Forseti vill tilkynna að á fundi framtíðarnefndar, sem haldinn var föstudaginn 28. janúar, var Logi Einarsson kosinn formaður og Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir varaformaður.
Virðulegi forseti. Í síðustu viku lá fyrir samantekt Barnaverndarstofu um fjölda tilkynninga um brot gegn börnum. Samantektin leiðir í ljós að tilkynningum hefur fjölgað um tæp 17% á Covid-árunum 2020 og 2021 - 17%. Ef það hefur einhvern tímann verið erfitt að hafa hemil á tilfinningum sínum í þessum ræðustól þá er það einmitt núna. Á árinu 2021 bárust tæplega 40% fleiri tilkynningar um kynferðisofbeldi gegn börnum en á árinu 2020. Ef miðað er við 2019 er munurinn enn meiri, eða sem nemur um 52%. Það, virðulegi forseti, er þróun í þveröfuga átt. Það er með öllu óásættanlegt ástand sem ekki verður við unað. Tilkynningar frá skólum og í heilbrigðiskerfinu hefur á tímabilinu einnig farið fjölgandi. Gera má ráð fyrir því að tilkynningar frá fagaðilum séu byggðar á rökstuddum grun og ber að taka þessari fjölgun grafalvarlega. Á bak við hvern þann sem fjölgar um liggja mörg mannslíf í rúst, sár sem aldrei gróa, líf sem aldrei verður samt. Ástæða er til að hafa áhyggjur af námsframvindu barna í framhaldinu en tilkynningum um vanrækslu barna vegna náms hefur fjölgað sérstaklega mikið og má leiða að því líkur að því að takmarkanir vegna sóttvarnaaðgerða hafi haft gríðarleg áhrif þar. Það þarf að spyrja spurninga um framhaldið: Hvernig á að styðja við þessi börn svo vanrækslan hafi ekki langvarandi áhrif á námsframvindu þeirra. Ég mun leggja fram fyrirspurn til barnamálaráðherra til að kalla fram viðbrögð við þessu. Ég tel það eitt brýnasta verkefni okkar hér að láta ekki þessa þróun, sem ógnar heilsu og velferð barnanna okkar, óátalda án markvissra aðgerða og viðbragða. Ég hvet ráðherra barnamála og þingheim allan til að standa með börnunum.
Virðulegi forseti. Undan ströndum Íslands eru ein gjöfulustu fiskimið í heimi. Þessa auðlind hafa Íslendingar nýtt frá því að land byggðist. Íbúar sjávarbyggðanna eiga tilkall til fiskimiðanna undan ströndum landsins. Þar hefur byggð frá landnámi byggst á fiskveiðum og landbúnaði. Takmarkanir stjórnvalda á veiðum íbúa undan ströndum sjávarbyggðanna eru skerðing á búseturétti sjávarbyggðanna. Takmarkanir á atvinnufrelsi þurfa að byggjast á sterkum rökum og ekki ganga lengra en nauðsyn krefur. Það er meðalhófið. Aflahámark sem takmarkar fiskveiðar á eingöngu að ná til þeirra veiða sem ógna fiskstofnum, ekki til veiða sem ógna þeim ekki. Handfæraveiðar ógna ekki fiskstofnum. Sagt er að leiðin til heljar sé vörðuð góðum áformum. Kvótakerfið, sem komið var á fót til bráðabirgða árið 1984, er slík varða fyrir margar sjávarbyggðir. Aflamark í þorski var þá lækkað í 200.000 tonn til að byggja upp þorskstofninn. Það eru sömu veiðiheimildir og í dag. Árangurinn er enginn. Örfáir útgerðarmenn náðu með tímanum til sín mestum hluta aflamarksins og skeyttu litlu um sjávarbyggðirnar. Kvótakerfið er óbreytt og sjávarbyggðunum heldur áfram að hnigna og íbúum fækkar. Þessi þróun mun halda áfram verði nýtingarréttur sjávarbyggðanna ekki viðurkenndur. Það er viðurkenning á atvinnufrelsi og búseturétti. Bann við frjálsum handfæraveiðum er mannréttindabrot, það sýnir álit mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna sem kom fram árið 2007. Í dag byggist núverandi strandveiðikerfi á því og það er bara allsendis ófullnægjandi. Í dag er ekki skilið á milli stórtækra veiða togara og veiða smábáta, jafnvel þótt vitað sé að veiðihæfni handfæra sé afar lág, en samkvæmt tölum Hafrannsóknastofnunar sjálfrar er hún 0,6%, sem þýðir að aðeins sex fiskar nást af hverjum 1.000 fiskum sem komast í tæri við krókana. Mikilvægt er að endurreisa rétt sjávarbyggðanna til að nýta sjávarauðlindina á þann hátt að fjölskyldur geti lifað af. Flokkur fólksins mun á kjörtímabilinu berjast fyrir því að handfæraveiðar verði gefnar frjálsar.
Virðulegur forseti. Síldarvinnslan hefur fest kaup á jörðinni Fannardal í Norðfirði og er áformað að nýta hana til skógræktar til að binda kolefni móti kolefnislosun sem starfsemi fyrirtækisins veldur. Stefnan er að hin fyrirhugaða skógrækt í landi Fannardals verði framkvæmd í samvinnu við Skógrækt ríkisins. Verkefnið á að fullnægja öllum kröfum loftslagsráðs um vottun og á ræktunin að vera hæf til skráningar í Loftslagsskrá Íslands samkvæmt vef fyrirtækisins. Það er ánægjulegt að fyrirtækið hugi markvisst að verkefnum á sviði umhverfismála. Virðulegur forseti. Hér er tækifæri útgerðarinnar að styðja við bakið á landbúnaði í landinu með því að fela bændum að taka sér skógrækt fyrir útgerðina í stað þess að útgerðin fari að stunda landbúnað í formi skógræktar. Fer ekki vel á því að útgerðin geri það sem hún er best í, að veiða fisk, og bændur sjái um landbúnaðinn og skógræktina sem þeir eru betri í en útgerðin? Samstarf um smávirkjanir gæti líka gagnast báðum aðilum. Ég sé þarna tilvalið tækifæri fyrir tímamótasamvinnu útgerðar og bænda og að gamalt orð fái nýja merkingu; útvegsbændur virkja saman skóg. Virðulegur forseti. Síldarvinnslan og fleiri fyrirtæki hafa farið í rafvæðingu fiskimjölsverksmiðja og settu upp raflandtengibúnað fyrir fiskiskip sem eru sparneytnari en áður og minnka olíunotkun. En öll þessi viðleitni til að nýta raforku og bera ábyrgð á loftslagsmálum er stöðvuð af Alþingi sem kemur í veg fyrir endurnýjun flutningskerfis raforku og raforkuskortur eykur aðeins á olíunotkun. Nú er svo komið að allur ávinningur af milljarða framlögum ríkisins til að rafvæða bílaflotann hverfur þessa dagana út í andrúmsloftið með olíureyknum. Virðulegur forseti. Er ekki kominn tími til að lýsa yfir neyðarástandi í aðgerðaleysi á uppbyggingu flutningskerfis raforku og mæta orkuskiptum með meiri framleiðslu raforku?
Hæstv. forseti. Í dag vil ég ræða um fjarskipti í dreifbýli. Nú er staðan þannig að ljósleiðari hefur verið lagður í dreifbýli um allt land, sem er frábært, og á síðasta kjörtímabili var mikil vinna lögð í verkefnið Ísland ljóstengt. Það verkefni snýst um að tengja dreifbýli betur og voru miklar framkvæmdir og áætlanir í tengslum við það. Hæstv. ráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, lagði mikla vinnu í þetta. Nú hefur nýtt ráðuneyti tekið við þessum málaflokki og það er mikilvægt að nýr ráðherra fjarskiptamála, hæstv. ráðherra Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, láti sig fjarskiptamál í dreifbýli sérstaklega varða. Við lagningu ljósleiðarans var klippt á koparvír sem tengdist í heimasíma á bæjum og þetta hefur orðið þess valdandi að stundum er ekki mögulegt að ná símasambandi. Símasamband er mikilvægt öryggisatriði sem og mjög mikilvægt í daglegu lífi. Til að leggja áherslu á mál mitt ætla ég að taka Dalabyggð sem dæmi. Í dag fengu þingmenn Norðvesturkjördæmis tölvupóst um stöðu fjarskiptamála í sveitarfélaginu. Sjálf þekki ég ágætlega til þar sem ég hef búið í Dalabyggð en þar er staðan sú að á mörgum heimilum í dreifbýlinu er lítið eða ekkert símasamband. Það þýðir að ekki er hægt að ná í foreldra eða forráðamenn ef eitthvað kemur upp á hjá börnum í skólum. Það þýðir að það er ekki möguleiki fyrir íbúa að hringja á aðstoð ef eitthvað kemur upp á. Verðandi foreldrar verða að fara að heiman mörgum dögum fyrir fæðingu vegna þess að þau geta ekki treyst á að ná sambandi við viðbragðsaðila og íbúar eiga ekki möguleika á því að nota rafræn skilríki heima hjá sér því að innskráningarbeiðnin er útrunnin loksins þegar hún kemur í símanum. Íbúar fá þau skilaboð að fjarskiptafyrirtækjum þyki það of kostnaðarsamt að bæta farsímasamband á fámennum svæðum. Slík svæði finnast um allt land. Mikilvægt er að fara í kortlagningu á þessu og ég hvet hæstv. ráðherra fjarskiptamála til að bæta öryggi íbúa í dreifðum byggðum.
Virðulegi forseti. Verðtrygging er mannanna verk, ekki náttúruleg þótt hún virðist haga sér þannig. Þegar henni var komið á hér á landi var um neyðarástand að ræða. Það átti að tryggja sparifé landsmanna, lánsfé og laun. Vextir voru ekki frjálsir og vandinn óx. En núna erum við á öðrum stað og á öðrum tíma. Verið er að gera því skóna að verðbólguskotið núna sé stjórnvöldum að kenna. Það heyrist talað um óstjórn og ráðaleysi. Samfylkingin rýkur í fjölmiðla með bundið fyrir augun án þess að líta til þess sem er að gerast í löndunum í kringum okkur, en kallar samt eftir aukningu í ríkisútgjöldum. Virðulegi forseti. Nei, verðtrygging er ekki óklífanlegt fjall. Við getum nefnilega haft áhrif á gang mála. Það er nauðsynlegt að endurmeta forsendur og útreikninga verðbólgu og verðtryggingar. Framsókn hefur ítrekað kallað eftir því að stjórnvöld beiti sér fyrir því að vísitala neysluverðs til verðtryggingar verði hér eftir reiknuð án húsnæðisliðar. Fasteignaverð er liður í neysluvísitölu hér á landi og af þeim sökum hafa stýrivextir og höfuðstóll verðtryggðra lána verið hærri en í nágrannalöndunum þar sem stuðst er við samræmda vísitölu neysluverðs. Sá darraðardans sem hefur átt sér stað á húsnæðismarkaði landsmanna hefur því miður skapað verðbólgu og hún vex. Nágrannalönd okkar nota aðrar forsendur við útreikninga verðbólgu og þar sem húsnæðismarkaðurinn er lítill og auðhreyfður verðum við í alvöru að skoða hvort ekki sé kominn tími til að horfa fram hjá honum. Virðulegi forseti. Nú þegar vorar verðum við að líta til sólar. Stjórnvöld hafa borið gæfu til að leggja fram efnahagslegar mótvægisaðgerðir til að minnka þau efnahagslegu áhrif sem heimsfaraldurinn hefur leitt af sér. Mótvægisaðgerðir eru komnir á þriðja tug. Nú þurfum við að horfa enn frekar til fjölskyldna í landinu. Afnemum húsnæðisliðinn úr vísitölunni.
Virðulegi forseti. Enn á ný nota ég aðstöðu mína hér til að minna á unga fólkið í heimsfaraldri. Eftir að tilkynnt var um afléttingar í síðustu viku heyrðust háværar óánægjuraddir frá framhaldsskólanemum. Forseti nemendafélagsins Framtíðarinnar í MR sagði nemendum vera illa brugðið vegna nýrra reglna um 50 manna samkomutakmarkanir. Það sé ljóst að mikilvægir hagsmunir nemenda af almennilegu félagslífi hafi ekki verið stjórnvöldum ofarlega í huga. Og ég ætla hér að taka undir með þeim. Takk fyrir að halda okkur við efnið. Ákvarðanir um skemmtanahald hafa sannarlega ekki verið teknar með unga fólkið í huga nema ef vera skyldi til þess að koma sérstaklega í veg fyrir það. Ýmissa leiða hefur hins vegar verið leitað til þess að ákveðnir menningarviðburðir leggist ekki af: Skemmtanalíf eldri kynslóðanna. Eru tvö ár af menntaskólaböllum kannski bara lítil fórn að færa? Tvö ár af því að bera grímur í tímum og eiga í takmörkuðum samskiptum og samveru við samnemendur? Það finnst mér ekki. Og þeir sem halda öðru fram ættu að velta því fyrir sér hvort tilvera þeirra grundvallist kannski á því að forfeður þeirra gátu á sínum tíma skemmt sér almennilega á böllum.
Frú forseti. Ég velti því fyrir mér hvernig ríkisstjórnin sjái fyrir sér kjaraviðræðurnar sem verða í haust. Hvert heimili er í raun hagkerfi þar sem launin þurfa að duga fyrir fæði, klæði og húsnæði. Húsnæðiskostnaður hefur þegar hækkað um tugi þúsunda hjá mörgum, ekki hvað síst þeim sem eru á leigumarkaði. Á mörgum heimilum, jafnvel flestum, er ekkert svigrúm til að mæta svona hækkunum. Þau þurfa því, alveg eins og fyrirtæki, að hækka sína gjaldskrá. Nú þegar eru mörg dæmi um 30.000 kr. hækkun á leigu á nokkrum mánuðum. Til að bæta launþegum það þarf verkalýðsforystan að semja um a.m.k. 50.000 kr. launahækkun. Er ríkisstjórnin til í að skrifa upp á þannig launahækkanir eða ætlar hún þá að hefja gamla sönginn um hófsemi og ábyrgar kröfur? En hvað með hófsemi og ábyrgð þeirra sem öllu ráða? Hvar er t.d. hófsemin í vaxtahækkunum og arðgreiðslum bankanna? Hvar er ábyrgð ríkisstjórnar sem fórnar heimilum fyrir hagvöxt? Í lífskjarasamningunum var samið um að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni. Þeirri aðgerð var jú frestað en hún var ekki slegin af borðinu. Án húsnæðisliðarins í vísitölunni værum við ekki að horfa á 5,7% verðbólgu heldur 3,7%. Það að taka hann út úr myndinni myndi muna öllu fyrir heimilin eins og staðan er í dag. Af hverju er það ekki gert? Heimilin þurfa, alveg eins og fyrirtækin, að auka við tekjur sínar þegar framfærslukostnaður þeirra eykst. Þetta veit verkalýðsforystan og hún mun ekkert gefa eftir í haust. Þá verður ekki hægt að mæta fólkinu sem ber uppi þjóðfélagið með kröfum um hófsemi eða tali um að hagkerfið standi ekki undir þessum launakröfum. Það sem fólkið mun horfast í augu við er að heimili þeirra stendur ekki undir öllum þeim hækkunum sem á því hafa dunið. Það mun því vilja, alveg eins og fyrirtækin sem yfirleitt njóta skilnings, hækka sína verðskrá og lái þeim hver sem vill. Ríkisstjórnin er með þetta í hendi sér. Það sem hún gerir núna mun skipta sköpum í haust. Hvað ætlar hún að gera?
Frú forseti. Rannsóknir gefa vísbendingar um að staða innflytjenda hafi versnað til muna á síðasta ári og sé mun verri en staða innfæddra. Þetta er samt fólkið sem borið hefur uppi hagvöxt síðustu ára og auðvitað glætt íslenskt samfélag fleiri litum með reynslu sinni, þekkingu og menningu. Þetta fólk gerir líf okkar einfaldlega mikið betra. Samkvæmt þjóðhagsspá Hagstofunnar verður landsframleiðsla 13% hærri árið 2025 en hún var 2021, en fjölskyldur eiga færri börn og við fjölgum okkur hægar en áður. Við náum ekki utan um þetta án alls þessa góða fólks. Við erum að tala um tæplega 55.000 einstaklinga sem eru hérna nú og ef við bætum við þeim sem koma hingað tímabundið þá eru þetta um 70.000 manns í landinu. Innflytjendur hafa hins vegar ekki sömu rætur og við og geta mörg hver auðveldlega valið að koma ekki hingað eða valið sér búsetu annars staðar. Nú þegar verðbólgan er í hæstu hæðum og húsnæðislán taka stökk og matarkarfan verður dýrari þá erum við bara komin í býsna viðkvæma stöðu. Við þurfum nefnilega fleiri hendur, ekki síst ef þær vonir ganga eftir sem bundnar eru t.d. við uppgang ferðaþjónustunnar í sumar. Þess vegna hvet ég ríkisstjórnina til að huga sérstaklega að þessum hópi, greina stöðu hans nákvæmlega og mæta honum með viðeigandi ráðstöfunum. Auðvitað er þetta fyrst og fremst spurning um siðferði en þetta er líka efni efnahagslega nauðsynlegt fyrir okkur.
Virðulegur forseti. Héraðsdómur Reykjavíkur sýknaði Sjúkratryggingar og ríkið af kröfu konu sem krafðist þess að fá greitt 1.200 þús. kr. með dráttarvöxtum auk málskostnaðar fyrir það eitt að fara í aðgerð hjá Klíníkinni í Ármúla. Hún má fara í þrisvar sinnum dýrari aðgerð erlendis en komst ekki vegna Covid-19. Lögmaður hennar segir þetta brot á mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. Í Morgunblaðinu í morgun kemur einnig fram að Sjúkratryggingar samþykktu að konan mætti leita sér meðferðar innan EES-svæðisins en ekki hjá Klíníkinni í Ármúla vegna samningsleysis um greiðsluþátttöku í meðferð hjá þeim. Þá er bent á að íbúar annarra landa Evrópska efnahagssvæðisins virðast njóta betri réttar hér á landi en íslenskir ríkisborgarar. Þeir geta komið hingað og farið í aðgerð á Klíníkinni og fengið hana greidda hjá sínum opinberu sjúkratryggingum en ekki íslenskir ríkisborgarar. Þau hjá Klíníkinni eru nógu góð til að laga og hjálpa til á Landspítalanum vegna Covid-19, og það með samþykki ríkisstjórnarinnar, en þau eru ekki boðleg til að binda enda á fjárhagslegar, andlegar og líkamlegar pyndingar hjá þjáðu og illa veiku fólki. Nei, eina sem er í boði hjá ríkisstjórninni er að þetta fólk bryðji rótsterk verkjalyf, þ.e. ópíóíða sem gera það jafnvel að fíklum eða öryrkjum fyrir lífstíð. Að bryðja 15–20 töflur á dag á biðlista eftir aðgerðum svo mánuðum eða árum skiptir og þar af tvær til þrjár töflur vegna aukaverkana af verkjalyfjum er ofbeldi af verstu gerð. Verkjafangelsisofbeldið á biðlista þekki ég af eigin raun, sem er ótrúlega grimmileg refsing fyrir það eitt að slasast eða bara veikjast, og hvað þá ef það er með fjölskyldur og börn. Og fólk sem er í fullri vinnu er að detta út af vinnumarkaðnum. Mannréttindi, jafnrétti og jafnræði eru fótum troðin í þessu máli og ríkisstjórninni ber að stöðva þetta ofbeldi strax.
Virðulegi forseti. Það er flókið að búa í örhagkerfi með örgjaldmiðil í veskinu. Gengissveiflur, vaxtabreytingar og línudansinn þar á milli er hvorki taktfastur né mjög skemmtilegur, hvað þá vinsamlegur í garð fólksins okkar og fyrirtækjanna. Verðbólgan bítur okkur flest en reyndar misfast. Hún bítur fólk sem hefur minna á milli handanna mun fastar. Langflestir Íslendingar eru uppteknir við að lifa af hver mánaðamót og hafa ekki mikinn tíma til að hugsa endilega dæmin til enda. Þau treysta þannig stjórnvöldum til að taka ákvarðanir og halda vel á boltanum, hvort sem um er að ræða ungt fólk sem er að koma undir sig fótunum og ákveða hvort það eigi að velja óverðtryggt eða verðtryggt lán, fasta vexti eða ekki, eða eldra fólk sem keppist við að reyna að búa til ævisparnað, finna öryggi. Ábyrgð stjórnvalda er því mikil. Ríkisstjórnin hefur ekki beint stundað ábyrga efnahagsstjórn þegar kemur að þessu og hún hefur alls ekki viljað horfa til framtíðar. Löngu fyrir heimsfaraldur voru einnig teikn á lofti um rauðar viðvaranir í efnahagskortunum. Sá verðbólguvandi sem nú blasir við er að mörgu leyti, miklu leyti, heimatilbúinn. Þensluhvetjandi aðgerðir í húsnæðismálum og ég tala nú ekki um útþaninn ríkissjóð löngu fyrir Covid, þetta allt ýtir undir verðbólguna. Að eiga þak yfir höfuðið er einn stærsti útgjaldaliður heimila. Greiðslubyrði er ólík eftir hópum samfélagsins. Mig langar til að varpa ljósi á stöðu stúdenta. Stúdentaráð birti nýverið skýrslu um stúdenta á húsnæðismarkaði. Þar kom m.a. í ljós að um 15% íslenskra stúdenta búa á stúdentagörðum og biðlistar eru langir. Rest er á almennum markaði en Menntasjóður miðar sín lán við að stúdentar leigi á stúdentagörðum sem er töluvert frá leiguverði á almennum markaði. Viðmiðin eru því skökk. Um 43% stúdenta lifa við íþyngjandi húsnæðiskostnað. Verðbólgan mun bíta þennan hóp fast, mjög fast. Þessi sviðsmynd, virðulegi forseti, [[Forseti hringir.]]vegur að hugmynd okkar allra um jafnt aðgengi til náms og því er mikilvægt að svara ákalli stúdenta um samtal við þau um kjör og aðstæður. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Niðurstöður Félagsdóms voru birtar 25. janúar í máli Alþýðusambands Íslands, fyrir hönd Flugfreyjufélags Íslands, gegn Samtökum atvinnulífsins, fyrir hönd Samtaka ferðaþjónustunnar og Icelandair ehf. Dómurinn var Flugfreyjufélaginu í vil. Í vörnum Samtaka atvinnulífsins fyrir hönd Icelandair var endurráðning eftir geðþótta réttlætt með því að tillaga okkar í Samfylkingunni um að fram kæmi í lögunum að endurráða ætti í starfsaldursröð hafi verið felld. Með því að fella tillöguna sendi ríkisstjórnin þeim fyrirtækjum sem nýttu sér stuðninginn við að segja upp fólki skilaboð um að það væri í lagi að brjóta á réttindum launafólks við endurráðningu. Það er mikilvægt að hv. stjórnarþingmenn átti sig á því hvaða afleiðingar þetta hefur haft. Þeir ættu að krefjast þess, líkt og ég geri, að ríkisstjórnin axli ábyrgð og sjá til þess að starfsfólkið sem brotið var á fái skaðabætur. Icelandair var ekki eina fyrirtækið sem fékk stuðning til að segja upp fólki í þessu úrræði ríkisstjórnarinnar. Þau voru fleiri. Stuðningurinn sem greiddur var úr ríkissjóði nam rúmum 12 milljörðum kr. Úrræðinu var ætlað að koma í veg fyrir gjaldþrot en ekki að færa fyrirtækjum tækifæri til að brjóta á starfsfólki. Ég hef óskað eftir því að ráðherra svari spurningum, m.a. um hvernig fylgst hafi verið með því af hálfu ríkisins að fyrirtæki sem fengu þennan stuðning fari skilyrðum fyrir stuðningi samkvæmt lögunum og hvernig eftirfylgni með því sé háttað og um viðbrögð stjórnvalda við því ef endurráðningar eru ekki samkvæmt lögum. Félagsdómur er fallinn og Flugfreyjufélagið vann sigur. En hvað gerist næst? Hvernig verður þeim starfsmönnum sem brotið var á bættur skaðinn? Hv. stjórnarþingmenn þurfa að líta í eigin barm og krefjast þess einnig að ríkisstjórnin axli ábyrgð.
Frú forseti. Þetta er orðið algjört ófremdarástand. Ríkisstjórnin virðist algerlega týnd í stærstu málum. Ráðherrar vita oft ekki hvaða hlutverk heyra undir þá, jafnvel ekki hvað ráðuneytin heita. Í sóttvarnamálum virðist stjórnin sveiflast dag frá degi eftir því hvað var í fréttum daginn áður, eftir því hvar þrýstingurinn er mestur. Engin framtíðarsýn, engin stefna, enginn fyrirsjáanleiki. Í orkumálum var allt í einu uppgötvað af hálfu ríkisstjórnarinnar núna í vikunni, að því er virðist, að það þyrfti orku eftir að farið var að fjalla um það í fréttum. Þetta er ríkisstjórnin sem staðið hefur í vegi fyrir öllum orkuframkvæmdum frá því að hún varð til, ekki gert neitt með rammaáætlun og nú sáum við það nýverið að rammaáætlun er sett á dagskrá, eða það stendur til að skila henni síðasta daginn sem ríkisstjórnin má skila inn málum á þessu þingi. Með öðrum orðum: Það á að svæfa þetta mál eina ferðina enn. Talandi um orkumál. Þessi ríkisstjórn lét sér það vel líka þegar tímabundið ástand í norskum stjórnmálum varð til þess að Norðmenn drógu sig út úr olíu- og gasleit í íslenskri lögsögu. Nú hafa Norðmenn tilkynnt um 53 ný leyfi í eigin lögsögu. Íslenska ríkisstjórnin ætlar að banna svo mikið sem leit að þessum verðmætu og mikilvægu auðlindum. Banna rannsóknir, banna rannsóknir, frú forseti. Verðbólgan. Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að takast á við þá fyrirsjáanlegu þróun sem er að eiga sér stað í verðlagsmálum? Væntanlega ekki neitt nema hún neyðist til þess. Báknið heldur áfram að stækka á sama tíma. Jú, nú er allt í einu farið að tala um að taka hugsanlega húsnæðisliðinn út úr verðlagsvísitölunni, nokkuð sem þessi sama ríkisstjórn hefur staðið gegn frá upphafi þegar þingmenn Miðflokksins, verkalýðshreyfingin og fleiri hafa lagt það til. [[Forseti hringir.]]Í samgöngumálum virðist Reykjavíkurborg ráða för. Og svo mætti lengi telja, frú forseti. [[Forseti hringir.]] Ég hef eingöngu tvær mínútur en aðalatriðið er þetta: [[Forseti hringir.]]Ef þingið grípur ekki inn í við þessar aðstæður þá ber þingið ábyrgð á þróuninni.
