Borist hefur bréf frá 9. þm. Reykv. s., Lilju Alfreðsdóttur, um að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í kjördæminu, Alex Björn Bulow Stefánsson. Kjörbréf hans hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hann hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.
Alex Björn Bulow Stefánsson hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.
Á fundi Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins þann 1. febrúar var Ágúst Ólafur Ágústsson kjörinn varaformaður.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að hún hafi enga stefnu um þróun fjármálakerfisins, hún hafi hins vegar hug á að móta sér stefnu einhvern tíma síðar en ætli að byrja á að láta skrifa hvítbók sem við eigum að ræða í þinginu einhvern tíma seinna. Það er í sjálfu sér undarlegt og mikið áhyggjuefni að ríkisstjórnin hafi ekki stefnu í þessu stóra hagsmunamáli þjóðarinnar, einu af stærstu viðfangsefnum stjórnmálanna undanfarin ár. En á meðan þetta stefnuleysi er ríkjandi er ríkisstjórnin smátt og smátt, og raunar hratt á köflum, að missa tökin á atburðarásinni. Ljóst er að ekki hefur verið vilji til að stíga inn í tilraunir vogunarsjóða til að leggja undir sig Arion banka. Hafa þær tilraunir fyrir vikið skilað þeim árangri að þeir eru þar komnir með mjög stóran hlut og áforma að auka hann enn. Þeir færa sig nú upp á skaftið og vilja virkja ákvæði frá samningum frá árinu 2009, frá hinni svokölluðu seinni einkavæðingu bankanna þegar bankakerfið var afhent vogunarsjóðunum, og ætlast til þess að ríkið selji sér þau 13% í bankanum sem ríkið á þó beint. Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Hyggst ríkið selja þessum aðilum hlut sinn í bankanum? Mun ríkið afsala sér forkaupsrétti að hlutabréfum í Arion banka fyrir skráningu þeirra á markað, eins og áform eru uppi um? Fram hefur komið að gerð er krafa til stjórnvalda um að þau afsali sér forkaupsrétti að hlutabréfum í bankanum. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Er það stefna ríkisstjórnarinnar að gera það? Er það jafnframt stefna hennar að selja 13% hlut ríkisins til þessara aðila á grunni [[Forseti hringir.]]kröfu þeirra þar um?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina þó að ég sé alls ekki sammála forsendum hennar um svokallað stefnuleysi ríkisstjórnarinnar í málefnum fjármálakerfisins. Ríkisstjórnin vill ná að skapa hér heilbrigða umræðu um hvernig við viljum þróa íslenskt fjármálakerfi til framtíðar. Þar hafa verið gerðar verulegar breytingar á undanförnum árum í ljósi þess að við erum hluti af hinum evrópska innri markaði. Hér hefur verið innleitt mjög umfangsmikið regluverk á sviði fjármálamarkaðar, sem hv. þingmaður þekkir auðvitað vel, sem hefur gerbreytt stöðunni. Ástæða þess að ríkisstjórnin vill ráðast í gerð hvítbókar, sem við viljum fá að eiga samtal um á vettvangi þingsins, og kalla til þess sérfræðinga og erlenda ráðgjafa, er að skoða betur íslenska fjármálakerfið, hvort við teljum það regluverk fullnægjandi sem innleitt hefur verið á undanförnum árum. Hvort við viljum taka skref í því til að mynda að aðskilja starfsemi viðskipta- og fjárfestingarbankastarfsemi. Hvort við viljum horfa til einhverra sérstakra aðstæðna þegar kemur að eiginfjárhlutfalli og öðru slíku. Ég hefði haldið að hv. þingmaður ætti að fagna því eins og aðrir hv. þingmenn að við séum að reyna að leggja til grundvallar stefnumótun í málefnum fjármálakerfisins vinnu sérfræðinga sem við fáum svo tækifæri til að ræða hér á þingi. Ég tel það ekki vera sanngjarnar eða réttar forsendur hjá hv. þingmanni að tala um stefnuleysi. Hv. þingmaður var forsætisráðherra í ríkisstjórn sem sat frá 2013–2016. Þá var ráðist í gerð svokallaðra stöðugleikasamninga. Þá var tekin sú ákvörðun að eignarhald ríkisins í Arion banka yrði með þeim hætti sem nú er, þ.e. í gegnum þennan 13% hlut. Komið hefur fram að aðrar leiðir hafi hugsanlega verið mögulegar, til að mynda að ríkið tæki yfir Arion banka. Það var ekki gert á þeim tíma. Staðan núna er sú að ríkið er eigandi að 13% hlut. Ég ætla að koma nánar að forkaupsréttinum í síðara svari mínu [[Forseti hringir.]]og því hvort til standi að selja þann hlut. En það liggur fyrir í stjórnarsáttmálanum sem hv. þingmaður vitnaði til að til stendur á kjörtímabilinu að draga úr eignarhaldi ríkisins á íslenskum fjármálafyrirtækjum.
Herra forseti. Ég vek athygli forseta á því að það komu engin svör. Hæstv. ráðherra talar á almennum nótum um að gott sé að eiga samtal við hina og þessa og velta hlutunum fyrir sér. Þessi mál hafa verið til umræðu meira en nokkur önnur mál í áratug. Það er óskiljanlegt ef stjórnmálaflokkum hefur ekki tekist að móta sér stefnu á þessu sviði á þeim tíma. Að mynduð sé ríkisstjórn við þessar aðstæður án þess að hafa hugmynd um hvað hún ætli að gera í málinu annað en að láta skrifa einhverja hvítbók og velta hlutunum svo fyrir sér, hvítbók sem ég veit ekki til að nokkur vinna sé byrjuð við. Á meðan eru menn að missa þetta úr höndunum. Það mun ekki skipta miklu máli að velta fyrir sér einhverri hvítbók þegar aðrir eru búnir að ná fullkomnum tökum á fjármálakerfinu og móta það eftir sínu höfðu, eins og þessir aðilar, vogunarsjóðirnir, eru að gera núna í skjóli þessarar ríkisstjórnar. Því ítreka ég spurningu mína, herra forseti: Mun ríkisstjórnin afsala sér forkaupsrétti af bréfum í Arion banka? Mun hún selja vogunarsjóðum þau 13% sem ætlast er til að fá frá ríkisstjórninni?
Herra forseti. Eins og fram kom í máli mínu áðan var hv. þingmaður forsætisráðherra þegar stöðugleikasamkomulag var gert og glugginn var skilinn eftir opinn fyrir vogunarsjóðina að koma inn í Arion banka. Þá var samið um forkaupsréttinn, sem hv. þingmaður spyr hér um. Við fórum ítarlega yfir það í minni tíð í stjórnarandstöðu og hv. þingmanns á vettvangi efnahags- og viðskiptanefndar þar sem niðurstaðan var að sá forkaupsréttur væri ekki til staðar í ljósi þeirra viðskipta sem þá áttu sér stað hvað varðar vogunarsjóðina. Þegar kemur að sölu á hlut ríkisins í Arion banka þá hefur engin ákvörðun verið tekin um hana. En ég vitnaði hér til þess að í stjórnarsáttmála kemur fram að eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum er hvergi meira en í Evrópu. Þó að hv. þingmaður myndi vilja hafa það 100% eftir því sem lýst hefur verið hér. Það stendur ekki vilji til þess hjá ríkisstjórninni að auka það eignarhald heldur draga úr því eignarhaldi, en að ríkið eigi áfram einn banka á markaði eins og kemur fram í stjórnarsáttmála. Hv. þingmaður getur ekki kvartað undan stefnuleysi. Ég myndi halda að þetta væri nokkuð skýrt. Og það að taka þessi mál til dýpri umræðu á vettvangi þingsins hefði ég haldið að væri mjög jákvætt, bæði fyrir þingið og fjármálakerfið.
Herra forseti. Ég tel það mikið fagnaðarefni að ætlunin er að auka og styrkja utanríkisviðskiptaþjónustu okkar Íslendinga og einnig það að hæstv. utanríkisráðherra hefur skrifað undir samkomulag, m.a. við Samtök atvinnulífsins, í þá veru að fela þeim ákveðin verkefni, ákveðna ráðgjöf og fleira sem tengist því að efla utanríkisviðskiptaþjónustuna. Ég tel þetta mikið fagnaðarefni. Auðvitað vakna samt ákveðnar spurningar um það hvaða stefnu ríkisstjórnin hefur mótað í þessa veru. Ætlar ríkisstjórnin að fela önnur verkefni á sviði utanríkisviðskiptaþjónustu og utanríkisþjónustu einkaaðilum? Er það stefna ríkisstjórnarinnar? Ég mun ekki fara mjög gegn því en ég vil bara fá svar um skýra stefnu. Er ætlunin að leita til annarra hagsmunaaðila en Samtaka atvinnulífsins sem eru mjög öflug samtök? Ég þekki það mjög vel eftir að hafa starfað þar í þrjú ár. Mun ríkisstjórnin stefna að því að leita til annarra hagsmunaaðila eins og ASÍ eða einkaaðila hvað varðar það að efla utanríkisviðskiptaþjónustuna sem við viljum öll gera? Ég hlýt líka að spyrja í ljósi þessa hvort mótuð hafi verið ný stefna hvað varðar stefnu og hlutverk sendiráðanna okkar á erlendri grundu. Utanríkisráðherra hefur kynnt okkur í utanríkismálanefnd nýja stefnu og uppstokkun varðandi sendiráðin en það hefur ekkert verið talað nákvæmlega um þessa þætti. Er forsætisráðherra fylgjandi því að færa aukin verkefni ráðuneytanna, eins og utanríkisráðuneytisins, til hagsmunaaðila, til einkaaðila úti í bæ, sem eru öflugir? Það er gott að leita til þeirrar sérþekkingar sem þar er en það yrði þá stefnubreyting af hálfu forsætisráðherra, ef ég skil þetta rétt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Fyrirkomulag utanríkisþjónustunnar er í höndum hæstv. utanríkisráðherra og hann getur væntanlega svarað spurningum hv. þingmanns með greinarbetri hætti en sú sem hér stendur. Þegar ég sat hins vegar síðast í ríkisstjórn, á árunum 2009–2013, tók ég þátt í því að stofna Íslandsstofu sem snýst einmitt um það að auka samstarf ólíkra hagsmunaaðila í samfélaginu og stjórnvalda um utanríkisviðskipti. Það var verkefni þeirrar ríkisstjórnar sem ég sat í þá. Það þarf ekki að koma hv. þingmanni á óvart að ég sé fylgismaður þess að við eigum mjög gott samráð við aðila í atvinnulífi og líka aðila í menningarlífi, aðila hér og þar í samfélaginu þegar kemur að því að efla samskipti Íslands við önnur ríki. Hæstv. utanríkisráðherra hefur lagt á það áherslu í stefnu sinni að eiga mjög gott samstarf við atvinnulífið þegar kemur að utanríkisviðskiptum. Mér finnst það í sjálfu sér eðlilegt. Við eigum þessa stofnun, Íslandsstofu, sem raunar stendur til að fara yfir fyrirkomulagið á. Ég held að það sé sjálfgefið. Ég lít ekki svo á að þar sé verið að fela einkaaðilum framkvæmd utanríkisstefnunnar. Ég tel ekki að þetta mál snúist um það. Hins vegar er það svo, eins og hv. þingmaður er mér örugglega sammála um, að til að mynda þegar kemur að þeim geira sem ég þekki best, menningargeiranum, þar sem við höfum náð gríðarlegum strandhöggum á undanförnum árum, hefur mestu skipt að hafa þá sem eru starfandi í menningunni við borðið þegar ákvarðanir hafa verið teknar um að styrkja tengslin á menningarsviðinu. Hv. þingmaður þekkir það ekki síður vel sem fyrrverandi ráðherra þess málaflokks. Samstarf? Já. En það er ekki verið að fela ákvörðunarvald neinum öðrum en utanríkisráðuneytinu.
Herra forseti. Ég verð að segja að ég er afskaplega ánægð með þetta svar hæstv. forsætisráðherra. Ég deili því með henni að það skiptir máli að leita til og treysta sér til að leita til einkaaðila, hvort sem er á sviði menningar, menntamála, utanríkisviðskipta eða annars staðar. Við eigum ekki að vera hrædd við að fara í samstarf við einkaaðila og fela þeim verkefni sem hið opinbera hefur fram til þessa séð um, a.m.k. að hluta til. Ég fagna þessu svari hæstv. forsætisráðherra. Ég verð satt best að segja að segja að ég var örlítið smeyk við myndun þessarar ríkisstjórnar af því að það var merkjanlegt að í ákveðnum köflum stjórnarsáttmálans var verið að ýta öllu því til sem hét einkarekstur í menntakerfinu. Það er t.d. spurning um viðhorf ríkisstjórnarinnar til menntakerfisins og reksturs þeirra aðila sem reka m.a. grunnskóla, framhaldsskóla og háskóla þar sem einkaaðilar koma að, eins og Háskólann í Reykjavík. Ég tel þetta fagnaðarefni. Hér segir forsætisráðherra: Já, við getum leitað til einkaaðila varðandi viss verkefni, við útilokum þau ekki [[Forseti hringir.]]á neinum sviðum, hvort sem er á sviði menningar, utanríkisþjónustu eða annars staðar. [[Forseti hringir.]]Meginmálið er að þjóna samfélaginu og gera Ísland sterkara. Það gerum við ekki með einhverri kreddupólitík.
