið undangengin sex ár er þó betra jafnvægi í efnahagslífinu nú en oftast. Ólíkt mörgum fyrri hagvaxtarskeiðum hefur efnahagslífið verið drifið áfram af auknum útflutningi á vöru og þjónustu, en fyrst og fremst þjónustu. Uppgangur ferðaþjónustunnar hefur breytt samsetningu efnahagslífsins og skotið nýrri og myndarlegri stoð undir útflutningstekjur okkar. Vegna þessara breytinga hafa útflutningstekjur sem hlutfall af landsframleiðslu sjaldan ef nokkru sinni mælst hærri. Útflutningstekjur okkar undanfarin ár hafa verið liðlega helmingur landsframleiðslu samanborið við liðlega 30% áratugina tvo þar á undan. Hvað þetta varðar stöndum við nú jafn vel eða betur en nokkurt hinna Norðurlandanna eftir að hafa verið eftirbátur þeirra um áratugaskeið. Þetta er helsta ástæða þess að jafnvægi er nú mun betra en áður hefur verið. Myndarlegur afgangur er af viðskiptum okkar við útlönd. Fyrirtæki og heimili hafa nýtt góðærið til að greiða niður skuldir og standa nú sterkar en um langt árabil. Kaupmáttur hefur aukist mikið og þrátt fyrir að launahækkanir hafi verið langt umfram framleiðniaukningu undanfarin ár hefur verðbólga haldist lág vegna styrkingar á gengi íslensku krónunnar. Þó svo að vel hafi árað getum við ekki gengið út frá því að efnahagsskilyrðin verði okkur svo hagstæð miklu lengur. Ljóst er að gengið hefur þegar styrkst mun meira en fæst staðist til lengri tíma litið. Þannig hefur gengið nú styrkst um nær 20% á aðeins tveimur árum, á sama tíma og laun hafa hér hækkað um 18%. Hvort tveggja hefur mikil áhrif á rekstrarkostnað og afkomu útflutningsfyrirtækja og alls óvíst er hvernig ferðaþjónustan fær ráðið við svo miklar breytingar á svo skömmum tíma. Við höfum á örskotsstundu breyst úr ódýrum áfangastað í einn þann dýrasta í Evrópu. Með þessari þróun er vegið að þeirri undirstöðu sem útflutningsatvinnuvegirnir hafa verið í efnahagsþróun okkar á undanförnum árum. Sú þróun er ekki sjálfbær nú fremur en á fyrri tímum og mun án efa enda með sama hætti og áður ef ekki verður gripið inn í. Það er gjarnan sagt að það þurfi sterk bein til að þola góða tíma og það á vel við einmitt nú. Mikil þensla og launahækkanir hafa leitt til umtalsverðra vaxtahækkana hjá Seðlabankanum á undanförnum misserum. Bankinn hefur einnig ítrekað gagnrýnt aðhaldsleysi ríkisfjármálanna við núverandi aðstæður. Þannig má raunar lesa óvenjuskýr skilaboð úr síðustu fundargerð bankans þar sem helstu rök gegn vaxtalækkun sem annars er talin full innstæða fyrir eru nefnd óvissa um aðhaldsstig ríkisfjármála í kjölfar kosninga og nýgenginn úrskurður kjararáðs um launakjör kjörinna fulltrúa og sú óvissa sem hann hefur valdið á vinnumarkaði. Tvö mikilvæg skref hafa verið stigin á undanförnu rúmu ári til að stuðla hér að umbótum í hagstjórn. Fyrst ber þar að nefna tilraun vinnumarkaðar til að innleiða sambærileg vinnubrögð við gerð kjarasamninga og í nágrannalöndum okkar með svonefndu SALEK-samkomulagi. Þótt nokkur óvissa ríki um framtíð þess samkomulags er þetta afar mikilvægt skref sem brýnt er að stutt verði við með öllum ráðum og dáð. Hins vegar samþykkti Alþingi undir lok síðasta árs lög um opinber fjármál sem voru afrakstur áralangrar vinnu til úrbóta á fjármálastjórn hins opinbera. Lögunum fylgja verulegar umbætur í vinnubrögðum framkvæmdarvalds og þings við undirbúning og afgreiðslu fjárlaga. Byggt er á langtímastefnumörkun og skýrar fjármálareglur innleiddar. Með þessum breytingum er lögð mun meiri áhersla á samhengi opinberra fjármála við áskoranir hagstjórnarinnar hverju sinni. Stefnan er mörkuð til fimm ára í senn og gert ráð fyrir að fjárlög hvers árs séu í öllum megindráttum við gildandi fjármálastefnu. Fjárlagafrumvarpið nú er hið fyrsta sem Alþingi tekur til afgreiðslu samkvæmt hinum nýju lögum. Afgangur þess er í takt við fimm ára ríkisfjármálaáætlun, liðlega 1% af landsframleiðslu. Það veldur hins vegar áhyggjum að þingið afgreiddi á síðustu starfsdögum fyrir kosningar útgjaldaloforð upp á á annan tug milljarða sem ekki er tekið tillit til í þessu frumvarpi. Það gefur ekki góð fyrirheit um bætt vinnubrögð Alþingis í fjárlagagerðinni. Við hljótum að spyrja okkur við upphaf þessarar fjárlagaumræðu hvort við höfum raunverulega lært af hagstjórnarmistökum fyrri ára. Ljóst er að vinnumarkaðurinn hefur þegar farið út af sporinu og þar eru horfur óljósar í skugga harðvítugra kjaradeilna en mikilvægt er að úr þeim ágreiningi leysist farsællega og án þess að stöðugleika verði ógnað. Sú staðreynd gerir hins vegar enn mikilvægara en ella að mikils aðhalds sé gætt í ríkisfjármálunum. Á árunum 2003–2007 jukust útgjöld ríkissjóðs um liðlega 17% að raunvirði og var það aðhaldsleysi mikið gagnrýnt á sínum tíma. Sé horft til fjárlagafrumvarps núna hafa útgjöldin aukist um liðlega 17% á ný frá árinu 2013, þ.e. jafn löngu tímabili. Þó að undirstaða efnahagslífsins sé mun traustari nú en þá er þetta varhugaverð þróun. Það er því veruleg hætta á að við séum að endurtaka þau alvarlegu mistök sem gerð hafa verið í hagstjórn hér á landi á undanförnum áratugum. Fjárlagaumræðan nú er því prófsteinn á vilja þingsins til að breyta og bæta vinnubrögð við fjárlagagerðina og tryggja að fjármál hins opinbera verði ekki enn og aftur til þess að kynda undir þenslu í þjóðarbúskapnum við aðstæður sem mega lítt við meira brennsluefni í þeim efnum. Við þær sérstöku aðstæður sem nú eru í þinginu, þar sem fjárlagafrumvarp er lagt fram án þess að meirihlutastjórn sé við völd, verður ábyrgð okkar allra enn meiri. Þó að vissulega sé kallað eftir auknum útgjöldum til ýmissa brýnna verkefna, svo sem uppbyggingar innviða sem og til heilbrigðis- og velferðarmála, verðum við að sýna aðgát og gera okkur grein fyrir að ekki er hægt að gera allt í einu. Skapa verður svigrúm fyrir þau mikilvægu verkefni með forgangsröðun ríkisfjármála til lengri tíma litið. Ber þar helst að nefna þann mikla vaxtakostnað sem ríkissjóður ber enn eftir hrun og nemur samkvæmt fjárlögum um 80 milljörðum kr. á ári. Með markvissri niðurgreiðslu skulda ríkissjóðs, m.a. með sölu á eignum sem ríkissjóði hafa áskotnast við uppgjör slitabúanna, má létta vaxtabyrðina verulega og skapa það svigrúm sem nauðsynlegt er til að sinna mikilvægum og brýnum verkefnum á komandi árum. Þegar aðstæður í efnahagslífinu eru jafn hagfelldar og raun ber vitni, kaupmáttur hefur aukist meira en dæmi eru um á fyrri hagvaxtarskeiðum og skuldastaða heimila og fyrirtækja batnað til mikilla muna, er einmitt lag að nýta hagfellda tíð til að innleiða ný og betri vinnubrögð. Í því samhengi má hafa hugföst orð Johns F. Kennedys, fyrrum Bandaríkjaforseta, í umræðu um góðan árangur í efnahagsmálum í stefnuræðu sinni þann 11. janúar 1962. Þar minnti hann á að mikilvægt væri einmitt að nýta góðan árangur í efnahagsmálum til nauðsynlegra umbóta með þessum orðum, með leyfi forseta: „Rétti tíminn til þakviðgerða er á meðan sólin skín.“ Ríkisfjármálin eru í vissum skilningi þak hagstjórnarinnar. Þau veita efnahagslífinu ákveðið skjól, sér í lagi þegar veður eru válynd í efnahagslegum skilningi. Og þetta ágæta þak lekur.
Frú forseti. Ég ætla í stuttu máli að fara yfir nýframlagt fjárlagafrumvarp fyrir árið 2017, en frumvarpið er lagt fram undir dálítið skrýtnum kringumstæðum. Hér er starfsstjórn sem leggur fram fjárlagafrumvarp sitt samtvinnað við nýtt verklag sem tekur mið af fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Það er mjög gott verklag en engu að síður eru aðstæður nokkuð furðulegar. Þessar aðstæður gera það að verkum að snúnara verður að taka á þeirri pólitík sem venjulega endurspeglast í fjárlögum hverrar ríkisstjórnar, af því ekki er hægt að segja hver er í meiri hluta og hver er í minni hluta. Það gerir verkefni okkar krefjandi en jafnframt skýrara því að við þurfum að finna leiðir, þingheimur allur, til að forgangsraða, til að tala saman um þau málefni sem mestu skipta og einhenda okkur í að bæta í á þeim stöðum þar sem þörfin er mest. Hæstv. fjármálaráðherra sagði fyrr í dag að við þyrftum að kunna okkur magamál varðandi útgjöld. Já, það þurfum við svo sannarlega, en við verðum að setja okkur viðmið fyrst. Við sem höfum það gott erum löngu mettuð en ekki hinir sem ekki njóta sömu gæða og við. Það þurfum við að hafa hugfast þegar við afgreiðum þessi fjárlög. Virðulegi forseti. Stóru málin sem brýnast er að ræða erum við held ég mikið til sammála um. Ég legg til að við einbeitum okkur að þeim. Allir flokkar töluðu um það fyrir kosningar að efla heilbrigðisþjónustuna, styrkja menntakerfið, byggja upp innviði. Töluðu ekki allir líka um að bæta lífskjör þeirra sem ná ekki endum saman, eru sjúkir eða geta ekki tekið þátt í samfélaginu að fullu við þær aðstæður sem við sem stjórnvöld bjóðum þeim upp á? Ég ætla að fara yfir stóru línurnar, stóru málin í því fjárlagafrumvarpi sem nú liggur fyrir. Hvað varðar heilbrigðismálin er ljóst að auka á um 4 milljarða til Landspítalans. Af þeim fara 3 milljarðar nær eingöngu í launahækkanir vegna lögbundinna kjarasamninga. Þá er eftir 1 milljarður. Hvað á spítalinn að gera við 1 milljarð þegar starfsfólkið og stjórnendur spítalans segja að það vanti 12? Þetta eru miklar áskoranir sem við stöndum frammi fyrir og ef við sem stjórnmálamenn ætlum ekki að bæta úr þessu verðum við að segja stjórnendum spítalans hvaða starfsemi eigi að skera niður. Okkar er ábyrgðin í því. Er fólk tilbúið til þess að skera niður þjónustu á Landspítalanum? Ég er ekki tilbúin til þess. Ég tel að þarna séu engin gæluverkefni, en ef einhver getur fær rök fyrir því skal ég hlusta á þau. Ég legg trúnað á það og treysti því sem stjórnendur spítalans segja um að bæta þurfi í. Við þurfum að finna út úr þessu. Þá er það uppbygging innviða. Samgönguáætlun er skorin niður í þessu frumvarpi, samgönguáætlun sem er þó nýsamþykkt og var lögð fram af þeim flokkum sem hér leggja fram fjárlagafrumvarp. Það vantar um 15 milljarða eins og staðan er í dag. Vafalaust þarf að forgangsraða eitthvað. Það er mín skoðun að við verðum að hafa viðhald og öryggi vegfarenda að leiðarljósi í þeim efnum. Menntamálin, þar er aðeins aukið í. Ég á eftir að sjá hvort það sé nægjanlegt. Ég held ekki. Háskólarnir fá meira svigrúm, sem þeir hafa þurft lengi, en mér finnst í þessu samhengi við ekkert ræða fyrsta skólastigið, leikskólann, og tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga hvað það varðar. Við þurfum að huga að því. Þarna er velferð barna undir, að allir geti sótt þetta fyrsta skólastig. Það hefur að gera með fjárráð foreldra og við í Bjartri framtíð höfum talað fyrir því að fyrsta skólastigið verði gjaldfrjálst eða greitt af skattgreiðendum í gegnum sveitarfélögin. Ég tel raunar að barnabótum sé betur varið á þann hátt, ef þarf að forgangsraða þannig. Þá er það bæting lífskjara. Öryrkjar sátu eftir við afgreiðslu almannatryggingakerfisins. Þeir fá einhverja hækkun núna, ef ég hef lesið rétt, en ekki sem nemur neinu í raun. Við verðum að horfa til þess að við afgreiddum ekki fyrir áramót þau atriði sem Öryrkjabandalagið lagði áherslu á. Þau drógu sig raunar úr almannatryggingaumræðunni fyrir áramót. Við þurfum að finna út úr því hvernig við getum opnað það samtal á ný. Hér hefur verið rætt að þensla sé áhyggjuefni. Ég tek undir það. Við eigum að sleppa gæluverkefnum. Ég verð þó að viðurkenna að ég sé þau ekki á svo mörgum stöðum. En er það kannski gæluverkefni að setja 100 milljarða í Stjórnarráðið, eins og nú er áætlað? Eigum við að sleppa því? Það vantar enn þá 35 milljónir, sem eru ekki neitt í stóra samhenginu, til þess að NPA-samningar, eða það sem heitir notendastýrð persónuleg aðstoð við fatlað fólk, fái að halda áfram eftir áramót. Viljum við ekki frekar að svoleiðis hlutir nái fram að ganga svo að fatlað fólk sem er með slíka samninga þurfi ekki að flytja á stofnanir og geti áfram búið heima hjá sér? Það skiptir mig meira máli. Það þarf vissulega að auka innkomuna. Við í Bjartri framtíð höfum ekki tala fyrir því að hækka skatta. Við þurfum samt að horfa á það hvernig misskipting auðs og tekna er á Íslandi. Það er mín persónulega skoðun að launafólk í því sambandi sé ekki stóra vandamálið. Þeir sem eru með há laun greiða hátt í 50% skatt af tekjum sínum. Það eru arðgreiðslur í fyrirtækjum sem ganga vel. Þær eru skattlagðar mjög lágt á alþjóðlegan mælikvarða. Ef við ætlum að skoða misskiptingu auðs á Íslandi held ég við ættum að horfa í þá átt að jafna hlutina. Við sjáum að það gengur vel, sem betur fer, í ýmsum fyrirtækjum, t.d. í stórum sjávarútvegsfyrirtækjum. Þau hafa legið undir ámæli fyrir að borga ekki réttlátan arð af tekjum sínum í sameiginlega sjóði. Þegar maður sér að það eru 10–12 milljarðar sem fara í arðgreiðslur en 5,5 milljarðar sem eiga að skila sér í veiðigjöld og það þykir réttlátt þá held ég eitthvað sé að. Þá þurfum við að skoða það í grunninn. Í þessu fjárlagafrumvarpi er ekkert rætt um að auka innkomuna. Ég get ekki séð að leiðir til gjaldtöku í ferðaþjónustu séu skoðaðar. Nú erum við komin á þann stað að við þurfum að fara að tempra flæðið inn í landið. Við stöndum í heilmiklum útgjöldum því tengdu. Isavia þarf að stækka flugstöðina jafnt og þétt. Það kostar skattgreiðendur mikið. Á móti kemur að gjaldeyrisinnflæðið er mjög mikið vegna ferðamannanna. Ferðaiðnaðurinn hefur gjörsamlega bjargað Íslandi á erfiðum tímum. En er ekki í lagi að hafa skattþrepin þarna einfaldari og meira í takt við það sem gerist í öðrum greinum hér á landi? Við sjáum í fjárlagafrumvarpinu, sem er dálítið skondið, og ég lagði saman tvo og tvo og fékk út tíu, að hin heilaga þrenning, bensín, áfengi og tóbak, hækkar um 2,5% umfram verðbólgu. Þetta er sá liður sem alltaf er hækkaður en skilar ekkert miklum tekjum þannig lagað séð. Ég spyr mig að því hvort verið sé að fara einhverja fjallabaksleið við að skattleggja ferðamenn með því t.d. að hækka áfengisgjaldið, af því að neysla ferðamanna á áfengi er mikil í landinu, ég veit reyndar ekki hvort áfengisneyslan ferðamanna er meiri en hins venjulega Íslendings, væntanlega ekki. Er alltaf auðveldasta leiðin að hækka þetta? Auðvitað eru þetta líka álögur þótt okkur finnist þetta vera álögur sem auðvelt er að réttlæta að hækka. Af hverju var horfið frá sykurskattinum ef fólk er að horfa í lýðheilsu og forvarnir? Þar var sannarlega skattur sem hefði alveg mátt [[Gripið fram í: Hækka.]]halda áfram með. Ef um er að ræða lýðheilsumarkmið, eins og í tilfelli áfengis og tóbaks, ætti það sama að eiga við um sykurskattinn. Við sjáum úti í heimi að eldsneytisverð fer hækkandi og á það leggjast meiri álögur hjá okkur. Það verður forvitnilegt að sjá í hvaða tölum bensínlítrinn hérna endar eftir tvö, þrjú ár. Virðulegi forseti. Tími minn er hlaupinn frá mér. Ég vil að lokum leggja áherslu á að þær 35 milljónir sem vantar í notendastýrða persónulega aðstoð, sem vantar vegna þess að kjarasamningar hækkuðu, verði settar inn í þetta fjárlagafrumvarp. Ég er nú þegar búin að tilgreina lið sem við getum hent út í staðinn, sem er liðurinn um Stjórnarráðið, að fara í uppbyggingu þar. Ég veit ekki hversu brýnt það þykir í samanburði við þetta. Svo hlakka ég til þess að sjá hvernig hv. fjárlaganefnd vinnur úr þessum málum, hvaða upplýsingar hún fær frá stofnunum samfélagsins, hvar þörfin er brýnust og hvernig við getum unnið saman að góðu fjárlagafrumvarpi við þessar skrýtnu aðstæður. Ég tel að við höfum einstakt tækifæri til að vinna það á jafningjagrundvelli og sýna íslensku þjóðinni að við séum svo sannarlega traustsins verð. Við kunnum góðar leiðir til þess að vinna að góðum málum.
