Forseti. Það mætti kannski að einhverju leyti segja að þetta mál sé Covid tengt, það sé tengt þessari ríkisábyrgð. Efnahags- og viðskiptanefnd ætlar að flytja málið. Ef nefnd getur lagt einhver mál fyrir þingið, þvert á það sem var samið um þegar þinginu var að ljúka í sumar, er það alveg hægt með strandveiðifrumvarp líka, þ.e. að leyfa megi strandveiðar í september. Það er líka Covid-mál og þar af leiðandi gæti atvinnuveganefnd alveg flutt það. Þetta verður að hanga saman. Það er ekki hægt að taka það bara út fyrir sviga, út fyrir samkomulag sem var gert, og segja að þetta sé hægt vegna þess að nefnd geri það og þingsalurinn samþykki þetta. Ég hvet alla í minni hlutanum til að hafna þessari atkvæðagreiðslu. Við höfnum henni. Það þarf tvo þriðju hluta til að afbrigðin séu samþykkt. Ég hvet alla í minni hlutanum til að setja sig upp á móti því að taka málið á dagskrá fram hjá samningum með svona fjallabaksleið. Svo verður bara að semja um það hvort þetta sé Covid-mál sem eigi að fara á dagskrá. [[Forseti hringir.]]Ef svo er þurfa fleiri Covid-mál að fara á dagskrá á þessu þingi.
Virðulegur forseti. Ég veit til þess að í efnahags- og viðskiptanefnd hefur verið rætt um að þingflokksformenn eða formenn þyrftu að ræða hvort þetta mál kæmist á dagskrá. Það hefur ekki verið gert. Meiri hlutinn hefur ekki leitað til formanna minni hlutans til að fá málið á dagskrá. Ekkert samráð hefur verið haft við minni hlutann um að fá málið á dagskrá. Það er hins vegar verið að nota samkomulag um þennan þingstubb til að skýla sér t.d. frá því að taka á vandræðum strandveiðisjómanna. En það er ekki talað við okkur og spurt hvort það eigi að setja þetta mál á dagskrá. Nei. Forseti setur málið á dagskrá án þess að þingmenn hafi einu sinni dagskrá fyrir framan sig. Ég átti von á þessu. Þess vegna tók ég eftir þessu. Ég átti von á að reyna ætti að lauma málinu inn án þess að einu sinni væri búið að ræða það á réttum vettvangi. Við vorum búin að semja um hvað kæmi á dagskrá á þessum þingstubbi og það gengur ekki, nema um það sé samkomulag á milli allra, að verið sé verið að troða einhverjum málum inn bakdyramegin þegar við erum ekki einu sinni með dagskrána fyrir framan okkur. Það átti að lauma þessu fram hjá okkur öllum og ég hvet a.m.k. minni hlutann til að greiða atkvæði [[Forseti hringir.]]gegn þessu plotti.
Forseti. Ég tek undir gagnrýni kollega minna. Ég veit ekki til að talað hafi verið við þingflokksformenn eða formenn eða samið á nokkurn hátt um að málið kæmi á dagskrá. Mér þykir það frekar ömurlegt. Eins og kollegi minn, hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, var að segja þá erum við ekki einu sinni með dagskrá fyrir framan okkur. Það er bara vísað í málin, 3. mál, 4. mál, maður veit ekkert einu sinni hvað er verið að tala um. Ef talað væri við okkur í raun og eitthvert samráð og samvinna væri hér á þessum tímum væri þetta uppsteyt ekki í gangi núna. Hvað er svona erfitt við að eiga þetta samtal við okkur? Ég skil það ekki. Ég skil þetta ekki. Við erum að reyna að sinna okkar störfum. Hæstv. ríkisstjórn, þið verðið að tala við okkur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Ég samþykki ekki að þetta mál fari á dagskrá.
Forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta hv. fjárlaganefndar um tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun nr. 10/148, um fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022. Eins og gefur að skilja var allur tími til undirbúnings og vinnu við málið knappur en það vissum við öll þegar við samþykktum þessa tilhögun á þeirri viku sem þingstubburinn svokallaður er. Nefndin gerði það sem hægt var til að vinna tíma en tíminn til umsagna var að sama skapi knappur, fimm dagar líkt og fjármálaráð hafði til að klára álit sitt, sem er alla jafna mjög mikilvægt grundvallarplagg í umræðum um ríkisfjármálastefnu og fjármálaáætlun. Engu að síður bárust mjög góðar og gagnlegar umsagnir við málið og nefndin bauð öllum þeim aðilum á sinn fund og nefndadagarnir nýttust mjög vel. Ég vil um leið þakka nefndinni og umsagnaraðilum fyrir að bregðast vel við, þakka fyrir umburðarlyndið og langar fundarsetur, og um leið fyrir nauðsynlegt samtal. Það leikur enginn vafi á tilefni þessarar endurskoðunar á fjármálastefnu sem liggur fyrir þinginu og við fjöllum um nú. Alþingi samþykkti í júní sl. frumvarp um frestun á framlagningu endurskoðaðrar fjármálastefnu og fjármálaáætlunar og fjárlagafrumvarps sem við ræðum eftir fáeinar vikur. Í 10. gr. laga um opinber fjármál er fjallað um forsendur og skilyrði endurskoðunar á fjármálastefnu og það má segja í stuttu máli og staðfest af fjármálaráði að allar forsendur eru til og lagalegur áskilnaður er uppfylltur. Í raun er ekki hægt að bregðast við með hefðbundnum tiltækum ráðum á gjalda- og tekjuhlið, aukinheldur er það beinlínis talið óráðlegt að hið opinbera magni upp óumflýjanleg samdráttaráhrif með því annaðhvort að auka skattlagningu eða draga úr umsvifum til að uppfylla markmið um afkomu og skuldastöðu gildandi fjármálastefnu. Í 4. gr. laga um opinber fjármál kemur fram að markmið stefnunnar skuli sett fram sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, VLF, og að stefnan skuli vera í samræmi við grunngildin um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi sem skilgreind eru í 6. gr. laganna. Tillagan sjálf er sett fram í einni töflu og þar má sjá helstu breytingar sem lagðar eru til á heildarafkomu, skuldum og samhengið við óvissusvigrúm; fyrirkomulag sem tekið var upp við endurskoðun stefnunnar fyrir rétt um ári síðan. Sökum efnahagslegrar óvissu er óvissusvigrúmið eðli máls meira nú en ákveðið var þá, en í þessari endurskoðuðu tillögu er miðað við að það geti orðið allt að 2% af VLF á árinu og 3% á ári næstu tvö árin á eftir. Í stað jafnvægis, sem að var stefnt í gildandi stefnu, er nú gert ráð fyrir að hallinn geti orðið allt að 14,5% af VLF á þessu ári og 13% á því næsta. Samsvarandi sjáum við að gert er ráð fyrir breytingum á skuldahlutfalli því að við blasir að fjármagna þurfi þær aðgerðir og viðbrögð sem nauðsynleg eru með lántöku. Það þarf ekki að orðlengja að víkja þarf frá fjármálareglum, m.a. skuldareglunni, 30% markinu. Reiknað er með að hlutfallið geti orðið 45% á næsta ári og 64% árið 2022 en það er miðað við að allt óvissusvigrúm, sem er töluvert, verði nýtt. Lakari afkoma og hærri skuldsetning er ekki einskorðuð við ríkissjóð heldur kemur hún einnig fram í afkomu sveitarfélaga og opinberra fyrirtækja. Hlutfallslegar breytingar fjármálastefnu sem gerð er tillaga um koma fram í töflu á bls. 16 í greinargerð þingsályktunartillögunnar. Nefndin hefur reiknað hlutföllin af VLF yfir í fjárhæðir til að hægt sé að glöggva sig á fjárhagslegu umfangi. Sem dæmi nemur óvissusvigrúmið uppsafnað samtals 247 milljörðum kr. ef það er nýtt að fullu öll árin en það er um fjórðungur af gildandi fjárlögum. Umfangið er því talsvert og speglar kannski þá óvissu sem við erum að kljást við. Ef það er nýtt að fullu öll árin gæti halli á heildarafkomu A-hluta hins opinbera numið 412 milljörðum kr. á þessu ári, 401 milljarði kr. á