Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir ræðuna. Margar tillögur eru frá sem hv. þingmaður fór yfir og Miðflokkurinn er með, breytingartillögur. Ég ætla ekki að tjá mig neitt sérstaklega um þær. En hv. þingmaður byrjaði ræðu sína á því að fátækir þyrftu að bíða eftir réttlæti frá ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra, Katrínar Jakobsdóttur. Í upphafi, sama setning: Niðurskurður á velferð í boði Katrínar Jakobsdóttur, hæstv. forsætisráðherra. Þetta er alveg ótrúlegt. Öðruvísi mér áður brá. Félagshyggjumaðurinn er kominn svo langt af leið að hann sér ekki velferðina í fjárlagafrumvarpinu. Það er alveg með ólíkindum. Hér er verið að auka til þeirra málefnasviða meira en nokkru sinni fyrr. Það er verið að fjárfesta í velferð, verið er að fjárfesta í menntun, verið er að fjárfesta í samgöngum, meira en nokkru sinni fyrr. Af því að hv. þingmaður talaði um heilbrigðiskerfið, þá er verið að auka verulega í heilbrigðiskerfið og taka utan um það kerfi, verið er að efla heilsugæslu. Verið er að setja í hana 650 millj. kr. hækkun framlags að raungildi og verið er að fylgja eftir geðheilbrigðisáætlun, settar aðrar 650 millj. kr. í það. Og af því að hv. þingmaður talaði um einhvern biðlistaleka, þá er verið að auki að setja 840 millj. kr. fjárheimild til að gera framkvæmd biðlistaaðgerða varanlega. Það er nú allur lekinn sem hv. þingmaður talaði um.
Hæstv. forseti. Fyrir 12 árum stóð maður í ræðustól á þessu þingi og sagði: Sjáið þið ekki veisluna, drengir? Tveim árum síðar var allt farið hér til heljar eða þar um bil. Sér ekki félagshyggjumaðurinn velferðina? Í sjálfu sér er ekki verið að lasta það sem þokkalega er gert. Það sem ég benti á er að um 4.000 manns eru nú á opinberum biðlista eftir nauðsynlegum aðgerðum, þar á meðal bráðaaðgerðum. Og þær 840 milljónir, samkvæmt þeim verðlista sem ég var með áðan, fara ekki mjög langt, hv. þingmaður, til að eyða þeim biðlistum eða höggva verulega í þá. Það sem ég átti við með lekanum var að hér er til kerfi, stofnun eða fyrirtæki, sem er til í að taka þátt í því að eyða þeim biðlistum - og ef peningarnir eru til, enn þá betra - með ódýrari hætti en að senda fólk sem verst er farið og mest er þjáð til útlanda í sambærilegar aðgerðir. Það var það sem ég átti við með leka í kerfinu. Ríkisstjórn sem getur hugsað sér að senda fólk til útlanda í aðgerðir sem kosta tvöfalt eða rúmlega það á við það sem hægt er að fá við að gera þær hér heima, út af einhverri þversköllun við því í hvaða höndum fyrirtækið er sem framkvæmir aðgerðirnar, þá er illa farið. Ég sé enga velferð í því að menn nýti ekki fjármunina sem eru af skornum skammti eftir því sem hv. þingmaður segir og ég veit það vel, ég get komið inn á það í seinna andsvari mínu af hverju þetta fé er af skornum skammti. En hvers vegna þá ekki að nýta það eins vel og hægt er, hv. þingmaður?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég ætla aðeins að koma inn á það sem hv. þingmaður gerði mestmegnis að meginefni í ræðu sinni, þennan meinta niðurskurð á velferð í boði hæstv. ríkisstjórnar og tengdi það við þær breytingar sem hafa orðið á frumvarpinu milli 1. og 2. umr. vegna þess að nú er komin ný hagspá og bregðast þurfti við því, og setti þetta í samhengi við það að við hefðum afsalað okkur algerlega fjárveitingavaldinu frá Alþingi yfir til framkvæmdarvaldsins. Birtingarmyndin er einfaldlega sú að miklu meiri agi birtist í ríkisfjármálum en áður. Í fjármálastefnu þessarar ríkisstjórnar er sagt: Við skilum 1% afgangi. Öll ósköpin sem hv. þingmaður er að koma inn á er hagræðing upp á 0,17% í fjárlagafrumvarpinu. Ýmis útgjöld sem færast til um 0,41%. Verðlagsuppfærsla er vegna þess að verðbólgan fer aðeins upp, það eru 0,43%. Vaxtagjöld, 0,11%. Samtals gerir þetta bæði í debet og kredit, eins og við segjum, 0,03%. 0,07% afkomubati eftir allar þessar aðgerðir. Nettóniðurstaðan, 1% af vergri landsframleiðslu. Þetta er nú allt afsalið. Þetta er það sem við fylgjum og förum eftir og þetta er það sem hv. fjárlaganefnd þarf að skoða og fara yfir og ganga eftir upplýsingum um. Þetta er sá agi sem við höfum margoft kallað eftir. Ég og hv. þingmaður stóðum að því að samþykkja frumvarp þar að lútandi. Nettóniðurstaðan er algjörlega sú sama. Eftir sem áður er verið að fjárfesta í velferð, í menntun, í samgöngum. [[Forseti hringir.]]Og auka útgjöld til loftslagsmála. Það er hárrétt.
Hæstv. forseti. Takk fyrir svarið. Hv. þingmaður getur alveg hengt það um hálsinn á mér að ég hafi samþykkt lög um opinber fjármál á sínum tíma, sem er líklega eitt mesta valdaafsal frá þessari stofnun til framkvæmdarvaldsins nokkru sinni, og það getur vel verið að ég lifi til að sjá eftir því að hafa nokkurn tíma gert það, en það kemur þá bara í ljós. En ég hef í hyggju að taka þetta andsvar hv. þingmanns um allar prósenturnar og spila það fyrir fólkið á biðlistunum, vita hvort það verður eitthvað líknandi fyrir það að liggja heima í þjáningu og hlusta á það, vegna þess að þetta gerir ekki gagn. En það er náttúrlega eitt í þessu, herra forseti, og það er kannski lykillinn að þessu öllu. Ríkisstjórn, sem treystir sér til að láta heilan banka í hendur útlendra vogunarsjóða í staðinn fyrir að yfirtaka hann eins og hægt hefði verið að gera og gera sér verulegan pening úr, á nóg af peningum og þarf ekkert að spara neina peninga. Ég ætla að benda hv. þingmanni á að fylgjast vel með fréttum á næstu vikum þegar stærsta eign Arion banka, Valitor, verður seld út úr félaginu fyrir líklega fimmfalt bókfært verð, ráðstöfun sem hefði getað komið íslensku þjóðinni til gagns og gæða ef menn hefðu staðið í lappirnar og hirt bankann á sínum tíma eins og þeir gátu. En í staðinn fyrir að lappa upp á ríkissjóð mun þessi gjörningur, sem mun fara fram á næstu vikum, hjálpa vogunarsjóðum en ekki ríkissjóði. Það er nú bara þannig. Og þetta er tillaga sem við fluttum fyrir ári síðan, við Miðflokksmenn, um hvernig væri hægt að hámarka þessi gæði fyrir ríkissjóð. Og þarna erum við ekki að tala um neitt smotterí og ekki nein 0,3% eða eitthvað svoleiðis. Við erum að tala um tugi milljarða króna sem menn voru til í að láta lausa við vogunarsjóði úti í heimi í staðinn fyrir að láta ríkissjóð njóta þess. Og við erum kannski að súpa seyðið af því nú.
Borist hafa bréf frá Katrínu Jakobsdóttur og Smára McCarthy um að þau geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag, mánudaginn 19. nóvember, taka því sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þau 2. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Reykjavíkurkjördæmi norður Álfheiður Ingadóttir, þar sem 1. varamaður hefur boðað forföll, og 1. varamaður á lista Pírata í Suðurkjördæmi, Álfheiður Eymarsdóttir. Þær hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðnar velkomnar til starfa að nýju.
Forseti vill tilkynna um þá breytingu á starfsáætlun sem samþykkt var á fundi forsætisnefndar og með formönnum þingflokka nú í morgun, að nefndadagur sem áætlaður var miðvikudaginn 28. nóvember færist yfir á föstudaginn 30. nóvember. Er það gert til að þingmenn geti tekið þátt í heimsþingi kvenleiðtoga sem haldið verður í Hörpu dagana 26.–28. nóvember nk.
Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um sé þess þörf.
Borist hafa tvö bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 150, um viðskiptaþvinganir gagnvart Rússlandi, frá Karli Gauta Hjaltasyni, og á þskj. 239, um íslenska ríkisborgara á Bretlandi og útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu, frá Jóni Steindóri Valdimarssyni.
Nú verður 2. umr. fjárlaga fram haldið. Hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra mun taka fyrstur til máls og verður réttur til andsvara rýmkaður við ræðu hans þannig að tryggt verði að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka sem þess óska komi að andsvörum. Hefur þá hver tvær mínútur í fyrra sinn en eina mínútu í síðara sinn. Eftir það gildir venjulegur andsvararéttur í umræðunni.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þann sveigjanleika sem þingið hefur sýnt. Ég er ánægður að fá að taka þátt í umræðunni þar sem ég gat ekki verið viðstaddur 2. umr. um fjárlög síðastliðinn fimmtudag. Ég hef alltaf lagt áherslu á í öllum málum sem við vinnum að í félagsmálaráðuneytinu að sem best samráð sé við þingið og að hvenær sem er sé hægt að koma hingað til samtals og samráðs við þingmenn um þau mál sem við erum að vinna að. Ég fylgdist með 2. umr. fjárlaga á fimmtudaginn þar sem m.a. voru ræddar þær breytingartillögur sem lagðar eru til við 2. umr. Ég skynjaði að það væri mikill vilji þingmanna að fá að eiga orðastað við félagsmálaráðherra um þau mál og þess vegna fagna ég því að fá að taka þátt í umræðunni í dag. Það er kannski fyrst að segja að gríðarleg aukning er til málaflokksins á milli ára. Ef fjárlagafrumvarpið nær fram að ganga, jafnvel með þeim breytingartillögum sem lagðar eru til við frumvarpið við 2. umr., er veruleg aukning til málaflokksins á mjög mörgum sviðum og það er gríðarlega mikilvægt. Fjárlagafrumvarpið gerði ráð fyrir því að 8,5% raunaukning væri á útgjöldum til félagsmála, eða um 15,6 milljarðar, og jafnvel þótt dregið sé eilítið úr þeirri aukningu á næsta ári, vegna aðstæðna sem eiga sér eðlilegar skýringar, er engu að síður aukning til málaflokksins, raunaukning að frátaldri launa- og verðlagsþróun upp á yfir 14 milljarða. Það er gífurlega jákvætt og ánægjulegt, sérstaklega í ljósi þess að það er aukning aftur, vegna þess að á yfirstandandi ári er aukning til málaflokksins. Það sem hefur hins vegar verið mest til umræðu í tengslum við þetta eru breytingar á almannatryggingakerfinu og staða örorkulífeyrisþega í því ljósi. Það er alveg ljóst að skiptar skoðanir eru um hvernig framtíðarkerfi almannatrygginga og starfsendurhæfingar sé best til þess fallið að bæta lífskjör og lífsgæði fólks sem hefur ekki fulla starfsgetu. Það hefur alltaf verið áhersla þessarar ríkisstjórnar að ná sem breiðastri sátt um þau mál og þess vegna var ákveðið, eins og margoft var rætt í þessum sal á vordögum 2018, að efna til mjög víðtæks samráðs við alla þá aðila sem að því koma, bæði hagsmunasamtök, Öryrkjabandalagið, Þroskahjálp og aðra, auk aðila vinnumarkaðar og fulltrúa stjórnar og stjórnarandstöðu í þinginu, til að ræða þetta framtíðarfyrirkomulag. Það var síðan skipaður samráðshópur um nýtt framfærslukerfi almannatrygginga í apríl 2018 þar sem allir þeir aðilar eiga sæti. Sú vinna hefur tekið lengri tíma en ráðgert var og það hefur komið fram í samtali, m.a. við velferðarnefnd, að ráðgert var að frumvarp um starfsgetumat væri á dagskrá í október, sem náðist því miður ekki. En það er ekki að ástæðulausu sem sú vinna hefur tekið eilítið lengri tíma. Það er m.a. vegna þess að við höfum lagt áherslu á að hlusta á þær raddir sem eiga sæti í starfshópnum og lagt kapp á að finna leiðir til að taka tillit til þeirra aðstæðna sem flestir búa við, sem búa ekki við fulla starfsgetu. Þetta er breiður hópur fólks og því ekki ein einföld leið í boði. Ég held að við getum sagt að með því að hlusta á bæði þá sem eiga sæti í þeim hópi og eins þau orð sem hafa komið fram í salnum um breytt framfærslukerfi og hvað þurfi að varast við breytingar sem miða að því að feta okkur í átt að starfsgetumati þá sjáum við vonandi til lands í því ferli. Ég bind miklar vonir við að það geti tekist þrátt fyrir að vinnan dragist um einhverja mánuði. Eins og ég sagði liggur fyrir að innleiðing á nýju kerfi mun taka lengri tíma en áætlað var í upphafi. Eiginleg innleiðing á nýju mats- og framfærslukerfi mun ekki geta hafist fyrr en á árinu 2020, í stað 2019 eins og ráðgert var. Það hefur m.a. komið fram í óundirbúnum fyrirspurnum í þinginu sem ég hef svarað frá þingmönnum. Það er líka vegna þess að ákall hefur verið um það frá öllum aðilum að fara hægar í breytingarnar, undirbúa þær vel, svo að við gerum ekki sömu mistök og vitnað hefur verið til hjá nágrannaþjóðum okkar í því efni. Það er einnig til þess fallið að ná breiðari sátt um framtíðarfyrirkomulagið. Þegar við höfum svo skýrari mynd af því framtíðarkerfi sem við viljum sjá taka við verða stigin skref á árinu 2019 þannig að þeir fjármunir sem Alþingi og fjárlaganefnd gera ráð fyrir að fari í þennan málaflokk, sem verða að öllum líkindum samþykktir fyrir jól, nýtist þá með þeim hætti að það styðji við þá vegferð sem við erum á varðandi breytingar á starfsgetumati, breytingar sem eiga að styðja við nýja kerfið Við höfum reynt að gera grófar áætlanir um hvaða skref sé raunhæft að taka miðað við að stefna nýju kerfi 2020 og gera þetta þar af leiðandi á aðeins lengri tíma. Ég held að of snemmt sé að fara mjög ítarlega út í þær útfærslur, áður en niðurstöður samráðshópsins sem þegar er starfandi um þau mál liggur fyrir. Mér finnst rétt röð að gera það þannig. Fyrst fáum við niðurstöðu úr vinnunni sem þegar er í gangi og liggur fyrir, og hefur dregist af ákveðnum ástæðum, og er vonandi að klárast. Í framhaldi af því, og það hefur verið sagt, getum við ráðist í skref sem styðja við þá vegferð. Það hefur til að mynda verið horft til þess að draga úr skerðingum og til annara athugasemda sem hafa komið fram um almannatryggingakerfið. Að því sögðu vil ég segja um fjárlagafrumvarpið, af því að það virðist hafa verið einhver misskilningur í umræðunni, að frá því sem nú er á árinu 2018 er gert ráð fyrir því að 1. janúar 2019 verði 3,6% hækkun í þessum málaflokkum. Við erum þar að auki, ef þetta verður niðurstaða Alþingis, vegna þess að ég ítreka að það er Alþingi sem hefur fjárveitingavaldið, með 2,9 milljarða af nýju fjármagni til ráðstöfunar. Þetta er auðvitað aukning frá síðasta ári. Það er þannig, svo að ég ítreki það aftur, að aukning er til málaflokksins á næsta ári sem nemur rúmlega 14 milljörðum kr. að raunaukningu. Það er gríðarlega mikilvægt. En við vitum líka, og það hef ég aldrei dregið neina fjöður yfir, að veita þarf fjármagn í auknum mæli til þeirra málaflokka sem standa höllustum fæti í íslensku samfélagi. Við þurfum þó einnig að huga að því hvernig við nýtum það fjármagn og leggja áherslu á að ráðast í fyrirbyggjandi aðgerðir, hvort sem er gagnvart þeim sem detta út af vinnumarkaði, hvernig við styðjum betur við þá, eða gagnvart börnum og öðrum málaflokkum, þannig að við getum sem samfélag unnið að því í sameiningu að sem flestir geti tekið virkan þátt í íslensku samfélagi og leiðist ekki út af braut. Ég legg áherslu á að eiga gott samstarf við þingið áfram og hlakka til að eiga skoðanaskipti á eftir. Til þess var þetta hugsað, þess vegna óskaði ég eftir því að fá að koma hér og halda ræðu, til að við gætum átt skoðanaskipti. Þau eru gríðarlega mikilvæg og ég hlakka til þeirra.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hingað og gera grein fyrir máli sínu. Það er alveg sama hvernig á það er litið, alveg sama hvernig við orðum það; hin stóra og blauta tuska framan í þennan hóp var sú að dregið var úr framlögum til þessa hóps, úr fyrirhuguðum breytingum um 1.000 milljónir milli umræðna. Það er nokkuð einstakt í þingsögunni, held ég, að ríkisstjórnin sjálf ákveði að hrekjast frá fjárlögum sem byggðu á mjög veikum forsendum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra beint, af því að nú er meiri hlutinn af öllum niðurskurðaraðgerðum milli umræðna á hans ráðuneyti: Var virkilega ekki hægt að finna breiðari bök en þennan hóp til að leggja byrðar á, á sama tíma og verið er að lækka veiðigjöld? Hefur hæstv. ráðherra aftur tekið upp umræður í ríkisstjórninni um að bregðast við með að leggja á hátekjuskatt? Er hann búinn að gefast upp á því eftir enn eina ferðina til útlanda? Og svo langar mig að spyrja, vegna þess að það skiptir dálitlu máli: Er verið að nota þennan niðurskurð núna milli umræðna til að setja öryrkja í skrúfstykki? Setja þá í vanda í samstarfshópnum og hóta þeim að ef þeir sætti sig ekki við það sem að þeim er rétt fái þeir ekkert?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Í fyrsta lagi væri gríðarlega mikilvægt, og ég rakti það mjög vel í inngangsræðu minni og hef gert það allan þann tíma sem við höfum verið að ræða þessi mál í haust, að ná í gegn kerfisbreytingu í almannatryggingunum, varðandi endurhæfinguna og hvernig við styðjum best við bakið á þeim sem detta út af vinnumarkaði og aðstoðum þá við að komast aftur út á vinnumarkaðinn. Ástæðan er m.a. sú að ef við náum ekki að gera breytingu þar á er gert ráð fyrir gríðarlegri aukningu þeirra sem fara á örorku á næstu árum. Af því höfum við haft áhyggjur. Hér var m.a. umræða um unga drengi í síðustu viku og ástæðurnar fyrir að þeir detta út úr íslensku samfélagi. Það hefur alla tíð verið sagt að við þessa kerfisbreytingu verði líka breytingar á almannatryggingakerfinu. Sú vinna hefur tekið lengri tíma, eins og komið hefur fram í umræðu um fjárlög, og kemur m.a. fram í þingmálaskrá þar sem gert var ráð fyrir að málið kæmi fram í október. Það er ekki vegna þess að verið sé að setja einhvern í skrúfstykki. Það er vegna þess að við erum búin að vera að hlusta á raddirnar í samráðshópnum. Við höfum hlustað á þau varnaðarorð sem verið hafa í þingsal um það sem við þurfum að varast við breytingar á almannatryggingakerfinu. Þegar menn hlusta og eiga samráð leiðir það oft til breytinga. En slíkt tekur oft aðeins lengri tíma. Það er það sem ég hef lagt áherslu á við þessa endurskoðun, að við hlustum á raddir, m.a. Öryrkjabandalagsins, Þroskahjálpar og fleiri aðila við breytingar á þessu kerfi. Þess vegna mun þetta tengjast og það hefur algerlega verið skýrt í mínum huga. Ég mun svara næstu spurningu í síðara andsvari því að ég næ því ekki núna.
Herra forseti. Ég heyri ekki betur en að margt af því ágæta fólki sem situr í þessari nefnd, og Öryrkjabandalagið og fleiri, hafi einmitt gagnrýnt þennan niðurskurð milli umræðna. Af hverju var þá ekki hægt að halda þessum peningum inni og greiða þá afturvirkt þegar samningar nást, eins og hefur margoft verið gert þegar um ívilnandi aðgerðir er að ræða? Þá væri líka fróðlegt að heyra viðhorf ráðherra til þess hvort afnám skerðinga, þótt ekki sé nema í skrefum, og á endanum að afnema krónu á móti krónu skerðinguna, myndi ekki vera það sem myndi virkilega ýta undir virkni þessa hóps á markaði. Hæstv. ráðherra sker líka niður um 80 milljónir til húsnæðismála, í málaflokki sem mun vera afgerandi til þess að einhverjir fletir náist á samningum á vinnumarkaði. Það er náttúrlega ömurlegt metnaðarleysi. Ég vil spyrja ráðherra hvort hann ætli virkilega bara að boða starfshóp og kalla það brýnar aðgerðir.
Virðulegur forseti. Ég hef lagt áherslu á að það fjármagn sem samkomulag verður um að verði aukið til þessa málaflokks, örorkulífeyrisþega, á næsta ári - og við skulum ekki gleyma því að það er aukning frá yfirstandandi ári - verði nýtt til að styðja við þá hugsun sem kemur út úr þessari endurskoðun, að þar verði sérstaklega horft til skerðinga í því ljósi. Það er eitt af því sem verður þar til umfjöllunar. Varðandi húsnæðismálin og lækkun sem m.a. er til húsaleigubóta: Þar er almenn hagræðingarkrafa á milli umræðna en þó er hækkun milli ára. Í öllum tilfellum þar sem gagnrýni hefur verið höfð uppi, hvort sem er á húsnæðismál eða örorkulífeyrisþega, er boðuð hækkun á næsta ári. Varðandi húsaleigubæturnar höfum við ekki náð að nýta það fjármagn sem áætlað hefur verið til þess liðar á hverju einasta ári vegna þess að annaðhvort þarf að gera efnislegar breytingar á uppbyggingu húsaleigubótanna eða kynna hana betur. [[Forseti hringir.]] Það er m.a. til endurskoðunar núna í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins hvernig húsnæðisstuðningurinn nýtist betur þannig að ekki þurfi að skila honum í árslok.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hér til andsvara. Í frumvarpinu kemur fram að hækka eigi vaxtabætur um 13% milli ára, það verði um 3,4 milljarðar sem verði settir í þennan málaflokk. Engu að síður er um sögulega lága upphæð að ræða. Hin mikla hækkun á húsnæðisverði undanfarin ár hefur étið upp vaxtabæturnar. Einn helsti skerðingarþáttur vaxtabóta er hækkun á verðmæti eignar. Aðrir þættir hafa þarna einnig áhrif, eins og hækkun launa og fjármagnstekjur. Frá árinu 2010 hafa vaxtabætur lækkað um rúma 8 milljarða kr. Þeim fjölskyldum sem eiga rétt á þeim hefur fækkað um rúm 30.000. Það er búið að taka vaxtabæturnar af fjölda fólks. Því er ekki að finna raunverulegt peningasjóðsstreymi í boðaðri hækkun bótanna, bótagreiðslur til húsnæðiseigenda hafa hríðlækkað á sama tíma og skattar á húseigendur hafa hækkað umtalsvert. Það sem skiptir höfuðmáli í því eru skerðingarmörkin, þ.e. hvenær byrja eigi vaxtabæturnar og hvenær þær eigi að skerðast. Skerðingar og niðurfellingarmörk vaxtabóta hafa engan veginn fylgt verðlagi. Auk þess hafa hámarksgreiðslur vaxtabóta nánast haldist þær sömu síðan 2011. Ekki verður séð að það standi í frumvarpinu svo neinu nemi með reikningsreglur vaxtabóta, að þær haldist óbreyttar áfram. Viðmiðunarstærðir vaxtagjalda og hámarkskvóta hækka um 5% en nettóeigna um 10%. Ég spyr: Er þetta leyfilegt, hæstv. ráðherra?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta upp og leggja áherslu á að stuðningskerfi okkar til húsnæðismála þarfnist endurskoðunar. Sú vinna er í gangi undir forystu fjármálaráðuneytisins þar sem m.a. er verið að skoða vaxtabætur, húsaleigubætur og aðra þætti í húsnæðisstuðningi í góðu samráði við félagsmálaráðuneytið og aðila vinnumarkaðarins. Eins og fram hefur komið á samráðsfundum á milli ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins, sem nú eru hafnir aftur eftir forystuskipti innan verkalýðshreyfingarinnar, eru húsnæðismálin sá þáttur sem menn vilja ræða hvað dýpst í tengslum við kjarasamninga, sem allir losna í lok þessa árs og í byrjun nýs árs. Þar á meðal er stuðningur við þá sem eru á fasteignamarkaði, bæði við þá sem eru á leigumarkaði og eins við þá sem undirbúa sín fyrstu kaup. Gagnvart breytingum á vaxtabótakerfi, húsaleigustuðningi og öðru sem þar er undir er í gangi endurskoðunarvinna sem gert er ráð fyrir að geti orðið í samfloti við kjarasamningsgerð og í samstarfi við aðila vinnumarkaðar, enda hafa þeir kallað eftir því og ég held að það sé jákvætt að stjórnvöld eigi gott samstarf þar. Sú gagnrýni sem hv. þingmaður kemur með er að mörgu leyti algerlega réttmæt. Það er þess vegna sem unnið er að endurskoðun á þeim flokkum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Hann talar um að verið sé að vinna að bótum í þeim málum. Íbúðalánasjóður hefur einmitt bent á að vaxtabætur nái vart því hlutverki að stuðla að húsnæðis- og öryggismálum landsmanna miðað við núverandi aðstæður. Það er ansi ámælisvert ef Íbúðalánasjóður bendir á það og vil ég árétta við ráðherrann að hraða þeirri vinnu þannig að við getum lagað þau mál.
Virðulegur forseti. Við gerum ráð fyrir því að sú vinna verði í góðu samfloti við viðræður um kjarasamninga og það er þess vegna sem ríkisstjórnin hefur þegar hafið undirbúning að því, undirbúningsvinna hefur verið í gangi. Það er öllum kunnugt um að bótakerfin þarfnast endurskoðunar. Þau hafa ekki nýst nægilega þeim markhópum sem við viljum að þau nýtist, sem er sérstaklega ungt fólk og tekjulágt fólk. Það er einmitt þess vegna sem við erum að vinna að breytingum og gerum ráð fyrir því að það geti orðið eitt af þeim atriðum sem hafa úrslitaáhrif um kjarasamninga, líkt og kom fram á fyrsta samráðsfundi í ráðherrabústaðnum fyrir um tveimur vikum síðan.
Forseti. Mig langar til að ræða afnám krónu á móti krónu skerðinga. Í óundirbúnum fyrirspurnum 5. nóvember segir hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Verði fjárlagafrumvarpið samþykkt með 4 milljörðum inni tekur við að útfæra hvernig við nýtum þá fjármuni til þess að þeir komi sér sem best fyrir þennan hóp. Þar verður fyrst og síðast horft til skerðinga …“ Þar kemur einnig fram, með leyfi forseta: „Það má ráðgera að 1. janúar verði breytingar þar sem 4 milljörðum verður varið í þá veruna. Hvenær? Já, það eru breytingar í vændum. 1. janúar munum við sjá breytingar.“ Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Þegar hann segir í ræðu sinni að breytingar séu í vændum 1. janúar, var hann þá að vísa í að draga eigi úr skerðingum eða var hann að vísa í starfsgetumatið? Mér heyrist af umræðunni eins og hún er búin að vera, og svörum sem gefin voru áðan, að þarna sé verið að vísa í starfsgetumatið. Þá langar mig bara til að spyrja beint út: Er afnám þessara skerðinga háð því að öryrkjar samþykki starfsgetumatið? Hvers vegna er það svo? Hvað er það sem ráðherra og núverandi ríkisstjórn hafa áhyggjur af varðandi það að afnema þessar skerðingar? Er það gríðarlegur kostnaður? Hvað er það nákvæmlega? Er búið að skoða hvað við fáum til baka? Hvaða sparnaður verður af því? Eða er bara litið á þetta sem hreinan kostnað sem við höfum ekki efni á? Eða hvað er það nákvæmlega sem ráðherra hefur áhyggjur af? Af hverju getum við ekki alla vega byrjað á að draga úr þessum skerðingum núna? Öryrkjar hafa sagt það lengi að þetta sé algjörlega ótengt, það sé alveg hægt að afnema skerðingar núna, eða alla vega draga verulega úr þeim, og fara svo í starfsgetumatið. Þetta tvennt þarf ekkert að hanga saman. Ef ekki er verið að þvinga öryrkja til að samþykkja [[Forseti hringir.]]starfsgetumatið, hvers vegna er svona ofboðslega mikil áhersla lögð á að láta þetta tvennt hanga saman?
Virðulegi forseti. Ég ætla að taka þetta tvíþætt. Í fyrsta lagi er með frumvarpinu, ef það verður samþykkt - Alþingi hefur lokaorðið varðandi fjárveitingar til allra málaflokka - gert ráð fyrir að bætur muni hækka um 3,6% frá og með 1. janúar. Það liggur algerlega ljóst fyrir að bætur munu hækka frá og með 1. janúar um 3,6%. Síðan varðandi það hvernig við gerum breytingar á almannatryggingakerfinu er það algjörlega skýrt að við myndun þessarar ríkisstjórnar - og það var líka í stjórnarsáttmála síðustu ríkisstjórnar - var ákveðið að unnið yrði að því að innleiða starfsgetumat til þess að koma í veg fyrir þá þróun sem verið hefur þar sem ungt fólk dettur út af vinnumarkaði, fólk sem við ættum alls ekki að missa út af vinnumarkaði. Það er þess vegna sem við erum að gera breytingar á þessu kerfi og þess vegna sem þetta hefur verið tengt saman. Gert er ráð fyrir því, miðað við úttekt sem gerð var af KPMG og ég veit að hefur verið kynnt, alla vega fyrir fjárlaganefnd og örugglega líka fyrir hv. velferðarnefnd, að aukning til málaflokksins, ef ekkert væri að gert og við næðum ekki að gera breytingar, færi úr rúmlega 40 milljörðum í 90 milljarða bara á nokkrum árum. Það er gríðarlega alvarleg þróun. Það gerir það að verkum að ef þetta heldur áfram með þessum hætti mun ríkissjóður hafa mjög lítið svigrúm til að auka framlög til þeirra hópa sem sannarlega þurfa á aukningu að halda. Þess vegna hefur ríkisstjórnin lagt ríka áherslu á að innleiða nýtt almannatryggingakerfi samhliða því að við innleiðum nýtt starfsendurhæfingarkerfi, sem miðar að því að aðstoða þetta fólk við að komast aftur út á vinnumarkaðinn. Þess vegna tengist þetta saman með þessum hætti. Það er ekki til þess að setja skrúfstykki á neinn, enda höfum við hlustað [[Forseti hringir.]]á þær raddir sem komið hafa upp varðandi það sem varast þarf við breytt kerfi.
Forseti. Ókei, ég þakka þessi svör. Ef ég skil þetta rétt, og ráðherra getur bara sagt til ef ég skil þetta rangt, að þarna sé verið að tala um að ástæðan fyrir starfsgetumatinu áður - að áhyggjurnar séu þær að fólk fari ekki aftur út á vinnumarkaðinn og þar af leiðandi verði þetta allt of dýrt. Þá er verið að segja að það eitt og sér að afnema skerðingar virki ekki nægilega mikið sem hvati fyrir fólk til að fara út á vinnumarkaðinn heldur þurfi líka að vera svipa, sem er þá mögulega starfsgetumatið. Ég skil það alla vega þannig. Það eitt og sér að afnema þessar skerðingar mun skapa þann hvata sem til þarf til að fólk fari út á vinnumarkaðinn og mun skapa þá auknu velferð sem gerir það að verkum að fólk fer, mögulega og vonandi, af örorkubótum. En ég spyr: Hefur hæstv. ráðherra sest niður með fjármálaráðherra og heilbrigðisráðherra og reiknað út aukinn heilbrigðiskostnað sem gæti orðið af því að halda öryrkjum áfram í fátæktargildrunni og með því að fresta nauðsynlegri innspýtingu í húsnæðismál til að skapa hér mannúðlegri húsnæðismarkað? [[Forseti hringir.]] Er verið að skoða heildrænt hvaða víxlverkanir eru á milli kerfa við það að fresta þessum betrumbótum á réttindum örorkulífeyrisþega og fleiri?
Virðulegur forseti. Ég hef lagt áherslu á það að við breytingar á almannatryggingakerfinu og við breytingar sem lúta að hugmyndinni um breytta starfsendurhæfingu, virkni og starfsgetumat, verði hlustað á þau varnaðarorð sem verið hafa uppi. Það tekur oft tíma að hlusta því að þá verða allir að fá tækifæri til að segja sína skoðun. Það hefði verið ofsalega auðvelt að koma bara fram með frumvarp um starfsgetumat á fyrstu dögum þingsins í haust en það hefði ekki orðið til þess að við hefðum hlustað á þau varnaðarorð, að við værum að reyna að finna lausn sem fleiri gætu fellt sig við. Það á að vera sameiginlegt verkefni okkar, allra sem sitja við borðið í þessari vinnu að reyna að tryggja að þeir einstaklingar sem detta út af vinnumarkaði - og Alþingi tók upp sem sérstaka umræðu unga drengi í síðustu viku, umræðu sem ég er svo hjartanlega sammála. Þá verður kerfið líka að styðja við þá hugsun. [[Forseti hringir.]] Það er það sem við erum að reyna að nálgast með þessari vinnu, að ná fram samfélagsbreytingum sem aðstoða þessa einstaklinga við að fara aftur út á vinnumarkaðinn.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra fyrir að vera með okkur í dag. Ég er á svipaðri línu og hv. þm. Halldóra Mogensen. Mig langar samt að byrja á því að nefna það að þeir 4 milljarðar sem áður höfðu verið eyrnamerktir og öryrkjar halda að hafi átt að vera fyrir þá og þess vegna sé verið að lækka aukna framfærslu til þeirra um 1 milljarð núna - það er rangt. Það stóð aldrei til af hæstv. ríkisstjórn að setja eina einustu krónu í að bæta kjör öryrkja, ekki eina krónu. Þau 3,4% sem nú er gert ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu, og á í breytingartillögum ríkisstjórnarinnar að hækka í 3,6%, eru í rauninni bara aum leiðrétting, lögbundin leiðrétting sem á að koma til 1. janúar ár hvert. Það er engin kjarabót fyrir öryrkja. Svo einfalt er það. Og til þess að bæta aðeins um betur. Það er til eitt starfsgetumat fyrir öryrkja og það er öryrkinn sjálfur. Með því að gefa honum kost á því að reyna að hífa sig upp úr þessari manngerðu, rammgerðu fátæktargildru sem er endalaust verið að festa hann betur og betur í af sitjandi stjórnvöldum hverju sinni, með því að leyfa honum að fara út að vinna og gefa honum almennilegan aðlögunartíma, munum við uppskera mörgum sinnum fleiri krónur í okkar sameiginlega ríkissjóð en okkur hefði nokkurn tíma órað fyrir. Fyrir utan það að við þyrftum ekki að horfa upp á þessa 90 milljarða sem hugsanlega verða settir í almannatryggingakerfið árið 2030, ef fram heldur sem horfir. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað er til ráða? Ætlið þið virkilega að halda áfram að hamast í þessu starfsgetumati með aðilum sem í rauninni hafa ekkert um örorku að segja? Enginn þeirra er öryrki, nota bene, svo ég sletti nú, ég biðst afsökunar á því. Enginn þeirra er öryrki. Við öryrkjar segjum: Ekkert um okkur án okkar.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingu Sæland, fyrir hennar spurningar. Við höfum oft rætt þetta mál áður. Ég vil ítreka það að frá núgildandi fjárlögum er 3,6% aukning frá og með 1. janúar. Það koma líka 2,9 milljarðar nýir inn í kerfið sem munu sannarlega nýtast þessum hóp, 2.900 milljónir, en það á eftir að útfæra það til hvaða þátta innan almannatryggingakerfisins þessir fjármunir renna. Ætlunin er að það verði gert samhliða niðurstöðu úr þeirri vinnu sem þegar er í gangi. Hv. þingmaður segir að það eigi ekki að gera breytingar á svona kerfum nema hafa menn við borðið sem þar um ræðir og vitnar til orðanna: Ekkert um okkur án okkar. Það er einmitt þess vegna sem við höfum unnið að þessu samráði sem hefur verið í gangi og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson hefur verið í þessari vinnu fyrir [[Gripið fram í.]]hönd stjórnarandstöðunnar. Þegar niðurstaða kemur úr þessu, sem vonandi verður bara á næstu vikum, þá munum við vinna áætlanir um það hvernig almannatryggingakerfið þarf að þróast. Við erum að tala um af hverju þarf að gera þetta og ég þreytist ekki á að segja það. Mig langar að velta því upp hér að í síðustu viku var umræða um unga drengi sem falla út af vinnumarkaði og m.a. var verið að tala um að væri vandamál í samfélaginu. Ég er ekki viss um að það að afnema krónu á móti krónu dugi þessum einstaklingum til að koma þeim af stað aftur í samfélaginu og út í atvinnulífið o.s.frv. Það er þess vegna sem við erum að skoða hvernig starfsendurhæfingarkerfið og allir aðilar þar innan þurfa að vinna þéttar saman. Við verðum sem samfélag [[Forseti hringir.]]að ná fram breytingum sem miða að því að þessir einstaklingar komi út á vinnumarkaðinn og taki virkan þátt í atvinnulífinu. [[Forseti hringir.]]Vinnan sem er í gangi snýr m.a. að þeim hlutum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þetta er alltaf svo fallegur söngur, ég átta mig eiginlega ekkert á því hvað hann var að segja fyrir utan það sem venjan er. 2.900 millj. kr., 2,9 milljarðar, hvernig nýtast þeir öryrkjum? Þeir nýtast öryrkjum til framfærslu ekki neitt, ekki ein einasta króna. Ef ég hef rangt eftir þá vil ég gjarnan spyrja stuttrar spurningar: Hvernig á það að nýtast hverjum öryrkja fyrir sig? Í öðru lagi. Ungu drengirnir út að vinna, hvernig eigum við að vera viss um það? Við getum ekki verið viss um það, en við getum alveg verið örugg um að með því að gefa þeim kost á því að fara út að vinna og með því að reyna að efla það og gefa þeim möguleika á því að skerðast ekki króna á móti krónu, þá er sannarlega betur af stað farið en heima setið. Í þriðja lagi er hafsjór á milli þess að tala um stýrihópinn sem hæstv. ráðherra er með, sem inniheldur engan einasta öryrkja, og þann hóp sem nú var smíðaður þverpólitískt í haust til þess að reyna að vinna úr þessu svokallaða starfsgetumati. Og kostnaðurinn, virðulegi forseti, [[Forseti hringir.]]hann þarf ekki að vera neitt nema hagur fyrir okkur. Enginn kostnaður.
Virðulegur forseti. Þeir fjármunir sem Alþingi Íslendinga mun samþykkja að veittir verði til þessa málaflokks frá 1. janúar - og það er aukning og það er gott að það komi fram hérna að það er aukning - 2,9 milljarðar, 2.900 milljónir, [[Í hvað?]]munu að sjálfsögðu nýtast til öryrkja. Ég veit ekki í hvað annað á að nota þá. Útfærslan á því mun taka mið af því sem kemur út úr þeirri vinnu sem er þegar í gangi um innleiðingu á nýju almannatryggingakerfi. Það liggur algerlega ljóst fyrir að það er í fyrsta lagi aukning á næsta ári, í öðru lagi mun sú aukning nýtast þessum hóp og í þriðja lagi er ástæðan fyrir því að þetta hefur dregist sú að vinnan hefur dregist. Þegar niðurstöður koma úr þeirri vinnu getum við útfært með hvaða hætti þessum fjármunum verður ráðstafað þannig að það styðji við þá hugsun [[Forseti hringir.]]sem ríkisstjórnin markaði við myndun þessa stjórnarsáttmála, um innleiðingu á breyttu endurhæfingarkerfi, starfsgetumati og breyttu [[Forseti hringir.]]almannatryggingakerfi þar með. [[Forseti hringir.]]Í þessu eigum við mjög gott samráð við Öryrkjabandalagið, [[Forseti hringir.]]Þroskahjálp og aðra aðila.
Herra forseti. Ég ætla ekki að gera lítið úr góðum ásetningi hæstv. ráðherra í þessum mikilvæga málaflokki en ég verð að viðurkenna að ég er orðinn dálítið áttavilltur í yfirlýsingum ráðherra í þeim málum. Frá því að við hófum umræðu um fjármálaáætlun í vor hefur staðið til að setja 4 milljarða í einhverja breytingu á örorkulífeyriskerfinu. Þetta eitthvað, sem ekki var hægt að útskýra nánar hvað væri eða hvað myndi kosta, kom svo aftur inn í fjárlagaumræðuna í haust sem 4 milljarðar en áfram í eitthvað ótilgreint sem kæmi mögulega til framkvæmda einhvern tímann á næsta ári. Núna er búið að skera þetta eitthvað niður í 2,9 milljarða, sem áfram á að koma til framkvæmdar einhvern tímann á næsta ári, en enn er ekki hægt að svara neinu til um hvað það eigi að vera eða hvernig eigi að útfæra það. Ég veit að þetta stenst ekki neitt sérstaklega vel vinnubrögð okkar í lögum um opinber fjármál, að við höfum skýrt skilgreint í hvað áætluð útgjöld ríkisins á næsta ári fara. Þess vegna finnst mér blasa við að hæstv. ráðherra hafi einfaldlega verið skorinn niður með þessa 4 milljarða, af því að hann vissi ekki í hvað þeir ættu að fara. Ég spyr hvort ekki hefði verið í lófa lagið að aðgreina þetta tvennt og segja einfaldlega: Hefjumst handa við að afnema krónu á móti krónu skerðinguna. Það er hægt að stíga fyrsta skrefið fyrir þá 4 milljarða sem áformaðir voru í þessar breytingar. Svo er hægt að tvinna það saman við áformaðar kerfisbreytingar þegar þær liggja fyrir og eru útfærðar. Við hljótum auðvitað að sýna þolinmæði gagnvart því. Vissulega stóð til að við yrðum með frumvarp í höndunum í október en það liggur fyrir í svörum hæstv. ráðherra að þeirri vinnu er ekki lokið þannig að það er allt eins líklegt að við fáum ekki slíkt frumvarp í hendurnar fyrr en annað haust. Ég spyr hæstv. ráðherra: Af hverju [[Forseti hringir.]]í ósköpunum er ekki einfaldlega hægt að einfalda verkefnið og hefjast handa við að afnema krónu á móti krónu skerðingu?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir. Við búum svo vel að vera að vinna eftir sömu stefnu og þegar hv. þingmaður var hæstv. félagsmálaráðherra. Hins vegar hefur verið lögð áhersla á miklu dýpra og viðameira samráð við alla helstu hagsmunaaðila í þessu. Það hefur verið mjög neikvæð orðræða um starfsgetumat, afleiðingar þess, árangur þess í nágrannalöndum okkar og við höfum reynt að leggja áherslu á að fá einhverja samfellu í það, sameiginlega niðurstöðu sem getur verið hagfelldari fyrir einstaklingana sem þurfa að nýta sér þetta kerfi. Þingmaðurinn spyr hvers vegna þetta sé spyrt svona saman. Það er einfaldlega vegna þess að við höfum lagt upp í þá vegferð, og ég held að fyrri ríkisstjórn hafi verið á sömu vegferð, að gera breytingar á almannatryggingakerfinu samhliða því að innleiða nýtt kerfi almannatrygginga og starfsgetumatskerfi, starfsendurhæfingarkerfi og virknikerfi. Sú vinna verður að fara saman, hún verður að vera unnin samhliða. Það er það sem hefur verið lagt upp með og við höfum ekki niðurstöðu úr þeirri vinnu enn þá. Hún hefur dregist, m.a. vegna þess að samráð tekur tíma. Við höfum því ekki niðurstöður um það hvaða fjármuni nákvæmlega þurfi í þetta verkefni. Við höfum heldur ekki niðurstöðu um það hvernig væri best að ráðstafa því fjármagni sem við þó höfum þannig að það styðji sem best við þá heildarhugsun sem á að taka við með nýju kerfi. Ég vil bara segja að við erum að vinna nokkurn veginn eftir sömu stefnu og þegar hv. þingmaður var hæstv. ráðherra og munum gera það áfram af því að við ætlum að ljúka þessari vinnu.
Herra forseti. Það er alveg rétt að margt sem mér sýnist hæstv. ráðherra vera að vinna eftir er mjög kunnuglegt og lá í raun fyrir í félagsmálaráðuneytinu fyrir rúmu ári síðan, allar meginútlínur sem átti að vinna eftir. Hæstv. ráðherra verður bara að fyrirgefa, en mér þykir þá ekki sérlega hratt hafa unnist í þeirri endurskoðun. Það er alveg ljóst að ekki er verið að byrja á upphafsreit, búið var að vinna mjög mikla og gagnlega vinnu í tíð ríkisstjórnarinnar þar á undan, í tíð þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra, Eyglóar Harðardóttur. Þó nokkrum mannárum hefur því verið varið í endurskoðun á kerfinu og ég verð að viðurkenna að mig er farið að lengja nokkuð eftir niðurstöðu þess. En það er alveg ljóst, og það hefur komið skýrt fram, m.a. hjá þeim gestum sem komið hafa fyrir fjárlaganefnd, að það er ekkert því til fyrirstöðu að greina einfaldlega þarna á milli. Það er alveg ljóst og hefur verið niðurstaðan. Það er þverpólitísk samstaða um það í þessum sal og hefur verið niðurstaða allra sem að því hafa komið að eitt stærsta vandamál í núverandi örorkulífeyriskerfi [[Forseti hringir.]]sé krónu á móti krónu skerðingin, þótt líka þurfi að gera margar aðrar lagfæringar á því. En úr því að hæstv. ráðherra vissi ekki hvað hann átti að gera við 4 milljarðana þá hefði verið hægur leikur, og vafalítið hægt að afla því stuðnings í salnum, að byrja á því að afnema krónu á móti krónu skerðinguna.
Virðulegur forseti. Ég vil að byrja á því að segja að ég er sammála hv. þingmanni, mig er farið að lengja eftir niðurstöðum um starfsgetumatið og þá vinnu sem er í gangi. En eins og ég segi hefur samráð verið í gangi og það tekur tíma. Það er gríðarlega mikilvægt að breytingar séu gerðar á málaflokknum. Þessi ríkisstjórn, líkt og fyrri ríkisstjórn, vegna þess að þingmaðurinn leiðrétti mig ekki hvað það snerti, hefur lagt áherslu á að gerðar séu breytingar á almannatryggingakerfinu samhliða því að við ráðumst í þá áskorun sem það er að koma fólki til virkni sem lendir í dag á örorku en ætti ekki að gera það. Ég ítreka umræðuna sem var hér í síðustu viku um unga drengi. Við þurfum að flýta þeirri vinnu, ýta á að hún klárist, því að þá getum við farið að undirbúa hvernig hún verður innleidd. Ég [[Forseti hringir.]]legg áherslu á að eiga gott samstarf við hv. þingmann um það og fagna því að hann sé í grunninn sammála stefnu ríkisstjórnarinnar hvað þetta snertir, líkt og eigin stefnu þegar hann var ráðherra. [[Gripið fram í.]]
Forseti. Ég ætla að byrja gagnrýni mína á fjárlögum, en með gagnrýni meina ég að rýna til gagns á að tala um heildræna stjórnsýslu. Heildræn stjórnsýsla er hugtak sem lýsir því þegar mismunandi aðilar í stjórnsýslunni vinna saman að sameiginlegu markmiði. Það væri bæði eðlilegt og æskilegt ef fjárlagagerð væri unnin í slíkri heildrænni nálgun en því miður er ekki að sjá slíka nálgun í fjárlagagerð. Þá fjármuni sem við setjum í okkar sameiginlegu kerfi ber að líta á sem fjárfestingu. Við fjárfestum í betra samfélagi með því að tryggja framsýnt og heilbrigt menntakerfi, bætta heilsu, félagslega samheldni og dafnandi vistkerfi. Þannig sköpum við samfélag með síaukinni hagsæld. Verðmæti heildrænnar stjórnsýslu eru skýrust í heilbrigðisþjónustu. Sem dæmi horfum við fram á sömu þróun hér á landi og víðs vegar um heim þar sem fólk upplifir í vaxandi mæli einmanaleika, félagslega einangrun og vonleysi; aðstæður og upplifanir sem orsaka í auknum mæli langvarandi sjúkdóma sem leiða af sér aukinn kostnað í heilbrigðiskerfinu og draga úr menntun og efnahagslegum árangri. Þetta eru ekki aðstæður sem verða bættar með starfsgetumati. Það eitt og sér lagar ekki slíkan vanda. Það að tryggja aðgengi allra að gæðaheilbrigðisþjónustu óháð efnahag er efnahagslega rökrétt og siðferðislega rétt en eitt og sér dugir aukið fjármagn í heilbrigðiskerfið ekki til að koma í veg fyrir aukin veikindi. Til að efla heilbrigði þarf að tryggja grunnþjónustu fyrir heilsu og öryggi en einnig efnahagsleg réttindi, mannúðlegan húsnæðismarkað, þýðingarmikla vinnu, möguleikana á áframhaldandi menntun og fræðslu alla ævi og getu fólks til að upplifa að það tilheyri. Við lifum á miklum umrótatímum. Í þeim geta falist spennandi tækifæri og áskoranir. Rótgrónar stofnanir og kerfi verða samt að þróast í takt við breyttan heim. Ef þau gera það ekki skapar það hættu á aukinni sundrungu og niðurbroti lýðræðisins. Ár frá ári aukum við útgjöld í velferðarkerfinu og heilbrigðiskerfinu til að mæta þörfum þeirra en samt tekst okkur ekki að fullfjármagna þau. Hluti af skýringunni kann að vera ákvarðanir stjórnvalda hverju sinni en hluti ástæðunnar hlýtur að vera skortur á heildrænni nálgun. Skilning skortir á því að fjárfesting á einum stað í samfélaginu kann að skila arði annars staðar. Að tryggja gott umhverfi barna á skólaárunum, menntakerfi sem er opið öllum, fræðslu og forvarnir kann að koma í veg fyrir að einstaklingar þrói með sér geðræn vandamál eða neyslusjúkdóma síðar í lífinu. Þessi kerfi eru nefnilega öll samverkandi. Það er víxlverkun sem erfitt er að átta sig á þegar skortur er á heildrænni nálgun. Með því að auka fjármuni á þeim stöðum þar sem þörfin er mest svörum við bráðasta vandamálinu en hugum kannski ekki nægilega að því hvar við getum fjárfest til að koma í veg fyrir öll þessi vandamál. Núverandi fjárlagakerfi er sett upp þannig að níu ráðuneyti ríkisstjórnarinnar lýsa því hvað þau vantar mikla fjármuni í verkefni sín en heildartalan er alltaf hærri en þeir peningar sem við höfum til útdeilingar. Svo kemur fjárlagafrumvarpið og stofnanir ríkisins vona bara að þær hafi ekki dregið stutta stráið. Þannig hefur verið búið til kerfi sem byggir á skorti. Það þarf alltaf að kljást og deila um þá fjármuni sem eru til staðar. Hér á þingi fáum við fjárlagafrumvarpið til umfjöllunar, reynum að hlusta hvaða raddir samfélagsins kalla hvað helst eftir hjálp og svörum að því marki sem mögulegt er. En það er aldrei mögulegt. Á meðan kerfinu er stillt upp sem mismunandi aðilum að berjast um hver fær stærstan hluta af kökunni munum við aldrei ná raunverulegum árangri í þeim áskorunum sem við erum að fást við. Til að ná þeim árangri verðum við að hugsa heildrænt um vandamálin og tækifærin sem við erum að fást við. Þetta á við um heilbrigðis- og velferðarmálin en einnig menntamál, umhverfismál, dómsmál og svo mætti lengi telja. Við vitum að þegar fólk á erfitt með að ná endum saman eða þarf að verja miklum tíma í að hafa áhyggjur af fjármálum eykur það streitu og álag í lífi fólks og veldur vanlíðan og niðurlægingu, sem leiðir til skertrar sjálfsvirðingar, sorgar, kvíða, sem leiðir til niðurbrots á andlegu og líkamlegu heilsufari. Þessi svokallaði sparnaður í velferðarkerfinu - eða tregi stjórnmálamanna til að fjárfesta í velferð borgaranna - leiðir því augljóslega til aukinna útgjalda í heilbrigðiskerfinu. En þetta er aldrei skoðað. Hvers vegna er aldrei horft á þetta á þann hátt? Það er enginn sparnaður falinn í niðurskurði við þá sem minnst mega sín í samfélaginu. Það er bara kostnaður. Þegar við leyfum andlegri vanlíðan að þrífast aukast glæpir og vanvirðing fyrir samfélagssáttmálanum. Vanlíðan grefur undan getu fólks til að upplifa sig sem hluta af heild. Samstaða og samkennd minnkar, sem grefur undan getu fólks til að taka þátt í uppbyggilegri umræðu, vera virkir þátttakendur í samfélaginu. Færri upplifa sig sem hluthafa í því og bera því litla virðingu fyrir og ábyrgð á umhverfi sínu og samborgurum. Stór hluti samfélagsins er fastur í streituvítahringnum sem fylgir láglaunastriti og bágri líkamlegri og andlegri heilsu. Við höfum því miður gert það allt of erfitt fyrir fólk að komast út úr þessum vítahring. Fólk sem berst í bökkum hefur mjög skerta getu til þess að hugsa og skipuleggja til langs tíma. Við verðum að bregðast við þessum raunveruleika og taka þann veruleika inn í heildræna nálgun og bregðast við honum. Fjárlög verða að endurspegla og taka tillit til allra þessara víxlverkana. Fjárlagagerð verður að vera í samræmi við samverkun þessara kerfa. Heildræn stjórnsýsla og heildræn fjárlagagerð er grundvöllur þess að við getum farið að byggja upp mannúðlegra samfélag sem þjónar okkur öllum. Hún er grundvöllur þess að við getum farið að taka vitsmunalega umræðu og taka ákvarðanir, rökréttar ákvarðanir, varðandi framtíðina. Það sem við ættum að vera að gera með þessum fjárlögum er að tryggja efnahagsleg réttindi fólks, fjárfesta í einstaklingum og veita þeim svigrúm til að stíga upp úr daglegu amstri, staldra við og spyrja sig hvað skipti mestu máli í þessu lífi. Og veita fólki frelsi til þess að gera meira af því. Hækkum persónuafsláttinn, styttum vinnuvikuna, afnemum skerðingar, lengjum fæðingarorlofið og tryggjum að börn einstæðra foreldra fái jafn mikinn tíma með foreldri sínu og börn sem hafa báða foreldra. Þetta skiptir líka máli. Stærsta forvörnin felst í því að styðja við og hlúa að einstaklingum og fjölskyldum. Börn eiga ekki að þurfa að lifa við skort vegna erfiðleika foreldra. Undanfarin ár hafa framlög til félagsmála, fjölskyldumála, fatlaðs fólks og örorkulífeyrisþega verið með þeim hætti að þau geta ekki átt neinn þátt í að skapa sátt og bæta stöðu þeirra sem minna mega sín í samfélaginu. Þar sem við höfum rætt hvað mest hér er með hvaða hætti eigi að draga úr skerðingum örorkulífeyrisþega. Snemma á þessu ári var vitað um 4 milljarða kr. svigrúm sem væri hægt að nota til að draga úr skerðingum örorkulífeyrisþega. Með breytingartillögum meiri hlutans verður þessi upphæð færð úr 4 milljörðum kr. í 2,9 milljarða með þeim rökum að fresta þurfi nauðsynlegum kerfisbreytingum. Með þeim kerfisbreytingum er væntanlega verið að vísa til starfsgetumatsins, en það þarf ekki að vera tilbúið til að ganga í það verk að draga úr krónu á móti krónu skerðingum örorkulífeyrisþega. Þetta tvennt hangir ekki saman. Starfsgetumatið er með öllu ótengt því að draga úr skerðingum. Réttast væri að afnema skerðingarnar alveg, algjörlega óháð þessu starfsgetumati. Hvers vegna er verið að tengja saman algjörlega ótengdar breytingar? Við vitum hver kostnaðurinn við afnám skerðinga er. Fyrir þinginu liggur frumvarp Pírata um afnám krónu á móti krónu skerðingu, en kostnaðurinn við málin hefur verið metinn af ráðuneytinu sem 11,4 milljarðar. Það er talan sem við ættum að vera að ræða hérna, ekki 4 milljarðar, ekki 2,9 milljarðar, heldur 11,4 milljarðar. Það er talan sem við ættum að vera að ræða. Því að þegar öllu er á botninn hvolft er þetta ekki spurning um krónutölur. Þetta er spurning um réttlæti. Króna á móti krónu skerðing er eitthvað það ósanngjarnasta og óréttlátasta kerfi sem fyrirfinnst í sögu Íslands og þótt víðar væri leitað. Á að viðhalda slíku óréttlæti vegna þess að öryrkjar eru óhlýðnir þegar kemur að fyrirætlunum ríkisstjórnarinnar um starfsgetumat? Gulrótin virkaði ekki, þannig að nú á að beita svipunni. Fjárlögin gera ráð fyrir lækkuðum tekjum vegna veiðigjalda að fjárhæð 3 milljarðar kr. Einhvern veginn höfum við efni á að missa þessar tekjur af okkar sameiginlegu auðlindum en við höfum ekki efni á að afnema krónu á móti krónu skerðingar. Viðhorf stjórnvalda hefur verið að nauðsynlegt sé að tryggja öryggi og afkomu útgerðanna, væntanlega vegna þess að það er fjárfesting í arðbærum sjávarútvegi, en stjórnvöld telja fólkið í landinu ekki mikilvæga auðlind til að fjárfesta í. Fjárfestingar í fólki munu alltaf skila arði og ávinningi til lengri tíma. Það er mikil skammsýni fólgin í þessum fjárlögum. Að sama skapi virðist ríkisstjórnin ekki telja mikilvægt að fjárfesta í ungu fólki og barnafjölskyldum. Í umsögn sinni um fjárlagafrumvarpið bendir ASÍ á að barnabætur hafi lækkað mikið á undanförnum árum að raunvirði og þeim sem þiggi barnabætur hafi fækkað mikið. Lengd fæðingarorlofs hefur einnig staðið óbreytt um langa hríð, þrátt fyrir áköllun um lengingu þess. Mér þykir nokkuð augljóst að það sé ekki talið forgangsmál að fólk hér á landi eigi börn eða að barnafjölskyldur njóti stuðnings. Fyrirhuguð hækkun á þaki á greiðslum í fæðingarorlofi í 600.000 kr. er til bóta, já, en hún dugir skammt eftir fyrstu níu mánuði í ævi barns. Ef við ætlum ekki að fjárfesta í börnum og unga fólkinu í landinu, hvar þá? Þá vil ég benda á að ekki er verið að huga að viðkvæmasta hópi foreldra og barna, sem eru einstæðir foreldrar með lágar tekjur. Fæðingarorlof á að snúast um þarfir barnsins, þ.e. verðmætan og streitulausan tíma með foreldrum til að tryggja heilbrigðan þroska. Það er ekki nóg að hafa það bara níu mánuði. Þá get ég ekki fjallað um fjárlagafrumvarpið án þess að minnast á húsnæðismál. Undanfarin misseri hefur staðið yfir ein mesta húsnæðiskrísa sem Íslendingar hafa upplifað. Húsnæðisverð hefur rokið upp og leiguverð með því. Í frumvarpinu er að finna aukningu á stofnframlögum um 800 millj. kr. í félagslegar íbúðir. Það er til bóta. En þessi eina aðgerð ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum er einfaldlega til skammar. Það þarf að auka framlög til almennra íbúða, hækka þarf húsaleigubætur sem hafa ekki tekið breytingum í samræmi við verðlag og hækka þarf vaxtabætur. Þess má geta að þær lækka einmitt með þessum fjárlögum. Forseti. Ég fer að enda þetta erindi mitt, sem er ekki langt. Ég geri mér grein fyrir að það eru mörg málefnasviðin sem falla undir velferðarmál og margt gagnrýnisvert að finna í frumvarpi til fjárlaga og ég gæti farið í gegnum það lið fyrir lið og talað um hversu mikið fjármagn vantar í hvern lið. En ómögulegt er að gera sér grein fyrir því meðan þessa heildrænu nálgun skortir og meðan svo mikið ógagnsæi er í fjárlögunum. Ég geri mér ekki grein fyrir hvernig kostnaðaráætlunin hefur farið fram, þ.e. hvernig var ákveðið hvaða upphæðir ættu að fara í hvern málaflokk fyrir sig. Við fáum gesti á fund velferðarnefndar trekk í trekk sem segja okkur frá því að kostnaðarmat á þjónustuþörf sé algerlega óviðeigandi, það sé endalaust verið að fara fram á að þjónustan sé aukin á meðan fjármagnið fylgi ekki og að þessir aðilar eigi bara að geta sinnt þjónustu með því litla fjármagni sem þeir hafa á milli handanna. Frumvarp til fjárlaga? Ég hef ekki séð nein gögn sem liggja undir, neinar kostnaðargreiningar eða reikningsdæmi sem sýna skýrt hvers vegna vissar upphæðir eru áætlaðar í vissa málaflokka. Á meðan staðan er þessi og þá heildrænu nálgun skortir er ótrúlega erfitt að gagnrýna og segja nákvæmlega hvar vanti pening og hvar sé t.d. of mikið. Ég ætla að enda þetta erindi mitt á að tjá hversu fjarstæðukennt það er að neysluhyggja, auðsöfnun og hagvöxtur sé enn í forgangi á tímum þar sem við horfum upp á að loftslagsbreytingar og mengun ógni lífi á jörðinni, þessu eina heimili mannkyns fyrir framtíðarkynslóðir. Það er sameiginlegt verkefni okkar allra að snúa þeirri þróun við, en það er á ábyrgð okkar stjórnmálafólks að sýna gott fordæmi og forgangsraða velferð almennings, samfélagsins og umhverfisins. Þannig gerum við almenningi kleift að stíga út úr þessu daglega striti, horfa fram á við og taka þátt í að hlúa að framtíðinni og komandi kynslóðum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni velferðarnefndar fyrir ræðuna, sem var um margt athyglisverð og ég er sammála mörgu. En mig langar að koma aðeins betur inn á eitt og annað. Við erum náttúrlega með aukningu til fjárlaga fyrir næsta ár, annars vegar 3,6% aukningu frá 1. janúar og svo 2.900 milljónir aukalega inn í kerfið ef fjárlagafrumvarpið verður samþykkt á Alþingi. Við höfum verið að tala um ákveðna hópa í samfélaginu. Hér í síðustu viku var m.a. umræða um unga karlmenn í íslensku samfélagi sem einhverra hluta vegna hafa dottið út af vinnumarkaði og finna sig ekki í þeirri samfélagsgerð sem við erum búin að skapa. Ég veit að flokkur hv. þingmanns lagði ríka áherslu á mál varðandi skerðingar, og hún gerði það í ræðu sinni, á krónu á móti krónu skerðingu og það sem að því snýr. En telur þingmaðurinn að afnám skerðingarinnar dugi ein og sér? Hvernig getum við nálgast þann hóp fólks sem er að falla út af vinnumarkaði, fólk sem við viljum ekki að lendi á örorkubótum frá kannski 30–67 ára? Hvernig eigum við að nálgast þann hóp varðandi endurhæfingu, varðandi stuðning, varðandi fleiri þætti? Síðan langaði mig að spyrja hv. þingmann út í húsnæðismálin, af því að þar höfum við verið og erum að vinna með aðilum vinnumarkaðarins. Hv. þingmaður kom vel inn á húsaleigubætur, vaxtabætur og fleiri þætti sem þyrfti að bæta, sem sagt aðstöðu fólks á leigumarkaði. Mig langar að spyrja hana varðandi framboðsvandann, vegna þess að því hefur verið haldið mjög stíft fram að einnig sé verulegur framboðsvandi á húsnæði. Hvernig sér þingmaðurinn fyrir sér að við getum gert breytingar á því?
