Ég vil vekja athygli hv. alþingismanna á því að forseti norska Stórþingsins, Masud Gharahkhani, er staddur á þingpöllum. Með honum í för eru m.a. þingmennirnir Morten Wold og Kathy Lie. Forseti norska Stórþingsins er hér í heimsókn í Alþingishúsinu í tengslum við opinbera heimsókn til Íslands, í boði forseta Alþingis. Ég vil fyrir hönd Alþingis bjóða forseta norska Stórþingsins, Masud Gharahkhani og sendinefnd velkomin í Alþingishúsið og ég vænti þess að heimsókn þeirra til Íslands verði til þess að styrkja enn frekar þau góðu tengsl sem eru milli ríkjanna. Alþingi vottar forseta norska Stórþingsins og norsku þjóðinni vináttu og virðingu og ég vil biðja hv. alþingismenn að taka undir orð mín með því að rísa úr sætum. [[Þingmenn risu úr sætum.]]
Forseti tilkynnti í upphafi síðasta þingfundar um mannabreytingar í nefnd þannig að Oddný Harðardóttir tæki sæti sem varamaður í stað Helgu Völu Helgadóttur í atvinnuveganefnd. Það var ranglega farið með og breytingin á því ekki við.
Virðulegi forseti. Það vakti undrun að sjá núna rétt fyrir hádegi að forseti Alþingis tók mál nr. 4 af dagskrá, réttindi sjúklinga, en um er að ræða gríðarlega mikilvægt mál sem þarfnast vandlegrar umræðu hér í þingsal. Það var ekki að greina neinn bilbug á hæstv. heilbrigðisráðherra varðandi þetta mál í gær og þess vegna vil ég spyrja hæstv. forseta: Hvað veldur því að þetta mál, sem í gær var sagt að þyrfti vandlega umræðu hér á Alþingi, er skyndilega, með nokkurra mínútna fyrirvara að segja má, tekið af dagskrá þingsins?
Forseti vil geta þess að hann tók ákvörðun um að taka þetta mál af dagskrá í samráði við hæstv. heilbrigðisráðherra. Um framhald málsins getur forseti ekki tjáð sig núna að öðru leyti en því að málið verður ekki á dagskrá í dag.
Herra forseti. Í gær ræddum við frumvarp um réttindi sjúklinga sem hafði verið samið og lagt tvisvar fyrir þingið án þess að rætt hefði verið við sjúklinga. Það var bara rætt við Landspítala og landlækni, fólkið sem átti að beita nauðunginni á sjúklingana en ekki fólkið sem stendur vörð um réttindi þess fólks sem verður fyrir nauðunginni. Þetta samráðsleysi, þetta brot á sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, er eitthvað sem virtist ekki trufla ráðherra í gær. En já, það eru vonandi komnar vöflur á hann. En, herra forseti, við eigum heimtingu á að vita hvort ráðherrann ætli að berja höfðinu við steininn og reyna að halda áfram að mæla fyrir máli sem best á heima í ráðuneytinu í endurvinnslu, eða hvort hann ætli einfaldlega að draga það til baka og koma með það í breyttu formi eins og formaður Geðhjálpar kallaði eftir í gær, formaður samtakanna sem [[Forseti hringir.]]voru svikin um samráð sem fyrrverandi heilbrigðisráðherra lofaði í desember fyrir rúmu ári.
Herra forseti. Nú verð ég eiginlega að vera pínu ósammála þeim tveimur hv. þingmönnum sem komu hingað upp á undan mér og auðvitað sínu sárara að vera ósammála hv. þingkonu Helgu Völu Helgadóttur vegna þess að ég skynjaði þann tón í gær að hæstv. heilbrigðisráðherra hefði eiginlega áttað sig á því að það var frumhlaup hjá honum að fara fram með málið, hann hefði áttaði sig á því að honum bar ekkert endilega að gera það nákvæmlega eins og fyrrverandi hæstv. ráðherra heldur hefði hann átt að nýta tækifærið til að tala við þá sem málið varðar sárlegast, sem eru sjúklingarnir sjálfir og hagsmunaaðilar þeirra. Þannig að ég ætla að þessu sinni að leyfa mér að hrósa hæstv. ráðherra og hvetja hann til að koma ekki með málið fyrr en hann er tilbúinn með það.
Forseti. Þetta mál varðar undirbúning okkar þingmanna fyrir þingstörfin hérna í þingsal. Þetta mál var sett á dagskrá í gær og þá voru ansi margir á mælendaskrá og búnir að undirbúa sig fyrir að taka umræðuna í dag. Ég fagna því að sjálfsögðu ef það sem liggur hér á bak við er að ráðherra er að taka málið til baka og vinna það betur. En við fáum ekki þau svör skýr hérna. Það er mjög óheppilegt að málið hverfi bara af dagskrá þingsins með einhverjum hálftíma, klukkutíma fyrirvara. Þetta er mál sem maður bjóst við að vera að ræða hérna í dag. Það er klassískt svona sem þingið starfar, alltaf í þessu óundirbúna ferli. Það er alltaf verið að skella á okkur einhvers konar breytingum fram og til baka sem gerir það að verkum að allt okkar starf er bara viðbrögð en ekki undirbúningur. [[Forseti hringir.]]Það er ekki faglegt.
Forseti vill geta þess, vegna orða hv. þingmanns, að á dagskrá þingsins í dag eru 21 dagskrármál og ætti ekki að verða vandi að ræða mál þó að eitt detti út.
Virðulegur forseti. Ég efast ekki um að hægt verði að halda þingmönnum við efnið í allan dag og fram á kvöld ef þannig háttar til. En ég verð nú samt að lýsa undrun minni á því að þetta mál skuli hafa verið tekið á dagskrá og kannski enn meiri undrun eftir að hafa hlustað á formann Geðhjálpar í fréttunum í Ríkisútvarpinu í gærkvöldi þar sem hann hélt því fram að það hafi ekki verið haft neitt samráð við Geðhjálp í málinu. Mér finnst það mjög sérstakt að það hafi ekki verið gert. Þetta varðar alvarleg inngrip í líf fólks að fara fram með þessum hætti, að svipta fólk sjálfræði, og þess vegna teldi ég og væntanlega margir fleiri, að það væri eðlilegt að haft væri samráð við sem flesta, ekki bara þá sem þurfa að vinna vinnunna eins auðveldlega eins og hægt er.
Virðulegur forseti. Ekkert um okkur án okkar - það eru kjörorð félaga í Öryrkjabandalagi Íslands. Og ég vona að það sé hið besta mál að þetta mál sé farið af dagskrá. Ég vona heitt og innilega að heilbrigðisráðherra ætli nú í samtal við þá sem málið varðar og ætlunin sé að læra af reynslunni, að tala við fólk og hafa það með í ráðum en ekki að reyna að troða einhverju ofan í kok á því, eins og gert var með starfsgetumat öryrkja og ýmis önnur mál. Samtal er best af öllu, að tala saman, komast að samkomulagi og sérstaklega um það fólk sem þetta varðar. Þarna erum við að tala um viðkvæma hópa sem eiga fullan rétt á að ræða sín mál og taka þátt í að ganga frá frumvarpi þannig að farið sé að lögum og réttindi þessa fólks séu virt.
Herra forseti. Ég ætla að taka U-beygju í þessari umræðu en fjalla þó samt um heilbrigðismál og núverandi og möguleg stoðkerfisvandamál þingmanna hér inni. Eftir fyrsta dag minn á Alþingi var ég í vafa um hvort ég ætti að koma og ræða þetta í morgun en ég ákvað að láta bara slag standa. Hér erum við látin sitja og ég hef stundum furðað mig á því hvers vegna salurinn er hálftómur þegar maður horfir á þingfundi á Alþingi. En svo uppgötvaði ég að alla vega partur af vandamálinu gæti verið sá að hér eru sjálfsagt upprunalegir stólar frá því að Alþingi var byggt, sem eru bilaðir og ekki hægt að gera við. Og hér fögnum við fjölbreytileikanum, við erum öll af misjöfnum stærðum og gerðum. Ég mæli því eindregið með því að til þess að gera vinnuna okkar auðveldari og gera okkur kleift að sitja lengur í þingsal án þess að þurfa að bregða okkur frá vegna verkja og annars, að stólunum verði skipt út fyrir sómasamlega stóla. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Það er alveg skýrt samkvæmt lögum um þingsköp að ráðherrar eiga að jafnaði að svara fyrirspurnum til skriflegs svars innan 15 virkra daga. Frá því ég settist á þing hef ég lagt fram tólf fyrirspurnir. Flestar þeirra voru lagðar fram fyrir mörgum vikum eða mörgum mánuðum. Ég hef fengið svör við þremur þeirra og flestar eru einmitt fyrirspurnir sem varða málefni líðandi stundar eða snerta ýmist beint eða óbeint mál sem eru til umfjöllunar hér á Alþingi. Það aftrar beinlínis störfum okkar, vil ég meina, að þessi frestur sé ekki virtur. Ég vil hvetja forseta Alþingis til að ýta á eftir því við ráðherra ríkisstjórnarinnar að fyrirspurnum sé svarað innan lögbundins frests eftir því sem unnt er.
Herra forseti. Ég fagna því ef hæstv. heilbrigðisráðherra hefur tekið þetta lagafrumvarp og ætlar að endurskoða það vegna þess að yfirheitið var réttindi sjúklinga og það er svo furðulegt að heitið hafi verið réttindi sjúklinga enda fjallar málið eiginlega meira um réttindi starfsfólks. Það sem ég vona að verði til bóta er að málið verði tekið til baka og endurskoðað með augum notenda og þeirra sem munu þurfa að sæta þvingunum. Það er örugglega ekki til meira inngrip í líf fólks en að þvinga það til daglegra athafna, til lyfjatöku, og læsa það inni í herbergi. Það að ekki hafi verið haft samráð við notendur er náttúrlega til skammar. En vonandi er þetta ljósið í myrkrinu, að það eigi að taka þetta til endurskoðunar.
Herra forseti. Það er eitt að stjórnvöld viðhafi ekki samráð við hagsmunasamtök sjúklinga þegar á að lögfesta það hvernig grundvallarréttindi eru tekin af sjúklingum. Við höfum rætt það samráðsleysi, ræddum það í ræðum í gær um tveggja klukkutímaskeið. En samráðsleysi við forseta er eitthvað sem ég hef líka áhyggjur af í þessu máli, að forseti hafi upplýsingar frá ráðherra, um að ráðherra vilji málið af dagskrá, en geti ekki tjáð sig meira um afdrif málsins. Það skiptir verulegu máli, t.d. fyrir skipulag þingstarfanna, hvort þetta frumvarp á að halda áfram í 1. umr. óbreytt eða hvort ráðherrann sé að gera það eina rétta í stöðunni, að taka málið í hús og vinna það betur. Þetta mál getur ekki hlotið þinglega meðferð eins og það stendur í 1. umr. í dag. Það hlýtur hvert og eitt okkar að sjá. Mér finnst forkastanlegt að forseti hafi [[Forseti hringir.]]ekki fengið nánari útlistun hjá ráðherranum um þetta. En hér eru nú Framsóknarþingmenn á hverju strái. Við getum kannski fengið eitthvert þeirra til að segja okkur hvert planið er.
Forseti. Uppáhaldið mitt, þegar talað er um fyrirspurnir, er að fræða þingheim um að meðalsvartími í virkum dögum er 25 dagar, ekki 15, það sem af er þessu þingi. Þar standa sig verst umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra með 31 virkan dag og fjármála- og efnahagsráðherra líka með 31 dags svartíma og best standa sig menningar- og viðskiptaráðherra, matvælaráðherra og mennta- og barnamálaráðherra. Þetta eru ráðuneytin sem standa sig best og eru með í kringum 20 daga, rétt tæplega, 17, 18, 19 daga í svartíma, þannig að betur má ef duga skal því að hvorugt er undir hámarkinu sem er 15 dagar.
Virðulegur forseti. Við þurfum eiginlega að fá að vita hvort hæstv. forseti tók þá ákvörðun að eigin frumkvæði að taka málið af dagskrá eða hvort það var gert að beiðni hæstv. ráðherra. Hæstv. forseti er eldri en tvævetur í þessu þinghúsi, hefur starfað lengur hér en margur sem hér situr og veit að þetta getur haft áhrif á störf þingsins í dag, á þinghaldið í dag. Við þurfum að fá úr því skorið hvort hæstv. ráðherra hafi tekið ákvörðun um að afturkalla mál er varðar nauðung og þvingun sjúklinga eða hvort um er að ræða einhvers konar hagræði að frumkvæði forseta fyrir önnur þingmál sem á eftir koma.
Forseti vill geta þess að þessi ákvörðun forseta var tekin að höfðu samráði við hæstv. ráðherra eftir samtöl þeirra um stöðu þessa máls. Forseti vill að öðru leyti ekki tjá sig um afstöðu hæstv. ráðherra sem kemur í hús á eftir. En þessi breyting ætti að mati forseta að verða til að greiða fyrir þingstörfum í dag, en um framhaldið munu væntanlega eiga sér stað frekari samtöl.
Hæstv. forseti. Ég ætlaði að koma hér upp af því að flokkssystir mín, hv. þm. Ágústa Ágústsdóttir, fór að tala um aðbúnað og stóla. Ég var varaþingmaður 2013–2016 og síðan þingmaður frá 2017–2021 og í millitíðinni, frá því að ég var varaþingmaður og þangað tel ég gerðist þingmaður, var ræðupúltinu breytt. Áður fyrr gat ég hækkað það hingað upp og lesið það sem ég hafði skrifað í ræðum. Síðan var það lagað til að fatlaðir geti komið hér upp og haldið ræður og við það lækkaði púltið. Ég er bæði stór og sjónskertur og sé illa það sem stendur á blaðinu nema það sé mjög stórt skrifað. Það má örugglega laga þessa stóla, sem eru nú kannski ekki síðan 1881, og eins að taka mið af því að ræðustóllinn passi fyrir allar stærðir og eins þá sem sjá illa. Að öðru leyti er mjög gaman að vera kominn hingað og í gær var eins og ég væri að horfa á framhaldsþátt um Verbúðina, þegar rætt var um veiðigjöld. Það er gaman að vera kominn aftur.
Herra forseti. Ég vil taka undir með þeim sem komið hafa hingað upp og gert athugasemdir við það að mál sé tekið af dagskrá án skýringa. Ég tók til máls varðandi þetta mál þegar það var til umræðu í gær en þó eingöngu í andsvörum og var búin að undirbúa ræðu fyrir þetta í dag. Þetta er grafalvarlegt mál, þetta er stórt mál og að mörgu leyti fagna ég því að þetta hafi verið tekið af dagskrá. Það væri óskaplega gott að fá það staðfest ef einhver veit um afdrif málsins, að til standi að draga það einfaldlega til baka. Málið er ekki unnið með fullnægjandi hætti, eins og hefur komið hérna fram, þar sem ekki hefur verið haft samráð við aðila sem hafði verið lofað samráði. Ég vona að það séu afdrif málsins. En það væri sannarlega vont ef það dytti síðan allt í einu inn á dagskrá í sömu mynd án þess að við hefðum í rauninni nokkra hugmynd um það. Það er bara almenn kurteisi og virðing við þingið að upplýsa okkur um stöðu málsins og ég óska eftir því að ef einhver í salnum þekkir stöðu málsins eins og hún er þá væri gott að fá örlítið meiri upplýsingar.
Forseti getur þess enn að með því að málið er tekið af dagskrá í dag þá er a.m.k. meira ráðrúm til að ræða framhald þess.
Forseti. Guð er ekki til. Það er ekki til nein yfirnáttúruleg vera sem hlustar á bænir eða skipuleggur einhvers konar refsingu eða umbun eftir dauðann miðað við hvernig fólk hugsaði eða hagaði sér á þessari jörð. Það er mjög auðvelt að skilja af hverju við höldum að það sé til einhver slík vera sem skapaði himin og jörð úr engu eða úr líkama Ýmis eða eitthvað svoleiðis, því að í árþúsundir hafði mannveran ekki getu til að sannreyna hugmyndir um tilvist heimsins og allar hinar mismunandi sögur sem fólk bjó til um það hvernig heimurinn virkaði. Það er augljóst hvað gerist í kjölfar þess að fólk trúir sögum um það hvernig heimurinn varð til. Það er nefnilega sáraeinfalt að misnota þá trú til að búa til stjórnkerfi og ráðstafa valdi með tilvísun í æðri máttarvöld. Til að friðþægja þennan guð eða annan þá þarf bænir, gjafir eða fórnir, annars endurfæðist þú sem óæðri lífvera í næsta lífi, það kemur plága eða þú kvelst að eilífu í helvíti. Ég hef orðið var við það að ef ég segi þessa einföldu orð, guð er ekki til, þá finnst fólki vegið að trú sinni, að það geri einhvern veginn lítið úr skoðunum þeirra. Mér finnst það mjög merkilegt því að á sama tíma virðist fólk síður móðgast yfir því ef einhver er annarrar trúarbragðaskoðunar. Það fólk trúir bara á annan guð. Það er einhvern veginn síður móðgandi, kannski af því að þau eru föst í sömu keppni, að veðja á að einhver yfirnáttúruleg vera útvegi þeim passa í eftirlífið og keppnin snúist bara um hver veðjar á rétta yfirnáttúrlega veru, en það á auðvitað bara við ef um eingyðistrú er að ræða. Ef það geta verið fleiri yfirnáttúrulegar verur sem allar eru með sitt himnaríki og helvíti þá er þetta auðvitað bara samkeppnismarkaður um hver býður best að þínu mati og þá er öðrum svo sem alveg frjálst að vera með aðra skoðun á því en þú, fyrir utan öll stríðin og hörmungarnar og þaðan af verra. En að guð sé ekki til, sú staðreynd er móðgandi. Er það ekki merkilegt?
Virðulegi forseti. Nú er að hefjast málþing undir yfirskriftinni Brotthvarf úr skólum, birtingarmynd ójafnra tækifæra? Velferðarvaktin stendur fyrir málþinginu í samvinnu við mennta- og barnamálaráðuneytið og félags-og vinnumarkaðsráðherra. Þar verður kynnt, meðal annars efnis, ný skýrsla um brotthvarf úr íslenskum framhaldsskólum. Þar er leitast við að kortleggja þætti sem spá fyrir um brotthvarf og námstafir. Niðurstöðurnar benda til þess að brotthvarf sé einmitt birtingarmynd ójafnra tækifæra í íslensku samfélagi. Fjallað er um brotthvarf frá öðru sjónarhorni en venjan hefur verið; í stað þess að beina athyglinni að nemandanum sjálfum þegar hann hverfur frá námi er athyglinni beint að félagslegum og efnahagslegum bakgrunni. Í ljós kemur að það er einkum tvennt sem skiptir mál: Menntun foreldra og heildartekjur fjölskyldurnar. Þetta segir að þótt brotthvarf eigi sér stað í framhaldsskólum þarf að bregðast fyrr við með námsstuðningi í grunnskóla og inngripum utan skólakerfisins. Í skýrslunni má finna ýmsar tillögur til úrbóta, m.a. mikilvægi samfellu í stuðningsúrræðum á milli grunn- og framhaldsskóla og aukna vitund og ábyrgð grunnskóla á brotthvarfi nemenda eftir lok grunnskóla. Ég vil taka heils hugar undir þessar ábendingar og mikilvægi þess að skapa skólunum grundvöll til að fylgjast með afdrifum nemenda og til að grípa fyrr inn í með stuðningi. Í skólunum, bæði grunn- og framhaldsskólum, er þekking á leiðum til að styðja við þessa nemendur. Það er mikilvægt að stjórnvöld gefi þeim verkefnum gaum sem þegar eru unnin og styðji útfærslu á almennri notkun þeirra leiða sem best hafa reynst. Þekking, heildarsýn og forysta stjórnvalda í viðbrögðum við brotthvarfi frá námi er lykilatriði og með greiningarvinnunni og málþinginu er mikilvægt skref stigið á þeirri leið.
Herra forseti. Einu sinni var ég lítil en er árunum fjölgaði vakti það æ oftar furðu mína hví sitjandi ríkisstjórnir hefðu aldrei lagt áherslu á plan B fyrir íslenska þjóð á virkri eldfjallaeyju í Norður-Atlantshafi, hvort sem um ræðir út frá náttúruhamförum eða stríðsástandi; eyju stútfullri af náttúruauðlindum jafnt á landi sem í sjó. Í dag eru orkuskiptin fremst á oddinum þar sem rafmagnsbílar og vindmyllur eru tignuð sem hið eina sem bjargað geti okkur frá glötun. Lífsnauðsynlegt er að nýta okkar innlendu orku til þess að við getum orðið eins sjálfbær og mögulegt er. Það á að vera skylda hverrar þjóðar. Það ber hins vegar vott um fátæka og þröngsýna hugsun þegar setja á öll eggin í sömu körfuna. Samkvæmt mati Alþjóðaorkustofnunarinnar mun eftirspurnin eftir fágætum jarðmálmum fjórfaldast á heimsvísu fyrir árið 2040. Enginn iðnaður er jafn mengandi fyrir umhverfið eins og námuiðnaður. Þá má benda hv. þingmönnum á að á heimsvísu í dag eru í kringum 32.000 eitruð risastöðuvötn eða lón, sem er afleiðing þess sem við m.a. köllum græn orkuskipti. Vegna eftirspurnar munu námur heimsins aldrei ná að fóðra slíkar kröfur og því eru fyrirtæki eins og t.d. Deep Green og UK Seabed Resources löngu byrjuð að kanna möguleikann á að hagnýta sjávarbotninn til námuvinnslu. Það er kaldhæðni að hugsa til þess að á COP26 ráðstefnunni í Glasgow skrifuðu um 100 þjóðir undir samning þar sem vinna á gegn eyðingu regnskóganna. En á sama tíma eru þessar sömu þjóðir í raun að vinna að eyðingu þeirra vegna orkuskiptanna. Við ríka þjóðin í norðri erum virkir þátttakendur í eyðingu landa og ógn við líf fólks í suðri til þess eins að geta aðlað okkur sem hina hvítu riddara grænu orkubyltingarinnar eins og um sérstaka ólympíugrein sé að ræða. Þar ríður yfirborðskenndin um á kostnað innviðanna sjálfra hjá þeim sem stjórna. Orkuskiptin munu aldrei leysa loftslagsvanda heimsins. Þau munu hins vegar gera okkur mun háðari löndum eins og Kína sem ræður á einn eða annan hátt yfir um 80% allrar námuvinnslu heims á fágætum jarðmálmum. [[Forseti hringir.]]Ríkisstjórnin er fátæk og skyni skroppin, og skortir skynsemi.
Virðulegi forseti. Undanfarið hefur nokkuð borið á því í umræðunni að hér sé allt á vonarvöl í efnahagsmálum. Vaxtabreytingar Seðlabanka Íslands vegna Covid, verðbólga og óstöðugleiki, svo að ekki sé minnst á aðgerðaleysi stjórnvalda vegna efnahagsáhrifa af stríði rússneskra stjórnvalda í Úkraínu. Það er nú samt þannig eftir efnahagshremmingarnar sem á okkur hafa dunið og fylgdu heimsfaraldrinum að staða heimilanna er góð þegar litið er til skulda við lánastofnanir þótt vissulega þurfi að huga að ójafnri stöðu fólks í því tilliti. Þar er róður þeirra sem t.d. eiga ekki eigið húsnæði þyngstur og algjörlega ljóst að setja þarf þarfir þeirra í húsnæðismálum í forgrunn eins og forsætisráðherra hefur ítrekað sagt. Staða húseigenda er þó heilt yfir betri nú en hún var fyrir bæði fimm, sjö og tíu árum samkvæmt bráðabirgðaniðurstöðum lífskjararannsóknar Hagstofu Íslands. Þá er það fagnaðarefni að atvinnuleysi fer ört minnkandi og grunnatvinnuvegir eins og ferðaþjónustan eru hægt og sígandi á góðri leið með að endurheimta fyrri styrk. Til marks um það er aukin innlend kortavelta, ríflega 17% á milli ára miðað við breytilegt verðlag, og aukinn straumur ferðamanna með tilheyrandi jákvæðum áhrifum á verslun og viðskipti innan lands. Ráðherraráð um ríkisfjármál fylgist að sjálfsögðu grannt með þróun mála. Ef grípa þarf til aðgerða vegna verðbólguþrýstings eða vöruverðshækkana munum við nálgast það, eins og við höfum nálgast aðrar áskoranir undanfarin ár, með það í huga að slíkar aðgerðir skili sér fyrst og fremst til þeirra sem minnst hafa á milli handanna. Það er mikilvægt að ríkisstuðningur rati á rétta staði, ekki endilega upp allan tekjustigann. Ekki er síður mikilvægt að þær aðgerðir sem gripið er til hverju sinni styðji við önnur markmið ríkisstjórnarinnar. Í þessu tilliti má nefna flata lækkun á vörur eins og eldsneyti sem styður t.d. ekki við loftslagsmarkmið stjórnvalda og nær í ríkari mæli til þeirra sem eru í efri lögum tekjustigans. Nei, forseti. Það er mikilvægt að aðgerðir séu á félagslegum forsendum og nái til fólks þar sem þær skipta virkilega máli. Bölsýni og barlómur er jafn samofin efnahagsumræðunni [[Forseti hringir.]]og sú staðreynd að við virðumst nú þrátt fyrir allt alltaf lenda á fótunum.
Virðulegi forseti. Það er mikill heiður að fá að halda jómfrúrræðu mína hér á Alþingi í dag. Það má með sanni segja að staðan í heimsmálunum sé viðsjárverð. Vegna hernaðar Rússlands gegn Úkraínu hefur Atlantshafsbandalagið gert viðeigandi ráðstafanir, viðbragðshraði hefur verið aukinn og varnarviðbúnaður styrktur. Sú staða sem upp er komin mun líklega hafa í för með sér aukin umsvif bandalagsins hér á landi. Það er mikilvægt að við Íslendingar uppfyllum skuldbindingar okkar gagnvart bandalaginu í samræmi við þjóðaröryggisstefnu landsins og að við treystum varnir Íslands. Lengi hefur verið til umræðu að flytja skipastól Landhelgisgæslunnar til Suðurnesja en í ljósi hlutverks Gæslunnar tel ég mikilvægt að ganga lengra og flytja starfsemi Gæslunnar þangað í heild. Unnið er að breytingum í Njarðvíkurhöfn sem munu bæta aðstöðu til muna og tryggja varanlega aðstöðu. Frá Reykjanesbæ er stutt á aðalstarfssvæði Gæslunnar. Flugvöllurinn er opinn allan sólarhringinn og möguleikar á uppbyggingu eru augljósir. Alþjóðlegar æfingar sem farið hafa fram á svæðinu hafa sýnt að aðstaðan á öryggissvæðinu gegnir lykilhlutverki, hvort sem litið er til staðsetningar, starfsfólks í þjónustu, aðgengi að eldsneyti eða tækniaðstöðu. Mikilvægt er að horfa til framtíðarþarfar Gæslunnar og taka tillit til aukningar á umfangi, bæði varðandi leit og björgun en ekki síst út frá öryggis- og varnarhagsmunum. Virðulegur forseti. Með flutningi Landhelgisgæslunnar til Reykjanesbæjar myndi ríkið sýna stuðning sinn við uppbyggingu atvinnulífs á Suðurnesjum í verki auk þess að efla Landhelgisgæsluna til hagsbóta fyrir sjófarendur, sjúklinga og alla landsmenn. Nauðsynlegt er að tryggja öflugt viðbragð og með samþættingu sem þessari tel ég að því verði náð. Ég hvet hæstv. dómsmálaráðherra til að taka ákvörðun um að flytja stofnunina til Suðurnesja og setja undirbúning þess í algeran forgang í góðu samstarfi við stjórnendur og starfsfólk Landhelgisgæslunnar, flaggskips okkar í öryggis- og varnarmálum.
Virðulegur forseti. Það sem mig langar að gera að umtalsefni mínu hér í dag er sú alvarlega staða sem víða er uppi er kemur að byggðaþróun og stöðu mismunandi svæða og sveitarfélaga hvað varðar samkeppnishæfni og stöðu samanborið við önnur svæði og önnur sveitarfélög. Það er mál sem við megum ekki missa sjónar á í störfum okkar hér á Alþingi Íslendinga. Það svæði sem mig langar sérstaklega að ræða hér í dag er hluti af Norðvesturkjördæmi eða svæði sem nær yfir Dali, Strandir og Húnavatnssýslur. Þetta svæði á það sameiginlegt að vera háð landbúnaði enda er um eitt stærsta landbúnaðarsvæði landsins að ræða. Við höfum hér á Alþingi rætt stöðu landbúnaðar á Íslandi og þá grafalvarlegu stöðu sem þar er uppi og sér í lagi í sauðfjárrækt en stór hluti býla á því svæði sem hér um ræðir eru sauðfjárbýli. Það er því ljóst að sú þróun sem við erum að sjá teiknast upp fyrir framan okkur er kemur að hækkun á aðföngum, svo sem áburði, mun hafa verulega íþyngjandi áhrif fyrir þetta svæði. Íbúaþróun á svæðinu hefur verið undir landsmeðaltali undanfarin ár og þó svo að fjölgað hafi þar á síðustu árum er sú fjölgun ekki í neinum takti við þá fjölgun sem verið hefur annars staðar. Alls fluttu tæplega 100 manns af svæðinu umfram aðflutta á árunum 2012–2019. Það er ríflega 1% af íbúum svæðisins. Hagvöxtur er einnig undir landsmeðaltali og má þar nefna að hagvöxtur á Norðurlandi vestra var að jafnaði tæp 2,5% á sama tímabili, en það er um 2% undir hagvexti í öðrum landshlutum. Það er ljóst að aðgerða er þörf fyrir þetta svæði ef við eigum að geta snúið frá þeirri þróun sem lýst er hér að ofan. Það er nauðsynlegt að mínu mati að stjórnvöld komi að þessu verkefni áður en það verður hreinlega of seint, með sértækum aðgerðum í byggðamálum þar sem ríki og sveitarfélög á svæðinu fari í samstilltar aðgerðir til að efla byggð [[Forseti hringir.]]og atvinnu á svæðinu. Það er mikilvægt [[Forseti hringir.]]að byggð sé á landinu öllu og trygg byggð um allt land.
Virðulegur forseti. Fyrir nokkrum dögum var hér hressileg umræða um húsnæðismál og höfuðborgarsvæðið, áhugaverð að mörgu leyti. Til hennar var blásið af þingmönnum Samfylkingarinnar. Þau komu hér hvert á fætur öðru og töluðu um tölur og um lóðir til vitnis um að allt væri í himnalagi í höfuðborginni. Staðreyndin er hins vegar sú að Reykjavík dregst aftur úr hvað varðar íbúafjölda ár eftir ár. Eitt sinn voru Reykvíkingar 40% þjóðarinnar en eftir nokkurra ára valdatíð R-listans byrjaði hlutfallið að lækka og hefur haldið áfram að lækka ár eftir ár. Í síðustu viku taldi hv. þm. Kristrún Frostadóttir að Reykvíkingar væru ekki nema rétt rúmlega þriðjungur þjóðarinnar. Staðreyndin er sú að síðustu 20 ár hefur landsmönnum fjölgað um 30%, en Reykvíkingum bara um 19%. Á sama tíma hefur Kópavogsbúum fjölgað um rúm 60%, Garðbæingum um 80% og Hafnfirðingum um 50%. Mosfellsbær hefur tvöfaldast í íbúafjölda, 100% fjölgun. Reykjanesbær og Árborg hafa vaxið um 80% hvort og Hveragerði um 50%, Akranes og Ölfus um 40%. Alls staðar í kringum höfuðborgina hefur íbúum fjölgað umfram landsmeðaltal. Alls staðar nýta sveitarfélögin tækifæri til að uppfylla óskir um ódýrar íbúðir og sérbýli, um að eiga garð og yrkja hann, öfugt við það sem gerist í Reykjavík þar sem íbúar Vogabyggðar voru skyldaðir til að rækta berjarunna þvert gegn vilja sínum. Við kunnum hv. þingmönnum Kristrúnu Frostadóttur og Jóhanni Páli Jóhannssyni, krónprinsessunni og jókernum í spilastokki Samfylkingarinnar, þakkir fyrir að draga athygli þingsins að hnignandi stöðu höfuðborgarinnar. Það mun nýtast í samtalinu um framtíð Reykjavíkur sem fram fer á næstu vikum.
Forseti áminnir þingmenn að gæta orða sinna þegar vikið er að öðrum hv. þingmönnum.
Herra forseti. Þessa dagana berast okkur fréttir af stríði austast í Evrópu. Þá reikar hugurinn til þess kerfis sem við höfum til að taka á brotum sem eiga sér stað við þær aðstæður. Það er eitthvað sem við erum alltaf að þróa og móta og reyna að gera betur. Eitt af því sem var komið á laggirnar er Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn í Haag en þangað er hægt að vísa brotum; glæpum sem taldir eru ógna friði, öryggi og velferð í heiminum. Þetta eru stærstu glæpirnir; hópmorð, glæpir gegn mannúð, stríðsglæpir og glæpir gegn friði. Það hefur lengi verið kallað eftir því að víkka út umboð dómstólsins þannig að glæpurinn vistmorð verði viðurkenndur sem eitt af þeim brotum sem hægt er að leita til dómstólsins með. Spurningin er nefnilega: Til hvaða ráða getur almenningur gripið þegar ákall um aðgerðir strax skilar engum viðbrögðum frá stjórnvöldum? Hver á að verja móður jörð fyrir óheftri græðgi stórfyrirtækja sem vilja gjörnýta auðlindir og önnur náttúrugæði? Það þarf að tryggja fólki sem tekur að sér að berjast fyrir þessum sameiginlegu hagsmunum okkar allra möguleika til að leita til dómstóla með þau efni. Á sunnudaginn kemur er evrópskur dagur fyrir viðurkenningu á vistmorði. Við í þingflokki Pírata munum gera tvennt til að minnast þess dags. Við munum halda málþing á Kjarvalsstöðum, reyndar daginn eftir, í hádeginu á mánudaginn í næstu viku, þar sem við fáum erlenda sérfræðinga [[Forseti hringir.]]til að fara yfir þessi mál með okkur, [[Forseti hringir.]]og við munum leggja fram þingsályktunartillögu um að íslensk stjórnvöld beiti sér fyrir viðurkenningu á vistmorði. Ég hvet alla þingmenn til að líta í pósthólfin sín [[Forseti hringir.]]og sjá þá tillögu og gerast meðflutningsmenn.
Virðulegi forseti. Lífeyrir almannatrygginga er skertur um 45% af þeim lífeyristekjum sem eldri borgarar hafa fram yfir 25.000 kr. á mánuði. Auk þess er lagður skattur á þessar tekjur þannig að heildarskerðingar geta verið rúm 70%. Lífeyrissjóðirnir eru í eigu þeirra sem greiddu í þá, ekki í eigu ríkisins og alls ekki í eigu atvinnurekenda. Í öllum samningaviðræðum um launakjör sem ég hef tekið þátt í var alltaf litið á greiðslur atvinnurekanda sem laun. Sé lífeyrir frá almannatryggingum og greiðslur úr almennu lífeyrissjóðunum lagðar saman ná þær sjaldnast meira en 300.000 kr. á mánuði. Þegar ljóst var að engar leiðréttingar voru í grimmilegum skerðingum ellilífeyris í lögunum sem sett voru árið 2017 ákvað grái herinn að fara í mál við Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkið sem byggði m.a. á mannréttindaákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Málið tapaðist fyrir héraðsdómi 22. desember síðastliðinn. Óskaði þá grái herinn eftir því að áfrýja beint til Hæstaréttar. Hæstiréttur varð við þeirri ósk vegna mikilvægis málsins og mælti með því að málið fengi skjóta lausn. Ef málið tapast þar munum við senda málið til Mannréttindadómstóls Evrópu því að baráttunni er ekki lokið.
Virðulegur forseti. Nýlega var ég að fá svar ráðherra um ólögmætar búsetuskerðingar í ellilífeyriskerfinu og örorkukerfinu, almannatryggingum. Niðurstaða umboðsmanns var að ekki væri skýr lagastoð fyrir því að reikna framtíðartímabil örorkulífeyris í sama hlutfalli og örorkulífeyri þegar lífeyrisþegar nytu ekki sambærilegra greiðslna frá öðru EES-ríki. Þetta mál fór fyrir dómstóla að hluta 2016, fyrir nær átta árum. Ríkið skíttapaði málinu í héraðsdómi. Hvað gerði ríkið þá? Sætti það sig við niðurstöðuna? Nei, það áfrýjaði til Landsréttar. Þar tapaðist málið 2020. Sættir ríkið sig við þá niðurstöðu? Nei. Ríkið áfrýjaði til Hæstaréttar. En um hvað erum við að tala? Jú, við erum að tala um þá jaðarsettustu í íslensku samfélagi, þá sem ég kalla óvini ríkisstjórnarinnar númer eitt, fólk sem fær 10% minna en lægsti lífeyrir og það er ekki hægt að lifa á lægsta lífeyri. Og dugði það til? Nei, ekki þessari ríkisstjórn. Hún setti líka lög upp á nýtt um krónu á móti krónu skerðingar á þennan hóp. Dugði það til? Nei, þeir fara í dómsmál við þennan hóp sem getur varla varið sig og á varla til hnífs og skeiðar. Það er kominn tími til að ríkisstjórnin hysji upp um sig varðandi mannréttindi og réttlæti og hætti þessu stríði við verst setta og fátækasta fólkið á Íslandi, fólk sem þau hafa jaðarsett sjálf og þeim ber skylda til að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að þetta fólk, alveg eins og allir aðrir hér á landi, geti lifað mannsæmandi lífi.
Herra forseti. Ofbeldi hefur verið mikið í umræðunni og nú langar mig að tala um börn og ungmenni sem beita ofbeldi. Það var í fréttum fyrir ekki svo löngu síðan af hnífsstungu í miðbæ Reykjavíkur og að notað hefði verið barefli til að ráðast á börn í grunnskóla á höfuðborgarsvæðinu. Sumir hugsa kannski: Þetta hefur alltaf verið svona. Það er engin breyting á ofbeldishegðun barna og unglinga á Íslandi. Staðreyndin er þó sú að það er breyting. Börn ganga t.d. í mun meira mæli með hnífa á sér. Ofbeldisbrot hafa aukist um 63% á síðustu níu árum. Árið 2012 var 71 barn grunað um alvarlegt ofbeldisbrot en á síðasta ári voru það 170 börn. Það er 140% aukning hjá börnum sem grunuð eru um alvarleg ofbeldisbrot. Brotum hefur einnig fjölgað til muna, úr 78 brotum í 219 brot á síðustu níu árum. Það er 180% fjölgun ofbeldisbrota hjá börnum. Ofbeldi er að aukast á Íslandi og ekkert er í því gert. Árið 2020 voru 90 börn 17 ára og yngri á sakaskrá lögreglu. Sakaskrá, hvað þýðir það fyrir barn að vera á sakaskrá? Hverju er verið að ná fram með því að setja börn á sakaskrá? Hvað gerist? Hætta börn að brjóta lög? Nei, ekki ef skoðað er hversu margir eru grunaðir um ofbeldisbrot og miðað við það að brotin eru mun fleiri en þeir sem eru grunaðir um brotin. Börnum á sakaskrá líður oft eins og þau hafi brugðist fjölskyldum sínum. Þeim líður oft eins að þau eigi sér ekki viðreisnar von vegna þess að þau eru 17 ára og komin á sakaskrá. Hvaða skilaboð erum við sem samfélag að senda barni þegar það er formlega komið á sakaskrá - sem hvað þá, sem glæpamaður? Þegar börn hugsa til framtíðar eru þau oftast ekki að hugsa: Hvað verður eftir fimm ár? Börn upplifa líf sitt búið, að það skipti ekki máli hvað þau gera í framhaldinu því að þau eru hvort eð er búin að eyðileggja líf sitt með því að vera komin á sakaskrá.
Hæstv. forseti. Ríkisstjórnina skipa þrír stjórnmálaflokkar, þrír gjörólíkir flokkar með ólíkar áherslur. Grunnstefna þessara stjórnarflokka er jafnframt mjög ólík. Í kosningabaráttunni voru þessir flokkar með ólík og ítarleg kosningaloforð. Við heyrðum loforð frá þessum flokkum um að lækka skatta, fjölga skattþrepum, hækkun veiðigjalds, byggingu 600 nýrra íbúða á ári, að brúa bil milli fæðingarorlofs og leikskóla, bæta kjör eldri borgara, tvöfalda frítekjumark atvinnutekna, endurskoða fæðingarstyrk og svo mætti lengi telja. Þetta eru allt loforð sem kjósendur voru mataðir á fyrir hálfu ári. Í stjórnarsáttmálanum er ekkert að finna um þessi ítarlegu kosningaloforð. Stjórnarsáttmálinn er 600 bls. plagg sem er loðið og óljóst í öllum málaflokkum. Stjórnarþingmenn hafa lítið gert í því að vinna með loforðin sem voru gefin fyrir stuttu. Því velti ég því fyrir mér hvernig kjósendur geta treyst því að loforð sem gefin eru í kosningabaráttu séu ekki svikin. Hvernig geta kjósendur treyst því að flokkarnir sem þeir kjósa og enda í ríkisstjórn framfylgi þeim kosningaloforðum sem þeir gáfu? Kjósendur eiga að gera kröfu um að flokkarnir sem þeir kjósa standi við gefin loforð. Ríkisstjórnin sigldi um lygnan sjó á síðasta kjörtímabili þar sem engin stórpólitísk loforð voru efnd og má að mestu kenna um veirunni skæðu sem nú er vonandi á undanhaldi. Hvar eru pólitísku loforðin? Og af hverju geta ríkisstjórnarflokkarnir ekki staðið við gefin loforð sem er svo stutt síðan að þeir lofuðu? Það er ljóst að þeir flokkar sem sitja við ráðherraborðin þetta kjörtímabil munu ekkert gera í því að efna loforð. [[Forseti hringir.]]Hvað segir þetta kjósendum annað en að þessir þrír flokkar lofa einu en segja annað þegar komið er að ríkisstjórnarborðinu?
Virðulegur forseti. Ódýr pólitík og hræðsluáróður, ekki „relevant“ umræða, ekki á dagskrá. Þetta er hluti af orðræðu síðustu daga þegar sjálfsögð og tímabær umræða hefst um þátttöku Íslands í Evrópusamvinnunni í ljósi innrásar Rússa í Úkraínu. Þetta hljómar allt kunnuglega. Málið er ekki á dagskrá - rétt eins og einstaka ráðherrar eða stjórnarþingmenn séu fundarstjórar íslenska lýðveldisins, eins og þeim hafi verið falið það vald að skammta þjóðinni umræðuefni og upplýsingar til að taka upplýsta ákvörðun. En það vald liggur ekki hjá stjórnarmeirihlutanum. Þjóðin hefur sett öryggis- og varnarmál Evrópu á oddinn og á dagskrá. Úkraína hefur sett þetta mál á dagskrá, önnur nágrannaríki Rússa hafa líka gert það, Danir gerðu það hressilega, líka Finnar og Svíar, og það hefur Evrópusambandið líka gert sem stofnun. Við eigum að ræða stór mál efnislega. Það er okkar að dýpka umræðuna, fleyta henni áfram, þroska mál og takast á með rökum. Við þurfum ekkert að vera sammála, við getum jafnvel rifist, en að neita að ræða mál, segja þau ekki á dagskrá, er ódýrt mælskubragð og hrein uppgjöf gagnvart krefjandi verkefnum. En af hverju vilja menn taka dagskrárvaldið af þjóðinni? Ástæðuna er að finna í alþingiskosningunum 2013. Sex þingmenn sem síðar urðu ráðherrar lofuðu þá skýrt að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhald viðræðna við ESB. Sex þingmenn, sem urðu ráðherrar eftir kosningarnar, sviku það. Í stað þess að þjóðin kysi var sent laumubréf til Brussel, án umræðu í þinginu, og hugtakið pólitískur ómöguleiki fæddist án sýnilegrar meðgöngu. Pólitískur ómöguleiki er loðið orðalag yfir svikin kosningaloforð. Og loforðin voru skýr, með leyfi forseta: „Að sjálfsögðu mun Sjálfstæðisflokkurinn standa við það að þjóðin fær að ákveða það hvort það verði gengið lengra í þessu máli. Það er þjóðarinnar en ekki einstakra stjórnmálamanna“ Ástæðan fyrir því að ekki má ræða þetta mál er ofur einfaldlega sú að ákveðnir stjórnmálamenn [[Forseti hringir.]]eru hræddir um að þurfa að lofa einhverju sem þeir ætla ekki að standa við. [[Forseti hringir.]]Þessu er best svarað með orðum Sjálfstæðisflokksins: Það er þjóðarinnar en ekki einstakra stjórnmálamanna að ráða.
Virðulegi forseti. Að undanförnu hafa birst fréttir af sandfoki í Vík í Mýrdal er tengist lægðagangi yfir landið. Ástæðan er mikill ágangur sjávar sem brýtur stöðugt á grónu landi milli fjöruborðs og byggðar sem getur fangað sandinn áður en hann berst inn í þorpið. Á síðastliðnum árum hafa tugir metra af landi tapast með þessum hætti og fjöruborðið færist stöðugt nær byggðinni. Varnargarðar sem Vegagerðin hefur byggt hafa hægt á þessari þróun vestan Víkurár en austan hennar er fjaran að ganga nær byggðinni. Bygging varnargarðanna hefur haft í för með sér að stór sandsvæði verða til tímabundið í skjóli þeirra. Úr þessum svæðum fýkur sandurinn yfir þorpið en Landgræðslan og sveitarfélagið hafa reynt að verja byggðina fyrir þessu í áratugi. Vandinn er óstöðug fjaran og vöntun á grónum svæðum til varnar og til að fanga sandinn. Virðulegur forseti. Það er vá þegar Víkurþorpi er ógnað af stöðugu landbroti og ágangi sjávar og sandfoki. Nú er komið að þeim tíma að grípa verður til enn frekari aðgerða og verja líf og eignir íbúa í Vík sem eru í hættu. Austan Víkurár þarf að bæta varnir gegn ágangi sjávar með nýjum og öflugum sjóvarnargörðum og koma böndum á sandfok og landeyðingu. Sveitarfélagið, Vegagerðin og Landgræðslan hafa unnið að mögulegum lausnum. Virðulegur forseti. Stjórnvöld verða að beita sér fyrir fjármögnun aðgerða sem duga til að vernda þorpið í samstarfi við áðurnefnda aðila. Ekkert þéttbýli á Íslandi býr við aðra eins stöðugu náttúruvá og Vík í Mýrdal um þessar mundir. Það er skylda þingsins að tryggja öryggi íbúanna og byggðina í Vík í Mýrdal.
Virðulegur forseti. Ég ætla að vera á svipuðum slóðum. Um langt skeið hafa verið uppi hugmyndir um að bæta sjúkraflutninga á Suðurlandi. Í kjölfar krafna sveitarfélaga og hagsmunaaðila og skýrsluskrifa, þar sem nýting og þörf var greind, var ætlunin að fara í tilraunaverkefni með sjúkraflutninga. Því miður hefur ekki enn tekist að fá fjármagn og því búa íbúar Suðurlands við óbreytt ástand varðandi bráðaflutninga. Suðurlandið er dreifbýlt, nær yfir 31.000 km², og það er ekki einungis að íbúum Suðurlands haldi áfram að fjölga heldur fer stærsti hluti erlendra ferðamanna sem hingað kemur um landshlutann. Því til viðbótar eru um 60% allra sumarbústaða á landinu í landsfjórðungnum. Sú mikla uppbygging sem orðið hefur á svæðinu hefur aukið álag á opinbera grunnþjónustu og skiptir þá engu hvort átt er við heilbrigðisþjónustu eða aðra bráðaþjónustu, svo sem sjúkraflutninga og löggæslu. Verkefni þessara aðila tengjast, svo sem vegna slysa. Stórslys hafa því miður reglulega koma upp á svæðinu þar sem gengið er mjög á getu þessara aðila til að geta haldið uppi annarri þjónustu. Samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu eiga allir landsmenn að eiga kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem kostur er á. Það liggur hins vegar fyrir að þrátt fyrir að sérhæfing á sjúkrastofnunum á Suðurlandi hafi verið að aukast er horft til Reykjavíkursvæðisins þegar stærri og flóknari mál koma upp. Ég vil skora á heilbrigðisráðherra að beita sér fyrir því að Sunnlendingar og gestir okkar geti treyst því að hægt verði að bregðast skjótt og örugglega við þegar koma þarf sjúklingum til heilbrigðisstofnana með því að tryggja fjármagn þannig að hægt sé að ljúka við fyrirætlanir um tilraunaverkefni fyrir sjúkraþyrlu sem staðsett yrði á Suðurlandi.
Herra forseti. Ég hef aldrei séð það gerast að forseti Alþingis áminni hv. þingmann eftir sína fyrstu ræðu, jómfrúrræðu, hér í ræðustól. Það gerðist þegar hv. þm. Friðjón Friðjónsson, sár undan því hve meiri hlutanum í Reykjavík gengur vel í húsnæðismálum, vék að umræðu sem átti sér stað hér fyrr í vikunni og uppnefndi Jóhann Pál Jóhannsson og Kristrúnu Frostadóttur. Ég kveð mér hins vegar ekki hljóðs vegna þess enda var forseti með eyrun sperrt og brást við þessu. Hann áminnti þingmanninn um að uppnefna ekki aðra þingmenn. Það sem forseti hefði hins vegar líka þurft að gera er að kenna hinum nýja varaþingmanni þá sjálfsögðu kurteisisvenju að eiga ekki orðastað við fjarstadda þingmenn sem ekki geta bætt sér á mælendaskrá eins og raunin er í störfum þingsins. Þar eigum við siði og venjur og það er eitthvað sem ég vona að hæstv. forseti geri þingmanninum ljóst.
Forseti vill geta þess að það er rétt hjá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni að mælst er til þess að þingmenn kalli ekki eftir svörum eða víki ekki að einstökum þingmönnum hér í störfum þingsins þar sem þingmenn eiga ekki kost á að bæta sér á mælendaskrá. En hvað varðar það að minna menn á að gæta orða sinna er það viðvarandi verkefni forseta að takast á við þegar mönnum hitnar í hamsi hér í ræðustól þingsins.
Herra forseti. Ég vildi bara taka undir það sem var sagt hér áðan. Við eigum í ýmiss konar umræðum hér á þinginu, við ræðum hér lagafrumvörp og þá er hægt að koma í andsvör við þær ræður sem eru fluttar eða bæta sjálfum sér á mælendaskrá. Í fundarstjórn forseta geta allir kveðið sér hljóðs. Undir liðnum um störf þingsins er ekki um það að ræða og það er hvorki hægt að bæta sér á mælendaskrá eftir á né fara upp í andsvör við fólk sem kemur hingað upp og talar. Mér brá heldur í brún þegar ég heyrði ræðu hv. þingmanns hér áðan þar sem hann bauð upp á orðastað við aðra þingmenn undir lið þar sem þeir geta hvorki borið hönd fyrir höfuð sér né svarað þingmanninum með öðrum hætti. Mér hefur reyndar aldrei verið sagt að þetta sé ekki við hæfi eða megi ekki en mér finnst það liggja í augum uppi að það sé ekki eðlilegt að gagnrýna fólk sem getur ekki svarað því. Ég vil því bara [[Forseti hringir.]]taka undir það sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson var að segja hér og spyr kannski bara af forvitni hvert hlutverk forseta sé við þessar aðstæður.
Forseti reynir eftir megni að bregðast við þegar forseta þykir að ekki sé gætt að hefðum og venjum hér í þinginu. En hv. þm. Kristrún Frostadóttir tekur til máls um fundarstjórn forseta.
Virðulegi forseti. Ég var ekki viðstödd í salnum þegar þessi einhliða orðaskipti áttu sér stað hér. Nú vill svo til að hv. þingmaður sem lét þessi orð falla um mig og samflokksmann minn, hv. þm. Jóhann Pál Jóhannsson, er líka í framboði í Reykjavík. Ég veit ekki hvort viðkomandi þingmaður ætli sér að halda áfram ákveðnum samskiptamáta sem hefur kannski átt sér stað í borgarstjórnarflokki Sjálfstæðisflokksins en þannig eigum við ekki samskipti hér á þingi. Við reynum að vera málefnaleg. Við getum auðvitað tekist á um einstaka hluti. Hér var verið að tala um tölur sem voru teknar algerlega úr samhengi en áttu bara mjög vel við í þeirri umræðu sem hér var. Þetta er nú ekki í fyrsta skipti sem ég sem þátttakandi í pólitísku starfi hef orðið fyrir svona - hvað á að segja? - orðalagi af hendi samflokksmanna hv. þingmanns þó að flestir hér inni, og allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins, hafi alltaf talað vel til mín.
Virðulegur forseti. Það fer ekki fram hjá neinum að sveitarstjórnarkosningar eru fram undan. Frambjóðendur eru hver á fætur öðrum að stíga fram og sýna sjálfa sig, fyrir hvað þeir standa og hvað þeir vilja gera eftir kosningar. En mér þykir skjóta skökku við að sjá varaþingmann, sem er að koma inn á þing, nýta pontu Alþingis sér til framdráttar í kosningum sem fram undan eru. Mér þykir með ólíkindum að menn ætli sér að nota Alþingi til að upphefja sjálfa sig og til að koma sér á framfæri í borgarstjórnarkosningum sem fram undan eru 14. maí. Mér finnst þetta ólíðandi. Menn geta bara tekið þennan debatt annars staðar en í þingsölum. Ég ætla ekki að fara að ræða kosningabaráttuna í Reykjanesbæ í sölum Alþingis.
Virðulegi forseti. Ég vil bjóða hv. þm. Friðjón R. Friðjónsson velkominn til starfa. Það er svolítið krúttlegt að fylgjast með þessum kosningaskjálfta sem er hlaupinn í Sjálfstæðisflokkinn. Það er bara gott og blessað. Ég vil líka bjóða honum að eiga hér orðastað við okkur undir lið þar sem við getum svarað fyrir okkur og átt samskipti. Gangi honum bara vel í sínu.
