Frú forseti. Já, þetta er áhugavert sjónarmið sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir nefnir. En það var nú viljandi sem ég fór þá leið í ræðu minni að tala um breiðu línurnar. Það er einfaldlega þannig að margt í þessu frumvarpi vekur upp spurningar. Ég nefni sem dæmi að það þurfi að fylgja greinargerð með kæru. Þetta er víða ekki í praxís með kæru og getur auðveldlega orðið íþyngjandi. Af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um stjórnsýslulögin þá tók ég eftir þessu líka í umsögn Rauða krossins, sem var að mínu viti bæði ítarleg og vel unnin, og hvað það varðar myndi ég einfaldlega segja að þetta sé eitt af allnokkrum áhyggjuefnum sem frumvarpið speglar í heild sinni og kemur alltaf á sama stað niður þegar greinargerðin með frumvarpinu er lesin og hvað hún segir okkur. Það er vissulega rétt, eins og hæstv. ráðherra nefndi, að mikilvægt er að fólk, sér í lagi í erfiðum aðstæðum, fái svörin sín hratt. En skilvirknin eins og hún speglast þarna í gegn slær mig eingöngu í aðra áttina, eins og ég sagði áðan, að svörin verði í auknum mæli nei, að skilvirknin snúist um það og verið sé að teikna upp kerfi með það að leiðarljósi fyrst og fremst að fækka þeim sem hingað geti komið.
Herra forseti. Ég hef haft af því nokkrar áhyggjur, eiginlega síðan 2013, hvernig virðing þingmanna fyrir þessum sal og þessum vinnustað fer þverrandi ár frá ári. Allt byrjaði þetta því á því, að mínu áliti, að hér var mönnum leyft að ganga um án þess að vera með hálstau en síðan hafa hlutirnir farið á verri veg og nú er svo komið að Alþingi Íslendinga gerir minni kröfur um klæðaburð en Costco-verslunin því að þangað inn er mönnum ekki hleypt nema þeir séu í jakka og skófatnaði. Ég verð að segja, herra forseti, að nú er kominn tími til að staldra við og spyrna við fótum. Ég skora á þingmenn að reima á sig skóna og gyrða sig í brók áður en þeir fara inn í þingsalinn og sýna þessum sal og þeim sem starfa með þeim lágmarksvirðingu. Auðvitað getur maður ekki ætlast til þess að allir hafi sjálfsvirðingu en hana skortir greinilega mjög víða í þessu efni.
Herra forseti. Í framhaldi af orðum hv. þingmanns legg ég til að menn velti fyrir sér hvort virðing Alþingis eigi að helgast og skapast af því hvort fólk sé með hálstau eða ekki, hvort menn fylgi klæðahefð yfirstéttarinnar á 19. öld eða séu í þægilegum fötum, helst þvegnum og snyrtilegum. Það er aðallega auðvitað að menn, og við öll, gæti að orðum sínum og séu þokkalega kurteisir hver við annan, a.m.k. þegar það á við. Ég vísa því til föðurhúsanna að virðing Alþingis standi í einhverju samhengi við það hvort fólk er hér með bindi eða á skyrtunni jafnvel og held að það hafi ekkert endilega hrapað við það að einn eða tveir þingmenn hafi ákveðið að vera á sokkunum.
Forseti. Það skiptir líka máli að manni líði vel og að það sé þægilegt að vinna. Ég skil það þannig að hv. þingmaður sé að vísa til hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar sem er hérna á sokkaleistunum. Ég veit til þess að margir ráðherrar erlendis og aðrir þingmenn gera slíkt hið sama því að þeim finnst það þægilegra og það hjálpar þeim að líða vel í vinnunni. Mér finnst yfirborðskennt að tala um að það skipti máli að vera í skóm og gyrða sig almennilega. Ég hefði frekar talið að þegar kemur að virðingu þingsins og virðingu okkar starfs væri mikilvægara að gera ekki hluti eins og að fara að blindafylliríi og tala illa um konur og öryrkja.
Herra forseti. Vitaskuld skiptir máli hvernig við hegðum okkur í þessum sal og annars staðar. Yfir það hef ég aldrei nokkurn tímann dregið fjöður, en ég er hins vegar ekki reiðubúinn til þess að hér sé slakað á reglum þannig að við endum með því að þingheimur gangi um klæddur eins og Andrés önd og félagar. Ég er ekki reiðubúinn í það, herra forseti, og hvað sem hver segir þá hef ég þá trú og nokkra reynslu af því að ef menn eru sæmilega til fara, ekki alveg eins og þeir séu að fara út með ruslið, þá ljái það þeim og því sem þeir gera, segja, framkvæma, ákveðinn blæ sem tapast að öðrum kosti. Ég ítreka það að auðvitað er það það sem við gerum og segjum sem skiptir máli, en engu að síður er nýjasta tilvikið í blóra við þingsköp, ef mér skjöplast ekki, og það þolum við ekki.
Svo háttar til um 1. dagskrármálið að of skammt er liðið frá útbýtingu nefndarálits og breytingartillagna í því og svo háttar til um 5. dagskrármálið að því var útbýtt eftir 1. apríl og þarf því að leita samþykkis fyrir því að taka megi málin á dagskrá. Lítur forseti svo á að afbrigðin skoðist samþykk ef enginn hreyfir andmælum við því. Enginn hreyfir andmælum og afbrigðin eru samþykkt og geta málin því komið fyrir síðar á þessum fundi.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um frekari aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru á þskj. 1322. Frumvarpið er annar liður í aðgerðum stjórnvalda vegna þeirra efnahagslegu áfalla sem heimsfaraldur Covid-19 hefur í för með sér. Aðgerðunum er ætlað að aðstoða og vernda fyrirtæki jafnt sem einstaklinga og veita atvinnulífinu viðspyrnu þegar rofar til. Líkt og kemur fram í nefndarálitinu fékk nefndin fjöldamargar umsagnir og fékk líka fjölmarga á fund sinn, og vitna ég bara í nefndarálitið með því. Efni frumvarpsins er í megindráttum það að verið er að ræða frestun skattgreiðslna lögaðila, skattalega meðferð og eftirgjöf skulda lögaðila og einstaklinga í atvinnurekstri, eflingu nýsköpunar, endurgreiðslu virðisaukaskatts til sveitarfélaga, rýmkun á fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða, tekjustofna sveitarfélaga og tímabundnar greiðslur vegna launa einstaklinga sem sæta sóttkví auk rekstrarstuðnings til einkarekinna fjölmiðla. Eins og kemur fram í nefndarálitinu gerir nefndin töluvert margar breytingartillögur og ætla ég að fara yfir nokkrar þær helstu. Að öðru leyti vísa ég í hið skriflega nefndarálit. Vert er að benda á að nýtt ákvæði kemur inn í frumvarpið er varðar álagningarskrá og framlagningu hennar. Í ljósi aðstæðna sem nú ríkja þykir ekki æskilegt að skattinum sé skylt að leggja fram álagningarskrá fyrir hvert sveitarfélag að lokinni álagningu á skattaðila á þessu ári vegna tekna ársins 2019 og því er lagt til að við lögin bætist nýtt bráðabirgðaákvæði þess efnis. Umfangsmestu atriðin í tillögum nefndarinnar snúa að stuðningi við nýsköpun. Nefndin telur rétt að gera breytingar á hlutfalli skattfrádráttar og hámarksfjárhæða með það að markmiði að styðja enn frekar við íslenskt nýsköpunarumhverfi og leggur til breytingar á 2. gr. frumvarpsins í því skyni. Við útreikning skattfrádráttar verði aðeins miðað við eina hámarksfjárhæð sem verði 1.100 milljónir við álagningu árin 2021 og 2022 vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar. Þar af verði nýsköpunarfyrirtækjum heimilt, en ekki skylt, að telja til rannsóknar- og þróunarkostnaðar allt að 200 millj. kr. vegna aðkeyptrar þjónustu. Jafnframt verði komið á þrepaskiptingu sem feli í sér að lítil og meðalstór félög, samanber 1. og 2. tölulið 3. gr. laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, geti átt rétt á skattfrádrætti sem nemur allt að 35% af útlögðum kostnaði vegna staðfestra verkefna á gildistíma bráðabirgðaákvæðisins sem bætist við lögin samkvæmt 2. gr. frumvarpsins. Stór fyrirtæki, samanber 8. tölulið 3. gr., njóti skattfrádráttar sem geti numið 25% af fjárfestingu á tímabilinu líkt og lagt var upp með í frumvarpinu. Þá bætist við nýtt ákvæði í frumvarpið og ég hygg að mér sé óhætt að segja að það hafi verið mikill og eindreginn stuðningur við það í nefndinni. Tillögurnar miða að því að auka hvata til einstaklinga til að fjárfesta í nýsköpun. Í umsögnum Samtaka íslenskra leikjaframleiðenda og Samtaka sprotafyrirtækja var lögð áhersla á mikilvægi slíkrar fjármögnunar fyrir lítil félög í þróunarstarfsemi. Fyrir liggur að hækkun skattafsláttar til einstaklinga í þessum efnum hefði óveruleg áhrif á ríkissjóð. Með vísan til framangreinds leggur nefndin því til að skattafsláttur til einstaklinga vegna fjárfestinga í hlutafélagi eða einkahlutafélagi sem uppfyllir skilyrði 2. og 3. mgr. 1. töluliðar b-liðar 1. mgr. 30. gr. laga um tekjuskatt hækki tímabundið úr 50% í 75% af fjárhæð fjárfestingar að teknu tilliti til annarra ákvæða laga. Jafnframt hækki fjárhæðarmörk úr 10 milljónum í 15 milljónir tímabundið. Lagðar eru til breytingar er snúa að heimild lífeyrissjóða um að eiga allt að 35% í stað 20% eins og nú er af hlutdeildarskírteinum eða hlutum í sjóðum um sameiginlega fjárfestingu sem eingöngu fjárfesta í litlum eða meðalstórum nýsköpunarfyrirtækjum samkvæmt lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að almenn tilvísun til laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki væri til þess fallin að takmarka heimildir lífeyrissjóðanna til fjárfestingar í nýsköpunarstarfsemi og auka flækjustig. Þetta var m.a. einróma viðhorf fulltrúa þeirra lífeyrissjóða og Landssambands lífeyrissjóða sem komu á fund nefndarinnar. Æskilegra væri að vísa til skilgreiningar á litlum og meðalstórum fyrirtækjum, samanber 1. og 2. tölulið 3. gr. laganna. Slík afmörkun væri betur til þess fallin að styðja fyrirtæki sem gætu orðið kjörinn vettvangur fyrir vöxt og nýsköpun. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og leggur til viðeigandi breytingar. Að auki komu fram sjónarmið um hvort heimildin ætti að vera ótímabundin eða til lengri tíma en þriggja ára, sérstaklega í ljósi þess að það kann að taka nokkurn tíma að stofna slíka fjárfestingarsjóði og að rekstraraðilar kynnu þá frekar að nýta sér þau tækifæri sem felast í rýmri reglum. Til að koma til móts við þau sjónarmið leggur nefndin til breytingar á gildistíma heimildar 4. gr. frumvarpsins þannig að hún gildi til 1. janúar 2025. Í því sambandi er rétt að benda á að Landssamband lífeyrissjóða taldi að ekki ætti að tímabinda þetta en með hliðsjón af því sem við erum að gera og öllu sem við höfum verið að gera þá er meginreglan sú að við tímabindum þessar aðgerðir þannig að löggjafinn þurfi þá að taka afstöðu til þess síðar hvort menn vilja verða við slíku. Töluverðar breytingar voru gerðar á 9. gr. frumvarpsins sem snýr að reglugerðarheimild fyrir ráðherra menntamála vegna sérstaks rekstrarstuðnings til einkarekinna fjölmiðla. Markmið þeirra breytinga, sem koma fram á sérstöku breytingaskjali, var afmarkað með betri og skýrari hætti, eftir hvaða reglum og viðmiðum ráðherra ætti að fara við mótun reglugerðar sem nauðsynlegt væri að gera til að setja um þennan sérstaka rekstrarstuðning. Að öðru leyti vísa ég í skriflegt nefndarálit. Þá er ný grein í frumvarpinu sem nefndin leggur til og er í samræmi við frumvarp til fjáraukalaga þar sem gert er ráð fyrir að veita 250 milljónir í launasjóð listamanna í ljósi áhrifa faraldursins á sjálfstætt starfandi listamenn. Með framlaginu verði hægt að tryggja listamönnum starfslaun sem samsvarar 600 mánaðarlaunum til viðbótar við þau 1.600 sem er úthlutað vegna ársins 2020 með sömu hlutfallsskiptingu og kveðið er á um í 6.–11. gr. laga um listamannalaun, nr. 57/2009. Með hliðsjón af þessu leggur nefndin til að við lögin um listamannalaun bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða þess efnis að samanlögðum starfslaunum 2020 verði fjölgað tímabundið úr 1.600 í 2.200. Þá er einnig ný grein hér er varðar eingreiðslu til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Með 21. gr. laga nr. 25/2020 var bráðabirgðaákvæði aukið við lög um almannatryggingar þar sem kveðið er á um sérstaka eingreiðslu til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Í ákvæðinu er vísað til þeirra einstaklinga sem hlutu desemberuppbót á árinu 2019 samkvæmt reglugerð um eingreiðslu til lífeyrisþega árið 2019. Í ljós hefur hins vegar komið að til að tryggja að enginn falli milli þilja í þeirri aðgerð þurfi einnig að vísa til þeirra einstaklinga sem eiga rétt á orlofsuppbót árið 2020 samkvæmt 1. mgr. 2. gr. reglugerðar um eingreiðslur til lífeyrisþega árið 2020. Nefndin leggur því til breytingar þess efnis á 23. tölulið ákvæðis til bráðabirgða í lögum um almannatryggingar. Ég tel mig hafa gert grein fyrir helstu breytingartillögum sem ég taldi rétt að vekja athygli á. Ég vil líka vekja athygli á því að það er ábending frá nefndinni til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um ákveðna annmarka á skilgreiningu hugtaksins „fjárhagsvandi“ samkvæmt reglugerð um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 758/2011, sem geti haft áhrif á það hvort félög eigi rétt til skattfrádráttar vegna rannsóknar og þróunar. Nefndin beinir því til fjármála- og efnahagsráðuneytisins að endurskoða skilgreiningu hugtaksins í reglugerðinni með hliðsjón af þeim ábendingum sem komu fram, m.a. í umsögn KPMG. Hv. þingmenn Jón Steindór Valdimarsson, Oddný G. Harðardóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Smári McCarthy skrifa undir álit þetta með fyrirvara. Hann er efnislegur og kemur fram og er hluti af þessu nefndaráliti og ég geri ráð fyrir að hv. þingmenn geri sérstaka grein fyrir því. Í raun liggja líka fyrir breytingartillögur frá nokkrum hv. þingmönnum um þetta frumvarp. Ég vil í lokin þakka nefndarmönnum kærlega fyrir samstarfið. Þetta var ekkert alltaf einfalt en okkur tókst þó að ná saman á endanum. Ekkert okkar náði öllu sínu fram, en það er bara eins og lífið er stundum. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali og ég hef líka tekið fram að hér liggja fyrir aðrar breytingartillögur. Undir þetta nefndarálit skrifa hv. þingmenn Óli Björn Kárason, sá er hér stendur, Jón Steindór Valdimarsson, með fyrirvara, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, með fyrirvara, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, með fyrirvara, Smári McCarthy, með fyrirvara, og Willum Þór Þórsson.
Herra forseti. Við lifum sannarlega óvenjulega tíma og fólk er að takast á við krefjandi verkefni, svo að ekki sé meira sagt, bæði í fyrirtækjum og á heimilum sínum. Fólk hefur áhyggjur af heilsu sinni og ættingja sinna og einnig hefur fólk áhyggjur af efnahag. Þess vegna er það nauðsynlegt, forseti, að við á Alþingi leggjum til og afgreiðum líka tillögur frá ríkisstjórninni til að mæta þessum stóra vanda. Hér höfum við verið að taka inn stór og flókin mál og vinna þau í nefndum, leggja fram breytingartillögur um þau og afgreiða síðan. En nú er svo komið, forseti, að okkur skortir að mínu mati yfirsýn á samspil þeirra aðgerða sem ríkisstjórnin hefur lagt fram og hefur boðað að hún leggi fram í næstu viku. Það verður að meta áhrif aðgerðanna til lengri og skemmri tíma á atvinnulíf, á heimilin í landinu, á velferðarkerfið og ríkissjóð. Það er löngu tímabært að kalla til fjármálaráð sem skipað er sérfræðingum í efnahagsmálum og hefur lagalegar skyldur gagnvart Alþingi. Fjármálaráð á samkvæmt 10. gr. laga um opinber fjármál að meta nauðsyn þess að ríkisstjórn setji sér nýja fjármálastefnu og fjármálaáætlun þegar forsendur bresta og flytja Alþingi um það skýrslu. Áður en lengra er haldið og fleiri aðgerðir kynntar af hálfu ríkisstjórnarinnar til afgreiðslu Alþingis verður slíkt mat að liggja fyrir. Forseti. Ég vil vitna hér í frumvarp til laga um opinber fjármál, sem varð að lögum nr. 123/2015. Þar stendur í athugasemdum um fjármálaráð, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að tryggja að fram fari eins hlutlægt mat og kostur er á forsendum stefnumörkunar í opinberum fjármálum. Því er lögð til sú breyting að sjálfstætt fjármálaráð leggi mat á það hvort fjármálastefna og fjármálaáætlun séu í samræmi við annars vegar þau grunngildi sem talin eru upp í 2. mgr. 6. gr. frumvarpsins og hins vegar fjármálareglu samkvæmt 7. gr. frumvarpsins. Frumvarpið gerir jafnframt ráð fyrir að fjármálaráð greini hvort fjármálaáætlun og framkvæmd hennar sé samkvæmt fjármálastefnu. Til að tryggja gagnsæi og aðgang almennings að niðurstöðum ráðsins skal það birta álitsgerðir sínar opinberlega. Virk stjórnun opinberra fjármála er háð því hversu aðgengilegar upplýsingar um markmið, forsendur, framkvæmd og áhrif fjármálastefnu almennt eru. Til að stjórnun opinberra fjármála sé árangursrík þarf samstillingu og samkvæmni þessara þátta. Hlutverk fjármálaráðs er að greina þetta samspil og meta hvort það sé rökrétt og uppfylli þær kröfur sem grunngildin og fjármálareglan fela í sér og fjármálastefnan hvílir á. Fjármálaráð er fyrst og fremst faglegt ráð sem beitir þeirri aðferðafræði sem best er talin á sviði hagvísinda við greiningu og rökstuðning í álitsgerð sinni. Ráðið skal stuðla að gagnsæi í umræðu um þróun opinberra fjármála. Óháð álitsgerð fjármálaráðs er grundvallaratriði í þessu samhengi.“ Þetta eru athugasemdir við frumvarp til laga um opinber fjármál sem við samþykktum hér á Alþingi árið 2015. Hvenær, ef ekki núna, væri ástæða til að kalla til fjármálaráð og biðja um sérfræðiálit, biðja um rökstuðning fyrir aðgerðum eða hreinlega bara meta þær? Auðvitað vitum við að það þarf að taka upp fjármálastefnuna en við þurfum samt rökstuðning fyrir því hvernig við eigum að halda áfram og mat á þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram og samspili þeirra. Fjármálaráð gæti hjálpað okkur að rýna inn í framtíðina og sjá hvernig við getum tekið á þessum málum. Þó að flestir séu bara að hugsa um að smitast ekki af veirunni og lifa jafnvel frá viku til viku í fyrirtækjum og heimilum, er skýr krafa um að stjórnvöld reyni að sjá fram í tímann þó að óvissa sé mikil. Ég vona því að fjármálaráð verði kalla saman. Reyndar hefur komið fram beiðni um það bæði í fjárlaganefnd og í efnahags- og viðskiptanefnd. Forseti. Breytingartillögur efnahags- og viðskiptanefndar við frumvarpið sem við ræðum hér eru sannarlega til bóta og við í Samfylkingunni styðjum þær. Þó hefði kannski mátt ganga lengra á ýmsum sviðum eins og að ýta enn frekar undir nýsköpun, rannsóknir og þróun í atvinnulífinu. Þær breytingartillögur sem gerðar eru eru til bóta og gengið lengra í þeim efnum en í frumvarpinu, enda er það nýsköpun og þróun í atvinnulífinu sem mun koma okkur upp úr þessum vanda þannig að það er eðlilegt að leggja mikið til þar. Ég vona að það verði gert enn frekar í framtíðinni. Því miður er enn þá kynjahalli á úrræðinu sem kallað er Allir vinna. Við ræddum það heilmikið í nefndinni og niðurstaðan varð sú að það væri ákveðnum erfiðleikum bundið en þó eru hugmyndir settar fram í nefndarálitinu fyrir ráðuneytið til að skoða varðandi tímabundinn skattafslátt. Skattaskjól, aflandsfélög og skatteftirlit hefur einnig verið til umræðu í nefndinni. Okkur í Samfylkingunni finnst nauðsynlegt að kveðið verði fastar á um þau bráðabirgðaákvæði og breytingar í lögum sem samþykkt eru vegna Covid-19 og það sé öruggt og skýrt að þau eigi ekki við um einstaklinga eða lögaðila með skráð eignarhald í aflandsfélögum eða lágskattasvæðum eða fyrirtæki í eigu aflandsfélaga eða félaga sem skráð eru á lágskattasvæðum. Það má vísa til 57. gr. a í lögum um tekjuskatt hvað þetta varðar. Það hlýtur að vera augljós krafa af okkar hálfu að núna þegar fyrirtæki fá aðstoð frá ríkissjóði, úr okkar sameiginlega sjóði, að við gerum þá kröfu til baka að þeir sem þiggja þá aðstoð hafi ekki svikið undan skatti, standi ekki í einhverju makki í skattaskjólum eða við aflandsfélög. Við þurfum að finna út úr því með enn skýrari hætti hvernig við getum sett fram þær kröfur. Ég bind vonir við að það verði gert í næstu afgreiðslu efnahags- og viðskiptanefndar á næstu málum. Það þarf einnig að horfa á t.d. brúarlán í gegnum þau gleraugu. Það er skýr krafa frá okkur í Samfylkingunni um að stjórnvöld komi á sérstöku eftirliti með fjármálakerfi og atvinnulífi svo það sé tryggt að ekki verði stunduð vafasöm viðskipti, markaðsmisferli eða innherjasvik í því ömurlega ástandi sem nú ríkir. Því miður, frú forseti, þó að við viljum gjarnan treysta fólkinu í kringum okkur og flestum sé treystandi, þá er ekki öllum treystandi. En stóra athugasemdin sem við í Samfylkingunni höfum við þetta mál er að þar er ekki fjallað sérstaklega um heimilin. Við vitum að mörg heimili verða fyrir miklum búsifjum, ekki síður en fyrirtæki, og allflestir landsmenn munu finna fyrir versnandi efnahag meðan faraldurinn gengur yfir. Þess vegna verða stjórnvöld að mæta tímabundnum rekstrarvanda heimila líkt og fyrirtækja. Það þarf að horfa sérstaklega til barnafjölskyldna, einkum þeirra sem hafa orðið fyrir miklum tekjumissi vegna þessa ástands. Nú er það svo að greiðslur barnabóta miðast við laun ársins 2019 sem gefur ranga mynd af stöðu þeirra sem misst hafa vinnuna. Þess vegna finnst mér að það ætti að breyta viðmiðunum um útgreiðslu barnabóta 1. júní nk. og 1. október í ár og miða við núverandi stöðu fjölskyldnanna. Það má vera að það séu einhver tæknileg vandræði við það en það hlýtur að vera hægt á þessari tölvuöld sem við lifum á að miða t.d. útgreiðslu barnabóta við laun í apríl þegar greitt er út 1. júní. Það gefur náttúrlega alls ekki rétta mynd að miða við launin árið 2019. Viðmiðin sem ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á að fylgja og stjórnarmeirihlutinn og samþykkt hér í þingsal eru að ef hjón eru með 625.000 hvort þá koma ekki barnabætur inn á heimilið. Nú hafa margir farið undir það mark sem voru yfir því á árinu 2019. Við í Samfylkingunni leggjum fram breytingartillögu sem snýr að atvinnuleysisbótum. Ég vil gagnrýna stjórnarmeirihlutann fyrir að vilja ekki ræða hækkun á atvinnuleysisbótum og segja: Það er ekki kominn tími til þess að fara út í þá sálma því að fólk er ekkert komið á grunnatvinnuleysisbætur. En það er bara rangt. Þegar veiran sótti okkur heim var t.d. 9% atvinnuleysi í Reykjanesbæ og nú, herra forseti, eru þær tölur að stefna í 30% á því svæði. Það fer auðvitað eftir því hvernig ráðningarsambandið hefur verið hversu fljótt fólk lendir á atvinnuleysisbótum og þegar við teljum hverjir eru atvinnulausir þá erum við ekki að telja með fólkið sem er á uppsagnarfresti. Það er ekki inni í þessum tölum. Þannig að auðvitað þurfum við að hækka atvinnuleysisbæturnar. Tillaga okkar í Samfylkingunni er mjög hófstillt og við settum hana þannig fram til þess að það væru meiri líkur á því að stjórnarmeirihlutinn myndi fallast á hana. Í fyrsta lagi leggjum við til að í staðinn fyrir að fólk fái 70% af meðaltali heildarlauna fái fólk 100% frá 1. júní til 31. desember 2020, en auðvitað upp að hámarki tekjutengdra atvinnuleysisbóta sem nú eru 456.000 kr. Við leggjum til að það fari upp í 516.000 kr. á tímabilinu 1. júní til 31. desember. Og af hverju gerum við það? Vegna þess að 456.000 kr. er ekki í neinum tengslum við þróun launa í landinu. Þess vegna viljum við festa í lögum þetta viðmið við tvo þriðju af meðallaunum ársins 2019. Þá fáum við út þessa tölu, 516.000, sem er ekki há tala þegar heimili þurfa að glíma við mikið tekjufall, þurfa að standa í skilum og standa undir föstum kostnaði við rekstur heimilis. Síðan leggjum við til að grunnatvinnuleysisbætur hækki um þá krónutölu sem er í lífskjarasamningunum miðað við lægstu laun. Þetta er eðlileg krafa. Þá færu grunnatvinnuleysisbæturnar úr 289.510 kr. upp í 314.720. Það lifir auðvitað enginn á þeirri upphæð en það er þó rúmum 25.000 kr. skárra en grunnatvinnuleysisbætur eru núna og stjórnarmeirihlutinn hefur hingað til ekki viljað hækka. Það munar um 25.000 kr. þegar lítið er í veskinu. Í fjórða lagi leggjum við til tillögu sem ég mun fara fram á að atkvæði verði sérstaklega greidd um. Þó að stjórnarmeirihlutinn geti ekki fallist á að hækka þurfi atvinnuleysisbætur, sem er nú reyndar ótrúlegt, vona ég að þeir geti alla vega hugsað sér að hækka hlutfallið sem gengur til barnafjölskyldna. Eins og ég sagði áðan þá eru grunnatvinnuleysisbætur rúmar 289.000 kr. á mánuði og framfærsla með hverju barni er 4% af þeirri upphæð sem gefur rúmar 11.000 kr. á mánuði með hverju barni undir 18 ára aldri. Þannig að fólk á grunnatvinnuleysisbótum með fjögur börn á framfæri nær lágmarkslaunum sem eru 335.000 kr. á mánuði en þarf að framfleyta sér á fjárhæð sem er undir lágmarkslaunum þegar börnin eru þrjú eða færri. Þetta held ég að hver maður sjái að getur ekki gengið. Þetta er líka hófstillt hækkun. Ef við förum með viðmiðið í lögum um atvinnuleysistryggingar úr 4% upp í 6% þá gefur það 17.370 kr. með hverju barni þannig að hækkunin er ekki mjög mikil en þó munar um þá upphæð. Um þennan hluta verða atkvæði greidd sérstaklega þegar við afgreiðum bandorminn og ég vona að fólk taki vel í að huga sérstaklega að börnum þeirra sem misst hafa vinnuna. Að lokum er síðasta breytingartillaga okkar í Samfylkingunni að heimilt verði að greiða atvinnuleysisbætur til þess sem stundar nám á tímabilinu 1. júní til 31. ágúst, þ.e. að námsmenn sem fá ekki vinnu fái atvinnuleysisbætur. Þetta er sama krafa og stúdentar sjálfir hafa lagt áherslu á. Við í Samfylkingunni sjáum að hún er nauðsynleg og tökum undir hana og vonum að meiri hlutinn muni samþykkja þá tillögu þegar við afgreiðum breytingartillögurnar. Forseti. Að lokum hvetjum við í Samfylkingunni til að frumvarp um hækkun lífeyris til jafns við lægstu taxta lífskjarasamningsins verði samþykkt sem allra fyrst. Frumvarpið var eitt af forgangsmálum Samfylkingarinnar. Fyrir því var mælt í september sl. og hefur það verið í velferðarnefnd til meðferðar þannig að það eru hæg heimatökin. Það eru komnar umsagnir, það hefur verið umfjöllun í nefndinni og einfalt að afgreiða málið út úr nefnd og hér inn í þingsal til samþykktar. Forseti. Ég hef þetta ekki lengra að þessu sinni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. prýðisræðu og ég ætla að taka það fram í upphafi andsvars að ég er sammála hv. þingmanni sérstaklega, sem fór vel yfir hér mikilvægi þess að hafa yfirsýn yfir aðgerðir. Þetta er auðvitað mjög sérstakt eins og hv. þingmaður fór vel yfir í upphafi ræðu, við erum hér að vinna hratt skattalegar aðgerðir, hér er annar bandormur á skömmum tíma og í samhengi auknar útgjaldaheimildir í fjárauka sem við ræðum væntanlega á morgun. Ég er ekkert síður sammála því að við þurfum að fá því tengt eitthvert mat á aðgerðirnar og tilætluð áhrif á efnahagslífið og samfélagið. Hv. þingmaður fór vel yfir hlutverk fjármálaráðs eins og það er skrifað inn í lög um opinber fjármál. Ég hef eilítið saknað þess, ekki síst núna við þær aðstæður sem við erum að vinna við og vinna hratt til að bregðast við ástandinu, að við höfum einmitt þennan aðila sem gefur okkur hlutlægt mat á aðgerðir. Ég hef upplifað það vel að þegar við fáum þetta hlutlæga mat á stefnu og áætlun um það grundvallar það alla umræðu og gerir hana mun faglegri. Mér finnst þó að í lögin vanti að skrifa það nákvæmar inn hvert þetta hlutverk er og jafnvel víðtækara. Það er spurning mín í fyrra andsvari til hv. þingmanni: Þurfum við ekki að skoða það?
Herra forseti. Stutta svarið við þessu er bara: Jú, það þurfum við að gera. Þegar við vorum að vinna með frumvarp um opinber fjármál í fjárlaganefnd á sínum tíma og við töluðum um að við þyrftum einhvern veginn að sjá fyrir að hér gætu forsendur brugðist - það gerist eitthvað í atvinnulífinu, það er aflabrestur, það er þjóðarvá - þá sáum við ekki nákvæmlega þessa stöðu fyrir. Þegar ég fór að fletta upp á þessu núna um daginn fór ég að hugsa um hvað við höfum verið með frábært þríeyki sem hefur talað við okkur á hverjum degi, almannavarnir og frá landlæknisembættinu, og í allri óvissunni þá líður manni vel að heyra í þeim og maður veit að þó að þau viti að allt getur gerst og allt það, þá eru skrefin samt tekin með þeirra faglega mat að baki. Þetta hefur vantað í efnahagsmálum, finnst mér, og þess vegna fór ég að skoða lögin um opinber fjármál og hlutverk fjármálaráðs og ég komst að því líkt og hv. þingmaður og formaður fjárlaganefndar, að það er ekki alveg ljóst. Það stendur skýrt auðvitað í 10. gr. að ef ríkisstjórn segist ætla að taka stefnuna upp þá á fjármálaráðið að aðstoða okkur við að meta hvort ástæða sé til þess og ef fjármálaráð segir að ekki sé ástæða til þess þá verður ríkisstjórnin bara halda áfram og finna út úr því hvernig fjármálaáætlunin getur staðið miðað við stefnuna. En það er ekki alveg ljóst hvernig fjármálaráð á að taka frumkvæðið við svona aðstæður og birtast fyrir þinginu. Það þarf að skrifa það inn, ég tek undir það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og ég vil taka undir að við eigum að skoða þetta. Þá vil ég taka spurninguna aðeins lengra af því að við erum núna í fyrstu aðgerðum, skattalegum aðgerðum og auknum útgjaldaheimildum, að bregðast við ástandi. Svo heldur verkefnið áfram og áhersla á nýsköpun og þróun mun væntanlega nýtast í því verkefni að draga hratt aftur úr atvinnuleysi og koma í veg fyrir að hér verði langtímaatvinnuleysi. Þá veltir maður því fyrir sér einmitt út frá þessu mati að samhliða verður verkefnið auðvitað að koma á aftur jafnvægi gjalda og tekna í ríkisfjármálum. Þetta verður ærinn starfi. Ég hef aðeins litið til Danmerkur. Ég veit að við gerð laga um opinber fjármál þá horfðum við svolítið til þess hvernig sænska fjármálaráðið er. Danska efnahagsráðið hefur víðtæka hlutverk, mun víðtækara, og er samsett úr eiginlega öllum geirum, frá atvinnulífinu og opinbera geiranum o.s.frv. Þeir gefa hlutlægt mat tvisvar á ári, bæði á ríkisfjármál og danskan efnahag og ég held að við ættum að skoða þá mynd aðeins. Til að mynda við þær kringumstæður sem eru núna þá skrifa þeir stöðugt skýrslur og gefa mat á stöðunni og ég verð að segja, virðulegur forseti, að ég sakna þess hér. Þess vegna vildi ég grípa þennan þátt úr ræðu hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur af því ég tel að þetta sé afar mikilvægt. Það er auðvitað oft þannig þegar allt er í lukkunnar velstandi þá gleymir maður svona mikilvægum hlutum þegar maður er að hugsa þá. En ég held að við eigum að læra af þessu og bæta um betur.
Herra forseti. Ég tek undir það. Nú veit ég ekki nákvæmlega hvernig danska fjármálaráðið vinnur en í þessu öllu saman hef ég saknað Þjóðhagsstofnunar, og það er ágætt að rifja það hér upp að í rannsóknarskýrslunni, sem var samin eftir hrunið, var talað um að það væri heppilegt að við ættum slíka stofnun og þingmannanefndin sem fjallaði um rannsóknarskýrsluna dró það sérstaklega fram að við ættum að setja slíka stofnun á fót og hún ætti að heyra undir Alþingi. Samfylkingarþingkonan Valgerður Bjarnadóttir flutti einmitt um það frumvarp sem fékk ekki hljómgrunn og við í Samfylkingunni gerðum það aftur á 146. löggjafarþingi. Það vill svo til að ég er búin að vera að hugsa svo mikið um þetta á sömu nótum og hv. þingmaður: Hvernig getum við lært af þessu? Hvað er það sem við þurfum, hvað er það sem Alþingi þarf við svona aðstæður? Við erum löggjafarvald, við erum fjárveitingavald og við þurfum að taka stórar ákvarðanir en við þurfum á því að halda að hafa yfirsýn og ef við ættum Þjóðhagsstofnun og ef við ættum - mér er alveg sama þó að það kallist eitthvað annað ef fólk er viðkvæmt fyrir því - eitthvað sem Alþingi hefði sér til halds og trausts sem myndi meta stöðuna tvisvar á ári eða svo og gefa okkur skýrslu og gæti unnið með fjármálaráði þegar fjármálaráðherra metur fjármálastefnu og fjármálaáætlanir. Auðvitað ætti slík stofnun að heyra undir Alþingi og eftir þetta allt saman er ég búin að ákveða það að leggja aftur fram þetta mál. Þá vona ég að hv. þingmaður verði með mér á því.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni, formanni nefndarinnar, fyrir ágæta framsögu þar sem hann fór ágætlega yfir störf nefndarinnar og þær breytingar sem gerðar hafa verið á frumvarpinu. Ég vil segja að vinnan í nefndinni hefur að mörgu leyti verið til fyrirmyndar og menn hafa þar skipst á skoðunum og reynt að laga og bæta frumvarpið, og ég held að það hafi tekist. Ég held að við getum verið ánægð með það. Eins og fram kom í máli formanns nefndarinnar þá skrifa ég undir nefndarálitið sem ég er á með fyrirvara. Í þeim fyrirvara felst að ég geri breytingartillögur, og ég gerði nefndarmönnum grein fyrir því þannig að það kemur engum á óvart, um það sem ég tel að geti bætt frumvarpið, þ.e. nýtt ákvæði og eins breytingar á þeim ákvæðum sem var breytt í nefndinni eða ekki breytt. Þær breytingar eru allar til bóta en ég vil ganga lengra. Ég held að í upphafi sé rétt að segja að það eru ekki tíðindi að staða okkar í efnahagsmálum er mjög erfið og óvissan er mikil. Þess vegna þarf í senn að grípa til aðgerða sem eru til skamms tíma og grípa hratt og örugglega inn í vandamál sem skapast strax og draga úr því tjóni sem fyrirtækin og fjölskyldurnar og efnahagskerfið okkar verður fyrir. Á sama tíma er gríðarlega mikilvægt að við tökum djarfar stefnumótandi ákvarðanir þar sem við horfum til framtíðar. Það er alveg nauðsynlegt og ég held að menn geti kannski sagt: Við þurfum núna að setja 80% af kraftinum í nútímann en við þurfum að setja a.m.k. 20% í framtíðina. Og framtíðin kemur. Okkar vandi er sá að efnahagslíf okkar er þrátt fyrir allt fábreytt. Okkur hefur illa tekist að skjóta styrkari stoðum undir efnahagslífið með fjölbreytni í atvinnulífinu. Þetta gerir það að verkum að þegar áföll verða, þegar við treystum á svona fá atriði, fáar greinar, þá verða sveiflurnar, áföllin meiri og stærri hér en tíðkast annars staðar og þau verða tíðari. Við höfum alltaf sagt við okkur þegar við lendum í svona áföllum og allir okkar ráðgjafar segja alltaf við okkur: Þið verðið að gera breytingar, þið verðið að búa til fyrirtæki og starfsemi í landinu sem byggir á fjölbreytni, hugviti, tækni sem þið getið flutt út til jafns við aðrar útflutningsafurðir. Við höfum lagt af stað í svona vegferðir en ekki tekist ætlunarverkið. Þess vegna leggjum við í Viðreisn gríðarlega mikla áherslu á nýsköpun. Það er vissulega gert í þessu frumvarpi og ekki skal lasta það sem vel er gert. En það þarf að ganga enn lengra ef við ætlum að gera raunverulegar breytingar til langs tíma. Þess vegna gerum við tillögur, breytingartillögur, um það að við veitum smærri nýsköpunarfyrirtækjum meiri aðstoð. Við hækkum stuðninginn sem þau fá í gegnum skattafslætti og við leggjum líka til að þakið sem er sett á þær fjárhæðir sem fyrirtæki geta fengið í slíkan afslátt verði hækkað. Í tillögum nefndarinnar núna er gert ráð fyrir að það verði 1.100 milljónir. Við teljum að það eigi að ganga lengra. Við erum samt hógvær og segjum að það eigi að hækka það í 1,5 milljarða. Það sem er ekki síður mikilvægt í þessu öllu er að aðgerðir af þessu tagi verða að vera ótímabundnar. Nýsköpun er nefnilega langhlaup og krefst hugsunar langt fram í tímann. Það gengur ekki að ætla að örva nýsköpun með tímabundnum stuttum aðgerðum. Þó að þær séu ágætar í sjálfu sér þá renna þær ekki stoðum undir það að menn trúi því og treysti að við séum í alvöru að skapa umhverfi fyrir nýsköpun sem er fyrsta flokks. Þess vegna verður að ganga lengra og taka djarfar ákvarðanir í þeim efnum. Eitt af því sem er lagt til hér og er nýmæli í frumvarpinu er breyting á tryggingagjaldi. Það versta sem getur hent samfélag okkar er að það atvinnuleysi sem nú er komið grafi um sig og verði langvarandi. Það er það versta sem getur komið fyrir okkur og við þurfum að spyrna gegn því með almennum róttækum aðgerðum. Þess vegna leggjum við í Viðreisn í fyrsta lagi til að ákvæði til hálfs árs taki til síðari hluta þessa árs og feli í sér að öll fyrirtæki greiði 75% af lögbundnu tryggingagjaldi. Þetta er vissulega almenn aðgerð, þetta er almenn innspýting en hún hefur það í för með sér að umsvifin í þjóðlífinu, í hagkerfinu, geta aukist. Hún dregur úr hættunni á því að fólki sé sagt upp og hún hvetur til þess að fólk sé ráðið hjá fyrirtækjum sem þó ganga vel. Það er auðvitað mjög mikilvægt að þeim fyrirtækjum sem gengur vel geti gengið enn betur og þau geti haft enn meiri umsvif og enn fleira starfsfólk og þetta er liður í því. Gert er ráð fyrir því að síðari hluti tillögunnar gildi til árs, fram á mitt næsta ár, og hann feli í sér að þau fyrirtæki sem ráða til sín fólk sem er fyrir atvinnulaust greiði á tímabilinu, sem er þá eitt ár, frá miðju þessu ári fram á mitt næsta ár, einungis 25% af tryggingagjaldi. Við teljum að með því móti verði tryggt - tryggt er kannski of sterkt orðað - eða að líkurnar aukist mjög verulega á því að það verði fleiri fyrirtæki sem ráði til sín fólk sem er atvinnulaust og veiti því þar með tekjur og öryggi. Vissulega kostar leið af því tagi sitt en kostnaðurinn við það að fólk sé atvinnulaust, að breytingar verði á félagslegum högum fólks jafnvel til lengri tíma, er enn meiri. Þess vegna verða menn að vera djarfir. Menn verða að taka stórar ákvarðanir. Það sem er gott við aðgerð af þessu tagi er að hún er afar einföld. Hægt er að hrinda henni í framkvæmd fyrirvaralaust. Engu þarf að breyta í kerfunum, a.m.k. ekki við fyrri tillöguna. Varðandi seinni tillögu held ég að það sé afskaplega auðvelt að geta fundið út úr því hverja fyrirtæki ræður af atvinnuleysisskrá. Þetta er gegnsætt. Þetta er skjótvirkt og áhrifaríkt og ég held að það væri mikil gæfa ef við gætum stigið skref af því tagi. Þetta eru þær tvær helstu tillögur sem við leggjum hér til um breytingar á þessu frumvarpi. Þær tengjast auðvitað fjáraukanum og öðrum aðgerðum sem þarf að ráðast í. Þar leggjum við nákvæmlega sömu áherslur; enn meiri innspýtingu í nýsköpunar- og þróunarmál, að berjast gegn atvinnuleysi, undirbúa með markvissum hætti framkvæmdir til margra næstu ára af öllu tagi þannig að hægt sé að taka til starfa hratt og vel og menn þurfi ekki að bíða eftir því að verkefnin séu tilbúin. Við eigum að eiga þau tilbúin og við þurfum að vinna að því. Í síðasta lagi vil ég nefna að við munum einnig leggja fram hugmyndir um það - sem tengist enn og aftur atvinnuleysi og því að auka og efla umsvif - að úrræði stjórnvalda um að leggja til umtalsvert fé til þess að opinberar stofnanir og ríkisfyrirtæki geti ráðið til sín starfsfólk, sem er gott og vel, nái líka til einkamarkaðarins þannig að fyrirtækin geti ráðið til sín námsmenn með stuðningi eins og ríkisstofnanirnar gera. Það er engu síður mikilvægt að fyrirtækin geti sinnt verkefnum sínum og að námsmenn fái vinnu fyrir utan að það að koma námsmanni í vinnu hjá einkafyrirtæki í stað ríkisstofnunar kostar ríkið einfaldlega helmingi minna í fjárútlátum. Þetta þarf að gera. Enn og aftur: Við viljum að við ráðumst í djarfar og róttækar aðgerðir sem hafa áhrif strax og við viljum líka ráðast í djarfar aðgerðir sem hafa áhrif langt inn í framtíðina. Ég fullyrði að ef við tökum það alvarlega að stunda hér nýsköpun og rannsóknir mun íslenskt samfélag geta litið allt öðruvísi út eftir nokkur ár, áratug, áratugi. Það verður blómlegra og stöðugra og enn betra og það mun vera miklu betur varið og í stakk búið til að takast á við áföll af öllu tagi.
