Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um.
Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá félags- og barnamálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 1002, um ábyrgð á vernd barna gegn einelti, frá Jóni Þór Ólafssyni; frá fjármála- og efnahagsráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 1287, um rekstrarafkomu íslenskra fyrirtækja, frá Oddnýju G. Harðardóttur; frá dómsmálaráðherra vegna fyrirspurna á þskj. 1148, um fjármál trúfélaga og lífsskoðunarfélaga, frá Andrési Inga Jónssyni, og á þskj. 1175, um greiðslur lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu til sérfræðinga, frá Söru Elísu Þórðardóttur.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra og félags- og barnamálaráðherra.
Virðulegi forseti. Enn og aftur er sú staða komin upp að okkur hér á löggjafarþinginu rekur í rogastans yfir því hvernig verklagið í stjórnsýslunni er gagnvart borgurunum. Ung móðir í Vestmannaeyjum hefur verið að berjast fyrir því að barnið hennar, sem fæddist með klofinn góm, fái endurgreidda þá þjónustu sem lög og reglur ættu í raun að tryggja barninu. Ég veit að þetta mál kom upp í óundirbúnum fyrirspurnum í september í fyrra og ekki stóð á vilja hæstv. heilbrigðisráðherra til þess að reyna að bæta úr þeim annmarka sem greinilega var þarna á ferðinni. Ef ég skil það rétt gaf hún í kjölfarið út reglugerð sem átti að tryggja að þeim börnum sem fæddust með klofinn góm yrði ekki mismunað gagnvart öðrum. Það er ljóst að ef börnin eru líka með skarð í vör fá þau 95% endurgreitt úr Sjúkratryggingum Íslands. Maður furðar sig á því á hvaða vegferð Sjúkratryggingar Íslands eru gagnvart þeim heimildum sem þeim eru veittar. Út frá þessu tilviki, út frá því hvernig ég skil reglugerðina, beini ég fyrirspurn minni til hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvað hyggst hæstv. heilbrigðisráðherra gera til að tryggja að reglugerðinni sé framfylgt? Eða var reglugerðin þannig úr garði gerð að það megi vefengja hana eins og raun ber vitni?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt, sem kemur fram í máli hennar, að um síðustu áramót var gerð breyting á reglugerðinni. Í henni fólst að í greininni þar sem fjallað er um í hvaða tilfellum Sjúkratryggingar Íslands taka þátt í kostnaði sjúkratryggða, vegna nauðsynlegra tannlækninga og tannréttinga, var sérstaklega tilgreint til hvers konar vandamála slík endurgreiðsla ætti að taka. Svo virðist sem, af því að hv. þingmaður spyr hvort ekki hafi verið nægilega skýrt kveðið að orði í þessari reglugerð, ekki sé hafið yfir vafa að það hafi mögulega ekki verið nægilega skýrt. Það er hins vegar alveg ljóst, af samskiptum mínum við Sjúkratryggingar Íslands og þá sem þarna eru að glíma við kerfið, ef svo má að orði komast, að núverandi mat og ákvörðun um greiðsluþátttöku er ekki nægilega skýr ef marka má upplifun þeirra foreldra sem eru að segja frá, foreldra barna með skarð í góm eða vör, sem segja að ferlið sé ógagnsætt og geti jafnvel leitt til ósanngjarnar afgreiðslu umsókna. Ég hef óskað eftir því að ráðuneytið, í samráði við Sjúkratryggingar Íslands, rýni þessa stöðu, bæði að því er varðar regluverkið og framkvæmdina, og þá kemur til álita að endurskoða fyrirkomulag matsferlisins með það að markmiði að veita þessum börnum betri þjónustu. Ég er mjög hugsi yfir því hvort það fyrirkomulag sem hefur verið við lýði, hvort sem því er beitt með réttmætum hætti eða ekki, sé besta fyrirkomulagið. Mér finnst að það ætti að koma til umfjöllunar, a.m.k. umhugsunar, hvort breiðara faglegt teymi ætti að taka til skoðunar tilvik af þessu tagi þannig að fleiri sjónarmið kæmu til skoðunar en nákvæmlega þau sem hér eru rædd.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið. Það er óumdeilt varðandi slíkan fæðingargalla sem það er fyrir lítið barn og þá byrði sem það ber að fæðast með skarð í góm að snemmtæk íhlutun og að unnið sé strax með barninu mun að öllum líkindum koma í veg fyrir rosalega erfiðar og stórar aðgerðir á seinni tíma í þroska þess. Er eitthvað því til fyrirstöðu, hæstv. heilbrigðisráðherra, að bæta því einfaldlega inn í reglugerðina, taka af allan vafa, að börn sem fæðast með þennan stóra galla, skarð í góm, falli undir reglugerðina? Er eitthvað erfitt að koma því líka skýrt inn í reglugerð að taka mark á sérfræðingum, bæði innan lands sem erlendis, í þessu tilviki sérstaklega sem ég er að vísa til hér og nú, þ.e. að Sjúkratryggingar Íslands taki a.m.k. mark á því faglega mati sem þeim er rétt?
Herra forseti. Stöldrum aðeins betur við þetta mál. Með þeirri breytingu sem gerð var á sínum tíma var sérstaklega tilgreint að ákvæðið næði líka til vandamála sem tengd væru mjúkum gómum. En það sem út af stendur er að mat fer fram á því hvað telst vera alvarlegur vandi annars vegar og hins vegar hvort meiri eða minni líkur séu á því að eitthvað verði mögulega að alvarlegum vanda. Það er það sem er í raun og veru á gráu svæði, ef svo má að orði komast, varðandi þetta samspil reglugerðar textans og hins vegar túlkunarinnar. Af því að hv. þingmaður spyr hreint út hvort til greina kæmi að skilgreina þennan hóp algerlega sér er það eitt af því sem ég er að láta skoða hvort hægt sé að gera. Reynslan hefur sýnt okkur, a.m.k. sú breyting sem gerð var á reglugerðinni um síðustu áramót, að vanda þarf vel til verka. Við þurfum að vita að vilji löggjafans, og þar með ráðherrans í framhaldinu, komi skýrt fram í reglugerðinni og að framkvæmdin verði í samræmi við það.
Forseti. Fyrir stuttu voru kynntar með pompi og prakt aðgerðir ríkisstjórnarinnar til stuðnings kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins. Um þetta framtak ríkisstjórnarinnar má ýmislegt segja. Í því er auðvitað sumt betra en annað. Það sem slær mig er að engar þær aðgerða sem eru fyrirhugaðar í húsnæðismálum eru raunverulega fallnar til þess að bæta stöðu leigjenda einmitt núna. Ekkert kemur til móts við það fólk sem mest þarf á hjálp að halda þegar kemur að húsnæðismálum, fólk með lágar tekjur sem greiðir stóran hluta tekna sinna beint í húsaleigu. Það eru einhverjar úrbætur á réttarstöðu og einhverjar aðgerðir til lengri tíma en ekkert til að bregðast við þeim mikla vanda sem blasir við mörgum á leigumarkaðnum núna. Meginþunginn í þessum aðgerðum er á því hvernig hægt er að auðvelda enn fleirum að kaupa sér leið inn á húsnæðismarkaðinn. Það á sem sagt að troða öllum inn í sama módelið þar sem þeir eru neyddir til að skuldbinda fjárhag sinn í marga áratugi til þess eins að eignast öruggt þak yfir höfuðið. Nú er ein helsta tillagan sú að fundnar verði skynsamlegar leiðir og útfærslur til að auðvelda ungum og tekjulágum fyrstu fasteignakaup. Allt tal um lán með há veðhlutföll og lágar afborganir fyrstu árin hljómar fyrir mér eins og augljósar fátæktargildrur. Hvað með það þegar fólk vill stækka við sig? Hvað ef það kemur verðbólguskot og afborganir hækka eða eiginfjárhlutfall minnkar? Gleymum ekki þeim þúsundum fjölskyldna sem misstu allt eigið fé í húsnæði sínu í verðbólguskotinu eftir hrun. Hvar verður það fólk statt í næstu efnahagskreppu? Ég óttast að með þessum aðgerðum séum við ekki að losa fólk undan þeirri pressu og þeim áhyggjum sem fylgja veru á íslenskum húsnæðismarkaði, heldur bara að ýta enn frekar undir séreignarstefnu Sjálfstæðisflokksins þar sem leigjendur eru einhver aukastærð sem engu máli skiptir. Það hefur aldrei verið raunhæft að vera leigjandi á Íslandi til lengri tíma. Ætlar hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að sú staðreynd breytist og að hér verði það raunverulegur kostur að vera á leigumarkaði?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Staðreyndin er sú að á síðasta ári töldu menn að ekki væri mögulegt að ná kjarasamningum vegna þess að stórátak þyrfti í húsnæðismálum og það yrði að vera stóra atriðið sem gæti brúað bilið milli aðila vinnumarkaðarins. Ríkisstjórnin lagðist þess vegna í mjög viðamikla vinnu með sérstökum átakshópi sem hafði það verkefni að skoða leigumarkaðinn sérstaklega og framboð á húsnæði, framboð lóða. Þarna inni voru sveitarfélögin, þarna inni voru báðar hliðar vinnumarkaðarins, opinberi og almenni geirinn og Samtök atvinnulífsins. Þessi hópur skilaði 40 tillögum sem kynntar voru í byrjun þessa árs. Allar þær tillögur eru komnar í farveg í dag og þar eru mjög róttækar hugmyndir sem snúa m.a. að áframhaldandi uppbyggingu leigumarkaðarins, varðandi það að styrkja lagalega stöðu leigjenda á markaði, breytingar á húsaleigulögum o.s.frv., en einnig varðandi aukið framboð og stuðning við þá hugsun sem stéttarfélögin hafa lagt fram varðandi uppbyggingu á Blæ, sem er félag sem er fyrir ofan Bjarg, og er ekki ætlað þeim allra tekjulægstu heldur þeim sem þar eru fyrir ofan. Allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar þar miðuðu að því að styrkja stöðu leigjenda og stöðu á leigumarkaði. Síðan kynntum við í framhaldinu tillögur til að aðstoða þá sem ekki vilja vera á leigumarkaði við að komast í eigið húsnæði. Það eru tillögur sem voru kynntar í síðustu viku. Þegar allar þessar tillögur koma saman - þær eru komnar í farveg og Íbúðalánasjóður mun ásamt félagsmálaráðuneytinu fylgja þeim eftir - verður grettistaki lyft í húsnæðismálum. Meira að segja stéttarfélögin hafa lýst því að bylting geti orðið í húsnæðismálum. Ég kannast því ekki við það sem hv. þingmaður bendir á hér, að við séum að skila auðu gagnvart leigjendum. Við erum að veita báðum hópum val, þeim sem vilja vera á séreignarmarkaði og þeim sem vilja vera á leigumarkaði. Þetta er allt komið í góðan farveg og er í góðu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég tek undir að þessar aðgerðir eru margar góðar, en ég hef áhyggjur af því að þær komi ekki nægilega til móts við það fólk sem býr við lágmarkslaun og notar mjög stóran hluta tekna sinna til að greiða fyrir húsnæði og nær kannski ekki endum saman. Ég hef áhyggjur af leigumarkaðinum. Við gætum gert svo miklu meira til að aðstoða þennan hóp. Gleymum ekki að helsta áhersluefni kjarasamninga var að bæta kjör þeirra sem minnst hafa á milli handanna. Við gætum hækkað húsnæðisbætur og víkkað út hverjir eiga rétt á þeim. Við gætum hækkað barnabætur og hækkað skerðingarmörkin meira. Við getum raunverulega komið til móts við þann hóp sem þarf á aðstoð að halda, en það verður þá að vera sérstakt markmið með aðgerðunum, sem mér sýnist ekki vera, því miður. Ég hef áhyggjur af því hvaða áhrif þessar aðgerðir í húsnæðismálum muni hafa á leigumarkaðinn. Þegar við leggjum ofuráherslu á að allir eigi að geta keypt eigið húsnæði, nema kannski þeir sem allra minnst hafa á milli handanna, velti ég fyrir mér og spyr hæstv. ráðherra: Mun þetta auka eftirspurn og þrengja leigumarkaðinn? Hefur það eitthvað verið skoðað [[Forseti hringir.]]hvaða áhrif þessar aðgerðir munu hafa á leigumarkaði? Var það eitthvað skoðað sérstaklega hvaða áhrif núverandi aðgerðir í húsnæðismálum myndu hafa á leigumarkaðinn?
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, aðgerðir okkar eiga að miða sérstaklega að lægsta tekjuhópnum. Það er þess vegna sem stærstur hluti af þeim pakka sem ríkisstjórnin lagði fram, ekki bara í húsnæðismálum heldur líka varðandi hækkun barnabóta og hækkun skerðingarmarka, miðar að lægsta tekjuhópnum. Það er þess vegna sem stéttarfélögin í landinu, sem gerðu kjarasamninga hér, voru sammála um að pakki ríkisstjórnarinnar hefði skipt sköpum í því að brúa það bil sem þurfti að brúa á milli Samtaka atvinnulífsins og stéttarfélaganna. Það sem við erum að gera með þeim tillögum sem kynntar voru í átakshópnum og lúta að verulegu leyti að leigumarkaðnum er að styrkja stöðu fólks þar, halda áfram uppbyggingu almenna íbúðakerfisins, setja fjármagn inn í það, fjölga íbúðum. Þær tillögur eru miðaðar að tekjulægsta hópnum og því segi ég við hv. þingmann að ég held að hún sé ein um að meta tillögur ríkisstjórnarinnar þannig að þær komi sér ekki best fyrir tekjulægstu hópana. Stéttarfélögin [[Forseti hringir.]]eru algjörlega sammála ríkisstjórninni um að þetta séu mjög góðar tillögur og miði fyrst og síðast að tekjulægstu hópum íslensks samfélags.
Ég er að tala um leigumarkaðinn …
Herra forseti. Mig langar til að ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra um málefni sem varðar samningsstöðu Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu. Ég spyr sérstaklega um þá stöðu núna vegna þess að fyrir nokkrum dögum ályktaði aðalfundur samtakanna þar sem skorað var á heilbrigðisráðherra að hlutast til um að nú þegar yrði settur fullur kraftur í samningaviðræðurnar milli Sjúkratrygginga og öldrunarstofnana um endurnýjaðan rammasamning við heimilin. Þessi samningur, sem tók gildi árið 2016, rann út um síðustu áramót. Það hefur ekki náðst saman í samningaviðræðum. Fulltrúar Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, sem eru fyrirtæki sem ekki eru rekin í hagnaðarskyni en hafa eðli málsins vegna lítinn áhuga á því að skila tapi, setja fram í kröfugerð um að greitt sé fyrir þjónustuna sanngjarnt, eðlilegt og gagnsætt verð og vilja skýra og kostnaðargreinda kröfulýsingu. Samtökin vilja jafnframt gjarnan að þetta sé unnið af þriðja aðila og lýsa yfir megnri óánægju með stefnu hins opinbera í þessum málum. Faglegt eftirlit með starfsemi þessara fyrirtækja og stofnana er hjá landlæknisembættinu sem setur fram kröfulýsingar sem engan veginn rúmast innan fjárhagsrammans sem í boði er. Mig langar til þess að spyrja ráðherra um stöðuna, um hvaða plan sé í gangi og jafnframt að gefnu tilefni hvernig og hvenær ætlunin er að uppfylla það sem kemur fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar um að hugað verði að því að styrkja rekstrargrundvöll hjúkrunarheimila. Á þeim tveimur fjárlagaárum sem núverandi ríkisstjórn hefur setið við stjórnvölinn hefur rekstrargrunnurinn verið skertur í stað þess að styrkja hann. Það eru engin teikn á lofti sé litið í fjármálaáætlun um að styrkja hann á næstunni. Það er enginn samningur, aðgerðirnar ganga þvert gegn loforðum og óvissa er fram undan. Stórt er spurt, en svarið er mikilvægt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem er afar mikilvæg því að þarna er um að ræða þjónustu sem er veitt um allt land og það eru gríðarlega margir aðilar sem standa að þessum samningi í þeim samningaviðræðum sem fara nú fram við Sjúkratryggingar Íslands. Ég átti fund með forstjóra Sjúkratrygginga í gær og samkvæmt mínum upplýsingum hafa samningafundir verið haldnir á allra síðustu vikum um þau mál sem þarna eru undir og hafa verið ákveðin álitamál þar uppi að því er varðar forsendur samninga. Kallað hefur verið eftir upplýsingum og mér er kunnugt um þau sjónarmið sem hv. þingmaður nefnir. Það er ósk samtakanna að fá jafnvel utanaðkomandi eða þriðja aðila að borðinu til að reyna að leiða þessi sjónarmið saman. Samkvæmt lögum fara Sjúkratryggingar Íslands með samningsumboð ríkisins við veitendur heilbrigðisþjónustu og þessarar þjónustu einnig. Þar með er það verkefni á borði Sjúkratrygginga Íslands. Ég deili þeirri skoðun með hv. þingmanni að það er auðvitað tímabært að komast að niðurstöðu í þessum samningum. Ég tek líka til þess, og ég hef raunar nefnt það bæði í þingsalnum og við hv. fjárlaganefnd, að það þarf að tryggja rekstrarfjármagn og rekstrarheimildir á árunum 2023 og 2024 í fjármálaáætlun þar sem við gerum í raun og veru enn þá ráð fyrir mikilli uppbyggingu, en rekstrarheimildir eru ekki tryggðar. Jafnframt þurfum við að tryggja að nægilegur sveigjanleiki sé í kerfinu, að við getum verið með bæði hjúkrunarrými og dagdvalarrými sem kallast á vegna þess að það verður sífellt meiri þörf fyrir sveigjanleika. Ég er upplýst frá degi til dags um stöðu þessara viðræðna, ég hef ekki verið fullvissuð um annað en að Sjúkratryggingar Íslands séu í þessum samningaviðræðum og er þeim fyllilega treyst af ráðherra málaflokksins til að halda því áfram.
Ég þakka svarið. Mig langar líka til að minna á, og það er vont að þurfa að minna á það, að hér í þessum sal samþykkti Alþingi aukafjárveitingu til nákvæmlega þessara stofnana, innan Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, upp á 276 milljónir um síðustu áramót. Þessir peningar hafa ekki skilað sér og svar Sjúkratrygginga við fyrirspurn þar að lútandi er: Samningarnir eru ekki til. Það gengur ekki. Mig langar til þess í seinni umferð rétt að nefna að þó að Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu séu undir núna er staðreyndin sú samkvæmt svari heilbrigðisyfirvalda við fyrirspurn minni sl. sumar að starfað var eftir 12 samningum sem voru útrunnir, og á síðasta ári og á þessu ári renna út 34 samningar. Það er því ærið verkefni fram undan. Ég velti fyrir mér þessum fjölda samninga, stórra sem smárra, sem er í uppnámi og þar með rekstur sjálfseignarfélaga, að rekstur sjálfstætt starfandi sérfræðinga, rekstur stofnana og ekki síst öryggi þjónustuþega, [[Forseti hringir.]]sjúklinga og annarra: Er þetta allt undir einhvers konar heildarendurskoðun heilbrigðisyfirvalda á starfsemi Sjúkratrygginga? Ég vek jafnframt athygli á því að á þingmálaskrá ríkisstjórnar [[Forseti hringir.]]fyrir veturinn voru lög um samninga Sjúkratrygginga. Það hefur verið kallað aftur. [[Forseti hringir.]]Er þetta allt hluti af einhverju stóraplani og munu allir [[Forseti hringir.]]þessir samningar bíða eftir því að svarið finnist hjá heilbrigðisráðherra?
Forseti biður menn að gæta að tímamörkum.
Virðulegur forseti. Svarið er: Nei, þetta er ekki partur af einhverju heildarendurskoðunarplani nema að því leytinu til, eins og hv. þingmaður þekkir, að við erum að leggja línur til framtíðar varðandi kaup á heilbrigðisþjónustu í nýrri heilbrigðisstefnu. Þá gerum við ráð fyrir því að ríkið sé upplýstara um það og það sé skýrari vilji í samningunum nákvæmlega hvers konar þjónusta það er sem ríkið er að kaupa, hvað hún kostar og síðan hvernig árangurinn er metinn í samræmi við mat á árangri, öryggi og gæðum. Það er nokkuð sem verður að gera. Af því að hv. þingmaður segir að allnokkrir samningar séu í uppnámi, eins og hún orðar það, þ.e. sem eru lausir og verið er að vinna að og það séu mikil verkefni fram undan, er það svo að í gildi eru yfir 200 samningar um kaup á heilbrigðisþjónustu þannig að það má ætla að á öllum tímapunktum, eiginlega sama á hvaða tímapunkti það er, séu samningaviðræður í gangi við einhvern veitanda heilbrigðisþjónustu. Hv. þingmaður spurði um ýmislegt annað en nú er tíminn búinn, virðulegur forseti.
Herra forseti. Á löggjafarþinginu 2016–2017 spurði þáverandi þingmaður, Svandís Svavarsdóttir, núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra um lyfið Spinraza. Fyrirspurnin sem mig langar að taka upp nú hljóðar svo, með leyfi forseta: Verður lyfið Spinraza, sem eitt lyfja gagnast við taugahrörnunarsjúkdómi sem gengur undir heitinu SMA, aðgengilegt þeim sem það þurfa hérlendis? Mig langar að bæta í þessa fyrirspurn og spyrja um tvö önnur lyf sem gagnast hafa eða hafa linað þjáningar þeirra sem ganga með sjúkdóminn MND. Þetta eru lyfin Radicava, eða edaravone, og seinna lyfið heitir Copper-ATSM, með leyfi forseta. Þessi lyf eru bæði á tilraunastigi. Formaður MND-félagsins hefur kallað eftir því að sjúklingar fái að nota þessi lyf, eins og hann orðaði það sjálfur, að þeir sitji ekki bara hjá og bíði eftir því að líf þeirra endi heldur vilji þeir berjast og fara þannig, vegna þess að MND-sjúkdómurinn er bráðdrepandi. Mig minnir að 50% þeirra sem hann fá séu látin innan tveggja ára frá greiningu. Þetta er 60 manna hópur í tilfelli MND og þar af látast um 30 manns á hverju ári. Nýgengið er þannig að þetta er u.þ.b. 60 manna hópur á hverjum tíma. SMA-hópurinn er fámennari, örfáir einstaklingar. Lyfin eru dýr. En mig langar engu að síður að spyrja núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, sem nú hefur völd í þessum málum: Mun hún beita sér fyrir því að þau lyf sem ég hef hér spurt um, verði gerð aðgengileg hér til að koma til móts við þennan hóp sjúklinga?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Um upptöku á nýjum lyfjum og ákvarðanir þar um gilda tilteknar reglur og tilteknir ferlar. Í hverju tilviki er um að ræða samsetta ákvörðun viðkomandi sérfræðings og síðan lyfjanefndar. Þannig verður það að vera. Það getur ekki verið svo og má ekki vera svo að ráðherra málaflokksins sé að hlutast til um lyfjagjöf til einstaklinga. Það væri mjög undarlegt fyrirkomulag. Ég er ekki talskona þess að við breytum fyrirkomulaginu í þá veru að ráðherra svari fyrir um það í fyrirspurnatímum að einhver einstaklingur eigi að fá eitthvert lyf. Það þurfa fagaðilar að gera og þannig samfélag viljum við. Þarna koma hins vegar oft upp gríðarlega flóknar spurningar. Þær lúta að faglegu mati á heilbrigðisvandanum sem um ræðir. Þær snúast líka um öryggi sjúklinga. Þær snúast um að viðkomandi lyf séu nægilega örugg og hafi verið prófuð með viðhlítandi hætti og þeim hætti sem gerist og gengur í löndunum í kringum okkur, í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Við viljum líka, og það er auðvitað grunntónninn í okkar lyfjastefnu, tryggja aðgengi almennings á Íslandi að bestu mögulegu lyfjum á hverjum tíma, þannig að það er nokkurt einstigi sem þarf að feta í þessum málum. Það er mín afstaða að það fari langbest á því að um þennan viðkvæma málaflokk sé þannig búið að þetta sé verkefni sérfræðinga og byggi á faglegu mati hverju sinni. Það sem er í raun og veru okkar verkefni er að búa þannig um faglega þáttinn að hann hafi þau gögn og gæði sem þarf til þess að geta tekið þessa afstöðu og síðan Alþingis að tryggja fjármagn til þeirra verkefna.
Herra forseti. Svo að það sé alveg skýrt var ég ekki að biðja hæstv. ráðherra um að ávísa lyfjum. Ég hef upplýsingar frá Lyfjastofnun og víðar þar sem fram kemur hvernig þeim málum er háttað og ráðherra fór í sjálfu sér ágætlega yfir. Það kemur m.a. fram að svokölluð „orphan“-lyf, með leyfi forseta, þetta er ekki mitt heldur upp úr bréfi, eru lyf við sjaldgæfum sjúkdómum sem njóta viss forgangs hjá skráningaryfirvöldum, oft án þess að vera fullrannsökuð. Ég tel að þau þrjú lyf sem ég spurði núna um séu akkúrat þar. Ég veit að þetta er sameiginleg ákvörðun viðkomandi sérfræðings sem meðhöndlar viðkomandi einstakling. Ég er hins vegar að biðla til ráðherra að hún beiti sér fyrir því að fjármagn fáist, því að þetta eru dýr lyf, til þess að þeir örfáu einstaklingar geti lifað eins góðu lífi og mögulegt er þann tíma sem þeim er skammtaður. Ég lít þannig á, og ég veit að ráðherra er mér sammála um það, að við getum ekki lagt [[Forseti hringir.]]krónutölumat á mannslíf. Það sem ég bið ráðherra um og beini til hennar er að hún tryggi fjármagnið. Ég veit að hún mun fá stuðning í þessum sal til að fá þau lyf í notkun.
Virðulegur forseti. Eins og kemur fram í síðari spurningu hv. þingmanns er hann að tala um lyf sem eru þeirrar gerðar að þau séu ekki fullrannsökuð en vilji tiltekinna hópa eða einstaklinga standi til þess að fái að njóta vafans, ef svo má að orði komast - og það er býsna stórt skref að stíga. Ég held að það væri til gagns að leggja fram skriflega fyrirspurn um þetta vegna þess að þetta varðar ákveðna grundvallarhugsun í því hvernig við tökum inn ný lyf. Við höfum ekki verið þeirrar skoðanir á Íslandi að réttlætanlegt væri að ný lyf væru tekin inn án þess að þau væru fullrannsökuð, því að þar með værum við mögulega að taka áhættu hvað varðar heilsu einstaklinga, vegna hættu á aukaverkunum og ýmsu slíku sem ekki lægi fyrir þar sem rannsóknir væru ekki fullnægjandi. Þetta eru stórar spurningar, siðferðislegar og samfélagslegar. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þessa umræðu upp hér, þetta er ein af þeim stóru spurningum sem við þurfum að fjalla um á þessum vettvangi.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að eiga við mig orðastað í dag. Það málefni sem mig langar til að inna ráðherra eftir varðar samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og þá kannski sérstaklega um valfrjálsa viðaukann sem þeim samningi fylgir. Eins og hæstv. forsætisráðherra er kunnugt var samningurinn sjálfur fullgiltur af Íslands hálfu í september 2016. Þegar sú þingsályktunartillaga utanríkisráðherra var lögð fram til samþykktar lagði sá sem hér stendur fram breytingartillögu þess efnis að valfrjálsi viðauki samningsins yrði líka fullgiltur. Er skemmst frá því að segja að uppi varð fótur og fit í þinginu og eftir nokkurt þóf hér í hliðarsölum varð niðurstaðan sú að leggja fram breytingartillögu sem sagði að Alþingi ályktaði að valkvæður viðauki við samninginn skyldi einnig fullgiltur fyrir árslok 2017 og var hún samþykkt einróma. Valkvæði viðaukinn mælir fyrir um kæruleiðir fyrir einstaklinga og hópa sem telja að íslensk stjórnvöld hafi ekki veitt þeim þann rétt sem þeim ber samkvæmt samningnum og hafa árangurslaust nýtt þau úrræði sem þeir hafa samkvæmt íslenskum lögum og stjórn- og dómskerfi til að ná því fram sem þeir telja sig eiga rétt á samkvæmt samningnum. Eftirlitsnefnd Sameinuðu þjóðanna með samningnum getur óskað upplýsinga frá ríkjum og beint tilmælum til þeirra standi þau ekki við sitt. Með því að fullgilda valkvæða viðaukann verður virkara aðhald með ríkjum um að framfylgja samningnum, réttaröryggi fatlaðs fólk meira og mannréttindi þess betur varin og finnst mörgum ekki veita af. Hæstv. forseti. Nú er kominn apríl árið 2019 og enn hefur þessi valkvæði mikilvægi viðauki ekki verið fullgiltur. Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra hver sé afstaða hennar til þessa valfrjálsa viðauka og framgangs málsins, ekki síst í ljósi ótrúlegs svars fyrrverandi dómsmálaráðherra við fyrirspurn um málið hér í þinghúsinu mánudaginn 18. febrúar sl. sem borin var fram af hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur.
Herra forseti. Ég vil fyrst þakka hv. þm. Páli Vali Björnssyni fyrir að koma hér upp og setja mikilvægt mál á dagskrá. Nú er það svo að við vorum bæði við störf þegar þessi tillaga var samþykkt, eins og mig rekur minni til. Ég man vel eftir þeirri tillögu sem samþykkt var um að setja skyldi vinnu af stað við að ljúka við að fullgilda hina valfrjálsu bókun. Síðan hefur það gerst, eins og hv. þingmaður þekkir jafn vel og ég, að væntanlega hafa tíðar kosningar komið í veg fyrir að þessari vinnu væri lokið á þeim tíma sem samþykkt var af Alþingi. Ég vænti þess, hafi ég verið hér í sal, að ég hafi greitt tillögunni atkvæði mitt, þannig hefði ég alla vega gert það. Að sjálfsögðu tel ég þetta mikilvægt mál. Ég hef tjáð mig um það áður að það sé mikilvægt að ljúka fullgildingu þessarar valfrjálsu bókunar sem veitir þá kæruleið sem hv. þingmaður fór svo vel yfir hér. Ég get ekkert sagt annað en það að ég tek brýningu hv. þingmanns og mun ræða málið við hæstv. dómsmálaráðherra sem væntanlega fer með þetta mál samkvæmt verkaskiptingu ráðuneyta. Vilji Alþingis liggur fyrir í þeirri tillögu sem hv. þingmaður nefnir hér og það er mjög mikilvægt að sá vilji verði fullnustaður.
Forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir gott svar. Það er gott að heyra að hún er sammála mér í þessum málum. En það er ótrúlega óþolandi hér á þingi að leggja fram þingsályktunartillögu sem allir samþykkja og svo er henni í rauninni bara hent í ruslið. En þar sem ég veit að í brjósti hæstv. forsætisráðherra slær hjarta úr skíragulli vil ég nota tækifærið og hvetja hana og brýna hana til þess að styðja þá þingsályktunartillögu sem liggur í þinginu og lögð var fram í september á síðasta ári undir forystu hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar, um að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks núna á vorþingi, ég ætla bara að vera svo brattur. Og fullgilda viðaukann líka og sýna þessum þjóðfélagshópi að okkur er annt um hann. Þessi þjóðfélagshópur, öryrkjar og fatlaðir á Íslandi, hefur mátt þola fordóma, mismunun, andlegt og líkamlegt ofbeldi og vanrækslu alla tíð. Nú er mál að linni. Það er löngu kominn tími til að við tökum þetta föstum tökum. Ég trúi því að hæstv. forsætisráðherra sé sammála mér um það. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni allt of hlý orð í minn garð. Ég vil segja honum að þetta er ekki alveg svona gott en hins vegar er ég sammála honum … [[Þetta er mín reynsla.]]- Ég þakka fyrir. En ég er sammála hv. þingmanni að þetta er mikilvægt mál og mér er kunnugt um að unnið er að því að skila inn skýrslu til Sameinuðu þjóðanna vegna úttektar á stöðu mála hér á landi. Það er mikilvægt að sinna þeim málum af krafti og ég hygg að ekki bara sú sem hér stendur heldur ríkisstjórnin öll sé sammála um það. Ég þekki tillögu hv. þm. Ágústar Ólafs Ágústssonar sömuleiðis og er mikilvægt að við tökum hana til skoðunar á Alþingi. Ég held nefnilega að við séum öll sammála um þetta markmið. Ég er búin að rifja það aðeins upp og ég man betur núna í seinna svari eftir tillögu hv. þingmanns sem kom inn undir þinglok og þá birtist eindreginn vilji þingsins. Það er ekki gott þegar mörg verkefni og tíðar kosningar verða til þess að svona þingsályktunartillögur detta niður í skúffu og gleymast. Það má ekki gerast og ég vil því nýta tækifærið að lokum og þakka hv. þingmanni [[Forseti hringir.]]fyrir að brýna okkur til dáða um málið, sem ég hygg að Alþingi geti verið sammála um.
Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar og gert ráð fyrir því að hún standi í um tvær klukkustundir. Forsætisráðherra hefur 12 mínútur til framsögu og þrjár mínútur í lok umræðunnar.
Herra forseti. Hv. þingmenn stjórnarandstöðu óskuðu sérstaklega eftir, og eðlilega, skýrslu um aðkomu stjórnvalda að þeim kjarasamningum sem undirritaðir voru í síðustu viku. Einnig var sérstaklega beint til mín spurningum sem varða endurmat fjármálaáætlunar og breyttar forsendur fyrir henni í tengslum við kjarasamninga og í tengslum við horfur í efnahagslífinu almennt. Ég ætla að reyna að fjalla um hvort tveggja á þeim örfáu mínútum sem mér eru skammtaðar. Ég vil byrja á að segja að aðkoma stjórnvalda að þeim kjarasamningum sem undirritaðir voru, og við köllum lífskjarasamninga, datt auðvitað ekki af himnum ofan. Hún varð ekki til á einum degi fyrir samninga heldur hefur það verið markmið og metnaður minn og ríkisstjórnarinnar að efla það samtal sem stjórnvöld eiga í á hverjum tíma við aðila vinnumarkaðarins. Ég hef þá trú að við getum margt lært af nágrannaþjóðum okkar á Norðurlöndum í þessum efnum og það hefur sömuleiðis verið mitt markmið að formfesta þessi samskipti í svokölluðu þjóðhagsráði sem hefur lengi verið til umræðu milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins, þar sem aðilar sitja ásamt ríki og sveitarfélögum og Seðlabanka og fara yfir þau mál sem mikilvæg eru til að tryggja efnahagslegan stöðugleika og félagslegan stöðugleika. Í raun hljóta þessi mál ávallt að fara saman í mínum huga. Segja má að yfirlýsing stjórnvalda vegna þessara samninga endurspegli þetta markmið en hún er fyrst og fremst afrakstur þess samtals sem við höfum átt við bæði fulltrúa almenna og opinbera vinnumarkaðarins, fulltrúa atvinnurekenda og sveitarfélaga undanfarna 16 mánuði með reglulegum hætti í Ráðherrabústaðnum. Þar eru nokkrar stórar aðgerðir sem ég mun nú hlaupa yfir. Eins og kunnugt er var því lýst í stjórnarsáttmála að stefnt yrði að skattalækkun sem næmi 1% í tekjuskattskerfinu á kjörtímabilinu. Það liggur fyrir að aðilar vinnumarkaðarins og sérstaklega verkalýðshreyfingin hefur lagt fram ítarlega gagnrýni á skattkerfið og bent á til að mynda það skattskrið sem hefur orðið á undanförnum árum vegna þess að efri og neðri mörkin í skattkerfinu hafa ekki fylgt sömu vísitölu, þ.e. efri mörkin launavísitölu en neðri mörkin neysluvísitölu. Sömuleiðis hefur verkalýðshreyfingin lagt áherslu á eflingu barnabótakerfisins og m.a. þess vegna var gripið til þess, strax við síðustu áramót, að samræma mörkin í tekjuskattskerfinu og stórauka barnabætur þannig að þeim fjölgaði um 2.200 sem rétt áttu á þeim og þær hækkuðu. Í yfirlýsingu okkar nú göngum við lengra og við leggjum til skattkerfisbreytingar sem boða þriggja þrepa skattkerfi í anda þess sem gerist annars staðar á Norðurlöndum með nýju lágtekjuþrepi sem þýðir að sú skattalækkun sem boðuð var í stjórnarsáttmála nýtist best hinum tekjulægri. Sömuleiðis leggjum við til ný viðmið í skattkerfinu sem eru þau að miða við neysluvísitölu plús framleiðni og að einhverju leyti endurspeglast sú hugmyndafræði svo í kjarasamningunum sjálfum þar sem horft er til annars vegar krónutöluhækkana, prósentuhækkana og svo í þriðja lagi viðmiðunar við hagvöxt á mann, sem er nýlunda í kjarasamningum á Íslandi. Hugsunin á bak við þessar skattkerfisbreytingar er að þær nýtist best hinum tekjulægstu og skapi réttlátara skattkerfi. Í öðru lagi vil ég nefna lengingu fæðingarorlofs. Þetta er risastórt lífskjaramál og ákvörðun um þetta var boðuð í stjórnarsáttmála en grundvöllur hennar er staðfestur og sannfæring mín um að þetta sé gríðarlega mikilvæg aðgerð, t.d. vegna gagnagrunns sem stjórnvöld opnuðu - ætli það hafi ekki verið fyrr á þessu ári - tekjusagan.is, þar sem hægt er að skoða þróun ráðstöfunartekna aftur í tímann út frá raungögnum úr skattframtölum og gefnum forsendum í gegnum barnabætur og húsnæðisstuðning. Þar hefur þróun ólíkra hópa verið mjög mismunandi og við þurfum að beina sjónum okkar að ungu barnafólki, ekki síst einstæðum foreldrum. Þess vegna leggjum við til lengingu fæðingarorlofs og það rímar fullkomlega við eina af nokkrum tillögum sem birtast í nýlegri skýrslu Kolbeins Stefánssonar sem fjallar um lífskjör barna á Íslandi eftir hrun. Raunar nær sú úttekt eingöngu til ársins 2016, en eitt af því sem þar er lagt til, sem mjög mikilvæg aðgerð til að bæta kjör barna á Íslandi, er lenging fæðingarorlofs og að brúa umönnunarbilið sem er oft streitumesti tíminn í lífi ungs fólks þar sem bætast við áhyggjur af afkomu og óvissa um það hvar maður getur komið barni sínu fyrir á góðum stað. Sömuleiðis er lögð til hækkun barnabóta sem rímar við nákvæmlega þá áherslu að við þurfum að búa betur að tekjulágu ungu fólki. Húsnæðismál eru þau mál sem bæði verkalýðshreyfing og atvinnurekendur voru sammála um að væri eitt stærsta málið í kringum þessa kjarasamninga. Lífskjör fólks ráðast ekki bara af krónunum í vasanum og launaumslaginu heldur ráðast þau ekki síst af því hvað fólk ver miklu í húsnæði. Það sem stjórnvöld hafa gert til undirbúnings þessari yfirlýsingu er tvennt; það var settur á laggirnar sérstakur átakshópur sem fór yfir framboðið á húsnæðismarkaði í samvinnu forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis og félagsmálaráðuneytis með aðkomu sveitarfélaga, atvinnurekenda og verkalýðshreyfingar. Tillögur þeirra voru kynntar fyrir allnokkru og miða að því að byggja upp hið félagslega húsnæðiskerfi, auka stofnframlög til almennra íbúða, efla leiguvernd og réttarstöðu leigjenda, eins og félags- og barnamálaráðherra kom inn á áðan, en líka að skýra betur regluverk í kringum byggingarmál og gera hlutina auðveldari og hafa þá meira á einum stað en verið hefur. Hins vegar eru þær tillögur sem starfshópur á vegum félags- og húsnæðismálaráðherra vann, sem eru tillögur til að auðvelda ungu og tekjulágu fólki leið inn á eignamarkaðinn. Þetta eru því tvíþættar aðgerðir. Þar eru lagðar til allnokkrar aðgerðir og stjórnvöld hafa sett nokkrar þeirra inn í sína yfirlýsingu. Þar munar miklu um svokölluð hlutdeildarlán. Þar horfum við eiginlega til þeirrar fyrirmyndar sem felst í svokölluðum eiginfjárlánunum fremur en startlánunum þar sem við byggjum á norskri fyrirmynd. Hugmyndafræðin er ekkert ósvipuð samt á milli þessara lána og snýst um að tekjulágt ungt fólk geti fengið lán á sérstökum kjörum, t.d. í gegnum Íbúðalánasjóð, sem á móti eignast hlutdeild í eigninni og fær þessa fjármuni til baka seinna meir. Ég vil svo nefna sérstaklega lífeyrismálin sem voru stórmál og tengjast að sjálfsögðu húsnæðismálunum. Þar eru margir þættir. Ég ætla ekki að telja þá alla upp en vil þó nefna hér að ég tel mjög mikilvægt að farið verði í virkt samtal milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins um hækkun lífeyristökualdurs. Þetta er nokkuð sem við höfum rætt á Alþingi allnokkrum sinnum frá því að ég kom hingað inn og var nánast samþykkt 2016 en frestað þá. Ég held að við þurfum að fara inn í þessa umræðu því að a.m.k. ég fæ töluvert af sendingum frá fólki sem óskar beinlínis eftir því að fá að vinna lengur. Ég held að við þurfum að fara í þetta samtal með það að markmiði að fólk geti það en við vinnum út frá því að starfslokin séu sveigjanleg. Síðan er það tilgreinda séreignin sem hugmyndin er að fólk geti nýtt til innborgunar á lán. Þar setjum við sérstakan hvata til að draga úr vægi verðtryggingar þar sem við leggjum það til að hana sé hægt að nýta inn á höfuðstól verðtryggðra lána en höfuðstól á afborganir óverðtryggðra lána. Það tengist svo verðtryggingunni sjálfri en allnokkrar aðgerðir eru lagðar til í yfirlýsingu stjórnvalda, t.d. það að afnema 40 ára verðtryggð lán til að stíga markviss skref í því verkefni að vinda ofan af verðtryggingunni. Þar er hins vegar nauðsynlegt að hafa mótvægisaðgerðir og þess vegna leggjum við til hlutdeildarlánin, t.d. til þess að tekjulágt fólk eigi rétt á annars konar lánum en þessum löngu verðtryggðu jafngreiðslulánum sem hafa verið eina leið þess inn á eignamarkaðinn. Ég nefni félagsleg undirboð hratt í lokin því að ég á eftir að ræða áhrifin á fjármálaáætlun. Þar er auðvitað mál sem er löngu tímabært að grípa til aðgerða í. Félags- og barnamálaráðherra setti á laggirnar starfshóp með aðkomu allra aðila og fyrirhuguð eru lagafrumvörp á næsta þingi til að taka á þeim málum sem eiga ekki að líðast á heilbrigðum vinnumarkaði. Ég fagna mjög þeirri miklu samstöðu sem er milli verkalýðshreyfingar og Samtaka atvinnulífsins um nauðsyn þess að gera eitthvað í þessu. Við sjáum svo nú þegar í þinginu frumvörp sem tengjast þessum aðgerðapakka. Ég vil sérstaklega nefna frumvarp ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, um aðgerðir gegn kennitöluflakki, og frumvarp félags- og barnamálaráðherra, um bætta réttarstöðu leigjenda. Síðan var sérstaklega spurt hvaða áhrif kjarasamningarnir hefðu á fjármálaáætlun. Það er búið að gera ráð fyrir fjárhagslegum áhrifum margra þeirra verkefna sem eru hluti af þessari yfirlýsingu í fjármálaáætlun, t.d. fæðingarorlofi, auknum stofnframlögum til almennra íbúða og fleiri verkefna. Það hefur meira að segja verið gagnrýnt að stjórnvöld hafi verið búin að sýna á spilin en ég verð bara að segja það, ágætu félagar hér á Alþingi, að ég blæs á þá gagnrýni því að ég held að hún snúist um gamaldags vinnubrögð þar sem stjórnvöld mæta með pípuhatt í lokin og draga eitthvað upp úr honum. Ég held að við séum bara að fara inn í allt annars konar vinnubrögð þar sem við erum að vinna jafnt og þétt í góðu samtali þessara aðila þar sem skiptir ekki máli hvort einhverju er haldið leyndu fram á síðustu stundu eða ekki. Ég held að það sé bara búið. Nú erum við að fara inn í annars konar tíma í þessu samtali og ég held að við eigum bara að sammælast um það. Hins vegar er ljóst að ekki eru allar aðgerðir inni í þessari áætlun, t.d. hvað varðar áhrifin af tekjuskattsbreytingunum sem verða meiri en áður hafði verið reiknað með og sömuleiðis hækkun á skerðingarmörkum í barnabótakerfinu. Hins vegar liggur fyrir kostnaðarmat á þessu og það er sjálfsagt og nauðsynlegt að gera fjárlaganefnd grein fyrir því áður en fjármálaáætlun verður afgreidd hver kostnaðaráhrifin af þessum breytingum verða. Hins vegar var ég spurð um áhrifin á endurmat áætlunar vegna gjaldþrots WOW-flugfélagsins. Það er ljóst að eftir gjaldþrotið hefur fjármála- og efnahagsráðuneytið unnið að mati á mögulegum efnahagslegum áhrifum á opinber fjármál. Eins og kunnugt er var birt svokölluð fráviksspá í fjármálaáætluninni, er það í fyrsta sinn og það er gott, en það liggur líka fyrir að ekki liggja fyrir endanleg áhrif á opinberu fjármálin vegna gjaldþrots WOW og loðnubrests sem líka var spurt um. Þau áhrif munu ekki liggja fyrir fyrr en þjóðhagsspáin hefur verið endurskoðuð í heild sinni þó að búið sé að meta gróflega umfangið á þessum breytingum. Hagstofa Íslands hefur hafið og mun á næstu vikum endurskoða þjóðhagsspána frá því í febrúar sl. Hefð er fyrir því að endurskoða spána í maí/júní og birta hana í júní en í ljósi vinnunnar við afgreiðslu á fjármálaáætlun, og í ljósi þeirra breytinga [[Forseti hringir.]]sem átt hafa sér stað undanfarnar tvær vikur, er gert ráð fyrir að endurskoðun á þjóðhagsspá Hagstofunnar, sem verður þá grundvöllurinn fyrir endurmati á fjármálaáætlun, liggi fyrir fyrr eða fljótlega í byrjun maí. Þó er nokkuð ljóst, eins og hér hefur komið fram, að í fjármálaáætlun [[Forseti hringir.]]er gert ráð fyrir verulegum hluta þeirra útgjalda sem boðuð eru í yfirlýsingu ríkisstjórnar vegna kjarasamninga sem og reiknað með ákveðinni kólnun vegna fækkunar ferðamanna.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að óska samningsaðilum á vinnumarkaði til hamingju með kjarasamningana. Ég vona að farsæl niðurstaða fáist í þeim samningum sem fram undan eru. Ríkisstjórnin verðleggur framlag sitt við hina svokölluðu lífskjarasamninga á um 100 milljarða kr. á gildistímanum [[80 milljarða.]]sem stefnt er að verði fram í nóvember 2022. - 80 milljarða, segir hæstv. forsætisráðherra, en hvað um það. Stór hluti þessarar fjárhæðar er nú þegar í fjármálaáætlun. Því má segja að þessi kynning ríkisstjórnarinnar hafi verið hálfgerð sýndarmennska, enda gekk hún brösulega. Ekki er því hægt að segja að þessar ráðstafanir hafi snúið beint að þessum tilteknu kjarasamningum. Því verður að svara hvað í þessu samkomulagi er ekki nú þegar í fjármálaáætluninni. Hvað kemur það til með að kosta ríkissjóð og hvernig á að borga það? Ég vil víkja næst að húsnæðismálunum. Stuðningurinn við húsnæðismálin vekur óneitanlega upp margar spurningar. Ekkert er sagt um það hvað þessi aðgerð eigi að kosta og málið hefur ekkert verið rætt í fjárlaganefnd. Ríkissjóður á að leggja til eigið fé til íbúðakaupa almennings. Afborganir verða engar og vextir litlir í tíu ár. Hér er um að ræða opinn tékka frá ríkisstjórninni sem enginn veit hvaða afleiðingar kemur til með að hafa. Það vantar allt mat á þessa aðgerð og útfærslan liggur ekki fyrir. Er hugmyndin sú að ríkissjóður ætli að eiga hlut í fjölda íbúða? Samkvæmt fjármálaáætlun á að kostnaðarmeta öll frumvörp. Það hefur ekki verið gert og engar tölur liggja fyrir í þessum efnum. Ég átta mig ekki alveg á fjármálastjórn ríkisstjórnarinnar. Hér er verið að ögra fjármálaáætlun, ef svo má segja, sem fjármálaráðherra er svo ánægður með. Fjármálaáætlunin á að vera eitt helsta stjórntæki ríkisins. Hvernig ætla menn að lenda þessum fyrirhuguðu aðgerðum í húsnæðismálum? Það að ríkið fari að leggja til eigið fé til íbúðarkaupa, nánast gefins í tíu ár, mun auka eftirspurn eftir húsnæði og síðan hækka verðið. Hvað með þá sem fá ekki aðgang að þessu kerfi? Er ekki verið að taka frá þeim? Þetta mun skapa vanda fyrir þá sem eru utan þess og er í raun dulin skattlagning. Þeir munu þurfa að greiða hærra húsnæðisverð. Hefur ráðuneytið gert rannsókn á því hvað húsnæðisverð kemur til með að hækka við þessa aðgerð? Hér er á ferðinni aðgerð sem er beint inngrip á markaðinn og getur hæglega skapað vanda. Ég vænti þess, í framhaldi af því að kjarasamningar hafa náðst við alla á vinnumarkaði, að ríkisstjórnin standi síðan við loforðin um að leiðrétta kjör eldri borgara. Hæstv. forsætisráðherra minntist hér aðeins á flugfélagið WOW og gjaldþrot þess sem setti verulegt strik í reikninginn hvað kjaraviðræður varðar og hafði margvísleg neikvæð áhrif á efnahagsmálin. Fjármálaráðherra var spurður að því í Kastljósi að kvöldi sama dags og félagið varð gjaldþrota hvort stjórnvöld hefðu sofið á verðinum. Hann svaraði því neitandi. Margt bendir hins vegar til þess að svar ráðherra sé ekki rétt og Samgöngustofa hefði átt að setja flugfélaginu rekstrarlegar skorður á síðasta ári sem hefði getað komið því fyrir vind eða dregið úr þeirri hörðu lendingu sem nú hefur orðið. Miðflokkurinn stóð fyrir sérstakri umræðu hér á Alþingi sl. haust um stöðu íslensku millilandaflugfélaganna og eftirlitshlutverk Samgöngustofu. Tilefnið var sérstaklega áhyggjur af rekstri flugfélagsins WOW. Í framsöguræðu minni á Alþingi rakti ég m.a. bágborna eiginfjárstöðu WOW en í júní á síðasta ári var eiginfjárhlutfallið komið niður í 4,5% sem er mjög lágt og sýnir að félagið átti lítið sem ekkert eigið fé til að halda rekstrinum gangandi. Auk þess hafði félagið ekki skilað ársreikningum. Undir þessum kringumstæðum hefðu viðvörunarljós átti að kvikna hjá eftirlitsaðilanum, Samgöngustofu, sem átti ekki að sitja aðgerðalaus hjá. Flugrekstur er kerfislega mikilvægur eins og við þekkjum í hagkerfi okkar. Í umræðunni á Alþingi spurði ég samgönguráðherra sérstaklega hvort Samgöngustofa hefði gert álagsprófanir á flugfélögin. Ráðherrann svaraði ekki spurningunni sem leiðir líkur að því að það hafi ekki verið gert. Hún vekur auk þess athygli, hin mikla skuldasöfnun sem átt hefur sér stað gagnvart Isavia og skuld félagsins hvað varðar lendingargjöld upp á 2 milljarða. Herra forseti. Ég tel að ríkisstjórnin hafi ekki staðið sig í eftirliti gagnvart félaginu WOW og það hefði verið hægt að koma í veg fyrir a.m.k. þessa hörðu lendingu sem nú hefur haft víðtæk áhrif. Miðflokkurinn mun koma áfram inn í þessa umræðu hér á eftir og vænti ég þess að hún verði málefnaleg.
Herra forseti. Rétt eins og margir aðrir landsmenn höfum við í Samfylkingunni fagnað því að samningar hafi náðst á vinnumarkaði og línur nokkuð skýrst þó að enn eigi eftir að semja við fjölmennar stéttir hjá ríki og sveitarfélögum, ekki síst stórar stéttir sem annast umönnun og uppfræðslu. Samningarnir ná reyndar ekki til hópa aldraðra sem þurfa að reiða sig á lífeyri sinn sem skertur er óhæfilega og öryrkja sem dragast nú aftur úr. Það má líka minna á að námsmenn fá ekki hærri grunnframfærslu. Áfram munu barnabætur skerðast langt undir meðallaunum. Enn virðist litið svo á í stjórnsýslunni að barnabætur séu fátækrastyrkur fremur en sanngjörn leið til að létta undir með barnafjölskyldum. Áfram verða peningar hér á okurverði en vextir eru, eins og við vitum, annað orð yfir það verð sem við greiðum fyrir peninga. Vaxtabætur eru á góðri leið að hverfa. Í fjarska heyrum við drunur af verðbólgunni með tilheyrandi vaxtahækkunum og forsendubresti kjarasamninga. Þannig má áfram telja en það er að sjálfsögðu ánægjuefni að tekist hafi að semja og að tekist hafi að fá ríkisstjórnina til að leggja meira af mörkum til að bæta almenn kjör hér á landi, t.d. með löngu tímabærum áformum um umbætur á húsnæðismarkaði, sem vonandi verða að veruleika, áformum um að taka loksins á þeirri glæpastarfsemi á vinnumarkaði sem kennd er við félagsleg undirboð, breytingum á skattkerfi sem vonandi verða til hagsbóta fyrir skattpínt alþýðufólk og lengingu fæðingarorlofs sem er mikilvægt og gott framfaramál. Enn eigum við eftir að sjá hvaða áhrif þessar aðgerðir koma til með að hafa á líf og kjör landsmanna þegar fram í sækir, þegar rykið sest og daglegt líf tekur við eftir hátíðarhöldin. Það verður tíminn að leiða í ljós en vert er að hafa í huga að þessar breytingar hrófla ekki við grundvellinum í því efnahagskerfi sem hefur magnað upp óánægju í samfélaginu árum saman. Þær breyta ekki eignamisskiptingunni sem er svo mikil á Íslandi. Þær ráðast ekki að rótum þess vanda sem fylgir krónunni sem ríkisstjórnarflokkunum er svo kær en veldur því að fámenn auðstétt getur rakað til sín fé meðan almenningur má súpa seyðið af sveiflunum sem fylgja notkun hennar sem stjórnmálamenn eru svo hrifnir af og kenna þær lífskjaraskerðingar við hagstjórn. Notkun krónunnar, herra forseti, er sá lífskjarasamningur sem gildir raunverulega á Íslandi. Eins og við Samfylkingarfólk höfum talað um er stóra myndin óbreytt. Við vitum hins vegar að eitt er ekki óbreytt og það er fjármálaáætlun. Efnahagslegar forsendur hennar voru meira að segja gjörbreyttar áður en hún kom til umræðu á Alþingi og nú er þessi áætlun eins og hvert annað trúarrit sem sumir halda í dauðahaldi. Það er mikilvægt að horfast í augu við það og láta af rétttrúnaðarkreddum. Aðhaldskrafan á ráðuneytin um niðurskurð sem nemur kostnaðarauka af kjarasamningum er ósanngjörn og getur truflað mikilvæga starfsemi þegar fram líða stundir verði henni framfylgt af hörku. Eins og málum er háttað binda fjármálareglurnar um of hendur framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins til að taka ákvarðanir um innspýtingu þar sem hennar kann að vera þörf. Hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt að ef komi til þess að hægi á hagvextinum vegna efnahagslegra áfalla verði brugðist við með því að skera niður útgjaldahliðina. Þarna er hagspeki Sjálfstæðisflokksins lifandi komin, að ríkið auki útgjöld sín í góðæri en dragi saman í hallæri meðan reynslan sýnir og öll skárri hagfræði kennir að þessu eigi að vera öfugt farið, að ríkið haldi að sér höndum í góðæri en auki útgjöld þegar harðnar á dalnum til að draga úr sveiflum og létta undir með fólki. Þetta er hagspeki auðmanna sem líta á ríkisútgjöld sem nokkurs konar lúxus sem hægt sé að leyfa sér þegar allt leikur í lyndi en þurfi að skera niður þegar harðnar á dalnum. Þessi hagspeki ræður för. Virðulegi forseti. Við í Samfylkingunni tökum undir með fjármálaráði þegar það segir í umsögn sinni um fjármálaáætlun að breyttar forsendur kalli á viðbrögð. Forsendurnar eru svo sannarlega breyttar: loðnubrestur, fækkun ferðamanna, gjaldþrot flugfélags, vofa atvinnuleysis lætur á sér kræla, margvíslegur kostnaður ríkissjóðs af kjarasamningum. Herra forseti. Í Kristnihaldi undir Jökli lætur Halldór Laxness Jón Prímus segja: „Sá sem ekki lifir í skáldskap lifir ekki af hér á jörðinni.“ Mér virðist sem hæstv. ríkisstjórn kunni e.t.v. að taka þessi orð fullbókstaflega [[Hlátur í þingsal.]]því að Laxness var hér að tala um góðan skáldskap og a.m.k. ekki fjármálaáætlun.