Herra forseti. Já, ég held að ég verði ekkert sérstaklega sökuð um neina kreddupólitík. Ég nefndi ágætisdæmi um Íslandsstofu sem var sett á laggirnar einmitt í tíð ríkisstjórnarinnar 2009–2013 þar sem saman komu aðilar atvinnulífsins og stjórnvöld. Ég veit ekki betur en að það samstarf hafi skilað heilmiklum árangri og ég held að það sé einmitt lærdómsferli. Það skiptir miklu máli að nýta þekkinguna þar sem hún er til staðar. Ég nefndi menninguna áðan, en við getum leitað til hvaða kima og geira atvinnulífsins sem er, til að mynda okkar góðu nýsköpunarfyrirtækja sem eru að vinna gríðarlega gott starf í utanríkisviðskiptunum. Þar skiptir mestu máli að við nýtum þekkinguna úr grasrótinni. Ég hef því litið á þetta ekki síður sem samstarf stjórnvalda og grasrótarinnar í hverjum geira fyrir sig.
Herra forseti. Fregnir hafa borist af því að ákveðin hafi verið hækkun á fasteignamati. Ég er hérna með Viðskiptablaðið frá því í dag. Þar kemur fram að fasteignamat hækkar um 13,8% almennt talað, en að verðmat sumarbústaða hækki um 38,7%. Eins og fram kemur á heimasíðu Fasteignamats er tilgangur fasteignamats fyrst og fremst, með leyfi forseta, að skapa grundvöll: „… fyrir álagningu opinberra gjalda en fasteignamatið er stofn fasteignagjalda og erfðafjárskatts.“ Þetta er mikilvæg skattlagning fyrir sveitarfélögin sem byggist á því frá ári til árs hver verði niðurstaða stofnunar úti í bæ sem ég dreg ekki á nokkurn hátt í efa að vinni sín störf af mestu samviskusemi en það er alveg ljóst í fyrsta lagi að 13,8% hækkun á fasteignagjöldum kemur illa við fasteignaeigendur, ekki síst þá sem ekki búa við einhverjar ofurtekjur. Við getum litið á viðkvæma hópa eins og til að mynda lífeyrisþega, ekki hafa bætur þeirra hækkað neitt í líkingu við þetta. Það er mikill ágalli á þessari tekjuöflun sveitarfélaganna að hún er algerlega úr tengslum við tekjur gjaldenda. Ef við tölum sérstaklega um sumarhúsin er þessi skattlagning úr öllu sambandi, ekki bara við tekjur gjaldenda heldur sömuleiðis úr öllu sambandi við þá þjónustu sem sveitarfélögin veita eigendum frístundahúsa. Spurning mín til sveitarstjórnarráðherra er þess vegna eftirfarandi: [[Forseti hringir.]]Geta eigendur fasteigna átt von á því að eiga skjól í honum? Mun hann beita sér fyrir raunhæfum breytingum í þessum efnum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða fyrirspurn. Ef maður skoðar hækkun á fasteignamatinu yfir landið hækkar það sem betur fer víðar en á höfuðborgarsvæðinu. Eins og þingmaðurinn veit er fasteignamatið ákvarðað á grundvelli markaðslögmálanna, þ.e. af sölu og kaupum á markaði á viðkomandi eignum á viðkomandi svæðum. Það er ljóst samkvæmt því að á síðasta ári hefur markaðsverð á sumarhúsum greinilega rokið upp. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þingmanni að sveitarfélögin nota þennan skattstofn. Við setjum lögin um þau. Við setjum reyndar ákveðin viðmið fyrir sveitarfélögin þar sem þau geta verið innan ákveðins bils. Það er í höndum þeirra hvort þau nýta skattstofninn að fullu, þau hafa ákvörðunarvaldið. Þegar um miklar hækkanir er að ræða skoða sveitarfélögin í mörgum tilvikum hvort til álita komi að lækka álagningarprósentuna. En ég held að í öllum tilvikum megi segja að sveitarfélögin leggi sig fram um að veita þá þjónustu sem þetta gjald á að standa undir. Þó að það geti verið mismunandi eftir sveitarfélögum og aðstæðum held ég að ég megi fullyrða að sveitarfélögin séu sannarlega að reyna það. Þó getur sjálfsagt verið umdeilt hvort það er nægjanlegt eður ei. Stóra málið er þetta: Við erum með þessa löggjöf, hún þýðir að oft hækkar fasteignamatið umtalsvert meira en menn vilja. Eignirnar hafa þó vaxið í verði, menn eiga meira. En á móti þurfa þeir að borga meira af því til sveitarfélagsins nema sveitarfélagið lækki hjá sér álagningarprósentuna.
Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að segja að ég get ekki fagnað sérstaklega svari ráðherrans að þessu sinni. Hann vísar til þess í fyrsta lagi að þetta sé markaðsákveðið en það eru ýmsir þættir sem hafa áhrif á markaðsverð húsnæðis. Eitt er til að mynda, eins og á höfuðborgarsvæðinu, sérstaklega í Reykjavík, að hér hefur verið rekin stefna í skipulagsmálum sem hefur leitt af sér miklar verðhækkanir. Af hverju á þetta að leiða til skattahækkana hjá almenningi í landinu? Í annan stað held ég að ráðherra mætti gjarnan, ef ég má leyfa mér að segja það, kynna sér betur þjónustuna. Ef við víkjum að sumarhúsunum, frístundahúsunum, er hún vægast sagt afar takmörkuð víða. Ég býst við að ráðherra þekki þetta vegna þess hve miklar sumarhúsabyggðir eru í hans eigin kjördæmi. Ég leyfi mér að ítreka hvatningu mína til ráðherra um að tekið verði á þessu máli. Hann segir að sveitarfélögin geti ákveðið þetta innan ákveðins bils, [[Forseti hringir.]]en þetta er bara ekki nógu vel afmarkað. Það verður að tengjast betur tekjum gjaldenda og þeirri þjónustu sem er veitt af hálfu sveitarfélaganna.
Virðulegur forseti. Ef hv. þingmaður er að óska eftir að sá sem hér stendur fari í að breyta lögunum um þetta eða spyrja hvort það standi til get ég upplýst að það stendur ekki til, a.m.k. ekki að svo stöddu. Að sjálfsögðu þurfum við alltaf að fylgjast með því hvað er að gerast úti í samfélaginu, hvort reglurnar sem við setjum á þinginu séu eðlilegar. Það er rétt hjá hv. þingmanni að sjálfur hef ég setið í sveitarstjórn á Suðurlandi og þekki þetta ágætlega. Ég hef meira að segja verið formaður skipulagsnefndar og samþykkt ófáar sumarhúsabyggingarnar á því svæði þótt það sé ekki í því sveitarfélagi þar sem ég bjó. Þess vegna segi ég að ég veit til þess að menn eru að reyna að vanda sig við að veita þjónustu. Þegar til kemur svo gríðarleg hækkun, yfir þriðjungshækkun á milli ára, vekur það auðvitað alla til umhugsunar um hvort kerfið sé nægilega gott eða hvernig hægt sé að bregðast við. Ég bendi á að ákvörðunarvaldið er í höndum sveitarfélaga. Þau geta hækkað og lækkað innan ákveðins viðmiðs [[Forseti hringir.]]og mörg hver gera það þegar til slíkra breytinga kemur.
Virðulegi forseti. Lögbann sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu setti í aðdraganda síðustu kosninga að beiðni Glitnis á umfjöllun Stundarinnar og Reykjavík Media um fjármálaumsvif þáverandi forsætisráðherra, núverandi hæstv. fjármálaráðherra, Bjarna Benediktssonar, var aðför að fjölmiðlafrelsi hér á landi. Þessu lögbanni var hafnað af héraðsdómi í síðustu viku. Um þetta segir forseti lagadeildar Háskólans í Reykjavík, Ragnhildur Helgadóttir, í viðtali við fréttastofu Ríkisútvarpsins, með leyfi forseta: „Það er náttúrlega í raun og veru alveg hrikalegt mál að það geti komið upp lögbann á umræðu sem skiptir máli fyrir stjórnmálaumræðuna tíu dögum fyrir kosningar og staðið enn þá þremur mánuðum síðar. Það á ekki að geta gerst.“ Jón Ólafsson, formaður Gagnsæis, félags gegn spillingu, sem skipaður hefur verið af hæstv. forsætisráðherra formaður nefndar til að efla traust á stjórnmálum, skrifar í Kjarnann um sama mál og kallar aðgerðir sýslumanns, með leyfi forseta, „ógnun við réttarríkið“. Af þessu tilefni langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún sé sammála þeirri sýn á aðgerðir sýslumanns á höfuðborgarsvæðinu sem kemur fram í orðum þessara tveggja virtu fræðimanna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem snýst um það lögbann sem sett var á umfjöllun um þau gögn sem voru undir í umfjöllun Stundarinnar sem vísað var til. Ég sagði, þegar þetta lögbann var sett á af sýslumanni, og hef ekki skipt um skoðun á því, að það þyrftu að vera mjög brýnir hagsmunir sem kalla á að í lýðræðissamfélagi væri tjáningarfrelsi takmarkað með þessum hætti. Mér fannst afar ólíklegt þá að það yrði niðurstaða dómara að þessir hagsmunir væru svo brýnir. Það varð niðurstaða héraðsdóms eins og kunnugt er. Ég tel fulla ástæðu til að fara yfir það lagaumhverfi sem við eigum um þessi mál, hef raunar tilkynnt að á vegum stjórnvalda hefur vinna verið í gangi allt frá árinu 2010, þegar hér var samþykkt þingsályktun um vernd tjáningarfrelsis, oft kennd við IMMI, til þess að fara yfir málefni sem lúta að tjáningarfrelsinu. Sú vinna hefur skilað sér í lagabreytingum, til að mynda á fjölmiðlalögunum á sínum tíma, þar sem vernd heimildarmanna var í fyrsta skipti sett í lög og að frumkvæði þeirrar sem hér stendur. Síðan liggja fyrir tilbúin frumvörp frá starfshópnum sem skilaði af sér síðast árið 2017, gott ef ekki var. Ég hef lagt til að þessi frumvörp verði tekin til skoðunar sem og að farið verði yfir upplýsingalögin sem full þörf er á að endurskoða út frá þeirri þróun sem orðið hefur frá því að upplýsingalögin voru síðast endurskoðuð, og að farið verði yfir þau málefni sem lúta að því hvernig lögbann er skilgreint á frjálsa fjölmiðlun. Það varðar svo sannarlega tjáningarfrelsi í okkar landi og það er gríðarlega mikilvægt í öllum frjálsum lýðræðissamfélögum að við tryggjum það sem best.
Ég þakka hæstv. forsætisráðherra góð svör og tel ástæðu til að vænta nokkurs af starfi nefndar sem hún hefur skipað til þess að skoða þessi mál. Nú vill svo til að lagt hefur verið fram á þessu þingi frumvarp sem ætti að varða þetta mál og við þingmenn ættum kannski að geta sammælst um. Seinni spurning mín lýtur að þessu frumvarpi Pírata um breytingu á lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Það lýtur að því að ekki verði hægt að setja lögbann á umfjöllun fjölmiðla án þess að héraðsdómur komi áður að því máli. Seinni spurning mín til hæstv. forsætisráðherra er þá um hvort hún muni ekki styðja það frumvarp.
Herra forseti. Ég vil gefa mér tíma til að fara yfir það frumvarp og mun leggja til að sá hópur sem verður skipaður - þar sem verða fulltrúar forsætisráðuneytis, dómsmálaráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis og mennta- og menningarmálaráðuneytis, sem fer með málefni fjölmiðla, ásamt aðilum sérfróðum á sviði tjáningarfrelsis - skoði það frumvarp sem liggur fyrir þinginu. Ég hef ekki lúslesið það, svo að ég viðurkenni það, þótt ég þekki stóru línurnar í frumvarpinu sem hv. þingmaður nefnir. Ég hef lagt það til að þessi hópur muni skila af sér fyrstu frumvörpum sínum 1. október 2018 en lokaskil hans á frekari vinnu verði 1. mars 2019. Ég vonast til þess að við munum sjá breytingar á þessum lögum og annarri þeirri löggjöf sem lýtur að uppljóstrunarskyldu og þagnarskyldu opinberra starfsmanna, svo að ég nefni mál sem hefur verið töluvert til skoðunar, en líka endurskoðun á upplýsingalögunum. Ég mun fara yfir það frumvarp sem hér liggur fyrir og óska eftir því að þessi hópur geri það líka.
