Forseti. Við tökum hér fyrir gríðarlega stórt og knýjandi mál, í raun stærstu aðgerðaáætlun sem kynnt hefur verið varðandi íslenskan landbúnað og matvælaframleiðslu í seinni tíð. Málið fjallar um eina af höfuðatvinnugreinum þjóðarinnar sem á í verulegum vanda og hefur átt núna um nokkurt skeið en sérstaklega er þörfin orðin knýjandi nú að koma til móts við þessa atvinnugrein. En þessi tillaga gerir meira en það. Hún leggur drög að sóknaráætlun og uppbyggingaráformum fyrir íslenskan landbúnað og matvælaframleiðslu til framtíðar. Það er sótt að greininni úr mörgum áttum samtímis þessa daga. Ég ætla að nefna nokkur atriði. Í fyrsta lagi þarf íslenskur landbúnaður að uppfylla fjölmargar reglugerðir, og þeim fer sífjölgandi, sem leggja miklar kvaðir og kostnað á greinina og oft og tíðum að því er virðist án þess að sams konar kvaðir séu lagðar á greinina í öðrum löndum, í nágrannalöndum, a.m.k. ekki að sama marki. Þetta skekkir auðvitað samkeppnisstöðu greinarinnar og hefur valdið mjög umtalsverðum kostnaði fyrir marga bændur og aðra matvælaframleiðendur. Í öðru lagi hafa búvörusamningar ekki reynst greininni vel að undanförnu og ekki verið brugðist við þeim forsendubresti, ef svo má segja, sem hefur orðið frá því að drög voru gerð að búvörusamningum og þeir samþykktir, hvað sem mönnum fannst um þá eins og þeir voru á sínum tíma. Í þriðja lagi er ljóst af stefnu þessarar ríkisstjórnar og hefur verið frá því að hún kynnti fyrst fjármálastefnu sína og fjármálaáætlun, að það er aðeins ein grein í landinu sem stjórnvöld gera ráð fyrir að muni jafnt og þétt skreppa saman og fá minni framlög, en það er landbúnaður. Á meðan framtíðarsýnin fyrir aðrar atvinnugreinar eru aukin framlög ríkisins, þær greinar sem ríkið fjármagnar að meira eða minna leyti, er þar ein undantekning sem er íslenskur landbúnaður. Í fjórða lagi er það tollasamningur sem var gerður við Evrópusambandið á árinu 2015. Ég verð aðeins að nefna það hvernig það kom til. Ég varð svo hissa þegar þessi samningur var undirritaður af þáverandi landbúnaðarráðherra að ég man enn þá hvar ég var. Ég var á akstri í Húnavatnssýslum, var að nálgast Gauksmýri, þegar ég heyrði það í útvarpinu fyrst, ég held að það sama hafi átt við um aðra ráðherra ríkisstjórnarinnar á þeim tíma, að þessi samningur hefði verið kláraður í skyndi og undirritaður í beinu framhaldi síðdegis þann dag. Það er mjög mikilvægt að taka þennan samning til endurskoðunar, eins og ég kem inn á á eftir, og sérstaklega við núverandi aðstæður að fresta úthlutun á tollkvótum sem ella má gera ráð fyrir núna í nóvember. Í fimmta lagi hefur verið heimilaður innflutningur á hráu, ófrosnu kjöti og ógerilsneyddum matvælum. Þetta er ekki bara spurning um atvinnugreinina, atvinnuöryggi fólks og tekjur á Íslandi, heldur einnig spurning um heilbrigðismál eins og margir sérfræðingar á því sviði reyndu að benda á með viðvörunum um áhrif þess að ráðast í þessa opnun. Þetta er orðið enn meira aðkallandi umræðuefni nú þegar kemur í ljós eða eru a.m.k. vísbendingar um, vegna landa sem hafa farið sérstaklega illa út úr heimsfaraldrinum, að það hafi hugsanlega verið afleiðing að einhverju leyti af sýklalyfjaónæmi, vegna óhóflegrar notkunar sýklalyfja í erlendum matvælum. Í sjötta lagi hefur afurðaverð jafnt og þétt lækkað núna um allmörg misseri og ár. Í sjöunda lagi bætast við áhrif heimsfaraldurs kórónuveirunnar sem hafi orðið til þess að sala hefur dregist mjög verulega saman. Á sama tíma og við í þinginu fjöllum mjög mikið um tillögur ríkisstjórnarinnar - við fjöllum um tillögur hennar frekar en stjórnarandstöðu, þannig er það nú bara - og fjöllum um hvernig ríkisstjórnin vill koma til móts við hinar ýmsu atvinnugreinar þá hefur vantað upp á að komið sé til móts við þessa atvinnugrein sem hefur átt mjög í vök að verjast og verið sótt að úr mörgum áttum, eins og ég rakti hér. Það birtast viðhorf til landbúnaðar sem gefa það til kynna að stjórnvöld séu ekki sérstaklega bjartsýn á framtíð þessarar greinar og jafnvel ekki viss um hvort þetta sé atvinnugrein eða eitthvað annað. Maður óttast auðvitað að slík viðhorf geti verið að ryðja sér til rúms í stjórnkerfinu á sama tíma og greinin þarf á stuðningi að halda. Samkeppnisstaða gagnvart erlendri framleiðslu er svo auðvitað sérstakt áhyggjuefni. Nú þegar verið er að auka stórlega innflutning erlendra matvæla, vegna þeirra atriða sem ég nefndi, er íslenskum landbúnaði sem býr við allar þessar kvaðir, allan þennan kostnað sem ég nefndi, gert að keppa við landbúnaðarframleiðslu og matvælaframleiðslu í löndum sem fara ekki eftir sömu reglum, þar sem stóriðjubú eru jafnvel reglan frekar en undantekning, verksmiðjubú þar sem sýklalyf eru notuð í miklum mæli, og greinin ríkisstyrkt eins og landbúnaður er eðli máls samkvæmt víða en með allt öðrum hætti en hér. Íslenskir bændur á fjölskyldubúunum þurfa að keppa við risana í útlöndum sem ráða til sín vinnuafl í mörgum tilvikum á launum sem þættu alls ekki boðleg á Íslandi, sem nota aðferðir eins og þessa lyfjagjöf sem ég nefndi og ná gríðarlegri stærðarhagkvæmni með því að reka þetta sem nokkurs konar iðnað. Myndu menn ætlast til þess að einhver önnur atvinnugrein léti annað eins yfir sig ganga eins og ætlast er til af íslenskum landbúnaði? Ég held ekki að stjórnvöld teldu það hreinlega gerlegt að sýna öðrum atvinnugreinum aðra eins ósanngirni hvað varðar starfsaðstæður, hvað varðar stuðning ríkisins, hvað varðar samkeppnisstöðu við útlönd. Það má nefna ýmsar atvinnugreinar til samanburðar þar sem við leggjum áherslu á að þau lönd sem við erum í viðskiptum við uppfylli sömu kröfur og hér á Íslandi. Þegar kemur erlent vinnuafl þá ætlumst við til þess að það njóti sömu kjara og aðrir hér á landi, en þessari atvinnugrein er ætlað að keppa við vinnuafl á lágmarkslaunum í verksmiðjubúum í útlöndum. Stuðningur við landbúnað og framlög til landbúnaðarmála hafa lækkað í mjög langan tíma í hlutfalli við landsframleiðslu, en ríkisstjórnin minnir okkur nú iðulega á að ræða málin í því samhengi. Þegar við tölum t.d. um vöxt báknsins þá hefur verið bent á að í samanburði við aukningu landsframleiðslunnar hafi báknið ekki stækkað svo mikið. En hvað með hlutdeild landbúnaðarins í útgjöldum ríkisins? Sú hlutdeild hefur lækkað jafnt og þétt og er nú kannski hálft prósent af landsframleiðslu eða um einn áttundi af því sem var fyrir kannski 30 árum. Þó gegnir þessi grein gríðarlega mikilvægu hlutverki við að viðhalda byggð í landinu, við að byggja upp aðrar atvinnugreinar, til að mynda ferðaþjónustu, við það að búa til heilnæm og góð matvæli fyrir landsmenn og spara þar með gjaldeyri svoleiðis að þessi fjárfesting upp á hálft prósent af landsframleiðslu skilar sér í rauninni margfalt til baka. Ástandið sem nú er komið upp vegna heimsfaraldursins kallar á sértækar aðgerðir vegna þess að annars vegar setur það greinina í enn einn vandann með samdrætti í neyslu afurðanna en hins vegar má segja að það skapi ákveðið tækifæri líka því að við þessar aðstæður hafa ríki um alla Evrópu sýnt það að þau eru reiðubúin að grípa til ráðstafana til að verja atvinnuvegi sína, stöðu sína, launafólk sitt og bændur þar á meðal, með sérstökum aðgerðum sem við aðrar aðstæður hefðu e.t.v. vakið einhverjar spurningar varðandi Evrópusambandið og þær reglur sem það setur. En við þessar aðstæður hefur það bara sýnt sig að mönnum hefur verið það heimilt, menn hafa getað gripið til aðgerða fyrir utan það reglugerðarbákn. Svoleiðis að þetta er tíminn til að bregðast við og koma til móts við íslenskan landbúnað. Þörfin er augljós en einnig tækifærin og möguleikarnir sem felast í þeim rétti sem ríki hafa til að grípa til aðgerða við aðstæður sem þessar. Íslenskur landbúnaður átti að fá að njóta ávinningsins þegar búið væri að snúa við efnahagsstöðu landsins í framhaldi af bankahruninu. Ég og fleiri lýstum því á sínum tíma, þegar unnið var að mjög stórtækum aðgerðum við að ná viðsnúningi í efnahagslífinu, að greinar eins og landbúnaður og matvælaframleiðslan þyrftu að þrauka með okkur en fengju svo njóta árangursins þegar hann næðist. Og sá árangur náðist aldeilis, mesti efnahagslegi viðsnúningur sem nokkurt ríki hefur séð í seinni tíð, en í engu hefur því verið skilað til íslenskra bænda. Raunar er samanburðurinn við aðrar stéttir sláandi. Við höfum séð metaukningu í kaupmætti, jákvæða kjaraþróun á Íslandi núna ár eftir ár með einni undantekningu sem eru bændurnir, matvælaframleiðendurnir, sem hafa orðið algerlega út undan hvað þetta varðar. Þá mætti auðvitað nefna hópa eins og eldri borgara sem hafa ekki fengið kjör sín bætt sem skyldi, en hvað varðar starfandi stéttir þá virðast bændur algjörlega skera sig úr hvað það varðar að fá ekki að njóta þeirra kjarabóta sem samfélagið hefur upplifað undanfarin ár. Það yrði mjög erfitt að ráða bót á því ef íslenskur landbúnaður legðist af í núverandi mynd eins og því miður er veruleg hætta á við þessar aðstæður. Það yrði líka miklu dýrara fyrir samfélagið heldur en að grípa til aðgerða í tæka tíð. Þess vegna er tímabært og nauðsynlegt að grípa til róttækra aðgerða og þær kynnum við hér í þessari stóru þingsályktunartillögu um stóreflingu innlendrar matvælaframleiðslu og öruggt og fyrirsjáanlegt rekstrarumhverfi landbúnaðar. Þetta eru róttækar tillögur en það er líka tilefni til að leggja fram róttækar tillögur. Það er það sem þarf til að bregðast við stöðunni sem við stöndum frammi fyrir. Ég sé að það gengur hratt á tímann hjá mér og því mun ég ekki ná í þessari ræðu a.m.k. að rekja öll atriðin sem birtast í þessari stóru tillögu. Þau eru 24 alls ásamt ítarlegri greinargerð. Ég mun e.t.v. hafa tækifæri til að fjalla nánar um þau hér á eftir eða við síðari umr., en ég vona að þingið sé tilbúið að taka þessari tillögu fagnandi, ræða hana, flýta fyrir því að hún komist áfram í þinginu. Að sjálfsögðu munum við taka við athugasemdum og ábendingum um hvað betur megi fara frá þingmönnum og ekki hvað síst frá bændum eða öðrum sem starfa í matvælaframleiðslu. Þetta er aðgerð, þetta er áætlun sem verður að virka. Við getum ekki horft upp á íslenskan landbúnað fjara út við þessar aðstæður þegar öll athyglin er á Covid-faraldrinum og viðbrögðum við honum og mörg stór mál gleymast fyrir vikið, mál sem voru orðin knýjandi, mál sem við hefðum átt að taka á fyrir löngu hérna í þinginu en fá eru eins knýjandi og eins stór og skipta eins miklu máli fyrir framtíð byggðar í landinu og það að koma í veg fyrir frekara tjón í íslenskum landbúnaði og byggja greinina upp. Ef þetta tímabundna ástand sem við fáumst við núna verður til þess að þessi undirstöðuatvinnugrein landsins frá upphafi fjarar út þá verður tjónið af því varanlegt fyrir íslenskt samfélag. Sóknarfærin eru til staðar, það þarf bara að nýta þau og því lýsum við í þessari þingsályktunartillögu. Hún þarf að komast hratt í gegn og fá afgreiðslu því að það má engan tíma missa við að bjarga og byggja upp íslenskan landbúnað.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að fylgja eftir framsögn hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar um þessa þingsályktunartillögu um stóreflingu innlendrar matvælaframleiðslu og öruggt og fyrirsjáanlegt rekstrarumhverfi landbúnaðar. Við erum öll þingmenn Miðflokksins á þessu máli og þar á meðal sá sem hér stendur. Þetta er stórt og brýnt mál til að efla og byggja undir landbúnað og koma honum á þann stað sem honum samrýmist. Ég er þingmaður í Norðvesturkjördæmi sem er mikill landbúnaðarlandshluti og þar eru miklir möguleikar til áframhaldandi uppbyggingar á landbúnaði ef aðstæður leyfa. Vítt og breitt um kjördæmið er mjög fjölbreyttur landbúnaður. Við vorum á fundi nokkrir þingmenn með Landbúnaðarháskólanum á Hvanneyri nú á dögunum og það var mjög gleðilegt og hvetjandi að vera á þeim fundi og finna hvað skólinn er að gera góða hluti í námi fyrir þá nemendur sem hyggjast verða bændur, sama í hvaða tegund búskapar það er. Þar er mikill undirtónn í eflingu grænmetisframleiðslu og eru mjög spennandi tímar fram undan. Mig langaði aðeins að drepa á nokkur atriði sem koma fram í þessari tillögu sem inniheldur, eins og kom fram hjá frummælanda, 24 atriði. Langar mig að minnast fyrst á atriði nr. 7 þar sem kemur fram að tollasamningi landbúnaðarráðherra frá 2015 við Evrópusambandið verði sagt upp nú þegar eða óskað eftir endurskoðun á honum með tilliti til útgöngu Breta úr Evrópusambandinu. Þetta er náttúrlega eitthvað sem hlýtur að þurfa annaðhvort að endursemja eða segja upp, þessum samningi, vegna þeirra breytinga sem liggja fyrir. Seinna í greinargerðinni er fjallað um eftirlitið hér heima en í ljós hefur komið að eftirlit með innflutningi á matvörum er brogað. Sá sem hér stendur var með þetta í sérstakri umræðu um daginn og var það mjög góð umræða og er vonandi verið að kítta upp í þau göt eða þær rifur sem hafa myndast við mjög mikið misræmi á matvælaflutningi, á því sem flutt er út frá Evrópu og því sem kemur heim til Íslands. Það segir líka að innflutningur á ófrosnu kjöti, eggjum og ógerilsneyddum matvælum verði stöðvaður vegna sérstöðu landsins og mikilvægis matvæla- og fæðuöryggis. Það hefur oft komið til tals þetta með ófrosna kjötið og eggin vegna heilnæmis og er óþarft að ræða það mikið frekar hér. Það ætti að vera hverjum manni ljóst að við getum alveg séð um okkar framleiðslu til neyslu hér heima án þess að flytja þetta inn með þessum hætti sérstaklega. Svo segir hérna að ráðist verði í rannsóknir á notkun innlendra náttúrlegra hráefna, svo sem þörunga og kalks, til áburðarframleiðslu. Þarna er tekin fram þörungaöflun og þörungaframleiðsla þar sem miklir möguleikar eru fyrir hendi og eru menn að undirbúa það. Því þarf að vinna þessa vinnu við rannsóknir, að koma þessum atvinnuvegi á fæturna. Svo er það þetta gamla góða, afhendingaröryggi raforku, að það verði tryggt svo að hætta á röskun á framleiðslu matvæla um land allt verði sem minnst. Einhverra hluta vegna hefur okkur ekki gengið vel að tryggja afhendingaröryggi raforku svo vel sé og sást síðast einna best í vonda veðrinu í janúar síðastliðnum þegar mikill hluti Norður- og Vesturlands varð rafmagnslaus og á Vestfjörðum. Eru þar atriði sem mörg hver þyrftu ekki að vera í ólagi vegna þess að þetta er það gamall búnaður sem var að klikka þarna, t.d. yfirbygging á tengivirkjum. Það er mjög einfalt í mínum huga að framkvæma en það er ekki búið að laga það alls staðar núna, ætti ekki að vera stórmál. Síðan er það samkeppnishæfni innlends landbúnaðar gagnvart erlendri framleiðslu sem ætti að vera með frekari nýtingu innlendra orkuauðlinda og veita tilslakanir á samkeppnishömlum í landbúnaði til samræmis við tillögur þingmanna úr Miðflokknum sem mælt var fyrir á 147. löggjafarþingi, sem var mjög gott mál. Tíminn líður hratt og ég kemst ekki yfir þetta allt en ég var líka búinn að haka við heimaslátrun, að hún sé leyfð, það sem er kallað örsláturhús. Þetta er eitthvað sem er búið að vera mikið til tals í þinginu en hefur ekki náð lendingu, er alltaf í einhverjum farvegi. Þetta er ekki stórmál heldur í raun bara mál vegna EES-reglugerðar. Síðan þegar menn fara út í Evrópu og kaupa sér það kjöt sem er best og fínast þá er það jafnvel af heimaslátruðu, þannig að við virðumst vera kaþólskari en páfinn í því að fara eftir slíkum reglugerðum og í þessari reglugerð er aðallega verið að horfa til eftirlits dýralækna á þessu sviði. Ég hef þá trú að ef heimaslátrun eða örsláturhús, eða hvað sem við köllum það, komast á koppinn og verða almenn úti um héruð landsins þá efli það sjálfstæði bænda í því að framleiða matvæli sín. Þau verða rekjanleg og neytandinn sér frá hvaða bónda þetta kemur og bóndinn er svolítið ábyrgur fyrir því hvað hann er að fá fyrir vöru sína, þetta er beint frá býli dæmið. Ég hef mikla trú á því að ef þetta kæmist meira til verka myndi það efla sjálfstæði og sjálfsvirðingu bænda og auka tekjur um leið. Að lokum þá er oft talað um að matur sé mjög dýr á Íslandi en hér stendur í greinargerð: „Ein helsta rangfærsla í umræðu um matvæli hér á landi er sú að íslensk matvæli séu dýr í samanburði við nágrannalöndin. Ef gerður er réttur og sanngjarn samanburður (með tilliti til launa, aðbúnaðar dýra, gæða, hollustu, lyfjanotkunar o.fl.) á framleiðslu íslenskra matvæla má hæglega komast að þeirri niðurstöðu að verð þeirra sé ekki ósanngjarnt, heldur þvert á móti.“ Þannig að þetta tal um að íslenskur landbúnaður sé dýr á ekki við rök að styðjast. Það bara sýnir sig þegar maður fer út í búð að svo er ekki. Hæstv. forseti. Af því að ég var að tala áðan um eftirlit með tollum þá vil ég minna á skýrslubeiðnina sem var samþykkt áðan með öllum greiddum atkvæðum um úttekt á starfsemi Skattsins við framkvæmd tollalaga. Það er afar brýnt að það mál komist á hreint.
Herra forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessari tillögu til þingsályktunar um stóreflingu innlendrar matvælaframleiðslu og öruggt fyrirsjáanlegt rekstrarumhverfi landbúnaðar, sem er vitaskuld mál sem hefur verið í umræðunni hér á landi mjög lengi, árum og áratugum saman. Við horfum samt sem áður upp á það í landbúnaði hérlendis að bændur geta ekki lifað á búum sínum í mjög mörgum tilvikum og í vissum greinum þannig að þetta virðist vera viðvarandi vandamál að reyna að styrkja og efla landbúnaðinn. Þó er ekki allt í því svartnætti. Það hafa auðvitað margir bændur rennt stoðum undir rekstur sinn með alls kyns öðrum hætti sem ég ætla kannski að koma að í ræðunni líka. En það er mikill munur á t.d. landbúnaði og sjávarútvegi í þessu tilliti. Sjávarútvegur hefur byggt framlegð sína til sjómanna og útgerðarmanna og þjóðarinnar á mikilli framþróun, nýsköpun, rannsóknum og nýtingu á afurðum og er vinnulag sjávarútvegsins með því besta í heiminum, held ég að megi segja. Aftur á móti hefur landbúnaðurinn átt undir högg að sækja og ég velti fyrir mér hvers vegna. Af hverju getum við ekki byggt upp landbúnað hér sem er sjálfbær og við getum verið stolt af? Ég tel t.d. að framþróun í landbúnaði, þ.e. rannsóknir og nýsköpun, nýting afurða og tilraun til að fá sem mest út úr afurðunum, hafi ekki tekist sem skyldi þótt það hafi vissulega oft verið reynt. Sauðkindin, ef við tökum hana út fyrir sviga, er auðvitað ekki mjög afkastamikið húsdýr, ekki verið að tala um kjötframleiðslu sauðkindarinnar, þetta eru ekki mörg kíló sem ein sauðkind framleiðir á einu ári miðað við fyrirhöfnina sem þarf að leggja í það og má alls ekki miða það við aðrar dýrategundir eða stórframleiðslu sem á sér stað í öðrum löndum, jafnvel á þessari sömu tegund, eins og í Nýja-Sjálandi. Við búum hér við harðan vetur og við þurfum að hýsa flest húsdýrin yfir stóran hluta ársins og gefa þeim fæði sjálf með tilheyrandi húsnæðiskostnaði og fæðiskostnaði, þannig að það er erfitt um vik. Þessi tillaga gengur út á það að reyna að efla og renna frekari stoðum undir landbúnað sem allra fyrst. Við viljum jú öll, held ég, halda öllu landinu í byggð og getum ekki horft upp á, eins og undanfarna áratugi, hverja byggðina, hvern dalinn og hverja sýsluna á fætur annarri í raun og veru leggjast í eyði. Þetta horfa menn enn í dag upp á. Búum fækkar mjög hratt á vissum svæðum. Við verðum að spyrna við fótum. Við getum ekki verið þekkt fyrir að ætla okkur að leysa vandamálið með því að flytja hingað verksmiðjuframleiddar vörur, landbúnaðarafurðir frá stórþjóðum sem framleiddar eru á stórbúum við allt aðrar aðstæður, bæði veðurfarslega, út frá sjúkdómum séð, lyfjagjöf, hormónagjöf, alls kyns erfðabreytum o.s.frv. Flest þessara vopna til að auka afrakstur búa okkar höfum við ekki tekið í notkun af ýmsum ástæðum, t.d. af heilsufarsástæðum. Við getum ekki verið þekkt fyrir það að leyfa þennan innflutning óheftan, því sem næst, hingað til lands til að drepa okkar smáa landbúnað sem enn er á landinu. Við verðum að hlúa að þessari framleiðslu. Ég ætlaði að nefna það sem bændur hafa sjálfir gert. Þeir hafa komið sér upp alls kyns aukastörfum og nýtt tækifærin, svo sannarlega. Ég hugsa að það séu ekki margir sauðfjárbændur sem lifa á sauðfjárbúskapnum eingöngu nema hann sé þeim mun stærri, sem er svo sem ekkert mjög algengt. Varðandi innflutning sem hefur aukist síðustu ár, við höfum rætt hann á þinginu undanfarnar vikur, þá er svo komið núna, segja menn mér, að t.d. innflutningur á nautakjöti, samt undir kvóta settur, veldur því þessa dagana að bændur geta ekki losað sig við sitt nautakjöt. Það er biðröð í sláturhúsin vegna þess að það er engin eftirspurn eftir íslensku nautakjöti, það er búið að flytja svo mikið inn. Menn flytja kjöt inn í svo stórum stíl að það kemur niður á íslenskum bændum. Þetta er ekki eingöngu til að fylla upp í markaðinn, fylla upp í vöntun á markaði tímabundið vegna ferðamannastraums, eitthvað slíkt, heldur kemur þetta, ef ég tek bara nautakjötið sem dæmi, niður á innlendum framleiðendum. Mjög margir í þessum sal hafa talað fjálglega í ræðustól Alþingis um samkeppni. Þeir tala um samkeppni, frjálslyndi, neytendur o.s.frv. Að mínu mati er þarna verið að bera saman algerlega ólíka hluti. Við erum að berjast við ríkisstyrktan landbúnað í langflestum löndum og við erum að berjast við verksmiðjubú í mörgum tilvikum, stór bú við allt aðrar aðstæður en hér, með allt öðruvísi lyfjagjöf. Mjög margir erlendir framleiðendur, sérstaklega stórframleiðendur, nota sýklalyf í mjög miklu magni til að berjast við landlæga sjúkdóma sem við höfum ekki fengið alla hingað og þeir nota einnig hormónagjöf til að auka vöxt og stytta þann tíma sem tekur að bíða eftir afurðunum. Við erum að berjast við allt aðra hluti en þá sem við erum vön á Íslandi með okkar búfjárkyn sem andar að sér okkar hreina lofti og drekkur okkar hreina vatn og við þurfum að halda á lífi yfir langa vetur, innan dyra oftast nær. Með því að leyfa óheftan innflutning á kjöti og lítt takmarkaðan erum við að mínu mati að grafa okkar eigin gröf í landbúnaðarmálum. Ég held að við verðum að stöðva það áður en lengra er haldið á þeirri vegferð. Ég tala nú ekki um þá áhættu sem við tökum á því að hingað berist sjúkdómar sem við ráðum ekkert við og geta hreinlega útrýmt stofnum okkar, sem eru veikir fyrir. Ég ætlaði að tala um margt fleira. Ég ætlaði að tala um að nýjungar í landbúnaði sem eru sannarlega og sem betur fer þekktar, eins og nýlegar fréttir um hvítlauksrækt bera vitni um. Vonandi gengur það vel. Þessi blóðtaka sem hefur færst í vöxt af merum er orðin nokkuð stór hliðarbúgrein hjá bændum. Það berast fréttir af því að hamprækt sé að aukast og af ýmsu öðru, eins og skógrækt. Skógarnir vaxa og verða vonandi tekjulind fyrir bændur í framtíðinni. Ferðamennskan er auðvitað aukabúgrein hjá mjög mörgum bændum. Þannig að bændur hafa gert sitt. Við verðum að taka þetta alvarlega, taka þessa tillögu til skoðunar. Vonandi verður hún samþykkt og við getum skotið sterkari stoðum undir landbúnaðinn í landinu.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra. Það er gott að sjá einnig hæstv. ráðherra hér því að við erum að ræða mikilvægt mál og ég vil taka undir mjög margt sem kom fram í máli framsögumanns. Eðli málsins samkvæmt, og það vita þeir sem þekkja stefnu þessara ólíku flokka, geta leiðirnar að markmiðinu, sem ég tel að sé okkur sameiginlegt, þ.e. að styrkja íslenskan landbúnað, efla íslenskan landbúnað, auðvitað verið misjafnar. En ég er sammála hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, 1. flm. þessarar þingsályktunartillögu, sem eru allrar athygli verðar og þar gegnir landbúnaður gríðarlega mikilvægu hlutverki, að sóknarfærin eru mörg. Ég hef margoft sagt það í þessum þingsal að það felast gríðarleg tækifæri í landbúnaði á þessum tímum, hvort sem við erum á Covid-tímum eða öðrum tímum. En þá verðum við líka að fara í ákveðnar aðgerðir, sóknaraðgerðir. Ég sé metnað í ákveðnum tillögum hérna. Mér finnst líka, með fullri virðingu og ég vona að hv. þingmaður reiðist mér ekki þegar ég segi það, vera pínulítið gamaldags nálgun varðandi landbúnað og hvernig hægt sé að sækja fram. En á móti kemur að maður skynjar metnaðinn í þessari þingsályktunartillögu og mér finnst það fagnaðarefni. Viðreisn og við sem höfum rætt þessi mál höfum margítrekað að það eru almennar leikreglur sem við viljum sjá gilda um allar atvinnugreinar. Auðvitað vitum við það, og við sjáum það m.a. hjá Evrópusambandinu, sem er réttilega að taka utan um ýmsar atvinnugreinar, ferðaþjónustu, með sama hætti og við gerum, landbúnað, af því að það þarf að bregðast þannig við á svona tímum og þá bara förum við í það með það að markmiði að þegar við komum inn í eðlilegra tímabil þá getum við verið með atvinnugreinar, eins og landbúnað, sem ná að blómstra, dafna og vaxa. Þá þarf að fara í ákveðnar aðgerðir. En leiðarljósin eiga engu að síður að mínu mati að vera þau að það á að vera samkeppni, það á að vera sjálfbærni, það á að vera nýsköpun. Þetta eru leiðarstefin sem ég tel mikilvægt að ríki í atvinnurekstri, landbúnaði sem öllum öðrum. Því til viðbótar þurfa stjórnvöld að vera með mjög markvissar aðrar aðgerðir. Það þarf að rækta innviðina og það er með öllu ófært að víða um land hafi bændur ekki aðgang að þriggja fasa rafmagni. Það skaðar þá m.a. í því að reyna að byggja upp aðrar atvinnugreinar samhliða, eins og t.d. ferðaþjónustu, og að því þurfum við að huga. Við þurfum að tryggja að landbúnaðurinn hafi aðgang að öruggu rafmagnsöryggi, flutningsneti, sterkum innviðum, einfaldara regluverki. Ég er sammála því sem kemur að mörgu leyti fram hér, að landbúnaðurinn, sem og allar aðrar atvinnugreinar, þurfi að geta haldið áfram að vaxa og dafna undir regnhlíf einfaldara regluverks, skýrara regluverks en líka kröfu um gegnsæi. Það þýðir ekki að við séum að gefa einhvern slaka þegar kemur að til að mynda neytendavernd. Það er ekki slaki þegar kemur að því að auka upplýsingagjöf. Þeirri kröfu að hafa einfaldra regluverk fylgir líka gegnsæi og að almennar leikreglur gildi, t.d. samkeppnisreglur. Það er ýmislegt sem mér finnst gott sem er tæpt á í tillögunni en síðan eru hlutir sem við erum náttúrlega ekki sammála um. Samhliða því að efla og styrkja landbúnaðinn þá þarf landbúnaðurinn, eins og allar aðrar atvinnugreinar, að geta starfað undir ekki bara skýru einföldu regluverki heldur líka stöðugu umhverfi, efnahagsumhverfi. Þar tel ég að krónan leiki sérstakt hlutverk sem leiðir ekki til stöðugleika til lengri eða skemmri tíma, hvorki fyrir landbúnaðinn né aðrar atvinnugreinar. Vel að merkja búa Færeyjar, Noregur, Svíþjóð að hluta til, Norðurlöndin líka við ákveðnar náttúruauðlindir sem þær þjóðir ekki síst hafa umgengist vel en engu að síður hefur íslenskur landbúnaður ákveðið forskot hvað það varðar að við erum með meiri víðerni og stærra svæði til að geta ræktað og komið upp öflugum landbúnaði. Það eru nokkur atriði sem ég vil undirstrika, ekki bara það að samkeppnin og stöðugleikinn geti skapað ákveðinn kraft inn í landbúnaðinn og það verði byggt á sjálfbærni heldur þarf, eins og ég gat um áðan, í fyrsta lagi að tryggja innviðina. Við vitum alveg hverjir þeir eru. Það verður að fara markvisst í það þannig að það verði raunverulega hægt að tala um að við getum miðlað þessum tækifærum, sóknarfærum, inn í landbúnaðinn, sem við viljum öll þó að okkur geti greint á um leiðir. Okkur greinir ekki á um það t.d. að eitt af markmiðum eigi að vera að efla styrki til landbúnaðarins svo lengi sem við sjáum líka aðrar breytingar samhliða, ekki bara á grunni samkeppni heldur líka því að við aukum frelsi, m.a. frelsi til bænda, frelsi á markaði. Ég held að það skipti miklu máli og við í Viðreisn höfum m.a. lagt það inn í umræðuna að við viljum sjá það samhliða, af því að hér er sagt að styrkir til landbúnaðar séu 16 milljarðar, voru það 2016 þegar búvörusamningur var gerður þegar flutningsmaður var einnig forsætisráðherra, en óbeinir styrkir til landbúnaðarins með tollum og fleiru og með beinum styrkjum eru meira en 30 milljarðar. Við erum reiðubúin til að ræða hvernig við beinum þá þeim óbeinu styrkjum sem felast í tollvernd til að mynda inn í landbúnaðinn sjálfan. Við höfum séð það m.a. með grænmetið. Grænmetis- og garðyrkjubændur eru að kalla eftir því að beinir styrkir verði frekar auknir, eins og við höfum gert að hluta með farsælum árangri. Það er leið sem við sjáum fram á að geti stuðlað að bættum og betri hag, fjölbreyttari tækifærum, eins og við sjáum innan garðyrkjunnar. Við sjáum hvernig tómataræktun hefur þróast, í gegnum mikla nýsköpun á því sviði, yfir í mjög blómlega atvinnugrein sem hefur líka styrkt ferðaþjónustuna. Við sjáum það hjá mjög öflugum fyrirtækjum og garðyrkjubændum, til að mynda á Suðurlandi, að afurðir úr tómatarækt eru byrjaðar að skila bændum meiru en bein sala á tómötunum sjálfum. Þetta er bara dæmi um það sem við getum gert. Viðreisn átti á kjördæmadögunum fundi með bændaforystunni og við heyrðum mismunandi raddir, bjartsýnar raddir engu síður, en líka ákall um það að við eigum að stíga stór skref í þágu landbúnaðar. Við erum til í það svo lengi sem við fáum líka umræðu um hvað þurfi raunverulega að gera. Ég tel að við eigum að ljá máls á því að auka frekar beina styrki gegn því að fella niður tollvernd. En við erum ekki með því að segja að við ætlum að draga úr kröfum, draga t.d. úr kröfu um upprunamerkingar. Þær þurfa að vera miklu betri. Við megum ekki, til að mynda varðandi framkvæmd tollalaga og innflutning, gefa það eftir að þeir sem eru að flytja inn landbúnaðarafurðir séu að leika sér að kerfinu. Það er algjörlega óviðunandi hvort sem það tengist landbúnaði eða öðrum atvinnugreinum. Á því eigum við sjálf að geta tekið án þess að ógna eða ræða um það að við þurfum að segja upp tollasamningum sem við höfum gert. Hér er til að mynda rætt um að segja upp tollasamningi frá 2015 og við getum alveg tekið umræðu um það. En þá vil ég á móti spyrja: Hver eru samningsmarkmið okkar Íslendinga? Hver hafa þau verið af hálfu hæstv. landbúnaðarráðherra eða utanríkisráðherra í samskiptum við Breta? - Ég á aðeins 33 sekúndur eftir en er rétt að byrja, er í formála. - Hvað er það til að mynda sem Bretar hafa sett fram í viðræðum sínum við Íslendinga þegar kemur að tollamálum og samskiptum varðandi landbúnaðarafurðir? Ég held að það skipti mjög miklu máli í samhengi við þessa kröfu um að segja upp tollasamningnum við Evrópusambandið því að við eigum fyrst og fremst að hugsa um hagsmuni Íslendinga og ég er ekki endilega sannfærð um að þetta sé leiðin. Ég vil biðja hæstv. forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá því að ég ætla að koma inn á nokkur atriði, [[Forseti hringir.]]m.a. varðandi menntamálin í tengslum við landbúnaðinn, Garðyrkjuskólann sem ég vil gjarnan ræða, [[Forseti hringir.]]afurðastöðvarnar sem ég myndi líka koma inn á og fleiri þætti sem ég held að sé [[Forseti hringir.]]auðveldlega hægt að breyta í þágu öflugs íslensks landbúnaðar.