Herra forseti. Það er alltaf hægt að deila um það hversu stórt hlutverk ríkisvaldið eða opinberir aðilar eigi að leika þegar kemur að kjarasamningum á almennum vinnumarkaði. Ég er einn þeirra sem oftar en ekki hafa gagnrýnt aðkomu ríkisvaldsins að kjarasamningum eða réttara sagt gagnrýnt aðila vinnumarkaðarins, Samtök atvinnulífsins og samtök launafólks fyrir að gera þá kröfu að byggja kjarasamninga á því sem ríkisvaldið getur gert hverju sinni, að koma til móts við að auðvelda kjarasamninga. Ég hef haldið því fram að með því sé verið að byggja undir ákveðið ábyrgðarleysi hjá aðilum vinnumarkaðarins. Það er hlutverk þeirra að semja um kaup og kjör á almennum vinnumarkaði og þar með leggja línurnar þegar kemur að launastefnu hér á landi. Það er hins vegar hlutverk hins opinbera og ríkisvaldsins sérstaklega að tryggja heilbrigða umgjörð efnahagslífsins, tryggja stöðugleika fyrir atvinnulífið og síðast en ekki síst fyrirsjáanleika í öllum leikreglum þannig að hægt sé að gera samninga til lengri tíma, hvort heldur er um kaup og kjör eða aðra samninga. Hins vegar er ljóst að hið opinbera getur gert ýmislegt og það er kannski ekki óeðlilegt að aðilar vinnumarkaðarins bendi á ríkisvaldið og bendi á sveitarfélögin og segi: Þið verður nú kannski að koma aðeins inn í þessa mynd með því að slaka aðeins á klónni, gera okkur kleift að ná samningum sem byggja undir framtíð okkar allra. Það verður að segjast eins og er að þegar farið er yfir þá lífskjarasamninga sem nú hafa náðst hefur þessu markmiði verið náð. Þeir byggja á því að hækka laun, einkum lágtekjuhópa, auka sveigjanleika til að stytta vinnutíma, lækka skatta og þá fyrst og fremst á þá sem lægri tekjur hafa. Með því er verið að ryðja braut að lægri vöxtum og ljóst er að heimili og fyrirtæki munu öll hagnast á því. Fyrir þann sem hér stendur verður það að játast að hjarta mitt hefur aðeins slegið hraðar og með meiri taktfestu síðustu vikur þegar ég hef skynjað það að samtök launafólks hafa lagt áherslu á það að lækka skatta, ekki síst á hina tekjulægri, vegna þess að þar eigum við samleið. Það er einnig gleðilegt að aðkoma ríkisvaldsins að þessum kjarasamningum skuli vera byggð á áherslu á að búa í haginn fyrir fjölskyldufólk, ekki síst barnafjölskyldur. Barnabætur verða hækkaðar, skerðingarmörk hækkuð, fæðingarorlof lengt upp í 12 mánuði. Þetta mun skipta barnafólk alveg gríðarlega miklu máli. Það er einmitt þess vegna sem ég er svo glaður og eins og ég hef sagt hér ítrekað þurfum við að fara að huga betur að því í þessum sal að allt sem við gerum, allar ákvarðanir sem við tökum, hvort heldur er í sköttum, í samgöngumálum, í skipulagi heilbrigðiskerfisins eða menntakerfisins, í rauninni alveg sama hvað við gerum, eigum við alltaf að hafa í huga og spyrja okkur hvaða hag hafa fjölskyldurnar í landinu og sérstaklega barnafjölskyldur af því sem við erum að gera. Upptaka nýs lægsta þreps tekjuskatts lækkar skatta. Þó að farin sé önnur leið en ég hef talað hér fyrst og fremst um, sem er stiglækkandi persónuafsláttur, er þetta mikið framfaraskref og skiptir láglaunafólk gríðarlega miklu máli, skiptir öryrkja gríðarlega miklu máli og skiptir eldri borgara miklu og það mun skipta ungt fólk, ekki síst ungt barnafólk, miklu þegar tekið er upp nýtt lægra tekjuskattsþrep. Þó að deila megi um ýmislegt og ýmsar þær tillögur sem liggja fyrir er varða húsnæðismál verða menn að líta á þær í heild sinni. Það truflar mig auðvitað að við séum að stíga, hugsanlega, skref í þá átt að banna jafngreiðslulán til 40 ára vegna þess að það mun hugsanlega koma í veg fyrir það að ýmsir sem vilja láta drauminn sinn rætast en hafa ekki miklar tekjur geti ráðist í íbúðarkaup, en við getum kannski fundið út úr því. Gleðilegasta er auðvitað að verið er að stíga alveg stórkostleg skref í að styrkja séreignarstefnuna, gera fólki auðveldara að eignast sína eigin íbúð, að veita heimild til að nýta 3,5% tilgreinda séreign, nýta séreignarsparnaðinn í heild sinni til íbúðarkaupa í fyrstu og lengja líka rétt manna sem eiga íbúðir fyrir til að nýta séreignarsparnað til að greiða inn á íbúðalán skiptir alveg gríðarlega miklu máli. Í heild sinni hygg ég að óhætt sé að fullyrða að eingöngu þessar aðgerðir séu einhver stærsta aðgerð sem stjórnvöld hafa nokkurn tíma ráðist í til að byggja undir eignamyndun almenns launafólks á Íslandi. Bara þetta atriði ætti að verða til þess að við ættum öll að gleðjast. Það er líka gleðilegt að í þessum kjarasamningum er gengið þannig til verks að launafólki er tryggður ábatinn af því þegar vel gengur. Hagvaxtaraukinn sem verður á komandi árum mun renna að stórum hluta til íslensks launafólks. Það er gleðilegt þegar næst í frjálsum kjarasamningum að samþætta hagsmuni launafólks og atvinnurekenda og ríkisvaldsins og í rauninni alls opinbera kerfisins við það hvernig gengur í íslensku efnahagslífi. Það er orðið sameiginlegt kappsmál atvinnurekenda og launafólks að stuðla að góðum hagvexti í framtíðinni. Góður hagvöxtur mun tryggja betri lífskjör og þannig er frá málum gengið að íslenskt launafólk mun eiga sinn hlut í því þegar okkur farnast vel.
Virðulegi forseti. Til að byrja með vil ég óska aðilum vinnumarkaðarins til hamingju með að hafa náð því sem lítur út fyrir að vera góður samningur, samningur þar sem bryddað er upp á ýmsum nýjungum eins og hagvaxtarauka og styttingu vinnutíma. Á sama tíma er samningurinn með áhugaverðar áskoranir fyrir stjórnvöld eins og að lækka vexti og halda verðbólgu í lágmarki á sama tíma. Það er nefnilega markmið Seðlabankans að halda verðbólgunni undir 2,5%, en helsta tæki Seðlabankans til þess er vextir bankans í viðskiptum við önnur fjármálafyrirtæki. Seðlabankinn heldur niðri verðbólgu með því að hækka vexti. Áskorunin um lága vexti og litla verðbólgu verður því augljóslega ekki í höndum Seðlabanka heldur ríkisstjórnarinnar. Hvað getur ríkisstjórnin gert til að lækka vexti og minnka verðbólgu? Á heimsvísu eru vextir mjög lágir þannig að verkefnið er greinilega gerlegt. Á sama tíma er hins vegar gert ráð fyrir næstum því 4% verðbólgu á næstunni. Það er langt yfir verðbólguviðmiði Seðlabankans og ef þar á að beita verðbólgustýringartækjum hlýtur maður að búast við vaxtahækkun. Það má hins vegar ekki því að það brýtur gegn markmiðum stjórnvalda um að lækka vexti. Því verða stjórnvöld að gera eitthvað og nú reynir á því að á þeim áratugum sem Ísland hefur glímt við verðbólgudrauginn hefur aldrei fundist varanleg lausn. Núna eftir langvarandi tímabil lítillar verðbólgu, þegar hún er aftur farin að láta á sér kræla, þegar sögur eru á kreiki um undirliggjandi þrýsting um verðhækkanir vegna kjarasamninga, er allt í einu komin lausn. Lausnina er hins vegar ekki að finna í fjármálaáætlun sem nú er fjallað um í nefndum þingsins. Lausnin hlýtur því að vera viðbót og ég hlakka til að heyra meira um hana því að hún hlýtur að hafa þó nokkur áhrif á fjármálaáætlun og peningastefnu ef út í það er farið. Það er einmitt sérstaklega fjallað um áhrif launahækkana í frávikssviðsmynd í fjármálaáætlun, hvernig launahækkanir umfram spár Hagstofunnar munu leiða til kaupmáttarhækkunar til skamms tíma en svo éti verðbólgan upp hækkanir. Í þessari sviðsmynd er ekkert minnst á það hvernig eigi að koma í veg fyrir að frávikið gerist eða hvaða viðbrögðum megi beita ef það verður raunin eða hvernig stjórnvöld bregðist við þessum frávikum í stefnu sinni. Hvernig sem það fer og hvað sem verður hlakka ég a.m.k. til að sjá þessa töfralausn sem leiðir til lægri vaxta og lægri verðbólgu á sama tíma. Sú töfralausn finnst ekki í fjármálaáætlun og ef hún er þar er ríkisstjórnin ekkert að monta sig yfir því að hafa leyst eitt helsta efnahagsvandamál Íslands, háa vexti og háa verðbólgu. Mér finnst frekar ólíklegt að það sé málið. Því ætla ég að giska á að lausnin hafi komið í gegnum aðkomu stjórnvalda að kjarasamningum og sú lausn hlýtur að hafa áhrif á fjármálaáætlun. Ég er hins vegar ekkert voðalega bjartsýnn á að þessi lausn sé til eins og er. Þegar félagsmálaráðuneytið kynnti sín málefnasvið fyrir fjárlaganefnd í síðustu viku, stuttu eftir að svokallaðir lífskjarasamningar voru kynntir, spurði ég ráðuneytið hvaða áhrif þessir samningar hefðu á málefnasvið ráðuneytisins. Svarið var einfalt: Við vitum það ekki. Það svar kom mér á óvart því að ýmis atriði samninganna hljómuðu mjög kunnuglega. Ég hafði séð minnst á þau í fjármálaáætlun. Ég velti því fyrir mér hvort þegar væri gert ráð fyrir einhverjum atriðum lífskjarasamninganna í fjármálaáætlun eða hvort það væri viðbót. Það sem kom mér enn meira á óvart var að í lífskjarasamningum er hækkun barnabóta 16% frá árinu 2018. Það er þegar búið að hækka barnabætur um 15% í fjárlögum 2019. Þýðir það þá raunvirðisskerðingu barnabóta út samningstíma lífskjarasamninganna? Ég skil þetta ekki alveg. Ég sé á vefsíðu Stjórnarráðsins að ríkisstjórnin leggur til 45 aðgerðir til stuðnings lífskjarasamningum en í meðfylgjandi skjali er hins vegar bara að finna 38 aðgerðir. Það er eins og það vanti eina blaðsíðu. Ekki nóg með það. Í lífskjarasamningunum er talað um að skattleysismörk haldist föst að raunvirði í þrjú ár. Á bls. 77 í fjármálaáætlun er hins vegar talað um hækkun persónuafsláttar um 1 prósentustig til viðbótar við lögbundna 3,7% verðlagshækkun. Þar er raunvirðisaukningin tekin burt. Það er augljóslega breyting frá fjármálaáætlun. Það má eflaust finna fleiri dæmi en tíminn er takmarkaður og þetta ætti að duga til þess að fólk átti sig á ástæðu þess að við þurfum að ræða hvaða áhrif kjarasamningar hafa á fjármálaáætlun sem allt þingið fjallar um þessa dagana. Allar nefndir þingsins eru nú að vinna í að safna umsögnum, fá gesti og spyrja spurninga um úrelta fjármálaáætlun. Ekki úrelt á sömu forsendum og ég nefndi í fyrri umræðu um áætlunina heldur er hún núna að auki úrelt út af kjarasamningum. Fjármálaáætlun sem er úrelt af því að lækkun á áætluðum persónuafslætti er ekki útskýrð, úrelt af því að ráðuneytin geta ekki svarað hvaða áhrif kjarasamningar hafa á málefnasvið þeirra, úrelt af því að það vantar töfralausn í fjármálaáætlun sem á að þurrka út háa vexti og verðbólgu. Ég spyr því: Hvers konar virðing er borin fyrir tíma þingsins og umsagnaraðila sem þurfa að fjalla um núverandi útgáfu fjármálaáætlunar? Þetta er í alvörunni eins og einhver atvinnubótavinna þar sem við gröfum skurð til þess að moka ofan í hann aftur þegar við fáum loksins að sjá hvaða áhrif kjarasamningar hafa á fjármálaáætlun. Ég ætla að giska á að það verði ekki fyrr en rétt fyrir síðari umr. þegar breytingartillögur streyma inn eins og oft áður, breytingartillögur sem fá engar umsagnir og kollvarpa jafnvel umsögnum ýmissa aðila eins og fjármálaráðs. Þetta er auðvitað frábært fyrir framkvæmdarvaldið. Alþingi er upptekið í að fara yfir úrelta fjármálaáætlun og svo þegar breytingar koma loks er enginn tími til að fara yfir þær með gagnrýnu og faglegu hugarfari af því að breytingartillögurnar eru yfirleitt ekki settar fram í neinu samhengi. Afleiðingin verður sú að framkvæmdarvaldið gerir það sem því sýnist og Alþingi staðfestir enn og aftur viðurnefni sitt um að vera stimpilstofnun. Leiðin út úr þessu er að Alþingi segi: Stopp, hingað og ekki lengra. Ef ríkisstjórnin vill fá afgreidda fjármálaáætlun eða fjárlög verður ríkisstjórnin að uppfylla skilyrði laga um opinber fjármál. Þingið verður að fá greinargott yfirlit um þau áhrif sem kjarasamningar hafa á fjármálaáætlun, á stefnu, forgangsröðun, aðgerðir, markmið og mælikvarða, tekjur og gjöld, afkomu og málefnasvið. Allt annað, þangað til þingið fær það yfirlit, er tímaeyðsla, sóun og lítilsvirðing gagnvart mikilvægi Alþingis í stjórnskipun landsins.
Virðulegi forseti. Stór skref voru stigin í síðustu viku við undirskrift lífskjarasamnings sem aðilar vinnumarkaðarins komu sér saman um með stuðningi stjórnvalda. Hann er liður í breiðri sátt til áframhaldandi lífskjara til rúmlega þriggja ára. Þessi samningur er ný nálgun að þeirri staðreynd að lífskjör á vinnumarkaði koma við alla þjóðina. Því verða stjórnvöld að vera í sama takti ef vel á að takast til. Aðkoma stjórnvalda að lífskjarasamningi felur í sér fjölmargar leiðir sem slá taktinn með aðildarfélögum vinnumarkaðarins til að viðhalda stöðugleika. Lífskjarasamningurinn tekur á mörgum leiðum sem liggja allar í átt til þess að viðhalda stöðugleika og sátt. Til þess hefur ríkisstjórnin lagt fram aðgerðir að umfangi um 80 milljarðar á gildistíma kjarasamninga - til að styðja við markmið um stöðugleika og bæta kjör launafólks. Þær aðgerðir sem ríkisstjórnin leggur upp með eru til að koma til móts við barnafólk og fólk í lægri tekjuhópum. Framsóknarflokkurinn hefur haft það á stefnuskrá sinni að húsnæðisliðurinn verði tekinn út úr vísitölunni. Að því skal stefnt í þeirri sátt sem undir var ritað. Þetta er í samræmi við niðurstöður starfshóps um peningastefnu landsins þar sem segir að húsnæðisverð eigi ekki heima í verðbólgumarkmiði Seðlabanka Íslands. Þetta ýtir undir stöðugleika á húsnæðismarkaði. Auk þess er í lífskjarasamningnum komið inn á 13 önnur úrræði í húsnæðismálum, til stuðnings húsnæðisúrræðum, bæði fyrir kaupendur og leigjendur, með sérstakri áherslu á fyrstu kaup - en þau eiga líka að ná til þeirra sem hafa ekki átt fasteign í fimm ár. Ríkisstjórnin hefur lagt upp með markviss skref til afnáms verðtryggingar á lánum en samhliða þeim verður ráðist í mótvægisaðgerðir til að standa vörð um möguleika ungs fólks og tekjulágra til að eignast húsnæði. Mikill óstöðugleiki hefur einkennt íslenskan húsnæðismarkað. Fasteigna- og leiguverð hefur hækkað gríðarlega hér á höfuðborgarsvæðinu, sem hefur skapað ójafnvægi milli eftirspurnar og framboðs. Á landsbyggðinni hefur eftirspurn aukist eftir húsnæði en verðhækkun fasteigna hefur ekki fylgt þeirri þróun sem orðið hefur hér á suðvesturhorninu. Með aðgerðum ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum er hægt að nálgast stöðugleika sem skapar sátt og traust. Á það hefur skort síðasta áratug. Það umhverfi ætti að stuðla að vaxtalækkun sem gagnast bæði heimilum og atvinnulífinu. Það eykur ráðstöfunartekjur heimilanna og eykur hvata fyrir atvinnulífið til að eflast og huga að nýsköpun og fjárfestingu. Virðulegi forseti. Bæði ríkisstjórn og aðilar vinnumarkaðarins eru samtaka um að draga úr vægi verðtryggingar. Síðasta áratug hafa enn fleiri tekið undir þau sjónarmið. Það er líka augljóst út frá þeirri mynd sem hefur birst frá hruni. Það er þekkt fyrirbrigði að þegar verðbólga fer af stað aukast lánasöfn bankanna og eignatilfærslur verða frá heimilum landsins til fjármálastofnana. Þetta hefur m.a. orðið til þess að fjölmörg heimili hafa verið keyrð í nauðungarsölu. Allt samfélagið hefur þurft að bera gríðarlegan kostnað sem kannski hefði ekki þurft að koma til ef þetta hefði ekki verið - þó að fleiri ástæður hafi legið til. Sú sátt sem birtist í lífskjarasamningnum ber merki um vor á vinnumarkaði eftir kvíðvænlegan vetur sem einkenndist af óvissu og svartsýni. Það er öflugri forystusveit félaga á vinnumarkaði og framsýnni ríkisstjórn að þakka að „vorið er komið víst á ný“.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér samspil nýgerðra kjarasamninga og fyrirheita ríkisstjórnarinnar þar að lútandi fyrir framlagða fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og þær miklu breytingar sem orðið hafa í hagkerfi okkar á skömmum tíma. Það er kannski það sem umræðan ætti fyrst og fremst að snúast um. Hér hafa verið gefin mjög kostnaðarsöm loforð af hálfu stjórnvalda, ekki bara í tengslum við þessa kjarasamninga heldur almennt varðandi fordæmalausa útgjaldaaukningu ríkissjóðs á næstu fimm árum sem ekki verður séð að nokkur innstæða sé fyrir þegar horft er til þeirrar skýru kólnunar sem á sér stað í hagkerfinu núna. Það veldur töluverðum áhyggjum þegar við horfum á og lesum umsögn fjármálaráðs um fyrirliggjandi fjármálaáætlun þar sem ítrekuð er gagnrýni sem áður hefur verið sett á fjármálaáætlanir þessarar ríkisstjórnar, að ríkisstjórnin á tímum langs, sterks hagvaxtarskeiðs hafi sett sjálfa sig í spennitreyju eigin fjármálastefnu sem reynir nú á í fyrsta skipti af alvöru þegar kólnar í hagkerfinu og fyrirséð er að hagvöxtur fer minnkandi, jafnvel horfur á litlum sem engum hagvexti eða jafnvel samdrætti á þessu ári og, tekjur ríkissjóðs munu augljóslega dragast saman sem því nemur. Þetta er það sem fjármálaráð varaði stjórnvöld við í síðustu fjármálaáætlun. Þetta er gagnrýni sem sett hefur verið fram á fjármálastefnu þessarar ríkisstjórnar frá fyrstu fjárlögum hennar, að farið væri of geyst og eitt grundvallarviðmið laga um opinber fjármál, um varfærni, væri þverbrotið. Núna stendur ríkisstjórnin með þann kaleik í höndunum að hafa gefið mikil og kostnaðarsöm loforð en eigi eftir að svara grundvallarspurningunni: Hvernig ætla þau hafa efni á loforðunum? Því miður var ekki neitt að sjá í ræðu hæstv. forsætisráðherra sem gaf neinar vísbendingar um hvar skera ætti niður, hvar hækka ætti skatta. Hvernig á að fjármagna? Hvernig á að tryggja að þau útgjöld eða útgjaldafyrirheit sem stjórnvöld hafa gefið í tengslum við nýgerða kjarasamninga verði ekki bara gúmmítékki? Víkjum aðeins að kjarasamningunum sjálfum. Ég tek undir með hv. þm. Óla Birni Kárasyni, sem viðraði hér áhyggjur af því að samspil stjórnmálanna og kjarasamninganna væri orðið allt of mikið, að gengið væri fram með pólitískar kröfur við gerð kjarasamninga, sem sannarlega má taka undir, og má auðvitað segja að stjórnvöld hafi strax gefið undir fótinn með í stefnuyfirlýsingu sinni í upphafi þar sem ríkisstjórnin stillti sér upp í lykilhlutverki við úrlausn þessara kjarasamninga. Það vill svo til að þegar horft er til nýgerðra kjarasamninga hafa þeir sennilega sjaldan verið gerðir við hagfelldari kringumstæður. Kaupmáttur er í sögulegu hámarki, atvinnuleysi tiltölulega lágt, efnahagslífið almennt í góðri stöðu þótt kólnandi fari. Í sjálfu sér er ekkert þar sem kallaði á svo víðtæka aðkomu stjórnvalda við úrlausn. En þetta er kannski fylgifiskur þess sem kalla mætti ásýndarstjórnmál nútímans, að ríkisstjórnin skyldi stilla sér upp sem nokkurs konar riddara á hvítum hesti við úrlausn þessara kjaradeilna? [[Félmrh.: Og leyst hana.]]- Ja, það er nefnilega það góða við það, hæstv. félagsmálaráðherra, þótt ég hafi orðið hér, að í þessum ásýndarstjórnmálum tókst ríkisstjórninni einmitt að pakka saman [[Félmrh.: Og leysa …]]stefnumálum sínum sem sett voru fram í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í upphafi sem einhvers konar lausnarspili inn í kjarasamninga, sem er svo sem ágætlega vel gert af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. [[Gripið fram í.]]En þá má spyrja: Stóð aldrei til að efna þau loforð öðruvísi en í tengslum við kjarasamninga? Það má alveg bjóða hæstv. félagsmálaráðherra í pontu ef hann langar til að taka við orðinu. [[Gripið fram í.]] En vandinn er hins vegar eftirfarandi; það eru ekki innstæður fyrir loforðunum sem gefin eru. Þar stendur, og ber að hrósa fyrir það, að nú eigi að endurskoða hagspá. Það er augljós þörf á því, ekki er hægt að afgreiða fjármálaáætlun ríkisstjórnar án þess að við fáum nýja hagspá til að vinna með. Það er augljóst að forsendur þeirrar hagspár sem nú er unnið út frá eru algerlega brostnar, og voru brostnar þegar mælt var fyrir fjármálaáætlun stjórnarinnar. Það má spyrja sig þegar kemur að húsnæðismarkaði hvaðan þetta fjármagn eigi t.d. að koma sem boðað er til, og raunar margt gagnrýnisvert sem nefna mætti í aðgerðum stjórnvalda hvað húsnæðismarkaðinn varðar. Hér á að banna tiltekið lánaform, sem kemur augljóslega niður á tekjulægstu aðilum á húsnæðismarkaði. Á sama tíma á að stórauka fjármagn inn í leigulausnir á húsnæðismarkaði. Á sama tíma á að kynna eitthvert nýtt ríkistryggt útlánaform til að vega á móti neikvæðum áhrifum af aðgerðum stjórnvalda sjálfra inn á húsnæðismarkaðinn. Ég lýsi furðu minni á því af því að mér sýnist þegar þessar aðgerðir eru grannt skoðaður að hér séu ein mestu ríkisinngrip inn í húsnæðismarkaðinn sem við höfum séð fyrr og síðar. Mér finnst dálítið merkilegt að sjá að það sé gert undir formerkjum ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins. Boðað hefur verið að hér verði byggðar 600–800 íbúðir á ári undir formerkjum stéttarfélaganna til viðbótar við 100–200 íbúðir á ári sem koma inn í gegnum félagslega íbúðakerfið, og það er inn í húsnæðismarkað sem þarf að jafnaði um 1.600 íbúðir á ári. Ég kalla eftir því að áhrif þessa verði metin á byggingarmarkaðinn almennt og hinn frjálsa markað varðandi húsnæði og þá ríkjandi sjálfseignarstefnu sem verið hefur á húsnæðismarkaði um áratugaskeið þar sem fyrir liggur að stór meiri hluti landsmanna vill eiga eigið húsnæði og er ekki að kalla eftir frekari ríkisafskiptum af þessum markaði, að ríkið yfirtaki markaðinn í gegnum leigufélög og félagslegt húsnæði. Það er orðið eitthvað sérkennilegt við húsnæðismarkað sem krefst þess að 50–60% þess húsnæðis sem byggt er á hverju ári séu undir einhverjum félagslegum formerkjum. Lýsir það kannski einhverjum öðrum undirliggjandi vanda en tekjum kaupenda? Lýsir það kannski óstöðugleika, háu vaxtastigi, því að almennt sé erfitt að eignast hér þak yfir höfuðið? Þá væri kannski ástæða til að ráðast að rót vandans en ekki að grípa til svo mikilla opinberra afskipta af húsnæðismarkaðnum sem hér eru boðuð. Stóra málið í þessu er auðvitað fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Þar liggur fyrir að samkvæmt stefnu þarf að skila um 30 milljarða afgangi á ári næstu árin, ofan í bæði mikinn kostnaðarauka og tekjusamdrátt sem fyrirsjáanlegur er vegna kólnandi hagkerfis. Þá spyr maður: Hefði ekki verið skynsamlegra að hlusta á varnaðarorðin í upphafi, á ítrekuð varnaðarorð fjármálaráðs sem hefur það lögbundna hlutverk að vera stjórnvöldum til ráðgjafar um fjármálaáætlun og ríkisfjármálin í heild í stað þess að festa sig í þeirri spennitreyju sem stjórnvöld hafa gert? Því að það hefur líka komið mjög skýrt fram í þessari umræðu að engar forsendur eru til að endurskoða stefnuna. Staðreyndin er einfaldlega sú að stjórnvöld hafa farið allt of geyst í útgjaldaaukningu og þurfa núna að rifa seglin á sama tíma og hagkerfið er að dragast saman, nákvæmlega það sem varað var ítrekað við strax við fyrstu fjármálaáætlun, við fyrstu fjárlög þessarar ríkisstjórnar. En það er því miður hin klassíska hagstjórn ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins í gegnum áratugina að eyða þeim peningum sem renna inn í ríkissjóð hverju sinni, að þenja út ríkisbáknið á tímum uppsveiflu en þurfa síðan að draga saman þegar kólnar í hagkerfinu. Það er áhugavert að lesa álitsgerð fjármálaráðs sem varar við því að ríkisfjármálum sé ætlað of stórt hagstjórnarhlutverk, að verið sé að reyna um of að beita hinni keynesísku hagfræði að auka ríkisútgjöld á tímum samdráttar og beita varfærni á tímum uppgangs. Á sama tíma væri þá æskilegt að ríkisfjármálin væru hlutlaus í hagsveiflunni, að unnið væri út frá grunngildum laga um opinber fjármál um festu, gagnsæi og varfærni öllum stundum en ekki að svona mikil lausung væri sýnd í ríkisfjármálunum eins og gert hefur verið á undanförnum árum og að þessi ríkisstjórn blási til stórsóknar í ríkisútgjöldum á þeim sama grunni. Ég held að það sé brýnt fyrir okkur að fá boðaða, endurskoðaða hagspá sem fyrst inn í þessa umræðu. Það verða að koma skýr svör frá ríkisstjórninni um hvar eigi að bera niður í niðurskurði. Á enn eina ferðina að skera niður í opinberum framkvæmdum, nauðsynlegum innviðaframkvæmdum sem sveltar hafa verið allt of lengi? Á að endurskoða þau loforð sem veitt hafa verið í auknum útgjöldum í tengslum við lengingu fæðingarorlofs, í tengslum við kjarasamninga, í auknum stuðningi við húsnæðismarkað? [[Forseti hringir.]]Á að svíkja öryrkja eina ferðina enn um nauðsynlega endurskoðun á þeirra kerfi? Hvaðan á fjármagnið til þessara fyrirheita að koma?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að sinna kalli okkar stjórnarandstöðunnar vel og koma hingað og flytja okkur skýrsluna. Óumdeilt er að það inngrip ríkisstjórnarinnar í þá erfiðu kjarabaráttu sem við var að etja í landinu gerði sannarlega sitt gagn. Það reið baggamuninn og nú höfum við siglt í höfn þeim samningum og ég ætla bara að segja að fátt er svo með öllu illt að ekki boði nokkuð gott. Ég segi: Til hamingju, við verkalýðshreyfinguna, að þeim stóra áfanga sé náð og um leið séum við komin fyrir vind, hugsanlega, í sambandi við yfirvofandi verkfallsaðgerðir sem í rauninni höfðu algerlega ófyrirséðar afleiðingar í för með sér fyrir land og þjóð. Hins vegar eru risaverkefni fram undan. Tugþúsundir launafólks eiga eftir að vinna úr sínum samningagerðum og þá er spurningin hvað ríkisstjórnin mun gera í þeim efnum. Mun ríkisstjórnin stíga áfram inn og reyna að koma til móts við það, eru hinir svokölluðu lífskjarasamningar hugsaðir þarna fyrst og fremst? Ég býst við því. Það eru tímamót, má segja, að við skulum nú í fyrsta skipti sjá í svona samningagerð að ekki sé eingöngu verið að einblína á prósentuhækkanir á launum heldur höfum við séð að verið er að hækka lágmarkslaunin í krónutölum. Þeir sem lægstu launin hafa fá í rauninni mest út úr því. Þeir sem hærri hafa launin fá ekki fleiri krónur, eins og prósenturnar gáfu þeim alltaf í denn. Hins vegar þegar kemur að fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára voru allar forsendur þeirrar fjármálaáætlunar brostnar áður en hún fór í prentun. Það hefur verið margsagt og allir vita, hvort sem það er ríkisstjórnin sjálf, stjórnarandstaðan eða bara allir sem vilja vita. Ég ætla ekki fara að tíunda þau áföll sem við höfum gengið í gegnum upp á síðkastið. Ég vil frekar horfa á ávinninginn sem við höfum verið að ná. Því miður er eitt sem stendur enn þá upp úr og ég veit ekki hvenær við verðum komin fyrir vind með það. Það er enn verið að skattleggja fátækt. Það er enn verið að skattleggja útborguð laun langt undir 300.000 kr. Það er enn verið að skerða öryrkja, krónu á móti krónu. Ég fékk svar um daginn frá hæstv. félagsmálaráðherra við því hvað það myndi kosta að afnema allar skerðingar á öryrkja og eldri borgara. 46 milljarða kr. Þetta eru stórar tölur. Það skiptir máli í ríkisbúskapnum að taka þetta fjármagn í rauninni af þessum þjóðfélagshópum og setja það beint inn í þjóðarbúið. Maður spyr: Hvernig stendur á því að þessi skilaboð eru endalaust send svona skýr út í samfélagið? Ef við skerðum ekki og skattleggjum ekki fátækt er þjóðarbúið bara í vanda, allt fer á hliðina, skútan leggst á hliðina. Eigum við frekar að afnema skattlagningu á bankana? Eigum við að lækka bankaskattinn um 7 milljarða? Eins og er núna greinilega ekki bara vilji heldur er í framkvæmd þegar ég stend hér í ræðupúltinu. Það er verið að framkvæma nákvæmlega vilja fjármálaráðherra, að lækka bankaskattinn um 7 milljarða kr. Það er líka algerlega augljóst að á þessu ári á að draga úr skattlagningu á sjávarútveginn um 4,3 milljarða kr. Hérna erum við komin samanlagt með 11,3 milljarða kr. samdrátt inn í ríkisbúskapinn í beinum lækkunum til þeirra sem hafa sannarlega efni á því og eru aflögufærir um að setja þetta inn í okkar sameiginlega sjóð. Hverjir þurfa meira á því að halda en öryrkjar að við tökum utan um þá og sýnum það alla leið? Það kemur fram í skýrslu sem ég hef áður vísað til í þessu ræðupúlti og er eftir félagsfræðinginn Kolbein Stefánsson, sem hann gerði fyrir Velferðarvaktina og birti niðurstöðu sína 28. febrúar sl. Í ljós kemur að engir hafa það bágara í samfélaginu en öryrkjar. Hvernig stendur á því að við getum staðið hérna kjörtímabil eftir kjörtímabil, löggjafarþing eftir löggjafarþing, og horft á þessi bognu bök bogna meira? Það er óásættanlegt. Óásættanlegt er að hanga alltaf í einhverju kerfi og tala alltaf út frá einhverju fyrir fram skipulögðu, vel skrifuðu, niður á blað. Það er óásættanlegt að við skulum ekki taka utan um okkar minnstu bræður og systur, hvort sem það er í fjármálaáætlun til næstu fimm ára eða í þeim góða vilja sem við ættum í rauninni að vera að predika hér. Hvað ætli kjósandinn hugsi þegar hann gengur í kjörklefann og setur X við sinn flokk, setur X við þann sem hann ætlar að treysta á í góðri trú um að hann muni tala sínu máli? Við horfum ítrekað upp á það á hinu háa Alþingi að mikið hagsmunapot er hérna, eigið hagsmunapot og hagsmunagæsla. Það er með ólíkindum að við skulum þurfa að horfa upp á þvílíkt og annað eins. Ég segi, virðulegi forseti, að auðvitað munum við breyta fjármálaáætluninni að einhverju leyti að ári og reyna að laga hana að breyttum aðstæðum. Eðli málsins samkvæmt hlýtur það að vera réttast að gera í stöðunni. En það breytir ekki þeirri staðreynd að milli 10 og 15% barna líða hér mismikinn skort og teljast vera fátæk, samkvæmt þeirri skýrslu sem ég vísaði til áðan. Hugsið ykkur, við erum að tala um framtíðina. Við erum að tala um börnin okkar, 10–15% íslenskra barna í fátækt. Þetta er síðasta sort, virðulegi forseti. Þetta er eiginlega þyngra en tárum taki og ég trúi því ekki að við skulum ekki tala meira um þetta, að við skulum ekki taka meira utan um þá þjóðfélagshópa sem þurfa nauðsynlega á hjálp okkar að halda. Auðvitað er það risastórt skref að reyna að gera húsnæðismarkaðinn þannig úr garði að þessi fátæku börn búi við öryggi. Þau hafa sum hver verið landflótta í sínu eigin landi og búið jafnvel á 10–15 stöðum á fyrstu tíu æviárunum af því að þau hafa ekki haft neitt öryggi. Grunnþörfum þessara þjóðfélagshópa hefur ekki verið framfylgt. Mannréttindi þeirra hafa verið fótum troðin. Það er lágmark að við veitum fæði, klæði og húsnæði og að fólkið okkar geti gengið út frá því sem vísu á morgun að það sé á öruggum stað og hafi mat á diskinn sinn. Við státum af mikilli velgengni. Við státum af því að vera sennilega eitt ríkasta land í heimi. Ég veit ekki, virðulegi forseti, hvernig við mælum þá auðlegð, hvort auðlegðin miðist bara við þá sem hafa nóg, gnægð af öllu, eða hvort það er hið fræga meðaltal, fallega excel-skjalið sem hæstv. fjármálaráðherra hefur orðið tíðrætt um í þessu ræðupúlti. Það væri afskaplega ánægjulegt að hafa hann í salnum með okkur í dag. Ég hef alltaf gaman af að tala til hans.
Hann er erlendis.
Ég heyri það frá hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur að hann er að sinna embættisverkum sínum erlendis. En það breytir ekki þeirri staðreynd að ég sakna þess að hafa hann ekki í salnum. Að þessu sögðu segi ég: Betur má ef duga skal. Við göngum skrefið í rétta átt. Ég hef óskað ríkisstjórninni til hamingju með að hafa stigið öfluglega inn í það sem hún gerði í sambandi við þann hnút sem við horfðumst í augu við á launamarkaðnum, hjá verkafólkinu okkar. Ég vil líka óska þeim baráttujöxlum til hamingju sem hafa barist fyrir láglaunafólkið. Ég óska þeim til hamingju.
Virðulegur forseti. Ég þakka forsætisráðherra fyrir greinargóða skýrslu. Ég tel aðgerðir ríkisstjórnarinnar fagnaðarefni, en þar eru miklar kjarabætur fyrir ungt fólk og sérstaklega ungar barnafjölskyldur. Lenging fæðingarorlofs í 12 mánuði er ekki einungis kjarabót fyrir foreldra - sem minnkar bilið á milli fæðingarorlofs og leikskóla - heldur er verið að tryggja rétt barna til að umgangast foreldra sína fyrsta árið. Hækkun hámarksupphæðar mánaðargreiðslu úr Fæðingarorlofssjóði úr 520.000 kr. upp í 600.000, sem fór í gegn núna um áramótin, gerði það einnig að verkum og tryggði að tekjuhærri foreldrar gætu farið í fæðingarorlof. Hækkun skerðingarmarka barnabóta úr 242.000 upp í 325.000 og hækkun barnabóta um 16% mun ekki bara skila sér til ungra, tekjulágra foreldra heldur allra barnafjölskyldna í landinu. Það tel ég vera fagnaðarefni. Virðulegur forseti. Vísindamenn hafa áhyggjur af því að konur eignist sitt fyrsta barn síðar á ævinni en áður var. Meðalaldur móður við fæðingu fyrsta barns á Íslandi fer sífellt hækkandi. Með þessum aðgerðum erum við að byggja upp bótakerfi sem nýtist ungu fólki og gerir barneignir að raunverulegum möguleika fyrir ungt fólk sem er nýkomið á vinnumarkað eða er enn í námi. Í framhaldinu er mikilvægt að skoða hvort hægt sé að tryggja meiri rétt fólks til að minnka starfshlutfall við lok meðgöngu þannig að það komi ekki niður á launum fólks eða fæðingarorlofinu sjálfu. En með boðuðum breytingum á skatt- og bótakerfum mun ungt fólk fá tækifæri til að njóta kaupmáttaraukningar. Eins munu þær auðvelda foreldrum, tekjulágum barnafjölskyldum og ungum foreldrum að ná endum saman. Með þessu leggur ríkisstjórnin áherslu á þann hóp sem setið hefur eftir í kaupmáttaraukningu ef litið er til þess hvernig ráðstöfunartekjur allra aldurshópa hafa þróast frá árinu 1990. Sá hópur er fólk undir þrítugu. Lækkun tekjuskatts á lægstu laun mun svo koma ungu fólki undir tvítugu vel, ungu fólki sem hefur í dag minna á milli handanna en ungt fólk gerði í byrjun tíunda áratugarins. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum miða sérstaklega að því að aðstoða ungt fólk og tekjulága við að komast yfir útborgunarþröskuldinn. Munu þær koma sér vel fyrir mína kynslóð sem setið hefur eftir frá hruni, kynslóð sem býr enn lengur í heimahúsum en þær sem á undan komu vegna óaðgengilegs húsnæðismarkaðar. Og markmið aðgerðanna er að koma í veg fyrir að húsnæðiskostnaður verði eins íþyngjandi og stór hluti af ráðstöfunartekjum - að ungt fólk komist inn á fasteignamarkað sem fyrst. Þak yfir höfuðið á ekki að vera lúxus heldur er það grunnþörf alls fólks. Aðgerðir til að minnka þrýsting á leigumarkaði, t.d. í gegnum félagslegt húsnæðiskerfi, eru því sérstakt fagnaðarefni. Tækifæri til að ráðstafa 3,5% af lífeyrisiðgjaldi skattfrjálst til húsnæðiskaupa mun hjálpa þeim tekjulægstu við að brúa bilið þegar á að kaupa fyrstu eign. Mun það stytta þann tíma sem það tekur ungt fólk og tekjulága að spara fyrir fyrstu útborgun. Þetta úrræði mun þó ekki einungis gagnast ungu fólki heldur einnig þeim sem hafa hrakist af eignamarkaði og hafa ekki átt íbúð í mörg ár. Framlenging heimildar til að ráðstafa séreignarsparnaði inn á íbúðalán er sömuleiðis sérstakt fagnaðarefni fyrir mína kynslóð, sem og skýrari reglur um leiguvernd á leigumarkaði. Við verðum nefnilega að hafa skýrt val fyrir fólk sem kýs að fjárfesta í einhverju öðru en steinsteypu. Samhliða öllu þessu er þó mikilvægt að huga að samgöngumálum, nánar tiltekið almenningssamgöngum. Hraðari uppbygging almenningssamgangna er þar lykilatriði, bæði fyrir almenning í landinu og umhverfið. Virðulegur forseti. Ég er þakklát fyrir þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur boðað til þess að koma til móts við kröfur verkalýðshreyfingarinnar. Ég lít bjartsýn til framtíðar og tel að lífskjarasamningurinn sé skref í rétta átt, skref í átt að jöfnuði í íslensku samfélagi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra skýrslu hennar. Ég óska forystu verkalýðshreyfingarinnar til hamingju með að hafa tekist að hreyfa duglega við ríkisstjórninni í verðtryggingarmálinu. Um leið ber að virða við stjórnina að hún hafi tekið við sér, eins og sést af yfirlýsingu hennar um markviss skref til afnáms verðtryggingar. Meðal þess sem hæst ber er að fella húsnæðisliðinn úr vísitölunni á nýjum neytendalánum, að afnema eitraða kokteilinn og að kanna áhrif „vísitölubjagans“ svonefnda sem hækkar vísitöluna vegna kerfisbundinnar mæliskekkju. Húsnæðisliðurinn hefur reynst heimilunum dýrkeyptur. Á árabilinu 2013–2017 lagði hann 118 milljarða aukalega ofan á skuldir heimilanna vegna húsnæðiskaupa meðan almennar verðlagsbreytingar lögðu 15 milljarða ofan á samanlagðan höfuðstól lána. Afnám húsnæðisliðarins kemur seint, eftir að þetta gráðuga skrímsli hefur fengið að ganga laust svo lengi sem raun ber vitni. Eitraði kokteillinn er líka tekinn út, 40 ára lánin þar sem fyrstu tuttugu og eitthvað árin eru einungis greiddir vextir en ekki króna inn á höfuðstól. Út með hann og húsnæðisliðinn - það eru tvö atriði í tangarsókn gegn verðtryggingunni sem birtist í frumvarpi mínu um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu. Eftir standa hinir tveir meginþættir tangarsóknarinnar. Þeir eru: Út með óbeinu skattana sem rata beint inn í verðtrygginguna, eins og bensínið, áfengið, tóbakið og kolefnisgjaldið. Og: Út með ofurvexti á verðtryggð lán sem ákveðnir eru án aðhalds af samkeppni og án aðhalds af samanburði við erlenda vexti, enda þykir fyrirkomulag af þessu tagi hvergi mönnum bjóðandi í umheiminum. Ég sakna þess að tekið sé á þessum atriðum í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og hún er veikari fyrir vikið. Það er verðugt viðfangsefni sem lýst er í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, að þróa lánakerfið til þess horfs sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndum. Æskilegt hefði verið að stíga stærri skref í þá átt en boðuð eru. Miðflokkurinn mun fylgjast grannt með því að staðið verði við gefin fyrirheit og mun ganga eftir að árangur náist í þessum efnum. Þá lýsi ég að lokum, herra forseti, vonbrigðum með að í yfirlýsingu um lífskjör skuli ekki vikið að lífskjörum aldraðra.
Herra forseti. Það voru líklega flestir fegnir þegar fréttir bárust af undirritun kjarasamninga í síðustu viku eftir margra mánaða viðræður. Verkalýðshreyfingin hefur beitt sér mjög fyrir réttindum þeirra sem ekki hafa notið uppsveiflunnar, nokkuð sem full ástæða er til að hrósa henni fyrir. Nú þegar kjarasamningar liggja fyrir má sömuleiðis hrósa bæði verkalýðshreyfingunni og fulltrúum atvinnulífsins fyrir dugnað og öðruvísi nálgun en áður. Það er ekki alltaf sem tekst að sameina fulltrúa launafólks og atvinnurekenda en það tókst þó núna þar sem þau gátu sameinast um að hafna fyrsta útspili ríkisstjórnarinnar og krefjast þess að aðkoma hennar yrði mun afdráttarlausari. Sameinuð stöndum við, sundruð föllum við. Þannig tókst að draga ríkisstjórnina aftur að borðinu sem lagði þá fram sterkari tillögur, raunar flestar tillögur sem Samfylkingin hefur kallað eftir og lagt fram hér í þinginu, svo sem um hærri barnabætur, lengra fæðingarorlof og haldgóðar húsnæðistillögur. Við í Samfylkingunni fögnum því að okkar tillögur séu nú í raun að ná fram enda sama hvaðan gott kemur og nú er bara að fylgja því eftir. Það er þó að okkar mati ekki nægjanlega langt gengið og heldur hraustlega mælt að kalla nýgerða samninga lífskjarasamninga. Þótt jákvæð skref séu sannarlega tekin til að laga stöðuna hjá hluta af verst stadda hópnum er stóra myndin því miður enn óbreytt. Samningurinn stendur auk þess veikum fótum. Ekki er enn ljóst hvernig ríkisstjórnin ætlar að fjármagna og framkvæma stóran hluta þeirra verkefna sem lofað er. Að auki, eins og Ragnar Þór Pétursson, formaður Kennarasambands Íslands, benti á fyrr í vikunni skortir enn tilfinnanlega á að byggja upp traust á milli aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda. Herra forseti. Staðan er jafnframt sú að fjölmennir hópar eiga enn eftir að semja, þar á meðal fjölmennar kvennastéttir hjá ríki og sveitarfélögum. Það er því miður ekkert í fjármálaáætlun þeirri sem nú er til umfjöllunar sem bendir til þess að stjórnvöld ætli sér að liðka til á sama hátt fyrir samningum á opinbera markaðnum. Raunar virðist ekki heldur vera sem stjórnvöld geri yfir höfuð ráð fyrir launahækkunum opinberra starfsmanna án þess að komi til niðurskurðar á útgjöldum á móti, þ.e. ef launahækkanir þeirra verða meira en 0,5% umfram verðlag. Þessu varar fjármálaráð sérstaklega við í umsögn sinni um fjármálaáætlun og segir að þær aðhaldsráðstafanir sem ríkisstjórnin hefur boðað hjá ríki og sveitarfélögum ef launahækkanir hjá hinu opinbera fara fram úr markmiði kunni að auka atvinnuleysi og hafa þannig neikvæð áhrif á afkomu hins opinbera. Þá er einnig bent á að í áætluninni sé enga umfjöllun að finna um hvernig þessi forsenda er til komin eða skýrt hvernig hún verður útfærð. Staðan er í raun þannig nú að verðbólgan þarf ekki að hækka nema úr 3,3% frá forsendum upp í 3,8% til að það sé ekkert svigrúm til launahækkana hjá opinberum starfsmönnum. Það er því miður, eins og ég sagði áðan, fullhraustlegt að kalla þetta lífskjarasamning, en samningurinn nær heldur ekki utan um lífskjör allra. Hann nær ekki utan um aldraða og öryrkja og munu greiðslur til þeirra að óbreyttu koma til með að dragast enn lengra aftur úr. Það sama má segja um stúdenta þó að vissulega hafi jákvæð skref verið stigin. Staðreyndin er sú að stúdentar fá ekki hærri grunnframfærslu og verður bág staða þeirra bráðlega að sérstöku rannsóknarefni. Þá er því miður heldur ekkert gert til að ráðast gegn eignaójöfnuði sem er grundvallarréttlætismál í okkar samfélagi. Herra forseti. Ísland er ekki stórt land, eða öllu heldur er Ísland ekki fjölmennt land, en við erum svo heppin að vera ríkt land, bæði af mannauði og auðlindum. Þess vegna finnst mér alltaf jafn óskiljanlegt að við af öllum þjóðum höfum ekki getað tryggt öllum sómasamleg lífskjör, bara sumum. Við þurfum að auka jöfnuð, við þurfum að skapa aðstæður hér á landi þar sem allir njóta sömu tækifæra, þar sem fólk getur lifað af launum sínum án þess að þurfa að vinna allan sólarhringinn og getur þá heldur notið frístunda og samvista við fjölskyldu. Við eigum að stórefla menntun með áherslu á hugvit og nýsköpun og leggja þannig grunninn að atvinnulífi sem getur staðið undir vaxandi lífsgæðum. Herra forseti. Mig langar að lokum að nefna fílinn í stofunni, sem er gjaldmiðillinn okkar, sem í raun klýfur þjóðina í tvennt, annars vegar fámenna auðstétt sem getur nýtt sér óstöðugleika hennar og hins vegar allan þorra almennings sem ber á endanum ævinlega uppi kostnaðinn af skakkaföllum hennar. Breyttar forsendur kalla á viðbrögð líkt og fjármálaráð bendir á í álitsgerð sinni. Samfylkingin telur að breyta ætti fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar og breyta lögum um opinber fjármál svo svigrúm skapist til að minnka skaða niðursveiflunnar. Þannig væri hægt að liðka enn frekar fyrir kjarasamningum með skattkerfisbreytingum og fjárfestingum í innviðum, létta undir með verst stöddu hópunum, litlum og meðalstórum fyrirtækjum og tryggja velferðina í landinu. Herra forseti. Svo ég endi þar sem ég byrjaði þá gleðst ég auðvitað yfir því að kjarasamningar hafi náðst og þeim góðu og mikilvægu skrefum sem þar eru tekin. En stóra myndin er því miður enn óbreytt og um hana verður áfram tekist; um hægri eða vinstri, íhaldssemi eða frjálslyndi, grundvallarskiptingu og grundvallarleikreglur. Samfylkingin mun áfram berjast fyrir jafnari og betri kjörum fyrir alla.
Herra forseti. Ég vil eins og aðrir hér þakka fyrir þessa umræðu og skýrslu hæstv. forsætisráðherra sem var flutt við upphaf hennar og leggja út frá því að ég, eins og aðrir hv. þingmenn sem hér hafa talað, fagna því að komin sé niðurstaða aðila á vinnumarkaði og fagna því sérstaklega að með þessum samningum sé lagður grunnur að áframhaldandi stöðugleika og sókn til betri lífskjara og betra samfélags hér á landi. Ég get alveg tekið undir sjónarmið hv. þingmanna sem sumir hafa rætt um hversu langt ríkisstjórn á hverjum tíma eigi að ganga í því að leggja lið til lausnar kjaradeilu á vinnumarkaði. Ég held hins vegar að við aðstæðurnar nú hafi það verið algerlega óhjákvæmilegt vegna þess að við sjáum veðrabrigði í efnahagslífinu. Ég heyrði reyndar í umræðu um loftslagsmál um daginn að menn ættu að hætta að tala um hlýnun en tala frekar um röskun. Ég myndi segja að það sé röskun í efnahagslífinu sem við verðum öll að láta okkur varða. Þess vegna var það mikilvægt að ríkisstjórnin sem nú situr lagði lóð á vogarskálar þeirrar lausnar sem hér um ræðir. Við höfum haft hér á landi eitt lengsta hagvaxtar- og stöðugleikatímabil í okkar hagsögu og það er alls ekki sjálfgefið að svo verði áfram. Það þarf líka að huga að því að undirbúa jarðveginn fyrir það að þannig geti það áfram verið. Ég held að við höfum sýnt það á þessu langa hagvaxtarskeiði að við getum með ábyrgri fjármálastjórn og ábyrgum aðgerðum í okkar efnahagslífi vel haft stöðugleika, vel haft aðstæður til að forðast kollsteypur sem við þekkjum allt of vel. Okkur hefur gengið einstaklega vel. Við höfum gjörbylt undirstöðum efnahagslífsins. Hér eru komnar fleiri stoðir undir efnahagslíf okkar og atvinnulíf. Nægir þar að nefna uppgang ferðaþjónustu sem hefur sannarlega orðið gild stoð. Við höfum sótt fram á ýmsum öðrum sviðum. Við leggjum áherslu í fjármálaáætlun og með aðgerðum þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr á sókn í nýsköpun og rannsóknum. Það mun til framtíðar verða gríðarlega mikilvægt til að viðhalda efnahagslegri stöðu okkar og bæta lífskjör til lengri tíma. Grunneining samfélags okkar, heimilin og fyrirtækin, stór og smá, hefur notað undanfarin ár til þess að styrkja sína stöðu verulega. Skuldir heimila hafa lækkað. Þær eru núna í einstaklega góðri stöðu, raunar sögulegu lágmarki. Það er gríðarlega mikilvægt þegar við förum inn í þá röskun efnahagslífsins sem nú blasir við okkur. Það eru öll merki þess að aukinn kaupmáttur undanfarinna ára hafi verið skynsamlega notaður, hann hafi verið notaður til að greiða niður skuldir heimilanna en ekki viðstöðulaust verið velt út í aukna þenslu og neyslu eins og stundum hefur brugðið við og við gengið ótæpilega um. Hann hefur fyrst og fremst verið notaður til að lækka skuldir og búa í haginn til lengri tíma. Það var athyglisvert að rýna forsendur þeirrar hagspár sem Hagstofa Íslands kynnti hv. fjárlaganefnd nýlega á fundi og þeirrar hagspár sem liggur undir fjármálaáætlun sem nú er til umræðu í þinginu og átta sig á því að það eru ýmis merki um að við séum farin að breyta hegðun okkar í efnahagslífinu frá því sem áður var. Það vakti sérstaka athygli mína að þegar gengi krónunnar gaf eftir síðla nýliðins árs endurspeglaðist það ekki jafnharðan í hækkandi verðbólgu. Verðbólguspáin sem þá var undirliggjandi hafði raunverulega ekki gengið eftir. Það segir okkur að bæði hefur það sem ég nefndi áðan um aukinn sparnað og niðurgreiðslu skulda skipt miklu máli - sparnaður er núna í efnahagslífinu gríðarlega hár og það er mjög mikilvægt - en líka það, hvort sem við horfum til viðskiptalífsins eða annarra þátta í okkar aðstæðum, að þau fyrirtæki sem selja vörur og þjónustu búa við annað og meira aðhald en áður hefur verið frá hinum opna markaði sem við tökum þátt í. Niðurstaðan varð einfaldlega sú að gengissigi krónunnar síðla árs gátu fyrirtækin ekki velt jafn fast út í verðlagið og þau höfðu áður getað. Það þýddi að verðbólguspáin gekk ekki eftir og verðbólgan reis ekki með þeim hætti sem við þekkjum úr sambærilegum sveiflum. Þetta fannst mér mjög athyglisvert þegar við rýndum stöðu og forsendur þeirrar hagspár sem við vinnum eftir. Hæstv. forsætisráðherra nefndi það í upphafi skýrslu sinnar að nú væri verið að endurmeta þessa hagspá. Ég verð að segja, virðulegur forseti, að ég er ekkert sérstaklega svartsýnn á þá endurskoðun. Ég held að margir þættir í okkar þjóðlífi og efnahagslífi standi það styrkum fótum að við eigum ekki fyrir fram að ætla að það verði endilega slæm niðurstaða úr þeirri endurskoðun. En við bíðum hennar og tökumst á við hana þegar hún liggur fyrir. Í annan stað kom fram hjá fjármálaráði, þegar það flutti sitt álit um fjármálaáætlun í heimsókn til fjárlaganefndar í gær, að okkur hefur því miður ekki alltaf tekist að vera nákvæm í spám okkar um hagvöxt. Okkur hættir til að ofmeta hagvöxtinn í uppsveiflunni en vanmeta hann í niðursveiflunni. Það eru skilaboð fjármálaráðs sem ég held að við eigum að taka mjög alvarlega og láta það okkur að kenningu verða þannig að við séum ekki með afgreiðslu okkar á fjármálaáætlun til næstu fjögurra, fimm ára að grípa inn í þannig að við mögnum niðursveifluna, sem við gætum hugsanlega gert með því að kippa hraustlega að okkur hendinni. Það eru fjölmargar tillögur og aðgerðir sem hafa verið lagðar undir í kjarasamningunum með aðkomu ríkisstjórnarinnar eins og tillögur um húsnæðismál sem eru enn óútfærðar. Ég ætla hins vegar að vekja athygli á því að það eru verulegir fjármunir í fjármálaáætluninni til þess að mæta verkefnum á sviði húsnæðismála. Ég held að það sé aldrei of oft tíundað að við höfum látið okkur þau mál varða. Það má hins vegar deila um leiðir og við munum áfram gera það. Kjarninn í þessu öllu er samt sá að heimilin hafa aukið sparnaðinn og greitt niður skuldir. Fyrirtækin eru í sterkari stöðu. Ríkissjóður er í einstakri stöðu. Hann hefur borið gæfu til að lækka skuldir sínar gríðarlega. Um það vitnar m.a. nýlegt skuldabréfaútboð sem ríkissjóður stóð fyrir og gaf þá niðurstöðu að ávöxtunarkrafa á verðtryggð skuldabréf væri innan við 1%. Það gefur okkur vonir um að sú fyrirætlan eða von okkar um lækkun vaxta sem fylgi þessum kjarasamningum geti gengið eftir. Ég held, virðulegur forseti, að ef það væri það eina sem við legðum til í kjölfarið á þessum kjarasamningum, að ná lækkun á vaxtastiginu, væri það mesta kjarabót sem hægt væri að færa íslenskum heimilum og íslenskum fyrirtækjum til lengri tíma. Lækkun vaxta, stöðugleiki, ábyrg efnahagsstjórn og raunsæir kjarasamningar, sem ég tel þessa kjarasamninga vera, eru hornsteinninn í því að okkur muni vel farnast og njóta þess að byggja á áframhaldandi stöðugleika og sókn til bættra lífskjara.
Forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir skýrsluna og óska henni og ríkisstjórninni til hamingju með góðan árangur í kjarasamningum. Mér finnst leiðinlegt að ráðherra hafi varið svo miklum tíma í ræðu sinni í að kynna tillögur og aðkomu ríkisstjórnarinnar að kjarasamningunum í stað þess að tala meira um hvaða áhrif þetta hefur á fjármálaáætlun. Þegar lög um opinber fjármál voru sett ríkti skilningur á mikilvægi þess að fjármálaáætlun væri ekki bara til stefnumörkunar heldur væri hún einnig virkt eftirlitstæki með ráðstöfun opinbers fjár, eigna og réttinda. Til að það gangi upp þarf áætlunin að byggja á nákvæmustu fáanlegu upplýsingum hverju sinni. Upplýsingar um hvað standi til að gera, hvernig standi til að gera það og hvers vegna verða að koma fram í áætluninni, hvort sem það er pólitískt hentugt að þær séu aðgengilegar almenningi eða ekki. Þingið verður að geta gengið út frá því að þær upplýsingar sem það hefur til meðferðar séu réttar. Þegar litið er til þessarar fjármálaáætlunar grunar mann þó að vísvitandi sé verið að halda upplýsingum utan hennar. Á tveimur stöðum í fjármálaáætlun er talað um ástandið á flugmarkaði og þau vandkvæði sem það gæti valdið án þess að fram komi nokkurs konar spá um heildaráhrifin á hagkerfið og á ríkisreksturinn ef annað tveggja stóru flugfélaganna yrði gjaldþrota. Auðvitað færi ekki vel á því að spá beinlínis fyrir um fall WOW í opinberum gögnum áður en gerist en það er mikilvægt að það sé hægt að sjá á trúverðugan hátt að ríkissjóður ráði við áhrifin af slíku falli. Sömuleiðis er á 35 stöðum í áætluninni rætt um áhrif kjarasamninga á ríkisrekstur en í stað þess að útskýra fyrirhugaðar aðgerðir ríkisstjórnarinnar vegna kjarasamninga er eingöngu vísað til þess að ríkissjóður muni taka á sig verulegar skuldbindingar með lækkun tekna og auknum útgjöldum til að greiða fyrir gerð yfirstandandi kjarasamninga. Slíkar handaveifingar segja samt ekkert um aðgerðir. Að einhverju leyti er það skiljanlegt, ríkisstjórnin vill halda að sér spilunum þegar birting þeirra getur haft áhrif á niðurstöður samninga. Hér eru því þrjú sjónarmið sem virðast ósamrýmanleg; að upplýsingar berist til þingsins um hver markmið ríkisstjórnarinnar eru í fjármálaáætlun til að fyrirsjáanleiki ríki í samræmi við lög um opinber fjármál, að tímabundinn trúnaður haldi um þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hyggst bjóða til að höggva á hnúta í samningaviðræðum á atvinnumarkaði og að almenningur sé upplýstur um ástand hagkerfisins að því leyti sem það er raunhæft án þess að neikvæðar væntingar hafi áhrif á markaðsstöðu fyrirtækja og hagkerfið heilt yfir. Það virðist ekki vera hægt að uppfylla þessi markmið öll samtímis en ef það er ekki hægt er nauðsynlegt að við eigum samtal um verklag og aðferðafræði í þeim tilgangi að reyna að tryggja eins gott upplýsingaflæði og eins mikinn fyrirsjáanleika og hægt er. Grunnforsendan hlýtur að vera heildstæð upplýsingagjöf ríkisstjórnarinnar til þingsins. Öllum er ljóst að ríkisstjórnin segir varla fyrir fram nákvæmlega til hvaða aðgerða þurfi að grípa á vinnumarkaði svo samningar náist og að sama skapi er erfitt að segja nákvæmlega til um áhrif af gjaldþroti eins stærsta vinnustaðar landsins. Engu að síður höfðu ráðherrar ríkisstjórnarinnar flaggað ýmsum aðgerðum áður en til kastanna kom og varla voru þær hugmyndir úr lausu lofti gripnar. Það hlýtur að hafa verið til einhvers konar sviðsmyndargreining eða ég vona það a.m.k. innilega. Það er ástæða til að fagna mörgum af aðgerðunum sem ríkisstjórnin hefur boðað vegna kjarasamninganna en það er nánast ómögulegt að trúa því að þessar hugmyndir hafi ekki verið unnar með miklum fyrirvara og það er með öllu óljóst að það hefði haft neikvæð áhrif á gang kjarasamninga að upplýsa um þessar aðgerðir á sama hátt og upplýst var um gerð nýs tekjuskattsþreps. Það hefði jafnvel getað flýtt fyrir kjarasamningunum. Fjármálaáætlun getur ekki verið ein ríkisútgáfa af framtíðarhorfum hagkerfisins. Hún verður að taka ólíkar sviðsmyndir til greina og sýna áhrif þeirra. Annars er ekki hægt að trúa þessari áætlun. Ríkisstjórnin þarf að leggja fram trúverðuga fjármálaáætlun sem þingheimur treystir. Þetta margumrædda traust verður ekki eflt með því að setja ekki áætlanir í fjármálaáætlun. Skilaboð mín til hæstv. forsætisráðherra eru einföld: Trúverðugleiki fjármálaáætlunar er mikilvægur en sá trúverðugleiki er ekki til staðar ef ríkisstjórnin sveipar leyndarhjúpi yfir risastór atriði sem geta haft áhrif á afkomu ríkissjóðs og afkomu allra Íslendinga. Það að eiga þetta samtal við þingið með opnum og heiðarlegum hætti er mikilvægt. Ekki skorast undan. Ég vona að í seinni ræðu sinni komi hæstv. forsætisráðherra meira inn á það hvaða áhrif þetta hefur á fjármálaáætlun og hvernig við eigum að geta sinnt okkar hlutverki sem eftirlitsaðilar til að sjá hvað er raunverulega að fara að gerast hérna á næstu árum.
Virðulegi forseti. Ég ætla að fjalla um stuðning stjórnvalda við lífskjarasamninginn. Sá aðgerðapakki sem stjórnvöld leggja fram er upp á eina 80 milljarða á samningstímanum og er óhætt að kalla þetta tímamótaplagg. Þessi pakki hefur að geyma tugi aðgerða sem styðja við markmið um stöðugleika og bætt kjör launafólks sem lengi hefur verið ákall eftir. Alls eru þetta 38 metnaðarfullar aðgerðir sem snerta marga og ólíka fleti samfélagsins. Ég nefni hér tekjuskatt, þar sem ætlunin er að koma á fót þriggja þrepa skattkerfi með nýju lágtekjuþrepi sem gagnast sérstaklega þeim tekjulægstu. Ég nefni lengingu fæðingarorlofs úr níu mánuðum í tíu í byrjun árs 2020. Í byrjun árs 2021 verður fæðingarorlofið 12 mánuðir. Við Framsóknarmenn höfum lengi barist fyrir lengingu fæðingarorlofs og því er þetta mjög ánægjulegt. Skerðingarmörk barnabóta munu hækka um upp í 325.000 á mánuði árið 2020. Hvað varðar húsnæðismálin langar mig að minnast á úrræði fyrir fyrstu kaupendur sem geta fengið sérstök lán eða nýtt hluta af lífeyrisgjaldagreiðslum sínum til að fjárfesta í fasteign. Þessar aðgerðir gagnast sérstaklega ungu fólki og tekjulágum einstaklingum. Þróun Keldnalands undir íbúabyggð er samvinnuverkefni ríkis og Reykjavíkurborgar og er líka jákvætt skref í húsnæðismálum. Það er greinilegt að stjórnvöldum er alvara með að nálgast verkefnið um bætta hagstjórn og að tryggja hér stöðugleika. Í lið 32 kemur fram að heildarsamtök á vinnumarkaði verði, með leyfi forseta: „aðilar að Þjóðhagsráði sem hafi útvíkkað hlutverk með það að markmiði að styrkja samhæfingu hagstjórnar og ákvarðana á vinnumarkaði með hliðsjón af efnahagslegum og félagslegum stöðugleika.“ Við þurfum nefnilega víðtækan samtakamátt til að tryggja efnahagslega velsæld og aukna verðmætasköpun. Það er forsenda fyrir því að hægt sé að skapa skilyrði fyrir lækkun vaxta sem heimilin í landinu hafa lengi kallað eftir. Aðkoma stjórnvalda snýst líka um að stuðla að verðstöðugleika en gjaldskrá ríkisins mun ekki hækka á árinu 2019 umfram það sem þegar hefur komið til framkvæmda. Kallað er eftir því að fyrirtæki á markaði axli ábyrgð á þróun verðlags og gengið er út frá því að svo verði. Varðandi einföldun á regluverki og eftirliti er m.a. verið að skoða hvort Samkeppniseftirlitið eigi að veita sérstakrar undanþágur frá bannákvæðum laganna eða fyrirtækjum falið að meta sjálf hvort þau skilyrði séu til staðar. Þetta er mjög mikilvægt atriði til að efla hér á landi samkeppnishæfni fyrirtækja sem eiga í harðri samkeppni erlendis frá, framleiðendur og neytendum hér heima til heilla.
Herra forseti. Það er ánægjulegt að kjarasamningar hafi náðst milli verkamanna, verslunarfólks og skrifstofufólks annars vegar og atvinnurekenda hins vegar og óska ég þeim og fulltrúum þeirra til hamingju með þá. Hinir svokölluðu lífskjarasamningar eru sem sagt á milli þessara aðila og það er áhugavert þegar maður heyrir hér pólitíska flokka lýsa því yfir að þeir séu þeim ekki sammála, eins og Samfylkingin gerði hér áðan. Ég tel hins vegar margt gott í þessum samningum sem náðust, til að mynda áhersluna á hækkun lægstu taxta, launaþróunartryggingu fyrir taxtalaun og opnun á styttingu vinnuvikunnar í gegnum vinnustaðalýðræði. Einnig er ákvæði kjarasamninga um svokallaðan hagvaxtarauka þannig að launahækkanir haldist í hendur við hagvöxt. Það er áhugaverð nýjung, sem og sú nýja nálgun sem hæstv. forsætisráðherra fór yfir í upphafi er varðar aðkomu ríkisstjórnar að þeirri niðurstöðu sem hér náðist. Það var auðvitað framlag ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, sem má meta upp á í kringum 80 milljarða kr. Má þar nefna breytingar á skatt- og stuðningskerfum sem voru gerðar með hagsmuni ungs fólks, tekjulágra og barnafjölskyldna að leiðarljósi, en þær koma líka eldri borgurum og öryrkjum til góða. Lækkun skatta á þá tekjulægstu um 10.000 kr. og hækkun barnabóta og skerðingarmarka þeirra eru dæmi um slíkar breytingar. Aðgerðir í húsnæðismálum eins og aukning stofnstyrkja til uppbyggingar félagslegs húsnæðis, skýrari reglur um leiguvernd og ráðstöfun ríkislóða fyrir m.a. leiguíbúðir, munu stuðla að heilbrigðari leigumarkaði og gefa þessum hópum aukið val í húsnæðismálum. Við horfum sannarlega upp á loðnubrest sem er vissulega skellur. Áætlað er að um 18 milljarðar af útflutningsverðmætum muni tapast vegna hans sem mun hafa áhrif bæði á ríkissjóð og auðvitað á örfáar byggðir í landinu. Gjaldþrot WOW air var líka ákveðið högg fyrir hagkerfið en ekki síst mikið áfall fyrir það fólk sem missti vinnuna vegna þess. Ríkisstjórnin sat ekki auðum höndum í kringum gjaldþrot flugfélagsins. Aukið fjármagn var sett til heilbrigðisstofnana og Vinnumálastofnunar, umsóknarfrestur í Lánasjóð íslenskra námsmanna hefur verið lengdur og nám og námsaðstaða efld. Ráðherrar hafa m.a. fundað með fulltrúum stofnana og sveitarfélaga á Suðurnesjum og þetta eru bara örfá dæmi um þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur gripið til vegna gjaldþrotsins. Hækkun atvinnuleysisbóta og hámarksgreiðslna úr Ábyrgðasjóði launa sem átti sér stað í fyrra er einnig breyting sem skiptir miklu máli hvað þetta varðar. Virðulegi forseti. Fjárlaganefnd hefur nú fjármálaáætlun til umfjöllunar. Þar komum við til með að meta þessa þætti eins og kom fram í orðum hæstv. forsætisráðherra. Það má ekki gleyma því að nú þegar er margt af þessu inni í áætluninni og tekið tillit til þess. Það er ekki eins og öll þessi aðkoma sé fyrir utan. Þó að áföll hendi samfélagið er samt ástæða til að vera jákvæður þegar heildarmyndin er skoðuð. Hagkerfið okkar er sterkt og við í stakk búin til að takast á við þau verkefni sem þessu fylgja. Atvinnuleysi er nokkuð lágt sem mun þá vonandi gefa þeim tækifæri til að komast aftur út á vinnumarkaðinn sem misstu störfin. Fréttir um að flugfélögin séu að auka ferðir til og frá landinu og jafnvel að ný flugfélög séu að fljúga til landsins verða vonandi til þess að þetta högg hafi eins alvarleg áhrif á afleidd störf og óttast var. Nýlega komu einnig þær góðu fregnir að makrílstofninn væri nokkru stærri en áður var áætlað. Þá kemur opinber fjárfesting á hárréttum tíma inn í hagkerfið. Gert er ráð fyrir að innspýting hins opinbera muni skapa í kringum 300 störf í byggingargeiranum strax í ár og um 600 fram til ársins 2021. Ég trúi því svo að hin félagslega fjárfesting ríkisstjórnarinnar muni ekki bara auðvelda fólki lífið heldur líka hafa jákvæð áhrif á hagkerfið. Herra forseti. Áföll eru því miður óumflýjanlegur partur af lífinu. Það sem skiptir fyrst og fremst máli er hvernig við bregðumst við slíkum áföllum. Ég tel að ríkisstjórnin hafi brugðist hárrétt við. Þetta er ríkisstjórn sem hefur starfað í eitt ár og fjóra mánuði og hefur komið gríðarlega miklu í verk. En auðvitað er margt óunnið og við munum hér eftir sem hingað til standa vaktina undir forystu ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur.
Herra forseti. Um leið og ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir umræðuna vil ég byrja mína ræðu hér í dag á því að fagna nýgerðum kjarasamningum sem eru nýstárlegir að mörgu leyti og bera því nýja fólki sem á undanförnum misserum hefur valist til forystu í verkalýðsfélögunum gott vitni um framsýni og áræðni við að leysa þann hnút sem lengi vel leit út fyrir að vera óleysanlegur. Ég vil því nota þetta tækifæri til að óska öllum samningsaðilum innilega til hamingju, herra forseti. Víða er þó við erfiðleika að etja og ber þar hæst atvinnuástandið á Suðurnesjum í kjölfar falls WOW air, eins og margir ræðumenn hafa komið inn á. Ég legg þunga áherslu á að stjórnvöld leggi þar sitt af mörkum á þann hátt að alls ekki komi til niðursveiflu á svæðinu suður með sjó. Herra forseti. Ég vil sérstaklega nota ræðutímann hér til að ræða loðnubrestinn í vetur og vor þar sem í fyrsta skipti í fjölmörg ár voru ekki leyfðar veiðar úr loðnustofninum. Loðnuveiðar hafa um árabil verið burðarás í atvinnulífi í nokkrum sveitarfélögum úti á landi, sérstaklega á Suður- og Austurlandi. Það er ekki bara loðnan sem lætur ekki sjá sig heldur er einnig svo með humarinn. Fyrir átta árum veiddust yfir 2.000 tonn af humri hér við land en ráðgjöf ársins gerir ráð fyrir 235 tonnum, um 10% af því sem veiddist fyrir örfáum árum. Hér er líka um hrun á verðmætum stofni að ræða og kemur tiltölulega verst við byggðir á sunnanverðu landinu. Vil ég þar nefna t.d. Höfn í Hornafirði og Vestmannaeyjar. Herra forseti. Hrun á þessum stofnum er mikið áfall fyrir þessar byggðir og kemur fram í verulegu tekjutapi í viðkomandi sveitarfélögum en einnig hjá sjómönnum, fiskverkafólki og íbúum og hefur mikil áhrif á bæjarbrag þessara sveitarfélaga. Ríkisstjórnin ætlar í engar sérstakar aðgerðir vegna þessa. Hún segir að veiðar séu háðar sveiflum í náttúrunni og að þeir sem byggja afkomu sína á veiðum verði að vera í stakk búnir til að taka þessar sveiflur. Herra forseti. Margt annað má gera eða láta ógert. Í þessu ljósi er t.d. ekki unnt að fara fram á minna en að stjórnvöld leggi til hliðar allar hugleiðingar um skert framlög til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Þá má efla hafrannsóknir og auka þar með þekkingu okkar á auðlindum hafsins sem við höfum lifað af um aldir. Rannsóknir á loðnustofninum þarf til að mynda að stórauka og nýja aflareglan kallar á auknar rannsóknir, auk þess sem leitast verður við að minnka óvissuna í loðnumælingum. Herra forseti. Það mætti endurskoða álagningu kolefnisgjalds á sjávarútveginn, ekki síst vegna þess að sú atvinnugrein hefur minnkað útblástur sinn um 54% frá 1990, með hagræðingu, nýjungum í tækni og nýjum skipum, og þannig farið langt umfram þær kröfur sem gerðar eru í Parísarsamkomulaginu en þarf samt að þola mikla hækkun kolefnisgjalds og áfram skal haldið með það. Hver er tilgangurinn? Byggir álagning kolefnisgjalds í þessari atvinnugrein á einhverjum sérstökum rannsóknum á umhverfislegum árangri? Eða er þetta enn einn skatturinn? Stjórnvöld gætu einnig lagt til hliðar fyrirætlanir um niðurlagningu opinberra starfa úti á landi meðan stöðugt er bætt í á höfuðborgarsvæðinu og má þar nefna nýlegt dæmi úr Vestmannaeyjum, um fækkun sýslumannsembætta. Herra forseti. Við stöndum frammi fyrir viðsjárverðum tímum fyrir atvinnulífið í landinu. Miðflokkurinn leggur þunga áherslu á að stigin verði miklu stærri skref í lækkun tryggingagjaldsins en verið hefur með það fyrir augum að fyrirtækin í landinu séu í betri færum til að hækka laun, fjölga starfsfólki og ráðast í fjárfestingar til að auka framleiðni.
Virðulegur forseti. Þeir lífskjarasamningar sem gengið var frá fyrir nokkrum dögum eru í raun tímamótasamningar. Ég hef þá trú að þessir samningar eigi eftir að hafa áhrif á gerð kjarasamninga til lengri tíma. Til þeirra á eftir að verða horft sem módels sem mögulega markar upphaf að nýjum tímum í nálgun við gerð kjarasamninga, mögulega breytingum á vinnulöggjöf okkar. Það eru margir þræðir sem liggja í þessu máli og mörg af stefnumálum ríkisstjórnarinnar sem birtast okkur í þessu samstillta átaki aðila vinnumarkaðarins og forystumanna ríkisstjórnarinnar. Þar má nefna þætti eins og áherslur á aðstæður barnafólks, aðstæður ungs fólks. Þar ber hátt lengingu fæðingarorlofs og hækkun barnabóta og kannski síðast en ekki síst þá miklu áherslu sem lögð er á að hjálpa fólki að koma sér þaki yfir höfuðið. Við Sjálfstæðismenn fögnum því auðvitað mjög að séreignarstefnan er ákveðið leiðarljós í gegnum húsnæðisþátt samninganna. Þar birtist hvati til séreignarsparnaðar, opnað er fyrir nýtingu á honum, skattalegar ívilnanir. Fólk er hvatt til að auka sparnað sinn og ráðstafa honum síðan í fasteignakaup. Einnig er gripið til sérstakra ráðstafana með eignaþátttöku ríkisins til að stuðla að auknum möguleikum þeirra sem lægri hafa launin og erfiðara eiga með að eignast eigið húsnæði, að geta tekið þátt í því. Það er óumdeilt að staða þeirra sem eiga eigið húsnæði í gegnum lífshlaupið þegar kemur á efri ár er miklu betri en hinna sem hafa verið á leigumarkaði. Það er líka staðreynd að þarna er verið að svara þeim augljósa vilja, sem birtist okkur í skoðanakönnunum, að fólk vill að langstærstu leyti búa í eigin húsnæði. Þessu fylgir síðan einföldun á regluverki í byggingariðnaði og það er áhugavert að tengja það við nýlegan samning iðnaðarráðherra við OECD þar sem fer fram samkeppnismat á regluverki í ferðaþjónustu og byggingarstarfsemi. Við það eru bundnar miklar vonir og talið að það muni taka um eitt og hálft ár, módel sem OECD hefur keyrt í fleiri löndum með góðum árangri. Það verður ekki horft á þetta öðruvísi en að nefna síðan skattalækkanir. Það er mikill áfangi og fagnaðarefni að aðilar vinnumarkaðarins lögðu mikla áherslu á þennan þátt. Sérstaklega snýr það að kjörum lágtekjufólks sem síðan hefur gríðarmikil áhrif inn í hóp eldri borgara og öryrkja þar sem aðrar ráðstafanir, sem unnið er að á vettvangi ríkisstjórnarinnar, munu hvetja til frekari þátttöku á vinnumarkaði og vonandi eiga stóran þátt í því að snúa við þeirri neikvæðu þróun sem hefur verið í þessum málaflokkum. Það byggist í þessu öllu hvati til frekari verðmætasköpunar, hvati til þátttöku á vinnumarkaði. Það er gríðarlega mikilvægt að skattkerfið okkar virki ekki letjandi á þeim vettvangi. Þetta er því risastórt skref í þá átt að efla þátttöku fólks á vinnumarkaði til framtíðar. Hér hefur verið rætt nokkuð um áhrif á fjármálaáætlun og auðvitað hafa orðið ákveðin áföll. Við höfum farið í gegnum áföll á þessu ári innan ferðaþjónustunnar og innan sjávarútvegsins. Þar eru gjaldþrot WOW og loðnubrestur efst á blaði. Sú ábyrgð og sá agi sem hefur einkennt rekstur ríkissjóðs á undanförnum árum gerir það að verkum að við erum betur í stakk búin til að takast á við þessi stóru verkefni en áður. Það er líka gott að minnast þess í þessu sambandi að það er mikilvægt að í sjávarútvegi, þrátt fyrir loðnubrest, skuli vera öflug, stór og sterk fyrirtæki sem geta tekist á við þennan vanda og geta haldið fólki á launaskrá án þess að hafa nokkrar tekjur. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Ekki er hægt að komast hjá því að minnast á þann skattasöng sem hefur verið hér á undanförnum árum þar sem talað hefur verið um að auka mjög skattálögur einmitt á fyrirtæki í ferðaþjónustu og í sjávarútvegi. Sumir þingmenn hafa gengið svo langt að tala um að verið sé að kasta frá sér tekjum. Nú kemur sér vel að ríkisvaldið hafi frekar byggt undir þessar atvinnugreinar. Það er engin innstæða fyrir því að það sé verið að rifa seglin hjá ríkisstjórninni. Það er miklu frekar hægt að ræða þau mörgu mál sem eru vísbending og staðreynd um að það er verið að auka í framkvæmdir í samgöngumálum, í heilbrigðiskerfi og menntakerfi. Það er hægt að fara núna í sókn þegar hagkerfið er heldur að kólna. Það sem mér finnst standa upp úr og hefur ekki mikið verið rætt í tengslum við þessa kjarasamninga en styður við það sem ég sagði hér fyrst er að nálgunin er byltingarkennd. Það er þessi tenging við hagvöxt sem tryggir launafólki hlutdeild í verðmætasköpuninni; þar held ég að við séum að stíga skref breytinga sem geti haft gríðarlega mikil áhrif inn í framtíðina. Það er sem sagt orðið núna að grundvallarnálgun í kjarasamningum að menn sameinist um að stækka kökuna í stað þess að rífast um það hver eigi að fá stærri sneið af köku sem ekki er að stækka. Það ætti því að marka ákveðin tímamót í eflingu verðmætasköpunar í samfélaginu þar sem aðilar vinnumarkaðarins, Samtök atvinnulífsins, samtök launþega ásamt ríkisvaldi snúa bökum saman um að skapa sem bestar aðstæður fyrir verðmætasköpun í landinu þannig að hér geti átt sér stað betri lífskjarabót fyrir alla hópa samfélagsins ásamt því að fjölga stoðum undir íslensku hagkerfi og íslenskri verðmætasköpun. Það má segja að sjómenn og útgerðarmenn hafi unnið eftir þessu módeli í mörg ár þar sem sjómenn fá hlutdeild í því ef þeir koma með aukin verðmæti að landi. Við höfum gagnrýnt bónuskerfi sem hafa verið í mörgum atvinnugreinum en samt sem áður má leiða líkur að því að það sé nokkuð líkt með þessu bónuskerfi sem hefur verið á vinnumarkaði og því sem verið er að innleiða hér, [[Forseti hringir.]]að það er verið að innleiða ákveðið bónuskerfi fyrir þjóðina alla, auðvitað ekki af þeirri stærðargráðu sem við höfum gagnrýnt og okkur er ekki ofarlega í huga. Þessi þátttaka - ég held að þetta geti markað mikil tímamót í framtíðinni.
Virðulegi forseti. Lífskjarasamningarnir sem við ræðum hér eru afurð breiðrar samvinnu og er niðurstaða hennar mikið fagnaðarefni. Það sem ég er hvað ánægðust með er að í samningunum og stuðningsaðgerðum stjórnvalda tekst að flétta saman ýmis samfélagsleg markmið sem hafa jákvæð áhrif í samfélaginu, langt út fyrir þann hóp sem átti fulltrúa við samningaborðið. Í niðurstöðunni eru einnig hvatar til áframhaldandi þróunar samfélagsins og vinnumarkaðarins, svo sem til styttingar vinnuviku og fleiri aðgerða. Ekki skemmir að margar aðgerðirnar sem nú er unnið að því að útfæra falla vel að stefnu Framsóknarflokksins og fylgja eftir stefnu ríkisstjórnarinnar. Hér vil ég sérstaklega líta til aðgerða sem hafa mikil áhrif á velferð barna, lengingar fæðingarorlofs, breytinga á barnabótum og tillagna starfshóps um að auðvelda ungu fólki og tekjulágum að eignast húsnæði. Velferð barna er grunnur að góðu samfélagi og því betur sem til tekst við að skapa umhverfi sem tryggir börnum öryggi, stöðugleika og jafna stöðu frá fæðingu, því minni þörf verður fyrir sérstakan stuðning við einstaklinga. Ég lít því á þessar tillögur og aðgerðir sem grunn undir þá vinnu sem nú er unnin í þverpólitískri nefnd um málefni barna. Nefndin vinnur að endurskoðun á félagslegri umgjörð og stuðningi við börn á Íslandi með áherslu á snemmtæka íhlutun og samvinnu. Nú er gert ráð fyrir að fæðingarorlof lengist, fyrst í tíu mánuði en síðan í 12 á árinu 2021. Áfram er gert ráð fyrir að hvort foreldri fyrir sig eigi sjálfstæðan rétt til töku fæðingarorlofs en hluti orlofsins verði til skiptanna. Foreldrar og börn hafa hingað til oft lent í tómarúmi milli fæðingarorlofs og leikskóladvalar og hefur það valdið róti í lífi barna og bæði skapað óvissu og tekjutap fyrir fjölskyldur. Við breytinguna myndast líka hvati til sveitarfélaganna til að brúa bilið á milli fæðingarorlofs og leikskóla, en að því hafa þau mörg unnið lengi. Nú er kominn raunhæfur grundvöllur til að ljúka verkinu. Ég vil leggja áherslu á að samhliða lengingunni verði horft til endurskoðunar upphæða lágmarksgreiðslna og endurskoðunar skilyrða vinnumarkaðstengingar orlofsins í ljósi þess að það kunni að vera sameiginlegir hagsmunir fjölskyldna og vinnumarkaðarins að foreldrar geti tekið fæðingarorlof samhliða námi eða í lok lengra náms. Eins og staðan er núna fá þeir sem eru í þessari stöðu mun lægri greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði. Ég held að þetta sé atriði sem mjög mikilvægt er að útfæra. Lenging fæðingarorlofs og hærri lágmarksgreiðslur tel ég að geti dregið úr kulnun á vinnumarkaði í samfélagi sem byggist á mikilli atvinnuþátttöku beggja foreldra samhliða fjölskylduábyrgð. Ég tel gott tækifæri til að gera þetta samhliða þeirri vinnu sem ákveðið er að fara í við að koma hlutdeild tryggingagjalds í fjármögnun almannatrygginga í fastari skorður. Auk þess sem hér er rætt er gert ráð fyrir að skerðingarmörk barnabóta hækki og þá eru tillögur í húsnæðismálum, sem hvort tveggja mun hafa mikla þýðingu fyrir heimili barnafjölskyldna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra skýrsluna. Kjör fólks, aðbúnaður og líðan starfsfólks á vinnustöðum á að vera forgangsmál í öllum samfélögum. Stærstu kvennastéttirnar í þeim hópi sem bíða nú samninga eru kennarar og heilbrigðisstarfsfólk. Öllum má vera ljóst að allt er í járnum á LSH þar sem mönnunarvandinn er mikill. Stofur eru lokaðar af því að það vantar fólk til að vinna og alls konar nýstárlegar vaktir eru innleiddar, aukavaktir, bakvaktir og viðbragðsvaktir. Líðan fólks í vinnu skiptir miklu máli, líðan starfsfólks er ein meginstoðin fyrir sterkum starfskrafti þannig að störfum sé vel sinnt. Það er nánast öruggt að starfsfólk á Landspítala þarf að vinna við mjög erfiðar aðstæður og miklar líkur á að því líði ekki vel í vinnunni um þessar mundir. Þar er mönnunarvandinn sterkasta vísbendingin og ónæði vegna sprenginga utan dyra hjálpar ekki til. Samgöngur eru erfiðar sökum mikillar umferðar og það er sorgleg staða að bjóða starfsfólki sem og sjúklingum upp á slíkt. Kennarar eru fjölmenn kvennastétt sem bíður nú einnig samninga. Innan stéttarinnar hefur körlum þó sem betur fer fjölgað. Að mínu mati hafa kennarar ekki notið sannmælis í gegnum árin. Kannanir á námsárangri sýna að fylgni er milli góðs árangurs og góðra kennara. Of fáir hafa gert sér grein fyrir því mikilvæga uppeldishlutverki sem kennarar sinna, hlutverki sem þeir hafa tekið að sér til hliðar við kennslu einstakra námsgreina. Það starf er brýnt. Vissulega semja sumir kennarar beint við sveitarfélögin. Það breytir því þó ekki að ef ríkisvaldið kemur að kjarasamningsgerð sumra stétta má telja eðlilegt að ríkið hafi einnig einhvers konar aðkomu vegna annarra stétta. Í ræðu sinni greindi hæstv. forsætisráðherra frá aðkomu ríkisstjórnarinnar að kjarasamningum. Þó er ljóst að forsvarsmenn ýmissa stéttarfélaga hafa lýst því yfir að lífskjarasamningurinn geti ekki verið forsenda í samningsgerð þeirra. Þau munu m.a. ekki sætta sig við krónutöluhækkanir. Því vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra: Mun koma til einhvers konar höfrungahlaups í komandi kjaraviðræðum? Og ef það gerist, hvernig mun ríkisstjórnin bregðast við því?
Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu og hæstv. forsætisráðherra fyrir að koma hingað með tiltölulega skömmum fyrirvara og flytja okkur skýrslu um lífskjarasamninginn og aðkomu stjórnvalda. Um leið vil ég nota tækifærið og óska aðilum vinnumarkaðarins til hamingju með þennan ábyrga og skynsamlega samning. Lífskjarasamningurinn er sannarlega réttnefni, virðulegi forseti, þar sem hann snýr að fleiri þáttum en við eigum kannski að venjast í slíkum samningum, vissulega að launum en einnig að fjölmörgum öðrum tengdum atriðum, fyrir heilbrigðari vinnumarkaði, og til þess fallinn að bæta lífskjör. Aðilar vinnumarkaðarins lögðu sig hart fram í þessum samningum og við fengum að fylgjast vel með framvindu mála sem tók allt síðasta ár fram að þeim tíma að samningar voru undirritaðir 3. apríl sl. Allan þann tíma var í gangi lifandi samtal milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins sem lagði grunninn að aðkomu stjórnvalda og hæstv. forsætisráðherra rakti svo ágætlega í sinni framsögu. Þetta samráð er tímamót. Hér finnst mér mest um vert að draga fram, virðulegur forseti, þá faglegu nálgun sem einkennir þessa kjarasamninga þegar saman náðist og það eru tímamót. Hin breiða sátt sem felst í þessum samningum er tímamót. Félagslegar áherslur eru tímamót, tenging við verðmætasköpun, hækkun launa og hlutdeild launafólks í verðmætasköpun til framtíðar er tímamót og kjarabætur fara sannarlega mest til ungra barnafjölskyldna og þeirra sem lægri hafa tekjurnar. Það eru tímamót, virðulegi forseti. Ég vil í þessu samhengi vísa til skýrslu sem Gylfi Zoëga hagfræðingur vann fyrir forsætisráðuneytið þar sem hann dregur mjög skýrt fram stöðuna í íslensku samfélagi, þær efnahagslegu aðstæður og forsendur sem lágu fyrir þessum samningum. Þar dregur Gylfi upp þá mynd sem rökstyður að fleiri þættir þurfi að koma til en bara krónur og aurar þegar kemur að bættum lífskjörum og ekki síður þegar áherslan og markmiðið var frá upphafi að bæta kjör lægri tekjuhópa. Ég held að við blasi nauðsyn og rík ástæða fyrir aðkomu stjórnvalda með jafn áhrifamiklum hætti og birtist í þessum lífskjarasamningum. Gylfi segir þar, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir almenna velmegun hefur verið bent á ýmsa þætti sem hafa neikvæð áhrif á lífsgæði: Hátt fasteignaverð geri ungu fólki erfitt fyrir að koma þaki yfir höfuðið, háir vextir á fasteignalánum geri það erfitt að ná endum saman í lok mánaðar og vísbendingar eru um að streita valdi kulnun í starfi og þar með fjölgun veikindadaga.“ Það er svo fjölmargt í þessum lífskjarasamningi sem er einmitt til þess fallið að bregðast við þessum atriðum til bættra lífskjara. Það eru sannarlega tímamót í þessum samningum, virðulegi forseti, þar sem hér er lagður grunnur að efnahagslegum og félagslegum stöðugleika.
Herra forseti. Ég þakka ágæta umræðu þar sem komið var inn á ótrúlega mörg atriði, ekki aðeins þau sem sérstaklega var beðið um að um yrði fjallað heldur byggingu nýs Landspítala og margt fleira. Ég get því miður ekki komið inn á öll þessi atriði. Hér var það gagnrýnt að ekki hefði verið nægjanlega rætt um áhrif kjarasamninga á fjármálaáætlun en ég vil þó rifja upp það sem kom fram í minni fyrri ræðu, og hv. þingmenn hafa kannski misst af, en það er sú staðreynd að búið er að gera ráð fyrir velflestum þeirra verkefna sem eru inni í yfirlýsingu stjórnvalda. Ég nefndi sérstaklega að það sem ekki væri þar inni væri þá sú staðreynd að líklega yrðu áhrif tekjuskattsbreytinga umfangsmeiri en áður hefði verið gert ráð fyrir og sömuleiðis breytingar á barnabótakerfinu sem ekki hefði verið gert ráð fyrir. Ég fór líka yfir það í nokkuð ítarlegu máli að Hagstofan hyggst flýta gerð nýrrar hagspár þannig að þingið hafi þá nýjustu gögn eftir loðnubrest, eftir gjaldþrot WOW air og eftir kjarasamninga til að ljúka þinglegri meðferð fjármálaáætlunar. Ég heyrði líka að sumum hv. þingmönnum finnst ekki að fjármálaáætlun eigi að vera eins og trúarrit en aðrir virðast líta á hana sem trúarrit sem er áhugaverð klípa í sjálfu sér. Fjármálaáætlun er ekki trúarrit, hún er áætlun og við verðum að sætta okkur við það, hvað sem okkur finnst, að hún hlýtur alltaf að byggja á nýjustu hagspám - þannig er veruleikinn og þær geta breyst með því sem gerist í raunveruleikanum. Hvort sem okkur finnst það betra eða verra er það bara þannig og ég held að þetta hafi komið nokkuð skýrt fram, sömuleiðis sú staðreynd að í fjármálaáætlun er einmitt verið að bregðast við kólnun í hagkerfinu og þetta er rétti tíminn til að gera nákvæmlega það. Einhver hv. þingmaður vildi meina að ríkisstjórnin talaði um 45 aðgerðir en þær væru bara 38. Ég vil vekja athygli hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar á að aðgerðir ríkisstjórnarinnar eru í tveimur skjölum og í öðru eru 38 og í hinu sjö. Það gera 45 ef reikningskunnáttan svíkur mig ekki þannig að ég vek athygli hv. þingmanns á þessu. Síðan kvörtuðu einhverjir hv. þingmenn yfir því að ríkisstjórnin væri að tala um lífskjarasamninga. Ég ætla þá bara að upplýsa hv. þingmenn um að það eru aðilar vinnumarkaðarins sem tala um lífskjarasamninga og ríkisstjórnin kynnti sína yfirlýsingu í tengslum við það þannig að ég held að þeir verði að vísa þeirri gagnrýni til verkalýðshreyfingarinnar. Svo var talað um að aðkoma ríkisstjórnarinnar bæri vott um ásýndarstjórnmál. Ásýndarstjórnmál, sagði hv. þm. Þorsteinn Víglundsson. Ég vil segja að ef sýnilegur og áþreifanlegur árangur af þátttöku í stjórnmálum, sýnilegur og áþreifanlegur árangur sem birtist í því að hér sjáum við raunverulegar aðgerðir til að bæta velsæld í samfélaginu, til að bæta lífskjör almennings, er ásýndarstjórnmál skal ég bara taka það á mig að vera ásýndarstjórnmálamaður þó að mér finnist það kúnstugt að heyra þessa gagnrýni frá hv. þingmanni sem getur ekki annað en fallist á það að hér er um að ræða mál sem munu skipta allan almenning máli, líka þá sem eiga eftir að semja, líka öryrkja og aldraða, því að við erum að tala um almennar aðgerðir á húsnæðismarkaði, almennar aðgerðir í skattamálum, almennar aðgerðir þegar kemur að verðtryggingunni og almennar aðgerðir þegar kemur að fæðingarorlofi. Það skiptir ekki máli hvort maður er á almennum eða opinberum vinnumarkaði, hver staða manns er, allar þessar aðgerðir snúast um að auka hér jöfnuð og tryggja aukna velsæld á traustum grunni. Þó að einhverjir hv. þingmenn hafi áhyggjur af stöðunni vil ég minna þá á að sömu hv. þingmenn höfðu líka áhyggjur af stöðunni við fjárlög síðasta árs sem ekki bara stóðust allar áætlanir heldur gott betur. Ég ætla að leyfa mér að vera áfram bjartsýn á það, í ljósi þeirrar stöðu sem við sjáum í íslensku efnahagslífi, þeirrar góðu stöðu ríkissjóðs sem við höfum, hins mikla aukna sparnaðar, [[Forseti hringir.]]betri lánskjara en nokkru sinni fyrr, góðrar áætlunargerðar, að við getum áfram verið bjartsýn. Ég held að lífskjarasamningar aðila vinnumarkaðarins séu einmitt stór áfangi í því að halda áfram á réttri braut. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég geri mér ferð hingað upp í lok þessa dagskrárliðar til að gera alvarlega athugasemd við það að á meðan hv. þm. Þorsteinn Víglundsson stóð í ræðustól gerði hæstv. félagsmálaráðherra sér ferð, ekki einu sinni heldur tvisvar, hingað inn í sal til að gala fram í, vissulega meira af vilja en mætti þegar inntakið er tekið með, gala fram í til að trufla hv. þingmann í ræðu sinni. Ég tel mig knúna til að koma hingað upp og ég vona að þetta sé einsdæmi en ekki það sem koma skal, að ráðherrar komi ekki inn til að eiga orðastað við þingmenn í ræðupúlti samkvæmt þingsköpum heldur til að verða sjálfum sér og þingsalnum öllum til minnkunar. Ég geri líka athugasemd við það, hæstv. forseti, að ekki skuli hafa verið gerð athugasemd úr þessum háa stóli við þessa framgöngu ráðherra.
Herra forseti. Mig langar til að taka undir orð hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson. Það er auðvitað hvimleitt að hæstv. ráðherrar sem ekki eru þátttakendur í umræðu geri sér ferð fram og til baka um salinn til að grípa fram í fyrir ræðumönnum sem vissulega hafa orðið. Ekki þar fyrir að ég saknaði hæstv. ráðherra einfaldlega af mælendaskrá í þessari umræðu þar sem hann hefði getað miðlað, af sömu hógværð og hann gerði á göngum sínum um þingsalinn, aðkomu sinni að gerð þessara kjarasamninga. En auðvitað er óþolandi að hæstv. ráðherrar geti ekki sýnt betri háttsemi en þetta í umgengni við þingsalinn.
Herra forseti. Eins og um mörg önnur mál er töluverður aðdragandi að því frumvarpi sem hér er lagt fram og ég mæli fyrir, frumvarpi til laga um vandaða starfshætti í vísindum. Í júní 2018 skipaði ég starfshóp til að undirbúa lagasetningu um þetta efni. Formaður var Vilhjálmur Árnason prófessor, en þar voru einnig starfsmenn mennta- og menningarmálaráðuneytis og forsætisráðuneytis. Segja má að þessi starfshópur hafi sprottið upp úr umræðu í Vísinda- og tækniráði, enda hefur það lengi verið til umræðu á vettvangi Vísinda- og tækniráðs og í vísindasamfélaginu hér á landi að efla þurfi vitund um siðfræði rannsókna og styrkja rammann um siðferðilegar hliðar vísindarannsókna. Starfshópur var skipaður og fóru tillögur starfshópsins til samráðs í samráðsgátt stjórnvalda, bæði sem áform og síðar sem frumvarpsdrög. Heilt yfir má segja að undirtektir hafi verið jákvæðar. Við samningu þessa frumvarps var einkum horft til annarra Norðurlanda, en Norðmenn og Danir hafa nýlega sett lög um sama efni. Þá er frumvarp um þetta efni til umræðu í sænska þinginu. Finnar urðu hins vegar fyrstir til að setja umgjörð um efnið í formi reglugerðar og er hún enn í gildi. Í greinargerð frumvarpsins er töluvert fjallað um þessa stöðu á Norðurlöndunum en þegar litið er til Noregs voru með lögum um skipulag rannsókna siðferðilegrar vinnu frá 2017 samþykktar breyttar reglur um rannsóknarnefnd sem starfar á landsvísu og var fyrst sett á laggirnar árið 2007. Í Noregi gilda lögin um rannsóknir, hvort sem er á vegum hins opinbera eða einkaaðila, og getur nefndin tekið mál til skoðunar sem upp koma erlendis ef viðkomandi vísindamaður er starfsmaður norsks vinnuveitanda eða ef verulegur hluti fjármagns kemur frá Noregi. Hjá hverri rannsóknastofnun á samkvæmt lögunum að vera starfrækt siðanefnd. Rannsóknarnefndin er kærunefnd þegar slíkar siðanefndir hafa komist að þeirri niðurstöðu að vísindamaður hafi brotið gegn viðurkenndum siðferðisviðmiðum um rannsóknir. Rannsóknarnefndin getur einnig tekið upp mál að eigin frumkvæði. Óheiðarleiki í vísindum er skilgreindur í lögunum sem fölsun, uppspuni, ritstuldur og önnur alvarleg brot á viðurkenndum siðferðisviðmiðum um rannsóknir sem framin eru af ásetningi eða stórfelldu gáleysi við skipulagningu, framkvæmd eða skýrslugjöf um rannsóknir. Í Danmörku var miðlæg nefnd um óheiðarleika í rannsóknum í læknisfræði sett á laggirnar árið 1992. Árið 1998 var nefndunum fjölgað í þrjár og þær náðu yfir öll fræðasvið en með lögum sem heita lög um óheiðarleika í vísindum frá árinu 2017 voru nefndirnar sameinaðar í eina nefnd á landsvísu sem fjallar um óheiðarleika í vísindum. Lögin gilda um mál sem varða rannsóknir sem fjármagnaðar eru af hinu opinbera. Þá gilda þau um rannsóknir sem fjármagnaðar eru af einkaaðilum ef viðkomandi samþykkir þá málsmeðferð. Kvartanir um brot gegn heiðarlegum starfsháttum í vísindastarfi skal samkvæmt lögunum bera upp við viðkomandi rannsóknarstofnun og hún framsendir erindið til hinnar miðlægu nefndar með greinargerð um málið. Nefndin fjallar um alvarlegri brot á viðurkenndum siðferðisviðmiðum á þessu sviði, þ.e. uppspuna, falsanir og ritstuld, en rannsóknastofnanir sjálfar um annars konar hæpna rannsóknarhætti. Í Svíþjóð hefur verið til umræðu frumvarp um svipað fyrirkomulag en staðan hefur þar verið sú að opinberir háskólar eiga að fjalla um meint óheiðarleikabrot í rannsóknum innan eigin stofnunar. Stofnanirnar eiga kost á því og í sumum tilvikum er þeim skylt að leita ráða hjá sérfræðihópi um óheiðarleika í rannsóknum hjá miðlægu siðaeftirlitsnefndinni en fyrir vísindamenn utan opinbera háskólakerfisins eru engar reglur um að taka beri á slíkum málum. Ástæða þess að til umræðu er frumvarp er að stjórnvöld telja að ástandið hafi einkennst af skorti á samræmdri nálgun um hvernig meðhöndla eigi þessi mál og hverjar afleiðingar brota eiga að vera. Ekki er heldur til nein opinber skilgreining á óheiðarleika í vísindum. Í Finnlandi var ráðgefandi nefnd á þessu sviði komið á fót með reglugerð árið 1991. Hlutverk nefndarinnar er fyrst og fremst fræðsla og ráðgjöf fremur en að hún annist beint úrlausn einstakra vafamála þótt hún veiti umsögn um þau. Þá beitir nefndin sér fyrir umræðu um vísindasiðfræði í Finnlandi og fylgist með þróun á alþjóðavettvangi. Eins og sjá má er löngu tímabært að þessum málum verði komið í fastara form hér á landi og því er þetta frumvarp hér lagt fram þar sem við skilgreinum þetta ekki með þeim hætti að við séum að fjalla um óheiðarleika í vísindum heldur leggjum við fram frumvarp til laga um vandaða starfshætti í vísindum. Í markmiðsgreininni er markmið laganna útskýrt nokkuð vel, þ.e. að rannsóknir fari fram í samræmi við vandaða starfshætti í vísindum og auki þannig trúverðugleika vísindastarfs og rannsókna í samfélaginu en hugtakið vandaðir starfshættir vísar fyrst og fremst til viðurkenndra siðferðisviðmiða, m.a. um heiðarleg vinnubrögð. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að markmiðum verði náð með því annars vegar að undirstrika ábyrgð vísindamanna, stofnana og fyrirtækja sem þeir starfa hjá á því að efla vitund um vandaða starfshætti og taka á brotum sem upp koma. Það verður gert með siðanefndum eða öðru formlegu verklagi sem er á hendi hverrar stofnunar eða fyrirtækis. Hins vegar verður sett á laggirnar ein miðlæg, óháð nefnd sem hefur margþættu hlutverki að gegna. Í fyrsta lagi er hlutverk hennar að skrá viðurkennt siðferðisviðmið í rannsóknum og þar getur nefndin stuðst við alþjóðlegar fyrirmyndir. Þá verður nefndin í öðru lagi stjórnvöldum og öðrum sem til hennar leita til ráðgjafar í vísindasiðfræðilegum efnum og í þriðja lagi mun nefndin gefa álit í tilteknum málum sem koma til kasta hennar. Mál munu geta komið til skoðunar hjá nefndinni vegna þess að stofnanir eða fyrirtæki vísa málum til hennar enda séu gildar ástæður fyrir því að ekki sé leyst úr þeim á heimavettvangi. Þá geta vísindamenn sem ekki eru sáttir við niðurstöður eða meðferð stofnana eða fyrirtækja á siðferðilegum álitamálum skotið málum til nefndar. Lögbundnar siðanefndir eins og Vísindasiðanefnd sem verður áfram starfandi eða siðanefndir háskólanna geta einnig vísa málum til nefndarinnar og að lokum getur hún tekið mál upp að eigin frumkvæði. Samkvæmt frumvarpinu kveður nefndin ekki upp bindandi úrskurði heldur gefur álit og þau álit munu varða það í fyrsta lagi hvort viðurkennd siðferðisviðmið hafi verið brotin, hvort um sé að ræða kerfislægan vanda, hvort leiðrétta beri eða afturkalla niðurstöður rannsókna og loks hvort aðrir annmarkar séu á rannsókn. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að nefndir geti látið rannsóknir til sín taka, hvort sem þeim er sinnt á vegum hins opinbera eða í einkageiranum. Er það sama leið og Norðmenn hafa farið, eins og ég kom að áðan, en Danir, eins og ég nefndi líka, hafa gert það valkvætt fyrir einkaaðila að segja sig undir lögsögu nefndarinnar. Ég vil halda því til haga að ekki komu fram athugasemdir við þá nálgun sem hér er lögð til í því samráði sem fór fram í gegnum samráðsgátt stjórnvalda. Samkvæmt frumvarpinu verður um sjö manna nefnd að ræða. Ráðherra sem skipar nefndina skal leita eftir tilnefningum frá háskólum og öðrum aðilum rannsóknasamfélagsins og eiga samráð við Vísinda- og tækniráð áður en gengið er frá skipan. Þess skal gætt við skipan í nefndina að þar sé fyrir hendi þekking á vísindasiðfræði, lögfræði og ólíkum rannsóknasviðum, þar með talið rannsóknum í atvinnulífinu. Ráðherra leitar eftir tilnefningu frá háskólum og öðrum aðilum rannsóknasamfélagsins og hefur, eins og ég segi, samráð við Vísinda- og tækniráð. Forsætisráðherra er einnig formaður Vísinda- og tækniráðs og er gert ráð fyrir því að meðan svo er sé það forsætisráðherra sem annist skipan þessarar nefndar, en þó kann einhvern tímann að koma til þess, eins og hefur verið gert, að mennta- og menningarmálaráðherra, sem einnig fer með vísindi utan atvinnuvegarannsókna, sem hefur gegnt formennsku í Vísinda- og tækniráði taki þetta til sín. Það kann að vera, en sem stendur er gert ráð fyrir þessari skipan. Nefndinni er ætlað að hafa yfirsýn yfir stöðu þessara mála hér á landi og alþjóðlega. Í því skyni eiga fyrirtæki og stofnanir sem stunda rannsóknir að tilkynna nefndinni um mál sem upp koma og afdrif þeirra. Henni er sömuleiðis ætlað að gefa árlega út skýrslu um störf sín. Nú liggur ekki fyrir hvert umfang starfseminnar verður og er erfitt að spá fyrir um málafjölda. Kannski verða þau hverfandi fá og vonandi sem til kasta nefndarinnar koma. Eins og ég nefndi er fyrst um sinn gert ráð fyrir því að forsætisráðherra skipi í nefndina og sjái henni fyrir starfsaðstöðu en kannað verður hvaða leið er hagkvæmust í þeim efnum. Ég tel að þetta frumvarp sé skref í þá átt að efla vitundina hér á landi um siðferðilegar hliðar rannsókna. Vísindasiðanefnd sem ég nefndi áðan er þegar starfandi, en hún fjallar eingöngu um rannsóknir í heilbrigðisvísindum sem snúast um rannsóknir á mönnum. Hlutverk hennar er að gefa leyfi til rannsókna áður en þær fara fram. Eðli þeirrar nefndar sem hér er lögð til er því allt annað. Hún mun ná yfir allar fræðigreinar og með til að mynda tækniframförum sem við sjáum allt í kringum okkur eru að koma upp siðferðileg álitamál í rannsóknum á mun fleiri sviðum en svo að það nái eingöngu til heilbrigðisvísinda. Nægir þar að nefna notkun gervigreindar við ýmis verkefni, svo dæmi sé tekið. Eitt af því sem hefur verið rætt á alþjóðavettvangi er til að mynda hvort gera þurfi sérstakan alþjóðlegan sáttmála um siðferðileg viðmið um notkun gervigreindar, bæði í rannsóknum en líka á vinnumarkaði, og ég tel til að mynda að þessi nefnd gæti reynst okkur mikilvægur ráðgjafi í þeim flóknu úrlausnarefnum sem þar eru fram undan. Nefndarinnar er nefnilega ekki einungis að taka á einstaka málum sem, eins og ég sagði áðan, verða vonandi fá heldur einnig að beita sér fyrir fræðslu og upplýstri umræðu um vísindasiðferði. Verði þetta frumvarp að lögum er það von mín að við höfum nálgast önnur norræn ríki í að efla umgjörð um siðferðilegan grunn vísindastarfs og skapað úrræði til að viðhalda og efla trúverðugleika vísindastarfs hér á landi. Að svo mæltu legg ég til að málinu verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að tala hér sem bæði þingmaður og raunvísindamaður um þetta frumvarp og vísindasiðanefnd og annað sem það felur í sér. Það er þannig að nútímavísindastörf á Íslandi hafa verið við lýði í langan tíma, við getum auðveldlega sagt í eina öld eða meira, og þá á ég við vísindastörf á okkar mælikvarða. Niðurstöður úr vísindarannsóknum skipta þjóðfélagsframvinduna gríðarlegu máli, eiginlega vægt sagt. Við getum rætt um verklegar framkvæmdir. Hvar væru þær án vísindarannsókna, húsamyglan sem hér var rædd, stjórnmálin? Ég hygg að við kæmumst skammt án vísindalegra niðurstaðna. Menningin, bókmenntafræðin, svo að ég taki einhver dæmi, þekking og menntun almennt, heilbrigði og lýðheilsa - allt þetta er byggt meira eða minna á vísindalegum grunni. Það er þannig að vinnubrögð vísindamanna sjálfra skipta gríðarlegu miklu máli, sumir segja öllu máli. En það er líka hvernig gögn og niðurstöður vísindamanna eru notuð af öðrum, t.d. af okkur stjórnmálamönnum. Þegar allt kemur til alls ráða vísindamennirnir sjálfir litlu um það hvernig þessi gögn eru oftast notuð, ekki alltaf en oftast, en þeir ráða þeim mun meira yfir eigin vinnubrögðum og eigin siðræna mati á vinnunni í ljósi þess menningarheims sem vísindamennirnir tilheyra og hann er ólíkur frá einum heimshluta til annars, getum við sagt. Og hvað á ég þá við þegar ég tala um siðrænt mat? Ég á við hlutlægni vísindamannanna. Ég á við þrotlausa leit að staðreyndum og ég á við virðingu fyrir þeim siðrænu gildum sem ríkja í samfélaginu, hvort sem þau varða t.d. mannréttindi, heiðarleika eða mannúð. Herra forseti. Vísindin eru vissulega af mörgum toga. Stóra skiptingin í raunvísindi og hugvísindi er jafnvel fljótandi á jöðrunum og jafnvel því meir sem nútíminn skríður fram. Oft eru mælanlegu og sannanlegu gildin og gögnin og túlkanirnar nærtækari í raunvísindaheiminum, en engu að síður ber að gera sömu siðrænu kröfur til allra geira vísindanna innan þessara tveggja sviða. Ég fagna þessu frumvarpi og tel að fyrir alllöngu, ef við miðum við þessa öld sem ég var að ræða um eða jafnvel lengra, hafi verið kominn tími til að vinna að lögum sem þessum. Ég ætla að færa þakkir jafnt til hæstv. ríkisstjórnar og hæstv. forsætisráðherra og allra þeirra sem komu að smíði þessa frumvarps og munu koma að afgreiðslu þess hér á Alþingi vegna þess að ég hef fulla trú á því að hún verði þverpólitísk. Þannig er þetta mál.
