Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins um að Þórarinn Ingi Pétursson, 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Norðausturkjördæmi fyrir Þórunni Egilsdóttur, hafi boðið forföll og muni þá víkja af þingi. Í dag tekur því sæti á Alþingi Hjálmar Bogi Hafliðason, 2. varamaður á lista Framsóknarflokksins í kjördæminu. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.
Borist hefur bréf frá forsætisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1144, um lagalega ráðgjöf, frá Birni Leví Gunnarssyni, og á þskj. 1122, um ráðgjafaþjónustu, verktöku og tímabundin verkefni, frá Gunnari Braga Sveinssyni.
Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og barnamálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Herra forseti. Í morgun birtust fréttir af því að norska fjármálaeftirlitið hefði sektað norska stórbankann DNB um að jafnvirði 6 milljarða íslenskra króna vegna slælegra varna bankans gegn peningaþvætti. Þetta tengist viðskiptum bankans við Samherja. Þetta þykir mjög stórt og alvarlegt mál í Noregi núna og er þungur áfellisdómur yfir þeirra helstu fjármálastofnun. Fyrir tveimur árum áttum við forsætisráðherra orðastað um aðgerðir ríkisstjórnarinnar í kjölfar sláandi birtingar gagna um starfsemi Samherja í Namibíu og þá áhættu sem skapast gæti fyrir orðspor Íslands þar sem Samherji er stórt og öflugt fyrirtæki í íslensku samhengi, fyrirtæki sem hefur áhrif í alla kima samfélagsins. Þá svaraði forsætisráðherra því að verið væri að fara yfir hvað hægt væri að gera til að standa betur að laga- og regluverki til að koma í veg fyrir að slík mál endurtækju sig. Spurningin er: Hvað hefur verið gert síðan þá? Hvernig hafa íslensk stjórnvöld tryggt að eftirlitsstofnanir hafi styrk og getu til að takast á við svo yfirgripsmiklar rannsóknir? Hefur embætti héraðssaksóknara, sem hefur Samherjamálið til rannsóknar, nægilegar fjárheimildir og bolmagn? Er Fjármálaeftirlitið hér á landi nægilega vel fjármagnað til að standa í sambærilegum athugunum og það norska? Og hefur verið gengið úr skugga um að íslenskir bankar hafi ekki verið seldir undir sams konar áhættu og nú er að afhjúpast í Noregi?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Því er til að svara að margt hefur verið gert sem lýtur að þessum málum almennt. Í fyrsta lagi vil ég nefna að úrskurðurinn sem hv. þingmaður vísar í, gagnvart norska bankanum DNB, varðar slælega framkvæmd laga um peningaþvætti. Íslensk stjórnvöld hafa gripið til margháttaðra aðgerða til að tryggja betur varnir gegn peningaþvætti. Þau mál höfðu allt of lengi verið látin reka á reiðanum og þó að gripið hafi verið til aðgerða var ekki nógu hratt brugðist við þannig að Ísland lenti um tíma á hinum gráa lista FATF, sem við ræddum hér í þessum sal. Við vorum hins vegar mjög fljót af honum aftur vegna þess að við höfum verið að grípa til ráðstafana til að hafa betra eftirlit með peningaþvætti sem þetta mál, sem hv. þingmaður nefnir, snerist um, en líka til að tryggja betur gagnsæi í íslensku atvinnulífi, m.a. með skráningu raunverulegra eigenda. Það var líka þjóðþrifamál sem of langan tíma hafði tekið að breyta til batnaðar. Það hefur því ýmislegt verið gert á þessu sviði. Ég vil síðan segja, af því að hv. þingmaður spyr hér um Fjármálaeftirlitið, að Alþingi samþykkti lög um sameiningu Seðlabanka og Fjármálaeftirlits og það er mitt mat og mat margra annarra, þar á meðal seðlabankastjóra, að sú sameining hafi orðið til þess að styrkja þessar tvær stofnanir og gera þeim betur kleift að takast á við eftirlitshlutverk sitt. Raunar kom það líka fram, í þeirri vinnu sem unnin var við gerð þeirra laga, að það myndi styrkja betur hefðbundið fjármálaeftirlit, og líka annars konar eftirlitsverkefni eins og nefnd hafa verið í tengslum við Samherja, og er ég þá að vitna til gjaldeyriseftirlitsins, að hafa þarna sterka stofnun á þessu sviði. Ég tel því að ýmislegt hafi verið gert og ég tel að þessi sameining hafi verið til að styrkja hið mikilvæga eftirlitshlutverk sem um ræðir.
Herra forseti. Ég er ósammála hæstv. ráðherra um það. Héraðssaksóknari hefur auk þess sagt að þau hefðu ekki nægt fjármagn. Geta Samkeppniseftirlitsins hefur verið takmörkuð með lagabreytingum ríkisstjórnarinnar. Nú síðast lagði ríkisstjórnin niður embætti ríkisrannsóknarstjóra í núverandi mynd og veikti neytendavernd svo um munar. Herra forseti. Hér hefur seðlabankastjóri stigið fram og talað um að landinu sé stýrt af hagsmunaöflum. Undir það hafa helstu hagfræðingar landsins tekið og forystufólk verkalýðshreyfingarinnar. Forsætisráðherra gerði heldur lítið úr þessum orðum í síðustu viku og brást við með því að kalla eftir dæmum. Þá er einföld spurning: Hefur hæstv. forsætisráðherra fengið slík dæmi einhvers staðar og kallað eftir þeim?
Herra forseti. Ég vil segja, af því að ég kom því ekki að í máli mínu áðan, að það liggur alveg skýrt fyrir að héraðssaksóknara verða tryggðar þær fjárheimildir sem þarf til að ljúka rannsókn þessa máls. Málið er enn til meðferðar hjá héraðssaksóknara, enn til skoðunar og rannsóknar, og ég hef fulla trú á því að embættið muni sinna verkefni sínu af heilindum og eins vel og hægt er. Já, ég kallaði eftir dæmum vegna þess að ég held að við höfum dæmi um það að hagsmunaaðilar beiti sér með ótæpilegum og óhóflegum hætti. En ég hef líka þá trú að flokkarnir hér á Alþingi séu vandari að virðingu sinni en svo að þeir láti eingöngu stjórnast af hagsmunaöflum. Þess vegna segi ég að þegar sagt er að landinu sé stjórnað af hagsmunaöflum sé væntanlega verið að segja að stjórnmálaflokkarnir hér séu allir undir stjórn hagsmunaafla. Ég fellst ekki á það. Ég veit hins vegar, alveg eins og hv. þingmaður veit vel, að hagsmunaöfl reyna mjög oft að beita sér óhóflega fyrir ýmsum breytingum og málum. Þess vegna hef ég beitt mér fyrir því og m.a. fengið samþykkt hér á Alþingi lög um varnir gegn hagsmunaárekstrum [[Forseti hringir.]]af því að mér finnst svo mikilvægt að við tryggjum aukið gagnsæi um þessi mál. [[Forseti hringir.]]En ég hef þá trú á stjórnmálum og stjórnmálamönnum að þeir láti ekki allir stjórnast af hagsmunum. [[Forseti hringir.]]Það væri auðvitað verulega illa fyrir okkur komið ef svo væri.
Virðulegur forseti. Nú er hópur öryrkja fá 275.000 kr. á mánuði eða 239.000 kr. eftir skatt. Þá fær hópur ellilífeyrisþega bara 266.000 kr. á mánuði og 233.000 kr. eftir skatt. Atvinnuleysisbætur eru nú 307.430 kr. á mánuði og lágmarkslaun eru 351.000 kr. á mánuði fyrir skatt. Nýjasta útspil ríkisstjórnarinnar er svo 472.000 kr. á mánuði plús 11% lífeyrissjóð fyrir útvalinn hóp atvinnulausra og félagsbótaþega, sem er flott mál. Því spyr ég hæstv. félags- og barnamálaráðherra: Hvernig er þessi mismununur á greiðslu fundinn út og hvers vegna? Þarna er verið að greiða um 200.000 kr. meira á mánuði, sem er frábært. En hvers vegna er þetta ekki í boði fyrir alla hina sem þurfa að reyna að tóra á 230.000 kr. á mánuði eftir skatt? Þá ætlar hæstv. ráðherra og ríkisstjórn enn og aftur að mismuna þeim sem verst hafa það og borga atvinnulausum 100.000 kr. í eingreiðslu, sem er gott mál, en skilja öryrkja og eldri borgara eftir. Hvers vegna? Það er nefnilega komið í ljós að hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin hefur skilið einn hóp algjörlega eftir í Covid-19 faraldrinum og það er verst setti hópur eldri borgara, hópur sem í eru aðallega konur sem voru ekki á vinnumarkaði og eiga því ekki lífeyrisréttindi. Konur sem stóðu fyrir framan eldavélina, hugsuðu um börnin og heimilið og reyna að lifa á 233.000 kr. útborguðum á mánuði, eftir skatt. Ég spyr því: Hvernig fáið þið þetta út og hvers vegna í ósköpunum eruð þið að mismuna fólki svona gróflega með alls konar tölum? Og til hvers? Er einhver könnun í gangi á því hver getur tórað lengst á minnstu?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn sem reyndar var nokkrar spurningar og vangaveltur hv. þingmanns sem ég ætla að leitast við að svara. Í fyrsta lagi er það auðvitað svo að við vorum að leggja til og samþykkja eingreiðslur til langtímaatvinnulausra sem eru einstaklingar sem hafa verið mjög lengi atvinnulausir, í 14 mánuði eða lengur, og voru orðnir atvinnulausir fyrir Covid-19. Sú tillaga er lögð fram til að koma til móts við þá aðila og ekki sú hugsun á bak við að mismuna eldri borgurum og öðrum þeim sem eru atvinnulausir. Síðan vil ég segja varðandi aðra hópa að við höfum í aðgerðapökkum okkar komið með fjármagn í eingreiðsluformi, bæði til örorkulífeyrisþega og til annarra hópa. Það er einfaldlega ekki rétt að við höfum ekki gert neitt þegar kemur að verst setta hópnum í hópi aldraðra vegna þess að við samþykktum hér sérstök lög fyrir ekki svo löngu sem eru einmitt að byrja að hafa jákvæð áhrif og varða sérstakan bótaflokk eldri borgara sem búa við bágust kjörin. Við erum byrjuð að sjá hvernig ákveðnir hópar eru gripnir. Einnig miða allar þær aðgerðir sem við höfum ráðist í, þegar kemur að breytingum á skattkerfi og öðru, sérstaklega að tekjulægri hópum og það teygir sig auðvitað inn í alla hópa samfélagsins. Ríkisstjórnin hefur líka verið með í gangi vinnu við að kortleggja frekari aðgerðir fyrir hóp aldraðra og ekki er loku fyrir það skotið að mögulegt verði að klára eitthvað af því [[Forseti hringir.]]fyrir lok þessa kjörtímabils, enda höfum við unnið það í þéttu samstarfi nokkurra ráðuneyta við Landssamband eldri borgara og fleiri aðila.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félags- og barnamálaráðherra svörin. Hann segir að aðgerðirnar, 472.000 kr. plús 11% í lífeyrissjóð, séu fyrir félagsbótaþega. En félagsbótaþegar sem hafa þegar fundið sér vinnu eða verið boðin vinna í þessu kerfi fá hana ekki vegna þess að þeir passa ekki inn í kassann. Það getur munað einum degi hvenær þeir urðu félagsbótaþegar. Það getur munað einum degi hvenær þeir fóru á atvinnuleysisbætur. Búið er að þrengja kassann þannig að bara ákveðnir aðilar komast inn í hann. Og er ekki ömurlegt til þess að vita að þegar einstaklingur sem er á félagsbótum og er búinn að vera það lengi er að reyna að bjarga sér, ætlar að fá sér vinnu, er búinn að finna vinnuna, meira að segja búinn að sýna frumkvæði til þess að finna vinnu, að þá komi ríkið og segi: Nei, þú passar ekki í kassann og þú færð það ekki? Þetta er mismunun.
Virðulegur forseti. Af því að hv. þingmaður er að tala um átakið Hefjum störf og þá einstaklinga sem geta fengið vinnu í gegnum það róttæka úrræði og talar um að ríkisstjórnin sé búin að þrengja kassann gagnvart þessum hópum, þá er það auðvitað svo að ríkisstjórnin tók sig einmitt til og víkkaði út mörkin sem lúta að þessu. Jú, það er þannig, hv. þingmaður. Vinna með stuðningi hefur ævinlega verið til staðar. Við erum að greiða meira til þess að skapa fleiri störf og hún hefur alltaf verið til staðar fyrir einstaklinga sem eru á atvinnuleysisskrá, en í fyrsta skipti erum við að láta það ná yfir einstaklinga sem hafa klárað bótaréttinn á síðustu sex mánuðum frá því átakið tók gildi og þeir eru þar af leiðandi komnir inn á fjárhagsaðstoð. Þannig að við höfum aldrei víkkað kassann, af því að hv. þingmaður notar það orðalag, eins mikið og við höfum gert í þessu starfaátaki vegna þess að aðstæður eru fordæmalausar. En það er auðvitað alltaf þannig að þegar við ákveðum að teygja okkur sex mánuði [[Forseti hringir.]]aftur í tímann þá er einhver sem er búinn að vera sex mánuði og einn dag, þannig virkar það. En að tala um að ríkisstjórnin hafi þrengt kassann, þegar hún er búin að víkka hann um sex mánuði, er einfaldlega ekki rétt.
Virðulegur forseti. Í október 2020 skilaði reikningsskila- og upplýsinganefnd sveitarfélaga áliti sem ber yfirskriftina Reikningsskil samstæðu Reykjarvíkurborgar og reikningsskil Félagsbústaða hf. Álit í máli nr. 1/2020. Á mannamáli er niðurstaðan sú að það stenst ekki lög að Reykjavíkurborg hafi reikninga Félagsbústaða hf. sem hluta af samstæðureikningum sínum við uppgjör. Til skýringar á þessu virðist hafa verið gefin út tilkynning á vef samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins 19. mars 2021 með yfirskriftinni: Varðandi álit reikningsskila- og upplýsinganefndar. Þar er farið yfir málið og væntanlega hefur ætlunin verið að skýra það með einhverjum hætti. Það tekst ekki betur til en svo að sveitarfélög virðast skilja það „hipsumhaps“ og ekkert sveitarfélag með ankannalegri hætti en Reykjavíkurborg. Í bréfi frá samgöngu- og sveitastjórnarráðuneytinu kemur fram, með leyfi forseta: „Í tengslum við umrætt mál er rétt að árétta að hvorki ráðuneytið né reikningsskila- og upplýsinganefnd sveitarfélaga hefur tekið ákvörðun um að veita sveitarfélögum undanþágu við gerð samstæðureiknings eins og þeim ber að gera skv. 61. gr. sveitarstjórnarlaga.“ Enda yrði slík breyting væntanlega aldrei gerð nema með lagabreytingu. Reykjavíkurborg og væntanlega aðrar sveitarstjórnir hafa skilið tilkynninguna frá 19. mars á mismunandi vegu og sumar hverjar í rauninni alls ekki, þó sérstaklega Reykjavíkurborg miðað við þann skilning sem kemur fram í nefndu áliti. Ég spyr því hæstv. ráðherra samgöngu- og sveitarstjórnarmála, í ljósi þess að ég tel að efni tilkynningarinnar [[Forseti hringir.]]stangist á við lög og að ársreikningar Reykjavíkurborgar sem ekki innihéldu samstæðureikning muni þar af leiðandi stangast á við lög, hvort hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]sjái fyrir sér að skýra þetta með betri hætti á heimasíðu ráðuneytisins eða hvort fyrirséð sé að leggja til lagabreytingar [[Forseti hringir.]]sem taka á þessu því að núverandi staða er óboðleg.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir fyrirspurnina. Því er til að svara að eins og fram kom í máli hans tók ráðuneytið sig til og skýrði stöðuna, að mínu mati, í bréfi sínu. Mér er ekki kunnugt um að við höfum hafið neina sérstaka skoðun í kjölfarið, enda er ekki mjög langur tími liðinn frá því að bréfið fór út og kannski rétt að kanna niðurstöður og viðbrögð sveitarfélaganna áður. Mér finnst koma til greina að sé enn uppi einhver misskilningur á túlkun þessa máls, að skýra hann enn frekar áður en lengra er haldið. Ef nauðsynlegt reynist að koma fram með lagabreytingar þyrfti að fara að vinna að því svo þær gætu þá komið fram næsta vetur. En kannski væri það fyrsta að skýra þær betur ef einhver misskilningur er í gangi um túlkun þessa álits.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Niðurstaða álits nr. 1/2020 er býsna skýr, eins og segir hér, með leyfi forseta: „Þau sjónarmið sem kveðið er á um í 75. gr. laga um ársreikninga, gilda einnig um samstæðureikning sveitarfélaga. Í því felst að í samstæðureikningi sveitarfélaga skulu notaðar sömu matsaðferðir og í ársreikningi A-hluta sveitarfélagsins. Noti félag í eigu sveitarfélags, sem færa skal inn í B-hluta þess, skv. 60. gr. sveitarstjórnarlaga, aðrar matsaðferðir í eigin ársreikningi en samstæðureikningur sveitarfélagsins byggir á, skulu unnin ný reikningsskil þar sem matsaðferðir eru í samræmi við samstæðureikning.“ Undanþága frá þessu gæti verið ef Reykjavíkurborg liti á Félagsbústaði bara sem fjárfestingarfélag þar sem verið væri að selja og kaupa eignir á grundvelli aðstæðna á markaði. Það blasir við að sú er ekki raunin. Þetta er býsna alvarlegt þegar nýlega hafa borist fréttir af því að 15 milljarða halli hafi orðið á rekstri Reykjavíkurborgar [[Forseti hringir.]]og miðað við fyrirliggjandi áætlanir verður að leiða þetta mál í jörð ef það kemur á daginn að eignahlið ársreikninga Reykjavíkurborgar [[Forseti hringir.]]er uppfull af froðu, sem allt bendir til að sé raunin.
Virðulegur forseti. Ég vil bara ítreka fyrra svar mitt, að mínu mati var þetta bréf ráðuneytisins nokkuð skýrt og hv. þingmaður fór hér yfir niðurstöðurnar. En ef það er einhver vafi um það meðal einstakra sveitarfélaga er sjálfsagt mál að reyna skýra það enn frekar og jafnvel að kalla eftir viðbrögðum frá þeim sveitarfélögum sem um þetta véla áður en menn grípa til annaðhvort frekari aðgerða eða hugsanlega undirbúnings að einhverjum lagabreytingum og fái fyrst fram hver hinn sameiginlegi skilningur allra er, hvort menn séu ekki með sameiginlegan skilning á þessu máli, sem mér fannst vera á sínum tíma nokkuð skýr.
Forseti. Í lögum um Stjórnarráð Íslands segir að færa skuli skrá um formleg samskipti og fundi sem og óformleg samskipti ef þau teljast mikilvæg milli ráðuneyta Stjórnarráðsins sem og aðila utan þess og að forsætisráðherra setji reglur um skráninguna. Reglur um skráningu óformlegra samskipta sem settar voru 18. apríl 2016 eru, með leyfi forseta: „Skrá skal í málaskrá ráðuneytis óformleg samskipti milli ráðuneyta sem og við aðila utan þess ef þar koma fram mikilvægar upplýsingar um málefni sem heyra undir ráðuneyti. Með óformlegum samskiptum er átt við munnleg samskipti, þar á meðal símtöl og fundi, þar sem lýst er afstöðu eða veittar upplýsingar sem teljast hafa þýðingu fyrir mál sem er til meðferðar í ráðuneyti eða teljast mikilvægar vegna málefna sem heyra undir ráðuneytið, enda komi afstaðan eða upplýsingarnar ekki fram í öðrum skráðum gögnum. Skrá skal hvenær samskipti fóru fram, milli hverra og efni upplýsinga sem um ræðir.“ Nú hefur hæstv. forsætisráðherra sagt að hún viti ekki hvaða ráðherrar eða stjórnmálamenn beittu stjórnvöld í Færeyjum þrýstingi. Því vil ég byrja á að spyrja hvort breytingar hafi orðið á því, hvort forsætisráðherra viti nú um hvaða íslensku ráðherra er að ræða. Er ráðherra búin að kynna sér það síðan yfirlýsing var gefin um annað um daginn? Svo vil ég spyrja um skráningu formlegra eða óformlegra samskipta, sem eru reglur settar af forsætisráðherra. Á ábyrgð hvaða ráðherra væru þau samskipti sem fram fóru milli Færeyinga og Íslendinga? Veit ráðherra hvort til séu skráningar um þau samskipti sem Høgni Hoydal lýsir sem þrýstingi íslenskra stjórnmálamanna með orðunum að elta eigi peninga? Erum við þar að tala um sjávarútvegsráðherra, því að málefnið er um sjávarútvegsfyrirtæki? Erum við að ræða um fjármálaráðherra, því að það er eignarhald á fyrirtækjum sem þar er um að ræða? Eða er þetta utanríkisráðherra þar sem þetta er tvímælalaust utanríkismál?
Herra forseti. Vegna þess hluta fyrirspurnar hv. þingmanns sem varðaði reglur um skráningu formlegra og óformlegra samskipta, vil ég upplýsa það hér, eins og ég held reyndar að hafi komið fram í skriflegu svari mínu við fyrirspurn hv. þingmanns, að hver og einn ráðherra og hvert og eitt ráðuneyti ber ábyrgð á þessari skráningu. Það væri ekki úr vegi fyrir hv. þingmann að senda inn skriflega fyrirspurn á ráðuneytin um það hvernig þessari skráningu er háttað. Ég hef skilað þeim upplýsingum í þessu svari. Hvað varðar fyrirspurn hv. þingmanns um samskipti við Høgna Hoydal, og vísar hann þá í frétt Stundarinnar þar sem ég svaraði fyrirspurn um þau mál, vil ég segja: Eins og ég skildi Høgna í viðtalinu sem við hann var haft í þætti sem sýndur var í ríkissjónvarpinu, vörðuðu þau samskipti breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu í Færeyjum og þær breytingar voru samþykktar á færeyska löggjafarþinginu 15. desember 2017, þ.e. tveimur vikum eftir að ríkisstjórn mín tók við. Og hvað hafði farið fram í ríkisstjórn um þessi mál fyrir mína tíð - því get ég einfaldlega ekki svarað. Því þurfa þeir ráðherrar sem sátu í þeirri ríkisstjórn að svara. Hins vegar las ég sjálf fréttir um það þar sem haft var eftir utanríkisráðherra í þeirri ríkisstjórn, hæstv. utanríkisráðherra Guðlaugi Þór Þórðarsyni, að hann hefði átt samtöl við utanríkisráðherra Færeyja um þau mál, þannig að ég held að hægt væri að kanna það. Hvað varðar hins vegar Hoyvíkursáttmálann, sem síðar var lagt til að yrði sagt upp af hálfu Færeyinga, þá var það ekkert launungarmál og kom fram í máli margra okkar að við andmæltum þeirri uppsögn af hálfu Færeyinga. Þau samskipti eru öll til og m.a. var rætt um Hoyvíkursáttmálann og mikilvægi þess að tryggja góð samskipti í kringum þau mál á fundi mínum með lögmanni Færeyja, sem haldinn var 2018 í Þórshöfn í Færeyjum. [[Forseti hringir.]]Það eru kannski tvenns konar samskipti sem hafa átt sér stað um tvö mál og annað kom ekki upp í tíð minnar ríkisstjórnar.
Forseti. Ég spurði um samskiptin við Høgna Hoydal, þar sem verið var að vísa í að elta eigi peningana. Mér fannst svarið ekki alveg nægilega skýrt um þau samskipti, hvaða ráðherra það var sem átti í þeim samskiptum. Eins og fram kom í óundirbúinni fyrirspurn áðan, við formann Samfylkingarinnar, Loga Einarsson, þá eigum við ekki að vera undir stjórn hagsmunaafla. Stjórnmálaflokkarnir eiga að ekki að vera með þá ásýnd. En þetta býr augljóslega til þá ásýnd, ef það eru pólitísk afskipti af svona sérhagsmunamálum milli landa, að mögulega sé verið að nýta pólitískan styrk eða afl til að hafa áhrif á utanríkismál. Ekki veit [[Forseti hringir.]]ég til þess að þetta hafi verið kynnt í utanríkismálanefnd, en þetta eru væntanlega mikilvæg utanríkismál sem ætti miðað við allt að kynna þar.
Herra forseti. Hv. þingmaður kvartar yfir því að svör mín séu óljós, en þau geta ekki verið skýrari. Í ljósi þess að ég sat ekki í ríkisstjórn 2017 þekki ég ekki hvaða samskipti áttu sér stað. Ég bendi á það sem fram hefur komið í fréttum um samskipti utanríkisráðherra Íslands við utanríkisráðherra Færeyja um fiskveiðistjórnarlöggjöfina, en þær fréttir getur hv. þingmaður líka nálgast. Það sem kom hins vegar fram í máli mínu, og er líka algjörlega skýrt og hefur komið fram í fréttatilkynningum frá Stjórnarráðinu, er að rætt var um Hoyvíkursáttmálann við færeyska ráðamenn. Íslensk stjórnvöld lýstu þeirri skoðun sinni margoft opinberlega að þau teldu mikilvægt að halda í þann sáttmála og það var eftir að ég tók við sem forsætisráðherra. Þannig að ég held að þetta geti ekki verið öllu skýrara. Hv. þingmaður spurði hér áðan hvar slík samtöl myndu fara fram. Hefðbundið er að utanríkisráðuneyti landanna ræði um slík samskipti [[Forseti hringir.]]en Høgni Hoydal gegndi á þessum tíma embætti sjávarútvegsráðherra, ef ég man það rétt. Hv. þingmaður verður að [[Forseti hringir.]]beina fyrirspurnum sínum um þessi mál til þeirra sem sátu í ríkisstjórn 2017.
Herra forseti. Ég verð að segja að ég hef talsverðar áhyggjur þessa dagana. Áhyggjur mínar snúa fyrst og fremst að því hvaða þróun er að verða í verðbólgu hér á landi. Verðbólga hefur ekki verið hærri í átta ár um þessar mundir og hefur verið langt umfram væntingar spáaðila og langt umfram það sem Seðlabankinn hefur búist við í sínum spám. Seðlabankastjóri sagði í viðtali í síðasta mánuði að verðbólgan stafaði að miklu leyti af veikingu gengisins á síðasta ári, en nú hækkar gengið á ný og hann vonast til að ná tökum á verðbólgunni aftur með lægra verðlagi í verslunum, ég held að ég hafi nokkurn veginn farið rétt með það hér. Það er þó ljóst að inn í smásöluverðið reiknast alls konar kostnaður, t.d. flutningskostnaður, sem hefur hækkað verulega, verð á hrávöru, og síðan hefur verið samið um margvíslegar kjarabætur. Það er spurning hvort ekki blasi við að það sé ansi þung byrði að leggja það á verslunina í landinu að bregðast við þessum verðbólguþrýstingi öllum, eins og Seðlabankinn kallar eftir. Spurning mín er þessi: Er hæstv. forsætisráðherra sammála þessari greiningu seðlabankastjórans á því hvernig við getum unnið gegn verðbólgunni? Er hæstv. forsætisráðherra sammála því að verðlag í verslunum verði að lækka, annars þurfi að grípa til sértækra aðgerða? Liggur ábyrgðin þarna? Blasir ekki við að hinar sértæku aðgerðir, sem ella þarf að grípa til, eru hækkun vaxta?
Herra forseti. Ég get í fyrsta lagi tekið undir með hv. þingmanni um að hækkun verðbólgu er áhyggjuefni. Þegar skoðað er hvað leiðir hækkun verðlags um þessar mundir er það húsnæði og matvara. Hins vegar er rétt að almennt gera spár ráð fyrir því að verðbólga muni hjaðna þegar líður á árið og auðvitað ætti styrking krónunnar að styðja við þá þróun, eins og hv. þingmaður kom inn á. Hvað er hægt að gera? Hv. þingmaður nefnir að mikið sé lagt að versluninni lagt að hækka ekki verðlag umfram tilefni. Það er vissulega einn mjög mikilvægur þáttur. Síðan er augljóst að staðan á fasteignamarkaði mun ráða mjög miklu. Þar þurfum við virkilega að fara yfir stöðu mála. Þetta var eitt af því sem unnið var að. Í aðdraganda lífskjarasamninga var settur á laggirnar sérstakur átakshópur um þróun á húsnæðismarkaði. Töluvert hefur verið gert í því að bæta þar stefnumótun og yfirlit yfir stöðuna. Það breytir því ekki að staðan á húsnæðismarkaði er mjög þung núna. Við lesum nánast daglegar fréttir um það hvernig íbúðir seljast yfir ásettu verði á skömmum tíma og í raun og veru er barist um hverja eign. Ég held að það sé mjög stór þáttur sem við þurfum að horfa til. Húsnæðismálin munu verða á dagskrá næsta fundar í þjóðhagsráði þar sem koma saman aðilar vinnumarkaðarins og fulltrúar stjórnvalda, Seðlabanki og sveitarfélög. Það er stór þáttur í því sem við þurfum að horfa til. Síðan er spurt: Hvað getur Seðlabankinn gert annað? Auðvitað eru ýmsir fleiri undirliggjandi þættir sem þarf að horfa til við ákvörðun stýrivaxta, en ég held að við séum á þeim stað að full ástæða sé til þess að fylgjast mjög grannt með þróun mála af því að þetta er ekki góð þróun.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Ég leyfi mér að fullyrða að fasteignakaup með íslenskri krónu séu hrein áhættufjárfesting. Það liggur fyrir í yfirlýsingu fjármálastöðugleikanefndar frá 14. apríl 2021 þar sem er verið að gera grein fyrir óvissuástandi á fasteignamarkaði. Þar segir, með leyfi forseta: „Í núverandi vaxtaumhverfi er nauðsynlegt að lánveitendur sem og lántakendur séu meðvitaðir um að töluverðar breytingar gætu orðið á greiðslubyrði óverðtryggðra lána.“ Gildir það að sjálfsögðu einnig um verðtryggð lán. Ég verð að segja það, herra forseti, að mér finnst stefna í verulegt óefni. Sjaldan hefur jafn mikill fjöldi ungs fólks streymt inn á fasteignamarkaðinn og ég hef miklar áhyggjur af því að [[Forseti hringir.]]vaxtabyrðin, greiðslubyrðin, verði miklu meiri en lántakendur hafa reiknað með. [[Forseti hringir.]]Ég er hræddur um að það komi að litlu gagni að setja þetta mál í einhvers konar skoðun og nefnd. [[Forseti hringir.]]Hér hefur einfaldlega ekki tekist nógu vel til. Hvað hyggst ráðherra gera í þessum efnum?