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Tel ég að afnám krónu á móti krónu skerðingar sé allt sem til þarf til að aðstoða þetta fólk? Nei, en það er náttúrlega hluti af þessu. Eins og ég talaði um í ræðu minni er það vaxandi vandamál víðs vegar um heim, sérstaklega í hinum vestræna heimi, þegar fólk upplifir sig eitt. Það er þessi einmanaleiki, félagslega einangrun og vonleysi. Ég tel að við þurfum að fara að byggja gólf undir þetta fólk. En með þessum skerðingum er þak sem fólk festist undir og kemst ekki upp úr. Þegar ég tala um að við þurfum að tryggja efnahagsleg réttindi þá snýr það að efnahagslegu frelsi. Hluti af því er að fólk upplifi að það hafi gólf til að standa á, eins konar öryggisnet sem grípur það, og að það hafi svo val um að fara á sínum hraða út á vinnumarkaðinn og prófa sig áfram. Ef illa gengur veit fólk að það er eitthvert net til staðar til þess að grípa það. Það er öryggistilfinningin sem við þurfum að skapa fyrir þennan hóp, sem á augljóslega í erfiðleikum með að fóta sig í samfélaginu eins og það er í dag. Þess vegna er svo ofboðslega mikilvægt að afnema þessa skerðingu. Með því að skapa traust umhverfi, öryggisnet fyrir þetta fólk gefur maður því tækifæri til að fara út í samfélagið á sínum eigin hraða, á sínum forsendum, prófa sig áfram, mistakast og vera ekki hrætt við að mistakast. Það skiptir gífurlega miklu máli fyrir andlega og líkamlega heilsu. Varðandi húsnæðismálin. Ég er að brenna inni á tíma, ég kem að því í síðara andsvari.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni varðandi það að styðja þá sem falla út af vinnumarkaði en ættu sannarlega að geta verið þar, þ.e. þá sem ekki eru með það alvarlegar líkamlegar fatlanir eða glíma við svo alvarleg andleg veikindi að við ættum að geta komið þeim til hjálpar þannig að það sé ekki varanlegt. Það er gríðarlega mikilvægt að þeir séu ekki hræddir við mistök og falli þess vegna út af kerfinu eða eitthvað slíkt - þær áhyggjur. En ég er þeirrar skoðunar að það sé ekki nóg eingöngu að búa til hvata í gegnum almannatryggingakerfið, heldur er umgjörðinni verulega ábótavant sem við höfum skapað varðandi endurhæfinguna, starfsendurhæfingarkerfið, þ.e. hvernig VIRK, Vinnumálastofnun og heilbrigðiskerfið vinna saman að þessu. Og það er það sem við erum að gera með breyttri hugsun, þ.e. að fá þessa aðila til að vinna betur saman og mynda sameiginlegan stuðning og aðstoða þessa einstaklinga út á vinnumarkaðinn, þannig að almannatryggingakerfið vinni í sömu átt. Ef við náum því tvennu í gegn eigum við að geta náð fram þessum breytingum. Þá eigum við að geta búið til stuðningskerfi til að aðstoða þetta fólk við að komast út. En ég hef áhyggjur af því að það dugi ekki eitt og sér að gera breytingar á almannatryggingakerfinu. Það er þess vegna sem við stöndum í þessum breytingum öllum til að ná að tengja þetta saman. En ég ítreka spurninguna frá því áðan varðandi framboðsvandann í húsnæðismálunum, ég vissi að hv. þingmaður féll á tíma. Að öðru leyti vil ég þakka fyrir þessa umræðu og þau skoðanaskipti sem verið hafa hérna í dag. Ég hlakka til samstarfs við velferðarnefnd um þau mál sem þar eru inni og lúta að málefnasviði félags- og jafnréttismálaráðherra.
Forseti. Það er bara þannig að starfsgetumat hefur slæmt orð á sér. Það er mjög skiljanlegt. Það hefur verið reynt í mörgum löndum þar sem það hefur gengið ótrúlega illa og fólk er hrætt við það. Þannig að ég átta mig ekki á því hvers vegna við getum ekki bara tekið skrefið til móts við öryrkja, sem eru greinilega mjög skelkaðir þegar kemur að starfsgetumatinu, og í átt að því að afnema skerðingarnar. Ég sé að það á ekki að afnema þær allar í einu. Mér finnst það ætti að gera það, en alla vega ættum við að draga úr skerðingunum og fara svo í þá vinnu að skoða starfsgetumatið. Ég tek alveg undir með hæstv. ráðherra að það er allt í lagi að skoða það að fara í starfsgetumatið. En ég tel bara að fyrst ættum við að koma til móts við öryrkja með þessum hætti. Þá verður samvinnan mögulega betri í framtíðinni hvað kerfisbreytingarnar varðar. Húsnæðismálin. Já, að sjálfsögðu vantar að auka hér framboð. Það vantar miklu meira af húsnæði. Eitt af brýnustu verkefnunum okkar er að setja meira fjármagn í það að byggja húsnæði, sérstaklega með fókus á félagslegt húsnæði og að hjálpa fólki. Mér finnst skorta ofboðslega mikið á að við aðstoðum fólk á leigumarkaðnum, af því að það er fjöldi fólks á leigumarkaði. En alltaf er talað um að aðstoða fólk við að kaupa af því að það á að vera einhver pressa á að allir kaupi sér húsnæði. En það vilja ekkert endilega allir kaupa húsnæði. Ef við værum með eðlilegan leigumarkað myndu miklu fleiri ákveða að vera á leigumarkaðnum frekar en að kaupa sér húsnæði. Það er aldrei skoðað. Fólk á leigumarkaðnum er viðkvæmur hópur sem nær ekki endum saman. Ég talaði um heildræna stjórnsýslu. Það er svo mikilvægt að við skoðum það þegar við höldum fólki í fátækt, við gerum það t.d. með þessum skerðingum. Það er hópur fólks sem við höldum í fátækt [[Forseti hringir.]]og það eykur heilbrigðisvandann og kostnaðinn annars staðar í kerfinu. Þess vegna er svo mikilvægt að við skoðum þessi mál heildrænt.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Halldóru Mogensen, formanni hv. velferðarnefndar, afbragðsræðu. Ég var mjög ánægður með ræðuna, ég verð bara að segja það, þannig að ég er eiginlega meira hér að taka undir fyrst og fremst tvo þætti í hennar ræðu. Það er fyrst að við eigum að horfa á þá fjármuni sem við leggjum í þessi stóru kerfi okkar, heilbrigðiskerfi, velferðarkerfi, með heildrænni hætti eins og hv. þingmaður kemur inn á, en líka sem fjárfestingu til framtíðar, eins og í menntakerfið. Ég er sammála hv. þingmanni þar. Það hefur mikið verið kallað eftir heildrænni stefnumótun í heilbrigðiskerfinu. Það kom mjög berlega í ljós á heilbrigðisþingi núna sem var haldið í upphafi mánaðar. Að því leytinu er ég líka ánægður með þetta fjárlagafrumvarp, það er sannarlega verið að auka fjármuni sem fara inn í þessi stóru kerfi, velferðarkerfið, heilbrigðiskerfið, menntakerfið, í samgöngur. Auðvitað getum við tekist á um það hvort nóg sé að gert. En það sem ég er sammála hv. þingmanni með er þessi heildræna nálgun, að samverkandi áætlanir birtist í fjárlagafrumvarpinu með einfaldari hætti. Í fyrsta lagi þurfum við að ná utan um þetta, svipað og við sjáum að samgönguáætlun er í fyrsta skipti fjármögnuð, það er jákvætt. En við þurfum að sjá þetta í fleiri áætlunum, að þessi samverkun birtist í fjárlagafrumvarpinu. Hitt sem ég vil nefna og kem að í seinna andsvari varðar framsetningu á fjárlagafrumvarpinu.
Forseti. Það var nú engin spurning þarna. En þetta er umræða. Jú, jú, það er margt til bóta í þessu frumvarpi til fjárlaga og gott að verið er að auka fjármagn í málaflokka. En eins og ég talaði um í ræðu minni er erfitt að átta sig á því hvernig víxlverkunin er á milli kerfa, hvað það þýðir þegar við drögum fjármagn úr einum stað, hvernig það mun auka kostnað á öðrum stað. Ég ætla að lesa aðeins upp úr nefndaráliti frá 2. minni hluta fjárlaganefndar, með leyfi forseta: „Í frumvarpi til fjárlaga er alvarlegur skortur á gagnsæi fjárheimilda. Það er svo til ómögulegt að komast að því af hverju bundin útgjöld eða útgjaldasvigrúm aukast um þær fjárhæðir sem tilgreindar eru í hverju málefnasviði. Einhverjar undantekningar má finna en það er þá aðallega af því að það er ekkert útgjaldasvigrúm í málefnasviðinu. Það þarf ekki að útskýra mikið ef ekkert breytist.“ Þetta er dálítið vandamálið þegar kemur að þessu fjárlagafrumvarpi og síðasta fjárlagafrumvarpi líka. Við kölluðum í velferðarnefnd, man ég á þeim tíma, eftir gögnum til að fá útskýringu á hvernig reikningsdæmið liti út. Hvernig eru þessar upphæðir á málefnasviði áætlaðar? Á hvaða forsendum er ákveðið að þetta málefnasvið fái þessa upphæð og annað svið aðra upphæð? Við kölluðum eftir þessum gögnum og höfum bara aldrei fengið þau. Það er ógagnsæi í þessu sem gerir manni erfitt að meta hversu gott þetta sé í raun og veru og hvaða áhrif þetta muni hafa til langs tíma.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta samtal vegna þess að ég skildi ekki eftir spurningu. Spurningin hefði auðvitað mátt vera þessi: Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér aukna áherslu á forvarnir? Ég hef mikið talað um skipulagt barna-, unglinga- og æskulýðsstarf, það sé dýrmætt, en við verðum að horfa, held ég, á forvarnir í breiðari skilningi, t.d. hvaða úrræði við höfum fyrir þá sem eru einhverra hluta vegna í einhvers konar frávikshegðun, ýmiss konar meðferðarúrræði og hvernig við aðstoðum fólk í menntakerfinu o.s.frv. Ég held að hv. þingmaður hafi verið að ræða hvernig við lítum á útgjöld til þessara mála til að hindra að þau lendi á heilbrigðiskerfinu seinna meir og um það erum við hv. þingmaður sammála. Varðandi formið sem ég ætlaði að koma að seinna er það svo að hv. þingmaður og samflokksmaður hennar, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, eru í raun með sömu gagnrýni í sínu minnihlutaáliti og meiri hluti hv. fjárlaganefndar. Það er þannig að stofnanir leggja áætlanir inn í öll ráðuneyti, hvar ábyrgðin gagnvart málefnasviðunum liggur og áætla hver útgjöldin fyrir næsta ár verða. Úr þessu vinna ráðuneytin og síðan verður til frumvarp og við erum með fylgirit með frumvarpi sem sýnir hvernig þetta dreifist niður á stofnanir. Við höfum kallað eftir ítarlegri upplýsingum og skýrari inn í fylgiritið og jafnframt kallað eftir því sem heitir útgjaldabrú. Það sést ágætlega myndrænt í fjárlagafrumvarpinu en þarf frekari skýringa við. Ég tek bara undir með hv. þingmanni í því. En ég bið hv. þingmann um að koma aðeins að sínum skoðunum á forvarnamálum í seinna andsvari.
Forseti. Já, ég er alveg til í að grípa boltann varðandi forvarnirnar. Þær eru gífurlega mikilvægar. Kannski nýti ég bara tækifærið til að fagna þeirri vinnu sem hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra hefur farið í gang með til að endurskoða barnaverndarmálaflokkinn eins og hann leggur sig. Ég sit í þeirri þingmannanefnd og þar er einmitt mikil áhersla lögð á forvarnir og hvernig við getum komið í veg fyrir að vandamál komi upp seinna. Stór hluti af því eru fjölskyldur, barnafjölskyldur, og að börn hafi þennan tíma með foreldrum sínum sem vísindin sýna okkur að er gífurlega mikilvægur tími fyrir þroska barnsins. Þess vegna er eitt mikilvægasta skref í forvörnum sem við gætum tekið t.d. að styðja við barnshafandi konur, að það sé ekki mikil streita eða álag á þær, þær lifi ekki í mikilli fátækt og við höldum utan um þær og styðjum við þær. Svo þegar barnið kemur í heiminn að við tryggjum að börnin hafi þessa 12 mánuði með foreldrum sínum sem eru gífurlega mikilvægir. Í raun og veru væri mikilvægt að hafa orlofið lengra en 12 mánuði en 12 mánuðir er gott skref í áttina að því. Við gleymum oft í þessu neysluhyggjusamfélagi sem við búum í að þetta snýst ekki allt um vinnumarkaðinn. Það er allt of mikil áhersla, finnst mér, lögð á það að koma fólki á vinnumarkaðinn þegar þetta snýst í raun og veru um velferð barnanna okkar, í hvernig umhverfi þau alast upp, að það sé stuðningur þar. Þá fáum við heilbrigðari einstaklinga út í samfélagið, sem er ótrúlega dýrmætt fyrir samfélagið allt.
Virðulegur forseti. Við ræðum fjárlög. Það verður að segjast eins og er að enn eina ferðina bera þeir sem síst skyldi, veikasta fólkið, öryrkjar og eldri borgarar, þeir sem byggt hafa upp þjóðfélagið okkar, lítið úr býtum. Ég vil byrja á að tala um það undarlega fyrirbrigði að það á að lækka framlög til öryrkja um 1,1 milljarð, eða færa það til, eins og sagt er. Förum aftur til 5. nóvember þegar hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, sagði orðrétt: „Í gangi er vinna við að endurskoða almannatryggingakerfið þegar kemur að örorkulífeyrisþegum. Þar undir eru m.a. umræður um hvernig draga skuli úr skerðingum og með hvaða hætti. Samkvæmt fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár, sem nú er í vinnslu þingsins í fjárlaganefnd og ég held að sé ráðgert að ræða við 2. umr. í næstu viku, er tillaga um að 4 nýir milljarðar skuli nýttir til að bæta stöðu þessa hóps. Þeir verða m.a. notaðir til að draga úr skerðingum. Niðurstaða þingsins varðandi fjárlög hlýtur að skýrast síðar í þessum mánuði eða næsta mánuði og fyrir 1. janúar mun félagsmálaráðherra setja reglugerð sem miðar að því að ákveða hvernig þessum fjármunum skuli varið. Í þeirri vinnu verður horft til endurskoðunarvinnu á almannatryggingakerfinu sem stendur yfir, og samtals við Öryrkjabandalag Íslands og Þroskahjálp.“ Þarna er talað um að setja 4 milljarða í þetta, ekki 2,9. Það er skýrt. Þess vegna er mér óskiljanlegt að þetta skuli vera svona. Það sem er merkilegast í þessu samhengi er að eftir því sem ég best veit eru þessir 4 milljarðar ekki nema einn þriðji af því sem til þarf til að koma út krónu á móti krónu skerðingunni. Í framhaldi af því má líka benda á að samkvæmt hæstv. fjármálaráðherra verða á næsta ári líka settir 4 milljarðar inn í kerfið. Ég get ekki séð það og er búinn að reyna að sjá hvernig í ósköpunum þeir ætla að fullfjármagna krónu á móti krónu skerðinguna út. Ég heyrði líka hjá fjármálaráðherra að það yrði gert í áföngum. Þá fær maður hroll. Um leið og það orð er nefnt vitum við öryrkjar og eldri borgarar að við fáum afganga, ef einhverjir verða. Það er skýringin á „í áföngum“. Ég vil líka vitna í ræðu hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur, sem hún flutti ekki sem forsætisráðherra heldur sem óbreyttur þingmaður við þingsetningu í september 2017. Ég vil eiginlega taka undir allt sem hún segir þar. En mér er óskiljanlegt af hverju sú áhersla nær ekki í gegn í þessum fjárlögum. „Kæru landsmenn. Ranglæti, hvar sem það finnst í samfélaginu, er ógn við réttlætið.“ Segir hún orðrétt. Og heldur áfram: „Þess vegna megum við aldrei slaka á í baráttu okkar fyrir réttlátu samfélagi. Að bíða með réttlætið jafngildir því að neita fólki um réttlætið - eins og Martin Luther King orðaði það í frægu bréfi. Stjórnmálamenn mega aldrei vísa í ríkjandi kerfi til að rökstyðja bið eftir réttlæti. Stjórnmálamenn þurfa að vera reiðubúnir að beita sér stöðugt fyrir réttlætinu og breyta kerfinu ef það þarf til. Annars er hættan sú að traust fólks á hinu lýðræðislega samfélagi dvíni og þá ábyrgð þurfum við öll að axla. Stjórnvöld eiga ekki að biðja fátækt fólk á Íslandi að bíða eftir réttlæti. Núverandi áætlanir þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr gera ráð fyrir því að öryrkjar og aldraðir eigi að halda áfram að hokra og búa við skammarleg kjör. Það á að bjóða atvinnulausu fólki með fullan bótarétt upp á 217.000 kr.“ Í dag eru þetta 270.000 kr. á mánuði. Örorkulífeyrisþegar eru bara með 238.594 kr. Skattur af því er 34.442 kr. Þetta er fátæktarskattur sem tekinn er af fátækasta fólkinu á Íslandi. Um 70% öryrkja fá þar af leiðandi útborgaðar 204.352 kr. á mánuði. Fyrir þá upphæð þurfa þeir að standa straum af kostnaði við heimili, mat, lyf og læknisþjónustu. Það er með ólíkindum að við skulum enn í dag sjá þessa upphæð. Ef við setjum hana í samhengi t.d. við hækkun á launum þingmanna og ráðherra er það smánarleg tala. Höldum áfram í ræðu hæstv. forsætisráðherra þegar hún var ekki í ríkisstjórn, 2017. „Lægstu laun á Íslandi standa enn í 280.000 kr. Þau duga ekki til framfærslu. Og fólk á lægstu launum er beðið að vera þakklátt fyrir 20.000 kr. því að hlutfallslega sé það nú ekki lítið. „Því miður þarf að bíða aðeins með réttlætið fyrir þig,“ er viðkvæðið, „en allt stendur þetta til bóta.“ Þegar þetta fátæka fólk er beðið um að bíða eftir réttlætinu er verið að neita því um réttlæti.“ Þetta sagði hún orðrétt. Öryrkjar - um næstu áramót, í boði þessarar ríkisstjórnar - fá bara 9.000 kr. hækkun, og það fyrir skatt. Þeir mega bíða eftir réttlætinu núna. Áfram ætla ég að vitna orðrétt í ræðu hæstv. forsætisráðherra. „Kæru landsmenn. Ég hef áhyggjur af því að þrátt fyrir efnahagslegan uppgang vanti upp á þennan sameiginlega skilning á því hvað felst í samfélagi. Ég hef áhyggjur af því að of margir séu beðnir um að bíða eftir réttlæti. Og af því að spurt er hvað valdi því að fólk geti ekki komið sér ekki saman um einfalda hluti eins og forgangsröðun er rétt að svara þeirri spurningu fyrir mitt leyti: Hér á Íslandi þarf stjórnvöld sem treysta sér til að útrýma fátækt. Um það hefur ekki verið eining á Alþingi þó að sumir stjórnmálamenn tali eins og hér séu allir sammála um tekjujöfnunarhlutverk skattkerfisins. En við höfum ekki verið sammála um að hlutverk skattkerfis sé að tryggja jöfnuð.“ Þetta sagði hæstv. forsætisráðherra þegar hún var ekki forsætisráðherra. Herra forseti. Í umræðu við mig í óundirbúnum fyrirspurnatíma sagði hún orðrétt: „Herra forseti. Það er auðvitað ekki boðlegt að tala hér um að ríkisstjórnin neiti að tala um fátækt, hlusti ekki á umræðu um fátækt, beinlínis þaggi niður umræðu um fátækt. Þetta er ekki boðlegur málflutningur, herra forseti.“ Hvað var ég þá að ræða? Jú, ég tók fram að engin umræða var á Evrópudegi fátæktar á Alþingi. Í framhaldi af þeirri ræðu sem hún flutti í september 2017 segir orðrétt: „Hér þarf stjórnvöld sem eru reiðubúin að horfast í augu við og bregðast við því að ríkustu 10% eiga þrjá fjórðu alls auðs í landinu. Launajöfnuðurinn sem hæstv. forsætisráðherra nefndi hér áðan er nefnilega aðeins annar hluti myndarinnar um hið jafna samfélag. Eignaskiptingin segir talsvert aðra sögu. Vaxandi misskipting auðsins sprettur beinlínis af pólitískum ákvörðunum sem hingað til hafa verið þær að ekki megi skattleggja auðinn, ekki megi skattleggja fjármagnseigendur eins og venjulegt launafólk, ekki megi setja sérstakt hátekjuþrep á verulega háar tekjur eins og þær til að mynda sem skila sér í kaupaukagreiðslum sem margir þingmenn flytja gjarnan vandlætingarræður um en heykjast svo á að taka á í gegnum skattkerfið.“ Fjármagnstekjuskattur er í dag 22%, um 35 milljarðar. Á sama tíma eru fátækir einstaklingar skattaðir um 37%. Ef við tvöfölduðum fjármagnstekjuskattinn og settum í 42% fengi ríkissjóður 35 milljarða að lágmarki. Með þeim væri hægt að hætta að skatta fátækt undir 300.000 kr. Allar tekjur undir því yrðu skatta- og skerðingarlausar. En nei. Og hitt er enn furðulegra, þeir lægstu í þjóðfélaginu, veika og gamla fólkið, sem borgar 37% skatt, borgar mest af tekjum sínum í útsvar. En fjármagnseigendur borga ekki útsvar, þeir fá bara að nota þjónustu sveitarfélaga í boði þeirra sem eru á lægstu launum og bótum. Það fólk borgar útsvarið fyrir fjármagnseigendur. Höldum áfram í þessari merkilegu ræðu hæstv. forsætisráðherra sem þá var ekki forsætisráðherra: „Hið sama má segja um þær pólitísku ákvarðanir sem hafa verið teknar um bótakerfin, vaxtabætur og barnabætur, sem nýtast æ færra fólki. Á bak við það eru líka pólitískar ákvarðanir sem hafa ekki miðað að því að auka jöfnuð og draga úr misskiptingu, heldur þvert á móti. Hér þarf stjórnvöld sem eru reiðubúin að taka pólitískar ákvarðanir til að útrýma fátækt og draga um leið úr misskiptingu [...] Hér þarf stjórnvöld sem vilja byggja upp félagslega rekið heilbrigðiskerfi þar sem Landspítalinn stendur undir hlutverki sínu, heilsugæslan fær fjármagn til að vera fyrsti viðkomustaður, setja fjármuni sem um munar í að bæta stöðu geðheilbrigðismála, sem eru verulegt vandamál í okkar góða samfélagi, leggja aukna áherslu á forvarnir til að efla lýðheilsu og heilbrigði - það þarf stjórnvöld sem ekki hafa þá hugsjón í heilbrigðismálum að útvista verkefnum til einkaaðila sem í framhaldinu greiða sjálfum sér arðgreiðslur af almannafé. Það er pólitískt val og pólitísk ákvörðun. Síðast en ekki síst þarf hér stjórnvöld sem standa með brotaþolum kynferðisbrota, ekki síst börnum. Um það hefur pólitísk umræða sumarsins snúist og hún er mikilvæg fyrir samfélagið allt. Það verkefni þarf að nálgast af alvöru, með fræðslu, breyttri framkvæmd og endurbótum á löggjöf. Um það verðum við að ná saman í þessum sal, þvert á alla flokka. [...] Það hlutverk snýst um að enginn sé beðinn um að bíða eftir réttlætinu, að stofnanir samfélagsins séu réttlátar, að stjórnmálamenn tryggi að kerfið þjóni fólkinu en ekki öfugt. Okkar aðalhlutverk er að vernda það raunverulega ríkidæmi sem fólkið í þessu landi á, þær eignir sem mestu máli skipta, sumar áþreifanlegar, aðrar óáþreifanlegar. Gleymum því ekki á þinginu fram undan sem ég vona að verði gjöfult og gott fyrir okkur öll.“ Það hefði verið frábært í fjárlögunum í ár að setja þetta bara inn. Koma geðheilbrigðismálunum í lag og heilbrigðismálunum, útrýma biðlistum. Nei. Það er ekki inni í þessum fjárlögum. Annað furðulegt í meðferð fjárlaga er umsögn frá Öryrkjabandalagi Íslands. Þar kemur nokkuð stórfurðulegt fram og segir orðrétt, með leyfi forseta: „Öryrkjabandalag Íslands sendir hér með umsögn um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2019 þrátt fyrir að fá aldrei umsagnarbeiðni þar um, sem vekur talsverða furðu okkar.“ - Öryrkjabandalag Íslands fær aldrei umsagnarbeiðni um fjárlög. Þeim koma þau greinilega ekkert við, Öryrkjabandalagi Íslands. Áfram segir orðrétt: „Fjárlögin valda enn vonbrigðum. Allir málaflokkar sem varða fatlað fólk og örorkulífeyrisþega eru sveltir, og þrátt fyrir að stjórnvöld tali fjálglega um kaupmáttaraukningu öryrkja og að verulegu fjármagni hafi verið bætt við málaflokka fatlaðs fólks og öryrkja þá vantar enn stórlega mikið upp á til að fólk geti lifað með reisn í íslensku samfélagi. Afar brýnt er að litið verði sérstaklega til mannréttinda þessa hóps. Íslenska ríkinu ber að tryggja samfélag án mismununar, samfélag þar sem fatlað og langveikt fólk á rétt til lífs til jafns við aðra. Til þess að svo megi verða þarf að gera ráð fyrir verulegri aukningu fjármagns inn í alla málaflokka er varða fatlað fólk. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, SRFF, sem var fullgiltur haustið 2016, er leiðarljós í allri vinnu Öryrkjabandalagsins. Lagt er til að fjármagn fari sérstaklega til að innleiða sáttmálann í íslenskan rétt. Fjármagn verði tryggt til fjölgunar NPA-samningum. Einnig er lagt til að lífeyrir almannatrygginga verði hækkaður verulega og að unnið skuli að því að heilbrigðisþjónusta verði gjaldfrjáls.“ Heilbrigðisþjónustu þarf að stórbæta. Aðgengi að sálfræðingum á heilsugæslustöðvum um land allt er skammarlega lítið. Sálfræðiþjónusta er dýr fyrir flesta og ekki einu sinni í boði. Það þarf að bæta geðheilbrigðisþjónustu stórlega, líka fyrir aldraða og námsmenn. Tannlækniskostnaður? Framlög vegna tannlækniskostnaðar voru nýlega hækkuð um 500 millj. kr. og verður hann á næsta ári ekki nema 50% af því sem hann á að vera. Þar hefur verið svelti árum saman. Síðan þarf að setja þak á greiðslur í heilbrigðisþjónustu því að fólk sem er á lægstu launum og bótum og er skattað til fátæktar hefur ekki efni á henni. Svo er það sjúkraþjálfun. Hún var stóraukin. Sjúkraþjálfunin skilar stórkostlegum árangri, svo stórkostlegum að ef við skoðum nýgengi öryrkja kemur í ljós, ef við tökum stoðkerfisvandann, að árið 2011 voru 400 manns í þeim hópi en 2018 eru þeir orðnir 273. Það þýðir á mannamáli að innspýtingin í sjúkraþjálfunina hefur skilað sér margfalt. Annað sem við þurfum líka að taka á, sem er eiginlega eitt af því stórfurðulega sem haldið hefur verið fram ítrekað í þingsal, er hin gífurlega fjölgun öryrkja. Sérstaklega ungra öryrkja. En ef við rýnum í tölurnar, hvernig aldursskiptingin er í málefnum öryrkja kemur í ljós að 67% allra öryrkja eru 50–67 ára. Því að eins og allir vita verður maður heilbrigður í boði ríkisins þegar maður verður 67 ára og hættir að vera öryrki. Allir standa upp úr hjólastólunum og labba af stað - eða hvað? Ræðum hitt, hina rosalegu fjölgun ungra öryrkja. Hún hlýtur að vera hrikalegt vandamál. Þegar við rýnum í tölurnar - hvenær verða flestir fyrir geðrænum áföllum? Jú, á aldrinum 20–26 ára, stærsti hlutinn á bilinu 20–29 ára. Ef við tökum bara aldurshópinn 20–24 ára eru það bara 2,8%. Ef við tökum aldurshópinn 25–29 ára eru það 3,5%. Við erum að tala þarna um 6,3% af heildarfjölda öryrkja. Það er enginn vandi í þessu samhengi, ef við ætlum að tala um prósentur. Og ef við tölum um stórlega fjölgun öryrkja, 10%, hvað erum við þá að tala um stóran hóp? Í þessum aldurshópi? Eftir því sem ég fæ best séð eru það bara örfáir einstaklingar af heildinni. Þar af leiðandi er þetta ekki stórvandamál nema við gerum það að slíku. Vandamálið liggur aftur á móti hjá þeim sem ráða. Hjá ríkinu. Ríkið framleiðir öryrkja. Ríkið er með þeirri kaldhæðni að gefa þessu fólki ekki tækifæri á geðheilbrigðisþjónustu - að ráðast á félagasamtök eins og geðteymið Hugarafl, að hefta aðgang að sálfræðingum - að búa til öryrkja. Hvað gerir ríkið eftir að það hefur metið einstakling með geðræn vandamál sem öryrkja? Hvernig fylgir það því eftir? Gerir það eitthvað? Ekki neitt. Þeir mega bara fara heim og gleymast. Eru þeir kallaðir í viðtal? Nei. Er eitthvað pælt í þeim? Nei. Svo skilur ríkið ekkert í þeim að gera ekkert. Á Íslandi setjum við líka 24% skatt á hjálpartæki eins og þetta hérna, hækjur, og önnur tæki. Af hverju? Síðan er annað í þessu, hinn ótrúlega þröngsýni skilningur Sjúkratrygginga Íslands á ýmsum hlutum. Þar er stundum verið að neita fólki um hluti sem það getur hreinlega þurft að hafa til að bjarga sér út úr húsi eða koma sér út. Skilaboðin eru bara: Nei, þú ert öryrki, þú skalt bara liggja heima. Það er alveg óskiljanlegt að það skuli vera 24% skattur á hjálpartækjum. Förum aðeins út í bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar og örorkulífeyri. Nú á að hækka um 3,6%. En hver var upphaflega talan? Jú, 3,6% og 0,5% vegna kaupmáttaraukningar. Spáið í það. Og hvað gerði ríkisstjórnin? Hún skar niður þessa 0,5% kaupmáttaraukningu. Það gæti auðvitað verið stórhættulegt að öryrkjar fengju 0,5% ofan á sem kaupmáttaraukningu. Það er um tvöþúsundkall. - Nei, innan við það, þetta er þúsundkall. Auðvitað gætu þeir farið að gera eitthvað hrikalegt af sér. Í því samhengi var bent á: Hver hefur kaupmáttaraukningin verið hjá öðrum? 6%. Hví í ósköpunum fá öryrkjar ekki 6%? Það er vegna þess að þeir fylgja aldrei launaskriði eins og þeir eiga að gera. Þar er farið eftir neysluvísitölu. Öryrkjar falla undir neysluvörur, ekki laun eins og allir aðrir. Virðulegi forseti. Ef ríkisstjórnin hefði virkilega ætlað að sýna einhverja viðleitni hefði hún ekki tekið til baka þessa 0,5% hækkun. Ekki er farið í 3,6% heldur í 4,1%. En það þarf að finna breiðu bökin og það þarf að skera niður. Þá eru auðvitað öryrkjar og eldri borgarar þar undir. Við vitum t.d. að atvinnuleysisbætur eru 270.000 kr. í dag, og það er gott, en þær ættu að vera 300.000 skattlaust. Það ættu líka örorkubætur og annað að vera. En atvinnuleysisbæturnar hafa hækkað stórlega umfram örorkubætur, þótt yfirleitt hafi örorkubæturnar verið á svipuðu róli eða aðeins yfir. En öryrkjar þurfa ekkert á því að halda. Þeir hafa það svo gott. Við skulum tala um hækkanir á lágmarkslaunum, heildarlaunum og um heildartekjur öryrkja. Við skulum bara tala um tekjuhliðina. Þar hafa öryrkjar hækkað langminnst; það er auðvitað hægt að sýna aðrar tölur með því að tala um prósentur, en prósentur á litlar og lágar bætur skila sér ekki á sama hátt og prósentur á há laun. Við verðum að átta okkur á því að frá 2009–2017 hefur óskertur örorkulífeyrir hækkað um 74.000 kr., lágmarkslaun um 123.000 kr., en heildarlaun fullvinnandi fólks um 242.000. Við verðum líka að setja það í það samhengi við það hversu svakalega laun fárra útvalinna í þessu samfélagi hafa hækkað, langt umfram eldri borgara og öryrkja. Við höfum talað mikið um starfsgetumatið og ég vil aðeins fara í það þegar öryrkjar voru skildir eftir að á sínum tíma, þegar eldri borgarar fengu leiðréttingu. Það eru að verða komin tvö ár síðan. Miðað við að það kosti um 12 milljarða að afnema krónu á móti krónu skerðingu er ríkið búið að spara sér 25 milljarða á þessu tímabili. Því fannst þeim alveg tilvalið að spara meira á og taka út þessa 0,5% hækkun. Þetta launaskrið - það gæti verið svolítið hættulegt að láta öryrkjana fá svona mikið. En hvað skeði á sínum tíma þegar Pétur Blöndal gerði þessar breytingar? Hverjir af eldri borgurum voru skildir eftir? Þar er nefnilega ljóti leikurinn: Kerfisbreytingin skilaði ákveðnum hópi eldri borgara ekki krónu. Þeir fá nákvæmlega sömu krónutölu og öryrkjar í dag, eða 204.000 kr. Hvaða eldri borgarar voru það sem skildir voru eftir? Jú, það voru þeir sem voru með engan lífeyrissjóð. Hverjir í þeirra hópi voru ekki með neinn lífeyrissjóð? Það voru aðallega konur. Það hlýtur að vera alveg stórfurðulegt í þessu samhengi að þeim sem voru búnir að vera heima, hugsa um börnin, hugsa heimilið, var bara refsað. Þær fengu ekki neitt. Ef þetta á líka að gera við öryrkjana við kerfisbreytingu, þ.e. skilja einhvern ákveðinn hóp eftir sem fær ekki neitt, þá ganga kerfisbreytingarnar aldrei upp. Við verðum að læra af þessum mistökum. Það eina sem kom út úr þessu var að þeir sem voru með lífeyrissjóð, fengu t.d. 25.000 kr., fengu 15.765 kr. í hækkun eftir skatt og borguðu þar af leiðandi 9.000 kr. í skatt af þessum 25.000 kr. En ef þeir fóru í 50 þúsundkallinn, ef þessir eldri borgarar fengu í 50.000 kr. úr lífeyrissjóði, hvernig kom það út? Hverju skilaði 25 þúsundkall í viðbót? Hann skilaði heilum 7.000 kr. Setjum það í samhengi við fjármagnstekjuskattinn. Hvað voru þeir komnir þarna í mikla skattheimtu? 73%. Hvað innheimtum við í fjármagnstekjum? 22%. Hverjir eiga fjármagnstekjurnar? Stærsti hlutinn af ríkasta fólkinu? Hverjir eru það sem fá 7.000 kall út úr 25.000 kr. frá lífeyrissjóðnum sínum? Þeir sem verst standa í íslensku þjóðfélagi. Virðulegur forseti. Þessi fjárlög eru á margan hátt stórfurðuleg. Ég gæti farið yfir stóran hluta af slíkum undarlegheitum en ég þarf auðvitað að grípa niður í fleiri málum. Við verðum líka að benda á að það er t.d. undarlegur niðurskurður í velferðarþjónustu í þessu samhengi. Þar á að skera niður enn eina ferðina og það á að skera niður fyrir árin 2018–2021. Þar eru gífurlegir biðlistar eftir þjónustu. Samtök í velferðarþjónustu hafa gert kröfu um að eitthvað verði gert í því. Einnig er annað sem ég hef áhyggjur af í fjárlagafrumvarpinu sem eiginlega hefur fallið útbyrðis, það er í samhengi við opinbert fé. Það vantar rétt rúmlega 100 millj. kr. í t.d. SÁÁ til að þeir fái það sem þeir þurfa til að hjálpa þeim sem eru við dauðans dyr. Á sama tíma ætlum við að fjölga aðstoðarmönnum þingmanna fyrir svipaða upphæð. Við erum að láta hundruð milljóna til þingflokka en skera niður þar sem veikasta fólkið er, þar sem þörfin er mest. Við setjum milljarða í að bora fjall á móti Akureyri, förum milljarða fram úr kostnaðaráætlun. Ef við rýnum í fjárlögin hef ég áhyggjur af því að núna er talað um svokallaðan fráflæðisvanda eldri borgara, að þeir flæði ekki nógu mikið frá spítölunum. Það sé einhver stífla þar. Hvar er stíflan? Jú, það er nýja sjúkrahótelið. Það er komið meira en ár og ekkert bólar á því. Hver er kostnaðurinn orðinn? Umframkostnaður? Verður hann tvöfaldur, 50%, 100%, meira? Ef við horfum á það í samhengi við fyrri framkvæmdir ríkisins hefur stærstur hluti þess sem farið hefur fram úr áætlun farið allt upp í 100% fram yfir. Við erum með dæmi um opinberar framkvæmdir sem farið hafa 175% fram yfir og jafnvel 200% fram yfir. Ég segi bara: Guð hjálpi okkur með nýja spítalakjarnann. Hvað fer hann mikið fram yfir? Verður eitthvað fylgst með því? Verður sama stjórnin þar og var á sjúkrahótelinu? Ég hef a.m.k. ekki séð neitt um að nú eigi að passa betur upp á kjarnann en sjúkrahótelið. Síðan er það annað sem er alveg stórfurðulegt og kom upp í umræðu um daginn hjá hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssyni. Það eru þær fullyrðingar hans um að öryrkjar hafi hækkað svo rosalega mikið og kjör þeirra séu svo rosalega flott að þeir séu komnir með fleiri hundruð þúsunda á mánuði. Ég held að þarna hafi hann bara sagt rangt frá vegna þess að hann hefur örugglega verið að meina okkur þingmenn. Það er alveg pottþétt að það voru ekki öryrkjar. 70% af þeim fá 204.000 og stór hópur fær miklu minna. Það er stór hópur þarna úti sem ekki hefur náð fullum réttindum einhverra hluta vegna. Fær bara brot af þeim réttindum, kannski 50% af þeim rétti sem þeir eiga. Ef þeir fá 50% af þeim réttindum sem eru aðeins 204.000 kr. sjáum við að það eru 102.000 kr. Ég spyr: Treystir einhver sér til að lifa af 102.000 kr.? Nei. Og hvað á þá viðkomandi að gera? Fara á bæinn? En borgar bærinn eitthvað ef viðkomandi á maka sem hefur einhverjar tekjur? Nei. Við segjum því við ákveðinn hóp fólks, og í þessum hópi eru sérstaklega konur - af hverju heyrist ekki meiri í þingkonum um þetta? Af hverju rísa konur ekki upp þeim til varnar? Þetta eru mæður sem eru búnir að ala upp börnin. Það er allt í lagi, þær eiga ekkert að fá betri kjör, það má skerða þær vel. Enginn rís upp og segir: Við skulum bara hætta þessu. Stoppum þetta núna og gerum eitthvað. Komum á kerfi þar sem allir eru jafnir, komum á kerfi þar sem enginn fær undir 300.000 kr., skatta- og skerðingalaust. Það er ekki hægt að lifa af minna. Við vitum að 223.000 kr. er það sem velferðarráðuneytið segir að maður verði að fá að lágmarki útborgað til þess að lifa, fyrir utan húsnæðiskostnað. En hvað er í boði ríkisins í dag? 204.000 kr. Þarna vantar 20.000 kall upp á. Hvað á viðkomandi að gera sem er með yfir 100.000 kr. í húsaleigu eða 200.000? Hann getur ekkert lifað. Þess vegna er fólk farið að búa í hjólhýsum niðri í Laugardal. Það væri hægt að halda endalaust áfram að benda á það ranglæti sem er í þessu samfélagi. Ég vil að lokum benda á annað, það er í sambandi við lífeyrissjóðina. Lífeyrissjóðirnir eru komnir með 4.300 eða 4.400 milljarða í sína sjóði. Við erum með 28 lífeyrissjóði. Þeir velta 20 milljörðum á ári í kostnað. 20 milljarða kostnaður af 28 lífeyrissjóðunum þýðir 200 milljarðar á 10 árum - 200 milljarðar! Á 30 árum eru það 600 milljarðar. Við eigum að fækka sjóðunum niður í einn. Við eigum að setja það upp þannig að þessi kostnaður fari til fólksins. Fólkið á þennan pening, það er búið að vinna fyrir honum og á hann. Síðan þurfum við líka að taka það upp að skatta lífeyrissjóðinn áður en féð fer inn. Tökum skattinn af. Þeir þurfa ekki alla þessa peninga til að kaupa í sjálfum sér og eiga allt á Íslandi. Tökum þessa peninga, 50 milljarða. Notum þá fyrir fólkið í dag. Komum heilbrigðiskerfinu í lag. Látum engan svelta. Förum eftir því sem Katrín Jakobsdóttir sagði árið 2017. Það var frábær ræða. Ég tek undir hvert einasta orð hjá henni en ég fæ ekki skilið hvernig hún gat sagt þetta á þessum tíma en ekki látið það inn í þetta frumvarp. Við verðum að taka krónu á móti krónu skerðinguna burt. Við vitum hverjir komu því á, það var ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna. Þeim ber og þeir eru búnir að lofa mörgum sinnum að taka hana af. [[Forseti hringir.]]Ár eftir ár. En á að taka hana af með þessu frumvarpi? Nei.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og segja að við deilum þeirri sýn að bæta þurfi stöðu þeirra sem verst standa í íslensku samfélagi. Við höfum oft rætt það í þessum ræðustól og skipst á skoðunum um bæði hvaða aðferðum skuli beitt til þess og hvernig við gerum það innan þess ramma sem okkur er gefinn í fjárlögum og víðar. Mig langar að koma sérstaklega inn á að talsverð aukning er í fjárlagafrumvarpinu til málefna sem lúta að félagsmálaráðuneytinu, af því að hv. þingmaður fjallaði mikið um þau mál. Við aukum fjármagn til þessa málaflokks um 14 milljarða, 7,5–8% af raunaukningu á milli ára núna og það er að frátaldri launa- og verðlagsþróun. Aukningin til örorkulífeyrisþega nemur 3,6% plús 2.900 milljónir sem eru inni í þeim tölum. Það er því mjög mikil aukning. Við getum auðvitað deilt um hvort það þurfi meira og í hvað fjármagnið eigi að fara. Þessir 14 milljarðar fara í ýmsa málaflokka. En það sem mig langaði að koma inn á, af því að samflokksmaður hv. þingmanns var með mjög góða umræðu í síðustu viku um stöðu ungra drengja, er að fram kemur í úttektum að greiðslur í örorkulífeyriskerfið munu aukast mjög mikið ef engar breytingar verða gerðar, ef náttúruleg fjölgun heldur áfram með sama hætti. Hv. þingmaður talaði um prósentur áðan en í þessu tilfelli fer krónutöluaukningin úr 41 milljarði árið 2016 í 90 milljarða árið 2030. Þetta er bara eftir 11 ár og aukningin er upp á tæpa 50 milljarða. Hvernig eigum við að taka á því? Er nóg að gera það [[Forseti hringir.]]aðeins með krónu á móti krónu skerðingum? Þurfum við ekki víðtækari breytingar á öllu sem snýr að starfsgetu, virkni og öðru slíku?
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir. Jú, auðvitað, ég er eiginlega með lausnina og hún er mjög einföld. Byrjum strax á sænsku leiðinni. Leyfum fólki að vinna með þessi tvö ár, öllum sem vilja og geta, sérstaklega þeim sem geta og vilja vinna á meðal öryrkja, eldri borgara: Farið að vinna. Finnið ykkur vinnu. Búið til vinnu. Engar skerðingar. 33% skiluðu sér ekki inn hjá sænska kerfinu þegar Svíar gerðu þetta. Af hverju ætti það að vera eitthvað öðruvísi hjá okkur? Við erum að tala um starfsgetumat. Það eru á fjórða hundrað manns á biðlista eftir hlutastörfum hjá Vinnumálastofnun. [[Gripið fram í.]]Starfsgetumat fyrir hverja? Hvar eiga þeir að fá vinnu? Hjá ríkinu? Ríkið auglýsir ekki eftir fólki með skerta starfsgetu. Hjá bæjarfélögunum? Þau auglýsa ekki eftir fólki með skerta starfsgetu. Samtökum atvinnulífsins? Þeir vilja bara 50% bætur fyrir þetta á liðið: Farið þið bara út að vinna, út á guð og gaddinn. Ég segi fyrir mitt leyti: Þetta er lausnin. Svo er líka annað sem við verðum að átta okkur á, sem gleymist í því samhengi, að stærsti hópur öryrkja er á aldrinum á 50–67 ára. Öryrkjum í þeim hópi á eftir að fjölga. Þetta er sá hópur sem á eftir að stækka mest. Þess vegna verðum við að passa okkur. Það sýnir okkur líka, og hæstv. ráðherra hlýtur að vera sammála mér, hvað sjúkraþjálfun, þegar þeir gáfu hana eftir og juku greiðslur til hennar, skilar ofboðslega hratt inn minnkun á stoðkerfisvandamálum. Þetta er mjög ódýr lausn. Ég væri ekki hérna í dag ef ég hefði ekki farið í gegnum sjúkraþjálfun. Það er ósköp einfalt. Þarna erum við að deila um hluti sem við [[Forseti hringir.]]sjáum árangur af og eigum að einbeita okkur að.
Virðulegur forseti. Ég er ánægður að ég og hv. þingmaður skulum vera sammála um þetta vegna þess að það er grundvallaratriði. Við verðum í auknum mæli að finna leiðir til að fjölga hlutastörfum, fjölga störfum sem eru fjölbreytt hlutastörf, og skilningur þarf að vera á því að einstaklingar með einhvers konar skerta starfsgetu geti verið mjög ólíkir, eiginlega jafn ólíkir og þeir eru margir. Síðan verðum við líka að auka fjármagn til þeirra þátta sem eru fyrirbyggjandi. Meðal annars þess vegna aukum við fjármagn til vinnusamninga öryrkja á næsta ári, til þess að geta fjölgað störfum sem koma þarna inn. Við erum að tala um að auka fjárveitingar til hóps sem sannarlega þarf á því að halda. Þær greiningar sem við erum með fyrir framan okkur sýna aukningu á fjármagni til málaflokksins upp á tæpa 50 milljarða, úr 40 milljörðum í 90 milljarða, ef ekkert verður að gert. Þess vegna þurfum við að fara í þá vinnu að skoða hvernig við getum gert breytingar á kerfinu, hvernig við getum aukið stuðninginn við þá einstaklinga sem falla út af vinnumarkaði en ættu ekki að gera það. Það verður að gerast samhliða til að við sjáum fram á það. Mig langar líka að spyrja, af því að hv. þingmaður hefur talað mjög mikið um krónu á móti krónu skerðingu. Það var sérstök umræða í síðustu viku um unga drengi. Ég tel að afnám krónu á móti krónu skerðingar muni ekki eitt og sér koma ungum drengjum af stað. Hvaða aðgerðir þurfum við að ráðast í til að gera það? Gerum við það ekki að hluta til með því sem við erum að gera? Ég held að ég og hv. þingmaður séum meira sammála um það en fyrirsagnir í fjölmiðlum gefa oft tilefni til. Að öðru leyti vil ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Það er margt sem við erum sammála um þótt okkur greini kannski á um leiðir og annað slíkt.