Hv. þingmenn eru áminntir um að virða ræðutíma.
Forseti. Í nýrri könnun Vörðu um stöðu launafólks á Íslandi, sem lögð var fyrir félaga í aðildarfélögum ASÍ og BSRB, kemur fram að um fjórðungur launafólks eigi erfitt með að ná endum saman. Fjórðungur kvenna á vinnumarkaði býr við slæma andlega heilsu. Fimmtungur launafólks getur ekki mætt óvæntum útgjöldum. Fjárhagsleg staða atvinnulausra og heilsa þeirra er verri en launafólks og staða innflytjenda er verri en innfæddra á öllum mælikvörðum. Forseti. Nú í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru og þeirra samfélagslegu takmarkana sem gripið var til vegna faraldursins stefnir í tímabil mikillar þenslu og verðbólgu, bæði hér á landi og á heimsvísu. Horfur í efnahagslífinu benda til þess að róður verst settu hópanna muni þyngjast enn frekar og þrengja að lífsskilyrðum þeirra. Leiguverð er að hækka, matarkarfan er að hækka, bensín er að hækka. Nú verður að grípa til aðgerða strax til að koma í veg fyrir vaxandi vanda inn í framtíðina sem verður okkur dýrkeyptur, ekki bara í peningum heldur mannlegum harmleik sem bergmálar í gegnum næstu kynslóðir. Það er mikilvægt, nú sem aldrei fyrr, að ríkisstjórnin sé afar skýr með hverjar fyrirætlanir hennar eru. Hvað ætlar hún að gera til að vernda hag heimila og fjölskyldna? Það bólar ekki á neinum aðgerðum á þeim bænum og þegar félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra er spurður til hvaða aðgerða hann ætli að grípa þá ber hann fyrir sig getuleysi vegna þess að helstu málaflokkarnir sem koma vinnumarkaðnum við heyri ekki undir hann. Forseti. Til hvers var ákveðið að búa til sérstakan vinnumarkaðsráðherra ef hann getur ekkert gert fyrir launafólk í landinu? Var það kannski, eins og svo margt með þessa ríkisstjórn, bara uppi á punt? Ég spyr í einlægni, forseti, vegna þess að staðan er mér óskiljanleg.
Frú forseti. Ég fagna þeim fréttum að kynningarfundur um fyrirhugað útboð í samvinnuverkefninu Axarvegur – nýr vegur yfir Öxi verði haldinn á föstudaginn. Það er með ólíkindum hve málið hefur dregist þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir sveitarstjórnar og heimastjórnar í Múlaþingi. Annað og verra mál er svo að á þeim langa tíma sem tekið hefur að koma útboðinu af stað og þeim langa tíma sem mun taka að klára verkið sjálft hefur vetrarþjónustu ekki verið sinnt sem skyldi. Axarvegur fellur undir svokallaða G-reglu sem felur í sér, með leyfi forseta, að heimilt sé að moka tvo daga í viku haust og vor á meðan snjólétt er. Ástandið er skilgreint snjólétt þegar um er að ræða lítið snjómagn og færðarástand telst hvergi ófært, þungfært eða þæfingur á viðkomandi leið og þegar þjónustuaðgerðin felst eingöngu í hreinsun akbrautar með snjómokstursbíl. Drónaflug og ferðir bænda í fjárleitum hafa margoft sýnt fram á að augljóst er að oft og tíðum er galið að leiðinni sé ekki haldið opinni. Um er að ræða leið innan sveitarfélags þar sem íbúar þurfa að sækja þjónustu og verslun á milli íbúðakjarna. Íbúum á Djúpavogi er gert að aka um annað sveitarfélag og lengja ferðina um tugi kílómetra. Þetta er öryggismál. Þetta er jafnréttismál. Þetta er óboðlegt, frú forseti, og ljóst er að bregðast verður við því strax.
Frú forseti. Í Fréttablaðinu í dag má lesa opið bréf til hæstv. dómsmálaráðherra frá 13 samtökum sem berjast fyrir mannréttindum og réttindum kvenna. Þar er skorað á ráðherrann að bæta stöðu þolenda kynferðisofbeldis í réttarkerfinu með því að veita þeim aðild að dómsmálum sem nú eru sótt af ríkinu fyrir þeirra hönd. Þolendum er nefnilega úthýst úr dómsal í eigin réttarhöldum. Í bréfinu segir, með leyfi forseta: „Rannsóknir sýna að andlegar afleiðingar kynferðisofbeldis eru yfirleitt mun langvinnari en líkamlegir áverkar, sem gróa oftast fljótt. Þar vegur afmennskunin og hlutgervingin þungt, en til að beita kynferðisofbeldi þarf gerandinn að smætta þolandann niður í viðfang til að svala fýsnum sínum á, í stað manneskju með réttindi og rödd. Færa má rök fyrir því að með núverandi lögum haldi réttarkerfið áfram þessari afmennskun og hlutgervingu, þar sem brotaþoli hefur hvorki sömu réttindi né rödd og sakborningur í eigin máli. [...] Þannig getur réttarkerfið viðhaldið því valdaójafnvægi milli sakborningsins og brotaþolans sem ofbeldið sjálft fól í sér. Það er ekki að ástæðulausu sem dómsmál eitt og sér getur valdið áfallastreitu hjá brotaþolum, eða dýpkað þá andlegu áverka sem fyrir eru.“ Frú forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að taka undir hvert orð í þessu bréfi og einnig nota tækifærið til að minna hæstv. forseta á að hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson hefur lagt fram skriflega fyrirspurn til dómsmálaráðherra um réttarstöðu þolenda sem vonandi verður svarað von bráðar. Komi frumkvæðið ekki úr dómsmálaráðuneytinu, frú forseti, verður þingheimur að taka höndum saman um að bæta hér úr og ég skora á þingmenn að gera það. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég er hingað komin enn á ný til að þrábiðja forseta um að aðstoða Alþingi við að standa vörð um virðingu þingsins. Hingað hef ég komið ítrekað síðustu daga og bent á að stjórnvöld eru vísvitandi að neita þinginu um gögn sem því eru nauðsynleg til að sinna lagaskyldu sinni við afgreiðslu umsókna um ríkisborgararétt sem beint er til Alþingis. Öll allsherjar- og menntamálanefnd þingsins sendi samhljóða kröfu til stjórnvalda fyrir áramót um afhendingu gagna og vinnslu þeirra. Hæstv. forsætisráðherra hefur lýst yfir vilja sínum til að aðstoða við þetta mál og sömuleiðis aðrir. Staðan er sú að frá því að beiðni var send frá þinginu, á grundvelli laga um þingsköp Alþingis, hefur ekkert gerst. Útlendingastofnun hefur ekkert gert. Hún hefur ekki unnið eina einustu umsókn í margar vikur frá því að farið var fram á að þessar umsóknir yrðu unnar. Hún heldur áfram að koma með tillögur að því hvernig verklagið eigi að vera, [[Forseti hringir.]]eftir hennar höfði. Það hefur ekkert gerst. Því bið ég eina ferðina enn, ég grátbið forseta um að aðstoða okkur í þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir með hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Auðvitað er það svívirðilegt að dómsmálaráðherra veiti því atbeina að ríkisstofnun fari ekki að lögum, að ríkisstofnun afhendi Alþingi ekki þær upplýsingar og þau gögn sem Alþingi á rétt á að fá. Það er með miklum ólíkindum, virðulegi forseti, að þetta sé enn í gangi eftir allar þær yfirlýsingar sem komið hafa fram um að þetta sé ekki ásættanlegt. Eftir allar þær yfirlýsingar sem komið hafa fram um að það standi til að gera eitthvað í þessu þá er staðan enn svona í dag. Ég vil líka, sem nefndarmaður í efnahags- og viðskiptanefnd, benda á að það er búið að rukka fólk, Útlendingastofnun er búin að taka gjald af fólki fyrir að vinna þessar umsóknir sem er svo bara ekkert verið að vinna. Hvers lags eiginlega er þetta? Þetta tel ég tilefni til þess að skoða í efnahags- og viðskiptanefnd. Hvernig getur ríkisstofnun tekið gjald fyrir þjónustu sem er svo ekki veitt? Þetta munum við skoða í nefndinni.
Frú forseti. Ég tek undir orð þeirra tveggja sem töluðu á undan mér. Þetta er sýnu sorglegra vegna þess að það er nánast einhugur í nefndinni um þetta. Þessi krafa fer ekki eftir einhverjum pólitískum línum og það virðist sem þarna sé einhver, ráðherra eða stofnunin, að reyna að þvinga Alþingi til þess að breyta lögum um þessa úthlutun. Það má svo sem vel vera að það sé kominn tími til að endurskoða það allt saman, en það er algjörlega óháð því sem við erum að ræða hér í dag. Okkur ber að fá þessi gögn og við verðum að fá þau. Það hlýtur að vera hagsmunamál hæstv. forseta að láta ekki þennan dagskrárlið vera undirlagðan þessari sjálfsögðu kröfu dag eftir dag, viku eftir viku, án þess að bregðast við. Ég veit að það er ekki alltaf sami forsetinn í sætinu en þeir hljóta að tala saman í forsætisnefnd.
Virðulegur forseti. Ég verð að koma hingað upp og taka undir það sem hér er verið að segja. Ég hef ekki gert mikið af því í gegnum tíðina að vera að lesa lög. Ég hef reynt að fylgja umferðarlögum og haga mér sómasamlega. En ég ákvað að eftir umræðu í þingsal um daginn að fletta upp í lögunum um veitingu ríkisborgararéttar og þar stendur, með leyfi forseta, í 6. gr.: „Alþingi veitir ríkisborgararétt með lögum. Áður en umsókn um ríkisborgararétt er lögð fyrir Alþingi skal Útlendingastofnun fá um hana umsögn lögreglustjóra á dvalarstað umsækjanda. Enn fremur skal Útlendingastofnun gefa umsögn um umsóknina.“ Þetta stendur skýrt. Síðan kemur hæstv. ráðherra bara með skæting í blaðagrein um að verið sé að búa til einhverja forréttindaröð hérna á Alþingi. En það er verið að brjóta lög, og ég spyr: Hvað er gert við lögbrjóta? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] [[Gripið fram í: Nákvæmlega.]]
Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að mér þykir mjög miður að þessi umræða hafi komið upp ítrekað í umræðu um fundarstjórn forseta. Þetta hefur að sjálfsögðu ekkert með fundarstjórn forseta að gera. En það er alveg ljóst að við erum komin í leiðinda flækjumál í allsherjar- og menntamálanefnd vegna veitingar ríkisborgararéttar með lögum. Þar hafa svolítið blandast saman í umræðunni, bæði hér í þingsal og kannski ekki síður úti í samfélaginu, þessi tvö aðskildu mál sem eru annars vegar hvaða hug og hugmyndir við höfum um breytt fyrirkomulag. Við erum flest sammála um það í nefndinni að breyta þurfi fyrirkomulaginu og ráðuneyti og Útlendingastofnun hafa á síðustu árum verið að vinna markvisst að því með nefndinni án þess að nefndin hafi tekið einhverja ákvörðun um það. Þetta er svo tvíþætt mál að í desember bókaði nefndin frest fyrir Útlendingastofnun út janúarmánuð til að afhenda þinginu umsóknir sem borist höfðu fyrir 1. október og umsagnir um þær. Við munum og erum að sjálfsögðu að leita leiða við Útlendingastofnun að fá það fram. Flækjustigið við þetta er sá tími sem það tekur stofnunina að fara yfir þessar umsóknir og að þau hafi ákveðið að breyta verklaginu með þeim hætti [[Forseti hringir.]]að afgreiða umsóknir í tímaröð. Ég átta mig á því, virðulegur forseti, og afsakið, það er svolítið flókið að reyna að ræða þetta alltaf í einhverjum upphlaupum í fundarstjórn forseta. [[Forseti hringir.]]Undirnefnd allsherjar- og menntamálanefndar er með málið hjá sér. Þau funduðu í dag, þau munu funda aftur á morgun eða næstu daga og ég vænti þess að þetta mál [[Forseti hringir.]]verði leyst alveg á næstunni.
Frú forseti. Í tilefni orða hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur þá þakka ég útskýringuna. Ég ætla að leyfa mér að vera henni ósammála í tveimur grundvallarmálum. Þetta er ekki flókið, þetta snýst bara um það að hér er verið að hefta störf Alþingis og þetta hefur heilmikið að gera með fundarstjórn forseta vegna þess að þetta snýst um þau tæki og tól sem við sem þingmenn höfum til þess að ná fram réttmætum kröfum okkar um að lögum sé framfylgt. Þær kröfur eru enn ríkari á handhafa framkvæmdarvaldsins, ekki síst þegar um er að ræða ráðherra sem er jafnframt þingmaður. Það er ekkert flókið við þetta mál en ég ætla hins vegar að óska hv. allsherjar- og menntamálanefnd velfarnaðar í því að leysa málið fyrir hönd Alþingis. En hér á þessi umræða heima þar til málið leysist.
Virðulegi forseti. Þetta er í fjórða eða fimmta sinn sem þetta mál kemur til umræðu á Alþingi. Ég vil benda þingheimi á grein eftir hæstv. innanríkisráðherra, sem heitir „Ríkisborgararéttur og Alþingi“, sem birtist í Vísi.is 26. janúar síðastliðinn. Pínlegri grein hef ég ekki lesið á minni ævi frá ráðherra lýðveldisins. Ég verð að segja alveg eins og er. Ég skal segja ykkur af hverju. Dómsmálaráðherra landsins skilur ekki muninn á stjórnsýslumáli og máli fyrir Alþingi Íslendinga. Hann skilur ekki þennan mun. Hann skilur ekki mun á undirbúningi máls fyrir stjórnvaldsákvörðun hjá Útlendingastofnun og undirbúningi máls fyrir lagasetningu á Alþingi Íslendinga. Fólki er veittur ríkisborgararéttur hjá Alþingi Íslendinga með lögum. Útlendingastofnun á að undirbúa þau lög með því að veita umsögn um umsóknir sem umsækjendur senda til Alþingis og greiða töluvert fé fyrir. Þessu er hæstv. innanríkisráðherra [[Forseti hringir.]]að grauta saman í grein í Vísi sem ég hvet alla til að lesa, hann talar m.a. um VIP-meðferð fyrir Alþingi. Og af því að það gengur svo illa, hraðinn á málinu hjá Útlendingastofnun er ekki nógu mikill, þá þarf það að bitna á þessari stofnun hér.
Virðulegur forseti. Ég mátti til með að koma aftur upp vegna orða hv. formanns allsherjar- og menntamálanefndar sem talaði um upphlaup hér undir fundarstjórn forseta og að þetta væri ekki réttur vettvangur fyrir það. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að mér finnst þingmenn hafa verið frekar settlegir hérna í fundarstjórn forseta miðað við alvarleika þess máls sem hér um ræðir. Við erum að tala um ráðherra í ríkisstjórn Íslands sem er að beina fyrirmælum til undirstofnunar sinnar um að brjóta lög. Þetta varðar við ráðherraábyrgð, virðulegi forseti. Þetta er grafalvarlegt mál. Það að við komum hér upp endurtekið og óskum eftir atbeina forseta við það að forseti skikki ráðherra til að fara að lögum og til þess að hætta að brjóta á sinni ráðherraábyrgð finnst mér bara frekar settleg leið. Það eru til aðrar og töluvert harkalegri leiðir til að taka á ráðherrum sem brjóta lög. En hér stöndum við og óskum eftir því að þingmenn og forseti standi með stjórnskipun Íslands [[Forseti hringir.]]og standi með lögum um ráðherraábyrgð og virði Alþingi [[Forseti hringir.]]og hlutverk þess við veitingu ríkisborgararéttar.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. formanni allsherjar- og menntamálanefndar fyrir að koma hér upp og standa með okkur og sýna að þetta er þverpólitískt mál. Þetta snýst um virðingu Alþingis og hlutverk þess. En ég ætla að taka undir með öðrum sem hafa komið hér upp og sagt: Þetta er ekkert flókið, þetta er ekki flækjumál, það er ekkert flækjustig í gangi. Það er ekkert flókið við okkar umræður við Útlendingastofnun eða ráðherra. Þetta snýst um það að þau afhendi okkur gögn sem við erum búin að fara fram á að þau afhendi. Þetta er mjög einfalt mál. Þá vil ég leiðrétta það sem virðist koma fram, ég veit ekki á hvaða vettvangi það kemur fram, hjá Útlendingastofnun, að þetta snúist eitthvað um vinnuálag hjá þeim. Það gerir það ekki. Það kemur fram í mjög skýrri yfirlýsingu, opinberri yfirlýsingu hæstv. ráðherra, um ástæður þessara tafa. Það er vegna þess að þau ætla ekki að afhenda gögnin. Það er ekki af því að það er svo mikið að gera hjá þeim. Þá vil ég bara vekja athygli á því að það eru komnar margar vikur síðan við fórum fram á þessi gögn og Útlendingastofnun sagði: Ókei, við afhendum gögnin. Það hefur ekkert gerst. Útlendingastofnun ber að óska eftir umsögn lögreglunnar um hverja og eina þessara umsókna, það er einhver tölvupóstur sem er sendur. [[Forseti hringir.]]Hann hefur ekki verið sendur, það hefur ekkert gerst. [[Forseti hringir.]]Vinnuálag hjá Útlendingastofnun kemur ekkert málinu við.
Forseti. Ég verð að taka undir með þeirri orðræðu sem hér er. Mér þykir ákaflega leitt að verið sé að blanda saman tveimur umræðum, annars vegar að ástandið sé óboðlegt í Útlendingastofnun vegna vinnuálags, að skipulag vinnunnar gangi ekki upp. Ég held að öll í nefndinni skilji það, beri virðingu fyrir því og séu tilbúin að hefja þá vinnu að breyta fyrirkomulaginu. Við getum hins vegar ekki gert því fólki það sem búið var að sækja um og greiða fyrir samkvæmt tilmælum á vef stofnunarinnar að breyta um kúrs úti í miðri á. Við verðum að afgreiða þessar umsóknir. Það er bara einfalt mál. Við erum að kalla eftir gögnum sem lögum samkvæmt ber að veita okkur. Eins og hér hefur komið fram þá er ekkert flækjustig. Það þarf bara að klára þetta mál. Á meðan bíður fólkið í óvissu.
Virðulegur forseti. Ég vil bara benda á að í greininni sem ég vísaði til áðan sakaði hæstv. dómsmálaráðherra þingmenn um að fara með rangt mál. Ég óska eftir því að ráðherra geri grein fyrir því hvar við fórum með rangt mál. Hvar var það? Ég vil taka fyrir annað mál í þessu sem er það að ráðherrar og Útlendingastofnun eru hér í pólitík. Þau vilja breyta fyrirkomulaginu, eins og kom fram í ræðu áðan. Það er ekki þeirra hlutverk. Það er hlutverk Alþingis að breyta fyrirkomulaginu. Núverandi kerfi er tvöfalt kerfi þar sem ríkisborgararéttur er veittur annars vegar á Alþingi Íslendinga með lögum og hins vegar af Útlendingastofnun með stjórnvaldsákvörðun. Þetta er tilraun ráðherrans til að eyðileggja núverandi kerfi, þ.e. málsmeðferðina fyrir Alþingi. Það er það sem hann er að reyna að gera og ekkert annað. Hann er í pólitík. Það er með ólíkindum að ráðherra í ríkisstjórn Íslands, sem styðst við þingmeirihluta, skuli haga sér svona, algerlega með ólíkindum.
Forseti. Ég vil taka undir með síðasta ræðumanni. Ég hef óttast að það sé einmitt verið að reyna að eyðileggja þetta tvöfalda kerfi sem er svo mikilvægt því að það snýst um grundvallarréttindi fólks, ríkisborgararéttinn. Við setjum lög um ýmis atriði sem þarf að uppfylla til að fá þau rosalega mikilvægu réttindi. Það er bara ómögulegt að telja upp allar mögulegar aðstæður sem koma í veg fyrir slíkt. Fólk getur fengið umferðarsekt og þá allt í einu tikkar það bara í ákveðið box og umsókn þess er hafnað. Einhver svona smáatriði er stundum erfitt að sjá fyrir. Þess vegna er þessi tvöfalda leið, til að það sé örugglega verið að gera þetta á sanngjörnum forsendum, þ.e. að fólk sem kemst ekki í gegnum eitthvert nálarauga hjá Útlendingastofnun geti biðlað til stofnunarinnar sem býr til lögin og spurt: Voruð þið örugglega að meina að það væru svona atriði sem kæmu í veg fyrir að ég gæti fengið ríkisborgararétt? Við þurfum að hafa slíkt tvöfalt kerfi því að þetta er á mjög viðkvæmum forsendum - mannréttindi, ríkisborgararéttur - og það er ekki hægt að girða [[Forseti hringir.]]fyrir alla möguleika á undanþágum frá því.
Virðulegi forseti. Við komum hingað upp dag eftir dag til að benda á það að ráðherra er að brjóta lög. Ráðherra er að brjóta lög. Það er algjört virðingarleysi við Alþingi. Annaðhvort þarf viðkomandi hæstv. ráðherra að fara að fylgja lögum eða viðkomandi hæstv. ráðherra þarf að láta af störfum.
Frú forseti. Ég kem hingað upp aðeins til að leiðrétta það sem fram kom varðandi nálarauga Útlendingastofnunar. Það er skýrt í lögum hvað þarf til til þess að fá ríkisborgararétt með stjórnvaldsákvörðun. Það er ekki nálaraugað, það er bara alveg skýrt afmarkað hvað það er. Ef við viljum breyta því þá breytum við því með lögum. Það er það sama sem hér er uppi á teningnum. Ef ráðherra vill breyta því að Alþingi eigi að veita ríkisborgararétt með lögum þá þarf að breyta því með lögum. Við þurfum bara að fara að lögum. Það er ekkert kannski. Við verðum að fara að lögum og við verðum að gefa Alþingi tækifæri til að framfylgja lögum. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt: Ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til þess að leggja nú inn auglýsingu í fjölmiðla og lýsa eftir þeim umsóknum sem þegar hafa borist og óska eftir að umsækjendur sem sendu inn umsóknir skili þeim beint til Alþingis því þetta fyrirkomulag er með öllu óboðlegt.
Frú forseti. Það er rétt að það komi fram að Alþingi ber engin skylda til að veita ríkisborgararétt. Þetta er heimildarákvæði. Það eru heldur ekki neinir tímafrestir. Við getum þess vegna ákveðið að veita hann einu sinni á ári eða einu sinni í mánuði. En ég kem hér upp, frú forseti, til að geta þess að undirnefnd fundaði í dag og mun væntanlega funda á morgun. Ég vonast til þess að þetta mál sé að leysast og við getum farið að hefja þessa vinnu þannig að sómi verði að.
Forseti. Þetta mál leysist bara ef þingið fær öll gögnin. Það er réttur fólks að sækja um þetta til Alþingis. Og miðað við það sem formaður undirnefndarinnar var að segja, á þá Alþingi bara að hunsa það? Við fáum hérna fullt af umsögnum, nei, við ætlum bara sleppa því. - Auðvitað virkar það ekki þannig. Fólk hefur rétt á því að sækja um ríkisborgararétt til Alþingis og þá á Alþingi að afgreiða það, að sjálfsögðu með málefnalegum hætti. Og til þess þarf þessi gögn.
Virðulegi forseti. Hér erum við að afgreiða mál sem er bein afleiðing þess að þingið var sett í allt of mikla tímapressu. Við erum hér m.a. að leiðrétta frumvarp sem þurfti að afgreiða á einum degi vegna seinagangs ríkisstjórnarinnar og við erum líka að lagfæra mistök sem urðu vegna þess að bandormurinn fyrir jól og fjárlögin höfðu allt of lítinn tíma og rými í þinginu. Við styðjum tvær af þessum leiðréttingum, að sjálfsögðu, en hins vegar erum við mótfallin annarri þeirra er varðar lækkun á gjaldi fyrir losun húsbíla. En við munum sitja hjá í málinu í heild vegna þessara vinnubragða, vegna seinagangs hjá ríkisstjórninni og mótmælum þessum vinnubrögðum, virðulegi forseti.
Frú forseti. Hér á að framlengja bráðabirgðaákvæði til að nota úrelta aðferð við að mæla losun koltvísýrings frá ökutækjum. Þetta ákvæði var sett inn af efnahags- og viðskiptanefnd á sínum tíma eftir beiðni frá Samtökum ferðaþjónustunnar, ekki samt þannig að hún liggi skriflega fyrir og ekki þannig að fyrir liggi hvort hin meinta verðhækkun á bílum í kjölfar nýju aðferðarinnar stafaði kannski af augljósustu ástæðunni, að þeir losuðu einfaldlega of mikið af koltvísýringi. Nú er lagt til að framlengja undanþáguna aftur á grunni óskjalfestrar beiðni frá hagsmunasamtökum. Aldrei hefur verið lagt mat á áhrif á ríkissjóð eða áhrif á umhverfið. Það er óábyrgt að leyfa að selja bíla út frá úreltum losunarmælingum á sama tíma og neyðarástand ríkir í loftslagsmálum.
Forseti. Bakgrunnurinn á bak við þessa undanþágu liggur í svindli bílaframleiðanda. Það var þannig að mengunarstaðlarnir voru eins og þeir voru og bílaframleiðandinn, það var Volkswagen, svindlaði á prófinu með því setja örflögu í alla bíla sem greindi hvort verið væri að gera koltvísýringspróf á bílunum og lét vélina ganga öðruvísi ef þannig próf var í gangi, sem leiddi til lægri mælingar. Það er það sem við erum að greiða atkvæði um að framlengja ef fólk segir já við þessu.
