Nú flytur hæstv. forsætisráðherra stefnuræðu sína fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og fram fara umræður um hana sem verður útvarpað og sjónvarpað héðan úr Alþingishúsinu. Umræðurnar skiptast í þrjár umferðir, hver þingflokkur hefur átta mínútur í fyrstu umferð, fimm mínútur í annarri umferð og fjórar mínútur í þriðju umferð en forsætisráðherra hefur 16 mínútur til framsögu. Röð flokkanna er í öllum umferðum þessi: Vinstrihreyfingin – grænt framboð, Miðflokkurinn, Samfylkingin, Sjálfstæðisflokkur, Píratar, Framsóknarflokkur, Viðreisn og Flokkur fólksins. Ræðumenn fyrir Vinstrihreyfinguna – grænt framboð verða Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra í fyrstu umferð, Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra í annarri umferð og Kolbeinn Óttarsson Proppé, 6. þm. Reykv. s., í þriðju umferð. Ræðumenn Miðflokksins verða í fyrstu umferð Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, 3. þm. Norðaust., Ólafur Ísleifsson, 10. þm. Reykv. n., í annarri umferð og Birgir Þórarinsson, 3. þm. Suðurk., í þriðju umferð. Ræðumenn Samfylkingarinnar verða í fyrstu umferð Logi Einarsson, 5. m. Norðaust., í annarri umferð Helga Vala Helgadóttir, 4. m. Reykv. n., og Oddný G. Harðardóttir, 6. þm. Suðurk., í þriðju umferð. Ræðumenn fyrir Sjálfstæðisflokkinn verða Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, í fyrstu umferð, Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, í annarri umferð og Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir dómsmálaráðherra í þriðju umferð. Fyrir Pírata tala Halldóra Mogensen, 11. þm. Reykv. n., í fyrstu umferð, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, 4. þm. Reykv. s., í annarri umferð og Björn Leví Gunnarsson, 11. þm. Reykv. s., í þriðju. Fyrir Framsóknarflokkinn tala Sigurður Ingi Jóhannsson, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, í fyrstu umferð, í annarri umferð Lilja Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra, og í þriðju umferð Ásmundur Einar Daðason, félags- og barnamálaráðherra. Ræðumenn Viðreisnar verða í fyrstu umferð Þorgerður K. Gunnarsdóttir, 7. þm. Suðvest., í annarri Jón Steindór Valdimarsson, 13. þm. Suðvest., og í þriðju umferð Þorsteinn Víglundsson, 7. þm. Reykv. n. Fyrir Flokk fólksins talar Inga Sæland, 8. þm. Reykv. s., í fyrstu og þriðju umferð en Guðmundur Ingi Kristinsson, 12. þm. Suðvest., í annarri umferð.
Herra forseti. Kæru landsmenn. Við sem búum hér á Íslandi höfum alltaf þurft að reiða okkur á náttúruna og við höfum alltaf þurft að geta lesið skilaboð náttúrunnar. Og sjaldan eða aldrei hafa skilaboð náttúrunnar verið jafn skýr, ekki aðeins hér á Íslandi heldur um heim allan: Óstöðugra veðurfar. Tíðari og öflugri fellibyljir. Þurrkar. Flóð. Hækkun sjávarborðs. Fækkun tegunda á skala sem við höfum aldrei séð áður. Súrnun sjávar. Fólk á flótta. Bráðnun jökla. Loftslagsváin skapar neyðarástand nú þegar víða um heim. Hún er okkar stærsta áskorun. Mannkynið ber ábyrgð á ástandinu, mannkyninu stafar ógn af því og nú er stærsta verkefni mannkynsins að draga úr hraða þessarar ógnvænlegu þróunar, lágmarka skaðann og tryggja framtíð okkar og lífríkisins alls á þessari plánetu því að mannkynið á ekki eftir að fá annað tækifæri á annarri plánetu heldur aðeins það tækifæri sem við höfum hér og nú. Í slíku ástandi skiptir máli að læra af fortíðinni en lykilatriðið er samt sem áður núið, ráðstafanirnar sem við ætlum að grípa til núna. Ég er stolt af því að leiða ríkisstjórn sem leggur fram fyrstu fjármögnuðu aðgerðaáætlunina til að berjast gegn loftslagsvánni sem snýst um orkuskipti í samgöngum og stóraukna kolefnisbindingu. Við munum nýta efnahagslega hvata til að ná loftslagsmarkmiðum, bæði græna skatta og grænar ívilnanir. Matvælastefna stjórnvalda lítur dagsins ljós í vetur og þar verða loftslagsmarkmiðin höfuðmarkmið ásamt lýðheilsu og sjálfbærni. Við höfum ákveðið að forgangsraða fjármagni til rannsókna á loftslagsbreytingum og aðgerðaáætlunin sjálf verður í stöðugri endurskoðun til samræmis við niðurstöður vísindanna. Ekkert af þessu er einfalt í framkvæmd og við munum þurfa að gera breytingar eftir því sem fram líður en nú er sannarlega siglt í rétta átt. Ég fagna þeirri auknu meðvitund sem gætir meðal almennings um mikilvægi þess að við leggjum öll okkar lóð á vogarskálarnar. Við getum hins vegar ekki ætlast til þess að almenningur sjái alfarið um baráttuna. Stjórnvöld, ríki og sveitarfélög, atvinnurekendur og samtök launafólks verða að draga vagninn. Samstillt átak er forsenda þess að við náum raunverulegum árangri. Heimsókn varaforseta Bandaríkjanna í síðustu viku vakti nokkra athygli, ekki síst hér í Reykjavík þar sem umferðarteppur og regnbogafánar settu svip sinn á borgarlífið. En heimsóknin opnaði einnig á mikilvæga umræðu um samskipti Íslands við stórveldi heimsins, um öryggis- og friðarmál, hernaðaruppbyggingu og loftslagsvána. Þessi umræða þarf að halda áfram hér á vettvangi þingsins og í samfélaginu almennt. Ég legg ríka áherslu á að loftslagsváin verður ekki leyst með gamaldags málflutningi kalda stríðsins heldur þarf alþjóðlega samvinnu þar sem allir sitja við borðið. Einmitt þess vegna setjum við, íslensk stjórnvöld, umhverfismálin í forgang í formennskuáætlun okkar í Norðurskautsráðinu og nýtum hvert tækifæri sem gefst á vettvangi alþjóðamála til að setja loftslagsmálin á dagskrá. Kæru landsmenn. Nú í vor náðust lífskjarasamningar á almenna vinnumarkaðnum. Stjórnvöld komu með skýrari hætti að gerð þessara kjarasamninga en áður hefur tíðkast og allar aðgerðir stjórnvalda miða að því að auka félagslegan stöðugleika. Við munum lækka skattbyrði á tekjulægstu hópana með því að innleiða þriggja þrepa skattkerfi. Þessi breyting mun í senn auka jöfnuð og bæta kjör þeirra sem verst standa. Þegar samningum lauk í vor lögðu fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar sérstaka áherslu á að þessum breytingum yrði flýtt og því leggur ríkisstjórnin nú til að þær verði innleiddar á tveimur árum en ekki þremur eins og gert var ráð fyrir í fjármálaáætlun. Þetta skiptir máli til að jafna kjörin hér á landi. Nýleg skýrsla sýnir að of mörg börn búa við fátækt á Íslandi. Það er því líka sérstakt fagnaðarefni að meðal þeirra aðgerða sem stjórnvöld boða í vetur er fyrsta skrefið í að lengja fæðingarorlofið úr níu mánuðum í 12. Hún mun ásamt ákvörðun stjórnvalda um að hækka barnabætur og hækka skerðingarmörk barnabóta bæta hag barnafjölskyldna svo um munar. Hvort tveggja er mikilvægt til að jafna kjörin hér á okkar góða landi. Þá eru ótaldar aðgerðir í húsnæðismálum en húsnæðisvandinn hefur verið yfir og allt umlykjandi allt frá hruni. Með stuðningi við uppbyggingu félagslegs húsnæðis á vegum verkalýðshreyfingarinnar, úrræðum til að styðja við fyrstu kaupendur, aðgerðum til að tryggja framboð íbúðarhúsnæðis til lengri tíma og aukinni yfirsýn stjórnvalda og stefnumótun í húsnæðismálum erum við þegar farin að sjá árangur. Það jafnar kjörin á landinu okkar að tryggja öllum þak yfir höfuðið og öruggt skjól en tryggja um leið nauðsynlegt val og fjölbreytni á húsnæðismarkaði. Í kjölfar lífskjarasamninga hefur Seðlabankinn lækkað stýrivexti um eitt prósentustig sem er gríðarlegt hagsmunamál fyrir allan almenning. Á sama tíma auka stjórnvöld opinbera fjárfestingu til að mæta slaka í hagkerfinu í kjölfar loðnubrests og áfalla í flugrekstri. Stjórnvöld munu standa undir þeim væntingum sem til þeirra eru gerðar. En þar með er verkinu ekki lokið. Það er ánægjulegt að fyrsti fundur nýs þjóðhagsráðs verður haldinn nú í október þar sem eiga sæti fulltrúar heildarsamtaka á vinnumarkaði, ríkis, sveitarfélaga og Seðlabanka. Ég hef til þess væntingar að samtal stjórnvalda og vinnumarkaðar sé komið í skýran farveg sem mun hafa jákvæð áhrif til framtíðar á efnahagslegan og félagslegan stöðugleika. Þá munu stjórnvöld í vetur leggja fram tillögur að aðgerðum til að mæta fjórðu iðnbyltingunni og áhrifum hennar á íslenskan vinnumarkað. Í nýlegri skýrslu forsætisráðuneytisins kom fram að af þeim sem voru starfandi á íslenskum vinnumarkaði árið 2017 voru aðeins um 14% í störfum þar sem litlar líkur eru á sjálfvirknivæðingu. Önnur störf munu taka breytingum eða jafnvel hverfa en ný störf munu líka verða til. Og minnumst þess að fólk af kynslóð afa og ömmu - þá er ég að tala um sjálfa mig - ætlaði örugglega ekki að verða zúmbakennari eða forritari enda voru þau störf ekki til þá. Við erum nefnilega að mörgu leyti vel í sveit sett til að bregðast við en við þurfum að efla fjárfestingu í nýsköpun og auka tækifæri fólks til að sækja sér nýja menntun og færa sig til í starfi. Hugvitið verður nefnilega í askana látið þótt atvinnusköpun Íslendinga hafi ekki tekið nægilegt mið af því í áranna rás. Áskorunin verður sú að auka verðmætasköpun í öllum atvinnugreinum en tryggja um leið að ávinningurinn af tæknibreytingunum dreifist með réttlátum hætti, venjulegt fólk njóti ávaxtanna með styttri vinnuviku og bættum kjörum og að breytingar á vinnumarkaði verði ekki til þess að skerða réttindi vinnandi fólks sem barist hefur verið fyrir svo lengi. Nú í september mun hópur á vegum stjórnvalda skila tillögum um það hvernig megi fjölga störfum fyrir fólk með skerta starfsgetu hjá hinu opinbera. Þessar tillögur koma í kjölfar þess að Alþingi samþykkti í sumar frumvarp félags- og barnamálaráðherra um að draga úr skerðingum örorkulífeyris sem lengi hefur verið baráttumál örorkulífeyrisþega. Heilbrigðisráðherra hefur forgangsraðað öldruðum og örorkulífeyrisþegum í áætlun sinni um að draga úr kostnaði sjúklinga við heilbrigðisþjónustu, annars vegar með því að fella niður komugjöld aldraðra og öryrkja á heilsugæsluna og hins vegar með því að stórauka niðurgreiðslur á tannlæknaþjónustu fyrir þennan hóp. Þá hafa á þessu kjörtímabili verið gerðar mikilvægar úrbætur í mannréttindamálum og frekari aðgerðir bíða afgreiðslu. Frumvarp um kynrænt sjálfræði varð að lögum í vor sem er mikið framfaraskref, á þessu þingi legg ég fram framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum og réttarfarsnefnd vinnur að tillögum um heildstæðar úrbætur í málefnum brotaþola kynferðisbrota. Í næstu viku verður haldin hér á landi undir formennsku Íslands í norrænu ráðherranefndinni alþjóðleg ráðstefna um #metoo-hreyfinguna sem afhjúpaði rótgróna menningu kynjakerfisins. Umræðan sem þar mun fara fram er gríðarlega mikilvæg, bæði í alþjóðlegu samhengi og svo hér á Íslandi þar sem við eigum - þrátt fyrir allar alþjóðlegar mælingar og viðurkenningar - enn langt í land með að ná fullu jafnrétti kynjanna. Allt það sem ég hef hér rætt snýst um lífskjör og lífsgæði almennings í landinu. En hvað eru lífsgæði og hvernig er hægt að mæla þau? Einfaldur mælikvarði á þjóðarframleiðslu nægir ekki, við þurfum fjölbreyttari mælitæki. Ímyndum okkur t.d. hversu mikið það dregur úr streitu barnafólks að lengja fæðingarorlof, hvaða áhrif það hefur á lífsgæði þessa fólks, eða hve mikil efnahagsleg tækifæri felast í að bæta menntun innflytjenda eða þau sóknarfæri sem felast í því að verða óháðari innfluttum orkugjöfum. Við viljum taka upp fjölbreyttari mælikvarða og þess vegna er Ísland komið í formlegt samstarf með Nýja-Sjálandi, Skotlandi og fleiri þjóðum um svokölluð velsældarhagkerfi í þeim tilgangi að stefnumótun stjórnvalda og fjárútlát styðji við velsældarmarkmið þar sem árangur er mældur með fjölbreyttum hætti. Lífsgæði okkar hafa um aldir byggst á því að við búum á auðlindaríku og gjöfulu landi. Meðferð orkuauðlindarinnar hefur verið mikið rædd á undanförnum vikum og mánuðum. Sú hatramma umræða sýnir hve mikil þörf er á því að Alþingi standi við að gera breytingar á stjórnarskrá, ekki síst hvað varðar ákvæði um þjóðareign á auðlindum og að í stjórnarskrá verði umhverfissjónarmið bundin við auðlindanýtingu. Það á að vera forgangsmál að tryggja að öll þau gæði sem náttúran hefur gefið okkur séu í sameiginlegri eigu okkar allra - hvort sem það er vatnið, jarðvarminn, vindurinn, hafið eða hvað annað. Tillögur að slíkum stjórnarskrárákvæðum voru settar í opið samráð fyrr í sumar og ég vænti þess að vinnu við þau verði lokið síðar á þessu ári. Þá er á mínum vegum einnig unnið að tillögum um skýrari lagaramma um jarða- og landaviðskipti og þar á meðal þarf að taka afstöðu til stöðu lands- og vatnsréttinda. Ágætu landsmenn. Fjölmargir þingmenn voru sakaðir um landráð í umræðum um þriðja orkupakkann eða kallaðir morðingjar fyrir að styðja ný lög um þungunarrof sem styrkja sjálfsákvörðunarrétt kvenna yfir eigin líkama. Ofsinn á greiða leið í fréttir og stundum á kostnað málefnalegrar umræðu. Víða í Evrópu vex popúlískum hreyfingum fiskur um hrygg, grafið er undan mannréttindum og vegið að innflytjendum. Sanngirnin víkur fyrir æsingi og öfgum og þá verður leiðin æ greiðari fyrir þá ófyrirleitnu að komast til valda og ýta undir fyrirlitningu almennings á stjórnmálum, flokkum, lýðræði og þingræði. Nýleg könnun í Bretlandi sýndi aukna jákvæðni almennings gagnvart „sterkum leiðtoga sem láti reglur ekki binda sig“ eins og það var orðað. Ég hef hins vegar bjargfasta trú á þingræðinu. Ég hef trú á því kerfi að fólkið kjósi á milli lýðræðislegra stjórnmálaflokka sem byggjast á tilteknum gildum og standa fyrir ákveðna stefnu. Ég hef líka trú á því að pólitísk rökræða og átök geti að lokum skilað góðum málamiðlunum sem eru nauðsynlegar í lýðræðissamfélagi og óumflýjanlegar í ríkisstjórn í fjölflokkakerfi. Við höfum hingað til borið gæfu til þess hér að standa saman vörð um ákveðin grunngildi sem víða um heim eru í hættu. Það eru ekkert sérstaklega margir sem halda uppi vörnum fyrir stjórnmálaflokka í seinni tíð, en ég ætla að gera það hér. Ég lít á lýðræðislegar stjórnmálahreyfingar sem eina undirstöðu lýðræðisríkja þar sem staðinn er vörður um mannréttindi, réttindi þeirra sem standa höllum fæti og lýðræðislegar stofnanir. Við eigum þeirri gæfu að fagna hér á Íslandi að hafa sett lög um fjármál stjórnmálaflokka sem auka gagnsæi og tryggja að hagsmunatengsl séu uppi á borðum. Og í samhengi þjóðanna eru tækifæri til stjórnmálaþátttöku á Íslandi mikil, sem er jákvætt. En við þurfum að vera á verði gagnvart breyttu starfsumhverfi stjórnmálanna, ekki síst tilraunum til að ná völdum og áhrifum með nafnlausum áróðri á nýjum miðlum ef takast á áfram að tryggja gagnsæið sem er undirstaða lýðræðisins. Kæru landsmenn. Að ferðast um Ísland yfir sumarmánuðina er engu líkt, að njóta náttúrunnar, birtunnar, litanna og mannlífsins. Það að eiga þetta land er hluti af okkar miklu forréttindum sem búum hér. Hér á landi vantar heldur ekki gesti, fræga og ófræga. Vissulega hefur orðið erfiður samdráttur í ferðaþjónustu eftir gjaldþrot stórs flugfélags í vor en hagkerfið, og ekki síður samfélagið, var vel í stakk búið til að takast á við áskorunina. Á ferðum mínum um landið í sumar fann ég fyrir áhuga og innblæstri, sóknarhug og jákvæðni hjá þeim sem starfa við ferðaþjónustu. Þann sama sóknarhug finn ég hjá flestum atvinnugreinum á Íslandi. Ég hóf ræðu mína í dag á því að ræða um stærstu áskorunina sem er loftslagsváin. Þar eigum við sem samfélag því láni að fagna að forsvarsfólk bæði atvinnurekenda og ekki síður verkalýðshreyfingarinnar er reiðubúið að taka þátt í því verkefni með stjórnvöldum og almenningi. Ísland er nefnilega best í heimi í þessu og hinu en við getum orðið enn betri. Og um það ættum við öll hér að geta verið sammála. 75 ára lýðveldið Ísland er þeirrar gerðar að það eflist við hverja raun. Þess vegna er ég stolt af því að tilheyra þessu samfélagi þar sem við tökumst á um ýmis mál en stöndum saman þegar á reynir, þar sem við hræðumst ekki áskoranir heldur tökumst á við þær. Ágreiningur er ekkert til að óttast, hann er sameiginleg áskorun okkar allra sem eigum það sameiginlegt að vilja búa hér í þessu landi. Og við erum ekki minni eða meiri Íslendingar þó að uppruni okkar sé ólíkur. Við erum ekki minni eða meiri Íslendingar þó að skoðanir okkar séu ólíkar. Við erum ekki minni eða meiri Íslendingar hvort sem við erum með eða á móti orkupakkanum. Við erum ekki minni eða meiri Íslendingar hvort sem við búum í sveit eða borg. Við erum öll Íslendingar. Grunnskylda okkar allra er við samfélagið okkar og það er sú grunnskylda sem gerir okkur að einni þjóð. Það er hún sem gerir okkur öll að Íslendingum og í samstöðunni um að vilja gera samfélagi sínu gagn felast mestu verðmætin. Gleymum því ekki.