Virðulegi forseti. Ég þakka spurninguna og mér er ljúft að svarið henni: Komum strax á miðstöð endurhæfingar, náms og vinnumiðlunar. Köllum þessa einstaklinga inn, metum þá. Gerum eitthvað. Við þurfum ekki að bíða eftir einhverju kerfi. Þið getið gert þetta strax í dag. Við erum með Vinnumálastofnun. Það þarf ekki nema deild þar inn til að reyna að virkja hlutina, gera eitthvað. Það hefur verið rifist um starfsgetumatið í 20, 30 ár. Við getum rifist um það næstu 20–30 árin, en það er spurning um að gera eitthvað. Síðan er það er króna á móti krónu skerðing. Af hverju í ósköpunum á að hanga inni með krónu á móti krónu skerðingu? Af hverju tökum við hana ekki bara út? Það eru allir búnir að lofa því. Hver er hindrunin? Er það spurning um að spara 12 milljarða? Það hafa sparast 25 milljarðar á því á tveimur árum. Allir flokkar lofuðu þessu. Tökum skerðinguna út núna, ekki á morgun heldur núna. Tökum hana út og förum sænsku leiðina, segjum við fólk: Skapið ykkur störf. Búið þau til. Farið í nám. Þið megið gera hvað sem er án þess að detta út af bótum, án þess nokkurn tímann að detta út af bótum. Um leið erum við komin af stað með fólk sem er alveg tilbúið. Það vilja allir vinna, ég hef enga trú á öðru. Það er hins vegar fullt af fólki sem getur ekki unnið og það er skelfilegt, en það vilja allir geta unnið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni prýðisræðu. Flest af því sem ég ætlaði nú að koma inn á í andsvari kom fram í ágætisandsvörum við hæstv. ráðherra, Ásmund Einar Daðason. En mér fannst hv. þingmaður draga mjög vel fram hvernig við getum brugðist við vanda og nýgengi örorku. Þá erum við bara að horfa á tölurnar í kerfinu og þróun útgjalda út frá fjárlögum. Síðan er sú ánægjulega staðreynd að það hefur náðst markverður árangur þegar kemur að stoðkerfisvanda þegar fleirum er gert kleift að leita í sjúkraþjálfun. Þegar litið er til öryrkja, skráð í byrjun árs 2018, eru þeir sem eru 75% metnir rúmlega 21.000. Hátt í 70% eða rúmlega 60% af þessu hópi er vegna stoðkerfisvandamála og geðrænna vandamála. Það tengist þeirri umræðu sem var hér um daginn að við hefðum hreinlega bara gleymt drengjunum okkar, vegna þess að nýgengi í örorkunni er mikið til þar, ungir menn með einhvers konar vandamál á þessu sviði. Ef við getum náð þessum árangri í gegnum sjúkraþjálfun, að hluta til vegna þess að við og hæstv. ríkisstjórn höfum verið að lækka greiðsluþátttökuna, hvernig getum við náð viðlíka árangri gagnvart hinum þættinum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn vegna þess að þetta er nefnilega grunnurinn. Við erum búnir að sjá árangur af því að gefa fleirum tækifæri til að komast í sjúkraþjálfun. Það sýnir hversu ofboðslega sniðugt það að mörgu leyti er. En það eru biðlistar eftir að komast í sjúkraþjálfun, gífurlegir biðlistar. Síðan hafa menn áhyggjur af því að nýútskrifaðir sjúkraþjálfarar séu ekki nógu margir til að dekka í framtíðinni þá sem eru að detta út vegna aldurs. Við þurfum líka að taka þar á. En við þurfum líka að færa þessa sýn yfir á drengina okkar og alla þá sem eru í þessari örorkugildru með geðræn vandamál, Það er auðvitað stórfurðulegt að viðkomandi sem er úrskurðaður með geðræn vandamál fær kannski tíma einu sinni í mánuði hjá geðlækni og það er verið að vinna með hann í samhengi við það. En stærsti aðilinn, Tryggingastofnun, ríkið, gerir ekki neitt. Það er ekki reynt að virkja hann, kalla á hann, vita hvort hann vilji koma, búa til einhverjar gulrætur, reyna að virkja hann. Það er ekkert. Það kemur ekki stafur frá ríkinu eða Tryggingastofnun eða neinum opinberum aðila til viðkomandi þar sem sagt er: Við höfðum áhyggjur af þér, ertu ekki til í að koma í nám? Ertu ekki til í að reyna að vita hvort þú getir ráðið þig í vinnu eða eitthvað? Ekkert. Heyrist ekki múkk frá ríkinu. Þessu eigum við einmitt að breyta. Þarna er okkar nálgun. Það er auðvitað ákveðið ofbeldi falið [[Forseti hringir.]]í því að láta einhvern eiga sig, gleyma honum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég deili algjörlega þessari skoðun og hv. þingmaður dró það mjög vel fram í ræðu sinni hvað er hægt að gera og hvernig hægt er að ná árangri. Ég held reyndar, því miður, að við höfum kannski ekki endilega horft á þetta sem forvarnaúrræði þegar við fórum af stað með því að lækka greiðsluþátttökuna og gera fólki þannig kleift að sækja í auknum mæli í sjúkraþjálfun. En árangurinn er markverður og hv. þingmaður dró það fram í ræðu sinni. Við getum tekið þetta sem dæmi til að skoða önnur svið vegna þess að við eigum að horfa á forvarnir, vil ég meina, í breiðara samhengi með úrræði á þessu sviði. Við eigum auðvitað að horfa á forvarnir alveg frá vöggu til grafar. Ég hef mikið talað um skipulagt barna-, unglinga- og æskulýðsstarf, mikilvægi þess sem forvarnir, vegna þess að allar rannsóknir sýna að það styður ungt fólk til framtíðar á lífsleiðinni. Ég ætla í seinna andsvari að koma inn á athyglisvert atriði sem hv. þingmaður dró fram, forsendur fjárlaga. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir 2,9% verðbólgu og svo er sett inn 0,5%, það er 0,5% launaþróun, þannig að það eru 3,4%. Nú er komin ný verðbólguspá. Við erum í fyrsta skipti að upplifa það svolítið að hún versnar á milli júní og nóvember. Það hefur ekki gerst undanfarin ár. Á sama tíma er Seðlabankinn búinn að hækka vexti, þannig að við setjum 3,6%, sem er sannarlega hækkun. En værum við ekki bara svolítið að segja: Við höfum enga trú á peningastefnu ef við ætluðum að fara eitthvað hærra með þetta en það?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Við verðum að átta okkur á því að upphæðin er svo lág. Við erum að tala um svo lítinn pening. Þetta er ekki í neinu samhengi við það sem þingmenn og aðrir hafa fengið, og það afturvirkt. Við erum að tala um smáaura, við erum að tala um 7–8 þús. kr., það er löngu búið að taka þetta af öryrkjum. Það er löngu búið að taka þetta af eldri borgurum með öllum hækkununum. Verðbólguhækkunin, og allt annað sem hefur komið, er löngu búin að taka þetta. Þar af leiðandi er þetta svona lágt. Þess vegna er alveg óskiljanlegt að við skulum ekki bara drífa í því í hvelli, án þess að hugsa okkur eina mínútu, að taka af krónu á móti, og koma hlutunum í lag. Við getum gert það, það myndi greiða leið fyrir alla. Ég er alveg með það á hreinu. Það hefur nefnilega öfug áhrif að reyna alltaf að vera einhvern veginn að lemja fólk niður og þvinga einhvern að einhverju, starfsgetumati eða öðru. Við eigum að gleyma því. Við verðum bara að koma hlutunum á. Og breyta því líka eins og með sjúkraþjálfarana, hvernig það virkaði. Þetta þarf að gera við geðlækna, geðteymin. Það þarf að búa til einhverja miðstöð sem sér um þetta og auka aðgengi. Ég er alveg með það á hreinu að ef við gerðum það þá værum við búin að losa okkur við vandamálin. En ef við ætlum að halda áfram að tala alltaf í hringi og gera þetta eins og við höfum alltaf gert, þá verða þetta 90 milljarðar í framtíðinni, en sem betur fer getum við breytt framtíðinni. Við getum breytt þessu. Og við getum gert það strax. Ef við tökum okkur saman, tökum burtu krónu á móti krónu, setjumst niður, þá eru allir sáttir. Þá er ég með á hreinu að við leysum þetta mál. Alveg um leið. En um leið og farið er að klípa af 0,5%, ég meina, þetta eru svo litlar upphæðir. Og að hækka persónuafsláttinn um 533 kr. Ef það hefði verið 5.000 kall, þá hefði ég skilið það. En 533 kr., nei.
Virðulegur forseti. Þau voru háleit, markmiðin hjá núverandi ríkisstjórn í upphafi sinnar vegferðar, og fróðlegt að skoða umgjörðina sem flokkarnir skópu. Ég leyfi mér að vitna í stjórnarsáttmálann, með leyfi forseta: „Í nýrri ríkisstjórn munu flokkar sem spanna hið pólitíska litróf allt frá vinstri til hægri freista þess að slá nýjan tón, einhenda sér í þau lykilverkefni sem koma Íslandi í fremstu röð og búa þannig um hnútana að hér verði gott að lifa og starfa fyrir unga sem aldna.“ Hvernig skyldi hljóðið vera í öldruðum eða forsvarsmönnum menntakerfisins, öryrkjum, ég tala nú ekki um þá sem starfa í heilbrigðisþjónustu? Hvað hafa þeir á tilfinningunni? Er unnið að því að koma landinu í fremstu röð velferðarsamfélaga? Ég er ekki viss, ég held að á ýmsa renni tvær grímur. Við ræðum nú fjárlagafrumvarp fyrir árið 2019 öðru sinni á þessu hausti og tíminn líður áfram. Þvert á drauma ríkisstjórnarinnar hafa orðið breytingar og hræringar í okkar samfélagi sem ekki voru taldar séðar fyrir, en einhverjir töldu þó fyrirsjáanlegar - gengið sígur. Ekkert stendur í stað, síst af öllu í hagkerfi sem rígheldur í gjaldmiðil sem er skotspónn á alþjóðavísu, gjaldmiðill sem helst má líkja við korktappa sem velkist um á úfnum sjó innan um verksmiðjutogara. Ríkisstjórnin boðaði í upphafi stórsókn á flestum sviðum. Almenningur setti sig í stellingar - en stórsóknin lætur á sér standa. Almenningur bíður enn og það virðist hörfað fremur en sótt. Þeir sem hafa bestu möguleikana, þeir sem eru þegar í álnum, halda áfram að hreiðra um sig og efnast. Sem dæmi tóku 10% landsmanna til sín tæpan helming þeirra hreinu eigna sem til urðu á Íslandi árið 2016. Heildartekjur með fjármagnstekjum hjá hæstu 5% landsmanna voru tæpur fjórðungur af heildartekjum landsmanna. Öryrkjum er á hinn bóginn gefinn ádráttur um leiðréttingar á sínum kjörum sem eru svo dregnar til baka. Það er slegið úr og í. Hið sama heldur áfram. Ísland er langneðst allra Norðurlanda á lista Oxfam þegar kemur að aðgerðum gegn ójöfnuði. Við þessu verður að bregðast og við treystum á félagslega hugsandi öfl í ríkisstjórninni að taka í bremsurnar ef þau eru þá á vaktinni. Sú fjármálastefna sem fylgt hefur verið á Íslandi á undanförnum árum hefur leitt af sér aukin útgjöld ríkisins á sama tíma og án þess að stjórnvöld hafi hugað að styrkingu tekjustofna. Nefna má sem eitt dæmi ferðaþjónustugeirann allan. Tekjustofnar hafa verið veiktir með þensluaukandi áhrifum, t.d. skattkerfisbreytingum, eins og að fella niður auðlegðarskatt, lækka veiðigjöld, lækka neysluskatta, afnema tolla og vörugjöld og lækka tekjuskatta. Fyrir vikið hefur afkoma ríkisins verið í járnum en á sama tíma hefur aðhald m.a. falist í að ráðast ekki í velferðarumbætur heldur veikja stuðning í gegnum tilfærslukerfin og þar eru barna- og vaxtabæturnar. Þessi stefna mun bara leiða til þess að ójöfnuður verður meiri á Íslandi sem grefur undan félagslegum stöðugleika og er því ekki líkleg leið til að stuðla að sátt á vinnumarkaði. Alþýðusamband Íslands gaf út skýrslu haustið 2017 þar sem skattbyrði launafólks var rakin frá árinu 1998. Helsta niðurstaða skýrslunnar, rauði þráðurinn, var sú að skattbyrði flestra hópa á vinnumarkaði hefði aukist yfir tímabilið og þar af langmest hjá lágtekjuhópum. Það sem olli þessu var misgengi launa og persónuafsláttar, auknar skerðingar og með því að draga máttinn úr vaxtabótakerfinu sem og auknar skerðingar í barnabótakerfinu, allt handstýrð pólitík. Þessi þróun hefur ekki verið óvænt. Samfylkingin hefur stöðugt og endurtekið hamrað á þessu, varað við, spyrnt við fótum og lagt fram tillögur um viðsnúning. Það hefur verkalýðshreyfingin sömuleiðis gert. Menn sáu í hvað stefndi. Herra forseti. Núverandi ríkisstjórn boðaði snemma á sínum ferli breytingar á tekjuskattskerfinu og það þarf engum að koma á óvart að þau plön hefðu gagnast hinum efnameiri best og við það verður ekki unað. Það er þó jákvætt að áherslan hefur færst frá áformum um flata tekjuskattslækkun yfir í að hækka persónuafslátt. Það er vert að hafa í huga að skattar á hærri tekjur á Íslandi eru lægstir meðal Norðurlandanna. Það er fráleitt að við endurskoðun á skattkerfinu sé ekki samhliða horft til skattlagningar á arðgreiðslur, fjármagnstekjur og auðlegð og þessi atriði sett í samhengi við skattlagningu launatekna. Yfirlýst skattafóbía Sjálfstæðisflokksins mun sennilega standa í veginum. Þetta eru að þeirra mati ekki réttu skattarnir á réttum stað. Þeim finnst í lagi að kreista skatta út úr öryrkjum og efnalitlu fólki sem lifir jafnvel við eða undir framfærslumörkum. Það var raunalegt þegar þær opinberuðust nöturlega við 1. umr. um frumvarp til laga um breytinga á tekjuskatti hér á dögunum, breytingarnar sem fela m.a. í sér að uppbætur á lífeyri hjá elli-, örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem tengdir eru við félagslega aðstoð verði ekki skattlagðar. Þar erum við að tala um umönnunarkostnað, sjúkra- og lyfjakostnað, kaup á heyrnartækjum o.fl. Og hvaða upphæðir skyldu stjórnvöld hafa verið að sækja í vasa lífeyrisþega? Jú, þessi sárafátæktasti hópur landsmanna var rukkaður um 500 milljónir í skatt og útsvar. Þetta finnst íhaldinu í lagi, en þetta er lágkúruleg skattheimta. Geta ekki þau 5% landsmanna sem eiga næstum jafn mikið og restin, 95%, lagt eitthvað af mörkum? Ég spyr: Eru þessar fjölskyldur ekki frekar aflögufærar? Herra forseti. Stuðningur við barnafjölskyldur verður aukinn um 1,6 milljarða á næsta ári. Það eru góðar fréttir og lítið skref í rétta átt. Barnabætur skerðast nú við 241.000 kr. mánaðarlaun foreldris en markið hækkar nú í 300.000 kr. Það er jákvætt að ríkisstjórnarflokkarnir eru loksins sammála okkur í Samfylkingunni um að barnabætur eigi ekki að skerðast langt undir lágmarkslaunum. Það eru bara fáeinir mánuðir síðan ríkisstjórnarflokkarnir felldu slíkar tillögur frá okkur. Hjón sem hafa miðgildi launa fá hins vegar engar barnabætur, hjón sem hafa um 618.000 kr. Spurt er: Á hvaða vegferð er þessi ríkisstjórn? Hver er samfélagspólitíkin? Við þurfum á öllu okkar að halda til að ná að fjölga Íslendingum. Við þurfum að leggja okkur í líma og það dugar ekki til. Stjórnvöld sýna sáralitla viðleitni í þá átt að koma til móts við ungar fjölskyldur sem vilja stofna heimili og eignast börn. Eftir fyrirhugaða hækkun eru barnabætur svipaðar að raunvirði og árið 2013 og 8% lægri en árið 2010. Þrátt fyrir fyrirhugaðar breytingar á barnabótum er það t.d. álit BHM, sem við tökum undir, að barnabætur séu ekkert annað en fátækrastyrkur og þannig á það ekki að vera. Samfylkingin leggur því fram breytingartillögu þar sem barnabætur verða auknar um 2 milljarða kr. sem er tvöföldun miðað við það sem ríkisstjórnarflokkarnir líta á að ásættanlegt sé að bæta nú í kerfið. Húsnæðismálin eru eitt helsta baráttumál verkalýðshreyfingarinnar sem og atvinnulífsins. Þessir aðilar hafa lýst því yfir að þessi mál séu hugsanlega lykillinn að því að samkomulag náist í komandi kjarasamningum. Alþýðusambandið hefur á undanförnum árum bent á þann alvarlega vanda sem ríkir á húsnæðismarkaði og undir það tekur Samfylkingin í orði og verki. Á leigumarkaði búa um 50.000 einstaklingar, í meiri hluta tekjulágir og ungt fólk. Samkvæmt mati og úttekt Íbúðalánasjóðs ná leigjendur síður að safna sparifé og tekjulágir leigjendur búa frekar við íþyngjandi húsnæðiskostnað á Íslandi en á hinum Norðurlöndunum. Þeir þurfa að greiða yfir helming af ráðstöfunartekjum í leigu. Gylfi Zoëga, hagfræðingur og prófessor, bendir í nýlegri skýrslu á að leigjendur verja allt að þrisvar sinnum hærra hlutfalli af ráðstöfunartekjum í húsnæðiskostnað en þeir sem eiga. Í frumvarpinu er enn gert ráð fyrir 64 millj. kr. lækkun húsnæðisbóta til leigjenda. Leigjendur sitja því eftir, eru í ómögulegri aðstöðu til að kaupa fasteign, fastir í fátæktargildrum á óstöðugum leigumarkaði og búa langt fram eftir aldri í jafnvel foreldrahúsum, sumum foreldrum auðvitað til gleði og ánægju en öðrum til ama eins og gengur. Í frumvarpinu eru stofnframlög til bygginga almennra íbúða aukin um 800 milljónir á milli ára. Þetta er viðleitnin til að standa við yfirlýsingu um byggingu 2.300 almennra íbúða á árunum 2016–2019 sem gefin var út í tengslum við kjarasamninga árið 2015. Þetta dugar engan veginn til að standa undir uppbyggingu á þeim fjölda íbúða sem lofað var, m.a. vegna vaxandi og stöðugt hækkandi byggingarkostnaðar. ASÍ telur að fjölga þurfi íbúðum í almenna íbúðakerfinu mun hraðar en áform eru um, um a.m.k. 1.000 á ári næstu árin, til að mæta uppsafnaðri þörf, mæta slæmum aðstæðum lágtekjufólks á leigumarkaði og slá á þenslu á húsnæðismarkaði. Undir þetta tekur Samfylkingin enn og aftur og hefur reyndar ítrekað áréttað þessa nauðsyn með þingsályktunartillögum. Stjórnvöld þurfa að koma að uppbyggingu í það minnsta 5.000 leiguíbúða á næstu árum til að finna þeim leigumarkaði sem er rekinn án hagnaðarsjónarmiða fótfestu. Í þessu leggjum við til breytingartillögu um að bætt verði inn 2 milljörðum kr. í stofnframlög til almennra íbúða. Vaxtabætur halda áfram að lækka, á næsta ári um 600 millj. kr., um 15%. Helmingur þeirra sem ættu að vera þarna inni er dottinn út úr vaxtabótakerfinu, svo mjög hafa viðmiðunarfjárhæðir og eignamörk rýrnað án þess að nokkuð hafi verið aðhafst. Stuðningur í gegnum vaxtabótakerfið hefur rýrnað að raungildi um 70% frá árinu 2013 og heimilum sem fengu vaxtabætur fækkað um 19.000 á þessu tímabili. Tekjulágt barnafólk sem á lítið eigið fé í sínu húsnæði fær í dag lítinn sem engan stuðning í gegnum vaxtabótakerfið. Það er ekki tilviljun eða lögmál náttúrunnar sem þarna er á ferðinni, þetta er meðvituð og markviss pólitík. Þegar Samfylkingin var síðast í ríkisstjórn á erfiðum tímum setti hún 100 milljarða kr. í vaxtabætur og barnabætur á kjörtímabilinu sem er mun hærri fjárhæð en það sem sitjandi ríkisstjórn setur í málaflokkinn. Við leggjum til þarna aukningu upp á 2 milljarða kr. Það þarf ekki að fjölyrða mikið um áherslur Samfylkingarinnar á nauðsyn þess að lengja og styrkja fæðingarorlof. Ríkisstjórnin hefur kynnt okkur fyrirheit sín í því efni en merkin eru ekki skýr í þessu frumvarpi. Sérstakt skoðunarefni og áhersluefni ætti að vera að hækka svokallaðan fæðingarstyrk gagnvart þeim foreldrum sem eru í námi eða utan vinnumarkaðarins. Gleðiefni er þó að frá næstu áramótum hækka hámarksgreiðslur til foreldra í fæðingarorlofi í 600.000 kr. Tillögur starfshóps um framtíðarstefnu í fæðingarorlofsmálum sem lagði til að tekjur upp að 300.000 skertust ekki og að fæðingarorlof yrði lengt í 12 mánuði ná ekki fram að ganga. Niðurstöður hópsins lágu fyrir í mars 2016 og nú er svo komið að uppreiknuð er sú fjárhæð orðin 650.000 kr. árið 2018. Það er afleitt að þessi þróun endurspeglist ekki í frumvarpinu. Ástæða er til að benda á að þrátt fyrir hækkun á hámarksgreiðslum úr Fæðingarorlofssjóði í 600.000 kr. verður kaupmáttur hámarksgreiðslunnar enn um þriðjungi lægri en árið 2007. Það er svo áfram sameiginlegt úrlausnarefni ríkis og sveitarfélaga að brúa umönnunartímabilið, tímabilið frá því að fæðingarorlofi lýkur þar til barn kemst í tryggt dagvistunarúrræði. Þetta tímaskeið er bæði viðkvæmt og mikilvægt. Það hefur neikvæð áhrif á tekjumöguleika fjölskyldna og hefur verulega neikvæð áhrif á stöðu kvenna á vinnumarkaði. Samkvæmt skýrslu BSRB um dagvistunarúrræði eru það að megninu til mæður sem axla ábyrgð á umönnun barna sinna á þessu tímabili og má áætla að þær séu að meðaltali fjórfalt til fimmfalt lengur frá vinnumarkaði í kjölfar barneigna en feður. Þarna skiptir máli að lengja fæðingarorlof í 12 mánuði sem allra fyrst - og virkja karlana. Herra forseti. Hvað varðar menntamálin í þessu frumvarpi sér ríkisstjórnin ekki til sólar. Áður boðuð stórsókn virðist vera orðin að kyrrstöðu í besta falli. Háskólarnir fá enn helmingi minni fjármuni en fyrirheit voru gefin um í stjórnarsáttmálanum og framhaldsskólarnir fá meira að segja lækkun á milli ára. Það er mikill skortur á iðnmenntuðu fólki í landinu og staða ákveðinna hópa háskólamenntaðra á vinnumarkaði hefur þrengst verulega. Aukið fjármagn í menntun tryggir því ekki eitt og sér aukna verðmætasköpun, lykilatriðið er að fjárfesta í réttri menntun og færni. Í stjórnarsáttmála er boðað að iðn-, verk- og starfsnám verði styrkt í þágu öflugra samfélaga um allt land. Haustið 2016 gerðu stjórnvöld samkomulag við aðila vinnumarkaðarins og háskólana um þróun fagháskólanáms. Í samkomulaginu var viðurkennt að þróun fagháskólanáms væri eitt brýnasta verkefnið á sviði háskólamenntunar fyrir framtíðina, fyrir samfélagið allt. Hvað er verið að vinna í þessu? Það vantar sjáanlegar aðgerðir, þær birtast ekki í þessu fjárlagafrumvarpi. Við í Samfylkingunni leggjum fram í nefndaráliti aukningu til framhaldsskóla upp á 400 millj. kr. og til háskólastigsins 1 milljarð kr. Þá er gert ráð fyrir að framlög til framhalds- og vinnumarkaðsfræðslu fari lækkandi milli ára um sem nemur 60 millj. kr. Um 40.000 einstaklingar á vinnumarkaði hafa eingöngu grunnmenntun. Þar standa sérstaklega konur og fólk á landsbyggðinni höllustum fæti. Þá má nefna stöðugt vaxandi hóp innflytjenda sem þarf á markvissum en tímabundnum stuðningi að halda til að geta fótað sig og tekið þátt af fullu afli í íslensku samfélagi. Ég leyfi mér að nefna í þessu samhengi að Samfylkingin hefur lagt fram þingsályktunartillögu um að móta heildstæða stefnu í málefnum innflytjenda þar sem menntun, heilbrigðisþjónusta og félagsleg þjónusta vegur þungt. Mikilvægt er að þessum hópum sem hafa litla grunnmenntun en vilja efla færni sína og þekkingu verði boðin úrræði við hæfi. Það er forsenda þess að þeir geti haft færi á að blanda sér í þróun varðandi tækni og atvinnulíf sem þegar er hafin og mun aðeins aukast í næstu framtíð. Fullorðinsfræðsla og símenntun býr við óvissu og stefnuleysi stjórnvalda. Starfsgrundvöllur símenntunarmiðstöðva er eiginlega ekki skiljanlegur, þ.e. reiknilíkan sem þessar miðstöðvar búa við og er ekki í neinu samhengi við verkefnin. Sérstaklega á þetta við um símenntunarmiðstöðvar sem starfa á landsbyggðinni og við mjög mismunandi kringumstæður, sumar mjög dreifðar og þurfa að veita þjónustu um stórt landsvæði. Aðrar eru staðbundnari. Herra forseti. Ekki verður skilið við þennan þátt umræðunnar án þess að nefna hin takmörkuðu tækifæri ungmenna með þroskahömlun til náms og atvinnu þegar þau hafa lokið framhaldsskóla. Ýmsar upplýsingar hafa komið fram sem varpa skýru ljósi á mismunun og skort á tækifærum sem þessi ungmenni búa við vegna fötlunar sinnar. Vandinn er viðurkenndur og talað er um að ríkur vilji sé til að grípa strax til markvissra aðgerða til að bæta úr. Fjölmennt, símenntunar- og þekkingarmiðstöð, veitir fólki með þroskahömlun tækifæri til margvíslegrar menntunar. Fjárveitingar til Fjölmenntar hafa þó farið hratt minnkandi að raunvirði mörg undanfarin ár. Nú er svo komið að þar er mun minna í boði fyrir fólk með þroskahömlun en var fyrir nokkrum árum. Ekki verður séð að í fjárlagafrumvarpinu sé gert ráð fyrir að úr þessu verði bætt. Herra forseti. Heilbrigðisþjónustan átti að vera flaggskip ríkisstjórnarinnar. Þar átti að styrkja og efla á öllum sviðum og reisa úr öskustónni laskað kerfi. Að ýmsu er unnið og vonandi miðar okkur í áttina. Langstærstan hluta aukningar á fjármunum til heilbrigðismála í þessu frumvarpi, að frátöldum launa- og verðlagshækkunum, má rekja til framkvæmda við nýjan Landspítala, um 60% af upphæðinni, og þó er dregið í land að nokkru leyti varðandi framlag til hans og þeir peningar lagðir til hliðar, eða hvað? Gufuðu þeir upp? Hringinn í kringum landið eru heilbrigðisstofnanir í ófullnægjandi húsnæði sem er að grotna niður eða kallar á viðhald og endurbætur. Ef þessir peningar eru handbærir væri tækifæri til þess að verja þeim í þörf verkefni. Það er hægt að nefna hringinn í kringum landið; Akranes, Stykkishólm, Patreksfjörð, Tálknafjörð, Sauðárkrók, heilsugæsluna á Akureyri sem er í leiguhúsnæði, Austurland og Suðurland, að ógleymdum Suðurnesjum. Til þessa er ekki litið í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar. Heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni hafa átt í erfiðleikum með að rækja hlutverk sitt á undanförnum árum, hafa skorið niður starfsemi sína, einfaldað þjónustuna til muna og búa við læknaskort, svo dæmi sé tekið, meira og minna allar. Sumar þeirra eru einfaldlega mannaðar frá einni viku til annarrar með farandþjónustu sem er slæmur kostur til lengri tíma. Stofnanirnar og íbúar á þessum landsvæðum trúðu því að þarna yrði gert stórátak í verki. Nei, það bólar ekkert á því. Það eru uppi stór og mikil orð en efndir og aðgerðir skortir, þær koma ekki fram í þessu frumvarpi. Stofnframkvæmdir, viðhald og endurbætur á húsnæði sjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana eru eitt og það er grundvallaratriði að því sé sinnt og að það sé í góðu horfi, fyrst og fremst í þágu skjólstæðinga og sjúklinga en einnig til að laða að gott og metnaðarfullt fagfólk til starfa og að viðhalda starfsánægju. Að starfrækja stofnanir og veita heilbrigðisþjónustu er svo annað, en í umræðunni leggur ríkisstjórnin þetta allt að jöfnu sem er dálítið villandi. Fjármagn í óbreytta starfsemi í kerfinu er ekki tryggt fyrir næsta ár. Það er t.d. útlit fyrir um 2 milljarða kr. halla á Landspítala einum og sér. Þá á eftir að taka tillit til starfsemi Sjúkrahússins á Akureyri sem býr við sömu aðstæður í hlutfalli við umfang starfseminnar. Við leggjum því til að framlög til þessara tveggja sjúkrahúsa verði aukin um 2 milljarða kr. og trúum því að hv. fjárlaganefnd taki nú tillit til þess. Í sameiginlegri yfirlýsingu heilbrigðisstofnananna á landsbyggðinni segir, með leyfi forseta, að annað árið í röð virðist aukningar til heilbrigðisþjónustu fara fram hjá heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni. Það er mat þessara stofnana að rekstur þeirra þurfi að lágmarki 800 millj. kr. til viðbótar, bara til að þær geti sinnt grunnþjónustu sinni. Samfylkingin leggur til að komið verði til móts við heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni með þessum hætti í fjárlögum næsta árs. En það má ekki gleyma sér í öllu því sem er neikvætt. Það á líka að nefna það sem er jákvætt. [[Gripið fram í.]]Það á að veita 200 millj. kr. til að endurnýja tækjabúnað á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni. Það er vel, en í mörgum tilvikum er unnið með löngu úrelt og úr sér gengin tæki. Þá er einnig og samhliða brýnt að hraða eins og kostur er að innleiða búnað sem styrkir fjarheilbrigðisþjónustu. Áform um það mun vera að finna í byggðaáætlun. Herra forseti. Ráðherra heilbrigðismála vinnur að nýrri stefnumótun í heilbrigðisþjónustu og auðvitað hafa allir landsmenn væntingar um að það leiði til meiri jöfnuðar og að öryggi íbúa á landsbyggðinni verði tryggara hvað varðar heilbrigðisþjónustu. Það skiptir máli að hlutverk Landspítala sé vel skilgreint gagnvart sérfræðiþjónustu og almennri þjónustu við alla landsmenn, að Landspítali hafi það skilgreinda hlutverk að hnýta saman heildstæða þjónustu til allra landsmanna. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir viðbótarfé, herra forseti, til reksturs nýrra hjúkrunarrýma á næsta ári. Samkvæmt því sem fram kom í máli hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar síðla á föstudagskvöldi verða tekin í notkun á 160 ný hjúkrunarrými í Reykjavík á næsta ári. Rekstur þeirra kostar ekki undir 1,6 milljörðum kr. og ekki verður með góðu móti séð meðfram öðrum nýjum verkefnum að reksturinn hafi verið fjárhagslega tryggður á næsta ári, en við skulum sjá hvað setur. Í stjórnarsáttmála koma fram fyrirheit um að hugað verði að því að styrkja rekstrargrundvöll hjúkrunarheimila og jafnframt lögð áhersla á aðra þjónustuþætti, svo sem heimahjúkrun, dagþjálfun og endurhæfingu. Þessa sér þó hvergi stað í frumvarpi til fjárlaga. Það er ekki að sjá að styrkja eigi rekstur þeirra hjúkrunarheimila sem starfandi eru, en þau eru flest í miklum rekstrarvanda. Reksturinn er á hendi ýmissa aðila, ríkis, sveitarfélaga, sjálfseignarstofnana og félagasamtaka. Sveitarfélögin fullyrða að þau greiði með þjónustunni um 1 milljarð kr. á ári og þau munu ekki sætta sig við það að óbreyttu sem von er. Það er mat rekstraraðila að það vanti að lágmarki um 30% til að daggjöld dugi fyrir rekstri. Rekstraraðilar gera sér grein fyrir því að það verður ekki hækkað í einum áfanga en nauðsynlegt er að stíga skref í áttina til að minnka þennan mun, a.m.k. sé fráleitt að auka bilið líkt og gert er ráð fyrir í fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi. Ofan í kaupið sé svo gert ráð fyrir hagræðingarkröfu upp á 0,5% við þessar aðstæður þegar það blasir við að endar nást ekki saman í rekstrinum. Þarna stefnir í hreint óefni. Þessu vill Samfylkingin svara og leggur til í nefndaráliti sínu breytingu þar sem framlög til hjúkrunarheimila hækka um 1 milljarð kr. Dagdvalarrýmum hefur fjölgað hægt á umliðnum árum og allt frá árinu 2012 mun hægar en fjölgun eldri borgara hefur verið. Þetta er þjónusta sem rímar við þá stefnu að gera eldra fólki kleift að búa að sínu heima, veita stuðning við hæfi og tefja eða hindra vist á stofnun. Mikil eftirspurn er eftir þessari þjónustu og sveitarfélögum hefur ítrekað verið synjað um fjölgun dagdvalarrýma til að mæta eftirspurn. Afar brýnt er að fjölga dagdvalarrýmum, ekki síst fyrir hópa sem standa mjög höllum fæti og eru jafnvel í umsjá aðstandenda. Sem dæmi nefni ég fólk sem kennir heilabilunar, alzheimersjúklinga. Tryggja þarf enn betur að þróunin sé að lágmarki í samræmi við reiknaða þörf og í þessu sambandi má ekki gleyma þörfinni fyrir stuðning til aðstandenda sem eru iðulega undir miklu og langvarandi álagi sem leiðir jafnvel til alvarlegs heilsuvanda hjá þeim sjálfum. Virðulegur forseti. Áfram er gert ráð fyrir að framlengja heimild til að nýta fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra til reksturs hjúkrunarrýma sem er andstætt hlutverki hans. Það er mikið umhugsunarefni hvort þessu þurfi ekki að ljúka hið fyrsta. Þetta bitnar að sjálfsögðu á því skilgreinda hlutverki sem sjóðnum er ætlað að sinna, þ.e. að byggja upp og styrkja aðstöðu og efla umgjörð um þjónustu við eldri borgara almennt. Þau skilgreindu verkefni sitja á meðan á hakanum. Það er við hæfi að fá sér einn lítinn. [[Þingmaðurinn fær sér vatnssopa.]]Málefni SÁÁ hafa verið ofarlega á baugi að undanförnu og ákall um aukinn stuðning til að fást við ávana- og fíkniefnavandann hefur ómað hátt enda ekki nema von. SÁÁ vinnur að mikilvægum verkefnum, bæði á höfuðborgarsvæðinu og úti um landið. Til að tryggja viðgang starfseminnar leggjum við í Samfylkingunni til að komið verði til móts við beiðni samtakanna með raunhæfum hætti og bætt verði um betur sem nemur 150 millj. kr. Herra forseti. Hlutskipti öryrkja hefur verið smánarlegt undanfarin ár. Það er ekki hægt að orða það öðruvísi. Þróun skerðinga hjá tekjulægstu lífeyrisþegunum hefur aukist og munurinn á lífeyri til þeirra sem búa einir og með öðrum hefur farið vaxandi. Öryrkjar hafa verið skildir eftir í úlfakreppu og fulltrúum þeirra finnst viðræður við þá skilyrtar með kuldalegri nálgun. Stjórnvöld veifa sverði og skildi, það er starfsgetumatið, og öryrkjar eru tortryggnir. Þeim var gefin von í fjárlagafrumvarpinu með þriðjungsáfangagreiðslu upp í afnám krónu á móti krónu skerðingar sem síðan var dregin til baka. Herra forseti. Leyfum umræðunni um starfsgetumat að þroskast og dafna, en leiðréttum kjör öryrkjanna strax. Afnemum þessar hamlandi skerðingar. Gefum öryrkjum tækifæri Ef ekki núna, þá hvenær? Það kostar en það er hægt, þetta er vinnandi vegur. Við viljum mæta þessu og leggjum til að upphæðin verði strax á árinu 2019 4 milljarðar kr. til viðbótar þeim 4 sem áætlaðir voru áður mínus 1 milljarður. Hvað snertir ellilífeyrisþega hefur verið farin sú leið síðustu árin að hækka heimilisuppbót til þeirra sem búa einir umfram almenna hækkun ellilífeyris. Sú leið hefur líka aukið muninn á lífeyri þeirra ellilífeyrisþega sem búa einir og þeirra sem eru í sambúð. Það er ekki deilt um að kjör þeirra eldri borgara sem minnst hafa milli handanna eru í engu samræmi við almenn lífskjör í landinu og að stórir hópar þeirra draga fram lífið undir fátæktarmörkum. Þar eru verst settir þeir sem engar aðrar tekjur hafa en ellilífeyri almannatrygginga. ASÍ hefur lagt áherslu á að farin verði sú leið að almennt skerðingarhlutfall ellilífeyris verði lækkað úr 45% í 30% til að bæta kjör ellilífeyrisþega með heilbrigðara samspili milli almannatrygginga og lífeyrissjóða og setja þar með inn aukinn hvata til þátttöku á vinnumarkaði fyrir þann takmarkaða hóp sem möguleika hefur á því. Samfylkingin leggur til aukningu fjárveitinga með sama hætti og í þágu öryrkja. Virðulegur forseti. Ég hef hér að framan drepið á örfá atriði sem við í Samfylkingunni teljum mikilvæg fyrir samfélag okkar. Andstæðingarnir gera lítið úr okkar sýn, segja að við sjáum ekkert annað en skatta og álögur. Þetta er rangt. Okkar markmið eru auðvitað að vinna að velferðarmálum alls almennings, ekki fámennra hópa, að allir hafi möguleika á þátttöku í samfélaginu, að allir séu með og öllum tryggð sæmandi lífskjör um leið. Við hvetjum líka til svigrúms til athafna og frumkvæðis og að þeir sem fram úr skara fái að njóta umbunar og ávaxta erfiðis án öfga og með samfélagslegri ábyrgð. Það er kunnuglegt orðtak, líklega frá Afríku, sem oft er gripið til, að það þurfi heilt þorp til að ala upp barn. Eins er það með okkar litla samfélag, það þarf allar vinnandi hendur til að taka þátt í að skapa velferðarsamfélag. Hver og einn þarf að leggja sitt af mörkum með sanngjörnum hætti, en svo er ekki í dag. Með breytingartillögum við þetta fjárlagafrumvarp leggjum við til tekjuöflunarleiðir sem allar eru raunhæfar og færar og við erum ófeimin við að segja: Þetta kostar og tökum á þessu saman með réttlátari hætti en verið hefur. Herra forseti. Í þessu samhengi langar mig að vekja örlítið máls á því að í greinargerðinni með frumvarpinu er vakin athygli á því að fyrirhugað sé að stofna þjóðarsjóð sem fjármagnaður verði með tekjum af orkuauðlindum og orkuvinnslu á vegum hins opinbera, einkum arðgreiðslum frá Landsvirkjun. Það vekur upp spurninguna: Af hverju bara orkuvinnslu hins opinbera? Hvað með önnur orkufyrirtæki í einkarekstri? Og hvað með aðrar sameiginlegar auðlindir? Hvað heldur aftur af stjórnvöldum í þessu sambandi? Af hverju er ekki þetta stutta skref stigið fetinu framar og stofnaðir auðlindasjóðir sem fangi allar okkar sameiginlegu auðlindir til sjós og lands? Já, margs þarf búið við, herra forseti. Svo ég víki aðeins að málefnum þess kjördæmis sem ég lifi og hrærist í, Norðvesturkjördæmi, má ýmislegt jákvætt segja um það góða samfélag. Það jákvæðasta er þó að í kjördæminu býr dugmikið fólk sem stöðugt vinnur að eflingu samfélaga sinna. Íbúaþróunin hefur á flestum stöðum verið jákvæð síðustu misseri. Íbúum fjölgar víða en þó ekki á öllum svæðum. Það sem íbúum kjördæmisins er efst í huga eru auðvitað sömu mál og víðast hvar á landinu. Ég nefni fyrst samgöngumálin. Enginn landshluti býr við eins hátt hlutfall malarvega og Norðurland vestra og Vesturland og raunar kjördæmið allt. Þrátt fyrir þetta er á ýmsum vegum landshlutans engu minni umferð en á malbikuðum vegum í öðrum landshlutum. Vegakerfið og samgöngur standa vexti ferðaþjónustunnar fyrir þrifum og sögusagnir eru um að rútufyrirtæki neiti að aka suma vegi á þessum landshluta. Jarðgangaframkvæmdir í Dýrafirði og Arnarfirði yrðu gleðiefni en vegagerð á Dynjandisheiði verður að koma til samhliða þeim miklu framkvæmdum. Samkvæmt núverandi áætlunum er ekki gert ráð fyrir að vegir verði komnir í ásættanlegt horf fyrr en árið 2026 og í kaffiskúrum tala menn nú um lengsta botnlanga sögunnar. Nánast engin framlög hafa verið til stofn- og tengivega í kjördæminu, hvorki sunnan megin né norðan, síðasta áratuginn og eru vegir víðast hvar komnir að þolmörkum. Dæmi um það er vegurinn um Vatnsnes sem talsvert hefur verið til umfjöllunar og sömuleiðis Skagastrandarvegur. Varðandi búsetuskilyrði nefna íbúarnir einkum þrjú atriði sem þeir eru óánægðir með og þar trónir ofarlega vegakerfið. Landshlutasamtökin hafa ítrekað áréttað og ályktað um samgöngumálin, verið samstiga um forgangsröðun en fengið litla áheyrn. Einungis eru áætlaðar um 550 milljónir í nýframkvæmdir á Vesturlandi á næstu fjórum árum. Vegur um Uxahryggi bíður, vegur um Skógarströnd sömuleiðis sem og mikilvæg varaleið um Laxárdalsheiði. Samtök sveitarfélaga á Vesturlandi krefjast þess að ríflegar fjárveitingar fari í tengivegi og telja að það þurfi a.m.k. 1.500 milljónir árlega á landsvísu og fara fram á 700 millj. kr. hækkun á fjárveitingum til tengivega á árinu 2019. Íbúar fagna hins vegar áformum um vegabætur á Kjalarnesi og horfa vonaraugum á lagningu Sundabrautar. Herra forseti. Akraneskaupstaður hefur tekið forystu meðal sveitarfélaga sem eru á atvinnu- og búsetusvæði Suðvesturlands utan Reykjavíkur í uppbyggingu nýrra og fjölbreyttra íbúðavalkosta. 33 leiguíbúðir eru í byggingu í bænum í samvinnu við byggingarfélagið Bjarg og þær verða tilbúnar um mitt næsta ár. Þá er búið að skipuleggja nýtt íbúðasvæði á reitnum þar sem Sementsverksmiðja ríkisins stóð, í hjarta bæjarins. Verksmiðjan komst í eigu kaupstaðarins árið 2013 og bærinn tók þar með yfir 55.000 m² lóð og mannvirki sem voru yfir 20.000 m². Niðurrif mannvirkja á svæðinu er langt komið og í undirbúningi er fyrirkomulag á sölu lóða og bygginga allt að 368 íbúða. Í samningum um byggingu mannvirkja, líkt og Sementsverksmiðja ríkisins var, eru jafnan í dag ákvæði um skyldur eigenda við lok starfsemi til að taka niður byggingar og skila því landi sem byggt er á í sama ástandi og þegar tekið var við því. Ekki hefur verið komið til móts við þá eðlilegu kröfu bæjaryfirvalda að ríkið taki þátt í þessum kostnaði. Niðurrifið kostar líklega hátt í 300 millj. kr. eitt og sér og þann kostnað hefur Akraneskaupstaður borið einn. Faxabraut er skilgreind sem þjóðvegur í þéttbýli, liggur neðan við sementsbrautina í sjávarmálinu og er meginstofnleið flutninga að Akraneshöfn. Ljóst er að fyrirhuguð uppbygging í hjarta Akraneskaupstaðar getur ekki gengið eftir án nauðsynlegrar eflingar sjóvarna og hækkunar Faxabrautar. Þá eru menn með framtíðina í huga, hlýnandi veðurfar og hækkandi sjávarmál. Akraneskaupstaður óskar því eftir að ríkið tryggi þá fjármuni sem þarf sem eru á þessu stigi metnir um 510 millj. kr. Það er rétt að árétta í þessu sambandi og í tengslum við alla þá umræðu sem á sér stað um erfiðleika á húsnæðismarkaði að fermetraverð á íbúðarhúsnæði í leigu og kaupum á Akranesi er 20–40% lægra en á höfuðborgarsvæðinu. Uppbygging á Akranesi gæti því hjálpað til við að leysa úr brýnum húsnæðisvanda og draga úr þensluáhrifum í húsnæðismálum á höfuðborgarsvæðinu. Þetta á að vera hvatning til stjórnvalda um að leggja málinu kröftuglega lið. Herra forseti. Það eru metnaðarfull og brýn áform sem Akraneskaupstaður hefur á prjónunum. Í ljósi þeirra sérstöku aðstæðna sem þarna eru uppi, hins mikla húsnæðisvanda sem landshlutinn stendur frammi fyrir og þeirra umhverfisvænu tóna sem þarna eru slegnir, skora ég á stjórnvöld, virðulegan þingheim og ríkisstjórn, að bregðast við og koma til móts við þetta viðamikla verkefni. Ég hef nú rakið í nokkrum atriðum þau efni sem brenna á okkar fólki, almenningi í landinu, íbúum í Norðvesturkjördæmi og jafnaðarmannaflokki Íslands, Samfylkingunni. Ég hef stiklað á stóru í ljósi umfangs málaflokka og leyfi mér að vísa til nefndarálits 1. minni hluta um nánari útfærslur. Virðulegur forseti. Eins og ég drap á í upphafi lagði núverandi ríkisstjórn mikla áherslu á umbótastarf á flestum sviðum, hafa sigur í hverri raun og gera hlutina líka öðruvísi. Það er ekki sanngjarnt að gera lítið úr þeim verkefnum sem sett hafa verið af stað. En betur má gera á ýmsum sviðum með annars konar forgangi og ríkari viðleitni til að afla aukinna tekna og skapa svigrúm, bæði til þess að gera betur, búa til framkvæmdatækifæri og búa sig undir hægari og svalari tíma í hagkerfinu. Það var mikið talað um stórsókn hér og stórsókn þar í upphafi vegferðarinnar en það er minna hjalað um þetta í seinni tíð. „Þú komst í hlaðið á hvítum hesti“ orti Davíð Stefánsson frá Fagraskógi. Þar bregður fyrir hendingunni „ég heyri álengdar hófadyninn“. Mér er [[Forseti hringir.]]sem ég heyri álengdar óminn frá ríkisstjórninni breytast úr hrópum um stórsókn á öllum sviðum niður í lágstemmdan kór sem kyrjar: Við erum í því að vinna stóra varnarsigra.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir yfirgripsmikla ræðu og þó ég sé honum að mörgu leyti sammála er ég líklega frekar mikið ósammála honum þegar kemur að því að tala þessi fjárlög niður, eins og mér finnst Samfylkingin því miður verið að gera. Hv. þingmaður kom inn á að eitthvað gott væri hægt að finna þarna. Ég vil játa það fyrir hv. þingmanni að 90 milljarða viðbót í tvennum fjárlögum telst nokkuð gott, held ég. Það er meira en þingflokkur hv. þingmanns lofaði í kosningunum og það er líka meira en minn þingflokkur lofaði fyrir kosningarnar að setja í kerfið á þeim árum sem fram undan eru, þ.e. næstu fjórum árum. Ég man ekki til þess að neinn annar flokkur hafi lofað slíkum fjármunum. Ég vil því ítreka, hv. þingmaður, að hér er gríðarlegum fjármunum bætt í nærfellt alla málaflokka. Við setjum 1,5 milljarða að raungildi í umhverfismálin. Ég saknaði þess hjá hv. þingmanni. Við bætum 15 milljörðum í heilbrigðismálin á þessu ári. Við eflum göngudeildir, hjúkrunarrými, geðheilbrigðisþjónustu. Við festum biðlistaátakið upp á 840 milljónir. Við getum ekki leyft okkur að tala eins og hér sé sáralítið gert eða um varnarsigur sé að ræða. Ég trúi því ekki að hv. þingmaður sé virkilega staddur þar. Við erum að fjölga nemendum í hjúkrunarfræði. Við erum að setja af stað teymi fyrir langveik börn með miklar stuðningsþarfir. Varðandi mannahald í hinum dreifðu byggðum vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann telji að laun eingöngu leysi málið eða hvort hann telji að vandinn geti verið stærri, af því að mér hefur alla vega heyrst vera þannig undir. Svo ætla ég að ræða aðeins betur hjúkrunarheimilismálin [[Forseti hringir.]]í síðara andsvari.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að veita mér andsvör og setja ofan í við mig. Það er í lagi. Við höfum lifað sérstaklega gjöfula tíma undanfarin ár, undanfarin misseri, og þó það nú væri að við legðum til samfélagsins í samræmi við það. Við höfum bæði haft auknar tekjur og búið við þær aðstæður að komið hafa inn í sjóði okkar eingangsfjármunir sem hafa verið nýttir til að bæta hag okkar. Ég náði ekki að fanga öll atriði þó að tíminn væri rýmri en oft áður. Það ber auðvitað að nefna ýmislegt annað og ég fagna sérstaklega átakinu í geðheilbrigðismálunum eða sálfræðiþjónustunni á heilsugæslustöðvunum, sem mun nýtast íbúum á landsbyggðinni jafnt sem öðrum og jafnvel nemendum líka sem eru í framhaldsskólum. Það er mikilvægt að við veitum góða þjónustu þar. Varðandi vanda í heilbrigðisþjónustunni og hvort það sé eingöngu eða langmest launavandi er ég ekki sannfærður um það. En þetta ber hæst í umræðunni. Taka þarf tillit til fleiri atriða en það er þannig þarna, eins og á mörgum sviðum, að landsbyggðin fer halloka. Menn hafa, eins og hv. þingmaður veit, fjallað um einhverjar úrlausnir á því sviði, [[Forseti hringir.]]m.a. einhverjar ívilnanir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég vil koma aðeins inn á hjúkrunarheimilin, af því að okkur hefur verið tíðrætt um þau. Eins og þingmaður nefndi hefur komið fram í umræðunni að sum þeirra verða tekin í notkun síðar á árinu og þess vegna þarf ekki eins mikið í rekstur þeirra í upphafi. Mig langar að spyrja hv. þingmann. Komið hefur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar og eftirfylgniskýrslu síðast árið 2015, þar sem þarf að skilgreina lykilupplýsingar um rekstur og starfsemi hjúkrunarheimila, að stærðin skilar ekki endilega hagkvæmni, ekki heldur nýjustu byggingarnar og annað slíkt. Það er eitthvað sem við þurfum að fara ofan í að mínu mati og meiri hluti fjárlaganefndar leggur áherslu á það. Ég spyr hv. þingmann hvort hann geti verið mér sammála um að í staðinn fyrir að setja fjármuni í eitthvað sem við vitum ekki alveg hvað er ættum við að taka þá niðurstöðu sem er verið að skoða að beiðni Ríkisendurskoðunar. Svo vil ég líka segja að aðhaldskrafan er tekin algerlega í burtu [[Forseti hringir.]]með framlagi sem kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans varðandi hjúkrunarheimilin - algerlega.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er gleðilegt, ef þetta er rétt, að aðhaldskrafan skuli vera tekin burt. En það er auðvitað áhyggjuefni þegar við erum að fara að taka í notkun ný hjúkrunarrými í Reykjavík, eða hvar sem er, að það eru ekki margir ginnkeyptir fyrir því að taka að sér þann rekstur við þessar aðstæður. Vonandi tekst það. Það er óumdeilt að þarna er mikill vandi, stóri vandinn okkar í heilbrigðisþjónustu. Það er alveg ótrúlegt miðað við hvað við verjum miklum peningum í þetta kerfi að það skuli ekki vera kostnaðarmetið, kostnaðargreint. Við vitum ekkert hvað hlutirnir kosta, eða lítið, við skulum ekki taka of djúpt í árinni. Við komum ekki inn á bílaverkstæði án þess að fá að vita nokkurn veginn hvað kostar að gera við bílinn okkar. Þetta er ekki svona í heilbrigðiskerfinu. Það er stóri vandinn.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni yfirgripsmikla ræðu. Hv. þingmaður endaði ræðu sína á því að tala um 900 milljarða hófadyn. Ég er ekki hissa á því að hv. þingmaður finni fyrir því. Einhver rödd hvíslaði því jafnframt innra með hv. þingmanni að stjórnarliðar myndu gagnrýna tekjuöflunarleiðirnar. Ég ætla að gera það hér vegna þessa að þær eru í þeim tilgangi einum að hverfa inn í þennan hófadyn og auka einhvers staðar á útgjöld. Ég spyr bara: Hvað ætlar hv. þingmaður að segja, ef við tökum veiðigjaldið, við hundruð útgerða úti um allt land sem ekki standa undir hækkun á veiðigjaldi? Svo er veiðigjaldið afkomutengt þannig að ef betur árar í sjávarútvegi, sem við skulum vona að verði, þá hækka veiðigjöldin. Ég átta mig ekki alveg á þessum tillögum um veiðigjöldin. Hv. þingmaður talar mikið um mikilvægi jöfnuðar. Ég deili þeirri skoðun. Framsóknarflokkurinn er félagshyggjuflokkur. Jöfnuður er, eins og hæstv. forsætisráðherra kom inn á í ræðu, ógn við lýðræði, ógn við hagsæld, ógn við frið. Ég tek undir það allt. Það var afar góð ræða. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hversu mikill jöfnuður er æskilegur? Hvernig eigum við að mæla hann? Á hvað eigum við að horfa? Hvaða kerfum eigum við að beita til að ná fram auknum jöfnuði? Ég deili ekki þeirri skoðun hv. þingmanns sem sagði að hér væru ekki góð lífskjör, hér væri ekki jöfnuður og hér væri ekki réttlæti. Ef við skoðum það í alþjóðlegum samanburði þá búum við í afar góðu samfélagi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er rétt að útgerðarfyrirtæki eiga í vanda, mörg þeirra, ekki öll. Minni útgerðirnar eiga það og við viljum ekki missa þær frá okkur. Við viljum halda áfram minni útgerð. Við viljum halda í alla flóruna. Við lögðum af stað í þá vegferð að koma til móts við litlar og meðalstórar útgerðir fyrir nokkrum mánuðum, en umræðan fór út um víðan völl og ekkert varð af. Nú er komið nýtt frumvarp fram og við sjáum hvað setur. En því verður auðvitað að halda til haga að þessi fiskveiðistjórnarstefna er ekki í anda okkar flokks. Hún er ekki okkar. Við viljum gera breytingar, teljum það vera meira í þágu þeirra sem eiga þessa auðlind að við höfum meira um það að segja hvernig við ráðstöfum fé sem hvílir hjá öðrum eigendum en eiganda auðlindarinnar. Varðandi jöfnuð. Ég tek nú ekki undir það að ég hafi orðað þetta þannig, að hér væri mikill ójöfnuður. Hann er talsverður. Hann er minni hér en mjög víða og það er gott. En það kemur fram að hér er ekki unnið að því að draga úr þessum ójöfnuði. Það kemur fram hjá Oxfam. Þar rekum við lestina. En hvernig sköpum við jöfnuð? Þar höfum við ágætistæki. Það er skattkerfið okkar sem er gott jöfnunartæki og því eigum við að beita miklu meira.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Fyrst vil ég segja varðandi sjávarútveginn að það er alveg óskiljanlegt að Samfylkingin vilji stokka þetta kerfi upp þegar allir aðrir í heiminum segja okkur annað, bæði vegna sjálfbærnisjónarmiða og vegna þess að þessi atvinnugrein greiðir til samfélagsins miklu meira en alls staðar annars staðar gerist. En þá vill Samfylkingin á sama tíma stokka upp þetta kerfi. Það er mér algerlega óskiljanlegt. Svo væri auðvitað mjög freistandi að benda á það að þegar krónan gefur aðeins eftir núna þá mun útgerðin auðvitað hjarna aðeins við og ríkissjóður mun njóta góðs af því. Þannig á þetta auðvitað að virka. Ég vil segja varðandi jöfnuðinn: Já, það er staðreynd að tekjujöfnuður 2016 eins og hann er mældur er mestur hér á Íslandi innan OECD og það er auðvitað mjög jákvætt. Eignaójöfnuður er meiri, það er rétt, enda hækkaði þessi ríkisstjórn fjármagnstekjuskatt. Við erum hins vegar með háa skatta, [[Forseti hringir.]]bæði á atvinnulíf og einstaklinga. Það er ástæðan fyrir því að við getum lítið hreyft okkur á því sviði til að mæta meintum ójöfnuði.
Virðulegur forseti. Ég þakka þetta síðara andsvar hv. þm. Willums Þórs Þórssonar. Það er rétt að við höfum náð miklum árangri í því að byggja upp fiskveiðiflota okkar og erum með sjálfbæra starfsemi. Við eigum að halda í það. Við erum öfundsverð að því leyti til. En það kemur ekki því máli við hvernig við deilum tekjum af þessari auðlind sem er gríðarlega dýrmæt. Auðlindin er þjóðarinnar og það er eðlilegt að við njótum miklu meiri afraksturs en við gerum. Veiðigjöld held ég megi segja, ég vil nú varla nefna það, en ég held að við höfum svipaðar tekjur af því og af tóbaksgjaldi. Finnst mönnum það eðlilegt að tekjurnar af auðlindinni séu í námunda við þetta? Varðandi kjör almennings og afkomu þá höfum við góð tæki sem eru jöfnunartækin í skattkerfinu. [[Forseti hringir.]]Við getum komið fram fleiri skattkerfisþrepum og skapað hér enn betra samfélag en við eigum í dag.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir ræðuna, hún var yfirgripsmikil og tók á mörgum þáttum. Ég og fleiri hv. þingmenn vitum að hv. þingmaður brennur mjög fyrir velferðarmálum og hefur oft rætt þau hér í ræðustól af skynsamlegu viti. Þingmaðurinn ræddi nokkuð um hjúkrunarrými og þann kostnað sem væri við rekstur þeirra. Þar ræddi hann m.a. aðhaldskröfuna sem gerð er á allar heilbrigðisstofnanir upp á hálft prósent, en lögð hefur verið fram tillaga frá hv. fjárlaganefnd um að bæta 276 milljónum í rekstur hjúkrunarheimila, sem í sjálfu sér er upphæð sem meira en mætir þessari aðhaldskröfu þó að hún sé ekki beinlínis hugsuð í þeim tilgangi, heldur er hún hugsuð til þess að mæta hjúkrunarþyngd, sem má svo sem segja að höggvi í þann sama knérunn. En það sem var lykillinn í því sem hv. þingmaður sagði í þessu samhengi var hins vegar að matið og kostnaðargreiningin á því sem ríkið kaupir í þjónustu hjúkrunarheimila liggur ekki nægilega vel fyrir. Hv. þingmanni til hughreystingar get ég upplýst hann um að nú þegar er í vinnu í heilbrigðisráðuneytinu, í samræmi [[Forseti hringir.]]við stjórnarsáttmálann, vinna við að endurmeta rekstrargrunn hjúkrunarheimilanna. Ég tel að þessi hliðrun hjá hv. fjárlaganefnd sé fyrsta skrefið í þá átt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir andsvarið og þetta innskot og þessar upplýsingar. Kostnaðarmat, það er mikil eftirspurn eftir því. Það er auðvitað kvíði yfir því, með þessi nýju hjúkrunarrými sem tekin verða í notkun, að það verði færri en fleiri sem vilja beygja sig undir það að starfrækja hjúkrunarheimili á þeim daggjöldum sem ætluð er í þetta. Það er gott ef vinna stendur yfir varðandi kostnaðarmat. Við þekkjum söguna. Öldrunarþjónustuna hafa frjáls félagasamtök og sjálfseignarstofnanir byggt upp og hið opinbera hefur sloppið mjög vel við rekstur á þeim. Það er ekki fyrr en í seinni tíð, þegar sveitarfélögin fara að koma að þessu með þyngri og meiri hætti, að þau gera sér grein fyrir að þetta gengur ekki upp. Þau fá í fæstum tilfellum reiknað inn í daggjöldin kostnað við að reka húsnæði eða viðhalda því. Það una menn ekki við í samfélagi dagsins. Það er því fagnaðarefni ef menn eru að freista þessa að kostnaðarmeta og að greiðslur til stofnananna verði í samræmi við umönnunarþörf þeirra sem þar búa.