Frú forseti. Já, það er pólitíkin í þessu skjali og hvernig hún birtist. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir ýmsa þætti þess. Mig langar að nefna eitt sérstaklega sem hún kom inn á, skattlagningu tekna og hvernig við getum breikkað tekjustofna án þess endilega að hækka skatta. Ég hnaut nefnilega um í frumvarpinu, á síðum 114 og 115, hugtakið skattastyrkir sem sló mig dálítið og virðist snúast um það að ákveðnir skattar, sem fólk greiðir í lægra þrepi eða nýtur einhverra undanþágna frá vegna ýmissa aðstæðna, eru túlkaðir sem styrkir frá hinu opinbera, af því að hægt væri að mjólka þjóðina aðeins meira með því að setja brauð í efsta þrep, það væri hægt að ná aðeins meiru út úr okkur með því að taka ýmsar niðurfærslur af fólki. Þess vegna sé þessi ónýtti skattur í raun styrkur. Mér þykir þetta ekki kræsileg sýn á okkur sem borgara í landinu. Mig langar því til að spyrja þingmanninn hvort hún myndi ekki vera sammála mér um það að kannski væri betra að horfa til raunverulegra skattastyrkja, samninga sem gilda um tekjur stóriðjunnar sem greiðir allt of lítið til samfélagsins, hvað þá tekjur fólks sem hefur allar sínar tekjur af fjárfestingum, nýtur þar annaðhvort hins lága fjármagnstekjuskatts eða beitir hinum ýmsu fyrirtækjafléttum til að komast algjörlega hjá skattheimtu. Hvort væri ekki betra að líta á þetta sem skattastyrk en þá 68 milljarða sem ráðuneytið reiknar sig upp í að verið sé að gefa almúganum í virðisaukaskattsstyrk?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að beina athygli minni að þessum svokallaða skattastyrk. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki lesið þessar tilteknu blaðsíður. Þær eru nokkrar reyndar, þær blaðsíðurnar sem ég hef ekki lesið í fjárlagafrumvarpinu enn þá, ekki gefist ráðrúm til þess. Eins og þingmaðurinn lýsir skattastyrknum í þessu samhengi þá skil ég einfaldlega ekki forsendurnar, ég verð alveg að viðurkenna það, eða þá hugmyndafræði sem liggur að baki. Ég hef hins vegar rætt það margoft í þessum stól, og við í Bjartri framtíð, að hinn raunverulegi skattastyrkur, sem eru ýmis konar ívilnanir, t.d. til stóriðju, það eru eins og þingmaðurinn segir réttilega hinir raunverulegu skattastyrkir sem ríkið gefur eftir en almenningur þarf að borga. Almenningur borgar innviðina, rafmagnsstaurana, virkjanirnar, menntakerfið og hvað það heitir, sem svo stóriðjan í sínum rekstri notar eins og allir aðrir hér í landinu. Þetta eru því raunverulegir skattastyrkir sem á að taka út, finnst mér, og það á að auka jafnræði fyrirtækja með því þá að lækka frekar skatta á öll fyrirtæki en ekki þau fyrirtæki sem hingað koma til að nýta auðlindir okkar og borga svo sáralítið fyrir það.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum svarið en má til með að lesa tvær setningar upp úr frumvarpinu, með leyfi forseta: „Skattlagning matvöru og sölu veitinga- og gistihúsa í neðra virðisaukaskattsþrepinu er því stærsti einstaki liðurinn í skattastyrkjayfirlitinu.“ Sem eru eins og ég sagði áðan 68 milljarðar af þeim 84 milljörðum sem eru reiknaðir hér sem styrkur. Svo segir enn fremur, með leyfi forseta: „Með því að festa fingur á skattastyrkjum og meta áhrif þeirra á skatttekjur ár frá ári má stuðla að því að skattastyrkir fái þá rýni og meðhöndlun sem æskilegt er.“ Ég vil hreinlega beina því til nefndarinnar að fylgja þessari síðari setningu, festa fingur á hinum raunverulegu skattastyrkjum frekar en að eltast við það hvað almenningur er að fá mikinn styrk með því að vera að borga aðeins 11% matarskatt, hvort mögulega væri hægt að stuðla að því að skattastyrkir til stóriðjunnar fái raunverulega þá rýni og meðhöndlun sem æskilegt væri, að ekki sé minnst á þann styrk sem þeir sem skjóta undan skatti njóta með því að við undirfjármögnum skattrannsóknir. Sá styrkur hefur verið metinn á 80 milljarða á ári sem er sama upphæð og í frumvarpinu er reiknuð sem styrkur.
Virðulegi forseti. Ég þakka upplýsingarnar og þá skilgreiningu sem má finna í fjárlagafrumvarpinu. Hvað varðar skattlagningu matvæla, ég er bara ekki nógu vel að mér í því. Maður heyrir svo mismunandi sjónarhorn og ég get skilið bæði sjónarmið. Ég vona að við hér séum öll að reyna að jafna gæði og lífskjör. Svo er það mismunandi hvernig fólk vill fara að því. Sumir vilja hafa lágan skatt á mat, aðrir segja: Það er ekki gott að gera það svoleiðis, við skulum frekar taka persónuafslátt, eða hvað?“ Það er umræða sem við þurfum að taka. Umfram allt vil ég að við þingmenn höfum það að leiðarljósi í allri okkar meðferð á öllum þeim lögum sem fara hér í gegn að við séum að auka jöfnuð þeirra borgara sem búa hér á landi. Ég viðurkenni það, og mér finnst dálítið vanta upp á það kannski hjá sumum hv. þingmönnum, að fólk hefur ekki jöfn tækifæri. Það fæðist inn í mismunandi heima og það er okkar hlutverk, að mér finnst, að koma því svo fyrir að sem flestir er vaxa úr grasi og hefja sitt líf hafi jöfn tækifæri til að verða það sem þeir vilja. Það gerum við auðvitað fyrst og fremst með því að viðurkenna það fyrst að þessi aðstöðumunur er til staðar. Svo eru mismunandi leiðir til að vinna úr því. Ef við viðurkennum þetta ekki þá komumst við hvorki lönd né strönd í þessu.
Virðulegi forseti. Ef ég dett út í ræðunni og er að fikta í pontunni er það af því að mér hefur þótt hún gríðarlega spennandi fyrirbæri, þessi ponta sem fer upp og niður. Ég bið þingheim þá að hafa þolinmæði gagnvart mér. Við ræðum hér fjárlagafrumvarpið sem sitjandi hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson hefur lagt fram - eða sitjandi, ég veit svo sem ekkert hvort hann er sitjandi eða standandi núna því að ekki er hann í þingsalnum að hlusta á okkur ræða þessi mál, sem ég harma náttúrlega mjög. Það hefði verið gaman að stíga sín fyrstu skref hér og geta átt orðastað við ráðherrann. En það kemur kannski ekki að sök því að við búum við þær aðstæður eins og nokkrir hv. þingmenn hafa komið inn á í dag, að þetta er fjárlagafrumvarp starfsstjórnar. Meira að segja gaf hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson okkur þær leiðbeiningar í framsögu sinni fyrr í dag að það yrði síðan þingsins að gera þær breytingar sem þyrfti að gera, í raun og veru að taka utan um málið og halda áfram með það. Ég verð að lýsa sérstakri ánægju minni með þau fyrirmæli hæstv. fjármálaráðherra og finnst hann hafa áttað sig mjög vel á þeirri stöðu sem uppi er, sem ég hvet okkur öll til að vera meðvituð um, að aldrei þessu vant er - ja, ekki aldrei þessu vant, þetta hefur gerst áður í sögunni, en hér er lagt fram fjárlagafrumvarp starfsstjórnar. Það er ekki meiri hluti sem stendur að baki því og því er það í raun hvers og eins þingmanns að vinna að fjárlagafrumvarpinu eftir eigin samvisku. Bið ég þá þingmenn að hafa í huga það sem þeir töluðu um við kjósendur sína í aðdraganda kosninga. Ég er svo einfaldur maður að trúa því að maður eigi að standa við það sem maður segir, og hafi maður sagt við kjósendur í aðdraganda kosninga að maður vilji sjá ákveðna hluti verða að veruleika eigi maður að nýta fyrsta tækifæri sem maður fær til að láta það verða að veruleika. Ég brýni því okkur öll hér, bæði þá hv. þingmenn sem vinna munu að frumvarpinu í nefndum en einnig okkur hin sem erum hér í þingsal og verðum ekki í nefndum, til þess að nálgast þetta fjárlagafrumvarp þannig; út frá okkar forsendum og út frá því sem við teljum rétt en ekki út frá fyrirframskilgreindum pólitískum línum, flokkslínum. Hér er ekki meiri hluti og minni hluti sem munu takast á um þetta frumvarp. Eftir að hafa lýst yfir ánægju minni með hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktsson ætla ég aðeins að draga úr þeirri gleði sem hann hlýtur að hafa fundið fyrir með ánægju mína, með því að lýsa yfir vonbrigðum yfir því að hann skuli ekki hafa tekist á hendur það verkefni sem löggjafarvaldið fól honum skömmu fyrir kosningar, að finna þeim samþykktum stað í fjárlögum sem þingið gerði hér samhljóða, að finna tekjur, og mér þykir leitt að ráðherra skuli hafa ákveðið að heykjast á því verkefni. Hér hafa margir hv. þingmenn talað um samgönguáætlun. Það er óþarfi að rekja það í löngu máli en það er einfaldlega þannig að löggjafarvaldið fól framkvæmdarvaldinu að finna þeirri áætlun stað í fjárlögum, finna þeirri áætlun tekjur. Það tókst ekki og þá er það okkar hér í þinginu að finna út úr því sem og öðru því sem við teljum að betur eigi að fara í þessu fjárlagafrumvarpi. Það er vandfundnara pólitískara frumvarp en fjárlagafrumvarpið, það er í raun og veru ramminn sem við ætlum okkur að hafa utan um samfélagið á næsta ári. Hv. 10. þm. Reykv. n., Andrés Ingi Jónsson, hefur nefnt það nokkrum sinnum í dag að mismunandi skoðanir fólks á frumvarpinu snúist í grunninn um pólitík. Það er akkúrat málið. Í afgreiðslu okkar á fjárlagafrumvarpinu birtist sú pólitík sem við viljum standa fyrir. Þar birtist sú pólitík sem við kynntum fyrir kjósendum okkar í aðdraganda kosninga og það er okkar að standa keik gagnvart þeim kjósendum og standa við það sem við töluðum um í aðdraganda kosninga. Þess vegna er hægt að tala lengi um fjárlagafrumvarpið og ekki leiðist okkur þingmönnum að tala lengi. En ég ætla hins vegar ekki endilega að hafa mál mitt neitt óvenjulega langt enda eru mér sett tímamörk eins og öðrum í þessum ræðustól, en mig langar að koma aðeins inn á menntamálin. Ég held að það sé óþarfi að fara í smáatriðum yfir þær tillögur sem fram koma í fjárlagafrumvarpinu. Við erum öll með það fyrir framan okkur og við sjáum hvernig útgjöldin eru þar. Sjálfur talaði hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson hér fyrr um 2,5 milljarða sem settir yrðu í menntamálin. Það er vel að þangað séu settir auknir fjármunir, en ég segi eins og karlinn í sveitinni þegar kleinufatið var sett fyrir framan hann: Takk fyrir það sem ég hef fengið, vonast til að fá meira. Það er engum blöðum um það að fletta að miðað við hvernig staðan er í menntakerfinu, og það hafa ansi mörg okkar hér inni viðurkennt í aðdraganda kosninga, er meiri fjármuna þörf þar en reiknað er með í þessu fjárlagafrumvarpi. Háskólarektorar sameinuðust um yfirlýsingu þar sem sagði að það þyrfti 2 milljarða kr. strax inn í menntakerfið og svo allt að 6 milljörðum kr. á kjörtímabilinu til að ná þeim markmiðum sem við höfum sett okkur, markmiðum um að koma framlögum á hvern háskólanema upp í meðaltal OECD á þessu ári. Það mun ekki nást samkvæmt þessu fjárlagafrumvarpi og það er langt í að þeim markmiðum verði náð að framlög á hvern háskólanema náist upp í meðaltal á Norðurlöndunum árið 2022. Það er ljóst að þetta verður ansi afturþungt tímabil verði framlögin í takt við það sem segir í fjárlagafrumvarpinu. Við segjum öll að menntakerfið sé mikilvægt og höfum mörg hér inni tekið vel í hugmyndir um að ná þessum markmiðum, sem eru markmið Vísinda- og tækniráðs. Það er ljóst að orðum verða að fylgja gjörðir. Það þarf að setja aukna fjármuni þarna inn. Framhaldsskólarnir eru annar handleggur. Þar vantar einnig töluverða fjármuni. Raunar hef ég löngum talið að það kerfi þurfi mikillar endurskoðunar við, mér hefur þótt allt of mikið verið horft til menntakerfisins út frá fjármunum, út frá hagsmunum atvinnulífsins, út frá hagsmunum einhvers annars en þess að nemendunum líði vel í skólanum, að búið sé vel um þá, að þeir hafi þann tíma sem þeir þurfa til að menntast eins og best verður á kosið, fyrst og fremst af því að það er gott að þeir menntist, en ekki að þeir séu hagstærð í einhverjum reikningum, þó að það geti vissulega verið jákvæð afleiðing af því. Sjálfur þekki ég vel til í einum menntaskóla, Menntaskólanum í Kópavogi. Þar var staðan sú þegar sex mánaða uppgjör var lagt fram fyrr á þessu ári að það vantaði 20 millj. kr. á fjárframlag ríkisins til að skólinn gæti staðið undir húsaleigu og launum. Það myndi einhver telja að væru grunnatriði í rekstri skóla, en þarna er ekki inni rafmagn, hiti eða vatn, hvað þá að þarna séu inni einhverjar upphæðir varðandi þróun í skólastarfi, aðbúnað nemenda, allt sem gerir skóla að góðum