Herra forseti. Mér þótti hv. þingmaður verða helst til dramatískur í síðari spurningu. Staðreyndin er sú að tekist hefur gríðarlega vel upp við stjórn efnahagsmála á þessu kjörtímabili, hvort sem litið er til peningastefnu, stjórnar ríkisfjármála eða á vinnumarkaði. Þar á Seðlabankinn mikið hrós skilið fyrir hvernig hann hefur haldið á málum. Það breytir því ekki að þó að heilt yfir hafi gengið vel er full ástæða til að hafa áhyggjur þegar við sjáum verðbólguna fara upp. Það sem ég held að sé mjög mikilvægt að gera í því - fyrir utan það sem ég nefndi áðan um að innlendir aðilar hækki ekki verðlag umfram tilefni sem er mjög mikilvægt - er að skoða sérstaklega húsnæðismarkaðinn þar sem hefur verið gripið til margháttaðra aðgerða, hlutdeildarlána til að styðja við kaupendur fyrstu eigna, aukinn stuðning við félagslegt húsnæðiskerfi, sem er einn af þeim þáttum sem eru mikilvægir til að tryggja stöðugleika á húsnæðismarkaði, og að vera með skýrari stefnumótun á sviði húsnæðismála. Það er eitt af aðalmálunum sem við höfum verið að ræða á vettvangi þjóðhagsráðs og ég held að það sé stóri þátturinn í stefnumótuninni fram undan í þessum málum. Hins vegar er það ekki svo að ég telji ástæðu til að hafa uppi stór orð um hvert stefni. Ég tel að Seðlabankinn hafi hingað til staðið sig vel og muni gera það áfram. Ég þakka fyrir þessa aukamínútu, herra forseti.
Herra forseti. Kyrrstaðan er rofin, lýsti hæstv. umhverfisráðherra yfir nú fyrr í vikunni í tilefni af nýjum losunartölum Umhverfisstofnunar frá árunum 2018–2019 sem sýna að losun gróðurhúsalofttegunda sem er á beinni ábyrgð Íslands dróst saman um 2% á þessum tíma. Þetta eru góðar fréttir en litlu verður Vöggur feginn því að samdrátturinn hefði átt að vera meiri. Og það verður að viðurkennast að mér þykir það vafasöm framsetning að tengja þennan samdrátt allan lóðbeint við aðgerðir ríkisstjórnarinnar gegn loftslagsbreytingum eins og hæstv. umhverfisráðherra hefur gert opinberlega í stað þess að taka saman og rekja í sundur hvað er hvað. Herra forseti. Það ríkir nefnilega upplýsingaóreiða þegar kemur að tölum og upplýsingum í loftslagsmálum og það er alvarlegt þegar hæstv. umhverfisráðherra fullyrðir að þennan samdrátt megi rekja til aðgerða ríkisstjórnarinnar þegar um er að ræða bráðabirgðagreiningar Umhverfisstofnunar sem sýna að alla vega tveir þriðju hlutar af samdrættinum eru til komnir frá samgöngum vegna fækkunar ferðamanna á seinni hluta tímabilsins sem um ræðir. Því spyr ég: Hversu mikið af þessum samdrætti er til komið vegna beinna aðgerða stjórnvalda og hversu mikið vegna utanaðverkandi þátta?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. Hér er um að ræða endanlega niðurstöðu loftslagsbókhalds fyrir árið 2019 sem hv. þingmaður vitnar til. Þar kemur fram, sem er mjög ánægjulegt, og ég held að við getum öll verið sammála um það, líkt og hún vitnaði í orð mín, að kyrrstaðan hefur verið rofin en slíkur samdráttur hefur ekki átt sér stað síðan árið 2012. Ég er í hópi þeirra sem vilja sjá meiri samdrátt og hraðari samdrátt, og um það erum við hv. þingmaður sammála, en þetta er samt sem áður að mínu mati, og að mati þeirra sem ég hef rætt þetta við í kerfinu, mjög sterk vísbending um að þetta muni halda áfram. Það er einmitt vegna þeirrar greiningar sem hv. þingmaður nefndi, þetta væri ekki bara vegna þess að ferðamönnum hefði fækkað heldur væru líka aðrir hlutir innan lands að valda samdrætti í losun frá vegasamgöngum. Hv. þingmaður nefndi það réttilega að sennilega er tveir þriðju vegna fækkunar ferðamanna og einn þriðji vegna annarra þátta og við getum þá væntanlega leitt líkur að því að það sé vegna aðgerða stjórnvalda. En það er fleira en vegasamgöngurnar sem er að dragast saman. Það er líka samdráttur vegna úrgangsmála og hann má rekja til aðgerða á vegum stjórnvalda. Það er kannski ekki endilega ráðuneytið sjálft, heldur þau sem fara með úrgangsmálin, en það er hluti af þessum heildarpakka. Ég vil síðan meina að við munum sjá samdrátt á næsta ári þegar kemur að svokölluðum F-gösum eða flúoruðum gastegundum. Það var toppur þar, sem sagt aukning nú í ár, vegna þess að það var mikill innflutningur sjö árum áður, árið 2012. Það mun fara niður á næsta ári og mjög [[Forseti hringir.]]hratt fram til ársins 2030 og hraðar en gert var ráð fyrir, einmitt út af aðgerðum stjórnvalda.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Við skulum hafa það á hreinu, einmitt eins og hæstv. ráðherra nefndi hér, að frá árinu 2014 hefur losun Íslands verið umfram samdrátt. Og meðaltalslosunin var líka umfram samdrátt á árunum 2006–2010. Því miður er það ekki nógu mikið afrek að draga úr þeirri miklu losun sem verið hefur meiri en samdrátturinn öll þessi ár. Það er líka svo að samkvæmt aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum átti samdráttur í útblæstri vegna vegasamgangna að vera á milli 4% og heilla 19% frá skipum og 8% frá höfnum 2018–2019. Þannig að tölurnar sem liggja nú á borðinu yrðu 2% og 4,4%, svo ríkisstjórnin er ansi langt frá sinni eigin aðgerðaáætlun og sínum eigin markmiðum þegar kemur að því að draga úr útblæstri. Því spyr ég, herra forseti: Hvernig samræmist þessi litli samdráttur í losun, sem fram kemur í bráðabirgðatölum og er að langmestu leyti til kominn vegna utanaðkomandi þátta en ekki vegna beinna aðgerða ríkisstjórnarinnar til að sporna við losun gróðurhúsalofttegunda, okkar alþjóðlegu skuldbindingum? Hvernig samræmast þessar tölur þeim?
Hæstv. forseti. Þær tölur sem hér eru kynntar falla undir skuldbindingar okkar vegna Kyoto-samkomulagsins. Í nokkurn tíma hefur verið ljóst að við munum ekki að fullu leyti ná að vera innan þess ramma sem okkur er skipaður þar, því miður. Það hefur margoft komið fram, bæði hér á Alþingi og víðar. Það er vegna þess að þau stjórnvöld sem voru hér við völd á undan þeim stjórnvöldum sem eru núna gripu ekki nægjanlega hratt og ekki nægjanlega fast til aðgerða sem annars hefðu mögulega gert það að verkum að við hefðum staðið við skuldbindingar okkar samkvæmt Kyoto-bókuninni. Síðan er það Parísarsamkomulagið, sem er 2021–2030, þar sem við getum ekki séð annað af okkar áætlunum en að við munum standa við þær skuldbindingar. Það tekur tíma að beygja af þeirri braut sem við höfum verið á [[Forseti hringir.]]og inn á þá braut sem við þurfum að vera á. Ég tel að við séum búin að taka stefnuna í rétta átt núna og beygjan er hafin.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 235/2020 um breytingu á XXII. viðauka við EES-samninginn, þ.e. félagaréttur. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Gaut Sturluson frá utanríkisráðuneyti og Sigurbjörgu Stellu Guðmundsdóttur frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 235/2020 frá 11. desember 2020 um breytingu á XXII. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2017/828 frá 17. maí 2017 um breytingu á tilskipun 2007/36/EB að því er varðar hvatningu til þátttöku hluthafa til lengri tíma. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir þetta álit rita hv. þingmenn Sigríður Á. Andersen, formaður og framsögumaður nefndarálits utanríkismálanefndar, Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Silja Dögg Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 19/2020 um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn, þ.e. fjármálaþjónusta. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Gaut Sturluson frá utanríkisráðuneyti og Elísabetu Júlíusdóttur frá fjármála- og efnahagsráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 19/2020 frá 7. febrúar 2020 um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn, um fjármálaþjónustu, frá 2. maí 1992, og fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2015/760 frá 29. apríl 2015 um evrópska langtímafjárfestingarsjóði og framselda reglugerð framkvæmdastjórnarinnar 2018/480 frá 4. desember 2017 um viðbætur við reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2015/760 að því er varðar tæknilega eftirlitsstaðla um fjármálaafleiðugerninga sem hafa þann eina tilgang að verja gegn áhættu, nægilegan líftíma evrópsku langtímafjárfestingasjóðanna, viðmiðanir fyrir mat á markaðnum fyrir hugsanlega kaupendur og virði eignanna sem á að losna við og tegundir og einkenni aðstöðunnar sem stendur almennum fjárfestum til boða. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir þetta álit rita hv. þingmenn í utanríkismálanefnd, Sigríður Á. Andersen, formaður og framsögumaður málsins, Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Silja Dögg Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um ráðstafanir í kjölfar samnings við Bandaríkin um skil á varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli, nr. 176/2006, þ.e. niðurfelling ákvæða. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Gísla Rúnar Gíslason frá utanríkisráðuneyti. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga nr. 176/2006 sem fela einkum í sér að felld verði brott lagaákvæði sem hafa ekki lengur neitt hlutverk þar sem ráðstöfunum samkvæmt þeim er lokið. Lögð er til sú breyting að felld verði úr gildi 4. gr. laganna sem fjallar um hlutverk Þróunarfélags Keflavíkurflugvallar ehf. (Kadeco) samkvæmt lögum. Hlutverki Þróunarfélagsins við að koma fasteignum á varnarliðssvæðinu í borgaraleg not lauk með sölu á síðustu eignum sem voru í umsýslu félagsins. Vinna hefur staðið yfir á vegum fjármála- og efnahagsráðuneytisins við að útfæra nýtt hlutverk Þróunarfélagsins og mun það einkum lúta að því að móta og samhæfa skipulag á svæðinu við og í kringum flugvöllinn í Keflavík í samstarfi við Isavia og sveitarfélögin þar. Nefndin leggur til breytingu sem er tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif á frumvarpið. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. 1. málsliður 2. efnismgr. 1. gr. orðist svo: Ráðherra sem fer með málefni öryggissvæða skal með auglýsingu birta uppdrátt um ytri mörk og innri skiptingu svæðisins í flugvallarsvæði (svæði A) og öryggissvæði (svæði B). 2. 4. gr. orðist svo: Í stað orðanna „á svæðum sem tilgreind eru í 2. gr. og 1. mgr. 4. gr.“ í 1. málslið 1. mgr. 5. gr. laganna kemur: á svæði skv. 2. gr. 3. Orðin „er fylgiskjal með auglýsingu sem“ í 2. tölulið 8. gr. falli brott. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir þetta álit rita hv. nefndarmenn í utanríkismálanefnd Sigríður Á. Andersen, formaður og framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Ég vil koma stuttlega inn á þetta mál sem er í sjálfu sér alveg ágætt. Það lýtur að því að Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar, þetta Kadeco-félag, er að fá nýtt hlutverk við framtíðarstefnumótun og greiningu á tækifærum á gamla varnarsvæðinu. Jafnframt er þess getið hér að upprunalegu hlutverki þessa félags sé lokið, þ.e. að selja eignir varnarliðsins, sú fasteignaumsýsla sem hér er rætt um. Nú voru töluverð verðmæti í þeim fasteignum sem varnarliðið skildi eftir sig við brottförina 2006 og mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort fyrir liggi einhvers konar yfirlit yfir allar þær eignir. Hvað fékkst fyrir þessar eignir og hverjir voru kaupendurnir? Það er sjálfsagt og eðlilegt að fullkomið gagnsæi ríki í svona eignaumsýslu, einnig til að kveða niður raddir sem hafa heyrst, m.a. á Suðurnesjum, um að sumar af þeim eignum, og óeðlilega margar, hafi fallið í skaut tiltekinna aðila. Þekkir hv. þingmaður hvort fyrir liggur yfirlit um þetta, hverjir keyptu, á hvaða verði o.s.frv.? Ef ekki, telur hv. þingmaður þá ekki eðlilegt að slíkar upplýsingar kæmu fram svo að fullkomið gagnsæi ríki um sölu þessara eigna sem varnarliðið skildi eftir sig við brottflutninginn?
Herra forseti. Ég er ekki með þetta allt í kollinum sem snýr annars vegar að sölunni á markaði og hins vegar að verðmæti þeirra eigna sem voru seldar eftir að herinn fór 2006 en tel ósköp eðlilegt að hv. þingmaður geti kallað eftir því með einhverjum hætti. Ég get ekki þulið það upp úr mér í þessum ræðustól einn, tveir og þrír, en spurningin er eðlileg og fyrirspurnin í þessari umræðu.
Herra forseti. Ég er nú svo sem ekki að ætlast til þess að hv. þingmaður viti þetta nákvæmlega, ég tek algerlega undir það. En það er gott að heyra frá hv. þingmanni að hann er sammála mér í því að þetta eigi að liggja fyrir með gagnsæjum hætti. Ég held að það sé mjög mikilvægt vegna þess, eins og ég sagði hér áðan, að þarna voru töluverðar eignir á ferðinni, töluverð verðmæti sem voru í eigu íslenska ríkisins eftir brottflutning varnarliðsins og voru síðan seld. Það er annað sem mig langar að koma aðeins inn á í þessu máli og spyrja um skoðun hv. þingmanns á. Nú á sem sagt að fara að ráðstafa lóðum og byggingarrétti að lokinni skipulagsvinnu og það á allt að gerast á gagnsæjan og opinn hátt. Ég fagna því að sjálfsögðu og ég legg líka áherslu á að þetta nýtist svæðinu sem best vegna þess að þarna ríkir náttúrlega mikið atvinnuleysi sem við þurfum að vinna bug á. En það sem ég vildi koma inn á við hv. þingmann eru umhverfismálin, mengunarmálin. Nú er það þekkt að þarna fannst töluverð mengun í jarðvegi eftir brottflutning varnarliðsins og ég hef þær upplýsingar frá Umhverfisstofnun að ekki hafi verið framkvæmd nein heildstæð rannsókn á umhverfismálum á svæðinu og mengunarmálunum, a.m.k. ekki af hálfu Umhverfisstofnunar. Gerð var einhvers konar könnun af Almennu verkfræðistofunni í samstarfi við Kadeco, en upplýsingarnar sem ég hef frá Umhverfisstofnun eru þær að ekki hafi farið fram nein heildstæð rannsókn. Er ekki eðlilegt að slík rannsókn verði gerð, ekki síst í ljósi þess að nú á að fara að úthluta lóðum, hefja framkvæmdir, jarðvegsframkvæmdir og annað slíkt, [[Forseti hringir.]]áður en menn fara í þá vinnu, þannig að það liggi alveg fyrir að ekki sé frekari mengun á svæðinu en sú sem vitað er um á vissum svæðum?
Herra forseti. Aftur er sá sem hér stendur ekki innsti koppur í búri í þessari umræðu eða hefur komið nálægt henni að því leyti. En eins og kemur fram hjá hv. þingmanni þá er eðlilegt að skoða þessi mál. Ég þekki til framkvæmda við flughlaðið á Akureyrarflugvelli, ég get tekið það sem dæmi. Framkvæmdum þar hefur einmitt seinkað vegna þess að þar var olíumettaður jarðvegur, sem hafði verið nálægt eldsneytisafgreiðslu, sem þarf að fjarlæga áður en framkvæmdir hefjast. Það er ekki óeðlilegt að þessir hlutir séu skoðaðir. Ef óæskileg mengun er til staðar hlýtur að vera eðlilegt að unnið sé með þeim hætti að það standist kröfur. Sjálfsagt er það nú þannig að með árunum hafa allar kröfur þyngst varðandi þessa hluti og öryggiskröfur, eins og olíugildrur og annað á flugvallarsvæðum og flugvallarhlöðum og annað slíkt. Þetta var kannski ekki á sama stað fyrir einhverjum áratugum. En það er eðlilegt að þetta sé skoðað vel og að upplýsinga sé aflað um það hvort eitthvað þurfi að lagfæra og hvort fara þurfi í jarðvegsskipti. Þetta eru hlutir sem við viljum hafa á hreinu, að þetta ógni a.m.k. ekki með neinum hætti vatnsbólum eða öðru sem gæti komið upp í slíkri umræðu.
Herra forseti. Ég ætla svo sem ekki að lengja þessa umræðu sérstaklega en það eru tvö atriði sem ég vildi aðeins árétta. Nú er verið að breyta hlutverki þessa félags, Þróunarfélags Keflavíkurflugvallar, sem var stofnað við brottför varnarliðsins 1. október 2006 og gengur undir nafninu Kadeco. Þessum verkefnum er lokið, eins og hér er getið, og nú tekur það að sér nýtt hlutverk. Hér er verið að einfalda regluverk hvað það varðar og skýra hlutverk þess til frambúðar. Ég fagna því að sjálfsögðu að það sé verið að leita eftir formlegu samstarfi Isavia, Reykjanesbæjar og Suðurnesjabæjar um skipulag, þróun og hagnýtingu og markaðssetningu lands sem er í eigu íslenska ríkisins við Keflavíkurflugvöll og nærsvæði hans, eins og segir í greinargerðinni. Hér er náttúrlega um mjög verðmætt land að ræða og kemur til með að verða verðmætara í framtíðinni, einfaldlega vegna nálægðar við flugvöllinn og alla þá þjónustu sem þarf að veita á því svæði. Eftirspurn eftir þessu landi mun að sjálfsögðu aukast á komandi árum. Þess vegna er afar mikilvægt í mínum huga að það ríki gott samstarf við bæjarfélögin á svæðinu sem eiga hagsmuna að gæta og, eins og ég sagði hér áðan í andsvari, það verði horft svolítið til atvinnuuppbyggingar þegar kemur að því að úthluta þessum lóðum og skipuleggja svæðið. Þarna verði þjónustuaðilar sem geta þá vonandi í framhaldi veitt atvinnu á því svæði sem svo sannarlega veitir ekki af þar sem atvinnuleysi er mjög mikið á Suðurnesjum og alvarlegt ástand þar í atvinnumálum, svo við orðum það bara alveg eins og það er. Þá vil ég koma að því sem ég nefndi áðan í andsvari varðandi stefnumótun og greiningu á tækifærum. Þetta snýr náttúrlega að samkeppnishæfni flugvallarins og auk þess þarf að gæta að því að samkeppni ríki milli aðila á flugvellinum. Isavia er náttúrlega mjög stórt og mikið fyrirtæki þarna sem hefur mikla sérstöðu á svæðinu en það eru líka önnur minni fyrirtæki sem hafa áhuga á því og hafa verið að starfa við flugafgreiðslu og annað slíkt sem þurfa náttúrlega sitt rými. Það er því mikilvægt að horft verði til samkeppnissjónarmiða þegar kemur að þessu. Í andsvari áðan kom ég aðeins inn á umhverfisþáttinn þegar verður farið að úthluta lóðum. Það er þekkt að það er mengun á þessu svæði, sérstaklega á svokölluðu Nikkelsvæði. Þar var jarðvegur fjarlægður og fluttur á svokallað Dye-5 svæði sem er nálægt Stafnesi og þar er mengaður jarðvegur. Það er heldur ekki vitað nákvæmlega hvort það sé búið að komast fyrir allan mengun á Nikkelsvæðinu sem er nú orðið byggingarsvæði á vegum Reykjanesbæjar. Ég kannaði það sérstaklega hjá Umhverfisstofnun hvort gerð hafi verið sérstök og heildstæð rannsókn á umhverfismálum eftir brotthvarf varnarliðsins og þá sérstaklega með tilliti til mengunarmálanna. Ég fékk þau svör frá Umhverfisstofnun að stofnuninni væri ekki kunnugt um að rannsóknir hefðu verið gerðar á svæðinu, þ.e. heildstæðar rannsóknir. Þær voru ekki á forræði Umhverfisstofnunar. Mér finnst þetta svolítið ámælisvert. Árið 2007 átti Umhverfisstofnun í samskiptum við Almennu verkfræðistofuna sem var að vinna að ákveðnum umhverfisrannsóknum fyrir hönd þróunarfélagsins á þeim tíma. Þar leitaði verkfræðistofan leiðbeininga frá stofnuninni vegna rannsókna sem áttu að fara fram á þeim tíma og þar lagði stofnunin til frekari grunnvatnsrannsóknir á svæðinu og þá sérstaklega vegna urðunar úrgangs á Miðnesheiði. Og nú hefur það einnig komið fram í fréttum að það var blýmengun í vatni á Ásbrú sem má rekja til vatnslagna þar og síðan hefur fundist mengun á gömlum ruslahaugum þar sem nú er byggingarsvæði í mótun. Það er því þekkt að varnarliðið skildi eftir sig mengun á þessu svæði og jafnvel alvarlega mengun á ákveðnum staðbundnum svæðum. Það er mjög sérstakt, verð ég að segja, herra forseti, að ekki skuli hafa farið fram heildstæð úttekt á þessu af hálfu Umhverfisstofnunar. Auðvitað átti stofnunin að taka þetta svæði út þegar varnarliðið fór á sínum tíma. Það hafa verið gerðar rannsóknir og Almenna verkfræðistofan, eins ég segi, gerði rannsóknir fyrir hönd þróunarfélagsins Kadeco, en ég veit ekki til þess að þær rannsóknir hafi verið sérstaklega vottaðar af hálfu Umhverfisstofnunar. Spurningin er sem sagt þessi hvað varðar þær rannsóknir sem hafa verið gerðar þarna: Voru þær fullnægjandi? Það er vitneskja um mengun á þessu svæði og það getur haft áhrif á skipulag svæðisins þegar það verður tekið til annarra nota, nákvæmlega það sem þróunarfélaginu er ætlað að standa straum af og fara í þá vinnu. Þess vegna held ég að það sé nauðsynlegt að svara því hvort búið sé að gera fullnægjandi athuganir á mengunarmálum þarna, bora holur o.s.frv. til að kanna jarðvegssýni með fullnægjandi hætti. Ég legg áherslu á að þetta verði skoðað í þeirri vinnu sem þróunarfélaginu er ætlað að standa straum af. Svo vil ég koma aðeins inn á það sem ég nefndi áðan varðandi fyrra hlutverk þróunarfélagsins sem var að selja þessar fasteignir, fasteignaumsýslan sem félagið tókst á hendur fyrir hönd ríkissjóðs eftir að varnarliðið fór. Þarna voru töluverð verðmæti í fasteignum á svæðinu, eins og við þekkjum, sem varnarliðið skildi eftir og var samkomulag um að ríkissjóður tæki yfir. Þá spyr maður sig að því hvort ekki sé eðlilegt, nú þegar þessum þætti er lokið, að gefin verði út einhvers konar skýrsla um það hver verðmætin voru, hvað fékkst nákvæmlega fyrir þessar eignir, hverjir keyptu þær og á hvaða verði. Það á að ríkja fullkomið gagnsæi í þessum fasteignaviðskiptum og auk þess bara til að kveða niður einhverjar sögusagnir um að óeðlilega mikið af þessum eignum hafi komið í hlut sömu aðila. Það kann að vera að þeir hafi bara greitt hæsta verðið og þá er eðlilegt að það komi fram. Ég hefði talið mjög eðlilegt að núna þegar þróunarfélagið lýkur hlutverki sínu verði gerð skýrsla um það þannig að það ríki fullkomið gagnsæi. Að þessu sögðu, herra forseti, þá er þetta að sjálfsögðu gott frumvarp að því leytinu til að það er verið að skerpa á hlutverki þróunarfélagsins. Ég vona svo sannarlega að sú vinna sem fram undan er af hálfu þess verði öflug og góð og þarna verði hægt að fara í skipulagsvinnu sem stuðli að því að þarna verði sem samkeppnishæfast umhverfi fyrir þá flugvallarstarfsemi sem er þarna og það verði haft gott samráð við helstu hagsmunaaðila sem eru sveitarfélögin á Suðurnesjum og í nágrenni við Keflavíkurflugvöll og þá einkum og sér í lagi Reykjanesbær og Suðurnesjabær. Allir þessir aðilar horfi til þess að þetta svæði megi vaxa og dafna, íbúum á svæðinu til heilla og að sjálfsögðu þeim sem koma til með að nýta þá þjónustu sem er mjög mikilvæg í kringum flugvallarstarfsemina.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar vegna frumvarps til laga um breytingu á lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Þar er fjallað fyrst og fremst um réttarúrræði í þeim tilvikum þegar krafist er lögbanns á tjáningu. Mál þetta hefur áður komið til meðferðar hér á Alþingi. Það var rætt á síðasta þingi og fékk þá ágæta umfjöllun í hv. allsherjar- og menntamálanefnd en umfjöllun þess var ekki lokið og lagði hæstv. dómsmálaráðherra þá málið fram óbreytt í haust og hefur það verið til meðferðar í nefndinni í vetur. Forsaga málsins er sú, eins og kemur fram í greinargerð, að nefnd á vegum forsætisráðherra gerði tillögur í þessa veru, nefnd sem hafði það hlutverk að skoða almennar umbætur á löggjöf á sviði tjáningar fjölmiðla og upplýsingafrelsis. Tillögur í þessa veru komu þaðan og síðan tók réttarfarsnefnd málið í sínar hendur og útfærði þær breytingar sem hér eru lagðar til. Málið hefur hlotið bara nokkuð jákvæðar undirtektir hjá öllum sem um það hafa fjallað í meðförum þingsins og í forsögunni þegar málið var lagt fram á samráðsgátt þannig að ekki hefur verið um það mikill ágreiningur. Til að gera langa sögu stutta þá leggur hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að málið verði samþykkt en leggur til örlitlar tæknilegar breytingar sem koma fram í breytingartillögu í nefndarálitinu sem hér liggur fyrir og vísast til þess sem þar stendur. Ég tel ekki ástæðu til að fara nánar yfir þetta, en efni málsins í upprunalegu formi er fyrst og fremst þríþætt. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því í 1. gr. frumvarpsins að þegar farið er fram á lögbann vegna birtingar eða tjáningar einhvers efnis þá verði það ekki val heldur skylda að gera kröfu um tryggingu til bráðabirgða. Í annan stað eru í 2. og 3. gr. frumvarpsins ákvæði sem fela í sér að verið er að flýta allri málsmeðferð þegar mál vakna vegna þessara tilvika þannig að það sé tryggt að fengin sé niðurstaða fyrr en ella eftir þeim leiðum sem réttarfarslög heimila. Það er gert ráð fyrir flýtimeðferð eftir sérstökum reglum þar um. Og svo í 4. gr. er gert ráð fyrir víðtækari heimild til að dæma bætur í tilvikum af þessu tagi. Ég ætla ekki að fara nánar yfir þetta, hæstv. forseti, ég vísa bara til nefndarálitsins og frumvarpsins eins og það liggur fyrir. Undir nefndarálitið rita auk mín nefndarmenn í allsherjar- og menntamálanefnd, Páll Magnússon, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Olga Margrét Cilia, með fyrirvara, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þorsteinn Sæmundsson.
Forseti. Fyrst vil ég taka það fram að í 73. gr. stjórnarskrárinnar segir að ritskoðun eða aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei leiða í lög. Ég vil nefna þetta því að það er alltaf alvarlegt þegar stórfyrirtæki vilja setja tálmanir á tjáningarfrelsi og umfjöllun fjölmiðla, líkt og ég hef áður komið inn á í þessum ræðustól. Eins og önnur réttindi má takmarka tjáningarfrelsi í þágu allsherjarreglu og með lögum. Tilgangur þessa frumvarps er að tryggja að málsmeðferð fyrir dómi vegna lögbanns sem sýslumaður hefur samþykkt verði flýtt, þó að ég hefði viljað að öll slík mál þar sem setja á hömlur á umfjöllun fjölmiðla færu alltaf beint til dómstóla. Píratar lögðu fram frumvarp á 148. löggjafarþingi um málsmeðferð mála er varða lögbann á umfjöllun fjölmiðla en það þurfti nánari skoðun, sem var svo gert og hefur ráðuneytið lagt fram þetta frumvarp sem er til umræðu hér í dag. Frumvarp Pírata gekk þó lengra og tiltók, með leyfi forseta, „að ekki verði unnt að leggja lögbann á miðlun fjölmiðla án undangengins úrskurðar héraðsdóms“. Tilgangur frumvarpsins var að tryggja að ekki yrði möguleiki fyrir gerðarbeiðanda lögbanns að stöðva miðlun fjölmiðils á efni án aðkomu dómstóla. Lög nr. 31/1990 veita sýslumanni heimild til að samþykkja kröfu um lögbann á umfjöllun fjölmiðla ef beiðni um slíkt er talin uppfylla kröfu um formskilyrði laganna. Frumvarpið sem liggur fyrir nú takmarkar ekki þá heimild sýslumanns heldur tiltekur að ef lögbannið er kært þá eigi meðferð fyrir héraðsdómi að fylgja lögum um flýtimeðferð mála. Ástæðan fyrir því að Píratar lögðu frumvarpið fram á sínum tíma var til að bregðast við því þegar Glitnir HoldCo fór fram á lögbann á alla umfjöllun Stundarinnar um þrotabú Glitnis. Þetta gerðist tveimur vikum fyrir alþingiskosningar og ljóst að umfjöllunin var mikilvæg fyrir almenning. Tjáningarfrelsið er varið í stjórnarskrá og alþjóðlegum sáttmálum. Það má vissulega takmarka til að vernda friðhelgi einkalífs en sú skerðing verður að teljast nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi. Hvað varðar heimild sýslumanns kemur fram í lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl. að það er nóg að formskilyrði beiðninnar séu uppfyllt en ekki er gert ráð fyrir að sýslumaður þurfi að meta sérstaklega hvort beiting lögbanns á umfjöllun fjölmiðils teljist nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi. Í því frumvarpi sem liggur fyrir nú er heimild sýslumanns ekki takmörkuðu að neinu leyti sem þýðir að ef svipað mál og Glitnis HoldCo kemur upp í framtíðinni þá getur sýslumaður enn sett lögbann á fréttaumfjöllun ef formskilyrði beiðninnar eru uppfyllt. Eina breytingin er að ef, með leyfi forseta, „gerðarþoli hefur andmælt framgangi lögbannsgerðar á þeim grunni að hún stríði gegn réttindum sem varin eru af 73. gr. stjórnarskrárinnar skal farið um málið eftir ákvæðum XIX. kafla laga um meðferð einkamála, eftir því sem við á, og er þá ekki þörf á samþykki forstöðumanns dómstóls fyrir því að málið sæti flýtimeðferð“. Þannig að jú, þetta frumvarp er vissulega skref í rétta átt, en það breytir því ekki að sýslumaður hefur enn heimild til að samþykkja lögbann án þess að taka tillit til efnis beiðninnar en von mín og Pírata er auðvitað sú að ákvæði um flýtimeðferð muni skila því að almenningur þurfi ekki að þola það að stórfyrirtæki geti tafið í lengri tíma birtingu á umfjöllun sem á mikið erindi við almenning og þá sérstaklega í samhengi við tímasetningu umfjöllunarinnar og hvenær hún á að birtast.