næsta ári og 343 milljörðum kr. árið 2022. Óvissusvigrúmið, það skal ítrekað, verður þó aðeins nýtt ef efnahagshorfur reynast lakari en gert er ráð fyrir í þjóðhagsspá. Meiri hlutinn bendir á að hlutföll og fjárhæðir í stefnunni miðast við að geta rúmað dekkri sviðsmyndir en megingrunnsviðsmyndin sem byggist á þjóðhagsáætlun Hagstofunnar. Ef þjóðhagsspá gengur eftir kemur ekki til þess að óvissusvigrúmið verði nýtt og bæði afkoma með minni halla og skuldir hækka ekki eins mikið og hámarkið sem birtist í stefnunni. Skuldaaukning ríkissjóðs við núverandi aðstæður miðar beinlínis að því að létta byrðar heimila og fyrirtækja vegna áfallsins. Rekstrarhalla ríkissjóðs er því varið í að auka viðnámsþrótt heimila og fyrirtækja sem eru í betri aðstöðu fyrir vikið. Þessi beiting ríkisfjármálastefnunnar er í samræmi við áherslur flestra annarra ríkja og ráðleggingar alþjóðastofnana. Um efnahagshorfur, talandi um óvissuna, vil ég segja að okkur er nokkur vandi á höndum. Þá um leið verður gildi áætlana, sviðsmynda og greininga meiri. Þjóðhagsspá Hagstofu Íslands frá því í júnímánuði er sú grundvallarspá sem býr að baki endurskoðaðri fjármálastefnu. Síðan þá hafa komið fram vísbendingar um sterkari einkaneyslu en talið var, sem endurspeglast í spánni auk uppfærðra upplýsinga um fyrirætlanir í opinberum fjármálum. Hagþróun hérlendis er áþekk því sem gerist víða annars staðar, m.a. á Norðurlöndunum. Það er helst þegar maður ber þetta saman, og við gerum grein fyrir því nefndaráliti okkar, að mismunandi vægi ferðaþjónustu speglist í spánum þar sem ber í milli. Nefndin hefur jafnframt sett fram í töflu spár Hagstofunnar og Seðlabankans til samanburðar og dekkri sviðsmynd fjármálaráðuneytisins sem liggur til grundvallar útreikningum á óvissusvigrúmi. Ef dekkri sviðsmyndir raungerast reynir á óvissusvigrúmið og hugsanlega þarf að nýta það allt fyrir ríkissjóð. Í því tilfelli hefst efnahagsbatinn ekki að ráði fyrr en 2022. Grunnsviðsmyndin miðast við að hallinn á ríkissjóði verði í kringum 10% af VLF á þessu ári. Hafa ber í huga að stærstan hluta hans má rekja til ákvarðana um efnahagslegar mótvægisaðgerðir og ákvörðunar um að leyfa sjálfvirkum sveiflujöfnurum að virka til fulls. Afkomuþróunin leiðir til verulegrar aukningar skulda og lánsfjárþarfar hins opinbera eins og tillögurnar bera með sér. Það sem skiptir kannski mestu máli og meiri hlutinn vill leggja áherslu á eru markmiðin sem við horfum til í þeim tilgangi að koma okkur í gegnum þetta tímabil. Í fyrsta lagi að draga ekki úr umfangi opinberrar þjónustu. Fjármálum hins opinbera verði markvisst beitt til að tryggja stöðugleika og skapa efnahagslega viðspyrnu. Áhersla verði lögð á framkvæmdir og tilfærslukerfin þrátt fyrir mikla tekjurýrnun ríkis og sveitarfélaga. Það mun reyna á samráð og samvinnu við sveitarfélögin við þetta verkefni og þegar í umfjöllun við fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarp. Í öðru lagi að grípa til margvíslegra mótvægisaðgerða eins og gert hefur verið. Vísa ég þá til að mynda til þeirra fjáraukalagafrumvarpa sem við unnum með á vormánuðum og fólu í sér fjölmargar mótvægisaðgerðir. Meginmarkmið aðgerðanna hefur verið að milda það tjón sem heimili og atvinnulífið standa frammi fyrir við núverandi aðstæður. Í þriðja lagi er afar mikilvægt að leyfa sjálfvirkum sveiflujöfnurum ríkisfjármálanna að virka til fulls. Við verðum að passa upp á að fjármagna það. Við þessar aðstæður, eins og endurskoðunin segir, er óhjákvæmilegt að taka lán og því er sú lykilspurning sem vaknar, með tilliti til grunngildis um sjálfbærni: Hvað er óhætt að hækka skuldahlutföll mikið áður en neikvæð áhrif þess fara að vega meira en góðu hófi gegnir, en það er ljóst að vikið er frá reglum og markmiðum núgildandi stefnu svo um munar? Fjölmörg atriði þarf að hafa í huga þegar kemur að því að svara þessari spurningu, m.a. sveiflur og möguleg önnur áföll í framtíðinni, skuldastýringu og endurfjármögnun því tengda, lánskjör og vaxtastig, viðbrögð matsfyrirtækja en kannski ekki síst agi og regluverk laganna. Samkvæmt rannsóknum á meðal ríkja innan OECD og Evrópusambandsins gæti sjálfbær skuldastaða hins opinbera á Íslandi verið á bilinu 50–80% af VLF. Til lengri tíma litið er mikilvægt að frumjöfnuður hins opinbera verði jákvæður þannig að hægt sé að borga niður skuldir miðað við framtíðarmarkmið og tímamörk. Þetta hangir saman við hagvöxt en ég ítreka að tímaspönnin skiptir öllu máli í þessu þegar horft er til þess að leggja ekki of þungan klafa á komandi kynslóðir og búa svo í haginn að staða ríkissjóðs sé ávallt tilbúin til þess samhliða að jafna sveiflum, skapa stöðugleika, að vera í færum til að takast á við áföll eins og við nú stöndum frammi fyrir. Samhliða þarf auðvitað að treysta og halda áfram að byggja upp innviði samfélagsins og standa vörð um samneysluna. Niðurstaða meiri hlutans er að miðað við flesta mælikvarða þá ræður hið opinbera á Íslandi við þær skuldbindingar sem staðið er frammi fyrir í núverandi efnahagsástandi og hagkerfið hefur fulla burði til þess að komast út úr þessari kreppu og standa þannig undir fjármagnskostnaði og um leið niðurgreiðslu skulda þegar fram í sækir. Grundvallaratriðið er hér að allar aðgerðir, varnir og stuðningur við fjárhag heimila og geta fyrirtækja til að viðhalda framleiðslutækjum stuðli að kröftugri viðspyrnu og að landsframleiðslan taki að vaxa kröftuglega á ný. Eins og ég kom að, virðulegi forseti, þá hefur álit fjármálaráðs reynst grundvallarplagg við alla umfjöllun um ríkisfjármál, um fjármálaáætlun og fjármálastefnu og hlutverk fjármálaráðs er skrifað í lögin. Ég ætla aðeins að draga saman, og við gerum það í nefndaráliti meiri hlutans, helstu atriðin sem koma fram í áliti ráðsins og í því samtali sem bæði hv. fjárlaganefnd og hv. efnahags- og viðskiptanefnd átti við ráðið. Það kemur skýrt fram að stærsta verkefni opinberra fjármála sé að kljást við atvinnuleysi og vinna gegn því að það verði langvinnt. Þá er bent á mikilvægi þess að opinberar fjárfestingar séu arðsamar. Í því samhengi er nefnt að ekki er að finna viðmið sem ákvarða í hvaða fjárfestingar í innviðum er ráðist og hvernig þeim er forgangsraðað innbyrðis. Þetta höfum við margoft fjallað um áður og ráðið leggur áherslu á að sett verði gagnsæ markmið og að á hverjum tíma sé svigrúm til aðgerða til að tryggja sjálfbærni opinberra fjármála og stuðla að stöðugleika efnahagslífsins. Grunngildið í allri umfjöllun fjármálaráðs er gagnsæi og meiri hlutinn tekur undir það. Niðurstaða fjármálaráðs er sú að við núverandi aðstæður muni hið opinbera ráða við þær áætlanir um skuldastöðu sem kynntar eru í fjármálastefnunni. Ráðið bendir á að ekki er gefin mjög skýr mynd af aðhaldsstigi opinberra fjármála fari svo að efnahagsþróunin verði hagfelldari en gert er ráð fyrir í þeirri hagspá sem til grundvallar liggur. Það er auðvitað þetta grunngildi um varfærni og festu, en fjármálaráð bendir jafnframt á það, og það er þá kannski til að sýna því einhvern skilning, að aðhaldsstigið sé ekki mál málanna við þessar aðstæður, að í tilfellum sem þessum geti grunngildi eins og varfærni