Herra forseti. Það eru vonbrigði að ræðutími skuli ekki vera tvöfaldur undir þessum lið. En ef ég væri landbúnaðarráðherra myndi ég hoppa hæð mína af kæti yfir því að fá svona plagg í hendur. Ef ég væri landbúnaðarráðherra þá myndi ég hugsa með mér: Af hverju í fjáranum gerði ég þetta ekki sjálfur? En nóg um það. Ég ætla að vona að hæstv. ráðherra sé þeirrar gerðar að honum sé sama hvaðan gott kemur og hann geti notað það plagg sem hér er lagt fram sem vegvísi inn í framtíðina fyrir íslenskan landbúnað. Ég vildi nú frekar í þessari ræðu ræða landbúnaðinn frá sjónarhóli neytandans, hins almenna neytanda. Ég vildi spyrja spurningarinnar: Hvers virði er að hafa íslenskan landbúnað, þ.e. fyrir neytendur? Svarið er augljóst: Jú, við búum við það, neytendur, að fá hér landbúnaðarframleiðslu sem er unnin við bestu aðstæður, bæði menn og dýr sem koma að framleiðslunni eru vel sett. Við erum ekki með þræla við að taka upp grænmeti eins og tíðkast hér sunnar í álfunni, og það hefur komið fram í fréttum bæði seint og snemma. Við fáum þessar vörur á hagstæðu verði. Þess vegna er landbúnaður styrktur til að íslenskir erfiðismenn geti keypt sér heilnæma vöru á góðu verði. Og af hverju styrkjum við landbúnað? Jú, það er vegna þess að landbúnaður á Íslandi og víðar er líklega eina atvinnugreinin sem er að keppa við ríkisstyrktan landbúnað hinum megin hafsins. Það er ekki heiglum hent að komast að því t.d. hvað Evrópusambandið styrkir landbúnað um vegna þess að landbúnaðarstyrkir Evrópusambandsins eru vandlega faldir í reyk og móðu. Ég hef stundum sagt það í hálfkæringi að það sé eiginlega böl íslenskra bænda að það skuli birtast í fjárlögum á hverju ári stuðningur við mjólkurbændur, x-tala, stuðningur við sauðfjárbændur, önnur tala, og reikningsglöggir menn geta reiknað út, miðað við lítraframleiðslu á mjólk og kílóframleiðslu á lambakjöti t.d., hve mikið fer í niðurgreiðslu á hvert kíló og hvern lítra og svo fara menn bölvandi í verslunina og segja: Þetta er það sem ég er að borga fyrir þessa bændur. Herra forseti. Þetta er ekki svona einfalt. Og talandi um að erfitt sé að nálgast upphæð styrkja Evrópusambandsins til landbúnaðar þá fann ég tölur frá 2010, upp á 59 milljarða evra, sem eru samkvæmt gengi dagsins 9.676 milljarðar íslenskra kr. Ég fann líka tölu um daginn í New York Times og það voru 83 milljarðar dollara. Það eru u.þ.b. 11.300 milljarðar íslenskra kr., ef menn geta talið svo mörg núll. Það er ekki að ófyrirsynju að við styðjum við íslenskan landbúnað. Og ekki bara út af þessu heldur líka til þess að byggð haldist í öllu landinu, það er líka grundvallarspurning: Viljum við það? Kærum við okkur um það? Ég held við kærum okkur flest um það. Þá eigum við að láta hug fylgja máli og við eigum að sýna það í verki. Það sem er kannski nýtt, að mér finnst, í þeim tillögum sem hér eru lagðar fram - síðasti hv. ræðumaður sagði að sér fyndist þetta gamaldags, hún hefur greinilega ekki lesið þetta með sömu gleraugum og ég - er að hér er t.d. talað um þróun, hér er talað um markaðsstarfsemi. Það er kannski það sem hefur setið á hakanum hér, þróun og markaðsstarfsemi. Hvers vegna? Jú, m.a. vegna þess að flokkur hv. þingmanns, sem hér talaði á undan, hefur mjög oft talað á móti því að íslenskar afurðastöðvar geti sameinast og telur það af hinu vonda. Það er margbúið að sýna fram á það að t.d. það að undanskilja mjólkuriðnaðinn á Íslandi samkeppnislögum - ég held að Ögmundur Jónasson, minn góði félagi, hafi einhvern tímann sagt það best af öllum og skýrast af öllum, að þetta skilaði 3 milljörðum á ári, milljarði fyrir bændur og 2 milljörðum fyrir neytendur. Ég hef ekki séð nokkurn mann hnekkja þessu, ekki nokkurn. En okkur neytendur sárvantar að sjá hver fær hvað. Þegar við kaupum lambalæri úti í búð vil ég t.d. vita hver fær hvað. Ég veit að íslenskur bóndi fær í kringum 30%, minnir mig, aðeins undir því, sem er dálítið undir því sem er á sumum slóðum Evrópusambandsins út af stærðarhagkvæmni, það er mjög einfalt. Ég vil auðvitað vita þetta fyrir því. Nú þegar nýbúið er að lækka verð á nautakjöti til bænda um 5% þá hækkar það úti í búð, og ég vil vita af hverju. Hvert fór peningurinn? Fór hann til kaupmannsins? Fór hann til sláturleyfishafans sem má ekki sameinast? Hvert fór hann? Hann fór ekki til bóndans. Það eru þrjú ár síðan skilaverð á lambakjöti, þ.e. skilaverð til bónda, var lækkað um 30% með einu pennastriki, þetta var gert í ágúst ef ég man rétt. Ég hef spurt fólk: Hvernig yrði þér við ef þú fengir allt í einu launaseðil sem væri 30% lægri en í síðasta mánuði, engin skýring, fyrirvaralaust? Hvernig yrði þér við? Þessi 30% skiluðu sér ekki til neytenda. Það gerðu þau ekki og ég spurði lengi, m.a. hér í þessari pontu: Hvert fóru þessir peningar? Það vildi þannig til að hér rataði inn heiðarlegur Framsóknarmaður, varaþingmaður, sem gat látið þess getið að þessir peningar hefðu líklega farið til sláturleyfishafa. Ókei, þá vissum við það. Það var svo sem ágætt. Nú er komin stór sameining sem við vitum um og vonandi fá menn frið til að hagræða þar eins og þeir þurfa. En það breytir ekki því að það er náttúrlega með hreinum ólíkindum varðandi afurðir eins og við erum með hér að mönnum skuli ekki takast betur að markaðssetja þær. Ég er ekkert endilega að tala um að selja lambakjöt til Kína. Ég væri alveg til í að sjá markaðsátak sem beindist t.d. að stærstu mötuneytum á Íslandi, eins og mötuneyti Alþingis, þar sem lambakjöt er ekki á boðstólum á hverjum degi eða í hverri viku, eða mötuneyti Stjórnarráðsins þar sem það sama er uppi á teningnum, eða í grunnskólunum. Við skulum gá að einu, herra forseti. Þegar við skoðum verð til neytenda þá reiknast mér til nokkuð gróflega að ef maður fer út í búð og kaupir lambalæri á beini og úrbeinar það, og tekur bein frá og kjöt til þess að nýta, þá sýnist mér að kílóverðið sé svipað og á roðlausum og beinlausum ýsuflökum út úr búð. Svo getur hver sem er komið hingað og sagt að þetta sé dýrt. Þá verð ég að spyrja: Hvort er dýrt? Er það fiskurinn sem er dýr eða eru það landbúnaðarvörurnar? Herra forseti. Ég verð að stikla á steinum af því að tíminn er svo stuttur. Við höfum líka talað um tolla og tollmúra o.s.frv. Við erum t.d. núna, Íslendingar, þessi árin fórnarlömb tollmúra. Við erum fórnarlömb tollmúra Evrópusambandsins. Þegar síðustu samningar voru gerðir milli okkar og Evrópusambandsins vorum við að semja um kíló á móti kílói eða lítra á móti lítra. Við erum 370.000 eða þar um bil, þeir eru rúmlega 500 milljónir, fækkar aðeins nú um áramótin. Þetta er því mjög ójafn leikur og þá spyr maður: Við erum með afurð sem er að verða heimsfræg og verður frægari með hverjum deginum, sem er íslenskt skyr. Við getum ekki flutt það út nema að litlu leyti út af tollmúrum. Hvað gerum við þá? Við gerum það næstbesta, við búum til svona Coca Cola merki úr skyrinu. Coca Cola er framleitt í öllum löndum, alls staðar. Nú erum við að framleiða skyr víða um heim undir nafninu skyr með eiginleikum skyrs, eins nálægt því og við komumst. Íslenskt hugvit, íslensk landbúnaðarafurð, 1000 ára gömul, rúmlega það, sígild, holl. Það er kappsmál fyrir neytendur að þannig sé stutt við landbúnað að hann geti vaxið og hans vegur. Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að ég verð að koma í aðra ræðu af því að ég var ekki byrjaður á grænmetiskaflanum. Ég verð að ræða um þann misskilning sem hefur verið í gangi um íslenska grænmetisrækt, hvað grænmetisbændur hafi það æðislegt. Þeir eru búnir að missa 20% markaðshlutdeild í grænmeti á síðustu fimm árum og það finnst mér ekki góður árangur. Ég ætla að fara yfir þetta í næstu ræðu minni, herra forseti, og bið um að verða settur aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Eins og ég segi eru sóknarfærin í íslenskum landbúnaði gríðarleg, en þá þarf líka að bregðast við. Það hefur verið farið hér yfir landbúnaðarkerfið sem menn eru eitthvað viðkvæmir fyrir að ég kalli gamaldags. Þetta er kerfi sem hefur að meginhluta til verið byggt upp af tveimur flokkum sem hafa ekki að mínu mati byggt upp þannig kerfi að þau veiti bændum sjálfum frelsi til að hreyfa sig, frelsi til að ákveða sjálfir í hvað þeir vilja beina kröftum sínum, hvað þeir telji best fyrir íslenska náttúru, fyrir íslenskan markað o.s.frv. Við getum ekki hjá því litið að samkvæmt erlendum skýrslum, m.a. OECD, eru íslenskir neytendur að greiða með hæsta verði fyrir landbúnaðarafurðir en bændur eru að fá eitt lægsta skilaverðið til sín innan sama svæðis. Það er eitthvað brogað þar í kerfinu og menn verða að horfast í augu við það. Ég er sammála því að þetta sé eitthvað sem íslenskir neytendur vilja og það hafa þeir sýnt með kaupum sínum á íslensku grænmeti og öðrum afurðum. Við erum jafnvel reiðubúin til þess að borga hærra verð fyrir íslenskar vörur af því að við vitum hvað við erum að fá. Við vitum hvaðan þær koma, við vitum hvernig þær eru. En það þarf ekki að vera, eins og við sjáum, að þær tegundir af íslenskum landbúnaðarafurðum, að þau svið sem eru undir hvað mestum samkeppnishömlum, m.a. í mjólkurvörum, fari á hærra verði til neytenda en annars staðar. Þar sem samkeppnisreglur gilda ekki, almennar samkeppnisreglur, eins og í mjólkinni, er hærra verð til neytenda, það hafa allar kannanir og samanburðarkannanir sýnt. Þannig að við getum lagað það án þess að verð til bænda lækki. Ég held hins vegar að þetta fari saman, þ.e. hagsmunir neytenda og bænda, og hafi alltaf gert. Þetta er eitthvað sem við eigum að skoða sérstaklega. Ég tel mjög mikilvægt að við ræðum hvaða leiðir við getum notað á afurðastöðvunum. Það er mjög sérstakt að afurðastöðvarnar geti, eins og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson kom inn á áðan, allt í einu bara skert afurðaverð til bænda með einu pennastriki. Hér hefur verið kallað eftir auknu samstarfi á milli afurðastöðva. Það er bara í lagi svo lengi sem menn fara að samkeppnislögum og leiðsögn Samkeppniseftirlitsins. Ég veit það af minni reynslu, minni skömmu reynslu í landbúnaðarráðuneytinu, að það var reynt að fara í þessa samvinnu. Þegar menn voru að tala um að það væru að hrúgast upp tonnin öll af lambakjöti fóru menn fram á að menn færu í samstarf. Það var reynt að koma á útflutningsskyldum, sem er ekkert annað en ákveðin niðurgreiðsla af hálfu ríkisins. Gott og vel. Menn skoðuðu það en voru ekki reiðubúnir til að veita allar upplýsingar sem hefði þurft til þess að það væri heimilað að fara í samstarf. Þannig að ég segi: Já, við skulum skoða allt svona samstarf svo lengi sem það er gert á grunni samkeppnisreglna, gegnsæis og frelsis. Okkur er ekkert að vanbúnaði ef það er skoðað. Ef það er eitthvað sem bændur hafa kvartað undan við mig, og hafa gert í hinum ýmsum samtölum síðustu misserin, þá eru það afurðastöðvarnar og að þeir hafi lítið svigrúm í stöðu sinni gagnvart þeim. Þetta er eitthvað sem við verðum að fara að taka á og skoða betur. Ég er reiðubúin til að skoða allar leiðir svo lengi sem þessi grundvallarprinsipp eru höfð að leiðarljósi. Ég vil aðeins koma inn á menntunarmál í landbúnaði. Ég held að þar séu einmitt þættir sem við eigum að skoða mun betur. Ég tel einboðið að sérstaklega verði tekið utan um Garðyrkjuskólann á Reykjum í Ölfusi. Við verðum að fara að horfast í augu við að núverandi fyrirkomulag gengur ekki. Ég held að ekki sé stutt nægilega vel undir þá grein og það hefur verið kallað eftir því af hálfu garðyrkjubænda að það umhverfi allt verði skoðað. Ég held að stjórnvöld hljóti að taka þessar ábendingar betur til sín. Það hefur ýmislegt verið reynt í gegnum tíðina en það hefur ekki skilað sér og þá þurfum við að leita annarra leiða. Ég vil hins vegar vara við því að menn ætli að ræða landbúnaðarmálin með því að reyna að taka alltaf þennan hælkrók í Evrópusambandið. Það er margt hægt að gagnrýna í Evrópusambandinu en ég er sannfærð um það, eftir að hafa skoðað skýrslur og rætt við bændur í öðrum löndum, [[Forseti hringir.]]að þeir eru bara þokkalega sáttir við stöðu sína innan Evrópusambandsins. Ég held hins vegar að við eigum að ræða [[Forseti hringir.]]þessa þætti sem og innflutning frá Bandaríkjunum með það í huga að við viljum samkeppni [[Forseti hringir.]]en við viljum líka halda áfram að efla íslenska landbúnaðarframleiðslu. En það verður ekki gert með því að tala niður samningsaðila okkar, hvort sem þeir eru innan Evrópusambandsins eða frá Bandaríkjunum. [[Forseti hringir.]]Að því sögðu vona ég að við náum góðri umræðu um þetta mál í nefnd þingsins.
Forseti minnir hv. þingmenn á tímamörkin.
Herra forseti. Ég veit að hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur þykir vænt um Evrópusambandið, og við erum ekki hér til að tala niður Evrópusambandið. Hún talar um að við þurfum að fara að samkeppnisreglum. Þá verðum við að spyrja: Hvar er samkeppnin? Hvaðan kemur hún? Jú, hún kemur, alla vega hvað varðar landbúnaðarafurðir hér, að mestu leyti frá Evrópusambandinu. Af því að mjólkuriðnaðurinn var hér til umræðu áðan get ég sagt frá því að keypti ég ost í Costco um daginn. Hann var breskur en hann var framleiddur undir merki Arla. Hverjir eru þeir? Það er stærsta fyrirtæki í mjólkuriðnaði í Danmörku sem búið er að leggja undir sig Norður-Evrópu að hluta með mjólkurframleiðslu sinni og gæti sinnt ársframleiðslu Íslands bara fyrir hádegi á þriðjudegi eða eitthvað slíkt, ef hér væri óheft samkeppni og innflutningur. Og þá kemur aftur mergurinn málsins: Það hefur engin þjóð, alla vega ekki í Evrópu, ekki heldur í Ameríku, aflagt tollvernd einhliða á t.d. landbúnaðarafurðum. Slíkt gera menn ekki vegna þess að það er heimska, vegna þess að tollskráin sem unnið er eftir er alþjóðleg, vegna þess að magntollar og verðtollar eru með ekkert ósvipuðum hætti í tollskrá sem farið er eftir í Evrópusambandinu og hér. Sem dæmi um hvernig niðurgreiðslur virka þá tóku menn upp á því í Bandaríkjunum fyrir svona 15 árum, ef ég man rétt, að niðurgreiða hrísgrjón fyrir bændur í Arkansas. Hverjum kom það niður á? Það kom niður á sjálfsþurftarbændum á Haítí sem voru að jafna sig á stórum jarðskjálfta sem þar hafði orðið þremur árum áður. Hrísgrjónin sem komu frá Ameríku voru ódýr, en bændurnir löptu náttúrlega dauðann úr skel. Græddi einhver á þessu? Já, hugsanlega neytendur þarna niður frá til skamms tíma. Þetta var nú svona utan dagskrár. Nú á ég ekki nema þrjár mínútur eftir til að tala um grænmetið. Í þinginu hefur verið síbylja um að ráðstafanir sem gerðar voru fyrir grænmetisbændur fyrir rúmum tíu árum hafi verið svo ótrúlega flottar og vel heppnaðar. Grænmetisbændur voru settir á hillu þar sem þeir áttu að framleiða papriku, gúrku og tómata og ekkert annað. Allt annað grænmeti flæddi inn í landið eins og verið hafði. En það var bara svo helvíti gott - afsakið orðbragðið, herra forseti - að hafa grænmetisbændurna á þessari hillu. Það þurfti engar áhyggjur að hafa af þeim. Þeir voru bara ánægðir með að framleiða sína tómata og eitthvað svoleiðis. En það kom í ljós nú mjög nýlega að markaðshlutdeild íslensks grænmetis hefur minnkað um 20% á síðustu nokkrum árum vegna þess að bændur hafa farið út í aðrar tegundir, reynt að fikra sig áfram í t.d. tómatarækt o.s.frv., sem er út af fyrir sig allt í lagi. En það sem við eigum náttúrlega að gera fyrir grænmetisbændur, og við eigum að horfa á það fyrir alla bændur okkur öllum til heilla, líka neytendur, er að horfa á aðföng bænda, það er að horfa á raforkuverð. Af hverju fá ekki grænmetisbændur, t.d. ef þeir rækta undir gleri, ekki rafmagn á sama verði og önnur stóriðja? Og þegar ég segi önnur stóriðja á ég við það að á Suðurlandi einu eru um 600–800 störf í garðyrkju. Það er meira en meðalálver. Þá segi ég aftur: Af hverju fara menn ekki í vöruþróun? Af hverju rækta menn ekki vanillu undir gleri? Grammið af vanillu hoppaði í fyrra upp í sama verð og grammið af silfri? Væri einhver hérna á móti því að rækta silfur ef hann hefði séns á því? Ég held ekki, herra forseti. Við stjórnmálamenn þurfum að skapa bændum það rekstrarumhverfi með almennum aðgerðum að þeir þurfi ekki að líta út eins og beiningamenn í augum annarra, af því að þeir eru það ekki. Íslenskir bændur eru vandvirkt og stolt fólk upp til hópa sem eru að framleiða góða vöru sem er alveg ævintýralega ótrúlegt að við skulum ekki geta selt dýru verði erlendis. Það segir ekkert um landbúnaðarafurðina, það segir bara að við Íslendingar erum mjög lélegir sölumenn. Það sem við þurfum að gera núna, og það er einmitt mergurinn málsins og inntakið í þessari ályktun, er að skapa sóknarfæri fyrir íslenskan landbúnað, breiðsíðu. Hverjum verður það til heilla? Auðvitað bændum og sveitunum sem þeir búa í, en líka okkur neytendum því að við fáum þá fjölbreyttari íslenska vöru sem við vitum hvaðan er. Við vitum að hún er ekki full af hormónum, við vitum að hún er ekki ræktuð með slæmu vatni, við vitum að hún er ekki pökkuð í eitur. Það er það sem við neytendur högnumst á, herra forseti.
Virðulegi forseti. Ég er þeirrar trúar að Íslendingum og hagsmunum okkar sé betur borgið í fjölþjóðasamstarfi en í því að gera tvíhliða samninga við t.d. Bandaríkin eða Bretland, eins og núna, af því að það kemur í ljós að það er betra og meiri styrkur að vera með fleirum en að vera litli aðilinn á móti stórum. Við sjáum alveg hvernig málum vindur fram í samskiptum Bretlands og Bandaríkjanna, til að mynda á sviði landbúnaðarafurða þar sem Bandaríkin þrýsta mjög á það að Bretar hleypi inn í stórum stíl hormónakjöti frá Bandaríkjunum. Það er eitt af þeim skilyrðum sem Bandaríkjamenn hafa verið að setja fram í fríverslunarsamningum við Breta. Það er mín trú að íslenskum hagsmunum, þar með talið innan landbúnaðar, sé betur borgið í slíku sterku fjölþjóðasamstarfi frekar en við séum að semja í tvíhliða fríverslunarsamningum. En það er önnur saga. Varðandi grænmetið er alveg rétt hjá hv. þingmanni að á síðustu misserum hefur þrengt aftur að því en ég er sannfærð um það að á sínum tíma var þetta rétt skref með grænmetið og grænmetisbændur og hvernig við opnuðum fyrir innflutning á grænmeti gegn því að veittir voru meiri beinir styrkir í ákveðnu grænmeti. Það leiddi til nýsköpunar. Það leiddi til nýrrar hugsunar. Við sáum það alveg. Það er kominn tími til að mínu mati, ég tek undir það með hv. þingmanni, að við endurskoðum fleiri skref í þá veru og hlustum á það sem grænmetisbændur hafa verið að óska eftir, að tollverndin verði þá einfaldlega verðmetin og það verði sett aftur í beina styrki á öðrum sviðum, eins og t.d. í paprikunni eða hugsanlega kartöflunum. Það eru ýmis tækifæri sem við höfum. Það sem má ekki gerast er að við gerum ekki kröfu til okkar sjálfra um að breyta [[Forseti hringir.]]kerfinu þannig að það verði í áttina að þessum almennu leikreglum, samkeppni, frelsis, nýsköpunar og fjölbreytni.
Herra forseti. Takk fyrir þetta andsvar. Hv. þingmaður, við erum í fjölþjóðasamstarfi. Við höfum verið í fjölþjóðasamstarfi svo lengi sem ég man eftir mér og það er nokkuð langt, og enn lengur en það. En spurningin er: Erum við betur komin í stærri samstæðu? Kannski værum við rosalega fegin ef við værum 0,1% eigendur að Icelandair. Við hefðum ekki mikil áhrif en við værum kannski alveg sallaánægð með það. Hluti af minni fjölskyldu hefur búið í 16 ár í Danmörku. Danir eru 15 sinnum fleiri en Íslendingar og Danir hafa ekki áhrif innan Evrópusambandsins frekar en ég veit ekki hvað. Ég hef verið spurður af þeim hluta fjölskyldu minnar sem hefur búið í Evrópusambandinu í 16 ár: Hvað eruð þið að pæla í því að fara inn í Evrópusambandið? Hvað haldið þið að þið fáið fram? Haldið þið að það verði hlustað eitthvað á ykkur? Þið eruð 0,000X% af mannfjöldanum í Evrópu. Við verðum bara eins og fátæki frændinn sem er hleypt inn af gæsku. Við verðum bara eins og börn á Viktoríutímanum, okkur verður sagt að tala þegar talað er við okkur. En að öðru leyti eigum við bara að hafa hægt um okkur. Áhrif okkar af því að fara inn í þetta samband verða minni en núll, miklu minni. En ég segi aftur: Við erum í fjölþjóðasamstarfi. Af hverju erum við búin að gera samning um dreifingu á skyri í Japan? Það er út af því að við erum í fjölþjóðasamstarfi. Japanir eru 130 milljónir, það er enginn smámarkaður. Asía öll er náttúrlega nokkrir milljarðar. Af hverju erum við að múra okkur inn í samband sem er að liðast í sundur? Til hvers? Það er eins og að gerast háseti á Titanic rétt áður en það fer úr höfn. Nei, ég held ekki, hv. þingmaður. Ég held að við eigum að hafa opinn hugann, opinn faðminn, fyrir öllum heiminum, ekki bara þeim útnára sem Evrópa er að verða núna.
Virðulegur forseti. Já, þetta voru athyglisverð orð. Mér sýnist þetta farið að verða svolítið línan hjá Miðflokknum og það er bara ágætt að hún verði skýr, en það er að tala niður Evrópu, okkar dyggustu samstarfsþjóðir í gegnum árin og áratugina. Það samstarf hefur m.a. stuðlað að því að við Íslendingar erum það sem við erum í dag, í gegnum það fjölþjóðasamstarf sem EES-samningurinn er. En við vitum að Miðflokkurinn vill endurskoða það samstarf. Hv. þingmaður sagði að við myndum engin áhrif hafa innan Evrópusambandsins. Með sömu rökum má spyrja: Af hverju erum við þá í varnarsamstarfinu innan Atlantshafsbandalagsins? Af því að við höfum engin áhrif? Af hverju? Af því að við teljum hagsmunum okkar betur borgið í því fjölþjóðasamstarfi en að standa fyrir utan það, að varnar- og öryggishagsmunum okkar Íslendinga sé betur borgið í slíku fjölþjóðasamstarfi frekar en að standa utan þess. Ég segi bara: Hvers konar metnaðarleysi er það að segja að Ísland hafi ekki rödd í fjölþjóðasamstarfi? Við höfum séð það, og skýrslur á skýrslur ofan hafa staðfest það, að efnahagsleg og félagsleg velsæld okkar Íslendinga hefur aukist með hverju skrefi sem við höfum stigið inn í fjölþjóðlegt samstarf, hvort sem er á sviði EFTA, NATO eða í gegnum EES-samninginn og þá með aðildinni að innra samstarfinu. Sýnum smámetnað, sýnum smákraft og trú á okkur sjálf frekar en nákvæmlega það sem hv. þingmaður var að segja. Ég tek undir að það er gaman að fylgjast með uppgangi skyrsins, en ég hefði gjarnan viljað sjá framsýni íslenskra landbúnaðarráðherra í gegnum tíðina, að þeir hefðu tryggt okkur Íslendingum einkaleyfi á orðinu skyr og framleiðslu skyrs, alveg eins og kampavínsbændurnir í héraðinu í Frakklandi og Coca Cola, fyrst verið var að minnast á það. Það er verið að framleiða skyr víðs vegar um heiminn sem er að því leyti til jákvætt en það er ekkert endilega undir íslenskum merkjum. En það er hins vegar verið að nota íslenska vörumerkið okkar til að selja annars ágætar afurðir. Ég hefði gjarnan viljað sjá einhverja framsýni þá, en það var ekki. Þá reynum við að fara þá leið sem verið er að fara núna og ég held að það séu mjög spennandi og mörg tækifæri tengd þessari skyrsölu. En ég vil benda á að slíkt gerist með samkeppni og samvinnu og frelsi. Þannig er okkar hagsmunum best borgið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur fyrir þetta andsvar og enn meira en áðan. Ég er mjög feginn að hún tók varnarsamstarfið sem dæmi um að við hefðum engin áhrif. Jú, hv. þingmaður, vissulega höfum við áhrif í varnarsamstarfinu vegna þess að þar erum við að bjóða fram verðmæti sem eru svo mikils virði í augum samstarfsaðilanna að við fáum alvörusæti við borðið en sitjum ekki úti á enda og hirðum brauðmola. Það er náttúrlega þyngra en tárum taki að um þessar mundir er Sjálfstæðisflokkurinn búinn að beygja sig undir Keflavíkurgöngur Vinstri grænna og neitar peningum í uppbyggingu í Helguvík, af því að peningarnir sem á að borga með eru grænir, það eru dollarar. Það er voðalegt. Hér kemur aðmíráll um daginn og vill aukið samstarf vegna þess að hagsmunir okkar, eins og hv. þingmaður benti réttilega á, fara saman og aukin kafbátaleit hér er náttúrlega okkur til góða vegna þess að það eru hérna kafbátar í hverjum flóa og firði fyrir austan. Auðvitað hafa menn fyrir vestan haf áhyggjur af því þannig að þarna fara hagsmunirnir saman. Hv. þingmaður talaði um skort á framsýni. Nú kann ég ekki sögu skyrsamninganna út í hörgul af því að ég vinn ekki við það. Ég veit að það tapaðist tækifæri til að fá einkaleyfi á skyri í Ameríku en það er komið í Evrópu, mjög víða, og í Asíu þannig að við erum ekki búin að tapa spilinu algjörlega. Svo er líka spurning hvort við getum á einhverjum tímapunkti farið sömu leið og Grikkir og sagt: Þetta er afurð sem er hvergi til nema á Íslandi. Það gerðu þeir varðandi fetaostinn. Það er spurning um það, og þar er verkefni fyrir hæstv. landbúnaðarráðherra, sem nú er farinn úr salnum, að vinna að því með oddi og egg að við fáum viðurkenningu á því að skyr sé íslensk afurð frá A til Ö og að vörumerkið skipti í sjálfu sér ekki máli heldur uppruni afurðarinnar. Þar er verk að vinna.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu frá Miðflokknum. Ég verð að viðurkenna, virðulegur forseti, að ég furða mig mjög á því að hér eru taldir upp 24 punktar, sem allir tengjast landbúnaðarmálum, en engu að síður gengur ályktunin út á að fela forsætisráðherra að hrinda þessum aðgerðum í framkvæmd í samstarfi við bændur. Ég velti fyrir mér hver tilgangur þess var en þegar ég var búin að lesa tillöguna í gegn þá kemur fram í lokasetningunni, með leyfi forseta: „Flutningsmenn tillögunnar telja augljóst hve mikilvægur landbúnaður er fyrir þjóðarhag og þjóðaröryggi og því er þessari tillögu beint til forsætisráðherra sem forystumanns ríkisstjórnarinnar og formanns þjóðaröryggisráðs.“ Mér leikur forvitni á að vita, virðulegur forseti, til hvaða nefndar þetta mál mun fara.