Virðulegur forseti. Ég vil fyrst og fremst þakka hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra fyrir að eiga þessa umræðu um orkuskipti í þágu loftslagsmála og sjálfbærrar framtíðar. Í ljósi tveggja nýlegra skýrslna sem á ólíkan hátt stilla upp mikilvægi skýrrar stefnumótunar og aðgerða sem stemma stigu við loftslagsbreytingum og stuðla að hröðum orkuskiptum, tel ég mjög mikilvægt að við eigum þetta samtal hér í þingsal. Annars vegar er um að ræða skýrslu starfshóps, skipuðum af hæstv. ráðherra, um stöðu og áskoranir í orkumálunum, sem kom út í síðustu viku. Í skýrslunni eru dregnar upp sex sviðsmyndir af orkuþörf framtíðar. Þessar sviðsmyndir gefa okkur ákveðnar hugmyndir um hvernig orkumálin geta þróast á ólíkan hátt eftir því hvaða ákvarðanir verða teknar um orkunýtingu en þessu þarf að fylgja eftir með skýrri pólitískri stefnu og raunhæfu mati á orkuþörf út frá því. Orkuframleiðsla á Íslandi er sú mesta í heimi á hvern íbúa. Það felst í þeirri staðreynd að 80% af raforku sem framleidd er á Íslandi eru notuð í orkufrekan iðnað á meðan um 20% eru til almennrar notkunar og fyrir minni iðnað og fyrirtæki. Það er því ljóst að það eru mörg sóknarfæri í betri nýtingu á orkunni okkar. Við munum þurfa að forgangsraða orkunni í þágu innlendra orkuskipta, minnka tap í orkukerfinu og bæta nýtingu í virkjunum sem fyrir eru, m.a. með betri nýtingu vélbúnaðar og þess varma sem glatast. Það er okkar meginskylda gagnvart umhverfinu og íslenskum almenningi nútíðar og framtíðar að leggja vörðurnar að markmiðum okkar um jarðefnaeldsneytislaust og kolefnishlutlaust Ísland í síðasta lagi árið 2040. Við vitum að skrefin í áttina að þessum markmiðum verða að vera róttæk og framsækin. Við munum þurfa að trappa niður losun á öllum sviðum samfélagsins. Síðustu vikur hafa sýnt okkur styrkinn í því að vera óháð öðrum þegar kemur að orkuframleiðslu. Það eru því enn fleiri rök fyrir því að hraða orkuskiptum innan lands. Í ljósi alls þessa velti ég því fyrir mér hvernig hæstv. ráðherra hyggst tryggja sjálfbæra framtíð og skýra stefnumótun um orkumálin og hvort sú stefnumótun taki mið af forgangsröðun innlendra orkuskipta. Herra forseti. Aðgerðir í þágu orkuskipta munu þurfa að gæta jafnvægis milli náttúruverndar, orkuþarfar og samfélagslegra þátta og þær þurfa að taka mið af réttlæti en í stjórnarsáttmála segir, með leyfi forseta: „Sátt verður að ríkja um nýjar virkjanir til að byggja upp grænt og kolefnishlutlaust samfélag. Mestu skiptir að það verði gert af varfærni gagnvart viðkvæmri náttúru landsins og í takt við vaxandi orkunotkun samhliða útfösun jarðefnaeldsneytis, til að mæta fólksfjölgun og þörfum grænnar atvinnuuppbyggingar.“ Ég velti því fyrir mér hvernig hæstv. ráðherra sér fyrir sér að tryggja megi samfélagslega sátt um nýjar virkjanir. Seinni skýrslan sem ég vísa til er stöðuskýrsla milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál sem kom út 28. febrúar síðastliðinn. Skýrslan leggur mat á áhrif loftslagsbreytinga á lífríki og samfélög auk þess sem hún leggur til nauðsynlegar aðgerðir til aðlögunar. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þau afdráttarlausu skilaboð sem skýrslan gefur okkur enda erum við langflest meðvituð um boðskapinn en hún er augljóst ákall eftir skýrri stefnumótun stjórnvalda og leggur áherslu á kerfisbreytingar og loftslagsréttlæti. Skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum eru fjölþættar og snúa að miklu meiru en bara orkuskiptum. Þegar gripið er til aðgerða gegn loftslagsvá þarf að hafa í huga mikilvægi þess að ná samlegðaráhrifum. Þetta hefur verið áhersla ríkisstjórnarinnar og er grundvöllur nálgunarinnar í aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum. Aðgerðir sem tengjast endurheimt skóga eða votlendis vinna t.d. líka gegn loftslagsbreytingum ásamt því að auka líffræðilegan fjölbreytileika og veita vernd gegn eyðimerkurmyndun. Allt eru þetta alþjóðlegar skuldbindingar sem við höfum undirgengist í stórum samningum Sameinuðu þjóðanna. Í þessu samhengi velti ég fyrir mér hvernig hæstv. ráðherra hyggst tryggja samlegð aðgerða í orkuskiptum þannig að opinbert fjármagn sé samnýtt í þágu annarra markmiða og skuldbindinga Íslands. Heildstæð nálgun á loftslagsmál felur bæði í sér að trappa niður losun gróðurhúsalofttegunda og auka bindingu en líka að grípa til mótvægisaðgerða sem gera samfélaginu kleift að aðlaga sig að óhjákvæmilegum afleiðingum loftslagsvár. Í ljósi tíðari og alvarlegri náttúruváratburða af völdum loftslagsbreytinga, þar sem viðkvæm vistkerfi á norðurslóðum eru líkleg til að verða illa úti, hefur ráðherra áform um að leggja aukna áherslu á aðlögun á aðgerðir gegn loftslagsvánni? Vísindin draga upp skýra mynd um alvarleika loftslagsbreytinga og mikilvægi skýrrar stefnumótunar í orkuskiptum. Við stöndum á tímamótum þar sem við þurfum að leggja grunninn að lágkolefnissamfélagi framtíðar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Evu Dögg Davíðsdóttur fyrir að hafa frumkvæði að þessari mikilvægu umræðu. Varðandi fyrstu spurninguna er einfalda svarið það að ráðherra gerir auðvitað ekkert einn. Til að tryggja sjálfbæra framtíð þurfa allir að leggjast á eitt, almenningur, atvinnulífið og stjórnvöld, og við sem störfum hér á Alþingi. Ég tel mikilvægt að við gætum að því að nýta okkar endurnýjanlegu auðlindir á ábyrgan hátt og gætum að jafnvægi á milli nýtingar og verndar, líkt og hugmyndin að baki rammaáætlun gengur út á. Ég bind miklar vonir við að Alþingi nái að afgreiða það mál í vor. Pólitísk sýn okkar í orkumálum birtist m.a. í stjórnarsáttmála hvers tíma en við höfum einnig sett okkur orkustefnu sem er okkur leiðarljós í umræðunni. Stefna ríkisstjórnarinnar er því skýr. Varðandi aðra spurninguna þá eru orkuskiptin mikilvægur þáttur í því að ná þeim metnaðarfullu loftslagsmarkmiðum sem við höfum sett okkur. Án orkuskipta verður ómögulegt fyrir Ísland að standa við alþjóðlegar skuldbindingar sínar. Endurheimt votlendis, landgræðsla, skógrækt og kolefnisförgunarverkefni eins og Carbfix eru áhersluatriði Íslands þegar kemur að bindingu kolefnis. Við eigum mikla möguleika á því að ná árangri á þessum sviðum, enda erum við rík af hugsjónafólki sem, með stuðningi íslensks atvinnulífs og stjórnvalda, getur lyft grettistaki. Varðandi þriðju spurninguna þá hafa stjórnvöld sett sér markmið í loftslagsmálum sem kalla á orkuskipti, bæði í samgöngum á landi, varðandi skipaflotann og í flugsamgöngum. Ljóst er að við það að hætta að brenna jarðefnaeldsneyti náum við miklum samdrætti í losun CO 2. Í dag er staðan sú að öll lönd í Evrópu leita ljósum logum að orku til að keyra í gegn sín orkuskipti. Vandinn er að þau hafa fæst tök á því að afla þeirrar orku með eigin auðlindum. Þess vegna hafa margir erlendir aðilar rennt hýru auga til Íslands í þeim tilgangi að fá aðgang að auðlindum okkar til að flytja þær út og nýta í orkuskipti erlendis. Í mínum huga er ljóst að það er í algerum forgangi að ef við ákveðum að fara í frekari orkuöflun og nýta til þess íslenskar auðlindir þá verðum við að stuðla að því að þær nýtist til okkar eigin orkuskipta. Aðeins þannig náum við markmiðum okkar í loftslagsmálum. Aðeins þannig verður þess virði að ráðast í orkuöflunarframkvæmdir og aðeins þannig getum við orðið sjálfum okkur nóg. Við þurfum að nýta auðlindir okkar skynsamlega og eitt af því sem ég hef gert síðan ég kom í ráðuneytið er að setja fram frumvarp til að flýta ferli aflaukningar virkjana og jafnframt hefur aðgengi og stuðningur vegna varmadælna verið bætt í nýju frumvarpi. Orkusjóður hefur verið styrktur verulega og fer tæpur milljarður í orkuskiptaverkefni strax á þessu ári og Orkustofnun hefur sömuleiðis verið styrkt. Við viljum anna innlendri eftirspurn og henni verður aðeins mætt með framboði. Að öðrum kosti þurfum við að flytja inn grænt eldsneyti eða notast áfram við jarðefnaeldsneyti. Þróun síðustu vikna á alþjóðavettvangi ætti að sýna okkur svart á hvítu hversu mikilvægt það er að standa á eigin fótum í orkumálum eins og hv. þingmaður vísaði sérstaklega til. Varðandi spurningu fjögur þá er það að segja að ef við einsetjum okkur að horfa á heildarmyndina, gætum að hinu mikilvæga jafnvægi á milli verndar og nýtingar, berum áfram virðingu fyrir náttúrunni, leggjum áherslu á grænar lausnir og tækniframfarir og stuðlum að opinni og málefnalegri umræðu um orkuskipti, loftslagsmál og græn tækifæri, getum við náð samfélagslegri sátt um nýjar virkjanir í þágu orkuskipta. Orkuskiptin eru loftslagsmál og við erum öll sammála um að við viljum ná markmiðum okkar í loftslagsmálum. Til þess þarf aðgerðir. Varðandi fimmtu spurninguna þá er það mikilvægt að íslenskt samfélag leggi áherslu á að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda en jafnframt þurfum við að vera viðbúin þeirri vá sem stafar af áhrifum loftslagsbreytinga og afleiðingum þeirra. Framtíðarsýn okkar er sú að íslenskt samfélag og lífríki búi að viðnámsþrótti gagnvart loftslagsvá og að aðlögun að loftslagsbreytingum sé fastur þáttur í áætlunum og starfsemi hins opinbera, stofnana og fyrirtækja og þekkt viðfangsefni meðal félagasamtaka og almennings. Aðlögun á að vera hluti af ákvarðanatöku stjórnvalda og innan viðeigandi geira og atvinnugreina svo að greiningar og ákvarðanir taki til loftslagsáhættu og afleiðinga hennar. Í þeirri vinnu byggjum við á bestu vísindalegu þekkingu sem völ er á og vöktun og rannsóknum á áhrifum loftslagsbreytinga á samfélag og náttúru. Áhættugreiningar eru mikilvægar, bæði varðandi náttúruvá en einnig hvað varðar fjárhagsleg og þjóðhagsleg áhrif. Við leggjum mikla áherslu á þátttöku allra viðeigandi hagaðila og almennings ásamt alþjóðlegu samstarfi. Samtalið bæði við almenning og atvinnulíf mun skila okkur miklu. Þótt allar okkar áætlanir í loftslagsmálum verði að veruleika er ljóst að engu að síður verða afleiðingar af loftslagsbreytingum sem við hér á Íslandi munum finna fyrir. Þurrkadögum kann að fjölga sem leiðir af sér tíðari gróðurelda og úrkomuákefð eykst sem þýðir að flóðahætta eykst. Víða verður sjávarborðshækkun, rúmmál jökla mun minnka, sífreri mun bráðna og súrnun og hlýnun sjávar mun leiða af sér breytingar á lífríki sjávar. Virðulegi forseti. Við þurfum að aðlaga okkur og búa okkur undir breytingar.
Forseti. Það er mikil umframeftirspurn og líklega óendanleg eftirspurn eftir einni verðmætustu vöru í heimi, endurnýjanlegri orku. Stundum er talað um orkuskort hér á landi sem er, held ég, gert til að afvegaleiða umræðuna um raforkuöflun en það er skortur. Það er tilfinnanlegur skortur á umgjörð um auðlindanýtingu hér á landi. Okkur vantar auðlindamódel sem tekur til allra náttúrulegra auðlinda okkar, umgjörð sem sér til þess að eigendur auðlindanna, almenningur í landinu, njóti arðsins af nýtingunni. Nú eru einkaaðilar að stíga inn á sviðið með afgerandi hætti, t.d. í vindorkunni, íslenskir og erlendir, og það þarf að ganga rækilega frá því að ábatinn af orkunýtingunni renni til eigandans, þjóðarinnar. Er hægt að virkja í þágu orkuskipta? Í raun ekki. Það er ekkert í raforkulögum sem tryggir það. Það beinir athyglinni að þriðja orkupakkanum, því sívinsæla umræðuefni, og innleiðingu hans í löggjöfina. Eitt af því sem við höfum skuldbundið okkur til að gera er að skilgreina hverjir njóti alþjónustu eins og það heitir, það er kallað „Public Service Obligation“, og því forgangs til raforkunotkunarinnar. Sú skylda er lögð á herðar hins opinbera að skilgreina þennan forgang og sjá til þess að almenningur eigi aðgang að raforkunni. Við þurfum ekki að nefna nýleg dæmi um það hvernig það hefur klikkað. Við þurfum að skoða, herra forseti, hvernig innleiðing þriðja orkupakkans stendur og hvað það er sem við þurfum að leggja mesta áherslu á. Við í Samfylkingunni erum m.a. þeirrar skoðunar að móta þurfi nýja eigendastefnu hins opinbera vegna orkufyrirtækjanna og auðlindanýtingarinnar, að styrkja þurfi flutningskerfið. Að sjálfsögðu þurfi að bæta orkunýtni og forgangsraða orkuskiptunum með innlendu orkuskiptin fremst og auðvitað þurfum við að afgreiða þriðja áfanga rammaáætlunar sem er sex árum á eftir áætlun. En það er ekki á ábyrgð stjórnarandstöðunnar. [[Forseti hringir.]]Byrjum á réttum enda, herra forseti, og setjum lagaumgjörðina.
Virðulegur forseti. Nú erum við að ræða eitt af stóru málunum, orkuskipti, sem varðar umhverfið. Við Íslendingar erum, því miður, umhverfissóðar og það sem er kannski verst er að þeir sem eru mestu umhverfissóðarnir eru þeir sem eru ríkastir. Við verðum að passa okkur í öllum okkar aðgerðum að það bitni ekki á þeim sem síst skyldi, fólki sem er ekki að menga heldur er eingöngu að reyna að lifa af. Á Íslandi höfum við orðið vör við aurskriður og einnig skeður það mjög oft að það verður sinubruni og mosabruni eins og varð á Snæfellsnesi. Við erum svolítið værukær gagnvart skógunum okkar eins og með Skorradalinn. Skorradalurinn er brunagildra. Við segjum: Við erum á Íslandi, það kviknar ekkert í hjá okkur. En horfum til Ástralíu, það kviknar í eitt sumarið og næsta ár liggur við að allt drukkni í vatni. Þetta segir okkur að við erum ekkert örugg og ef það getur kviknað í sinu eða í mosa þá getur kviknað í skógunum okkar. Við verðum að fara að hugsa um það núna þegar við ætlum að auka skógrækt að vera með brunabelti. Læra af reynslunni, læra af þeim sem hafa lent illa í þessu. Við getum ekki leyft okkur að loka bara augunum og hugsa: Ja, þetta kemur ekkert fyrir okkur, við þurfum ekkert að gera í þessu. Við þurfum að eiga tæki og tól til að takast á við þetta þegar þar að kemur. En því miður, hér var aðeins til ein skjóða til að slökkva eld, sem var biluð, síðan var keypt ein í viðbót en það þarf, held ég, að eiga nokkrar út um allt land.
Virðulegi forseti. Til þess að geta staðið við háleit markmið okkar stjórnvalda í loftslagsmálum verðum við virkilega að skoða fleiri orkukosti. Við þurfum ekki bara að auka framleiðslu á raforku heldur verðum við að bæta flutningsleiðir raforku því að flutningsleiðunum er virkilega ábótavant milli landsvæða, sérstaklega þegar við horfum til Vestfjarða og á norðausturhorn landsins. Árið 2017 var samþykkt á Alþingi þingsályktunartillaga um aðgerðaáætlun um orkuskipti. Þar er vörðuð leið með því markmiði að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis og auka hlutdeild endurnýjanlegra orkugjafa. Með orkuskiptum verði enn fremur stuðlað að aukinni nýsköpun og sjálfbærri þróun. Í aðgerðaáætluninni er talað um hagræna hvata fyrir neytendur og fyrirtæki við val á vistvænni tækni og orkugjöfum. Verkefnið Blámi er samstarfsverkefni Landsvirkjunar, Orkubús Vestfjarða og Vestfjarðastofu. Markmið Bláma er að ýta undir og styðja við orkuskipti í samgöngum og sjávartengdum iðnaði ásamt því að efla nýsköpun á sviði orkunýtingar. Ýmsar raunhæfar hugmyndir hafa litið dagsins ljós hjá þeim. Smábátaútgerð á Vestfjörðum er tilvalin til að ýta af stað tilraunaverkefni í orkuskiptum, það er yfirleitt stutt á miðin og úthaldið því styttra í hverjum róðri. Hægt væri að beita hagrænum hvötum í þeim efnum. Línuívilnun hefur dregist verulega saman á Vestfjörðum og hægt væri að hugsa sér orkuívilnun í þess stað sem rynni til þeirra sem nýttu vistvæna orku, fengju aflaívilnun sem byggði á svipuðum grunni og línuívilnun. Það væri hægt að beita fleiri hagrænum hvötum til að flýta fyrir orkuskiptum rétt eins og verið er að gera í orkuskiptum í samgöngum. Virðulegi forseti. Til þess að hægt sé að fara í alvöru orkuskipti þá vantar rafmagn inn á svæðið á Vestfjörðum. Það verður að auka raforkuframleiðsluna. Raforka er forsenda þess að uppbygging atvinnu, samfélaga og orkuskipta verði á svæðinu. Án þess getur fjórðungurinn ekki tekið þátt í loftslagsmarkmiðum stjórnvalda.
Herra forseti. Hér fyrr í vikunni kom út stöðuskýrsla frá starfshópi um stöðuna í orkumálum hér á landi, sem ég er ánægður að heyra að fólk er hætt að kalla grænbók því að það var eins mikið rangnefni og hugsast getur í ljósi þess að skjalið var unnið á fjórum vikum sem býður ekki upp á þá yfirvegun sem grænbókarvinna kallar á og byggir ekki á neinum sjálfstæðum greiningum heldur snerist einfaldlega um það að starfshópur fékk til sín nokkra óskalista frá talsmönnum stóriðjunnar og orkugeirans, lagði þá inn í þessa skýrslu og sagði: Hér eru sviðsmyndir fyrir íslenskt samfélag. Þetta er náttúrlega allt of þröng nálgun til að geta verið grundvöllur fyrir þá umræðu sem við verðum að eiga um orkuvinnslu til framtíðar hér á landi. Þeirri tillögu sem Landvernd og Náttúruverndarsamtök Íslands lögðu fram var ýtt pent út af borðinu í skýrslunni sem einu sinni hét grænbók. Eftir stendur sú staðreynd að ef við tölum bara óskorað um orkuskipti án þess að ræða það hvert þau eiga að fara þá stöndum við frammi fyrir gífurlegum vanda vegna þess að orkuiðnaðurinn er óseðjandi. Hann gæti virkjað hvern einasta dropa sem drýpur á Íslandi og það myndi ekki duga honum. Það sem við þurfum er að sníða okkur stakk eftir vexti. Hér á landi er búið að virkja meiri raforku fyrir hvert mannsbarn en í nokkru öðru landi. 80% þeirrar orku fara til stóriðjunnar. Við þurfum að sjá hvernig við getum hjálpað hinum 20% að ná utan um íslenskt samfélag. Ef við aukum orkuframleiðslu á Íslandi þá má það ekki vera þannig að stóriðjan verði áfram 80% af stærri köku vegna þess að fyrst þá er verið að nota loftslagsvána sem bensín á mótor einhvers allt annars en grænna markmiða.
Forseti. Við höfum einsett okkur að verða á næstu 18 árum fyrsta þjóðin í heiminum sem losar sig að fullu við jarðefnaeldsneyti. Djarft og fallegt markmið og markmið sem er hægt að ná en til þess þarf skýra hugmyndafræði og trausta verkstjórn. Markmiðinu er hægt að ná með því að skýra ábyrgð aðila, með því að útfæra leikreglur markaðarins og tryggja að kerfið virki óháð árferði og sveiflum. Ríkisstjórnin hefur skýr markmið en hana vantar hins vegar skýrari hugmyndafræði og verkstjórn. Það vantar samhengi milli orða og athafna og það vantar að heildarsamhengið sé rætt til að hægt sé að mynda stefnu um heildarhagsmunina. Allt síðasta kjörtímabil sátu orkumálaráðherra og umhverfisráðherra með hendur í skauti, dýrmætur tími glataðist. Ástæðan var, að ég held, ekki flóknari en svo að þar að baki var pólitík, samkomulag ríkisstjórnarflokkanna um að gera sem minnst því að þessi ríkisstjórn er ekki stofnuð utan um skýra hugmyndafræði og til þess að sátt ríki á stjórnarheimilinu þá verður niðurstaðan gjarnan, og það sjáum við í öðrum málaflokkum líka, að gera sem minnst. Lægsti samnefnarinn. Fyrirheit um orkuskipti verða bara orðin tóm ef það fylgir ekki hvernig á að tryggja framboð og afhendingu raforku. Á þessu ári blasir við okkur öllum, held ég, að það þarf að styrkja flutningskerfið. Hér þarf að horfa aftur á stóru myndina. Leiðin til að ná fram metnaðarfullum markmiðum er skýr hugmyndafræði og skýr verkstjórn. Markmiðin liggja fyrir, eins og ég sagði, og þau eru góð. Við styðjum þau. Það eru mikil tækifæri fyrir Ísland í þessum málaflokki og við munum standa vaktina hér í þessum sal, hvetja stjórnina áfram til góðra verka og veita henni aðhald um að halda sig við efnið þegar á þarf að halda.
Hæstv. forseti. Loftslagsmarkmið Íslands þurfa að móta í ríkari mæli ákvarðanir um orkuframleiðslu og orkuflutning hér á landi en hvort tveggja er grundvöllur fyrir orkuskipti í samfélaginu og frekari vöxt atvinnuvega. Orkuöryggi kallar á aukna raforkuframleiðslu, öfluga flutningsgetu og öflugt dreifikerfi. Þetta er niðurstaða skýrslu starfshóps sem hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra skipaði í byrjun ársins til að fara yfir stöðu og áskoranir Íslands í orkumálum. Í skýrslunni eru m.a. sex sviðsmyndir settar fram og þær spanna allt frá lítilli og engri viðbót í raforkuframleiðslu Íslands til ríflega tvöföldunar á henni eða 124% aukningar fram til ársins 2040. Hæstv. forseti. Nágrannalönd okkar líta öfundaraugum til okkar Íslendinga þegar kemur að orkumálum. Okkur ber að horfa á allan heiminn þegar loftslagsmálin eru annars vegar. Við erum hér á jarðríki og búum öll undir sömu sólinni hvar sem við eigum heima. Hér hefur komið fram að 80% af raforkuframleiðslu á Íslandi fari til stórnotenda og jafnvel talað um að fækka stóriðju eins og álverum. Hvar eiga þá álver að vera? Það er ákall eftir áli. Á þá að reisa álver í Kína með kolaframleiðslu? Er það betra fyrir loftslagið? Ég held ekki. Ég held að við ættum að horfa til þeirrar orku sem er vanvirkjuð hér á Íslandi. Það er mikil vatnsorka vanvirkjuð og vindmyllur gætu fyllt upp í. Mig langar í lokin á ræðu minni [[Forseti hringir.]]að benda hæstv. ráðherra á mál sem var samþykkt hér á vordögum 2019 um skilgreiningu auðlinda, [[Forseti hringir.]]sem fyrrverandi ráðherra vildi ekkert gera með, og ég bið hæstv. ráðherra um að skoða þessa þingsályktun, [[Forseti hringir.]]hún er mjög góð til að hjálpa til í þessari vinnu.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma sem er takmarkaður.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir þessa mjög svo mikilvægu umræðu því að hún skiptir máli í ljósi stóru myndarinnar sem við erum öll að fást við, þ.e. hvernig við eigum að takast á við loftslagsvána. Það er tvennt sem ég hnaut um í máli málshefjanda sem mig langar aðeins að orðlengja en vil þó byrja á því að segja að eðli málsins samkvæmt, ef við ætlum að mæta orkuskiptunum, þá þurfum við einhvers staðar að finna þessa orku. Ein hugmyndin í því er sannarlega sú að reyna að brjóta nýtt land til að gera það og það er kannski hin sjálfsagða leið sem mjög margir telja að verði að fara. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að við eigum að leita allra þeirra leiða sem við getum til þess að nýta betur þá orku sem þegar er framleidd. Þar fagna ég því að hugsunin er að víkka með tilliti til þess að reyna að hámarka aflaukninguna í virkjunum þar sem við höfum þegar brotið land, til þess að nýta betur þá innviði sem við höfum reist en ná líka meiri raforku út úr því sem og að reyna að leita annarra leiða til að leysa af hólmi og mæta þeirri orkuþörf sem liggur fyrir, svo sem til húshitunar. En það er annað atriði sem er mér afar hugleikið og það er mikilvægi samfélagslegrar sáttar. Ráðherra kemur réttilega inn á það að pólitísk sýn birtist í stjórnarsáttmála hverju sinni. Þar er einmitt mikið talað um mikilvægi samfélagslegrar sáttar. Við vitum það að í sögulegu samhengi geta stórvirkjunarframkvæmdir sérstaklega valdið mikilli úlfúð í samfélögum. Þó er það ekki einhlítt. Ég hef gert það að umtalsefni áður hversu mikilvægt það er að ná þannig utan um umræðuna að sem mest og best samfélagsleg sátt ríki um það þegar við ráðumst í orkuöflun. Það er eitt atriði sem er mjög mikilvægt að horfa til sem og þess sem málshefjandi bendir á, samlegð aðgerða þegar við ráðumst í framkvæmdir með tilliti til annarra alþjóðlegra skuldbindinga.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að óska eftir þessari mikilvægu umræðu. Við höfum sett okkur orkustefnu til 2050 sem unnin var í þverpólitískri vinnu allra þingflokka á síðasta kjörtímabili. Allir átta þingflokkarnir á síðasta kjörtímabili tóku þátt og var stefnunni skilað til ráðherra árið 2021. Mínar áherslur í orkustefnuvinnunni voru meginflutningskerfi raforku, þ.e. byggðalínan, vindorkan og samkeppnishæfni landsins. Í rammaáætlun þrjú sem mælt hefur verið fyrir hér í þinginu og við erum að ræða er aðeins einn vindorkukostur í nýtingarflokki og einn í biðflokki, Blöndulundur í nýtingarflokki og Búrfellslundur í biðflokki. Það voru vonbrigði á síðasta kjörtímabili að við hér í þinginu náðum ekki meiri umræðu um málefni vindorkunnar. Við Íslendingar erum með stefnu um að ná kolefnishlutleysi í landinu ekki seinna en árið 2040. Það er mikilvægt að við höfum skýra pólitíska sýn, þingið hafi skýra sýn, stjórnvöld hafi skýra sýn og að við öll, íslenska þjóðin, höfum skýra sýn á það hvernig við náum markmiðum um kolefnishlutleysi árið 2040 og hvernig unnið verði að orkuskiptum hér á landi. Loftslagsmálin eru mikilvæg. Það ber að fagna stöðuskýrslu sem kynnt var í síðustu viku en skýrslan var unnin fyrir hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, Guðlaug Þór Þórðarson. Vilhjálmur Egilsson, fyrrverandi þingmaður, leiddi starfshópinn og með honum störfuðu Ari Trausti Guðmundsson, fyrrverandi þingmaður, og Sigríður Mogensen. Þetta er góð vinna sem mun nýtast okkur vel í þinginu, gott yfirlit yfir stöðu orkumála á þessum tímapunkti. Nokkur orð um flutningskerfi raforku. Háspennta kerfið okkar er farið að láta á sjá enda elsti hluti byggðalínunnar, er að verða 50 ára. Í þessari umræðu vil ég leggja til að farið verði í sérstakt átaksverkefni og uppbyggingu byggðalínunnar frá Rangárvöllum, [[Forseti hringir.]]við Akureyri og suður í Hvalfjörð verði flýtt með öllum mögulegum hætti. [[Forseti hringir.]]Byggðalínuhringurinn er hryggjarstykkið í því að við nýtum okkar grænu endurnýjanlegu orku með sem bestum hætti og eflum samkeppnishæfni landsins.
Virðulegi forseti. Það má aldrei nota loftslagsmálin og loftslagsmarkmið sem afsökun fyrir því að skilja fólk eftir í viðkvæmri stöðu. Það gerði hv. formaður fjárlaganefndar í viðtali í gær þegar hún skýldi sér á bak við loftslagsmarkmið ríkisstjórnarinnar til að réttlæta aðgerðaleysi gagnvart heimilunum sem nú súpa seyðið af gríðarlegum verðhækkunum, hækkun verðs á bensín og dísil, hækkun húsnæðiskostnaðar og 6,2% verðbólgu, virðulegi forseti. Við höfum verk að vinna í loftslagsmálum og orkuskiptum, en það mun aldrei nást sátt í samfélaginu um alvöru loftslagsaðgerðir nema tekjulægstu og viðkvæmustu hópunum sé hlíft. Nágrannalöndin hafa nú þegar kynnt aðgerðapakka til að mæta þessari lífskjarakreppu heimilanna. Enn og aftur eru íslensk stjórnvöld eftir á og nú skýla stjórnarliðar sér á bak við loftslagsaðgerðir. Það er hægt að styðja við heimilin og vinna að loftslagsmálum, virðulegi forseti. Svíar kynntu í gær aðgerðir til að draga úr bensínkostnaði tímabundið samhliða auknum hvötum til að kaupa rafmagnsbíla. Hverjir eru það í landinu sem hafa kost á því að kaupa sér nýjan rafbíl fyrir margar milljónir króna? Það er ekki ungt fólk, öryrkjar, ekki fólk sem er undir meðaltekjum. Hverjir eru það aftur á móti sem bera ábyrgð á því að markaður fyrir notaða bíla er að mjög litlu leyti með rafbíla innanborðs? Hverjir bera ábyrgð á því að lítill áhugi er meðal ferðamanna á að nýta sér rafbíla hér á landi og hverjir bera ábyrgð á erfiðleikum við að taka þátt í orkuskiptum í dreifbýlinu? Jú, það eru stjórnvöld sem hafa ekki staðið sig í stykkinu þegar kemur að því að byggja upp innviði fyrir rafbíla um allt land. Ég hvet ríkisstjórnina til að nýta ekki málaflokk loftslagsmála sem skálkaskjól fyrir aðgerðaleysi í efnahagsmálum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa nauðsynlegu umræðu hér í dag. Það virðist sem að á síðustu árum hafi ríkt ákveðin hræðsla við að ræða orkumál á Íslandi sem leitt hefur til ákveðinnar stöðnunar og jafnvel hefur því verið haldið fram að skort hafi hugrekki til þess að taka þessa umræðu af fullri alvöru. Stærsta framlag Íslands til loftslagsmála er nýting þjóðarinnar á grænni orku. Í dag státar engin önnur þjóð af jafn mikilli nýtingu á grænni orku líkt og við Íslendingar gerum en 85–95% af allri orku sem Íslendingar nota er græn orka. Við getum verið stolt af því en betur má ef duga skal. Þverpólitísk nefnd skilaði orkustefnu til ársins 2050 í mikilli sátt og horfa stjórnvöld á þá stefnu sem leiðarljós inn í framtíðina. Í stefnunni voru sett metnaðarfull markmið þar sem lögð er áhersla á að Ísland verði óháð jarðefnaeldsneyti fyrir 2050. Það er einlægur vilji minn að þjóðin verði sjálfbær hvað eldsneyti varðar og hætti alfarið að kaupa olíu og bensín erlendis frá. Við hljótum öll að vilja ná þessum markmiðum og leggja okkar af mörkum í loftslagsmálum en það er ekki það eina. Ef Ísland nær að verða sjálfbært varðandi orku mun það einnig hafa jákvæð efnahagsleg áhrif fyrir Ísland. Við komum til með að spara gríðarlegar gjaldeyristekjur ásamt því að mörg verðmæt störf geta orðið til. Ísland hefur öll tækifæri til að vera leiðandi í lausnum sem munu leysa jarðefnaeldsneyti af hólmi. Í því samhengi er mikilvægt að hið opinbera og almenningur styðji við nýsköpunarfyrirtæki. Sjálfbærni er eftirsóknarvert markmið hvort heldur er í eldsneyti eða fæðuöryggi þjóða og hagvöxtur framtíðarinnar mun byggjast á grænni orku. Orkustefnan segir að orkuþörf samfélagsins verði mætt með öruggum hætti til lengri og skemmri tíma og að jafn aðgangur verði á landsvísu að orku á samkeppnishæfu verði, að við verðum alltaf með græna orku til heimila og fyrirtækja. Þessi markmið eru metnaðarfull og góð [[Forseti hringir.]]en spurningunni, hvernig við ætlum að afla þessarar grænu orku, er enn ósvarað. Nú þurfum við að fara að taka ákvarðanir sem sumum geta þótt erfiðar en eru þó nauðsynlegar.
Virðulegur forseti. Að virkja eða virkja ekki. Jú, við verðum sennilega að virkja, en hvað eigum við að virkja? Loft, vatn og sjávarföll? Færeyingar eru að gera góðar tilraunir með sjávarfallavirkjanir og við eigum að fylgjast vel með því og læra af þeim. En það er staðreynd að ég styð virkjanir til að fara í stóriðju, eina stóriðju. Það er gróðurhúsastóriðjan. Gerum risagróðurhúsastóriðju að markmiði. Hvers vegna? Jú, við verðum sjálfbær, bæði með grænmeti og jafnvel að stórum hluta ávexti. Metnaðarfullt? Já, en við höfum allt, hreint vatn, heitt vatn, rafmagn. Ef aðrar þjóðir, eins og Hollendingar, geta verið stórtækar í svona gróðurhúsarækt þá getum við það líka. Hugsið ykkur sparnaðinn í kolefnissporinu við að flytja allar þessar vörur hingað til landsins. Þess vegna eigum við að hugsa vel og vendilega út fyrir boxið en á sama tíma verðum við líka að gera eitthvað fyrir fátækasta fólkið sem er nú að reyna að komast í og úr vinnu á gömlum bílum sem eyða 15–20 lítrum á hundraðið. Á sama tíma er verið að minnka ívilnanir vegna tengiltvinnbíla og fljótlega dettur niður niðurfelling upp á hálfa milljón og ég spyr mig: Hvers vegna ekki að framlengja þetta? Að stærstum hluta, sem er í 90% tilfella, dugar rafmagnið á þessum bílum til að keyra innan Reykjavíkurborgar, t.d. í og úr vinnu, sem flest þetta fólk er að gera.
Herra forseti. Mig langar að nýta þetta tækifæri til að kenna eða skóla hæstv. ráðherra til í grænum hagvexti. Í rammagrein 7 er talað um aukna áherslu á velsæld, og þetta er fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sjálfrar: „Velsæld er samnefnari yfir aðra þætti en landsframleiðslu til að meta lífsgæði íbúa og hafa stjórnvöld ákveðið að forgangsraða þessu stefnumáli. Velsældaráherslurnar sex eru andlegt heilbrigði, öryggi í húsnæðismálum, virkni í námi og starfi, kolefnishlutlaus framtíð, gróska í nýsköpun og betri samskipti við almenning.“ - en þarna vantar sjálfbærni. Með fullkominni sjálfbærni skiptir hagvöxtur ekki máli. Tökum dæmi um hagvöxt. Hérna er ljósapera, það er nýbúið að skipta um eina af þeim 16 ljósaperum sem hanga í loftinu. Ef ljósaperur eru viljandi gerðar óskilvirkari, t.d. með sjálfkrafa úreldingu, þarf að kaupa fleiri ljósaperur og það þarf að framleiða fleiri ljósaperur. Úr þessu verður hagvöxtur; meira framleitt, meira keypt, meiri hagvöxtur. En á sama tíma er einnig meiri sóun nema það sé fullkomin endurvinnsla í gangi líka; fullkomin sjálfbærni. Ef ljósaperur eru gerðar þannig að þær endist betur þarf ekki að kaupa eins margar og ekki framleiða eins margar heldur. Þannig dregst hagvöxtur saman en kaupmáttur fólks, sem áður þurfti að eyða pening í ljósaperur, eykst. Þetta ljósaperudæmi er ekki úr lausu lofti gripið. Stærstu ljósaperufyrirtæki heimsins voru áður með allsherjarmarkaðssamráð til að takmarka endingartíma ljósaperunnar í þágu eigin hagvaxtar en ekki almennings. Hagvöxtur fyrir suma þar sem kakan fræga stækkar og stækkar en kökusneið fyrir þau sem eiga stækkar líka hlutfallslega meira en þeirra sem eiga ekki. Ég velti því fyrir mér, af því að það skiptir máli í hvað við notum orkuna, ef það kæmi eitthvert fyrirtæki hingað og segði: Ég ætla að fá eina teravattstund til að grafa eftir Bitcoin. Myndum við segja já, ef gull og grænir skógar væru í boði? Að sjálfsögðu ekki því að það er algjört drasl að vera að grafa eftir einhverjum Bitcoins. [[Forseti hringir.]]Rafmyntir eru ábyrg tækni en það eru til miklu betri rafmyntir sem eyða ekki nærri eins mikilli orku og Bitcoin, sem dæmi. Þannig að það skiptir máli að velja [[Forseti hringir.]]hvað við framleiðum, af því að við þurfum sjálfbærni.
Frú forseti. Við þurfum að halda okkur á tánum og tryggja að framkvæmdir fylgi fyrirheitum okkar í loftslagsmálum. Við þurfum skýra framtíðarsýn og við þurfum að horfa til næstu ára og áratuga með aðgerðum okkar. Þar mættu stjórnvöld gera betur. Þegar kemur að stærstu ógn okkar tíma eigum við að gera kröfur. Betur má ef duga skal. Í hvert skipti sem við gerum ekki nógu mikið eða nógu snemma verða afleiðingarnar alltaf aðeins verri en þær annars hefðu orðið. Þegar þetta safnast upp stöndum við frammi fyrir alvarlegum vanda. Um er að ræða neyðarástand. Við þurfum að beita öllum tiltækum ráðum til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og koma í veg fyrir enn meiri hækkun á meðalhitastigi jarðar. Við vitum hve mikið þarf til og við vitum hverjar afleiðingarnar verða ef við gefum eftir. Lágmarkið er að uppfylla allar alþjóðlegar skuldbindingar í loftslagsmálum og við eigum líka að setja okkur metnaðarfyllri markmið, ekki síst þegar stjórnvöld víða um heim standa sig misvel. Við eigum að taka forystu og vera öðrum fyrirmynd. Og hver er þá áætlun ráðherra, virðulegur forseti? Hvernig hyggst ráðherra beita öllum tiltækum ráðum, laga stjórnsýsluna að breyttum þörfum og efla samstarf við aðra? Við erum nefnilega öll aðilar máls þegar kemur að framtíð jarðar. Hyggjast stjórnvöld leggja árlega fram aðgerðaáætlun með uppfærðum loftslagsmarkmiðum sem byggja á fyrir fram samþykktum stefnum og skuldbindingum? Verða skýr töluleg og tímasett markmið? Samræma þarf allar okkar aðgerðir og virkja samtakamáttinn og eiga virkt samstarf við þingmenn stjórnarandstöðunnar og samfélagið allt og önnur stjórnvöld, ekki bara milli ráðuneyta. Virðulegur forseti. Enn og aftur: Betur má ef duga skal.
Frú forseti. Kjarni orkumála á Íslandi er sá að dreifikerfi rafmagns er úrelt og úr sér gengið og nær engan veginn að bera þá orku sem þegar er í boði að nota. Hana þarf að byggja upp í gær, fyrr þýðir ekkert að ræða um virkjanir eða ekki virkjanir. Nú er herjað á innflutning og uppsetningu vindmylla til að leysa orkuvandamál Íslendinga. Vindmyllur eru yfirleitt hannaðar til að endast minnst 20 ár í erfiðu umhverfi eins og raka, hita, kulda, sandstormum og salti, en þegar betur er skoðað er meðallíftíminn um 13–14 ár. Spaðar vindmyllu eru framleiddir úr trefjagleri sem nánast útilokað er að endurvinna og yfir líftíma þeirra dreifist ógrynni af örplasti og trefjum út í umhverfið. Þetta veldur uppsöfnun þeirra sem oftast enda sem landfyllingarefni eða er sent til landa eins og Afríkulanda. Þrátt fyrir að unnið sé að þróun grænstáls og endurvinnslu á spöðum þurfum við þó að horfast í augu við að fyrir árið 2050 munu safnast upp tugmilljónir tonna af gömlum vindmylluspöðum. 2 MW vindmylla er um 250 tonn að heildarþyngd. Til að búa til 1 tonn af stáli þarf u.þ.b. hálft tonn af kolum. 25 tonn í viðbót af kolum þarf til að framleiða sementið í undirstöðurnar. Þetta eru um 150 tonn af kolum á hverja vindmyllu. Vindmyllur er óstöðug orkuvinnsla og geta eingöngu fangað tæplega 60% vindorkunnar. Þá á eftir að reikna þá orku sem tapast vegna loftflæðis og þeirrar ókyrrðar sem túrbínan sjálf myndar, sem getur dregið framleiðsluna niður í 30–40% þegar blæs. Hver vissi t.d. að við framleiðslu af 1 tonni af jarðmálminum neodymium, sem þarf um 360 kíló af í eina 2 MW vindmyllu, verða til 77 tonn af koltvísýringi? En til samanburðar verða til 1,9 tonn af koltvísýringi við framleiðslu á 1 tonni af stáli. Það er hinn sári sannleikur að umhverfisvernd hefur lítið að gera með að bjarga umhverfinu því að menn eru allt of viljugir til að fórna umhverfinu fyrir hugmyndafræðina eina.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrst og fremst hæstv. ráðherra fyrir svörin og hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls. Ég held að við séum öll sammála um nauðsyn aðgerða. Nú gildir að leggja pólitískar línur sem stuðla að orkuskiptum í sátt við náttúru og samfélag. Við þurfum að stuðla að réttlátum umskiptum þar sem jaðarsettir hópar, bæði innan lands og í alþjóðlegu samhengi, eru ekki skildir eftir. Ég tek undir að þetta er verkefni sem er ekki bara á herðum hæstv. ráðherra. Þetta er verkefni samfélagsins og kannski sérstaklega verkefni stjórnmálanna, að vega og meta þá kosti sem eru fyrir hendi og taka svo pólitíska ákvörðun um hvernig við ætlum að forgangsraða orkunni á næstu árum. Ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á orkuskiptin en það þarf að gæta að því að samlegð fylgi hverri aðgerð. Ég tek líka undir það að ég hef vonir um að rammaáætlun verður samþykkt af Alþingi og tel það mikilvægan lið í skipulagðri nálgun á innlend orkuskipti. Tækifæri eru fólgin í því að stuðla að betri nýtni á orku, orkusparnaði og framleiðslu á sjálfbærri orku. Tækifæri eru fólgin í því að vera framúrskarandi á sviði tæknilausna, til að mynda að fanga kolefni eða stuðla að auknu hringrásarhagkerfi og þar með betri nýtingu á auðlindum. Það eru ekki síst tækifæri fólgin í því að hraða því að verða óháð jarðefnaeldsneyti. Með orðum Antonio Guterres, aðalritara Sameinuðu þjóðanna, þá er jarðefnaeldsneyti endastöð fyrir plánetuna okkar, fyrir mannkynið og já fyrir hagkerfin. Orkuskiptin eru því mikilvægur þáttur af okkar framlagi til baráttunnar gegn loftslagsvá á alþjóðavettvangi. En á sama tíma þurfum við að horfa á heildarmyndina og fara í þær kerfisbreytingar sem eru grundvöllur losunarþolsþróunar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa umræðu og sömuleiðis hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í henni. Mér þótti umræðan að langstærstum hluta vera málefnaleg og yfirveguð og ég held að það sé mjög mikilvægt að við nálgumst þetta verkefni með þeim hætti. Það er auðvitað til mikils að vinna. Við þekkjum það í þeim orkuskiptum sem við fórum í, bæði í fyrstu og öðrum orkuskiptunum, að það hefur gert það að verkum að um 85% af þeirri orku sem við erum að nýta eru græn. Það er ávinningur sem enginn hefði viljað missa af. Auðvitað var það ekki auðveld vegferð. Menn þurfa ekki að skoða mikið í sögunni til að sjá að það var ekki eins og því væri fagnað þegar menn voru með þessar stórhuga áætlanir og ýmislegt var sagt um það fólk sem þar gekk á undan. Ég held að þetta fólk, sem við erum svo lánsöm að hafi ráðið för, ætti að vera okkar fyrirmyndir. Við erum með metnaðarfyllri markmið en flestir ef ekki allir þegar kemur að þessum þáttum. Ef við náum árangri, ef við náum markmiðunum, þá verðum við í einstakri stöðu í heiminum. Það mun nýtast okkur á öllum sviðum. Það mun nýtast okkur þegar við erum að selja vörur og þjónustu. Það mun nýtast okkur á alþjóðavettvangi og við verðum án nokkurs vafa stolt af þeim árangri. En til að ná þessum árangri þurfum við að vanda okkur. Hér voru nefndir hlutir eins og t.d. réttlát umskipti, sem skipta máli, og sömuleiðis verðum við alltaf að hafa jafnvægi milli náttúruverndar og þess að búa til græna orku. Við megum aldrei missa sjónar á þeim bolta.
Frú forseti. Hér er komið til 3. umr. frumvarp sem hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tók til sín á milli annarrar og þriðju, eins og það er kallað, á þingfundi í gær. Við fórum yfir kosningalögin með tilliti til frétta sem bárust af dómsmáli í Borgarnesi frá lögreglustjóranum á Vesturlandi í gær. Samróma niðurstaða nefndarinnar er að afgreiða þetta frumvarp eins og það liggur fyrir í dag. Um er að ræða dagsetningarmál, það varðar tilhliðrun dagsetninga vegna útgáfu kjörskrár og annað slíkt vegna sveitarstjórnarkosninga í vor. Eins og við öll vitum eru réttir tveir mánuðir til sveitarstjórnarkosninga og ljóst að tíminn er naumur og gera þarf þessa lagabreytingu svo að þær geti farið fram með lögmætum hætti. Hvað hitt atriðið varðar, sem snýst um innsigli eða öllu heldur frágang kjörgagna á öllum stigum framkvæmdar kosninga, og einnig refsinæmi ef ekki er farið að lögum, hefur hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ákveðið að taka þau atriði til umfjöllunar og við munum hefja þá umfjöllun á fundi okkar á morgun. Ef við sjáum nauðsyn á því að gera breytingartillögur við lögin og koma enn og aftur með frumvarp til breytinga á lögunum á þessum þingvetri munum við gera það. En hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er hins vegar einhuga um að afgreiða fyrirliggjandi frumvarp sem hér er til 3. umr. eins og það er í dag.
Frú forseti. Ég held að ég og hv. þingmaður deilum þeirri skoðun að það sé frekar bagalegt að við séum að breyta þessum lögum þetta oft þetta stuttu eftir að heildarendurskoðun átti sér stað. Pollýanna myndi kannski benda á að það væri líka hraustleikamerki að við gætum lagað hluti þannig að þeir verði eins góðir og hægt er þegar til kastanna kemur. Mig langar aðeins að spyrja út í atriði sem ég velti upp í andsvörum við 2. umr., í ljósi þeirra tilfinninga sem eru kannski farnar að vaxa hjá okkur mörgum, þ.e. að það geti verið fleiri ágallar sem þurfi að taka á í lögunum, hvort stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi rætt það - jú, hv. þingmaður sagði að til stæði að skoða þetta eina tiltekna atriði varðandi innsigli kjörgagna og það er þá eitthvað sem myndi gerast í bráð en kannski til lengri tíma, þá mögulega inn í næsta þingvetur - að setja af stað einhvers konar vinnu við úttekt eða endurskoðun á heildarendurskoðuninni, bara til þess að við getum verið dálítið tímanlega í því að sjá til þess að þessi lög verði orðin eins góð og hægt er áður en gengið verður til næstu kosninga þar á eftir, sem væru þá væntanlega alþingiskosningar 2025 eða fyrr. Einmitt þess vegna er kannski gott að gera þessa hluti fyrr frekar en síðar af því að við vitum aldrei hvenær þarf að grípa til laganna. Og ef við lendum í því, ja, eins og hefur gerst, að stjórn hverfi ansi brátt frá völdum þá getur þurft að beita lögunum á stuttum tíma og þá getum við ekki verið að standa í lagfæringum í leiðinni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir andsvarið. Þannig er að á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í morgun var ákveðið að hefja skoðun á þeim þáttum sem fóru í kastljósið í gær vegna niðurstöðu lögreglustjórans á Vesturlandi. Auðvitað útilokar það ekki að nefndin skoði betur aðra þætti þessa mikla lagabálks en þarna var verið að steypa saman fernum lögum, ef ég man rétt, í stóran lagabálk um kosningar. Mér sýnist, eftir að hafa skoðað þetta lauslega, og ég ætla að viðurkenna að það er bara lauslega af því að tíminn hefur ekki verið mikill, að staðan sem við erum í sé fyrst og síðast til komin vegna þess að allt of lítill tími var ætlaður til innleiðingar þessara miklu breytinga og þessa stóra lagabálks. Af því þarf að læra. Mér skilst að hv. þingmenn á síðasta kjörtímabili hafi jafnvel verið svo metnaðarfullir að ætla að innleiða breytingarnar fyrir alþingiskosningarnar í haust. Nú hafa lögin tekið gildi en við erum að vinna í kappi við tímann vegna þess að það eru sveitarstjórnarkosningar eftir tvo mánuði. En ég held að af þessu megi draga ýmsan lærdóm, t.d. að það þurfi að flýta sér hægt þegar svona miklar breytingar eru gerðar. Ég sé í fljótu bragði ekki tilefni til þess að þessi staða kalli á heildarendurskoðun löggjafar sem gekk í gildi eftir heildarendurskoðun um síðustu áramót.
Frú forseti. Já, ég held það séu nokkrir lærdómar sem við getum dregið af þessari reynslu. Ég tek undir það með hv. þingmanni að eitt af því sem við getum lært af þessu er hversu stuttur tími hafi verið áætlaður til innleiðingar á jafn viðamiklum breytingum sem snerta jafn marga framkvæmdaraðila og þessi lög gera. Annar hluti af tímalínunni sem var of knappur var síðan tíminn á milli 2. og 3. umr. fyrir ári. Þar hefði þingið kannski mátt gefa sér smáandrými til að geta lagst yfir breytingarnar sem samþykktar höfðu verið við 2. umr. til að sjá hvort þær „meikuðu sens“. Síðasta breyting snerist einmitt um eitthvað sem óvart „meikaði ekki sens“ sem og stór hluti af þeirri sem við erum að ræða hér í dag. Kannski hefðum við gripið þetta ef þingið hefði haft tíma til að leyfa málinu að liggja í eina til tvær vikur á milli 2. og 3. umr. Já, það er kannski óþarfi að fara í einhverja heildarendurskoðun á nýheildarendurskoðuðum lögum. En ég held að það væri ráð fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að ráðast í einhverja vinnu í haust eftir að þessi lög hafa farið í gegnum fyrsta umgang, það er búið að framkvæma kosningar eftir nýju lögunum einu sinni, vegna þess að kosningalög eru - þetta er svo mikil handbók, þetta er bara flæðilína fyrir framkvæmd kosninga og eðlilega koma vandamálin þá stundum ekki fram fyrr en á reynir. Í haust væri kannski upplagt, meðan við bíðum þess að ríkisstjórnin mæti með sín fyrstu mál, að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd settist niður með þeim sem best þekkja framkvæmdina og færi yfir það hvort eitthvað megi bæta fyrir næstu kosningar á eftir.
Frú forseti. Sú sem hér stendur býr að því að hafa setið í kjörbréfanefnd síðastliðið haust og nýtur þeirrar reynslu við þetta viðfangsefni. Ég tek undir það með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni að að sjálfsögðu er hluti af vandanum, ef við bara köllum það það sem það er, að við þinglok, þegar hillir undir þinglok, sérstaklega fyrir jól eða að sumri, ég tala nú ekki um þegar kjörtímabili er að ljúka, fara menn að vinna mjög hratt og oft of hratt og til eru mýmörg dæmi um að gerð hafi verið mistök í lagasetningu við þær aðstæður. Það er auðvitað okkar hér sem sitjum á hinu háa Alþingi að taka höndum saman um að breyta þingskapalögum þannig að við störfum ekki lengur með þessum hætti. Og af því að hv. þingmaður var að benda á verkefni fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þá teldi ég það mjög verðugt verkefni fyrir hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að endurskoða þingskapalögin og koma betra skikki á starf þingsins og þingheims. En það þarf auðvitað að skoða þetta tiltekna mál í stóra samhenginu. Eitt af því sem er að renna upp fyrir mér er að við þessa lagasetningu á síðasta þingi og í júní síðastliðnum var farin sú leið sem gjarnan er nú farin við lagasetningu og það er að hafa sjálfan lagatextann tiltölulega knappan en vísa í reglugerðir. Við vitum að allt sem stendur í reglugerð verður að eiga sér lagastoð og það er fyrst og fremst það sem þarf að vera í lagi þegar svona er gert. Áður var því svo farið að það voru í raun mjög nákvæmar leiðbeiningar í lagatextanum. Nú verður skrifuð einhvers konar handbók í reglugerðinni [[Forseti hringir.]]en allt sem þar stendur þarf að eiga sér lagastoð og það þurfum við að skoða vandlega.
Forseti. Ég hef dálitlar áhyggjur af kosningalögum og bara lagasetningu almennt ef ég á að segja eins og er. Nú upplifðum við það í gær að hafa fengið ábendingar, mjög svo óbeinar, frá lögregluembættinu í Norðvesturkjördæmi og eftir alla vinnuna í kjörbréfanefnd í lok síðasta árs þá verð ég að segja að þær ábendingar ollu mér miklum áhyggjum, gríðarlega miklum áhyggjum, sérstaklega með tilliti til þess sem hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sagði hér, að við höfum verið að reyna að setja knappan og skýran lagatexta og setja ákveðna framkvæmd í reglugerðir sem er ekkert óeðlilegt því að framkvæmd þarf oft að aðlagast breyttum aðstæðum. Það gerir það pínulítið að verkum að allt sem er innan framkvæmdarinnar, innan reglugerðarinnar, að það er ekkert skýrt hvað það varðar fyrr en alla vega er búið að setja fyrstu reglugerðina. Við erum ekki með þær aðstæður eins og er svo að ég viti til, sem er áhugavert því að þau skilaboð sem okkur bárust í gær voru að í nýjum kosningalögum væri ekki skýr lagaheimild fyrir því að telja það brot sem var augljóslega brot samkvæmt niðurstöðum þingsins í lok síðasta árs. Mjög áhugaverð niðurstaða. Það má vissulega gera það þannig að ef einhver brýtur af sér fyrir mánuði síðan, segjum svo, og Alþingi samþykkir svo ný lög og gerir það sem var áður brotlegt ekki brotlegt lengur þá sleppur viðkomandi. Þannig er hægt að veita fólki réttindi eftir á. Það er ekki hægt að taka réttindi af fólki eftir á hins vegar. Ef einhver braut af sér fyrir mánuði síðan - eða réttara sagt braut ekki af sér fyrir mánuði síðan af því að það voru ekki til lög um það, en svo eru sett lög mánuði seinna sem gera það refsivert - þá er ekki hægt að refsa honum fyrir það eftir á. Það væri mjög ósanngjarnt. Það er bara réttarríkispæling. Í því samhengi vil ég líta aðeins á núverandi kosningalög, sérstaklega 97. gr., 99. gr. og 136. gr. 97. gr. fjallar um frágang eftir slit kjörfundar þegar fólk er búið að greiða atkvæði, með leyfi forseta: „Eftir að kjörfundi er slitið skal kjörstjórn ganga frá kjörgögnum og hefja talningu atkvæða. Að fengnum tillögum landskjörstjórnar skal ráðherra í reglugerð setja nánari reglur um frágang kjörgagna eftir slit atkvæðagreiðslu, frágang og innsiglun kjörgagna ef senda á þau á annan stað til talningar og önnur atriði er snerta störf kjörstjórna að þessu leyti.“ Allt í lagi. Frekar eðlilegur lagatexti myndi ég segja sem nær utan um það hvað þarf að passa upp á. Nákvæmlega hvað er ekki verið að tilgreina í lagatextanum en það er þessi samfellda gæðastjórnun, þessi almenna gæðastjórnun sem þarf að fara fram hér í þinginu. Í 99. gr., þar er aftur á móti að ráðherra setur reglugerð, að fenginni tillögu landskjörstjórnar, m.a. um framkvæmd talningar við almennar kosningar, - það skiptir máli - meðferð ágreiningsseðla, meðhöndlun kjörgagna og kjörskráa og um frágang að lokinni talningu, þ.m.t. um eyðingu kjörseðla og annarra gagna. Nú snerist ágreiningurinn dálítið um hvort talningu hefði verið lokið eða ekki, hvort það hefði verið hlé á talningarfundi eða ekki og ýmislegt svoleiðis. Niðurstaðan var einhvers staðar sú að þetta hefði nú bara verið hlé á fundi. Sumar kjörstjórnir slitu talningarfundi og komu síðan aftur saman á nýjum fundi. Þetta var voðalega flókið og skiptir í rauninni ekki öllu máli því að meðhöndlun kjörgagnanna er það sem skiptir máli. Ef einhver ætlaði sér að setja framkvæmdarreglur um meðhöndlun kjörgagna á þann hátt að gestir og gangandi gætu gengið inn að kjörgögnunum á meðan það væri gert hlé á talningarfundi þá myndu allar erlendar eftirlitsstofnanir, og væntanlega gæðastofnanir hér á Íslandi líka, gera gríðarlega stóra athugasemd við slíka framkvæmd talningar og meðhöndlun kjörgagna. Það myndi enginn kvitta upp á að slíkt væri leyfilegt enda gerði kjörbréfanefnd það ekki. Það var bara lögbrot að gera þetta svona. Hvað það þýddi síðan í samhengi við kosningarnar og niðurstöður kosninganna var eitthvað sem við vorum ekki alveg sammála um. En við vorum öll sammála um það að ekki var rétt farið með þetta. Það mun enginn - mig dreymir ekki einu sinni um að þeim ráðherra sem við erum með núna í þessum málaflokki detti í hug að setja einhvers konar reglugerð sem gerir það að verkum að allt sé í fína lagi ef gestir og gangandi geta gengið inn á kjörgögn þegar enginn annar er á staðnum. Þá komum við að 136. gr. sem fjallar um minni háttar brot. Það varðar sektum, nema þyngri refsing liggi við eftir öðrum lögum, ef sveitarstjórn, kjörstjórn, utankjörfundarkjörstjóri eða embættismaður hagar fyrirskipaðri framkvæmd - þá með tilliti til t.d. 99. gr. - laga þessara vísvitandi á ólöglegan hátt eða vanrækir hana. Með tilliti til þess sem gerðist í Norðvesturkjördæmi í síðustu kosningum erum við a.m.k. að tala um vanrækslu, að lágmarki. Skilaboð sem við fáum frá lögregluembættunum um að þarna sé það bara túlkað þannig að ekki sé skýr heimild í lögum til að vísa í þessa vanrækslugrein finnst mér stjarnfræðilega skrýtið. Í alvörunni. Það þarf gríðarlega lipra lagatúlkun til að ímynda sér að nokkur muni leyfa nokkrum manni, öðrum en þeim sem á að bera ábyrgð á talningunni, að rölta um svæðið á meðan talningarfólk er ekki til staðar og yfirkjörstjórn. Slíkt ímyndunarafl er úr einhverjum öðrum heimi. Það er þaðan sem ég nálgast vandann sem ég glími við í sambandi við lagasetningu hérna. Við fáum einhvern veginn aldrei þetta gæðaferli, gæðastjórnun á þau frumvörp sem við erum með hérna. Við erum komin með ágætisramma utan um það hvernig áhrif þetta hefur á stjórnarskrá o.s.frv. en það sem vantar er gæðastjórnunarhugsun. Hvernig virkar hún? Hún virkar á þann hátt að þegar við ímyndum okkur ákveðið kerfi eins og kosningar þá hugsum við um hver sé tilgangur þess kerfis. Hvaða lausnir erum við að búa til? Hvaða vandamál er verið að leysa? Hvað getur gerst á meðan fólk er að umgangast það kerfi? Það kallast á forritunarmáli notendasögur. Ein notendasaga er að kjósandi mætir á kjörstað, veit ekki í hvaða kjördeild hana á að fara, mætti á rangan stað meira að segja, og ætlar að reyna að greiða atkvæði - hvað gerist þá? Hvernig bregst kerfið við slíku? Það er ein notendasaga. Það sem gerist síðan þegar búið er að setja upp reglugerðina í þessu tilviki er að þar eru komnar leiðbeiningar um hvernig á að bregðast við því. Það að vera með svona notendasögur gerir það að verkum að við getum nálgast lögin á þann hátt að við getum raunprófað þau til að sjá hvort þau standist kröfur eða ekki. Þetta er gríðarlega mikilvægt tæki í gæðaeftirliti. Það kemur í veg fyrir mistök. Þá vitum við hérna á þingi að þessi lög - ekki nákvæmlega þessi en jú, svo sem í rauninni nákvæmlega þessi, þarna er t.d. verið að tala um ýmis ýmsar dagsetningar. Ef við værum með notendasögu og hérna kæmu stjórnmálasamtök og ætluðu að skrá sig til þátttöku í kosningunum og kæmu of seint - það vandamál hefði komið strax í ljós ef við hefðum prófað lögin með þeirri notendasögu að stjórnmálasamtök komi of seint. Af því að ýmislegt annað í ferlinu hefði misfarist þá hefði gallinn fundist. Án þess að vera með slíkar reynslusögur í rauninni þá finnum við ekki gallann. Það er nokkurn veginn ómögulegt í jafn stóru kerfi og kosningalögin okkar eru fyrir fólk bara að vera með það í hausnum. Þetta er það víðfeðmt, það eru það margir möguleikar. Það eru rosalega margir möguleikar á það hvernig fólk merkir atkvæði sitt á atkvæðaseðil. Ég hef verið í nokkrum kjörbréfanefndum og útfærsluna sem maður sér á því hvernig fólk merkir X eru miklu fleiri en fólk getur nokkurn tíma ímyndað sér og ég skora á fólk að reyna. Ég veit að það er til bók þannig að fólk kemst ansi langt en það er ekki tæmandi listi, það er svona algengasti listinn. Ef við nálgumst þetta verkefni með hugarfarinu gæðaeftirlit og gæðastjórnun þá hugsum við það öðruvísi hvernig lögin eru búin til. Við byrjum á að búa til nokkurs konar notkunarmöguleika. Við byrjum á að búa til stjórnmálaflokkinn sem ætlar að skrá sig. Við byrjum á að búa til fatlaða einstaklinginn sem ætlar að greiða atkvæði og þarf aðstoðarmann. Við byrjum á að búa til talningarteymi sem fær alls konar mismunandi atkvæðaseðla í hendurnar til að skoða og meta hvort séu gildir eða ógildir. Við byrjum á að fá umboðsmenn flokka til að geta ímyndað okkur í hvaða vandamálum þau lenda. Það var fullt af vandamálum sem umboðsmenn lentu í og á hvaða ábyrgð er það að sinna þeim vandamálum? Ekkert af þessu er skýrt. Allir eru að vinna í ákveðinni óvissu og giska á það hvernig á að fara með þessa hluti og ekki. Það er vandamálið í Norðvesturkjördæmi í síðustu kosningum í algjörri hnotskurn. Þar sáum við mismunandi framkvæmd á kosningum, bæði 2021, 2017, 2016 og fyrr, einfaldlega bara eftir því hverjir voru í yfirkjörstjórn. Það var mismunandi reynsla þar á bak við. Einhverjir gerðu þetta bara eins og þeir gerðu síðast en þá komu kannski upp sömu vandamál. Í öðru kjördæmi var allt öðruvísi framkvæmd. Það er eitt af atriðunum sem voru krafan og krafturinn í því að fara út í breytingar á kosningalögunum, að framkvæmdin var mismunandi á mismunandi stöðum. Við fengum sögur af því hvernig skjalataska fannst með utankjörfundaratkvæðum, minnir mig að hafi verið, í Suðurkjördæmi fyrir einhverjum kosningum síðan. Fjöldi þeirra atkvæða gerði það að verkum að það hefði ekki skipt neinu máli hvernig þau atkvæði hefðu fallið, það hefði ekki breytt neinu, en það voru samt einhver 10–20 atkvæði sem voru í rauninni ekki talin. Það var bara ákveðið að stinga þeim undir stól. Það var búið að loka atkvæðagreiðslunni og telja allt og gefa allt út - og bara vúps, æ, æ. Þarna hefði ákveðin talning og vottun á því hversu mörg atkvæði voru greidd og hversu mörg atkvæði bárust átt að sýna að eitthvað vantaði upp á. Það hefur verið bætt úr þessu síðan þá. Þetta varð til þess að við lærðum en þetta er ekki eitthvað sem við eigum að læra, þetta er eitt af grundvallaratriðum þess að sinna gæðaeftirliti í öllu ferlinu, frá því að kosningar hefjast og þangað til kosningum lýkur og niðurstöður eru kynntar. Mig langar bara til að ítreka það hversu mikilvægt það er í svona grundvallarmáli lýðræðis sem kosningar eru að við getum haft einmitt þessa notendasögu, sem ég vil kalla, og ég bara yfirfæri úr forritunarumhverfinu. Þær eru algjört lykilatriði til að lýsa því hvernig kerfið virkar og hvernig notendur nálgast kerfið, hvernig ungt fólk sem hefur aldrei kosið nálgast kerfið. Í fyrsta sinn sem ég kaus var kjörseðillinn með þessum táknum, bókstöfum sem maður átti að merkja við. En það var enginn kassi fyrir framan bókstafinn og ég vissi ekkert hvar ég átti að setja kross. Ég hafði ekki hugmynd um það. Ég fór og spurði. Það fara ekki allir að spyrja og merkja einhvern veginn öðruvísi á seðilinn. Síðan þá er búið að bæta við sérstöku boxi fyrir framan bókstafina til þess að merkja inn í. Það var ekki þannig einu sinni. Núna í ákveðnum prófum sums staðar þarf að skyggja inn í allan reitinn til að merkja við reit, í prófum sem eru skönnuð sjálfkrafa. Sumir eru farnir að krassa í reitinn og það hefur gert það að verkum að þeir seðlar eru ógildir. Merkilegt mál. Margt svona sem við þurfum að gera betur og ég held að við þurfum að innleiða aðra hugsun í það bara almennt hvernig við vinnum lög og þá einbeita okkur meira að gæðaferli.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir góða og ítarlega yfirferð yfir mál sem skiptir býsna miklu og það er hvernig við stöndum að kosningum í okkar ágæta lýðræðisríki. Ég er líkt og hv. þingmaður og fleiri hér inni, hygg ég, í hópi þeirra sem vörðu ófáum vikum síðastliðið haust í að fara yfir þessi mál vegna fúsksins - [[Gripið fram í.]]svo að ég noti nú … [[Gripið fram í.]]- ég ætlaði að segja hlutlaust en það er önnur saga - við framkvæmd kosninga í Norðvesturkjördæmi og þetta eru vikur sem ég fæ ekki til baka, bara svo það sé sagt hér, sem ekkert okkar fær til baka. Það var þess vegna, svo ég byrji bara á því máli sem stendur mér svolítið nærri, vegna þessa og þeirrar vinnu sem við lögðum í þetta, óneitanlega áhugavert að sjá fréttaflutning af því að málið hefði verið látið falla niður, ekki endilega að þetta hefði verið fellt niður heldur að ástæðan hefði verið vafi vegna kosningalaganna. Ofan á allt það sem á undan er gengið sitjum við því uppi með einhverja lúkningu sem er ekki lúkning heldur líklega einhvers konar endahnútur á þessu máli vegna þess að vafi leikur á kosningalögum. Og mig langar til að spyrja hv. þingmann, og hann talaði t.d. um það áðan hve mikið við mættum bæta okkur sem löggjafi þegar við værum að vinna þessi mál, hvað hann sér helst fyrir sér. Það kom t.d. fram í máli hv. formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, Þórunnar Sveinbjarnardóttur, að hér þyrfti mögulega líka, til viðbótar við það að skoða þennan kosningabálk, [[Forseti hringir.]]að skoða þingsköpin. Hvernig getum við reynt sem best að tryggja að þetta endurtaki sig ekki, hvort sem um er að ræða kosningalög eða aðra löggjöf?