og festa stangast á. Óvissan er meiri en nokkru sinni fyrr og endurvarpast beint í stefnumörkunina og sést í stefnumiðunum. Fjármálaráð fjallaði nokkuð um þetta í áliti sínu. Óvissusvigrúmið endurspeglar að einhverju leyti viðbrögð við fyrri ábendingum ráðsins þó að það leysi ekki allan vanda. Stefnumörkunin byggist á að hagþróunin verði það sem kallað hefur verið V-laga og áfallið því tímabundið og við förum hratt út úr því. Það má kannski segja að þróunin sé yfir í það að verða U-laga og á opnum fundi efnahags- og viðskiptanefndar, í samtali við seðlabankastjóra, kom enn ein líkingin við þorratrogið fram. Ef hagþróunin verður í formi langvarandi efnahagssamdráttar verður erfitt að fylgja fjármálastefnunni óbreyttri. Meiri hlutinn tekur undir fjölmargt af því sem fram kemur í umsögn ráðsins, og ég hef dregið margt af því saman hér, og ljóst er að stjórnvöld hafa brugðist jákvætt við margvíslegum fyrri ábendingum ráðsins. Fullyrða má að lög um opinber fjármál hafi sannað gildi sitt að því marki að markmið ríkisfjármálastefnu og peningastefnu, það kemur víða fram, vinna saman að því að draga úr neikvæðum efnahagslegum áhrifum heimsfaraldursins. Það hefur m.a. komið fram í Peningamálum Seðlabankans. Þó nokkrir umsagnaraðilar hafa bent á að í ljósi óvissunnar í efnahagsmálum þurfi að skoða hvort óvissusvigrúmið dugi til. Ég get dregið fram umsagnir Samtaka atvinnulífsins, Reykjavíkurborgar og samtöl við þá aðila um þetta. Það er mjög mikilvægt að fá slíkar ábendingar og þess vegna bendir meiri hlutinn á að umfjöllun um sviðsmyndir þurfi að vera mun ítarlegri til að rökstyðja umfang óvissusvigrúms. Í greinargerðinni er aðeins fjallað um eina dekkri sviðsmynd en, eins og fjármálaráð bendir á, mætti þar tilgreina hversu stór hluti verri afkomu stafar af minni tekjum, hversu stór hluti er vegna atvinnuleysis, þ.e. hvernig þetta leggst á gjalda- og tekjuhlið, og hvort og þá hvaða mótvægisaðgerðir séu fyrirhugaðar. Lykilatriði er að óvissusvigrúmið þarf að vera vel rökstutt með sviðsmyndum og næmnigreiningum og geta mætt frávikum sem gjarnan eru og koma fram í hagspá. Bent hefur verið á að óvissusvigrúmið megi ekki vera of þröngt svo að svigrúm til aðgerða verði ekki of lítið og það má heldur ekki vera of vítt þannig að það verði marklaust. Þetta kom fram í nokkrum umsögnum og í áliti fjármálaráðs og meiri hlutinn tekur undir það, en um leið þurfum við að vanda okkur við að rökstyðja vel hvert óvissusvigrúmið þarf að vera. Þannig kom fram að stefnan gæti leitt til ákveðinnar spennitreyju. Það hefur áður komið fram í áliti fjármálaráðs og þess vegna er brugðist við með þessu fyrirkomulagi en með því er átt við að svigrúm verði of lítið til að bregðast við þeim breytingum sem orðið geta á spám. Óljóst er í greinargerð hvernig svigrúmið í ályktuninni er ákvarðað og þá sérstaklega þegar horft er til ársins 2020, þar sem engin sviðsmynd er dregin upp fyrir það ár. Óvissusvigrúmið í afkomu fyrir 2021 gefur tilefni til að ætla að búið sé til svigrúm fyrir frekari mótvægisaðgerðir en það kemur ekki skýrt fram í greinargerð með tillögunni. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að halda umtalsverðu óvissusvigrúmi í fjármálastefnu, sérstaklega á þessum tímum í ljósi óvissu um framvindu efnahagsmála en bendir jafnframt á að ekki liggur fyrir hvernig skipting á nýtingu svigrúmsins gæti orðið á milli ríkis og sveitarfélaga. Þetta er mikilvægt og við komum til með að þurfa að takast á við það og vinna saman með sveitarfélögunum í þeim málum sem fram undan eru í fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarpi. Nýting svigrúmsins er því háð ýmiss konar óvissu í tengslum við efnahagshorfur á næstu misserum. Áréttað er að óvissusvigrúmið á eingöngu að nýta ef efnahagsaðstæður reynast lakari en þjóðhagsspá miðar við. Við erum því með í nefndaráliti sérstakan kafla um þetta samspil og samhengi óvissusvigrúms við afkomumarkmiðin og afkomuhlutföllin og svo skuldahlutföllin. Í grunnspá Hagstofunnar, segir í greinargerð, er gert ráð fyrir 4,9% hagvexti á næsta ári, að atvinnuleysi verði að meðaltali 6,7% og verðbólga 2,5% en í dekkri sviðsmyndinni er miðað við að önnur bylgja faraldursins komi og af þeim sökum fækki ferðamönnum um 80%, ansi dökk sviðsmynd. Þar með yrði hagvöxtur aðeins 0,6%, atvinnuleysi 8,3% og verðbólga 2,8%. Ætla mætti að mun lægri hagvöxtur frá grunnspá, eða 4,3 prósentustiga lækkun, reyni verulega á svigrúm til viðbragða og því er mikilvægt að leggja eins nákvæmt mat eins og unnt er á það hvort 3% óvissusvigrúm dugi. Þar vegur þungt sú staðreynd að einkaneysla Íslendinga erlendis færist inn í landið og vinnur þannig gegn hefðbundinni lækkun eftirspurnar og þar með lækka tekjur af virðisaukaskatti ekki nálægt því eins mikið og ætla mætti miða við lægri hagvöxt. Önnur atriði hafa hér líka áhrif, t.d. að ekki er talið að heildarlaun lækki í samræmi við minni hagvöxt og þar með lækka tryggingagjald og tekjuskattar minna en ella. Engu að síður gætu tekjur ríkisins lækkað um meira en 30 milljarða kr. ef dökka spáin raungerist. Meiri hlutinn fer yfir þessa skiptingu í nefndarálitinu og metur það svo að þeir 90 milljarðar sem óvissusvigrúmið gefur tilefni til eigi að geta mætt því ef svo fer að dekkri sviðsmyndin raungerist. Það mat gerir ráð fyrir að nýta þurfi allt að helming óvissusvigrúmsins á næsta ári, eða 45 milljarða kr. en það sé þá borð fyrir báru að mæta því ef frávik verða frá dekkri sviðsmyndinni. Ég kom inn á það fyrr í ræðu minni að það reyni meira á grunngildin en áður og fjármálaráð benti á að grunngildi um festu og varfærni eigi kannski síður við við núverandi aðstæður en gagnsæið verður þá þeim mun mikilvægara og algjört lykilgrunngildi. Í því felst að birta auðsæ og mælanleg markmið til meðallangs tíma og birta reglulega samanburð á markmiðum og árangri með skýrum mælikvörðum. Nú hafa stjórnvöld nýlega skipað starfshóp til að greina efnahagsleg áhrif sóttvarna sem mun vinna reglulegar greiningar á efnahagslegum áhrifum valkosta í sóttvarnamálum, með tilliti til ólíkra samfélagshópa og geira hagkerfisins. Meiri hlutinn telur það jákvætt og mjög nauðsynlegt skref til að stuðla að gegnsæi. Nauðsynlegt er að um leið verði hugað að því að gera skýra grein fyrir samspili aðgerða og hvaða efnahagslegu áhrif þær hafa, t.d. á hagvöxt og atvinnustig. Meiri hlutinn bendir á að áhrif afkomunnar á skuldastöðuna mættu vera auðlesanlegri í stefnunni, en væntir þess að í fjármálaáætlun verði betur hægt að greina þá þætti. Sviðsmyndagreiningu þarf að bæta frá því sem nú er og skýra betur forsendur, t.d. á bak við dekkri sviðsmyndina sem sett er fram í greinargerðinni. Þetta er hvatning til þeirra sem vinna málið hér, til stjórnvalda, til þingsins, um að bæta úr. Við undirbúning þingsályktunartillögunnar hefur upplýsingastreymi Hagstofunnar og fjármála- og efnahagsráðuneytisins verið endurbætt frá því sem áður var. Nú er beitt þeim vinnubrögðum sem fjármálaráð hefur kallað „ítrun“, þ.e. að Hagstofan fær upplýsingar um áform í ríkisfjármálum, m.a. fjárfestingaráform, til þess að geta að hluta til endurbætt þjóðhagsspá. Með því móti eru nýjustu upplýsingar nýttar til að bæta áætlanagerðina. Meiri hlutinn ítrekar fyrri afstöðu sína um endurbætur á gerð áætlana og bendir m.a. á gagnrýni sveitarfélaga í þeim efnum. Það mun reyna mjög á samstöðuna í þessu og við erum öll um borð í sama bátnum þegar að því kemur. Ég vil leggja áherslu á það, virðulegi forseti, að við umfjöllun um fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarp verði gott og mikið samráð þar á milli. Ég ætla í lokin að draga fram þær ábendingar meiri hlutans sem koma fram í lok nefndarálitsins. Í fyrsta lagi er bent á að allir umsagnaraðilar eru sammála því að allar forsendur gildandi fjármálastefnu eru algerlega brostnar. Lagaskylda er því til staðar fyrir því að fjármála- og efnahagsráðherra leggi fram endurskoðaða fjármálastefnu á Alþingi. Í umsögn fjármálaráðs segir: „Við núverandi aðstæður telur fjármálaráð einsýnt að fullgilt tilefni sé til endurskoðunar gildandi fjármálastefnu, í samræmi við 10. gr. laga um opinber fjármál.