Herra forseti. Ólögmæt skipun dómara getur leitt til þess að dómar hans verði ómerktir, eins og var í nýlegum dómi Evrópudómstólsins. Það þýðir að réttaróvissa ríkir varðandi þá dóma sem þeir dómarar sem hafa á ólögmætan hátt verið skipaðir í dóm kveða upp; það er réttaróvissa um alla þeirra dóma í framtíðinni. Nú strax hefur Vilhjálmur Hans Vilhjálmsson lögmaður lagt fram kröfu í Landsrétti um að Arnfríður Einarsdóttir, dómari við dómstólinn, víki sæti úr dómsmáli, sem henni hafði verið úthlutað, vegna vanhæfis. Jafnvel þó að henni verði ekki vísað til hliðar er samt sem áður, eftir að hún fellir dóm, hægt að kæra þann dóm til Hæstaréttar. Ef hann gerir ekkert í málinu er hægt að vísa því til Mannréttindadómstólsins í Strassborg. Þetta getur þýtt að allir dómar þessa dómara verði ólögmætir. Það er réttaróvissa. Það er mjög alvarleg réttaróvissa. Hvers vegna skiptir þetta máli? Jú, vegna þess að þetta varðar réttaröryggi landsmanna, það varðar það að við eigum rétt á að koma fyrir sjálfstæða, óvilhalla og óháða dómstóla. Er því að skipta? Ráðherra sagði sjálfur í Kveik í sjónvarpinu um daginn, með leyfi forseta: „Dómarar þurfa líka að vera sjálfstæðir í sínum störfum gagnvart öðrum dómurum. Og þá er mjög mikilvægt að þeir sitji ekki í hæfnisnefndinni sem eru að velja inn dómara, aðrir dómarar. Það er enginn að fara að segja dómurum hvernig þeir eiga að dæma utan réttarins en dómarar geta verið í þakkarskuld við einhvern annan dómara þegar þeir eru að dæma.“ Þá segir fyrirspyrjandinn, Helgi Seljan: „Eða ráðherra?“ Og ráðherra svarar, með leyfi forseta: „Eða ráðherra? Já, ég meina, jú, jú, en þú veist, en, jú, jú, það getur verið þannig líka.“ Hún viðurkennir að dómararnir gætu verið í þakkarskuld við hana fyrir að hafa skipað sig. Það er grundvöllurinn fyrir því að ekki séu til staðar það óvilhallir eða óháðir dómarar. Mig langar bara að gefa dómsmálaráðherra tækifæri til að segja landsmönnum hvað hún hyggst gera í þessari grafalvarlegu stöðu.
Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið í fréttum þá hefur lögmaður í dómsmáli ákveðið að láta reyna á það hvort einn dómari við Landsrétt sé hæfur til starfans. Ég veit ekki betur en það verði tekið til umfjöllunar í réttinum í þessari viku og sjálfsagt úrskurðað um það mjög fljótt. Í kjölfarið fer málið væntanlega til Hæstaréttar. Nú verður hver og einn í þessum þingsal að leggja sjálfum sér línurnar, en ég tel ekki rétt að ræða dómsmál hér innan húss. Ég hef hins vegar sagt þetta: Fyrir liggur dómur Hæstaréttar um að ráðherra hafi ekki rannsakað málið nægilega vel þegar kom að skipun eða vali á dómara. Á það hefur verið bent og ég árétta það enn og aftur að um er að ræða matskennda reglu stjórnsýsluréttarins. Ekki er um það að ræða að dómarar við Landsrétt séu ekki skipaðir með lögmætum hætti. Hér var fylgt lögformlegu ferli. Þeir eru skipaðir í samræmi við lög sem eru ákaflega skýr sem kveða á um að ráðherra leggi tillögu fyrir Alþingi. Í þessu tilviki var það sérstaklega áréttað að ráðherra skyldi leggja tillögu um dómaraefni fyrir Alþingi. Alþingi hafði þannig ákvörðunarvaldið í þessum efnum, hvort sem ráðherra hefði fylgt tillögu hæfnisnefndar eða ekki. Í framhaldinu tók Alþingi ákvörðun, hafði þann kost að samþykkja tillögur ráðherra eða hafna þeim. Eins og menn þekkja mjög vel hér í þessum sal þá samþykkti Alþingi tillögur ráðherra. Skipunarbréf voru í framhaldinu send forsetanum undirrituð af ráðherra og forseta. Það er því ekki um það að ræða að mínu mati að dómarar hafi ekki verið skipaðir með löglegum hætti.
Herra forseti. Að mati dómsmálaráðherra hafa hlutirnir ekki verið einhvern veginn öðruvísi en dómsmálaráðherra heldur, það er ekkert nýtt í því. Aftur á móti hafa sérfræðingar verið að benda á að þetta er réttaróvissa. Það er réttaróvissa þegar dómsmálaráðherra er ekki sammála sérfræðingum í þessu. Skúli Magnússon var skrifstofustjóri EFTA-dómstólsins og EFTA-dómstóllinn hefur þurft að taka á sambærilegu máli. Þetta er mjög einfalt. Ef þú getur ekki verið viss um réttaröryggi borgaranna, rétt borgaranna, að koma fyrir óvilhallan, óháðan dómstól, sem þú getur ekki tryggt í þessu máli, þá á réttarstaða borgarans og réttarríkisins að vera í fyrirrúmi en ekki staða dómsmálaráðherra sem hefur ákveðið að keyra sitt fólk inn í Landsrétt á rauðu ljósi og kannski klessukeyra réttinn á sama tíma. Þetta var tækifæri fyrir dómsmálaráðherra til að segja landsmönnum hvernig hún hyggst bregðast við í þessu máli. Ráðherra virðist ekki hafa í huga að gera neitt til þess að laga þessa stöðu, en hefur kannski eina mínútu núna til þess að impra á því.
Virðulegur forseti. Ég vísa algjörlega á bug ómálefnalegum og órökstuddum fullyrðingum um það að ráðherra sem hér stendur hafi skipað í réttinn svokallaða „sína menn“, eins og hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni. Ef hv. þingmaður er að vísa til einhverrar réttaróvissu sem kann að vera uppi að mati hv. þingmanns, um réttmæti eða stöðu þessara dómara, þá er ágætt að úr því verði skorið. Ég veit ekki betur en verið sé að fjalla um það [[Gripið fram í.]]í Landsrétti og mögulega í framhaldinu af Hæstarétti innan tíðar. Þangað til mun ég ekki tjá mun mál sem rekin eru fyrir þessum dómstigum.
Herra forseti. Nú verð ég að skora á virðulegan forseta að grípa til sinna ráða þinginu til varnar til að gera því kleift að rækja hlutverk sitt eftir það sem við heyrðum áðan í svörum hæstv. forsætisráðherra. Raunar var ekki mikið um svör en það var mikið um undarlegar yfirlýsingar og virðist vera að ýmislegt hafi skolast til hjá hæstv. ráðherra varðandi þau mál sem þar voru rædd. Ég vil því hvetja hæstv. forseta til að beita sér fyrir því að öll gögn sem liggja fyrir um uppfyllingu stöðugleikaskilyrða sem tengjast Arion banka verði gerð opinber eða að minnsta kosti að þingmönnum verði gert kleift að nálgast þessi gögn. Hæstv. forsætisráðherra lýsti því yfir áðan að ekki væri um neinn forkaupsrétt að ræða. Herra forseti hlýtur að vera að velta því fyrir sér eins og ég hvernig standi á því að þessir aðilar fari fram á við ríkið að það afsali sér forkaupsrétti ef enginn forkaupsréttur er til staðar. Nú þarf þingið að grípa hér inn í því að yfirlýsingar eins og sú sem kom frá hæstv. forsætisráðherra áðan geta verið stórskaðlegar og það er mikilvægt að við förum að ræða þetta mál [[Forseti hringir.]]á réttum forsendum.
Virðulegur forseti. Ég held að í ljósi þeirra svara sem fram komu hér fyrr í dag hjá hæstv. forsætisráðherra sé ekkert annað í stöðunni en að bregðast við þeim tillögum sem formaður Miðflokksins, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, lagði fram hér rétt í þessu. Það er með miklum ólíkindum að menn tali hér, á sama tíma og verið er að sækja í það að ríkissjóður afsali sér forkaupsrétti, eins og það sé enginn forkaupsréttur. Það er svo augljóst að þarna liggur fyrir forkaupsréttur. Það er ekkert annað í stöðunni en að leggja fram þau gögn sem til eru. Við hv. þingmenn tölum hér daginn út og inn um mikilvægi gegnsæis og að öll gögn séu uppi á borðum. Nú bara tek ég undir það sem fram kom áðan, að hæstv. forseti beiti sér fyrir því að þessi gögn verði öll gerð opinber eins fljótt og kostur er.
Herra forseti. Ég tek undir þá beiðni sem hér hefur komið fram. Það er okkur öllum í hag að fá það á hreint í eitt skipti fyrir öll hvort þessi forkaupsréttur sé til staðar eða ekki. Ég óska eftir því að herra forseti beiti sér fyrir því að við fáum að sjá þessa samninga. Þá er það á hreinu og þá geta menn ekki hártogast fram og til baka með þetta mál. Þetta er það mikilvægt mál og það mikið í húfi hvað það varðar. Mig langar einnig að nefna það hér vegna þess að minnst er á Arion banka, af því að ríkið á nú 13% hlut í þessum banka, að fundur var haldinn suður með sjó fyrir skömmu vegna gjaldþrots United Silicon þar sem Arion banki er stærsti lánveitandinn. Þar kom fram að bankinn hefur í hyggju að setja 3 milljarða kr. í uppbyggingu á fyrirtækinu, sem er afar umdeilt á Suðurnesjum. Það er auk þess vert að velta fyrir sér hvort eigandinn að þessum 13%, ríkissjóður, sé samþykkur því að setja þennan pening í fyrirtækið.
Herra forseti. Það sem ég sagði áðan í ræðu minni var að þetta mál hafi verið tekið til umfjöllunar hjá hv. efnahags- og viðskiptanefnd í tengslum við kaup vogunarsjóða á hlut í Arion banka á þarsíðasta þingi þar sem fjallað var um þennan tiltekna forkaupsrétt og hvort hann hefði myndast í tengslum við þau tilteknu kaup. Niðurstaðan á vettvangi nefndarinnar var sú að ekki hefði myndast forkaupsréttur við þau tilteknu kaup. Bara svo því sé til haga haldið hvað ég sagði hér. Ég legg svo til, af því að ég veit að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson er nefndarmaður í efnahags- og viðskiptanefnd, að málið verði sett á dagskrá þar og hvet hv. þingmann til þess að gera það. Ég vitnaði áðan til umfjöllunar á vettvangi efnahags- og viðskiptanefndar á þarsíðasta þingi um hvort forkaupsréttur hefði myndast þá við kaup vogunarsjóða á hlut í Arion banka. En eins og ég nefndi líka var sá gluggi skilinn eftir opinn þegar gengið var frá stöðugleikaskilyrðum á sínum tíma.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé alveg einboðið, að sjálfsögðu, að málið verði tekið upp í efnahags- og viðskiptanefnd, að farið sé yfir það þar. Það er ekki laust við að maður sé hugsi yfir orðum hæstv. forsætisráðherra sem virðist vera tvísaga í ræðustól Alþingis um hvort forkaupsréttur sé fyrir hendi eða ekki. Við hljótum því að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Telur forsætisráðherra að forkaupsréttur sé í gildi eða ekki? Er hægt að fá það upplýst hjá ráðherranum? [[Gripið fram í.]]Ráðherrann vísar hér á nefnd. Ráðherrann hlýtur sjálf að hafa skoðanir á því hvort forkaupsrétturinn sé virkur eða ekki. Það skiptir mjög miklu máli varðandi framhaldið, nema ríkisstjórnin sé búin að taka þá ákvörðun að fara eigi þá leið að gefa hann eftir án þess að ræða það á Alþingi, án þess að hafa nokkra hugmynd um hvort menn vilji yfirleitt bakka ríkisstjórnina upp á þeirri vegferð.
Herra forseti. Ég ætla að benda þingmönnum Miðflokksins á að fara í lög um þingsköp og ýta á „control find“ og skrifa „fjórð“ - þá ertu kominn með fjórðung nefndarmanna og getur farið í gegnum skjalið. Fjórðungur nefndarmanna getur kallað eftir fundi í nefnd þar sem eitthvert ákveðið mál er tekið fyrir og í þessu tilfelli þetta mál. Þá þurfum við þrjá aðra nefndarmenn en nefndarmenn eru Oddný G. Harðardóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson og Þorsteinn Víglundsson. Þið þurfið bara að fá tvo af þeim í lið með ykkur. Þegar fundur um þetta mál er haldinn getið þið kallað eftir öllum gögnum frá stjórnsýslunni sem varða málið, jafnvel gögnum sem varða trúnað, þau yrðu þá aðgengileg í lokuðu herbergi. Þið getið fengið öll þessi gögn fram samkvæmt þessum lögum. Ég myndi ráðleggja ykkur að gera það, að fá þetta í hendurnar. Að sjálfsögðu á Alþingi að geta rannsakað þessi mál.
Virðulegi forseti. Þetta er dálítið sérkennileg umræða hérna, það er eins og við séum komin aftur í kosningabaráttuna. Menn eru hér með frasa um „að bakka Ísland upp í þeirri vegferð“ og fleira slíkt. Hv. þingmenn Miðflokksins segja ýmist, ekki á allt of nákvæman hátt, frá orðum hæstv. forsætisráðherra eða heyra ekki svörin; koma þá upp strax á eftir henni og kalla eftir svörum sem hún hefur nýlega gefið. Ég vil taka undir með öðrum hv. þingmönnum sem hafa lagt til að hv. þingmenn Miðflokksins beini þessari umræðu í réttan farveg, kalli eftir umfjöllun um málið í réttri nefnd og séu ekki að ræða um þetta á þennan hátt undir liðnum fundarstjórn forseta.