Herra forseti. Upplýsing almennings er mikilvæg hverju lýðræðissamfélagi. Þar gegna fjölmiðlar lykilhlutverki, m.a. með því að veita stjórnvöldum aðhald og veita almenningi traustar og óháðar upplýsingar. Í þessu samhengi er það hlutverk ábyrgra stjórnvalda að skapa umhverfi þar sem fjölmiðlar geta starfað á þessum forsendum og á sama tíma gegnt mikilvægri upplýsingaskyldu sinni. Við munum kannski flest eftir því hver er tilurð þessa máls, eins og gert er grein fyrir í greinargerð með frumvarpinu þar sem voru áberandi lögbannsmál, eins og þar segir, þar sem sýslumaður lagði lögbann við tiltekinni umfjöllun en dómstólar höfnuðu svo staðfestingu lögbannsins þar á eftir. Síðan er hér getið um lögbann sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu að kröfu Glitnis HoldCo við því að Útgáfufélagið Stundin ehf. og Reykjavík Media ehf. birtu fréttir eða aðra umfjöllun sem byggð væri á eða unnin upp úr gögnum Glitnis. Núverandi ríkisstjórn hefur verið á góðri vegferð í þessum málum, t.d. með nýjum upplýsingalögum sem greiða aðgengi almennings að upplýsingum úr stjórnsýslunni og nú með bættri umgjörð lögbanns gegn fjölmiðlum, fjölmiðlum í hag. Það er því óásættanlegt að hægt sé að stöðva fréttaflutning sem á erindi við almenning með einni kröfu. Það er sama hver fer fram með þá kröfu, hvort sem það er einstaklingar eða stórfyrirtæki, það á ekki að vera svo einfalt að leggja stein í götu fjölmiðlanna. Þá erum við komin á hættulega vegferð sem ég tel að ekkert okkar vilji í raun leggja í. Þegar við treystum sjálfstæði óháðra fjölmiðla treystum við lýðræðinu. Í frumvarpi þessu sem snýr að lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl. er vikið að tjáningarfrelsinu og mikilvægi þess að styðja og styrkja lýðræðislega umræðu. Með tilliti til ritstjórnarlegs sjálfstæðis fjölmiðla er þetta fagnaðarefni því að síst vildum við sjá hér á Íslandi tilburði til þess að skerða upplýsta umræðu. Eins og ég sagði þá á þetta mál rætur sínar að rekja til nefndar sem Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra skipaði á vormánuðum 2018 um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar, fjölmiðla og upplýsingafrelsis, m.a. með vísun til þess sem ég sagði hér áðan. Ég ætla ekki hafa þetta mikið lengra, virðulegi forseti. Ég fagna þeim breytingum sem hér eru settar fram og bæta stöðu fjölmiðla gagnvart kyrrsetningu. Ég fagna því að fjölmiðlar á Íslandi geti gengið út frá því að umræða þeirra verði ekki stöðvuð og að við byggjum undir þær stoðir sem gagnsæ og upplýst umræða hvílir á.
Virðulegi forseti. Þetta er mál sem var aðeins rætt hér við 1. umr. og við höfum svo sem talað oft og lengi um, þ.e. frumvarp til laga um þingsköp Alþingis með síðari breytingum, og undirtitillinn er kynjahlutföll. Við í nefndinni fengum alls konar fólk á okkar fund en það var forsætisnefnd sem lagði málið fram í haust og studdu einnig áheyrnarfulltrúar í nefndinni flutning þess. Tilefnið er heildarskoðun laganna frá 2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og jafnréttislaga sem hófst árið 2019, en afrakstur þeirrar vinnu var kynntur í samráðsgátt stjórnvalda í júlí 2020. Í tengslum við þá endurskoðun óskaði forsætisráðherra eftir því að vilji þingsins yrði kannaður, hvort við gætum náð saman um að breyta þingsköpum Alþingis til þess að jafnréttislög næðu þannig yfir kynjahlutföll í nefndir, ráð og stjórnir á vegum þingsins, þ.e. að þau yrðu sem jöfnust. Þetta er í raun afar stutt frumvarp. Ég ætla aðeins að fara hér yfir vísiregluna sem er 1. og 2. gr. frumvarpsins í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Það var auðvitað búið að gagnrýna Alþingi mjög mikið fyrir að standa ekki nægilega vel að jafnréttissjónarmiðum þegar verið var að kjósa í nefndir þingsins og í frumvarpinu er einmitt reifað að það reyndi til að mynda á þegar ein kona og átta karlar voru kosnir í fjárlaganefnd eftir alþingiskosningarnar 2017, og sú kona er sú sem hér stendur. Það voru dálítil viðbrigði að vera eina konan í þeirri nefnd, svo sem hvaða nefnd sem er en ég hafði setið í þeirri nefnd áður og umræðan breyttist töluvert, það fann ég greinilega. Í 1. og 2. gr. frumvarpsins er lagt til að við kosningu í forsætisnefnd og fastanefndir þingsins skuli gætt að hlutfalli kynjanna þannig að það sé eins jafnt og niðurstöður alþingiskosninga og kynjahlutföll þingflokkanna bjóða. Það kom fram þegar við fjölluðum um málið að í ljósi sérstöðu forsætisnefndar ætti að mæla með fortakslausum hætti fyrir jöfnu kynjahlutfalli og tryggja að hlutfall kvenna yrði aldrei minna en 40%. En við í meiri hlutanum tökum fram að framkvæmd ákvæðanna takmarkast auðvitað við kynjahlutfall þingflokkanna sem eru á Alþingi hverju sinni og við getum í raun aldrei skyldað þingflokka til að skipa ákveðið kyn í tilteknar nefndir, hvort heldur sem það er forsætisnefnd eða aðrar fastanefndir. Við sjáum það bara hér á þingi núna þar sem flokkar eru með fleiri konur en karla í sínum röðum eða fleiri karla en konur, og eðli máls samkvæmt endurspeglast nefndarskipan út frá því. En það eru samt þau sjónarmið að baki kosningu í forsætisnefnd og kosningu í fastanefndir að samsetning þingsins endurspegli þennan styrkleika þingflokksins og við höfum reynt að framfylgja því sem kallað hefur verið vísiregla um að hafa jafnt kynjahlutfall eins og kostur hefur verið. Það var líka rætt að einnig þurfi að taka tillit til fleiri sjónarmiða en kynferðis, t.d. áhugasviðs okkar þingmanna eða hvar styrkleikar okkar liggja. Fram komu sjónarmið um að 2. gr. frumvarpsins tryggi að gætt verði að kynjahlutföllum við fyrstu nefndarkosningar að loknum alþingiskosningum en ekki ef um er að ræða breytingu á nefndarskipan á kjörtímabilinu. Mér finnst þetta samt vera eitthvað sem við eigum alltaf að reyna að hugsa um ef við getum haft þetta sem jafnast, jafnvel þó að við séum að breyta til á miðju kjörtímabili. Að auki þurfum við að tryggja jöfn kynjahlutföll við skiptingu formannsembætta milli þingflokka sem og við kosningu formanna alþjóðanefnda. Enn fremur þarf að tryggja að formenn nefnda og varaformenn séu ekki af sama kyni. Meiri hlutinn bendir á að vísireglan er ekki takmörkuð við val í nefndir á fyrsta þingi eftir alþingiskosningar heldur þurfi að gæta að kynjahlutföllum í nefndir eftir því sem líður á kjörtímabilið og breytingar verða á skipan nefnda. Þá þurfi að hafa í huga samspil ákvæða frumvarpsins og hlutfallskosninga með þeirri aðferð sem kennd er við d'Hondt, samanber 82. gr. þingskapa, sem og styrk hvers þingflokks. Okkur var líka bent á að í 1. og. 2. gr. frumvarpsins væri á engan hátt fjallað um fólk með hlutlausa skráningu kyns í þjóðskrá, samanber 3. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn tekur fram að ljóst er að 1. og 2. gr. frumvarpsins miða að því að jafna þátttökumöguleika og áhrif þessara tveggja hópa, karlkyns og kvenkyns, í samfélaginu. Þrátt fyrir að ákvæði 1. og 2. gr. frumvarpsins geymi ekki fortakslausa reglu eins og er í 3. gr. frumvarpsins telur meiri hlutinn hins vegar rétt að 1. og 2. gr. frumvarpsins endurspegli þann veruleika að kynin eru sannarlega fleiri en tvö. Meiri hlutinn leggur þess vegna til breytingar þess efnis að gætt skuli að stöðu fólks með hlutlausa skráningu kyns í þjóðskrá. Meiri hlutinn telur réttast að gerðar verði sambærilegar breytingar á 2. mgr. 1. gr. þingskapa og kveðið er á um í 1. og 2. gr. frumvarpsins, þannig að þess sé gætt að hlutfall kvenna og karla í kjörbréfanefnd verði eins jafnt og niðurstöður alþingiskosninga og kynjahlutföll innan þingflokka bjóða. Alltaf komum við að því aftur. Þá skuli gæta að stöðu fólks með hlutlausa skráningu kyns í þjóðskrá. Í þessu samhengi áréttar meiri hlutinn að um sérnefndir gilda sömu reglur og um fastanefndir eftir því sem við á, samanber 32. gr. þingskapa. Þannig skuli gætt að hlutfalli kynja við kosningu í sérnefndir sem og að stöðu fólks með hlutlausa skráningu kyns. Með 3. gr. frumvarpsins er lögð til sú fortakslausa regla að við kosningu nefnda, ráða og stjórna á vegum Alþingis og í önnur opinber ráð og stjórnir skuli þess gætt að hlutfall kvenna og karla sé sem jafnast og ekki minna en 40% þegar um fleiri en þrjá fulltrúa er að ræða. Það kemur ekki í veg fyrir kosningu fólks með hlutlausa skráningu kyns í þjóðskrá. Hlutfall kvenna skal þó aldrei vera minna en 40%. Hér erum við m.a. að tala um stjórn Seðlabankans, Ríkisútvarpsins, Þingvallanefnd og fleiri nefndir sem við erum með á vegum Alþingis. Við meðferð málsins var bent á mikilvægi þess að komið verði upp gagnsæju ferli til að tryggja jöfn kynjahlutföll. Meiri hlutinn tekur fram að í greinargerð með frumvarpinu er gert ráð fyrir að leitað verði leiða á vettvangi þingflokksformanna til að hlutfall kvenna og karla á listum sem kjósa skal um samkvæmt 82. gr. þingskapa verði sem jafnast. Þar kemur fram að verkefnið er gerlegt þannig að hægt verði að samræma tilnefningar þingflokka í utanþingsnefndir fyrir kosningu þeirra. Meiri hlutinn telur því ekkert til fyrirstöðu að þingflokksformenn taki til skoðunar hvort tilefni er til að koma upp einhverju ferli með það að markmiði að tryggja jöfn kynjahlutföll. Í þessu samhengi bendir meiri hlutinn einnig á að á vef Alþingis er að finna hverjir eru kosnir af Alþingi í stjórnir, nefndir og ráð. Og við tókumst á við þetta í upphafi þessa kjörtímabils, minnir mig, þegar skipað var í Seðlabanka Íslands og tókst ágætlega til hjá þingflokksformönnum þá. Í 3. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 82. gr. þingskapa. Í 1. og 2. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 3. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 14. gr. þingskapa. Þá leggur meiri hlutinn til sambærilegar breytingar á 1. gr. laganna og er að finna í 1. og 2. gr. frumvarpsins. Í þessum ákvæðum er vísað til 82. gr. laganna. Ákvæði 1., 3. og 14. gr. þingskapa teljast sérreglur gagnvart almennu reglunni um hlutfallskosningu í 82. gr. laganna. Meiri hlutinn telur aftur á móti réttast að áréttað verði í 3. gr. frumvarpsins að hin fortakslausa regla um jafnt kynjahlutfall eigi ekki við um kosningu í forsætisnefnd, fastanefndir, alþjóðanefndir og kjörbréfanefnd og leggur til breytingar þess efnis. Í þingsköpum norrænna þjóðþinga eru ekki ákvæði um kynjahlutföll í fastanefndum eða öðrum nefndum. Verði frumvarpið að lögum verður Alþingi fyrsta þjóðþingið á Norðurlöndum til að mæla fyrir um sjónarmið um kynjahlutföll í þingsköpum. Að öllu framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að þetta frumvarp verði samþykkt með þeim breytingum sem því fylgja. Undir það skrifa Páll Magnússon formaður, með fyrirvara, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson, Olga Margrét Cilia, með fyrirvara, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir. Ég vil bara segja það, virðulegi forseti, að það er ekkert eyland í þessu. Þetta eru tilmæli. Það er samt verið að beita ákveðinni vísireglu. Það er ekki hægt að skikka neinn til að skipa í nefndir eftir þessu viðmiði, þ.e. hvort kyn. En þetta er skref í rétta átt. Þetta er leiðarstef í ákvarðanatöku sem er þá fest betur í sessi og við höfum í huga eins og við getum hér innan þingsins og minnir okkur á að þrátt fyrir að það sé lýðræðislega valið á lista flokka fyrir kosningar er líka áhugavert að sjá að áratugum saman ná kynjahlutföllin ekki að rétta sig af þrátt fyrir aukna þátttöku kvenna í stjórnmálum. Hlutfall kvenna fór niður í 38% hér á þingi eftir kosningarnar 2017, úr að mig minnir 48% 2016. Það er auðvitað áhyggjuefni og nú eru að koma kosningar og uppstillingar alls konar og ég held að það sé mjög mikilvægt að þetta sé haft í huga, að þeir sem velja á listana hugi að því að hann endurspegli ekki bara kyn heldur líka auðvitað allt annað það sem þeir sem bjóða sig fram hafa til að bera. Virðulegi forseti. Ég ætla að láta þetta duga. Gerðar eru breytingartillögur af hálfu meiri hluta og breytingartillögur af hálfu minni hluta sem væntanlega verður gerð grein fyrir hér á eftir.
Virðulegur forseti. Ég fjallaði einmitt um það í 1. umr. við málið að þó að sagt sé að það þurfi að tryggja jafnt kynjahlutfall þá er ekki hægt að hafa það þannig að uppröðun hjá flokki A, sem velur sína fulltrúa í nefndir eftir sinni bestu kunnáttu og vitneskju o.s.frv., sé háð uppröðun einhvers annars flokks. Það getur komið þannig út að allir átta flokkarnir á þingi skipi bara konur eða bara karla í eina nefnd þingsins. Þá getur enginn bankað upp á hjá öðrum flokki og sagt: Væruð þið til í að skipa fulltrúa af öðru kyni í þessa nefnd? Ég vil bara vekja athygli á þessum galla, þegar verið er að nota orðalag eins og að tryggja þurfi jöfn kynjahlutföll, það er ekki hægt að tryggja það. Einn flokkur getur ekki skipað öðrum flokkum fyrir um skipan í nefndir þingsins. Þar eru takmörk þessa frumvarps í rauninni algerlega skýr. Því miður, og sem betur fer, ef þannig má orða það, af því að sjálfstæði og umboð hvers þingflokks, og þingmanna innan þess þingflokks, er að sjálfsögðu óháð umboði annarra. Hver þingmaður fyrir sig er bara með sitt sjálfstæða umboð og ekkert annað um það að segja, nema rétt hans til að sitja í nefndum þingsins. Ég vildi bara ítreka að þarna liggja mörkin í þessu frumvarpi og spyrja þá kannski: Væri hægt að velja annað orðalag en að tryggja þurfi jöfn kynjahlutföll, því að það er ekki hægt?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Ég veit ekkert endilega hvort skipta þarf út þessu orði, tryggja. Í ljósi samhengisins sem það stendur í í frumvarpinu held ég það ekki. Það er alveg hárrétt að þetta er dálítið snúið þegar við stöndum frammi fyrir því að þingflokkar, eins og ég nefndi í ræðu minni áðan, geta að meiri hluta til verið skipaðir konum eða að meiri hluta til skipaðir körlum. Það er bara eitthvað sem við eigum að hafa til umhugsunar þegar við veljum lýðræðislega á lista hjá okkur. En ég held að við séum sæmilega vel gefið fólk upp til hópa og myndum setjast yfir það eins og gert var með fjárlaganefnd á sínum tíma. Þá var þessu velt upp, hvort hægt væri að breyta og annað slíkt. Umræðan er ólík í nefndum þegar bæði kynin koma að málum og það er gott ef við getum komið í veg fyrir að kynjahlutföllin séu ójöfn með samtölum þegar svona kemur upp á. Þegar það hefur gerst hefur verið rétt úr því að einhverju marki eins og kostur hefur verið. En það liggur í hlutarins eðli að það er ekki alltaf hægt. Sumir flokkar geta skipt fólki út, aðrir ekki, bara eftir því hvernig þeir eru samsettir. Ég myndi alltaf segja að við ættum að leggja okkur í líma við að reyna og sá flokkur sem er í bestum færum til þess á hverjum tíma ætti að reyna. Eins og ég nefndi áðan er þetta hægt og þarf að vera fortakslaust í nefndir utan þingsins, eins og hefur verið gert og við gerðum m.a. hvað varðar skipun í Seðlabankann, þar sem þingflokksformönnum tókst ágætlega til.
Forseti. Það mál sem hér liggur fyrir hefur verið til nokkurrar umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég verð að geta þess að við 1. umr. málsins hér í þinginu lýsti ég yfir ákveðnum efasemdum um það og þær hafa ekki minnkað eftir yfirlegu í nefndinni, aukist ef eitthvað er. Ég vildi aðeins halda til haga nokkrum sjónarmiðum um málið sem slíkt. Það má skipta efni málsins í tvennt og það er aðeins blæbrigðamunur á því hvernig málin eru hanteruð, annars vegar þegar kemur að kjöri í nefndir þingsins og hins vegar varðandi nefndir utan þings. Varðandi nefndir þingsins, fastanefndir, alþjóðanefndir og aðrar nefndir sem þingmenn skipa, innanhússnefndir ef við getum orðað það sem svo, liggur auðvitað fyrir að sú breyting sem boðuð er með frumvarpinu er í raun og veru ekki mikil. Ég ætla ekki að geta mér til um það hvers vegna þetta er lagt til en þegar ég segi að þetta sé ekki mikil breyting þá er það auðvitað þannig að reglan sem hér er lagt upp með verður ekki bindandi fyrir þingflokka þannig að ekki verður hægt að beita neinum þvingunum eða viðurlögum eða neitt slíkt ef ekki er kjörið í nefndir þannig að kynjahlutföll séu með þessum tiltekna hætti. Það er verið að mælast til þess að það sé notað sem vísiregla að svo verði. Það er verið að hvetja til þess að við kjör í nefndir í þinginu eigi að hafa þau sjónarmið í huga að kynjahlutföll verði sem jöfnust. Það má spyrja: Af hverju er ég að þæfa eitthvað um það? Af hverju samþykki ég það ekki? Það er það sem þingflokksformenn hafa gert. Eins og kom fram hjá framsögumanni nefndarálitsins þá er þetta eitt af þeim sjónarmiðum sem haft er í huga þegar þingflokksformenn eru að stilla upp. Það hefur verið gert án þess að um það væri nokkuð skrifað í þingsköpum. Það hefur ekki þurft neitt ákvæði um það í þingsköpum til að þau sjónarmið væru höfð í huga við þá uppstillingu, ef svo má segja. Þingsköpin eiga að mínu mati að vera tiltölulega skýr. Þau eiga að hafa einhverjar skýrar lágmarksreglur. Ef menn vilja koma sér saman um eitthvað annað, umfram það sem beinlínis er kveðið á um í þingsköpunum, eiga menn að geta gert það. Það á ekki að fylla þingsköp af greinum þar sem er hvatning til að gera hitt og þetta sem er síðan ekki bindandi. Þetta finnst mönnum kannski full rúðustrikað viðhorf af minni hálfu en ég get eiginlega ekki verið samkvæmur sjálfum mér nema halda þessu sjónarmiði á lofti. Það er jákvætt og ágætt umhugsunarefni fyrir þá sem eru að stilla upp fyrir hönd þingflokkanna, þegar verið er að kjósa í nefndir, að gæta kynjasjónarmiða en það að vera með hvatningu til þess í þingsköpunum finnst mér eiginlega óþarfi. Og reyndar finnst mér mörg önnur ákvæði 14. gr., sem fjallar um nefndarkjörið, alveg mega missa sín og það skýrir breytingartillögunnar sem ég mæli hér fyrir á eftir. Með sínum hætti á það sama við um kjör í nefndir utan þingsins. Þar sem það verkefni kemur yfirleitt í hlut þingflokksformanna að gera tillögur um einstaklinga sem kjósa skal í nefndir utan þingsins þá hefur þetta verið rætt og eins og hv. framsögumaður nefndarálitsins vísaði til hefur það leitt til breytinga á tillögum að kynjahlutföll, eins og þau hafa komið frá einstökum flokkum, hafa verið verulega skökk. Þetta sjónarmið hefur verið haft í huga, jafnvel þó að ekki hafi verið um neina lagaskyldu til þess að ræða og ég held að það sé ágætt að hafa það með þeim hætti áfram. Ég held raunar að öll þróun sé í meginatriðum á þá leið að kynjakvótar, eins og þarna er lagt upp með, hljóti smám saman að vera á útleið eftir því sem hlutur kvenna í hinum fjölmörgu verkefnum samfélagsins fer vaxandi. Ég held að það þurfi enginn að velkjast í vafa um það. Jafnvel þó að tímabundið bakslag hafi orðið í kynjahlutföllum á Alþingi í kosningunum 2017 þarf enginn að velkjast í vafa um að staðan í þeim efnum er allt önnur í dag en hún var fyrir 20, 30 eða 40 árum. Ég held að sú þróun muni halda áfram og ég held að sú þróun haldi líka áfram varðandi kjör í nefndir í þinginu og kjör í nefndir utan þingsins. Mér finnst svo mörg önnur sjónarmið en kyn þeirra sem kjörnir eru nefndir eiga að hafa vægi þegar kemur að þessu vali, hvort sem það er í nefndir innan eða utan þings. Það er auðvitað eðlilegt í nefndum sem hafa skýrt pólitískt hlutverk að hlutföll flokka séu þar ráðandi. Það er líka eðlilegt, eins og kom fram í samtölum hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar og Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur hér áðan, að flokkarnir séu sjálfráðir um það hvaða tillögur þeir gera um einstaklinga í slíkar nefndir. Það á ekki að vera hlutverk mitt sem formanns þingflokks Sjálfstæðisflokksins að segja við þingflokksformann Samfylkingarinnar: Þú mátt ekki gera tillögu um karlmann af því að Píratar gerðu tillögu um karlmann. Mér finnst það í raun og veru alveg fráleit staða að vera í. Ég hef lent í þeirri stöðu. Það hefur sem betur fer, þegar upp hefur komið, verið leyst í einhvers konar samkomulagi. Ég held hins vegar að það sé út í hött að vera með einhverjum hætti að lögbinda slíkt og gangi gegn því grundvallarprinsippi að flokkarnir séu nokkuð sjálfráða um það hverja þeir velji til trúnaðarstarfa af sinni hálfu. Ég ætla ekki að fara nánar út í þetta, hæstv. forseti. Þarna mætast auðvitað ólík sjónarmið. Mér finnst kynjasjónarmið ekki vera þess eðlis að þau eigi að trompa öll önnur sjónarmið eins og manni finnst stundum gæta í þessari umræðu. Mér finnst að það sé gott og jákvætt ef flokkar geta komið sér saman um að tilnefna í nefndir eða ráð þannig að kynjahlutföll séu ekki skökk en mér finnst ekki ástæða til að kveða á um það í lögum. Ég velti því fyrir mér í nefndarstarfinu: Hvernig ætli standi á því t.d. að norrænu þingin hafa ekki gert þetta, hvernig ætli standi á því? Ætli það standi þannig á því að í Danmörku, Noregi, Svíþjóð og Finnlandi séu karlrembusjónarmið ráðandi þannig að það hvarfli ekki að neinum að vera svo framsækin og jafnréttissinnuð að setja svona reglur? Nei, ég held að skýringin sé miklu frekar eðli þingsins sem vettvangs þjóðkjörinna fulltrúa sem koma úr ólíkum flokkum og vilja láta nefndarskipan endurspegla þá flokkaskipan. Ég held að það sé skýringin á því að Svíar, Danir, Finnar og Norðmenn hafa ekki sett svona reglu. Ég held að við ættum að velta því fyrir okkur - nú þurfum við auðvitað ekki alltaf að elta nágranna okkar, en af því að oft er horft til þessara landa, sérstaklega þegar kemur að jafnréttismálum - af hverju þau hafa ekki farið þessa leið. Mér finnst hafa skort svolítið á það að stuðningsmenn þessa máls velti því fyrir sér af hverju þessar þjóðir, sem alls staðar eru taldar vera í forystu í jafnréttismálum í heiminum, hafa ekki valið þessa leið. Ég skil þá spurningu eftir hjá hv. þingmönnum. Varðandi þá breytingartillögu sem ég flyt, ásamt hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni, vil ég í stuttu máli velta því upp, fyrst farið er að velta fyrir sér skilyrðum nefndarkjörs í 14. gr. þingskapa, hvort ekki sé ástæða til að skera þær viðmiðanir sem þar eru töluvert niður og í raun og veru hverfa aftur fyrir þær breytingar sem gerðar voru á þingsköpum 2011 og miða bara við það að kosið verði í nefndir þingsins, og þá eftir atvikum nefndir utan þingsins, eftir hlutfallsreglu, samkvæmt 82. gr. þingskapa þannig að nefndirnar í þinginu endurspegli þingstyrk og eftir atvikum samstarf flokka eins og verið hefur. Stjórn kemur sér saman um lista, eða stjórnarandstaðan, sem kosið er eftir samkvæmt hlutfallskosningakerfi. Ég tel, hæstv. forseti, að það sé miklu hreinlegra að hafa þessa reglu einfalda og skýra. Það er bara kosið í nefndir eftir þessu hlutfallskosningafyrirkomulagi. Síðan, ef menn vilja koma sér saman um eitthvað annað, þá gera menn það bara. En það þarf ekki að tiltaka það neitt sérstaklega í þingsköpum.
Forseti. Það er margt að fara yfir hérna. Ég velti fyrst fyrir mér breytingartillögum hv. þingmanns. Ef hverfa á aftur til þess sem var en ekki geta gengið út frá lögunum eins og þau eru varðandi samninga um það hvernig skipt er milli nefnda, milli stjórnar og stjórnarandstöðu, af hverju þá ekki að hafa það í lögunum? Við erum að glíma við mjög áhugavert orðalag í lögum þar sem ekki er hægt að hafa væntingar um að verið sé að fara eftir lögum. Maður getur áætlað sem svo að þarna úti finnist fólki að tryggja þurfi að konur séu að lágmarki 40% í nefndum þingsins, að fólk hafi þær væntingar að þingið fari eftir því. En það getur það ekki. Við höfum verið að reyna að útskýra hvernig fyrirkomulagið virkar hvað varðar sjálfstæði hvers þingflokks og í raun einstakra þingmanna. Ef við förum síðan í breytingartillögur eins og hv. þingmaður leggur til, að ekki sé gert ráð fyrir fyrst að semja um fjölda nefndasæta milli stjórnar og stjórnarandstöðu, að það sé ekki tiltekið, þá er í raun gengið út frá því að ríkisstjórnin taki sér bara þann fjölda nefndasæta sem hún þarf án nokkurs samkomulags. Ég hef velt því fyrir mér, eins og hv. þingmaður segir, að ef fólk vill semja um annað en stendur í þingskapalögum, af hverju þá ekki að hafa það þannig? Ef það eru ákveðnar væntingar um að fara eftir því viðmiði. Það er margt, bæði í frumvarpinu og í breytingartillögunni, sem er einhvern veginn pínulítið fram og til baka og ég átta mig ekki alveg á því hvar við lendum þegar báðar þessar breytingar eru komnar á sinn stað.
Herra forseti. Til að gera langa sögu stutta þá gengur breytingartillagan sem ég flyt hér út á það að þingsköp kveði á um lágmarksreglu, sem felur í sér að kosið sé hlutfallskosningu í allar nefndir og ráð. Vilji menn semja um annað geta menn auðvitað gert það. En mér finnst ástæðulaust að hafa einhverjar leiðbeiningar eða tilmæli um það í þingsköpum ef það er hvort sem er ekki bindandi.
Virðulegi forseti. Það er kannski einmitt vandamálið að það er orðað sem svo í breytingartillögunni að í hverja fastanefnd skuli kosnir níu þingmenn með hlutbundinni kosningu en í rauninni er ekki talað um fjölda nefndasæta í heild sinni. Þar liggur kannski skilningurinn á þessu atriði. Þar sem fjallað er um fjölda nefndasæta í heild sinni getur skiptingin orðið þannig, þegar litlu munar á þingmannafjölda stjórnar og stjórnarandstöðu, að ekki næst stjórnarmeirihluti í öllum nefndum sem leiðir þá til þess að stjórnin þarf að semja um að fá meiri hluta í öllum nefndum, það er kannski það sem togast aðeins á hérna. Mig langar líka til að spyrja út í það sem hv. þingmaður nefndi, þ.e. að oft er horft til Norðurlandanna um ákveðna fyrirmynd, t.d. í jafnréttismálum o.s.frv. Viljum við ekki að horft sé til okkar? Ég heyri það mjög oft að við erum að monta okkur af því að vera elsta og virðulegasta þingið í heiminum o.s.frv. og fólk ætti að horfa til okkar með það. Mér finnst einhvern veginn að við séum hætt að tala um að fólk eigi að horfa til Íslands sem fyrirmyndar og að við séum alltaf að nefna Norðurlöndin og bíða eftir að þau geri eitthvað áður en við þorum að hreyfa legg eða lið.
Hæstv. forseti. Nú held ég að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sé of fastur í núverandi nefndakjöri. Það sem breytingartillagan sem ég legg fram felur í sér er að það sé í raun og veru búið að skera burtu 14. gr. að stórum hluta eins og hún lítur út í dag og eftir standi bara kjör í hverja þingnefnd fyrir sig sem gerir það að verkum að stjórnarmeirihluti sem vill beita fullri hörku getur gert það varðandi kjör í hverja einustu nefnd en það hefur ekki í sér fólgin einhver tilmæli um að fara einhverja aðra leið ef samkomulag næst eða eitthvað þess háttar. Vilji menn ná samkomulagi geta menn auðvitað gert það þegar verið er að stilla upp á lista í einstakar nefndir, hvort sem það er út frá kynjasjónarmiðum, sjónarmiðum um stjórnarandstöðu eða stjórn eða um þingmann utan af landi í þessa nefnd eða hina eða eitthvað þess háttar, menn geta haft alls konar sjónarmið uppi. En mér finnst alveg ástæðulaust að vera að tiltaka í þingskapaákvæðinu óbindandi tilmæli um eitthvað slíkt. Það er eiginlega hugsunin sem ég er að reyna að koma til skila, hvernig svo sem það gengur. Varðandi tilvísunina til Norðurlandanna var ég ekki að segja, og má ekki misskilja orð mín svo, að við þurfum að bíða eftir Norðurlöndunum. Ég bara vildi nota þetta dæmi til að vekja hv. þingmenn til umhugsunar um það að þessi tillaga, eins og hún liggur hér fyrir af hálfu forsætisnefndar, á sér ekki fordæmi eða fyrirmynd í þeim löndum sem eru talin hafa verið fremst á þessu sviði. Það er út af einhverju. Það er út af einhverju, held ég, sem það er. Það er vegna hins sérstaka eðlis [[Forseti hringir.]]þjóðkjörinnar samkomu þar sem ólíkir flokkar koma saman og þurfa að tilnefna sína fulltrúa.