Því er beint til hv. atvinnuveganefndar.
Takk fyrir það, virðulegur forseti. Ég velti fyrir mér, bara svona í ljósi þess að hér er verið að tala um þjóðaröryggismál, hvort ekki sé rétt að þetta mál fari til utanríkismálanefndar. Ég heyrði líka á tal hv. þingmanna sem voru að ræða hér á undan mér og þeir voru farnir að ræða ansi mikið utanríkismál. Ég velti fyrir mér hvort það væri ekki eðlileg framvinda í þessu máli. Ég vil þó segja það um landbúnað sem mjög mikilvæga atvinnugrein, út frá þeirri umræðu sem hefur verið hér, að tækifæri Íslands sem matvælaframleiðslulands, til að stunda heilnæma og umhverfisvæna matvælaframleiðslu, er auðvitað gríðarlegt. Við erum þekkt fyrir sjávarútveg okkar og auðvitað eru tækifæri til landbúnaðar líka. Ég sé það nú reyndar þegar ég les yfir þessa punkta að auðvitað er hluti af þeim þegar í farvatninu eða í farvegi nú þegar. En ég beini því til flutningsmanna og kannski forseta jafnframt hvort þetta sé mál sem eigi ekki frekar heima í utanríkismálanefnd.
Herra forseti. Ég vil bara rétt í lokin þakka þeim þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu, ekki hvað síst hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur sem var með svona aðra sýn á þessi mál en var þó, fannst mér, almennt bara jákvæð gagnvart þessari tillögu. Vonandi verða þá Viðreisn og aðrir flokkar til í að flýta þessu máli í gegnum þingið því það veitir sannarlega ekki af því. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir talaði mikið um samkeppnismál og umræðan snerist aðeins um Evrópusambandið eins og stundum þegar hv. þingmenn Viðreisnar ræða málin, það vill þróast í þá átt. En þá er rétt að minna á að Evrópusambandið er fyrst og fremst tollabandalag, það snýst um tollmúra í kringum Evrópu. ESB leggur meiri tolla á innfluttar vörur, þá er ég ekki bara tala um matvæli heldur vörur almennt, en Íslendingar. Ísland er opnara ríki hvað varðar alþjóðaviðskipti heldur en ESB. Ef meginmarkmiðið er að vera með sem opnust viðskipti ættu hv. þingmenn Viðreisnar líklega að vera bara sáttir við að vera utan þessara tollmúra Evrópusambandsins en gera samninga við ESB og lönd í öðrum heimshlutum um gagnkvæm viðskipti. Vandinn hvað varðar þá samninga sem hafa verið gerðir, sérstaklega nýverið, í tollamálum um matvæli er að þar á sér einmitt ekki stað samkeppni á jafnréttisgrundvelli. Þar eru íslenskir bændur látnir keppa við bændur og reyndar ekki bara bændur heldur verksmiðjur í öðrum löndum, þeir þurfa að uppfylla hin ýmsu skilyrði, eins og ég rakti hér áðan, og leggja í mikinn kostnað til að uppfylla allar kvaðir og kröfur en þurfa svo að keppa við fólk sem er á launum og starfar við aðstæður sem við myndum aldrei sætta okkur við hér á Íslandi. Í hvaða annarri atvinnugrein teldist þetta ásættanlegt, herra forseti? Ég held að ef menn færu að stunda slíkt í öðrum atvinnugreinum eða flytja inn fólk til að láta framleiðsluna fara fram á Íslandi, en á kjörum og við starfsaðstæður sem boðið er upp á í öðrum löndum, yrðu menn fljótir að grípa þar inn í. Það er sannarlega engin undantekning að ríkið telji sig þurfa að vernda sinn landbúnað með m.a. tollum. Það er regla, ekki undantekning. Það hefur hins vegar fjarað undan slíkri vernd hér á Íslandi að því marki að atvinnugreinin er hreinlega komin í hættu og svo bætist allt hitt ofan á sem ég rakti í fyrri ræðu. Það er samkeppni í íslenskri matvælaframleiðslu. Það er líka samkeppni í mjólkurframleiðslu og rekin hér ólík mjólkurbú. Það gilda samkeppnislög um mjólkina nema þar sem hægt er að ná hagræðingu og það gagnast öllum. Það er heimiluð hagræðing sem nýtist neytendum, nýtist samfélaginu í heild og bændum líka. Þeir fá kannski, ef ég man rétt, 90 kr. á kíló hér en bændur, eða framleiðendur réttara sagt, í Evrópu fá 40–70 kr. Auðvitað þyrftu bændur að hafa miklu meiri tekjur á Íslandi og það er m.a. tekið á því eins og svo fjölmörgu öðru í þessari þingsályktunartillögu, þessari heildstæðu þingsályktunartillögu sem tekur á vanda og tækifærum greinarinnar í heild. Ég tek hins vegar undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur um að það sé fullt tilefni til að krefja ríkisstjórnina um samningsmarkmið í viðræðunum við Breta varðandi tollamál og ekki hvað síst á sviði matvæla. En það er a.m.k. ljóst að eftir útgöngu Breta úr Evrópusambandinu eru forsendur þessa tollasamnings, sem var ekki góður fyrir, algerlega brostnar. Við getum ekki látið það henda að við þessar óvenjulegu aðstæður út af heimsfaraldri eða einfaldlega sinnuleysi tapist sú verðmætasköpun og sá menningararfur sem fylgir íslenskum landbúnaði og hefur gert frá landnámi. Hér voru nefnd erlend mjólkurbú, t.d. Arla, danski framleiðandinn, sem gæti með umframframleiðslu í einu af sínum búum klárað íslenska markaðinn og þá yrði ekki aftur snúið. Við Íslendingar verðum eins og aðrar þjóðir að verja matvælaframleiðslu okkar og höfum enn ríkari ástæðu til þess en önnur lönd því að við höfum hér þessa hreinu, heilnæmu framleiðslu og auk þess óvenjumikið mikilvægi landbúnaðar við það að viðhalda byggð um allt land og verða þar með undirstaða hinnar ýmsu verðmætasköpunar. Við viljum auðvitað að matvælaverð til neytenda sé sem lægst og það er lægra en ella vegna þess að með því að styðja við landbúnaðarframleiðsluna hér er um leið verið að styðja við neytendur. Samanburður á matvælaverði á Íslandi og annars staðar breytist nú oft töluvert eftir gengi. En ef litið er til þess hlutfalls sem fólk þarf að borga fyrir matvæli annars vegar og aðra útgjaldaliði hins vegar er hlutfallið lágt á Íslandi. Fólk er að greiða hlutfallslega lítið af tekjum sínum fyrir íslenska matvöru miðað við kostnað við matvælakaup annars staðar. Hver sem fer til útlanda og skoðar sig um þar í búðum getur sannreynt það að oft og tíðum er verðið hærra erlendis. Ég nefni sem dæmi New York, þar sem ég var, það eru komin einhver ár síðan, en gerði mína eigin könnun á matvælaverði. Sérstaklega voru mjólkurvörur í öllum tilvikum dýrari en á Íslandi. Það er kannski vegna þess að við höfum náð að búa til þetta kerfi sem leyfir hagræðingu. En ég tek undir með þeim sem benda á að bændur þurfa að fá stærri hlutdeild í því sem neytandinn greiðir fyrir matvælin. Oft hefur það orðið raunin að smásalinn, stórverslanirnar ganga of langt í því að pína niður verð til bænda en leggja engu að síður ríkulega á vöruna þegar hún er seld neytendum. Athuganir og rannsóknir hafa sýnt það, m.a. í Finnlandi, að aukinn innflutningur skilar sér ekki endilega í lægra verði, jafnvel þvert á móti, eins og í þessu finnska tilviki þar sem aukinn innflutningur þýddi einfaldlega enn meiri álagningu á vörurnar. Af því varð auðvitað tap fyrir neytendur en líka þjóðhagslegt tap. Við megum ekki gleyma þjóðhagslegu mikilvægi þessarar atvinnugreinar sem fyrir ekki nema rúmlega áratug bjargaði líklega Íslandi frá gjaldþroti þegar við áttum í mesta vanda með að skrapa saman nægum gjaldeyri til að flytja inn nauðsynjavörur, lyf, olíu og annað. Það mátti ekki tæpara standa. Ef ekki hefði verið fyrir þann gjaldeyrissparnað upp á kannski 50 milljarða sem íslensk framleiðsla tryggir samfélaginu hefðum við getað lent öfugum megin og átt mjög erfitt uppdráttar í framhaldinu. Það stóð til að verðlauna þessa atvinnugrein fyrir það, þegar við værum búin að vinna okkur upp úr áhrifum bankahrunsins, en enn er beðið eftir því að það skili sér. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir velti fyrir sér hvort málið ætti að fara til utanríkismálanefndar, sem mér finnst nokkuð sérkennilegt, en hv. þingmenn og ráðherrar Sjálfstæðisflokksins hafa svo sem verið að endurskilgreina landbúnað að undanförnu og jafnvel talið að þetta væri ekki atvinnugrein, heldur að einhverju leyti frekar hobbí. Ég veit ekki til hvaða nefndar málið ætti að fara ef menn líta svo á að hér sé um að ræða þingsályktunartillögu um hobbí. En sú er auðvitað ekki raunin. Þetta er ein af undirstöðuatvinnugreinum þjóðarinnar allt frá upphafi, grein sem hefur haldið lífi í okkur bókstaflega um aldir og er mikilvæg fyrir samfélagið á allan hátt, á fjölbreytilegan hátt. Því er mikilvægt að bregðast við nú þegar þessi grein er lent í stórkostlegri vörn, stórkostlegum vandræðum, grein sem hefur þó gríðarleg tækifæri, eins og rakið er í þessari góðu þingsályktunartillögu sem ég vona að fái skjóta meðferð í þinginu. Að því sögðu legg ég til að tillagan gangi til hv. atvinnuveganefndar.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa áhugaverðu umræðu. Mig langar bara að segja örfá orð varðandi þessa þingsályktunartillögu. Í fyrsta lagi er margt jákvætt í henni. Þessi aðgerðaáætlun er í mörgum liðum og ég fagna sérstaklega að það sé verið að ræða hér með víðtækum hætti hvernig við getum eflt innlenda matvælaframleiðslu. Að sjálfsögðu er margt þarna sem ég get ekki tekið undir og ég ætla svo sem ekkert að fókusera á það. Þarna er t.d. talað um að tryggja framtíð loðdýraræktar sem ég, ef ég tala fyrir mig, tel vera tímaskekkju. Sömuleiðis er minnst á svokallað blóðmerahald, sem mér finnst sömuleiðis einnig vera tímaskekkja. Fyrr í vetur var ég með fyrirspurn um blóðmerahaldið en bara svo menn viti hvað það er þá er það svolítið sérstök praxís hér á landi, hefur reyndar verið gerð í um 40 ár, en þá er tekið blóð úr fylfullum hryssum til að ná sérstöku hormóni úr þessum hrossum og síðan er hormónið notað til að breyta gangmáli svína. Þetta er iðnaður, ef iðnað skyldi kalla, sem hefur tíðkast í talsverðan tíma hér á landi en mér finnst þetta vera fullkomin tímaskekkja og í mörgum löndum hefur þetta einfaldlega verið bannað. Það er kannski svolítið önnur umræða en engu að síður langar mig að vekja athygli á því að í þessari þingsályktunartillögu er talað m.a. um að auka við þennan iðnað, að nýta merablóð í þessum tilgangi, sem er umdeilanlegur. Samkvæmt svari sem ég fékk frá landbúnaðarráðherra fyrr í vetur eru 5.000 hryssur á Íslandi nýttar í þessum tilgangi. Ég ætlaði að fókusa á það sem ég er sammála í þessari ágætu þingsályktunartillögu. Það er margt þarna jákvætt eins og áhersla á menntun, nýsköpun, lífræna framleiðslu og skógrækt. En mig langar að nefna í þessari stuttu ræðu minni grænmetisframleiðsluna. Ég held að hér getum við sameinast öll um það, hvort sem er til vinstri, hægri eða á miðju, að við getum gert miklu betur í að styðja við innlenda grænmetisframleiðslu. Ísland hefur í raun einstakt tækifæri til að vera í fremstu röð í grænmetisframleiðslu. Ef til vill kemur það fólki á óvart þegar það skoðar landakort, hvar við erum í heiminum, en það er einmitt staða Íslands á landakortinu sem gerir þennan möguleika svo fýsilegan og mögulegan. Heimili okkar Ísland er nefnilega fullt af vatni, köldu og heitu og orkan er næg en hún er hins vegar of dýr fyrir grænmetisbændur. Eftirspurn eftir heilnæmu grænmeti, ávöxtum og korni hefur aukist mikið um allan heim og mun aukast verulega á næstu árum. Því er hér á ferðinni alveg dauðafæri fyrir Ísland að gera miklu betur þegar kemur að grænmetisframleiðslu á Íslandi og grænmetisbændum. Þetta tækifæri er einstakt og nýtir kosti Íslands á sjálfbæran hátt. Þetta er atvinnuskapandi, mætir breyttri neysluhegðun og er umhverfisvænt á tímum loftslagsbreytinga. En til að hægt sé að nýta þetta tækifæri þá þurfa stjórnvöld að koma að uppbyggingunni með auknum opinberum stuðningi. Það er það sem ég les m.a. úr þessari tillögu Miðflokksins, þau eru að kalla eftir því. Við þurfum að lækka verð á rafmagni og draga úr flutningskostnaði og öðrum kostnaði. Slíkur stuðningur þarf að sjálfsögðu að vera gagnsær og almennur en umfram allt myndarlegur. Í hagfræðinni höfum við mikla trú á hinum svokölluðu hagrænu hvötum en hér á landi vantar þá í mun meira mæli þegar kemur að hinu græna og væna. Þessa dagana og misserin er verið að búa til fjármálaáætlanir fyrir hið opinbera og við erum að ræða fjármálaáætlun til fimm ára sem er upp á yfir 5.000 milljarða og í eitthvað fara þessir peningar næstu fimm árin. Þess vegna held ég að þetta sé einmitt tíminn til að koma með framsæknar hugmyndir, ekki síst í atvinnumálum, sem taka mið af framtíðinni en ekki fortíðinni. Ég kalla eftir því úr þessum stól að umfangsmikil grænmetisframleiðslu hér á landi ætti að vera hluti af skilgreindri atvinnustefnu hins opinbera. Hún ætti líka að vera hluti af vel skilgreindu fjárfestingarátaki stjórnvalda. Þetta á ekki að vera smátt hliðarverkefni sem fær svona að fljóta með þegar ráðherrarnir muna eftir því. En það hefur hingað til allt of oft verið hlutskipti grænmetisframleiðslu á Íslandi. Grænmetisbændur á Íslandi hafa mætt afgangi. Nýverið var tilkynnt um áætlun stjórnvalda að auka framleiðslu á grænmeti um 25% á þremur árum. Það voru settar litlar 200 milljónir til viðbótar við þær 600 sem fara í framleiðslu garðyrkjuafurða. Herra forseti. Þetta er einfaldlega allt of lítið og metnaðarlaust eins og margt annað sem kemur frá þessari ríkisstjórn. Við eigum að setja miklu hærri markmið, t.d. að fjórfalda grænmetisframleiðslu hér á landi í stað þess að auka hana einungis um fjórðung eins og vilji stjórnvalda er. Hér eigum við að hugsa stórt og það borgar sig til baka í atvinnusköpun og aukinni framleiðslu á heilnæmu og sjálfbæru fæði. Þær 200 milljónir sem ríkisstjórnin setti til viðbótar við grænmetisframleiðsluna er svipuð upphæð og þessi sömu stjórnvöld setja í styrki til fiskvinnslustöðva á hverju ári. Þetta er einungis einn tíundi af því sem ríkisstjórnin setur í varnarmál á hverju ári. Það renna hins vegar 12 milljarðar frá almenningi í nautgripa- og sauðfjárrækt á hverju ári og er því stuðningurinn fyrir garðyrkjuafurðir einungis 5% af þeirri upphæð. Hvað er grænt við það, herra forseti? Ég tel það mjög mikilvægt að búvörusamningar framtíðarinnar snúist um hið græna frekar en hið ferfætta. Það eigi að vera langtímamarkmið okkar. Að sjálfsögðu mun vera hefðbundinn landbúnaður áfram, ég átta mig alveg á því. Ég er bara að varpa ljósi á blússandi sóknarfæri fyrir íslenskan landbúnað sem byggist á nýsköpun, byggist á metnaði þegar kemur að grænmetisframleiðslu, sem tekur mið af breyttri neysluhegðun og loftslagsbreytingum. Við þurfum að hjálpa íslenskum bændum að breyta framleiðslu sinni í þessa átt, kjósi þeir svo. Við eigum að styðja við fleiri nýja bændur sem starfa í hinum græna framleiðsluheimi. Nú eigum við aftur að hugsa stórt, sérstaklega á þessum tíma. Ísland á að vera útflytjandi á garðyrkjuafurðum frekar en innflytjandi. Ísland er útflytjandi á hinum besta fiski í heimi. Við erum matvælaland þegar kemur að fiski, við erum á heimsmælikvarða á sviði sjávarútvegs, en takið eftir því að íslenskur fiskur er dýr erlendis. Þetta er dýr og góð vara erlendis. Þess vegna varpa ég fram þeirri hugmynd: Af hverju nálgumst ekki íslenskt grænmeti með sama hætti? Af hverju stefnum við ekki að því að hafa það í fyrsta flokki? Og það má vera dýrt og fara á dýra markaði úti í heimi. Við eigum ekki að nálgast þessa hugmynd með því markmiði að gera gúrkurnar eins ódýrar og hægt er. Nei, hugsum aðeins út fyrir boxið. Það eru til svo fjölmargar grænmetistegundir, ávaxtategundir, þörungar og annað slíkt sem við getum skoðað og ræktað hér á landi. Höfum þetta vöru sem nær inn á framleiðna og mikilvæga markaði. Hugsum eins og sjávarútvegurinn gerði. Förum á „high end“, ef ég má sletta, herra forseti, markaði sem kalla eftir góðum og heilnæmum grænmetisafurðum. Þetta er sóknarfæri sem við eigum að tala fyrir. Við eigum að útvíkka, herra forseti, þessa hugmynd um Ísland sem matvælaland, sem við erum á vettvangi sjávarútvegs, og láta hana ná til grænmetisframleiðslunnar. Því að grænmetisrækt þarf í rauninni ekki mikið. Það þarf auðvitað orku og hún þarf að vera á viðráðanlegu verði. Við þurfum jarðvarma, ylrækt og vatn og af þessu eigum við allt, herra forseti. Það er blússandi tækifæri, ekki síst á tímum eins og núna. Nú þarf að skapa atvinnu. Atvinnuleysi er helsta áskorun Íslands í dag. Um 20.000 Íslendingar eru atvinnulausir og stefnir í kannski 25.000–30.000 næstu jól. Nú þarf hið opinbera að koma miklu myndarlegar inn á svo mörgum sviðum. Þetta getur verið eitt púsl í púsluspilinu. Veðjum á grænmetisframleiðsluna. Við höfum allt sem til þarf, en hið opinbera þarf að koma að með myndarlegri hætti en það gerir núna. Þetta má ekki vera eitthvert punt eða hliðarverkefni eins og oft virðist vera af hálfu þessarar ríkisstjórnar. Gerum þetta að einum af hornsteinum íslenskrar atvinnustefnu þegar kemur að landbúnaði. Veðjum á grænmetisframleiðslu. Það mun skila sér í góðum vörum, í fjölbreyttara atvinnulífi. Ég ítreka, herra forseti: Stundum kostar peninga að búa til peninga. Það kostar að hugsa stórt en það borgar sig og það er skynsamlegt. Fjórföldum íslenska grænmetisframleiðslu. Það er skynsamleg hugmynd, ekki bara að auka hana um einn fjórða eins og metnaður ríkisstjórnarinnar ber vitni um. Það eina sem hindrar okkur í þessum leiðangri er metnaðarleysi ríkisstjórnarinnar. Herra forseti. Við þurfum að vaxa upp úr þessari kreppu sem við erum í og sá vöxtur á að vera grænn og vænn og það er ekki verra ef við getum borðað hann.
Herra forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um aðgerðir í þágu sveitarfélaga vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Flutningsmenn þessarar tillögu eru hv. þingmenn Logi Einarsson, sem er 1. flutningsmaður, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson, Helga Vala Helgadóttir og sú sem hér stendur. Við erum sem sagt öll þingmenn Samfylkingarinnar. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra að hafa forgöngu um að ríkisstjórn Íslands, í samráði við sveitarfélög, undirbúi og hrindi í framkvæmd eftirtöldum aðgerðum sem miði að því að styðja sveitarfélög sérstaklega vegna aðstæðna sem rekja má til heimsfaraldurs kórónuveiru og verja þannig störf og nærþjónustu við almenning og tryggja að sveitarfélög geti ráðist í nauðsynlegar fjárfestingar. Útfærslu tillagna verði lokið fyrir 1. janúar 2021. 1. Ríkissjóður komi til móts við sveitarfélög vegna lækkunar á útsvarstekjum með viðbótarstyrkveitingu í hlutfalli við tekjufall einstakra sveitarfélaga. 2. Aukin fjárútlát sveitarfélaga vegna viðbragða við heimsfaraldri kórónuveiru verði bætt með beinum framlögum í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. 3. Byggða- og samfélagsþróun verði efld með 800 millj. kr. aukaframlagi til sóknaráætlana landshluta. 4. Ríkissjóður hafi milligöngu um hagstæðar lánveitingar til sveitarfélaga vegna fjárfestinga. 5. Viðmiðunarfjárhæðir laga um opinber innkaup varðandi útboðsskyldu sveitarfélaga verði rýmkaðar tímabundið. 6. Framkvæmdasjóður aldraðra verði styrktur svo að unnt verði að ráðast í viðhaldsframkvæmdir og tryggja stofnkostnað nýrra hjúkrunarheimila. 7. Byggðar verði fleiri almennar leiguíbúðir í samvinnu við sveitarfélögin. 8. Átak verði gert í íslenskukennslu atvinnuleitenda af erlendum uppruna.“ Herra forseti. Ég vil stikla á stóru í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu. En áður en ég geri það vil ég rifja það upp að í gær var sérstök umræða um stöðu sveitarfélaganna á þessum erfiðu tímum. Þar var einmitt rætt um öll þessi mál. Ræðumenn Samfylkingarinnar í þeirri sérstöku umræðu minntu á þessa þingsályktunartillögu. Við lögðum slíka tillögu fram í vor vegna þess að þá var strax ljóst að þau sveitarfélög sem höfðu orðið fyrir mesta tekjufallinu myndu þurfa aðstoð ríkisins. Það er augljóst mál, ef fólk hugsar málið andartak, að sveitarfélög sem búa kannski við milli 20–30% atvinnuleysi, eins og í Reykjanesbæ, munu ekki geta rekið sig án þess að skera niður annaðhvort í velferðarþjónustu eða í framkvæmdum, nema hvort tveggja sé. Þess vegna verður ríkissjóður að mæta þeim sveitarfélögum sem orðið hafa fyrir mesta tekjufallinu. Það eru sveitarfélögin sem sjá um þriðjunginn af opinberu þjónustunni og hafa lögbundnum skyldum að gegna gagnvart börnum, fötluðum íbúum, öldruðum og öðrum þeim sem þurfa á opinberri þjónustu að halda í nærsamfélaginu. Með þingsályktunartillögunni er lagt til að þessir tveir ráðherrar, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra, fái þetta hlutverk. Ríkisstjórnin hefur ekki brugðist nægilega við hvað vandræði sveitarfélaganna varðar og það er augljóst að viðbótarframlög ríkissjóðs nægja hvorki til að verja velferð fólks né heldur að verja og skapa störf um allt land. Viðbótarframlög ríkisstjórnarinnar nema um 4,8 milljörðum kr. en sérfræðingar hafa bent á að líklega vanti um 50 milljarða kr. inn í rekstur sveitarfélaganna á yfirstandandi ári og því næsta. Þá er alvarlegt að framlög jöfnunarsjóðs til sveitarfélaga séu ekki látin fylgja hagþróun og fari lækkandi í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Til þess að forðast samdrátt sem mun virka gegn örvunaraðgerðum ríkisins verður ríkið að endurskoða framlög sín til sveitarfélaganna. Með því að stíga ekki fastar til jarðar er ríkið þannig að setja sveitarfélögin í skuldavanda sem bitnar á íbúum þeirra til lengri tíma. Í fordæmalausu atvinnuleysi er ekki síst mikilvægt að verja störf í almannaþjónustu og gera sveitarfélögum kleift að skapa ný störf með atvinnuskapandi fjárfestingum. Ef ekkert frekar er aðhafst horfum við fram á niðurskurð í mikilvægri nærþjónustu við almenning, aukið atvinnuleysi og slakari viðspyrnu um allt land. Ríkisvaldið þarf að koma betur til móts við sveitarfélög svo að hægt sé tryggja góða nærþjónustu við fólk um allt land og takast á við heimsfaraldur kórónuveiru, þau hliðaráhrif sem af honum verða og eftirköst hans. Forseti. Eins og ég sagði áðan þá þarf að styðja við sveitarfélög sem hafa orðið fyrir miklu tekjufalli vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Ríkissjóður er með mun fleiri og fjölbreyttari tekju- og útgjaldastofna en sveitarfélögin sem verður að beita til að mæta þessu áfalli. Sveitarfélögin fá langmest af tekjum sínum í gegnum útsvar, sem er föst prósenta. Þar að auki er vaxtakostnaður sveitarfélaga hærri en ríkissjóðs svo að þau hafa ekki sömu möguleika til skuldsetningar. Um 80% launakostnaðar sveitarfélaganna er vegna fræðslumála og félagsþjónustu. Það er gríðarlega mikilvægt að lögbundin félagsþjónusta sveitarfélaga standi á traustum stoðum, að þjónusta verði tryggð og að hugað verði að málefnum barna, fatlaðra og aldraðra. Koma þarf til móts við sveitarfélög svo að hægt sé tryggja að jafnvel þó að tekjufall sveitarfélaga sé verulegt geti þau áfram sinnt nærþjónustu vel. Álag á þjónustuna hefur aukist mikið tímabundið vegna aðstæðna í samfélaginu. Lagt er til að Vinnumálastofnun verði efld, virkniúrræði verði sett á laggirnar í samvinnu ríkis og sveitarfélaga, svæðisbundin velferðarvakt verði sett af stað af hálfu félagsmálaráðuneytisins, geðheilsuteymi heilsugæslunnar verði efld og félagsþjónusta sveitarfélaganna styrkt. Rekstur leikskóla er erfiður á þessum tímum vegna tekjumissis sem hlýst af leiðréttingu á þjónustugjöldum í samræmi við skerðingu á þjónustu. Mörg sveitarfélög brugðu á það ráð að gefa fullan afslátt af leikskóla-, dagforeldra- og frístundagjöldum þar sem þjónusta féll niður. Sama gildir fyrir þá foreldra sem völdu að halda börnum heima eða þurftu að vera heima vegna veikinda eða í sóttkví. Þá fengu foreldrar víða að greiða aðeins fyrir þá þjónustu sem nýtt var. Flestar stofnanir hafa dregið úr almennri þjónustu til að skapa svigrúm fyrir þá vinnu sem hefur farið í viðbrögð við heimsfaraldri kórónuveiru. Greiðslur til hjúkrunarheimila og dagdvalarstofnana eru háðar nýtingu á rýmum, hjá sumum samkvæmt samningum og hjá öðrum á grundvelli reglugerða. Þessar aðstæður hafa leitt til þess að tekjufall mun verða hjá sveitarfélögum á næstu vikum og mánuðum vegna heimsfaraldursins á sama tíma og verkefnum hefur fjölgað og rekstrarkostnaður aukist, m.a. vegna veikinda starfsmanna og sóttkvíar. Við bætist svo ýmis kostnaður sem hlýst af ytri aðstæðum eins og sóttvörnum og aukinni þjónustuþörf. Um 80% af tekjum íslenskra sveitarfélaga eru skatttekjur sem er ólíkt því sem gengur og gerist í nágrannalöndum okkar, þar sem stærri hluti tekna sveitarfélaga eru styrkir og stuðningur frá ríkinu. Í því árferði sem hefur skapast vegna heimsfaraldurs kórónuveiru hefur orðið mikið tekjufall hjá sveitarfélögum. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga er helsta tæki ríkissjóðs til að koma til móts við það mikla tekjufall sem sveitarfélögin hafa orðið fyrir, en framlög sjóðsins hafa farið lækkandi með tekjufalli ríkissjóðs. Samhliða tekjufalli hafa ný og flókin verkefni bæst á borð sveitarfélaga vegna heimsfaraldursins. Þessum aukna tilkostnaði fylgja ekki neinir tekjumöguleikar fyrir sveitarfélögin. Mikilvægt er að fjármagn verði sett í að styðja sveitarfélög til að mæta þessum nýju verkefnum. Sveitarfélögin tóku að miklu leyti yfir málaflokk fatlaðs fólks árið 2011 og er nú þegar milljarða króna halli á málaflokknum. Að óbreyttu mun þessi halli aukast verulega á næstu árum, m.a. vegna lægra framlags úr ríkissjóði til NPA. Auka þarf fjármuni til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að mæta þessum auknu útgjöldum. Herra forseti. Sóknaráætlun landshluta er verkefni sem hefur reynst vel. Ljóst er að ráðast þarf í fjölda verkefna á sviði byggða- og samfélagsþróunar til þess að styðja við landsvæðin og sveitarfélögin. Innspýting ríkisins dugir skammt til að mæta vanda sveitarfélaganna. Til þess að hægt sé að ná fullri nýtingu fjármuna er vænlegt að leggja fjármagn í sóknaráætlun landshluta þar sem heimamenn þekkja best til aðstæðna auk þess sem þar er til staðar mannauður til að vinna áætlanir í samstarfi við ráðuneyti. Við gerð áætlana um hvernig best sé að sækja fram munu sveitarfélög á hverju svæði fyrir sig vinna saman. Eftir bankahrunið 2008 voru fjárfestingar verulega skornar niður hjá hinu opinbera til að eiga fyrir rekstri. Hjá sveitarfélögum, þar sem áhersla er lögð á að halda rekstrinum við núllið, rétt eins og hjá fyrirtækjum, drógust fjárfestingar umtalsvert meira saman en hjá ríkissjóði. Báðir aðilar hafa safnað saman innviðaskuld sem enn hefur ekki verið gerð upp að fullu. Ríkisstjórnin hefur verið yfirlýsingaglöð um að nú sé tíminn til að beita ríkisfjármálum með fullum þunga til að verja störf og skapa viðspyrnu með umtalsverðum fjárfestingum og uppbyggingu. Samfylkingin fagnar því viðhorfi og hefur lagt fram viðbótartillögur í Ábyrgu leiðinni, efnahagsáætlun fyrir 2021, sem gætu tryggt öflugri viðspyrnu um allt land. Sveitarfélög landsins eru mikilvægur hluti af hinu opinbera. Því skýtur það skökku við að ríkissjóður ætli að gefa í á meðan sveitarfélögin eru algjörlega skilin eftir og eiga jafnvel samkvæmt fjármálaáætlun að draga úr fjárfestingu. Þetta mun skapa enn frekari innviðaskuld. Ef ekki er vilji eða geta til þess að koma til móts við fjárfestingarþörf sveitarfélaga að fullu með styrkveitingum gæti ríkissjóður haft milligöngu um hagstæðar lánveitingar til sveitarfélaga vegna fjárfestinga líkt og gert hefur verið með stuðningslán til fyrirtækja. Viðmiðunarfjárhæð laga um opinber útboð er 49 millj. kr. Þetta þýðir að allar stærri framkvæmdir fara í útboð. Útboðsferlið er tímafrekt og svo að flýta megi aðgerðum á árinu er nauðsynlegt að hækka viðmiðið a.m.k. í 350 millj. kr. Til samanburðar er viðmiðunarfjárhæð ríkisins 700 millj. kr. Forseti. Það er mikilvægt að koma framkvæmdum af stað eins hratt og auðið er til þess að viðhalda atvinnustigi í landinu. Líta má til Framkvæmdasjóðs aldraðra í þeim efnum. Kanna þarf hvaða verkefni hafa verið skipulögð og sett á framkvæmdaáætlun svo að framkvæmdir geti hafist þegar í stað. Má í því samhengi skoða þau viðhaldsverkefni sem bíða, breytingar á tvíbýli yfir í sérbýli á hjúkrunarheimilum og bætt aðgengi, auk annarra verkefna. Um byggingu almennra leiguíbúða í sveitarfélögunum má segja að markmið þeirra aðgerða sé tvíþætt, annars vegar að glæða byggingarframkvæmdir lífi og aðstoða þannig atvinnulífið og hins vegar að bæta húsnæðisöryggi einstaklinga og fjölskyldna sem eru undir lágmarkstekju- og -eignamörkum með því að auka aðgengi að öruggu og hentugu leiguhúsnæði og tryggja að húsnæðiskostnaður sé í samræmi við greiðslugetu leigjenda. Nú stefnir aftur á móti í hægari íbúðarfjárfestingu sem er áhyggjuefni. Mikill fjöldi erlends starfsfólks er hér á landi. Hefur það gegnt veigamiklu hlutverki í uppbyggingu og þeirri velmegun sem hefur ríkt hér síðustu ár. Hinn 1. janúar 2020 voru 55.354 innflytjendur á landinu eða 15,2% mannfjöldans. Má búast við því að stærsti hluti þess fjölda verði hér áfram þrátt fyrir versnandi efnahagshorfur. Kunnátta í íslenskri tungu er lykillinn að íslensku samfélagi og getur ráðið úrslitum um velgengni innflytjenda í samfélaginu. Á þessum tímum er kjörið að aðstoða innflytjendur við að nýta tímann til að styrkja stöðu sína á vinnumarkaði með því að læra íslensku. Herra forseti. Ég legg til að þingsályktunartillögunni verði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar [Sjá leiðréttingu þingmannsins í ræðu kl. 16:50.] að lokinni þessari umræðu hér. Ég vek athygli hv. þingmanna sem hér sitja í salnum á því að þessi þingsályktunartillaga er afar mikilvæg og brýnt að afgreiða hana sem fyrst. Það verði tekið tillit til þessara mikilvægu verkefna, og þeirra verkefna sem sveitarfélögin þurfa að sinna, strax í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2021.