skóla. Þetta er fyrst og fremst afleiðing þess að þegar ríkisvaldið hafði samið við kennara fylgdi að sjálfsögðu ekki, út frá einhverjum rökum sem ég skil ekki, sú upphæð sem þurfti upp á til að standa undir launahækkununum sem ríkisvaldið hafði þó samið um. Ég held að mjög víða í kerfi okkar séu svona brotalamir sem við þurfum að skoða. Ef ríkisvaldið semur á annað borð um ákveðnar launahækkanir getur það ekki neitað að láta framlagið fylgja því. Það er því ljóst að setja þarf aukna fjármuni í framhaldsskólana. Grunnskólarnir eru vissulega verkefni sveitarfélaganna en staðan þar er hins vegar grafalvarleg, eins og okkur öllum hér ætti að vera ljóst. Það á að vera sameiginlegt verkefni í raun og veru allrar stjórnsýslunnar að reyna að koma þeim málum í skikkanlegt horf. Ég held að það sé skynsamlegt að líta á velferðarsamfélagið, á menntakerfið sem hluta af því, sem eina heild og að það eigi ekki að skipta máli hvaða stjórnsýslustig kemur að einstökum þáttum þess, það á ekki að bitna á þeim sem nýta sér það kerfi. Ríkisvaldið getur ekki verið stikkfrí þó að grunnskólarnir séu á ábyrgð sveitarfélaganna. Við þurfum að skoða tekjusamskipti ríkis og sveitarfélaga. Staða sveitarfélaganna er mun þrengri en staða ríkisins. Við þurfum að taka ábyrgð á því, öll sem erum hér inni, og ég hvet fjárlaganefndarfólk sem og okkur hin til að gera það. Ég beini þessum orðum mínum til nefndarfólks í fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd sem mun líka fjalla um þessi mál sérstaklega, en einnig okkar allra. Það hefur mikið verið rætt undanfarna daga um stöðu menntunar, um stöðu nemenda samkvæmt alþjóðlegum könnunum. Við sjáum að skóli eftir skóla þarf að treysta á velvild birgja til að ná til sín nauðsynlegum aðföngum til að geta látið skólahald ganga. Það er alveg augljóst mál að það gengur ekki. Krónur og aurar, nákvæmlega hvert framlagið á að vera, hversu mikil hækkun er í prósentum, er verkefni sem bíður nefndarfólks fyrst og fremst og svo okkar hinna. En ég hvet nefndarfólk í umræddum nefndum sérstaklega til þess að kalla til sín rektora og skólameistara til að fá mynd á þá fjárþörf, hina raunverulegu fjárþörf, ekki þá fjárþörf sem birtist í fjárlagafrumvarpinu eða maður skyldi ætla að það væri þannig fundið út hver upphæðin að vera þar heldur fá til sín fólk úr skólakerfinu, úr menntakerfinu, rektora og skólameistara og fleiri til að mæta hinni raunverulegu þörf. Allt þetta byggist að sjálfsögðu á tekjum og ég saknaði þess dálítið í máli hæstv. fjármálaráðherra, og raunar finnst mér of fáir hv. þingmenn hafa komið inn á þá hlið mála hér því að útgjöldin tengjast tekjunum. Mér hefur stundum fundist að fyrir sumum stjórnmálamönnum sé mjög viðkvæmt mál að tala um hvernig fjármagna eigi samneysluna, hvernig fara eigi í þá innviðauppbyggingu sem allir flokkar lofuðu fyrir kosningar, hvernig standa eigi undir rekstri góðs og mannvænlegs samfélags. Það er enginn að leika sér að því að koma á einhverjum gjöldum og sköttum, það gerir enginn af því að hann hefur gaman af því. Við getum skoðað allar leiðir í því, en við getum ekki látið eins og við ætlum ekki að taka þá umræðu. Ég sé ekki betur en að í fjárlagafrumvarpinu núna sé tekjulækkun, afsal á tekjum upp á um 5 milljarða. Fráfarandi ríkisstjórn hefur afsalað sér gríðarlega miklum tekjum í gegnum ýmis gjöld sem hefðu ekki síst lagst á þá sem best standa. Það er miður að við tökum ekki raunverulega pólitíska umræðu um það líka. En ég ætla aftur að hrósa hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssyni. Hann lagði okkur þær línur að við tækjum núna við boltanum og færum með þetta mál áfram. Ég kýs að líta svo á að fjárlagafrumvarp ársins 2017 sé nokkurs konar umræðugrundvöllur, hugmyndir hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssonar um það hvernig hann sér fyrir sér að fjárlögum næsta árs fyrir komið og það sé okkar í þinginu að taka utan um það og fara lengra með það mál.
Frú forseti. Við ræðum fjárlagafrumvarp hæstv. fjármálaráðherra. Eins og kemur fram í frumvarpinu hafa efnahagsaðstæður hér á landi farið batnandi undanfarin ár. Flestir hagvísar sýna merki um efnahagslegt framfaraskeið út frá hagvexti um þessar mundir og sýna líka skýr merki um áframhaldandi hagvöxt næstu ár, þó að hann muni dragast verulega saman á næstu árum. Eins og áður hefur komið fram í ræðum þingmanna er um að ræða sjötta árið í röð sem við upplifum vaxandi hagvöxt. Var hann kraftmestur 2013 og nú á síðastliðnu ári. Eins og við munum vonandi sem flest snerist hagkerfið við úr samdrætti í hagvöxt þegar á síðari hluta árs 2010, eftir hrun, hélt áfram árið 2011 og svo árið 2013. Eins og kemur fram í efnahagsforsendum fjárlagafrumvarpsins fyrir næsta ár mun hægja verulega á hagvexti á næstu árum samkvæmt efnahagsspá Hagstofunnar sem birt var í nóvember síðastliðnum. Við sjáum skýr merki um verulegt þensluskeið í uppsiglingu ef það er ekki nú þegar hafið. Þessi þenslumerki eru sígild og blasa við okkur ef við viljum sjá þau. Við sjáum þaninn fasteignamarkað. Við sjáum spennu á vinnumarkaði. Við sjáum stóraukinn innflutning sem birtist í tæpum 100 milljarða vöruskiptajöfnuði á þessu ári eingöngu, en umfangsmikil þjónustuviðskipti ferðaþjónustunnar vega upp þann vöruskiptajöfnuð og halla. Fleiri merki valda áhyggjum eins og það að grundvöllurinn fyrir lægri verðbólgu skýrist að stærstum hluta af lækkandi olíuverði og hrávöruverði á heimsvísu. Styrking krónunnar mun því, ef fram heldur með sama hætti, hafa mjög alvarlegar afleiðingar fyrir íslenskt hagkerfi eins og hæstv. fjármálaráðherra kom sjálfur að í andsvari áðan. Fleiri varúðarmerki sem nefna má eru stöðnun í framleiðni þar sem verulega hefur dregið úr vexti mögulegrar framleiðslu í hagkerfinu og framleiðsluslaki, sem þarf að vera til staðar, er horfinn. Ójafnvægi hefur myndast á milli heildareftirspurnar og framleiðni. Nú reynir á. Við þessar viðkvæmu aðstæður reynir á ábyrga stjórn ríkisfjármála eins og hæstv. fjármálaráðherra benti sjálfur á í ræðu sinni. Stór ef ekki stærsti hagstjórnarlegi ábyrgðarhluti þeirra sem stýra munu ríkisfjármálunum á næstu árum er ekki bara að greiða samviskusamlega niður skuldir ríkissjóðs heldur líka að gera allt sem hægt er til að mynda eins mikinn afgang af ríkissjóði og mögulegt er til að geta staðið undir þeim ábyrgðarverkefnum sem falla á ríkið sjálft. Hver eru þau verkefni? Þau snúast um að stýra nauðsynlegum fjármunum okkar allra inn í heilbrigðismálin, menntamálin, velferðarmálin, samgöngumálin og umhverfismálin. Því miður hafa aðgerðir hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnarinnar, sem hann situr enn í, orðið til þess að ríkissjóður hefur staðið frammi fyrir tekjutapi á tímum hagvaxtar, tekjutapi sem áætlað er að hlaupi jafnvel á 50 til 60 milljörðum. Það eru fjármunir sem hæstv. fjármálaráðherra fyrirverður sig fyrir að sækja þó að þá fjármuni sé að sækja til stórfyrirtækja sem hafa sýnt fram á stöðugan tekjuafgang og stórfelldan hagnað og líka til stórefnafólks sem er sannarlega þess megnugt að bera örlítið meiri byrðar en aðrir. Fyrir þessa fjármuni hefði til að mynda mátt styrkja mun rausnarlegar við Landspítalann en fram kemur í fjármálafrumvarpi hæstv. fjármálaráðherra sem við ræðum nú. Í því kemur fram að þrátt fyrir þrábeiðni, eða réttara sagt neyðarkall, stjórnenda Landspítalans, um að þjóðarsjúkrahúsið þurfi um 5,5 milljarða til að halda þjónustu í horfinu og um 11 milljarða til að bæta við þjónustuna, þá leggur ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks til heila 4 milljarða og dregur því hressilega úr fjárframlagi til Landspítalans; 4 milljarðar sem innihalda launabætur af hálfu fjármálaráðherra, ekki fjármuni sem eiga að fara í þjónustu við sjúka eða viðhald tækja heldur verðbætur og launabætur. Hvað þýðir þetta í raun fyrir þjóðarsjúkrahúsið? Hér liggur bein leið til áframhaldandi niðurskurðar hjá Landspítalanum. Hér blasir það við að viðbrögð stjórnenda spítalans við þessari ákvörðun ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, sem er þvert á kosningaloforð flokkanna um að bæta í heilbrigðiskerfið, verða þau að skerða verður verulega þjónustu við sjúka. Sú þjónustuskerðing mun fyrir víst lenda á öldruðum sjúklingum sem hefur verið komið fyrir á Landspítalanum, því að ekki hefur verið búið svo um hnútana, af hálfu heilbrigðisráðherra eða fjármálaráðherra, að tryggja veiku, öldruðu fólki viðunandi þjónustu á öðrum vettvangi en á yfirfullum Landspítala. Aldraðir sjúklingar verða þau sem finna fyrst fyrir niðurskurðarkröfunni sem felst í þessu lága framlagi í fjárlagafrumvarpinu miðað við þörfina. Hver er sýn hæstv. fjármálaráðherra, sem ekki er hér í salnum, þegar kemur að því að sinna þessum hópi sjúklinga sem telur að minnsta kosti um 150 manns í dag? Á þessi sjúklingahópur aldraðra að fara bara heim til sín? Hvernig á að tryggja viðunandi þjónustu við sjúklinga á Landspítalanum, viðunandi starfsskilyrði heilbrigðisstarfsfólks sem vinnur við tvöfalt meira álag en kollegar þeirra á sjúkrahúsum í nágrannalöndunum? Hvernig á að tryggja nauðsynlegt viðhald tækja á spítalanum? Sumum finnst ég kannski hljóma eins og gömul plata, en kannski hljóma ég frekar eins og margir í hópi þeirra tæplega 87.000 manna sem rituðu undir áskorun um endurreisn heilbrigðiskerfisins. Það er alveg kýrskýrt að þeirri áskorun og því ákalli sem heyrst hefur í samfélaginu á nýafstöðnu kjörtímabili er ekki svarað í þessu fjárlagafrumvarpi. Það er mikið áhyggjuefni. Ég játa líka að það er umhugsunarefni og áhyggjuefni fyrir undirritaðan þingmann að forgangsröðun núverandi ríkisstjórnarflokka við endurreisn heilbrigðiskerfisins birtist líka hér með skýrum hætti þegar framlög til Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins eru dregin saman um 4 milljónir frá síðasta ári, en framlög til einkarekinna heilsugæslustöðva á höfuðborgar eru aukin um 1,5 milljarða vegna nýs rammasamnings um rekstur hjúkrunarheimila. 4 milljónir í mínus á móti 1,5 milljörðum í einkareknar heilsugæslustöðvar hér á höfuðborgarsvæðinu. Þó er skemmst að minnast þess að forstjóri Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins benti á að þrátt fyrir að aukið fjármagn hefði verið veitt til Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins á síðasta ári þurfti Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins að taka á sig mikinn niðurskurð í kjölfar hrunsins og hefur ekki náð að rétta sig við frá þeirri kröfu og frá þeim tíma. Á sama tíma, frá hruni, hefur íbúum á höfuðborgarsvæðinu fjölgað um 17.000. Árið 2016 var Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins með 9% undir því fjármagni sem hún hafði til umráða árið 2008 og fær núna 4 milljónum minna en á síðasta ári. Svona er forgangsröðunin við endurreisn höfuðborgarsvæðisins að styðja einkareknar heilsugæslustöðvar fram yfir hinar. Það er pólitík, enda er fjárlagafrumvarpið pólitískasta plagg hverrar ríkisstjórnar jafnvel þó að um sé að ræða starfsstjórn. Heilsugæslustofnanir á landsbyggðinni fá ekki heldur það sem þær mundu gjarnan vilja fá samkvæmt þessu fjárlagafrumvarpi. Ábyrg stjórn ríkisfjármála er nefnilega ekki bara sú að sýna góðar tölur á súluritum og guma sig af þeim, heldur felst ábyrg stjórn ríkisfjármála í því að forgangsraða og stýra opinberum fjármunum í þágu almennings og fólksins í landinu, að standa undir þeirri ábyrgð sem felst í því að standa vörð um og styrkja heilbrigðiskerfið, menntamálin, skólana, sem hér hefur verið minnst á og talað um, velferðina, sem við eigum öll jafnan aðgang að, og tryggja að umhverfismál séu höfð að leiðarljósi við allar opinberar ákvarðanir, líka við fjárhagslegar ákvarðanir. Ég ætla ekki að hafa þessi orð lengri að þessu sinni en ég tek undir þau orð sem hér hafa fallið um góðar óskir til nefndarmanna fjárlaganefndar í framhaldsvinnunni. Ég óska þeim góðs gengis við að takast á við þetta fjárlagafrumvarp. Þetta er, eins og áður hefur verið sagt, eitt pólitískasta fjárlagafrumvarp sem við höfum séð á þessu kjörtímabili.