“ Í öðru lagi er tekið undir sjónarmið sem fram hafa komið um að lög um opinber fjármál hafi sannað gildi sitt að því leyti að markmið ríkisfjármálastefnu og peningastefnu vinna mun betur saman en raunin var oft áður fyrr. Ég vil líka draga fram að við reynum að virða umrædda hringrás stefnumörkunar þó að við séum ítrekað að endurskoða stefnu og fresta fyrirtöku mála. Við virðum þá hringrás eins og kostur er og reynum að koma málum í þann farveg sem fyrst. Í þriðja lagi er niðurstaða meiri hlutans að ríkissjóður og hið opinbera í heild ætti að ráða við þær skuldsetningar sem staðið er frammi fyrir í núverandi efnahagsástandi. Hagkerfið hefur burði til þess að komast út úr efnahagsástandinu og standa þannig undir fjármagnskostnaði og um leið niðurgreiðslu skulda. Í framtíðinni þurfa opinber fjármál að verða sjálfbær að nýju. Það er þetta grunngildi sem ég fór yfir hér áðan og við gerum sérstaklega skil í nefndarálitinu. En í umsögn fjármálaráðs, sem ég ætla að vísa í hér, segir að leitast eigi við að stuðla að jafnvægi og mæta þannig kröfunni um stöðugleika. Fjármálaráð telur jafnframt að framlögð þingsályktunartillaga til breytinga á gildandi fjármálastefnu stuðli að sjálfbærni opinberra fjármála. Í fjórða lagi er jákvætt og nauðsynlegt að halda umtalsverðu óvissusvigrúmi í stefnunni, sérstaklega við núverandi óvissu í efnahagsmálum en meiri hlutinn hefur sannfæringu fyrir því, og ég vísaði í þá útreikninga sem við, nefndin, höfum bætt úr frá greinargerð, þar sem okkur fannst þetta skorta. Við setjum hér fram þessa skiptingu, og þetta kemur líka fram í áliti fjármálaráðs á bls. 7, að matið geri ráð fyrir að nýta þurfi allt að helmingi óvissusvigrúmsins á næsta ára eða 45 milljarða kr. og sundurliðast það þannig að afkoman gæti lækkað um 10 milljarða kr. vegna lægra nafnvirðis VLF, aðra 10 milljarða kr. vegna aukinna útgjalda, fyrst og fremst vegna atvinnuleysis, en á tekjuhlið munar mest um 15 milljarða kr. lækkun virðisaukaskatts. Tekjuskattar og tryggingagjöld lækka samtals um 10 milljarða kr. og eftir sem áður er þá svigrúm til að grípa frávik sem nemur allt að 45 milljörðum kr. Þannig er þetta reiknað út lið fyrir lið og liggur til grundvallar og hefði þurft að fylgja bæði í gögnum til hv. fjárlaganefndar og í greinargerð með málinu. Úr því var bætt og ég vil þakka nefndinni fyrir að vera einhuga um að kalla eftir þessum upplýsingum. Í fimmta lagi þarf að skýra nákvæmlega forsendur fyrir útreikningum á útgjaldasvigrúmi með viðeigandi sviðsmyndum og næmnigreiningum og tengist það því sem ég fór yfir hér. Í sjötta lagi er hvatt til þess að hraðað verði vinnu stjórnvalda við að endurbæta alla hagspárgerð. Meiri hlutinn leggur til að þingsályktunartillagan verði samþykkt óbreytt. Undir þetta álit meiri hlutans rita eftirtaldir hv. þingmenn: Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Njáll Trausti Friðbertsson og Páll Magnússon.
Herra forseti. Ég ætla bara beint í pólitíkina. Þetta er eitt þýðingarmesta þingmálið sem við ræðum á þessum þingvetri. Mig langar að spyrja hv. þingmann og formann fjárlaganefndar: Hvernig stendur á því að hér er haldið í fyrri aðhaldskröfur á skóla, spítala, heilsugæslu, listafólk, rannsóknir og nýsköpun í miðjum heimsfaraldri? Af hverju grípur hv. fjárlaganefnd ekki boltann á lofti og gefur þau skilaboð að nú sé ekki tíminn til að halda í fyrri aðhaldskröfur á þessa aðila? Við ræddum þetta ítrekað hjá fjárlaganefnd og það hefði verið hægur leikur að gefa skýr skilaboð, pólitísk skilaboð um að þetta væru ekki þær stofnanir sem þyrftu á aðhaldskröfu að halda í dag. En það er raunin því að meiri hluti nefndarinnar treysti sér ekki til að tækla þetta í nefndaráliti sínu. Þess vegna spyr ég og spurði hæstv. fjármálaráðherra sömu spurningar í 1. umr. Auðvitað vildi hann styðja aðhald og niðurskurð gagnvart þessum stofnunum en það er sérkennilegt að Framsóknarflokkurinn með sína félagslegu taug, alla vega sögulega séð, styðji að sama skapi að haldið sé í fyrri aðhaldskröfur, hvað þá Vinstri grænir sem sitja ekki einu sinni í salnum þegar þessi umræða fer fram, eða hvað? Mér finnst þetta gagnrýnisvert. Þetta er pólitík og ég skil ekki af hverju við tókum ekki höndum saman og sendum þau skilaboð að Landspítalinn, heilsugæslan og skólarnir, sem eru að drukkna í umsóknum vegna sögulegs atvinnuleysis, þurfi ekki á sérstakri aðahaldskröfu að halda. Ég veit ekki hvort þjóðin eða fjölmiðlar og aðrir hafa áttað sig á því að þetta eru ákveðnar fréttir og að þessi aðhaldskrafa er ekki lítil, ég get farið yfir það á eftir, þegar litið er til heildarinnar, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Já, þetta er pólitík og þetta er þýðingarmikið mál. Ég vil byrja á að taka undir það, þetta er mjög stórt mál sem grundvallar fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarp. Varðandi spurninguna um aðhaldskröfuna vil ég taka fram að ég geri skýran greinarmun á því sem við köllum almenna aðhaldskröfu á stofnanir og opinbera geirann í þeim tilgangi að hvetja á hverjum tíma til hagræðingar í rekstri - ég aðgreini það fyllilega og mér finnst að það eigi alltaf að vera uppi, það er bara hugarfar, viðhorf - og pólitískum ákvörðunum okkar um hvað þurfi mikil útgjöld til að ná markmiðum um mismunandi málefnasvið og málaflokka. Það er ágætt að draga það fram að á seinni hluta gildandi fjármálaáætlunar er dregið úr þessum aðhaldsmarkmiðum og fallið frá þeim, t.d. þegar kemur að heilbrigðisstofnunum og menntastofnunum. En þá erum við að horfa á meiri hagvöxt. Ég vil herða á, ef eitthvað er, aðhaldskröfum við þær aðstæður vegna þess að ég horfi á aðhaldskröfu sem jákvæða viðleitni til að hagræða í opinberum rekstri með öllum tiltækum ráðum, þar með talið að reyna að gera hlutina með skilvirkari hætti í stafrænum heimi o.s.frv., og ég aðgreini það algerlega frá pólitískum ákvörðunum um það hvaða útgjöld þurfi til til að standa undir þeim markmiðum sem við setjum okkur í þeim málaflokkum sem um ræðir. Ég get kannski tekið heilbrigðiskerfið og Landspítalann sem dæmi í seinna andsvari, af því hv. þingmaður ræddi það.