Forseti. Fólk er alveg gríðarlega úrræðagott í því að finna upp á einhverju nýju sem engum öðrum hefur dottið í hug. Ég held því að við gerum aldrei allt fullkomið. Við getum aldrei sett kosningalögin í algjöran kassa sem allir munu passa inn í og ekkert fer úrskeiðis. En við getum komið í veg fyrir mestu og krítískustu gallana með því einmitt að reyna að greina hvar þeir eiga sér stað. Einn lítill galli, sem mér finnst áhugaverður, í utankjörfundaratkvæðagreiðslu er t.d. hvaða bókstafur þetta er. [[Gripið fram í.]]Já, nákvæmlega. Þetta er bókstafur sem kemur á utankjörfundaratkvæðaseðli. [[HFK: Þetta er D.]]Þetta er D. [[HFK: Þetta er sjálfstæður …]]Þetta er ekkert langt frá því að vera P. [[Gripið fram í.]]
Forseti biður fólk um að hafa hljóð í salnum og hvetur hv. þingmann til að beina orðum sín til forseta.
Afsakið. Við flettum t.d. upp í gamalli handskriftarbók, við vorum að leika okkur í nefndinni við að finna út hvaða stafur var hvað því að það voru nokkrir mjög skrýtnir. Við munum því alltaf lenda í einhverjum jaðartilfellum. Það þarf bara að greina það vel fyrir fram hvar krítísku staðirnir eru, t.d. í flutningi atkvæða milli kjörstaðar og talningastaðar, í talningu atkvæða - af öllum stöðum - að það sé góð vottun á öllum öryggisþáttum þar, endurtalning, yfirsýn [[Forseti hringir.]]og þess háttar og að það sé ekki skipt um t.d. aðferðafræði í miðri talningu.
Frú forseti. Það eru ýmsar leiðir til, það er rétt, og hugmyndaauðgin er mikil. Auðvitað er það svo að það er ekki hægt að ramma, og sem betur fer, mannlega hegðun inn í kassa. Það hefur verið reynt og yfirleitt með mjög vondum afleiðingum. En það sem situr í mér í tengslum við akkúrat þessa umræðu, það er reyndar svo margt, er m.a. það að þegar nefndin fer í seinni endurtalningu eru enn að koma upp úr kössunum rangt talin atkvæði, atkvæði sett á rangan stað. Þetta er algjörlega óskiljanlegt í þessu litla kjördæmi. Ég er eiginlega að velta því fyrir mér, af því að nú tilheyrir hv. þingmaður flokki sem hefur nýtt sér rafræna kosningu, sá flokkur sem ég er í hefur nýtt sér það t.d. í prófkjöri: Er þetta kannski eitthvað sem við ættum að fara að huga að af meiri alvöru, að reyna að nýta tækni nútímans og bjóða upp á rafræna kosningu? Ég er kannski ekki alveg komin þangað, ég veit það ekki. En það væri svo sem áhugavert að heyra sjónarmið hv. þingmanns með auðkennisnúmer og hver kýs. Það eru gallar við það, alls konar möguleikar á einhvers konar þvingunum eða þess háttar, en það er líka hægt að hugsa sér rafræna kosningu þótt inni í kjörklefa sé. Þar velkist alla vega ekki neinn í vafa um hvað skrautskriftin á að þýða og erfitt að ógilda seðla o.s.frv. Er þetta eitthvað sem er algjörlega út úr myndinni að ræða vegna öryggissjónarmiða og eru þau öryggissjónarmið sterkari en þau sem við sjáum ítrekað rofin í núverandi fyrirkomulagi? Er þetta eitthvað sem við eigum að skoða fyrir alvöru? Er hægt að taka eitt lítið skref í þessa átt á einhvern hátt? Er þetta eitthvað sem gæti fært okkur á betri stað?
Herra forseti. Ég er algjörlega sammála því að við þurfum að taka þessi skref. Eins og er hefur fólk merkilega mikið traust á pappírskosningum en miðað við reynslu okkar af því hvernig talning fór fram og hvernig atkvæðin eru þarna á mismunandi stöðum og gild atkvæði í ógilda kassanum og ýmislegt svoleiðis, þegar munar litlu getur það skipt gríðarlega miklu máli, þá er mjög skrýtið að fólk vantreysti rafrænu kosningunni. Ég skil það að einhverju leyti. Fólk óttast að hægt sé að hafa stórfelld áhrif á niðurstöðu rafrænna kosninga ef einhver er innan kerfisins. En það er hægt að nálgast það á annars konar hátt til að byrja með, eins og með kosningaposa í kjörklefanum þar sem þú kýst rafrænt en færð líka atkvæðaseðilskvittun sem þú skellir í kjörkassa. Þá ertu kominn með niðurstöðu kosninganna strax og ert með á pappírskvittun leið til að votta að rafræna kerfið skili réttum niðurstöðum. Það getur orsakað það seinna meir að við hættum að þurfa pappírskosninguna af því að þetta gengur bara allt. Þar gæti bálkakeðjan líka hjálpað t.d., sem er á bak við rafmyntirnar. Eitt af vandamálunum við kosningar utan kjörfundar, erlendis t.d., er að senda bréf í pósti yfir Atlantshafið eða Kyrrahafið eða hvernig sem það berst hingað, ég sé ekki að það sé neitt hættuminna en einmitt að skrá sig inn á rafræn skilríki og skrá sig þannig. Vandamálið þar er að Íslendingar erlendis fá ekki rafræn skilríki sem er þá bara eitthvað sem við þurfum að laga og gera betur. Það eru því tvímælalaust möguleikar þarna til þess að gera hlutina nákvæmari [[Forseti hringir.]]og gríðarlega stór sóknarfæri sem spara okkur heila nótt [[Forseti hringir.]]af mögulegum mistökum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og fræðsluna. Það er gott að heyra í hv. þingmanni sem hefur setið í kjörbréfanefnd og kom hérna upp með ákveðið dæmi um það hvaða atriði það eru sem verið er að fást við þegar verið er að reyna að greina vilja kjósandans. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í lögin og mikilvægi þess að lögin séu alveg skýr þegar kemur að reglum sem gilda um t.d. meðferð kjörgagna, reglur sem gilda um það þegar meta á atkvæði, hvað það er sem veldur ógildingu o.fl., hvort nauðsynlegt sé að ógilda seðil þegar einhver tekur ákvörðun um að skrifa litla vísu á bakhliðina til samanburðar við það þegar bókstafur er þannig að það er í rauninni uppi vafi um hver var ætlan viðkomandi. Af hverju segi ég þetta? Ég er kannski alltaf föst í mikilvægi þess að lög séu skýr, rétt eins og hv. þingmaður, að vandað sé til lagasetningar og í svona mikilvægum málum eins og kosningalögin eru, sem eru auðvitað bara handbók um framkvæmd kosninga og hvernig á að framkvæma þær til þess að tryggja að lýðræðið nái fram að ganga, hversu mikilvægt það er að þar sé ekki mikið af matskenndum atriðum fyrir formenn kjörstjórna hringinn í kringum landið til að framkvæma eitthvað eins og það hefur alltaf verið gert. Mig langar aðeins að fá að heyra sjónarmið hv. þingmanns í þessu.
Forseti. Gríðarlega góð spurning. Ég upplifði það mjög sterkt í undanförnum kjörbréfanefndum að það er gríðarlegur vilji hjá kjörbréfanefnd til að túlka vilja kjósandans. Það er kjósandinn sem nýtur vafans og sérstaklega mikið í utankjörfundaratkvæðagreiðslu. En ef það er minnsta stílbrot á atkvæðaseðli á kjörfundi er atkvæði ógilt. Það er merkilega mikill munur þarna á milli, hversu ströng við erum varðandi kjörseðil á kjörfundi, þeir eru líka kannski formaðri, miðað við utankjörfundaratkvæðaseðil. Það var t.d. einn atkvæðaseðill sem var með svona öfugt C á utankjörfundaratkvæðaseðli, það sneri öfugt. Það skildi þetta enginn fyrr en seðillinn var lagður á borðið og sá sem sat á móti sá þá að þetta var bara venjulegt C. Þá hafði kjósandinn opnað utankjörfundaratkvæðaseðilnn öfugt, skrifað C og skilað honum. Er það ógilt atkvæði eða gilt að skrifa öfugt C? Þetta var dálítið merkilegt. Annað sem er merkilegt, finnst mér, varðandi að túlka niðurstöðu kosninga og túlka vilja kjósenda er að við bjóðum upp á kosningar þar sem við erum að kjósa flokka þegar í raun og veru eru það fólk og einstaklingar sem fá umboð. Kosningakerfið okkar er þannig að við erum í raun og veru að kjósa fólk, einstaka þingmenn, en kosningakerfið og val kjósenda er við flokk. Þarna er munur á. Mér finnst hann áhugaverður.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er í rauninni býsna alvarlegt sem hv. þingmaður er að segja varðandi mun á meðferð kjörgagna eða kjörseðla eftir að búið er að greiða atkvæði eftir því hvort þú mætir á kjörstað og greiðir atkvæði eða utan kjörfundar. Ég sá það líka þegar við sátum í kjörbréfanefnd á síðasta kjörtímabili að þá var verið að fást við seðla sem komu úr sendiráðum. Það var býsna frjálslega farið með þær reglur sem eru í kosningalögunum. Ég hafði af þessu nokkrar áhyggjur af því að framkvæmdaraðilar kosninga verða að vera með reglurnar á hreinu, ég held að það sé algjört lágmark. Svo virðist ekki vera, því miður. Svo auðvitað er líka verið að kvarta mjög yfir því einhvern veginn hvernig utankjörfundir eða kosning utan kjörfundar hér innan lands fer fram þegar sú kosning byrjar löngu áður en framboðinu eru komin fram. Vissulega getur kjósandi mætt aftur og lagað atkvæði sitt, það er nýjasti kjörseðillinn sem gildir. En miðað við t.d. klúðrið í Norðvesturkjördæmi þá hefur maður örlitlar áhyggjur af því að það sé nægilega tryggt að ekki sé verið að margtelja atkvæði frá sama fólki. Auðvitað er það sérstakt verkefni, held ég, að koma í veg fyrir að það séu einhverjir einstaklingar einir á báti að keyra langan veg með kjörkassa. [[Forseti hringir.]]Ég held að við hljótum öll að vera sammála um að það þurfi að koma í veg fyrir það.
Forseta. Já, það voru alvarlegar ábendingar sem komu fram í síðustu kosningum um varðveislu utankjörfundaratkvæðaseðla á meðan utankjörfundaratkvæðagreiðslunni stóð, að þeir hafi ekki verið geymdir í innsigluðum kjörkössum og jafnvel taldir eða flokkaðir áður, sem má ekki gera en er kannski eðlilegt að sé leyft af því að þetta er bara flokkun á milli talningarstaða í kjördæmum o.s.frv. En það var annað sem hv. þingmaður minntist á áðan sem ég vildi vekja aðeins athygli á. Hún talaði um vísuna og í rauninni auðkenningu atkvæðaseðils. Það er annað sem við höfum rosalega miklar áhyggjur af, virðist vera, að það sé einhvern veginn hægt að rekja það hver kaus út frá hverjum seðli. Ég held að þetta séu ýktar áhyggjur. Við erum of passasöm við þetta. Ég skil það að einhverju leyti og sérstaklega í sveitarstjórnarkosningum þar sem eru kannski fáir í kjördæmi o.s.frv. en þegar verið er að safna saman og keyra um langan veg og blanda saman atkvæðum eftir að búið er að stemma af o.s.frv. þá verður það mjög óljóst nema kannski sé búið að skrifa nafn viðkomandi á, en ég ætla ekki að fara í það. Það er ákveðið vegasalt í kosningu milli kosningaleyndar og kosningaöryggis sem slíks og þess að geta greitt atkvæði, áreiðanleiki er orðið þarna, t.d. með rafrænar kosningar. Margir hafa gagnrýnt það með rafrænar kosningar að hægt sé að para saman hver greiddi hvaða atkvæði. Það er hægt að útfæra það þannig að það sé ekki hægt, að sjálfsögðu, en það er aðeins flóknara. En við höfum rosalega miklar áhyggjur af [[Forseti hringir.]]auðkenningu atkvæða, réttilega held ég en of miklar.
Frú forseti. Einhverjum finnst kannski skrýtið hvað við viljum tala mikið um kosningamál en það er nú einu sinni þannig að í kosningum er ákveðið hverjir sitja hér inni. Sem 63. þingmaðurinn sem fékk úthlutað þingsæti í september þá skiptir það mig sérstaklega miklu máli að við gerum hlutina rétt. Það hefur oft verið sagt: Það er í lagi að gera mistök ef við gerum þau bara einu sinni, ef við lærum af þeim og lögum hlutina þannig að við gerum sömu mistökin ekki aftur. Þá þurfum við að vera tilbúin að horfa á gagnrýninn hátt á öll þau atvik sem komu upp, ekki bara í þessum alþingiskosningum heldur líka í öðrum kosningum. Þó svo að einhver þeirra hafi verið löguð í nýjum kosningalögum er enn fullt af atriðum sem kjósendur, frambjóðendur, jafnvel yfirkjörstjórnir, rákust á sem ekki voru nógu skýr eða nógu vel úthugsuð. Eitt af því sem skiptir nefnilega miklu máli í svona flóknum lögum er að við spyrjum okkur spurninga eins og: Hvað ef? Hvað ef við ætlum t.d. í uppkosningu, hvaða reglur gilda þá? Við þekkjum það jú öll að í stjórnarskránni stendur að forseti geti neitað að skrifa undir lög og skulu lögin þá fara til þjóðaratkvæðagreiðslu. Þegar þetta ákvæði var í fyrsta skipti virkjað uppgötvaði Alþingi að ekki voru til neinar leiðbeiningar um hvernig fara ætti í slíka þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess að aldrei hafði verið spurt: Hvað ef? Ég nefndi það hér, í síðustu umræðu um þetta frumvarp, að t.d. væri ákvæðið um uppkosningu, sem finna má í 125. gr., barn síns tíma og það þyrfti að skoða. Sú ákveðna grein kom fyrst inn í lög um kosningar til Alþingis þegar við vorum með einmenningskjördæmi. Þá var ekkert flókið að hafa uppkosningu, það þurfti einfaldlega að kjósa aftur um þennan eina alþingismann. Síðan settum við nokkra plástra á gömlu lögin og bættum því við að til væri eitthvað sem heitir listar í stærri kjördæmum. Og jú, þá hafði þetta bara áhrif innan þess kjördæmis. Svo bættum við enn einum plástrinum á kosningalögin af því að dreifing atkvæða var ekki rétt og við bjuggum til hugmyndafræðina um uppbótarþingmenn. Enn helst þessi eina grein og skal þá kosning fara fram að nýju. Hvað þýðir það? Þýðir það að kosning eigi að fara fram í því ákveðna kjördæmi? Á að fara í kosningar á öllu landinu upp á nýtt? Allt þetta er ekki skýrt. Á að raða uppbótarþingmönnunum aftur eða ekki? Það er ekki skýrt. Átti að taka tillit til þess að milli þess sem úrslitin voru kynnt og uppkosning hefði kannski verið ákveðin var landskjörstjórn búin að gefa út að fækka ætti þingmönnum í Norðvesturkjördæmi um einn og bæta honum inn í Suðvesturkjördæmi? Átti að kjósa upp á nýtt miðað við það? Ekkert af þessu hafði farið í gegnum þessa mikilvægu umræðu: Hvað ef? Þetta þurfum við að laga. Við þurfum að líta á lögin eins og þau eru og við þurfum að hugsa: Hvað gerist ef þessi grein fer í gegn? Ef þessi ákveðna grein verður virkjuð, hvað þýðir það? Höfum við hugsað út í hana í gegnum allt frumvarpið eða lögin? Það er ekki bara greinin um uppkosningarnar sem þarf að skoða. Það kom bersýnilega í ljós, þegar kom að kosningunum sem síðast áttu sér stað, að hlutverk umboðsmanna, sér í lagi í tengslum við kosningaeftirlit, er ekki nægilega vel skilgreint. Má flokkur t.d. setja sitt eigið innsigli á kjörkassa áður en þeir eru fluttir úr kjördeild á talningarstað? Í sumum kjördeildum, sem ég fór í sem umboðsmaður og eftirlitsmaður listans, var svarið já. Í öðrum kjördeildum var svarið nei. Í sumum kjördæmum var svarið já, í öðrum kjördæmum var svarið nei. Þarna er fullt af atriðum sem eru óljós. Svo kom líka í ljós: Hvernig á að fara með það þegar verið er að telja þegar verið er að fara yfir vafaatkvæði? Þarf að hafa samband við alla umboðsmenn, þurfa allir umboðsmenn að vera á staðnum? Sums staðar fá umboðsmenn að standa og horfa á talninguna, annars staðar þurfa þeir að standa 10 til 20 metra frá, jafnvel uppi í rjáfri í Kaplakrika sem við Hafnfirðingar vitum að er engin smásmíði. [[Gripið fram í: Segðu.]]Allt þetta þurfum við að skilgreina betur og það dugar ekki alltaf að segja: Já, við setjum bara einhverjar reglur um þetta. Þegar og ef einhver ætlar að svindla þurfum við að hafa gott umhverfi til að fylgjast með því. Við horfum líka á það með kjörbréfanefnd, sem fékk nú að vera ansi lengi að vinna í haust, að sá kafli um það hvernig Alþingi úrskurðar um gildi kosninga - ég er næstum viss um að þeir hv. þingmenn sem sátu í þeirri nefnd geta eflaust bent á ansi mörg atriði sem betur mættu fara í því hvernig starf kjörbréfanefndar er skilgreint, skv. 22. kafla. Lærum af því svo að næsta kjörbréfanefnd þurfi ekki að ganga í gegnum sömu vandræði og geti kannski komist að niðurstöðu á innan við tveimur mánuðum. Að lokum er enn eitt sem mikið var bent á og hv. þingmenn hafa nefnt hér á undan en það er um atkvæði greidd utan kjörfundar, sérstaklega þau atkvæði sem greidd eru erlendis. Hafandi búið erlendis stóran hluta af síðasta áratug get ég svo sannarlega sagt að það er flókið og erfitt að nýta sér þann rétt sem við höfum til að kjósa í kosningum. Í fyrsta lagi er það oft þannig að langar vegalengdir eru í næsta kjörræðismann eða sendiráð. Til dæmis hefði verið algjörlega ómögulegt fyrir mig að kjósa þegar ég bjó í Rúanda í miðri Afríku vegna þess að öll landamæri voru lokuð og næsta sendiráð og næsti kjörræðismaður í yfir 20 klukkustunda akstursfjarlægð. Við þurfum að vinna í því að bæta net okkar af kjörræðismönnum úti um allan heim þannig að Íslendingar erlendis geti kosið. Svo var það þannig að margir kjörræðismennirnir vissu ekki einu sinni af því að það væru að koma kosningar og þegar kjósendur, Íslendingar búsettir erlendis, ætluðu að bóka sér tíma til að greiða atkvæði voru engir kjörseðlar komnir og engar leiðbeiningar. Þetta þurfum við að laga og svo, eins og ítrekað kom fram í ræðum áðan, var þó nokkuð um að atkvæði greidd erlendis uppfylltu ekki skilyrði um frágang vegna þess að ekki höfðu verið gefnar nógu góðar leiðbeiningar um það hvernig gera ætti slíkt. Þetta eru allt hlutir sem við þurfum að taka á. Að sjálfsögðu þurfum við líka að taka á því að þó svo að við sem eldri erum séum vön því að setja X í box er það nú sennilega þannig að öllum sem eru fæddir 1990 og seinna finnst það að velja felast í því að fylla út í boxið, af því að þannig kenndi Menntamálastofnun þeim að svara ætti spurningum í samræmdum prófum. Það er því fullt af atriðum sem við þurfum að laga í þessu. Mér þykir mjög miður að tækifærið hafi ekki verið notað núna til að laga þessi atriði en ég bind sterkar vonir við að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vinni vel saman í að skoða öll þessi atriði, ekki bara það sem lögreglan á Vesturlandi benti á í gær heldur öll þessi atriði sem betur mega fara og tryggi að við gerum ekki sömu mistökin tvisvar, þrisvar eða fjórum sinnum, nú eða fimm sinnum. Þá eru það ekki lengur mistök, þá er það orðið þráhyggja. Lögum þetta því að þetta skiptir máli. Það skiptir máli að vilji kjósenda endurspeglist hér á þinginu. Ég hvet eindregið til þess að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd - það er víst ekki hægt að vísa þessu aftur til hennar - setji þá frumkvæðisathugun í gang að laga þau mistök eða fyrirbyggja þau mistök sem urðu við kosningarnar í haust, og greinilega vantar enn þá upp á í þessum lögum; geri það hið snarasta og komi með það hingað í þingið. Ég trúi því að þingmenn allra flokka vilji að þær lagfæringar séu gerðar áður en við þurfum aftur að fara að kjósa til Alþingis.
Virðulegi forseti. Það er margt í lagarammanum okkar um kosningar sem þarfnast endurskoðunar. Sumt er þess eðlis að við getum lagað það með breytingum á kosningalögum en svo er annað sem kallar líka á breytingar á stjórnarskrá. Ég held að við þurfum aðeins að tala um þá staðreynd að við búum enn þá við fyrirkomulag þar sem það er Alþingi sjálft sem úrskurðar um gildi kosninga til Alþingis. Sú niðurstaða er ekki kæranleg til neins dómstóls. Hún er ekki kæranleg til neins óháðs úrskurðaraðila. Þetta er fyrirkomulag sem stenst ósköp einfaldlega ekki þær kröfur sem hafa þróast í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu og þá er ég að tala um kröfur um rétt fólks til að taka þátt í frjálsum og lýðræðislegum kosningum og rétt fólks til að fá úrlausn óháðs aðila um lögmæti þeirra. Þetta er alveg skýrt af dómi sem yfirdeild Mannréttindadómstólsins kvað upp árið 2020 sem varðaði kosningadeilur í Belgíu. Það er ekki að ástæðulausu sem Feneyjanefndin um stjórnskipunarmál hefur hvatt til þess að endanlegu úrskurðarvaldi um lögmæti kosninga verði komið fyrir hjá dómstólum. Til þess þarf að gera breytingar á stjórnarskrá en þá vandast málið. Það er nefnilega staðreynd að öllum stjórnlagaumbótum hefur verið haldið í flokkspólitískri gíslingu hér á Alþingi, í raun í meira en 20 ár. Ekki hefur stafkrók í stjórnarskránni verið breytt síðan árið 1999, ef frá er talið bráðabirgðaákvæði sem var samþykkt árið 2013 og var svo ekkert gert með og rann úr gildi 2017. Nú gæti það gerst í annað sinn með stuttu millibili, með nokkurra ára millibili, að Ísland verði dæmt í Strassborg fyrir að uppfylla ekki lágmarkskröfur sem Evrópuríki gera hvert til annars um lýðræðislega stjórnarhætti, um sjálfstæða dómstóla, um, í stuttu máli, góða og frjálslynda stjórnskipan, og það er mjög alvarlegt. Það er löngu kominn tími til að rjúfa þessa kyrrstöðu og breyta stjórnarskránni í takt við réttmætar kröfur almennings, kröfur um virkara lýðræði, kröfur um að Ísland uppfylli þjóðréttarlegar skuldbindingar um rétt fólks til að fá úrlausn óháðs aðila um lögmæti kosninga og Alþingi verður að rísa undir þeirri ábyrgð. Þá er ekki síður mikilvægt að huga að algjöru grundvallarprinsippi um jafnt vægi atkvæða. Nú er það þannig að jafnaðarmannaflokkar hafa alltaf barist fyrir tvennu; annars vegar bættum kjörum fólks og hins vegar almennum lýðréttindum umbjóðenda sinna. Framan af þessari öld var kosningarrétturinn auðvitað mál málanna. Það er athyglisvert, ef við skoðum söguna, hvernig jafnaðarmenn hafa litið á öll frávik frá jöfnum kosningarrétti sem skerðingu á mannréttindum. Þessi barátta hefur snúist um að tryggja öllum jafnan kosningarrétt óháð efnahag, óháð kynferði, óháð búsetu. Árið 1927 flutti Héðinn Valdimarsson stórmerkilegt frumvarp, kannski eitt merkilegasta frumvarp sem nokkur þingmaður hefur flutt einn síns liðs, ofboðslega framsækið frumvarp til stjórnskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá. Þetta snerist þá um að lækka kosningaaldur annars vegar niður í 21 ár og að þeim sem höfðu þegið af sveit sökum fátæktar yrði þá veittur kosningarréttur. Það sem á kannski mest erindi við okkur enn í dag er 2. gr. þessa frumvarps þar sem er kveðið á um að á Alþingi eigi sæti 25 þjóðkjörnir þingmenn sem kosnir séu hlutbundnum kosningum um land allt og sitji í einni málstofu. Í greinargerð þessa ágæta frumvarps segir m.a.: „Þar sem kjördæmaskipun hefir að mestu verið haldið óbreyttri, er afleiðingin sú, að hver kjósandi í sumum kjördæmum hefir margföld áhrif á alþingiskosningar á við kjósanda, er búsettur er í öðrum kjördæmum, og þar með margföld áhrif á stjórn landsins í heild sinni. Eftir mannrjettindakenningum þeim, er þingræðið hvílir á, eiga allir fullorðnir menn í landinu að hafa jafnrjetti í þessum málum, og mun óvíða í siðuðum löndum sveigt svo langt frá því marki eins og hjer á landi. Þetta kemur og mjög mishart niður á stjettum þjóðfjelagsins, þar sem verkalýðurinn hefir safnast til sjávarins, og það er því mest verkalýðurinn, er geldur hinnar úreltu kjördæmaskipunar …“ Héðinn Valdimarsson leit sem sagt á kosningarréttinn sem algjört grundvallarmannréttindamál og ójafnt atkvæðavægi sem algjört brot á prinsippum um jafnræði fólks. Auðvitað eru til ýmsar leiðir til að bæta úr þessu ástandi. Ein væri að breyta landinu öllu með einföldum stjórnarskrárbreytingum í eitt kjördæmi. Annað er í raun að fjölga jöfnunarþingmönnum. Ég man ekki betur en að þingmenn Viðreisnar, Pírata og Samfylkingar, jafnvel fleiri flokka, hafi flutt mál um þetta, flutt breytingartillögu um þetta, á síðasta kjörtímabili, sem var felld með afgerandi hætti af þeim stjórnmálaflokkum sem njóta einmitt ágóðans af ójöfnu atkvæðavægi. Svona rétt undir lokin þá held ég að þetta sé eitthvað sem við eigum að halda áfram að tala fyrir, berjast fyrir. Það er ýmislegt sem þarf að breyta í stjórnarskránni hvað varðar kosningar, hvað varðar framkvæmd lýðræðisins og kosningarrétt. Þetta er eitt af því.
Frú forseti. Við ræðum hér mál sem mun væntanlega renna mjúklega í gegnum þingið og ekki mikill ágreiningur er um, enda um að ræða lagfæringar á gríðarlega mikilvægri löggjöf, mikilvægar lagfæringar. Ég held að öllum sé orðið ljóst, eftir atburði haustsins, hversu mikilvægt er að framkvæmd lýðræðislegra kosninga sé skýr, hún sé rétt og í samræmi við grundvallarhugsunina að baki lýðræðislegum kosningum, sem eru í okkar kerfi leynilegar og jafnar, og önnur grundvallaratriði sem lýðræði okkar byggir á. Fram kemur að tilefni lagasetningarinnar séu m.a. ýmsar ábendingar sem hafi komið fram um þágildandi lög. Þá giltu tveir lagabálkar, annars vegar lög um kosningar til Alþingis og hins vegar lög um kosningar til sveitarstjórna. Ýmsar ábendingar höfðu sannarlega borist frá ýmsum aðilum, þar á meðal frá starfandi kjörstjórnum í gegnum tíðina, frá Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu og öðrum aðilum sem ég fer nánar í hér á eftir. Það sem hins vegar vekur upp áhyggjur mínar, og þær fara ekki minnkandi eftir því sem á líður, er að með þessum breytingum hafi kannski ekki bara því verið breytt sem þörf var á að breyta heldur hugsanlega hlutum sem ekki var þörf á að breyta. Það er að mínu mati gegnumgangandi í mjög mörgu í samfélagi okkar í dag, og hefur verið á síðustu árum, ákveðin tíska, ef svo má segja, að einfalda hlutina. Ef ég tala frá mínu persónulega sjónarhorni þá veldur það mér oft gremju, sem er þyrst í upplýsingar og vil alltaf vita allt í smáatriðum, að það er mjög mikil lenska núna að einfalda heimasíður stofnana, aðila, fyrirtækja og annað. Það sem gerist oft við slíka einföldun er að upplýsingar sem við þurfum á að halda hverfa. Nákvæmni upplýsinga og það að einhvers staðar sé hægt að nálgast ítarlegar upplýsingar er vanmetið, held ég, nú til dags. Ég óttast að það hafi spilað inn í við setningu þessara laga og þær áhyggjur mínar eru kannski að einhverju leyti staðfestar með því sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu. Í greinargerðinni er mikið rætt um einföldun. Það er mikið rætt um skilvirkni og önnur tískuorð, ætla ég að leyfa mér að segja; það sem ég tel stundum vera ofureinföldun og skerðingu á upplýsingum sem eru nauðsynlegar. Nema hvað að hér erum við ekki bara að tala um upplýsingar, hér erum við að tala um reglur. Ég skil þessi sjónarmið að mjög mörgu leyti. Ég skil þá viðleitni að vilja hafa hlutina einfalda. Fyrir mörgum verða hlutirnir skýrari með því að vera einfaldir en við lögfræðingar vitum að hlutirnir verða ekki endilega skýrari með því að verða einfaldir, oft verða þeir óskýrari og jafnvel oftast. En það á kannski einkum við þegar nákvæmnisatriði þurfa að vera á hreinu og þá sérstaklega í framkvæmd kosninga þar sem hvert einasta smáatriði getur skipt máli og getur hreinlega verið úrslitaatriði, og höfum við séð það. Ég vil líka svolítið kenna ákveðinni einfeldni okkar Íslendinga um ákveðnar venjur og ákveðnar breytingar sem við gerum og mögulega einhverjar af þeim breytingum sem voru gerðar með setningu þessara laga sem lúta akkúrat að þessari einföldun og af því að kannski féllu út ákvæði sem þurfa að vera í lögunum. Ég held að við vanmetum og höfum vanmetið allt þar til nú í haust afleiðingar þess að smáatriðunum sé ekki fylgt, að smáatriðin séu ekki í lagi, framkvæmdin sé ekki í lagi og reglurnar séu ekki skýrar, við vanmetum það. Mig langar til að koma með nokkrar tilvitnanir. Þó að þær beri vott um gríðarlega alvarleg vinnubrögð og slæm vinnubrögð, ég ætla ekki að taka of djúpt í árinni, í kosningunum núna í haust - sem sagt þó að ummælin sem ég ætla að fá að rifja upp hérna séu mjög alvarleg og lýsi alvarlega miklu kæruleysi, hirðuleysi gagnvart nauðsyn þess að ákveðnar reglur séu virtar, þá held ég að þau endurspegli samt sem áður líka, alla vega að einhverju marki, einfeldni sem ég held að sé algengari en við kannski viljum viðurkenna, ákveðið svona „þetta reddast“-viðhorf og okkar traust til þess að það vilji nú örugglega enginn gera neitt slæmt. Það vilji allir gera vel og við séum öll rosa góð í grunninn og heiðarleg og allt það. Ummælin sem mig langar til að rifja upp eru ummæli fyrrverandi formanns yfirkjörstjórnar í Norðvesturkjördæmi eftir kosningarnar núna í haust, alþingiskosningarnar í september 2021. Þá svaraði hann m.a., aðspurður um það hvers vegna gögn hefðu ekki verið innsigluð á meðan þau voru skilin eftir á milli talningarlota: „Það hafa aldrei verið nein vandamál í sambandi við þetta.“ Það er hans svar. Þetta lýsir auðvitað því viðhorfi að ef eitthvað hefur verið í lagi hingað til, það hefur enginn reynt að svindla á þessum kosningum hingað til, þá sé kannski ekkert endilega líklegt að það sé að fara að gerast. Aðspurður um aðgengi annarra að salnum en starfsfólks kosninganna og kjörstjórnar og annarra sagði formaðurinn: „Allar vangaveltur um slíkt eru bara bull.“ Það kom síðan fleira í ljós við nánari skoðun. Þá kom í ljós að annað fólk hafði aðgang að salnum og jafnvel að það hefði mögulega verið í salnum þegar enginn annar var þar. Þá segir formaðurinn: „Ég tel að þessara gagna hafi bara alveg verið gætt á fullkominn hátt og hef heldur engar áhyggjur af því.“ Formaðurinn hafi engar áhyggjur af því. Hann trúði því að þetta væri bara örugglega allt í lagi og hugsanlega var það það, en er það nóg? Um viðveru umboðsmanna við endurtalninguna, umboðsmenn gagnrýndu þetta mjög harðlega, sagði formaðurinn: „Þeir hafa ekkert um það að segja hvort endurtalning fer fram eða ekki. Þeir voru látnir vita af endurtalningunni og sumir voru viðstaddir hana.“ Þarna endurspeglast nokkuð sem ég persónulega hef orðið vör við í vinnu minni við kosningar. Nú hef ég unnið við ýmsar kosningar í gegnum tíðina, bæði í undirkjörstjórn og í hverfiskjörstjórn sem ber ábyrgð á framkvæmd kosninga á kjörstað. Ég hef orðið vör við að fólk skilur oft ekki tilganginn með ákveðnum reglum. Það áttar sig ekki á því hvers vegna það þarf að innsigla þetta en ekki eitthvað annað. Það áttar sig ekki á því hvers vegna umboðsmenn hafa með þetta að gera eða eitthvað annað og það sem meira er, og endurspeglast í þessum orðum formannsins sem ég var að lesa, átta sig ekki á hlutverki umboðsmanna framboða. Þegar það síðan kom í ljós að fleiri höfðu aðgang að þessum sal og að þessum gögnum þá er formaðurinn spurður hversu margir hefðu haft aðgang og hvort það væru einhver gögn sem lægju fyrir um það. Þá sagði hann: „Ég veit ekki hvað eru til margir lyklar að þessum inngöngum […] Það geta verið 50 lyklar að þessu plássi, ég veit það ekki.“ Þegar gengið er frekar á hann segir hann: „Það getur vel verið að starfsmenn hótelsins hafi haft aðgang að þessu rými.“ Þá er formaðurinn spurður: Fór einhver inn í salinn í ykkar fjarveru þegar enginn var annar í salnum? Þá segir formaðurinn: „Við vitum að svo var ekki.“ Þegar þjarmað var að honum segir hann: „Af því að ég veit það.“ Þetta eru sannarlega alvarleg ummæli, eins og ég nefndi áðan, og alvarleg vinnubrögð en sem að mínu mati lýsa ákveðnu sakleysi. Ég óttast að þetta sakleysi, þessi ákveðna einfeldni, endurspeglist í þessum nýju lögum að einhverju leyti. Þá vil ég nefna sem dæmi það sem hefur komið upp núna í fjölmiðlum varðandi innsigli, áhugaverð tilviljun að það skuli einmitt varða innsigli líka í lok talningar, en þá er það í raun lagt í hendur ráðherra að útfæra það. Það er önnur þróun sem ég tel varhugaverða sem ég tel líka hafa verið svolítið undanfarin ár og eiga við í víðara samhengi en það er önnur umræða, sem er að færa útfærslu allra „smáatriða“ í hendur ráðherra, í raun svona til einföldunar lagabálksins. Þarna gleymist munurinn á hlutverki Alþingis, af því að við treystum öllum og við erum öll góð og við höfum engar áhyggjur af því að neinn sé neinn slæman ásetning eða neitt, og hlutverki ráðherra og því hvers vegna hlutirnir eru í höndum þingsins til að byrja með. Það er vegna þess að þingið er þjóðkjörið og það eru ákveðnar ákvarðanir sem þingið þarf að taka og bera ábyrgð á. Án þess að gruna nokkurn ráðherra um græsku þá ætti okkur að vera ljóst, bara hugsandi um möguleikana í gegnum tíðina og sögu annarra þjóða, að ekki er skynsamlegt að setja jafn mikilvæga hluti og reglur um innsigli kjörgagna í hendurnar á framkvæmdarvaldinu. Að sjálfsögðu á þetta að vera skýrt. Þetta á að vera skýrt í lögunum. Þetta varðar réttindi borgaranna til að geta treyst því að kosningarnar séu réttar og séu áreiðanlegar. Ég er bara rétt að byrja og tíminn er samt búinn, ég hélt að ég myndi ná upp í fimm mínútur með þessari ræðu minni en það er að verða korter. En það sem ég er að reyna að koma frá mér er að þessi lagabálkur og þær athugasemdir, þeir gallar á þessu sem við höfum verið að sjá núna á síðustu dögum, bara á síðustu vikum, eru þess eðlis að ég hef bara virkilega þungar áhyggjur af komandi kosningum. Ég hef áhyggjur af þessum lagabálki. Ég tel þá nefnd og það fólk sem kom að þessari vinnu hafa unnið gott starf, ég vil alls ekki gera lítið úr því, og mikil vinna var lögð í þetta þó að tímaramminn hafi verið stuttur. Það var gefinn allt of stuttur tími í þetta og ég held að það séu margir sammála því, jafnvel að framkvæmdarvaldið sé sammála því sömuleiðis. Það var allt of stuttur tími gefinn til að setja þessi lög. Nú eru að koma kosningar og við þurfum einhvern veginn að tryggja að þær geti farið fram með tryggum hætti og við höfum enn styttri tíma til stefnu. Ég hef miklar áhyggjur af þessu. Að sjálfsögðu styð ég þær lagfæringar sem við ætlum að gera með því frumvarpi sem er til umfjöllunar. Það hefur svo sem þegar verið ákveðið að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd muni taka lögin til nánari skoðunar strax á næstu dögum, en ég vildi bara lýsa því yfir hér að ég hef áhyggjur [[Forseti hringir.]]af mörgum ástæðum og vona að við náum að bjarga þessu, alla vega þannig að næstu kosningar geti orðið farsælli en þær síðustu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða ræðu. Ég verð samt að segja að mér þótti hún næstum því sársaukafull upprifjunin þegar hv. þingmaður var að lesa þessi „kvót“ í tengslum við klúðrið í Norðvesturkjördæmi en að sama skapi er mjög mikilvægt að við höldum þessu til haga. Það er alveg rétt að það er ekki einsdæmi hvað okkur hættir til og er tamt að líta svo á að við af öllum höfum einhvern veginn undanþágu. Við þurfum ekki að vera með hlutina mjög fast neglda niður vegna þess að við séum á einhvern hátt laus við það sem plagar flestar aðrar þjóðir, þ.e. tilhneiginguna til að gera eitthvað rangt ef færi gefst. Það er líklega fámennið sem gerir þetta að verkum. Ef við þekkjum ekki beinlínis þá manneskju sem um ræðir þá er stutt í að við þekkjum til fólks og þetta verður allt persónulegra. Og okkur er tamt að tala svo að komi einhver og bendi á leiðir til að koma í veg fyrir möguleika á misferli þá sé samasemmerki milli þess og ásökunar, að sá hinn sami sé þá að ásaka tiltekna nafngreinda manneskju um nákvæmlega það misferli. Öll umræða um þessi mál keyrir einfaldlega út í skurð, m.a. vegna þessa. Hv. þingmaður notaði orðið sakleysi, að við værum saklaus, að við tryðum þessu ekki upp á fólk. En hér eins og annars staðar eru gríðarlegir hagsmunir undir hinni pólitísku nálgun á mál, ekki síst vegna þess að við erum auðlindadrifið hagkerfi og það skiptir bara máli fyrir gríðarlega marga hvaða ákvarðanir eru teknar hér, hvaða varnaglar eru slegnir, hvar girðingarnar liggja o.s.frv. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Af hverju ættum við ekki einhvers staðar úti í okkar samfélagi [[Forseti hringir.]]að vera að misbeita því að hér eru lög og reglur ekki eins og þær ættu að vera? [[Forseti hringir.]]Telur hv. þingmaður með sína reynslu af t.d. kosningaeftirliti að við sem þjóð höfum einhver önnur persónueinkenni en aðrar þjóðir sem gera að verkum [[Forseti hringir.]]að við þurfum ekki að huga að þessum málum? - Ég er með aðra spurningu en ég þarf að fá að koma aftur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir spurningarnar. Já, ég held að þetta hugarfar orsakist ekki síst af fólksfæðinni eins og þingmaðurinn nefnir og ég ætla líka að leyfa mér að nota orðið meðvirkni í tengslum við nákvæmlega það sem þingmaðurinn nefndi. Við veigrum okkur við að saka fólk um eitthvað misjafnt eða slæman ásetning og ég held að það hafi líka spilað inn í og spili stundum inn í jafnvel bara rannsókn stjórnvalda og rannsókn lögreglu á málum, þ.e. feimni okkar við að taka ákveðna hluti alvarlega, að taka hreinlega inn í myndina möguleikana á brotum, ég ætla ekki endilega að segja slæmum ásetningi. Þetta spilar saman við hugarfarið sem er „þetta reddast“, við stöndum öll saman og erum öll í sama liði. Ég held að það sé þetta sem lætur okkur treysta hvert öðru sem er jákvætt á mjög margan hátt, gríðarlega jákvætt. Ég læsi ekki íbúðinni minni - nú vita það allir og ég þarf að fara að læsa - vegna þess að ég treysti fólki og ég held að það eigi við um marga. En það er þannig og það á sérstaklega við um alvarlega og mikilvæga hluti eins og lýðræðið að lýðræðinu þarf ekki bara að framfylgja. Það þarf líka að hafa þá ásýnd að því sé framfylgt. Til þess að við höldum áfram að bera þetta traust þurfum við líka að sýna að við séum traustsins verð. Það er gert með því að hafa hlutina skýra, með því hafa þá gagnsæja, með því að hafa reglurnar skýrar. Mig langar að nefna dæmi sem mér hefur alltaf komið á óvart varðandi muninn á t.d. Íslandi og öðrum ríkjum. [[Forseti hringir.]]Á Íslandi erum við með kennitölu. Við erum með númer fyrir hvern einasta borgara. Í Frakklandi er ekki neitt svoleiðis, [[Forseti hringir.]]þú bara heitir eitthvað. Ef þú flytur þá ertu í rauninni búinn að skipta um kennitölu. Þetta er atriði [[Forseti hringir.]]þar sem okkar löggjöf, okkar reglur, er strangari og nákvæmari en í öðrum ríkjum þrátt fyrir allt þetta traust. Mér finnst þetta áhugavert.
Herra forseti. Mjög áhugavert. Og þetta með kennitölurnar, maður þarf að flagga þeim við innkaup á hinum ýmsu hlutum og það er spurning í þágu hverra þessi þróun er. Þetta er áhugavert innlegg hjá hv. þingmanni en það er eitt sem gleymist líka í umræðunni og það er, í þokkabót við þessa meðvirkni, hversu auðtrúa við erum og tilbúin að stuðast fyrir hönd einstaklinga þegar verið er að tala um betrumbætur á einhverju kerfi. Kerfin sem eru í lagi, þeim er ekki síst ætlað að þjóna þeim sem vinna innan þeirra. Ég get nefnt nokkur nöfn sem hefðu gjarnan viljað að hlutirnir hefðu verið í fastari skorðum við tilteknar aðstæður í tilteknum kosningum í tilteknu kjördæmi. Það er ekki eins og þessi kerfi sé sett til höfuðs fólki sem ætlar að starfa innan þeirra, þau vernda þá einstaklinga líka. Mig langar í seinni umferð að vísa aftur í reynslu hv. þingmanns af kosningaeftirliti af því nú erum við að fara í þessa endurskoðun og ég tek heils hugar undir það að þetta var unnið í of miklum flýti og ekki síst eiginlega innleiðingin, þar er brotalöm og við þurfum að huga betur að því almennt. En það er þetta með netkosningar. Erum við komin á þann stað að við getum fyrir alvöru farið að velta þeim möguleika upp? Það er sérkennilegt að vera að ræða þessi mál og þær brotalamir sem við höfum þekkt og aftur vísa ég í þá reynslu og raunar bara áfallið sem ég fékk við endurtalningu númer tvö í Norðvesturkjördæmi þegar enn voru að koma atkvæði upp úr röngum bunkum eða rangt talin eða eitthvað. Þetta er allt að því ólýsanlegt. Netkosningar er ekki fullkomnar. Það eru ákveðnir ágallar þar en þær eru til í margvíslegum útgáfum og ég hefði áhuga á að heyra hér undir lokin skoðun hv. þingmanns á því hvernig við gætum tekið skrefið í þá átt en gætt jafnframt að þeim hlutum sem okkur er annt um, [[Forseti hringir.]]þ.e. leyndinni og möguleikum á því, ef fólk vill ekki að neinn viti hvað það kaus, að það sé örugglega tryggt.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Ég vil bara árétta það að ég hef aldrei starfað við kosningaeftirlit. Ég hef starfað í kosningum í kjörstjórn sem reyndar gerir það að verkum að ég get tekið undir það sem hv. þingmaður sagði varðandi það að skýrar reglur þjóna sannarlega þeim sem eiga að sinna þessum verkefnum og bera ábyrgð á þeim. Það er ekki síst þegar um einfaldan hlut er að ræða eins og þann að kosning þarf að vera 100% traust og örugg eða eins nálægt því og hægt er, að þá verða reglurnar jafnvel flóknari en maður myndi gera sér í hugarlund eða myndi halda. Þá vakna akkúrat þessar spurningar sem koma oft upp í þessum störfum sem er: Hvers vegna er þetta svona eða hinsegin? Það skilur það í rauninni enginn og ef við skiljum það ekki þá er ekki heldur hægt að ætlast til þess að t.d. allir háskólanemarnir sem er kippt inn í kjörstjórn og í kjörklefa og annað og eiga strika yfir nöfn og þess háttar skilji það, það er ekki hægt að gera þá kröfu að allir skilji þau atriði sem hafa valdið vandræðum í kosningum í þjóðríkjum í gegnum tíðina. Þá er gríðarlega mikilvægt að þau hafi gríðarlega skýrar leiðbeiningar og að þær séu mjög nákvæmar, séu gagnsæjar, séu skýrar. Ég er á þeirri skoðun að þetta eigi meira og minna allt saman að vera í lögum. Ég hef heyrt því fleygt að fólk líti á reglugerðir meira sem einhvers konar handbækur, lögin séu eitthvað svona stórt og alvarlegt en ég held að í framkvæmd þá ætti það ekki að vera neitt öðruvísi að lesa lagabálk en að lesa reglugerð. Þannig að það að hafa lögin, hafa þetta í rauninni á einum stað væri sennilega betra, hafa bara kosningalögin það skýr að við þurfum enga reglugerð. Þess væri náttúrulega óskandi þó að það séu kannski einhver smáatriði sem þyrfti að útfæra í reglugerð. Það þarf þá að vera eitthvað sem breytir ekki öllu, hvort það sé gert á einn hátt eða annan. [[Forseti hringir.]] Varðandi spurningu þingmannsins, sem ég er ekki enn þá komin að, þá tel ég okkur ekki vera búin að finna lausn til að tryggja að kosning sé leynileg í netkosningu. [[Forseti hringir.]]Ég er hins vegar á þeirri skoðun og hef verið í dálítinn tíma að við séum komin á þann stað að geta haft kosningar rafrænar og [[Forseti hringir.]]fannst mjög áhugavert að hlusta á hv. þm. Björn Leví Gunnarsson áðan varðandi lausnir á þeim vandamálum sem hafa verið nefnd í því samhengi.
Forseti minnir á ræðutímann.