Forseti. Smá framhald af þeirri ræðu sem ég hélt hér í 1. umr., til að reyna að útskýra af hverju þetta er alveg ágætisviðmið að hafa og gott að setja fram án þess að hægt sé að framfylgja því. Áhyggjurnar sem ég hef í tengslum við það eru einmitt þær að væntingar okkar, um að farið sé eftir lögum, geti búið til óraunhæfar væntingar. Ef það stendur í lögum að að lágmarki eigi 40% nefndarmanna að vera konur - miðað við breytingartillögur meiri hluta nefndarinnar, að taka eigi tillit til allra kynja - skapar það væntingar sem ekki er hægt að fara eftir. Þegar það gerist ekki, út af alls konar ástæðum, sem við höfum reyndar farið yfir, bæði í andsvörum áðan og í 1. umr., þá skapast frekar ósanngjörn krafa á einhvern flokk sem augljóslega gæti svissað tveimur aðilum úr tveimur nefndum til þess að allt myndi líta fullkomlega út. Þá yrði sá flokkur kannski eins konar blóraböggull fyrir það að vera ekki að fara eftir lögum sem væri bara alls ekkert sanngjarnt. Það gætu verið fleiri flokkar, þó að þetta væri einfaldasta leiðin, sem gætu eftir einhverjum leiðum uppfyllt lögin. Ég á í smávandræðum með að setja eitthvað svona í lög sem skapar væntingar um að farið sé eftir lögum sem að öllum líkindum raungerist ekki sjálfkrafa á næstu misserum, því miður. Vonandi gerist það en ég myndi giska á að þetta myndi ekki falla fullkomlega að lögunum þó að mögulega væri það kannski hægt. Það eru kannski erfiðustu aðstæðurnar þegar það er hægt en gerist ekki. Hvað þá? Eigum við ekki að fara eftir lögum, alla vega eru þær kröfur gerðar, myndi ég segja, og þegar þetta stendur þarna standa líka væntingar til þess fyrir utan þingið. Maður myndi sjá kvörtun koma til okkar: Vinsamlegast farið eftir lögum. Við þekkjum öll hvernig svoleiðis umræða getur farið af stað. Ég vil bara hafa það algerlega skýrt hvað þetta varðar að þetta er lagasetning sem býr til viðmið en einhvern veginn ekki lög sem þarf að fara eftir. Mér finnst það pínu ankannalegt, ég get alveg kvittað undir það með þeim fyrirvara að einungis sé um viðmið að ræða en það er ansi stórt viðmið fyrir aðra kannski. Það er bara mín sannfæring og samviska sem gerir grein fyrir atkvæðinu þegar ýtt er á takkann varðandi þetta frumvarp, en það verða samt lög þegar allt kemur til alls ef þetta fer í gegn svona. Þar kem ég aðeins að hæfileikum til að gegna nefndastörfum. Mér finnst mikilvægt að fara aðeins yfir hlutverk þingmanna bara almennt séð hér á þinginu. Við eigum að reikna með því að jafnaði að þingmaður sé ekki sérhæfður til að gegna neinu hlutverki í nefnd eða á þingi. Ekki eru gerðar neinar hæfniskröfur til þingmanna nema einfaldlega að vera kosnir og síðan að fylgja eigin sannfæringu. Það þýðir óhjákvæmilega að þegar þingflokkar og þingmenn velja sér hlutverk - ég myndi vilja vera í fjárlaganefnd eða í allsherjar- og menntamálanefnd eða eitthvað svoleiðis - er einn þingmaður ekki betri en annar til að sitja í einstaka nefndum. Hann er það einfaldlega ekki af því það er ekki nein hæfniskrafa þar á bak við. Í raun og veru gæti einhver tvímælalaust verið hæfari en annar, ég ætla ekki að þræta fyrir það, að sjálfsögðu. En það er ekki gert ráð fyrir því. Það er gert ráð fyrir því að hver sem er geti komið og sest í stól í nefndum og sinnt því starfi jafn vel og allir aðrir, nægilega vel alla vega, því að eina hæfniskrafan er sannfæring þingmannsins þegar allt kemur til alls. Það byggist ekki á menntun eða neinu öðru. Það byggist einfaldlega á umboðinu frá kjósendum. Þegar allt kemur til alls segir enginn þingmanninum hvernig hann eigi að beita sannfæringu sinni eða samviskusemi. Þingmaðurinn sjálfur stendur fyrir skoðun sinni og sannfæringu. Mér finnst það áhugavert, út frá umræðunni sem myndast hefur í þessu máli, að fólk hefur ýjað að því að vissulega velji þingmenn sér eftir áhugasviði að starfa í ákveðnum nefndum. Sumir séu betur til þess fallnir að sitja í efnahags- og viðskiptanefnd, séu t.d. með viðskiptamenntun eða eitthvað svoleiðis, eða í fjárlaganefnd þar sem mikið er unnið með tölur o.s.frv. En það á ekki endilega að gera þingmann að betri nefndarmanni þegar allt kemur til alls því að stuðningurinn sem við eigum að fá í störfum okkar, sem stjórnarmenn í nefndastörfum hér á þingi, á að vera óháður okkar eigin hæfileikum. Við bætum þeim að sjálfsögðu við. En við eigum að geta sinnt starfinu óháð bakgrunni, í hvaða nefnd sem er, í hvaða þingstörfum sem er. Það er einfaldlega það sem gengið er út frá í stjórnarskránni. Það eru ekki gerðar neinar hæfniskröfur og mér finnst það aðeins hafa áhrif á þetta mál, alla vega viðhorf okkar gagnvart því, að það á enginn rétt á því að sitja í efnahags- og viðskiptanefnd af því að hann er viðskiptafræðingur eða hagfræðingur eða eitthvað því um líkt. Það gerir viðkomandi ekki sjálfkrafa betri til að sinna þeim nefndastörfum því að útgangspunkturinn á að vera að allir eiga að geta sinnt þessum störfum. Ég vildi bara vekja athygli á þessu atriði hvað þingmannsstarfið varðar. Við öðlumst vissulega ákveðna reynslu og höfum áhuga á mismunandi málum og þess háttar en þegar allt kemur til alls þá eru það ekki hæfileikar okkar eða reynsla sem skipta máli í þing- eða nefndastörfum heldur sannfæring okkar. Hún á að geta verið óháð öllu öðru, að sjálfsögðu. Við viljum óháðar niðurstöður. Við viljum niðurstöður þar sem fólk tekur afstöðu til sérfræðiálita sem berast með allri þeirri hjálp sem viðkomandi þarf til að taka upplýsta afstöðu og til að sannfæra sjálfan sig um að eitt sjónarmið sé mikilvægara en annað. Það er það sem þingmannastarfið snýst um þegar allt kemur til alls, að meta hvaða sjónarmið hverjum þingmanni fyrir sig persónulega finnst vera mikilvægari en önnur, í hvaða máli sem er, í hvaða nefnd sem er og almennt séð. Við erum að velja fólk á þing sem tekur þannig ákvarðanir út frá sannfæringu sinni.
Herra forseti. Það er kannski tvennt í þessu. Annars vegar er ég alla vega að hluta til sammála hv. þingmanni um það að þegar verið er að velja í nefndir þingsins eiga allir þingmenn að geta sest í hvaða nefnd sem er. Það sem gerist í nefndunum er ekki meira bindandi en svo að allar ákvarðanir nefnda sæta síðan endurskoðun í þingsal þar sem allir þingmenn koma að verki. Í raun og veru snýst nefndastarfið því um ákveðið hagræði og um ákveðið vinnulag frekar en hinar endanlegu ákvarðanir sem teknar eru. Það er ágætt að hafa þetta í huga, líka þegar við veltum þessu máli fyrir okkur. Það er ekki eins og stundum er látið í veðri vaka, einkum af fólki utan þings, að það felist í því heiður eða forréttindi fyrir þingmenn að sitja í þessari nefnd eða hinni. Það er ekki þannig í okkar veruleika hér í þinginu. Við erum að drukkna í nefndastörfum allan tímann og ég held að flestir þingmenn sem ég þekki vildu gjarnan vera lausir við einhver nefndastörf frekar en að bæta á sig ef út í það er farið. Ég vil hins vegar samt halda því til haga að vegna þess að nefndastörfin snúast um vinnulag og hagræði í vinnu þá er töluvert hagræði af því fyrir þá flokka sem eiga sæti á þingi að setja þá til verka í nefndum sem hugsanlega hafa mestan áhuga eða hæfileika á því sviði sem um ræðir hverju sinni. Það er ekki alltaf hægt. En það er hins vegar einn af þeim þáttum sem hlýtur að koma til skoðunar þegar þingflokkar eru að stilla upp liði og gera út um verkaskiptingu sín í milli, þ.e. að hver maður sé þar sem hann nýtist best.
Virðulegur forseti. Þetta kemur einmitt inn á mikilvægt atriði sem mér finnst vanta í þingstörfin og það er einfaldlega kynning á verksviði hverrar nefndar fyrir sig í upphafi hvers kjörtímabils, hvers þings meira að segja, og bara almenn upplýsingagjöf, sem er aðgengileg, þess vegna fyrir alla, um það hvernig þau málefni sem hver nefnd um sig fjallar um virka. Það er í raun gert ráð fyrir því að það séu flokkarnir sem fræði þingmenn um það hvernig kerfið virkar þegar allt kemur til alls, að þar liggi stofnanaminnið en ekki í þingnefndunum sjálfum, ef þannig má orða það. Við í Pírötum höfum lent dálítið í því að koma inn sem nýr þingflokkur og þurfa að kynnast kerfinu næstum því frá byrjun í sumum nefndum, minna í öðrum en það fer eftir áhugasviði og reynslu þeirra þingmanna sem eru til staðar. Við víxlum stundum mönnum í þingnefndum og það er náttúrlega mjög óheppilegt að nýir þingmenn, nýir þingflokkar o.s.frv., sem koma að starfi nefnda, þurfi að byrja á því að hoppa út í djúpu laugina. Það er ekki svo auðvelt aðgengi að upplýsingum um það hvernig kerfið sem hver nefnd sér um, lögin o.s.frv., púslast saman í stjórnunarstörfum nefndarinnar, eftirlitshlutverki nefndarinnar. Ef svo væri þá skipti minna máli nákvæmlega hver fer í nefndastörfin nema einmitt mismunandi sannfæring fólks. Það er kannski þar frekar en í einhvers konar menntunarbakgrunni eða einhverju því um líku sem raunverulegu nefndastörfin ættu að fara fram, [[Forseti hringir.]]þ.e. að við værum með góða kynningu á því hvar verksvið hverrar nefndar liggur í raun og veru.
Herra forseti. Ég held að það geti nú ýmislegt verið til í því sem hv. þingmaður segir hvað þetta varðar en auðvitað hefur þingið sem stofnun verið að reyna að bæta upplýsingagjöf fyrir nýja þingmenn. Frá kjörtímabili til kjörtímabils held ég að menn séu nú að reyna að leitast við að setja þingmenn inn í störfin, m.a. nefndastörfin. En það er kannski annað atriði sem ég ætlaði að koma inn á áður en ég sleppi hendinni af hv. þingmanni og það varðar þau atriði sem hv. þingmaður hefur kannski velt fyrir sér en mér finnst vanta svolítið upp á í þessari umræðu og það er einfaldlega sú staðreynd að því fleiri flokkar sem eiga sæti á Alþingi, því minni sem þeir eru, þeim mun minna svigrúm gefst til þess að fara í tilfærslur, t.d. til að ná ákveðnum kynjahlutföllum eða öðru slíku. Ég vildi bara spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála því mati að ef flokkar á þingi væru t.d. fjórir, eins og þeir voru fyrir ekki svo mörgum árum, væri almennt meira svigrúm til þess að ná einhverjum slíkum markmiðum innan ramma hlutfallskosningakerfisins en þegar flokkar eru átta eins og er í dag, og sumir þeirra mjög litlir og fámennir. Ég vildi bara biðja hv. þingmann að deila með mér einhverjum vangaveltum um þetta atriði sérstaklega.
Virðulegi forseti. Ég tel þetta í fyrsta lagi vera mjög góða spurningu en í öðru lagi dæmi um skammsýni þeirra sem telja sig eiga völdin og geta ekki séð heiminn öðruvísi en hann er. Fjórflokkakerfið er vonandi horfið að eilífu, amen, og við tekur annað pólitískt landslag fleiri flokka. Ég myndi vilja afnema 5% regluna til að flokkar væru enn fleiri og enn minni. Það myndi þýða svipað fyrirkomulag og var t.d. hjá Reykjavíkurborg áður, þar sem varaþingmenn væru meira til staðar í störfum nefnda og störfum þingsins og starfsfólk gæti meira að segja verið að sinna nefndastörfum fyrir hönd þingflokksins, eða þá varaþingmenn að staðaldri. Þótt ekki væri um að ræða þingmenn með raunverulegt atkvæði í þingsal værum við samt annaðhvort með starfsfólk eða varaþingmenn til að sinna nefndastörfum sem áheyrnarfulltrúar eða á þann hátt. Ég held því að það sé mjög auðveld lausn á því, hún kostar vissulega eitthvað en ég held að það verði miklu betra lýðræði sem kemur úr því en það sem felst í fjórflokkakerfinu, sem við höfum vonandi yfirgefið.
Forseti. Ég er Pírati og vil því alltaf að gengið sé einu skrefi lengra við breytingar hverju sinni. Ég tek því undir það sem kemur fram í umsögn Samtakanna '78 um að fólk er ekki endilega karlar eða konur og sumir einstaklingar skilgreina sig ekki sem konur eða karla heldur utan kynjatvíhyggjunnar, einhvers staðar þar á milli eða með flæðandi kynvitund. Ég myndi vilja óska að svona reglur eða svipaðar lagabreytingar myndu gera það að verkum að á nefndarfundum yrði tekið jafn mikið mark á konum og kynsegin og á körlum. Öll kyn þurfa að koma að ákvarðanatöku og það er mjög mikið af ákvarðanatöku sem á sér stað í nefndunum. Það breytir því ekki að karlar að nota meiri tíma í að tala, að ekki er tekið mark á konum í sama mæli og körlum og það er eitthvað í samfélagslegu uppeldi okkar sem gerir það að verkum að meira mark er tekið á hvítum sískynja karlmönnum og ég er persónulega orðin mjög þreytt á því og örugglega fleiri en ég. Áhyggjur mínar almennt varðandi jafna stöðu kynjanna beinast auk þess að því að kynjahlutfallið hér í þingsal muni skekkjast meira eftir næstu alþingiskosningar, þ.e. að karlar verði hér í enn meiri meiri hluta en nú og þá myndi þessi lagagrein skila litlu eða þessi breyting. Ég skil tilganginn en ég er ekki alveg viss um að markmiðið muni skila því sem við þurfum. Vandamálið hér á þingi eins og annars staðar er sú vanvirðing sem fólk leyfir sér að sýna konum og kynsegin í ræðu og riti. Hvort sem það er á barnum hér við hliðina eða á nefndarfundum er hefð fyrir ákveðinni orðræðu og hegðun sem rífur niður og gerir lítið úr þeim sem falla ekki inn í ramma hins hvíta sís-heteronormatífa karlmanns. Lagasetning breytir því miður ekki menningu ein og sér eða tryggir að við berum virðingu hvert fyrir öðru. Þegar kvartað hefur verið yfir vanvirðingu gagnvart konum og kynsegin hef ég heyrt að þetta sé bara partur af hinu pólitíska umhverfi. Málið er að hið pólitíska umhverfi er búið til af körlum fyrir karla. Með því að innleiða kynjakvóta er vissulega verið að reyna að breyta kerfinu en á sama tíma er verið að reyna að troða öllum í sama feðraveldisformið. Mig langar ekki að vinna á vinnustað þar sem gefið er í skyn að ég þurfi bara að hrista niðrandi orðræðu af mér og vinna með mönnum sem hafa gerst uppvísir um mjög svo niðrandi orðræðu um konur og kynsegin án þess að nokkuð væri aðhafst í því. Auk þess er áhugavert að hv. þm. Birgir Ármannsson veltir því upp af hverju hin Norðurlöndin hafa ekki farið þessa leið og kannski að nefndarmenn ættu einmitt að velta því fyrir sér út frá því hvernig talað er um og við konur og kynsegin á hinum Norðurlöndunum. Það er kannski ekki sama þörf á að innleiða slíkar reglur. Gæti það verið svo að þau séu framar en við hvað varðar jafnrétti og jafnréttisvitund? Ég veit svo sem ekki svarið en það má velta þessu upp frá fleiri en einu sjónarhorni. Í því tilliti er einnig áhugavert að velta fyrir sér hvernig viðbrögðin á hinum Norðurlöndunum hefðu verið ef þingmenn hefðu setið saman á bar og talað niðrandi um konur, kynsegin og fatlaða. Ég held að viðbrögðin þar hefðu verið allt öðruvísi en á Íslandi. Þingin og samfélagið þar hefði gripið til mun strangari aðgerða. Óvíst er að slíkir menn hefðu átt afturkvæmt á þing þó að þeir hefðu farið í meðferð eða tekið sér pásu meðan málið hefði fengið að leggjast í dvala. Konur og kynsegin þurfa ekki bara sæti við borðið. Við þurfum að finna fyrir rými til þess að geta tjáð okkur og við þurfum að fá þá virðingu að hlustað sé á það sem við segjum og að það sé meðtekið. Mér finnst það kannski ekki óþarfi að tiltaka í þingsköpum að tekið sé tillit til flestra hópa samfélagsins en þó er það svo að kynjakvótar í sjálfu sér gera heldur ekki ráð fyrir að konur og kynsegin geti verið í meiri hluta fram yfir karla. Þannig myndi það skila meiri árangri til framtíðar ef orðalagið væri á þá leið að við skipun í nefndir skuli taka tillit til kynjahlutfalls kjörinna fulltrúa á þingi. Lög breyta ekki hugarfari fólks við gildistöku þeirra eða tryggja að við berum virðingu hvert fyrir öðru, en vissulega getur lagasetning alltaf verið eitt skref af mörgum til þess að geta búið í jafnara samfélagi þar sem tekið er tillit til stéttar, uppruna, kynhneigðar, kynvitundar o.fl. Að lokum vil ég benda á lög um kynrænt sjálfræði sem voru samþykkt hér á Alþingi fyrir stuttu. Við ættum öll að kynna okkur þau og hafa að leiðarljósi í allri okkar vinnu.
Virðulegur forseti. Ég kem hér upp til að tjá mig um þetta mál enda í hópi þeirra þingmanna sem eru skrifaðir fyrir nefndaráliti meiri hlutans. Það er kannski ástæða til að nefna, þó að það hafi komið fram hér áðan af hálfu framsögumanns með hvaða hætti málið er hingað komið inn, að það er lagt fram af hálfu forsætisnefndar þingsins. Mér hefur fundist umræðan um málið sjálft í þingsalnum í dag áhugaverð. Ég held að allir átti sig á því sem þessar þrjár greinar skoða að verið er að innleiða ákveðnar vísireglur, ákveðin sjónarmið sem skuli viðhafa í allri vinnu við val í nefndir innan þingsins en þó alltaf í samhengi við það hver veruleiki þingsins er, þ.e. að framkvæmdin mun takmarkast við hlutföll kynjanna á Alþingi á hverjum tíma þannig að jafnvægi þingflokka verði ekki raskað. Hér kemur skýrlega fram að ekki er um skyldu að ræða þannig að það er algerlega augljóst að hér er einfaldlega verið að innleiða ákveðið sjónarmið sem þykir bæði málefnalegt og gagnlegt. Ég undrast það dálítið satt best að segja að menn komi hér upp og virðist allt að því smeykir við það hvert sé verið að stefna. Mér finnst skipta máli um þetta mál hver staðan er á Alþingi Íslendinga og hefur raunar alltaf verið. Konur hafa alltaf verið í minni hluta þingmanna á Alþingi Íslendinga, alltaf. Við upplifðum það í kosningunum árið 2017 að fækkun varð á þingi, hún var tímabundin en fækkunin var um 10%. Ég held að það sé ekki gagnlegt og ekki raunsætt að tala um það sem tímabundið ástand þegar saga þingsins er sú sem hún er. Það er auðvitað þannig að það eru ákveðnir flokkar sem eru kannski mestu skussarnir á þingi í þessu samhengi og bera mesta ábyrgð á því hver kynjahlutföllin eru, en ég hefði haldið að allir flokkar þingsins ættu að geta verið sammála um það markmið sem hér er verið að stefna að, um það markmið að Alþingi geti eins og aðrar stofnanir, eins og önnur fyrirtæki, eins og vinnumarkaðurinn og atvinnulífið allt viðurkennt að kynjasjónarmið séu málefnaleg sjónarmið, séu gagnleg sjónarmið, séu praktísk sjónarmið og muni leiða til góðs að færa það í orð að Alþingi ætli að horfa í sömu átt og samfélagið allt gerir. Síðan er það auðvitað líka þannig að þetta sjónarmið um jafnara og jafnt hlutfall kynjanna hefur praktíska og raunhæfa þýðingu, það að konur jafnt sem karlar setji lögin fyrir samfélagið allt. Við getum skoðað ákveðna lagabálka í sögulegu samhengi og spurt: Hafði það þýðingu á sínum tíma, þegar hegningarlögin voru sett, að þá voru það bara karlmenn sem sátu á þingi o.s.frv.? Hefur það þýðingu fyrir stúlkur og drengi í skólum landsins að sjá konur jafnt sem karla á Alþingi? Mér finnst það augljóst mál. Ísland hefur náð frábærum árangri í jafnréttisbaráttunni, við eigum að vera stolt af því en við eigum líka að vera meðvituð um að við erum ekki komin að landi og við erum ekki á þeim stað að tíminn einn eða biðin ein muni skila því að jafnrétti kynjanna verði niðurstaðan. Við þurfum að halda áfram. Það hefur verið þannig að það hefur verið löggjöfin, það hafa verið markvissar aðgerðir, sem hefur skilað okkur á þann stað sem við erum á í dag en ekki tíminn einn. Mér fannst áhugavert sjónarmið sem kom fram áðan að Norðurlöndin hefðu enn í dag ekki stigið það skref að innleiða löggjöf sem skyldar þingið til að gera eitt eða neitt. Við erum ekki heldur að því. En við erum hér að nefna það í þessu máli að þetta sé sjónarmið sem eigi að líta til. Ég þekki það ekki hvort þingin á Norðurlöndum séu svo feimin að þau ámálgi það ekki en þar myndi ég nú bara segja að stundum er gott að leiða og vísa til þess að Ísland er á þeim stað sem það er vegna þess að við höfum þorað því. Þar má t.d. nefna löggjöf Íslendinga um fæðingar- og foreldraorlof sem var sett árið 2000. Hvaða áhrif hafði það í alþjóðlegu samhengi síðar? Norðurlöndin litu til Íslendinga í þeim efnum. Mér finnst að við ættum að horfa kalt á málið og lesa textann og þau sjónarmið sem þar eru reifuð, skoða hvað felst í þessum málum. Það felst í þessu máli að líta eigi til kynjasjónarmiða. Markmiðið er ákveðið og hér er ákveðinn vegvísir sem er festur í lög. En það er allt og sumt. Getur það virkilega verið að Alþingi Íslendinga ætti að hræðast að setja svona markmið, markmið sem við höfum sett í lög fyrir allt annað atvinnulíf? Getur verið að Alþingi Íslendinga tali fyrir kynjajafnrétti og tali fyrir ákveðinni jafnréttispólitík Íslands, en líti svo á að þau sjónarmið eigi ekki við um Alþingi Íslendinga? Textinn segir „skylt að gæta að kynjasjónarmiðum“ og „skylt að gæta að hlutfalli kynjanna“, það er nú allt og sumt. Ég ætla að fá að ljúka máli mínu á því að vísa til þess sem ég nefndi hér í byrjun, að hollt sé að hafa það í huga, þegar við skoðum þetta mál, hver staðan á íslenska þinginu er hvað varðar hlutfall kynjanna og hvert markmiðið er og ætti að vera. Við búum við þann veruleika að við höfum aldrei náð jöfnu kynjahlutfalli, að hinn dæmigerði þingmaður á þinginu okkar er 52 ára karlmaður, góður aldur. Ég er hlynnt markmiðinu og tel að það sé bæði gott, málefnalegt og raunsætt í því samhengi að kosningarnar fara eins og kosningarnar fara. Hér er ekki verið innleiða skyldur. Hér er ekki verið að binda hendur þingflokka. Hér er einfaldlega verið að biðla til þingsins að taka þátt í nútímanum og að virða kynjasjónarmið.
Hæstv. forseti. Ég verð að viðurkenna að fátt þreytir mig meira en löggjöf af þessu tagi, ég er nánast kominn að fótum fram að hlusta á þær ræður sem hafa verið fluttar hér, flestar þó ekki allar, hv. 8. þm. Reykv. n. Það kann að vera að ég sé steintröll, ég vil ekki útiloka það, en fyrir mér er löggjöf til að kveða á um réttindi og skyldur okkar og leikreglur sem við viljum fara eftir. Löggjöf er ekki eitthvað til að sýnast. Löggjöf er ekki til að setja einhver ákvæði um markmið og einhverja sýndarmennsku sem er ekki einu sinni bindandi. Mín kímnigáfa nær ekki svo langt að taka þátt í slíku. Og þegar menn eru einhvern veginn að reyna að tengja þetta feðraveldinu, miðaldra vondum körlum, þá hugsar maður með sér: Já, við erum komin þangað. Við erum að setja lög sem byggjast á einhverju slíku. Ég velti oft fyrir mér hugtakinu jafnræði, jafnrétti; þetta snýst allt um að mismuna ekki neinum á grundvelli einhvers. Við eigum ekki að mismuna neinum á grundvelli kyns, kynþáttar o.s.frv. En þegar við erum að kjósa í nefndir þá er ekki eina viðmiðið hvers kyns menn eru. Ég er maður fjölbreytileikans, en bíddu, snýst þetta allt um einhver kyn? Erum við alveg hætt að vera einstaklingar? Það eru mörg önnur sjónarmið uppi en kynið. Það getur verið aldur, fyrri störf, reynsla og þekking. Nei, og þetta erum við að gera á sama tíma og við eigum líka öll að vera kynlaus, og það eiga að vera til mörg kyn. Er von að maður klóri sér í hausnum? Ég veit ekki hvert þingheimur er að fara. Svo er hann að gorta sig af því að við séum fyrst, að hinir eigi eftir að koma. Ég held að hin þingin horfi bara á okkur eins og hver önnur flón. Ég held að það sé ekkert annað sem gerist. Þegar maður hlustar á ræður hv. þingmanna, þekkta fórnarlambsfrasa, feðraveldisfrasa, og þetta á að fara að snúast um það þá spyr ég: Hvert erum við komin? Það er enginn lengur einstaklingur, hann tilheyrir bara einhverjum hópi. Það er eins og allir sem eru konur eða allir sem eru karlar séu alltaf eins. Það er ekki þannig. Ég ráðlegg okkur að hætta þessari þvælu. Þetta er bara sýndarmennska. Tilgangslaust, gerir okkur að athlægi, alla vega þegar fram í sækir. Hæstv. forseti. Ég læt staðar numið áður en ég æsi mig meira.
Virðulegur forseti. Ég á sæti í forsætisnefnd sem flytur þetta frumvarp. Ég get alveg haft skilning á ýmsum sjónarmiðum sem heyrst hafa í umræðunni. Ég átta mig vel á því að við erum kosin á þing af þjóðinni og þar af leiðandi eru þingflokkar misjafnir og kynjahlutföllin geta verið mjög mismunandi í þingflokkunum. Þar af leiðandi kann oft að vera ógjörningur og erfitt að horfa til þess sem hér er verið að mælast til. Það breytir ekki þeirri staðreynd að það skiptir máli að sjónarmið beggja kynja eða allra kynja heyrist. Það er mikilvægt. Ég trúi því í einlægni að ef einungis væru konur utan af landi í fjárlaganefnd værum við með síðri fjárlaganefnd en ef við hefðum bæði kynin og fólk bæði af höfuðborgarsvæðinu og landsbyggðinni. Ég er með öðrum orðum að segja að ég held að þessi fjölbreytileiki skipti máli. Það er bara þannig. Og þó að við séum ekki öll eins, og ég er alls ekki eins og allar mínar kynsystur, þá er það samt sem áður þannig að sjónarmið beggja kynja eða allra kynja skipta máli. Það er auðvitað margbúið að sýna fram á það að fyrirtækjum eða samfélögum vegnar betur ef kraftar allra eru nýttir. Það á sérstaklega við um kraft beggja kynja. Virðulegur forseti. Ég vildi bara koma hingað upp og lýsa þessari skoðun minni. Ég flyt þetta frumvarp og það segir hver afstaða mín er til þessa máls. Ég hef alveg skilning á þeim sjónarmiðum sem hér hafa komið fram um þetta. Þetta kann að vera flókið og sumum kann að finnast ankannalegt að við setjum í þingsköp, sem eru í raun lög, einhver slík tilmæli. Ég get alveg borið virðingu fyrir þeim sjónarmiðum. Það breytir ekki þeirri staðreynd að sannfæring mín snýr til þess að jafnrétti kynjanna skipti miklu máli og þar af leiðandi sé eðlilegt að mælast til þess að þingflokkar sem sæti eiga á Alþingi horfi til jafnréttis kynjanna þegar kemur að því að skipa í nefndir. Með því er ég auðvitað ekki að segja að það eigi bara að horfa til þess og auðvitað kunna bakgrunnur, menntun og reynsla fólks jafnframt að hafa ráðandi áhrif áfram.