Herra forseti. Hagræðing í rekstri, aðhald. Við erum á fordæmalausum tímum. Ég skil ekki hvers meiri hlutinn ætlast til af hjúkrunarfræðingnum, lækninum, sjúkraliðanum og kennaranum, sem er allt fólk í framlínunni. Á þetta fólk að hlaupa hraðar? Er það markmiðið? Ég er að segja: Gott og vel. Menn geta barist fyrir hagræðingu og aðhaldi og öðru slíku á öðrum tíma. Núna á þessum tíma er galið, að mínu mati, að það sé haldið í sérstaka aðhaldskröfu, á þessu Covid-ári og á næsta ári og árunum þar á eftir. Af hverju var aðhaldskrafan ekki tekinn út fyrir þessi þrjú ár? Síðan geta menn, ef þeir telja tækifæri til einhverrar hagræðingar, sett hana á aftur eftir að þessu erfiða tímabili lýkur. Það er það sem ég er að gagnrýna. Þetta er pólitík, herra forseti, og þetta er blaut tuska framan í þá opinberu starfsmenn sem eru þandir til hins ýtrasta í þeirri stöðu [[Forseti hringir.]]sem er uppi. Ég skil ekki af hverju ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur er tilbúin að halda í þessa kröfu. Þetta er hneyksli, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ég þakka spurninguna frá hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni. Mér finnst fínt að ræða þetta hér. Tökum hjúkrunarfræðinginn sem dæmi. Það stendur ekkert til að einhver hagræðingarkrafa klippi af honum launin, það gerist bara aldrei. Hjúkrunarfræðingurinn mun alltaf fá sín laun í samræmi við þá kjarasamninga sem eru gerðir. Þetta snýr að því að stofnunin í heild hugi að skipulagi, stjórnun, hagræði við vinnu. Ef það snýst um að hlaupa hraðar þá sýnist mér heilbrigðisstarfsfólk hafa staðið sig afar vel í þeim efnum. Við fengum hingað erlenda aðila og þá hlustuðu allir og gagnrýndu að hægt væri að gera hlutina betur hér og þar. Það er það sem ég horfi til þegar ég er að horfa á hagræðingu og ég aðgreini það algjörlega frá pólitískum ákvörðunum, svo ég ítreki það svar. Þegar kemur að Landspítalanum er hann með um 70 milljarða framlag og mér finnst bara eðlilegt að í allri stjórnun hjá jafn margbrotinni stofnun, ef við tökum hugtak úr skipulagsfræðunum, [[Forseti hringir.]]sé hugað að því hvernig megi skipuleggja stofnunina þannig að hagræðið verði sem mest.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um fjármálastefnu 2018–2022. Við vitum að í ráðstöfun ríkisstjórnarinnar vegna Covid-málanna var reiknað rosalega skakkt. Þeir settu upp svartsýnisgleraugun, en þær rosalega háu upphæðir sem þetta átti allt að kosta stóðust ekki. Nú spyr ég mig hvort eitthvað sé að marka þessa fjármálastefnu vegna þess að hún virðist taka breytingum með örstuttum fyrirvara af því að óvissan er mikil. Ég spyr: Settu þeir upp bjartsýnisgleraugun þar, vegna þess að í þeirri stefnu er reiknað með mjög lítilli verðbólgu? Verðbólgan er komin af stað. Síðustu tölur voru 3,2% og það stefnir jafnvel í 4%. Gengið er í frjálsu falli. Hv. þm. Willum Þór Þórsson, formaður nefndarinnar, talaði um heimilin og fyrirtækin. Gildir það sama um öll heimili? Verða öll heimili fyrir aðhaldi? Hvernig verður staða heimila þeirra sem verst eru staddir? Er einhver stefna um það, eða er kannski aðalstefnan sú að eldri borgarar, öryrkjar og aðrir eigi bara að herða sultarólina og taka við öllum hækkunum, bæði vegna verðbólgu og gengisáhrifa, án þess að nokkuð sé stefnt að því að efla þeirra hag?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir spurninguna. Hún er góð og það má nálgast hana út frá nokkrum atriðum. Ég vil byrja á því að segja að allar okkar aðgerðir snúa að því að efla hag heimila og fyrirtækja í þeirri viðleitni að við höfum hér öfluga viðspyrnu. Þess vegna erum við að endurskoða markmiðin í ríkisfjármálastefnunni þannig að við eigum fyrir því, svo við getum tekið lán til að fjármagna aðgerðir í þeim tilgangi. Okkur greinir svo á um hversu langt er gengið hér og þar í þeim efnum. Ég skil hv. þingmann og tek undir áhyggjur hans af verðbólgu. Þær væntingar sem eru í kortunum - og nú vísa ég í sjálfstæða peningastefnu Seðlabankans og álit hans og fund með hv. efnahags- og viðskiptanefnd - eru um að verðbólga muni halda sig í nálægð við markmiðin. En auðvitað hefur maður áhyggjur af því, þegar gengið hefur gefið eftir um 14%, hvort það komi allt fram í hækkuðu vöruverði. Á móti vinnur sá slaki sem verður í efnahagslífinu við þessar efnahagslegu kringumstæður. En ég deili áhyggjum hv. þingmanns og við eigum alltaf að vinna að því að hér sé stöðugt verðlag. Það er bara eitt af meginmarkmiðum hagstjórnar. Árið 2001 gáfum við Seðlabankanum sjálfstæði til að vinna með peningastefnu. Ég held að það hafi verið heillaskref en á sama tíma erum við hér og allar aðgerðir í ríkisfjármálum skipta jafnframt máli.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir svörin. Jú, við erum sammála að mörgu leyti en því miður er það bara staðreynd að gengið og verðbólgan hafa stórhækkað matvöruverð. Hækkað matvælaverð bitnar mest á þeim sem minnst hafa. Það er kannski sorglegast og það sem ég óttast mest vegna þess að ekki var hægt að gera neitt fyrir þá verst settu í góðærinu. Það var engin stefna í því góðæri sem gekk yfir fyrir skömmu að gera vel við þá verst settu, eldri borgara og öryrkja, og hækka þá. Því miður virðist það alltaf vera þannig þegar kreppir að, þá bitnar það líka á þeim verst settu. Þá eiga þeir að herða sultarólina og taka á sig byrðar í stað þess að við verjum þá. Ég spyr: Hver stefnan? Væri það þá ekki kjörin stefna að sjá til þess að þeir hópar [[Forseti hringir.]]yrðu ekki verr staddir á tímum Covid en þeir voru fyrir?
Hæstv. forseti. Ég held að hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson sé að ræða afar mikilvægt mál. Í efnahagslegu samhengi sneri þetta að stöðugleika og það er mikilvægt og hefur blessunarlega tekist undangengin misseri að skapa stöðugleika með því að halda verðbólgu niðri. Við þekkjum alveg söguna. Hv. þingmaður dregur jafnframt fram að það snýr nú kannski meira að mælikvarðanum á verðbólgu, þ.e. vísitölu, neysluvísitölunni, sem mælir verðbólguna út frá körfu samsettra þátta. Og þá er það staðreynd að þeir sem hafa lægri tekjur nota þær fyrst og fremst í að fjármagna húsnæði, eiga fyrir mat, fá þak yfir höfuðið, hafa ofan í sig og á. Það er hætta á að þetta speglist í vöruverði á þeim þáttum. Við svona kringumstæður leggjast byrðarnar því miður ójafnt á hópa. Það er hlutverk okkar hér að reyna að jafna þær byrðar.
Virðulegi forseti. Stefna um þessa sjálfvirku sveiflujafnara. Þetta er stefna stjórnvalda um að gera það sem á að gera í efnahagslegri niðursveiflu, þ.e. óbreytt þjónustustig og réttindi, sem er bara jákvætt. En hvar er uppbyggingin í stefnunni? Hvaða áhrif eiga að vera af fögrum orðum um verðmæt störf, eins og það er orðað? Eru það t.d. störf í ferðaþjónustu? Ekki eru þau störf mjög verðmæt fyrir fólkið sem vinnur þau, enda eru þau almennt láglaunastörf. Er það stefna stjórnvalda um verðmæt störf að redda Icelandair með hlutabótaleið, uppsagnarleið og síðan ríkisábyrgð með milljörðum á milljarða ofan til þess að passa að láglaunastörfin haldist? Að hafa aftur og aftur gerðardóm um störf hjúkrunarfræðinga? Er það skilgreining ríkisstjórnarinnar á verðmætum störfum, ekki laun fólksins sem er að vinna heldur eitthvað annað? Mér finnst það undarlegt. Fyrsti pakki ríkisstjórnarinnar var með markaðsátak upp á þrjá milljarða á meðan nýsköpun fékk þá tæpa tvo milljarða. Það var ekki fyrr en stjórnarandstaðan lagði áherslu á nýsköpun að ríkisstjórnin hreyfði sig eitthvað. Í þeim pakka var nýsköpun aukin um rétt rúman milljarð þannig að markaðsátakið varð þrír milljarðar og nýsköpunin þrír milljarðar. Það var jafn mikið en áherslan er samt frekar augljós í því. Það er hluti af vandamálinu sem ég sé við þessa stefnu, á meðan hún er tiltölulega augljós og gagnsæ varðandi sjálfvirka sveiflujafnara, um það sem á að gera í efnahagsniðursveiflu, þá er hún ekki gagnsæ hvað varðar önnur markmið ríkisstjórnarinnar um verðmæt störf og þau fögru orð sem þar fylgja. Hvaða áhrif eiga þau í alvörunni að hafa til þess að við hér á þingi getum fullvissað ykkur um að stefnan sé að skila þeim árangri sem stjórnvöld segja að hún eigi að skila?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir kjarnaspurningar í raun og veru. Á hvaða atvinnugreinar eigum við að leggja áherslu við þessar kringumstæður? Hvernig eigum við að koma okkur út úr kreppunni? Það á sér auðvitað samhengi í tíma. En þetta eru kjarnaspurningar. Já, það er mjög mikilvægt en það er líka jákvætt að taka þá ákvörðun að viðhalda opinberu þjónustustigi og fara ekki inn í skatta- eða bótakerfin við slíkar kringumstæður. Það er ákvörðun að leyfa þannig sjálfvirkum sveiflujöfnurum að virka. Það er ákvörðun og við leggjum áherslu á að við höldum okkur við þá ákvörðun. Þá ætla ég að víkja að þessu með nýsköpun, rannsóknir og þróun. Það verður líklegast aldrei nóg gert á því sviði og við getum gert miklu betur. Ég held að augu okkar hafi opnast svolítið hér þegar við vorum að vinna fjáraukalagafrumvarpið. Þar voru 100 milljarðar, ef ég legg allt saman, í þremur frumvörpum. Þar var átak í fjárfestingum. Þar var átak í nýsköpun, rannsóknum og þróun og þar var áhersla á menntun og tækifæri til menntunar. Við þessar kringumstæður kristallast allt þetta, hvers lags lykilatriði þetta eru þegar horft er til framtíðar. Það tekur tíma fyrir sprota að komast á legg o.s.frv. og ég veit að hv. þingmaður sem ræðir mikið þau mál þekkir það mjög vel. Skjótasta leiðin til að bregðast við atvinnuleysinu hlýtur að vera að ferðaþjónustan eigi sér viðspyrnu. Við erum búin að setja fjármagn í framleiðslutæki um gjörvallt land, hvort sem það er í afþreyingarþjónustu, gistiþjónustu, flutninga með langferðabifreiðum eða annað. Það eru allt ónotuð framleiðslutæki. Langstærstur hluti atvinnuleysisins [[Forseti hringir.]]speglast í ferðaþjónustunni, þannig að það blasir við að [[Forseti hringir.]]fljótasta leiðin til baka er að nýta þau [[Forseti hringir.]]framleiðslutæki og það vinnuafl.