Forseti. Nýskipaður skrifstofustjóri Alþingis. Góðir landsmenn. Við vissum hvað lagt var upp með þegar núverandi ríkisstjórn tók við. Það lá ljóst fyrir að þetta væri ríkisstjórn mynduð um stóla en ekki stefnu. Þegar lagt er af stað á þeim forsendum birtist það óhjákvæmilega í sýndarpólitík á meðan stjórnkerfinu, innlendu og erlendu, er eftirlátið að leggja línurnar og stjórna. Forsætisráðherra lagði mikla áherslu á loftslagsmál í ræðu sinni. Þau eru vissulega stórt mál og mikilvægt en þau eiga það sameiginlegt með öðrum þeim málum sem vekja mesta athygli að þeir sem tala mest um þau nálgast þau oft á kolrangan hátt. Alþjóðaveðurfræðistofnunin varaði nýverið við ofstæki í loftslagsmálum. Það er til að mynda ekki rétt sem forsætisráðherra hefur haldið fram að fellibyljir séu orðnir tíðari og öflugri en áður. Munurinn liggur í því að nú er mun meiri byggð en áður á þeim svæðum þar sem fellibyljir eru algengastir og tjónið því meira. Til að takast á við stór úrlausnarefni eins og ógnir í umhverfismálum þurfum við að beita vísindum og skynsemi en ekki notast við sýndarpólitík og moka ofan í skurði og ekki með því að finna upp nýja refsiskatta, hvaða nöfnum sem þeir eru nefndir, skatta sem hafa ekki önnur áhrif en að auka álögur á almenning, hækka verðlagsvísitölu og bitna auðvitað verst á þeim tekjulægri. Um leið og skaðlegum aðgerðum er beitt í nafni umhverfisverndar er sótt að íslenskum landbúnaði úr öllum áttum. Ein besta leiðin til að takast á við umhverfisvá er að efla hina innlendu umhverfisvænu matvælaframleiðslu. Þess í stað er henni gert erfitt fyrir og opnað á innflutning á sýklalyfjamenguðum matvælum úr erlendum verksmiðjubúum. Stjórnkerfið í Reykjavík fær sitt en landbúnaður um allt land er skorinn niður. Því ber að fagna að ríkisstjórnin hafi uppgötvað fjórðu iðnbyltinguna og vilji gera fyrirtækjum kleift að takast á við hana. En það er best gert með því að veita fyrirtækjum rétta hvata og veita þeim frelsi. Raunveruleikinn sem blasir við er hins vegar sívaxandi regluverk og hindranir. Á sama tíma er haldið áfram að flækja skattkerfið. Fyrir fáeinum árum kynnti fjármálaráðherra stoltur, sem von var, að skattkerfið yrði einfaldað og skattþrepum fækkað úr þremur í tvö. Nú tilkynnir sami ráðherra að kerfið verði flækt aftur og þrepunum fjölgað úr tveimur í þrjú. Eldri borgarar og aðrir lífeyrisþegar þurfa þó enn að bíða áfram eftir því að loforð um sanngjarnara lífeyriskerfi verði uppfyllt og tekið verði almennilega á óskynsamlegum og óeðlilegum skerðingum. Ekki vantar þó að ríkisstjórnin finni upp ný nöfn á hlutina að hætti orwellskra stjórnmála. Nú er svokallað velsældarhagkerfi kynnt til sögunnar með þeim leiðbeiningum að því verði náð með stefnumótun og fjárútlátum sem styðji við velsældarmarkmiðin. Sú vinna mun væntanlega kalla á fjölmargar nýjar nafngiftir og enn meira eftirlit á flestum sviðum, en eins og þingmenn voru minntir á í predikun í gær getur það endað illa þegar menn reyna að skipuleggja guðsríki á jörð. Líkur eru á að slíkar tilraunir skili sér ekki velsældarhagkerfi heldur vesældarhagkerfi. Um leið svífa sósíalískir vindar yfir vötnum hjá þessari ríkisstjórn. Forsætisráðherra tilkynnti að meira að segja vindurinn ætti að vera í ríkiseigu. Ég hygg að engum stjórnvöldum nokkurs staðar hafi dottið slíkt í hug í seinni tíma sögu. Uppbyggingarverkefni meiri hlutans virðast helst birtast í steinsteypukössum í 101 Reykjavík. Byggja á stóran kassa við Stjórnarráðið, miklu stærri kassa á Alþingisreitnum og risastórum kössum verður bætt utan á gamla Landspítalann við Hringbraut. Forsætisráðherra ræddi um þróun stjórnmála í ræðu sinni. Ég get tekið undir eitt og annað sem ráðherrann sagði um stjórnmál og mikilvægi þingræðis. Því miður hefur reynslan hins vegar hvað þetta varðar þó ekki verið góð á þessu kjörtímabili. Forseti þingsins hefur farið frjálslega með þingsköpin, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Um leið situr ríkisstjórn sem er ekki mynduð um stefnu heldur stóla. Áhrifaleysi minnsta flokksins í þessari ríkisstjórn kemur líklega engum á óvart lengur, enda flokkurinn löngu búinn að sýna að hann sé til í hvað sem er bara ef hann fær að vera með, og virðist ánægður með að fá að kynna sömu málin aftur og aftur. Það hefur hins vegar komið mér meira á óvart að sjá hvað Sjálfstæðisflokkurinn lætur yfir sig ganga af hálfu leiðandi flokksins í ríkisstjórninni. Sjálfstæðisflokkurinn var með ráðherra sem mátti eiga það að hann var pólitískur og virtist ætla að fylgja ákveðinni stefnu. Vinstri græn sáu hins vegar um að koma þeim ráðherra úr ríkisstjórninni. Leiðandi flokkur ríkisstjórnarinnar virðist hafa meira svigrúm en hinir til að reka sína pólitík. Umhverfisráðherra fær að innleiða eigin stefnu án tillits til laga. Heilbrigðisráðherrann vinnur að því að koma á marxísku heilbrigðiskerfi en býr um leið til tvöfalt heilbrigðiskerfi. Og forsætisráðherrann kemur sínum málum í gegn og lætur fylgja yfirlýsingar sem maður hefði haldið að samstarfsmenn í ríkisstjórn myndu telja jafnvel óhugnanlegar. Til að takast á við úrlausnarefnin sem bíða okkar og nýta tækifærin þarf aukna skynsemishyggju í íslenskum stjórnmálum. Nú, við upphaf 150. löggjafarþings, mun Miðflokkurinn kynna megináherslur sínar á nýju þingi. Við munum svo leggja fram lausnir í samræmi við það. Ólíkt því sem ríkisstjórnin kynnir okkur nú í kvöld verða það raunhæfar lausnir byggðar á staðreyndum.
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra vék örfáum orðum að aðgerðum ríkisstjórnarinnar í þágu jöfnuðar en óþarflega fáum í hitt, hversu eitrandi áhrif vaxandi eignaójöfnuður hefur á samfélög, líka Ísland. Einhverjir freistast kannski til að segja að hér sé allt í sómanum en þá er ekki úr vegi að skoða aðeins stöðuna. Það má ímynda sér snotra blokk á stórri lóð. Í blokkinni eru 20 íbúðir, af mismunandi stærðum, íbúarnir af öllum gerðum. Flestir hafa það gott, einhverjir eru fátækir en ein fjölskyldan forrík og ræður mestu. Það vekur athygli að ein íbúðin er jafn stór hinum 19. Og þótt lóðin sé óskipt sameign nýtir stærsti eigandinn bróðurpart hennar og ræktar þar trufflusveppi og selur. Ágóðann notar hann til að kaupa sífellt stærri hluta eignarinnar sem hann leigir aftur til íbúanna. Þó að blokkin líti vel út að utan er viðhald sameignar lélegt, t.d. vilja íbúar á neðri hæðum ekki taka þátt í þakviðgerðum og engin sátt ríkir um hvernig greiða á í hússjóð. Við getum kallað blokkina þjóðarheimilið. Allt klippt og skorið á yfirborðinu - gott að meðaltali - en þegar betur er að gáð blasir við talsvert óréttlæti. Þó að það sé vissulega ánægjulegt að verkalýðshreyfingin hafi knúið fram skattalækkun á lágar og meðaltekjur er galið að láta hana ganga upp allan stigann. Í stað þess að láta ofsaríkt fólk leggja meira af mörkum er gerð aðhaldskrafa á velferðarþjónustuna sem er látin bera uppi niðursveiflu í kólnandi hagkerfi. Tekjulægra fólkið sem ekki naut uppgangsins mun lenda í erfiðleikum, en þau 5% sem eiga jafn mikið og hin 95% sigla lygnari sjó. Kæru landsmenn. Það ætti ekki að skapa einstæðri móður stórkostlegan vanda ef úlpa barnsins týnist, börn ættu ekki að vera á hrakhólum milli skólahverfa vegna ótryggs leigumarkaðar, gamalt fólk ætti ekki að þurfa að neita sér um læknisþjónustu vegna auraleysis og láglaunafólk og öryrkjar ekki að vera matarlitlir síðasta hluta mánaðarins. Ungmenni í neyslu ekki að koma að lokuðum dyrum kerfisins, börn sem hingað leita á flótta ekki að lifa í nagandi óvissu vegna kaldlyndrar stefnu og konur ættu auðvitað ekki að hafa lægri laun en karlar. Efnalítið fólk ætti heldur ekki að þurfa að neita sér um menningu, listir, íþróttir og aðra hluti sem eru ekki einungis krydd í brauðstritinu heldur jafn nauðsynlegir manninum og súrefni, svefn og vatn. Það er líka fátækt, herra forseti. Þetta er nú samt staðan á Íslandi í dag. Forsenda efnahagslegra framfara og góðs samfélags er að sérhverjum einstaklingi verði tryggð skilyrði til að rækta hæfileika sína og nýta í þágu eigin velferðar, samfélags síns og komandi kynslóða. Til þess þurfa þó leikreglurnar að þjóna almannahagsmunum en ekki sérhagsmunum fárra. Við þurfum nýja stjórnarskrá og möguleika á þátttöku í alþjóðlegu starfi sem getur skilað okkur auknu öryggi, ríkari lífsgæðum, fjölbreytni og víðari sjóndeildarhring - svo ekki sé talað um stöðugri gjaldmiðil. Ríkisstjórnin boðar engar grundvallaraðgerðir sem munu breyta núverandi stöðu. Efnahagsstjórnin er á forsendum Sjálfstæðisflokksins og það mun ekki færa okkur nær velsældarmarkmiðum sem hæstv. forsætisráðherra talaði um hér áðan. Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra nefndi réttilega neyðarástand vegna hamfarahlýnunar af mannavöldum sem bætist við aðrar ógnir, ójöfnuð og ófrið. Á tímum þar sem aldrei hefur verið meiri ástæða til samvinnu veður uppi málflutningur þar sem staðreyndum er afneitað, grafið undan mannréttindum, alið á ótta og tortryggni og kynt undir ósætti - einnig í okkar heimshluta, einnig hér á Íslandi. Samt treystir ríkisstjórnin sér ekki til að ráðast í aðgerðir í loftslagsmálum sem uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar okkar. Og í stað þess að boða nánari samvinnu við Evrópuríki sem leiða aðgerðir í loftslagsmálum eygja þau frekar tækifæri í samstarfi við stórveldi með leiðtoga sem sjá skammtímaávinning í glundroða. Við erum stödd í miðri stafrænni tæknibyltingu sem er að gjörbreyta tilveru okkar. Störf hverfa, breytast og önnur verða til. Ný tækni mun ekki una neinum landamærum og við höfum ekkert um það að segja hvort við tökum þátt eða ekki. Ný þekking og tækni getur vissulega leitt til meiri framleiðni, minnkað sótspor og dregið úr fátækt en tæknin getur líka haft neikvæðar afleiðingar ef við bregðumst ekki rétt við. Auðurinn gæti þjappast á enn færri hendur, bæði hjá eignafólki innan lands og stórfyrirtækjum erlendis og tekjur ríkisins minnkað þannig að það verði ófært um að standa undir sameiginlegri þjónustu sem tryggir öllum almenningi lífsgæði og öryggi. Augljósustu viðbrögðin við þessu eru að gera grundvallarbreytingar á skattkerfinu í þágu jöfnuðar, stórauka fjárfestingar í menntun og hugviti ásamt stuðningi við nýsköpunarfyrirtæki. Nýtt fjárlagafrumvarp sýnir hins vegar að ríkisstjórnin hefur ekki framsýni til þess. Framlög til menntamála lækka meira að segja. Hugvit er okkar dýrmætasta auðlind og sú eina sem er óþrjótandi. Nýleg umræða um aðra auðlind, orkuna, öskrar á að vilji þjóðarinnar um nýja stjórnarskrá verði virtur. Og þótt hæstv. forsætisráðherra vilji það ef til vill er rétt að minna hana á að hún myndaði ríkisstjórn með tveimur flokkum sem börðust hatrammlega gegn nýrri stjórnarskrá fyrir nokkrum árum og ósennilegt að þeim hafi snúist hugur. Kæru landsmenn. Flatneskjan og hinn lægsti samnefnari eru ekki færar leiðir andspænis risaáskorunum samtímans og að þeim róttæku breytingum sem nauðsynlegar eru. Eins fallegt og það kann að hljóma að ætla að mynda stjórn eftir endilöngu pólitísku litrófi dugar það einfaldlega ekki í dag. Stjórnmálafólk mætir reyndar oft í viðtöl og segir að þótt flokkar séu ekki alltaf sammála um leiðir séu þeir einhuga um markmið. En fyrir utan það að ósætti um leiðir dragi úr líkum á hnitmiðuðum aðgerðum eru íslenskir stjórnmálaflokkar heldur ekkert einhuga um markmið. Sumir stjórnmálaflokkar hafa t.d. hvorki áhuga á né áform um að ráðast gegn ójöfnuði eða óréttlæti. Kæru landsmenn. Okkar bíða óvenjuflókin viðfangsefni en stundum er þó sagt að snjöllustu lausnirnar verði til við snúnustu aðstæðurnar. Ósamstiga og hugmyndasnauð ríkisstjórn sem er hvorki sammála um leiðir né markmið mun ekki geta boðið upp á þær lausnir.