Herra forseti. Ég ætlaði bara, áður en þessari umræðu lýkur, aðeins að árétta innihaldið í breytingartillögunni sem ég flyt ásamt hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni. Hún gengur í raun og veru út á það að einfalda til mikilla muna fyrirkomulag við nefndarkjör þannig að sú regla gildi að við kjör í fastanefndir skuli níu þingmenn kosnir hlutbundinni kosningu samkvæmt 82. gr. og jafnmargir til vara. Í 82. gr. er síðan kveðið á um að það skuli gerast á grundvelli svokallaðs d'Hondts-kerfis og gert ráð fyrir því að þeir þingmenn eða þingflokkar sem vilja standa saman að framboði geti lagt fram lista sem síðan er kosið á milli. Þetta er skýr regla sem tekur við af núgildandi ákvæði 1. mgr. 14. gr. þar sem gert er ráð fyrir að þingflokksformenn leggi sameiginlega fram tillögu um hitt og þetta og taki tillit til alls konar sjónarmiða og frumvarpið sem hér liggur fyrir felur í raun og veru bara í sér að prjónað sé við öll þessi sjónarmið sem eiga að koma fram en eru þó ekki bindandi. Ég geri hér sem sagt ráð fyrir því að reglan sé einföld og skýr en auðvitað, eins og ég lét í veðri vaka í umræðunni áðan, geta þingflokkar komið sér saman um að alls konar sjónarmið búi að baki þeim listum sem þeir leggja fram og styðja við þetta kjör en það er ekki verið að tala um það í löngu máli í lagatextanum sjálfum. Önnur breyting sem ég geri ráð fyrir hér er að nefndarformenn verði kosnir af hverri nefnd fyrir sig, þ.e. að ekki verði sameiginleg tillaga um nefndarformenn eða varaformenn nefnda eins og mælt er fyrir um í þingsköpum í dag, reyndar þó með þeim hætti að ef ekki næst samkomulag þá gildir sú regla. En ég vil að þetta sé skýrara. Það er þá bara þannig að þeir sem kjörnir eru í nefnd kjósa sér nefndarformann og varaformenn eftir að nefnd tekur til starfa. Og svo er í þriðja lagi gert ráð fyrir breytingu sem leiðir af þessu varðandi alþjóðanefndirnar. Ég er í raun og veru að tala um það að í staðinn fyrir að taka út allar málalengingar um öll sjónarmiðin sem hafa eigi í huga, að menn eigi að reyna að koma sér saman um hitt og þetta og ef þeir koma sér ekki saman um hitt og þetta þá sé bara kosið á milli þeirra, sé gert ráð fyrir því að kosið sé á grundvelli d'Hondt-reglunnar, á grundvelli hlutfallslegs styrks hér í þinginu. Og vilji menn síðan koma sér saman um eitthvað annað þá gera menn það bara, eins og menn hafa t.d. gert í sambandi við kjör í nefndir utan þingsins þar sem margoft hefur komið upp að kynjasjónarmiða er gætt jafnvel þótt til þess sé engin lagaskylda.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á barnalögum sem fjallar um kynrænt sjálfræði. Til upprifjunar þá eru með því frumvarpi lagðar til þær breytingar á barnalögum að bætt verði við nýjum ákvæðum sem mæla fyrir um foreldrastöðu trans foreldra og einstaklinga með hlutlausa kynskráningu. Breytingarnar miða að því að tryggja réttindi foreldra sem breytt hafa skráningu kyns og gera þá jafnsetta öðrum foreldrum. Ég vil fara aðeins yfir umfjöllun nefndarinnar en við meðferð málsins var gagnrýnt að ekki væri gengið lengra í að breyta barnalögum þannig að þau samræmist veruleika hinsegin foreldra og fjölskyldna þeirra sem og að barnalögin yrðu ekki gerð kynhlutlaus. Bent var á að æskilegra hefði verið að leggja til þær breytingar að einstaklingur sem elur barn ásamt sambúðar- eða hjúskaparmaka hans yrði sjálfkrafa skráður foreldri barnsins óháð barneignarleiðum og kyni, kynvitund eða kynhneigð viðkomandi. Í þessu samhengi var jafnframt bent á að með frumvarpinu væri viðhaldið mismunandi stöðu annars vegar gagnkynja para og hins vegar samkynja para þegar notað væri gjafasæði við tæknifrjóvgun. Í fyrrnefnda tilvikinu gangi pater est-reglan framar rétti barns til að þekkja líffræðilegan uppruna sinn en hin nýja og kynhlutlausa parens est-regla gildi um foreldraviðurkenningu þeirra sem hafa breytt kynskráningu sinni en reglan eigi einungis við ef upphafleg kynskráning útiloki ekki líffræðileg tengsl makans við barnið. Enn fremur var rætt um stöðu trans karla en fram komu sjónarmið um að með frumvarpinu væri staða þeirra þrengd frá því sem verið hefur. Samkvæmt frumvarpinu þyrfti trans karl, sem eignast barn með konu sinni, að gera sérstaklega grein fyrir notkun á gjafasæði en samkvæmt núgildandi lögum sé ekki gerð krafa um slíkt. Eðlilegra væri að trans feður fengju að njóta jafnra réttinda á við aðra karla og að pater est-reglan fengi þá einnig að gilda í tilviki þeirra, eins og hefði verið raunin undanfarin ár án vandræða. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar áréttar mikilvægi þess að með frumvarpi þessu er miðað að því að tryggja réttindi foreldra sem breytt hafa skráningu kyns og gera þá jafnsetta öðrum foreldrum. Með frumvarpinu er ekki verið að gera grundvallarbreytingar á undirstöðusjónarmiðum um foreldrastöðu. Meiri hlutinn tekur fram að sérreglur barnalaga og frumvarpsins um foreldrastöðu eftir tæknifrjóvgun byggjast ekki á pater est-reglu heldur á umsókn og samþykki þeirra aðila sem óska eftir tæknifrjóvgun og á því að tæknifrjóvgun hafi farið fram samkvæmt þeim reglum sem mælt er fyrir um í lögum um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna, nr. 55/1996. Þetta á við óháð kyni eða kynhneigð og því hvort um sæðis- eða egggjöf er að ræða. Grundvallarskilyrði er að tæknifrjóvgun fari fram samkvæmt lögum þar um til þess m.a. að tryggja vitneskju um uppruna kynfrumna og réttarstöðu þeirra sem leggja þær til. Með frumvarpinu er ekki verið að breyta stöðu trans karla. Samkvæmt gildandi lögum á pater est-reglan ekki við um trans karl sem eignast barn með konu sinni og er ekki gert ráð fyrir breytingum á því í frumvarpinu. Foreldrastaða barns byggist því sem endranær á upplýsingum um hvort tæknifrjóvgun hafi átt sér stað með formlegum hætti. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að starfshópur, sem var falið að gera tillögur um breytingar á öðrum lögum sem nauðsynlegar væru til að tryggja réttindi trans fólks og intersex fólks, taldi rétt að stefnt yrði að því með tímanum að barnalög og fleiri lög yrðu kynhlutlaus. Í skýrslu sama starfshóps frá því í september árið 2020 kemur fram að ástæða sé til þess að huga að heildarendurskoðun barnalaga með það að markmiði að endurskoða meginreglur þeirra og forsendur með hliðsjón af breyttum veruleika fólks í nútímasamfélagi. Bent er á að áhrif margbreytilegs fjölskylduforms og framfara í vísindum þurfi að vega og meta með hliðsjón af rétti barna til að þekkja foreldra sína, samanber 1. mgr. 7. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og 1. gr. a barnalaga, og að slík endurskoðun ætti að hafa jafnræðissjónarmið að leiðarljósi og gæti m.a. falið í sér að barnalög yrðu gerð kynhlutlaus. Meiri hlutinn tekur undir það og telur mikilvægt að tryggja réttindi þeirra sem hafa breytt kynskráningu sinni og þeirra sem hafa hlutlausa kynskráningu í samræmi við lög um kynrænt sjálfræði. Meiri hlutinn telur að vinna starfshópsins hafi varpað ljósi á nauðsyn þess að barnalögin verði endurskoðuð í heild sinni, og að vinna hans hafi verið í takt við þau sjónarmið um stöðu hinsegin foreldra sem komið hafa fram við meðferð málsins. Í þessu samhengi er bent á að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar lagði fram breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á barnalögum, sem var 11. mál á yfirstandandi þingi, þar sem lagt er til að barnalögin sæti heildarendurskoðun innan þriggja ára frá samþykkt þess frumvarps. Í nefndaráliti meiri hlutans um frumvarpið kemur fram að taka þurfi barnalögin til endurskoðunar m.a. í ljósi laga um kynrænt sjálfræði. Meiri hlutinn leggur áherslu á að það getur falið í sér að barnalög verði gerð kynhlutlaus sem geti einnig leitt til þess að fleiri lög verði gerð kynhlutlaus samhliða slíkri endurskoðun. Meiri hlutinn beinir því til dómsmálaráðuneytisins að við heildarendurskoðun barnalaga verði framangreind atriði tekin til skoðunar. Þessu er mikilvægt að halda til haga. Fyrir nefndinni var gagnrýnt að halda ætti utan um breytta kynskráningu fólks, og þar með upplýsingar um líffræðileg einkenni og ætlaða frjósemi trans einstaklinga, til að reyna að skera úr um erfðafræðilegan uppruna barna. Þá var gagnrýnt að upplýsingum yrði haldið til haga af Þjóðskrá Íslands svo að börn gætu nálgast þær síðar. Meiri hlutinn bendir á að í þjóðskrá er ávallt skráð kyn, annars vegar samkvæmt tilkynningu og hins vegar, ef um er að ræða erlenda ríkisborgara, samkvæmt vegabréfi eða fæðingarvottorði. Sú skráning er upphafleg kynskráning. Með lögum um kynrænt sjálfræði, nr. 80/2019, er heimild til að breyta skráningu kyns. Allar breytingar eru skráðar í þjóðskrá og með því að skoða breytingasögu er hægt að nálgast breytta kynskráningu. Meiri hlutinn áréttar að í þjóðskrá er ekki skráð hvort barn er getið með tæknifrjóvgun en skráning á venslum barns og foreldris getur byggst á gögnum um tæknifrjóvgun. Ég ætla að lokum að koma inn á breytingartillögur sem við í meiri hlutanum leggjum til. Við meðferð málsins var bent á að leiðrétta þyrfti tilvísun í 7. mgr. 6. gr. frumvarpsins, þ.e. að í stað þess að vísa til 8. mgr. 6. gr. laganna í síðara skipti eigi að vísa til 7. mgr. þess ákvæðis. Tilvitnað ákvæði 7. mgr. 6. gr. laganna fjallar um þrjá aðila; sæðisgjafa, eiginkonu eða sambúðarkonu hans og sæðisþega. Í því samhengi var bent á að í sérákvæði um fólk sem breytt hefur kynskráningu sinni verður að gera ráð fyrir að hver og einn þessara aðila geti haft breytta kynskráningu. Í 7. mgr. 6. gr. frumvarpsins vantar þess vegna ákvæði um sæðisþega sem breytt hefur kynskráningu sinni. Ákvæðið gildir því ekki ef sæðisgjafi gefur sæði í þeim tilgangi að það verði notað við tæknifrjóvgun á trans manni eða einstaklingi með hlutlausa kynskráningu sem ekki sé maki sæðisgjafa. Samkvæmt því kynni sæðisgjafi að verða dæmdur faðir þess barns sem þannig sé getið með sæði hans. Meiri hlutinn bendir á að sæðisþegi er alltaf sá sem elur barnið. Ákvæði 1. mgr. 6. gr. frumvarpsins, og eftir atvikum 8. mgr. sama ákvæðis, er um sæðisþega sem breytt hefur kynskráningu sinni. Þá eru ákvæði 2. og 3. mgr. 6. gr. frumvarpsins um maka sem breytt hefur kynskráningu sinni, þ.e. maka sæðisþegans. Meiri hlutinn telur hins vegar mikilvægt að taka af öll tvímæli um réttarstöðu sæðisgjafans og maka hans án tillits til kynskráningar þess sem þiggur sæðið. Meiri hlutinn leggur því til breytingar á 6. mgr. 6. gr. laganna þannig að í stað þess að vísa til sæðisþega sem „annarrar konu“ verði vísað til sæðisþega sem „annars einstaklings“. Að auki leggur meiri hlutinn til minni háttar orðalagsbreytingar til leiðréttingar og lagfæringar ásamt breytingum sem eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa áhrif á efni frumvarpsins. Ég ætla ekki að rekja þær í ræðu minni en áhugasamir geta kynnt sér þær breytingar sem eru meðfylgjandi í þessu nefndaráliti. Undir nefndarálitið skrifar sú sem hér stendur, Páll Magnússon, formaður allsherjar- og menntamálanefndar, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Olga Margrét Cilia, með fyrirvara, sem er prentaður með frumvarpinu, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, með fyrirvara. Ég á allt eins von á því að hv. þingmenn geri hér grein fyrir fyrirvörum sínum hér í ræðum. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu og gert grein fyrir þessu nefndaráliti og breytingartillögum með því og vonast til þess að frumvarpið verði samþykkt hér eftir þessa umfjöllun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og framsögumanni þessa máls fyrir yfirferðina og útlistun á því sem í því felst og nefndarálitinu. Hún rifjaði upp að þetta mál tengist öðrum málum sem voru til meðferðar hjá allsherjar- og menntamálanefnd fyrr í vetur. Þetta var fjórða og síðasta málið, það eina sem var útistandandi. Ég held að öllum sem hafa skoðað þetta mál sé ljóst að það felur í sér mikilvægar réttarbætur og er af hinu góða, en ég vildi rétt koma hér upp núna til að gera grein fyrir fyrirvara mínum við málið. Það er kannski rétt að nefna fyrst að ég skrifa undir nefndarálitið með meiri hlutanum, er hlynnt þessum breytingum, þessum réttarbótum, og styð málið. Ég tel að það sé jákvætt. Ég er meðvituð um það eins og held ég flestir, ef ekki allir, nefndarmenn allsherjar- og menntamálanefndar, eftir að hafa lesið umsagnir og hlýtt á gesti sem komu fyrir nefndina og reifuðu sín sjónarmið, að það er augljóst að undir eru miklar tilfinningar, þetta er mikið hjartans mál enda miklir hagsmunir fólks í húfi. Gagnrýnin laut auðvitað því, sem hefur verið rakið hér af hv. þingmanni, að ekki skyldi vera gengið lengra í að breyta barnalögum þannig að þau samrýmist betur veruleika allra foreldra og allra fjölskyldna. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir hefur nú þegar gert grein fyrir því í hverju þessi gagnrýni fólst og um leið reifað það að hvaða leyti stendur til að vinna í kjölfar samþykktar frumvarpsins með þessi sjónarmið að leiðarljósi. Minn fyrirvari við málið laut að þessu eina atriði. Auðvitað er það þannig að með samþykkt þessa máls hefur fullu jafnræði allra fjölskyldna og allra foreldra ekki verið náð fram af hálfu löggjafans. En ég var mjög ánægð með það og fannst gott að meiri hlutinn, eins og ég skildi það, var einhuga um að vinnunni yrði fram haldið, eins og rakið er í nefndarálitinu, með því að í kjölfarið fari fram heildarendurskoðun á barnalögunum. Ég hef reyndar skilning á því að í þeirri vinnu sé eðlilegt, í stað þess að eiga við ákveðnar greinar, og það fari vel á því að nálgast það mál með heildstæðum hætti, þ.e. fara í gegnum löggjöfina alla, rýna hana út frá þessum breytta veruleika fólks í samfélaginu í dag. Við erum að horfa á margbreytileg fjölskylduform, við erum að horfa á framfarir í vísindum og við erum líka að horfa á önnur og jafnvel sterkari sjónarmið um rétt barna, t.d. til að þekkja foreldra sína, meira vægi barnasáttmálans o.s.frv. Ég bind miklar vonir við þá vinnu sem kemur í kjölfarið og að að henni lokinni séum við farin að horfa til þess að á Íslandi hafi náðst fram jafnrétti og jafnræði þar sem fjölskyldur og fjölskylduform njóta sömu réttinda. En þetta er auðvitað flókin vinna með tilliti til þess sem ég nefndi, að fjölskylduformin eru fleiri og fjölbreytilegri en þau voru og inn í þetta allt saman þarf um leið að flétta sjónarmið um rétt barnsins. En ég hafði þann fyrirvara að ég vildi að fram kæmi skýr afstaða mín til þessa og ég tel mikilvægt og raunar nauðsynlegt, með tilliti til jafnræðissjónarmiða, að halda vinnunni áfram og að markmiðið sé fullt jafnrétti.
Frú forseti. Ég er, eins og kom fram hér áðan, með á nefndarálitinu en skrifaði undir það með þeim fyrirvara að það tryggi ekki með fullnægjandi hætti rétt hinsegin foreldra og samræmist ekki veruleika hinsegin foreldra og fjölskyldna þeirra. Samþykki laga um kynrænt sjálfræði hefur einmitt gefið Alþingi tilefni til að fara í heildarendurskoðun á lögum er varða persónurétt, m.a. á hjúskaparlögum, erfðalögum og barnalögum. Þá verður að hafa í huga að ekki er nóg að orðalagið sé gert kynhlutlaust, heldur þarf að tryggja að réttindin haldist og að réttur verði ekki takmarkaður heldur frekar víkkaður út. Eflaust hefði ráðuneytið einmitt átt að byrja þar. Hér er komið fram frumvarp undir því yfirskini að verið sé að bregðast við nýlega samþykktum lögum um kynrænt sjálfræði án þess að reynt sé að fara alla leið. Ef við gerum þetta þá höldum við bara áfram að lenda í sömu klemmunni, að lögin ná ekki yfir öll kyn og taka ekki tillit til hinsegin veruleikans. Mig langar að vitna í umsögn Trans Íslands þar sem kemur fram, með leyfi forseta: „Samkvæmt núgildandi lögum þarf kona sem fæðir barn og á eiginmann sem er trans karl ekki að gera sérstaklega grein fyrir notkun sinni á gjafasæði, rétt eins og gildir ef eiginmaðurinn er karl sem ekki er trans. Með breytingunum sem frumvarpið felur í sér yrði þessum foreldrum skylt að gera grein fyrir notkun á gjafasæði eins og um tvær konur væri að ræða. Sætu því ekki allir feður við sama borð. Hér er því verið að skipta út mismunun í garð tveggja kvenna (sem er til staðar í núgildandi lögum, burt séð frá upphaflegri kynskráningu) og innleiða í staðinn mismunun í garð tveggja einstaklinga sem upphaflega voru skráð konur (burt séð frá núverandi kynskráningu).“ Þó að þetta frumvarp sé mikilvægt skref þá sakna ég þess að þetta tækifæri hafi ekki verið notað til þess að ráðast í heildarendurskoðun á lögum er varða persónurétt.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögreglulögum og fleiri lögum sem varða þau mál. Frumvarpið tekur til allmargra þátta og er samið að frumkvæði dómsmálaráðherra en í samráði við þá aðila og þær stofnanir sem að þessum málum koma. Í nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar er eins og gengur og gerist rakið hvaða umsagnir nefndin fékk og hvaða gestir komu á fundi nefndarinnar. Almennt var um það að ræða að frumvarpið fékk góðar móttökur og atriði í því voru ekki sérstaklega umdeild. Við tiltökum sérstaklega í umfjöllun okkar að við meðferð málsins fjölluðum við nokkuð um persónuverndarsjónarmið og heimildir lögreglu til að skiptast á upplýsingum við aðra aðila, bæði stofnanir, stjórnvöld, félagasamtök og einkaaðila sem lögreglan þarf að eiga samskipti við og við svörum ákveðnum vangaveltum sem upp hafa komið í þessari umfjöllun. Í ljósi umfjöllunar sem átti sér stað í nefndinni tökum við líka aðeins á hlutverki eftirlitsnefndar með störfum lögreglu sem er tiltölulega ný en hefur mjög mikilvægt hlutverk. Ekki er gert ráð fyrir breytingum á hlutverki eftirlitsnefndarinnar samkvæmt frumvarpinu en við áréttum að lögreglan, lögreglustjóraembættin, saksóknarar og aðrir hafa mjög ríkar skyldur til að útvega eftirlitsnefndinni þær upplýsingar sem hún kallar eftir og máli skipta varðandi þær athuganir sem hún hefur með höndum. Við segjum um það efni í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn bendir á að skv. 6. mgr. 8. gr. frumvarpsins yrði texti 5. mgr. 35. gr. lögreglulaga óbreyttur frá því sem nú er og telur ákvæðið vera skýrt um afhendingarskyldu embættanna. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að nefndin geti sinnt starfsskyldum sínum og fái þær upplýsingar sem hún þarf. Í þessu samhengi telur meiri hlutinn mikilvægt að embættin sem í hlut eiga séu meðvituð um hlutverk nefndarinnar.“ - Þá er auðvitað verið að vísa til eftirlitsnefndarinnar. Þetta telur nefndin skipta töluverðu máli þó að ekki sé gert ráð fyrir að þetta atriði breytist við afgreiðslu þessa frumvarps. Við gerum síðan nokkrar breytingartillögur sem eru tilteknar í nefndarálitinu. Í fyrsta lagi er talað um framsetningu sem lýtur að því að um ákvæði sem varða samvinnu lögreglu við önnur stjórnvöld, stofnanir og félagasamtök sé fjallað í einni málsgrein. Í öðru lagi er vikið að samskiptum eða samstarfi við erlend lögregluyfirvöld og er þá vísað til heimilda erlendra lögreglumanna til starfa hérlendis; það er verið að árétta í nefndarálitinu að heimilt sé að taka á móti erlendum lögreglumönnum en alltaf á forsendum íslenskra yfirvalda hverju sinni. Síðan er fjallað um upplýsingaskipti gagnvart erlendum aðilum og meðferð kærumála á hendur starfsmönnum lögreglu. Gert er ráð fyrir lítils háttar breytingu í þeim efnum og svo gerum við auðvitað eðlilega breytingu sem varðar gildistöku í ljósi þess að upphaflega var gert ráð fyrir að frumvarpið öðlaðist gildi 1. janúar 2021 en sá tími er liðinn; við leggjum til þá breytingu að lögin öðlist gildi þegar við birtingu. Fleira ætlaði ég ekki að nefna í þessu sambandi. Málið fékk ágæta umfjöllun á vettvangi nefndarinnar og var til þess að gera gott samkomulag um þær breytingar sem frumvarpið felur í sér og lagðar eru til. Þær breytingar sem gerðar eru eða lagðar eru til af hálfu nefndarinnar eru tæknilegar frekar en að þær feli í sér nokkra sérstakra efnisbreytingu.
Herra forseti. Ég vildi koma inn á umsögn sem barst til nefndarinnar og hv. þingmaður fór aðeins yfir, þ.e. frá nefnd um eftirlit með lögreglu. Eins og hv. þingmaður kom reyndar inn á í ræðu sinni eru hér athugasemdir varðandi afhendingu gagna frá lögregluembættum. Það er mikilvægt að nefnd um eftirlit með lögreglu, sem er að sjálfsögðu mikilvæg nefnd eins og hv. þingmaður kom inn á, geti fengið öll þau gögn sem hún þarf til að sinna störfum sínum. Það kemur fram í umsögninni að það gengur eitthvað brösulega í ákveðnum tilfellum að fá gögn og fá þau á réttum tíma. Þarna er nefnt að gagnabeiðni hafi legið fyrir í rúmlega ár þar til að nefndinni bárust gögn. Nefndin segir hér að hún hafi bent ráðuneytinu á þörf á að skoða hvort hægt væri að veita henni einhver úrræði til þess að tryggja að hún fái gögn og fái þau innan tilsetts tíma. Ef ég heyrði rétt þá sagði hv. þingmaður að nefndin hefði farið yfir þetta en ekki séu lagðar til neinar breytingar. Ef ég hef þetta rétt eftir hv. þingmanni spyr ég hvort hann geti skýrt það nánar út. Það er ákaflega mikilvægt að þessir hlutir séu í lagi og ég hefði talið eðlilegt að nefndin myndi skerpa á þessum mikilvæga þætti, ef hv. þingmaður gæti aðeins farið yfir það.
Herra forseti. Ég held að það megi í stuttu máli lýsa þessu svo: Við hlýddum auðvitað á sjónarmið eftirlitsnefndarinnar en hún færði fram þau sjónarmið að afhending gagna frá einstökum embættum gengi ekki alltaf nægilega vel, að það tæki of langan tíma og nefndin teldi sig ekki alltaf fá þau gögn sem hún þyrfti, alla vega ekki nægilega hratt og örugglega. Við segjum sem svo: Við tökum undir þau sjónarmið en við lítum þannig á að skylda embættanna til að afhenda gögnin sé alveg ótvíræð og það kalli í sjálfu sér ekki á neinar breytingar að árétta það sjónarmið.
Herra forseti. Já, það hvílir skylda á ýmsum stofnunum á vegum ríkisins sem síðan draga lappirnar í því að framfylgja þeirri skyldu, þetta er alltaf viðfangsefni sem þarf að reyna að kljást við. Ég hefði kosið að menn myndu reyna að taka á þessu með einhverjum hætti því að það hefur sýnt sig að þarna virðist vera viðvarandi vandamál. Mig langaði líka aðeins að koma inn á það hvort í störfum nefndarinnar hafi verið horft til norsks réttar og einnig dansks réttar hvað þessi mál varðar. Þegar kemur að ákvæðinu um erlenda lögreglumenn virðist í fljótu bragði, a.m.k. eftir því sem ég hef kynnt mér, að ekki sé sambærilegt ákvæði í dönsku lögunum frá 2019 hvað varðar lögregluvald erlendra lögreglumanna. Það væri fróðlegt að vita hvort nefndin hafi skoðað þetta. Það er jú oft gott að horfa til Norðurlandanna í þessum efnum þar sem reynslan er í flestum tilfellum meiri og lengri. Ef hv. þingmaður gæti aðeins komið inn á það sérstaklega, þetta ákvæði með erlenda lögreglumenn. Þetta er náttúrlega svolítið stórt og mikið ákvæði og breyting. Ég spyr hvort hv. þingmaður geti farið aðeins yfir það, hvort nefndin hafi rætt þetta sérstaklega, þ.e. framkvæmdina á Norðurlöndum og þá sérstaklega í Danmörku.
Herra forseti. Ég játa það að ég man ekki nákvæmlega að hvaða leyti vísað var til Danmerkur í umfjöllun nefndarinnar um þetta atriði. Hins vegar er um það að ræða að með ákvæðum frumvarpsins er verið að innleiða ákveðna þætti svokallaðs Prüm-samkomulags sem snýst um samstarf lögregluyfirvalda í Evrópu, einkum í baráttunni gegn hryðjuverkum og skipulagðri glæpastarfsemi. Það hefur verið talið að til að innleiða þetta Prüm-samkomulag fullkomlega þyrfti að fara í ákveðnar lagabreytingar hér sem fælu í sér að ríkislögreglustjóri gæti undir ákveðnum kringumstæðum ákveðið að erlendir lögreglumenn geti farið með lögregluvald hér á landi, annaðhvort ríkislögreglustjóri beint eða aðrir lögreglustjórar að fengnu samþykki ríkislögreglustjóra eins og það er orðað. Ég held að það atriði hafi ekki verið umdeilt hjá okkur, ef ég man rétt, og ég held að það geti átt rétt á sér og verið mikilvægt undir einhverjum kringumstæðum. En það sem er hins vegar tryggt í þessu er að forræði og ákvörðunarvald um það hvort slíkt leyfi sé veitt verði alltaf í höndum íslenskra stjórnvalda og þá einkum ríkislögreglustjóra.