Virðulegur forseti. Mér fannst áhugavert að fylgjast með skoðanaskiptum og samtali hér áðan, rökræðum sem áttu sér stað á milli hv. þingmanna Arndísar Önnu Kristínardóttir Gunnarsdóttir og Hönnu Katrínar Friðriksson. Þar var m.a. komið inn á kosningaeftirlit og ágætt að nota tækifærið og nefna það hér, og ég ætla bara að tala um það í samhengi við þetta því að allt tengist þetta auðvitað, að ég var sjálfur við kosningaeftirlit í Rússlandi árið 2004 og það var mjög merkileg lífsreynsla og það kenndi manni svolítið holla lexíu. Þar var maður að fylgjast með kosningum hjá stórri þjóð þar sem lýðræðishefðin er ekki eins sterk og hjá okkur og maður sá þess merki alls staðar, bæði í framkvæmd kosninganna og í talningunni. Þótt við hefðum ekki orðið vör við eitthvert misferli á þeim stað nákvæmlega þar sem ég var við eftirlit, í borg sem heitir Izhevsk, þá voru engu að síður gerðar athugasemdir við eitt og annað þarna í kosningunum af hálfu ÖSE. Ég man að það var mikil lífsreynsla að fá að fylgjast með og sjá frá fyrstu hendi hvernig kosningar fara fram í ríki eins og Rússlandi á þessum tíma, hvað þetta var nýtt fyrir mörgum, hvað framkvæmd á mörgu var flókin og hvað þetta var einhvern veginn allt öðruvísi en það sem við eigum að venjast hérna á Íslandi. Ég man að það var í manni einhvers konar þakklæti og öryggistilfinning yfir því að við værum nú sem betur fer betur í sveit sett á Íslandi með okkar hefð þar, okkar fastmótaða, trygga og öfluga regluverk, að það væri alltaf traust á kosningum, að við værum aldrei að rífast um niðurstöður kosninganna, að lýðræðiskerfið hérna stæði föstum fótum. Þannig höfum við auðvitað viljað hafa þetta og þannig hefur þetta mestan part verið. Mér finnst mjög ágætt að taka undir vangaveltur sem komu fram hér áðan einmitt um það að við eigum ekki að taka því sem gefnu og slá því föstu að hér sé alltaf allt í himnalagi. Auðvitað erum við með ofsalega nýlegt dæmi úr kosningunum síðast sem færa okkur heim sanninn um það að þegar við erum að ræða um kosningar eða lýðræðið með einhverjum hætti hér í þessum sal þá verðum við að vanda okkur. Auðvitað erum við núna í þeirri stöðu hér í þessu máli, af því að við erum að afgreiða þetta mál fyrir sveitarstjórnarkosningarnar og það skiptir máli að það verði gert og við erum öll sammála um að það, að tíðindi gærdagsins setja okkur kannski í ákveðnar stellingar og við þurfum að hafa í huga ákveðin atriði þegar við höldum áfram með málið og umræðuna. Í fréttum í gær kom fram hjá lögreglustjóranum á Vesturlandi niðurstaða sem dettur inn í málið sem við erum með til meðferðar hér í þinginu, svona með óbeinum hætti getum við sagt. Ég ætla að fá að vísa í bréf sem lögreglustjórinn á Vesturlandi birti á vef sínum í dag. Þar vísar hann í kosningalögin sem tóku gildi 1. janúar 2022. Svo segir, með leyfi forseta: „Að mati lögreglustjóra er ekki fjallað með jafn skýrum hætti um skyldu til innsiglunar kjörgagna líkt og var gert í þágildandi kosningalögum nr. 24/2000. Ekki er með beinum hætti fjallað um skyldu til innsiglunar kjörgagna að lokinni talningu í gildandi kosningalögum nr. 112/2021.“ Svo er haldið áfram: „Í 1. mgr. 2. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 kemur fram að hafi refsilöggjöf breyst eftir að verknaður var framin, eigi að dæma eftir nýju lögunum. Það á bæði við um refsinæmi verknaðar og refsingu og á það við í þessu tilfelli. Þar sem ekki er fjallað með beinum og skýrum hætti um skyldu til þess að innsigla kjörgögn að lokinni talningu í nýju kosningalögunum, ólíkt því sem var í eldri lögum, telur lögreglustjóri vafa vera til staðar um refsinæmi ætlaðs brots sakborninga. Þann vafa ber að túlka sakborningum í hag með vísan til þeirrar meginreglu sem kemur fram í 108. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.“ Það var með hliðsjón af þessu öllu sem lögreglustjóri komst að þeirri niðurstöðu að það sem fram væri komið um rannsókn málsins væri ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis og því var málið fellt niður. Þetta dettur inn í umfjöllun Alþingis í gær og fyrir vikið fór málið inn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem ég á sæti. Þar var fundað um málið í morgun og eðlilega tekin ákvörðun um það af öllum að fara þurfi svolítið nánar yfir þetta allt. Núna erum við kannski að einhverju leyti svolítið að takast á um spurninguna um það hvað eigi að vera í reglugerð og hvað eigi að vera í lögum. Það var verið að fara yfir það, og ég er kannski draga upp mjög einfaldaða mynd af þessu, að réttindin væru einhvern veginn tryggð í lögunum en nánari útfærsla væri þá í reglugerðinni. Ég tek eiginlega undir það sem kom fram hjá hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttir Gunnarsdóttur um að þetta þurfi að skoða alveg sérstaklega vel. Þegar við erum að tala t.d. um meðferð og meðhöndlun kjörgagna, hvernig eigi að umgangast þau, ganga frá og allt það stífa regluverk, þá megum við ekki kasta til höndum. Ég tek undir, og vona að ég sé að fara rétt með, áhyggjur hv. þingmannsins af því að gefa of mikið vald inn í reglugerð með það. Það er a.m.k. eitthvað sem mér finnst að við þurfum að fara vel yfir í umfjöllun í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd núna á næstunni. Auðvitað vekur þetta allt saman sem upp kom í gær upp óþægileg hugrenningatengsl um allt það sem gerðist í Borgarnesi eftir kosningarnar síðast. Það segir sig alveg sjálft að þegar við erum allt í einu komin með mál þar sem er verið að tala um innsigluð kjörgögn að lokinni talningu þá hljóta allar viðvörunarbjöllur að hringja. Mig langar aðeins að nefna það í þessu samhengi að ég var að tala áðan um að við hefðum í gegnum tíðina svolítið getað treyst kerfinu hérna og auðvitað er lýðræðið og það að við höfum traust á lýðræðinu, hinu lýðræðislega ferli og leikreglunum öllum, algjör grundvöllur þess samfélags sem við búum í í dag. Þar viljum við auðvitað litlu breyta. Þetta þurfum við að fara vel með. Við megum ekki taka þessu sem gefnu. Við þurfum að hlúa að þessu. Mér finnst vægast sagt mjög vont, og við erum auðvitað öll sammála um það í þessum sal, að það skuli koma upp mikið af vafamálum eftir kosningar, að ekki sé talað um af þeirri stærðargráðu sem var eftir síðustu kosningar. Ég get svo sem rakið það hér, þetta þurfti auðvitað alltaf allt saman að skoða og rannsaka, að það voru einhverjir 125 klukkutímar hjá undirbúningsnefnd kjörbréfa sem fór yfir þetta allt saman. Þetta mál var bara gríðarlegur prófsteinn á lýðræðið og eins og ég segi þá var allt í einu komið upp einhvers konar vantraust á gangverk lýðræðisins. Bæði vorum við farin að efast og velta fyrir okkur hvað hefði gerst þarna á kosninganótt við talninguna og síðan auðvitað þróaðist og þroskaðist umræðan upp í það að við fórum að velta fyrir okkur: Bíddu, hvað gerist svo í framhaldinu? Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson fór ágætlega yfir t.d. öll vafaatriðin sem tengdust því sem sneri að uppkosningu. Nú vill þannig til að ég er ekki sammála þeirri niðurstöðu sem hann og ég hygg fleiri þingmenn Pírata komust að í því máli. En það er einmitt punkturinn minn: Við erum ekki sammála um það hvað gerist þegar þetta ákvæði kosningalaganna er allt í einu undir hjá okkur. Það er allur þessi vafi, ekki þá bara á framkvæmd kosninganna heldur líka allur vafinn í framhaldinu um það hvernig ætti að túlka hinar ýmsu greinar þeirra og ekki síður bara þessi mikla umræða sem fór í gang um fyrirkomulag á mörgu öðru. Ég staldraði t.d. mjög mikið við eitt atriði, kannski vegna þess að það sneri á ákveðinn hátt að mér persónulega. Það var þetta með að vera allt í einu settur í þá stöðu sem þingmaður, nýkjörinn þingmaður, að það leikur vafi á gildi kjörbréfs þingmanns en hann á engu að síður að greiða atkvæði um gildi þess kjörbréfs. Þetta er auðvitað mjög sérstakt fyrirkomulag. Mér finnst það ekki standast neinar hlutleysisreglur og finnst að það hljóti eiginlega liggja í augum uppi að ef það leikur vafi á kjörbréfi einhvers þingmanns þá er hann náttúrlega u.þ.b. síðasti jarðarbúinn sem á að vera í stöðu til að greiða atkvæði um það hvort kjörbréfið sé gilt. Það var eitt af þessum atriðum sem við vorum svolítið að benda á og tala um í framhaldi af kosningunum síðast. Mig langar aftur að vitna efnislega til þess sem kom fram í ræðu hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttir Gunnarsdóttir. Hún nefndi að við værum auðvitað að velta fyrir okkur síðustu kosningum til að koma í veg fyrir að leikurinn endurtæki sig í næstu kosningum og kosningunum þar á eftir. Þess vegna er mjög brýnt að fara mjög vel yfir þetta mál og taka svolítið góða umræðu um þetta, bæði hér í þingsalnum og ekki síður á vettvangi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, eins og ég veit að auðvitað verður gert og er búið að ákveða að verði. Ég get ekki látið hjá líða, komandi úr þeim flokki sem ég er í og hafandi þá skoðun sem ég hef, að taka undir vangaveltur sem fram komu hjá hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni áðan þar sem hann var að tala um ákveðna hluti í okkar stjórnskipan og í stjórnarskránni okkar sem er undir í öllu þessu máli af því að við erum með svolítið flókið kosningakerfi sem kemur m.a. til út af því að við erum að mínu mati með mjög rangt fyrirkomulag þegar kemur að því að láta alla kjósendur í landinu sitja við sama borð - og það er misvægi atkvæða. Ég ætla svo sem ekki í því samhengi að tala bara um misjafnt vægi atkvæða eftir því hvar fólk býr á landinu. Það má auðvitað líka taka þetta út frá því að kosningakerfið okkar er þannig að við höfum ekki fengið samræmi á milli þeirra sem greiddu atkvæði í kosningunum og niðurstöðunnar og að það endurspegli síðan þingstyrk flokka hér í þinginu. Það finnst mér auðvitað enn alvarlegra að því leytinu til að ég get alveg skilið einhver byggðasjónarmið sem rök fyrir misvægi atkvæða þótt ég sé ekki sammála því en það að við séum með kerfi sem gerir það að verkum við kjósum og það kemur einhver niðurstaða upp úr kjörkössunum og sú niðurstaða endurspeglist ekki einu sinni í því hver þingstyrkur flokka er á Alþingi eftir þessar kosningar, það finnst mér alveg galið og sérstaklega ámælisvert og alvarlegt. Það hafa nú aldeilis sérfræðingar bent á að auðvelt sé að laga þetta. Það hefur verið gerð tilraun til þess en það hefur einhvern veginn verið slegið út af borðinu og farið með það eins og það sé eitthvað léttvægt. En eftir síðustu kosningar fékk nú bara Framsóknarflokkurinn t.d. einu sæti of mikið og Sjálfstæðisflokkurinn einu sæti of lítið. Þetta getum við auðvitað ekki haft. Ég get skilið þau rök að einhver byggðasjónarmið séu á bak við það að atkvæðavægið sé misjafnt eftir því hvar fólk býr á landinu. Ég er hjartanlega ósammála því en ég skil hvaðan fólk er að koma. En þetta með að kosningaútkoma endurspeglist síðan ekki beint í þingstyrk flokka eftir lýðræðislegar kosningar, það er algerlega óskiljanlegt, ekki síst vegna þess að það kallar ekki á neina stjórnarskrárbreytingu að fara í það allt saman. Mig langar bara rétt í lokin að undirstrika þetta sem ég er að segja: Við eigum ekki að ganga að því sem gefnu að það sé alltaf allt í lagi með lýðræðið okkar í landinu. Við þurfum að hlúa að því. Við þurfum að halda vöku okkar og þegar koma upp svona atvik eins og gerðust eftir kosningarnar síðast og við sjáum síðan þessa niðurstöðu hjá lögreglustjóranum á Vesturlandi í gær, þar sem kemur fram þetta misræmi á milli kosningalaga sem þá giltu og þeirra sem nú gilda, þá hljótum við auðvitað að taka þá umræðu svolítið langt og vanda okkur alveg feikilega mikið í framhaldinu. Það að vafi leiki á úrslitum kosninga eftir kosningar er óskaplega vont. Það er líka óskaplega óþægilegt og vont þegar við erum að fjalla um þessa hluti í löggjöf að við þurfum að vera að plástra eitthvað sem mönnum sást yfir eða fara oft í þessa hluti, einfaldlega vegna þess að ásýndin af því er ekki traustvekjandi. Það er bara þannig. Það er ekki nóg að lýðræðið virki, það verður líka að virðast virka. Það er eins með það þegar við setjum lög um kosningarnar. Ef við erum alltaf einhvern veginn að plástra og setja einhverja heftiplástra yfir eitthvað sem var misfarið með eða stenst ekki þá gerir það eitt og sér það að verkum að fólk getur farið að vantreysta kerfinu. Mér finnst að við eigum að taka það alvarlega og við eigum að gefa okkur tíma í að fara vel og vandlega yfir þessi mál.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir áhugaverða ræðu og það er ýmislegt sem ég myndi vilja taka undir sem kom fram í máli hans. Nýliðnir atburðir, ótengdir kosningalögum, hafa sýnt okkur það að hér á okkar litla saklausa Íslandi geta sannarlega gerst hlutir tengdir spillingu og ég ætla bara að segja slæmum vilja, sem ég held að mörg okkar hefðu aldrei getað trúað. Það sem ég er að vísa í hér eru ofsóknir á hendur blaðamönnum sem við höfum séð að undanförnu sem verða bara sífellt ótrúlegri eftir því sem meiri smáatriði koma í ljós. Þetta sýnir okkur það að jafnvel þó að við séum ósköp saklaus og treystum hvert öðru og allt þetta þá geta þessir hlutir gerst. Við þurfum að vera meðvituð um það. Mig langar aðeins að nefna þetta ákvæði sem núna varð til þess að fellt var niður mál gegn einstaklingum sem báru ábyrgð á kosningu í Norðvesturkjördæmi, alþingiskosningunum í september, mál sem var nokkuð borðleggjandi þegar það var hafið. Það snerist um að þeim bar skylda til að innsigla gögnin eftir talningu og það var ekki gert. Í sjálfu sér ekki mikill vafi þar á og ekki umdeilt en sannarlega ákváðu þau að játa ekki sök að ráðgjöf sinna lögmanna sem við getum held ég öll sammælst um í dag að hafi verið rétt ákvörðun af þeirra hálfu, fyrir þau. Þarna endurspeglast mikilvægi þess að löggjöfin sé vönduð. Ég velti fyrir mér hvort jafnvel þó að þessi reglugerð hefði verið sett, sem er ekki fyrir hendi enn þá og skapar ekki lagagrundvöll til að refsa fólkinu eins og staðan er, hvort það hefði yfir höfuð verið möguleiki að refsa þeim þegar engin lagaheimild var. En þá að spurningunni sem mig langar til að beina til þingmannsins. [[Forseti hringir.]]Hann nefndi að hann hefði verið í kosningaeftirliti í Rússlandi. Mér þykir það ákaflega áhugavert. Mig langar til að spyrja [[Forseti hringir.]]hv. þingmann hvort það hafi verið eitthvað þar sem honum kom á óvart sem hann myndi telja að yrði aldrei vandamál á Íslandi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur kærlega fyrir andsvarið og spurninguna og hugleiðingarnar allar í þessu. Ég fagna því að við séum að ræða þetta svolítið virkt hér núna við þetta tilefni. Ég hrekk auðvitað alltaf aðeins í gang þegar talað er um blaðamenn og ekki síst þegar nefnt er orðið ofsóknir í því samhengi. Það er eins með lýðræðið okkar eins og með blaðamennskuna, við verðum að átta okkur á því að við getum ekki gengið að hlutunum sem vísum. Það að við séum friðelskandi þjóð, að við séum lýðræðisþjóð og þjóð sem býr við tjáningarfrelsi er eitt og sér ekki trygging fyrir því að allt fari eins og við ætlum og viljum. Nýlegt dæmi um það hvernig gengið var gegn blaðamönnum í tengslum við einn anga hins svokallaða Samherjamáls er auðvitað eitt af því sem setur okkur í þær stellingar að við eigum aldrei að ganga að neinu gefnu þegar kemur að því hvernig löggjafarvaldið hugsar lög og síðan hvernig framkvæmdarvaldið fer með valdið og jafnvel fer að mínu mati, eins og staðan er núna, einhvers konar hjáleiðir til að sækja blaðamenn til saka eða a.m.k. gefa þeim réttarstöðu sakbornings. En almennt varðandi spurninguna sjálfa um Rússland og veru mína þar þá er náttúrlega nokkuð langt um liðið síðan þetta var en hún situr enn þá sterkt í mér, þessi tilfinning, svo ég endurtaki það, hvað það var áhugavert að fylgjast með þjóð sem hafði ekki þessa miklu sterku lýðræðishefð og við höfum ganga að kjörborðinu og ekki síst hvernig talningin fór fram og síðan auðvitað eftirleikurinn þar sem ítarlega var farið yfir allt saman og gerðar athugasemdir við margt í ferli kosninganna. [[Forseti hringir.]]Þessi upplifun, að koma frá Íslandi og vera þarna í þessum aðstæðum, orkaði sterkt á mig og ég var mjög þakklátur fyrir það að búa á okkar landi [[Forseti hringir.]]og hefði þá aldrei trúað því að við ættum eftir að upplifa eitthvað því líku sem gerðist í Borgarnesi, [[Forseti hringir.]]þótt ég sé auðvitað ekki að líkja því við stjórnarfarið í Rússlandi.
Forseti minnir á ræðutímann.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Það væri óskandi að það væri styttra um liðið, þetta er gríðarlega áhugavert og kannski finnst manni það áhugaverðara einmitt í dag þegar skortur á lýðræði og mannréttindum í því ríki hefur færst okkur nær en kannski dagsdaglega. Frumvarpið á bak við þessi lög sem við erum að gera breytingar á hér í dag var unnið af nefnd á vegum þingsins og hún skilaði af sér frumvarpi sem ég held að hafi verið að mörgu leyti gott og gilt. Þar voru tillögur að breytingum á atriðum sem ég get ekki séð að hafi verið nein ástæða til að breyta eða eins og ég nefndi í ræðu minni hér áðan, það var lagt til að breyta hlutum sem þurfti kannski ekkert að breyta og það hefur kannski valdið því að ákveðnir hlutir hafa skolast til, samanber atburði liðinna daga. Í upphaflegu frumvarpi var t.d. tillaga um að áður en einstaklingur leggur atkvæði sitt í kjörkassana þá fái hann stimpil frá kjörstjórn á atkvæðið áður en hann stingur því í kassann og ef hann gleymir því þá sé atkvæðið ógilt. Þar værum við að tala um breytingar á kosningum eins og við erum vön. Þar komum við líka inn á það að við erum lýðræðisþjóð, vön að ganga til kosninga og hér er mikil kosningaþátttaka og annað. En það er margt þarna sem vekur upp áhyggjur. Það voru gerðar samtals 65 breytingar. Það voru 65 breytingar lagðar til bara frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar áður en frumvarpið var afgreitt og þá eru ótaldar þær breytingar sem voru lagðar til og voru ekki samþykktar. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í það sem við stöndum frammi fyrir eftir kosningarnar í haust varðandi stjórnarskrána okkar og líklegan úrskurð [[Forseti hringir.]]frá Mannréttindadómstóli Evrópu, hvort þingmaðurinn hafi hugleitt hvernig það spilar inn [[Forseti hringir.]]í þá löggjöf sem við erum með núna og hvernig vinnu við að laga hana verður fram haldið.
Forseti minnir enn og aftur á ræðutíma. Þetta er í fjórða sinn í röð þar sem farið er hálfa mínútu fram yfir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina og vangavelturnar. Meðan hún var í seinna andsvari þá rifjaðist eitt aðeins upp, af því ég var spurður um það í fyrra sinnið hvort ég minntist einhvers sérstaks úr kosningaeftirlitinu í Rússlandi. Auðvitað er það þannig að þegar maður er í kosningaeftirliti þá máttu ekki skipta þér af neinum, mátt bara horfa á og jafnvel þótt þú sjáir einhver kosningabrot framin fyrir framan augun á þér þá máttu ekki bregðast við því, átt bara að horfa og skrásetja. En eitt sem rifjaðist upp fyrir mér var t.d. að fólk fór í unnvörpum saman inn í kjörklefana sem mátti ekki, heilu fjölskyldurnar saman og annað. En það átti sér kannski skýringar líka í því að þarna var læsi t.d. ekki jafn almennt og hér og fólk þurfti hreinlega leiðbeiningar í þessu ferli öllu sem var í gangi þá, svo ég rifji það nú upp einnig. Varðandi vinnuna fram undan þá er auðvitað rosalega mörgum spurningum ósvarað. Ég hef viljað nálgast þessa umræðu hérna í dag ekki út frá því að vera endilega að benda fingrum á eitthvað eða leita að sökudólgum eða velta mikið vöngum yfir því hvar nákvæmlega hlutir hafa misfarist eða ekki. Punkturinn minn er bara þessi: Þegar við fáum þetta í fangið í gær ofan í þetta mál sem við erum með í dag þá megum við ekki kasta til höndum. Við þurfum bara að fara rosalega vel yfir það hvernig við ætlum að spila úr þessu og ég vonast til þess að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd geri það af krafti og veit að svo muni verða. Hvernig möguleg meðferð Mannréttindadómstólsins út af þeim málum sem við vorum að ræða hérna áðan verður og hvernig því öllu saman muni lykta - ég treysti mér lítið til að segja til um það. [[Forseti hringir.]]En auðvitað er það risastór spurning sem hangir yfir okkur allan tímann í þeirri vinnu sem fram undan er.
Herra forseti. Það hefur verið mjög fróðlegt að hlusta á hv. þm. Sigmar Guðmundsson sem bæði hefur farið í kosningaeftirlit til ríkis sem við svona í yfirlæti okkar leyfum okkur kannski að efast um að sé raunverulegt lýðræðisríki en situr líka í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem hefur verið að fjalla um það mál sem við erum með hér í dag. Það vakti óneitanlega athygli og ögn af skelfingu í gær þegar kom í ljós að það hefðu verið gerð mistök, að því er virðist, við afgreiðslu kosningalaganna sem tóku gildi um síðustu áramót þegar það er einhver vafi á um innsiglun og hvaða afleiðingar skortur á innsiglum hefur og hvernig beri að bregðast við því. Ég velti því aðeins fyrir mér, af því að nú hef ég ekki séð neina breytingartillögu frá nefndinni, hvorki meiri hluta né bara nefndinni sjálfri, hvort það hafi ekkert verið rætt í nefndinni. Ég átta mig á því að þetta mál sem við erum að fjalla um núna, það verður að samþykkja það í dag út af sveitarstjórnarkosningunum en er þetta svo ótrúlega flókið verk að við getum ekki sett inn þennan varnagla vegna kosninganna í vor? Ég segi þetta í rauninni af gefnu tilefni af því að ég hef áhyggjur af því að ekki verði farið í þær breytingar sem við þurfum að gera til að tryggja að kosningarnar í vor fari fram með þeim hætti sem við verðum að viðhafa.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur kærlega fyrir fyrirspurnina og innleggið inn í þetta allt saman. Jú, þetta var eitt af því sem var farið yfir á fundi nefndarinnar í morgun, þ.e. hvort við ættum að setja orðið innsigli inn í tiltekna lagagrein til að búa þá til einhvers konar girðingu, að tryggja að allt færi samkvæmt settum reglum eins og við viljum að kosningar fari. Eftir svolitla umræðu og samtal við gesti var það metið svo að það væri kannski ekki nauðsyn á því að gera neinar breytingar að þessu sinni. En alveg eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir kom inn á hér áðan í sinni ræðu og fór miklu betur yfir í þá sálma heldur en ég gerði áðan er þetta auðvitað spurning um það hvað á heima í lögum og hvað á að vera í reglugerð. Ég skildi svörin sem við fengum þannig að til að einfalda löggjöfina hafi það vísvitandi verið gert þannig að vera meira með réttindin sjálf í lögunum en framkvæmdina, praktísku atriðin, í reglugerðinni. Þegar við erum að tala um hluti eins og meðferð kjörgagna, þegar við erum að tala um hluti eins og innsigli, hvað þú gerir við kjörgögnin, hvernig þú gengur frá þeim, hvernig umhirðan öll er og allt þetta og eftir reynsluna af því sem gerðist í Norðvesturkjördæmi eftir síðustu kosningar þá veltir maður því fyrir sér hvort þeir hlutir eigi frekar heima í lögum en í reglugerð. Mér finnst þetta vera mjög mikið umhugsunarefni. Ég ætla ekkert að skera úr um það hvað sjálfan mig varðar. Ég vil skoða þetta sjálfur mjög vandlega með félögum mínum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það sem hv. þingmaður er að hreyfa við er feikilega mikilvægur punktur og við megum ekki hrapa að neinum ályktunum eða gefa okkur að það sé sjálfgefið að þetta eigi heima í reglugerð [[Forseti hringir.]]frekar en í lögunum sjálfum, af því að við viljum hafa lögin einföld og skiljanlegri ef það síðan á einhvern hátt [[Forseti hringir.]]gerir það að verkum að það verður eitthvert klúður síðan í framkvæmdinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og vil segja að ég hef áhyggjur af þessu viðhorfi í nefndinni. Almenningur getur nokkuð örugglega sótt sín réttindi og barist fyrir þeim og það er ákveðin framkvæmd varðandi hverjir mega kjósa og þess háttar, sem eru þessi réttindi sem við erum að tala um, og hvernig það eigi að fara fram. En það er einmitt framkvæmdin sem virðist vera veikleikinn hjá okkur í lýðræðinu. Það eru komin fjölmörg dæmi, og þau urðu alltaf fleiri og fleiri þegar þetta Norðvesturkjördæmisfíaskó var í umræðunni, um það að framkvæmdin sé ófullnægjandi. Og ófullnægjandi vegna þess að svona hefur þetta alltaf verið. Það var mjög áhugavert að heyra af fundum nefndarinnar, og ég tók eftir því í umræðu í þingsal, að það virtist vera sem á sumum stöðum væri formið, framkvæmdin, einmitt í alveg ofboðslega föstum skorðum og væri mjög niðurnjörvað á meðan annars staðar, eins og blasir t.d. við úr Norðvesturkjördæmi, hafi framkvæmdin verið bara einhvern veginn. Þá veltir maður fyrir sér: Er ekki hættan einmitt þarna? Nú hef ég líka verið í kosningaeftirliti, ég var í Hvíta-Rússlandi, og þar var einmitt framkvæmd kosninganna, þegar kjósandi kemur og greiðir atkvæði, þar var allt í lagi, en þegar kom að því að telja atkvæði, stemma af, passa að allt væri rétt, að það væru jafn margir atkvæðaseðlar og greidd atkvæði o.s.frv., þá fór allt til fjandans. Þá segir maður: Á ekki einmitt þar að vera algjörlega skýr lagabókstafur [[Forseti hringir.]]og það má ekki sjúska neitt? Ég bara spyr: Af hverju erum við ekki að bæta þessu við?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur kærlega fyrir og ég er í sjálfu sér ekki ósammála þessu. Ég hugsaði þetta á fundinum og við ræddum þetta. Ég spurði sérstaklega um þetta. Það var nefnt t.d. að hægt væri að bæta orðinu innsigli við í 99. gr., þar sem segir: „Ráðherra setur reglugerð, að fenginni tillögu landskjörstjórnar, m.a. um framkvæmd talningar við almennar kosningar, meðferð ágreiningsseðla, meðhöndlun kjörgagna og kjörskráa og um frágang að lokinni talningu, þ.m.t. um eyðingu kjörseðla og annarra gagna.“ Það að setja orðið innsigli þarna inn myndi láta okkur öllum líða aðeins betur. En það var metið að ekki væri þörf á því og það væri kannski ekki mikil hætta á, með almennilegri reglugerð, að þetta yrði að einhverju atriði í næstu kosningum. Ég held að við séum öll á þeirri blaðsíðu að vilja heitt og innilega að hlutirnir endurtaki sig ekki. Ég leyfði mér bara svolítið að setja traust mitt á þá sérfræðinga sem voru þarna fyrir nefndinni og töldu að kannski væri ekki ástæða til að ganga alla leið, a.m.k. hér og nú. En nefndin er síðan að fara að skoða þetta áfram og ég velti því fyrir mér, þegar menn eru að skipta þessu svona upp, annars vegar einhverja praktík sem á að þá að vera í reglugerð og hitt síðan sem snýst kannski um ákveðin réttindi og annað slíkt, að auðvitað er það partur af réttindum okkar að rétt sé farið með allt í framhaldinu. Varðandi það síðan að veikleikar séu í framkvæmdinni þá var það auðvitað reyndin í Norðvesturkjördæmi en það eru líka veikleikar í löggjöfinni hjá okkur og það eru svo sannarlega veikleikar í stjórnarskránni hjá okkur. Þess vegna vil ég bara undirstrika það að þegar við erum að tala um lýðræðislega hluti þá eigum við aldrei að flýta okkur um of. Við eigum að vanda til verka og við megum ekki endalaust vera að plástra. Eins og ég sagði áðan í ræðu minni: þegar við erum alltaf að plástra [[Forseti hringir.]]framkvæmd kosninga dregur það eitt og sér úr trausti á ferlinu. [[Forseti hringir.]]Það yrði lagabálkurinn sem endalaust væri verið að staga og stoppa í. Það er ekki traustvekjandi þannig að við verðum einhvern veginn að ná að koma hlutum betur fyrir. - Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir skoðanaskiptin.
Virðulegi forseti. Ég held að þegar við erum að ræða það frumvarp sem hér er til meðferðar svo nálægt í tíma við nýliðnar kosningar og þau vandamál sem þar komu upp sé einmitt full ástæða til að ræða kosningalögin og framkvæmdina heildstætt. Mig langaði í því sambandi að fjalla um að gildandi kosningakerfi okkar hér á landi getur og hefur raunar skilað niðurstöðu sem endurspeglar ekki að fullu vilja kjósenda og fjalla þá um spurninguna: Hvaða þýðingu hafa atkvæði kjósenda? Og vitaskuld kannski fyrst í samhengi við þá ótrúlegu hringekju sem fór af stað við endurtalninguna í Norðvesturkjördæmi, áhrifin sem endurtalningin hafði á önnur kjördæmi, allt finnst mér þetta undirstrika gallana í kosningakerfinu. Þetta er auðvitað gömul saga og ný og dramatíkin varð okkur kannski öllum ljós einmitt þegar ótrúlegar afleiðingar urðu ljósar. Sem femínisti myndi ég segja að það hafi verið einhvern veginn svo grátlega táknrænt þegar glerþakið brotnaði en það reyndist síðan náttúrlega ekki vera svo, það var ein birtingarmyndin, og síðan þetta traust og þessi ásýnd sem hér hefur verið fjallað um í dag sem beið auðvitað hnekki. Mig langaði að nefna að eftir alþingiskosningarnar 2013, 2016, 2017, og aftur eftir síðustu kosningar, var styrkur flokka á Alþingi ekki í samræmi við fylgi þeirra og ákveðnir flokkar hafa trekk í trekk fengið fleiri þingmenn kjörna en atkvæðafjöldi, stuðningur kjósenda, raunverulega tryggði þeim. Þetta, og þar held ég að ég sé að segja hið augljósa, felur auðvitað í sér að þingið endurspeglar ekki að fullu vilja kjósenda. Í því sambandi langar mig að tala um það, núna þegar við erum að leiðrétta eða vinna þetta frumvarp, að margir furða sig á því hvers vegna þessi skekkja hefur ekki verið leiðrétt að fullu. Þetta er skiljanleg gagnrýni og réttmæt en hún á ekki við um allt þingið. Hún á við um ríkisstjórnarflokkana því það var lögð fram tillaga til að taka á þessu réttlæti. Við lögðum fram tillögu saman, við Björn Leví Gunnarsson og Guðmundur Andri Thorsson, eftir að frumvarp um ný kosningalög hafði verið lagt fram af þáverandi forseta þingsins, Steingrími J. Sigfússyni, þar sem ekki var gerð nein einasta tilraun til að tryggja að þingstyrkur flokka yrði í betra samræmi við vilja kjósenda. Mér fannst svo sérstakt að upplifa það á eigin skinni að þrátt fyrir að frumvarpið um kosningalögin fengi fína málsmeðferð í þinginu vantaði engu að síður einhverra hluta vegna alveg að tekið væri á þessu grundvallaratriði af hálfu meiri hlutans, af hálfu ríkisstjórnarflokkanna þriggja. Það var ekki þannig að þingið hefði ekki tíma eða þetta atriði gleymdist. Umræða fór fram um þetta atriði og breytingartillaga okkar þriggja, fulltrúa þriggja flokka í stjórnarandstöðu, var felld. Hún var felld í atkvæðagreiðslu af fulltrúum meiri hlutans og raunar Miðflokks þannig að pólitískar línur um þetta grundvallarmál og réttlætismál urðu heldur betur skýrar og ljósar í atkvæðagreiðslu. Mér finnst ástæða til að minna á það hér í þessum sal að niðurstaðan felur í sér stuðning meiri hlutans við það að áfram ríki gríðarlegt ójafnvægi milli kjósenda. Tillögurnar sem lágu fyrir þinginu voru tvíþættar og ég ætla að leyfa mér að fara aðeins yfir þær. Þetta var annars vegar tillaga um fjölgun jöfnunarsæta til að tryggja þá að flokkar fengju þingmenn í sem mestu samræmi við fjölda atkvæða, og hins vegar tillaga um jöfnun atkvæðavægis sem er þá á milli kjördæma. Það er þá breytingartillaga sem stuðlar að auknu jafnrétti milli kjósenda. Áður hafði þingflokkur Viðreisnar lagt fram sérstakt frumvarp um jafnara vægi atkvæða en það komst ekkert áleiðis, komst ekki út úr nefnd, sem eru nú nokkuð klassísk örlög frumvarpa minni hlutans. Ég átta mig á því að þessi umræða er viðkvæm en það er þrátt fyrir allt staðreynd að jafnt vægi atkvæða eftir búsetu telst til mannréttinda, t.d. að mati ÖSE, Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, og Feneyjanefndarinnar. Það vill gleymast í þessari umræðu að hér er um mannréttindamál að ræða. Auðvitað leiðir það af skiptingu landa og ríkja í kjördæmi að vægi atkvæða verður aldrei hnífjafnt og það er heldur ekki markmiðið. Spurningin snýst einfaldlega um það hversu mikið ójafnvægið megi vera og hversu langt megi ganga í þessu ójafnvægi til að fara ekki að brjóta gegn mannréttindum fólks. Talað hefur verið um að misvægi milli kjördæma geti verið um 10–15%. Hér á Íslandi er munurinn næstum 100% þar sem hann er mestur. Stjórnarskráin gerir ráð fyrir að styrkur þingflokka sé í samræmi við fylgi þeirra í landinu og það er síðan hlutverk Alþingis að útfæra þetta markmið í kosningalögum. Það er þess vegna sérstakt að þegar heildarfrumvarp um ný kosningalög var til meðferðar á Alþingi þá var það algjörlega skýrt af hálfu meiri hlutans, af hálfu þessara þriggja flokka, Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna, að hér átti ekki að hreyfa við neinu þrátt fyrir að sjálf stjórnarskráin tali um að styrkur þingflokka eigi að vera í samræmi við fylgi þeirra í landinu. Alþingi fær það hlutverk að útfæra þetta. Ríkisstjórnin kaus að gera það ekki. Eins og ég segi, umræðan um jafnt vægi atkvæða er viðkvæm en þar finnst mér líka skipta máli að það verði að líta til þess að við erum að ræða um tvennt. Við erum annars vegar að ræða um jafnt vægi flokkanna og hins vegar er verið að ræða um atkvæðavægi kjósenda. Kjósendur á landsbyggðinni hafa skiljanlega áhyggjur af sinni stöðu. Ég hef ríka samúð með þeim áhyggjum en atkvæðavægi þeirra myndi ekki breytast þótt tryggt væri að þingmenn hvers flokks yrðu í sem mestu samræmi við fylgi flokksins. Það er hitt málið, varðandi jafnt vægi atkvæða eftir búsetu, sem myndi fækka þingmönnum landsbyggðarinnar eitthvað, en ekki eins mikið og talað er um og látið er að liggja í umræðunni. Þar finnst mér ég stundum greina ákveðna gaslýsingu sem er ekkert óskyld þeirri umræðu sem fer af stað þegar við ræðum um sjávarútveginn, þegar er farið að tala um að fólk vilji ekki fiskveiðistjórnarkerfi af því að við höfum skoðun á gjaldtökunni. Stundum er talað eins og fullur jöfnuður eftir búsetu myndi í reynd þýða að allir þingmenn landsins kæmu af suðvesturhorninu. Stenst sú staðhæfing skoðun? Fyrir það fyrsta yrði slík niðurstaða í mínum huga algerlega óverjandi með tilliti til mannréttindasjónarmiða. En það er engin ástæða til að ætla að svo verði. Hvers vegna? Vegna þess að stjórnarskráin mælir fyrir um það, æðsta réttarheimild landsins, að hvert kjördæmi skuli eiga a.m.k. sex kjördæmakjörna þingmenn. Öll kjördæmi landsins eru varin með þeim hætti í okkar æðstu réttarheimild að þingmenn kjördæmis geta aldrei orðið færri en sex. Nú eru þingmenn Norðvesturkjördæmis átta. Ójafnvægi atkvæða er meira en 100% milli Norðvestur- og Suðvesturkjördæmis. Fyrir næstu kosningar liggur fyrir að þingmönnum Norðvesturkjördæmis verði fækkað úr sjö í samræmi við stjórnarskrá landsins. Yrði farið í að jafna leikinn að fullu innan þess ramma sem stjórnarskráin mælir fyrir um, hvað gerist þá? Þingmennirnir yrðu sex, þeim myndi fækka um einn til viðbótar, þannig að það er auðvitað af og frá og markviss og viljandi afvegaleiðing á þessari umræðu og þessu réttlætismáli að tala með þeim hætti að einstaka landsbyggðarkjördæmi ættu sér enga málsvara hér á þingi. Hvers vegna skiptir þetta máli í þessari umræðu núna? Ég er reyndar þeirrar skoðunar að við ættum að vera að ræða þetta hér í þessum þingsal alla daga þangað til þetta verður leiðrétt. Kjósendur, t.d. í Suðvesturkjördæmi, búa við þann ólýðræðislega veruleika að atkvæði þeirra er í reynd hálft og fullur jöfnuður eftir búsetu kjósenda hefði þau áhrif að þingmenn landsbyggðarinnar yrðu 23 eða 24 talsins í stað 27. Þessi staða getur ekki falið það í sér á nokkurn einasta máta að landsbyggðin ætti sér ekki lengur sérstaka talsmenn á þingi. Raunar held ég að það yrði okkur öllum hollt að hugsa sem svo að við séum öll þingmenn landsbyggðarinnar og öll þingmenn höfuðborgarinnar, við erum þingmenn Íslands. Ég kom hingað upp bara til að minna á það, af því að við vorum jú að afgreiða þetta frumvarp síðasta vor, eftir mikla og fína vinnu, að þessi umræða um jafnt vægi atkvæða fór sannarlega fram í þinginu. Við sáum svo sannarlega hver afstaða einstakra þingmanna, ráðherra og stjórnmálaflokka til þessa máls er. Ég vildi árétta það, af því að mér finnst gleymast í umræðunni, að ákvæði stjórnarskrárinnar gerir okkur kleift að jafna leikinn gagnvart kjósendum, þó með þeirri vörn fyrir kjördæmin öll í landinu, að þingmenn hvers kjördæmis verði aldrei færri en sex talsins, að jafnt vægi atkvæða snúist um það hversu mikill munurinn á atkvæðavæginu megi vera. Tillögur um að lagfæra þetta óréttlæti lágu fyrir í vor. Ríkisstjórnarflokkarnir þrír höfnuðu því og greiddu atkvæði með því að viðhalda þessu ójafnvægi. Hverju skilar það? Enn og aftur þeim niðurstöðum að vilji kjósenda er ekki enn að öllu leyti virtur þegar við förum í það að úthluta þingsætum til flokkanna að loknum kosningum. Það er óheilbrigt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var býsna fróðleg og góð. Mér er mjög minnisstæð sú breytingartillaga sem hv. þingmaður talaði um sem lögð var fram á síðasta kjörtímabili þegar kosningalögin voru afgreidd sem varðaði það að jafna atkvæðavægið á landinu þannig að við sætum öll við sama borð, kjósendur á ekki stærra landi en Ísland er. Á þeim tíma, eins og hv. þingmaður fór rækilega yfir, voru ríkisstjórnarflokkarnir hræddir við það. Það er hægt að skilja það að hv. þingmenn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks hafi ekki verið tilbúnir til að jafna vægið af því það eru jú þeir tveir flokkar sem hagnast hvað mest á því að vægi atkvæða sé svo ójafnt sem raun ber vitni. En maður veltir því aðeins fyrir sér hvað veldur því að hv. þingmenn Vinstri grænna séu líka á þessari skoðun af því að nú hefur sá flokkur lent í því að fá færri þingmenn en atkvæðavægið bar með sér. En það er nú svona þegar fólk er í íhaldsstjórn og passar sig að greiða aldrei atkvæði með stjórnarandstöðumálum eða -breytingum, þá fer svona. En ég vil spyrja hv. þingmann: Kemur til álita að leggja þessa breytingartillögu fram aftur núna fyrir atkvæðagreiðslu í þessu tiltekna máli?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og þessi sjónarmið. Mér fannst á sínum tíma mjög mikilvægt að fá atkvæðagreiðslu um þetta mál. Þar var ég ekki síst með í huga, og ég ætla að vera alveg heiðarleg með það, afstöðu einstakra þingmanna Sjálfstæðisflokksins sem tala um það að hér sé um mannréttindamál að ræða en það er kannski aldrei rétti tíminn til að leiðrétta þetta óréttlæti. Þingmenn fengju þá bara tækifæri til þess að sýna vilja sinn í verki með atkvæði sínu. Svo er það reyndar auðvitað hárrétt hjá hv. þingmanni að í sögulegu samhengi eru það ákveðnir flokkar, þeir flokkar tveir sem hún nefnir, sem hafa notið góðs af þessu ójafnvægi. Það mætti kannski segja í samhengi við slagorð t.d. Framsóknarflokksins, hvort það sé ekki bara best að kjósa Framsókn, að það þarf ekki einu sinni að kjósa Framsókn. Flokkurinn fær samt þingmennina. En jú, mér þætti koma vel til greina að gera það. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mikilvægt að þetta mál sé til umræðu og sé í umræðunni núna í tengslum við þessi mál og að við náum að draga fram vilja þingsins og ríkisstjórnarinnar í verki. Ég ætla hins vegar að deila því með hv. þingmanni að ég tel yfirgnæfandi líkur á því að atkvæðagreiðslan fari með nákvæmlega sama hætti og síðast en það ætti að vera okkur öllum að meinalausu að keyra hana í gang öðru sinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég spurði í rauninni hvort hún teldi það mögulegt, núna þegar klukkuna vantar tíu mínútur í sex á þriðjudegi, að koma bara fram með sömu breytingartillögu aftur. Það þarf ekki að koma með langa greinargerð með breytingartillögunni, tillagan var ekkert sérlega flókin. Það er búið að stilla henni upp. Það er hægt að fara í slíka vinnu á skömmum tíma. Mér þætti forvitnilegt að sjá hvernig slík atkvæðagreiðsla færi í dag. Það hefur verið kosið að nýju. Það örlar á meira sjálfstæði hjá stöku stjórnarþingmanni, hvort sem það er rétt tilfinning eða ekki. Væri ekki þess virði að láta á það reyna hvort meiri hluti þingheims sé reiðubúinn að jafna vægi atkvæða allra kosningarbærra einstaklinga óháð búsetu? Væri ekki þess virði að láta á það reyna?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er alveg rétt sem hún segir, þessi tillaga liggur fyrir. Við lögðum þessa tillögu fram saman ásamt Guðmundi Andra Thorssyni. Við unnum hana vel, vil ég leyfa mér að segja, þannig að ég sé ekkert því til fyrirstöðu að láta reyna á vilja þingsins í þessu máli. Aftur ætla ég að leyfa mér að lýsa því yfir að ég deili ekki bjartsýni þingmannsins á niðurstöðuna en mér finnst sjálfsagt og gott að menn fái að greiða atkvæði og sýna vilja sinn þannig í verki ef til þess kæmi. Stóra málið í mínum huga var engu að síður að minna einfaldlega á það að það er í mánuðum talið síðan við lögðum fram þessa tillögu og hún fékk meðferð í þinginu og það var sterk orðræða, fannst mér, af hálfu meiri hlutans um að það hefði ekki verið tími til. En við stóðum í heildarendurskoðun á þessari löggjöf. Það er hægt að fara þessa leið einmitt í gegnum kosningalögin. Það þarf ekki að eiga við stjórnarskrána í þessum efnum þannig að það var tími, rúm og aðstæður fyrir hendi. Vinnan lá fyrir. Breytingartillagan lá fyrir. Afstaða meiri hlutans og ríkisstjórnarflokkanna þriggja varð því miður jafnframt um leið ljós og enn sitjum við uppi með sömu ríkisstjórn.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að rifja upp þessa breytingartillögu sem var lögð fram til að jafna atkvæðavægi fyrir ári. Mig langar að bæta við að það voru ekki bara stjórnarflokkarnir þrír sem stóðu gegn henni heldur nutu þeir fulltingis Miðflokksins. Eins og svo oft vildi verða á síðasta kjörtímabili þegar horfði til einhverra framfara í breytingartillögum eða þingmálum hér í sal þá var aukinn meiri hluti ríkisstjórnar að viðbættum Miðflokki sem stóð þar í vegi. Ég skal viðurkenna að við sátum saman í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, ég og hv. þingmaður, á síðasta vetri og ég vil meina að nefndin hafi unnið gott starf í þeim breytingum sem voru gerðar vegna þess að það viðmið sem var sett var að við ættum alltaf að stíga skref í áttina að því að kjósandi ætti auðveldara með að tjá skoðun sína og vilja. Það var hið heilagasta markmið sem við stefndum að með eiginlega öllum breytingartillögum. Þess vegna finnst mér næstum grátlegt að hugsa til þess að breytingartillaga sem snerist um að vilji kjósenda, eins og hann birtist á landsvísu, endurspeglaðist í hlutfalli þingmanna hér í sal hafi verið felld vegna þess að hún þótti of pólitísk en við ættum helst að vera að skoða tæknilegar lagfæringar. Svo kom í ljós þegar fólk fór að leika sér að því að reikna upp úr skoðanakönnunum í aðdraganda kosninga að hið tæknilega í þessu samhengi var bara rammpólitískt vegna þess að í ýmsum könnunum voru flokkar að græða einn og jafnvel tvo aukamenn á þessu kerfi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er honum sammála um það að mér fannst stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í vinnu sinni við þetta frumvarp vinna góða vinnu og ég var ánægð með það að formaður - eða formenn nefndarinnar, ég held að þeir hafi verið tveir á tímabilinu ef mig misminnir ekki - lagði mikinn metnað í að þetta mál fengi einmitt tímann með sér, góða og efnismikla umræðu og umfjöllun. Eins og hv. þingmaður nefnir einmitt var eitt af kjarnastefjunum þetta atriði með að leiða vilja kjósandans í ljós og auka aðgengi, að gera fólki auðveldara fyrir og auðveldara um vik að kjósa. Við þekkjum það jú hvernig tölurnar eru á Íslandi og um heiminn allan varðandi þátttöku í kosningum. En þetta var hin þögla undantekning. Hv. þingmaður man eflaust eftir því líka að þetta atriði, um jafnt vægi atkvæða, var aldrei rætt af hálfu meiri hlutans. Fyrir nefndina komu umsagnaraðilar sem flögguðu því og spurðu: Hvers vegna er ekki verið að ræða þetta mál? Ég er hv. þingmanni líka sammála um það að einmitt hið tæknilega reyndist síðan vera þrælpólitískt, rammpólitískt. Auðvitað spegla reglurnar einhverja hugmyndafræði, reglurnar spegla einhvern vilja og viljinn var á sínum tíma sá að verja kjördæmin og um leið að verja vilja kjósandans. Síðan hefur þetta ójafnvægi orðið dramatískt og í ranga átt en regluverkið þjónar áfram sama viljanum, [[Forseti hringir.]]að spegla afstöðu meiri hlutans.
Herra forseti. Ég held að þegar upp er staðið séu kosningalög kannski bara altæknileg en það er líka pólitíkin í þeim. Skýrustu dæmin sem við þekkjum eru aðgangshindranir sem eru reistar t.d. í Bandaríkjunum sem eru bara tæknilegar hindranir sem verða þess valdandi að ákveðnir hópar komast síður á kjörstað. Þetta eru yfirleitt tekjulágir, þetta er yfirleitt fólk sem ekki er hvítt, þetta er fólk sem er ekki í sterkri stöðu í samfélaginu. Í Bandaríkjunum er þessu fólki ekki meinað að kjósa en því er gert dálítið tæknilega erfitt að gera það. Þess vegna er svo fallegt í lögunum okkar hvað löggjafinn seilist langt til að hvert einasta atkvæði telji. Mig langar að nefna, eins og ég hef gert áður, uppáhaldsákvæðið mitt í þessum lögum, sem var líka uppáhaldsákvæðið mitt í gömlu lögunum, af því að það hélt sér. Það er bráðabirgðaákvæði I sem fjallar um réttindi fólks sem var danskir ríkisborgarar á Íslandi þegar Ísland hlaut sjálfstæði frá Danmörku. Þeir einstaklingar héldu hér réttindum eins og þeir væru íslenskir ríkisborgarar að vissu leyti. Það var hluti af skilnaðarsamningnum á milli landanna. Þetta fólk hefur kosningarrétt til jafns við íslenska ríkisborgara sem er mjög óvanalegt. Samkvæmt upplýsingum frá Þjóðskrá voru árið 2019 þrír kjósendur sem þetta ákvæði átti við um. Við erum með ákvæði í kosningalögum sem nær til þriggja kjósenda. Þau myndu passa hér. En auðvitað erum við með þetta ákvæði [[Forseti hringir.]]af því að hvert einasta atkvæði skiptir máli.
Virðulegi forseti. Í framhaldi af orðum hv. þingmanns um þetta tæknilega ætla ég að játa það á mig að vera svo leiðinlegur lögfræðingur að það pirrar mig þegar talað er um að hlutir séu lagatæknilegir. Það er eins og að segja við félagsvísindamanneskju: Ó, þetta er nú bara aðferðafræði. Eða að segja við verkfræðing: Er þetta ekki bara burðarþol? Eða hvaða orð sem þeir nú nota. Þetta eru leikreglur fræðanna um hvernig hlutirnir eiga að virka og þær eru settar í ákveðnum tilgangi og með ákveðin markmið. Þessi tækni er kannski ekkert alltaf sérstaklega skemmtileg en hún þjónar tilgangi. Það er bara dálítið atriði í þessu að hugsa lögin sem regluverk í þágu okkar allra. Auðvitað er alltaf ákveðið hagsmunamat hvaða hagsmunir verða ofan á eða hvert jafnvægið er þar á milli. Þetta samtal um að keyra mál út af borðinu vegna þess að það sé lagatæknilegt er líka oft felubúningur fyrir það að taka ákveðin mál út af dagskrá. Þess vegna þarf líka að rýna reglurnar eins og hv. þingmaður gerir með því að skoða t.d.: Hefur það áhrif á ólíka hópa í samfélaginu hvaða vikudag er kosið, klukkan hvað er kosið? Getur það verið að svona hlutlausar reglur birtist ólíkum hópum í samfélaginu með mismunandi hætti? Getur það verið t.d. að munur sé á því eftir aldri eða jafnvel kynjum hvort það er heppilegt að kjósa á laugardegi eða virkum degi? Það er ekki tilviljun, held ég, að Bandaríkjamenn komust að þeirri niðurstöðu að það væri færi vel á því að kjósa á þriðjudögum og hafa ævintýralegar langar raðir á kjörstöðum þannig að hinn vinnandi maður eigi stórkostlega erfitt með að kjósa. [[Forseti hringir.]]Hlutlaus og tæknileg regla, hún þjónar tilgangi.
Frú forseti. Mig langar að taka upp þráðinn þar sem frá var horfið í ræðu hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur og setja málið í sögulegt samhengi og þá sérstaklega með hliðsjón af arfleifð okkar jafnaðarmanna og Alþýðuflokksins gamla. Áðan fjallaði ég aðeins um stórmerkilegt frumvarp sem Héðinn Valdimarsson, forystumaður okkar, flutti árið 1927. Héðinn gerði sér grein fyrir því að kosningarréttur er mannréttindamál og hann gerði engan sérstakan greinarmun á útilokun frá kosningarrétti og misvægi atkvæða. Hann leit svo á að hvort tveggja væri brot á þeim mannréttindahugmyndum sem lýðræðisleg stjórnskipun byggist á. Auðvitað eru fleiri en ein leið fær til að tryggja jafnt atkvæðavægi. Sú einfaldasta, en kannski líka sú umdeildasta, er að gera landið beinlínis að einu kjördæmi. Þetta er það sem Jón Baldvinsson, fyrsti þingmaður Alþýðuflokksins, lagði til þegar hann var fulltrúi flokksins í milliþinganefndinni um kjördæmamálið sem starfaði frá ágúst 1931 til febrúar 1932. - Ég ætla að biðja um þögn í salinn. Jón taldi að með því að gera landið allt að einu kjördæmi væri viðurkennt á borði jafnrétti kjósenda til að hafa áhrif á skipun Alþingis hvar á landinu sem þeir væru búsettir. „Þá fellur það niður, sem nú er algengast, að alþingismenn telji sig fulltrúa fyrir tiltekinn fjölda ferhyrningsmílna af meira og minna hrjóstrugu landi, jöklum og eyðisöndum, þá verða þeir fulltrúar þjóðarinnar, fulltrúar fólksins, sem í landinu býr.“ Þetta skrifaði Jón Baldvinsson. Alþýðuflokkurinn barðist ötullega fyrir því að landið yrði gert að einu kjördæmi allt til ársins 1959 þegar flokkurinn í raun féllst á núverandi kjördæmakerfi sem ákveðna sáttaleið. Sú sátt miðaði samt alltaf að því að ná því fram að kjörfylgi og þingstyrkur fylgdust að. Það var alltaf markmiðið. Með lagabreytingum 1987 var unnið enn frekar gegn misvægi atkvæða og síðan 1999 þegar gerðar voru breytingar á stjórnarskrá getur Alþingi mjög auðveldlega fjölgað jöfnunarsætum með einfaldri breytingu á kosningalögum, ég held að það sé í 8. gr. núgildandi kosningalaga. Eins og hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir benti á áðan kemur mjög skýrt fram í stjórnarskrá að jöfnunarsætum skal úthlutað til jöfnunar milli stjórnmálasamtaka þannig að hver samtök fái þingmannatölu í sem fyllstu samræmi við heildaratkvæðatölu sína. Þessi 8. gr. kosningalaga sem ég minntist á rétt áðan dugði til þess í öllum kosningum á tímabilinu 1987–2009 að tryggja fullan jöfnuð milli flokka. Þetta hefur Ólafur Þ. Harðarson stjórnmálafræðiprófessor bent á. En í síðustu fernum alþingiskosningum hefur í rauninni verið gengið gegn þessu skýra markmiði stjórnarskrár. Í öllum tilvikum hafa einhverjir flokkar fengið fleiri þingmenn en þeim bar. Þetta er vegna of fárra jöfnunarsæta svo að þarna er enn þá mjög alvarleg skekkja til staðar sem er mjög mikilvægt að leiðrétta. Hér hefur verið rætt um breytingartillögu sem var lögð fram á síðasta kjörtímabili og ég held að það sé algjörlega rakið mál, ef það næst ekki núna, að við látum reyna á það aftur í næstu atrennu að breytingum á kosningalögum að fá það skýrt fram hvar þingmenn standa í þessum efnum.
Frú forseti. Ég vildi aðeins, af því að umræðan þróaðist svolítið út í þessa skekkju sem birtist okkur aftur og aftur eftir kosningar hér á Íslandi, leggja orð í belg. Ég kom inn á þetta í minni fyrri ræðu en í framhaldi af því sem þau hafa bæði komið inn á, hv. þingmenn Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Jóhann Páll Jóhannsson, þá langar mig aðeins að leggja orð í belg. Þetta er náttúrlega nákvæmlega þannig að árin 2013 og 2017 fékk Framsókn einu þingsæti of mikið miðað við það sem landsfylgi flokksins stóð undir - og nú er ég að vitna beint í grein sem Þorkell Helgason stærðfræðingur hefur skrifað. Það veit nú enginn meira um þetta en hann. Hann bendir líka á að Sjálfstæðisflokkurinn sem tapaði í síðustu kosningum á þessari skekkju fékk aukamenn árið 2016. Sem sagt: Sjálfstæðisflokkurinn á að vera með einum manni meira núna og Framsóknarflokkurinn einum minna. Ég ætlaði að nefna þetta í samhengi við kosningarnar 2016 vegna þess að þá verður sú skekkja að Sjálfstæðisflokkurinn fær einum manni meira en honum ber. Ef þessu yrði skipt jafnt myndum við taka atkvæði landsmanna og deila þeim þannig jafnt niður að það myndi endurspeglast í þingstyrk flokkanna, sem gerist ekki hér kosningar eftir kosningar. Á þessum eina manni sem í raun og veru átti ekki að fara til Sjálfstæðisflokksins var hægt að mynda ríkisstjórn 2016, með eins manns meiri hluta. Þannig að það er ekki eins og þessar skekkjur séu bara eitthvert lítilræði. Þetta getur raunverulega haft áhrif á það hvers konar ríkisstjórn situr í landinu. Í þessu tilfelli tók Viðreisn þátt í ríkisstjórnarsamstarfi með Sjálfstæðisflokknum þannig að Viðreisn, minn flokkur, sat í þessari ríkisstjórn. Það breytir auðvitað engu um ranglætið í þessu. Það sem ég er kannski að reyna að undirstrika er að það er alveg nákvæmlega sama í hvaða flokki við erum, hvaðan við komum, hvaða hugsjónir við höfum í pólitík, hvert við viljum stefna, hvernig við sjáum Ísland fyrir okkur í framtíðinni, þá erum við öll hér í þessum sal - það er nú bara svo merkilegt - sammála um það að flokkarnir eigi að hafa þingstyrk í réttu hlutfalli við það atkvæðamagn sem þeir fá upp úr kjörkössum að loknum kosningum. Það að þetta hafi síðan þráfaldlega farið öðruvísi í undanförnum kosningum og verið reynt að leiðrétta en ekki verið fallist á það segir manni að orðum fylgja ekki efndir í öllu tilviki. Ég ætli bara að halda því hér til haga að þegar við erum með einhverjum hætti að ræða kosningar, lýðræði eða framkvæmd kosningalaga þá er mjög brýnt að halda þessum punkti á lofti vegna þess að þetta er ótrúlega mikið sanngirnismál sem getur skipt mjög miklu máli fyrir þróun lýðræðis í landinu. Og ég árétta líka það sem ég nefndi í minni fyrri ræðu að ég er hjartanlega ósammála því að það eigi að vera misjafnt vægi atkvæða eftir landshlutum, þ.e. að við kjósendur sitjum ekki öll við sama borð og við þekkjum það allt saman, en ég skil hvaðan menn koma sem halda því fram að það sé réttlætanlegt. Þeir eru þá að hafa áhyggjur af einhverjum byggðasjónarmiðum og að ákveðnir landshlutar verði mögulega út undan. Það eru því bara ákveðin sanngirnissjónarmið í þeirri skekkju, við getum orðað það þannig, þótt ég sé ekki sammála þeim. En í hinu tilfellinu, þar sem við erum að tala um flokkana, eru nákvæmlega engin rök. Það er bara ranglátt, alveg frá A til Ö. Þegar við erum núna mitt í þessari umræðu að velta fyrir okkur hvert við ætlum að halda áfram úr þessu öllu saman þá er þetta eitthvað sem mér finnst að við eigum að hafa í huga. Þú breytir ekki minni skoðun í því, jafnvel þó að minn flokkur hafi á sínum tíma myndað ríkisstjórn út frá þessari skekkju. Við verðum að laga þetta. Við verðum að koma sanngirninni betur til skila þegar við erum að huga að þessum hlutum. Það var bara það sem ég vildi halda á lofti hér í minni seinni ræðu hvað varðar þetta mál.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræða hér þessa breytingartillögu um jöfnuð á milli annars vegar flokka og hins vegar kjördæma. Hvað er það núna, fjórar alþingiskosningar í röð þar sem ekki hefur náðst jöfnuður á milli flokka? Mér heyrist við hv. þingmaður vera á sama stað. Ég skil rökin sem fólk heldur fram fyrir því að ekki sé jafnt atkvæðavægi milli kjördæma. Ég held hins vegar að lausnin á því hvernig við jöfnum aðstöðumun á milli kjördæma sé ekki fólgin í því að hér séu fleiri raddir úr fámennari kjördæmum en sem nemur hlutfallslegum íbúafjölda þeirra heldur að við færum þjónustu út í kjördæmin og búum bara betur að þeim. Aukinn kosningarréttur er ekki lausn á þeim vanda sem ég er bara sammála fólki um að sé til staðar. Hins vegar er mér fyrirmunað að skilja hvernig nokkrum getur dottið annað í hug en að fjöldi þingmanna hvers flokks eigi að vera sem næstur þeim atkvæðafjölda sem flokkurinn fékk í kosningunum. Það kannski skiptir ekki öllu varðandi stjórn sem átti hvort eð er að endurmynda eftir þessar kosningar. Skekkjan þetta árið snerist um það að einn Framsóknarmaður fékkst á kostnað Sjálfstæðismanns. Þetta voru því hrókeringar innan stjórnarliðsins en ekki á milli blokka stjórnar og stjórnarandstöðu. En ég er kannski velta upp sömu spurningu og mér heyrðist hv. þm. Helga Vala Helgadóttir vera með hér fyrr í dag: [[Forseti hringir.]]Telur þingmaðurinn að landslagið hér í sal sé eitthvað annað í dag [[Forseti hringir.]]en það var tæpu ári þegar tillaga þess efnis að jafna þetta var felld? [[Forseti hringir.]]Eru flokkarnir eitthvað betur innréttaðir í dag?