Virðulegur forseti. Kæru landsmenn. Mér segir svo hugur að við séum öll dálítið svekkt í dag. Í gær töpuðum við fyrir Albaníu í fótbolta með markatölu sem ég vil síður nefna. Albanía er u.þ.b. bil átta sinnum fjölmennara land en Ísland. Hvernig má það vera að við séum í þeirri stöðu að vera svekkt yfir því að tapa fyrir átta sinnum fjölmennari þjóð? Vissulega eru 11 í hvoru liði en fjölmennari þjóðir ættu að öllu jöfnu að eiga fleiri góða leikmenn en við. Ástæðan er að sjálfsögðu ekki sú að við séum svona ofboðslega góð í fótbolta frá náttúrunnar hendi. Nei, ástæðan er sú að á Íslandi hlúum við að hæfileikum hvers og eins. Á Íslandi fær óvenjulega hátt hlutfall einstaklinga tækifæri, svigrúm, aðstöðu og stuðning til að þroska hæfileika sína til fulls. Ef hægt væri að reikna þetta hlutfall út er ég viss um að við værum með eitt það hæsta sem um getur. Og þetta skiptir einmitt meira máli en flestir aðrir mælikvarðar, að við náum því mesta út úr mannauði okkar með því að búa til jarðveg og umhverfi þar sem fólk hefur tækifæri. Það er eitt mikilvægasta hlutverk stjórnmálanna að sjá til þess að þjóðfélagið sé með þessum hætti. Hið opinbera ber að sjálfsögðu ekki ábyrgð á hamingju hvers og eins. En það skiptir máli að gefa sem flestum tækifæri, ekki eingöngu með útgjöldum sem kalla á hærri skatta heldur líka með því að þvælast sem minnst fyrir og veita þannig athafnasemi og framtaki sem greiðastan farveg. Við gerum þetta aðallega í þágu einstaklingsins sjálfs til að hámarka hamingju hans, lífskjör og lífsgæði, en við gerum þetta líka okkar allra vegna af því að þetta er eitt af því sem gerir þjóðfélagið gott og farsælt og auðugt í margvíslegustu merkingu þess orðs. Góðir landsmenn. Fjármálaráðherra kynnti fyrir nokkrum dögum fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar fyrir næsta ár. Ein helstu tíðindin í frumvarpinu eru að tekjuskattur einstaklinga verður lækkaður hraðar en áður stóð til að gera þannig að lækkunin kemur að fullu fram árið 2021. Hvað þýðir þetta fyrir almenning? Jú, ráðstöfunartekjur þeirra tekjulægstu hækka um rúmlega 120.000 kr. á ári. Samtals mun ríkissjóður skila um 21 milljarði á ári til skattgreiðenda eða, réttara sagt, hætta að taka þessa fjárhæð af þeim. Þetta er u.þ.b. einn tíundi af öllum tekjuskatti einstaklinga og þess vegna er um að ræða stórkostlega skattalækkun öllum til hagsbóta. Auk lækkunar tekjuskatts kemur til framkvæmdar seinni hluti 0,5 prósentustiga lækkunar tryggingagjalds en gjaldið var lækkað um 0,25 prósentustig í upphafi árs 2019. Það styður við atvinnusköpun og rekstrargrundvöll fyrirtækja að lækka þannig skatta á fyrirtæki um 8 milljarða kr. Við erum ekki bara að lækka skatta heldur líka að stórauka fjárfestingar í innviðum, m.a. með stórsókn í vegamálum. Slíkar fjárfestingar eru bæði brýnar í sjálfu sér og koma auk þess vel til móts við þróunina í hagkerfinu. Fjárfestingar verða þannig um 50% meiri á næsta ári en þær voru í fjárlögum ársins 2017 á föstu verðlagi. Þetta er inngjöf sem munar verulega mikið um. Og það sem meira er, og sem betur fer, við höfum efni á þessu. Til viðbótar erum við að auka framlög til margra málaflokka, ekki síst heilbrigðis- og félagsmála. Lengra fæðingarorlof og hærri barnabætur, aðgerðir til að auðvelda íbúðakaup, bætt mönnun í hjúkrun, uppbygging hjúkrunarrýma og hvatar til að stuðla að atvinnuþátttöku aldraðra. Nefna mætti fleiri dæmi. Átak í orkuskiptum, sem forsætisráðherra minntist hér á, stendur mér nærri. Þar erum við að taka stór skref til móts við framtíðina og tryggja að við verðum áfram í fararbroddi á heimsvísu þegar kemur að því að nýta vistvæna orku í stað jarðefnaeldsneytis. Það er jákvætt fyrir loftslagsmál heimsins. Það er jákvætt fyrir ímynd Íslands. Það er jákvætt fyrir loftgæði í nærumhverfi okkar. Það er jákvætt fyrir orkuöryggi þjóðarinnar. Það er jákvætt fyrir viðskiptajöfnuð landsins. Og það er jákvætt fyrir buddu hvers einstaklings. En eins mikilvægt og það er að helstu samfélagslegu stuðningskerfi okkar séu sterk er sömuleiðis alveg ljóst að við getum ekki haldið áfram að stórauka framlögin til þeirra með núverandi hraða út í hið óendanlega. Við getum ekki verið eins og bílaframleiðandinn sem stækkar bara vélina og eykur eldsneytisnotkun til að fá fleiri hestöfl. Við þurfum að auka afköstin á snjallari og útsjónarsamari hátt, leita nýrra leiða, útrýma sóun og auka skilvirkni í þessum kerfum okkar. Þetta er ekki einfalt verkefni, og ekki alltaf vinsælt, en það er nauðsynlegt ef við ætlum að hafa ráð á því að veita framtíðarkynslóðum jafn góða og betri þjónustu en við gerum í dag. Fjárframlögin mega ekki vera helsti mælikvarði okkar á árangur eins og mér finnst við í þessum sal allt of mikið tala út frá, að það sé eingöngu mælt í því, ekki frekar en að sá bíll sé bestur sem eyðir mestu bensíni. Við verðum að horfa meira á hversu langt við komumst á lítranum. Kæru landsmenn. Ég vil að lokum víkja nokkrum orðum að trausti til Alþingis og stjórnmálanna. Það er auðvitað óviðunandi að Alþingi sé á meðal þeirra stofnana samfélagsins sem almenningur treystir síst. Við þingmenn verðum að líta í eigin barm hvað þetta varðar, við berum sjálf mesta ábyrgð, en ég vil líka skora á landsmenn að missa ekki móðinn gagnvart stjórnmálunum. Ef við sem almennir borgarar hættum að fylgjast með af því að okkur misbýður vitleysan, hættum að taka þátt, hættum að tjá okkur, hættum jafnvel að kjósa, skiljum við bara eftir pláss á sviðinu sem aðrir munu nýta sér. Og sú niðurstaða mun verða okkur enn þá síður að skapi. Stjórnmálin eiga vissulega ekki að vera of fyrirferðarmikil í daglegu lífi fólks en víðtæk þátttaka í hinum óvenjulega og kannski einstaka málfundi sem heitir Ísland, þar sem flestir eru að tala um sömu mál, flestir eru ágætlega upplýstir um það sem er til umræðu og flestir segja skoðun sína með einum eða öðrum hætti - hin víðtæka þátttaka í þessum stóra málfundi þjóðfélagsumræðunnar er að mínum dómi eitt dýrmætasta einkenni okkar þjóðfélags og gefur okkur miklu betri niðurstöðu en ella væri. Höldum í þetta góða einkenni og höfum áfram trú á getu okkar til að leiða fram góða niðurstöðu í sameiningu frekar en að gefast upp og láta þá sem hafa hæst og nota stærstu orðin eiga sviðið. Ég er stolt af því að tilheyra ríkisstjórn sem er mynduð á breiðum grunni og gerir beinlínis þá kröfu til þeirra sem að henni standa að eiga gott samtal, pólitískar rökræður, horfa á hlutina með öðrum hætti, með nýjum hætti, komast að niðurstöðu og taka ákvarðanir. Það hefur nú þegar skilað áþreifanlegum árangri sem landsmenn finna fyrir og mega enn vænta eins og sjá má af þeim áformum sem kynnt hafa verið og komandi þingvetur nýtist til að vinna að.
Kæra þjóð. Píratar hafa allt frá stofnun kallað eftir kerfisbreytingum og það er sannarlega enn þörf fyrir kerfisbreytingar í íslensku samfélagi. En breytingar mega ekki vera bara breytinganna vegna, það skiptir máli að hafa skýra framtíðarsýn. Við breytum litlu með því að berjast einfaldlega gegn ríkjandi veruleika. Við verðum að byggja nýtt líkan sem kemur í staðinn fyrir það úrelta, bjóða upp á nýjan veruleika, byggja upp frekar en að rífa niður. Þegar við hugsum um framfarir í dag hugsum við mestmegnis til tækniframfara. Bílar, tölvur, fjórða iðnbyltingin, geimferðir og gúmmístígvél. En framfarir felast einnig í félagslegum breytingum sem grundvallast á róttækri framtíðarsýn. Fyrir ekki svo löngu var hlegið að framsæknum hugmyndum um atkvæðisrétt kvenna, um endalok þrælkunar og lýðræðið sjálft. Allt eru þetta hugmyndir sem teljast sjálfsagðar í dag. Róttæk framtíðarsýn hefur því oft verið nauðsynleg forsenda framfara. Því vil ég biðja þig, kæra þjóð, að hlýða á framtíðarsýn sem gefur mér von og er hvatinn fyrir því að ég stend hér og held þessa ræðu. Ímyndum okkur að þurfa ekki að takmarka líf okkar á þeim forsendum að þurfa að afla tekna, að ná endum saman. Ímyndum okkur að búið væri að tryggja grunnþarfir eins og mat, klæði, skjól og heilsu. Hvernig myndum við nýta tímann? Hvað er það fyrsta sem okkur dettur í hug? Hvort sem draumurinn er að opna fyrirtæki, þróa nýja hugmynd, helga lífið listinni eða hjálpa öðrum - hversu mörg tækifæri fáum við til þess? Hversu mikinn tíma og orku eigum við afgangs eftir átta tíma vinnudag og tvo tíma í umferð við að mæta til vinnu, sækja börnin og sinna erindum? Fyrir þau okkar sem hafa ekkert bakland og ekkert efnahagslegt öryggisnet getur álagið sem fylgir því að skrimta milli launaseðla verið því sem næst óbærilegt. Ímyndið ykkur að geta lagt þá byrði niður og stigið fram létt á fæti og óhrædd inn í framtíðina. Ímyndum okkur hvernig það væri að lifa við þá vissu að jafnvel þótt okkur mistakist verður hægt að borga reikningana, að grunnframfærslan sé tryggð. Möguleikinn á að gera mistök og læra af þeim er nefnilega mun meira virði en við gerum okkur grein fyrir. Farvegurinn að sannri þekkingu er hlaðinn mistökum og stöðugri aðlögun að þeim, aftur og aftur og aftur. En fæst okkar hafa það frelsi að gera mistök og halda áfram. Hvar værum við í dag sem samfélag ef við byggjum við raunverulegt frelsi, þá tegund frelsis sem einvörðungu getur sprottið af getu okkar til að taka ákvarðanir byggðar á því sem við viljum gera, það sem við kjósum að gera til að dafna, í stað þess sem við neyðumst til að gera til að lifa af sem er raunveruleiki margra í samfélagi okkar? Kæra þjóð. Hæstv. forsætisráðherra talar í sinni ræðu um popúlískar hreyfingar sem grafa undan mannréttindum og ýta undir fyrirlitningu almennings á stjórnmálum og lýðræðinu. Ég deili áhyggjum forsætisráðherra af þessari þróun. Það verður brýnna með hverjum deginum sem líður að takast á við rót vandans. Sagan sýnir okkur hversu dýrkeypt aðgerðaleysið er. En er rótin ekki einmitt að stór hluti heimsbyggðar býr við efnahagslegt og félagslegt öryggisleysi sem popúlískir leiðtogar og hreyfingar nýta, kynda undir hræðslu og hatur og hvetja til niðurrifs núverandi kerfa án þess að móta sýn um hvað á að koma í staðinn? Þetta er engin framtíðarsýn, bara sviðin jörð og einhvers konar óljós skilaboð um að hverfa aftur til fortíðar. Kæra landsfólk. Við Píratar höfum lagt mikla áherslu á að tryggja öllum borgurum skilyrðislausa grunnframfærslu. Við vitum að þegar grunnöryggi og fjárhagslegt sjálfstæði fólks er tryggt bætir það andlega og líkamlega heilsu þeirra sem öryggisins njóta. Tryggð grunnframfærsla eykur frelsi borgaranna. Samfélagsþátttaka vex og öflun þekkingar verður meira en einfalt verkfæri til að afla launa. Tími og rými gefst til þess að láta sig annað og meira varða en að draga fram lífið. Gildi fórnfýsi og umburðalyndis eflist og styrkist samhliða öflugri mannréttindavernd. Kæra þjóð. Hagkerfi heimsins byggja á þeirri glórulausu hugmynd að linnulaus hagvöxtur sé það eina sem samfélög þurfi til að dafna. Sannarlega er hagvöxtur hluti af jöfnunni, en hann hefur líka alið af sér ójöfnuð, stigmagnandi loftslagsvá, náttúruspjöll og skertan félagsauð. Þessi hagvaxtarþankagangur kyndir undir pólaríseringu og popúlisma og kemur í veg fyrir sameinaðar aðgerðir í loftslagsmálum. Hagvaxtarmódelið hefur alið af sér stöðnun raunverulegra framfara. Við erum einfaldlega að stela framtíðinni, selja hana í nútíðinni og við köllum þetta verga landsframleiðslu. Það veitir mér því mikla gleði að heyra hæstv. forsætisráðherra tala um velsældarhagkerfið. Ég segi þetta í fullkominni einlægni því að ég tel þetta nýja hugmyndafræði sem gæti gjörbylt samfélaginu okkar til hins betra. Hugmyndafræði velsældarhagkerfisins, ólíkt núverandi kerfi, er að hagkerfi eru samtvinnuð samfélagi og náttúru. Þetta eru samþætt kerfi sem eru innbyrðis háð hvert öðru. Það að tiltekin aðgerð auki hagvöxt er ekki nóg til að réttlæta hana. Velsæld er niðurstaða margra þátta, góðrar andlegrar og líkamlegrar heilsu, jöfnuðar, sanngirni, jákvæðra félagslegra tenginga og dafnandi vistkerfis. Velsældarhagkerfið tryggir að handhafar ríkisbuddunnar beri virðingu fyrir fólkinu í samfélaginu okkar og virðingu fyrir náttúrunni sem hýsir það. Kæra landsfólk Hæstv. forsætisráðherra sagði í ræðu sinni að grunnskylda okkar allra væri við samfélagið. Sú hugmyndafræði er ekki ný af nálinni en rímar því miður óþægilega við hugmyndir valdhygginna stjórnmálamanna á fyrri hluta 20. aldar, að samfélagið sé eins konar yfirmaður og við þjónar þess. Ég held reyndar að grunnskylda samfélagsins hljóti að vera gagnvart fólkinu sem það skipar. Okkur ber að hanna samfélag sem stuðlar að síbatnandi lífi fyrir okkur öll, að grunnþörfum allra sé mætt án þess að ræna komandi kynslóðir framtíð sinni, að hér hafi hver einstaklingur tækifæri til að vaxa og dafna og njóta góðs af samfélagslegum framförum. Einu sinni þótti þetta róttæk framtíðarsýn en vonandi ekki öllu lengur.
Herra forseti. Góðir landsmenn. Framsókn hefur í gegnum tíðina verið framsækinn samvinnuflokkur, já, sem hefur skýra stefnu um samvinnu sem hann tekur með sér inn í ríkisstjórn og hefur haft með afgerandi hætti áhrif á íslenskt samfélag, fylgt því meira en 100 ár. Saga flokksins er samofin sögu þjóðar. Framsókn hefur leitt í mikilvægum hagsmunamálum þjóðarinnar, ekki síst á sviði atvinnu, heilbrigðis og mennta. Framsókn hefur líka leitt saman ólík öfl til samvinnu fyrir land og þjóð. Á miðju kjörtímabili er tækifæri til að líta um öxl og velta fyrir sér árangri ríkisstjórnar Framsóknar, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs undir forystu Katrínar Jakobsdóttur. Strax síðasta vetur skilaði þessi einstaka pólitíska samsetning gríðarlegum árangri þegar aðilar á vinnumarkaði skrifuðu undir lífskjarasamninga þar sem aðkoma ríkisstjórnarinnar skipti höfuðmáli til að ná niðurstöðu sem tryggði stöðugleika. Ávinningurinn sést ekki hvað síst á því að vextir hafa jafnt og þétt lækkað sem er eitt helsta hagsmunamál heimila og fyrirtækja í landinu. Og nú vinna allir þættir í sömu átt, ríkisfjármál, peningastefna, kjarasamningar. Það gleðilega við kjarasamningsgerðina var að allir trúðu á stefnu ríkisstjórnarinnar um að hægt væri að vera með stöðugleika og lækkandi vexti. Á næstu mánuðum sjá landsmenn ríkisstjórnina standa við sinn hluta samninganna þegar á borð Alþingis kemur lækkun tekjuskatts, sérstaklega hjá lág- og millitekjuhópum, frumvörp um stuðning við leigjendur og aukinn stuðning við kaup á fasteignum svo eitthvað sé nefnt. Ráðherrar Framsóknar hafa unnið gott starf. Mennta- og menningarmálaráðherra hefur eflt kennslu, kennara og kennaranám og árangurinn sést ekki hvað síst í stóraukinni aðsókn að kennaranámi. Í vetur munum við síðan sjá afrakstur ráðherrans í algjörri umbreytingu lánasjóðskerfisins við námsmenn sem mun þýða meiri stuðning og meiri jöfnuð og tryggja jafnrétti til náms óháð efnahag og búsetu. Já, það er stefna Framsóknar. Barnamálaráðherrann leggur auk húsnæðismála ofuráherslu á að bæta aðstæður barna og foreldra sem sést best á því að innan skamms verður stigið það mikilvæga skref að lengja fæðingarorlof í 12 mánuði. Í því sambandi er rétt að minna á að það var einmitt ráðherra Framsóknar sem á sínum tíma gerði fæðingarorlof feðra að veruleika. Ráðherrann vinnur einnig að lausnum sem eiga að taka á húsnæðisskorti á landsbyggðinni. Af því sem ríkisstjórnin hefur áorkað er það ekki síst ánægjulegt að heilbrigðisstefna var samþykkt á síðasta þingi en hún á sér aðdraganda frá þarsíðasta kjörtímabili undir forystu Framsóknar. Það eru sjálfsögð mannréttindi að allir eigi að hafa jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag, stöðu eða búsetu. Heilbrigðisráðherra hefur farið um landið, kynnt þetta og nú er innleiðingin að hefjast. Góðir landsmenn. Hagsæld Íslendinga hefur ekki síst sprottið af landinu og hagnýtingu þess. Því er mikilvægt, og stendur hjarta mínu nærri, að styðja dyggilega við íslenska bændur og landbúnað þeirra. Það var sérstaklega ánægjulegt að sjá baráttumál Framsóknar staðfest um að standa vörð um lýðheilsu Íslendinga og heilbrigði dýra á síðasta þingi og með því koma í veg fyrir innflutning til framtíðar á sýktum matvælum, auk þess sem kolefnisspor þess er mjög stórt. Nú er því unnið að því að Ísland verði í fararbroddi þjóða í baráttunni gegn útbreiðslu sýklalyfjaónæmis með matvælum sem er að mati vísindamanna ein mesta ógnin við lýðheilsu manna í heiminum í dag. Jarðamálin verða í brennidepli á næstu mánuðum, en brýnt er að setja skýrar reglur um kaup og sölu á jörðum. Þróun síðustu ára er algjörlega óviðunandi. Land er ekki eins og hver önnur fasteign. Við verðum að horfa til nágrannaþjóða okkar um það hvernig jarðamálum er best búin umgjörð. Vil ég í þeim efnum sérstaklega horfa til Danmerkur og Noregs sem hafa stífa umgjörð um jarðamál og hafa haft hana lengi. Þar virða menn eignarréttinn en um leið viðurkenna þeir að það er nauðsynlegt að hafa skýrar leikreglur því að land er ekki eins og hver önnur fasteign. Lífsgæði og tækifæri þeirra sem búa utan höfuðborgarsvæðisins byggjast á skynsamlegri nýtingu landsins, auðlinda þess og samspili við verndun, sjálfbær nýting. Það má ekki búa svo um hnúta að engin þróun geti orðið í atvinnumálum úti um land. Íslendingar eru að sönnu góðir gestgjafar en landið og náttúran er ekki aðeins fyrir gesti, innlenda og erlenda. Hún er einnig fyrir þá sem kjósa að búa sér heimili og byggja upp starfsemi vítt og breitt um landið. Landsbyggðin vill ekki og á ekki að vera safn um liðna tíma menningar og náttúru. Landsbyggðin vill og getur, eins og hver annar Íslendingur, taka þátt í framþróun nútímans og framtíðarinnar, líka innan nýsköpunar, og taka einnig á þeim þáttum sem varða fjórðu iðnbyltinguna því að það getum við öll. Samgöngumálin hafa frá upphafi kjörtímabilsins verið tekin föstum tökum. Verulegur viðsnúningur hefur orðið og er blásið til stórsóknar á öllum sviðum víðs vegar um landið. Við sjáum að markmið sem sett voru í stjórnarsáttmálanum um að hraða uppbyggingu eru að verða að veruleika, hvort sem litið er til landsbyggðar eða höfuðborgarsvæðisins. Með auknum orkuskiptum í samgöngum horfum við fram á nýja tíma í fjármögnun til vegakerfisins, leiðir sem endurspegla afnot af þjóðvegakerfinu og sanngjarnt flýtigjald til að hraða stærri framkvæmdum. Þá er unnið að lausnum til að styrkja uppbyggingu innanlandsflugs og almenningssamgangna. Herra forseti. Landsmenn góðir. Ísland er um margt fyrirmyndarsamfélag sem er jafnan ofarlega á listum um hagsæld og lífsgæði í heiminum, deilir toppsætunum með nágrannaþjóðum okkar á Norðurlöndum. Og hvað er það sem við setjum efst? Jú, góð heilsa, góð samskipti fólks í millum, húsnæði, öryggi og atvinna. Þetta er okkur öllum mikilvægt, og þá ekki síður menntun, lýðræði og jöfnuður manna á milli. Ríkisstjórnin hefur skýra sýn hvað varðar lífsgæði og tækifæri á Íslandi og metnað til að gera stöðugt betur. Það er nefnilega gott að búa á Íslandi.