Herra forseti. Ég þakka fyrir yfirferð formanns nefndarinnar og þær ræður sem hafa verið fluttar hér. Mér heyrist að vinna nefndarinnar hafi verið góð og gerðar voru ágætisbreytingar á frumvarpinu enda styður Samfylkingin það og öll góð verk þó að við leggjum ýmislegt annað til. Ég tek undir með hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni sem ræddi um mikilvægi þess að taka djarfar og kjarkaðar ákvarðanir. Við erum að glíma við tvo mjög ólíka þætti og erfið verkefni á sama tíma. Í fyrsta lagi að bregðast við þessum faraldri og afleiðingum hans á efnahag þjóðarinnar núna, en við erum líka á ákveðnum krossgötum varðandi framtíðina og hefðum verið það hvort sem þessi veira hefði látið á sér kræla eða ekki. Við erum að að sigla inn í tíma þar sem aðgerða gegn loftslagsbreytingum er þörf og þar sem tæknibreytingar eru gríðarlegar. Einn af lærdómum síðastliðinna vikna er svo sannarlega of mikil fábreytni í íslensku atvinnulífi. Ferðaþjónustan hefur verið okkur gríðarlega mikilvæg og verður það vonandi áfram en er samt ótrúlega stór hluti af okkar þjóðarframleiðslu. Spurningin er hvort við eigum ekki að halda styrkum meginstoðum okkar í sjávarútvegi, landbúnaði, iðnaðarframleiðslu og ferðaþjónustu en fjölga stoðunum. Ég held að það verði okkur alltaf til gæfu. Hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson talaði í stefnuræðu, fyrir tveimur til þremur árum, um stöðugleika og jafnvægi sem lykilþætti í stjórnmálum. Það má alveg taka undir það þótt ég sé ekki viss um að ég leggi endilega sama skilning í það og hann. En við getum auðvitað illa talað um stöðugleika núna. Við erum í þessum skelli saman og við þurfum að takast á við hann. Við getum hins vegar vel talað um jafnvægi núna vegna þess að eitt það versta sem gæti hent okkur, þegar við siglum út úr þessu á endanum, er að ójöfnuður hafi aukist í kjölfar kreppunnar eins og gerist oft, að grunnstoðir okkar hafi veikst um of, jafnvel þó að við náum að halda sjó og náum viðspyrnu í atvinnulífinu. Þess vegna ætla ég að ræða þá hluti. Ég ætla ekki að fara nákvæmlega í þær breytingartillögur sem þingmaður Samfylkingarinnar, Oddný Harðardóttir, leggur fram og varða atvinnuleysisbætur, hún er búin að gera það. Eins og ég sagði áðan hefur margt gott verið gert. Það er vissulega, svo maður viðurkenni það, gríðarlega flókið fyrir stjórnvöld að mæta þessu verkefni vegna þess að við erum í þoku og sjáum ekki alveg út úr henni og framtíðin er óljós. Þá gildir auðvitað að taka djarfar ákvarðanir fyrir nútímann en einnig kjarkaðar og framsýnar fyrir þann tíma sem er lengra í burtu. Þess vegna höfum við stutt þær aðgerðir sem eru fordæmalitlar og fordæmalausar sennilega og varða stuðning við fyrirtæki í landinu. Það hefur verið nauðsynlegt að verja þau að stórum hluta í sumum tilfellum fyrir tekjufalli. En almenningur og heimili verða líka fyrir tekjufalli. Það er alveg rétt, þegar fólk hefur verið að takast á um heimili á móti fyrirtækjum, að hvor tveggja hluturinn er bráðnauðsynlegur og getur auðvitað ekki án hins verið þó að vissulega séu fyrirtækin fyrir fólkið en ekki fólkið fyrir fyrirtækin. Stuðningur til fyrirtækja hjálpar auðvitað við það að halda fólki í vinnu við að búa til verðmæti sem eru grundvöllur fyrir því að við getum haldið uppi góðu velferðarkerfi. En það má hins vegar ekki útiloka að fara þurfi í miklu stærri og sértækari aðgerðir sem er beint til fólksins og heimilanna í landinu. Það fólk sem er núna á hlutabótaleiðinni, sem er á uppsagnarfresti og dettur inn á naktar atvinnuleysisbætur ef ekkert breytist eftir nokkra mánuði, er að verða fyrir mjög miklu tekjufalli á sama tíma og heimilisútgjöldin eru föst og gætu jafnvel hækkað ef verðlag fer úr böndunum. Þess vegna, í þessu ástandi, eru atvinnuleysisbætur of lágar. Ekki er veittur nægilegur stuðningur fyrir þær tugþúsundir sem hafa misst vinnuna. Í sjálfu sér er það ekkert endilega eðlilegt í venjulegu ástandi að atvinnuleysisbætur séu hærri en lífeyrir aldraðra og öryrkja eða nálægt lágmarkslaunum vegna þess að þær eru tímabundnar og fólk á að geta verið á þeim til að bjarga sér og fara svo aftur út í atvinnulífið. En við erum ekki að glíma við neitt venjulegt ástand núna. Það hljóta allir að skilja. Margt fólk er að upplifa mjög erfiða tíma. Og af því að hér er nú einn hv. þingmaður í salnum læknir þá held ég að hann sé mjög meðvitaður um það líka að það áfall sem bíður margra heimila, foreldra sem eru að missa vinnu, barna sem eru að upplifa það að tekjur dragast saman með einum eða öðrum hætti, mun hafa áhrif á andlega líðan fólks. Við verðum að sýna því skilning, held ég. Þetta er gjarnan fólkið sem hefur ekkert endilega notið góðærisins síðustu ár en það hefur líka gert skuldbindingar miðað við venjuleg laun, venjulegt ástand. Fólk sem er búið að vera á nokkuð góðum launum, flugstjórar og aðrir, er líka að verða fyrir miklu tekjufalli en er með föst útgjöld. Það þarf að verja þetta fólk. Fólk sem er núna að fá þetta högg gæti mest fengið tekjutengdar bætur upp á 456.000 kr. þannig að við skulum ætla að mjög margir þar séu að missa töluvert úr heimilisbuddunni. Það er auðvitað allt of margt sem bendir til þess að hér verði viðvarandi langtímaatvinnuleysi í einhverjum mæli þó að við skulum sannarlega stefna að því öll saman að það verði sem minnst. Við komum að því á eftir kannski. Þeir sem eru atvinnulausir í meira en þrjá mánuði detta svo niður í 290.000 kr. og það sér auðvitað hver heilvita manneskja að það er erfitt að lifa af því. Það er auðvitað ömurlegt að aldraðir og öryrkjar þurfi að lifa á jafnvel minni upphæð en sá hópur er kannski í augnablikinu ekki að verða fyrir tekjufalli og hefur ekki skuldbindingar sem gerðu ráð fyrir hærri launum. Þetta er vandamál sem er ekki léttvægt. Þess vegna tölum við um að grunnatvinnuleysisbætur verði hækkaðar strax í takti við launaþróun, tímabundið afnám skerðinga og hækkun á hámarki tekjutengdra atvinnuleysisbóta. Svo loks að námsmenn geti tímabundið fengið atvinnuleysisbætur, hafi þeir verið í námi á vorönn, vegna þess að þessi 3.000 störf, sem er sannarlega mikilvægt skref og mikilvæg tillaga, sem á að bjóða upp á í tengslum við sveitarfélögin í landinu, munu ekki nægja þeim fjölda stúdenta sem nú kemur að lokuðum dyrum eins og við höfum eflaust öll heyrt um. Á sama tíma og allt atvinnulífið og efnahagslífið hefur dregist saman, færra fólk verður ráðið til hótela og veitingahúsa o.s.frv., er náttúrlega að koma fullt af fólki af atvinnumarkaðinum inn á vinnumarkaðinn, það þarf líka störf og er í samkeppni og er kannski með meiri reynslu og annað slíkt þannig að þetta verður mjög erfitt. Fyrir þá sem nefna að það sé skrýtið að hækka atvinnuleysisbætur upp í 330.000 kr. nú til að bregðast við þessu ástandi og benda á að við séum að fara langt upp fyrir aldraða og öryrkja get ég huggað það fólk með því að það getur samþykkt frumvarp Samfylkingarinnar um hækkun á almannatryggingum til þessara hópa sem nemur lífskjarasamningum. Það var lagt fyrir í haust eða vetur og hefur ekki fengið afgreiðslu. Verkefni dagsins er sannarlega vandasamt og enginn er öfundsverður af því. Ég veit auðvitað að stjórnvöld eru að vinna af fullum heilindum. En í ljósi þess að eitthvað sé til í orðtakinu að betur sjái augu en auga er ágætt að við hjálpumst aðeins að við að leggja í púkkið og vinna úr því. Það hefur verið gert að einhverju leyti í nefndunum. Ég tel að miklu betri bragur hefði verið á því ef það hefði gerst fyrr í ferlinu þannig að stjórnarandstöðuflokkarnir hefðu komið að borðinu strax. Að endurtaka það of oft kann að virka eins og ákveðið nudd þannig að við skulum bara láta það eiga sig, en það er hins vegar prinsippumræða vegna þess að við getum ekki skákað í því skjólinu að við séum með gott stjórnarfar og þetta séu vel þenkjandi ráðherrar, sem við sem betur fer höfum, og gott fólk. Þannig verður það mögulega ekki alltaf á Íslandi og því er verið að setja fordæmi. Hvað gerum við ef við erum í þeirri stöðu að við getum ekki treyst ráðherrunum okkar? Okkur greinir vissulega á um leiðir en við vitum að þetta er ekki vont fólk en horfum bara aðeins í kringum okkur í heiminum og það er ekki alveg sjálfgefið að það sé alltaf þannig. Við þurfum í dag að einbeita okkur að því að verja fyrirtækin og gera þau klár til að veita viðspyrnu þegar allt kemst í gang. Í því ljósi er ég alveg tilbúinn til að horfa opnum augum á þær aðgerðir sem farið hefur verið í. Hlutabótaleiðin var góð og ég held að það hafi að mörgu leyti getað verið gott að veita fyrirtækjum með skilyrðum styrk til að segja upp fólki þannig að þau fari ekki á hausinn á meðan það er á uppsagnarfresti og fyrirtækin geti þá lagað sig að aðstæðum, fækkandi ferðamönnum, og verið af réttri stærð þegar viðspyrnan byrjar. En að sama skapi þarf ríkisstjórnin líka að koma með trúverðugar lausnir um hvernig hún ætlar að skapa vinnu fyrir það fólk sem hún er að greiða fyrir að sé sagt upp. Í því liggur kannski gallinn. Það má segja að það sem sé að frumvarpinu sé kannski ekki endilega það sem stendur í því, það er miklu frekar það sem stendur ekki í því, það sem vantar í það. Í öðru lagi þurfum við að verja fólk, sem er með fastan kostnað í rafmagni, hita, fasteignagjöldum, íbúðalánum, bíl og guð má vita hverju, fyrir því tekjufalli sem það verður fyrir. Þetta nefndi ég áðan. Í þriðja lagi gætum við notað tækifærið núna til að styrkja grunnstoðirnar og ráða fólk inn á undirmannaðar stofnanir, bregðast við vanda sem er nú þegar til, m.a. skorti á sjúkraliðum og hjúkrunarfræðingum víða, svo ég tali nú ekki um þann vanda sem skapast þegar aldurssamsetning þjóðarinnar er orðin með öðrum hætti. Við gætum byrjað þarna. Það er pínu villandi og furðuleg umræða sem hefur skapast þegar við höfum verið að ræða opinber störf og störf á einkamarkaðnum þegar hér hefur meira að segja fjármálaráðherra þjóðarinnar sagt að atvinnuverðmætin og verðmætasköpun eigi sér eingöngu stað hjá einkafyrirtækjum. Þannig er það nú bara ekki. Ef við horfum á sjávarútveginn þá ætla ég ekki að gera lítið úr því hvað harðduglegir, framsýnir og eldklárir útgerðarmenn og sjómenn hafa lagt af mörkum til að auka verðmæti þjóðarinnar, en það er ekki þannig að verðmætasköpunin hefjist þegar þú hendir út trollinu og ljúki þegar þú dregur það inn og selur fiskinn. Ef við hefðum ekki skóla til að skapa þekkingu, efla hugvit, heilbrigðisstofnanir, hafrannsóknir, nýsköpunarsjóði, eftirlit, baráttu um útfærslu landhelgi, svo ekki sé talað um alþjóðasamninga til að selja fiskinn, þá býst ég við að fiskurinn væri heldur verðminni en ella. Þess vegna held ég að við ættum öll að reyna að nálgast þessa umræðu á aðeins hófstilltari hátt. Ég er ekki að segja að ég geti ekki stundum sett hlutina í ýkt samhengi, en ég held að við verðum núna, af því að við þurfum að vinna saman á næstu árum, að átta okkur á því að verðmætasköpunin verður til úr mjög flóknu samspili hins opinbera og einkaframtaksins þar sem við öll komum með einum eða öðrum hætti að því að búa til verðmætin í landinu. Þess vegna er mjög mikilvægt núna að það náist sanngjörn skipting á arðinum og auðnum. Og ekki síst, þegar við erum að fara í gegnum þessi vandamál, að hér aukist ójöfnuður ekki í skjóli kreppunnar, ekki af því að menn endilega stefndu að því eða vildu það heldur vegna þess að við hugsuðum kannski ekki alveg út í það. Í fjórða lagi, í anda þess sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson sagði, þurfum við að þora að horfa aðeins fram fyrir tærnar á okkur og jafnvel til langrar framtíðar af því að okkar bíður gríðarlega flókið verkefni. Ég er búinn að nefna loftslagsbreytingarnar, búinn að nefna tæknibreytingar sem munu breyta eiginlega öllu okkar daglega lífi en geta hins vegar orðið lykillinn að miklum uppgangi á Íslandi. Það sem hefur verið erfitt fyrir Íslendinga, sem byggja á fáum atvinnuvegum í grunnframleiðslu, er að við erum langt frá mörkuðum, af því að við erum eyja langt úti í hafi, og við erum með fáar hendur miðað við margar aðrar þjóðir, þó að þær séu stórar á sumum þingmönnum. Þess vegna geta nýsköpunarfyrirtæki, tæknifyrirtæki, ekki síst þau sem eru að vinna með stafræna lausn, verið lykillinn að því að auka hér fjölbreytni og búa til vöru sem takmarkast ekki af fjölda handa, takmarkast ekki af fjarlægðum og lýtur ekki íþyngjandi kvöðum framtíðar vegna kolefnisfótspors. En þetta er ekki að gerast á morgun og auðvitað veit ég að við erum í Covid-neyðarviðbrögðum. En ég held að við getum ekki sleppt því að ræða það hvernig við viljum að heimurinn og Ísland sé inni í hinni löngu framtíð. Svo getum við ekki síður aukið verðmæti með því að spara innflutning og efla framleiðslu og nýsköpun í matvælagreinum. Við höfum séð hvað sjávarútvegurinn hefur skapað okkur mikil verðmæti og ekki bara það heldur líka búið til afleidda atvinnu í nýsköpun og tækni. Þetta held ég að við eigum alveg örugglega að geta gert í landbúnaðinum. Ég held að kannski verði landbúnaðurinn ein af stóru atvinnugreinunum okkar með eitthvert mesta sóknarfæri næstu ára og áratuga. Það gildir jafnt um þann hefðbundna landbúnað sem við höfum stundað og er ekki bara spurning um atvinnu heldur sjálfsmynd okkar og menningarverðmæti, og ekki síður í vistvænni, grænni og sjálfbærri framleiðslu á sviði grænmetis- og ávaxtaræktar og því um líkt. Við stöndum hérna og getum ekkert annað en að bretta upp ermar og tekið djarfar ákvarðanir sem varða líf okkar nú á næstu vikum. Þar ættum við fyrst og fremst að hugsa um það fólk sem á hvað erfiðast, fólkið á lægstu laununum, fólkið sem er að missa vinnuna, fólkið sem sér fram á að missa vinnuna. En á sama tíma skuldum við börnum okkar, barnabörnum og þeirra börnum það að við tökum djarfar ákvarðanir, eflum nýsköpun, rannsóknir, menntun þannig að þau geti a.m.k. búið við jafn góð lífskjör og okkur voru gefin.
Virðulegur forseti. Ég vona að forseti taki því ekki illa ef ég byrja á því, degi of seint, að óska síðasta ræðumanni, hv. þm. Loga Einarssyni, til hamingju með 20 ára afmæli flokks hans fyrst ég náði ekki að gera það úr ræðustóli í gær. Ég get tekið undir það með virðulegum forseta að það var gaman að sjá hv. þingmann með bindi í gær og gaf deginum hátíðlegri blæ en ella. Þegar hv. þingmaður er svo nánast farinn að vitna í Lúther hér í ræðu - ef hann væri með bindi líka - fer að styttast í að Samfylkingin verði borgaralegri flokkur en Sjálfstæðisflokkurinn. En ég hafði hins vegar gefið fyrirheit um að reyna að liðka fyrir öllum málum sem snúast um að takast á við þessa Covid-baráttu og þó að gömul dellumál ríkisstjórnarinnar séu farin að dúkka upp eitt af öðru dag eftir dag ætla ég að reyna að standa við það loforð hvað varðar Covid-málin og lágmarka þann tíma sem fer í þessa ræðu og byggja hana fyrst og fremst á athugasemd minni, fyrirvara við það frumvarp sem allir nefndarmenn í hv. efnahags- og viðskiptanefnd undirrituðu. En sá fyrirvari er nokkuð afdráttarlaus enda var að mínu mati tilefni til þess. Þrátt fyrir góða vinnu í nefndinni, eins og áður, var eitt og annað sem betur hefði mátt fara og nokkur atriði sem er alveg sérstök ástæða til að gera athugasemd við. En ef ég þá, með leyfi forseta, byggi á þessum fyrirvara og fer stuttlega yfir hann, þá byrjar hann á nokkrum almennum orðum: „Aðgerðirnar sem mælt er fyrir um í frumvarpinu eru flestar af hinu góða og til þess fallnar að létta undir rekstri fyrirtækja og örva atvinnulíf þegar fram í sækir. Þá eru breytingartillögur nefndarinnar flestar til bóta. Þó er tilefni til að gera athugasemdir við ákveðin atriði. Hér verður imprað á nokkrum þeirra án þess að það sé tæmandi listi.“ Og ég byrja á frestun skattgreiðslna lögaðila sem var eitt þeirra atriða sem voru nefnd af allmörgum gestum nefndarinnar: „Sú aðgerð sem mælt er fyrir um í a-lið 1. gr. frumvarpsins, sem heimilar fyrirtækjum að fresta skattgreiðslu vegna tekna síðasta árs og jafna á móti fyrirsjáanlegu tapi ársins í ár þegar það raungerist, er mikilvæg og þýðingarmikil fyrir mörg fyrirtæki. Í ákvæðinu er hins vegar sett 20 millj. kr. þak á þá skattgreiðslu sem heimilt er að fresta. Ljóst er að miklu máli, jafnvel úrslitamáli, gæti skipt fyrir mörg lífvænleg fyrirtæki að þakið yrði hækkað eða afnumið. Að sama skapi er ljóst að afnám þaksins myndi ekki skipta úrslitamáli fyrir ríkissjóð enda er eðli málsins samkvæmt um tekjuhlutlausa aðgerð fyrir ríkissjóð að ræða“ - eins og lagt er upp með hana, fyrir ríkissjóð - „til lengri tíma. Því er erfitt að skilja hvers vegna ákveðið er að sníða aðgerðinni svo þröngan stakk og draga þar með, að því er virðist að óþörfu, úr jákvæðum áhrifum hennar.“ Þetta var um frestun á skattgreiðslum lögaðila, enn eitt dæmi um að hægt hefði verið að taka meira mark á ábendingum gesta nefndarinnar eins og í umræðu um mál sem vörðuðu aðgerðapakka eitt án þess að ríkið þyrfti að kosta miklu til en þar virðist einhver pólitík þvælast fyrir mönnum. Næst sný ég mér að vanskilum í fyrirvaranum, með leyfi forseta: „Alltítt er að fyrirtæki, sérstaklega í ferðaþjónustu, lendi í tímabundnum vanskilum vegna óvenju sveiflukennds starfsumhverfis. Mörg ferðaþjónustufyrirtæki lenda í vanskilum í byrjun árs en ná sér svo á strik þegar líður á árið og halda áfram að veita fólki atvinnu og skapa verðmæti. Að mati undirritaðs gengur það gegn markmiðum frumvarpsins að refsa slíkum fyrirtækjum sérstaklega og koma í veg fyrir að þau fái tækifæri til að komast í gegnum það óvenjulega ástand sem nú ríkir, ástand sem hófst á einstaklega óheppilegum tíma fyrir fyrirtæki í ferðaþjónustu.“ Næst er vikið að markmiðum um eflingu nýsköpunar sem eru mjög jákvæð á ýmsan hátt og tóku breytingum til bóta í störfum nefndarinnar undir forystu hv. formanns hennar, en þó segir í fyrirvara um þetta mál, með leyfi forseta: „Jákvætt skref er stigið með því að auka við skattaívilnanir samkvæmt lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Mikilvægt er að hækka bæði hlutfall frádráttar frá skatti vegna fjárfestinga í rannsóknum og þróun sem og að hækka fjárhæðarmörk skattfrádráttar. Fagna ber breytingartillögu nefndarinnar sem snýr að þessu. Hins vegar felst skammsýni í því að gildistími ákvæðanna er aðeins til tveggja ára og nær auk þess ekki til að auka frádráttarheimildir frá tekjuskatti í ár vegna fjárfestinga á síðasta ári. Rétt hefði verið að útvíkka gildistíma ákvæðanna í báða enda, einkum og sér í lagi í seinni endann eða gera ákvæðin ótímabundin. Ljóst er að þannig hefði mátt fá til landsins arðbær framtíðarverkefni þeirra sem sæju hag sinn í því að geta treyst á að fyrirkomulag skattívilnana héldist óbreytt um lengra skeið en til tveggja ára. Svör um að líklega verði gildistíminn framlengdur þegar þar að kemur duga skammt enda ljóst að fyrirsjáanleikinn skiptir öllu máli þegar verkefnum er valinn staður út frá gildandi regluumhverfi.“ Og nú geri ég mér grein fyrir því, herra forseti, að hér er um að ræða aðgerðir til að bregðast við ástandinu eins og það er núna. En það var hins vegar kynnt af hálfu ríkisstjórnarinnar sem framtíðarráðstöfun um leið. Öllum má vera ljóst að þegar ríkir neyðarástand er fyrsta forgangsmálið að bregðast við því og reyna að lágmarka frekara tjón. En vilji menn, eins og skynsamlegt er, á sama tíma ráðast í aðgerðir sem eiga að ýta undir uppbyggingu til lengri tíma þá þurfa þær aðgerðir að endurspegla þau áform. Og hvað varðar stuðning við nýsköpunarfyrirtæki þá þarf einmitt meiri langtímasýn en birtist í tillögum ríkisstjórnarinnar og afgreiðslu nefndarinnar, þó að ég ítreki að breytingar í nefndarvinnu hafi verið til bóta. Næst stuttlega um endurgreiðslu virðisaukaskatts o.fl. Þetta hefur töluvert verið rætt, bæði í tengslum við fyrstu aðgerðir stjórnvalda og svo þennan seinni pakka og menn vísa til verkefnisins Allir vinna sem ráðist var í fyrir rúmum áratug og snerist um endurgreiðslu virðisaukaskatts en í fyrirvara segir: „Telji stjórnvöld gagnsemi endurgreiðslu virðisaukaskatts jafnmikla og lagt er til grundvallar, og tekið skal undir, hefði verið æskilegt að útvíkka slíkar aðgerðir sem og að ráðast í aðrar efnahagslega hvetjandi skattkerfisbreytingar.“ Þá um það sem veldur mér kannski einna mestum áhyggjum í þessu máli öllu, herra forseti, styrki til einkarekinna fjölmiðla. Áfram heldur lesturinn, með leyfi forseta: „Að mati undirritaðs er afgreiðsla þess þáttar málsins sem snýr að fjölmiðlum fráleit og verulegum vafa undirorpið að hún geti talist til eðlilegra stjórnsýsluhátta. Mikilvægt er að veita einkareknum fjölmiðlum stuðning og jafna stöðu þeirra gagnvart ríkismiðlinum.“ Um þetta er sem betur fer að nást aukin samstaða, svo er það spurning hvernig það er gert. Þá held ég áfram lestrinum: „Það að ráðherra fjölmiðlamála skuli veitt heimild til að útdeila fjármagni til fjölmiðla nánast að geðþótta gengur gegn grundvallarviðmiðum um fjárreiður ríkisins og valdheimildir ráðherra. Annmarkar afgreiðslunnar eru slíkir að efast má um að forsvaranlegt sé að skrifa undir álitið. Viðbætur þær sem kynntar eru í álitinu eru síður en svo til þess fallnar að lagfæra málið. Hvað varðar ákvæði um fjölmiðla í vanskilum gildir það sem fjallað var um að ofan“ - og ég rakti hér áðan. - „Kvöð um hámarksstuðning gengur gegn markmiðinu um að vernda störf og vandaða „framleiðslu“ fjölmiðla. Heimild til ráðherra um að líta til fjölbreytileika fjölmiðla er algjörlega óútskýrð og getur orðið til þess að ráðherra telji sér heimilt að verðlauna þá fjölmiðla sem kunna að vera ráðherra að skapi umfram aðra með vísan til fjölbreytileika. Í ljósi þess að Miðflokkurinn hefur heitið því að liðka fyrir öllum málum sem kunni að vera til þess fallin að bregðast við efnahagslegum áhrifum heimsfaraldursins undirrita ég þó álitið með fyrrgreindum fyrirvörum og ítreka andstöðu við þá misnotkun valds sem felst í því að fela ráðherra geðþóttavald í ákvörðunum um stuðning við fjölmiðla.“ Og þá að niðurstöðunni, herra forseti: „Þótt margt hefði betur mátt fara í tillögum ríkisstjórnarinnar hefur vinna nefndarinnar almennt verið til bóta. Þingflokkur Miðflokksins hefði viljað fara aðrar leiðir eins og kynnt hefur verið. Þau úrræði og fleiri munu birtast í öðrum þingmálum enda mikilvægt að tefja ekki framgang mála sem gætu verið til þess fallin að bregðast við efnahagsáhrifum heimsfaraldursins. Að því sögðu styður undirritaður frumvarpið en með afdráttarlausum fyrirvara.“ Og þá læt ég þetta nægja, herra forseti, enda vil ég liðka fyrir því að málið fái framgang hér á þinginu með fyrrnefndum fyrirvörum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir ræðuna og ekki síst fyrir gott samstarf í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Ég fór ekki í andsvör við fleiri sem mælt hafa fyrir ræðum sínum og langar því að nota tækifærið og þakka öllum hv. þingmönnum fyrir mjög gott samstarf og málefnalega og góða umræðu í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, ekki síst hv. þm. Óla Birni Kárasyni sem leiddi nefndina. Mér hefur fundist vera málefnalegar og góðar umræður í nefndinni. Eins og hv. þingmaður fór vel yfir í ræðu eru töluverðar breytingar sem urðu til í nefndinni og við erum flest nokkuð sammála um. Hv. þingmaður gerir samt fyrirvara, sem ég ber fulla virðingu fyrir, og tilgreinir sérstaklega styrki til einkarekinna fjölmiðla. Það má eiginlega segja að þetta sé svolítið vandræðamál. Ég held að flestir geti verið sammála um það. Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni að flestir væru sammála um mikilvægi þess að styðja einkarekna fjölmiðla en einhvern veginn virðumst við ekki hafa komið okkur saman um góða leið til þess. Mig langar að heyra frá hv. þingmanni hvað hann hefði lagt til því að hann fer hér hörðum orðum um þó þá tilraun sem við vorum að gera í efnahags- og viðskiptanefnd til að finna leiðir til að deila þessum fjármunum út undir slíkum aðstæðum. Ég minnist þess ekki að hafa heyrt frá hv. þingmanni hverjar hans tillögur væru að útdeilingu á því fé.
Virðulegur forseti. Þakkir fyrir ágæta spurningu og að gefa mér tækifæri til að ræða þetta áhyggjuefni mitt aðeins frekar. Þó vil ég byrja á því að taka undir með hv. þingmanni, eins og við gerum nú almennt í umræðum um þessi mál, samstarfið í nefndinni var á margan hátt mjög gott. Varðandi fjölmiðlana hefði ég talið langtum æskilegra að þingið legði línurnar um það með hvaða hætti þessu fjármagni yrði útdeilt. Það hefði þá verið hægt að ræða það hér í þingsal og það komið fram í frumvarpi, ellegar að við hefðum falið hæstv. ráðherra að leggja fram slíkt frumvarp, slíka útfærslu, í þinginu og þá gæfist tækifæri til þess fyrir þingmenn að ræða þau mál. Með þeim hætti erum við að fylgja eftir þeirri skyldu þingsins að fylgjast með fjárútlátum ríkisins. Til lengri tíma litið varðandi þetta markmið, sem ég er algerlega sammála hv. þingmanni, eins og ég kom inn á í ræðu minni, um mikilvægi þess að styðja við einkarekna fjölmiðla, þá held ég að við ættum kannski að horfa meira til skattkerfisins og um leið til yfirgnæfandi stöðu ríkisfjölmiðilsins á markaði. En almennt, ef við hefðum tekið málið til umræðu í þinginu, svo ég velti vöngum út frá því sem ekki er að gerast, hefði ég talið æskilegt að tillögur þingsins miðuðu að því að koma til móts við fjölmiðla eins og önnur fyrirtæki með tilliti til þess tjóns sem þau hafa orðið fyrir vegna ástandsins. Þetta er kynnt sem viðbrögð við því og þar af leiðandi eðlilegt að komið yrði til móts við stöðu fjölmiðla sem eru með mikið umleikis, marga í vinnu og hafa orðið fyrir verulegu tjóni vegna t.d. minnkandi auglýsingasölu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við hv. þingmenn erum sammála um að til lengri tíma litið er auðvitað mikilvægt að bregðast við stöðu ríkisrekna miðilsins á auglýsingamarkaði. En mér finnst mikilvægt samt sem áður að það sé skýrt að hér vorum við þó að gera tillögu um ákveðna útfærslu á því hvernig við ætluðum að greiða þetta fé og breytingu í rauninni frá því sem lagt var fram í frumvarpinu sjálfu þar sem ráðherra var falið að koma með reglugerð þar um, þannig að verið er að fara yfir þá þætti. Þetta sýnir í hnotskurn hversu flókið það er að ætla að styðja frjálsa fjölmiðla þrátt fyrir að við getum öll verið sammála um mikilvægi þeirra. Hv. þingmaður vísaði í að það hefði ekki verið umræða í þingsalnum um þetta en hún átti sér vissulega stað í nefndinni. Ég saknaði þess þó að það hefðu komið fram fleiri tillögur í nefndinni um hver væri besta leiðin til að greiða út þá fjármuni sem hér um ræðir á þessum tímapunkti undir hatti Covid-aðgerða. Svo hygg ég að við munum hafa nægan tíma til að ræða áfram framtíðarfyrirkomulag þess efnis. En ég fékk ekki, virðulegur forseti, skýrt frá hv. þingmanni hvað hann hefði viljað sjá fyrir sér öðruvísi núna þegar kemur að útdeilingu þeirra fjármuna sem um ræðir. Hv. þingmaður vísar vissulega í fjölbreytileika fjölmiðla og mér finnst ástæða til að það komi fram að fólk hefur verið að nefna til að mynda héraðsfréttablöð, að mikilvægt sé að horfa til fréttamiðla sem eru gefnir út á afmörkuðum svæðum. Ég gef hv. þingmanni enn tækifæri til að koma fram með jafnvel betri hugmynd að því hvernig þetta hefði átt að vera orðað hérna inni.
Herra forseti. Ég taldi mig hafa svarað þessu tiltölulega skýrt. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður hefur náð að fylgjast með því en ég skal þá bara fara yfir það aftur. En fyrst: Auðvitað er það rétt sem hv. þingmaður segir, það er alltaf vandkvæðum bundið þegar ríkisvaldið fer að veita stuðning til fyrirtækja en einmitt þá þurfa reglurnar að vera skýrar og almennar. Ég held við höfum leitast við að fara þá leið gagnvart nánast öllum öðrum fyrirtækjum en fjölmiðlum þar sem kom inn þessi undarlega hugmynd um sérstakra reglugerðarheimild svo að ráðherrann gæti útdeilt fjármagninu nánast að vild. Eins og ég rakti áðan í svari við spurningu hv. þingmanns um hvernig ég hefði viljað gera þetta þá hefði ég í fyrsta lagi helst viljað að þingið setti slíkar reglur og þá væri tekið tillit til almennra viðmiða og af því að þetta er Covid-aðgerð, tekið tillit til þess hvaða tjóni fjölmiðlar hefðu orðið fyrir vegna þessa ástands. Ef það hefði ekki gengið hefði ég a.m.k. viljað að ráðherra væri falið að leggja þetta mál fram í þinginu þannig að þingið gæti rætt það. Ég hefði rætt það á sömu forsendum, að aðgerðir til fjölmiðla þurfa ekki síður en til annarra fyrirtækja við þessar aðstæður, ef aðgerðirnar eru merktar Covid-aðgerðir, að vera almennar. Þegar kemur að því seinna að koma til móts við fjölmiðla tel ég, eins og ég rakti áðan, að annars vegar þurfi að líta til stöðu yfirgnæfandi risans á markaðnum en einnig að létta undir með rekstrarumhverfi fjölmiðla með jákvæðum hvötum, ekki hvað síst skattalegum til þess að [[Forseti hringir.]]gera innlendum fjölmiðlum lífið auðveldara.
Virðulegur forseti. Það væri freistandi að koma hingað og tala svolítið um fjölmiðla og nauðsyn þess að styðja við einkarekna fjölmiðla á Íslandi, hina frjálsu fjölmiðla, en ég er að hugsa um að sleppa því núna. Ég held að við höfum nægan tíma til þess á öðrum tímum. En mig langar til að byrja ræðu mína á að taka undir með þingflokksformanni Samfylkingar, hv. þm. Oddnýju Harðardóttur, um að það skorti um of á yfirsýn yfir þær aðgerðir sem við erum hér í. Það vakti óneitanlega athygli mína þegar þau hv. þm. Oddný Harðardóttir og hv. þm. og formaður fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, ræddu saman fyrr í dag um hversu mikilvægt það væri að fá fjármálaráð til að ræða við nefndarfólk í hv. fjárlaganefnd og hv. efnahags- og viðskiptanefnd um það hvað væri eiginlega að gerast og hvað fjármálaráð sjái fyrir sér að gæti gerst í náinni framtíð og komandi framtíð og á næstu vikum, mánuðum og misserum. Við skulum skoða aðeins hvað fjármálaráð á að gera. Því er ætlað að tryggja að fram fari hlutlægt mat á stefnumörkun í opinberum fjármálum. Ráðið er sjálfstætt í störfum sínum og því er ætlað að leggja mat á hvort fjármálastefna og fjármálaáætlun fylgi þeim grunngildum sem lög um opinber fjármál kveða á um að stefnumörkun í opinberum fjármálum skuli byggð á er varðar sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Ráðið skal, það er lögbundið, leggja mat á það hvort þessi tvö plögg, fjármálastefna og fjármálaáætlun fyrir hið opinbera, séu í samræmi við tiltekin töluleg skilyrði laga um opinber fjármál, svokallaðar fjármálareglur, um heildarjöfnuð og heildarskuldir. Fjármálaráð er býsna vel skipað af fagfólki, sérfræðingum, og þó að sumir hafi mikinn vara á þegar maður talar um sérfræðinga þá held ég að í svona ástandi eins og við erum í núna þurfum við svo sannarlega á öllum okkar bestu og færustu sérfræðingum að halda, ekki bara í faraldursfræðum og smitsjúkdómum heldur líka í fjármálum og fjármálum hins opinbera og hvernig best er að haga málum. Fram hefur komið í dag að loksins sé ætlunin að kalla fjármálaráð til og því fagna ég. Ég fagna því að núna, þegar líður að miðjum maí og við erum búin að dúndra út í kosmosið tugum og hundruðum milljarða úr opinberum sjóðum, að við ætlum að staldra aðeins við og fá fjármálaráð á eins og einn fund. Þær lagabreytingar sem við erum að fjalla um og eru víða annars staðar, bæði þær sem við höfum samþykkt og það sem við erum að fjalla um hér, munu hafa neikvæð áhrif á afkomu ríkissjóðs til skemmri tíma litið. Samkvæmt greinargerð með frumvarpinu er gróflega áætlað að tillaga frumvarpsins geti lækkað tekjur ríkissjóðs um allt að 13 milljarða. Er það bara lítill angi því að fram komu ýmiss konar breytingartillögur. Svo er fjárlaganefnd að afgreiða annað. Síðan er verið að afgreiða þriðja pakkann og ég veit ekki betur en að Alþingi sé að fara að fá a.m.k. þriðja og fjórða pakka sem mun snerta fjölmarga. Þetta er bara einn lítill angi af þeim aðgerðum sem við erum að fjalla um í dag. Þingið og nefndarfólk, sem er nærri örmögnun eftir næturfundi og dagfundi, ber ábyrgð og þegar maður veltir fyrir sér myrkrinu sem þingmenn eru í er varðar umfang þessa verkefnis, ekki framtíðarinnar heldur umfang verkefnisins sem við erum í núna og yfirsýn aðgerða, þá hefur maður áhyggjur, svo ég tali bara heiðarlega. Við erum að tala um mál er varðar stöðu tugþúsunda einstaklinga í dag. Við erum líka að tala um mál sem varðar framtíð okkar allra og myrkrið sem við erum í. Nú sitjum við ekki öll í fjárlaganefnd eða efnahags- og viðskiptanefnd en maður heyrir það á máli þeirra sem koma hingað að það virðist engu máli skipta hvort þingmaður er í stjórn eða stjórnarandstöðu. Það virðist sem yfirsýnin, sviðsmyndin, greiningin á þörfinni, á stöðunni, á útfærslunni og þeim aðgerðum sem við erum í, sé öll harla óljóst. Af því að ég hef verið með þráhyggju frá því ég hóf hér störf fyrir skömmu að reyna að haga því svo til að við stunduðum vandaða lagasetningu þá finnst mér þetta eiginlega alveg óboðlegt. Ég finn mjög djúpt til með sérstaklega stjórnarþingmönnum sem eiga einhvern veginn að keyra þetta allt áfram, vitandi lítið sem ekki neitt út á hvað þetta gengur og hver sviðsmyndin er og hvernig greiningin er, því að yfirsýnin er nauðsynleg núna við ákvörðun um að deila út hundruðum milljarða eða að sleppa því að afla tekna upp á tugi milljarða. En nóg um það. Mig langar líka að ræða aðgerðir þar sem mælt er fyrir um hvernig koma eigi til móts við tugþúsundir vinnandi einstaklinga sem eru nú komnir á atvinnuleysisskrá að hluta til eða öllu leyti. Staðan er ekki grá, hún er svört þegar á sjötta tug þúsunda starfsmanna eru skráðir á atvinnuleysisskrá og þá eru að sjálfsögðu ótaldir þeir 17.000 námsmenn sem þessa dagana eru að ljúka sinni vorönn; 17.000 námsmenn sem fá aldrei að vera taldir með. Af því að ef fólk kemst ekki inn á atvinnuleysisskrá þá kemst það ekki inn á atvinnuleysisskrá og þá er það ekki talið með. Það eru 17.000 námsmenn, sumir búa heima og geta fengið að borða heima hjá foreldrum sínum en aðrir eiga fyrir fjölskyldu að sjá, sem vita ekkert hvernig þau eiga að framfleyta sér og fjölskyldu sinni á næstu vikum og mánuðum. Mér þykir miður að meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar hafi ekki verið tilbúinn til að greiða tillögum frá hv. þm. Oddnýju Harðardóttur atkvæði sitt og leyfa þeim að fylgja með, en þar er m.a. um að ræða breytingar á atvinnuleysistryggingalögunum þess efnis að námsmenn geti mögulega leitað einhverrar aðstoðar inn í þennan sjóð. Við skulum ekki gleyma því að heildarframlag í námslánakerfið okkar hefur hríðfallið á undanförnum árum, úr 16,8 milljörðum árið 2013 í 7,5 árið 2018. Umsóknum hefur fækkað um helming á tíu árum. Árið 2009 voru 14.000 nemendur á Íslandi sem sóttu um námslán, árið 2019 voru þeir 7.000. Þeim hefur fækkað mjög mikið sem eru á námslánum. Þeir námsmenn kjósa frekar að reyna að framfleyta sér með einhverri vinnu. Við þurfum líka að styðja við bakið á því fólki. Í þessum tillögum frá hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur voru líka hugmyndir um að hækka grunnatvinnuleysisbæturnar því að þær eru allt of lágar. Við erum með þingsályktunartillögu í hv. velferðarnefnd sem er á svipuðum nótum og tillögurnar frá Oddnýju G. Harðardóttur og hafa þær verið í umfjöllun nefndarinnar undanfarna daga, enda um Covid-mál að ræða og þess vegna lýtur það mál ákveðnum forgangi í nefndinni. Við höfum fengið umsagnir frá Bandalagi háskólamanna, frá BSRB, ASÍ, frá Landssamtökum íslenskra stúdenta, Nemendafélagi Háskólans á Bifröst, frá Stúdentaráði Háskóla Íslands, frá stúdentum erlendis o.s.frv., og það eru allir sem styðja þær tillögur sem þar koma um hækkun á grunnatvinnuleysisbótum, að hækka tekjutengdar atvinnuleysisbætur tímabundið og hleypa námsmönnum tímabundið, aftur segi ég tímabundið, inn á atvinnuleysisbæturnar. Af hverju tímabundið? Jú, af því að það hefur orðið að einhvers konar samkomulag hjá okkur að þegar fólk er í námi geti það ekki líka fengið atvinnuleysisbætur. En við verðum að tryggja framfærslu þessa fólks. Við getum ekki skilið það eftir. Við getum ekki, á sama tíma og við erum að sturta tugmilljörðum og hundruðum milljarða út úr okkar sameiginlegu sjóðum, sagt við námsmenn: Þið getið bara átt ykkur, þið verðið bara að finna út úr því hvernig þið ætlið að framfleyta börnunum ykkar í sumar. Við getum ekki komið svona fram. Þetta er ekkert flókið. Þetta eru 17.000 einstaklingar, hluti þeirra þarf ekki á aðstoðinni að halda en hluti þeirra verður líka að fá aðstoð okkar. Það er það sem við erum að leggja hér til, að námsmenn fái á tímabilinu 1. júní 2020 til 31. ágúst 2020 að sækja atvinnuleysisbætur eins og aðrir. Við sjáum alveg hvernig þetta lítur út, þeir námsmenn sem hafa í digra sjóði foreldra sinna og fjölskyldu að sækja munu geta haldið áfram sínu námi. Ætlum við bara að tryggja efnameiri námsmönnum örugga daga í sumar, og börnum þeirra? Er það þannig sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ætlar að haga málum í viðbrögðum sínum við þessu Covid-ástandi? Er það í alvöru þannig að við ætlum að skilja þennan hóp eftir? Nei, herra forseti, það er ekki í boði. Við getum ekki ákveðið að stilla því þannig upp. Það er bara ekki í boði. Við getum gert betur. Það eina sem ég bið um er að hv. þingmenn setji upp gleraugu jafnaðarmennsku í þessum aðgerðum sínum og tryggi að enginn hópur verði skilinn eftir. Yfirsýnin er nauðsynleg, hún er ekki til staðar, en þegar okkur er bent á ágallana verðum við að bregðast við.