Frú forseti. Við í Samfylkingunni munum greiða atkvæði með þessu frumvarpi en ég er á nefndarálitinu með fyrirvara. Fyrirvarinn lýtur að því að þetta frumvarp var samið í miklum flýti og þegar það er gert eru auðvitað miklar líkur á því að gerð verði einhver mistök þó að við sjáum það ekki núna. Þarna eru atriði sem er mikilvægt að öðlist gildi og þess vegna samþykkjum við lögin, en þennan fyrirvara gerði ég við nefndarálitið.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögum fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar. Frumvarpið er liður í aðgerðum stjórnvalda vegna efnahagslegra afleiðinga heimsfaraldurs kórónuveiru. Með frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að greiða beina styrki til veitingahúsa, gististaða og skemmtistaða. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölda gesta frá ýmsum aðilum. Rekstraraðilar sem hafa verið í samtali við nefndina hafa allir sem einn lýst yfir miklum áhyggjum af rekstri sínum og mikilli óvissu. Við umfjöllun nefndarinnar voru nokkur atriði sem nefndin staldraði við og taldi að þyrfti að árétta eða lagfæra. Eitt af álitamálunum sneri að bráðabirgðarekstrarleyfi sem einhverjir rekstraraðilar starfa eftir er hófu starfsemi sína fyrir 1. desember árið 2021. Nefndin óskaði eftir afstöðu ráðuneytisins um framangreint álitaefni og kom fram að ráðuneytið telji að líta megi svo á að rekstraraðili sé með rekstrarleyfi þótt það sé til bráðabirgða. Meiri hlutinn tekur undir afstöðu ráðuneytisins um framangreint og beinir því til Skattsins að leggja framangreinda túlkun til grundvallar. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram sjónarmið um að það kynni að gefa betri mynd af styrkþörf minni rekstraraðila með færri stöðugildi að miða hámark yfir tiltekið hlutfall af föstum kostnaði. Nefndin óskaði eftir því að ráðuneytið léti nefndinni í té afstöðu sína til tillögu þessa efnis. Í minnisblaði ráðuneytisins kemur fram að slík nálgun fæli í sér talsverða breytingu frá framkvæmd tekjufalls- og viðspyrnustyrkja sem gæti flækt framkvæmdina og myndi að líkindum seinka því að úrræðið kæmist til framkvæmda. Að auki kemur fram í umsögn Skattsins að óhjákvæmilega muni nokkur tími líða frá samþykkt frumvarpsins og þar til rekstraraðilar geti sótt um styrki. Af framangreindu leiðir að umfangsmiklar breytingar á úrræðinu sem reynsla hefur fengist af í framkvæmd muni að líkindum seinka því enn frekar að það komist til framkvæmda. Meiri hlutinn telur þann takmarkaða ábata sem fengist af slíkri breytingu ekki réttlæta aukið flækjustig úrræðisins og mögulegar tafir á því að það komist til framkvæmda. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar gerir eftirfarandi breytingartillögur við frumvarpið. Í fyrstu vil ég nefna afmörkun hugtaksins „veitingastaður“ en í frumvarpinu er kveðið á um að styrkir nái til rekstraraðila sem starfrækja veitingastaði í flokki II og III. Í framsöguræðu við 1. umr. um frumvarpið kom fram að heppilegt væri að rýmka gildissvið frumvarpsins þannig að skilgreining á veitingastöðum yrði látin ná til veitingarekstrar á vegum gististaða með vínveitingaleyfi eða nánar tiltekið veitingastaða í flokki IV. Þetta var sömuleiðis gert í frumvarpi um frestun greiðslu opinberra gjalda. Meiri hlutinn tekur undir framangreinda breytingu og gerir hana að sinni. Samkvæmt frumvarpinu á rekstraraðili rétt á styrk úr ríkissjóði vegna hvers almanaksmánaðar frá desember 2021 og til með mars 2022. Í umsögnum kom fram að sóttvarnaaðgerðir hefðu verið hertar í byrjun nóvember 2021 og ættu styrkirnir því að ná til þess mánaðar. Í því sambandi bendir meiri hlutinn á að reglugerð um takmörkun á samkomum tók gildi um miðjan nóvember 2021. Með vísan til framangreinds leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis að hægt verði að sækja um styrki vegna nóvember 2021. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að við mat á tekjufalli veitingastaða sem hófu starfsemi eftir upphaf heimsfaraldurs kórónuveiru feli ákvæðið í sér að tekjufallið taki almennt mið af tímabili þegar veitingastaðir höfðu takmarkaðar tekjur vegna sóttvarnaráðstafana. Í minnisblaði ráðuneytisins kemur fram að ákvæðið útiloki að mati ráðuneytisins ekki að rekstraraðili sem hóf rekstur veitingastaðar eftir upphaf viðkomandi almanaksmánaðar árið 2019 miði tekjufallið við afmarkað tímabil frá þeim tíma sem hann fékk rekstrarleyfi í stað tímabilsins alls ef hann getur fært rök fyrir því að það gefi betri mynd af tekjum hans alla jafna. Sanngirnisrök geti mælt með því að gera það að sjálfgefnum möguleika í stað þess að gera rekstraraðila að sýna fram á að það tímabil gefi betri mynd af tekjufalli hans en tekjur frá upphafi rekstrar. Meiri hlutinn tekur undir það sjónarmið og leggur til breytingu þess efnis að í tilviki rekstraraðila sem hafa fengið rekstrarleyfi vegna veitingastaðar eftir upphaf sama almanaksmánaðar og umsögn varðar árið 2019 skuli miðað við meðaltekjur hans á veitingastaðnum á jafn mörgum dögum og eru í þeim almanaksmánuði sem umsögn varðar á tímabilinu frá 1. september 2021 til 30. nóvember 2021 eða frá þeim degi sem hann fékk rekstrarleyfi til 30. nóvember 2021. Við framlagningu frumvarpsins var ekki gert ráð fyrir framlengingu á umsóknarfresti lokunarstyrkja samkvæmt lögum um fjárstuðning til minni rekstraraðila. Nefndin hefur til umfjöllunar frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjárstuðning eða framhald lokunarstyrkja auk þess sem ráðherra hefur boðað framhald viðspyrnustyrkja. Meiri hlutinn bendir á að ekki hefur verið gert ráð fyrir því að rekstraraðili geti notið fullra lokunarstyrkja, viðspyrnustyrkja og styrkja samkvæmt frumvarpi þessu vegna sama tímabils og er því t.d. lagt til í áðurgreindu frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjárstuðning til minni rekstraraðila að hafi rekstraraðili verið ákvarðaður styrkur samkvæmt frumvarpi þessu fyrir sama tímabil og lokunartímabil nær til dragist sá styrkur frá lokunarstyrk. Að óbreyttu yrðu því greiddir tvenns konar styrkir vegna lokunartímabils ef sótt er um lokunarstyrk á undan styrk samkvæmt frumvarpinu. Meiri hlutinn leggur því til breytingu þess efnis að hafi rekstraraðila verið ákvarðaður viðspyrnustyrkur samkvæmt lögum um viðspyrnustyrk vegna þess almanaksmánaðar sem umsókn varðar eða lokunarstyrkur samkvæmt lögum um fjárstuðning dragist hann frá styrk samkvæmt lögum þessum. Með vísan til framangreinds leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem hér hafa verið taldar upp. Að þessu nefndaráliti standa Guðrún Hafsteinsdóttir, Ágúst Bjarni Garðarsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Jóhann Páll Jóhannsson og Orri Páll Jóhannsson.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðrúnu Hafsteinsdóttur framsöguna fyrir nefndarálitinu. Auðvitað væri skynsamlegast að stjórnvöld hættu þessum takmarkandi aðgerðum gagnvart veitingastöðum en það þýðir víst lítið að fást um það við hv. þingmann í augnablikinu. Það er oft gagnrýnd hugtakanotkun í þessum sal. Menn grauta hlutum saman og hér er nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um styrki til rekstraraðila. Mig langar að spyrja hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar hvort hér sé ekki raunverulega verið að fjalla um bætur, því að bætur og styrkir eru sitthvor hluturinn. Þessi staða er auðvitað til komin vegna aðgerða stjórnvalda. Meira að segja fjármálaráðherra sem leggur fram þetta mál sem hér er til umfjöllunar hefur lýst þeirri afgerandi skoðun að lagaforsendur þessara aðgerða séu, ef ekki brostnar þá við það að bresta. Mig langar til að fá fram sjónarmið hv. formanns efnahags- og viðskiptanefndar og framsögumanns nefndarinnar varðandi nefndarálit hvað þetta varðar, því að allt sem hér er verið að taka á er til komið vegna ákvarðana þessara sömu stjórnvalda sem nú koma og segjast vera að veita þessum sömu aðilum styrki. Eru þetta ekki bara bætur?
Ég vil þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni kærlega fyrir þessa fyrirspurn. Ég get alveg deilt þeirri skoðun sem hann lýsir hér. Það getur verið blæbrigðamunur og það getur líka verið stór munur á einhverju sem eru bætur eða styrkur. Ég held að allir nefndarmenn í efnahags- og viðskiptanefnd séu búnir að vera í miklum samskiptum við rekstraraðila úti um allt land og ég held að enginn þeirra vilji vera á einhverri ölmusu frá ríkinu, ekki nokkur maður. Ég held að fólk vilji heldur ekki vera styrkþegar. En þá spyr ég líka: Vill einhver vera bótaþegi? En vitaskuld er það svo að þetta frumvarp er lagt fram til að bæta rekstraraðilum tjón sem þeir hafa orðið fyrir vegna ákvarðana sem hér hafa verið teknar í nafni sóttvarna. Ég tel að þetta sé í flútti við aðrar aðgerðir og önnur frumvörp sem hér hafa verið lögð fram á þessu tveggja ára tímabili sem þetta ástand hefur varað og það að hér sé talað um styrki sé einfaldlega í samræmi við fyrri aðgerðir.
Frú forseti. Ég þakka hv. formanni svarið. Auðvitað vilja fæstir vera bótaþegar en þegar fyrirtæki eru sett í þá stöðu að mega ekki selja þeim vöru sem vilja eiga við þau viðskipti, fá ekki að nota eignir sínar og tíma til að skapa tekjur, þá er nú snúið við að eiga í þeim efnum. Til viðbótar við þetta tiltekna atriði langar mig að spyrja um ákveðinn þátt þessara mála sem snýr að fyrirtækjum sem hafa verið í vandræðum, verið í vanskilum með opinber gjöld eða ekki náð að standa við fyrri samninga sem gerðir hafa verið við Skattinn. Eins og hv. þingmaður kom inn á þá hafa nefndarmenn væntanlega flestir heyrt í rekstraraðilum og það hef ég sömuleiðis gert og m.a. hef ég heyrt lýst til þess að gera snúnum samskiptum við Skattinn á grundvelli þess að annaðhvort hafi fyrri plön ekki gengið upp að fullu eða það er vísað til vanskila og því eru fyrirtæki ekki talin falla undir þessar sjálfvirku leiðir. Var skoðað að einhverju marki í nefndinni hversu mörg þau félög væru sem falla undir þessar lausnir sem njóta þeirra ekki, í öllu falli ekki með sjálfvirkum hætti ef svo má segja, vegna vanskila sem eru til komin innan þess tímabils sem faraldurinn nær yfir? Það er auðvitað þannig að rekstraraðilar og fyrirtækin eru eins fjölbreytt og þau eru mörg og það geta verið fjölbreyttar skýringar á því hvers vegna fyrirtæki lenda í tímabundnum vanskilum. En spurningin er þessi: Var þetta skoðað? Hversu mörg eru þau fyrirtæki sem hafa hingað til verið að falla á þessu sjálfvirka samþykki vegna vanskila á opinberum gjöldum?
Forseti. Það er alveg ljóst að þeir aðilar sem hafa þurft að fresta greiðslu gjalda teljast ekki í vanskilum. Það er forsenda fyrir úrræðum að fyrirtæki séu í skilum en þeir sem hafa þurft að fresta gjöldum og hafa samið um það geta sótt um þessi úrræði. Nefndin skoðaði ekki sérstaklega hversu margir aðilar hafa fallið þarna á milli en ég tel að þeir séu mjög fáir. Það hefur alla vega verið skoðað að úrræðið hefur náð að grípa yfirgnæfandi meiri hluta umsókna þeirra sem hafa sótt í það. Það er líka mjög ánægjulegt að í öllum þeim samtölum sem við höfum átt er ákveðin ánægja, eins mikið og ég get notað það orð, hjá fólki, rekstraraðilum, með þau úrræði sem hefur verið gripið til fram til þessa og langflestir orðað það svo að ef þessara styrkja hefði ekki notið við værum við búin að sjá hér fjöldagjaldþrot fyrirtækja í þessari grein.
Frú forseti. Ég stenst ekki mátið eftir þessa umræðu hérna. Það má kannski taka fram að mér finnst engin skömm að því fyrir einstaklinga að þiggja bætur frá ríkinu og heldur engin skömm fyrir fyrirtæki að þiggja styrk eða bætur eða hvað við köllum það frá ríkinu. Einkageirinn er og verður háður ríkisvaldinu um alveg ofboðslega margt, t.d. um vernd eignarréttarins, um uppbyggingu innviða, um gott samkeppnis- og reglugerðarumhverfi, um menntun starfsfólks. Þetta er allt svolítið búið til af ríkinu, þannig að við erum kannski öll bótaþegar hvers annars, ef svo má segja. Þessi faraldur hefur auðvitað dregið ofboðslega vel fram hvað atvinnulífið er háð hinu opinbera. Eins og hv. þingmaður sagði áðan þá hefðum við náttúrlega séð fram á fjöldagjaldþrot og alveg ofboðslega efnahagslega eyðileggingu með hörmulegum afleiðingum ef ríkið hefði ekki stigið mjög fast inn víðast hvar í hinum vestræna heimi til að sporna gegn því. En af því að maður er kominn hérna upp í pontu þá ætla ég að spyrja að einhverju. Í 7. gr. frumvarpsins kemur fram að Skatturinn skuli afgreiða umsókn svo fljótt sem verða megi og ekki síðar en tveimur mánuðum eftir að honum berst fullnægjandi umsókn. Ég vildi bara rétt fá að spyrja hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar hvort hún sé ekki sammála mér um að nú velti mjög mikið á því og sé mjög mikilvægt að ráðuneytið og Skatturinn geri allt sem hægt er til að afgreiða og koma upp þessu umsóknarferli sem allra fyrst og afgreiða þessa styrki miklu hraðar en minnst er á í þessu ákvæði, [[Forseti hringir.]]að þegar það er talað um tvo mánuði sé það bara fyrir einhver alger undantekningartilvik. [[Forseti hringir.]]Er hún ekki sammála mér um þetta?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir spurninguna. Ég er hjartanlega sammála honum í því að það þarf að flýta afgreiðslu þessara mála mjög hratt og vel. Þegar við erum að tala þarna um tvo mánuði erum við að tala um að hámarki tvo mánuði. Ég er alveg sannfærð um að Skatturinn og þeir sem þarna koma að máli munu leggja sig alla fram við að flýta afgreiðslu þessara styrkja, svo mikið sem verða megi, því að við vitum að þörfin er brýn að reyna að koma þessum styrkjum út til rekstraraðila. Mig langar svo að fá að bæta við þá fyrirspurn sem Bergþór Ólason, 8. þm. Norðvest., beindi til formanns nefndarinnar áðan en hún varðaði hvort við hefðum látið skoða hversu margir hafa fengið synjun. Mig langar að fá að upplýsa um lokunarstyrkina, sem er reyndar annað úrræði en þar hefur fjöldi umsókna verið yfir 2.000 og þar af hafa 97 aðilar sem skiluðu inn umsókn ekki fengið ákvarðaðan styrk. Maður getur kannski tekið örlítið mið af þeim tölum og heimfært yfir á þetta úrræði, þannig að við sjáum að það er gríðarlegur fjöldi fyrirtækja sem fær styrk og mjög lítill sem er synjað.
Virðulegur forseti. Ég þakka skýr svör og gott að við erum sammála um þennan þátt. Ég held að það sé mjög mikilvægt, sérstaklega í ljósi þess hversu seint þetta frumvarp kom fram, að það komi fram, eins og gerðist rétt í þessu, mjög skýr skilaboð frá löggjafanum um að framkvæmdarvaldið eigi að leita allra leiða til að afgreiða umsóknir hratt og örugglega. Annað svolítið svipað atriði sem varðar framkvæmdina sem mig langaði til að vekja máls á. Í 4. gr. laganna um skilyrði fyrir styrkveitingu kemur sérstaklega fram um tímabil til viðmiðunar að við sérstakar aðstæður megi nota annað tímabil til viðmiðunar sýni rekstraraðili fram á að það gefi betri mynd af tekjufalli hans heldur en viðmiðunartímabil samkvæmt 1. og 2. málslið. Ég vil spyrja hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar hvort hún sé ekki sammála mér um að þetta sé málsgrein sem beri að túlka frekar vítt í framkvæmdinni, að það sé mjög mikilvægt að hugað sé að sértækum aðstæðum og svoleiðis við framkvæmd þessara laga.
Virðulegi forseti. Eins og kom fram þá gerði nefndin breytingar á þessu viðmiðunartímabili vegna þess að við töldum líka nauðsynlegt að bregðast við vanda rekstraraðila sem eru nýir, með nýjan rekstur, og að tekjufall þeirra fyrirtækja myndi sýna nokkuð raunhæfa mynd. Þess vegna var horft til þess að á haustmánuðum á síðasta ári bjuggu þessir rekstraraðilar við miklar takmarkanir. Sömuleiðis er búið að setja tekjufallið niður í 20% sem ég tel að skipti líka miklu máli. Svigrúm er ekki hægt að sýna meira en er hér í lögunum. Ég tel að nefndin hafi reynt eftir öllum mætti að bregðast við þeim umsögnum sem komu fram hjá rekstraraðilum um að sýna meiri sveigjanleika með því að færa til þetta viðmiðunartímabil. Ég held að það sé mjög af hinu góða.
Frú forseti. Ég tel að þetta frumvarp hafi tekið mjög mikilvægum breytingum í meðförum efnahags- og viðskiptanefndar. Ég þakka nefndarmönnum fyrir gott samstarf og ég vil líka þakka umsagnaraðilum, fólki, fyrirtækjum og hagsmunasamtökum, fyrir sinn þátt í að gera frumvarpið betra en það var þegar það kom fyrst inn í þingið. Þetta þingmál tekur auðvitað bara til mjög afmarkaðs hluta atvinnulífsins sem er veitingarekstur. Í framhaldinu tekur svo við umfjöllun um viðspyrnustyrkjafrumvarpið sem er nú loks komið fram. Þar þarf að gæta vel að samspilinu við það frumvarp sem við ræðum hér í dag. Ég held að það væri óráð að slá því föstu eða gera sérstaklega ráð fyrir því að þetta frumvarp verði einhvers konar endapunktur þegar kemur að stuðningi við þennan geira. Við vitum í sjálfu sér ekkert hvernig veirufaraldurinn kemur til með að þróast og við þurfum áfram að vera mjög vakandi fyrir stöðu þeirra fyrirtækja sem hafa orðið fyrir mestum búsifjum vegna veirunnar og vegna sóttvarnatakmarkana. Þetta eru mikið til rekstraraðilar í persónulegri ábyrgð fyrir skuldum sínum, þetta eru fyrirtæki þar sem allt kapp er alla jafna lagt á að halda í starfsmenn og halda í ráðningarsambönd og ég held að við verðum að vera hreinskilin með það að fyrir mörg þessara fyrirtækja þá dugir hámarksstyrkurinn sem frumvarpið felur í sér mjög skammt. Frumvarpið kom fyrst inn í þingið 17. janúar, ætla ég að hafi verið, en var tekið til 1. umr. þann 20. janúar. Þá voru það aðallega tvö efnisatriði sem ég vakti athygli á og kallaði eftir að brugðist yrði við. Í fyrsta lagi benti ég á að nóvember hefði verið mjög vondur mánuður hjá fjölda fyrirtækja í greininni og það gæti gefið tilefni til að víkka jafnvel út gildistíma veitingastyrkjanna. Í öðru lagi benti ég á ákveðið ójafnvægi í meðhöndlun annars vegar þeirra fyrirtækja sem voru stofnuð áður en heimsfaraldurinn skall á og hins vegar veitingastaðanna sem opnuðu rétt áður eða rétt eftir að við kynntumst veirunni. Samkvæmt frumvarpinu, eins og það var þegar það kom inn í þingið, átti fyrri hópurinn rétt á styrk ef tekjur í viðkomandi mánuði voru 20% lægri en tekjur í sama almanaksmánuði árið 2019 en hjá seinni fyrirtækjahópnum var hins vegar gert ráð fyrir viðmiðunartímabili þar sem harðar sóttvarnaráðstafanir voru alla jafna við lýði. Ég benti á að þetta væri ósanngjarnt og setti ákveðinn hóp veitingastaða í afleita samkeppnisstöðu. Mér til ánægju náðist mjög breið samstaða um það innan efnahags- og viðskiptanefndar að laga þessa þætti frumvarpsins. Hv. formaður nefndarinnar fór náttúrlega yfir þetta aðeins áðan, annars vegar var ákveðið að gera rekstraraðilum kleift að sækja um styrki vegna nóvembermánaðar 2021 og svo var ákveðið að koma til móts við staði sem voru stofnaðir eftir árið 2019 með nýju viðmiðunartímabili við mat á tekjufalli. Þetta er það sem hv. formaður var að tala um rétt áðan. Þetta er mjög mikilvægt og þýðir að í tilviki rekstraraðila sem hafa fengið rekstrarleyfi vegna veitingastaðar eftir upphaf sama almanaksmánaðar og umsókn varðar árið 2019 skuli að jafnaði miðað við meðaltekjur hans af veitingastaðnum á jafn mörgum dögum og eru í þeim almanaksmánuði sem umsókn varðar á tímabilinu 1. september til 30. nóvember 2001 eða frá þeim degi sem hann fékk rekstrarleyfi til 30. nóvember 2021 ef hann fékk rekstrarleyfi eftir 1. september það ár. Í frumvarpinu er líka gert ráð fyrir nokkru svigrúmi fyrir rekstraraðila til að nota í raun annað tímabil til viðmiðunar en þennan sama almanaksmánuð árið 2019 ef það gefur betri mynd af tekjufallinu. Það sem ég var að inna hv. formann nefndarinnar eftir hér áðan var hvort ekki væri brýnt að í framkvæmdinni yrði þetta svigrúm túlkað svolítið vítt. Ég held að það sé mjög mikilvægt og að það komi skýr skilaboð frá þinginu um það. Kannski þarf þess ekki einu sinni en mér hefur alla vega heyrst, við meðferð málsins innan nefndarinnar, að það sé vilji nefndarinnar. Þetta er mikilvægt. Í ljósi þessara breytinga sem ég hef farið hér yfir og nefndin sameinaðist um ákvað ég að vera með meiri hlutanum á þessu máli og við í Samfylkingunni styðjum frumvarpið heils hugar. Það þýðir auðvitað ekki að aðferðafræðin sem hér er beitt í stuðningi við fyrirtæki sé endilega yfir gagnrýni hafin. Ég held enn að það hefði þurft að skoða það að endurvekja einhver af fyrri úrræðum fyrr, t.d. í desember. Þá er ég t.d. að hugsa um hlutabótaleiðina, að láta hana ná til afmarkaðs hluta atvinnulífsins. Ég held að við verðum að vera mjög meðvituð um að tímabundið tekjufall er ekki alltaf góður mælikvarði á það hvort fyrirtæki sé í rekstrarvanda eða ekki. Hér er sem sagt verið að fara þá leið sem líka hefur verið farin í fyrri úrræðum ríkisstjórnarinnar, í tekjufalls- og viðspyrnustyrkjunum, að styrkja fyrirtæki þá og því aðeins að þau hafi orðið fyrir svo og svo miklu tekjufalli miðað við sama mánuð árið 2019, áður en Covid brast á. Í frumvarpinu er veittur styrkur upp á 90% af rekstrarkostnaði með ákveðnu hámarki, annars vegar fyrir hvert fyrirtæki og svo með hliðsjón af fjölda stöðugilda. Auðvitað eru ákveðnir óheppilegir hvatar sem geta orðið til með þessari aðferðafræði. Ímyndum okkur tvö fyrirtæki, fyrirtæki A og fyrirtæki B, og bæði fyrirtækin lenda í rekstrarhremmingum vegna veirunnar og vegna sóttvarnatakmarkana. Fyrirtæki A gerir allt sem það getur til að halda í starfsfólk og ræðst í meiri háttar átak til að sækja sér auknar tekjur til að geta staðið undir launakostnaði. Fyrirtæki B fer hina leiðina, dregur saman seglin, styttir opnunartímann, segir upp starfsfólki og lætur bara tekjufallið svolítið yfir sig ganga og fer ekki í neinar meiri háttar tekjuöflunaraðgerðir. Frumvarpið sem við erum með hér ívilnar í raun fyrirtæki B en refsar fyrirtæki A í vissum skilningi. Ég held að við verðum að vera mjög meðvituð um þessa óheppilegu hvata en líka bara að horfast í augu við að ekki er til nein ein rétt leið til að styðja við fyrirtæki í svona ástandi. Á þessum tímapunkti og í þessu afmarkaða tilviki held ég að hugsanlegur skaði af þessum hvötum sem ég var að lýsa sé minni en samfélagslegi ávinningurinn af því að styðja við rekstraraðila sem hafa orðið fyrir gríðarlegu tekjufalli vegna aðstæðna sem þeir fengu engu ráðið um, bæði vegna veirunnar sjálfrar og vegna þeirra takmarkana sem t.d. hæstv. fjármálaráðherra, eins og talað var um hér áðan, segir að hafi farið út fyrir mörk hins löglega. Sem þýðir þá að að hans mati hefur verið farið í ólögmæta skerðingu á atvinnufrelsi. Það felur það óhjákvæmilega í sér. Þá er það kapítuli út af fyrir sig hvort og hvernig brugðist verði við því og þeim skaða sem það hlýtur að hafa valdið. Það hefur legið fyrir alveg frá því í byrjun desember og jafnvel fyrr að fjölgun smita og hertar sóttvarnaráðstafanir myndu bitna harkalega á ákveðnum greinum atvinnulífsins. Frétt birtist á vef RÚV þann 10. desember þar sem fyrirsögnin var: Sértækar aðgerðir áfram í boði fyrir veitingageirann. Í fréttinni var haft eftir hæstv. fjármálaráðherra að nú þyrfti að hafa hraðar hendur til að styðja við þennan geira. Ráðherra sagði, með leyfi forseta: „Við getum augljóslega horft til dæmis til rekstraraðila í veitingageiranum sem kannski ná ekki að vera með opið. Við erum að taka það út sérstaklega núna. […] Já, við þurfum að bregðast hratt við.“ Þetta var 10. desember. Hvað gerðist svo? Jú, Alþingi fór heim í jólafrí án þess að kynntar væru eða samþykktar neinar útfærðar aðgerðir fyrir þessa atvinnugrein. Nú veit ég ekki hvort við Halldór Benjamín Þorbergsson hjá Samtökum atvinnulífsins séum sammála um margt en við vorum alveg hjartanlega sammála um það á opnum fundi efnahags- og viðskiptanefndar þann 10. janúar síðastliðinn að það hefði tekið allt of langan tíma að bregðast við þessum vanda. Ég held hins vegar að hvorugum okkar hafi dottið í hug að það ættu svo eftir að líða margar vikur þar til farið yrði að greiða út beinan stuðning til rekstraraðilanna sem urðu fyrir mesta högginu í nóvember, desember og janúar. Þetta er bara staðreynd. Það hefur komið skýrt fram á fundum efnahags- og viðskiptanefndar að jafnvel þótt þetta frumvarp yrði samþykkt í dag eða á morgun eða hinn þá er alveg ljóst að engir styrkir verða veittir á grundvelli þess fyrr en eftir einhverjar vikur. Það mun taka tíma að setja upp stafræna umsóknakerfið og stuðningurinn sem hæstv. fjármálaráðherra gaf rekstraraðilum væntingar um í desember, 10. desember, mun ekki raungerast fyrr en kannski í lok febrúar eða einhvern tíma í byrjun mars. Við verðum auðvitað að vona að lánastofnanir taki tillit til þess að þetta er stuðningur sem mun berast á endanum. Fyrirtækin eiga rétt á honum og hafa lögmætar væntingar um að fá hann. Þessar tafir sem ég er að tala um hér og okkur hefur verið greint frá í efnahags- og viðskiptanefnd stafa m.a. af því að í febrúar er Skatturinn að sinna lögbundnum verkefnum sem snúa að gagnaskilum og undirbúningi fyrir álagningu opinberra gjalda en svo á stofnunin líka fullt í fangi með að framkvæma önnur úrræði sem stjórnarmeirihlutinn tók ákvörðun um að ráðast í. Eitt þeirra er Allir vinna úrræðið sem fjármálaráðuneytið fann sig knúið til að vara sérstaklega við að framlengja. Eins og vel hefur verið farið yfir hér í þinginu þá er bent á, í viðvörunarplaggi frá ráðuneytinu, að það er ekki bara ofboðslega slæm hagstjórn heldur alveg gríðarleg vinna fólgin í því að afgreiða allar þessar umsóknir um endurgreiðslur og heilmikil skriffinnska fólgin í þessu. Ég ætla að lesa hér upp úr minnisblaði fjármálaráðuneytisins til efnahags- og viðskiptanefndar frá 16. desember, með leyfi forseta: „Skattinum hafa borist alls um 100 þúsund umsóknir um endurgreiðslu síðan í mars 2020. Sem dæmi hafði Skatturinn afgreitt samtals 23.900 umsóknir vegna bílaviðgerða hinn 8. september sl. og endurgreitt VSK fyrir samtals 391 milljón kr. Að meðaltali nam því hver endurgreiðsla tæpum 16.400 kr. Velta má fyrir sér hvort vinnuafli Skattsins, sem sinnir þessum endurgreiðslum, væri mögulega betur varið í skatteftirlit sem samkvæmt Skattinum er talið gefast vel, eins og t.d. athuganir á innskattsfrádrætti aðila í rekstri.“ Já, þetta er kannski svona hliðarvinkill hjá mér sem ég freistaðist til að vekja athygli á. En það sem við þurfum kannski að velta alvarlega fyrir okkur í sambandi við framkvæmdina er sú spurning hvort Skatturinn sé nógu sterk stofnun. Þá meina ég bara hvort hún hafi nógu mörg stöðugildi, fái nægt fjármagn og hafi nógu sterka innviði og hugbúnað til að bregðast skjótt við aðstæðum eftir því sem þarf. Það hefur verið mjög áþreifanlegt í vinnu nefndarinnar undanfarnar vikur að hugmyndum um breytingar á stjórnarfrumvörpum er mætt með viðvörunarorðum um að þá verði svo mikið aukaflækjustig, þá verði enn meiri tafir á framkvæmdinni. Í því samhengi má kannski nefna að í endurskoðunarskýrslu ríkisendurskoðanda, um ríkisreikning ársins 2020, er fjallað sérstaklega um uppsafnaða tækniskuld ríkisins, að upplýsingakerfin hjá ríkisstofnunum séu komin til ára sinna, séu keyrð í gömlu tækniumhverfi og skrifuð á einhverjum forneskjulegum forritunarmálum og allt valdi þetta töfum og þyngslum í starfsemi ríkisins. Þetta er sem sagt enn þá staðan þrátt fyrir Stafrænt Ísland og allt það, núna árið 2022. Það getur verið full ástæða til að fara svolítið rækilega yfir það hvort ekki þurfi að stórefla viðbragðsgetu stofnana sem sjá um framkvæmd stuðningsúrræða fyrir fólk og fyrirtæki og læra þá af reynslunni af viðbrögðunum við heimsfaraldri. Undanfarin tvö ár hafa minnt okkur mjög rækilega á að verðmætasköpun er samvinnuverkefni milli einkageirans og hins opinbera. Hvorugt getur án hins verið. Þetta þurfum við að muna nú þegar við höldum áfram að útfæra stuðningsúrræði vegna faraldursins og vegna stöðunnar almennt í efnahagslífinu. Við þurfum sterkt og sveigjanlegt ríkisvald og stofnanir sem er hægt að virkja hratt til að styðja við fólk og fyrirtæki. Ég styð frumvarpið og ég hlakka líka til umfjöllunar um viðspyrnustyrkjafrumvarpið sem er loksins komið inn í þingið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni kærlega fyrir ræðuna. Mig langar að taka fram að því miður er það svo að við náum aldrei að grípa alla. Eins mikið og við viljum leggja okkur fram í nefndinni þá viljum við fyrst og síðast gæta jafnræðis og við viljum vera með almenn úrræði sem flestir geta notað og leitað í. En því miður er það svo að það verða alltaf einhverjir sem falla þarna á milli. Ég vona svo sannarlega, hv. þm. Jóhann Páll, að við förum að sjá fyrir endann á þessum hamförum og að við þurfum ekki að vera að afgreiða mikið af svona frumvörpum hér í þinginu, því að réttilega, eins og hv. þingmaður sagði, viljum við að atvinnulífið blómstri vel og geri það vitaskuld í samspili við hið opinbera. Mig langar örlítið að fá að nefna hér, sem ég tók fram í nefndarálitinu, að í nefndinni komu fram áhyggjur af því að þessir styrkir væru miðaðir við stöðugildi en ekki fastan kostnað. Það var heilmikið rætt og ráðuneytið kom með afstöðu sína til þess. Þar vó það einna þyngst að ef við færum að flækja úrræðið meira myndi það kalla á seinkun á afgreiðslu, sem við viljum koma í veg fyrir. Að lokum vil ég fá að þakka nefndinni sérstaklega fyrir mjög vel unnið starf og góða einingu í því að koma þessum málum áfram.