Frú forseti. Við ræðum fjárlagafrumvarpið fyrir 2017. Ég ætla í máli mínu að tala fyrst og fremst um samgönguþáttinn í frumvarpinu. Innviðauppbygginguna sem við sem vorum í framboði fyrir síðustu kosningar, flestöll held ég, töluðum fjálglega um og lögðum mikla áherslu á að mikil og uppsöfnuð þörf væri í innviðauppbyggingu og í samgöngum. En því miður endurspeglar fjárlagafrumvarpið ekki þá ósk allra þeirra þingmanna sem sitja hér á þingi í dag, að menn vildu sjá að nú væri kominn tími til að spýta í lófana varðandi innviðauppbyggingu, sama hvort við tölum um viðhald vega, nýframkvæmdir, almenningssamgöngur, flugsamgöngur, hafnarframkvæmdir eða fjarskipti og uppbyggingu háhraðatenginga. Þar þyrfti virkilega að taka á. Það er ekki nóg að guma sig af að skila góðri niðurstöðu í fjárlögum og vera með það sem ríkisfjármálaáætlun leggur upp með, 1% af vergri landsframleiðslu í tekjuafgang, ef á hinn kantinn er komin svo gífurlega mikil uppsöfnuð þörf sem við þekkjum öll í samgöngum og innviðauppbyggingu í landinu. Þá er ekki hægt að hreykja sér af því að ríkissjóður hafi þennan tekjuafgang upp á 28 milljarða sem ríkisfjármálaáætlun miðar við, að hafa 1% af vergri landsframleiðslu í tekjuafgang. Það urðu mér og eflaust mörgum hér á þingi mikil vonbrigði að þeirri vinnu sem var lögð í það að endurbæta samgönguáætlun, þverpólitískri vinnu sem lögð var fram í lok síðasta þings, er allri kastað fyrir róða í fjárlagafrumvarpinu. Það stendur ekkert eftir. Ætla menn að segja mér að þverpólitískt hafi menn vitað að það ætti ekkert að gera með þá vinnu? Menn horfðu til þess að þessi uppsafnaða þörf væri og menn vönduðu sig við að fara vel yfir hvar væri brýnast að bæta í varðandi viðhald, hvort sem væru héraðsvegir, tengivegir eða nýframkvæmdir. Menn forgangsröðuðu þar mjög vel og náðist sameiginleg niðurstaða allrar umhverfis- og samgöngunefndar í þeim efnum. Sem hljóðaði að lokum upp á tæpa 12 milljarða. Það getur vel verið að í dag kalli menn það óútfylltan víxil og kosningaloforð og ekkert með það að gera og yppa bara öxlum, þetta hafi bara verið dæmigert kosningaplagg. Var hæstv. fjármálaráðherra þá, þegar hann greiddi atkvæði með þessu plaggi, ábyrgur í sinni afstöðu? Hefði hann þá ekki átt að segja að þarna væri verið að fara fram úr fjármálaáætlun og að þetta væri þá eitthvað sem menn þyrftu að sýna fram á tekjur á móti? Ég veit ekki betur en að hæstv. fjármálaráðherra hafi greitt atkvæði með þessari tillögu. Þar með er hann ábyrgur fyrir því að til sé fjármagn fyrir þessari viðbót, breytingartillögu umhverfis- og samgöngunefndar, í lok síðasta þings. Nú skora ég á þingheim að sýna þá ábyrgð við vinnu við fjárlögin í nefnd og í afgreiðslu þingsins í framhaldinu að fjármagna þessar tillögur. Þetta er uppsöfnuð þörf. Það er ekki neitt yfirboð sem var þarna á ferðinni. Þetta er uppsöfnuð þörf og við þekkjum það að vegamálastjóri og aðilar vítt og breitt um landið, sveitarstjórnarmenn og aðrir, hafa kallað eftir því að vegakerfi landsins verði bætt, það er orðið stórhættulegt. [[Gripið fram í: Já, ég veit það.]]Það munar um að fá hingað til lands ferðamenn sem í stefnir að verði hátt í 2 milljónir. Er ekki um 1,7 milljónir ferðamanna áætlaðar í ár? Og stefnir í 20–30% fjölgun á næsta ári. Stór hluti þessara ferðamanna tekur sér bílaleigubíla og keyrir um landið. Á þjóðveginum eru 39 einbreiðar brýr, fyrir utan aðra staði, á Vestfjörðum og öðrum stöðum sem falla ekki undir hringveginn. Þetta er auðvitað stór slysahætta fyrir allan þennan fjölda ferðamanna, fyrir utan okkur landsmenn sem búum við þessar aðstæður. Við getum ekki haldið áfram að gera eins og við gerum, við getum ekki mjólkað út úr ferðaþjónustunni gífurlega fjármuni en ekki skilað samsvarandi uppbyggingu innviða. Við getum ekki gert það. Það hlýtur að koma að þolmörkum í þeim efnum. Það er löngu komið að þeim þolmörkum. Við vitum það öll sem erum hér inni. Þó að við tölum um ýmsa aðra málaflokka þar sem við erum komin yfir þolmörk er ég að undirstrika þennan málaflokk hér og nú. Við erum rík þjóð. Við höfum fulla möguleika til að byggja upp slíkt samfélag að við getum búið hér í þokkalegri sátt og samlyndi við gott velferðarkerfi, góða innviði og góða umgjörð gagnvart okkar minnstu bræðrum eins og stundum er sagt á hátíðlegum stundum. En samgöngur í landinu, það er eins og að við gerð þessara fjárlaga hafi þau mál bara dottið einhvers staðar á milli þilja í fjármálaráðuneytinu eða hvar sem þetta hefur að lokum verið unnið. Menn hafi hreinlega gefist upp á að koma saman þeirri niðurstöðu sem endurspeglar þá gífurlegu uppsöfnuðu þörf til margra ára. Nú treysti ég því að við gerum bragarbót í þessum efnum. Hv. þingmenn hér inni hafa eflaust fengið frá fólki og kjósendum sínum símtöl í dag eins og við sem erum í Norðvesturkjördæmi. Það urðu gífurleg vonbrigði á Vestfjörðum að Dýrafjarðargöngin voru algerlega ófjármögnuð í þessum fjárlögum. Það áttu að vera 1,5 milljarðar þar í framkvæmdir. Það eru sjö aðilar búnir að bjóða í það verk. Tilboð verða opnuð 10. janúar. Ég hugsa að ef menn bæta ekki ráð sitt gæti ríkið verið skaðabótaskylt varðandi þetta. En ég treysti því að menn sýni þann manndóm, og ég beini því kannski fyrst og fremst til hæstv. ráðherra núverandi starfsstjórnar og ég treysti þingmönnum almennt til þess, að bæta þarna úr og laga og fjármagna samgönguáætlun í raun og veru í heild sinni og segja þar með að ekki sé hægt að horfa upp á það að kostnaður verði meiri og meiri eins og vegamálastjóri benti á; eftir því sem við drögum viðhald vega og nýbygginga verða hlutirnir miklu dýrari. Menn horfa á að við þurfum að fara með stöðugleikaframlagið í greiðslur á erlendum skuldum og við fáum þá lægri vaxtakostnað. Þetta er bara nákvæmlega sami hluturinn. Ef við leggjum fjármagn í viðhald vega og nýbygginga sem er komin mikil þörf á erum við að spara okkur til lengri tíma litið. Fyrir utan öryggisþáttinn í þessu öllu saman. Það hefur líka verið talað um Herjólf. Og bara vítt og breitt um landið horfa menn upp á að framkvæmdir til viðhalds og nýframkvæmda, t.d. Dettifossvegur, þetta er allt úti í kuldanum. Við getum ekki sætt okkur við þetta. Talað hefur verið um við þessar sérkennilegu aðstæður, þar sem ekki er komin á nein starfhæf ríkisstjórn, að þingið verði þá að taka sér það vald sem það hefur auðvitað og hefur alltaf haft að samþykkja fjárlög og bera ábyrgð á því sem hefur verið samþykkt líka í áætlunum og fjármagna það sem þarf í þeim efnum, hvort sem það er heilbrigðiskerfið, menntakerfið, innviðauppbygging eða hvað það er. Það er alltaf talað um að forgangsraða. Það þarf líka að forgangsraða í tekjuhliðinni alveg eins og forgangsraða þarf í gjaldahliðinni. Þar hefur núverandi fráfarandi ríkisstjórn verið að afsala sér tekjum á kjörtímabilinu upp á 50–60 milljarða og verið að breyta því kerfi sem var í þrepaskiptu skattkerfinu sem var og er til jöfnunar þannig að það hefur nýst hálaunafólki betur en láglaunafólki. Þannig er veruleikinn. Þær tilfærslur og misskipting sem hafa orðið hér undanfarin ár eru mikið áhyggjuefni. Við þurfum að koma okkur saman um að koma í veg fyrir aukna misskiptingu í landinu. Talað er um mikla þenslu og hættur á höfuðborgarsvæðinu, ég segi á höfuðborgarsvæðinu. Það er ekki mikil þensla víða á landsbyggðinni og hefur ekki verið. En þegar kemur að því að menn sjá viðvörunarljós kvikna varðandi þenslu á höfuðborgarsvæðinu, hverjir fá þá að gjalda þess? Það eru þeir landshlutar sem fengu aldrei þessa þenslu. Þá er oft fyrst klippt þar af varðandi einhverjar framkvæmdir sem eru áætlaðar loksins úti á landsbyggðinni, samanber Dýrafjarðargöngin og almenna uppbyggingu í vegakerfinu í landinu, höfnum og viðhaldi flugvalla. Þá er skorið þar af. Fólk er því orðið langþreytt á að horfa upp á að fá aldrei þessa þenslu til sín til að njóta þá einhvers en ekki bara að sitja undir niðurskurðarhnífnum þegar menn vilja draga saman seglin vegna hættumerkja í hagkerfinu, sem eru vissulega mikil. Það neitar því enginn. En það er ekki út af ofhitnun hagkerfisins á landsbyggðinni. Við þekkjum það öll sem þekkjum til á landsbyggðinni að þar eru menn að berjast fyrir því að halda atvinnu og reyna að bæta búsetuskilyrði. En miðað við þetta, að ríkið sé búið að afsala sér svo miklum tekjum, spyr maður: Ef við hefðum ekki fengið þennan gífurlega fjölda ferðamanna til landsins með þeim tekjum sem þeim fylgja, þó að fráfarandi ríkisstjórn hafi ekki treyst sér til að leggja á komugjöld til dæmis til að afla tekna til innviðauppbyggingar, þá hefði ferðaþjónustan ekki skilað 60–70 milljörðum á ári í gegnum tekjur eins og virðisaukaskattinn. Við hefðum með góðu móti getað nýtt okkur þær tekjur miklu betur. En við höfum aftur á móti verið að horfa upp á að menn láta tekjustofnana leka niður. Ég spyr: Ef við hefðum ekki fengið þennan ferðamannafjölda, ef eldsneytisverð hefði ekki lækkað, ef ekki hefðu verið svona uppgrip eins og hafa verið síðustu ár varðandi uppsjávargeirann, ef þetta hefði ekki allt komið til, hvar værum við stödd þá með ríkissjóð sem væri búinn að afsala sér öllum þessum tekjum? Við værum ekki í góðum málum. Það væru, held ég, svört fjárlög sem fjármálaráðherra hefði lagt hér fram. Nema hann hefði haft kjark til að standa fyrir eðlilegri tekjuöflun til að standa undir okkar velferðarkerfi en treysta ekki bara á einhverja uppsveiflur sem eru ekkert í hendi, eins og lækkað eldsneytisverð, þennan ferðamannafjölda eða gott gengi í sjávarútvegi sem við vitum að er alltaf sveiflukennt. Við þurfum að laga [[Forseti hringir.]]fjárlagafrumvarpið mikið og ég treysti hv. þingi til að gera það.
Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir kynningu hans á fjárlagafrumvarpinu í dag og þingheimi fyrir umræðuna. Ég gæti haft yfir fræg orð úr sögunni: Hér stend ég og get ekki annað, en þau standast ekki vegna þess að ég kaus að leita eftir starfi þingmanns, og fékk til þess fulltingi, til þess að stuðla að félagslegum lausnum margra brýnna verkefna og ýta undir græn gildi. Sem nýr þingmaður frammi fyrir hálftómum þingsal og engum ráðherra get ég sagt að mér fallast næstum hendur frammi fyrir 600 síðna fjárlagaplöggum. Þetta líkist því að fá í hendur Gamla og Nýja testamentið og byrja að leita uppi og bera saman ólíkar greinar með númerakerfi. En hvað um það, skoðun á gjaldahlið A-hlutans leiðir í ljós að einmitt hin grænu gildi liggja að mörgu leyti óbætt hjá garði. Tvennt blasir við sem ég vil lýsa yfir að mikilvægt sé að Alþingi allt jafnt sem hv. fjárlaganefnd verði að hyggja að af mikilli festu. Fyrra atriðið varðar álag á náttúru landsins, m.a. vegna vaxtar og skipulags ferðaþjónustunnar. Til viðbótar við framlög til þriggja gestastofa og til lagfæringa innan Þingvallaþjóðgarðs eru aðeins rúmar 500 millj. kr. lagðar til Framkvæmdasjóðs ferðamála. Svo eru 300 milljónir settar í eflingu flugþjónustu milli staða utan suðvesturhornsins og erlendra borga en framlög til rannsókna í ferðaþjónustu eru lækkuð. Hér þarf allt aðra hugsun og mikla innspýtingu í innviði og einnig aðgengi ferðamanna. Þar þarf að skoða nýja og bætta tekjustofna, svo sem eins og gistináttagjald umfram 300 kr., myndarleg komugjöld, ýmis þjónustugjöld o.fl. Ég kem vonandi að því við eitthvert annað tækifæri. Síðara atriðið snýr að máli málanna á heimsvísu sem eru loftslagsbreytingar. Þegar ég blaðaði í gegnum þessar 600 síður held ég að ég hafi fundið þetta orð einu sinni. Það getur verið misskilningur en það var ekki víða í þessum ágætu bókum. Vel má vera að mörgum finnist margt mikilvægara en að hugsa um hitamæla þegar velferð í landinu er rétt við eða undir þolmörkum. En ef fer sem horfir getur okkur skort mikið fjármagn á endanum til velferðar ef hitafar jarðar fer langt fram úr mörkum Parísarsamkomulagsins. Þetta eru ekki pólitískar útskýringar heldur blákaldur, eigum við að segja rauðhlýr, raunveruleiki. Herra forseti. Vegna horfa í framvindu loftslagsmála er afar brýnt að til verði fjármögnuð langtímaáætlun, og ég legg áherslu á orðið fjármögnuð, um minnkandi losun gróðurhúsagasa á Íslandi og aukna bindingu kolefnis. Þessa og nægilega kröftugra byrjunaraðgerða sakna ég í fjárlögunum. Framlög til nýrra orkulausna í samgöngum og meginatvinnuvegum eru of lág, framlög til skógræktar eru líka of lág og til endurheimtar landgæða og vistkerfa, svo einhver dæmi séu nefnd. Hvergi örlar á magntöku árangurs miðað við framlögin. Við hvað eru þau í raun og veru miðuð? spyr ég. Með öðrum orðum, fjárlög sem eiga að vera með langtímamarkmiðið klárt, sem er fallega og réttilega sagt eins og hæstv. fjármálaráðherra kom inn á, eru ekki hluti af marksettri aðgerðaáætlun um fullnustu þeirra skuldbindinga sem við höfum tekið að okkur. Það er auðvelt að segja sem svo að ekki megi fara of geyst í fjárútlát eða að ekki megi ausa fé í gæluverkefni. Það hefur verið nefnt hér áður. Maður getur spurt sig hvort það sé gæluverkefni að konur geti fætt börn í Vestmannaeyjum eða hvort það sé gæluverkefni að slá út 102 millj. kr. fjárveitingu til lögreglueftirlits á Suðurlandi vegna öryggis bæði íbúa og ferðamanna. Ég held að þetta séu ekki gæluverkefni, þetta eru mikilvæg velferðar- og öryggisverkefni. Lagabreytingar að þessu leyti þurfa að koma til. Loftslagsbreytingar eru dauðans alvara, þær eru heldur ekki gæluverkefni. Hvort sem eru breyttir skattar, ýmiss konar hækkun gjaldstofna eða breyttar áherslur í úthlutun fjármuna, sem við köllum forgangsröðun, eða önnur úrræði mega ekki vera afsökun fyrir því að spara á þessu sviði, þessu loftslagssviði, heldur þveröfugt, þau eiga að vera hvatning til að gera betur. Það kostar einfaldlega innheimtu fjármuna frá þeim sem eru aflögufærir ef við ætlum að bregðast af ábyrgð við milljónum ferðamanna sem reyndar setja okkur gestaþolmörk sem við þurfum bæði að ræða og marka, ég ætla að vona að ég hafi tækifæri til að ræða það betur síðar, eða bregðast við hættulegum umhverfisbreytingum sem kosta okkur miklar fjárhæðir náum við ekki að stemma stigu við þeim. Ég óska eftir breytingum á fjárlagafrumvarpi 2017 sem horfa til verulegra framfara í þeim efnum sem ég hef nefnt en ekki bara dálítilla sem einhverjir afsaka með fjárskorti í samfélagi þar sem víða eru fjármunir aflögu sé horft af sanngirni, hvað sem líður óréttlátum tekjumun í þessu ágæta samfélagi okkar. Talandi um sólskin og þakviðgerðir eins og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson gerði vil ég bara nefna að við verðum að vera raunsæ þegar við metum viðgerðarþörfina. Það er eitt. Annað er svo að okkur hættir til að gleyma eða jafnvel réttlæta að sólin skín býsna ójafnt á landsmenn. Úr því viljum við Vinstri græn bæta við fjárlagagerðina 2017 og vissulega í samvinnu við sem flesta hv. þingmenn.
Virðulegi forseti. Þetta er í fyrsta skipti sem við ræðum fjárlagafrumvarp eftir að ný lög um opinber fjármál tóku gildi. Ég tók þátt í vinnu við að ganga frá því frumvarpi með síðustu fjárlaganefnd. Það var sem betur fer samþykkt og um það var breið pólitísk samstaða. Við leituðum fanga víða en þó aðallega í Svíþjóð en það land hefur gott orð á sér þegar kemur að opinberum fjármálum, ekki bara ríkisfjármálum heldur opinberum fjármálum yfir það heila. Mér fannst mjög merkilegt þegar ég las fyrsta minnisblaðið frá fjárlaganefndinni á undan okkur sem hafði farið í heimsókn til Svíþjóðar til að skoða þessi mál. Í minnisblaðinu sagði að þar væri pólitísk samstaða um að hafa aga, ráðdeild og ábyrgð í opinberum fjármálum, þvert á alla flokka. Ég skal viðurkenna að auðvitað var þetta bara minnisblað skrifað af starfsmanni nefndarinnar en ég hugsaði með mér: Ég ætla að kanna þetta þegar við förum, þetta getur eiginlega ekki verið svona, þekkjandi umræðu um opinber fjármál á Íslandi um áratugaskeið. Við fórum síðan til títtnefnds lands og ég notaði tækifærið og spurði alla aðila, bæði þá sem við hittum frá fjölmiðlum og öllum stofnunum, og við hittum mjög marga, og þeir sögðu að það væri nákvæmlega þannig. Það væri algjör samstaða, þvert á alla flokka, um að sýna ábyrgð þegar kæmi að opinberum fjármálum. Það þýddi ekki að allir væru sammála, vinstri mennirnir vildu skattleggja meira, hægri mennirnir vildu hafa einfaldara skattkerfi og hóflegri skattlagningu o.s.frv. En það var þannig að þegar stjórnmálamaður, alveg sama í hvað flokki hann var, mætti á svæðið og lofaði öllu fögru, sem engin innstæða var fyrir, var hann bara blásinn út af. Þetta kom til af því að þeir náðu saman um það, náðu þverpólitískri samstöðu um það eftir að þeir höfðu lent í bankahruni, svolítið á undan okkur, að þeir ætluðu að laga ákveðna hluti og þar með talda þessa. Ég er sammála hæstv. ráðherra að margt hefur lagast í umræðunni hjá okkur, en ég held samt að kosningabaráttan hafi ekki gefið okkur þá tilfinningu að við séum komin á réttan stað, ef við viljum fara þangað sem uppleggið var með lögunum. Ég held að það væri, eða ég held ekkert um það, það væri til mikils unnið ef við næðum samstöðu um þessi markmið. Ég var auðvitað mjög sammála og ánægður með þann punkt sem kom frá mínum hæstv. ráðherra og hv. formaður fjárlaganefndar fannst mér mæla vel og á þessum nótum. Svo maður hrósi nú fólki úr öðrum flokkum þá fannst mér sömuleiðis hv. þm. Þorsteinn Víglundsson tala á akkúrat þeim nótum áðan og það er ekki oft gert í þessum sal. Mér finnst okkur bera skylda til að líta á stóru myndina, jafn ósammála og við getum verið í hinum ýmsu málum og eigum að vera það og verðum það áfram. Það er augljóst að við þurfum að vanda okkur mjög mikið núna. Við þekkjum hagstjórnarmistök fyrri ára og áratuga og ég held að ekkert okkar vilji endurtaka þau. Ef við vöndum okkur ekki, virðulegi forseti, mun almenningur finna fyrir því. Og sá sem má minnst finna fyrir því er sá sem minnst hefur. Þeir sem hafa það best þola alveg verðbólgu, það er ekkert vandamál þannig lagað. Þeir geta jafnvel farið með allt sitt til útlanda. En þeir sem eiga allt sitt hér, hvort sem það er húsnæði eða annað, eru launamenn og þeir sem minnst hafa, hafa ekki valkosti. Þess vegna vona ég að umræðan hér og í nefndinni og það sem við gerum taki mið af því að við þurfum að fara varlega. Þetta er í sjálfu sér ekkert voðalega flókið. Þetta er nákvæmlega eins og þegar kemur að bókhaldi heimilisins eða litla fyrirtækisins eða stóra fyrirtækisins. Það er augljóst að við skuldum t.d. enn þá of mikið. Auðvitað getum við borið okkur saman við önnur Evrópulönd og sagt að við komum afskaplega vel út úr þeim samanburði. Vinir okkar í Evrópusambandinu, við vorum á fundi um daginn með þeim þar sem fulltrúar frá hugveitu federalista komu og kynntu fyrir okkur stöðuna og þeir orðuðu það þannig, með leyfi forseta, svo ég sletti örlítið, að ástandið í Evrópusambandinu væri að „crisis is the new norm“. Ég held ég þurfi ekkert að þýða það. Síðan voru tilgreindir allir þeir þættir og þær ógnir sem stöfuðu af þeirri stöðu sem er uppi núna. Í glærusýningu frá fjármálaráðuneytinu eru bornar saman skuldir okkar við lönd Evrópusambandsins og við komum sannarlega afskaplega vel út úr því. En inni í þeim tölum eru ekki, hvorki hjá okkur né öðrum, skuldir sem þarf að borga, sem eru lífeyrisskuldbindingar. Ástæðan fyrir því að OECD er ekki með þær inni í skuldum almennt, miðað við þær upplýsingar sem ég hef bestar, er vegna þess að Frakkland, sem ég get ekki betur séð þegar maður skoðar þetta en að standi frammi fyrir óyfirstíganlegum vanda, vill ekki að þær séu inni í samanburðartölunum. Það er hægt að finna skýrslur um þetta, það geta það allir, en það er svolítið dýpra á þeim. Ég held að allir, talandi um að huga að mögru árunum, komist að þeirri niðurstöðu að það sé algjört forgangsmál að taka niður skuldirnar. Vissulega er það hárrétt líka að endurskoða þarf peningamálastefnuna til að reyna að lækka vexti en mikið af þessu eru erlendir skuldir sem við breytum ekki vaxtastiginu á. Þarna er t.d. 1 milljarður dollara á 5,8% vöxtum og við getum ekki breytt því. Það er lán sem var tekið við mjög erfiðar aðstæður. Það er ýmislegt fleira þarna inni. En stóra einstaka málið er að ef við notum ekki tækifærið núna til að greiða niður skuldir þá munum við lenda í gríðarlegum vanda þegar harðnar í ári. Eitt er alveg öruggt, það mun einhvern tíma harðna í ári. Menn tala alltaf um ferðamálin eins og þetta hafi fallið af himnum ofan. En það er ekkert náttúrulögmál að ferðamennirnir séu hérna. Það er enginn sem neyðir ferðamenn til að koma til Íslands. Þeir komu hingað að stærstum hluta út af umfjöllun um landið og vegna þess að hér var afskaplega ódýrt af því að krónan féll. Það er allt búið. Það er enn þá nokkur umfjöllun en Ísland er mjög dýrt land. Einhvern tíma hefðum við í þessum sal rætt hvað við mættum gera til þess að styrkja samkeppnisstöðu undirstöðuatvinnuvegar, sem í þessu tilfelli er ferðaþjónustan. En við höfum ekkert rætt það í dag. Ég sakna þess að við ræðum hvort við eigum að reyna að lækka einhver gjöld til þess að styrkja samkeppnisstöðu ferðaþjónustunnar. Ég vek athygli á því að það er ekkert náttúrulögmál að ferðamenn komi hingað og ef þeim finnst landið of dýrt þá fara þeir eitthvert annað. Og ef þeir fara eitthvert annað fáum við ekki tekjurnar af þeim. Það er ekkert flókið í þessu, virðulegi forseti. En nú erum við komin á þann stað að það sem er sérstaklega dýrt er það sem ferðamenn nota mjög mikið, eins og áfengi, bílaleigubílarnir dýrir, bensíngjöldin eru há. Þetta er með því dýrasta sem gerist í Evrópu og Evrópa er mjög dýr. Við erum á sama stað og Noregur og Sviss. Ég held að það sé ástæða til að gleðjast yfir því að frumjöfnuður, t.d. í samanburði við þau lönd sem við berum okkur mest saman við, kemur mjög vel út. Eitt af því sem er lagt upp með í frumvarpinu, út af lögum um opinber fjármál er, eins og hefur verið bent á og sumir hafa gagnrýnt að vanti, og alveg réttilega vegna þess að við erum ekki komin á réttan stað, að í hverjum einasta málaflokki setji menn sér markmið um hvað þeir vilji gera með viðkomandi málaflokk og mæli hver niðurstaðan er. Okkur vantar mjög mikið til að komast á þann stað að geta rætt þetta út frá þeim forsendum. Hér eru enn þá fullkomlega óskiljanlegar pólitískar umræður um einkarekstur í heilbrigðisþjónustunni þótt allir viti, sérstaklega þeir sem þekkja eitthvað til, að 1/3 af heilbrigðisþjónustu á Íslandi er einkarekinn. Ég held að enginn sé svo geggjaður að vilja hreinsa það, ég vona ekki. Ef menn fara í það skulu þeir bara átta sig á því hvað