Herra forseti. Mér finnst full ástæða til að ræða þetta hér. Við erum ekki að tala um neina smáaura og ég er svolítið hissa á því að ekki sé full vitneskja um það hvort um sé að ræða forkaupsrétt eða ekki. Til að setja málið í samhengi erum við að tala um þá upphæð sem felst í einu nýju þjóðarsjúkrahúsi.
Herra forseti. Ég vek athygli virðulegs forseta á því að hæstv. forsætisráðherra virðist enn ekki hafa áttað sig á því hvernig málið er vaxið. Hæstv. ráðherra rifjar aftur upp fund sem hún sat á sínum tíma sem þingmaður í efnahags- og viðskiptanefnd. Hún ranghermdi reyndar í fyrri svörum sínum að sá fundur hefði verið þegar ég var forsætisráðherra og um mál sem þá voru í gangi. Á þeim fundi var verið að ræða aðgerðir sem höfðu þá farið fram fyrir tilstuðlan þáverandi ríkisstjórnar í upphafi árs í fyrra, 2017, og verið að ræða hvort ríkisstjórnin eða stjórnvöld almennt hefðu með aðgerðum sínum, klúðri hugsanlega, glatað þeim forkaupsrétti sem var til staðar að þeim 30% sem þá var um að ræða. Það sem ég er að spyrja hæstv. forsætisráðherra um nú er hvort hún telji að ríkið eigi að afsala sér forkaupsrétti að viðbótarbréfunum í samræmi við kröfur vogunarsjóðanna sem eru að fara fram á að ríkið afsali sér forkaupsrétti sem hlýtur þá, herra forseti, að vera til staðar þótt auðvitað geti verið mikið tjón af því ef forsætisráðherra landsins lýsir því yfir einhliða að hún telji að slíkur réttur sé ekki til staðar. Þá hljóta þeir að hugsa: Ja, við þurfum þá ekkert að hafa fyrir því að fara fram á að ríkið afsali sér þessum rétti.
Herra forseti. Það vill svo til að sá er hér stendur var formaður efnahags- og viðskiptanefndar á síðasta kjörtímabili, sem var óvenjustutt, og er það raunar enn þann dag í dag. Það var alveg skýrt þegar kom að þeim kaupum sem um ræðir, þ.e. liðlega 30%, eftir nákvæma athugun nefndarinnar að það var ekki forkaupsréttur á þeim bréfum. Það vill svo til að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson bjó til þann mekanisma sem kaupendurnir uppfylltu. Það sem hæstv. forsætisráðherra sagði áðan er allt rétt og satt. Hins vegar vill svo til að fyrir nefndinni liggur þingsályktunartillaga frá hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni og það hlýtur að koma til kasta nefndarinnar að afgreiða hana með einum eða öðrum hætti og þá hljóta menn [[Forseti hringir.]]að skoða í framhaldinu hvernig við stöndum að verki. Við skulum aðeins fara hægar í allar yfirlýsingar hér og a.m.k. hlusta á það sem hæstv. forsætisráðherra er að segja og ekki gera henni upp eitthvað [[Forseti hringir.]]sem hún sagði ekki.
Herra forseti. Ég kem hingað upp vegna orða eins þingmanna ríkisstjórnarflokkanna. Það er nefnilega svo að það sem flokkarnir segja fyrir kosningar skiptir máli. Hér er Miðflokkurinn, lýðræðislega kjörinn með sterkt umboð, að fylgja eftir, alveg óháð því hvaða skoðun við höfum á því máli, baráttumáli sínu úr kosningunum. Það kann að vera erfitt fyrir þingmenn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokksins eða Framsóknarflokksins að kannast við það sem þeir sögðu fyrir kosningar. Þingmenn Miðflokksins eru að fylgja eftir, mjög eðlilega, einu af sínum hjartans málum. Ég styð Miðflokkinn í því að leita allra upplýsinga því að þær eru frekar misvísandi. Ég styð Miðflokkinn í því að nýta sér ákvæði í þingsköpum til að fá allt fram. Því málið er risastórt. Það hefur mikla þjóðhagslega þýðingu fyrir okkur öll. Ég tel eðlilegt að við þingmenn, allra flokka, lýðræðislega kjörnir þingmenn, styðjum aðra flokka í að afla [[Forseti hringir.]]upplýsinga í máli sem þeir eru að fylgja eftir frá kosningum. Það er eðlilegt að við sem viljum kannast við það sem sagt var fyrir kosningar fylgjum því síðan eftir eftir kosningar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég held að það hafi kristallast hér í þessari umræðu að það er ekkert annað í stöðunni en að birta þessar upplýsingar. Það ætti að vera tiltölulega auðframkvæmanlegt. Eins og hv. þm. Óli Björn Kárason nefndi ku þetta vera mekanismi sem var smíðaður í tíð fyrrverandi forsætisráðherra Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Birtum þetta bara, Óli Björn. Ég skildi orð þín á þann veg að þú sæir ekkert því til [[Forseti hringir.]]fyrirstöðu. Á meðan ekki er ljóst, og menn slá úr og í með það, hvort um forkaupsrétt er að ræða eða ekki segi ég bara: Birtum þetta allt saman og gerum það strax.
Forseti vill minna á að hv. þingmenn séu ávarpaðir með fullu nafni.
Virðulegi forseti. Ég vildi bara koma hingað upp og lýsa því yfir að ég styð það að þau gögn séu dregin fram nema einhverjar sérstakar ástæður séu til að gera það ekki. Þá þarf nefndin að vita hvers vegna þær eru ekki birtar. Ég verð að segja eins og er að ég hef ekki kafað í þetta mál jafn mikið og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, en ég var viðstaddur umræðu um þingsályktunartillögu sem fór til efnahags- og viðskiptanefndar. Við hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson erum báðir í þeirri nefnd. Ég kem til með að styðja að mál hans komist á dagskrá þótt hann sé reyndar sjálfur framsögumaður þess. Það kom úr umsagnarferli 15. janúar þannig að ekkert er í vegi fyrir því að byrja að fjalla um það í nefndinni, hvort sem um er að ræða þingsályktunartillögu hv. þingmanns eða þá beiðni sem hann ber hér upp um að safna saman upplýsingum. Ég veit ekki hvert vandamálið ætti að vera við að safna saman upplýsingum í þessu efni, a.m.k. ekki fyrir þingmenn, og [[Forseti hringir.]]vil bara nefna að upplýsingar geta ekki bara dregið fram einhverja vafasama hluti, þær geta líka dregið úr tortryggni. Ég hvet alla sem að málinu koma að setja fram sem mestar upplýsingar til að við getum rætt þetta á hvað bestan hátt [[Forseti hringir.]]en þá helst með lengri ræðutíma … [[Hlátur í þingsal.]]
Forseti vill taka fram að klukkunni er farið að leiðast þetta þóf og telur nú upp á við þannig að hv. þingmenn verða bara að lesa af henni þá mínútu sem þeir hafa.
Herra forseti. Ég sé að ég hef tæpar fimm mínútur. Á liðnu ári, á síðasta ári, síðasta vor, þegar efnahags- og viðskiptanefnd hafði þetta mál til umfjöllunar, fékk nefndin aðgang að öllum þeim gögnum sem hún óskaði eftir, öllum. Það væri ekki úr vegi fyrir þingmenn að kynna sér þau gögn sem þá lágu fyrir. Það hefur aldrei staðið á því að þingnefndin, í þessu tilfelli efnahags- og viðskiptanefnd, fengi þau gögn sem um var beðið. Það er alveg sjálfsagt ef menn telja að það þurfi einhver viðbótargögn að fara í það sameiginlega í efnahags- og viðskiptanefnd að útvega þau og óska eftir þeim. Það er fullkomlega eðlilegt en þá væri líka allt í lagi að vita hvaða gögn það eru sem hv. þingmenn telja að vanti. Það væri allt í lagi að fara yfir það sem gert hefur verið og kynna sér það sem gert var og sagt var [[Forseti hringir.]]hér á liðnu ári og af hverju við gerðum það með þeim hætti. En, guð minn almáttugur, við í efnahags- og [[Forseti hringir.]]viðskiptanefnd höldum auðvitað verkinu áfram.
Virðulegur forseti. Það er greinilega mikill misskilningur hér á ferðinni og kannski ekki nema von því að Sjálfstæðismenn eru eðlilega ruglaðir yfir því í hvaða ríkisstjórn þeir eru á hverjum tíma. Ekki hefur þeim gengið það vel að tolla í ríkisstjórn undanfarin ár. Við erum að tala um núverandi ríkisstjórn hér í dag, núverandi ríkisstjórn og þær yfirlýsingar sem þar hafa verið gefnar, og líka þá stefnu sem virðist vera uppi á borðinu, þ.e. að neyta ekki þessa forkaupsréttar. Ef hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar telur að á síðasta kjörtímabili hafi öllu þessu verið svarað er væntanlega ekkert meira um málið að segja, en það sem við erum hins vegar að benda á er að það er rétt að taka málið upp að nýju í ljósi þess hver stefna þessarar ríkisstjórnar er, þessarar nýjustu sem hv. þingmaður er fylgjandi. Sósíalistar leiða þessa ríkisstjórn í dag og það kann að reynast Sjálfstæðisflokknum þungbært að vita til þess, en Sjálfstæðismenn verða samt að fara eftir leikreglunum og spila með þinginu. Það er það sem við erum að kalla eftir.
Hæstv. forseti. Ég tek undir með mínum flokksmönnum og fleirum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu um forkaupsrétt á Arion banka, að kallað verði eftir öllum gögnum sem upplýsa um það hvort þessi forkaupsréttur sé ekki sannarlega til staðar, vegna þess að maður fær það á tilfinninguna að þetta sé ekki alveg á hreinu. Þjóðin þarf á því að halda og við hér í þinginu að þetta mál komist á hreint svo þá sé hægt að útkljá það. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það.
Þá hefur forseti ekki veitt því athygli að fleiri bæðu um orðið um fundarstjórn forseta að svo stöddu og vill af tilefni þessarar umræðu taka fram tvennt. Það er ekki ætlunin að menn haldi undir liðnum um fundarstjórn forseta áfram óundirbúnum fyrirspurnum og beini áfram spurningum til ráðherra. Til þess er dagskrárliðurinn sjálfur en mönnum er að frjálst að taka upp efni undir þessum lið og forseti er umburðarlyndur gagnvart því. Varðandi rétt þingmanna til að óska upplýsinga er hann ríkur og ákaflega mikilvægur og hann er mjög vel tryggður í þingsköpum, í gegnum starfshætti þingnefnda o.s.frv. Þingmenn geta lagt fram fyrirspurnir til munnlegs eða skriflegs svars. Þingmenn geta tekið upp mál innan eða utan dagskrár. Þingmenn geta óskað eftir skýrslum og þingmenn geta í krafti aðildar sinnar að þingnefndum beitt þeim tækjum til að afla upplýsinga. Til þessa þurfa þingmenn ekki atbeina forseta þannig að forseti sér ekki að ástæða sé til þess að eyða miklum tíma í orðaskipti við forsetann um hluti sem þingmenn hafa sjálfir í sínu valdi, þ.e. að nýta mikilvæg tæki þingsins til að afla upplýsinga sem er ákaflega mikilvægur hluti af eftirlits- og aðhaldsskyldum þingsins. Þetta vildi forseti nú taka fram í lokin á þessari umræðu.