Forseti minnir hv. þingmann á að nefna hv. þingmenn fullu nafni.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta andsvar. Hér er talað um að stuðningsaðgerðir eigi að vera almennar en það sé ekki hægt að grípa alla. Já, ég held að það sé mjög mikilvægt að feta ákveðinn meðalveg milli hins almenna og hins sértæka í þessu öllu saman. Þetta efnahagsástand og þetta veiruástand bitnar með mjög ólíkum hætti á ákveðnum atvinnugreinum, á fólki og fyrirtækjum, út frá alls konar þáttum. Sumar greinar standa ofboðslega vel, aðrar standa alveg hryllilega, þannig að ég held að í vissum skilningi sé mjög mikilvægt að stuðningur sé þokkalega sértækur, að við beinum sjónum sérstaklega að þeim geirum sem eru í miklum vanda en pössum okkur að vera ekki að spreða of miklum peningum með galopnum og almennum aðgerðum. Það er líka mikilvægt hagstjórnarlega séð. Við sjáum hvernig verðbólgan leikur okkur grátt þessa dagana og horfur eru á vaxtahækkunum. Það er eitthvað sem ég held að við þurfum að hafa miklar áhyggjur af og bregðast við. Hvað var það fleira? Jú, stöðugildi og fastur kostnaður. Mér hefur þótt góður bragur á því almennt, í flestum þessum efnahagsúrræðum stjórnvalda, að horfa sérstaklega til stöðugilda þegar stuðningur er veittur af því að tilgangur þessara aðgerða er að verja störf. Við erum ekki bara að verja kennitölur, við erum fyrst og fremst að verja störf og ráðningarsambönd. En ég held einmitt að við þurfum bara að hafa opinn hug fyrir því hvernig best sé að haga þessu öllu saman. Annars tek ég undir margt af því sem hér kom fram.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og get tekið undir ýmislegt sem þar kom fram. Eins og hv. þingmaður nefndi voru gerðar góðar breytingar á frumvarpinu sem eru til bóta. En við erum enn, eins og kom reyndar fram í umfjöllun nefndarinnar, með þessa fjölbreyttu flóru fyrirtækja sem hafa þurft að taka skellinn með ólíkum hætti, hafa verið undir takmörkunum, þeim hefur verið gert að stytta opnunartímann, taka á móti færri gestum, hólfaskipta og allt slíkt. Svo erum við með ákveðna tegund fyrirtækja sem hafa hreinlega þurft að loka, skella í lás. Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson kom inn á það í ræðu sinni áðan að við værum að þessu til að verja störf, og í umfjöllun nefndarinnar var tekin umræða um að greiða hlutfall af föstum kostnaði sem gæti þá ýmist verið þinglýstur leigusamningur, hiti, rafmagn og önnur leyfisgjöld, greiðslur sem hægt væri að treysta með sannanlegum hætti. Hv. þingmaður nefndi hér að við værum að þessu til að verja störf en í einhverjum tilvikum, eins og ég nefni hér, hefur þurft að loka starfsemi, þar hefur bara ekki verið nein starfsemi og erfitt að verja störfin. Er þingmaðurinn ekki sammála mér, þarf ekki að bregðast sérstaklega við því í öðrum úrræðum sem við erum með til skoðunar?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta andsvar. Staðir sem þurfa að loka fá náttúrlega lokunarstyrki. Með þessari aðferð er í raun verið að greiða 90% af rekstrarkostnaði. En svo er þetta hámark, bæði sem miðast við fjölda stöðugilda og á hvert fyrirtæki fyrir sig. Ég hefði þá kannski haldið að það væri allt eins sniðugt að hækka frekar þetta hámark en að fara að taka upp einhver ný viðmið um fastan kostnað. Þarna komum við náttúrlega inn á flækjustigið, sem talað var um hér áðan, að í hvert sinn sem upp koma hugmyndir um að gera þetta aðeins öðruvísi þá erum við vöruð við því, að þá taki þetta kannski ekki þrjár vikur að fara í gegn heldur þrjá mánuði, þannig að það þarf svolítið að vega og meta fórnarkostnaðinn, hvort hann sé þess virði. En nei, svona í fljótu bragði finnst mér miklu skynsamlegra að hækka þá frekar þessi þök af því að frumvarpið eins og það er núna gerir einmitt ráð fyrir því að greiða 90% af rekstrarkostnaði.
Frú forseti. Eins og ég kom inn á hér áðan bættu þær breytingar, sem við í meiri hlutanum lögðum til og voru samþykktar, frumvarpið til mikilla muna. Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson nefnir það hér að þeir aðilar sem ég nefndi í fyrri ræðu minni hafi þegið lokunarstyrki. En það er nefnilega ekkert víst vegna þess að sama þó að þú hækkir þessar upphæðir þá er viðmiðið stöðugildi til þess að fá þessa fjárhæð. Ég nefni sérstaklega þau fyrirtæki sem hefur verið gert að loka algerlega fyrir starfsemi sína, hafa þurft að skera af sér alla fitu og eru komin inn að beini og hafa því miður þurft að - af því að ég er sammála þingmanninum þegar hann segir að við þurfum að verja störf. En það hefur ekki verið mögulegt. Þurfum við ekki með einhverjum hætti að líta til þessara fyrirtækja?
Virðulegi forseti. Ég held að það fari einmitt vel á því að skoða þetta allt saman nú þegar við tökum viðspyrnustyrkina til skoðunar. [[Gripið fram í.]]Já, líka þá náttúrlega, það þarf að framlengja það. Ég hefði haldið að það tæki í nær öllum tilvikum á þeim stöðum sem er gert að loka og við þurfum að passa að frumvarpið sé þannig úr garði gert. En annars, eins og ég nefndi í ræðu minni, hefði ég gjarnan viljað sjá eitthvert meira samspil, þá kannski við fyrri úrræði, t.d. hlutabótaleiðina. Reyndar snýst það þá um launakostnað en hv. þingmaður er að tala um annan kostnað. Mér hefur sýnst þessi aðferðafræði vera ágæt. Mér finnst fyndið að vera kominn í hlutverk talsmanns ríkisstjórnarinnar en það verður þá bara svo að vera. Mér finnst þessi aðferðafræði sem lagt er upp með hér einhvern veginn virka skynsamlegri en að vera sérstaklega að teygja sig eftir hverju einasta fyrirtæki sem er kannski ekki með neina starfsmenn í vinnu hjá sér.
Frú forseti. Ég þakka fyrir skemmtilegar umræður hér. Mig langaði að spyrja hv. þingmann um þær tafir sem orðið hafa á því að meðhöndla þessa styrki. Rétt eins og hv. þingmaður benti á geta jafnvel liðið margar vikur áður en hægt verður að borga út þessa styrki. Það er nú þannig með flesta af þessum rekstraraðilum að þeir eru frekari litlir og skuldastaða þeirra er mjög slæm, svo að vægt sé til orða tekið. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvar hefðum við þurft að bæta þetta? Var það þegar ráðuneytið lagði frumvarpið fram? Var það allt of seint? Fór Alþingi ekki nógu hratt með þetta? Var þetta ekki sett í nógu mikinn forgang? Við erum enn að taka á viðspyrnustyrkjum og lokunarstyrkjum og alls konar hlutum. Eigum við ekki að vera löngu búin að þessu? Það er fyrsta spurning mín til hv. þingmanns.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé alveg ljóst að það frumvarp sem við ræðum hér í dag kom mánuði of seint fram. Ég vitnaði áðan í fréttaviðtal við hæstv. fjármálaráðherra, frá 10. desember sl., þar sem hann sagði sjálfur að hafa þyrfti mjög hraðar hendur. Ég hefði auðvitað viljað sjá þetta frumvarp koma fram fyrir jól . Þá hefði kannski verið hægt að afgreiða það hratt og örugglega um leið og þing kom saman eftir jól eða jafnvel fyrr. Kannski hefði mátt setja meira púður í einmitt þetta. Ég veit að margir rekstraraðilar í þessum geira fengu hálfgert áfall þegar Alþingi fór heim í jólafrí án þess að fyrir lægi nein útfærsla á styrkjum til þessarar atvinnugreinar. Það kom að vísu fjárheimild upp á 1 milljarð. Það er ekki nóg. Það er ekki nóg að samþykkja bara fjárheimild, það verður að setja þetta af stað. Hitt er náttúrlega það sem við fórum yfir hér áðan, að Skatturinn sinnir lögbundnum verkefnum í febrúar sem snúa að gagnaskilum og undirbúningi fyrir álagningu opinberra gjalda, og svo auðvitað ýmsum öðrum úrræðum sem samþykkt voru fyrir jól, eins og Allir vinna. Fjármálaráðuneytið varaði sérstaklega við því að það gæti tafið starfsemi Skattsins þannig að það var að einhverju leyti fyrirséð. Þetta er það sem mér dettur helst í hug. Eftir tvö ár af þessum faraldri þurfum við auðvitað að vera tilbúin að bregðast skjótt við á efnahagshliðinni þegar sóttvarnatakmarkanir eru kynntar. Það er eitthvað sem maður hefði viljað sjá strax í desember.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og held að hv. þingmaður hafi hætt að vera talsmaður ríkisstjórnarinnar, í því andsvari alla vega. En mig langaði í seinna andsvari að spyrja hv. þingmann: Ég nefndi áðan að það er mjög slæmt útlit hjá minni aðilum í öllum þeim geirum sem orðið hafa fyrir miklum áhrifum af lokunum og Covid og öðru slíku. Í nýlegri könnun sem Ferðamálaráð gerði kom fram að þegar stærstu þrír aðilarnir í hverjum geira voru teknir út úr könnuninni var skuldastaða og annað hjá öllum fyrirtækjum mjög slæm. Talað var um að við gætum ekki gripið alla en stóru aðilarnir hafa aðgang að hluthöfum. Stóru aðilarnir hafa aðgang að fyrirgreiðslu í bönkum. Það hafa litlu aðilarnir ekki í sama mæli. Hvað þurfum við að gera til að hjálpa litlu aðilunum?
Virðulegur forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að það eru stóru og stöndugu fyrirtækin sem hafa greiðastan aðgang að lánsfjármagni. Þess vegna skiptir það ofboðslega miklu máli í öllum svona stuðningsúrræðum stjórnvalda að beina þeim sérstaklega að smærri aðilum. Ein leið til þess er í raun að niðurgreiða rekstrarkostnað og beita svo einhvers konar hámarki, hámarksfjárhæðum. Það er leið sem ríkisstjórnin fór ekki þegar farið var í alveg fordæmalausar aðgerðir, held ég. Ég veit ekki til að það hafi verið gert nokkurs staðar annars staðar í heiminum að fyrirtækjum hafi verið greiddir styrkir fyrir að segja upp starfsfólki í nafni þess að verja ráðningarsamband. Ég man ekki einu sinni hver réttlætingin var, þetta var algjörlega út úr kú. En ég held að það sé mjög mikilvægt að huga að þessu núna þegar við tökum viðspyrnustyrkina fyrir, að stuðningi sé beint sérstaklega að þessum litlu og meðalstóru fyrirtækjum sem eiga ekki jafn greiðan aðgang að lánsfjármagni. og þau stóru.
Frú forseti. Mig langar við þessa 2. umr. um mál er varðar styrki til rekstraraðila veitingastaða sem hafa sætt takmörkunum á opnunartíma að koma inn á nokkur atriði og reyna kannski fyrst að horfa á málið úr dálítilli fjarlægð. Sú staða sem hér er verið að bregðast við kemur auðvitað ekki til úr engu. Hún er komin til vegna aðgerða stjórnvalda síðastliðin tvö ár. Aðgerðir stjórnvalda síðustu vikur munu kannski sérstaklega koma til gagnrýnnar skoðunar síðar og þá sérstaklega þær takmarkanir sem eru samhangandi þeim sem við erum núna stödd í. Þeir aðilar sem falla undir þetta mál, rekstraraðilar veitingastaða, eru búnir að vera reglulega í þeirri stöðu undanfarin tvö ár að mega beinlínis ekki selja þeim þjónustu sem vilja kaupa hana af þeim, vegna ákvarðana stjórnvalda. Það er staðan sem við eigum við núna. Ég get sagt fyrir mig að mér er algerlega fyrirmunað að skilja að við, eða stjórnvöld öllu heldur, heilbrigðisráðherra, séum núna í febrúar enn að velta vöngum yfir því með hvaða hætti afléttingu verði háttað. Auðvitað á að hætta þessu hið snarasta. Það eru engar forsendur til annars og ekki þörf á neinu öðru. Eins og ég kom inn á í andsvari mínu við hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar áðan og framsögumann nefndarálits meiri hluta þá er auðvitað ekki um neitt annað að ræða en bætur til þeirra aðila sem eru undirorpnir þeim reglum sem hér eru við lýði. En þær bætur komast hvergi nærri því að bæta þann skaða sem verið er að valda þessum fyrirtækjum. Hér var kynnt niðurstaða um þróun eigin fjár ferðaþjónustufyrirtækja í byrjun ársins, þróun eigin fjár árið 2020. Eigið fé ferðaþjónustufyrirtækja lækkaði um 35 milljarða á árinu 2020 - 35 milljarða. Það er ekki komin niðurstaða um þróun síðasta árs, 2021, en staðan verður eflaust með sambærilegum hætti. Ef við gefum okkur að sama þróun hafi verið það ár þá er þetta 70 milljarða lækkun á eigin fé ferðaþjónustufyrirtækja. Það er ótrúlegur skaði sem þessar aðgerðir hafa valdið og því ótrúlegra er auðvitað að fylgjast með því að ekki sé reynt að stíga til baka eins hratt og nokkur er kostur þegar sú staða er uppi sem við okkur blasir núna hvað veiruna varðar, þetta ómíkron-afbrigði og það hversu litlum skaða það virðist valda. Við þingmenn fengum síðast í dag bréf frá samstöðuhópi einyrkja og lítilla fyrirtækja í ferðaþjónustu. Það er hópur sem hefur farið alveg sérstaklega illa út úr bæði þeim takmörkunum sem stjórnvöld hafa uppálagt og þeim lausnum sem boðnar hafa verið. Staðan er sennilega hvergi hlutfallslega verri en hjá þessum litlu, frjóu, dínamísku fjölskyldufyrirtækjum landið um kring þar sem fótunum hefur algerlega verið kippt undan rekstri þeirra og meðhöndlunin á einyrkjum hefur síðan auðvitað verið kapítuli út af fyrir sig þau tvö ár sem þetta ástand hefur verið viðvarandi. Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson kom áðan inn á samspil hins opinbera og einkageirans hvað verðmætasköpun varðar. Auðvitað er það samspil til staðar og mikilvægt, en fremst í röðinni, ef svo má segja, hvað varðar að halda kerfinu öllu gangandi er að verðmætasköpun fái að eiga sér stað. Verðmætasköpunin sem stendur undir rekstri hins opinbera kerfis og samfélagsins alls og velferðarkerfis okkar á sér stað í einkageiranum. Það er grunnurinn. Þess vegna er svo agalegt að horfa t.d. á þróun ferðaþjónustufyrirtækja og þróun eigin fjár þar, sem er auðvitað býsna góður mælikvarði á heilbrigðisgeirann, þegar það fer niður um 35 milljarða á árinu 2020 og örugglega ekki minna á árinu 2021. En ef við snúum okkur aftur að veitingamönnum þá hef ég sagt það hér áður að mér þykir það eiginlega galnara eftir því sem ég hugsa það oftar að veitingamenn séu settir í þá stöðu að bera kostnaðinn af slæmri stöðu Landspítala – háskólasjúkrahúss. Hvað hefur þessi geiri gert til að verðskulda að þurfa að bera hallann af því að staðan sé með þeim hætti sem hún er, að mat sérfræðinga sé að Landspítalinn ráði ekki við verkefnið sem fyrir honum hefur legið undanfarnar vikur og mánuði og þess vegna séu þessar takmarkanir nauðsynlegar? Hvað í veröldinni fær menn til að meta sem svo að það sé eðlilegt að veitingamenn landsins beri kostnaðinn af þessu með miklum takmörkunum á fjölda gesta og opnunartíma? Mér hefur þótt þetta æ undarlegra eftir því sem ég hugsa meira um þetta og undarlegast af öllu er að þetta sé keyrt áfram undir styrkri stjórn Sjálfstæðisflokksins. Eins og komið hefur fram í fyrri ræðum förum við næst í að ræða viðspyrnu- og lokunarstyrki, sem eru frumvörp sem koma væntanlega frá hæstv. fjármálaráðherra á næstu dögum og verða meira af því sama, eins og gengur í þessum efnum. Að halda fyrirtækjum gangandi í gegnum erfiðleika í rekstri snýst að miklu leyti um það að sjá til lands, eiga von um að ná að bjarga sér. Á meðan þeirri von er kippt til baka reglulega með auknum takmörkunum og skerðingum á frelsi aðila til að reka fyrirtæki sín lýjast menn auðvitað býsna hratt. Það er það sem ég hef miklar áhyggjur af núna og hefur í rauninni komið fram í viðtölum við ýmsa ferðaþjónustuaðila á síðustu dögum. Menn lýsa raunverulegum áhyggjum af því að þeir nái ekki til lands, þetta sé orðið of erfitt og lýjandi, súrefnið sé of lítið og ófyrirsjáanlegt og síðan séu ákvarðanir stjórnvalda til þess fallnar að kippa þeirri von af mönnum sem þó var til staðar. Virðulegur forseti. Ég ætla að láta þetta duga í þessari umræðu um þetta mál. Ég hef áhyggjur af því, eins og ég segi, að við horfum nú inn í tímabil þar sem fyrst og fremst verði um meira af því sama að ræða frá ríkisstjórninni, tímabil viðspyrnustyrkja og lokunarstyrkja þar sem meginorkan virðist fara í það að hafa nógu marga fyrirvara og nógu nákvæma þannig að það sleppi nú örugglega enginn í gegn. Ég held að eins og undanfarin tvö ár ættum við að horfa á almennari, opnari reglur og reyna að einfalda rekstrarskilyrði fyrirtækja eins og nokkur kostur er. Ef einhvern tíma er ástæða til þess þá er það núna þegar fyrirtækin þurfa að geta sett fjármuni sína og afl og tíma í það sem skilar tekjum og skiptir máli en ekki í slag við kerfið. Ég held að við eigum að nota þennan tímapunkt núna til að einhenda okkur í það verkefni að einfalda raunverulega rekstrarumhverfi þessara fyrirtækja og fremst í röðinni gætu verið fyrirtæki í veitingarekstri og ferðaþjónustu.