það þýðir. Menn ganga þá fram og loka SÁÁ, þeir loka Rauða krossinum, þeir loka öllum tannlæknastofum á landinu, öllum sérfræðingum, og svo mætti lengi telja, nokkurn veginn öllum hjúkrunarheimilunum. Er einhver sem í fullri alvöru talar um að gera það eða telur það skynsamlegt eða gott fyrir þá sem þurfa á þjónustunni að halda? Það sem við ættum að gera væri að ganga lengra í því að kostnaðargreina þjónustuna til að sjá hvernig við fáum sem besta þjónustu fyrir þá fjármuni sem við setjum í heilbrigðismálin. Það hlýtur að vera aðalatriðið að við sinnum þeirri þjónustu sem þarf að sinna. Sjúklingurinn hlýtur að vera í aðalhlutverki. Ætla menn í fullri alvöru að segja, ef þeir komast að þeirri niðurstöðu, t.d. við einkaaðila eins og SÁÁ sem sinnir þjónustu sinni vel: Heyrðu, það getur vel verið að þetta gangi mjög vel en hérna er um einkarekstur að ræða og við ætlum alls ekki, ekki undir neinum kringumstæðum, að semja um að greiða opinbert fé fyrir þessa þjónustu? Er einhver á þeim stað? Virðulegi forseti. Ég vonast til þess að við reynum að gera þetta eins vel og mögulegt er á þessum stutta tíma, og ég held að allir vilji það, og reynum að ræða þetta ekki síst út frá þeim hættumerkjum sem eru til staðar. Þau eru í sjálfu sér góð, það er betra að hafa þessi hættumerki en þau merki sem eru uppi í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Hins vegar getur þetta snúist upp í allt aðra stöðu ef við gerum ekki viðeigandi ráðstafanir. Það er ekki bannað þegar kemur að opinberum rekstri - þetta eru peningar almennings, þetta eru peningar skattgreiðenda - að tala um hvernig best sé farið með þá. Það er ekki bannað að tala um hvernig sé hægt að spara. Þetta eru ekki peningarnir okkar sem erum hér inni. Þetta eru peningar fólksins í landinu og við eigum að nálgast það með þeim hætti. Ef við greiðum ekki niður skuldir núna, við þessar aðstæður, hvenær ætla menn þá að gera það? Virðulegi forseti. Ég vonast til þess að við náum í það minnsta sátt um þessa hluti þó svo að ég geri engar athugasemdir við það, og ég rétt leyfi mér að vona að þannig verði það um alla framtíð, að við tökumst á um það sem við erum ósammála um. Ég hef tekist á við sum ykkar hér inni í áratugi og hlakka til næstu áratuga.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. 1. þm. Reykv. n., Guðlaugi Þór Þórðarsyni, fyrir ræðu hans. Hann kom inn á marga mjög áhugaverða hluti. Það er gaman þegar menn horfa aðeins út fyrir kassann og ég vonast til að við eigum eftir að ræða eitthvað af því í matsalnum og kannski í þingsalnum. Við höfum nú af og til átt orðaskipti á ýmsum sviðum í gegnum tíðina. Ég heyrði ekki betur en að hv. þingmaður talaði um að hann saknaði þess að við værum ekki að ræða það að lækka gjöld á ferðaþjónustuna til þess að treysta samkeppnisstöðuna, ég held að ég hafi skilið hann rétt. Mig langar þá til að spyrja hann hreint út: Hvaða gjöld eru það sem hv. þingmaður sér fyrir sér að séu lækkuð á ferðaþjónustuna? Telur hann að gjöld á ferðaþjónustuna í dag séu of há? Er hann andsnúinn því að sóttar séu auknar tekjur í ferðaþjónustuna sem nýttar verði í samneysluna? Mun hann beita sér fyrir því innan fjárlaganefndar að svo verði?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina, sérstaklega vegna þess að ég hef örugglega ekki verið nógu skýr áðan hvað þetta varðar. Í fyrsta lagi er alveg ljóst að þegar kemur að allra handa innviðauppbyggingu og uppbyggingu ferðamannastaða er tvennt sem skiptir máli; annaðhvort greiða ferðamennirnir það eða við, skattgreiðendur. Ég held að almenna reglan sé sú að ferðamennirnir eigi að greiða fyrir það. Ég held að það sé besta leiðin til að dreifa ferðamönnum og besta leiðin til að byggja upp. Hins vegar verðum við líka að hafa það í huga að þegar Ísland er orðið dýrt ferðamannaland getur það skekkt samkeppnisstöðuna mjög mikið. Ég held að almenna reglan sé sú með fólk sem ferðast, og það sýna kannanir, að ef menn eru ánægðir með upplifun sína eru þeir tilbúnir til að greiða fyrir hana. Ef þeir greiða hins vegar fyrir eitthvað sem þeim finnst ósanngjarnt og fá ekkert í staðinn, ef upplifunin er ekki góð, þá eru þeir ósáttir. Hins vegar þegar verðlagið er orðið mjög hátt almennt, hvort sem það er fyrir húsnæði, mat, drykk, bílaleigubíla, eldsneytisgjöld o.s.frv., getur það komið niður á ferðum fólks til landsins. Ég held að við eigum að vera dýrt land en ég er ekki alveg viss um að það sé mjög gott að Ísland sé langdýrasta landið. Fyrst hv. þingmaður spyr um gjöld almennt þá finnst mér að við eigum að ræða það heildrænt af því að ferðaþjónustan er undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar, það er augljóst. Við getum talað um tryggingagjöld, við getum talað um eldsneytisgjöld, áfengisgjöld og ýmislegt annað sem við þurfum að ræða ef við tökum það alvarlega að ferðaþjónustan sé undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar, sem hún svo sannarlega er.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 1. þm. Reykv. s. [[Gripið fram í: Norður.]]norður - það er hitt kjördæmið, ég er ekki í því - Guðlaugi Þór Þórðarsyni - fyrir þau svör sem hann gaf mér og betri útskýringu á orðum sínum. Takk fyrir það. Ég tek undir það með honum að það er full þörf á því að ræða nánar um þann mikilvæga atvinnuveg sem ferðaþjónustan er. Þar eru margar spurningar og vangaveltur undir og hefur vöxturinn verið mikill þar undanfarin ár. Það er að mínu viti fyllsta tilefni til þess að taka sérstaka umræðu þar um og jafnvel í tengslum við fjárlagafrumvarpið þó að vissulega séu aðstæður dálítið sérstakar núna og tíminn kannski af skornum skammti, ég veit það ekki, í það minnsta tel ég vera tilefni til þess. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson útskýrði að einhverju leyti hvað hann átti við, en mig langar að endurtaka spurningu mína til hans: Telur hann ekki forsvaranlegt að sækja auknar tekjur til ferðaþjónustunnar sem yrðu færðar inn í ríkiskassann og nýttar í samneysluna? Ég skildi það ekki af svari hans við spurningu minni áðan hver afstaða hans væri til þess.
Herra forseti. Fyrst kannski bara almennt. Ástæðan fyrir því að við höfum meiri fjármuni, miklu meiri fjármuni, í samneysluna er út af ferðaþjónustunni að stærstum hluta, og auðvitað fleiri atvinnugreinum, en stóra breytingin er hvað ferðaþjónustan hefur vaxið alveg gríðarlega á undanförnum árum. Þetta fer auðvitað í samneysluna, eins og virðisaukaskatturinn o.s.frv. Það fer allt í samneysluna. Hins vegar hélt ég að hv. þingmaður væri meira að vísa til þess að þegar við þurfum að fara í allra handa innviðauppbyggingu, hvernig við fjármögnum hana. Þegar ég keyri á mínum bíl þarf ég að borga fyrir bílastæði, ekki bara í Reykjavík, ekki bara á höfuðborgarsvæðinu heldur víðs vegar úti um landið, en ef ég myndi stoppa við einhvern ferðamannastað skil ég ekki af hverju ég þyrfti ekki að borga fyrir það líka. Það kostar að búa til bílastæði. Af hverju ætti einhver skattgreiðandi að borga fyrir það? Það er ferðamaðurinn sem nýtir sér það. Ég ferðast mikið bæði út af áhugamálum og störfum og öðru slíku þannig að ég er ferðamaður líka ofan á ýmislegt annað. Hvar sem maður fer t.d. í Evrópu, og það sama á við í Bandaríkjunum, borgar maður alls staðar þar sem maður fer á snyrtingu. Í Sviss eru menn frekar nákvæmir, ég biðst velvirðingar, virðulegi forseti, maður borgar eina upphæð fyrir að gera númer eitt og aðra fyrir að gera númer tvö, ég er ekki að mæla endilega með því en þetta kostar allt saman og hví skyldi ekki ferðamaðurinn greiða fyrir það? Maður keyrir í gegnum Frakkland og borgar fyrir það sem ferðamaður. Ef ég borga ekki fyrir það sem ferðamaður þá munu franskir skattgreiðendur greiða fyrir það. Við þurfum að vera með alvöruinnviðauppbyggingu. Sem betur fer, og það er grundvallaratriði, eru Íslendingar jákvæðir gagnvart ferðamönnum. Ég held að það geti snúist upp í andhverfu sína ef hækka þarf skatta á almenning í landinu til þess að fara að byggja upp til dæmis þá litlu þjónustu sem ég nefndi. En svo er náttúrlega stóra málið að vegna þess að við viljum ferðamenn þá eru meiri umsvif og það eru miklu meiri tekjur og við njótum þess í fjárlagafrumvarpinu í dag og á undanförnum árum.
Forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að ábyrg notkun á almannafé er einmitt eitt helsta hlutverk okkar á þingi. Það er rosalega mikilvægt að hafa í huga, sérstaklega þegar hv. þingmaður talar um einkarekstur. En yfirleitt erum við að tala um einkarekstur þar sem almannafé er einnig notað til styrktar rekstrinum, með almannatryggingum eða öðru. Þetta er smááhugamál hjá mér, ég vil eiginlega ekki kalla það einkarekstur, mér finnst það vera annað. Einkarekstur þar sem hið opinbera borgar með finnst mér vera meira verktaka eða eitthvað því um líkt. Þetta er kannski hugtakanotkun sem væri þægilegt að hafa skýrari. Mér finnst einkarekstur vera þannig að menn eru algjörlega á eigin forsendum og viðskiptavinir borga allan hlutann. Aðeins að uppbyggingu ferðamála. Nú er það svo að af þeim málaflokkum sem við erum að tala um núna í fjárlagafrumvarpinu eru ferðamál minnsti málaflokkurinn, það er aðeins æðsta stjórnsýsla sem er minni eða eitthvað því um líkt, þrátt fyrir að ferðamenn borgi í raun heilan helling, eins og hv. þingmaður nefndi, í ríkissjóð. Þarna kemur aftur á móti vandamálið, við erum ekki að byggja upp innviðina af því að allar tekjuleiðirnar þar sem ferðamenn borga fara í ríkissjóð en ekki til sveitarfélaga sem taka þátt í uppbyggingunni. Þar á meðal er gistináttagjaldið, sem ég nefndi áður, við erum að hækka það og það rennur ekki til sveitarfélaga sem ættu að vera hluti af samstarfinu í uppbyggingu innviða fyrir ferðaþjónustu.
Virðulegi forseti. Þetta voru góðar fyrirspurnir, ég ætla að reyna að fara í gegnum þær á tveimur mínútum. Mér finnst áhugavert það sem hv. þm. nefndi varðandi einkarekstur. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að vera með heilbrigðiskerfi sem er aðgengilegt fyrir alla, það sé jafnt fyrir alla. Það þýðir að menn noti þær leiðir sem eru bestar til að hlúa að þeim sem þurfa á þjónustu að halda. Þess vegna hafa menn nýtt einkarekstur, ekki bara hér heldur í nágrannalöndunum líka. Við tölum um að við viljum hafa þetta eins og annars staðar á Norðurlöndum. Öll heilsugæsla t.d. í Danmörku er einkarekin, bara svo dæmi sé tekið. Hins vegar er það greitt niður með opinberum sjóðum, það er hugsunin. Ef fólk fer á Salastöðina í Kópavogi, þar sem er einkarekin stöð, borgar það nákvæmlega jafn mikið og ef það færi á heilsugæslustöðina í Grafarvogi, en önnur stöðin er einkarekin og hin er rekin af ríkinu. Með ferðaþjónustuna væri mikilvægt að allir myndu skilja hvað væri verið að tala um, af því að maður er iðulega í því að reyna að leiðrétta ákveðnar rangfærslur sem eru í gangi. Mér finnst ekki vera markmið að það séu peningar á fjárlögum heldur að við gerum þetta vel. Það sem hefur vantað eru rannsóknir, að vísu ekki bara í ferðamálum heldur almennt, þ.e. tölulegar upplýsingar varðandi atvinnugreinar eins og ferðaþjónustuna. Við þurfum að sjá til þess að þær séu til staðar. Ég held að skynsamlegast sé að þeir sem nota þjónustuna greiði fyrir innviðauppbygginguna eins og það er hægt, það sé almenna reglan. Hins vegar hafa sveitarfélögin mjög miklar tekjur af ferðaþjónustunni. Reykjavík með allar hótelbyggingarnar fær gríðarleg fasteignagjöld. Ef Reykjavík myndi notfæra sér það sem ýmis sveitarfélög gera er líka hægt varðandi t.d. Airbnb að setja rétt fasteignagjöld á það sem er nýtt í útleigunni þar, svo dæmi sé tekið. Ég held að það sé erfiðast fyrir litlu fámennu sveitarfélögin [[Forseti hringir.]]þegar kemur að ferðaþjónustunni. Ég get kannski rætt það aðeins á eftir.
Forseti. Ég þakka svar við andsvari. Ég held við séum einmitt aðeins að nálgast kjarna málsins hérna. Þrátt fyrir að við fáum gríðarlega miklar tekjur í ríkissjóð og heilan helling af gjaldeyri - við höfum tölur um það, og góðar áætlanir - þá er mjög lítið veitt til uppbyggingar ferðamála í fjárlögum. Það er helst sá munur sem ég er að tala um, ákveðin upphæð kemur inn en lítið fer í málaflokkinn. Málaflokkurinn sem slíkur borgar undir miklu meira en það sem hann snýst um. Það er kannski allt í lagi, við viljum kannski að hvort tveggja sé þarna í gangi. Þetta er bara spurning sem við höfum ekki haft tækifæri til að pæla í af því að ferðaþjónustan hefur vaxið svo gríðarlega hratt á undanförnum árum. Þar hafa orðið til tekjur sem við vitum eiginlega ekki hvað við eigum að gera við og setjum í öll þau gæluverkefni sem okkur hefur hugnast og vantað pening í á undanförnum árum. Það er það sem ég er helst að pæla í. Það vantar kannski stefnumörkun sem næst einmitt með þessum nýju lögum um opinber fjármál þannig að við náum að tala um þetta á aðeins heildstæðari hátt.