Virðulegur forseti. Þetta er prýðistillaga sem liggur hér fyrir okkur. Flutningsmaður talaði um skattana, útsvar og fasteignaskatta sveitarfélaganna. Það fékk mig til að hugsa um orð sveitarstjórnarráðherra og einnig fjármálaráðherra, sem hafa talað um að ekki sé hægt að styrkja sveitarfélögin nema þau fullnýti tekjustofna sína. Á sama tíma lækkar ríkisstjórnin tekjuskatt, lækkar skatta og álögur, sem er góð hagstjórn í þessu ástandi, en hún neitar sveitarstjórnum um að gera slíkt hið sama. Enn fremur er ríkið að fara í auknar opinberar framkvæmdir, en í rauninni kemur það í veg fyrir að sveitarstjórnir og mörg fyrirtæki geri slíkt hið sama. Þannig að opinber fjárfesting minnkar í heildina. Þetta er rosalega áhugaverð staða sem þarna er uppi, að ríkið tekur allt á sig, reynir að gera allt sem er í rauninni rétt að gera í niðursveiflu; að minnka álögur og auka svigrúm fólks og fyrirtækja, en kemur í veg fyrir að hægt sé að gera það sama á sveitarstjórnarstiginu. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi einhverja innsýn í það hvernig þetta samband virkar eiginlega ef það er stefna stjórnvalda að gera eitt með annarri hendinni en öðruvísi með hinni.
Herra forseti. Mér finnst bæði hæstv. ráðherra sveitarstjórnarmála og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hafa talað af mjög miklu skilningsleysi um rekstur stærri sveitarfélaga og þá mikilvægu nærþjónustu sem þar er verið er að sinna. Tekjustofnar sveitarfélaga eru þrír: Jöfnunarsjóður, útsvarstekjurnar og svo eru það fasteignaskattarnir. Auðvitað er tekið tillit til þess þar hvort þau sveitarfélög sem fá úr jöfnunarsjóði nýta útsvarsprósentuna eða ekki. Miðað er við að allir vinni með sömu prósentu og mér finnst það í rauninni sanngjarnt. En það sem við erum að segja hér er að það getur ekki gengið og er ekki ásættanlegt, ekki fyrir íbúa landsins eða atvinnulífið og upptaktinn upp úr þessari kreppu, að koma ekki til móts við sveitarfélögin í þessari erfiðu stöðu. Auðvitað er það rétt sem hæstv. ráðherra sveitarstjórnarmála sagði hér í sérstakri umræðu í gær, að staða sveitarfélaganna er misjöfn í kringum landið, það er þannig. En sum eiga augljóslega í slíkum vanda að það verður að koma til móts við þau. Við segjum hér í þingsályktunartillögu okkar að við viljum að það gerist með tvennum hætti, það verði bæði í gegnum jöfnunarsjóðinn, þar sem verið er að taka á ákveðnum þáttum, en einnig hlutfallslega út af útsvarstekjufallinu, sem standa á undir þjónustunni við íbúana. Síðan er meira að segja krafa á sveitarfélögin að þau lækki fasteignaskattana og í næsta andsvari segi ég meira um þá stöðu.
Virðulegi forseti. Í greinargerð um daginn fór Kristrún Frostadóttir, aðalhagfræðingur Kviku banka, minnir mig, yfir stöðu sveitarfélaganna í heild og sagði að fyrir Covid hafi þau almennt séð verið vel rekin. Að sjálfsögðu er staða sveitarfélaga mismunandi og ólíkt bábiljunni sem maður heyrir hérna, að það sé nú Reykjavík sem sé verst í því, þá er Reykjavík samt með lægra skuldahlutfall og hærra eignarhlutfall en sveitarfélögin í kring og þó er ekkert verið að garga á þau. Almennt séð hafa sveitarfélögin verið vel rekin, meira að segja þótt dregnar séu frá einskiptistekjurnar sem ríkið hefur fengið út af slitabúum o.s.frv. þá hefur skuldaþróunin hjá sveitarfélögum og ríkinu verið mjög svipuð. Krónutalan hefur hækkað en skuldahlutfall hefur minnkað af því að verg landsframleiðsla hækkaði. Það er mjög áhugavert að skoða það í öllu þessu samhengi að í góðærinu hefði hvorki ríkið, nema kannski út af einskiptistekjunum, né sveitarfélög, sérstaklega ekki sveitarfélögin, þau eru með þyngri þjónustu, getað gert betur en þetta í góðæri. Þau eru í rauninni sjálfbær í góðæri en tekjustofnar þeirra eru ekki sjálfbærir í venjulegu árferði og hvað þá í niðursveiflu. Þetta hefur verið áratugalangt vandamál sem birtist fyrir mér í rauninni á þann hátt að ríkið vill halda þessari stöðu af því að þá hefur það ákveðið vald gagnvart sveitarfélögunum. Það er sem sagt ákveðið valdamisvægi þarna á milli og ríkið getur sagt sveitarfélögunum að gera hitt og þetta í skiptum fyrir smápening til þess að rétta stöðuna, eins og t.d. að sameinast. Lögþvinganir á sameiningu sveitarfélaga eru grunsamlegar hvað þetta varðar, finnst mér.
Herra forseti. Í þessari umræðu allri þurfum við að taka mið af því að rekstur sveitarfélaga er með öðrum hætti en vöxtur ríkisins. Þess vegna er það tómt mál að tala um, finnst mér, að segja við sveitarfélögin: Þið verðið bara að skuldsetja ykkur eins og ríkið, þið getið bara gert það eins og ríkið. Þið verðið bara að taka á ykkur þessa niðursveiflu og þessa fordæmalausu tíma og þessa miklu atvinnukreppu með því að taka lán. En það þarf auðvitað að hugsa um það til lengri tíma hvernig sveitarfélögin ætla síðan að tækla þá stöðu að vera orðin mjög skuldsett í þessari miklu niðursveiflu. Og aftur, þau eru rekin eins og fyrirtæki en ekki eins og ríkissjóður. Það er mjög mikilvægt að hafa það í huga. Forseti. Ég man ekki alveg hver spurningin var. Kannski var engin spurning hjá hv. þingmanni í þessu seinna andsvari, sem gefur mér þá frjálsar hendur. [[Gripið fram í.]] Annars vegar segir hæstv. ráðherra sveitarstjórnarmála: Sveitarfélögin þurfa bara að skuldsetja sig. Við vitum að þau fá ekki sömu kjör og ríkið þannig að ríkið ætti að vera með einhverja milligöngu um bætt lánakjör. Hins vegar segir hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra: Ef þið eruð eitthvað að kvarta undan þessari stöðu og ætlið ekki að tækla þetta sjálf þá verðum við bara að endurskoða hvernig tekjurnar renna til ykkur. Kannski ættum við bara að skammta ykkur úr hnefa, eins og gert er í nágrannalöndunum. Ekki er þó annar samanburður við nágrannalöndin þar undir. Þannig að þetta er skilningsleysi af hálfu ríkisstjórnarinnar á þeim mikilvægu verkefnum sem sveitarfélögin þurfa að sinna. Það verður að koma til móts við þau í niðursveiflu, sem er söguleg. Þá þarf að gera óvanalega hluti.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að koma inn í þessa umræðu um þingsályktunartillögu um aðgerðir í þágu sveitarfélaga vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Þetta gefur tilefni til að ræða stöðu sveitarfélaganna og hvernig þau eru í íslensku samfélagi og hvaða hlutverki þau hafa að gegna, og ég er sammála flutningsmanni um að það er afar mikilvægt. Ég ætla hins vegar ekki að fara neitt í gegnum tillögurnar lið fyrir lið. Þær eru margar áhugaverðar og algerlega þess virði að íhuga og ræða. Það vekur athygli mína þessi vangavelta um að ríkið eigi að koma beint til móts við sveitarfélögin vegna lækkunar á tekjum með viðbótarframlagi. Mér finnst þetta vel geta verið eitthvað sem þarf að skoða og þá í samhengi við umræðu um tekjustofna sveitarfélaga. Mér finnst þó að það þurfi að vera með þeim hætti að ríkið sé til að mynda ekki að koma með sama hætti inn í stuðning til sveitarfélaga sem velja það sjálf að vera með útsvarsprósentu sína í lágmarki. Ég held að það ætti þá a.m.k. að vera einhvers konar skilyrðing hvað það varðar, þ.e. að áður en ríkið fer að færa sveitarfélögunum fjármuni þá sé þetta skoðað. Hugmyndin um sérstakan lánaflokk, ef ég skil tillöguna rétt, er mjög áhugaverð. Ég skal játa það án þess að fara að vitna í eitthvert fólk úti í bæ. Ég hef líka heyrt þessa hugmynd frá sveitarstjórnarfólki og ég held að hún sé algerlega skoðunarinnar virði. Ég er sammála því sem kom fram í máli hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur hér áðan, að á svona tímum eins og nú eru er fullkomlega eðlilegt að sveitarfélögin hafi aðgang að lánsfjármagni, ef þau þurfa á því að halda, á sambærilegum kjörum og ríkisvaldið. Ég tala nú ekki um ef ríkisvaldið gerir beinlínis ráð fyrir því að sveitarfélögin skuldsetji sig, þá þarf það að vera. Það er áreiðanlega hægt að finna leiðir til að láta þetta raungerast þannig að sveitarfélögin hafi raunverulega þennan aðgang að fjármagni. Hér er líka talað um Framkvæmdasjóð aldraðra. Það er líka mjög fín hugmynd að efla hann. En vandi framkvæmdasjóðsins er því miður sá, og hefur verið alveg frá því í síðasta hruni, skulum við segja, að engin ríkisstjórn hefur valið, og þar er engin undanskilin, hvorki núverandi ríkisstjórn, ríkisstjórnin í hruninu né ríkisstjórnirnar sem voru þar á milli, að halda sig við þessa skerðingu á fé framkvæmdasjóðsins og setja inn í rekstur. Það væri nú kannski það skref sem við ættum að stíga, að hætta þessari, hvað á að kalla það, undanþágu sem við höfum haldið okkur við þarna og leyfa framkvæmdasjóðnum að fá þá peninga sem hann raunverulega á að fá í framkvæmdir. Ég er sammála flutningsmönnum í því að það skiptir sannarlega máli að það sé gert. Menn tala um að sveitarfélögin hafi ekki nægilega tryggar tekjur og það kann vel að vera. Þær eru samt í öllum grundvallaratriðum sömu tekjustofnarnir og ríkisvaldið hefur, þ.e. sveitarfélögin fá ríflega þriðjung af tekjuskatti einstaklinga og það er ekki svo lítil upphæð. En eins og ég nefndi áðan velja sum sveitarfélög hins vegar að nýta sér ekki alla heimildina, það er kannski hluti af vandanum. Umræðan um tekjustofna sveitarfélaga, hv. þingmenn hafa vafalítið heyrt mig tala um það áður, þarf alltaf að vera vakandi, eins og ég nefndi í ræðu minni hér fyrr í dag. Það samtal sem þarf að vera á milli þessara stjórnsýslustiga, ríkisins og sveitarfélaganna, þarf að vera lifandi og virkt. Við þurfum að geta gengið að því samtali algjörlega með opnum huga á báðum endum. Ríkið þarf að hleypa sveitarfélögunum inn í umræðuna um tekjustofna. Einn af þeim gæti til að mynda verið bensín- og olíugjald, bara svo að dæmi sé tekið. Annar gæti hæglega verið aðgangur að fjármagnstekjuskatti, hlutdeild sveitarfélaganna í fjármagnstekjuskatti. Það er annað dæmi sem hefur stundum verið rætt að gæti verið skynsamlegt að skoða. En allt byrjar þetta á samtali á milli aðila. Það er rétt að vekja athygli á því að þar sem ég sit ekki í þessari ágætu nefnd, hv. umhverfis- og samgöngunefnd, þá vona ég að hv. þingmenn, sem þar eiga sæti, taki þessar vangaveltur mínar með sér inn í umræðuna í nefndinni.
Virðulegur forseti. Við ræddum málefni sveitarfélaganna í gær, góð umræða sem hæstv. ráðherra málaflokksins tók þátt í. Það er auðvitað svo að sveitarfélögin spila risastórt hlutverk í samfélaginu og jafnvel meira í daglegu lífi fólksins í landinu. Þjónusta þeirra er nærþjónusta sem skiptir alla mjög miklu máli. Þess vegna er mikilvægt að sveitarfélögin geti áfram, þrátt fyrir þetta mikla áfall sem við erum að öll að lenda í, sinnt hlutverki sínu. Með því er ég að segja að það er full ástæða til að við ræðum hér málefni sveitarfélaganna en mér finnst líka mjög mikilvægt að við ræðum það á þeim forsendum að sveitarfélögin eru sjálfstæð og að við nálgumst þau á jafnræðisgrunni. Með öðrum orðum er ég að reyna að segja að mér finnst mikilvægt að í þessum sal séu sveitarfélögin ekki töluð niður. Þess vegna styð ég allt samtal við sveitarfélögin og samvinnu en þykir sjálfstæði þeirra einnig mjög mikilvægt. Að því sögðu gagnast stór hluti af þeim aðgerðum sem ríkisvaldið hefur nú þegar farið í sveitarfélögunum jafnt sem heimilunum í landinu og atvinnulífinu, t.d. hlutabótaleiðin og framlenging á tekjutengingu atvinnuleysisbóta. Auðvitað skiptir þetta mjög miklu máli fyrir sveitarfélögin og höggið á þeim í skatttekjum væri enn meira ef ekki hefði verið farið í slíkar aðgerðir. Þá er ástæða til að nefna að við gerðum sérstaklega breytingu hér þannig að átakið Allir vinna henti líka sveitarfélögunum. Því er kjörið tækifæri þegar talað er um fjárfestingar sveitarfélaganna núna að það átak sé nýtt til að mynda í alls konar viðhaldsverkefni sem því miður var dregið verulega úr í síðasta hruni. Ég held að allflest sveitarfélög hafi glímt við það á allra síðustu árum að það er einfaldlega ekki gott að fresta viðhaldinu. Það er einn punktur í þessar tillögu sem mér finnst mjög áhugaverður. Hér eru átta punktar og sumir eru áhugaverðir, aðrir kannski síður. En það er þetta varðandi opinberu innkaupin. Ástæðan fyrir því að ég er að höggva sérstaklega í það er að ég hef velt því lengi fyrir mér hvort við þurfum að aðlaga þau lög með einhverjum hætti. Ég held að það eigi sér stað ótrúlega mikil sóun í kerfinu við það að opinberir aðilar, og þá sérstaklega sveitarfélögin og byggðasamlög þeirra, ég þekki svolítið vel til þar, reyni einhvern veginn að fóta sig innan þessara laga. Það er meira og minna allt kært, sérstaklega í ákveðnum atvinnugreinum, og það verður oft til þess að fresta framkvæmdum. Ég get nefnt örlítið dæmi síðan í sumar úr sveitarfélaginu mínu, sem er almennt mjög vel hirt, en við íbúar tókum allt í einu eftir því í vor að grasið var ekki slegið. Það var vegna þess að útboðið hafði verið kært og þá liðu bara og biðu margar vikur þar sem ekki var hægt að slá. Sem betur fer lagaðist það fljótt. Ég hef því verið áhugamanneskja um að við skoðum lög um opinber innkaup hvað þetta varðar. Ég get líka nefnt önnur dæmi eins og heilbrigðisþjónustuna. SÁÁ hefur bent á þetta, Reykjalundur og fleiri, varðandi lög um opinber innkaup, að ráðherra sé í rauninni uppálagt að bjóða út þessa þjónustu og það á Evrópska efnahagssvæðinu. Ég hef velt því fyrir mér hvort það sé ekki eitthvað sem við þurfum að laga í þessu umhverfi. Reyndar er það textinn í greinargerðinni sem situr svolítið í mér því að ég kannast ekki við það að viðmiðin séu svona ólík hjá ríki og sveitarfélagi þegar kemur að útboðsferlinu. Ég beini því til nefndarinnar sem fær málið að fara sérstaklega yfir það. Ég var að lesa leiðbeiningarrit frá fjármálaráðuneytinu en gat í fljótu bragði ekki séð að komið væri inn á þetta. Ég minnist þess þó síðan ég var á sveitarstjórnarstiginu að það er yfirleitt þannig að alla vega stærri sveitarfélögin eru með reglur um innkaup og oft og tíðum eru viðmiðunarfjárhæðirnar þar lægri en lögin sjálf segja til um, þ.e. sveitarfélögin hafa viljað ganga enn lengra en lögin í því að bjóða út eða fá tilboð í bæði verk og vörur sem keyptar eru. Þetta er auðvitað til komið vegna þess að í gegnum tíðina hefur sveitarfélögum oft verið legið á hálsi að þar sé eitthvað misjafnt í gangi, að einhverjum sé umbunað umfram annan. Maður kannast nú við úr minna sveitarfélagi stöðugar sögusagnir um að þessi eða hinn verktakinn fái alltaf öll verkin og þess háttar. Þess vegna er mjög mikilvægt fyrir sveitarfélögin að hafa þetta eins gagnsætt og kostur er og þar af leiðandi er besta leiðin alltaf þegar verið er að fara með opinbert fé að leita hagstæðustu tilboðanna og að öllum sé ljóst hverjir eru að bjóða í það. Þetta var eitthvað sem ég hnaut um og vildi segja hérna. Ég held að við þurfum að halda áfram mikilvægu samtali við sveitarfélögin um sjálfstæði þeirra og um sjálfbærni sveitarfélaga, um það að sveitarfélögin hafi nægjanlega tekjustofna, bæði til að komast af í góðæri og kreppu. Ég hef litið á þetta sem ákveðinn fíl í herberginu, eitthvað sem er á milli ríkis og sveitarfélaga, sem við höfum verið að glíma við. Eina meðalið og leiðin sem ég kann í slíku er hreinlega að búta hann niður. Þá vil ég nefna í því samhengi málefni fatlaðra sem enn er ágreiningur um og óþolandi að við séum alltaf að ræða sömu málin aftur og aftur. Þess vegna segi ég að við þurfum að einhenda okkur í það að tryggja að sveitarfélögin hafi réttmæta fjármuni til að sinna þeirri mikilvægu þjónustu. En svo verðum við líka að átta okkur á því að við í þessum sal erum oft og tíðum að samþykkja lög sem leiða til reglugerða þar sem enn er aukið á kvaðirnar á þjónustu sem sveitarfélögin veita og þar af leiðandi á kostnað sem þeim er ætlað að standa undir. Við megum örugglega öll taka eitthvað til okkar í þeim efnum. Annað sem ég vil nefna sem er stöðugt þrætuepli á milli ríkis og sveitarfélaga, en það er rekstur hjúkrunarheimila. Það er alveg skýrt að hjúkrunarheimili eins og þau eru skilgreind í dag, með þeirri þjónustu, eru heilbrigðismál og þar af leiðandi málaflokkur sem tilheyrir ríkinu. Það er gott og gilt að á einhverjum stöðum hafi sveitarfélög séð eða sjái í dag einhvern hag í því að sjá um þennan rekstur sem hluta af nærþjónustunni og með einhverjum samlegðaráhrifum við félagslega heimaþjónustu eða hafa mögulega samninga við heilsugæsluna eða eitthvað þess háttar. En mörg mjög stór sveitarfélög hafa einfaldlega sagt við heilbrigðisráðherra: Gjörðu svo vel, taktu þetta verkefni aftur. Þau daggjöld sem eru látin fylgja duga bara ekki fyrir rekstri þessara heimila. Í staðinn fyrir að við séum að sóa peningum, tíma aðila, annars vegar á sveitarstjórnarstiginu og hins vegar í heilbrigðisráðuneytinu og sjúkratryggingum, að takast einhvern veginn á um þessa samninga fram og til baka, þá fyndist mér eðlilegast að ríkið hreinlega tæki við þessum rekstri, ekki til að reka það sjálft, því að ég er ekki talsmaður þess, heldur til að bjóða þetta út og gera samningana beint við þá aðila sem best þekkja til í rekstri hjúkrunarheimila. Það eru hérna stór félagasamtök sem gera það býsna vel og þess vegna held ég að best sé að þau geri sjálf samninga beint við sjúkratryggingar og sjái um það en við hættum að hafa sveitarfélög sem einhvers konar millistykki þarna á milli. Það er auðvitað margt meira sem hægt væri að ræða hér um sveitarfélögin en ég ætla að láta þetta nægja að sinni. Mér fannst gott að heyra það hjá hæstv. ráðherra málaflokksins í gær að sú nefnd, sem fór yfir stöðu sveitarfélaga hér fyrr á árinu og skilaði af sér skýrslu í sumar, hefur verið kölluð aftur saman. Ég held að við þurfum að fylgjast statt og stöðugt með sveitarfélögunum og eiga gott samtal við þau á öllum stundum. Ég kannast ekki alveg við þá orðræðu sem stundum er höfð hér uppi um að sveitarfélög séu svo illa rekin og þau séu að sólunda fé og þess háttar. Langflest sveitarfélög í landinu eru býsna vel rekin og hafa notað þessa miklu uppsveiflu og lengsta hagvaxtarskeið sögunnar í það einmitt að greiða niður skuldir. Þar af leiðandi eru þau betur í stakk búin til að takast á við þá kreppu sem við glímum því miður við núna. Í gegnum hana verðum við að komast öll saman.
Forseti. Hv. þingmaður var greinilega ekki staddur á fjárlaganefndarfundi sem var hér fyrr í vikunni þar sem Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu kvörtuðu sáran undan samningum þar sem þau eru að glíma við ríkið. Það er ekkert endilega svo rosalega góð saga. En það sem ég ætlaði að tala um fyrst er samtalið við sveitarfélögin um sjálfstæði þeirra, spurninguna: Eru sveitarfélög sjálfstæð? Nýlega vorum við að glíma við mál um lögþvingun sameiningar sveitarfélaga. Þá velti ég því dálítið fyrir mér, og fæ það ekki alveg til að ganga upp, hvernig við getum, ef sveitarfélögin eru sjálfstæð, lögþvingað þau í sameiningar. Væntanlega þarf íbúakosningu eins og alltaf þegar um sameiningu er að ræða. Og hvað ef kjósendur segja nei, verður þá sameining? Mér finnst núverandi ástand nefnilega upplýsa dálítið vel um einmitt þessar brotalamir í sambandi ríkis og sveitarfélaga. Sveitarfélög eiga að vera sjálfstæð miðað við þá samninga sem við höfum gert um sveitarstjórnarstigið sem slíkt. Það samtal sem við höfum átt í fjárlaganefnd um hvernig samræður ríkisins hafa verið við sveitarfélögin um framkvæmd laga um opinber fjármál er einhliða. Það er mjög lítið um tvíhliða samtal því að þegar allt kemur til alls er ríkið með öll tromp á hendi. Það getur bara sagt: Nei, heyrðu, þið verðið bara að lögþvinga. - Við erum að skrifa lög hér þótt að mínu mati gangi það gegn stjórnarskrá og þeim sáttmálum sem við höfum skrifað undir eða skammtað úr hnefa í gegnum jöfnunarsjóði ef svo ber undir. - Ef þið sameinist, þá kannski, hver veit, gefum við ykkur aðeins meiri peninga.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Varðandi Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu þekki ég þá orðræðu alveg ágætlega og hef átt samtal við þau þó að ég sitji ekki í fjárlaganefnd og viti ekki nákvæmlega hvað hafi farið fram á þeim fundi. Það sætir reyndar furðu hvað hefur verið sett mikil hagræðingarkrafa á þau lágu daggjöld sem ætlað er að standa undir þjónustunni. Ég hygg að hv. fjárlaganefnd þurfi að fara vel yfir það mál. Í orðræðu minni var ég ekkert endilega að dásama þá samninga. Ég var bara að segja að mér finnst óþarfi að hafa eitthvert millistykki, nógu flóknir og erfiðir eru þessir samningar fyrir. Mér finnst óþarfi að sveitarfélögin séu einhvern veginn millistykki. Þetta hefur auðvitað verið með þeim hætti að sveitarfélögin hafa verið að taka hluta af reikningnum. Það er kannski það sem ég er að segja. Það er óeðlilegt því að verkefnið á í mínum huga, og mér finnst það alveg skýrt í lögunum, að vera á hendi ríkisins. Þetta er þá til að stækka fílinn í staðinn fyrir að taka svolítið bita af honum, gera þetta hreinna. Hvað er það sem sveitarfélögin gera hér í þessu landi og hvað er það sem ríkið gerir? Reynum að útrýma gráu svæðunum. Þetta var kannski það sem ég var að reyna að koma inn á. Þegar kemur að sjálfstæði sveitarfélaganna, sem ég var að tala fyrir, er spurt: Bíddu, en hvað með lögþvingunina? Það er auðvitað risastór spurning og ég skil alveg sjónarmið hv. þingmanns hvað það varðar. Hin spurningin er: Hvað er sveitarfélag? Í þeirri þróun sem hefur átt sér stað á síðustu áratugum hefur verkefnum sveitarfélaganna verið að fjölga og verið ýtt enn frekar undir nærþjónustu. Ég hef sagt að kalt á litið þurfum við annaðhvort að fara í sameiningar á sveitarfélögum þannig að þau verði líkari rekstrareiningar, líkari að stærð og umfangi, eða að fara í þriðja stjórnsýslustig. Það eru einu tvær lausnirnar sem ég hef séð til þess að láta þessa hluti hreinlega ganga upp. Ég get kannski útskýrt það örlítið betur í næsta andsvari.
Virðulegur forseti. Ég get tekið alveg hjartanlega undir þessi orð. Vandamál okkar er skipulag sveitarfélaganna, hversu mismunandi þau eru, og aðstæður þeirra fyrir sjálfbærni eru ekkert rosalega góðar. En frá mínum bæjardyrum séð er það vegna takmörkunar ríkisins. Hv. formaður fjárlaganefndar nefndi það um daginn í ræðu að leggja ætti til fjármagn til þeirra sveitarfélaga sem þyrftu á því að halda. En það er takmörkunaraðstoð. Það er ekki aðstoð sem segir: Hérna er það sem þið þurfið til að verða sjálfbær og geta reddað þessu sjálf. Það er ölmususamband þarna á milli sem ég get ég ekki fallist á. Ég myndi miklu frekar vilja hafa sveitarfélög með sjálfstæða tekjustofna þannig að þau geti gert sem best úr aðstæðum, það sem þeim dettur í hug. Það ætti að gefa þeim útsvarshluta, t.d. af virðisauka, af fjármagnstekjuskatti, líka af fyrirtækjaskattinum, þannig að atvinnuuppbygging og atvinnuáætlun þeirra sé ekki háð því að íbúar séu margir og fermetrar séu margir. Atvinnuuppbygging getur líka byggst á fáu fólki á fáum fermetrum. Hún getur byggst upp á því að þegar ferðamenn ferðast um sveitarfélögin og kaupa mjólk úti í búð skili það sér til sveitarfélagsins, að þegar verktakar gera upp hús o.s.frv. skili hluti af virðisaukaskattinum af því verkefni sér til sveitarfélagsins en ekki til ríkisins. Rafvirkjar, píparar o.s.frv., hafa alla tíð í rauninni bara greitt til ríkisins en ekki í leikskólana á svæðinu. Þess vegna er vandamálið, sem ég sé og er ekki búið að leysa í áratugi, vegna þess hvernig ríkinu hefur verið stjórnað.