Herra forseti. Raforkuframleiðsla er mikilvægur þáttur náttúrunytja. Nú til dags er sú eðlilega krafa gerð að auðlindir séu nýttar á sem sjálfbærastan hátt og með fyrirhyggju. Það kallar á heildrænt utanumhald, skýra meginstefnu um virkjanir, flutningskerfi raforku og viðmið um orkuþörf í landinu. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar stendur að orkustefna verði sett á kjörtímabilinu með atbeina allra þingflokka. Áætluð orkuþörf verður lögð til grundvallar og tekið mið af mótaðri stefnu um orkuöflun, orkuflutning og nýtingu. Þessi málefni varða hag samfélagsins og náttúruna miklu. Undanfarin ár hafa komið út skýrslur um orkustefnu og raforkumál, lög verið sett um kerfisáætlun orkuflutninga, grunnstefna um uppbyggingu kerfisins lögð fram. Unnið er að aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og orkuskipti hafa verið tekin fyrir, rammaáætlun um orkukosti er unnin í áföngum. Flest stefnir þetta í átt að heildrænni sýn, varkárri sýn sem viðurkennir að orkuauðlindir eru takmarkaðar og náttúra og umhverfi hafa nytjaþolmörk rétt eins og auðlindir í lífríki hafsins. Ég beini spurningu til hæstv. ráðherra og þakka henni fyrir tækifærið: Hvað felst í þeirri yfirlýsingu stjórnarsáttmálans að nýta með sem hagkvæmustum hætti þá orku sem þegar er virkjuð? Hvað felst í því? Hvað felst í að byggja skuli orkustefnu á áætlaðri orkuþörf miðað við stefnu stjórnvalda? Hvað hagkvæmni varðar minni ég á að hægt er að nýta aflgetu vatnsvirkjana betur en nú gerist með úrbótum á flutningskerfinu, nýta aukið rennsli jökulfljóta vegna loftslagshlýnunar. Ég skil stjórnarsáttmálann sem svo að betur en hingað til verði unnið að því að aðlaga framkvæmdir eiginlegum þörfum á raforku. Hver gæti verið skynsamleg viðbót við þá vatnsorku sem þegar hefur verið virkjuð? Uppsett afl er nálægt 2.000 megavöttum. Miðað við orkuspá vegna íbúafjölgunar, þróunar fyrirtækja utan stóriðju og orkuskipta í samgöngum gæti þurft mörg hundruð megavött í viðbót á næstu áratugum. Ásættanleg orkufrek fyrirtæki gætu þurft svipað afl. Gagnaver eða matvælaframleiðsla í stórum stíl kæmi til álita. Það má ætla að 500–1.000 megavött þurfi fyrir árið 2050, að teknu tilliti til meiri hagkvæmni virkjana og orkusparnaðar. Ég spyr: Gæti minni hluti rafafls komið úr vatnsafli en meiri hluti úr jarðvarma? Væri þar með þolmörkum hefðbundinnar orkuframleiðslu ekki náð? Í þingsályktunartillögu um uppbyggingu flutningskerfis raforku er gert ráð fyrir samnýtingu loftlína og jarðstrengja í meginflutningskerfinu. Í ríkisstjórnarsáttmálanum segir að ekki verði ráðist í línulagnir yfir hálendið. Merkir það að hvorki loftlínur né jarðstrengir verði lagðir yfir hálendið? Hvernig tryggjum við að niðurstöður úr djúpborunum eftir jarðvarma og möguleikar á virkjun hans verði í raun og veru þáttur í orkustefnunni? Nýja tæplega 5 km djúpa borholan á Reykjanesi gæti breytt orkuöflun okkar mjög mikið. Slík hola er fimm til tíu sinnum aflmeiri en 2 km djúp gufuaflslind. Innan fárra ára verður ljóst hvort unnt er að fullnýta svona orkubolta. Í stefnumótun þarf að gera grein fyrir hvernig djúpboranir og virkjun ofurhola kunna að breyta forsendum orkustefnunnar. Stjórnarsáttmálinn kveður á um lög um vindorkuver. Þar er hins vegar ekkert að finna um sjávarorkuver og aðeins örfá orð um varmadælur. Ég spyr: Verður fjallað um fjölbreyttar leiðir til orkuöflunar í orkustefnunni? Nokkur reynsla er þegar fengin hér af vindmyllum og undanfarið hefur borið á miklu meiri áhuga á vindorku en áður. Misstór verkefni eru á könnunar- og tilraunastigi en til þessa hefur ekki verið fjallað um þennan orkukost í skýrslum stjórnvalda að neinu marki. Vindorka og einnig of lítið könnuð sjávarorka, samanber þróunarstarf eins fyrirtækis, Valorku, hljóta að teljast hluti orkustefnunnar. Og hvað er að segja um útflutning raforku miðað við ásættanlega orkukosti og innanlandsþörf fyrir raforku? Vegna takmörkunar orkuauðlinda telja margir að við séum ekki aflögufær og framlagið mjög smátt í evrópsku samhengi. Sviðsmyndin gæti breyst ef eitt eða fleiri stóriðjufyrirtæki hætta starfsemi eða virkjun djúphita reynist árangursrík. Hér þarf upplýsta umræðu um alla þætti málsins. Ég segi: Mótum alhliða og raunhæfa orkustefnu sem samþykkt verður af þorra landsmanna. Herra forseti. Það er mjög mikilvægt að þingið hafi innlegg í orkustefnu til langs tíma á fyrri stigum, í mótun hennar. Þess vegna hvet ég alla þingmenn sem hér eru til að taka þátt í þessari umræðu.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir að óska eftir sérstakri umræðu um þetta stóra verkefni sem við erum nú að ráðast í. Ég byrjaði að tala fyrir mikilvægi þess að setja langtímaorkustefnu fljótlega eftir að ég tók við embætti fyrir rúmu ári, m.a. í ræðum á opinberum vettvangi, og ég fagna þess vegna mjög áherslu nýrrar ríkisstjórnar á verkefnið. Varðandi það hvað felst í orðalagi stjórnarsáttmálans um að nýta með sem hagkvæmustum hætti þá orku sem þegar hefur verið virkjuð segir þar á eftir að í þeim tilgangi þurfi að treysta betur flutnings- og dreifikerfi raforku í landinu og tengja betur lykilsvæði. Með þessum hætti má nýta sem best þá getu til orkuframleiðslu sem þegar er til staðar og lágmarka sóun. Einnig má nefna að ýmsir möguleikar eru til að auka vinnslugetu núverandi virkjana með uppfærslu á búnaði og fleiru. Þetta forgangsverkefni verður tekið til frekari skoðunar í starfshópi um gerð langtímaorkustefnu. Til stendur að hann hefji störf síðar í þessum mánuði en þann 19. janúar sl. samþykkti ríkisstjórnin tillögu mína um skipan hans. Varðandi seinni hluta spurningarinnar þarf við langtímaorkustefnu að horfa til áætlaðrar orkuþarfar til langs tíma líkt og hv. þingmaður kom inn á. Í þeirri greiningu þarf að taka tillit til hvers kyns stefnumörkunar stjórnvalda sem hefur áhrif á orkuþörfina, t.d. yfirlýst áform um orkuskipti. Orkuspárnefnd telur að til ársins 2050 þurfi að bæta við 670 megavöttum ef þjóðfélagið þróast með svipuðum hætti og það hefur gert, án nýrra stórnotenda. Næstum einn fjórði af því er vegna orkuskipta og þá erum við ekki bara að tala um bifreiðar. Hver skynsamleg viðbót við núverandi orkuframleiðslu er á næstu árum er ein af þeim spurningum sem greina þarf í vinnu starfshópsins. Að mínu mati þarf að tryggja að metnaðarfull áform um orkuskipti geti náð fram að ganga, að orkustefna styðji við skynsamlega atvinnu- og byggðastefnu, að meira jafnræðis sé gætt á milli ólíkra landshluta þegar kemur að orkumálum og möguleikum til fjölbreyttrar atvinnusköpunar og að ávallt sé gætt að jafnvægi milli efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra þátta. Það er auðvitað vandmeðfarið verkefni. Orkuspárnefnd hefur sett upp þrjár sviðsmyndir til viðbótar við orkuspá. Sviðsmyndin hægar framfarir hljóðar upp á 470 megavött, sjálf raforkuspáin hljóðar upp á 670 og sviðsmyndin græn framtíð, þar sem gert er ráð fyrir auknum hagvexti og meiri áherslu á orkuskipti, hljóðar upp á 870. Í þessum þremur kostum eru engir nýir stórnotendur. Rétt er að nefna að það þarf ekki mikla viðbót hjá núverandi stórnotendum til að gerbreyta þessari mynd og hið sama gildir um gagnaver eða aðra nýja stórnotendur sem við gætum vel viljað semja við. Fjórða sviðsmyndin heitir einmitt aukin stórnotkun. Þar eykst notkun stórnotenda jafn hratt og undanfarin tíu ár og við það næstum tvöfaldast orkuþörfin frá þriðju sviðsmyndinni og verður 1.720 megavött. Herra forseti. Á næstu dögum mun ég mæla fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Þar verða nánar útfærð þau áhersluatriði sem er að finna í stjórnarsáttmálanum um flutnings- og dreifikerfi raforku, m.a. samspil þess annars vegar að tengja betur lykilsvæði í flutningskerfinu og hins vegar að fara ekki í línulagnir yfir hálendið. Varðandi djúpboranir sem hv. þingmaður kom inn á verður í skipunarbréfi starfshóps um gerð langtímaorkustefnu komið inn á djúpboranir eftir jarðvarma, möguleika til orkuöflunar á því sviði og áhrif þess verkefnis á orkustefnuna. Djúpborunarverkefnið er eitt af áhugaverðustu nýsköpunarverkefnunum á sviði jarðhita í heiminum sem gæti skilað miklum ábata og er eitt af framlögum Íslands í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Í skipunarbréfinu verður starfshópnum einnig falið að skoða nánar nýja virkjunarkosti, þ.e. nýjar leiðir við orkuöflun, og nær það jafnt yfir vindorkuver, sjávarorkuver og varmadælur, auk annarra mögulegra tæknilegra nýjunga. Fjallað verður um fjölbreyttar leiðir til orkuöflunar með áherslu á nýsköpun, rannsóknir og þróun og þess gætt að engar tæknilausnir verði skildar út undan í þeim efnum. Málefni um mögulegan raforkustreng til Bretlands eru auðvitað efni fyrir aðra sérstaka umræðu en það verður einnig hluti af vinnu við orkustefnuna. Það sem við vitum eftir vinnu verkefnisstjórnar sæstrengs sem kynnt var í júlí 2016 er að kostnaðarábatagreining á verkefninu sýnir að verkefnið nær ekki lágmarksarðsemi nema til komi beinn stuðningur frá breskum stjórnvöldum. Að því gefnu gætu jákvæð áhrif á landsframleiðslu verið umtalsverð. Sæstrengur myndi hins vegar kalla á fjárfestingar í næstum 1.500 megavöttum af nýju uppsettu afli, auk mikilla styrkinga á flutningskerfinu. Ég hef sagt almennt um sæstrenginn að mér finnst sjálfsagt og eðlilegt að skoða það nánar vegna þess að við erum í dag með verkefni sem við höfum ekki nægilegar upplýsingar um hvort er gott og við höfum heldur ekki nægilegar upplýsingar til að slá það út af borðinu. Það á mjög mikið eftir að vinna áður en slík ákvörðun er tekin. Orkuöflun og flutningur hennar er lífæð samfélagsins og það er tímabært að við mörkum okkur stefnu til langs tíma sem við svo endurskoðum á fjögurra til fimm ára fresti. Að lokum vil ég bara þakka hv. þingmanni fyrir [[Forseti hringir.]]að óska eftir þessari umræðu.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir að setja þetta mikilvæga mál á dagskrá. Vinna nýrrar orkustefnu fyrir Ísland er mikilvægt verkefni og skiptir máli að móta heildstæða sýn. Hversu mikið sjáum við fyrir okkur að kerfið eigi að vaxa og geti vaxið? Ættum við að halda áfram á braut stóriðju? Það er nokkuð sem ég held reyndar að við ættum að hverfa frá. Eða ætlum við að horfa til annars konar iðnaðar, matvælaframleiðslu, byggja frekar á fleiri og minni fyrirtækjum í stað þess að einblína á fáa stórnotendur? Frumforsenda þessa alls hlýtur þó að vera einföld, þ.e. að flutningskerfið virki. Ef við getum ekki flutt orkuna á milli svæða er staðan sú að við gætum neyðst til þess að fara í óhagstæða raforkukosti, óhagstæðari virkjanir, einfaldlega vegna þess að flutningskerfið virkar ekki eins og það á að gera. Staðreyndin er að það er ekkert í nútímasamfélagi sem gengur ekki fyrir rafmagni. Má segja að í dag séu það algjör grundvallarmannréttindi að hafa aðgang að því. Hvernig ætlum við til að mynda að vera hluti af fjórðu iðnbyltingunni í rafmagnsleysi? Sú staða sem við erum í er auðvitað fáránleg, að vera að berjast fyrir grænum áherslum með annarri hendinni en neyða svo menn til að framleiða rafmagn með olíukötlum með hinni hendinni. Það er staða sem er algerlega óásættanleg í landi hinnar grænu orku sem við viljum kalla okkur. Vandinn er kominn upp og vandinn mun bara aukast. Ég hlýt því að leggja áherslu á það við hæstv. ráðherra að tefja ekki uppbyggingu byggðalínunnar og leggja áherslu á að fundnar verði leiðir til að lagfæra hana nú þegar.