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni kærlega fyrir andsvarið og spurninguna og vangavelturnar allar sem koma fram í þessari mikilvægu umræðu. Já, ég hef þá trú að landslagið sé öðruvísi. Ég er að leyfa mér að vona að umræðan að undanförnu - og þá er ég að tala um bara undanfarna mánuði, umræðuna í framhaldi af kosningum, þessar endalausu ábendingar sem fram hafa komið um þetta og það að menn séu settir í þá stöðu að þurfa að taka raunverulega afstöðu hér í þessum sal - muni kannski hreyfa þessu í rétta átt. Þannig að mér finnst full ástæða til þess að á þetta verði látið reyna. Varðandi misvægi atkvæða milli kjördæma þá kýs ég að líta þannig á að við séum auðvitað þingmenn alls landsins. Ég er úr Suðvesturkjördæmi, úr Garðabænum, bý reyndar í Reykjavík, en mér finnst ég ekkert skuldbundnari þessum svæðum þannig lagað séð þegar kemur að atkvæðagreiðslu í þinginu. Ég meina, ég á ættir að rekja út á land. Ég á ættir að rekja vestur í Ísafjarðardjúp og ég á ættir að rekja upp á Skaga. Við eigum öll einhverjar tengingar út á land og rætur okkar liggja mjög oft þar og þetta eru svæði sem okkur þykir vænt um. Ég vil að það sé byggð um allt land. Ég vil að það séu öflugar samgöngur út um allt land og að atvinnulíf þrífist þar og annað. Ég held að allar áhyggjur af því að jöfnun á vægi atkvæða milli kjördæma muni hafa í för með sér einhver slæm tíðindi eða ekki vera landsbyggðinni til hagsbóta séu of miklar. Mér finnst að hin lýðræðislega staða, jafnræði fólks þegar kemur að kosningum og lýðræði, sé algjört lykilatriði í þessu og skipti meira máli en hitt [[Forseti hringir.]]því að öll erum við þingmenn alls landsins.
Frú forseti. Ég held að skemmtilegustu fréttirnar sem ég les af sjálfum mér, svo að ég byrji á sjálfhverfu nótunum, séu þær sem birtast í Sunnlenska fréttablaðinu sem hefjast alltaf á orðunum: Andrés Ingi Jónsson, alþingismaður frá Hjarðarbóli í Ölfusi. Við erum nefnilega öll með rætur út um allt. Sjálfur ólst ég upp í sveit. Hv. þingmaður og Garðbæingurinn er með rætur vestur á firði. Við erum of lítið land til að við höfum efni á því að vera með einhvern hrepparíg. Við eigum að geta unnið saman en við þurfum líka að horfast í augu við að það hefur ekki gengið nógu vel og það þrátt fyrir skakkt atkvæðavægi. Þó að Vestfirðir hafi áratugum saman fengið umframfjölda þingmanna hefur nú ekki blásið byrlega um það hvernig ríkið sinnir þjónustu við þann landshluta síðustu áratugina, eiginlega bara allt í þveröfuga átt. Það er ekki allt fengið með þingmönnum kjördæmisins ef þeir síðan breyta ekkert mjög miklu varðandi það hvernig kjördæminu gengur. Full ástæða til að láta á það reyna hvort þingið í dag sé betur stemmt fyrir því að auka jöfnuð í kosningakerfinu? Jú, ég held við gætum alveg látið á það reyna en ég velti því fyrir mér hvort við ættum kannski, til að minnka kvölina og auðvelda völina fyrir þingmenn sem gátu kannski skýlt sér á bak við að þetta hafi verið ein atkvæðagreiðsla um þessi tvö atriði - Ólafur Harðarson benti á það í framhaldinu - að láta greiða atkvæði um það í tvennu lagi, annars vegar jöfnuð á milli flokka, sem við hljótum öll að vera sammála um, [[Forseti hringir.]]og hins vegar jöfnuð á milli kjördæma, sem ég get alveg skilið [[Forseti hringir.]]að fólk eigi erfiðara með.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni frá Hjarðarbóli í Ölfusi kærlega fyrir fína ræðu og góða punkta inn í þetta allt saman. Hann hreyfði hér við mjög mikilvægu atriði sem er einmitt það að nefna Vestfirðina í Norðvesturkjördæmi þar sem þingmönnum mun fækka við næstu kosningar. Einn færist þaðan yfir til Suðvesturkjördæmis. Ég vona að mig sé ekki að misminna. Nei, það er rétt hjá mér. Það hefur verið þetta misvægi. Engu að síður, eins og hv. þingmaður nefndi, ef einhver landshluti hefur átt erfitt uppdráttar og upplifað sig kannski pínulítið afskiptan og annað eru það einmitt Vestfirðir. Ég held að þarna hafi þessi sterku rök komið nokkuð vel í gegn um að misvægið sem við búum við í dag þjónar ekki sínum tilgangi. Það þarf aðrar og markvissari aðgerðir en það. Kannski hefur þetta gert það að verkum að við höfum falið okkur of mikið á bak við þetta skipulag sem einhvers konar syndaaflausn í því að hafa ekki sinnt ákveðnum svæðum nægilega mikið. Ég veit að þetta er mjög viðkvæmt mál. Við höfum auðvitað séð það að á Austfjörðum hafa menn saknað þess að það vanti kjörna fulltrúa frá því svæði á þingi eða að þeir mættu að ósekju vera fleiri. Ég skil þetta allt saman. Jafnt vægi atkvæða, eða a.m.k. jafnara vægi atkvæða, leggur þá skyldu á herðar okkar, sem við eigum auðvitað að hafa jafnan í huga hér í þinginu, að við erum þingmenn fyrir alla landsmenn, það er okkar skylda að sinna landinu öllu, og að allar ákvarðanir sem við tökum í þessum sal séu til hagsbóta fyrir fólkið í landinu. Hvort það eigi að greiða atkvæði um þetta í einu eða tvennu lagi er útfærsluatriði en það er svo sannarlega brýnt miðað við umræðuna hér í dag að koma þessu aftur á dagskrá þingsins.
Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að taka fram að ég held að það sé ekki eftir neinu að bíða að breyta kosningalögunum þannig að flokkar fái það sem þeim ber. Mér finnst gott að hv. þm. Sigmar Guðmundsson segist skilja vandamálið við algjöra jöfnun atkvæða þvert á kjördæmi þótt hann sé ekki sammála því. Ég er sjálfur á því að við eigum auðvitað að stefna að því að þetta verði sem jafnast. En mig langar að velta upp hvort það geti verið samt að það þurfi ýmislegt annað að koma til líka. Best væri auðvitað að við værum eins og Þýskaland, sem er auðvitað mjög margar borgir, frekar litlar. Berlín er sú eina sem kemst inn á topp 20, held ég, en ef við tökum topp 100 eru rosalega margar þýskar borgir af því að þær eru gjarnan 600 þúsund til 1 milljón manns. Þar er þetta ekki vandamál með öðrum orðum. Við hérna inni erum náttúrlega þingmenn alls landsins, ekki síður við af landsbyggðinni þingmenn höfuðborgarsvæðisins og ég held að við höfum alveg sýnt það. En gallinn við kerfið okkar er að við erum bara komin með svo mikinn ójöfnuð í þróun. Hér kom hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson áðan og nefndi frumvarp Héðins Valdimarssonar frá 1927 og þá er rétt að minna á að þá voru höfuðborgarbúar 29% af landsmönnum. Núna 2020 eru þeir 65%. Ég kem inn á það á eftir, en ég spyr bara hv. þingmann hvort hann telji ekki að það þurfi þá að gera annað líka, styrkja þjónustu úti á landi til að vega upp á móti þessari íbúaþróun.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni kærlega fyrir hans innlegg. Núna nefndi hann það að við séum öll sammála um að það eigi að breyta kosningalögum og flokkar fái það sem þeim ber. Það er alveg hárrétt. Ég held að við séum öll sammála um það og við þurfum að ná þeirri samstöðu hér fram í atkvæðagreiðslu því að þetta er auðvitað mikið réttlætismál. En það er bara kjarni máls, sem hv. þm. Logi Einarsson og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson nefndi líka og kom inn á á undan, að það þarf auðvitað meira til. Það er búin að vera í gangi í gegnum áratugina einhver ákveðin byggðaþróun sem við hljótum öll að horfa til og hafa áhyggjur af og við hljótum að vilja efla búsetu út um allt land, alveg sama hvort við búum á höfuðborgarsvæðinu eða úti á landsbyggðinni. Það hafa svo sem verið stigin skref til að efla þjónustu út um landsbyggðirnar. Ég er mjög eindreginn talsmaður þess að það verði gert meira af því, bara mjög eindreginn talsmaður þess. Ég skal nefna tvö dæmi. Okkur er umhugað um þetta í mínum flokki, við viljum ákveðnar breytingar t.d. á sjávarútvegskerfinu sem þýðir að það kemur meira inn í ríkiskassann fyrir aðganginn að auðlindinni. Við viljum að sá peningur verði nýttur að einhverju leyti og jafnvel öllu leyti með mjög markvissum hætti til þess að efla byggð. Þegar við erum að tala um landbúnaðarmál erum við auðvitað að gera það af því að okkur þykir vænt um bændur og okkur þykir leiðinlegt að sjá ákveðnar stéttir bænda fastar í einhverri fátæktargildru sem eitthvert kerfi hefur búið til. Þannig að þótt við séum oft einhvern veginn að tala og reka hornin hvert í annað út frá höfuðborg og landsbyggð þá erum við, held ég, öll sammála um að við erum fólk í þessu landi, við viljum búa í þessu landi, við viljum hafa byggð út um allt landið. [[Forseti hringir.]]Ég tek heils hugar undir að ef það verður jafnt vægi atkvæða þá má vel ímynda sér að það megi koma með einhverjar markvissar mótvægisaðgerðir [[Forseti hringir.]]til þess einmitt að halda byggðinni í landinu á þeim stað sem við viljum.
Frú forseti. Ég tek það fram að ég er alveg sammála hv. þingmönnum sem hér hafa talað um að núverandi kerfi hafi ekkert hjálpað okkur sérstaklega vel, þannig að það er ekki svo einfalt að halda því bara eins og það er. En við erum náttúrlega komin með mjög skuggalega þróun og Norðmenn skilgreina það sem meiri háttar byggðavanda ef Oslóarsvæðið verður meira en 25% af landinu. Við erum komin upp í 65% og það eru fjögur lönd sem eru á sama stað fyrir utan Vatíkanið og einhver smáríki, það er Djíbútí í Afríku, það er Panama, Mongólía og Kúveit, ekkert af þeim löndum sem við viljum endilega bera okkur saman við. Ég bendi á að þetta snýst ekki bara um fólksfjölda. Þetta snýst um að fólk geti unnið við alla mögulega hluti þar sem það vill og núna erum við bara komin með svo ofboðslegan segul hingað á höfuðborgarsvæðið. Það er svo mikið af fólki sem flytur hingað, fólk sem fer í háskóla og menntar sig í alls konar sérgreinum, sem flytur ekki til Reykjavíkur af því að það vill flytja til Reykjavíkur, það flytur til Reykjavíkur af því að það þarf að flytja til Reykjavíkur. Við höfum auðvitað séð heilbrigðisþjónustu af illri nauðsyn breytast dálítið með fókusinn á þetta stóra sérgreinasjúkrahús. Við höfum talið að það væri gáfulegt að hafa dómstólana, Alþingi, háskóla, mestu menningarstofnanir okkar á þessum stað af því að við erum fámenn þjóð í stóru landi. En ég bara ítreka spurninguna: Við getum breytt þessu með jafnvægi flokka, en telur hv. þingmaður ekki að við þurfum samhliða hinni breytingunni að fara í markvisst átak með að það verði þá þannig að á Akureyri og fyrir austan og fyrir vestan verði a.m.k. sú þjónusta, sá möguleiki til atvinnu og þær stofnanir sem gera okkur kleift að ná meira jafnvægi?
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir. Ég er hjartanlega sammála, bara hjartanlega sammála. Ég vil leggjast á allar þær árar sem ég get lagst á til að koma málum þannig fyrir að fólk þurfi ekki að flytjast úr sínum byggðarlögum, ekki af því að það vill ekki búa þar heldur af því að það getur ekki lengur búið þar út af einhverjum atvinnuháttum eða einhverjum öðrum ytri aðstæðum sem það ræður ekki við. Það er bara þyngra en tárum taki. Ég máta þetta bara á sjálfan mig, ef ég væri allt í einu í þeirri stöðu að geta ekki búið þar sem ég vil búa út af einhverju slíku. Auðvitað myndi mér svíða það. Ég t.d. man eftir, ég nefni þetta bara af því að við erum að ræða þetta, þegar einhvern tíma var verið að tala um að það væri ekki verið að moka vegina á Ströndum og í Árneshreppi. Þá heyrði ég á tal manna sem fannst furðulegt að það ætti að vera standa of mikið í því vegna þess að þarna byggju fáir og það skipti kannski ekki máli. Þetta er alveg ótrúlega nöturlegt viðhorf. Það sem við þurfum að gera í allri þessari umræðu er að reyna að máta okkur sjálf í aðstæður þessa fólks, eins og hv. þingmaður er að gera. Viljum við hafa það þannig að fólk þarf að flýja svæði sem það vill búa á? Nei, við viljum það ekki. Það er ekkert í málflutningi okkar í Viðreisn sem teymir okkur í þá átt og allt tal í þá átt að einhverjir tilteknir flokkar eða þingmenn eða eitthvað slíkt, ég veit að hv. þingmaður er ekki að vísa til þess, ég er bara tala um almennt, séu á móti landsbyggð eða á móti einhverjum tilteknum starfsstéttum, það er auðvitað ekki þannig. Svo ég endurtaki svarið: Já, ég er til í að gangast undir það kröftuglega að gera allt sem í mínu valdi stendur til þess að fólk geti búið og unnið þar sem það vill búa og vinna.
Forseti. Ég vil að eitt mikilvægt, eða tvennt öllu heldur, komi fram hér í umræðunni og það varðar þá umfjöllun sem við fengum vegna niðurfellingar málsins í Norðvesturkjördæmi. Það er ekkert í umfjöllun þingsins, greinargerðum, umsögnum eða neitt svoleiðis, sem bendir til þess að það hafi verið ætlun þingsins að breyta einhverju um þau viðurlög sem myndu eiga við vegna vanrækslu í framkvæmd kosninga. Það er gleðiefni að sjá að Karl Gauti Hjaltason, fyrrverandi alþingismaður, ætlar að halda áfram og kæra það mál til ríkissaksóknara og verður áhugavert að sjá það. Ef það er þannig að ekkert í núgildandi lögum gefur lögreglustjóranum í Norðvesturkjördæmi tilefni til að halda málinu áfram þá er það undarlegt því að það þyrfti í raun að vera skýrt skilgreint, eða fjallað um það á einhvern hátt, að verið væri að breyta þeim hluta. Í allri umræðunni og í umsögnum í greinargerð o.s.frv. er bara verið að fjalla um hvernig eigi að einfalda það að geta aðlagað einstaka atriði í hrárri framkvæmd kosninga án þess að það þurfi endilega að koma inn til þingsins að breyta einstökum skilyrðum, t.d. varðandi það hvernig kjörkassar eiga að líta út eða eitthvað svoleiðis. Öryggisskilyrði um innsigli og þvíumlíkt væri þá hægt að uppfæra í reglugerð frekar en það þyrfti að fara í gegnum heila umræðu í þinginu og þess háttar. Hitt sem mig langar til að fjalla um er breytingartillaga, sem var skorað á mig að koma fram með aftur, við frumvarp til kosningalaga en hún orðaðist þannig að verið væri að breyta fjölda þingsæta í 36 kjördæmissæti og 27 jöfnunarsæti, þ.e. sex lágmarkssæti sem hvert kjördæmi ætti rétt á samkvæmt stjórnarskrá, að ekki væri hægt að breyta því nema að breyta stjórnarskránni, en að öll hin sætin væru í raun bara jöfnunarsæti og þeim væri úthlutað á milli kjördæma miðað við það hversu margir búa í hverju kjördæmi. Það yrði því aðeins sveigjanlegra að breyta því en áður. Í þetta skipti væri kannski ekki alveg viðeigandi að leggja þá breytingartillögu fram svona seint í umræðunni, plús það að um er að ræða frumvarp nefndar. Ég held að það þurfi umræðu um þetta mál og stjórnarliðar þurfa að geta tekið þátt í þeirri umræðu með góðum fyrirvara. Ég veit að annars myndu þau einfaldlega koma upp í atkvæðagreiðslunni hér á eftir og segja: Við höfum engan tíma til að skoða þetta og við vitum ekki neitt. Og svo myndu þau bara ýta á rauða takkann. Það væri sjálfsagt afsökunin, maður ætti að sjálfsögðu að vita hvernig þetta er, það er ekkert ómálefnalegt að segja slíkt. Hitt sem mig langaði til að nefna er að hv. þm. Sigmar Guðmundsson fjallaði um það hversu marga þingmenn hinir og þessir flokkar hefðu fengið umfram hlutfallslegan atkvæðafjölda. Ef við tökum bara hlutfall atkvæða sem við deilum niður á flokka á landsvísu þá fékk Sjálfstæðisflokkurinn 16 þingmenn en ætti hlutfallslega bara rétt á 15 þingmönnum, hann fékk í raun 15 þingsæta atkvæðahlutfall. Framsóknarflokkurinn fékk 13 þingmenn en ætti hlutfallslega bara rétt á tíu þingsætum, fær síðan einn jöfnunarmann, er með mörg atkvæði á bak við hann. Hinn flokkurinn sem er í raun út undan er Sósíalistaflokkurinn sem fékk engan þingmann en átti hlutfallslega rétt á tveimur þingmönnum og náði síðan einum jöfnunarþingmanni eða hlutaþingmanni inn og ætti þar af leiðandi að vera með þá þrjá þingmenn sem Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur eru með.
Frú forseti. Ég kem hérna upp aftur þar sem ég náði ekki alveg að klára allt sem mig langaði til að segja í ræðu minni áðan. Það sem ég var byrjuð að tæpa á þegar tíminn rann út sneri að tilgangi þessarar lagasetningar, ekki frumvarpsins sem við erum að afgreiða hér í dag heldur frumvarpsins sem við erum að breyta í dag. Í greinargerð með frumvarpi til laganna segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið byggist á tillögum starfshóps um endurskoðun kosningalaga sem skipaður var af forseta Alþingis 24. október 2018. Er frumvarpið lagt fram eins og frá því var gengið af hálfu starfshópsins.“ Í meðförum þingsins voru gríðarlega miklar athugasemdir gerðar við frumvarpið. Meðal umsagna sem skilað var til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þegar hún var að fara yfir málið var t.d. umsögn frá Reykjavíkurborg sem taldi fleiri tugi blaðsíðna af athugasemdum. Þess má geta að það er starfsfólk Reykjavíkurborgar sem hefur yfirframkvæmdaumsjón með kosningum á þessu svæði og hefur þar af leiðandi mikla yfirsýn og mikla þekkingu á þeim vandkvæðum sem eru uppi varðandi framkvæmd kosninga. Í nefndaráliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er vont að sjá við fyrstu sýn hvaða athugasemdum frá Reykjavíkurborg t.d. var brugðist við, hverju var breytt og hverju ekki. Þar er ýmislegt sem skiptir talsvert miklu máli. Mig langar til að aðeins að tæpa aftur á greinargerðinni varðandi hugmyndina að baki þessu frumvarpi sem varð að þeim lögum sem við erum núna að breyta. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Vegna tíðra kosninga á undanförnum árum hefur þeim sem að framkvæmd þeirra hafa komið orðið æ ljósari þörf á breytingum. Kjörbréfanefnd Alþingis hefur bent á að huga beri að almennri endurskoðun laga um kosningar til Alþingis og hefur hið sama komið fram hjá landskjörstjórn, sem telur einnig að stefna beri að setningu nýrrar heildarlöggjafar um kosningar. Enn fremur hafa borist athugasemdir og ábendingar frá sérfræðinganefnd Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu (ÖSE) við kosningalöggjöfina hér á landi og framkvæmd við alþingiskosningar árin 2009, 2013 og 2017 sem aðallega snúa að stjórnsýslu kosninga og vikið verður að síðar. Fyrir Hæstarétti hefur reynt á kosningalöggjöfina vegna stjórnlagaþings og forsetakjörs og umboðsmaður Alþingis hefur sent frá sér úrlausnir vegna málsmeðferðarreglna yfirkjörstjórna. Eftir ákvarðanir Hæstaréttar og úrlausnir umboðsmanns Alþingis hafa vaknað spurningar um gildissvið kosningalaga gagnvart upplýsingalögum, stjórnsýslulögum og lögum um umboðsmann Alþingis. Þá hefur verið bent á að annars staðar á Norðurlöndum hafi verið tekin upp ákvæði í kosningalög sem heimila að beitt sé nýjustu tækni til að auðvelda alla framkvæmd kosninga, t.d. rafræn eyðublöð og form við ýmsar umsóknir í kosningaferlinu.“ Af þeim nýmælum sem til komu með þessum nýju lögum, þessu frumvarpi, var ýmislegt sem felur í sér gríðarlega miklar breytingar, stórar breytingar og jafnvel flóknar breytingar á okkar kosningalögum og umhverfi. Þótt það sé gríðarlega mikil áhersla í öllu frumvarpinu lögð á að tilgangur laganna sé einföldun stjórnsýslunnar, einföldun framkvæmdarinnar, skilvirkni og annað, er ýmislegt sem var lagt til til einföldunar sem ég óttast að þegar upp er staðið leiði ekki til einföldunar. Sem dæmi má nefna að eitt nýmæli frumvarpsins var að einn lagabálkur skyldi gilda um kosningar í stað fjögurra áður og féllu þá úr gildi lög um kosningar til Alþingis, til sveitarstjórna og lög um framboð og kjör forseta Íslands og lög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna. Til að nefna sem dæmi vandkvæði sem koma upp við slíka einföldun þá er fyrirkomulag kjörstjórna ákaflega ólíkt í eldri lögum, ýmist í sveitarstjórnarkosningum eða í alþingiskosningum. Þarna er þessu öllu grautað saman. Þarna kemur upp efni sem mér fannst [[Forseti hringir.]]mikilvægt og var nefnt áðan varðandi mikilvægi þess að starfsfólkið sem vinnur við kosningar skilji lögin, það viti hver hefur hvaða hlutverk og hver á að gera hvað. Ég held áfram síðar.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að þakka hæstv. forseta fyrir að bregðast við ósk minni um að taka mál um réttindi sjúklinga, beitingu nauðungar, af dagskrá. Ég lagði þetta mál fram sem viðbrögð við OPCAT-skýrslu umboðsmanns Alþingis, eins og hv. þingheimur þekkir og ábendingum um skort á lagastoð eins og þar koma fram. En í 1. umr. um þetta mál hér í gær heyrði ég líka ákall Alþingis, ekki síst um aukið samráð við notendur þjónustunnar, sjúklinga og samtök þeirra á breiðu sviði. Ég vil því tilkynna hæstv. forseta að ég afturkalla málið og tek það með í ráðuneytið og mun boða samráð á breiðum grunni, ekki síst við notendur þjónustunnar, við sjúklinga og samtök þeirra.
Frú forseti. Ég kem hingað upp til að hrósa hæstv. heilbrigðisráðherra. Þetta var vel gert. Það er alltaf gott þegar fólk sér að sér og það er sérstaklega virðingarvert þegar um er að ræða ráðherra í ríkisstjórn Íslands. Ég vil bara endurtaka hrós til hæstv. heilbrigðisráðherra og skora á hann að haft verði alvörusamráð við sjúklinga, aðstandendur og hagsmunaaðila sem gæta að réttindum sjúklinga.
Frú forseti. Ég vil líkt og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir þakka ráðherra fyrir að hafa hlustað á okkur í gærkvöld og kannski líka í dag þegar við fréttum að málið hefði verið tekið af dagskrá án þess að það lægi fyrir hver afdrif þess yrðu. Það er gott að fá þetta á hreint, ekki bara fyrir okkur sem þurfum að skipuleggja störfin fram undan heldur fyrir fólkið sem þetta mál snertir beint, hagsmunasamtök sjúklinga, fólkið sem er að berjast fyrir mannréttindum sem, eins og kemur fram hjá umboðsmanni Alþingis, eru brotin á fólki þegar nauðung er beitt í heilbrigðiskerfinu okkar. Það er eitthvað sem ég vona að við getum skilið við sem fyrst og til að við náum því þá þarf auðvitað að hafa þetta samráð, sem ég fagna svo sannarlega að ráðherra ætli að hafa og þó fyrr hefði verið.
Frú forseti. Ég er hér í sömu erindagjörðum. Ég taldi ástæðu til að koma upp og þakka hæstv. heilbrigðisráðherra sérstaklega fyrir þetta skref, fyrir að taka frumvarpið til baka og kalla fólk að borðinu til eiginlegs og efnislegs samráðs. Það er alltaf af hinu góða að gera það, ekki síst í ljósi þeirra hagsmuna sem hér eru að baki og undirliggjandi, þ.e. í ljósi þess hve málið er viðkvæmt í eðli sínu. Það er mikill sársauki í þessum málum og ég held að það skipti miklu máli, til þess að velferðarnefnd geti í kjölfarið tekið við málinu og unnið það vel og vandlega, að hæstv. heilbrigðisráðherra hafi þennan háttinn á. Ég er honum afar þakklát fyrir það.
Frú forseti. Ég kem hingað upp í sömu erindagjörðum. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa ljáð okkur eyra hér í gær. Mig langar bara til að benda á að ekki er ólíklegt að þær athugasemdir sem munu koma fram, í því samráði sem fyrirhugað er, feli í sér kröfu um algera umbyltingu á þeirri grunnhugsun sem er að baki þessu frumvarpi. Mig langaði bara til að koma hingað til þess að hvetja hæstv. ráðherra til að taka þeim athugasemdum sem munu koma með opnum huga og vera viðbúinn því að þær snúist ekki um orðalagsbreytingar á einu eða tveimur ákvæðum í þessu frumvarpi.
Frú forseti. Ég kem hér einnig til að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að hlusta og fyrir að þora að taka þá ákvörðun að draga mál til baka sem mikil óánægja er með. Það sýnir, myndi ég segja, mikinn þroska sem við mættum sjá meira af í þessu samstarfi hér á þingi. Stjórn og stjórnarandstaða - við erum kannski ekki alltaf svo ósammála en stundum erum við mjög ósammála. Þá er akkúrat mikilvægt að vera tilbúin að hlusta og tilbúin að finna hinn gullna meðalveg. Þar á hæstv. ráðherra miklar þakkir skilið og ég vona að sú leið að hlusta og hafa samráð smitist út innan ríkisstjórnarinnar.
Virðulegi forseti. Ég vil ítreka þakkir mínar eins og aðrir hafa gert hér til hæstv. heilbrigðisráðherra. Mér finnst hann maður að meiri en ég veit það líka, þekkjandi hann ágætlega, að hann vill vanda sig í þessu verkefni. Þetta er gríðarlega mikilvægt verkefni. Það eru viðkvæmir hópar sem eru undir. Mér finnst það mikið fagnaðarefni að hann skuli einmitt draga málið til baka til þess að vinna það betur í þágu nákvæmlega þeirra radda sem voru að hrópa á okkur þingmenn og biðja um hjálp. Það var ákall um hjálp. Mér finnst hæstv. ráðherra hafa sýnt mikinn myndugleika og skilning með því að bregðast við með þessum hætti. En um leið vil ég líka segja, svo að ég hrósi honum til viðbótar, að mér finnst gott að þetta sé tilkynnt af hálfu ráðherra hér úr þessum ræðustóli. Það skiptir líka svo miklu máli upp á ákveðna virðingu gagnvart þinginu og þessu samtali sem við þingmenn þráum svo gjarnan við hæstv. ríkisstjórn eða ráðherra í ríkisstjórn. Ég vil líka hrósa hæstv. ráðherra fyrir það og mér finnst þetta vita á gott, ekki síst fyrir það fólk sem við öll viljum vinna vel og betur fyrir.
Forseti. Ég kem og bætist í hópinn sem vill þakka fyrir. Ég held að þetta sé góð niðurstaða og það er gott að vita af því að það sé hlustað og tekið mark á því sem sagt er hér í þingsal og líka hlustað á notendur, hlustað á þær raddir sem heyrðust og báðu um að fá athygli. En mig langar til að skora á ráðherra. Í umræðunni í gær fannst mér ráðherra ýja að því að ekki væri hægt að bæta málið neitt verulega, og ég vona að það sé ekki rétt, að það verði ekki niðurstaðan. Ég vona að niðurstaðan úr þessu verði sú að við fáum inn í þingið mál sem er verulega bætt frá því sem er í dag vegna þess að við getum beitt öðrum aðferðum og við þurfum ekki að fara þá leið að beita nauðung í þeim mæli sem við höfum verið að gera. Ég þakka ráðherra aftur fyrir og vonast til þess að sjá miklu betra mál þegar það skilar sér aftur til þingsins.
Forseti. Já, ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að taka þetta mál til baka og endurskoða það. Ég er sammála hv. þm. Halldóru Mogensen. Ég vona að þetta verði tekið til algjörrar heildarendurskoðunar og að það verði vonandi niðurstaðan að við getum farið inn í nauðungarlaust Ísland, að við finnum nýjar aðferðir til þess að hjálpa fólki sem hefur það hvað verst í okkar samfélagi. Til þess erum við hér. Við viljum finna bestu aðferðirnar. Við viljum vera upplýst um það sem við erum að gera og vera í samráði við notendur, auðvitað fyrst og fremst notendur en líka fagfólk og einnig þarf að leita á önnur mið. Hvað er verið að gera annars staðar, hvað virkar? Það þarf líka taka tillit til þess hvaða áhrif það hefur á einstaklinginn að vera beittur nauðung og hver fórnarkostnaðurinn er fyrir samfélagið að beita nauðung.
Forseti. Gagnrýni okkar í stjórnarandstöðu er í rauninni einskis virði ef við kunnum ekki að hrósa líka. Þetta er tvímælalaust þess virði að hrósa fyrir. Hér liggja fyrir tvö verkefni hæstv. ráðherra, annars vegar endurskoðun á þessum lögum eftir ábendingar umboðsmanns Alþingis en einnig það verkefni sem snýr að framkvæmdinni sem hefur verið gagnrýnd. Það kom alveg fram í umræðunum hér í gær að vinnulagi virðist ekkert hafa verið breytt, enn sé verið að beita þessum tæknilegu mannréttindabrotum þrátt fyrir að enn sé ekki lagastoð fyrir þeim. Það sem er erfitt er að þegar það verkfæri er til staðar þá er einhvern veginn auðveldara að beita því, menn leita ekki annarra lausna. Ég held að á meðan verið er að komast að niðurstöðu verði að leita logandi ljósi að öllum mögulegum lausnum öðrum en mannréttindabrotum.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um landlækni og lýðheilsu sem lýtur að skimunarskrá. Frumvarpið er samið í heilbrigðisráðuneytinu í nánu samráði við embætti landlæknis og Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Frumvarpið felur í sér að skimunarskrá verði ein af þeim fjölmörgu heilbrigðisskrám sem landlækni ber að halda og ber ábyrgð á samkvæmt lögum um landlækni og lýðheilsu, nr. 41/2007. Þetta er lagt til í því ljósi að skimun fyrir krabbameinum er sérstök heilbrigðisþjónusta að því leyti að nauðsynlegt er að safna og halda til haga heildargögnum frá landinu öllu til að unnt sé að rýna í og meta árangur skimunar. Virðulegi forseti. Embætti landlæknis hefur rekið persónugreinanlegar heilbrigðisskrár um margra ára skeið sem hafa haft mikilvægu hlutverki að gegna varðandi yfirsýn yfir heilbrigðisþjónustu og heilsufar og hafa þær skapað grundvöll fyrir eftirlit, gæðaþróun og rannsóknir. Embættið býr því yfir sérþekkingu varðandi rekstur slíkra miðlægra heilbrigðisskráa, hvort sem um er að ræða innihald, upplýsingatækni, persónuvernd eða nýtingu. Skimunarskrá er gagnagrunnur og upplýsingakerfi sem inniheldur persónugreinanleg gögn um boð í skimun, mætingu og niðurstöður skimana allra sem komið hafa í skimanir frá því að rafræn skrá var tekin í notkun haustið 2006. Kerfið sér um að senda viðeigandi einstaklingum boð í skimun samkvæmt skimunarleiðbeiningum og að senda einstaklingum bréf í samræmi við niðurstöðu skimunar um hvert framhaldið verður. Hér er því um að ræða lýðgrundaða skimun þar sem heildargagnasöfnun nær til alls landsins og er nauðsynleg til að geta metið hvort og hve vel tilætluðum árangri skimana er náð. Markmiðin með þessu frumvarpi eru fyrst og fremst að skýra betur hlutverk embættis landlæknis um rekstur skimunarskrár. Skimunarskrá er að vissu leyti frábrugðin öðrum heilbrigðisskrám sem embættið heldur á grundvelli 8. gr. laga um landlækni og lýðheilsu, nr. 41/2007, að því marki að skráin nýtist beint við veitingu og skipulagningu heilbrigðisþjónustu þeirra einstaklinga sem þar eru skráðir. Frá og með 4. janúar 2021 hefur skimunarskrá verið tímabundið rekin sem sameiginlegt sjúkraskrárkerfi á ábyrgð Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins sem hefur samhæfingarhlutverk með krabbameinsskimunum á landsvísu. Heilsugæslan er jafnframt framkvæmdaraðili krabbameinsskimana ásamt Landspítala og Sjúkrahúsinu á Akureyri og auk þess sjálfstætt starfandi kvensjúkdómalæknum sem veita þjónustuna, skrá viðeigandi upplýsingar í kerfið og vinna með gögn úr skimunarskrá. Talið var réttlætanlegt fyrst um sinn að fela Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins rekstur skrárinnar á meðan færsla krabbameinsskimana frá Krabbameinsfélagi Íslands stóð yfir en samhliða vinna að því að koma henni fyrir hjá embætti landlæknis. Þess má geta að gert er ráð fyrir að embætti landlæknis þrói skimunarskrá áfram í takt við framtíðarskipulag skimana. Nú hefur t.d. verið tekin ákvörðun um að ráðast í ristil- og endaþarmsskimanir og þarf að laga skrána að þeirri ákvörðun. Í ákvæðinu sem lagt er til að bætist við 8. gr. laga um landlækni og lýðheilsu er tekið fram að ráðherra setji reglugerð sem heimilar landlækni að skipuleggja og halda miðlæga meðferðartengda heilbrigðisskrá á landsvísu í tengslum við krabbameinsskimanir sem nefnist skimunarskrá. Tilgangur skrárinnar verði að stuðla að samræmdri og markvissri framkvæmd og eftirfylgni krabbameinsskimana og auka gæði og öryggi í heilbrigðisþjónustu. Með ákvæðinu er jafnframt lagt til að ráðherra verði gert heimilt að kveða nánar á um þær persónugreinanlegu upplýsingar sem heimilt er að safna og varðveita, öryggisráðstafanir og réttindi hinna skráðu einstaklinga. Þetta er talið mikilvægt þar sem slík vinnsla þarf að vera skýr og byggð á lagaheimild í slíkum tilfellum. Þegar um viðkvæmar persónulegar upplýsingar er að ræða er eðlilegt að óttast um öryggi slíkra upplýsinga. Þess vegna var við gerð þessa frumvarps gert sérstakt mat á áhrifum á persónuvernd. Helstu niðurstöður þess mats voru þær að ekki var talið að frumvarpið feli í sér aukna áhættu fyrir persónuvernd skráðra einstaklinga samanborið við núverandi framkvæmd. Ítarlegt áhættumat fór fram í tengslum við breytingar á fyrirkomulagi krabbameinsskimana og var sérstaklega leitað álits Persónuverndar á öryggi persónuupplýsinga þegar Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins tók við skimunarskránni. Hjá embætti landlæknis eru þegar til staðar ferlar til að tryggja öryggi við vinnslu persónuupplýsinga og er mikil þekking og reynsla á slíkri vinnslu hjá embættinu. Verði þetta frumvarp að lögum er talið að öryggi við vinnslu persónuupplýsinga verði ekki lakara heldur þvert á móti að það leiði til aukins öryggis. Þetta frumvarp er ekki stórt í sniðum. Hér er fyrst og fremst verið að ganga frá lagastoð undir þessa skrá og ég hef gert hér grein, virðulegur forseti, fyrir meginatriðum frumvarpsins og leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.
Frú forseti. Skimanir bjarga mannslífum og sem betur fer höfum við Íslendingar í áratugi verið að skima fyrir algengustu tegundum krabbameins hjá konum, svo sem brjósta- og leghálskrabbameini. Fyrr á þessu þingári óskaði ég eftir tölum um það hversu margir væru að mæta í þær skimanir sem í boði eru og kom þar m.a. fram að mikil fækkun hefði orðið hvað varðar það prósentuhlutfall af konum sem boðaðar eru í leghálsskimanir. Árið 2007 mættu um 75% kvenna þegar þær voru boðaðar en sú tala fór niður í 66% árið 2020. Á sama tíma lengdist sá tími sem það tók að fá niðurstöður úr skimunum, fór í það að vera allt að 35 virkir dagar en viðmiðunartíminn var 15 virkir dagar, samkvæmt svari ráðuneytisins. Mig langar að vita hvað hæstv. ráðherra væri að skoða varðandi það að byggja aftur upp traust hjá konum svo að þær mæti í skimanir og varðandi það að niðurstöður komi hraðar og betur en þær hafa gert hingað til.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir þessa ágætu fyrirspurn og taka undir með honum um mikilvægi skimana og forvarna sem þeim tengjast. Ég veit ekki hvernig á að orða það en það urðu ákveðin skil, skarð fyrir skildi, sem birtist í þeim tölum sem hv. þingmaður fór hér yfir og ég kannast við fyrirspurn hans. Ég held að við þurfum einmitt að leggja áherslu á það að öryggiskennd er sennilega verðmætasta hugtakið sem við eigum í heilbrigðisþjónustu og ég held að við þurfum alltaf að hafa það í huga að byggja upp það traust sem hv. þingmaður kemur hér inn á. Auðvitað þurfum við aðeins að leyfa tímanum að líða og ná vel utan um þetta og ég fæ ekki aðrar upplýsingar en að þessi mál séu að komast í betri farveg. Það er óskandi að þessar tölur allar verði betri þegar fram í sækir og ég legg sömuleiðis áherslu á að við förum að hefja hér af krafti ristilskimanir.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góð svör. Já, við þurfum að vinna saman í því að byggja upp traust. Það hefur verið rætt svolítið um það í samfélaginu að settar séu viðmiðanir um aldur og annað, t.d. að einungis 50 ára og eldri séu boðaðir í skimanir. Ég man sérstaklega eftir herferð sem farið var í fyrir tæpu ári þar sem konur undir fertugu sem höfðu fengið krabbamein bentu á að krabbamein í brjóstum og krabbamein í leghálsi geta komið fram mun fyrr en gert er ráð fyrir varðandi skimanirnar. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hvort horft sé til þess að opna meira fyrir það að yngri konur geti farið í slíkar skimanir, sérstaklega þar sem ættarsaga er um slíkt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinni spurninguna. Hún er mjög mikilvæg í þessu samhengi skimana, þ.e. við hvaða aldur eigi að miða. Þessi umræða hefur farið fram í gegnum þessa sögu okkar af skimunum og 40 ára aldursviðmið jafnvel verið til umræðu. Svo eru kenningar sem segja að 50 ár sé jafnframt gott viðmið. Ég kannast við þessar tölur og ég hef lesið sitthvað um þetta. En ég held að staðan sé sú núna að við séum að tala um - ég er ekki með þessar tölur fyrir framan mig - 50 ára viðmið en stefnt sé að því að fara neðar í aldri. Kannski er einhver með þessar upplýsingar á takteinum og kannski finn ég þær hér síðar, en ég er með þetta svona í kollinum.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessu máli. Mig langar að spyrja aðeins út í - af því að ég held að það sé mjög gott að við séum með skimunarskrá til þess að heilbrigðisyfirvöld hafi einhvers konar yfirsýn yfir þjónustu sem verið er að veita og útkomu úr þjónustu sem verið er að veita. Af því að við höfum svolítið mikið verið að ræða geðheilbrigðismál að undanförnu þá velti ég fyrir mér hvort við ættum mögulega að útvíkka eftirlit stjórnvalda með heilbrigðisþjónustu sem er verið að veita fyrst Persónuvernd segir að þetta sé í góðu lagi af því að það sé í þágu sjúklinga að vera með einhvers konar skráningu á þessu. Í gær kom fram hér í umræðunni á Alþingi að það sé í rauninni engin eftirfylgni í heilbrigðiskerfinu með þeim sem koma inn vegna sjálfsvígstilrauna eða eru í sjálfsvígshættu. Þá veltir maður fyrir sér hvort það sé einhver yfirsýn yfir það, ekki bara tölur á blaði heldur raunverulega hvaða árangur við erum að sjá af margvíslegri heilbrigðisþjónustu, ef svo má segja, hvað þetta varðar. Gætum við útvíkkað skrár þannig að við höfum eftirfylgni og sjáum hvað er verið að veita og hvar við getum gert betur?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir þessa spurningu og vangaveltur. Það var sérstök umræða um geðheilbrigðismál sem hv. þingmaður stóð fyrir og ef ég man rétt kom hv. þm. Eva Sjöfn Helgadóttir inn á þetta í ræðu. Já, mér finnst þetta bara athyglisverðar vangaveltur. Í þeirri umræðu vorum við að ræða skimanir í samhengi við eftirfylgni og endurhæfingu, bara almennt fyrir aðgerðum, og þá held ég að þetta sé mjög vert. En ég held líka að við þurfum að horfa á hvernig tæknin er að nýtast okkur. Þetta birtist mér svolítið þannig að við erum með ólík kerfi sem halda utan um persónuupplýsingar sem við erum á fullu að reyna að viðhalda í stað þess að vera komin á þann stað að geta treyst á öryggi alla leið og nýtt tæknina miklu betur og þá á fjölbreyttari sviðum vegna þess að forvarnargildi skimana og eftirfylgni er svo óumdeilt. Mér finnst þetta bara mjög góð ábending frá hv. þingmanni.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég held að það hafi akkúrat verið lykilorðið sem hæstv. ráðherra kom með, þetta með forvarnirnar. Það er þar sem við erum að reyna að grípa inn í til að missa færri út af. Þess vegna erum við að skima, til að reyna að grípa sem fyrst inn í frumstig krabbameins, og við ættum að geta gert þetta á mun víðtækari hátt. Ég var að fá svar í dag frá hæstv. heilbrigðisráðherra við fyrirspurn minni um eftirlit landlæknis með heilbrigðisþjónustu. Þar kemur fram að embættið á að hafa eftirlit með rúmlega 25.000 heilbrigðisstarfsmönnum, þar af 19.000 sem eru undir 70 ára aldri og skráðir með búsetu á Íslandi, og með rúmlega 3.300 einingum sem eru Landspítalinn, heilsugæsla og yfir í alla sjálfstæða heilbrigðisstarfsmenn. Það eru tvö stöðugildi sem sinna eftirliti með þessari heilbrigðisþjónustu, tvö stöðugildi. [[Forseti hringir.]]Þannig að ég velti fyrir mér hvort það gæti verið að við ættum við að bæta í þar [[Forseti hringir.]]til að við séum að veita fullnægjandi þjónustu.
Hæstv. forseti. Aðeins til að botna forvarnargildið og þá gagnasöfnun sem á sér stað við skimanir. Ég kom inn á það í framsöguræðu að þetta væri lýðgrunduð skimun en þá er heildargagnasöfnunin nauðsynleg. Kannski er það mikilvægasta að geta metið hver verður árangurinn. Kannski er kjarninn í þessu að við förum líka að horfa ekki bara á sjúkraskrána sem tekur niður nafn, heimili og kennitölu heldur árangurinn af skimunum. Það er það sem við verðum að horfa til. Svo skal ég bara játa að ég var að lesa þessi svör sem eru unnin af sérfræðingum í ráðuneytinu og staldraði einmitt við þennan punkt og hugsaði bara: Hér er alla vega tilnefni til að skoða hvaða burði við höfum til að halda uppi raunverulegu eftirliti.
Frú forseti. Vegna þess hversu mikilvæg heilbrigðisþjónusta skimun fyrir krabbameinum er hefur verið átakanlegt að fylgjast með því undanfarið eitt og hálft ár hversu illa hefur verið komið fyrir þessari þjónustu í kerfinu. Það var ákveðið að flytja greiningu á leghálssýnum úr landi, á danska rannsóknarstofu, án þess einu sinni að spyrja Landspítalann á sínum tíma hvort hann gæti kannski séð um þetta. Svo kom bara í ljós að Landspítalinn átti allar græjur og ekkert mál, hann gat gert það. Það hefði komið í veg fyrir margar andvökunætur hjá fólki sem var að bíða eftir niðurstöðum. Það hefði jafnvel bjargað einhverjum frá því að greinast of seint með krabbamein. En gott og vel, nú horfir framkvæmdin til betri vegar. Ég hnýt um það í greinargerðinni að sagt er að það hafi verið talið réttlætanlegt fyrst um sinn að fela heilsugæslunni rekstur skimunarskrár á meðan yfirfærslan ætti sér stað. Réttlætanlegt? Ber þá að skilja það sem svo að síðasta rúma árið hafi skimunarskrá verið rekin án fullnægjandi lagagrundvallar og að fyrst núna, rúmu ári eftir að þessi rekstur fluttist til hins opinbera, sé verið að smíða lagastoðina? Ég hefði bara gengið að því sem vísu að ef ráðuneytið hefði unnið þetta á grundvelli greininga og áætlana hefði það að tryggja lagagrundvöllinn verið fyrsta vers áður en allt var sett af stað. Þannig að mig langar að spyrja, frú forseti: Af hverju í ósköpunum er þetta að koma núna en ekki fyrir einu og hálfu ári, áður en síðasti hæstv. heilbrigðisráðherra hleypt öllu í bál og brand í þessum málum?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þingmanni og segja að ég hef sömu trú á að þetta sé á leiðinni í mun betri farveg. Það er alveg í samræmi við það sem hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson kom inn á hér. Ég ítreka að það verðmætasta sem við eigum í heilbrigðisþjónustu er öryggiskennd beggja vegna, þeirra sem veita þjónustuna og þeirra sem þiggja þjónustuna. Það er mjög góð spurning sem hv. þingmaður kemur hér með. Hvað erum við í raun og veru að gera með þessu frumvarpi? Það er ekki verið að breyta skránni sem slíkri en það er verið að lögfesta hana. Það er von að spurt sé: Af hverju tók embætti landlæknis þetta ekki bara að sér? Þetta var unnið þannig að til þess að embættið geti borið ábyrgð á skránni þarf að setja þessa lagastoð. Það kemur fram, eins og hv. þingmaður benti á. Þar sem ekki vannst tími til að klára málið með þeim hætti þá var þessi leið farin, að reka skimunarskrá sem miðlæga heilbrigðisskrá. Embætti landlæknis afhendir Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins skimunarskrána til notkunar að höfðu samráði við Persónuvernd. Þessi tímabundna ráðstöfun var rekin sem sértækt sjúkraskrárkerfi sem eingöngu snýr að krabbameinsskimunum. Embætti landlæknis og Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins gerðu með sér samkomulag þar sem embættið tók að sér hýsingu, rekstur, þróun og þjónustu við skrána. Samkvæmt þessu samkomulagi tók embættið að sér að reka skimunarskrána og halda henni starfhæfri líkt og verið hafði hjá Leitarstöð Krabbameinsfélagsins. Þetta er því sambærilegt fyrirkomulag. Embættið tók einnig að sér að sjá um nauðsynlegar endurbætur og breytingar í samræmi við þarfir heilsugæslunnar, [[Forseti hringir.]]samhæfingarstöðvar krabbameinsskimana og annarra framkvæmdaraðila.
Frú forseti. Það er náttúrlega með miklum ólíkindum að heilbrigðiskerfi Íslands hafi breytt grunnþjónustu sem snýr með beinum hætti að u.þ.b. hálfri þjóðinni án þess að það væri einu sinni lagagrundvöllur fyrir skránni sem átti að halda utan um það. Ég hefði ekki haft hugmyndaflug í þetta á sínum tíma. Nóg var nú klúðrið hjá þáverandi ráðherra og ráðuneyti. En núverandi ráðherra er að taka þessi mál, að mér sýnist, föstum tökum og stýra þeim í rétta átt - loksins. Það fólk sem hér um ræðir, sem átti um sárt að binda á tímabili, átti miklu betra skilið og gott að það sé að komast í land. Mig langaði að spyrja, vegna þess að þetta frumvarp bindur skimunarskrána við krabbameinsskimanir, ég velti fyrir mér hvort það sé kannski fullþröngt vegna þess að fyrirbyggjandi skimanir geta komið að gagni varðandi t.d. hjartasjúkdóma? [[Forseti hringir.]]Það er gert í sumum löndum. Hefur það verið skoðað í ráðuneytinu?
Hæstv. forseti. Ég hafði með mér frumvarpið sjálft vegna spurningar hv. þingmanns sem ég þakka fyrir. Það eru fjöldamargar skrár sem embætti landlæknis sér um samkvæmt 8. gr. og þetta frumvarp boðar viðbót við þá grein. Í 8. gr. erum við að horfa til fæðingarskrár, skrár um hjarta- og æðasjúkdóma, skrár um taugasjúkdóma, krabbameinsskrár, slysaskrár, vistunarskrár heilbrigðisstofnana og samskiptaskrár heilsugæslustöðva. Síðan eru fleiri skrár; skrá um sykursýki og fleira, heilabilunarsjúkdóma. Ég held að það sé ekki lýðgrunduð skimunarskrá í því samhengi sem við erum að horfa til hér. Það er kannski það sem við þurfum að horfa til. [[Forseti hringir.]]Þá erum við farin að nýta upplýsingarnar í forvarnatilgangi.
Forseti. Það er kannski einn af mikilvægari hlutum heilbrigðiskerfisins sem þetta mál fjallar að hluta til um, það eru í rauninni forvarnir, að ná fyrr utan um það þegar fólk verður veikt, að grípa vandann áður en hann verður alvarlegur. Það er dálítið merkilegt að hugsa til þess hvernig við hugsum um forvarnir í heilbrigðiskerfinu og í samfélaginu almennt þegar allt kemur til alls, oft er meiri áhersla á löggæslu frekar en forvarnir vegna vímuefnamála eða fátæktar eða ýmislegs svoleiðis sem endar oft síðan sem löggæslumál. Um það snerist kannski umræðan í Bandaríkjunum þegar talað var um að hætta að fjármagna lögregluna, ekkert endilega til þess að hætta að fjármagna lausn vandans heldur að beina fjármagninu þangað þar sem það hjálpar fólki sem best, svipað eins og í málinu sem við vorum að ræða áðan sem var dregið af dagskrá af því að hugsunin um það að vera ekki í stríði t.d. við þá sem eru háðir vímuefnum, heldur að hugsa um þá sem sjúklinga, breytir allt í einu hugarfarinu um það hvaða lausna við grípum til. Og þá pælir maður einmitt í því; skimunarskrá, áhugavert. Hvert annað fer ég á skimunarskrá reglulega? Til tannlæknis. Það er kannski ekki beint skimunarskrá sem slíkt en reglulega, á ársfresti, skráir tannlæknir mann og maður mætir í skoðun. Af hverju gildir ekki svipað fyrirkomulag fyrir önnur líffæri líkamans eins og hjartað eða blöðruhálskirtilinn, eða hvað varðar ristilspeglun eins og er verið að tala um og ýmislegt svoleiðis? Við erum mjög vön því að fara með bílinn í smurningu, þetta klassíska, og nýbúin að samþykkja þingsályktun um smurbók heimilanna en hæstv. ráðherra var einu sinni á máli með mér um það sem þingmaður. Ég held að það væri áhugavert að beina því til ráðherra, ríkisstjórnar og þingsins að hugsa forvarnamál kannski í stærra samhengi en kannski eina skrá sem vantar lagaheimild til að viðhalda út af einhverjum ruglingi fram og til baka, heldur er þetta einmitt einkenni þess hversu tvístrað kerfið er. Ég hef aldrei skilið af hverju tannlæknar eru í einhverju sérkerfi. Þótt þeir séu komnir undir sjúkratryggingar núna þá kostar samt fúlgur fjár að mæta þangað í skoðun á árs fresti. Af hverju er það ekki svipað eins og að mæta á heilsugæslu? Ég skil það ekki, hef aldrei skilið það. Það er orðið gjaldfrjálst fyrir börn, vissulega. Það var heppilegt. Maður var í svoleiðis kerfi þegar maður var ungur sjálfur. Svo fluttist ég á milli bæjarfélaga, af því að ég var alltaf að flytja milli bæjarfélaga úti um allt, og þegar ég flutti í næsta bæjarfélag datt ég ekki inn í það kerfi, bara týndist einhvern veginn inni á milli. Það væri ágætt að vera með einhverja skimunarskrá fyrir slíkt þannig að það væri hægt að láta mann vita hverju maður á rétt á. Á sama tíma geld ég varhuga við því að hið opinbera sé með skráningu á öllu og öllum. En hver á annars að geyma heilbrigðisupplýsingarnar þínar? Hvar eru þær öruggar? Það er heldur ekki gaman fyrir einstakling að þurfa að sjá um það sjálfur og bera ábyrgð á því að halda utan um þær upplýsingar sjálfur, sérstaklega ekki ef þær glatast síðan í eldsvoða eða hver og einn þarf að sjá um að vista þær í einhverju skýi einhvers staðar o.s.frv. Það er alveg erfitt vandamál að geta náð þessu jafnvægi um að hið opinbera sé ekki einmitt með genaupplýsingar um alla, þær í rauninni verðmætu upplýsingar sem er samt hægt að ná fyrir lýðheilsu allra með einhverjum ámóta upplýsingum. Ég held að við séum að læra betur á þá tæknibyltingu sem gengið hefur yfir á undanförnum árum varðandi rafræna - þetta er ekki allt á pappír lengur, varðandi hvaða möguleikar eru þar til staðar og læra betur á hætturnar og það hvaða afleiðingar upplýsingar geta haft ef þær eru ekki öruggar. Mig minnir einmitt að landlæknir hafi verið í einhverjum vandræðum með hugbúnaðarmál ekki fyrir löngu. Það voru einhverjir samningar og það var eitthvert Microsoft-dót þarna og svoleiðis sem var ekki alveg upp á sitt besta. Það er gott að nánar er kveðið á um þær persónugreinanlegu upplýsingar sem heimilt er að safna og varðveita og öryggisráðstafanir og réttindi hinna skráðu einstaklinga, tvímælalaust, en varúðin er flókin og við höfum séð það gerast að gagnasöfn hafa losnað út í andrúmsloftið allt of oft á undanförnum árum þannig að það er eitthvert jafnvægi sem við þurfum að læra betur á þarna varðandi þessi forvarnarmál annars vegar, það að ná öllum fyrr, það er einfaldlega hagkvæmara í stærra samhenginu, en líka einmitt að passa upp á að það sé ekki misnotað, á sama tíma og það er líka hægt að hagnýta það í rannsóknartilgangi. Ég var með fyrirspurn í fjárlaganefnd fyrir stuttu um fjármögnun, um nefnd um ábyrga starfshætti í vísindum. Það kom upp úr dúrnum að sú nefnd er ekki fjármögnuð. Fagráðuneytið vildi greinilega að sú nefnd yrði fjármögnuð. Það fór ekki í gegnum fjármálaráðuneytið, fagráðuneytið leitaði til Alþingis í 2. umr. fjárlaga en hlaut ekki náð um fjármögnun. Hæstv. ráðherra kannast kannski við hvernig þessar tilfæringar á fjármagni geta verið. Kannski er stundum fjármagn fyrir sum verkefni fært eða hliðrað aðeins þannig að það myndast hola sem Alþingi getur þá fyllt og þá er kannski allt í einu komið meira fjármagn í málaflokkinn eða málefnasviðið en nauðsynlega þarf. Þetta er mjög ógagnsætt fyrir okkur hér á þingi og meira að segja í fjárlaganefnd að átta okkur á því hvort það var í rauninni engin fjármögnun fyrir t.d. þessari nefnd. En svarið er að sú fjármögnun er ekki til staðar og ef við viljum hafa svona skráningar sem eiga líka að vera nytsamlegar í vísindastarfi eða heilbrigðisþjónustu þá þurfum við væntanlega líka að passa upp á þá ábyrgu notkun á því sem eitthvað eins og nefnd um ábyrg vísindi ætti að ná að fylgjast með. Þetta eru svona hvatningarorð til ráðherra að ná kannski að hugsa um þetta í þessari heild, út frá þessu nýja sjónarhorni sem felst í því að bregðast ekki bara við, að einmitt fjármagna ekki bara lögregluna heldur ráðast að rót vandans, að fjármagna ekki bara heilaskurðlækningarnar, þótt þær séu að sjálfsögðu nauðsynlegar ef þannig er, heldur ráðast að rót vandans, að fjármagna ekki bara barna- og unglingageðdeild Landspítalans t.d. heldur líka forvarnaúrræðin á fyrsta og öðru meðferðarstigi, af því að við viljum í rauninni ekki að neinn endi inni á BUGL. Við viljum að allir sleppi við það, það sé búið að taka á móti þeim og faðma þau þannig að þau þurfi ekki að fara alveg í gegnum fyrsta, annað og detta beint inn á þriðja meðferðarstigið og hafa varla komið við á fyrri tveimur eða mætt þangað en það var bara langur biðlisti og vandinn ágerðist það hratt að það var strax komið í neyðarástand. Ég held að þessi hugsun um að einbeita okkur að fjármögnun til að vinna við rót vandans en ekki afleiðingarnar muni skila okkur mjög miklum árangri á næstunni. En til þess þurfum við hugarfarsbreytingu sem alla vega við Píratar höfum verið að tala um, t.d. í afglæpavæðingarmálinu, og ég vonast til að fleiri séu að kveikja á perunni með það. Fólk skilur almennt séð forvarnir, það hefur séð hversu vel þær virka, t.d. í því hvernig glímt hefur verið við unglingadrykkju og reykingar. Fólk veit að forvarnir virka en samt einhvern veginn virkuðu þær bara í þessum málaflokki, höldum áfram að slá á putta í hinum málaflokkunum, setja fólk á sakaskrá og vera leiðinleg við það og koma fram við það eins og glæpamenn. Ég hvet hæstv. ráðherra til að leggja til jafns þessa málaflokka sem við höfum séð góðan árangur í, eins og t.d. forvarnir í reykingum og drykkju unglinga og reyna að yfirfæra þá hugsun yfir á aðra málaflokka.