Herra forseti. Ég tek undir með fyrri ræðumanni, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, þegar ég færi forsætisráðherra þakkir fyrir að koma með þetta mál hingað inn í þingið. Ég held að það sé vel þess virði fyrir okkur í þinginu að velta þessum málum fyrir okkur. Það er rétt sem fram hefur komið að margvísleg siðferðisleg álitamál tengjast vísindastarfsemi í landinu, bæði innan háskólasamfélagsins en líka á vettvangi atvinnulífsins. Ég fæ tækifæri til að fjalla um þetta mál í hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem fær málið til meðferðar en ég vildi aðeins velta þeirri spurningu upp hér í umræðunni, sem ég krefst engra svara við, hvorki frá hæstv. forsætisráðherra né öðrum, þ.e. hvort lagasetning af þessu tagi sé endilega leiðin í þessu sambandi. Markmið vísindastarfs er auðvitað það að leita sannleikans í einhverjum málum og þegar tekið er á málum af þessu tagi má segja að áhrifaríkasta leiðin til að fletta ofan af misferli í vísindastarfsemi eða öðru slíku er auðvitað að afhjúpa falsanirnar eða blekkingarnar eða hvað það er. Ég veit ekki alveg hvort stofnanarammi af því tagi sem frumvarpið felur í sér sé réttari leiðin. Það kann að vera að svo sé og ég er ekki andvígur því að þetta sé skoðað. En ég velti því upp hvort við getum með einhverjum stofnanabundnum hætti náð utan um kjarna þess sem hér er um að ræða sem er heiðarleiki eða vandvirkni eða vandaðir starfshættir á vísindasviðinu. Ég vildi bara velta þessu upp í umræðunni og ég játa að mér finnst heiti frumvarpsins stinga svolítið í stúf, þetta er frumvarp til laga um vandaða starfshætti í vísindum. Af hverju ekki bara frumvarp til laga um starfshætti í vísindum? Af hverju er verið að koma með gildishlaðin orð af þessu tagi eða hugtök inn í þessa umræðu? Ætlum við að láta önnur lög gilda um óvandaða starfshætti í vísindum eða eitthvað þess háttar? Ég velti þessu upp af því að ég held að þó að við séum öll sammála um markmiðin getum við haft mismunandi skoðanir á því hvernig við nálgumst viðfangsefnið. En enn og aftur þakka ég hæstv. forsætisráðherra fyrir að flytja málið og tel að það sé vel þess virði fyrir okkur hér í þinginu, og ekki síst í allsherjar- og menntamálanefnd, að taka þetta til umræðu og reyna að átta okkur á því með hvaða hætti hægt sé að bregðast við, taka á óvönduðum vinnubrögðum eða fölsunum eða blekkingum eða öðru sem auðvitað er hætta á á sviði vísindastarfsemi eins og annars staðar í samfélaginu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hér töluðu. Ég veit að þeir kölluðu ekki sérstaklega eftir svörum en fá þau samt óumbeðin. Hv. þm. Birgir Ármannsson reifar hér gildishlaðið orðalag. Ég tel að þetta orðalag sé tiltölulega hlutlaust þegar við tölum um vandaða starfshætti í vísindum, miðað við t.d. það orðalag sem Norðurlöndin hafa valið, sem nefna sína löggjöf einfaldlega lög um óheiðarleika í vísindum. Kannski væri heiðarlegra að tala bara um það, lög um óheiðarleika í vísindum. Ég legg til að hv. þingmaður taki það til skoðunar í þeirri nefnd sem fjallar um málið, í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Síðan veltir hv. þingmaður hér upp spurningu sem er löngu orðin sígild þegar við ræðum um siðferðileg málefni, þ.e. hvort ekki sé eðlilegt að hver og einn einstaklingur beri ábyrgð á sínu eigin siðferði. En nú er það svo, og það þekkir hv. þingmaður mætavel, að mín afstaða, eins og komið hefur fram við ýmis mál, er sú að það sé einmitt ekki rétta leiðin að smætta siðferðileg vandamál niður í vanda einstaklinga, heldur skipti einmitt máli að taka á þeim málum með kerfisbundnum, stofnanabundnum hætti. Það er sú leið sem nágrannaþjóðir okkar hafa farið. Það snýst um að skapa traust og trúverðugleika, hvort sem er í vísindum eða öðru, þ.e. að hafa einmitt þá stofnanauppbyggingu sem hægt er að treysta á, því að sú krafa mun alltaf koma upp. Við getum rifjað upp að þegar plastbarkamálið kom upp endaði það á borði stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis. Ég er mjög efins um að það sé rétti vettvangurinn til að takast á við slík mál, með fullri virðingu fyrir þeim góðu hv. þingmönnum sem þar sitja, þingnefnd sem á vissulega að hafa eftirlit með opinberum stofnunum. En er það eðlilegt að hún takist á við siðferðileg álitamál sem upp koma í vísindasamfélaginu? Ég er efins um það. Ég tel réttara að þau mál fari þangað sem þau eiga heima og hv. þingmenn og hv. þingnefndir séu ekki að gefa út álit um slík siðferðileg álitamál. Ég held að þetta væri framfaraskref. Mér er kunnugt um þau sjónarmið sem hv. þingmaður reifar hér og tel mikilvægt, svo ég segi það að lokum, að nefndin reifi þetta mál vel og vandi sig í umfjöllun sinni. Ég ítreka þó að ég held í ljósi aðdragandans - ég rakti hann ekki allan hér, því að hér hefur málið verið til umræðu á vettvangi Vísinda- og tækniráðs, a.m.k. síðan ég gegndi embætti mennta- og menningarmálaráðherra árin 2009–2013 - sé þetta orðið tímabært skref.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á upplýsingalögum, nr. 140/2012, með síðari breytingum. Aðdraganda þessa máls má rekja til þess að þann 16. mars 2018 skipaði ég nefnd um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis sem m.a. var falið að vinna frekar með afurðir stýrihóps í kjölfar þingsályktunar nr. 23/138, um að Ísland skyldi skapa sér afgerandi lagalega sérstöðu á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis. Þá var nefndinni einnig falið að fara yfir gildandi upplýsingalög í ljósi þróunar á alþjóðavettvangi og framkvæmdar laganna og meta hvort þörf væri á lagabreytingum. Í því sambandi skyldi nefndin kanna hvort fullgilding sáttmála Evrópuráðsins um aðgang að opinberum skjölum kallaði á lagabreytingar og leggja mat á þau erindi sem forsætisráðuneytinu hafa borist á undanförnum árum um endurskoðun laganna. Frumvörp þessarar nefndar á vegum forsætisráðuneytis eru nokkur hver til meðferðar í þinginu, m.a. frumvarp frá mér um þagnarskyldu og tjáningarfrelsi opinberra starfsmanna en líka frumvarp um hatursorðræðu og annað frumvarp um gagnageymd. Þau eru auðvitað misumdeild, svo að ég segi það, en öll þjóna þau því markmiði sem sett var í upphafi, þ.e. að Ísland skyldi marka sér sérstöðu á sviði tjáningarfrelsis. Ekki eru öll frumvörp nefndarinnar komin til meðferðar í þinginu, m.a. eitt sem ég á sjálf eftir að leggja fram og verður vonandi lokið á næsta þingi ef ekki næst að gera það nú, en þau eiga það öll sammerkt að þjóna því markmiði að við stígum afgerandi skref í átt til aukins tjáningar- og upplýsingafrelsis á Íslandi. Hér eru undir sjálf upplýsingalögin en í þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á upplýsingalögum sem koma úr ýmsum áttum. Þær eiga það sammerkt að vera að mati nefndarinnar til að styrkja og skýra afmörkun upplýsingaréttar almennings. Helsta breytingin sem lögð er til er að gildissvið upplýsingalaga verði víkkað út þannig að það afmarkast ekki lengur við handhafa framkvæmdarvalds. Þetta er stór grundvallarbreyting. Þetta þýðir að handhöfum löggjafar- og dómsvalds verður að meginstefnu skylt að fylgja sömu reglum við ákvarðanir um rétt almennings til aðgangs að gögnum um þá þætti starfseminnar sem eiga mest skylt við stjórnsýslu. Markmiðið er að almenningur geti byggt rétt til aðgangs að upplýsingum um stjórnsýslulög allra þriggja greina ríkisvaldsins á skýrum og fyrirsjáanlegum lagaákvæðum. Þessi breyting er nauðsynleg til að fullgilda megi áðurnefndan sáttmála Evrópuráðsins. Hvað löggjafarvaldið snertir er gildissviðið afmarkað við Alþingi sjálft og miðað við að forsætisnefnd setji sérstakar reglur þar sem nánar verði afmarkað hvaða þættir í starfsemi þingsins teljist til stjórnsýslu og falli þannig undir upplýsingalögin. Þetta er sú leið sem farin er í Noregi en við höfum nokkrum sinnum í umræðu um upplýsingalöggjöfina á Alþingi rætt það að þar hefur upplýsingalöggjöfin þótt nokkuð framsækin. Ég hef áður lýst þeim vilja mínum að fylgja fordæmi Norðmanna hvað þetta varðar. Þar hefur Stórþingið ákveðið að upplýsingalög gildi um starfsemi þess með nokkrum undantekningum. Hins vegar er lagt til að réttur almennings til upplýsinga í vörslum stofnana Alþingis, umboðsmann Alþingis og Ríkisendurskoðunar, ráðist áfram af ákvæðum sérlaga um þær stofnanir. Dómstólasýslan er sjálfstæð stjórnsýslustofnun sem annast sameiginlega stjórnsýslu allra dómstóla á Íslandi. Verði frumvarpið að lögum munu upplýsingalög gilda um starfsemi hennar og dómstólana sjálfa en upplýsingaréttur almennings mun þó ekki ná til gagna í einstökum dómsmálum. Taka ber fram að vegna sjónarmiða um þrígreiningu ríkisvalds verða ákvarðanir handhafa löggjafar- og dómsvalds um aðgang að upplýsingum ekki kæranlegar til úrskurðarnefndar um upplýsingamál sem starfar á vegum framkvæmdarvaldsins. Önnur stór breyting sem hér er lögð til og ég tel vera mikið framfaraskref er frumkvæðisbirting upplýsinga úr málaskrám ráðuneyta. Í núverandi lagaumhverfi er upplýsingaréttur almennings háður því skilyrði að fólk hafi einhverja hugmynd um þau gögn sem það óskar að fá að kynna sér. Næsta skref í þá átt að auðvelda almenningi að afla sér upplýsinga um starfsemi hins opinbera er að stjórnvöld birti að eigin frumkvæði upplýsingar um mál sem þau hafa til meðferðar og almenningur geti svo óskað eftir frekari gögnum um málin. Um slíka birtingu hefur verið ákvæði í upplýsingalögum allt frá endurskoðun þeirra árið 2012 en samkvæmt 2. mgr. 13. gr. laganna skulu stjórnvöld „vinna markvisst að því að gera skrár yfir mál, lista yfir málsgögn og gögnin sjálf jafnóðum aðgengileg með rafrænum hætti“. Það er tæplega hægt að segja að unnið hafi verið mjög markvisst að þessu markmiði undanfarin ár og því er tímabært að herða á skyldunni og til að byrja með er lagt til að ráðuneytum í Stjórnarráði Íslands verði skylt að birta lista yfir mál sem þau hafa til meðferðar í tilefni af innsendum og útsendum erindum, þ.e. mál sem varða samskipti ráðuneyta og almennings. Að sjálfsögðu þarf að gæta þess að birting upplýsinga úr málaskrám ráðuneyta gangi hvorki gegn almannahagsmunum né einkahagsmunum aðila máls eða annarra. En þetta er stórt skref og þetta er mikil vinna og því er lagt til að ráðuneytin fái frest til 1. janúar 2021 til að undirbúa birtinguna. Í þessu sambandi er m.a. horft til þess að nýtt málaskrárkerfi Stjórnarráðsins verði boðið út með það í huga að birtingin geti orðið eins sjálfvirk og mögulegt er. Í raun og veru finnst mér þetta fullkomlega eðlilegt skref í ljósi þeirra framfaraskrefa sem hafa verið stigin á undanförnum árum. Stjórnvöld hafa sýnt aukið frumkvæði í því að birta upplýsingar um eigin rekstur. Nærtækt er að nefna vefsíðuna opnirreikningar.is þar sem hægt er að fræðast um þá reikninga sem ríkið er að borga og gerir það að verkum að stundum koma fyrirspurnir um alls kyns mál sem þarf að útskýra en það er bara gott og jákvætt að þar með hafi almenningur aðgang að þessu efni. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þetta hefur skapað um leið aukið innra aðhald í kerfinu. Þá er með frumvarpinu er gerð tilraun til að herða á málsmeðferðartíma beiðna um aðgang að upplýsingum. Óréttlætanleg töf á meðferð beiðna jafngildir í mörgum tilvikum synjun, t.d. þegar fjölmiðlar fara fram á aðgang að gögnum til að vinna fréttir. Miðað er við að eftir 40 daga tafir geti beiðandi vísað málinu til úrskurðarnefndar um upplýsingamál sem úrskurði þá um upplýsingarétt hans. Jafnframt er lagt til að lögfest verði hámark málsmeðferðartíma úrskurðarnefndarinnar sjálfrar sem verði að jafnaði 150 dagar. Þetta helst í hendur við aðrar aðgerðir í ráðuneytinu til að bæta starfsaðstöðu úrskurðarnefndarinnar. Þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir því að sérstakur ráðgjafi um upplýsingarétt starfi fyrir hönd stjórnvalda með það að markmiði að styrkja upplýsingarétt almennings. Stjórnvöld geta þá t.d. leitað til slíks ráðgjafa í trúnaði þegar þau eru í vafa um hvort veita beri aðgang að gögnum. Hugmyndin er að ráðgjöfin leiði þá til þess að stjórnvöld veiti fremur aðgang en að synja beiðnum til öryggis og treysta á að beiðandi kæri synjunina til úrskurðarnefndarinnar því að sjálfsögðu lenda stjórnvöld oft í vafamálum þegar kemur að beiðnum um upplýsingar og þá kann að vera handhægara að synja einfaldlega beiðni fremur en að kalla til jafnvel utanaðkomandi sérfræðiráðgjöf í vissum tilvikum. Ég tel eðlilegt að þessi sérþekking sé alltaf fyrir hendi í Stjórnarráðinu þannig að alltaf sé hægt að leita slíkrar ráðgjafar. Í frumvarpinu eru gerðar nokkrar breytingar á ákvæðum upplýsingalaga sem heimila takmarkanir á upplýsingarétti almennings. Skerpt er á því að fjárhagslegir hagsmunir þurfa að vera virkir til að aðgangur að upplýsingum verði takmarkaður á grundvelli 9. gr. laganna og bætt er við nýrri takmörkunarheimild varðandi upplýsingar um ráðgjöf forsætisráðuneytis og annarra bærra aðila um siðareglur. Þetta er takmörkunarheimild sem kemur til vegna tilmæla GRECO-nefndarinnar en að mati samtakanna eru minni líkur á því að ráðherrar og æðstu embættismenn leiti sér ráðgjafar um siðareglur ef allar upplýsingar um það geti orðið opinberar. Við höfum dæmi tengt þessu en til mín barst fyrirspurn frá fjölmiðli um hvaða ráðherrar hefðu leitað eftir ráðgjöf vegna siðareglna á einhverju árabili. Þær upplýsingar voru veittar enda töldum við að okkur bæri samkvæmt lögum að afhenda þær. Ráðherrarnir höfðu fylgt siðareglunum og þeirri ráðgjöf sem þeir fengu og því má spyrja hversu mikið erindi þetta hafi átt og hvort birting ráðgjafarbeiðnanna hafi ekki beinlínis fælandi áhrif á ráðherra og aðra æðstu embættismenn til að leita sér ráðgjafar ef upp kemst að þeir hafi leitað sér ráðgjafar. Það eru röksemdirnar sem GRECO hefur fyrir því að þessi takmarkandi heimild sé sett og ég er sammála því. Þá er lagt til að heimild opinberra aðila til að leita ráðgjafar sérfræðinga í trúnaði samkvæmt 3. tölulið 6. gr. laganna nái ekki einungis til dómsmála heldur geti annar réttarágreiningur einnig fallið þar undir. Vitaskuld eru þessar takmarkanir skýrðar þröngri lögskýringu eins og aðrar undantekningar frá meginreglunni um upplýsingarétt almennings. Loks eru í frumvarpinu ákvæði sem lúta heldur að formi en efni. Til dæmis er ekki lengur einungis rætt um stjórnvöld þar sem upplýsingalög gilda um fleiri opinbera aðila. Þá er lagt til að sérlög um upplýsingarétt um umhverfismál verði felld brott og ákvæði um það efni færð inn í upplýsingalögin til að ákvæði um upplýsingarétt almennings verði að finna á færri stöðum í löggjöfinni. Þetta er fyrst og fremst gert til einföldunar og aukins skýrleika. Loks eru lagfærðar tilvísanir ýmissa annarra laga til upplýsingalaga og laga um opinber skjalasöfn en á sumum stöðum í núverandi löggjöf er vísað til brottfallinna laga. Samráði við gerð frumvarpsins var þannig háttað að nefnd um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis sendi það til sérstakrar skoðunar til forsætisnefndar Alþingis, dómstólasýslunnar, umboðsmanns Alþingis, ríkisendurskoðanda, úrskurðarnefndar um upplýsingamál, Persónuverndar, Þjóðskjalasafns, Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands, Sambands íslenskra sveitarfélaga, embætta ríkislögmanns og borgarlögmanns og ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Eftir að nefndin lauk þessu samráði og vann úr því skilaði hún frumvarpsdrögum til forsætisráðuneytisins og voru þau kynnt í tveggja vikna opnu samráði á samráðsgátt stjórnvalda. Það er gaman að segja frá því að engar athugasemdir bárust. Gríðarlegur áhugi á þessu máli. Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu eru lagðar til ýmsar breytingar á upplýsingalögum, nr. 140/2012, sem miða að því að styrkja og skýra upplýsingarétt almennings samkvæmt mati nefndar sem skipuð var sérfræðingum á þessu sviði. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu öllu lengri en legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og 2. umr. að umfjöllun nefndarinnar lokinni. Ég hvet nefndina til að fara vandlega yfir málið því ég tel að ef vel er að verki staðið verði þetta mikil réttarbót fyrir Íslendinga.
Forseti. Þetta frumvarp er stórglæsilegt skref í átt að meiri rétti almennings á upplýsingum um starf stjórnvalda, um starf dómstóla, um starf Alþingis. Þetta frumvarp er því stórt skref í átt að meira aðhaldi sem almenningur og fjölmiðlar geta veitt handhöfum alls almannavalds. Þetta er það sem þjóðin kallaði eftir á báðum þjóðfundunum, þjóðfundinum 2009 um þau gildi sem þjóðin vildi endurreisa landið á, þar sem heiðarleiki var langefst og gagnsæi, og á þjóðfundinum 2010 sem fjallaði um þau gildi sem stjórnarskráin ætti að grundvallast á og tillögur um hvernig væri hægt að betrumbæta hana en þar var ítrekað ákall um virkara aðhald með öllum handhöfum almannavalds. Grundvöllur þess aðhalds er náttúrlega gagnsæi og upplýsingaréttur almennings sem er verið að víkka út með þessu frumvarpi. Þetta er það sem Alþingi samþykkti 2010 með þingsályktun Birgittu Jónsdóttur og þingmanna allra flokka á þingi um að Ísland skapaði sér afgerandi lagalega sérstöðu varðandi vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis, eins og hæstv. forsætisráðherra kom inn á. Frumvarpið er í samræmi við stjórnarsáttmálann um opna og gagnsæja stjórnsýslu og er afrakstur vinnu starfshóps hæstv. ráðherra Katrínar Jakobsdóttur um umbætur á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis. Síðan er frumvarpið á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar sem fjórða mál forsætisráðherra og styður forsætisnefnd Alþingis í erindi það að stjórnsýsla þingsins falli undir upplýsingalög. Nú er málið loks komið inn í þingið til 1. umr. Eftir þessa umræðu mun það síðan ganga til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og mun ég fylgja því faglega eftir þar ásamt öðrum nefndarmönnum. Mig langar í rauninni bara að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að vera komin með þetta alla þessa leið. Þetta er búin að vera löng leið. Þetta er alveg gríðarlega farsælt skref fyrir okkur öll og ég vil bara aftur þakka innilega fyrir.
Virðulegi forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um samtök um evrópska rannsóknarinnviði. Frumvarpið er samið í mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Tilefni og tilgangur þess er að gera Íslandi kleift með innleiðingu reglugerðar Evrópusambandsins nr. 723/2009 og 1261/2013 að gerast aðili að samtökum um evrópska rannsóknarinnviði. Með innleiðingu reglugerðanna opnast tækifæri fyrir íslenskt vísindasamfélag til að taka þátt í samstarfi um uppbyggingu og rekstur framúrskarandi rannsóknarinnviða sem eru af þeirri stærðargráðu að ógerningur er fyrir einstök ríki að fjármagna slíka innviði sjálfstætt. Ísland er aðili að vettvangi evrópskrar stefnumótunar um rannsóknarinnviði sem gefur út vegvísi á nokkurra ára fresti með lista yfir rannsóknarinnviði sem samkomulag er um að leggja áherslu á. Íslenskar rannsóknarstofnanir hafa fyrir hönd Íslands verið aðilar að nokkrum rannsóknarinnviðum á þessum forgangslista og hefur það haft í för með sér aukinn styrk íslenskra rannsókna, betra aðgengi að tækjabúnaði og rannsóknargögnum og meiri aðkomu Íslands að þróun rannsóknaráætlana á evrópskum vettvangi. Virðulegi forseti. Á síðustu árum hefur færst í vöxt að utan um rekstur evrópskra rannsóknarinnviða séu stofnuð samtök. Slík samtök þurfa að uppfylla eftirfarandi viðmið: Í fyrsta lagi þurfa rannsóknarinnviðirnir að vera nauðsynlegir fyrir framkvæmd evrópskra rannsóknaráætlana, í öðru lagi að styrkja evrópska rannsóknar- og nýsköpunarsvæðið og að viðkomandi fræðasvið uppfylli fræðilega og tæknilega alþjóðlega mælikvarða, í þriðja lagi þurfa innviðirnir að vera opnir vísindamönnum frá Evrópusambandinu og tengdum ríkjum, í fjórða lagi að hvetja til hreyfanleika vísindamanna og þekkingar og að lokum að stuðla að miðlun og nýtingu rannsóknarniðurstaðna og tækniframfara. Fyrirkomulag samtaka um evrópska rannsóknarinnviði þykir henta vel alþjóðasamstarfi af þessu tagi. Aðildarríki gangast undir sameiginlegar reglur og gagnsæi og jafnræði er tryggt. Áskorun sem blasir við íslensku vísindasamfélagi í þessu samhengi er að ýmsir evrópskir rannsóknarinnviðir sem mikilvægar íslenskar stofnanir eru þegar aðilar að, stofnanir á borð við Veðurstofuna, Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands og Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, hafa nýlega tekið upp rekstrarform samtaka um evrópska rannsóknarinnviði. Það er mjög brýnt að þetta frumvarp verði að lögum því að það aðstoðar og styrkir sannarlega þessar stofnanir. Virðulegi forseti. Eitt af því sem einkennir íslenskt vísindasamfélag er mikil virkni í alþjóðasamstarfi enda er alþjóðlegt samstarf íslenskum rannsóknum afar brýnt. Tryggt aðgengi að hágæðarannsóknarinnviðum í Evrópu eykur ekki einungis gæði íslensks vísindastarfs heldur getur það aukið aðgengi að fjármagni til rannsókna og aukið áhrif Íslands í mótun vísindastefnu Evrópu. Þess má að lokum geta að frumvarpið er í samræmi við áherslur Vísinda- og tækniráðs á árunum 2017–2019 þar sem stefnt er að aukinni þátttöku í alþjóðlegu rannsóknarinnviðasamstarfi.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á höfundalögum vegna innleiðingar reglugerðar Evrópusambandsins um flytjanleika efnisveituþjónustu á netinu yfir landamæri á innri markaðnum. Virðulegur forseti. Markmið frumvarpsins er að tryggja að einstaklingar sem ferðast á milli landa innan Evrópska efnahagssvæðisins og dvelja þar tímabundið geti nýtt sér áskrift að stafrænu efni sem þeir hafa keypt í sínu heimalandi. Um er að ræða réttarbót og framfaraskref fyrir neytendur en nú geta þeir, þó að þeir séu tímabundið í öðru landi á Evrópska efnahagssvæðinu, nýtt sér þá þjónustu þar sem þeir eru áskrifendur. Með frumvarpinu er lagt til að innleiða í íslenskan rétt ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins 1128/2017 frá 14. júní 2017 um flytjanleika efnisveituþjónustu á netinu yfir landamæri á innri markaðnum með þeim aðlögunum sem leiðir af ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 158/2018 frá 6. júlí 2018. Virðulegur forseti. Reglugerðin hefur í för með sér ákveðna takmörkun á rétti rétthafa til að afmarka leyfi til nota verka sinna á landfræðilegum grundvelli. Af þeim sökum er talið rétt að fella reglugerðina inn í höfundalög og lagt til að það verði gert með því að setja nýtt ákvæði í VI. kafla höfundalaga í nýja grein, 53. gr. a. Ákvæði þeirrar greinar mun vísa til reglugerðarinnar með áorðnum breytingum samkvæmt ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 158/2018, samanber 2. gr. frumvarpsins. Virðulegi forseti. Meginefni frumvarpsins er eftirfarandi: Lagt er til að ákvæði reglugerðarinnar um flytjanleika efnisþjónustu á netinu yfir landamæri á innri markaðnum með þeim aðlögunum sem leiðir af ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar, verði gild lög að íslenskum rétti. Reglugerðin miðar að því að fjarlægja hindranir á því að neytendur geti notið þjónustu frá efnisveitum sem þeir eru áskrifendur að eða geti fengið aðgang að efni sem þeir hafa áður keypt eða leigt í heimalandi sínu þegar þeir ferðast til annarra ríkja og dveljast þar tímabundið. Það er gert með því í fyrsta lagi að skylda veitanda efnisveituþjónustu á netinu sem veitt er gegn greiðslu að gera áskrifanda, sem er tímabundið staddur í aðildarríki, kleift að fá aðgang að efnisveituþjónustunni á netinu og nota hana á sama hátt og í búsetuaðildarríki hans, þar með talið með því að veita aðgang að sama efni, fyrir sömu tegundir og sama fjölda tækja, fyrir sama fjölda notenda og með sams konar virkni, samanber 3. gr. reglugerðarinnar. Í öðru lagi að til að gera þjónustuveitandanum kleift að uppfylla þessa skyldu er kveðið á um það í 4. gr. reglugerðarinnar að efnisþjónusta á netinu, aðgangur og notkun hennar til áskrifanda sem er tímabundið staðsettur í öðru aðildarríki en sínu búseturíki skuli samkvæmt reglugerðinni eingöngu teljast fara fram í búseturíki áskrifandans. Þetta skiptir máli varðandi höfundaréttindi og möguleg ákvæði í leyfissamningum sem bundnir eru við ákveðin landsvæði. Ákvæði greinarinnar leiða til þess að notkun höfundaréttarvarins efnis sem á sér stað þegar efnisveituþjónustan veitir aðgang að því telst einungis eiga sér stað í því landi sem áskrifandi hefur fasta búsetu, ekki í því landi sem hann dvelur tímabundið. Þetta ákvæði kemur í veg fyrir að þjónustuveitandinn þurfi að semja við höfundaréttarhafa um notkunarrétt í hverju því landi sem áskrifandi velur að heimsækja. Í þriðja lagi er þjónustuveitanda efnisveitu á netinu gert skylt að sannprófa búsetuaðildarríki áskrifandans, samanber 5. gr. reglugerðarinnar. Þetta skilyrði er sett til að rétthafar geti sinnt eftirliti með notkun verka sinna. Í fjórða lagi. Sá sem veitir efnisveituþjónustu á netinu án þess að fá greitt fyrir getur samkvæmt 6. gr. reglugerðarinnar ákveðið að veita áskrifendum sem eru tímabundið staddir í öðru aðildarríki möguleika á að hafa aðgang að og nota efnisveituþjónustuna á netinu með því skilyrði að veitandinn sannreyni búsetuaðildarríki áskrifandans í samræmi við reglugerðina. Í fimmta lagi. Kveðið er á um að ekki sé hægt að takmarka rétt neytenda samkvæmt reglugerðinni með samningnum, samanber 7. gr. reglugerðarinnar. Í sjötta lagi skal vernd persónuupplýsinga tryggð, samanber ákvæði 8. gr. reglugerðarinnar. Í sjöunda lagi er kveðið á um það í 9. gr. að skylda til að veita aðgang að efnisveitu á netinu yfir landamæri samkvæmt reglugerðinni taki einnig til fyrirliggjandi samninga og áunninna réttinda fyrir gildistöku hennar. Það er gert til að tryggja að ekki líði of langur tími áður en neytandi geti nýtt sér þann möguleika eftir að reglugerðin tekur gildi. Einnig jafnar þetta samkeppnisskilyrði. Virðulegur forseti. Líkt og ég kom inn á fyrr í ræðu minni er um framfaraskref fyrir neytendur að ræða. Með frumvarpinu er greinargerð þar sem er farið ítarlega í öll ákvæði reglugerðarinnar sem lagt er til að verði að lögum hér á landi og möguleg álitaefni umfram það sem ég hef tæpt á í ræðu minni. Að því mæltu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr., virðulegi forseti, vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir frumvarpið og framsöguna. Ég minnist þess að hafa fjallað um þetta mál þegar það kom inn í utanríkismálanefnd til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara og gott að sjá þetta hér í frumvarpi. Það er eitt sem ég minnist, virðulegur forseti, að hafi komið til tals hjá okkur og það var varðandi RÚV. Við áttuðum okkur ekki nógu vel á því hvort þetta ætti við um RÚV. Ég man að það var sérstök umræða hjá okkur um þetta. Þetta er reyndar sérstakt áhugaefni hjá mér því að ég hef fengið víða ábendingar um efni, t.d. það sem KrakkaRÚV er með, að það sé ekki opið fyrir það erlendis og þá á ég við fyrir Íslendinga sem búsettir eru erlendis. Það er oft mjög erfitt að nálgast barnaefni á íslensku fyrir þann hóp þannig að ég hef ítrekað bent á KrakkaRÚV og það frábæra efni sem þar er að finna. Þótt ég ætli ekkert endilega að hrósa RÚV fyrir margt finnst mér full ástæða til að hrósa því fyrir störfin þegar kemur að menningarefni fyrir börn. Myndi þessi lagabreyting með einhverjum hætti opna á það eða er það bara ákvörðun hæstv. ráðherra að bregðast við því með einhverjum hætti að RÚV geti opnað sína þjónustu fyrir fólk sem er staðsett erlendis? Þá er ég sérstaklega að vísa til Íslendinga sem búsettir eru erlendis. Síðan langaði mig að spyrja hvort hæstv. ráðherra hefði látið fara fram einhverja skoðun nú þegar á þeim breytingum sem áttu sér stað á höfundalögunum hjá Evrópuþinginu ekki alls fyrir löngu. Þau mál fengu töluverða umræðu í fjölmiðlum. [[Forseti hringir.]]Ég klára svo í næsta andsvari.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja um Ríkisútvarpið. Það sem þetta frumvarp sem ég mælti hér fyrir gerir er að Ríkisútvarpinu er heimilt að gera þetta, en það er ekki skylda. Ég er hins vegar á því að það sé mjög brýnt að opna fyrir þetta. Þá er ég m.a. að hugsa um að börn og ungmenni hafi aðgengi að dagskrá Ríkisútvarpsins og fjölskyldur sem vilja efla tungumálið, sem búa í skamman tíma erlendis. Ég myndi fagna því ef ég og hv. þingmaður færum saman í þá vegferð að tryggja gott aðgengi að efni Ríkisútvarpsins erlendis. Hv. þingmaður spurði einnig um ný höfundalög sem hafa verið til umræðu. Við erum að skoða þetta í ráðuneytinu og mér væri ljúft og skylt að mæta fyrir allsherjar- og menntamálanefnd til að gera grein fyrir okkar mati á áhrifum þessara nýju laga og umræðunni um þau.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör. Ég tek heils hugar undir með henni um mikilvægi þess að Íslendingar búsettir erlendis hafi gott aðgengi að efni RÚV og sérstaklega er ég að velta fyrir mér íslenskukunnáttu barna þar sem á netinu flæðir nú mjög mikið af efni en yfirleitt er það á ensku og erfiðara er að nálgast íslenskt efni. Mig langar líka að taka fram að ég held að einmitt í þessum lögum eins og mörgum öðrum sem við tökum upp frá Brussel - ég er ekkert alltaf neitt ofboðslega hrifin af því, virðulegur forseti - snúist málið um neytendavernd. Þetta gerir það einmitt. Ég tel að það sé mikill hagur í þessu fólginn fyrir íslenska neytendur, hvort sem um er að ræða íslenskar efnisveitur eins og RÚV, en ekki síður áskrift að Netflix eða öðru og geta notað það hvar sem er í heiminum. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég held að það verði mjög spennandi að fylgjast með umræðunni um höfundaréttarlögin sem samþykkt voru í Evrópuþinginu, með hvaða hætti við tökum þau upp í EES-samninginn og innleiðum. Það sem ég velti kannski helst fyrir mér er hvort það muni hafa einhver áhrif á ýmis mál sem við erum með til umræðu í þinginu, ég er sérstaklega að vísa í mál sem eru í efnahags- og viðskiptanefnd varðandi rafræn viðskipti og rétthafasamtök hafa gert athugasemd við, m.a. á þeim forsendum að það séu að verða breytingar á höfundaréttarlögunum í Evrópu. Þess vegna er gott að við fylgjumst mjög vel með. Varðandi Evrópumálin skiptir hagsmunagæsla okkar einmitt á fyrri stigum miklu máli. Í ljósi þess að við höfum eytt miklum tíma í að ræða orkupakka þrjú og lög sem samþykkt voru úti í Brussel 2009 er gott að við færum okkur aðeins nær í tíma þegar fjallað er um lagabreytingar í Evrópu sem við munum kannski taka upp.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé einmitt mjög brýnt að við vegum og metum áhrifin af nýjum höfundalögum sem eru nú til umræðu hjá Evrópuþinginu. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að kortleggja stöðuna og kanna á fyrri stigum málsins áður en við tökum viðkomandi löggjöf eða tilskipanir eða reglugerðir upp í okkar lög, að við séum búin að sjá hvar okkar hagsmunir liggja og hvernig við getum brugðist við og ekki bara brugðist við heldur haft áhrif í þeim málaflokkum sem skipta okkur miklu máli. Þetta er svolítið spurning um hugarfarsbreytingu, hvernig við nálgumst þetta alþjóðasamstarf, því að það er okkur mjög mikilvægt og ábatinn af því og ávinningurinn hefur verið verulegur. En það er auðvitað mismunandi eftir því hvert umræðuefnið er. Mestu máli skiptir að við séum mjög vel með á nótunum snemma í ferlinu.
Forseti. Píratar fagna vissulega tilkomu þeirrar reglugerðar sem um ræðir og frumvarpinu sem hér liggur fyrir. Ég vil vitna í stefnu Pírata um internetið sem eitt markaðssvæði, með leyfi forseta: „Það sem er í daglegu tali kallað internetið var hannað til þess að koma í veg fyrir að upplýsingar glatist. Það þýðir að engar aðgangstakmarkanir eru byggðar inn í samskiptamiðilinn, sem internetið er orðið, sem slíkan. Aðgangstakmarkanir koma í veg fyrir frjálst flæði upplýsinga og fela í sér eftirlit með samskiptum manna á milli, við það myndast hætta á að gengið verði á borgararéttindi. Vegna þess hvernig internetið er hannað, án landamæra, þá er það óhjákvæmilega eitt markaðssvæði með tilliti til vara sem eru einungis til á internetinu eða í stafrænu formi.“ Það liggur einnig í hlutarins eðli að þegar við erum með tækni eins og hið svokallaða internet er erfitt að setja hömlur á það. Með því að fella niður stafræn landamæri er þannig einnig verið að tryggja að notendur þess séu ekki óafvitandi að brjóta lög. Af þessu ætti því bæði að leiða að notendur eru í minni hættu að brjóta lög óafvitandi og yfirvöld landanna þurfa ekki að eyða miklum fjármunum í að framfylgja bönnum sem þjóna í raun litlum tilgangi. Auk þess hefur raunin verið sú að þjónustuveitendur eru settir í hlutverk svokallaðrar internetlöggu til þess að framfylgja slíkum bönnum, sem getur komið í veg fyrir að friðhelgi einkalífs notenda sé tryggð með fullnægjandi hætti. Flytjanleiki þjónustu gerir það einnig þægilegra fyrir neytendur að nýta þær þjónustuveitur sem þeir eru áskrifendur að þannig að ekki skapast ástand þar sem fólk getur ekki notað alþjóðlega stafræna þjónustu við það eitt að fara yfir landamæri þar sem það eru tæknilega séð engin landamæri innan EES-svæðisins og því væri kjánalegt að viðhalda stafrænum landamærum innan svæðisins. Þetta er því frábært fyrir neytendur og internetnotendur og við Píratar fögnum því að þetta frumvarp sé komið fram.
Virðulegi forseti. Það er brýnt að efla neytendavernd á Íslandi og frumvarpið sem ég hef verið að mæla fyrir er einn liðurinn í því. Þetta eykur aðgengi áskrifenda að þeirri þjónustu sem þeir hafa greitt fyrir og er því mikilvæg réttarbót hvað það varðar. Virðulegur forseti. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa nefnt að akkur væri í því að auka aðgengi að efni Ríkisútvarpsins og ég tel að það geti skipt miklu máli fyrir þá sem eru búsettir tímabundið erlendis og tel að við ættum að skoða það í sameiningu. Virðulegi forseti. Þetta er framfaramál. Þetta snýr að neytendavernd og mun auka hag og réttindi neytenda.
Virðulegi forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um sameiginlega umsýslu höfundaréttar. Tilefni og tilgangur frumvarpsins er í fyrsta lagi að bæta starfsumhverfi rétthafasamtaka á sviði höfundaréttar sem teljast sameiginlegar umsýslustofnanir með því að setja samræmdar reglur um stjórnhætti, gagnsæi starfsreglna og fjármálaskipulag þeirra. Reglurnar eiga að tryggja viðeigandi þátttöku rétthafa í ákvörðunarferli sameiginlegra umsýslustofnana og upplýsingaflæði til rétthafa, annarra rétthafasamtaka, þjónustuveitenda og alls almennings. Þá eiga reglurnar að tryggja að umsýsla tekna sem sameiginlegar umsýslustofnanir innheimta fyrir hönd rétthafa sé skilvirk, réttmæt og samræmd. Í öðru lagi er stefnt að því að koma á samræmdum reglum um fjölþjóðleg leyfi sem veitt verða af sameiginlegum umsýslustofnunum um afnot af tónlist á netinu í þeim tilgangi að tryggja aukið framboð slíkrar þjónustu. Frumvarpinu er ætlað að innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2014/26, um sameiginlega umsýslu höfundarréttar og skyldra réttinda og leyfisveitingar yfir landamæri vegna netnotkunar á tónverkum á innri markaðnum. Tilskipunin var tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 186 frá 22. september 2017, um breytingu á viðauka nr. XVII við EES-samninginn. Virðulegi forseti. Meginefni frumvarpsins er skipt í níu kafla. Í I. kafla frumvarpsins er fjallað um gildissvið og skilgreiningar. Þar er tekið fram að frumvarpið taki til allra sameiginlegra umsýslustofnana með staðfestu hér á landi. Sameiginleg umsýslustofnun telst hver sú skipulagsheild sem lögum samkvæmt eða með framsali, leyfi eða öðru samningsbundnu fyrirkomulagi hefur, sem sitt eina eða helsta hlutverk, umsjón með höfundarétti eða réttindum sem tengjast höfundarétti, fyrir hönd fleiri en eins rétthafa, til sameiginlegra hagsbóta fyrir þá rétthafa og er annaðhvort í eigu eða undir yfirráðum félagsmanna sinna og ekki starfrækt í hagnaðarskyni. Í II. kafla frumvarpsins er fjallað um réttindi rétthafa, aðildarreglur sameiginlegra umsýslustofnana, réttindi rétthafa sem ekki eru félagsaðilar sameiginlegrar umsýslustofnunar, hlutverk aðalfundar og eftirlit með forsvarsmönnum sameiginlega umsýslustofnana og skyldur þeirra. Í III. kafla frumvarpsins er fjallað um umsýslu tekna af réttindum og settar reglur um innheimtu og not tekna, um leyfilegan frádrátt frá tekjum áður en þeim er úthlutað til rétthafa, um úthlutun til rétthafa og hvernig með skuli fara ef ekki er unnt að finna rétthafa sem hefur fengið úthlutað af réttindatekjum. Í IV. kafla frumvarpsins er fjallað um umsýslu réttinda af hálfu einnar sameiginlegrar umsýslustofnunar fyrir hönd annarrar á grundvelli fyrirsvarssamninga. Þar er m.a. fjallað um hvernig staðið skuli að greiðslum á frádrætti frá innheimtum tekjum vegna slíkrar umsýslu. Í V. kafla frumvarpsins er fjallað um gagnsæi í starfsemi sameiginlegra umsýslustofnana og skýrslugjöf þeirra og upplýsingaskyldu. Í VI. kafla frumvarpsins er fjallað um ábyrgðarskiptingu milli sameiginlegra umsýslustofnana og félagsaðila þeirra þegar slíkir félagsaðilar eru samtök rétthafa og þeim síðarnefndu er falin úthlutun og útborgun réttindagreiðslna og samantekt gagnsæisskýrslu. Í VII. kafla frumvarpsins er fjallað um leyfisveitingar sameiginlegra umsýslustofnana á réttindum yfir landamæri vegna netnotkunar á tónverkum. Þar er fjallað um skilyrði þess að sameiginleg umsýslustofnun geti gefið út slík leyfi, upplýsingaskyldu stofnunarinnar um fyrirsvar tónverka sem nýtt eru á netinu, reglur um reikningsgerð og úthlutun innheimtra tekna, samninga milli sameiginlegra umsýslustofnana um leyfisveitingar vegna fjölþjóðlegrar nýtingar á tónverkum á netinu, um aðgang rétthafa að leyfisveitingum yfir landamæri og að lokum um undanþágu frá réttindum til netnotkunar á tónverkum yfir landamæri. Í VIII. kafla frumvarpsins er fjallað um meðferð deilumála, eftirlit og viðurlög. Í XI. kafla, lokakafla frumvarpsins, er tiltekið að um EES-innleiðingu sé að ræða, gildistökuákvæði og breytingar á höfundalögunum vegna innleiðingar tilskipunarinnar. Virðulegi forseti. Það frumvarp sem ég mæli fyrir felur í sér að lagaumhverfi sameiginlegra umsýslustofnana á sviði höfundarréttar verður mun skýrara en áður hefur verið og jafnframt er lagaumhverfið samræmt á öllu EES-svæðinu. Sameiginleg umsýsla höfundaréttinda er mikilvægt úrræði til efnahagslegrar hagnýtingar fyrir fjölda rétthafa, innlendra sem erlendra. Slíkar stofnanir sýsla með verulegar fjárhæðir fyrir hönd rétthafa. Því er mikilvægt að reglur um slíka umsýslu séu skýrar og gagnsæjar og að þátttaka rétthafa sé tryggð í öllu ákvörðunarferli. Að því er stefnt með frumvarpi þess. Einnig er mikilvægt að reglur um slíka umsýslu séu samræmdar á milli aðildarríkja EES því að það tryggir að einfaldara verður fyrir notendur verka að afla sér leyfa víðar en í einu landi og auðveldara fyrir rétthafa að fylgjast með notum verka sinna á því svæði. Sérstaklega hefur verið þörf á að tryggja samræmda málsmeðferð til að afla leyfa hjá sameiginlegum umsýslustofnunum yfir landamæri vegna notkunar tónlistar á netinu. Í frumvarpinu eru því settar fram ítarlegar reglur um hvaða skilyrði sameiginlegar umsýslustofnanir skuli uppfylla til að geta veitt slík leyfi. Þær reglur eiga að tryggja hagsmuni allra sem að slíkum fjölþjóða leyfum koma, fyrst og fremst rétthafa en einnig leyfishafa, um leið og þær eiga að tryggja aukið framboð fjölþjóðlegra leyfa. Með frumvarpinu er ítarleg greinargerð þar sem farið er bæði yfir öll meginatriði frumvarpsins, sem ég hef nú þegar reifað í þessari ræðu, og yfir hverja efnisgrein frumvarpsins fyrir sig og möguleg álitaefni umfram þau sem ég hef tæpt á í ræðu minni. Virðulegi forseti. Að því mæltu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Það er mér sönn ánægja að mæta hér og mæla fyrir stjórnarfrumvarpi til almennrar löggjafar um lýðskóla og fylgi þannig eftir þingsályktun sem Alþingi samþykkti 2. júní 2016, nr. 41/145. Lýðskólar bjóða upp á annars konar nám en hefðbundnir skólar. Lögð er áhersla á mannrækt, sjálfsrækt og virka þátttöku nemenda. Í lýðskólum er boðið upp á heildstætt nám sem oft er tengt við ákveðin þemu eða svæðisbundna, menningarlega og samfélagslega sérstöðu. Markmið lýðskóla er jafnframt að auka umburðarlyndi og félags- og samskiptahæfni, m.a. með því að nemendur búi saman á heimavist. Skólarnir hafa til að mynda verið taldir góður kostur fyrir þá nemendur sem hafa jafnvel ekki fundið sig í hefðbundnu skólastarfi. Danskar rannsóknir benda til þess að dvöl í lýðskóla auki líkur á útskrift síðar meir. Þá hafa jákvæð samfélagsáhrif einnig verið mæld í rannsóknum á Norðurlöndum og vísbendingar eru um jákvæð áhrif af starfsemi LungA á Seyðisfirði í nærsamfélagi sínu ásamt Lýðháskólanum á Flateyri. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu kemur fram að hverju er stefnt með námi í lýðskólum og hvaða skilyrði fræðsluaðilar þurfa að uppfylla til að fá viðurkenningu til að starfa undir heitinu lýðskóli. Þar eru sett fram skilyrði um óhagnaðardrifin rekstrarform, stjórnskipan lýðskóla, lágmarksstarfstíma og lágmarksfjölda nemenda sem verða að vera orðnir lögráða þegar þeir hefja nám. Einnig eru ákvæði um forvarnir og réttindi nemenda, aðbúnað og öryggi á heimavist þeirra, hæfni starfsfólks og fyrirkomulag náms. Þá er mælst til þess að nám í lýðskólum nýtist nemendum til frekari verkefna eða til áframhaldandi náms, m.a. með aðferðum raunfærnimats sem er þekkt aðferðafræði innan framhaldsskóla og framhaldsfræðslu og er nú einnig að ryðja sér til rúms á háskólastigi. Það er mjög brýnt að við getum náð því betur inn í skólastigið og þau fyrstu skref sem hafa verið tekin benda til þess. Við undirbúning frumvarpsins hefur verið horft til norrænnar löggjafar um lýðskóla og þá sérstaklega til Noregs og Danmerkur. Virðulegi forseti. Frumvarp þetta er nýmæli en engin almenn lög eru í gildi um lýðskóla. Hvorki lög um framhaldsskóla, nr. 92/2008, né lög um framhaldsfræðslu, nr. 27/2010, ná yfir starfsemi lýðskóla þótt snertifletirnir geti verið margir. Hefur við gerð frumvarpsins einkum verið litið til löggjafar, eins og áður var nefnt, í Danmörku og Noregi. Frumvarpið skiptist í fjóra kafla. Í I. kafla er fjallað um markmið, gildissvið og yfirstjórn. Markmið laganna er að stuðla að því að lýðskólar séu starfræktir á Íslandi, sem hafa það hlutverk að veita almenna menntun og uppfræðslu í samræmi við ákvæði laganna og undirbúa nemendur til þátttöku í lýðræðissamfélagi. Í II. kafla frumvarpsins eru ákvæði sem varða viðurkenningu og fjármögnun lýðskóla. Þar er m.a. lagt til að lýðskóli skuli vera rekinn samkvæmt viðurkenndu rekstrarformi, svo sem sjálfseignarstofnun, og að hann skuli ekki rekinn með fjárhagslegan ágóða að markmiði. Í III. kafla frumvarpsins er fjallað um skipulag og inntak náms, innritun, réttindi og skyldur nemenda og skólagjöld. Gert er ráð fyrir að nemendur þurfi að hafa náð 18 ára aldri þegar þeir hefja nám. Loks er í lokakafla frumvarpsins, IV. kafla, ákvæði um reglugerðarheimild og gildistöku. Víkur nú að fjármögnun. Á árinu 2019 eru 30 millj. kr. veittar til hvors skóla, annars vegar á Seyðisfirði og hins vegar á Flateyri, samtals um 60 millj. kr. Gert er ráð fyrir að þeir lýðskólar sem uppfylla tiltekin skilyrði laganna geti sótt um rekstrarstyrki sem verða auglýstir samkvæmt úthlutunarreglum sem ráðherra gefur út samkvæmt 42. gr. laga um opinber fjármál. Fjármagn hefur verið tekið frá á fjárlögum til að styrkja starfsemina. Í áætlunum er ekki gert ráð fyrir útgjaldaaukningu miðað við óbreytta stöðu en bent er á að lögð hefur verið fram tillaga til þingsályktunar um stofnun lýðháskóla UMFÍ á Laugarvatni og þá geta húsmæðraskólar einnig fallið undir gildissvið laganna. Eins og nefnt var fyrr í ræðunni eru tveir skólar reknir undir merkjum lýðháskóla, LungA-skólinn sem stofnaður var árið 2013 á Seyðisfirði og Lýðháskólann á Flateyri sem hóf kennslu haustið 2018. Virðulegi forseti. Umtalsvert samráð hefur þegar farið fram, svo sem við þá tvo lýðháskóla sem eru nú starfandi og fjölda hagsmunaaðila sem koma að námi fullorðinna. Við undirbúning lagafrumvarps þessa voru áform um lagasetningu kynnt LungA á Seyðisfirði og Lýðháskólanum á Flateyri sem tóku þátt í undirbúningi og hugmyndavinnu á frumstigi hennar. Þá voru áformin rædd við 11 símenntunarmiðstöðvar sem starfa um allt land. Einnig var fyrirhuguð lagasetning kynnt eftirtöldum aðilum og þeim boðið á umræðu- og kynningarfund sem haldinn var í desember 2018 í mennta- og menningarmálaráðuneytinu: Skólameistarafélagi Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Sambandi íslenskra framhaldsskólanema, Landssamtökum íslenskra stúdenta, Samstarfsnefnd háskólastigsins, Félagi náms- og starfsráðgjafa, BSRB, ASÍ, BHM, Samtökum atvinnulífsins, Vinnumálastofnun, Öryrkjabandalagi Íslands, Leikn, Fræðslumiðstöð atvinnulífsins, Rannís, Menntamálastofnun og VIRK – Starfsendurhæfingasjóði. Ásamt því að kynna áform um lagasetningu á fundinum var fyrirkomulag lýðskóla í Danmörku og Noregi kynnt hagsmunaaðilum og helstu álitamál rædd og tekin saman. Þá er leitað til norrænna samstarfsaðila, svo sem norska menntamálaráðuneytisins og samtaka lýðskóla í Danmörku. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu er mætt óskum og ákalli um annars konar nám í fjölbreyttri flóru menntunar. Hlutverk lýðskóla er fyrst og fremst að búa nemendur undir lífið, gera þá að fjölhæfum einstaklingum og reiðubúna til að takast á við tilveruna. Það er bæði í takt við sáttmála ríkisstjórnarinnar og stefnu stjórnvalda sem birtist í lögum um leik-, grunn- og framhaldsskóla og aðalnámskrám skólastiganna. Í sáttmála ríkisstjórnarinnar frá 2017 segir að lögð sé rík áhersla á að efla menntun í landinu með hagsmuni nemenda og þjóðarinnar allrar að leiðarljósi. Skapandi og gagnrýnin hugsun, læsi og þátttaka í lýðræðissamfélaginu verða áfram undirstaða íslenska skólakerfisins og innkoma lýðskóla styður svo sannarlega við þá lykilhæfni. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni 1. umr.