Virðulegi forseti. Það er kannski fljótlegasta leiðin en ekki endilega skilvirkasta leiðin. Þegar við horfum á nýsköpun í stærra samhengi þá skiptir máli að byrja snemma því það tekur smátíma að vinna þar inn. Fólkið sem er með aðgang að þessum framleiðslutækjum er fólkið sem á að hafa tækifæri til að gera eitthvað annað, nýtt og betra úr þeim, það á ekki endilega að henda þremur milljörðum í Íslandsstofu eða eitthvað svoleiðis og redda því hinum megin frá. Stjórnarandstaðan lagði fram breytingartillögu í fyrsta pakkanum upp á níu milljarða í nýsköpun á meðan ríkisstjórnin var með þrjá milljarða. Það er að koma upp úr hattinum núna þegar við tölum við nokkra umsagnaraðila í nýsköpun að þær tölur, þeir sex milljarðar sem munar þarna, eru tölur sem eru mjög raunhæfar. Það eru tölur sem falla auðveldlega í þau stöðluðu mót sem við erum með í nýsköpunarsjóði, Tækniþróunarsjóði, Rannsóknasjóði o.s.frv. Þeir fjármunir hefðu auðveldlega getað nýst miðað við aðsóknina í sjóðina. Það er tækifæri sem við erum að missa af, því að þaðan koma jú framtíðarstörfin. [[Forseti hringir.]]Þótt við séum að sjálfsögðu að reyna að verja það sem við höfum [[Forseti hringir.]]og það sem er ónotað, [[Forseti hringir.]]þá er samt við það verið að horfa til fortíðar en ekki bara framtíðar þegar kemur að lausnum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að taka hér upp umræðu um rannsóknir, nýsköpun og menntun. Þetta er langhlaup. Það tekur svolítinn tíma fyrir það að komast á legg og þá, eins og ég sagði áðan, kristallast einhvern veginn mikilvægi þess. Ég ætla að vona að ég nái að svara hv. þingmanni því að mig langar að hafa aðdraganda að þessu. Á hinn bóginn er og hefur lengi verið þekkt að ferðaþjónustan, sem er samofin atvinnugrein, felur í sér ýmsar áskoranir þegar kemur að atvinnuuppbyggingu. Við getum kallað það fylgikvilla. Ég hef ekki tíma til að útskýra það allt en ég held að við megum aldrei missa sjónar á mikilvægi nýsköpunar og rannsókna. Ég lít á þetta sem upptakt í stefnunni, að við [[Forseti hringir.]]eigum fyrir því að geta sett meiri fjármuni og [[Forseti hringir.]]kraft í rannsóknir, nýsköpun og þróun.
Forseti vill tilkynna að lyktir mála í atkvæðagreiðslu um afbrigði hér áðan, um hvort leyfa skyldi 4. dagskrármálinu að komast á dagskrá, urðu þannig að afbrigðin voru felld og kemst málið því ekki á dagskrá þessa fundar.
Forseti. Ég vil gera alvarlega athugasemd við fundarstjórn hæstv. forseta Alþingis, Steingríms J. Sigfússonar, áðan þegar hann reyndi að smygla máli á dagskrá án samráðs við þingflokksformenn. Efnahags- og viðskiptanefnd hefur fundað um að leggja fram frumvarpið sem forseti reyndi að koma á dagskrá áðan en þar gengu nefndarmenn skiljanlega út frá því að slíkt yrði gert í samráði við þingflokksformenn, eins og venja hefur verið hingað til. En í stað þess að láta svo lítið að tala við þingflokksformenn stjórnarandstöðunnar um að koma málinu á dagskrá beitir forseti bolabrögðum. Mér finnst svo sorglegt, virðulegi forseti, að ég skuli hafa óttast einmitt þetta. Ég óttaðist að forseti myndi nýta tækifærið þegar þingmenn fá ekki dagskrá fyrir framan sig - þegar fundir eru haldnir hver á eftir öðrum þá höfum við ekki dagskrána, höfum ekki yfirsýn yfir hvað er verið að samþykkja - til að lauma málinu á dagskrá án þess að tala við þingflokksformenn. Það er gríðarlega sorglegt. Mér finnst gott að búið sé að staðfesta að forseti fór rangt með niðurstöðu atkvæðagreiðslunnar vegna þess að beiðnin um afbrigði sem átti að lauma í gegnum þingið var sem betur fer felld. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Við erum að tala um eitt stærsta og þýðingarmesta þingmálið á þessum svokallaða þingstubbi. Við erum að breyta fjármálastefnu hins opinbera. Það er gert af ríku tilefni. Ísland er að ganga í gegnum sína dýpstu kreppu í 100 ár. Hugsið ykkur, í 100 ár. Meginatvinnugrein þjóðarinnar er hrunin. Atvinnuleysi hefur aldrei verið eins mikið og því er spáð að það fari vaxandi með haustinu. Virði krónunnar hefur minnkað til muna, takið eftir því. Og eftirspurnin víða í hagkerfinu er hrunin. Að sjálfsögðu hafa þessir þættir sett ríkisfjármálin í uppnám sem kallar á endurskoðun fjármálastefnunnar. Ég vil hins vegar minna á það, herra forseti, að fjármálastefna, sem gilda á í fimm ár, á almennt séð að vera óbreytt í fimm ár. Það gekk ekki betur en svo að hún var líka endurskoðuð í fyrra. Það var fyrir Covid, takið eftir því. Afkoma ríkisins árið 2019, fyrir Covid, var 70 milljörðum kr. verri en til stóð. Að sjálfsögðu er það áfellisdómur yfir fjármálastjórn Sjálfstæðisflokksins sem oft stærir sig af því að vera góður í fjármálastjórn. Reynslan sýnir að svo er ekki. Tölurnar sýna að svo er ekki. Ég ítreka að viðsnúningurinn átti sér stað áður en Covid barst til landsins. Fyrri fjármálastefnur, fjármálaáætlun og fjárlög þessarar ríkisstjórnar hafa verið gagnrýnd fyrir að vera óraunhæf og of bjartsýn. Á þeirri hefð er engin breyting núna. Fjármálastefnan sem við ræðum núna er að mati okkar í Samfylkingunni byggð á allt of bjartsýnislegum forsendum. Gert er ráð fyrir að hagvöxturinn taki við sér strax á næsta ári og verði tæplega 5%. Það ekki lítill hagvöxtur. Gert er ráð fyrir að íslenska krónan breytist ekki neitt. Í hvaða heimi mun það gerast, hv. þingmenn? Sömuleiðis er gert ráð fyrir lítilli verðbólgu næstu árin. Það mun því miður ekki rætast, herra forseti, þótt ekki væri nema fyrir gengisáhrifin. Þegar gengi krónunnar lækkar þýðir það að krónan rýrnar í verði. Hún verður verðminni. Innflutningur verður dýrari. Við kaupum mikið til Íslands vegna þess að við framleiðum ekki mikið hér. Innfluttar vörur verða dýrari. Ég hef miklar áhyggjur af að verðbólga aukist hér. Það hefur alltaf gerst í fyrri kreppum. Af hverju ætti að verða breyting þar á núna? Við þurfum að gæta að þessu. Um leið og forsendurnar eru byggðar á svo óraunhæfum grunni er virði þessarar stefnu afskaplega lítið, herra forseti. Við sjáum að fjármálaráð, sjálfstætt ráð sem fjármálaráðherra skipar, segir að stefnan sé bæði ósamkvæm og óskýr. Samtök iðnaðarins segja að hættulegt sé að ofmeta væntan viðsnúning hagkerfisins og Samtök atvinnulífsins eru á svipuðum slóðum. Það er ekki bara stjórnarandstöðuþingmaðurinn Ágúst Ólafur sem segir þetta. Þungavigtarhagsmunaaðilar eru að vara okkur við. Auðvitað vonum við að það rætist úr hagkerfinu og höggið verði minna en ella. En við þurfum líka að vera raunsæ. Við þurfum að vera tilbúin til að bregðast við alvarlegri stöðu. Atvinnuleysi er aðalvandamálið í dag. Það er neyðarástand á íslenskum vinnumarkaði. Lítum á störfin. Þeim hefur fækkað um 20.000. Fólk er búið að yfirgefa vinnumarkaðinn. Og hvað eru 20.000 störf? Það eru fleiri störf en samanlagt á öllu Austurlandi, öllum Vestfjörðum og Akureyri. Ef ég fer eitt ár til baka hefur íslenski vinnumarkaðurinn misst 30.000 störf. Ég get þannig bætt öllum störfum í Reykjanesbæ við þennan dapurlega samanburð sem ég dreg hér fram. Þetta eru svo gígantískar tölur, herra forseti, að ástæða er til að taka þær mjög alvarlega. Þær lúta að því að vinnumarkaðurinn er orðinn minni. Fólk er að yfirgefa vinnumarkaðinn af mörgum ástæðum en síðan erum við með atvinnuleysi sem er hlutfall af þessum vinnumarkaði sem er orðinn minni. Atvinnuleysi er ekki bara tala. Þetta eru einstaklingar, fjölskyldur, 20.000 Íslendingar sem eru orðnir atvinnulausir. 