Forseti. Ég ætla að lesa fyrirvara hv. þm. Smára McCarthys sem kemur fram í nefndaráliti um frumvarpið sem við erum að fjalla um hér, en þar stendur: „Þó að ég fagni þeim árangri sem hefur náðst í vinnslu nefndarinnar og geti stutt þær aðgerðir sem settar eru fram í frumvarpinu, að gefnum breytingum nefndarinnar, þá hefði verið jákvætt að ganga lengra á sumum sviðum. Einkum hefði verið til bóta að nýtt væri heimild til að veita 45% endurgreiðsluhlutfall vegna rannsóknar og þróunar í tilfelli lítilla fyrirtækja. Kostnaður lítilla fyrirtækja við að sækja fé í opinbera sjóði er vitanlega hærri sem hlutfall af heildarveltu en hjá stærri fyrirtækjum, og því hefði verið gott að koma til móts við þau þar. Sama mætti segja um stuðning við einkarekna fjölmiðla, listamannalaun og fleiri atriði. Þegar efnahagsáföll verða bitna þau alltaf mest á smæstu og verst settu aðilunum, sem jafnframt njóta síst góðs af eðlilegu árferði. Það væri því ágætis tilbreyting ef aðgerðir ríkisstjórnarinnar endurspegluðu áhyggjur af afkomu þeirra, frekar en að leggja alltaf aðaláherslu á stærri eða fjársterkari aðila sem hafa eðli málsins samkvæmt betri bjargir.“ Í ljósi þess langar mig líka aðeins að tala um einmitt þessa verr settu aðila. Það á ekki einungis við um fyrirtæki heldur líka fólkið í samfélaginu. Ég las áhugaverða grein um daginn eftir rithöfundinn Halldór Armand Ásgeirsson þar sem hann bendir á að á meðan almenningur þarf alltaf að spara, leggja fyrir til að eiga fyrir óvæntum áföllum, þá virðast aðrar reglur gilda fyrir fyrirtæki. Þá hleypur ríkið undir bagga með fyrirtækjum sem hafa jafnvel greitt eigendum marga milljarða í arðgreiðslur í gegnum árin. Rökin fyrir þessu, forseti, eru yfirleitt þau að fyrirtækin séu samfélagslega mikilvæg, sem er skiljanlegt og það er rétt, í mörgum tilfellum eru þetta fyrirtæki sem eru samfélagslega mikilvæg. En ég velti því þá fyrir mér: Er fólkið í landinu ekki líka samfélagslega mikilvægt? Er almenningur ekki grundvöllurinn fyrir því að fyrirtæki séu yfir höfuð til? Erum við ekki dálítið að horfa á þetta öfugt? Covid-19 heimsfaraldurinn, í sambland við tæknibreytingar og fjórðu iðnbyltinguna - það er alveg eins líklegt að Covid-19 muni virka sem einhvers konar „katalisti“ á tækniframfarir, þ.e. að flýta fyrir þeirri þróun sem var þegar að eiga sér stað - leiðir af sér samfélagsbreytingar í grundvallaratriðum þannig að það er mögulega ekki góð áhersla að setja svona mikið af peningum einungis inn í allt það sem skapaði tekjur áður. Hagkerfið sem við höfum búið við er líka orsök loftslagsbreytinga, mikillar streitu í lífi fólks, misskiptingar og fátæktar þannig að við höfum fulla ástæðu til að reyna að byggja upp nýtt, sjálfbært, grænt hagkerfi og endurreisa vinnumarkaðinn út frá þörfum fólksins. Og ég er ekki að segja að við verðum að gera það, það að er alveg ljóst að við gætum reynt að endurreisa bara það sem var. En er ekki einmitt núna tækifærið, ef það er vilji okkar að horfa fram á breytta tíma, til að fara í þær aðgerðir núna með þessar áherslur? Þetta væri t.d. hægt að gera með miklu frekari skilyrðum þegar kemur að því hvaða fyrirtæki ríkissjóður ætlar að styrkja og hvers konar skilyrði ættu sér stað, t.d. varðandi umhverfisstefnu eða annað, hversu lýðræðislegt fyrirtækið er gagnvart starfsfólki sínu. Það væri hægt að horfa á þetta út frá ýmsum sjónarhornum en eins og staðan er núna skortir okkur getuna til þess að fara aðeins út fyrir kassann og skoða þetta með meiri framsýni. Úrræði ríkisstjórnarinnar eru nefnilega hönnuð til að endurreisa hagkerfið eins og það var. Það hagkerfi var algerlega á forsendum fjármagnseigenda þar sem samfélagið var í raun hannað út frá þörfum vinnumarkaðarins í hagkerfi sem er háð endalausum vexti. Forseti. Það sem mig langar til að tala um hér er mikilvægi þess að við fjárfestum líka í fólki. Ég skil þörfina á að styðja við og styrkja fyrirtæki en einhverra hluta vegna höfum við horft á það þannig að með því að styrkja fyrirtækin séum við einhvern veginn líka að styrkja fólkið. Þetta er svona brauðmolakenning tekin á nýtt „level“, afsakið enskuslettuna, að það muni skila sér til almennings í landinu. En hvers vegna ekki að styðja við, styrkja og fjárfesta í fólkinu í landinu á sama tíma? Þegar kemur að því að tryggja að fyrirtæki verði áfram í rekstri, mikilvæg fyrirtæki, þá þurfum við líka að tryggja að almenningur hafi getu til að halda þessum fyrirtækjum uppi. Eftirspurnin eftir vöru og þjónustu er til staðar hjá almenningi og ef við tryggjum ekki grunnframfærslu fólks, ef við tryggjum ekki að fólk hafi peninga á milli handanna til þess að eyða, þá fellur eftirspurnin niður. Þá fellur þetta allt saman um sjálft sig, fyrir utan bara kostnaðinn sem verður til í samfélaginu af því að viðhalda og auka fátækt í landinu. Fátækt var svo sannarlega til staðar hér og er til staðar og við sáum það öll hér rétt áður en Covid-faraldurinn skall á þegar Kveikur gerði sérstakan þátt um fátækt á Íslandi. Það er ekkert verið að bregðast við þörf þessara hópa. Við erum ekki að tala um að hækka örorkulífeyrisgreiðslur, við erum ekki að tala um að hækka atvinnuleysisbætur þrátt fyrir að tugþúsundir séu núna komnar á atvinnuleysisbætur og við sjáum það alveg að strípaðar atvinnuleysisbætur eru ekki grunnframfærsla, þær ná ekki einu sinni lágmarkslaunum og tekjutengingin er alveg gríðarlega lág þannig að fólk með meðallaun fellur ofboðslega mikið í tekjum. Hvernig ætlum við að tryggja það að fólk geti greitt reikningana sína, að fólk fari ekki að missa heimilin sín, hvað þá fólk sem er á leigumarkaðnum? Hvernig ætlum við að vernda heimilin í landinu og koma í veg fyrir að fólk hafi ekki tök á því að greiða reikningana sína? Mér finnst það skorta í umræðunni núna og skorta í aðgerðapökkunum hvernig við tökum utan um fólkið í landinu á þessum erfiðu tímum. Það getur vel verið að þessar aðgerðir eigi eftir að koma og ég vona svo sannarlega, forseti, að þær eigi eftir að koma, það verði talað um að hækka atvinnuleysisbætur og tryggja grunnframfærslu fólks í landinu. En með hverjum degi sem við gerum það ekki aukum við á streitu og óöryggi fólks í samfélaginu um afkomu sína og við vitum alveg hvaða afleiðingar það hefur. Við vitum alveg hversu mikil aukning var á kulnun hér eftir hrun þegar fólk hafði verulegar áhyggjur af afkomu sinni. Ég legg til að eftir þessa pakka, og vona það innilega, að við förum að tala um hvernig við getum fjárfest í fólkinu í landinu og hvernig við getum stóraukið fé til nýsköpunar, rannsókna og þróunar vegna þess að það þarf að gera það, við þurfum að horfa til framtíðar. Að setja meiri pening í nýsköpun, rannsóknir og þróun er sparnaður til framtíðar, við erum að byggja upp fyrir framtíðina. Við þurfum líka að stórauka afkastagetu heilbrigðiskerfisins. Við þurfum að tryggja það að heilbrigðiskerfið sé vel undir það búið að ef annar svona faraldur skellur á. Við sjáum að við þurfum að tryggja laun hjúkrunarfræðinga. Við þurfum að tryggja þessar grunnstoðir og það þýðir að við þurfum að passa upp á að fólkið sem vinnur þarna og heldur þessum stofnunum gangandi fái mannsæmandi laun. Við þurfum einnig að horfa til þess að setja á grænan samfélagssáttmála. Við þurfum að eiga það samtal við þjóðina og ég sakna þess að sjá ekki meira fjármagn sett í grænar lausnir. Við þurfum að skoða samfélagið með jafnrétti og sjálfbærni að leiðarljósi til framtíðar.
Herra forseti. Ég mun í ræðu minni reyna að halda mig við rétt þingmál, þ.e. þingtungumál, eftir því sem fara vill. Ég ákvað að taka til máls af nokkrum ástæðum, m.a. til að fara aðeins yfir hvernig mér hefur þótt vinnan í nefndinni. Mér þykir sú vinna hafa verið til fyrirmyndar og er ástæða til að þakka allri nefndinni og öllum nefndarmönnum sem koma að málinu og gildir þá einu hvort þeir eru úr stjórn eða stjórnarandstöðu. Starfinu hefur verið stýrt undir styrkri forystu formanns nefndarinnar, hv. þm. Óla Björns Kárasonar. Formaður fór yfir breytingartillögurnar að nokkru leyti og það eina sem ég ætla að segja um þær er að auðvitað styð ég þær. Það er hins vegar mikilvægt að benda á, sérstaklega í ljósi orða sem fallið hafa fyrr í dag um með hvaða hætti þessar aðgerðir snúi að framtíðinni, að það er einmitt gert með sérstökum stuðningi við nýsköpun, eins og kemur fram í tillögunum. Með auknum stuðningi í breytingartillögum nefndarinnar er einmitt verið að stuðla að því, eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir kom inn á í ræðu sinni fyrr í dag, og ýta undir að við náum að skjóta frekari stoðum undir íslenskt samfélag með því að styðja enn betur við nýsköpun og þá sérstaklega rannsóknir og þróun á því sviði. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Það hefur líka verið rætt hér í dag um samhengið milli stuðnings við heimili og fyrirtæki og hvernig það hefur áhrif á þau störf sem standa til boða í samfélaginu. Auðvitað hangir þetta allt svolítið saman, og raunar mjög mikið. Ég segi fyrir mitt leyti að það að vernda störf, að tryggja störf sem hægt er að forða frá því að tapast, er a.m.k. óbeinn ef ekki beinn stuðningur við heimilin í landinu. Það tryggir þá a.m.k. framfærslu heimilanna sem þar eru undir. Hv. þingmenn þekkja það náttúrlega að við erum ekki að tala hér í fyrsta sinn um aðgerðir eða aðgerðapakka og ef að líkum lætur þá er ekki rekinn neinn endahnútur á þær aðgerðir sem við munum þurfa að grípa til á einhverjum tímapunkti vegna heimsfaraldurs Covid-19. Raunar hafa margir þingmenn og margir hæstv. ráðherrar ítrekað komið inn á það að ástandið er svo kvikt, hreyfing og óvissa svo mikil, að ekki er óeðlilegt að grípa þurfi til annarra aðgerða. Eins og hv. þingmenn, sumir hverjir, hafa nefnt í dag eigum við til að mynda strax á mánudaginn von á nýju frumvarpi, m.a. vegna hlutabótaleiðarinnar. Þar er, eftir því sem ég best veit, verið að lengja í þeirri leið en þegar faraldurinn var að fara af stað gátum við ekki almennilega vitað hvort hann yrði í þrjá mánuði, sex mánuði, níu mánuði eða hvað. Nú erum við að ýta þeim dagsetningum aftar á árið vegna þess að við teljum að það sé algerlega komið í ljós að þess muni þurfa. Það kann svo sannarlega að fara svo að við þurfum að gera þetta í meira mæli og við fleiri úrræði en bara þetta. Nokkuð hefur verið rætt hér í dag, og raunar líka í samfélaginu, um þau atriði sem snúa að lágskattasvæðum og skattaskjólum. Ég geri mér fulla grein fyrir því að í íslenskum lögum er það þannig að menn mega fara með peninga úr landi. Menn mega standa í atvinnustarfsemi erlendis og menn mega eiga í félögum erlendis. Það er ekki bannað að íslenskum lögum og það er meira að segja heimilt að flytja fjármagn úr landi og í seinni tíð höfum við í raun ekki verið í ástandi þar sem það var óheimilt nema í hruninu. Það hangir hins vegar á þeirri spýtu að þeir sem þetta gera þurfa að fara að íslenskum lögum og þurfa að greiða skatta af þeim peningum sem þeir eru að flytja úr landi. Þeir þurfa að greiða skatta af tekjum sem þeir afla í öðrum löndum hér á Íslandi o.s.frv. Skattalögin eru þannig séð tiltölulega skýr hvað þetta varðar. Auðvitað getur verið ágreiningur um hvort þau séu nógu skýr en a.m.k. er ansi mikilvægt að hafa þetta í huga. Þess vegna treysti ég því, sem sérfræðingar hafa sagt á fundum hv. nefndar, að það sé kannski fræðilegur möguleiki að einhverjir aðilar geti sniðgengið reglurnar en ég lít þannig á að þeir séu þá væntanlega að fara á svig við lög og þar með muni önnur ákvæði laganna og þessara ákvæða sem við erum að samþykkja eiga við. Í niðurlagi málsgreinarinnar um frestun skattgreiðslna lögaðila kemur einmitt fram eftirfarandi: „Ákvæðunum er því ætlað að taka til lögaðila sem eru skattskyldir hér á landi en ekki lögaðila í skattaskjólum.“ Þetta kann að virka léttvægt en þarna er einmitt átt við að með þeim ívilnandi ákvæðum sem við erum að samþykkja, með breytingum á lögunum sem koma fram í þessum bandormi, erum við að undanskilja þá aðila sem eru í skattaskjólum. Ég held að það sé býsna mikilvægt að það komi fram. Ég ítreka aftur, herra forseti, að komi til frekari aðgerða þá er a.m.k. sá sem hér stendur tilbúinn til að taka þátt í þeirri vinnu áfram. Ég geri ráð fyrir að hv. efnahags- og viðskiptanefnd sé öll tilbúin til þess, enda hefur ekkert skort á góða samvinnu og samstarf í nefndinni sem sést m.a. á því að nú erum við að afgreiða annan stóran aðgerðapakka úr nefndinni með einu nefndaráliti en eðli málsins samkvæmt með mismunandi sjónarmiðum eftir því hvorum megin stjórnarmeirihlutans menn standa og einnig eðli málsins samkvæmt út frá þeirri pólitík sem þeir standa fyrir á hverjum tíma, og það er fullkomlega eðlilegt. Það er nefndarmönnum til mikils hróss hve mikið þeir hafa lagt sig fram um að ná sameiginlegum niðurstöðum og leggja saman í púkkið til að ná breytingartillögum fram á sem bestan hátt. Það hefur verið gert og því ber að fagna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er algjörlega sammála því, enda höfum við í Samfylkingunni sýnt það að við höfum stutt þau frumvörp og þær aðgerðir sem hér hafa farið í gegnum þingið til þess að styðja fyrirtækin og vinna gegn atvinnuleysi. Við þurfum auðvitað að gera það. En við getum ekki skilið heimilin eftir. Þó að þarna sé vissulega samspil á milli verðum við að vera raunsæ og það munu ekki öll fyrirtæki rísa upp á lappirnar þegar faraldurinn er genginn yfir og ráða til sín fólk. Við munum því miður glíma við atvinnuleysi lengur en við viljum sjá og meira atvinnuleysi. Atvinnuleysisbætur eru mjög lágar. Grunnatvinnuleysisbætur eru rétt rúmlega 289.000 kr. Greiðsla með hverju barni er rúmar 11.000 kr. Tekjutengda hámarkið er 456.000 kr. Þetta eru allt mjög lágar upphæðir. Ég veit að stjórnarliðar, hv. stjórnarþingmenn, hafa sagt: Nei, við þurfum ekkert að hækka atvinnuleysisbætur vegna þess að við hækkuðum þær í fyrra. Það er alveg rétt, enda hafði dregið óskaplega mikið í sundur og munurinn á lágmarkslaunum og grunnatvinnuleysisbótum var kominn upp í rúmar 70.000 kr. Fór með breytingunni í fyrra niður í 37.000, en nú dregur aftur í sundur og munurinn er orðinn rúmlega 45.000 kr. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér og okkur í Samfylkingunni að það þurfi strax að hækka atvinnuleysisbæturnar og mæta fólki áður en til mikilla vandræða horfi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir andsvarið. Þingmaðurinn nefndi það að hún teldi að heimilin hefðu að einhverju leyti verið skilin eftir. Ég er bara ekki sammála þingmanninum í því. Það er a.m.k. ekki mitt mat á þeirri stöðu sem er. En hún ræddi sérstaklega atvinnuleysisbæturnar og það er rétt hjá þingmanninum að þær voru hækkaðar í fyrra þannig að þær færðust nær lágmarkslaunum. Síðan hafa lágmarkslaun hækkað í samningum á vinnumarkaði. Ég tel að það sé mikilvægt, sem hluti af þeirri stöðugu skoðun sem er í gangi á ástandinu, að meta það sérstaklega hvort gera þurfi breytingar á atvinnuleysisbótunum. Ég er ekki viss um að það sé tímabært alveg strax. Ég veit eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni áðan að á vissum svæðum á landinu, sérstaklega í kjördæmi hv. þingmanns, hefur atvinnuleysi verið mjög hátt. Það er rétt hjá þingmanninum að líklega eru margir, eða alla vega fleiri, á því svæði smátt og smátt að færast yfir á strípaðar atvinnuleysisbætur. Það er ekki góð staða og þingmaðurinn þarf ekki að halda að mér finnist það vera ásættanleg staða til lengdar. Ég held að við ættum að skoða það á næstu vikum og mánuðum hvort og þá hvernig við bregðumst við þeim vanda sérstaklega, en ég sé það ekki fyrir mér að það verði hluti af þessum aðgerðapakka.
Herra forseti. Þessi svör hv. þingmanns eru mér vissulega vonbrigði. Ég vil þá spyrja hvort hann geti ekki hugsað sér núna eða a.m.k. á næstu vikum að hækka prósentutöluna sem gefur framfærslu með hverju barni. Er ekki hægt að samþykkja þá tillögu? Hún mun gefa rétt rúmar 5.000 kr. aukalega með hverju barni, fara úr rúmum 11.000 kr. upp í 17.000 eða svo. Er ekki a.m.k. hægt að horfa til barna þeirra sem misst hafa vinnuna og eru nú þegar komnir á strípaðar atvinnuleysisbætur? Af hverju má ekki gera það strax? Verðum við að láta það fólk sem fyrst dettur á grunnatvinnuleysisbæturnar svelta? Vill hv. þingmaður safna í sarpinn og koma ekki með aðstoð fyrr en svo og svo margir lifa undir fátæktarmörkum? Annað sem hægt væri að gera væri að breyta viðmiðum fyrir barnabætur og láta þær barnabætur sem eru greiddar út 1. júní miðast við tekjur 1. apríl, en ekki meðaltekjur fyrir árið 2019 sem gefur enga mynd af því hvernig staðan er hjá barnafjölskyldum í landinu. Getur hv. þingmaður ekki tekið undir það að a.m.k. sé hægt að hækka framlög með börnum þeirra sem misst hafa vinnuna eða hjá þeim þar sem tekjufall hefur orðið mikið vegna ástandsins?
Herra forseti. Ég verð nú að játa að tillögur hv. þingmanns eða Samfylkingarinnar sem komu fram um þetta atriði var ég að sjá í fyrsta sinn í dag. Ég get alveg tekið undir með þingmanninum, mér finnst þær áhugaverðar. Mér finnst þetta vera áhugaverð nálgun á þeim samfélagslega vanda sem stafar af atvinnuleysi og ég tek undir með þingmanninum að við eigum kannski að gera meira af því að skoða sérstaklega hvaða áhrif atvinnuleysi, og sérstaklega atvinnuleysi í þetta miklum mæli eins og núna er, hefur á þessa hópa. En það er einmitt í því augnamiði sem í síðasta aðgerðapakka var tekin ákvörðun, ég man ekki hvort það var í þeim síðasta eða þarsíðasta, um að hækka eða hafa sérstakt framlag [[Forseti hringir.]]til barnabóta með hverju barni hjá þeim sem fengu barnabætur í fyrra. Ég átta mig á vandanum sem þingmaðurinn nefnir í sambandi við dagsetningar sem við settum í því. [[Forseti hringir.]]En þingmanninum er kunnugt um það eins og mér að þar voru [[Forseti hringir.]]tæknilegar ástæður, má kalla, fyrir því að erfiðara var að framkvæma það á þann hátt sem þingmaðurinn vill.
Virðulegi forseti. Mig langar til að spyrja hv. þingmann aðeins út í stuðning við nýsköpun sem kemur fram í frumvarpinu. Nefndarmenn eru mjög sáttir við það, eðlilega, en hv. þm. Smári McCarthy leggur til að gengið verði ögn lengra í þeim efnum. Mig langaði í fyrsta lagi til að spyrja hv. þingmann hvort einhver sérstök rök hefðu komið fram í störfum nefndarinnar gegn því að hækka framlagið enn frekar. Mig langar að bæta aðeins við það sem kemur að nýsköpun því að nú sjáum við fram á að ferðaþjónustan verði löskuð, hugsanlega í dágóðan tíma. Þar kemur margt inn í, þar á meðal að faraldurinn getur geisað aftur, hann getur orðið verri og sömuleiðis eru það ekki bara innri aðstæður hérna sem skipta máli heldur ytri aðstæður í hverju landi eins og við þekkjum. Ferðamennirnir þurfa sjálfir að vera í þeirri aðstöðu að þeir geti ferðast hingað og til baka. Í ljósi þess finnst mér svo mikilvægt að við setjum mikinn þrótt í nýsköpun vegna þess að þar eru tækifæri til að búa til útflutningsgreinar sem stóla ekki á það að flugsamgöngur séu í fullu fjöri eins og þær voru á síðasta ári, heldur eru það verðmæti sem hægt er að skapa hérlendis og flytja úr landi yfir hið blessaða internet. Þess vegna hef ég verið pínulítið hissa á því hvað það er í raun og veru lítil áhersla á það almennt, ekki bara í þessu máli eða hvað þá í ræðu hv. þingmanns, að nýsköpun sé lykillinn að velgengni okkar til lengri tíma. Við þurfum í raun og veru að bæta upp skaðann af því að missa heila útflutningsgrein og enga smáútflutningsgrein. Ég hjó eftir því að það var bara einn þingmaður í nefndarálitinu með þessa skoðun eða alla vega þannig að hún væri rituð niður. Mig langar að inna hv. þingmann eftir því hvort hann þekki einhver sérstök rök gegn henni eða geti útskýrt sitt sjónarmið aðeins betur að því leyti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni andsvarið. Hann ræddi um nýsköpun og stuðning við nýsköpun og það er rétt, eins og þingmaðurinn kom inn á, að bætt er töluvert í miðað við upprunalega frumvarpið. Það er til að mynda farið með hlutfallið af kostnaði við rannsóknir eða þróun úr 25% upp í 35%. Það er umtalsverður munur og mun skipta mjög mörg fyrirtæki miklu máli. Þingmaðurinn spyr hvort það hefði átt að fara enn þá lengra, upp í 45% eins og hv. þm. Smári McCarthy nefnir í fyrirvara sínum við nefndarálitið. Þetta var rætt í nefndinni. Lendingin er hins vegar þessi eins og hún kemur þarna fyrir eftir ítarlegar umræður. Það má segja að fyrst og fremst séum við að ná nokkurs konar millilendingu. Æskilegt hefði verið að geta gert enn meira. En ég vil samt minna hv. þingmann á að við erum að fara til að mynda með þakið úr 600 milljónum alla leið upp í 1.100 milljónir í upphafi þess stuðnings sem fyrirtæki geta sóst eftir. Við tökum í raun í burtu millistrikið í stuðningnum og þannig hækkum við mögulegan stuðning hjá einu fyrirtæki alla leið þarna upp. Það er umtalsverð breyting og fyrir mörg fyrirtæki mun þetta þýða að mjög mörg störf munu annars vegar skapast en ekki síður munum við bjarga mörgum störfum frá því að tapast.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og tek það alveg gott og gilt, það er alltaf einhver áherslumunur á milli þingmanna og stjórnmálamanna almennt. Vel athugað hjá hv. þingmanni hvað varðar að hækka þakið. Ég er sammála honum um að það komi til með að skipta verulegu máli. Ég verð að viðurkenna að þegar ég velti fyrir mér þessum aðgerðum og hlusta á ræður hér þarf stundum að minna mig á að þetta snýst allt um að skapa störf. Ég er hugfanginn af því að búa til nýjan iðnað, nýja vettvanga sem sjálfkrafa skapa störf. Ég er af gamla skólanum að því leyti að ég sé ekki alveg tilganginn í því að skapa störf nema þau búi til einhver verðmæti fyrir samfélagið. Þess vegna finnst mér aðalatriði að búa til vettvang þar sem verðmæti verða til. Og í þessum aðstæðum sér í lagi lít ég svo á að nýsköpun sé lykillinn að því vegna þess að hún er í raun og veru það eina sem blasir við þegar kemur að því að búa til nýjan máttarstólpa fyrir íslenskan efnahag, alla vega sem við getum séð fyrir núna. [[Forseti hringir.]]Að því sögðu er auðvitað ekki ljóst fyrir fram hvaða iðnaður nákvæmlega muni njóta mestra tækifæra á komandi árum, sér í lagi á þessu [[Forseti hringir.]]óvissustigi. Ég biðst forláts, virðulegi forseti, á tímanum en hef svo sem ekki aðra spurningu, langaði bara að koma þessum sjónarmiðum að.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, ég tek undir með þingmanninum um að mikilvægt er að búa til nýjar stoðir. Einmitt þess vegna ákvað nefndin að bregðast við ákalli frá samtökum sem mig minnir að heiti Samtök leikjaframleiðenda eða tölvuleikjaframleiðenda, en ábending kom frá þeim um að það væri gagnlegt og gæti hjálpað litlum aðilum, sem eru að koma undir sig fótunum einmitt í hugbúnaðarframleiðslu, ef svokallaðir englafjárfestar fengju meiri ívilnun en þeir hafa fengið hingað til vegna fjárfestinga í þeim iðnaði. Þetta er einmitt mjög mikilvægt vegna þess að ég held að þetta geti verið fræin sem muni verða til þess að myndarleg tré vaxi í kringum þann iðnað.
Virðulegur forseti. Mikið af þeim tillögum sem eru til umfjöllunar í þessu frumvarpi byggist á ákveðnum hraustleika sem er í íslensku efnahagslífi. Þetta er stuðningur við aðila sem eru aflögufærir um fjármuni til að leggja í fjárfestingar eða nýsköpun eða hvað það er og þá kemur ríkið á móti og ívilnar fólki sem getur stigið þau skref til að styrkja sín fyrirtæki eða byggja upp hjá sínu sveitarfélagi eða koma sem fjárfestir inn í lítil sprotafyrirtæki. Það fyllir mann ákveðinni bjartsýni, það sýnir að þrátt fyrir að illa ári akkúrat núna þá eru enn þá djúpir vasar hér og þar sem geta fjármagnað viðspyrnuna. Fyrir nokkrum vikum nefndi þingmaðurinn hugmynd sem hann hefur lengi gengið með um skuldabréfaútgáfu ríkisins sem væri hægt að nýta til uppbyggingar á næstu árum og það væri þá hægt að gera almenningi, þeim hluta hans sem er aflögufær, kleift að styðja við þá uppbyggingu umfram það sem við gerum með venjulegum skattgreiðslum. Þá væri hægt að tengja jafnvel þau skuldabréf við græna uppbyggingu sem er augljóslega það sem þarf í framhaldinu. Ég nefni þetta vegna þess að hérna er opnað á rýmri heimild lífeyrissjóða til að fjárfesta í litlum nýsköpunarfyrirtækjum og ég sé ekki betur en að það sé bara skilyrt við stærð fyrirtækjanna en ekki þá starfsemi sem þar fer fram, hvort það hafi komið til umræðu að binda þetta við [[Forseti hringir.]]græna nýsköpun. Þingmaðurinn getur kannski frætt mig um það hvaða upphæðir [[Forseti hringir.]]við gætum verið að ræða ef lífeyrissjóðirnir [[Forseti hringir.]]með sína firnadjúpu vasa kæmu í þetta af fullum krafti. [[Forseti hringir.]]
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir andsvarið og það gleður mig ósegjanlega að þingmaðurinn fylgist með því sem ég segi og skrifa. Ég hef talað fyrir því að við reynum að fara þá leið að gefa út skuldabréf og ég hef raunar nefnt það líka, eins og þingmaðurinn kom inn á, að þau mættu gjarnan vera græn og vera með grænum áherslum. Það er ekki í þessum pakka, þingmaðurinn er glöggur að átta sig á því en bendir einmitt á þetta með lífeyrissjóðina, það ákvæði. Þingmaðurinn spyr hvort einhver umræða hafi farið fram um það í nefndinni hvort þarna ætti að vera sérstök áhersla á græna fjárfestingu. Ég held að óhætt sé að segja að umræða hafi farið fram í nefndinni um það. Þó að ekki hafi verið lent akkúrat á því að setja það sem skilyrði þá var það aðeins rætt í nefndinni. Varðandi það sem þingmaðurinn spurði um, hvað slagkraftur lífeyrissjóðanna gæti verið mikill í þessu, ef við ímyndum okkur að allir lífeyrissjóðirnir myndu fullnýta þá heimild sem kemur fram í lögunum eða frumvarpinu þá gætu það verið 50 milljarðar á ári. Ég er ekki svo bjartsýnn að halda að það verði þannig að allir lífeyrissjóðir muni fullnýta allar sínar heimildir. En það segir okkur hins vegar eins og þingmaðurinn er, að ég tel, að benda á að í lífeyrissjóðunum er fólginn gríðarlegur kraftur sem einmitt á tímum eins og þessum er hægt að nota til að hjálpa okkur að bregðast við vandanum og komast upp úr erfiðleikunum.
Virðulegur forseti. Kannski er óþarfi að hafa áhyggjur vegna þess að varla er nokkur nýsköpun að eiga sér stað þessa dagana sem eitthvert vit er í án þess að hún sé með grænum áherslum. En það hefði verið ágætt að koma því einhvern veginn í orð vegna þess að eins og þingmaðurinn segir eru þetta mögulega 50 milljarðar á ári og heimildin sett inn til ársins 2025, hálfa leið inn í skuldbindingartímabil Parísarsamkomulagsins. Mig langar að spyrja þingmanninn út í annað atriði sem ég veit að við deilum áhuga á og það eru álagningarskrár og sú tillaga nefndarinnar að bregðast við samkomutakmörkunum með því að heimila skattinum að hætta að birta álagningarskrár frekar en að dusta rykið af sameiginlegri tillögu okkar til þingsályktunar um að birta þær rafrænt þannig að fólk þurfi ekki að mæta á þröngar skrifstofur skattsins og sitja yfir útprentuðum skrám heldur geti bara [[Forseti hringir.]]sótt þær á netinu. Það er líka meira í takt við þær breytingar [[Forseti hringir.]]sem við höfum gert á öðrum lögum. Við felldum ekki niður ákvæðið um meðmælendalista fyrir forsetaframboð [[Forseti hringir.]]heldur færðum möguleikana á að safna þeim í netheimum.
Forseti minnir á tímamörk.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni að það hefði mátt nefna þetta sérstaklega í nefndarálitinu með lífeyrissjóðina eins og hann kom inn á. Varðandi síðan álagningarskrárnar þá er þetta heimildarákvæði, alla vega eins og ég skil það. Það er í rauninni ekki verið að falla frá skyldu um að birta álagningarskrár heldur er verið að veita heimild til þess ef sóttvarnaástæður krefjast og þær eru ekki birtar með hefðbundnum hætti. En ég vildi óska að hv. þingmaður hefði bent mér á þetta fyrr því að ég hefði svo glaður viljað koma þessu rafræna ákvæði inn í lögin og kannski þingmaðurinn teikni það bara upp núna á milli umræðna.
Hæstv. forseti. Við höfum verið að ræða hér frumvarp til laga um frekari aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru. Ég ætla ekki að fara nákvæmlega í efnisatriði frumvarpsins eða þær breytingartillögur sem lagðar eru til hér af hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Það gerði formaður nefndarinnar, hv. þm. Óli Björn Kárason afar vel í sinni framsögu. Þessar aðgerðir tengjast fyrri aðgerðum ríkisstjórnarinnar og eru í ákveðnu samhengi við tvö önnur frumvörp sem er annars vegar stuðningur við minni fyrirtæki þar sem fjallað er um stuðningslán og lokunarstyrki og svo fjáraukalagafrumvarp sem við munum taka til umræðu í þinginu á morgun, væntanlega. Hér kallast á skattalegar ráðstafanir á tekjuhliðina og svo útgjöldin í fjáraukalagafrumvarpinu. Ég ræddi aðeins í dag í andsvari við hv. þingmann, Oddnýju Harðardóttur, um mikilvægi þess að halda yfirsýn og meta áhrif aðgerða og ráðstafana á sköttum og gjöldum til að bregðast við þessu ástandi og meta áhrifin á efnahag og ríkisfjármál. Fyrstu aðgerðirnar miðuðu að því að bregðast svo hratt sem kostur var við því tekjufalli sem varð hjá mörgum fyrirtækjum og heimilum og eru stærstu aðgerðirnar í hlutabótaleið. Það var mikilvægt að bregðast hratt við. Þessu var fylgt eftir með ýmsum ráðstöfunum, frestum á gjöldum og sköttum, og svo er hér bæði verið að bregðast við þessu ástandi núna og horfa aðeins lengra inn í framtíðina vegna þess að það verður ærið verkefni að takast á við jafnvægi gjalda og tekna ríkissjóðs um leið og við förum hratt að draga úr atvinnuleysi. Í þessu frumvarpi er að finna, og reyndar í fjáraukalagafrumvarpinu sömuleiðis, miklar aðgerðir til að efla nýsköpun, rannsóknir og þróun. Það er það besta sem við gerum, met ég, virðulegi forseti, bæði til þess að bregðast við og veita viðspyrnu. Það verður afar dýrt fyrir íslenskt samfélag ef við náum ekki að mæta því framleiðslutapi sem er að teiknast upp. Það verður mikið ef við drögum ekki hratt úr atvinnuleysi og sitjum uppi með langtímaatvinnuleysi. Það mun verða dýrt og langvinnt. Þess vegna fagna ég þeim aðgerðum sem eru hér og áherslum í nýsköpun, rannsóknum og þróun. Þetta eru verulegar umbætur þegar kemur að því að efla þennan þátt. Hér er verið að leggja til í frumvarpinu að auka endurgreiðsluhlutfall rannsóknar- og þróunarkostnaðar úr 20 í 25% og nefndin leggur það til að það fari í 35% sem mun gilda fyrir flestöll fyrirtæki. Örfá stærri fyrirtæki falla mögulega undir þá flokkun sem er í lögunum en fara þá í 25%. Það er jafnframt verið að hækka þakið verulega, úr 600 milljónum í 1.100. Jafnframt er lagt til í fjáraukalagafrumvarpinu að efla sjóði, Matvælasjóð, Kríusjóð og Nýsköpunarsjóð námsmanna. Þetta er allt til þess fallið að styðja verulega við hagnýtar rannsóknir og er það vel. Þetta er mikilvægt þegar við horfum á verkefnið fram undan, og ég nefndi hér, að vinna hratt á atvinnuleysinu. Ef ég horfi á þetta út frá ríkisfjármálunum, jafnvægi gjalda og tekna eru grunngildin sem birtast okkur í lögum um opinber fjármál mikilvæg í því samhengi, virðulegi forseti, og þar er kannski fyrst að nefna sjálfbærni. Við verðum alltaf að hafa í huga að við séum ekki að setja auknar byrðar á komandi kynslóðir til framtíðar og við verðum alltaf að vera með öflugan ríkissjóð til að mæta áföllum. Þess vegna nefndi ég það hér og ræddi við hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur hversu mikilvægt það er að við höldum yfirsýn og við getum jafnóðum metið áhrif aðgerðanna, að þær skili tilætluðum árangri, því að umfangið er verulegt í öllu samhengi. Í lögum um opinber fjármál var teiknað inn það tæki sem við höfum, fjármálaráð, til að gefa okkur hlutlægt mat á ríkisfjármálastefnu og ríkisfjármálaáætlun. Nú er búið að taka úr gildi ríkisfjármálastefnuna og við erum í raun og veru bara hér í þessari baráttu, öll þjóðin, að bregðast við. Við fáum hlutlægt mat frá fjármálaráði á stefnu og áætlun og það væri mjög æskilegt að við fengjum slíkt hlutlægt mat þegar við erum í þessari stöðu, í þessum viðbrögðum með jafn umfangsmiklum aðgerðum, að fá hlutlægt mat til að aðstoða okkur við að halda yfirsýninni. Virðulegi forseti. Ég vil þó segja að ég er er sannfærður um að fyrstu viðbrögð voru hárrétt, að einblína á að verja afkomu fyrirtækja og heimila. Þegar greiðist úr óvissunni er sömuleiðis mjög mikilvægt að meta þessar aðgerðir. Hverju eru þær að skila? Hverju þarf að breyta og hvar eigum við að bera niður? Þá er sömuleiðis æskilegt að gera þetta í skrefum eins og hefur birst okkur í því sem hefur verið kallað pakkar í fjáraukalagafrumvörpum og bandormi eins og þessum eða skattalegum ráðstöfunum. Þetta mun verða lykilatriði fram undan í þessu samhengi. Ég held að á haustmánuðum þegar við erum farin að borga laun í uppsagnarfresti og atvinnuleysi raungerist, sé mjög mikilvægur tímapunktur að meta hverju þetta er að skila, hver staðan er og hvernig okkur er að takast að mæta hratt þessu ástandi og skapa störf, koma fólki í virkni. Það verður að gerast hratt, virðulegi forseti. Þess vegna eru þetta engan veginn lokaaðgerðir en ég legg áherslu á að við metum þetta jöfnum höndum, vegna þess að grunngildin eru eftir sem áður í lögum um opinber fjármál og við verðum að virða þau og fylgja þeim. Það er auðvitað mjög háð óvissu við þessar aðstæður hvenær raunhæft er að leggja fram nýja stefnu og nýja áætlun sem byggist á þeim grunngildum en engu að síður er mjög mikilvægt að við náum að gera slíkt eins fljótt og kostur er. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu öllu lengri en ég met það svo að allt sem við erum að gera hér með þessum ráðstöfunum í frumvarpinu og búið er að fara ágætlega yfir - ég dró sérstaklega fram þátt nýsköpunar, rannsókna og þróunar - eru góð skref, enda var samstaða um það í nefndinni. Ég vil ljúka þessari ræðu, virðulegi forseti, með því að þakka þá vinnu sem og samstöðu sem birtist í hv. efnahags- og viðskiptanefnd.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann kom inn á mikilvægi þess að draga úr atvinnuleysi sem er í sögulegu hámarki um þessar mundir, og hér skal tekið heils hugar undir það. Í því sambandi vil ég koma aðeins inn á tryggingagjaldið. Eins og við þekkjum er gjaldið reiknað sem hlutfall af þeim launum sem fyrirtækið greiðir til starfsmanna sinna. Því fleiri krónur sem fyrirtækið greiðir í laun því hærri fjárhæð þarf að greiða í tryggingagjald og því hærri sem tryggingagjaldsprósentan er því dýrari er hver starfsmaður fyrir fyrirtækið. Gjaldið dregur þannig úr getu fyrirtækja til að fjárfesta og búa til störf. Vaxtarmöguleikar einkafyrirtækja eru því hindraðir með háu tryggingagjaldi. Við erum í þeim aðstæðum að það munar um hvert einasta starf og störf verða ekki til af sjálfu sér, við þekkjum það, og stjórnvöld verða því að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að draga úr atvinnuleysi eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á. Nú er það svo að Miðflokkurinn kemur til með að leggja fram breytingartillögu við fjáraukalagafrumvarpið þess efnis að fella tryggingagjaldið niður fram að áramótum. Við höfum rökstutt að það sé ekki eins kostnaðarsamt og margir halda. Kemur það til greina af hálfu þingmannsins að lækka tryggingagjaldið tímabundið eða fella það niður tímabundið til að reyna að draga úr því að fleiri missi vinnuna og jafnvel að hægt sé að fjölga störfum, fjölga starfsmönnum?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir góða spurningu. Tryggingagjaldið er sérstakur gjaldstofn sem reiknast af launum og mun því alltaf vega mjög þungt þegar fyrirtæki vega og meta jaðartekjur og jaðargjöld við það að ráða næsta starfsmann í vinnu - ef ég orða þetta á eins einfaldan hátt og ég get. Ég legg þann skilning í það og þess vegna mun það alltaf virka mjög vel. Umræða um tryggingagjaldið hefur enda oft farið fram í sölum þingsins og í þeim nefndum sem við höfum starfað saman í, m.a. í hv. fjárlaganefnd. Þetta er aumt svar en auðvitað kemur allt til greina við þessar aðstæður. Með þetta gjald sérstaklega verðum við hins vegar að horfa á hlutina í samhengi við kjarasamninga og vinnumarkað. Við þekkjum nýleg dæmi um ágreining um að ná samstöðu í samtali við vinnumarkaðinn um það en ég held að það verði að fara þannig fram. Þegar ég er að tala um að draga úr atvinnuleysi þá snýr það að því að örva eftirspurn. Í því lokaða hagkerfi sem við erum að vinna í nú um stundir þurfum við að hugsa um hvernig við örvum innlenda eftirspurn því að það mun skapa störf. Við erum bara að horfa á framleiðslutap og þá nýtum við ekki framleiðsluþættina, við verðum fyrst og fremst að horfa þangað. Ég veit að ég er svolítið að skauta fram hjá tryggingagjaldinu af því að samstaða hefur ekki náðst um það. En ég held að ástæðan fyrir því sé sú að við þurfum að sjá það í samhengi við vinnumarkaðinn og það gildir þegar við erum að horfa á stóru myndina, ríkisfjármál, peningamál. Auðvitað hafa verið aðgerðir af hálfu Seðlabankans gagnvart lánastofnunum í hagkerfinu í heild sinni. Ég vona að ég sé ekki að svara á þann veg að hv. þingmaður meti það svo að ég sé að skauta fram hjá spurningunni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Nei, hann var ekkert að skauta fram hjá því sem ég spurði hann um. Það kom fram hjá hv. þingmanni að hann telur eðlilegt að þetta verði skoðað og ég fagna því að sjálfsögðu. Þetta er mjög mikilvægt úrræði og ég vil hvetja stjórnvöld, ríkisstjórnina, til að skoða þetta alvarlega. Ríkisstjórnin hefur sett 30–37 milljarða í svokallaða uppsagnarleið, að borga fyrirtækjum fyrir að segja starfsmönnum upp, það má eiginlega orða það þannig. Ríkisstjórnin ákvað að greiða fyrirtækjum þennan þriggja mánaða uppsagnarfrest, borga þeim fyrir að segja starfsfólki sínu upp. Það er engin lausn í því úrræði. Það eykur skuldir ríkissjóðs og síðan fer þetta fólk á atvinnuleysisskrá að tímabilinu loknu. Eflaust eiga einhver fyrirtæki erfitt með að greiða uppsagnarfrest en þessir starfsmenn hefðu þá á endanum lent á atvinnuleysisskrá hvort eð er. En hins vegar er okkar leið, þessi tryggingagjaldsleið, lækkun gjaldsins og niðurfelling fram að áramótum, mjög árangursrík í því að styrkja rekstrargrundvöll fyrirtækjanna og gera þeim kleift að halda starfsmönnum sínum og vonandi að bæta við sig starfsmönnum. [[Forseti hringir.]] Niðurstaðan er sú, herra forseti, að ég hvet ríkisstjórnina til að skoða þetta úrræði alvarlega.
Hæstv. forseti. Ég gat ekki greint spurningu í seinna andsvari frá hv. þm. Birgi Þórarinssyni en ég þakka honum fyrir spurninguna í fyrra andsvari um tryggingagjaldið og vangaveltur í seinna andsvari. Já, það er alltaf æskilegt til að örva eftirspurn, til að örva atvinnulíf, til að létta undir með atvinnulífi, að ráða fólk í vinnu en um leið verðum við að huga að sjálfbærni og varfærni. Það eru kannski þessi tvö grunngildi laganna sem eru mikilvægust nú um stundir þegar við erum að meta þetta. Ég ætla að svara því aftur, því að jaðaráhrifin af þessum gjaldstofni gagnvart því að ráða starfsmenn í vinnu eru mjög mikil, að hvert skref í lækkun getur skilað störfum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir framsöguræðuna. Mér þótti gott að heyra hann tala um sjálfbærni í útgjöldum ríkissjóðs og varkárni. Mér fannst líka gott að heyra hann að minnast á fjármálaráð, mikilvægi þess að við fáum hlutlaust mat á þeim aðgerðum sem verið er að ráðast í, einhvers konar ráðgjöf frá hlutlausum aðila. Ég heyrði ekki alveg af máli hv. þingmanns hvort hann væri að segja að honum hefði þótt betra að leitað hefði verið fyrr til fjármálaráðs eftir ráðgjöf vegna útgjalda ríkissjóðs núna vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar. Finnst honum koma til greina að í næsta aðgerðapakka, sem er bara handan við hornið, í næstu viku líklega, að ég tel, að óska eftir því við ríkisstjórnina að hún leiti sér ráðgjafar? Ég hef áhyggjur af því að aðgerðapakki þrjú, sem er væntanlegur, gangi gegn markmiðum aðgerðapakka eitt, þ.e. hlutabótaleiðinni. Hv. þm. Birgir Þórarinsson minntist á að borga uppsagnarfrest hjá fyrirtækjum, en það gengur einhvern veginn þvert gegn markmiðum um að halda fólki í vinnu. Ég velti því fyrir mér hvort ekki sé þörf á því að leita ráðgjafar fjármálaráðs, sem er sjálfstætt ráð. Ég held að það sé boðið og búið til að veita bæði þinginu og ríkisstjórninni góða ráðgjöf í þessum málum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða spurningu. Hún gefur mér tækifæri á að útskýra þetta nákvæmlega. Í lögum um opinber fjármál er blessunarlega kveðið á um hlutlægt mat af hálfu fjármálaráðs. Fjármálaráð er verkfæri sem teiknað er inn til þess að við fáum faglega umfjöllun um aðgerðir og það er mjög öflugt tæki, ekki síst fyrir þingið, til að sýna stjórnvöldum aðhald. En mér finnst það vanta. Það virkar alveg þegar allt gengur vel. Þá fáum við okkar stefnu og okkar fjármálaáætlun, sjáum á hverju fjárlögin byggja og fáum hlutlægt mat. Það hefur verið mjög til bóta í allri umræðu og umfjöllun um þessi stóru mál. En þegar við lendum í þessu áfalli og berjumst við þessar óvenjulegu aðstæður, forsendur gildandi fjármálastefnu hrynja í raun og veru og ekki er hægt að gera fjármálaáætlun, þá höfum við í raun og veru engin mál sem fjármálaráð getur gefið okkur mat á. Við erum hins vegar að fara í mjög umfangsmiklar aðgerðir. Það er mjög óvenjulegt að vera að afgreiða hér fjárauka nánast í hverri viku og skattalegar aðgerðir í bandormi án þess að hafa eitthvert mat á því. En ég veit að hæstv. ríkisstjórn hefur auðvitað sérfræðinga í ráðuneytinu. Þeir eru í samtali við Hagstofuna um tölur og Seðlabankann og fjölmargir aðilar eru að teikna upp sviðsmyndir. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og fjármálaráðuneytið teikna upp sína sviðsmynd sem við höfum fengið að skoða í hv. fjárlaganefnd. En það væri mjög öflugt fyrir okkur að fá ráðgjöf frá óháðum aðila, sem hefur einhverja stöðu í ríkisfjármálum, í efnahagsmálum, sem myndi hjálpa okkur við að meta stöðuna.