Virðulegur forseti. Ég held að við séum að einhverju leyti svolítið komin að kjarnanum. Ég held nefnilega að það sé mjög mikilvægt að við látum ástandið sem varir núna ekki eyðileggja það samtal sem við þó erum komin af stað með varðandi sveitarfélögin. Ég tek undir og mér finnst auðvitað miklu eðlilegra að í stað þess að við séum einhvern veginn að rétta sveitarfélögunum einhvers konar ölmusu, eins og hv. þingmaður talar um, þá hafi þau sjálfstæða tekjustofna. En það er reyndar aðeins hægara sagt en gert. Við höfum rætt gistináttagjaldið í töluverðan tíma og ég veit að það myndi litlu skila núna, það skilar litlu til ríkisins og myndi væntanlega ekki skila miklu til sveitarfélaganna. En það er ein leið sem hefur verið horft til. Þá þarf auðvitað líka að horfa til svæða. Það skiptir auðvitað máli. Pinkulítil sveitarfélög geta verið með risastór hótel. Eiga þau þá að fá allt gistináttagjaldið en stóru sveitarfélögin, sem þjónusta ferðamanninn raunverulega en eru ekki með gistinguna, ekkert að fá? Þetta þyrfti auðvitað að taka til einhvers konar landsvæða. Ég veit ekki með virðisaukaskattinn. Það hefur komið upp umræða á vettvangi sveitarfélaga, t.d. um veggjöld og að þau fái líka að stýra meiru varðandi samgöngumannvirki á sínu svæði og annað þess háttar. Ég held að tækifærin hér séu mjög mikil og að við þurfum að þroska þetta samtal verulega. Ég held einmitt að það sé betra að við höldum áfram á þeirri vegferð sem við höfum verið, að þróa samtal um sjálfstæða tekjustofna sveitarfélaganna í stað þess að ráðast í einhverjar plásturs- eða meðalaaðgerðir akkúrat núna. Það kann vel að vera að einhver sveitarfélög séu í þannig stöðu að við þurfum að gera það og við höfum þegar gert það. Þess vegna sagði ég líka áðan að við ættum auðvitað að fylgjast statt og stöðugt með sveitarfélögunum. En sem betur fer hafa þau mörg hver burði til að standa þetta af sér akkúrat núna en hvort það verður áfram eftir sex mánuði eða ár veit ég ekki. Ég hefði væntanlega ekki lagt til fyrir sex mánuðum að við settum marga milljarða í að greiða styrki til atvinnulífsins en samt samþykkti ég það hér fyrr í dag. Þessi tími sem við höfum upplifað á allra síðustu vikum og á síðustu mánuðum er auðvitað hreint út sagt ótrúlegur.
Herra forseti. Áður en ég ber upp spurningu mína vil ég leiðrétta mistök sem ég gerði í ræðu minni. Þetta mál á að fara til hv. efnahags- og viðskiptanefndar, augljóslega. Þarna varð mér á í messunni en hef nú leiðrétt þessi mistök. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún þekkir auðvitað vel rekstur sveitarfélaga. Ég vil spyrja hana hvort hún haldi að það sé mögulegt fyrir sveitarfélag, 20.000–30.000 manna sveitarfélag, sem búið hefur við 18–25% atvinnuleysi frá því í mars, að halda uppi þjónustu við íbúa þegar kallað er eftir mikilli félagslegri þjónustu og barnavernd og öllu því sem fylgir þegar atvinnuleysi er svona mikið. Það er líka krafa um að klára skóla og vegi og göngustíga sem byrjað er á og einmitt halda uppi atvinnustiginu. Heldur hv. þingmaður að slíkt sveitarfélag geti haldið uppi þjónustu og atvinnustigi án þess að ríkið komi til aðstoðar við þessar aðstæður?
Virðulegur forseti. Ég ætla að gleðjast yfir því að þetta mál eigi að koma til hv. efnahags- og viðskiptanefndar því að þar getum við haldið áfram að ræða það, við sem höfum mikinn áhuga á því og sitjum saman í þeirri ágætu nefnd. En að spurningunni: Hér er augljóslega verið að tala um Reykjanesbæ, ég geri ráð fyrir því. Það sveitarfélag hefur í langan tíma glímt við veruleg fjárhagsvandræði. Það er ekki til komið bara núna, því miður. Ég get alveg tekið undir að það er örugglega bara ógjörningur að snúa þessum rekstri við með þessar gefnu forsendur. Eina meðalið sem ég sé í því er að fjölga atvinnutækifærum á svæðinu, sjá til þess að atvinnulífið taki við sér. Það er auðvitað hægt að plástra eitthvað og ég held að ríkið sé að því, sé að koma inn með aðstoð í Reykjanesbæ vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem uppi eru þar. En eina meðalið til lengri tíma litið er auðvitað að fjölga atvinnutækifærum því að það er ekkert samfélag sem lifir af með atvinnuleysi upp á þessa prósentu, ekkert. Jafnvel þó að við værum ekki að tala um fjárhagslega kosti þar, þá er bara hryllilegt að horfa upp á félagslega þáttinn sem fylgir því að fólk glími í svona stórum mæli við atvinnuleysi, og í svona langan tíma. Það hlýtur að vera það sem við þurfum alltaf að horfa á og meðalið hlýtur því að liggja í því að fjölga atvinnutækifærum með ráðum og dáð. Þá ætla ég ekki að efast um að mikið þrek og kjarkur búi í Suðurnesjafólki, að koma með nýjar hugmyndir og nýjar lausnir að atvinnutækifærum þarna. Ég sé ekki betur, án þess að ég þekki það svæði ofboðslega mikið, en að þar liggi mikil tækifæri, hvort sem er á sviði ferðaþjónustunnar, hafandi verið með þennan alþjóðaflugvöll, en líka hvað varðar stóriðju, þekkingu og hitt og þetta. Tækifærin eru þarna með höfn og flugvöll og öllum innviðunum sem hægt er að bjóða upp á á þessu svæði.
Herra forseti. Það gleður mig að geta sagt hv. þingkonu að Reykjanesbær hefur verið afskaplega vel rekinn undanfarin sjö ár með Samfylkinguna m.a. í meiri hluta. Sem betur fer var búið að taka á fjárhagsvanda sveitarfélagsins og rétta hann við eftir meirihlutastjórn Sjálfstæðisflokksins til margra ára. Þegar niðursveiflan kom stóð sveitarfélagið þannig að vígi að það er ekki enn komið í stórkostlegan vanda. En ég, þekkjandi rekstur sveitarfélaga, get ekki séð að sveitarfélag sem býr við þetta ástand geti haldið uppi toppþjónustu og geti svarað kröfum, sem eru enn ríkari við þessar óvenjulegu aðstæður, í nærþjónustunni nema ríkið stígi inn í þennan bráðavanda. Ég tek auðvitað undir með hv. þingmanni þegar hún bendir á tækifærin sem eru víða á Suðurnesjum. En augljóslega var höggið þar líka mest út af alþjóðaflugvellinum þótt við sjáum alveg að framtíðin geti orðið björt í alls konar atvinnutækifærum, beinum og óbeinum, í tengslum við flugvöllinn þegar við erum búin að fá bóluefni við faraldrinum. En það er bráðavandi núna. Það þarf að bregðast við honum og það er það sem ég er að kalla eftir. Mig langar samt aðeins, þó að klukkan tifi hér í borðinu, að tala um útboðið og af hverju okkur finnst mikilvægt að gera þessar tímabundnu ráðstafanir. Ég tek undir það með hv. þingmanni þegar hún segir að sveitarfélög vilji hafa útboð. Það fylgir því spillingarhætta ef við ætlum að sleppa útboðum á framkvæmdum. En það má gera þetta núna, til þess að flýta framkvæmdum, [[Forseti hringir.]]tímabundið í þessu neyðarástandi og það er það sem við erum að tala um.
Virðulegur forseti. Hvort sem það er raunveruleg spillingarhætta eða bara ásökun um spillingarhættu - það er það, held ég, sem sveitarstjórnarfólk vill forðast og þess vegna hafa verið settar enn strangari reglur þegar kemur að innkaupum sveitarfélaganna. Mér finnst full ástæða til að skoða þennan þátt þarna inni en kannski bara í breiðara samhengi. Ég held að við þurfum að skoða þessi lög um opinber innkaup sem eru gríðarlega mikilvæg, og ég ætla ekki að draga úr því, og ég held að við höfum náð miklu fram í hagræðingu, sérstaklega hjá ríkinu, með þessum lögum og framkvæmd þeirra. En einhvers staðar eru þarna fingurbrjótar og við þurfum að finna þá og laga það. Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan þá þekki ég ekki sérstaklega málefni Reykjanesbæjar eða rekstur hans. En það hefur alla vega lengi verið talað um mikla erfiðleika á Suðurnesjum og atvinnuleysið var þar töluvert, ef ég man rétt, fyrir þá kreppu sem nú ríkir. Hv. þingmaður kom inn á alþjóðaflugvöllinn og ég trúi því og treysti að viðspyrnan hér á landi verði öflug og verði hröð. Þegar ferðaviljinn vaknar aftur og landið opnast þá efast ég ekki um að hingað til Íslands munu erlendir ferðamenn koma í milljónatali til að njóta þess að vera úti í okkar fallegu náttúru. Þar eru vissulega tækifæri fyrir Reykjanesbæ. Ég skil ákallið þaðan, ég skil það. Það er ekkert samfélag sem á að þurfa að búa við slíkt atvinnuleysi. Þá er ég einfaldlega að segja: Í mínum huga er það stóra málið, og fókusinn á að vera á það öllum stundum, að skapa tækifæri til atvinnusköpunar í stað þess að horfa bara á millifærslukerfin okkar og plástra sár. Atvinna, atvinna - það er leiðin út úr þessu og það hlýtur að blasa við að í Reykjanesbæ vantar fyrst og fremst aukin atvinnutækifæri.
Forseti. Þetta er einföld tillaga: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra í samráði við umhverfis- og auðlindaráðherra að leggja fram frumvarp til breytinga á kolefnisgjaldi á þá leið að gjaldið hækki eða lækki í samræmi við árangur við að uppfylla skuldbindingar Íslands samkvæmt Parísarsamningnum árið á undan álagningu þess og markmið við að ná kolefnishlutlausu Íslandi fyrir 2040. Samhliða því verði fyrirkomulag á birtingu upplýsinga vegna losunarbókhalds kannað. Ráðherra leggi frumvarpið fram eigi síðar en á vorþingi 2021.“ Þingsályktunartillaga þessi var áður lögð fram á 150. löggjafarþingi en hlaut því miður ekki afgreiðslu. Hún er nú lögð fram með uppfærðri greinargerð vegna umsagna sem bárust. Með tillögunni er lagt til að ráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á lögum um umhverfis- og auðlindaskatta um að kolefnisgjald hækki eða lækki með hliðsjón af því hvernig gengið hefur að uppfylla skuldbindingar Íslands samkvæmt Parísarsamningnum árið á undan og markmiði um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040, t.d. með því að miða við línulega minnkun á útlosun á ári. Til að tryggja enn betur árangur af þessari aðgerð er lagt til að gjaldið hækki að veldisvexti ef mjög illa gengur að uppfylla skuldbindingar Íslands samkvæmt Parísarsamningnum og markmiðinu um kolefnishlutlaust Ísland fyrir 2040, en að sama skapi lækki gjaldið töluvert ef góður árangur næst við minnkun útblásturs. Við meðferð málsins á 149. löggjafarþingi benti Umhverfisstofnun á að rauntölur um losun birtast ekki fyrr en tveimur árum síðar. Umhverfisstofnun tiltók jafnframt að hún framreiknaði áætlaða losun miðað við þær stefnur og aðgerðir sem væru í gildi hverju sinni. Þegar tillagan var lögð fram á 150. löggjafarþingi kom fram í umsögn Umhverfisstofnunar að stofnanir og veitendur grunngagna hefðu átt í erfiðleikum með að skila gögnum til Umhverfisstofnunar á þeim tíma sem tilgreindur er í reglugerð um gagnasöfnun og upplýsingagjöf stofnana, sem er mjög áhugavert, vegna bókhalds Íslands yfir losun gróðurhúsalofttegunda og bindingu kolefnis úr andrúmslofti Þessi seinkun skila á réttum gögnum á viðeigandi formi væri helsta fyrirstaðan við að flýta birtingu á losunartölum. Þegar aðgerðaáætlun í loftslagsmálum 2018–2030 hafi verið kynnt á samráðsgátt stjórnvalda hafi stofnunin þess vegna lagt til að stofnaður yrði sjóður fyrir árlega úthlutun til samstarfsstofnana vegna sértækra verkefna hjá þeim til að auðvelda stofnunum að standa skil á gögnum til Umhverfisstofnunar vegna losunarbókhaldsins. Flutningsmenn taka undir mikilvægi þess að rauntölur séu aðgengilegar fyrr. Það er gríðarlega mikilvægt. Flutningsmenn leggja því til að samhliða verði kannaðar leiðir til að auðvelda stofnunum að skila gögnum á tilgreindum tíma til að styðja við markmið þingsályktunartillögu þessarar. Flutningsmenn leggja auk þess áherslu á að kolefnisgjaldið verði notað í baráttunni gegn loftslagsbreytingum, m.a. til að styðja við og styrkja þá aðila sem losa mest til þess að draga úr losun. Bent er á að markmið hækkunarinnar er að kostnaður vegna losunar skili sér til þeirra sem losa og því verði aðrar opinberar álögur ekki lækkaðar vegna hækkunar kolefnisgjalds. Hnattræn hlýnun jarðar sökum kolefnisútblásturs af mannavöldum er stærsta ógn sem steðjar að mannkyni. Álagningu kolefnisgjalds hefur verið beitt í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og er ein þeirra aðferða sem hefur bein áhrif á fjárhagslega afkomu fyrirtækja og einstaklinga. Það er ekki vegna þess að það sé í rauninni skattahækkun heldur á þetta að vera greiðsla fyrir þá mengun sem kolefnisútblástur hefur í för með sér. Hugmyndin að þessu þingmáli og þróun þess átti sér stað á LÝSU – rokkhátíð samtalsins, sem haldin var á Akureyri haustið 2018, þar sem almenningi gafst tækifæri til að koma með tillögur og hugmyndir að aðgerðum í loftslagsmálum. Þær voru lagðar fram og daginn eftir voru greidd atkvæði um hvaða hugmynd væri skilvirkust til að ná árangri. Við sjáum fram á ákveðið markmið, kolefnishlutlaust Ísland 2040. Það er ákveðinn lokapunktur og við vitum umfangið, vitum hverju við þurfum að ná til að komast þangað. Það er gott og það er mjög jákvætt ef við náum meiri árangri strax. Þá þurfum við ekki að ná eins miklum árangri seinna eða þá erum við bara komin í plús fyrr. Að sjálfsögðu á að hafa áhrif á kolefnisgjaldið því að það á að vera kostnaður við það að menga. Eftir því sem við komumst nær markmiðinu er augljóst að ekki er verið að menga eins mikið og kolefnisgjaldið ætti því að lækka. Kolefnisgjaldið sjálft er upprunnið að vissu leyti úr Kyoto-bókuninni þar sem var sett ákveðið markmið um efnahagsleg tengsl mengunar með kolefni eða gróðurhúsalofttegundum, sett saman í rauninni undir kolefnisígildi sem slíkt. Alveg eins og við erum með þorskígildi þá erum við með kolefnisígildi. Þetta var í rauninni eina aðgerðin sem þjóðir gátu komið sér saman um að gæti verið raunhæf, að setja á kostnað vegna mengunar. Sá sem mengar borgar. Markmiðið er að kostnaður fylgi þeirri mengun. Píratar eru almennt séð ekki mikið fyrir það að hafa einhverja refsiskatta eða hegðunarskatta eða eitthvað svoleiðis, það eigi frekar að fylgja kostnaði. Ef einhver mengar með kolefnisútblæstri þá hefur það í þessu tilviki ákveðin hnattræn áhrif. Áhrifin af mengun okkar koma kannski ekki beint fram eða eins mikið fram á Íslandi og þau gera annars staðar. Þetta er hnattrænt vandamál. Það gerir að verkum að ef við erum með svona ákvæði t.d. í lögum, að kolefnisgjaldið eigi að taka mið af markmiðum okkar, þá ættum við að sjálfsögðu líka að taka tillit til þess í viðskiptasamningum sem við gerum við aðrar þjóðir. Það er að sjálfsögðu ekki mjög sanngjarnt ef aðrar þjóðir eru með miklu lægra kolefnisgjald en við, það er brestur á ákveðnum samkeppnisgrundvelli. En það er ekki hluti af þessari tillögu, það er aukaumræða. Ég er ekki sammála umhverfis- og auðlindaráðherra sem sagði í sérstökum umræðum fyrir nokkrum dögum að kolefnisgjaldið ætti að bíta vel í, mig minnir að hann hafi orðað það þannig. Kolefnisgjaldið á einfaldlega að greiða fyrir þá mengun sem markmiðið er að útrýma og í rauninni einnig fyrir þá nýsköpun sem þarf til að fá sjálfbæra ferla í staðinn. Ef við viljum losna við þessa mengun þá þurfum við að finna upp annars konar framleiðslu eða tæki eða annað sem menga ekki. Ef við ætlum að losa okkur við mengun þurfum við að losa okkur við þau tæki og tól og framleiðsluferla sem menga og skapa sambærileg framleiðsluferli sem geta skilað sama árangri, eru samkeppnishæf á þann hátt. Þegar allt kemur til alls þá höfum við sömu framleiðni, við höfum sömu tækifæri en án þess að menga. Þegar samfélaginu tekst vel til eigum við að hafa innbyggða umbun fyrir þann árangur þannig að þegar mengunin hverfur, hverfur einnig þessi skattur sem hér er undir og á að greiða fyrir þessa mengun.
Forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að koma aftur með þetta skemmtilega mál. Ég vil kannski byrja á endanum í greinargerðinni, um uppruna málsins, sem er samtalið við almenning á LÝSU. Þetta var mjög skemmtileg leið til að fá hugmynd og vinna hana áfram og gott að við getum síðan rætt hana hér í þingsal. Það eru nokkur atriði sem mig langar aðeins að spyrja þingmanninn út í. Í fyrsta lagi þessi hugmynd um að í rauninni eyrnamerkja kolefnisgjaldið þannig að það fari úr mengandi iðju og yfir í eitthvað grænt, það renni aftur til samfélagsins til að hjálpa til við grænu umskiptin sem þurfa að eiga sér stað með réttlátari hætti. Af því að hv. þingmaður situr í fjárlaganefnd þá þekkir hann kannski betur en sá sem hér stendur tregðu innan kerfis við að eyrnamerkja tekjustofna, hvort hann gæti aðeins farið yfir það með mér. En ég held að það sé einboðið að svona eigi að gera þetta. Það er kannski ekki efnisleg umfjöllun um kolefnisgjaldið sjálft í þessu máli, heldur bara að það verði að einhverjum svona sjálfvirkum sveiflujafnara, getum við kallað það. En hvaða núllpunkt á að miða við? Eins og það er í dag þá nefnir Landvernd t.d. í tengslum við fjárlagafrumvarpið að það þurfi að tvöfalda það eða þrefalda það og er þá ekki að vísa í endilega grænustu sérfræðingana, það er Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sem er viðmiðið þar. Ef við værum bara að miða við framreikning á verðlagsþróun frá því að [[Forseti hringir.]]lög um umhverfis- og auðlindaskatt voru sett, þá þyrfti væntanlega að hækka það töluvert líka. [[Forseti hringir.]]Er ekki staðreyndin líka sú að í dag er gjaldið of lágt?
Herra forseti. Við höfum í fjárlaganefnd beðið um ákveðna kostnaðargreiningu á þeim gjöldum sem við erum að taka vegna losunar, kolefnisgjaldinu og fleiri atriðum ef það á við og þau útgjöld sem er verið að fara í til að standast þær skuldbindingar sem við erum að reyna að uppfylla. Eins og hv. þingmaður orðar það þá er tregða við að svara slíku en sjáum til hvað kemur út úr þessari fyrirspurn. Markmiðið er að reyna að hafa eitthvert jafnvægi þarna. Við viljum ekki endilega að eyrnamerkingin sé núll, hún á að vera dálítið sveigjanleg, stundum aðeins meira og stundum aðeins minna og þegar allt kemur til alls yfir næstu tíu ár eða eitthvað svoleiðis þá ættum við að vera tiltölulega nálægt núlli, alla vega innan ákveðinna skekkjumarka. Það er búið að biðja um kostnaðargreiningu á þessu til að sjá stöðuna sem fer þá yfir í þennan núllpunkt sem á að miða við. Við ættum þá að sjá nokkurn veginn hvort gjöldin nái yfir þann kostnað sem leggst til á móti. Þess vegna er tekið fram í þingsályktunartillögunni að ef markmiðin eru ekki að nást þá eigi gjaldið hækka í veldisvexti, t.d. tvöfaldast. Ef við náum ekki markmiðinu er augljóst að gjaldið er of lágt og á að hækka verulega, hækka nægilega til að við verðum fljót að ná þeim árangri sem þarf, við greiðum fyrir þá mengun sem verður. Að sama skapi, ef árangurinn er þeim mun betri þá lækkum við gjaldið á móti, en hægar. Það er ekki talað um veldisvöxt í lækkuninni. Það ætti að koma í greiningunum, vera rétt greint í árstölunum.
Frú forseti. Það er dálítið skemmtilegt að í síðustu útfærslu málsins kom svo skýrt fram í umsögn Umhverfisstofnunar hvað við stöndum illa varðandi tölur og upplýsingar almennt um loftslagsmál og þennan tímafaktor, að það sé jafnvel tveggja ára töf á tölum sem hægt er að grunda ákvörðunina á. Ég er að reyna að forma þetta í spurningu til að fá þingmanninn aðeins til að ræða þetta við mig vegna þess að síðan erum við með hina hliðina, að gjaldtaka ríkisins er ákvörðuð einu sinni á ári. Við erum þar með dálítið stífan tímafaktor. Eins skemmtileg og hugmyndin er þá velti ég því aðeins fyrir mér: Er raunhæft að við séum með svona dýnamískt apparat á milli tveggja stífra kerfa sem eru þar að auki á mikilli tafakeyrslu? Það er annað. Hitt er að við töluðum hérna áðan um núllpunktinn. Mig langar að tala um lokapunktinn líka. Hver eru markmiðin? Parísarsamningurinn snýst um að ríki heims skuldbinda sig að reyna að ná að halda hlýnun innan við 1,5°C en alls ekki yfir 2°C. Þetta útfæra ríkin síðan með einhverjum prósentum í samdrætti í losun sem er það sem að kolefnisgjaldið myndi tala við. 40% markmið ríkisstjórnarinnar í dag er t.d. löngu úrelt. Það þarf að uppfæra það á þessu ári og væntanlega þarf að uppfæra það einu sinni eða tvisvar fram að því að Parísarsamningurinn nái á endapunkt. Hvaða markmið værum við þá að setja sem endapunkt til að miða þennan línulega samdrátt við?
Virðulegur forseti. Við erum með þessa stífu ramma sem eru gegnumgangandi í öllu kerfinu hérna á Íslandi. Við fáum ársreikninga seint og mánaðar- og fjórðungsuppgjör hjá ríkinu koma allt of seint meðan þau fást miklu hraðar annars staðar af því að það er hægt. En það er ekki gert hérna. Þetta ferli fer alveg upp í tvö ár hvað þessar loftslagstölur varðar, sem er vandamál númer eitt. Það þarf að leysa það fyrst til þess að geta gert þetta. Það þarf að vera sveigjanlegri og meiri upplýsingagjöf til að geta tekið ákvarðanir sem þessi tillaga til þingsályktunar vill byggja á. Hvert markmiðið er að lokum þá er það tiltekið í tillögunni, markmið við að ná kolefnishlutlausu Íslandi fyrir 2040. Þannig að Parísarsamningurinn er ákveðinn grunnur, hann gildir lengur líka en við erum með þessa aukadagsetningu, kolefnishlutleysi 2040. Þegar við verðum komin þangað þá erum við alla vega ekki að menga og þá er kostnaðurinn við það farinn. Þó að það sé væntanlega enn þá einhver mengun í gangi þá vegum við upp á móti henni með einhverjum öðrum hætti, t.d. með trjám eða bíódísil eða ýmsum öðrum möguleikum. Það verður enn þá mengun, það verður enn þá kolefnisgjald þangað til að við verðum búin að útrýma því algerlega að nota slíka orkugjafa eða slík framleiðsluferli. Það yrði þá að vera markmið eftir 2040. Byrjum á kolefnishlutleysi, síðan kemur næsti hausverkur.
Frú forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um dálítið frumlega og skapandi nálgun á það hvernig hægt er að útbúa gjaldtökukerfi hins opinbera. Að kolefnisgjöld, gjöldin sem eru hluti af því sem notað er í baráttunni gegn loftslagsbreytingum, taki mið af því hvernig okkur gengur að berjast gegn loftslagsbreytingum. Eins og við ræddum hér í andsvari, ég og hv. 1. flutningsmaður málsins, Björn Leví Gunnarsson, þá er það örugglega ákveðin áskorun fyrir ósveigjanlegt kerfi fjármálaráðuneytisins og fjárlagaferlið sem þingið fer í gegnum á hverju ári, að taka upp svona nálgun. En þetta er allrar umræðu virði, nokkuð sem ég bíð spenntur eftir að sjá hvað kemur út úr eftir umfjöllun nefndarinnar. Það eru nokkur atriði sem mig langar að tæpa á, kannski varðandi kolefnisgjöld almennt, sem mér finnst alveg eiga erindi í tengslum við þetta mál. Í fyrsta lagi langar mig að rifja upp hvernig þau lög sem hér er fjallað um urðu til, þ.e. lög um umhverfis- og auðlindaskatta frá árinu 2009. Þar stendur í greinargerð að miðað sé við að gjaldið á hvert tonn af koltvísýringsígildi sé 4.000 kr. Það er oft þrautin þyngri að reikna út frá tölum í tekjubandormi hvers árs hvert sú tala er komin í dag. En ég fletti upp í skýrslu Alþjóðabankans frá því í maí síðastliðnum þar sem tekið er saman verð á kolefni um allan heim. Þar áætla sérfræðingarnir að kolefnisgjaldið á Íslandi sé um 4.235 kr. á hvert tonn koltvísýringsígildis. Þetta er fjarri því að vera einu sinni verðlagsuppfærsla á þeim 4.000 kr. sem lagt var upp með árið 2009. Ef þessar 4.000 kr. hefðu fylgt verðlagi þá væru það 5.000 í dag. Þannig að í raun má segja að gjaldið sem lagt er á með lögum um umhverfis- og auðlindaskatta hafi lækkað að raungildi allan tímann síðan það var lagt á, jafnvel þótt núverandi ríkisstjórn geti með réttu stært sig af því að hafa hækkað það í tveimur skrefum á fyrstu tveimur árum kjörtímabilsins. Það dugar bara hvergi nærri til að halda einu sinni í við verðlag, hvað þá að það dugi til að ja, t.d. horfast í augu við að það er öllum ljóst árið 2020 að alvarleiki loftslagsvandans er miklu meiri en 2009. Allar aðgerðir í þágu loftslagsmála hefði átt að herða á hverju einasta ári frá 2009, en það hefur því miður ekki tekist með kolefnisgjöldin. Svo langar mig að nefna hvar við ættum að setja grunnlínurnar. Við ræddum þetta aðeins í andsvörum, ég og hv. þingmaður, vegna þess að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, svo maður vitni í aðra alþjóðastofnun, áætlar að til að kolefnisgjald á heimsvísu skili því markmiði að vera hagrænn hvati í þágu loftslagsmarkmiða þurfi að meðaltali að vera 75 dollarar á hvert tonn ef við ætlum að ná 2°C-markmiðinu í Parísarsamningnum. Það þarf að vera hærra ef við ætlum að ná 1,5°C, sem er metnaðarfyllra markmiðið. Kolefnisgjöldin á Íslandi eru um 30 dollarar. Þau ná því ekki að vera helmingur af því heimsmeðaltali sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn kallar eftir. Ég giska á að það sé á þeim grundvelli sem Landvernd leggur til í umsögn sinni um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga núna í haust, að kolefnisgjaldið verði hækkað á næstu árum í skrefum þannig að það verði árið 2023 tvöfalt til þrefalt það sem það er í dag. Kannski er það það sem umhverfisráðherra á við þegar hann segir að þá fari gjaldið að bíta. Ég skil að hv. þingmanni finnist það stuðandi orðalag. Það er líka hægt að segja að með þeim hætti væri tryggt að hagræni hvatinn færi að sinna því markmiði sem hann á að sinna, vegna þess að jafnvel þó að við færum upp í þessa hærri upphæð þá væri það bara hagræni hvatinn í þágu loftslagsbreytinga. Raunkostnaður losunarinnar er miklu hærri. Það er náttúrlega erfiðara að reikna hann út. Raunkostnaðurinn felst í aukinni tíðni ofsaveðurs. Tjón af völdum þess felst í því að malaría færist norðar, það felst í aukinni tíðni skógarelda og alls konar hliðaráhrifum af loftslagsbreytingum, fyrir utan náttúrlega umhverfisáhrif í nærsamfélaginu eins og öndunarfærasjúkdómum nálægt umferðargötum og hvað það nú heitir. Ef öll áhrif af losun koltvísýrings væru tekin saman væri raunkostnaðurinn ekki þessir 75 dollarar sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn nefnir, heldur mögulega eitthvað miklu hærra. Þýska umhverfisstofnunin skýtur á að gjaldið þyrfti kannski að vera 200 evrur í Þýskalandi til að ná utan um raunkostnað þýsks samfélags af losuninni. Það væri spennandi að sjá það reiknað út fyrir íslenskt samfélag hvað það er sem við og komandi kynslóðir þurfum að bera kostnað af með óheftri losun. Við gætum síðan farið að miða kolefnisgjald og önnur gjöld á þessu sviði við það þannig að þau endurspegluðu þann raunverulega skaða sem athafnir í nútímanum valda, svo við getum innleitt mengunarbótaregluna í þessu máli af alvöru. Það var nú ekki mikið fleira sem mig langaði að nefna, annað en það að ég er mjög ánægður með tóninn í greinargerðinni, að þetta verður ekki tekjustofn, því að ég held að of mikið af grænum sköttum renni í almennan rekstur hins opinbera. Grænir skattar eiga að vera hagrænn hvati til að draga úr grárri iðju en þeir eiga líka að nýtast til að greiða niður þá grænu. Annað gott dæmi væri vörugjöld á bíla þegar þeir eru fluttir inn. Í dag erum við með það kerfi að við niðurgreiðum hreinorkubíla, sem er hluti af ástæðunni fyrir því hversu vel gengur að auka hlut þeirra í umferðinni á Íslandi. En það er rosalega kostnaðarsamt. Það er rosalega kostnaðarsamt að leggja marga milljarða á ári í það að niðurgreiða nýja bíla. En það er hægt að ná þeim kostnaði niður með því að láta bensínbílana, þá sem brenna jarðefnaeldsneyti, kosta aðeins meira með því að láta vörugjöldin endurspegla frekar þau umhverfisáhrif sem hljótast af þeim, en láta þau auknu vörugjöld þá renna í kerfið til að styðja lækkun vörugjalda hinum megin. Þannig getum við hraðað enn frekar þeirri jákvæðu þróun sem átt hefur sér stað í orkuskiptum í samgöngum. Ég ætlaði nú bara að hafa um þetta örfá orð en náði að fylla ræðutímann. En aðallega langaði mig að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að koma með mál sem er alla vega frábær grundvöllur fyrir umræðu um hvernig við útbúum kerfið utan um það að styðja við grænu umskiptin sem við þurfum að ganga í gegnum á næstu áratugum.