Herra forseti. Þegar rætt er um langtímaorkustefnu verður að taka inn í myndina eignarhald á orkufyrirtækjum. Þetta kemur skýrt fram í skýrslu starfshóps sem ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur skipaði um lagaramma orkumála og er frá árinu 2011. Fróðlegt væri að vita hvort þessi skýrsla vinstri stjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur frá 2011 verði höfð til hliðsjónar við myndun langtímaorkustefnu vinstri stjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Sjálfstæðismenn voru ekki hrifnir af þessari skýrslu enda vegið að hugmyndafræði þeirra um einkavæðingu orkufyrirtækja. Herra forseti. Hver er vilji ríkisstjórnarinnar þegar kemur að eignarhaldi í mikilvægum orkufyrirtækjum? Það er mikilvægt að fá skýrt svar við þessu vegna þess að Sjálfstæðismenn hafa viljað einkavæða mikilvæg orkufyrirtæki og voru komnir vel á veg með það fyrir hrun. Nefna má REI-málið svokallaða. Síðan var það ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingarinnar sem lagði grunninn að einkavæðingu Hitaveitu Suðurnesja árið 2007 með því að skilyrða sölu ríkisins á hlut sínum í hitaveitunni til einkaaðila. Sjálfstæðisflokkurinn í Reykjanesbæ sá síðan um að selja allt fyrirtækið til einkaaðila. Þetta eru stærstu pólitísku mistök sem gerð hafa verið á Íslandi á síðari árum. Öllum er ljóst að einkafyrirtæki í orkuvinnslu eru ekki að framleiða orku vegna samfélagssjónarmiða eða til að bæta búsetuskilyrði eða lífsgæði almennt og ekki skila þau umframarði af orkuvinnslunni til þjóðarinnar, einkafyrirtæki á borð við HS Orku sem nú ætlar að færa út kvíarnar og virkja á Vestfjörðum eins og hvert annað einkafyrirtæki sem hefur það að markmiði að hámarka arðsemina í þágu hluthafanna sem eru í þessu tilviki að meiri hluta erlendir aðilar. HS Orka er ekki að virkja á Vestfjörðum vegna samfélagssjónarmiða. [[Forseti hringir.]]Sagan sýnir að Sjálfstæðismönnum er ekki treystandi þegar kemur að eignarhaldi [[Forseti hringir.]]á orkufyrirtækjunum. Þetta vita Vinstri grænir og [[Forseti hringir.]]það er viðbúið að samstarf þessara tveggja flokka í mótun eignarhalds á orkufyrirtækjum í langtímaorkustefnunni [[Forseti hringir.]]sigli fljótlega í strand.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga málefni. Í vinnu við langtímaorkustefnu skiptir miklu að jafnhliða sé hugað að sjálfbærni og náttúru landsins. Leggja verður áherslu á að hagnýta hreina orku og að það sé gert skynsamlega. Einn liður í því er rafbílavæðing, bæði einkabíla og almenningsvagna. Þarna liggja framtíðarmöguleikarnir. Stór þáttur í nýtingu á hreinni orku er rafvæðing hafna. Víða um land er dreifikerfi raforku í því ástandi að ekki er hægt að tengja skipaflotann við rafmagn við hafnarbakkann og er verið að keyra ljósavélar með dísilolíu til að halda búnaði í skipum gangandi. Áhugavert er í því sambandi að skoða hugmyndir um virkjun hreyfiafls ölduróts við hafnarmannvirki, t.d. við sjóvarnargarða, og nýtingu sjávarfalla til raforkuframleiðslu. En flutningskerfið verður að vera eitt af forgangsverkefnunum og hlýtur að vera stór partur af langtímaorkustefnunni. Nú eru nokkur svæði á landinu sem ekki eru tengd hringtengingu og mega því búa við skert raforkuöryggi. Í nútímasamfélagi er það ekki viðunandi. Á þeim svæðum þar sem slík staða er uppi þarf að vera tryggt varaafl sem knúið er af dísilolíu. Það er því ekki ásættanlegt að við skulum nýta okkur jarðefnaeldsneyti sem orkugjafa í eins miklum mæli og nú er raunin. Í því sambandi er nauðsynlegt að kafa ofan í raforkulögin við endurskoðun á langtímaorkustefnunni. Í raforkulögum er aðaláherslan á að tengja stórnotendur og stóriðjur inn á raforkukerfið en á meðan hefur setið á hakanum að byggja upp dreifikerfið um land allt. Við gerð langtímaorkustefnu verðum við að tryggja að sú orka sem þegar hefur verið [[Forseti hringir.]]virkjuð sé nýtt á eins sjálfbæran hátt og mögulegt er. Þar kemur uppbygging flutningskerfis fyrst og síðast inn.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Það er gríðarlega mikilvægt að fá fram langtímaorkustefnu, rétt eins og langtímastefnu í öllum málum. En það verður að horfa töluvert langt til framtíðar, ekki bara að byggja á óskalista stjórnarinnar heldur einnig raunhæfum spám um framtíðarþróun sem kemur til með að hafa áhrif á stöðuna hér á landi hverju sinni. Í stefnu Pírata segir að móta skuli stefnu til 20 ára um orkuframleiðslu og orkunýtingu sem sé endurskoðuð og uppfærð á fjögurra ára fresti. Það væri ágætisbyrjun. En samfélagið er að þróast og sér í lagi að stækka. Í því umhverfi vandast málið. Í máli hæstv. ráðherra kom fram að minnsta sviðsmyndin væri 14% aukning en stærsta 66% aukning, sem er töluvert mikið frá því sem nú er. Við þurfum því að skoða heildarorkubúskap Íslands út frá því hvort og hvernig við viljum auka framboð og hvaða heildrænu áhrif það hefur. Við þurfum ekki að íhuga hvar verður virkjað frekar, heldur einnig hvar sé hægt að finna leiðir til að minnka orkunotkun, með skynsamlegri orkunotkun í mismunandi tilfellum, og draga úr sóun. Orkusparnaður með skilvirkari tækjum, svo sem ljósaperum, eins og við höfum gert, er af hinu góða en meira framboð mun líka framkalla meiri eftirspurn. Fólk er afskaplega duglegt við að finna upp nýjar leiðir til að nýta orku sem er til, sérstaklega þegar hún er ódýr. Tilhneigingin er að auka nýtingu allra auðlinda þar til allar auðlindir eru fullnýttar. Langtímaorkustefnan verður að fela í sér einhvers konar leiðir til að sporna við þeirri hegðun. Tíminn er naumur hér en það er afskaplega margt sem þarf að ræða í þessu. Ég kem kannski inn á sértæk atriði í næstu ræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir að hefja máls á þessu afskaplega mikilvæga máli um þessar mundir. Hins vegar vinnst ekki tími til að fara vítt og breitt um sviðið að þessu leyti. Vil ég því beina sjónum mínum að einu tilteknu sviði orkustefnunnar. Nú erum við á hátindi uppsveiflunnar eins og sumir segja. Fjárfestar skima um allt eftir bestu notum fyrir sitt fé. Fréttir berast vestan úr Dölum um að fjárfestar hyggist reisa þar afkastamikið vindorkuver. Sveitarstjórn reynir að nýta hyggjuvitið við afgreiðslu málsins og eru stóraukin fasteignagjöld gulrót sem fjárvana sveitarstjórnir úti á landi mega illa við að hrinda út af borðinu. Athugið að hérlendis eru einungis þekktar fimm vindmyllur, tvær á Hafinu við Búrfell, tvær í Þykkvabæ og ein í Melasveit. Á Hróðnýjarstöðum er áformað að reisa allt að 40 vindmyllur. Ef reikningskunnátta mín bregst mér ekki er hér um 800% fjölgun á vindmyllum að ræða á landinu og enn hærri prósentu ef tekið er mið af því afli sem þetta vindorkuver gæti gefið. Þá kemur í ljós að löggjafinn er enn einu sinni tekinn í bólinu og nú á sviði sem er í raun engin nýlunda. Þarna er ég að tala um vindorkuna sem bar forfeður okkar til þessa lands. Í ljós kemur að hérlendis er engin stefna til um eitthvað sem kallast vindorkuver og ef flett er upp í íslenskum lögum skilar lagasafnið auðu að þessu leyti. Hér er ég auðvitað að kalla eftir því að um þessi mál sé fjallað og settur lagarammi sem tekur mið af því að hér rísi ekki skipulagslítið vindorkuver um allar koppagrundir heldur verði skynsamlega á málum haldið.
Herra forseti. Það er mikilvægt að ræða þessi mál og fá þetta tækifæri til þess að skoða heildstætt hvað við Íslendingar getum gert til lengri tíma varðandi orkumálin. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar eru gefin ákveðin fyrirheit um langtímaorkustefnu, að hún verði sett á kjörtímabilinu með atbeina allra þingflokka. Ég vil sérstaklega fagna þeirri áherslu. Ég velti því reyndar fyrir mér hvaða skref verði stigin til þess að vinna með þingflokkunum, en þetta er nú bara rétt að byrja. Ég veit að hæstv. ráðherra, eins og ég þekki hann, mun beita sér fyrir slíku samstarfi. Ég tel gríðarlega mikilvægt að við náum sem allra bestri sátt um langtímastefnuna varðandi orkumálin. Þetta er eldfimt innan margra flokka, eða þvert á flokka, af því við höfum öll metnað til að umgangast auðlindir okkar af mikill virðingu. Við viljum varðveita náttúruauðlindirnar okkar og nýta þær á sjálfbæran og skynsamlegan hátt. Nýting auðlindanna er undirstaða velsældar okkar, velferðarkerfis okkar og samfélags. Við höfum ákveðna reynslu, m.a. úr sjávarútvegi, sem að mörgu leyti er góð en að mörgu leyti líka ekki nægilega góð. Sem betur fer stöndum við frammi fyrir skynsamlegri nýtingu fiskveiðiauðlindarinnar. Þorskstofninn hefur til að mynda tekið miklum framförum og er orðinn sterkari en áður og það er af því við höfum gengið varlega um þá mikilvægu auðlind. Eftir stendur að við þurfum að ná samfélagslegri sátt um sanngjarnt gjald fyrir auðlindina. Þess vegna vil ég hvetja ráðherra til að taka þann þátt inn í langtímasýnina varðandi orkustefnuna. Ég var með tíu aðra punkta, herra forseti, til þess að koma að. En það er gríðarlega mikilvægt að þetta verði leiðarljós frá byrjun þannig að við náum sátt um þessa mikilvægu áætlun sem við ætlum öll að koma að, allir þingflokkar. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til dáða í þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga málefni og ekki síst hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í umræðum; hún hefur reyndar sýnt sig mjög reiðubúna til að ræða við Alþingi um stefnumótun í sínum málaflokkum. Ég var svo heppinn að verða þess heiðurs aðnjótandi að geta, á ferð minni um Danmörku og Svíþjóð nýverið, sest niður með þarlendum og rætt um hvernig setningu orkustefnu er háttað í hvoru landi um sig. Það var mjög lærdómsríkt. Ég vil horfa á þetta dálítið stórt. Fyrir mér snýst þetta um að við þurfum fyrst að setja það niður fyrir okkur hvernig samfélag við viljum sjá á Íslandi í framtíðinni, árið 2030 eða 2040, svo að annars vegar sé miðað við stefnu um kolefnishlutlaust Ísland og hins vegar við Parísarsamkomulagið. Viljum við að Ísland verði grænt samfélag, hafi náð kolefnishlutleysi, dregið úr innflutningi og notkun jarðefnaeldsneytis og nýti innlenda endurnýjanlega orkugjafa við rekstur samfélagsins? Slíkt er í samræmi við það sem ríkisstjórnin hefur sett fram um kolefnishlutleysi árið 2040 og uppfyllingu skuldbindinga vegna Parísarsamkomulagsins árið 2030. Þegar við höfum sæst á hvert við viljum stefna getum við snúið okkur að því að skoða hvernig við komumst þangað. Hvað þurfum við að nýta af orkuauðlindum landsins til að skapa grænt og umhverfisvænt samfélag? Hvernig getum við náð sem mestri sátt þar um, nýtt orkuna á sem umhverfisvænstan hátt? Viljum við byggja upp lítil og meðalstór fyrirtæki á ákveðnum svæðum? Viljum við tryggja betur afhendingaröryggi orkunnar? Þegar við höfum svarað þeim spurningum setjumst við yfir það hvernig hægt er að flytja orkuna. Þurfum við að byggja upp betra dreifingarkerfi? Tengja ákveðin landsvæði betur við kerfið? Hvernig tryggjum við nauðsynleg orkuskipti í samgöngum og aðgengi að rafmagni til þeirra um allt land í atvinnulífinu, sjávarútvegi og landbúnaði? Til þess að allt þetta sé mögulegt þarf einnig að samræma þær áætlanir sem þegar hafa verið samþykktar eða eru í bígerð; aðgerðaáætlun um orkuskipti í samgöngum, rammaáætlun, stefnu í línumálum, stefnu um flutningskerfi raforku, stefnu um uppbyggingu iðnaðar, byggðastefnu, skuldbindingar vegna Parísarsamkomulagsins, stefnu um kolefnishlutlaust [[Forseti hringir.]]Ísland. Allt þetta þarf að tala saman sem og fleiri stefnur og samþykktir, falla saman í það púsluspil sem samansett er það samfélag sem við viljum sjá.
Herra forseti. Mig langar eins og aðrir að byrja á að þakka málshefjanda fyrir umræðuna og fyrir að vekja athygli á þessu gríðarlega mikilvæga máli. Ég tel þetta vera eitt af allra stærstu málum þingsins þessi misserin, að ná niðurstöðu um mál sem snúa að þessu. Það er mjög erfitt að fara í gegnum þennan málaflokk á tveimur mínútum; hér er stórt spurt um marga punkta. Ég vil fyrst og fremst vekja athygli á meginflutningskerfi raforku í landinu í dag og hvaða stöðu það er í. Á suðvesturhorninu er gríðarlega sterkt og öflugt kerfi, eitt það allra besta í heimi. En annars staðar í landinu er búið við ákaflega veikt og lélegt kerfi sem getur í dag flutt um 3–4% af afkastagetu virkjana landsins. Það hefur verið talað um að til þess að við getum nýtt þessa orku að fullu þyrftum við svona 15–20% flutningsgetu á byggðalínunni, svo að hægt væri að nýta raforku landsins skynsamlega. Orkutapið er með þeim hætti að við töpum milljarði eftir milljarð á hverju ári vegna þess. Á mínu heimasvæði, í Eyjafirðinum, hefur verið ófremdarástand í tíu ár og er orðið þannig núna að á síðustu 12–18 mánuðum er búið að setja upp dísilrafstöðvar fyrir yfir 100 milljónir til að tryggja raforku á svæðinu. Það er eiginlega ekki, eins og talað hefur verið um, hægt að stinga pylsuvagni í samband. Þannig er staðan orðin. Þetta er algert forgangsverkefni. Ég held reyndar að við ágætir hv. þingmenn ættum kannski að leggjast í svolítinn víking með þetta, að ræða þessi mál miklu frekar hér. Hér eru komin mörg góð málefni til að ræða enn frekar í sérstökum umræðum á þinginu, hér er klárlega á ferð eitt af allra stærstu málum sem varða þingið þessi misserin.