Herra forseti. Í 1. umr. um þetta mál nefndi ég að ég teldi mjög mikilvægt að vanda til verka. Þetta er stórt og mikið mál og ég hefði talið eðlilegra að farið hefði verið í heildarúttekt við gerð nýrra lögreglulaga og síðan í vandaða umræðu í framhaldinu. Við þekkjum það að hæstv. forsætisráðherra bað fyrrverandi sakborninga í svokölluðu Guðmundar- og Geirfinnsmáli, sem við þekkjum öll, og aðstandendur þeirra afsökunar á því ranglæti sem þeir máttu þola. Það stóra mál, þar sem réttarkerfið brást og þar sem margvíslegir annmarkar voru á málsmeðferð hins opinbera, snýr ekki síst að meðferð rannsóknar. Við sjáum því hversu mikilvægt það er að gefa sér góðan tíma í verkefni eins og þetta og fara í heildarúttekt á lögreglulögum. Ég vil fyrst aðeins víkja að lögregluvaldi erlendra lögreglumanna. Í 4. gr. frumvarpsins segir: „Við 9. gr. laganna bætist við ný málsgrein, svohljóðandi: Erlendir lögreglumenn sem koma til starfa hér á landi skv. 1. mgr. 11. gr. a fara með lögregluvald.“ Í þessu nýja ákvæði, 11. gr. a, segir að ríkislögreglustjóri ákveði hvort erlendir lögreglumenn hér á landi skuli fara með lögregluvald. Herra forseti. Ég tel að hér sé um mjög víðtæka heimild að ræða, hver tekur slíka ákvörðun. Ef við horfum t.d. á sambærilegt ákvæði í 20. gr. norsku lögreglulaganna þá segir þar að lögregluvald megi í undantekningartilfellum veita öðrum en taldir eru upp í lögunum. Þar er einnig sérstakt ákvæði, í a-lið 20. gr., um erlenda lögreglumenn. Þar er enn fremur áréttað að í undantekningartilfellum sé heimilt að veita þeim lögregluvald. Það þarf að koma skýrt fram í þessum lögum, að mínum dómi, að um sé að ræða undantekningartilfelli og að dómsmálaráðherra stæði fyrir slíkri heimild. Slík heimild og rökstuðningur fyrir henni þarf að vera í samræmi við skilgreindar reglur, vera tilkynningarskyld og sæta reglubundnu eftirliti - þetta er það sem ég vildi koma inn á varðandi 20. gr. Ég tel mikilvægt að horfa til norsku laganna hvað þetta varðar. Þar er þetta mjög skýrt og Norðmenn leggja í vana sinn að vinna lagafrumvörp ákaflega vel, horfa til reynslunnar og leggja mikinn metnað í þessi efni. Í 8. gr. frumvarpsins er fjallað um hlutverk eftirlitsnefndar og ég teldi rétt, herra forseti, að bæta við það eftirlitshlutverk, t.d. á þann veg að nefndin geri árlega rannsókn á framkvæmd lögreglustarfa, með viðtölum og greiningu á verklagi og aðferðafræði lögreglu í samanburði við þróun verklags erlendis, og dragi síðan saman stöðu og athugasemdir vegna framkvæmdar verkefna lögreglu á sviði almennrar löggæslu, forvarna og rannsókna. Ég nefndi hér í upphafi hið svokallaða Guðmundar- og Geirfinnsmál og það er stutt síðan Hæstiréttur komst að niðurstöðu þar, við þekkjum það. Á grundvelli þess og sambærilegra erlendra mála er full ástæða til að fylgjast vel með og koma á framfæri við almenning skýrum athugasemdum og tillögum um úrbætur í störfum lögreglunnar, hvort sem er á sviði almennrar löggæslu, forvarna eða rannsókna. Sú nálgun felst í því að beita sambærilegri hugmyndafræði og hjá rannsóknarnefnd samgönguslysa, ef svo má segja eða taka það sem dæmi, þar sem markmiðið er, og rannsóknarnefndin leggur upp úr því, að koma auga á þá þætti sem betur mega fara og gera tillögu um úrbætur. Þetta er ekki gert hér á landi með markvissum hætti. Gerð voru afdrifarík mistök í Guðmundar- og Geirfinnsmálinu og hafa verið gerð í sambærilegum málum. Þessu mistök hafa t.d. orðið vegna andvaraleysis. Með því að eftirlitsnefnd og úttektarnefnd á hennar vegum hefði aðkomu að því að hlusta á starfsmenn og greina hvað betur mætti fara væri hægt að bregðast við. Við gerum þetta t.d. þegar kemur að Schengen-samstarfinu. Þá kemur hér erlend eftirlitsnefnd til að taka út hvernig við stöndum að þeim skyldum sem okkur ber samkvæmt Schengen-samstarfinu. Þegar nefndin kom síðast saman var niðurstaða hennar sú að það væri margt sem þyrfti að laga og í raun var farið fram á verulegar endurbætur. Stjórnvöld brugðust við því og settu í það töluvert mikla fjármuni að geta brugðist við þeim athugasemdum. Við þurfum að vera á verði og vera vel meðvituð um að hafa eftirlit með þeim atriðum sem margir innan lögreglunnar vita að þarf að laga en eru ekki markvisst og reglulega dregin fram þannig að stjórnvöld geti brugðist við. Það þarf að vera til farvegur fyrir slíka nefnd eða starfshóp til að taka út verklag, aðferðafræði og nálgun í störfum lögreglu svo að þjónustan verði betri og markvissari og við getum komið í veg fyrir áðurnefnd mál sem hafa valdið mörgum miklu hugarangri og sárindum eins og við þekkjum. Tökum flugrekanda til samanburðar. Honum er falið að rannsaka eða yfirfara ef eitthvað fer úrskeiðis þótt ekki sé um refsimál að ræða. Markmiðið er sem sagt að finna einhverja litla þætti sem geta haft miklar afleiðingar fyrir þá sem hlut eiga að máli. Markmiðið er einnig að hlusta á gagnrýni starfsmanna og annarra sem gagnrýna kerfið. Í þeirri nálgun að taka á móti kvörtunum vegna starfa lögreglu hefur alveg gleymst að þeir sem starfa innan hennar hafi kannski sjálfir áhuga á því að gera betur og að betur sé gert við starfssvið þeirra. Þá vantar hins vegar vettvang til að koma þessu á framfæri. Þetta hef ég heyrt í spjalli mínu við þá sem starfa innan lögreglunnar. Herra forseti. Ég ætla aðeins að víkja aftur að því sem ég kom stuttlega að áðan í andsvari og það er þetta með lögregluvald erlendra lögreglumanna. Í 1. umr. þessa máls fannst mér hæstv. dómsmálaráðherra skauta svolítið yfir og gera örlítið grín að því öllu þegar ég spurði hana út í þennan mikilvæga þátt frumvarpsins. Hún sagði einfaldlega að hingað kæmu ekki rútur fullar af bandarískum lögreglumönnum. Þetta mál er alvarlegra en svo að menn séu að grínast með eitthvað sem lýtur að því og allra síst æðsti yfirmaður lögreglunnar, þ.e. hæstv. dómsmálaráðherra. Eins og ég nefndi í andsvari hér áðan sé ég ekki sambærilegt ákvæði í dönsku lögunum frá 2019 hvað varðar lögregluvald erlendra lögreglumanna og þá má til samanburðar benda á að samkvæmt 14. gr. lögreglulaga, nr. 90/1996, um valdbeitingu, er handhöfum lögregluvalds heimilt að beita valdi við framkvæmd skyldustarfa sinna. Aldrei mega þeir þó ganga lengra í beitingu valds en þörf er á hverju sinni. Til samanburðar er í dönsku lögunum ítarlega útlistað hvenær ákveðin gerð valdbeitingar er leyfileg, t.d. hvenær megi beita skotvopnum, kylfu o.s.frv. Á grundvelli þeirra laga og skýrra heimilda er nánar kveðið á um það í reglugerð sem danski dómsmálaráðherrann getur síðan sett. Það er því umhugsunarefni hvort ekki þurfi að setja í lögin sambærilega skýr ákvæði um mat á þessu. Fróðlegt væri að fá svör við því hvort þetta hafi verið rætt í nefndinni. Ég sagði hér í upphafi, herra forseti, að mér þætti eðlilegra að fara í heildarúttekt á lögreglulögunum og umræðu um þau. Það er ýmislegt sem vantar í þetta frumvarp og mér finnst að meira hefði átt að horfa til norsku og dönsku laganna sem ég hef nefnt hér. Það er margt gott í þeim lögum og við eigum einmitt að horfa til þessara þjóða og reynslu þeirra í þeim efnum eins og við gerum í svo mörgu öðru. Mér finnst margt vanta hvað þetta varðar, þ.e. samanburður að horfa til reynslu Norðurlandanna. Þá finnst mér þetta valdaframsal á lögregluvaldi vera óskýrt og það er án takmarkana ekki farsælt skref og þörf á að fara mjög varlega í þeim efnum. Það er engin ástæða til að viðhafa einhvern asa í vinnubrögðum í svo mikilvægu máli. Það getur bara orðið til hins verra. Það er nauðsynlegt að horfa til allra þeirra sjónarmiða sem málið varða því að þetta er að sjálfsögðu mjög mikilvægt mál og varðar alla borgara þessa lands. Að því sögðu, herra forseti, þá læt ég máli mínu lokið í bili um þetta mikilvæga mál.
Herra forseti. Ég vildi bara árétta það sem fram kemur í frumvarpinu um lögregluvald erlendra lögreglumanna. Þar segir í 6. gr.: „Lögregla skal eiga samstarf við erlend lögregluyfirvöld og alþjóðastofnanir á sviði löggæslu. Við lögreglurannsóknir og framkvæmd annarra löggæsluverkefna er ríkislögreglustjóra, öðrum lögreglustjórum og héraðssaksóknara, að fengnu samþykki ríkislögreglustjóra, heimilt að taka á móti erlendum lögreglumönnum. Á meðan dvöl þeirra stendur starfa þeir undir stjórn og leiðsögn viðkomandi lögreglustjóra, eftir atvikum í samráði við hið erlenda lögregluyfirvald.“ Síðan segir: „Ríkislögreglustjóri ákveður hvort erlendir lögreglumenn hér á landi skuli fara með lögregluvald.“ Það er fleira í þessu en auðvitað er tiltekið að ráðherra sé heimilt að setja nánari reglur um samstarf við lögregluyfirvöld erlendis og aðra þætti sem þessu valda. Þess vegna held ég að ekki sé ástæða til að hafa áhyggjur af því að þarna sé verið að framselja vald frá okkur. Forræði þessara mála verður alltaf á forsendum íslenskra lögregluyfirvalda og þeir sem starfa hér á landi munu alltaf lúta íslenskum lögum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að árétta þetta og koma inn á þennan mikilvæga þátt í frumvarpinu. Hv. þingmaður nefndi þarna sérstaklega ríkislögreglustjóra og að hann veiti slíka heimild. Ég hefði nú talið, og nefndi það í ræðu minni, að æskilegra hefði verið að það væri á höndum dómsmálaráðherra. Að sjálfsögðu verður þetta alltaf á forræði íslenskra stjórnvalda, ég geri mér alveg grein fyrir því. En þetta er bara viðkvæmt málefni og framkvæmdin er með öðrum hætti í Danmörku og Noregi eins og ég fór yfir hér áðan, þannig að það er mitt innlegg inn í þessa umræðu að þetta sé á forræði æðsta yfirmanns lögreglunnar, það hefði ég talið að væri æskilegt, sem í þessu tilfelli er dómsmálaráðherra. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að skerpa á þessu hér og fyrir þá sem á hlýða er textinn ágætur að þessu leyti en menn geta deilt um það hvort þetta ætti kannski ekki að vera á forræði dómsmálaráðherra. Það er mín skoðun.
Virðulegi forseti. Ég ætlaði bara rétt aðeins að koma inn á þetta frumvarp um framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði og lög um dómstóla og breytingu á lögreglulögum sem hefur þennan undirtitil: eftirlit með lögreglu, lögregluráð o.fl. Auðvitað er hér fyrst og fremst verið að bregðast við ábendingum, m.a. frá GRECO o.fl., og verið að skýra og skerpa á nokkrum þáttum í þessu máli sem ég tel fulla þörf á þó að auðvitað megi fara í gegnum lögin í heild sinni og skoða þau enn frekar. Samfélagið hefur falið lögreglunni það vald að framfylgja okkar ákvörðunum, þ.e. stjórnvalda, og halda uppi lögum og reglu í okkar samfélagi. Í því skyni höfum við veitt lögreglunni heimild til að beita valdi í tilteknum undantekningartilfellum og þegar aðstæður krefjast þess. Við vitum að öllu valdi fylgir mikil ábyrgð, bæði fyrir þann sem hefur það og beitir því. Allt vald krefst óháðs og öflugs aðhalds og temprunar og mikilvægi þess eykst eftir því sem völdin eru meiri. Eftirlit með valdi verður að vera trúverðugt og það verður líka að vera raunverulegt. Það er því algjört lykilatriði að til staðar sé skilvirkt eftirlit með störfum lögreglunnar líkt og með öðrum valdastofnunum samfélagsins. Það er gríðarlega mikilvægt til þess að standa vörð um réttindi borgaranna og ég er eiginlega sannfærð um að það eykur enn frekar traust til lögreglunnar, sem sem betur fer og blessunarlega nýtur mikils trausts hér á landi. Það má líka segja að þetta sé ekki síður mikilvægt fyrir lögregluþjónana sjálfa. Slíkt eftirlit getur nefnilega spilað lykilhlutverk í því að draga þá línu í sandinn hvers konar valdi lögreglu sé heimilt að beita og hvenær sé of langt gengið. Þannig getur slík nefnd sem eftirlitsnefndin er skipt miklu máli í að móta framkvæmd lögreglustarfsins og haft leiðbeinandi hlutverk fyrir lögregluþjóna. Þá verða borgararnir einnig að geta áttað sig á því hvaða valdi lögreglan má beita og hvert þeir eiga að leita ef efasemdir vakna um framkvæmd starfa lögreglu. Þetta er kannski það sem við höfum oftast rætt þegar við höfum verið að fjalla um þessi mál, þ.e. eftirlitsheimildir með lögreglu. Í þau ár sem ég hef setið í allsherjar- og menntamálanefnd og fjallað um þessi tilteknu málefni hefur starf og hlutverk eftirlitsnefndar nokkrum sinnum borið á góma. Auðvitað er mjög mikilvægt að gott og mikið gegnsæi sé í því starfi og að allir geti gengið að því hverjar skyldur þeirra eru, eins og rakið er í nefndarálitinu, þ.e. skyldur ríkissaksóknara, héraðssaksóknara og lögreglustjóra og þá samvinnu sem þarf til að svona nefnd geti starfað með eðlilegum hætti. Virðulegur forseti. Ég er ánægð með þetta. Þó að breytingarnar séu ekki margar og ekki mjög miklar eru þær samt til bóta. Við þurfum að halda áfram á þessari braut og gera þessi lög enn betri.
Frú forseti. Mig langaði aðeins að tala um það mál sem hér liggur fyrir. Það er jákvætt að það er verið að gefa nefnd um eftirlit með lögreglu heimild til að taka afstöðu til kvartana sem henni berast um aðfinnsluverða framkomu og starfsaðferðir lögreglu. Hins vegar verð ég að gera athugasemdir við 6. gr. frumvarpsins sem, eins og hefur komið fram, gefur heimild til að veita erlendum lögreglumönnum lögregluvald hér á landi. Með lagagreininni hefur ráðherra nokkurt svigrúm til að útfæra samstarf lögreglu við erlend lögregluyfirvöld í reglugerð en það vantar þó upp á að lagagreinin sjálf sé nægilega afmörkuð. Það skýtur skökku við að vera að lögleiða það að veita erlendum lögreglumönnum leyfi til að fara hér með lögregluvald án þess að skilgreina nánar í lögunum sjálfum í hverju það felst nákvæmlega. Ef erlend lögga gerist t.d. brotleg í starfi hérlendis, hvernig er unnt að hafa eftirlit með því og beita viðurlögum? Er lögregluvaldið takmarkað að einhverju leyti? Hvernig er með upplýsingagjöf til þeirra sem hér koma til starfa? Sama má segja um íslenska lögreglumenn sem myndu fara með lögregluvald erlendis. Hvað þýðir að þeir hafi þar sömu réttindi og skyldur? Hvað gerist ef þeir verða brotlegir í störfum erlendis? Valdheimildir þurfa alltaf að vera skýrlega afmarkaðar og skýrar í lögum. Handhafar lögregluvalds hafa heimildir til að hafa afskipti af borgurum og þurfa að gæta meðalhófs við beitingu valds síns. Mat lögreglu á Íslandi verður að teljast víðtækt við beitingu þó nokkuð margra reglna. Hvernig mun það mat líta út þegar erlent lögreglufólk fær valdheimildir hér á Íslandi? Munu þau fá fræðslu í því meðalhófi sem viðgengst eða munu þau geta beitt víðari túlkun á það lögbundna mat sem er nú þegar til staðar? Hvað gerist ef einstaklingur er ákærður fyrir brot gegn valdstjórninni ef um erlent lögreglufólk er að ræða? Mun verða unnt að ákæra einstaklinga fyrir þau brot? Og ef við lítum á hina hliðina, mun einstaklingur hafa rétt til þess að kæra erlent lögreglufólk sem fer út fyrir valdheimildir sínar? Mun verða tryggt að erlent lögreglufólk fái fræðslu um íslenskt réttarskipulag? Þá vantar hér að fjalla um og taka tillit til réttinda hins almenna borgara með þessari lagabreytingu. Það segir ekkert um að tryggja eigi að einstaklingur haldi sínum réttindum gagnvart lögreglunni, hvort sem það er íslensk lögregla erlendis eða erlend lögregla sem kemur hingað til lands. Ég velti því þess vegna upp hvort réttindi einstaklinga gagnvart valdstjórninni séu nægilega tryggð með innleiðingu þessara heimilda. Ákvæðið er ekki nægilega skýrt og er mjög opið og veitir ráðherra víðtæka reglugerðarheimild.
Hæstv. forseti. Ég ætla í upphafi að vísa til þess sem ég hef áður sagt um að það er skýrt að það er á forsendum íslenskra lögregluyfirvalda ef erlendir lögreglumenn fá lögregluvald hér og íslensk lög sem gilda um það. Ég deili því ekki áhyggjum af þeim þætti sérstaklega. Varðandi eftirlitsnefnd með störfum lögreglu tek ég undir sjónarmið sem hafa komið hér fram í umræðum um það efni. Ég tel að mikilvægt sé að sú nefnd, sem er í rauninni bara nokkurra ára gömul, fái þá stöðu að hún þurfi ekki, eins og kannski mátti ráða af orðum nefndarmanna í henni, að hafa mikið fyrir því að fá sjálfsagðar upplýsingar frá embættum heldur að það sé bara eðlilegur partur af samskiptum eftirlitsnefndarinnar og einstakra embætta að afhenda allar þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru og kallað er eftir til að leiða hið rétta í ljós um málsatvik og annað sem skiptir máli. Ég held að eftirlitsnefndin hafi gríðarlega mikilvægt hlutverk og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt fyrir lögregluyfirvöld að eftirlitsnefnd sé til staðar og að ekki leiki neinn vafi á um það að hún geti sinnt eftirlitshlutverki sínu með góðum hætti. Ég held að það leiði til þess að traust á lögreglu aukist, traust á eftirlitsnefndinni aukist og traust almennings á því að kerfið virki eins og það á að virka, að þetta styrki það. Varðandi önnur sjónarmið sem hafa komið fram í umræðunni ætlaði ég bara að nefna að hér er auðvitað ekki um að ræða neina heildarendurskoðun á lögreglulögunum. Hér er um að ræða endurskoðun á tilteknum þáttum lögreglulaganna. En eins og vísað er í í greinargerð með upprunalegu frumvarpi er auðvitað verið að fjalla um fleiri þætti sem snerta lögreglulögin og hér er, eins og maður segir, bara um að ræða skref í þá átt að breyta og bæta starfsumhverfi lögreglunnar hvað lagaumhverfið varðar.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvaða mál væri hægt að velja sem væri meira viðeigandi til að fjalla hér aðeins um fordóma og það hvernig þeir bitna á hinum almenna borgara í daglegu lífi. Við í Pírötum höfum kallað eftir því frá upphafi að sett verði á fót einhvers konar ytra eftirlit, sjálfstætt eftirlit með störfum og starfsháttum lögreglu. Við höfum flutt mál til að ná því markmiði og reyndar var það samþykkt hér á einhverjum tímapunkti, reyndar með einhverjum breytingum til að koma til móts við meiri hlutann á þeim tíma. Þetta mál ber þess merki að hér er verið að slípa eitt til og svo er ágreiningur um annað eins og gengur og gerist. En ég hef tekið eftir því í ræðum hér í dag, og reyndar ávallt í ræðum á Alþingi um lögregluna, að það er ákveðin lenska hjá okkur og ég hygg tilætlan að tala lögregluna ávallt upp eða eins mikið og við getum. Það eru í sjálfu sér alveg sómasamlegar ástæður fyrir því. Í fyrsta lagi skiptir máli að það sé sátt um störf lögreglunnar á Íslandi, alveg eins og það skiptir máli að fólk trúi því að það hafi raunverulegan aðgang að réttlæti hjá dómstólum. Það skiptir máli að fólk trúi því að það hafi raunverulegan aðgang að réttlæti og réttlátri málsmeðferð hjá lögreglunni. En það er auðvitað þannig, virðulegur forseti, og nú styttist í að ég fari að móðga einhvern, að við búum í mannlegu samfélagi. Nú ætla ég aðeins að predika um mannlegt samfélag. Mannlegt samfélag þróaðist yfir hundruð milljóna og milljarða ára tímabil og dýrategundin sem við erum hluti af er svona 80.000–200.000 ára gömul, það fer eftir því hvað nákvæmlega er átt við og sömuleiðis eru línur í þessum fræðum eiginlega aldrei skýrar. Í þessu þróunarferli höfum við tileinkað okkur ákveðna kosti og þeim fylgja gallar. Einn kosturinn sem við höfum er sá að þegar við heyrum einhver ógnvænleg hljóð, sem dæmi, þá getum við metið aðstæðurnar afskaplega hratt, ekki endilega rétt, en afskaplega hratt og gripið til aðgerða strax. Ef við heyrum ógnvænlegt öskur eða sjáum ógnvænlega hegðun þá vitum við strax að við eigum að berjast eða flýja eða hvaðeina. Það er ekki endilega rétt ákvörðun en hún er tekin mjög hratt. Í frumskóginum eða í hellunum eða í frumstæðara umhverfi en við búum í í dag veldur þessi hegðun því að við komumst frekar af. Við lifum frekar af þegar við erum stanslaust að slást við einhver óargadýr í náttúrunni eða hluti sem við skiljum of illa til þess að takast á við þá með öðrum leiðum. Þessi kostur okkar hefur það í för með sér að við tökum ákvarðanir án þess að hafa allar forsendur til að meta þær rétt. Þetta er ekki eitthvað sem þróaðist hjá okkur til að sjá heiminn eins og hann raunverulega er heldur til að bregðast eins hratt við og við getum í neyðaraðstæðum til þess að lifa af og ekkert annað. Hliðarverkun af þessu eðli okkar, sem þróunarlega séð er væntanlega mjög gagnlegt, er að við erum ansi veik fyrir fordómum. Þegar við heyrum tungumál sem við þekkjum ekki finnst okkur þau kannski hranaleg eða asnaleg og þegar við sjáum fólk sem er ólíkt okkur á einhvern hátt þá er styttra í það að við verðum óttaslegin eða fyllumst hatri gagnvart því eða fyllum á einn eða annan hátt mikið í eyðurnar og gefum okkur hluti sem við vitum einfaldlega ekki. Það eru fordómar í eðli sínu, virðulegi forseti, þegar við gefum okkur eitthvað sem við vitum ekki um einstaklinga. Ástæðan fyrir því að ég er að taka þetta í samhengi við dýrategund okkar gjörvalla er sú að mig langar ekki til þess að taka lögreglumenn neitt sérstaklega út fyrir sviga í þessum efnum heldur benda á það eitt að lögreglumenn eru einstaklingar af þessari sömu dýrategund, homo sapiens, og eru háðir sömu takmörkunum og hafa sömu fordóma. Að sjálfsögðu, virðulegi forseti, er engin ástæða til að ætla að tilteknar starfsstéttir eða þjóðfélög séu á einhvern undraverðan hátt yfir það hafin að vera búin þeim eiginleika að taka rangar ákvarðanir en hratt. Þegar lögreglumenn eru við störf sín, oft vanþakklátt starf og erfitt, sem tekur á og er vanlaunað að mínu mati, lenda þeir í aðstæðum þar sem þeir þurfa að taka ákvarðanir mjög hratt og þá að sjálfsögðu beita þessir einstaklingar af þessari dýrategund, homo sapiens, þeirri aðferð að fylla í eyðurnar þegar kemur að samskiptum þeirra við almenning. Þess vegna er það þannig að fólk sem hefur tilhneigingu til að enda á þingi - var kannski áður í virðulegum störfum og er með ágætismenntun, lendir almennt ekki í vandræðum með lögregluna eða í félagslegum vandræðum almennt áður en það fer á þing - það treystir lögreglunni ansi vel vegna þess að það þekkir þá hlið sem birtist þegar það þarf ekkert að fylla í eyðurnar, þegar lögreglumaðurinn kemur úr sömu menningu, lítur eins út, er jafnvel af sama kyni, eftir atvikum, og þess háttar, hefur sama sögulega bakgrunn, kann sömu vísurnar, hlær að sömu bröndurum. Þá þarf auðvitað ekki mikið að fylla í eyðurnar. Hins vegar, þegar um er að ræða einstaklinga sem eru ekki af sama sniðmáti, þá er hætt við því að fordómar birtist. Virðulegur forseti. Ég er ekki að nefna þetta bara út í bláinn heldur vegna þess að á seinasta ári varð umræða um nákvæmlega þetta. Það voru fánar og tákn á lögreglubúningum sem eru notuð rasískt, alla vega í einhverju samhengi, sem fólki sem verður fyrir rasisma sér öðruvísi en einstaklingar sem verða aldrei fyrir honum, alla vega ekki hérlendis. Það sem drífur mig til þess að halda þessa ræðu er í raun og veru ekki það að þetta hafi átt sér stað. Það kemur mér í sjálfu sér ekki á óvart að í heimi sem breytist hratt, þar sem fólk er hreinlega ekki með sömu upplýsingarnar, sé eitt og annað sagt sem er ónærgætið eftir á að hyggja. Þá er hægt að biðjast afsökunar og reyna að gera betur í framtíðinni. En viðbrögðin sem ég heyrði þá voru afneitun, virðulegi forseti. Það var afneitun. Það þykir mér svo erfitt vegna þess að þá fæ ég á tilfinninguna að ekkert sé að fara að lagast eða alla vega lítið, að það muni lagast hægar en ella. Þetta veldur mér áhyggjum vegna þess að við erum öll með fordóma, virðulegi forseti. Við erum öll rasistar á einn eða annan hátt. Sum okkar eru meðvitaðri um það en önnur. Sum okkar eru kannski gjarnari á það en önnur og sum okkar breyta þessum frumstæðu tilfinningum í einhvers konar hugmyndafræði sem meiri hlutinn afneitar síðan, réttilega. En þetta býr í okkur öllum, líka lögreglumönnum. Við megum ekki láta eins og það sé eitthvað öðruvísi með lögreglumenn en aðra einstaklinga af þessari sömu dýrategund sem við erum af. Í einsleitu samfélagi eins og Íslandi er í sjálfu sér ekki að undra að það sé mikið traust til lögreglu þegar yfirþyrmandi meiri hluti landsmanna lendir ekki í því að vera öðruvísi en meiri hlutinn. Það er á Íslandi í dag þokkalega stór hópur sem er öðruvísi á ýmiss konar hátt og hann þyrfti ekkert að vera það stór til að við ættum að tala um það frekar opinskátt en hann er orðinn frekar stór. Það er bara gott að mínu mati, fjölbreytni er mjög góð og holl fyrir samfélög, íslenskt samfélag sem önnur. En fordómar birtast ekki bara gagnvart þeim hópum sem talað hefur verið um upp á síðkastið, segjum fólk af dekkri litarhætti en flestir Íslendingar eða fólk af ólíkum kynjum eða með ólíka kynhneigð eða hverju sem er. Það er líka til fólk sem passar ekki í boxið með einum eða öðrum hætti, fólk sem klæðir sig einfaldlega öðruvísi en næstum því allir aðrir, fólk sem hagar sér kannski aðeins öðruvísi en næstum því allir aðrir, fólk sem talar aðeins öðruvísi en næstum því allir aðrir. Það er vandasamt, virðulegi forseti, að ætla að bregðast hratt við í aðstæðum þar sem slíkir einstaklingar koma við sögu án þess að fylla í eyðurnar, án þess að beita fordómum að einhverju marki. Við eigum bara að horfast í augu við þetta vegna þess að það er þannig sem við getum byrjað samtalið um það hvernig sé mögulegt að koma í veg fyrir að þessir fordómar hafi neikvæð áhrif á réttindi borgaranna og dragi þar með úr trausti þessara tilteknu hópa eða einstaklinga á lögreglunni. En þá er líka lykilatriði að við áttum okkur á því, eins göfugt og það hljómar að tala lögregluna upp og láta alltaf þegar eitthvað fer úrskeiðis eins og það sé bara út af einum og einum einstaklingi í samfélaginu, að það eru hópar á Íslandi sem þekkja ekki lögregluna af góðu vegna þess að þeir eru alltaf öðruvísi. Þeir líta alltaf öðruvísi út, þeir tala alltaf öðruvísi en yfirþyrmandi meiri hlutinn, eru jafnvel alltaf næstum því óskiljanlegir vegna þess að þeir eiga ekkert sameiginlegt tungumál með þeim sem þeir eiga í samskiptum við. Það er fólk sem er alltaf í þessari stöðu og fær aldrei breik, fær aldrei frið fyrir því að vera öðruvísi á margvíslegan hátt. Þetta fólk þarf líka að geta treyst lögreglunni. Það þarf líka að geta treyst yfirvöldum almennt. Og þá þýðir ekkert fyrir okkur sem tilheyrum meiri hlutanum að næstum því öllu leyti, deilum sömu sögunni, lítum meira eða minna eins út, erum alla vega mjög svipuð á litinn, að láta eins og þetta sé ekki vandamál eða að reyna að fegra myndina umfram það sem hún er. Ég vil þó nefna, þrátt fyrir þennan pistil sem ég hygg að hljóti að hafa fara í taugarnar á einhverjum og það verður bara að hafa það, að það er sjálfstætt vandamál hvað lögreglan er undirlaunuð, undirþjálfuð og undirmönnuð. Þjálfunin hefur batnað upp á síðkastið með því að lögreglunámið varð að háskólanámi en launin hafa ekki fylgt eftir eins og vonir stóðu til á sínum tíma. Það er að mínu mati algjört lykilatriði að lögreglumenn séu vel launaðir. Á hverjum degi þegar þeir lenda í alls konar hlutum sem við hin þurfum almennt ekki einu sinni að ímynda okkur þá eiga þeir a.m.k. ekki að upplifa vanþakklæti af hálfu samfélagsins eða yfirvaldanna sem tala svo vel um þá hér í pontu heldur finna það á launaumslaginu að borin sé virðing fyrir störfum þeirra. Ég hygg nefnilega að þetta gangi í báðar áttir. Lestir í mannlegum samskiptum almennt hafa tilhneigingu til að breytast í vítahring og þá skiptir máli að brjótast út úr vítahringnum. Við getum ekki og eigum ekki að reyna að breyta samfélaginu þannig að það verði einsleitt. Að mínu mati er það reyndar fráleitt markmið. Við höfum ekki stjórn á því að fólk sé öðruvísi eða svona eða hinsegin, vonandi ekki alla vega. Sömuleiðis getum við ekki á einum degi sem yfirvöld hér með framkvæmdarvald og löggjafarvald bara sett einhver lög sem gera það að verkum að fólk hættir að vera fordómafullt. Það mun mjög seint breytast, virðulegi forseti, í sjálfu sér. Það sem við getum gert er að brjóta vítahringinn hjá lögreglunni sjálfri, með því að launa lögreglumönnum nógu vel, veita þeim aftur verkfallsréttinn - ég hygg að það sé mikill blettur á okkar samfélagi að ekki sé löngu búið að gera það - og búa þannig um að lögreglumenn upplifi raunverulega virðingu frá yfirvöldum fyrir störf sín því þau eru vanmetin, hygg ég, ekki bara af yfirvöldum heldur líka af almenningi. En til þess að laga vandamálin þá þurfum við að horfast í augu við þau. Og þótt það geti verið erfitt og geti virst ósanngjarnt í fyrstu að horfast í augu við þau eða nefna þau og tala um þau upphátt þá vil ég ljúka þessari ræðu með því að segja við þá lögreglumenn sem á hlýða að ég nefni þessi atriði af þeim eina metnaði að störf lögreglunnar gangi sem best og að metnaður lögreglumanna, sem ég veit að er að vernda réttindi borgaranna, verði virtur hvað mest.