Virðulegi forseti. Ég er sammála því grunnstefi sem kemur frá hv. þingmanni. En þegar við hugsum um tekjurnar af ferðaþjónustunni þá er sumt sem við viljum sjá koma í almenna samneyslu, eins og virðisaukaskatturinn, tekjuskatturinn, tryggingagjaldið o.s.frv. Ef við förum hins vegar í útgjöldin, þá er eitt sem við eigum eftir að gera. Ef við sjáum aukinn kostnað í heilbrigðisþjónustunni þá erum við ekki að rukka rétt fyrir þjónustuna. Nokkurn veginn allir ferðamenn eru tryggðir og því erum við bara ekki með raunkostnað á bak við það. Ég veit að við erum ekki með raunkostnað. Ef útlensk hjónaleysi vilja láta sýslumann gifta sig uppi á jökli þá fer heill dagur í það og þau borga 1.500 eða 2.000 kr. eða hvað það er. Við eigum eftir að laga okkur að þessum breyttu aðstæðum þannig að við séum ekki að bera kostnað sem við þyrftum ekkert að gera. Síðan má hafa í huga að við erum öll ferðamenn í okkar eigin landi. Eru bættar samgöngur fyrir ferðamennina eða eru þær fyrir okkur? Auðvitað eru þær fyrir alla. Mér finnst frábært að við séum að ræða þetta því að við gerum það mjög sjaldan. Samtök ferðaþjónustunnar eru mjög dugleg að vekja athygli á þessu, ég nefni góða fundaröð fyrir kosningarnar sem dæmi. Mér finnst uppbygging ferðaþjónustunnar vera fegurð einkarekstrarins í sinni tærustu mynd. Þú sérð endalaust af litlum einyrkjum, litlum fyrirtækjum; 80–90% af þessum fyrirtækjum eru lítil fyrirtæki, ekki einu sinni meðalstór. Um er að ræða fólk sem hefur jafnvel verið atvinnulaust eða á milli starfa, það hefur sýnt þann drifkraft að fara í allra handa þjónustu sem er algjörlega frábært. Ég hefði viljað sjá að við gerum hvað við getum til þess að ýta undir þessa atvinnugrein og aðrar sambærilegar. Ísland er keyrt áfram af litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Þaðan koma tekjurnar sem við notum í þessum fjárlögum.
Virðulegi forseti. Ég ætla að fara almennt yfir þau atriði sem ég vildi vekja athygli á varðandi fjárlagafrumvarpið, þá þætti sem snúa að mennta- og menningarmálum, íþróttamálum, æskulýðsmálum og fjölmiðlum. Ég vil fyrst víkja að þáttum sem snúa að menningu og listum. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir að framlagið hækki úr 10,6 milljörðum í 11,4 milljarða, eða samtals um 7,5%. Þá er horft til þess að styrking sé á grunnstarfsemi og rekstri menningarstofnana upp á 248,4 millj. kr. Sjóðir ýmsir og verkefni sem eru til stuðnings lista- og menningarstarfsemi verða efldir um 207 millj. kr. En síðan er atriði sem ég tel nauðsynlegt að benda sérstaklega á í umræðum á þinginu, og vil beina til hv. nefndar að skoða sérstaklega hér á milli umræðna, sem snúa að höfundaréttargjöldum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að þeir rammar sem snúa að mennta- og menningarmálaráðuneytinu séu hækkaðir um 234 millj. kr. til þess að mæta þeim kostnaði sem verður til vegna höfundaréttargjalda. Ég tel mikilvægt, í ljósi þeirrar umræðu sem fór fram þegar við samþykktum frumvarp sem varð að lögum um þennan gjaldstofn, að hafa í huga að hér er ekki um að ræða framlög til menningarstarfsemi og menntamála. Því tel ég að sá þáttur eða þau framlög eigi ekki heima á þessum stað í fjárlagafrumvarpinu. Hvers vegna er það? Jú, virðulegi forseti, því að hér er um að ræða eignarréttindi þeirra sem eiga höfundaréttindi. Ríkið hefur viðurkennt að við getum ekki tryggt þau réttindi með löggæslu og höfum þess vegna greitt bætur, skaðabætur. Þess vegna á ekki að líta á þetta fjárframlag sem framlag til menningarmála heldur er um að ræða bætur vegna þess að við getum ekki tryggt að höfundaréttindi séu virt. Hér er um að ræða eignarréttarmál. Ég hef bent á það í umræðunni að þó að við legðum niður hið mikilvæga og merkilega mennta- og menningarmálaráðuneyti, sem einhverjum finnst ábyggilega sniðug hugmynd, myndum við samt sem áður þurfa að greiða þetta gjald. Þarna er um að ræða stjórnarskrárvarin eignarréttindi. Þess vegna á þetta gjald ekki heima á þessum stað og ég beini því til hv. nefndar að skoða þetta þannig að hægt sé að færa þennan lið þangað sem hann á heima, sem er þá hjá fjármálaráðuneytinu sjálfu. Á þetta vildi ég benda og tel mjög mikilvægt að gert verði. Ég lagði fram minnisblað í ríkisstjórn hvað þetta varðaði. Þetta var rætt hér í þinginu og var ágætur samhljómur þingmanna um að svona skyldi haldið á málum. Hvað varðar fjölmiðlun, íþrótta- og æskulýðsstarf vil ég sérstaklega nefna að hér sér þess stað sem við tókum ákvörðun um, þ.e. að efla mjög styrki til afreksíþrótta í landinu. Það var löngu tímabært, framlög til afreksíþrótta voru komin niður úr öllu valdi, það var einfaldlega ekki lengur hægt að réttlæta að þau væru þetta lág. Við höfum á undanförnum árum verið að efla þann sjóð en nú hafa verið stigin mjög stór skref. Með þessu fjárlagafrumvarpi erum við að auka mjög framlög til afreksíþrótta. Það skiptir miklu máli, ekki bara íþróttanna vegna heldur vegna alls samfélagsins. Það er mjög mikilvægt fyrir æsku landsins að eiga góðar fyrirmyndir og sjá að íslenskir íþróttamenn standa til jafns við íþróttamenn annarra landa. Þar með berast þau skilaboð til æsku landsins að það ráði ekki öllu frá hversu fjölmennum löndum menn koma, heldur hversu hart menn leggja að sér, og þá ekki bara í íþróttum heldur á öðrum sviðum þjóðlífsins. Það eru mikilvæg skilaboð. Það má í raun halda því fram að ekki sé hægt að greiða fyrir þau nokkru verði, þau eru það mikilvæg. En með því að bæta í hvað þetta varðar tel ég að við séum að stíga í rétta átt. Fram undan er þá á næsta og þarnæsta þingi mjög mikilvægt að staðið verði við þá stefnumörkun og haldið áfram að auka til þessa málaflokks, til afreksíþróttastarfsins, um 100 millj. kr. á ári þannig að við stöndum með sjóðinn í u.þ.b. 400 millj. kr. þegar komið verður að lokum þeirrar áætlunar. Þá erum við þó enn, vil ég nefna, virðulegur forseti, ekki búin að ná því sem frændur okkar á Norðurlöndunum eru að gera hvað þennan þátt málsins varðar. En við vonumst jú til þess að okkar íþróttamenn séu á pari við það sem best gerist. Svo að ég klári íþróttirnar þá erum við að styrkja fleiri þætti þar, t.d. eins og ferðasjóðinn sem skiptir máli fyrir félögin úti á landi, að styðja við þau, starfsemi ÍSÍ o.s.frv. Um þetta geta menn auðvitað lesið í sjálfu frumvarpinu en ég held að það skipti máli. Ég vil síðan víkja að framhaldsskólanum af því að staða hans hefur verið mjög til umræðu og það fjármagn sem við höfum til skiptanna þar. Það liggur fyrir að rekstrarumhverfi framhaldsskólanna mun gjörbreytast á næstum árum með þeirri ríkisfjármálaáætlun sem við höfum samþykkt og með þeim breytingum sem nú standa yfir og eru gengnar fram í framhaldsskólakerfinu okkar, þ.e. að við erum að fara úr fjögurra ára kerfi yfir í þriggja ára kerfi. Í ljósi þeirrar staðreyndar að þeim fjármunum sem sparast við þá aðgerð er haldið inni í framhaldsskólunum og með þeim fjármunum sem bætast við í ríkisfjármálaáætluninni liggur fyrir að rekstrarumhverfið mun gjörbreytast. Virðulegi forseti. Það er mjög kallað eftir því að við byggjum stefnumótun okkar á framtíðarsýn, að það sé einhver sýn um það hvernig við ætlum að leysa ákveðin vandamál eins og til dæmis framhaldsskólann. Við gerum það með skipulegum hætti. Ég tel að með því sem við höfum verið að gera þar, þ.e. að hækka umtalsvert laun kennaranna, fara úr fjögurra ára kerfi yfir í þriggja ára kerfi og nota sparnaðinn til að efla reksturinn og bæta við fjármunum samkvæmt ríkisfjármálaáætlun, séum við að gerbreyta því fyrirkomulagi. Það tekur vissulega nokkur ár og hefur tekið í að mæta þeim niðurskurði sem varð hér í skólakerfinu á sínum tíma. Fyrir því voru auðvitað ástæður, staða ríkissjóðs leyfði ekki annað. En gott og vel. Við höfum verið að vinna okkur út úr því og erum á leiðinni í það. Gangi það eftir, og ekki verða gerðar neinar breytingar á, mun framhaldsskólinn á Íslandi fyllilega standast samanburð við þá fjármögnun sem er til framhaldsskóla á Norðurlöndum. Það er mikið ánægjuefni að þessi stefnumörkun skuli vera komin fram og búið sé að tryggja fjármagn til þess að það gangi eftir. Þetta skiptir miklu máli. Við erum nú þegar að bæta við í þessu fjárlagafrumvarpi og munum halda áfram að gera það á næstu árum samkvæmt fjármálaáætlun. Ég vil sérstaklega vekja athygli á þeirri ákvörðun sem tekin var um að stofna nýjan listframhaldsskóla á sviði tónlistar. Það er gamall draumur margra og hafði verið að stofnaður yrði framhaldsskóli á listasviðinu og höfðu slíkar hugmyndir verið á teikniborðinu um langa tíð. Nú er búið að hrinda slíku í framkvæmd. Sá skóli er orðinn til á framhaldsskólastigi, sem útskrifar til stúdentsprófs, þar sem tónlistin er grundvallarnámsgreinin. Með því erum við líka að viðurkenna að listgrein eins og tónlistin er til jafns við aðrar námsgreinar og getur verið grunnur að stúdentsprófi. Að sjálfsögðu þurfa þeir nemendur sem þar stunda nám að ljúka námi í íslensku, ensku og stærðfræði eins og gert er ráð fyrir í lögum um framhaldsskólann og stúdentsprófið, en þá er tónlistin, listgreinin, kjarni þessa náms. Um leið er líka leyst að stórum hluta úr þeim vandamálum sem hafa verið uppi varðandi framhaldsstigið í tónlistinni. Eins og hv. þingmenn þekkja höfum við töluvert rætt um það vandamál áður. Ég tel að við höfum gert það núna með því að við höfum haldið inni, gerum það í þessu frumvarpi, þeim framlögum sem renna í jöfnunarsjóðinn og eru notuð í tónlistarskólanum víða um landið. Það framlag er áfram og síðan þeir fjármunir sem við setjum nú í að reka þennan skóla. Þar með vona ég að við þurfum ekki lengur að fást við deilumál hvað þetta varðar. Einnig er bætt í varðandi háskólana. Það eru auknir fjármunir, þeir fara úr 38,6 milljörðum kr. í 40,3 milljarða kr., sem er aukning upp á 4,4%. Hluti af þeirri hækkun fer í að hefja framkvæmdir við Hús íslenskra fræða. Það er nokkuð óvanalegt í þessu frumvarpi að slík framkvæmd sé á rekstrarliðnum með þessum hætti, það er til umhugsunar. En horfa má til þess að þegar þeirri framkvæmd er lokið eru þessir fjármunir áfram til staðar inn í reksturinn og nýtast þá þannig á síðari stigum fjármálaáætlunarinnar. Með öðrum orðum: Fjármögnun til háskólastigsins er nokkuð afturhlaðin hvað þetta varðar, þ.e. þegar þessum framkvæmdum er lokið halda þeir fjármunir sér inni í kerfinu. En eins og hv. þingmenn þekkja þá hefur mikil umræða verið á undanförnum misserum og árum um að enn sé nokkuð langt í land að við náum að komast á sama stað og er á Norðurlöndum hvað varðar fjármögnun háskólastigsins. Menn geta rifist um þá útreikninga, um hvað þeir þýða, en ég held að allir séu sammála um að enn vantar upp á þetta skólastig. Við erum búin að ná þessu og erum að ná þessu hvað varðar framhaldsskólann okkar með þeirri stefnumörkun sem nú liggur fyrir og þeim ákvörðunum sem liggja fyrir á þinginu. Við eigum eftir að klára þetta verkefni hvað varðar háskólana. Um leið þurfum við að gera ýmsar breytingar eða ræða það hvernig fyrirkomulag háskólamenntunar á að vera, hvernig við viljum skipuleggja háskólanámið okkar. Í menntamálaráðuneytinu hefur farið fram mjög gott samstarf og samráð við forystumenn háskólanna, rektora og helstu ráðgjafa þeirra, um hvernig við eigum að nálgast það verkefni. Til eru mikil gögn sem munu nýtast í þeirri stefnumótunarvinnu hér á næstu misserum og skiptir miklu máli að vel takist þar til. Ég vil nefna eitt alveg sérstaklega. Ég hef tekið eftir því að í umræðum um skólamálin að menn horfa til aukningar á nafnvirði inn í skólakerfið og líta ekki til þeirra fjármuna sem er varið til að hækka laun kennara. Ég er þeirrar skoðunar að laun kennara skipti gríðarlega miklu máli. Þess vegna, þegar við horfum á framlögin til skólakerfisins, er ekki nóg að horfa bara á rekstrarframlögin heldur eigum við líka að horfa á þá hækkun sem hefur orðið á launum kennara, t.d. á framhaldsskólastiginu, sem er umtalsverð hækkun. Þetta eru allt fjármunir sem munu nýtast í menntun barnanna. Betur launaðir kennarar eru líklegri til þess að ná betri árangri, góð laun kennara eru líklegri til að laða að hæfa starfskrafta í framtíðinni. Þetta þekkjum við og þetta á að virða þegar menn horfa á heildarfjármögnunina eða heildarframlagið til málaflokksins. Það sama á við um háskólastigið. Allt skiptir þetta máli samanvirt. Ég vil því segja að þegar horft er á þetta fjárlagafrumvarp þá ber það með sér að okkur er að takast á öllum meginsviðum að efla starfsemina. Við erum að koma út úr erfiðu skeiði sem hefur kostað okkur heilmikla vinnu að fara í gegnum. Ég vil nota tækifærið og þakka, héðan úr ræðustól Alþingis, skólafólkinu okkar, kennurum, skólameisturum og skólastjórum, fyrir frábæra vinnu við að koma okkur í gegnum þennan skafl; vonandi er það ávísun á að betri tímar séu fram undan varðandi rekstur menntakerfisins. Það skiptir miklu máli, virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið héðan úr ræðustólnum til að nefna mál sem heilmikið hefur verið rætt um og ég tel nauðsynlegt að skýra. Það er hin svokallaða 25 ára regla sem hefur verið til umræðu varðandi framhaldsskólakerfið. Sú umræða hefur að nokkru byggst á misskilningi. Ég ætla ekki að fara að elta ólar við það en vil þó segja eitt alveg sérstaklega. Þegar takmarkaðir fjármunir eru til skiptanna þýðir það, hvort sem manni líkar það betur eða verr, að það þarf að forgangsraða. Staða okkar var þannig, þegar við tókum við árið 2013 - einungis voru rúmar 900 þús. kr. á verðlagi ársins 2016 á hvern nemanda í framhaldsskólakerfinu, á meðan grunnskólanemandinn var með 1,6 milljónir - að það þurfti að forgangsraða með ákveðnum hætti. Við gerðum það með því að beina þeim sem voru 25 ára og eldri inn í kerfi sem búið var að setja mikla fjármuni í að byggja upp sem er fullorðinsfræðslan. Það er með sama hætti og gert er í Noregi og Svíþjóð svo að dæmi séu tekin frá löndum sem við berum okkur gjarnan saman við. Það þýddi ekki að þessum einstaklingum, 25 ára og eldri, væri meinað um aðgang að kerfinu en við vorum ekki að greiða sérstaklega fyrir það. Það gat síðan verið ákvörðun skólameistara á hverjum stað hvernig á þeim málum var haldið. En þetta þurfti að gera meðan við vorum að lyfta upp fjármagni á hvern nemanda, það þurfti að forgangsraða og taka svona ákvarðanir. Síðan geta menn rætt í framhaldinu hvað menn vilja gera með þá stefnumótun þegar við erum komin með meira fjármagn á hvern nemanda eins og stefnir í. Ég er þó þeirrar skoðunar að mjög þung rök séu fyrir því að við eigum að hafa mikinn metnað varðandi fullorðinsfræðsluna rétt eins og menn hafa á Norðurlöndunum og tryggja að þeir sem eru eldri og hafa einhverra hluta vegna dottið út úr kerfinu fái síðar nám við hæfi. Ég er ekkert endilega sannfærður um að þegar maður er orðinn 25 til 35 ára sé endilega besta lausnin að setjast á skólabekk með 16 ára, í skólakerfi sem er fyrir 16–19 ára. Það er í það minnsta ekki sú leið sem frændur okkar á Norðurlöndum hafa almennt farið. Það er til umhugsunar hvernig við stöndum síðan að frekari uppbyggingu fullorðinsfræðslu í landinu en við erum nú þegar búin að búa til heilmikið net sem tengist háskólunum sem býður upp á leið fyrir þá sem eru orðnir fullorðnir að fara í gegnum það kerfi og inn í háskólakerfið. Allt er þetta til umræðu og eðlilegt að svo sé, en ástæðan fyrir því að þessi leið var farin var sú að við urðum að forgangsraða, urðum að tryggja að meiri peningar yrðu á hvern nemanda. Það er að ganga eftir og ég er mjög stoltur af því að Alþingi skuli hafa ákveðið með fjármálaáætluninni að gera það. Virðulegi forseti. Þetta voru helstu atriði sem ég vildi nefna hvað varðar stöðu menntunar, menningar og íþrótta í þessu fjárlagafrumvarpi.