Virðulegs forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Fjármálaráð er sjálfstætt í störfum sínum þannig að ég tel að þinginu sé vel kleift að biðja fjármálaráð um að fara yfir þessa pakka og gefa álit sitt á þeim. Því er í sjálfsvald sett hvort það verður við því eða ekki. Það þarf að bjóða því að gera það. Mér finnst það svolítið mikilvægt. Mér finnst líka mikilvægt að ríkisstjórnin álíti að akkur sé í því að fá óháða og sjálfstæða úttekt á þeim aðgerðum sem hún beitir. Mér finnst það mjög mikilvægt vegna þess að ég hef smááhyggjur og óska eftir viðbrögðum frá hv. þingmanni við áhyggjum mínum um hvort hætta sé á eins konar bergmálshelli þegar svona rosalega mikil vinna fer fram í frekar þröngum hópi, að því er virðist, ráðuneytisstjóra, ráðherra og nokkurra sérfræðinga í ráðuneytunum. Þá vantar kannski fjölbreytni og yfirsýn annars staðar frá. Deilir hv. þingmaður þessum áhyggjum með mér? Ég vísa í að hæstv. forsætisráðherra lýsti þessum vinnubrögðum fyrir mér og kom í ljós að þarna eru aðallega ráðuneytisstjórar og ráðherrar - ekki margir ráðherrar - og nokkrir ráðuneytisstarfsmenn. Það virðist ekki vera mikil utanaðkomandi ráðgjöf eða aðstoð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég ætla að bæta við: Að ég tali nú ekki um þegar hlutir eru unnir jafn hratt og raun ber vitni og fjárhæðirnar jafn háar. Þá reynir maður auðvitað að sýna því skilning að þá kemur maður ekki öllum að í svona víðtæku samráði og getur ekki velt vöngum mikið yfir því að fá mat úr öllum áttum. Það hægir á öllu svona ferli. En ég get upplýst hv. þingmann um að við höfum fengið vilyrði hjá fjármálaráði um að koma á fund hv. fjárlaganefndar og hv. efnahags- og viðskiptanefndar, vegna þess að við teljum mikilvægt að fá alla vega þetta samtal þó að það sé býsna önugt í lögunum, það er ekki teiknað þar inn að ráðið eigi að gefa okkur eitthvert óháð, hlutlægt mat til að mynda á þessum pökkum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það hefur reynst mér ágætlega að hlusta á hv. þingmann tala um fjármál og efnahagsmál í pontu. Hv. þingmaður dregur oft fram stærri fræðilegar hliðar á efnahagsmálunum og viðfangsefninu hverju sinni sem núna er auðvitað ærið. Mig langaði að fara aðeins inn á svipaðar slóðir og hv. 3. þm. Suðurk., Birgir Þórarinsson, hvað varðaði tryggingagjald eða reyndar öllu heldur skatta almennt. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að það yrði þegar fram líða stundir, í sumar og kannski lengur, ærið verkefni að halda jafnvægi milli tekna og útgjalda ríkissjóðs. Ég tek undir það með hv. þingmanni og held að það sjái allir sem vilji og jafnvel þeir sem vilja ekki. Liggur það þá ekki í eðli þess hlutar að það skynsamlegasta sem ríkið, ríkissjóður, gæti gert til þess að alla vega ná því markmiði að halda jafnvægi á þeim tíma sé að draga úr skattbyrði núna? Í öðru lagi, í samhengi við það sem hv. 3. þm. Suðurk. sagði um tryggingagjaldið sem er ein tegund af skattheimtu, það eru til fleiri tegundir af sköttum, þá velti ég fyrir mér hvort ekki væri sniðugast að einbeita sér að því núna að lækka skatta á einstaklinga þannig að þeir geti verið frjálsari frá því og til að hvetja til þess að þeir geti beitt fjárhagslegum áhrifum sínum í hagkerfinu og þar af leiðandi ýtt undir eftirspurnina. Ég vil meina að það sé hrun eftirspurnar í reynd sem við er að etja hér. Ég gæti lengt spurninguna enn frekar en kannski þetta dugi í bili, alla vega miðað við þann skamma tíma sem við höfum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir mjög góðar spurningar. Þetta er allt hárrétt, það ætti akkúrat núna að lækka skatta af því að verkefnið er virkni, virkni, virkni. Nýsköpun er góð og ég fór yfir það í ræðu að við erum með úrræði, við erum að setja 4,2 milljarða í starfsúrræði fyrir atvinnuleitendur og fyrir námsmenn og sumarnám fyrir námsmenn. Þetta er allt mjög jákvætt og við eigum að gera þetta. Ég hygg að ákveðinn vandi sé að birtast okkur í þessum aðgerðum. Við erum búin að fara í miklar aðgerðir við að fresta gjöldum fyrirtækja. Tekjufallið fyrir ríkissjóð, bæði í minnkandi eftirspurn og í þessu frestunum öllum, er svo gríðarlegt að það er ekki svigrúm, menn þurfa að sjá fram úr því. Ég get ímyndað mér fræðingana að ræða þessa hluti: Hvað eigum við að gera? Hvernig eigum við að bregðast við? Hvernig eigum við að hjálpa heimilunum og fyrirtækjunum að komast í gegnum þetta tímabundna ástand? Það þarf að sjá fram úr því og í þessu gríðarlega tekjufalli fara menn varlega áður en þeir fara raunverulega að lækka skattana. Ég held að það sé það sem er að gerast. En þegar við horfum á það hvað við eigum að gera þegar atvinnuleysið fer að raungerast, af því að nú erum við farin að greiða laun í uppsagnarfresti og þá fer atvinnuleysið að raungerast, þá sjáum við að við verðum að fara í svona aðgerðir. Það verður snúið vegna þess að samhliða, talandi um sjálfbærni og varfærni, mun taka tíma að ná aftur jafnvægi milli gjalda og tekna. Útgjaldastigið er orðið nokkuð hátt og í velferðarkerfinu og heilbrigðiskerfinu er kostnaðurinn bara að aukast og vægi hans í heildarmyndinni.
Virðulegi forseti. Það er leitt að vera alltaf talsmaður þess að auka á áhyggjur fólks en í samræmi við það sem hv. þingmaður var að tala um hef ég einmitt ákveðnar áhyggjur. Við erum að fresta skattheimtu og fresta ýmsum hlutum og þess háttar núna og þess vegna gerir ríkið, ríkissjóður, ráð fyrir því að fá þessar tekjur þótt seinna verði. Með öðrum orðum er ákveðin bjartsýni. Í aðgerðunum er stólað í raun á það að ástandið lagist og innan fyrirsjáanlegs tímaramma, mánaða kannski, árs eða eitthvað því um líkt. Það er erfitt nefna hversu lengi bjartsýnin gæti varað. En ég hef áhyggjur af því að ef þær forsendur bresta þá fyrst verði ríkissjóður í mjög alvarlegum vanda. Þess vegna hef ég áhyggjur sem koma væntanlega ekki gagnvart skattalækkunum, ekki hætta á of mikilli bjartsýni þegar skattalækkanir eru. Þótt ég átti mig á því að auðvitað þýða þær líka tekjutap og ekkert minna þá búa þær kannski ekki til gildrur fyrir framtíðina upp á væntingarnar að gera.
Hæstv. forseti. Frestunin gerði miklu meira en að lækka skattstofn, alveg eins og hlutabótaleiðin gerði miklu meira en að t.d. lækka tryggingagjald. Það varð að bregðast hratt við þannig að nánast tekjulaus fyrirtæki eða með mikið tekjufall þyrftu hreinlega ekki að greiða neitt. Viðbrögðin voru því hárrétt. En við verðum mjög fljótlega að fara að skoða alla gjaldstofna og hvert svigrúmið er og horfa til þess að örva eftirspurnina. Það þýðir að við verðum að sjá hvar við getum stillt af svona gjaldstofna, lækkað tryggingagjald, lækkað skatta, lækkað skatta á einstaklinga um leið og við sjáum fram á að það sé hægt og það örvi eftirspurnina það mikið að það treysti skatta ríkisins og við náum jafnvægi þannig. Þannig horfi ég á það og það er bara á næstu mánuðum. En þetta verður verkefni næstu ára. [[Forseti hringir.]]Ein sviðsmyndin segir okkur að við verðum ekki búin að ná verðmætasköpuninni á hvern mann fyrr en 2027. Við verðum að horfa á samhengið í þessu.
Herra forseti. Ég vil segja það í upphafi að þær aðgerðir sem mælt er fyrir um í þessu frumvarpi eru flestar af hinu góða og koma til með að hjálpa fyrirtækjunum og létta undir með þeim hvað reksturinn varðar og vonandi örva atvinnulífið þegar fram í sækir. En ég vil koma fyrst inn á frestun skattgreiðslna lögaðila. Ég tek heils hugar undir að þakið sem þarna er rætt um, og heimilt er að fresta, er of lágt, um 20 milljónir. Hins vegar er um frestun að ræða þannig að spurningin er: Verða fyrirtækin betur í stakk búin að greiða þegar kemur síðan að gjalddaga? Sú hætta er vissulega fyrir hendi að fyrirtækin verði jafnvel enn þá tekjulaus þegar kemur að því að þau þurfa að greiða. Þá erum við komin í vanda með hvað á að gera. Á að beita lögbundnum úrræðum til að innheimta gjöldin eða fara aðrar leiðir til að reyna að hjálpa þessum fyrirtækjum? Ég held að stjórnvöld verði að hafa það í huga að hugsanlega þurfi jafnvel að koma til niðurfelling gjalda í einhverjum mæli. Það gæti gerst. Við vitum ekki hvernig þróunin verður, hvort fyrirtækin verði yfir höfuð í stakk búin að greiða þegar kemur að gjalddaga og það safnast upp fjárhæðir sem þarf að greiða. Þetta er eitthvað sem þarf að hafa í huga í þessu máli. Ég vil næst víkja aðeins að ferðaþjónustunni. Það hefur komið fram af hálfu framkvæmdastjóra Samtaka ferðaþjónustunnar að fjöldagjaldþrot myndu hamla verulega uppbyggingu í greininni á ný. Við verðum líka að horfa til framtíðar, hvernig við náum okkur á strik þegar ferðamenn fara vonandi að streyma hingað aftur. Við verðum að vera viðbúin þessu og hafa einhvers konar áætlun um þetta og þess vegna er nauðsynlegt að leita allra úrræða til að koma í veg fyrir fjöldagjaldþrot í ferðaþjónustunni. Þetta er jú atvinnugreinin sem var fyrir veirufaraldurinn sú stærsta í landinu og skilaði okkur mestu til þjóðarbúsins, t.d. hvað gjaldeyrisöflun varðar. Ég hef áður minnst á það hér í ræðustól að nauðsynlegt er að einfalda þau lögbundnu úrræði sem við höfum þegar til staðar til að aðstoða fyrirtæki í gegnum þetta. Þar vil ég nefna sérstaklega greiðslustöðvun. Við þurfum ekki að standa í lagasmíð þegar við höfum í raun úrræði til staðar sem þarf kannski bara aðeins að slípa til og laga þannig að þau gagnist í þessum aðstæðum. Þess vegna er mjög mikilvægt við þær aðstæður sem ferðaþjónustan glímir núna að hún falli undir skilyrði greiðslustöðvunar. Mörg ferðaþjónustufyrirtæki sem voru fjárhagslega heilbrigð, ef svo má segja, fyrir útbreiðslu veirunnar hafa nú mátt þola mikið tekjufall, algjört tekjufall, og hafa þörf fyrir greiðslustöðvun til þess að geta komist tímabundið í skjól. Það er því brýnt að löggjafinn breyti án tafar lögum um gjaldþrotaskipti, auðveldi fyrirtækjum að glíma við rekstrarvanda og fá heimild til greiðslustöðvunar. Munurinn á því að halda fyrirtækjum á lífi til að þau geti náð viðspyrnu þegar ferðamenn koma aftur og því að keyra þau í gjaldþrot er einfaldlega munurinn á því hvort takist að endurreisa efnahag okkar með aðstoð ferðaþjónustunnar á eins stuttum tíma og hægt er. Það er mjög mikilvægt að hafa þetta í huga. Formaður efnahags- og viðskiptanefndar, hv. þm. Óli Björn Kárason, hefur sagt að það sé skynsamleg ráðstöfun við þessar aðstæður að auðvelda fyrirtækjum að fara í fjárhagslega endurskipulagningu í skjóli greiðslustöðvunar og ég tek heils hugar undir það, ég hef talað fyrir þessu áður. En orðum hv. þingmanns og formanns nefndarinnar verða að fylgja athafnir. Ég spurði hæstv. dómsmálaráðherra sérstaklega hvort ekki væri eðlilegt að breyta skilyrðunum fyrir greiðslustöðvun, þau eru tiltölulega þröng, þannig að þetta úrræði gæti nýst við þær aðstæður sem veirufaraldurinn hefur valdið atvinnufyrirtækjum. Hæstv. ráðherra svaraði því til að málið yrði skoðað og ég hef ekki fengið neinar fregnir af því síðan. Það er orðið nokkuð síðan ég spurði hæstv. ráðherra út í þetta í óundirbúnum fyrirspurnatíma. Það er nú einu sinni þannig, herra forseti, að mörg fyrirtæki geta ekki beðið endalaust eftir því að ráðherra skoði málið. Það þarf að bregðast við strax áður en það verður um seinan. Gallinn við þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir er að margar þeirra eru ekki komnar til framkvæmda. Ég nefni brúarlánin sem dæmi og hlutabótaleiðin er ekki komin fyllilega fram með þeim hætti sem lagt var upp með. Þetta er mjög mikilvægt. Það er ekki nóg að samþykkja einhverjar aðgerðir ef framkvæmdin er öll í skötulíki. Þessu verður bara að taka á. Í raun er staðan þannig að fjölda fyrirtækja ber nú þegar skylda til þess að gefa bú sín upp til gjaldþrotaskipta. Það er nú bara þannig lögum samkvæmt. Þau eru enda ógreiðslufær og ljóst að greiðsluörðugleikar þeirra munu ekki batna á næstunni. Til að koma í veg fyrir að lífvænleg fyrirtæki verði tekin til gjaldþrotaskipta og tryggja að þau fái nægilegt skjól frá kröfuhöfum verður að einfalda skilyrði greiðslustöðvunar. Sú leið hefur verið farin í Noregi og hefur þegar verið viðurkennt að það þurfi skilvirkara úrræði til að hreinsa upp skuldavanda fyrirtækja. Það er bara staðreynd, herra forseti, og ég veit að herra forseti þekkir það vel, að skilyrði greiðslustöðvunar eru of þung í vöfum og þau eru ekki nægilega aðgengileg fyrir fyrirtæki í bágri fjárhagsstöðu. Það verður að einfalda umsóknarferlið umtalsvert og höfnunarskilyrðum dómstóla verður að fækka og þrengja þau. Sem dæmi þurfa fyrirtæki sem sækja um greiðslustöðvun að leggja fram sérstaka áætlun um reksturinn, trúverðuga áætlun um að þau nái sér á strik aftur og leysi sín vandamál. Það er bara ekki hægt við þessar aðstæður. Óvissan er svo mikil að það er engan veginn hægt. Þarna er skilyrði sem kemur í veg fyrir að fyrirtæki, í þeirri aðstöðu sem þau eru núna, geti fengið þetta úrræði. Það þarf auk þess að útvíkka ráðstöfunarheimildir fyrirtækja í endurskipulagningarferlinu í samræmi við þarfir fyrirtækjanna sem þurfa m.a. að geta tekið rekstrarlán og veðsett eignir í þeim tilgangi að geta haldið rekstri sínum gangandi. Það þarf að breyta tímafrestum hvað heimild til endurskipulagningar varðar. Samkvæmt gildandi lögum þarf dómari að samþykkja áframhaldandi greiðslustöðvun á allt að þriggja vikna fresti. Lögmenn hafa lagt til í greinaskrifum sínum undanfarið, þeir sem hafa talað fyrir því að greiða götu fyrirtækja hvað þetta úrræði varðar, að þessu verði breytt og heimildin verði veitt til þriggja mánaða í senn. Þeir telja enn fremur að það sé mikilvægt að ábyrgð stjórnenda verði takmörkuð með þeim hætti að þeim sem stýra lífvænlegu fyrirtæki verði heimilt að sækja um endurskipulagningu án þess að það verði metið þeim til sakar þó svo að fyrirtækið sé ekki greiðslufært. Það sé enda ljóst að fylgi stjórnendur slíkra fyrirtækja lagaskyldum sínum og gefi bú fyrirtækjanna til gjaldþrotaskipta verði lítið eftir af fyrirtækjum í okkar ágæta landi á næstu mánuðum. Herra forseti. Það er mín skoðun að það sé afar skynsamlegt, og fleiri hafa talað fyrir því, að einfalda reglur um greiðslustöðvun í núverandi aðstæðum. Breytingar á skilyrðum greiðslustöðvunar munu sannarlega hjálpa einhverjum fyrirtækjum að komast í nauðsynlegt skjól til að endurskipuleggja rekstur sinn og það munar um hvert einasta fyrirtæki í þessum aðstæðum. Það þarf að fara fram vinna við að endurskoða lögbundin úrræði fyrir heimilin og fyrir fyrirtækin sem geta mögulega notað gildandi úrræði en að við þurfum ekki að fara í umfangsmikla lagasmíð eins og ég nefndi í upphafi. Úrræði um greiðslustöðvun hentar mjög vel en skilyrði laganna eru þannig að óvissa er um það hvort fyrirtæki sem hafa lent í veirufaraldrinum og eru tekjulaus geti nýtt sér það og það er mjög bagalegt. Staðan í dag er þessi: Það er alls kostar óvíst að fyrirtæki uppfylli skilyrði fyrir greiðslustöðvun miðað við óbreytta löggjöf og við því þurfa stjórnvöld að bregðast strax. Mikilvægast af öllu er að sjálfsögðu að koma í veg fyrir fjöldagjaldþrot innan ferðaþjónustunnar og aðgerðir ríkisstjórnar verða allar að taka mið af því. Auk þess þarf að endurskoða ákvæði um vanskil, þ.e. að stjórnendur fyrirtækjanna sjái ekki fram á að þurfa að sæta refsingu dragist að greiða opinber gjöld o.s.frv., sem er því miður raunin að gæti hreinlega brostið á. Það er fullkomlega óeðlilegt við þessar aðstæður að menn þurfi að sæta því. Mig langar aðeins að koma inn á bankana í þessu sambandi. Það hefur komið fram, ég held hjá KPMG endurskoðun, að lán bankanna til ferðaþjónustunnar séu u.þ.b. 250 milljarðar kr. Við það bætast síðan óbein lán til fasteignafélaga sem eru að leigja aftur til ferðaþjónustunnar og þar fyrir utan eru fjárfestingar lífeyrissjóða og annarra í gegnum sjóði og skráð félög. Bókfært eigið fé bankanna miðað við árslok 2018 var um 630 milljarðar kr. Nú hafa okkur borist fréttir af því að á þessum ársfjórðungi séu bankarnir að skila tapi, bæði Íslandsbanki og Arion banki hafa tilkynnt það, þannig að rekstur bankanna hefur breyst mjög á skömmum tíma vegna þeirra aðstæðna sem upp eru komnar. Með öðrum orðum: Ef eigið fé bankanna er um 630 milljarðar kr. er versta sviðsmyndin sú að 50% af eigin fé bankanna myndu hverfa ef öll lán ferðaþjónustunnar myndu tapast. Það hafa hins vegar verið uppi hugmyndir frá hagsmunasamtökum um að afskrifa þessi lán. En það gengur ekki upp að mínum dómi. Kröfuhafar þurfa einfaldlega að breyta kröfum í hlutafé og síðan er, eins og hefur komið fram, m.a. frá ráðherrum, ógjörningur að bjarga öllum. Það eru einhver fyrirtæki sem koma til með að fara í þrot, það er óhjákvæmilegt, félög sem voru skuldsett fyrir veirufaraldurinn. Herra forseti. Miðflokkurinn hefur frá upphafi þeirra efnahagslegu hamfara sem nú ganga yfir þjóðina vegna veirufaraldursins lagt áherslu á að gripið verði tímanlega til stórra og almennra aðgerða, svo lágmarka megi það efnahagslega tjón sem við stöndum frammi fyrir. Ríkisstjórnin ákveður hins vegar að grípa til margra takmarkaðra aðgerða sem gerir það erfiðara nú en áður að ná því skjóli fyrir atvinnulífið og heimilin sem nauðsynlegt er. Miðflokkurinn hefur á fyrri stigum þessa máls í samstarfi við minni hluta fjárlaganefndar og á þessum vettvangi lagt fram breytingartillögur sem allar hafa verið felldar af ríkisstjórnarflokkunum. Auk þess hefur flokkurinn birt í fjölmiðlum fjölmargar tillögur og ábendingar ásamt því að senda forsætisráðherra og forsætisráðuneytinu tillögur líkt og óskað var eftir að yrði gert í tölvupósti. Ein af þeim tillögum sem flokkurinn hefur kynnt er að fella niður tryggingagjaldið fram að áramótum og mun flokkurinn flytja breytingartillögu þess efnis við frumvarp til fjáraukalaga. Skattheimta á íslensk fyrirtæki er há í alþjóðlegum samanburði og er nú ein sú hæsta á Norðurlöndum á eftir Noregi. Skattar á fyrirtæki voru hækkaðir umtalsvert eftir efnahagshrunið 2008, eins og við þekkjum, í þeirri viðleitni að loka fjárlagagatinu. Þær skattbreytingar hafa hins vegar fest sig í sessi og mikil tregða hefur verið hjá ríkisvaldinu að lækka tryggingagjaldið. Það er einn af stóru tekjustofnum ríkissjóðs. Hátt tryggingagjald kemur verst niður á fyrirtækjum þar sem laun og launatengd gjöld eru stór hluti kostnaðar. Hátt tryggingagjald veikir samkeppnishæfni slíkra fyrirtækja mest. Bætt samkeppnishæfni Íslands er mjög mikilvæg og sérstaklega nú þegar við stöndum frammi fyrir efnahagskreppu. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er sérstaklega lögð áhersla á að lækka tryggingagjaldið. Það er mjög mikilvægt að því verði fylgt eftir. Samtök iðnaðarins hafa ályktað á þann veg. Eins og kunnugt er er tryggingagjaldið sérstakt gjald sem launagreiðendum ber að greiða af heildarlaunum launamanna sinna. Samkeppnisstaða innlendra fyrirtækja gagnvart erlendum keppinautum hefur versnað á undanförnum árum og mikil óvissa er fram undan hvað það varðar. Sú þróun er sýnilega minni í verðmætasköpun útflutningsgreina og þeirra fyrirtækja á innlendum markaði sem keppa við erlend fyrirtæki. Fyrir efnahagshrunið 2008 var tryggingagjaldið 5,34% en var síðan hækkað í 8,65%. Staðreyndin er sú að tryggingagjaldið hefur í vaxandi mæli verið notað til að fjármagna önnur útgjöld ríkissjóðs en því var ætlað. Gjaldið er reiknað sem hlutfall af þeim launum sem fyrirtækið greiðir til starfsmanna sinna. Því fleiri krónur sem fyrirtækið greiðir í laun, því hærri fjárhæð þarf það að greiða í tryggingagjald. Því hærri sem tryggingagjaldsprósentan er, því dýrari er hver starfsmaður fyrir fyrirtækið. Gjaldið dregur úr getu fyrirtækja til að fjárfesta og búa til störf, eins og ég nefndi áðan. Vaxtamöguleikar einkafyrirtækja eru því hindraðir með háu tryggingagjaldi. Þetta er mjög mikilvægt að hafa í huga. Nú erum við í þeim aðstæðum að það munar um hvert einasta starf og störf verða ekki til af sjálfu sér. Stjórnvöld verða að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að draga úr atvinnuleysinu sem er í sögulegu hámarki og tímabundin niðurfelling tryggingagjalds, eins og Miðflokkurinn leggur til, gerir fyrirtækjum auðveldara með að halda í starfsfólk sitt á erfiðum tímum og ráða nýtt starfsfólk sem eykur síðan skatttekjur ríkissjóðs þannig að það er sannarlega mikill ávinningur af niðurfellingu gjaldsins tímabundið. Tekjur af tryggingagjaldi voru áætlaðar um 100 milljarðar fyrir eitt ár og á sex mánaða tímabili eru það um 50 milljarðar. En þegar annar hver maður er orðinn atvinnulaus er nokkuð ljóst að það kostar ekki ríkissjóð 50 milljarða að afnema gjaldið út árið. Nær væri að það kostaði u.þ.b. 25 milljarða og síðan er það hvetjandi fyrir fyrirtækin að ráða inn starfsmenn og vonandi geta þau gert það í framhaldi af því að hafa auknar ráðstöfunartekjur. Því má ætla að það skili ákveðinni upphæð í ríkissjóð. Við teljum nærri lagi að það kosti u.þ.b. 10–12 milljarða að fella tryggingagjald niður tímabundið fram að áramótum. Það er lítil upphæð í samanburði við það sem þegar hefur verið gert. Ég nefni uppsagnarleiðina sem kostar ríkissjóð rúma 30 milljarða, upp undir 37 milljarða. Herra forseti. Ég hvet að lokum ríkisstjórnina til að íhuga það vandlega [[Forseti hringir.]]að fella niður tryggingagjald fram að áramótum og styðja breytingartillögu okkar við fjáraukalög sem mælt verður fyrir á morgun.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ræðuna. Hann talaði um að koma fyrirtækjum í öruggt skjól og get ég vel tekið undir þau sjónarmið. En ég velti fyrir mér: Hvað með að koma einstaklingum og fjölskyldum í öruggt skjól? Við vitum að fólk óttast um afkomu sína, skiljanlega. Fólk er að missa tekjur og lífsviðurværi sitt. Af þeim sökum hafa skiljanlega margir áhyggjur af því að geta mögulega misst heimili sín. Þess vegna vildi ég nefna frumvarp sem þingflokkur Pírata hefur lagt fram um frestun á nauðungarsölum, sem gerir ráð fyrir því að nauðungarsölur á heimilum fólks verði ekki framkvæmdar næsta árið meðan við erum að komast í skjól frá þessari heilsufarsvá og meðan efnahagsástandið er eins og það er. Ég velti því upp, alla vega í fyrra andsvari, hvort hv. þingmaður gæti hugsað sér að styðja það mál, hvort honum finnist ekki tilefni til að verja heimilin og tryggja að ekki verði framkvæmdar nauðungarsölur á heimilum fólks einmitt núna þegar við þurfum öll að standa saman og varðveita lífskjör heimilanna, fólksins í landinu. Hvort ekki sé rétt a.m.k. að fresta nauðungarsölum út árið og vernda þar með friðhelgi heimila fólksins í landinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisandsvar. Ég tek heils hugar undir að það er afar mikilvægt að standa vörð um heimilin jafnt sem fyrirtæki og störf í þeim aðgerðum sem stjórnvöld hafa verið að vinna að. Við í Miðflokknum höfum flutt tillögur þess efnis að koma sérstaklega til móts við heimilin og munum flytja tillögur við fjárauka í þeim efnum. Ég nefni sérstakar aðstæður hvað varðar þá sem verða atvinnulausir, niðurfellingu á fasteignagjöldum o.s.frv., sem við höfum lagt til. Í mínum huga er þetta ákaflega mikilvægt og ég mun skoða frumvarp Pírata um frestun á nauðungarsölum með mjög opnum huga. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni um að það á engin fjölskylda í landinu að þurfa að missa heimili sitt vegna þessa veirufaraldurs sem við berum enga ábyrgð á. Þess vegna er vel þess virði að skoða frumvarp af þessu tagi gaumgæfilega og sjá hvort það geti ekki nýst heimilunum í núverandi aðstæðum, sem eru að sjálfsögðu fordæmalausar. Því miður þekkjum við það úr efnahagshruninu þegar þúsundir Íslendinga misstu heimili sín vegna aðstæðna sem, eigum við að segja óreiðumenn í fjármálageiranum báru ábyrgð á. Ég fagna því að fá að skoða þetta frumvarp. Ég hef ekki kynnt mér það en mun að sjálfsögðu gera það með opnum huga. Ég ítreka það sem ég sagði áðan: Það á engin fjölskylda á Íslandi að þurfa að missa heimili sitt vegna þeirra hamfara sem dunið hafa yfir þjóðina vegna veirufaraldursins.
Virðulegi forseti. Gott að heyra að þingmaður hyggst skoða frumvarp okkar Pírata með opnum huga. Við teljum það vera mikilvægt innlegg, mjög mikilvæga varðstöðu um friðhelgi einkalífs fólks og friðhelgi heimilisins, að fólk missi ekki heimili sín út af faraldrinum, eins og hv. þingmaður kom svo vel inn á. Mig langar í síðara andsvari að beina sjónum mínum að stefnu og stefnuleysi ríkisstjórnarinnar þegar kemur að þessu aðgerðum öllum og því sem okkur hefur fundist vera svolítið mótsagnakennt, þ.e. að koma annars vegar með hlutabótaleiðina til að tryggja það sem ríkisstjórnin kallar ráðningarsamband á milli fólks og fyrirtækja, en síðan stendur til, eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn á í ræðu sinni, að ríkisstyrkja uppsagnir. Ég velti fyrir mér hvaða skilaboð ríkisstjórnin sé að senda með um margt mjög góðum aðgerðum sem við ræðum núna í þessari umferð, en á sama tíma koma þessi skilaboð: Við ætlum að hjálpa ykkur að segja upp fólki. Í öllu hinu er stefnt að því að halda uppi atvinnustigi, halda ráðningarsambandi, en í þessu erum við að búa til fjárhagslegan hvata fyrir fyrirtæki til þess að segja upp fólki. Ég velti því fyrir mér hvað það segi um heildarsýn ríkisstjórnarinnar á aðgerðir sínar og hvort hún hugsi um hvað ein hreyfing á taflborðinu geri gagnvart öllum hinum leikmönnunum. Finnst hv. þingmanni nógu góðar greiningar og djúp hugsun liggja að baki eða nógu skýr stefna um hvert við erum að fara?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisgott andsvar og vangaveltur í þessum efnum. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni, það eru miklar mótsagnir í því sem hv. þingmaður nefndi í aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, og ég hef nefnt það hér, er verið að tala um að halda í ráðningarsambandið, og síðan á hinum endanum er verið að hvetja fyrirtæki - ja, það er bara óhætt að orða það þannig - til segja upp vegna þess að það er náttúrlega hvatning að fá peninga til að geta sagt upp starfsfólki. Enda sáum við að um leið og þetta var gefið út kom holskefla af hópuppsögnum. Mér finnst þetta bera vott um að ríkisstjórnin sé í einhverju panikástandi og viti ekki nákvæmlega hvað hún eigi að gera næst. Hún grípur bara eitthvað sem einhver hefur bent henni á; að eitthvert ákveðið fyrirtæki þurfi á þessu að halda, og þá er því tekið opnum örmum og gert að aðgerð sem ég held að hafi ekki verið nægjanlega vel ígrunduð. Það er annað sem einnig er vert að minnast á hér, að þær aðgerðir, sem margar hverjar hafa verið samþykktar, stórar aðgerðir, eins og t.d. brúarlánin upp á 50 milljarða kr. og síðan stuðningslánin upp á um 40 milljarða, eru ekki enn komnar til framkvæmda. Þær eru óútfærðar. Mikil stífni hefur verið í samningagerðinni milli Seðlabanka og fjármálafyrirtækjanna við að útfæra þessi lán o.s.frv. Það lá hins vegar einhver ósköp á að samþykkja þetta í fjárlaganefnd. Við fengum ekki að kalla til gesti eða nokkurn skapaðan hlut og fara ígrundað yfir málið. Þannig að það er eitthvert fát og fljótfærni í mörgu því sem ríkisstjórnin hefur að gera, því miður, sem hún hefði þurft að ígrunda mun betur.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að fara aðeins yfir það sem hefur verið nýlega nefnt hér í pontu upp á síðkastið, þ.e. skattamál og sér í lagi tryggingagjald. Ég hef hoggið eftir því alla vega í tvígang að hv. 3. þm. Suðurk., Birgir Þórarinsson, hefur lagt til að tryggingagjald verði fellt niður út árið. Það er tillaga á leiðinni, skilst okkur, út frá ræðu hv. þingmanns sem ég kem einnig til með að skoða með mjög opnum huga, eins og hv. þingmaður nefndi um tillögu sem kemur frá Pírötum. En fleiri hafa stungið upp á öðru sem er frestun nauðungarsölu og mig langar einmitt að nefna það mál. Þingflokkur Pírata lagði nýlega fram, í gær minnir mig, frumvarp um að fresta nauðungarsölum. Það frumvarp er byggt á öðrum sem hafa verið lögð fram við aðrar aðstæður og af öðrum sökum og af þeim ástæðum vitum við að það stenst alveg próf lagatækninnar. Við vitum að þetta gengur, við vitum að þetta virkar, við vitum að þetta er hægt. Sömuleiðis teljum við okkur vita að ef einhvern tímann voru aðstæður og ástæður til að fresta nauðungarsölum er sá tími klárlega núna. En ég verð líka að segja að okkur lá svolítið á að leggja frumvarpið fram vegna þess að því fyrr sem málin koma fram því líklegra er að þau fái almennilega umræðu í tæka tíð. Það á ekki að líta þannig á að þingflokkur Pírata sé að reyna að skera sig úr sem eini flokkurinn sem styðji þetta. Sú hugmynd um að fresta nauðungarsölum er ekkert einkamál Pírata heldur hefur oft komið fram stuðningur úr ýmsum áttum við hana. Ég vil því ekki meina að við höfum neitt einkaleyfi á þessu frekar en mörgum öðrum góðum hugmyndum sem þó eru lagðar fram og sömuleiðis er alvanalegt að góð mál flakki eitthvað á milli flokka, sér í lagi eftir kjörtímabilum, en jafnvel bara innan hvers kjörtímabils og ekkert við það að athuga. Ég vildi bara nefna þetta vegna þess að flutningsmenn tillögunnar á plagginu eins og er eru einungis þingmenn Pírata. Markmiðið er ekki að þykjast vera meiri hetjur en annað fólk sem hefur lagt þetta sama efni til. Hvað varðar skatta og sér í lagi í kjölfar ágætrar umræðu sem við hv. þm. Willum Þór Þórsson og hv. þm. Birgir Þórarinsson áttum hér áðan hef ég verið að velta fyrir mér því sem hv. þm. Willum Þór Þórsson sagði um mikilvægi þess að halda jafnvægi í tekjum og útgjöldum ríkissjóðs þegar fram líða stundir, sérstaklega í sumar og haust, það geti orðið ákveðinn línudans. Ég hygg að það sé hárrétt. En sé litið til þeirrar tilteknu áskorunar þá hygg ég að mikilvægast sé að reyna að styðja fólk með því að draga úr skattbyrði, ekki bara hjá fyrirtækjum heldur líka einstaklingum. Það er auðvitað háð allri þeirri miklu skoðun sem slíkar aðgerðir þurfa af hv. fjárlaganefnd og hv. efnahags- og viðskiptanefnd, vegna þess að það er auðvelt að ímynda sér og leggja eitthvað til en annað er að reikna út hvaða áhrif það hefur. Síðan er auðvitað ekki ljóst nákvæmlega hvaða áhrif allar þessar aðgerðir hafa þegar þær koma saman. Það verður ekki ljóst fyrr en eftir á. Eins og hv. þm. Willum Þór Þórsson nefndi áðan búum við blessunarlega við það að samkvæmt lögum um opinber fjármál höfum við fjármálaráð til að aðstoða okkur við að meta áhrif gjörða okkar. En það að gera hlutina einungis með sköttum er heldur ekki góð hugmynd vegna þess að hér yrði að ræða það í samhengi við það tiltekna vandamál hver línudansinn yrði í kjölfarið við að halda jafnvægi milli útgjalda og tekna. Það er ekki eini vandinn, að passa að jafnvægi sé þar á milli. Vandinn er líka fjárflæði, það sé einfaldlega næg eftirspurn í landinu til að drífa áfram störf. Þar lendum við í nokkrum óþægilegum vandamálum og kannski einstaka kaldhæðnislegum vandamálum, sér í lagi með tilliti til loftslagsbreytinga. Við stöndum frammi fyrir því núna að þurfa að drífa í gang í raun og veru rosalega mikla neyslu á tímum þar sem við erum annars að reyna að draga úr henni. Þetta er ákveðin innbyggð kaldhæðni í aðstæðum okkar sem ég hygg að við séum rétt að byrja að átta okkur á hversu djúpstæð er. Nú hafa þessar aðstæður, af fréttum sem ég heyri, gert að verkum að dregið hefur úr losun gróðurhúsalofttegunda um 8% í heiminum, sem er það mesta sem vitað er til að hafi nokkurn tímann gerst. Myndi maður ætla að það væri gríðarlegur árangur, en það þyrfti að vera það sama til ársins 2050 til að við næðum markmiðum okkar, sem segir okkur svolítið um það að í þessum aðstæðum, þessum hræðilegu aðstæðum, ættum við í sjálfu sér að biðja um meira. Það ætti að kalla fram kaldan svita, virðulegi forseti, því að varla viljum við óska okkur þess. Punkturinn er þessi: Við þurfum að hugsa meira inn í framtíðina, ekki bara út frá þessum tilteknum aðstæðum og hvernig við snúum aftur til ársins 2018 og 2019. Við þurfum að hugsa lengra inn í það hvernig við ætlum að halda uppi mannlegu samfélagi og þeirri velferð sem við ætlum að halda uppi með hliðsjón af raunveruleika sem er í grundvallaratriðum frábrugðinn þeim sem við lifðum áður. Þetta er ákallið sem loftslagsbreytingar æpa upp í andlitið á okkur en við höfum hunsað vegna þess að við finnum ekki áhrifin á eigin skinni alveg strax, þau koma löngu seinna. Það er vel þekkt í allri sálfræði að fólk bregst við sársauka sem kemur strax. Fólk er ekki mjög gott í því að taka ákvarðanir út frá eigin hagsmunum ef áhrif þeirra koma bara fram síðar í framtíðinni. Þetta er vel þekkt og ég hugsa að allt fólk kannist alveg við það að leggja ekki fyrir til efri áranna þegar það er ungt sem dæmi. Þetta er nákvæmlega sama lógík, nákvæmlega sama rökfræðin, virðulegur forseti. Við erum að sjálfsögðu ekki með neina lausn á þessu. Við biðjum kannski hv. Miðflokk um lausnirnar við þeim málum eins og öllum öðrum. En þetta er eitthvað sem mér finnst þess virði að velta fyrir sér þegar við erum að einblína á það tiltekna vandamál að ná efnahagnum aftur á skrið. Nú er ég ekki bara að tala í vandamálum, samanber undarlega ræðu sem ég heyrði hér nýlega um að hv. þingflokkur Vinstri grænna væri svona vandamálaflokkur en hv. Miðflokkur lausnaflokkur, áhugaverð nálgun. En þetta er útúrdúr. Mig langar líka aðeins að fara yfir lausnir eða alla vega fræði að lausnum. Það er í stuttu máli, ef ég þyrfti að kremja alla þá fræði niður í eitt orð, nýsköpun. Vísindi og framþróun í þekkingu og tækni. Það eru jú vísindin og nýsköpun og framþróun á sviði tækni sem hefur drifið áfram velmegun mannkynsins núna í dágóðan tíma. Og vel að merkja - stóru, virkilega stóru vandamálin í heiminum í dag, svo sem loftslagsbreytingar, þunglyndi, offita í sumum samfélögum, eru svokölluð velmegunarvandamál sem eru til komin vegna þess að okkur gengur svo rosalega vel að það er eiginlega aðeins of mikið af því góða. Það ætti að segja okkur ýmislegt. Það segir okkur ekki að vísindin séu vandamál í sjálfu sér. Það þýðir að vísindin virka svo rosalega vel. Það þýðir enn fremur eða alla vega hefur það reynst vera þannig að þegar vísindin búa til vandamál eða leiða af sér einhver vandamál þá er lausnirnar oft að finna á sama stað, nefnilega í vísindum og nýsköpun. Staðan á Íslandi er þannig að við höfum haft þrjár, kannski fjórar útflutningsgreinar sem mest er talað um og núna ferðaþjónustuna sem hefur verið hvað stærst upp á síðkastið en er akkúrat núna í þessum orðum varla til lengur, er varla svipur hjá sjón miðað við það sem hún var fyrir örfáum mánuðum. Ég óttast að sá atvinnuvegur verði ekki eins og hann var í dágóðan tíma. Horfumst bara í augu við það að hann verði hugsanlega aldrei alveg eins og hann var. Við verðum að mínu mati að finna fleiri leiðir til að auka útflutningstekjur okkar, nýjar leiðir sem byggja ekki, alla vega ekki einungis á þeim sem fyrir voru, svo sem sjávarútvegi, landbúnaði, álframleiðslu eða stóriðju og ferðaþjónustu. Tækifærin þar, ljósið í myrkrinu, finnast í nýsköpun og framþróun, stuðningi við það sem við vitum ekki fyrir fram hvað er. Vel á minnst, það er einmitt svolítið vandinn við að styðja við nýsköpun og vísindi almennt, við vitum ekki fyrir fram hvað við fáum. Það er vandamál sem ég held að allar vísindastofnanir og þekkingarframleiðslustofnanir kljást við, að reyna að sannfæra fjárfesta eða yfirvöld eða jafnvel viðskiptavini um hvað það er sem verður til fyrir peninginn. Og svarið er: Við erum bara ekki alveg viss, við vitum ekki alveg hvað það er, kemur í ljós seinna. Kannski ekkert. Það kemur fyrir líka. Mig langar að nefna a.m.k. tvennt í því samhengi sem ég veit að hvort tveggja hefur tilhneigingu til að hækka augabrúnirnar á fólki vegna þess að það er kannski ekki vant að hugsa eða tala um það í samhengi við Ísland. Annað er borgaralaun sem ég ætla að fara aðeins í á eftir, en hitt er fyrirbæri sem ég vil alls ekki að fólk taki þannig að ég sé að leggja fram hér sem einhverja lausn á vandanum. Það er bara þannig að þegar enginn talar um eitthvað þá er ágætt að einn tali smá um það. Það eru geimvísindi. Nú hvá eflaust margir sem hlusta og hugsa með sér, já, gat skeð að Píratinn vildi fara út í geim. En það er nú þannig, og ég hvet hlustendur til að fletta því upp, að það er stórkostleg gróska í geimvísindum í dag. Tæknin sem við njótum í hinu daglega lífi er að ofboðslega stórum hluta komin þaðan. Það vill þannig til að geimvísindi snúast ekki bara um það að skjóta einhverju dóti út í geim heldur að nýta þekkinguna sem við fáum með þeim vísindum og allri þeirri tækni sem hana varðar, sem er meira eða minna öll vísindi. Við á Íslandi erum afskaplega sterk í nokkrum atriðum og eitt af þeim er tækniþekking. Íslendingar eru bara þokkalega sterk þjóð þegar kemur að tækniþekkingu, sér í lagi á sviði hugbúnaðargerðar og gervigreindar. Gervigreind er ein af tæknigreinum sem umbylta heiminum á margvíslegan hátt og á fullt erindi. Ég nefni þetta fyrst ég er í pontu en ítreka aftur að þetta er ekki lausnin á vandanum. Þetta er bara eitt af því sem við tölum aldrei um hér á Íslandi og ég held að það sé af sömu ástæðu að ekki var heldur talað um það í Eistlandi eða á Möltu vegna þess að litlar, smáar og fámennar þjóðir, eins og Ísland, gefa sér oft að til þess að taka þátt í geimvísindum þurfi hún að vera stórþjóð. Ástæðan er kannski sú að við erum vön því að hugsa um Bandaríkin, Sovétríkin og kalda stríðið og tungllendingar og eitthvað því um líkt. En það er bara ekki raunveruleikinn lengur. Það er engin ástæða fyrir okkur að sniðganga geimvísindi frekar en eðlisfræði eða stærðfræði. Við eigum nákvæmlega sama erindi í það. Smæð þjóðarinnar kemur því máli bara ekki neitt við. Hægt er að taka þátt í verkefnum hjá stofnunum og alls konar fyrirtækjum, fjölmörgum reyndar. Einkabransinn hefur stækkað gríðarlega mikið í geimvísindum og er það kallað á ensku „newspace“ þ.e. nýgeimur, nýtt andrúmsloft, óttalegt tískuorð reyndar, en einkaframtakið er sem sé að hasla sér mjög ríkan völl. Þar leynast tækifærin. Það er í raun og veru í einkageiranum og í geimiðnaði þegar kemur að þeim skyldu vísindum. En nú ætla ég ekki að eyða allri ræðu minni eða þolinmæði áheyrenda í þetta, það verða vonandi frekari tækifæri til að ræða þetta allt saman. Ég vil bara ljúka þessu með því að segja að geimvísindin varða ekki bara geiminn, þau varða fyrst og fremst jörðina og varða hluti eins og sjávarútveg og landbúnað. Það eru geimvísindi sem hjálpa okkur að nýta jörðina betur, að vita hvar skal sá o.s.frv. Og það eru geimvísindi sem munu leiða okkur áfram í því að bregðast við áhrifum loftslagsbreytinga á hafið og breytingum á fiskstofnum og þess háttar. Þetta snýst ekki bara um einhverja drauma í skýjunum þótt þeir séu vissulega mikilvægir líka. Þetta snýst um jörðina, þetta snýst um raunveruleg störf á landinu, á jörðinni. Síðast en ekki síst vil ég nefna borgaralaun. Ég ítreka aftur, ég legg þá hugmynd ekki fram sem einhverja lausn á vandanum sem við stöndum frammi fyrir núna. En við að kynna mér þetta frumvarp tek ég eftir því sem er skiljanlegt og ekki hægt að mótmæla í sjálfu sér að það byggir allt á því að bregðast við að laga einhvern skaða á því kerfi sem við erum með til að byrja með, draga úr neikvæðum áhrifum hér, auka jákvæð áhrif þar o.s.frv. Borgaralaun er hugmynd sem ég hef verið mjög tortrygginn á í gegnum tíðina, og er í raun enn. Hún er ekki þannig að hægt sé að skella borgaralaunum á sisvona og þá reddist allt. Til að kynna hana fyrir áheyrendum sem ekki hafa heyrt um hana áður felur hún í sér þá frekar róttæku pælingu að greiða fólki einfaldlega út peninga, mánaðarlega, fyrir það eitt að vera til. Engar skerðingar, það eru engin skilyrði, einfaldlega peningar í vasann í hverjum mánuði. Af einhverjum ástæðum hafa hörðustu vinstri menn og hörðustu hægri menn kunnað vel við þessa hugmynd, en eiginlega allir þar á milli eru mjög tortryggnir gagnvart henni, eins og gefur að skilja vegna þess að hún er róttæk. Hún er mjög skrýtin, hún er svolítið á ská við það sem við erum vön að tala um í hagfræði af góðri ástæðu. Upp á síðkastið hef ég hins vegar, þrátt fyrir mikla tortryggni mína, hallast meira að því að fyrr eða síðar, sennilega síðar, þurfum við að fara að hugsa í hagkerfi sem byggir á því að það sé eitthvert ákveðið gólf sem enginn fer undir, sama hversu lítið viðkomandi vinnur, sama hversu lítið viðkomandi framleiðir. Spurningin í mínum huga, stóra fræðilega spurningin er ekki hvort þetta sé raunhæft heldur hvernig þetta væri hægt og hverjar væru fórnirnar. Það er langtímahugsjón sem ég ítreka aftur, ég legg hana ekki til hér og nú, ég tel hana t.d. ekki raunhæfa í formi frumvarps í dag, en ég held að við endum þar á einhverjum tímapunkti, alveg eins og á sínum tíma gat fólk ekki ímyndað sér að hafa gjaldeyri sem ekki grundvallaðist á því að hægt væri að skipta honum út fyrir eitthvað, eins og gull. Það virkar ágætlega að hafa gjaldeyri án þess að hafa gull, það virkar öðruvísi, en ekkert mikið öðruvísi eins og maður myndi kannski halda. Ég hygg að það sé það sama um borgaralaun. En ég ætla að láta það bíða seinni tíma að ræða það nánar. Ég hef nú þegar eytt meiri tíma í þessi tilteknu atriði en ég ætlaði mér, virðulegi forseti, og biðst afsökunar á því. Þá vil ég að lokum taka undir fyrirvara hv. þm. Smára McCarthys sem hann setur fram í nefndarálitinu um að hægt væri að styðja meira við nýsköpun í frumvarpinu. Ég ber alveg virðingu fyrir því að 35% sem lögð eru til í nefndarálitinu er afrakstur einhvers konar málamiðlunar, því að einhvers staðar þarf þetta að lenda. Ég skil það, ég ber alveg virðingu fyrir því. En ég held að í nýsköpuninni liggi fræin sem við munum verða fegin eftir 20 ár að hafa sáð núna í mjög ríkum mæli. Að sjálfsögðu dreg ég ekki úr mikilvægi þess að stunda það neyðarstarf sem núna þarf til að hjálpa fólki í dag. Það er lykilatriði því að fólkið í dag verður flest, vonandi, líka fólk á morgun. Það er eðli nýsköpunar að framtíðin er óljós. Ef við ætlum að byggja brú eða leggja veg getum við sagt um það bil hvað við fáum mörg störf, fyrir hversu mikinn pening og hvað við erum að fá fyrir peninginn. Í nýsköpun er það yfirleitt ekki tilfellið. Við vitum ekki alveg hvað mun virka. Við þekkjum ekki framtíðina. Það vekur auðvitað ákveðinn ótta, eða fælni kannski, þegar kemur að því að leggja þurfi peninga í fyrirbærið nýsköpun, og sérstaklega þegar neyðin er mikil vill fólk vita hvað það er að gera. Það vill vita fyrir fram hvað það fær fyrir peninginn og að hvaða leyti það muni hjálpa. Vissan verður svo verðmæt þegar óvissan er mikil, eins og í þessum aðstæðum. Þetta er alveg skiljanlegt viðhorf. Það er ekki við neinu öðru að búast af manneskjum eða skynsömum yfirvöldum ef út í það er farið, og þess heldur finnst mér mikilvægt að við höldum því til haga að velmegunin sem við höfum vanist í dag varð til vegna þess að fólk tók áhættur, veðjaði á eitthvað sem það vissi ekki hvað yrði. Í kjölfarið gengum við á tunglinu.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir ræðuna þar sem hann fór vítt og breitt yfir alls konar svið og hugmyndir sínar. Ég kunni ýmsu vel í ræðunni eins og t.d. orðum hans um nýsköpun, framþróun og tækni og loftslagsbreytingar þó að hann hafi kannski ekki farið út í mikla útfærslu á því hvernig bregðast skal við loftslagsbreytingum við þær aðstæður sem nú ríkja. Sömuleiðis var fróðlegt og áhugavert að heyra hv. þingmann tala um einkageirann og geimvísindi sem ég verð að játa að er nokkuð hressandi að fá að heyra hér um og kannski mætti heyrast meira af hugmyndum hans þegar kemur að því. Hins vegar langaði mig til að koma hingað upp til að fá nánari útlistanir hjá hv. þingmanni er varða tekjuhugmyndir fyrir ríkissjóð. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom inn á að það mætti alls ekki hækka skatta við þær aðstæður sem nú ríkja en rökstuddi það ekkert nánar. Það er ljóst að íslenska þjóðarbúið er að sigla inn í gríðarlegt tekjutap í þeirri kreppu sem blasir við okkur öllum. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur spáð um 3% samdrætti í hagvexti á heimsvísu en að samdrátturinn á Íslandi geti orðið mun meiri, allt að 8%. Það má gera ráð fyrir því að tekjutap þjóðarbúsins geti orðið allt að 25% af vergri framleiðslu á einu ári sem nemur um 750 milljörðum kr. Mig langar til að heyra hugmyndir hjá hv. þingmanni vegna þess að við höfum ekki náð að ræða það nógu mikið í þingsal hvernig ríkissjóður [[Forseti hringir.]]geti aflað sér fjár og tekna til að mæta þeim áskorunum sem við blasa öðruvísi en með lántöku. Mig langar að heyra hugmyndir hjá hv. þingmanni [[Forseti hringir.]]vegna þess að mér fannst hann slá út af borðinu ansi hratt og kannski ekki með nógu miklum rökstuðningi hugmyndir um einhvers konar tekjuöflun fyrir ríkissjóð.