Virðulegi forseti. Í núgildandi atvinnustefnu Viðreisnar, sem var samþykkt á síðasta landsþingi sem kláraði málefnastarfið hjá okkur árið 2018, það varð framhald á þeirri málefnavinnu á landsþinginu í haust, en við frestuðum þeim hluta fram á næsta vor, segir: „Samkeppni, sjálfbærni, jafnrétti og nýsköpun eru leiðarstef sem eiga að ríkja í öllum atvinnurekstri.“ Og aðeins síðar segir: „Fyrst og fremst þurfa þó fyrirtækin stöðugleika í efnahagslegri umgjörð og einföldun regluverks.“ Í ljósi þess hverjar áherslur okkar eru varðandi þessa grunnstefnu okkar, varðandi samkeppni, frelsi og einföldun regluverks, er þetta mál m.a. sett fram en við erum líka sannfærð um að það skiptir mjög miklu máli að við eflum og styrkjum íslenskan landbúnað hvað við best getum. En það verður að vera með það að leiðarljósi að við eflum bændur annars vegar og neytendur hins vegar, það eru hagsmunir sem fara saman. Og við þurfum að efla íslenskan landbúnað þannig að hann geti vaxið og dafnað hér til næstu ára og áratuga. Það verður að okkar mati ekki gert í óbreyttu kerfi. Það þarf að taka til í kerfinu en kerfið skilar íslenskum neytendum hvað hæstu verði á landbúnaðarvöru en bændum lægsta skilaverði í öllum samanburði við Evrópulönd. Það er eitthvað brogað í þessu kerfi sem við viljum að verði bætt. Með áherslu á samkeppni erum við m.a. að endurflytja þetta frumvarp sem við höfum flutt á 149. og 150. löggjafarþingi. Þetta mál hefur tekið lítils háttar breytingum frá því að við fluttum það síðast. Þá má helst kannski nefna að 85. gr. a í búvörulögum frá 1993 var felld brott með lögum um breytingu á búvörulögum 2019. Það er í samræmi við ákvörðun ráðherrafundar Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar frá því í desember 2015. En málið gekk þar síðast til atvinnuveganefndar árið 2018, í október, og þá sendum við það til umsagnar til Samkeppniseftirlitsins. Þar kom m.a. fram að frumvarpið miðaði að því að efla samkeppni í landbúnaði og veita bændum frelsi til að hafa val um hvernig afurðum þeirra væri ráðstafað, veita bændum frelsi til að ráða sér meira sjálfir. Það myndi leiða til aukinnar samkeppni á vinnslu-, heildsölu- og smásölumarkaði en jafnframt var bent á að nýsköpun og samkeppni eiga samleið eins og við höfum margoft séð. Það eru mýmörg dæmi, svo falleg dæmi, hvort sem það er í landbúnaði, í sjávarútvegi eða hvað annað, þar sem við sjáum einmitt að samkeppni og nýsköpun eiga mjög mikla samleið og annar þátturinn getur vart þrifist án hins. Markmiðið með frumvarpinu er að auka frelsi og sjálfræði framleiðenda búvara til markaðssetningar á afurðum sínum á innlendum og erlendum mörkuðum. Í því felst m.a. að afnema sérreglu búvörulaga, það er sérregla í búvörulögunum núna, sem gildir um mjólkuriðnaðinn, og draga úr afskiptum ríkisvaldsins af verðlagningu, framleiðslu og vinnslu búvara - að draga úr afskiptum ríkisvaldsins. Ég hefði alla jafna haldið að þingmenn Sjálfstæðisflokksins, ég geri kannski ekki sömu kröfu til Miðflokksins hvað það varðar, myndu fagna því að við værum að reyna að draga úr afskiptum ríkisvaldsins af atvinnugreinum, að hafa rammann einfaldan, láta samkeppnina gilda, láta frelsið gilda og styðja bændur með öðrum leiðum en með tollvernd, frekar að auka beina styrki til bænda í landbúnaði til að ákveða sjálfir hvað þeir vilja gera, hvaða leið þeir meta besta til að rækta sína jörð. Í gildandi lögum hafa bændur sérstaka stöðu sem helst verður líkt við stöðu launþega í þjónustu afurðastöðva og hins opinbera. Við teljum að staða bænda sé ekki nægilega sterk þegar kemur að samskiptum við afurðastöðvarnar og ríkisvaldið í leiðinni. Til að stuðla að bættum kjörum bænda þarf að búa til regluverk sem gerir bændum kleift að vinna og markaðssetja afurðir sínar sjálfir eða eftir því sem þeir kjósa. Þannig verði þeim gert fært að starfa sem atvinnurekendur og njóta kosta þess að reka bú sín á opnum markaði. Í frumvarpi þessu er því lagt til að verðlagsnefnd búvara og framkvæmdanefnd búvörusamninga verði lagðar niður og þannig stuðlað að jafnræði bænda á markaði og að verðmyndun verði í samræmi við almenn markaðslögmál. Jafnframt er lagt til að felld verði niður heimild til að gera fyrir fram ákveðna framleiðnikröfu til afurðastöðva eða um einstakar framleiðsluvörur, láta markaðinn meira ráða. Svo segjum við: Samhliða því breytum við styrkjafyrirkomulaginu og reynum að auka beina styrki til bænda gegn því að frelsið verði meira. Enn fremur er lagt til að felld verði niður heimild afurðastöðva samkvæmt 71. gr. búvörulaga til að gera samninga sín á milli um verðtilfærslu milli afurða fyrir verðmyndun mjólkur og mjólkurafurða. Ákvæðið var lögfest með lögum frá árinu 2004, um breytingu á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu búvara, sem voru frá árinu 1993. Á þeim tíma einkenndi fjárhagsvandi flest svið landbúnaðarins, sem aðallega var til kominn vegna óhagstæðra rekstrareininga og lögbundinnar skyldu afurðastöðva og mjólkuriðnaðarins til þess að jafna landsbundinn aðstöðumun einstakra afurðastöðva og fjarlægð frá stærstu mörkuðum landbúnaðarvara. Afurðastöðvum í mjólkuriðnaði hefur fækkað og mikil hagræðing hefur átt sér stað í þau 15 ár sem ákvæðið hefur staðið í búvörulögum. Til að tryggja samkeppni á mjólkurmarkaði og stuðla þannig að nýsköpun og vöruþróun er nauðsynlegt að vinnsluaðilum sé tryggður aðgangur að hrámjólk/ógerilsneyddri mjólk í lausu máli. Hafa undanþágur frá samkeppnislögum samkvæmt búvörulögum verið mjög umdeildar og fyrir liggja fjölmörg álit Samkeppniseftirlitsins vegna beitingar og túlkunar á þeim. Með þessu frumvarpi er lagt til að veigamiklar undanþágur frá samkeppnislögum, sem sérákvæði hafa gilt um, verði afnumdar. Verði frumvarpið að lögum eru leyst helstu ágreiningsefni sem uppi hafa verið vegna beitingar og túlkunar á undanþágum frá samkeppnislögum í búvörulögum. Eins og ég segi: Við teljum að það sé mikilvægt að byggja upp heilbrigt, sterkt landbúnaðarkerfi á grunni þessara almennu reglna sem gilda um samkeppni, frelsi, nýsköpun og jafnrétti. Frumvarpið er samið með hliðsjón af gildandi lögum og reglum í nágrannalöndum Íslands. Í skuldbindingaskrá Íslands að GATT-samningnum er kveðið á um skuldbindingar Íslands til þess að veita þjónustuveitendum frá aðildarríkjum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar aðgang að markaði sínum. Þar er jafnframt kveðið á um skuldbindingar Íslands til þess að hafa ekki í gildi reglur sem fela í sér mismunun sem sé innlendum þjónustuveitendum í hag gagnvart erlendum þjónustuveitendum. Frumvarpið skiptist í tvo kafla, annars vegar breytingar á ákvæðum búvörulaga, nr. 99/1993, og hins vegar á ákvæðum búnaðarlaga, nr. 70/1998. Í I. kafla frumvarpsins eru lagðar til breytingar á tilgangi búvörulaga þar sem skerpt er á mikilvægi frjálsrar samkeppni í landbúnaði, og ég hefði talið að það væri fagnaðarefni fyrir suma. Í kaflanum er jafnframt mælt fyrir um að framleiðendur búvara fari að meginreglu með eigið fyrirsvar við gerð samninga á grundvelli laganna en þeim sé þó heimilt að fela Bændasamtökum Íslands að fara með fyrirsvar sitt eða stofna önnur samtök í þeim tilgangi. Þá er fellt brott ákvæði laganna um að samningar skuli vera bindandi fyrir framleiðendur viðkomandi búvara hvort sem þeir eru félagar í Bændasamtökum Íslands eða standa utan þeirra og í staðinn kveðið á um að samningar á grundvelli laganna séu aðeins bindandi fyrir þá framleiðendur, bændur, sem teljast aðilar að hverjum samningi fyrir sig. - Það er verið að undirstrika frelsi bænda, að þeir séu ekki bundnir af þeim samningum sem þeir standa utan við. Í kaflanum eru lagðar til ýmsar orðalagsbreytingar á lögunum, sem miða að því að jafna stöðu allra búvöruframleiðenda, sama hvort þeir tilheyra Bændasamtökum Íslands eða öðrum samtökum eða standa utan samtaka. Þá eru felld brott öll ákvæði um verðlagsnefnd búvara og framkvæmdanefnd búvörusamninga, eins og ég gat um áðan. Tilgangurinn með því er að draga úr miðstýringu verðmyndunar og auka sjálfstæði bænda sem framleiðenda á markaði. Með því að leggja niður verðlagsnefnd búvara verður einnig unnið að því að gera styrkjakerfi landbúnaðarins gagnsærra. Ég held það skipti mjög miklu máli fyrir bændur og fyrir alla sem unna íslenskum landbúnaði að gera styrkjakerfið gegnsærra, skiljanlegra, af því að við Íslendingar viljum styðja við okkar landbúnað. Þetta eru öflugar vörur, það eru sóknarfæri í landbúnaði en við viljum líka vita hvert styrkirnir fara. Við teljum að með gegnsæinu komi stuðningurinn, skilningurinn, samheldnin einmitt með íslenskum landbúnaði. Samhliða breytingunni varðandi það að leggja niður verðlagsnefnd búvara er jafnframt rétt að koma á fót beinum styrkjum til bænda, eins og ég gat um áðan, sem stuðli að aukinni nýsköpun og betri nýtingu lands og gæða. Þetta er algjört lykilatriði að okkar mati, að styrkjunum verði beint til bænda sjálfra þannig að þeir fái sjálfir meiru ráðið um það hvernig þeir vilja haga sinni jarð- og landnýtingu, vera með hvata í styrkjunum til nýsköpunar og um leið betri nýtingu landsins sjálfs og gæða. Ég tel einmitt að þarna séu mörg sóknarfæri, ekki síst í tengslum við það hvernig við nýtum landið. Hugsum um loftslagsmál, hugsum um umhverfismál; fáir ef nokkrir eru betri til þess fallnir að standa undir öflugri stefnu á sviði umhverfis- og loftslagsmála en einmitt bændur sjálfir. Í II. kafla frumvarpsins er lagt til að ákvæði um framkvæmdanefnd búvörusamninga verði fellt brott og lagðar til breytingar sem draga úr sérstöðu Bændasamtaka Íslands sem fyrirsvarsaðila búvöruframleiðenda í samningaviðræðum og samskiptum við ríkið. Við erum að leggja áherslu á að staða bænda sem velja að vera ekki aðilar að Bændasamtökunum verði jafn sterk og þeirra sem eru innan þeirra ágætu samtaka. Í 14. gr. frumvarpsins er enn fremur kveðið á um aukinn stuðning Framleiðnisjóðs landbúnaðarins og ríkissjóðs við umhverfisvernd, nýliðun, skógrækt, lokun framræsluskurða, gerð smávirkjana og þróun á sviði ferðaþjónustu. Þetta eru allt áherslur sem við í Viðreisn, og flutningsmenn frumvarpsins, teljum mikilvæga, að leggja einmitt áherslu á þessa þætti, nýliðunina, skógræktina, umhverfisverndina, uppbyggingu innviða. Við þurfum að fara ræða enn frekar um það hvernig við getum orðið sjálfbær, t.d. varðandi kornrækt, kornhlöður, hvernig við ætlum að reyna að ná sem mestri uppbyggingu sjálf í kjarnfóðri. Við teljum að það náist með því að breyta áherslum í styrkjunum innan landbúnaðarins og reyna að stuðla að enn frekari hvötum, m.a. í gegnum Farmleiðnisjóð landbúnaðarins sem ýtir þá undir nýsköpun á þessu sviði, jafnvel gerð smávirkjana. Og það er ánægjulegt að sjá hvernig bændur eru að nýta sér nærumhverfið og tæknina og ýta þannig undir umhverfismál. Umræddar breytingar eru viðamiklar en að mati flutningsmanna frumvarpsins til þess fallnar að bæta hag íslenskra bænda og stuðla að heilbrigðri samkeppni á markaði, bændum og neytendum öllum til heilla. Ég vonast til þess að atvinnuveganefnd fjalli um málið. Ég sit sem áheyrnarfulltrúi í atvinnuveganefnd og hefur verið erfitt að fá málefnalega umfjöllun um málið, hvað þá að það verði tekið til afgreiðslu. Ég geri mér grein fyrir því, eins og nefndin er skipuð núna, að ekki eru margir sem munu styðja að málið hljóti afgreiðslu. En þetta er eitt af þeim málum sem ég tel að áhugavert væri að fá í afgreiðslu hingað inn í þingsal og fá þannig afgerandi á hreint hverjir munu styðja mál eins og þetta þar sem kveðið er á um heilbrigðar reglur um samkeppni og aukinn stuðningur til bænda skili sér á endanum til bænda og neytenda.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50/1993, með síðari breytingum (launaþróun). Auk mín eru flutningsmenn Inga Sæland og Helgi Hrafn Gunnarsson. Frumvarpið hljóðar svo: „1. gr. Í stað orðsins „lánskjaravísitölu“ í 1. málslið 1. mgr. 15. gr. laganna kemur: launavísitölu. 2. gr. 29. gr. laganna orðast svo: Fjárhæðir samkvæmt lögum þessum eru miðaðar við launavísitölu eins og hún var 1. júlí 1993 (131,3) og taka þær sömu breytingum og mælt er fyrir um í 15. gr. 3. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Efni þessa frumvarps er að finna í frumvarpi sem lagt var fram á 150. löggjafarþingi (430. mál) en hlaut ekki afgreiðslu. Það frumvarp fjallaði einnig um gjafsókn í skaðabótamálum. Betur þykir fara á því að leggja málin fram í aðskildum frumvörpum. Því er í þessu frumvarpi aðeins fjallað um grundvöll reglulegrar uppfærslu fjárhæða skaðabótalaga. Efnisatriði frumvarpsins eru þau sömu og í fyrrnefndu frumvarpi sem lagt var fram á 150. löggjafarþingi en gerðar eru smávægilegar breytingar formlegs eðlis og talnaefni uppfært. Bótafjárhæðir skaðabótalaga breytast í hlutfalli við breytingar sem verða á lánskjaravísitölu en sú vísitala er lítið notuð við útreikning á verðlagi. Í ljósi þeirrar þróunar sem orðið hefur í verðlagsmælingum verður að teljast brýn þörf á að lögum um skaðabætur verði breytt svo að fjárhæðir þeirra taki breytingum í hlutfalli við breytingar á þeim mælikvörðum sem almennt eru notaðir við mat á verðlagi. Þar koma helst tveir mælikvarðar til skoðunar, annars vegar vísitala neysluverðs og hins vegar launavísitala. Tilgangur skaðabóta er að gera tjónþola eins settan og ef hann hefði ekki orðið fyrir tjóni og miða skaðabótalögin við árslaun í því sambandi, samanber 1. mgr. 6. gr. og 7. gr. laganna. Þegar örorka tjónþola er metin til frambúðar er aðallega horft til þess hvaða áhrif örorka hefur á getu hans til að afla tekna. Því er ástæða til að miða við launavísitölu þegar fjárhæðir skaðabóta eru ákvarðaðar til frambúðar. Þess ber að geta að í apríl 1995 var hætt að nota lánskjaravísitölu til þess að verðtryggja nýjar fjárskuldbindingar og þess í stað notast við vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Lánskjaravísitalan stóð í 3.282 stigum við gildistöku skaðabótalaga en stendur nú í 9.290 stigum. Fjárhæðir skaðabótalaga hafa því hækkað um 183% frá gildistöku þeirra og núna er lágmarksviðmið árslauna fyrir 66 ára og yngri 3.396.709 kr. og 1.132.236 kr. fyrir 74 ára og eldri, samanber 3. mgr. 7. gr. laganna. Þær fjárhæðir eru talsvert lægri en lægstu launakjör á almennum vinnumarkaði. Eftir því sem laun hafa hækkað umfram verðlag hefur dregið úr þeirri vernd sem skaðabótalögin veita þeim sem verða fyrir líkamstjóni en hafa ekki stundað fulla atvinnu á síðustu þremur árum fyrir slysdag. Þetta eru m.a. ungir einstaklingar sem ekki hafa unnið fulla vinnu, heimavinnandi einstaklingar og eldri borgarar. Meðaltal heildartekna árið 1993 var 1.236.000 kr. en var 6.871.000 kr. árið 2019. Þessir hópar njóta því ekki sömu verndar nú og skaðabótalögin tryggðu þeim við gildistöku. Launavísitalan stóð í 131,3 stigum við gildistöku skaðabótalaga en var 736,1 stig í ágúst 2020 og hefur því hækkað um 560%. Ef fjárhæðir laganna eru miðaðar við núverandi launavísitölu hækkar lágmarksviðmið 3. mgr. 7. gr. laganna fyrir 66 ára og yngri úr 3.396.709 kr. í 6.353.694 kr. Fyrir 74 ára og eldri myndi lágmarksviðmið hækka úr 1.132.927 kr. í 2.117.898 kr. Um er að ræða 87% hækkun frá þeim lágmarksviðmiðum sem fram koma í töflu í 3. mgr. 7. gr. laganna. Með breytingu þessari yrðu ákvæði skaðabótalaganna til þess fallin að veita þeim sem hafa lágar tekjur sambærilega vernd og þau gerðu við gildistöku þeirra. Þess vegna er ákveðin spurning í þessu samhengi. Dómsmálaráðherra lýsti því eiginlega yfir í andsvörum hér í þinginu að til stæði að breyta þessum tekjuviðmiðum vegna þess að tekjuviðmiðin eins og þau eru núna í skaðabótalögum eru kolröng og það er alveg með ólíkindum að þarna muni allt að því 100%, eða 87%, á tekjum sem ættu að vera eða fólk á að miða við ef það lendir í slysum í dag. Þetta þýðir á mannamáli að verið er að gjaldfella vinnu hóps fólks sem gæti lent í slysum og borga því nærri helmingi lægra en það ætti að fá. Ofan á þetta bætist að það er ekki auðhlaupið fyrir einstaklinga sem lenda í slysum að berjast við lögfræðingaher tryggingafélaganna og þeirra góðu fjárhagslegu stöðu. Tryggingafélögin nota þá aðferð þegar viðkomandi lendir t.d. í bílslysi að tjón er metið og ákveðin upphæð er greidd inn í svokallaðan bótasjóð sem er tryggingarskuld. Þessi upphæð verður síðan inni í þessum bótasjóði þangað til tjónið hefur verið greitt upp. Því miður verður í mörgum tilfellum svo til öll upphæðin alltaf þarna inni. Því miður er staðreyndin sú að fólk fær ekki þær bætur sem það á rétt á þegar það lendir í slysum. Alls konar aðferðum er beitt til að sjá til þess að fólk nái ekki fram rétti sínum gagnvart tryggingafélögunum, t.d. gjafsóknum. Fólk hefur ekki efni á að fara í mál við tryggingafélögin og því lengur sem málið dregst, því erfiðara verður fyrir viðkomandi að berjast fyrir því að fá fullar bætur og oft samþykkja einstaklingar í nauðvörn tilboð tryggingafélags sem er langt fyrir neðan það sem eðlilegt getur talist. Það að upphæðirnar skuli vera orðnar nærri helmingi lægri en þær eiga að vera sýnir líka að það er eitthvað mikið að þessu kerfi og spurningin er bara: Eru skaðabótalögin lögleg eins og þau eru í dag? Ég set spurningarmerki við það vegna þess að tilgangur skaðabótalaga er að bæta, eins og kemur fram, það fjártjón sem fólk verður fyrir vegna slyss þannig að það standi ekki verr á eftir. Staðan á ekki að vera betri en fólk á alls ekki að standa verr. En eins og þetta er í dag stendur fólk helmingi verr á eftir miðað við þessar tölur, þannig að þetta er spurning um hvernig í ósköpunum þetta getur staðið svona og hvers vegna enginn hefur gert neitt í þessum málum. Við verðum að átta okkur á því að við erum að miða við 1993. Það er löngu tímabært að taka þessi skaðabótalög öll til endurskoðunar. Einhverra hluta vegna kemur dómsmálaráðherra eftir dómsmálaráðherra sem á að sjá um það, það er í verkahring ráðherra að sjá um það að þessi lög séu rétt, og gerir ekki neitt. Hagsmuni hverra er þá viðkomandi dómsmálaráðherra að verja? Alveg örugglega ekki fórnarlambanna heldur að einblína á að verja tryggingafélögin. Og hvað þýðir það á mannamáli þegar tryggingafélögin dæla peningum inn í bótasjóði og þurfa ekki að borga út nema brotabrot af því sem þangað fer inn? Það þýðir að þar safnast fyrir gífurlegir fjármunir. Þá fjármuni geta tryggingafélögin nýtt sér til góða, í ákveðnar fjárfestingar og vexti. Þessir bótasjóðir eru aldrei gerðir upp á Íslandi. Þeir bólgna bara út og við sáum meira að segja í hruninu á sínum tíma að bótasjóður fór á flakk um heiminn, hann fór til Cayman-eyja eða Tortóla og endaði sem lúxusíbúð í Kína og kom svo til baka, held ég, og endaði sem veð í botninum á sundlauginni á Álftanesi, ef ég man rétt hringferð þess furðulega máls. Ég spyr mig: Hvers vegna eru þessi lög þannig að við gerum ekki eins og siðmenntaðar þjóðir og gerum þessa bótasjóði upp? Sjóðirnir eru til að bæta tjón fólks, ekki til að leyfa tryggingafélögunum að leika sér og gambla með þessa peninga á markaði en einhverra hluta vegna kemur ríkisstjórn eftir ríkisstjórn, dómsmálaráðherra eftir dómsmálaráðherra, og gerir ekkert í málinu. Þetta er því miður mjög sorglegt og það segir okkur líka að það er eins gott að fólk átti sig á því á móti að ef það lendir í slysi þá á það rétt á að fá það bætt. En fær fólk það bætt? Það er spurningin. Ég segi í fyrsta lagi: Eins og staðan er í dag er það mjög ólíklegt. Í öðru lagi mun það taka langan tíma. Í þriðja lagi eru líkurnar allar á því að viðkomandi endi á örorku. Ef þessar fjárhæðir skiluðu sér eins og þær eiga að gera til þeirra sem eiga rétt á þeim þá er ég líka viss um að stór hópur þess fólks sem lendir á örorku gæti nýtt þá fjármuni til að breyta um vinnuvettvang, fara í nám, gera eitthvað annað, það þarf þá ekki að hafa fjárhagsáhyggjur og er þar af leiðandi betur í stakk búið til að taka á þeim áföllum sem fólk verður fyrir þegar það slasast, ég tala nú ekki um þegar fólk slasast alvarlega og lendir í áföllum sem lenda illa bæði á einstaklingnum og fjölskyldu hans. Þess vegna segi ég að okkur ber skylda til þess á Alþingi að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að tekið verði á þessu máli. Ég vona heitt og innilega að þetta mál fái framgang og ég reikna með að það fari til allsherjar- og menntamálanefndar og ég vona heitt og innilega að það verði til þess að tekið verði á þessum málum. Ég get ekki ímyndað mér annað, miðað við þau orð sem ég hef heyrt, en að hæstv. dómsmálaráðherra muni styðja þetta vegna þess að hún talaði sjálf um að kominn væri tími á að taka þessi lög og endurskoða þau og koma þeim í lag og sérstaklega þessum fjárhæðum vegna þess að það á að vera og getur ekki annað en verið sjálfsagt að þessar fjárhæðir fylgi launavísitölu vegna þess að það segir sig sjálft að þær eiga að endurspegla fjárhagsleg tjón sem viðkomandi verður fyrir og þar af leiðandi er launavísitala eini mælikvarðinn sem hægt er að nota á þetta vegna þess að hún er sá mælikvarði sem segir okkur hvaða laun viðkomandi var með en ekki laun eins og þau eru í dag, sem eru helmingi lægri upphæðir. Þá eru lögin í dag hálfgerð eignaupptaka á launum þess sem slasast. Það getur aldrei hafa verið tilgangur þessara laga. Frá öllum sjónarhornum séð, ef þetta mál fær ekki framgöngu, þá er löggjafinn að segja, og við á Alþingi, að þetta sé ásættanlegt, að það sé ásættanlegt að þeir sem lenda í slysum fái helmingi minna en þeir ættu að fá og það sé bara eðlilegt. Rökfræðilega gengur það ekki upp þannig að í framhaldi af þessu vona ég svo heitt og innilega að þetta mál fái sinn framgang og verði samþykkt hér sem lög þannig að við séum þá alla vega búin að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að hlutirnir séu réttir og að þeir sem lenda í slysum og verða fyrir því óhappi að þurfa að fara og leita réttar síns hjá tryggingafélögum og fá sitt tjón bætt, fái, eins og lögin segja, tjón sitt bætt að fullu og þar af leiðandi sé það alveg á hreinu að lögin gefi það. En því miður, meðan lögin eru eins og þau eru, fær fólk ekki tjón sitt bætt. Það fær það ekki bætt nema um rétt rúmlega helming og það fær jafnvel ekki þann helming að fullu bættan vegna þess að það er mjög erfitt að sækja þann rétt. Ég aðskildi núna gjafsóknarhlutfall frá þessu máli vegna þess að einn anginn á þessum málum er að það kostar mikla peninga að fara í stríð við tryggingafélögin og reyna að fá sitt, þar þarf dómkvadda matsmenn, jafnvel yfirmat. Til þess að geta staðið í því þarf gjafsókn en gjafsóknarlögin eru mjög ströng og því miður er ekki auðvelt að fara þá leið og ég spyr mig: Hvers vegna ekki? Hvers vegna í ósköpunum, sem er önnur spurning, er ekki inni í lögunum sá réttur sem margir hafa nú þegar í tryggingalögum, sínum eigin tryggingum, rétturinn til þess að sækja mál, að fólk fái borgað og sé tryggt fyrir því að geta sótt mál? Það á að vera eðlilegt. Annað er óeðlilegt. Það á að vera tryggt að þeir sem lenda í tjóni geti sótt mál sitt ef þeir þurfa á því að halda og fái tjón sitt bætt. Til þess eru lögin.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um úttekt á heilsutengdum forvörnum eldra fólks. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að gera úttekt á heilsutengdum forvarnaúrræðum eldra fólks með áherslu á líkams- og heilsurækt, daglega hreyfingu og bætt mataræði. Ráðherra geri Alþingi grein fyrir niðurstöðum úttektarinnar á vorþingi 2021.“ Þingsályktunartillaga þessi var lögð fram á 150. löggjafarþingi og er nú lögð fram að nýju óbreytt. Í flestum löndum heims ná íbúar stöðugt hærri aldri og því er mikilvægt að rannsaka heilsu fólks á efri árum. Rannsóknir benda til þess að virkur lífsstíll og fjölbreytt þjálfun hafi margvíslegan heilsutengdan ávinning í för með sér auk þess sem þjálfunin getur dregið úr ýmsum áhættuþáttum sem tengjast hækkandi aldri. Virkur lífsstíll er m.a. fólginn í reglubundinni hreyfingu sem felur í sér loftháða þjálfun og styrktarþjálfun. Slík þjálfun hefur sannað gildi sitt fyrir hjarta-, æða-, lungna- og stoðkerfi. Af yfirlitsrannsóknum má ráða að þjálfun hafi jákvæð áhrif á líkamsþrek, hagnýta hreyfigetu, athafnir daglegs lífs og önnur heilsutengd lífsgæði, ekki síst þegar veikburða eldri einstaklingar eru annars vegar. Gögn um daglega hreyfingu almennings gefa til kynna að rúmlega þriðjungur mannkyns nái ekki ráðlögðu lágmarki daglegrar hreyfingar. Þrátt fyrir mikla þekkingu á jákvæðum áhrifum reglubundinnar hreyfingar fer hreyfing minnkandi. Árið 2009 var talið að hlutfall þeirra jarðarbúa sem væru óvirkir eða hreyfðu sig ekki sem neinu næmi væri um 17%. Í rannsóknum kemur fram að 6–10% dauðsfalla tengist sjúkdómum sem megi rekja til hreyfingarleysis. Talið er að þessi tala sé jafnvel hærri, eða um 30%, þegar um er að ræða tiltekna hjarta- og æðasjúkdóma tengda blóðþurrð. Árið 2007 var talið að koma mætti í veg fyrir um 5,5 milljónir dauðsfalla af völdum sjúkdóma, sem ekki eru smitandi, með því að fá kyrrsetufólk til að stunda hreyfingu. Hreyfingarleysi á heimsvísu hefur aukist þrátt fyrir vaxandi þekkingu á þjálfunaraðferðum sem leiða til bættrar heilsu. Þessu ástandi er líkt við heimsfaraldur því að það snertir ekki einungis heilsu fólks heldur eru afleiðingarnar einnig efnahagslegar, umhverfislegar og félagslegar. Virðulegur forseti. Í nýlegri skýrslu frá bandarískum heilbrigðisyfirvöldum eru settar fram mikilvægar ábendingar tengdar heilsu einstaklinga 65 ára og eldri. Helstu þættir sem nefndir eru og stuðla að góðri heilsu eru reglubundin hreyfing, æskileg næring og að forðast tóbaksreykingar. Helstu þættir sem aftur á móti stofna heilsu eldri aldurshópa í hættu eru minnkandi hreyfing, lítil ávaxta- og grænmetisneysla, offita og tóbaksreykingar. Rannsóknaniðurstöður frá árinu 2011 gáfu til kynna að um 33% einstaklinga, 65 ára og eldri, hreyfðu sig ekki, 73% borðuðu færri en fimm ávaxta- og grænmetisskammta á dag, 24% þeirra voru í offituflokki og 8% reyktu. Þessar niðurstöður sýna fram á mikilvægi þess að koma á fót heilsutengdri íhlutun í samfélögum þjóða með það að markmiði að stemma stigu við áhættuþáttum tengdum heilsuleysi og um leið að auka markvissa hreyfingu og æskilega næringarinntöku meðal eldri aldurshópa. Jafnframt þarf markmiðið að vera að auka sjálfbærni eldri einstaklinga til þess að sjá um heilsueflingu sína upp á eigin spýtur og taka aukna ábyrgð á eigin heilsu og velferð. Langvinnir sjúkdómar eru og verða helsta ógn við heilbrigði, framfarir og hagvöxt um allan heim á næstu árum og áratugum að mati Karls Andersens hjartalæknis og Vilhjálms Guðnasonar, forstöðulæknis Hjartaverndar. Flestir langvinnir sjúkdómar eru til komnir vegna slæmra lifnaðarhátta sem þjóðir hafa tamið sér síðustu 50 ár. Í doktorsverkefni Janusar Guðlaugssonar og vísindagreinum sem ritgerðinni fylgja segir Janus að með einföldum og ódýrum stjórnvaldsaðgerðum megi ná miklum árangri á skömmum tíma með heilsutengdum forvörnum. Þá megi takmarka nokkra vel þekkta áhættuþætti með einföldum og ódýrum aðgerðum sem hafa haft veruleg áhrif á heilsu og velferð okkar á síðustu áratugum. Dæmi um slíka áhættuþætti er sykursýki af gerð 2, þ.e. áunnin sykursýki, og efnaskiptavilla sem er áhættuþáttur hjarta- og æðasjúkdóma. Þessi staðreynd er undirstrikuð í niðurstöðum doktorsverkefnis Janusar og enn frekar í raunprófanlegum verkefnum innan tveggja sveitarfélaga sem bera heitið Fjölþætt heilsuefling í sveitarfélögum 65+. Verkefnin hafa verið starfrækt í Reykjanesbæ frá árinu 2017 og í Hafnarfirði frá árinu 2018. Að viðhalda heilbrigði í stað þess að meðhöndla einungis sjúkdóma er mun ódýrari og áhrifaríkari nálgun að bættri lýðheilsu að mati sérfræðinga helstu heilbrigðisstofnana í heiminum. Allar þjóðir standa nú frammi fyrir gríðarlegri aukningu langvinnra lífsstílstengdra sjúkdóma næstu áratugina. Samhliða þessari stöðu munu eldri aldurshópar stækka ógnvænlega mikið á næstu árum og áratugum sem gerir vandann enn erfiðari. Öldruðum, 67 ára og eldri, mun fjölga gífurlega á næstu árum. Samkvæmt spá Hagstofunnar má gera ráð fyrir um 61% aukningu í þessum aldurshópi næstu 15 árin. Þessi hópur fer því úr rúmlega 42.000 einstaklingum í 68.000. Afleiðing þessarar fjölgunar er meðal annars mikil kostnaðaraukning á rekstri dvalar- og hjúkrunarheimila. Áætlaður kostnaður á einstakling á dvalar- og hjúkrunarheimilum er um 13–15 millj. kr. á ári og er áætlaður fjöldi eldri borgara sem eru inni á stofnun tæplega 3.500 manns. Heildarkostnaður vegna umönnunar þessara einstaklinga er því um 50 milljarðar kr. á ári. Verði ekki breyting á því kerfi sem við búum við má gera ráð fyrir því að þessi 61% aukning íbúa 67 ára og eldri verði til þess að kostnaðaraukningin verði um 31 milljarður kr. á næstu 10–15 árum. Kostnaðurinn verði því um 81 milljarður kr. um árið 2030. Hér er aðeins verið að tala um rekstur dvalar- og hjúkrunarheimila. Gera má ráð fyrir enn frekari kostnaðaraukningu við byggingu hjúkrunarheimila næstu árin komi ekki til nýjar leiðir að ódýrari þjónustu. Hætta er á að aðeins rekstur heimilanna gæti orðið til þess að knésetja heilbrigðiskerfið. Fyrir utan þann mikla kostnaðarauka sem gera má ráð fyrir vegna dvalar- og hjúkrunarheimila á næstu árum eru fyrirsjáanlegar miklar breytingar á vinnumarkaði. Samkvæmt Hagstofunni voru tæplega sex einstaklingar á vinnumarkaði að baki einum einstaklingi 67 ára og eldri árið 2011. Eftir tíu til fimmtán ár má gera ráð fyrir að það verði aðeins um þrír einstaklingar að baki hverjum einstaklingi 67 ára og eldri og 2,7 árið 2051. Þessi þróun ýtir enn frekar undir nauðsyn þess að finna nýjar leiðir að uppbyggingu heilsu og velferðar landsmanna. Nýlegar rannsóknir, unnar af breskum vísindamönnum hafa sýnt fram á að fjárfestingar í heilsutengdum forvörnum borga sig margfalt til baka. Nýleg bresk vísindagrein, Return on investment of public health interventions: a systematic review, eftir breska sérfræðinga frá ýmsum heilbrigðisstofnunum og háskólum á Bretlandi dregur fram skýra mynd af ávinningi heilsutengdra forvarna. Vísindamennirnir komust að þeirri niðurstöðu, eftir samantekt á 52 rannsóknum á sviði heilsutengdra forvarna (e. public health intervention), að arðsemi staðbundinnar fjárfestingar innan héraða eða sveitarfélaga væri ein á móti fjórtán. Þetta þýðir að hver króna sem fjárfest er í með heilsutengdum forvörnum skilar sér fjórtánfalt til baka. Á landsvísu hækkar arðsemi þessara forvarna og verður ein á móti 27. Janus Guðlaugsson, doktor í íþrótta- og heilsufræðum, sem hefur unnið við þennan málaflokk hér á landi um mjög langt skeið bendir á að gera megi ráð fyrir að hægt sé að seinka innlögn eldri einstaklinga á dvalar- og hjúkrunarheimili um nokkur ár og jafnvel megi koma í veg fyrir slíka innlögn. Þær ályktanir dregur hann af niðurstöðum úr langtímarannsóknarverkefni sínu í Reykjanesbæ og Hafnarfirði. Þær mælibreytur sem stuðst er við, afkastageta, styrkur, hreyfifærni, aukin dagleg hreyfing að viðbættri styrktarþjálfun og bætt mataræði sem og mat þátttakenda á heilsu sinni og velferð færast á tveimur árum allar til betri vegar með þátttöku í markvissri heilsueflingu þrátt fyrir hækkandi aldur. Þá líður hinum eldri mun betur en áður auk þess sem hafa má áhrif á helstu áhættuþætti hjarta- og æðasjúkdóma með skipulagðri hreyfingu og bættu mataræði. Fjárhagslegur ávinningur samfélagsins af slíkri heilsueflingu er mikill. Sem dæmi má nefna að ef seinkað er innlögn 500 einstaklinga á dvalar- og hjúkrunarheimili um aðeins eitt ár er sparnaðurinn fyrir hið opinbera, sér í lagi ríkið en einnig sveitarfélög, um 6,5 milljarðar kr. Stjórnendur í heilbrigðiskerfinu, þar sem læknar og annað heilbrigðisstarfsfólk er í broddi fylkingar, hafa mikilvægu hlutverki að gegna á næstu árum, ekki síst við að finna nýjar leiðir að bættri heilsu og að beita heilsutengdum forvörnum á þeirri vegferð. Því er nauðsynlegt að íþrótta- og heilsufræðingar ásamt sjúkraþjálfurum leggi þessu fagfólki lið og beiti áhrifaríkum inngripum til að fyrirbyggja langvinna sjúkdóma í okkar samfélagi. Í því leynast tækifæri til framþróunar heilbrigðisstétta. Hér leynast einnig tækifæri til þess að gera heilbrigðisþjónustu margfalt ódýrari fyrir hið opinbera og einnig fyrir fólkið sjálft. Langlífi hefur aukist á undanförnum árum og sífellt stærra hlutfall þjóðarinnar nær eftirlaunaaldri. Langlífi er m.a. afleiðing af breyttum lífsstíl þjóðarinnar og menningu. Með enn betri samþættingu læknisfræðinnar og lýðheilsufræðilegra inngripa má gera betur innan öldrunarsamfélags framtíðar. Það hlýtur að vera eftirsóknarvert að takast á við þær breytingar og fækka langvinnum sjúkdómum í stað þess að sjá þá aukast á næstu árum og áratugum með auknum kostnaði og erfiðleikum. Talið er að um 40% fullorðinna í Evrópu eigi að minnsta kosti við einn langvinnan sjúkdóm að stríða og tveir þriðju hlutar þeirra sem ná eftirlaunaaldri hafi tvo eða fleiri langvinna sjúkdóma. Það er kostnaðarsamt að vera undir stöðugu eftirliti starfsmanna heilbrigðiskerfisins og lyf eru dýr, fyrir hið opinbera og fyrir einstaklingana. Sérfræðingar innan Hjartaverndar hafa komist að því að síðastliðin 25 ár hefur tilfellum af bráðri kransæðastíflu fækkað um 66%. Þessi breyting hefur skilað sér í 80% fækkun dauðsfalla vegna bráðakransæðastíflu að mati Thors Aspelunds, prófessors við Háskóla Íslands og sérfræðings hjá Hjartavernd. Framför á sviði læknisfræði og í meðferðum lækna og heilbrigðisstarfsfólks við þessum sjúkdómum skýra aðeins um fjórðung breytingarinnar, en að þremur fjórðu hlutum var breytingin skýrð af jákvæðum breytingum í helstu áhættuþáttum meðal þjóðarinnar; reykingum, háu kólesteróli og háum blóðþrýstingi. Flesta þessara þátta má rekja til lífsstílsbreytinga einstaklinga sem létu af óhollu mataræði og hreyfingarleysi. Því miður er okkur enn vandi á höndum þar sem sykursýki og offita unnu gegn enn betri árangri. Ef sinna á heilbrigðismálum, eins og heilsa er skilgreind, bæta heilsutengd lífsgæði allra aldurshópa og verða fær um að sinna ört stækkandi öldrunarsamfélagi framtíðar er lykilatriði að auka heilsutengdar forvarnir þar sem bætt og breytt mataræði, dagleg hreyfing og félagsleg aðhlynning einstaklinga og hópa er höfð að leiðarljósi. Framlag ríkisins til heilsutengdra forvarna þarf að aukast um 1,5–3% af heildarframlagi ríkisins til heilbrigðismála. Slíkt framlag getur skipt sköpum fyrir íslenska þjóð svo að vinda megi ofan af langvinnum sjúkdómum, sinna ört vaxandi eldra samfélagi og auka jafnvægi í útgjöldum til heilbrigðismála á næstu árum og áratugum. Virðulegur forseti. Ég hef lesið þessa greinargerð sem er merkileg. Þessi tillaga er hluti af þremur þingsályktunartillögum sem fjalla um breytta mynd í heilsutengdum forvörnum eldra fólks og fara nýjar leiðir sem er gríðarlega mikilvægt, eins og hér hefur komið fram. Félagar mínir, hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson og Guðjón Brjánsson, flytja sína þingsályktunartillöguna hvor sem fjalla um lík mál og eru þær fluttar nokkurn veginn saman. Ég legg til, virðulegur forseti, að þessi þingsályktunartillaga gangi til hv. velferðarnefndar, en flutningsmenn hennar eru auk mín hv. þingmenn Ólafur Þór Gunnarsson, Guðjón S. Brjánsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Halldóra Mogensen, Hanna Katrín Friðriksson og Guðmundur Ingi Kristinsson.