Virðulegi forseti. Þetta hefur verið snörp umræða hér að þessu sinni við þær sérstöku aðstæður sem við búum við. Það hefur ekki komið á óvart að umræðan hefur snúist um stöðu opinberra fjármála, svona í ljósi þess hvar við erum stödd í efnahagsmálum í víðara samhengi. Hvernig tekjustofnar eru að þróast, hvaða svigrúm er að verða til. Eru þetta aðhaldssöm fjárlög? Erum við að ná markmiðum okkar í fjármálastefnunni? Hverjar eru skuldir ríkisins? Hvernig eru þær að þróast fram á við? Og þannig mætti áfram telja. Það er afskaplega mikilvæg umræða og það mætti gera meira af því að ræða þetta stóra samhengi hlutanna þegar fjárlög koma fram á Alþingi. Menn hafa hins vegar tiltekið einstaka málaflokka sem von er og er sjálfsagður og eðlilegur hluti af fjárlagaumræðunni. Mig langar til að byrja á því að minna á að eins og ég rakti í framsöguræðunni þá eru fjárlögin að þessu sinni mjög því marki brennd að vera lögð fram af starfsstjórn. Við settum okkur í því ljósi mjög skýrt verklag um það hvernig fjárlagafrumvarpinu yrði stillt fram. Við töldum að okkur bæri fyrst og fremst að fylgja þeirri þingsályktun sem samþykkt var hér í ágúst um langtímastefnumörkun og skiptingu þess svigrúms sem er til staðar niður á málaflokka. Í öðru lagi voru teknar inn lögbundnar ákvarðanir og í þriðja lagi nokkrar ákvarðanir sem eru grundvallaðar á samþykkt ríkisstjórnarinnar út af ýmsum málum; mörg þeirra kannski minni háttar að umfangi í heildarsamhengi hlutanna en þurft hefur að ganga frá ýmsum mikilvægum málum. Með þessu er ég að segja að í fjárlagafrumvarpinu voru ekki teknar þessu til viðbótar pólitískt stefnumarkandi ákvarðanir umfram það sem leiddi af samþykkt langtímaáætlunarinnar í sumar, sem aftur var samin síðastliðið vor. Þetta þýðir til dæmis að þegar menn benda á að ekki sé gert ráð fyrir fjármögnun greiðsluþátttökunnar þá á það sér meðal annars þessa skýringu. Sama gildir um það hversu strangt frumvarpið skilur eftir tiltölulega nýlegar breytingar í þingsályktun vegna samgöngumála og ég gæti haldið svona áfram. Þess vegna lét ég þess sömuleiðis getið að þetta hlytu að verða þau atriði sem fjárlaganefnd myndi einkum fást við, að skoða þessa liði, einstök verkefni í nýlegri þingsályktun um framkvæmdaáætlun samgöngumála, ábendingar sem berast út af því hvernig gengur að undirbúa samninga um kaup á Vestmannaeyjaferju o.s.frv. Nú höfum við upplýsingar sem við höfðum ekki í sumar um það hvað bjóðendur í því útboði hafa boðið og hvað Vegagerðin metur mikilvægt í því efni. Mig langar að koma stuttlega inn á annað atriði sem ég verð að viðurkenna að mér er hugleikið í vaxandi mæli. Þegar ég tók sæti í fjárlaganefnd á árinu 2003 var oft rætt um að nefndin vildi fá meiri aðgang að fjárlagabeiðnum ríkisaðila. Þetta var í föstum skorðum á þeim tíma, það hafði ekki tíðkast að nefndin fengi beinan aðgang að fjárlagabeiðnum ríkisaðila. Ég hygg að það sé þannig enn í grundvallaratriðum að verklagið er ekki það að opna öll vinnslukerfi Stjórnarráðsins eða fjármálaráðuneytisins vegna allra þeirra beiðna sem berast inn í kerfið. Samskipti við einstakar stofnanir áttu sér þá stað ýmist með umsögnum eða heimsóknum viðkomandi ríkisaðila til nefndarinnar. Reynt var í störfum nefndarinnar að leggja mat á það hvort viðbótarfjárþörf væri til staðar og eftir atvikum brugðist við því. Á síðastliðnum árum hefur mér þótt það færast mjög í vöxt að ríkisaðilar snúi sér, jafnvel áður en rætt er við þingið, beint til fjölmiðla með sín mál. Fyrir nokkrum mánuðum sáum við til dæmis að háskólarnir vörðu talsverðu fé, með heilsíðuauglýsingum í blöðum, til að benda á að það skorti á að fjárveitingar væru í samræmi við væntingar þeirra sem þar fara fyrir. Sömuleiðis höfum við séð töluvert langt gengið í því að útlista og sundurliða fjárvöntun einstakra ríkisaðila, t.d. í heilbrigðiskerfinu, í fjölmiðlum. Áður var það þannig að þetta samtal átti sér fyrst og fremst stað við þingið og fjárlaganefnd í tengslum við fjárlagagerðina. Ég verð að koma þessu að hér vegna þess að mér finnst þetta ekki í öllum atriðum vera mjög heillavænleg þróun. Allt það lagaumhverfi sem við störfum eftir byrjar í stjórnarskránni, um að ekkert gjald megi greiða nema fengist hafi fyrir því heimild í lögum. Síðan setjum við hér lög um fjárheimildir, fjárveitingar eru eftir það veittar í gegnum ráðuneytin. Lögin gera ráð fyrir að það sé ein frumskylda ríkisaðilanna að halda sig innan þeirra fjárheimilda sem Alþingi hefur ákveðið. En það þykir í dag ekki mikið tiltökumál að ríkisaðilar komi og geri grein fyrir því að viðkomandi stofnanir séu reknar með miklum halla og skömm sé að því fyrir land og þjóð að ekki skuli koma stórauknar fjárheimildir því til viðbótar. Hér verður Alþingi að spyrja sig: Hver dregur línuna? Hvað ætla menn að gera þegar ríkisaðilar koma fram eins og þeim beri ekki skylda til að hlíta lögum frá Alþingi í þessum efnum? Í mínum huga er það býsna alvarlegt mál. Við vitum hvar skórinn kreppir þegar kemur að innviðunum og helstu samfélagsstoðunum um þessar mundir. Við erum nýkomin úr kosningabaráttu og við höfum átt langt samtal um þá hluti. Augljóslega í samgöngumálum, framkvæmdastigið er enn lágt. Það er mjög mikilvægt að við finnum leiðir til að auka viðhald í vegakerfinu. Við getum blessað okkur fyrir það að nú er hlýtt úti og það mun eitthvað létta á Vegagerðinni varðandi snjómoksturinn sem oft hefur kostað milljarða á undanförnum árum. Það verður þá vonandi eitthvað meira til í önnur viðhaldsverkefni og eftir atvikum stofnframkvæmdir. Þetta er risavaxið mál sem við munum þurfa að gefa aukinn gaum eins og komið hefur fram í umræðunni, m.a. út af stórauknum straumi ferðamanna til landsins. Í menntamálum - já, ég las auglýsingarnar frá rektorunum. Ég tók eftir því að þeir sögðu að þá vantaði fé. Við hér höfum metnað til þess að háskólastigið, eins og önnur skólastig, sé fyllilega samkeppnisfært við það sem best gerist annars staðar. Í okkar langtímaáætlunum aukum við framlag á hvern nemanda allverulega, en við getum endalaust spurt okkur að því hvort nóg sé að gert. En mér finnst það ekki góð þróun að samtalið við viðkomandi ráðuneyti sé að færast frá þinginu. Þingið er að veita ráðuneytunum aðhald með samtalinu. Við erum Alþingi með þingbundinni stjórn, og hlutirnir eiga eftir atvikum, sérstaklega með stærri stofnanir, að gerast með milliliðalausu samtali fjárlaganefndar og viðkomandi ríkisaðila eða -stofnana. Við erum að færa okkur frá því fyrirkomulagi yfir í að ræða við ríkisaðila í gegnum fjölmiðla, það finnst mér ekki góð þróun. Og mér finnst það í raun alveg ótrúlega dapurlegt að skattfé sé varið í að kaupa auglýsingar fyrir ríkisaðila til að koma á framfæri sjónarmiðum sem eiga að rata beint til almennings. Mér finnst það stappa nærri því að menn líti þannig á að þingið sé ekki fulltrúi fólksins í landinu, að það þurfi að skauta fram hjá þinginu til þess að ná til fólksins í landinu. Til að ljúka þessu með menntakerfið þá fengum við gott innlegg frá hæstv. menntamálaráðherra. Það er alveg skýrt að við erum að gera betur ár fyrir ár, en endalaust má velta fyrir sér forgangsröðuninni. Svo erum við með hið risavaxna verkefni sem er að gæta að heilbrigðisþjónustunni í landinu. Ég tek eftir því að forstjóri Landspítalans tekur mjög djúpt í árinni hvað varðar fjárlagafrumvarpið. Mig langar að koma einni ábendingu að og hún tengist meðal annars þessari breyttu framsetningu mála. Í fylgiritinu er gert ráð fyrir að rétt um 1.200 millj. kr. séu óskiptar á lið, kannski fyrst og fremst til að stytta biðlista á næsta ári. Þær eru af þeim ástæðum ekki þegar merktar Landspítalanum vegna þess að ráðuneytið mun áskilja sér tíma til að fara yfir hvernig þeim fjármunum verði best varið. En það gerðist að minnsta kosti á árinu 2016 að þeir fjármunir fóru að langmestu leyti til Landspítalans. Þá verður að hafa í huga, þegar rætt er um framlög til spítalans í þessum fjárlögum, að það er óskiptur liður upp á rúman milljarð. Að öðru leyti hefur komið fram að spítalinn hefur talað um að það þurfi 12 milljarða en þar inni eru ýmiss konar liðir sundurliðaðir í góðri skýrslu sem spítalinn hefur verið að dreifa, sem ekki flokkast undir bráðnauðsynleg framlög vegna þess að komið hefur fram að spítalinn segir að þetta séu 12 milljarðar en þar af sé bráðnauðsynlegt að fá 5 milljarða og þar af er hallarekstur á yfirstandandi ári. Þetta verður fjárlaganefndin að fara vel yfir. Það er verulegur munur á 5 milljörðum og 12 milljörðum. Ég tala nú ekki um ef maður tekur tillit til óskiptra liða. Þá gætum við kannski verið að tala um innan við 4 milljarða eða rétt um 4 milljarða og 12 milljarða, það er mikill munur á því. 4 miljarðar er ekki há fjárhæð í samhengi þessara fjárlaga, 4 milljarðar er heldur ekki há fjárhæð í samhengi við heildarafgang fjárlaga að þessu sinni. Og 4 milljarðar eiga undir engum kringumstæðum að vera tilefni til þess að láta Íslendingum líða eins og heilbrigðiskerfið sé allt á hliðinni, það er algerlega fráleitt og óásættanlegt, þegar við erum að verja rétt um 200 milljörðum í heilbrigðismál. Höfum líka í huga að í þessu fjárlagafrumvarpi munum við auka við framlög til almannatrygginga um 22 milljarða á næsta ári umfram það sem á við á þessu ári. 8,5 milljarðar stafa af því að laun hækka og bætur hækka til samræmis við launaþróun í landinu. Það eru 8,5 milljarðar. Það kemur beint fram í hærri bótum. Rúmir 2 milljarðar koma fram í því að lýðfræðileg þróun leiðir til þess að fleiri eiga réttindi í kerfinu. Rúmlega 100 milljónir tengjast betri ökutækjastyrk og 11 milljarðar nýlegum lögum héðan frá Alþingi. Samtals gera það 22 milljarða sem við höfum ákveðið, í þessu fjárlagafrumvarpi, að verja til almannatrygginga umfram það sem gilti á árinu 2016. Það er söguleg hækkun. 22 milljarðar - ja, ef við setjum það í samhengi við það sem Landspítalinn segir að sé bráðnauðsynlegt er það rétt um það bil fjórum sinnum sú tala. Þetta ættu menn að hafa í huga þegar verið er að velta fyrir sér hvernig við erum á hverjum tíma að forgangsraða. Við getum ekki gert allt í einu. Ef við ákveðum að setja 22 milljarða í einn málaflokk eru þeir ekki aftur til ráðstöfunar í aðra málaflokka. Þetta vildi ég hafa sagt hér undir lok umræðunnar sem mér finnst hafa verið málefnaleg, allt rétt sem sagt hefur verið um tímaþröng sem við búum við. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á það hér að þingið væri í verulegum vanda við að komast yfir að kynna sér og taka við ábendingum og umsögnum, en ég finn að það munu allir gera sitt besta til að málið gangi upp og ég óska nefndinni velfarnaðar.