Virðulegur forseti. Hugsanlega hef ég talað óvarlega eða orðað hlutina óskýrt, það má vel vera, því að ég hélt ekki að ég hefði sagt, og ætla að vona að ég hafi ekki gert það, að það mætti alls ekki hækka skatta. Það sem ég vildi koma að er að ég tel að í sambandi við það markmið að halda jafnvægi í tekju- og útgjaldastreymi ríkissjóðs þegar fram líða stundir sé best að beita skattalækkunum en markmiðið er miklu margþættara og miklu flóknara en það. Ég var að reyna að beita ákveðinni rörsýn á tiltekinn þátt. Hvað varðar hins vegar skattlagningu almennt, til að reyna að bæta upp fyrir þennan hugsanlega misskilning ef ég hef talað óvarlega, hef ég ekkert á móti því að skattleggja tekjur og sér í lagi háar tekjur. Ég er mjög hlynntur því og þekki engar aðrar góðar leiðir til þess að afla tekna fyrir ríkissjóð. Ég hef oft reynt að láta mig dreyma um einhverjar en ekki fundið neina aðra lausn en þá. Sömuleiðis þegar við hugsum um hluti eins og borgaralaun, sem er draumórakennd heimssýn akkúrat núna, þá sé ég enga aðra leið en að við sammælumst um að það sé ákveðinn botn sem við ættum ekki að fara undir og ætlum ekki neinum að lifa undir, sama hvað hann vinnur lítið og gerir lítið og þrátt fyrir að við teljum hann ómögulegan eða ekki eða hvaðeina. Að sama skapi held ég að það hljóti að vera ákveðið þak einhvers staðar. Þegar ég heyri af vitfirrtum fjárhæðum, eins og þegar fólk á eignir upp á tugi milljarða bandaríkjadollara, virðulegi forseti, finnst mér það bara skrýtið. Ég held að það sé fullt svigrúm til að breyta í grundvallaratriðum hvernig við hugsum um skattkerfið og tilgang þess og viðhalda ákveðnum mannsæmandi botni í hagkerfinu. [[Forseti hringir.]]Ég er aftur komin út í langtímahugsanir þannig að ég er ekki með einhverjar útfærslur á hreinu. En ég er alla vega ekki [[Forseti hringir.]]þeirrar skoðunar að það megi alls ekki hækka skatta. Ég er bara að segja að þegar kemur að þessu tiltekna markmiði sem ég nefndi [[Forseti hringir.]]þá eigum við að líta á skattalækkanir í þessum aðstæðum sem hluta af lausnum okkar við því vandamáli.
Herra forseti. Okkur hv. þingmann greinir nokkuð á ef það eru hugmyndir hans um að það megi alls ekki hækka skatta, en við skulum kannski eiga þá umræðu inni fyrir betri tíma og lengri umræðu. Það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann um í seinna andsvari mínu voru akkúrat borgaralaun. Umræða um borgaralaun á Íslandi hefur verið nokkuð lítil og grunn. Á sama tíma hefur hún þróast í alls konar spennandi áttir og þá er ég að tala um að hún hefur þróast í ansi óvæntar áttir í Evrópu, í þeim löndum þar sem hugmyndirnar um borgaralaun voru hvað háværastar fyrir nokkrum árum síðan. Menn hafa í raun horfið frá hugmyndinni um flöt borgaralaun fyrir alla yfir í það að hafa borgaralaun fyrir ákveðna hópa samfélagsins, til að mynda fyrir listamenn eða aðra ákveðna hópa samfélagsins. Flöt borgaralaun stangist á við þá sósíalísku hugmyndafræði okkar sósíalista að við verðum að tryggja velferð allra borgara og þá sér í lagi þeirra sem standa höllum fæti. Þar hafi ríkið alla vega tvö meginhlutverk, að tryggja velferð og öryggi borgaranna annars vegar og að stuðla að einhvers konar uppbyggingu atvinnu- og efnahagslífs hins vegar. En hugmyndir um borgaralaun hafa ekki fengið nógu mikla og þroskaða umræðu á Íslandi og því langar mig í seinna andsvari mínu að fá þetta fram hjá hv. þingmanni. Ég veit að við höfum lítinn tíma en af því að hann tæpti á hugmyndum sínum um borgaralaun í ræðu sinni myndi ég vilja fá fram hjá honum aðeins ítarlegri hugmyndir um borgaralaun og hvernig hann gæti séð þau fyrir sér í því ástandi sem blasir við okkur núna, af því hann er að tengja þetta saman.
Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi í ræðu minni hef ég sjálfur verið mjög tortrygginn gagnvart hugmyndinni um borgaralaun hingað til. Ég hef verið hlynntur því að skoða málið og athuga hvort þetta gæti einhvern tíma virkað en svo þegar þessi krísa kom upp og ég var að hlusta á umræðurnar fór ég að velta fyrir mér hvort samfélagið ætti ekki í grundvallaratriðum að geta staðist það að ýtt sé á pásu í efnahagnum af og til. Ætti samfélagið ekki að geta sætt sig við það að þótt sumt fólk geri ekkert og leggi ekkert til samfélagsins af einhverjum ástæðum, jafnvel bara af því að það nennir því ekki, þá eigi það samt að hafa þak yfir höfuðið og mat? Erum við ekki komin á þann stað og þá alveg óháð því hvort fólk vinnur eða ekki? Erum við ekki alveg nógu rík? Þetta er svipað og ég hugsa stundum þegar kemur að vinnuréttindum og styttingu vinnuvikunnar. Nú höfum við haft vinnuskylduna átta tíma, sem hefur reyndar verið að breytast upp á síðkastið og allt í góðu með það. En á sínum tíma þegar það var ákveðið að við skyldum vinna átta tíma á dag voru það bara 24 tímar deilt með þremur. Sólarhringnum var deilt í þrjá búta og við áttum að vinna átta tíma á dag. Það var ekkert mat á því hvað þyrfti til að halda uppi viðunandi samfélagi, þetta voru bara 24 tímar deilt með þremur, átta tíma fékkstu til að sofa, átta tíma til að vinna og átta tíma til að leika þér. Síðan þá hafa orðið ótrúlegustu tækniframfarir í sögu mannkynsins, ótrúlegustu tækniframfarir sem vitað er að hafi orðið hjá nokkurri dýrategund, á nokkru plani, í nokkru sólkerfi og má vel vera að það sé einstakt í stjörnuþokunni okkar og þótt lengra væri leitað. Það segir sitt, virðulegi forseti. Verðmætasköpunin sem við erum orðin vön í dag og tökum sem sjálfsögðum hlut er svo gífurleg að við hljótum að geta leyft okkur einfaldlega meiri tíma til að gera það sem okkur sýnist. Varðandi borgaralaun þá hef ég ekki útfærsluna, ég er ekki með hana enn þá og verð kannski aldrei með hana, það má vel vera. En ef ég lít á samfélagið sem við búum í og afleiðingar þess að sett sé pása á efnahagskerfið í smástund finnst mér það ekki alveg stemma við það sem við gætum gert. [[Forseti hringir.]]Ég verð að viðurkenna að ég er ekki með lausnirnar á þessu. Þetta eru bara hugmyndir sem mér finnst tímabært að ræða. Ef ekki verður byrjað að ræða þær verða lausnirnar aldrei fundnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni efnisríka og andríka ræðu. Það er stundum sagt að hitt og þetta sé nú engin geimvísindi og er þá átt við að um sé að ræða frekar einföld sannindi. En þessi ræða hafði einmitt að geyma geimvísindi og ég tel það vel af sér vikið hjá hv. þingmanni, auk þess sem þarna var tæpt á fjölmörgum mjög áhugaverðum umhugsunarefnum sem varða samfélagið í heild og þá sérstaklega borgaralaun. Mig langar að eiga orðastað við hv. þingmann um það frumvarp sem hér er til umræðu og þá breytingartillögu sem fulltrúi Samfylkingarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd, hv. þm. Oddný Harðardóttir, hefur lagt fram um ný bráðabirgðaákvæði um atvinnuleysistryggingar þar sem gert er ráð fyrir að þær séu hækkaðar. Þær eigi að nema 516.000 kr. á tímabilinu frá 1. júní til 31. desember, auk þess sem talað er um að hækka grunnatvinnuleysisbætur vegna framfærsluskyldu með hverju barni upp í 6%. Mig langaði til að heyra hvort hv. þingmaður muni ekki styðja þessa breytingartillögu og hvort við megum ekki vænta þess að hann leggist á árarnar með okkur, og hans fólk, af fullum þunga atvinnulausu fólki til hagsbóta.
Virðulegi forseti. Ég verð að þakka hv. þingmanni fyrir að minna mig á að ég hefði mátt eyða tíma af ræðu minni í þetta efni vegna þess að það er verðugt. Fyrir mitt leyti, ég get ekki talað fyrir þingflokkinn minn allan, er svarið: Jú, ég kem til með að styðja þær breytingartillögur og mér finnst þær góðar. Í sjálfu sér hef ég ekki meiru við það að bæta, mér finnst rökstuðningurinn fyrir þeim ágætur eins og hann liggur fyrir. Ég vona að það svari spurningu hv. þingmanns.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta snaggaralega svar sem var skýrt og skorinort. Það þarf enginn að fara í grafgötur um afstöðu hv. þingmanns til þessa máls og er það vel. Mig langar í framhaldi af þessu að minna á að þegar fólk missir vinnuna þá minnka ekki þar með ýmsar fjárhagslegar skuldbindingar sem það hefur. Jafnvel þó að fólk hafi verið á góðum launum hefur það eftir sem áður sínar miklu skuldbindingar. Það þarf eftir sem áður að brauðfæða fjölskyldu sína, það hefur marga munna að metta. Það þarf að standa straum af ýmsum kostnaði vegna barna sinna og þar fram eftir götunum. Kostnaðurinn við lífið minnkar ekki við að verða atvinnulaus og þess vegna er svo mikilvægt að samfélagið í heild horfist í augu við það og taki í árarnar með fólki þegar svo háttar. Það er gríðarlegt áfall fyrir fólk að verða atvinnulaust. Það getur verið sálrænt áfall, það er félagslegt áfall og það er mjög erfið reynsla sem margir hafa lýst sem í því hafa lent. Ef við það bætast stórfelldar áhyggjur af afkomu fjölskyldunnar, af börnum og af því að missa hugsanlega heimili og húsnæði ber samfélaginu í heild skylda til að sjá til þess að þær áhyggjur verði sem minnstar.
Virðulegur forseti. Ég hef ekki miklu að mótmæla í andsvari hv. þingmanns. Hvað sem okkur finnst um skyldu samfélagsins til að bjóða upp á atvinnuleysisbætur fyrir fólk sem missir vinnuna myndi ég færa rök fyrir því að það væri skynsamlegt fyrir samfélagið að bjóða upp á þann kost. Ég er ofboðslega feginn því að búa í samfélagi þar sem það er ekki lengur róttæk hugmynd að bjóða upp á atvinnuleysisbætur en sú var tíðin að svo var. Almannatryggingar þóttu líka mjög róttæk hugmynd á sínum tíma og félagslegu kerfin sem við tökum sem sjálfsögðum hlut, alla vega mín kynslóð, voru öll róttækar hugmyndir á sínum tíma og þóttu algjörlega út úr kortinu miðað við hve mikið þau myndu kosta og hve ægilega erfitt þetta yrði allt saman, líka það að takmarka vinnutímann við átta tíma á dag. Það var fullt af dómsdagsspám um að hagkerfið gæti ekki lifað það af. Eins og oft er með slíkar dómsdagsspár, virðulegur forseti, var það rugl eins og við þekkjum. Mér hlýnar við tilhugsunina um breytingartillögur hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur, þær eru góðar, eins og ég útskýrði í stuttu máli áðan. Þær eru tiltölulega sjálfsagðar, þær eru ekki róttækar. Það stendur enginn hér í pontu og segir að þetta sé ekki hægt, að þetta sé óraunhæft, að þetta sé svo galið, eins og fólk myndi kannski segja um hugmyndina um borgaralaun, og ég myndi skilja þá orðræðu betur. En ég er mjög feginn því að hægt sé að bregðast við með þessum hætti, að enginn raunverulegur ágreiningur, svo að mark sé á takandi, sé í samfélaginu um ágæti atvinnuleysisbóta og annarra félagslegra kerfa sem við tökum sem sjálfsögðum hlut til að hjálpa samfélaginu að halda áfram eftir áföll. Það er ekki bara skylda okkar, heldur skynsamlegt út frá hagsmunum samfélagsins í heild. Það þarf enga meðaumkun til þess, það þarf bara að hugsa málið til enda. [[Gripið fram í: Engin geimvísindi.]]Engin geimvísindi.
Hæstv. forseti. Þessi umræða hér í dag hefur verið mjög merkileg. Ef ég ætti að minnast á eitt andartak sem stendur upp úr í mínum huga er það þegar formaður hins 20 ára og eins dags gamla flokks Samfylkingarinnar lýsti því yfir að í hefðbundnum landbúnaðarafurðum ættum við auðæfi. Mér hlýnaði um hjarta þegar ég heyrði það. En ég hef heillast af mörgum ræðum sem ég hef heyrt í umræðunni í dag. Ég var t.d. mjög ánægður með ræðu hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar sem hann flutti áðan vegna þess að ég get tekið undir mjög margt af því sem hann sagði og farið aðeins yfir. Ég var líka mjög ánægður í gær þegar hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir, sem því miður er búin að yfirgefa salinn, flutti tveggja mínútna ræðu þar sem hún sagði grænt svo oft að mér datt í hug það sem Tómas sagði; „að jafnvel gamlir símastaurar syngja / í sólskininu og verða grænir aftur“, með leyfi forseta. Það sló mig mjög vel. Það sem ég ætlaði að færa í orð núna er að það sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson sagði áðan um tæknina og nýsköpunina og það sem hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir sagði í gær um grænar leiðir getum við allt samtvinnað því sem við eigum núna. Við hugsum í fyrsta lagi í bráð og í öðru lagi í lengd. Ef við hugsum í bráð: Hvað ætlum við að gera? Hvað þurfum við að gera? Við erum með 50.000 manns eða fleiri atvinnulausa. Hvað er það stærsta eina sem við getum gert til þess að vinna þau störf til baka að einhverju leyti? Væntanlega að hefja flugsamgöngur aftur og verja flugsamgöngur til Íslands. Auðvitað þurfum við að fara varlega þegar sá tími kemur. En það er bráðnauðsynlegt að þessi tími komi. Ég gladdist mjög í gær eða líklega í fyrradag þegar ég heyrði fyrrverandi forseta lýðveldisins lýsa því að hann teldi að hingað myndi leita fólk sem væri að forðast Covid-veiruna. Ég hygg að það sé alveg hárrétt hjá honum. Þess vegna hefur mér dottið í hug að þegar við tryggjum að flugsamgöngur verði til og frá landinu held ég að eitt af tækifærunum sé að beina einhverjum hluta flugsins að Egilsstöðum og Akureyri, ekki endilega í þeirri röð. Ég er alveg sannfærður um það - hingað í salinn er mætt hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir, sem ég var einmitt að hæla hér áðan, og ég gleðst yfir því. Ég er sannfærður um að hingað mun leita fólk sem er að forðast veiruna. Það vill þannig til að í heimspressunni undanfarið hefur Ísland verið sett á stall með einhverjum tveim, þrem öðrum þjóðum sem dæmi um hvernig hægt er að vinna bug á þessari veiru á ákveðinn, skilvirkan og skipulagðan hátt á vísindalegum grundvelli. Ég er sannfærður um að úti í heimi er fullt af fólki sem bíður eftir því að komast í umhverfi sem það telur öruggt, og við teljum að okkar umhverfi sé öruggt, með þeim fyrirvara að árið 1918 var það seinni bylgjan sem drap fólk, það var ekki sú fyrri heldur sú seinni og þá fóru 510 íbúar í Reykjavík á þremur til sex vikum, ég man ekki alveg tímabilið. Þá voru íbúar í borginni 45.000 eða þar um bil. Auðvitað þurfum við að fara varlega. En þetta er það sem við þurfum að gera í bráð. Ég hef talað um það áður að ég hef saknað þess í tillögum ríkisstjórnarflokkanna, sem á margan hátt hafa verið góðar, að þær eru ekki mjög djarfar margar. Þær eru ekki framsæknar. Auðvitað stöndum við öll í sama pollinum núna og vonum að ekki fari vatn upp fyrir stígvélin, en akkúrat núna eigum við að hugsa um það hvað við ætlum að gera næst og þarnæst. Þá kemur einmitt þetta sem var svo innblásið hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni áðan og hjá hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur í gær: Við getum sameinað grænt og tækni og nýsköpun með því sem við eigum. Hvað á ég við? Meðal annars eldi á landi, fiskeldi á landi. Hvernig? Ekki bara lax, við erum leiðandi í bleikjueldi, við getum gert meira af því. Fyrir nokkrum árum stakk ég upp á því að menn ættu að rækta styrju á Íslandi svo við gætum búið til alvörukavíar. Menn horfðu á mig vorkunnaraugum og héldu að það væru ekki allir heima. En nú er hafið tilraunaeldi á styrju á Reykjanesi. Styrjan er orðin um sex ára gömul og vantar tvö ár upp á að hrygna. Þetta er hægt. Og af því að þetta er hægt þá spurði ég fiskeldismann, sem ég hitti hér í Alþingishúsinu í fyrra, hvort hann teldi að við gætum ræktað fleiri tegundir, dýrari. Risahörpuskel og humar, því að nú er humarinn okkar að hverfa, því miður, eða jafnvel túnfisk. Hann kvað já við þessu öllu. Þá kem ég aftur að því sem ég hef sagt nokkrum sinnum undanfarið hér í ræðustól að það sem Miðflokkurinn hefur lagt áherslu á í öllu þessu ástandi núna er að við tökum öllum tillögum ríkisstjórnarinnar fagnandi. Við styðjum þær. Við reynum að gera þær betri eins og stjórnarandstaðan hefur gert í heild. Ég verð að segja það núna, vegna þess að ég er búinn að hrósa þessari umræðu, að ég get eiginlega ekki hrósað stjórnarandstöðunni á Íslandi nógu mikið. Hún er búin að sýna ábyrgð, hún er búin að gangast við ábyrgð sinni. Hún hefur lagt fram mjög góðar tillögur, en ríkisstjórnin hefur því miður ekki haft kjark eða sjálfstraust til að þiggja þær, sumar hefur hún reyndar gert að sínum en allt í lagi með það. Það var ekkert Coca Cola-merki á þeim tillögum sem við lögðum fram þannig að það var allt í lagi. Vonandi vex ríkisstjórninni kjarkur og sjálfstraust nógu mikið til að í framhaldinu taki hún góðum tillögum betur af því að þær eru góðar, sama hvaðan þær koma. Ég vona að það gerist. Þá ætla ég að halda áfram með það sem ég var að tala um: Hvað getum við gert núna? Við þurfum að vinna til baka þessi 50.000 störf. Hvernig ætlum við að gera það? Hvernig ætlum við að blanda saman tækni og grænni hugsun og því sem við eigum? Jú, með því að framleiða matvæli. Fyrst og fremst til að brauðfæða okkur sjálf. Það var líka horft vorkunnaraugum á þá sem töluðu fyrir matvælaöryggi hér í denn, menn flissuðu í servíettuna eða eitthvað svoleiðis þegar maður var að tala um þetta, en nú er allt í einu eins og blessuð skepnan skildi og menn hafa áttað sig á því hvað þetta raunverulega þýðir. Þetta þýðir ekki bara það að við brauðfæðum okkur sjálf. Þetta þýðir að í staðinn fyrir að fljúga með tómata hingað frá Kanaríeyjum framleiðum við þá hér allt árið. Svo eru það íslenskir grænmetisbændur. Allir tala um að það sé svo stórkostlegt kerfið sem var byggt upp fyrir þá fyrir 15, 20 árum, en það var ekkert svo stórkostlegt. Þessir ágætu aðilar voru að framleiða fjórar til fimm tegundir og fengu, eins og maður segir, frið til þess af hálfu stórverslana og annars. Það var fínt að hafa þá á þeirri hillu og svo var hægt að hafa annað grænmeti eins dýrt og menn kærðu sig um. Þetta eigum við hins vegar að leggja af og við eigum að fara að framleiða fleiri tegundir af grænmeti en við gerum í dag, miklu fleiri. Og ekki bara fleiri tegundir heldur verðmætari tegundir. Undanförnum kreppum, þá er ég að tala um nokkra áratugi, hafa alltaf fylgt framfarir. Við erum t.d. núna að veiða rétt um 200.000 tonn af þorski eða rétt undir því. Við höfum miklu meira út úr þeim afla en við höfðum út úr hálfri milljón tonna fyrir nokkrum áratugum. Þegar aflinn dróst saman vorum við neydd til að gera meira verðmæti úr því sem við drógum úr sjó. Á nákvæmlega sama hátt tel ég að við eigum að gera það nú þegar kreppir að. Það sem ég las í frétt á dögunum er kannski eitt besta dæmið um það hvernig Íslendingar bregðast oft við eða hvernig fólk bregst við nýjum aðstæðum. Mjög góður bóndi í Reykholti í Biskupstungum rekur mjög vinsælan ferðamannastað og gróðurhús sem heitir Friðheimar. Vöxturinn í ferðamennsku þar var ævintýralegur enda staðurinn stórkostlegur. En núna þegar ferðamennirnir þurrkast upp allt í einu, hvað gerir hann? Hann ætlar að tvöfalda garðyrkjustöðina til að framleiða meira af tómötum sem hann lagði ekki eins mikla áherslu á meðan hann hafði ferðamennina í hlaðinu hjá sér. Þetta er dæmi um það hvað við getum gert sem þjóð og hvað við eigum að gera hér til að hjálpa fólki og aðstoða það til að ná árangri eins og þessum og taka ákvarðanir eins og þessa. Eitt af því sem hefur skort mjög, finnst mér, í þeim málum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram til þessa er fjárfestingarhugsun. Kríusjóðurinn er allt í lagi, ég tek ofan fyrir honum, en okkur vantar svo miklu, miklu meira. Hvað þurfum við til að auka fjölbreytni í framleiðslu? Við þurfum tækni. Við þurfum tækni í lýsingunni. Við þurfum tækni og líffræðinga til að segja okkur hvernig við eigum að rækta, hvort það er fiskur, grænmeti eða hvað það er. Má ég þá minna einu sinni enn á það að fyrir um tíu árum síðan lagðist lúðueldi á Íslandi af. Það er eitt það sorglegasta sem maður hefur upplifað. 20 ára vísindavinna fór niður í vaskinn á andartaki vegna þess að menn vantaði sáralítið fé þannig lagað til að geta haldið áfram og til að halda öllu þessu lifandi. Það var stórkostlegt slys að þetta skyldi gerast. Núna höfum við kannski tækifæri til þess að fara aðeins til baka og vita hvort við getum ekki hafist handa aftur við þetta. Við búum að þessari gömlu þekkingu, hún er til, og við getum byggt ofan á hana. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson talaði um nýsköpun og tækni áðan. Þar eigum við náttúrlega gríðarlega möguleika. Við eigum stórkostleg tæknifyrirtæki. Þegar ég settist á þing árið 2013 hafði ég ekki hugmynd um að á Íslandi væri fyrirtæki sem smíðaði kafbáta, hvað þá heldur í mínum gamla heimabæ, Kópavogi. Það eru smíðaðir kafbátar í Kópavogi. Það eru smíðaðir þjarkar, sem sumir kalla róbóta, en þingmálið er íslenska. Verið er að hanna og smíða þjarka á tveim, þrem stöðum á Íslandi. Sumir hafa farið í vinnu í álverum og sparað þar mikinn tíma og mannskap. Af því að ég er að tala um að samtvinna matvælaframleiðsluna o.s.frv., þá hefur tæknifólk okkar kannski unnið einmitt stærstu sigrana þar. Það eru fyrirtæki eins og 3X, Valka og Marel, sem eru að auka virði matvæla sem við framleiðum hér og síðan er iðnaðurinn að verða jafn stór, getur orðið jafn stór og sjávarútvegurinn. Það sem okkur vantar núna og kemur til með að vanta næstu 36–40 mánuði að lágmarki er að auka verðmæti. Það sem við erum að gera núna er að við erum að forða verðmætum. Ég lít þannig á að við séum að forða verðmætum og þegar við höfum gert það þurfum við að einbeita okkur að því að auka verðmætin aftur. Hér var minnst á skatta og skattheimtu áðan, við gerum náttúrlega ekkert betra en að gera fyrirtækjum í fyrsta lagi kleift að ráða starfsfólk og það gerum við með því að samþykkja tillögu okkar Miðflokksmanna þegar hún kemur fram á næstu dögum um að ekki verði innheimt tryggingagjald þetta ár. Ríkisstjórnin er núna búin að gera ráðstafanir sem, hvað á ég að segja, hjálpa fyrirtækjum til að segja upp fólki. Nú er kominn tími til að hjálpa fyrirtækjum til að ráða fólk. Við þurfum að taka á því og síðan þurfum við að hámarka það virði sem við fáum út úr því sem við eigum. Þá vitna ég í aðra jákvæða frétt sem ég las fyrir nokkrum dögum þar sem vísindamaður góður sagði að það væri meira verðmæti í einu kílói af ensímum en í einu tonni af þorski. Má ég minnast á fyrirtæki eins og Kerecis á Ísafirði, má ég minnast á líftæknifyrirtæki eins og Genís á Siglufirði. Við eigum alla þessa möguleika, við eigum þekkingu, við eigum fólk sem getur framkvæmt og unnið. Það sem við þurfum að gera núna er að hvetja það, skapa því skilyrði, við þurfum að passa okkur á að íþyngja því ekki með sköttum eða tefja það. Má ég þá minnast á fyrirtæki suður á Reykjanesi sem er tilbúið í það núna að tvöfalda framleiðslu sína á bleikju, hágæðaframleiðsla, algjörlega græn, eiginlega orkufrí nema að því leyti að heitt vatn er notað. Má ég minnast á það að árið 1990 opnaði Nesjavallavirkjun hér uppi á heiði. Allt affallsvatn frá þeirri verksmiðju hefur í 30 ár runnið ónýtt og endað í Þingvallavatni. Við Hellisheiðarvirkjun rennur það vatn sem ekki er borað niður og gert að því sem kallað er glópagull, niður allt Ölfus og smákólnar. Það gæti runnið í gegnum margar fiskeldistjarnir, það gæti runnið í gegnum mörg gróðurhús. Kannski kennir þessi kreppa okkur að hætta að sóa eins og við gerum og byrja að bera virðingu fyrir þeim verðmætum sem við erum að brjóta land til að ná til. Til þess þurfum við líka annað. Það sem ríkisstjórnin er svolítið búin að vera að gera er að elta ástandið í staðinn fyrir að mæta því. Ég er ekki með eftiráspeki. Þetta sögðum við strax í upphafi vega þegar hæstv. fjármálaráðherra boðaði kenningu sína um að gera meira en minna, sem hefur síðan aðeins lekið út. Við þurfum strax að gera ráðstafanir til þess og ásetja okkur hvað við viljum gera: Hvar viljum við vera eftir sex mánuði, níu, 12, 18? Og vinna að því núna. Hér var talað áðan um fólk og fyrirtæki eins og það væri hvort sinn hluturinn. Ég hef aldrei komið inn í fyrirtæki þar sem ekki er fólk, frá einum manni upp í mörg þúsund. Fyrirtæki er bara hópur fólks. Þetta er það sem við þurfum að leggja grunninn að núna. Við þurfum að ná samstöðu um það núna og við þurfum að hlusta hvert á annað eins og við höfum verið að gera. Við þurfum að taka bestu tillögurnar, og það er sama hvaðan þær koma, og við þurfum að fylgja þeim fram. En til þess þarf ríkisstjórnin að öðlast kjark til að hlusta á góðar tillögur og taka þær alvarlega. Ég hef ekki enn minnst á lyfjaiðnaðinn. En eins og ég segi, það eru tækifæri úti um allt. Það sem við þurfum að gera núna er að kortleggja þau og auka þau. Og af því að ég var með hugann áðan suður í Grindavík út af bleikjueldisfyrirtæki þá þarf það fyrirtæki sem vill tvöfalda framleiðslu sína að bíða í 18 mánuði eftir einu leyfi. Fyrirtæki í þeim iðnaði og fleiri eru seld undir það að ef þau standa sig ekki í einhverju fá þau dagsektir. Það hringdi í mig maður um daginn og hann sagði: Af hverju er það ekki þannig að þegar einhver stofnun dregur það meira en góðu hófi gegnir að veita leyfi svo menn geti haldið áfram að vinna sína vinnu, þá fái stofnunin dagsektir? Þetta er brilljant hugmynd eða afskaplega góð, herra forseti. Það sem ég vildi sagt hafa er að tækifærin eru þarna. Nú þurfum við bara að grípa þau. Við þurfum að kortleggja þau saman og gera það mesta úr þeim.
Virðulegur forseti. Á þessum alvarlegu óvissutímum, á þessum óskýru tímum þar sem nýjar og nýjar sviðsmyndir eru dregnar upp með fárra daga millibili og ekki allar jafn bjartar, er mikilvægt að týna ekki áttum í umrótinu, að geta litið upp og horft til framtíðar. Ástandið sé tímabundið, það sérkennilega ástand sem þó er alls ekki hægt að líkja við neinar náttúruhamfarir, jarðskjálfta eða eldgos, storm og óveður. Þetta er meira í líkingu við einhvers konar sorgartíma eða tregastundir, kyrrstaða þar sem allt er í hægagangi og kyrrð ríkir víða, umferð fólks og farartækja dregst saman svo engu er líkt og nánast enginn núlifandi Íslendinga hefur upplifað. Virðulegur forseti. Ný verkefni, ný viðfangsefni bíða. Framtíðin bíður. Það eru spennandi tímar. Tækninni fleygir fram og við horfum fram á kúvendingu á ýmsum sviðum. Við tölum um fjórðu iðnbyltinguna, með sprengiáhrifum í gervigreind, róbótatækni, sjálfkeyrandi bílum, sjálfvirknivæðingu og fleiru sem mun líklega valda miklum samfélagsbreytingum á næstu misserum, árum og áratugum. Nýsköpun er þess vegna lykilhugtak, grundvallaratriði fyrir sjálfstæða þjóð sem einsetur sér að efla velferð og skapa þegnum sínum ákjósanlegt líf á borð við það besta sem þekkist meðal þjóða. Það eru margir spennandi hlutir að gerast á þessu sviði á Íslandi. Margvíslegir sprotar og angar sem gefa góð fyrirheit eða geta gert það ef þeir fá bara jarðveg og ná að festa rætur. Það eru einmitt til fyrirtæki sem náð hafa þessari nauðsynlegu rótfestu og eru orðin burðug, öflug og skipta miklu máli í íslensku atvinnulífi, þróuð hátæknifyrirtæki sem haslað hafa sér völl á alþjóðamörkuðum. Ég vil einbeita mér að landsbyggðinni og nefna dæmi um þetta: Fyrirtæki sem starfar á tveimur stöðum í mínu kjördæmi, á Akranesi og á Ísafirði. Það er fyrirtækið Skaginn 3X, sem á í viðskiptum um allan heim með sínar þróuðu hátæknivörur, einkum í fiskiðnaði. Nýsköpunin á landsbyggðinni er mikilvæg en á sama tíma brothætt. Það er sérstakt áhyggjuefni. Ef ég horfi bara á mitt kjördæmi þá blómstrar raunar nýsköpun á mörgum sviðum. Ég leyfi mér að taka svo djúpt í árinni. Á Skagaströnd t.d. er starfandi sjávarlíftæknisetur sem byggir starf sitt á rannsóknum á lífríki Húnaflóa og hefur alla burði til að vaxa. Á Blönduósi er unnið að áhugaverðum verkefnum í matvælaþróun og spennandi möguleikar eru tengdir gagnaverum. Í Húnaþingi vestra er mikil gerjun og nýsköpun í ferðaþjónustu og ýmsum störfum tengdum henni. Á Sauðárkróki er unnið af miklum metnaði að þróun á ýmsum vörutegundum sem verða til í sjávarútveginum. Það á reyndar einnig við um afurðir sem koma frá landbúnaði og nýttust ekki áður. Á Ísafirði vex starfsemi fyrirtækisins Kerecis hröðum skrefum, fyrirtæki sem vinnur verðmæta afurð úr fiskroði fyrir erlenda markaði. Ég gæti haldið lengur áfram en þetta eru dæmi tekin af tilviljun um möguleikana og hug fólks um landið til að takast á við og fást við ný verkefni sem blasa við í framtíðinni. Það skortir ekkert á áhugann, færnina og þekkinguna hjá fólki á svæðunum. Ef kostirnir bjóðast þá drífur að fólk. En okkar er að skapa almennar forsendur til þess að nýsköpun fái að dafna og taka þarf sérstakt tillit til aðstæðna þar sem fjarlægðir eru talsverðar og kostnaðarsamt er að afla aðfanga ef það á við og koma þeim sömu leið á markaði. Í þessu sambandi er ástæða til að velta vöngum yfir því hvað stjórnvöld eru raunverulega að sýna í verki varðandi mikilvægi þessa þáttar, sérstaklega þeim þætti sem snýr að nýsköpun á landsbyggðinni. Formaður efnahags- og viðskiptanefndar, hv. þm. Óli Björn Kárason, mælti fyrir nefndaráliti í dag þar sem m.a. er fjallað um lagabreytingar og ýmis jákvæð atriði sem lúta að nýsköpunarfyrirtækjum. Þau voru góð svo langt sem þau ná. Þessi atriði auðvelda fyrirtækjum og jafnvel einstaklingum að takast á við afleiðingar Covid-veiru faraldursins, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. En því skal haldið til haga sem vel er gert og viðleitni stjórnvalda er góð. Þetta eru bara atriði sem nefnd voru í dag. Þetta er bara atriði til bráðabirgða en ekki til frambúðar hvað varðar nýsköpunarfyrirtæki. Það er vandinn. Nýsköpunar- og sprotafyrirtæki búa í of ríkum mæli við óvissu og er erfitt fyrir mörg þeirra að gera lengri tíma áætlanir um þróun og vöxt. Á mánudag mælti samgönguráðherra fyrir frumvarpi um svæðisbundna flutningsjöfnun olíuvara sem felur í sér niðurlagningu flutningsjöfnunarsjóðs olíuvara. Þetta langar mig að gera að svolitlu umtalsefni. Þetta er lítið frumvarp en skiptir miklu máli fyrir þá sem búsettir eru á landsbyggðinni. Lögin um svæðisbundna flutningsjöfnun eru að uppistöðu til frá árinu 2011. Markmið þeirra laga er að styðja við framleiðsluiðnað og atvinnuuppbyggingu á landsbyggðinni með því að jafna flutningskostnað framleiðenda sem staðsettir eru fjarri innanlandsmarkaði eða útflutningshöfn og búa við skerta samkeppnisstöðu vegna hærri flutningskostnaðar en þeir sem staðsettir eru nær markaði. Mörg fyrirtæki í nýsköpun segja þennan stuðning vera lítinn og nánast táknrænan, hann skipti ekki sköpum í rekstrinum, en þessi þáttur sé þeim afar þungur og fyrirferðamikill rekstrarliður og skapi mismunun á markaði. Að þessu þarf að huga og bæta stöðuna ef það er í raun ásetningurinn að styrkja sprotafyrirtæki og nýsköpun á landsbyggðinni. Með þessu frumvarpi ráðherra er flutningsjöfnunarsjóður olíuvara felldur út og umsýslan færð til Byggðastofnunar, líkt og gerist og gengur með hina almennu flutningsjöfnun. Tekjur flutningsjöfnunarsjóðs olíuvara verða til við það að innflytjendur á olíuvörum greiða flutningsjöfnunargjald. Árið 2018 var gerð breyting á lögum þess efnis að nú renna tekjurnar í raun og veru ekki í sértækan flutningsjöfnunarsjóð heldur þær renna beint í sjóðinn stóra og mikla sem aldrei fyllist, þ.e. ríkissjóð. Jafnframt var því bætt við að ráðherra skuli samkvæmt fjárlögum veita fé í flutningsjöfnunarsjóð olíuvara, þ.e. í þennan sjóð til að jafna olíuverð um landið, sem nemur að lágmarki því sem áætlað er að innheimtist af gjaldinu. Þeir peningar hafa skilað sér illa. Í sjóðinn fara umtalsvert minni peningar en innheimtir er af innflytjendum. Á árinu 2016 námu tekjur af þessu gjaldi um 376 millj. kr., 2017 387 millj. kr. og 2018 403 millj. kr. og má gera ráð fyrir að a.m.k. 400 eða 410 milljónir hafi komið í þennan sjóð í fyrra. En fjárhæðin sem ákvörðuð er á fjárlögum 2020 nemur 375 millj. kr. Virðulegur forseti. Hvað varð um þennan mismun? Þykir þetta nægilegur jöfnuður? Það er undarlegt og endurspeglast alla vega ekki í verði á bensíni til íbúa á landsbyggðinni. Ódýrasti lítrinn í dag, á Hólmavík þar sem er samkeppnismarkaður, þar eru tvær stöðvar, kostar 209,50 kr., en ódýrasti lítrinn í Reykjavík kostar 183,40 kr. Þetta er ófullnægjandi verðjöfnun. Samfylkingunni, jafnaðarmannaflokki Íslands sem fagnaði 20 ára afmælið í gær, finnst þetta ekki í lagi. Þetta er ekki jöfnuður. Ýmsum kann að finnast flutningsjöfnun á jarðefnaeldsneyti vera tímaskekkja og úr samhengi við framtíðarsýn okkar í umhverfis- og loftslagsmálum, að við ættum að einhenda okkur af auknum krafti í orkuskiptin. Það eigum við hiklaust að gera en við verðum að hafa í huga að framboð á orkugjöfum til samgangna á viðkvæmum stöðum á landsbyggðinni er misjafnt. Ekki verður því við komið enn sem komið er að nýta stór, vélknúin tæki með nýjum orkugjöfum, t.d. í landbúnaði og í vöruflutningum. Sá tími er væntanlega innan seilingar en á meðan svona stendur á, á meðan við erum ekki lengra komin í þessu ferli, er eðlilegt að jafnræði ríki þarna eins og frekast er hægt. Þess má líka geta að þetta á ekki bara við um landbúnað. Flutningsjöfnuður á eldsneyti er líka stórnotendum mikilvægur, t.d. í útgerð þar sem hún blómstrar mjög víða í smærri byggðarlögum. Nýsköpunarfyrirtækjum sem spreyta sig á samkeppnismarkaði er mikilvægt að á sem flestum sviðum ríki sambærilegar forsendur til rekstrar. Það eiga stjórnvöld að einblína enn meira á ef hugur fylgir máli. Þar kemur bæði almenn flutningsjöfnun og verð á eldsneyti og jöfnun verðs á því aldeilis við sögu og tengist auðvitað líka almennum búsetuskilyrðum fólks á landsbyggðinni. Það var býsna áhugavert að hlýða á ráðherra samgöngumála í gær þegar hann fullyrti að síður en svo yrði dregið úr þessum jöfnunarþætti með flutningi umsýslunnar til Byggðastofnunar. Hann væri mikilvægur. Eins og fyrr er sagt flyst nú umsýslan þangað. Í stað sérstaka gjaldsins á olíuvörur á nú að koma beint framlag úr ríkissjóði til svæðisbundinnar flutningsjöfnunar upp á 175 millj. kr. sem fjármagnað verði með hækkun vörugjalds á olíuvörur. Upphæðin sem fer í þessa jöfnun er á árinu 2020 hins vegar 375 milljónir á fjárlögum. Hvað er í gangi? Er ekki augljóst að hér verður um stórfelldan niðurskurð að ræða? Nei, segir ráðherra. Gamla kerfið var kostnaðarsamt og úrelt. Nýja kerfið á að skila því sama. Munurinn á 175 millj. kr. og 375 millj. kr. er talsverður og það er erfitt að trúa því að 200 millj. kr. hafi farið í umsýslukostnað vegna þessa 375 millj. kr. sjóðs. Það flögrar að manni hvort verið sé að beita þarna gamla bragðinu um að kynna gamalt vín á nýjum belgjum, kannski að tími kraftaverkanna sé upprunninn aftur. Nú verði hreinlega vatni breytt í vín eða bensín og olíu. Guð láti gott á vita. Eða er kannski bara verið að slá ryki í augu almennings á landsbyggðinni, að verið sé að draga úr flutningsjöfnuði, draga úr jöfnuði milli þeirra sem búa á landsbyggðinni og þeirra sem búa nær þéttbýlinu? Það þarf að skýra þessi atriði og við leggjum áherslu á það í nefndarvinnunni. Eitt er víst: Vöxtur og viðgangur nýsköpunar á landsbyggðinni er háður því að sprotarnir fái að glíma á jafnræðisgrunni. Mjór er mikils vísir. Sú vísa er aldrei of oft kveðin því að staðreyndin er að sú reynslan sýnir að þarna liggja tækifærin og þarna liggja möguleikarnir, í hugviti einstaklinga, til að byrja með og frumkvæði þeirra. Við eigum að skapa þeim ákjósanlegar aðstæður hvar sem þessir frumkvöðlar eru í sveit settir á landinu. Aðdrættir og aðföng hjá þeim sem eru í vöruframleiðslu eru lykilatriði. Flutningskostnaður er þar eitt af stóru málunum, hvort sem um er að ræða fyrirtæki sem eiga viðskipti eingöngu innan lands eða eru í viðskiptum á alþjóðavísu. En við eigum síðan að líta til þess að æ fleiri byggja sitt viðurværi, sitt hugvit og tækni á rafrænum lausnum þar sem staðsetning skiptir ekki máli og samskipti eiga sér stað með rafrænum hætti. Virðulegur forseti. Nauðsynlegt er að hafa þessa þætti hugfasta ef okkur á að takast að vera áfram eins og við viljum vera; í fremstu röð.