Herra forseti. Já, það er vissulega mikilvægt að ríkið viti hvað það er að kaupa og þetta er liður í því. Mig langar aðeins að koma inn á það, í síðara andsvari mínu, sem hv. þingmaður ræddi aðeins fyrr, þ.e. mönnun heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. Mig langar að inna hv. þingmann eftir því hvað hann átti við þegar hann ræddi ívilnanir og aðra þætti sem gætu komið til greina til þess annaðhvort að bæta kjör eða aðstöðu starfsfólks sem velur sér að starfa annars staðar en hér á höfuðborgarsvæðinu. Ef þingmaðurinn hefur tíma til langar mig kannski að hann komi einnig inn á það hvort við ættum að reyna að ganga lengra í því að fá starfsfólk sem hefur meginstarfsstöð hér [[Forseti hringir.]]á höfuðborgarsvæðinu til að taka hluta af tíma sínum í þjónustu heilbrigðisstofnana úti á landi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það sem átt er við varðandi ívilnun er gamalkunnugt umræðuefni, það er að ívilna starfsfólki sem tilbúið er að fara út á landsbyggðina, út úr höfuðborginni, upp fyrir Elliðaárnar, og bjóða því eitthvað betri kjör. Þetta þekkjum við frá Norður-Noregi og Finnmörku og víðar. Það eru búsetustyrkir, það eru skattaívilnanir og það eru ferðastyrkir. Þetta hefur gefist vel. Það er því miður þannig, af því að ég hef búið úti á landi og þykir það mjög gott, að það er eins og höfuðborgarbúum finnist þeir með einhverjum hætti vera að afplána vist sem ekki er góð og greiða þurfi þeim sérstaklega fyrir það að búa úti á landi. Það er alls ekki svo, það er mjög gott að búa á landsbyggðinni og ég hvet sem flesta til að flytja á landsbyggðina. [[Forseti hringir.]]Já, ég held að ég hafi ekki fleiri orð um það í bili.
Virðulegur forseti. Við ræðum í 2. umr. fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar, annað fjárlagafrumvarpið sem núverandi stjórn leggur fram. Ég hafði eiginlega vonast til þess að sjá eitthvað bitastætt í ljósi allra þeirra yfirlýsinga um hvað allir hafi það rosalega gott og hvað við skorum hátt í meðaltalinu, hvað hagsældin sé mikil, en svo er ekki. Það er í rauninni ekki gert ráð fyrir að bæta kjör þeirra sem höllustum fæti standa, minnihlutahópa eins og öryrkja, um eina einustu krónu. Mig langar til að byrja á að ræða um Flokk fólksins, þau áherslumál sem við höfum lagt fram, frumvörp og þingsályktunartillögur sem allar eru á sömu bókina lærðar: Við erum að berjast af hugsjón gegn fátækt á Íslandi. Ég er ekki með neina ræðu eins og venjulega þannig að ég hef bara punkta, og punktarnir mínir eru þessir: Við erum t.d. með frumvarp um 300.000 kr. lágmarksframfærslu, skatta- og skerðingalaust. Skemmst er frá því að segja að hæstv. fjármálaráðherra var inntur eftir því hvað slík aðgerð myndi kosta, að koma lægstu launum, þeirra sem bágast eru staddir, upp í 300.000 kr., skatta- og skerðingalaust. Svarið var svo afspyrnu fáránlegt að það liggur við að ég geti varla sagt það: 159 milljarða, sagði hann. Eins og við hefðum einhvern tíma verið að spyrja að því hvaða myndi kosta að koma milljónamæringum í skattleysi upp að 300.000 kr. Við vorum ekki að spyrja um það. Við erum ekki málsvarar milljarðamæringa, við erum það bara alls ekki. Það sem meira er. Það var öflug greinargerð sem fylgdi frumvarpinu okkar um skattleysi upp að 300.000 kr. fyrir þá sem hafa lökust launin. Staðreyndin er sú að það eru tugir þúsunda Íslendinga sem fá útborgað á bilinu 205.000–242.000 kr. En 300.000 kr., skatta- og skerðingalaust? Það kostar enga 159 milljarða. Það kostar lítið meira en kosningaloforð Sjálfstæðisflokksins í síðustu kosningabaráttu. Ég ætla ekki að tala meira um það vegna þess að í lok ræðu minnar ætla ég að segja frá því hvernig við erum búin að finna 77 milljarða kr. - hæglega - til að gjörbreyta áherslum, forgangsröðun, á því sem við erum að horfa upp á í dag hjá hæstv. ríkisstjórn, forgangsröðun sem er svo ömurleg og sem er svo mikil blaut tuska í andlitið á fátæku fólki að það er í rauninni sárara en tárum taki að þurfa að standa hér eina ferðina enn og kalla eftir réttlæti. Hvað höfum við að gera með OECD-skýrslur sem tala um jöfnuð þegar við vitum að þúsundir fjölskyldna munu standa í röðum fyrir jólin til að óska eftir mat? Hvað höfum við að gera með það? Hvað eigum við að gera með flott excel-skjöl og flottar tölur á blaði á meðan við vitum að fjölskyldur nánast svelta í landinu í dag? Þurfum við alltaf að líta til þeirra sem eru milljónamæringar? Koma með meðaltalið og draga það saman við þá sem ná ekki endum saman? Ég segi: Nei. Það er ömurleg forgangsröðun og er til þess að drepa málum á dreif og kasta ryki í augun á landsmönnum. Og eins og þetta, 159 milljarðar, 300.000 kr., skatta- og skerðingalaust. Þetta er hlægilegt, hæstv. forseti. Ég er málsvari lítilmagnans í samfélaginu. Ég er málsvari minnihlutahópa. Flokkur fólksins var stofnaður af hugsjón með það eitt að leiðarljósi að berjast gegn fátækt á Íslandi. Það er sannarlega ekki hægt að sjá að svo sé gert hér og einhver vilji sé í þessum þingsal til að gera það. Annars hefði verið óþarfi að stofna Flokk fólksins í fyrstunni, alger óþarfi. En hér kemur ríkisstjórn eftir ríkisstjórn og reisir rammgerðari og öflugri girðingar og fátæktargildrur utan um þá sem síst skyldi. Hvar er virðingin? Hvar er kærleikurinn fyrir okkar minnstu bræðrum og systrum? Ég kem ekki auga á hann hér. Til dæmis þetta: Öryrkjar fá enga kjarabót, ekki eina einustu krónu. Það þýðir ekki að koma hingað og tala um 4 milljarða sem urðu síðan óvart að 2,9 milljörðum og segja: Þetta er jú það sem átti að setja í öryrkjana, við erum að bæta stöðu þeirra, við ætlum að breyta kerfinu fyrir þá. Það átti ekki ein einasta króna, auðvitað ekki, að fara í að bæta afkomu þeirra, hækka launin þeirra. Nei, en hins vegar er verið að státa af 3,4% leiðréttingu - í fjárlagafrumvarpinu, tek ég fram - gert er ráð fyrir 3,4% leiðréttingu á afkomu öryrkjanna um áramótin. Takið eftir - leiðréttingu. Ég vil ekki hafa það að á hinu háa Alþingi sé verið að tala um hækkun á bótum eða launum öryrkja. Þetta er engin hækkun, þetta er lögbundin leiðrétting á framfærslu sem er bara hreinlega bundin í lög og á að koma til skoðunar 1. janúar ár hvert. En jú, breytingartillaga núna gerir ráð fyrir að hækka þetta alveg upp í 3,6%. Því að það á nú að reyna að koma til móts við að láta þá fylgja launaþróun - eða hverju? Ég bara veit það ekki, því að þetta er svo langt frá því að hægt sé að tala um það, þó að einhver fái 3.500 kr. á mánuði núna eftir skatta. Hvers lags grín er þetta? Það er ítrekað verið að vinda tuskuna og slengja í andlitið á fátækasta fólkinu og þeim sem sitja óbættir hjá garði í allri þessari hagsveiflu. Tölum um starfsgetumatið. Ég get ekki talað um starfsgetumatið öðruvísi en að láta það takast í hendur við krónu á móti krónu skerðinguna, sem ég held að sé heimsmet. Eða ég held það ekkert, ég veit það. Króna á móti krónu skerðing á öryrkjum er heimsmet. Fátækasta fólkið, þessi eini minnihlutahópur á öllu landinu, og sennilega í öllum heiminum, sætir slíkri skerðingu. Þetta er ekki bara mannréttindabrot, þetta er lögbrot. Enda get ég heitið því, þar sem ég stend hér og nú, að það verður látið reyna á krónu á móti krónu skerðingu fyrir dómstólum. Það getur ekki verið mögulegt að hægt sé að sýna annað eins ofbeldi gagnvart einum minnihlutahópi og þessa blessuðu krónu á móti krónu skerðingu. Starfsgetumatið, já. Hvað er það? Þangað eiga peningarnir að fara. Þangað fara milljarðarnir. Ég veit náttúrlega ekki hvað það kostar að koma með þessa stýrihópa, eins og stýrihópinn sem hefur unnið að þessu málefni og í rauninni veit ég ekki hvað hann er að gera. Ég veit heldur ekki hvað hann kostar, hef ekki hugmynd um það, en eitthvað kostar hann. Á sama tíma hef ég bent ítrekað á að hið eina rétta og sanna starfsgetumat kemur, eðli málsins samkvæmt, frá öryrkjanum sjálfum. Eru það einhverjir sérfræðingar úti í bæ, sem reyna að koma með flott og fínt excel-skjal, sem geta sagt okkur betur en við sjálf hvers megnug við erum á vinnumarkaði? Við skulum ekki gleyma því að á fjórða hundrað öryrkjar með skerta starfsgetu biðja um hlutastörf. Sem eru inni hjá Vinnumálastofnun að biðja um hlutastörf. Vitið þið hvað, virðulegi forseti, þau störf eru ekki til. Öryrkjar fá venjulega skýr skilaboð. Ef þeir hafa ekki tilkynnt fyrir fram þegar þeir koma í atvinnuviðtal að þeir séu öryrkjar er venjulega ekki tekið sérlega vel á móti þeim í slíku viðtali. Ég hef ítrekað sagt: Gefum fólkinu kost á því að fara út að vinna. Það borgar staðgreiðslu af launum sínum, það borgar sína skatta og skyldur. Ef við reynum að gera það þannig að það haldi almannatryggingalaununum sínum á meðan það er að aðlagast á vinnumarkaðnum, þá uppskerum við ekkert annað en jákvæðni og sigur. Og aukinheldur það sem Svíar og fleiri hafa uppskorið, öryrkjum stórfækkar í kerfinu. Hér er rekinn þessi svakalegi hræðsluáróður. Staðreyndin: 42 milljarðar á ári fara í þetta kerfi; árið 2030, haldi nýgengi örorku með sama áframhaldi, munu það verða 90 milljarðar. Er það þetta sem er verið að bíða eftir? Á starfsgetumatið að redda þessu? Eða myndu öryrkjarnir kannski gera það sjálfir? Ég segi já. Það er nákvæmlega það sem öryrkjarnir myndu gera. Flokkur fólksins mælti líka fyrir fyrsta frumvarpi sínu í desember 2016. Við endurfluttum það núna, fyrsta frumvarpið sem við fluttum. Það var um afnám skerðinga á launatekjur aldraðra. Það merkilega er að Tryggingastofnun svaraði því í vor hvað það myndi kosta að afnema þær skerðingar á launatekjur aldraðra. Í rauninni var ekkert verið að tala um hversu mikið kæmi af þeim inn í staðinn. Það var rúmur milljarður. Ég er með skýrslu sem unnin var fyrir Félag eldri borgara í Reykjavík sem segir að þessi kostnaður væri jafnvel rúmir 3 milljarðar, en til baka myndi ríkissjóður fá um 4,3 milljarða. Það var auðvitað í breytunni talað um X-fjölda eldri borgara sem myndi halda áfram að vinna. Ef Tryggingastofnun hefur rétt fyrir sér, sem við ættum að gera ráð fyrir, þá myndi ríkissjóður hagnast um hvorki meira né minna en yfir 3 milljarða kr. á ári með því lýðheilsumáli að leyfa eldri borgurum, sem treysta sér til, að halda áfram að vinna í stað þess að sitja heima fastir í þeirri rammgerðu fátæktargildru sem er verið að smíða utan um þá, enn og aftur. Ég ætla að halda áfram, virðulegi forseti, að tala pínulítið meira um eldri borgara. Það vill svo einkennilega til að ég hef oft heyrt hér hugtakið fráflæðisvandi. Ég velti fyrir mér: Fráflæðisvandi? Hvað er það? Hvað er fráflæðisvandi? Ég las grein eftir forstjóra Landspítala – háskólasjúkrahúss þar sem hann segir að fráflæðisvandi felist í því, í rauninni, að inn á Landspítala fjölgi endalaust eldri borgurum sem eru tilbúnir að fara heim en þar sé ekkert sem grípi þá, ekkert sem taki við, ekki neitt. Ég túlkaði þetta hugtak þannig að þeir flæði bara ekki nógu hratt út af spítalanum. Fráflæðisvandi? Ég verð að segja að ég er ekki sérlega ánægð með það hugtak, en látum svo vera. Ég fann það ekki upp. En nú skil ég það alla vega. Frá því ég var í kosningabaráttunni í fyrra hefur eldri borgurum á Landspítala – háskólasjúkrahúsi fjölgað líklega um 28% sem komast ekki heim. Þeir voru þá rétt tæplega 100, nú eru þeir 130, sem þýðir að skortur er á rýmum, bráðainnlagnarrýmum. Hvers vegna skyldum við tala um það að vera hagsýn? Það þurfi að vera með ráðdeild í ríkisbúskapnum, það þurfi að vera með hagsýni í ríkisbúskapnum á sama tíma. - Jú, en við ætlum bara að borga mörgum sinnum meira fyrir hvern einstakling, fastan á Landspítala – háskólasjúkrahúsi frekar en að hjálpa honum við að komast heim, þangað sem hann vill fara og langar til að vera. Hvorki meira né minna en 130 eldri borgarar eru fastir á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Nú skulum við skoða hvernig ríkisstjórnin forgangsraðar fjármunum okkar, okkar sameiginlegu sjóðum. Talandi um það núna, jú, það hefur bara sjaldan verið annað eins í lagt. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir í stjórnarliðinu var nýverið hér og sagði: Við erum að leggja 90 milljarða á tveimur árum í innviðina. Það er nú meira en margur annar, sagði hún. Við skulum tala um forgangsröðun. Það á að lækka skatta, örlítið, pinkulítið. Það á að lækka þá mikið, þ.e. um rétt rúmt prósent, talað um að það eigi að fylgja vísitölu og alls konar útreikningar eru sem ég gæti engan veginn haft tíma til að reyna að útlista fyrir ykkur, virðulegi forseti, því að ég skil þá ekki einu sinni sjálf. En það eina sem ég skil er þetta: Það kostar ríkissjóð 14 milljarða kr. og þeir sem höllustum fæti standa og fá nú þessa rausnarlegu lækkun - hún dugar ekki fyrir hálfri pítsu á mánuði. Er þetta að hjálpa fátæku fólki á Íslandi í dag? Ég segi nei. 7 milljarðar vegna lækkunar bankaskattsins. Það á að lækka bankaskattinn um 63%. Eins og bankarnir séu í vanda. Ekki hef ég heyrt það. Þetta eru stofnanir sem eru ekki sérlega hátt skrifaðar af fólkinu í landinu. Ég ætla ekki að fara dýpra í það því að þá missi ég mig náttúrlega á flug og það vil ég helst ekki gera, fyrst ég er í þessu virðulega ræðupúlti. 4,3 milljarða kr. lækkun veiðigjalda. Það er auðveldasti hlutur í heimi þegar talað er um að afkomutengja veiðigjöldin, að fara með þau eins og við höfum gert hingað til þegar við erum að telja fram og gefa upp til skatts. Hundruð þúsunda skattskýrslna, 240–250 þúsund skattskýrslna eru á hverju einasta ári. Það vefst ekki fyrir ríkisskattstjóra að skattleggja okkur hvert og eitt, sérstaklega samkvæmt tekjum okkar. En það virðist vefjast fyrir honum - þó svo að þessi gríðarlega samþjöppun hafi átt sér stað í útgerðinni - að afkomutengja hverja og eina útgerð fyrir sig. Það er alveg rétt að sérstaklega smábátar og þeir sem eru að koma nýir inn í greinina eiga í vök að verjast. En við þurfum ekki að lækka veiðigjöldin um 4,3 milljarða sem nýtist ekki síst þeim sem eru milljarðamæringar fyrir og greiða sér milljarða á milljarða ofan út úr auðlindinni okkar í arð á hverju einasta ári. Við eigum að láta þá borga fyrir aðganginn og við eigum að afkomutengja það þannig að þeir sem þurfa á að halda fái eitthvað. Þetta er einfaldasti hlutur í heimi. Ég skil ekki hvernig allir þeir snillingar sem að þessu koma, sérfræðingar og allir þeir, á ég veit ekki hve miklum launum, geta ekki komið auga á þetta. Ég bara næ því ekki. Ég hélt að ég væri eini lögblindi einstaklingurinn í þessu húsi. 1,7 milljarða kostnaður vegna 1% hækkunar persónuafsláttar fyrir einstaklinga: 536 kr. á mánuði. Ég vil meina, virðulegi forseti, að maður væri jafn dauður og lifandi eftir þessa lúsarhækkun á persónuafslætti, svo ég segi nú ekki meira. En svo að við tölum um forgangsröðunina eina ferðina enn, ég tek lítið dæmi. Ég er með svo mörg dæmi að ég ætla ekki að leggja fleiri á ykkur. Ég hef ekki tíma til þess heldur. Ég myndi tala hér í alla nótt. 212 millj. kr. í að stokka upp ráðuneyti heilbrigðis-, velferðar- og jafnréttismálaráðherra. Ég veit það ekki. Ég veit ekki hvort þetta er þriggja hæða hús sem þau eru í, þau gætu meira að segja verið hvert á sinni hæðinni án þess að þurfa nokkurn tíma að rekast hvert á annað ef samstarfið á heimilinu er þannig að fólk vill helst ekki hittast. En að vera með forgangsröðun upp á þetta. Hæstv. forsætisráðherra sagði um daginn að áætlaður kostnaður væri um 70 millj. kr. Örfáum dögum seinna sagði nefndarritari fjárlaganefndar að nú þegar væri vitað að það yrðu 212 milljónir og væri það sennilega vanáætlað. En nú kem ég að stóra málinu. 50 milljarðar strax út úr lífeyrissjóðunum. Hvað þýðir það? Lífeyrissjóðakerfið státar af eignasafni upp á 4.300 milljarða. Okkur er jafnvel talin trú um að fólkið í landinu eigi þessa sjóði. Það er ekki að sjá. Hvernig ætlum við að fara að því? Þannig er mál með vexti að lífeyrissjóðirnir eru með undanþágu, þeir eru með heimild í lögum og halda eftir staðgreiðslunni af iðgjöldunum og lífeyrisgreiðslunum sem við greiðum inn í þá. Þó að við séum búin að borga það þá fá þeir að halda þeim eftir og gambla með það fé alveg þar til þeir greiða okkur út úr sjóðunum, þ.e. ef við erum ekki löngu dauð áður en kemur að því að við fáum greitt út úr sjóðunum. Hvað verður þá um það sem við höfum greitt í þá? Það hverfur í hítina. Lífeyrissjóðakerfið er byggt upp þannig að það er ekki eins og börnin okkar eða makar fái það sem við höfum greitt, nei, brotabrot. Við höldum áfram að horfa fram hjá því hvernig lífeyrissjóðakerfið er að kokgleypa allt samfélagið. Við erum í samkeppni við okkur sjálf. Þeir eiga nánast í öllum fyrirtækjum í landinu, nánast eins og það leggur sig. Við förum ekki á markað eða í búð að versla nema þar sem við verðum að horfast í augu við að lífeyrissjóðirnir eigi svo mikið í því. Þeir eru með skylduraunávöxtun upp á 3,5% á ári. Þeir verða að ávaxta sig. Í raun og veru er það einfaldlega þannig að með því að afnema þessa undanþágu, sem ég var að tala um, getur lífeyrissjóður strax á stundinni - Ég sagði 50 milljarða af því að ég er svo ofboðslega hófleg. Ég var með fyrirspurn á upplýsingasviði Alþingis einmitt um stöðu lífeyrissjóðanna og hvað í rauninni væri í gangi þar. Innflæðið í þá sjóði er yfir 250 milljarðar á ári. Þetta er eins og foss af peningum sem flæðir inn í þetta kerfi og megnið af honum kemur sjálfsagt frá fátækasta fólkinu, fátækustu launþegunum. En hvað um það. Í ljós kom að sennilega væru þetta um 120 milljarðar, sem væri staðgreiðsluskylt af þessu fé. Og þegar betur væri að gáð væru það sennilega um 50–70 milljarðar sem við myndum fá en ekki 70–80 milljarðar - ekki þessa 50 sem ég er að tala um hér og nú, því að ég er svo hófleg. Ég er að tala um gamlar tölur, ekki eftir að þetta breyttist núna um 6%, en 21,6% er borgað af okkur inn í þessa sjóði á hverjum einasta mánuði og náttúrlega allt árið um kring. Þegar ég hef talað um þetta og tala um þetta í sambandi við forgangsröðun fjármuna, þá hefur það aldrei verið á neinum tímapunkti sem ég hef ekki verið algerlega sannfærð um að við þurfum að sýna ráðdeild og hagsæld, vera skynsöm í okkar búskap. Ég er ekki að kalla eftir einni einustu krónu í frekari útgjöld ríkissjóðs, vegna þess að við höfum ekki efni á því og ég veit það sjálf. En búið er að forgangsraða hlutunum rangt. Flokkur fólksins setur fólkið ævinlega í fyrsta sæti, allt annað, eðli málsins samkvæmt, á að koma á eftir. Við förum ekki fram á meira en að grunnþarfir fólksins í landinu séu virtar. Fæði, klæði, húsnæði fyrir alla. Er virkilega nóg að tala um meðaltal? Er virkilega nóg að tala um hvað við skorum hátt hjá OECD? Er hægt að tala um jöfnuð þegar við vitum að menn eru með 1,6 milljónir á mánuð meðan tugir þúsunda fá útborgað langt undir 300.000 kr.? Að leggja þetta saman og deila í með tveimur - það er skammarlegt. Það er villandi og það er ósanngjarnt að gera það og sýnir ekki raunverulega stöðu þeirra sem basla og draga varla fram lífið. Hugsið ykkur, ég er komin í 77 milljarða kr., bara með þessu. En eins og ég benti á, þ.e. þessa litlu tölu sem öllum þykir sennilega rosalega lítil í stóra samhenginu, er það þegar komið í 212 milljónir að flytja og skipta upp þessu ráðuneyti. Væri ekki hægt að gera það aðeins seinna? Getum við ekki notað peningana í eitthvað annað og þarfara? Getum við ekki sett fólkið í fyrsta sæti? Hvers vegna erum við kjörin hingað? Við erum kjörin hingað til þess að vinna að heill og hagsæld allra í landinu. Við erum ekki kjörin hingað til að vera hagsmunaaðilar fyrir einn né neinn. Virðulegi forseti. Það er sárara en tárum taki að horfa upp á að hingað sé komið og talað um þennan blessaða stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Sem er svo kafloðinn og opinn í báða að hann er nákvæmlega í takt við það fjárlagafrumvarp sem ég er að tala um hér og nú. Það er eitt að tala um að koma til móts við fólkið í landinu, annað að segja satt og það þriðja að standa við það. Þrátt fyrir það eina jákvæða sem ég sé nákvæmlega núna að gert var virkilega fyrir fólk, var samt ekki hægt að fara alla leið. Við erum að tala um dauðans alvöru, sjúkdóm sem hefur orðið 42 einstaklingum að aldurtila á árinu. Hugsið ykkur. Jú, bætt var í 150 milljónum. En það var beðið um meira. Það þarf meira. Betur má ef duga skal. Þetta vefst fyrir mönnum. Það vefst ekki fyrir mönnum að bæta við og auka við starfslið þingsins um 17 manns. Það vefst ekki fyrir mönnum að setja á sjöunda hundrað milljónir til stuðnings stjórnmálaflokkum. Það vefst ekki fyrir mönnum. Það vefst ekki fyrir hæstv. forsætisráðherra að tala um að endurnýja þurfi ráðherrabílaflotann sem var endurnýjaður árið 2015 og 2016 fyrir 117 millj. kr. Við þurfum sannarlega að hugsa um kolefnissporið. En á sama tíma kemur mótsögnin. Við seljum frá okkur loftslagskvótann til að fá 4 milljarða. Hvað skyldum við þurfa til að vera ekki sektuð þegar kemur að því að við þurfum að skila inn okkar? Já, sjáið þið til, við erum að keyra á olíu, við erum að keyra á kjarnorku. Þetta er það sem alþjóðasamfélagið sér. Þetta eru skilaboðin sem við á einu grænasta landi á jörðinni sendum út í alheiminn, að keyra á kjarnorku. En það þarf að gera ýmislegt þegar við brennum tugþúsund tonn af kolum á ári. Er það til þess að bæta kolefnissporið? Nei, það gerir það ekki. Virðulegi forseti. Ég held að ég þurfi ekki að hafa þetta miklu lengra. Skilaboð mín eru skýr. Flokkur fólksins er ekki farinn neitt. Við höfum ekki svikið nein loforð en við viljum standa við þau. Við vildum gjarnan að fleiri myndu gera það líka, því að í síðustu kosningabaráttu man ég ekki betur en að hver einasti talsmaður hvers einasta stjórnmálaflokks hafi lofað nánast hverju sem var til að vera kjörinn. Ég hvet líka alla landsmenn til að skoða það gaumgæfilega hverjir það voru sem komu á krónu á móti krónu skerðingu og hversu lengi og oft þeir hafa haft tækifæri til að tala gegn henni og jafnvel tíma til að afnema hana með öllu. Ég segi: Betur má ef duga skal. Við eigum 77 milljarða kr. með breyttum áherslum. Hér er oft talað um að stíga út fyrir boxið, oft talað um að festast ekki, eins og við höfum gert hér, og spóla alltaf í sama farinu. En það er nákvæmlega það sem er verið að gera. Við tölum um göng og vegi, við tölum um hitt og þetta. Við eigum að tala um fólkið fyrst. Það er þess vegna sem við erum hérna. Ætli við séum ekki sennilega að greiða hvað mest, t.d. í heilbrigðiskostnað, af öllum. Hvernig er því varið? Á ég að segja ykkur dæmi, fyrst ég hef tíma til þess? Jú, ef einstaklingur hefur beðið meira en þrjá mánuði hefur hann rétt á að fara til útlanda, t.d. í mjaðmaaðgerð. Hvað skyldi það kosta? Jú, það kostar reyndar þrisvar sinnum meira en ef hún væri gerð hér heima. En það má ekki gera hana á einkastofu. Nei. Heldur fer læknirinn jafnvel með sjúklingi sínum og gerir aðgerðina erlendis og hún kostar þrisvar sinnum meira. Hann gæti gert þrjár aðgerðir fyrir sama pening hérna heima. Er þetta hagsæld? Er þetta alvörustjórn á fjármálum? Er þetta sparnaður? Ég tala hér, og tíni saman þá milljarða sem ég sé í hendi mér að við gætum tekið inn, sem öryrkinn sem hefur þurft að berjast fyrir tilveru sinni alla tíð - í boði ríkisstjórnar hverju sinni. Ég hef verið fátæk, virðulegi forseti. Ég veit hvað það er, fátæk af peningum að minnsta kosti. En ég hef verið rík af andlegum auði og yndislegu fólki og fjölskyldu og á dásamleg börn. Það verður aldrei metið til fjár. En það hefði óneitanlega verið meira gaman ef ég hefði getað gert meira fyrir þau og lofað þeim að fylgja því sem almennt var viðurkennt í samfélaginu; tónlistarnám, íþróttanám, föt og allt það. Lofað þeim að vera með. En núverandi ríkisstjórn horfir ekki í það. Hún sér eitthvað allt annað.
Herra forseti. Það er sannarlega margt í þessum fjárlögum sem vert er að gefa gaum og margt sem sannarlega mætti gera betur. Augljóslega mætti forgangsröðunin vera að mörgu leyti önnur en hún er en auðvitað er ýmislegt annað sem er gott, svo að allrar sanngirni sé gætt. Hv. 3. þm. Reykv. s., Ágúst Ólafur Ágústsson, fór vel yfir það í ræðu á fimmtudaginn að í fjárlögum og fjármálaáætlun erum við í raun að móta hvernig samfélag það er sem við viljum búa í. Hvernig samfélag viljum við að Ísland sé? Viljum við búa í samfélagi þar sem íbúarnir sitja ekki allir við sama borð? Viljum við búa í samfélagi þar sem þeir sem minna mega sín er refsað æ ofan í æ þegar þeir reyna að lyfta sér upp úr erfiðleikum sínum, eins og staðreyndin er með bæði öryrkja og eldri borgara? Það er ljóst að fjárlagafrumvarpið felur ekki í sér þá framtíðarsýn sem Íslendingar hafa verið að kalla eftir, margir hverjir. Mig langar þó að bæta við enn einu sjónarmiðinu og fjalla aðeins um þá spurningu hvort við viljum búa í samfélagi þar sem smærri samfélög fái aldrei tækifæri til að ná vopnum sínum á ný. Mig langar sem sagt að nálgast fjárlögin í dag út frá byggðapólitískum vinkli, en það vakti nokkra athygli fyrr í haust þegar Byggðastofnun tilkynnti að stofnunin gæti ekki rækt hlutverk sitt, gæti ekki sinnt lagalegu skyldum sínum vegna skorts á upplýsingum í fjárlögum. Samkvæmt 14. gr. laga um opinber fjármál kemur fram að Byggðastofnun eigi að gefa fjárlaganefnd Alþingis umsögn um áhrif frumvarpsins á byggðaþróun í landinu en í umsögn sinni segir forsvarsfólk stofnunarinnar það þó ekki vera hægt þar sem ekki er að finna í fjárlögunum neitt yfirlit yfir landfræðilega dreifingu tekna og útgjalda ríkisins. Ekki er heldur sýnd landfræðileg dreifing starfa á vegum ríkisins, opinberra hlutafélaga í eigu ríkisins eða starfa í stofnunum sem hafa stóran hluta tekna sinna af fjárlögum. Þetta er nokkuð sem hæstv. fjármálaráðherra og fjárlaganefnd hljóta að beita sér fyrir að verði lagfært, enda ekki ásættanlegt að stofnunum ríkisins sé ekki gert kleift að sinna lagaskyldu sinni, hvort sem það er gagnvart fjárlögum eða einhverju öðru. Það er nefnilega í gegnum fjárlög sem íslensk stjórnvöld geta raunverulega haft áhrif á byggðaþróun í landinu. Það er akkúrat það sem samfélögin um allt land hafa í raun verið að kalla eftir. Þau eru ekki að kalla eftir sértækum aðgerðum. Þau eru ekki endilega kalla eftir stóriðju eða risavinnustöðum. Þau eru hins vegar að kalla eftir aðstæðum og innviðum sem gera þeim kleift að byggja upp fjölbreytta atvinnuvegi til þess að vera ekki ítrekað í þeirri stöðu að vera að bregðast við ákvörðunum þar sem fótunum er kippt undan þeim. Þau eru sem sagt að kalla eftir því að fá að sitja við sama borð, að geta komist á milli staða á sómasamlegan hátt allt árið um kring, að vegir séu öruggir og færir innan og á milli landshluta, að hægt sé að nota innanlandsflugið sem raunverulegar almenningssamgöngur. Í því samhengi má t.d. nefna skosku leiðina sem töluvert hefur verið rædd, m.a. í tengslum við byggðaáætlun. Hæstv. samgönguráðherra skipaði í fyrrasumar starfshóp til að kanna mögulegar leiðir til að niðurgreiða innanlandsflug, til að mynda skosku leiðina, en því miður eru ekki von á lokaskýrslu um málið fyrr en í desember ef marka má fréttir. Gagnlegra hefði verið að starfshópurinn hefði reynt að láta niðurstöðurnar liggja fyrir fyrir umræðuna í dag, en vonandi telur ríkisstjórnin sig samt sem áður hafa svigrúm til að koma tillögum starfshópsins í framkvæmd strax á næsta ári. Gert er ráð fyrir því í útreikningum atvinnuþróunarfélaganna að kostnaður við skosku leiðina sé um 600–800 millj. kr., sem er aðeins hærri upphæð en auðvelt er að koma léttilega fyrir eftir á. Það hljóta að vera mikil vonbrigði að meiri hluti fjárlaganefndar leggi til í 2. umr. að draga saman frá því sem boðað var til samgöngumála um 550 millj. kr., ekki síst þegar litið er til stöðunnar víðs vegar um land, t.d. fyrir austan, þar sem er löngu tímabært að ráðast í gangagerð til Seyðisfjarðar. Þá má ekki gleyma fjarskiptunum, en til að skapa raunverulegt jafnræði á milli svæða er mikilvægt að net- og símatengingar séu þær bestu sem völ er á hverju sinni, hvar sem er á landinu, enda opna þeir innviðir á að raunverulega sé hægt að starfa hvar sem er á landinu og náttúrlega búa hvar sem er á landinu. Í því samhengi langar mig að minnast á áhugaverða samantekt sem sjónvarpsþátturinn Landinn á RÚV sýndi nýverið, þar sem þeir fjölluðu um fjarvinnu og störf án staðsetningar. Með nýrri og betri tækni er það nefnilega að verða raunverulegur kostur að starfa á slíkan hátt. Þá langar mig líka að nýta tækifærið og hrósa sérstaklega stjórnendum Umhverfisstofnunar hvað þetta varðar en stofnunin auglýsir langflest störf sín á þann hátt að þau eru án staðsetningar, sem er til algerrar fyrirmyndar. Þetta mættu aðrar ríkisstofnanir sannarlega taka upp og ég skora á forsvarsfólk þeirra hér með að skoða það. Fyrst ég er byrjuð að skora á fólk vil ég skora á ríkisstjórnina og fjárlaganefnd að skoða hvort ekki væri upplagt að setja pening í að skapa eins konar störf án staðsetningar pott sem stofnanir gætu sótt í framlög til að fjármagna uppsetningu skrifstofa eða aðstöðu fyrir starfsmenn sem starfa utan höfuðstöðva án staðsetningar. Í því samhengi langar mig að koma aðeins inn á heimsókn sem hluti þingflokks Samfylkingarinnar fór í á Þingeyri nýlega. Á einum af þeim stöðum sem við heimsóttum var mjög merkilegt verkefni í gangi sem ég vona að allir þingmenn gefi sér tíma til að heimsækja sem allra fyrst, en það er tilraunaverkefnið Blábankinn. Blábankinn er þróunarmiðstöð á Þingeyri og er samstarf bæði einkaaðila og opinberra aðila. Í dag starfa þar tveir starfsmenn í einu stöðugildi en verkefnið, sem reynir eftir fremsta megni að skapa tekjur út frá eigin verkefnum, nýtur góðs stuðnings frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu og Ísafjarðarbæ. Árangurinn af verkefninu eftir fyrsta árið er sannarlega hvetjandi en þar hafa samkvæmt ársskýrslu Blábankans 70 skapandi einstaklingar unnið 900 daga sem er utan þeirra stunda sem unnar eru fyrir Blábankann beint. Það hafa verið haldnir 87 viðburðir með 1.300 þátttakendum, samstarf verið átt um átta þróunarverkefni og fimm samningar verið gerðir um þjónustu við Þingeyinga. Það var áhugavert að heyra þá staðreynd að þegar Blábankinn tók til starfa á Þingeyri vann enginn íbúa þar dæmigert skrifstofustarf. Blábankinn opnaði þarna samvinnurými með ljósleiðaratengingu, sem var auðvitað algert lykilatriði, og býður nú upp á sveigjanlegt skrifstofurými sem hver og einn getur fengið leigt. Markvisst hefur verið unnið að því að laða að frumkvöðla, einyrkja og skapandi fólk. Margir af þeim einstaklingum sem hafa komið og dvalið á Þingeyri hafa tekið virkan þátt í samfélaginu, m.a. boðið upp á fyrirlestra og tekið þátt í hugmyndavinnu um þróun á svæðinu. Þannig hefur þetta verkefni sannarlega burði til að vera árangursrík fjárfesting í því að skapa fjölbreyttara atvinnulíf og með tímanum skapandi vistkerfi á staðnum. Því miður er það svo að með breyttu samfélagi, og það var svolítið áhugavert að átta sig á því í því samtali sem við áttum þarna, hefur á undanförnum árum mörgum af þeim stofnunum sem áður virkuðu sem eins konar samfélagsmiðstöðvar, staðir þar sem fólk átti samskipti, hittist á förnum vegi og átti samtöl við nágranna sína, eins og t.d. bankinn og verslunin o.fl., verið lokað. Það er í ofanálag þannig að í raun eru nær allar ákvarðanir er varða samfélag og atvinnulíf á Þingeyri teknar utan byggðarlagsins. Stærstu fyrirtækjunum er stjórnað annars staðar frá og svo gott sem öll stjórnsýsla á sér stað annars staðar. Þetta hefur neikvæð áhrif á frumkvæði, hæfni og tengsl samfélagsins til að móta eigin örlög út frá sérstöðu sinni og aðstæðum, eins og segir á heimasíðu Blábankans. Blábankinn hefur reynt að vinna gegn því með því að ýta undir og taka frumkvæði í málum er varða íbúa. Þá er vert að nefna að fulltrúi Byggðastofnunar, starfsmaður brothættra byggða, er einmitt með skrifstofu í Blábankanum og vinna þau tvö verkefni virkilega vel saman. Af hverju er ég að eyða tíma hv. þingmanna í að fara yfir þetta? Jú, því að ég held að það sé mikilvægara en nokkru sinni fyrr að við styðjum við byggðirnar okkar og hafa fjölmargir aðrir staðir á landinu sýnt því áhuga á að taka upp Blábankaverkefnið hjá sér. Ég tel mikilvægt að hv. þingmenn og ráðherrar kynni sér verkefnið og styðji við áframhaldandi uppbyggingu þess, bæði á Þingeyri og víðar um landið. Herra forseti. Ég á mér draum, sem er reyndar kannski útópía, þar sem allir íbúar landsins búa við traustar og góðar samgöngur og trausta nærþjónustu, eins og til að mynda heilsugæslu. Þar verð ég að nefna mikil vonbrigði yfir því að ekki sé komið til móts við heilbrigðisstofnanir utan höfuðborgarsvæðisins sem telja sig þurfa 400 millj. kr. til að geta sinnt grunnþjónustu. Ég endurtek: Til þess að geta sinnt grunnþjónustu. Mikilvægt er að skoða sérstaklega það sem Eyþing, Samband sveitarfélaga í Eyjafirði- og Þingeyjarsýslum, bendir á í umsögn sinni, að sérfræðiþjónustu lækna sé dreift um landið en einskorðist ekki við höfuðborgarsvæðið. Þá er sérstaklega mikilvægt að enn betur sé stutt við Sjúkrahúsið á Akureyri og brýnt að hefja byggingu legudeildar við sjúkrahúsið hið fyrsta sem og að tryggja fjármagn til spítalans til að tryggja þjónustu við sjúklinga með fjölþættan vanda. Það er fjölmargt í þessum fjárlögum sem ég myndi vilja koma inn á. Í lokin ætla ég að halda mig fyrst og fremst á málefnasviði atvinnuveganefndar, enda er það nokkuð vítt. Eins og ég hef nefnt áður í ræðustól eru þeir málaflokkar ef til vill ekki útgjaldafrekustu málaflokkarnir en þeir eru samt sem áður býsna mikilvægir, enda standa þeir undir stórum hluta tekjuöflunar ríkisins. Unnið er að stefnumótun í stórum málaflokkum sem undir nefndina heyra, eins og við þekkjum, svo sem orkustefnu, nýsköpunarstefnu, klasastefnu og langtímastefnu um ferðaþjónustu. Vinna við sumar af þeim stefnum er hafin og ljóst að klára á sumar þeirra á næsta ári, 2019. Það er ekki að sjá að öll sú vinna og verkefni endurspeglist í þeim fjárlögum sem við erum með til umfjöllunar eða að almennilegt svigrúm sé skapað til að hrinda breytingum af stað. Málefnasvið atvinnuveganefndar skipta lykilmáli fyrir efnahagslegan stöðugleika í landinu, stöðugleika sem er mikilvægur fyrir hagkerfið, heimilin og fyrirtækin. Með áframhaldandi stöðugleika má auka samkeppnishæfni atvinnulífsins, auka verðmætasköpun og framleiðni þess. Það vekur sérstakar áhyggjur mínar að dregið er úr framlögum til nýsköpunar-, samkeppni-, og þekkingargreina. Það ber þó að virða að á síðustu árum hefur Rannís, og þá einkum Tækniþróunarsjóður, verið styrkt mikið, sem er mikilvægt. Mikilvægt er að meta árangurinn af starfsemi Tækniþróunarsjóðs og móta aukið hlutverk hans, eins og verið er að gera, sem og að meta umhverfi nýsköpunar með gerð nýrrar nýsköpunarstefnu sem ég hlakka mikið til að sjá verða til. Þetta verður þó allt að skoðast í samhengi við það sem er í gangi í heiminum. Gert er ráð fyrir að sú vinna fari fram á alllöngum tíma, eða á árunum 2018–2022, en ljóst er að fjórða iðnbyltingin er hins vegar í fullum gangi á meðan við erum að endurskoða og velta fyrir okkur hlutunum. Ég vil vekja sérstaka athygli á því sem Austurbrú nefnir í umsögn sinni, sem er mikilvægi þess að horft sé sérstaklega til þjónustustofnana við landið allt þegar fjárveitingar eru ákveðnar og tryggt verði að þær stofnanir nýti fjárveitingar til að sinna sannarlega þeirri þjónustu sem þeim er gert að tryggja um land allt en nýti ekki tækifærið þegar það gefst til að leggja niður stöður utan Reykjavíkur, eins og við höfum allt of mörg dæmi um. Herra forseti. Þó að þetta málefnasvið láti ef til vill ekki mikið yfir sér er það hins vegar gríðarmikilvægt til framtíðar landsins og ætti að styrkja það enn frekar. Ég vil benda á mikilvægi þess að horft verði til þess við áframhaldandi uppbyggingu menntakerfisins. Þar þarf m.a. að tryggja að aðsókn að iðn- og verknámi aukist á næstu árum, en mikilvægt er að verkleg þekking og kunnátta sé betur samtvinnuð við alla menntun ef Ísland ætlar sér raunverulega að taka áframhaldandi forystu. Í sáttmála núverandi ríkisstjórnar stendur um landbúnaðarmál að Ísland eigi að vera leiðandi í framleiðslu á heilnæmum landbúnaðarafurðum og að leggja eigi áherslu á nýsköpun og vöruþróun til að stuðla að byggðafestu, auka verðmætasköpun og nýta tækifæri sem byggjast á áhuga á matarmenningu með sjálfbærni og gæði að leiðarljósi. Það er auðvitað hið besta mál. Fyrirliggjandi fjárlög hljóta þó að valda landbúnaðargeiranum nokkrum vonbrigðum en ekki er gert ráð fyrir aukningu til málefnasviðsins heldur er gert ráð fyrir töluverðum niðurskurði, bæði til stjórnar landbúnaðarmála og til rannsókna, þróunar og nýsköpunar í landbúnaðarmálum. Sá niðurskurður hlýtur að teljast óheppilegur en sjaldan hafa verið jafn mörg sóknarfæri í íslenskri matvælaframleiðslu, ekki síst vegna mikillar fjölgunar ferðamanna á síðustu árum, og því leitt að ekki eigi að styðja við tækifæri til uppbyggingar með myndarlegri hætti. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnar kemur fram að horfa eigi til heilnæmrar matvælaframleiðslu og aukinnar verðmætasköpunar innan greinarinnar sem og huga að því að minnka losun gróðurhúsalofttegunda vegna starfsemi hennar, sem er mjög jákvætt. Sömuleiðis eru sett fram metnaðarfull markmið um aukna nýsköpun í virðiskeðju matvælaframleiðslu og m.a. að koma á fót öflugum sjóði sem styrkir nýsköpunar- og þróunarverkefni í matvælaframleiðslu. Ekki er þó að sjá að þau metnaðarfullu markmið séu fjármögnuð miðað við skert framlög til málaflokksins og staðfesta fjárlögin sem við ræðum það. Fáar atvinnugreinar eru jafn mikilvægar fyrir Íslendinga og landbúnaður og þess vegna mikilvægt að styðja vel við landbúnaðinn, til að mynda með því að endurskoða búvörusamninga með það að markmiði að bæta kjör og aðstæður bænda en sömuleiðis að tryggja neytendum sanngjarnt verð og sem mest gæði. Á sama hátt held ég að sjaldan hafi verið jafn mikilvægt að horfa til aukinnar nýsköpunar í greininni og má þar m.a. nefna mál sem ég hef komið inn á áður, sem eru tækifærin sem felast í að nýta lághitann okkar og orkuna betur til framleiðslu á alls kyns grænmeti og ávöxtum. Af hverju ræktum við til að mynda ekki alls kyns graskerstegundir sem eru jafnvel ræktaðar í Alaska? Ég vil meina að aðstæður hér séu betri til slíks. Af hverju niðurgreiðum við ekki framleiðslu fleiri tegunda til þess að minnka þörfina á innflutningi og minnka tilheyrandi kolefnisspor? Með aukinni uppbyggingu garðyrkjuframleiðslu ættum við auðveldlega að geta framleitt allt það grænmeti sem Íslendingar þurfa og jafnvel rúmlega það. Ég hefði því viljað sjá nokkuð aukin framlög til Landbúnaðarháskóla Íslands til að ýta undir rannsóknir og nýsköpun á möguleikum til framleiðslu grænmetis og ávaxta. Við ættum líka að vera að horfa til meiri hvata til aukinnar framleiðslu og aukinnar niðurgreiðslu raforku til garðyrkjubænda. Við ættum að vera að horfa til aukinnar nýtingar á orkunni okkar og hliðarstraumum orkuframleiðslu okkar til að auka alls kyns íslenska framleiðslu. Það er staðreynd að stórauka þarf matvælaframleiðslu í heiminum og þar hljótum við að bera nokkra ábyrgð. Auk þess sem við höfum tækifæri með aukinni framleiðslu höfum við, eins og ég nefndi áðan, tækifæri til að minnka kolefnisspor Íslands í heild þar sem þar með þyrfti að flytja minna inn, sem væri í samræmi við sjálfbærnimarkmið Sameinuðu þjóðanna. Herra forseti. Nú þegar ferðaþjónustan er orðin stærsta atvinnugrein landsins leggur það enn meiri pressu á uppbyggingu stoðkerfis greinarinnar og uppbyggingu innviða. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni var hlutfall ferðaþjónustu af vergri landsframleiðslu 8,4% árið 2006, í samanburði við 7% hjá sjávarútvegi og 2,5% af framleiðslu málma. Hagstofan áætlar að heildarútflutningstekjur af erlendum ferðamönnum hafi verið 463 milljarðar kr. árið 2016 eða um 39% af heildarútflutningstekjum landsins, sem er meira en sjávarútvegur og álafurðir skiluðu samanlagt. Þá störfuðu á árinu 2017 rúmlega 27.000 manns við ferðaþjónustu. Það er því ljóst að greinin er orðin mjög mikilvæg fyrir efnahag landsins og raunar svo fyrirferðarmikil í efnahagslífinu að töluverðar líkur eru á að sveiflur í henni hafi áhrif langt út fyrir ferðaþjónustuna sjálfa. Möguleg áhrif væru t.d. aukinn kostnaður vegna atvinnuleysis ef illa fer í greininni, versnandi viðskiptajöfnuður, minni skattgreiðslur og útlánatöp banka. Við sjáum þess merki á þessu ári að hægt hefur verulega á aukningu ferðamanna á Íslandi og því miður einkum eftir því sem fjær dregur suðvesturhorninu. Vonandi verður einhver viðsnúningur á því með veikingu krónunnar en við þurfum að vera á tánum gagnvart þróun greinarinnar. Það er því ákveðið áhyggjuefni að dregið sé úr stuðningi til greinarinnar frekar en hitt, eins og sjá má m.a. í verulega lækkuðum framlögum til Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða. Það er áhyggjuefni þar sem gæta þarf sérstaklega að því að vöxtur ferðaþjónustunnar valdi ekki óbætanlegum umhverfisskaða, enda væri þar einfaldlega verið að velta vandanum yfir á komandi kynslóðir. Framlög úr Framkvæmdasjóði ferðamannastaða hafa nefnilega skipt sköpum fyrir fjölda fjölsóttra ferðamannastaða og er mikilvægt að við höldum áfram því góða starfi sem þar hefur verið unnið. Þá eru einnig nokkur vonbrigði að ekki er í neinu brugðist við ítrekuðum kröfum sveitarfélaganna um að þau fái hlutdeild í tekjum af ferðaþjónustunni en þar hefur m.a. flutningur gistináttaskatts verið skoðaður og reyndar sérstaklega nefndur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Ekki er einu orði minnst á þau áform í fjárlögum ársins 2019 og rétt að minna á breytingartillögu Samfylkingarinnar þar sem lagt er til að gistináttaskatturinn renni til sveitarfélaganna. Vonandi mun sú tillaga fá góðan stuðning í þinginu. Herra forseti. Okkur hefur orðið tíðrætt á þessu þingi um mikilvægi aukinnar dreifingar ferðamanna um landið en eftirfylgni með þeim markmiðum er ekki að sjá í frumvarpi til fjárlaga. Á meðan einstaka staðir glíma við allt of marga ferðamenn eru stór svæði vannýtt. Ekki er að sjá merki um að styðja eigi við uppbyggingu annarra flugvalla en Keflavíkurflugvallar til að tryggja raunverulega dreifingu ferðamanna um landið. Þess er reyndar ekki síður þörf til að auka öryggi en eins og kemur fram í umsögn Icelandair vegna samgönguáætlunar Alþingis fyrir árin 2019–2023 er mikilvægt að auka rými fyrir flugvélar, viðhald og uppbyggingu alþjóðlegra flugvalla á landsbyggðinni sem nýttir eru sem varaflugvellir. Á hverri stundu treysta um 30 vélar á tvo varaflugvelli ef eitthvað kemur upp á á Keflavíkurflugvelli sem í dag er útilokað að gera vegna takmarkaðs rýmis á þeim tveimur. Þetta þýðir að við ákveðnar aðstæður getur veruleg hætta skapast. Mikilvægt er að brugðist sé við þeirri stöðu sem fyrst en hvorki er merki um það í samgönguáætlun sem nú er til umfjöllunar í þinginu né í fjárlögum þeim sem við ræðum. Það er mikið ákall eftir uppbyggingu innviða og þjónustu við landsmenn og mikilvægt að svara því kalli sem er íbúum landsins greinilega ofarlega í huga. Þá má benda á að með fjárfestingum í mikilvægum innviðum, eins og til að mynda bættum samgöngumannvirkjum og sterkara raforkukerfi, er ekki síður verið að greiða niður skuldir. Það er mikilvægt að gleyma því ekki að með því að sinna ekki uppbyggingu og endurbótum á innviðum verður mikil skuldasöfnun þar sem vextirnir eru mun hærri en æskilegt er. Við höfum sannarlega ekki staðið við okkar í þeim afborgunum og er löngu komið að skuldadögum. Þannig snýst þetta í raun um aukið öryggi, aukin lífsgæði og nauðsynlega fjárfestingu til að byggja undir hagvöxt framtíðar, sem hlýtur að vera forgangsverkefni stjórnvalda hvar í flokki sem þau standa. Í því samhengi vil ég minna á breytingartillögu Samfylkingarinnar um að standa mun betur að samgönguáætlun og auka framlög í hana um 2 milljarða. Herra forseti. Hér allra síðast vil ég koma lítillega inn á áætluð orkuskipti og loftslagsmál. Vert er að fagna mjög auknu framlagi til loftslagsmála þótt ég sé enn þeirrar skoðunar að hægt væri að gera betur, sérstaklega þegar horft er til stóraukins hlutverks opinberra aðila í áætluðum orkuskiptum og loftslagsmálum. Samkvæmt markmiðum Parísarsamkomulagsins er gert ráð fyrir 13% hlutfalli endurnýjanlegra orkugjafa í samgöngum fyrir árið 2023. Augljóst er að hætta verður háum sektargreiðslum þegar loftslagsmarkmiðin verða samþykkt, nokkuð sem verður umtalsvert dýrara fyrir íslenskt samfélag þegar upp er staðið heldur en einfaldlega að standa við sitt og gera betur í dag. Í því samhengi má nefna enn og aftur mikilvægi þess að strax verði gefið meira í uppbyggingu innviða. Sömuleiðis má nefna tækifærin sem gætu falist í uppbyggingu aukinnar nýtingar orkuauðlinda, eins og t.d. með því að horfa í auknum mæli til fjölbreyttari kosta líkt og vindorku þar sem mikil framþróun hefur orðið á undanförnum árum og tækifæri fyrir Ísland til að nýta það til að tryggja enn meiri stöðugleika í raforkuöflun. Einnig má minnast á tækifærin sem felast í ræktun nýrra skóga en eins og oft hefur komið fram er nauðsynlegt að horfa til aukinnar kolefnisbindingar samhliða bættri nýtingu orkuauðlinda og er fagnaðarefni að það sé gert í auknum mæli í tillögum ríkisstjórnarinnar. Herra forseti. Það er fjölmargt annað sem ég hefði viljað koma inn á varðandi fjárlög 2019 en ég ætla að láta staðar numið. Ég vil allra síðast minna á góðar breytingartillögur Samfylkingarinnar og vona að þingheimur standi með okkur í því að gera þær að veruleika.
Herra forseti. Við landsbyggðarþingmenn deilum draumum um öflugar byggðir. Það er alveg klárt mál. En ég er ekki viss um að það takist að uppfylla þá alla á fyrstu ellefu, tólf mánuðum ríkisstjórnarinnar. Mig langar að benda á nokkrar staðreyndir varðandi byggðastefnu. Það er náttúrlega byggðaáætlunin sjálf, þessi metnaðarfulla byggðaáætlun sem á að vera fullfjármögnuð þegar þessi fjögur ár eru liðin. Núna í yfirstandandi fjárlögum er verið að auka í þrífösun rafmagns, að flýta ljósleiðaravæðingu, verið að bæta í þekkingar- og háskólasetur. Í flugmálunum er verið að bíða eftir því að ákveðin atriði komi fram til þess að koma inn í samgönguáætlun. Það er ekki þar með sagt að þetta þurfi að vera í fjárlögum fyrsta kastið. Og varðandi nýsköpun vil ég benda á að það er heill milljarður sem fer í styrki eða framlög til fyrirtækja sem vilja gagnast nýsköpun, þ.e. fjárfestingu. Þá er ekki verið að spyrja um í hvaða atvinnugreinum sú nýsköpun fer fram. Þegar kemur að neikvæðum atriðum getum við vel bent á t.d. náttúrustofurnar sem eru ekki styrktar nægilega vel. Ég hef bent á það sjálfur. Það er auðvitað hægt að finna hluti sem maður vildi sjá betur gerða. Þegar kemur að samgöngumálunum og öllum 12.000 km sem eru undir í vegakerfinu og við sjáum 500 millj. kr. niðurskurð, má benda á að það er verið að auka um það, a.m.k., í heilbrigðismálin, bæði hjúkrunarrými og tækjakaup úti á landi. Þegar kemur að milljarða króna spurningunni, þetta eina prómill sem þessi fjárlög eru skert um miðað við upphaflegu tillöguna, er spurningin til hv. þingmanns hvort honum finnist það of mikil skerðing miðað við að bregðast við samdrætti í samfélaginu.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir andsvarið og að gefa mér tækifæri til að koma aðeins inn á þetta. Staðreyndin er sú að byggðir landsins, og ég held að hv. þingmaður sé sammála mér um það, hafa setið svolítið eftir. Ég get nefnt Austfirðina og Vestfirðina og ef við tökum Vestfirðina sem dæmi þá biðu Vestfirðingar spenntir eftir því að fá símapeningana á sínum tíma, þeir áttu að bjarga samgöngum á Vestfjörðum. En það var ekki hægt að nota þá því að það var svo mikil þensla í samfélaginu og þar með mátti ekki bæta í verkefni á vegum ríkisins. Síðan loksins minnkaði þenslan og það varð hrun, en þá var ekki hægt að gera það af því að það voru ekki til neinir peningar. Í dag erum við á toppi hagsveiflunnar og þess vegna hlýt ég að spyrja: Ef ekki núna, hvenær þá? Það er alveg ljóst að reynslan sýnir að við bregðumst ekki við þegar og ef - ég er ekki að boða hrun - næsta hrun verður. Þess vegna hlýt ég að kalla eftir því, og geri það án þess að hika, að við horfum meira til byggðanna. Hv. þingmaður spyr hvort ég sjái eftir þessum 500 milljónum í samgöngumál, sem fara t.d. í heilbrigðismál, tækjakaup á landsbyggðinni og hjúkrunarheimili. Já, ég sé svolítið eftir þeim og í breytingartillögum okkar, sem eru líka fullfjármagnaðar, er gert betur. Svo verð ég líka að segja, fyrst hv. þingmaður talar um þessar 500 milljónir: Á sama tíma eru heilbrigðisstofnanir úti á landi að biðja um 400 milljónir til að standa undir grunnþjónustu. Ég endurtek: Grunnþjónustu. Ég hefði viljað sjá þær fara þangað. Ég held að við hefðum alla vega getað gert betur.