Kjörtímabilið er hálfnað, virðulegi forseti, og þótt við í þingliði Viðreisnar séum þingmenn þjóðarinnar allrar endurspeglum við í störfum okkar á Alþingi lífsviðhorf fjölda fólks sem vill skýrar og stöðugar framfarir, öflugt velferðarkerfi, sterkt menntakerfi, fjölbreytt atvinnulíf, allt á grundvelli frelsis, jafnréttis, opins samfélags og alþjóðasamstarfs. Til þess vorum við líka kosin. Á þessum tímamótum deilum við fögnuði með fólkinu sem stendur með okkur og við erum þakklát. Í könnunum má lesa að fylgi Viðreisnar hefur nærri tvöfaldast á kjörtímabilinu og Viðreisn hefur bætt við sig fleiri atkvæðum en nokkur annar flokkur. Þetta eru skýr skilaboð til okkar. Það eru óskir um að hverfa frá þeim kyrrstöðusáttmála sem forsætisráðherra varði í upphafi umræðunnar. Það eru óskir um að frjálslynd öfl á miðjunni fái meiri áhrif til að byggja framfarasókn á grundvelli víðsýni og frjálslyndis. Og þetta eru óskir sem við hlustum á. Við þurfum ekki annað en að horfa á örfáa þætti til að átta okkur á því hvers vegna frjálslyndið er í sókn og Viðreisn vex. Lítum á nokkur dæmi. Vinstri græn komu inn í þessa ríkisstjórn með stærstu loforð um umbætur í heilbrigðismálum sem nokkru sinni hafa verið gefin. Hvaða fréttir blasa svo við fólkinu í landinu okkar þegar kjörtímabilið er nú hálfnað? Svarið er: Fleiri fréttir um lokanir en nokkru sinni fyrr, fleiri fréttir um frestun aðgerða en áður, frétt um að níu ára drengur hafi beðið í nokkra daga eftir aðgerð vegna handleggsbrots. Og fleiri fréttir um biðlista á biðlista ofan. En það má segja hæstv. heilbrigðisráðherra til lofs að hún hefur skrifað öll stóru fyrirheitin mjög nákvæmlega inn í heilbrigðisáætlun til 2030 á mjög vönduðu stofnanamáli. Á tæpitungulausri íslensku þýðir það að hún hefur pakkað fyrirheitunum snyrtilega inn, sett í kassa og bundið fyrir með silkislaufu. Á skrautkortinu standa svo þau fyrirmæli að pakkinn skuli ekki opnaður fyrr en á þriðja kjörtímabili héðan í frá, ekki fyrsta, ekki öðru heldur þriðja kjörtímabili. Félagasamtök og sjálfseignarfélög hafa lengi gegnt þýðingarmiklu hlutverki í íslensku samfélagi og íslenskri heilbrigðisþjónustu. Þessi félög eru þyrnir í augum ráðherra. Í lokuðum bakherbergjum lætur hún embættismenn sína þröngva þeim til að kyngja óverðtryggðum skammtímasamningum enda er verðtrygging bara ætluð fyrir búvörusamninga. Hagsmunir sjúklinga eru látnir víkja fyrir pólitískum draumi ráðherra um aukna ríkisvæðingu, líka þar sem hennar er alls engin þörf. Þessi áform bíða ekki í kassanum sem opna á 2030. Þess vegna er kverkatakið hert gagnvart frjálsum aðilum sem sinna endurhæfingu, öldrunarþjónustu eða skimunum eftir krabbameinum svo eitthvað sé nefnt. Og biðlistarnir frægu þjóna sínu hlutverki fyrir hina markvissu ríkisvæðingu. Og Sjálfstæðisflokkurinn lætur sér vel líka. Fáar þjóðir eru jafn háðar umheiminum og tengslum við hann og Ísland. Við þurfum að flytja út mest af því sem við framleiðum og kaupa frá útlöndum mest af því sem við neytum. Auk þess þurfum við að semja við aðrar þjóðir um varnir landsins. Hvernig hefur ríkisstjórnin staðið sig í að sækja og verja utanríkispólitíska hagsmuni Íslands? Því er fljótsvarað. Bakland stærsta stjórnarflokksins er brotið þegar kemur að því að verja aðild Íslands að innri markaði Evrópusambandsins sem er stærsta og mikilvægasta bandalag fullvalda þjóða um sameiginlegan heimamarkað og tekur fyrst og fremst að sjálfsögðu utan um neytendur nær og fjær. Þegar kemur að vörnum landsins er bakland forystuflokks ríkisstjórnarinnar í fjötrum löngu liðinna kaldastríðshugmynda. En hvaða áhrif hefur þetta? Svarið er augljóst. Ríkisstjórn með þessa klafa á herðum er of veik til að gæta hagsmuna Íslands og leggja inn á nýjar brautir til að svara kalli nýrra tíma. Hún er í besta falli umgjörð um óbreytt ástand. Hún sækir ekki fram, hún rær í hringi. Veikleikinn kom skýrt fram í orkupakkaumræðunni en vegna innanflokksátaka í stærsta stjórnarflokknum tók það ríkisstjórnina tvö ár að innleiða orkupakkann þrátt fyrir afgerandi meiri hluta á þingi. Fyrir atvinnulífið og verkalýðshreyfinguna er þetta alvarlegt umhugsunarefni, ekki síst fyrir komandi kynslóðir. Ísland þarf nú, líkt og aðrar þjóðir, að velja hvort þróa eigi tengslin í fjölþjóðasamstarfi eins og ESB eða hverfa aftur til tvíhliða samskipta að hætti Breta og Bandaríkjamanna. Ríkisstjórnarflokkarnir sitja hins vegar á miðju vegasaltsins og vita ekki sitt rjúkandi ráð. Og þegar einn stuttur fundur með mikilvægri vinaþjóð er haldinn birtist stefnuleysið, ringulreiðin og skilaboð okkar Íslendinga verða óljós. Hvernig ríkisstjórninni tókst síðan að koma sér í vandræði hjá tveimur stórveldum á einum og sama stutta fundinum er auðvitað með ólíkindum. Forsætisráðherra kallar nú eftir samstöðu um auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Ég er algjörlega sammála því enda auðlindaákvæði í stjórnarskrá lykillinn að því að tryggja sameign þjóðarinnar á auðlindum hennar. En hvað er forsætisráðherra að fara með því? Svarið er þetta: Af því að ríkisstjórnin er mynduð um kyrrstöðu vill hún stjórnarskrárákvæði sem segir ekkert umfram það sem almenn lög hafa lengi mælt fyrir um. Til að gera sameign þjóðarinnar raunverulega virka þarf a.m.k. að gera tvenns konar breytingar, annars vegar að binda nýtingu einkaaðila við tiltekinn tíma í senn og hins vegar að þeir greiði réttlátt auðlindagjald fyrir þau verðmæti. Ákall forsætisráðherra um stjórnarskrárákvæði sem tekur ekki á þessu viðfangsefni er einfaldlega tilraun til að villa um fyrir fólki. Arfleifð Katrínar Jakobsdóttur gæti því orðið sú að festa í sessi óbreytt ástand og reyna svo að telja þjóðinni trú um, í gegnum glansmynd og PR-mennsku, að einhverju hafi verið áorkað. Enn og aftur verða, kæru landsmenn, almannahagsmunir látnir víkja fyrir sérhagsmunum. Slík er reyndar kyrrstaðan sem Vinstri grænum er umhugað um að verja að þau sýna ekki einu sinni frumkvæði til að breyta löngu úreltri hvalveiðistefnu Íslendinga. Kæru landsmenn. Það felst ábyrgð í því að vera manneskja. Það er ábyrgð að vera manneskja í stjórnmálum. Þess vegna er það ábyrgðarleysi að sitja í ríkisstjórn sem velur kyrrstöðu því að kyrrstaðan er ekki mótvægi við öfgar og afturhald, hvað þá að hún sé hreyfiafl fyrir mennskuna til framtíðar. Við í Viðreisn munum óhrædd og af festu berjast gegn uppgangi öfga og einangrunarafla, hvar sem þau kunna að finnast, gegn þeim sem setja ekki mannréttindi í fyrsta sæti, afneita loftslagsbreytingum, grafa undan dýrmætu alþjóðasamstarfi eða beita hvers kyns lýðskrumi. Við höfum líka sýnt að við styðjum brýn mál, hvort sem þau koma frá ríkisstjórninni eða öðrum, sem byggja á frelsi, jafnrétti og réttlæti fyrir almenning. Og við erum málefnaleg. Þannig vinnur Viðreisn að þjóðarhag og þannig munum við halda áfram að vinna.
Virðulegur forseti. Kæru landsmenn. Hér stend ég í upphafi þriðja löggjafarþings frá því að Flokkur fólksins var kjörinn á Alþingi í ykkar umboði. Hvað hefur breyst? Hvað hefur áorkast? Hvað hefur gerst hjá þeim þjóðfélagshópum sem Flokkur fólksins var stofnaður utan um til þess að reyna að berjast fyrir og til að reyna að hjálpa út úr fátækt? Ég verð að viðurkenna að það er nánast ekki neitt. Það er í rauninni sárara en tárum taki að standa hér og hrópa húrra fyrir skattalækkun upp á rétt um 10.000 kr. á mánuði eftir tvö ár á sama tíma og landsmönnum er boðið upp á að horfa upp á það að forstjórar ríkisfyrirtækja, bankastjórar og aðrir hafa skrapað til sín vel yfir milljón í launahækkun á mánuði. En jú, það er allt í lagi að þeir sem fá útborgað 242.000 kr. núna eftir skatta geti státað af því að hafa það 252.000 eftir tvö ár þegar þessi frábæra velferðarstjórn hefur skilað því til fátækra sem hún boðar hér og nú. Að hugsa sér að yfir 10% barna skuli enn líða skort, að hér skuli vera biðlistar. Hér er gamalt fólk sem hefur ekki efni á því að leita sér lækninga, kaupa sér lyf og stór hluti af fátækum börnum lifir hálfan mánuðinn á núðlum á 25 kall pakkann. Er það heilbrigðið? Er það frelsið og heilbrigðið sem við erum að bjóða unga fólkinu okkar, litlu börnunum okkar? Já, það er nákvæmlega það sem það er. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur grímulaust komið á því kerfi sem við búum við í dag og hefur algerlega kinnroðalaust haldið við þeirri fátækt sem stór hluti, allt of stór hluti landsmanna býr við í dag. Er eitthvað til ráða? Já, auðvitað er hægt að gera eitthvað. Auðvitað ætti að vera vilji til verka hér. Auðvitað er hægt að gera alla skapaða hluti, bara ef við stöndum saman og framkvæmum í stað þess að tala hér og þykjast vera rosalega góð. Flokkur fólksins hefur lausnir. Ég hef margboðað þær. Flokkur fólksins hefur komið með sínar hugmyndir, sumar hafa gengið eftir, utan um aðrar hefur verið tekið hér í sameiningu af okkur öllum. Það er vel. En hvers vegna erum við enn að skattleggja fátækt? Hvers vegna erum við enn að forgangsraða fjármunum þannig að stór hluti fólks líður skort? Hagstofan gaf út skýrslu í byrjun ágúst sem fjallaði um stöðu launafólks á markaði, á íslenskum launamarkaði. Hver er staðan? Vitið þið það? Vitið þið, kæru landsmenn, að staðan er sú að um 50% allra íslenskra launþega eru með 441.000 kr. á mánuði eða minna fyrir skatt, takið eftir. Fá útborgaðar rúmar 300.000 kr. Hvað er stór hluti af þessu fólki fjölskyldufólk með börn? Hvað geta þessir foreldrar og þessir launþegar veitt börnum sínum? Kannski það sem hæstv. ráðherra iðnaðar og nýsköpunar boðaði hér áðan, frelsi til þess að njóta sín sem einstaklingar, frelsi til að skara fram úr í íþróttum, frelsi til að vera þau sjálf? Nei, þau búa ekki við neitt frelsi, þau búa í fjötrum fátæktar og það er það sem hv. þingheimur virðist aldrei ætla að geta skilið. Það er ekki flóknara en það. Er það ekki okkar að reyna að jafna kjörin? Er ekki alltaf verið að tala um jöfnuð, hagsæld, frábært að búa á Íslandi? Hvað er að marka það nema fyrir suma fáa útvalda eins og okkur sem vorum kjörin hér? Í góðri trú fara kjósendur í kjörklefann og hlusta á okkur fyrir hverja einustu kosningabaráttu þar sem við lofum öllu fögru. Það vantar ekki listann yfir það hvernig við ætlum að koma öllu í lag. Hverjar eru svo efndirnar? Og kæru landsmenn, það sem verra er: Hvernig stendur á þessu eilífa gullfiskaminni að í hvert einasta skipti þá skuluð þið fara og kjósa yfir ykkur það sama á sama tíma og þið eruð sár og fúl yfir því að ekki skyldi hafa verið staðið við loforðin? Hvernig stendur á því? Það er kominn tími til að við vinnum saman. Það er kominn tími til að gefa Flokki fólksins tækifæri á því að standa við stóru orðin. Við erum með lausnir, við erum með fjármagn til þess að hafa lágmarkslaun í landinu í 350.000 kr., skatta- og skerðingarlaust. Við erum með lausnir til að enginn lífeyrisþegi sem hefur úr engu öðru að moða en almannatryggingum hafi undir 300.000 kr. á mánuði, skatta- og skerðingarlaust. Við viljum ekki skattleggja fátækt. Og hvernig ætlum við að fjármagna það? Við ætlum að nýta lífeyrissjóðakerfi landsmanna sem á yfir 5.000 milljarða, lífeyrissjóðakerfi sem er ekki skattlagt nema við útborgun. Ef við munum skattleggja iðngreiðslurnar okkar í lífeyriskerfið við innborgun þá höfum við úr að moða meira en 70 milljörðum kr. á ári í okkar samneyslu í ríkissjóð. Hafa ekki sveitarfélögin líka þörf á því að þetta skattfé verði nýtt svona og á þessum tíma, ekki síður en ríkisvaldið? Jú, nákvæmlega. Hvað getum við gert með þessa peninga? Hvað getum við gert í því að afnema í enn þá stærri skrefum þessar skerðingar, það okur og þær þvinganir sem við erum alltaf að klína á landsmenn? Við getum gert allt í því en það virðist vera ómögulegt í þessu niðurnjörvaða kerfi að stíga út fyrir boxið. Hvernig er með hjúkrunarheimilisuppbygginguna? Hvernig stendur nú aftur heilbrigðiskerfið okkar, kæru landsmenn? Meira að segja sú sem hér stendur neyddist til þess á heimilinu sínu í fyrradag að hringja í sjúkrabíl. Það var svo sem ekki fyrir mig, annars stæði ég nú varla hér, en það breytir ekki þeirri staðreynd að þó að ég búi í Grafarholtinu þá var sjúkrabíllinn í 32 mínútur á leiðinni kl. hálfellefu að morgni í engri umferð. Svo hef ég staðið hér og barist með oddi og egg fyrir því að reyna að koma á skárra sjúkrabílakerfi í litlum sveitarfélögum úti á landi þegar ég allt í einu átta mig á því að það er ekkert skárra hér. Hvað í veröldinni er í gangi? Ef viðkomandi sem hrundi þarna niður hefði verið eitthvað verulega tæpur á því þá væri hann náttúrlega löngu dauður. Það segir sig sjálft. Það er í rauninni sama hvert litið er, menn státa af því að allt gangi svo vel og allt sé blómstrandi og allt sé svo frábært. Segið það við þá sem eiga bágt í landinu okkar í dag, segið það við þá sem eru hér að hokra og geta ekki veitt börnunum sínum það sem þau þrá mest. Segið það við þá, hættið að tala um hvað allt er frábært, bara af því að við höfum það gott núna. Ég þekki það af eigin reynslu hvernig er að lifa við það sem ríkisstjórn eftir ríkisstjórn skaffaði öryrkjum. Ég er ekki viss um að margir hér hafi staðið í þeim sporum. - Ég þarf að kíkja á klukkuna, það er nefnilega komið ljós í borðið og ég sé loksins á hana. En ég fæ að koma hérna aftur á eftir í þriðju umferð. Kæru landsmenn. Flokkur fólksins er með lausnir og ég skal segja ykkur frá hinum málunum okkar á eftir og ég bið ykkur að fylgjast vel með því. Það er alveg á hreinu. Við erum ekki af baki dottin og við gefumst aldrei upp.