Frú forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um aukin atvinnuréttindi útlendinga ásamt hv. þingmönnum Ara Trausta Guðmundssyni, Kolbeini Óttarssyni Proppé, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, Ólafi Þór Gunnarssyni og Steinunni Þóru Árnadóttur. Tillagan felst í því að hæstv. félags- og barnamálaráðherra skipi starfshóp sem geri tillögur um það hvernig auka megi atvinnuréttindi ríkisborgara ríkja utan Evrópska efnahagssvæðisins, EFTA og Færeyja. Hér eru tilgreindir nokkrir aðilar sem við teljum heppilegt að sitji í þessum hópi; Alþýðusamband Íslands, BSRB, BHM, Samtök atvinnulífsins og Samtök íslenskra sveitarfélaga, ásamt nokkrum ráðuneytum. Við leggjum til að tillögunum verði skilað eigi síðar en 1. júní á næsta ári og að ráðherra kynni Alþingi tillögurnar á komandi haustþingi 2021. Lögin um atvinnuréttindi útlendinga frá 2001 gilda um heimild útlendinga til atvinnu hér á landi. Samkvæmt lögunum er meginreglan sú að útlendingar þurfa atvinnu- og dvalarleyfi til að starfa á innlendum vinnumarkaði en þó er gert ráð fyrir ákveðnum undanþágum frá þeirri reglu, annars vegar er um að ræða langtímaundanþágur frá atvinnuleyfi og hins vegar undanþágur frá atvinnuleyfi vegna skammtímavinnu. Möguleikum ríkisborgara ríkja fyrir utan Evrópska efnahagssvæðið, EFTA eða Færeyja, til að fá atvinnu- og dvalarleyfi á Íslandi er nokkuð þröngur stakkur skorinn í lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Vísbendingar eru um að fólk sem leitar hingað til lands í þeim tilgangi sjái sig því knúið til að fara aðrar leiðir inn á íslenskan vinnumarkað, svo sem með umsókn um alþjóðlega vernd. Nauðsynlegt er að boðið sé upp á ólíkar leiðir fyrir fólk í ólíkum aðstæðum til að setjast að hér á landi, hvort sem það er til skemmri eða lengri tíma. Telja verður að það verði ekki eingöngu þeim til bóta sem óska þess fyrst og fremst að koma hingað til að starfa heldur muni sú þekking og reynsla sem það fólk býr yfir auðga menningu okkar, efnahag og samfélag. Í ljósi þessara sjónarmiða telja flutningsmenn mikilvægt að hafin verði vinna við að kanna breytingar á atvinnuréttindum útlendinga til frambúðar. Fólksflutningar hafa aukist mjög síðustu ár vegna ástandsins í heiminum eins og við þekkjum. Styrjaldir, borgarastríð, skert mannréttindi og loftslagsvá eru meðal þeirra þátta sem valda því að fólk leitar sér betra lífs annars staðar í heiminum. Það er því afar nauðsynlegt að ferlar séu skýrir og að fólk sem leitar hingað og vill setjast hér að hafi aðgang að réttum upplýsingum miðað við stöðu sína. Ekki falla allir sem hingað leita undir skilgreiningu um flóttafólk og það er mikilvægt að það fólk geti leitað annarra leiða en að sækja um alþjóðlega vernd vilji það búa hér og starfa. Með tillögu þessari er félags- og barnamálaráðherra falið að skipa starfshóp sem á að móta tillögur um hvernig auka megi atvinnuréttindi og möguleika þá um leið til að setjast hér að. Starfshópurinn á að kanna hvaða lagabreytinga sé þörf á lögum um atvinnuréttindi útlendinga og hvort þörf sé á frekari lagabreytingum, til að mynda á lögum um útlendinga frá árinu 2016, til að ná framangreindu markmiði og hvort aðrar leiðir séu færar. Við vinnu hópsins leggjum við til að það sé litið til löggjafar annarra ríkja og reynslu þeirra í þessu sambandi og auk þess gæta að samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar. Ólíkar leiðir að markmiðinu skulu metnar með tilliti til mögulegra áhrifa á vinnumarkað, samfélag og efnahag. Í þessu efni er mikilvægt að staðinn verði vörður um hið íslenska vinnumarkaðslíkan og að þau réttindi sem hafa áunnist á íslenskum vinnumarkaði í kjarasamningum og löggjöf verði tryggð þeim sem hingað koma til að starfa. Nauðsynlegt er að samráð eigi sér stað við ólíkar starfsgreinar svo að hægt sé að koma til móts við mismunandi aðstæður meðal þeirra. Í þeim starfsgreinum þar sem gerðar eru tilteknar kröfur til menntunar eða hæfni skal þá horft til þess að þeir sem hljóta atvinnuleyfi uppfylli sambærileg skilyrði í þeim efnum og gerð eru hér á landi, t.d. varðandi lengd eða inntak menntunar. Í því samhengi mætti m.a. skoða hvort bjóða mætti upp á viðbótarnám svo að umsækjendur geti uppfyllt þau skilyrði. Mætti horfa til reynslunnar í Svíþjóð þar sem boðið hefur verið upp á stutt nám til að gera umsækjendum kleift að uppfylla skilyrði þar í landi. Þá er mikilvægt að skoða hvort gera megi breytingar á því fyrirkomulagi að tímabundið atvinnuleyfi starfsmanns sé bundið við tiltekinn atvinnurekanda, enda leiðir það oft og tíðum til aukins aðstöðumunar milli atvinnurekanda annars vegar og starfsmanns hins vegar. Þar verður að telja aðkomu stéttarfélaga þýðingarmikla til að tryggja réttindi þess starfsfólks. Að auki er vert að taka til skoðunar rétt slíks starfsfólks í opinbera kerfinu, svo sem til atvinnuleysisbóta. Rétt væri einnig að kanna umhverfi vistráðninga og hvort gera þurfi breytingar á því kerfi til að hindra misnotkun þess. Og eins og áður sagði er gert ráð fyrir að hópurinn skili tillögum til ráðherra á miðju næsta ári, eða 1. júní. Virðulegi forseti. Ég hef nú farið yfir málið eins og það kemur af kúnni, eins og stundum er sagt. Í sjálfu sér er kannski óþarfi að lengja það eitthvað frekar. Við þekkjum hvernig þessi mál öllsömul hafa þróast. Eitt af því sem búið er að undirrita núna er breyting á reglugerð sem gerir erlendum ríkisborgurum utan Evrópska efnahagssvæðisins sannarlega mögulegt að dvelja örlítið lengur hér á landi en áður, t.d. til að stunda vinnu sína hjá erlendum fyrirtækjum í fjarvinnu. Það er kannski fyrst og fremst sprottið af þessu Covid-ástandi. Þar er auðvitað um dálítið annað að ræða en það sem þetta mál fjallar um. Við erum hér að fjalla um fólk sem hingað vill almennt koma til vinnu, að það þurfi ekki að vera undir þeim merkjum sem kannski eru í því máli sem var verið að undirrita hér á dögunum en sannarlega er þörf fyrir og kemur líka til með að skipta máli hér á atvinnumarkaðnum. Við þekkjum að það hefur auðvitað verið erfiðleikum háð að komast hingað inn, sækja um kennitölu, hvort sem maður er á landinu eða ekki o.s.frv. Það eru margir þröskuldar. Ég vona sannarlega að þessi hópur, sem hefur verið tilnefndur til að gera þetta, fái þetta mál til afgreiðslu, komist að einhverri niðurstöðu. Ég held að það sé löngu orðið tímabært að við tökum þann vinkil á þessi mál er varða útlendinga.
Virðulegur forseti. Ég ætla fyrst að þakka framsöguna, þetta er mál sem tekur á þeirri hlið útlendingamála sem við ræðum allt of sjaldan miðað við hina hliðina, ef svo mætti segja, sem eru hælisleitendurnir, fólkið á flótta. Þau mál blandast oft, eins og við upplifðum t.d. þegar Albanir urðu áberandi í hæliskerfinu okkar en hefðu mögulega notið góðs af kerfi sem byði upp á auðveldara dvalarleyfi á grundvelli atvinnu. Þetta er þörf breyting og löngu tímabær, svo að ekki sé horft til þess að Ísland er allt of lokað. Við þurfum að vera fleiri og fjölbreyttari. Þetta er breyting sem hefur verið kallað eftir lengi og hefur verið nefnd reglulega í tengslum við einstaka mál sem komast í fréttir, einmitt um hælisleitendur sem verða einhverra hluta vegna fréttaefni. Þá hefur viðkvæðið undanfarin misseri verið það að frekar en að breyta hæliskerfinu, það eigi að vera neyðarkerfi, eigi að beita sér fyrir því að tryggja fólki utan EES greiðari leiðir inn sem vinnandi fólk, eins og lagt er til hér. Ég held að þetta hafi heyrst frá fulltrúum allra flokka stjórnarinnar. Þá langar mig að spyrja: Af hverju kemur málið svona til þingsins? Er ekki plan ríkisstjórnarinnar að gera eitthvað svona? Af hverju kemur ekki fullbúið frumvarp inn á þetta þing núna til að gera þetta? Er þetta ekki á plani ríkisstjórnarinnar?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er alveg sammála honum í því að við stöndum svolítið frammi fyrir því að málum fólks er blandað saman af því að kerfið er heldur ekki einfalt að skilja. Það kom ágætlega fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar fyrir ekki svo mörgum árum síðan þar sem var lagt til að samræma og einfalda eitthvað af þessum málum og var svo sannarlega farið í það þó að betur megi ef duga skal, eins og sagt er. Eins og ég kom inn á áðan kemur þarna inn í og er kannski partur af því það sem dómsmálaráðherra var einmitt að skrifa undir, varðandi atvinnuleyfin til handa ákveðnum hópi. Ég ætla ekki að segja að það sé loku fyrir það skotið að ráðherra sé með eitthvað slíkt á borðum sínum sem getur komið inn í þessi mál. Um það ætla ég þó ekki að fullyrða en ég veit að hún hefur mikinn áhuga á því að skoða þennan vinkil á málinu sem og félags- og barnamálaráðherra og forsætisráðherra. Þar sem ekki liggur fyrir hvort það náist að setja slík mál fram núna, en eins og ég segi þá ætla ég ekki að fullyrða um það, þá ákváðum við þingmenn Vinstri grænna að stíga þetta skref og leggja þetta til. Ég átti samtöl við fulltrúa þessara aðila sem hér er lagt til að komi í þennan hóp til að velta því upp hvort þetta sé ekki eitthvað sem fólk telji tímabært að gera og sé tilbúið til að taka að sér og ég fékk mjög jákvæð viðbrögð þeirra sem ég talaði við. Mér fannst því ekki ástæða til að bíða eftir því að ráðherra gerði eitthvað. En ég tek undir með þingmanninum, ég vona sannarlega að ráðherrar geri það.
Virðulegur forseti. Ef ekki er loku fyrir það skotið, eins og þingmaðurinn segir, að ráðherrar séu með eitthvað svona í pípunum, hefði ég haldið, í ljósi tímans, í ljósi aðstæðna, að hreinlegast og einfaldast væri að slá í klárinn og láta ráðherrana skila því af sér þannig að við næðum að klára eitthvað á þessum vetri sem breytir kerfinu. Þegar þingmaðurinn segir að það liggi ekki fyrir hvort það náist, svona vinna sem geti mögulega verið í gangi í ráðuneytum, hvort er það vegna tímaskorts eða vegna mögulegrar andstöðu í öðrum stjórnarflokkum? Ég hegg líka eftir því að tímaramminn sem gefinn er þessum starfshópi teygir sig inn á næsta kjörtímabil. Er það mögulega til að ýfa ekki fjaðrir innan stjórnarliðsins hjá þeim sem vilja síður opna landið? Við skulum bara vera alveg heiðarleg með það. Það eru ekki allir flokkar í þessari ríkisstjórn sem styðja opnari landamæri.
Herra forseti. Í fyrsta lagi veit hv. þingmaður það eins og ég að við látum ráðherra ekki skila einhverju til þingsins. Þingmenn beita ráðherra ákveðnum þrýstingi, það gerum við sannarlega og höfum gert. Ég tel að þetta samstarf sé einmitt eitt af því sem er kannski að leiða af sér einhverja breytni í þessum efnum. Já, það er andstaða í þingflokkunum, það hefur legið fyrir. Það er líka andstaða í öðrum flokkum hér á Alþingi um bæði málefni útlendinga og annarra þannig að það ætti ekki að koma neinum á óvart. Varðandi það að tímaramminn teygi sig inn á næsta kjörtímabil þá hefur það ekkert með samsetningu þessarar ríkisstjórnar að gera. Eftir samtöl mín við þá aðila sem hér er ætlað að vinna að þessu máli kom í ljós að þeir telja að það þurfi tíma til að vinna þessa vinnu í ljósi þess að við vitum ekki hvernig og ekki heldur á hvaða tímapunkti hún kemst í gegn þingið. Gleymum því ekki, það þekkjum við, hvort heldur það eru stjórnarmál eða málefni þingmanna, að það tekur sinn tíma og þarf sinn tíma í þinginu til umfjöllunar. Það er því alls ekki ofáætlaður tími, ef málið myndi afgreiðast fyrir jól, að þessi nefnd myndi skila einhverju af sér fyrir lok næsta þings eða um það leyti. Þess vegna tel ég bara ágætt að það sé gert. Ráðherra sem þá tekur við er þá kominn með verkefni í hendurnar sem þingið hefur falið honum og er þá væntanlega kominn með einhverjar niðurstöður sem honum er ætlað að vinna áfram með og koma til þingsins. Við þekkjum það að hægt er að ýta á eftir því og það eru mörg mál sem hafa náð fram að ganga þó að þau hafi farið á milli ríkisstjórna.
Herra forseti. Það mál sem við ræðum hér er umdeilt. Það hefur alltaf verið umdeilt í samfélaginu og umdeilt hér á þingi en ég held að hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir hafi gert grein fyrir því af hverju það er lagt fram hér og nú. Ég tel að við munum ekki nógu oft að við erum öll innflytjendur. Við þekkjum söguna. Þjóðernin sem hér námu land voru allnokkur ef miðað er við nútímann, eins og þjóðir hafa skipast nú, og þetta hefur í gegnum aldanna rás skilað okkur verkkunnáttu - og nú er ég að tala um miðaldir, fram undir 19. öldina - skilað okkur nýrri menningarstarfsemi og auðvitað voru Danir síðan fyrirferðarmiklir í þessu. Þeir kenndu okkur iðnir og verkfræði, landmælingar, mjólkurvinnslu, landbúnað. Einu sinni voru allir bakarar á Íslandi Danir og hér var þekktur maður sem var bæjarverkfræðingur og hét Knud Zimsen, eins konar faðir Reykjavíkur að mörgu leyti. Þetta færði okkur Korpúlfsstaðabú og ég get nefnt fleiri slík lykilatriði. Þetta voru Danir. Síðan gerist það, þegar líður aðeins á 20. öldina, að hingað inn fara að koma Mið-Evrópubúar. Tónlistarlíf á Íslandi er í raun og veru fóstrað af slíku fólki; Tékkum og Austurríkismönnum, Þjóðverjum, Spánverjum, Bandaríkjamönnum og fleiri þjóðum. Ylrækt kom til Íslands í gegnum fjölskyldu sem var annars vegar frá Eystrasalti og hins vegar frá Danmörku, bara svo að ég nefni eitthvað. Ég gæti líka nefnt það sem mér stendur nærri sem er upphaf leirlistar á Íslandi. Ég er hálfur útlendingur og væri ekki hér ef hingað hefði ekki komið fólk í atvinnuleit. Þetta er hægt að skoða í samhengi við það sem síðar hefur gerst, þ.e. tilkomu Evrópusambandsins og síðan náttúrlega tengsla okkar í gegnum EES. Þá koma nýjar reglur og þær eru þeirrar gerðar að þær eru rúmar fyrir ákveðinn stóran hóp, ríkin sem eru í Evrópusambandinu og Evrópska efnahagssvæðinu, en býsna þröngar fyrir aðra. Engu að síður hafa tugþúsundir komið til landsins og þau hafa gert nákvæmlega þetta, auðgað hér verkkunnáttu, auðgað hér menningu og halda áfram að gera það. Það hefur ennfremur gerst, í aðeins þrengri tímaramma, ég myndi segja undanfarinn aldarfjórðung, að hingað hafa komið þúsundir annarra þjóða fólks. Það eru mikið til sérfræðingar, í líftækni, í stafrænni þróun, lyfjaframleiðslu, listamenn. Allir vita að hér færi ekki fram sauðfjárslátrun, jafnvel ekki rúningur, öðruvísi en að hingað kæmi fólk. Það er því kominn tími til, herra forseti, að rýmka reglurnar. Þá er ég ekki að vísa til þess máls sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson var að nefna, þ.e. varðandi flóttamenn og hælisleitendur, heldur einfaldlega til þess að bjartari framtíð okkar er fólgin í því að hingað komi fólk með nýja verkkunnáttu, með fjölmenningu o.s.frv. Það þarf að auðga vinnuaflið. Hugsum okkur alla þá útlendinga sem hér hafa dvalið, við skulum segja í lengri tíma, hafa dáið hér, verið grafnir, 20. öldina alla og það sem af er 21. öldinni. Þetta eru áreiðanlega yfir 100.000 manns. Íslendingar voru ekki nema rúmlega 100.000 upp úr aldamótunum 1900. Hvernig sem við horfum á það eru þessi áhrif gríðarlega mikil og ef við metum þau gætum við spurt okkur hvað hafi verið til vansa. Það er ansi fátt. Hvað hefur verið til mikilla framfara? Það er ansi margt. Mikill meiri hluti af því sem stendur eftir þetta fólk eru framfarir. Ef settur er skýr rammi af okkar hálfu utan um þessa opnun, sem varðar menntun, réttindi, skyldur og samstarf við verkalýðshreyfinguna, eins og hér er lagt upp með, er ég sannfærður um að hér sé gott mál á ferðinni. Nú kann svo að fara að það nái ekki fullri afgreiðslu á þessu þingi. Þá eru aðrir til að taka upp hanskann og halda þessu áfram þegar þar að kemur eða þá að ríkisstjórninni auðnist að leggja fram frumvarp. En eins og ég sagði áðan - og það er alveg rétt og engin launung og það hafa aðrir hv. þingmenn rætt hér - er þetta auðvitað umdeilt og hefur verið umdeilt árum saman, meira að segja í verkalýðshreyfingunni. Þetta er því langhlaup en ekki eitthvað sem við leysum einn, tveir og sex. Ég ætla að fagna því að þetta frumvarp er komið fram. Mér er heiður að því að vera meðflutningsmaður á því. Ég hlakka til að sjá hvort og hvenær það nær til nefndar, hvaða útreið það fær þar og hvort við náum að afgreiða það á þessu þingi.
Virðulegur forseti. Ég fagna mjög framlagningu þessarar þingsályktunartillögu og styð hana heils hugar. Ég hefði reyndar stutt frumvarp frá hæstv. ráðherra þessa efnis, hefði gjarnan viljað sjá það hér fyrr, en þetta er skref í rétta átt, klárlega. Ég vil bara taka undir það sem sagt hefur verið hér í þessum efnum. Það er mikilvægt fyrir okkur að auðvelda fólki að koma hingað til lands til að taka þátt í samfélaginu okkar og vinna hér með okkur. Það gerir samfélag okkar fjölbreyttara. Það er mikilvægt fyrir okkur að auka þann fjölbreytileika og ég tala nú ekki um, ef við hugsum bara um beinhörð efnahagsmál, að við þurfum einfaldlega fleiri vinnandi hendur eftir því sem þjóðin eldist. Það er sorglegt að það neyðarkerfi sem alþjóðasamfélagið er búið að koma sér upp varðandi flóttamenn sé núorðið í auknum mæli nýtt af fólki sem er ekki á flótta samkvæmt skilgreiningu þess kerfis heldur er hreinlega að leita sér að betra lífi. Ekki ætla ég að hallmæla þeim sem fara út í þá vegferð að leita betra lífs og betra viðurværis fyrir börn sín og betri framtíðar fyrir þau. Þau eiga hrós skilið. Það er alltaf mikið átak að rífa sig upp með rótum frá heimalandi sínu og fara eitthvert annað. Við Íslendingar ættum að þekkja það í gegnum tíðina, hafandi oft flutt erlendis, hvort sem talað er um vesturfarana eða í síðustu kreppu þegar fólk fór gjarnan til Skandinavíu, Noregs eða eitthvað þess háttar. Ég myndi svo gjarnan vilja bjóða þá velkomna sem hingað vilja koma og taka þátt í okkar samfélagi. Þess vegna er miður að kerfið, þegar kemur að atvinnuleyfunum, sé eins þröngt og raun ber vitni og líka það að endurnýjun atvinnuleyfa er erfið. Við sjáum eitt sorglegt mál í fjölmiðlum núna, án þess að maður vilji svo sem tengja svona mál einstökum málum. Ég kannast líka við það, í hringferð okkar Sjálfstæðismanna, að tala við atvinnurekanda úti á landi, sem var svo ofboðslega sorgmæddur yfir því að hafa misst vinnuafl, unga konu sem fékk ekki framlengingu atvinnuleyfis vegna þess að atvinnuleysi á viðkomandi svæði hafði aukist. Þetta var ekki starf sem kallaði á sérfræðiþekkingu en atvinnurekandinn átti í erfiðleikum með að fylla í starfið. En viðkomandi einstaklingur hafði ekki fengið framlengingu á atvinnuleyfi. Það er miður. Ég held þar af leiðandi að við þurfum að skoða þessi lög og sjá til þess að þau þjóni atvinnulífinu en fyrst og fremst að þau séu mannúðleg og meðhöndli þá sem hingað koma af virðingu. Ég fagna þessu framtaki og styð þessa þingsályktunartillögu og vona að af breytingum á lögunum geti orðið hið allra fyrsta.