Hæstv. forseti. Ég flyt nú nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um háskóla, nr. 63/2006, og lögum um opinbera háskóla, nr. 85/2008, varðandi aðgangsskilyrði. Ég ætla aðeins að grípa niður í greinargerð frumvarpsins, þar er m.a. farið yfir meginefni þess, tilefni og nauðsyn lagasetningar og allan aðdraganda málsins. Frumvarpið felur fyrst og fremst í sér breytingu á aðgangsskilyrðum í háskóla, eins og nafnið ber með sér, þannig að í staðinn fyrir að nemendur skuli fyrst og fremst hafa lokið stúdentsprófi kemur nýtt skilyrði um að nemendur skuli hafa staðist lokapróf frá framhaldsskóla á 3. hæfniþrepi. Með þessari breytingu ættu aðgangsskilyrði að háskóla að vera í samræmi við hæfni, færni og þekkingu nemenda en ekki vera hindrun fyrir þá sem hafa staðist annað lokapróf á 3. hæfniþrepi samkvæmt aðalnámskrá framhaldsskóla til að hefja nám á háskólastigi. Frumvarpið felur þar af leiðandi í sér aukið jafnræði til náms óháð mismunandi námsleiðum nemenda og þeim lokaprófum frá framhaldsskólum sem nemendur hafa. Frumvarpinu er auk þess ætlað að hvetja háskóla til að setja sér skýr og gegnsæ aðgangsviðmið um hvaða hæfni, þekkingu og færni þarf fyrir einstakar námsbrautir. Tilefni lagasetningar er að lengi hefur verið litið til stúdentsprófs sem aðalinntökuskilyrðis í háskóla sem hefur leitt til þess að nemendur sem hafa annars konar lokapróf frá framhaldsskólum á sama hæfniþrepi hafa ekki átt jafnan rétt til inngöngu í háskóla. Auk þess er orðalag gildandi laga ekki nægjanleg hvatning fyrir háskóla til að móta gegnsæ og skýr aðgangsviðmið fyrir nemendur sem hafa lokið iðn- og starfsnámi. Nauðsynlegt er að lagt sé mat á raunverulega hæfni en hæfniviðmiðin gera nemendum, skólum og vinnuveitendum og öðrum hagsmunaaðilum kleift að sjá hvaða hæfni og getu nemendur þurfa að búa yfir við námslok, auk þess nýtist gagnsæi viðmiðanna almennt fyrrgreindum aðilum ásamt því að vera mikilvægur þáttur í ytra eftirliti með gæðum skólastarfs. Eins og ég sagði áðan, hæstv. forseti, er í greinargerð málsins farið mjög vel yfir þá stefnumótun og þá vinnu sem unnin hefur verið í ráðuneytinu síðan 2007, en fram fór mjög umfangsmikil stefnumótun á árunum 2007–2008. Þá komu fram fimm frumvörp sem vörðuðu öll skólastigin. Síðan var lögð fram hvítbók um umbætur í menntun sem mennta- og menningarmálaráðuneytið gaf út árið 2014 um stöðu íslenska menntakerfisins. Hér er nefnt þróunarverkefni um fagháskólanám sem hrint var af stað árið 2016. En þrátt fyrir þær breytingar hafa ekki allir nemendur sem lokið hafa framhaldsskólanámi átt greiðan aðgang að háskólanámi og á þetta sérstaklega við nemendur sem lokið hafa starfsnámi. Í tíð núverandi mennta- og menningarmálaráðherra hefur verið leitast við að jafna stöðu nemenda sem hafa staðist ólík lokapróf úr framhaldsskólum. Sú áhersla endurspeglast í tillögu til þingsályktunar um menntastefnu fyrir árin 2020–2030, sem Alþingi samþykkti nú fyrir páska. Í menntastefnunni kemur jafnframt fram að starfs-, iðn- og tækninám sé forsenda fyrir sjálfbærni atvinnugreina á Íslandi og að mikil eftirspurn sé eftir starfs- og tæknimenntuðu fólki hér á landi. Í skýrslu verkefnisstjórnar um framtíðarfyrirkomulag fagháskólanáms frá 2019 kom fram að nauðsynlegt væri að fella brott hindranir á leið einstaklinga til frekari menntunar. Með þessu frumvarpi er því markmiði fylgt eftir. Í stuttu máli, hæstv. forseti, er markmið þessa máls að gera háskólanámið aðgengilegra og þá um leið að svara kalli vinnumarkaðarins um fjölbreyttari menntun, sér í lagi starfs- og tæknimenntun. Þá að umfjöllun nefndarinnar um málið. Það kemur fram í nefndarálitinu að fjölmargir gestir komu fyrir nefndina og sendu inn umsagnir. Ég ætla ekki að lesa þá alla upp en umsagnir þeirra voru mjög gagnlegar fyrir nefndarmenn. Umsagnaraðilar voru flestir jákvæðir í garð frumvarpsins og töldu breytingarnar löngu tímabærar. Aftur á móti komu fram sjónarmið um að tryggja þyrfti nægilegan undirbúning fyrir nám á háskólastigi. Í lögum um framhaldsskóla, nr. 92/2008, er einungis kveðið á um að nám til stúdentsprófs skuli taka mið af þörfum nemenda sem hyggja á háskólanám en ekki er gerð krafa um að aðrar námsbrautir á 3. hæfniþrepi skuli búa nemendur undir háskólanám. Samt sem áður eigi þau próf að veita almennan aðgang að háskólum. Æskilegra væri að gera greinarmun á lokaprófum sem veita almennan aðgang að háskólanámi og prófa svo að veita takmarkaðan aðgang. Þá getur frumvarpið leitt til þess að hafa áhrif á samninga Íslands við önnur lönd um gagnkvæma viðurkenningu náms. Meiri hlutinn leggur áherslu á mikilvægi þess að jafna möguleika nemenda sem ljúka prófi af 3. hæfniþrepi samkvæmt aðalnámskrá framhaldsskóla til háskólanáms. Í því samhengi áréttar meiri hlutinn að frumvarpið tryggir þó ekki aðgengi að háskólanámi. Samhliða þessum breytingum er mikilvægt að háskólar móti skýr og gegnsæ viðmið fyrir nám í einstökum deildum sem taki jafnframt mið af hæfni, færni og þekkingu nemenda óháð námsleiðum og lokaprófum á framhaldsskólastigi. Slík viðmið verði til þess fallin að vera leiðbeinandi fyrir framhaldsskóla við skipulag og framsetningu námsbrauta, upplýsandi fyrir nemendur um inntökuskilyrði, auðveldi flokkun umsókna í háskólanám og nýtist háskólum, framhaldsskólum og nemendum. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á nauðsyn þess að gott samráð verði á milli háskólastigsins og framhaldsskólastigsins í þessum efnum. Meiri hlutinn leggur til breytingar sem ekki er ætlað að hafa efnisleg áhrif en eiga að stuðla að auknu samræmi milli ólíkra lagabálka. Í fyrsta lagi er í frumvarpinu vísað til „þriðja hæfniþreps“. Í lögum um menntun, hæfni og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, nr. 95/2019, er notuð raðtala eða vísað til „3. hæfniþreps“. Í því skyni að auka samræmi milli ólíkra lagabálka sem fjalla um sama málefni leggur meiri hlutinn til að í frumvarpinu verði notuð raðtala. Þetta er, eins og ég segi, einungis gert til að gæta samræmis og eðlilegt að það sé gert. Í öðru lagi er í efnisgreiningu í fyrirsögn frumvarpsins notað hugtakið „aðgangsskilyrði“. Meiri hlutinn bendir á að í öðrum lögum sem fjalla um skólamálefni er hugtakið „inntökuskilyrði“ notað. Með sömu rökum og um fyrri breytingartillögu meiri hlutans er lagt til að í stað hugtaksins „aðgangsskilyrði“ í efnisgreiningu komi hugtakið „inntökuskilyrði“. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: 1. Í stað orðanna „þriðja hæfniþrepi“ í 1. gr. og tvívegis í 2. gr. komi: 3. hæfniþrepi. 2. Fyrirsögn frumvarpsins orðist svo: Frumvarp til laga um breytingu á lögum um háskóla og lögum um opinbera háskóla (inntökuskilyrði). Undir þetta rita sú sem hér stendur, hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar, Páll Magnússon, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Olga Margrét Cilia, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir nefndarálitið og allsherjar- og menntamálanefnd fyrir að fjalla um þetta mikilvæga frumvarp. Ég er því svo sannarlega hlynnt. Ástæðan fyrir því að ég tek hér til máls er sú að ég hef sjálf flutt alla vega í tvígang, jafnvel í þrígang, sambærilegt frumvarp, þ.e. markmiðin eru þau sömu. Hæstv. ráðherra Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, þá hv. þingmaður, flutti reyndar frumvarp á undan mér. Málið sem ég flutti er nr. 269 á þessu þingi og er í allsherjar- og menntamálanefnd og ég geri auðvitað ekki ráð fyrir því að það verði afgreitt þaðan með afgreiðslu á því stjórnarfrumvarpi sem hér liggur fyrir en ég vildi bara geta þess hér vegna þess að þar var einmitt markmiðið að það stæði ekki í lögunum að það væri krafa um stúdentspróf. Ég held að það sé bara svo mikilvægt að við horfum á fjölbreytileika í menntun og reynslu og það er að mínu viti ekki í takt við tímann að við séum að tilgreina það í lögum frá Alþingi að háskólum, hvort sem þeir eru opinberir eður ei, sé í raun óheimilt að taka á móti nemendum nema þeir hafi klárað stúdentspróf. Það hafa reyndar verið einhver undanþáguákvæði og margir kannast við einhverjar aldursreglur og þess háttar. En ég held að það sé mjög mikilvægt að þessu sé breytt og háskólarnir ákveði sjálfir hver inntökuskilyrðin eru inn á brautir þeirra. Manni dettur einna helst í hug iðnnámið. Við höfum í gegnum tíðina verið að tala um hversu mikilvægt það er og við þurfum alls ekki á því að halda að allir fari í háskóla. En það getur verið ákveðinn kostur, bæði fyrir einstaklinginn sjálfan en ekki síst fyrir samfélagið, að aðili sem hefur stundað iðnnám og tekið próf í sinni iðngrein og starfað við hana jafnvel í einhvern tíma eigi greiða leið inn í háskóla síðar meir. Ég held að það geti verið mikill akkur í því og í rauninni ankannalegt að gera kröfu um það að fólk sem hefur góða menntun og reynslu á bakinu þurfi að fara að skila einingum í einhverjum öðrum fögum til að komast inn í nám sem það hefur kannski fulla burði til að sinna og stunda. Þannig að ég bara fagna því að þetta mál sé að klárast þó að það hafi ekki verið frumvarpið sem ég lagði fram. Þetta nálgast verkefnið með aðeins öðrum hætti en ég held að þetta sé mikilvægt mál sem við ættum að samþykkja.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu frá meiri hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um málefni innflytjenda, móttaka flóttafólks og innflytjendaráð. Þetta mál fór í gegnum velferðarnefnd í fyrra nær óbreytt og við kláruðum það og afgreiddum með nefndaráliti en ekki náðist að klára það hér í þingsal og því er það flutt aftur. Við tókum það að sjálfsögðu til umfjöllunar í nefndinni og við höfum fengið gesti í málinu og níu umsagnir bárust. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um málefni innflytjenda sem miða m.a. að því að fela Fjölmenningarsetri víðtækara hlutverk vegna samræmdrar móttöku flóttafólks með því að fela stofnuninni að veita sveitarfélögum faglegar leiðbeiningar og ráðgjöf í tengslum við móttöku flóttafólks, með ýmsum hætti. Frumvarpið er endurflutt og er vísað til umfjöllunar um 457. mál á 150. löggjafarþingi. Meiri hlutinn leggur til grundvallar sömu sjónarmið og meiri hluti velferðarnefndar gerði á fyrra þingi. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að í lögum og reglum um móttöku flóttamanna og þjónustu við þá sem og varðandi innflytjendur sé brýnt að huga sérstaklega að aðstæðum og þörfum fatlaðs fólks almennt og sérstaklega barna og ungmenna. Einnig kom fram að hætta væri á því að fatlað fólk af erlendum uppruna færi á mis við þjónustu sem það ætti rétt á lögum samkvæmt vegna skorts á viðeigandi stuðningi. Einnig kom fram það sjónarmið að æskilegt væri að hafa samsetningu innflytjendaráðs fjölbreyttari með tilliti til fulltrúa innan ráðsins, enda er um mjög góðan ráðgjafarvettvang að ræða sem styður við vinnu ráðuneyta. Við umfjöllun nefndarinnar hafa einnig komið fram sjónarmið um mikilvægi þess að virkt og formlegt samráð sé haft við helstu aðila sem koma að málefnum flóttafólks og til að tryggja það sé þörf á að það komi fram hvaða aðila átt sé við í 3. mgr. a-liðar 2. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn telur mikilvægt að við samráð sé kannað hvaða aðilar komi að móttöku flóttafólks á Íslandi hverju sinni og hvort til staðar séu virk hagsmunasamtök fyrir þann hóp. Meiri hlutinn leggur enn fremur áherslu á að hugað verði sérstaklega að viðkvæmum hópum og að hagsmunaaðilar verði kallaðir til ef þörf er á. Einnig leggur meiri hlutinn áherslu á að samráð verði haft við heilbrigðisstofnanir. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram ábending frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga um að þörf kynni að vera á að félagsmálaráðuneyti vistaði sérstakan sjóð, viðbragðssjóð, sem aðstoðaði sveitarfélög við að mæta óvæntum kostnaði vegna móttöku flóttafólks. Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins að metin verði þörf á slíku úrræði og eftir atvikum umfang í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram það sjónarmið að óljóst væri í 2. gr. frumvarpsins hvort Fjölmenningarsetur ætti aðeins að veita sveitarfélögum ráðgjöf vegna einstaklinga sem fá stöðu flóttamanns og mannúðarleyfi hér á landi, en ekki vegna einstaklinga sem eru ríkisfangslausir og fá alþjóðlega vernd á grundvelli 37. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, sem ekki séu skilgreindir sem flóttamenn. Skilgreiningu á hugtakinu alþjóðleg vernd megi finna í 1. tölulið 3. gr. laga um útlendinga og nær það yfir flóttafólk, þá sem fá mannúðarleyfi, þá sem fá viðbótarvernd og ríkisfangslausa og því eigi það hugtak betur við en hugtakið flóttamenn ef ætlunin sé að ákvæðið nái til allra þeirra sem fá alþjóðlega vernd. Meiri hlutinn tekur undir fyrrgreint sjónarmið að óljóst sé nákvæmlega til hvaða hópa hugtakið flóttafólk taki, sé höfð hliðsjón af ákvæðum laga um útlendinga. Meiri hlutinn bendir á að í greinargerð með frumvarpinu komi fram að með hugtakinu flóttafólk sé vísað til einstaklinga sem hafi fengið stöðu flóttamanna á grundvelli 1. eða 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, einstaklinga sem fengið hafa dvalarleyfi vegna fjölskyldusameiningar við flóttamann sem hefur fengið stöðu samkvæmt 37. gr. sömu laga, einstaklinga sem fengið hafa synjun um alþjóðlega vernd en fengið dvalarleyfi á grundvelli ríkra mannúðarsjónarmiða samkvæmt 1. mgr. 74. gr. sömu laga og einstaklinga sem íslenska ríkið hefur boðið að setjast að á Íslandi í samstarfi við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna samkvæmt 43. gr. sömu laga. Í 1. tölulið 3. gr. laga um útlendinga er hugtakið alþjóðleg vernd skilgreint þannig að undir það falli vernd einstaklinga sem hingað leita og fullnægja skilyrðum A-liðar 1. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna, verndar sem veitt er á grundvelli reglna um viðbótarvernd og verndar sem veitt er ríkisfangslausum einstaklingum samkvæmt samningi um réttarstöðu ríkisfangslausra einstaklinga frá 1954. Skilgreiningin nær því t.d. ekki til einstaklinga sem fengið hafa dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga. Til skýringar á því til hvaða hópa samræmd móttaka Fjölmenningarseturs, í samráði við sveitarfélög, taki leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis að í stað þess að mælt sé fyrir um að móttakan taki til flóttafólks komi fram í ákvæðinu til hvaða einstaklinga móttakan eigi að taka, með vísan til viðeigandi lagaákvæða. Meiri hlutinn leggur einnig til breytingu á fyrirsögn frumvarpsins til samræmis við framangreinda breytingartillögu um þá einstaklinga sem móttakan tekur til. Þá tek ég aðeins fyrir persónuverndina, en fyrir nefndinni komu fram ýmis sjónarmið er varða persónuvernd, m.a. um að skýra þurfi nánar tilgang að baki vinnslu persónuupplýsinga með vísan til hlutverks og verkefna Fjölmenningarseturs. Fyrir nefndinni komu fram þær skýringar að hlutverk Fjölmenningarseturs felist m.a. í því að halda utan um boð móttökusveitarfélaga um búsetu og þjónustu til flóttamanna sem hafa fengið stöðu hér á landi á grundvelli laga um útlendinga. Í því felist nánar til tekið að para saman einstaklinga við sveitarfélög og byggist sú pörun á því að ákveðnar grunnupplýsingar liggi fyrir svo að hægt sé að velja sveitarfélög sem geti sinnt þörfum einstaklingsins sem best. Við framkvæmd þess hlutverks þurfi Fjölmenningarsetur að safna upplýsingum frá sveitarfélögum með hliðsjón af ákveðnum þáttum sem skipta máli fyrir búsetu fólksins sem um ræðir, svo sem möguleika á námi, aðgangi að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu, atvinnutækifærum og samgöngum. Einnig þurfi að safna upplýsingum um aðstæður fólksins sjálfs. Að mati meiri hlutans og í ljósi skýringa sem fram komu fyrir nefndinni er hlutverk Fjölmenningarseturs skýrt í frumvarpinu þar sem setrið veiti m.a. aðstoð við að tengja saman einstaklinga við sveitarfélög sem geti uppfyllt þarfir viðkomandi á sem bestan hátt. Til þess að geta sinnt því hlutverki þurfi setrið að vinna með persónuupplýsingar um einstaklinga til að þeir fái þjónustu frá sveitarfélagi sem hentar best þörfum einstaklinganna. Þá komu fram sjónarmið um að óskýrt sé hvort brýn nauðsyn kalli á að Fjölmenningarsetri sé nauðsynlegt að vinna með viðkvæmar persónuupplýsingar, t.d. upplýsingar um stéttarfélagsaðild, erfðafræðilegar upplýsingar og lífkennaupplýsingar. Þörf sé á skýrri afstöðu til þess hvaða tegundir persónuupplýsinga Fjölmenningarsetur hafi heimild til að vinna með vegna hlutverks síns og einnig þurfi að tilgreina tilgang slíkrar vinnslu persónuupplýsinga með skýrari hætti. Fyrir nefndinni komu fram þær skýringar að Fjölmenningarsetur muni ekki safna lífkennaupplýsingum. Þær upplýsingar sem það muni vinna með eru m.a. upplýsingar um hvaðan fólk komi, reynsla þess og sálræn áföll, upplýsingar um menntun, fyrri atvinnuþátttöku og fjölskylduhagi, þjóðernisuppruni og heilsufarsupplýsingar, í þeim tilgangi að meta þörf viðkomandi á þjónustu. Nefndin leitaði skýringa hjá félagsmálaráðuneyti sem benti á að í greinargerð væri tekið fram að Fjölmenningarsetri yrði ekki heimilt að afla viðkvæmra gagna nema brýna nauðsyn bæri til eða að hjá upplýsingaöflun verði ekki komist vegna eðlis máls. Sú heimild sem lögð er til í b-lið 2. gr. frumvarpsins er því nauðsynleg svo að Fjölmenningarsetur geti sinnt því hlutverki sem því er ætlað, þ.e. að para saman sveitarfélög og einstaklinga byggt á þörfum einstaklingsins og getu sveitarfélagsins. Má þar nefna aðgengi að heilbrigðisþjónustu, val á búsetu, húsnæði og fjölskylduhagi svo dæmi séu tekin. Meiri hlutinn telur brýnt að bæta móttöku einstaklinga með vernd sem hafi ríka þörf fyrir aukinn stuðning fyrst við komu til landsins. Því er mikilvægt að þau sveitarfélög sem taka á móti einstaklingum með vernd geti sinnt þeim vel, fái aukið svigrúm til þess og að ákvarðanataka fari fram á grundvelli fullnægjandi upplýsinga. Fjölmenningarsetri getur því verið nauðsynlegt að vinna með persónuupplýsingar, þar á meðal viðkvæmar persónuupplýsingar, til að sinna hlutverki sínu við samræmda móttöku einstaklinga með vernd og við pörun sveitarfélaga og einstaklinga. Mikilvægt er að einstaklingar sem hafa sérþarfir eða þörf á umönnun á sviði heilbrigðis- eða félagsþjónustu séu paraðir við móttökusveitarfélag sem geti komið sem best til móts við þarfir viðkomandi einstaklinga, samanber 8. tölulið 1. mgr. 11. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018. Einnig er mikilvægt að vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga fari fram á grundvelli skýrra lagaákvæða og leggur meiri hlutinn því til breytingu sem tryggir Fjölmenningarsetri heimild til vinnslu persónuupplýsinga, þar á meðal viðkvæmra persónuupplýsinga um heilsufar og þjóðernislegan uppruna einstaklinga í framangreindum tilgangi. Í umsögn Persónuverndar til nefndarinnar var vísað til nefndarálits velferðarnefndar um frumvarpið frá síðasta þingi og tekið fram að stofnunin gerði ekki athugasemdir við að frumvarpið yrði afgreitt með þeim hætti sem þar var lagt til. Benti stofnunin þó á að ekki væri framkvæmt mat á áhrifum vinnslu Fjölmenningarseturs á persónuupplýsingum. Væri slíkt mat ekki framkvæmt við undirbúning löggjafar bæri Fjölmenningarsetri að framkvæma slíkt mat áður en vinnsla persónuupplýsinga hæfist. Meiri hlutinn tekur undir þessa ábendingu Persónuverndar. Fræðsluskylda. Við umfjöllun nefndarinnar hafa komið fram sjónarmið um að ekki sé skýrt til hvaða stofnunar sé vísað í 3. mgr. b-liðar 2. gr. frumvarpsins um það hvort skyldan til að veita hinum skráða fræðslu um vinnslu persónuupplýsinga hvíli á Fjölmenningarsetri eða hvort hún nái til þeirrar stofnunar sem miðlar persónuupplýsingum til Fjölmenningarseturs. Eðlilegt sé að skyldan hvíli á Fjölmenningarsetri þar sem fræðslan fari fram í tengslum við samskipti hinna skráðu við Fjölmenningarsetur. Meiri hlutinn telur það vera til bóta að gera orðalagsbreytingu á 3. mgr. b-liðar 2. gr. þess efnis að vísað sé til Fjölmenningarseturs berum orðum og því sé skýrt á hvaða stofnun framangreind skylda hvílir og því leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis. Síðan kemur breytingartillagan í samræmi við það sem ég hef tekið hér fram. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Lilja Rafney Magnúsdóttir og Ásmundur Friðriksson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita Helga Vala Helgadóttir formaður, Halla Signý Kristjánsdóttir framsögumaður, Ólafur Þór Gunnarsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halldóra Mogensen og Vilhjálmur Árnason. Ég hef þá gert grein fyrir þessu áliti. Ég vonast til að við berum gæfu til að samþykkja þetta frumvarp og það verði ekki stoppað hér í þingsal eins og var gert í fyrra, af hvaða hvötum veit ég ekki. En mér fannst það mjög undarlegt að þetta góða mál næði ekki fram til afgreiðslu. Mér finnst það mjög leitt ef einhver stjórnmálaflokkur hér inni tekur að sér að vera með mjög undarlegar rasískar hugmyndir um þetta frumvarp og telji það til vansa því að Fjölmenningarsetrið hefur það hlutverk að greiða fyrir samskiptum fólks af ólíkum uppruna og efla þjónustu við innflytjendur sem búsettir eru hér á Íslandi. Þetta segir ekki til um úr hvaða aðstæðum fólk kemur en það hlýtur að vera mjög mikilvægt að þeir sem eru sestir hér að á landinu séu upplýstir strax um þá þjónustu sem er í boði. Við getum alveg sagt okkur það að ef fólk fer ekki beint í þær aðstæður sem því kemur best þá veldur það bara auknum kostnaði. Það veldur því að við eyðum tíma, óþarfa tíma jafnvel, lögreglu og félagsmálayfirvalda við að aðstoða við það að gerast bara góður borgari hér á landi og taka þátt í því samfélagi sem við bjóðum upp á. Fjölmenningarsetur hefur þetta hlutverk og gegnir mikilvægu hlutverki í samskiptum þeirra sem eru að koma hingað til lands og þeirra stofnana og sveitarfélaga sem um ræðir og við þurfum öll að leita til sem búum hér á Íslandi. Þeirra hlutverk er að veita stjórnvöldum, aðilum, fyrirtækjum, samtökum og einstaklingum ráðgjöf og upplýsingar. Ég veit ekki hvenær upplýsingar, upplýsingar um þjónustu, upplýsingar um stöðu, geta komið sér illa. Setrið hefur líka það hlutverk að fylgjast með þróun innflytjendamála í þjóðfélaginu, m.a. með upplýsingaöflun, rannsóknum, greiningu og upplýsingamiðlun. Það hefur mikilvægt hlutverk við koma á framfæri við ráðherra, innflytjendaráð og önnur stjórnvöld, ábendingum og tillögum um aðgerðir sem hafa það að markmiði að allir einstaklingar geti verið virkir þátttakendur í samfélaginu óháð þjóðerni og uppruna. Hjá Fjölmenningarsetri er hægt að leita eftir upplýsingum er varða daglegt líf á Íslandi, stjórnsýslu og fá aðstoð varðandi flutning til og frá landinu. Ég biðla til allra flokka hér á þingi að sýna nú þessu frumvarpi skilning og leyfa því að komast til afgreiðslu og helst að styðja það vegna þess að þetta er mikilvægt og öll leikfimi í þessu sambandi held ég að sé til vansa í komandi kosningum fyrir þann flokk sem ætlar sér að tala á móti þessu.
Frú forseti. Ég ætlaði aðeins að spyrja hv. þingmann út í eitt atriði en ég verð nú að segja að mér finnst lokaorð hv. þingmanns afar undarleg, að gefa til kynna - það var nú reyndar ekki nefndur neinn stjórnmálaflokkur - að hér væri stjórnmálaflokkur með rasískar ræður og hugmyndir í þessum efnum og það hefur enginn tekið til máls nema hv. þingmaður. Þetta er alveg stórfurðulegur málflutningur, frú forseti, ég verð að segja það alveg eins og er. Ég nálgast þetta mál m.a. út af veru minni í fjárlaganefnd. Mér ber sem nefndarmanni í fjárlaganefnd að stuðla að ráðdeildarsemi í fjármálum ríkisins og þetta mál er ekkert kostnaðargreint, ekki komið inn á borð fjárlaganefndar. Það er alveg ljóst að dómsmálaráðuneytið hefur viðurkennt að fjöldi umsókna hefur vaxið mjög á undanförnum árum og að hér sé veitt besta þjónustan fyrir hælisleitendur og nú á að fara að bæta þessa þjónustu enn frekar með þessu frumvarpi. Á síðasta ári tókum við á móti 85 kvótaflóttamönnum en 631 hælisleitendi fékk hér dvalarleyfi og það á að fara að bæta þjónustuna við þennan stóra hóp. Einhleypur kvótaflóttamaður kostar um 6 millj. kr. á ári. Hefur hv. þingmaður engar áhyggjur af því að þetta muni valda verulegum kostnaði fyrir ríkissjóð? Það er verið að auka þjónustuna og hún kostar. Síðan eru það skilaboðin sem er verið að senda út, að hér sé verið að bæta þjónustuna enn frekar við þennan hóp sem þegar er til staðar. [[Forseti hringir.]]Það mun þýða að hingað munu koma margfalt fleiri umsóknir, ég held að það sé alveg ljóst. Ef hv. þingmaður gæti farið yfir þetta.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hefur áhyggjur af orðum mínum. Ég segi bara: Taki þeir til sín sem eiga það. Ég hef virkilegar áhyggjur af þeim kostnaði sem hlýst af því ef við ætlum ekki að upplýsa það fólk sem við tökum hingað til okkar. Þetta er ekki Útlendingastofnun, þetta er Fjölmenningarsetur. Það er ekki þeirra að samþykkja umsóknir. Ef við ætlum að taka á móti fólki og veita því ekki þær upplýsingar sem það þarf, þá spyr ég bara á móti: Hvaða kostnaður hlýst af því og hver ætlar að greiða hann? Þegar við tókum þetta frumvarp aftur til umræðu fengum við starfsmann, nýráðinn forstöðumann Fjölmenningarseturs, til okkar, og hún upplýsti okkur um það að þegar væri búið að ráða inn fólk. Ég held að það hafi einn eða tveir starfsmenn verið að koma inn og það var fjárveiting fyrir því og það kom fram í þeirra máli að það væri búið að fjármagna þetta að hluta, en auðvitað getum við ekki séð inn í framtíðina hvað þetta verður mikið. Við þurfum þá að taka á því. Ég vona að hv. þingmaður, sem situr í fjárlaganefnd, komi til með að taka tillit til þess.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það fá allir upplýsingar um þá þjónustu sem er í boði sem koma hingað, þ.e. þeir hælisleitendur sem koma til landsins fá þessar upplýsingar nú þegar. Það er hins vegar verið að bæta þjónustuna, þeir fá meira en það sem þeir fá í dag. Um það snýst málið. Það er ekki hægt að fela sig á bak við það að verið sé að setja peninga í Fjölmenningarsetur til að veita upplýsingar. Þær eru þegar til staðar. Það er hins vegar verið að bæta þjónustuna og það eru skilaboð sem er þá verið að senda út í heim um að hér sé veitt betri þjónusta en var og hún var þó mjög góð og ein sú besta í Evrópu. Það veldur mér áhyggjum af því að hingað muni streyma mun fleiri hælisleitendur en gera í dag vegna þess að þeir leita náttúrlega þangað þar sem þjónustan er best. Við verðum bara að átta okkur á því að við getum ekki bjargað heiminum. Við getum ekki hjálpað öllum, það er nú einu sinni þannig. Þessi málaflokkur kostar 4 milljarða kr. á ári og hann hækkaði reyndar í aukafjárlögum um 400 milljónir þó svo að komum hælisleitenda hafi fækkað. Það var skýrt út með því að það væri vegna hækkunar á húsnæði og launum o.s.frv. Þessi málaflokkur er orðinn mjög dýr og meðan verið er að herða reglurnar á Norðurlöndum þá erum við að rýmka þær hér á Íslandi. Það þýðir bara eitt, við fáum hingað fleiri umsóknir og það kostar meiri peninga. Og hvar á að fá þann pening, hv. þingmaður? Núna þegar ríkissjóður hefur aldrei verið eins skuldsettur þá á að fara að bæta í eitthvað sem er algjörlega ófjármagnað eins og var sagt hér áðan og hv. þingmaður sagði reyndar að hún vonaðist til þess að kostnaðurinn yrði ekki mikill. Þetta frumvarp felur í sér grundvallarbreytingu sem gerir það að verkum að kostnaður ríkissjóðs eykst og það er eitthvað sem menn verða að svara fyrir, hvaðan þeir peningar eiga að koma.
Virðulegur forseti. Ef þær eru svona rosalega góðar, þessar upplýsingar sem fólk fær - og ég tek það aftur fram að þetta er ekki Útlendingastofnun sem veitir fólki dvalarleyfi og sér ekki um það heldur snýr þetta að því að veita betri upplýsingar. Við gerð frumvarpsins var niðurstaðan að það þyrfti betri upplýsingagjöf. Ég hef t.d. verið á öðrum fundi með Þroskahjálp þar sem þau tóku fram að upplýsingagjöf væri sérstaklega ábótavant, þ.e. um þarfir barna og jafnvel fullorðinna sem væru að leita hér eftir vernd og fengju dvalarleyfi en væru með ákveðnar fatlanir eða þroskahamlanir. Þessar upplýsingar vantaði. Þegar fólkið kæmi út í samfélagið þá hlytist meiri kostnaður af því að hafa ekki veitt þessar upplýsingar og geta fundið tilhlýðandi þjónustu. Þetta snýr að því að þegar við erum búin að taka þetta fólk til okkar - þetta snýr ekkert að því hvort við ætlum að fjölga hér innflytjendum, það er annað batterí sem sér um það. Það er bara ekki til umræðu í þessu frumvarpi. Þetta snýst um það að við erum búin að taka til okkar fólk og við ætlum bara að veita því þá þjónustu sem hér er í boði. Eigum við að stoppa þjónustu til þessa fólks? Er það lausnin að hætta þjónustu við þá innflytjendur sem hingað koma? Til hvers? Til að losna við þá aftur?