Frú forseti. Þetta er sannarlega mikilvægt mál sem við erum að ræða hér varðandi krabbameinsskimanir. Ég held að það sé engin þörf á því að fjölyrða um mikilvægi krabbameinsskimana þótt komið hafi verið inn á það í máli þingmanna hér á undan mér. Það sem mig langaði til þess að ræða stuttlega er aðgengi að krabbameinsskimunum. Nú er það svo að á Íslandi er öllum konum á aldrinum 23–64 ára boðið í leghálsskimun, leghálskrabbameinsskimun, og öllum konum á aldrinum 40–74 ára er boðið í skimun fyrir brjóstakrabbameini. En hafa allar konur á Íslandi jafn greiðan kost á því að þiggja þessi boð? Ég tel alveg ljóst að svo er ekki. Þegar ég sjálf fékk í fyrsta skipti fyrir stuttu síðan bréf með boði í brjóstakrabbameinsskimun, var það langt bréf á íslensku. Mér varð hugsað til þess sem hafði verið rætt fyrr á árinu þegar við frambjóðendur vorum í kynningu hjá Krabbameinsfélaginu í aðdraganda kosninga, þar var m.a. rætt um það sem hefur komið í ljós í könnunum og rannsóknum Krabbameinsfélagsins, að þátttaka kvenna af erlendum uppruna er mun minni heldur en annarra. Það er náttúrlega ýmislegt sem skapar ójöfnuð og skapar ójafnt aðgengi. Það getur verið kostnaður, getur verið skortur á upplýsingum, það getur verið skortur á aðgengi að upplýsingum, það getur verið mismunandi heilsulæsi, það getur verið ýmislegt. Það geta verið menningarlegir þættir, félagslegir þættir, menntun, uppruni o.fl. Ég hef persónulega reynslu af því að vinna með konum af erlendum uppruna sem eru gjarnan frá löndum sem eru talsvert langt frá okkur þar sem menningin hvað þessa hluti varðar er talsvert önnur. Það er ekki eingöngu tungumálið sem kemur í veg fyrir að sumar konur þiggi þetta boð. Það geta verið ýmsar aðrar hindranir. Það getur verið ótti við hið ókunna, við þessar skimanir, vita ekki út á hvað þetta gengur. Bréfið er formlega orðað og er kannski ekki beinlínis á einföldu máli og útskýrir kannski ekki í nógu miklum grundvallaratriðum hvað er að fara að gerast og hvers vegna þar sem við göngum að því gefnu að lesandinn átti sig á því, þetta þykir kannski sjálfsagt í okkar menningu. Á þessari kynningu hjá Krabbameinsfélaginu var spurt hvort einhver rannsókn hefði verið gerð á þessu sérstaklega, hvers vegna konur af erlendum uppruna mæta ekki í skimanir og hvort það væri búið að upphugsa einhverjar aðgerðir til að leysa þetta. Það er alveg ljóst að Krabbameinsfélagið hefur lengi haft áhyggjur af ójafnri stöðu fólks í tengslum við þessar skimanir og hefur brugðist við með ýmsum hætti. Félagið hefur staðið fyrir tilraunaverkefni um gjaldfrjálsa skimun sem bar árangur, sýndi ótvírætt að kostnaður spilar stóru rullu. Ég borgaði um 5.000 kr. fyrir skimun sem ég fór í um daginn sem er kannski ekki mikil hindrun fyrir mig en það þarf ekkert að hugsa lengi til að átta sig á að það getur verið verulega mikil hindrun fyrir fólk sem þarf að virkilega að velta hverri krónu fyrir sér á milli mánaða. Það hefur verið ráðist í ýmis verkefni og nýlega var ráðist í mjög fínt framtak hjá heilsugæslunni. Því er lýst þannig á heimasíðu heilsugæslunnar, með leyfi forseta: „Tólf konur úr íslensku samfélagi deila sögu sinni á ljósmyndasýningunni Er komið að skimun hjá þér? og hvetja þannig aðrar konur til að taka þátt í skimun þegar boð berst. Sérstakt merki hefur verið hannað sem minnir konur á mikilvægi þess að taka þátt í leghálsskimun. Bolir með merkinu eru til sölu í versluninni 38 þrep á Laugavegi og í vefverslun.“ Þá segir á heimasíðu Krabbameinsfélagsins um árangur við að fjölga komum kvenna í skimun, sem er samt heildarfjölgun og snýr kannski ekki beinlínis að konum af erlendum uppruna, með leyfi forseta: „Árangurinn byggir á fjölbreyttum aðgerðum. Má þar nefna endurskoðun og uppfærslu á kynningar- og boðsbréfum, notkun SMS-skilaboða, kynninga á samfélagsmiðlum og áherslu á skjóta þjónustu […] Skimunin var kynnt sérstaklega fyrir konum af erlendum uppruna með kynningum á samfélagsmiðlum á erlendum tungumálum og samfélagsmiðlar sömuleiðis nýttir til kynningar á skimunum á landsbyggðinni.“ Þessar aðgerðir eru mjög mikilvægar og góðar og gegnar. Ef ég á að tala út frá reynslu minni af vinnu með konum af erlendum uppruna, sem eru upp til hópa flóttakonur, þá eru í þeirra hópi konur sem nota aldrei internet. Það eru konur sem jafnvel kunna ekki að lesa eða eiga erfitt með að lesa, eru ekki vanar því að lesa, hvorki sér til gagns né til ánægju eða annað, ekki vanar því að taka á móti skriflegum upplýsingum, þær eru ekki á samfélagsmiðlum. Mögulega þiggja þær SMS og nota síma og annað en það er spurning hvort eitt SMS geti skýrt nógu ítarlega fyrir fólki af öðrum menningarheimi út á hvað krabbameinsskimun gengur. Ég hef því áhyggjur af því að við séum enn að horfa á þetta með ákveðnum forréttindagleraugum sem gera okkur ókleift að sjá þær leiðir sem þarf að fara. Helsta leiðin til að ná til kvenna sem hafa ekki aðgengi að þessum skriflegu gögnum og upplýsingum á netinu um krabbameinsskimanir er maður á mann samtal. Þá erum við komin út í umræðu um fleiri þætti sem varða aðlögun fólks hér á landi sem ég gæti staðið hér í allt kvöld og alla vikuna og rætt. Mig langar til að nefna dæmi um eina af þessum 12 konum sem taka þátt í ljósmyndasýningunni, sem ég endurtek að ég tel vera mjög mikilvægt framtak en engan veginn nóg, en það er saga formanns Eflingar, Agnieszku Ewu Ziólkowska, af kynnum hennar af leghálsskimun eftir að hún flutti til Íslands. Hún flutti til Íslands 23 ára gömul, ef ég man rétt. Hennar saga er örstutt og er svona, með leyfi forseta: „Þegar ég flutti til Íslands liðu nokkur ár áður en ég fór í leghálsskimun. Ég fékk boðsbréfið, en það var á íslensku svo ég skildi ekki hvað stóð í því. Í Póllandi var konum ekki boðið í skimun þegar ég bjó þar, svo þetta var alveg nýtt fyrir mér. Næst þegar ég fékk boð bað ég íslenska vini mína að þýða bréfið fyrir mig“ - Hún hefur þá átt íslenska vini sem gátu þýtt bréfið fyrir hana, en það eiga ekki allar konur af erlendum uppruna. - „og þeir hvöttu mig til að fara. Ég hringdi, en manneskjan sem svaraði talaði ekki ensku og íslenskan mín var ekki nógu góð. Svo ég gafst upp.“ Þarna erum við að tala um konu af erlendum uppruna sem þrátt fyrir allt hefur í rauninni heilmikið aðgengi að þessum upplýsingum, hún á íslenska vini sem aðstoða hana við þýðingu bréfsins og geta útskýrt fyrir henni hvað er að fara að gerast og jafnvel hvetja hana til að fara. En það dugði ekki til. Við getum því rétt ímyndað okkur hvað þarf til til þess að viðkomandi kona, sem veit ekkert hvað svona bréf þýðir og verður jafnvel hrædd þegar hún sér þetta bréf, jafnvel þó það sé þýtt og útskýrt, fari í skimun. Það þarf miklu meira til. Það þarf verulegt átak til að tryggja aðgengi þessara kvenna að skimunum. Í ljósi atburða síðustu vikna og í rauninni þróunar í heiminum á síðustu árum þá getum við búist við því að konum af erlendum uppruna fjölgi, sem þekkja kannski ekki þessar skimanamenningu sem við tökum sem sjálfsagðri. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að huga vel að því að það kerfi sem við bjóðum upp á hérna til að styðja fólk til lífs á Íslandi innihaldi líka menningarlega þætti, menningarlega kynningu, þjálfun, stanslaust menningarlegt samtal til að veita fólki aðgengi að því sem íslenskt samfélag hefur upp á að bjóða, sem er gjarnan nýtt fyrir fólki, mjög nýtt. Krabbameinsskimanir eru líka ákaflega viðkvæmt fyrirbæri fyrir mörgum. Þetta er eitthvað sem verður ekki útskýrt í einu SMS, ég ætla bara að leyfa mér að orða það svoleiðis. Að því sögðu þá fagna ég því frumvarpi sem hér er verið að ræða. Ég velti svo sem fyrir mér mörgum af þeim spurningum sem hafa verið bornar á borð í þessari umræðu varðandi lögmæti þessarar skráningar hingað til og annað, en ég held að með því að auka aðgengi allra kvenna á Íslandi að þessum skimunum verði skráning niðurstaðna líka mun áreiðanlegri og mun gagnlegri fyrir vikið, þannig að ég tel þetta allt spila saman og fréttast í eina heild og hvet hæstv. ráðherra til að hafa þetta í huga í áframhaldandi vinnu.
Frú forseti. Mig langaði í samhengi við þetta mál - sem mér líst ágætlega á og held að sé af hinu góða, birtist manni a.m.k. þannig fyrsta kastið og við fyrstu yfirferð - að ræða almennt um krabbameinsskimanir. Hér hefur dálítið verið rætt um að áberandi illa var að því staðið þegar framkvæmd leghálsskimana var flutt frá Krabbameinsfélaginu og til heilsugæslunnar. Það held ég að sé nú kannski klassískt mál og skólabókardæmi um að samráð og samtal þjónar vissulega ákveðnum formlegum tilgangi en skorturinn á því og upplýsingagjöfin framkallaði einfaldlega þá niðurstöðu að konur mæta síður í þessa þjónustu en þær gerðu áður. Það er á ábyrgð stjórnvalda og það er mjög alvarlegt í mínum huga. Hér er verið að leggja til að skimanaskrá verði ein af þeim heilbrigðisskrám sem embætti landlæknis beri ábyrgð á og reki. Ég verð að viðurkenna, eins og fram kom í máli hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar, að það kemur mér verulega á óvart að lesa í greinargerð að það sé núna sem verið er að skýra lagastoð í þessu sambandi. En fyrst og fremst vildi ég ræða það sem kemur fram í greinargerð á bls. 2, lítil setning sem mér finnst þýðingarmikil í samhengi við skimanir almennt séð, að nú hafi t.d. verið tekin ákvörðun um að ráðast í ristil- og endaþarmsskimanir og það þurfi að aðlaga skrána að þeirri ákvörðun. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt skref og hefði viljað fá nánari umfjöllun í greinargerð um tímasetningar, fjármagn og útfærslu í því sambandi og hefði gjarnan viljað heyra hæstv. heilbrigðisráðherra fara yfir það. Mér er minnisstæð ágæt grein sem ég las fyrir ekki svo löngu eftir Höllu Þorvaldsdóttur, sem starfar hjá Krabbameinsfélaginu - ég held að hún sé framkvæmdastjóri félagsins -þar sem hún var einmitt að fjalla um þessar skimanir og rakti þar að á næstu 15 árum muni krabbameinum á Íslandi fjölga um hátt í 30%. Það gerist auðvitað ekki eftir 15 ár heldur mun þetta gerast jafnt og þétt. Það er auðvitað breyting og fjölgun sem mun hafa mikil áhrif á samfélagið allt en vitaskuld ekki síst á heilbrigðiskerfið. Mér fannst í þessari grein koma fram margar góðar athugasemdir sem mér hefði þótt fara vel á að stjórnvöld hefðu t.d. nýtt sér nýjan stjórnarsáttmála til að fjalla um. Þar kemur m.a. fram að alþjóðastofnanir hafa um áratugaskeið hvatt lönd heims til að koma sér upp virkum krabbameinsáætlunum, áætlunum sem ná yfir alla þætti. Fyrst auðvitað hvernig við komum í veg fyrir krabbamein og síðan yfir í það að tryggja lífsgæði þeirra sem greinast með krabbamein og að lokum yfir í það að draga úr þunganum og byrðinni af krabbameinum í samfélaginu og á heilbrigðiskerfið. Við erum orðin ágætlega flink í því tungutaki eftir heimsfaraldur að ræða um hvernig við léttum þunganum af heilbrigðiskerfinu og hér er komið efni til hins sama. Ég vonast til þess að heilbrigðisráðherra muni í ræðu á eftir fara betur yfir hverjar ætlanir ríkisstjórnarinnar eru í þeim efnum, þ.e. hvenær verði farið af stað með þessar skimanir. Mér skilst að það eigi að gera það með þeim hætti að taka ákveðna hópa fyrir fyrst, sem sagt byrja hægt og rólega. Ég hefði líka áhuga á að heyra sjónarmið heilbrigðisráðherra um nýja dagdeild blóð- og krabbameinslækninga á Landspítalanum. Ég held að við öll sem höfum reynslu af því að sækja þessa deild, vera þar með aðstandendum sem hafa verið að glíma við krabbamein, getum tekið undir það að aðstaða deildarinnar er því miður óboðleg og óviðunandi. Ég myndi vilja sjá ríkisstjórnina leggja á borð einhverjar aðgerðir um að þessi aðstaða verði stórbætt í þágu sjúklinga og starfsfólks en líka aðstandenda. Það hefur komið fram í fjölmiðlum að Krabbameinsfélagið hafi samþykkt á aðalfundi að leggja á borðið 450 millj. kr. framlag til þessa verkefnis með það að leiðarljósi og markmiði að stjórnvöld setji þetta verkefni í forgang. Hver eru sjónarmið hæstv. heilbrigðisráðherra þar um? Ég held að öll umræða um krabbamein sé erfið og hitti víða á sára taug. Við erum svo mörg sem höfum reynslu af þessum sjúkdómi, ýmist sem aðstandendur eða sjúklingar. Brjóstakrabbamein er algengasta krabbamein kvenna og vegna þess hve algengur þessi sjúkdómur er í samfélaginu öllu, og vegna þess að hann getur oft á tíðum orðið alvarlegur, þá hefur það víðtæk áhrif í samfélaginu öllu að þessi deild sé ekki sterkari en raun ber vitni hvað aðstöðu varðar. Ég er ekki að tala um þá þjónustu sem fólk þiggur, þá þjónustu sem veitt er af hálfu þess frábæra fagfólks sem þarna starfar heldur um aðstöðuna. En ég kom hérna upp til að lýsa yfir ánægju minni með þetta mál og ákveðinni furðu á lagastoðinni, eins og ég segi, en það er gleðilegt að verið sé að ráða bót á því núna. Ég hefði mikinn áhuga á að heyra frekari umfjöllun hæstv. heilbrigðisráðherra um þessar skimanir, en ekki síður um afstöðu hans og hvort þess sé að vænta að aðstaða krabbameinslækninga á Landspítalanum verði bætt á næstunni. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að það er sannarlega mikil þörf á því.
Frú forseti. Mig langar að rifja upp hér skýrslubeiðni sem hv. þingmaður var fyrsti flutningsmaður að varðandi breytingar á skipulagi og framkvæmd skimunar fyrir krabbameini í leghálsi sem við fengum í hendurnar fyrir tæpu ári eftir fjögurra mánaða vinnu í ráðuneytinu við að taka saman það sem við héldum að væri bara að prenta út úr málaskrá eitthvað sem lægi fyrir. Það tók fjóra mánuði en voru kannski ekki myljandi afköst, þetta eru átta síður, tvær síður á mánuði sem við fengum út úr ráðuneytinu þar. En í þessari skýrslu er vitnað til þeirra skjala sem byggt var á. Ég kíkti á eitt þeirra sem er frá 22. febrúar 2019. Það eru þrjú ár síðan það var. Það er minnisblað landlæknis um staðsetningu, stjórn og framkvæmd skimana fyrir krabbameinum. Þar er farið yfir afstöðu embættisins til þeirrar tillögu skimunarráðs að færa skimanir frá Krabbameinsfélaginu til opinberra aðila. Hérna stendur, þetta er pínu fyndið svona eftir á að hyggja, með leyfi: „Telja verður líklegra að verkefni sem snúa að skipulagi, utanumhaldi, lagaumgjörð og eftirliti verði auðveldara ef skimanir eru hluti hinnar almennu og opinberu heilbrigðisþjónustu.“ Brandari eða tragískt forspil að því sem síðan fylgdi. En hér stendur á fyrstu síðunni: „Einnig skal halda skrá um eðlilegar rannsóknir (skimunarskrá). Kanna þarf lagastoð fyrir þessu fyrirkomulagi.“ Svo líða þrjú ár og það er búið að framkvæma þetta fyrirkomulag í heilt ár án lagastoðar. [[Forseti hringir.]]Datt þingmanninum í hug [[Forseti hringir.]]að þetta gæti í alvöru hafa verið svona vanreifað þegar skimanirnar voru færðar á sínum tíma?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvörin og ætla að byrja á lokaorðum hans, spurningin var: Datt hv. þingmanni í hug að svona gæti verið? Hreinskiptið svar við því er að mér datt það ekki í hug þegar við vorum fyrst að ræða þetta mál að svo gæti verið. En eftir því sem á leið varð mér ljóst að allt skipulag, allt utanumhald, svo notuð séu sömu orð af hálfu ráðuneytisins, eða þáverandi ráðherra öllu heldur, í þessu máli var með miklum ólíkindum. Mér fannst það sjálfstætt merkileg upplifun að t.d. átta mig á því að rödd kvenna fékk hvergi að heyrast í þessu ferli öllu. Svo ég leyfi mér að tala sem kona er reynsla kvenna alla vegana og skoðun af þessu tagi fyrir konu sem hefur erfiða reynslu t.d. af meðgöngu og fæðingu, konur sem hafa erfiða reynslu í samhengi við að hafa orðið fyrir ofbeldi, þarna myndast náið samband við lækni sem framkvæmir skoðun og að taka allt þetta kerfi upp með þeim hætti sem þarna var gert var með algerum ólíkindum enda töluðu læknar um að hér væri aðför að heilsu kvenna. Þetta fannst mér ríma reyndar við áherslur ríkisstjórnarinnar allrar á öllu síðasta kjörtímabili, að það væri sjálfstætt markmið að helst engir sjálfstætt starfandi sérfræðingar fengju að koma að heilbrigðisþjónustunni. Ég er ánægð að sjá að mér virðist sem nýr heilbrigðisráðherra sé að slá aðeins annan tón. En þetta er auðvitað merkilegt mjög með þessa lagastoð, svo ekki sé fastar að orði kveðið.
Herra forseti. Svo ég taki upp einn af þráðum í svari hv. þingmanns þá held ég að sú ákvörðun að framkvæma skimanir fyrir krabbameini í leghálsi og brjóstum og gera það vel sé einhver svona femínískasta heilsufarspólitíska ákvörðun sem hægt er að taka. Það að klúðra því jafn stjarnfræðilega og gerðist á síðasta kjörtímabili er ótrúlegt. Ég næ ekki enn þá utan það. Við vorum nú samferða í gegnum það að fylgjast með skýrslunni, fylgjast með þessum breytingum, ræða þetta og rýna á sínum tíma. En það er í alvöru þannig að í skjali frá landlækni sem er í skýrslunni sem skilað var til þingsins er sagt að eitt af því sem hafi legið til grundvallar þessum breytingum, stendur þar svart á hvítu, sé að það þurfi að stofna stjórnstöð skimunar sem taki yfir verkefni leitarstöðvar Krabbameinsfélagsins og það þurfi að kanna lagastoð fyrir því að sú stjórnstöð haldi utan um skimunarskrá. Hefði kannski mátt nefna þetta í skýrslunni sem við fengum þar sem við vorum að spyrja um ferlið og ákvarðanir og alla vankanta á framkvæmdinni sem hugsast gætu? Hefði ráðuneytinu kannski mátt detta í hug að við hefðum áhuga á því að vita að það ætti að skítamixa grunnskrána utan um þetta [[Forseti hringir.]]út frá einhverri almennri heimild um utanumhald sjúkraskráa hjá landlækni?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaðurinn nefnir þá skýrslubeiðni sem ég lagði fram á sínum tíma vegna þessa flutnings, þ.e. þegar leghálsskimanirnar áttu að færast frá Krabbameinsfélaginu sem síðar kom í ljós að var gert án þess að fyrir lægi hver gæti tekið við verkefninu, án þess að fyrir lægi hvar ætti að greina sýnin, án þess að kannað hefði verið hvort Landspítalinn gæti séð um sýnin og greint þau sem kom síðan í ljós að Landspítalinn gat, hann var bara ekki spurður. Allt með ævintýralegum töfum og óþægindum fyrir konur sem þessa heilbrigðisþjónustu sóttu. Ætlunin á sínum tíma með því að óska eftir skýrslu var kannski sú barnalega trú að með því að kalla fram gögn og fá röksemdir þáverandi heilbrigðisráðherra þá yrði myndin skýrari og það myndi framkalla einhverja ró. En niðurstaðan varð því miður ekki sú. Bæði þurfti mikið að kalla eftir þessari skýrslu, bara að hún yrði unnin og hún kæmi hingað inn í þingið og hún var reyndar lögð fram á síðasta degi þings sem varð þess valdandi að samtalið gat ekki átt sér stað í þingsal. Þessi átta blaðsíðna skýrsla tók svo langan tíma í vinnslu að þingheimur var sviptur tækifæri á að eiga þetta samtal við þáverandi ráðherra. En ég ætla að enda á jákvæðum nótum: Ég er ánægð að sjá að það stendur til að gera betur hér og ég styð þau markmið öll heils hugar.
Forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að hlusta á okkur hér og heyra hvað við erum að leggja fram. Þó svo að frumvarpið sem verið er að ræða sé ekki stórt um sig og tengist einna helst því að geta haldið skimunarskrá þá er margt í þessu sambandi sem hefur ekki verið haldið eins vel utan um og hefði átt að vera á undanförnum árum. Þar sem hæstv. ráðherra var kannski ekki alveg að hugsa bara um heilbrigðismál fyrr en fyrir tæpum sex mánuðum þegar hann fékk símtal frá formanni síns flokks um að verða heilbrigðisráðherra langar okkur að fá að koma ákveðnum punktum til skila, sér í lagi þar sem við vitum að hæstv. heilbrigðisráðherra er að hlusta á það sem hér er sagt. Mig langaði að byrja á því að tala aðeins um forvarnir. Það hafa verið gerðar alls konar úttektir á því hvað forvarnir eru mikilvægar. Oft er talað um að fyrir hverja 1 kr. sem er eytt í forvarnir sparist um 5–6 kr. í viðbragði við þeim hlut sem annars hefði verið hægt að stoppa mun fyrr. Þegar við erum með heilbrigðiskerfi sem er sprungið peningalega séð og þurfum að finna leiðir til að geta veitt gæðaþjónustu fyrir minni pening er það nákvæmlega með því að fjárfesta í forvörnunum sem við getum náð að bæta í. Þar eru skimanir eitt af mörgum þeim tækjum sem við höfum. Mig langar líka að nefna það, hafandi búið erlendis, að eins og maður fær símtal frá tannlækninum sínum, rétt eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson benti á, um að koma í tékk þá fær maður nákvæmlega það sama einu sinni á ári frá sínum heimilislækni þar sem maður fer í blóðprufu. Það er jafnvel tekið hjartalínurit eða einhverjir einfaldir hlutir til að tékka á því hvað er að. Vitandi hver kostnaðurinn er við hjartasjúkdóma og annað sem hægt er að finna snemma með því að mæla t.d. kólesteról í blóði og annað þá skiptir þetta miklu máli. Ef þú færð ekki þetta símtal og ert ekki hvött eða hvattur til að mæta einu sinni á ári í almennilegt tékk þá ferðu ekki, rétt eins og þú ferð ekki til tannlæknis fyrr en tannpínan er komin. Ég þekki sögu um eina konu sem var nýflutt erlendis frá og mætti til síns heimilislæknis. Heimilislæknirinn spurði: Hvað er að þér? Ekkert, það er ekkert að mér. Nú, af hverju ertu þá hér? Ég vildi bara fara í tékk. Hvernig tékk? Bara þetta árlega. Hún þurfti í rauninni að knýja heimilislækninn sinn til að sinna þessum forvörnum, gera þessar skimanir, þessarar einföldu skimanir á blóðsykri, á kólesteróli og öðrum hlutum. Við þekkjum örugglega öll sögur af fólki sem hefur farið í einhvers konar tékk og hefur fundið eitthvað sem seinna hefði verið mun dýrara að vinna úr. Mig langar því að hvetja hæstv. ráðherra að finna forvarnaleiðir sem þurfa ekki að kosta mikið, eru einfaldar en geta sparað milljónir ef ekki milljarða. Fyrst við erum að ræða um þetta er rosalega mikilvægt, eins og einn hv. þingmaður kom inn á áðan, að þegar fólk fer í skimanir, þegar fólk fer í próf, að niðurstöðurnar komi sem fyrst. Sumt fólk sefur ekki frá því að það fer í skimanir og þangað til niðurstaðan er komin, t.d. af ótta við að krabbamein sé að taka sig upp aftur. Talandi um að taka sig upp aftur. Ég spurði hæstv. ráðherra áðan um aldurinn. Sem aðstandandi konu sem fékk leghálskrabbamein 25 ára gömul og þurfti síðan að berjast við það á hverju ári að fá að fara í skimun, þó að hún væri ekki orðin 40 eða 50 ára, til þess að vera bara í eftirliti með því hvort meinið væri að koma upp aftur, þá þurfum við að passa að við opnum á slíkt, að það sé ekki 40 eða 50 ára aldurstakmark, að þú megir ekki fara í skimanir. Ef viðkomandi er hrædd um að fá þetta, t.d. vegna sögu en við vitum að mikið af krabbameini er talið vera genetískt, erfðafræðilegt, þá er mjög mikilvægt að opna á að það sé ekki einhver dagsetning: Þú mátt mæta á afmælisdaginn þegar þú ert fimmtug. Við þurfum líka að hafa í huga að hér á landi er t.d. mun algengara hið svokallaða BRCA-gen en í öðrum löndum. Það er ekki vitað af hverju. Það er þó nokkuð stór hópur kvenna og karla hér á landi með þetta BRCA-gen og það er mjög mikilvægt að þar sé farið í gott eftirlit og fólkið sé stutt í þeirri fyrirbyggjandi meðferð sem oft er farið í. Forvarnirnar eru mikilvægar en þegar við erum með svona stórt kerfi eins og heilbrigðiskerfið og við vitum að við þurfum að laga það þá er líka voða erfitt að byrja að laga eitthvað sem við erum ekki að mæla. Þess vegna er rosalega mikilvægt að hafa skrár eins og þær sem hæstv. ráðherra er að fjalla um og að þau gögn séu að sjálfsögðu ekki persónugreinanleg en að þau séu í tölfræðilegum skilningi aðgengileg þannig að hægt sé að átta sig á því hvort við séum að bæta hlutinn eða ekki. Ég held að það sé hægt að vinna miklu fleiri tölulegar upplýsingar upp úr sjúkraskrám og annað til að hafa skilning á því hvernig við erum að standa okkur. Ég trúi því að hæstv. ráðherra vilji byggja upp enn betra heilbrigðiskerfi. Þá er bara grunnurinn að því að nýta sér gögnin til að vita hvar pottur er brotinn, hvar við erum að gera góða hluti, hvað við getum lært af öðrum löndum, hvernig við getum gert það á öruggan hátt, hvernig við gerum það á þann hátt að við séum ekki að hafa áhrif á persónuverndargögn og allar þessar gryfjur sem er auðvelt að falla í. Það hefur oft verið talað illa um ameríska heilbrigðiskerfið en eitt af því sem þau hafa lært, af því að þau eru keyrð áfram af mjög kapítalísku sjónarmiði, er nákvæmlega að skoða gögnin til þess að vita: Hvað eigum við að bæta? Hvar eigum við að auka forvarnirnar? Hvar eigum við að spara peninginn? Oft er talað um að við viljum skilvirkara heilbrigðiskerfi. Eina leiðin til að fá skilvirkt heilbrigðiskerfið er ef við mælum það. Einhvers staðar var sagt: Þú getur ekki bætt hluti sem þú mælir ekki. Þannig að ég hvet hæstv. ráðherra til að finna endilega leiðir til þess að finna meiri gögn og hafa þau opin þannig að við sjáum þau góðu verk sem verið er að vinna. Svo að lokum: Á meðan við gerum þetta höldum þá endilega áfram með skrefin sem hafa t.d. verið tekin síðastliðin tvö ár varðandi Covid. Þar er skimunarskrá sem var sett inn á netið tiltölulega fljótt. Það sem er kannski mikilvægast er að skimunarskráin, upplýsingarnar um hvenær þú fórst og hverjar voru niðurstöðurnar og allir þessir hlutir, var aðgengileg sjúklingunum. Það er frábært að vera komin með kerfi eins og Heilsuveru til að geta pantað lyfin og séð hvaða lyfjum maður hefur verið á og allar bólusetningarnar. Einhver hv. þingmaður talaði áðan um að þurfa að finna bólusetningarvottorðið. Nei, nú er það allt bara á Heilsuveru. Fleiri af þessum gögnum, niðurstöður úr blóðprufum og annað - vegna þess að við erum komin með fullt af öðrum hlutum, t.d. úrin okkar og annað og hugbúnað sem getur hjálpað okkur við að bæta okkar hegðun varðandi mat og hreyfingu og annað. Mörg af þeim óska eftir aðgangi að gögnum vegna þess að þá er hægt að veita þér betri leiðbeiningar. Það þarf að hugsa víðara um hvernig hægt er að nýta gögnin. Það að nýta gögnin er hluti af fjórðu iðnbyltingunni og við þurfum svo sannarlega að nýta þau vel í heilbrigðiskerfinu. Mig langar að þakka aftur hæstv. ráðherra fyrir að vera hér og hlusta og ég sé að hæstv. ráðherra kinkar kolli og skrifa niður og það veit á gott. Við munum styðja hann í þessu máli og öðrum sem koma sem hjálpa til við að bæta heilbrigðiskerfið okkar.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér er að eiga sér stað, og ekki vanþörf á. Þetta er auðvitað bara hluti af því stóra máli að ganga í gegnum þetta líf sem manneskja og vera í sæmilegu lagi þann tíma. Hv. þingmanni varð tíðrætt um forvarnir og forvirkar aðgerðir sem þyrftu að vera til staðar og ég er svo sannarlega sammála því að við getum gert miklu betur þar. Auðvitað er gulls ígildi ef hægt er að grípa inn í sjúkdóma sem eru mjög alvarlegir á forstigi eða áður en þeir þróast í að verða illvígir og illviðráðanlegir. En við getum líka með alls konar aðgerðum hugsanlega komið í veg fyrir þessa sjúkdóma með breyttu neyslumynstri, hreyfingu og öðru slíku sem getur hjálpað okkur að halda svona sjúkdómum niðri. Það er bara stundum of seint að byrgja brunninn þegar barnið er dottið ofan í, það segir máltækið okkur. Hv. þingmaður nefnir líka heilsugæsluna og grunnþjónustuna sem þar þarf að vera til staðar. Mig langar að beina því til hv. þingmanns, af því að hér var nefnt að heilsugæslan ætti kannski að sjá um þessar skoðanir: Hvað þá þar sem heilsugæslan er ekki til staðar?
Forseti. Hv. þingmaður spyr: Hvað ef heilsugæslan er ekki til staðar? Ég segi líka: Hvað ef heilsugæslan á næst tíma fyrir mig eftir þrjá mánuði? Það er að sjálfsögðu hluti af því sem við þurfum að leysa. Ef eitthvað er að í dag er fólk endalaust að fara á læknavaktina eða bráðamóttökuna vegna þess að það er þriggja mánaða bið að komast á heilsugæsluna á mörgum stöðum. Það gengur náttúrlega ekki að það sé endalaus bið eftir því að geta pantað sér tíma til að panta sér tíma síðan tíma í skimun. Við þurfum svo sannarlega að tækla það strax hvernig við getum gert þetta þannig að heilsugæslan anni því sem við erum að ætlast til af henni og við þurfum að finna út úr því hvað orsakar það að við erum ekki með tíma. En hv. þingmaður talaði líka um forvarnir og það hvernig við breytum lífsstíl okkar. Það er einmitt íslenskt nýsköpunarfyrirtæki sem hefur búið til tækni til að hjálpa fólki við að breyta lífsstíl sínum, breyta hegðuninni, og notar til þess mjög góða tækni sem byggist á hegðunarhagfræði, svo ég noti nú íslenska orðið yfir það. Og eitt af því sem það nýsköpunarfyrirtæki var t.d. að gera var að hjálpa fólki sem er alveg á mörkunum að verða sykursjúkt að breyta hegðuninni þannig að það hætti að vera í áhættuhópi. Vitandi það hvað það kostar þegar fólk fær sykursýki er mikill sparnaður að geta einmitt hjálpað fólki við að breyta hegðun sinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við búum við það að í mörgum sveitarfélögum er ekki heilsugæsla. Ég vil bara nefna Suðurnesjabæ sem dæmi, sem er nýja sveitarfélagið sem áður var Garður og Sandgerði. Það er heldur ekki heilsugæsla í Vogunum. Hv. þingmaður nefndi að það væri ákjósanlegt að einhver reglubundin skoðun gæti farið fram. Við erum skyldug til að fara með bílinn okkar í skoðun reglulega. Við komumst ekki hjá því, númerin eru klippt af ef við sinnum því verkefni ekki. Þá eru þar einhverjir sérfræðingar sem taka bílinn okkar, skríða undir hann og lýsa í gegnum hann og skoða alla hluti, hvort bremsurnar eru bilaðar eða stýrisendarnir farnir eða bremsuljósið. Þessi skoðun þyrfti að eiga sér stað á heilsugæslunni, að maður væri bara skyldaður í skoðun með reglulegu millibili. Þá værum ekki í þeirri stöðu á þessum stöðum, þar sem ekki er hægt að veita þessa þjónustu, að vera farin að glíma við banvæna sjúkdóma þegar fólk áttar sig loks á því að það er orðið veikt af illvígum sjúkdómi eins og krabbameini. Er þetta ekki það sem við þurfum að einhenda okkur í sem samfélag, að styrkja þessar grunnstoðir hvers samfélags til að við getum forðast það að missa fólkið okkar úr þessum vondu sjúkdómum sem enginn vill fá?
Forseti. Jú, við þurfum svo sannarlega að vera með miklu skilgreindari leiðir til að fara í svona ástandsskoðun; spurning hvort maður fær árin tattúveruð niður handlegginn, svona eins og bíllinn fær límmiðana. Að öllu gamni slepptu er mjög mikilvægt að gera skoðanir af þessu tagi og þá uppgötvast hlutirnir mun fyrr en ella. Við erum mörg þannig að við förum ekkert fyrr en við erum virkilega komin með verki einhvers staðar. Þá fyrst förum við á staðinn, að leita læknis. Þegar fólk finnur fyrstu einkenni er það kannski eitthvað sem mjög auðveldlega er hægt að laga. Ég tek algjörlega undir þau orð hv. þingmanns að þetta er eitthvað sem við þurfum að gera. Varðandi fyrra atriðið, það að ekki eru heilsugæslustöðvar alls staðar, þá hef ég reynslu af því að nýta mér fjarheilbrigðisþjónustu á þann máta að geta talað við lækni í gegnum vídeó eða bara spjall eða tölvupóst. Oft er það þannig að þú þarft að spyrja um eitthvað, þú ert að segja eitthvað - það er hægt að sinna fullt af hlutum án þess endilega að það þurfi að skoða þig, eða þá að maður er skoðaður í gegnum vídeó og læknirinn segir: Ja, heyrðu, já, þú ert kominn með ristil á augað, dæmi sem ég þekki. Síðan er hægt að segja: Já, heyrðu, farðu í blóðprufu á þennan stað og svo hef ég samband um leið og þú ert búinn í henni. Það er hægt að hugsa fjarheilbrigðisþjónustuna mun betur og þar með sinna þeim sveitarfélögum þar sem ekki er heilsugæsla.
Herra forseti. Þetta frumvarp til laga er bara gott og ég hef dálitlar vangaveltur um þetta í aðeins stærra samhengi. Eins og aðrir hv. þingmenn hafa talað um hér í dag eru ekki margir, kannski miðað við það sem var áður og það sem við viljum, sem mæta í þessar skimanir. Mér finnst bara mikilvægt að spá í að fara í einhvers konar stórátak í þeim málum. Mér finnst ekki að þetta ætti að vera eitthvað sem fólk er skyldað til að gera heldur að við fræðum fólk, ungt fólk í menntaskólum og á vinnustöðum, um hvers vegna þetta er mikilvægt. Í því samhengi þarf líka að taka betur á móti fólki, t.d. þegar konur mæta og upplifa að það gæti verið einhvers konar hnúður í brjóstinu eða eitthvað annað, og að fólki sé mætt með skilningi og fái þá þjónustu, þessa brjóstaskimun eða hvað það er sem veldur því sem þessi einstaklingur kvartar yfir og finnur ástæðu til að fara til læknis, flestir fara ekki til læknis að gamni sínu. Við þurfum, held ég, oft að hlusta frekar og fá frekar fleiri, hvað segir maður, fals-neikvæða, sem sagt að taka frekar fleiri en færri og athuga hvort málið sé eitthvað sem þarf að skoða til hlítar eða ekki, vegna þess að fórnarkostnaðurinn er það mikill ef við erum að neita fólki um að koma í skoðun vegna aldurs eða einhvers annars, þá eru bara svo ótrúlega margir þættir sem geta spilað inn í það að fá krabbamein. Og það er ekki hægt að segja: Nei, bíddu, þú ert ekki fertug, það getur ekki verið að þú sért komin með brjóstakrabbamein, komdu eftir fimm ár. Við þurfum að treysta því að fólk sé sérfræðingar í sínu eigin lífi og sínum eigin líkama og við þurfum að leiðbeina því og sýna því auðmýkt vegna þess að þetta er með því viðkvæmasta sem fólk gerir, að fara til læknis og láta skoða sig frá hvirfli til ilja. Það er bara eitthvað sem fólk er ekki að gera bara af því bara og þeir sem gera það bara af því bara, sem eru örugglega ekki margir - þá er það bara allt í lagi vegna þess að við viljum frekar fá fólkið og grípa það fólk sem er veikt og er í raun og veru með einhvers konar krabbamein eða eitthvað sem það finnur ummerki um frekar en að sleppa þessu fólki vegna einhvers konar reglna um að það geti ekki verið að það sé komið með brjóstakrabbamein þar sem það sé ekki búið að ná einhverjum ákveðnum aldri. Það er eiginlega ótrúlega sorglegt að heyra hversu oft, og þá sérstaklega í tengslum við brjóstakrabbamein, en líka annars konar krabbamein, þetta hefur gerst. Svona reglur setja væntanlega starfsfólk líka í bobba. Það er að reyna að framfylgja reglum á sínum vinnustað og reglum sem settar eru fyrir það til að framfylgja þeim. Ég öfunda ekki það fólk sem vinnur á þessum stofnunum og þarf að neita einstaklingum um að koma í skimun vegna aldurs t.d. Þess vegna finnst mér að það þurfi að endurskoða hvernig þetta er gert og að við treystum meira á að fólk ætli sér ekki að fara til læknis eða ætli sér ekki að fara í skimanir nema ástæða sé fyrir því. Ekki langar mig að fara til læknis að ástæðulausu. Það að ég sé komin og ég sé búin að gera mér ferð til læknis og að læknirinn eða skimunarmiðstöðin eða hvert sem ég fer taki ekki á móti mér er bæði niðurlægjandi og rýrir líka trú mína á eigin getu til að meta hvenær ég tel við hæfi fyrir mig að fara til læknis og hvenær ekki. Það er mjög mikilvægt að við séum í góðum tengslum við líkamann okkar og að við getum treyst á það að þegar líkaminn okkar eða innsæið segir okkur að eitthvað sé ekki í lagi. Ég þekki minn líkama best eins og aðrir þekkja sína líkama best, og læknar og aðrir sérfræðingar eru sérfræðingar í fræðunum en þú ert sérfræðingur í þínum eigin líkama. Ég held að þetta sé eitthvað sem þurfi að endurskoða, að ekki sé hægt að neita fólki um skimanir, vegna þess að fórnarkostnaðurinn er svo svakalegur ef það er gert á röngum forsendum og með of litlar upplýsingar. Aldur er ekki nægar upplýsingar og það eru náttúrlega bara ýmis dæmi um það. Ég er ekki með neina tölfræði um það en bara í fjölmiðlum og annars staðar hefur maður heyrt miklar harmsögur af fólki sem hefur greinst allt of seint með krabbamein þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til að leita til lækna og annars heilbrigðisstarfsfólks. Auðvitað er fólk sem starfar í heilbrigðiskerfinu mannlegt eins og allir aðrir en ef svona óraunhæfar reglur eru settar utan um hluti eins og heilsu, líkamlega heilsu eða geðheilsu eða hvers konar heilsu, þá er fórnarkostnaðurinn miklu meiri en ef við bara treystum fólki aðeins betur og tökum frekar 20, 30 eða 40 fleiri í skimun en ella. Mér finnst þetta vera eitthvað sem þyrfti að endurskoða. Þar sem við erum ekki einu sinni að fá fólkið sem við viljum í skimanirnar er rosalega mikilvægt að við tökum á móti fólkinu sem vill þó koma. Mér finnst heldur ekki sanngjarnt að heilbrigðisstarfsfólk þurfi að vera undir einhvers konar regluverki sem virkar ekki og er væntanlega að gera sitt besta, auðvitað, en það að fólk sé 40 ára eða 30 ára segir ekki mikið. Svo finnst mér líka merkilegt að skoða þetta út frá persónuupplýsingum og hér ætla ég aðeins að vitna í frumvarpið sjálft. Þar stendur: „Tilgangur skrárinnar er að stuðla að samræmdri og markvissri framkvæmd og eftirfylgni krabbameinsskimana og auka gæði og öryggi í heilbrigðisþjónustu. Ráðherra er heimilt, í reglugerð, að kveða nánar á um þær persónugreinanlegu upplýsingar sem heimilt er að safna og varðveita, öryggisráðstafanir og réttindi hinna skráðu einstaklinga.“ Ég vil aðeins í tengslum við þetta taka upp þráðinn frá því sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir talaði um áðan. Þetta er rosalega fallegt og flott og þarna erum við að hugsa um hag fólks. En af hverju er ekki löngu búið að gera þetta í geðheilbrigðismálum, hjá þeim sem hjálpa fólki sem mætir á geðdeildir Landspítalans og er í sjálfsvígshættu? Það væri hægt að skipta út krabbameinsskimunum og tala um Geðhjálp eða geðheilbrigðismeðferð, geðmeðferð, og væntanlega myndu allir sem sækja sér þessa þjónustu samþykkja það. Auðvitað myndi ég vilja að það væri gert í samtali við notendur fyrst og fremst. Ég stóð svolítið í þeirri trú að ekki væri búið að gera það vegna persónuverndarsjónarmiða. En ég held að það sé í raun og veru bara svolítið áhugaleysi og vanfjármögnun og bara hálfgert vonleysi innan geðheilbrigðiskerfisins. En ég held að það þurfi að valdefla og gera flott frumvörp til laga um eftirfylgni og markvissa framkvæmd á meðferð fyrir fólk sem er í sjálfsvígshættu eða leitar á bráðaþjónustu geðdeilda landsins. Þetta er það sem ég vildi fara yfir. Annars finnst mér þetta bara vera mjög gott og ég vil taka undir með þeim sem hafa talað um forvarnir, að þær séu mjög mikilvægar. En það sem mér finnst mikilvægast er að við leyfum öllum sem vilja koma í skimun að koma í skimun og hvetjum aðra sem vilja ekki koma til þess að koma án þess að einhverjar reglur séu um það. Það á bara að hlusta á fólk og treysta því að það sé sérfræðingar í sínum eigin líkama og sínu eigin lífi en ekki horfa bara á það hve fólk er gamalt í einhvers konar lífárum, sem segir frekar lítið.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að gera eins og við höfum mörg gert í þessari umræðu og þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma með þetta mál til að treysta grundvöll undir framkvæmd sem fór rækilega út af sporinu, eiginlega bara átakanlegt að hugsa til þess hversu illa var staðið að því að breyta fyrirkomulagi skimana fyrir krabbameini í leghálsi en það horfir til betri vegar. Mig langar samt örlítið að fara yfir þá forsögu, bara ákveðna hluti sem við þurfum að ræða vegna þess að þetta var allt svo mikill óþarfi. Það var svo mikill óþarfi að tefla í tvísýnu öryggi og heilbrigði þúsunda kvenna, að auka áhyggjur hjá fjölda þeirra og aðstandenda þeirra vegna þess að sýni kannski týndist á leiðinni til Danmerkur eða merkingin datt af eða það skemmdist vegna þess að það leið svo langur tími. Hættan á ruglingi sem kom upp við það að færa greininguna á sýnum úr landi var alveg gífurleg, kostnaðurinn og tíminn líka. En hægt hefði verið að taka upp tólið og hringja í Landspítalann til að komast að því að þar væru til staðar allar græjur til að gera þetta sómasamlega innan lands. Þetta horfir sem betur fer til betri vegar þótt enn sé framkvæmdin ekki komin á réttan kjöl. Það er enn þá hali sem þarf að vinna upp frá því að ástandið var sem verst, það eru enn þá byrjunarörðugleikar í verkefni sem hófst fyrir rúmu ári og var undirbúið miklu lengur. Þar langar mig að benda á skýrslu sem fyrrverandi heilbrigðisráðherra afhenti þinginu eftir dúk og disk að beiðni þingmanna um verklagið og forsendur að baki þeim ákvörðunum öllum. Þar kemur t.d. fram að ráðherra hafi ákveðið þessar breytingar að tillögu landlæknis og skimunarráðs frá febrúar 2019. Ef við skoðum þessa tillögu landlæknis blasir dálítið óvænt staðreynd við vegna þess að hér er hæstv. ráðherra að koma með frumvarp til að tryggja lagagrunn undir skimunarskrá sem hefur - mér finnst þetta svo skemmtilega orðað í greinargerðinni - tímabundið verið rekin sem sameiginlegt sjúkraskrárkerfi á ábyrgð Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Þetta var talið réttlætanlegt fyrst um sinn. Þarna er lipurlega talað fram hjá því að það skorti einfaldlega lagagrundvöll fyrir nákvæmlega þeirri framkvæmd sem þurfti. Þann lagagrundvöll munum við fá með þessu. Þó að ég reikni með að öll framkvæmd hafi verið í samræmi við þau lög sem gilda um sjúkraskrárkerfi er auðvitað eðlilegt að um sé að ræða sérstakt skimunarskrárkerfi eins og hér er lagt til að koma á laggirnar. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að í tillögum landlæknis og skimunarráðs frá febrúar 2019 - fyrir rúmum þremur árum, löngu áður en allt þetta gerist sem ákvörðunin byggir á - er einmitt talað um að halda skuli skrá um eðlilegar rannsóknir, svokallaða skipulagsskrá, en að kanna þurfi lagastoð fyrir því fyrirkomulagi. Ég man ekki eftir mörgum dæmum þar sem handvömmin er jafn rækilega skjalfest. Við erum hér loksins árið 2022 að fá frumvarp til að treysta lagastoð fyrir framkvæmd sem hefur verið í gangi frá 2021 en var ljóst strax 2019 að þyrfti að treysta lagastoðina fyrir. En svo ég snúi mér í jákvæðari stellingar þá fögnum við því auðvitað að loksins sé hæstv. ráðherra kominn með þetta frumvarp til okkar þó að síðasti ráðherra hefði átt að gera þetta áður en allar breytingarnar átt sér stað þannig að þetta hefði verið á réttu róli allan tímann með traustan lagagrundvöll. Mig langar líka að víkja aðeins að því, vegna þess að ég nefndi að framkvæmdin væri ekki orðin 100% enn þá, enn er misbrestur á framkvæmdinni, að það er líka ástæða til að skoða reglurnar sem var breytt fyrir tveimur árum, að mig minnir, varðandi bæði aldursviðmið og þann tíma sem má líða á milli skoðana og líka bara þann ósveigjanleika sem var á sama tíma bakaður inn í kerfið að kona getur ekki bankað upp á fyrr en hún er komin á sinn ríkistíma í endurkomu. Við hljótum að vera komin lengra með heilbrigðiskerfið en svo að treysta fólki ekki í alvöru til að hlusta á líkama sinn. Ég tek þess vegna undir með þeim sem hafa kallað eftir því að þessi viðmið verði rýmkuð og færð í betra horf, alveg eins og verið er að liðka alla þessa framkvæmd til og færa í betra horf á vakt núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra. Mér gafst ekki tími til að ræða almennilega í andsvörum við hæstv. ráðherra áðan en langar til að nefna sérstaklega að í frumvarpinu er lagt til að skimunarskrá verið skipulögð og haldin sem eigi að snúast um krabbameinsskimanir. Þar, svo ég haldi áfram að bæta við jákvæða punktinn, erum við náttúrlega að bæta við skimunum fyrir krabbameini í ristli og endaþarmi sem er mjög jákvætt skref og löngu tímabært, eitthvað sem Krabbameinsfélagið hefur kallað eftir árum saman. En það sem mig langar að velta fyrir mér, og ég beini því til velferðarnefndar að skoða þegar þetta mál verður tekið til umfjöllunar þar, nema þetta kveiki í ráðherranum og hann skoði þetta sjálfur uppi í ráðuneyti óháð þessu frumvarpi, er hvort skimunarskrá gæti ekki líka náð yfir fleiri fyrirbyggjanlega sjúkdóma. Þar langar mig að rifja upp tillögu til þingsályktunar sem ég lagði fram á 150. þingi um skipulagt hjartaeftirlit hjá ungu fólki. Það er nefnilega þannig að síðustu áratugi hefur dregið mjög mikið úr tíðni dauðsfalla af völdum hjartasjúkdóma. Þarna spila inn í áherslur á lífsstílsbreytingar, almennar forvarnir og fræðsla um viðbragð við hjartaáfalli en það er alltaf einhver hluti sem er arfgengur og þar með er ekki hægt, sama hvað fólk reynir, að fyrirbyggja þá með því að breyta matarræði eða hvað það er. Þessir arfgengu hjartasjúkdómar eru dálítið algengir hjá ungu fólki á meðan lífsstílstengdir eða, hvað eigum við að segja, áunnu hjartasjúkdómarnir koma frekar fram hjá eldra fólki. Það er svo að samkvæmt hjartaáfallaskrá hafa undanfarinn áratug að meðaltali 40 einstaklingar á ári fengið sitt fyrsta hjartaáfall fyrir 50 ára aldur og þar af sjö á ári undir fertugu. Það er kannski erfitt að slá á nákvæma hlutfallstölu en sérfræðingar hafa sagt mér að það séu bara mjög miklar líkur á því að yfirgnæfandi meiri hluti þessara einstaklinga þjáist af einhvers konar arfgengum sjúkdómi þar sem arfgeng blóðfituhækkun er algengust. Málið með blóðfituhækkun er að það er ofboðslega einfalt að greina hana og meðhöndla þannig að einstaklingurinn þurfi aldrei að upplifa hjartaáfall, ekki einu sinni komast nálægt því. Þannig hefur t.d. tíðkast um nokkurt skeið í Bretlandi að ef einstaklingur fær hjartaáfall fyrir 35 ára aldur þá eru ættingjar viðkomandi boðaðir í skoðun. Þetta er afmarkaður hópur sem er skimaður fyrir mögulegum arfgengum hjartasjúkdómi. Þetta er eitthvað sem skimunarráð Bretlands ákvað að gera vegna þess að það væri bara ofboðslega þjóðhagslega hagkvæmt. Þarna væri hægt að koma í veg fyrir mjög mörg tilvik hjartaáfalla. Á 150. þingi lagði ég sem sagt til að heilbrigðisráðherra myndi gera eitthvað svipað hér á landi, skoða hvort hægt væri að útfæra þetta með einhverjum góðum hætti, greina hvaða áhættuhópa þyrfti að miða við, hvaða aldursmörk, hvaða ættingja ætti að miða við, hversu breitt svið ætti að kanna og auðvitað hvernig hægt væri að ramma þetta inn í ásættanlegan búning út frá persónuverndarsjónarmiðum. Þá fékk velferðarnefnd umsögn frá embætti landlæknis sem tók undir efni tillögunnar, leist bara ágætlega á hugmyndina, vakti reyndar athygli á því að skimunarráð væri kannski heppilegri framgangur fyrir þetta verkefni. Það myndi síðan senda landlækni tillögu sína og hann myndi ráðleggja ráðherra. Ég velti fyrir mér hvort skimun fyrir hjartasjúkdómum, t.d. hjá skilgreindum hópi fólks sem kann að vera í áhættu fyrir arfgengum hjartasjúkdómum, sé ekki einmitt dæmi um eitthvað sem við myndum vilja halda lagarammanum opnum fyrir. Það er kannski engin ástæða til að segja af eða á við afgreiðslu þess frumvarps sem ráðherra ber fram hér í dag, hvort ráðast eigi í skipulagt hjartaeftirlit ungs fólks, en ef skimunarráð kæmist að þeirri niðurstöðu að það væri hyggilegast og legði það til við landlækni og heilbrigðisráðherra í framhaldinu væri kannski óþarfa vafstur að þurfa að leggja sérstaklega fram frumvarp til að skimunarskráin, sem hér er verið að leggja til að lögfesta, næði yfir þá sjúkdóma líka og mögulega kannski einhverja fleiri. Ég er bara ekki nógu vel að mér í læknisfræði til að geta ímyndað mér hvaða aðrir arfgengir en auðveldlega fyrirbyggjanlegir sjúkdómar gætu fallið þarna undir. En þetta held ég að væri vel athugandi til að skimunarskrá yrði það sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kallaði, ef ég heyrði rétt, smurbók líkamans. Það væri hægt [[Forseti hringir.]]að skoða ýmsa þætti í þeirri maskínu sem líkaminn er í forvarnaskyni.
Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs í lok þessarar umræðu til að þakka fyrir góða og uppbyggilega umræðu um mikilvægt mál sem við erum öll sammála um. Ég vísa til orða síðasta ræðumanns, hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar, um að það sem við erum að gera hér er að treysta grundvöllinn fyrir framkvæmd skimana í tíma. Ég ætla jafnframt að bregðast við vangaveltum hv. þingmanns um frekari skimanir af því að það hefur komið fram í umræðunni. Hv. þingmaður dró fram hjartasjúkdóma og ég þarf að spyrja mér fróðari menn um það, hvort það sé ekki hluti af þessu. Ég held, miðað við umræðuna og áherslu á forvarnir og mikilvægi skimana og þess að geta metið árangur, að þannig þurfum við að hugsa þetta til framtíðar. Fjölmargir hv. þingmenn, virðulegur forseti, komu inn á forvarnagildi og aðgengi. Hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir kom inn á aðgengi og mikilvægi þess að ná til þess hóps kvenna sem er af erlendu bergi brotinn. Þar er ekki síst menningarmunur sem við þurfum að huga að og ég tek sannarlega undir það. Ég var hér í andsvari við hv. þm. Gísla Rafn Ólafsson og var ekki með tölurnar í kollinum sem hv. þingmaður spurði út í en þær er að finna á ágætisvef samhæfingarmiðstöðvar heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Þá langar mig að koma í því samhengi að ristil- og endaþarmsskimunum sem er verið að hefja undirbúning á. Búið er að ráða verkefnisstjóra til verkefnisins. Hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir kom inn á það. Þar verður vonandi byrjað að skima í lok þessa árs og verið er að setja vinnuhóp saman. Þar er mjög mikilvægt að koma á sameiginlegum miðlægum speglunargrunni, sem ég kann ekki að útskýra. Þannig að það er ýmislegt í undirbúningi til að þetta geti hafist og vonandi verður boðað í skimanir þegar líður á árið, í lok þessa árs verður það bara komið í gang. Þegar komin er reynsla á það er gert ráð fyrir að skima aldurinn 50–74 ára. Þetta er því miður það eina sem ég veit um stöðu verkefnisins akkúrat núna. Ég held að það hafi verið mjög mikilvægt að fá verkefnisstjórann og það er búið að ráða hann og setja saman vinnuhópinn. Hér var rifjað upp að við hv. þingmenn áttum þess kost í kosningabaráttunni að heimsækja Krabbameinsfélagið sem fór yfir söguna og stöðuna og ég spurði í lok fundar hvort það væri hægt að draga fram tvennt mjög mikilvægt, mikilvægustu verkefnin. Þá voru það einmitt skimanir í ristli og endaþarmi og að koma því af stað sem fyrst, og hitt var að byggja upp krabbameinsdeildina á Landspítalanum. Eins og við þekkjum og hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir fór yfir hefur Krabbameinsfélagið boðið einn þriðja af fjármögnun þess til að endurbyggja deildina á Landspítalanum. Ég var í andsvari eða samtali í þinginu um daginn um að það þurfi að koma þessu beina samtali að Krabbameinsfélaginu og Landspítalanum. Ég hef átt þetta samtal við Landspítalann og Krabbameinsfélagið og það eru bara mjög jákvæðar undirtektir við þetta verkefni. Vonandi tekst okkur bæði að nýta þetta mynduglega framlag og ekki síst að endurbyggja deildir með þjónustu við sjúklinga í huga. Hv. þm. Guðbrandur Einarsson kom að því að við erum með þá stefnu að styrkja og efla heilsugæsluna og það er rétt að staðan er ólík eftir landshlutum. Við þekkjum stöðuna á Suðurnesjum. Það eru tæplega 4.000 íbúar í Suðurnesjabæ og þar væri ráð að vera með heilsugæslusel. Það þarf að efla heilsugæsluna. Heilbrigðisstofnunin ræður bara ekki við þetta, bæði er það vegna mönnunarvanda og aðbúnaðar. Hún getur kannski, ef maður leggur vel í, þjónustað helminginn af svæðinu. 20% af íbúum svæðisins eru skráð í heilsugæslu annars staðar, eru ekki skráð á svæðið. Það er ýmislegt sem þarf að huga að og ef við eigum að fylgja eftir þeirri stefnu að efla heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað þá þurfum við sannarlega að grípa inn í þarna. Það hefur sigið á ógæfuhliðina síðasta áratuginn og síðustu sjö árin með þessari gríðarlegu fjölgun á svæðinu. Að lokum langar mig að koma inn á það sem hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir og Eva Sjöfn Helgadóttir komu inn á varðandi skimanir og geðheilbrigðismál. Mér finnst það mjög athyglisvert og eins það sem snýr að aðbúnaði heilbrigðisstarfsfólks. Ég vil tengja við öryggismenningu. Ég vil líka segja því tengt að ég hef sett af stað og skipað starfshóp til þess að fara yfir réttarstöðu heilbrigðisstarfsfólks þegar upp koma alvarleg tilvik, skráð alvarleg tilvik. Ef við eigum að treysta öryggismenninguna fyrir heilbrigðisstarfsfólkið okkar þá þurfum við að taka þessi mál til skoðunar og tengjast því regluverki sem á í raun og veru að auðvelda okkar frábæra starfsfólki að sinna störfum sínum. En ég ætla bara að árétta þakkir fyrir mjög lærdómsríka og uppbyggilega umræðu, hæstv. forseti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir hans orð varðandi stöðuna á Suðurnesjum og ég finn að ráðherra hefur skilning á því sem þar á sér stað. Þegar minnst er á þetta mál þá kveikir það í mér sem sveitarstjórnarmanni til áratuga á svæðinu. Við erum búnir að búa lengi við þessa stöðu, ekki bara í einhver ár heldur í áratugi, og skemmst er að minnast þeirrar stöðu sem upp kom þegar allir læknarnir sögðu upp og fóru. Síðan hefur ástandið ekki lagast og hefur bara verið þannig, eins og hæstv. ráðherra nefndi, að þúsundir Suðurnesjamanna hafa valið að skrá sig á aðra heilsugæslu en í heimabyggð. Ég hef ekki gert það og mun ekki gera það og ætla að reyna að berjast fyrir því að þessir hlutir verði lagaðir með einhverjum hætti. Það er sárt að upplifa það að við erum með starfsfólk á þessari heilsugæslustöð sem vinnur hörðum höndum alla daga, kvöld, nætur og helgar við að reyna að halda úti þjónustu sem það á í raun og veru ekki að geta gert. Miðað við þá aðstöðu sem er til staðar og miðað við það fjármagn sem það fær er það kraftaverk að þetta fólk skuli bara yfir höfuð vera í vinnu. Eins og ég nefndi í ræðu hér um daginn eru 122 íbúar á hvern heilbrigðisstarfsmann á Suðurnesjum á sama tíma og þeir eru 40 á Vestfjörðum. Það gengur í raun og veru kraftaverki næst að þetta fólk skuli ekki hafa bugast og ég vil bara ítreka við ráðherrann [[Forseti hringir.]]að það verði unnið í þessu fljótt og vel.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við komum að hlutverki heilsugæslunnar í samhengi við það mál sem við erum að ræða hér en sérstaklega að stöðunni á Suðurnesjum af því að við viljum að heilsugæslan geti sinnt þessu hlutverki sínu og ég veit að hv. þingmaður þekkir stöðuna mjög vel og þróunina í þessu. En það sem mér þótti mest um vert í andsvari hv. þingmanns er atriði sem mér hefur orðið mjög ljóst í samtölum mínum við starfsfólk heilsugæslunnar og það er að það stendur sig frábærlega við erfiðar aðstæður. En því tengdu vil ég draga fram að það er nefnilega ýmislegt jákvætt að gerast í skipulagi og starfi heilsugæslunnar eða heilbrigðisstofnunarinnar, ætlaði ég nú að segja, t.d. í gæðaumbótum sem eru viðbrögð við ábendingum landlæknis. Hún stendur sig um margt mjög vel og vill stofnuninni vel og er með hjartað á réttum stað fyrir stofnunina. Mér finnst mikilvægt að það komi fram. Ég held að til að takast á við þá stöðu sem hefur teiknast upp mjög hratt frá 2015, getum við sagt, með þeirri öru fjölgun og breyttu samsetningu á svæðinu verða allir aðilar að taka höndum saman um að styrkja stofnunina á svæðinu. Það er verkefnið fram undan. Það er stutt í að það verði fullbúin úttekt sem var hér farið í sem Covid-aðgerð en sem framhald af þingsályktunartillögu hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur og svo úttekt sem sú þingsályktunartillaga kvað á um. Sú vinna [[Forseti hringir.]]mun birtast í þeirri úttekt sem er til stuðnings þessu verkefni sem við verðum að fara í saman með sveitarfélögunum og stofnunum.
Virðulegur forseti. Síðsumars síðastliðið sumar áttu sveitarstjórnarmenn á Suðurnesjum samtal við ríkisstjórnina sem þá var um m.a. stöðuna á Suðurnesjum og þá kom fram í máli heilbrigðisráðherra að það ætti að auglýsa eftir húsnæði til bráðabirgða. Það tók nokkra mánuði að koma þeirri auglýsingu af stað og síðan hefur maður ekki séð neitt gerast. Mér finnst skrýtið að þetta skuli taka svona mikinn tíma og af því að ég horfi líka á það greiðslufyrirkomulag sem er núna komið á, að fjármagn fylgi sjúklingi, og það hefur verið heimilað á höfuðborgarsvæðinu að opna sjálfstætt rekna heilsugæslu sem stendur sig vel samkvæmt mælingum, bara mjög vel í góðri samkeppni við opinberan rekstur heilsugæslunnar í Reykjavík og fólk getur valið hvar það vill vera. Á Suðurnesjum hefur fólk ekkert val og spurningin er: Er þetta ekki kostur sem væri nauðsynlegt að skoða bara til að búa til einhverja samkeppni, auka fjölbreytni í þjónustunni og gera fólki kleift að velja hvar það vill vera? Fólk hefur val um hvar það vill vera. Það verður annaðhvort að vera á heilsugæslunni í Reykjanesbæ eða í Reykjavík. Það eru þeir valkostir sem Suðurnesjamenn standa frammi fyrir. Þúsundir Suðurnesjamanna velja það í staðinn fyrir að vera í heimabyggð að fara til Reykjavíkur, sem er auðvitað bara fáránlegt, að vera að keyra með veikt gamalt fólk á Reykjanesbrautinni þegar hugsanlegt væri að vera með fleiri valkosti á svæðinu. Ég vil líka nefna að það var farið í vinnu við að horfa á Reykjanesbæ eða Suðurnesin sem vaxtarsvæði og Árborg sem vaxtarsvæði. Sú vinna skilaði fínni skýrslu en það kemur ekki króna með gati [[Forseti hringir.]]til að uppfylla það sem stendur í þeirri skýrslu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir andsvarið og þessa umræðu um stöðu heilbrigðisstofnunarinnar á Suðurnesjum og heilbrigðisþjónustunnar. Um þann valkost sem hv. þingmaður dregur hér fram hef ég hef átt samtal við sveitarfélögin og þarf að ná betra samtali við heilbrigðisstofnunina líka þar um. Þessi valkostur er sannarlega til skoðunar og við erum með fjármagnaða stækkun á heilsugæsluhluta heilbrigðisstofnunarinnar í Innri-Njarðvík. En það er bara of langt í það þannig að þetta er vissulega valkostur sem hv. þingmaður fór vel yfir. Ég vil líka draga fram það jákvæða. Það er búið að stækka sjúkrarými legudeildar um 19 rúm sem eru að fara að komast í gagnið. Það er ýmislegt sem stendur bóta og hefur verið vel gert og ég legg áherslu á það sem ég sagði í fyrra andsvari að ég veit að það þarf fjölmargt að gera og það þarf að horfa til margra þátta en við verðum að taka það einhvern veginn í jákvæðum uppbyggilegum skrefum til að styrkja heilbrigðisþjónustuna á svæðinu. Ég tek undir það með hv. þingmanni en ítreka síðan þakkir, hæstv. forseti, fyrir þessa góðu umræðu.
Herra forseti. Nú er ég orðin ansi þreytt á því sjálf að þurfa að koma hérna upp aftur og aftur til að vekja athygli þingsins á því að það er nákvæmlega ekkert að mjakast varðandi þá framkomu Útlendingastofnunar í skjóli hæstv. dómsmálaráðherra að virða algjörlega að vettugi kröfu allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis um afhendingu tiltekinna gagna sem átti að afhenda 28. desember en í síðasta lagi 1. febrúar af auðsýndri góðmennsku allsherjar- og menntamálanefndar. Nú er ég búin að gera nokkrar tilraunir til að senda inn skriflega fyrirspurn um samskipti hæstv. forseta við ráðherra um málið og þeim tilraunum mínum er sífellt hafnað þannig að ég held áfram að gera tilraunir hér til að komast til botns í þessu máli og finna einhverja lausn og óska eftir viðbrögðum forseta.
Forseti vill geta þess að hann hefur átt samtöl við dómsmálaráðherra um þetta tiltekna mál oftar en einu sinni og oftar en tvisvar og hefur nú reyndar talið að einhver þróun væri í þessum málum og málin væru að þokast með einhverjum hætti þannig að undirnefnd allsherjarnefndar gæti sinnt sínum störfum. Forseta er ekki kunnugt um nýjustu vendingar í þessum málum eða þær umræður sem hafa átt sér stað nýlega á vettvangi allsherjarnefndar en mun að sjálfsögðu fylgja því eftir.
Forseti. Ég er farinn að hafa áhyggjur einmitt af næstu dagsetningu sem leið núna í mars síðastliðnum. Ef það er búið að taka þetta langan tíma að klára umsóknirnar sem voru með tímafrest til 1. október, hvenær verða þá umsóknirnar sem voru með tímafrest til 1. mars afgreiddar? Náum við því í sumar? Eða verðum við rétt að klára umsóknirnar sem átti að klára um jólin núna í sumar og hitt verði ekki fyrr en einhvern tímann eftir sumar eða þess háttar? Á fundi efnahags- og viðskiptanefndar í morgun kom nefnilega fram að gjaldið sem er verið að innheimta fyrir þetta, sem er skattur, veitir tvímælalaust væntingar og réttindi til þeirrar þjónustu sem greitt er fyrir. Þá er þetta bara spurning um tímann sem stjórnsýslan tekur. Við í þinginu erum með í þingskapalögum að þegar við biðjum um gögn þá eru það sjö dagar. Þetta er ekkert rosalega flókið. Þetta eru tvær mismunandi leiðir og þarna er ráðuneytið [[Forseti hringir.]]að reyna að pakka þeim niður í einn bunka og segja að það stytti meðaltímann en ekkert í stærðfræðinni segir manni að það virki þannig. [[Forseti hringir.]]Þó að ein umsókn gangi hraðar fyrir sig og það [[Forseti hringir.]]hefur áhrif á aðra umsókn sem gangi þá seinna fyrir sig [[Forseti hringir.]]í hinu ferlinu þá er meðaltalstíminn sá sami.
Virðulegur forseti. Manni finnst eiginlega bara svolítið fyndið að við þurfum að koma hér upp ítrekað og ég vil þakka fyrir elju margra þingmanna að standa í þessu. Þetta hlýtur að búa til vangaveltur um valdsvið ráðherra. Hvað geta ráðherrar gert? Samkvæmt mínum hugmyndum um það getur ráðherra bara ekkert gert þetta. 6. gr. laga um ríkisborgararétt tekur af öll tvímæli um hvaða valdaeining það er sem sér um þetta og ræður yfir þessum málaflokki. Það hefur verið nefnt að hér sé kannski bara verið að fremja lögbrot. Ég hef velt því fyrir mér. Þarf ekki bara að fara að siga löggunni á ráðherrann?
Herra forseti. Já, enn og aftur þurfum við að koma upp í ræðustól og tala um það að hæstv. ráðherra virði ekki lög. Mér þótti miður að ráðherra einmitt yfirgaf salinn hér áðan þegar við vorum að tala um það hversu frábært það væri að vinna með hæstv. heilbrigðisráðherra sem hlustar og gerir hlutina, vill bæta hlutina og vill vinna saman í stað þess að vera með ráðherra sem síðan hunsar, ekki bara stjórnarandstöðuna heldur allt þingið og hunsar virðulegan forseta. Þannig að við bara munum það hvernig sumir eru hæstv. góðir ráðherrar og aðrir eru hæstv. ekki eins góðir ráðherrar.
Herra forseti. Ég vil byrja á að upplýsa um að það hefur nákvæmlega ekkert gerst síðan ég kom hingað upp síðast, það hefur ekkert gerst síðan ég kom hér upp þarsíðast, það hefur ekkert gerst í þessu máli síðan Útlendingastofnun ákvað í skjóli ráðherra að gera þetta eins og þeim hentar. Mér finnst áhugaverð niðurstaða sem er kominn núna í athugun efnahags- og viðskiptanefndar varðandi þessa gjaldtöku af því að það eru sannarlega allir umsækjendur búnir að greiða 25.000 kr. fyrir þessa umsókn og fyrir vinnslu umsóknarinnar. Jafnvel þó að í því felist ekki einhver tímapressa er alveg ljóst að það þarf að afgreiða umsóknirnar og þótt þetta teljist vera skattur er þetta áhugavert, sérstaklega í ljósi þess að formaður undirnefndar, hv. þm. Birgir Þórarinsson, hefur ítrekað nefnt að það sé ekkert endilega skylda Alþingis að vera að afgreiða þessar umsóknir yfir höfuð. Ég vil ég upplýsa hæstv. forseta og þingið allt um það að við höfum fengið þær upplýsingar frá Útlendingastofnun að frá 2. október til 1. mars hafi borist 59 umsóknir. Hvenær við munum fá þær hef ég ekki hugmynd um, hvenær við munum afgreiða þær eða hvort hef hvorki ég hugmynd um né aðrir. Ég vil vekja athygli á því að ég er persónulega [[Forseti hringir.]]farin að fá sendar til mín umsóknir um ríkisborgararétt. Í svo miklum vafa eru almennir borgarar um það hvernig þetta ferli stendur.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um mótun stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlunar í heilbrigðisþjónustu við aldraða til ársins 2030. Tillagan er byggð á stefnudrögunum sem heilbrigðisráðherra lét vinna vorið 2021 og framsetning hennar tekur mið af áherslum í samþykktri heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur helgað Heilbrigðri öldrun áratuginn 2021–2030. Um er að ræða stefnumótandi sýn sem lýtur að breytingu á viðhorfum í samfélaginu, samhliða virkni og þátttöku eldra fólks og nærsamfélagsins. Áhersla er á að þjónustan verði samþætt samhliða aukinni fjölbreytni og eflingu þjónustunnar hvað varðar stuðning við eldra fólk til að búa sem lengst sjálfstæðri búsetu. Og ég hygg að hér sé um að ræða lykilsetninguna þegar horft er til breyttra viðhorfa og aukinnar virkni í þessum aldurshópi. Ör fjölgun í hópi eldra fólks er einstök áskorun, bæði hér á landi og á heimsvísu. Á sama tíma er ljóst að færri hendur verða til að sinna umönnun aldraðra í framtíðinni vegna breyttrar aldurssamsetningar þjóðarinnar. Það er því ljóst að nýta þarf tæknina eins og kostur er, leita nýrra lausna, aðferða og nýrra úrræða til að tryggja fullnægjandi þjónustu við aldraða. Í lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, er heilbrigðisþjónustu skipt í þrjú stig. Fyrsta stigið er almenn heilsugæsluþjónusta og heimahjúkrun sem og hjúkrunarheimili. Annars og þriðja stigs heilbrigðisþjónusta er sérhæfðari heilbrigðisþjónusta. Meginþorri eldra fólks líkt og aðrir íbúar landsins sækir þjónustu á fyrsta stigi heilbrigðisþjónustunnar. Þurfi einstaklingar aukna þjónustu gerir skipulagið ráð fyrir að hún sé veitt á því þjónustustigi sem hæfir þörfinni. Þar er gert ráð fyrir að um 10–20% aldraðra þurfi mismikinn stuðning eða tímabundna aðstoð til að búa heima. Þau 4–5% sem mesta aðstoð þurfa flytja búferlum vegna dvalar á hjúkrunarheimili eða sækja þjónustuna á sjúkrastofnun. Með þessari þingsályktunartillögu, um heilbrigðisþjónustu við aldraða, eru sett fram stefnumarkandi markmið þar sem horft er heildrænt á alla þætti, fyrsta stigs heilbrigðisþjónustu, almenna þjónustu og forvarnir, stuðning við að búa sjálfstæðri búsetu og loks hjúkrunarheimili, þ.e. á þjónustukeðjuna í heild. Horft er til mannfjöldaþróunar, forystu, þátttöku og virkni aldraðs fólks, samhæfingar, nýsköpunar og tækni og mannafla og fræðslumála í þjónustunni. Í tillögugreininni er lagt til að Alþingi álykti um að aldrað fólk á Íslandi skuli búa við örugga og hagkvæma heilbrigðisþjónustu þar sem aðgengi allra er tryggt og áhersla lögð, eins og fyrr segir, á meginviðfangsefni heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Þar er stefnan og sýnin sett fram sem liggur hér til grundvallar, Forysta til árangurs, Rétt þjónusta á réttum stað, Fólkið í forgrunni, Virkir notendur, Skilvirk þjónustukaup, Gæði í fyrirrúmi og Hugsað til framtíðar. Þá er hugsunin sú, með þá framtíðarsýn sem hér er lögð til, að hún verði grunnur að vinnu verkefnastjórnar um stefnu í þjónustu við eldra fólk og þessi verkefnastjórn mun byggja á grunni þessarar stefnu í undirbúningi að aðgerðaáætlun. Sá vinnuhópur er skipaður til að vinna í samræmi við stjórnarsáttmála um þessi málefni, svo framtíðarsýnin, eins og ég hef hér reifað, hvað varðar aldraða, verði að veruleika. Hér er auðvitað um að ræða þverfaglega nálgun þar sem þetta skarast við verkefni annarra ráðuneyta og ljóst að samstarf þarf milli ráðuneyta og annarra stjórnvalda um verkefnið. Við vinnslu þessarar þingsályktunartillögu var tekið tillit til umsagna sem bárust vegna fyrrgreindra stefnudraga sem heilbrigðisráðherra lét vinna 2021. Alls bárust 35 umsagnir en að auki voru drög að þingsályktunartillögunni birt í samráðsgátt stjórnvalda og bárust alls tíu umsagnir sem jafnframt hefur verið tekið tillit til. Það má kannski segja hér, hæstv. forseti, að eins og gjarnan er um svona stefnumarkandi mál er oftast hægt að hnýta endalaust við athugasemdum og ábendingum um viðbætur. Það er reynt að ramma þetta inn í þessi heildarmarkmið stefnu um heilbrigðisþjónustu til 2030 en þó var það sammerkt með þessum ábendingum og umsögnum öllum að þessu máli, og hugmyndafræðinni í því, er fagnað og tekið undir þau meginsjónarmið sem við sjáum hér sett fram í lykilstefnuviðmiðum tillögugreinarinnar. Ég ætla að fara stuttlega yfir þessi lykilviðfangsefni. Undir lið 1 í tillögunni, sem heitir Forysta til árangurs, eru stefnumiðin til ársins 2030 m.a. þau að endurskoða löggjöf um réttindi, þátttöku og skipulag við þjónustu við eldra fólk. Það er ljóst að við endurskoðun þeirra laga og reglna sem um málaflokkinn gilda er þörf á samráði og samvinnu milli ráðuneyta og þá helst ráðuneyti félagsmála. Þá er lagt upp með að skipaður verði þessi starfshópur sem ég vísaði til vegna áratugar heilbrigðrar öldrunar þar sem verður unnið að svæðisbundinni samræmingu heilbrigðis- og félagsþjónustu. Jafnframt er stefnt að því að auka við sérstakan stuðning og úrræði við aðstandendur sem sinna umönnun. Undir lið 2 í tillögunni, Rétt þjónusta á réttum stað, eru stefnumiðin til ársins 2030 m.a. þau að skapa heildrænt kerfi sem á að tryggja samfellda þjónustu við notendur á réttu þjónustustigi hverju sinni, auk þess að gæta að hagkvæmni og jafnræði við veitingu heilbrigðisþjónustu. Til að ná þeim markmiðum er lagt upp með að þjónustan við notendur verði persónumiðuð og samþætt. Heilbrigðisþjónusta heim til notenda verði einstaklingsmiðuð, þverfagleg þjónusta sem byggir á heildrænu mati þar sem heilsugæslan er grundvallareining heilbrigðisþjónustunnar. Áhersla verði á velferðartækni, mat fyrir þjónustuþörf samræmt og möguleikum eldra fólks til að halda heimili með eða án stuðnings verði fjölgað. Undir lið 3 í tillögunni, Fólkið í forgrunni, eru stefnumiðin til ársins 2030 að tryggja mönnun heilbrigðisþjónustunnar til lengri tíma og öruggt og gott starfsumhverfi fyrir starfsfólk. Þannig verði menntun og þjálfun starfsfólks sem veitir öldruðu fólki heilbrigðisþjónustu í samræmi við kröfur um gæði þjónustunnar auk þess sem samráð við heilbrigðisstéttir um úrvinnslu aðgerða verði tryggt. Undir lið 4 í tillögunni, Virkir notendur, eru stefnumiðin til ársins 2030 að stuðla að virkri og ábyrgri þátttöku notenda heilbrigðisþjónustu. Með því er átt við að aldrað fólk og aðstandendur þess hafi aðgang að samræmdum heildarupplýsingum um þjónustuframboð á öllum stigum heilbrigðisþjónustu. Aldrað fólk hafi aðgang að þjónustu með velferðartækni óháð búsetu. Framkvæmdar verði reglubundnar þjónustukannanir og aukin áhersla verði lögð á að vinna gegn einmanaleika, m.a. með auknum forvörnum, aukinni virkni og þátttöku aldraðs fólks. Undir lið 5 í tillögunni, Skilvirk þjónustukaup, eru stefnumiðin til ársins 2030 að stuðla að hagkvæmum kaupum á heilbrigðisþjónustu í samræmi við stefnu stjórnvalda og þarfir notenda. Áherslan í því samhengi verði á að endurskoða fjármögnunarkerfi vegna dvalar og langtímaumönnunar á hjúkrunarheimilum. Settar verði samræmdar reglur um innihald þjónustunnar í dagdvalarrýmum sem og forgangsröðun einstaklinga í þjónustuna. Auk þess verði sett viðmið um fjölda hjúkrunarrýma á hverju svæði. Undir lið 6, Gæði í fyrirrúmi, eru stefnumiðin til ársins 2030 að tryggja gæði og öryggi heilbrigðisþjónustunnar. Þannig verði innleidd einstaklingsbundin þjónustuáætlun sem byggir á heildrænu öldrunarmati. Aðgengi að samræmdum upplýsingum verði aukið, húsnæði hjúkrunarrýma sem standast ekki viðmið um aðbúnað og persónulegt rými verði endurbætt, umbreytt í aðra þjónustu við aldraða eða þeim lokað. Hjúkrunarheimili uppfylli þá gæðavísa sem embætti landlæknis leggur áherslu á hverju sinni og reglulegt gæðaeftirlit verði með öllum hjúkrunarheimilum á Íslandi. Undir lið 7, Hugsað til framtíðar, eru stefnumiðin til ársins 2030 þau að tryggja að menntun, vísindi og nýsköpun stuðli að áframhaldandi þróun heilbrigðisþjónustu. Rannsóknarstofa Háskóla Íslands og Landspítala í öldrunarfræðum verði efld og falin verkefni til nýsköpunar, þróunar og rannsókna á sviði öldrunarfræða og öldrunarþjónustu. Þá verði hlutur velferðartækni í allri þjónustu sem veitt er aukinn og áhersla verði lögð á nýsköpun og vísindi í þjónustu við aldrað fólk. Til að hrinda þessari framtíðarsýn í framkvæmd, sem tillagan byggir á, verða gerðar áætlanir um aðgerðir til fimm ára í senn í samráði við helstu hagsmunaaðila. Þær áætlanir verða síðan uppfærðar árlega. Ég hef nú farið yfir meginkjarnann í þessari tillögugrein og uppsetningu hennar. Þetta eru háleit markmið. En ég vil segja hér, hæstv. forseti, að það er nauðsynlegt, það er óhjákvæmilegt, að við förum að horfa til þessara þátta. Við munum ekki geta haldið áfram á þeirri vegferð að byggja hjúkrunarheimili undir alla eða gera ráð fyrir því að þannig verði það. Við verðum að horfa til virknigetunnar og við verðum að styðja við fjölbreytt búsetuúrræði. Við verðum að auka hér verulega áherslu á dagdvalarrými, heimahjúkrun og forvarnir, af því að við ræddum það hér í samhengi við skimanir, allan aldursskalann. Það er hægt að gera ótrúlega marga hluti, það er hægt að gera ótrúlegustu hluti, allan aldursskalann í forvörnum. Það verður ekki undan því vikist að fara hér fram með háleita framtíðarsýn og markmið og stefna að þessu. Ég veit að það er ekki allt fullkomið í okkar heimi, hvorki í heilbrigðisþjónustu né á öðrum sviðum, en ég horfi jákvætt til þessarar tillögu, sem er um markmiðin. Hún talar til að mynda inn í það stefnumótandi umhverfi sem lög um opinber fjármál eru að móta og við erum að bæta okkur á þessu sviði. Hér þarf síðan aðgerðaáætlunin að fylgja sem verður þá kostnaðarmetin og talar við þessa stefnumótun sem við erum að fjalla um. Ég hef, virðulegi forseti, gert grein fyrir meginefni tillögunnar sem er hér til umræðu. Ég leyfi mér að leggja til að henni verði að lokinni fyrri umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og síðari umræðu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina á þessari þingsályktunartillögu. Ég var aðeins hugsi þegar ég sá titilinn Tillaga til þingsályktunar um mótun stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlunar í heilbrigðisþjónustu við aldraða. Þetta er auðvitað bara formið en ég er svo hrædd um að þetta verði kannski ekki nógu markvisst. Það er kannski það fyrsta sem ég vil aðeins flagga, að titillinn ber með sér að þetta verði ekki nógu markvisst. Nú er ég búin að eyða allt of miklum tíma í eitthvað sem skiptir engu máli. Jæja, það verður að hafa það. Það sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í er búsetuform fyrir eldra fólk. Ég tek undir orð hæstv. ráðherra. Það er ekki lausn að byggja endalaus hjúkrunarheimili fyrir alla. Við þurfum að horfa á þetta miklu víðar og frekar út frá því, eins og tillögur okkar í Samfylkingunni voru í aðdraganda kosninga og við munum leggja fram frekari tillögur þess efnis, að búa til búsetukjarna sem tekur líka aðeins á því sem er bara einmanaleiki og öryggiskennd. Með aukinni heimaþjónustu er í rauninni ekki verið að horfa til þess að í stóru einbýlishúsi í hverfi í Vesturbæ býr ein manneskja sem hefur misst maka sinn og finnur ekki til öryggis heima þó að viðkomandi sé langt í frá orðinn það heilsuveill að þurfa að komast inn á hjúkrunarheimili en vantar bæði félagsskap og öryggistilfinningu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í hvort verið sé að hugsa frekar um einhvers konar búsetukjarna en kannski þessi eiginlegu hjúkrunarheimili.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur og byrja á því sem hv. þingmaður kom inn á hér í upphafi vegna þess að ég staldraði sjálfur við þetta þunga orðalag „í aðdraganda aðgerðaáætlunar“. Í mínum huga er það sett inn til að gefa til kynna vinnu verkefnahópsins sem mun fylgja því eftir að koma með tillögur að aðgerðum í ramma þessarar stefnumótunar. Það er auðvitað bara þannig með alla stefnumótun og stefnumótunarferli að við höfum einhverja sýn og við mótum markmiðin eins og hér er gert, síðan fylgir því áætlun, annars er hún marklaus, og svo eftirfylgni og mat á árangri. Svo er reynt að bæta um betur. Þannig verður til hringrásarferli eins og við þekkjum sem er svo mikilvægt til að mynda í stefnumótandi umhverfi laga um opinber fjármál. Ég ætla nú ekki að missa mig í þá umræðu en þetta er ekkert ósambærilegt. Ég er mjög jákvæður fyrir þessari nálgun. Mér finnst þetta þunglamalegt orðalag og ég legg til að hv. velferðarnefnd skoði fyrirsögn tillögunnar. Ég lagði ekki til að breyta henni þrátt fyrir að hafa rekið augun í þetta. Síðan er auðvitað stóra málið til framtíðar þetta með búsetuna, með félagslífið, með félagsskapinn, að rjúfa einmanaleikann sem bara verður til ef við tökum ekki utan um hvert annað í þessu samfélagi. Búsetukjarnar henta mjög vel til þess. Ég bind vonir við, og það kemur fram í tillögunni að hluta til, þar er talað um fjölbreytt búsetuform, að þessi hópur sem við setjum saman taki þetta til skoðunar. Ég held að við ættum að hafa mjög fjölbreytt form [[Forseti hringir.]]og snúa af þessari vegferð með hjúkrunarheimilin. En vissulega þurfa allir á einhverjum tímapunkti, eldri en við erum að horfa á í dag, á hjúkrunarheimilum að halda.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Já, við þurfum fjölbreytt búsetuúrræði en ég held að ef stjórnvöld tækju sig til og færu í einhvers konar húsnæðisátak hvað þetta varðar, þannig að farið væri í samstarf við verktaka, búinn til einhvers konar sjóður, sérstakur stuðningssjóður til að hægt sé að fara í uppbyggingu íbúða af þessu tagi, myndi sparast gríðarlega á öðrum stöðum. Við vitum að hjúkrunarheimilin eru mjög vanfjármögnuð. Það er bara staðreynd. Við fengum skýrslu frá Gylfanefndinni svokölluðu á síðasta kjörtímabili. Við vitum líka að við erum að borga alveg ofboðslega fjármuni fyrir fólk sem þarf að dvelja inni á Landspítala sem ætti að fá að vera í vingjarnlegra umhverfi. Við vitum líka að þjónustuþörf hjá þeim sem er einmana, sem verður óöruggur og kvíðinn og dapur heima hjá sér í einverunni verður miklu meiri en ef viðkomandi fær að vera í félagsskap með jafnöldrum sínum. Þau mistök hafa verið gerð í gegnum tíðina að við höfum í rauninni sett rými fyrir þjónustu við einstaklinga í búsetukjörnum alltaf inn í miðja eininguna þannig að fermetraverðið fyrir íbúðirnar sem fólk kaupir sér verður miklu hærra fyrir vikið í staðinn fyrir að láta þann sem veitir þjónustuna standa straum af sínum kostnaði. Ég held því að það væri mjög sniðugt ef stjórnvöld tækju sig til og myndu skipa einhvers konar hóp, starfshóp til að þróa þessa hugsun og búa til sérstakt húsnæðisátak til að það sé einhver verktaki til í að koma með okkur í þennan leiðangur.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður rakti mjög vel stöðuna. Ég get kannski komið að þessu út frá annarri hlið. Ég sagði í framsöguræðu að það væri bara óhjákvæmilegt að breyta hugsuninni og nálguninni til framtíðar og einmitt uppbyggingu á fjölbreyttu búsetuúrræðum sem eru hönnuð þannig að fólk er í návígi við annað fólk, við þjónustu, við hreyfingu, er bara virkt í daglegu lífi. Það er það sem þetta snýst um. Við eigum að opna á mjög fjölbreyttar útgáfur af slíkum kjörnum og fjármögnun á því. Ég ætla að koma aðeins að þessu frá annarri hlið. Ef við horfum á fjármögnun hjúkrunarheimila, vanfjármögnuð eins og þau eru í dag - við erum alltaf að slást um þetta, í hverjum fjárlögum, og við erum að miða við einhver daggjöld, miða við einhverja gæðavísa, gott og vel, við verðum að nálgast þetta einhvern veginn - þá erum við, miðað við fjölgunina sem er fram undan, með einhvern rúmlega 40 milljarða tékka til að reka þetta í dag. 2040 verður hann 90 milljarðar í fjárlögum. Það mun bara ryðja einhverju öðru út. Það blasir við. Þess vegna verðum við að fanga þetta í stefnu og fylgja því svo eftir með aðgerðum sem alla vega nálgast þessi háleitu markmið sem við setjum fram. Það er þess vegna óhjákvæmilegt.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þessa þingsályktunartillögu. Ég fór í smá stærðfræði og uppgötvaði að hæstv. ráðherra gæti verið kominn á ellilífeyri þegar þessi áætlun endar og ég get sjálfur orðið skráð mig í Félag eldri borgara. Það er nefnilega þannig að já, við eldumst og við þurfum að tryggja að þær kynslóðir sem ruddu brautina fyrir okkur, okkar foreldrar, okkar afar og ömmur, þau okkar sem eigum þau enn á lífi, að við séum að byggja þeim góða framtíð. Ég fagna flestu sem kemur fram í þessari þingsályktun. En það er einn hlutur sem ég sakna dálítið og það er úr kafla fjögur þar sem talað er um virka notendur. Það sem ég sakna er hlutur sem greinilega var bætt inn í næsta frumvarp sem við fáum að tala um, sem er um stjórn Landspítalans, og það er að hlusta á notendur. Hér inni er talað um að hlusta á fagaðilana úr heilbrigðisstéttunum, talað um að verið sé að hlusta á hjúkrunarheimilin og aðra sem reka þetta. Ég sakna svolítið þess að við hlustum á gamla fólkið, eldra fólkið, vegna þess að við erum að tala um það hvernig þjónustan verður við þau sem eldri eru og þau þurfa að fá að hafa sitt að segja um þetta. „Ekkert um mig án mín“ gildir líka um þau.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir þessa athugasemd hér og ábendingu um einmitt notendur og mikilvægi aðkomu þeirra. Ég held að hv. þingmaður þurfi ekki að velkjast í vafa um hug minn til þess og ég mun leggja áherslu á það og við höfum rætt það, ég og hæstv. félagsmálaráðherra, í þennan hóp, að fulltrúar þessa hóps verði með og að þau samtök sem eru umbjóðendur þessa hóps taki þátt í þessari vinnu. Það er bara afar mikilvægt og ég þakka góða ábendingu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og sérstaklega af því það var mjög jákvætt. Þar sem ég veit að hæstv. ráðherra hlustar þá veit ég að þessu verður kippt í lag. Mig langaði aðeins að tengja við ræðu sem ég flutti hér fyrr í dag. Hér erum við að tala um aðgerðir til næstu 30 ára - ef ég man rétt sagði hæstv. ráðherra næstu fimm ára fyrst - að við séum að mæla þetta allt saman mjög vel, að við áttum okkur á því hvernig staðan er núna og í aðgerðaáætluninni séu sett ekki bara markmið sem hljóma vel og eru fögur orð heldur mælanleg markmið sem hafa dagsetningar og að sjálfsögðu kostnað og ekki alltaf notað það sem kemur í sumum frumvörpum, „þetta er innan áætlunar“ - okkur langar samt að vita hvað það kostar þó að það sé innan áætlunar. Það sama gildir um þetta og forvarnirnar sem við vorum að ræða áðan, að talnagögnin séu nýtt til þess að keyra áætlunina áfram til þess að við getum mælt það sem verið er að gera og séð árangurinn, og bara svona af því að við erum í stjórnmálum: Það er rosalega gott fyrir stjórnmálamann eða ráðherra að geta sagt: Já, þetta gerði ég. Hér eru tölurnar sem sanna það.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta varðandi aldurinn og aldursviðmiðin og notendur, ef ég ætla bara að tjá mína persónulegu óskaafstöðu þá myndi ég vilja að við hættum að skilgreina aldur á fjölmörgum sviðum. Blessunarlega erum við - af því að hv. þingmaður kom inn á eldri kynslóðir og mikilvægi þess að búa þeim gott ævikvöld sem ólu okkur upp og lögðu grunn að svo mörgu í okkar samfélagi - hressari og betur á okkur komin lengur. Ef okkur tekst að fylgja eftir háleitum markmiðum um forvarnir og bætta lýðheilsu, hvort sem við erum að tala um félagslega, andlega eða líkamlega lýðheilsu, þá getum við mögulega farið að horfa til slíkrar óskastöðu þannig að aldursviðmiðin eigi ekki að stoppa okkur í einu eða neinu sem við erum að gera. Við eigum ekkert að vera bundin af því. Ég held að það þurfi auðvitað mikla viðhorfsbreytingu. Þá þurfum við að fara að breyta ansi miklu. En ég held að með tíð og tíma muni það gerast. Markmið og mælanlegur árangur - hér eigum við nefnilega að geta gert það. Hér eigum við að geta sett okkur markmið um það hvernig við nálgumst þetta verkefni vegna þess að við getum sett verðmiða á daggjöld á hjúkrunarheimilum og við vitum nákvæmlega hvar aldurshóparnir liggja. Þó að hver og einn einstaklingur þurfi ekki að vera upptekinn af því hvað hann er gamall eða hvort hann fari að tilheyra einhverjum aldurshópi, hann bara lifir lífinu eins og honum líður til, þá getum við líka mælt það, ef við náum að hægja á uppbyggingu hjúkrunarheimila, mælt það í daggjöldum og forðað því að fólk þurfi að fá þjónustu allan sólarhringinn þar, geti jafnvel bara búið heima án þjónustu eða þarf heimaþjónustu [[Forseti hringir.]]eða dagdvöl. Við getum sett verðmiða á þetta allt og mælt árangurinn þannig.
Ég minni hæstv. ráðherra á að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir greinargóða lýsingu á þeirri tillögu sem hér liggur fyrir. Það felast gríðarleg sóknarfæri og tækifæri í þessari tillögu og ég fagna henni. Hún er auðvitað að bregðast við þeirri staðreynd sem er í rauninni gleðileg, að meðalaldur eða við skulum segja aldur þjóðarinnar er að hækka, lífaldur, og hlutfall aldraðra er að hækka sem má rekja til bættra lifnaðarhátta, bættrar heilbrigðisþjónustu, aukins skilnings á samhengi hlutanna; mikilvægi vatnsneyslu, mikilvægi svefns, mikilvægi hollustumetis o.s.frv. Ég tel að það sé afar mikilvægt í þessu samhengi að breyta þeim viðmiðum sem við höfum látið okkur duga hingað til, sem eru þau að menn skuli hætta að starfa 67 ára eða í síðasta lagi um sjötugt ef það er á vegum hins opinbera, vegna þess að ég tel að það sé alls ekki fyrir þá sem á annað borð eru í skemmtilegri vinnu eða fást við eitthvað skemmtilegt markmið í sjálfu sér að hætta að vinna. Ég held að það sé ákveðin ávísun á að hrörnun og raunveruleg öldrun hefjist og verði hraðari en ella. Ég vil, í ljósi þess að við berum mikið traust til hæstv. heilbrigðisráðherra og vonumst til þess að hann nái að ljúka sem flestum verkefnum í sinni tíð, spyrja hvenær þess megi vænta að þessi stefnumótunarhópur verði skipaður og þessari áætlun hrint í framkvæmd.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir þessa góðu spurningu sem ég ætla að byrja á því að svara. Við höfum lagst talsvert yfir þetta, ég og hæstv. félagsmálaráðherra, og við erum tilbúnir með minnisblað um samræmingu mála á milli ráðuneytanna sem við förum með fyrir ráðherranefnd um samræmingu mála. Það er fundur sem átti að hafa átt sér stað en honum var frestað og honum verður fundinn tími næstu daga. Í kjölfarið munum við skipa þennan hóp og bara hefja þessa vinnu þannig að hún geti farið af stað þó að vonandi verði þetta mál komið hér að lokinni 1. umr. til hv. velferðarnefndar. Það er svarið, eins og ég veit að staðan er núna, við þessari spurningu sem er góð og ég hlakka mjög til að fylgja eftir þeirri vinnu. Ég er líka sammála hv. þingmanni um það sem ég fór inn á að sé óskastaða, að við hættum að horfa á einhver aldurstakmörk, vinnum bara eins lengi og okkur lystir og förum að brjóta niður þessa múra um að láta aldur binda okkur í hverju sem er. Ég held að ég gæti enn þá hlaupið inn á fótboltavöll en það er líklega búið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þessi góða áætlun og sá góði vilji sem að baki býr breytir ekki þeirri staðreynd að það er víða mjög erfitt fyrir fjölskyldur, aðstandendur og þá eldri borgara sem hvergi fá inni. Ég nefni dæmi sem hér hefur áður verið nefnt sem er 92 ára faðir formanns Flokks fólksins, alinn upp í Ólafsfirði, hefur alið þar sína ævi og borgað sín útsvör en árum saman hefur hann verið á biðlista eftir að komast inn í alvöruheilbrigðisþjónustu og hefur í engin hús að venda önnur en sinnar eigin dóttur sem hefur nú nóg fyrir á sinni könnu. Ég árétta enn og aftur mikilvægi þess að búa okkur undir þá staðreynd að bara eftir 15, 17 ár verður um fimmtungur þjóðarinnar kominn í hóp eldri borgara. Það eru margar leiðir t.d. varðandi félagslega þáttinn. Í tíð Eyglóar Harðardóttur var búin til lausn, sem féll dálítið í skuggann af umræðunni um skuldaleiðréttingu heimilanna, þar sem kveðið var á um 30% framlag sveitarfélags og ríkis til byggingar á félagslegu húsnæði sem á að vera hægt að byggja með þessari lágmarksarðsemiskröfu, sem því miður hefur verið að keyra hér húsnæði upp úr öllu valdi. Sá þáttur sem lýtur að andlegri örvun og því að vera að fást við eitthvað spennandi á hverjum degi, tónlist, skák og ég tala nú ekki um þá líkamlegu hreyfingu sem nauðsynleg er - ef ég væri heilbrigðisráðherra myndi ég búa til kerfi þar sem væri frír aðgangur að líkamsræktarstöð fyrir alla. Það er besta lýðheilsumál sem við getum gripið til með skömmum fyrirvara. Mig langar til að heyra viðbrögð heilbrigðisráðherra við þeirri hugmynd.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni seinna andsvar. Ég held að það sé gott sem hv. þingmaður hóf ræðu sína á, að minna okkur jafnframt á að þótt við séum í háfleygum hugmyndum um markmið og sýn er víða pottur brotinn og minnir mann á það að verkefnin eru víða erfið. Við erum með fjölmarga sem hafa þegar fengið færni- og heilsumat en fá ekki inni og þurfa á því að halda. Við megum ekki hoppa af vagninum og inn í þessi markmið og gleyma þeim verkefnum. Við þurfum að leysa það. Reglubundið safnast upp á Landspítala – háskólasjúkrahúsi fjöldi fólks sem hefur fengið meðferð, er með færni- og heilsumat en fær hvergi inni og teppir þá flæði inni á spítölunum, þetta þekkjum við, og stíflar bráðamóttöku. Þetta eru bara viðvarandi verkefni, dagleg verkefni og við eigum að þakka hv. þingmanni fyrir að minna okkur á það. Síðan eigum við að horfa til fjölbreyttra lausna og ég þakka hv. þingmanninum fyrir að draga fram hér þetta úrræði sem varð til í tíð þáverandi félagsmálaráðherra, Eyglóar Harðardóttur. Við eigum að horfa til bæði fjölbreytni í uppbyggingu, hleypa fleirum að í fjármögnun, horfa til félagslegu fjármögnunarinnar og horfa til líka fjölbreyttari fjármögnunarforma. Ég horfi til lífeyrissjóðanna í þeim efnum. Ég held að það sé afar góð fjárfesting að horfa í auknum mæli, eins og aðrar þjóðir hafa gert, til fjárfestinga í fasteignum í afmörkuðu formi, eins og hv. þingmaður dregur hér fram. En ég ætla nú, þótt málefnið sé spennandi, að virða ræðutímann, hæstv. forseti.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að fagna þessari þingsályktunartillögu. Það sem í henni stendur er gleðiefni, þ.e. að verið sé að reyna að nálgast þennan mikilvæga málaflokk af festu og alvöru og láta af því sundurleysi sem hefur einkennt þetta allt. Á sama tíma bregður mér svolítið þegar ég les niðurlag tillögunnar þar sem talað er um að ekki sé búist við að tillagan ein og sér leiði til aukins kostnaðar. Ég á erfitt með að ná utan um það að aukning á þjónustuúrræðum leiði ekki til aukins kostnaðar. Hæstv. heilbrigðisráðherra nefnir hér að við getum ekki verið að hrúga öllum inn á hjúkrunarheimili og við vitum það svo sem. Hæstv. heilbrigðisráðherra nefndi líka að við ættum við vanda að glíma inni á Landspítala þar sem þar lægju einstaklingar sem hægt væri að þjónusta á öðrum stöðum, en þeir þyrftu samt á einhvers konar hjúkrunarþjónustu að halda. Þá leiðir maður hugann að uppbyggingu hjúkrunarheimila sem er ódýrara úrræði en að vista fólk á spítala. Ég held að við sjáum sparnað í því að fjárfesta í hjúkrunarheimilum, a.m.k. í einhvern tíma. Ég vil nefna að skrifað var undir samning um hjúkrunarheimili í Reykjanesbæ 2019. Það hefur ekki komist á dagskrá að byggja það enn. Það er eins og Framkvæmdasýslan geti búið til ágreining um eitt og annað til að tefja framkvæmdir en vonandi förum við að sjá út úr því. Ég vil líka benda á hjúkrunarheimili á Höfn í Hornafirði af því að óvænt urðu tilboð svo dýr að ekki var hægt að ganga að þeim. Það liggur fyrir fyrirliggjandi þörf um allt land fyrir hjúkrunarheimili. Ég sé ekki að við getum hlaupið frá því verkefni þó svo að við viljum bæta við fleiri úrræðum sem munu þá gagnast okkur til framtíðar, og við eigum auðvitað bara að vera vakandi fyrir því. Eins og hér hefur verið nefnt eru eldri borgarar ekki allir eins í laginu. Við erum með sprelllifandi rokkara 67 ára, við sáum einn hér í pontu áðan sem ætlar ekkert að slá af. Það er mýgrútur af svoleiðis fólki sem er ekkert að dansa við harmonikkutónlist, það er bara enn í rokkinu. Þetta fólk ætlar að hafa gaman og við eigum að reyna að skapa þannig aðstæður að þannig geti fólk haft það sem lengst, að það geti farið á böll og dansað og verið í góðri þjálfun. Þá komum við inn á þær forvirku aðgerðir sem hægt er að fara í. Ég vil nefna sem dæmi Janusarverkefnið sem ég held að við þekkjum öll sem Reykjanesbær, eitt blankasta sveitarfélaga á Íslandi á sínum tíma, tók til sín og hefur verið að bjóða eldri borgurum þar upp á. Það hefur gengið alveg rosalega vel. Fólk er mjög ánægt með að sveitarfélagið skuli standa að slíku verkefni og bjóða upp á þennan möguleika og þetta hefur hjálpað fullt af fólki, ekki bara líkamlega heldur líka andlega. Það að verða hraustari líkamlega breytir andlegri líðan. Það eru úrræði sem við getum í framhaldinu sinnt og unnið með sem skipta eldri borgara, sem eru 67 plús, miklu máli. En grunnurinn þarf að vera til staðar. Við ræddum áðan heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað og það þarf bara að fara í átak. Átak kostar peninga. Það þarf að styrkja grunnþjónustuna um allt land, algerlega, þannig að fólk geti leitað þangað. Á sama tíma, eins og talað hefur verið um, erum við með alls konar önnur úrræði. Við erum með þjónustu í heimahúsum; það eru tveir aðilar sem sinna því, bæði ríki og sveitarfélög. Ríkið er með heimahjúkrunina en sveitarfélögin með félagslegu heimaþjónustuna. Svo rífast þessar einingar um hvor eigi að gera hvað. Nei, þú getur farið í heimsókn þarna af því að það þarf ekki að gefa viðkomandi lyf o.s.frv. Í Reykjanesbæ ákváðum við að setjast niður með Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og fara yfir þessi mál til að þessi gráu svæði yrðu ekki til að skapa þjónustuskort. Niðurstaðan úr því varð ekki sú að sveitarfélagið græddi heldur lagðist aukinn kostnaður á sveitarfélagið. En við tókum það á okkur af því að okkur þótti eðlilegt og rétt að fólk fengi þá þjónustu sem það ætti rétt á. Við þurfum að fækka þessum gráu svæðum sem eru til staðar. Hér er búið að nefna einmanaleika. Ég vil líka nefna lyfjanotkun sem er mikil á meðal eldri borgara. Fólk glímir við kvíða og þunglyndi, er hrætt við að vera eitt og þá er því bara gefið lyf. Þarna þarf að grípa inn í. Við vitum líka, sem er kannski eitthvað sem þarf að huga að, að áfengisneysla eldri borgara hefur verið að aukast. Allt þetta býr til áskoranir sem við þurfum að vinna með í framhaldinu. Þetta er risavaxið verkefni. Hæstv. heilbrigðisráðherra minntist á að við gætum ekki alltaf verið að setja peninga í hjúkrunarheimilin og að við værum að glíma við þetta í hverjum fjárlögum. Ríkið bjó til sértekjur inn í þennan málaflokk í gegnum Framkvæmdasjóð aldraðra. Ríkið var að búa sér til alls konar sértekjur, Atvinnuleysistryggingasjóð, veggjald og ég veit ekki hvað, sem nú er búið að taka inn í ríkissjóð og svo þarf að útdeila þessu á hverju ári. Framkvæmdasjóður aldraðra, sem átti að vera til að framkvæma, hefur ekkert endilega verið nýttur í framkvæmdir. Hann hefur oft verið nýttur í rekstur. Hann heitir ekki Rekstrarsjóður aldraðra heldur Framkvæmdasjóður aldraðra. Það hefur jafnvel verið þannig að einungis helmingurinn af sjóðnum hefur verið nýttur í uppbyggingu þjónustuúrræða fyrir eldri borgara. Það hefur aðeins orðið bragarbót á þessu hin síðustu ár. En þarna spyr maður: Hvers vegna er verið að leggja skatta á fólk og nota þá svo í annað? Þetta eru sértekjur sem eiga að fara í tiltekið málefni en svo er verið að nota þær í annað. Ég vil að við hugum að því og skoðum hvernig þessu öllu er farið. Svo eru það þessi búsetuúrræði sem nefnd hafa verið hér. Það voru mistök þegar við lögðum elliheimilin niður. Við vorum hér út um allt land með svokölluð elliheimili. Þegar fólk missti maka sinn fór það í slík búsetuúrræði þar sem eldri borgarar voru, fengu góða þjónustu en áttu sinn bíl og keyrðu bara um og gerðu allt sem þá langaði til. En svo var þetta allt tekið undir hjúkrunarheimili. Og staðan er nánast þannig að þú ert að verða dauðvona þegar þú kemst inn á hjúkrunarheimili. Þannig er staðan í dag og þá sitjum við eftir með stórt gat, þá sem treysta sér ekki til að vera einir en þurfa að vera innan um fólk til að forðast einmanaleika og til að geta stólað á annað fólk. Þarna held ég að við getum brett upp ermar. Orð eru til alls fyrst. Ég er ánægður með það sem stendur á þessu blaði. Ég vænti þess og vona að við náum að koma þessu öllu í gegn.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferð hans og tölu. Mig langar að byrja í fyrra andsvari að spjalla við hv. þingmann um stöðuna á Suðurnesjum varðandi hjúkrunarheimili, varðandi annars konar búsetuform, af því að ég er aðeins með það á heilanum hvernig við einhvern veginn förum klaufalega að. Hv. þingmaður hefur oft komið inn á þjónustu við íbúa á svæðinu og hvernig íbúar á Suðurnesjum fá bara skerta þjónustu miðað við íbúa á öðrum svæðum. Ef við tölum t.d. um heilsugæsluna hefur fjöldi íbúa á svæðinu í rauninni engan heimilislækni. Maður fer að velta fyrir sér: Hvernig er þá staðan með eldri íbúa á svæðinu sem þurfa einhvern veginn að ná einhverju sambandi inn til að ná sér í þjónustu? Það er nú þannig að okkur er vísað mjög mikið á heilsugæsluna og það hefur aukist mjög mikið sem þessi fyrsta stigs þjónusta sem við eigum endilega að sækja því að hún er ódýrust. Ef hv. þingmaður getur aðeins frætt okkur um þá stöðu á Suðurnesjum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta andsvar. Þetta er af tvennum toga á Suðurnesjum. Það eru annars vegar framlög til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja sem eru ekki í neinu neinum takti við framlög til annarra stofnana. Ég nefndi það í pontu um daginn að íbúar á Suðurnesjum eru 21% af landsbyggðinni en við fáum bara 14% framlag, þannig að það er greinilega misskipt þarna. Ég vil samt fullyrða að sveitarfélagið og Heilbrigðisstofnun Suðurnesja hafa lagt sig í líma við að sinna þjónustunni inni á heimilunum, bæði velferðarsvið í Reykjanesbæ starfsfólk Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja hefur lagt sig í líma við að láta þessa hluti ganga upp. Það er ekkert yfir því að kvarta. Sveitarfélagið sjálft á líka félagslegar leiguíbúðir fyrir aldraða, það er bara talsvert af því. Við höfum staðið okkur vel í uppbyggingu félagslegs húsnæðis í Reykjanesbæ en það vantar meira. Við erum búin að bíða eftir því að loka ákveðnu hjúkrunarheimili og færa það yfir í nýtt, fengum 30 viðbótarrými en leggjum þá niður 30. En við bara bíðum og bíðum og það er mergur málsins. Ef við skoðum svæðið í heild þá er þetta náttúrlega ekki fólki bjóðandi. Það búa þarna 30.000 manns við eina heilsugæslu. Það er óboðlegt. Það er ekki hægt að segja bara: Við erum með stefnu um að leysa það á einhverjum árum. Þær 300 milljónir sem eru komnar í gegnum fjárlög, 200 í fyrra og 100 núna, duga engan veginn til að byggja heilsugæslu. Það þarf mörghundruð milljónir til viðbótar. Það þarf bara að bretta upp ermar og vinna þetta og klára það.
Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir. Það hefur orðið ótrúlegur viðsnúningur á fjármálum Reykjanesbæjar á kjörtímabilinu og verða þeir sem bera ábyrgð á því bara að klappa sér á öxlina fyrir magnað starf. Það var gaman að sjá af því að þarna var um að ræða nánast gjaldþrota sveitarfélag. En mig langar að ræða annað mál og það er Framkvæmdasjóður aldraðra sem hv. þingmaður kom aðeins inn á. Framkvæmdasjóður aldraðra starfar á grundvelli laga um málefni aldraðra og er í vörslu heilbrigðisráðuneytis að því ég best veit. Í sjóðinn hafa verið sóttar til skattgreiðenda umtalsverðar fjárhæðir en úthlutun í verkefni sem Framkvæmdasjóður aldraðra á að standa straum af hefur ekki verið í neinu samræmi við það sem sótt er. Ég er hér með tölur frá 2008–2020, er ekki með 2021 í þessu. Þá er talan sem ríkissjóður eða heilbrigðisráðuneytið liggur á án þess að fara í fjárfestingar hvorki meira né minna en 20 milljarðar. Það eru 20 milljarðar sem þeir hafa ekki ráðstafað út úr þessum sjóði. Þetta er nefskattur sem allir landsmenn þurfa að borga á ákveðnu árabili, frá 16 ára aldri held ég. Af hverju ætli stjórnvöld taki ákvörðun um það að ráðstafa ekki 20 milljörðum á sama tíma og það er verulegur skortur á úrræðum í hjúkrunarheimilum, búsetu. Fólk er geymt [[Forseti hringir.]]inni á Landspítala í rándýru plássi og ómannúðlegu en 20 milljarðar hvíla bara þarna, eða hvað?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar ábendingar. Ég er ekki með þessar tölur svona nákvæmar en ég hef alla vega vitneskju um að það er ekki verið að ráðstafa þeim fjármunum sem verið er að innheimta af fólki sérstaklega til að sinna þessum málaflokki í það sem þeir fjármunir voru ætlaðir til í byrjun. Það er í gegnum tíðina búið að búa til alls konar sértekjur fyrir ríkissjóð. Ég nefni sem dæmi Atvinnuleysistryggingasjóð sem var stór og mikill sjóður til að fjármagna atvinnuleysistryggingar. Sá sjóður var bara tekinn inn í ríkissjóð og svo er verið að betla út úr ríkissjóði einhverja fjármuni inn í þessa sjóði. Það nær ekki nokkurri átt að við séum að gera þetta þannig. Það að við höfum verið að slugsa með Framkvæmdasjóð aldraðra gerir það að verkum að við erum í vondri stöðu núna. Ef það er rétt sem hv. þingmaður segir, að það séu orðnir 20 milljarðar - það kostar um 2–3 milljarða að byggja 60 rýma hjúkrunarheimili. Þá sjáum við í hendi að við værum kannski með sjö til níu auka hjúkrunarheimili ef peningunum hefði verið varið í það sem þeir voru ætlaðir til upphaflega. Mér finnst að stjórnvöld geti ekki skautað fram hjá því að verið er að taka peninga af fólki til að fara í tiltekin verkefni en svo er bara sagt: Nei, ég ætla að nota þá í annað. Þetta er skrýtin stjórnsýsla, finnst mér.