Herra forseti. Þetta er ekki í fyrsta skiptið sem ríkisstjórn á Íslandi vill vinna að orkustefnu. Þáverandi iðnaðarráðherra skipaði síðla árs 2009 stýrihóp til að vinna heildstæða orkustefnu fyrir Ísland. Skýrsla stýrihópsins fór í opið umsagnarferli. Fjölmargar umsagnir bárust frá einstaklingum, fyrirtækjum og stofnunum, sem stýrihópurinn tók tillit til áður en skýrsla hópsins var afhent iðnaðarráðherra og þingmönnum. Skýrslan var rædd á Alþingi fyrir réttum sex árum, í febrúar árið 2012. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá því í maí 2009 segir, með leyfi forseta: „Mótuð verði heildstæð orkustefna sem miði að því að endurnýjanlegir orkugjafar leysi innflutta orku af hólmi. Við orkuframleiðslu með vatnsafli og jarðvarma verði gætt varúðar- og verndarsjónarmiða. Orkustefnan styðji við fjölbreytt atvinnulíf með áherslu á uppbyggingu vistvæns hátækniiðnaðar. Í orkustefnunni verði sjálfbær nýting höfð að leiðarljósi sem forðast m.a. ágenga nýtingu á jarðhitasvæðum.“ Mörg þjóðríki sem við berum okkur saman við hafa sett sér orkustefnu. Í flestum löndum er fjallað um þrjá meginþætti, þ.e. orkuöryggi, skipulag orkumarkaða og samspil orku- og umhverfismála þar sem höfuðáhersla er lögð á að auka framleiðslu endurnýjanlegrar orku og draga úr orkuframleiðslu með jarðefnaeldsneyti og þannig draga úr útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Hér á landi er jafnframt mikilvægt að fjalla um fjórða þáttinn, sem er nýting orkuauðlinda til samfélagslegs ábata í víðu samhengi, t.d. sem grunns að fjölbreyttu atvinnulífi og hvernig arði af sameiginlegum auðlindum verði skilað til þjóðarinnar. Grunnstefið í tillögunum þá var að orkubúskap Íslands verði hagað með sjálfbærum hætti samfélaginu og almenningi til hagsbóta. Það er von mín að orkustefna sú sem nú á að vinna taki mið af skýrslunni sem við ræddum fyrir sex árum og taki líkt og þá mið af því að almenningur njóti í auknum mæli arðs af [[Forseti hringir.]]auðlindum í eigu þjóðarinnar. Mér þykir þó, rétt eins og hv. þm. [[Forseti hringir.]]Birgi Þórarinssyni, harla ólíklegt að ríkisstjórnarflokkarnir komi sér saman um slíka stefnu.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir að taka þetta mál upp og hæstv. ráðherra Þórdísi Kolbrúnu Gylfadóttur fyrir hennar viðveru og ræðu. Þessi umræða um langtímaorkustefnu er nauðsynleg, sérstaklega vegna þess að þegar gerðar eru langtímaáætlanir, eða langtímastefna, um stór mál líkt og þetta eru meiri líkur en minni á að unnið sé markvisst að málum sem taka lengri tíma en segir í stjórnarsáttmála hverrar ríkisstjórnar. Ríkisstjórnir geta verið skammlífar eins og dæmin sanna. Þó að kjörtímabilið verði fjögur ár getur næsta ríkisstjórn tekið U-beygju í stórum málum en síður ef mótuð hefur verið langtímastefna. Þar sem ræðutíminn er stuttur langar mig til að víkja að atriði sem ekki er í stjórnarsáttmálanum. Ekki er minnst á sjávarorkuver eða svokallaðar varmadælur. Varmadælur hafa löngu sannað gildi sitt og koma sér vel á köldum svæðum sem víða eru á landsbyggðinni. Þar er þó að finna einhvern hita sums staðar og þær eru afar áhugaverður kostur sem geta lækkað kostnað við rafhitun um 25–80%. Varmadælur eru því umhverfisvæn lausn og bæta orkunýtni og lækka rafhitunarkostnað fólks sem og niðurgreiðslukostnað ríkisins umtalsvert. Svo eru það sjávarorkuver sem ekki er að finna í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar. Miklir möguleikar eru á að virkja raforku úr sjávarorku, svokallaðar sjávarfallavirkjanir. Félag um slíka sjávarfallavirkjun var stofnað við Breiðafjörð fyrir nokkrum árum en þar er mikill munur á flóði og fjöru eða sá mesti við Ísland. Eru sjávarstraumar því mjög miklir. Félag þetta hefur ekki haft peningalega burði til [[Forseti hringir.]]mikilla rannsókna og væri það því spennandi kostur fyrir hið opinbera að koma að því máli og leggja til vinnu um rannsóknir á sjávarorkuverum.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við langtímaorkustefnu sem er mikilvægt atvinnu- og umhverfismál. Verkefnið er ótrúlega fjölþætt. Bæði þarf að horfa til mats á orkuþörf til framtíðar og líka skipta úrbætur á núverandi kerfum á þessu sviði miklu máli, bætt nýting á þeirri orku sem búið er að virkja og það þarf að horfa til nýrra leiða við orkuöflunina eins og búið er að fara ágætlega yfir hér. Svo þarf auðvitað að samræma dreifingu og orkuöflun umhverfissjónarmiðum. Aðgangur að raforku er grunnur atvinnuuppbyggingar og liður í jafnrétti til búsetu um land allt. Þar er víða pottur brotinn. Afhendingaröryggi þarf að bæta. Rafmagnstruflanir á einum stað mega ekki á sama hátt og nú hafa keðjuverkandi áhrif um land allt þar sem áhrifin eru oft mest fjærst biluninni. Liður í úrbótum á afhendingaröryggi er líka að koma á hringtengingum þar sem þær eru ekki til staðar eins og á norðausturhorninu. Flutningsgeta inn á afmörkuð svæði og eftir byggðalínunni mynda víða flöskuhálsa og koma í veg fyrir að hægt sé að flytja rafmagnið til kaupenda, eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson lýsti ágætlega áðan þegar hann fór yfir stöðu Eyjafjarðarsvæðisins þar sem raforkuskortur stendur atvinnuþróun og uppbyggingu nýrra fyrirtækja fyrir þrifum. Þrátt fyrir að raforkuverð til heimila í dreifbýli hafi verið jafnað á síðustu árum er ekki hægt að segja það sama um raforkuverð til fyrirtækja í dreifbýli. Þetta veldur t.d. ótrúlega mikilli mismunun í ferðaþjónustunni í dreifbýli. Þetta veldur sveitarfélögum líka verulegum vanda þar sem reknir eru [[Forseti hringir.]]skólar, sundlaugar og félagsheimili í dreifbýli. Ég tel að þeir flokkar sem nú eru í ríkisstjórn séu í lykilaðstöðu til að leiða fram sátt í þessari vinnu.
Forseti. Hegðunin sem ég ræddi áðan á sér margar birtingarmyndir. Margumræddur raforkusæstrengur er algerlega fyrirsjáanlegur sem tillaga: Notum meiri orku því að hún er til, alveg óháð öllum öðrum hagsmunum okkar Íslendinga. Út frá þeim gögnum sem forsvarsmenn þeirrar hugmyndar hafa lagt fram stenst tillagan ekki neina skoðun, hvorki efnahagslega né eðlisfræðilega. En þótt það tiltekna verkefni falli um sjálft sig, hvort sem er vegna pólitísks viljaleysis eða annarra þátta, mun tækniþróunin halda áfram á þessa vegu. Hugmyndir koma til með að koma upp í framtíðinni sem gætu aukið orkuþörfina umtalsvert. Langtímaorkustefna verður þar af leiðandi að fela í sér spá um þróun og stefnumörkun um hversu langt við erum tilbúin að ganga. Kostnaður við raforku er þáttur sem við verðum líka að taka mið af. Íslensk raforka hefur sögulega verið mjög ódýr á heimsmælikvarða en vegna mikilla framfara í sólarorku- og rafhlöðutækni er útlit fyrir að innan áratugar gæti íslensk fallvatnsorka og jarðvarmaorka talist tiltölulega dýr kostur miðað við önnur lönd. Það gæti hreinlega valdið því að aðstæður skapist þar sem eftirspurn eftir íslenskri orku minnki umtalsvert. Þetta atriði hefur lítið verið rætt en verður að vera hluti af sviðsmyndagreiningunni þegar við erum að tala um þessa hluti og búa til þessa framtíðarorkuáætlun. Svo mætti nefna í þessu samhengi þátt iðnaðar almennt. Iðnaður á Íslandi er afar einsleitur og fer meginhluti raforkunnar í aðeins eina grein iðnaðar. Langtímaorkustefna kemur til með að þurfa að stuðla að auknum fjölbreytileika í hagkerfinu eða í það minnsta ekki bæta inn einhverjum forsendum sem koma til með að hefta aukinn fjölbreytileika í framtíðinni. Nú er tíminn liðinn, afskaplega lítill tími gefst til að ræða þetta stórkostlega mikilvæga mál. Aðrir hv. þingmenn hafa komið inn á ótrúlega marga mikilvæga punkta. Ég vona bara að þetta samtal geti haldið áfram.
Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda Ara Trausta Guðmundssyni fyrir að taka upp orkustefnu til langs tíma og fjalla um hana á mjög breiðum grundvelli í málefnalegu uppleggi sínu. Sömuleiðis þakka ég hæstv. ráðherra hennar framlag sem ég tel afar mikilsvert fyrir þessa umræðu. Þessi umræða staðfestir að sínu leyti þýðingu þess að aðkoma Alþingis í stefnumörkun í þessum mikilvæga málaflokki sé tryggð. Við stöndum í okkar samtíma á hvörfum hvað varðar tækniframfarir. Eins og vikið er að í uppleggi hv. málshefjanda eru í augsýn nýir orkugjafar. Hér hefur meðal annars verið vikið að vindorkuverum og sjávarfallaverum sem starfa óháð veðri og vindum, eins og við þekkjum. Lykilatriðið er ábyrg og sjálfbær nýting auðlinda landsins. Þá erum við komin að því að nefna þýðingarmikla auðlind, kannski þá þýðingarmestu, en það er sjálf náttúra landsins, náttúra Íslands. Ef við hugsum þetta frá þeim bæjardyrum er hún orðin okkur afar mikilvæg sem gjaldeyrisuppspretta og atvinnuskapandi grein sem tryggir byggð allt í kringum landið. Ef við lítum okkur örlítið nær í tíma er ákveðnum spurningum ósvarað. Til að mynda er virkjunarframkvæmd norður á Ströndum og ég verð að viðurkenna að ég átta mig ekki fyllilega á stefnu stjórnvalda í því máli. [[Forseti hringir.]]Það er ekki skýrt kveðið upp úr um það í stjórnarsáttmála. Við erum að tala um Hvalárvirkjun [[Forseti hringir.]]sem hefur sætt mikilli gagnrýni, m.a. af hálfu fyrrverandi formanns Landverndar í greinaflokki í Morgunblaðinu. Ég leyfi mér að kalla [[Forseti hringir.]]eftir skýrum svörum af hálfu forystumanna ríkisstjórnarinnar um áform varðandi þá sérstöku framkvæmd.
Herra forseti. Markmiðið með orkustefnunni er að hluta til kolefnishlutlaust Ísland 2040. Það hefur komið hér fram og eins hversu margþætt orkustefnan er, þar með að vel takist til í alla staði. Ég þakka þingmönnum fyrir þeirra hlut og ætla aðeins að fjalla um örfá atriði í ræðum þeirra. Eignarhald: Ég tel að meginstefna eignarhalds eigi að vera samfélagsleg eign. Það eru ósköp hreinar línur af minni hálfu. Hvað stór og lítil vindorkuver varðar er það þannig að það vantar alla ramma um slíka orkuöflun. Nú mun ég leggja fram skýrslubeiðni til Alþingis um að tekin verði saman skýrsla um bæði sjávarfallaorkuver eða sjávarorkuver og vindorkuver. Sú skýrsla verður þá inn í þessa umræðu um orkustefnu og mótun hennar. Auðlindagjald: Ég lít það frekar jákvæðum augum hvað snertir orkufyrirtækin. Það ber að skoða vandlega. Mig langar að minna á að fyrri skýrsla um orkustefnu var metin mjög almenn. Langur verkefnalisti og tiltölulega almenn orkustefna sem þarf nú að útfæra betur. Ég vil líka þakka hæstv. ráðherra fyrir hennar hlut. Hún ræddi um 1.720 megavött. Ég var svolítið varkárari, í 500–1.000. En þetta segir okkur alla vega að ekki er hér með komið að lokum virkjana á Íslandi. Það þarf bara að vanda valið. Síðan með styrkingu háspennta flutningskerfisins: Hún þarf að gerast til 30–40 ára og við vitum öll að það þarf að verða sambland af loftlínum og jarðstrengjum. Hvernig sem fer er mjög mikilvægt að standa vel að aðkomu þingsins í þessum efnum. Ég þakka enn og aftur bæði þingmönnum og hæstv. ráðherra fyrir umræðuna.
Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir gagnlega og málefnalega umræðu um málið og vil aðeins að grípa það sem hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom inn á í lokin varðandi aðkomu Alþingis að meginflutningskerfinu. Ég mun - ég veit ekki hvort það verður í lok þessarar viku, þeirri næstu eða þarnæstu - mæla fyrir þingsályktunartillögu um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Það er þá í fyrsta sinn sem það er gert. Það er einmitt til þess að tryggja aðkomu lýðræðislega kjörinna fulltrúa að því, ég tek undir með hv. þingmönnum með það. Mér fannst áhugavert að hlusta eftir því hve mikill þungi er á flutningskerfið í þessari umræðu þrátt fyrir að við séum að ræða um orkustefnuna. Ég held að það endurspegli mjög verkefnin þar sem eru bæði stór og aðkallandi. Við erum einfaldlega með svæði þar sem kerfið eins og það er núna hamlar atvinnuuppbyggingu. Það er sérstaklega á Norðurlandi þar sem verkefnin næstu misserin eru Kröflulína, Hólasandslína og Blöndulína. Þegar því er lokið erum við búin að styrkja það svæði mjög. Vestfirðir eru síðan annað dæmi sem þarf að efla. Þetta snýr að flutningskerfinu. Ég held að þetta sýni bara hvað það brennur á þinginu og samfélaginu og sérstaklega á landsbyggðinni. Varðandi það að vinna svona orkustefnu og að þessir þrír flokkar sitji í ríkisstjórn: Ég held að það blasi við að verkefnið verður stórt og þetta er meiri háttar áskorun. Það að vera með þessa flokka saman - ég ætla ekki að segja að það verði auðvelt að vinna verkefnið en ég er alla vega klár og ég fagna því að það er þverpólitísk samstaða um að fara í verkefnið, vinna yfir höfuð svona stefnu. Það verður síðan áskorun að ná þessum sjónarmiðum saman. Enginn sagði að þetta yrði auðvelt. En ef menn eru sammála um að það þurfi að vinna þetta hljótum við bara að vanda okkur og leiða síðan ákveðinn ágreining í jörð. Til að nefna það í lokin er það mín skoðun að það eigi að binda í lög [[Forseti hringir.]]að orkustefna eigi að vera til langs tíma. Það má ekki vera þannig að þegar þessi ríkisstjórn víkur og mynduð verður ný verði það hennar skoðun að enga langtímaorkustefnu þurfi.
Herra forseti. Ég er komin hingað upp til að spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um leigu á fasteignum ríkisins. Spurningar þær sem ég hef lagt fyrir hæstv. ráðherra eru eftirfarandi: 1. Hversu margar fasteignir ríkisins eru leigðar forstöðumönnum eða öðrum starfsmönnum hins opinbera til eigin nota? 2. Hvernig er leigufjárhæð fyrrgreindra eigna ákveðin og af hverjum? 3. Eru einhverjar kvaðir varðandi framleigu eignar eða hluta eignar? Nýta einhverjir forstöðumenn eða starfsmenn sér möguleika á framleigu og hvaða reglur gilda um fjárhæð leigu og hagnýtingu leigutekna? Herra forseti. Hér er um sjálfsagðar spurningar að ræða enda um töluverða hagsmuni eigenda að ræða, þ.e. íslensks almennings. Ljóst er að ekki hefur verið að öllu leyti uppi á borðum hverjar eignir okkar eru, þ.e. hvaða fasteignir, hvar þær eru staðsettar né heldur hvaða reglum úthlutun slíkra eigna lýtur. Fyrir áramót átti sér stað í fjölmiðlum umfjöllun um ákvörðun kjararáðs á launum til handa biskupi Íslands. Í umræðu um ákvörðun kjararáðs greindi biskup m.a. frá þeim kvöðum sem á embættinu væru, nefnilega þeim að biskupi væri gert að búa í embættisbústað biskups í hjarta Reykjavíkurborgar, nánar tiltekið við Bergstaðastræti. Greint var frá því að biskup þyrfti að greiða leigu sem er mánaðarlega 86.270 kr. með hita og rafmagni. Þessar upplýsingar fáum við á sama tíma og ófremdarástand ríkir á leigumarkaði hvar leiguverð hækkar jafnt og þétt og sligar á stundum ungar barnafjölskyldur. Fyrir sömu upphæð, 86.000 kr., fá háskólanemar svo dæmi sé tekið 29 fermetra stúdíóíbúð á stúdentagörðum með hita og rafmagni. Herra forseti. Umræddur biskupsbústaður er langt í frá eini embættisbústaðurinn sem um ræðir. Sýslumenn víða um land njóta eða nutu a.m.k. lengi vel viðlíka fríðinda, eða kvaða eftir því hvernig á það er litið, sem og forstöðumenn. Þessi umræða fyrir áramót kveikti því forvitni hjá þeirri sem hér stendur varðandi fasteignir ríkisins almennt og hvernig útleigu á íbúðarhúsnæði er háttað. Það þarf að ríkja algjört gagnsæi varðandi val á leigjendum, varðandi ákvörðun á leiguverði og ekki síður varðandi það hvort leigjendur fái heimild eigenda til framleigu á hluta leigðra eigna hvar sem er um landið. Ítreka ég því þessar þrjár spurningar sem lagðar hafa verið fyrir hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra.
Virðulegi forseti. Ég held að mikilvægt sé að fá þessi mál fram og mér finnst það fagnaðarefni að fá tækifæri til að gera grein fyrir þeim álitamálum sem hv. þingmaður bendir hér á. Ég hef tekið saman svör við þessum þremur tilgreindu spurningum. Varðandi fjölda fasteigna ríkisins er það þannig að það eru um 95 fasteignir eða íbúðarhúsnæði í eigu ríkissjóðs sem eru leigðar forstöðumönnum eða öðrum starfsmönnum hins opinbera til eigin nota hér á landi. Í flestum tilvikum er um að ræða fasteignir til nota fyrir heilbrigðisstarfsfólk, um 50 eignir, um 20 eignir eru leigðar til kennara og annarra starfsmanna á menntasviði. Þá eru um 25 eignir leigðar til annarra starfsmanna, eins og sýslumanna, lögreglustjóra og þjóðgarðs- eða landvarða svo að dæmi sé tekið. Aðeins um 12 af þessum 95 eignum eru leigðar til forstöðumanna eða sambærilegra starfsmanna. Þess má einnig geta að sumar þessar eignir eru aðeins til afnota fyrir starfsmenn í skamman tíma eins og afleysingafólk á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni. Langflestar þessar eignir eru staðsettar á landsbyggðinni þar sem ríkið er með opinbera starfsemi. Í mörgum tilvikum er einnig um að ræða íbúðir sem eru hluti af stofnanahúsnæði eins og húsnæði heilbrigðisstofnunar eða heimavistir skóla. Slíkar eignir eru oft illseljanlegar einar og sér. Þá hefur nær ekkert íbúðarhúsnæði verið keypt eða byggt á vegum ríkisins um árabil. Íbúðarhúsnæði í eigu ríkisins til nota fyrir starfsmenn hefur af þessum sökum farið verulega fækkandi á undanförnum árum, en sú meginregla gildir að ríkið leggur ekki starfsmönnum sínum til íbúðarhúsnæði nema því aðeins að þeir gegni störfum í þeim landshlutum þar sem staðhættir gera slíkt nauðsynlegt eða vegna sérstakra gæslustarfa sem krefjast þess að þeir þurfi að búa á vinnustað. Varðandi leigufjárhæðina sem spurt er um þá er það þannig að leigufjárhæð þessara eigna tekur almennt mið af lögum um íbúðarhúsnæði í eigu ríkisins og af reglugerð um sama efni sem gildir sérstaklega um húsnæði sem notað er til íbúðar fyrir starfsmenn ríkisins. Samkvæmt lögunum ber starfsmönnum ríkisins að greiða ríkissjóði leigu fyrir slíkt húsnæði til eigin nota. Húsaleigugjaldið skal almennt ákveðið með reglugerð og miðast við markaðsleigu. Þar sem eðlilegur húsaleigumarkaður er ekki fyrir hendi er hins vegar heimilt að miða húsaleigu við brunabótamat, staðsetningu og notagildi eignar. Í samræmi við lög um íbúðarhúsnæði í eigu ríkisins tekur leigugjaldið því annaðhvort mið af markaðsleigu á viðkomandi svæði eða sem ákveðið hlutfall af brunabótamati og búsetusvæði hins leigða. Leigusamningar eru í flestum tilvikum gerðir af þeirri stofnun sem hefur eignina til umráða, en fjármálaráðuneytið og fagráðuneyti viðkomandi stofnunar þurfa að staðfesta alla langtímaleigusamninga. Að lokum er spurt um kvaðir varðandi framleigu eignar eða hluta hennar og hvernig sé með nýtingu á slíkum heimildum. Því er til að svara að ráðuneytið hefur almennt litið svo á að um persónubundin réttindi sé að ræða sem tengjast starfi viðkomandi einstaklings. Í því húsaleiguformi sem útgefið er af ráðuneytinu, sem ætlast er til að stofnanir ríkisins noti við leigu á íbúðarhúsnæði í þeirra umráðum, kemur af þessum sökum skýrlega fram að leigjanda er óheimilt að framselja leigurétt að hluta eða öllu leyti án samþykkis leigusala. Þá kemur einnig fram í samningsforminu að það teljist þó ekki framsal á leigurétti eða framleiga þótt leigjandi heimili nákomnum skyldmennum sínum búsetu í hinu leigða húsnæði ásamt sér eða fjölskyldu sinni, enda haldist tala heimilisfólks innan eðlilegra marka miðað við stærð og gerð húsnæðisins. Eins og áður er vikið að þá er það fyrst og fremst á forræði þeirra sem fara með umráð eignanna að ganga frá samningum af þessu tagi. Af þeim sökum og vegna þess hvernig framkvæmdin er þá hef ég ekki hér til svara neitt um það nákvæmlega í hversu mörgum tilvikum þessar heimildir hafa verið nýttar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir greinargóð svör. Það var upplýsandi að heyra hversu margar eignir okkar eru, eða 95. Það væri jafnframt, held ég, gagnlegt fyrir eigendur þessara fasteigna að fá að sjá raunverulegar tölur. Miðað við það dæmi sem tekið var hér fyrir áramót - sem ég ætla nú ekki að sé einstakt varðandi þennan tiltekna embættisbústað - þá er það alveg ljóst að a.m.k. 500 fermetra einbýlishús á Bergstaðastræti sem leigt er út á 86.000 kr. er mjög fjarri markaðsvirði á þeim stað. Þannig að ég held að það væri nauðsynlegt fyrir íslenskan almenning, svo að traust ríki á stjórnvöldum landsins, að við fáum bara upplýsingar upp á borðið um það hvernig þessu er háttað með aðra embættisbústaði. Í framhaldi af lokasvarinu varðandi kvaðir á framleigu þá vil ég spyrja hvort hæstv. ráðherra viti til þess að eitthvert eftirlit sé með framleigu á þessum eignum, hvort það sé eitthvert virkt eftirlit nú þegar t.d. skammtímaleiga til ferðamanna er mjög vinsæl víða um land, ekki bara á höfuðborgarsvæðinu heldur um allt land, hvort einstaka embættismenn eða forstöðumenn eru t.d. að nýta sér slíka framleigu.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að varðandi framleiguna hef ég ekki upplýsingar um það með hvaða hætti eftirlitinu er háttað, en eins og ég rakti í máli mínu hefur umsjón með viðkomandi húsnæði almennt verið í höndum þeirra stofnana eða þeirra ríkisaðila sem í hlut eiga hverju sinni. Ef því væri til að dreifa að menn gerðu húsnæði af þessum toga að einhverjum viðbótartekjustofni fyrir sig tel ég engum vafa undirorpið að það væri brot á þeim reglum sem fjármálaráðuneytið hefur lagt í þessu efni. Ég vísa þar í það form sem hefur verið lagt til af hálfu ráðuneytisins, en sömuleiðis væri það gegn þeim anda laganna og reglna sem á lögunum byggja sem ég rakti í máli mínu. Mig langar örstutt að koma inn á það mál sem hv. þingmaður rekur hér og hefur verið til umræðu. Það er þannig að fasteignasvið þjóðkirkjunnar sinnir umsýslu með fasteignum kirkjumálasjóðs. Ég hygg að þetta tiltekna húsnæði sem hv. þingmaður nefnir sé eign kirkjumálasjóðs. En innan þjóðkirkjunnar á fasteignasviðinu eru fjölmargir prestsbústaðir, prestsetursjarðir o.s.frv. eins og menn geta aflað sér upplýsinga um hjá þjóðkirkjunni. Um þetta kunna að gilda einhverjar aðrar reglur en þær sem kveðið er á um í þeim lögum sem ég hef vísað til.