20.000 Íslendingar atvinnulausir. Áfallið á íslenskum vinnumarkaði er algert og fjármálaráð, sjálfstætt ráð, skipað vel hæfum hagfræðingum, segir í umsögn sinni: „Stærsta og alvarlegasta efnahagslega afleiðing núverandi ástands er mikið atvinnuleysi …“ Þess vegna skiptir svo miklu máli að við höfum annars konar ríkisstjórn sem er ekki bara ríkisstjórn lægsta samnefnarans, því að það eru ólíkir flokkar í þessari ríkisstjórn. Þess vegna skiptir svo miklu máli að við höfum ríkisstjórn sem er aktíf í atvinnusköpun, ríkisstjórn sem er ekki bundin á klafa hægri kreddu og mýtu. Ég er búinn að rífast við hæstv. fjármálaráðherra og formann Sjálfstæðisflokksins um leiðir í atvinnusköpun síðan þetta hrun hófst. Ég vil að sjálfsögðu fjölga störfum í einkageiranum. Ég hef kallað ítrekað eftir því. Setjum meiri pening í nýsköpun. Nýsköpun er töfraorð í kreppu. En ég vil líta á heildaraðgerðir þessarar ríkisstjórnar. Einungis 5% af öllum Covid-aðgerðunum fara í nýsköpun. Það er sorglegur vitnisburður um allt of litla áherslu á nýsköpun sem styrkir einkamarkaðinn. Ég hef líka kallað eftir því að við eigum að styrkja opinbera þjónustu. Við eigum að fjölga opinberum störfum og ég er ekki að tala um einhverja atvinnubótavinnu eða neitt slíkt. Ég er að tala um að fjölga opinberum störfum annars vegar til að mæta atvinnuleysinu en líka til að bæta þjónustuna við okkur sjálf. Það vantar hjúkrunarfræðinga. Það vantar sjúkraliða. Það vantar lögreglumenn. Það vantar fólk í barnaverndarkerfið. Það vantar fleiri vísindamenn. Það vantar fleiri félagsráðgjafa. Það vantar fleiri sálfræðinga innan heilsugæslunnar og skólanna. Tækifærin eru mýmörg. Við höfum menntað margt af þessu fólki. Við þurfum að ráða það. Ég varpaði fram þeirri hugmynd um daginn hvort við ættum ekki að nýta þessa sérkennilegu tíma og stytta vinnuvikuna með þeim hætti að fólk haldi sömu launum – lykilatriði: haldi sömu launum – gegn styttri vinnuviku. Við það myndast að sjálfsögðu þörf á að ráða fleiri. Skoðum þá hugmynd. Þetta væri víða hægt hjá hinu opinbera. Verum svolítið frjó, svolítið frumleg, í atvinnusköpun. Hugsum aðeins um hvað skilar mestum árangri. Opinber störf eru arðbær störf. Í allt sumar hef ég rifist við Sjálfstæðismenn sem eru alltaf að tala um að verðmætasköpunin sé einungis hjá einkageiranum. Það er bara rangt. Verðmætasköpunin er ekki bara hjá þeim sem vinna hjá einkaaðilum. Það er rangt. Það eru heilmikil verðmæti fólgin í opinberum störfum og mörg þeirra starfa gera störfin í einkageiranum auðveldari. Okkur vantar fjárfestingarátak, stórt fjárfestingarátak sem skapar störf og ver störf. Ég get nefnt alls konar hugmyndir. Auðvitað þarf að setja meiri kraft í framkvæmdir, í samgönguumbætur. Gerum stórátak í nýsköpun, í tækni, orkuskiptum og umhverfismálum. Veðjum á sjónvarps- og kvikmyndageirann. Ég veit ekki hversu margar ræður ég er búinn að halda um það. Það er svo auðveld leið fyrir okkur að veðja á sjónvarps- og kvikmyndageirann. Ég hef sagt að það gæti orðið okkar næsti Eyjafjallajökull. Það býr til umsvif, skatttekjur, störf, framtíðarferðamanninn. Það eina sem þessi geiri kallar eftir er að við aukum endurgreiðsluhlutfallið. Við gætum gert það eftir hádegi. Ráðherrann gæti gert það en hún gerir það ekki. Förum í umfangsmikla grænmetisframleiðslu, látum hana ekki bara fylgja örlítið með á meðan ráðherrarnir muna eftir því. Verðum stór grænmetisframleiðsluþjóð. Við höfum allt sem til þarf. Við höfum heitt og kalt vatn og orkuna. Þetta er eitthvað sem við eigum að gera af miklu meiri krafti. Ég veit að það er aðeins verið að nuddast í þessu en gerum þetta að hluta af skilgreindri atvinnustefnu. Verum útflytjendur á sumu grænmeti. Að sjálfsögðu eigum við að geta framleitt fyrir innlenda markaðinn en hugsum aðeins stærra. Ég ætla að varpa þeirri hugmynd úr þessum stól að íslenskt grænmeti þurfi ekki að vera ódýrt. Við getum algerlega selt grænmetið okkar dýrt. Við erum útflytjandi á fiski á heimsmælikvarða. Ég skal segja ykkur að íslenskur fiskur er dýr á alþjóðlegum mörkuðum. Hann er dýr enda er hann góður og hann er hollur, heilnæmur o.s.frv. Veiðarnar eru sjálfbærar. Hugsum eins með grænmetið. Um þetta þarf ekki að vera flokkspólitískur ágreiningur. Seljum grænmeti og styðjum við grænmetisbændur með því að niðurgreiða raforku, niðurgreiða flutningskostnað og hjálpa þeim að komast af stað. Stundum þarf að eyða pening til að búa til peninga og grænmetisframleiðslan er dæmi um það. Nú fara um 5% af búvörusamningi í grænmetisframleiðsluna. Breytum þessu. Fjórföldum grænmetisframleiðsluna í staðinn fyrir að auka hana um einn fjórða eins og ríkisstjórnin er með að markmiði. Þau vilja auka grænmetisframleiðslu um einn fjórða. Ég segi: Fjórföldum hana. Það er hægt. Það er ekkert sérstaklega dýrt í ljósi þess sem við erum að gera þessa dagana. Við þurfum að efla listastarfsemi. Fyrir hvað eru Íslendingar helst þekktir meðal útlendinga? Listina okkar. Það er tónlistin, kvikmyndirnar, sjónvarpið og myndlistin. Alls konar listir. Veðjum á hönnun og rannsóknir, tækniþróun í heilbrigðisþjónustu, lyfjaþróun, tölvuleikjaþróun, iðnað af ýmsu tagi. Tækifærin eru víða. Nú er tækifæri fyrir okkur, ríkið, að taka þátt. Nú leyfist margt sem ekki leyfðist áður. Ríkið þarf að beita sér í kreppu. Þegar eftirspurnin dregst svona saman á einkamarkaðinum á hið opinbera að koma inn. Ég er búinn að segja þetta og segi það aftur. Keynes kenndi okkur það fyrir 100 árum. Ríkisstjórnir, hvort sem þær eru hægri eða vinstri, eru að gera þetta. Ég varði sumrinu í að skoða kreppufræði, ef svo má segja. Ég hlustaði á hvert hlaðvarpið á fætur öðru um hvað ríkisstjórnir gerðu í kreppum. Það var samhljómur meðal sérfræðinga um að helstu mistök sem ríkisstjórnir gera í kreppum er að gera of lítið. Þegar við erum í jafn djúpri kreppu og raun ber vitni getum við ekki gert of mikið. Við þurfum að kasta netinu víðar. Sumt mun virka, annað ekki. Nú þurfa allir að róa í sömu átt, skapa störf, skapa umsvif og koma hjólunum aftur af stað. Það er of lítið gert af því. Ég er að brýna ríkisstjórnarflokkana til góðra verka. Þið hafið stuðning til að gera meira. En það gerist svo lítið á meðan hæstv. fjármálaráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, stjórnar öllu sem hann vill stjórna. Hvar eru hinir ráðherrarnir? Það eru þrír flokkar í þessari ríkisstjórn. Hvar eru fingraför Framsóknarflokksins og Vinstri grænna eða sumra Sjálfstæðismanna sem ég veit að geta alveg tekið undir margt sem ég tala um hér? Við sjáum alltaf leka úr fjármálaráðuneytinu gamaldags hugsun „Thatcherismans“, að gera ekki sérstaklega mikið, að við eigum að treysta á svokallaða sjálfvirka sveiflujafnara. Á meðan er ríkisstjórnin á sjálfsstýringu. Ég vil aktífa ríkisstjórn sem spýtir í að öllu leyti. Þegar hjólin fara aftur að snúast drögum við, hið opinbera, okkur í hlé. Þannig virkar það, herra forseti. Þannig aukum við verðmætasköpunina, framleiðnina og umsvifin. Um leið og umsvifin aukast fáum við skatttekjur. Ríkið tekur u.