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Fyrir tæpum tveimur árum vorum við hér saman komin og ræddum fyrstu stefnuræðu ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, þau góðu verk í þágu samfélagsins, náttúrunnar og loftslagsins sem þar voru boðuð. Okkur fylgdu vonir og sem betur fer góðar óskir en líka efasemdir og andstaða eins og búast mátti við. Við töluðum um innviði, samgöngur, menntun, félagslegan stuðning og auðvitað heilbrigðisþjónustuna sem var í brennidepli alla kosningabaráttuna. Loftslagsvána vildum við takast á við af fullri alvöru og vera þar í fararbroddi með metnaðarfullri áætlun og myndarlegri fjármögnun. Við vildum hefja samfélagssáttmálann hátt á loft, þá sýn okkar flestra að enginn verði skilinn eftir. Við vildum endurnýja sáttmálann, sjálfan grundvöllinn að öflugu og góðu samfélagi. Þetta sögðum við þá og þetta erum við að gera. Við erum stödd í áhugaverðum kafla íslenskrar stjórnmálasögu, kafla þar sem mynduð var ríkisstjórn frá vinstri til hægri um það sameiginlega verkefni að halda utan um samfélagið okkar inn í framtíð þar sem börnin, félagslegt réttlæti og náttúran fá að njóta sín. Þegar málin eru rædd á lýðræðislegum og félagslegum grunni, þegar við hlustum og færum fram rök, sýnum því skilning að í hverju máli eru uppi mörg og oft andstæð sjónarmið, má búast við farsælli niðurstöðu og sátt sem miðar að betra samfélagi. Við viljum vinna öðruvísi, takast á af heilindum og leita lausna sem duga. Þegar þetta tekst farnast okkur best. Öfgar og hræðsluáróður, hálfsannleikur og lygar, hatur og kvenfyrirlitning hefur sett svip sinn á stjórnmál víða um lönd og þeirra illu strauma gætir nú líka á Íslandi. Því þarf að mæta af einurð og þar þurfum við öll að halda vöku okkar. Í þessu felst áskorun fyrir lýðræðislega flokka sem vilja byggja á hugsjónum um manngildi og virðingu, fjölbreytileika og kvenfrelsi. Þar viljum við vera, flest okkar raunar, og að því þarf að vinna. Ég er stolt af því að eiga sæti í ríkisstjórn undir forystu Katrínar Jakobsdóttur, formanns í hreyfingu um félagshyggju, jafnrétti og náttúruvernd, í ríkisstjórn þar sem öflugar konur fara með lykilhlutverk og fjölbreytt sjónarmið njóta stöðu og virðingar. Ég er líka stolt af því að hafa haft áhrif á stórar ákvarðanir hér í þinginu á grunni kvennasamstöðu þvert á flokka, líkt og löggjöf um sjálfsákvörðunarrétt kvenna yfir eigin líkama. Ég vil þakka fyrir samstöðu allra þeirra þingmanna sem setja kvenfrelsi á oddinn, ekki bara stundum eða þegar vel hentar heldur þegar á reynir. En mitt verkefni er heilbrigðismálin í víðum skilningi. Um þau höfum við þingmenn náð að setja skýra stefnu til ársins 2030 sem enginn flokkur greiddi atkvæði gegn. Á þeim grundvelli ætlum við að þróa heilbrigðisþjónustuna á Íslandi og nýta tíma, fjármagn og starfskrafta í þágu bættrar heilsu og betra lífs. Í stefnunni fjöllum við um forystu, mönnun, rétta þjónustu á réttum stað, áskoranir framtíðar, ábyrg þjónustukaup, gæði og öryggi, þátttöku og virka notendur. Ég hef þegar farið með mínu fólki úr ráðuneytinu í öll heilbrigðisumdæmi landsins, kynnt stefnuna og rætt hana við heilbrigðisstarfsfólk, stjórnendur, sveitarstjórnarfólk og aðra íbúa. Innleiðing er á fullri ferð og stefnunni hefur hvarvetna verið vel tekið. Þegar heilsa þjóðar er annars vegar er að mörgu að hyggja og í sumum löndum er mikilvægasta áskorunin sú að bæta aðgang fólks að hreinu vatni. Hér njótum við aftur á móti heilbrigðisþjónustu í fremstu röð en samt þarf að gera betur, fella kerfismúra, ræða saman, tryggja að samfélagið standi undir nafni sem félag sem við eigum saman, þétta net þjónustu og hlýju, heilbrigðisþjónustu sem allir geta treyst. Foreldrar, sveitarfélögin, leikskólarnir, heilsugæslan - öll vinnum við saman að því að börnunum okkar líði vel. Skólarnir, barnaverndin, frístundastarfið, námsráðgjöfin, afi og amma - öll viljum við leggja okkar af mörkum. Þess vegna er mikilvægast af öllu að vinna saman að settu marki. Forvarnir eru nefnilega ekki átaksverkefni heldur lífið sjálft, alla daga og allan daginn, með samtölum og samveru en líka því að beita ekki heift og lítilsvirðingu í samskiptum hvert við annað. Góðir landsmenn. Við höfðum kjark til að breyta lögum um þungunarrof, gera heilsugæsluna gjaldfrjálsa fyrir öryrkja og aldraða, taka upp þráðinn í friðlýsingum, hefja byggingu Landspítala, stórauka fé til heilbrigðismála, efla sálfræðiþjónustu, taka á loftslagsmálum, kynna löggjöf í þágu trans og intersex fólks, leita nýrra leiða í samningum - allt þetta og meira til þrátt fyrir flókinn félagsskap. Í þessum málum réð forysta okkar úrslitum en líka samstaða þvert á pólitískar línur. Vinstrihreyfingin – grænt framboð er afl sem þorir að setja mark sitt á samfélagið þegar tækifæri gefast. Það höfum við gert frá stofnun, jafnt í stjórn og stjórnarandstöðu, með því að setja mál á dagskrá í samfélagsumræðunni, í sveitarfélögum úti um land, í borgarstjórn og hér á Alþingi. Kvenfrelsi, félagslegt réttlæti, friðarstefna og umhverfisáherslur eiga alls staðar erindi, hafa átt erindi og munu hafa um langa framtíð. Þetta er okkar erindi við samtímann og það erindi er brýnt. - Góðar stundir.
Herra forseti. Góðir Íslendingar. Stefnuræða forsætisráðherra við upphaf nýs þings sætir jafnan tíðindum og verðskuldar ítarlega umræðu. Giska vel var ræðan flutt en e.t.v. vekur meiri athygli sumt sem ósagt var látið en það sem fram kom. Þetta á sérstaklega við í utanríkis- og varnarmálum. Vaxandi áhugi bandarískra stjórnvalda á Íslandi og norðurslóðum birtist ljóslega í komu utanríkisráðherra og varaforseta Bandaríkjanna hingað til lands á þessu ári. Þá gætir umtalsverðs áhuga af hálfu ýmissa fleiri áhrifamikilla ríkja. Má í því sambandi geta kínverskra stjórnvalda sem nýlega hafa kynnt samstarfsverkefnið Belti og braut. Fram hefur komið að afstaða ríkisstjórnarinnar til hins kínverska frumkvæðis virðist leika á tveimur tungum. Athygli vekur að forsætisráðherra notaði ekki stefnuræðu sína til að skýra stefnu ríkisstjórnar sinnar til þessa málefnis. Samstarf okkar við Bandaríkin á sér langa og merka sögu. Varnarsamningurinn frá 1951 er einstakur og gegnir þýðingarmiklu hlutverki. Ég tel aukinn áhuga Bandaríkjastjórnar á Íslandi mikilvægan enda er reynslan af samskiptum okkar við stórveldið vestan Atlantsála góð í alla staði. Ákvörðun Alþingis í mars 1949 um stofnaðild að Atlantshafsbandalaginu er einhver hin mikilvægasta í sögu lýðveldisins og skipaði Íslandi í hóp vestrænna lýðræðisríkja og tryggði varnir landsins á viðsjárverðum tímum. Herra forseti. Íslenska þjóðin eldist eins og á við um nágrannaþjóðirnar. Fjölgun aldraðra á komandi árum liggur fyrir í lýðfræðilegum gögnum og spám. Miðflokkurinn vill að eldri borgarar hafi tök á að lifa mannsæmandi lífi. Miðflokkurinn leggur áherslu á að fast verði tekið á skerðingum bóta vegna greiðslna úr lífeyrissjóðum. Þessar skerðingar eru fallnar til að grafa undan tiltrú á lífeyriskerfinu og skilur aldrað láglaunafólk eftir jafnsett og fólk sem ekkert hefur greitt í lífeyrissjóð á starfsaldri. Miðflokkurinn vill að öldruðum sé gert kleift að búa á heimilum sínum sem lengst og til þess þarf að efla heimaþjónustu við aldraða. Jafnframt þurfa að vera fyrir hendi viðunandi húsnæðisúrræði þegar slíks er ekki lengur kostur þrátt fyrir stuðning heima fyrir. Miðflokkurinn telur brýnt að gangast fyrir átaki til að reisa hjúkrunarheimili fyrir aldraða sem mæti þeirri þörf sem fyrir hendi er á hverjum tíma. Aldraðir sem skilað hafa ævistarfi sínu eiga skilið að búa við góð kjör og öryggi. Hæstv. forsætisráðherra vék að þriðja orkupakka Evrópusambandsins í ræðu sinni. Þriðji orkupakkinn er því til sannindamerkis að full ástæða er til að standa vörð um fullveldi þjóðarinnar og óskorað forræði hennar yfir mikilvægum orkuauðlindum sínum. Þetta lagði Miðflokkurinn sig fram um að gera enda samþykkir flokkurinn hvorki afsal á fullveldi Íslendinga yfir orkuauðlindinni né fyrirsjáanlega hækkun á raforkuverði hér á landi. Öllum má ljóst vera að opinn aðgangur Íslendinga að erlendum mörkuðum fyrir fiskafurðir sínar átti stærstan hlut í að þjóðin braust úr örbirgð til bjargálna og síðar ríkidæmis. Staðið var gegn kröfu um aðgang að fiskveiðiauðlindinni við gerð samningsins um Evrópska efnahagssvæðið en nú stöndum við frammi fyrir kröfu sem snýr að orkuauðlindum. Miðflokkurinn mun áfram standa fast á hagsmunum þjóðarinnar í þessu efni. Þar með erum við komin að hinni lýðræðislegu umræðu í frjálsu samfélagi eins og hæstv. forsætisráðherra víkur að í ræðu sinni. Ekkert er eðlilegra en að deilt sé um hugmyndir og leiðir að markmiðum. Aðalatriðið er að umræðan sé reist á málefnalegum forsendum. Frjálsar umræður og heilbrigð skoðanaskipti eru grundvöllur framþróunar og framfara. Um þetta fjallar öðrum betur breski heimspekingurinn og hagfræðingurinn John Stuart Mill í öndvegisriti sínu Frelsinu sem fyrst kom út 1859. Annar kafli ritsins fjallar um hugsunarfrelsi og málfrelsi. Mill segir að andlega fjörug þjóð hafi aldrei dafnað við andlega kúgun og muni aldrei gera. Í formála ritsins í útgáfu Hins íslenska bókmenntafélags kemur fram að Jón forseti hafði lesið Frelsið í danskri þýðingu og þótt mikið til koma. Gleymum ekki því að málfrelsið er hornsteinn allra annarra mannréttinda sem okkur þykir sjálfsagt að fólki séu tryggð. Herra forseti. Það mega teljast mikil forréttindi að vera Íslendingur. Ungar og upprennandi kynslóðir standa í senn frammi fyrir miklum áskorunum en um leið miklum tækifærum. Framtíðin er undir því komin að rétt og skynsamlega sé haldið á málum í okkar fagra og gjöfula landi. - Góðar stundir.
Herra forseti. Kæru landsmenn. Við eigum bara eitt líf. Á meðan á því stendur er það okkar að gera sem best úr því, nýta styrkleika okkar en leita aðstoðar vegna veikleika ef einhverjir eru. Þegar á reynir erum við merkilega samstiga. Þessa dagana er hið árlega átak Á allra vörum í gangi og að þessu sinni snýr það að þjóðarátakinu Eitt líf sem er mögnuð barátta fjölskyldu Einars Darra sem lést aðeins 18 ára gamall vegna lyfjaeitrunar. Hann hafði ekki átt sér neina sögu um misnotkun á lyfseðilsskyldum lyfjum eða fíkniefnum og því kom andlát hans fjölskyldu og vinum algerlega í opna skjöldu. En örlög Einars Darra eru ekki einsdæmi. Á síðasta ári létust 39 einstaklingar vegna lyfja- eða fíkniefnanotkunar og í ágúst sl. voru andlátin orðin 23 sem eru til rannsóknar. Það er staðreynd að neysla hérlendis á tauga- og geðlyfjum er töluvert meiri en í nágrannaríkjum okkar og erum við hér að tala um þau lyf sem er ávísað af læknum en ekki þau sem flutt eru inn ólöglega. Sem dæmi nota 10% allra barna og unglinga geðlyf að staðaldri. Í fyrra jókst neysla 10–14 ára barna á ávísuðum svefnlyfjum um rúm 20% og eru nú 670 börn sem nota slík lyf að staðaldri. Tíunda hvert barn á sama aldri fékk ávísað örvandi lyfi og er það fjölgun um 14% og það eru þrefalt fleiri en í Svíþjóð sem næst okkur kemur af Norðurlöndunum. Ef við tökum svo fullorðna með í reikninginn þá notum við Íslendingar 30% meira af þessum lyfjum en Svíar. Herra forseti. Hvers vegna er þetta svona? Er þetta eitthvert náttúrulögmál á Íslandi? Í skýrslu velferðarráðuneytis frá síðasta ári segir að gera megi ráð fyrir að þróun samfélags og heilbrigðiskerfis á síðastliðnum áratugum eigi þátt í að skapa væntingar og menningu sem lítur á lyf sem lausn margra vandamála og leitt hefur til mikillar aukningar í notkun þeirra. Með öðrum orðum, við bjuggum til þetta ástand. Við bjuggum til það ástand að betra sé að gefa lyf en að eiga samtal við fagaðila í von um betri líðan. Sálfræðitíminn kostar enn 17.000 kr. á meðan örvandi og slævandi lyf ganga kaupum og sölum á skólalóðum og á netinu. Ekki misskilja mig. Lyf eru nauðsynleg en notkun okkar á þeim er að mínu mati óeðlilega mikil. Ný rannsókn meðal grunnskólanema sýnir að þættir eins og góð andleg líðan, að foreldrar viti hvar börn þeirra eru á laugardagskvöldum, samverutími fjölskyldu, tómstundaþátttaka o.fl. fara þverrandi. Það er líka manngert ástand sem hefur bein áhrif á líðan ungmenna og við getum brugðist við, t.d. með því sem við í Samfylkingunni höfum talað fyrir lengi og tekið undir með verkalýðshreyfingunni, sem er stytting vinnuvikunnar. Stjórnvöld hafa svarað þeirri kröfu með því að launþegar afsali sér matar- og kaffitímum í skiptum fyrir styttingu vinnuviku, sem er óásættanlegt á sama tíma og reynslan af styttingu vinnuviku sýnir að framleiðni eykst sem og starfsánægja og almenn vellíðan. Ánægt fullorðið fólk verður svo aftur að betri foreldrum og uppalendum. Foreldrar sem hafa meiri tíma með börnum sínum veita meira aðhald. Herra forseti. Á vorþingi 2018 ræddum við um vímuefnameðferðir ungmenna sem þá þótti óverjandi að væru inni á Vogi vegna samskipta barna við eldri fíkla. Það kom fram í ræðu og riti hæstv. heilbrigðisráðherra, m.a. í febrúar sl., að Landspítalinn myndi innan sex mánaða taka við vímuefnameðferðum þessa hóps. Í samtali mínu við fulltrúa Landspítala í morgun kom í ljós að það var víst aldrei ætlunin, a.m.k. var Landspítala aldrei tilkynnt um það. Þeirra var að taka á móti einu til þremur börnum af Stuðlum sem ættu við hvað bráðastan heilsufarsvanda að etja vegna fráhvarfa. Fram kom í máli hæstv. ráðherra að það þyrfti bara að breyta húsnæði og ráða mannskap og þá yrði þetta keyrt í gang. Ekkert slíkt hefur hins vegar átt sér stað né virðist í bígerð. Deild var lokað á geðsviði í sumar í sparnaðarskyni og vegna manneklu, en ekkert bólar á boðaðri meðferðardeild fyrir ungmenni, en í fyrra innrituðust 581 einstaklingur undir 30 ára aldri í fyrstu meðferð á Vogi, þar af 70 undir 20 ára aldri. Hann Einar Darri átti bara eitt líf rétt eins og við hin, en við getum ekki sem samfélag látið þetta ganga svona lengur. Loforð um breytingar verður að efna. Þar skora ég á stjórnvöld að gera miklu betur.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Við stefnuræðu forsætisráðherra gefst þingmönnum kostur á að ræða stöðu þjóðmálanna. Það er nauðsynlegt og ekki síður hollt fyrir okkur sem hér sitjum að fá reglulega tækifæri til uppbyggilegrar umræðu sem á að vera málefnaleg og hófstillt, byggð á rökum og staðreyndum, ekki upphrópunum eða stóryrðum. Pólitískar skylmingar eru sjálfsagður hluti af stjórnmálabaráttunni og oft hefur verið tekist hart á enda nauðsynlegt og eðlilegt en á síðustu árum hefur yfirbragðið hins vegar breyst til hins verra. Stóryrði eru látin falla, brigsl og svigurmæli iðulega notuð til að koma höggi á pólitíska andstæðinga. Þvílík orðræða hér í þingsal er ekki í miklum tengslum við daglegt líf almennings. Henni fylgir að almenningur á æ erfiðara með að koma auga á hin augljósu tengsl sem eiga að vera milli orða og athafna kjörinna fulltrúa annars vegar og hagsmuna heimilanna í landinu hins vegar. Við ættum að reyna að temja okkur það að bera meiri virðingu fyrir ólíkum sjónarmiðum og rýna til gagns andstæðar skoðanir í stað þess að væna þá sem eru á öndverðum meiði um annarlegar hvatir. Uppbyggjandi og áhugaverð umræða er til muna frekar til þess fallin að auka traust þjóðarinnar á þessari mikilvægu og merku stofnun sem Alþingi okkar Íslendinga er. Góðir landsmenn. Einhver ykkar hafa kannski heyrt af því að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins hélt í fundarferð í vor þar sem við heimsóttum um 50 bæjarfélög. Á þeim fundum gafst kærkomið tækifæri til að heyra milliliðalaust hvað brennur á fólki. Þetta voru uppbyggilegir og góðir fundir sem drógu vel fram þá bjartsýni og þann framfarahug sem býr með fólkinu í landinu, fólki sem vill nýta þau tækifæri sem blasa við vítt og breitt um allt Ísland. Á þessum fundum var m.a. rætt um hvað ríkisvaldið ætti að gera og hvað ekki þjóðinni til heilla. Um hlutverk stjórnvalda mátti iðulega heyra að þau ættu helst að einbeita sér að einu meginverkefni, að leggja ekki stein í götu fólks og fyrirtækja í landinu. Og ég deili skoðunum með þeim sem hafa þessa sýn til lífsins og tækifæranna sem það býður því að í fólkinu býr framtíðin. Þar býr krafturinn, þannig hefur það alltaf verið og þannig mun það alltaf vera. Eitt af stærstu verkefnum stjórnvalda er að stuðla að einföldu og skilvirku regluverki. Í samstarfssáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er kveðið á um átak í einföldun regluverks í þágu atvinnulífs og almennings. Í atvinnuvegaráðuneytinu höfum við hæstv. ferðamála,- iðnaðar- og nýsköpunarráðherra sett slíka vinnu í forgang og lagt fyrir ríkisstjórn tímasetta aðgerðaáætlun um einföldun regluverks. Þar er að finna fjölmörg verkefni en 1. áfangi þeirrar áætlunar sem heyrir undir mig mun koma fram innan nokkurra vikna. Við ætlum að endurskoða leyfisveitingar, einfalda stjórnsýslu og endurmeta hlutverk og nauðsyn nefnda sem heyra undir ráðuneytið. Við tökum til heildarendurskoðunar eftirlitsreglur sem heyra undir ráðuneytið með það að markmiði að einfalda og lágmarka nauðsynlega reglubyrði. Við ætlum að spyrja grundvallarspurninga um hlutverk stjórnvalda. Við munum leggja áherslu á útvistun verkefna og höfnum aldagömlum hugmyndum um að opinberar stofnanir og fyrirtæki séu bundin af því að eiga lögheimili í steinsteypu í Reykjavík. En um leið göngum við úr skugga um að fjármunum íslenskra skattgreiðenda, fyrirtækja og almennra launamanna, kennara, skrifstofufólks, sjómanna, bænda og annarra launþega sé vel varið. Ég er sannfærður um að afrakstur þessarar vinnu verði öflugri og einfaldari stjórnsýsla til hagsbóta fyrir almenning og atvinnulíf. Allir munu njóta góðs af, almenningur og fyrirtæki, ríkissjóður og sveitarfélögin. Um leið ætlum við að standa við þá meginskyldu stjórnvalda að gæta að samkeppnishæfni þjóðarinnar, tryggja að íslensk fyrirtæki og launafólk verði ekki undir í harðri alþjóðlegri samkeppni. Þannig tryggjum við hagsmuni þjóðarinnar allrar til lengri tíma. - Góðar stundir.