Herra forseti. Ég vil óska hæstv. ráðherra til hamingju með þetta frumvarp og ég hlakka til að ræða það hér á eftir. Þetta mál á sér náttúrlega áralanga og jafnvel allt að því áratugalanga þróun, allt frá því að það var endurvakið í gegnum LungA á Seyðisfirði, sem ýtti undir nýtt viðhorf, nýja nálgun, í skólakerfinu. Allir flokkar á þingi samþykktu þetta meira og minna 2016 og ráðuneytið hefur unnið vel úr þessu skemmtilega viðfangsefni þar sem kröfum nútímans er mætt um að við verðum að horfa á hæfni og eiginleika hvers einstaklings og leyfa honum að njóta sín á eigin forsendum innan skólakerfisins, hvort sem það er formlegt eða óformlegt. Lög um framhaldsfræðslu og framhaldsskóla gilda ekki um þetta svið, en engu að síður er raunfærnimatið - og ég fagna því sérstaklega að ráðherra nefndi raunfærnimat í ræðu sinni því að það er gríðarlega mikilvægt tæki til að sem flestir í samfélaginu fái notið sín á sínum eigin forsendum, á hvaða aldurstíma sem er. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvernig hún sjái raunfærnimati vera framfylgt. Hefur verið haft samráð við þá sem framkvæma raunfærnimatið og eru þeir viðurkenndir fræðsluaðilar? Hvernig sér hún því fylgt eftir að raunfærnimatið fari að fúnkera strax gagnvart þeim sem hafa notið sín í lýðskólum? Ég held að það væru til að mynda mjög mikilvæg skilaboð inn í lýðskólasamfélagið, að þetta úrræði myndi virka fljótt þegar út úr lýðskólunum væri komið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhuga á lýðskólum og mikilvægi þeirra í íslenska menntakerfinu. Það er auðvitað mjög ánægjulegt að við séum komin á þann stað að við séum komin með frumvarpsdrög þannig að við römmum betur inn þessa starfsemi. Hv. þingmaður spurði út í raunfærnimatið og hvernig við ætluðum að setja það inn í starfsemi lýðskóla. Það er fullur vilji til þess að það komi sterkt þarna inn og líka vegna þess að eitt af því sem við sjáum í íslenska menntakerfinu er að það er meira brotthvarf á framhaldsskólastiginu en gengur og gerist á hinum Norðurlöndunum. Þess vegna er þörfin fyrir raunfærnimat og að tvinna það saman við háskólastigið, lýðskóla, endurmenntun og annað, afar brýn. Við höfum verið í miklu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins, þá sem framkvæma raunfærnimatið. Við erum að þróa fagháskólastigið, og eru mjög spennandi tímar fram undan þar. Eitt af því sem við horfum fram á er að þær kröfur sem eru úti í atvinnulífinu eru að breytast mjög mikið í kjölfar fjórðu iðnbyltingarinnar. Ég tel að eitt af því sem er afar brýnt að horfa á sé að hafa aðgengi að menntun á hvaða aldursskeiði sem er mjög greitt vegna þess að það eru sífellt annaðhvort auknar kröfur eða nýjar kröfur. Þá er brýnt að sem flestir geti endurmenntað sig og haft aðgengi að sem fjölbreyttastri menntun.
Herra forseti. Ég þakka svarið. Ef og þegar einstaklingur hefur farið í lýðskóla og dvelur þar í ákveðinn tíma, fer svo þaðan, hugsanlega tímabundið út á vinnumarkaðinn en vill síðan kannski klára framhaldsskólann, sér ráðherrann ekki að þetta tímabil verði líka metið til eininga innan framhaldsskólans eða þess skóla sem viðkomandi einstaklingur hyggst sækja? Það væri gott að fá aðeins betri útlistun á því hvernig ráðherrann sér þetta síðan nýtast út í lífið. Ég kem aðeins að því á eftir. Ég tel þetta skref gríðarlega mikilvægt einmitt til þess að koma til móts við ekki síst þann hóp sem hefur t.d. flosnað upp úr skólakerfinu. Það þarf að sjá til þess að kerfið sem við erum að búa til, þ.e. að við bætum nú við kerfið með lýðskólum, taki raunverulega utan um þessa nemendur og þann hóp fólks sem sækir svo sannarlega í lýðskólana eins og raun ber vitni. Ég velti líka fyrir mér tæknilegum atriðum varðandi raunfærnimatið. Það er mjög mikilvægt að viðurkenndu fræðsluaðilarnir fái strax þau skilaboð að vera á tánum, að móttaka, af því að í gegnum tíðina, skulum við viðurkenna, hefur verið pínulítið innbyggð tortryggni gagnvart lýðskólahugmyndinni. Ég fagna því að verið er að tala um lýðskóla, ekki lýðháskóla. Ég held það skipti líka mjög miklu máli að við virðum þau lög sem við settum á sínum tíma, 2006. Það gerir ekki úrræðið verra fyrir vikið, alls ekki. En mér finnst skipta máli að þegar við afgreiðum þessi lög, og ég er sannfærð um að þau verði afgreidd hér fyrr en síðar, verði skýrt að kerfið allt sé tilbúið til að taka á móti einmitt þeim hópi fólks ef það kýs síðan að fara einhverjar fleiri leiðir, aðrar leiðir innan menntakerfisins okkar þegar lýðskólagöngunni er lokið.
Virðulegur forseti. Ég vil aðeins koma nánar inn á athugasemdir hv. þingmanns er varða raunfærnimatið, en ég bendi á að á bls. 8 í frumvarpinu er einmitt farið inn á þann þátt. Þar segir, með leyfi forseta: „Sú margvíslega hæfni sem nemendur tileinka sér í lýðskólum þarf að geta nýst þeim í áframhaldandi vinnu og verkefnum. Þar sem nám í lýðskólum gefur ekki einingar er mikilvægt við skipulag námsins að styðjast við stigvaxandi hæfniviðmið sem sett eru á viðeigandi þrep íslenska hæfnirammans. Þannig nálgun auðveldar mat á hæfni nemenda milli skólakerfa. Í framhaldsskóla- og framhaldsfræðslulögum ásamt aðalnámskrá frá 2011 er fjallað um þrepaskipta hæfni og mikilvægi raunfærnimats.“ Ég vil einnig nefna að í 3. gr. frumvarpsins er í 9. lið fjallað um að skólunum sé skylt að halda til haga gögnum um námsvist og þátttöku nemenda sem getur nýst þeim til frekara náms eða starfa. Ég tel að ég og hv. þingmaður séum algjörlega sammála um að mikilvægt sé að það sé utanumhald hvað þetta varðar þannig að nemendur geti nýtt sér námið til þess að fara í frekara nám eða þá annars staðar.
Herra forseti. Eins og ég gat um áðan fagna ég sérstaklega því tækifæri sem við fáum nú til að ræða frumvarp til laga um lýðskóla sem hefur átt sér nokkuð mikinn og langan aðdraganda. Það er loksins komið hingað til þess að styðja við það sem hefur verið ákall eftir, að menntakerfið okkar í heild, stóra menntakerfið, ekki bara skólarnir heldur menntakerfið sem slíkt, bjóði upp á fjölbreyttar leiðir, tækifæri fyrir einstaklinga sem geta verið alls konar. Þá verðum við einfaldlega að búa til þannig samfélag, m.a. í gegnum menntakerfið okkar sem er okkar besta tæki til að láta einstaklinga njóta sín, og búa þannig um hnútana að kerfið sem slíkt virki. Þetta er mikilvægur liður í því. Þessu til viðbótar er hægt að taka byggðavinkilinn, byggðasjónarmiðin. Ég hef talað um LungA en núna er líka hægt að benda á Flateyri. Það sýnir sig alltaf þegar við byggjum upp menntun hvar sem er á landinu, þegar við ýtum undir menningu, að besta leiðin til að styðja við byggðir landsins er í gegnum menntun og menningu. Það er raunhæfasta leiðin, það er skynsamlegasta leiðin. Það hefur sýnt sig í gegnum tíðina, í gegnum alls konar áföll, að þetta er það sem á endanum bindur samfélögin saman, að hafa slíka kjarnastarfsemi á staðnum, starfsemi sem veitir fólki ekki bara von heldur tækifæri til að bæta við sig þekkingu eða að reyna að nýta eigin mannkosti með tilteknum hætti. Lýðskólarnir gera það. Það hefur þó lengi verið ákveðin tortryggni gagnvart lýðskólunum, kannski af því að við kunnum einfaldlega ekki alveg á lýðháskólahugtakið eins og Grundtvig lagði upp með á sínum tíma. Héraðsskólarnir rugluðu kannski líka að einhverju leyti myndina. En núna er nákvæmlega það að gerast sem ég fagna sérstaklega, að við sjáum fjölbreytni. Ég nefni LungA með sínar áherslur og ég hvet fólk, og ég veit að ráðherra hefur kynnt sér það mjög vel, til að kynna sér starfsemi LungA á Austurlandi, þá fjölbreyttu starfsemi, og núna á Flateyri í gegnum Lýðháskólann á Flateyri sem er stórkostlegt að fylgjast með. Beint og óbeint eru með nemendum og fjölskyldum um 50 einstaklingar að koma inn í vestfirskt samfélag á Flateyri þar sem voru fyrir um 170–180 íbúar. Þetta skiptir mjög miklu máli en þá skiptir líka miklu að sjá hversu faglega er haldið utan um hlutina og af miklum metnaði og ekki síður að þetta er ekki einhver miðlæg ákvörðun heldur kemur þetta úr grasrótinni. Þetta kemur frá heimamönnum. Þetta kemur frá því að vilja nýta þá kosti sem samfélagið hefur upp á að bjóða, reyna að færa það yfir á fleiri svið og leyfa öðrum að tengja sig við það. Af miklum metnaði hafa þau náð til sín fólki sem hefur þekkingu og kunnáttu til þess alla vega að ýta þessu af stað. Auðvitað er svona framtak brothætt og þess vegna er fagnaðarefni að ráðuneytið og ekki síður Alþingi, fjárlaganefnd og við öll hér á þingi höfum verið mjög viljug til að fara út í ákveðna tilraunastarfsemi, stuðningsstarfsemi til að veita þessum sprotum stuðning. Það er mjög ánægjulegt að sjá þá skjóta rótum fyrir austan og vestan og vonandi líka á Suðurlandinu fallega í gegnum Laugarvatn og UMFÍ. Þetta eru svolítið ólík málefnasvið en ég fagna því sérstaklega. Ég held að við eigum aðeins að staldra við þegar þessir þrír skólar eru komnir af stað og veita þeim ákveðið svigrúm og tækifæri til að sjá hvernig þeir halda áfram að þróast og þá ekki síður með því stuðningskerfi sem er lagt til hér. Ég verð að segja, þótt hér sé kannski eitt og annað sem má fara betur eins og gengur og gerist og verður tekið fyrir í nefnd, að heildaryfirbragðið á þessu er mjög til fyrirmyndar að mínu mati, hvernig lagt er upp með þetta í frumvarpinu. Ég talaði um raunfærnimat við ráðherra áðan. Það er tæki sem er algjörlega ómetanlegt og hefur fært ákveðna vídd inn á vinnumarkaðinn. Það hefur m.a. stuðlað að því að t.d. samstarf aðila vinnumarkaðarins - við erum að klára kjarasamninga núna - en alla jafna á milli kjarasamninga er samstarf á milli aðila vinnumarkaðarins mjög gott. Það hefur ekki síst birst í því að það eru öflugar áætlanir um hvernig hægt er að byggja upp hæfni og þekkingu starfsmanna í alls konar mismunandi fyrirtækjum þvert yfir landið. Raunfærnimatið er hluti af þeim árangri, því samtali og það er mikilvægt að hlúa að því og að finna að það er í raun gert ráð fyrir því, miðað við orð ráðherra áðan, í þessu máli Ekki síður fagna ég því sem var bent á áðan að það er verið að draga fram hæfniramma. Það er eitthvað sem hefur verið talað um lengi og hefur verið í vinnslu og fór í rauninni af stað fyrir nokkrum árum. Það er framkvæmd sem aðilar vinnumarkaðarins ekki síst eiga mikinn heiður af að hafa ýtt við og stutt við. Það má nefna t.d. Samtök ferðaþjónustunnar, SAF, sem hafa af miklum myndarbrag byggt upp bæði nám og hæfniramma sem auðveldar fólki að fara á milli vinnustaða, láta meta hvað það raunverulega kann, inn í skólakerfið, út úr skólakerfinu. Þannig er tekið utan um þá hæfni og þekkingu sem hver og einn einstaklingur hefur yfir að ráða. Þetta frumvarp er að því leytinu til mjög skemmtilegt að það sýnir okkur að við erum að halda áfram með þróun á menntakerfinu. Við förum að einhverju leyti inn í framtíðina, hvort sem við viljum tala um fjórðu iðnbyltinguna eða ekki, en tökum líka utan um hóp sem hefur ekki endilega fundið sig í hinu formlega menntakerfi en hefur yfir gríðarlegri hæfni og færni að ráða sem er mikilvægt að rækta og veita tækifæri. Ég gleymdi að spyrja hæstv. ráðherra áðan, ég geri ráð fyrir að ráðherra loki hér málum, en ég hefði gjarnan viljað fá að vita um stöðuna á verkefninu með UMFÍ með lýðskóla á Laugarvatni. Þar yrði væntanlega ákveðinn fókus á lýðheilsu, heilbrigði og íþróttir. Ég vildi gjarnan fá að vita hver staðan á því er. Að því sögðu vil ég einfaldlega undirstrika mikilvægi þess að við fáum tækifæri til að ræða þetta á þessum forsendum, að við erum að veita fólki tækifæri til að rækta hæfileika sína, fara áfram með líf sitt og styðja við það með þessum hætti hvar sem það er á landinu. Lifi fjölbreytileikinn enn og aftur, það er það sem skiptir máli fyrir menntakerfið okkar sem og annars staðar í samfélaginu.
Herra forseti. Ég vil óska ráðherra til hamingju með þetta mál sem er nú loksins komið fram. Ég vil um leið geta þess að vinkona mín og fyrrverandi þingmaður, Brynhildur Pétursdóttir, talaði ötullega fyrir lýðháskólahugmyndinni og því að við myndum láta það verða að veruleika að setja lagaramma utan um þetta skólastig. Það er að hennar tilstuðlan í sjálfu sér, og Bjartrar framtíðar á þeim tíma, að þingsályktunartillaga var lögð tvisvar sinnum fram og samþykkt í síðara sinn þar sem því var beint til ráðherra að fara í þá vinnu. Það er vel að við sjáum afrakstur af því sem vísað er til ráðherra, að það verði að veruleika. Það er alltaf ósköp ljúft. Hér hefur aðeins verið reifuð saga slíkar skóla á Norðurlöndunum, sem er orðin ansi löng og sprettur úr því að ekki áttu allir kost á né höfðu vilja til að fara í bóklegt nám þar sem þurfti að þreyta próf. Hugmyndin kviknaði út frá því að hægt væri að undirbúa fólk undir lífið öðruvísi en með slíku námi. Eins og við vitum er ekki síðra að fólk kunni almennt að fara í umræður og rökræður og annað sem þarf til þess að geta verið virkur þjóðfélagsþegn. Skólarnir á Norðurlöndunum eru orðnir nokkur hundruð. Við eigum tvo og eins og var verið að enda við að segja er áhugi fyrir þriðja skólanum á Laugarvatni. Núna á 149. þingi var lögð fram tillaga um þetta. Mig minnir að hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir hafi lagt hana fram en ég er þó ekki alveg viss. Hún var líka ötul talskona þess að það yrði gert. Ég man þegar við vorum að ræða þau mál á sínum tíma. Það er spurning hvort vilji þingsins standi til þess að það verði tekið í gegnum Alþingi eða hvort rekstrarformið verði einhvern veginn öðruvísi, eins og hinir skólarnir hafa orðið til, sjálfsprottnir í umhverfi sínu, líkt og má segja með það sem er að gerast á Laugarvatni. Þau hafa sett sig í samband við Dani til að aðstoða við uppbygginguna o.fl. Á sínum tíma þegar tillagan var lögð fram var vitnað í skýrslu forsætisráðuneytisins sem heitir Allir stundi nám og vinnu við sitt hæfi. Með leyfi forseta: „Auka þarf fjölbreytni kennsluaðferða og nútímavæða framsetningu námsefnis í grunn- og framhaldsskóla til að mæta ólíkum þörfum og væntingum nemenda og glæða og viðhalda áhuga þeirra. Mikilvægt er að örva nemendur í verkefnabundnu og lausnamiðuðu námi og ýta undir frumkvæði, gagnrýna hugsun og skapandi starf nemenda. Nýta þarf nýja miðla sem nemendur nota utan skóla til að glæða áhuga þeirra á náminu og auka fjölþætt verkefnaskil t.d. á formi margmiðlunar.“ Þetta á við um það starf sem unnið er í lýðskólum, en ekki þeim sem við þekkjum, en ekki síður í mörgum framhaldsskólum landsins. Ég vitna gjarnan í minn skóla sem ég er svo stolt af, Menntaskólann á Tröllaskaga, þar sem einmitt er mikið unnið í þeim anda. Aðaláherslan er ekki á að nemendur lesi fyrir próf heldur vinni sér til gagns í því sem þeir að gera og er mikil áhersla á blandað nám, bæði list og sköpun og hið bóklega. Þar hefur maður séð það gerast að nemendur sem áttu jafnvel erfitt uppdráttar hafa náð sér á strik, vegna fjölbreytileikans sem þarna er og vegna þess að prófkvíðinn hefur ekki náð tökum á þeim o.s.frv. Ég held að afar mikilvægt sé að við setjum löggjöf fyrir þetta skólaform, hvort sem það er til að tryggja rekstrargrundvöll skólann eða annað. Við þekkjum í fjárlaganefnd, þar sem ég hef setið, að sérstaklega LungA hefur þurft að koma með betlistafinn á hverju einasta ári til að geta lifað þrátt fyrir að vera með mikinn stuðning í nærsamfélagi sínu, eins og Lýðskólinn á Flateyri þótt hann sé nýr. Auðvitað er aldrei gott að þurfa að reka sig frá ári til árs. Það þarf að vera hægt að skipuleggja starfið fram í tímann og svo er einnig, eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir rakti á undan mér, mikilvægt að við sjáum að þeir nemendur sem þarna fara inn, á hvaða tíma sem er, stoppi ekki, að það nýtist þeim ekki til framhaldsnáms í öðrum skólakerfum, ef við getum orðað það þannig, heldur verður að liggja fyrir hvernig hægt er að meta það. Mér finnst skipta gríðarlega miklu máli að við gerum þetta og ég hvet fólk sem hefur almennt áhuga á þeim málum að skoða afskaplega áhugaverða sögu lýðháskólanna á Norðurlöndunum og hvernig starfsemin á Íslandi hefur þróast. Í sjálfu sér er formið að fá á sig einhverja mynd núna, þ.e. lögfesting á einhverju slíku, en þetta hefur verið til í mismunandi formi í gegnum tíðina, allt frá héraðsskólum eða húsmæðraskólum eða hvað það heitir. Það er ótrúlega mikils virði, eins og ég sagði áðan, að sjá og hitta fólk, bæði erlent og innlent, t.d. í LungA sem ég hef heimsótt oftar en einu sinni, og spjalla við það um hvers vegna það kemur, hvers vegna það ákveður að fara í nám sem kostar töluverða peninga fremur en að fara í hefðbundinn framhaldsskóla eða fræðslumiðstöð. Það er eftirspurn eftir samverunni, eftirspurn eftir því að standa á eigin fótum, læra að takast á við vandkvæði, hljóta viðurkenningu innan hópsins o.s.frv. Mér hefur fundist það töluvert ríkjandi og svo það að fá að gera eitthvað með höndunum. Fólk sem ég hef talað við hefur rætt mikið um það og sagt frá. Þetta er eitthvað sem við eigum að stefna að almennt í skólakerfinu okkar og erum að gera samkvæmt námskrá, þ.e. skapandi og gagnrýnin hugsun, læsið, þátttakan og allt það sem við þekkjum. Þegar fólk er komið á fullorðinsaldur og hefur einhverra hluta vegna ekki fótað sig í hefðbundnu skólakerfi skiptir máli að eiga tækifæri. Maður sér á stöðum eins og á Flateyri að þetta er svo mikil innspýting í samfélögin. Það skiptir svo gríðarlegu máli fyrir sjálfsmynd þessara samfélaga að hafa hvort sem það eru skólar eða eitthvað annað af slíku kalíberi, því að skólar eru gjarnan hjörtun í sveitarfélögunum. Mér finnst þetta mjög mikilvægt. Það er eitt sem mig langar að nefna í lokin. Ég þarf ekki að lengja umræðuna, ég er bara ótrúlega ánægð með að þetta frumvarp sé komið fram. En á bls. 8 í greinargerðinni þar sem talað er um rekstrarfyrirkomulagið og að þetta eigi ekki að vera með ágóðamarkmiði og annað segir að „kennsla fari að jafnaði fram á íslensku nema annað sé tekið fram í skólanámskrá“. Auðvitað er það hið hefðbundna en nú þekkjum við, eins og fyrir austan, að hópurinn er mjög blandaður. Þar eru nemendur erlendis frá, hefur verið töluvert stór hópur þar. Það er alveg ljóst að þar hefur kennsla ekki farið fram á íslensku nema að takmörkuðu leyti, eðli máls samkvæmt, og stofnendurnir að þeim skóla eru ekki íslenskir, þeir sem mættu þar í samfélagið og urðu til þess einhvern veginn að hrinda þessu í framkvæmd sem hefur svo orðið eins risastórt og það er á Seyðisfirði. Mig langar að ráðherra komi aðeins inn á þetta þegar hún lokar málinu á eftir þannig að það sé alveg á hreinu ef dugar bara að taka þetta fram í skólanámskrá, þá sé það í lagi. Eins og ég segi finnst mér frábært að við skulum vera komin hingað og að við sjáum fram á að fjölga hér enn í skólaflórunni. Ekki veitir af því, mjög margir þurfa á þeim úrræðum að halda. Það er svakalega gott ef við sjáum fram á að vera með einn svona skóla fyrir vestan, einn fyrir austan og ef það yrði að veruleika líka á Suðurlandi held ég að við værum orðin mjög vel sett. Að sjálfsögðu gætu þeir orðið fleiri en ég held að það væri mjög flott að hafa þetta svona og hvet til þess að við sjáum fram á það að skólinn á Laugarvatni verði veruleika.
Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir ræðumenn hér óska hæstv. ráðherra til hamingju með framlagningu þessa frumvarps og klappa í hljóði fyrir því. Ég held að mjög mikilvægt sé að þetta mál sé komið fram. Við höfum svo sem rætt áður í þingsal um mikilvægi þess að þetta komi fram í tengslum við, að ég hygg, þingsályktunartillögu um lýðháskóla á Suðurlandi, hvort það var ekki hv. þm. Willum Þór Þórsson sem hóf þá umræðu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við séum með fjölbreytileika í framboði á menntun. Ég hef með samflokksþingmönnum mínum verið að ferðast um landið, í frægri hringferð. Við komum við á Flateyri um daginn og fengum mjög skemmtilega kynningu á lýðskólanum þar. Ekki var síst gaman að sjá og heyra frá fólkinu hvað það hefur mikil áhrif á byggðarlagið að þarna sé hópur af, ég ætla að segja ungu fólki, en það er reyndar fólk á öllum aldri, það eru kannski bara allir ungir þegar þeir eru í námi. Það hefur auðvitað rosalega mikil áhrif. Ég veit ekki hvort þetta er stærra skref í fjölbreytileika og menntastefnunni okkar eða í byggðamálum. Þetta er hvort tveggja og því mikilvægt. Eins og fjallað hefur verið um í fyrri ræðum og hæstv. ráðherra kom örugglega inn á er líka mjög gaman að sjá þetta af því að hið hefðbundna menntakerfi okkar hentar ekki öllum og sumir verða utanveltu þar. Þá hafa lýðháskólarnir, eins og þeir voru lengi kallaðir á Norðurlöndum, oft hentað vel. En skólarnir eru ekki aðeins fyrir slíkan hóp, virðulegur forseti. Ég held að fjölbreytileikinn sé svo mikilvægur. Fólk kemur jafnvel inn í lýðskólana með háskólagráður, með fleiri en eina og fleiri en tvær á bakinu. Þegar við erum að fara inn í breytta tíma í framtíðinni, inn í fjórðu iðnbyltinguna, með stöðugt fjölbreyttari kröfum um hæfni er mikilvægt að við höfum stöðugt tækifæri til að sinna endurmenntun og alls konar menntun og auka færni okkar. Mig langaði aðeins að vitna í spá sem heitir, með leyfi forseta, The World Economic Forum, ég man ekki hvað það er í íslenskri þýðingu. Í henni er spáð fyrir um tíu helstu færni- og hæfnisþætti einstaklinga árið 2020 og þá er númer eitt að leysa flókin verkefni. Vissulega læra nemendur það almennt í skólum og háskólum en ekki síður í lýðskólum. Gagnrýnin hugsun er hæfni númer tvö. Skapandi hugsun er komin í 3. sæti, var í 10. sæti þegar þau gerðu slíka spá fyrir einhverjum árum síðan. Margir lýðskólar snúast einmitt um skapandi hugsun. Þannig mætti lengi telja. Ég held að við séum að stíga mikilvægt skref. Eins og fram hefur komið erum við með lýðskóla starfandi hér á landi og þá er mikilvægt að menntamálayfirvöld séu með það skýrt innan hvers konar ramma slíkir skólar eiga að starfa, alveg eins og aðrir skólar og fræðslustofnanir. Ég fagna þessu frumvarpi því mjög. Ég ætla að koma aðeins inn á eitt. Við í þessum sal samþykktum, líklega á þarsíðasta þingi, þingsályktunartillögu Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins þar sem við ályktuðum að skora á ríkisstjórnina að láta gera úttekt á því hvernig hægt sé með hagkvæmum hætti að stofna vestnorrænan eftirskóla. Hér er tiltekið á Grænlandi, í Færeyjum og á Íslandi. Við í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins höfðum samþykkt þetta á aðalfundi ráðsins. Þetta er upphaflega tillaga sem kemur frá Grænlendingum, sem höfðu lagt mjög mikið upp úr því. Ég verð að viðurkenna að fyrst þegar ég heyrði þetta vissi ég ekki alveg hvað eftirskóli þýddi en þetta kemur úr dönskunni, efterskole, og er í rauninni eins og lýðskóli fyrir börn eftir grunnskóla. Upprunaleg hugmynd þeirra er þannig og hefur þetta verið mikið notað bæði hjá Grænlendingum og Færeyingum og börn oft og tíðum farið til Danmerkur. Þegar menntamálaráðuneytið svaraði Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins fyrir síðasta aðalfund fannst mér svör ráðuneytisins heldur rýr. Þau voru á þá leið að þetta væri svo sem ekkert stefnan og passaði ekki innan rammans. Ég sem þingmaður sem tók þátt í að samþykkja þessa þingsályktunartillögu var ekki alveg nógu ánægð með þau svör. En mig langar að beina því til hæstv. ráðherra og ráðuneytisins að það gæti verið leið næst þegar ráðuneytið verður krafið svara um framvindu þessarar þingsályktunartillögu að vísa í það sem er að gerast í lýðskólamálum hér á landi. Ég heimsótti skólann á Flateyri og þau eru að velta fyrir sér námsleið í norðurslóðafræðum, sem mér finnst alveg ótrúlega spennandi og gæti fallið vel að þeim markmiðum sem Vestnorræna ráðið hefur verið að vinna að. Ég sé mikil tækifæri í því en það krefst þess að námið sé ekki aðeins á íslensku, hvort sem það er þá á ensku eða dönsku. Ég held að í því máli væri best að hafa það á ensku þar sem norðurslóðamál eru ekki einungis málefni okkar vestnorrænu landanna heldur líka annarra stórra ríkja. Af því að enska er alþjóðlegt mál færi eflaust betur á því nota hana. Ég vil beina því til hæstv. ráðherra hvort ekki sé ástæða til að dusta aðeins rykið af þessari þingsályktunartillögu og sjá hvort við getum unnið saman að því að þróa þá hugmynd út í einhvers konar lýðskóla sem myndi bjóða vini okkar frá vestnorrænu löndunum velkomna. Ég held að ég hafi þetta ekki öllu lengra. Það er búið að koma inn á flest sem ég vil segja. Við erum öll voðalega jákvæð og ég geri ráð fyrir því að það sama verði upp á teningnum í nefndinni. En auðvitað þarf að fara yfir alla þætti. Virðulegi forseti. Það er reyndar eitt sem mig langar að benda á. Í 7. gr. er talað um leiðbeinendur, að óheimilt sé að ráða þann til starfa við lýðskóla sem hlotið hefur refsidóm fyrir brot á ákvæðum ákveðins kafla hegningarlaganna. Við ráðningu skal liggja fyrir sakavottorð eða heimild skólastjóra til að afla upplýsinga úr sakaskrá. Ég geri ráð fyrir að þetta sé sama ákvæði og er í grunnskólalögum og framhaldsskólalögum og leikskólalögum. Ég hef reyndar velt upp hvort því ákvæði sé alltaf fylgt eftir og hvort nóg sé að segja bara í lögunum að afla megi sakavottorðs, hvort það sé eitthvert eftirlit með því að það sé alltaf gert. Ég læt þetta liggja, ef hæstv. ráðherra getur brugðist við því á einhvern hátt. Annars horfi ég líka á sérfræðinga úr ráðuneytinu. Það væri áhugavert að fylgja því eftir, að þetta sé ekki aðeins lagabókstafur heldur séum við með eftirlitið með því að það sé svo sannarlega þannig að sakavottorð einstaklinga liggi fyrir áður en þeir eru ráðnir til fræðslustofnana.
Virðulegi forseti. Ég er hingað komin eins og aðrir í þessari umræðu til að fagna sérstaklega að hér skulum við vera komin með frumvarp til laga um lýðskóla. Mér finnst þetta í rauninni vera mjög stór dagur, að hér skulum við vera komin með frumvarp sem hefur það markmið að stuðla að starfrækslu lýðskóla á Íslandi. Það er búið að rekja ýmislegt sem skiptir máli í umræðunni. Ég kem vafalaust til með endurtaka eitthvað af því, en vonandi líka bæta einhverju nýju við. Eins og fram hefur komið lagði Brynhildur Pétursdóttir, hv. þáverandi þingmaður, fram þingsályktunartillögu um lýðháskóla og í annað skiptið sem sú þingsályktunartillaga var lögð fram var fjallað um hana í allsherjar- og menntamálanefnd. Þá fékk ég það hlutverk að vera framsögumaður nefndarálits nefndarinnar og tillagan var samþykkt 2. júní 2016. Þar var sagt fyrir um það að lýðháskólar yrðu viðurkenndir að lögum sem valkostur í íslensku menntakerfi og að litið yrði til fyrirkomulagsins á Norðurlöndunum við mótun lagaumgjarðar. Eftir því sem ég best fæ séð hefur tekist það sem rætt var í hv. allsherjar- og menntamálanefnd við umfjöllun um þingsályktunartillöguna og í rauninni er komið, að því er ég best fæ séð, býsna gott frumvarp, góður rammi, sem uppfyllir það sem lagt var upp með en auðvitað mun svo núverandi allsherjar- og menntamálanefnd taka málið til frekari umfjöllunar og skoða það. Eins og fram hefur komið eru starfræktir hér tveir lýðháskólar en hér er frumvarp um lýðskóla. Það eina sem var ekki í samræmi í frumvarpinu og nefndarálitinu á sínum tíma og kannski í þingsályktuninni eins og hún varð er að þá var talað um að við ættum að halda okkur við hugtakið lýðháskóli en ég held samt að þetta sé orðin mjög góð niðurstaða, að við færum okkur í hugtakanotkuninni og breytum hugtakinu lýðháskóli í lýðskóli. Ég fæ ekki betur heyrt en að allir séu orðnir tiltölulega sáttir við það sem vinna á þessu sviði. Nú eru sem sagt starfræktir tveir skólar, annar á Seyðisfirði og hinn á Flateyri eins og fram er komið. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka Seyðfirðingum þrautseigjuna. Ég held að við eigum þeim að þakka að hér erum við stödd í dag, þeim sem þar hafa starfað að málefnum skólans, bæði núverandi stjórnendum lýðháskólans þar, LungA-skólans, og ýmsum í samfélaginu sem hafa drifið verkefnið áfram. Ýmislegt fleira hefur gerst í aðdraganda þessa máls. Fyrir u.þ.b. ári var í Norræna húsinu haldin á vegum Ungmennafélags Íslands ráðstefna þessara tveggja skóla, á Flateyri og Seyðisfirði, og þangað komu gestir frá norrænum lýðháskólum. Þar var í rauninni komið á vísi að samtökum lýðskóla á Íslandi, eða lýðháskóla eins og það hét í fyrra, sem hefur verið líka drifkraftur að því að við erum hingað komin. Eins og fram hefur komið hefur síðan verið flutt þingsályktunartillaga um stofnun lýðháskóla á Laugarvatni og ég vil þá nota tækifærið og benda á að ég held að fyrsti flutningsmaður sé hv. þm. Willum Þór Þórsson. Lýðskólar hafa ekki náð að festa rætur á Íslandi í gegnum tíðina þó að þeir hafi gert það á hinum Norðurlöndunum. Í greinargerð með frumvarpinu eru raktar ýmsar ástæður fyrir því og ég get tekið undir þær. Hér voru til skamms tíma heimavistarskólar víða um landið sem sinntu hlutverki þessara skóla að nokkru leyti. Þeim hefur síðan fækkað og það hefur myndast ákveðið tómarúm í íslensku menntakerfi sem ég held að við náum að fylla upp í ef þetta frumvarp verður að lögum. Það sem mig langaði að staldra sérstaklega við er að í greinargerðinni er bent á að meðal stofnana eða skóla sem gætu fallið undir gildissvið laganna og hlotið viðurkenningu samkvæmt þeim séu húsmæðraskólarnir sem nú starfa og eru tveir, annar á Hallormsstað og á sér mjög langa og merkilega sögu og hinn í Reykjavík og á sömuleiðis langa og merkilega sögu. Þessir tveir skólar hafa sinnt eins og margir heimavistarskólar að nokkru leyti sambærilegu hlutverki og lýðskólar gera. Ég held að það sé mjög mikilvægt að í umfjöllun nefndarinnar verði farið yfir akkúrat þetta atriði sérstaklega og kallað eftir fulltrúum þessara skóla til að skoða hvort þessi tilhögun sé raunverulega skynsamleg. Annað sem mig langaði aðeins að drepa á er að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á vestnorrænu eftirskólana, þingsályktunartillögu þar að lútandi og umfjöllun um hana hér, ég man raunar ekki hvort hún sagði á yfirstandandi þingi eða síðasta þingi, en vildi þá í því samhengi vekja athygli á Norður-Atlantshafsbekknum, tilraunaverkefni sem Verslunarskóli Íslands tekur þátt í og er áætlað að hefjist frá og með skólaárinu 2019–2020 þar sem nokkrum íslenskum nemendum sem eru að ljúka grunnskóla gefst kostur á að taka þátt í nýjung í námsframboði á framhaldsskólastigi þar sem fjórir framhaldsskólar vinna saman, frá Danmörku, Grænlandi og Færeyjum ásamt Verslunarskólanum. Þarna held ég að sé akkúrat komið verkefni sem gæti fallið undir það sem fjallað var um í þingsályktuninni um vestnorræna eftirskóla. Aðeins að efnisatriðum frumvarpsins. Ákvæðið um markmið, gildissviðið og yfirstjórnina er mjög skýrt. Svo er grein um viðurkenningu lýðskóla og fjármögnun. Þar eru talin upp atriði sem öll skipta miklu máli. Mig langar að staldra við 7. liðinn: „Nám í lýðskóla er ekki metið til eininga en skólarnir ákveða að öðru leyti fyrirkomulag kennslu og námsmats. Starfstími með nemendum skal að lágmarki vera 15 vikur á skólaárinu.“ Þarna er settur rammi um það. Í 9. liðnum stendur svo: „Skólanum er skylt að halda til haga gögnum um námsvist og þátttöku nemenda sem getur nýst þeim til frekara náms eða starfa.“ Þetta tel ég einmitt vera lykilinn að því að aðrir skólar séu tilbúnir og vinnumarkaðurinn sömuleiðis að meta það sem fram fer í lýðskólunum eftir því sem við á hverju sinni. Í III. kafla er fjallað um skipulag náms og skólastarf. Koma þar inn mjög skynsamleg atriði í takt við aðra löggjöf um skólabrag, eins og um að öllum beri að leggja sitt af mörkum til þess að viðhalda góðum starfsanda og jákvæðum skólabrag, að nemendaráð skuli starfa og lýðræði viðhaft í starfseminni. Að lokum vil ég bara koma aftur að því að frumvarpið skapar ramma um starfsemi lýðskóla til framtíðar og dregur því úr þeirri óvissu sem hefur ríkt um nám í lýðskólum, skýrir hverjir geta boðið upp á námið og á hvaða forsendum og hvetur til þess að formlega skólakerfið og atvinnulífið þekki starfsemina, meti það starf sem þar fer fram og þá hæfni sem nemendur tileinki sér í lýðskólunum. Til að tryggja samfellu og sveigjanleika í öllu skólakerfinu sem lýðskólarnir verða þar hluti af eiga lýðskólarnir að vinna námskrá út frá viðmiðum um stigvaxandi hæfni eins og formlega skólakerfið og þannig tengist námið mati á raunfærni nemenda, eins og hæstv. ráðherra kom inn á í framsöguræðu sinni. Að lokum vil ég leggja áherslu á að málið hljóti umfjöllun og afgreiðslu í allsherjar- og menntamálanefnd.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um lýðskóla. Ég vil í upphafi ræðu minnar þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þetta mál og fagna því mjög að það skuli vera komið fram. Eins og margir hv. þingmenn hafa komið inn á er þetta mál framhald af máli sem þingmenn Bjartrar framtíðar, undir forystu Brynhildar Pétursdóttur, fluttu á 145. löggjafarþingi og er afar gleðilegt að það skuli vera komið áfram. Í þeirri tillögu stóð þó að gert yrði ráð fyrir því þar sem stendur, með leyfi forseta, „að gera lýðháskóla að viðurkenndum valkosti í menntun sem njóti lagalegrar umgjarðar og stuðnings hins opinbera“. Það má velta fyrir sér hvað tillöguflytjendur hafa á þeim tíma haft í huga með því. En engu að síður er málið hér fram komið og ljómandi gott fyrsta skref. Ég velti þessu með stuðninginn upp, m.a. vegna ákvæðis 5. gr. frumvarpsins þar sem m.a. er talað um að skólarnir skuli nánast fjármagna sig sjálfir og innheimta skólagjöld, en í 1. tölulið 3. gr. kemur fram að þeir eigi ekki að vera reknir í hagnaðarskyni að jafnaði. En aftur kemur í 5. gr. fram að þeir megi vera með annars konar starfsemi samhliða starfsemi lýðskóla. Ég er ekki að segja að það sé ósamrýmanlegt, en þá þarf sú starfsemi væntanlega að hafa einhvern ábata til að geta lagt fé til reksturs skólans. Ég hefði auðvitað viljað að það væri áskilnaður í lögum um að ríkið, eða sveitarfélög eftir atvikum, legði skólum eins og þessum til fé með einhverjum hætti, jafnvel einhvers konar einingar með hverjum nemanda. En ég skil hins vegar vel að til að koma málinu fram á þessu stigi málsins sé þetta það skref sem hægt er að taka núna og við gætum þá bætt um betur síðar. Eins og margir hv. þingmenn hafa komið inn á eru nú í rekstri tveir lýðháskólar, eins og þeir kalla sig enn þá, á Íslandi, á Flateyri og Seyðisfirði. Það er full ástæða til að þakka þeim sem hafa staðið fyrir þeirri starfsemi í gegnum tíðina fyrir það frumkvöðlastarf sem þeir hafa drifið áfram og náðu að halda lífi í sínum skólum, sérstaklega á Seyðisfirði, þar sem skólinn hefur verið lengur í rekstri en á Flateyri, en ég var einmitt svo heppin að fá að vera viðstaddur opnun þess skóla síðasta haust og verða vitni að þeim mikla metnaði og bjartsýni sem ríkir í kringum stofnun slíks skóla og ekki hvað síst hvað þetta skiptir miklu máli fyrir samfélagið á Flateyri. Hv. þingmenn hafa einnig komið inn á að auðvitað á málið sér einhverja sögu og sjálfsagt muna einhverjir hv. þingmenn eftir skólanum í Skálholti, sem upprunalega fór af stað sem lýðháskóli en þróaðist síðan yfir í að vera nokkurs konar skóli þjóðkirkjunnar. En allt þetta byrjar einhvers staðar, eins og margir hv. þingmenn hafa komið inn á. Ég tel að lýðskólar, og við skulum reyna að venja okkur á að kalla þá það, séu mjög mikilvægir í flórunni í íslensku menntakerfi, ekki síður en annars staðar á Norðurlöndum. Við erum þarna í rauninni að byggja á mjög gamalli, norrænni menntahefð og sem slík er hún afar mikilvæg. Hún er ekki síst mikilvæg í ljósi þess að hún gefur þeim sem þarna leita sér menntunar annars konar tækifæri en þeir hefðu haft í hinu hefðbundna menntakerfi. Það skiptir mjög miklu máli. Tekið er fram í frumvarpinu í 7. tölulið 3. gr. að nám í lýðskóla verði ekki metið til eininga en að skólarnir skuli síðan kveða sjálfir á um fyrirkomulag að öðru leyti. Á svipaðan hátt og varðandi fjármögnunina, eins og ég kom inn á áðan, get ég í sjálfu sér alveg tekið undir það að svona fyrsta kastið höfum við þetta með þessum hætti. En ég myndi halda að til lengri tíma litið væri það skoðandi að við sem samfélag litum á nám í lýðskóla eins og hvert annað nám og gerðum fólki þannig kleift ekki bara að nota námið í lýðskólanum til að fóta sig inn í skólakerfið, heldur líka nota það að einhverju leyti sem byggingareiningu eða stökkpall inn í annað nám með formlegum hætti. Þá kæmi væntanlega líka að því þegar slíkt yrði ákveðið að meta hvort nám í lýðskóla ætti að einhverju leyti að vera lánshæft eins og annað nám í íslenska menntakerfinu, jafnvel þó að hér sé ekki um framhaldsskólanám eða „háskólanám“ að ræða, því að þetta eru oft og tíðum einstaklingar sem hafa átt erfitt með að finna sér viðspyrnu annars staðar í skólakerfinu og það getur skipt gríðarlega miklu máli að gera þeim kleift að finna þessa viðspyrnu. Þá er einhvers konar styrkja- eða lánakerfi alla vega það fyrirkomulag sem við notumst við í dag og er mikilvægt að skoða það á síðari stigum. Ég fagna þessu frumvarpi, herra forseti, og vona að það fái góðan framgang í hv. allsherjar- og menntamálanefnd.
Hæstv. forseti. Ég ætla að koma hingað upp, eins og aðrir hv. þingmenn, til að að fagna þessu frumvarpi í ljósi þess að ég hef komið vestur á Flateyri og heimsótt skólann þar og frétt af skólanum á Seyðisfirði sem gengur prýðilega. Mikil ánægja er með þetta form og er bæði nemendum og samfélaginu öllu til góðs. Það sem ég horfi fyrst og fremst á þegar ég sé að þetta er orðið að veruleika er að þarna er komið til móts við ungt fólk sem fer ekki alveg hefðbundnar leiðir í námi og öðru slíku, þ.e. eins og venjan er hér á landi. Við erum ekki öll eins og ungt fólk á oft erfitt með að fóta sig eða taka ákvarðanir eða vita hvað það vill. Maður þekkir það sjálfur frá fyrri tíð og á ungu fólki í dag. Þessi nálgun hugnast mínum smekk bara mjög vel og eins það sem komið hefur fram í ræðum, að læra að vinna með höndunum. Það er eitt af því sem við höfum verið að ræða á hinu háa Alþingi undanfarið og ég veit að hæstv. menntamálaráðherra hefur reynt að undirbyggja iðn- og verknám. Við vorum í mínum flokki með það á stefnuskránni okkar fyrir síðustu kosningar að efla iðn- og verknám, og þá með meiri fjárframlög til slíkrar menntunar, vegna þess að það hefur sýnt sig á undanförnum árum og áratugum að þeir sem fara í nám fara frekar í bóknám, sem er að sjálfsögðu gott mál líka. En þarna á milli þarf að vera jafnvægi og nám til að kenna höndunum að vinna skiptir ekki minna máli. Lengi hefur verið skortur á iðnaðarmönnum. Vonandi er þetta skref í þá átt að koma á móts við þann vanda. Eins og ég kom inn á áðan þarf að hjálpa ungu fólki við að átta sig á því hvað það langar að gera í lífinu. Það er mikilvægt að færa þetta út í samfélagið. Til dæmis hefur Flateyri, og Vestfirðir almennt, átt mikið undir högg að sækja. Þar hefur verið fækkun á fólki og samdráttur í atvinnu þó að núna sé uppgangur í kringum fiskeldið. Þá hefur skólahald og innviðir staðanna dregist saman. Þetta verður vonandi til þess að bæta ástandið enda er mjög mikil ánægja með þennan skóla fyrir vestan. En auðvitað þarf dæmið að geta gengið upp, því að allt kostar pening. Vonandi verður reynslan af þessu það góð í nánustu framtíð að hið opinbera sjái sér hag í því að fjármagna skólann í samvinnu við sveitarfélögin. Það er svo magnað að ansi margt snýst um peninga og þegar þarf að fara að gera eitthvað þarf að réttlæta þau fjárútlát og spá í hvort þau borgi sig. Við þurfum að setja verðmiða á alla skapaða hluti, þar á meðal börnin okkar og okkur sjálf og heilsuna og heilsuleysið og ég veit ekki hvað og hvað. Það hlýtur að vera góð fjárfesting í því að koma ungu fólki til fullorðinsáranna á sem bærilegastan hátt. Í mínum huga þarf ekki að reikna það mikið út en sjálfsagt eru einhverjir aðrir miklu betri í að gera það en ég. Ég er ekki búinn að fletta mikið í þessu en samt aðeins og sé ýmsar útfærslur, m.a. þá punkta, eins og reyndar hefur verið drepið á hérna, að skólinn þurfi að geta sýnt hvernig fjárhagslegri ábyrgð sé háttað og hvernig fjárhagslegt rekstraröryggi starfseminnar sé tryggt. Það er einmitt það sem ég kom inn á. Þetta þyrfti að vera í góðri samvinnu við hið opinbera. Ég hef trú á því að við vinnum að því og það sýnir sig hvað viljinn er mikill hjá yfirvöldum að vinna að þessu máli. Ég held að ég hafi ekki öllu meira um þetta að segja nema ég endurtek að ég fagna þessu. Það er þó eitt enn sem ég var búinn að strika hérna við, þessi stutta setning, með leyfi forseta: „Hlutverk lýðskóla er fyrst og fremst að búa nemendur undir lífið, gera þá að fjölhæfum einstaklingum og reiðubúna til að takast á við tilveruna.“ Það er helsti punkturinn í ræðunni hjá mér. Ég tek heils hugar undir það.
Hæstv. forseti. Ég ætla að vera á sama stað og allir aðrir sem hafa komið upp í dag og fagna þessu frumvarpi mjög og óska menntamálaráðherra til hamingju með það. Ég geri lítið annað þessa dagana en að óska henni til hamingju með málin hennar. Ég ætla líka að leyfa mér, hæstv. forseti, að óska Brynhildi Pétursdóttur, fyrrverandi þingmanni, til hamingju með þetta mál. Hún lagði það fram á sínum tíma ásamt okkur öllum sem vorum þá í þingflokki Bjartrar framtíðar en þetta var fyrst og fremst hennar mál. Hún lagði mikið á sig og vildi að það næði framgangi vegna þess að þetta er mjög góð viðbót inn í menntakerfið. Eins og hefur komið fram og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu hafa lýðháskólar og lýðskólar verið við lýði á Norðurlöndum í óratíma og eru mjög eftirsóttir og góðir skólar. Það hefur verið drepið á hlutverk slíkra skóla. Ég tek heils hugar undir að þetta er frábært tækifæri fyrir börn eða unglinga, ungt fólk, að koma saman og búa saman í heimavistarskóla. Mér finnst ótrúlega flott konsept að geta verið í heimavistarskóla þar sem fólk er saman alla daga og þarf að sjá um sig sjálft og læra á lífið. Það vantar svolítið inn í kerfið okkar í dag og inn í nútímann að skólarnir geri það. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi áðan þau markmið sem við þurfum að leggja áherslu á í nútímamenntun og skóla. Verandi kennari finnst mér eitt það mikilvægasta sem við kennum börnum og ungmennum í dag vera góð samskipti. Við lifum á tímum fjölmenningar og margbreytileika mannlífsins og við þurfum að takast á við þetta. Við þurfum að læra umburðarlyndi, eins og tekið er fram, að umbera ólíkar skoðanir, takast á um ólík mál og sætta hluti. Mér finnst það gríðarlega mikilvægt. Ég held að þessi skóli ætti, eins og auðvitað allir skólar eiga að gera, að leggja höfuðáherslu á að kenna ungmennum hvernig við tökumst á við lífið, hvernig við komum fram hvert við annað. Það er ótrúlega mikilvægt og uppskrift að góðu samfélagi ef samskiptin eru góð. Við erum náttúrlega ekki alltaf sammála, það er ekki þannig, sem er ekki óeðlilegt, en við getum alveg verið ósammála en samt vinir. Mér finnst vanta upp á það. Það er tekið fram hérna að auka þurfi umburðarlyndi og félags- og samskiptahæfni. Það er rosalega mikilvægt. Ég hlustaði á rektor Háskólans í Reykjavík, ég held að það hafi verið í fyrra, í útvarpsviðtali þar sem hann lagði áherslu á þetta sem eitt það mikilvægasta í skólastarfi í dag, samskiptahæfni nemenda og upplýsingaöflun. Ég á vini í Danmörku sem eiga börn sem hafa farið í svona skóla þar og þau segja að það sé eitt það skemmtilegasta sem þau hafa gert í lífinu, að vera í slíkum skóla þar sem hæfileikar þeirra og langanir og þrár fá að njóta sín fullkomlega. Mér brá aðeins þegar ég sá að fólk þyrfti að borga skólagjöld. Ég velti fyrir mér hvort það sé fráhrindandi og að þá hafi kannski bara börn efnameiri foreldra tök á að fara í þennan skóla. Ég velti því fyrr mér, ég veit það ekki. Það var nefnt áðan sem við lögðum fram í tillögu okkar, að það yrði opinber stuðningur. Nefndin ræðir það og finnur út úr því hvernig má hafa þetta. Ég veit að í LungA höfðu menn miklar áhyggjur af því að það kostar allt peninga eins og hv. þm. Sigurður Páll Jónsson kom inn á áðan. Það er svo erfitt að lifa í óvissu um framhaldið. Höfum við peninga til að reka skólann? Hvað gerist? Ég held að þetta sé gott upp á að hafa alltaf vissu, að búa við öryggi, vita hvað er að fara að gerast og svo eins með skólagjöldin. Það má kannski finna einhverja fleti á því. Ég treysti fólki í allsherjar- og menntamálanefnd til að finna út úr því og að þessi skóli fái framgang. Ég tek líka undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur hvað varðar vestnorræna samstarfið og nemendur. Ég var í Vestnorræna ráðinu þegar ég starfaði hér sem þingmaður og þá kom það einmitt til umræðu. Bæði Færeyingar og Grænlendingar voru mjög áfram um það að eitthvert samstarf yrði í skólamálum, ekki síst í skólum sem þessum. Ég held að það væri alveg frábært ef við gætum fengið vini okkar og frændur, nánustu nábúa, til að senda börnin sín hingað í skóla. Það myndi gera þá betri og fjölbreyttari. Ég tek undir það sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði um að Grænlendingar væru mjög spenntir fyrir því. Við gætum gert margt gott í samskiptum við þessar tvær þjóðir. Það hefur maður reynt. Til að lengja umræðuna ekki mikið vil ég enn og aftur þakka fyrir frumvarpið. Það er frábært að það skuli vera komið af stað. Mig langar reyndar að nefna í sambandi við Laugarvatn að ég fór sem þingmaður Suðurkjördæmis á fund á Laugarvatni þar sem rædd var hugmyndin í sambandi við Ungmennafélag Íslands þegar verið var að leggja háskólann þar niður og menn voru mjög uggandi um framtíðina. Þetta er náttúrlega frábært svæði til að vera með svona skóla. Ég myndi vilja sjá þetta úti á landi þar sem nemendur fá að njóta þess að vera úti í náttúrunni og kynnast landinu sínu og lifa í samskiptum hver við annan. Það er rosalega mikilvægt. Ég ítreka enn og aftur að þarna myndu nemendur læra góð samskipti. Ég vil leggja höfuðáherslu á það, þótt ég ætli ekki að fara að stjórna því hvernig skólanum er stjórnað, að við lærum góð samskipti og séum góð hvert við annað. Við eigum að vera óhrædd við að tala um það. Við eigum að vera óhrædd við að tala meira um umhyggju og kærleika í íslensku samfélagi, þetta er gott samfélag. Mér finnst vanta upp á að ræða opinskátt um að umhyggja og kærleikur sé lykill að góðu lífi. Eins og stendur í hinni góðu bók, Biblíunni, svíkur kærleikurinn aldrei. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir.