Frú forseti. Þetta er mikilvægt mál, mikilvægt vegna þess að aðgerðir stjórnvalda til að takast á við faraldurinn kalla auðvitað á viðbrögð, aðgerðir, en engu að síður vekur það mjög stórar og áleitnar spurningar. Til að mynda er það áminning um hversu mikil óvissa hefur verið ríkjandi í því með hvaða hætti stjórnvöld hafa nálgast þetta viðfangsefni. Þar hefur viðvarandi óvissu verið viðhaldið, ekki hvað síst fyrir litlu fyrirtækin, fólkið sem rekur þau, og var nú margt hvert lent í basli með að fást við kerfið löngu áður en faraldurinn hófst vegna sífellt aukins íþyngjandi regluverks og aukins kostnaðar en lendir svo í algerri óvissu með framtíðarekstrarhorfur, og ekki bara rekstrarhorfur heldur rekstrarmöguleika fyrirtækja sinna. Meira að segja hæstv. fjármálaráðherra hefur gagnrýnt eigin ríkisstjórn fyrir að sýna ekki meiri framtíðarsýn, meiri fyrirsjáanleika hvað aðgerðir varðar og þetta er orðið sérstaklega áberandi núna síðustu daga, síðustu fáeinar vikur jafnvel. Það virðist vera mjög lítið samhengi milli þess hvernig faraldurinn þróast, milli árangurs af sóttvörnum og svo þeirrar stefnu eða þeirra reglna sem gilda hverju sinni. Þetta breytist ótt og títt og virðist oft á tíðum sveiflast eftir umræðu í samfélaginu, eftir því hvað menn eru að gera í öðrum löndum að einhverju leyti en líka bara eftir því hverjir það eru sem vildu halda tónleika á tilteknum tíma eða hversu margir leyfa sér að gagnrýna stefnu ríkisstjórnarinnar. Gagnrýni var nú ekki vel þegin í umræðu um þennan málaflokk framan af. Við sjáum það núna að það virðist sveiflast býsna hratt hvaða leið ríkisstjórnin vill fara í að takast á við faraldurinn og þar virðist hún vera að elta fremur en að leiða, elta umræðuna, telur sig þurfa að bregðast við henni fremur en að leiða og hefur dregist aftur úr nágrannalöndunum þrátt fyrir að það sé nú rétt að geta þess að hér náðist mikill árangur í sóttvörnum og mikil samstaða meðal þjóðarinnar. En það var ekki vegna stefnufestu ríkisstjórnarinnar í málinu. Það var vegna þess að Íslendingar sameinuðust um að gera það sem þyrfti til að ná tökum á þessum vanda, þessum faraldri, en þó auðvitað á þeim forsendum sem voru lagðar til grundvallar í upphafi. Nú virðist stefna ríkisstjórnarinnar sveiflast mest eftir umræðunni. Það er ekki góð og ekki þægileg staða fyrir fólk sem er að reyna að reka lítil fyrirtæki. Jú, að vísu hefur það þann kost að menn sjá kannski að það hefur einhver áhrif að reyna að hafa áhrif á umræðuna, að það sé leiðin til að setja mark sitt á stefnu ríkisstjórnarinnar, en aðgerðir eru engu að síður það tilviljanakenndar og oft á tíðum, eða stundum skulum við segja a.m.k., þversagnakenndar að það er mjög erfitt að gera þær ráðstafanir sem þarf varðandi starfsmannahald og jafnvel varðandi spurninguna um hvort það taki því að halda áfram rekstri fyrirtækis. Þetta er eitt, frú forseti, þessi viðvarandi óvissa sem er ein og sér mjög dýr. En svo er það hin hliðin. Annars vegar er það mikla tap sem fyrirtækin og samfélagið verða fyrir vegna óvissunnar en hin hliðin er tap sem verður til vegna þess að nauðsynlegt reynist að ráðast í hinar ýmsu aðgerðir og það er það sem ég vildi ræða hér í seinni hluta ræðunnar. Mér hefur þótt algjörlega skorta þessi tvö ár sem við erum búin að vera að takast á við þennan faraldur að því sé svarað: Hvernig er þetta fjármagnað? Hvernig ætlum við að standa undir því til lengri tíma að skuldir ríkissjóðs hafa aukist mjög snögglega og mjög umtalsvert og þær þarf að greiða til baka? Við vorum mjög vel í stakk búin, íslenskt samfélag, til þess að takast á við þennan vanda, betur í stakk búin efnahagslega en líklega flest önnur lönd, en það er til komið vegna stórra efnahagslegra pólitískra aðgerða sem ráðist var í sem umbyltu stöðu ríkissjóðs til hins betra. Núverandi ríkisstjórn hefur frá upphafi, raunar frá því áður en faraldurinn hófst, nýtt þessa stöðu til þess að útdeila fjármagni. En það vantar algjörlega upp á að ríkisstjórnin sýni hvernig á að viðhalda verðmætasköpuninni, hvernig á að búa til meiri verðmætasköpun til að niðurgreiða skuldir og halda úti velferðarkerfinu, ekki hvað síst heilbrigðiskerfinu, sem eins og við sjáum á áhrifum faraldursins virðist ekki mega við miklum skakkaföllum. Í stað þess að stuðla að verðmætasköpuninni sem þarf í samtímanum eða til framtíðar hefur þessi ríkisstjórn stækkað báknið jafnt og þétt. Það kom nýverið fram að á síðasta kjörtímabili hefði opinberum störfum fjölgað um 9.000 en fækkað í einkageiranum um hátt í sömu tölu. Ég geri ekki lítið úr því að flest opinber störf eru gríðarlega mikilvæg samfélaginu. En til þess að geta staðið undir þeim, til að geta staðið undir því að greiða launin fyrir þessu störf og helst auðvitað sem best laun, þarf ríkið að hafa tekjur af starfsemi einkageirans. Þarna hefur orðið til gríðarlega mikil skekkja í stjórnartíð þessarar ríkisstjórnar með hreint ótrúlegum vexti í opinbera geiranum hjá ríkinu og sveitarfélögum en fækkun starfa í einkageiranum. Það virðist nánast vera sama hvernig efnahagsástandið er, hvernig sveiflurnar í því eru hverju sinni, þessi ríkisstjórn bara stækkar báknið. Ef það er niðursveifla þá stækkar hún báknið. Ef það er uppsveifla þá stækkar hún báknið. En hún hefur líka þvælst fyrir verðmætasköpun í einkageiranum á fjölbreytilegan hátt með sífellt nýju regluverki. Við sjáum það nú á nýjustu þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar að það sem stendur upp úr þar er meira íþyngjandi regluverk, innleiðing á fleiri flóknum reglum fyrir fyrirtækin að fást við, hindranir gagnvart því að stofna eða reka fyrirtæki á Íslandi og aukin útgjöld. Það eru nýjar stofnanir en mjög lítið um það með hvaða hætti eigi að búa til verðmæti til að standa undir þessu. Í því efni bregst ríkisstjórnin ekki við, ekki frekar en í sóttvarnamálunum nema hún upplifi pressu til þess. Það er ekkert frumkvæði, það er engin sýn. Nýjasta dæmið er umræðan um orkumálin sem tengjast þessu máli beint vegna þess að orka er undirstaða verðmætasköpunar í landinu og við þurfum verðmætasköpun til að fjármagna þetta. En allt í einu hafa ráðherrar eða þykjast ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa uppgötvað að það stefni í orkuskort og það þurfi að framleiða meiri orku, það þurfi að virkja meira. Þetta er eins og ég segi algjörlega ný uppgötvun að því er virðist því að á þessu sviði hefur ríkisstjórnin ekki sýnt nokkurn einasta áhuga sem heitið getur frá því hún tók til starfa og raunar frekar þvælst fyrir mikilvægri orkuöflun. Nýjasta dæmið um þetta viðhorf birtist í fyrrnefndri þingmálaskrá þessarar ríkisstjórnar þar sem þriðji áfangi rammaáætlunar er boðaður, og hvenær? Síðasta daginn sem ríkisstjórnin geti samkvæmt þingsköpum lagt fram mál án þess að fá til þess undanþágu. Síðasta daginn. Það er með öðrum orðum ekki mikil áhersla á að leysa þetta stóra vandamál sem meðferðin á rammaáætlun er orðin, þvert á móti á að koma með þetta hér inn þegar mönnum má vera ljóst og er ljóst - þetta eru ekki allt saman nýgræðingar í stjórnmálum - að það verði mjög erfitt og mjög ólíklegt að málið klárist hér í þinginu. Stór tækifæri til verðmætasköpunar á Íslandi eru vanrækt. Ég nefndi hér fyrr í dag í störfum þingsins mál sem má alveg setja í samhengi við þetta, mikilvægi þess að við Íslendingar búum til meiri verðmæti til að geta bætt lífskjör á Íslandi, að einn af þessum möguleikum eru hugsanlegar olíulindir en þó sérstaklega gaslindir í efnahagslögsögu Íslands. Það höfðu komið fram mjög jákvæðar vísbendingar um að olíu og sérstaklega gas kynni að vera að finna á Drekasvæðinu í vinnanlegu magni og hefði orðið af þessum framkvæmdum á sínum tíma hefði það umbylt efnahagslífi á Íslandi en þó sérstaklega atvinnulífinu og uppbyggingu á Norður- og Austurlandi. Vegna tímabundins ástands í norskum stjórnmálum þá hvarf þáverandi ríkisstjórn Noregs frá þessu verkefni og íslenska ríkisstjórnin lét sér bara vel líka. En hvað er að gerast núna í Noregi? Fyrir fáeinum dögum voru gefin út 53 ný leyfi til olíu- og gasvinnslu í norskri lögsögu. Íslenska ríkisstjórnin kynnir hins vegar á sama tíma áform sín um að banna rannsóknir á þessu, ekki bara vinnslu heldur rannsóknirnar líka. Það segir kannski sína sögu um tíðarandann og nálgun þessarar ríkisstjórnar á rétt og rangt, á skynsemi eða skort á skynsemi, að það skuli beinlínis vera lagt í það að banna rannsóknir. Ef til vill eru menn hræddir um að ef rannsóknir gæfu jákvæða niðurstöðu þá myndi það auka óskir um að nýta þessa auðlind sem nágrannar okkar nýta til að bæta stórkostlega lífskjör í sínum löndum. Svo er það þróun efnahagsmálanna almennt sem er ekki hægt að slíta úr samhengi við það mál sem við ræðum hér, stöðu fyrirtækjanna. Nú loksins er hættan á vaxandi verðbólgu, áframhaldandi vexti verðbólgu, að komast inn á radar þessarar ríkisstjórnar. En viðbrögðin eru engin. Svörin eru engin. Það er hins vegar haldið áfram að nálgast hlutina á þann hátt sem hefur líklega frekar ýtt undir verðbólgu en hitt. Báknið heldur áfram að stækka. Það er bent á það núna af hálfu einhverra ráðherra að hugsanlega sé húsnæðisliðurinn vandamál í verðlagsvísitölunni. Þetta máttu þeir vita fyrir mörgum árum síðan. Þingmenn Miðflokksins bentu ítrekað á þetta, þingmenn annarra flokka, stór hluti verkalýðshreyfingarinnar. En hver voru viðbrögðin af hálfu þessarar ríkisstjórnar við slíkum ábendingum? Ýmist að hæðast að þeim eða að fella mál slík mál hér í þinginu. Nú allt í einu fæðast menn nýir hvað þetta varðar eins og á svo mörgum öðrum sviðum og þykjast hafa áhyggjur af þessu og vera með eitthvert frumkvæði á því sviði. Þetta er reyndar mjög keimlíkt mörgum öðrum málum, t.d. samgöngumálum. Allt í einu eru haldnir kynningarfundir um áform um að leggja Sundabraut. Menn taka sér reyndar mjög góðan tíma í það og stefna að því að klára það verkefni einhvern tíma á næsta áratug. En þetta er ekki í fyrsta skipti sem þessi ríkisstjórn talar um Sundabraut og áform um að það kynni að vera eitthvað gert í því. En hver var raunin? Raunin hefur verið sú að ríkisstjórnin, samgönguráðherrann auðvitað ekki hvað síst, hefur ítrekað látið Reykjavíkurborg plata sig í þessu mikla umbótamáli á sviði samgangna og mörgum öðrum. Það var um tíma og er kannski enn orðið nánast þannig eins og samgönguráðuneytinu þáverandi, hvað sem það heitir núna, væri stýrt úr Ráðhúsi Reykjavíkur. Það birtist m.a. í furðulegu fyrirbæri sem fékk nafnið samgöngusáttmáli þar sem ríkið borgaði upphaflega 50 milljarða, fyrsta greiðsla, í svokallaða borgarlínu án þess að hafa hugmynd um, eins og komið hefur fram, m.a. frá hæstv. fjármálaráðherra, hver rekstrarkostnaðurinn yrði og hversu mikið af honum myndi lenda á ríkinu eða hver heildarkostnaðurinn við framkvæmdirnar yrði. En í svona verkefni setur þessi ríkisstjórn tugi milljarða og tugi milljarða í mjög óljósar aðgerðir í loftslagsmálum sem erfitt er að rökstyðja að muni hafa veruleg áhrif en hins vegar mjög veruleg áhrif, augljóslega, til þess að draga úr verðmætasköpun í samfélaginu og úr lífsgæðum. Þannig er því bara lýst, frú forseti, í loftslagsáætlun stjórnvalda. Það þurfi minni neyslu, það þurfi hærri refsiskatta. Í slíka hluti eyðir ríkisstjórnin, ekki í það sem getur verið til þess fallið að auka verðmætasköpun í landinu. Svoleiðis að úrræðaleysið er ráðandi en að því marki sem ríkisstjórnin ræðst í aðgerðir eru þær til þess fallnar að stækka báknið, það er ráðist í óhagkvæmar framkvæmdir. Sjáum bara sem dæmi muninn á hagkvæmni Sundabrautar eða borgarlínu. Ef ráðist yrði í Sundabraut af krafti í stað borgarlínunnar myndi munurinn þar á, ef þetta væri spurning um annaðhvort eða, sem vissulega er, nema hundruðum milljarða. Í staðinn byggist þetta allt á einhverri sýndarmennsku eins og þessum höfuðborgarsáttmála þar sem borgin telur sig ekki hafa neina skyldu til að standa við sín fyrirheit, hafandi auðvitað komist upp á lagið með það að geta gengið á lagið gagnvart ríkisstjórninni, vegna þess að formenn skipulagsráðs Reykjavíkur hafa einfaldlega sagt það, án viðbragða frá ráðherrum, að nei, það sé ekkert víst að farið verði í þær framkvæmdir í samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu sem ríkisstjórnin ætlaði að borga fyrir að fá að fara í. En jafnvel þar hefur verið þvælst fyrir og það hefur verið þvælst fyrir Sundabraut í gegnum skipulag Reykjavíkurborgar, enda hafa fleiri en einn og fleiri en tveir borgarfulltrúar meiri hlutans í Reykjavík lýst yfir efasemdum um að sú framkvæmd eigi yfir höfuð að eiga sér stað. En ríkisstjórnin engu að síður telur sig greinilega getað platað kjósendur endalaust, rétt eins og borgin getur platað ríkisstjórnina endalaust og kemur með nýjar kynningar á því að jú, það standi til að gera þetta allt saman, á næsta kjörtímabili eða þarnæsta eða eftir tíu ár o.s.frv. Þetta er allt á sömu bókina lært, frú forseti. Þegar við ræðum mál eins og þetta hér, mikilvægt mál til að koma í veg fyrir annars óhjákvæmilegt tjón á atvinnulífi Íslendinga, þá ætti það að vera okkur áminning um mikilvægi þessa atvinnulífs og mikilvægi þess að líta lengra en bara til þessa máls og þeirrar reddingar sem í því felst og miða þá að því að bæta rekstrargrunn þessara fyrirtækja, möguleika þeirra á því að starfa hér og möguleika nýrra fyrirtækja á því að verða til. Í þessu frumvarpi felst jú ákveðin viðurkenning. Það er ekki hægt að líta öðruvísi á það. Í því felst ákveðin viðurkenning á mikilvægi verðmætasköpunar í einkageiranum og þess vegna þurfi ríkið að greiða peninga í að halda henni gangandi. En ætti sú viðurkenning ekki líka að fela í sér einhverja sýn, einhverjar hugmyndir um hvernig við getum viðhaldið og aukið þessa verðmætasköpun þegar til lengri tíma lætur?
Virðulegur forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa yfir stuðningi við þetta mál, ekki af því að mér finnist það endilega svo svakalega frábært heldur af því að ég tel að það sé einn steinn á þeirri leið að standa með þeim aðilum sem hafa orðið fyrir áföllum og tjóni vegna ástandsins sem skapaðist út af kórónuveirunni. Við erum að afgreiða mál á hraðferð, það er búið að fresta gjalddögum. Nú er verið að tala um að vinna með veitingageirann. Við höfum verið að horfa á lokunarstyrki og aðra viðspyrnustyrki þannig að það er ýmislegt í farvatninu og í bígerð sem hugsanlega getur að einhverju leyti hjálpað til við að bæta það mikla tjón sem orðið hefur. Mér þótti, sem fulltrúa í efnahags- og viðskiptanefnd, sárt að hlusta á fulltrúa veitingageirans lýsa þeirri stöðu sem þeir væru í, og það gerðu þeir í janúar þegar þeir voru í raun að segja að þeir ættu ekki fyrir mánaðamótunum og gætu ekki borgað laun, voru að biðla til okkar að reyna að klára málið í janúar. En það var engin leið til þess að gera það og við fengum síðan ábendingar um það að frá því að aðgerð af þessu tagi er samþykkt og þar til hægt er að sækja um þurfa að líða a.m.k. þrjár vikur. Síðan á eftir að vinna málið frekar og gaumgæfa allar þær umsóknir sem berast. Þrátt fyrir að við teljum að við séum að bregðast hratt við, og kvörtum oft yfir því að við séum að gera hlutina á hálfgerðu hundavaði, þá eru þeir sem vænta þess að fá aðstoð að óska eftir því að hlutirnir gerist hraðar en við höfum talið mögulegt. Við erum auðvitað í þeirri stöðu að þetta Covid-ástand hefur valdið miklum skaða hjá ákveðnum hópum en aðrir standa tiltölulega vel og jafnvel betur en áður. Við þurfum að sýna samfélagslega ábyrgð alla leið í þessu máli, að samfélagið standi með bæði fyrirtækjum og fólki sem hafa þurft að taka á sig verulegar byrðar vegna faraldursins. Ég er ekki búinn að sjá hvaða viðspyrnustyrkir verða settir í gang en við þekkjum svo sem ýmislegt sem var til staðar á síðasta ári. Mörg okkar gerðu athugasemdir við það að í fjárlagafrumvarpinu skyldi ekki hafa verið gert ráð fyrir öllum þessum vinnumarkaðsúrræðum sem til staðar voru á árinu 2021. Nú erum við strax í janúar að fara að breyta því fjárlagafrumvarpi sem við samþykktum fyrir hálfum mánuði eða þremur vikum. Mér þótti það því afar sérstakt að þessi úrræði skyldu ekki hafa lifað af áramótin sem þau sannarlega þurftu að gera. Í mínu sveitarfélagi, þar sem atvinnuleysi er 10%, var svo sannarlega nauðsyn á því að þessi úrræði myndu lifa. En gott og vel, þau gerðu það ekki og það er verið að endurvekja þau á þennan hátt. Vonandi náum við utan um flesta þá sem á þurfa að halda. En það hefur líka verið bent á að þetta nær ekki utan um alla. Það eru alltaf einhverjir sem falla milli skips og bryggju og við þurfum að hafa manndóm í okkur til að huga að þeim hópum og taka utan um þá með einhverjum hætti. Hér í pontu hefur verið minnst á íþróttafélög sem hafa lifað á því að aðsókn sé á leiki, og ég nefni körfuboltann og handboltann sem dæmi. Þeim félögum gengur illa að reka sig og eru mörg komin að fótum fram. Það þarf að horfa til þessara hópa. Það var nefnt í fréttaviðtali að hálfur milljarður væri að koma inn í menningarmálin. Ég hef ekki séð útfærslu á því og tel rétt að kalla eftir því að fá að sjá hvað á að gera fyrir þann hóp. Margir listamenn eru í verulegum vanda og margt tæknifólk er úti á markaðnum sem einyrkjar. Þegar ekki er haldin sýning fær fólk ekki borgað. Þetta eru oft og tíðum einyrkjar með tiltölulega lág laun og falla ekkert endilega undir þau úrræði sem verið er að leggja til. Ég hvet til þess að við reynum með einhverjum hætti að líta til þessara hópa þannig að við komum öll standandi út úr faraldrinum. Við þurfum að sýna mannúð í þessu, það er ekki nóg að gefa bara einhver fyrirmæli heldur þurfum við að horfa á þetta með hjartanu og reyna að halda hvert utan um annað þannig að fólk komi eins lítið skaðað frá ástandinu og hægt er. Mig langar líka að nefna atvinnulaust fólk sem er vissulega hluti af þeim vanda sem hefur verið til staðar í tvö ár. Margir misstu vinnuna þegar WOW fór á hliðina fyrir 2019, þannig að margir hópar hafa verið atvinnulausir allan þann tíma. Við erum með stutt atvinnuleysisbótatímabil, það stysta á þessari öld. Það var lengt í hruninu en svo var það stytt aftur og langt niður fyrir það sem það hafði verið fyrir hrun. Margir eru því dottnir út af atvinnuleysisskrá og hafa engin önnur úrræði en að leita til sveitarfélaga um framfærslu. Eins má horfa á hið tekjutengda tímabil atvinnuleysisbóta, eða atvinnuleysistrygginga - ég lít á þetta sem tryggingar. Við erum að borga tryggingagjald af laununum okkar og því er ætlað að tryggja fólk fyrir þeim skaða að vera svipt atvinnu sinni. Þetta er í raun trygging sem fólk er búið að borga og á að fá það bætt með einhverjum hætti. Það er því hægt að horfa til alls konar úrræða, ekki bara gagnvart fyrirtækjum heldur líka gagnvart því fólki sem hefur starfað innan fyrirtækjanna sem hafa orðið fyrir skaða. Virðulegur forseti. Ég hef ekki meira um málið að segja að sinni. Ég mun styðja þetta mál og vona að við komum því hratt og vel frá. Ég ætla hvorki að ræða borgarlínu né Sundabraut núna.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um styrki til rekstraraðila veitingastaða sem sætt hafa takmörkunum á opnunartíma. Hér erum við að bregðast við þeirri stöðu sem við höfum staðið frammi fyrir allt of lengi, má segja, að ýmis fyrirtæki í okkar samfélagi hafa þurft að sæta takmörkunum vegna þess faraldurs sem hefur geisað um heim allan. Við, eins og aðrir, fengum til okkar nýtt veiruafbrigði, ómíkron, í upphafi nóvember sem breytti stöðunni umtalsvert bara af þeirri ástæðu einni að menn vissu ekki hvað væri í vændum eða hvaða áhrif þetta afbrigði hefði á fólk og þar af leiðandi á spítalann hjá okkur. En ég held að það sjáist nú á viðbrögðum stjórnvalda að áhrifin af ómíkron-afbrigðinu eru kannski ekki eins alvarleg og af fyrri afbrigðum og hægt og bítandi erum við að sjá ljós við enda ganganna og opna samfélagið hjá okkur meira. Það breytir því hins vegar ekki þeirri staðreynd að nauðsynlegt er að bregðast við og styðja þá aðila sem hefur verið gert að loka eða verið með starfsemi sína undir íþyngjandi takmörkunum. Þetta mál er liður í því. Ég er algerlega sammála þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað á undan mér að málið hefur fengið góða umfjöllun í nefndinni og kemur betur út eftir umræðu og samráð við bæði þá sem starfa í þessum rekstri og aðra hagaðila. Hins vegar hefur það komið mjög skýrt fram hjá þeim sem hér stendur að það er ákveðinn hópur sem hefur fallið á milli og er að falla á milli skips og bryggju í þessu máli hjá okkur. Auðvitað er staðreyndin sú að það er ekki hægt að grípa alla. En ég held að það eigi að vera verkefni okkar að reyna að grípa sem flesta og ná til þeirra. Ég hef verulegar áhyggjur af þeim aðilum sem hefur verið gert að loka algerlega sinni starfsemi og hafa þar af leiðandi ekki haft neinar tekjur en eru jafnframt með fastan rekstrarkostnað, eins og ég hef áður farið yfir. Það eru leigusamningar, hiti og rafmagn, það eru ýmis leyfisgjöld sem hverfa ekki þrátt fyrir að engar tekjur komi inn. Ég segi þetta vegna þess að viðmiðin hafa öll verið í átt að stöðugildum. Ég hef allan skilning á því að það sé mikilvægt að hafa flæði í þessu hjá okkur til að hafa þetta skilvirkt og einfalt og með það að markmiði að fljótlegt sé að afgreiða þær umsóknir sem inn koma. En það breytir ekki þessu með fastan kostnað. Það hefur þekkst annars staðar og í nágrannalöndunum okkar að koma til móts við það og ég las mér aðeins til og þurfti ekki að leita langt vegna þess að vinir okkar í Danmörku hafa farið þá leið að aðilar geta valið á milli leiða, á milli ýmissa úrræða, og þar með talið að fá greiddan ákveðinn hluta af föstum kostnaði ásamt yfirlýsingu endurskoðanda. En gott og vel. Þetta er hið besta mál sem við erum með fyrir framan okkur, en það eru fleiri mál sem við þurfum að taka til umfjöllunar hjá nefndinni og það eru lokunarstyrkirnir. Þá kemur kannski að þeim stöðum sem ég hef haft hvað mestar áhyggjur af, þessum litlu stöðum sem hafa þurft að loka fyrir allt og hafa jafnvel þurft, því miður, að hagræða varðandi starfsfólk. Lítil fjölskyldurekin fyrirtæki sem eru í ábyrgð fyrir öllum sínum rekstri. Ég held að við þurfum og okkur beri skylda til þess í umfjöllun nefndarinnar að skoða mjög gaumgæfilega hvort það sé einhver flötur á því og einhver möguleiki á að bregðast við þeirri stöðu sem þessi fyrirtæki standa frammi fyrir. Ástæðan fyrir því að ég nefni þessi litlu fyrirtæki er einfaldlega sú að þrátt fyrir að þetta hafi haft veruleg áhrif á starfsemi veitingastaða og annarra þá held ég að það sé samt sem áður skilningur á því að þessir, með leyfi forseta, „sit down“-veitingastaðir hafi haft möguleika og svigrúm til að taka á móti nokkrum fjölda gesta þrátt fyrir takmarkanir og þar af leiðandi haft meiri burði til þess að vera með starfsfólk hjá sér í starfi. Ég tel að þetta frumvarp sem við erum með til umfjöllunar grípi mjög vel, þó ekki að öllu leyti, þá aðila. Ég biðla því til okkar og félaga minna hv. þingmanna í efnahags- og viðskiptanefnd að við skoðum hinn hópinn í umfjöllun um lokunarstyrki og sjáum hvort einhver flötur sé á að grípa fleiri þrátt fyrir að ég held að við séum öll meðvituð um að við munum aldrei grípa alla. Þetta mál sem við ræðum hér í dag er að mörgu leyti mjög gott og við tókum tillit til nokkurra athugasemda og umsagna sem nefndinni bárust sem gerði það að verkum að við erum hér með í höndunum gott mál.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur, nr. 80/1938. Frumvarp þetta er nú lagt fram í annað sinn en það var áður lagt fram á 151. löggjafarþingi án þess að Alþingi hafi þá lokið efnislegri afgreiðslu þess. Frumvarpið var samið í félagsmálaráðuneytinu af nefnd sem þáverandi félags- og jafnréttismálaráðherra skipaði í því skyni að bregðast við athugasemdum ríkjahóps Evrópuráðsins gegn spillingu (GRECO) frá 28. mars 2013 er lutu að því fyrirkomulagi sem viðhaft er hér á landi við skipun dómara í Félagsdóm. Nefndina skipuðu fulltrúar frá Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamanna, BSRB, Kennarasambandi Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins, félagsmálaráðuneyti og fjármála- og efnahagsráðuneyti. Þrátt fyrir að nefndinni væri einungis ætlað að gera tilteknar breytingar á ákvæðum IV. kafla laga um stéttarfélög og vinnudeilur, nr. 80/1938, að því er varðar skipun dómara í Félagsdóm, taldi nefndin nauðsynlegt að leggja jafnframt til aðrar breytingar á ákvæðum kaflans þar sem litlar breytingar hafa orðið á kaflanum frá setningu laganna árið 1938. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu er lagt til breytt fyrirkomulag við skipun dómara í Félagsdóm til samræmis við tillögur fyrrgreindrar nefndar. Þykja breytingarnar mikilvægar til að tryggja enn betur sjálfstæði og óhlutdrægni Félagsdóms án þess þó að vegið sé að sérstöðu dómsins gagnvart almennum dómstólum. Lagt er til að ráðherra skipi fimm dómara í Félagsdóm. Af þessum fimm dómurum er gert ráð fyrir að Hæstiréttur tilnefni þrjá, þar af forseta og varaforseta dómsins, og að þeir skuli allir skipaðir ótímabundið. Þá er áfram gert ráð fyrir að tveir dómarar séu tilnefndir af Samtökum atvinnulífsins annars vegar og Alþýðusambandi Íslands hins vegar til þriggja ára í senn en gert er ráð fyrir að ráðherra fari með hina formlegu skipun. Enn fremur er lagt til að hæfiskröfur dómara við Félagsdóm verði auknar en samkvæmt gildandi lögum eru gerðar talsvert minni kröfur til dómara við Félagsdóm en gerðar eru til dómara við almenna dómstóla. Í því sambandi er lagt til að þeir dómarar sem Hæstiréttur tilnefnir skuli vera skipaðir dómarar við Landsrétt eða héraðsdómstól á meðan þeir gegna embætti dómara við Félagsdóm en einnig er lagt til að hæfiskröfur þeirra dómara sem tilnefndir eru af ASÍ og SA verði auknar. Þá eru lagðar til ýmsar breytingar sem miða að því að auka skilvirkni dómsins og skýrleika ákvæða laganna sem lúta að Félagsdómi. Virðulegi forseti. Félagsdómur gegnir því mikilvæga hlutverki að dæma í réttarágreiningi aðila vinnumarkaðarins. Það er afar brýnt að traust til dómsins og þeirra sem þar sitja ríki meðal aðilanna. Ég ítreka því að frumvarpið er unnið í góðri sátt í nefndinni milli aðila vinnumarkaðarins og ég trúi því að þær breytingar sem hér eru lagðar fram séu til þess fallnar að auka þetta traust enn frekar. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Þetta frumvarp er um skipan dómara, en ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað tekur við þegar dómur er fallinn? Dómur Félagsdóms er endanlegur, en hvað gerist þegar niðurstöður eru komnar? Nú er ég sérstaklega að hugsa um niðurstöðurnar sem komu í janúar - ASÍ rak mál, fyrir hönd Flugfreyjufélags Íslands, fyrir dómnum gegn Samtökum atvinnulífsins, fyrir hönd Icelandair - en þær voru Flugfreyjufélagi Íslands í vil. Fyrirtækið, sem hafði notið stuðnings ríkissjóðs við að segja fólki upp, hefði átt að ráða fólk aftur inn í aldursröð en gerði það ekki. Dómurinn er skýr og hann liggur fyrir. En við hverju má starfsfólkið búast sem brotið var á? Þarna eru um 70 manns sem hafa borið skaða og kostnað af þessu framferði fyrirtækisins, og við hverju má það fólk búast? Hver ber ábyrgð? Hver grípur inn í? Og hver gætir að hag starfsmanna í þessu tilfelli? Getur hæstv. ráðherra vinnumarkaðarins farið yfir það með okkur hér?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Dómar Félagsdóms eru endanlegir, eins og hv. þingmaður kom inn á. Með þeim dómi sem hv. þingmaður nefnir er viðurkennt að ákvæði kjarasamnings var ekki fylgt. Þetta er því dómur sem byggist á ákveðnu ákvæði í kjarasamningi Flugfreyjufélags Íslands og Samtaka atvinnulífsins eða Icelandair. Það er í raun hlutverk Félagsdóms að taka fyrir þær deilur sem snerust um þetta kjarasamningsbundna ákvæði. Þeir aðilar sem talið er ljóst að brotið hafi verið á hvað varðar þetta kjarasamningsbundna atriði hafa þá væntanlega tækifæri til að leita réttar síns með einum eða öðrum hætti gagnvart dómstólum, myndi ég telja. En kannski verður reynt að leysa mál með öðrum hætti, ég veit það ekki. En það er aðilanna að skoða hvort þeir geti náð einhverri niðurstöðu því að dómurinn er mjög skýr hvað það varðar að þarna hafi verið um kjarasamningsbrot að ræða.