Herra forseti. Ég ætla að tjá mig örlítið um þetta frumvarp ríkisstjórnarinnar um frekari aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru. Fyrsta frumvarpið var um aðgerðir vegna kórónuveirunnar og nú er þetta kallað frekari aðgerðir. Ég velti fyrir mér að ef annar slíkur pakki kemur kallist hann þá enn frekari aðgerðir og hef áhyggjur af því hvað fjórði pakkinn mun heita í framhaldi af þessu og hvað þá sá tíundi. Hvaða nafn skyldi honum verða gefið? Ég er ekki að gera grín að þessu, alls ekki, heldur ætla ég að leggja inn nokkur atriði og benda á. Miðflokkurinn hefur lagt til að tryggingagjaldið verði fellt niður tímabundið, t.d. til næstu áramóta. Auðvitað má hugsa sér að lækka tryggingagjaldið eins og Viðreisn hefur boðað, þeir hafa fetað í okkar fótspor og boðað tillögur um að tryggingagjaldið verði lækkað um fjórðung til áramóta, sem gengur miklu skemur en okkar tillögur. Það má hugsa sér einhvern milliveg og að tíminn verði einhver annar, en við teljum mjög mikilvægt að tryggingagjaldið verði lækkað eða fellt niður tímabundið. Það er forsenda þess að fyrirtæki sem starfa hér innan lands sjái sér kleift að hafa starfsmenn í vinnu. Þetta er að sögn atvinnurekenda mjög íþyngjandi gjald þótt það sé, eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði, ekki hátt, 6,35%, en það tekur í samfara öðrum útgjöldum. Við teljum hiklaust að ef gjaldið yrði fellt niður tímabundið eða lækkað verulega myndi það veita aukinn kraft í vinnumarkaðinn og koma í veg fyrir uppsagnir og gera mörgum atvinnurekendum kleift að halda í eitthvað af sínu starfsfólki eða ráða fleiri starfsmenn en ella. Við teljum þetta vera góða tillögu og væntum þess að ríkisstjórnin taki mið af því. Við höfum einnig lagt til að tekjuskattur verði lækkaður tímabundið og stungum upp á 24% sem myndi virkilega hleypa nýju blóði í neyslu og atvinnulíf og ráðstöfunartekjur fólks á þessum tímum. Þetta er að sönnu mjög viðamikið og há tala, kostar gífurlega fjármuni, en við teljum að í því ástandi sem nú er dugi engar smáskammtalækningar. Við þurfum að taka vel á því. Lækkun á sköttum, þótt dýr sé, menn horfa kannski í það, er almenn aðgerð, snertir alla, kemur öllum til góða og hefur víðtækustu áhrifin. Við teljum að smáskammtalækningar með mjög mörgum, flóknum og tafsömum aðgerðum séu ekki rétta leiðin. Við höfum talað fyrir einföldum, almennum og skjótum aðgerðum í ætt við það sem ég hef nefnt með tryggingagjaldið og lækkun tekjuskattsins sem dæmi. Ég ætlaði að tala um fleiri hluti. Ég ætlaði að tala um stöðu heimilanna nú þegar atvinnuleysi fer vaxandi. Slíkar atvinnuleysistölur hafa ekki sést lengi. Við í Miðflokknum teljum nauðsynlegt að stjórnvöld fari í aðgerðir til að verja heimilin þannig að við lendum ekki í sömu stöðu og eftir bankahrunið árið 2008 þegar, með aðgerðum stjórnvalda á þeim tíma, hinn almenni launamaður, heimilin og skuldarar voru sett til hliðar að verja fjármálakerfið sem olli alþekktum afleiðingum þegar a.m.k. 10.000 heimili voru boðin upp og seld ofan af fólki og tugir þúsunda Íslendinga misstu heimili sín. Stór hluti þeirra flutti úr landi og er ekki enn kominn til baka. Við teljum að ekki sé ráð nema í tíma sé tekið og komið sé í veg fyrir slíkar hamfarir að nýju með markvissum aðgerðum. Til dæmis höfum við talað fyrir því að festa og frysta vísitöluhækkanir. Vísitalan hefur hækkað örlítið og það er stór hætta á því að hún hækki verulega til viðbótar þar sem gengi gjaldmiðla hefur hækkað, dollarinn hefur hækkað um 17% síðustu 60 daga og evran um rúm 15%. Þetta er ekki komið fram í verðlagi nema að litlu leyti en mun mælast næstu vikur og mánuði og verða til þess að vísitalan mun óhjákvæmilega hækka með þeim afleiðingum að verðtryggð lán, þó að þau séu vissulega ekki eins stór hluti af lánum heimila og var fyrir tólf árum, en eldri lán sem fólk ber enn, munu hækka. Miðað við fasteignamarkaðinn í dag mun verð á fasteignum a.m.k. ekki hækka og hugsanlega lækka þannig að eign fólks í sínu húsnæði mun, svipað og í bankahruninu, trúlega lækka. Þessi hætta er fyrir hendi, herra forseti, og ég skora á stjórnvöld að fara að a.m.k. að undirbúa aðgerðir til að frysta og taka vísitöluna úr sambandi, ef verðbólgan fer af stað, vegna þess að þetta mun að sönnu þurfa undirbúnings við. Á móti kemur, og það er vissulega rétt, að ýmislegt bendir líka til annars vegna þess að ef íbúðaverð lækkar og olíuverð hefur lækkað hefur það auðvitað vægi á móti því sem ég var að nefna. En 15% hækkun á innfluttum vörum mun verða til þess að vísitalan mun taka kipp upp á við næstu vikur þannig að ég skora á stjórnvöld að huga að þessu í næsta aðgerðapakka. Ég ætla einnig að nefna innlenda framleiðslu í nokkrum köflum, í fyrsta lagi landbúnaðarframleiðslu. Ég tel að nú sé rétti tíminn, og ég held að það séu mjög margir sem eru sammála mér í því, mér hefur heyrst það á ræðumönnum hér í dag, til að efla ýmsan innlendan iðnað, landbúnað og garðyrkju o.s.frv. Það verður þá að birtast í einföldum, víðtækum og skjótum aðgerðum, til að mynda er rétti tíminn núna til að rétta garðyrkjubændum hjálparhönd og hvetja þá til aukinnar framleiðslu. Það mætti lækka verulega raforkuverð til þeirra, að raforkuverð til þeirra yrði á svipuðu verðbili og til stóriðju. Vissulega er þetta okkar stóriðja, garðyrkjan, og getur orðið það og getur orðið enn þá meiri en nú er fyrir innlenda neyslu og einnig til útflutnings. Ég hvet stjórnvöld til að hika ekki við að hleypa nýju blóði í landbúnaðinn og garðyrkjuna. Við erum með besta vatn í heimi til að rækta og stunda landbúnað. Við erum með heitt vatn í jörðu til að hita upp gróðurhús og við erum einnig með hreint loft og holla vöru sem er laus við flesta þá sjúkdóma sem aðrar þjóðir eru að berjast við. Við erum í fullum færum, herra forseti, til að efla núna þessa framleiðslu innan lands, enda er matvælaöryggi og fæðuöryggi orð sem menn nota mikið núna eftir að þessi veira kom upp. Ég lagði einmitt fram fyrirspurn í haust til ráðherra hvað liði viðbúnaði hér gagnvart því að landið myndi lokast. Þessi hætta er fyrir hendi og hefur alltaf verið það. Nýleg dæmi eru t.d. inflúensufaraldurinn 2008 þar sem þetta var mjög nálæg hætta og í Eyjafjallagosinu var mjög nálæg hætta á að flutningsleiðir hingað myndu teppast eða tefjast. Og þeir sem muna ástandið haustdagana 2008 í hruninu muna að þá höfðum við ekki lánstraust og enginn vildi selja okkur neitt nema gegn beinhörðum peningum, helst afhenda þá beint yfir borðið. Þá var það líka mjög nálæg hætta að við myndum ekki sem þjóð geta keypt nauðsynjavörur hingað til lands. Þannig að ég spurði um þetta og svarið var í stuttu máli að það væru engar viðbúnaðaráætlanir ef slíkt myndi gerast. Menn vonuðu sem sagt að þetta myndi ekki gerast. Við getum ekki leyft okkur það, herra forseti, að sitja og vona að ekkert gerist, vona að slæmir hlutir gerist ekki. Við verðum að búa okkur undir að þeir geti gerst og vera eins vel í stakk búin og við getum til að takast á við vandann þegar hann birtist okkur. Við eigum nóg af matvælum en við þurfum eldsneyti til að geta sótt þau, við þurfum eldsneyti á landbúnaðartæki til að yrkja jörðina og fá afurðir úr landbúnaði. Við þurfum eldsneyti á skipin til að sækja sjóinn til að ná í fisk. Hér þarf t.d. að vera birgðaeftirlit með eldsneyti þannig að ætíð sé nægilegt eldsneyti í landinu til þess að við getum verið sjálfum okkur nóg um tiltekinn tíma. Ég er ekki að segja hversu langur tími það er en það þarf að vera tiltekinn tími. Í svari ráðherra við fyrirspurn minni kom fram að eldsneytisbirgðir voru lægstar tvær vikur. Ég leyfi mér að hafa þá skoðun að það er of skammur tími fyrir öryggi okkar. Ég ætla einnig að tala um hlut sem er mér mjög mikið hjartans mál og áhugamál. Það er skógrækt. Ég tel að stjórnvöld eigi núna að nýta tækifærið og efla skógrækt. Af hverju segi ég það? Í fyrsta lagi vegna þess að skógur sem búið er að planta hverfur ekki. Hann hverfur ekki þótt hér geisi veirufaraldur eða efnahagsþrengingar eða gjaldþrot verði í einhverjum atvinnugreinum eins og við Íslendingar höfum margoft á liðnum áratugum gengið í gegnum. Við höfum margoft gengið í gegnum það að einhver atvinnugrein vex mjög hratt og fellur jafn hratt aftur. Skógrækt er í rauninni innstæða, mjög örugg innstæða til framtíðar. Maður plantar trjám. Síðan þarf ekki að sinna þeim mjög mikið næstu ár og áratugi en maður getur alltaf tekið innstæðuna eða hluta af henni út síðar. Það er ekkert sem breytir því ef skynsamlega er unnið að málum. Þarna er gjaldeyrir sem ávaxtar sig sjálfur og maður getur tekið út eftir þörfum. Ég er að tala um nytjaskógrækt. Ég er ekki að tala um skóga til fegurðarauka, ég er að tala um skóga sem hægt er að nýta, þ.e. sem eldsneyti eins og gert er og skóga sem hægt er að nýta til bygginga síðar meir og spara þannig óhemju af gjaldeyri. Aukaafurðir eru auðvitað margar vegna þess að skógurinn veitir skjól fyrir aðra ræktun. Ræktun á öðrum jarðargróðri eykst í nágrenni við skóga vegna skjólsins og veðursældarinnar sem er í kringum skóg. Þetta eru aukainnlánsvextir af skógrækt. Skógur er góður til útivistar, góður fyrir dýraríkið, fyrir vatnsbúskap svæðisins og svona mætti lengi telja. Ég hef talað fyrir því að skógrækt verði aukin á ný vegna þess að við bankahrunið fyrir tólf árum dróst skógrækt mjög saman og fór niður í 3 milljónir trjáa sem plantað var árlega og situr enn þá í þeirri tölu. Ég tel að við eigum að auka skógrækt að nýju og helst að fjórfalda hana vegna þess að Ísland er skóglaust land. Þegar landnámsmenn komu hingað var landið viði vaxið milli fjalls og fjöru, eins og Ari fróði segir í Landnámu. Núna er skógur einungis örlítið brot af landinu. Við þurfum að bæta þar verulega úr, herra forseti. Ég hvet stjórnvöld, núna þegar gefa á í varðandi innlenda framleiðslu, að einbeita sér að skógrækt, margfalda hana og planta trjám til framtíðar. Ég á hér ónefndan einn aðalkost við skóginn, það er ekki bara gjaldeyrir og timbur og sparnaður á flutningi með timbur til Íslands í framtíðinni heldur er skógrækt árangursríkasta aðferðin við að binda kolefni. Nú á þeim tímum sem menn tala mikið um að nauðsynlegt sé að við kolefnisjöfnum okkur sem þjóð þá þarf ekki nema 2% af landsvæði Íslands af skógi til að kolefnisjafna alla útblástur á Íslandi. Ef ösp væri plantað á 2% af Íslandi myndi slíkur skógur kolefnisjafna Ísland algerlega. Ég vil benda á þetta. Þetta eru algerir aukavextir á það sem ég er að tala um af skógrækt. Skógrækt er ekki bara timbur og gjaldeyrissparnaður, skjól og margt annað. Það er líka kolefnisjöfnun. Ég vil benda á það sem hefur verið áhugamál hæstv. umhverfisráðherra, að hér eigi að vaxa upp birkiskógar, sem er í sjálfu sér ágætt, gott og fallegt, en birkiskógur bindur ekki nema kannski einn tíunda hluta þess sem asparskógur myndi binda. Það þyrfti miklu stærra landsvæði til að binda samsvarandi magn af kolefni en öflugustu trjátegundir eins og ösp. Ég vil benda á þetta, þetta er aðgerð sem borgar sig og hægt er að hefjast strax handa í sumar með þessar aðgerðir. Þá má planta trjám, það má grisja skóga sem nú þegar eru. Þá má gera stíga í þessum skógum. Þarna er hægt að nota námsfólk og fólk sem skortir atvinnu og fá það til að vinna uppbyggilegt starf fyrir land og þjóð til framtíðar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar frá 25. október 2019 um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992 og fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2018/1717 frá 14. nóvember 2018 um breytingu á reglugerð nr. 1093/2010 að því er varðar aðsetur Evrópsku bankaeftirlitsstofnunarinnar. Reglugerðin felur í sér breytingu á reglugerð ESB nr. 1093/2010, um stofnsetningu Evrópsku bankaeftirlitsstofnunarinnar (ESBA). Gerðin felur aðeins í sér eina breytingu, þ.e. að höfuðstöðvar EBA færist frá London til Parísar. Ástæða breytingarinnar er útganga Bretlands úr Evrópusambandinu 31. janúar 2020. Innleiðing reglugerðarinnar á Íslandi kallar á breytingar á lögum nr. 24/2017, um evrópskt eftirlitskerfi á fjármálamarkaði. Ég legg til, virðulegur forseti, að að aflokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegur forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 302/2019 frá 13. desember 2019 um breytingu á V. viðauka, um frelsi launþega til flutninga, og bókun 31, um samvinnu á sérstökum sviðum utan marka fjórþætta frelsisins, við EES-samninginn frá 2. maí 1992 og fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2016/589 frá 13. apríl 2016 um vinnumiðlunarnet Evrópu, aðgang launafólks að þjónustu vegna hreyfanleika og frekari samþættingu vinnumarkaða, og breytingu á reglugerðum nr. 492/2011 og nr. 1296/2013. Auk þess er lagt til að sjö afleiddar gerðir, framkvæmdaákvarðanir framkvæmdastjórnarinnar, sem taldar eru upp í 2.–8. tölulið þingsályktunartillögunnar, verði felldar inn í samninginn. Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2016/589 er ný heildarreglugerð um EURES sem felur einnig í sér breytingar á reglugerðum nr. 492/2011 og nr. 1296/2013. EURES er samstarfsverkefni um opinbera vinnumiðlun á EES-svæðinu, rekið af framkvæmdarstjórn Evrópusambandsins. Markmiðið er að auðvelda vinnandi fólki að flytjast á milli EES-landa. Starfsfólk EURES kemur á sambandi milli atvinnurekenda og atvinnuleitenda. Ísland á aðild að verkefninu í gegnum EES-samninginn. Um er að ræða nýja reglugerð um EURES-vinnumiðlun og gagnagrunn með lausum störfum og atvinnuleitendum, sem rekin er á ESB-svæðinu. Reglugerðin fjallar um vinnumiðlunarnet Evrópu, aðgang launafólks að þjónustu vegna hreyfanleika og frekari samþættingu vinnumarkaða. Gerðin tekur til EURES-vinnumiðlunar sem rekin er á ESB-svæðinu og gagnagrunn með upplýsingum um laus störf og atvinnuleitendur. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á lagabreytingar. Framkvæmdaákvarðanir framkvæmdastjórnar, samanber 2.–8. töluliðar þingsályktunartillögunnar, eru afleiddar gerðir af fyrrnefndri reglugerð og kalla ekki á neinar lagabreytingar. Innleiðing reglugerðar nr. 2016/589 á Íslandi kallar á breytingar á lögum nr. 105/2014, um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins. Á grundvelli þeirra laga var reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 492/2011 frá 5. apríl 2011, um frjálsa för launafólks innan sambandsins, innleidd og birt sem fylgiskjal. Því mun þurfa að uppfæra það fylgiskjal með þeim breytingum sem reglugerð nr. 2016/589 mælir fyrir um. Að öðru leyti mun lagastoð reglugerðarinnar falla undir lög nr. 55/2006, um vinnumarkaðsaðgerðir, og er yfirstandandi vinna í félagsmálaráðuneytinu við að skoða hvort ákvæði reglugerðarinnar kalli á efnislegar breytingar á þeim lögum. Virðulegi forseti. Ég legg til að að aflokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 165/2019 um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2015/2366 frá 25. nóvember 2015 um greiðsluþjónustu á innri markaðnum. Tilskipunin felur í sér nýjan heildarramma um greiðsluþjónustu sem tekur við af reglum tilskipunar 2007/64/EB um greiðsluþjónustu á innri markaðnum. Nýju tilskipuninni er m.a. ætlað að greiða fyrir nýsköpun á sviði greiðsluþjónustu, svo sem með net- og farsímagreiðslum, efla samkeppni á markaði greiðsluþjónustu og tryggja betur öryggi neytenda. Tilskipunin verður innleidd með nýjum heildarlögum um greiðsluþjónustu sem fella lög nr. 120/2011, um greiðsluþjónustu, úr gildi. Í kjölfar gildistöku nýrra laga um greiðsluþjónustu mun Seðlabanki Íslands setja reglur til nánari útfærslu, sem innleiða munu afleiddar gerðir greiðsluþjónustutilskipunarinnar. Ég legg til, virðulegur forseti, að að aflokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um utanríkisþjónustu Íslands, nr. 39/1971, með síðari breytingum. Frá því að ég tók við embætti utanríkisráðherra hef ég lagt áherslu á umbætur, stefnumörkun og hagkvæmni til framtíðar. Meðal fyrstu verka var skipun stýrihóps sem lagði til samtals 151 tillögu um breytingar á starfsumhverfi, stefnumörkun og styrkingu þess mikilvæga starfs sem utanríkisþjónustan vinnur. Ein tillaga þeirrar skýrslu var endurskoðun laga um utanríkisþjónustuna. Þetta frumvarp sem hér liggur fyrir er því afrakstur þeirrar vinnu og stefnumótunar sem legið hefur fyrir frá 2017 en í stað heildarendurskoðunar eru ákveðnir þættir löggjafar um utanríkisþjónustuna teknir til skoðunar og lagðar til breytingar á þeim. Innan utanríkisþjónustunnar starfar öflugur hópur fólks og stjórnendur í utanríkisþjónustunni eru að stórum hluta úr hópi sendiherra sem flytjast til starfa, ýmist á sendiskrifstofur eða aðalskrifstofu ráðuneytisins. Algengast er að þeir sem gegna sendiherraembættum hafi helgað feril sinn utanríkisþjónustunni og öðlast framgang í starfi til að gegna sendiherraembætti. Allnokkur dæmi eru þó um að í gegnum árin hafi verið skipaðir sendiherrar reynslumiklir aðilar úr stjórnmálum eða viðskiptalífi sem byggt hafa upp tengsl, þekkingu og orðspor á vettvangi alþjóðamála og geta reynst verðmætur liðsauki við hagsmunagæslu fyrir Ísland. Núgildandi lög um utanríkisþjónustuna veita ráðherrum málaflokksins í raun algerlega frjálsar hendur með skipun sendiherra svo framarlega sem viðkomandi uppfylli lágmarkskröfur sem gerðar eru til ríkisstarfsmanna. Embættin eru undanþegin auglýsingaskyldu, ekki eru tilgreindar sérstakar hæfniskröfur og raunin er sú að sendiherrum hefur fjölgað jafnt og þétt undanfarin ár þannig að þegar ég tók við sem utanríkisráðherra voru þeir 40 talsins. Nokkrir hafa síðan látið af störfum en um þriggja ára skeið hafa ekki verið skipaðir nýir sendiherrar í embætti. Þegar leitast er við að meta hver reynslan er af núgildandi ákvæðum um stöðu starfsmanna utanríkisþjónustunnar og draga af henni ályktanir virðist ástæða geta verið til að ganga að sumu leyti skrefinu lengra en nú er gert í þá átt að samræma reglur um starfsmenn utanríkisþjónustunnar þeim reglum sem almennt gilda um opinbera starfsmenn en að öðru leyti hlýtur sérstaða utanríkisþjónustunnar að kalla á að lagareglum um hana sé hagað á annan veg en almennar reglur kveða á um. Breytingarnar sem frumvarpið gerir ráð fyrir miða að því að finna ákjósanlegt jafnvægi í þessum efnum þannig að skapa megi farsæla umgjörð utan um mannauð utanríkisþjónustunnar, þ.e. umgjörð sem ætlað er að laða hæft starfsfólk til utanríkisþjónustunnar sem fái eðlilegan framgang og búi við sæmilegan fyrirsjáanleika þannig að sérþekking og kunnátta þess nýtist sem best. Helstu breytingarnar sem þetta frumvarp leggur til eru fjórþættar. Í fyrsta lagi er þak sett á fjölda sendiherra á hverjum tíma þannig að það miðað verði við að fjöldi sendiherra sé ákveðið margfeldi af fjölda sendiskrifstofa. Miðað verði við að þeir verði ekki fleiri en fjöldi sendiskrifstofa að viðbættum fimmtungi, sem sagt 1,2 sendiherrar miðað við sendiskrifstofu. Fjölgun eða fækkun sendiskrifstofa fer ávallt fram með samráði við utanríkismálanefnd Alþingis. Í dag eru sendiskrifstofur 25 talsins og viðmiðið væri því að hámarki 30 sendiherrar en þeir eru í dag 36. Ástæða er til að hafa hér ákveðið svigrúm, enda koma stjórnendur utanríkisráðuneyta að jafnaði að stærstum hluta úr hópi sendiherra. Í öðru lagi myndi um þessar stöður framvegis gilda auglýsingaskylda og tilgreindar hæfniskröfur eins og um aðrar stöður embættismanna. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að enginn taki við almennu embætti sendiherra nema að undangenginni auglýsingu og hæfnismati eins og með önnur embætti sem skipað er í á vegum ríkisins. Grundvallarkröfur eru háskólapróf og reynsla af alþjóða- og utanríkismálum og eins og fram kemur í athugasemdum með frumvarpinu er í þessum efnum mikilvægt að taka mið af framgangskröfum sem gerðar eru nú þegar í utanríkisþjónustunni. Með þessu verði fest í sessi umgjörð sem ætlað er að tryggja að í embættin veljist öflugir einstaklingar sem kæmu almennt séð úr röðum hæfustu starfsmanna utanríkisþjónustunnar og tryggt svo að reynsla, þekking og færni sem þeir hafa tileinkað sér á ferlinum verði kjarninn í hópi þessara stjórnenda. Í þriðja lagi verður heimilað að skipa tímabundið í embætti sendiherra sérstaks erindreka til að hámarki fimm ára. Meginmarkmið slíkra skipana er að virkja þau verðmæti sem falist geta í sérþekkingu, reynslu og tengslaneti sem viðkomandi einstaklingar hafa skapað sér á öðrum vettvangi, hvort sem er í stjórnmálum, menningarlífi eða atvinnulífi til að annast afmörkuð verkefni í þágu hagsmuna Íslands á alþjóðavettvangi. Með þessu móti verða þeirri heimild sem nú er í raun ótakmörkuð settar málefnalegar skorður. Að þessu marki yrði ráðherra áfram heimilt að leita út fyrir raðir fastra starfsmanna utanríkisþjónustunnar eftir einstaklingum til sérstakra starfa og fyrirsvars til afmarkaðs tíma. Skipanir af þessu tagi væru ekki framlengjanlegar og viðkomandi myndi ekki flytjast til annarra starfa og verkefna en til er stofnað. Fjöldi þeirra sem gegnt geta embætti tímabundið er takmarkaður og tekur mið af fjölda sendiskrifstofa og þess fjölda almennra sendiherra sem hverju sinni eru í embætti. Með því yrði tryggt að þorri sendiherra væri ávallt skipaður í samræmi við almennar reglur að undangenginni auglýsingu og umsóknarferli. Fjórða meginbreytingin er að með frumvarpinu getur ráðherra sett tímabundið sem sendiherra þá sem nú gegna stöðu sendifulltrúa í ráðuneytinu. Í þessum hópi er fjöldi reynslumikilla og öflugra starfsmanna sem gegna millistjórnendahlutverkum innan utanríkisþjónustunnar og hafa reynslu og þekkingu sem nýtist við forstöðu og stjórnarstörf í ráðuneytinu. Með sama hætti verður ráðherra heimilt að flytja ráðna sendifulltrúa í embætti skrifstofustjóra en sú heimild var fyrir hendi á meðan sendifulltrúar höfðu stöðu embættismanna. Með þessu móti gefst tækifæri til að nýta enn betur krafta þessa hóps og veita framgang í starfi án þess að til eiginlegrar skipunar í sendiherraembætti komi. Vegna samsetningar á hópi starfsmanna sem gegnir stöðu sendifulltrúa og sögulegs kynjahalla innan utanríkisþjónustunnar um áratugaskeið eykur þessi breyting verulega möguleika kvenna til að fá framgang og taka við forstöðu sendiskrifstofu og stýra skrifstofum innan utanríkisþjónustunnar. Aðrar breytingar sem frumvarpið mælir fyrir um varða samræmingu á hugtakanotkun og stöðu þeirra sem gegna nú þegar embættum innan utanríkisþjónustunnar. Herra forseti. Ég vil í stuttu máli nefna aðeins hvernig málum er háttað í grannríkjum okkar varðandi þessi málefni. Norrænu ríkin hafa í raun hvert sitt lag og skipulag á sinni utanríkisþjónustu og vitaskuld er um að ræða mun fjölmennari og umfangsmeiri starfsemi en Ísland rekur. Í Finnlandi er það t.d. forseti sem skipar sendiherra og forstöðumenn sendiskrifstofa en annars staðar á Norðurlöndum er skipunarvaldið almennt í höndum utanríkisráðherra. Það má segja að meginreglan alls staðar á Norðurlöndunum sé að stöður sendiherra séu auglýstar, ýmist innan utanríkisþjónustunnar eða almennt. Allar utanríkisþjónusturnar hafa ítarlegar reglur um kröfur, framgangsviðmið, skipulag og mannauðsstefnu, ýmist í formi reglugerðar, reglna eða handbóka. Sama gildir fyrir stærstan hluta utanríkisþjónustunnar hér en fram að þessu hafa sendiherraembættin og skipun í þau að forminu til verið utan þessa ramma þótt sendiherrastöður séu almennt auglýstar annars staðar á Norðurlöndum og er meginreglan sú að skipað sé í þau embætti úr hópi fastra starfsmanna sem helgað hafa sinn feril utanríkisþjónustunni. Það þýðir þó ekki að á því séu ekki undantekningar. Dæmi eru t.d. um fyrrverandi stjórnmálamenn sem hafa farið í sendiherraembætti innan sænska kerfisins. Í Noregi eru fyrrum stjórnmálamenn oft í hlutverki sendierindreka eða fengnir til sérstakra verkefna á sviði alþjóðamála og svo mætti áfram telja. Það kemur kannski einhverjum spánskt fyrir sjónir að ráðherra skuli vera að leggja til að takmarka sínar eigin heimildir til að skipa í æðstu embættismannastöður innan utanríkisþjónustunnar. Þetta er stærra mál en svo. Það varðar einstaka ráðherra, valdheimildir á einstökum kjörtímabilum. Skipulagður rammi um utanríkisþjónustuna, meiri fagmennska, kröfur og gagnsæi styrkir okkur sem samfélag og dregur úr tortryggni. Við á hinu háa Alþingi setjum okkur iðulega mörk, reglur og ramma og gerum kröfur á okkur sjálf og aðra með þeirri löggjöf sem við samþykkjum. Þessi lagabreyting sem ég legg til, er hluti af þeirri heildarmynd. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég í stuttu máli gera grein fyrir því samráðsferli, ábendingum og athugasemdum sem komið hafa fram varðandi frumvarpið áður en það var lagt hér formlega fyrir Alþingi. Innan ráðuneytisins voru haldnir opnir samráðsfundir, tillögur og hugmyndir kynntar og síðan var öllum starfsmönnum gefinn kostur á samtali sem þess óskuðu. Frumvarpið fór síðan í opið samráð í samráðsgátt stjórnvalda og þangað bárust tvær athugasemdir. Einnig mætti ég á fund utanríkismálanefndar að hennar beiðni og fór yfir helstu atriði frumvarpsdraganna áður en það var lagt fyrir Alþingi. Þetta er í sjálfu sér óvenjulegt en ég leit á það sem mikilvægt skref til að undirbúa þessa umræðu vel og sérstaklega til þess að flýta fyrir meðferð og afgreiðslu þess hjá hv. utanríkismálanefnd í framhaldinu. Í athugasemdum sem bárust í samráðsgátt og eru raktar í frumvarpinu eru um margt ágætar ábendingar sem fram komu sumar hverjar í samráðsferli við starfsmenn. Í annarri umsögninni er m.a. fagnað ákvæði um auglýsingaskyldu og lýst fyrirvörum og andstöðu við nokkra aðra þætti, t.d. fjölda tímabundinna sendiherra og heimild til skipunar þeirra, talin þörf á að lögfesta frekar hæfniskröfur og fleira. Í hinni umsögninni er farið nokkuð almennt yfir allmörg atriði, m.a. þörf fyrir þessar breytingar á lögunum, um mismunandi flokka sendiherra sem yrðu til eftir breytingu og þeim sjónarmiðum lýst að helst ætti að draga frumvarpið til baka og fara í heildarendurskoðun. Þetta eru vissulega ábendingar sem skoðaðar voru í framhaldi af skýrslunni frá 2017 en eftir yfirlegu var valin sú leið sem hér er farin og heildarendurskoðun verður geymd til betri tíma. Það hefur sýnt sig á undanförnum vikum og mánuðum hversu dýrmætt það er að eiga reynslumikinn og öflugan mannauð í utanríkisþjónustunni, sem hefur þann sveigjanleika og kraft að geta brugðist við ófyrirsjáanlegum atburðum og beint orkunni hverju sinni í þau verkefni sem brýnust eru. Það er markmið þessarar breytingar að skapa farsæla umgjörð um mannauð utanríkisþjónustunnar með því að færa kerfið nær því sem almennt gildir án þess að það komi niður á sérstöðu þjónustunnar og þeim stöðugleika og festu sem er svo mikilvægur í starfi hennar. Á sama tíma er lagaramminn skýrður, skipun í embætti sendiherra færð í faglegt horf, og þeim sveigjanleika haldið sem þarf til að verðmæt reynsla og þekking hvers og eins nýtist um ókomna tíð. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. utanríkismálanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir framsöguna og ég fagna því að nú eigi að gera það að skyldu að auglýsa stöður sendiherra, mér finnst það mjög ánægjuleg þróun. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í það sem mætti kalla undanþágu frá þessari auglýsingaskyldu sem verið er að koma á varðandi skipun sendiherra sem snýr að 2. mgr. 4. gr. frumvarpsins. Þar stendur, með leyfi forseta: „Ráðherra getur að auki skipað sendiherra tímabundið til allt að fimm ára til að veita tiltekinni sendiskrifstofu forstöðu eða gegna hlutverki sérstaks erindreka. Ráðherra skilgreinir hlutverk og valdsvið sendiherra samkvæmt þessari málsgrein í erindisbréfi og hann verður ekki fluttur í annað embætti. Að lokinni skipun samkvæmt þessari málsgrein fellur hún niður án mögulegrar framlengingar.“ Fyrsta spurning mín snýr að því hvað taki við eftir það. Skipunin fellur niður en er þá loku fyrir það skotið að viðkomandi sæki um sömu stöðu og þá reynslunni ríkari og sé þar með líka hæfastur í embættið? Hvernig er það hugsað nákvæmlega? Þarna hefur ráðherra skipunarvald og það án auglýsingar og fram kemur að það verður ekki framlengt. En er ekkert sem kæmi í veg fyrir að viðkomandi sæki strax aftur um starf hjá utanríkisþjónustunni að því loknu? Byrjum á því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og málefnalegt innlegg og góða spurningu. Svarið við spurningunni er einfaldlega þetta: Gert er ráð fyrir því að þetta form myndi þýða að viðkomandi væri að hámarki í fimm ár í starfi, gæti svo, eins og allir aðrir, sótt um þær stöður sem eru lausar, hvort sem það er sendiherrastaða eða annað. Þetta er niðurstaðan þegar menn huga að því hvernig best sé að hafa þá umgjörð sem ég tel að sé æskileg um þessar stöður. Stutta svarið við spurningu hv. þingmanns er: Já, auðvitað gæti viðkomandi aðili, eins og allir aðrir þegnar, sótt um stöðu sendiherra.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. En aðeins áfram um þessa sömu grein. Hér kemur fram, eins og ég greindi frá áðan, að ráðherra skilgreini hlutverk og valdsvið sendiherra samkvæmt þessari málsgrein í erindisbréfi. Ég velti markmiðinu á bak við þetta fyrir mér: Er t.d. verið að hugsa um að skipa sendiherra í einhverju ríki en að ráðherra geti einhvern veginn afmarkað það sem sendiherrar gera almennt gagnvart þessu með erindisbréfi? Þá meina ég að venjulega sinna sendiherrar vissum störfum og það er skilgreint á einhvern hátt. En með þessum hætti getur ráðherra kannski afmarkað það frekar við nákvæm verkefni og ég velti fyrir mér hver hugsunin er á bak við þetta. Er þessu ákvæði ætlað að eiga við um þá sem eru skipaðir tímabundið sem venjulegir sendiherrar einhvers staðar, t.d. í Washington? Gæti sá hinn sami samt fengið erindisbréf frá ráðherra þar sem honum yrðu mögulega settar þrengri skorður til athafna en sendiherrum eru alla jafna settar? Hvert er markmiðið á bak við það að hafa klausuna þarna inni um þessa skilgreiningu og afmörkun? Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að þetta ákvæði nýtist utan hefðbundinna sendiherrastarfa? Hér er talað um sérstakan erindreka. Fyrir hvaða hlutverk er þetta hugsað?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er alls ekki hugsunin á bak við þetta, og það er áhugavert að hv. þingmaður sjái það út með því að skoða textann, að hlutirnir verði með öðrum hætti en ef sendiherra væri skipaður og færi á póst, eins og það er kallað, að það yrði með öðrum hætti en almennt gerist. Það er ekki hugsunin á bak við þetta. Hv. þingmaður vísaði í orðalagið þar sem talað er um sérstakan erindreka og það er nokkuð sem hefur aðeins verið notað í utanríkisþjónustunni en þó ekki mikið, það er meira notað í öðrum löndum. Oft og tíðum eru þá fengnir aðilar sem hafa ekki verið í utanríkisþjónustunni en hafa einhverja þá reynslu sem getur nýst í sérstökum erindagjörðum, eins og nafnið gefur til kynna. Menn geta þá verið að sinna afmörkuðum verkefnum á alþjóðavettvangi, og þá oft innan alþjóðastofnana með samningum þar um, til að fylgja eftir því sem snýr að ákveðnum þáttum heilbrigðismála, svo að eitthvert dæmi sé tekið. Það þarf alltaf að afmarka það. Menn geta ekki bara sent einhvern sérstakan erindreka og sagt við viðkomandi: Þú ert sérstakur erindreki og gangi þér vel. Það verður alltaf að afmarka hvert verkefnið er og hvert markmiðið er með slíkri skipan og hvað viðkomandi einstaklingur á að gera. Ég nefni þetta sérstaklega af því ég þekki dæmi um sérstaka erindreka sem hafa haft reynslu og þekkingu í heilbrigðismálum. Við erum auðvitað með mikið alþjóðlegt samstarf þar og það er bæði okkar hagur og líka skynsamlegt fyrir okkur að nýta þá starfskrafta í vel valin verkefni, en þau verða eðli máls samkvæmt alltaf að vera skilgreind.
Hæstv. forseti. Það er áhugavert að sjá þegar þingmenn og ráðherrar reyna að mætast hér, þá stíga þeir ákveðinn dans til að halda 2 metra reglunni. [[Gripið fram í.]]Hæstv. ráðherra fórst þetta mjög vel úr hendi. Það frumvarp sem við ræðum er svo sem ekki stórt í sniðum, ekki margar greinar, en er fyrir margra hluta sakir mjög áhugavert. Þarna er verið að leggja til ákveðnar breytingar sem hægt er að hafa alls konar skoðanir á, að sjálfsögðu. Ég sé strax að það er ákveðinn tónn sleginn í frumvarpinu sem ég er að sumu leyti sammála, sumu leyti ósammála. Ég er sammála því að það er mjög gott að skýra og uppfæra lög og reglur um utanríkisþjónustuna, færa lögin fram til nútímans, jafnvel velta fyrir sér hvort hlutverkið sé nógu skýrt o.s.frv. Hins vegar hef ég mikinn fyrirvara á því og þarf að láta selja mér aðeins betur að þær breytingar sem koma t.d. fyrir í 4. gr. séu nauðsynlegar. Ég geri mér grein fyrir því, eftir að hafa komið aðeins nálægt þessu, að það er margt sem er hægt að gagnrýna með réttu í utanríkisþjónustunni og annað sem er byggt á misskilningi, sem er ósköp skiljanlegt því um langan tíma hefur þessi þjónusta, sem er okkur svo mikilvæg, verið býsna lokuð. Það eru ekki allir sem gera sér grein fyrir þeim verkefnum sem þar eru í gangi. Í seinni tíð höfum við reynt að leggja áherslu á það að opna og skýra betur hvaða verkefni eru í gangi og eiga sér stað. Nýverið komu fram upplýsingar frá ráðuneytinu að það hefðu verið nokkur hundruð fyrirspurnir í dag út af þessum Covid-málum öllum sem borgaraþjónustan eða ráðuneytið fékk og leysa þurfti úr. Allt þetta ætti að gera það að verkum að landsmenn átti sig betur á því hversu mikils virði þessi þjónusta er. Ég hef viðurkennt það að áður en maður fór að pæla mikið í þessu þá hafði maður svolítið ákveðnar skoðanir á utanríkisþjónustunni, skildi hana kannski ekki alveg. Mér finnst í dag að við séum að setja allt of litla peninga í utanríkismál. Mér finnst utanríkisþjónustan okkar þurfa meiri fjármuni, við þurfum að styrkja hana. Við þurfum að styrkja viðveru okkar úti í hinum stóra heimi einmitt vegna þess að við erum svo lítil, einmitt vegna þess að við erum örríki, smáríki sem þarf að geta tekið þátt á hinu alþjóðlega sviði til þess að gæta hagsmuna okkar fyrst og fremst. Ég hef aðeins áhyggjur af því að þetta frumvarp dragi úr þeim möguleikum. Mér finnst eins og þetta búi til pínu losarabrag á utanríkisþjónustunni. Ég hef fyrirvara á þessu af því að það á auðvitað eftir að fara yfir þetta í nefndinni en við að lesa í gegnum þetta kemur sú tilfinning aðeins upp. Ég er sammála því sem hefur komið fram að utanríkisþjónustan ætti að vera blönduð. Það er ákveðinn kjarni sem þarf að vera skipaður hinum dyggu og góðu embættismönnum sem fá frama innan utanríkisþjónustunnar, frábært fólk, örfáir í rauninni, sem gæta hagsmuna okkar úti um allan heim, í bland við annars konar aðila sem geta verið í viðskiptalífinu, svo dæmi sé tekið, enda höfum við góða reynslu af því. Þannig fáum við hóp sem er samansettur af fólki með ákveðna menntun, hæfileika, tengsl og þess háttar. Ég ætla ekki að fara dýpra í það. Mér finnst rangt að horfa á einhverja tölu í því sambandi því að í mínum huga skiptir engu máli hvort einhver sendiherrahópur er 30 manns, 35, 40 eða 45 eða hvað það er. Ef það eru verkefni fyrir þann hóp þá skiptir ekki máli hversu stór hann er, skiptir engu máli. Ef við erum með mannskap þar sem einhver titill kemur í veg fyrir - sem ég hef reyndar enga reynslu af, ég hef ekki rekið mig á það - að vinna eitthvert verkefni þá þarf vitanlega að leysa það með öðrum hætti því að auðvitað á fólk að vinna það sem því er sagt að vinna. Ég hef enga trú á að sú staða hafi komið upp, en ég segi þetta bara til að undirstrika það að mér finnst engu máli skipta hversu há þessi tala á að vera. Það er enginn rosalegur aukakostnaður af því að hafa titilinn, kostnaðurinn verður fyrst og fremst til þegar menn fara utan og við bætast alls konar hlutir sem því tilheyra. En ég ætla ekkert að útiloka að það náist að útskýra málið í utanríkismálanefnd þannig að þessi skoðun mín breytist eða þá að ég hafi rangt fyrir mér. Ég hef svo sem oft rangt fyrir mér, ég er alveg til í að viðurkenna það. Sveigjanleikinn sem er núna í kerfinu er ákveðinn kostur, að mér finnst. Það er kostur að geta fært til fólk, það er kostur að geta haft fólk í störfum og jafnvel fært það, segjum að einhver sé búinn að vera á einum stað í þrjú, fjögur ár og svo er hægt að færa hann á annan stað og tryggja sér þá góðan starfsmann í fimm ár í viðbót. Eins og ég skil þetta mál kemur það í veg fyrir slíkt. Mér finnst líka galli að ef þú ert með góðan einstakling sem sótt hefur um starf í þessu tilfelli, svo dæmi sé tekið eða verið skipaður á öðrum forsendum og reynist frábær í starfi, þá sé ekki hægt að framlengja starfið án þess að viðkomandi sæki um á ný. Það eru svona hlutir sem ég á eftir að átta mig betur á. En ég veit að ráðherra gengur gott eitt til og ég er alls ekki að gera lítið úr þessu máli. Það er full ástæða til að skoða utanríkisþjónustuna eins og allt annað sem við erum með í kerfi okkar reglulega. Ráðherra hefur verið duglegur að gera það. Ég ætla ekki að mæla gegn því. En við kunnum að hafa ólíka sýn og skoðanir á hvað er best í því öllu saman. Svo verð ég að koma inn á eitt atriði. Ég tek sénsinn og vona að ég móðgi engan þegar ég segi að mér finnst greinargerðin og rökstuðningurinn um meginefni frumvarpsins ekki alveg nógu sterkt. Hér kemur fram, þar sem verið er að reyna að útskýra það að sendiherrum hafi fjölgað mikið á síðustu árum, með leyfi forseta: „Þó verður ekki fram hjá því litið að þessi framkvæmd, og sú tilhögun að auglýsa ekki sendiherraembætti laus til umsóknar í skjóli undanþágu gildandi laga […] hefur leitt til þess að sendiherrum hefur fjölgað nokkuð á síðustu áratugum.“ Ég fæ þetta ekki til að ganga upp. Sendiherrum hefur náttúrlega fjölgað vegna þess að ráðherrarnir sem bera ábyrgð á því að hafa verið að skipa sendiherra og fjölga sendiherrum. Það er ekki nein ástæða fyrir því nema sú að ráðherrann, sá sem hér stendur hefur kannski einhverja reynslu af því, hefur talið þörf á því. Það kann að vera að það þurfi að girða fyrir slíkt og það sé eitt meginefni þessa frumvarps en við förum yfir það í utanríkismálanefnd. Ég held það sé mjög mikilvægt líka að framgangur starfsfólks í ráðuneytinu sé tryggður. Það er gríðarlega margt fólk sem er í utanríkisþjónustunni líkt og víða í stjórnkerfinu sem getur reynst okkur jafnvel betri starfskraftur annars staðar en það er í dag en þarf að geta átt ákveðinn framgang innan kerfisins. Það er staðreynd, og ég ítreka að það er staðreynd, að í sumum tilfellum skiptir máli hvers konar einstaklingur það er sem er á ákveðnum stað, þ.e. hvaða titil hann ber og slíkt, það skiptir máli í ákveðnum tilvikum, þannig að við þurfum líka að horfa á heildarmyndina. Við eigum að breyta og bæta þegar það þarf og þegar það er nauðsynlegt en stíga varlega til jarðar. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að við þurfum góða og sterka utanríkisþjónustu. Við þurfum blandaðan hóp, við þurfum sveigjanleika. Við verðum að hafa festu, íhaldssemi í utanríkisþjónustunni, það er mikilvægt, og að mínu viti skiptir þessi fjöldi ekki öllu máli. Að lokum hlakka ég bara til að glíma við þetta mál í nefndinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir gott innlegg. Ég lít svo á að við séum að taka umræðu um þessi mál til að velta hlutunum fyrir okkur og meta hvort megi bæta eitthvað eða hvort menn fari fram með eitthvað sem ekki er skynsamlegt. Mér finnst gott að hv. þingmaður komi með málefnalegt innlegg og láti skoðanir sínar í ljós, enda hefur hv. þingmaður mikla reynslu af þessum málum, eins og við vitum öll. Ég tek ekki undir að þetta þýði að það verði losarabragur á þessu. Ég held að þetta myndi setja hlutina í skýrara form. Ég held að það sé gott fyrir alla. Ég hafði svo sem heyrt það á öðrum vettvangi innan þjónustunnar og finnst frekar augljóst, að þegar það eru rúmlega 200 diplómatar, getum við sagt, færanlegir starfsmenn, og 40 sendiherrar þá er það svolítið mikið. Þegar einu sinni er búið að skipa sendiherra, eins og fyrirkomulagið er núna, þá verður viðkomandi sendiherra áfram. Ég held að við myndum ekki vilja sjá 100, 200 sendiherra, ég held að við séum sammála um það. En maður getur alltaf sagt að maður geti fengið viðkomandi aðila í einhver verkefni. Ég held að það sé ekki góð uppbygging á þjónustunni og fer betur yfir það í ræðu á eftir. Ég vil þó segja að hv. þingmaður er ekki sá eini sem komið hefur með gagnrýni á að það væri óskynsamlegt að hafa þannig fyrirkomulag að ef viðkomandi aðili sem er skipaður til fimm ára stendur sig vel megi ekki skipa hann áfram. Það sjónarmið hefur heyrst og ég held að hv. nefnd ætti að fara yfir það eins og aðra þætti þessa máls.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma upp í andsvar. Það er í sjálfu sér ekkert sérstakt sem þarf að svara. Ég vil ekki orða það þannig að þetta mál sé afturför eða eitthvað slíkt, því að það eru ákveðnir hlutir þarna sem eru jákvæðir. En ég velti því hins vegar fyrir mér hvort allar breytingarnar séu endilega til góðs til lengri tíma litið. Það er bara eitthvað sem við þurfum að fara yfir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir ræðuna. Ég var að reyna að skilja af orðum hv. þingmanns, út frá gagnrýni hans á 4. gr. frumvarpsins, hver afstaða hans er til þess sem ég tel vera stærstu jákvæðu breytingu við þetta frumvarp, sem er að koma á auglýsingaskyldu um sendiherraembætti. Ég vildi því spyrja hv. þingmann hvort hann telji það til bóta að nú sé almennt skylt að auglýsa sendiherraembætti samkvæmt almennum reglum.