Frú forseti. Það er full ástæða til að fagna þessari þingsályktunartillögu sem við erum hér með um mótun stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlunar í heilbrigðisþjónustu við aldraða til ársins 2030. Það er auðvitað gott þegar stjórnvöld hafa í hyggju að móta heildræna stefnu til að koma betur til móts við sístækkandi hóp á þessu aldursbili, sem er auðvitað frábært af því að það eina sem það segir okkur í rauninni þegar aldurshópurinn 67 ára og eldri fer svona mikið stækkandi er að við búum við býsna gott velferðarkerfi, gott heilbrigðiskerfi og erum í góðu samfélagi þannig séð og búum fólki þannig lífskjör að það lifir lengi. En ég óttast það örlítið að þetta verði svona enn einn hópurinn og lítið verði um efndir. Það er að mörgu að hyggja í þessu og ég gluggaði aðeins í þær umsagnir sem bárust í samráðsgátt þegar þetta var sent inn þangað. Þar leggur t.d. Félag íslenskra öldrunarlækna höfuðáherslu á að það verði ríkt samráð við mótun þessarar stefnu við fagaðila, þjónustuþega og þjónustuveitendur. Fyrst við erum farin að tala um samráð, og við erum í því miðju, rétt eins og við töluðum um í sambandi við réttindi sjúklinga í gær og í dag, er það lykilatriði að rætt sé við þá sem eiga að taka á móti þjónustunni, þá sem fá þjónustuna. Að það sé ekki verið að búa til, eins og við höfum rætt hérna í dag, einsleit úrræði fyrir fólk sem við teljum að hagi sér á einhvern hátt, að það hafi áhuga á einhverju, að allt gamalt fólk hafi gaman af því að spila bingó af því að við erum alls konar, með ótrúlega ólík áhugamál og ólíkar þarfir og það á líka við um þennan hóp. Þarna á meðal eru líka einstaklingar sem því miður er slíkur minnihlutahópur að hann hefur fengið mjög litla athygli og ég bið hæstv. heilbrigðisráðherra um að hafa það sérstaklega í huga. Það eru eldri fíklar og eldri einstaklingar með geðrænar áskoranir. Það var svo áhugavert í hv. velferðarnefnd á síðasta kjörtímabili þegar við vorum að ræða um jaðarsetta hópa. Við vorum að ræða við stóran hóp af þjónustuveitendum varðandi þá sem eru með tvígreindan vanda. Þá erum við að tala um fólk, bæði ungmenni og miðaldra, sem er annars vegar fíklar og hins vegar með einhverjar geðrænar áskoranir. Þá spurði ég: Hvað með eldra fólk? Þá brást einn mætur maður þannig við að það væru engir slíkir í hópnum 67 ára og eldri. Við vitum auðvitað betur. Í hópnum 67 ára og eldri eru líka fíklar og líka fólk með geðrænar áskoranir. Það voru búsetuúrræði til fyrir þennan hóp en ég held að þau séu alveg horfin, mögulega vegna þessarar hugmyndafræði að ekki eigi að setja alla þá sem eru í viðkvæmri stöðu á sama stað, þeir eiga að vera innan um aðra. Þessi ákveðni hópur sem þarf þjónustu getur ekki verið hvar sem er, gengur mögulega illa í svona mjög settlegum búsetukjörnum, mjög settlegum hjúkrunarheimilum þar sem eru viðkvæmir einstaklingar, mögulega með einhvers konar heilabilun og þess háttar þegar enn eldra er orðið og þá fara þessir hópar frekar illa saman. En það verður samt að vera til einhvers konar úrræði fyrir þennan hóp þótt fámennur sé. Mig langar að ræða um búsetukjarna sem ég ræddi aðeins við hæstv. ráðherra áðan. Við þurfum að horfa líka miklu breiðar á það hvernig við komum til móts við þjónustuþörf einstaklinga sem eru orðnir vel fullorðnir, hvernig við komum til móts við félagsþörf, þörf fyrir öryggi af því að það er allt of víða þar sem einn einstaklingur, ekkill eða ekkja, býr í mjög stóru húsi, einfaldlega af því að það er ekkert annað í boði. Það er dýrara að halda úti heilbrigðisþjónustu, heimaþjónustu sem kemur daglega eða þrisvar í viku eða hvað sem er, þegar um er að ræða svo mikla fjarlægð á milli einstaklinganna sem þjónustunnar njóta. Ég held að við eigum að reyna að fara í einhvers konar húsnæðisátak hreinlega, þar sem við sjáum fyrir okkur að geta búið til einhverja þjónustukjarna þar sem er alls konar þjónusta til staðar, mögulega á jarðhæðinni, eins og maður sér að er verið að byggja víða, t.d. á Valssvæðinu þar sem er atvinnuhúsnæði á neðstu hæðinni. Þar getur verið hárgreiðslustofa, veitingastaður, bar, kaffihús, samkomusalur sem hægt er að leigja, þvottahús, hreinsun, rými fyrir heilsugæslulækni o.s.frv. Það er hægt að hafa ýmislegt. En munurinn á þessu og því sem var byggt í árdaga er að það eru ekki íbúarnir í þessum búsetukjörnum eða fjölbýlishúsum eða hvað við viljum kalla þetta, sem borga fermetrana fyrir atvinnuhúsnæðið á neðstu hæðinni, eins og var alltaf hér áður fyrr þar sem verktakarnir sópuðu öllum peningunum í sína sjóði og fermetraverðið á íbúðunum var himinhátt af því að það þurfti að standa straum af kostnaði við rýmið þar sem þjónustuveitandinn ætlaði að vera. Fyrir utan það að ef þú sem þjónustuveitandi, hvort sem þú vilt reka veitingastaði eða hvað sem er, getir þá miklu frekar átt möguleika á að veita þjónustuna til fleiri einstaklinga en bara þeirra sem búa í þessum kjarna. Ég held að við þurfum að fá stjórnvöld í lið með okkur að búa til hvata fyrir verktaka að byggja svona. Þetta er hagræði fyrir þá sem veita heimaþjónustu, að hafa marga á sama stað. Þetta er tvímælalaust jákvætt fyrir það eldra fólk sem fær þarna félagsskap, getur mögulega farið og hitt fólk þarna eða bara ekki, af því að, eins og hefur komið fram hér, við munum ekki geta svarað allri þessari þjónustuþörf með því að byggja fleiri og fleiri hjúkrunarrými. Það er í rauninni útilokað. Mig langar aðeins í lokin að minnast á að umönnunarbyrði eða umönnun Íslendinga á öldruðum ástvinum sínum, langveikum og öðrum fjölskyldumeðlimum er umtalsvert meiri hér á landi en í Evrópuríkjum. Í Evrópu eru 4% fullorðinna sem þurfa að annast alla umönnun ástvina sinna. Á Norðurlöndum eru það 3% en á Íslandi eru það 9%. Það er auðvitað göfugt að geta annast ástvini sína í ellinni, geta sinnt þeim og jafnvel hjúkrað, en það er ekki hægt að horfa fram hjá því að það er líka þannig að mesta nýgengi örorku er hjá konum yfir fimmtugu. Það er ekki ólíklegt að einhver þeirra sé komin á örorku eftir mikla umönnun við ættingja sína og fjölskyldumeðlimi. Þetta lendir frekar á konum en körlum. [[Forseti hringir.]]Það er því að mörgu að hyggja fyrir þá sem fá þessa þingsályktunartillögu til að búa til aðgerðaáætlun. [[Forseti hringir.]]Ég ætla að fá að koma aftur upp af því að mig langar að koma inn á [[Forseti hringir.]]nokkra aðra þætti.
Forseti. Ég vil bara byrja á því að þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir. Mér finnst áhugavert það sem hún var að ræða um jaðarhópa og eldri fíkla. Þetta er kannski málefni sem ekki er oft rætt og mætti taka miklu meira pláss vegna þess að þetta er kannski líka oft sá hópur sem upplifir mjög mikla skömm. Fólk sem er eldri borgarar í dag ólst upp í allt öðruvísi samfélagi en ég ólst upp í og það gefur að skilja að viðhorfin voru önnur og skömmin er e.t.v. meiri þar sem þau ólust upp í öðrum aðstæðum þar sem ekki var endilega talað um erfiðleika eins og fíkn á opinn hátt eins og er gert í dag. Fordómar hafa minnkað en þeir eru enn til staðar og voru væntanlega mun verri í þá daga þannig að mér finnst þetta bara mjög áhugavert og ég tel að við þurfum að huga betur að þessum hóp og ræða þetta við eldra fólk og eldri fíkla og vera kannski í sambandi við þetta fólk. Er einhver slíkur hópur til eða hafa einhvern tímann verið stofnuð einhvers konar samtök eldri fíkla? Veit hv. þingmaður til þess?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég var að reyna að finna á hinu víðfeðma interneti skýrslu um fjöldann hér á landi, ég finn hana ekki. Ég veit til þess að það hefur aðeins verið brugðið á það ráð að eldri fíklar hafi fengið einhvers konar langtímaúrræði, t.d. á Hlaðgerðarkoti en skilyrði fyrir að vera þar er auðvitað að vera í meðferð, þá er fólk ekki að nota. Ég veit líka af því að eldri einstaklingur í virkri neyslu, virkri áfengisneyslu, sem var kominn inn í þjónustukjarna, missti húsnæðið vegna áfengisneyslu. Viðkomandi var samt með íbúð og bjó þar og þetta er heimili viðkomandi og þá er spurningin: Hver ætlar að taka ákvörðun um það að viðkomandi geti ekki búið þar lengur? Hvenær gerist það með þann sem er yngri en 67 ára? Auðvitað ef það er háreysti og ónæði og allt það þá skilur maður það alveg en ég held að úrræðin til þess að þjónusta í rauninni einstaklinginn séu bara hvergi. Það er auðvitað alveg svakalegt af því að þetta fólk er til, þó að það sé fátt. Þeir sem eru í mikilli neyslu glíma auðvitað oft við mikinn heilsubrest og lifa ekki jafn lengi en það er allur gangur á því.
Forseti. Takk fyrir svarið. Mér finnst merkilegt einmitt þegar hv. þingmaður talar um öryggi og bara það að búa einhvers staðar, að vera öruggur heima hjá sér. Það er náttúrlega það sem við öll sækjumst eftir. Það er það sem við viljum veita. Við viljum að samfélagið veiti okkur það á móti, að við veitum börnum okkar og mökum það og hvernig sem það er og eldri fjölskyldumeðlimum eins og við getum. Þetta er svo mikilvægur hluti af því, þ.e. hvernig við getum veitt þessum hóp sem mest öryggi en samt gert það þannig að þau upplifi sig sem hluta af samfélagi og upplifi sig sem að þau hafi hlutverk. Þess vegna finnst mér líka merkilegt það sem hv. þingmaður var að segja um búsetukjarna þar sem eru alls konar verkefni sem fólk gæti mögulega gengið í eða verið partur af vegna þess að eldra fólk þarf hlutverk. Er hv. þingmaður sammála því?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir seinna andsvar og tek heils hugar undir það þegar hv. þingmaður talar um mikilvægi þess að tilheyra og mikilvægi þess að það hafi tilgang að maður vakni á morgnana, að það sé tilgangur með því að fara fram úr og þess háttar. Það þarf auðvitað að vera þannig vegna einmanaleika - af því að það eru allir svo uppteknir, svo er allur gangur á því hvort fólk á fjölskyldur eða ekki, hvort afkomendur búi á svæðinu eða ekki - þá er svo mikilvægt að það sé einhvers konar samfélagsleg virkni sem er til þess að taka á móti allri þessari flóru og nefni ég bingóið enn einu sinni. Við höfum svo ótrúlega ólíkar þarfir [[Forseti hringir.]]og þá er held ég best að byrja á því að hugsa þetta út frá einhvers konar samfélagi, að það sé einhvers konar félagsskapur í nágrenninu.
Virðulegur forseti. Ein af grundvallarforsendum í lífi sérhvers manns er að hann sé öruggur í því sem hann er að gera og hann sé öruggur í því umhverfi sem hann er í og líka að hann sé öruggur um að geta séð sér farborða, geta greitt sína reikninga, staðið við sína skatta og skyldur og verið virkur þegn í samfélaginu. Þá kem ég að þeim tekjum sem eldra fólk hefur yfir að ráða, sem eru auðvitað misjafnar. Margir hafa getað lagt í sjóði, aðrir ekki. Margir eiga einhverja fjármuni í lífeyrissjóðum en af því að lífeyriskerfið er tiltölulega ungt á Íslandi þá eiga margir ekki mikinn rétt, margt láglaunafólk á ekki mikinn rétt í lífeyrissjóðunum. En við erum með kerfi sem er þannig að þegar þú ert orðinn 67 eða eldri og hefur gengið í gegnum þetta lífeyriskerfi þá er eins og það sé verið að refsa þér, það eiga allir að eiga bara einhvern 300.000 kall. Ef þú hefur átt eitthvað aðeins meira í lífeyrissjóðskerfinu þá er það bara tekið í gegnum skerðingar. Hefur þetta ekki áhrif á líðan fólks og ræður þetta ekki miklu um það hvernig fólki farnast á efri árum?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa fyrirspurn. Það hefur allt of lítið verið rætt hér í kvöld um efnahag eldra fólks, fjárhag þess og möguleika á að lifa með reisn en ekki búa við fátækt eins og allt of margir gera á þessum árum. Það er sérstakt hvernig stjórnvöld, ríkisstjórnin hefur ákveðið að teikna þetta upp. Hún hækkar frítekjumark launa upp í 200.000 kr. á mánuði, sem er gott. Við viljum endilega auka virkni og það er bara til fyrirmyndar. En það hvarflaði ekki að þeim að hækka frítekjumark vegna lífeyris og maður hugsar: Af hverju skiptir svona miklu máli hvaðan tekjurnar koma? Af hverju getum við ekki bara unnt fólki að eiga meira til hnífs og skeiðar og geta veitt sér og mögulega niðjum sínum ánægjulegt ævikvöld, sérstaklega þegar við horfum á það hvað þetta er í rauninni langur tími og hvað það skiptir miklu máli fyrir samfélagið að fjölga góðu árunum? Það verður á endanum miklu ódýrara fyrir samfélagið að fjölga árunum þar sem þú getur verið í virkni, þar sem þú getur sinnt þér og náð að hlúa að þér með ríkulegum hætti. Þetta er auðvitað stórt markmið sem við verðum að horfa á.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður hittir naglann á höfuðið þarna, uppruni tekna virðist skipta máli, hvaðan þessar tekjur koma. Þú getur unnið fyrir einhverjum tekjum og það skerðir ekki en að taka út það sem hefur oft verið kallað frestaðar tekjur, þetta eru geymdar tekjur - það er notað til að skerða. Mig langar að hugsa um gömlu ömmuna sem er kannski orðin 80 ára gömul og hún er búin að vaxa í allar áttir, hún á fullt af börnum og fullt af barnabörnum og hana langar til að gefa börnunum og barnabörnunum sínum jólagjafir. Það eru bara talsverð útgjöld í því fyrir eldra fólk að gefa barnabörnunum sínum jólagjafir. En þarna er búið að taka fyrir þessa möguleika. Sér þingmaðurinn fyrir sér að við getum breytt því að uppruni tekna skipti máli?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Ágætur kollegi minn, hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson, kallaði eftir minnisblaði um einmitt þessi mál núna vegna fjárlagafrumvarpsins fyrir jól. Það var býsna fróðlegt að sjá kostnað ríkissjóðs við þetta en líka hvernig þetta er að nýtast. Hækkun frítekjumarks vegna launa, tvöföldun, gagnaðist bara 3% af þessum hópi. Hv. þm. Guðbrandur Einarsson spyr hvort ég sjái fyrir mér að það sé hægt að jafna þetta og hækka líka frítekjumark vegna lífeyristekna. Ég vil svara því þannig að það muni ekki gerast á vakt þessarar ríkisstjórnar. Ég held að það gerist ekki fyrr en að flokkur minn og flokkur hv. þingmanns, umbótaflokkarnir, koma saman í ríkisstjórn.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrri ræðuna. Ég hjó eftir einu sem er nefnt í þessari þingsályktunartillögu en það er um einmanaleikann og aukna virkni og þátttöku aldraðs fólks. Nú vitum við öll hversu auðvelt það er að loka sig af, verða einmana. Nú hefur, sérstaklega undanfarin tvö ár, verið mjög erfitt fyrir eldra fólk að nýta sér frístund, bingó, félagsvist, bridds og annað sem annars hefur verið í boði. Mig langaði að heyra hvað hv. þingmanni fyndist að við þyrftum að gera núna til að tækla það að koma þessum verkefnum aftur í betra horf.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég verð að segja að þó að ég sé nú ekki háöldruð, 50 ára og eins dags, þá finn ég samt einhvern veginn hvað maður hefur komist úr æfingu með að vera bara virkur í félagslífi. Ég heyrði haft eftir eldri manni á tíræðisaldri, býsna sprækum, að hann vildi þó frekar fá að fara úr covid en þessum andskotans leiðindum, svo að ég vitni í hann með leyfi forseta, af því að það var búið að loka öllu. Hann gat ekki farið og hitt vini sína í hádeginu, sem hann gerði alltaf, en þeir bjuggu samt allir á sama stað og fengu ekki að hitta neinn. Það máttu engir gestir koma inn en þeir máttu samt ekki hitta hver annan og þeir fengu matinn á hurðarhúninn í plastbökkum. Þetta var svo óbærilegt og þetta tók svo ofboðslega langan tíma. Þannig að ég hef auðvitað áhyggjur af þessu eins og svo sem okkur öllum sem erum að koma úr þessum [[Forseti hringir.]]skelfilega faraldri. Við þurfum kannski að trekkja okkur öll svolítið í gang.
Forseti. Hv. þingmaður ræddi um kjarna, húsakjarna eða þjónustukjarna og ýmislegt annað, og verandi í kosningabaráttu fyrir ári síðan þá fékk ég ásamt öðrum að heimsækja slíka kjarna, örfáa, sem hafa verið byggðir. Það vakti sannarlega áhuga minn á hvernig hægt væri að blanda saman fólki af hjúkrunarheimilum, fólki sem bjó í eigin húsnæði og fólki sem kom þarna í kring og bjóða upp á þjónustu, bjóða upp á félagsskapinn, bjóða upp á það að geta fengið mat, bjóða upp á alla þessa hluti saman. Mig langaði að heyra í hv. þingmanni: Hvað er að stoppa okkur helst í því að þjónustan sé alltaf á þennan máta?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Hvað er að stoppa okkur? Ég held að við séum kannski bara of föst í einhverju formi sem var. Ég held að við þurfum bara, sem reyndar kemur fram í þingsályktunartillögunni, ég held að það hafi komið fram þar frekar en í einhverri umsögn sem ég var að lesa - það þarf bara meiri nýsköpun. Það þarf meiri fjölbreytni, fleiri hugmyndir fyrir þennan sístækkandi og fjölbreytta hóp. Eins og kom fram fyrr í kvöld eru þarna á meðal lífskúnstnerar, heimsborgarar sem hafa flakkað á milli landa, rokkarar og garðyrkjufólk. Það er bara allt, öll flóran. Við þurfum að hugsa þetta í víðara samhengi, vera skapandi í hugsun.
Virðulegi forseti. Við afgreiðslu fjárlaga ársins 2022 tóku stjórnarliðar þá ákvörðun að framlag sem hefur verið veitt lengi til sérhæfðrar sjúkrahúsþjónustu vegna öldrunar þjóðarinnar og síaukinnar þjónustuþyngdar yrði fellt niður. Þetta eitt og sér er eitthvað sem vinnur gegn öðru hverju markmiði sem er nefnt hér í þessari áætlun eða hvað þetta nú er, tillaga til þingsályktunar um mótun stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlunar í heilbrigðisþjónustu við aldraða til ársins 2030. Það hefur komið fram í máli hæstv. ráðherra að honum hugnist kannski að breyta nafninu á þessu plaggi en það er nú þannig að einhverjar nafnabreytingar breyta ekki eðli hlutanna. Ég er satt best að segja orðinn dálítið leiður á þessari nafna- og titlapólitík. Við sáum það hérna á síðasta kjörtímabili að þá tók hæstv. ráðherra upp titilinn barnamálaráðherra og hélt ófáa blaðamannafundi um málefni barna og jú, ég ætla ekki að taka af honum að það voru gerðir ákveðnir mjög tímabærir og mikilvægir hlutir, t.d. að taka pólitíkina út úr barnaverndarkerfinu o.s.frv. En í grunninn skilur hann að mörgu leyti bara eftir sig sviðna jörð í málefnum barna. Við sjáum að biðlistar barna eftir nauðsynlegri grunnþjónustu hafa lengst og meðalbiðtími aukist frá því að ríkisstjórnin tók upp þennan titil barnamálaráðherra. Við sjáum að vist- og meðferðarheimilum er lokað og starfsemi er færð yfir til einkaaðila. Barnahús er löngu sprungið, segir forstjóri Barna- og fjölskyldustofu. Þjónusta er vanfjármögnuð. Það er samþykkt farsældarfrumvarp sem mun, alla vega ef ekkert verður að gert, kannski fyrst og fremst á endanum hafa þær afleiðingar að velta byrðunum yfir á sveitarfélög eins og hefur verið gert í málefnum fatlaðra og fleiri málaflokkum. Ég nefni þetta og fer yfir það bara til að minna á að hlutunum verður ekki breytt og til betra horfs með því einu að breyta einhverjum titlum og nöfnum á þingmálum. Hér ræðum við þessa tillögu til þingsályktunar um mótun stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlunar í heilbrigðisþjónustu við aldraða og þetta er ofboðslega almennt orðað skjal. Það eru engin mál sem þessu fylgja sérstaklega sem eru í hendi. Það er heldur ekkert sem bendir til þess að það verði neitt svigrúm í fjármálastefnu og fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til að fjármagna einhverjar grundvallarbreytingar þegar kemur að heilbrigðisþjónustu við aldraða. Við fengum nú forsmekkinn að því í fjárlagaumræðunni þar sem, eins og ég nefni, þessu fasta framlagi var kippt burt á alveg ofboðslega hæpnum forsendum. Það var einhvern veginn réttlætt út frá því að þannig væri hægt að fjármagna betri vaktavinnutíma. En við breytum því ekkert að þjónustuþyngd heldur áfram að aukast og fólki fjölgar og þjóðin eldist. Þetta er ekki þróun sem við stöðvum og við þurfum einfaldlega að sætta okkur við að þetta kostar allt saman peninga. Og hvar fellur þessi tillaga inn í fjármálastefnu stjórnvalda? Þetta er enn ein tillagan þar sem koma fram mörg falleg orð um að bæta og efla og auka hitt og þetta. Samt eru ekki nema nokkrar vikur síðan ríkisstjórnin samþykkti hérna fjármálastefnu, rekstraráætlun sem gerir ráð fyrir alveg gríðarlegu útgjaldaaðhaldi næstu árin. Það er ekki vegna þess að það sé ekki hægt að reka gott velferðarkerfi á Íslandi, góða opinbera þjónustu. Það er bara vegna þess að hér hefur verið stunduð mjög markviss fjársveltistefna sem bitnar á velferðarþjónustu. Þetta gerir okkur stórkostlega erfitt fyrir og þetta mun gera okkur erfitt fyrir þegar kemur að heilbrigðisþjónustu við aldraða. Staðreyndin er sú að árið 2026 munu tekjur ríkissjóðs verða þær lægstu á öldinni sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Þetta er bara staðreynd og útgjaldasvigrúmið mótast af því. Þetta er einfaldlega fjármálapólitík þessarar ríkisstjórnar og við verðum að taka mið af því þegar við tölum um þetta. Í hvert sinn sem við heyrum falleg orð verðum við að spyrja: Hvaðan eiga peningarnir að koma? Ég hef svolitlar áhyggjur af því einmitt að hér gerist það eins og í fleiri málaflokkum að einhverri þjónustu verði velt svolítið yfir á sveitarfélögin. Ríkið hreinsi borðið hjá sér og svo sé bara bent á sveitarfélögin og sagt: Sjáið þið, þetta fólk kann ekki að fara með peninga. Í kjördæmavikunni fórum við víða um land, þingflokkurinn, og við heyrðum víða svolítið það sama. Það eru áhyggjur af dvalarheimilum á þessum svæðum, að þjónusta hverfi af því að hún er vanfjármögnuð. Hér er talað um að endurskoða fjármögnunarkerfi vegna dvalar og langtímaumönnunar á hjúkrunarheimilum, gott og vel, og hér var fyrir jól settur auka milljarður í þá þjónustu. En við vitum að það vantar marga milljarða til viðbótar. Hvaðan eiga þeir fjármunir að koma? Það er ekki svigrúm fyrir þetta í núverandi fjármálastefnu, það er alveg á hreinu, nema þá að það sé ekkert að marka t.d. orð hæstv. innviðaráðherra um að setja stóraukna fjármuni í félagslega húsnæðisuppbyggingu, nema það sé ekkert að marka fyrirheitin sem hafa birst í ummælum ráðherra um að það eigi að endurskoða almannatryggingakerfið og gera betur við fólk þar. Þannig að þetta er kannski það sem maður helst veltir fyrir sér og hvernig þessi aðgerðaáætlun - eða þetta er ekki einu sinni aðgerðaáætlun, þetta er tillaga til þingsályktunar um mótun stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlunar, hvernig þetta mun allt saman birtast í fjármálaáætlun eftir nokkrar vikur. Þar minni ég á orð fjármálaráðs sem hefur bent á að það sé ekki samhljómur milli stjórnarsáttmála og fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Í þessari stefnu eða þessu plaggi er talið upp ýmislegt. Það er talað um að aldrað fólk eigi að hafa aðgang að þjónustu með velferðartækni eða að það verði aukið við sértækan stuðning og úrræði við aðstandendur sem sinna umönnun, húsnæði hjúkrunarrýma sem standast ekki viðmið um aðbúnað og persónulegt rými verði endurbætt, reglulegt gæðaeftirlit verði með öllum hjúkrunarheimilum, rannsóknastofa HÍ og Landspítala í öldrunarfræðum verði efld. En svo kemur bara hérna í lokin, með leyfi forseta: „Mat á fjárhagslegum áhrifum þingsályktunartillögunnar fari fram þegar aðgerðaáætlun fer í mótun og málsmeðferð, innan verkefnastjórnar sem skipuð verði samkvæmt fyrrgreindum stjórnarsáttmála um ríkisstjórnarsamstarf Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Meta þurfi sérstaklega fjárhagsleg áhrif á sveitarfélög …“ En hvenær mun þetta allt saman liggja fyrir? Er það kannski á þriðja ári kjörtímabilsins, eitthvað svoleiðis? Verður fjármagn fyrir þessu í fjármálaáætlun eða verðum við enn þá að meta það þegar fjármálaáætlun kemur fram eftir nokkrar vikur hvað þurfi að gera? Verðum við ekki bara enn þá að kanna þetta allt saman þá, fyrst við erum ekki komin lengra en að tala um einhverja tillögu til þingsályktunar um mótun stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlunar? Ég ætla rétt undir lokin að benda á að það er mjög mikilvægt að þjónustan sé veitt á réttu þjónustustigi. Við þekkjum öll hvernig fólk sem ætti með réttu að vera á hjúkrunarheimilum er í hálfgerðri gíslingu á Landspítalanum og þetta stendur þjónustunni þar fyrir þrifum. Svo sjáum við líka, ég var bara að lesa fréttir um þetta daginn, að það eru 144 einstaklingar sem eru vistaðir á hjúkrunarheimilum þótt þeir séu jafnvel miklu yngri en 67 ár. Öryrkjabandalag Íslands heldur á morgun málþing um þetta klukkan eitt á Grand hótel og þar veit ég að hæstv. ráðherra mun flytja tölu. [[Forseti hringir.]]Þetta er auðvitað eitthvað sem við hljótum að þurfa að líta til. Það er ekki boðlegt að fólk sem er yngra en 67 ára [[Forseti hringir.]]sé vistað á þessum stofnunum [[Forseti hringir.]]með tilheyrandi réttindaskerðingu vegna þess að það eru ekki til peningar og vegna þess að það vantar úrræði.
Forseti. Hv. þingmaður talaði dálítið um fjármögnun þessarar áætlunar, ég átta mig reyndar ekki alveg á titlinum, skil hann ekki alveg. Ég skil ekki þessar fimm línur hérna um mat á áhrifum og hv. þingmaður fór yfir nokkrar þeirra. Ég rek augun í svo margt hérna. Kannski það helsta: „Hjúkrunarheimili uppfylli þá gæðavísa sem embætti landlæknis leggur áherslu á hverju sinni.“ Ég veit að hæstv. ráðherra var á fundi fjárlaganefndar þegar hjúkrunarheimilin komu til fjárlaganefndar og útskýrðu hvernig ráðuneytin gerðu samning við hjúkrunarheimilin um þjónustu sem landlæknir gerði síðan miklu meiri kröfur til, gagnrýndi í rauninni rekstur hjúkrunarheimilanna fyrir lélega þjónustu sem þau eru samt að sinna samkvæmt samningi við ráðuneytin. Það kostar augljóslega miklu meira ef það á að fylgja gæðastöðlum landlæknis. Samt kostar þetta ekkert, samkvæmt þessum kafla um mat á áhrifum. Ég átta mig alveg á því að það getur verið mjög erfitt að meta þennan kostnað en augljóslega mun þetta kosta eitthvað. Þetta er bara eitt af mörgum atriðum sem ég ætla að renna yfir í ræðu minni hér á eftir, þessum augljósu atriðum. Ég skil ekki hvernig við fáum þetta svona í hendur. Ég er hálft í hvoru á því að öll þingmál sem koma frá ríkisstjórninni þurfi í rauninni vera bandormar [[Forseti hringir.]]og vera fjáraukalög á sama tíma miðað við þann tíma sem þau eiga að taka gildi. [[Forseti hringir.]]Ef það á að fara að vinna í þeim málum sem fjallað er um í þingsályktun eða lögum ætti bara að fylgja peningur samtímis í fjáraukalögum
Forseti minnir á að ræðutími er aðeins ein mínúta í andsvörum og svörum en vegna mistaka í tímastjórnun fékk hv. þingmaður ívið lengri tíma en ætlast var til, en það er ekki fordæmisgefandi..
Virðulegi forseti. Þetta eru athyglisverðar hugleiðingar hjá hv. þingmanni. Ef við bara höldum okkur aðeins við fjármálahliðina þá getum við tekið sem dæmi að viðbótarverðbólga upp á 1,2% í fyrra, þ.e. að verðbólga hafi reynst 4,4% í stað 3,2%, gerði það að verkum að aukakostnaður ríkissjóðs vegna verðbólgu var 8,6 milljarðar miðað við áætlanir. Við samþykktum fjáraukalög rétt fyrir jól þar sem var veitt heimild fyrir þessum tæpu 9 milljörðum vegna þess að verðbólguspár höfðu verið svo órafjarri því sem reyndist svo raunin. Nú hefur birst frumvarp til fjáraukalaga sem ég veit svo sem ekki hvenær kemur hérna á dagskrá þingsins en þar er ekki gert ráð fyrir neinum fjárútlátum umfram samþykkt fjárlaga fyrir árið 2020, frá því í desember. Hvað hefur gerst síðan þá? Jú, verðbólguspár hafa rokið upp samhliða mjög hárri verðbólgu. Seðlabankinn spáði í febrúar að verðbólga yrði 5,3% á árinu. [[Forseti hringir.]]Sú spá er líklega vanmat miðað við þróun síðustu vikna. [[Forseti hringir.]]Það er engu að síður 2% hærri verðbólga en ríkisstjórnin gerir ráð fyrir á þessu ári. Þá erum við komin yfir [[Forseti hringir.]]10 milljarða í aukaverðbólgukostnað og allt svigrúmið í fjármálastefnunni er sprungið, [[Forseti hringir.]]bara miðað við þessar forsendur. Og hvernig ætlum við þá að fjármagna allt sem er talað um í þessum blessuðu drögum að áætlun?
Hv. þingmaður fékk 30 sekúndum lengri tíma en forseti hafði gefið honum og það er heldur ekki fordæmisgefandi. Ég bið hv. þingmenn að virða þennan takmarkaða ræðutíma sem við verðum að hafa hér í andsvörum og svörum.
Forseti. Verðbólga og reiknuð stærð, t.d. vegna þess að öldruðum er að fjölga, kemur að sjálfsögðu ekki inn í mat á áhrifum, það er bara hluti af lýðfræðilegri þróun o.s.frv. En það er verið að gera ýmsar breytingar hérna, áætlanir um menntun og þjálfun starfsfólks, og það mun kosta meira að bæta upp þá vanmönnun sem hefur verið undanfarið. Þannig að þetta er skrýtið. - Ég skila síðustu 30 sekúndunum.
Já, ég hugsa að ég skili líka hinum 30 sekúndunum Það er svo sem ekkert meira um þetta að segja, ég er sammála hv. þingmanni.
Forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Mig langaði aðeins, þó að þetta tengist því kannski ekki alveg beint - vegna þess að hv. þingmaður ræddi um barnamálaráðherra og farsældarfrumvarpið þá er svo merkilegt að það er eins og þetta sé ekki alveg hugsað til hlítar, eins og með samþættingu þjónustu en þar vantar t.d. fjármagn fyrir úrræðunum. Samþætting þjónustu á að fara af stað og það á að vera með málastjóra og svoleiðis en það eru ekki til peningar fyrir úrræðum. En allt í lagi. Síðan ætla ég að tala um þetta fjármagn sem þarf að fylgja, eins og þegar lög voru sett um niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu en þá fylgdi ekki fjármagn. Og hvað gerist? Sálfræðiþjónusta er ekki niðurgreidd.
Virðulegur forseti. Ég held að þetta sé einmitt mjög mikilvæg athugasemd og það væri mjög vont ef það færi að gerast í málefnum aldraðra sem hefur gerst þegar kemur að börnum í stjórnartíð hæstv. barnamálaráðherra að verkefnum sé hlaðið yfir á sveitarstjórnarstigið án þess að þau séu fjármögnuð með fullnægjandi hætti. Mér finnst það svolítið lýsandi í greinargerð þessarar þingsályktunartillögu hvernig brugðist er við athugasemdum, eins og hérna: „Gerðar voru athugasemdir við …“ - Nei, hvar var þetta? Það sem ég er kannski að segja er að verið er að leggja til hitt og þetta. Svo er alltaf vísað einhvern veginn til einhverrar fjarlægrar framtíðar um það hvaðan peningar eiga að koma og það þykir ekki viðeigandi að glíma við þær spurningar í þessari þingsályktunartillögu o.s.frv. [[Forseti hringir.]]Þannig að við vitum ekki neitt. Það er ósköp erfitt einhvern veginn að leggja eitthvert mat á þetta.
Forseti. Ég er nú ekki sérfræðingur í þingsályktunartillögum eða öðru en það sem mér finnst vera taktur hér er að ekki er mikið talað um upphæðir í því sem er lagt til samþykktar og um mikilvægi þess, í ljósi fjárlaga og allt, að alla vega sé komið með einhverja tillögu að upphæð, að einhvers konar mat sé gert á því sem á að gera, vegna þess að það þarf að lyfta grettistaki í þessum málaflokki á svo mörgum stöðum, að ekki einu sinni sé komið með einhverja tillögu að mögulegum upphæðum. Það er bara mjög erfitt að trúa að þetta sé að fara að verða til bóta. Er hv. þingmaður sammála?
Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála. Ég tek bara sem dæmi: „Í mörgum umsagnanna var gerð athugasemd við að ekki væri tekið fram að bæta þyrfti kjör og starfsaðstæður starfsfólks í hjúkrun og umönnun aldraðra. Ráðuneytið taldi þingsályktunina ekki vera vettvang til að fara yfir þau mál.“ Hér stendur líka að gerð hafi verið sú athugasemd að bæta þyrfti í aðgerð 6, Gæði í fyrirrúmi, að mynda skuli starfshóp til að leysa úr fjármögnunarvanda húsnæðiskostnaðar hjúkrunarheimila. Ákveðið var að fjalla ekki um húsnæðismál í þingsályktunartillögunni heldur leggja áherslu á þjónustuna. Eftir stendur að við erum að tala um tillögu til þingsályktunar um mótun stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlunar þar sem er hvorki verið að takast á við spurningar um fjármögnun né um mönnun né um það í hvaða húsnæði þjónusta eigi að vera veitt. Hvað stendur þá eftir? Til hvers erum við þá eiginlega að tala um þetta?
Virðulegur forseti. Það er að mörgu að hyggja í þessu enda viðfangsefnið stórt og mikið og maður nær ekki alveg utan um alla þessa hluti. Ég hjó eftir einu í ræðu hv. þingmanns, þegar hann talaði um að 160 Íslendingum hafi verið fyrir komið fyrir á hjúkrunarheimilum þrátt fyrir að vera miklu yngri. Á ruv.is í dag má lesa um 59 ára gamla konu sem er vistuð á hjúkrunarheimili með fólki sem er 90 ára gamalt. Þarna er verið að taka þjónustuúrræði sem eiga að vera fyrir eldri borgara og nýta þau undir úrræði sem enginn hefur verið að sinna en er auðvitað bara á ábyrgð stjórnvalda að sinna. [[Forseti hringir.]]Nær þetta nokkurri átt, að verið sé að skreyta sig með einhverju sem er svo ekki til staðar?
Herra forseti. Þetta er einmitt mjög alvarlegt og það er kannski tvennt þarna sem þarf að huga að. Þarna er fatlað fólk sem er kannski miklu yngra en 67 ára vistað á hjúkrunarheimilum fyrir aldraða, á svona hálfgerðri endastöð í stað þess að þjónustan og þjónustuhúsnæðisþörfin sé uppfyllt eins og hún á að vera uppfyllt samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Hjúkrunarheimili eru stofnun. Það er alveg ljóst að réttindi fólks skerðast að vissu leyti við að flytja þangað inn. Það er ákveðin frelsisskerðing fólgin í þessu líka og fólki er stillt upp við vegg. Hér er eina úrræðið sem er í boði fyrir þig, þú átt að vera með fólki sem er, eins og það er orðað í titli málþings ÖBÍ, komið á endastöð, ungt fólk á endastöð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er líka annar hópur sem hvergi er minnst á í þessu. Þannig háttar til að við erum að flytja inn tugi þúsunda erlendra íbúa til landsins og margir ílengjast hér og verða gamlir á Íslandi en eru oft og tíðum ekki í tengslum við samfélagið og þurfa kannski annars konar þjónustu og meiri þjónustu. Ég sé ekki að þessum hópi séu gerð einhver sérstök skil í þessari aðgerðaáætlun. Ég held að við getum ekki horft fram hjá því að þó að þessi hópur sé núna vinnufær og á vinnumarkaði verði stór hluti af hópnum gamall á Íslandi og þurfi á sérstakri þjónustu að halda. Sér hv. þingmaður einhver úrræði í þessu sem hægt er að hnýta fyrir þennan hóp?
Virðulegi forseti. Ég held að þessi áhersla á aukna heimahjúkrun og heimaþjónustu sé mjög jákvæð en við þurfum samt einmitt að gæta þess að fólk sé ekki sett í aðstæður þar sem einmanaleiki eykst. Við þurfum þess vegna einmitt líka huga að fjölbreyttari búsetuúrræðum fyrir eldra fólk. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir kom inn á það hér áðan og þetta gildir í raun um alla hópa og kannski hjálpar ekki síst einmitt þeim hópum sem eru eitthvað einangraðir fyrir. Mér fannst það fagnaðarefni að hæstv. heilbrigðisráðherra tók í raun undir þessar hugmyndir um mikilvægi fjölbreyttra búsetuúrræða fyrir eldra fólk í ræðu sinni hér áðan.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir ræðu sína og innlegg í þessa umræðu. Ég vil koma á framfæri og árétta hluti sem ég fór yfir í framsögu minni til útskýringar, bæði út frá ræðunni og ekki síður í kjölfarið á andsvörum og innihaldi andsvara um verðmatið á þessari tillögu. Ég vil árétta að hér er um sýn og breytta nálgun á heilbrigðisþjónustu við aldrað fólk að ræða. Á eftir fylgir - og það útskýrir titilinn sem hv. þingmaður hóf ræðu sína á, þennan þunga titil sem er í aðdraganda aðgerðaáætlunar - að verkefnahópur verður settur á fót sem síðan fylgir því eftir sem er þá framkvæmdahluti stefnumótunarferlisins. Þar verður hægt að leggja verðmiða á þær aðgerðir sem lagðar eru til í þeim tilgangi [[Forseti hringir.]]að ná markmiðum. Það er því eðlilegt að hér sé ekki verðmiði á markmiðunum sem slíkum.
Virðulegi forseti. Þetta er auðvitað vel athugað. Ég fæ þá kannski að spyrja á móti: Finnst hæstv. ráðherra það ekkert sérkennilegt að á fimmta ári ríkisstjórnar sem skipuð er af þessum þremur flokkum séum við enn árið 2022 að ræða hér í þingsal tillögu til þingsályktunar um mótun stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlunar og við erum ekki byrjuð að ræða um það hvernig fjármagna eigi hlutina? Ég fæ líka að spyrja á móti: Telur hæstv. ráðherra að þeir rammar sem unnið er eftir í fjármálastefnu hæstv. ríkisstjórnar séu fullnægjandi til að það sé einhver von að hægt verði að hrinda þessum drögum að aðgerðum í framkvæmd?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hann er eiginlega búinn að snúa andsvari mínu upp í andsvar svo maður verður hálfruglaður hér rétt eftir miðnætti. En einfalda svarið er já. Ég er mjög fylgjandi slíkum vinnubrögðum sem birtast í þessu, að Alþingi álykti um breytta sýn til að ná markmiðum og því verði fylgt eftir með aðgerðaáætlun þar sem við setjum verðmiða á hlutina. Ég fór vel yfir það í framsöguræðu minni að ef við breytum ekki þessari nálgun þá lendum við í enn meiri vanda en við erum þegar komin í með að fjármagna þau úrræði sem eru til staðar miðað við breytta aldurssamsetningu þjóðarinnar. Það er farið yfir fjölmargt hér. Auðvitað erum við að tala um sýn og markmið en það er nauðsynlegt til að við förum af stað í vegferð og náum utan um þann mikilvæga málaflokk sem hér er fjallað um. Þessu vildi ég [[Forseti hringir.]]bara koma á framfæri og árétta að það er eðlileg að hér séum við ekki að tala um verðmiða á markmiðin sem slík.
Virðulegur forseti. Það sem kannski truflar mig hérna er að mér finnst þetta bara svolítið seint í rassinn gripið. Hér er talað um sýn, vegferð og markmið. Nú er það þannig að flokksfélagi hæstv. ráðherra, hæstv. barnamálaráðherra, kom aldeilis af krafti inn í þingið á síðasta kjörtímabili, í upphafi þess, með sýn, markmið, vegferð og fleiri ágæta frasa sem lutu að þjónustu við börn. Hvað sjáum við nú fjórum árum seinna, þremur til fjórum árum seinna? Biðlistar eru lengri en nokkru sinni fyrr. Þeir hafa lengst nánast á hverju einasta ári þessarar ríkisstjórnar og meðalbiðtími aukist líka. Við sjáum að Barnahús er, eins og ég nefndi áðan og vitnaði í forstjóra Barna- og fjölskyldustofu, löngu sprungið. Það er verið að loka vist- og meðferðarheimilum. [[Forseti hringir.]]Ég má ekki til þess hugsa að það sama komi fyrir [[Forseti hringir.]]þegar kemur að heilbrigðisþjónustu við eldra fólk, að lagt verði af stað í vegferð með markmið og sýn [[Forseti hringir.]]en svo verði allt í volli næstu árin vegna þess að ríkisstjórnin treystir sér ekki til að setja fjármuni í verkefnin og forgangsraða og reka alvöruríkisfjármálapólitík í þágu velferðar.
Forseti. Það er ýmislegt gott í þessari tillögu til þingsályktunar en það eru líka aðrir hlutir sem ég sakna. Geðheilsa aldraðra - jú, það er talað um einangrun og það er talað um einmanaleika, en vandamálið er svo miklu stærra en það að það dugi bara ein málsgrein um þann vanda og hann er smættaður, finnst mér, niður í eitthvað pínulítið sem er ekki mjög stórt vandamál. Þetta kemur mér alla vega þannig fyrir sjónir. Ég veit ekki hvernig þetta er hugsað en þannig kemur þetta mér fyrir sjónir. Mig langar að grípa aðeins niður í grein úr Læknablaðinu. Ég er ekki með nýrri tölur en þarna stendur sem sagt að árið 2018 hafi u.þ.b. 55% íbúa hjúkrunarheimila verið með kvíða- eða þunglyndisgreiningu. Neysla geðlyfja var 72,5% innan hjúkrunarheimila. Þunglyndislyf voru algengust, neysla geðrofslyfja var 26%, 18% fengu geðlyf að staðaldri án greiningar. Án greiningar. Við erum ekki einu sinni með greiningar fólks og starfsfólkið veit kannski ekki hvernig það á að bregðast við eða hvað það á að gera vegna þess að það skortir úrræði, það skortir virkni, það skortir svo ótrúlega marga hluti á hjúkrunarheimilum landsins. Þetta er svo vanfjármagnað að 18% íbúanna fengu geðlyf að staðaldri án greiningar árið 2018. Ég er ekki með nýrri tölur, ég veit ekki hvort þetta sé breytt en einhvern veginn grunar mig að það sé ekki þannig. Það voru 22,3% sem tóku geðrofslyf í öðrum tilfellum en mælt var með. Nú veit ég ekki hversu mikla þekkingu þingheimur hefur á geðrofslyfjum, en það eru mjög sterk lyf og geta haft ýmiss konar aukaáhrif á virkni líkamans á svo margan hátt. Það voru tæpir 50.000 einstaklingar sem tóku þátt í þessari rannsókn. Það sem er líka vert að hugsa um er að aldursbreytingar hafa áhrif á verkun geðlyfja og rannsóknir hafa ekki staðfest jákvæða langtímaverkun fyrir aldraða. Aldraðir eru viðkvæmir fyrir skaðlegum aukaverkunum lyfjanna sem aukast með fjöllyfjanotkun. Geðlyfjanotkun þarf að vera byggð á nákvæmri geðgreiningu. Það er bara þannig. En það er ekki talað um geðlyfjanotkun eða lyfjanotkun neins staðar í þessu plaggi. Hvernig á að takast á við þetta? Hvernig á að gera þetta þannig að þetta sé gert rétt og gert með hag fólksins fyrir brjósti? Það að gefa fólki sem er ekki með geðgreiningar geðlyf þarf auðvitað alltaf að vera mjög vel ígrundað. Það þarf að taka tillit til allra aukaverkana og eins og segir hér þá sýna rannsóknir ekki að þetta hafi jákvæða langtímaverkun á fólk. Hvað er að gerast inni á hjúkrunarheimilum landsins? Vitum við það? Þetta er það eina sem ég hef og ég væri til í miklu ítarlegri upplýsingar. Ég held að það þurfi að hugsa hlutina upp á nýtt, sérstaklega hvað varðar geðheilsu og lyfjanotkun hjá þessum hóp. Ég myndi örugglega standa hér í allan dag ef ég ætlaði að tala um allar aukaverkanir geðlyfja, sérstaklega geðrofslyfja, en það verður kannski bara að bíða betri tíma. Það er nauðsynlegt, eins og í svo mörgum öðrum málaflokkum sem snúa að heilsu fólks, að þróa úrræði, mismunandi úrræði, og hugsa hlutina öðruvísi. Það þarf að bylta því hvernig við hugsum um fólkið okkar. Hvað vitum við? Hvaða áhrif hefur það t.d. að fólk sé einangrað? Jú, vísindin sýna okkur og rannsóknir hafa sýnt að það getur kannski stytt líf fólks um fjögur til fimm ár. Við vitum þetta. Við þurfum að leggja miklu meiri áherslu á það að aldraðir einstaklingar og aðrir í samfélaginu séu ekki einangraðir og séu ekki einmana. Mér finnst það göfugt markmið að einblína á einmanaleika og reyna að draga úr honum hjá þessum hópi. En vandamálið er bara svo miklu stærra en það. Einmanaleiki hljómar svona frekar krúttlega, en nei, þetta er ekki krúttlegt, þetta er mjög alvarlegt. Það er bara ótrúlega mikið af geðlyfjanotkun og lyfjanotkun sem er ekki einu sinni hægt að rökstyðja með greiningum. Hvernig getur það bara verið í lagi? Tölum aðeins um sjálfsvíg. Árin 2010–2020 voru 105 einstaklingar 60 ára og eldri sem tóku sitt eigið líf. Þarna eru 105 einstaklingar, 60 ára og eldri, sem ákveða að það sé betra að enda sína jarðvist. Það að ekki sé tekin sérstaklega til greina geðheilsa, geðlyfjanotkun og lyfjanotkun aldraðra í þessu finnst mér vera vanhugsað. Ég veit ekki hvort ekki eru til upplýsingar um þennan vanda eða hvað það er, en ég tel að lyfta þurfi grettistaki í þeim málaflokki vegna þess að þetta er greinilega eitthvað sem menn ráða ekki við á heilbrigðisstofnunum og hjúkrunarheimilum landsins. Ég held að starfsfólk þar sé að gera sitt besta í ómögulegum aðstæðum og lyfjanotkun þar sé einhvers konar örþrifaráð í samfélagi sem býður ekki upp á úrræði við hæfi. Það þarf að þróa úrræði. Það þarf að skapa samfélag og þannig umhverfi að aldraðir einstaklingar vilji vera partur af því og við bjóðum þau velkomin til að vera partur af okkar samfélagi. Ekki: Ef þú ert orðinn þetta gamall þá skaltu vera á hjúkrunarheimili og gjöra svo vel að taka geðlyfin þín. Nei, það er alla vega ekki samfélag sem ég ætla að búa í og ég hvet alla til að skoða þetta með þessum augum og kynna sér hvaða áhrif það hefur á fólk að vera á miklum geðlyfjum og kannski mörgum á sama tíma. Ég vildi að ég hefði upplýsingar um það hversu mörgum geðlyfjum hver og einn væri á. Ég geri mér grein fyrir því að stundum þurfa einstaklingar að vera á lyfjum. En eigum við ekki frekar að einblína á að fjárfesta í virkni, fjárfesta í tilgangi, fjárfesta í einhverju og spyrja: Hvað langar mig að gera? Hverjar eru draumar mínir og þrár? Þegar þú ert orðinn aldraður einstaklingur þá áttu þér enn drauma og þrár og langar kannski að gera eitthvað og vilt hafa tækifæri til þess. Verum gagnrýnin á lyfjanotkun eldra fólks, verum gagnrýnin vegna þess að einstaklingarnir vilja hafa hlutverk og vilja hafa tækifæri af alls konar toga eins og hefur komið fram hér í dag. Ég hvet alla til þess að hafa þetta í huga þegar skoðað er hvernig við getum sinnt þessum hópi betur.
Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir tækifærið til að veita andsvar við ræðu hv. þingmanns sem deilir með mér hugðarefni, sem er geðheilbrigði. Hér fjallaði þingmaðurinn um gífurlega lyfjanotkun í þessum aldurshópi sem við fjöllum hér um og gífurlega geðlyfjanotkun. Af því að við vorum fyrr í kvöld að tala um einhvers konar heildræna skrá þar sem væri hægt að skoða og fylgjast með í forvörn hvernig hlutirnir virka, hvernig heilbrigðiskerfið virkar, fylgjast með útkomunni líka, það er hægt að fylgjast með henni og þróuninni á einhvers konar sjúkdómi eða eitthvað slíkt og þá veltir maður þessu fyrir sér: Hvert er planið þegar einstaklingur er kominn með margar tegundir af geðlyfjum en enga samtalsmeðferð, enga ráðgjöf, enga möguleikar á að sækja sér sálfræðiþjónustu eða af mjög skornum skammti, en er með fullan poka af alls konar lyfjum sem honum er gefið tækifæri á að neyta til að deyfa kvíða, óöryggi, einmanaleika, ótta, ótta við hvað verður, ótta við fátækt og einsemd? Og af því að nú veit ég að hv. þingmaður er sálfræðingur, ekki satt?, getur verið að þessi aldurshópur sé síður að leita sér að einhvers konar þjónustu sálfræðinga?
Forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir andsvar sitt. Já, ég held að það sé alveg pottþétt þannig. Og þegar þú ert kominn á þann stað að þú ert kominn inn á hjúkrunarheimili og kannski geta verið alls konar líkamleg veikindi og ýmislegt sem aftrar því að þú komist til sálfræðings eða leitir eftir því. Svo vil ég líka tala um kynslóðamun og við þurfum að vera vakandi fyrir því að þó að það sé sjálfsagt hjá ungu fólki í dag að fara til sálfræðings er það kannski ekkert endilega hjá fólki sem ólst upp á öðrum tímum þar sem það var ekki sjálfsagður hlutur. Við þurfum líka að nálgast þetta út frá því hvaða hópi við erum að sinna og hvernig er best að nálgast hann. Það er kannski ekki endilega að vera í sálfræðimeðferð, samtalsmeðferð einn með sálfræðingi, kannski fyrir suma en ekkert endilega alla. Við þurfum að greina hvernig er best að nálgast þennan hóp og hvernig er best að eiga samtal um tilfinningar og einmanaleika við þennan hóp. Hvernig er best að þjónustan sé og hvernig ætlum við að mæla það. Við þurfum að byrja frá grunni og skoða þessa hluti og auðvitað að tala við fólkið sem er á hjúkrunarheimilum og spyrja: Hvernig líður þér að taka þessi lyf? Viltu taka lyf? Finnst þér það vera gott eða vont? Við þurfum að fá sjónarmið þeirra sem eru á hjúkrunarheimilunum miklu meira inn í þetta og inn í allt annað sem tengist þeim. Þetta eru náttúrlega svakalegar tölur en kannski er fullt af fólki sem líður bara betur. Við vitum það ekki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er ein spurning líka sem maður væri til í að yrði alltaf fyrsta spurningin þegar eldri manneskja fer inn í einhvers konar þjónustu, hvort sem er á hjúkrunarheimili eða í heimaþjónustu, og við blasir einhvers konar vanlíðan og að eitthvað er að hrella viðkomandi, þá komi þessi sálræna þjónusta, geðþjónusta, inn af alvöru, hvort sem það eru sálfræðingar eða aðrir sem geta veitt viðtalsmeðferð, og mögulega spyrji ekki bara spurningarinnar: Hvað er að þér, hvað er að hrjá þig heldur hvað kom fyrir? Hvað veldur því að þér líður svona núna? Hvað gerðist á leiðinni? Kom eitthvað fyrir þig, misstir þú einhvern nákominn, varðst þú fyrir ofbeldi? Og talandi um ofbeldi, þá hafa líka komið skuggalegar fréttir af ofbeldi gagnvart fólki sem er vistað á lokuðum öldrunardeildum. Og af því við töluðum um eftirlit með heilbrigðisþjónustu fyrr í dag og ég fékk þau svör frá hæstv. ráðherra að það væru tvö stöðugildi hjá embætti landlæknis sem eiga að fylgjast með allri heilbrigðisþjónustu á Íslandi, þá held ég að þarna sé klárlega ákveðin hætta. Að það séu sérstaklega hópar sem eru í viðkvæmri stöðu sem þarf að fylgjast með, sérstaklega á þessum lokuðu deildum.
Forseti. Sem betur fer getum við sem sitjum hér ekki sett okkur í þessi spor alla vega ekki í dag. Ég veit ekki hvort einhverjar hafa verið í þessum sporum. En hvernig er að vera, kannski nauðugur, á hjúkrunarheimili? Nauðung, spáum í nauðung, spáum í lyfjagjöf og spáum í þá stöðu sem þetta fólk er í. og hvernig tilfinning það er. Ég get ekki sett mig í þessi spor en ég get ímyndað mér það sé ekki mjög valdeflandi eða hvetjandi fyrir þig til að hafa einhvern veginn orkuna til þess að leita út á við og leita réttinda þinna. Þarna er rosalega viðkvæmur hópur sem er kominn inn á hjúkrunarheimili og það geta alls konar tilfinningar fylgt því að vera í þessari stöðu. Fólk sem er að eldast og finna verki hér og þar, þetta getur haft mjög mikil áhrif á geðheilsuna. Það væri áhugavert að vita hvernig er að þessu staðið. Hvernig er ákveðið, ef þú ert ekki t.d. með geðgreiningar, hver fær hvaða lyf og hvernig er því fylgt eftir og hvernig er verið að spá í aukaverkanir og hvaða áhrif þær hafa. Við vitum t.d. að ef fólk sem er mjög aldrað og veikt brýtur sig eða verður fyrir annars konar meiðslum eða sjúkdómum þá á það erfiðara með að jafna sig en við hin sem erum kannski ekki komin á þennan aldur. Þá hugsar maður: Hvað með þessi lyf og aukaverkanir þeirra, hvað er í þessum lyfjum? Þannig að ég held að það þurfi að skoða þetta allt upp á nýtt.