Herra forseti. Ég er ósammála hv. þingmanni um að við séum á toppi hagsveiflunnar, við erum á leiðinni niður eftir því sem ég best veit. En þegar kemur að þessu eina prómilli sem samdrátturinn hljóðar upp á þarf að taka það einhvers staðar. Við getum deilt um hvort það eigi að taka 500 millj. kr. af í samgöngum eða hvort það eigi að setja þær í heilbrigðismál eða hvað annað. En ég ætla að koma að ferðaþjónustunni. 2,3 milljarðar eru í liðnum undir ferðaþjónustu, 9% aukning upp á 200 milljónir. Og í hvað fer þetta nú? 80 milljónir fara í aukna landvörslu og 354 milljónir í svokallaða landsáætlun til verndar náttúru og menningarminjum, þannig að þó að það sé niðurskurður í einum sjóði er verið að bæta í annað. Það er verið að færa peninga á milli því að þeir notast betur á einum stað en öðrum. Þegar kemur að loftslagsmálunum hef ég haldið því fram að ríkisvaldið sé ekki aðalleikandinn í raun og veru í aðgerðum í loftslagsmálum. Það eru atvinnuvegirnir, það eru sveitarfélögin, það eru fyrirtækin og það erum við sjálf. Stjórnvöld liðka fyrir og styrkja, vissulega. En þegar kemur að sjálfum aðgerðunum snýr þetta alveg jafn mikið og enn frekar að þeim sem eru leikarar í samfélaginu umfram stjórnvöld. Ég ætla að spyrja hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála mér í því. Þegar verið er að lúsleita í fjárlögunum að niðurskurði í loftslagsmálum er jafnvel mikilvægara að sjá það sem þó er lagt fram og alla hvatninguna sem felst í því sem er á döfinni, eins og t.d. eitt sem ég veit að er í uppsiglingu, ívilnun til fyrirtækja til kolefnisbindingar í skógrækt og endurheimtar votlendis. Það eru slíkar aðgerðir sem skipta jafn miklu máli eða meira en bein framlög ríkisins í loftslagsmálum.
Herra forseti. Þetta eru mjög mikilvæg atriði sem hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kemur inn á. Ég er að mörgu leyti sammála og reyndar, ef hv. þingmaður hefur verið að hlusta á mig, var ég í öðru hverju orði að fagna loftslagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar. Ég var ekki að tala um að það hefði verið niðurskurður til þeirra mála, þvert á móti fagnaði ég því að verið væri að bæta í. Ég vil bara gera meira. Ég sakna t.d. í þessum tillögum og svo sem í fleiri tillögum sem við fjöllum um hér á þinginu, þar á meðal í fjárlagafrumvarpi, að ekki sé horft meira á almenningssamgöngurnar. Það má nefna líka kolefnisgjöldin sem eru í rauninni lækkuð frá því fjárlagafrumvarpi sem var lagt fram af hægri stjórninni, sem má kalla svo. Ég veit að við hv. þingmaður erum hjartanlega sammála varðandi loftslagsmálin, að við þurfum að grípa til aðgerða þar. Þá er ég alls ekki, og ég vona að hv. þingmaður eða aðrir áheyrendur hafi ekki misskilið mig, og á engan hátt að gera lítið úr því sem er verið að gera. Ég held bara að við séum á þeim stað í baráttunni við hækkandi hitastig og loftslagsmál að við eigum að leggja okkar af mörkum og við höfum tækifæri til að leggja meira af mörkum en við gerum. Þó að við séum lítil og þó að það skipti kannski ekki miklu máli í stóra samhenginu er það samt svo að við höfum margt fram að færa og getum verið til fyrirmyndar fyrir önnur lönd. Það tel ég mikilvægt að við séum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur prýðisræðu, mjög uppbyggilega ræðu, þar sem farið var yfir mjög margt af því sem við ræðum í þessari umræðu um fjárlagafrumvarpið. Hv. þingmaður setti upp mjög sterk byggðagleraugu og nefndi mjög marga athyglisverða punkta sem við getum hugað að. Ég ætla að staldra við einn þeirra hér í fyrra andsvari, sem er landbúnaður og matvælaframleiðsla. Þær hugmyndir sem hv. þingmaður ræddi voru reyndar mjög í takti við það sem kemur fram í áliti meiri hluta fjárlaganefndar. Það er rétt, sem hv. þingmaður bendir á, að óverulegar breytingar eru á fjárveitingum á málefnasviðinu enda er yfirgnæfandi hluti fjárhagsrammans bundinn í samningum ríkisvalds og bænda. Á undanförnum árum hefur þrengt mjög að rekstrarumhverfi landbúnaðar. Við getum nefnt tollverndina, hún hefur minnkað. Það er hærri launakostnaður í úrvinnslu afurða og stóraukinn innflutningur í beinni samkeppni. Til að halda afurðaverði lágu til neytenda hafa lækkanir í raun verið sóttar til bænda ef við horfum á virðiskeðjuna. Ég vil spyrja hv. þingmann hvernig hann sjái fyrir sér, af því að hv. þingmaður kom mjög vel inn á rannsóknir og þróun og nýsköpun, að við bregðumst við vandanum í gegnum það kerfi, í gegnum þá stefnu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni, formanni fjárlaganefndar, fyrir þessa mjög svo áhugaverðu spurningu. Ég held að við höfum nefnilega alls ekki horft nægjanlega mikið til nýsköpunar í landbúnaði og ég held hins vegar að gríðarlega mikil tækifæri séu þar. Eins og ég kom inn á er það ekki eingöngu í þessum hefðbundna landbúnaði heldur líka í, eins og ég eyddi reyndar stórum hluta umfjöllunar minnar í, að nýta betur auðlindirnar okkar sem eru heita vatnið og orkan. Tökum sem dæmi land eins og Holland sem er að framleiða fyrir allan heiminn í gróðurhúsum með raforku sem er - ég ætla ekki að taka of stórt til orða - að mörgu leyti síðri en hreina raforkan okkar. Þar eru risastór gróðurhús þar sem verið er að framleiða alls kyns matvæli, og ekki má gleyma túlípönunum. Ég held að það séu gríðarleg tækifæri fyrir Ísland og Íslendinga að horfa í þessa átt og líka til verðmætari afurða en gúrkur, tómatar og paprikur eru. Við höfum einmitt mjög skemmtilegt og flott dæmi um þetta á Egilsstöðum þar sem verið er að rækta wasabi með góðum árangri, sem er rót sem er alveg sérstaklega vel til þess fallin að vera ræktuð á Íslandi og kílóverðið er mjög hátt. Hún vill myrkur og fullt af vatni og við eigum nóg af hvoru tveggja. Mér finnst þetta alveg sérstaklega gott dæmi um hvernig nýsköpun í landbúnaði getur skilað mjög miklu til íslensks samfélags og efnahags.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og deili áhuga og skoðunum á þessum þætti, sem eru rannsóknir, þróun og nýsköpun þegar kemur að matvælaframleiðslu. Ég ætla að lesa upp úr áliti meiri hlutans, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur til að við undirbúning fjármálaáætlunar og næstu fjárlagagerðar verði hugað að sókn til aukinnar verðmætasköpunar í matvælaframleiðslu, m.a. með markvissu samstarfi þeirra stofnana ríkisins sem starfa á sviði landbúnaðar, matvælarannsókna og þróunar.“ Við deilum svo sannarlega skoðun hv. þingmanns sem hv. þingmaður gerði mjög vel grein fyrir í ræðu sinni. Ég vil ítreka það. Hv. þingmaður kom jafnframt inn á það að við ættum að nýta sjóði á þessu sviði. Ég vek athygli á breytingartillögu sem kemur fram í nefndaráliti á bls. 33, þar sem gerð er tillaga um 30 millj. kr. tímabundið framlag til Landbúnaðarháskóla Íslands vegna aukinna rannsókna sem keyptar verða af atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti einmitt í þessum tilgangi. Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni. Það er mikilvægt að við samnýtum þekkingu, rannsóknarstofnanir, menntastofnanir, og tengjum þetta til að nýta auðlindir með sem skilvirkustum hætti um allt land í þessa veru. Það fé sem við látum í þetta starf á að speglast í fjárlögum og frumvarpi. Ég tel að klasamyndun sé svar. Ég spyr hv. þingmann: Í þeim starfshópi sem hv. þingmaður tekur þátt í, hver er áherslan á klasastarf í þeim hópi?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir góða spurningu. Svarið er kannski það að við horfum ekki nægilega mikið til klasasamstarfs, en enn er tími til að breyta því. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að klasasamstarf er eitthvað sem við eigum sannarlega að horfa til, ekki síst vegna þess lærdóms sem getur falist í samstarfi, að læra af reynslu annarra og forðast mistök annarra. Út á við skiptir máli að fyrirtæki hafi tækifæri til þess að vinna saman og koma íslenskum afurðum og íslenskri framleiðslu á framfæri, sem mér finnst mjög spennandi dæmi. Hv. þingmaður talaði einnig um tillögu meiri hluta fjárlaganefndar um 30 millj. kr. aukningu til Landbúnaðarháskólans, sem er mjög gott. Hv. þingmaður talaði einnig um aukið samstarf stofnana á þessu sviði. Í því samhengi langar mig að nefna tækifæri sem gætu falist í auknu samstarfi Landbúnaðarháskólans, Háskólans á Akureyri og Háskólans á Hólum - sem allir hafa byggt upp nokkra sérþekkingu á þessu sviði. Má þar nefna tilraunir háskólans varðandi bætta nýtingu á umframafurðum sem ekki eru nýttar í dag, sem eru gríðarlega spennandi. Ég veit að í Landbúnaðarháskólanum er þekking á ræktun og öðru sem væri gríðarlega mikilvæg inn í það samstarf. Ég held að hægt væri að búa til rosalega skemmtilega dínamík með auknu samstarfi stofnana. En því miður gengur það stundum svolítið illa, virðist vera, sérstaklega ef stofnanirnar eru í Reykjavík. Með fullri virðingu fyrir Reykvíkingum virðist oft gleymast að það eru líka stofnanir og þekking úti á landi sem vert er og mikilvægt að nýta.
Virðulegur forseti. Það má vera að það hafi verið rétt sem kom fram í máli hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar hér áðan, að við séum ekki lengur á toppi hagsveiflunnar og að við séum á niðurleið, en ég held að það fari ekki á milli mála að við erum enn býsna ofarlega og langt þangað til að við förum að nálgast einhvers konar öldudal. Þetta fjárlagafrumvarp ber þess að ýmsu leyti merki að hér er mikið fé til ráðstöfunar og það er ýmislegt jákvætt við frumvarpið og tillögur meiri hluta hv. fjárlaganefndar. Þar sjáum við ákveðna lofsverða viðleitni í loftslagsmálum og eins varðandi eflingu íslenskrar tungu, svo dæmi séu tekin. Ég vona þó að mér verði virt það til betri vegar þó að ég í ræðu minni staldri fremur við það sem mér þykir betur mega fara í þessu frumvarpi og þessum tillögum og geri þá jafnframt grein fyrir því sem Samfylkingin hefur fram að færa. Samfylkingin leggur til 17 breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið upp á rúma 24 milljarða kr. og eru þessar tillögur að öllu leyti fjármagnaðar. Þá gerir Samfylkingin ráð fyrir hærri afgangi á ríkissjóði á næsta ári en ríkisstjórnarflokkarnir gera ráð fyrir. Það er stundum talað eins og tillöguflutningur af þessu tagi sé yfirborðsmennska og tóm látalæti og eingöngu til þess ætlaður að láta ríkisstjórnarflokka hverju sinni líta illa út þegar þeir fella hvert þjóðþrifamálið á fætur öðrum en tillögur flokkanna líta að sama skapi vel út. Þetta held ég, herra forseti, að sé að nokkru leyti ofmælt. Ég get a.m.k. staðhæft það að Samfylkingin leggur sínar tillögur fram í góðri trú og vonast til þess að fá þær samþykktar og ef ekki allar, sem æskilegt væri, þó a.m.k. einhverjar. Þingræðisfyrirkomulag okkar gerir ráð fyrir að þar takist á fulltrúar ólíkra hagsmuna og hugsjóna. Þegar um fjárlög er að ræða þá kemur munur flokkanna hvað best í ljós þegar kemur að því að ákveða hvernig háttað skuli útdeilingu á gæðum og byrðum í samfélaginu. Þar sýna flokkarnir bæði í orði og verki hver stefna þeirra er í raun og veru. Og stefna flokkanna er ólík hvað sem hver segir. Það er munur á vinstri og hægri nema kannski einna helst þegar um öfgamenn er að ræða sem líkjast hverjir öðrum alltaf furðumikið, hvort sem þeir kenna sig við vinstri eða hægri eða einhver trúarbrögð. Hægri menn líta yfirleitt svo á að skattar eigi að vera lágir, jafnvel því lægri sem laun séu hærri eins og ýtrustu hægri menn telja. Þeir vilja að fyrirtæki njóti lágra skatta. Þeir vilja líka að ríkisútgjöld séu eins lítil og komist verði af með en telja að ríka fólkið noti auð sinn öðrum til hagsbóta, fjármagni jafnvel af veglyndi sínu spítala og skóla og hvers kyns mannúðarmálefni. Vinstri menn telja á hinn bóginn að ekki sé á vísan að róa með það og benda á stórfelld undanskot til aflanda máli sínu til stuðnings, þegar ríka fólkið treystir sér ekki einu sinni til að taka þátt í að fjármagna þó þá samneyslu sem það nýtur sjálft góðs af. Vinstri menn líta svo á að samfélagið verði að hafa viss úrræði til að jafna ólík kjör fólks sem eru iðulega komin til vegna þess að tækifærin eru ójöfn, skiptingin er ranglát. Þessum tækjum verði þá að beita markvisst og af sanngirni en líka í vissu hófi. Vinstri menn telja líka að sum verkefni þurfi að leysa á samfélagslega vísu, þar eigi gróðasjónarmiðin ekki við, ekki síst á sviði heilsugæslu- og skólamála. Umræðan um veiðigjöldin sem núverandi ríkisstjórn ætlar að lækka um 3 milljarða leiðir vel í ljós þennan mun. Vinstri menn segja sem svo að vel geti verið að minni útgerðir ráði ekki við að greiða þjóðinni, almenningi, það sem við teljum vera sanngjarnt gjald fyrir afnot af sameiginlegri auðlind okkar allra. Þá verði að leita leiða til að hjálpa þeim við að ráða við þau rekstrarskilyrði, jafnvel finna sér arðbærari iðju, en ekki sé réttmætt að miða veiðigjöldin hjá þeim stóru og öflugu líka við þá erfiðleika. Þeir stóru og öflugu geti vel komist af án þess háttar ívilnana af hálfu samfélagsins. Tillögur okkar í Samfylkingunni bera þess merki að við erum vinstri flokkur, við erum jafnaðarmenn. Við viljum sjá heilbrigt og öflugt atvinnulíf þar sem einstaklingsframtakið þrífst og nýtur sín án þess að eiga á hættu að vera gleypt af stórum einokunarrisum. Við viljum líka að þetta atvinnulíf greiði eðlilega skatta til samfélagsins sem verði þá notaðir í almannaþágu, bæði til að létta undir með fólki sem þarf á hjálp að halda og fjárfesta í þekkingu til að hjálpa okkur að verða samkeppnisfært og fjölbreytt og lifandi samfélag þar sem fólk getur nýtt krafta sína og tíma í annað en skuldabasl og hangs í umferðarteppum á vondum vegum með vondu slitlagi eða á biðlistum eftir bót meina sinna. Við teljum ekki nóg að gert í fjárlagafrumvarpinu við að byggja upp innviðina sem vanræktir voru svo átakanlega á bóluárunum þegar ofsafengin auðhyggja réði ferð við stjórn landsmálanna og náðist ekki að byggja upp á þeim fjórum árum sem vinstri mönnum gáfust til að stjórna landinu af strandstað þjóðarskútunnar. Tillögur okkar miðast við það að gera líf fólksins í landinu ögn bærilegra. Tillögur okkar eru þessar og nú ætla ég að bruna í gegnum tillögur Samfylkingarinnar, þessar 17 tillögur. Við viljum að gistináttagjald upp á 1,3 milljarða renni til sveitarfélaga sem þurfa sárlega á peningum að halda við að byggja upp innviði vegna stórkostlegrar fjölgunar ferðamanna. Við viljum að 4 milljarðar verði látnir renna til málefna aldraðra í stað 2,1 milljarðs eins og ríkisstjórnin gerir ráð fyrir. Við viljum tvöfalda framlög til málefna sem tengjast öryrkjum svo að 4 milljarðar renni til þeirra. Við viljum tvöfalda barnabætur frá tillögum ríkisstjórnarinnar og setja 2 milljarða í þær. Við viljum setja 1 milljarð til háskólanna og 400 milljónir til framhaldsskólanna. Við viljum setja 2 milljarða til starfsemi Landspítalans, í Sjúkrahúsið á Akureyri, til heilbrigðisstofnana víða um land viljum við setja 800 milljónir og til hjúkrunarheimila 1 milljarð, en til þess að vinna upp 600 manna biðlista hjá SÁÁ og til að tryggja þjónustu SÁÁ á Akureyri viljum við setja 150 milljónir. Samkvæmt tillögum Samfylkingarinnar fengi löggæslan 800 milljónir en 2 milljarðar rynnu til uppbyggingar í samgöngum sem nú mun eiga að fjármagna sérstaklega með vegatollum um land allt. Í húsnæðismál viljum við setja 2 milljarða, í vaxtabætur aðra 2 milljarða. Við stingum upp á 400 millj. kr. framlagi í þróunarsamvinnu og gerum tillögu um sjónvarpssjóð upp á 300 millj. kr. Því er ég nú að þylja þetta hér allt upp til að árétta það að allt eru þetta raunveruleg úrlausnarefni sem fara ekkert burt þótt þau séu ekki fjármögnuð. Þarna á bak við er raunverulegt fólk með raunveruleg vandamál og allt eru þetta raunhæfar tillögur og þeim fylgja öllum raunhæfar leiðir til að fjármagna þær. Sumar af fjármögnunartillögum okkar eru vissulega ekki stórvægilegar en blasa eiginlega við, t.d. að lagður verði aftur á sykurskattur samkvæmt eindregnum tilmælum lýðheilsufræðinga, sem myndi gefa okkur milljarð í ríkissjóð. Ásamt veiðigjöldunum hefur sykurskatturinn jafnan verið íslenskum hægri mönnum alveg sérstakur þyrnir í augum, enda eru íslenskir hægri menn annálaðir nammigrísir. Við teljum að það séu vannýtt tekjuúrræði í fjárlagafrumvarpinu. Við viljum að fjármagnstekjuskattur verði hækkaður, tekjutengdur auðlegðarskattur. Við viljum að leitað verði leiða til að auka tekjur ríkissjóðs af þeim gríðarlega fjölda erlendra ferðamanna sem hingað kemur. Við viljum að kolefnisgjald verði enn hækkað og jafnist á við það sem hin framsækna ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar hafði áform um. Og við viljum sjá hærri auðlindagjöld en eins og kunnugt er stendur til að létta greiðslum af útgerðarfyrirtækjum. Í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar eins og það kemur nú frá hv. fjárlaganefnd er annað hljóð í strokknum. Eins og frægt er fá öryrkjar nú lækkun milli umræðna upp á 1,1 milljarð. Eiginlega sér maður næstum fyrir sér hv. fulltrúa meiri hlutans rýna af alefli í frumvarpið í leit að einhverjum málaflokkum þar sem fólk sé ofhaldið og staldra við öryrkja. Er þetta fólk ekki að fá of mikið? Um fá mál ríkir jafn mikil eindrægni og um nauðsyn þess að afnema hið óréttláta fyrirkomulag sem kennt er við krónu á móti krónu. Enn er samt afnám þess ófjármagnað. Húsnæðisstuðningur fær 91 millj. kr. niðurskurð í breytingartillögum meiri hluta hv. fjárlaganefndar þrátt fyrir litla sem enga viðbót þegar frumvarpið var lagt fram og þrátt fyrir að æ fleiri landsmenn séu að gera sér grein fyrir því að húsnæðismálin eru eitt stærsta hagsmunamál almennings, húsnæðismál eru mannréttindamál, og þrátt fyrir að verkalýðshreyfingin hafi sett þessi mál sérstaklega á oddinn í komandi kjarasamningum. Þetta snýst um þann einfalda rétt hverrar fjölskyldu að eiga sér heimili en þurfa ekki að vera á hrakhólum árum og áratugum saman eða í skuldaánauð lánastofnana með því lánafyrirkomulagi sem hér tíðkast. Breiðu bökin finnast víðar. Þannig er milli umræðna skorið niður um 30 millj. kr. vegna útlendingamála þannig að Útlendingastofnun fær ekki þá fjármuni sem hún þarf til að afgreiða sómasamlega þær umsóknir sem til hennar berast. Eru þó umsækjendur látnir greiða 35.000 kr. gjald sem rennur í ríkissjóð til ýmissa verkefna. Má segja að þetta séu þá þau einu komugjöld sem okkur Íslendingum hefur tekist að koma okkur saman um. Annar málaflokkur þar sem framlög eru skorin niður er náttúruvernd, skógrækt og Framkvæmdasjóður ferðamannastaða sem fá um 170 millj. kr. niðurskurð milli umræðna sem óneitanlega segir sitt um það hver hugur fylgir máli hjá innviðastjórninni. Hið sama er upp á teningnum hjá hjúkrunarheimilum sem sent hafa frá sér eindregin varnaðarorð um að það stefni í þrot að óbreyttu. Einungis er lagt til að hjúkrunarheimilin fá um fimmtung af því sem þau hafa talið nauðsynlegt til viðbótar í rekstur sinn. Samgönguáætlun er enn vanfjármögnuð. Ekki verður séð að í henni sé gert ráð fyrir fjármagni til undirbúnings nauðsynlegra framkvæmda sem lúta að eflingu almannasamgangna, til uppbyggingar á almennilegu almenningssamgangnakerfi sem rís undir nafni sem raunverulegur valkostur fyrir almenning á leið úr og í vinnu. Sú framkvæmd sem felur í sér að skapa sérrými fyrir akstur almenningsvagna er forsenda þess að markmið svæðisskipulags höfuðborgarsvæðisins um hagkvæma uppbyggingu og hlutfallslega minnkun umferðar nái fram að ganga og er ein af meginforsendum fyrir því að það takist að draga úr losun koltvíoxíðs hér eins og skuldbindingar okkar kveða á um. Í mennta- og menningarmálum er vissulega fagnaðarefni, eins og fyrr segir, að stórátak skuli standa fyrir dyrum varðandi varðveislu íslenskrar tungu og hluti af því eru aðgerðir til stuðnings bókaútgáfu sem vonandi eiga eftir að gefa góða raun. Ég held hins vegar, virðulegi forseti, að samhliða þessu metnaðarfulla átaki þurfum við kannski öll að velta fyrir okkur hvort við séum á réttri braut í íslenskukennslu og lestrarkennslu í grunnskólum, hvort áherslur þar á hraðlestur og villugildrur hafi gefið góða raun eða séu vel til þess fallnar að efla með íslenskum börnum og ungmennum ást á íslenskri tungu eða löngun til að iðka hana. Við fáum væntanlega tækifæri til að ræða þessi mál betur þegar fram kemur boðuð þingsályktunartillaga hæstv. menntamálaráðherra um eflingu íslenskrar tungu og þá eigum við líka eftir að sjá hvernig ráðherrann hyggst efla einkarekna fjölmiðla. Þó er ástæða til að ítreka að mjög misráðið væri að veikja Ríkisútvarpið sem er einn besti vettvangur sem við eigum fyrir lifandi umræðu á lifandi tungumáli. Meðal þeirra breytingartillaga sem Samfylkingin leggur fram og við gerum okkur vonir um að fá samþykki fyrir er að útgjöld til sjónvarpssjóðs, þ.e. leikið sjónvarpsefni sem heyrir undir Kvikmyndamiðstöð Íslands, verði aukin um 300 millj. kr. Ég get naumast ímyndað mér betri fjárfestingu en þessa. Hún er vel til málræktar fallin. Það segir sig eiginlega sjálft. Hún gerir líka fjölmörgum vel menntuðum einstaklingum á þessu sviði kleift að stunda og þróa færni sína og list og síðast en ekki síst stuðlar öflugri sjónvarpsþáttagerð að því að við getum gert það sem hverju menningarsamfélagi er nauðsynlegt: Að horfa á okkur sjálf og samfélag okkar í þeim spegli sem kvikmynduð saga getur verið þegar vel tekst til. Við getum vitnað til Ragnars Reykáss, Bibbu á Brávallagötu eða Georgs Bjarnfreðarsonar þegar við viljum tjá okkur um einhvern tiltekinn sérstakan en um leið dæmigerðan framgangsmáta í íslensku samfélagi. Við þurfum miklu fleiri slíka karaktera ef vel á að vera. Mig langar í þessu sambandi að fá að vitna til þess sem sá ágæti og virti kvikmyndaleikstjóri, Ragnar Bragason, sem við þekkjum m.a. frá Fangaseríunni og sem leikstjóra Vaktaþáttanna, skrifar um þessa tillögu á Facebook-síðu sína í morgun. Ragnar skrifar, með leyfi forseta: „Stuðningur hins opinbera við leikið íslenskt sjónvarpsefni - sem aldrei fyrr hefur verið jafn eftirsóknarvert og í hávegum haft alþjóðlega - er smánarlegur og mikill flöskuháls. Gríðarleg gróska er í bransanum og margar efnilegar þáttaraðir í burðarliðnum sem hljóta ekki brautargengi vegna fjárskorts héðan, en eins og fólk veit þá er framlag frá Íslandi frumforsenda þess að hægt sé að sækja styrki úr sjóðum erlendis. Eins og staðan er þá úthlutar Kvikmyndasjóður grátlega litlu til leikins sjónvarpsefnis, eða um 150 milljónum árlega, sem er aðeins örlítið brot af kostnaði. Sem dæmi þá munum við aðstandendur Fanga ekki geta farið í tökur á næstu þáttaröð - þó svo að handrit sé löngu klárt og ekkert annað til fyrirstöðu - fyrr en 2020. Það er bagalegt að geta ekki fylgt hraðar eftir velgengni bæði hérlendis og erlendis. Milljónir manna víða um heim hafa notið Fanga (eins og Ófærðar, Réttar, Stellu Blómkvist og fleiri íslenskra þáttaraða) í gegnum norrænu ríkisstöðvarnar, Netflix, Sundance Channel, AMC o.fl. og hróður lands og listar berst þannig víða. Ég skora á ráðherra málaflokksins, Lilju D. Alfreðsdóttur, sem og aðra þingmenn að bæta úr. Nú er lag.“ Svo mörg voru þau orð, herra forseti, og ég vil leyfa mér að gera þau að mínum og beina til allra þingmanna. Nú er lag. Við skiljum öll nauðsyn málsins sem á ekki að vera flokkspólitískt en tengist órjúfanlega viðleitni ráðherrans til að efla íslenska tungu og notkun hennar í daglegu lífi og daglegri menningarneyslu sem fer að svo miklu leyti fram á ensku að sumum kann að virðast jafnvel ankannalegt að sjá fólk tala íslensku á skjánum. Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar eru gefin fyrirheit um að fjárframlög til háskólastigsins nái meðaltali OECD-ríkjanna árið 2020 og Norðurlandanna árið 2025, enda var hér um að ræða eitt af helstu kosningamálunum. Því miður endurspeglar hvorki fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar né fjárlagafrumvarpið þessi fyrirheit. Það vekur svo enn frekari ugg að samkeppnissjóðir og rannsóknastarfsemi á háskólastigi fá 200 millj. kr. niðurskurð á milli umræðna. Í umsögn Stúdentaráðs Háskóla Íslands segir um þetta, með leyfi forseta: „Á Norðurlöndunum eru heildartekjur háskóla á ársnema að meðaltali 4,4 milljónir á ári en á Íslandi eru þær aðeins 2,6 milljónir. Nemendur á Íslandi fá því um 1,8 milljónum króna minna. Í fjárlögunum er raunhækkun Háskóla Íslands um 200 milljónir. Launa- og verðlagsbætur eru stór hluti af þessari hækkun en fjöldi ársnema sem greitt er fyrir stendur nánast í stað í frumvarpi til fjárlaga 2019. Nemendur fá 70% meira í Svíþjóð. Nemendur fá 42% meira í Finnlandi. Nemendur fá 85% meira í Danmörku. Nemendur fá 81% meira í Noregi.“ Hið sama, virðulegi forseti, er upp á teningnum þegar kemur að framhaldsskólastiginu. Það fær til viðbótar 80 millj. kr. niðurskurð þrátt fyrir að fá lækkun milli ára þegar frumvarpið var lagt fram. Þar finnst mér sérstök ástæða til að hafa áhyggjur af iðn- og starfsnámi. Ekki er sjáanlegur skýr stuðningur við fagskólastigið þrátt fyrir útbreiddan og almennan vilja til að efla slíkt nám, til að gefa ungu fólki kost á fjölbreyttari þjálfun fyrir lífið en fæst með bóklestrinum einum. Umsögn Kennarasambands Íslands um fjárlögin er hófsamlega orðuð en býsna afdráttarlaus engu að síður. Í niðurlagsorðum þar segir, með leyfi forseta: „Fjárlagafrumvarp er stefnumarkandi plagg og í því birtist forgangsröðun ríkisins með skýrum hætti. KÍ saknar þess að menntamál séu tekin fastari tökum í frumvarpinu. Í kaflanum sem fjallar um áherslur og forgangsmál er rætt um ýmis forgangsverkefni á víðum grunni og m.a. rædd ábyrgð ríkisins á innviðum og stöðugleika. Þar ætti að koma skýrt fram að ríkið ætli sér í stórsókn í menntamálum. Framtíð menntunar verður ekki aðgreind frá hagsæld til framtíðar. Um leið og KÍ fagnar því að ríkisstjórnin setji menntamál í forgrunn í opinberri umræðu þá bendum við á að kné þarf að fylgja kviði. Það er ekki gert með nægilega skýrum hætti í fjárlögum ársins 2019.“ Svo mörg voru þau orð. Virðulegi forseti. Það er munur á hægri og vinstri í stjórnmálum. Sá munur kemur vel í ljós í þessu frumvarpi, annars vegar með breytingartillögu meiri hluta hv. fjárlaganefndar og svo hins vegar breytingartillögum Samfylkingarinnar sem miða allar að því að bregðast við kröfum landsmanna um aukna innviðauppbyggingu, betri lífskjör og aukinn jöfnuð í samfélaginu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni yfirgripsmikla ræðu. Það er athyglisvert að hlusta á margt Samfylkingarfólk, sem fyrir kosningarnar 2017 lofaði útgjaldaaukningu á einu kjörtímabili upp á 40–50 milljarða, tala um 90 milljarða útgjaldaaukningu á tveimur árum eins og það sé ekki neitt neitt. Hægri svelti - ég veit ekki, svelti var nú ekki orðið sem hv. þingmaður notaði. En þetta sýnir vel hvaða list hv. þingmaður hefur numið á tíma sínum í þessum þingsal, það virðist einhvern veginn allt mega segja í pólitík. Ég ætla ekki að fara að elta ólar við hv. þingmann um það, eða að hann leyfi sér það, sem ég ætla nú að leyfa mér að kalla ósvífni, að láta eins og við í stjórnarmeirihlutanum höfum leitað sérstaklega uppi öryrkja til að við gætum örugglega klekkt á þeim. Hv. þingmaður verður að velja sín orð sjálfur, ég vel mín. En þetta er pólitík sem mér hugnast ekki. Ég ætla hins vegar að leyfa mér að eiga orðastað við hv. þingmann um eitt sem hann kom inn á, þ.e. veiðigjöld. Mér fannst athyglisvert margt sem hv. þingmaður sagði um þau. Hann kom inn á að vinstrið, og væntanlega er Samfylkingin þar, liti svo á að styðja ætti við þau litlu, meðalstóru eða þannig reknu fyrirtæki sem ekki geta staðið undir veiðigjöldum. Eða þá jafnvel að styðja þau í að fara í annan rekstur. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í hvaða tillögur hann er með í þeim efnum. Hvar vill hann að mörkin séu? Er hann ósáttur við þau mörk sem eru í núverandi kerfi? Finnst honum að þau eigi að hækka eða lækka? Finnst honum prósentutalan ekki nægilega há? Hvað finnst honum um þann afslátt sem hefur verið í því kerfi [[Forseti hringir.]]veiðigjalda sem við búum við í dag? Við höfum nú mörg talað um að það þurfi akkúrat að huga sérstaklega að litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Hvar eru mörkin?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir andsvarið. Mér þykir leitt ef ég hef misboðið honum með orðbragði. Það var ekki ætlun mín.
Ég hef breitt og loðið bak?
Hann hafði á orði að hann hygðist ekki elta ólar við það sem ég hefði að segja, en ég heyrði ekki betur en hann væri einmitt farinn að elta alls konar ólar út um allt í ræðu minni. Spurningin snerist um veiðigjöld. Ég tel að veiðigjöld eigi að miðast við það sem vel reknar og stöndugar útgerðir eru í færum til að greiða fyrir afnot af auðlindinni hverju sinni. Ég er ósammála því að miða eigi veiðigjöldin við þá sem veikast standa, þá sem höllum fæti standa, við þá sem eiga í rekstrarerfiðleikum. Og ég minni á að rekstrarerfiðleikar minni útgerða eru ekki síst oft til komnar vegna þess að þessar útgerðir þurfa að greiða há veiðigjöld dýrum dómum, en þau greiða þau ekki til þjóðarinnar. Þau greiða jafnvel til stærri útgerða og eru að sligast undan þeim miklu gjöldum sem þau greiða. Ég tel að kannski væri hægt að létta einhverjum af þeim gjöldum af þessum minni útgerðum og afgjaldið rynni þá kannski frekar til eiganda auðlindarinnar, þ.e. þjóðarinnar.
Virðulegur forseti. Ég hef ekki verið lengi á þingi en ég held að ég hafi aldrei lent í því að ekki einni einustu spurningu sem ég spurði í andsvari hafi verið svarað. Það gerðist þó núna. Þess vegna langar mig að endurtaka spurningarnar: Hvar telur hv. þingmaður að mörkin eigi að vera? Hver telur hann að afsláttarprósentan eigi að vera í veiðigjöldum? Telur hann að miða eigi við brúttótonn? Telur hann að miða eigi við prósentutölu í rekstri? Hv. þingmaður talaði um að miða eigi við að vel reknar útgerðir greiði ákveðið gjald. Hvernig ætlar hv. þingmaður að reikna út hvenær útgerðir eru vel reknar? Með öðrum orðum, hvaða kerfi er það sem hv. þingmaður og Samfylkingin leggur hér til að verði í stuðningi við minni og meðalstórar útgerðir sem standa illa, sem hv. þingmaður er búinn að lýsa hér í tvígang í pontu að hann vilji að komi? Og svo að lokum spurningin sem ég fékk heldur ekki svar við: Hvað sér hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]fyrir sér í því að styðja þá útgerðir jafnvel yfir í annan rekstur eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni?
Virðulegi forseti Ég hef svo sannarlega ekki jafn mikla þingreynslu og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé. Ég gerði mér ekki grein fyrir því að ég væri hér í munnlegu prófi hjá hv. þingmanni og þyrfti að svara annaðhvort rétt eða rangt.
Það eru andsvörin.
Andsvör eru ekki munnlegt próf, nei, heldur samtal. Ég hef einhvern veginn litið svo á að við eigum í samtali og við reynum að eiga í því. Ég er ekki hagfræðingur, það er ekki mitt hlutverk að veifa einhverjum tölum fram og til baka og tonnum og því um líku, heldur er það hlutverk okkar hér að móta hina almennu stefnu sem síðan er útfærð í smáatriðum af þar til bærum einstaklingum sem til þess hafa menntun. Við þingmenn eigum ekki að standa í svona [[Forseti hringir.]]smásærri stjórnun, eða „micro management“, eins og mér heyrist að hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé vilji að ég lýsi hér í smáatriðum.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir ræðuna þar sem hann fór vítt og breitt yfir, aðallega yfir tillögur Samfylkingar og svolítið yfir muninn á vinstri og hægri. Allt í góðu með það. Ég ætla að staldra við það þegar hv. þingmaður lætur liggja að því að fjárlaganefnd hafi legið yfir frumvarpinu með það í huga að taka af þeim sem minna mega sín. Ég verð að gera verulega athugasemd við það vegna þess að þetta er ljótur leikur. Þetta er skollaleikur í pólitík gagnvart hópi sem er ekkert ofsæll af sínu, sem er bara ekki við hæfi. Misskilningurinn fyrir þennan hóp, eða annan sem hefur ekki þær sömu forsendur og við, að liggja yfir tölum og forsendum og frumvarpi og bregðast við og taka við ráðstöfunum sem þarf að gera á svona frumvarpi, verður miklu verri en sá leikur sem mér virðist hv. þingmaður vera að leika með kollegum sínum í Samfylkingunni. Það er látið að því liggja að bætur sem greiddar eru út mánaðarlega séu að lækka. Það verður að koma því á framfæri, og þess vegna kom ég hingað upp, að það er ekki að gerast. Frá því að frumvarpið var lagt fram við 1. umr. og núna í 2. umr. hafa forsendur efnahagsspár breyst þannig að þær munu hækka í samræmi við 69. gr. laga um almannatryggingar og bætur. Mikilvægt er að það liggi fyrir. Síðan hefur engin önnur ríkisstjórn en hæstv. ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur stigið jafnsterk skref í að afnema vont krónu á móti krónu kerfi [[Forseti hringir.]]með því að naglfesta 4 milljarða fyrir þennan hóp.
Virðulegi forseti. Það má vera að ýmsir öryrkjar hafi misskilið þann fréttaflutning sem hefur verið uppi af þeim málum en það er engu að síður svo að frá 1. umr. til 2. umr. var framlag til þeirra lækkað um 1,1 milljarð. Ýmsar skýringar hafa verið gefnar á því, bæði látið liggja að því að þar hafi verið um að ræða einhvers konar tafir á starfi nefnda sem og aðrar skýringar. En það liggur fyrir að lækkun hefur átt sér stað á milli umræðna og það er nokkuð óvenjulegt. Það er ekki tilbúningur minn eða annarra þingmanna Samfylkingarinnar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Fjárhæðin til þessa hóps stendur. Hún verður ekki tekin af hópnum og ekki lækkuð eitt né neitt. Það er hins vegar rétt sem hv. þingmaður kom inn á, og mikilvægt að halda því til haga í umræðunni, varðandi tillögur frá þverpólitískum samráðshópi, sem Samfylkingin á fulltrúa í, að það hefur verið uppi ágreiningur um starfsgetumat þannig að menn hafa beðið um að gefa því aðeins meiri tíma. Það gerir það að verkum þegar við erum að fást við fjárlög á einu ári, fjárheimildir, að sú vinna tefst. Ég hefði fagnað því, eins og hv. þingmaður, að geta greitt þetta allt út og helst viljað það. En mikilvægast er að þetta verði kerfisumbætur sem nýtist inn í framtíðina. Þess vegna er mikilvægt að vanda sig, hvort það tefst um einn mánuð eða tvo og verði eftir áramót eða hvað er ekki lykilatriði. Það er mjög mikilvægt að þessi hópur fái að vita að við ætlum að breyta kerfinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni andsvarið. Það hefði mátt haga þeim greiðslum þannig að þær væru afturvirkar, ekki hefði þurft að láta þetta koma svona óheppilega út. Ég ítreka að það er mjög óheppilegt hvernig þetta lítur út í augum öryrkja. Ég ítreka líka að það er ekki tilbúningur okkar að lækkun hafi orðið milli tveggja umræðna heldur er það einfaldlega staðreynd.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og kannski sérstaklega kennslustund í muninum á hægri og vinstri í stjórnmálum, en hann fór mikinn í umræðu um muninn á hægri og vinstri. Þá langar mig kannski til að nefna það við hv. þingmann að ef hann telur að þessi fjárlög séu hægri sinnuð þá fer hann villur vegar. Ég er nokkuð viss um að ef ég og kollegar mínir í Sjálfstæðisflokknum fengjum ein að ráða þessum fjárlögum þá myndu þau líta eitthvað öðruvísi út en þau gera í dag. Ég held að það sé líka mikilvægt að halda því til haga. Í ljósi þess að þingmaðurinn ýjaði að því að hægri stjórnmálin væru kannski ekki jafn góð fyrir fólkið og vinstri stjórnmálin, þá langar mig að spyrja hv. þingmann út í þann árangur sem náðst hefur á síðustu árum, þar sem alla vega Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið í stjórn, en ekki endilega hægri stjórn ef miðað er við þá skilgreiningu. Til að mynda málefni öryrkja og málefni fatlaðs fólks sem hafa verið mikið í umræðunni, til þeirra fóru 40 milljarðar árið 2010 og það fer upp í tæpa 70 milljarða á næsta ári. Það er 75% aukning. Ég velti fyrir mér hversu mikið hv. þingmaður hefði viljað að aukið væri í þeim málaflokki. Tökum líka málefni aldraðra þar sem útgjöld hafa aukist um 49 milljarða á sama árabili, eða um 150%. Þetta er veruleg aukning í báðum tilfellum. Ég velti því fyrir mér hversu lengi ríkissjóður gæti hreinlega staðið undir aukningu í þeim mæli sem verið hefur á síðustu árum. Þá langar mig að ræða sérstaklega málefni fatlaðra og öryrkja. Í áliti meiri hluta fjárlaganefndar er ágætlega farið yfir þá þróun sem verið hefur í nýgengi örorku og fjölgun öryrkja. [[Forseti hringir.]]Hvernig leggur hv. þingmaður til að við nálgumst það mikilvæga verkefni sem á auðvitað að vera gott öryggisnet [[Forseti hringir.]]fyrir þá sem á slíkri hjálp þurfa að halda?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir þetta góða andsvar sem hafði að geyma ótal spurningar. Ég verð að játa að ég er eiginlega ringlaður í öllu þessu spurningaflóði sem dundi á mér. Varðandi undanfarnar ríkisstjórnir og framlög þeirra til velferðarmála þá held ég að ég verði að minna á það að sjaldan hafa ytri skilyrði í íslenskum þjóðarbúskap verið jafn hagfelld og þessar ríkisstjórnir hafa notið. Ekki aðeins hafði ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur, eins og ég vék að áðan í ræðu, á strandstað komið þjóðarskútunni á réttan kjöl og aftur á siglingu, heldur hafði - ég vil nú kannski ekki þakka þeirri ríkisstjórn stórfelldar makrílgöngur hingað til lands og ekki þakka þeirri ríkisstjórn nema kannski að litlu leyti stórfelldar göngur ferðamannsins til Íslands, en þetta tvennt ásamt fleiri þáttum varð náttúrlega til þess að hér ríktu óvenjuhagstæðar aðstæður í íslenskum þjóðarbúskap. Ég reyni kannski í seinna andsvari mínu að víkja að hinum spurningunum sem hv. þingmaður vék til mín.
Virðulegi forseti. Bara svo að ég endurtaki stuttlega spurningarnar, þær gengu út á það hvernig hv. þingmaður hefði viljað sjá aukningu í þessum málaflokkum, annars vegar til málefna fatlaðs fólks og hins vegar til málefna aldraðra. Í málefnum fatlaðs fólk hafa raunútgjöldin aukist um 75%, endurtek 75%, frá árinu 2010 og í málefnum eldri borgara um 150% frá sama tíma. Hvernig getum við rekið þetta sama kerfi með sjálfbærum hætti? Það var áhugavert að þingmaðurinn kom einmitt inn á þessi hagfelldu ytri skilyrði. Ég ætla ekkert að mótmæla því að svo hafi verið, en ég held líka að við verðum að átta okkur á því að við höfum hreinlega staðið okkur mjög vel. Þegar ég segi að við höfum staðið okkur vel þá er ég að meina þjóðin öll, við höfum náð ótrúlegum árangri við að ná þeirri stöðu sem ríkissjóður stendur frammi fyrir í dag. Það er m.a. vegna þess að við höfum verið að lækka heildarskuldir ríkisins. Þær hafa lækkað um 658 milljarða á sex árum. Það sem við greiðum í vaxtagjöld á næsta ári er svipað og við leggjum til samgöngu- og fjarskiptamála. Það er því mikilvægt að nýta slíka tíma [[Forseti hringir.]]einmitt til að greiða niður skuldir svo við eigum aukið fjármagn til að setja í mikilvæg málefni eins og málefni fatlaðs fólks og málefni eldri borgara.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni hið seinna andsvar. Ég held að það fari ekkert á milli mála, við höfum heyrt það frá talsmönnum öryrkja nánast hvert sem litið er og við höfum líka heyrt það frá talsmönnum eldri borgara, að það ríkir gríðarleg óánægja meðal þessara hópa með það hvernig til hefur tekist varðandi þeirra mál á undanförnum árum. Bæði kvarta þeir mjög undan skerðingum og ónógum bótum. Ég held að það fari ekkert á milli mála að það hafi verið gengið allt of hart að þessum hópum, sérstaklega hvað varðar skerðingar. Kannski er hægt að setja þetta nefnilega í samhengi við þann góða árangur [[Forseti hringir.]]að lækka skuldir svona mikið, þ.e. það hafi gleymst dálítið að treysta innviðina og treysta velferðarsamfélagið [[Forseti hringir.]]í kappinu við að greiða niður skuldirnar.
Herra forseti. Ég ætla fyrst að víkja að málefnum landbúnaðarins og því sem fram kemur í fjárlagafrumvarpinu tengt honum. Það verður að segjast eins og er að fjárlagafrumvarpið er ekki sérlega glæsilegt þegar kemur að málefnum landbúnaðarins. Er það miður og líka verður að segjast eins og er að það blasir við að ríkisstjórnin er sérstaklega áhugalaus um íslenskan landbúnað, svo eftir er tekið. Hún hefur ekki fært landbúnaðinum þann stuðning sem honum er nauðsynlegur og hann á skilið. Nú gerist það í meðförum þingsins við 2. umr. að enn eru skorin niður fjárframlög til landbúnaðarins, um heilar 108 millj. kr. til stjórnunar landbúnaðarmála og auk þess er skorið niður um 25 millj. kr. til nýsköpunar innan landbúnaðarins. Þetta er að sjálfsögðu ákaflega dapurlegt. Þess má geta að nýverið hættu stjórnvöld við ráðningu skrifstofustjóra á skrifstofu landbúnaðar og matvæla í atvinnuvegaráðuneytinu þannig að þetta er allt á sömu bókina lært, lítill áhugi ríkisstjórnarinnar á landbúnaðinum. Hins vegar hafa ríkisstjórnarflokkarnir, hver í sínu horni, samþykkt ályktanir um mikilvægi landbúnaðarins. Ef við tökum dæmi verður ekki séð að ályktun Framsóknarflokksins um að tryggja sanngjörn starfsskilyrði landbúnaðarins sé í hávegum höfð þegar opnað er fyrir aukinn innflutning á landbúnaðarvörum. Hið sama á við um Sjálfstæðisflokkinn sem talaði fyrir því fyrir síðustu kosningar að viðhalda styrk íslensks landbúnaðar. Á sama tíma vilja þeir ekki hrófla við tollasamningi sem grefur undan landbúnaðinum. Ef við ræðum aðeins í þessu samhengi tollasamninginn við Evrópusambandið er hann mjög óhagstæður íslenskum landbúnaði. Ég hef sagt áður úr þessum ræðustól að tollasamningurinn á að færa íslenskum bændum sömu möguleika í Evrópu og Evrópusambandið fær hér á landi. Það gerir samningurinn hins vegar ekki. Ég tel nauðsynlegt, og Miðflokkurinn hefur flutt breytingartillögu þess efnis, að þessum samningi verði sagt upp vegna brostinna forsendna. Úrsögn Bretlands úr Evrópusambandinu gerir það að verkum að okkar stærsta og besta markaðssvæði hverfur úr samningnum á næsta ári. Það verður því að semja upp á nýtt við Evrópusambandið um tollkvóta á landbúnaðarvörum. Það er nauðsynlegt, herra forseti, að ráðast í mótvægisaðgerðir til að draga úr neikvæðum áhrifum samningsins á íslenska landbúnaðarframleiðslu. Í því sambandi kem ég að fjárlagafrumvarpinu. Í því er ekki að finna neinar fjárheimildir til að standa undir mótvægisaðgerðum, engan stuðning til handa bændum til að mæta verulega aukinni samkeppni frá Evrópusambandinu og því ójafnvægi sem ríkir milli samningsaðila, Íslandi í óhag. Staða sauðfjárbænda og loðdýrabænda er erfið og það er brýnt að ríkisvaldið mæti erfiðleikum þessara greina. Því miður hefur ríkisstjórnin enga framtíðarsýn fyrir þessar greinar sem endurspeglast í fjárlagafrumvarpinu, engar fjárheimildir eru ætlaðar til að mæta þessum vanda. Fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar 2019–2023 undirstrikar áhugaleysi flokkanna á landbúnaðinum. Minnumst þess á 100 ára afmæli fullveldis að öflugur landbúnaður, íslensk matvælaframleiðsla og matvælaöryggi, er undirstaða fullveldis, þróttmikillar byggðar og mannlífs í landinu. Herra forseti. Ég ætla næst að víkja aðeins að heilbrigðismálum og þá einkum niðurskurði til hjúkrunar- og dvalarheimila sem birtist okkur í þessu fjárlagafrumvarpi. Hækkun framlaga til heilbrigðismála milli 2018 og 2019 nemur um 12,6 milljörðum kr. að frátöldum launa- og verðlagshækkunum. Stór hluti af því fer í framkvæmdir við nýjan Landspítala en áætlað er að verja 7,2 milljörðum kr. til þeirra á næsta ári. Reyndar hefur ríkisstjórnin boðað að hægt verði aðeins á þessum framkvæmdum en engu að síður er hér um háar upphæðir að ræða. Miðflokkurinn hefur margsinnis bent á að bygging nýja þjóðarsjúkrahússins við Hringbraut sé óskynsamleg framkvæmd af mörgum ástæðum. Flokkurinn hefur lagt áherslu á að byggt verði nýtt og glæsilegt þjóðarsjúkrahús á nýjum stað og að gerð verði fagleg, óháð staðarvalsgreining á nýju sjúkrahúsi. Flokkurinn hefur flutt þingsályktunartillögu þess efnis. Heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni þurfa enn að glíma við rekstrarvanda vegna þess að fjárveitingar fylgja ekki íbúafjölgun og vegna aukins álags vegna ferðamanna. Á þetta sérstaklega við um Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og einnig má nefna Heilbrigðisstofnun Suðurlands, sérstaklega þegar kemur að ferðamönnum, en viðvarandi rekstrarhalli hjá þessum stofnunum vegna vanáætlunar í fjárveitingum gerir stöðuna enn verri. Brýn þörf er auk þess fyrir auknar fjárveitingar til tækjakaupa, eins og hjá Heilbrigðisstofnun Vesturlands, og á að styrkja þjónustu heilsugæslunnar á Akureyri. Auk þess er brýnt að fæðingarþjónusta í Vestmannaeyjum verði endurvakin en hún hefur legið niðri um nokkurra ára skeið sem hefur valdið mikilli óánægju meðal íbúa þar og dregið úr öryggi fæðandi mæðra af þessum sökum. Það er óásættanlegt og eins og ég segi er brýnt að þessi fæðingarþjónusta verði opnuð á ný. Ég vil meina og segi það hér að ég tel að Vestmannaeyingar hafi sannarlega unnið fyrir því. Hjúkrunarheimilin gegna mikilvægu og vaxandi hlutverki í heilbrigðiskerfi þjóðarinnar. Skortur á hjúkrunarheimilum hefur í för með sér að aldraðir einstaklingar ílengjast á sjúkrastofnununum sem er mun dýrara úrræði en hjúkrunarheimilin. Forsenda lausnar á þessum vanda er að heimilunum verði sköpuð raunhæf rekstrarskilyrði. Stórsókn í uppbyggingu hjúkrunarheimila sem ríkisstjórnin boðar í stjórnarsáttmálanum verður að segjast að er hrein öfugmæli þegar horft er á rekstrargrunn hjúkrunarheimila í landinu sem stjórnvöld bera ábyrgð á. Enn er skorið niður hvað þennan málaflokk varðar og nýjasta breytingartillagan frá meiri hlutanum, ríkisstjórnarflokkunum, hljóðar upp á niðurskurð upp á 680 milljónir. Þrátt fyrir fögur fyrirheit í frumvarpinu eru málefnasviðin hjúkrunarrými og endurhæfing annars vegar og lýðheilsa, forvarnir og eftirlit hins vegar einu svið heilbrigðisþjónustunnar sem fá á sig aðhaldskröfu. Rekstur margra hjúkrunarheimila er afar erfiður og hafa þau verið rekin með halla um langt skeið. Hallareksturinn má rekja til þess að kröfulýsing sem hjúkrunarheimilunum er ætlað að starfa eftir er í litlu samræmi við þann tekjuramma sem þeim er markaður með daggjöldum. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar eru fögur fyrirheit um að hugað verði að því að styrkja rekstrargrundvöll hjúkrunarheimila og jafnframt lögð áhersla á aðra þjónustuþætti, svo sem heimahjúkrun, dagþjálfun og endurhæfingu. Ekki verður séð að fyrir liggi auknar fjárheimildir til heimahjúkrunar, dagþjálfunar og endurhæfingar. Það verður líka að segjast eins og er að þessi þáttur er afar mikilvægur vegna þess að hann seinkar því að aldraðir þurfi að fara inn á hjúkrunarheimili. Þar með dregur úr álagi á þær stofnanir og biðlistar verða ekki með þeim hætti sem er í dag. Aukning fjárframlaga til hjúkrunar-, dvalar- og dagdvalarrýma, sem á eingöngu að ráðstafa til nýrra rýma, byggingar þeirra og rekstrar, virðist einnig vera vanreiknuð, eins og bent er á í umsögn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu við fjárlagafrumvarpið og fjármálaáætlunina fyrir árin 2019–2023. Það er því alveg ljóst að það er brýnt að efla heimaþjónustu og heimahjúkrun og auka heilsueflingu aldraðra. Það hefur fjölgað á biðlistum eftir hjúkrunarrýmum og hefur embætti landlæknis lýst yfir þungum áhyggjum af stöðunni. Biðtíminn hefur auk þess lengst. Í september biðu að meðaltali 411 manns eftir hjúkrunarrýmum. Fjölgun á biðlistum á landsvísu nemur um 20% og þeir sem bíða heima finna oft fyrir miklu óöryggi og vanlíðan. Þeim sem bíða á sjúkrahúsi finnst þeir jafnvel vera fyrir öðrum og vera hornreka. Þetta hefur veruleg áhrif á lífsgæði fólks. Miðflokkurinn leggur ríka áherslu á að mæta þessum vanda. Skilvirkasta og fljótlegasta leiðin að mati landlæknis til að bæta stöðuna er að efla heimaþjónustu, heimahjúkrun og heilsueflingu aldraðra. Miðflokkurinn leggur fram breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið um sérstaka fjárveitingu í þennan málaflokk upp á 270 millj. kr. og skiptist hún þannig að 200 milljónir fara til að styrkja sveitarfélögin við að efla heimaþjónustu og heimahjúkrun fyrir aldraða og 70 milljónir til heilsugæslunnar á landsvísu til að auka heilsueflingu aldraðra. Þetta eru nauðsynleg úrræði sem slá á þann vanda sem við blasir en niðurstaðan er að sjálfsögðu sú að það þarf að bæta verulega fjárheimildum í rekstrarfé þessara mikilvægu stofnana sem hjúkrunar- og dvalarheimilin eru. Herra forseti. Ég vil næst víkja aðeins að mikilvægu starfi SÁÁ. Fjárhagsstaða margra aðildarfélaga innan Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu er nú þegar orðin alvarleg. Má þar nefna að árið 2018 er framlag ríkisins til meðferðarsviðs SÁÁ 278 millj. kr. lægra en árið 2009 á föstu verðlagi. Framlagið dugir ekki fyrir launakostnaði þrátt fyrir að stöðugildum á meðferðarsviði hafi fækkað um tæplega 11 frá árinu 2000. Í dag greiðir ríkið einungis fyrir 1.530 innritanir á Sjúkrahúsið Vog af 2.200 árlegum innritunum. Á árinu 2018 hefur biðlisti á Vog verið í kringum 580–590 manns að staðaldri. Svipaða sögu má segja um Krabbameinsfélagið. Fjárveitingar til þess hafa minnkað undanfarin ár á sama tíma og laun og annar rekstrarkostnaður hefur hækkað verulega. Svo virðist sem enn frekari niðurskurður verði á fjárframlögum til Krabbameinsfélagsins árið 2019. Miðflokkurinn flytur breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið um sérstakt aukaframlag til SÁÁ upp á 125 millj. kr. og 50 millj. kr. til Krabbameinsfélagsins. Nokkur aðildarfélög innan Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu eru samningslaus við Sjúkratryggingar Íslands. Í tilfelli SÁÁ hefur staðan verið þannig í nokkur ár hvað varðar alla þætti rekstursins. Ríkið hefur ekki greitt fyrir göngudeildarþjónustu SÁÁ síðan samningur um þjónustuna við Sjúkratryggingar Íslands rann út í árslok 2014. Það er mjög erfitt fyrir rekstraraðila að vera í slíkri stöðu, hvað þá til lengri tíma. Samningar Sjúkratrygginga Íslands hafa oft verið einungis til eins árs í senn og oft runnið út áður en aðilar ná saman að nýju. Það er mjög óheppilegt. Aukin framlög ríkisins inn í heilbrigðiskerfið virðast helst renna til Landspítalans sem hefur fengið viðbótarfjármagn á hverju ári frá árinu 2013. Þrátt fyrir það er halli á rekstri Landspítalans á þessu ári upp á um 1,6 milljarða og stefnir einnig í svipaðan halla á næsta ári þannig að uppsafnaður halli verður rúmlega 3 milljarðar kr. Landspítalinn glímir við viðvarandi mönnunarvanda, sérstaklega hvað hjúkrunarfræðinga varðar. Þetta hefur í för með sér umtalsverðan kostnaðarauka vegna aukavinnu. Mönnunarvandinn í heilbrigðiskerfinu er einn stærsti bráðavandinn sem heilbrigðisþjónustan stendur frammi fyrir og er brýnt að leitað verði allra leiða til að fjölga hjúkrunarfræðingum. Setja verður aukið fjárframlag í það mikilvæga verkefni. Rammasamningur um hjúkrunar- og dvalarrými rennur út um áramótin og ganga viðræður um framlengingu samningsins mjög hægt. Er það áhyggjuefni hvernig stjórnvöld nálgast þennan mikilvæga málaflokk. Tryggja þarf meira fjármagn í þjónustuna og hækka daggjöld þannig að þau standi undir þeirri þjónustu sem veita á. Herra forseti. Ég ætla næst að víkja aðeins að sjávarútveginum og mikilvægi þess að veiðigjaldið verði sjálfbært til framtíðar. Sjávarútvegurinn er burðarstólpi í íslensku efnahagskerfi og mjög mikilvægur mörgum samfélögum á landsbyggðinni. Um 79% atvinnutekna í fiskveiðum og -vinnslu koma frá launafólki á landsbyggðinni. Árið 2016 var hlutdeild atvinnutekna sem rekja má til sjávarútvegs 29% á Vestfjörðum, 20% á Austfjörðum, 18% á Vesturlandi, 15% á Suðurnesjum og 14% á Norðurlandi. Við sjáum hversu mikilvægur sjávarútvegurinn er, sérstaklega á landsbyggðinni. Sjávarútvegurinn er auk þess leiðandi í nýsköpun þar sem fjárfesting er lykilatriði. Mikilvægt er að stjórnvöld tryggi góð rekstrarskilyrði greinarinnar og horfi ekki fram hjá þeim miklu útflutningshagsmunum sem eru í sjávarútvegi. Veiðigjaldafrumvarpið horfir til bestu ára greinarinnar. Nauðsynlegt er að stilla veiðigjaldið af til framtíðar. Mikilvægt er að viðhalda fjölbreytileika í greininni og gjaldtakan þarf að taka mið af því. Veiðigjaldið þarf að vera sjálfbært til framtíðar og má ekki koma í veg fyrir eðlilegar fjárfestingar. Íslensk sjávarútvegsfyrirtæki keyptu afurðir af íslenskum tækni- og þjónustufyrirtækjum fyrir tæpa 50 milljarða á árinu 2016 og munar um minna. Þessu má ekki gleyma í umræðunni um sjávarútveginn. Auðlindagjaldið í sjávarútvegi ætti síðan að hluta til að renna til uppbyggingar í heimabyggð þeirra fyrirtækja sem greiða gjaldið. Ég ætla næst að víkja aðeins að gjaldskrárhækkunum hins opinbera sem birtast okkur í þessu fjárlagafrumvarpi, bandorminum svonefnda. Það er fastur liður eins og venjulega í tengslum við fjárlagafrumvarpið að gerðar eru breytingar á ýmsum lögum vegna fjárlaga. Til einföldunar er þetta nefnt gjaldskrárhækkanir og þær taka iðulega gildi um áramót. Þessar hækkanir hafa að sjálfsögðu verðlagsáhrif, hækka vísitölu neysluverðs, hækka lán landsmanna og kynda undir verðbólgu. Inn í komandi kjaraviðræður er þetta að sjálfsögðu óskynsamleg ráðstöfun og vil ég hvetja stjórnvöld til að falla frá þessum áformum. Miðflokkurinn hefur lagt áherslu á það í sínum málflutningi vegna þess að þetta kemur, eins og áður segir, til með að hafa áhrif út í samfélagið, sérstaklega nú þegar erfiðar kjaraviðræður eru fram undan. Það gæti haft jákvæð áhrif að hætta við þessar verðlags- og gjaldskrárhækkanir, t.d. þau að Seðlabankinn gæti jafnvel dregið nýlega stýrivaxtahækkun til baka og er þá til mikils að vinna. Ríkisvaldið á að taka virkan þátt í þeirri viðleitni að draga úr hækkun verðlags og efna ekki til hækkana umfram það sem algjörlega nauðsynlegt getur talist. Verðbólga hefur verið lág undanfarin misseri og verður ekki séð að nauðsynlegt sé að ríkisvaldið gangi fram með þessum hætti. Það verður að gæta ýtrasta aðhalds við gjaldskrárbreytingar og eins og ég sagði áðan á það sérstaklega við nú í aðdraganda kjarasamninga. Herra forseti. Næst vil ég víkja að áhersluatriði okkar í Miðflokknum sem kemur m.a. fram í nefndaráliti við fjárlagafrumvarpið, nauðsyn þess að efla starfsemi tollgæslu við fíkniefnaeftirlit. Fíkniefnavandinn er eitt af alvarlegustu og erfiðustu málum sem steðja að þjóðfélaginu öllu. Sterkari fíkniefni en áður hafa náð fótfestu hér á landi. Neysla ólöglegra fíkniefna veldur einstaklingum, fjölskyldum og samfélögum ómældum skaða og tengist margvíslegri glæpastarfsemi sem og heilsufars- og félagslegum vandamálum. Fíkniefnasala á netinu hefur mjög færst í vöxt og auðveldað aðgengi að fíkniefnum. Þessi þróun hefur að sumu leyti þyngt róðurinn í baráttunni gegn fíkniefnum. Aukið fíkniefnaeftirlit á landamærum skilar árangri. Miðflokkurinn leggur áherslu á að auka fjárveitingar til þessa mikilvæga málaflokks. Flytur flokkurinn breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið þess efnis að sérstakt aukaframlag upp á 100 millj. kr. fari til embættis tollstjóra til að auka fíkniefnaeftirlit tollgæslunnar á landsvísu. Skiptist fjárveitingin þannig að 60 milljónir fari til þess að fjölga um fimm stöðugildi á Keflavíkurflugvelli, en þó er gert ráð fyrir færanleika þessara stöðugilda, tveir þjálfaðir fíkniefnahundar fái 2 milljónir, tvær bifreiðar fyrir fíkniefnahunda fái 8 milljónir og síðan fari tæpar 30 milljónir í tækjabúnað sem brýnt er að endurnýja svo ávallt sé notuð besta fáanlega tækni í þessum efnum. Hér er um mikilvæga málaflokka að ræða sem við leggjum brýna áherslu á að verði veitt aukið fé í til að stemma stigu við þeim aukna fíkniefnavanda sem við höfum orðið vitni að. Ég vil næst koma að því sem við leggjum ríka áherslu á í Miðflokknum, að berjast gegn kennitöluflakki. Kennitöluflakk er meinsemd sem verður að uppræta. Miðað við rannsóknir sem gerðar hafi verið er áætlað að kostnaðurinn við þessa meinsemd fyrir íslenskt þjóðfélag sé á bilinu 6–20 milljarðar kr. árlega. Hún felst í misnotkun á reglunni um takmarkaða ábyrgð hluthafa. Líkindi eru fyrir því að íslenskt samfélag verði af tugum milljarða og flestallir eru sammála um að vandamálið sé til staðar og að ekki hafi náðst viðunandi árangur. Þrátt fyrir það hafa ekki átt sér stað neinar meiri háttar breytingar á lögum á undanförnum árum í því skyni að sporna gegn kennitöluflakki. Kennitöluflakki er hægt að lýsa þannig að viðkomandi félag deyr, ef svo má segja, en rekstur þess lifir af og heldur áfram í gegnum annað félag með nýrri kennitölu. Þá er það skilyrði kennitöluflakks að markmiðið með því sé m.a. að komast hjá einhverjum, eða öllum, lagalegum skyldum félagsins. Almenningur og aðrir sem ekki skoða kennitölur félaga þegar þeir eiga viðskipti við þau verða því oft og tíðum ekki varir við þessa breytingu. Nýja félagið rís úr ösku þess gamla og heldur áfram með rekstur eldra félagsins og sú háttsemi er ámælisverð og ólögmæt. Birtingarmynd kennitöluflakks getur verið með ýmsum hætti. Í grundvallaratriðum er hægt að flokka kennitöluflakk í tvo hópa eftir því hvort upprunalegur tilgangur félagsins eigi að vera að standa við allar lagalegar skuldbindingar sínar eða ekki. Sú birtingarmynd kennitöluflakks sem líklega kemur fyrst upp í huga margra er þegar félag sem sér fram á að geta ekki efnt skuldbindingar sínar við kröfuhafa er látið fara í þrot. Áður en það er gert er stofnað nýtt félag af stjórnendum eldra félagsins sem flytur til sín hluta eigna eða allar eignir eldra félagsins á undirverði eða án þess að borga neitt fyrir þær. Nýja félagið er oft starfrækt undir sama viðskiptanafni og hið eldra og heldur þannig viðskiptavildinni. Reksturinn getur því haldið áfram í nýja félaginu og skuldir eldra félagsins eru hreinsaðar. Hægt er að skilgreina kennitöluflakk sem vísvitandi og oft og tíðum kerfisbundið gjaldþrot félaga sem á sér stað með sviksamlegum eða ólögmætum ásetningi til að komast hjá sköttum og öðrum lagalegum skuldbindingum, m.a. gagnvart starfsmönnum, og halda áfram starfsemi arðvænlega hluta rekstrarins í gegnum nýtt félag. Kennitöluflakk getur einnig falið í sér að starfsemi sé haldið áfram undir sama nafni, stjórnendur nýja félagsins séu þeir sömu og í eldra félaginu eða nákomnir þeim. Starfsmenn eldra félagsins halda áfram að vinna hjá nýja félaginu og/eða gjaldþrot á sér stað í einu félagi samstæðu. Brotið er gegn samningsbundnum eða lagalegum skuldbindingum sem geta sætt einkaréttarlegum eða refsiverðum afleiðingum. Ekki hafa verið teknar saman tölur hérlendis um umfang kennitöluflakks né upplýsingar um hvert hlutfall kennitöluflakks sé af heildarfjölda gjaldþrota, en starfshópur á vegum ríkisskattstjóra áætlaði þó nýverið að skatttekjur væri rúmlega 80 milljörðum kr. lægri á ársgrundvelli en umsvif þjóðfélagsins gáfu vísbendingu um að þær ættu að vera. Alþýðusamband Íslands sendi frá sér skýrslu í október 2013 þar sem lagt var mat á samfélagslegt tjón af völdum kennitöluflakks og komið með tillögur um aðgerðir gegn kennitöluflakki. Þar kemur fram að á tímabilinu 1. mars 2012 til 24. janúar 2013 voru lýstar kröfur í þrotabú félaga þar sem uppgjöri var lokið tæpir 166 milljarðar kr. Einungis innheimtust 5,2 milljarðar kr., 3,1%. Hér er um verulega meinsemd að ræða og í rannsókn nemanda við viðskiptafræðideild Háskólans í Reykjavík frá árinu 2005 kemur fram að stjórnendur rúmlega 73% fyrirtækja sem voru tekin fyrir í rannsókninni telja sig hafa orðið fyrir tjóni af völdum kennitöluflakks. Þar af taldi ríflega þriðjungur stjórnenda fyrirtæki sín hafa orðið fyrir tjóni vegna kennitöluflakks oftar en sex sinnum. Könnunin náði til 600 fyrirtækja. Niðurstaða þessi gefur sterka vísbendingu um að umfang kennitöluflakks sé umtalsvert hérlendis. Miðflokkurinn leggur því fram breytingartillögu við frumvarpið þess efnis að settar verði 120 milljónir í baráttuna gegn kennitöluflakki. Upphæðin skiptist þannig að 60 milljónir fari til skattrannsóknarstjóra og 60 milljónir til ríkisskattstjóra. Herra forseti. Ég hef þá lokið máli mínu um fjárlagafrumvarpið og helstu áherslur Miðflokksins í þeim efnum. Ég vil geta þess að lokum að breytingartillögur Miðflokksins eru fullfjármagnaðar. Má þar nefna að lækkun á kolefnisgjaldi um 2,3 milljarða er fullfjármögnuð með arðgreiðslu í gegnum ríkisbankana og að framlag til öryrkja upp á 1,1 milljarð er fullfjármagnað með 800 millj. kr. framlagi sem kemur vegna seinkunar á Húsi íslenskra fræða [[Forseti hringir.]]og 300 millj. kr. vegna arðgreiðslu úr ríkisbönkunum. Aðrar tillögur eru fjármagnaðar með þeim upphæðum sem koma inn og nást vegna sérstaks átaks gegn kennitöluflakki.