Frú forseti. Ég kem aðallega hingað upp til að fagna frumvarpinu og þakka framsögumanni velferðarnefndar fyrir flutning á nefndaráliti. Það er ánægjuefni að verið er að styrkja þá umgjörð sem við höfum haft varðandi flóttamenn af hvaða ástæðum sem þeir koma til Íslands og styrkja þar með umgjörðina um þá sem eru framandi í íslensku samfélagi, innflytjendur af öllu tagi, en þeir eru orðnir nokkur hluti af íslenskri þjóð, eru sjálfsagt um 14% af landsmönnum. Við erum orðin býsna fjölþjóðleg á Íslandi en eflaust má deila um það og mér heyrist það á máli þeirra sem hér eru staddir í þingsal að ekki sé hægt að tala um að við séum orðin fjölmenningarleg. Mig langaði aðeins að spyrja hv. framsögumann út í frumvarpið. Það kemur fram að styrkja eigi Fjölmenningarsetur með því að setrið verði áfram á Ísafirði og með starfsstöðvar á Reykjavíkursvæðinu. Kemur til álita, að mati þingmanns, að starfsmenn með sérþekkingu séu víðar um landið - mér dettur Vinnumálastofnun í hug sem að nokkru leyti er að takast á við verkefni sem tengjast þessu - í ljósi þess að innflytjendur og flóttamenn búa víða um landið?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég held það. Í reynd hefur Fjölmenningarsetrið, hvort sem það er staðsett á Ísafirði eða í Reykjavík, skyldum að gegna við sveitarfélög um allt land og alla einstaklinga. Við erum líka komin þangað að mikið er um rafræn samskipti en í öllum stofnunum ríkisins þurfum við að vera með einhverja þekkingu og tök á málefnum þessa fólks, það er nauðsynlegt til að geta komið sem best til móts við þá sem þangað leita. En ég held að það sé ekki til trafala að ekki séu útibú frá Fjölmenningarsetri á fleiri stöðum og Vinnumálastofnun er örugglega þegar í dag farin að taka þetta hlutverk að einhverju leyti að sér, sem snýr að þessu fólki. Ég held að það skipti máli og það sé mikilvægt að í öllum stofnunum sem sinna þessu - og hjá sveitarfélögunum sérstaklega, þetta kemur mikið inn á þeirra borð - sé fagþekking og reynsla. Hlutverk Fjölmenningarseturs er að veita stjórnvöldum, aðilum, fyrirtækjum, samtökum og einstaklingum, ráðgjöf og upplýsingar varðandi málefni innflytjenda og þessir aðilar geta þá leitað til Fjölmenningarseturs ef þá vantar upplýsingar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir andsvarið. Það var í raun dapurlegt að heyra orðræðu hv. þm. Birgis Þórarinssonar í Miðflokki, að hann skyldi amast við þeirri viðleitni að bæta þjónustuna, bæta gæðin, bæta viðmótið gagnvart þessum þjónustuþegum sem eru algerlega ókunnugir íslensku samfélagi í þeirri viðleitni að greiða götu þeirra til þess að þeir geti öðlast eðlilegt líf, sótt heilbrigðisþjónustu, sótt atvinnu, sótt nám, nýtt sér samgöngur og annað eftir því. Eins og hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir kom inn á erum við ekki að fjalla um það hversu margir innflytjendur, flóttamenn, koma til Íslands. Það er gert á öðrum vettvangi. Mig langaði aðeins að spyrja hv. þingmann: Þetta frumvarp snertir fyrst og fremst heilbrigðisráðuneytið, Fjölmenningarsetur og flóttafólk á Íslandi. Það er nefnt hér í frumvarpinu að heilbrigðisráðuneytið eigi t.d. ekki lengur neinn fulltrúa í innflytjendaráði sem það átti áður og fyrr. Félagsmálaráðuneytið á tvo fulltrúa en í ljósi þess að heilbrigðisþátturinn er svo mikilvægur er ekki eðlilegt að dálítið stíft sé unnið að því að fá þarna inn fulltrúa heilbrigðisráðuneytisins? Það er vikið að þessu í nefndarálitinu og þetta er lagt til en ekki var tekin sú ákvörðun að gera þær breytingar á lögunum á þessu stigi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Í frumvarpinu stendur: „Mikilvægt er að fulltrúi ráðherra heilbrigðismála hafi aðkomu að innflytjendaráði þar sem meðal hlutverka ráðsins er að stuðla að samhæfingu og samráði milli ráðuneyta, sveitarfélaga og innan stjórnsýslunnar. Því er lagt til að ráðherra heilbrigðismála tilnefni fulltrúa í nefndina.“ Nú verð ég bara að viðurkenna að ég veit ekki hvort lögin koma í veg fyrir að fulltrúar heilbrigðisráðuneytisins sitji í þessu ráði. En að sjálfsögðu væri það mjög gott að fulltrúi þess ráðuneytis ætti þar sæti. Það er ljóst að þetta er málaflokkur sem snertir sérstaklega félagsmálaráðuneytið og heilbrigðisráðuneytið, dómsmálaráðuneytið og bara öll ráðuneyti, ráðuneyti atvinnumála og annað slíkt. Ég tek því undir það að rétt væri að þetta væri þarna inni.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp hæstv. félagsmálaráðherra sem út af fyrir sig er um afmarkað efni, fjallar að meginstefnu til um fjölgun starfsmanna í svokölluðu Fjölmenningarsetri um tvo og breytta skipan í innflytjendaráði þannig að fulltrúi heilbrigðisráðherra eigi þar sæti. Þetta frumvarp, þótt afmarkað sé að efni, gefur engu að síður tilefni til að ræða þessi málefni í víðara samhengi en efni frumvarpsins fjallar beinlínis um. Frú forseti. Stefnan í innflytjendamálum og þá um leið móttaka hælisleitenda er orðin úrlausnarefni sem enginn ábyrgur stjórnmálamaður getur látið fram hjá sér fara. Við höfum orðið vitni að því margsinnis hér á landi og annars staðar að leitast er við, eins og komist er að orði nú til dags, að jaðarsetja þessa umræðu, og þá á vafasömum forsendum og gjarnan með upphrópunum. Þessir tímar mega heita liðnir í okkar nágrannalöndum og víðast hvar í Evrópu. Nú reyna mörg samfélög sem við lítum til að bæta fyrir aðgerðaleysi og ranga stefnu í fortíð og vinna sig í gegnum þessi mál í von um, eins og við sjáum svo glögglega í Danmörku, að missa ekki samfélög sín í sundrungu og upplausn. Við erum hér í 2. umr. um þetta mál, 1. umr. var svolítið sérkennileg fyrir margra hluta sakir, þar á meðal fyrir það að það var eins og hæstv. ráðherra væri allókunnugur málinu og þráspurði þingmenn sem tóku þátt í umræðunni hvort þeir væru andvígir því að hælisleitendum eða innflytjendum væri kennd íslenska. Það er hvergi minnst á íslenskukennslu í frumvarpinu og ég heyrði ekki framsögumann málsins minnast á íslenskukennslu þegar hún hafði framsögu fyrir nefndaráliti. Það var svolítið sérkennilegt að verða vitni að því að umræðu sem hér fór fram skyldi reynt að drepa á dreif með vísunum í eitthvað allt annað en málið snýst um. Tölurnar tala skýru máli. Þær er til að mynda að finna í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra, þar er heill kafli þar sem fjallað er um breytingu á útlendingalögum. Þar kemur fram að hvergi á Norðurlöndunum eru jafn margar umsóknir um alþjóðlega vernd og hér á landi sé miðað við höfðatölu. Þær upplýsingar eru raktar til öruggrar heimildar sem er Útlendingastofnun. Þar kemur fram að hlutfallslega eru sexfalt fleiri sem sækja um hér en í Noregi og Danmörku, sexfalt, þrefalt fleiri en í Finnlandi og meira að segja fleiri en í Svíþjóð. Við hljótum að velta þessum tölum fyrir okkur. Við hljótum að þurfa að horfast í augu við þessar tölur og við hljótum að þurfa að svara því hvað þær segja okkur. Það sem blasir auðvitað við í því sambandi er að þetta móttökukerfi er sprungið og það sést líka þegar litið er til þess hversu ógnarmikilla fjármuna þetta kerfi krefst. Ekki er annað að sjá, þegar maður lítur á þá stefnumörkun sem orðið hefur í nágrannalöndunum, en að við séum að verða viðskila við þau. Það er ekki annað að sjá en að við séum hér að lappa upp á kerfi sem þau lýsa sem mistökum. Sterkasta yfirlýsingin um þetta kemur frá formanni danska jafnaðarmannaflokksins sem átti sér hér skoðanabræður og -systur í salnum, kannski einn núna, og flokkssystkini. Hún segir í stefnuræðu sinni í danska þjóðþinginu 6. október, á samkomudegi þingsins, að stefna fortíðar sé mistök. Hún notar það orð, mistök. Hún segir sömuleiðis í þessari ræðu að evrópska hælisleitendakerfið sé sprungið og vísar þar náttúrlega til brotalama í Schengen-samstarfinu. Ég vil leggja áherslu á það, þegar um þessi mál er fjallað, að þetta er auðvitað viðkvæmt málefni og ber að fjalla um það af virðingu. Hv. framsögumaður fyrir nefndaráliti áðan hefði kannski getað sýnt örlítið meiri virðingu, a.m.k. í orðavali, þegar hún gerði mönnum það upp að þeir hefðu vægast sagt mjög ankannaleg sjónarmið í þessu máli. Það er ekki góður bragur á því, frú forseti, að gera mönnum upp skoðanir eða dylgja um hvað mönnum gengur til. Ég tel það fullvíst, frú forseti, að það sé mikill stuðningur við það meðal þjóðarinnar að við leggjum okkar af mörkum til þeirra sem standa höllum fæti í umheiminum. Við höfum lagt okkur fram en við mættum gera miklu meira. Við höfum um langt árabil tekið þátt í þróunarsamvinnu og þá ekki síst fyrir atbeina þátttöku okkar í Alþjóðabankanum þar sem við erum reyndar meðal stofnenda 1944 eða 1945, ég man ekki hvort var. Þar er komin mjög mikil reynsla á þá starfsemi og hún hefur skilað miklum árangri. Við þurfum, frú forseti, að vega það og meta með hvaða hætti við ráðstöfum því takmarkaða fé sem við höfum til verkefna af þessu tagi. Við þurfum að leggja það niður fyrir okkur með hvaða hætti þessu fé er best varið. Hvernig er því best varið? Því er best varið með því að það nái til sem flestra og til þeirra sem mest þurfa á hjálp að halda. Og þá vil ég leyfa mér að bæta því við að við eigum auðvitað að huga sérstaklega að viðkvæmum hópum og þá nefni ég sérstaklega konur og börn. Frú forseti. Eins og ég gat um þá fer danski jafnaðarmannaflokkurinn fyrir ríkisstjórn í Danmörku og formaður hans, Mette Frederiksen, er forsætisráðherra. Ég hef áður leyft mér að vitna til stefnuskrár danska jafnaðarmannaflokksins sem um margt á sér mjög merka sögu og hefur lagt til mikilhæfa forystumenn á dönskum stjórnmálavettvangi. Jafnaðarmannaflokkurinn gaf út stefnuskrá fyrir þingkosningarnar 2019 sem ber yfirskrift sem mætti þýða: „Sanngjörn og raunhæf heildaráætlun um danska útlendingastefnu“. Þetta rit heitir á danskri tungu, svo að ég nefni það nú rétt, Retfærdig og realistisk helhedsplan for dansk udlændingepolitik. Þarna er mjög mikið efni á 14 síðum. Ég vil geta þess að þetta rit samanstendur af þremur meginköflum og síðan skiptast þeir kaflar í undirkafla. Fyrsti aðalkaflinn heitir: Fjöldinn hefur þýðingu. Þar er skorin upp herör gegn þeirri aflögðu trúarsetningu sem áður réð ríkjum í danskri umræðumenningu, að það mætti ekki tala um fjöldann. Nú segja danskir jafnaðarmenn: Fjöldinn hefur þýðingu. Annar meginkafli af þessum þremur heitir: Við viljum hjálpa fleirum. Það þýðir og er rakið, líka í ræðum og skrifum danskra jafnaðarmannaráðherra, að nýta fé til að hjálpa fólki sem næst heimaslóð enda nýtist það svo margfalt, margfalt betur þar. Þarna tel ég að okkar áherslur eigi að liggja, frú forseti, þ.e. annars vegar í því, eins og Danirnir segja, að hjálpa fólkinu nær heimaslóð, nýta féð sem best, hjálpa margfalt fleirum. Svo með hinu, að leggja áherslu á þróunarsamvinnu. Það var mjög athyglisverð grein sem birtist í Morgunblaðinu fyrir skemmstu sem ung kona sem er aðstoðarmaður utanríkisráðherra ritaði og heitir Diljá Mist Einarsdóttir. Hún rakti það að það að sjá 1.000 manns í okkar samstarfsríkjum, við erum með samstarfsríki í Afríku þar sem við erum með tvíhliða þróunarsamstarf, fyrir heilnæmu vatni og þá um leið hreinlætisaðstöðu sem fólki er bjóðandi kosti 4 millj. kr. Þetta hælisleitendakerfi kostar 4 milljarða á ári a.m.k. Fyrir 4 milljónir er hægt að bólusetja 1.700 börn. Eru þetta ekki mál sem við ættum að vera að tala um hérna? Heilnæmt vatn, bólusetningar barna, skólar, sjúkrastofnanir? Frú forseti. Þriðji uppistöðukaflinn eða meginkaflinn í hinni dönsku stefnuáætlun jafnaðarmanna ber yfirskriftina: Hin nýja sjálfstæðisbarátta. Jú, nú kunna einhverjir að sperra eyrun. Á danskri tungu heitir kaflinn: Den nye frihedskamp. Komið er víða við í þessari stefnuyfirlýsingu en það sem hæst ber er að jafnaðarmannaflokkurinn hafnar afdráttarlaust gildandi stefnu í málaflokknum, þ.e. þeirri stefnu sem áður ríkti en þeirri stefnu sem við sýnumst vilja fylgja sem ákafast. Þau segja í skýrslunni og Mette Frederiksen hefur sagt í ræðum, þar á meðal í ræðu sinni 6. október 2020, að þessi stefna fortíðar valdi alvarlegu óréttlæti þar sem fólk á flótta setji sig í lífshættu og þar sem menn af misjöfnu sauðahúsi, svo að vægt sé orðað, hagnist á ógæfu annarra. Það er meginstefnumál danskra jafnaðarmanna, og fyrir liggur frumvarp þess efnis, að sett verði á laggirnar móttökustöð utan Evrópu þannig að heimilt verði í lögum að flytja þá sem banka á dyrnar, hafandi lagt á sig langa og lífshættulega ferð, margir auðvitað farist á leiðinni, í slíka móttökustöð. Þetta eru skilaboð sem danska jafnaðarmannaríkisstjórnin er að senda út í heim. Þetta eru alveg skýr skilaboð: Ekki koma, vegna þess að þið verðið send í móttökustöð. Norska ríkisstjórnin segir í sinni samstarfsyfirlýsingu, í stjórnarsáttmálanum, að hún vilji fylgja Evrópu í þessu. Sumir danskir þingmenn segja það sama, að þetta eigi ekki að vera einkaframtak Danmerkur heldur eigi þetta að vera evrópskt framtak enda hefur þetta verið rætt á leiðtogafundi í Evrópu og vitað er að ýmis stór og mikilvæg Evrópuríki hafa áform í þessum efnum. Þar á meðal eru nefnd, í hinu danska plaggi, Þýskaland og Frakkland. Frú forseti. Þessi skilaboð dönsku jafnaðarmannaríkisstjórnarinnar eru eins og þau eru, en hvaða skilaboð erum við að senda? Við erum að ræða hér frumvarp þar sem segir í greinargerð að taka eigi upp það nýmæli hér að flóttamönnum verði boðin sama þjónusta og kvótaflóttamönnum sem svo eru nefndir og eru hér sérstaklega komnir í boði stjórnvalda á grundvelli samstarfs við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Þessi skilaboð eru því mjög ólík hinum og af þeim ástæðum leyfi ég mér að segja að við séum orðin viðskila við nágranna okkar á Norðurlöndunum. Ég hef nefnt bæði Danmörku og Noreg. Ég vil líka nefna Svíþjóð. Það eru miklar hræringar í Svíþjóð. Bæði er vísað til yfirlýsingar Stefáns Löfvens á síðasta ári sem þótti sýna breytta stefnu af hálfu sænskra jafnaðarmanna, sænskra krata, systurflokks Samfylkingarinnar. Sömuleiðis er það svo, ef við hugsum um það að hann á svolítið erfitt um vik vegna þess að hann er í samstarfi með Græningjum sem vilja óbreytta stefnu, að nú hafa fjórir sænskir stjórnmálaflokkar tekið höndum saman og ræða um það að herða öll tök í þessum málaflokki. Það er vitað að fyrir þessu er sömuleiðis mikill áhugi í sænska jafnaðarmannaflokknum en hann á erfitt um vik verandi í því samstarfi sem hann er í. Að lokum vil ég bara segja: Nýtum féð sem best, hjálpum sem flestum.
Virðulegi forseti. Úti er sól. Fólk er að viðra sig á Austurvelli með börnin sín og fær sér ís. Hvað þýðir það? Þá er lóan komin og það þýðir líka að Miðflokkurinn er kominn í málþóf um óskiljanlega hluti, kominn í óskiljanlegan málflutning um eitthvert allt annað mál en er á dagskrá þingsins. Þetta mál snýst ekki um stefnuna í innflytjendamálum, þetta snýst bara ekkert um það. Við erum að bæta þjónustuna við það fólk sem þegar er komið til landsins. Þetta segir ekkert til um neinn fjölda, að við séum að takmarka fjöldann eða að við ætlum að fjölga útlendingum, heldur ætlum við bara að bæta upplýsingaþjónustu við þetta fólk. Þegar hv. þingmaður talar um kostnað langar mig til að spyrja: Hvað telur hv. þingmaður að það kosti að veita því fólki ekki upplýsingar sem kemur hingað og talar erlent tungumál, fólki sem getur ekki lesið sér að fullu til um aðgengið að þeirri þjónustu sem er í boði? Hvað kostar það? Ég held að hv. þingmaður hljóti að vera með það á hreinu. Hvað er þingmaðurinn að segja við 17% íbúa á Vestfjörðum, ef við ætlum bara að hafa hreinstefnu í kynþætti eða fæðingarþjóðerni? Við erum 7.000 á Vestfjörðum. Þar eru 1.100 manns af erlendu bergi brotnir, það eru um 17%. Þegar ég fer í Bónus á Ísafirði afgreiðir mig stúlka sem kom til landsins fyrir tæpum tveimur árum sem kvótaflóttamaður.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég færði rök fyrir því í upphafi máls míns að þetta mál væri út af fyrir sig þröngt og afmarkað og fjallaði um bætta upplýsingamiðlun og um breytta skipan á innflytjendaráði þannig að þar sitji við borðið fulltrúi ráðuneytis. Ég rakti meira að segja efni frumvarpsins. Með sömu rökum og hv. þingmaður teflir fram, eftir að hún hafði flutt hér einhvers konar veðurfréttir og fjallað um óskyld málefni, ætti að auka stuðning af hálfu ríkisstjórnarinnar við aldraða og öryrkja. Af hverju er það ekki gert? Af hverju er það ekki gert af hálfu ríkisstjórnarinnar sem hv. þingmaður styður og hennar flokkur er þátttakandi í? Ef það þarf ekkert að velta peningum fyrir sér, afleiðingum af ákvörðunum eða afleiðingum af því sem sagt er eða sett inn í greinargerðir og inn í þingskjöl, ef peningar skipta engu máli í huga hv. þingmanns, sem þeir gera greinilega ekki, af hverju beitir hv. þingmaður sér þá ekki í þágu þess fólks sem þarf að losna undan öllum þeim hamslausu skerðingum sem hér eru látnar viðgangast ár eftir ár og hafa verið látnar viðgangast í þau fjögur ár sem þessi ríkisstjórn hefur setið með stuðningi hv. þingmanns? Og hvað á það að þýða, frú forseti, að hv. þingmaður skuli koma hér og bjóða upp á það að fara að tala um kynþætti? Það var ekkert minnst á kynþætti í minni ræðu. Hvað á það að þýða að leggja samþingmönnum sínum hér orð í munn? Ég vísa svona málflutningi gjörsamlega á bug.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að bregðast við þótt ekki hafi komið nein svör. Hv. þingmaður talaði í ræðu sinni um íslenskukennslu. Fjölmenningarsetrið á ekki að sinna því hlutverki, það er á ábyrgð menntamálaráðherra. Ég spyr bara enn og aftur: Hvað kostar það að veita ekki upplýsingar? Hv. þingmaður talaði um skerðingar hjá eldri borgurum. Ég vil minna á að innan raða innflytjenda eru öryrkjar og eldri borgarar. Við erum akkúrat að koma til móts við þann hóp í þessu með því að veita betri upplýsingar. Það er það sem skiptir máli. Það er mjög mikil breidd í þessum hóp og það er sérstaklega viðkvæmur hópur sem eru öryrkjar og eldri borgarar sem þurfa á betri upplýsingum að halda. Við erum að koma til móts við þann hóp. Þess vegna skiptir svo miklu máli að við náum þessu fram. Enn og aftur spyr ég: Hvað kostar það að koma ekki til móts við hann? Síðan vil ég bara minna á sérstakan viðbótarstuðning við aldraða. Þegar við vorum að fjalla um það málefni og það komst í gegn - ég var flutningsmaður þess máls frá félagsmálaráðherra - vorum við að tala um aukinn styrk til aldraðra innflytjenda. Kannski að hv. þingmaður kynni sér það mál, það var afgreitt í fyrra.
Frú forseti. Það er kannski á nokkrum stöðum sem verður aðeins að skoða þetta svar. Ég nefndi íslenskukennslu vegna þess að hæstv. ráðherra talaði þrásinnis við 1. umr. málsins, sem ég var viðstaddur, ég veit ekki hvort hv. þingmaður var þar, og sem ég las yfir í morgun. Hann nefndi íslenskukennslu oft og ekki bara í ræðu heldur í frammíköllum við ræður þingmanna, með spurningu um hvort menn vildu ekki íslenskukennslu. Þess vegna nefndi ég það og hafði á orði að hæstv. ráðherra virtist vera mátulega kunnugur sínu eigin frumvarpi fyrst hann fór að tala um óskylda hluti eins og íslenskukennslu. Ég er ekki í neinum vafa um að hv. þingmaður, framsögumaður fyrir nefndaráliti, álítur sig hafa unnið mikil afrek hér í þágu aldraðra og öryrkja en þeir sjá það ekki.
Lestu frumvarpið.
Við skerðingunum sem þeir búa við hefur ekki verið hreyft og reiðin og þung undiralda meðal aldraðra finnst glöggt en það virðist ekki snerta hv. þingmann. Að lokum vil ég bara segja: Við þurfum að hugsa þessi mál í miklu víðara samhengi en mér heyrist að hv. þingmaður geri.
Frú forseti. Ég verð að játa að það gerir mig dapra að hlusta á málflutning þingmanna Miðflokksins. Þetta mál lýtur að því að fela Fjölmenningarsetri víðtækara hlutverk vegna samræmdrar móttöku flóttafólks, með því að fela stofnuninni að veita sveitarfélögum faglegar leiðbeiningar og ráðgjöf í tengslum við móttöku flóttafólks með ýmsum hætti, sem er ekkert annað en að styrkja þjónustu við fólk sem hingað kemur á flótta. En fulltrúar Miðflokksins, og hv. þm. Ólafur Ísleifsson í sinni ræðu, nýta þetta mál, sem snýst um að auka þjónustu, auka upplýsingagjöf til viðkvæms hóps í samfélagi okkar, í útúrsnúninga þegar kemur að málefnum innflytjenda. Ég verð að játa það, frú forseti, að það gerir mig dapra. Það eru vonbrigði, þess háttar útúrsnúningar. Hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir talaði, í andsvari sínu til hv. þm. Ólafs Ísleifssonar, um íslenskukennsluna sem er ekki innihald þessa máls. Það er á forræði hæstv. menntamálaráðherra og er ekki til umfjöllunar hér. Í ræðu sinni fór hv. þm. Ólafur Ísleifsson vítt og breytt yfir málefni innflytjenda og mig langar að vita hvort hann sé því mótfallinn að veita þessum viðkvæma hópi, sem til okkar leitar eftir vernd og er á flótta, hefur upplifað ýmislegt, [[Forseti hringir.]]betri þjónustu sem gagnast ekki bara þessum hópi heldur samfélaginu öllu. Er hann virkilega á þeim stað í sinni pólitík að hann sé á móti því?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og þykir leitt að heyra að hún sé döpur en ekki glöð á þessum bjarta og fagra degi. Ég ætla bara aðeins að koma við á nokkrum stöðum. Ég gerði íslenskukennslu ekki að umræðuefni. Ég gerði það að umræðuefni að hæstv. félagsmálaráðherra, í 1. umr. um málið, gerði íslenskukennslu að umræðuefni. Það er ekki frá mér komið, ég hafði bara orð á því að hæstv. ráðherra hefði gert það og það vakti þá spurningu hjá mér hversu kunnugur hann væri þessu máli fyrst hann fór að tala um íslenskukennslu í frumvarpi sem fjallar um Fjölmenningarsetur og innflytjendaráð. Fjölmenningarsetur, eftir því sem næst verður komist, er sett á laggirnar með útlendingalögunum 2016. Það hefur með höndum verkefni, upplýsingamiðlun og ráðgjöf, og ég ætla bara að skjóta því að svona innan sviga að ég átta mig ekki á heitinu á þessari ágætu stofnun sem ég hef ekkert við að athuga, ég verð að viðurkenna að mér er ekki ljós merking hugtaksins eða orðsins fjölmenning, ég las Íslenska menningu eftir Sigurð Nordal og hef marglesið hana en ég veit bara ekki hvað orðið fjölmenning merkir. Auðvitað veit hv. þingmaður, hafi hún hlustað á ræðu mína, að ég svaraði lokaspurningu hennar. Ég gerði það alveg skýrt með vísan til stöðu okkar í veröldinni og skuldbindinga okkar gagnvart umheiminum, líka móralskra skuldbindinga, og við eigum auðvitað að leggja okkar af mörkum. En við höfum eins og aðrir takmarkað fé til þess og það var það sem ég nefndi í ræðu minni, m.a. með vísan til stefnumörkunar í Danmörku en ég vísaði líka til Svíþjóðar og Noregs og reyndar til Evrópu og til þátttöku okkar í þróunarsamvinnu og þá sérstaklega í gegnum Alþjóðabankann og stofnanir á hans vegum.
Frú forseti. Ég held að við hv. þingmaður getum verið sammála um það að auka beri fé og þjónustu og stefnumótun þegar kemur að þróunarsamvinnu. Ég held akkúrat að heimsfaraldurinn gefi okkur tækifæri til að endurhugsa ýmsa þætti í þróunarsamvinnu er lúta að framlagi okkar í heilbrigðismálum og í því að styrkja þróunarlöndin. En hv. þingmanni varð tíðrætt um, ég held hann hafi ekki bara nefnt það tvisvar heldur oftar, danska jafnaðarmenn með vísan til systurflokksins hér á Íslandi, Samfylkingarinnar, og var hróðugur mjög. Til upplýsingar ber að geta þess að danskir jafnaðarmenn skera sig frá öllum öðrum evrópskum sósíaldemókrataflokkum varðandi innflytjendamál og það veit hv. þm. Ólafur Ísleifsson mjög vel. Varðandi tölur um fjölda þeirra sem sækja um hæli, að þeir séu mun fleiri hér en til að mynda í Danmörku, þá er það vegna þess að flóttamenn hafa ekki lengur möguleika á að sækja tafarlaust um hæli við komuna til Danmerkur. Það er eitt af því sem danskir jafnaðarmenn stóðu fyrir þegar þeir tóku við stjórnartaumunum. Ég vil líka árétta það að formaður Samfylkingarinnar, Logi Einarsson, hefur opinberlega og í einkasamtölum og á lokuðum fundum mótmælt þessari stefnu danskra jafnaðarmanna í innflytjendamálum og það hafa aðrir sósíaldemókrataflokkar í Evrópu sömuleiðis gert. Stefna danskra jafnaðarmanna í innflytjendamálum er ekki mannúðleg að mjög mörgu leyti. Það veit hv. þm. Ólafur Ísleifsson mjög vel. [[Forseti hringir.]]Það er ekki á rökum reist að spyrða Samfylkinguna saman við danska jafnaðarmenn. Danskir jafnaðarmenn hafa skorið sig mjög úr og hafa í raun fylgt fráfarandi flokk í ríkisstjórninni, danska þjóðarflokknum, þegar kemur að innflytjendamálum og það hefur ekkert með jafnaðarmennsku eða mannúð að gera.
Frú forseti. Það er naumast að menn sverja af sér norrænu flokkssystkinin.
Í þessu máli, já. Það hef ég gert.
Þetta er svo hátt og snjallt að það heyrist alla leið til Kaupmannahafnar. Frú forseti. Þegar ég fjalla um þessi mál þá byggi ég á frumgögnum, frumheimildum, stefnuskrám stjórnmálaflokka, stjórnarsáttmálum ríkisstjórna, þingræðum helstu forystumanna, greinum ráðherra í þeim málaflokki sem hér er um að ræða. Ég hef bæði í ræðu og riti fjallað um það hvernig forsætisráðherrann danski, frú Mette Frederiksen, fjallar um málið. Ég hef líka vitnað í jafnaðarmanninn sem situr á stóli ráðherra málaflokksins í Danmörku, hann heitir Mattias Tesfaye og hv. þingmaður hefur kannski hitt hann á norrænum kratasamkundum. Hann hafnar því með öllu að þessi stefna sé ómannúðleg og hann gerir það með sterkum rökum. Ég hef rakið hér málatilbúnað hinna dönsku jafnaðarmanna, ég hef ekki tíma til að endurtaka það í þessari ræðu. Hún er vönduð, hún er ábyrg og ég hvet hv. þingmann til að kynna sér þá stefnuyfirlýsingu danska jafnaðarmannaflokksins sem ég hef vitnað til og er upp á 14 síður, mjög merkilegt plagg. Ég hvet hv. þingmann líka til að lesa ræðu danska forsætisráðherrans 6. október og ég hvet hv. þingmann til þess að fordæma ekki svona flokkssystkini sín í Danmörku og víðar á Norðurlöndum. Ég vil líka bendi á það að flokksbróðir hennar, sænski forsætisráðherrann, Stefán Löfven, sendi frá sér stefnumarkandi yfirlýsingu á síðasta ári í þessum málaflokki.