Frú forseti. Ég vil taka undir að það er mjög ánægjulegt að búið sé að leggja frumvarp til laga um lýðskóla. Nafnið skiptir kannski ekki öllu máli þótt við séum orðin vön að kalla þetta lýðháskóla út af þeirri þó ekki svo löngu sögu sem lýðháskólar eiga sér á Íslandi. En ég tel mjög mikilvægt að það sé lagaumgjörð um þessa skóla, sem eru af öðrum meiði en hefðbundnir skólar sem við þekkjum hér á Íslandi. Annars staðar á Norðurlöndunum hefur þetta skólaform tíðkast lengi og verið góð viðbót við annað námsframboð og mætt ungu fólki á ákveðnum stað í lífinu þegar það er ekki búið að gera upp hug sinn varðandi hvað það ætlar að verða þegar það verður stórt og hefur tekið ákvörðun um að fá að lifa lífinu og þroskast í öðruvísi umhverfi og gera eitthvað skemmtilegt. Ég held einmitt að það framboð sem er að verða á Íslandi í þessa átt varðandi lýðskóla sé mjög gott fyrir samfélag okkar sem er stressandi og með sífellt meiri hraðspólun. Við þekkjum að búið er að stytta framhaldsskólana niður í þrjú ár og mjög mikið álag er á ungu fólki í framhaldsskólum landsins í dag. Hjá öllu því unga fólki sem ég hef hitt, og hitti ég þó nokkuð af ungu fólki á þessum aldri, finnst mér standa upp úr að þetta sé orðin of mikil pressa. Fólk sem er á þessum aldri vill auðvitað bæði njóta lífsins, vera ungt og læra og gera eitthvað skemmtilegt, setja upp sýningar, leikrit og ýmislegt og vera í ýmiss konar félagsstarfi meðfram framhaldsskólunum. En það er oftar en ekki mikið álag að standa undir þessu öllu. Þess vegna held ég að svona námsframboð þar sem fólk tengist meira náttúrunni og ýmiss konar sköpun, hugmyndavinnu og útfærslu á ýmsu þar sem einstaklingurinn fær tækifæri á að þroska sig og vera skapandi, sé mjög gott. Skólarnir sem vaxið hafa með þessum hætti hér á Íslandi, eins og á Seyðisfirði frá árinu 2013 og á Flateyri frá því í fyrrahaust, hafa sprottið upp vegna áhuga einstaklinga á að byggja þetta upp og hafa fengið góðar viðtökur, bæði frá heimamönnum og nærumhverfinu. Það er frábært. Mér finnst mjög ánægjulegt að svona hlutir gerist fjarri, kannski ekki heimsins glaumi, en fjarri höfuðborginni þar sem flestar menntastofnanir eru, sem sýnir að hægt er að hafa fjölbreytileika í námi og námsvali hvar sem er á landinu. Vilji, áræðni og þor er það sem þarf. Þá er það ekkert síðra og oft og tíðum betra að komast aðeins út úr skarkalanum og fá að þroskast í fallegu umhverfi og góðu framboði á ýmsum námsbrautum sem ekki eru hefðbundnar. Ég var á skólasetningu á Flateyri, þar sem ég þekki ágætlega til og bý í næsta firði, á Suðureyri við Súgandafjörð, síðasta haust þar sem lýðskólinn á Flateyri hóf sitt starf. Þar er lögð áhersla á að byggja upp námsleiðir sem snerta auðlindir sem eru á svæðinu, í náttúrunni, menningunni og í samfélaginu á Flateyri og í nærsveitum. Í náminu er lögð áhersla á færni, þekkingu og verkefni sem miða að því að nemendur verði færari í að ferðast um náttúruna, njóta hennar og nýta sér auðlindir hennar á öruggan og umhverfisvænan hátt. Þetta eru göfug og góð markmið. Á Seyðisfirði hefur alls kyns listsköpun verið stunduð. Það nám hefur verið eftirsóknarvert af fólki víðs vegar að úr heiminum. Á Flateyri hefur þetta verið fólk á ýmsum aldri, allt frá 18 ára og upp í 60–70 ára gamalt fólk. Svo lengi lærir sem lifir. Það sýnir að áhuginn er til staðar hjá fólki á öllum aldri og bara gott þegar fólk hristist saman á mismunandi aldri. Það deilir bæði gleði og ánægju þegar fólk getur verið saman og lært og kynnt sér ýmislegt sem þarna er í boði á þeim námsbrautum sem lýðskólinn hefur verið að bjóða upp á. En alltaf þarf einhverja peninga til að halda góðum hlutum gangandi. Ég rak augun í eitt í þessu frumvarpi þar sem segir, með leyfi forseta: „Í viðurkenningu lýðskóla felst hvorki skuldbinding um fjárframlög úr ríkissjóði til viðkomandi skóla né ábyrgð hins opinbera á skuldbindingum hans.“ Það er ákveðið áhyggjuefni að ekki sé tryggt að einhver fastur stuðningur sé á hverju fjárhagsári frá ríkinu. Ég kalla eftir því í lokaræðu hæstv. ráðherra og spyr hvernig hún sjái það fyrir sér að ríkið komi að málum, hvort það geti verið mismunandi á milli ára og að þeir aðilar sem bera ábyrgð og reka þessa lýðskóla geti sótt um. Það verður þá bara að ráðast hverju sinni hve mikill stuðningur kemur frá ríkinu. En við vitum að sveitarfélög og ýmsir aðilar og auðvitað ríkið hafa stutt starfsemina á Seyðisfirði, LungA, og á Flateyri. En auðvitað er nauðsynlegt að þetta sé byggt á traustum grunni og auðvitað þarf líka að vera ábyrg fjármálastjórn á þeim skólum sem fara af stað undir þessum formerkjum. Ég tek líka undir orð hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, en við erum báðar í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Þar hefur verið mikil umræða og áhugi, sérstaklega hjá Grænlendingum, á eftirskóla. Við höfum á sameiginlegum fundum okkar talað um hvort ekki væri hægt að tengja þetta með einhverjum hætti við uppbyggingu á lýðskólum hér á Íslandi. Mér fyndist mjög spennandi ef hægt væri að samþætta þetta með einhverjum hætti í framtíðinni. Ég held að það væri mjög áhugavert og við þurfum að skoða það í framhaldinu með menntamálaráðuneytinu og hæstv. menntamálaráðherra. Ég vil segja að góðir hlutir gerast hægt og sumir gerast hratt, eins og á Flateyri. Það var ekki sjálfgefið í þessu litla þorpi sem hefur marga fjöruna sopið að upp sprytti lýðskóli einn daginn, en það gerðist með dugnaði og krafti þeirra sem stóðu að honum. Ég þakka þeim frumkvöðlum sem höfðu dug og þor til að starta þeim góða skóla og vonandi á hann langt líf fyrir höndum. Það setur auðvitað svip á lítið þorp þegar svona starfsemi er komin í bæinn. Mér finnst það vera frábært og sýna að allt er hægt að gera ef viljinn er fyrir hendi og ekki síður fagmennska og þróttur sem fylgir vestfirskum og austfirskum fjöllum frekar en annars staðar á landinu í svona metnaðarfullu starfi sem fylgir svo óhefðbundnu skólastarfi sem lýðskólar halda utan um. Ég ætla að láta þessu lokið og treysti því að vel verði fjallað um þessi mál í allsherjar- og menntamálanefnd og óska okkur öllum til hamingju með þann árangur sem virðist vera að nást í þessum efnum. Vonandi gengur vel með að koma á fót álíka skólastarfsemi á Laugarvatni. Ég óska líka hæstv. ráðherra til hamingju með hennar vinnu að framgangi þessara mála.
Frú forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um lýðskóla. Þetta er kærkomið frumvarp. Markmiðið með því er að stuðla að starfrækslu lýðskóla á Íslandi sem hafi það að markmiði að veita almenna menntun og fræðslu og undirbúa nemendur fyrir þátttöku í lýðræðissamfélagi, eins og segir í 1. gr., efla þá til þess að verða þátttakendur í samfélaginu, nýta möguleika sína eins og kostur er og betur en ella. Þetta er gott frumvarp og með þessu bætist enn eitt blómið við í flóru menntakerfisins okkar. Eigum við ekki að taka okkur í munn það gamalkunna orðtak að lofa þúsund blómum að blómstra? Þetta er eitt blómið í viðbót, þau eru kannski ekki þúsund, en rík þörf er á því að auka fjölbreytileikann í námsvali fyrir ungt fólk. Flest bendir til þess að skólakerfið okkar verði að laga sig betur að ungum einstaklingum og þörfum þeirra, fækka þeim sem upplifa sig í einskismannslandi, finna ekki tilgang hreinlega með lífinu, kornungt fólk. Eins og hæstv. menntamálaráðherra kom inn á í ræðu sinni í gær snúa allt of margir einstaklingar baki við skólanum sínum, gamla hefðbundna skólanum sínum, komast í þann stóra hóp þeirra sem falla brott úr hinu íslenska skólakerfi og því miður lenda of margir í óvissutímabili, lenda hreinlega á refilstigum. Frú forseti. Nám við lýðháskóla er ólíkt því sem við eigum að venjast í hefðbundnum framhaldsskólum. Í lýðháskóla fá nemendur og kennarar tækifæri til að vera meira við leik og störf, prófa sig áfram, oft í óhefðbundnu umhverfi, og eru ekki eins bundin af því að sökkva sér niður í fræðilegar kenningar og skólabækur þó að það sé vissulega hluti af náminu og viðfangsefninu. Samtöl, samvinna, verklegt nám, tengsl við atvinnulífið á viðkomandi stað, tengsl við mannlífið, náttúruskoðun og lögmál náttúrunnar eins og þetta virkar oft, vettvangskannanir - þetta eru mikilvægir þættir í náminu og þó að við höfum vandað nám og vandaða námskrá í hinum hefðbundnu skólum verða of margir viðskila einhvers staðar á leiðinni. Próf og einkunnir eru ekki hið æðsta takmark í lýðskóla eða lýðháskóla heldur eru samtöl, fundir, félagsleg efling, félagsleg þroskaleit það mikilvæga og í því felst mikil menntun. Þetta er það sem ungt fólk í dag er að glíma við, þ.e. skortur á þeirri færni að eiga hin félagslegu greiðu og góðu samskipti. Hugtakið félagsfælni er okkur kannski tamt á tungu. Í lýðháskólaumhverfinu gefst nemendum færi á að þroskast eftir kannski óhefðbundnum en árangursríkum leiðum. Nemendur eru mikið saman, þeir eru óbundnir af aga fjölskyldunnar þó að skólaagi í lýðháskólunum sé engu minni en í hefðbundnu skólakerfi. Frú forseti. Ég þekki til þess að þegar Lýðskólinn á Flateyri tók til starfa tók samfélagið stakkaskiptum, ungt og fært fólk streymdi til bæjarins og skapaði gamalkunna og öfluga stemningu í litlu samfélagi sem horfði sannast sagna ekki björtum augum til framtíðar. Framtak eins og þetta og stuðningur hins opinbera við verkefnið gerði gæfumuninn. Ætli stuðningurinn nemi ekki eins og tveimur stöðugildum sálfræðinga á ársgrundvelli. Ísafjarðarbær er, eins og þingheimur þekkir allur, rótgróið menningarsamfélag en Flateyri er hluti af Ísafjarðarbæ. Þar iðar allt af félags-, íþrótta-, mennta- og menningarlífi. Heimamenn eru alvanir að taka á móti gestum, bæði Íslendingum og í raun frá öllum heimshornum. Flateyri er við sjávarsíðuna sem gefur einstaka innsýn í lífið eins og við Íslendingar höfum lifað því í gegnum aldirnar. Sjósókn hefur borið uppi lífið og störfin líkt og víða í nágrannalöndunum og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir benti svo vel á það í ræðu sinni áðan að Vestnorræna ráðið hefði lagt fram tillögu, sem samþykkt var í þinginu fyrir skemmstu, um að við kæmum á fót hér eftirskólum. Það er tilbrigði við lýðháskóla á sína vísu. Það ánægjulega hefur gerst að umræða um nýja valkosti í skólakerfinu hefur fengið vængi og ánægjulegt að vita til þess að bæði LungA og lýðháskóli eða lýðskóli á Laugarvatni er kannski að komast fyrir vind. Eftirskóla þekkjum við ekki í íslenska skólakerfinu en auðvitað þekkjum við lýðháskólahugmyndafræðina. Þúsundir Íslendinga hafa farið á lýðháskóla í nágrannalöndunum og átt þar námsdvöl og bera lýðháskóladvöl góða sögu. Það er ánægjulegt hversu öflugu lífi hefur verið blásið í þessa hugmyndafræði hér á landi. Ég held að ástæða sé til að þakka hæstv. ráðherra fyrir þann skilning sem hún hefur sýnt gagnvart því að við þurfum að bregðast við þeim merkjum sem við fáum stöðugt um vandann í skólunum, vanda ungs fólks og vanlíðan margra í skólunum. Það er ástæða til að undirstrika að það á ekki við öll ungmenni en hópurinn sem býr við vanlíðan og fellur brott er svo stór og marktækur að við verðum að bregðast við. Þetta er gott skref sem verið er að stíga því að námsdvöl í lýðskóla er mjög góður kostur fyrir stóra hópa ungmenna. Þar eru gerðar, eins og við þekkjum, óhefðbundnar kröfur um inngöngu og það er dálítið háð skólunum. Þeir velja líka sínar áherslur. Við þekkjum áherslur Lýðháskólans á Flateyri, við þekkjum listabrautina fyrir austan og svo á ég von á að íþróttir muni setja sinn svip á skólann á Laugarvatni sem vonandi fær að dafna. Lýðskólar eða lýðháskólarnir hafa reynst mörgum - og um það er hægt að vitna - dýrmæt stoð, nemendur sem stundað hafa nám við lýðháskóla hafa hreinlega áttað sig á og lært að lesa á áttavitann í lífinu. Þetta hefur einfaldlega verið sá bjarghringur sem skilað hefur mörgum heilum að landi. Það er því, frú forseti, lottóvinningur þarna á hverjum miða. Þess má geta hér í lokin að fyrir liggur nýleg og yfirgripsmikil greining, sem unnin var af samtökum lýðháskóla í Danmörku, sem sýnir og staðfestir að dvöl ungs fólks á lýðháskóla, fólks sem fallið hefur úr skóla í hinu hefðbundna menntakerfi, er ótvírætt góð. Líkurnar á að snúa aftur til náms og halda áfram í námi á æðri stigum aukast verulega ef það næst að fá ungt fólk til þess að stunda nám, t.d. við lýðháskóla. Frú forseti. Ég vona að við getum gleymt því að tala um lýðháskóla sem allra fyrst og orðum aldrei meir en það er undir Alþingi og allsherjar- og menntamálanefnd komið. Vonandi fær þetta frumvarp greiða leið í gegnum þingið og við getum farið samkvæmt lögum að tala um öfluga lýðskóla, fyrst þessa þrjá og kannski fleiri í framtíðinni.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því, eins og allir aðrir hv. þingmenn sem hafa tekið þátt í umræðunni í dag, að þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma með þetta frumvarp hér inn. Ég fagna því um leið að það sé að verða til heilsteypt lagaumhverfi og umgjörð fyrir lýðskóla á Íslandi. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Lilja Alfreðsdóttir fór mjög vel yfir í framsögu markmið, tilgang, fyrirkomulag og þau skilyrði sem um ræðir. Ég vil í því samhengi, í tengslum við þessa lagaumgjörð alla og tilurð og tilefni frumvarpsins, taka undir með hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur um að það sé bæði mikilvægt og um leið sérstaklega ánægjulegt að sjá tillögu þingsins, í þessu tilviki þingsályktunartillögu Brynhildar Pétursdóttur, verða að veruleika. Ég þakka röggsemi hæstv. ráðherra við að klára þetta mál. Á bls. 4 í greinargerðinni er farið vel yfir tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar og vísað til þeirrar þingsályktunartillögu sem var samþykkt á Alþingi í júní 2016. Þá vil ég taka undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, sem ræddi fyrr í dag um mikilvægi og fjölbreytni tækifæra sem í því formi felast, og einnig með fjölmörgum öðrum hv. þingmönnum sem hafa talað fyrir fleiri skólum og aukinni fjölbreytni um leið og því að fá lýðskóla á Laugarvatni. Ég vil nota tækifærið, og bendi á þingsályktunartillögu sem ég hef lagt fram í tvígang um það efni og vísa þá til þingsályktunartillögu um stofnun lýðháskóla Ungmennafélags Íslands á Laugarvatni. Ég held að það væri mikill bragur á því að um leið. Ég er þess fullviss og veit að tekið verður vel utan um þetta mál í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Þingsályktunartillagan um stofnun lýðháskóla eða lýðskóla Ungmennafélags Íslands á Laugarvatni hefur fengið mjög jákvæðar umsagnir og það væri bragur á því að klára þau tvö mál samhliða. Ég er þess fullviss, horfandi á frumvarpið sem við ræðum, að það myndi alla vega ekki tefja fyrir framgangi þess að lýðskóli á Laugarvatni yrði raunin. Mér þykir hreinlega vænt um það, hæstv. forseti, hversu margir hv. þingmenn hafa stutt það að fjölga skólum og það að skólinn á Laugarvatni verði að veruleika. Ég vil að lokum vísa til orða hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Lilju Alfreðsdóttur í framsögu hennar. Það er oft mikið talað um brottfall og brotthvarf í umræðu um skólamál og við tengjum það forvörnum. Á bls. 7 í greinargerðinni, svo að ég setji það í eitthvert samhengi, segir, með leyfi forseta: „Markmið lýðskóla er jafnframt að auka umburðarlyndi og félags- og samskiptahæfni, meðal annars með því að nemendur búi saman á heimavist. Lýðskólar eru því viðbót sem getur aukið á fjölbreytni í menntakerfinu. Í þeim þreyta nemendur ekki próf og skólarnir hafa til að mynda verið taldir vera góður kostur fyrir nemendur sem vita ekki hvert þeir vilja stefna og fyrir ungt fólk sem flosnað hefur upp úr námi. Margt bendir og til þess að dvöl í lýðskóla auki líkur á útskrift nemenda í formlegu námi …“ Þetta er ansi mikilvægt. Ég vitnaði til orða hæstv. ráðherra áðan, sem ég veit að hefur tekið mjög vel til í öllum þáttum skólastarfs og unnið gegn brottfalli í námi, hæstv. ráðherra veit hvað það hefur mikið forvarnagildi. Ég held að við ættum að hafa það í huga ásamt öðrum þeim kostum sem lýðskólar bjóða með fjölbreyttu vali í námi fyrir nemendur okkar, þótt ekki væri nema fyrir það að gefa nemendum færi og kost á því að halda út í nám, þá er mikið unnið. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Eins og aðrir hv. þingmenn þakka ég hæstv. ráðherra fyrir þetta frumvarp sem ég veit að fær góða umfjöllun í hv. allsherjar- og menntamálanefnd.
Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvort mörgum er innan brjósts eins og mér en ég finn eiginlega fyrir nærveru Jónasar frá Hriflu í húsinu í dag. Ég get ekki leynt því að mér finnst í sjálfu sér að með þessu frumvarpi hér sé verið að vinna það sem einu sinni var kallað á hátíðlegum stundum „ræktun lands og lýðs“ vegna þess að hvort tveggja er að þeir tveir lýðskólar sem þegar eru í starfsemi í landinu eru hvor í sínum enda landsins þar sem áskoranir eru í búsetu, bæði hafa þessir staðir eflst og gengið í endurnýjun lífdaganna og svo hefur það unga fólk á öllum aldri sem þarna hefur fengið inni í námi blómstrað. Eins og allir vita var það þannig að þegar Jónas frá Hriflu sótti á sínum tíma um inngöngu í Latínuskólann og var hafnað af því að hann þótti of gamall safnaði hann fé til að komast í lýðháskóla eða lýðskóla í Danmörku og færði þá hugmynd með sér heim. Upp úr því spruttu héraðsskólarnir, sem var kannski akkúrat það sem Ísland þurfti á að halda í miðri kreppu, að sjá heima í héraði merki uppbyggingar, merki um bjartsýni og merki um að það væri framtíð í landinu. Það er líka athyglisvert og snertir mig, hafandi búið í nágrenninu, að sjá í greinargerðinni smáklásúlu um skóla Torfa í Ólafsdal, sem var miklu merkilegri skóli og hefur miklu merkilegri sögu en hefur verið sögð. Það var ekki einasta það að Torfi væri að taka unga bændur til sín og kenna þeim gott verklag með því t.d. að flytja inn nýjan ljá o.s.frv. heldur var það líka þannig að kona Torfa tók ungar stúlkur í nám. Það má segja að þetta unga fólk af báðum kynjum hafi síðan farið miklu betur menntað en það hafði áður verið til baka í heimasveitir sínar. Þetta fólk varð undantekningarlítið máttarstólpar í samfélögum sínum, hvar sem það var. Þess vegna greip ég í klisjuna áðan um ræktun lands og lýðs, vegna þess að mér finnst að þarna sé verið að gera hvort tveggja, ég tala nú ekki um ef Laugarvatn kemst í rekstur líka. Þá væri Jónasar vel minnst, ef sá ágæti skóli fengi aftur það hlutverk sem hann hafði sem lengst og tilgang eins og til hans var stofnað á sínum tíma. Ég hef tekið eftir því og kann að meta það og ber mikla virðingu fyrir því starfi sem hæstv. menntamálaráðherra hefur unnið í því augnamiði að breikka tækifæri til menntunar. Ég orðaði það einhvern tímann þannig í þessum ræðustól að hjörtu okkar slægju svolítið í takt þegar væri verið er að tala um t.d. iðn- og tæknimenntun. Ef það er eitthvað sem maður sér eftir frá fyrri árum sínum á þinginu er það sú staðreynd að maður samþykkti þessa 25 ára reglu sem var sett á í denn, sem dró úr möguleika þeirra sem einhverra hluta vegna höfðu lagt lykkju á leið sína í námi til að koma inn aftur og fóta sig. Við höfum líka orðið vör við mikið brottfall. Þetta mikla brottfall sem er úr námi á Íslandi hefur gríðarlega dökkar hliðar í sumum tilfellum og getur nánast orðið til þess að líf manna breytist og jafnvel leggur líf í rúst. Við höfum heyrt af því og vitum að það er aukin streita meðal ungs fólks og unglingum finnst miklu meiri kröfur til sín gerðar en áður. Nú kann ég svo sem ekki að meta hvort það er rétt, en þetta er upplifun þessa fólks að nokkrum hluta. Þess vegna er mjög gott að hérna komi möguleiki sem veitir fólki tækifæri til að efla sjálft sig án þess að hafa yfir höfðinu hangandi þá pressu sem regluleg próf og krafa um námsárangur, beitt krafa, hefur í för með sér. Að því leyti til og að flestu leyti líst mér mjög vel á þetta mál. Ég held að mikil og brýn þörf sé fyrir þetta nám og fyrir þetta frumvarp og er alveg sannfærður um að það muni koma í ljós. Það hefur náttúrlega þegar komið í ljós t.d. á Flateyri, þar sem öll rými hafa fyllst sem þar var boðið upp, á hvernig það setur allt annan brag á þann bæ en var fyrir örfáum árum síðan. Það er líka mikils virði, held ég. Það var sagt við mig í gær að sá sem hér stendur væri eins og jólasveinninn, það væri eins og hann væri 350 ára gamall, hann hefði verið úti um allt. En hafandi búið á Austfjörðum líka get ég vel skynjað að fólk af þessu horni hér hefur í mörgum tilfellum mjög gott af því að komast í kyrrara umhverfi og þá eindregnu náttúrufegurð sem er á bæði Flateyri, Seyðisfirði og Laugarvatni. Ég held að menn komist í miklu meiri snertingu við sjálfa sig í því afslappaða umhverfi sem er á þeim stöðum. Að því leyti til er ég gríðarlega ánægður með frumvarpið. Ég er einnig mjög ánægður með hvernig fært er í orð hlutverk lýðskóla á bls. 7, með leyfi hæstv. forseta, þar sem segir: „Hlutverk lýðskóla er fyrst og fremst að búa nemendur undir lífið, gera þá að fjölhæfum einstaklingum og reiðubúna til að takast á við tilveruna.“ Þetta þykir mér vel fram sett. Ég neita því hins vegar ekki að það er eitt atriði sem ég sakna aðeins og ég veit ekki hvort það hefði hugsanlega verið betra að geyma málið vegna þess sem mér finnst vanta hér inn. Mér finnst vanta eitthvert vilyrði um aðkomu ríkisins að rekstri þessara skóla. Ef ég heyrði rétt áðan talaði hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson um möguleikann á því að koma upp því kerfi að hverjum nemanda fylgdi ákveðin fjárhæð. Nú kann að vera að það hafi farið fram hjá mér ef eitthvert slíkt ákvæði er í frumvarpinu. Ég taldi mig hafa lesið það nokkuð gaumgæfilega en þetta kann að hafa farið fram hjá mér. En ég hefði talið að það væri mjög farsælt og þá er ég ekki að tala um skuldbindandi fjárheimildarloforðið eða eitthvað slíkt heldur tryggingu eða formbyggingu á því hvernig fjármögnun skólanna gæti farið fram. Það er náttúrlega alltaf eitt sem maður óttast - og ég ber mikla virðingu fyrir því hvernig Seyðfirðingar hafa haldið hafa haldið úti sínum skóla í áravís, skemur á Flateyri - og það er að til þessa starfs sé stofnað án þess að rekstrargrundvöllur sé sæmilega tryggður. Þá er verr af stað farið en heima setið, ef menn rekur svo upp á sker jafnvel innan nokkurra ára. Kannski svarar hæstv. ráðherra því í ræðu á eftir hvort um misskilning þess sem hér stendur er að ræða eða hvort þetta er svona. Ég las ákvæðið um skólagjöld, sem er góðra gjalda vert. Nú þegar starfa í Reykjavík eða á Íslandi skólar á boð við Verslunarskóla Íslands, sem er að hluta til rekinn fyrir skólagjöld. Þar kemur að vísu á móti að ríkið hefur, alla vega seinni árin, lagt til með hverjum nemanda ákveðna upphæð. Ég hefði því talið affarasælla að skoða þetta atriði á einhvern hátt. Það er náttúrlega mjög mögulegt að þegar frumvarpið fer í meðferð hv. allsherjar- og menntamálanefndar verði það tekið fyrir. Ég vona sannarlega að þegar málið fer þangað komi á fund nefndarinnar þeir sem hafa komið að slíkri starfsemi á bæði Flateyri og Seyðisfirði til að miðla reynslu sinni og koma því beint á framfæri við alþingismenn hvar skórinn kreppir helst. Ég hefði talið að það væri mjög gagnlegt, án þess að ég ætli að fara að stjórna, enda sit ég ekki í nefndinni og á ekkert með að kalla fólk fyrir hana, en ég ráðlegg þetta mjög eindregið. Eins og ég segi hef ég mjög góða tilfinningu fyrir þessu lagafrumvarpi og held að við getum öll verið sammála um að ef þetta verður til þess að þeir sem ekki finna sig í hefðbundnu námi, einhver ákveðinn fjöldi, finni sér stað, finni sér leið, finni sér síðan námsbraut, sé það mjög þýðingarmikið. Ef við erum „að forða einhverjum frá verri örlögum“ með því að þetta nám sé til, nám sem er, ef ég get orðað það þannig, afslappaðra en hefðbundið nám sem gerir þó nokkra kröfu til fólks, held ég að þar sé mikið unnið. Ég hef rætt við hæstv. ráðherra einhvern tímann að það er sú hringrás sem maður hefur óttast, þ.e. þeir sem flosna upp úr námi, mest drengir, hafa tekið vondar ákvarðanir varðandi líf sitt. Sumir þeirra hafa ekki átt afturkvæmt en aðrir misst af miklum tækifærum og misst ákveðinn kafla úr lífi sínu út, þó að margir hafi ratað til baka, sem betur fer. Ég held að þetta sé gott skref í þá átt. Kannski er iðn- og tæknimenntun og þróunin komin lengst í Verkmenntaskólanum í Neskaupstað og ekki að ófyrirsynju, það eru hliðaráhrif af þeirri iðnaðaruppbyggingu sem hefur orðið þar í nágrenninu, á Reyðarfirði, sem margir voru óhressir með. Það er næsta víst að álverið á Reyðarfirði hefur óneitanlega gert bæði samninga við ungmenni sem eru að læra í Verkmenntaskólanum í Neskaupstað, jafnvel styrkt að einhverju leyti til náms þetta unga fólk, alla vega getur unga fólkið gengið að vel launuðum störfum í verksmiðjunni að námi loknu. Þá erum við að tala um verðmæt störf, ég get nefnt rafvirkja og fleiri iðngreinar og einnig tækninám, þ.e. þeir sem hafa farið enn þá lengra hafa hugsanlega farið í tæknifræði eða eitthvað slíkt. Ég held að það sé brýnt, og þetta hef ég svo sem líka rætt við ráðherra á einhverjum tímapunkti, að gera úttekt eða alla vega smala saman þeim öflugu iðnfyrirtækjum sem við eigum. Ég get nefnt það sem er hér í nágrenninu, eins og Skaginn 3X, Marel og fyrirtækið sem rekur stærsta renniverkstæði á Íslandi, Össur. Ég held að þarna séu endalaus tækifæri til að efla iðn- og tæknimenntun. Ég óska ráðherra til hamingju með þetta mál og vona að það fái vandaða yfirferð. Ég vona líka eindregið að tryggt verði eða komið fram með hugmyndir um hvernig fjármögnun að einhverjum hluta gæti orðið.
Frú forseti. Ég ætla nú að byrja mína ræðu á að fagna þessu frumvarpi og óska hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra til hamingju með að hafa lagt það fram. Ég tek undir með fyrri ræðumanni og vona að frumvarpið fái góða meðferð í nefndinni. Það sem ég ætlaði að segja voru nokkur atriði, bara stutt og laggott. Ég ætlaði í fyrsta lagi að segja að lýðháskólar eru ekki nýtt fyrirbæri, eins og kemur fram í greinargerðinni. Þetta er aldagamalt form menntaseturs. Fyrsti lýðskólinn tók til starfa í Danmörku 1844 og í dag eru þeir 70 þar. Það hafa verið gerðar tilraunir á Íslandi til að stofna slíka skóla en þeir hafa ekki orðið mjög langlífir. Nokkrar slíkar tilraunir eru raktar í greinargerðinni og nú á að gera tilraun af alvöru með þessum lögum, að festa lýðskóla í sessi. Lýðháskólahugmyndin byggir á norrænni lýðháskólahefð og er skýrt í greinargerð hvers vegna ekki sé unnt að nota þetta orð, „lýðháskóli“ - heldur er í þessu frumvarpi talað um „lýðskóla“. Málið á sér forsögu eins og hefur komið fram. Í þingsályktun frá því í júní 2016 var mennta- og menningarmálaráðherra falið að vinna að gerð þess frumvarps sem hér er fram komið. Eins og áður segir fagna ég því ákaflega og er mikill talsmaður þess af mörgum ástæðum. Lýðháskóla sækja nemar sem eru yfirleitt komnir á aldurinn 18–25 ára en þó með einhverjum undantekningum, bæði yngri og eldri. Krakkarnir búa saman á heimavist, kynnast og vinna saman. Það eflir auðvitað þroskann. Þetta er kannski svolítið eins og í gamla daga, kemur kannski í staðinn fyrir það sem flestir gerðu hér áður fyrr, að fara í sveit og koma þaðan til baka eftir að hafa verið þar eitt sumar eða fleiri, auðvitað efldir að þroska. Þannig að ég held að þetta úrræði, þótt gamalt sé, sé einnig tímanna tákn, þarna geti nemar notið samvista, oft fjarri stórborgum. Hér á Íslandi eru slíkir skólar þegar komnir fram, nú nýverið á Flateyri og Seyðisfirði. Einkunnarorð skólans á Flateyri eru einmitt frelsi, þekking og þroski, sem lýsa kannski best í fáum orðum hvað er verið að gera þarna. Það er verið að efla þroska nemendanna og þekkingu þeirra. Því sem ég fagna sérstaklega er það sem kemur líka fram í greinargerðinni um fólk sem sækir lýðháskóla - og margir Íslendingar hafa gert það, farið til Danmerkur og Noregs, maður þekkir nokkra sem hafa gert þetta líka; oft eru þetta krakkar sem vita ekki alveg hvert þeir eru að fara í lífinu á þessum aldri, sem algengt er. Þetta hefur hjálpað mjög mörgum til að rétta kúrsinn, koma síðan til baka, vera kannski búnir að efla sína þekkingu á tungumáli, kynnast mörgu fólki frá ólíkum löndum og koma oft og tíðum allt aðrir til baka. Þeir taka ákveðna stefnu og fara í nám og ljúka því. Rannsóknir hafa sýnt, og það kemur fram í greinargerðinni með þessu frumvarpi, að auknar líkur eru á því að þeir sem sækja nám í lýðháskóla ljúki öðru námi síðar. Þannig að ég fagna þessu af mörgum ástæðum. Ég fagna frumvarpinu ekki síst vegna þess að í því er fólgið byggðamál. Þetta er tækifæri fyrir staði eins og Seyðisfjörð og Flateyri en einnig, eins og hugmyndir eru uppi um hjá Ungmennafélagi Íslands, að stofna slíkan skóla á Laugarvatni í Árnessýslu. Þar er nú gamalgróið skóla- og menntasetur og væri ekki verra ef þar myndi bætast við skólastofnun á þessu sviði, þ.e. lýðskóli. Þannig að ég fagna þessu ákaflega. Það sem er lögð áhersla á í svona skólum - eða var upphaflega - er, svo ég lesi úr greinargerðinni: „Áherslan skyldi vera á hið talaða orð, umræður og rökræður og þátttöku nemandans á öllum sviðum og búa þá þannig undir lífið. Ekki skyldu þreytt próf. Þá ættu nemendur og kennarar að búa á sama stað og markmiðið væri að nemendur tileinkuðu sér færni og þekkingu sem gagnaðist þeim í hinu daglega lífi.“ Þetta var upphaflega hugmyndin. Við erum auðvitað ekkert komin langt frá henni í dag, að breyttu breytanda. Hér er einnig texti um einkenni lýðháskóla núna, ég ætla að lesa hann, með leyfi forseta: „Lýðskólar eru öðruvísi kostur í námi og bjóða upp á annars konar nám en hefðbundnir skólar. Þannig er mikil áhersla lögð á mannrækt, sjálfsrækt og virka þátttöku nemenda. Í lýðskólum er boðið upp á heildstætt nám sem oft er tengt við ákveðin þemu eða svæðisbundna menningarlega og samfélagslega sérstöðu. Markmið lýðskóla er jafnframt að auka umburðarlyndi og félags- og samskiptahæfni, meðal annars með því að nemendur búi saman á heimavist.“ Þetta er nú ekki komið langt frá upphaflegu hugmyndinni um lýðháskólana. Ég fagna þessu frumvarpi ákaflega og vona að það eigi greiða leið í gegnum þingið.
Virðulegi forseti. Það er afar ánægjulegt að heyra hversu jákvæðir þingmenn eru gagnvart þessu frumvarpi þar sem við búum til lagalegan ramma í kringum lýðskóla. Það er nú svo, eins og kom fram í máli nokkurra þingmanna, að þessir skólar hafa verið til og starfað býsna lengi. Auðvitað er rétt sem hér hefur komið fram að fyrrverandi menntamálaráðherra, Jónas Jónsson, var mikill áhugamaður um lýðskóla. Sjálfur var hann í lýðskóla í Danmörku frá 1906 til 1907 og hafði mikinn hug á því að efla allt sem tengdist lýðskólum á Íslandi. Með leyfi forseta langar mig aðeins að vitna í Jónas, fyrrverandi formann Framsóknarflokksins. Hann segir á einum stað að honum hafi „blöskrað andleysið í hefðbundnum skólum og innihaldsleysi þeirra og að þeir væru of mikið sniðnir að fyrirmynd embættismannaskólanna“. Eitt af því sem við höfum verið að ræða svolítið í dag er mikið brotthvarf á framhaldsskólastiginu á Íslandi. Það hefur komið fram í þessari umræðu að þeir sem ekki finna sig í skólakerfinu geta lent í miklum erfiðleikum seinna meir. Þess vegna er mjög brýnt að við nálgumst menntamálin út frá því að allir geti lært og að allir skipti máli. Ég mun leggja áherslu á það að þegar við mótum menntastefnuna sem við erum búin að vera að gera - við höfum haldið yfir 50 fundi um allt land - að þetta hugarfar, þessi nálgun, sé ein af lykilstoðunum. Þess vegna fannst mér mjög brýnt að koma fram með þetta frumvarp. Ég vil þakka þingmönnum, til að mynda fyrrverandi þingmanni Brynhildi Pétursdóttur sem lagði fram þingsályktunartillöguna á sínum tíma. Það er mikilvægt að koma með frumvarpið núna til að ná utan um þessa miklu þróun sem við sjáum á Seyðisfirði og á Flateyri. Ég er sammála því sem hefur komið hér fram: Auðvitað er þetta byggðamál. Þetta er til að efla byggð þar sem þessir skólar eru og ávinningurinn er að efla einstaklinginn, efla lykilhæfni, lýðræðishugsun. Við erum auðvitað að auka fjölbreytileika er varðar námsval. Ég vil líka nefna að það kom fram í máli hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar að eitt af því sem hann hefði séð einna mest eftir væri að hafa stutt hina svokölluðu 25 ára reglu. Það hefur kannski farið fram hjá hv. þingmanni að eitt af mínum fyrstu verkum var að afnema 25 ára regluna. Alltaf þegar við nálgumst svona stóran málaflokk eins og menntamálin eru þurfum við að gera það á heildstæðan hátt. Kennarafrumvarpið sem ég mælti fyrir í gær er einmitt af þeim toga, þ.e. að við verðum með eitt leyfisbréf sem nær yfir leik-, grunn- og framhaldsskólastigið. Eitt af því sem við sjáum er að þegar nemendur hverfa frá námi hefst sú þróun ekki á framhaldsskólastiginu. Við sjáum vísbendingar miklu fyrr. Þess vegna er mjög mikilvægt að við séum með kennara sem þekkja til allra þessara skólastiga. Að mínu mati er mikilvægt að samhliða sérhæfingu höfum við líka þessa heildarhugsun og heildarnálgun í menntamálum. Eitt af því sem fram hefur komið hér í máli þingmanna er fjármögnun. Mennta- og menningarmálaráðuneytið hefur komið á fjármögnun á lýðskólunum á Flateyri og Seyðisfirði. Við munum sjá hvernig þessir skólar þróast. Nú er komið frumvarp sem styður enn frekar við þá og það er aðdáunarvert að fylgjast með þróun lýðskóla í Danmörku. Í fyrradag funduðu allir norrænu menntamálaráðherrarnir. Þá kom fram í máli Riisager, sem er danski menntamálaráðherrann, að um 50% allra nema í Danmörku fara í lýðskóla, jafnvel eftir að þeir ljúka námi á framhaldsskólastiginu. Þetta er gríðarlega vinsælt og aðstoðar marga við að finna þá leið sem þeir vilja fara í lífinu. Þar er - svona eins og ég skil þetta - blönduð fjármögnun. Einnig hefur verið nefnt mikilvægi vestnorræns samstarfs. Ég vil taka undir það. Ég tel að skiptinám, hvort sem erlendir nemar koma hingað eða við sækjum nám til útlanda, sé ein besta leiðin til að auka víðsýni og skilning á ólíkum menningarheimum. Þetta er oft mjög meðvituð aðferðafræði við að auka menningarskilning. Oft er líka sagt að skiptinemar séu bestu sendiherrar viðkomandi ríkja þegar fram líða stundir. Þetta er oft mjög jákvæð upplifun og til þess fallin að efla einstaklinga. Ég held að núna þegar málið fer í allsherjar- og menntamálanefnd verði mjög fróðlegt að sjá þær athugasemdir sem munu berast. En ég fagna því verulega hversu góðar umræðurnar hafa verið á þingi og hve þingmenn eru jákvæðir gagnvart frumvarpinu. Mig langar að nefna að þingmenn hafa verið að spyrja út í Laugarvatn og stofnun lýðskóla þar. Það er allt í skoðun í ráðuneytinu og við erum að vega og meta kosti og galla þess. Við höfum séð mikinn kraft og dugnað í þeim lýðskólum sem eru starfræktir á Íslandi. Þetta frumvarp er liður í því að styðja enn frekar við starf þessara skóla. Mig langar að nefna hér að lokum að þegar við mótum menntastefnu til framtíðar, til ársins 2030, þurfum við að nálgast hana þannig að við setjum menntamálin alltaf á dagskrá, einnig er varðar samfélagslega umræðu. Mig langar að fagna sérstaklega forsíðu Fréttablaðsins í dag þar sem er fjallað um störf kennara og þeir nefndir „draumasmiðir framtíðarinnar“. Það finnst mér mjög falleg fyrirsögn og mjög góð umræða um menntamál. Við höfum líka séð mikla umfjöllun um menntamál í Morgunblaðinu. Ég verð að segja að mér finnst þessi samfélagslega umræða um menntamál svo góður vitnisburður um hvert við ætlum okkur sem þjóð, að við stefnum að því að hér verði framúrskarandi menntakerfi. Við vinnum auðvitað að því alla daga. Það er þrennt sem má taka saman sem einkennir framúrskarandi menntakerfi. Þetta hef ég af lestri samanburðarrannsókna hjá OECD. Það er í fyrsta lagi að menntamálin séu sett á dagskrá í þjóðmálaumræðunni og líka að fjármunum sé forgangsraðað á öllum skólastigum og að þetta sé mikið til umræðu, bæði jákvæð þróun í menntakerfinu og líka það sem má betur fara. Í öðru lagi er kennarinn og mikilvægi hans mjög áberandi í allri mótun menntastefnu. Það kemur líka fram í könnuninni TALIS að menntakerfin þar sem kennarinn svarar því til sem svo að starf hans njóti mikillar viðurkenningar í samfélaginu eru þau menntakerfi sem koma mjög vel út í alþjóðlegum samanburði. Þetta fer saman. Og við verðum að hafa hugfast við næstu skref sem við tökum við mótun menntastefnu að kennarinn sé lykilaðili. Svo í þriðja lagi - og það tengist líka umræðu um lýðskóla - er það hugarfar að allir geti lært og allir skipti máli. Þess vegna er svo mikilvægt að við tökum mjög alvarlega það brotthvarf sem við sjáum á framhaldsskólastiginu. Við erum að vinna að því og að skoða hvers vegna það er að gerast, á hvaða stigi skólagöngunnar og hvernig við getum minnkað brotthvarf verulega. Við skerum okkur svo sannarlega úr hvað þetta varðar í samanburði við hin Norðurlöndin. Í máli hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar vék hann að alvarlegum afleiðingum þess þegar unga fólkið okkar finnur sig ekki í skólakerfinu. Við höfum líka verið að rannsaka það. Þetta unga fólk er í margfalt meiri hættu er varðar í vímuefnanotkun og annað slíkt. Besta forvörnin er að unga fólkið okkar klári framhaldsskólastigið, sé í skóla. Þarna getum við klárlega fjárfest til framtíðar. Ég tel að skilningurinn sé að aukast verulega í samfélaginu um mikilvægi þessa. Virðulegi forseti. Ég er mjög stolt af þessu frumvarpi og þakka þeim þingmönnum sem hafa komið inn í þessa umræðu. Hér er um framfaramál að ræða, löngu tímabært. Það er gaman frá því að segja að þegar við vorum að vinna að gerð þessa frumvarps var ég að labba inn í ráðuneytið og ég sé konu taka mynd styttunni af Jónasi frá Hriflu. Ég hugsaði: Ja, hérna, þarna er nú einhver með viti, að taka mynd af styttunni hans Jónasar. Þá vildi svo til að þarna voru á ferð, einmitt þegar við vorum að vinna þetta frumvarp, barnabörn Jónasar. Þau höfðu ekki komið inn í mennta- og menningarmálaráðuneytið en eins og margir vita var hann auðvitað skólastjóri og hafði aðsetur í þessu húsi. Mér fannst það mjög skemmtileg tilviljun að barnabörn Jónasar væru einmitt á för þarna í kringum mennta- og menningarmálaráðuneytið þegar var verið að vinna frumvarp til laga um lýðskóla.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um sviðslistir. Frumvarpi þessu um sviðslistir er ætlað að koma í stað laga nr. 138/1998, leiklistarlaga. Íslenskt menningarlíf er í miklum blóma og við Íslendingar getum svo sannarlega verið stoltir af þeim glæsilega árangri sem listafólk okkar nær á ýmsum sviðum. Á þeim rúmu tveimur áratugum sem liðnir eru frá setningu leiklistarlaga hafa orðið ýmsar breytingar sem kalla á endurskoðun laganna. Má til að mynda nefna að starfsumhverfi stofnana hefur breyst og ábyrgð stjórnenda aukist auk þess sem afar brýnt er að ein heildarlög nái yfir sviðslistir í heild sinni. Með þessu frumvarpi er leitast við að styrkja umgjörð sviðslista í landinu og samræma löggjöf þeim breytingum sem mennta- og menningarmálaráðuneytið hefur unnið á sviði bókmennta, myndlistar og tónlistar. Á þeim sviðum hafa verið skipaðar stjórnir eða ráð fyrir viðkomandi listgrein sem eru ráðherra til ráðgjafar um viðkomandi svið. Þá hafa einnig verið stofnaðir sjóðir til að efla viðkomandi listgrein með veitingu styrkja ásamt því að skapa grundvöll fyrir rekstur skrifstofu eða miðstöðvar sem þjóni viðkomandi sjóði og standi að kynningu á listgreininni hér á landi og erlendis. Reynslan hefur sýnt að þetta fyrirkomulag auðveldar stjórnsýslu, yfirsýn og samvinnu sjóðanna. Frumvarpið skiptist í fjóra kafla og helstu breytingar sem felast í frumvarpinu eru eftirfarandi: Í I. kafla frumvarpsins er kveðið á um markmið þess, auk þess sem hugtakið „sviðslistir“ er skilgreint en það er notað yfir leiklist, listdans, óperuflutning, brúðuleik og aðrar skyldar listgreinar, svo sem fjölleikahús. Í II. kafla frumvarpsins eru ákvæði um Þjóðleikhúsið. Nokkrar breytingar eru frá gildandi leiklistarlögum. Ákvæðið um þjóðleikhússtjóra breytist þannig að ríkari kröfur eru gerðar um menntun hans, auk þess sem mælt er fyrir um skipunartíma og hugsanlega endurskipun. Ætíð skal auglýsa embættið laust til umsóknar í lok hvers skipunartímabils. Ákvæði um þjóðleikhúsráð er breytt þannig að fagfélög sviðslistafólks tilnefna þrjá fulltrúa í þjóðleikhúsráð en tveir fulltrúar verða skipaðir án tilnefningar. Í III. kafla er fjallað um Íslenska dansflokkinn. Uppbygging kaflans er hliðstæð kaflanum um Þjóðleikhúsið. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir að ákvæði um Íslenska dansflokkinn verði lögfest í fyrsta sinn. Fram til þessa hefur hann einungis starfað á grundvelli reglna sem ráðherra hefur sett honum, fyrst nr. 878/1999 og nú nr. 14/2002 með áorðnum breytingum. Í IV. kafla er fjallað um aðra sviðslistastarfsemi en þá sem fellur undir ríkisaðila og þar eru einnig ákvæði um sviðslistaráð og sviðslistajóð. Sviðslistaráð úthlutar úr sviðslistasjóði sem skiptist í tvær deildir, deild atvinnuhópa og deild áhugahópa í sviðslistum. Þá er ráðherra veitt heimild til að fela þriðja aðila að annast kynningarmál á íslenskum sviðslistum hér á landi og erlendis og efla alþjóðlegt samstarf íslenskra sviðslistamanna og stofnana. Að auki er ákvæði til bráðabirgða sem kveður á um að ráðherra skipi nefnd sem falið verði að skila tillögu um stofnun þjóðaróperu. Í athugasemdum í samráðsgátt við drög að frumvarpi til sviðslistalaga komu fram óskir um að staða Íslensku óperunnar yrði tryggð til lengri tíma. Umtalsvert samráð hefur nú þegar farið fram. Við fyrstu gerð frumvarpsins var haft samráð við helstu hagsmunaaðila, auk þess sem drög að frumvarpinu voru höfð til almennrar kynningar á vef ráðuneytisins haustið 2011 þar sem kostur gafst á að senda athugasemdir eða ábendingar um efni þess. Þá var haft samráð við hagsmunaaðila við áframhaldandi vinnslu frumvarpsins í ráðuneytinu og tekið tillit til ýmissa athugasemda. Auk þess hefur samráðið verið aukið og við vorum með sérstaka nefnd til þess að aðstoða okkur við gerð og samningu þessa frumvarps. Virðulegur forseti. Með framangreindum breytingum er stefnt að því að sams konar rammalöggjöf gildi um sviðslistasvið og önnur listasvið, þ.e. að ákvæði séu annars vegar um þær ríkisstofnanir sem starfa á viðkomandi sviði og hins vegar um sjóði og ráð sem vinni að framgangi sviðslistanna utan veggja stofnana. Er það mat mitt að þessum breytingum verði náð með samþykkt frumvarpsins. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni 1. umr.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir frumvarpið og hennar framsögu. Ég verð reyndar að viðurkenna að í fyrsta skipti sem ég sá þetta frumvarp velti ég fyrir mér hvort það væri mjög góð hugmynd að setja lög utan um sviðslistir, eins frábærar og þær eru. Er rétt að binda þær með einhverjum hætti í lög? En við lestur frumvarpsins er svo sem búið að sannfæra mig um að það kunni að vera alveg ágætishugmynd og þá sérstaklega út frá því að þarna sé verið að sameina aðra þætti. Ég velti bara fyrir mér, virðulegur forseti, hvort við séum þá ekki með þessu frumvarpi á sama tíma að afnema önnur lög. Ef ég skil frumvarpið rétt erum við í rauninni að taka yfir lög sem í dag eru um a.m.k. Þjóðleikhúsið. Ég er mikil áhugamanneskja um að það sé hreinsað reglulega til í lagasafninu og velti fyrir mér hvort þessu frumvarpi hefði átt að fylgja brottfall einhverra annarra laga. Svo langar mig að spyrja hæstv. ráðherra út í 18. og kannski 19. gr., um kynningarmiðstöð sviðslista. Samkvæmt greininni er ráðherra gefin heimild til að koma slíkri stofnun á laggirnar eða eiga samstarf, fela einhverri stofnun slíkt. Ég sé í greinargerðinni að þarna er verið að vísa í aðrar stofnanir sem sinna öðrum listum. Það fyrsta sem mér datt í hug var Íslandsstofa og hlutverk hennar í því að koma á framfæri íslenskri menningu. Gæti hæstv. ráðherra aðeins farið yfir það hvað hún sjái fyrir sér í þessum efnum? Væri kannski góð hugmynd að sameina eitthvað af þeim [[Forseti hringir.]]miðstöðvum sem fjalla almennt um listir eða gæti Íslandsstofa sinnt þessu hlutverki?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að ræða þessi mál hér. Ég vil nefna í fyrsta lagi að það er verið að einfalda lögin. Leiklistarlögin falla brott með tilkomu þessara heildarlaga. Einnig nefndi hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir möguleika á samstarfi Íslandsstofu og þeirra kynningarmiðstöðva sem eru nú starfræktar. Mér er ljúft og skylt að upplýsa hv. þingmann um að nú hefur átt sér stað umfangsmikil stefnumótun sem miðar að því að sameina kynningarmiðstöðvarnar. Sú vinna hófst áður en ég tók við embætti sem mennta- og menningarmálaráðherra en við erum að fylgja henni eftir. Þá erum við líka að auka samstarf. Ég sé fyrir mér gott og náið samstarf við Íslandsstofu og ég held að það megi efla þessa kynningu. Megintilgangurinn hjá okkur núna er til að mynda að koma hingað með þessi lög og efla þannig umgjörðina í kringum kynningu á íslenskri menningu, sem nýtur svo sannarlega mikillar virðingar á erlendri grundu. Þannig að þetta frumvarp er einmitt liður í því að efla hinar skapandi greinar á Íslandi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og kannski sérstaklega það sem hún talaði um í lokin, þ.e. að efla skapandi greinar, sem ég held að sé mjög mikilvægt. Okkar helstu framtíðartækifæri felast einmitt í nýsköpun og skapandi greinum. Ég fagna því mjög ef ætlunin er að sameina þessar kynningarmiðstöðvar því að listir eiga í eðli sínu að vera flæðandi og ekki rammaðar inn í einhver box. Með því að vera að skipta þeim niður og ramma í ákveðin box er hætt við að við missum af einhverjum tækifærum í skapandi greinum. Ég fagna því að það sé unnið að því og ítreka þá bara mikilvægi þess að - vegna þess að við fórum í gegnum þingið með frumvarp um Íslandsstofu þar sem var verið að reyna að taka til svolítið í þeim efnum - sú stofnun sé nýtt til hlítar og þess gætt að vera ekki að tvívinna hlutina einhvers staðar. Ég er líka glöð að heyra að önnur lög falli þá úr gildi á sama tíma og bara ítreka að það gleymist ekki. Í seinna andsvari langaði mig að spyrja hæstv. ráðherra út í 19. gr. er lýtur að einhvers konar möguleika á óperustarfsemi. Þjóðleikhúsinu er ekki lengur falið það hlutverk að halda utan um óperustarfsemi. Sjáum við þá fyrir okkur að við setjum á laggirnar nýja stofnun sem heldur utan um Óperuna? Eða hvað sér ráðherra fyrir sér í þeim efnum? Ég vil alls ekki að þetta hljómi eitthvað eins og ég sé á móti óperu, heilt ekki, heldur er ég kannski frekar að huga að því hvernig sé með sem skilvirkustum hætti best að halda utan um listir þannig að þær séu öflugar og að skapandi greinar geti blómstrað, bæði til að veita okkur ákveðna lífsfyllingu en ekki síður held ég að þar séu líka mikil tækifæri til útflutnings og til hagvaxtarauka, í því að efla skapandi greinar.