Herra forseti. Þegar svona langt er komið í umræðunni er fátt eftir ósagt. Ég hyggst samt taka mér smátíma í að fara yfir helstu mál sem mér þykja mikilvæg eða sláandi í umræðunni. Það segir kannski allt sem segja þarf um óstöðugleikann sem við búum við í efnahagsmálum að frá því að fjárlagafrumvarpið var lagt fram í september hafa forsendur breyst um tæpa 4 milljarða kr. Þjóðhagsspáin var of bjartsýn og þess vegna koma núna breytingar og aðgerðir vegna kólnandi hagkerfis. Þetta höfum við í Viðreisn ítrekað bent á í fyrri umræðum um fjármálastefnu, í umræðum um fimm ára fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar í vor sem og í 1. umr. um fjárlög fyrir aðeins örfáum vikum. Viðbrögð ríkisstjórnarinnar við endurskoðaðri þjóðhagsspá fólust í einföldu máli í því að skera niður fyrri loforð um útgjaldaaukningu, fyrst og fremst í heilbrigðis- og velferðarmálum, um 7 milljarða, og bæta síðan við nokkrum gæluverkefnum, misjafnlega mikilvægum kannski í stóru myndinni. Þegar við í Viðreisn vöruðum við því að í fyrstu útgáfu réði för of mikil bjartsýni um efnahagshorfur töluðum við um að nær væri að halda útgjaldaaukningunni í skefjum og beita frekar aga og skilvirkni til að nýta fjármuni ríkisins sem best, líklega væri eftir meiru að slægjast þar með almannahagsmuni í huga. Við vöruðum við því að ríkisstjórnin félli í þá gryfju að nota útgjaldaaukningu sem helsta mælikvarða á störf sín án nauðsynlegrar framtíðarsýnar í hverjum málaflokki fyrir sig, stefnumótun og forgangsröðun verkefna. En það var ekki hlustað í vor, ekki hlustað í september og því eru viðbrögð ríkisstjórnarinnar við versnandi horfum í ríkisrekstri eðlilega niðurskurður útgjalda frá því frumvarpi sem var kynnt um miðjan september. Eins og alkunna er fékk fjárlaganefnd Alþingis síðan niðurskurðarlistann kynntan, afhentan í upphafi síðustu viku, og stimplaði hann. Ég efast ekkert um að þær niðurskurðaraðgerðir hafi að ákveðnu leyti verið erfiðar fyrir ríkisstjórnina. Þegar farið er í erfiðar aðgerðir af því tagi er gríðarlega mikilvægt, bæði fyrir þá sem ákvarðanirnar þurfa að taka en ekki síst fyrir þá sem þær bitna á, að stuðst sé við einhverja tölulega greiningu. Hver eru mælanlegu markmiðin í árangri, t.d. í heilbrigðismálum, í forvarnamálum, í málaflokki aldraðra og öryrkja? Og hver eru þau í menntamálum? Þar er nefnilega sama uppskrift að mótast og í heilbrigðis- og velferðarmálum, útgjöld án framtíðarsýnar, skýrrar stefnu og mælanlegra mælikvarða. Svo þarf að draga saman og þá þarf að gera það án þess að styðjast við þá forgangsröðun sem gæti byggt á þeirri stefnumótun sem svo sárt er saknað. Í menntamálunum var t.d. boðuð stórsókn í iðn- og starfsnámi en skólar sem bjóða upp á slíkt nám, líkt og Tækniskólinn, þurftu að vísa nemendum frá í haust. Varðandi velferðarmálin er fyrst og fremst sláandi að sjá niðurskurð um 1,1 milljarð kr. af þeim 4 milljörðum sem áttu að fara í að bæta kjör öryrkja, niðurskurð sem til er kominn fyrst og fremst, ef marka má orð þeirra sem ráða för, vegna ákvörðunarfælni viðkomandi ráðherra um það í hvaða átt hann vildi fara. Þó blasir við að það að afnema krónu á móti krónu skerðingu, sem allir virðast sammála um að sé mikilvægt forgangsverk, kostar um 10 milljarða kr. Með þeim fjármunum hefði verið hægt að fara af stað í fyrsta áfanga. Ég held að ýmsa sem það mál snertir hefði munað um þá mánuði sem hægt hefði verið að leggja fyrr af stað en nú er sagt að sé ætlunin. Síðan eru settar 20 milljónir í Bjarkarhlíð, miðstöð fyrir þolendur ofbeldis. Þær 20 milljónir eiga að tryggja áframhald starfseminnar. Það er gott og blessað en það er sannarlega ekki stórsókn. Miðað við þann faraldur sem virðist vera í samfélaginu er þetta ekki einu sinni aukning heldur frekar trygging á því að við þó höldum sömu stöðu. Sett í samhengi við annað er það ansi aumt og dugar skammt. Þetta samhengi segir okkur t.d. að á sama tíma eru settar 10 milljónir, og þá er ég að tala um umgang númer tvö, niðurskurðarfjárlögin, í undirbúning á landsmóti hestamanna, 100 milljónir til að vinna bug á peningaþvætti, sem ég hafði ekki áttað mig á að væri enn sem komið er gríðarlega alvarlegt vandamál hér á landi, og 20 milljónir til að undirbúa kvennaþing, sem er sannarlega hið fínasta málefni. Allt þetta setur hlutina í ákveðið samhengi. Það er heldur ekkert viðbótarframlag í VIRK Starfsendurhæfingarsjóð sem vantar 70–80 milljónir til að sinna sínu, sem samt væri ekki nægilegt miðað við þau stóru orð sem félagsmálaráðherra hefur haft um vinnumarkaðinn og þau verkefni sem VIRK ætti að vinna þar. Til að bíta höfuðið af skömminni eru síðan áform um að auka kaupmátt eldri borgara og öryrkja um hálft prósent á næsta ári skorin niður. Þar er sparaður tæpur milljarður. Ríkisstjórnin ætlar sem sagt ekki að gera neitt til að bæta öldruðum og öryrkjum það upp gangi spár um aukna verðbólgu eftir á næsta ári. Það mun að óbreyttu leiða til verulegra kjaraskerðinga fyrir þá hópa. Á sama tíma og við fögnum 100 ára fullveldisafmæli þjóðarinnar fær kynslóðin sem vann fyrir því sem við eigum í dag töluverða kaupmáttarskerðingu í boði ríkisstjórnarinnar og vegna elsku hennar á íslensku krónunni. Sínum augum lítur hver fullveldið og til hvers var barist. Þegar lesið er í heilbrigðiskafla fjárlaganna, þ.e. töku tvö, eru skýru línurnar þær að mörg og mikilvæg forvarnaúrræði eru einfaldlega á hrakhólum eftir niðurskurðinn; geðheilbrigðismálin, starfsendurhæfingin, SÁÁ, starfsemi Krabbameinsfélagsins o.fl. Þá virðist fyrirhugaður niðurskurður í greiðsluþátttöku sjúkraþjálfunar vera í deiglunni. Það er einfaldlega furðu lítil sýn á þann langtímaávinning sem hægt er og mikilvægt er að sækja með því að hlúa að þeim úrræðum. Kannski liggur svarið í því að hér er oft og tíðum um að ræða einkarekin úrræði en eins og alkunna er eiga þau ekki upp pallborð ríkisstjórnarinnar, þau eru raunar í útrýmingarhættu. Það er líka áhugavert og dapurlegt að sjá að í því ástandi sem hefur verið fjallað töluvert um og ríkir í íslensku samfélagi og varðar fíknivandann er viðbragð ríkisstjórnarinnar ansi aumt. SÁÁ hefur lýst því yfir að það þurfi 200 millj. kr. viðbótarframlag til að ráðast á þá biðlista sem þar hafa skapast. Ríkisstjórnin mætir því ekki, viðurkennir þörfina en peningarnir eru ekki til. Kannski hefði 200 millj. kr. uppskipting ráðuneytanna mátt bíða um sinn. Framlög til nýrrar meðferðarbyggingar Landspítalans eru skorin niður um 2,5 milljarða kr. Þeirri ráðstöfun fylgir áframhaldandi óhagræði í rekstri og framlengingu á óviðunandi stöðu fyrir jafnt sjúklinga sem starfsfólk, óhagræði sem hefur jafnframt keðjuverkandi neikvæð áhrif á ýmsa aðra þætti heilbrigðisþjónustunnar. Ætli sú töf kalli á frekari útgjöld annars staðar? Eða kannski minni útgjöld? Kemur þetta út á pari? Verða biðlistarnir lengri? Hver veit? Í alvöru, veit það einhver? Svo langar mig að ræða biðlistann aðeins. „Langar“ er kannski ekki rétta orðið heldur finnst mér nauðsynlegt að ræða biðlista þegar fjármögnun heilbrigðiskerfisins er til umræðu. Það bárust nefnilega nýlegar fréttir af áhyggjum landlæknis vegna þess að ekki eingöngu hefur ekki tekist að vinna á biðlista eftir hjúkrunarrýmum heldur hefur hann lengst um 20% á milli ára. Að meðaltali eru núna 411 einstaklingar að bíða eftir hjúkrunarrýmum samanborið við 342 eftir fyrstu þrjá ársfjórðunga síðasta árs. Það er sem sagt skorið niður í uppbyggingu hjúkrunarrýma á sama tímapunkti og fréttir berast um þetta. Skorið er niður um heilan milljarð króna. Hvað er þetta svo með íslenska heilbrigðiskerfið og biðlista? Hvernig stendur á því að þeir eru orðnir eitt helsta einkennismerki þessa kerfis okkar sem samkvæmt helstu mælikvörðum er eitt það besta í heimi? Ódýrt er það sannarlega ekki. Það er svo sem óþarfi að fjölyrða hér um biðlista eftir aðgerðum á borð við mjaðmaskipti og hnéskipti sem mikið hefur verið fjallað um að undanförnu og engin raunveruleg skýring verið gefin á því önnur en sú að veikindi fólks séu mögulega fórnarkostnaður þar í viðleitni heilbrigðisyfirvalda við að ríkisvæða kerfið En þetta eru ekki einu biðlistarnir. Til viðbótar við lengingu biðlista eftir hjúkrunarrýmum getum við talað um biðlista hjá geðlæknum og sálfræðingum eða hjá hjartalæknum, en þar er tveggja ára bið eftir brennsluaðgerðum vegna hjartsláttartruflana. Það er nær sama hvar drepið er niður, biðlistar eru málið. Embætti landlæknis hefur lýst yfir þungum áhyggjum af þeim áhrifum sem löng bið eftir hjúkrunarrýmum getur haft, bæði á lífsgæði þeirra sem bíða svo og á heilbrigðiskerfið. Þær áhyggjur má sannarlega yfirfæra á alla biðlista okkar. Það þarf einfaldlega að vera forgangsverkefni að verja tíma og athygli í að greina hvernig við getum nýtt þá fjármuni sem í boði eru á sem hagkvæmastan hátt til að tryggja landsmönnum jafnt og stöðugt aðgengi að heilbrigðisþjónustunni, án þess að nota biðlista sem helsta stýritæki stjórnvalda. Það ríkir nefnilega samfélagsleg sátt um að verja mjög stórum hluta útgjalda þjóðarbúsins til heilbrigðismála. Það er hins vegar engin samfélagsleg sátt um að ógnarlangir biðlistar séu eitt helsta einkennismerki kerfis okkar. Herra forseti. Í samgöngumálum er verið að skera niður um rúman hálfan milljarð á milli útgáfu eitt og tvö í fjárlögum, en ekki liggur enn fyrir nákvæmlega hvað það er sem á að skera niður. Ég ætla að láta nánari umræðu um samgöngumálin bíða þess að umhverfis- og samgöngunefnd klári vinnu sína varðandi samgönguáætlun - og þó ekki alveg því að ástæða er til að halda því til haga að þegar samgönguáætlun var lögð fram lýsti ríkisstjórnin því yfir að verið væri að lyfta grettistaki með því að auka framlögin um 4 milljarða og að í fyrsta skipti væri lögð fram fullfjármögnuð samgönguáætlun. Nú er sem sagt verið að skera hana niður um 500 milljónir án þess að sá niðurskurður endurspegli umræðu og vinnu í umhverfis- og samgöngunefnd sem hefur fjallað um samgönguáætlun síðustu vikurnar. Það má eiginlega segja að hér sé komin fram þriðja leiðin í samgöngumálum á stuttum tíma því að til viðbótar við þá samgönguáætlun samgönguráðherra, sem umhverfis- og samgöngunefnd hefur verið að fjalla um, hafa fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í umhverfis- og samgöngunefnd verið duglegir að kynna eigin leið í samgöngumálum á sama tíma. Það eru því líklegast spennandi tímar fram undan hjá okkur í umhverfis- og samgöngunefnd. Að lokum þetta: Það er ekkert óeðlilegt að ríkisstjórnin neyðist nú út í þann vandræðagang að stíga hraustlega á bremsurnar, tveimur mánuðum eftir að fjárlögin hin fyrri litu dagsins ljós, miðað við núverandi aðstæður og horfur í efnahagsmálum og miðað við hversu óvarlega var farið í fyrstu umferð. Staðreyndin er nefnilega sú að þótt mér hafi orðið tíðrætt um ómarkvissan niðurskurð á milli þessara tveggja útgefinna fjárlaga ríkisstjórnarinnar - og ég segi ómarkvissan þótt vissulega hafi rauði þráðurinn verið niðurskurður í velferðarþjónustunni, það er kannski ekki svo sérstakt í ljósi þess hve útgjaldafrekur sá geiri er - er um að ræða mjög mikla útgjaldaaukningu á blaði miðað við efnahagslegar forsendur, af því að það er enn mikil óvissa í kortunum. Ég held að nýjum og niðurskornum fjárlögum fylgi engar sviðsmyndagreiningar, ekki svo þingheimur viti a.m.k. Það er þannig ekki ólíklegt að við eigum eftir að kljást við enn frekari afleiðingar af efnahagsþróun á næstunni. Mig langar rétt að klára með því að tala um að við erum nú að fara í gegnum vinnu með fjármálastefnu, fjármálaáætlun og svo fjárlög samkvæmt lögum um opinber fjárlög, í fyrsta skipti ótrufluð af óvæntum kosningum. Þegar lagt var af stað í þá vegferð var því heitið að fjáraukinn, eða fjáraukalög, myndu þar með heyra sögunni til og við yrðum þess í stað með svokallaðan varasjóð ríkisstjórnar til að mæta óvæntum útgjöldum. Allt er það í nafni aukins gegnsæis. Nú erum við sem sagt á þriðja ári í framkvæmd á þeim lögum. Staðreyndin er náttúrlega sú að varasjóður ársins var nýttur í samgöngumál, a.m.k. að hálfu, strax í upphafi árs. Við fengum fjáraukalög hjá ríkisstjórninni um síðustu áramót og nú, ef ég skil málin betur þegar ég hlusta á ansi ævintýralega umræðu um stöðu Íslandspósts, er verið að boða hálfs milljarðs króna útgjöld þar í fjárauka. Við virðumst horfa inn á það að þótt engar óvæntar kosningar séu til að afsaka það að við förum út og suður og náum ekki að halda okkur innan ramma opinberra fjárlaga með þau mál séum við að nota varasjóðinn í ekki svo mjög óvænt útgjöld og nota svo fjáraukann í útgjöld sem komu, merkilegt nokk, mörgum á óvart, þ.e. að Íslandspóstur sé að sigla í strand. Þetta er allt ansi áhugavert. Mig langar að nefna eitt að lokum. Þetta er í þriðja skiptið sem ég kem að einhverju „að lokum“, herra forseti, ég lofa þetta sé síðasta skiptið. Ef að líkum lætur munum við halda áfram þessari umræðu á morgun. Á morgun er líka, eftir því sem ég kemst næst, gert ráð fyrir að atvinnuveganefnd Alþingis afgreiði út veiðigjaldafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Án þess að ég sé sérstaklega vongóð væri ansi gaman að sjá viðsnúning á forgangsröðun ríkisstjórnarinnar sem fæli í sér að lækkun veiðigjalda um einhverja milljarða, um 3 milljarða, yrði frestað um eitt ár, jafnvel á meðan við erum að vinna og ræða hönnun á nýju veiðigjaldakerfi. Staða sjávarútvegsins er ákaflega sterk, eins og oft vill verða þegar þrengir að öðrum í hagkerfinu. Kannski felur nýr dagur í sér að öðruvísi fréttir berist af forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. En ég ætla að láta þetta duga í þetta sinn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það voru nokkur atriði sem ég hjó eftir og mig langar að spyrja hv. þingmann frekar út í þau. Fyrst er lýtur að málaflokki fatlaðs fólks og öryrkja sem hefur verið mikið til umræðu. Margoft hefur verið tekið fram hversu mikið er verið að auka í í þeim málaflokki og hversu mikið hefur verið aukið í hann á síðustu árum. Þróun þess útgjaldaliðar er 30 milljarða raunaukning, eða 75% frá árinu 2010 - fer úr 40 í tæpa 70 milljarða fyrir næsta ár. Ég held að ég hafi heyrt hjá hv. þingmanni eitthvað í þá veru að ráðherra gæti ekki ákveðið hvernig ætti að nálgast málið. Ég hygg að hv. þingmaður þekki vel verklagið sem er í gangi. Það er vinnuhópur að störfum sem er að undirbúa tillögur um endurbætur á örorkumatskerfinu og nýtt framfærslukerfi. Ég held að í þeim ágæta hópi eigi allir stjórnmálaflokkar sinn fulltrúa, ásamt því að þar er verið að vinna með haghöfum að því hvernig við getum séð þetta kerfi verða sjálfbært til lengri tíma litið. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Er hún ósammála því að sú þverpólitíska leið sé farin að reyna að ná sátt um það hvernig þetta kerfi skuli vera til framtíðar? Ég tel býsna mikilvægt að við finnum leið til að byggja upp þetta mikilvæga kerfi þannig að það geti staðið til lengri tíma. Við sjáum ótrúlegar tölur þegar kemur að fjölgun öryrkja. Ég myndi svo gjarnan vilja taka umræðu við hv. þingmann, sem ég veit að hefur miklar skoðanir á því hvernig við getum bætt lýðheilsu þjóðarinnar, um hvort aðrar aðgerðir gætu komið að gagni til að draga úr þessum fjölda. Hvað segir hv. þingmaður? [[Forseti hringir.]]Vill hún hætta við þetta þverpólitíska samstarf og samstarf við hagaðila um að ná saman um framtíðarfyrirkomulag?
Herra forseti. Ég þakka andsvarið og góða spurningu. Einfalda svarið er: Alls ekki. En jafnmikilvægt er að leggja áherslu á að ekki þarf að setja allt á „hold“, frekar en ég geri ráð fyrir að ríkisstjórnin hafi ætlað að gera með því að leggja þessa 4 milljarða til þrátt fyrir að niðurstaðan væri ekki fengin. Það hefur ítrekað komið fram, af hálfu Öryrkjabandalagsins og annarra hagaðila í málinu, að auðveldlega er hægt að fara af stað með ákveðin verkefni sem allir eru sammála um að þurfi að setja í gang. Þau skemma ekki fyrir stóru myndinni. Króna á móti krónu skerðing er ágætisdæmi um það. Þeim fjármunum sem ríkisstjórnin ætlaði upphaflega að verja í þetta, 4 milljarðar sem nú eru orðnir 2,9 milljarðar, hefði sannarlega ekki verið varið til ónýtis þó að tíminn hefði verið nýttur og komið til móts við fólk. Þarna er vissulega fólk sem búið er að bíða gríðarlega lengi, það hefur ítrekað komið fram. Ég sit í velferðarnefnd og hef hlustað á fulltrúa þessara aðila segja að það muni alls ekki skaða stóru myndina þó að farið sé af stað með þetta. Ég varpa spurningunni til baka: Ætluðu forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar, með sínum 4 milljarða kr. útgjöldum, að ganga fram fyrir þetta þverpólitíska samstarf? Þetta er gríðarlega stórt viðfangsefni. Vinnan er í fullum gangi. Það er ekkert verið að byrja á núlli, það er verið að klára ákveðin atriði. Þessum fjármunum hefði sannarlega verið hægt að verja vel. En ég árétta enn og aftur að rétt eins og ég tel að það vanti nákvæma niðurlistun og útskýringar, markmiðssetningu og árangursmælingar á þeim fjármunum sem verja á í stóra og mikilvæga málaflokka þá vantar líka að menn sjái að það sé gegnsæi í því af hverju skorið er niður þar sem skorið er niður. Þegar það gegnsæi verður ljóst veltir maður öðrum hugmyndum upp.
Virðulegur forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður er sammála mér um að mikilvægt sé að ná saman um þessa kerfisbreytingu, en þessir 4 milljarðar voru einmitt áætlaðir í kerfisbreytingu. Ég vona innilega að við náum árangri fljótlega svo að hægt verði að greiða út í samræmi við það eins og gert er ráð fyrir í fjárlögunum. Næsta spurning mín er tvíþætt. Ég held ég hafi heyrt rétt að hv. þingmaður talaði um að óvarlega væri farið, að fjárlögin hefðu verið uppsprengd og verulega hefði þurft að draga úr þegar ný þjóðhagsspá birtist. Ég man ekki alveg hvaða orðalag hv. þingmaður notaði en ég spyr: Man hún hver breytingin er í prósentutölum? Ef mínar upplýsingar eru réttar er nánast enginn munur á fjárlögunum sem lögð voru fram og því sem nú er þegar kemur að prósentum. Þetta er örlítil lagfæring. Ég held að við séum að tala um núll komma núll eitthvað í þeim efnum. Þá langaði mig að spyrja hv. þingmann út í málefni aldraðra. Ég hjó eftir því að hún talaði um að henni fyndist ekki nóg að gert í þeim málaflokki, sérstaklega þar sem þetta væri jú kynslóðin sem hefði aðstoðað okkur við að öðlast fullveldi og lagt sitt af mörkum þar. Ég er svo sannarlega sammála henni í því. En nú er það svo að 49 milljarða raunaukning hefur orðið á útgjöldum í þennan málaflokk frá árinu 2010 eða 150%. Á þremur árum frá árinu 2016 nemur hækkunin 30,5 milljörðum eða 60%. Það er langt umfram öll önnur málefnasvið. Á sama tíma er að fjölga í þessum hópi um 7%. Útgjöldin hækka um 60%. Hvaða tillögur hefur hv. þingmaður í þeim efnum? Ég heyrði að hún nefndi krónuna í því sambandi. Er það raunverulega tillaga þingmannsins að ástæða sé til þess að ganga í Evrópusambandið og þá ættu eldri borgarar að hafa það mun betra en þeir hafa það í dag?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir frábæra hugmynd. [[Gripið fram í.]]En svo að ég byrji nú á seinni hlutanum skammaðist ég út í það að tekin væri í burt þessi fyrirhugaða kaupmáttaraukning upp á hálft prósent. Það kemur ekki öðrum útgjöldum til aldraðra við. Ég er sammála því að í þann flokk fara miklir fjármunir, stór hluti ríkisútgjalda, þó að ekki sé nóg að gert þar frekar en víðar. Það er bara veruleiki stjórnmálanna. En að taka burt þessa kaupmáttaraukningu, sem ekki var nú há fyrir, 0,5%, þegar verðbólguspáin er á uppleið, fannst mér ekki mjög stórmannlegt. Ég verð að viðurkenna að ég starfa ekki hraðar í toppstykkinu núna en svo að ég er búin að gleyma fyrri spurningunni. Kannski hv. þingmaður geti bætt úr því.
Mismunurinn á milli …
- Já, í prósentum. Nei, veistu það, ég bara man það ekki. Ég er bara að horfa á milljarðana akkúrat núna. Ég er því ekki með það. En eins og ég kom inn á í upphafi ræðu minnar var það eitthvað um 7 milljarða niðurskurður sem vissulega var rökstuddur með þessari þjóðhagsspá. Síðan koma nokkur verkefni inn á milli í staðinn. Ég nefndi einhver þeirra. Niðurskurðurinn er sem sagt fyrst og fremst í velferðarkerfinu en síðan einhver uppbót, þannig að ég held að þetta séu um 4 milljarðar. Prósentuna er ég ekki með á hreinu.
Herra forseti. Hv. þm. Pírata, Björn Leví Gunnarsson, er búinn að fara yfir áherslur Pírata og mun gera það aftur í ræðu seinna í dag eða í kvöld. Það sem mig langar að gera og setja inn í þessa umræðu er hvað landsmenn vilja raunverulega, hvernig landsmenn sjálfir vilja forgangsraða í ríkisfjármálum, t.d. hvort auka eigi útgjöld í ákveðna málaflokka eða lækka einhverjar skatttekjur eða greiða upp skuldir. Þingflokkur Pírata hefur núna á hverju ári í fjögur ár, held ég, fengið Gallup til að gera fyrir sig skoðanakönnun þar sem fólk er beðið um að forgangsraða því hvernig það vill sjá ríkisfjármálin. Til þess að sú rödd heyrist, rödd landsmanna, í þessari umræðu um hvernig skuli deila út úr ríkiskassanum, þá ætla ég að fara yfir það hér. Þessi skoðanakönnun var gerð í vor þegar umræðan var um ríkisfjármálaáætlun, sem er áætlunin sem stillir upp þeim ramma sem ríkisstjórnin síðan hefur, fjármálaráðherra, til að setja fram fjárlagafrumvarpið sem við hér ræðum. Nú var hv. formaður fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, að ganga í salinn sem er mjög gott þannig að ég ætla aðeins að endurtaka mig. Ég er að taka saman skoðanakönnun sem Gallup gerði fyrir þingflokk Pírata í vor, eitthvað sem við höfum gert árlega, á því hvernig landsmenn vilja forgangsraða í ríkisfjármálum, forgangsraða út frá bæði tekjunum sem koma inn, sköttunum, eða auknum útgjöldum. Fyrst, ef við förum yfir stóru myndina, þá er það að auka útgjöld til heilbrigðismála efst hjá kjósendum allra flokka. Kjósendur allra flokka vilja setja í forgang að auka útgjöld til heilbrigðismála. Það er með forgangseinkunnina 76, hefur lækkað lítillega milli ára, en er efst hjá öllum, á meðan allar skattalækkanir, lækkanir á auðlindagjöldum og niðurgreiðsla skulda, ná samanlagt aðeins forgangseinkunninni 46 og hefur lækkað lítillega eða um 1 punkt síðan síðast. Það er alveg ljóst að landsmenn vilja frekar auka útgjöld til heilbrigðismála, það fær forgangseinkunn 76, en að lækka alla skatta og greiða niður skuldir, sem hefur ekki nema 46 í forgangseinkunn. Það kemur alveg skýrt fram hver vilji landsmanna er hvað það varðar. Vilji landsmanna er skýr í næsta málaflokki, sem eru samgöngumálin. Þau eru hástökkvarinn frá skoðanakönnuninni í fyrra. Á þessu ári stökkva samgöngumálin upp um 9 punkta og fara rétt upp yfir menntamálin, eru með í kringum 39 í forgangseinkunn, en þar á eftir eru menntamálin mjög skýr, koma beint á hæla þeirra. Aðrir málaflokkar hafa lítið eða ekkert breyst þannig að það er alveg ljóst að samgöngumál eru hástökkvarinn. Ef við horfum á þessar tölur út frá kyni þá vilja konur almennt setja í forgang heilbrigðismálin, menntamálin, húsnæðismálin og velferðarmálin, almannatryggingamálin í heild. Konur yfir það heila setja þessa málaflokka í meiri forgang, en karlar eru frekar með forgang í samgöngumálum og lækkun skatta umfram konur. Ef við horfum á aldurssamsetninguna þá kemur fátt á óvart, en það sem kannski kemur á óvart er hvað þessar tölur geta verið ýktar hvað aldurssamsetninguna varðar. Heilbrigðismálin eru farin að vega verulega minna hjá 45 ára og eldri, fara niður um 5–7 forgangsröðunarpunkta miðað við í fyrra. Samgöngumálin vega þyngra hjá þeim eldri og hafa hækkað um 8–13 punkta hjá þeim sem eru eldri en 35 ára. Þetta er eitthvert þema sem maður virðist sjá varðandi aldur, það eru umskipti, munur, 10 forgangspunktar aftur og aftur, á milli þeirra sem eru undir 35 ára og þeirra sem eru eldri en 35 ára. Menntamál eru þyngri hjá yngri kynslóðinni sem notar menntakerfið, að sjálfsögðu. Almannatryggingar eru áfram massíft aldurstengdar og það hefur lítið breyst, þau mál fá 18 forgangspunkta hjá þeim sem eru 18–24 ára, en eru komin upp í 43 í forgangseinkunn hjá 65 ára og eldri. Kemur ekki á óvart. Löggæsla og öryggismál eru léttvægari hjá 35 ára og yngri, fá um 21 í forgangseinkunn, en vega í kringum 30 hjá þeim sem eru 35 ára og eldri. Aftur, þarna er 50% hækkun eða 10 punktar í muninum á þeim sem eru yngri eða eldri en 35 ára. Húsnæðismál eru mál unga fólksins, með 37 hjá þeim sem eru 18–24 ára, dettur niður í 30 hjá þeim sem eru 25–34 ára, og síðan er forgangseinkunn komin niður í 20 og allt niður í 16 hjá þeim sem eru 35 ára og eldri. Aftur eru stökkin gríðarlega mikil á þessu aldursbili, yfir 35 ára eða yngri en 35 ára. Tekjuskattur vegur svo þyngra hjá þeim sem greiða hann, það er bara mjög skiljanlegt að það skuli raðast þannig. Ef við horfum á stöðuna út frá búsetu, þá vega samgöngumál töluvert þyngra því lengra sem farið er frá höfuðborgarsvæðinu, könnuninni er bara skipt upp þannig, en mann grunar að það sé eflaust líka þannig í öðrum byggðakjörnum sem eru smærri í hinum kjördæmunum úti á landi, en maður sér þetta klárlega á höfuðborgarsvæðinu, þar er forgangseinkunnin í kringum 35–36 í Reykjavík og Kraganum en er komin 10 stigum ofar, upp í 45 í öðrum sveitarfélögum. Húsnæðis- og skipulagsmál raðast öfugt við þetta. Meðan samgöngumálin vega þyngra úti á landi, þá vega húsnæðis- og skipulagsmálin meira í Reykjavík þar sem þau eru í 28, í Kraganum detta þau niður í 21 og síðan minnst í öðrum sveitarfélögum þar sem þau eru komin niður í 18 í forgangseinkunn. Fólki í Kraganum er hugleiknara að lækka tekjuskatt en kjósendum á öðrum svæðum og það skilur maður líka þegar maður sér samsetningu kjósenda í kjördæmunum sem kjósa frekar flokka sem eru tilbúnir að setja það í forgang. Hið sama má segja um lækkun virðisaukaskatts og tekjuskattinn. Varðandi fjármagnstekjuskattinn hefur forgangseinkunnin lækkað töluvert á milli ára í Kraganum, fékk í fyrra rétt rúmlega 6 í forgangseinkunn, en er kominn niður í 3 í ár, þ.e. það að setja í forgang að lækka fjármagnstekjuskattinn hefur minnkað næstum því um helming í Kraganum á milli ára, er orðið svipað og önnur sveitarfélög. Menningarmál eru svo, eins og engum gæti komið á óvart, „101“-mál, svona Reykjavíkurmál. Í menntun eru stærstu bilin á milli þeirra sem eru háskólagengnir og grunnskólagengnir. Háskólagengnir setja meiri fókus á menntamál, það er mjög ofarlega, fær 52 í forgangseinkunn, á móti 29 hjá grunnskólagengnum, en setja minni fókus á velferðarnetið. Þeir nota það síður svo það er skiljanlegt. Háskólagengnir vilja frekar setja menntamál í forgang, en sökum þess hversu góða menntun þeir hafa og öruggari atvinnutækifæri þá leggja þeir minni áherslu á velferðarnetið sem þeir nota síður. Þetta kemur ekkert á óvart. Háskólafólk er líklegra til að sætta sig við hærri skatta og vilja frekar greiða niður skuldir. Grunnskólagengnir setja löggæslu og öryggismál ofar menntun og treysta meira en aðrir á velferðarkerfið og almannatryggingar og eru þar með 33 í forgangseinkunn á móti 24 þeirra sem háskólagengnir eru. Grunnskólagengnir hafa síður efni á að borga hærri skatta og nota skattfé í niðurgreiðslu skulda í stað velferðar. Þetta kemur allt saman ekkert á óvart. Ef við skoðum menntamál út frá kjördæmum þá eru landsbyggðarkjördæmin þar með forgangseinkunnina 30–35, meðan á landsvísu er það örlítið ofar. Landsbyggðarkjördæmin eru með 30–35 og skera sig frá Stór-Reykjavíkurkjördæmunum sem eru með 40–45, þau leggja meiri áherslu á menntun. Löggæslu- og öryggismál. Fyrir ári var Suðurkjördæmi með afgerandi forystu í löggæslumálum, þau voru komin ofar í forgangsröðuninni í kjördæminu en menntamál, sem er áhugavert. Hefur forgangsröðunin lækkað mikið þegar kemur að löggæslu- og öryggismálum þar og lækkað annars staðar, nema á einum stað, sem er Reykjavíkurkjördæmi suður þar sem hún hefur hækkað lítillega, annars hefur þessi þáttur lækkað yfir það heila og mjög mikið, um ein 8 forgangsstig ef ég man rétt, í Suðurkjördæmi. Samgöngumál eftir kjördæmum. Þar sker Norðvesturkjördæmi sig verulega úr með 49 í forgangseinkunn í samgöngumálum og hefur hækkað úr 43 sem einkunnin var í fyrra. Hafa hin landsbyggðarkjördæmin hækkað mikið líka og eru komin með 45 og 42 í forgangseinkunn í þessu. Núna hefur Stór-Reykjavíkurkjördæmið hækkað líka, um 10–12 punkta, og forgangseinkunnin er komin upp í 34 og 37. Þannig að öll kjördæmi hafa tekið verulegt stökk sem sýnir sig náttúrlega líka í landstölunum þar sem samgöngumál eru komin í annað sæti í forgangsröðun landsmanna í ríkisfjármálunum. Þau eru samanlagt komin með forgangseinkunnina 38. Ef við skoðum það í samhengi við lækkun skatta sem ég kom inn á áðan þá er heildareinkunnin þegar kemur að öllum sköttum; skattalækkanir, niðurgreiðsla skulda, auðlindagjöld og slíkt, samanlagt 46, meðan samgöngumál eru komin upp í 39 í forgangsröðun landsmanna. Það ætti að segja þessari ríkisstjórn að hún verði að gera vel í samgöngumálum. Þetta er þvert yfir línuna, öll kjördæmi. Húsnæðismál. Þar sker Norðvesturkjördæmi sig aftur úr, kjósendur þar hafa bara langminnstar áhyggjur af þeim, húsnæðismál eru ekki með nema 11 í forgangseinkunn þar og hafa lækkað milli ára um, ef ég man rétt, 4–5 forgangsstig, á meðan íbúar í Reykjavík hafa mestu áhyggjurnar, eru með um 28 í forgangseinkunn og svo Kraginn og önnur kjördæmi með 21. Það er rúmlega helmingsmunur og næstum því 250% meiri áhyggjur í Reykjavíkurkjördæmi á móti Norðvesturkjördæmi þegar kemur að húsnæðismálum. Reykjavíkurþingmenn verða að setja þetta í forgang ef þeir ætla að setja þau mál í forgang sem kjósendur þeirra í kjördæminu vilja hafa í forgangi. Skattar og ríkisskuldir brenna helst á þeim sem búa í Kraganum og Reykjavíkurkjördæmi norður er menningarmiðstöð Íslands hvað þetta varðar, sem ætti heldur ekki að koma á óvart þegar maður horfir á kjósendur í þessum kjördæmum. Áttundi liður hérna, tekjur. Hvernig líta þær út? Hvernig forgangsraða landsmenn út frá tekjum sínum? Þar sjáum við mjög áhugaverða hluti. Heilbrigðismál fá á bilinu 71 forgangsstig upp í 81 eftir tekjum. Það er ekkert augljóst samhengi þar. Samgöngumál aftur á móti vega þyngst hjá fólki eftir því sem pyngjan hjá þeim þyngist, eftir því sem fólk hefur meira á milli handanna þá hækkar forgangseinkunnin, fer upp í 41 stig miðað við 21 stig hjá þeim sem hafa minnst á milli handanna. Það er áhugavert, kannski vegna þess að þeir tekjuhærri eru með fleiri bíla og nota samgöngukerfið meira. Ætli það sé ekki málið? Menntun og fræðslumál. Það kemur á óvart. Menntun og fræðslumál höfðu vegið meira hjá millistéttinni. Þegar teknir voru þeir tekjulægstu og svo þeir sem voru tekjuhæstir var forgangurinn mestur í miðjunni. Þetta hefur breyst. Í ár hefur forgangseinkunn þeirra sem eru tekjulægstir og tekjuhæstir hoppað upp um 8 stig, upp í rúmlega 40, á sama stað og þeir sem eru í miðjunni, með millitekjurnar. Ég ætla að koma aðeins inn á þetta þegar ég ræði húsnæðismálin, hver ástæðan getur verið. Í fyrra höfðu þeir tekjulægstu mestar áhyggjur af húsnæðismálum, einkunn 28, á meðan tekjuhæstu höfðu minnstar, með 18 stig, sem er skiljanlegt, maður myndi búast við því. Svo voru aðrir tekjuhópar rokkandi einhvers staðar þarna á milli. Stóra breytingin í ár er að næstlægsti tekjuhópurinn, ekki þeir sem eru undir 250.000 kr. sem eru lægstu tekjurnar, heldur þeir sem eru með 250.000 kr. og upp í 400.000 kr., hann hefur talsvert meiri áhyggjur núna, fer úr 25 upp í 30. Áhyggjurnar aukast. Þessi hópur er á leigumarkaði svo að það kemur ekki á óvart. En það sem kemur á óvart er að tekjulægsti hópurinn, með tekjur undir 250.000 kr., hefur verulega minni áhyggjur, þar lækkar forgangseinkunn úr 28 og fer niður í 19. Á sama tíma eykst aftur á móti forgangur þeirra í menntamálum, fer úr 34 og upp í 42, hoppar upp um 8 punkta. Þá fer maður að horfa á þetta. Ég sá þetta sama í tölunum fyrir einu ári þegar ég skoðaði eitt kjördæmi sérstaklega, það var Suðvesturkjördæmi. Í Suðvesturkjördæmi var áherslan minni en meðaltalið var í húsnæðismálum nema í þeim tekjuflokki þar sem er lágtekjufólk á vinnumarkaði. Ég fór að hugsa: Fólk sem er með undir 250.000 kr. er mikið til fólk sem er í námi. Þannig að tilgátan er þessi, sem gæti mögulega útskýrt þessar tölur: Það fólk sem er í námi og er flest með undir 250.000 kr. á mánuði hefur minni áhyggjur af húsnæðismálum vegna þess að það er hætt á leigumarkaðnum: Það hefur flutt heim á hótel mömmu og hefur þar af leiðandi minni áhyggjur af því og setur t.d. menntamálin í meiri forgang. En þeir sem eru eftir á leigumarkaði, láglaunafólkið á leigumarkaði, með 250.000–400.000 kr., hafa meiri áhyggjur að sjálfsögðu, út af hækkandi leigu. Þegar kemur að tekjum, sköttum og skuldum, þá eru þeir sem eru með yfir 1,5 milljónir í tekjur afgerandi mest mótfallnir því að greiða skatta og vilja nota meira af skattfé í að greiða niður skuldir. Forgangseinkunn í niðurgreiðslu skulda vex úr 7 upp í 22 eftir hærri tekjum, þannig að það er þrefaldur munur þarna. Eftir því sem menn hafa hærri tekjur vilja þeir frekar að ríkissjóður greiði niður skuldir, þrefalt meira en þeir sem lægstu tekjurnar hafa, nema hjá þessum hópi sem er alveg lægstur, með tekjur undir 250.000 kr, en sá tekjuhópur er að breytast mikið um þessar mundir og passar þetta inn í þá tilgátu sem ég var að nefna áðan, að þetta sé fólk í námi sem hafi hrökklast af leigumarkaði og aftur inn í foreldrahús, forgangsraðar þar af leiðandi öðruvísi, hefur ekki lengur sömu áhyggjur af húsnæðismálum. Ef við tökum síðan bara kjósendur flokka, horfum á hvernig þeir forgangsraða, þá sjáum við eins og ég nefndi í upphafi að kjósendur allra flokka setja heilbrigðismál afgerandi í forgang, alveg frá 70 í forgangseinkunn. Hjá kjósendum Sjálfstæðisflokksins hefur það aukist, var 65 á síðasta ári, þannig að þeir hafa sett þessi mál enn þá meira í forgang. Kjósendur sumra annarra flokka sem höfðu meiri áhyggjur af þessum málum, eins og kjósendur Pírata, eru rólegri núna, enda höfum við líka talað fyrir því. Við sjáum möguleika á því að Svandís Svavarsdóttir, hæstv. heilbrigðisráðherra, muni geta gert góða hluti í þessum málaflokki. Þó sjáum við að ekki er verið að tryggja nægar tekjur, hvorki til Landspítalans né annarra heilbrigðisstofnana. Það er miður. Það er eitthvað sem verður að laga. Það var erindi um þetta frá heilbrigðisstofnunum landsins sem sent var til fjárlaganefndar. Ef Svandísi Svavarsdóttur tekst ekki að tryggja rekstrartekjur fyrir heilbrigðisstofnanirnar þá mun hún missa mikið traust að ég tel. Mitt traust mun alla vega dvína á getu hennar til að halda utan um málaflokkinn, þó ég muni ekki gefast alveg upp á henni, hún hefur verið að gera góða hluti, suma góða hluti. Ég skil ekki hvers vegna hún fór í sjálfseignarstofnanirnar fyrst. Landsmenn eru ekkert á móti því að sjálfseignarstofnanir reki t.d. SÁÁ og svoleiðis. Það eru smá vonbrigði. Ég er ekki alveg búinn að gefast upp á henni, en ég vil fá að heyra rökstuðning hennar fyrir því hvers vegna er ekki verið að tryggja rekstrartekjur fyrir heilbrigðisstofnanir landsins. Ég verð að fá þau svör ef ég á að geta haldið áfram að gefa henni séns með heilbrigðismálin. En alla vega, kjósendur allra flokkar setja heilbrigðismál í afgerandi forgang. Þá skulum við skoða hvað kemur í öðru, þriðja og fjórða sæti hjá kjósendum flokkanna. Hjá Framsóknarflokknum eru samgöngumálin afgerandi á eftir heilbrigðismálum, eða með 43 í forgangseinkunn. Á hæla þess koma mennta- og fræðslumál. Þetta hefur gjörbreyst frá síðasta ári, enda klofnaði Framsóknarflokkurinn, það fóru margir úr Framsóknarflokknum í Miðflokkinn og eftir það hafa menntamálin stokkið upp í forgangi hjá Framsóknarflokknum. Fengu líka menntamálaráðherrann, þeir hafa líklega skilið að kjósendur þeirra sem sátu eftir settu menntamálin meira í forgang. Svo eru löggæslu- og öryggismál með 30 í einkunn. Þetta eru þá heilbrigðismálin og næstu þrjú mál hjá Framsóknarflokknum. Kjósendur Sjálfstæðisflokksins setja heilbrigðismálin fyrst, þar á eftir samgöngumál, 42. Svo kemur að lækka tekjuskatt einstaklinga í þriðja sæti, áhugavert. Löggæslumálin koma svo strax á hæla þess með 29. Samfylkingin. Mestan forgang hjá þeim kjósendum fá heilbrigðismál. Svo koma menntamálin, því næst almannatryggingar og svo samgöngumál. Þá er komið að Vinstri grænum. Þetta er áhugavert. Afgerandi mestur forgangur í heilbrigðismálum. Svo koma menntamálin með 53 í forgangseinkunn, síðan samgöngumál. Það eru í rauninni tveir armar í Vinstri grænum, það er mennta- og menningararmurinn í Reykjavík, svo ertu með framsóknararminn, myndu sumir kalla það, á landsbyggðinni og landsbyggðin setur náttúrlega samgöngumálin í mikinn forgang, þannig að það er ekki skrýtið að það komi þarna upp. En sjáið hvað við erum með. Við erum með flokk sem er með heilbrigðismálin í forgangi og hefur sett ráðherra þangað sem er mjög fær í sínu fagi. Fengu að vísu ekki mennta- og menningarmálaráðuneytið þó að það málefni sé næst á eftir heilbrigðismálunum. Samgöngumálin, fengu að vísu ekki það ráðuneyti, en fóru í samstarf með flokki sem tók það. En það er ekki fyrr en í fjórða sæti að kemur að almannatryggingum hjá kjósendum VG, þær fá ekki nema 27 í einkunn. Þannig að það er ekkert skrýtið, fólk er svo hissa á því hvers vegna almannatryggingar virðist ekki vera í meiri forgangi hjá Vinstri grænum en þegar maður sér þessar tölur um kjósendurna þá kemur það ekkert á óvart. Forgangurinn er í mennta- og menningarmálum og í samgöngumálum. Þetta er landsbyggðin. Þetta eru þessir tveir armar. Þegar kjósendur setja mál í forgang og flokksforystan setur mál í forgang á grundvelli þess hvað kjósendur þeirra vilja, þá er ekkert sérstaklega skrýtið að sjá að almannatryggingar, velferðarþátturinn, er ekki jafn ofarlega og hinir þættirnir. Þá fer þetta allt loksins að verða miklu skýrara. Ef við horfum á Framsóknarflokkinn í sama málaflokki, af því að þetta er það sem helst hefur verið talað um hérna í fjárlagaumræðunni, staða öryrkja og almannatryggingar, þá eru kjósendur Framsóknar með ekki nema 17 þar, á meðan samgöngumál fá 43 í forgangseinkunn. Það er ekkert skrýtið að þeir séu ekkert endilega að setja púðrið þangað, þó að þeir tækju stöðu félagsmálaráðherra. Kjósendur Sjálfstæðisflokksins eru þar með 21 stig. Þannig að við erum með 17, 21 og svo 27 hjá kjósendum Vinstri grænna. Þessir flokkar eru bara ekkert með þennan málaflokk í jafn miklum forgangi og önnur mál. Kjósendur Pírata. Þar eru heilbrigðismálin eins og annars staðar númer eitt, númer tvö eru húsnæðismálin. Okkar kjósendur eru afgerandi í vali sínu, eru með 41 í forgangseinkunn í húsnæðismálum, þeir vilja laga húsnæðismálin. Ef maður skoðar tölurnar er það skiljanlegt. Meiri hluti kjósenda okkar er ekki yngsta fólkið, ekki næstyngsta fólkið, heldur þar á eftir, á bilinu 29–34 ára, einhvers staðar á þessu bili. Þetta er fólk sem er að reyna að komast af leigumarkaði. Yngsta fólkið eins og kom fram í þessum tölum er hlaupið aftur heim á hótel mömmu ef það er að fara í nám og hefur þar af leiðandi minni áhyggjur af húsnæðismálum, yngsti aldursflokkurinn. Já, þetta er það sem kjósendur okkar setja í mestan forgang á eftir heilbrigðismálunum. Þar á eftir koma mennta- og fræðslumál, sem er líka mjög skiljanlegt miðað við aldurssamsetninguna. Þar á eftir koma almannatryggingar. En ef við horfum á tölurnar, hvaða tekjur fólk í þessum hópi er með þá endurspeglar það meira en aðrir tekjuhópar. Viðreisn. Á eftir heilbrigðismálum sem eru á svipuðum stað og hjá kjósendum Sjálfstæðisflokksins, örlítið ofar, fá 72 í forgangseinkunn, koma mennta- og fræðslumál númer tvö. Þar á eftir koma samgöngumál og svo í fjórða sæti niðurgreiðsla skulda, sem er áhugavert. Það er áhugavert að skoða það í samhengi við aldurssamsetninguna. Þetta er það sem kjósendur sögðu í vor þegar við vorum að ræða fjármálaáætlunina að þeir vildu setja í forgang, greint út frá búsetu, hvaða flokka þeir kjósa, aldri, efnahag, menntun. Þetta er það sem landsmenn vilja. Á morgun langar mig að taka saman þessar upplýsingar og setja þær í samhengi við það sem flokkarnir hafa verið að lofa í sínum stjórnarsáttmála og hvernig það rímar síðan saman við fjárlög. Þetta er mikilvæg mynd sem þarf að setja inn í þessa umræðu. Hvað vilja kjósendur í raun og veru?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir prýðisræðu. Takk fyrir að deila með okkur upplýsingum úr könnun um forgangsröðun til málefnasviða, getum við sagt. Þar er margt mjög athyglisvert. Mér sýnist svona út frá forgangsröðun í þessari könnun að þetta sé mjög misjafnt, eins og hv. þingmaður fór mjög vel yfir, eftir aldurshópum, eftir flokkum, eftir kjördæmum. Það þarf að skoða allar þessar breytur. Vissulega getum við nýtt okkur slíkar upplýsingar þegar við hugsum um og ræðum samhengi hlutanna og þegar við ræðum fjárlagafrumvarpið eins og hér við 2. umr. Mér fannst t.d. athyglisvert, ef við skoðum fjárlagafrumvarpið, að hæstv. ríkisstjórn eykur sannarlega útgjöld til stærstu málefnasviðanna. Verið er að fjárfesta verulega í heilbrigðiskerfinu. Verið er að fjárfesta í annars konar velferð en bara í heilbrigðishluta ráðuneytisins. Verið er að fjárfesta í samgöngumálum og verið er að fjárfesta í menntun og menntamálum. Mér fannst jafnframt athyglisvert, af því að hv. þingmaður kom inn á hér minn flokk, Framsóknarflokkinn, og áhersluna á velferðarmálin, að eftir sem áður fari 65 kr. af hverjum 100 kr. í eitt ráðuneyti, í þennan stóra velferðarflokk. Spurning mín til hv. þingmanns snýr að því: Hvernig mundi hv. þingmaður nýta sér þessar upplýsingar í sinni forgangsröðun í sínum fjárlögum?