Hæstv. forseti. Ég hef pælt töluvert mikið í þessu og pældi töluvert í þessu á sínum tíma þegar ég starfaði við þetta. Nei, ég er ekki sammála því að það eigi að vera almenna reglan. Ég ætla ekkert að útiloka það samt sem áður að hægt sé að sýna mér fram á að það sé skynsamlegt. Það að auglýsa þessi störf, það fer vitanlega eftir því hvernig það er gert og hvaða kröfur eru gerðar og annað, getur jafnvel komið í veg fyrir að starfsfólk innan ráðuneytisins, sem hefur margt til brunns að bera og menn sjá fyrir sér að geti orðið afbragðstalsmaður Íslands erlendis, lúti í lægra haldi fyrir utanaðkomandi aðila sem hakar í tiltekin box sem viðkomandi gerir ekki. Þessi þjónusta er mjög sérstök og að mínu viti þarf að huga að mörgum atriðum í því. Enn sem komið er, hv. þingmaður, þá segi ég: Nei, en ég ætla ekkert að útiloka að hv. þingmaður og fleiri geti breytt þeirri skoðun minni.
Virðulegi forseti. Ég sé ekki hvernig almennar auglýsingar koma í veg fyrir að ráðherra geti valið hæfasta umsækjandann í starfið. Ef ég ætti að færa rök fyrir því af hverju mér finnst mikilvægt að auglýsa embætti sendiherra er það vegna þess að lengi hafa verið grunsemdir um að þessi embætti hafi verið notuð í pólitískum hrossakaupum. Það að auglýsa þær stöður er þá til þess fallið að auka traust á því hvernig staðið er að þeim ráðningum. Mín helsta röksemdafærsla fyrir þessu er að eyða tortryggni hvað það varðar hvernig skipað er í svona stöður. Almennt ráðningarferli felur í sér að ríkinu ber skylda til að ráða hæfasta einstaklinginn í starfið og það er þá hvort heldur sem er einhver utanaðkomandi eða einstaklingur innan ráðuneytisins. Ef allir hafa jafnt tækifæri til að sækja um, það er náttúrlega líka það, hafa allir, jafnvel frambærilegasta fólk sem ráðherra var bara ekki kunnugt um á þeim tíma sem ákveðið var að skipa í sendiherrastöður, tækifæri til að sækja um. Þá er þeim alla vega gert kunnugt um að þessi staða sé í boði, sem er ekki alltaf raunin.
Virðulegur forseti. Það kann að vera að það þurfi að finna leið þarna, einhverja millileið, við skulum ekkert útiloka það. Mig langar svolítið að velta þessu upp: Slík staða er auglýst og um hana keppa tveir aðilar. Annar er kannski búinn að vera 15 ár í utanríkisþjónustunni og hinn hefur aldrei komið nálægt neinu slíku, er kannski með rétta menntun og þess háttar. Ef hakað er í boxin er sá sem kemur utan að með betri niðurstöðu en er kannski algerlega reynslulaus úr því starfi sem hann á að taka við. Er hann þá hæfari en sá sem hefur kannski minni menntun á einhverju sviði eða eitthvað slíkt? Við þurfum í það minnsta að íhuga vel þetta valferli, hvaða kröfur eru gerðar, myndi ég segja. En ef hægt er að sýna mér fram á að hægt sé að tryggja þetta með einhverjum hætti myndi ég segja að við þyrftum að skoða það. En mér finnst það fyrirkomulag sem er í dag ekkert slæmt varðandi starfsfólkið. Það má hins vegar velta því upp hvort gera eigi viðvart um að þetta standi til þannig að menn geti gefið kost á sér með einhverjum hætti eða eitthvað slíkt, við skulum ekkert útiloka það. Það á a.m.k. ekki að hvíla nein leynd yfir þessu, ég er alveg sammála því.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að lýsa ánægju minni með að nú standi til að setja almenna skyldu á hendur ráðherra að auglýsa störf sendiherra og endurkomu þess skilyrðis. Við höfum löngum vænst þess og okkur finnst ánægjulegt að þetta sé á leiðinni, vonandi, í lög núna, verði þetta frumvarp að lögum. Það er í meginatriðum vegna þess, a.m.k. að mínu mati, að það er ákveðinn freistnivandi gagnvart skipunarvaldi ráðherra um að beita svo mikilvægum og góðum virðingarstöðum í einhvers konar pólitískum hrossakaupum og af pólitískri greiðasemi. Það vekur óþarfatortryggni gagnvart utanríkisþjónustunni, óþarfaleiðindum og óþægindum, finnst mér, vegna þess að auðvitað eiga þessi störf að vera aðgengileg öllum til umsóknar. Það á ekki að vera einhverjum vafa undirorpið hvaða sjónarmið liggja að baki skipun ráðherra í jafn mikilvægar stöður og raun ber vitni. Þetta eru fulltrúar okkar á erlendri grundu. Þeir gegna gríðarlega mikilvægu starfi og af þeim sökum finnst mér mjög mikilvægt að mjög vel sé vandað til verka þegar skipað er eða ráðið í þessi störf. Virðulegi forseti. Ég ræddi við hæstv. ráðherra áðan um tímabundnar skipanir sem eru undanskildar auglýsingaskyldu. Mig langar að ræða aðeins uppleggið í því. Ég er svo sem ekki að lýsa því yfir hér og nú að ég sé á móti þessari undanþágu. Ég heyrði það á svörum hæstv. ráðherra að það gætu verið málefnalegar ástæður fyrir því að fara þessa leið. En mér finnst samt kristallast í rökstuðningnum við þessa grein það sem þótt hefur vera ókosturinn við slíkar skipanir, þ.e. að heimilt sé að víkja frá framangreindri reglu um að auglýsa til að skipa fólk með reynslu úr stjórnmálum eða atvinnulífinu í allt að fimm ár í senn. Það er í sjálfu sér skiljanlegt sjónarmið. En að sama skapi er einmitt það að skipa fólk sem sendiherra sem gert hefur garðinn frægan í stjórnmálum, það sem vakið hefur tortryggni í kringum skipan sendiherra vegna þess að stöður eru ekki auglýstar og ekki liggur fyrir hvaða sjónarmið liggja að baki eða hvort einhver pólitísk hrossakaup hafi komið viðkomandi aðila í embætti, en ekki það að viðkomandi sé hæfasti maðurinn í starfið. Mér finnst það umhugsunarvert og mér finnst að hv. utanríkismálanefnd eigi að fara vel og rækilega yfir þetta, hvort kannski sé hægt að innleiða einhver frekari gagnsæissjónarmið í kringum þá skipan, hvort því fylgi einhvers konar rökstuðningur eða eitthvað annað til þess að efla traust á þessum mikilvægu embættum. En að öðru leyti tel ég að frumvarpið til verulegra bóta og fagna því að það sé hér fram komið.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum. Þeir komu báðir með að mínu mati málefnalegt og gott innlegg og ég vonast til þess og veit og treysti því að umræðan um þetta mál verði áfram á þeim nótum. Ég ætla aðeins að leyfa mér að velta því upp sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir talaði um og kom líka fram í samtölum hennar og hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar, sem er eitthvað sem ég held að sé allt í lagi ræða opinskátt. Það er hvernig við eigum að fá hæfasta einstaklinginn í starfið. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson vísaði til fyrirkomulagsins sem hefur nokkuð verið rætt og ég held að við þurfum að ræða og þá er ég ekki að vísa sérstaklega í þetta mál heldur í stöður almennt. Bent hefur verið á varðandi fyrirkomulagið eins og það er núna þegar við erum að ráða í stöðu hjá hinu opinbera, því að við búum í mannheimum og það er ekkert fullkomið, að framkvæmdin á auglýsingum verði stundum til þess að valið er í rauninni lítið. Þótt hæfir einstaklingar sæki um þá er vegna uppsetningarinnar á auglýsingunni ekki möguleiki að velja þann sem talinn er hæfastur. Þetta á ekki aðeins við um stjórnmálamenn, ráðherra, heldur bara innan hins opinbera almennt miðað við lagaskylduna sem er núna. Ég held að menn eigi að ræða það hreinskilnislega og eins og það er. Lífið er ekki excel-skjal og við getum aldrei búið til reikniformúlur yfir það hvernig framkvæma eigi t.d. ráðningar, hvort sem það er innan utanríkisþjónustunnar eða einhvers staðar annars staðar. Hér er reynt, og ég held að vel hafi tekist til enda var lögð mikil vinna í þennan undirbúning, að gera hlutina bæði gagnsærri og faglegri en sömuleiðis sveigjanlegri, sem ég tel líka skipta miklu máli. Við erum auðvitað með mjög fámenna utanríkisþjónustu og allar stöður sendiherra, allar skipanir sendiherra, frá fyrsta sendiherra til hins síðasta sem er skipaður, eru pólitískar. Ef ráðherra skipar sendiherra í núverandi fyrirkomulagi er það pólitísk skipun. Það skiptir engu máli þótt um sé að ræða einstakling innan utanríkisþjónustunnar. Ég held að ég sé ekki að upplýsa um neitt leyndarmál þegar ég segi að þó svo að þá sé það í öðru umhverfi en pólitíska umræðan er það alls ekki þannig að allar skipanir innan utanríkisþjónustunnar séu óumdeildar eða þar sem menn þekkja til. Við þurfum að hafa það í huga þegar við ræðum þessi mál. Eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir vísaði til hefur komið upp tortryggni, við skulum bara segja eins og er. Þegar aðilar sem eru t.d. þjóðþekktir og eru fyrir utan utanríkisþjónustuna koma þar inn hefur það stundum verið umdeilt. En það er ekki eins og til sé annað fyrirkomulag sem er algerlega óumdeilt og yfir allan vafa hafið og eitthvert land sé með þannig fyrirkomulag að það geti sagt með sanni að alltaf sé tryggt að þar sé hæfasti einstaklingurinn skipaður, í þessu tilfelli í stöðu sendiherra. Þannig er lífið ekki. Mér finnst það hins vegar kostur, sem menn ræddu ekki hér, og vil draga athyglina að því að nú erum við með framgangsmáta innan utanríkisþjónustunnar sem ég held að sé alveg ágætur og gerir það að verkum að menn vinna sig upp í stöðu sendifulltrúa. Ég held að það sé kostur fyrir utanríkisþjónustuna að hægt sé að skipa slíka einstaklinga í stöðu sendiherra og sömuleiðis að stýra hlutum inni í ráðuneytinu. Mér finnst það líka kostur ef viðkomandi fer á einhvern póst og er sendiherra og þegar hann kemur til baka fer hann aftur í þá stöðu sem hann var í. Við skulum líka hafa það í huga að flestir eru svo lánsamir að geta unnið til sjötugs og það er náttúrlega mjög mikið af góðu fólki sem er kannski ekkert nálægt sjötugu þegar það er skipað í stöðu og eins og fyrirkomulagið er núna verður það í þeirri stöðu allan tímann fram að því. Það er sjaldan hægt að bóka það og í það minnsta veit enginn hvort einstaklingur sem er einstaklega vel til þess fallinn að sinna ákveðnum störfum núna verði það eftir 10–20 ár, jafnvel 30 ár. Það veit auðvitað enginn. Ég er þeirrar skoðunar að það sé gott fyrir alla, ekki síst starfsmennina, að hafa meiri sveigjanleika og hreyfanleika innan hins opinbera. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að enginn sem er í millistjórnendastöðu eða yfir eigi að vera á sama stað lengur en í átta ár. Ég held að það sé mjög gott fyrir fyrirkomulagið, og þá er ég ekki bara að tala um utanríkisþjónustuna heldur almennt, að menn færi sig á milli. Ég held að það sé góð menning fyrir alla. Ef þetta frumvarp verður samþykkt mun það tryggja mun meiri sveigjanleika en er í dag og sömuleiðis meira gagnsæi. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir var líka að tala um tímabundnar skipanir til fimm ára, hún setti spurningarmerki við það. Það er auðvitað ekki til nein mælistika á þessu. Þetta er meira hvernig við metum það. Ég held að það væri ekki rétt að halda öðru fram, og held reyndar að því sé þveröfugt farið, en að það sé almennt þannig með þá sem hafa verið kallaðir til starfa t.d. sem sendiherrar utan utanríkisþjónustu að reynslan af þeim sé góð. Jafnvel þótt við myndum bæta mjög vel í utanríkisþjónustuna þá verður hún alltaf fámenn í samanburði við það sem gerist annars staðar og það er mjög gott að fá fólk annars staðar að með aðra reynslu. Hér er nefnt, og ég nefndi það í framsöguræðu minni, t.d. tengslanet sem er oft vanmetið fyrirbæri, ef þannig má að orði komast. Það er enginn vafi að þegar við erum að tala um að gæta hagsmuna okkar er mjög mikilvægt að hafa þannig einstaklinga. Ég er ekki að segja að þeir sem eru innan utanríkisþjónustunnar geti ekki haft gott tengslanet í þessum heimi, það er auðvitað langur vegur frá, ég er alls ekki að segja það. Hins vegar er akkur í því að fá fólk sem er gott í að byggja tengslanet og ég tala nú ekki um fólk sem hefur gott tengslanet þegar það hefur störf. Þetta er nákvæmlega eins á erlendri grund eins og á Íslandi, það er mikilvægt að hafa gott tengslanet ef menn ætla að ná góðum árangri í störfum sem þessum. Það er ekkert víst að einstaklingar sem eru tilbúnir til að þjóna í utanríkisþjónustu sem sendiherrar séu ginnkeyptir fyrir því að fara í það á öðrum forsendum en þeim að þeir gegni stöðunni tímabundið. Hv. þingmaður dró athygli að því sem er mjög mikilvægt sem eru sérstakir erindrekar, sem ég tel að vísu að sé vanmetin staða og jafnvel of lítið notuð af okkur. Þar á sama við. Það eru mörg dæmi þess og við þekkjum það að Íslendingar hafa náð mjög góðum árangri, svo við tökum einhver dæmi, á erlendri grund og hafa samt áður hafa mikinn áhuga á hagsmunum lands og þjóðar. Það væri ekki gott ef við værum að útiloka að geta skipað slíka aðila sendiherra. Ég held að það væri slæm ákvörðun og ekki til þess fallin að styrkja utanríkisþjónustuna eða hagsmunagæslu okkar á erlendri grund. Ég held að það sé ekkert sem var beint til mín sérstaklega en auðvitað eigum við eftir að taka þessa umræðu áfram. Ég vil að endingu aftur þakka báðum þeim hv. þingmönnum sem tóku til máls undir þessum umræðum. Mér fannst innlegg þeirra beggja málefnalegt og gott.
Herra forseti. Hér ræðum við frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra um breytingu á lögum um útlendinga. Það verður að segjast eins og er og af einlægri hreinskilni að það vekur eiginlega með mér hryggð og depurð að hæstv. dómsmálaráðherra leggi þetta frumvarp fram, frumvarp sem er nánast óbreytt frá frumvarpi tveggja fyrrverandi dómsmálaráðherra, hv. þm. Sigríðar Á. Andersen, og hæstv. núverandi ráðherra ferðamála, iðnaðar og nýsköpunar, Þórdísar Kolbrúnar R. Gylfadóttur. Og hvert er svo hið brýna erindi með þessu frumvarpi að það er lagt nánast óbreytt fram af hálfu hæstv. dómsmálaráðherra í þriðja sinn? Ekki er það að festa í sessi breytingar á lögum um útlendinga með það að meginmarkmiði að styrkja réttindi barna á flótta eða tryggja að fjölskyldusameiningar verði framkvæmdar af raunverulegri og meiri mannúð og mannskilningi, eða að hér sé boðað af hálfu hæstv. dómsmálaráðherra að afnema til að mynda aldursgreiningar á tönnum og beinum barna og unglinga á flótta. Eða er jafnvel um að ræða tilkynningu frá hæstv. dómsmálaráðherra um að Ísland ætli sér að taka á móti fleiri fylgdarlausum börnum á flótta sem viðbragð stjórnvalda við Covid-19? Nei. Hér er lagt fram frumvarp sem hefur það m.a. að leiðarljósi að festa enn frekar í sessi Dyflinnarreglugerðina, eins og segir í greinargerð frumvarpsins orðrétt, með leyfi forseta: „Frumvarpið mælir því fyrir um að Dyflinnarreglugerðinni skuli beitt þegar kostur er og að ákvarðanir Útlendingastofnunar í þessum málum sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála. Þá þykir tilefni til að hverfa frá þeirri framkvæmd að umsóknir einstaklinga sem þegar hafi hlotið alþjóðlega vernd séu teknar til efnislegrar meðferðar á grundvelli undantekninga 2. mgr. 36. gr. um sérstök tengsl og sérstakar ástæður.“ Hér er sem sé verið að festa í sessi þá valkvæðu reglugerð sem við höfum haft, að endursenda fólk sem fengið hefur stöðu sem hælisleitendur í öðrum löndum en sér ekki fram á að lífsskilyrði þess batni í viðkomandi ríkjum, að lífsskilyrðum þess sé jafnvel ógnað í þeim löndum og leitar því ásjár okkar hér á landi. Hér erum við líka að gera endursendingar ákveðinna hópa sem til okkar leita eftir alþjóðlegri vernd nánast sjálfvirka. Það er ekki gott, síður en svo. Með frumvarpinu er nefnilega verið að koma í veg fyrir jaðarmálin svokölluðu, sem nú eru tekin til efnismeðferðar, fái efnismeðferð. Ef hingað kemur t.d. fjölskylda með vernd í Grikklandi, barn með alvarlegan hjartagalla, er ekki heimilt samkvæmt þessu frumvarpi að taka slík mál til efnismeðferðar, jafnvel þó að fjölskylda sem til okkar leitar með verndarstöðu sé með barn sem þarfnast læknisaðstoðar, ef kona er ólétt og nánast komin að fæðingu eða ef börn eru í viðkvæmri stöðu og hafa fest rætur í íslensku skólakerfi. Eina viðleitnin til breytingar í þessu máli frá fyrri málum fyrrverandi dómsmálaráðherrum Sjálfstæðisflokksins er að kæra frestar réttaráhrifum. Herra forseti. Það er bara ekki nógu mikil breyting frá fyrri málum til að sú sem hér stendur geti stutt þetta mál, enda er heimildin til að taka mál til efnismeðferðar svo að segja ekki til staðar með þessu. Sem varaformanni flóttamannanefndar Evrópuráðsþingsins finnst mér sérstaklega dapurlegt að verða vitni að því að íslensk stjórnvöld séu á tímum Covid-19 að reyna að leita allra leiða til að synja fólki um umsóknir um alþjóðlega vernd hér á landi og snúa því hreinlega til baka. Hér er verið að leita leiða til að synja umsókn um alþjóðlega vernd hraðar, leita leiða til að festa í sessi með lögum aðferðir til að geta vísað fólki burt. Eins og að festa í lög reglugerð nr. 775/2017, sem sett var til að auka skilvirkni í bersýnilega tilhæfulausum umsóknum og til að færa þau í sérstaka málsmeðferð, forgangsmeðferð á bersýnilega tilhæfulausum umsóknum, sem stytta átti málsmeðferðartímann. Það á að færa hér í lög því að reglugerðin þar um var ekki talin hafa fullnægjandi lagastoð. Hér er leitað leiða til að flýta málsmeðferð í þeim tilgangi að það taki minni tíma að vísa fólki á brott. Þetta frumvarp mun gera það að verkum, verði það að lögum, að stjórnvöld geta vísað fólki aftur til Grikklands og Ungverjalands og Búlgaríu, sem öll hafa verið harðlega gagnrýnd fyrir slæman aðbúnað fyrir flóttafólk sem þangað leita, jafnvel flóttafólks sem hlotið hefur stöðu þar sem hælisleitendur. Þessi lönd hafa því miður ekki staðið undir þeim alþjóðlegu skyldum sem þeim ber að sinna gagnvart fólki í viðkvæmri stöðu í samfélögunum sem um ræðir. Herra forseti. Frumvarpið sem við ræðum hér er sorglegt viðbragð íslenskra stjórnvalda við ákalli Evrópuráðsins og fleiri mannréttindastofnana á tímum Covid-19 faraldursins, ákalli sem snýst um að aðildarríkin taki við því flóttafólki sem komið hefur til Grikklands og jafnvel hlotið þar stöðu flóttafólks. Reynslan og dæmin sýna að Grikkland hefur engan veginn getað staðið við þær skuldbindingar sem því ber að bjóða fólki á flótta upp á mannúðlegar aðstæður. Það höfum við margsinnis séð í ályktunum alþjóðastofnana um ástandið í Grikklandi, á eyjunni Lesbos og víðar. Grísk stjórnvöld hafa nefnilega staðið frammi fyrir fordæmalausum áskorunum varðandi fólksflutninga flóttafólks. Skömmu áður en Covid-faraldurinn reið yfir Evrópu fóru þúsundir einstaklinga yfir austurhluta landamæra Grikklands og Tyrklands á ólögmætan og skipulagðan hátt eftir að tyrknesk stjórnvöld vísuðu flóttafólki á að fara yfir landamærin. Það jók álagið á Grikkland, sem staðið hefur frammi miklum áskorunum varðandi móttöku flóttafólks í hartnær áratug. Samkvæmt nýjustu upplýsingum frá grískum stjórnvöldum búa yfir 80.000 farandverkamenn og flóttafólk í Grikklandi og er rúmlega helmingur þeirra staðsettur á eyjunum í austurhluta Eyjahafs. Í ljósi alvarleika stöðunnar óskuðu grísk stjórnvöld eftir því að önnur ríki Evrópu tækju við einhverjum af þeim fjölda barna á flótta sem eru í Grikklandi. Þó nokkur evrópsk ríki svöruðu því ákalli. Þýsk stjórnvöld tóku á móti 1.000–1.500 flóttabörnum frá Grikklandi sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Þá hafa finnsk, frönsk og portúgölsk stjórnvöld gripið til svipaðra aðgerða. Eins hefur Evrópusambandið tilkynnt að viðbótarfjármagn verði veitt frá sambandinu til Grikklands í því skyni að aðstoða grísk stjórnvöld við að takast á við þessa þungu stöðu. Það var fyrir Covid-19 faraldurinn. Grísk stjórnvöld sendu sjálf neyðarkall því að ljóst var fyrir Covid-19 að aðstæður umsækjenda um alþjóðlega vernd og flóttafólks þar í landi væri ekki hægt að tryggja. Þau sendu sjálf út neyðarkall vegna þess að þau voru búin að sjá að þau gætu ekki staðið við lágmarkskröfur um aðbúnað sem þeim bæri að veita fólki á flótta. Og hver eru viðbrögðin hjá ríkisstjórn Íslands við því ákalli? Ekki að taka á móti fleiri fylgdarlausum börnum á flótta sem stödd er í flóttamannabúðum, eða einstæðum foreldrum á flótta með börn, líkt og Finnland hefur gert, heldur þetta frumvarp. Hægt er með góðu móti að staðhæfa að það sé þvert gegn vilja almennings á Íslandi sem birst hefur með ýmsum hætti. Almenningur á Íslandi hefur nefnilega sýnt vilja sinn til að sýna meiri mannúð en nú er gert hér á landi í verki þegar kemur að móttöku fólks á flótta; með undirskriftum þúsunda manna og með mótmælum fyrir utan þinghúsið og ráðuneyti dómsmála. Þetta hefur almenningur á Íslandi nefnilega gert þegar honum er misboðið þegar kemur að ákvörðunum er lúta að því að taka á móti fólki á flótta. Af hverju er ekki hlustað á þann vilja almennings að sýna meiri raunverulega mannúð og veita fólki í viðkvæmri stöðu enn meiri vernd og stuðning? Að hér sé lögð fram skýr stefna um hverju við ætlum að fylgja þegar kemur að móttöku fólks sem til okkar leitar eftir alþjóðlegri vernd. Einstæðum mæðrum og feðrum með börn á framfæri sem búin eru að flýja óboðlegar aðstæður með börn sín hingað til okkar, fólk sem glímir við veikindi, fötlun eða andlega, langvarandi streitu. Ég minni á að það er sérstaklega mikilvægt að tryggja aðstæður barna, sem íslenskum stjórnvöldum ber raunar skylda til samkvæmt alþjóðlegum samningum og sáttmálum að tryggja. En því miður höfum við séð dæmi um að það hefur ekki verið raunin. Ákall almennings á Íslandi, sem við höfum svo oft séð og upplifað undanfarið, er að sýna meiri mannúð gagnvart fólki á flótta. Og já, mér er tíðrætt um Grikkland og stöðuna þar, en þetta frumvarp verður líka til þess að opnað verður fyrir endursendingar flóttafólks til Ungverjalands og Búlgaríu, ríkja sem hafa margsinnis fengið á sig alvarlegar kærur og athugasemdir alþjóðlegra stofnana vegna meðferðar þeirra á flóttafólki. Þær kærur og athugasemdir hafa m.a. orðið til þess hingað til að Ísland hefur ekki viljað senda þangað fólk síðastliðin tvö ár a.m.k. sem hingað hefur leitað eftir vernd þrátt fyrir að viðkomandi hafi hlotið þar formlega stöðu hælisleitenda. En með þessu frumvarpi á að breyta því eða alla vega opna verulega fyrir möguleikann á því. Herra forseti. Nú ríður á að við sýnum samstöðu hvert með öðru, ekki að herða skrúfurnar eða gera reglurnar stífari til að tryggja að við getum vísað fólki á braut sem hraðast sem til okkar leitar undan afleiðingum stríðsátaka eða hvers kyns hörmunga eða undan lífsskilyrðum sem eru á engan hátt mannúðleg. Ef það er eitthvað sem við eigum að læra af Covid-19 er það að alþjóðleg samvinna og mannúðlegur samtakamáttur er ekki aðeins nauðsynlegur fyrir samfélög til að þrífast, dafna og mæta áföllum, heldur beinlínis lífsnauðsynlegur. Við skulum opna faðminn, iðka meiri mannúð og manngæsku, líka gagnvart þeim sem leita hingað til okkar undan hörmungum stríðs og stríðsátaka. Þess vegna hefði verið svo tilvalið, einboðið að leggja fram frumvarp eða þingsályktunartillögu eða tillögu um að taka á móti fleirum, taka á móti fleirum sem eru í viðkvæmri stöðu, létta byrðir hjá öðrum Evrópuríkjum sem hafa þurft að taka á sig miklu meiri og þyngri mál þegar kemur að málefnum flóttamanna en Ísland hefur nokkurn tímann þurft að standa frammi fyrir. Þegar kemur að því að sýna samstöðu í verki hefði hér verið tilvalið tækifæri til þess. Í nýlegum sjónvarpsþætti Kveiks var fjallað um aðstæður flóttafólks sem vísað hefur verið frá Íslandi til Grikklands. Í lok þess áhrifamikla þáttar var spurt: Hvaða stefnu ætlum við eiginlega að iðka hér á landi? Hvernig ætlum við að hafa þetta? Það er spurning sem við höfum spurt ansi oft hér í þingsal og það er spurning sem almenningur hefur líka spurt ansi oft undanfarna mánuði og ár. Hér hefur verið starfandi nefnd um endurskoðun á útlendingalögum sem varla hefur fundað og varla hefur verið starfhæf vegna þess að það er enginn skýr vilji eða stefna eða sýn þegar kemur að málefnum fólks á flótta eða útlendinga. Það er kominn tími til þess að við stöldrum við, myndum okkur mannúðlega stefnu og sýn, fylgjum henni í verki og sýnum samstöðu á alþjóðavettvangi með þeim sem eru í allra viðkvæmustu stöðunni.
Virðulegur forseti. Mig langar að koma inn á nokkur mál. Fyrst varðandi verndarmálin, ég ítreka að umsækjendur fá einstaklingsbundna skoðun, þau fá viðtal og geta lagt fram öll þau gögn sem þau vilja til að færa fram rök fyrir vernd hér þrátt fyrir að þau hafi vernd annars staðar. Með þessari breytingu, þó að heimild 2. mgr. 36. gr. muni ekki ná til verndarmála, fer ávallt fram skoðun hér á landi samkvæmt útlendingalögum og mat hvort endursending myndi brjóta í bága við 42. gr. útlendingalaga og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Síðan, af því að hv. þingmaður ræddi mikið um fylgdarlaus börn, langar mig að nefna að tekið var sérstaklega til skoðunar fjöldi fylgdarlausra barna sem hingað koma og hvernig okkur gengur að taka á móti þeim. Ljóst var að við þyrftum að gera betur við þau börn sem hingað koma fylgdarlaus og það hefur verið í skoðun og er í mikilli skoðun í ráðuneytinu að tryggja öryggi þeirra enn betur til að við getum einmitt veitt enn þá ríkari aðstoð. Ýmis lönd hafa sett sér rík markmið eins og komið var inn á varðandi Þýskaland. Þar hefur nú þegar verið tekið á móti aðeins 100 börnum en markmiðið er vissulega stærra. Markmið okkar er líka að gera betur og við erum að skoða mjög ríkulega hvernig við getum aðstoðað betur þau fylgdarlausu börn sem hingað koma, sem eru 22, að mig minnir, ef við horfum til ársins 2019 en þar þurfum við að gera betur svo að við styðjum við þau í öllum skrefum í að aðlagast íslensku samfélagi og þar erum við með sérstaka greiningu á stöðu barna í alþjóðlega verndarkerfinu. Mig langar líka að ítreka það eftir ræðu hv. þingmanns að ekki er verið að breyta neinu varðandi Dyflinnarreglugerðina og það að við erum hætt að endursenda til Grikklands og Ungverjalands til að mynda vegna þeirra ákvæða sem við erum með í útlendingalögum. Við sendum ekki, og tekin var ákvörðun um það fyrir talsvert mörgum árum síðan og í því hefur ekkert breyst. Varðandi stefnu okkar er hún mannúðleg, við erum [[Forseti hringir.]]að veita fólki sem er í þörf fyrir vernd, alþjóðlega vernd. Við erum talin standa okkur vel í þeim efnum þegar [[Forseti hringir.]]litið er til landa í kringum okkur.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Hún vísar til þess að 42. gr. verndi fólk gegn því að vera sent til svæðis þar sem það á á hættu að verða fyrir ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð og vísar þar til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Staðreyndin er bara sú að þessari grein hefur aldrei verið beitt. Þessari reglu hefur aldrei verið beitt. Gerð er mjög há krafa um alvarleikastig til að þessari reglu sé beitt og miklu almennari en sérstakar aðstæður og að því leyti snýr hún að almennum aðstæðum viðtökuríkja en ekki einstaklingsbundnum úrræðum. Það er gott að heyra ef það er ætlun hæstv. ráðherra að gera betur í málefnum fylgdarlausra barna á flótta því að það er svo sannarlega það sem Ísland þarf að gera. Gott og vel, ef áætlanir eru um það að taka á móti og hlýða og svara þessu ákalli grískra stjórnvalda varðandi það að óska eftir aðstoð evrópskra ríkja varðandi yfirfullar flóttamannabúðir á eyjunum í Eyjahafi, þá er gott að hæstv. ráðherra sé að íhuga það. En er ekki kominn tími til að taka þá ákvörðun og taka þá á móti fylgdarlausum börnum á flótta? Ég minni líka á það sem kom fram í svari við fyrirspurn hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar, ef mér skjátlast ekki, um brottvísanir. Þar kom m.a. fram að á árunum 2016–2019 hafi tveimur eða þremur fylgdarlausum börnum á flótta verið vísað á brott frá Íslandi. Það er hreinlega alvarlegt brot á alþjóðareglum og við viljum ekki sjá það, og ég efast ekki um að það er ekki vilji hæstv. ráðherra. Ég myndi gjarnan vilja sjá afdráttarlausari aðgerðir þegar kemur að því að hlýða þessu alþjóðlega kalli. Það er gott að heyra ef hún ætlar sér að taka á móti fleiri [[Forseti hringir.]]fylgdarlausum börnum á flótta en ég vil gjarnan fara að sjá þær aðgerðir [[Forseti hringir.]]í raun.
Virðulegur forseti. 42. gr. er auðvitað oft beitt, enda á hún við um alla þá umsækjendur sem fá efnismeðferð. Hv. þingmaður vísaði líka í þingmannanefndina um endurskoðun, síðasta nefnd hafði þann titil að endurskoða lögin. Sú nefnd sem nú er skipuð hefur ekki þá skilgreiningu heldur á að skoða einstaka málaflokka eða einstaka mál sem koma upp, þau gætu verið breytingar á útlendingalögunum og ég hef fullt tilefni til þess að geta nýtt hana varðandi t.d. þá skýrslu sem verið er að vinna í ráðuneytinu um málefni barna í heild í alþjóðlega verndarkerfinu. Hv. þingmaður kemur aftur inn á fylgdarlaus börn og þar held ég að sé mikilvægast að við gerum vel og séum tilbúin í það stóra verkefni að taka vel á móti fylgdarlausum börnum áður en við lofum mun meiru en við ráðum við og það er það sem verið er að undirbúa, skoða og greina og þar er samstarf við félagsmálaráðuneytið algjört lykilatriði. Það má auðvitað benda líka á það að Ísland er að gera margt varðandi stöðuna í Grikklandi. Við erum að styrkja hæliskerfið þar með fjárframlögum í gegnum uppbyggingarsjóð EES. Við erum ekki að endursenda á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, eins og ég hef margoft sagt. Við höfum verið að taka yfir verndarmál frá Grikklandi og svo má auðvitað skoða þær aðgerðir sem við höfum farið í vegna Covid sem snerta 225 einstaklinga í Dyflinnar- og verndarmálum sem fá þá efnismeðferð hér á landi. Meðal þeirra eru um 90 með vernd í Grikklandi og þar af 40 með börn. Ég myndi segja að við séum að gera mjög vel og ef við miðum okkur við önnur lönd erum við að fá bæði fleiri umsóknir miðað við stærð en líka að taka á móti fleirum og veita hér alþjóðlega vernd.
Frú forseti. Já, það er gott að heyra að hæstv. dómsmálaráðherra er með þessar ágætu áætlanir sínar um að taka sérstaklega fyrir málefni barna og að þverpólitísk nefnd, sem varla hefur verið starfhæf allt kjörtímabilið, eigi að einbeita sér að málefnum barna í ríkara mæli núna, enda er tíminn að líða frá okkur. Við erum búin með tvo þriðju hluta kjörtímabilsins og löngu kominn tími til að taka þessi mál fastari tökum með skýrari sýn. Það er kannski ágætt að nota tækifærið hér og minna á það að ég er með tvö þingmál í allsherjar- og menntamálanefnd sem snúast einmitt um réttindi barna á flótta, annars vegar mál um aldursgreiningar, sem byggist á tilmælum frá Evrópuráðinu um að fella niður aldursgreiningar á tönnum. Það mál hefur ekki fengið framgöngu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og ég hef ekki séð neina tilburði til þess að breyta þeim lögum hjá hæstv. ráðherra. En ég hvet hana að sjálfsögðu til dáða í þeim efnum. Síðan væri æskilegt að heyra það líka hjá hæstv. ráðherra hvernig á að tryggja hér aðstöðu fyrir fylgdarlaus börn á flótta í þeim móttökumiðstöðvum sem við höfum yfir að ráða því að þar er ekki gert ráð fyrir, og hefur ekki verið gert ráð fyrir hingað til alla vega, sérstökum úrræðum sem snúa að börnum sérstaklega, með því t.d. að skilja að á milli fullorðinna og barna og við höfum margoft séð tilfelli koma upp sem hafa akkúrat snúist um það að fullorðnir og börn hafa ekki verið aðskilin. Þessu hefur löngu mátt breyta. En ég fagna því að heyra hæstv. ráðherra leggja áherslu á málefni barna og hún ætli sér að láta starf þessarar þverpólitísku útlendinganefndar snúast um það, enda kominn tími til og ég hvet hana til dáða í þeim efnum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða framsögu. Ég deili harmi hv. þingmanns yfir þeirri forgangsröðun sem framlagning frumvarpsins og flutningur þess lýsir á stundum sem þessum. Mér finnst mjög leitt að sjá að þetta séu áherslurnar núna, að þetta sé forgangsröðunin núna, að auðvelda okkur að senda fólk aftur til Grikklands, Ungverjalands eða annarra landa þar sem öryggi flóttamanna er sannarlega ógnað. Mig langaði að spyrja hv. þingmann út í eitt af þeim mörgu öfugmælum og útúrsnúningum sem ég finn í greinargerðinni með frumvarpinu. Á bls. 9 í greinargerðinni kemur fram, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta er liður í því að gera stjórnvöldum kleift að afgreiða skjótt og örugglega umsóknir sem almennt leiða ekki til veitingar alþjóðlegrar verndar með því draga úr fjölda slíkra umsókna. Er það grundvallarforsenda þess að stjórnvöld hafi rými til að beina athyglinni að þeim hópi umsækjenda sem er í raunverulegri þörf fyrir vernd og verndarkerfið er hannað fyrir.“ Svo kemur línan sem ég er að velta sérstaklega fyrir mér: „Það myndi einnig draga úr kostnaði ríkissjóðs og bæta meðferð opinbers fjár í samræmi við niðurstöður skýrslu Ríkisendurskoðunar, Útlendingastofnun: Málsmeðferð og verklagsreglur, frá því í nóvember 2018, sem er aðgengileg á vefsíðu Ríkisendurskoðunar.“ Mig langar að spyrja hv. þingmann, vegna þess að ef mig misminnir ekki var það einmitt hv. þingmaður sem óskaði eftir þessari stjórnsýsluúttekt, hvort henni finnist þetta ekki frekar afbökuð tilvísun í þau skilaboð sem fram koma í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Var hún að leggja til að Dyflinnarreglugerðinni yrði beitt ef þess væri nokkur kostur? Var hún að leggja til að það væri skilvirk meðferð á opinberu fé að vísa bara burt öllum þessum börnum?
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir andsvarið. Já, ég hnaut líka um þessar kostnaðarsetningar í greinargerð frumvarpsins. Nei, til að svara spurningunni strax, þá var það ekki tilgangurinn með skýrslubeiðni minni um úttekt á starfsemi Útlendingastofnunar að sú úttekt myndi leiða það af sér að vísa á brott fleirum. Það var sannarlega ekki tilgangurinn með þeirri úttekt heldur einmitt til að sjá hvað mætti betrumbæta í starfi Útlendingastofnunar. Ef við veltum fyrir okkur þeim tíma sem líður frá því að fólk kemur hingað og þangað til afgreiðslu er lokið þá skil ég það að vissu leyti að yfirvöld vilji stytta þann tíma, þann óvissutíma sem fólk býr við. En um leið vekur það líka hjá manni þá hugsun að verið sé að stytta tímann hjá fólki að festa rætur í íslensku samfélagi, að börn festi rætur í íslensku skólakerfi og þar með sé erfiðara um vik að snúa því á brott frá Íslandi. Viljinn á bak við þetta sé ekki að liðka til og draga úr kostnaði ríkissjóðs heldur einmitt að koma í veg fyrir að fólk festi samfélagslega rætur og myndi tengsl sem gera erfiðara um vik að snúa því frá landi brott.
Frú forseti. Mér finnst svolítið illa farið með vinnu Ríkisendurskoðunar hér og hún notuð til réttlætingar á voðaverkum að mínu mati. En ég vildi einmitt tala um það sem hv. þingmaður vísaði réttilega til, sem er þessi tilvísun í skilvirkni. Nú ætla ég að láta tölvuna mína telja hversu oft er minnst á skilvirkni í frumvarpinu en ég tel að það sé mjög oft og töluvert oftar en minnst er á hugtökin mannúð, samkennd, samstaða, samvinna, ábyrgð. Ég þori að veðja að orðið skilvirkni sé bara mikill sigurvegari í því hvað dómsmálaráðuneytinu liggur mest á hjarta þegar kemur að málefnum flóttamanna, það er skilvirknin. Skilvirknin er ákveðið gervihugtak sem notað er fyrir færibandavinnuna sem hér stendur til að koma á til að koma fólki úr landi. Það stendur til að koma í veg fyrir að fólk sem fengið hefur vernd í öðru ríki eins og Grikklandi, hv. þingmaður fór mjög vel yfir stöðuna þar, fá hér vernd. Það sé hægt að vísa því beinustu leið til baka. Við hv. þingmaður vitum báðar að það er verið að afnema möguleika Útlendingastofnunar sem og kærunefndar útlendingamála til að taka þessi mál sem við höfum séð vera hvað mest áberandi í fjölmiðlum undanfarið til efnismeðferðar. Það er bara verið að fjarlægja úr lögum getu þeirra til að bregðast við ákalli almennings. Ég er ekki frá því að tilgangurinn með frumvarpinu sé að tryggja að það myndist ekki, einmitt eins og hv. þingmaður vísaði í, tími fyrir þetta fólk til að segja sögu sína og óska eftir vernd frá samfélaginu Íslandi, vegna þess að ekki er dómsmálaráðuneytið viljugt til að vernda það. Það kemur skýrt fram. Ég vil athuga hvort hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]sé ekki sammála mér um að hæstv. dómsmálaráðherra finnist greinilega að fólk sem hefur fengið vernd í Grikklandi eigi ekki skilið að fá vernd á Íslandi.
Frú forseti. Varðandi seinni hluta spurningar hv. þingmanns um hvað hæstv. dómsmálaráðherra finnst varðandi endursendingar þá held ég að það fari bara best á því að spyrja hæstv. ráðherra beint um það. En varðandi skilvirknina á kostnað mannúðarinnar þá heyrist mér að við hv. þingmaður séum hjartanlega sammála um að það megi aldrei vera á kostnað mannúðar þegar kemur að málefnum útlendinga og flóttafólks. Við getum ekki búið til kerfi sem á eingöngu að vera skilvirkt og ganga hratt og vel og örugglega fyrir sig á kostnað mannúðar. En þetta er stefnumótandi ákvörðun sem þarf að taka. Þetta er pólitísk ákvörðun sem þarf að taka, hvaða leiðarljós við ætlum að hafa sem okkar sýn þegar kemur að móttöku fólks í viðkvæmustu stöðunni sem leitar hingað til okkar eftir alþjóðlegri vernd, eftir því að öðlast hér líf án stríðs, stríðsátaka, lífi í öruggu samfélagi, rólegu samfélagi, friðsamlegu samfélagi. Það er sannarlega pólitísk ákvörðun að leggja áherslu á mannúð og mannskilning, umhyggju og vernd frekar en skilvirkni og hraða málsmeðferð. Að því sögðu þá hef ég ákveðinn skilning á því, eins og ég kom inn á í fyrra andsvari, að forðast það að halda fólki í algjörri óvissu of lengi. Það er í raun og veru að mínu viti eina ástæða þess að skilvirkni hafi eitthvað með þessi mál að gera, að stytta þennan biðtíma fólks eftir ákvörðun um örlög þeirra. En ég held að við hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir séum hjartanlega sammála [[Forseti hringir.]]um mannúðina og hvar hún eigi að vera í forgangi en ekki skilvirkni.