Frú forseti. Þegar Samtök atvinnulífsins tóku til varnar fyrir hönd Icelandair vitnuðu þau í gögnum sínum sérstaklega til þess að í þingsal hefði tillaga mín verið felld um að ráðið yrði aftur inn í starfsaldursröð þegar staða fyrirtækisins leyfði, þ.e. fyrirtækis sem nyti stuðnings til að segja fólki upp. Sú tillaga var felld hér í þingsal af ráðherrum þáverandi ríkisstjórnar og stjórnarliðum. Samtök atvinnulífsins eru þá að segja, með því að nota þetta í málsvörn sinni, að það hafi verið skýr skilaboð frá löggjafanum að fyrirtækin mættu ráða þessu og mættu líta fram hjá starfsaldri þegar endurráðning fór fram. Ég hefði kosið, og við í Samfylkingunni, að það væri algerlega skýrt í lögunum hver skilyrðin væru að þessu leyti. Þetta úrræði var hugsað til þess að koma í veg fyrir gjaldþrot fyrirtækja. Það var ætlað til þess að það yrði lagt í hendurnar á fyrirtækjum að þau gætu með einhverjum hætti losað sig við starfsfólk sem hafði annaðhvort verið þeim óþægilegt, kannski vegna hörku í kjarasamningum, eða of dýrt vegna starfsaldurs og reynslu sem metin er til launa í kjarasamningum. Ber ríkið ekki ákveðna ábyrgð vegna þess að umrædd tillaga var felld sem gaf þau skýru skilaboð að í lagi væri að brjóta á starfsmönnum þeirra fyrirtækja sem fengu styrk frá ríkinu til að segja þeim upp? Það hefði verið nær að veita þeim styrk til að halda ráðningarsambandi, en það er nú önnur saga.
Hæstv. forseti. Eins og ég kom inn á hér áðan byggist niðurstaða Félagsdóms eingöngu á ákveðnu kjarasamningsákvæði sem er í kjarasamningi Flugfreyjufélags Íslands og Icelandair. Þar er vissulega talað um þessa aldursröð, að ráða þurfi aftur inn að teknu tilliti til aldurs í þeim tilfellum þegar um hópuppsagnir er að ræða. Í dómi Félagsdóms er ekkert minnst á lögin um stuðning ríkissjóðs vegna greiðslna á hluta launakostnaðar í uppsagnarfresti, ekki í niðurstöðu dómsins. Þetta aldurstengda atriði er ekki að finna í mörgum öðrum kjarasamningum, á milli annarra stéttarfélaga, þannig að maður getur líka spurt: Hefði þá verið eðlilegt að setja slíkt inn í lögin um uppsagnarstyrkina þegar það á kannski fyrst og fremst við um flugtengdar greinar? En það er alla vega alveg ljóst að þarna var um kjarasamningsbrot að ræða en ekki er neins staðar minnst á lögin um stuðning ríkissjóðs vegna greiðslna á hluta launakostnaðar. Það verður því ekki séð að þetta hafi almennt fordæmisgildi þegar kemur að hópuppsögnum eða endurráðningum í kjölfar þeirra.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessu frumvarpi. Mig langar að spyrja hann örlítið út í þá ákvörðun að flytja málið óbreytt frá síðasta þingi og taka ekki tillit til umsagna sem komu frá Lögmannafélagi Íslands og fleiri lögmönnum er varða tilnefningar Hæstaréttar í Félagsdóm. Tilefni þessa frumvarps eru auðvitað ábendingar GRECO sem er vert að gefa gaum. Þær ábendingar sem komu við vinnslu hv. velferðarnefndar á síðasta þingi lutu að því að þó að dómar Félagsdóms séu endanlegir eru ákvarðanir kæranlegar til Hæstaréttar. Það er óheppilegt ef Hæstiréttur hefur áður annast tilnefningu þriggja af fimm dómurum Félagsdóms þegar Hæstiréttur þarf svo seinna meir að taka til við vinnslu kæru sem kann að koma vegna ákvarðana Félagsdóms. Í öðru lagi er talið óheppilegt, sérstaklega ef við ætlum að horfa á sjálfstæði Félagsdóms - til þess er þessi leikur gerður, að þarna sé ákveðið sjálfstæði - að þeir dómarar í Félagsdómi sem eru tilnefndir af Hæstarétti séu tilnefndir ótímabundið en hinir tveir, sem eru tilnefndir annars vegar af SA og hins vegar af ASÍ, séu eingöngu tilnefndir til þriggja ára í senn. Þarna myndast verulegt ójafnvægi milli dómaranna í Félagsdómi, sem í frumvarpinu er í raun sagt að sé til þess fallið að tryggja ekki sjálfstæði dómaranna sem eru skipaðir til svo stutts tíma. Það væri gott að fá að heyra afstöðu ráðherrans til þessa.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Svarið við þessu er að þessar athugasemdir sem komu til þingsins komu líka, að því er mér skilst, inn í samráðsgáttina á sínum tíma og nefndin sem var með það verkefni að gera frumvarp til breytinga á lögunum komst að þeirri niðurstöðu að taka ekki tillit til þeirra. Þrátt fyrir það var hún kölluð aftur saman nú í september eftir að þingið hafði haft málið til umfjöllunar til að fara aftur yfir þetta, því að sennilega hafa svipaðar athugasemdir komið til þingsins. Niðurstaðan varð aftur sú að gera ekki breytingar á þessu. Það er ekki hægt að áfrýja efnislegum dómum Félagsdóms til Hæstaréttar en það eru ákveðin atriði sem þó er hægt að vísa til hans, eins og ég veit að hv. þingmaður þekkir vel. Það er talið að það að Hæstiréttur skipi þarna dómara, sem eru annaðhvort starfandi héraðsdómarar eða landsréttardómarar, sé til þess að auka vægi dómsins, styrkja stöðu hans og hann sé, ef ég má leyfa mér að orða það þannig, meiri dómur vegna þess að þarna eru þá komnir dómarar sem eru með hæfi héraðsdómara eða landsréttardómara. Þingmaðurinn kemur hins vegar inn á það hvort ekki sé ósamræmi í því að skipun á því fólki sem Hæstiréttur tilnefnir sé ótímabundin en hún sé tímabundin þegar kemur að Samtökum aðila vinnumarkaðarins. Ég skil alveg þá spurningu þingmannsins og hef sjálfur spurt mig að því og skal reyna að koma betur inn á þetta í seinna svari.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Nú er þessi nefnd sem semur frumvarpið skipuð fulltrúum frá Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamanna, BSRB, Kennarasambandinu, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins, félagsmálaráðuneyti og fjármála- og efnahagsráðuneyti. Ég velti því fyrir mér hvers vegna ekki var talin ástæða til þess að kalla til fulltrúa t.d. Lögmannafélagsins eða mögulega Dómarafélags Íslands til þess að fjalla um þessar skýru ábendingar varðandi hæfi dómara, þrígreiningu o.s.frv. Tilefni þess að verið er að fara í þessa vinnu er einmitt að koma í veg fyrir einhvers konar spillingu hvað varðar þingmenn, dómara, saksóknara og fleira, sem er auðvitað hlutverk GRECO. Maður veltir fyrir sér: Hvers vegna er farin sú leið að búa til þetta ójafnvægi, að hlusta ekkert á varnaðarorð þeirra sem best þekkja til? Svo má líka velta fyrir sér hvort ekki hefði verið ráðlegt að eiga möguleika á því að skipa til starfans löglærða einstaklinga sem eru sérfræðingar í vinnurétti, af því að þetta fjallar nú allt um vinnurétt sem fer fram þarna, í staðinn fyrir embættisdómara sem hafa mögulega breiðari reynslu á öðrum sviðum en eru kannski ekki sérfræðingar í vinnurétti. Maður veltir fyrir sér: Ef tiltekinn einstaklingur, tiltekinn sérfræðingur, [[Forseti hringir.]]uppfyllir öll skilyrði til að verða dómari, er það þá ekki nóg?
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Meðal annars var litið til Norðurlandanna, þegar verið var að reyna að meta þetta með tímabundnar og ótímabundnar skipanir, og í Noregi er þetta gert til þriggja ára hjá aðilum vinnumarkaðarins. Varðandi það hverjir voru í nefndinni þá voru í henni þeir aðilar sem í dag tilnefna dómara í Félagsdóm, þ.e. frá ASÍ og SA. Hér eru ákveðin álitamál uppi sem þessi nefnd tók afstöðu til og komst að þessari niðurstöðu. Sjálfur hef ég lesið umsagnir sem komu frá Lögmannafélaginu m.a. og ég skil alveg þá afstöðu sem þar kemur fram og held að þetta sé kannski mjög gott mál fyrir þingnefndina til að kalla til sín mismunandi sérfræðinga. Einnig var leitað til prófessors í lögfræði við samningu frumvarpsins þannig að farið var víðar en bara til aðila innan nefndarinnar. Og þetta var niðurstaðan. Ég held að það sé hið besta mál að þingnefndin taki á þessu núna, kalli til sín gesti með mismunandi sjónarmið og við ræðum þetta síðan í framhaldinu.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á skaðabótalögum er varðar gjafsókn. Flutningsmenn koma úr öllum flokkum sem sæti eiga á Alþingi; það er sú sem hér stendur, Tómas Tómasson, Gísli Rafn Ólafsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Vilhjálmur Árnason, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, Bergþór Ólason og Jódís Skúladóttir. Frumvarp þetta lætur ekki mikið yfir sér, það hljóðar svo: „1. gr. Við III. kafla laganna bætist ný grein, 27. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Gjafsókn. Stefnandi til greiðslu skaða- eða miskabóta vegna brota skv. XXII. kafla almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sem og 218. gr. b sömu laga, skal hafa gjafsókn í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frú forseti. Með frumvarpi þessu er lagt til að veitt verði lögbundin gjafsókn í einkamálum er varða sókn miska- og skaðabóta vegna kynferðisbrota skv. XXII. kafla almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sem og ofbeldisbrota milli nákominna, sbr. ákvæði 218. gr. b sömu laga. Með frumvarpinu er það vilji flutningsmanna að löggjafinn leggi þannig sérstaka áherslu á þolendur kynferðisbrota og þolendur ofbeldisbrota í nánum samböndum með því að beita ívilnandi löggjöf svo að þolendur umræddra brota geti, þrátt fyrir niðurfellingu mála á rannsóknar- og ákærustigi eða sýknu í sakamáli, leitað leiða til að sækja bætur á hendur þeim sem verkið framdi. Flutningsmenn telja eðli þessara brota og alvarleika þeirra réttlæta að lögbundin gjafsókn sé veitt í þessum tilteknu málum. Frú forseti. Sönnunarbyrði í málum er mismunandi eftir því hvort um er að ræða sakamál eða einkamál. Sönnun í sakamálum krefst þess að sönnun sé lögfull og að hvers kyns vafi sé túlkaður sakborningi í hag. Gerðar eru ríkari kröfur til sönnunar í sakamálum en einkamálum en fá kynferðisbrotamál enda fyrir dómstólum og enn færri með sakfellingu. Það er staðreynd. Slík sönnunarkrafa er ekki fyrir hendi í einkamálum og því telja flutningsmenn frumvarpsins rétt að liðka til fyrir þolendum ofbeldis að sækja rétt sinn hvað varðar greiðslu skaða- eða miskabóta og fá þannig viðurkenningu á þeim hluta máls. Þrátt fyrir að réttur þeirra til málshöfðunar sé til staðar er afar fátítt að þolendur ofbeldis leiti leiða til að fá staðfestingu á ábyrgð gerenda ofbeldis með þessum hætti og fær því afar lítill hluti brotaþola skaða- eða miskabætur vegna afleiðinga brots sem geta verið langvinnar og víðtækar. Þá er ekki raunhæfur möguleiki fyrir stóran hluta brotaþola að sækja rétt sinn í einkamáli þar sem slíkt getur haft í för með sér mikla fjárhagslega áhættu. Almennt er möguleiki á gjafsókn bundinn við mjög lágar tekjur umsækjanda. Þó eru einnig lögbundin tilvik um gjafsókn sem hefur verið veitt óháð efnahag umsækjanda. Flutningsmenn telja að heimilisofbeldis- og kynferðisbrotamál eigi hiklaust heima í þessum flokki mála sem heimila lögbundna gjafsókn. Efnahagur fólks eða fjölskyldu á þannig, að mati flutningsmanna, ekki að ráða því hvort hægt sé að sækja sér einkaréttarkröfur í þessum málaflokki. Frú forseti. Í 1. mgr. 29. gr. samnings Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum, sem fullgiltur var á Íslandi í apríl árið 2018, er kveðið á um að ríki skuli gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja að fullnægjandi einkaréttarleg úrræði séu til staðar fyrir þolendur til að leita réttar síns gegn geranda. Með hliðsjón af þessu, og ekki síður vegna fjölda þeirra mála sem aldrei komast fyrir augu dómara, telja flutningsmenn rétt að létta undir með þolendum með veitingu lögbundinnar gjafsóknar í málum til sóknar skaða- eða miskabóta vegna kynferðisbrota og ofbeldisbrota í nánum samböndum. Að lokinni umræðu um þetta mál legg ég til að það verði sent til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og ég vona að með samstöðu allra þingmanna hér á þingi komum við þessu réttlætismáli í gegn.
Frú forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir að hafa gert góða grein fyrir málinu sem hún leggur hér fram. Ég er í hópi meðflutningsmanna og kann hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur miklar þakkir fyrir að hafa átt frumkvæði að þessu máli. Ég styð markmið málsins heils hugar og lít svo á að hér sé fram komin ein af nokkrum leiðum sem þolendur hafa. Við erum auðvitað að horfa á réttarkerfið í samhengi við sakamál en líka í samhengi við einkamál og síðan held ég að samfélagið allt sé að opnast fyrir þeim veruleika að til eru margs konar leiðir til að gera þessi mál upp. Ég nefni þetta með vísun í persónulega reynslu mína úr starfi. Ég hef upplifað það svo sterkt, hafandi reynslu úr meðferð sakamála, hversu rík sú þörf er hjá þolendum brota, ekki síst kynferðisbrota og hjá þolendum í heimilisofbeldismálum eða í málum sem varða ofbeldi í nánum samböndum, að fá viðurkenningu á því sem gerðist. Og það verður að segjast að það er mjög sterkt sérkenni á kynferðisbrotamálum, þegar þau eru borin saman við önnur sakamál, að sjaldnast liggur fyrir játning. Meira að segja í þeim málum sem fara í gegnum kerfið, meira að segja í þeim málum sem þó leiða til ákæru, í þeim málum sem þó leiða til sakfellingar, er viðurkenningin oftast nær af kerfisins hálfu en ekki af hálfu gerandans. Við vitum það, eins og framsögumaður kom inn á, að tölurnar eru eins og þær eru um hlutfall þeirra mála sem leiða til ákæru. Mér finnst þó mikilvægt að halda því til haga að hlutfall þeirra mála sem leiða til sakfellingar eftir að ákæra er gefin út er fremur hátt, en það skiptir máli að opna fyrir aðrar leiðir. Ég vil líka setja þetta í samhengi við umræðuna sem á sér stað í samfélaginu núna og við höfum átt í núna í nokkur ár, #metoo-umræðuna, en til þess að ná utan um þessi brot - þó að stærsta markmiðið hljóti auðvitað alltaf að vera að ætla að koma í veg fyrir þau en ekki bara að bregðast við þeim - held ég að við þurfum að horfa á þetta eins og ég held að framsögumaður málsins sé að gera. Það eru mörg skref sem þarf að stíga til að ná betur utan um þennan málaflokk. Sum eru stór, sum verða erfið, sum eru minni, önnur eru lítil en þó þýðingarmikil. Í því samhengi vil ég nefna málsmeðferðartímann sem ég þreytist ekki á að nefna. Ég held að hér sé fram kominn liður í mikilvægum réttarbótum og ég held að það sé mjög mikilvægt að nálgast þennan málaflokk, eins og raunar alla aðra sem heyra undir réttarkerfið, þannig að rétturinn sé lifandi, rétturinn sé stöðugur en taki breytingum og þroskist í takt við tíðaranda. Ég held að hér sé fram komið verkfæri til þess. Ég velti því fyrir mér að þarna undir falla öll ákvæði kynferðisbrotakaflans og svo 218. gr. b sem varðar ofbeldi í nánum samböndum því að stundum er það þannig að mál eru engu að síður heimfærð undir 217 gr., jafnvel þótt um ofbeldi í nánu sambandi sé að ræða, eða 1. mgr. 218. gr., hv. þingmaður áttar sig á því hvert ég er að fara. Ég velti fyrir mér hvort það sé mögulega atriði sem þarfnist rýni upp á að það skipti ekki máli ef tengslin eru þessi hver heimfærslan er til refsiákvæða. En ég er ánægð með að sjá þetta mál og það er vitaskuld af þeirri ástæðu sem ég er meðflutningsmaður á því og þakka hv. þingmanni kærlega fyrir.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og það er mjög gott að finna fyrir hennar djúpu reynslu á þessu sviði. Mig langaði einmitt að fá að leita aðeins í reynslubrunn hennar varðandi tíðni þess að dómarar ákveði að skilja einkamál frá sakamáli. Á mínum lögmannsferli gerðist það í eitt einasta skipti að einkamál var skilið frá sakamáli. Það var ekki í málaflokki eins og þessum, það var ekki kynferðisbrot eða heimilisofbeldismál heldur annars konar mál þar sem bótakrafan var skilin frá og send annað. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hún hefði einhvern tímann lent í því. Hitt er kannski það að ég tel að það sé mikilvægt kennsluefni fyrir dómara að fá breiðari grunn af þessum málum fyrir framan sig, að þarna sé mögulega komið tækifæri líka fyrir dómara til að sjá að þessi mál gerast í öllum mögulegum aðstæðum, að viðbrögð brotaþola eru jafn mörg og ólík og stjörnurnar á himninum og sama með viðbrögð gerenda. En ég hef áhyggjur af því að ákæruvaldið sé með of þrönga skilgreiningu og hleypi ekki nógu mörgum málum alla leið í gegn.
Frú forseti. Varðandi það að bótakrafan sé skilin frá er stutt svar við því: Nei, ég hef ekki mikla reynslu af því. Mig minnir þó að það hafi verið þannig í þeim málum þar sem sýknað var í héraði og þau fóru svo til Landsréttar að bótakrafa fylgdi ekki endilega með, mögulega er það misminni hjá mér. En nei, ég hef ekki reynslu af því að það væri verið að skilja einkahlutann mikið frá. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að það sé einmitt mikilvægur punktur að á toppi kerfisins fáist betri innsýn í það hversu ólík málin eru, sérstaklega þegar sían er svona mikil, að dómarar sjái það rétt eins og saksóknarar, verjendur, réttargæslumenn, lögmenn og starfsfólk í heilbrigðiskerfinu að það er mikil breidd í þessum málum. Varðandi síu ákæruvaldsins má það vel vera. Ég vil þó halda því til haga að ég held að stærstu sveiflurnar innan réttarkerfisins séu einmitt þær - það er náttúrlega enginn að tala um að minnka sönnunarbyrði en sýn fólks á því hvenær brot telst sannað hefur breyst með tímanum. Ef við myndum taka lengri tíma undir þá vitum við að árið 1990 komu öðruvísi nauðgunarmál fyrir dóm en gera í dag, árið 1970 var munurinn enn þá meiri. Við sjáum raunar á þeim rannsóknum sem hafa verið gerðar, ég hef sjálf unnið að einni slíkri, að það voru langtum ofbeldisfyllri mál sem leiddu til ákæru fyrir einhverjum áratugum síðan heldur en í dag. En ég hef líka upplifað merkilega breytingu hvað það varðar að það eru líka öðruvísi mál sem verða að kæru til lögreglu. Það er jákvætt vegna þess að þolendur standa með sjálfum sér og koma ekki bara til lögreglu með algerlega augljóst mál þar sem allar utanaðkomandi aðstæður eru þannig að við blasir hvað gerðist.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er aðeins að velta fyrir mér því sem hv. þingmaður kom inn á varðandi skilgreininguna, hvort mögulega ætti einnig að vísa í 217. gr. Ég fagna þeirri umræðu og má vel vera að það sé nauðsynlegt að tala um þetta í tengslum við náin sambönd. En þá stöndum við auðvitað líka frammi fyrir því hvernig dómarar eða dómstólar skilgreina náin sambönd. Við erum með nýtt dæmi þar sem dómari tekur þá ákvörðun eða kemst að þeirri niðurstöðu að ekki sé um ofbeldi í nánu sambandi að ræða vegna þess að ungt par var ekki skráð í sambúð. En það er hvergi tilgreint í lögunum að það sé áskilnaður fyrir skilgreiningu á því að falla undir 218 gr. b, þvert á móti. Það er hvergi talað um að fólk þurfi annaðhvort að vera í skráðri sambúð eða hjúskap þannig að við erum auðvitað í þeim vanda og mögulega þyrfti að taka það algjörlega fram í nefndaráliti, ef málið kemst alla leið, taka af allan vafa hvað það varðar. Mögulega þarf löggjafinn líka að fjalla sérstaklega um þetta og girða fyrir að þetta geti gerst aftur og leggja til breytingar á almennu hegningarlögunum, á þessu ákvæði, til að tryggja að svona gerist ekki aftur.