Herra forseti. Það er góð spurning. Við notuðum nákvæmlega þær upplýsingar sem við fengum fyrir ári síðan og Gallup aflaði til grundvallar forgangsröðun okkar Pírata í skuggafjárlögum sem komu fram fyrir síðustu kosningar. Við notuðum vilja landsmanna og endurspegluðum hann í forgangsröðun í ríkisfjármálum. Það er nokkuð sem við ættum að gera hér. Það er beinlínis gert sums staðar. Það hefur verið reynt í New York ríki. Það hefur verið reynt í Brasilíu, á mismunandi stöðum, að leyfa borgarbúum eða þeim sem búa á svæðinu sjálfum að forgangsraða allt upp í 100% af þeim tekjum sem sveitarfélagið eða svæðið fær inn. Fólk forgangsraði sjálft í gegnum ákveðið ferli. Það hefur reynst mjög vel. Það hefur minnkað ójöfnuð. Það hefur aukið hamingju fólks á svæðinu. Fólk hefur verið mjög ánægt með að fá að koma svona að málum. Píratar hafa ekki komist í aðstöðu til að gera tilraunir með slíkt, en ég veit að við höfum áhuga á því. En það sem við höfum getað gert er að biðja Gallup um að gera fyrir okkur skoðanakönnun um það hvernig landsmenn vilja forgangsraða í ríkisfjármálum, og endurspegla það í tillögum okkar.
Hæstv. forseti. Ég ætla ítreka það sem ég sagði í fyrra andsvari, það er afar gagnlegt að fara yfir þetta með þessum hætti. Mér fundust skuggafjárlögin sem Píratar lögðu fram fyrir kosningar ekki aðeins vera sniðug heldur virkilega gagnleg, ekki bara fyrir þeirra kjósendur heldur fyrir alla kjósendur sem eru að velta þessum málum fyrir sér, í hvað peningarnir fara. En mér sýnist sú forgangsröðun sem birtist í fjárlagafrumvarpinu bara ríma ágætlega við marga af þeim þáttum sem við sjáum í skuggafjárlögum. Auðvitað eru fjárhæðirnar eitthvað öðruvísi, en málefnasviðin eru þarna. Hv. þingmaður er í flokki sem leggur mikla áherslu á gagnsæi og upplýsingagjöf og að nýta internetið og hin rafrænu kerfi til að auka hagræði, og samflokksmaður hv. þingmanns, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, sem er í hv. fjárlaganefnd, hefur lagt mikla áherslu á að auka og þess vegna bæta fjárlagafrumvarpið, framsetningu þess. Hann hefur verið með mjög gagnlegar ábendingar sem koma fram í áliti minni hluta. Ég ætla að spyrja hv. þingmann eilítið út í formið, af því að hv. þingmaður var, ef ég man rétt, á þingi þegar við samþykktum lög um opinber fjármál. Núna hefur umræðan svolítið snúist um þær breytingar sem þurft hefur að gera á frumvarpinu á milli hagspáa. Það birtist þannig að hagspáin fer aðeins niður frá því sem við höfum upplifað undanfarin ár og birtist eilítill ósveigjanleiki í því að [[Forseti hringir.]]beita markvissri hagstjórn. Það hefur verið dálítið í umræðunni. Hver er skoðun hv. þingmanns á því?
Það eru búin að vera svo mörg þing upp á síðkastið. Ég var nefnilega farinn af þingi, held ég, þegar þetta var á endanum samþykkt. En ég tók þátt í umræðunni um það og fylgdist með því. Það sem mér fannst varhugavert við þessa nýju nálgun [[Gripið fram í.]]er að verið var að færa mikið vald til framkvæmdarvaldsins. Við úthlutum peningum í pottum til framkvæmdarvaldsins og það úthlutar þeim síðan áfram. Við færðum mikið af fjárveitingavaldinu, eða þeir sem samþykktu þetta, frá Alþingi til framkvæmdarvaldsins. Það nefndi ég hérna af því að þetta mál var oft rætt áður en ég hætti á þingi. Ég nefndi að það væri mjög varhugavert. Ég nefndi líka að það sem gæti verið jákvætt við það væri að við fengjum betri ramma um það, að þetta þyrfti að vera skilvirkt, alls konar góð gildi til að ramma það inn og að við fengjum meiri gegnsæi í málið. Nú hefur ramminn brostið hjá framkvæmdarvaldinu af því að þeir virða ekki rammann, og jafnvel það ráð sem á að fylgjast með því að ríkisstjórnir fylgi þessum ramma segir bara: Heyrðu, þið þverbrjótið þennan ramma, þannig að ramminn hefur brostið og gegnsæið hefur versnað. Því sem þingið átti að fá út úr þessu með því að afsala sér töluverðu fjárstjórnarvaldi til framkvæmdarvaldsins hefur framkvæmdarvaldið ekki skilað til þingsins sem það átti að skila á móti. Við erum því í verri stöðu í dag sem fjárstjórnarvald en áður en þessi lög voru sett. En það er gott. Björn Leví er einmitt að kalla eftir þessum hlutum í fjárlaganefnd. Ég nefndi það við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra [[Forseti hringir.]]inni í matsal og hann sagði að ég mætti segja það [[Forseti hringir.]]í pontu, að við eigum að geta kallað eftir meiri upplýsingum um þetta samkvæmt lögum um þingsköp. Píratar munu ekkert hætta fyrr en við fáum allar upplýsingar upp á borðið.
Virðulegur forseti. Þetta endar á svipuðum nótum og ég myndi vilja byrja á, að þetta sé ógagnsætt frumvarp. Við erum í fjárlagaumræðu sem klassískt séð hefur ekki verið umfangsmikil í störfum Alþingis. Það varð víst aðeins breyting á því á hrunsárunum þar sem fjárlagaumræðan varð allt í einu miklu viðameiri, áður hafði það kannski verið klárað á einum degi eða eitthvað því um líkt. Við erum í ákveðinni skuld og ég lagði upp með að mikilvægt væri að fá góða umræðu um fjárlög í 2. umr. Á undanförnum tveimur árum höfum við misst algerlega af fjárlagaumræðunni á mjög krítískum tíma í innleiðingarferli laga um opinber fjármál þar sem við biðjum um gagnsæ fjárlög, þar sem ráðherrar segja fyrir fram hvað þeir ætla að gera með fjárheimildirnar sem þeir fá, hvernig þeir ætla að nota fjárveitingar til stofnana eða annað, sem þeir hafa ekki gert undanfarin tvö ár og gera ekki núna þriðja árið í röð. Enn sem komið er þetta að langmestu leyti afrit af gömlu aðferðinni af fjárlögum nema ekki eins nákvæm hún var. Áður voru fjárheimildir beint á stofnanir og beint á verkefni, voðalega nákvæmt upp á það að gera, og það var ekki markvisst af því að forsendurnar fyrir því að ákveða þær upphæðir voru einfaldlega sérstaklega mikið til staðar inn á Alþingi. Verið var að stilla þær fram og til baka án þess í rauninni hafa hugmynd um hvaða áhrif það hefði á verkefni eða áætlanir stofnana eða ráðuneyta eða hvað það var. Ég skil því það skref að fara í almennari fjárheimildir til málaflokka og málefnasviða en á sama tíma verður að koma á móti í stefnumörkuninni og markmiðasetningunni kostnaðarmetin ætlan ráðherra til framtíðar. Sú kostnaðaráætlun getur breyst á einhvern hátt til og frá en það hjálpar til við framtíðarskipulag að gera kostnaðaráætlanir betri. Ef við erum sífellt að fá rangar kostnaðaráætlanir sem eru undir eða jafnvel yfir þeim heimildum sem við síðan veitum þá erum við með gögn í höndunum sem segja: Vinsamlegast gerir betri kostnaðaráætlanir. Núna höfum við ekki hugmynd um það. Við höfðum ekki hugmynd áður og höfum ekki enn þá hugmynd um það hvort kostnaðaráætlanirnar eru almennt séð yfir eða undir. Við fáum greiningu frá Ríkisendurskoðun sem segir okkur að mjög margir liðir og mjög margir málaflokkar séu yfir heimildum en við höfum ekki hugmynd hvort það sé í rauninni gott hvað varðar verkefnin sem eru undir þeim heimildum eða ekki. Það getur vel verið að við látum einfaldlega of lítinn pening í góð verkefni sem fara síðan yfir fjárheimild af því að það er gott fyrir verkefnið að gera það eða það skilar góðum ábata til framtíðar af eyða aðeins meira í verkefnið núna, en Alþingi hefur ekki hugmynd um hvort það er satt eða ekki. Mér sýnist ég sjá á svip þingmanna að ég þurfi að útskýra þetta aðeins betur. Ef við höfum ekki kostnaðaráætlanir fyrir framan okkur þá vitum við ekki hvort það sé góð hugmynd að gefa aðeins meira í, veita aðeins meiri fjárheimildir eða ekki. Það er staðan sem við erum í núna, við erum ekki með upplýsingar um það hvort kostnaðaráætlanir séu yfirleitt til, að puttanum hafi ekki bara verið stungið upp í loftið og giskað hversu mikinn pening hitt og þetta kemur til með að kosta. Í raun og veru er snúið í hina áttina þar sem fyrst eru fengnir peningar og síðan ákveðið í hvaða verkefni á að fara, sem er algerlega öfug leið miðað við lög um opinber fjármál eins og þau eiga að vera uppi á stefnu og markmiðadrifna fjármálagerð. Ég varð að koma aðeins inn á þessi ógagnsæju fjárlög og af hverju þau knýja okkur og hafa undanfarin tvö ár knúið okkur til þess að taka umræðu um fjárlög dálítið alvarlega. Við getum ekki bara slaufað umræðunni og látið eins og þetta sé í desember í fyrra og hittiðfyrra og það séu ekki ný lög um opinber fjármál sem við störfum eftir. Við erum á mjög mikilvægum tímamótum í innleiðingarferlinu því að núna þegar við höfum nægan tíma til að fara yfir fjárlögin og næstu fjármálaáætlun, sem við afgreiddum með allt of skömmum fyrirvara í vor, getum við haft áhrif á það hvernig við viljum sjá þetta til framtíðar. Þá að breytingartillögum Pírata. Ég ætli að fara aðeins nákvæmar yfir þær til þess að það sé mjög vel skjalfest hvað nákvæmlega þær tölur sem koma fram á breytingartillöguskjalinu þýða. Við leggjum til á málefnasviðinu Alþingi og eftirlitsstofnanir tvíþætt framlag upp á 47,2 milljónir, þar sem annars vegar eru 4 milljónir yfir til umboðsmanns Alþingis vegna OPCAT-verkefna og hins vegar 43,2 milljónir til Ríkisendurskoðunar vegna vanáætlunar í sértekjum sem þeir eru að verða af. Á málefnasviði 5 er þríþætt framlag. Annars vegar er það til eftirlits með vinnumansali, sem er upp á eitt starfsgildi eða 11 milljónir til ríkisskattstjóra, hins vegar tvö ígildi starfsmanns til bæði ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra upp á 22 milljónir hvort, til eftirlits vegna skattsvika, samtals 55 milljónir á því málefnasviði. Á málefnasviði hagsýslugerðar, grunnskóla og upplýsingamála eru 2,5 milljónir fyrir Þjóðskrá til að klára ákveðna eiginleika í nýja þjóðskrárkerfinu sem lýtur að því að þjóðskrá geti skráð fleiri en tvö kyn. Á málefnasviði 9, Almanna- og réttaröryggi, fær lögreglan ígildi eins starfsmanns til að framfylgja eftirliti með vinnumansali. Þar undir er landhelgi og Landhelgisgæslan, styrking upp á 100 milljónir í almennan rekstur. Það er best að ég fari aðeins yfir þetta aftur. Gert er ráð fyrir varanlegri aukningu í OPCAT. Til ríkisskattstjóra er tímabundin fjárheimild vegna vinnumansals og varanleg til eftirlits með skattsvikum. Í tilfelli Þjóðskrár er heimildin tímabundin en varanleg viðbót í almennan rekstur vegna Landhelgisgæslunnar. Á málefnasviði 10 er varanleg aukning til Persónuverndar vegna nýju persónuverndarlöggjafarinnar, þar er eitt starfsgildi upp á 11 milljónir. Þar undir eru útlendingamál og Útlendingastofnun en þar leggjum við til tímabundna fjárheimild sem miðar að því Útlendingastofnun sé gert að lúta aðhaldskröfu. Undir eins rosalega miklu vinnuálagi og mikilli pressu og sú stofnun er teljum við ótækt að henni sé gert að lúta aðhaldskröfu á næsta ári. Á málefnasviði 16 er ígildi tveggja starfsmanna til Samkeppniseftirlitsins, sem er varanleg viðbót upp á 22 milljónir, eftirlit með samkeppnislögum, efling á því málefnasviði. Á málefnasviði 23, vegna sjúkrahúsþjónustu, eru annars vegar 1.600 milljónir til Landspítala – háskólasjúkrahúss, sem er útreikningur vegna mönnunarvanda sem spítalinn á við. Þau auglýsa t.d. eftir hjúkrunarfræðingi og fá 0,6 umsóknir á auglýsingu, staðan er það erfið. Þetta þýðir að þau eru með miklu dýrari mönnun en væri um að ræða í eðlilegu umhverfi, það kostar sem sagt aukapening. Einnig hafa þau reiknað út að þau hafi fengið rangt reiknaða launauppbót vegna kjarasamninga. Samtals eru þetta 1,6 milljarðar. Það eru síðan 800 milljónir í rekstur heilbrigðisstofnana, sem er varanleg aukning. Tímabundin aukning er til Landspítala – háskólasjúkrahúss því að væntanlega og vonandi tekst að leysa þennan mönnunarvanda. Væntanlega og vonandi tekst að reikna launabæturnar rétt og þá verður ekki þörf fyrir þessa aukningu, þegar búið er að reikna launabæturnar rétt er komin rétt upphæð fyrir það sem verður varanleg viðbót. Á málefnasviði 29 er villa sem mig langar að tala aðeins um. Þar stendur 13 milljarðar og 130 milljónir. Þetta er ekki rétt tala þannig að við leggjum til í þessari breytingartillögu að sá liður falli burt. Í annarri breytingartillögu á þskj. 476 kemur rétt tala fram. Ástæðan fyrir því að ranga talan kom fram var tímaskortur við að skila nefndaráliti og breytingartillögum til skjalavörslu og meðhöndlunar í þinginu sem gerði það að verkum að nokkrir liðir, sem vantar í fyrri breytingartillöguna, voru lagðir saman inn á þennan lið í staðinn fyrir að þetta væru þrír breytingartillöguliðir. Ekki náðist að skoða þessa breytingartillögu áður en ég fór í ræðu sem framsögumaður álits 2. minni hluta þar sem verið var að tefja það að hefja þingfund af því að verið var að bíða eftir að breytingartillagan kæmi úr prentun. Þegar hún kom úr prentun fór ég beint í pontu og gat ekkert skoðað hvernig hún leit út fyrr en mér var bent á í andsvörum við ræðu mína að þarna væru rúmir 13 milljarðar í lengingu á fæðingarorlofi. Fólk fór að velta þessu fyrir sér og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson spurði mig hvað þetta þýddi langt fæðingarorlof. Sá liður fellur sem sagt burt úr þessari breytingartillögu. Á málefnasviði 30 eru vinnumál og atvinnuleysi og það er tvískipt, 84 milljónir. Það eru annars vegar þær 73 milljónir í VIRK Starfsendurhæfingarsjóð sem vantar upp á til að samningar standist. Gert er ráð fyrir því í lögum um starfsendurhæfingarsjóðinn að ríkið leggi 0,13% af tryggingagjaldinu til hans. Það hefur ekki verið gert en gerður var samningur um að 0,05% af tryggingagjaldinu rynni til sjóðsins í staðinn fyrir 0,13%. Það vantar a.m.k. 73 milljónir til að standa við samninginn upp á 0,05%. Við leggjum þess vegna til að það verði bætt, þótt að sjálfsögðu ætti að standa við það sem stendur í lögum um það hvernig þetta á að fara fram. Að auki eru 11 milljónir til Vinnumálastofnunar vegna vinnumansalsins, varanleg viðbót. Viðbótin sem VIRK fær er tímabundin og eins og ég var búinn að segja um rekstur heilbrigðisstofnana eru 800 milljónir til rekstrargrundvallar þeirra varanleg viðbót. Að lokum er í breytingartillögunni á þskj. 460 7 milljarðar og 650 milljónir lagðar í það verkefni að afnema krónu á móti krónu skerðingu frá 1. apríl á næsta ári. Þá tekur við breytingartillaga á þskj. 476 sem er leiðréttingarbreytingartillaga, leiðrétting á þeirri villu sem kom fram í fyrri breytingartillögunni. Þar er annars vegar lenging fæðingarorlofs upp í 12 mánuði sem mun samkvæmt útreikningum kostar 5 milljarða og 130 milljónir. Það er sem sagt leiðrétting á þeim 13 milljörðum sem stóðu hérna áður. Gert er ráð fyrir 12 mánaða fæðingarorlofi þar. Síðan eru hinir 8 milljarðarnir sem koma þarna fram annars vegar tekjur upp á 2 milljarða, sem er lækkun eða í raun hækkun á veiðigjaldinu umfram þá 3 milljarða sem á að draga frá því. Þá er gert ráð fyrir því að sá milljarður sem lækki í rauninni miðað við óbreytt kerfi fari í ákveðin byggðasjónarmið varðandi minni og meðalstórar útgerðir. Það er að sjálfsögðu útfærsluatriði í lögum um veiðigjöldin en við væntum þess að þau séu í alvörunni í þetta skipti til minni og meðalstórra útgerða en ekki í plati eins og sagt var í veiðigjaldafrumvarpinu á síðasta ári, sem var ekki svo heppilegt. Það var í raun og veru miklu meira til stærri útgerða, alla vega beindist meiri hlutinn af þeirri tillögu að stóru útgerðunum. Síðast en ekki síst eru 10 milljarðar í hækkun á persónuafslætti sem fer upp í um 36.000 kr. á ári fyrir alla. Þetta er grófur útreikningur því að við erum því miður ekki með nógu góðan grunn til að vinna að því að reikna upp skattbreytingar, þegar maður stillir upp skattbreytingum hér og þar, hvernig það hefur áhrif á skattkerfið í heild sinni. Við þurfum þess vegna að vinna með grófa útreikninga. Þetta er því u.þ.b. upphæðin, kannski aðeins meira. Þriðja breytingartillöguskjalið, á þskj. 471, myndi ég segja að væri áhugavert. Ég er ekki viss um að nokkur í minni hluta hafi lagt til að fjárheimildir verði skertar eða minnkaðar. Ég gæti vel haft rangt fyrir mér, ég hef ekki athugað það, en ég man ekki eftir því að hafa séð slíkt áður. Í tillögunni eru rakin ýmis málefnasvið. Þá á ég við málefnasvið en ekki málaflokka því að það er einfaldlega ekki hægt að rekja þessar fjárheimildir niður á málaflokk, af því að þetta snýst um upphæðir varðandi bundin útgjöld, varðandi útgjaldasvigrúm, þær upphæðir sem ríkisstjórnin segist vilja fá frá Alþingi en vill ekki segja í hvað hún ætlar að eyða peningunum. Það er nefnilega rosalega stóran hluta af útgjaldaáætlun fjárlagafrumvarpsins og ríkisstjórnarinnar, upp á rúma 8 milljarða hérna, sem er einfaldlega ekki hægt að finna í fjárlagafrumvarpinu. Það er ekki hægt að finna það í útskýringum ráðuneytanna þegar þau koma í heimsókn til fjárlaganefndar með glærusýningarnar sínar. Fólk getur ef það vill farið í fylgiskjöl nefndarálits 2. minni hluta og séð þar kynningar ráðuneytanna. Fólk getur farið í frumvarp til fjárlaga og svo getur það einfaldlega talið þetta saman sama sjálft, hvernig það summast upp. Á sumum málefnasviðum er meira að segja beðið um minni pening en fæst sundurliðaður, þ.e. beðið er um 100 milljónir en það eru sundurliðuð verkefni upp á 125 milljónir, sem dæmi. Þá er það vanfjármagnað að einhverju leyti, það þarf að gera meira en hægt er að fá pening fyrir. Við skiptum okkur ekkert af því, ríkisstjórnin má alveg eiga það vandamál út af fyrir sig. En við gerum ráð fyrir því að ríkisstjórnin fái einfaldlega ekki þær tölur sem eru ekki útskýrðar. Við notum þá þessa rúma 8 milljarða til að fjármagna þær aðgerðir sem við leggjum til og útskýrum í hvað þeir peningar eiga að fara. Ég veit samt að þessar útskýringar eru til. Okkur hefur verið sagt að þær séu til en við fáum þær samt ekki, sem er enn þá merkilegra ef eitthvað er. Ég er búinn að ítreka aftur upplýsingabeiðni mína til ráðuneytanna en við eigum að sjálfsögðu að fá samkvæmt lögum um þingsköp allt sem málið varðar og getur varpað ljósi á málið. Við eigum að fá það í hendur en einhverra hluta vegna fáum við það ekki. Sum ráðuneytin voru með sundurliðunina í kynningu sinni, ég held að það hafi verið þrjú þeirra, og eitt ráðuneytið svaraði upplýsingabeiðninni, samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið, húrra fyrir þeim. Afgangurinn var ekki með neitt, en við sjáum hvort það næst inn fyrir 3. umr., það verður áhugavert að sjá hvort. Þá getum við tekið upplýsta ákvörðun um það hvort eitthvað af þeim fjárheimildum sem þeir biðja um þarna breytast eða ekki. Það verður gaman að sjá. Ég sagði það í framsöguræðu minni að ég ætlaði að geyma málefnasviðin þangað til seinna. Ég ætla alla vega að fara yfir eitt núna, ræða almennt um velferðarmálin. Í frumvarpi til fjárlaga var gert ráð fyrir 2,9% hækkun vísitölu neysluverðs, 2,9% verðbólgu. Gert var ráð fyrir 0,5% hækkun á lífeyrisbætur eða örorkuþega o.fl. sem fellur undir 69. gr. laga um almannatryggingar, sem leiddi til 3,4% hækkunar á þeim bótum sem eru miðaðir við þá grein og afleiðu af þeirri grein. Þegar ný þjóðhagsspá kemur út hækkar verðbólguviðmiðið, áætlun um verðbólguna, úr 2,9% í 3,6%, allt í lagi, það er 0,7% hækkun þarna. Það þýðir að að öllu óbreyttu myndi hækkunin upp á 3,4% vera undir verðbólguviðmiði, sem samræmist ekki 69. gr. laga um almannatryggingar. Viðbrögðin í áliti meiri hluta er að breyta þeirri hækkun þá úr 3,4% í 3,6%, þannig að þið skilji þetta, og tölurnar virðast stemma við það. Þá er farin sú 0,5% hækkun umfram verðbólgu sem er kynnt sem kaupmáttarhækkun í frumvarpi til fjárlaga, þ.e. búið er að hafa kaupmáttarhækkunina af þeim sem falla undir 69. gr. laga um almannatryggingar. Loforðið sem var gefið í fjárlögunum hverfur núna á milli 1. og 2. umr. Lögin kveða á um ákveðinn tvöfaldan lás, eins og hann hefur verið kallaður, að bætur vegna almannatrygginga sem falla undir þá grein eigi að hækka um það sem er hærra, hvort sem er vísitala neysluverðs eða launaþróun. Launaþróun í frumvarpinu er 3,6%. Við erum að miða við 3,6% vísitölu neysluverðs. Ýmislegt annað í frumvarpinu segir einmitt að þær forsendur séu varlega áætlaðar. Það er t.d. sagt í frumvarpinu að búist sé við nafnlaunahækkun upp á 6%. Mjög margt á komandi kjaravetri segir okkur að 3,6% launahækkun á næsta ári verði mjög erfið, a.m.k. hvað kjarasamninga varðar, en þar birtist vandamál 69. gr. í hnotskurn. Hérna setjum við fram hvernig launaþróun og verðbólguþróunin verður mögulega á næsta ári. Miðað við allar forsendur er ekki svo ólíklegt að launaforsendur verði hærri og jafnvel verðbólga líka. Þá fá þeir sem eru með bætur samkvæmt 69. gr. ekki leiðréttingu á því eftir á, heldur er það þá bara tekið árið 2020 í kjölfarið, þ.e. gert er ráð fyrir áætlun um launaþróun og áætlun um verðbólgu en ekki raunveruleg launaþróun fyrir árið eða raunveruleg verðbólga fyrir árið. Kannski gerum við stundum ráð fyrir meiri launaþróun eða meiri verðbólgu og þá fá þeir sem falla undir 69. gr. meiri kaupmáttaraukningu en ella. Miðað við að forsendurnar eru yfirleitt frekar varlegar er líklegt að það sé hið gagnstæða, að þær forsendur sem eru gefnar í frumvarp til fjárlaga séu almennt til þess að þær dragist aftur úr þakinu sem var þarna. Mér finnst það pínu alvarlegt. Ég er ekki viss um að markmiðið með lagasetningunni, þegar þessu var bætt við árið 1997, hafi verið einmitt þetta. Það virðist sem eiginleg launaþróun eða eiginleg verðbólguþróun eigi að hafa áhrif á þetta. Það myndi aftur á móti geta leitt til þess vandamáls að ef verðbólgan yrði síðan minni en var spáð eða launaþróun minni en var spáð þá stæðu einhverjir í þeim sporum að þurfa jafnvel að skulda, ef sú ákvörðun yrði tekin að þetta væri þá bara aukakaupmáttaraukning. Þetta gengur í báðar áttir þarna. Að jafnaði sýnist mér þetta frekar ganga til þessa hóps sem mínus. Ég hef alla vega lagt inn gagnaöflunarbeiðni um það, til þess að sjá hver hækkunin var vegna þessa liðar í lögum um almannatrygginga á undanförnum rúmum áratug og helst alveg aftur til þess að því lagaákvæði var bætt við hver, hver eiginleg launaþróun var á árinu og hver eiginleg verðbólga var á árinu. Þá ætti maður að geta borið saman hvernig þetta hefur þróast yfir árin. Það eru einhver gögn sem maður ætti að nota til að upplýsa sig, hvernig ætti að gera þetta til framtíðar miðað við fortíðina, hversu miklu munar og því um líkt. Það eru fleiri málaflokkar. Ég tek þá kannski í næstu ræðu. Ég held að gott sé að ljúka máli mínu á þessu lagalega vandamáli og túlkunarvandamáli á því hvernig 69. gr. er notuð í reynd og á þeim ákveðna forsendubresti sem virðist vera þar. Það er viljandi sagt að varlega sé farið í það að spá um hversu mikil launaþróun verður á næstu árum, sem þýðir að bein áhrif eru höfð á það hversu mikið bætur almannatrygginga hækka, með því að taka varlega afstöðu gagnvart því hver launaþróunin verður. Ef farið væri í hærri í launaþróun og sagt að það væri ekki 3,6% heldur 4% yrði ráðuneytið að hækka bætur til almannatrygginga um a.m.k. 4%, ef verðbólgan yrði ekki þeim mun hærri. Þannig að núna hefur ráðuneytið stjórn á því með því að fara varlega í að áætla hver launaþróun verður, það hefur þó minni stjórn á verðbólgunni að sjálfsögðu, það kemur bara í gegnum þjóðhagsspána og fleiri staði. En með þeim aðferðum getur ráðuneytið stýrt því að verðbólgan verði hámarkið sem bætur almannatrygginga vegna 69. gr. hækka um. Önnur aðferð, vísitalan, er kerfislæg, hún er bundin þjóðhagsspánni, en hinn lásinn í þeirri jöfnu er bundinn ákvörðun ráðuneytisins án þess að hún sé í raun rökstudd á nokkurn hátt, eins og á við um svo margt annað í þessu frumvarpi. Ég geri alvarlega athugasemd við það að sagt sé að búist sé við nafnlaunahækkun á næsta ári um 6% á sama tíma og gert er ráð fyrir varlegri spá um launaþróun upp á 3,6%. Þetta passar ekki saman. Sú ákvörðun hefur tvímælalaust áhrif á 69. gr. laga um almannatryggingar og hvaða niðurstöðu það hefur í fjárlagafrumvarpinu og fyrir það fólk sem er á þeim bótum. Varðandi framhaldið, svona rétt í lokin. Fyrir utan öll þau atriði sem þarf að greina og útskýra vel, eins og með launaþróun, eins og með 69. gr. og ýmislegt annað, þá þurfum við í alvörunni að eiga dálitla umræðu um framtíð fjárlagagerðarinnar og fjárlagavinnunnar. Við höfum ekki haft tækifæri til þess undanfarin tvö ár, sem voru algerlega krítísk í innleiðingu laga um opinber fjármál, þannig að við erum eftir á hvað það varðar. Ég hvet alla til að koma og segja skoðun sína á lögum um opinber fjármál og hvernig þeir myndu vilja sjá þá vinnu til framtíðar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir prýðisræðu. Hv. þingmaður setur sig mjög vel inn í mál, enda situr hann í hv. fjárlaganefnd. Ég fór í andsvar við hv. þingmann eftir framsögu minnihlutaálits og ágætt nefndarálit 2. minni hluta, sem er einmitt hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Ég get ekki staðist mátið að koma aftur í andsvar sem snýr að lögum um opinber fjármál og síðan að framhaldi af andsvari við hv. þm. Jón Þór Ólafsson, samflokksmanns hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar. Nú er ég búinn með helminginn af fyrra andsvari í að útskýra þetta. Þetta snýr að fjárveitingavaldinu, þeirri gagnrýni að við séum að einhverju marki að færa fjárveitingavaldið frá Alþingi yfir til framkvæmdarvaldsins. Ég ætla að bera niður í nefndaráliti hv. þingmanns, þar sem segir á bls. 5, með leyfi forseta: „Hinn hluti rökstuðningsins fyrir því að þingið sé að glata fjárveitingavaldinu snýr að heimild ráðherra til þess að skipta fjárheimildum upp í fjárveitingar, að þingið samþykki bara almennar heimildir til málefnasviða og málaflokka en ráðherra geti svo gert það sem honum sýnist innan hvers málaflokks. Sú gagnrýni er hins vegar ekki réttmæt með öllu.“ Mér finnst þetta mjög gott og ákvað að draga þetta hér fram af því að ég er algerlega sammála hv. þingmanni. Það er margt gott við lög um opinber fjármál en ég verð að koma inn á það í seinna andsvari. Ég vildi bara draga þetta fram.
Virðulegur forseti. Þá get ég kannski byrjað að nota fyrri helming andsvars míns til að hrósa hv. formanni fjárlaganefndar fyrir að vera viðstaddur allan tímann og taka virkan þátt í umræðunni. Það tel ég mjög mikilvægt og ég mundi vilja sjá meira af því frá hæstv. ráðherrum, kannski síður í 2. umr., en 1. umr. var þannig. Hæstv. ráðherra í ríkisstjórn síðasta kjörtímabils var mjög duglegur við að vera viðstaddur og hv. formaður fjárlaganefndar hefur greinilega tekið það upp og er það mjög vel. Varðandi spurninguna þá er gagnrýnin ekki alveg réttmæt einmitt af því að ætlunin í lögum um opinber fjármál er að ráðherra útskýri fyrir fram hvað hann ætli að gera við þær fjárheimildir sem hann fær, hvernig hann þýðir þær yfir í fjárveitingar. Það er t.d. gert í fylgiskjalinu þar sem það er útskýrt hvernig fjárheimildir skiptast niður í fjárveitingar til mismunandi stofnana til þriggja ára, sem er mikil framför frá fyrra ferli þar sem stofnanir voru bara frá ári til árs og vissu ekkert hvað þær fengju á næsta ári. Vandamálið við það er að þó að stofnanir sjái þrjú ár fram í tímann hvernig fjárveitingar til þeirra þróast sjá þær ekki ástæðuna fyrir því að þær séu að hækka eða lækka. Það vantar þá tenginguna á milli stefnu og aðgerða stjórnvalda, hvernig þær þýðast yfir á mismunandi stofnanir. Er þessi stofnun að fara að taka við verkefninu eða hin stofnunin? Það er óljóst. Er þetta allt vegna launaviðbóta, uppreikninga eða er eitthvað að fara í mínus og eitthvað að koma út í plús á móti? Það er mjög óljóst. Það er það sem vantar helst þar, sem gerir þennan hluta gagnrýninnar réttmætan.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég get tekið undir allt það sem hv. þingmaður sagði hér. Hv. þingmaður sagði jafnframt að við værum á tímamótum í þessu ferli öllu og ég er sammála því. Þetta eru hlutir sem við eigum að beita okkur fyrir að betrumbæta, að laga upplýsingarnar sem við fáum í frumvarpi. Eitt af þeim markmiðum sem lagt var upp með í lögum um opinber fjármál var einmitt að treysta umgjörð ríkisfjármála og bæta það sem við köllum framkvæmd fjárlaga. Svo er það eftirfylgnin við það. Við erum að ákveða fjárheimildir og í hvað fara fjárveitingarnar? Af hverju þarf að auka við? Af hverju þarf að skerða? Og þannig mætti áfram spyrja. Þetta er, vil ég meina, framfaraskref í ríkisfjármálum, í umgjörð ríkisfjármála. Það er hluti af þeim stöðugleika og aga sem lagt var upp með að yrði í kringum ríkisfjármál. Ég held að við sjáum það núna, þegar við erum í fyrsta skipti að fara niður í efnahagsspám frá því sem verið hefur undanfarin misseri, að allir þurfa að fara í gegnum öll málefnasvið af því að launa-, gengis- og verðlagsforsendur eru að hækka. En í frumvarpinu sjálfu eru sáralítil frávik frá ríkisfjármálaáætlun. Það er eitt af því jákvæða sem við sjáum. Við erum að halda okkur við upphafleg markmið í heildina tekið þannig að ýmislegt jákvætt er hægt að draga fram. Virðulegur forseti. Ég vil jafnframt segja það hér að ég get tekið heils hugar undir margt af [[Forseti hringir.]]því sem er í nefndaráliti hv. þingmanns, úrbætur sem lagðar eru til á forminu.
Virðulegi forseti. Við þurfum því miður að eyða þingfundatíma í þessa umræðu og mér finnst það svolítið miður. Þingfundatími Alþingis er mjög mikilvægur og dýrmætur og af skornum skammti. Út af því að við höfum misst undanfarin ár í þessa umræðu sem við hefðum átt að eiga mun fyrr þurfum við að eyða góðum tíma í þetta núna. Það eru tvö mjög góð atriði sem helst koma hér fram. Framsetning fjárlaga er breytt sem þýðir að einnig þarf að breyta hefðum og vinnu í kringum þau. En við erum ekki að breyta því. Ný lög kalla á ný vinnubrögð en við erum dálítið föst í gamla forminu af því að við gleymdum að tala um það síðast eða þar áður, höfðum ekki tíma til þess þá. Já, frumvarp til fjárlaga heldur sér, þrátt fyrir allt annað, innan þessa ramma. En við höfum ekki forsendur til að vita hvort það er gott. Við höfum ekki hugmynd um það af því að stefna stjórnvalda, markmiðin og aðgerðirnar, er ekki kostnaðarmetin. Þær vörður og mælistikur sem eru á leiðinni, um það hvaða árangri aðgerðir stjórnvalda eiga að ná, eru mjög misgóðar milli málefnasviða, verður maður að segja. Ef tenging væri á milli aðgerðanna, ef góðar mælistikur væru á það hvaða árangri þær aðgerðir ná og ef þær væru tengdar við fjárheimildirnar þá gæti ég sagt hvort gott sé að halda í rammann eða ekki. Það er eiginlega vandamálið í hnotskurn, sem við glímum við, ógagnsæið í þessu.
Hæstv. forseti. Við fjöllum hér um fjárlagafrumvarpið í umhverfi sem búið var til fyrir nokkru. Ég hef áður lýst því að ákveðnir gallar séu við það umhverfi allt saman, þ.e. við það ferli sem við samþykktum. Ég held að við þurfum að endurskoða hluta þessara laga um opinber fjármál í það minnsta hvað varðar aðkomu nefnda að þessari vinnu. Ég tel að það komi æ betur í ljós að þingið er nokkuð sett til hliðar í þessu ferli öllu en framkvæmdarvaldið ræður meira för en áður. Kerfið stýrir þessu meira en það gerði áður. Við sem ekki sitjum í fjárlaganefnd höfum ekki fengið tækifæri til að fjalla um þá liði fjárlaga sem heyra undir okkar nefndir. Ekki hefur einn fundur í utanríkismálanefnd verið um fjárlögin sem slík, til að fara yfir innihald fjárlaga eða þann hluta þeirra sem lýtur að utanríkismálum. Okkur hefur ekki gefist tóm til eða færi á að kafa ofan í tillögurnar, breytingar eða athugasemdir, og gera athugasemdir eða breytingartillögur við frumvarpið. Nálgun okkar er þannig bara út frá textanum eins og hann er í frumvarpinu, sem er alls ekki lýsandi fyrir alla hluti. Ég hef spurt hverju þetta sæti. Af hverju fá nefndir ekki að fjalla um málin? Upplýsingarnar sem við fáum eru þær að um sé að ræða reglur sem fjárlaganefnd hafi sett, að biðja fagnefndirnar ekki um álit á á fjárlögunum. Ég hef grun um að um sé að ræða reglur sem hafa verið almennt samþykktar, en hvað um það, því þarf að breyta, þetta er í raun óþolandi. Ég ætla að fjalla um utanríkismál síðar í þessari ræðu og reyna að gera þau að mínu aðalumfjöllunarefni, þótt það sé erfitt án þess að hafa fengið umfjöllun um málið. Fjárlögin sem hér liggja frammi eru lögð fram í fádæma góðu umhverfi þótt blikur séu vissulega á lofti. Efnahagsumhverfið hefur sjaldan verið jafn gott og undanfarin ár og undanfarið ár, má kannski segja. Staða ríkissjóðs er gríðarlega góð, ekki síst vegna þeirra aðgerða sem farið var í á árunum 2013–2016 þar sem tókst að innheimta mikið fé úr hinum föllnu bönkum eða frá hinum svokölluðu vogunarsjóðum sem áttu bankana, og að sjálfsögðu vegna þess að okkur tókst að leiðrétta skuldir heimilanna. Með leiðréttingunni tókst okkur í raun að gera heimilin aftur að virkum þátttakendum í íslenskum efnahag. Flestir þeir sem hafa tjáð sig hér í kvöld eða eru með nefndarálit í þessu máli hafa varað við of mikilli bjartsýni, að hagkerfið sé að kólna o.s.frv. Það virðist svo sem vera yfirvofandi, ef marka má alla þá sérfræðinga sem fjallað hafa um málið fyrir utan þennan sal og ef marka má greiningar eða skýrslur bankanna sem hafa komið út undanfarið. Mér finnst ákveðnir hlutir í þessu fjárlagafrumvarpi sem ég ætla að drepa á nokkuð merkilegir í sjálfu sér. Ég ætla ekki djúpt í forsendurnar og alla þá talnaleikfimi sem þarna er, ágætlega hefur verið farið yfir það. Ég verð að viðurkenna að þar sem engin umfjöllun hefur fengist um ákveðna þætti í utanríkismálanefnd er ég ekki í stakk búinn til þess að fjalla um ákveðna hluti hér. En það er áhugavert að sjá að enn og aftur eru ríkisútgjöld stóraukin og blása út. Það sem er sérstakt við það er að það er gert á vakt Sjálfstæðisflokksins sem hefur farið með fjármálaráðuneytið undanfarin ár, og í raun í mjög langan tíma ef undan eru skilin árin 2009–2013. Gert er ráð fyrir að ríkisútgjöld aukist um 57 milljarða eða um rúman einn milljarð á dag … [[Gripið fram í.]]eða á viku, eins og fram kemur í nefndaráliti 3. minni hluta. - Ég þakka hv. þingmanni fyrir, það eru víst aðeins fleiri dagar í árinu en 57. - Í áliti 3. minni hluta, í áliti hv. þm. Birgis Þórarinssonar, kemur einnig fram að stjórnarmeirihlutinn ætli að fjármagna breytingartillögur sínar með sölu losunarheimilda, líklega upp á eina 4 milljarða, eins og stendur í nefndarálitinu. Vaknar þá sú spurning hvort meiri hlutinn telji öruggt að við þurfum ekki að kaupa slíkar heimildir til baka í framtíðinni eða hvort við þurfum bara að gera ráð fyrir því í fjárlögum framtíðarinnar að eiga fyrir slíku komi til þess. Þetta eru vangaveltur. Það er allt í lagi að velta því upp því að að sjálfsögðu vitum við ekki hvað framtíðin ber í skauti sér. Erum við hugsanlega að selja frá okkur þarna einhvers konar auðlind? Það er annað sem þarf að spyrja sig að. Sjálfstæðisflokkurinn hefur hingað til, þótt fáir trúi því reyndar lengur, talað fyrir skattalækkunum. Undir forystu Sjálfstæðismanna á síðasta ári var fjármagnstekjuskattur hækkaður. Því var líka lofað þá að endurskoða skattstofninn og ég fæ ekki séð, ekki frekar en flutningsmaður 3. minni hluta, að ætlunin sé að standa við það loforð. Kannski kemur það síðar á árinu, á næsta ári eða á kjörtímabilinu, í það minnsta er því ekki lofað hér. Þetta er röng stefna, held ég. Þegar skuldir ríkisins lækka hratt ætti að huga að að lækkun skatta á fólk og fyrirtæki í stað þess að stækka báknið og gera þar með slíka lækkun erfiðari þegar fram líða stundir. En áfram skal haldið. Þótt það komi ekki til kastanna fyrr en árið 2020 er búið að boða - ég held að það sé komið inn í þingið, eða hvort það er í samráðsgáttinni - frumvarp um þjóðgarðastofnun. Gert er ráð fyrir að það komi til kastanna 2020 þannig að við fjárlagagerð næsta árs munum við fjalla um fjármuni til þessarar nýju stofnunar, sem stækkar þá báknið enn meira. Gaman verður að sjá hvort það fljúgi í gegnum alla ríkisstjórnarflokkana. Tryggingagjaldið er oft nefnt. Það er í raun afar ósanngjarn skattur sem leggst mjög misþungt á fyrirtæki. Fyrirtæki sem t.d. eru í mikilli þjónustu, eru með margt starfsfólk, greiða hlutfallslega hærra gjald en þau sem eru með fátt starfsfólk. Það er mikill munur á því að reka þjónustufyrirtæki í sjávarútvegi eða auglýsingastofu eða stóriðju með fáu starfsfólki miðað við veltu. Ríkisstjórnin segist ætla að lækka tryggingagjaldið um 0,25% en samt skilaði þessi skattur, eins og fram kemur í áliti 3. minni hluta, meiri fjármunum í ríkissjóð en á síðasta ári og er það vegna hækkunar launa. Því vaknar sú spurning hvort þessi litla lækkun mæti þeim launahækkunum sem orðið hafa. Er raunverulega verið að lækka kostnað fyrirtækjanna? Það er það sem stendur upp úr hjá mér. Er ekki nær að lækka tryggingagjaldið enn meira eins og Miðflokkurinn leggur til, og er í breytingartillögu 3. minni hluta, og reyna þannig að hvetja fyrirtæki til að ráða frekar fólk og fara í frekari fjárfestingar? Ég nefni kolefnisskattinn, enn einn skattinn sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur stutt. Nú á að hækka hann. Áætlað er að sá skattur skili tæpum 6 milljörðum og hefur hann þá hækkað um 50% frá árinu 2017. Þessar skattahækkanir eru raunar alveg ótrúlegar, ekki síst þegar við höfum flokk sem farið hefur með fjármálaráðuneytið árum saman og er í raun að berjast fyrir skattahækkunum. Orkuskipti tengjast þessu, fallegt orð og lýsandi og sumpart hefur ágætur árangur náðst. Ég ætla að leyfa mér að nefna sjávarútveginn sem dæmi. Þar hafa fyrirtæki lagt sig fram við að mæta áskorununum, t.d. með nýjum og sparneytnari skipum sem menga minna. Hefur sú atvinnugrein verið til fyrirmyndar þegar að því kemur. Sjávarútvegurinn borgar kolefnisskatt. Það er enn einn þáttur í ójafnvæginu sem greinin á við að etja. Þegar hún er að keppa við ríkisstyrktan sjávarútveg, t.d. í Noregi eða Rússlandi, gerist samkeppnin, eðlilega, enn skakkari. Ekki er nóg með að verið sé að greiða kolefnisgjald heldur er líka verið að greiða veiðigjöld sem eru mjög há fyrir marga og leggjast misþungt á atvinnugreinina - óskaplega ósanngjarn skattur eins og hann er lagður á og full ástæða til að endurskoða hann. Ég held að það sé lag að fara í þá vinnu, eins og komið hefur fram í þingsályktunartillögum sem hv. þm. Sigurður Páll Jónsson er 1. flutningsmaður að, að meta auðlindirnar, skilgreina þær og velta því fyrir okkur hvort við ætlum að leggja auðlindagjald á eða ekki. Eigum við ekki að leggja slíkt gjald á allar auðlindir? Með hvaða hætti? Mín persónulega skoðun er sú að best sé að nota skattkerfið, vera með aukaskattprósentu á þá sem nýta skilgreindar auðlindir. Þegar vel gengur borga menn meira og ef illa gengur borga menn minna. Kolefnisskatturinn, eins og komið hefur fram, leggst misþungt á landsmenn. Hann leggst þyngra á landsbyggðina en aðra vegna þess að þar þurfa bæði fyrirtæki og heimili að nota olíu og bensín meira - rannsóknir hafa sýnt það - en aðrir. Landbúnaður er þar ekki undanskilinn og er mjög mikilvægt að sú atvinnugrein geti keppt, í því umhverfi sem hún er í í dag, við innfluttar afurðir; ég tala nú ekki um ef við ætlum að hleypa hráu kjöti óheft inn í landið. Afstaða ríkisstjórnarinnar til landbúnaðarins hefur í besta falli verið óvænt því að þar er einhvern veginn alltaf á tali þegar verið er að reyna að fá svör varðandi landbúnaðinn. Kolefnisskatturinn er röng stefna. Skatturinn, sem Sjálfstæðisflokkurinn vill hækka, leggst misjafnt á atvinnugreinar og íbúa landsins. Þetta er vitlaus skattur, ekki síst í ljósi þess að ríkisstjórnin hefur ekki hugmynd um hvort hann skili árangri. Þess vegna er ágætt að velta þessari spurningu upp: Er það þannig að þessi skattur skili einhverju? Í fyrirspurn hér í þinginu upplýsti umhverfis- og auðlindaráðherra að það er allsendis óvíst hvort skatturinn skili árangri varðandi loftslagsmálin. Hann er því ekkert annað en aukatekjustofn fyrir ríkið. Þarna er verið að leggja á aukaskatt og áhugavert að sjá að Sjálfstæðismenn og aðrir eru áhugasamir um að hækka hann áfram. Ef ætlunin er hins vegar að hvetja landsmenn til að skipta yfir í rafmagnsbíla, ef við tökum það dæmi, væri miklu betra, að mínu viti, að taka upp jákvæða hvata. Á árinu 2017 voru fluttir inn 415 rafbílar, þ.e. nýskráðir. Það sem af er ári, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fékk í dag, er búið að skrá í kringum 544 bíla. Það er því freistandi að velta því fyrir sér hvort ekki sé nær að vera með jákvæðan hvata, eins og t.d. endurgreiðslu á hluta af kaupverði á þessum bílum. Það mætti hugsa sér 200.000 kr. á bíl, svo að dæmi sé tekið. Vissulega kostar það rúmar 100 milljónir, miðað við þær tölur sem ég nefndi hér, en á móti geturðu mælt árangurinn og þú sérð þá hver afraksturinn verður og markmiðið verður líka ljóst. Í dag er markmiðið óljóst og árangurinn veit enginn um. Ekki má heldur gleyma því, eins og fram kemur í áliti 3. minni hluta, að þessi hækkun á sköttum mun fara beint út í verðlagið og mynda verðbólguþrýsting. Í nefndaráliti 3. minni hluta er lagt til að áfram verði hægt að nýta séreignarsparnað til íbúðarkaupa og niðurgreiðslu íbúðalána. Ég tek undir það og mig langar að nota tækifærið til að hvetja meiri hlutann, og í raun okkur öll, til þess að reyna að framlengja þetta ákvæði sem á að renna út nú í sumar þannig að það geti nýst eitthvað lengur. Í raun er lagt til í áliti 3. minni hluta að þetta verði ótímabundið en ég veit að það er allt til skoðunar. En við þurfum, held ég, að framlengja þetta. Fjallað er um eldri borgara og kjör þeirra í nefndarálitinu og bent á að kjör eldri borgara, eða lífeyrisgreiðslur, fylgi ekki launaþróun eins og gert er ráð fyrir í 69. gr. laga um almannatryggingar. Þessi hópur samborgara okkar er búinn að strita og vinna og gera samfélagið tilbúið fyrir okkur hin og það er sjálfsagt að þetta fólk geti unnið áfram. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson hefur talað fyrir því að atvinna eigi ekki að skerða greiðslurnar. Það er það sem við viljum sjá, við viljum að fólk geti nýtt góða heilsu og unnið. Það er engin skylda, að sjálfsögðu, en ég held að það sé líka hluti af góðri heilbrigðisstefnu að þeir eldri borgarar sem eru hressir og treysta sér til að vinna hluta úr degi, eða allan daginn þess vegna, geti gert það, geti verið í samskiptum við fólk og glatt okkur hin. Ýmislegt annað er fjallað um í þessu áliti. Það er fjallað um ríkisbáknið sem er að stækka og áhugaleysi um landbúnaðinn er gagnrýnt. Talað er um niðurskurð til hjúkrunar- og dvalarheimila, að brýnt sé að efla heimilisþjónustu. Það er talað um SÁÁ sem við erum öll sammála um að þurfi að styðja enn betur, um veiðigjöld, gjaldskrárhækkanir o.s.frv., þar á meðal kennitöluflakk. Ég ætla ekki að fara dýpra í það að þessu sinni heldur fara aðeins yfir í utanríkismálin. Eins og fram kom í upphafi máls míns eru það að mínu viti óboðleg vinnubrögð að nefndir Alþingis fái ekki þessi mál til umfjöllunar, að utanríkismálanefnd fái t.d. ekki rammann eða kaflann um utanríkismál til að ræða ofan í kjölinn. Mun ég nefna nokkur dæmi hér á eftir varðandi það. Ég tek það líka á mig, hæstv. forseti, og hafi ég samþykkt þessar reglur og þessa aðferð einhvers staðar er hún jafn vitlaus fyrir því. Þessu þarf að breyta til þess að umfjöllun verði betri og vandvirknin meiri hér í á Alþingi og til þess að þingið hafi í alvöru eitthvað um málið að segja. Þá er ég ekki að kasta neinni rýrð á fjárlaganefnd sem ég held að hafi unnið mjög gott starf og ég held að full ástæða sé til að þakka formanni hennar, sem situr hér í salnum, ágætisvinnu. Utanríkisþjónustan er útvörður landsins. Því miður er hún oft og iðulega mjög vanmetin. Þar vinnur tiltölulega fátt fólk þó að mörgum finnist það mjög kostnaðarsöm útgerð sem við erum með þar. Við erum með tiltölulega fátt fólk en afar fært til að gæta hagsmuna okkar. Þeirra starfsvöllur er heimurinn allur - nema Ísland. Það er ekkert smávinnusvæði ef við veltum því fyrir okkur. Ég held að full ástæða sé til að halda áfram því sem við byrjuðum á á árunum 2008–2016, að reyna að opna betur og útskýra hvað verið er að gera í utanríkisþjónustunni. Útgjaldaramminn vex um rúman milljarð, eins og fram kemur í kaflanum um utanríkismál. Þar kemur fram að m.a. er verið að efla framkvæmd EES-samningsins og hækka rekstrarframlag þróunarsamvinnu. Þá eru 300 milljónir vegna aukinna verkefna utanríkisþjónustu stjórnsýslu. Ég velti fyrir mér og sé ekki, hef alla vega ekki enn séð, kannski hefur mér yfirsést það, hvernig þessar 300 milljónir skiptast. Í hvað fara þessir peningar? Hvert fara 300 milljónirnar sem þarna er verið að bæta í? Síðan er það þróunarsamvinnan - og ég ítreka að kannski hefur það farið fram hjá mér - en á fundi utanríkismálanefndar um daginn kom fram að verið sé að stofna ákveðinn sjóð sem eigi að virka þannig að fyrirtæki á einkamarkaði geti sótt um fjármagn sem tengist einhvers konar þróunarsamvinnu. Ef þau eru með hugmynd að verkefni geta þau sótt um í þennan sjóð, fengið fjármuni og farið með verkefnið af stað í löndum sem eru þá á skrá þessa sjóðs. Ef ég man rétt er hugmyndin sú að þetta séu um 17 lönd, þ.e.17 lönd þar sem Ísland er með einhvers konar starfsemi. - Nú kemur hæstv. forseti í salinn og ég var búinn að lofa að tala ekki lengi þannig að ég ætla að herða mig aðeins. Hvaðan koma þær 400 milljónir sem eiga að vera í þessum sjóði? Ég fæ ekki séð að nein útlistun sé á því í kaflanum um utanríkismál. Í raun finn ég hvergi hvaðan þessir fjármunir eiga að koma. Það er ein af þeim spurningum sem ég hefði áhuga á að fá svör við. Síðan er gert mikið úr því að verið sé að hækka þróunarsamvinnu úr 0,26, held ég, í 0,28. Það er ekkert útskýrt hvaðan peningarnir koma. Eru þetta einfaldlega nýir útreikningar, nýjar aðferðir? Eða hvað er þar að baki? Það er hins vegar áhugavert að sjá að aukning er í uppbyggingarsjóð EES. Hér eru til þingræður þar sem hæstv. ráðherra hafði þá skoðun að það væru peningar sem ekki ættu að fara þangað því að um væri að ræða þróunaraðstoð til Evrópusambandsins og ætti að nota á aðra staði. En ég held að annar skilningur sé kannski kominn á því núna. Í breytingartillögum meiri hlutans er síðan lagt til að í heildina komi 95 milljónir vegna setu okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna, hvort það eru 30 milljónir á þessu ári en 65 árið 2019. Það er mjög fínt og flott að sitja í þessu mannréttindaráði en á sama tíma höfum við skorið niður og lokað mannréttindaskrifstofu okkar í Vín þar sem við erum ekki lengur með sendiráð og sendiherra. Við erum með starfsemi, mjög færan og góðan starfsmann, en þar er búið að draga mjög saman til að spara. Við höfum heldur ekki sinnt skyldum okkar í Strassborg og var þó búið að tryggja fjármagn til þess að opna þar á árinu 2016 og þar er líka eitt helsta vígi mannréttinda. En við getum sett 95 milljónir í mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna. Mér finnst það ákveðin hræsni, hæstv. forseti, að berja sér á brjóst og tala um mannréttindi með þessum hætti á sama tíma og við sinnum þeim ekki þar sem við eigum að vera að sinna þeim. Ég ætla aðeins að fara yfir þær upplýsingar sem ég hef óskað eftir að fá í utanríkismálanefnd. Ég geri ráð fyrir að fá eitthvað af þeim í það minnsta á miðvikudaginn. Þá get ég nýtt mér þær milli umræðna. Við eigum t.d. að geta fengið sundurliðun á útgjaldaliðum og samanburð nokkur ár aftur í tímann. Ég bað um að fá samanburð aftur til ársins 2015 svo að við hefðum einhver ár til að bera saman þessa útgjaldaliði. Ég hef líka óskað eftir nákvæmri sundurliðun á framlögum til þróunarsamvinnu, bæði tvíhliða og marghliða. Hugmyndin er að reyna að sjá hvar breytingar eru. Þetta er að sjálfsögðu eitthvað sem hefði átt að leggja fyrir utanríkismálanefnd þar sem menn geta þá haft skoðun á þessum liðum í fjárlagafrumvarpinu. Ég hef farið yfir sjóðinn vegna viðskiptatengdrar þróunarsamvinnu. Mikilvægt er að það verði upplýst hvaðan þeir peningar koma. Ég hef líka óskað eftir upplýsingum um kostnað næsta ár vegna framboðs Íslands til UNESCO. Ef ég man rétt eru tölur nefndar í fjárlagafrumvarpinu. En hver er heildarkostnaðurinn við það framboð? Og hvers vegna UNESCO? Það eru aðrar alþjóðlegar stofnanir á vegum Sameinuðu þjóðanna sem eiga að mínu viti - ég tek fram að það er mín persónulega skoðun - meira erindi við Ísland og eru tengdari þeim framlögum sem við höfum veitt í þróunarsamvinnu. Þá á ég t.d. við stofnanir sem tengjast jarðhita eða landgræðslu - ég tala nú ekki um jafnréttismálin eða sjávarútveginn. Þetta eru þau fjögur helstu markmið sem við höfum verið með í samstarfi, t.d. við Háskóla Sameinuðu þjóðanna, sem ákveðin breyting er reyndar að verða á. Það breytir því ekki að þarna hefur áhersla okkar verið. Þá erum við allt í einu að setja fullt af peningum í framboð til UNESCO í staðinn fyrir að nota fjármunina á þeim stöðum þar sem við erum klárlega að gera vel og erum hvað best. Mér finnst það mjög undarlegt. Ég hef líka óskað eftir samanburði á kostnaði við rekstur sendiráða og sendiskrifstofa nokkur ár aftur í tímann. Síðan er eitt sem ég fæ alla vega ekki lesið út úr þessum pappírum í fjárlagafrumvarpinu - ég segi enn og aftur að kannski er það mín yfirsjón: Hvað kosta þessir nýju heimasendiherrar sem búið er að setja á fót? Ég held að hugsunin sé ágæt en mig langar að fá að vita hvernig þeim verður gert að rækja starf sitt. Hversu miklir fjármunir eru ætlaðir í þessa sendiherra? Hversu mikið geta þeir sinnt starfi sínu? Segjum sendiherra sem er með einhver lönd í Mið-Evrópu, Asíu eða Suður-Ameríku, hve vel getur hann sinnt störfum sínum? Er verið að spara gríðarlega mikla fjármuni með því að færa þetta heim eða er verið að skerða þjónustuna við þessi ríki? Eða hver er niðurstaðan? Ég hef einnig óskað eftir sundurliðun á framlögum til varnarmála, þar með talið öllum samningum sem snerta þann lið. Það er áhugavert í því samhengi að nefna svar við fyrirspurn hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar. Þar kemur í ljós að á Keflavíkurflugvelli hafa liðssveitir verið viðvarandi undanfarin ár, sem ég hef ekkert á móti í sjálfu sér en er áhugavert í ljósi ríkisstjórnarsamstarfsins með Vinstri grænum. Ég hef líka óskað eftir sundurliðun á framlögum til alþjóðastofnana og annarra stofnana, svo að nokkur dæmi séu talin upp. Virðulegur forseti. Ég er búinn að skauta býsna létt yfir þetta fjárlagafrumvarp. Það er margt sem mætti nefna frekar. Menn hafa rætt hér í dag töluvert mikið um þennan niðurskurð - eða seinkun, hvernig sem við orðum það nú - á framlögum til öryrkja. Ég held að það hafi verið ákveðin mistök hjá ríkisstjórninni að fara í þann leiðangur, hefði verið nær að standa við það. Ef það vantar upp á að klára eitthvert samkomulag er ekki hægt að vísa því á öryrkja. Hæstv. forseti. Ég læt þessu lokið í bili en að sjálfsögðu mun ég koma hér aftur upp, telji ég þörf á því, og í það minnsta milli umræðna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni ræðuna. Hv. þingmaður endaði hana á því að segjast hafa skautað létt yfir. Mér fannst alveg þokkalega vel í lagt, í reynd, og hef nóterað fullt af spurningum. Ég ákvað þó að koma fyrst og fremst upp og bregðast við ágætisábendingu varðandi umfjöllun í nefndum, sem ég tel að sé afar gagnleg. Það fyrirkomulag var á í umræðum um ríkisfjármálaáætlun. Ég get ekki svarað því af hverju þetta fyrirkomulag er akkúrat svona núna og ég held að það sé bara verkefni fyrir formenn flokka, úr því að hv. þingmaður er þingflokksformaður Miðflokksins, og nefndarformanna að ræða það fyrirkomulag. Ég get alveg tekið undir að það er gagnlegt og dýpri umræða verður í hverri nefnd. Við hv. þingmaður áttum einn sameiginlegan fund, þ.e. hv. fjárlaganefnd með hv. utanríkismálanefnd, þar sem farið var yfir með utanríkisráðuneytinu það sem snýr að útvistun verkefna, útgáfu passa. Ég held að það sé hluti af þeim 300 milljónum sem hv. þingmaður kom inn á varðandi stjórnsýslu. En ég náði ekki öllu niður þar, enda var hv. þingmaður fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra þá og hefur mjög yfirgripsmikla þekkingu á þessum málaflokki. Aukningin sem er hér er til að efla hagsmunagæslu fyrir EES-samninginn. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála um að þeim fjármunum sé vel varið. En ég ætla aðeins að koma inn á losunarheimildirnar í seinna andsvari sem hv. þingmaður fór yfir í ræðu sinni.