Frú forseti. Núgildandi lög um útlendinga voru framfaraskref þegar þau tóku gildi árið 2016, kannski ekki jafn gríðarstórt stökk fram á við í réttindum útlendinga og oft er af látið en voru þó afgerandi skref í rétta átt, m.a. í átt til mannúðlegrar og sanngjarnrar meðferðar hælisleitenda. Umræðan í kringum þetta mál hefur hverfst dálítið mikið um 11. gr. frumvarpsins og skiljanlega, þar var mögulega eitt stærsta framfaraskrefið á sínum tíma. Í eldri útlendingalögum var það nefnilega svo að sérstakar ástæður, eins og það heitir í lögunum, það að vera með sérstök tengsl við landið, kljást við veikindi eða hvaðeina sem það nú er - fólk sem var með vernd í öðru landi féll ekki undir þetta sem ástæðu til að fá efnismeðferð. Það var vitandi vits sem þverpólitísk þingmannanefnd um endurskoðun útlendingalaga bætti þessum hópi inn. Það var vitandi vits sem Ólöf Nordal, sem þá var innanríkisráðherra, lagði frumvarpið svoleiðis fyrir þingið og það var klárað þannig hér. Það var gert vegna þess að þetta er hópur sem þarf að vernda. Þetta er fólk sem hefur þurft að flýja stríðsástand eða aðrar hörmungar í heimalandinu. Það hefur fengið vernd í öðru landi en kemst síðan að því að sú vernd er einskis virði. Þetta er fólk sem verður fyrir ofbeldi á götum Grikklands. Þetta er hópur þar sem börn njóta ekki menntunar, þar sem heilbrigðisþjónusta er ekki veitt. Þetta er fólk sem er að flýja kerfið sem það hélt að myndi vernda sig. Þegar við sjáum þessar sögur í sjónvarpinu, þegar við sjáum framan í börnin sem fá ekki lækningu meina sinna ef við vísum þeim úr landi, þá hugsum við öll: Auðvitað viljum við geta tekið þetta fólk inn, auðvitað, af því að við erum manneskjur. Þetta er ekkert flóknara. Þetta vissi þverpólitíska þingmannanefndin sem samdi lögin sem við tölum um hér í dag. Hvers vegna ræðum við 11. gr. í frumvarpi hæstv. ráðherra svona mikið? Vegna þess að hún vill spóla þessu aftur. Hún vill taka þennan sérstaklega viðkvæma hóp út fyrir skjólið sem þingið samþykkti, bara fyrir fjórum til fimm árum, að veita þessum hópi. Hún vill taka þetta fólk út fyrir þannig að ekki verði heimild í lögum til að veita því vernd, það verði ekki heimild fyrir Útlendingastofnun eða kærunefnd útlendingamála að taka efnislega afstöðu til þessara mála nema þau falli á tímafresti, það verði ekki heimild fyrir íslensk stjórnvöld að hlusta á þetta fólk. Þetta gríðarstóra skref aftur á bak í mannréttindum flóttafólks er ekki bautasteinn sem ég held að þetta þing vilji skilja eftir sig. Að 11. gr. sjálfri: Talað hefur verið um að einhver sjálfvirknivæðing eigi sér stað ef hlutar þessa frumvarps nái fram að ganga. Ég er ekki viss um að það nái alveg utan um það sem mun gerast heldur mun allt svigrúm fyrir mannúð í ákveðnum tegundum mála verða þurrkað út. Þetta verður svo sjálfvirkt að ekki má einu sinni líta á málin, það á bara að henda þeim beina leið út í buskann. Oft eru þetta mál þar sem börn eru í spilinu. Þetta eru oft fjölskyldur sem flýja verndarkerfi sem eru brotin í öðrum löndum, oft vegna veikinda barna sinna; koma til okkar og leita til lands sem þær vita að er með gott menntakerfi og gott heilbrigðiskerfi til að börnin þeirra eigi séns í lífinu. Árið 2019 flokkuðust 42 börn undir verndarmál og var vísað úr landi. Tekin voru viðtöl við 18 þeirra. Hvernig mat íslensk stjórnsýsla hagsmuni barnanna, ef hún talaði ekki einu sinni við þau? Þetta er hópur sem stendur höllum fæti í kerfinu í dag en frumvarpið ætlar að kippa gólfinu undan honum í ofanálag. Greinargerðin með frumvarpinu er á köflum með miklum ólíkindum, samráðskaflinn kannski sérstaklega. Mig langar að lesa útdrátt ráðuneytisins úr umsögn Rauða kross Íslands, samtaka sem íslensk stjórnvöld hrósa gjarnan þegar kemur að viðbúnaði vegna náttúruhamfara, setja upp fjöldahjálparmiðstöðvar og hjálpa okkur að halda sjó sem samfélag. En þegar kemur að því hlutverki sem stjórnvöld hafa falið Rauða krossinum, þ.e. að vera talsmaður hælisleitenda, eru samtökin gjarnan gerð tortryggileg. Í samráðskaflanum er sagt, með leyfi forseta: „Auk þess töldu samtökin markmið fyrirhugaðra breytinga á 1. málsl. 2. mgr. 36. gr. laganna óljós.“ Hvað sögðu samtökin? Hvað sagði Rauði krossinn nákvæmlega? Hvað var það sem var svona óljóst? Í umsögninni segir: „Þá er Rauða krossinum með öllu óljóst hvaða ástæður liggja að baki breytingartillögunni þar sem að frumvarpshöfundar láta liggja á milli hluta að fjalla um rökin á bak við jafn umfangsmikla breytingartillögu sem felur í sér gríðarlega skerðingu á réttarvernd fólks á flótta.“ Það sem Rauða krossinum finnst óljóst er hvað vaki fyrir ráðuneytinu og ráðherranum að leggja þessa dellu til. Það er ekkert óljóst við greinina sem leysa þarf, eins og ráðuneytið segir, með því að gera greinargerð skýrari. Nei, það stendur einmitt í sömu setningu, með leyfi forseta: „Rauði krossinn leggst alfarið gegn þessari breytingartillögu.“ Þetta er ekki óljóst. Af hverju má ekki hlusta á Rauða krossinn? Það á kannski ekki að hlusta á hann frekar en á börnin sem er vísað úr landi. Forseti. Þó að við leyfum umræðunni að hverfast um þessa einu 11. gr. skulum við ekki horfa fram hjá því að frumvarpið er allt meingallað og stórhættulegt. Gleymum því ekki. Það er vandinn við regluverkið sem sett hefur verið upp og síðan þrengt ár frá ári. Við erum með bastarða í lagasafninu eins og „bersýnilega tilhæfulausar umsóknir“ og „örugg upprunaríki“, hugtök sem eru ekki skilgreind eftir skýrum viðmiðum eins og tíðkast í mörgum löndum, og eins og kemur einmitt fram í umsögn annars aðila sem á nú að vera hægt að taka mark á, Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Íslensk stjórnvöld eru gagnrýnd fyrir að sinna þessu ekki nógu vel. Það er afskrifað í greinargerð frumvarpsins. En kannski er það versta við frumvarpið ekki einhver ein lagagrein heldur sá rauði þráður sem vefur sig í gegnum greinargerðina, að Dyflinnarreglugerðinni skuli beitt þegar kostur er eða að frumvarpinu sé ætlað að styrkja stoð Dyflinnarreglugerðarinnar og árétta að henni skuli beitt þegar þess er nokkur kostur. Höfundum þessa frumvarps er svo mikið kappsmál að festa þetta í lögskýringargögnum að það kemur fjórum sinnum fyrir í greinargerðinni og þegar við erum að tala um að beita Dyflinnarreglugerðinni erum við ekki að meina í íslenskri praxís að senda flugvél til Grikklands og sækja fylgdarlaus börn eins og finnsk stjórnvöld gerðu, eins og þýsk stjórnvöld gerðu, eins og ýmis ríki gerðu í kjölfarið á Covid. Nei, við erum að tala um að íslensk stjórnvöld vilji festa í sessi að þeirri aðferð skuli beitt að endursenda, að brottvísa, að reka burt eins marga hælisleitendur og við frekast getum. Fjórum sinnum þarf að negla þetta inn í greinargerð til að Alþingi sé örugglega samsekt með þessari illu meðferð ef þetta frumvarp verður að lögum. En Dyflinnarreglugerðin er ekki upphaf og endir alls. Ísland er ekkert eitt á báti í þessu. Það sem þetta snýst um er vandamál sem heimurinn allur stendur frammi fyrir. Fólki á flótta hefur fjölgað ár frá ári og það mun halda áfram að gera um fyrirsjáanlega framtíð. Ísland getur ekki reist virkisveggi í kringum landið og haldið áfram að henda fólki úr landi eins skilvirkt og hægt er, en samt sagt að það taki þátt í alþjóðastarfi með samstöðu að leiðarljósi. Í þessum efnum hefur stefna Íslands kannski sjaldan birst jafn skýrt og fyrir þremur árum þegar þáverandi dómsmálaráðherra, Sigríður Á. Andersen, tók þátt í fundi evrópskra dómsmálaráðherra. Þar var til umræðu, eins og svo oft áður, ákall ríkja sunnarlega í álfunni um að við sem búum norðar öxlum byrðarnar með þeim og hjálpum þeim að sinna flóttafólkinu sem tekur land syðst í álfunni og yfirlestar allt velferðarkerfi Grikklands og Ítalíu og annarra ríkja norðan Miðjarðarhafs. Viðbrögð Íslands á þeim fundi voru, með leyfi forseta: „Ráðherra greindi þar frá áherslum nýrrar ríkisstjórnar Íslands í hælismálum ásamt efasemdum Íslands gagnvart fyrirhuguðum breytingum á Dyflinnarreglugerðinni, þ.e. aukinni samábyrgð vegna afgreiðslu hælisumsókna og áframflutningi hælisleitenda frá þeim ríkjum Evrópu sem taka á móti flestum hælisumsóknum til ríkja sem ekki sæta sambærilegri ásókn hælisleitenda.“ Kaldrifjaðri stefna hefur varla birst í þessum efnum. Þetta var stefna ríkisstjórnar Íslands. Sem betur fer er búið að skipta um ráðherra og það fyllti mann smávon um að vegna Covid-19 hefði verið ákveðið að hætta endursendingu fólks með vernd í öðrum löndum. Þessi ákvörðun núverandi hæstv. ráðherra hefur áhrif á 225 einstaklinga sem fá efnismeðferð á Íslandi sem fá það uppfyllt, sem á náttúrlega ekki að vera einhver lúxus, að einhver hlusti á þá og sjái hvað bjáti á. Er þetta varanleg breyting? Er Ísland að fara að sækja fylgdarlaus börn til Grikklands eins og ríki sem við viljum gjarnan bera okkur saman við? Það myndi ég ekki halda miðað við frumvarpið sem við erum með í höndunum. Endursendingum var bara hætt vegna þess að flugferðum var hætt og ríkið hætti að taka á móti börnum og flóttamönnum. Frumvarpið sem við höfum hér til umfjöllunar sýnir það svart á hvítu að samstaða með flóttafólki er ekki á dagskrá, að samstaða með ríkjum sem fá flest flóttafólk til sín og bera ábyrgð á því að veita því mannúðlega meðferð er ekki í boði. Það er ekki samstaða í þessu frumvarpi heldur mannvonska.
Virðulegur forseti. Mér gefst kannski ekki tími til að koma inn á mjög margt. Mig langar fyrst að nefna að viðtöl eru ávallt tekin af börnum nema foreldrar neiti því eða vilji ekki að börnin sín taki þátt í viðtali. Það er auðvitað umræða sem hægt er að taka en það hefur verið tekin sú umræða að stefna ekki börnum gegn foreldrum sínum í slíkri málsmeðferð. Mig langaði bara að nefna þetta af því að komið var inn á það. Þegar hv. þingmaður segir að það sem varðar sérstakar ástæður hafi komið inn í lögin með þingmannanefndinni þá er það rangt. Það var í lögum, 2. mgr. 46. gr. útlendingalaga, nr. 96/2002, og kom inn 2010 en ekki með sameiginlegri þingmannanefnd þannig að það er ekki rétt að það hafi komið sérstaklega inn þá. Árið 2010, þegar þetta kemur inn, eru aðeins 35 umsækjendur um alþjóðlega vernd sem leita verndar á Íslandi og ekki höfðum við séð áður þær aðstæður að fólk hefði fengið áður vernd í öðru Evrópuríki og að hingað leitaði fjöldi slíkra aðila. [[Forseti hringir.]]Mig langaði rétt að nefna þessa atriði, gæti auðvitað komið inn á fjölmörg önnur.
Virðulegur forseti. Jú, eitthvað rámar mig í það úr svari hæstv. ráðherra við fyrirspurn minni um viðtöl við börn sem sækja hér um hæli að viðtöl séu ekki tekin við þau nema foreldrar leyfi. Þá langar mig kannski að spyrja: Hvaða önnur mannréttindi leyfa íslensk stjórnvöld foreldrum að ráða að gildi um börnin og hver ekki? Barnasáttmálinn gildir fyrir öll börn, óháð skoðun foreldra þeirra um það hvort barnasáttmálinn gildi um þau. Það er einfaldlega þannig að barnasáttmálinn segir að hlusta skuli eftir skoðunum barns í öllum málefnum sem varða hagsmuni þess verulega. Ef veiting hælis varðar hagsmuni barnsins ekki sérstaklega og verulega, hvað gerir það þá? Ég hef greinilega tekið feil á ártölum. Ráðherra segir [[Forseti hringir.]]að sérstakar ástæður hafi komið inn 2010 og ástandið hafi ekki verið eins og það er í dag. Það hefur nú verið eitt Sýrlandsstríð í millitíðinni og búið að standa allan þann tíma. Eigum við ekki að hjálpa fólkinu þaðan?
Virðulegur forseti. Jú, við eigum einmitt að gera það. Það er sá forgangur sem er leiðarljós í útlendingalögum okkar, að aðstoða fólk sem er að flýja ofsóknir, stríð og þannig ástand að það þarf að flýja heimaland sitt. Það er einmitt þannig sem útlendingalöggjöfin okkar er og við veitum fjölda fólks alþjóðlega vernd á hverju einasta ári, eins og í fyrra. Ég gæti auðvitað farið inn á margt í ræðu hv. þingmanns og þegar hann ræðir um börnin þá er ég mjög opin fyrir þeirri umræðu. Þarna eru mjög mismunandi skoðanir fólks varðandi það að hafa hagsmuni barna að leiðarljósi, hvort við eigum að leggja þá ábyrgð einhvern veginn á börnin og þau leiði viðtalið og að niðurstaða þess viðtals ráði sem sagt niðurstöðu í máli fjölskyldunnar. Það er mjög stór ákvörðun og þarf að taka þá ákvörðun í samræmi við allan barnasáttmálann. Ef maður les hann í heild er það ekki alveg skýrt að það sé niðurstaðan, [[Forseti hringir.]]en ekki að það sé í samvinnu við foreldrana. Þarna er bara lína [[Forseti hringir.]]sem ég er mjög opin fyrir að ræða og tel mjög mikilvægt að við ræðum. En það eru mjög skiptar skoðanir um þetta. Ég hef kallað eftir skoðunum [[Forseti hringir.]]UNICEF og fleiri aðila og það eru skiptar skoðanir þegar sest niður og þessi mál rædd. [[Forseti hringir.]]En ég er opin fyrir því að heyra fleiri sjónarmið um það.
Virðulegur forseti. Hagsmunir barna, segja þeir sem gæta hagsmuna hælisleitenda, eru yfirleitt metnir eftir að afstaða hefur verið tekin í máli foreldra þeirra í hæliskerfinu. Þess vegna þarf ekki að ræða mikið við börnin, vegna þess að hagsmunir barns eru í grunninn þeir að vera með fjölskyldu sinni. Ef íslensk stjórnvöld eru búin að ákveða að foreldrarnir séu best geymdir í öðru landi þá eiginlega leiðir af sjálfu sér af þeirri slæmu ákvörðun að barnið þarf að fylgja þeim. Þetta er umræða sem ráðherrann segist vera tilbúin í og ég vona að hún verði tekin með opnari hug en í samráðinu sem er útlistað í greinargerð þar sem ábendingum Flóttamannastofnunar og Rauða krossins var að mestu leyti ýtt til hliðar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Hann vísaði í fjarstæðukenndar lýsingar á umsögn Rauða krossins. Ég rak einmitt augun í þetta líka, að það sem Rauði krossinn gerir alvarlegar athugasemdir við er í þessari greinargerð gert nánast að engu. Mér fannst svolítið merkilegt hversu lítið er hægt að gera úr mjög alvarlegum athugasemdum Rauða krossins við ýmis ákvæði frumvarpsins með því orðalagi sem finna má í greinargerðinni. Þar er t.d. talað um, með leyfi forseta: „Einnig voru gerðar athugasemdir við að mælt væri fyrir um að um tilteknar ákvarðanir gildi ekki ákvæði 18., 24. og 29. gr. stjórnsýslulaga og að það brjóti gegn jafnræðisreglunni …“ Og að þetta brjóti gegn þeim tilgangi stjórnsýslulaga að vera grundvallarreglur, lágmarksreglur, og að það sé ekki við hæfi að minnka þá vernd sem þau veita. En hér er í þremur tilfellum [[Forseti hringir.]]verið að veikja stjórnsýsluréttinn [[Forseti hringir.]]og veikja rétt flóttamanna til að njóta þeirra réttinda sem þar eru og ég vil athuga hvað hv. þingmanni finnst um það.
Virðulegur forseti. Mér finnst almennt afleitt þegar verið er að draga úr réttindum jaðarsettra hópa, sérstaklega ef þeir eru jafn viðkvæmir og útsettir fyrir alls konar ofbeldi og mismunun í þeim ríkjum sem við sendum þá aftur til. Þess vegna hefði auðvitað átt að taka alvarlega athugasemdirnar sem koma í umsögn frá Rauða krossi Íslands sem hið opinbera treystir til að vera talsmaður fyrir þennan hóp. Það eina sem ég get nefnt á þessum tímapunkti er að ég vona að þegar allsherjar- og menntamálanefnd fær málið til sín verði hlustað á Rauða krossinn, Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og alla þá sérfróðu aðila sem ekki var hlustað á við gerð frumvarpsins.
Virðulegur forseti. Ég get tekið undir vonir hv. þingmanns um að í þinglegri meðferð verði a.m.k. hlustað. Hér er verið að tala um að veikja rétt flóttamanna til endurupptöku. Því er einhvern veginn sópað af borðinu. Það er verið að setja aukna sönnunarbyrði á flóttamenn sem eiga að fá verri málsmeðferð en allir aðrir. Svo langar mig aðallega að tala um annað ákvæði, vegna þess að ég tek undir með hv. þingmanni að þótt við séum að fókusera á 11. gr. og áhrifin sem hún hefur á 36. gr. þá eru mörg önnur ákvæði í þessu frumvarpi sem ber að varast verulega. Þar af er það ákvæði þar sem til stendur að fjarlægja 15 daga umhugsunarfrest umsækjenda um alþjóðlega vernd áður en þeir geta kært ákvörðun Útlendingastofnunar eða sem sagt þann tíma sem þeir hafa til að ákveða hvort þeir vilji kæra ákvörðun Útlendingastofnunar. Rauði krossinn hefur bent á að þessi tími er oft notaður til að vega upp á móti [[Forseti hringir.]]því að Útlendingastofnun sinnir ekki rannsóknarskyldu sinni og leyfir umsækjendum ekki [[Forseti hringir.]]að sanna að þeir tilheyri t.d. sérstaklega viðkvæmum hópi. En í þessari greinargerð [[Forseti hringir.]]er talað um að tekið hafi verið mið af athugasemdum Rauða krossins. Ég veit ekki um hvað [[Forseti hringir.]]er verið að tala.
Virðulegur forseti. Við getum alveg tekið kvöldið í að ræða ákvæðin sem eru slæm í frumvarpinu. [[Gripið fram í: Gerum það.]]En meira að segja þó að við ræðum ákvæðin sem eru til bóta þá geta þau verið varhugaverð. Til dæmis er gott að hlustað hafi verið á Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna varðandi það að fresta réttaráhrifum niðurstöðu í verndarmálum þannig að fólk geti leitað réttar síns fyrir kærunefnd áður en því er vísað úr landi. En þetta er frekar innantóm úrbót á stöðu þessa fólks þegar síðan er með 11. gr. séð til þess að eina leiðin fyrir þau að fá efnislega niðurstöðu í kæru sína er ef farið er yfir 12 mánaða afgreiðslufrest hjá hinu opinbera. Það er sem sagt enginn efnislegur grundvöllur eftir, þökk sé 11. gr., til að veita vernd veiku fólki, óléttum konum og fjölskyldum sem hafa fest rætur í íslensku skólakerfi ef þau hafa vernd í öðru landi. Þökk sé meira að segja einni skástu grein frumvarpsins.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða ræðu. Ég held að ég visti hana á tölvuna hjá mér og hlusti á hana aftur síðar, hún var mjög góð. Ég myndi segja hið öfuga um andsvör hæstv. ráðherra. Ég vildi óska þess að ég gæti farið í andsvör við þau tilteknu andsvör því að mér fannst þau algerlega afleit. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í ákveðna snilld sem ég fann í 2. gr. frumvarpsins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir minntist á þetta líka, held ég. Það varðar það að mál eru sjálfkrafa send til kærunefndarinnar. Það hljómar rosalega vel svona fyrst og maður pælir ekkert í því, en svo þegar greinargerðin er lesin áttar maður sig á því að þessi dæmalausa snilld felur í sér að í stað þess að þurfa alltaf að bíða eftir því að umsækjandinn fari að velta fyrir sér réttindum sínum þá er málið sjálfkrafa sent til kærunefndar og síðan fellur kæran niður eftir 14 daga ef viðkomandi ákveður að senda ekki inn greinargerð eða gerir það ekki af einhverjum öðrum ástæðum. Fyrir mér lítur þetta út eins og það sé beinlínis verið að hanna kerfið og réttindi umsækjenda þannig til þess að spara ríkinu pening. [[Forseti hringir.]]Er það skilningur hv. þingmanns einnig?
Frú forseti. Markmið laga um útlendinga eru mannúð og skilvirkni. Þessi markmið hafa aldrei náð að vera almennilega í jafnvægi. Það hefur alltaf verið togstreita á milli þeirra. Greinin sem hv. þingmaður vitnaði í er eitt dæmi um það en dæmin eru mýmörg í þessu máli. Það er það hættulega við það. Það þarf að lúslesa það til að finna öll þessi dæmi þar sem skilvirknin vinnur á kostnað mannúðarinnar. Það sem ég hef áhyggjur af er að þetta frumvarp sé eitt stærsta skrefið í átt að því að straumlínulaga eitthvert sjálfvirkt endursendingarkerfi á hælisleitendum. Þá er mannúðin bara farin. Þá eru þetta ekkert annað en lög um skilvirka afgreiðslu útlendinga án mannúðar.
Virðulegur forseti. Það er minn skilningur einnig og mín tilfinning fyrir þessum málaflokki almennt, alveg frá því að ég steig fyrst á þing og reyndar lengur. Þetta er nefnilega ekkert nýtt og mig skortir eiginlega orðin til að lýsa því nákvæmlega. Mér finnst í raun og veru undirförult að leggja fram svona grein, sem er eins og hv. þingmaður nefnir bara eitt dæmi, þar sem verið er að auka skilvirknina einhvern veginn til hagsbóta fyrir umsækjendur. Það að ríkið spari pening hjálpi einhvern veginn umsækjendunum. Ég velti fyrir mér hversu lengi fólk myndi umbera þessa röksemdafærslu árum saman, aftur og aftur, í frumvörpum sem fælu það í sér, gagnvart dómskerfinu eða einhverju slíku, að vera alltaf að auka réttindi fólks með því að fikta í tímasetningum og þess háttar, alltaf með þeim orðum að það sé verið að vernda réttindi fólks þegar það er bersýnilega verið að taka réttindi frá þeim. Virðulegur forseti. [[Forseti hringir.]]Ég er búinn með tímann.
Já, hv. þingmaður var búinn með tímann. Hann er skammur þegar aðeins er um eina mínútu að ræða.
Virðulegur forseti. Já, undirförult er svo sem eitt af þeim orðum sem má hengja á þetta frumvarp. Það á að vera hægt að gera miklu betur. Það á að vera hægt að semja frumvörp sem straumlínulaga kerfi án þess að draga úr mannúð. Það var pælingin á bak við það hjá fólkinu sem samdi núgildandi útlendingalög að vera með skilvirknina og mannúðina saman sem markmið, ekki að þau vinni hvort gegn öðru heldur að þau styrki hvort annað. Eins og þingmanninum finnst mér frumvarpið anga allt of mikið af því að það eigi að spara pening. En það er bara þannig að mannréttindi kosta pening. Það er bara þannig að stríð kostar pening og við sem stofnaðili NATO berum ábyrgð á sumum þeim hörmungum sem fólk er að flýja. Það er bara þannig að loftslagsbreytingar, misskipting og allar þær ótal mörgu ástæður sem valda því að fólk [[Forseti hringir.]]leggur á flótta kosta pening. Hver á að borga? Ætlar Ísland að segja: Ekki ég? [[Forseti hringir.]]Ætlum við að vera ábyrgðarlaus í samfélagi þjóðanna?
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni kærlega fyrir framsögu hans sem var mjög skýr og greinargóð. Hv. þingmaður átti sæti í þverpólitískri þingmannanefnd um útlendingamál og lét m.a. hafa eftir sér í júlí 2019 að endurskoða þyrfti verklag við brottvísanir hælisleitenda til Grikklands og að nefndin sem átti að sinna eftirliti, m.a. eftirliti með framkvæmd útlendingalaga, hefði verið bitlaus. Mig langar að heyra hver ástæðan var að mati hv. þingmanns fyrir þessu bitleysi þingmannanefndarinnar. Var um að ræða pólitík, var það samsetning nefndarinnar, stefnuleysi eða hver var í raun og veru ástæðan fyrir þessum orðum hv. þingmanns?
Frú forseti. Já, þegar stórt er spurt. Nú er kannski rétt að taka fram að mín skoðun er bara mín skoðun á því hvað það var sem klikkaði í útlendinganefndinni sem var leyst upp á síðasta ári, en ég held að nokkrir þættir hafi komið saman. Í fyrsta lagi var verkefnið óljóst skilgreint. Nefndin átti að fylgjast með framkvæmd útlendingalaga og gera tillögu að breytingum ef þurfa þætti. Hvert áttu þær breytingar að stefna? Er hægt að ná slíkum breytingum fram í hópi átta þingmanna frá jafn mörgum stjórnmálaflokkum með jafn ólíkar skoðanir á útlendingamálum? Það vantaði stefnu. Það er eins og að við stjórnarmyndunarviðræður hafi fólk gefist upp á að ná sameiginlegri sýn í útlendingamálum og útvistað því til nefndar sem fékk ekkert skýrt umboð um það hvert hún ætti að stefna og niðurstaðan varð tvö glötuð ár í þessari nefnd. Svo spillti ekki fyrir að ráðherrann sem sat í dómsmálaráðuneytinu á fyrri [[Forseti hringir.]]helmingi þessa kjörtímabils var eindregið á móti starfi nefndarinnar og var ekki beinlínis til þess að [[Forseti hringir.]]greiða götu hennar þannig að þetta var óttalega mikil erindisleysa fyrir okkur.
Frú forseti. Já, það er dapurlegt að sjá og heyra og verða vitni að því að þarna voru tvö glötuð ár sem hefðu getað nýst í að koma fram með ígrundaðar tillögur um það sem þyrfti að bæta í útlendingalögunum ef nefndin hefði talið þess þörf. Það er líka allt í lagi að árétta það að þegar útlendingalögunum var breytt árið 2016 var vilji löggjafans sá að ávallt skyldi taka hælisumsóknir til efnismeðferðar ef umsækjandi væri í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Það var hluti af innihaldinu á bak við útlendingalögin við setningu þeirra 2016. Hér hefur hv. þingmaður farið gríðarlega vel yfir þessi mál og mig langar svolítið að heyra, þó að tíminn sé stuttur, og fá hans sýn á framhaldið, [[Forseti hringir.]]hvernig hann sér fyrir sér vinnu nefndarinnar og hvort það gefist nokkuð tími til þess að móta alvörusýn [[Forseti hringir.]]eða hvort við höfum glatað þessum árum til einskis.
Virðulegur forseti. Kannski er rétt að taka fram að ég sit ekki í núverandi útlendinganefnd. Sumarið 2019, sem þingmaðurinn vitnar til, var ég fyrir löngu búinn að leggja til við ráðherrann að leggja niður fyrri nefndina og endurræsa þetta ferli á almennilegum grunni, nýtti til þess tækifæri nokkrum dögum eftir að Sigríður Á. Andersen sagði af sér embætti. Ég sá fyrir mér að húsbóndavaldið í ráðuneytinu gæti orðið hliðhollara einhverjum breytingum. Það tók samt hálft ár að koma nýju nefndinni saman, hún var ekki skipuð fyrr en í október eða nóvember eftir að ég hafði lagt þetta til í mars. Þannig að hlutirnir gerast hægt í þessum bransa, sýnist mér, og það er ekki langt eftir af kjörtímabilinu. Þetta verklag er eitthvað sem við mættum alveg setja spurningarmerki við vegna þess að kveðið er á um þessa nefnd í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem gefur til kynna að ríkisstjórnin eigi að hafa einhverja stefnu en ekki bara fórna höndum þegar kemur að [[Forseti hringir.]]einhverju máli og útvista stefnumörkuninni til þingsins. Ef svo væri þá gætum við verið með þjóðstjórn [[Forseti hringir.]]í fleiri málum en útlendingamálum.
Virðulegur forseti. Útlendingamál eru mjög vaxandi í allri pólitískri umræðu. Þau eru mjög vaxandi í allri umræðu í samfélaginu öllu og útlendingamálin eru stórpólitískt efni í samfélagi þjóðanna; fólk á flótta og fólk í leit að vernd. Hér í þessu frumvarpi eru tveir efnisflokkar til umræðu sem eru mátulega skyldir, annars vegar er fjallað um alþjóðlega vernd og brottvísanir og hins vegar um atvinnuréttindi útlendinga. Frumvarpið virðist manni að mestu óbreytt frá fyrra frumvarpi sem lagt var fram í fyrra hvað varðar alþjóðlegu verndina og brottvísanir. Það hefur tekið einhverjum breytingum, eins og fram hefur komið, en meginstefið er það sama. Útlendingapólitíkin sem liggur að baki frumvarpinu er hin sama. Pólitíkin er hin sama og þegar frumvarpið var fyrst lagt fram af tveimur fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherrum Sjálfstæðisflokksins. Þegar greinargerðin með frumvarpinu er lesin má sjá að rauði þráðurinn er að styrkja stoð Dyflinnarreglugerðarinnar. Fram kemur að lagt er til að stoð reglugerðarinnar verði styrkt. Annað markmið er að málsmeðferð umsókna verði einfölduð. Markmiðið samkvæmt þessu tungutaki er að auka skilvirkni, þ.e. að stytta málsmeðferðartíma við þær aðstæður þegar umsækjandi hefur hlotið alþjóðlega vernd í öðru ríki. Stefið sem við sjáum aftur og aftur í þessari greinargerð, og er rauði þráðurinn, er: aukin skilvirkni, styttri málsmeðferðartími og sterkari stoð Dyflinnarreglugerðarinnar. Það er stundum áhugavert þegar maður er að rýna lagasetningu að skoða greinargerðina. Greinargerð með frumvarpi er oft eins og spegill á lagasetningu, sýnir hvað lagasetningin er í raun, hvernig lögin líta út og hvað þau þýða. Greinargerðin segir söguna og markmiðið að baki lögunum og markmiðið með lögunum. Þegar við lesum þessa greinargerð og spyrjum okkur að því hvað átt sé við með einfaldari málsmeðferð, hvað skilvirkari málsmeðferð þýði gagnvart þeim sem hafa hlotið vernd í öðru ríki, sjáum við svörin. Það er í því ljósi sem frumvarpið vekur upp spurningar og ég verð að viðurkenna að það vekur líka töluverðar áhyggjur. Við erum meðvituð um að það eru tugir milljóna manna á flótta í heiminum í dag. Við erum meðvituð um þennan veruleika. Samt eru það alltaf sögurnar af einstaklingunum sem rata í fjölmiðlana sem snerta okkur mest. Það er nú kannski þannig með allt í lífinu að tölurnar segja okkur minna en sögur af fólki. Fréttaflutningurinn hefur verið af sorglegum sögum fólks, fullorðinna og barna, sem sækja skjól á Íslandi og af ákvörðunum Útlendingastofnunar. Fókusinn hefur verið þar, á það hvað Útlendingastofnun er að gera, en ábyrgðin er auðvitað stjórnvalda. Stofnanir framfylgja lögum og stefnu stjórnvalda. Þar á fókusinn að vera. Þegar greinargerðin er lesin um einfaldari málsmeðferð og skilvirkari gagnvart fólki sem þegar hefur hlotið alþjóðlega vernd þá vaknar sú spurning hvort hér sé verið að boða frekara framhald á sögum eins og við þekkjum því miður úr fjölmiðlum, t.d. sögunni af sýrlenskri konunni sem vann í leikskólanum Vinagarði og var vísað til Grikklands vegna þess að þar hafði hún áður hlotið alþjóðlega vernd. Grikkland er talið öruggt ríki fyrir flóttamenn. Ég tók þessa sögu dálítið til mín vegna þess að þennan leikskóla þekki ég, í hann hafa dætur mínar gengið og þess vegna er þetta saga sem er mér greypt í minni. Í frétt á mbl.is kom fram að konan vann í leikskólanum í rúmlega hálft ár, að sögn Maríu Sighvatsdóttir, aðstoðarleikskólastjóra, sem sagði hana hafa náð vel til barnanna. Mér finnst skipta máli að ramma inn þessar litlu sögur því þær eru þrátt fyrir allt stóra samhengið. Með leyfi forseta, þá sagði aðstoðarleikskólastjóri í þessu viðtali: „Hún hefur ofboðslega góða nærveru, er áhugasöm og lagði sig mikið fram við að kynnast starfinu. Það var gott að vinna með henni, ég lærði mjög margt af henni. Hún kenndi börnunum og lærði svo af okkur og þeim líka. Þannig að allir græddu á vinnu hennar hér. Hennar er virkilega sárt saknað.“ Ekki var ástæðan sú að fækka þyrfti starfsfólki. Það vantar fólk í marga leikskóla í Reykjavík, eins og við foreldrar þar þekkjum. Sjálf vildi hún helst halda áfram að vinna með börnunum, var mikils metin af starfsfólki og börnunum og foreldrum þeirra. Hennar saga er sú að hún kemur úr aðstæðum sem við þekkjum hverjar eru í Sýrlandi en kemur ekki beinustu leið til Íslands. Það markar alla hennar málsmeðferð. Þetta er ekki saga úr fortíðinni og þessar sögur sem við sjáum því miður nokkuð reglulega í fjölmiðlum eru ekki sögur úr fortíðinni. Þær eru að gerast á þessu ári og gerðust í fyrra, þessi saga er frá 2019. Það hefur auðvitað gerst í málum sem þessum að það er umræðan sem verður til þess að vekja athygli á aðstæðum. Auðvitað er alltaf hættulegt að umræðan kveiki eitthvert bál en það rammar samt inn hver staðan er; það er umræðan sem vekur athygli á aðstæðunum, sögum fólks og reynslu. Það hefur gerst í kjölfar umræðunnar að frestir hafa verið veittir, niðurstöðum breytt. Það hafa verið gerðir breytingar á regluverki og fólk jafnvel fengið að vera hérna áfram, bara vegna þess að tilviljanakenndar sögur komast í kastljós fjölmiðlanna. Nú stendur í greinargerð með frumvarpinu að Dyflinnarreglugerðinni skuli beita þegar þess er nokkur kostur. Það er mælt fyrir um breytingar sem ætlað er að styrkja stoðir reglugerðarinnar og áréttað - og þetta sést aftur og aftur þegar greinargerðin er rýnd - að beita henni þegar þess er nokkur kostur. Ég spyr þess vegna: Getur verið að frumvarpið sé að boða það að vísa fólki úr landi, jafnvel að senda aftur til þeirra landa sem hér hafa verið nefnd í kvöld, Ungverjalands og Búlgaríu og Grikklands, í enn meiri mæli en áður, einungis vegna þess að vernd hefur þegar verið veitt þar? Við vitum að fólk hefur verið sent þangað og, eins og ég sagði áðan, tilheyrir það ekki í neinni fortíð. Þess vegna spyr ég og held að við ættum að spyrja okkur að því við meðferð þessa máls, af því að alltaf þarf að skoða frumvarp í samhengi við greinargerð: Hvað erum við að segja? Hvað felst í þeirri nálgun að auka skilvirkni? Ég get ekki séð, þegar ég les greinargerðina, að verið sé að tala um aðrar réttarbætur en þær að allt ferlið gangi hraðar fyrir sig. Ég átta mig ekki fyllilega á orðum hæstv. dómsmálaráðherra áðan um að ekkert breytist í reynd með þessu. Ég skil greinargerðina á annan hátt. Ég upplifi að rauði þráðurinn í greinargerðinni með frumvarpinu sé að málsmeðferðin sé skýr, hún sé gagnsæ og mér sýnist að það geti vel orðið niðurstaðan verði frumvarpið að lögum. En mér sýnist að pólitíkin að baki frumvarpinu sé líka skýr og gagnsæ. Umfjöllun allsherjar- og menntamálanefndar mun væntanlega skýra þennan þátt málsins betur þannig að ástæðurnar að baki og markmiðið verði nokkuð ljósara. Mér fannst jákvætt að heyra það hjá dómsmálaráðherra áðan hver hugur hennar er t.d. varðandi börn sem hingað koma. En ég set stórt spurningarmerki við tungutakið í greinargerðinni og hvaða verkfærakista er í henni um hvert eigi að fara, verði frumvarpið að lögum. Það er einfaldlega þannig að svona frumvarp speglar stefnu. Þetta er pólitík, þetta er pólitísk stefna gagnvart fólki sem sækir hingað alþjóðlega vernd. Mér finnst að þegar við ræðum frumvarp eins og þetta þurfi líka að vera hægt að stíga skref til baka. Þetta er kannski ekki eitthvað sem lögfræðingur ætti að segja, það þarf að skoða greinarnar og skoða greinargerðina. En við þurfum líka að staldra við og spyrja: Hver er stóra myndin hér? Hvaða pólitík erum við að tala fyrir? Hvaða hugmyndafræði erum við að tala fyrir? Hvert ætlar hlutverk Íslands að vera gagnvart þeim vanda sem blasir við heiminum öllum? Hver er okkar ábyrgð? Hver er stefna okkar gagnvart því fólki sem hingað sækir, fólkinu sem þetta frumvarp fjallar um? Þar myndi ég vilja sjá dálítið aðra stefnu, dálítið aðra hugmyndafræði og hún má vera skýr og gagnsæ. Ég vil bara að pólitíkin sé önnur en þessi. Ég vonast til þess að umræðan um þetta mál svari þeirri spurningu hver pólitík ríkisstjórnarinnar í málefnum útlendinga raunverulega er og verður og bind vonir við að umræðan í þessum sal og í allsherjar- og menntamálanefnd verði til þess að þetta mál taki einhverjum breytingum.
Virðulegur forseti. Kerfið sem við erum með í dag er fyrir fólk. Það er fyrir fólk sem er í leit að vernd. Hlutfallið sem kerfið fær í dag af þeim fjármunum sem dómsmálaráðuneytið fær er um 4 milljarðar og hefur hækkað úr 220 milljónum á síðustu tíu árum eða svo. Það eru góðir fjármunir. En hvaða árangri er það að skila okkur? Við gátum vissulega veitt yfir 500 manns alþjóðlega vernd í fyrra. Það er okkar saga. Þar erum við að gera vel miðað við lönd í kringum okkur og það sýnir hvaða árangri við erum að ná í heild. En er það ásættanlegur árangur að fólk þurfi að bíða eftir jákvæðu svari í t.d. 230 daga? Er það árangur sem við sættum okkur við? Hverjar eru lausnirnar? Hvernig myndi hv. þingmaður horfa á kerfið í heild, ef hann bæri ábyrgð á kerfinu í heild, og hefði til þess þetta fjármagn? Með því fjármagni náum við þessum efnismeðferðartíma miðað við þann fjölda umsókna sem við erum með á hverjum tíma og á hverju ári nú um stundir. Ég myndi segja að það væru gríðarleg tækifæri í því að fólki frá Grikklandi yrði beint til félagsmálayfirvalda vegna atvinnuleyfa. Sér hv. þingmaður tækifæri í því? Fólk með grísk flóttamannaskilríki gæti t.d. fengið dvalarleyfi á grundvelli þeirra en þyrfti ekki að koma inn í alþjóðlega verndarkerfið okkar og gæti því komið hér og fengið atvinnu eða önnur tækifæri. Síðan er spurt um skilvirkni. Hvað þýðir það? Það þýðir að fólk sem sækir um vernd og er í þörf fyrir vernd fái fyrr svar og nái fyrr að aðlagast íslensku samfélagi. Það er það sem það þýðir. Það þýðir líka að afgreiða forgangsmál fyrr svo að við getum eytt tíma og fjármagni til að gefa þeim svar sem við veitum vernd, eins og þeim 531 einstaklingi [[Forseti hringir.]]sem fékk vernd 2019. Þá má nefna, af því að hv. þingmaður kom inn á Dyflinnarreglugerðina, að öll önnur Evrópuríki beita henni mjög mikið [[Forseti hringir.]]og vissulega er enn þá rauði þráðurinn í sameiginlega evrópska hæliskerfinu að eitt ríki beri ábyrgð á máli þótt við tökum [[Forseti hringir.]]sérstakrar aðstæður til greina eins og í Grikklandi, Ungverjalandi. - Afsakið, frú forseti.
Forseti minnir hv. þingmenn og hæstv. ráðherra á tímamörkin, sem eru í þessari umferð þó 2 mínútur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra svarið. Það hvarflar ekki að mér að halda því fram að staðan hér sé einföld eða verkefnið einfalt eða að lausnin sé einföld. Ég er einfaldlega að vekja athygli á því að það er ekki hægt að lesa þessa greinargerð án þess að staldra við tungutakið því að öll skilvirknin miðar í eina átt. Ég fagna því hins vegar að dómsmálaráðherra stígi skrefið til baka og sé að ræða breiðu línurnar og áherslurnar þar. Ég held að ég geti sagt það úr mínu fyrra starfi að málsmeðferðartími hjá stofnunum ríkisins er gegnumgangandi vandamál, en það leiðir ekki til þess að við neitum að taka mál til meðferðar eða að við ákveðum að fækka verkefnunum. Verkfærin til þess eru önnur. Svo verð ég að segja að í öllu þessu tali um vernd, alþjóðlega vernd, og hvenær verndin stendur til boða og hvenær verndin býðst á Íslandi, verður niðurstaðan alltaf samkvæmt þessu frumvarpi að sá hópur mun minnka til muna. Það er ekki hægt að skilja greinargerðina öðruvísi. Það er umhugsunarvert hversu rýrt hugtakið vernd verður, hversu fáir njóta hennar og hvernig við ætlum að fara í gegnum það að vinsa úr þeim hópi sem hingað sækir. Við þekkjum öll sögur af fólki sem hingað kemur og er að leita sér aðstoðar. Það er ekki fólk sem fellur augljóslega ekki undir það að njóta verndar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er einskær von mín að hægt sé að ræða um málaflokkinn í einhverri heild því að það verður að horfa á allar hliðar hans til að átta sig á því hvernig við ráðum við umfangið. Við höfum mætt hér verkefni, góðu verkefni, þar sem við viljum gera vel, en það hefur stækkað ótrúlega mikið á örfáum árum og stjórnsýslan okkar ræður illa við. Hvernig viljum við þá ráðast í verkefnið? Hvernig getum við gert betur? Hvernig náum við árangri í þessum málaflokki? Að svara fólki fyrr finnst mér vera árangur, að gefa því vissu og vera ekki lengi í óvissu, hvort sem svarið er neikvætt eða jákvætt. Það finnst mér einn mælikvarði, að þurfa ekki að bíða hér í marga mánuði eftir svari. Það er sú forgangsröðun sem við erum að skoða. Hv. þingmaður segir að tækifærin minnki til muna. Það er þannig að flestir aðilar sem eru með vernd fá neikvæða niðurstöðu í dag í kerfinu okkar. Það tekur bara tíma, tekur marga daga og tilgangurinn er að reyna að flýta þeirri meðferð. Það er rangt að fáir njóti kerfisins okkar. Það er bara rangt miðað við stöðuna í dag. Ég fagna því ef við getum rætt frumvarpið í heild og mér heyrist að hv. þingmaður nálgist umræðuna þannig og nálgist verkefnið þannig. Ég held að við náum engum árangri ef þetta á bara að vera svart eða hvítt: Hver er góður, hver er vondur, hver ætlar að loka öllu, hver ætlar að hleypa öllum inn? Við erum með ákveðið kerfi, stórt kerfi, með alls konar leyfum þar sem alls konar fólk kemur inn og við náum engum árangri nema við náum að tala um það í heild hvernig við getum veitt þeim vernd sem þurfa verulega á því að halda, hvernig við getum beint fólki annað þar sem það getur öðlast önnur tækifæri hérlendis. Ég held að þar séu gríðarleg tækifæri. Ég fagna því að hv. þingmaður sé tilbúinn að ræða þau mál með þeim hætti eins og hann gaf hér í skyn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, hún var prýðisgóð. En mig langar að spyrja hana aðeins út í einn þátt vegna þess að ég veit að hv. þingmaður er lögfræðingur, lögfræðimenntuð. Það er atriði sem Rauði krossinn bendir á í umsögn sinni við frumvarpið, að víðs vegar í frumvarpinu er verið að veikja málsmeðferðarréttindi flóttamanna sem ættu að vera tryggð samkvæmt stjórnsýslulögum, og vísar þar m.a. í Pál Hreinsson og fleiri heimildir sem víkja að því að stjórnsýslulögin séu ákveðin lágmarksréttindi og að stjórnvöld geti ekki sett reglur sem séu veikari og leggi veikari skyldur á stjórnsýsluna en finna má í stjórnsýslurétti nema mjög veigamiklar ástæður liggi þar að baki. Ég þekki eitt málefnasvið ágætlega þar sem stjórnsýslulög eru svo gott sem sett út af sakramentinu og það er þegar kemur að nauðungarvistunarmálum. Mér finnst það ekki nógu góð réttlæting þar að taka stjórnsýslulögin úr sambandi. En gott og vel. Það má alla vega taka góða umræðu um hvort það sé réttlætanlegt þar eða ekki. En að taka endurupptökubeiðnisrétt af flóttamönnum, að auka sönnunarbyrði þeirra á sama tíma og verið er að draga úr getu þeirra til að færa sönnur á mál sitt með miklu styttri málsmeðferðartíma eru allt atriði sem Rauði krossinn bendir á í umsögn sinni og bendir á að það gangi gegn meginreglu stjórnsýsluréttar um að stjórnsýslulögin séu lágmarksréttindi og að ekki megi setja reglur sem leggja veikari skyldur á herðar stjórnvalda. Ég vildi því spyrja hv. þingmann hvort hún deili ekki þessari sýn [[Forseti hringir.]]Rauða krossins, hvort hún sé ekki sammála honum um að þessi ákvæði ber að skoða sérstaklega í ljósi stjórnsýsluréttarins.