Kæra þjóð. Kæra þing. „Við sem byggjum Ísland viljum skapa réttlátt samfélag þar sem allir sitja við sama borð. Ólíkur uppruni okkar auðgar heildina og saman berum við ábyrgð á arfi kynslóðanna, landi og sögu, náttúru, tungu og menningu. Ísland er frjálst og fullvalda ríki með frelsi, jafnrétti, lýðræði og mannréttindi að hornsteinum. Stjórnvöld skulu vinna að velferð íbúa landsins, efla menningu þeirra og virða margbreytileika mannlífs, lands og lífríkis. Við viljum efla friðsæld, öryggi, heill og hamingju á meðal okkar og komandi kynslóða. Við einsetjum okkur að vinna með öðrum þjóðum að friði og virðingu fyrir jörðinni og öllu mannkyni. Í þessu ljósi setjum við okkur nýja stjórnarskrá, æðstu lög landsins, sem öllum ber að virða.“ Svo hljóða aðfaraorð að frumvarpi stjórnlagaráðs að stjórnarskipunarlögum sem þjóðin samþykkti að skyldi liggja til grundvallar nýrri stjórnarskrá fyrir Ísland. Frumvarpið varð til vegna þess trúnaðarbrests sem varð milli þings og þjóðar í kjölfar bankahrunsins. Þá vöknuðu margir upp við vondan draum og sáu að stjórnmálamenn höfðu ekki farið vel með það umboð sem þeim hafði verið veitt til að starfa í þágu þjóðarinnar. Traust á stofnunum samfélagsins hrundi og sumar þeirra hafa ekki enn beðið þess bætur. Ein þessara stofnana er Alþingi, löggjafi Íslands, sem hafði, og hefur enn, það hlutverk að innleiða nýja stjórnarskrá, nýjan samfélagssáttmála, æðstu lög landsins sem öllum ber að virða. Kæru áheyrendur. Flokkarnir sem mynda ríkisstjórn Íslands í dag hafa haft mislangan tíma til að tryggja að farið verði að vilja þjóðarinnar um innleiðingu nýrrar stjórnarskrár en allir hafa þeir haft tækifæri til þess. Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn völdu að stinga stjórnarskránni ofan í skúffu þegar þeir tóku við stjórnartaumunum árið 2013. Vinstrihreyfingin – grænt framboð valdi svo árið 2017 að mynda ríkisstjórn með þessum flokkum sem hafa sýnt það í verki að þeir standa í vegi fyrir kröfu þjóðarinnar um nýjan samfélagssáttmála. Og því miður er staðan sú árið 2019 að meiri hluta þessa þings finnst ásættanlegt að geyma nýju stjórnarskrána áfram ofan í skúffu og semja frekar sín á milli um einstök ákvæði frumvarpsins. Í besta falli lýsir þessi nálgun grundvallarmisskilningi á eðli stjórnarskrárinnar sem samfélagssáttmála og þjóðinni sem stjórnarskrárgjafanum sem setur okkur, löggjafanum, leikreglur lýðræðisins. Í versta falli lýsir hún sjö ára djúpstæðri andstöðu valdhafa við lýðræðið og mikilli óvirðingu þingsins gagnvart því umboði sem þjóðin veitir því. Kæra þjóð. Rétt eins og forseti Íslands, Guðni Th. Jóhannesson, tel ég að öflugt samfélag einkennist af bjartsýni frekar en biturð og beiskju, og hugrekki umfram ólund og ótta við hið óþekkta. Það er engin biturð eða beiskja fólgin í gagnrýni minni á tregðu valdhafa til að innleiða nýja stjórnarskrá heldur er henni ætlað að vera þeim hvatning til að sýna hugrekki og þor til að breyta ríkjandi valdakerfi til hins betra, í þágu lands og þjóðar. Vissulega þarf hugrekki til að takmarka sitt eigið vald. Það þarf þor til að standa með vilja þjóðarinnar þegar hann stangast á við eigin hagsmuni og það þarf bjartsýni til þess að takast á við þær breytingar sem ný stjórnarskrá hefur í för með sér, bjartsýni og bjargfasta trú á að þjóðin viti best hvernig landinu skal stjórnað og hvernig takast skuli á við nýja tíma í síbreytilegum heimi. Við Píratar vitum nefnilega að Alþingi mun ekki endurheimta traust þjóðarinnar fyrr en Alþingi virðir vilja þjóðarinnar. Við sjáum að það er borin von að halda að hægt sé að efla virðingu fyrir þinginu með því að sussa á gagnrýnisraddir og sópa óþægilegum staðreyndum undir teppið. Það viðhorf forsætisnefndar Alþingis að það rýri traust til Alþingis að þingmenn tali opinskátt um spillingu í sínum röðum á sama tíma og hún leggur blessun sína yfir að þingmenn nýti sér almannafé til að sækja afmæli og jarðarfarir er úrelt viðhorf og mun senn heyra sögunni til. Ég er einkar bjartsýn á að sú spá mín rætist. Kæra landsfólk. Á síðasta löggjafarþingi lögðum við Píratar fram frumvarp stjórnlagaráðs í þeirri mynd sem þingið skildi við það áður en því var stungið ofan í skúffu fyrir kosningar 2013. Við buðum öllum flokkum sem sæti eiga á Alþingi að flytja það með okkur en höfðum ekki erindi sem erfiði það sinnið en ég er reyndar bjartsýn á að fleiri flokkar leggi nafn sitt við frumvarpið á þessu þingi. Þótt sumum flokkum finnist erfitt að jafna atkvæðavægið á landsvísu er það besta lýðræðið að allt landsfólk hafi sama vægi í lýðræðislegum kosningum. Og þótt sumum flokkum finnist erfitt að gefa almenningi rétt til þess að kalla eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um lög sem þingið samþykkir er lýðræðislegt og rétt að efla aðkomu almennings að ákvarðanatöku um samfélag sitt. Og þótt sumum flokkum finnist erfitt að tryggja eignarrétt þjóðarinnar yfir auðlindum sínum í stjórnarskrá eiga þeir ekki auðlindirnar og verða á endanum að sætta sig við það. Og þótt sumum flokkum þyki sjálfsagt að þeir makki sín á milli um stjórnarskrána verða þeir á endanum að sætta sig við að þannig á það ekki að vera. Þjóðin er eini raunverulegi og lýðræðislegi stjórnarskrárgjafinn og þjóðin hefur þegar gefið okkur nýja stjórnarskrá. Það er kominn tími til að sætta sig við - nei, það er kominn tími til að fagna því, þakka fyrir þá góðu gjöf og taka hana í notkun.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Við viljum öll að Ísland sé í fremstu röð og að samkeppnishæfni menntakerfisins og atvinnulífsins sé þannig að unga fólkið okkar hafi aðgengi í bestu skólum veraldar og að atvinnulífið okkar búi við þannig rekstrarskilyrði að það nái árangri á heimsvísu. Góðir landsmenn. Í upphafi kjörtímabilsins boðaði ríkisstjórnin stórsókn í menntamálum. Ljóst var að ýmsar áskoranir biðu okkar á því sviði en sú allra stærsta sneri að mikilvægasta starfi samfélagsins, því sem leggur grunninn að öllum öðrum störfum, sjálfu kennarastarfinu. Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar er afar skýr í þessum efnum. Fram kemur að mikilvægt sé að stuðla að viðurkenningu á störfum kennara. Jafnframt kemur fram að bregðast þurfi við yfirvofandi kennaraþörf. Stjórnvöld hafa ásamt lykilfólki í menntamálum og atvinnulífinu unnið að því að mæta þessari áskorun og fyrr á árinu kynntum við tillögur og hrintum þeim í framkvæmd. Árangurinn hefur ekki látið á sér standa og það er mikið fagnaðarefni. Afar ánægjulegt að umsóknum um grunnnám í grunnskólakennarafræðum við Háskóla Íslands fjölgaði um 45%. Gaman er líka frá því að segja fleiri karlar sóttu um grunnskólakennaranám í Háskóla Íslands en í fyrra og þrefalt fleiri í nám í leikskólakennarafræðum. Þetta er frábær þróun, góðir landsmenn. Verkefnin á komandi þingvetri snúa m.a. að því að efla starfsnám í landinu, róttækum kerfisbreytingum á Lánasjóði íslenskra námsmanna, aðgerðum á fjölmiðlamarkaði, því að hrinda í framkvæmd þingsályktun um að efla íslensku á öllum sviðum samfélagsins og mótun nýrrar menntastefnu. Markmið nýrrar menntastefnu er einfalt, það er að íslenska menntakerfið verði framúrskarandi. Í fjárlagafrumvarpinu er 36 milljörðum varið til framhaldsskólastigsins og sérstakt áherslumál verður að efla starfsnám í landinu. Því erum við að forgangsraða tíma og fjármunum í það verðuga verkefni. Við höfum séð aukningu í tækni- og starfsnám og sérstaklega ánægjulegt var að sjá aukningu hjá Tækniskóla Íslands um 32%. Fyrirhugaðar eru róttækar breytingar á Lánasjóði íslenskra námsmanna sem fela í sér 30% niðurfellingu á lánum ásamt sérstökum stuðningi fyrir barnafólk. Um er að ræða mestu breytingar sem hafa verið gerðar á lánasjóðnum í 30 ár. Tímamót eru að eiga sér stað, ágætu landsmenn. Ég vil taka fram að að þessari vinnu kemur fjöldi fólks og vil ég þakka stúdentum sérstaklega afar gott og uppbyggilegt samstarf. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að styðja eigi betur við rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla. Ég hef unnið að metnaðarfullu frumvarpi í þá veru ásamt því að vinna að því með fjármála- og efnahagsráðherra að samræma skattlagningu á auglýsingum milli innlendra aðila og alþjóðlegra efnisveita eins og Google og Facebook. Ljóst er að rekstrarumhverfið er erfitt og við viljum öll hafa öfluga fjölmiðla á Íslandi, bæði ríkisútvarp og einkarekna fjölmiðla. Góðir landsmenn. Á vorþingi var samþykkt þingsályktun í 22 liðum um að efla stöðu íslenskunnar á öllum sviðum samfélagsins. Sumarið hefur farið í að útfæra aðgerðaáætlunina og verður sérstaklega ánægjulegt að kynna hana á degi íslenskrar tungu 16. nóvember nk. Tungumálið forsenda hugsunar og án þess verður engin hugsun til. Án góðrar þekkingar á tungumálinu komum við hugmyndum okkar ekki í orð, hættum að fá nýjar hugmyndir og drögum úr færni okkar til að hafa áhrif. Af því má leiða að lestur sé ein mikilvægasta breytan í skapandi hugsun. Þess vegna eigum við að gera allt sem við getum til að tryggja læsi allra barna sem grundvallarforsendu fyrir jöfnum tækifærum. Við erum stöðugt að vinna að framgangi íslenskunnar og erum að ráðast í framkvæmdir við Hús íslenskunnar og vinna að því að fá handritin heim sem eru ein merkustu menningarverðmæti þjóðarinnar. Góðir landsmenn. Við berum öll ábyrgð á því að auka samkeppnishæfni þjóðarinnar og sem mun á næstu áratugum ráðast af hæfni og færni fólksins. Þess vegna erum við að fjárfesta í fólki og færni þess. Mig langar að lokum, góðir landsmenn, að vitna í John Stuart Mill heimspeking og brýna okkur öll í því að sinna þessari speki en þar segir: „Öll efling menntunar stuðlar að jöfnuði því að menntunin selur alla undir sömu áhrif og veitir þeim aðgang að sama sjóði þekkingar og skoðana.“ Ég þakka áheyrnina. - Góðar stundir.
Herra forseti. Góðir landsmenn. Alþingi kemur saman að nýju eftir starfsár sem var á margan hátt sögulegt og erfitt fyrir ásýnd og virðingu Alþingis. Ekki þarf að draga neina fjöður yfir að hér er ég að tala um Klaustursmálið og önnur mál sem komu til kasta siðanefndar Alþingis - en ekki síður umræður, eða ætti ég frekar að segja endalaust þvarg og rugl, um þriðja orkupakkann. Í þessum málum tókst þingmönnum að sýna á sér hlið sem kastar rýrð á þau mikilvægu störf sem hér eru unnin og grafa um leið undan nauðsynlegu trausti til Alþingis. Við landsmönnum blasti hryggðarmynd sem enginn á að sætta sig við, hvorki ég né þú. Við skulum ekki taka undir það sem Súkkat söng svo eftirminnilega. Það er vont, það er vont en það venst, vont en það venst. Herra forseti. Ég hlýddi á þrjár ræður í tilefni af þingsetningunni í gær og með leyfi forseta ætla ég að vitna til þeirra. Björg Magnúsdóttir sagði í ræðu sinni á hugvekju Siðmenntar: „Ættum við, sem land, að spyrja okkur að því hvernig áhrif við viljum hafa á heiminn, hvað við getum gefið heiminum - í stað þess að pæla í því hvað heimurinn getur gefið okkur?“ Kristinn Ágúst Friðfinnsson rifjaði upp í predikun í Dómkirkjunni viðtal við Stein Steinarr þar sem hann sagði að honum þætti stundum að hann væri í kaupstaðarferð en væri búinn að gleyma hvað hann ætti að kaupa. Kristinn hvatti okkur þingmenn til að rifja upp hvað það var nú aftur sem við áttum að kaupa í okkar kaupstaðarferð sem við erum að hefja núna í haust. Forseti Íslands sagði í þessum sal: „Óvissa er í raun annað orð yfir framtíð. Satt er það að varkárni er góðra gjalda verð. Við megum varast þá andvaralausu og þá kærulausu, það sanna dæmin, en við megum líka varast þá kvíðafullu, þá hræddu og þá reiðu. Þær stundir geta einmitt komið að við höfum ekkert að óttast nema þá óttaslegnu.“ Góðir landsmenn. Það er gott að fá svona áminningar og rétt að taka mark á þeim þegar við hefjum störf á nýju þingi. Rifjum upp hvaða erindi við eigum í pólitík. Við skulum takast á um markmið og leiðir en gætum þess að haga okkur eins og siðuðu fólki sæmir. Við skulum hugsa um þjóðarhag en við skulum ekki sinna eigin hégóma. Mér er þess vegna hollt að minna mig á það að í kjarna sínum er Viðreisn frjálslyndur, alþjóðlega sinnaður flokkur sem byggir stefnu sína og störf á jafnrétti og hugmyndafræði frjálslyndis og vill þannig skapa réttlátt samfélag þar sem almannahagsmunir ganga framar sérhagsmunum og allir einstaklingar, heimili og fyrirtæki, njóta jafnræðis. Herra forseti. Góðir landsmenn. Við í Viðreisn erum staðráðin í því að koma í veg fyrir að annað textabrot úr smiðju Súkkats verði að veruleika. Jú, það er vont, það er vont og það versnar, vont og það versnar, versnar og versnar, versnar og versnar.