Hæstv. forseti. Ég fagna því sérstaklega hvernig hv. þingmaður og formaður fjárlaganefndar tekur undir áhyggjur mínar. Ég held að þingmaðurinn deili þeim þá með mér og okkur hinum sem höfum áhyggjur af þessu, að við verðum að fá meiri skilning á fjárlögin í nefndunum, svokölluðum fagnefndum eða hvernig við orðum þetta. Umræðan hér verður líka betri. Það er annað líka, ég held að það sé að mörgu leyti gott fyrir fjárlaganefndina fá umfjöllun. Það þarf ekki að vera djúpt nefndarálit sem kemur frá nefndunum. Það getur hreinlega verið einhvers konar yfirlýsing um að nefndin hafi lokið umfjöllun, eitthvað þess háttar, mögulega einhverjar ábendingar eða hvernig það yrði. En síðan veitir það okkur óbreyttum þingmönnum sem erum ekki í fjárlaganefnd tækifæri til þess að fara dýpra í málin. Varðandi EES-eflinguna er það vitanlega algjörlega á tæru að ef við ætlum að standa okkur vel, þ.e. í því að vita hvað er að gerast og koma inn í EES-samninginn, þá verðum við að hafa miklu meiri yfirsýn yfir hvað er í pípunum, hvað er að koma og hvað er að gerast. Það gerum við m.a. með því að hafa öflugt fólk á vegum ráðuneytanna fyrr í ferlinu, þá úti í Brussel, að sjálfsögðu. Einnig væri mjög æskilegt ef hagsmunaaðilar gætu haft meiri yfirsýn á fyrri stigum, hugsanlega með einhvers konar viðveru þar erlendis. En þó er það þannig að sem betur fer er ákveðin viðleitni til að reyna að gera þetta ferli skýrara fyrr. Því ber að fagna. Ég er ekki að leggjast gegn því að menn setji fjármuni í að efla umfjöllun eða viðveru gagnvart EES-samningnum. Alls ekki.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir samtalið. Ég kom fyrst og fremst upp til að bregðast við ábendingum hv. þingmanns varðandi yfirferð yfir fjárlagafrumvarpið og fyrirkomulagið á því. Við fórum mjög gaumgæfilega í gegnum þetta með öllum nefndum í umfjöllun um ríkisfjármálaáætlun. Það má vel vera að tekin hafi verið ákvörðun í framhaldinu að gera það ekki í fjárlagafrumvarpinu sem byggir á ríkisfjármálaáætlun, ég ætla ekki að fullyrða það, en við þurfum að ræða þetta frekar, og ég ítreka það, að þingflokksformenn og nefndarformenn, með hæstv. forseta, fjalli um það, svo því sé komið rétt til skila. Varðandi sölu losunarheimilda: Ég átti aðeins samtal við hv. þm. Birgi Þórarinsson, sem fer fyrir 3. minnihlutaáliti, um það. Þetta er svolítið nýtt, enda eru viðskipti með losunarheimildir í ETS-viðskiptakerfi, sem er ein meginstoðin í aðgerðum EES-ríkjanna á sviði loftslagsmála. Það á að vera hvati í því kerfi fyrir fyrirtæki til að menga minna. Svo þetta er svolítið nýtt fyrir okkur. Þessi þrjú ríki, sem eru einu þrjú ríkin, skilst mér, hafa ekki enn þá verið alveg tilbúin með þetta kerfi til að selja heimildir. Ég held að við þurfum að fara í að ræða þetta miklu frekar, hvaða áhrif þetta hefur. En það er þannig með allar losunarheimildir, sem ekki er úthlutað án endurgjalds til fyrirtækja, eru boðnar upp og þeim úthlutað til ríkja EES-ríkjanna árlega eftir tilteknum reglum. Ég held að við þurfum að kalla eftir frekari upplýsingum um þetta. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson hefur kynnt sér þetta mjög vel og fór yfir það í andsvari nokkuð nákvæmlega.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ætla að vanda mig í að reyna að setja málið ekki þannig fram að hv. þingmaður þurfi að koma aftur upp og svara, hann getur það að sjálfsögðu ekki, þannig virka þessi andsvör. Ég held hins vegar að það sé merkilegt að hafa í huga að á sínum tíma, þegar þetta kerfi var innleitt, og man ég þá snögglega eftir mjög ákveðnum ræðum fyrrverandi hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur sem varaði mjög við þessu kerfi, þá var sótt mjög fast af atvinnulífinu, ef ég man rétt, að þetta yrði innleitt, þ.e. að Íslendingar tækju þátt í þessu. Það er hins vegar spurning, og ég leyfi mér að velta henni fyrir mér, hvort ríkið eigi að taka þátt í því með þeim hætti sem þarna er lagt upp með. Hugsanlega kallar það á meiri umræðu og mögulega stefnumörkun eða eitthvað slíkt. Við þurfum vitanlega að geta svarað því hver verði þörf okkar í framtíðinni, annars vegar nánustu framtíð og hins vegar lengri framtíð. Það verður svolítið undarlegt ef við - og nú segi ég „ef“ og nota gæsalappir - lendum í því, og ég held að það sé það sem hv. þm. Birgir Þórarinsson bendir á, ef við lendum í því að þurfa svo að fara að kaupa losunarheimildir á þessum uppboðsmarkaði, íslenska ríkið, þá erum við kannski í svolítið skrýtinni stöðu. Að vera að fjármagna einhverja hluti með þessu hjá okkur til að kaupa svo til baka. Þannig skil ég þetta.
Hæstv. forseti. Við höfum fjárlögin til umfjöllunar. Það hefur vonandi ekki farið fram hjá neinum að kjör þeirra sem eru aldraðir og hafa minnst milli handanna eru ekki í samræmi við almenn lífskjör í landinu. Þeir sem aðeins hafa lífeyri frá almannatryggingum eru verst settir. Þetta er allt vitað en samt sem áður stendur aðeins til að hækka grunnlífeyrinn um 0,4% á næsta ári. Sannleikurinn er sá að það tekur ekki mið af launaþróun, sem hefur verið um 11%, eins og fram kom í máli hv. þm. Birgis Þórarinssonar, fulltrúa okkar Miðflokksmanna í fjárlaganefnd. Það væri óskandi að farið væri eftir því sem fram kemur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Staðan er nefnilega sú að þeir sem ekki hafa annað til að framfleyta sér en ellilífeyri almannatrygginga geta ekki beðið og eiga ekki að bíða. Kerfið eins og það er núna er of flókið og við þurfum að ganga í að einfalda það. Hægt væri að telja upp alla þá þætti sem finnast í kerfinu en þeir miða við fyrstu sýn allir að því að skerða réttindi. Kerfið er ekki sniðið fyrir þá sem þurfa á því að halda og æ fleiri hafa áhyggjur af afkomu sinni. Það sjáum við m.a. í tölvupóstum sem okkur berast, sérstaklega þessa dagana. Við í Miðflokknum höfum ítrekað bent á að koma þurfi til móts við tillögur eldri borgara í þessum efnum, enda skilst mér að þær hafi verið vandaðar. Okkur ber því að taka þær alvarlega. Stjórnvöld hafa ráðrúm til að gera vel og við eigum að sjá til þess að allir hafi tækifæri til að búa við mannsæmandi kjör og ekki síst þessi aldurshópur. Þjóðin er nefnilega að eldast. Samhliða því eru þeir sem eldri eru frískari og vilja þar með vera áfram á vinnumarkaði, enda gera þeir sér vel grein fyrir að þátttaka á vinnumarkaði færir þeim sem það kjósa og geta aukna virkni í daglegu lífi. Einnig er óhætt að halda því fram að það auki lífsánægju að vera virkur í starfi og leik. Það er því grundvallaratriði að þeim sem það kjósa verði gert kleift að vinna enda býr eldra fólk oft að reynslu og þekkingu sem nýtist mörgum og sérstaklega þeim sem yngri eru. Við í Miðflokknum höfum lagt mikla áherslu á að afnema tekjutengingar vegna launatekna eldri borgara og nú leggjum við fram breytingartillögu þess efnis að atvinnutekjur eldri borgara skerði ekki lífeyrisgreiðslur. Ef við tökum þessa tekjutryggingu út mun það án efa hvetja fólk til að vera lengur á vinnumarkaði - já, eða koma aftur á vinnumarkaðinn - og það er í raun dálítið furðulegt að á meðan skortur er á vinnuafli sé þessi leið ekki farin, enda eiga þeir sem eru eldri fullt erindi á vinnumarkað. Það á ekki að standa í vegi fyrir því að þeir geti að fullu tekið þátt í honum. Í umræðunni um fjárlagafrumvarpið, sem hér hefur farið fram, hefur hvað mest verið fjallað um frestun á hækkun til öryrkja. Því er haldið fram að sú frestun sé til komin þar sem vinna við kerfisbreytingar gangi ekki eins og lagt var upp með. Það er eiginlega stórfurðulegt að halda eigi áfram vegferðinni með starfsgetumatið og halda því fram að það sé ástæða þess að ekki verður hægt að halda inni þeirri hækkun sem boðuð var. Það er ekkert í hendi sem segir okkur að starfsgetumatið muni virka, enda skilst mér að vinnan sé skammt á veg komin. Í mínum huga þarf ekki að bíða eftir kerfisbreytingunni. Öryrkjar hafa nefnilega ítrekað kallað eftir því að króna á móti krónu skerðing verði afnumin og allflestir þingmenn hafa tekið undir það. Enda er það fyrsta skrefið sem ætti að stíga og ef vilji væri fyrir hendi væri hægt að stíga það nú þegar. Stór hópur er fastur í fátæktargildru og afnema þarf krónu á móti krónu skerðingu. Það er lykillinn. Hugsanlega verður kostnaður ekki svo langt frá þeim 4 milljörðum sem talað er um, alla vega var talað um það upphaflega, og auk þess verða lífsgæði fólks umtalsvert betri. Það þarf að byrja strax. Þetta þarf ákveðinn tíma til að sanna sig. Það þarf að sjá að fólk fari á vinnumarkaðinn. Það þarf að sjá hvað kemur út úr því að gefa fólki þetta frelsi. Mig langar aðeins að viðra hér reynslu Dana af starfsgetumati sem var innleitt þar, að mig minnir 2012, sem var vond hugmynd. Það var vond reynsla, eftirfylgni var lítil og úrræði fá. Reyndar er reynslan svo slæm að aðeins lág prósenta þeirra sem fóru í gegnum starfsgetumatið hefur fengið viðvarandi starf við hæfi. Það sem þó hefur verið gott við danska kerfið er að áður en starfsgetumatið var innleitt voru til störf með stuðningi, eða það sem við köllum hér á landi atvinnu með stuðningi. Hér er það á vegum Vinnumálastofnunar og mér skilst að það gangi nokkuð vel. En það þarf að bæta í. Í mínum huga á því að hverfa frá því að innleiða starfsgetumatið. Hins vegar eigum við að byrja á því að afnema krónu á móti krónu skerðinguna. Svo þarf að hefja tafarlaust samtal við Vinnumálastofnun og gera henni kleift að standa sem best að verkefninu Atvinna með stuðningi. Á vef Vinnumálastofnunar eru eftirfarandi upplýsingar, með leyfi forseta: „Atvinna með stuðningi er árangursrík leið fyrir þá sem þurfa aðstoð við að fá vinnu á almennum vinnumarkaði. Vinnubrögðin fela í sér víðtækan stuðning við þá sem hafa skerta vinnugetu vegna andlegrar og/eða líkamlegrar fötlunar, aðstoð við að finna rétta starfið og veita stuðning á nýjum vinnustað.“ Þetta á við um einstaklinga með skerta starfsgetu sem þurfa aðstoð við atvinnuleit, þjálfun í starf og stuðning við að halda vinnu á almennum vinnumarkaði. Einnig er aðstoðað við þátttöku og þjálfun á almennum vinnumarkaði, aðstoð við öflun starfa með sömu réttindum og skyldum og almennt gerist. Færni umsækjanda er höfð að leiðarljósi en ekki fötlunin. Úrræðið er miðað að þörfum einstaklings. Áhersla er á góða samvinnu við atvinnurekendur. Aðstoðað er við að mynda tengsl á vinnustað. Stuðningur varir svo lengi sem þörf er á. Byggt er upp stuðningsnet á vinnustað. Markvisst er dregið úr stuðningi, en vinnuveitandi og starfsmaður hafa þó áfram aðgang að ráðgjafa eftir þörfum. Í mínum huga er þarna það starfsgetumat sem þarf. Við erum nú þegar með þá umgjörð sem þarf. Við höfum þetta allt og því væri nær að nýta það sem við höfum nú þegar. Við þurfum ekki fleiri starfshópa, þurfum ekki fleiri nefndir. Við þurfum aðeins að taka ákvörðun og fyrsta skrefið að þessu öllu er að afnema krónu á móti krónu skerðingu. Þá fer boltinn að rúlla. Að þessu sögðu vil ég geta þess að við í Miðflokknum leggjum til breytingartillögu, þó svo að ég hafi viðrað þessa persónulegu hugmynd mína sem hefur verið að mótast í höfðinu á mér. Við leggjum sem sagt fram breytingartillögu við frumvarpið á þann veg að í stað lækkunar á framlögum til öryrkja, að fjárhæð 1,1 milljarður kr., í fjárlagafrumvarpinu verði upprunalega upphæðin látin standa. Stór hluti framlaga til heilbrigðismála fer í framkvæmdir við nýjan Landspítala en áætlað var í byrjun að verja 7,2 milljörðum til hans. Nú er lagt til að fjárveiting til byggingar sjúkrahúss á lóð Landspítalans verði lækkuð vegna þess að framkvæmdir við gatnagerð og jarðvegsvinnu hófust síðar en gert var ráð fyrir. Einnig frestaðist vinna við meðferðarkjarnann sem er stærsta framkvæmdin. Við í Miðflokknum höfum margsinnis bent á að bygging nýja þjóðarsjúkrahússins við Hringbraut sé óskynsamleg framkvæmd og það sést nú þegar á þessari frestun. Við viljum fyrst staldra við, taka stöðuna strax. Eins og ég sagði áðan hefur orðið frestun á framkvæmdum rétt þegar farið var af stað. Því er eðlilegast að skoða málin og framkvæma faglega staðarvalsgreiningu fyrir nýtt þjóðarsjúkrahús. Tiltekið er að auka eigi fjármagn vegna hjúkrunarheimila í fjárlagafrumvarpinu. Eftir stendur að ekki er gert ráð fyrir að skapa raunhæf rekstrarskilyrði. Það þarf fyrst og fremst að fara í kostnaðargreiningu og taka þá út þann rekstrarhluta sem er innan heimilanna. Rammasamningur um hjúkrunar- og dvalarrými rennur út um áramótin og ganga viðræður, að mér skilst, mjög hægt. Það þarf því að fara í þessa kostnaðargreiningu þannig að hægt sé að sjá með vissu hvað þarf að hækka, en ljóst er að forgangsraða þarf í þágu hjúkrunarheimila, sérstaklega þá reksturs. Um stöðu SÁÁ má segja eftirfarandi: Staðan er grafalvarleg. Árið 2018 er framlag ríkisins til meðferðarsviðs SÁÁ lægra en árið 2009 á föstu verðlagi. Það er ljóst að gera þarf betur. Einhverjir hafa haldið því fram að fulltrúar SÁÁ komi alltaf fram á hverju ári og óski eftir frekari fjármögnun. En ástæðan er auðvitað sú að í mörg ár hefur fjármagnið klárast akkúrat í október. Hugsanlega ætti SÁÁ ekki að byrja starfsemi fyrr en í apríl til að þetta lendi ekki alltaf á október. Alla vega ná þeir ekki að halda út árið. Í dag greiðir ríkið einungis fyrir 1.530 innritanir á Sjúkrahúsið Vog af 2.200 árlegum innritunum. Á sama tíma lengist biðlistinn eftir meðferð og nú bíða rúmlega 600 manns. Ég vil líka vekja athygli á því að fjárveitingar til Krabbameinsfélagsins eru skornar niður, sem er mér með öllu óskiljanlegt. Við leggjum til breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið um sérstakt aukaframlag til SÁÁ sem og til Krabbameinsfélagsins. Ég hef aðeins farið yfir nokkra þætti fjárlagafrumvarpsins og þá sérstaklega þær breytingartillögur sem Miðflokkurinn leggur hvað mesta áherslu á. Ég hef ekki sérstaklega nefnt það sem snýr að landbúnaði. Ég hef heldur ekki tekið til lækkun tryggingagjalds eða stöðu heilsugæslunnar um allt land og fleira mætti taka til. Ég treysti því að félagar mínir í Miðflokknum geri þeim málaflokkum sem út af standa hjá mér góð skil.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur prýðisræðu. Ég ætla að takmarka mig við eina spurningu eða umræðu um stórt mál. Hv. þingmaður fór hér yfir starfsgetumat og andstöðu við það í þeim þverpólitíska starfshópi sem starfað hefur á vegum ráðherra við að koma með tillögur til að nýta 4 milljarða sem eru eyrnamerktir þessu verkefni. Eins og mjög vel hefur komið í ljós og hv. þingmaður fór yfir hefur þessi andstaða eitthvað tafið vinnuna. Ég er sammála hv. þingmanni í því að við eigum að nota þessa peninga til að vinda ofan af þessu vonda kerfi eins og lagt er upp með. Hv. þingmaður segir að við séum með þetta allt til staðar og nefnir Vinnumálastofnun. Ég held að það sé að mörgu leyti rétt, án þess að ég fullyrði nokkuð. Mér fannst hv. þingmaður fara vel yfir það. Ef við nýtum þessa fjármuni í að vinda ofan af þessu vonda króna á móti krónu kerfi, sem við viljum gera, sé ég það nokkurn veginn þannig fyrir mér - talað hefur verið um að þetta sé of mikið til að stíga í einu skrefi, með 12 til 14 milljarða fjárhæð sem verið hefur í umræðunni - að ef við nýtum 4 milljarða í það losum við um plásturinn og getum þá á endanum afnumið þetta alveg. Það eru vondar gildrur í þessu eins og hv. þingmaður kom inn á. Hvernig sér hv. þingmaður það fyrir sér að nýta þessa 4 milljarða í að byrja að vinda ofan af kerfinu, stilla skrúfurnar, ef svo má segja?
Hæstv. forseti. Ég þakka prýðisgóða spurningu. Ég sé fyrir mér að við mundum byrja á því að afnema krónu á móti krónu skerðinguna, ég held að það hljóti að vera lykillinn að þessu öllu saman. Einhver hélt því fram að lögð hefði verið fram spurning 2016 til velferðarráðuneytis, um hvað það myndi kosta að fara í þessa vinnu, og svarið hefði verið á þá leið að það væru 10–11 milljarðar. En þá er ekki tekið mið af þeim tekjum sem koma á móti. Talan mun lækka. Ég er alveg sannfærð um það. Í mínum villtustu draumum myndi ég halda því fram að það væru þessir 4 milljarðar, þó að ég ímynda mér að það yrðu kannski 5–6 milljarðar þegar upp er staðið. En samt sem áður hef ég einhverja hugmynd um það. Ég er ekki að gera lítið úr vinnu nefndar sem fjallar um starfsgetumat. En ef ég skil rétt hefur sú vinna staðið ansi lengi. Það virðist ekki vera neinn samhljómur á milli þeirrar nefndar og þeirra sem fjallað er um, þ.e. öryrkja. Þeir lýsa yfir mjög mikilli andstöðu við þetta mál. Segjum sem svo að við séum með ákveðna þekkingu innan Vinnumálastofnunar. Segjum sem svo að við eigum einstaklinga sem hafa farið í gegnum atvinnu með stuðningi og að það hafi virkað vel. Ég er einhvern veginn að segja að við þurfum að stíga tvö skref til baka og skoða hvað við erum með hér og hvað hafi virkað.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við erum í grunninn sammála. Hæstv. félagsmálaráðherra Ásmundur Einar Daðason var fyrr í dag í umræðu um þetta mikilvæga verkefni sem við viljum ná árangri í. Ég vil segja hér og ítreka að engin ríkisstjórn hefur í seinni tíð sýnt jafn sterklega á þau spil að vilja gera það. Ég segi eins og hæstv. ráðherra, hann bindur vonir við að þetta takist og þessar tillögur komi sem fyrst fram. Hann sagði jafnframt að eiginleg innleiðing gæti úr þessu ekki hafist fyrr en 2020 en við getum sannarlega nýtt þessa fjármuni til að byrja að vinda ofan af þessu. Mér líst ágætlega á það sem hv. þingmaður fór yfir. Það verður þá auðveldara að rífa plásturinn af alla leið. Það er alveg hárrétt, sem hv. þingmaður kemur inn á, í þessu skattaumhverfi okkar, að ef meira situr eftir í vasa þeirra sem þiggja laun hafa þeir meira til ráðstöfunar til að eyða. Það kemur þá fram í neyslusköttum og öðru. Þess vegna er þessi fjárhæð líklega eitthvað lægri. En ég spyr hv. þingmann: Hvenær getum við átt von á því að fá tillögur frá þessum starfshópi? Það er oft tilhneiging með svona stóra starfshópa að þeir þurfa að taka tillit til margra sjónarmiða og ég hygg að ná verði sátt um það sem við köllum starfsgetumat. Hvenær getum við átt von á tillögum?
Hæstv. forseti. Nú er ég ekki í þessum starfshópi en við eigum okkar fulltrúa þar, stjórnarandstaðan. Ef ég hugsa þetta upphátt og ímynda mér hvar andstaðan liggur þá er hún kannski einna mest við það að ekki er hægt að meta einhvern einu sinni. Það sem fólk óttast er að ef það er metið með 60% getu til að vinna sé hún kannski dottin niður í 15% næsta dag. Og hvað gerist þá? Þess vegna er ég virkilega að reyna að hugsa þetta sjálf lausnamiðað. Við erum með eitthvað nú þegar og við eigum að skoða hvernig það hefur virkað. Af hverju þurfa öryrkjar að sanna sig inn á vinnumarkað? Hvaða öryrkjar munu ekki geta staðið við það að hafa samt reynt að sanna sig inn á vinnumarkað á góðum degi? Ég veit það er ósanngjarnt af mér að setja þessar spurningar svona fram en ég er virkilega að hugsa þessa hluti. Við höfum dæmi frá nágrannaþjóðum þar sem fólk sem ekki er við góða geðheilsu hefur verið skilið eftir - hverjir taka við? Eru það sveitarfélögin? Ég myndi halda að það væri gáfulegra að skoða hvað við höfum í dag, fara inn í það. Það má alveg halda áfram með þessa vinnu í nefndinni, það er ekkert að því. En höfum allt opið sem hægt er þannig að við getum sannarlega komið til móts við það sem þarf að gera.
Hæstv. forseti. Á þeim örskamma tíma sem ég hef hér til ráðstöfunar ætla ég að reyna að fara aðeins yfir helstu ágalla á fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi. Ég kemst náttúrlega ekki yfir þá alla á þessum stutta tíma en ég mun líka reifa nokkrar hugmyndir sem við Miðflokksmenn höfum til að að gera á bragarbót. Fjárlagafrumvarpið sem nú liggur fyrir er annað fjárlagafrumvarp ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Hið fyrra, sem lagt var fram fyrir ári, var embættismannafrumvarp vegna þess að menn höfðu þá ekki tíma til að koma að almennilegri fjárlagavinnu. Menn fengu því bara afhent fjárlagafrumvarp úr embættismannakerfinu sem var svo reynt að bæta í, en gekk ekki vel. Að þessu sinni var aðferðin nokkuð öðruvísi en niðurstaðan sú sama. Eftir alla vinnu sem hv. fjárlaganefnd hafði lagt í fjárlagafrumvarpið milli 1. og 2. umr. var því bara kippt til baka upp í fjármálaráðuneyti og við fáum annað embættismannafjárlagafrumvarp í staðinn. Af hverju segi ég það? Ég segi það vegna þess að innst í hjarta mínu vil ég ekki trúa því að þær breytingar helstar sem gerðar eru á milli 1. og 2. umr. séu virkilega gerðar af meiri hluta hv. fjárlaganefndar. Ég bara vil ekki trúa því. Nú er náttúrlega á það að líta að í fjárlagafrumvarpinu birtast líka þau vandræði ríkisstjórnarinnar sem felast í samsetningu hennar. Það blasir við að þar eru þeir pólar í íslenskum stjórnmálum sem eru lengst hvor frá öðrum, VG og Sjálfstæðisflokkurinn. Það koma fyrir mörg atriði í þessu fjárlagafrumvarpi þar sem blasir við hve erfitt er fyrir þessa flokka að ná saman og nokkrar hallærislegar uppákomur sem undirstrika og endurspegla þann ágreining sem þarna er á milli. Og þriðji flokkurinn, hann situr náttúrlega bara hljóður hjá og lætur yfir sig ganga allt sem á dynur. Það eru kannski stærstu tíðindin í þeim breytingum sem boðaðar eru af hálfu ríkisstjórnarinnar milli 1. og 2. umr. að fátækasta fólk á Íslandi fær að bíða enn um hríð eftir réttlæti í boði ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur og hefðu það einhvern tíma þótt tíðindi, hæstv. forseti. En við hverju á að búast þegar hugmyndasnauð og hugsjónalítil ríkisstjórn á í hlut? Og einmitt þennan hóp, hóp fátækasta fólks á Íslandi, sem á að bíða enn um hríð eftir réttlæti, hefur ríkisstjórnin nálgast með gulrót og kylfu að vopni. Gulrótin er að króna á móti krónu skerðing muni á endanum falla út, en kylfan er sú að menn þurfi að bíða eftir því að starfsgetumat líti dagsins ljós og öryrkjum er gert að sætta sig við starfsgetumat án þess að hafa séð í hverju það felst eða hverjar afleiðingar verða af upptöku þess. Nú vill svo til að sá sem hér stendur starfaði líklega í þrjú ár í nefnd um endurskoðun almannatryggingakerfisins en starfsgetumat var einn af þeim hlutum sem starf nefndarinnar brotnaði á, þ.e. starfsgetumatið var ein af ástæðum þess að ekki náðist fullnaðarsamstaða í þeirri nefnd um breytingar sem gera ætti á almannatryggingalögunum. Frá þeim tíma kannast ég mjög vel við áhyggjur öryrkja og forustumanna þeirra, sem fram hafa komið, af því hvaða afleiðingar upptaka starfsgetumats hefur í för með sér. Ég skil þær áhyggjur mjög vel. Á hitt er að líta að núverandi matskerfi örorku á Íslandi hefur sjálfsagt verið óbreytt í nokkra áratugi. Ég man eftir því sem ungur maður að þá virtist þetta kerfi vera í sömu sporum og í dag. Í sjálfu sér má segja að sá sem metinn er til örorku á Íslandi í dag sé eiginlega dæmdur til lífstíðarvistar í því kerfi eins og ástandið er nú. Það eitt út af fyrir sig segir okkur að við verðum að gera breytingar. Hins vegar er það þannig, og nú tala ég aftur með hliðsjón af því starfi sem unnið var í nefndinni sem ég nefndi áðan, að nauðsynlegt er að byrja á hinum endanum. Það er nauðsynlegt að ríkið tryggi með einhverjum hætti framboð af hlutastörfum fyrir fólk með skerta starfsgetu sem bíði eftir þessum hópi eftir að hann hefur farið í starfsgetumat. Það þýðir ekki að taka matið upp án þess að búið sé að tryggja með öruggum hætti nægilega fjölbreytt framboð af hlutastörfum sem hentað gætu fólki með skerta starfsgetu. Herra forseti. Segjum að einstaklingur sem metinn hefur verið með skerta starfsorku, metinn með 40% starfsgetu, hafi fengið endurhæfingu, eða fengið þá bót sinna meina að hann getur nú gengið út í lífið með 40% getu til starfs, en þá er ekkert starf til. Það er náttúrlega tvöfalt áfall. Við getum ekki boðið þessu ágæta fólki upp á þetta. Þess vegna er nauðsynlegt, að ég tel, að gera eitthvað. Við getum ekki látið þennan fátækasta hluta þjóðarinnar bíða eftir réttlæti meðan nefnd sem er að störfum kemur sér niður á það hvernig starfsgetumat eigi að líta út í framtíðinni. Þess vegna verðum við að byrja á því nú þegar 1. janúar að sjá til þess að þetta skref verði stigið, að króna á móti krónu skerðing, sem er fyrsti kafli, verði tekin upp og þessum 1.100 milljónum, sem skornar eru niður hér milli umræðna, verði skilað aftur. Og þetta eru ekki bara útlát, hæstv. forseti. Bætur eins og hér eru boðaðar munu hjálpa þessum hópi til að öðlast fyllra og hamingjuríkara líf og öruggara og þessir fjármunir fara ekki undir koddann hjá þessu fólki. Þeir fara í það að þetta ágæta fólk geti lifað mannsæmandi lífi. Til þess að svo verði nýta þau þá fjármuni sem þau fá þarna aukalega til þess að gera það og þá eykst velta og það greiðast af þessu skattar og ég veit ekki hvað. En þetta er ekki það eina sem er gagnrýnisvert í því hvernig fjárlögin eru sett upp nú. Í einni af tillögum Miðflokksins, sem hér er lögð fram af 3. minni hluta, er til þess tekið að við erum að leggja fram aftur tillögur sem við lögðum fram við síðustu fjárlagaumræðu um að atvinnutekjur aldraðra rýri ekki lífeyristekjur þeirra. Þetta kostar í kringum 1.100 milljónir brúttó, sem þýðir að þetta kostar í raun 700 milljónir. En þá hefur ekki verið tekið tillit til þess að þessar 700 milljónir skila sér inn í hagkerfið aftur, klárlega mjög fljótt. Það er líka annað sem veldur miklum áhyggjum. Þessi ríkisstjórn er orðin eins konar biðlistaríkisstjórn. Eitt af því sem beðið er eftir er pláss á hjúkrunarheimilum. Það er nú þannig, hæstv. forseti, að eitt af því síðasta sem er enn heilagt í þessum sal er það að okkur er ekki heimilt að spila hljóðupptökur úr þessum ræðustóli. En mig langar, með leyfi hæstv. forseta, að vitna í auglýsingu sem birtist nokkuð oft í aðdraganda síðustu þingkosninga og hljómar svo, með leyfi forseta: „Við vitum jú öll að gamla fólkið okkar hefur setið á hakanum. Þess vegna viljum við reisa 300 íbúðir á næsta ári, gera það í samstarfi við lífeyrissjóðina sem mundu fjármagna framkvæmdina og hugsanlega að byggja til að leysa úr þeim vanda að fólk komist hraðar inn á hjúkrunarrými eða í þjónustuíbúðir. Við þurfum að gera þetta fyrir afa og ömmu. Getum við ekki öll verið sammála um það?“ Jú, í þetta sinn er ég sammála. En það vill þannig til að biðlistar eftir hjúkrunarrými hafa aukist um 20%. Það hefur fjölgað á þessum biðlistum með 20% þannig að ekki er verið að gera mikið fyrir afa og ömmu. Getum við ekki öll verið sammála um það? Skemmst er frá því að segja að þetta loforð er á sama stað og öll hin loforðin úr þessari átt, þ.e. í ruslafötunni með svissnesku, færeysku, norsku og finnsku leiðinni og óskiljanlegu skattatillögunum. Það var líka minnst á hátekjuskatt hér um daginn, en það fjaraði líka út. Þannig að það er ekki mikið um efndir þar, ekki mikið. Mig langar líka að fara hér sérstaklega yfir flestar af þeim tillögum sem Miðflokkurinn leggur til við 2. umr. fjárlaga. Ég sakna þess mjög að hæstv. forsætisráðherra er ekki hér nú. Ég veit af hverju, og ég þykist vita að ekki muni nást í hana til að vera hér viðstödd. En ég mun gera gangskör að því að hún fái ræðu mína í hendur með einhverju móti, á pappír eða einhvern veginn. Vegna þess að hæstv. forsætisráðherra var í sjónvarpinu nú um helgina og hún sagðist ekki skilja tillögu Miðflokksins við 2. umr. fjárlaga. Hún sagðist ekki skilja að lagðir væru til lægri skattar en hærri útgjöld. Nú skil ég það svo sem vel að forsætisráðherra Vinstri grænna skilji ekki að þetta sé hægt vegna þess að einu ráð Vinstri grænna hér um árabil hafa verið að hækka skatta ef peninga vantar og þá er alveg sama hver verður fyrir hækkununum. En nú ætla ég að útskýra þetta fyrir hæstv. forsætisráðherra sem best ég get í ræðu minni. Í staðinn ætla ég að eiga það við hæstv. ráðherra, þegar hún mætir hér til leiks, að hún skýri fyrir mér á íslensku orð sem eftir henni voru höfð ekki alls fyrir löngu um stöðu eins ráðherra ríkisstjórnarinnar. Hún sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Ég hef ekki verið og er ekki hlynnt þeirri afstöðu að smætta kerfislægan vanda í einstök siðferðileg álitamál sem eru afleiðing aukinnar einstaklingshyggju og einstaklingsvæðingar stjórnmálanna.“ Svo mörg voru þau orð. En ef hæstv. forsætisráðherra þýðir þetta fyrir mig á íslensku, þegar hún kemur heim, ætla ég nú að útskýra fyrir henni tillögur Miðflokksins milli umræðna um fjárlög. Miðflokkurinn leggur til frekari lækkun tryggingagjalds, að tryggingagjaldið lækki um 0,5%. Lækkunin þjónar þeim tilgangi að stuðla að jafnvægi á vinnumarkaði og að launahækkanir á næsta ári leiði síður til verðbólgu. Þetta mun hugsanlega kosta um 4 milljarða við fyrstu sýn, en í raun gerir það það ekki vegna þess að þessi lækkun tryggingagjalds er helsta forsenda þess að einkum smáfyrirtæki og meðalstór geti ráðið til sín fólk í meira mæli en þau hafa verið fær um undanfarið. Með fjölgun starfa hjá þessum fyrirtækjum fær ríkissjóður að sjálfsögðu meiri skatttekjur til baka. En ég tala um þetta með því fororði að þær tillögur um útgjaldaaukningu sem Miðflokkurinn leggur til hér eru, þrátt fyrir hugmyndir um skattalækkanir, fullfjármagnaðar. Miðflokkurinn leggur líka til að kolefnisgjald verði ekki hækkað, að það verði ekki hækkað um 10% og núverandi hækkun felld úr gildi. Þessi skattur kemur ranglátlega niður í landinu. Það hefur komið fram að ríkisstjórnin, og talsmenn hennar, er ekki viss um hvaða áhrif til góðs eða ills kolefnisgjaldið hefur. Það vekur líka spurningar, og er kannski hægt að skýra út fyrir mér einhvern tímann, hvers vegna þessi ríkisstjórn leggur ofuráherslu á úrræði í umhverfismálum sem snerta rosalega lítinn part, ef ég get orðað það þannig. Kolefnisgjaldið sem var lagt á núna er náttúrlega fádæma óréttlátur skattur - sem Sjálfstæðisflokkurinn, nota bene, lét hafa sig út í að leggja á þrátt fyrir að vita ekki hvaða afleiðingar hann hefði, hvort það kæmi að gagni eða ekki - sem beinist að mengun sem er í kringum 3% af heildarlosun á Íslandi á hverju ári. Við fengum svo annað dæmi nú um daginn, þó að það komi þessu fjárlagafrumvarpi ekki beint við. Menn ætluðu að fara að banna plastpoka. Sá maður sem hefur mesta þekkingu á sorpi á Íslandi, forstjóri Sorpu, sagði að plastpokanotkun á Íslandi stæði undir 0,6% af úrgangi á Íslandi. Og sá sem fer út í búð með margnota innkaupapoka, t.d. úr bómull, þarf að fara 1.700 ferðir út í búð til að ná einum plastpoka. Síðan höfum við líka dæmi af fólki sem fer út í búð með margnota innkaupapoka til þess að ná sér í plastpoka til að nota undir sorpið heima hjá sér. Svona er þetta nú öfugsnúið. En það vekur sérstaka athygli að þarna eru menn að skjóta svolítið af tunglinu og fara í hluti sem skipta minna máli en mjög margt annað. Ég minntist á það áðan að sú ríkisstjórn sem nú situr er biðlistaríkisstjórnin. Það kom fram hér um daginn í fyrirspurnum að á biðlistum á Íslandi eru um 4.000 manns sem bíða eftir algengustu aðgerðum og meðferðum. Það hefur hins vegar komið í ljós að þessi 4.000 eru einungis toppurinn á ísjakanum. Um er að ræða upplýsingar frá landlækni og ég vefengi þær alls ekki en hins vegar virðist sem ekki sé byrjað að telja inn á biðlista fyrr en fólk er farið að bíða eftir aðgerð. Nú hef ég komist að því nýlega að fólk sem þarf t.d. á liðskiptaaðgerð að halda þarf að bíða í 6 til 8 mánuði eftir viðtali við lækni. Að því viðtali loknu tekur við bið upp á 12 til 18 mánuði eftir aðgerðinni sjálfri. Þetta vekur upp minningar. Ég kom til Austur-Þýskalands hins forna skömmu fyrir fyrstu þingkosningarnar sem þar voru haldnar vorið 1990 og gisti þar hjá yndislegu fólki sem var búið að bíða í 12 ár eftir síma. Við erum væntanlega á leiðinni þangað, því að á Íslandi er bannað að gera læknisfræðilegar aðgerðir eða sinna læknisfræðilegum störfum ef minnsti möguleiki er á því að maður hagnist á því. Ef maður selur lyf, plástur, saum eða nálar eða eitthvað slíkt getur maður grætt eins og manni dettur í hug en sé maður læknir og skeri upp, gefi fólki pillur og skrifi út lyfseðla fylgir því algjör bannfæring að hagnast á því. Nú er það svo, herra forseti, að það er ekki einungis að fólk kveljist hér á biðlistum mánuðum og misserum saman, heldur er það þannig að ríkissjóður lekur út af þessum biðlistum. Af hverju gerir hann það? Vegna þess að við hleypum fólki ekki í lækningu á Íslandi þar sem hún er hugsanlega ódýrust - ekki bara hugsanlega, ég kem inn á það á eftir - vegna þess að þar er einkarekið fyrirtæki að skera fólk upp og lina þjáningar þess og það hagnast á því. Hugsið ykkur ósvífnina. En samkvæmt upplýsingum sem ég hef nýlega fengið frá Landspítalanum – háskólasjúkrahúsi þá kostar fyrsta aðgerð sem heitir meiri háttar liðskiptaaðgerð á mjöðm um 1.800 þúsund. Hún er verðlögð á 1.800 þúsund. Að vísu var mér tjáð í seinna andsvari að þetta bæri að taka með varúð vegna þess að með fleiri aðgerðum gæti þetta lækkað. Meiri háttar liðskiptaaðgerð á hné, fyrsta aðgerð, kostar rétt tæpa milljón. Á biðlistunum sem þarna um ræðir, eftir þessum tveimur aðgerðum sem ég var að tala um áðan, eru í kringum 1.000 manns, þar af 700 sem hafa beðið lengur en í þrjá mánuði. Það er sagt að sérstakt átak sé í gangi til þess að eyða þessum biðlistum og mér er sagt að 150 hafi dottið út af biðlistanum í fyrra. En svo vill til að á þessari einkareknu skurðstofu, sem ekki má skipta við og ekki má taka þátt í kostnaði við, voru einmitt gerðar 150 aðgerðir á síðasta ári sem fólk borgaði sjálft. Þær kostuðu 1.200 þúsund stykkið. Landspítalinn verðleggur aðgerðina sem hér um ræðir á 1.800 þúsund, en hægt er að gera hana inni í Ármúla fyrir 1.200 þúsund. En við viljum það ekki, herra forseti. Við sendum fólk úr landi og látum gera þessa aðferð á einkaklíník úti í Gautaborg, af því að okkur er alveg sama þó að Svíar græði, fyrir 2 til 3 milljónir. Ríkissjóður lekur, eins og ég segi, hvað þetta varðar. Það er ekkert í þessu fjárlagafrumvarpi, ekkert, sem bendir til þess að menn vilji setja undir þennan leka, ekki nokkur skapaður hlutur. Svo að ég taki nú eitt smáræðismál með, af því að ég segi að ríkissjóður leki og eftirlitið sé ónógt: Á þessu ári, á næsta ári og á síðasta ári voru nokkrir tugir milljóna króna sendir, endurgreiddir, til trúfélags eða lífsskoðunarfélags sem hefur ekki einu sinni heimilisfang; kringum 30 til 40 milljónir á ári í þrjú ár. Ríkissjóður lekur. En það er enginn sem hefur áhuga, virðist vera. Sem dæmi um það hversu hugmyndasnauð þessi ríkisstjórn er þá hef ég hvergi séð í frumvarpinu að hvatt sé til aukinnar skattinnheimtu, þ.e. að beitt sé ýtrustu möguleikum til þess að innheimta þegar álögð gjöld. Ég man eftir því, hæstv. forseti, árið 2013, þegar ríkisstjórnarmeirihlutinn sem þá var stóð frammi fyrir því að gera breytingu á veiðigjöldum og vinstri helmingurinn af þinginu var ekki ánægður, eða tæpur helmingur. Nú stendur sá helmingur frammi fyrir því að þurfa að gera um það bil sömu ráðstafanir og gerðar voru árið 2013. Þessar ráðstafanir voru þá kallaðar því nafni, sérstaklega af hv. þingmönnum Vinstri grænna sem þá sátu á þingi, að ríkissjóður væri að afsala sér tekjum. En auðvitað voru þetta ekki tekjur því að ekki var búið að leggja gjöldin á. Ríkissjóður er hins vegar að afsala sér tekjum með því að beita ekki auknu afli í skattinnheimtu. En svo vill til að Miðflokkurinn hefur ráð undir rifi hverju og þar á meðal hefur hann góð ráð fyrir ríkisstjórnina akkúrat í þessu máli. Hann leggur til að embætti skattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra verði styrkt verulega við þessa afgreiðslu fjárlaga til aðgerða sem beinast gegn kennitöluflakki. Það hefur verið reiknað út, og komið fram í rannsóknum sem gerðar hafa verið, m.a. í góðri mastersritgerð sem ég las um daginn, að það megi álykta að kennitöluflakk á Íslandi kosti ríkissjóð í beinhörðum sköttum á bilinu 6 til 20 milljarða á hverju einasta ári. Í tillögum þeim sem Miðflokkurinn leggur fram nú er einmitt gert ráð fyrir að þetta aukna afl í skattheimtu skili um 6–10 milljörðum í ríkissjóð. Það vill nefnilega þannig til, eins og ég sagði áðan, að útgjaldatillögur flokksins eru fullfjármagnaðar. Herra forseti. Í ljós hefur komið í umræðum við fólk í viðskiptum á Íslandi að kennitöluflakk er vandamál. Spurningar voru lagðar fyrir stjórnendur fyrirtækja á vegum nemenda við viðskiptafræðideild Háskólans í Reykjavík - þetta var reyndar árið 2005, en ekkert bendir til þess að ástandið hafi batnað á nokkurn hátt. Þar kom fram að stjórnendur rúmlega 73% fyrirtækja sem rannsóknin náði til töldu sig hafa orðið fyrir tjóni af völdum kennitöluflakks og þar af taldi ríflega þriðjungur stjórnendanna fyrirtæki sín hafa orðið fyrir tjóni vegna kennitöluflakks oftar en sex sinnum. Könnunin náði til 600 fyrirtækja. Það sem ég nefndi hér áðan, 6 til 20 milljarðar, er hlutfall af landsframleiðslu sem hefur komið fram í ástralskri könnun. Á hverjum einasta degi fáum við upplýsingar um gjaldþrot, misstór, og stærðargráðan bendir til þess að fyrirtækin hafi ekki verið lengi starfandi. Hæstv. forseti. Í þessu sambandi minni ég á að ekki er langt síðan hér var mælt fyrir frumvarpi á vegum Miðflokksins um lagabreytingu til að koma í veg fyrir eða reyna að hamla kennitöluflakki. Þar var lagt til, og þótti ýmsum nóg um, að sá sem hefur á síðustu 18 mánuðum leitt fyrirtæki sem verður gjaldþrota, þrjú fyrirtæki á 18 mánuðum - það þýðir, hæstv. forseti, fyrrum fjármálaráðherra, að þau fyrirtæki hafa mátt lifa í sex mánuði eða yfir þrjú vasktímabil. Það þykir nú ekki mjög merkileg. En þeim sem hafa orðið fyrir því - og nú eru náttúrlega ýmsar ástæður fyrir því að fyrirtæki verða gjaldþrota - að fyrirtæki í þeirra rekstri hafa orðið gjaldþrota þrisvar á 18 mánuðum var gerð sú refsing að mega ekki koma nálægt stjórnun fyrirtækja í dágóðan tíma á eftir. Viðlíka ákvæði hafa t.d. verið í gildi í Svíþjóð og reynst vel. Flest af því sem kemur fram í tillögum Miðflokksins er stutt alvörutillögum og alvöruráðstöfunum sem við viljum gera til að þetta nái fram að ganga. Það er líka lagt til í tillögum okkar að úrræði vegna séreignarsparnaðar við kaup á fasteign, og til að borga niður húsnæðislán, verði áfram í gildi, en falli ekki niður um mitt ár 2019, eins og ríkisstjórnin gerir ráð fyrir. Þetta ákvæði er eitt af því sem tilheyrði skuldaleiðréttingunni á sínum tíma. Þeir sem hafa getað nýtt þetta ákvæði eru sammála um, það er samdóma álit, að þetta ákvæði hafi skipt verulegu máli fyrir þá sem hafa getað nýtt það til að greiða niður skuldir og/eða til að safna sér upp í útborgun í fyrstu íbúð, eða fyrstu íbúð eftir að hafa tapað annarri íbúð. Það vill nú svo til, hæstv. forseti, að ég er enn að bíða eftir svari við fyrirspurn sem skiptir um 16.000 manns máli sem misstu íbúðir sínar á sínum tíma, af því að Íbúðalánasjóður seldi þær. Það eru margir sem eiga um sárt að binda sem gætu hugsanlega, þegar tímar líða fram, nýtt sér þetta ákvæði sem virkar mjög vel. Miðflokkurinn leggur aftur til að atvinnutekjur eldri borgara skerði ekki lífeyrisgreiðslur. Það atriði lögðum við líka fram fyrir ári og það var fellt með eftirminnilegum hætti við nafnakall hér í þinginu. Talið er að þessi ráðstöfun muni kosta um 1.100 milljónir brúttó. Það þýðir að ef engin viðbót verður á fjölda þeirra ellilífeyrisþega sem kjósa að vinna lengur mun þetta muna ríkissjóð 700 milljónum nettó, vegna þess að u.þ.b. 400 milljónir af þessari upphæð koma til baka aftur í sköttum. Fyrir utan það að þetta er fyrirbyggjandi aðgerð í heilsueflingu þeirra sem eru hressir, treysta sér til og geta og vilja unnið en eiga ekki möguleika á því þegar tekjur byrja að skerðast strax við 100.000 kr. Það segir sig sjálft. Ég ætla enn að minnast á tvo hópa sem ég tel að þetta gæti komið að gagni bara út af því að það blasir við. Það eru í fyrsta lagi sérfræðingar hjá ríkinu og frumvarp liggur fyrir frá Miðflokknum um að ríkisstarfsmenn megi vinna til 73 ára aldurs ef þeir kjósa, vilja og geta - þetta gæti nýst þeim. Í annan stað þá er það þannig að nokkur fyrirtæki hér á höfuðborgarsvæðinu, í byggingarvörubransanum, hafa ráðið til sín eldri iðnaðarmenn. Ég hef áður lýst því að það er náttúrlega mjög gott fyrir viðskiptavini að eiga viðskipti við iðnaðarmann með 40 ára reynslu að baki við efniskaup o.s.frv. Ég trúi því varla að þessi hópur hafi fyrir því að fara út á vinnumarkaðinn til að geta unnið sér inn 100.000 kr. áður en að tekjurnar byrja að skerðast. Herra forseti. Þetta er sóun á alla lund. Lagt er til í tillögum Miðflokksins að tollstjóri fái 100 milljónir vegna aukins fíkniefnavanda. Það vill svo til að ekki fyrir löngu stóð Miðflokkurinn fyrir sérstakri umræðu hér í þinginu um afleiðingar aukinnar ópíóíðaneyslu. Allir í salnum virtust vera sammála um að bregðast þyrfti við þessu - við höfum jarðað eitt ungmenni nánast í hverri einustu viku ársins til þessa og það er algjörlega óþolandi hörmungarástand. Við leggjum til 100 milljónir í þennan þátt til þess að reyna að stemma ána að ósi, þ.e. þar sem innflutningurinn er tekinn til rannsóknar, hvort sem er á flugvelli, á flugfarþegum eða í fraktsendingum og póstsendingum. Á öllum þessum sviðum hefur veruleg aukning orðið á þeim fjölda og því magni sem til rannsóknar er. Það skiptir því verulegu máli að hægt sé að bregðast við. Þessi upphæð, 100 milljónir, dugar til kaupa og þjálfunar á tveimur fíkniefnahundum, ráðningu manna til að sinna þeim, kaupa á farartækjum undir þá og síðan allgóðri upphæð í tækjabúnað að auki. Varðandi hjúkrunarheimili vitnaði ég til nýlegra loforða sem ekki hafa staðist, en komið hefur í ljós að á næsta ári verða 140 ný hjúkrunarrými tekin í notkun og árið 2020 verða þau 93, samkvæmt upplýsingum sem við höfum aflað okkur. Þetta er mjög gott. En það er tvennt sem er að. Í fyrsta lagi er þetta ekki nægileg fjölgun, þetta er ekki nógu mikill vöxtur. Í öðru lagi er rekstur þessara heimila í molum vegna þess að velflest fyrirtæki sem reka þessi rými vinna eftir mjög gömlum samningum og mjög gömlum gjaldalistum, þannig að verið er að draga úr þjónustu á þessum heimilum. Það er það eina sem fært er að gera. Þess vegna leggjum við til 270 milljónir í að efla heimaþjónustu og til heilsueflingar aldraðra. Þetta eru peningar sem eru í sjálfu sér sparandi alls staðar. Þá má líka minnast á það, og einnig í sambandi við þá ágætu umræðu sem fór fram hér um ópíóíðavandann um daginn, að Miðflokkurinn leggur til að SÁÁ fái, í viðbót við þá aukningu sem meiri hlutinn leggur til, 150 milljónir og Krabbameinsfélagið fái 50 milljónir. Nú endurtek ég: Hér í salnum um daginn var algjör einhugur um að grípa þyrfti til ráðstafana til að bæta úr því hörmungarástandi sem ríkir í þessum málum. Ég trúi því þess vegna, herra forseti, að tillögur Miðflokksins fái greiða leið í gegnum þingið þegar gengið verður til atkvæða um þær. Ég ítreka að allar þessar tillögur til útgjaldaaukningar eru fjármagnaðar. 1.100 milljónirnar til handa öryrkjum koma til vegna þess að hægt er að fresta framkvæmdum við Hús íslenskra fræða og hægt að taka arð úr bönkum til að byggja undir þessa greiðslu. Ég segi aftur: Þetta er réttlætismál. Ég trúi því heldur ekki fyrr en ég tek á því að það sé einlægur vilji ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur að láta fátækasta fólk á Íslandi bíða enn um hríð eftir réttlæti.