Virðulegi forseti. Eitt af því sem er hér nefnt sem ákvæði til bráðabirgða er að ráðherra skuli fyrir 1. janúar árið 2020 skipa nefnd sem falið verði að gera tillögur um stofnun þjóðaróperu. Nefndin skal skila ráðherra tillögum sínum eigi síðar en í árslok árið 2020. Það sem við erum að hugsa hér er að við viljum efla umgjörð í kringum þessa listgrein. Þjóðarópera gæti verið mjög öflugur vettvangur til þess. Ég sé líka fyrir mér að það verði aukið samstarf við Þjóðleikhúsið, Íslenska dansflokkinn, Sinfóníuhljómsveitina og svo að koma með þjóðaróperu. Það sem ég tel að muni aukast verulega á næstunni er áhugi ferðamanna á að sækja menningarviðburði á Íslandi. Við erum með framúrskarandi sinfóníuhljómsveit, við erum með glæsileg leikhús, flottan dansflokk. Þetta er á heimsmælikvarða og ég sé það svolítið fyrir mér að við munum í framtíðinni lyfta þessu enn frekar upp. Það verður mikil eftirspurn eftir því að sækja þessa viðburði á Íslandi ásamt eftirspurn eftir þeim á erlendum vettvangi. Þetta frumvarp er allt liður í því, eins og ég nefndi í framsögu minni og í svörum, að efla skapandi greinar á Íslandi og stofna til samstarfs við aðila sem á því hafa áhuga.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Þjóðgarðastofnun og þjóðgarða. Á umliðnum árum hefur sjónum verið beint að fyrirkomulagi stjórnunar og rekstrar þjóðgarða og annarra náttúruverndarsvæða hér á landi. Í dag eru starfræktir þrír þjóðgarðar á landinu. Þeir eru þjóðgarðurinn á Þingvöllum, Vatnajökulsþjóðgarður og þjóðgarðurinn Snæfellsjökull. Þjóðgarðurinn á Þingvöllum og Vatnajökulsþjóðgarður eru reknir sem sjálfstæðar ríkisstofnanir en þjóðgarðurinn Snæfellsjökull heyrir undir Umhverfisstofnun. Önnur friðlýst svæði á landinu eru 111 og fer Umhverfisstofnun með stjórnun og rekstur þeirra svo og önnur verkefni á grundvelli náttúruverndarlaga. Það eru því þrjár opinberar stofnanir sem vinna að sambærilegum viðfangsefnum hvað varðar stjórn náttúruverndarsvæða. Mikil breyting hefur orðið á verkefnum þeirra í kjölfar fjölgunar ferðamanna og stóraukins álags á helstu náttúruperlur landsins sem hefur kallað á að vernda svæðin betur gegn ágangi og ráðast í margþætta uppbyggingu innviða á þessum svæðum. Þá hefur einnig verið bent á nauðsyn aukinnar samræmingar og meiri stuðnings við sambærileg verkefni sem nú eru unnin innan þriggja stofnana. Í Vegvísi í ferðaþjónustu sem atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið og Samtök ferðaþjónustunnar gáfu út árið 2015 er m.a. lagt til að þjóðgarðar, önnur friðlýst svæði og þjóðlendur verði á einni hendi í stað þess að heyra undir þrjár stofnanir eins og nú er. Að beiðni þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra var ráðgjafi fenginn til að vinna skýrslu um Þjóðgarðastofnun sem dagsett er 3. júlí 2017. Markmiðið með verkefninu var að yfirfara athuganir sem gerðar hafa verið á undanförnum árum um framtíðarskipan mála sem varða náttúruvernd, þjóðgarða og friðlýst svæði og endurspegla m.a. þá umræðu sem fram hefur farið á vegum umhverfis- og auðlindaráðuneytisins um skipulag stofnana ráðuneytisins á þessu sviði. Á grundvelli þessara athugana eru í skýrslunni gerðar tillögur um fyrirkomulag og uppbyggingu stofnunar sem myndi annast þessi mál í heild sinni. Höfð var hliðsjón af skýrslunni við samningu þessa frumvarps. Í ágúst 2017 skipaði þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra starfshóp sem fengið var það verkefni að vinna að gerð lagafrumvarps um Þjóðgarðastofnun. Í starfshópnum sátu fulltrúar umhverfis- og auðlindaráðuneytisins, sem stýrði starfi hópsins, fulltrúar þjóðgarðsins á Þingvöllum, Vatnajökulsþjóðgarðs, Umhverfisstofnunar og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Starfshópurinn skilaði þeim sem hér stendur tillögu að frumvarpi 9. febrúar 2018. Samhliða vinnu starfshópsins voru haldnir tveir fundir með hagsmunaaðilum þar sem meginefni frumvarpsins var kynnt og leitað eftir sjónarmiðum viðkomandi aðila. Fyrri fundurinn var haldinn 19. desember 2017 en á hann mætti fjölmennur hópur fulltrúa náttúruverndarsamtaka, útivistarsamtaka og ferðamálasamtaka. Síðari fundurinn var haldinn 5. janúar 2018 með fulltrúum frá Landvarðafélaginu. Við vinnslu þessa frumvarps voru gerðar nokkrar breytingar á frumvarpinu sem starfshópurinn skilaði af sér. Helst ber að nefna að bætt var við ákvæðum um svonefnt umdæmisráð, m.a. í því skyni að auka aðkomu og áhrif sveitarfélaga, umhverfisverndarsamtaka og hagsmunaaðila á ákvarðanatöku innan friðlýstra svæða til samræmis við þjóðgarðana. Gerðar voru breytingar á ákvæðum um fyrirkomulag stjórnar þjóðgarðsins á Þingvöllum en lagt er til að þar verði skipuð stjórn eins og í hinum þjóðgörðunum tveimur. Þingvallanefnd verði hins vegar áfram til staðar en með breyttu hlutverki sem snýr fyrst og fremst að sérstöðu Þingvalla sem forns þingstaðar. Frumvarpið var auglýst til kynningar í samráðsgátt Stjórnarráðsins 27. júlí 2018 og var frestur til að skila inn umsögnum til 5. september sama ár. Á kynningartímabilinu stóð ég fyrir kynningarfundum á sjö stöðum á landinu þar sem boðaðir voru fulltrúar sveitarfélaga, náttúruverndarsamtaka, útivistarsamtaka og ferðamálasamtaka á viðkomandi svæðum. Fundina sóttu vel á annað hundrað manns en þeir voru haldnir í Búðardal og á Hólmavík, Akureyri, Egilsstöðum, Höfn í Hornafirði, Hvolsvelli og í Hafnarfirði. Þá var jafnframt fundað sérstaklega með Breiðafjarðarnefnd þar sem nefndinni voru kynnt frumvarpsdrögin og einnig með skipulagsmálanefnd Sambands íslenskra sveitarfélaga, en í frumvarpinu er gert ráð fyrir aukinni aðkomu sveitarfélaga að stjórnun náttúruverndarsvæða, hvort sem um ræðir þjóðgarða eða önnur friðlýst svæði. Að auki var sérstaklega fundað með starfsmönnum Umhverfisstofnunar, Vatnajökulsþjóðgarðs og þjóðgarðsins á Þingvöllum. Ráðuneytinu bárust alls 48 umsagnir um frumvarpið. Gerð er grein fyrir þeim breytingum sem ráðuneytið gerði á grundvelli framangreindra umsagna í V. kafla frumvarpsins þar sem er að finna umfjöllun um samráðið sem átti sér stað við gerð þess. Virðulegi forseti. Ég vil nú fara yfir helstu ástæður þess að lagt er af stað í þá brýnu vegferð að sameina umsjón og rekstur allra friðlýstra svæða á landinu, auk annarra verkefna tengdra náttúruvernd í eina stofnun. Eins og við öll vitum er Ísland ríkt af sérstæðri náttúru og vernd hennar og sjálfbær nýting mikilvægt viðfangsefni stjórnvalda. Núverandi stjórnkerfi náttúruverndar er á höndum margra aðila og veigamikil rök fyrir því að samþætta, efla og styrkja það enn frekar með því að sameina í eina stofnun verkefni sem nú heyra undir þrjár skyldar stofnanir. Náttúrufyrirbæri og náttúrufegurð hafa gjarnan verið tekin sem sjálfsagðir hlutir. Með vaxandi straumi ferðamanna hefur skilningur landsmanna aukist á því hversu mikil áþreifanleg verðmæti eru fólgin í því að hafa aðgang að náttúru Íslands, enda bera langflestir okkar erlendu gesta því við að þeir sæki Ísland heim einmitt vegna sérstæðrar náttúru landsins. Jafnframt verður æ ljósara að hætta er á að einstakir staðir eða svæði sem skipta þjóðina miklu máli tilfinningalega og efnahagslega gætu legið undir skemmdum. Þetta hefur orðið til þess að vaxandi skilningur er á því að lítt snortin náttúra landsins flokkast undir takmörkuð gæði sem mikilvægt er að huga betur að og viðhalda fyrir komandi kynslóðir. Með þeim koma nýjar áherslur um að náttúruna beri að vernda og nýta með þeim hætti að hún sjálf njóti vafans. Þá hafa efnahagsleg áhrif friðlýstra svæða verið rannsökuð sérstaklega og í desember 2018 kom út skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands sem sýndi ótvírætt hve jákvæð áhrif friðlýst svæði hafa á framleiðslu og atvinnu í næsta umhverfi. Af þeim tólf svæðum sem rannsökuð voru skilar hver króna sem lögð er í svæðin sér 23 sinnum til baka til þjóðarbúsins og hluti af því verður eftir heima í héraði. Við stöndum frammi fyrir áskorunum á sviði verndar og nýtingar náttúrunnar og því er mikilvægt að til verði starfsemi sem sérhæfir sig í stjórnun og rekstri þjóðgarða og náttúruverndarsvæða með áherslu á samspil verndar og sjálfbærrar nýtingar. Þar má nefna eftirfarandi áskoranir: 1. Náttúruminjar og náttúrufyrirbæri eru snar þáttur í menningu og þjóðarvitund Íslendinga. 2. Aðgangur að sérstæðri og stórbrotinni náttúru landsins verður æ eftirsóknarverðari, bæði meðal landsmanna og erlendra ferðamanna. 3. Þjóðgarðar og náttúruverndarsvæði eru á meðal fjölsóttustu ferðamannastaða landsins og fela í sér margvísleg tækifæri til atvinnu- og verðmætasköpunar sem mikilvægt er að nýta þannig að ekki hljótist tjón af. 4. Fjöldi ferðamanna hefur margfaldast með tilheyrandi álagi á viðkvæma staði og náttúrusvæði. 5. Fjölmargir staðir í íslenskri náttúru eru undir miklu álagi sem kallar á mun markvissari og skipulagðari viðbrögð stjórnvalda. Brýnt er að stofnunin starfræki öflugar starfseiningar vítt og breitt um landið og tryggi kjarnastarfsemi sem getur fylgt eftir þróun til framtíðar. Sú þróun mun einkennast af fjölgun þessara svæða og aukinni áherslu á vernd samhliða sjálfbærri nýtingu sem rúmast getur innan verndarsvæða, svo sem sjálfbærrar beitar, veiða, útivistar, endurheimtar og ferðaþjónustu. En hvert er þá markmiðið með frumvarpinu? 1. Einföldun og skilvirkni þar sem allar einingar hafa skýrt hlutverk og ábyrgð og áhersla á þætti sem snúa að umsjón og rekstri viðkomandi svæða, svo sem uppbygging innviða, leyfisveitingar, vernd og eftirlit, fjármögnun og öryggismál. 2. Styrkja þær einingar sem nú þegar eru til staðar til að takast á við krefjandi verkefni. 3. Sameiginleg ásýnd svæða með samstæðri kynningu og samskiptum út á við. 4. Hafa yfirsýn á einum stað og skapa breiðan vettvang til heildstæðrar stefnumótunar til lengri tíma. 5. Nýta samlegð í rekstri, þekkingu og getu, aðföngum og framkvæmdum til þess að nýta opinbera fjármuni með sem hagkvæmustum hætti. Virðulegi forseti. Eins og ég fór yfir í byrjun er umsjón og rekstur þjóðgarða og friðlýstra svæða á höndum þriggja stofnana í dag. Mig langar af því tilefni að gera grein fyrir því mismunandi stjórnfyrirkomulagi sem gildir á þessum svæðum. Þjóðgarðurinn á Þingvöllum er elstur þjóðgarða á Íslandi en hann var stofnaður í upphafi árs 1930 með lögum um friðun Þingvalla, nr. 59/1928. Upphaflega náði þjóðgarðurinn eingöngu til helgistaðarins á Þingvöllum og var um 40 km² að stærð. Þjóðgarðurinn var stækkaður með lögum árið 2004 og er nú 237 km². Svæðið er friðlýst sem helgistaður þjóðarinnar og hefur gríðarmikið gildi í menningarlegu og sögulegu tilliti. Þingvellir eru hins vegar einnig náttúruundur á heimsvísu þar sem jarðsagan og vistkerfi Þingvallavatns mynda einstaka heild. Þjóðgarðurinn á Þingvöllum er sjálfstæð ríkisstofnun og fer Þingvallanefnd með stjórn hans en hún er skipuð sjö alþingismönnum sem kjörnir eru á Alþingi í upphafi hvers kjörtímabils. Þingvallanefnd ræður svo þjóðgarðsvörð fyrir þjóðgarðinn. Vatnajökulsþjóðgarður var stofnaður árið 2008 á grundvelli laga um Vatnajökulsþjóðgarð. Hann nær yfir allan Vatnajökul og stór svæði í nágrenni hans, þar á meðal þjóðgarðana tvo sem fyrir voru í Skaftafelli og Jökulsárgljúfrum. Í dag spannar þjóðgarðurinn um 14% af flatarmáli Íslands, rúmlega 14.100 km², og er á meðal stærstu þjóðgarða í Evrópu. Svæðið sem þjóðgarðurinn nær til er einstakt frá náttúruverndarsjónarmiðum, hvort sem litið er til Íslands eða á heimsvísu og er meginstefið samspil elds og ísa og landmótunaráhrifa Vatnajökuls. Með stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs var stigið tímamótaskref í stjórnfyrirkomulagi þjóðgarða hér á landi. Þjóðgarðurinn er sjálfstæð ríkisstofnun en byggir á valddreifðu fyrirkomulagi þar sem sveitarfélög og félagasamtök hafa beina aðild að stjórn og svæðisráðum. Stefnumótunin er því í höndum heimamanna. Með stjórn stofnunarinnar og umsjón með rekstri Vatnajökulsþjóðgarðs fer sérstök stjórn skipuð af ráðherra. Í henni sitja sjö fulltrúar, þ.e. formenn allra svæðisráða þjóðgarðsins, einn fulltrúi umhverfisverndarsamtaka og tveir fulltrúar skipaðir af ráðherra án tilnefningar. Útivistarsamtök og ferðamálasamtök eiga áheyrnaraðild að fundum stjórnar. Þá skipar ráðherra jafnframt framkvæmdastjóra fyrir Vatnajökulsþjóðgarð að tillögu stjórnar og annast hann daglegan rekstur þjóðgarðsins í umboði hennar. Þjóðgarðurinn skiptist í fjögur rekstrarsvæði sem rekin eru sem sérstakar einingar á ábyrgð þjóðgarðsvarða, auk þess sem svæðisráð er skipað fyrir hvert svæði. Í hverju svæðisráði sitja sex fulltrúar tilnefndir af sveitarstjórnum þeirra sveitarfélaga sem eru á viðkomandi rekstrarsvæði, ferðamálasamtökum á viðkomandi landsvæði, útivistarsamtökum og umhverfisverndarsamtökum. Svæðisráð eru þjóðgarðsverði til ráðgjafar, hafa yfirumsjón með gerð tillögu að stjórnunar- og verndaráætlun fyrir viðkomandi rekstrarsvæði og samþykkja tillögu að rekstraráætlun fyrir svæðin. Valddreift stjórnfyrirkomulag Vatnajökulsþjóðgarðs þykir hafa stuðlað að aukinni sátt um rekstur hans og stjórnun og tryggt víðtækan stuðning heima í héraði við stefnumótandi ákvarðanir sem teknar eru innan þjóðgarðsins. Þriðji þjóðgarðurinn er þjóðgarðurinn Snæfellsjökull sem stofnaður var í júní 2001. Tilgangurinn með stofnun þjóðgarðsins var að vernda sérstæða náttúru svæðisins og merkilegar sögulegar minjar. Þjóðgarðurinn er um 170 km² að stærð. Umhverfisstofnun fer með stjórn þjóðgarðsins Snæfellsjökuls. Nú er hann eini þjóðgarðurinn sem stofnaður er á grundvelli almennrar heimildar náttúruverndarlaga en ekki með sérlögum eins og hinir tveir. Í hverjum þjóðgarði sem stofnaður er samkvæmt náttúruverndarlögum starfar þjóðgarðsvörður sem er starfsmaður Umhverfisstofnunar. Annast þjóðgarðsvörður daglegan rekstur og umsjón þjóðgarðs í samræmi við stjórnunar- og verndaráætlun, sér um fræðslu og fer með eftirlit. Ráðherra er samkvæmt lögum um náttúruvernd heimilt að stofna þjóðgarðsráð með þátttöku hlutaðeigandi sveitarstjórna, stofnana og eftir atvikum félagasamtaka á sviði náttúruverndar og ferðaþjónustu. Hlutverk þjóðgarðsráðs er einungis ráðgefandi og hefur það ekki formlega aðkomu að stjórnun þjóðgarðsins eins og gildir um Þingvallanefnd og stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs. Ráðgjafarnefnd hliðstæð þjóðgarðsráði er starfandi fyrir þjóðgarðinn Snæfellsjökul og er hún skipuð fulltrúum Umhverfisstofnunar, Ferðamálasamtaka Snæfellsnes, Minjastofnunar Íslands og Snæfellsbæjar. Til viðbótar þessum þremur þjóðgörðum hefur Umhverfisstofnun umsjón með 111 friðlýstum svæðum sem friðlýst eru á grundvelli laga um náttúruvernd. Eins og ég hef rakið er umsjón og stjórn náttúruverndarsvæða á Íslandi dreifð í dag og mismunandi reglur gilda um fyrirkomulag og valdheimildir einstakra stofnana varðandi stjórn svæða. Þá er aðkoma sveitarfélaga, opinberra stofnana, frjálsra félagasamtaka og annarra ólík eftir því um hvaða stofnun er að ræða. Með frumvarpinu er ætlunin að setja á fót nýja stofnun og sameina með henni verkefni sem verið hafa á hendi þriggja stofnana, þ.e. verkefni Vatnajökulsþjóðgarðs, þjóðgarðsins á Þingvöllum og þess hluta Umhverfisstofnunar sem fer með málefni náttúruverndar. Þannig myndi opinberum stofnunum fækka og ein stofnun færi með málefni þjóðgarða og friðlýstra svæða í stað þriggja nú. Þjóðgarðastofnun er ætlað að hafa heildaryfirsýn og móta heildrænt skipulag og ásýnd fyrir starfsemi þjóðgarða og náttúruverndarsvæða og byggja upp nauðsynlega þekkingu og innviði til þess að geta ræktað það hlutverk í samræmi við markmið með náttúruvernd. Í skipulagi og fyrirkomulagi stjórnunar Þjóðgarðastofnunar er lögð áhersla á valddreifingu og aðkomu viðkomandi sveitarfélaga að rekstri og þróun þessara svæða. Valddreifingin er mikilvæg náttúruverndinni eins og Vatnajökulsþjóðgarður hefur sýnt. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að byggja í grundvallaratriðum á því fyrirkomulagi sem gilt hefur í stjórnun hans þar sem ríki og sveitarfélög fara sameiginlega með stjórn stofnunarinnar. Einnig verði sérstaða Þingvallaþjóðgarðs tryggð. Óhjákvæmilega verður hins vegar einhver breyting á verkefnum stjórnar þjóðgarða þar sem gert er ráð fyrir að þeir verði hluti af einni stofnun með forstjóra. Engu að síður verður þess gætt með skýrum lagaramma og markvissri aðkomu stjórna og umdæmisráða að stefnumótun og áætlanagerð að völd þeirra og áhrif haldist að mestu óbreytt og að stefnumótandi ákvarðanir verði teknar heima í héraði. Forstjóri Þjóðgarðastofnunar ber ábyrgð gagnvart ráðherra. Er á því byggt að ábyrgð forstjóra sé sú sama og ábyrgð annarra forstöðumanna stofnana ríkisins í samræmi við lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Með Þjóðgarðastofnun er gert ráð fyrir að efla faglega, miðlæga starfsemi á sviði stjórnsýslu fjármála og rekstrar ásamt faglegri þekkingu á undirbúningi og skipulagi framkvæmda- og verndaráætlana. Miðlæg starfsemi Þjóðgarðastofnunar hefur jafnframt þann tilgang að samræma og tryggja heildaryfirsýn og fylgja því eftir að unnið sé eftir samþykktri stefnu og fyrirliggjandi áætlunum. Ég sé fyrir mér að styrkar starfsstöðvar Þjóðgarðastofnunar vítt og breitt um landið verði mannaðar sérfræðingum náttúruverndarsvæða í umdæmum sem og einstaklingum sem sinna að mestu miðlægri starfsemi stofnunarinnar. Nú vil ég gera nánari grein fyrir stjórnfyrirkomulagi stofnunarinnar sem frumvarpið byggist á en um það er fjallað í III. kafla frumvarpsins. Eins og ég hef minnst á áður er í frumvarpinu lögð áhersla á valddreifingu og aðkomu viðkomandi sveitarfélaga að rekstri og þróun friðlýstra svæða. Lagt er til að sett verði á fót svokölluð umdæmisráð í landshlutum sem jafnframt sinna hlutverki svæðisráða innan marka Vatnajökulsþjóðgarðs. Einnig er gert ráð fyrir að tryggja sérstöðu Þingvalla og tengsl þess þjóðgarðs við Alþingi með því að Þingvallanefnd starfi áfram og hafi stefnumótandi og ráðgefandi hlutverk en meginhluti daglegar umsýslu færist yfir til stjórnar og þjóðgarðsvarðar. Þessu samfara verður breyting á verkefnum stjórnar þjóðgarða þar sem gert er ráð fyrir að þær verði hluti af einni stofnun undir stjórn forstjóra en ekki er gert ráð fyrir sérstakri stjórn yfir stofnuninni allri. Með skýrum lagaramma og markvissari aðkomu stjórna og umdæmisráða að stefnumótun, áætlanagerð og annarri ákvarðanatöku er leitast við að völd þeirra og áhrif haldist að mestu óbreytt varðandi Vatnajökulsþjóðgarð. Hvað varðar þjóðgarðinn Snæfellsjökul hefur ráðgjafarnefnd sem nú er starfandi engar formlegar heimildir. Með skipun stjórnar fyrir þann þjóðgarð verður aðkoma sveitarfélaga og annarra þeirra sem tilnefna fulltrúa í stjórn formleg og áhrif og völd þeirra því mun meiri en áður og sambærileg við það sem nú er í Vatnajökulsþjóðgarði. Hvað varðar þjóðgarðinn á Þingvöllum mun fulltrúi sveitarstjórnar, Alþingis, umhverfisverndarsamtaka, útivistarsamtaka og ferðaþjónustu hafa aðkomu að stjórn þjóðgarðsins til samræmis við hina þjóðgarðana. Í IV. kafla frumvarpsins er að finna ákvæði um stjórnunar- og verndaráætlun þjóðgarðs en slík áætlun er meginstjórntæki hans. Í frumvarpinu er kveðið á um gerð slíkrar áætlunar og eru ákvæðin sambærileg við þau sem gilda um slíka áætlun í Vatnajökulsþjóðgarði í dag. Stjórnir þjóðgarða og umdæmisráð í tilfelli Vatnajökulsþjóðgarðs gera tillögur að slíkum áætlunum sem fara í opið kynningarferli. Stjórnunar- og verndaráætlun hvers þjóðgarðs er staðfest af ráðherra en mikilvægt er að benda á að ráðherra hefur ekki heimild til að gera breytingar á áætluninni nema hún brjóti gegn lögum eða reglugerð um viðkomandi þjóðgarð. Efni hennar er því bindandi fyrir ráðherra sem byggir á hinu valddreifða stjórnfyrirkomulagi. Gert er ráð fyrir að lögin taki gildi 1. janúar 2020. Kveðið er á um að heimilt sé að skipa forstjóra stofnunarinnar fyrir gildistöku laganna sem skuli vinna að undirbúningi nýrrar stofnunar í samráði við ráðherra. Þá er jafnframt sérstaklega kveðið á um að heimilt sé fyrir gildistöku laganna að skipa umdæmisráð, stjórnir þjóðgarða og Þingvallanefnd. Þessar heimildir eru nauðsynlegar til að stofnunin geti tekið til starfa 1. janúar nk. Ég vil taka fram að prentvilla hefur slæðst inn í 8. gr. frumvarpsins þar sem ranglega er vísað til 6. gr. en tilvísunin á að vera til 5. gr. Er beðist velvirðingar á því. Virðulegur forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsögu um frumvarp til laga um Þjóðgarðastofnun og þjóðgarða. Ég hef ákveðna fyrirvara við þetta mál eins og það liggur fyrir þótt ég sé algjörlega sammála því að við þurfum að bæta stjórnun og umsjón þjóðgarða og náttúruverndarsvæða. Mínir fyrirvarar snúa m.a. að því að eins og málum er stillt upp í frumvarpinu finnst mér dreifstýring og sjálfstæði hugsanlegra starfseininga ekki nægilega vel skýrð og ekki ljóst hvort þetta verður miðstýrð stofnun eða raunverulega valddreifð eins og ég teldi æskilegt. En samt sem áður er stillt upp í frumvarpinu ákaflega flóknu kerfi stjórna og umdæmisráða. Þess vegna vil ég velta upp þeirri spurningu hvort mögulegt sé að skoða þetta sérstaklega í þinglegu meðferðinni, hver sýn ráðherrans er á það. Eins velti ég fyrir mér samspili frumvarpsins við náttúruverndarlög og hvort ástæða sé til að skoða það með það fyrir augum að ekki sé verið að endurtaka ákvæði náttúruverndarlaga í lögum um Þjóðgarðastofnun. Væri hugsanlega eðlilegra að þetta frumvarp fjallaði fyrst og fremst um stjórnun, rekstur og umsjón þjóðgarða og náttúruverndarsvæða en að ákvæði um verndun náttúru og menningarminja væri í öðrum lögum ásamt reglum og aðferðafræði við friðlýsingar og verndun?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Því er til að svara varðandi stjórnir og umdæmisráð að hugsunin með því að hafa umdæmisráð er sérstaklega til þess að gefa heimafólki og samtökum hinna ýmsu hagsmunaaðila tækifæri til þess að koma meira að stjórnun allra náttúruverndarsvæða. Hér er spurt hvort það gæti orðið til einföldunar að stjórnir þjóðgarða, sem vissulega væru í umdæmum, gætu orðið þær sömu og stjórnir umdæmisráða. Ég tel alveg koma til greina að skoða slíkar einfaldanir og finnst skynsamlegt að kanna hvort það gæti verið til bóta. Ástæðan fyrir því að þetta var sett fram með þessum hætti, svo að ég skýri það, var til að lyfta þjóðgörðunum, ef svo má að orði komast, aðeins meira upp og gefa þeim meira vægi þar sem þeir njóta ákveðinnar sérstöðu. Ég tek undir að það má skoða það. Varðandi samspil við náttúruverndarlögin var það mat ráðuneytisins að gera þyrfti þetta með þessum hætti út frá lagatæknilegum ástæðum. Ef nefndin sér færi á því að gera einfaldanir þarna skoðum við það að sjálfsögðu með ykkur í ráðuneytinu. Varðandi menningarminjarnar er getið um það í 25. gr. frumvarpsins að um menningarminjar fari samkvæmt ákvæðum laga um menningarminjar, nr. 80/2012, það er tekið sérstaklega fram.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Þetta síðasta sem ráðherra kom inn á er kannski ástæðan fyrir því að ég velti þessu fyrir mér, þ.e. af hverju minjaverndin getur verið í sérlögum en ekki náttúruverndin. Ég held að það sé eitthvað sem við í nefndinni þurfum virkilega að fara yfir. Eins og ég kom inn á í upphafi tel ég mikilvægt að finna aðferðafræði til að hafa samstarf um stjórnun og nýtingu á landi sem við viljum vernda með einhverjum hætti. Þetta samstarf þarf að snúast um hefðbundnu nytjarnar, ferðaþjónustunytjar og hugsanlega veiðinytjar og eitthvað nýtt sem við þekkjum ekki núna og við þurfum að finna aðferðafræði til þess. Þurfum við hugsanlega lengri tíma til að þroska samtalið um aðferðafræðina? Þá er ég ekki endilega að meina hér á Alþingi eða í stjórnsýslunni heldur í samstarfi við alla samstarfsaðila. Og hvernig gerum við það? Gerum við það með því að fá gesti fyrir nefndina eða þurfum við að vinna í því á fleiri stöðum? Svo er í frumvarpinu kveðið á um ákveðna þætti sem þarf að fara í strax og er búið að samþykkja að hafa í frumvarpinu, t.d. að ráða forstöðumann sem undirbýr gildistöku laganna, en þá komum við einmitt að sama atriðinu. Hvernig getum við undirbúið samstarf við einstaklinga og félög og sjálfboðaliða sem nú þegar sinna jafnvel mikilvægum hlutverkum á þessum svæðum?
Virðulegur forseti. Varðandi þroskun samtalsins og samstarf um það sem við getum kannski kallað nytjar og not höfum við náttúrlega heilmikla reynslu frá þjóðgörðunum og af öllum hinum friðlýstu svæðum. Við getum farið allt aftur til ársins 1930 með Þingvallaþjóðgarð. Af fyrirkomulagi eins og því sem við leggjum áherslu á í þessu frumvarpi höfum við í grundvallaratriðum yfir tíu ára reynslu úr Vatnajökulsþjóðgarði þar sem við erum með svæðisráðin, sem við getum kallað umdæmisráð í þessu frumvarpi og hafa gefist vel, meira að segja svo vel að þegar maður heyrir starfsmenn Umhverfisstofnunar og Vatnajökulsþjóðgarðs bera saman bækur sínar, t.d. um gerð stjórnunar- og verndaráætlana, segja starfsmenn Vatnajökulsþjóðgarðs að það geri starfið að stjórnunar- og verndaráætluninni mun betra að fá alla að borðinu strax í upphafi. Þess vegna held ég að við höfum allmikla reynslu og það sé þegar búið að eiga sér heilmikið samtal og samstarf á milli þessara helstu aðila sem hv. þingmaður nefnir. Auðvitað sinna fjöldamargir hópar mikilvægum verkefnum sem svona stofnun þarf, rétt eins og þær stofnanir sem til eru í dag, að halda áfram að tala við, sinna og vinna með. En ég held að það sé í sjálfu sér ekki eftir neinu að bíða að fara að horfa á þessi mál undir einum hatti í samstarfi ríkis og sveitarfélaga og það sé betra að nálgast alla þessa hópa frá einum stað en frá mörgum eins og þetta er í dag.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir framsögu hans áðan. Það frumvarp sem við fjöllum hér um, stofnun Þjóðgarðastofnunar, er á margan hátt bæði athyglisvert og gott, en ég hef ýmsar athugasemdir við það. Í fyrsta lagi hef ég, eins og hæstv. ráðherranum er kunnugt um, ákveðnar efasemdir um að rétt sé að stofna eina þjóðgarðastofnun sem nái yfir alla þjóðgarða landsins. Ég er sjálfur á því að við eigum frekar að vera með rammalöggjöf um þjóðgarða og að fleiri en opinberir aðilar geti stofnað þjóðgarða og rekið þjóðgarða, að hvetja eigi einkaaðila til að reka þjóðgarða og einnig sveitarfélög og fleiri, enda fari þau eftir ákveðnum leikreglum í þeim efnum og uppfylli ákveðnar kröfur og undirgangist ákveðnar skyldur. Ég hef líka alvarlegar athugasemdir við þá hugmynd að fella þjóðgarðinn á Þingvöllum þarna undir. Ef á annað borð á að stofna þessa Þjóðgarðastofnun, setja hana á laggirnar og að hún hafi yfirumsjón og stýri öllum þjóðgörðum á Íslandi, hygg ég að það sé rétt og skylt sögunnar og menningar okkar vegna og vegna tengsla þessarar samkomu við þjóðgarðinn á Þingvöllum að halda honum alfarið utan við stofnunina. Ég hygg og beini því til nefndarinnar að huga vel að því. Mér finnast þau rök sem færð eru fyrir því að færa þjóðgarðinn á Þingvöllum undir þessa stofnun ekki með þeim hætti að ég geti fellt mig við þau. Ég held að ég muni a.m.k. ekki styðja frumvarpið að því leyti. Ég er hins vegar sammála þeim markmiðum sem sett eru varðandi stofnun þjóðgarða og kemur fram í 4. gr., þ.e. að vernda náttúruna og sögu þjóðgarða, gefa almenningi kost á að kynnast og njóta náttúru, auðvelda aðgengi, stuðla að rannsóknum, leitast við að efla samfélagið o.s.frv. Ég er nefnilega einn þeirra sem gert hafa sér grein fyrir því, og ég hygg að æ fleiri geri það, að náttúruvernd í sjálfu sér getur verið með arðbærari aðgerðum sem við getum ráðist í og er þar af leiðandi stórt efnahagslegt mál fyrir okkur Íslendinga. Við vitum auðvitað að náttúran hefur staðið undir töluverðum hluta af þeim hagvexti sem við höfum fengið að njóta í formi gríðarlegs fjölda ferðamanna. Mér finnst merkilegt að líta til hins litla þjóðgarðs Snæfellsjökuls. Samkvæmt rannsókn sem gerð var í tengslum við meistararitgerð árið 2007 eru efnahagsleg áhrif þjóðgarðsins Snæfellsjökuls u.þ.b. 3,9 milljarðar. Þar af fást 955 milljónir úr beinni sölu og tekjuskatti og 900 milljónir koma inn úr beinum sköttum við eyðslu þeirra gesta sem koma inn í þjóðgarðinn. Það sýnir að það getur verið skynsamlegt efnahagslega og atvinnulega að byggja upp þjóðgarða. Þess vegna held ég að skynsamlegt væri að við færum í það eða skoðuðum það a.m.k. hvort ekki þyrfti að koma upp hér almennri rammalöggjöf um þjóðgarða og gefa fleirum en bara ríkinu eða opinberum aðilum kost á að koma þar að. Ég vil stuðla að því að sveitarfélög geri það. Ég vil líka að einkaaðilum standi til boða að uppfylltum ákveðnum skilyrðum að gera það. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu að sinni. Ég vildi koma þessum sjónarmiðum á framfæri hér við 1. umr. áður en frumvarpið gengur til nefndar. En ég beini því sérstaklega til nefndarinnar að skoða það að halda þjóðgarðinum á Þingvöllum fyrir utan þá stofnun, ef af henni verður.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og fyrir að koma fram með þetta mál. Ég tel málið og markmið þess mjög mikilvæg og hlakka mikið til að takast á við bæði þessa umræðu og þetta verkefni í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég tek undir með hv. þm. Óla Birni Kárasyni sem nefndi hérna áðan hvað þjóðgarðar, friðlýst svæði og náttúruvernd geti verið okkur mikilvæg. Ef vel tekst til erum við að búa til auðlind og þá getum við sagt að hér sé góð auðlindanýting, allri þjóðinni til heilla. Þess vegna skiptir þetta mál mjög miklu máli. Ég er sammála öllum markmiðum málsins. Við þurfum að ná að samhæfa og koma skýru gangverki utan um okkar friðlýstu svæði, ekki síst til þess að við fáum sem flesta með okkur í þetta verkefni, náttúruverndarverkefnið, að vilja taka þátt í þessari uppbyggingu við að sinna svæðunum. Þess vegna skiptir svo miklu máli að hér takist vel til við að búa til stjórnsýslu, þessa umgjörð, þannig að fólkið heima í héraði sem hefur búið í þessu landi, byggt það og verndað allt sitt líf, finni enn þá köllunina til að sinna svæðinu og starfa þar. Það þarf að vilja leggja eitthvað fram. Atvinnulífið þarf að sjá tækifæri til að byggja einhverja starfsemi í kringum þetta til þess að sýna fram á mikilvægi náttúruverndar, að þetta skapi einhver verðmæti fyrir okkur, þessi óspillta náttúra sem við höfum hér, hreina og fallega - hægt væri að hæla henni lengi. Þá skiptir miklu máli að kerfið sé svolítið skýrt og ekki of mikið bákn. Það þarf að vera algjörlega skýrt og það mega ekki vera of margir flöskuhálsar. Fólk þarf að ganga bara að skýrum leikreglum. Það þurfa að vera leikreglur, en þær þurfa að vera skýrar og fólk þarf að vita fyrir fram hvernig það á að haga sér til þess að mega taka þátt og hvernig það gengur upp. Ef þetta gengur allt saman vel upp munu sveitarfélög biðja okkur um að setja meira land undir friðlýsingar innan þjóðgarðanna. Einkaaðilar munu biðja um að fá að vera með í þjóðgörðunum og vera með sitt landsvæði innan þeirra. Þá munu allir kappkosta við það. Þess vegna skiptir útfærslan miklu máli. Þá þurfum við að horfa mikið til reynslunnar sem við höfum af Vatnajökulsþjóðgarði, Snæfellsjökuls- og Þingvallaþjóðgarði. Þar hafa verið mismunandi áskoranir og tekist misvel að mæta þeim og aðstæðurnar eru mjög misjafnar á hverjum stað fyrir sig. Þess vegna vil ég hafa sagt það hér að ég er svolítið hræddur um að við gerum of einsleitt stjórnfyrirkomulag þannig að þetta verði ein stofnun með einum forstjóra og svo verði einhver svæðisráð með mjög mismunandi valdheimildir. Sumir hafi ákvörðunarvald, aðrir verði ráðgefandi, mögulega með mismunandi tengsl eða ráðningarsamband við forstjórann eftir því hvernig valddreifingin er - því að hún er öðruvísi í Vatnajökulsþjóðgarði en t.d. bæði Snæfellsjökuls- og Þingvallaþjóðgarði og svo gagnvart friðlýstu svæðunum. Við þurfum að passa að þetta sé skýrt, líka til þess að fólkið heima í héraði fái það ekki á tilfinninguna að þetta sé einhver ríkisstofnun sem sjái bara um þetta þannig að ábyrgð fólksins sé farin og köllun þess, það sé bara: „Þau eru búin að taka yfir okkar verkefni.“ Mörgum finnst Þingvallanefnd, sem dæmi, hafa verið svolítið bákn, en hún er samt mjög skýr þar og þar eru mjög skýrar reglur, enda hefur tekist rosalega vel að byggja upp á Þingvöllum. Það hefur tekist vel að vernda Þingvelli. Þeir eru á heimsminjaskrá. Til Þingvalla kemur meira en ein og hálf milljón ferðamanna á hverju ári. Það er búið að leysa öll vandkvæði. Áður en við förum að gera einhverjar breytingar á þessu þurfum við að hugsa vel að þær raski ekki þeim stöðugleika sem er á Þingvöllum, alls ekki. Það má bara ekki gerast. Þá vil ég líka segja um leið að við verðum að hafa í huga að eina raunverulega tenging Þingvalla við Alþingi - Þingvellir eru uppruni Alþingis, helgistaður þjóðarinnar - er Þingvallanefnd sem er kjörin af Alþingi. Við þurfum að hugsa það mjög vel ef við ætlum að fara að gera einhverjar breytingar og hvert þær leiði okkur, að við séum ekki að raska því að þetta er helgistaður þjóðarinnar og hversu vel hefur tekist til. Tíu ára reynsla af Vatnajökulsþjóðgarði hefur þróað okkur mikið áfram. Hann er kominn, myndi ég segja, á miklu betra skrið núna. Þjóðgarðurinn nálgast það að vera sjálfbærari og uppbyggingin tekst betur. Stjórnfyrirkomulag hefur verið að slípast til og er að mörgu leyti alveg til fyrirmyndar. Við megum ekki raska þeirri vinnu. Við þurfum að fara mjög vel yfir þetta allt saman í hv. umhverfis- og samgöngunefnd, hvernig þetta gerist og hvernig við getum nýtt krafta heimamanna, bæði í atvinnulífinu, landeigenda eins og bænda, og sveitarfélaganna, til að byggja upp þessa starfsemi þannig að við náum markmiðinu með þessu öllu saman. Það er kannski það sem þarf líka að nást. Það sem ég vil nefna sem það mikilvægasta, eins og staðan er í dag, þar sem við erum með þrjá þjóðgarða, 111 friðlýst svæði, er að í staðinn fyrir að vera að byggja upp vissa þjónustu sem má kalla stoðþjónustu, sem allir þjóðgarðarnir þurfa að gera, þurfa ekki að nota í sínum daglega rekstri en þurfa á einhverjum tímapunkti að hafa aðgang að, ættum við að byrja á að á fókusera á að okkur takist að byggja upp fyrst þessa miðlægu stoðþjónustu sem hjálpar okkur að gera stjórnunar- og verndaráætlanir þannig að þær séu settar fram á sambærilegan hátt hjá öllum friðlýstu svæðunum og öllum þjóðgörðunum, þ.e. innleiðing atvinnustefnunnar sem skiptir gríðarlega miklu máli fyrir þá sem ætla að starfa með þjóðgörðunum, að þetta liggi allt saman skýrt fyrir í leikreglunum, hvernig við ætlum að skipta þeim fjármunum sem við höfum til landvörslu þannig að ekki verði eitt svæði út undan og að við náum að stýra því eftir álagi. Þetta er svona miðlægt og kannski er ekki hægt að byggja upp á hverjum stað en það er mikilvægt að við setjum fókusinn á hvernig við komum einhverju samræmdu fyrirkomulagi og utanumhaldi um þessi 111 friðlýstu svæði. Mér finnst það vera það sem okkur liggur allra mest á. Svo er með stjórnsýsluna. Við þurfum einhvern veginn að tryggja á öllum þessum svæðum - því að Vatnajökulsþjóðgarður mun vera langstærstur og þegar og ef miðhálendisþjóðgarðinn kemur verður hann enn þá stærri - jafnvægi á milli þessara þriggja þjóðgarða og svo friðlýstu svæðanna innan stofnunarinnar. Svo er annað sem ég vil koma inn á. Ég er búinn að tala mest um reksturinn, stjórnfyrirkomulagið og hvernig við tryggjum aðkomu allra. Þá er það sem sagt löggjöfin, eins og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir var aðeins að velta fyrir sér líka áðan, hvort við séum að taka t.d. of mikið úr náttúruverndarlögunum og annarri löggjöf inn í þessa löggjöf og hvort við getum ekki nýtt okkur bara þá löggjöf sem við höfum núna, eins og náttúruverndarlöggjöf og varðandi menningarminjar og fleira slíkt. Þá er ég líka að hugsa um 9. gr. frumvarpsins um eignarnám og hvort þær heimildir sem við erum með í núgildandi náttúruverndarlögum dugi ekki bara og hverju þetta bæti nákvæmlega við. Þetta er bara eitthvað sem við þurfum að ræða í nefndinni og sjá hvernig æxlast. Það þarf bara að vera ákveðinn skýrleiki þannig að leikreglurnar séu klárar og að við búum ekki til flöskuhálsa. Ef þetta tekst allt saman hjá okkur erum við að fara að búa til gríðarlega stóra og öfluga auðlind í okkar samfélagi. Við þurfum að nýta þá reynslu og passa okkur að vera ekki að raska því sem vel hefur verið gert heldur gera það enn betra. Mikilvægast er að ná utan um þessi 111 friðlýstu svæði. Þess vegna fagna ég mjög kaflanum um umdæmisráðin og hvernig við ætlum að ná utan um þau og hvort við getum einhvern veginn styrkt þau og komið þeim sem fyrst af stað. Það er óþarfi að byggja miðlæga stoðþjónustu upp á fjórum stöðum, þremur þjóðgörðum og á friðlýstu svæðunum ef við teljum þau sem einn stað, heldur verður það að vera svolítið öflugt. Í framtíðinni gætum við þá, ef vel tekst til með þessa miðlægu stoðþjónustu, látið hana vinna fyrir alla landnýtingu. Þá er ég tala um skógrækt, landgræðslu og fleira til. Hér höfum við fullt af spennandi umfjöllunarefnum sem ég hlakka til að takast á við, en ég vildi nefna þessar vangaveltur og kannski fyrirvara sem ég hef verið að koma inn á.
Herra forseti. Við ræðum nýtt lagafrumvarp um Þjóðgarðastofnun og verulegar breytingar á stofnanakerfi í umhverfismálunum. Ég vil stuttlega leggja fram mína sýn á mikilvæg atriði sem mér finnst vera kjarninn í því mikilvæga frumvarpi sem ég styð í grunninn og fagna og lít reyndar á sem fyrsta skref í lengri þróun í umsýslu umhverfismála á Íslandi. Ég ætla að nefna svo sem átta, níu atriði sem mér finnst vera kjarninn í frumvarpinu. Það er í fyrsta lagi nauðsyn þeirrar samhæfingar sem hæstv. umhverfisráðherra gerði grein fyrir og snýst um gegnsæi og styrkari samfellu í allri stjórnun og skýrari verkferla en núna eru uppi. Við erum öll sammála um að þeir eru býsna flóknir þegar við lítum á þessa þrjá þjóðgarða, sem allir eru ólíkir, og svo á friðlýstu svæðin. Í öðru lagi er brýnt að ólíkir stjórnunarhættir í þremur þjóðgörðum hverfi að mestu leyti. Eins og kom líka fram hjá hæstv. umhverfisráðherra hefur einn sína stjórn og annar stjórn sem er skipuð mjög uppteknum þingmönnum og síðan er einn undir hatti Umhverfisstofnunar. Það gefur augaleið að stjórnunarhættir á þennan hátt vinna gegn því sem ég nefndi áðan, sem er gegnsæið og samfellan og skýrleiki. Þá er að sameina í eina stofnun þjóðgarðana og stjórnun þeirra og friðaðra svæða. Það kemur í veg fyrir margan tvíverknaðinn eða þríverknaðinn. Við erum með því einnig ekki bara að einfalda stjórnsýslu á vissan hátt heldur líka að spara og gera hana hagfelldari því markmiði sem þjóðgarðarnir hafa og við þurfum ekki að tíunda hverjir eru. Við þurfum í fjórða lagi að skilgreina nýja skilvirka ferla. Við getum horft til annarra þjóða um suma þeirra en þegar allt kemur til alls þá skilgreinum við okkar eigin nýju skilvirku ferla í ljósi aðstæðna hér á landi. En ég er sannfærður um að þeir eru til mjög víða annars staðar, annaðhvort alveg eins eða svipaðir. Þeir ferlar eru til þess að auðvelda ákvarðanir og auðvelda það að stunda jafnt framkvæmdir sem umhverfisvernd með virkninni á einni hendi. Í fimmta lagi líst mér mjög vel á að virkja umdæmisráð í öllum þremur þjóðgörðunum en ekki einungis einum, í Vatnajökli einum nú um stundir, með því að efla þá samstarf ríkis, sveitarfélaga og almennings - og ég endurtek almennings - um þjóðgarða og friðuð svæði á öllu landinu. Það er ekki hægt að mótmæla því að augljós ávinningur er af því. Það er mjög ankannalegt að hugsa sem svo: Jú, það er umdæmisráð í Vatnajökli af því að hann er svo stór en af því að Snæfellsjökulsþjóðgarður er minni þarf hann ekkert umdæmisráð. Auðvitað þarf hann það. Auðvitað eru sveitarfélögin, þótt færri séu, í alveg í sömu stöðu og sveitarfélög í kringum Vatnajökul. Þá komum við að svolítið erfiðri spurningu eða erfiðu máli, sem eru tengsl þjóðgarðsins á Þingvöllum og Alþingis. Þar er ég formaður og hef svolitla reynslu af starfi í Þingvallanefnd. Ég er ekki mótfallinn því að gera tvennt, þ.e. að halda í mikilvægasta hlutann í tengingu þjóðgarðsins á Þingvöllum við Alþingi, af því að sú hefð er ekki einasta gömul heldur líka sígild og á fullan rétt á sér að mínu mati, en um leið breyta hlutverki Þingvallanefndar með því að taka frá henni ýmis hlutverk í daglegum rekstri, hlutverki í útfærslum og endurbótum í innviðum, útfærslum í hvernig atvinnurekstri er háttað, þá er ég ekki að tala um atvinnustefnu heldur hvort að megi opna sjoppu á þessum stað eða ekki. Ég er ekki að minnast á kaup sumarbústaða í landi þjóðgarðsins o.s.frv., en að halda í samvinnu nefndar og nýrrar stjórnar þjóðgarðsins í mikilvægustu málunum, sem er stefnumótunin og þau nánu samskipti sem þurfa að vera milli Alþingis og stjórnar þjóðgarðsins um það sem varðar aðalsvæði Þingvalla sem er hin svokallaða þinghelgi og nágrenni hennar. Ég óttast ekki að þau tengsl slitni með þeim umbótum, ég kalla það umbætur, sem í frumvarpinu felast og þeim kaleik sem verður að hluta til tekinn frá Þingvallanefnd, sem þykist góð ef hún nær að hittast aðra hverja viku í einn til einn og hálfan klukkutíma. Það gefur augaleið að með stækkandi umsvifum í þjóðgarðinum er sá kaleikur að verða allt of þungur. Mig langar líka að nefna almennt að innleiða atvinnustefnu og ekki bara atvinnustefnu í öllum þjóðgörðunum heldur líka rannsóknir á þolmörkum og ákvörðunum um aðgangsstýringu í öllum þjóðgörðunum. Það er þá samhæft milli þeirra allra. Ég er kominn að sjö lið. Það er sú staðhæfing að þjóðgarðar og náttúruverndarsvæði eru lyklar að sjálfbærri nýtingu auðlinda í landinu öllu. Þeir eru lyklar að farsælli ferðaþjónustu, þeir eru lyklar að varðveislu lífrænnar fjölbreytni og þurfa þess vegna að hafa samhæfða stjórnsýslu, samhæfða stefnumótun og samhæfðan daglegan rekstur. Þetta verða alltaf að vera samvirk atriði svo vel fari. Í síðasta lagi vitum við að þjóðgörðum, eða einum þjóðgarði, ég veit ekki almennilega hvernig hann verður skipulagður, kannski á nokkrum svæðum, og náttúruverndarsvæðum mun fjölga í landinu. Ég vil þá benda sérstaklega á hafsvæðið í kringum Ísland. Við höfum rætt á Alþingi að það væri mikilvægt að fjölga náttúruverndarsvæðum úti á sjó. Þrátt fyrir ólíkar skoðanir sem ég hef heyrt viðraðar af þremur hv. þingmönnum tel ég, herra forseti, mjög mikilvægt að við sameinumst þvert á flokka um að ná árangri í þeim málum. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason taldi þetta spennandi verkefni og ég get alveg sagt sem svo að það sé Spennandi með stórum staf. Ég er viss um að hv. umhverfis- og samgöngunefnd mun vinna vel, ekki aðeins að framgangi heldur líka slípun þessa mikilvæga frumvarps fyrir sitt leyti.
Herra forseti. Ég er nokkuð undrandi á áherslunum í ræðu hv. þingmanns og formanns Þingvallanefndar, Ara Trausta Guðmundssonar. Hann kallar eftir því að sá kaleikur sem það er að bera ábyrgð á þjóðgarðinum á Þingvöllum fyrir hönd Alþingis sé frá þingmönnum tekinn, störfum hlöðnum, eins og hann segir. Ég hef nokkra reynslu af því, var fjögur ár formaður þessarar ágætu nefndar. Vissulega var ekki alltaf auðvelt að ná samkomulagi um alla hluti, en það var ekki það erfiðasta að kalla saman fundi vegna þess að menn voru allir yfirleitt hér á svæðinu ef á þurfti að halda. Ég horfi á það stjórnfyrirkomulag sem hér er kynnt ekki sem einföldun og til að auka skilvirkni heldur sé ég hér eina stofnun með forstjóra, ónefndan fjölda umdæmisráða samkvæmt ákvörðun ráðherra, sérstakar stjórnir á náttúruverndarsvæðum, þar á meðal stjórn yfir Þingvöllum og einnig Þingvallanefnd, stjórn yfir Vatnajökulsþjóðgarði og stjórn yfir Snæfellsnesþjóðgarði og svo væntanlega, ef stofnaðir verða nýir þjóðgarðar, stjórnir yfir þeim. Þetta kalla ég ekki einföldun, hæstv. ráðherra. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sjái ekki hættur í því að skipta stjórnsýslu Þingvalla upp í tvennt með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir. Ég sé hættu í því fólgna að það geti orðið [[Forseti hringir.]]átök, bæði um hlutverk, verkaskiptingu og kannski ekki síst fjárveitingar.
Herra forseti. Ég hélt að ég hefði verið nægilega skýr í máli mínu. Ég var ekki að kvarta yfir því að við hefðum þennan kaleik heldur var ég að kvarta yfir því að hann væri of þungur. Af hverju var ég að því? Það er vegna þess að við eyðum tíma okkar í Þingvallanefnd að véla um hvort það eigi að kaupa sumarbústaðinn X og fara í gegnum pappíra, við þurfum að svara því hvort það eigi að skipta rotþróm út á tilteknum stað eða eitthvað slíkt. Það sem gerist, ef þetta frumvarp verður að lögum, er að þetta hverfur frá Þingvallanefnd. Og hvað verður eftir, hv. þingmaður? Það verður stefnumótun þar sem Þingvallanefnd hefur svo mikinn rétt að ekki er hægt að samþykkja hana t.d. án samþykkis Þingvallanefndar. Við munum líta yfir fjárhagsáætlanir hvers árs. Við munum ráða yfir þinghelginni. Það verður ekkert gert á þinghelginni án tilvistar Þingvallanefndar, sem segir já. Við skulum vera alveg klár á því hvað ég átti við. Hitt, að sjá hættur í því að taka hluta af þessum hlutverkum Þingvallanefndar frá henni og skilja það sem er mikilvægt eftir, finnst mér bara vera styrking Þingvallanefndar en ekki öfugt.