Frú forseti. Ég nefni einmitt lagaákvæðin sem þarna eru undir því ef markmiðið er að ná til allra þeirra tilvika þar sem um er að ræða ofbeldi í nánu sambandi þá er þetta kannski eitthvað sem mætti rýna við meðferð málsins, einmitt vegna þess að þarna hafa orðið til, að manni sýnist, einhver viðmið af hálfu dómstóla um hvað falli þarna undir. Ég er hv. þingmanni hjartanlega sammála um það og var þeirrar skoðunar líka þegar ég var í mínu fyrra starfi að þetta var ekki ætlun löggjafans, mér sýnist það ekki. Þegar maður les greinargerðina er ætlun löggjafans sú að ramma inn og taka sérstaklega utan um þessi brot og í greinargerðinni er ákveðin umræða um það til hvers sé verið að horfa þar. Ég held að það hafi ekki verið ætlun löggjafans að skilgreina parasamband svo þröngt að þar þurfi að vera um skráða sambúð að ræða því að þá getum við líka skoðað alls konar félagslegar breytur og aðstæður; húsnæðismarkaðinn í dag, ungt fólk býr lengur í foreldrahúsum t.d., er ekki skráð í sambúð, býr kannski í kjallaranum heima hjá mömmu og pabba eða í herbergi þar en er búið að vera í sambandi og samskiptum árum saman, er augljóslega í parasambandi. Ég held að þetta sé eitthvað sem þurfi að hafa í huga á meðan staðan er þessi varðandi þetta ákvæði. Þó að frumvarpið nái náttúrlega vel utan um þessi mál er þetta kannski eitthvað sem mætti rýna.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að þakka öllum þeim hv. þingmönnum sem að þessu máli standa. Það er von mín að sú staðreynd að þeir þingmenn koma úr öllum flokkum þýði að við getum sýnt þolendum að við stöndum með þeim. Á undanförnum árum hefur það sýnt sig í auknum mæli að þolendur kynferðisafbrota bera ekki fullt traust til lögreglu og dómstóla til að rannsaka mál og dæma í þeim með sanngjörnum hætti. Margt bendir til þess að aðeins lítið hlutfall gerenda í slíkum málum þurfi að sæta refsiábyrgð vegna þeirra brota sem þeir fremja. Raunsæjasta myndin af tíðni kynferðisofbeldis er því að öllum líkindum sú sem má fá með því að greina upplifun brotaþola í réttarkerfinu. Stígamót, grasrótarsamtök sem berjast gegn kynferðisofbeldi og veita aðstoð við þolendur þess, og hafa m.a. staðið fyrir öflugri fræðslu og upplýsingaveitu, hafa gefið greinargóðar upplýsingar um réttarkerfið frá sjónarhóli þolenda í ársskýrslum sínum. Í þeim er árlega gefin út tölfræði sem byggist á upplýsingum frá skjólstæðingum þeirra. Við mat á því hversu mörg brot eru framin ár hvert er hægt að horfa á það hversu margir nýir brotaþolar leita ráðgjafar hjá Stígamótum. Þó svo að í einhverjum tilfellum kunni að vera um eldri brot að ræða gefur tíðni nýrra mála vísbendingu um hversu mörg verða fyrir afbrotum á hverju ári, auk þess sem það gefur vísbendingar um þróunina ár frá ári. Sé litið til undanfarinna ára má sjá að árið 2017 var heildarfjöldi nýrra mála 484. Það ár var um að ræða mesta fjölda nýrra brotaþola frá árinu 1992. Árið 2018 voru nýir brotaþolar 418 og árið 2019 voru þeir 411. Samkvæmt upplýsingum frá Stígamótum var fjöldi nýrra brotaþola árið 2020 talsvert minni, að líkindum vegna samfélagslegra takmarkana í tengslum við heimsfaraldur kórónuveiru, en margt bendir til þess að fjöldi nýrra brotaþola á árinu 2021 sé jafnvel meiri en árið 2019. Þá er einnig nauðsynlegt að líta til þess hversu áhrifaríkt réttarkerfið er í að tryggja að gerendur í kynferðisafbrotum sæti refsiábyrgð vegna brota sinna og má líta til þess hversu stórt hlutfall gerenda í kynferðisbrotamálum er dæmt fyrir brot sín fyrir dómstólum. Af þeim 489 einstaklingum sem voru með ný mál hjá Stígamótum árið 2019 kærðu 75 einstaklingar ofbeldið til lögreglu, eða 12,2%. Af þeim 75 kærum sem lagðar voru fram var gefin út ákæra í 20 málum. Af þeim 20 málum þar sem ákæra var gefin út lauk þremur með sýknu. Í þremur tilvikum lauk málinu með skilorðsbundnum dómi en óvíst var um afdrif þriggja mála. Því má segja að sakfellingarhlutfall fyrir héraðsdómstólum hafi verið í kringum 3%. Ljóst hlýtur því að vera, óháð því hver raunverulegur fjöldi brota er, að aðeins lítið brot gerenda þarf að sæta refsiábyrgð fyrir brot sín. Þetta lága hlutfall sakfellinga, séð frá sjónarhóli þolenda, hlýtur að teljast óásættanlegt og kallar á aðgerðir eins og það að gera þolendum kleift að fara í einkamál. Fyrirliggjandi gögn benda til þess að ákærur séu aðeins gefnar út fyrir einn af hverjum tíu sem grunaður er um brot. Þetta er óásættanlegt. Með frumvarpi því sem hér er flutt af þingmönnum allra flokka, þar á meðal mér, er lagt til að veitt verði lögbundin gjafsókn í einkamálum er varða sókn miska- og skaðabóta vegna kynferðisbrota sem og ofbeldisbrota milli nákominna. Það er vilji okkar sem flytjum frumvarpið að löggjafinn leggi þannig sérstaka áherslu á að styðja þolendur kynferðisafbrota og þolendur ofbeldisbrota í nánum samböndum með því að gera þeim auðveldara að sækja rétt sinn til skaða- og miskabóta þrátt fyrir niðurfellingu mála á rannsóknar- og ákærustigi eða sýknu í sakamáli. Við teljum eðli þessara brota og alvarleika þeirra réttlæta það að lögbundin gjafsókn sé veitt í þessum málum. Sannleikurinn er nefnilega sá að þrátt fyrir að réttur brotaþola til málshöfðunar sé til staðar er í raun afar fátítt að þolendur kynferðisofbeldis leiti leiða til að fá staðfestingu á ábyrgð gerenda ofbeldis með þessum hætti. Þá er sannleikurinn einnig sá að það er ekki raunhæfur möguleiki fyrir stóran hluta brotaþola að sækja rétt sinn í einkamáli þar sem slíkt getur haft í för með sér mikla fjárhagslega áhættu. Það er mat okkar sem leggjum frumvarpið fram að með því sé stigið stórt skref í þá átt að brotaþolar geti leitað réttar síns þrátt fyrir að lögregla og ákæruvald felli málið niður.
Virðulegur forseti. Ég fagna framlagningu þessa frumvarps og tel að um mikilvægt réttindamál sé að ræða. Við horfum allt of oft upp á niðurfellingu mála eða jafnvel sýknu í heimilisofbeldismálum og kynferðisofbeldismálum. Það er erfitt fyrir þolendur að fara fram og ákveða að kæra í málum sem þessum en það jafnast þó varla á við það þegar málin eru niðurfelld vegna þess að það sem fram er komið var jafnvel ekki nægjanlegt til sakfellingar, nú eða ef það er sýknað í málum. Þá upplifa þolendur oft eins og það sé raunverulega ekkert til ráða. Þeim stendur til boða að fara í einkamál til greiðslu skaðabóta en upplifunin er alltaf sú að þeim sé ekki trúað og að það sem þau voru að segja og upplifa hafi ekki gerst. Að fara í einkamál er kostnaðarsamt og tímafrekt. Kostnaðurinn getur jafnvel hlaupið á milljónum og það eru ekki allir aflögufærir til greiðslu svo hárrar upphæðar eða hafa jafnvel ekki orku í að berjast meira fyrir réttlæti í þeim málum sem hér um ræðir. Það er svo mikilvægt að við gefum þolendum réttu tólin og réttu aðstoðina því að það er nógu þungt að fara áfram með svona mál og það á meðan þolendur er í sárum, miklum sárum með tilheyrandi áfalli sem slík brot eru. Þetta er skref í þá átt og við erum að létta spor þolenda í átt að réttlátri málsmeðferð og úrlausn mála sem þessara. Ég þakka fyrir að fá tækifæri til að vera meðflutningsmaður á þessu frumvarpi og ég vonast til að við náum að koma málinu áfram á þessu þingi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og meðflutninginn. Mig langaði bara aðeins að koma inn á það, af því að hv. þingmaður talaði um kostnaðinn, að þetta snýst ekki síður um tilfinningar, þ.e. að kerfið sé ekki að reyna að gera allt sem það getur til að berjast gegn þér. Og hvað erum við að fjalla um hér? Við erum að fjalla um lögbundna gjafsókn í ákveðnum málum og Alþingi hefur áður ákveðið að veita lögbundna gjafsókn í nokkrum tilvikum í sanngirnismálum. Þegar einstaklingur sækir til að mynda bætur fyrir handtöku eða aðrar þvingunarráðstafanir af hálfu lögreglu, handtöku, húsleit, leit á einstaklingi eða slíkt, þá er gjafsókn lögbundin. Fólk á alltaf rétt á henni. Þegar um barnaverndarmál er að ræða er gjafsókn lögbundin og í lögræðismálum er gjafsókn einnig lögbundin. Stefnandi í ættleiðingarmálum skal hafa lögbundna gjafsókn og barn í faðernismáli sömuleiðis. Við sjáum alveg hvaða mál þetta eru. Þetta eru svona djúp réttlætismál þar sem löggjafinn hefur ákveðið að gera sitt til þess að færa a.m.k. þennan þröskuld. Mér fannst ég knúin til að koma upp til að benda á hvaða mál þetta eru því að ég gerði það ekki sérstaklega í ræðu eða í greinargerð. Það er full ástæða til þess, sérstaklega á okkar tímum, þegar við erum loks að þora að opna á þessa umræðu og opna á þessi mál og viðurkenna að þau gerast alls staðar, að löggjafinn fylgi á eftir og fækki a.m.k. þröskuldum brotaþola.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir þessa góðu skýringu á því hvernig við stöndum að gjafsóknarmálum í þessum djúpu réttindamálum, eins og hv. þingmaður benti réttilega á. Þetta er sanngirnismál, ég tek heils hugar undir það. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hafa komið upp og skýrt þetta frekar.
Virðulegi forseti. Það er mér mikill heiður og sómi að standa hér og mæla fyrir þessu lífsnauðsynlega frumvarpi fyrir alla þá sem þurfa að nýta sér aðstoð vegna örorku og sjúkleika. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um lögfestingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Með mér á þingmálinu er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins. Það er gaman að segja frá því að ég sagði þetta nú gjarnan fyrir síðustu kosningar og þá vorum við venjulega tvö, ég og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson. Nú hefur okkur bæst öflugur liðsauki. Sexmenningarnir eru allir á frumvarpinu: Inga Sæland, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas Andrés Tómasson. Í frumvarpinu segir í 1. gr.: „Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hefur lagagildi á Íslandi. Samningurinn um réttindi fatlaðs fólks er birtur sem fylgiskjal með lögum þessum.“ Og 2. gr. hljóðar svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Fatlað fólk hefur ávallt þurft að berjast fyrir sjálfsögðum mannréttindum. Það er ekki aðeins barátta gegn fordómum sem við sem erum fötluð höfum þurft að glíma við heldur einnig barátta gegn ofbeldi og barátta fyrir jafnrétti og sanngjörnum lífsgæðum. Mikið hefur áunnist í þeirri baráttu á undanförnum áratugum, bæði á Íslandi og á alþjóðavettvangi. Baráttunni er þó ekki nærri lokið. Enn er langt í land og nú er kominn tími til að stíga næsta skref í átt að réttlæti og jafnrétti fyrir fatlað fólk. Einn mikilvægasti áfanginn í þeirri réttindabaráttu er samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Samningurinn hefur það að markmiði að tryggja réttindi fatlaðs fólks til jafns við aðra eins og kostur er. Í samningnum er fjallað um þau réttindi sem aðildarríkjum ber að tryggja fötluðu fólki og með hvaða hætti þau skuli tryggð. Ísland undirritaði samninginn strax á upphafsdegi hans, 30. mars 2007. Undirritun alþjóðasamninga er almennt aðeins ákveðin viljayfirlýsing en fullgilding felur í sér þjóðréttarlega skuldbindingu til að uppfylla þær skyldur og tryggja þau réttindi sem alþjóðasamningar kveða á um. Strax í kjölfar undirritunar samningsins hófst barátta fyrir því að fá samninginn fullgiltan af Íslands hálfu og hefur hún staðið yfir alla tíð síðan. Árið 2016 samþykkti Alþingi loks að heimila ríkisstjórninni að fullgilda samninginn. Hann var í kjölfarið fullgiltur 6. desember 2016 og birtur í C-deild Stjórnartíðinda 29. júní 2017. Tvíeðliskenningin ræður ríkjum á Íslandi. Í henni felst að alþjóðasamningar sem Ísland er aðili að hafa ekki bein réttaráhrif. Til þess að alþjóðasamningar hafi bein réttaráhrif þarf að lögfesta þá. Lögfesting samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks yrði mikil og ómetanleg réttarbót og myndi tryggja með lögum þau réttindi sem samningurinn kveður á um. Þess vegna hefur ítrekað verið kallað eftir því af hálfu Öryrkjabandalags Íslands, Þroskahjálpar, Mannréttindaskrifstofu Íslands og af hálfu almennings að Alþingi stígi fram og lögfesti samninginn. Árið 2019 samþykkti Alþingi tillögu um að fela ríkisstjórninni að undirbúa lögfestingu samningsins og leggja fram frumvarp þar um eigi síðar en 13. desember 2020. Í kjölfarið var ákveðið að þýða samninginn að nýju. Ný þýðing var loks lögð fram í mars 2021 og samþykkt á Alþingi í maí sama ár. Nú á aðeins eftir að ganga formlega frá lögfestingunni. Ekki er seinna vænna, enda er sá frestur sem ályktun Alþingis lagði til löngu liðinn. Í frumvarpinu er því lagt til að veita samningnum lagagildi á grundvelli þeirrar þýðingar sem samþykkt var á Alþingi 11. maí 2021. Alþingi samþykkti einróma þingsályktunartillögu um fullgildingu samningsins, um lögfestingu samningsins og um nýja þýðingu á samningnum. Nú er kominn tími til að lögfesta samninginn og tryggja þá réttarvernd sem fatlað fólk á skilið. Virðulegi forseti. Mig langar til að tala hér um helstu réttindi sem samningurinn stendur vörð um. Ég nefni þar bann við mismunun í 6. gr. Skyldi ég sem öryrki, lögblind kona, einhvern tímann hafa upplifað mismunun í uppvexti mínum á Íslandi? Skyldi ég hafa orðið vör við þá mismunun sem við, sem höfum virkilega þurft að þola slíkt, teljum að sé algerlega augljós, og flestir fatlaðir, ef ekki allir, þurfa að ganga í gegnum einhvern tíma á ævi sinni? Við segjum: Er ekki nóg, virðulegi forseti, að vera svo óheppinn að vera fatlaður? Er ekki nóg að vera svo óheppinn að búa við þær hömlur sem fötlun felur í sér þó svo að samfélagið okkar mismuni okkur ekki líka og heykist við að tryggja þau grundvallarmannréttindi sem okkur eiga að vera tryggð? Jú, mismununin var algjör. Það skipti ekki máli hvort það var í skólakerfinu eða í bankanum þar sem það stóð á spjöldum hvar ég væri í röðinni, það skipti engu máli. Maður keyrði alls staðar á vegg. Það var mitt sjónleysi sem olli því, það var mín fötlun sem olli því. Það gleymdist eiginlega alveg að til væri mjög sjónskert og jafnvel blint fólk í samfélaginu. Mig langar líka að tala aðeins um 9. gr., um aðgengi. Hvernig skyldi aðgengi vera fyrir fólk í hjólastól, jafnvel í stjórnsýslunni sjálfri, jafnvel í Stjórnarráðinu, hjá umboðsmanni Alþingis, hvar sem er? Aðgengið er síðasta sort; í verslanir, á viðburði, hvar sem við drepum niður fæti í samfélaginu er aðgengi til háborinnar skammar. Réttur til lífs í 10. gr.; jöfn viðurkenning fyrir lögum í 12. gr.; frelsi og öryggi einstaklingsins í 14. gr.; frelsi frá pyndingum eða grimmilegri, ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu í 15. gr.; frelsi frá misnotkun í gróðaskyni; frá ofbeldi og misþyrmingum í 16. gr.; verndun friðhelgi einkalífs í 17. gr.; ferðafrelsi og ríkisfang í 18. gr.; að lifa sjálfstæðu lífi án aðgreiningar í samfélaginu í 19. gr. - það fær mig til að segja það sem ég var að vísa til í gær í störfum þingsins: Að hugsa sér fólk sem missir heilsuna, fær heilablóðfall, eins og ungi maðurinn sem ég talaði um hér í gær og er kominn í hjólastól, fjölskyldufaðir sem var í góðri vinnu með fínar tekjur - hvert er hans hlutskipti í dag? Hvað segir sveitarfélagið sem hann býr í í dag þegar hann óskar eftir því að fá búsetuúrræði sem hentar honum og hans fötlun til þess að hann geti lifað sjálfstæðu lífi með reisn miðað við þá fötlun sem hann þarf að glíma við í dag? Nei, segir sveitarfélagið, þú ert bara búinn að vera með lögheimili hér í þrjá mánuði. Þú þarft að hafa haft lögheimili hér í alla vega sex mánuði til að við getum skoðað málið þitt. Hann á eiginlega hvergi heima. Það vísar hver á annan, eins og hann segir sjálfur, hann keyrir alltaf á nýjan og nýjan vegg. Ég ætla ekki að fara frekar í greinarnar en þær eru um heilbrigði, menntun - 24. gr. er um menntun. Skyldi fötluðu fólki vera mismunað í menntakerfinu? Þótt margt hafi breyst til batnaðar á seinni árum hefur þetta verið þrautin þyngri. Þar tala ég af reynslu. Hversu oft lá ekki draumurinn þangað og mig langaði til að mennta mig. Hversu oft varð ég frá að hverfa og viðurkenna vanmátt minn af því að ég sá ekki nógu vel, af því að það voru engin úrræði fyrir mig? Ég þurfti bara að fara heim og bíða. Í sambandi við heilbrigðisþjónustu, hversu mörgum öryrkjum, hversu mörgu fötluðu fólki, eru tryggð þau réttindi að geta leitað sér heilbrigðisþjónustu og haft efni á því; haft efni á að fara til tannlæknis, haft efni á því að borga lyfin sín, haft efni á því að lifa mannsæmandi lífi í samfélaginu? Þúsundir Íslendinga, þúsundir fatlaðra og öryrkja, eiga um sárt að binda. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks tryggir þessu fólki aðgengi að samfélaginu til jafns á við alla aðra eins og kostur er með tilliti til fötlunar þeirra. Nú hefur ríkisstjórnin sett það á dagskrá að hún vilji sannarlega líta á samninginn og við erum í góðri trú um að utan um hann verði tekið því að við gerum ekkert án samþykkis ríkisstjórnarinnar. Meiri hluti Alþingis verður að taka utan um málið og koma því í gegnum þingið. Viljinn var skýr. Viljayfirlýsingarnar voru skýrar. Við erum búin að fullgilda samninginn og nú á bara eftir að lögfesta hann. Samt sem áður sjást þess ekki nokkur merki að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sé á borðum ríkisstjórnarinnar, ekki þetta árið að minnsta kosti. Eðli málsins samkvæmt vill maður ekki trúa því að það eigi að draga þetta þangað til að 5 mínútur eru í næstu kosningar. Virðulegi forseti. Það er ekki eftir neinu að bíða. Þetta er mannréttindamál. Það er gæska sem felst í því að taka utan um okkar minnstu bræður og systur og gera þeim lífið eins bærilegt og kostur er. Og ef það er í okkar valdi hér, hv. þingmanna og hæstv. ráðherra, löggjafarvaldsins, þá eigum við skilyrðislaust að gera það. Til þess erum við kosin hér. Við eigum líka að geta horfst í augu við okkur sjálf á hverjum morgni í speglinum, stolt yfir þeim verkum sem við höfum verið að vinna og stolt yfir því að við erum með stórt hjarta og við viljum vinna fyrir alla, ekki bara suma. Virðulegi forseti. Ég segi bara: Áfram veginn. Áfram veginn til góðra verka. Ég vísa þessu góða frumvarpi til hv. velferðarnefndar.
Virðulegur forseti. Það er mikil ánægja að við skulum vera að mæla fyrir þessu frumvarpi fyrir alla þá sem eiga við fötlun að stríða. Á sama tíma eru það gífurleg vonbrigði að ekki skuli vera fyrir löngu búið að lögfesta þennan nauðsynlega samning. Við vitum að ofbeldi gegn fötluðu fólki er ljótur blettur á íslensku samfélagi og lögfesting samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks mun hindra ofbeldið og þá sérstaklega það ofbeldi sem fatlaðar konur og jafnvel börn hafa orðið fyrir. Alþjóðlegar rannsóknir sýna að fatlaðar konur eru mun líklegri en aðrar konur til að vera beittar ofbeldi. Þrátt fyrir það og þrátt fyrir að um sé að ræða alvarleg mannréttindabrot er ofbeldi gegn fötluðum konum enn falið og ósýnilegt og sjaldan brugðist við því af hálfu yfirvalda. Með lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks yrði að bregðast við þessu. Rannsóknir sýna að ofbeldi gegn konum og börnum hefur aukist í Covid-19 faraldrinum einnig á Íslandi. Hér á landi hafa stjórnvöld brugðist við þessu með því að nýta nýja tækni og þróun á vefgátt. Við verðum að hindra ofbeldi og sjá til þess að það verði gert með lögum. Íslenskar sem erlendar rannsóknir leiða í ljós að fatlað fólk er í sérstökum áhættuhópi sem þolendur ofbeldis. Kannanir sýna einnig að meiri líkur eru á að fatlað fólk verði fyrir ofbeldi en þeir sem teljast ófatlaðir. Einkum eru ungar konur sem glíma við fötlun líklegar til að verða fyrir kynferðisofbeldi. Erlendar rannsóknir sýna að börn sem glíma við þroskahömlun eru 4,6 sinnum líklegri en ófötluð börn til að verða fyrir kynferðislegu ofbeldi. Hvað segir þetta okkur? Ein birtingarmynd ofbeldis gegn fötluðum er sú að Alþingi hefur ekki lögfest samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Fötlun er í eðli sínu hluti mannlegs lífs og enginn veit hver verður næst fyrir tímabundinni eða varanlegri fötlun á lífsleiðinni. Fatlað fólk á Íslandi á rétt á því að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verði lögfestur og það strax. Hvers vegna er ríkisstjórnin ekki nú þegar búin að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks eins og samþykkt var á Alþingi fyrir tveimur árum síðan? Það er ofbeldi gagnvart fötluðu fólki að draga lappirnar endalaust í þessum lífsnauðsynlega réttindamáli fatlaðra. En stóra málið er lögfestingin. Það er mál málanna, klárum lögfestinguna þannig að hægt sé að beita þeim lögum, bæði gagnvart stjórnsýslunni og ekki síst fyrir dómstólum, til að verja mannréttindi fatlaðs fólks. Það er enginn á móti þessum samningi en það er einhver innbyggð tregða hjá ríkisstjórninni við að klára málið. Hvers vegna? Stígum skrefið til fulls og þá getum við verið stolt af því að Alþingi hefur lokið með glæsibrag að lögfesta samninginn. Ríkisstjórnin hefur haft nægan tíma til að klára málið og þó að ýmislegt sé í gangi hjá henni má nú fyrr vera. Allt sem þarf er bara pólitískur vilji. Menn hafa dregið lappirnar vegna þess að það þurfti að þýða samninginn. Því er nú lokið. Við höfum orðið vitni að hreppaflutningum fatlaðra einstaklinga á hjúkrunarheimili fyrir aldraða og það ber að stöðva. Svoleiðis mál væri ekki hægt að framkvæma ef búið væri að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna. Þá væri heldur ekki hægt að troða ofan í kok á fötluðum einstaklingum og öryrkjum starfsgetumati sem þeim er ekki þóknanlegt. Það verður að sjá til þess að húsnæðismál fatlaðra einstaklinga verði mannsæmandi. Það er hægt að gera kröfu um það þegar búið verður að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um fatlaða einstaklinga. Í samningnum er ákvæði sem myndi líka þýða það að jafnrétti gildi um fatlað fólk og bann við mismunun. Sérstaklega þurfum við, eins og ég hef áður sagt og ítreka, að taka utan um fötluð börn. Við þurfum að hugsa vel um öll börn en fötluð börn eru í sérstakri áhættu. Þá er komið aðgengismálum. Aðgengismál fatlaðra er í ólestri. Það er verið berjast sem betur fer og það er verið að fara í rétta átt. Því miður virðist vera ákveðin tregða og þá helst hjá opinberum aðilum, ríki og sveitarfélögum, og það er sorglegt. Að það skuli þurfa t.d. að setja í lög um samning Sameinuðu þjóðanna frelsi frá pyndingum eða grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, í 15. gr., það er óásættanlegt. Í 16. gr. er ákvæði um frelsi frá misnotkun í gróðaskyni, ofbeldi og misþyrmingum. Það segir okkur hversu lífsnauðsynlega þessi samningur þarf að samþykkjast. Að lifa sjálfstæðu lífi án aðgreiningar í samfélaginu, á það ekki að vera sjálfsagður hlutur? Virðing fyrir heimili og fjölskyldu, menntun, tjáningar- og skoðanafrelsi, aðgangur að upplýsingum, heilbrigði, hæfing og endurhæfing, vinna og starf? Þetta segir okkur svart á hvítu að við þurfum að taka á þessum málum og við þurfum að gera það núna strax. Þess vegna fagna ég þessum samningi og ég vona heitt og innilega að það verði séð til þess núna strax að hann verði lögfestur. Þetta er lítil krafa en risastórt skref fyrir þau sem þurfa að reiða sig á að samningurinn verði lögfestur þannig að þau geti fengið að verja sig og geti þar af leiðandi gert kröfu um að fá að lifa mannsæmandi lífi eins og við öll hin.