Virðulegur forseti. Ég fagna einnig framlagningu þessa frumvarps og hef hlustað af áhuga á umræðuna sem hér hefur fram farið í dag. Ég get stutt þetta mál, það verður vonandi að frumvarpi einhvern tímann. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi það nefnilega í sinni ræðu áðan að kerfið okkar er í raun þannig í dag að við höfum ákveðnar leiðir inn í landið sem eru kannski helst ætlaðar fólki sem er á flótta. Það væri alveg til þess vinnandi að við gætum létt á því kerfi og flokkað þetta betur þannig að þeir sem eru ekki á flótta, í lífshættu eða slíku, hefðu aðrar leiðir. Mig langaði að spyrja hv. þingmann: Hefur hún einhverja hugmynd um hvað mætti ætla að hlutfallið væri síðastliðin tvö, þrjú ár, þ.e. þeirra sem óska hælis á grundvelli erfiðra aðstæðna í heimalandinu og þeirra sem gætu fallið út úr því kerfi og sótt bara um dvalarleyfi og fengið vinnu þannig að sú reynsla og þekking sem þessir einstaklingar hafa frá heimalandi sínu væri metin? Hefur þingmaðurinn einhverja hugmynd um það? Er þetta helmingur eða minna eða meira?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið en verð því miður að svekkja hana með því að ég hef ekki svarið. Ég hef ekki lagst yfir þetta en við höfum heyrt orðið „tilhæfulausar“ notað um umsóknir í þessu sambandi. Fólk hafi komið hingað sem hælisleitendur en það sé tilhæfulaus umsókn. Þetta er svolítið ankannalegt orðalag því að ég er alveg viss um að sá sem sækir um hafi ástæðu til að sækja um, en hann er kannski á vitlausum stað. Það kom einmitt ágætlega fram hjá hv. 1. flutningsm. þessarar tillögu, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, að kerfið er einhvern veginn lokað með þeim hætti. Ég efast ekki um að ástæðan geti líka verið tungumálaleysi og þekkingarleysi á því hvar maður á að fara inn í kerfið okkar. Ég held að það eigi því miður við um of margar umsóknir sem koma inn í þetta ofboðslega mikilvæga kerfi sem hælisleitendakerfið okkar er og er fyrir fólk í ofboðslega mikilli neyð. Við sjáum það bara á tölunum hversu mikið umsóknum hefur fjölgað þar. Það væri örugglega æskilegt að geta létt á því kerfi og ég held að svarið við því liggi svolítið í þeirri leið sem talað er fyrir í þessari tillögu, að fleiri geti komið hingað til lands og óskað eftir því hreinlega að búa og starfa hér, auðvitað að því gefnu að viðkomandi bjóðist einhver vinna við hæfi. En nei, ég hef ekki lagst yfir þessar tölur.
Virðulegur forseti. Já, það er kannski til of mikils ætlast að þingmaðurinn sé með tölurnar á hreinu. En eins og ég sagði þá er alveg til þess vinnandi að reyna að fara betur yfir þessi mál. Ég held að það væri kostur ef við gætum létt á hælisleitendakerfinu þannig að þeir sem þurfa á því að halda fái betri þjónustu og meiri möguleika á að þeir séu á réttum stað. En eins og þingmaðurinn nefndi þá er kannski annað í þessu og það er að bæta upplýsingagjöf fyrir fólk. Það er erfitt að koma úr annarri menningu og með allt annað tungumál og þurfa að fara að fóta sig í kerfinu. Það er oft og tíðum bara fullmikið fyrir okkur sem tölum íslensku, hvað þá fyrir aðra. Mig langaði til að nefna það að mér þótti ræða þingmannsins hér á undan, Ara Trausta Guðmundssonar, einnig mjög efnismikil þegar hann fór yfir söguna og hvaða þekkingu við Íslendingar höfum fengið með því fólki sem hingað hefur komið, fyrst sem innflytjendur. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort hún sé ekki sammála mér í því, kannski sérstaklega núna á svona erfiðum tímum efnahagslega, að meiri fjölbreytni og fólk með ólíkan bakgrunn og framlag til atvinnulífsins og menningarinnar geti akkúrat hjálpað okkur, lyft okkur upp og áfram inn í framtíðina. Við erum einnig að glíma við hækkandi hlutfall eldra fólks. Við þurfum að yngja upp og fá nýja þekkingu inn til okkar. Er þingmaðurinn ekki sammála því að það sé jákvætt fyrir Ísland?
Virðulegur forseti. Jú, ég get tekið heils hugar undir það. Ég held að fjölbreytni og fjöldi fólks frá mismunandi menningarheimum skipti okkur máli og í því geti falist bæði tækifæri og mikill kostur fyrir okkur Íslendinga. Mig langar að nefna í þessu samhengi að nýverið skrifuðu þrír ráðherrar ríkisstjórnarinnar undir reglugerðir sem lutu að því að auðvelda fólki utan EES að koma á tímum sem þessum til Íslands og stunda sína vinnu í fjarvinnu. Á þessum furðulegu tímum sem við upplifum er stór hluti heimsbyggðarinnar að vinna heiman frá, þeir sem hafa tækifæri til þess. Maður áttar sig á því að það er ákveðinn forréttindahópur sem er í þeirri stöðu að geta sinnt sinni vinnu heiman frá sér í gegnum tölvu og nettengingar. En þeir sem geta það geta náttúrlega verið staddir hvar sem er. Þetta gefur svo mikil tækifæri og þarna er tækifæri fyrir okkur Íslendinga. Ég vona að þessi opnun geri það að verkum að hingað flytjist fólk tímabundið til að sinna sinni vinnu í gegnum fjarvinnu og sjái tækifæri í því, því að þrátt fyrir okkar takmarkanir hafa þær hingað til - 7, 9, 13, vonum að það verði áfram - verið minni en víða annars staðar erlendis. Ég held nefnilega að svoleiðis tækifæri opni svo mikið, að fólk komi og vinni hér kannski í sex mánuði eða eitthvað. Það opnar augu þessara aðila fyrir Íslandi og opnar líka augu Íslendinga fyrir tækifærunum sem felast í því. Ég held að þetta hafi verið mjög mikilvægt skref og það skiptir máli. Ef ég á að tala út frá eigin hjarta þá vildi ég helst ekki sjá nein landamæri og við gætum bara flutt hvert sem við vildum í heiminum og gert hvað sem við vildum, en við búum ekki í fullkomnum heimi þannig að staðan er ekki svoleiðis. En þangað til að heimurinn verður alveg fullkominn finnst mér alla vega full ástæða til að reyna að hafa hann eins opinn og hægt er og tryggja þannig lífsgæði og mannréttindi sem flestra.
Virðulegi forseti. Þessi þingsályktunartillaga er flutt af mér sem fyrsta flutningsmanni og hv. þingmönnum Birni Leví Gunnarssyni, Guðmundi Inga Kristinssyni, Höllu Signýju Kristjánsdóttur, Helgu Völu Helgadóttur, Líneik Önnu Sævarsdóttur og Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur. Tillagan var flutt í fyrsta sinn á 141. löggjafarþingi af fyrrverandi hv. þm. Siv Friðleifsdóttur en ég endurflyt nú tillöguna nær óbreytta í sjötta sinn. Þetta er því í sjöunda sinn sem þessi þingsályktunartillaga er flutt. Þá kynni einhver að spyrja: Er þetta þá ekki bara svona lélegt mál? Nei, svo er ekki. Það er nú þannig hér í þinginu að það tekur oft dágóðan tíma fyrir almenna þingmenn eins og mig að koma málum á dagskrá. Síðan tekur tíma að fá þau á dagskrá í þeirri nefnd sem mál fara til, svo tekur tíma að ræða þau þar og fá álit og sjónarmið alls konar aðila og svo aftur afgreiðslu í þinginu. Þetta tekur því allt afskaplega langan tíma og þingveturinn er nú frekar stuttur þegar til þess er horft. Þetta mál hefur einungis tvisvar sinnum komist til nefndar og þá seinni part þingvetrar. Ég fer betur yfir það á eftir. Umsagnirnar sem málið fékk í þessi tvö skipti voru mjög jákvæðar. Annað sem undirstrikar að málið sé gott og þarft er að nágrannalönd okkar, sem við horfum helst til í samanburði hvað varðar mannréttindi og velferðarmál, þ.e. Norðurlöndin og Bretland í þessu tilfelli, hafa öll breytt lögum sínum á þann hátt sem hér er lagt til að gert verði. Með þessari tillögu er lagt til að dómsmálaráðherra verði falið að undirbúa lagabreytingu sem tryggi að börn sem getin eru með tæknifrjóvgun, gjafaeggi eða gjafasæði eigi rétt á upplýsingum um uppruna sinn. Lögin nú eru þannig að börn sem getin eru með tæknifrjóvgun hafa ekki sjálfstæðan rétt á að fá upplýsingar um hver kynfrumugjafinn er ef notað er gjafaegg eða gjafasæði. Lögin eru þannig að óski gjafinn eftir því að vera nafnlaus er heilbrigðisstarfsfólki skylt að gæta nafnleyndar hans. Hafi nafnleyndar ekki verið óskað af kynfrumugjafanum gæti barnið óskað eftir og fengið upplýsingar um kynfrumugjafann. Eins og lögin eru núna er valdið í rauninni hjá kynfrumugjafanum, hvort hann leyfi að barnið fái upplýsingar um sig eða ekki. Barnið hefur ekki sjálfstæðan rétt á því að fá upplýsingar um hvert þess líffræðilega foreldri er. Rökin fyrir því að hafa þetta eins og það hefur verið á Íslandi eru þau að ef krafa væri gerð um að kynfrumugjafi yrði að gefa upp nafn eða að barnið gæti fengið upplýsingar um hann eftir einhvern árafjölda myndi kynfrumugjöfum fækka verulega og líkurnar minnka á því að þeir einstaklingar sem óska þess að verða foreldrar, en geta kannski ekki lagt til kynfrumur sínar og þurfa á því að halda að fá þær annars staðar frá, geti átt barn saman. Í fyrsta lagi langar mig að segja um þessi rök að þau halda í raun ekki þegar betur er að gáð. Varðandi siðfræðilegan hluta þessara raka vil ég vísa í, og það er farið yfir það í greinargerð málsins, bókina Siðfræði lífs og dauða frá árinu 2003. Höfundur hennar er Vilhjálmur Árnason. Hann bendir á að ekki megi ýta til hliðar þeim brýnu hagsmunum barns að þekkja uppruna sinn til þess eins að bæta úr barnleysi og lina þær þjáningar sem því kunna að fylgja. Með því skapist hætta á að farið verði, með leyfi forseta: „… að nota barnið sem tæki til að þjóna markmiðum foreldra en horft fram hjá því að það er einstaklingur með sjálfstæð réttindi og hagsmuni.“ Flutningsmenn þessa máls telja mjög mikilvægt að réttindi einstaklings sem getinn er með gjafakynfrumum séu sett í forgrunn og að honum sé tryggður með lögum sjálfstæður réttur til að fá að þekkja uppruna sinn. Reynslan frá Svíþjóð sýnir okkur að þegar lögunum var breytt þar fækkaði kynfrumugjöfum og framboðið minnkaði um tíma en svo jókst það aftur og náði aftur að verða svipað og það var fyrir lagabreytingarnar. Þetta stenst því ekki skoðun á hvorn veginn sem er, hvorki siðfræðilega né að gjöfunum fækki. Fyrst og fremst erum við að horfa á réttindi einstaklingsins, réttindi barnsins sem getið er með gjafafrumum, að réttindi þess séu sett í forgrunn og þau tryggð með lögum. Við vitum svo margt núna sem við vissum kannski ekki áður, bara vegna þess að upplýsingagjöf er orðin svo mikil. Fólk er kannski farið að opna sig meira en áður í fjölmiðlum um persónuleg málefni. Hér á landi hafa verið sýndir þættir, alla vega tvær seríur held ég, þar sem fjallað er um einstaklinga sem hafa verið ættleiddir til Íslands og hafa haft þörf fyrir að leita uppruna síns. Þessir þættir heita Leitin að upprunanum og voru sýndir á Stöð 2. Í þáttunum birtast okkur einstaklingar sem höfðu djúpa innri þörf til að leita uppruna síns á fullorðinsárum. Við kynnumst þessu fólki og þetta er flókið. Í öllum tilfellum áttu þessir einstaklingar mjög góða foreldra hér á Íslandi en það er þessi þörf að vita: Hvaðan kem ég? Af hverju er ég eins og ég er? Þetta er kannski líka spurning um arfgenga sjúkdóma og annað sem sumum finnst mikilvægt að fá upplýsingar um, ekki öllum. Þetta er mjög einstaklingsbundið. Þess vegna kemur fram í greinargerðinni að auðvitað sé mikilvægt að þó að lögunum verði breytt og börn sem getin eru með þessum hætti öðlist sjálfstæðan rétt til að fá að þekkja uppruna sinn þá verði einnig að virða friðhelgi þeirra og að þessum upplýsingum verði þá ekki þröngvað upp á fólk heldur gætu þær verið fólki aðgengilegar ef það óskar eftir að fá þær, Í greinargerðinni eru taldar upp nokkrar skýrslur og fjölmargar rannsóknir á þessu sviði. Ég ætla nú kannski ekkert að tína það allt saman til en það er töluverð umfjöllun um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og nefndar greinar í honum sem styðja í raun við að lagabreytingar þær sem lagðar eru til í þessu máli séu gerðar og séu þá í samræmi við barnasáttmálann. Hann var undirritaður fyrir Íslands hönd árið 1990, fullgiltur árið 1992 og lögfestur hér á landi með lögum 2013. Í sáttmálanum felst viðurkenning á því að börn séu sjálfstæðir einstaklingar með eigin réttindi, óháð réttindum fullorðinna. Þetta er svolítið rauði þráðurinn í þessu máli sem og svo mörgum öðrum sem fram hafa komið hér á Alþingi síðustu ár. Lengi vel, ég myndi segja framan af 20. öldinni og fram eftir þeirri 21., hefur svolítið verið horft á börn sem lægra sett, mögulega sem einhverja svona fylgihluti sem eiga ekkert endilega að hafa rétt. Valdið eigi alltaf að vera hjá forráðamönnum eða bara fullorðnum. En í barnasáttmálanum er í raun verið að viðurkenna að börnin séu sjálfstæðir einstaklingar með eigin réttindi, óháð réttindum fullorðinna. Ég tíni hér til t.d. 7. gr. barnasáttmálans. Þar er kveðið á um réttindi barns til að vera skráð eftir fæðingu, fá nafn, ríkisfang og að vita um foreldra sína og njóta umönnunar þeirra. Ég vitna líka í sænska skýrslu sem er frá 2007. Ég get svo sem lesið nafnið á henni, virðulegi forseti, með leyfi þínu, en hún er á sænsku og heitir Föräldraskap vid assisterad befruktning. Í þeirri skýrslu kemur fram að réttur barns til að fá vitneskju um foreldra sína hafi við samningu sáttmálans fyrst og fremst varðað réttindi ættleiddra barna til að vita um erfðafræðilega foreldra sína. Kynfrumugjafir eru náttúrlega orðnar algengari og verða sífellt algengari vegna þess að frjósemi okkar er að minnka af ýmsum ástæðum. Frá því að sáttmálinn kom fram og var undirritaður árið 1990 hefur komið upp álitamál varðandi þessa 7. gr. Það er samdóma álit að þetta eigi við ættleidd börn en álitamálið felst í því hvort í ákvæðinu felist einnig réttur barna, sem hafa verið getin með tæknifrjóvgun og aðstoð kynfrumugjafa, til að þekkja uppruna sinn. Almennt séð hefur sá skilningur ekki verið lagður í ákvæðið. Það er því ekki hægt að fullyrða það hér að öll aðildarríki að barnasáttmálanum hafi þann skilning á þessari grein. Eins og ég nefndi í byrjun hafa nágrannalönd okkar sem við berum okkur helst saman við, og ég nefndi hér, Norðurlöndin og Bretland, engu að síður þegar breytt þessu í löggjöf sinni, þ.e. tryggt börnum sem getin eru með kynfrumugjöf sjálfstæðan rétt til að fá upplýsingar um uppruna sinn. Í Svíþjóð var það gert árið 2006 og í Danmörku árið 2011. Þar geta einstaklingar sem eru orðnir 18 ára fengið upplýsingar um kynfrumugjafa. Í Finnlandi var lögum breytt árið 2006, árið 2005 í Noregi og Bretlandi og skýrt er kveðið á um að barn geti við 18 ára aldur fengið upplýsingar um uppruna sinn og hver kynfrumugjafinn var. Þetta er þróunin í kringum okkur og ég held að það sé alveg tími til kominn. Þetta er í sjöunda skipti sem málið er flutt hér. Það er bara fyrri parturinn í nóvember enn þá þannig að við ættum að hafa þennan þingvetur fyrir okkur til að skoða málið betur. Eins og ég nefndi áðan liggja fyrir jákvæðar umsagnir frá fyrri þingum. Í báðum tilfellum benti Persónuvernd á að gæta þyrfti að ákveðnum ákvæðum í persónuverndarlögum sem er náttúrlega eðlilegt að gera og ætti að vera vel hægt. Hér er lagt til að ráðherra leggi fram frumvarp eigi síðar en í janúar 2021. Sumum kann að þykja þetta skammur tími en það er vel gerlegt þar sem við erum með löggjöf í nágrannaríkjunum sem væri hægt að horfa til. Flutningsmenn vísa þá sérstaklega til sænskra laga og leggja til að horft verði til þeirrar löggjafar við vinnuna.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um opinber fjármál sem nær sérstaklega til þeirra ákvæða laganna sem snúa að mati á áhrifum stjórnarfrumvarpa. Svo ég útskýri í hverju breytingin felst þá segir í 66. gr. gildandi laga að hver ráðherra skuli leggja mat á áhrif stjórnarfrumvarpa, þar með talið fjárhagsleg áhrif, áður en þau eru lögð fyrir ríkisstjórn og Alþingi samkvæmt reglum um starfshætti ríkisstjórnarinnar. Þetta frumvarp snýst um að auk fjárhagslegra áhrifa verði sérstaklega talin upp tvö atriði í viðbót; annars vegar mat á áhrifum á loftslagið og hins vegar að jafnréttismati, sem framkvæmt hefur verið á hluta frumvarpa, verði bætt þarna inn og gert að almennri reglu. Þetta er náttúrlega í anda þess að vönduð lagasetning er ekki í alvöru vönduð nema hún líti til sem flestra ólíkra hagsmuna þegar verið er að greina áhrif breytinganna sem felast í fyrirhugaðri löggjöf. Mat á fjárhagslegum áhrifum hefur náð að vinna sér sess þannig að nú fáum við frumvörp til þingsins nánast undantekningarlaust með nokkuð vel ígrunduðu mati á fjárhagslegum áhrifum, og alveg stórkostlega vel ígrunduðum miðað við það sem gerðist fyrir ekkert allt of mörgum árum. Unnið hefur verið að annars konar mati samhliða og jafnvel verið sett stefna um slíkt mat. Mat á áhrifum lagasetningar á jafnrétti kynjanna má segja að hafi byrjað um árið 2009 og varð síðan að sérstöku metnaðarmáli þegar ríkisstjórn samþykkti á fundi sínum árið 2015 að sem hluta af innleiðingaráætlun kynjaðrar hagstjórnar og fjárlagagerðar yrði sett markmið um að ráðuneytið framkvæmdi jafnréttismat á þeim frumvörpum sem talin væru hafa miðlungs eða mikil áhrif á stöðu kynjanna. Þetta var metnaðarfullt markmið að því leyti til að það átti að enda í 100%. En það fór rólega af stað þannig að árið 2015 átti að meta eitt til tvö frumvörp, 10% árið 2016 og upp í það að árið 2019 færu 100% frumvarpa í gegnum slíkt mat. Skemmst er frá því að segja að þetta markmið hefur ekki náðst og dálítið fjarri því. Fjármála- og efnahagsráðherra svaraði fyrirspurn frá mér á 148. þingi þar sem fram kom að t.d. árið 2017 hefði velferðarráðuneytið metið 33% frumvarpa, dómsmálaráðuneytið 0%. Ég held að það liggi nú nánast í eðli þessara ráðuneyta að mál sem frá þeim koma hafa gjarnan miðlungs eða mikil áhrif á stöðu kynjanna í samfélaginu, þannig að 0–33% á þriðja ári innleiðingar, sem átti að enda í 100%, get ég ekki kallað nægjanlegt. Það er brýnt að festa framkvæmd þessa mats í sessi og þess vegna leggjum við til í þessu frumvarpi að setja það skýrt inn í lög. En það er líka brýnt að gerð sé einhvers konar krafa um sérþekkingu. Við náum ekki utan um það í þessu frumvarpi en mögulega væri hægt að ræða það í fjárlaganefnd þegar málið fer þangað til umfjöllunar, hvernig hægt væri að gera kröfu um að það starfsfólk ráðuneyta sem vinnur jafnréttismat hafi sérþekkingu á jafnréttismálum til að leggjast af alvöru yfir málin eða leiti sér aðstoðar utanaðkomandi sérfræðinga, af því það er einfaldlega þannig að við erum ekkert öll flink í að setja upp kynjagleraugu. Það getur verið fólk uppi í ráðuneytum sem er alveg glimrandi hæfir embættismenn þegar kemur að því að semja lög og passa að þau uppfylli ýmis skilyrði, en kynjagleraugun eru ekki eitt af því sem þeir eiga í sínu vopnabúri. Ég hef gjarnan nefnt dæmi um jafnréttismat sem hefði alveg eins mátt sleppa að gera því að höndunum var kastað til þess. Það var á 149. þingi þegar sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra lagði fram frumvarp til laga um breytingar á lögum um álaveiðar. Lögin heita sennilega lög um lax- og silungsveiði, en þetta sneri að álaveiðum. Það er svo merkilegt að á Íslandi er eiginlega ekkert vitað um álaveiðar. Eftirfarandi kom fram í greinargerðinni, það stóð bara svart á hvítu: Afar litlar upplýsingar eru til um álaveiðar við Ísland. Engu að síður, nokkrum línum neðar í greinargerðinni, sá ráðuneytið sig fært til þess að segja að ákvæði þess hafi áhrif á konur jafnt sem karla og hafi því ekki áhrif á stöðu kynjanna. Ég spurði út í þetta í skriflegri fyrirspurn og svar ráðherra er kannski áframhaldandi gamanmál vegna þess að þar kemur fram, með leyfi forseta: „Takmarkanir á veiðum hafa áhrif á bæði konur og karla og ekki verður séð að skortur á upplýsingum um magn veiddra ála skipti máli í þessu samhengi.“ Setjum upp dálitla hugartilraun. Ímyndum okkur hvernig lög, sem í orði kveðnu hafa jöfn áhrif á kynin, geti í reynd haft ólík áhrif á þau. Segjum að allir álaveiðimenn landsins hafi verið af einu kyni. Hefur lagabreyting þá áhrif jafnt á kynin? Ég er ekki kynjafræðingur, en ég myndi halda að þetta kæmist ekki í gegnum síuna hjá þeim sem eru flinkust í þeim fræðum. Ég nefni þessa gamansögu og vísa til svars sem ég fékk frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, og reyndar ferðamála, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra líka sem álíka gamanefni, til þess að brýna fyrir okkur að það nægir ekki að lögfesta skylduna, það þarf líka að tryggja að hún hafi eitthvað að segja. Ef við stimplum öll frumvörp með jafnréttismati og segjum: „Já, þetta hefur verið skoðað“, en það er enginn dýpt í því og það hefur engar afleiðingar, þá gætum við alveg eins sleppt því. Þá langar mig reyndar að nefna, sem er ekki í jafn gamansömum tón, fjárlagafrumvarpið sem við höfum til umfjöllunar þessa dagana, þar sem er þetta fína mat á áhrifum á jafnrétti kynjanna, fjórar síður. Farið er yfir aðgerðir vegna áhrifa Covid-19 faraldursins. Farið er yfir það að aðgerðir stjórnvalda hafi beinst með mjög ólíkum hætti að kynjunum, fjármagni hafi verið varið til greina þar sem karlar eru í meiri hluta, en hættan sé sú að kreppa muni að í opinberri þjónustu þar sem konur eru í meiri hluta. Hérna stendur þetta, en ég er ekki viss um að neitt verði gert með þetta. Það er náttúrlega vandinn, virðulegur forseti, þetta má ekki heldur vera fjarvistarsönnun. Það má ekki leggja fram frumvarp og jafnréttismatið leiðir í ljós að það hafi slæm áhrif á eitt kyn eða einhver hrikaleg jaðaráhrif á einhverja hópa, en þannig sé það nú bara. En þetta mat á að hafa áhrif á lagasetninguna. Þetta á að hafa áhrif á það hvernig ráðuneytið skilar málinu frá sér. Og síðan á það að hafa áhrif á hvernig við afgreiðum málin hér innan húss. Varðandi álaveiðarnar langaði mig helst að senda ráðherrann öfugan með málið aftur upp í ráðuneyti þegar ég ræddi um þetta við hann hér í salnum, af því að mér fannst þetta svo aum afgreiðsla á jafnréttismatinu, sem mér finnst skipta máli að sé unnið. Mér finnst skipta máli að það sé vel unnið og að eftir því sé farið. Hitt atriðið sem lagt er til í þessu frumvarpi að bætt verði við í lög um opinber fjármál, sem einu af þeim atriðum sem líta beri til við mat á áhrifum stjórnarfrumvarpa, er mat á loftslagsáhrifum. Ég fæ lánað úr stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur þar sem segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin stefnir að því að allar stærri áætlanir ríkisins verði metnar út frá loftslagsmarkmiðum.“ Þetta er uppáhaldslínan mín í þessari stefnuyfirlýsingu af því að þetta er svo mikilvægt. Áætlanir sem fara hér í gegnum salinn hafa gríðarleg áhrif á loftslagsmál. Er þar fyrst að nefna væntanlega fjáraflsfrekustu áætlun ríkisins, samgönguáætlun, sem skiptir öllu þegar kemur að því að ná markmiðum í loftslagsmálum. En vittu til, forseti. Þetta mat hefur aldrei verið framkvæmt, ekki á þeim tveimur samgönguáætlunum sem hingað hafa komið, ekki á einni einustu áætlun sem ríkisstjórnin hefur lagt fyrir þetta þing. Ég hef spurt ráðherra út í hverju það sæti og þeir fara undan í flæmingi og benda á að umhverfismat áætlana nái yfir þetta, það eigi einhvern veginn að tryggja að litið sé til loftslagsmála. Umhverfismat áætlana varð til sem verkfæri þegar þessi stefnuyfirlýsing var samin og ég hélt að þetta loftslagsmat ætti að vera eitthvað nýtt umfram það. Ég vil enn þá trúa því. Þess vegna er svo miður að ríkisstjórninni hafi enn ekki tekist, eftir þrjú ár í Stjórnarráðinu, að skila hingað einni einustu áætlun sem metin hefur verið út frá loftslagsmarkmiðum. Ég tók þessa hugmynd úr stefnuyfirlýsingunni, setti hana hér í frumvarpsform og lét hana ekki ná til áætlana heldur stjórnarfrumvarpa, svo upprunans sé getið. En eftir að ég lagði þetta mál fram birtist aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum, hún birtist í júní sl. Þar segir, virðulegur forseti: „Tekin verður upp sú nýbreytni að lagafrumvörp verða sérstaklega rýnd út frá loftslagsáhrifum þeirra.“ Þetta þóttu mér frábær tíðindi vegna þess að þetta vantar. En svo hélt ég lestrinum áfram og missti aðeins vonina sem ég hafði haft, því að áfram segir, með leyfi forseta: „Til að byrja með verður þetta gert við valin frumvörp í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu en síðar er stefnt að því að þetta eigi við um öll frumvörp sem lögð verða fyrir Alþingi.“ Það á sem sagt að endurtaka mistökin við innleiðingu á jafnréttismatinu í loftslagsmatinu. Það á að byrja á þeim frumvörpum sem væntanlega er auðveldast að rýna. Ég get ekki ímyndað mér að frumvörp úr umhverfis- og auðlindaráðuneytinu verði sérstaklega þung í vöfum þegar kemur að mati á áhrifum á loftslagið. Hvernig hefði verið ef við hefðum fengið umferðarlög metin út frá áhrifum á loftslagið? Hvernig væri ef fjárlög væru metin þannig? Hvernig væri ef við settum metnað í að meta frumvörp sem eru erfið, sem hafa áhrif á loftslagið? Nú er dálítið langt síðan ég las tekjubandorminn síðast. Hann er einmitt frumvarp. Hann snýst m.a. um hagrænu hvatana sem loftslagsaðgerðir byggja að stórum hluta á. Eins og ég segi, það er dálítið síðan ég las hann síðast, en ég man ekki eftir því að lagt sé mat á hvaða áhrif það hefur á losun Íslands að kolefnisgjald sé aðeins verðlagsuppfært en ekki hækkað. Og það er meira að segja verðlagsuppfært það lítið að það mætti jafnvel segja að það lækki að raungildi milli ára. Það hefði verið gott að fá mat á loftslagsáhrifum frekar en á einhverju frumvarpi úr umhverfis- og auðlindaráðuneytinu, þar sem væri væntanlega miklu þægilegra fyrir stjórnina að geta stært sig af jákvæðu loftslagsmati. Alla vega er í frumvarpinu lagt til að stíga þetta formlega og bindandi skref gagnvart öllum lagafrumvörpum, ekki bara stærri áætlunum ríkisins, eða að byrja á auðveldustu frumvörpunum í umhverfisráðuneytinu, heldur öllum lagafrumvörpum. Það myndi sýna að málefni loftslagsbreytinga nytu forgangs við opinbera stefnumörkun. Með því að lyfta loftslagsmálunum upp á það stig að vera eitt af aðalatriðunum sem öll frumvörp verði að vera metin eftir væri líka hægt að styrkja opinbera umræðu þannig að við gætum með gagnsæjum hætti vegið og metið hvort frumvörp væru til bóta eða ekki ef við vildum hugsa til langs tíma. Það hefði mjög góð áhrif, held ég, á það að vinna Stjórnarráðið í átt að vandaðri lagasetningu sem stenst skoðun gagnvart framtíðinni. Þá er kannski rétt að nefna að þetta frumvarp, sá hluti þess sem snýr að loftslagsmatinu, kallast beint á við ákall loftslagsverkfallsins, unga fólksins sem berst þar fyrir framtíð sinni, ákall þess til forsvarsfólks ríkisstjórnarinnar sem afhent var í lok september á síðasta ári. Þau kölluðu reyndar eftir því að meta skyldi kolefnisspor vegna allra aðgerða þingsins og voru þá að tala um frumvörp, þingsályktunartillögur og allt það. Mér finnst það góð hugmynd. Lög um opinber fjármál - því miður, sú grein sem þetta frumvarp snýr að tekur bara til frumvarpa frá stjórninni. En af því ég er með hv. fulltrúa í fjárlaganefnd í forsetastóli akkúrat núna þá veit ég að einhver í nefndinni er að hlusta á mig. Ég velti því upp hvort nefndin gæti kannski skoðað þetta, hvort ekki mætti skoða það að ekki bara auka kröfurnar gagnvart ríkisstjórninni, og þá enn frekar en hér er lagt til, þannig að allar áætlanir og frumvörp frá stjórninni þurfi að fara í gegnum loftslagssíu, heldur líka að við getum einhvern veginn rýnt það sem er samið af þingmönnum og lagt hér fram af okkur. Ég veit ekki alveg hvernig við ættum að fara að því, nefndin sér um það. Þetta er ósköp einfalt mál, virðulegur forseti. Þetta er svo einfalt. Þegar ráðuneyti vinna að frumvörpum þá fara þeir í gegnum gátlista, sem er leið Stjórnarráðsins til að tryggja samræmda og vandaða framkvæmd við samningu frumvarpa. Hluti af þeim gátlista er kafli um áhrifamat. Sá kafli er, ef ég man rétt, með 12 liðum. Þessir þrír liðir eru þar á meðal. Fjárhagsleg áhrif, loftslagsáhrif og áhrif á stöðu kynjanna eru meðal þeirra atriða sem ráðuneyti geta valið hvort þau líti til. Nema fjárhagslegu áhrifin. Þau verða ráðuneytin að skoða. Ég er einfaldlega að leggja til, í ljósi þess að jafnréttið og loftslagsmál eru þvílíkir grundvallarþættir þegar kemur að því að skapa hér réttlátt samfélag til framtíðar, að við undirstrikum þetta mikilvægi með því að lyfta þessum tveimur þáttum upp á sama stað og fjárhagslegu áhrifunum. Af því að, fjandinn hafi það, forseti, fjárhagsleg áhrif eru ekki mikilvægari en sigur í baráttunni við loftslagsvandann og að tryggja hér jafnrétti kynjanna til framtíðar. Virðulegur forseti. Ég hlakka til að sjá hvernig fjárlaganefnd gengur að takast á við þetta mál vegna þess að ég trúi því einlæglega að skref í þessa átt séu skref til góðs.