Herra forseti. Ég tek áréttingu hv. þingmanns sem gefna og skil hann sem svo að hann vilji létta störfum af Þingvallanefnd en ekki losa sig eða aðra þingmenn við það sem fylgir því að bera ábyrgð á Þingvöllum fyrir hönd Alþingis. Þegar ég fletti í gegnum þetta frumvarp sé ég að horfið hefur verið frá þeirri fyrirætlan að fella Þingvallaþjóðgarð inn í stofnun eins og hér er rætt um og þurrka út að mestu sérkenni stjórnskipulagsins og laganna sem um hann gilda, þurrka það að mestu út eins og upphaflega var fyrirhugað þegar þetta mál var fyrst fram sett. Ég hygg að það hafi verið kannski á árinu 2011 eða þar um bil. Það hefur verið horfið frá því. Hér eru áréttuð mjög mikilvæg ákvæði úr lögunum um Þingvallaþjóðgarð og af því að hv. þingmaður nefndi sumarbústaði er skýrt tekið fram að þjóðgarðurinn á Þingvöllum er að öllu leyti undanþeginn lögum um frístundabyggð og leigu lóða undir frístundahús. Þetta er mjög mikilvægt atriði. Það er mjög mikilvægt að setja sólarlagsákvæði um frístundabyggð í þjóðgarðinum á Þingvöllum og það er eitt af þeim verkefnum sem fyrir liggja. Ég held að því verkefni væri betur komið í einni stjórn, Þingvallanefnd, undir stjórn þingsins, en ekki [[Forseti hringir.]]í tveimur stjórnun og umdæmisráði og stofnun sérstakri að auki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Eftir sem áður, af því að við erum enn að tala um Þingvelli og Þingvallanefnd, er það alveg klárt í mínum huga að Alþingi, ef þetta nær fram að ganga, mun áfram hafa yfirráðarétt á vissan hátt yfir þessum þjóðgarði, með því að sumpart er nefndin til ráðgjafar, sumpart hefur hún neitunarvald. Við erum nýbúin að samþykkja stefnuplagg, stefnuskrá skulum við segja, með grunnstefnu um sumarbústaði, að áfram skuli unnið að því að smám saman verði þessar lóðir endanlega að hinum eiginlega hluta þjóðgarðsins. Við erum að vinna núna grunnstefnu um atvinnu í þjóðgarðinum. Það er grunnstefna um sjálfbærni í þessu stefnuplaggi. Það er grunnstefna um hvernig ekki skuli byggja neitt á völlunum framar, allt skuli vera ofan gjár til vesturs. Og það er líka grunnstefna um að samráð skuli vera við sveitarfélögin í kring og meira en það, enn fremur almenning sem á náttúrlega fullan rétt á því líka. Ég ítreka að það er margt sem frekar þarf að ræða en akkúrat samskipti tilvonandi Þjóðgarðastofnunar og Þingvallanefndar vegna þess að það er býsna ljóst samkvæmt [[Forseti hringir.]]frumvarpinu hvernig hlutverkaskiptingin verður.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um Þjóðgarðastofnun og þjóðgarða. Ég hef nokkrar athugasemdir og ætla að renna yfir þær helstu, en þar er alls ekki allt upp talið. Í fyrsta lagi ætla ég að lýsa því yfir að það er fjöldamargt í þessu frumvarpi sem ég styð heils hugar. Ég styð markmið með stofnun þjóðgarða. Ég styð það að vernda náttúru þessara svæða. Ég styð það að vernda söguna. Ég styð það að vernda landslag, lífríki, jarðmyndanir og menningarminjar. Að sjálfsögðu geri ég það. Ég styð það að gefa eigi fólki kost á að kynnast og njóta náttúru, menningar og sögu þessara svæða. Ég styð það að við stuðlum að rannsóknum og fræðum fólk um þessi svæði, aukum skilning um svæðin og sérstöðu þeirra og ég styð auðvitað líka eflingu samfélaganna á þessum svæðum og að við styrkjum þannig byggð og atvinnu á þeim. Og fjöldamörg önnur prýðisgóð ákvæði er að finna í þessu frumvarpi sem eru til bóta. Auðvitað þarf að halda vel utan um síaukinn fjölda ferðamanna og vernda þessi svæði. Það er allt góðra gjalda vert. Ég ætla að byrja á því að fara í nokkuð sem við skulum bara kalla áráttu, þ.e. að stofna nýjar stofnanir, að setja á fót nýjar stofnanir. Það er árátta sem búin er að vera lengi hér. Einhvern tímann sögðu Sjálfstæðismenn: Báknið burt! Þetta var hluti af þeirri baráttu. En báknið vex og vex, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Það er ekkert lát á því. Það eru sífellt að koma nýjar hugmyndir um nýjar stofnanir og þá sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Maður veit ekki fyrr en búið er að stofna nýja stofnun, maður getur ekki einu sinni talið þær upp því að það gerist svo ört og svo hratt að það hverfur úr huga manns. En ég man nú eftir Íslandsstofu, hún var samþykkt hér í fyrra. Það er risastór stofnun. Uppi eru áform um að stofna þjóðarsjóð. Þá þarf líklega stjórn yfir þá stofnun. Og síðast í gær var mælt fyrir frumvarpi um veitinga- og gististaði þar sem áform voru um að eftirlit með þessum gististöðum, heimagistingu, yrði í höndum eins sýslumanns. Það eftirlit hefur áður verið í höndum sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu. Ég geri þá ráð fyrir því að vegna þeirrar reynslu sem þar hefur safnast fyrir verði eftirlitið í hans höndum og tekið úr höndum hinna sýslumannanna sem eiga að hafa þetta eftirlit úti á landi. Þeir eru átta fyrir utan þennan. Það er sífellt verið að draga til höfuðborgarinnar og höfuðborgarsvæðisins verkefni og stofnanir og stofna nýjar stofnanir. Það væri fróðlegt, herra forseti, að gera einhvern tímann ítarlega samantekt á því hversu margar stofnanir, sjóðir, nefndir og ráð eru staðsett í höfuðborginni. Auðvitað er þetta allt mjög nauðsynlegt, en ég nefni þetta af því að það má ekki nokkur einasta stofnun vera úti á landi, ekki ein einasta stofnun, án þess að krukka þurfi í hana og að fundið sé að henni og hún helst lögð niður. Það má bara alls ekki vera neitt úti á landi, þá eru komnar upp hugmyndir um að leggja það niður. Nýjast í þeim efnum eru sýslumannsembættin. Þau voru 27 fyrir tæpum tveimur áratugum. Það er búið að fækka þeim niður í níu. Gott og vel, látum það vera. En hverjar eru nýjustu hugmyndirnar? Að fækka þeim enn þá frekar og setja það allt á höfuðborgarsvæðið. Það eru nýjustu hugmyndir Sjálfstæðisflokksins og þeir eru búnir að leggja niður - ég ætla kannski ekki að orða það þannig að búið sé að leggja það niður, en sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum, þ.e. persónan, er ekki lengur staðsettur þar, heldur voru verkefnin flutt upp á Selfoss og er skrifstofan í Vestmannaeyjum hálfgert útibú frá Selfossi í dag. Það sem ég er að tala um og finna að er að það megi enginn hlutur vera úti á landi, þá koma upp hugmyndir jafnharðan um að leggja stofnunina niður, draga saman starfsemina og leggja hana svo niður, draga úr fjárútlátum þangað til stofnanir verða sjálfdauðar og verða sjálflagðar niður. Það er þetta sem ég er að finna að. Hér er enn ein stofnunin komin og þess vegna er ég að tala um það í því samhengi. Ég gæti talað lengi um þetta. Síðan ætla ég að nefna örlítið valdheimildir stofnunarinnar, eyða í það stuttum tíma eins og ég hef stundum áður gert. Undir þessa Þjóðgarðastofnun á að færa ýmsar valdheimildir, eftirlitsheimildir, dagsektaheimildir upp á 500.000 kr., sem verða þá hæfar sem andlag fjárnáms, þ.e. heimild verður til að innheimta þær með aðför, eins og segir í 37. gr. Það þarf auðvitað að huga að valdi stofnunarinnar eins og það er skilgreint í 38. gr. Nefndin þarf að fara yfir hvers lags heimildir eiga að vera í höndum slíkrar stofnunar. Eftir að hafa lesið þetta einu sinni myndi ég segja að hálfgert lögregluvald væri þarna fært í hendur starfsmannanna, ég velti því upp hér. Ég er svo sem ekki búinn að mynda mér ígrundaða skoðun á þessu, en ég set spurningarmerki við þetta. Lögregluvald er í höndum lögreglu. Svo eru þarna sérstakar gjaldtökuheimildir sem ég vil líka vekja athygli á. Síðan ætlaði ég að tala um það kerfi sem verið er að setja á stofn með Þjóðgarðastofnun. Ég vil segja nokkur orð um það. Mér finnst það vera flókið kerfi. Gert er ráð fyrir að stofnuð verði umdæmisráð, fleiri en eitt, þ.e. eitt umdæmisráð í hverjum landshluta eða einhverjum svæðishlutum landsins. Ég veit ekki hve mörg þessi ráð yrðu, en þau yrðu þá alla vega nokkur samkvæmt 12. gr. Það eru þjóðgarðarnir, sem eru orðnir þrír. Þeim á kannski eftir að fjölga. Yfir þeim er stjórn og hverjum þjóðgarði stýrir þjóðgarðsvörður sem hefur starfsmenn í þessum stjórnum, bæði umdæmaráðunum og í stjórn þjóðgarðanna, og flókið kerfi hagsmunaaðila kemur að þessum stjórnum. Síðan er annað sem heitir náttúruverndarsvæði. Þar eru líka einhverjar stjórnir. Yfir þessu trónir svo Þjóðgarðastofnun. En það er nú ekki svo einfalt vegna þess að yfir Þjóðgarðastofnun trónir auðvitað umhverfisráðherra. Mér finnst þetta vera flókið kerfi. Einhvern tímann var sagt að Seðlabankinn hefði verið skúffa í ráðuneytinu. Mér dettur í hug: Er Þjóðgarðastofnun skúffa í umhverfisráðuneytinu í dag? Er það ekki? Ef við einföldum málið aðeins, er Þjóðgarðastofnun þá ekki í raun og veru skúffa í ráðuneyti hæstv. umhverfisráðherra? Jú, þannig er það auðvitað. Ráðherra er þannig með yfirstjórn yfir þjóðgörðunum eins og þessi stofnun á að vera. Í þeim skilningi er verið að færa skúffuna og búa til stofnun úr henni. Næsta atriði sem ég ætlaði að nefna er Þingvellir. Hvort ég er sáttur eða ósáttur við að Þingvallaþjóðgarður verði settur undir Þjóðgarðastofnun ætla ég kannski ekki alveg að úttala mig um. Það er tvíbent. Gert er ráð fyrir því í lögunum að Þingvallanefnd verði áfram til. Hún verður aðeins einfölduð, fækkað verður í henni og hún verður hálfgerður umsagnaraðili varðandi þjóðgarðinn á Þingvöllum. Maður sér meira um hlutverk hennar í 21. gr.: Hlutverk Þingvallanefndar er að veita umsögn um málefni þjóðgarðsins, að veita umsögn um tillögu um ársáætlun, að vera stjórn þjóðgarðsins og Þjóðgarðastofnun til ráðgjafar, fjalla um önnur mál sem varða þingstaðinn og friðhelgi svæðisins. Hún er hugsuð sem hálfgerð stimpilstofnun, sýnist mér. Þá spyr ég bara: Er einhver þörf á Þingvallanefnd ef þessi lög verða að veruleika? Er einhver þörf fyrir Þingvallanefnd? Nú tek ég það frá hinni hliðinni, þ.e. varðandi Þingvelli. Þingvellir eru auðvitað nátengdir löggjafarsamkomunni. Í næstum 1100 ár hafa Þingvellir verið vettvangur löggjafar í þessu landi. Það eru 11 ár þangað til við fögnum 1100 ára afmæli Alþingis. Mikil tengsl hafa verið allt frá þessum tíma, allt frá 930, milli staðarins og löggjafarvaldsins í landinu, alla tíð í næstum 1100 ár. Tengslin eru söguleg og menningarleg, en ekki nóg með það, á Þingvöllum má finna jarðsöguna. Hún blasir við manni ljóslifandi. Þarna er aragrúi fornleifa. Mikill hluti þeirra er tengdur Alþingi og löggjafarsamkomunni. Mikill hluti fornleifaverndin er nátengdur. Mér er auðvitað sárt um það, þar sem ég sit í Þingvallanefnd, að þessi þjóðgarður sé tekinn undan nefndinni og nefndin gerð að einhvers konar umsagnaraðila eða stimpilstofnun fyrir þjóðgarðinn. Ég er ekki hræddur um að við missum tökin á svæðinu eða að það fari í einhverja óreiðu, ég er bara hræddur við þessi tengsl. Ég vil líka benda á að þessi tengsl hafa verið góð. Starf nefndarinnar og tengsl nefndarinnar við Alþingi hafa gert þetta miklu auðveldara. Öll vinnan hefur verið miklu auðveldari, meira aðgengi, t.d. að fjármagni, miklu betra aðgengi, mjög auðveldar og stuttar boðleiðir til að framkvæma og gera hvaðeina sem mönnum dettur í hug á Þingvöllum. Það þarf ekki miklar bréfaskriftir til. Það gæti breyst ef þetta frumvarp nær fram að ganga. Loks ætla ég rétt í lokin að koma inn á störf Þingvallanefndar. Ég sé engum ofsjónum yfir því, herra forseti, þótt Þingvallanefnd véli um það endrum og eins, kannski á tveggja mánaða fresti, að neyta forkaupsréttar á einhverjum bústöðum. Málið er unnið upp í hendurnar á okkur af lögfræðingum og við kynnum okkur einfaldlega málið, fáum álit lögfræðingsins og tökum ákvörðun. Það er ekki stórmál. Þetta er einn og hálfur tími á tveggja vikna fresti. Það er ekki mikil vinna þó að formaðurinn leggi vissulega meira af mörkum en við nefndarmennirnir hinir.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmönnum fyrir góða umræðu um þetta mikilvæga mál. Ég held að það sé hægt að draga hana saman sem svo að hér séu allir sammála þeim markmiðum sem koma fram í frumvarpinu og um mikilvægi þess að styrkja stjórnun friðlýstra svæða á Íslandi, reyna að ná utan um fjölbreytileikann og einfalda frá því kerfi sem við erum með í dag þar sem við erum með þrjár stofnanir sem sinna þessum málum og reyna að koma þeim undir einn hatt þótt skiptar skoðanir séu kannski um nákvæmlega hvernig eigi að gera það. En allir eru sammála um að þarna megi taka til. Hér hefur verið nefnt hvort verið sé að teikna upp flókið kerfi. Þá vil ég benda á að ef við viljum hafa lýðræðislega og aukna aðkomu mismunandi aðila, eins og sveitarstjórna, umhverfisverndarsamtaka og útivistarsamtaka, ferðamálasamtaka o.s.frv., kallar það á kerfi sem vissulega er flóknara en að hafa dæmigerða ríkisstofnun sem stýrt er með valdboði að ofan, það sem á ensku heitir, með leyfi forseta, „top down“. Það hefur verið aukinn vilji til þess hér heima og víða annars staðar að stýra stofnunum eins og þessum meira á valddreifðan hátt, þ.e. með því sem á ensku mætti kalla „bottom up“, með leyfi forseta. Hér var spurt hvort einkaaðilar ættu að reka þjóðgarða og friðlýst svæði. Sumir eru þeirrar skoðunar að það gæti verið í einhverjum tilfellum skynsamlegt. Ég vil benda á að hér er náttúrlega um ákveðin almannagæði að ræða sem ég tel að fari betur á að sé stýrt af hinu opinbera. Hins vegar, þegar kemur að því að byggja margvíslega starfsemi í kringum þjóðgarðana, þjónustu og atvinnutækifæri sem hægt er að byggja á þeirri auðlind sem náttúran og þjóðgarðar og friðlýst svæði eru, skapast þar gríðarlega mikil tækifæri eins og rannsóknir Háskóla Íslands hafa sýnt. Hvað varðar Þingvelli heyri ég að um þá eru vissulega skiptar skoðanir. Það verður verðugt verkefni nefndarinnar að skoða það mál. En þar vil ég þó segja að ég tel, líkt og ég ræddi í andsvari við hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur, að þar megi skoða ákveðna einföldun þar sem við erum með bæði Þingvallanefnd og stjórn eins og frumvarpið gerir ráð fyrir. Ég tel sjálfsagt að skoða það mál. Einnig vil ég segja um Þingvelli að ég tek undir orð hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur um sólarlagsákvæði um sumarbústaði sem ég held að væri verðugt fyrir nefndina að líta til. Til að koma aðeins inn á það sem hv. þm. Karl Gauti Hjaltason nefndi áðan um að það væri árátta að stofna nýjar stofnanir vil ég benda hv. þingmanni á að í dag erum við með þrjár stofnanir sem sinna þessum málum en eftir þetta myndi ein stofnun sinna þessum málaflokki. Stofnunum mundi fækka úr þremur í tvær. Þá nefndi hv. þingmaður líka að það væri tilhneiging að störf færðust til höfuðborgarinnar. Ég vil nefna í því samhengi að 85% starfa þessara þriggja stofnana sem lúta að náttúruvernd eru úti á landi. Ef við tökum Vatnajökulsþjóðgarð einan eru þrjú heilsársstörf á höfuðborgarsvæðinu og um 20 úti á landi. Sennilega eru ekki til þær stofnanir sem ekki eru allar úti á landi heldur eitthvað dreifðar sem eru með meiri og betri dreifingu þegar kemur að starfsmönnum en einmitt þær stofnanir sem sinna náttúruvernd eðli málsins samkvæmt, vegna þess að náttúran er á fleiri stöðum en í höfuðborginni. Varðandi þær athugasemdir hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar að stofnanir sem heyri undir ráðherra séu skúffur í ráðuneytum þekki ég ekki sjálfur til þess að stofnanir ríkisins heyri undir einhverja aðra en ráðherra, a.m.k. eru þeir yfirleitt efstir í stjórnfyrirkomulaginu. En hv. þingmaður þyrfti að skýra það betur síðar ef ég á að skilja almennilega hvað hann átti við. Ég vil að lokum árétta að með því fyrirkomulagi sem hér er kynnt til sögunnar er verið að auka aðkomu heimamanna að stjórnun og stýringu allra friðlýstra svæða á landinu. Hér er verið að vinna að því að styrkja starfsemina á þessum svæðum, bæði þeim sem fyrir eru og nýjum mögulegum svæðum. Ég vil enda á því að leggja áherslu á að í náttúrunni okkar, sem er þessi stóra auðlind, hvort sem við horfum til sjávarútvegsins eða ferðaþjónustunnar, felast gríðarleg verðmæti fyrir þjóðarbúið, fyrir hinar dreifðu byggðir. Þetta er okkur sérstaklega mikilvægt. Þess vegna, og ekki síst út af því, er mikilvægt að utanumhald sé með skýra yfirsýn og stýrt, að mínu mati, af einni stofnun, en með virkri og góðri aðkomu heimamanna og annarra hagsmunaaðila í hvívetna. Ég þakka þingmönnum kærlega fyrir umræðuna.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 1241, mál 781. Um er að ræða frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum á sviði landbúnaðar um stjórnsýslu búvörumála og varðar flutning málefna búnaðarstofu. Með frumvarpinu er lagt til að ákveðin verkefni er tengjast stjórn búvöruframleiðslu og framkvæmd búvörusamninga færist frá búnaðarstofu Matvælastofnunar til ráðuneytisins. Megintilgangur þess er að efla stjórnsýslu og stefnumótun á sviði landbúnaðar og matvælamála. Þá munu breytingarnar draga úr tvíverknaði sem sprottið hefur af framkvæmd greiðslna til bænda, gerð samninga og umfjöllun álitaefna á tveimur stöðum. Umrædd verkefni eru þegar skýrt aðgreind frá öðrum verkefnum Matvælastofnunar og má segja að þau falli almennt ekki sérlega vel að kjarnaverkefnum stofnunarinnar sem eru matvælaeftirlit og eftirlit með heilbrigði og aðbúnaði dýra. Líkt og áður segir varða þau verkefni sem lagt er til að flutt verði til ráðuneytisins stjórn búvöruframleiðslu í landinu og framkvæmd búvörusamninganna. Til þessa telst m.a. skráning greiðslumarks lögbýla, framkvæmd beingreiðslna, söfnun hagtalna um búvöruframleiðslu og eftirlit með ásetningu búfjár. Fjallað er um verkefni þessi í lögum um búfjárhald, búnaðarlögum, búvörulögum og lögum um Matvælastofnun. Með frumvarpi þessu eru því lagðar til breytingar á framangreindum lagabálkum til að unnt sé að flytja umrædd verkefni til ráðuneytisins. Þá er gert ráð fyrir, verði frumvarpið að lögum, að starfsmenn búnaðarstofu Matvælastofnunar sem sinna þessum verkefnum verði starfsmenn ráðuneytisins. Hvað varðar áhrif á fjárhag ríkissjóðs er rétt að líta til þess að verkefni búnaðarstofu eru verkefni sem flutt voru frá Bændasamtökum Íslands til Matvælastofnunar árið 2016. Umfang þeirra verkefna og fjármögnun liggur því nokkuð vel fyrir og verði frumvarpið að lögum mun það ekki hafa áhrif á afkomu ríkissjóðs. Hins vegar mun útgjaldarammi Matvælastofnunar á málefnasviði 12 lækka um 114,5 millj. kr. og á móti mun útgjaldarammi ráðuneytisins hækka um sömu fjárhæð. Virðulegi forseti. Með því að koma þessum stjórnsýsluverkefnum á einn stað undir einni yfirstjórn er horft til þess að auka möguleika á forgangsröðun verkefna og þróa stjórnsýsluna með skilvirkari hætti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu atriðum frumvarpsins og að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála. Þá eru jafnframt lagðar til breytingar á lögum um aukatekjur ríkissjóðs, barnaverndarlögum, lögum um nálgunarbann og brottvísun af heimili og lögum um dómstóla. Frumvarpið er samið í dómsmálaráðuneytinu að höfðu samráði við réttarfarsnefnd. Bæði dómsmálaráðuneytinu og réttarfarsnefnd hafa borist ábendingar, m.a. frá Landsrétti, Hæstarétti og ríkissaksóknara, um ýmis atriði sem reynslan hefur leitt í ljós að betur megi fara í hinu nýja regluverki um málsmeðferð fyrir þessum dómstólum, auk annarra atriða sem ekki tengjast nýlegum breytingum á dómstólum og réttarfari. Ekki er um að ræða atriði sem hafa hamlað málsmeðferð fyrir þessum dómstólum heldur frekar þætti í málsmeðferðinni sem þarfnast frekari útfærslu eða samræmingar milli dómstiga og milli einkamálaréttarfars og sakamálaréttarfars. Markmið þeirra breytinga sem lagðar eru til með þessu frumvarpi er því fyrst og fremst að skýra, samræma og einfalda lagaákvæði sem fjalla um málsmeðferð fyrir dómstólum. Frumvarpið felur jöfnum höndum í sér breytingar á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála og í nokkrum tilvikum er um að ræða samsvarandi breytingar á báðum lagabálkum þannig að í raun er um að ræða færri efnisbreytingar en fjöldi greina í frumvarpinu bendir til. Þá eru lagðar til nokkrar breytingar á lögum um dómstóla og öðrum lögum sem fyrr segir. Veigamestu atriði frumvarpsins eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar á ákvæðum um upptökur og miðlun upplýsinga úr þinghaldi en samkvæmt gildandi lögum er óheimilt að hljóðrita eða taka myndir í þinghaldi án þess að dómari veiti til þess undanþágu. Breytingin felst í því að óheimilt verði að streyma hljóði eða mynd úr þinghaldi eða senda þaðan samtímaendursögn af skýrslutökum en dómari geti þó veitt undanþágu frá þessu. Þá verði óheimilt að birta slíkar upptökur sem gerðar hafa verið án leyfis dómara og að viðlögðum sektum nema þyngri refsing liggi við eftir öðrum lögum. Sama gildi um hljóð- og myndupptökur af munnlegum framburði sem dómstóll annast. Þessari breytingu er fyrst og fremst ætlað að treysta réttaröryggi en í réttarfarslöggjöf er kveðið á um þá mikilvægu reglu að hvert vitni skuli að jafnaði prófa sér án þess að önnur vitni hlýði á. Þessari reglu er ætlað að tryggja að framburður vitnis í dómsmáli mengist ekki af framburði annarra vitna sem þegar hafa gefið skýrslu þannig að áhrif geti haft á niðurstöðu dómsmáls. Þessi varúðarregla hefur augljóslega engin áhrif ef vitni geta fylgst með skýrslugjöf annarra vitna í beinni útsendingu utan dómsals. Ástæða þess að nauðsynlegt þykir að víkka gildissvið gildandi banns er jafnframt tilkoma ýmiss konar nýrrar fjarskiptatækni sem gerir þeim sem viðstaddir eru þinghöld mögulegt að senda út til smærri eða stærri hóps manna það sem fram fer í dómsal. Í öðru lagi er lögð til sú breyting að málsaðilar fái einungis afhent afrit af hljóðupptökum af munnlegum framburði en ekki afrit af bæði hljóð- og myndupptökum. Aftur á móti verði málsaðilum leyfilegt að horfa á myndupptökur í húsakynnum dómstóls. Gerður er greinarmunur á hljóð- og myndupptökum að þessu leyti vegna hættu á því að myndupptökum af skýrslutökum fyrir dómi verði komið á netið. Myndskeið af munnlegum framburði er að öllu jöfnu mun áhrifameiri en hljóðupptaka eða endurrit af framburði og almennt þungbærara fyrir þann sem framburðinn gaf ef myndupptaka af framburðinum kemur fyrir sjónir almennings á netinu. Hætta á að slík myndskeið rati á netið getur orðið til þess að hafa áhrif á framburð vitna og ógnað þar með réttaröryggi. Ráðgert er í frumvarpinu að dómstólasýslan setji nánari reglur um afhendingu afrita af hljóðupptökum og aðgang að myndupptökum. Þessi breyting felur ekki í sér takmörkun á meginreglunni um opinbera málsmeðferð þar sem hún felur ekki í sér neina hindrun á aðgengi almennings að þinghöldum eða endurriti af framburði fyrir héraðsdómi. Breytingunni er fyrst og fremst ætlað að vernda hagsmuni þeirra sem gefa munnlega skýrslu og tryggja réttaröryggi málsaðila. Í þriðja lagi er lagt til að skýrt verði kveðið á um það í lögum að úrskurðir Landsréttar um að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um frávísun séu ekki kæranlegir til Hæstaréttar. Þessi breytingartillaga er í samræmi við dómaframkvæmd Hæstaréttar en rétt þykir að kveða skýrt á um þetta atriði í lögum. Í fjórða lagi er lagt til að Landsréttur og Hæstiréttur geti kveðið upp dóma eða úrskurði í kærumálum, hvort heldur er í einkamáli eða sakamáli, þegar greinargerð varnaraðila hefur borist, jafnvel þótt hann hafi ekki nýtt til þess allan lögbundinn frest. Breytingin er til þess fallin að stytta málsmeðferðartíma í kærumálum þegar varnaraðili nýtir ekki frest sinn að fullu. Í fimmta lagi er lagt til að í stað þess að fastsetja með lögum að héraðsdómur afhendi Landsrétti gögn kærumála í sakamálum í fjórriti afhendi héraðsdómur gögnin á því formi eða í þeim fjölda eintaka sem Landsréttur ákveður. Með þessu er lögð til einföld breyting á meðferð kærumála í sakamálum fyrir Landsrétti sem felur í sér skref í átt að rafrænni málsmeðferð. Með því að gera ákvæðið hlutlaust gagnvart sendingarmáta á þennan hátt getur Landsréttur ákveðið að héraðsdómur sendi gögn kærumáls rafrænt að því gefnu að öryggi gagnasendinganna sé tryggt að mati réttarins. Í sjötta lagi er lagt til að kæra til Hæstaréttar og ósk um kæruleyfi í einkamálum verði eftirleiðis sett fram í einu og sama skjalinu þar sem það á við. Er þessu ætlað að einfalda málsmeðferð í kærumálum fyrir Hæstarétti. Í sjöunda lagi er lagt til að við áfrýjun til Landsréttar þurfi ekki lengur að greina frá því í áfrýjunarstefnu hverja áfrýjandi hyggst leiða fyrir dóm til skýrslugjafar um atvik máls og í hvaða skyni það skuli gert. Áfrýjunarfrestur er nú fjórar vikur. Reynslan hefur sýnt að við útgáfa áfrýjunarstefnu hefur lögmaður áfrýjanda tæpast haft nægilegt ráðrúm til að leggja grunn að málatilbúnaði sínum hvað varðar endurskoðun á sönnun. Þar sem gert er ráð fyrir að greinargerð áfrýjanda sé lögð fram við þingfestingu og frestur stefndu til að skila greinargerð byrjar þá fyrst að líða er þessi breyting ekki til þess fallin að valda stefnda óhagræði við varnir fyrir Landsrétti. Hagkvæmt virðist því að fella brott lagaáskilnað um að upplýsingar um þá sem áfrýjandi vill að komi fyrir dóm komi fram í áfrýjunarstefnu. Í áttunda lagi er lagt til að skýrt verði tekið fram í lögum að Hæstarétti sé heimilt að takmarka áfrýjunarleyfi, hvort heldur er í einkamáli eða sakamáli, við tiltekin atriði máls. Þessi breyting er í samræmi við dómaframkvæmd Hæstaréttar en rétt er að taka af allan vafa um þetta atriði í lögum. Í níunda lagi eru lagðar til breytingar á fyrirkomulagi gæsluvarðhalds þannig að ef ákærði situr í gæsluvarðhaldi þegar héraðsdómur eða dómur Landsréttar um óskilorðsbundna fangelsisrefsingu er kveðinn upp og gæsluvarðhaldinu hefur verið markaður tími fram yfir dómsuppsögudag ljúki því ekki sjálfkrafa við dómsuppsöguna nema dómfelldi lýsi því yfir að hann uni dómi. Standi svo á að ákærði er dæmdur til óskilorðsbundinnar fangelsisvistar og hann unir ekki dómi verður ekki þörf á að færa hann þegar í stað fyrir héraðsdómara og krefjast áframhaldandi gæsluvarðhalds heldur varir það áfram þar til upphaflegum tímafresti náð. Eftir sem áður verður ákvörðun um framlengingu gæsluvarðhalds meðan á áfrýjunarfresti eða meðferð máls fyrir æðri dómi stendur einungis tekin af dómara. Ákvæðinu er ætlað að koma í veg fyrir að sú staða skapist eftir uppkvaðningu fangelsisdóma vegna alvarlegra brota sem geta sætt áfrýjun að óvissa verði um heimild fyrir áframhaldandi gæsluvarðhaldi dómfellda að þeim tíma sem það var upphaflega markað fyrir dómi. Í tíunda lagi er lagt til að vitnum í sakamálum verði einungis gert að greina frá nafni sínu og kennitölu en ekki heimili líkt og nú gildir. Þá er lagt til að lögreglumönnum verði einungis skylt að greina frá lögreglunúmeri sínu. Sú breyting miðar að því að vernda lögreglumenn sem oft þurfa að koma fyrir dóm starfa sinna vegna fyrir mögulegu ónæði og jafnvel ógn við öryggi þeirra og fjölskyldna þeirra. Í ellefta lagi er lagt til að gjald verði tekið fyrir kæru til Hæstaréttar þegar um beina kæruheimild til Hæstaréttar er að ræða. Í þeim tilvikum sem lög mæla fyrir um að óska þurfi eftir leyfi Hæstaréttar til kæru verði greitt fyrir beiðni um kæruleyfi, hvort sem kæruleyfi er veitt eður ei. Ekki þurfi aftur á móti að greiða viðbótargjald fyrir kæru verði leyfið veitt. Þá er jafnframt lagt til að tekið verði gjald fyrir að leggja fram beiðni um leyfi Hæstaréttar til áfrýjunar einkamáls, hvort sem slíkt leyfi verður veitt eður ei. Sé beiðni um áfrýjunarleyfi samþykkt verður á hinn bóginn að greiða viðbótargjald fyrir útgáfu áfrýjunarstefnu. Loks í tólfta lagi er lagt til að skylt verði að kveðja til meðdómsmann eða meðdómsmenn í málum sem rekin eru samkvæmt 54. gr. barnaverndarlaga. Um fjölda þeirra og kvaðningu fari aftur á móti eftir almennum reglum um meðferð einkamála. Þá er í þrettánda lagi lagt til að dómstólasýslunni verði falið að setja samræmdar reglur um birtingu dóma og úrskurða allra dómstiganna þriggja. Samkvæmt gildandi lögum ná reglur dómstólasýslunnar einungis til birtingar héraðsdóma en um birtingu dómsúrlausna Landsréttar og Hæstaréttar fer eftir ákvörðun þessara dómstóla að höfðu samráði við dómstólasýsluna. Áréttað er að í þessu felast engar frekari efnislegar breytingar á gildandi reglum laga um dómstóla um birtingu eða birtingarhátt dóma, svo sem um hvaða dómar og úrskurðir skuli birtir, nafnleynd aðila o.s.frv. Þá hefur frumvarpið að geyma nokkrar smærri lagfæringar á orðalagi einstakra ákvæða og tilvísunum milli lagaákvæða sem þó þykja nauðsynlegar til að tryggja nægilega skýrleika ákvæðanna en ekki nauðsynlegt að rekja þær hér frekar. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu atriðum þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Forseti. Ég ætla að gera hér örstuttar athugasemdir. Ég ákvað að fara ekki í andsvör við hæstv. ráðherra þar sem hann er ekki skrifaður fyrir þessu frumvarpi, þó að hann hafi mælt fyrir því. Ég ætla að gera athugasemd við tvennt, hvort tveggja í 2. gr. Mér finnst að með því ákvæði að óheimilt sé öðrum en dómstólum að hljóðrita eða taka myndir í þinghaldi en dómari geti síðan veitt undanþágu frá banni við öllu framangreindu, ef sérstaklega standi á, sé verið að snúa hlutunum á haus. Að mínu viti á þetta að vera heimilt, það á að vera hin almenna regla, en síðan geti dómari haft lokað þinghald eða bannað myndatöku eða hljóðritun ef þurfa þykir. Ég vil með öðrum orðum snúa þessu við og beini því til hv. nefndar sem tekur þetta mál til meðferðar. Eins vil ég beina því til hv. nefndar að huga að því hvað það þýði að óheimilt sé að senda samtímaendursögn af skýrslutökum og hvort þetta muni hafa áhrif á fréttaflutning eins og hann tíðkast í dag úr dómsmálum. Ef svo er og það er þrengt að fréttaflutningi frá dómsmálum með þessu frumvarpi er það eitthvað sem þarf virkilega að setjast yfir og skoða - því að það er andstætt því sem við viljum sjá.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um félög til almannaheilla á þskj. 1245. Þetta er mál nr. 785. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði lög um félög til almannaheilla. Markmiðið með lagasetningunni er að skjóta traustari stoðum undir frjáls félagasamtök sem geta talist almannaheillasamtök. Vinna við frumvarpsgerðina á rætur að rekja til frumkvæðis Almannaheilla – samtaka þriðja geirans, og undirbúningsstarfs á vegum félags- og tryggingamálaráðuneytisins og síðar atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins. Frumvarpið byggir á eldra frumvarpi sem lagt var fram á 145. löggjafarþingi af þáverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra en það frumvarp náði ekki fram að ganga. Gerðar hafa verið nokkrar breytingar á frumvarpinu frá fyrri framlagningu til einföldunar í samráði við Almannaheill og fleiri aðila. Eins og fyrr segir er með frumvarpinu lagt til að sett verði heildarlög um félög til almannaheilla, þ.e. félög sem samkvæmt samþykktum sínum eru stofnuð til eflingar ákveðnum skýrt afmörkuðum málefnum til almannaheilla en er ekki komið á fót í ágóðaskyni fyrir félagsmenn. Hér er átt við svonefnd hugsjónafélög sem stofnuð eru til mannræktar eða styrktar á einhverju sviði og beinast að ákveðnum einstaklingum sem uppfylla ákveðin skilyrði eða málefni sem nánar eru skilgreind í samþykktum félagsins. Málefnið verður að vera talið til einhverra þjóðþrifa, svo sem íþrótta- og mannræktarfélög, styrktarfélög sjúklinga, björgunar- og hjálparfélög, neytendafélög og menningarfélög. Þannig yrði þetta félagaform valið ef þátttaka margra er æskileg. Önnur félagaform geta verið æskileg séu fjármunir þegar fyrir hendi og til stendur að stýra þeim til hagsbóta fyrir ákveðið málefni, samanber sjóði og stofnanir samkvæmt staðfestri skipulagsskrá í samræmi við lög nr. 19/1988 og sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur eftir lögum nr. 33/1999. Samkvæmt frumvarpinu er lagt til að félög til almannaheilla verði skráð í almannaheillafélagaskrá sem ríkisskattstjóri starfrækir en að skráin verði hluti af fyrirtækjaskrá. Lagt er til að skráning í almannaheillafélagaskrá verði valkvæð en þó geti opinberir aðilar gert það að skilyrði fyrir styrkjum, rekstrarsamningum og opinberum leyfum til félaga til almannaheilla að þau séu skráð í almannaheillafélagaskrá. Hugsunin að baki ákvæðinu er sú að eðlilegt sé að ríki, sveitarfélög, opinberar stofnanir og fyrirtæki í opinberri eigu geti gert það að skilyrði að almenn félagasamtök sem sækjast eftir fyrirgreiðslu hins opinbera uppfylli einhver lágmarksskilyrði um uppbyggingu og sýnileika svo hafa megi eftirlit með því hvert fjármunir hins opinbera fara og að aðrir styrktaraðilar slíkra félagasamtaka geti jafnframt gert sér grein fyrir því hvað þeir eru að styrkja og hverjir beri ábyrgð á styrktri framkvæmd. Það skal þó skýrt tekið fram að hér er um að ræða heimild fyrir opinbera aðila til að gera kröfu um að félag sé skráð í almannaheillafélagaskrá en ekki skyldu. Í frumvarpinu er að finna ákvæði um stofnun félags til almannaheilla, meginefni samþykkta slíks félags sem og ákvæði um félagsaðild, svo sem um félagsmenn, inngöngu, úrsögn og brottvísun úr félagi. Einnig er í frumvarpinu að finna ákvæði um hvernig ákvarðanatöku skuli háttað, um almenna félagsfundi, um hvaða málefni skuli taka á dagskrá aðalfundar og um aðalfundarboð. Í frumvarpinu er enn fremur að finna ákvæði um stjórn félags, hlutverk hennar og ákvarðanir á stjórnarfundum. Einnig er að finna ákvæði um ráðningu framkvæmdastjóra og hlutverk hans sem og hæfi stjórnarmanna og framkvæmdastjóra. Stjórnarmenn og framkvæmdastjóri skulu vera lögráða og skulu þeir hafa forræði á búi sínu. Í frumvarpinu er kveðið á um að félag skuli kjósa einn eða fleiri endurskoðendur, endurskoðunarfyrirtæki og skoðunarmann eða skoðunarmenn úr hópi félagsmanna til að yfirfara ársreikninga. Þá er kveðið á um að eigi síðar en mánuði eftir samþykkt ársreiknings skuli ársreikningur birtur á vef félagsins eða opinberlega með sambærilegum hætti. Í frumvarpinu er að finna ákvæði um slit félags, afskráningu, t.d. þegar félag er hætt störfum, og slit félags með dómi. Þá er að finna ákvæði um skráningu í almannaheillafélagaskrá en skráningin er valkvæð eins og fyrr segir. Í kafla um skráningu félaga til almannaheilla er að finna ákvæði um hvaða atriði skuli skrá og hvaða fylgiskjöl þurfi að fylgja með tilkynningu um skráningu. Lagt er til að félög til almannaheilla noti skammstöfunina fta og að eingöngu félögum til almannaheilla sem skráð eru í almannaheillafélagaskrá verði heimilt og skylt að nota skammstöfunina í heiti sínu. Þá er í frumvarpinu að finna ákvæði um viðurlög en m.a. er um að ræða ákvæði er lúta að því að aðili skýri vísvitandi rangt eða villandi frá högum félags eða öðru sem það varðar í opinberri auglýsingu eða tilkynningu, skýrslum, ársreikningi eða yfirlýsingu til aðalfundar eða forráðamanna félags eða tilkynningum til almannaheillafélagaskrár. Að lokum er í frumvarpinu að finna bráðabirgðaákvæði þar sem lagt er til að almenn félagasamtök sem skráð eru í fyrirtækjaskrá við gildistöku laganna geti að uppfylltum skilyrðum þeirra farið fram á að breyta skráningu sinni í félög til almannaheilla sem skráð eru í almannaheillafélagaskrá. Lagt er til að lögin taki gildi 1. janúar 2020. Með því er bæði þeim félögum sem hyggjast óska eftir skráningu í almannaheillafélagaskrá gefið svigrúm til að undirbúa breytinguna sem og ríkisskattstjóra að gera þær breytingar sem þarf að gera hjá stofnuninni. Verði frumvarpið óbreytt að lögum verða fjárhagsáhrif á afkomu ríkissjóðs engin. Frumvarpið hefur ekki í för með sér auknar tekjur fyrir ríkissjóð og þegar hefur verið gert ráð fyrir kostnaði við samþykkt þess innan núgildandi útgjaldaramma atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins. Hæstv. forseti. Ég tel að hér sé á ferðinni þýðingarmikið frumvarp sem miðar að því að skjóta traustari stoðum undir frjáls félagasamtök sem geta talist almannaheillasamtök. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að kynna okkur þetta frumvarp til 1. umr. Hér er á ferðinni frumvarp sem á ærið erindi við samfélagið og efni þess mun eiga sér anga vítt og breitt um þjóðfélagið allt. Ef það verður að lögum mun það geta haft áhrif á samfélagsgerð framtíðarinnar með ýmsu móti. Tilurð þessa frumvarps má rekja til vinnu sem hófst undir handleiðslu þáverandi félags- og heilbrigðisráðherra, Guðbjarts heitins Hannessonar, og skýrslu starfshóps sem skilaði af sér verkefni haustið 2010, starfshóps sem skipaður var fólki með víðtæka þekkingu innan og utan ráðuneytis og skilaði af sér ágætri niðurstöðu. Starfinu sem hófst þannig í félags- og tryggingamálaráðuneytinu var síðan haldið áfram í efnahags- og viðskiptaráðuneytinu og síðar í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Frumvarp til laga um félagasamtök til almannaheilla var lagt fyrir Alþingi á 145. löggjafarþingi, 2015–2016, af þáverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra. Ekki tókst þó að ljúka afgreiðslu frumvarpsins á því þingi en það fór í umsagnarferli og hlaut ágætar undirtektir. Þetta frumvarp hefur því átt sér langan aðdraganda og hafa regnhlífarsamtök almannaheillasamtaka, Almannaheill – samtök þriðja geirans, því að vissulega er þetta þriðji geirinn svokallaði, beitt sér af einurð fyrir málinu allt frá árinu 2008. Eftir áskorun frá samtökunum skipaði velferðarráðherra eða heilbrigðisráðherra þáverandi, sem fór með málefni félagasamtaka á þeim tíma, nefnd til að skoða nauðsyn þess að setja lög. Það var hlutverk þessa starfshóps. Þetta frumvarp hefur nú gengið í endurnýjun lífdaga með nokkrum breytingum til einföldunar, eins og segir í greinargerð með frumvarpinu, og heitir nú frumvarp til laga um félög til almannaheilla. Lög nr. 33/1990, um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur, eru ekki um sinn hluti af þessu frumvarpi, ekki heldur lög um sjóði og stofnanir sem starfa samkvæmt staðfestri skipulagsskrá, nr. 19/1988, a.m.k. ekki fyrst um sinn. Þá varð það niðurstaða nefndarinnar sem vann þetta frumvarp að skattumhverfi félagasamtaka til almannaheilla ætti að ráðast af skattalögum eins og annarra félagaforma, sjálfseignarstofnana og sjóða. Um það er fjallað í greinargerð að hugsanlega sé ástæða til að huga í framhaldinu að samningu nýrra skattalagaákvæða varðandi skatt af aðföngum, arfi og gjafafé. Að þessu leyti gengur lagafrumvarpið skammt en er ugglaust til mikilla bóta og styrkir þetta rekstrarform eða félagaform í sessi. Ef frumvarpið verður samþykkt munu lögin gilda um félög sem skráð eru í almannaheillafélagaskrá ríkisskattstjóra og sem stofnað er til eða starfrækt eru í þeim tilgangi að efla afmörkuð málefni til almannaheilla samkvæmt skilgreindum og formlegum samþykktum, eins og hæstv. ráðherra kom inn á í sinni framsögu. Þessi lög gilda ekki um félög sem komið er á fót í ágóðaskyni fyrir félagsmenn. Virðulegur forseti. Almannaheillasamtök í landinu hafa lengi óskað eftir því að settur verði vel skilgreindur lagarammi utan um starfsemina og telja hann mikilvægan til að efla traust á starfsemi almannaheillasamtaka í landinu og stuðla að góðum starfsháttum innan slíkra samtaka. Skilgreina þurfi betur eftirlit og gagnsæi í starfi þeirra. Í raun óska þessi félagasamtök, sem mörg gegna mikilvægu hlutverki í samfélaginu, eftir traustu lagaumhverfi til að starfa eftir, líkt og t.d. sjálfseignarstofnanir og einkahlutafélög hafa nú þegar. En hvað erum við að ræða um þegar við tölum um almannaheillasamtök? Hvaða fyrirbæri er þetta í samfélaginu í þeim skilningi sem við fjöllum um það? Við eigum þau fjölmörg og þau gegna veigamiklu hlutverki í samfélagsþjónustu og hafa gert í áratugi, lengur en lýðveldissöguna. Án þeirra getum við ekki verið og án þeirra eigum við ekki að vera. Við værum snöggtum fátækari ef þeirra nyti ekki við. Ég nefni dæmi um almannaheillasamtök sem eru SÍBS, það er hægt að nefna Rauða kross Íslands og Landsbjörg. Allt eru þetta almannaheillasamtök sem myndu að öllum líkindum, og samkvæmt skilningi þess sem hér stendur, falla undir þessi lög um félög til almannaheilla. Almannaheillasamtökum er eðli málsins samkvæmt, í öllu sínu starfi, nauðsynlegt að efla traust meðal almennings á starfsemi sinni. Hinu opinbera sem oft gerir samninga við almannaheillasamtök um ýmis verkefni - nefna má samfélagslega þjónustu af ýmsu tagi, öldrunarþjónustu og fleiri þætti - ætti því að vera hagur að því að rekstrarform hjá slíkum samstarfsaðilum sé traust og að ljóst liggi fyrir hverjar skyldur þeirra og hlutverk eru. Sérhvert áfall eða misferli sem á sér stað innan slíkra samtaka, óljósir þættir, ógreinileg mörk og e.t.v. ógreinileg skil á opinberum gögnum, eins og reglulega verður kannski að fréttaefni í fjölmiðlum, lendir að hluta til á öðrum almannaheillasamtökum og reyndar líka oft á opinberum aðilum á meðan lagaramminn utan um þennan rekstur er ekki vel skilgreindur. Skýr lagarammi er markmiðið með þessu lagafrumvarpi sem hæstv. ráðherra hefur nú mælt fyrir. Tilgangurinn er annars vegar að gera rekstrarumhverfi almannaheillasamtaka á Íslandi eins og best þekkist í löndunum í kringum okkur, bæði að því er varðar skattheimtu af starfi almannaheillasamtaka og skattfrádrátt til handa fyrirtækjum og einstaklingum sem styðja við starf þeirra. Hins vegar er tilgangur laganna líka að skapa meiri tiltrú á almannaheillasamtökum og efla störf þeirra. Það er enginn efi á því að við þurfum á því að halda í náinni framtíð að setja í farveg öfluga virkni almannaheillasamtaka. Það er ekki fyrirsjáanlegt að hið opinbera geti annast og tekið á sig allar þær skyldur og öll þau verkefni sem við þurfum sameiginlega að takast á við. Með því að setja skilyrði í lög fyrir því að slík félög geti notið ýmissa réttinda og borið skyldur er leitast við að tryggja almenningi að félög og félagasamtök sem njóta stuðnings eða fyrirgreiðslu séu traustsins verð. Slík lög yrðu því til mikilla bóta fyrir þriðja geirann og samfélagið. Eins og tæpt hefur verið á á hið opinbera í samstarfi við almannaheillasamtök í nokkrum mæli. Mér dettur í hug að nefna eitt dæmi um fyrirmyndarsamstarf hins opinbera við almannaheillasamtök og það er samstarf við Rauða kross Íslands á sviði sjúkraflutninga með sjúkrabifreiðum. Nú bregður svo við að þetta samstarf hefur verið við lýði með ágætum í nærri heila öld, gott samstarf sem hafið var fyrir atbeina áhugafólks vítt og breitt um landið, hefur þróast í takt við tíðarandann og gengið vel. Rauði kross Íslands er almannaheillafélag sem starfrækt er án hagnaðarsjónarmiða. Það getur ekki starfrækt sjúkrabíla án þess að hafa af því einhverjar tekjur til að mæta kostnaði en nú bregður svo við að ráðuneytið hefur kosið að ljúka þessu samstarfi og leggja upp í leiðangur og einhverja ferð án fyrirheits. Óskýr svör fást um það hver ástæðan sé. Það er ekki kostnaður, það eru ekki fagleg atriði, það eru einhver önnur atriði. Menn óttast auðvitað að það muni leiða af sér mikinn aukinn kostnað ef þessi þjónusta hafnar hjá opinberum aðilum eða einkaaðilum þess vegna. Spurningunni er enn ósvarað: Hvernig verður fyrirkomulagið? Þetta er eitt lítið dæmi um mjög farsælt samstarf almannaheillasamtaka við hið opinbera. Þarna sjáum við í mínum ágæta flokki, Samfylkingunni, fyrir okkur myndir þar sem almannaheillasamtök koma til móts við samfélagið, takast á við verkefni öllum til góða, ekki til þess að hafa af því mikið fé. Virðulegur forseti. Með þessu frumvarpi er auðvitað ekki stefnt að því að setja reglur um öll frjáls félög, eins og hæstv. ráðherra tæpti á, heldur einungis hin skilgreindu almannaheillasamtök líkt og gert hefur verið í Finnlandi. Finnland hefur verið helsta fyrirmynd okkar að þessu leyti og það er vel, en að öðru leyti eigum við að sníða þetta að þeim aðstæðum sem ríkja á Íslandi og sýna þar frjálslyndi og framsýni. Eins og ég hef tæpt á er hlutverk þriðja geirans vaxandi og við verðum að taka afstöðu til þess hvaða verkefni hið opinbera ætlar að annast um sjálft og hvaða verkefni getum við afhent almannaheillasamtökum, sem dæmi Rauða krossi Íslands eins og ég nefndi.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um skráningu raunverulegra eigenda á þskj. 1255. Þetta er mál nr. 794. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði lög um skráningu raunverulegra eigenda lögaðila og fjárvörslusjóða og sambærilegra aðila. Einnig eru lagðar til breytingar á lögum um fyrirtækjaskrá, nr. 17/2003, og lögum um greiðsluþjónustu, nr. 120/2011. Meginmarkmið með lagasetningunni er að tryggja að ávallt séu til staðar réttar og áreiðanlegar upplýsingar um raunverulega eigendur svo unnt sé að greina og koma í veg fyrir peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Tilefni frumvarpsins er innleiðing á ákvæðum 30. og 31. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2015/849 frá 20. maí 2015, um ráðstafanir gegn því að fjármálakerfið sé notað til peningaþvættis eða til fjármögnunar hryðjuverkastarfsemi sem og viðbrögð við athugasemdum alþjóðlegs vinnuhóps um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Enska heitið er: „Financial Action Task Force“, skammstafað FATF. Í niðurstöðum úr úttekt FATF á árinu 2017 um stöðu mála á Íslandi voru gerðar athugasemdir er varða aðgang tilkynningarskyldra aðila að upplýsingum um raunverulega eigendur viðskiptamanna sinna. Með innleiðingu á framangreindum ákvæðum tilskipunar ESB, sem áður var getið, nr. 2015/849, er komið til móts við þessar athugasemdir FATF. Í skýrslu FATF voru einnig gerðar athugasemdir við heimildir ríkisskattstjóra til að beita viðurlögum vegna brota á lögum um fyrirtækjaskrá, nr. 17/2003, sem og við framfylgni Íslands við tilmæli FATF um peninga- og verðmætasendingarþjónustu. Eru því í frumvarpinu einnig lagðar til breytingar á lögum um fyrirtækjaskrá og lögum um greiðsluþjónustu, nr. 120/2011. Með frumvarpinu er einnig lagt til að tekin verði efnislega upp í íslenskan rétt þau ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2018/843 sem breyta ákvæðum 30. og 31. gr. tilskipunar ESB nr. 2015/849, en tilskipunin nr. 2018/843 hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn. Rétt er að geta þess að í lok síðasta árs voru sett ný heildarlög um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Þetta eru lög nr. 140/2018, en með lögunum voru annars vegar innleidd ákvæði tilskipunar ESB nr. 2015/849, utan ákvæða 30. og 31. gr. um raunverulega eigendur, og hins vegar brugðist við stærstum hluta athugasemda FATF. Í frumvarpi því sem hér er lagt fram er lagt til að þeim aðilum sem falla undir gildissvið frumvarpsins, samanber 2. gr., t.d. hlutafélögum, einkahlutafélögum, skráðum trúfélögum, lífeyrissjóðum, sparisjóðum og fleiri aðilum, verði gert skylt að skrá upplýsingar um raunverulega eigendur sína eins og þeir eru skilgreindir í lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018, en með raunverulegum eiganda er átt við einstakling, einn eða fleiri, sem í raun á starfsemina eða stýrir þeim viðskiptamanni, lögaðila eða einstaklingi í hvers nafni viðskipti eða starfsemi er stunduð eða framkvæmd. Þegar um lögaðila er að ræða telst raunverulegur eigandi vera einstaklingur eða einstaklingar sem í raun eiga eða stjórna lögaðila í gegnum beina eða óbeina eignaraðild að meira en 25% hlut í lögaðilanum, ráða yfir meira en 25% atkvæðisréttar eða teljast á annan hátt hafa yfirráð yfir lögaðila. Undanskildir eru lögaðilar sem skráðir eru á skipulegum markaði. Ef ekki er mögulegt að finna raunverulegan eiganda, t.d. vegna svo dreifðs eignarhalds að engir einstaklingar eiga eða stýra viðskiptamanni í skilningi laganna eða ef vafi leikur á um eignarhaldið, skal sá einstaklingur, einn eða fleiri, sem stjórnar starfsemi lögaðilans teljast raunverulegur eigandi. Þannig væri í tilviki sjálfseignarstofnana stjórn stofnunarinnar skráð sem raunverulegur eigandi og það sama á við ef vafi leikur á um eignarhaldið. Í tilviki fjárvörslusjóða og sambærilegra aðila telst raunverulegur eigandi vera fjárvörsluaðili, stofnaðili, ábyrgðaraðili ef við á, rétthafi, einn eða fleiri. Ef rétthafi hefur ekki verið tilgreindur telst rétthafi vera hver sá einstaklingur eða hópur einstaklinga sem mun njóta ávinnings af stofnun fjárvörslusjóðs eða sambærilegs aðila og aðrir einstaklingar sem hafa yfirráð með beinum eða óbeinum hætti yfir fjárvörslusjóði eða sambærilegum aðila. Í frumvarpinu er lagt til að lögaðilum verði skylt að skrá upplýsingar um nafn raunverulegs eiganda, lögheimili, kennitölu eða fæðingardag, ríkisfang, eignarhlut, þ.e. stærð eignarhlutar, og tegund eignarhalds, og senda inn gögn til staðfestingar á framangreindum upplýsingum. Gert er ráð fyrir að skrifstofa fjármálagreininga lögreglu, Fjármálaeftirlitið, ríkisskattstjóri, lögreglan, héraðssaksóknari og tollstjóri hafi aðgang að öllum upplýsingum og gögnum um raunverulega eigendur lögaðila. Rétt er að nefna að Fjármálaeftirlitið og ríkisskattstjóri eru eftirlitsaðilar samkvæmt lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Lagt er til að tilkynningarskyldir aðilar í skilningi laganna um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, svo sem fjármálafyrirtæki, lögmenn og endurskoðendur, hafi aðgang að nauðsynlegum upplýsingum og gögnum þegar þeir framkvæma áreiðanleikakönnun og að almenningur hafi aðgang að upplýsingum um nafn raunverulegs eiganda, fæðingarmánuð og ár, búsetuland, ríkisfang og stærð og tegund eignarhalds. Einnig er lagt til að skattyfirvöld hafi aðgang að öllum upplýsingum og gögnum um raunverulega eigendur vegna skatteftirlits, upplýsingaskipti milli landa og skattrannsókn, en ekki er kveðið sérstaklega á um aðgang skattyfirvalda að upplýsingum um raunverulega eigendur í tilskipun nr. 2015/849. Rétt þykir þó að kveða á um aðgang skattyfirvalda að upplýsingum um raunverulega eigendur með þessum hætti en með því er komið til móts við skuldbindingar stjórnvalda vegna samninga um upplýsingaskipti á sviði skattamála sem byggðir eru á marghliða samningum OECD og Evrópuráðsins um gagnkvæma stjórnsýsluaðstoð í skattamálum. Markmið með gerð slíkra samninga er að auka gagnsæi og sporna við skattundanskotum. Hvað fjárvörslusjóði og sambærilega aðila varðar er lagt til að m.a. verði skráðar upplýsingar um fjárvörsluaðila, stofnaðila, ábyrgðaraðila og rétthafa. Lagt er til að aðgangur að upplýsingum um raunverulega eigendur fjárvörslusjóða og sambærilegra aðila verði með svipuðum hætti og aðgangur að upplýsingum um raunverulega eigendur lögaðila. Þó er ekki gert ráð fyrir að almenningur hafi aðgang að slíkum upplýsingum nema geta sýnt fram á lögvarða hagsmuni af því að fá upplýsingarnar afhentar. Í frumvarpinu er lagt til að upplýsingar um raunverulega eigendur verði skráðar í fyrirtækjaskrá sem ríkisskattstjóri starfrækir. Lagt er til að ríkisskattstjóri fái heimild til að leggja á dagsektir og stjórnvaldssektir sem og heimild til að afskrá eða slíta skráningarskyldum aðila samkvæmt 2. gr. veiti hann ekki upplýsingar samkvæmt lögunum og verði ekki við kröfu um úrbætur. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að gerðar verði breytingar á lögum um fyrirtækjaskrá, nr. 17/2003, annars vegar vegna skráningar raunverulegs eiganda og hins vegar til að bregðast við athugasemdum FATF. Eins og fyrr segir lutu athugasemdir FATF að því að ríkisskattstjóri hefði ekki nægar heimildir til að beita viðurlögum vegna brota á lögum um fyrirtækjaskrá, nr. 17/2003, og því er lagt til að ríkisskattstjóri fái heimild til að leggja á dagsektir og stjórnvaldssektir veiti tilkynningarskyldur aðili ekki upplýsingar samkvæmt lögunum og verði ekki við kröfum um úrbætur. Þá er lagt til í frumvarpinu að gerðar verði minni háttar breytingar á lögum um greiðsluþjónustu, nr. 120/2011, vegna athugasemda FATF við framfylgni Íslands við tilmæli FATF um peninga- og verðmætasendingarþjónustu en breytingarnar leiða af því að hugtakið peninga- og verðmætasendingarþjónustu féll brott úr lögum með samþykkt laga um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018. Í stað hugtaksins „peninga- og verðmætasendingarþjónusta“ kemur „greiðslustofnun“. Lagt er til að lögin taki þegar gildi. Við nýskráningu skráningarskyldra aðila samkvæmt lögunum skal tilkynna raunverulega eigendur. Í bráðabirgðaákvæði frumvarpsins er kveðið á um skyldu skráningarskyldra aðila samkvæmt lögunum sem þegar eru skráðir í fyrirtækjaskrá til að skrá upplýsingar um raunverulega eigendur sína eigi síðar en 1. desember 2019. Eins og fyrr segir er í frumvarpinu lagt til að upplýsingar um raunverulega eigendur verði skráðar í fyrirtækjaskrá sem ríkisskattstjóri starfrækir. Gert er ráð fyrir að frumvarpið hafi í för með sér aukinn kostnað vegna breytinga á tölvukerfi ríkisskattstjóra sem nemur 15 millj. kr. Einnig er gert ráð fyrir að rekstrarkostnaður skrárinnar vegna skráningarinnar aukist um 20 millj. kr. á ári. Gert hefur verið ráð fyrir þessum auknu útgjöldum í kjölfar samþykktar frumvarpsins og rúmast kostnaður innan útgjaldaramma málefnasviðsins. Í frumvarpinu er lagt til að ríkisskattstjóri fái heimild til að beita sektum vegna vanrækslu á tilkynningarskyldu. Ógerlegt er að áætla tekjur af sektum, enda ekki hægt að segja til um það að hvaða marki muni reyna á beitingu þeirra og hvernig ákvörðun á fjárhæð sektar muni þróast. Dagsektir og stjórnvaldssektir eru þó í eðli sínu viðurlög sem eiga að hafa fælingarmátt og er því ekki gert ráð fyrir verulegum tekjum með þessari aðgerð. Verði frumvarpið óbreytt að lögum verða fjárhagsáhrif á afkomu ríkissjóðs því auknar tekjur vegna heimildar til að beita dagsektum og stjórnvaldssektum en ekki liggur fyrir hve háar þessar tekjur verða. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.