Virðulegur forseti. Hv. þingmenn og kæra þjóð sem horfir á okkur í beinni útsendingu. Ég heiti Tómas, kallaður Tommi, ég er í Flokki fólksins og við látum okkur varða kjör fatlaðra. Fötlun kemur óumbeðin. Það er í flestum tilfellum ekkert hægt að gera annað en að sætta sig við orðinn hlut, sem sagt að læra að lifa upp á nýtt. Í greinargerð með frumvarpi til laga um lögfestingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks stendur m.a., með leyfi forseta: „Ísland undirritaði samninginn strax á upphafsdegi hans, 30. mars 2007. Undirritun alþjóðasamninga er almennt aðeins viljayfirlýsing en fullgilding felur í sér þjóðréttarlega skuldbindingu til að uppfylla þær skyldur og tryggja þau réttindi sem alþjóðasamningar kveða á um. Strax í kjölfar undirritunar samningsins hófst barátta fyrir því að fá samninginn fullgiltan af Íslands hálfu og hefur hún staðið yfir alla tíð síðan. Árið 2016 samþykkti Alþingi loks að heimila ríkisstjórninni að fullgilda samninginn. Hann var í kjölfarið fullgiltur 6. desember 2016 og birtur í C-deild Stjórnartíðinda 29. júní 2017. Hér eru þrjú ártöl sem vert er að taka eftir. Árið 2007 er samningurinn undirritaður og svo eftir níu ára baráttu, árið 2016, samþykkti Alþingi loksins að heimila ríkisstjórninni að fullgilda samninginn. Það er tilkynnt um fullgildinguna í Stjórnartíðindum 29. júní 2017. Síðan eru fimm ár og ekki enn þá búið að löggilda hann. Viljinn virðist vera meiri í orði en á borði. Reyndar var samþykkt á Alþingi 2019 tillaga um að fela ríkisstjórninni að undirbúa lögfestingu samþykktar samningsins og leggja fram frumvarp þar um eigi síðar en 13. desember 2020. Fullgilding er í raun aðallega yfirlýsing en ég verð að segja að það fer lítið fyrir viljanum hjá ríkisstjórninni til að veita fötluðum réttinn sem hún segist vilja veita þeim. Síðan var gerð ný þýðing á samningnum sem samþykkt var á Alþingi í maí 2021. Ég segi: Er ekki kominn tími til að klára löggildingu samningsins sem einhugur er um 15 árum eftir að hann var undirritaður, því að vilji skiptir litlu máli ef aðgerðir fylgja ekki í kjölfarið? Ég vil segja eins og kemur fram í bíómyndinni Purple rain með Prince, þar sem aðalpersónan, stúlka, segir: „Are you gonna do it or are you gonna talk about it?“ Það er kominn tími til þess að tryggja réttarvernd sem fatlað fólk á skilið.
Virðulegi forseti. Kæru hv. þingmenn. Ég vil þakka málshefjanda og þeim sem hér hafa tekið til máls á þessum fallegu nótum sem auðvitað eru innfluttar. Þeim hefur verið fyrir mælt af sjálfum Sameinuðu þjóðunum þar sem við höfum átt fastafulltrúa frá árinu 1947, fyrstan Thor Thors Jensen héðan af Fríkirkjuvegi 11, þeim hinum sama og átti ríkan þátt í stofnun Ísraelsríkis ásamt þeim sem þar réðu lögum og lofum á þeim tíma. Ísland var numið og byggt í anda kærleika og samfélagsábyrgðar. Þannig var nú sá andi sem hér ríkti að menn hjálpuðu þeim sem þurftu á hjálp að halda þó að þeir væru með sveðjurnar á lofti þegar svo bar undir og tækjust á um eignir og lönd sem leiddi til þess að við misstum sjálfstæðið í hendur Noregskonungs á miðri 13. öld. En samhjálpin er okkur í blóð borin. Hún er í genunum í okkur og við höfum náð ýmsum áföngum á þeim vettvangi og getum verið stolt af mörgu í okkar velferðarkerfi. En hér er á ferðinni mál sem við ættum að vera löngu búin að lögfesta og viðurkenna að engan veginn er sæmandi að við skulum reka lestina af Evrópuþjóðum í þessum efnum. Það sem kann að hafa tafið málið - sem fyrst kom inn í þingsali skömmu fyrir hrunið mikla 2008 - kann að vera sú efnahagslega skuldbinding sem felst í því að lögfesta þetta í eitt skipti fyrir öll og þá kannski aðgengismál, aðgengi að opinberum byggingum og stöðum sem hinir fötluðu þurfa greiðlega að komast að. Nú vill svo til að einn maður í hjólastól, Haraldur Þorleifsson, sem efnaðist af útsjónarsemi og framsækni andans, hefur hafið verkefni sem hófst á síðasta ári og var það að rampa upp Reykjavík. 100 rampar voru boðaðir og verkefnið gekk hratt og vel fyrir sig. Allir vildu vera með, ráðherra félagsmála, forsætisráðherra Íslands, borgarstjórnin í Reykjavík og fjöldi fyrirtækja lögðu gjörva hönd á plóg og ramparnir 100 voru komnir og fullkláraðir löngu áður en til stóð. Þá var boðað nýtt fagnaðarerindi um 1.000 rampa og það verkefni er hafið. Hinu háa Alþingi og hinum nokkuð þokkalega stæða ríkissjóði Íslands hefur hér borist algjörlega óvænt hjálp frá einum frumkvöðli sem hefur safnað liði til þess einmitt að rampa upp Ísland. 1.000 rampar um allt land á næstu mánuðum og misserum þannig að sá þáttur málsins ætti ekki að vefjast fyrir einum né neinum. Aðrar skuldbindingar fjárhagslegar sem kynnu að hanga á spýtunni eru ekki af þeirri stærðargráðu að það ætti að fresta einu né neinu. Nú tala ég bara beint frá þeirri eðlisávísun sem guð gaf mér og þeirri, við skulum segja, tilfinningu sem ég hef, að um leið og við óskum þess heitt og innilega að þessi fullnusta og lögfesting muni eiga sér stað þá segir mér svo hugur að það muni eftir ganga á þessu kjörtímabili farsællega og þá á fyrri hluta þess frekar en hinum síðari. Megi sú ósk rætast og verða okkur öllum til gleði og sóma.
Forseti. Í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða segir: „Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar. Markmið laga þessara er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögum þessum myndar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum.“ Þetta frumvarp gerir aðallega efnislegar breytingar á 6. gr. a og 24. gr. laganna. 6. gr. a skuli orðast svo: „Heimilt er að stunda handfæraveiðar við Ísland samkvæmt skilyrðum þessarar greinar. Í lögum þessum eru slíkar veiðar nefndar strandveiðar. Afli sem fæst við strandveiðar reiknast ekki til aflamarks eða krókaaflamarks þeirra skipa er þær veiðar stunda. Einungis er heimilt að hefja strandveiðar að undangenginni skráningu fiskiskips hjá Fiskistofu. Fiskistofu er aðeins heimilt að skrá fiskiskip til strandveiða sem fullnægja ákvæðum 5. gr. og einungis er heimilt að skrá á hverja útgerð, eiganda, einstakling eða lögaðila, eitt fiskiskip til strandveiða. Eigandi fiskiskips skal vera lögskráður á skipið. Eftir skráningu til strandveiða er skipum óheimilt að flytja frá sér aflamark þess árs umfram það sem flutt hefur verið til skipsins. Skráning til strandveiða samkvæmt þessari grein er bundin eftirfarandi skilyrðum: 1. Tilkynna skal Fiskistofu um sjósókn fiskiskipsins í samræmi við reglur sem ráðherra setur með reglugerð. 2. Aldrei er heimilt að hafa fleiri en fjórar handfærarúllur um borð í fiskiskipi. Engin önnur veiðarfæri en handfærarúllur skulu vera um borð. 3. Skylt er að landa öllum afla í lok hverrar veiðiferðar og skal hann veginn og skráður endanlega hér á landi. Um vigtun, skráningu og meðferð afla fer að öðru leyti samkvæmt ákvæðum laga nr. 57/1996, um umgengni um nytjastofna sjávar, og ákvæðum gildandi reglugerðar þar um. Beita skal ákvæðum laga nr. 37/1992, um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla.“ Síðan skuli 24. gr. orðast svo: „Fiskistofa skal veita áminningar og svipta skip leyfi til veiða í atvinnuskyni eða leyfi til öflunar sjávargróðurs, eða eftir atvikum áminna eða banna veiðar skipa sem skráð eru til strandveiða, fyrir brot á lögum þessum eða reglum settum samkvæmt þeim eftir því sem nánar er fyrir mælt í lögum um umgengni um nytjastofna sjávar. Ef veiðitímabili er lokið áður en ákvörðun Fiskistofu um sviptingu veiðileyfis tekur gildi, eða veiðitímabili lýkur áður en gildistíma sviptingar lýkur, skal leyfissvipting samkvæmt ákvörðuninni gilda við útgáfu næsta veiðileyfis, eða eftir atvikum á næsta fiskveiðiári. Ákvörðunum Fiskistofu um áminningar og veiðileyfissviptingar verður skotið til ráðuneytisins, enda sé það gert innan eins mánaðar frá því að aðila var tilkynnt um ákvörðun. Kæra frestar ekki réttaráhrifum ákvörðunar.“ Þetta mál er nú endurflutt enn og aftur. Markmið þess er að handfæraveiðar við Íslandsstrendur verði gefnar frjálsar til að bæta aðstæður til strandveiða og taka tillit til efnahagslegra sjónarmiða sem og umhverfisþátta. Einnig er litið til fiskveiðistjórnar og öryggismála sjómanna. Eins og í gildandi lögum eru þessar veiðar kallaðar strandveiðar. Strandveiðar eru umhverfisvænar og fara vel með hafsbotninn. Þær veita einstaklingum um allt land atvinnutækifæri og styrkja byggðir landsins. Núverandi fyrirkomulag er þó óþarflega íþyngjandi og mismunar landsvæðum. Þetta hamlar vexti greinarinnar og kemur í veg fyrir að strandveiðar dafni sem skyldi. Það er miður því að strandveiðarnar hafa sannað gildi sitt fyrir atvinnulíf í byggðum landsins sem sjálfbærar, vistvænar veiðar sem glætt hafa byggðir landsins lífi og stuðlað að jákvæðri samfélagsþróun. Frá upphafi hefur sérstaklega gætt óánægju með áhrifin af svæðaskiptingu strandveiðanna og því að jafnræðisreglan sé ekki nægilega vel í heiðri höfð við framkvæmd veiðanna. Núverandi útfærsla strandveiðikerfisins og notkun svæða og aflamarks skapar þrýsting á strandveiðimenn til að veiða í öllum veðrum og varað hefur verið við hættunni sem af því hlýst. Fyrirkomulagi strandveiða hefur verið breytt í gegnum árin í því skyni að koma til móts við þessar óánægjuraddir en að mati flutningsmanns hefur markmiðum um öruggar veiðar og jafnræði ekki enn verið náð. Með frjálsum strandveiðum er íþyngjandi regluverki aflétt af greininni, jafnræði allra er tryggt, þrýstingi til þess að fara til veiða í vályndum veðrum aflétt og lagður grundvöllur að blómlegum smáútgerðum til frambúðar. Í 6. gr. a gildandi laga eru lagðar miklar takmarkanir á fiskiskip og útgerðir þegar kemur að veiðum. Í fyrsta lagi þarf leyfi frá Fiskistofu til að stunda strandveiðar og aðeins innan þess aflamagns sem ráðherra ákveður. Miðunum er svo skipt upp í fjögur landsvæði sem deila með sér aflamagninu og getur Fiskistofa stöðvað veiðar þegar því aflamarki er náð. Skipin, og löndun úr þeim, eru þar að auki bundin við eitt landsvæði á hverju fiskveiðiári og er skráning skipa bundin við það landsvæði þar sem heimilisfesti útgerðar er. Strandveiðar eru samkvæmt gildandi lögum bannaðar á föstudögum, laugardögum og sunnudögum. Hver veiðiferð má ekki standa lengur en í 14 klukkustundir, tilkynna þarf um sjósókn og aðeins má hafa fjórar handfærarúllur um borð. Jafnframt er hver veiðiferð skips bundin við 650 kg af kvótabundnum tegundum. Ákvæðum frumvarps þessa er ætlað að einfalda þessar reglur verulega, án þess að slíkt hafi áhrif á öryggi sjómanna eða neikvæð áhrif á nytjastofna. Í fyrsta lagi eru strandveiðar gefnar frjálsar að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Regluverkið er einfaldað og fallið frá skiptingu landsvæða. Takmörkun við fjórar handfærarúllur á hvert skip mun takmarka stærð skipa og aflamagn á hverju fiskveiðiári. Fallið er frá takmörkunum á aflamagni sem og hvenær árs veiðar mega fara fram. Í ljósi þess að heildarafli strandveiða hefur frá árinu 2009 að jafnaði verið 2–4% af heildarafla alls íslenska flotans innan hvers fiskveiðiárs er ekki talið að frjálsar strandveiðar hafi teljandi áhrif á stofnstærð fisktegunda við strendur Íslands. Til viðbótar við það má geta þess að í núverandi kvótakerfi hefur verið farið fram yfir ráðleggingar Hafró. Vandamálið er til staðar í núverandi kvótakerfi stórútgerðarinnar, ekki í strandveiðum. Það er verið að skera niður það aflamark núna um 1.500 tonn. Umframveiði á undanförnum árum, 2017 og 2018, var 15.000 tonn, tífalt meira en verið er að skera niður núna til strandveiða, 12.000 tonn 2015/2016, 7.000, 12.000, 17.000, alltaf einhvers staðar í kringum 10.000 tonn eða svo sem veitt hefur verið umfram ráðleggingar Hafró. Það er mjög áhugavert. Takmarkanir á strandveiðum verða mun minni með þessu frumvarpi en í gildandi lögum. Tilkynningarskylda til Fiskistofu helst óbreytt og aðeins verða fjórar handfærarúllur leyfðar um borð í hverju skipi. Ákvæði um hámarksafla í hverri veiðiferð og lengd veiðiferða eru felld úr gildi, sem og ákvæði þess efnis að strandveiðar séu aðeins heimilar frá 1. maí til 31. ágúst. Helst það ákvæði í hendur við að takmarka ekki heildarafla yfir árið. Sjómenn munu, ef frumvarpið verður samþykkt, ekki þurfa að keppast við að ná í sinn hlut í öllum veðrum. Er talið að aflétting þessara takmarkana muni draga úr hvatanum til að sigla út í tvísýnum veðrum og auka þannig öryggi sjómanna. Það er áhugavert að skoða þróunina á strandveiðikerfinu á undanförnum árum. Árið 2020 var kvótinn þar rúm 10.000 tonn, 10.753 og hafði farið stigvaxandi frá 2010 þegar kerfið var sett á, var þá 5.000 tonn. Hann hefur farið minnkandi og er kominn núna niður í 8.500 tonn samkvæmt ákvörðun ráðherra, sem er u.þ.b. það sama og var 2016. Þetta er gríðarleg skerðing og von ráðherra um að þetta lagist þegar einhver skiptamarkaður fer í gang er mjög skrýtin, myndi maður segja. Ef forgangsröðunin væri rétt þá væri byrjað þarna, á byggðakvótanum, á strandveiðikvótanum, og það yrði í rauninni fyrsti forgangur. Afganginn væri síðan hægt að setja í stórútgerðina ef fólk vill endilega hafa það sem veiðist í strandveiðum innan þess hluta. En þetta frumvarp gerir ekki ráð fyrir því, enda eru strandveiðar að mati flutningsmanna og þeirra sem eru reyndir í þessum fræðum, sjálfbærar, þeir bíta einfaldlega sem eru svangir og það er þá ákveðin grisjun í gangi frekar en möguleiki á ofveiði. Í skýrslu Hafrannsóknastofnunar, sem kom út á síðasta ári, er fjallað um að það sé tvenns konar þorsktegundir við Íslandsstrendur, grunnfarsþorskur og djúpsfarsþorskur. Þar segir, með leyfi forseta: „Hér hefur lítið verið fjallað um stofngerðarbreytileika sem býr í íslenska þorskstofninum og gæti verið lykilatriði varðandi umhverfistengdar stofnsveiflur og þol stofnsins gagnvart umhverfisbreytingum. Hrygningarsvæði finnast allt í kringum landið og sum ár getur framlag minni hrygningarsvæða verið töluvert sem líklega skýrir stöðugleika í nýliðun íslenska þorskstofnsins. Auk aðskilinna hrygningarsvæða hefur þorskur við Ísland verið aðgreindur í tvo hópa; grunnfarsþorsk og djúpfarsþorsk, sem sýna ólíkt atferli og útbreiðslu á fæðuöflunartíma. Sýnt hefur verið fram á að arfgerðin Pan I AA einkennir grunnfarsþorsk sem heldur sig á grunnslóð árið um kring“ - þetta er það sem strandveiðarnar eru að veiða - „en arfgerðin Pan I BB einkennir djúpfarsþorsk sem leitar í dýpri sjó og hitaskil til fæðuöflunar. Um og yfir helmingur íslensks hrygningarþorsks er þó arfblendinn með tilliti til Pan-gensins (Pan I AB) og sýnir sá hópur fjölbreytilegri fæðugöngur (bæði djúpt og grunnt) en arfhreinir fiskar. Bent hefur verið á að hátt hlutfall arfblendinna fiska gæti því verið hagstætt í sveiflukenndu umhverfi þorsksins.“ Þetta er eitthvað sem þarf að taka tillit til þegar verið er að skoða, og við erum hér bara að tala um þorskinn, aflamark, kvóta fyrir þorsk sem er með mismunandi dreifingu. Þetta er ekki sami stofn sem verið er að veiða úr en samt er allt sett í sama pott. Það mætti meira að segja taka í rauninni kvótann sem stórútgerðin er með, togararnir og svoleiðis og segja að það sé alveg sér, það sé í öðrum stofni, og ýta þeim út fyrir 12 mílur a.m.k. Ef þið ætla að veiða eitthvað sem er í þessum kvóta þá farið þið út fyrir 12 mílur áður en þið einu sinni byrjið. Svo þarf að huga að ýmsu varðandi umhverfisáhrif togsins og kannski bara losa okkur alveg við það. Þetta er ekki flókið frumvarp þegar allt kemur til alls. Síðasta atriðið sem ég myndi vilja nefna er veiðigjaldið, svona til hliðar við þetta. Það er alltaf stóra spurningin, hvað við fáum fyrir aflann og auðlindina okkar. Ég gerði það á síðasta kjörtímabili að ég spurði einfaldlega: Hver hefur kostnaður ríkisins verið við að reka hinar ýmsu stofnanir sem sjá um umsjón og eftirlit með sjávarútvegsauðlindinni okkar? Þar er Hafrannsóknastofnun, Matís, Fiskistofa, Verðlagsstofa skiptaverðs, það er ákveðin alþjóðasamvinna, það er skrifstofa fiskveiðistjórnunar, það er MAST og Landhelgisgæslan. Samanlagt eru þetta um 5–6 milljarðar kr., jafnvel rúmlega 6 milljarðar, 6,5 milljarðar árið 2020. Og árið 2020 fáum við 4,8 milljarða í veiðigjöld. Það er tap upp á 1,2 milljarða sem við erum í rauninni, allir hérna úti, allir á aldrinum 18–65, að borga til þessara stofnana sem sjá um umsýslu vegna sjávarauðlindarinnar fyrir stórútgerðina. Hver og einn borgar 5.000 kall fyrir þetta. Þetta er eitt ár. Að meðaltali sveiflast það til hversu mikið veiðigjaldið er. Að meðaltali höfum við fengið u.þ.b. 500 millj. kr. á ári eftir kostnað. Hérna er dálítið mikilvægt að átta sig á því að veiðigjaldið er reiknað þannig út að það er tekið aflaverðmæti, sem getur verið innan verðlags skiptaverðsstofunnar sem er lægra verð, 75% af heildarverðinu, þannig að það er ákveðin tilfærsla á kostnaði sem fer þar fram, sem er ákveðið svindl gagnvart veiðigjaldinu. En eftir að búið er að draga frá allan kostnað útgerðarinnar, laun og allt, afföll skipa og ég veit ekki hvað og hvað, þá stendur eftir ákveðinn reiknistofn, hluti veiðigjaldsins. Það er afgangurinn eftir allan kostnað. Af þeim afgangi fær ríkið einn þriðja, 33%. Útgerðin, eftir allan kostnað, fær að halda tveimur þriðju af því. Þetta er af óunnum þorski þannig að við getum síðan tekið það í vinnslu, þar verður verðmætaaukning sem er bara í venjulegu fyrirtækjaumhverfi og þar er greiddur eðlilegur skattur af o.s.frv. En þetta er varðandi aðganginn að auðlindinni. Arðurinn af aðgangi að auðlindinni skiptist þannig: Einn þriðji til ríkisins, tveir þriðju til útgerðarinnar. En - og þetta er rosalega stórt en - ríkið á eftir að borga allan sinn kostnað fyrir þennan eina þriðja sem það fær. Það er fyrir kostnað, ekki eftir kostnað. Réttlátara væri að kostnaður ríkisins væri reiknaður áður en afgangnum er skipt, nákvæmlega eins og útgerðin fær að gera. En það er ekki gert. Það gerir að verkum, samkvæmt síðustu heildarupplýsingar sem við höfum um það fyrir árið 2020, að við borguðum, hvert einasta mannsbarn hérna á vinnandi aldri, 5.000 kr. með stórútgerðinni.
Virðulegi forseti, hv. þingheimur og þjóðin sem horfir á. Ég fagna þessu frumvarpi Pírata. Mér datt í hug meðan ég var að hlusta á ræðu hv. þingmanns að skátarnir segja: Eitt sinn skáti, ávallt skáti. Við í veitingabransanum segjum: Eitt sinn veitingamaður, alltaf veitingamaður. Svo segja sjómennirnir: Eitt sinn sjómaður, alltaf sjómaður. Ég átti heima í Grindavík á árunum 1974–1977 og kynntist útgerðarumhverfinu. 17 ára gamall var ég kominn á síðutogarann Þormóð goða, háseti, og ég fór á Víkurbergið í bæði loðnu- og þorskveiðar 1980, ef ég man rétt, þannig að mér er þetta umhverfi sjómanna mjög kært. Þær tölur sem koma fram í frumvarpi hv. þingmanns eru svo ósanngjarnar fyrir strandveiðisjómennina. Ef það eru 2% af heildarafla sem þeir fá leyfi til að veiða, hvað er að ske? Strandveiði heldur lífinu í mörgum litlum byggðarlögum úti um allt land. Það væri synd að reka allt fólkið í bæinn. Þessir menn sem eru á sjónum elska sjóinn og það er ósanngjarnt að leyfa þeim ekki að veiða, ég segi ég nú bara ótakmarkað af því það er ekki það mikið sem þeir eru að veiða - skiptir máli hvort það eru 2% eða 4%. Þessi skipting á veiðigjöldunum - ég tek undir það að það væri eðlilegast að reikna kostnaðinn fyrst og svo væri einn þriðji fyrir ríkið.
Forseti. Þetta er svo mikið grunnatriði af því að í öllum atvinnugreinum þarf aðgengi nýliða að vera tryggt. Í þessum bransa er það tvímælalaust þetta kerfi. Þarna er hægt að byrja með lítinn kostnað, litla útgerð og vinna upp kannski með einhverjum fleirum í skrefum, en hitt kerfið sem er kannski verið að vinna sig upp í er gríðarlega lokað, í raun múrað hjá mjög fáum útgerðum sem fara umfram lögbundnar aflaheimildir og ýmislegt svoleiðis og við sjáum hvernig samþjöppunin hefur haft áhrif á byggðarlög í kringum landið. Það að færa kvóta á milli bæjarfélaga hefur haft rosaleg áhrif. Það er einfaldlega pólitísk ákvörðun að hafa það þannig. Það er ekkert flóknara en það. Þetta eru afleiðingar af ákvörðunum sem hafa verið teknar í þessum sal og af því að þessu hefur ekki verið breytt þá hljóta það að vera afleiðingar sem stjórnvöld vilja, ég sé enga aðra möguleika í því, einfaldlega vilja að þetta gerist. Fara þau í hina ýmsu bæi og segja að þau vilji að kvótinn fari þaðan og að fólkið þar verði bara að redda sér einhvern veginn öðruvísi? Nei, þau segja það ekki upphátt. En það gerist samt og það er ekki brugðist við til að laga það. Þetta myndi a.m.k. gefa fólki tækifæri til að starfa á óháðan hátt í þessum bransa, óháð áhrifum úr þessum sal.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir greinargóða yfirferð á þessu góða frumvarpi. Það hefur verið stefna Flokks fólksins frá upphafi, held ég að megi segja, að gefa handfæraveiðar frjálsar á Íslandi og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson er með frumvarp sem á ýmislegt skylt við það sem hér um ræðir, þannig að við deilum þeim lykiláherslum sem hér koma fram. Sjálfur er ég þeirrar skoðunar að okkur beri að sýna því virðingu sem hér hefur verið stundað frá því að byggð hófst á Íslandi, þ.e. þeim atvinnuvegum sem eru íslenskur búskapur annars vegar, matvælaframleiðsla í landbúnaði, og sjósókn hins vegar. Það eru fallegar búgreinar sem við eigum og megum vera stolt af. Við eigum að standa vörð um þær. Þær eru hluti af því aðdráttarafli sem við teljum í góðu ári í milljónum ferðamanna sem hingað koma og kjósa að kynna sér land og þjóð. Ég tel að við ættum að geta sammælst um að það stafar engin hætta af handfæraveiðum. Lífríkinu umhverfis Ísland getur engin hætta stafað af handfæraveiðum. Það er bókstaflega sorglegt að sjá hve mörg byggðarlög hafa orðið fórnarlömb þess kerfis sem hér var komið á fót 1984 og þróaðist síðan í átt að því sem er að sumu leyti lýst ansi skemmtilega í ríkissjónvarpinu á sunnudagskvöldum, í Verbúðinni, hvernig dugnaðarforkar og útsjónarsamir bisnessmenn náðu að sölsa undir sig kvótann og hreinsa upp hér. Og á sama tíma lögðust ýmis sjávarpláss í hálfgerða rúst miðað við það sem áður hafði verið. Ég nefni Stöðvarfjörð sem eitt fjölmargra fórnarlamba þeirrar stefnu sem fylgt hefur verið. Hvernig verða svona stefnur til? Við þekkjum það mætavel í þessu húsi að það á sér stað mikið pot hagsmunaaðila, þeirra sem hafa til þess burði, krafta og fjármagn, að leita atfylgis PR-fyrirtækja, almannatengla og slíks. Og ef potið er viðvarandi og málin rétt upp lögð þá geta þau orðið að lögum, jafnvel fyrr og hraðar en nokkurn hefði grunað. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Er hann sammála því sem ég hef sagt, að lífríkinu í kringum Ísland og stofnunum sem hér er auðvitað hart barist um, stórlöxunum öllum, geti ekki stafað nein hætta af trillukörlunum okkar og handfæraveiðimennskunni sem hér um ræðir? Liggur það ekki nokkuð ljóst fyrir? Ég spyr.