Virðulegur forseti. Hæstv. landsmenn. Enn einu sinni eru ráðamenn að sannfæra launafólk, öryrkja og eldri borgara þessa lands um að svart sé hvítt og hvítt sé svart. Fjárlögin eru í boði Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna og bera þess merki að þau eru ekki fyrir þá sem verst hafa það hér á landi heldur fyrir þá sem hafa það best. Skattalækkanir sem boðaðar eru í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2020–2021, með nýju skattþrepi, eru ekki fyrir þá verst settu. Ávinningurinn af nýja þrepinu er að mestu tekinn til baka með lækkun persónuafsláttar og því er lækkunin ekki fyrir lífeyrisþega eða láglaunafólk heldur fyrir hátekjufólk. Þessi ríkisstjórn ætlar að rétta þeim verst settu í okkar samfélagi 10.000 kr. með vinstri hendinni í anda vinstri stefnu, en taka til baka 20.000 kr. með þeirri hægri í anda hægri stefnu og einnig að færa mismuninn til þeirra tekjuhæstu. Þeir sem eru með milljón krónur eða meira í laun fá hagnaðinn af því sem tekið verður frá þeim tekjulægstu. Það mun renna í breiða og djúpa vasa þeirra tekjuhæstu í boði ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna. Ef rétt væri gefið ætti persónuafsláttur að hækka það mikið að lægstu laun og lífeyrislaun væru nú þegar skattlaus. Þá væri ríkisstjórnin að færast nær því að hætta að skatta sárafátækt. Þá ætti strax að setja á hátekjuskatt og afnema persónuafslátt af hátekjufólki því að þeir tekjuhæstu hafa ekki þörf fyrir persónuafslátt. Ef þessi ríkisstjórn og fyrri ríkisstjórnir hefðu staðið við hækkanir á persónuafslætti og lífeyrislaunum frá Tryggingastofnun ríkisins, frá því að tekin var upp staðgreiðsla skatta 1988, væru launin yfir 300.000 kr., skatta- og skerðingarlaust, í dag en ekki rúmlega 200.000 kr. sem er sú hungurlús sem mörgum eldri borgurum og veiku fólki er boðið í dag til að reyna að lifa á. Virðulegur forseti. Hæstv. landsmenn. Nú í vor náðust lífskjarasamningar á almennum vinnumarkaði og komu stjórnvöld að gerð þess samnings. En auðvitað eru þeir sem verst hafa það í þeirra boði skildir eftir. Enn og aftur eru það eldri borgarar og öryrkjar á lífeyrislaunum frá Tryggingastofnun ríkisins. Allt of mörg börn búa við fátækt á Íslandi í dag og það er okkur öllum hér inni til háborinnar skammar. Ég er miður mín yfir því að við sem búum í þessu auðuga og gjöfula landi skulum leyfa okkur að láta þúsundir barna lifa í fátækt og því miður einnig í sárafátækt. Hvers vegna mismunum við veiku fólki? Hvers vegna erum við með styrki fyrir veikt fólk en látum það ekki vita af þeim? Erum við með styrkjakerfi fyrir veikt fólk til að sýnast? Og ef ekki: Hvers vegna vita þeir sem nauðsynlega þurfa á styrkjum að halda ekki af þeim? Hvers vegna? Hvers vegna er verið að reka kerfi fyrir veikt fólk í okkar heilbrigðiskerfi þannig að þau virka ekki lengur? Fjölgun öryrkja er mýta. Því miður á nú að fjölga þeim stórlega með því að ráðast á það sem dregið hefur úr fjölgun öryrkja, þ.e. sjúkraþjálfun. Enn á að hrista upp það kerfi sem virkar. Hækkun barnabóta og hækkun skerðingarmarka þeirra dugar engan veginn til. Á barnafólki skella hækkanir á ýmsum gjöldum úr öllum áttum, t.d. fasteignagjöldum, bifreiðagjöldum, sóknargjöldum, útvarpsgjöldum, sorpeyðingargjöldum og fleiri gjöldum og sköttum. Það eru gjöld sem ekki bara éta upp þann litla ávinning sem boðaður er í fjárlagafrumvarpinu heldur valda því að þeir verst stöddu verða að herða fastar sultarólina. Virðulegur forseti. Hæstv. landsmenn. Hvað er að hjá ríkisstjórn eftir ríkisstjórn sem nærir þá auðugu á kostnað þeirra sem verst hafa það hér á landi? Fólk sem á ekki til hnífs og skeiðar býr einnig á leigumarkaði við óheyrilega háan leigukostnað með tilheyrandi óöryggi. Flokkur fólksins berst gegn fátækt. Það að verið sé að búa til fátæktarvíti fyrir þá sem verst hafa það hér á landi, að þeir verst settu í okkar þjóðfélagi megi líða nauð og þeir ríku fái meiri og meiri auð - við sættum okkur ekki við það.
Forseti. Góðir landsmenn. Það væri kannski að bera í bakkafullan lækinn að bætast í þann hóp ræðumanna sem gerir loftslagsmálin að umtalsefni hér í kvöld ef þau væru ekki jafn mikilvæg og raun ber vitni. Bakkafullir lækir eru líka táknrænir fyrir þá hlýnun heimsins sem maðurinn virðist loksins farinn að átta sig á að verði að sporna við. Og líkt og lækir, bakkafullir sem aðrir, renna saman við aðra svo léttleikandi hjalið verður að beljandi krafti þurfum við öll að taka höndum saman til að mynda þann kraft sem þarf til að berjast gegn hamfarahlýnun. Til þess að svo megi verða þurfum við öll að taka höndum saman. Skiptir þá engu hvar í flokki við stöndum. Það eina sem skiptir máli er að viðurkenna vandann og vera tilbúin að taka á honum. Afneitunin er í þessu sem öðru eyðandi afl sem eitrar út frá sér og þeim sem afneita loftslagsbreytingum af mannavöldum á ekki að sýna neina meðvirkni. Við þurfum að endurhugsa alla okkar pólitík, hún á öll að vera hugsuð út frá loftslagsmálum. Hvernig byggjum við upp kolefnishlutlaust samfélag? Það er verkefnið. Matvælaframleiðsluna þarf að hugsa út frá því, innflutning okkar, neyslu hvers og eins, hvernig við færumst á milli staða, ferðaþjónustuna, almennan iðnað, lítil og meðalstór fyrirtæki, orkukerfið. Við getum ekki lengur leyft okkur að hugsa fyrst og fremst um það hve margar krónur og aura við fáum fyrir þá orku sem auðlindir okkar gefa okkur. Hvernig hún nýtist í baráttunni gegn hlýnun jarðar er aðalmálið. Hvert er kolefnissporið frá framleiðslu orku að framleiddri vöru? Svarið við því er það sem öllu skiptir. Höfnum gamaldags hernarðaruppbyggingu sem vinnur gegn loftslagsmarkmiðum og nýtum bankakerfið í baráttunni. Komum upp fjárfestingarbanka loftslagsins sem lánar til verkefna sem sporna gegn útblæstri þótt arðsemin sé kannski eitthvað minni en helstu kröfur kapítalismans heimta. Hamfarahlýnun á að gera okkur öll að sósíalistum ef okkur er alvara með að berjast gegn henni. Mæður og feður þessa lands, ekki gagnrýna það sem þið ekki skiljið, söng Bob Dylan fyrir 55 árum, þið hafið ekki yfir börnum ykkar að segja því að ykkar gömlu aðferðir eru úreltar og þið, stjórnmálamenn, hlýðið á kallið, ekki þvælast fyrir, og þið sem skrifið og gagnrýnið, ljúkið upp augunum því að þetta er ykkar eina tækifæri. Línan hefur verið dregin, gömlu skilin eru að hverfa, tími breytinganna er upprunninn. Tími breytinganna er upp runninn. Hví er ég að vitna í þennan gamla skrögg? Jú, tími breytinganna er upp runninn. Hlýðum kalli tímans, öll sem eitt, tökum höndum saman gegn loftslagsvánni. Það er einfaldlega ekki önnur leið til. Látum hamfarahlýnun verða orð sem sagnfræðingar framtíðarinnar þekkja sem vel heppnað nýyrði yfir nokkuð sem enginn í samtíma þeirra skilur því að barátta okkar tókst.
Herra forseti. Kæru landsmenn. Treystið eigi tignarmönnum, segir í Davíðssálmum. Þessi orð eiga vel við nú þegar orkupakki þrjú hefur verið samþykktur í andstöðu við þjóðina. Formenn stjórnarflokkanna hunsuðu vilja meiri hluta flokksmanna sinna. Þeir munu uppskera eins og þeir hafa sáð og nú þegar sjást þess merki. Í bókinni Vængjasláttur í þakrennum eftir Einar Má Guðmundsson birtist okkur myndmál um kerfið eða ríkisbáknið sem tekur burt gleðina. Þetta sjáum við í skerðingum lífeyris vegna atvinnutekna. Gleðin sem felst í atvinnuþátttöku eldra fólks og öryrkja er tekin burt. Virðing fyrir eldra fólki, kynslóðinni sem kom okkur inn í nútímann og við eigum svo margt að þakka, fer stöðugt þverrandi. Meira að segja í Sjálfstæðisflokknum er eldra fólk orðið annars flokks þar sem talað er niður til þess. Miðflokkurinn hefur frá stofnun barist fyrir betri kjörum eldri borgara og mun halda því áfram. Tvær mikilvægar heilbrigðisstéttir fagna 100 ára afmæli á þessu ári, ljósmæður og hjúkrunarfræðingar. Það tók ljósmæður fjögur ár að fá greidd laun fyrir vinnu í verkfalli. Kjarasamningar þessara stétta eru nú lausir og vonandi verður viðmót ríkisins betra í þeirra garð. Viðvarandi skortur hjúkrunarfræðinga er alvarlegt vandamál sem verður að leysa. Það gerist ekki með hroka samninganefndar ríkisins. Góð heilbrigðisþjónusta byggist á mannauði, ekki steinsteypu á röngum stað. Ríkisstjórnin hefur frá upphafi verið áhugalaus um landbúnaðinn. Stjórnvöld eiga að gæta hagsmuna landbúnaðarins rétt eins og þau gæta hagsmuna sjávarútvegs. Allar þjóðir styðja við sinn landbúnað. Hæstv. landbúnaðarráðherra minntist ekki einu orði á bændur í sinni ræðu eða kjör þeirra og heldur ekki á þriggja ára gamla lambahryggi frá Nýja-Sjálandi. Fjárlagafrumvarpið boðar nýtt skattþrep á lægstu tekjur. Miðflokkurinn fagnar öllum skattalækkunum en ljóst er að skattalækkun á lægstu laun er gerð á kostnað millistéttarinnar. Ríkisstjórnin heldur áfram að hækka kolefnisgjaldið sem þýðir hækkun á bensíni og dísilolíu. Umhverfisráðuneytið hefur staðfest að ekkert er vitað hvort kolefnisgjaldið skili yfir höfuð einhverjum árangri. Herra forseti. Ágætu landsmenn. Bandaríkjaforseti vakti athygli þegar hann sagðist vilja kaupa Grænland. Í Danmörku urðu menn hneykslaðir og hér heima sömuleiðis. En hvað með þá staðreynd að einn erlendur auðmaður hefur keypt yfir 40 jarðir hér á landi? Hvað ef þessi auðmaður væri Donald Trump? Myndi ríkisstjórnin þá taka við sér? Dugleysi ríkisstjórnarinnar við að taka á stórtækum jarðakaupum útlendinga er með eindæmum. Ég vil nota tækifærið að lokum og þakka Orkunni okkar fyrir málefnalega baráttu gegn orkupakka þrjú. Baráttunni er ekki lokið. Miðflokkurinn mun aldrei una því að embættismenn í Brussel ráði för í orkumálum Íslendinga. Aldrei.
Herra forseti. Góðir landsmenn. Orð og athafnir stjórnvalda minna mig oft á skopmynd sem ég sá fyrir mörgum árum og sýndi mann sem talar af mikilli innlifun yfir konu sinni um jafnréttismál og hvernig honum finnist að konur eigi að fá sömu tækifæri og sömu laun og karlar og klykkir svo út með að segja: Það er bara eitt sem ég skil ekki: Af hverju ertu ekki búin að taka til og elda þegar ég kem heim á kvöldin? Orð eru því aðeins einhvers virði að þeim fylgi athafnir. Sumir stjórnarliðar tala stundum fallega um að samfélag jafnaðar sé eftirsóknarvert. En hvað eru þau að gera til að vinna gegn ójöfnuði? Hvað gera þau í raun og veru? Fátt eitt, finnst okkur í Samfylkingunni. Það sem blasir við er þetta: Þau gera allt sem þau geta til að verja ríkasta fólkið í landinu á meðan aðhaldskröfur eru gerðar í heilbrigðismálum og öðrum velferðarmálum. Stjórnvöld bregðast þeim sem þurfa að treysta á greiðslur Tryggingastofnunar og þar á meðal eru fátækustu Íslendingarnir. Engin krafa er gerð til þeirra efnameiri um að leggja sitt af mörkum í niðursveiflunni. Ísland er samkvæmt nýrri skýrslu frá Oxfam, alþjóðlegum samtökum sem vinna gegn fátækt, langneðst allra Norðurlandanna þegar kemur að aðgerðum til að bregðast við ójöfnuði. Eitt af fyrstu verkum þessarar ríkisstjórnar var að lækka veiðigjöldin með tilheyrandi tekjutapi fyrir ríkissjóð og tekjuauka fyrir stórútgerðina. Auðlindirnar okkar fást fyrir slikk og þeir sem fénýta þær eru í góðum málum en velferðarkerfið líður skort og samgöngukerfið er óboðlegt. Aukinn jöfnuður er bæði réttlætismál og skynsamleg hagfræði. Jöfn samfélög eru rík samfélög og þar líður fólki almennt betur og er sáttara. Það trúir varla nokkur maður á brauðmolakenninguna lengur en samt starfar ríkisstjórnin í anda hennar. Stjórnarflokkarnir lofuðu bættum kjörum lífeyrisþega fyrir kosningar en lífeyrisgreiðslur eru nú rétt innan við 250.000 kr. á mánuði og allir hljóta að vera sammála um að það eru lök kjör sem þarf að bæta. Einungis þeir sem búa einir ná 300.000 kr. markinu með heimilisuppbót. Um 70% lífeyrisþega sem búa við lökust kjörin eru konur sem voru í hlutastörfum eða heimavinnandi á árum áður. Meðal þeirra eru allra verst staddar konur af erlendum uppruna. Sá hópur kvenna hefur unnið sér inn lítil eða engin réttindi til greiðslna úr lífeyrissjóðum og þær hafa mjög takmörkuð efni og úrræði sér til framfærslu. Stjórnvöld virðast ekki hafa frétt af þeirra vanda því að við honum er ekki brugðist. Þau leggja hins vegar til að lífeyrisgreiðslur hækki aðeins um 3,5% um áramótin á meðan lægstu laun hækka meira, þ.e. um 5,7%, þremur mánuðum seinna. Bil á milli þeirra fátæku og ríku breikkar vegna aðgerðaleysis stjórnvalda sem segja eitt í ræðum en ákveða annað með fjárlögum. Góðir landsmenn. Mannkynið þarf að taka höndum saman yfir landamæri til að ná tökum á hamfarahlýnun jarðar. Hlýnunin veldur því að aðgangur opnast að auðlindum með bráðnun íss og opnar um leið tækifæri fyrir þá sem hugsa helst um eigin hag til skemmri tíma. Í þessum málum þurfa íslensk stjórnvöld að fara varlega og binda ekki trúss sitt við þá sem fara fram með blindu og græðgi. Bandaríkjastjórn hefur sýnt áhuga á að endurnýja ítök sín hér á landi en við eigum að spyrna við fótum gagnvart vopnaskaki og ógn við frið og samvinnu þjóða. Sýnum í verki að við viljum friðsamlegar lausnir þegar öryggi þjóða er ógnað vegna hamfarahlýnunar. - Góðar stundir.
Hæstv. forseti. Kæru landsmenn. Kjörtímabilið er nú u.þ.b. hálfnað og það er full ástæða til að horfa fram með bjartsýni til seinni hluta þess. Með myndun þessarar ríkisstjórnar var stefnt að ákveðnum stöðugleika í íslenskum stjórnmálum og það hefur borið árangur. Pólitískur stöðugleiki var forsenda lífskjarasamninga sem gerðir voru fyrr á þessu ári og þeir gefa okkur ástæðu til bjartsýni á komandi árum, ekki síst í viðleitni okkar til að bæta lífskjör þeirra sem lakast standa. Við erum hér til að gera líf landsmanna betra og einfaldara. Á vettvangi þingsins og annars staðar tökumst við á um ólíkar hugmyndir. Það er ekki aðeins hollt að glíma við andstæðar skoðanir heldur er samkeppni hugmynda forsenda þess að lýðræðissamfélag, samfélag frjálsra einstaklinga, lifi og dafni. Auðvitað er líka tekist á um hin ýmsu málefni innan stjórnarmeirihlutans. Annað væri óeðlilegt í ljósi þess hve ólík hugmyndafræði flokkanna þriggja er. Þótt stundum sé erfitt að ná ekki öllu sínu fram hafa þingmenn ríkisstjórnarinnar verið samstiga og búa yfir pólitískum þroska til að takast á við ólík verkefni af ábyrgð, festu og getu til að miðla málum án þess að fórna grunnhugsjónum. Ég veit að það hefur reynst stjórnarandstöðunni erfitt að skilja hvernig andstæðir pólar ná að vinna saman og ná árangri. Skynsamlegar málamiðlanir leiða nefnilega ekki til kyrrstöðu heldur inn á brautir nýrra tækifæra framtíðarinnar. Við munum halda áfram að takast á um mál frá hægri og vinstri en þegar verkefnin eru skýr og markmiðin sameiginleg næst árangur. Þetta á t.d. við í umhverfismálum. Rökræðan leiðir í ljós að þar takast ekki á eiturspúandi stóriðjusinnar og lattelepjandi lopatreflar. Öll erum við náttúruverndarsinnar og flest gerum við okkur grein fyrir því að náttúruvernd er skynsamleg efnahagsstefna um leið og við nýtum auðlindir með sjálfbærum hætti. Hið sama á við um útlendingamál og innflytjendur. Valkostirnir geta aldrei orðið þeir að við annaðhvort lokum landamærum eða þurrkum þau hreinlega út. Flestir átta sig á að hvorugt kemur til greina. Við eigum að taka vel á móti þeim sem hingað vilja koma, enda sé fylgt ákveðinni formfestu með skýrum, gagnsæjum og skilvirkum reglum. Ég tek þetta ekki bara sem dæmi af því að þessi mál eru nú á mínu borði heldur vegna þess að það mun hvorki nást neinn árangur né skynsamleg niðurstaða ef öfgar ráða í umræðunni. Kæru landsmenn. Ég vona að við getum farið inn í nýjan þingvetur með þessu hugarfari. Við erum meðvituð um að við verðum ekki sammála um alla hluti, nema síður sé, og okkur ber skylda til að halda áfram að takast á um ólíkar hugmyndir, leiðir og að einhverju leyti líka um markmið, en við skulum gera greinarmun á pólitískum stefnumálum og hræðsluáróðri og muna hvers vegna við erum hér. - Góðar stundir.
Kæra þjóð. Hafið þið heyrt um kökuna? Þið vitið, hagkökuna sem þarf alltaf að stækka, sama hvað, sömu kökuna og er skreytt rétt fyrir kosningar. Ég hef slæmar fréttir að færa af þessari köku. Hún er mygluð og ný skreyting breytir engu þar um. Við þurfum eitthvað nýtt því að flest fáum við lítið af þessari köku hvort sem er. Við þurfum hlaðborð, eitthvað fyrir alla, stóra og smáa, eitthvað nýtt því að hagstjórn sem snýst um það eitt að stækka og skipta landsframleiðsluköku virkar ekki. Skiptingin er og hefur alltaf verið ósanngjörn. Kakan er lygi. Sérhagsmunir ráða og skammta öllum friðþægingarmola á meðan hinir ríku gúffa í sig skreytingunni og verða enn ríkari með hjálp skattaskjóla. Afleiðingarnar eru spilling, hagsmunaárekstrar og ábyrgðarleysi. Við búum í ábyrgðarlausu samfélagi þar sem ráðherrar geta stungið skýrslum undir stól fyrir kosningar, skipað dómara eftir geðþótta og selt ríkiseignir til vina og vandamanna án þess að nokkur axli ábyrgð og standi reikningsskil af verkum sínum. Kæra þjóð. Framtíðin kemur hvort sem okkur líkar betur eða verr. Hún raungerist betur ef við þurfum ekki alltaf að glíma við drauga fortíðar sem draga okkur sífellt niður í svað spillingar, sérhagsmuna og stöðnunar til að bjarga eigin afturenda frá því að axla ábyrgð. Við Píratar krefjumst þess að fólk rökstyðji mál sitt og láti sannleikann skipta máli. Við opnum launa- og kostnaðargreiðslur þingmanna fyrir aðhaldi fjölmiðla og almennings. Við berjumst fyrir nýrri stjórnarskrá og þeim frábæru réttindum sem hún færir okkur. Við Píratar gerum kröfur um fagleg vinnubrögð, opið aðgengi að upplýsingum og aðkomu allra sem málið varðar. Píratar hafa lengi talað fyrir nýjum lausnum í efnahagsmálum, mikilvægi þess að horfa víðar en að stækka kökuna. Nýlega fékk þessi nýja hugsun nafnið velsældarhagkerfi. Velsældarhagkerfið snýst um að gera betur á fjölmörgum sviðum samfélagsins með gagnamiðaðri stefnumörkun. Píratalegra gerist það ekki. Píratar horfa til framtíðar þar sem hægri og vinstri skipta ekki máli og ekki heldur kapítalismi eða sósíalismi. Framtíðin er í velsæld og frelsi, ekki frelsi sérhagsmuna og einokunar heldur frelsi sem við finnum í vernd gegn misbeitingu valds, frelsis sem við finnum með því að henda kökunni sem sumir fá en aðrir ekki, frelsi sem við finnum í trausti og öryggi því að réttindi okkar eru í 1. sæti, t.d. rétturinn að geta stigið á bremsuna ef stjórnvöld eru að keyra út af, frelsið frá spillingu og kjördæmapoti, frelsið fyrir þig en ekki bestu vini aðal. Við Píratar leggjum til framtíðarsýn um ábyrgð í stjórnmálum og betra líf, frelsi og réttindi fyrir alla. Við leggjum áherslu á að ný og betri stjórnarskrá frá þjóðinni komist í gegnum þingið. Við bjóðum upp á styttri vinnuviku og velsældarþjóðfélag. Kæra þjóð. Það er auðvelt að stunda stjórnmál eins og venjulega. Það er auðvelt að horfa í hina áttina eða í gegnum fingur sér. Það er auðvelt að ala á ótta og vantrausti en það þarf hins vegar kjark til að gera breytingar og standa uppi í hárinu á valdhöfum. Það þarf þrautseigju til að draga fram svör þegar enginn vill svara. Það þarf þor til að segja: Rökstuddur grunur. Það þarf hugrekki til þess að storka meðvirkni, ögra valdinu og segja: Fokk ofbeldi. Við Píratar þorum að berjast við sérhagsmunaöflin og við bjóðum líka upp á framtíðarsýn um velsæld fyrir okkur öll. Betra gerist það ekki.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Mig langar að ræða um grunneiningu og mikilvægustu einingu samfélagsins, fjölskylduna. Verkefni fjölskyldna hafa breyst mikið samfara breyttum lífsháttum, ekki síst á síðustu árum. Samfélagið er orðið flóknara og heimilislífið hefur leitast við að aðlaga sig að þessum breytingum. Breytt verkefni fjölskyldna stafa m.a. af löngum vinnudegi beggja foreldra utan heimilis. Því hafa skólarnir orðið að taka við auknu hlutverki í uppeldi barnanna. Þrátt fyrir þetta er umönnun og uppeldi barna enn í dag mikilvægasta verkefni hverrar fjölskyldu. Kæru landsmenn. Staða íslensku fjölskyldunnar í dag er að mörgu leyti mjög góð en því miður berast okkur fregnir og við sjáum tölur um að staða fjölskyldunnar sé að verða erfiðari vegna hraðra og breyttra þjóðfélagshátta. Verkefni stjórnvalda á hverjum tíma eiga og þurfa að lúta í meira mæli að því að bæta aðbúnað og hag fjölskyldna í landinu. Kulnun, langur vinnudagur, mönnunarvandi, aukinn kvíði barna og ungmenna, fjölgun ungra einstaklinga á örorku, bágur efnahagur og skortur á viðeigandi húsnæði eru því miður dæmi um áskoranir sem íslenskt samfélag og stjórnvöld þurfa að horfast í augu við. Að hlúa að fjölskyldunni er fjárfesting til framtíðar og sterk og heilbrigð fjölskyldueining myndar sterkt íslenskt samfélag. Núverandi ríkisstjórn er að vinna að mörgum aðgerðum og kerfisbreytingum til að styrkja stöðu fjölskyldna á Íslandi. Við erum að vinna að því að endurreisa fæðingarorlofskerfið með því m.a. að lengja rétt foreldra til fæðingarorlofs í 12 mánuði og hækka greiðslur í fæðingarorlofi. Þessi aðgerð ein og sér mun þýða 10 milljarða aukningu til fjölskyldna landsins á ársgrunni í lok þessa kjörtímabils. Við erum líka að vinna að mjög róttækum breytingum í málefnum barna sem miða að því að grípa unga einstaklinga fyrr á lífsleiðinni. Þar vinnum við í góðu samstarfi þvert á ráðuneyti og þvert á stjórnmálaflokka. Eitt af grundvallaratriðum hvers samfélags er húsnæðismál. Það á að vera sjálfsögð krafa, eins og krafan sem við gerum um aðgengi í mennta- og heilbrigðismálum, að hver og einn geti komið sér þaki yfir höfuðið. Þarna er ríkisstjórnin að vinna að margvíslegum aðgerðum og m.a. munu á næsta ári 3,7 milljarðar renna til þess að fjölga almennum íbúðum á leigumarkaði, m.a. í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins. Virðulegur forseti. Við erum að stíga gríðarlega stór skref þegar kemur að afnámi verðtryggingar í íslensku samfélagi. Það er svo sannarlega kerfisbreyting sem er í undirbúningi og mun frumvarp koma fram á þessu þingi. Við erum líka að vinna að kerfisbreytingum sem miða að því að styðja ungt fólk, tekjulágt fólk og fólk sem missti eignir sínar í hruninu, við það að geta keypt sér íbúð á nýjan leik. Virðulegur forseti. Við erum að vinna að aðgerðum í húsnæðismálum gagnvart landsbyggðinni. Nýlega undirritaði ég reglugerð sem setur af stað nýjan lánaflokk til handa landsbyggðinni, til kaldra markaðssvæða, en kallað hefur verið eftir slíkri kerfisbreytingu í mjög langan tíma. Góðir landsmenn. Við getum rifist og stundað málþóf út í hið óendanlega í þessum sal, t.d. um þriðja orkupakkann, en tölum um það sem raunverulega skiptir máli. Hvenær hefur verið málþóf um stöðu fjölskyldunnar í íslensku samfélagi? Ég er tilbúinn til að taka þátt í slíku málþófi með þeim sem hafa verið í því. En, virðulegi forseti, þeir sem stunda slíkt málþóf koma síðan hér og gagnrýna það að við séum að auka fjármagn til fæðingarorlofs til fjölskyldna í landinu og kalla það óeðlilegan vöxt eða að báknið sé að vaxa. Virðulegur forseti. Ef það er raunin þá er ég mjög stoltur af því að báknið sé að vaxa. Ég mun í vetur leggja mig allan fram við að ýta fyrrnefndum verkefnum úr vör vegna þess að það er mikilvægt fyrir okkar samfélag að við stöndum vel við bakið á fjölskyldum þessa lands. Þær eru grunneining samfélagsins. - Góðar stundir.
Virðulegur forseti. Kæru landsmenn. Líf okkar allra er háð stöðugum breytingum. Sumum breytingum stýrum við, öðrum ekki. Sumar breytingar óttumst við, öðrum fögnum við einlæglega. Okkur stjórnmálamönnum verður gjarnan tíðrætt um breytingar. Þær eru ekki alltaf til góðs en kyrrstaða knýr aldrei framfarir og stjórnmálaumræðan hverfist um breytingarnar og baráttuna fyrir þeim eða gegn, átökin um nauðsynlegar breytingar á íslensku samfélagi, átökin milli íhaldsemi og frjálslyndis, átökin milli fortíðar og framtíðar. Stjórnmálaumhverfi hér á landi hefur heldur ekki farið varhluta af þessum breytingum. Stærstan hluta síðustu aldar skiptu fjórir stjórnmálaflokkar með sér 90–100% greiddra atkvæða. Þessir fjórir flokkar skiptu með sér völdum og í mörgum tilvikum gæðum þessa lands. Það sem af er þessari öld hefur fylgi fjórflokksins fallið úr 95% í 56%, ef marka má síðustu skoðanakannanir. Þetta endurspeglar skýrt og hátt ákall kjósenda um breytingar. Sé horft til yngri kjósenda er þetta ákall enn skýrara. Það er ákall sem núverandi ríkisstjórn skellir skollaeyrum við. Þessi ríkisstjórn hefur lýst samstarfi sínu sem sögulegum sáttum ólíkra flokka. Nær væri að kalla það sögulegan ótta við breytingar. Hér er ekki pólitískur stöðugleiki á ferðinni heldur pólitísk stöðnun. Til samstarfsins er stofnað til að standa vörð um fortíðina, ekki varða veginn til framtíðar. Ríkisstjórnin stendur vörð um hátt vaxtastig en lág auðlindagjöld, eitt hæsta matvælaverð og einn óstöðugasta gjaldmiðil í heimi. Svo mætti áfram telja. Í stuttu máli stendur þessi ríkisstjórn vörð um þrönga sérhagsmuni í stað þess að hugsa um almenning og hagsmuni allra landsmanna. Við Íslendingar stöndum, líkt og heimsbyggðin öll, frammi fyrir hraðari og meiri breytingum en nokkru sinni fyrr. Hlýnun jarðar, fjórða iðnbyltingin og sú ógn sem lýðræðisríkjum stafar af uppgangi þjóðernispopúlisma og einangrunarhyggju getur haft geigvænleg áhrif á lífsskilyrði okkar og velferð. Við þurfum að sýna framsýni og metnað í þessum efnum ef við ætlum að tryggja komandi kynslóðum sambærileg lífskjör og við sem byggjum þetta land nú höfum fengið að njóta. Kæru landsmenn. Við stöndum frammi fyrir vali. Valið stendur á milli Íslands tækifæranna og Íslands fortíðar. Þegar við vörðum veginn til langrar framtíðar ættum við að hlusta á ákall ungra kjósenda um breytingar, ákall um aukið frelsi og umburðarlyndi, réttlátara samfélag, stóraukna áherslu á umhverfisvernd, fjölbreyttari tækifæri til menntunar og starfa en ekki síst lífsskilyrði sem standast samanburð við nágrannalönd okkar. Við munum ekki leysa áskoranir framtíðarinnar með stjórnmálum fortíðar. Við þurfum framsýni og hugrekki til breytinga til að leysa úr læðingi þau stórkostlegu tækifæri sem íslenskt samfélag stendur frammi fyrir. Frjálslynt, fjölbreytt og réttlátt samfélag þar sem allir fá notið sín og almannahagsmunir ráða för er framtíðarsýn okkar í Viðreisn. Á þeim grundvelli munum við veita þessari ríkisstjórn kyrrstöðu málefnalegt aðhald. Kyrrstaðan knýr nefnilega aldrei framfarir.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Þetta er í annað sinn sem mér hlýst sá heiður að fá að koma hingað upp af því að við erum svo heppin að vera bara tvö í þingflokknum, ég og Guðmundur Ingi Kristinsson. Það breytir ekki þeirri staðreynd að ég var ekki alveg búin að segja ykkur allt sem mig langaði áðan, þó að ég hafi reynt að tala mjög hratt. Staðreyndin er sú að Flokkur fólksins hefur núna sett fram fimm forgangsmál. Mig langaði til að beina máli mínu sérstaklega til þess þjóðfélagshóps sem við Guðmundur Ingi tilheyrum bæði tvö, öryrkja. Við höfum barist fyrir því lengi og alveg frá því við komum hingað inn á hið háa Alþingi að gefa öryrkjum kost á því að koma sér sjálfir út úr fátæktargildrunni, að reyna að koma í veg fyrir fjölgun öryrkja eins og alltaf verið að tala um. Sú fjölgun einkennist öðru fremur af ungum einstaklingum sem eru hugsanlega líkamlega hraustir en eru kannski andlega veikir, búnir að vera í böli vímu og eru að reyna að ná sér upp á ný. Þeir fá í rauninni ekkert utanumhald. Þegar er verið að tala um að lækka skerðingu krónu á móti krónu í 65 aura á móti krónu er það bara engan veginn nóg. Það sem við höfum verið að boða og kalla eftir kostar heldur ekki mikla peninga og þess vegna skil ég ekki hvers vegna má ekki gera það sem aðrar þjóðir hafa gert og sýnt góðan árangur með, samanber Svía. Það er að gefa öryrkjum kost á því að meta sjálfir sína starfsgetu, ekki einhverjum bírókrötum á skrifstofu úti í bæ heldur þeim sjálfum, gefa þeim kost á að fara út að vinna án þess að skerða þá. Auðvitað borga þeir sína skatta á meðan, en gefa þeim aðlögunartíma, tveggja ára aðlögunartíma. Eru þeir bærir til að vinna eða geta þeir það ekki? Hingað til höfum við refsað þeim sem hafa reynt fyrir sér úti á vinnumarkaðnum. Ef þeir fara út að vinna og það gengur ekki upp og þeir hafa komið aftur til baka, brotnir, eftir kannski einn mánuð eða tvo, eru þeir dottnir út úr kerfinu. En leiðin sem Svíar fóru á sínum tíma sýndi og sannaði að yfir 32% allra þeirra sem leituðu fyrir sér á vinnumarkaði skiluðu sér ekki aftur inn í kerfið. Er það ekki það sem við erum að reyna að gera? Erum við ekki að reyna að draga mannauðinn okkar fram? Er ekki mannauður í okkur öryrkjum líka? Ég segi jú. Flokkur fólksins segir jú. Að lokum langar mig aðeins að segja þetta: Við erum búin að berjast með oddi og egg fyrir því að reyna að ná niður biðlistum inn á Vog. Þeir hafa aldrei verið lengri. Fjárveitingarvaldið veitti 150 millj. kr. í desember á síðasta löggjafarþingi til starfsemi SÁÁ. Ekki ein einasta króna hefur skilað sér inn á Vog. 35,5 milljónir hafa verið greiddar út frá Sjúkratryggingum Íslands, ekki króna inn á Sjúkrahúsið Vog. Listinn er það langur að í ágúst sl. þurfti í rauninni að vísa fólki frá sem var búið að pakka niður í tösku af því að það voru ekki til rúm. Ég segi bara hér, kæru landsmenn og þið, frábæru þingmenn: Við getum gert betur. Ég hlakka til að sjá það í vetur. - Góðar stundir.