þ.b. einn þriðja af því sem er framleitt í landinu í gegnum skatta. Það kostar pening að búa til pening. Gerum það. Fyrir Covid voru vandræði í mörgum félagslegum og opinberum innviðum, hvað þá núna. Munið umræðuna í janúar áður en Covid kom. Ég veit ekki hversu mörg viðtöl ég fór í um stöðu Landspítalans í janúar. Þá sagði starfsfólk þar: Það er neyðarástand. Orð starfsfólksins. Það var neyðarástand á Landspítalanum fyrir Covid. Getið þið ímyndað ykkur hvernig ástandið er nú? Þess vegna velti ég fyrir mér: Af hverju er haldið í aðhaldskröfu í nýju fjármálastefnunni gagnvart Landspítalanum, heilsugæslunni, öldrunarstofnunum, skólum og meira að segja gagnvart nýsköpun, listafólki o.s.frv. Aðhaldskrafan er enn þá inni. Mér finnast það svo röng skilaboð að gerð sé sérstök aðhaldskrafa á þessa aðila á Covid-árinu 2020. Og árin 2021 og 2022. Hafi menn einhverja trú á almennri aðhaldskröfu til að ná fram hagræðingu er ekki stemning fyrir því að geyma hana til 2023? Er þetta rétti tíminn fyrir sérstaka aðhaldskröfu? Hæstv. ráðherra sagði: „Já, við þurfum að koma í veg fyrir sóun.“ Ég get alveg fullyrt að það er ekki sérstaklega mikil sóun hjá Landspítalanum í dag. Ég sé enga sérstaka sóun í heilsugæslunni eða skólunum. Þetta er bara þessi hægri mantra og kredda sem ég er alltaf að gagnrýna: Hagræðing, hagræðing. Menn geta kallað þetta hvað sem er en með sérstakri aðhaldskröfu fær stofnunin minni pening en ella. Í því felst aðhaldskrafan. Ráðherra sagði líka að þetta væri svo lítil aðhaldskrafa. Þar sem aðhaldskrafan kemur fram í hans eigin fjármálaáætlun stendur, tilvitnun hefst: „Gert er ráð fyrir að aðhaldsmarkmiðin skili 5,3 milljarða kr. lækkun á útgjaldavexti að nafnvirði á fyrsta ári tímabilsins …“ 5 milljarðar er mikið. Og sé litið til uppsafnaðs aðhalds á tímabili fjármálaáætlunarinnar, -takið eftir þessu, þetta er í texta ráðherrans sjálfs - aftur hefst tilvitnun: „Í heildina nemur uppsafnað aðhald út tímabilið 57,7 milljörðum kr.“ Finnst ykkur það lág upphæð? Þetta er gagnvart öllu kerfinu. Það er ekki lítil aðhaldskrafa. Ef menn vilja ná fram hagræðingu gera menn það á öðrum tíma en núna. Til viðbótar langar mig að benda á að í áætluninni er sagt að ekki verði aukið við réttindi fólks í velferðarkerfinu: „… nema til komi samsvarandi lækkun útgjalda í öðrum tilfærslukerfunum.“ Tilfærslukerfið er annað orð yfir bætur. Hæstv. fjármálaráðherra leggur fram fjármálaáætlun þannig að fingraför Sjálfstæðisflokksins eru úti um allt. Við erum búin að skoða þessa stefnu á vettvangi fjárlaganefndar þar sem eru fleiri þingmenn en Sjálfstæðismenn. Hvernig stendur á að við breytum þessu ekki? En meiri hlutinn treystir sér ekki í það. Af hverju getur ekki verið skilningur á því að í einhverjum tilvikum þurfi ekki bara að verja kerfið heldur kannski að bæta í það án þess að lækka annars staðar á móti? Ákveðnir hópar í þessu samfélagi eru að lenda í miklum vandræðum. Fátækt er að fara að aukast hér á landi út af atvinnuleysi og fátækt er ömurlegt hlutskipti í okkar ríka landi. Fátækt fólk hættir ekki að vera til þótt bæturnar séu lágar. Það skiptir svo miklu máli að hafa hér myndarlegt og örlátt velferðarkerfi. Það er ömurlegt að missa fólk í fátækt, hvað þá langtímafátækt. Það er efnahagsleg sóun og það er félagslega og heilbrigðislega ömurlegt fyrir viðkomandi og viðkomandi fjölskyldur. Því ætti ekki að vera skrifað í fjármálastefnu ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur að ekki megi setja krónu til viðbótar í bótakerfið nema lækkun komi á móti. En það er gert og það er ekki góð pólitík, herra forseti. Þetta fór óbreytt í gegnum fjárlaganefndina, þar sem fulltrúi Vinstri grænna situr og þar sem fulltrúi Framsóknarflokksins situr sömuleiðis og er formaður. Ég hef hvatt félaga mína og samstarf í nefndinni er ágætt. Mér er hlýtt til kollega minna í nefndinni en ég er krítískur á þau því að ég veit að þau hafa hjartað á réttum stað. Sýnum það í verki. Ég hef verið í stjórnarmeirihluta, ég hef verið formaður í nefnd í stjórnarmeirihluta, og ég veit alveg hvað felst í því. Ég veit líka að það er hægt að gera meiri breytingar og kröfur til ráðherranna. Ráðherraræðið á Íslandi - og það er ekki bara bundið við þessa ríkisstjórn - er allt of mikið. Við sem sitjum í þessum sal og erum bæði með löggjafarvaldið og fjárveitingavaldið erum allt of gjarnan álitin einhvers konar stimpilpúði framkvæmdarvaldsins. Hlutirnir fara allt of oft óbreyttir í gegn, þvert á samvisku mjög margra þingmanna. Ég veit að mörgum þingmönnum svíður dæmin tvö sem ég nefni, að halda í aðhaldskröfu gagnvart spítölum og skólum og að hér sé ákveðið að ekki sé bætt í bótakerfið nema lækkun komi á móti. En af hverju breytum við þessu ekki? Hæstv. ráðherra hefur skilað frá sér stefnunni. Hún er komin til okkar. Við getum svo sannarlega sent sterkari og jákvæðari skilaboð heldur en formaður Sjálfstæðisflokksins var tilbúinn að gera. Þessi stefna gildir til 2022. Í næstu viku fáum við fjármálaáætlun. Það verður enn þá meiri pólitík í henni. Við erum með lög um opinber fjármál og í þeim lögum eru fjármálareglur. Þær eru strangar, t.d. regla um að heildarjöfnuður hjá hinu opinbera þurfi að vera jákvæður á fimm ára tímabili. Þar er líka regla um að við eigum að greiða niður skuldir tiltölulega hratt. Það er allt of bratt að mínu mati að láta fjármálareglurnar, þessar ströngu reglur, taka gildi strax 2023. Mikilvægt er að þeir þingmenn sem taka þátt í þessari umræðu segi það hér og nú að við ætlum ekki að láta fjármálareglurnar gilda 2023–2025 vegna þess að nú stefnir í mikinn halla hjá ríkissjóði og við eigum að taka lengri tíma í að niðurgreiða. Við skuldum fyrst og fremst sjálfum okkur. Meðal annars hefur Seðlabankinn verið að prenta peninga. Ólíkt því sem var í bankahruninu, þegar við skulduðum mikið erlendis, getum við tekið lengri tíma til að ná hallanum niður. Ef við gerum það ekki, ef við látum fjármálareglurnar tikka inn strax eftir tvö ár, blasir við blóðugur niðurskurður hjá hinu opinbera. Og hvað er hið opinbera? Ég heyri stundum „báknið“. Hið opinbera erum við og þið, hið opinbera eru skólar og vegir og eftirlitsstofnanir sem halda vöku yfir velferð okkar sem neytenda, skattgreiðenda eða hvaðeina. Velferðarkerfið eru elliheimilin, heilsugæslan, sýslumennirnir, hvað sem er. Þetta er allt það sem við erum tilbúin að verja vegna þess að það bætir lífskjör og lífsgæði okkar. Og það dreifir sömuleiðis byrðunum. Tekjur Íslendinga og eignastaða er misjöfn. Ég hef ítrekað gagnrýnt hversu mikið eignaójöfnuður hefur aukist á Íslandi. Það er önnur umræða. Við þurfum að hafa kerfi sem grípur þá sem verst standa í samfélagi okkar. Við þurfum að passa þá sem reiða sig á opinberu þjónustuna. Og hverjir eru það? Það eru aldraðir, öryrkjar, námsmenn, sjúklingar og það er fátækt fólk. Þetta eru hópar sem telja tugþúsundir. Þetta eru hópar sem við eigum ekki að láta taka höggið 2023. Við þurfum að hlífa kerfinu þótt það kosti að við séum lengur að greiða niður skuldirnar okkar og hallann. Gott og vel, gerum það. Ég vona að flestir þingmenn séu sammála því. Það skiptir máli hvernig við vinnum okkur upp úr þessu. Ég veit að ég er frekar svartsýnn á íslenskt hagkerfi, en til skemmri tíma. Ég vil líka minna fólk á að það birtir til um síðir. Þetta er ekki fyrsta efnahagshrun okkar og því miður ekki það síðasta. En við höfum ótrúlega öflugan og mikilvægan mannauð í hverjum einasta Íslendingi og í okkur sem samfélagi. Við höfum náttúruauðlindir. Við höfum ótal tækifæri til að komast upp úr þessu með samtakamætti og með viljanum til að skilja engan eftir. En þá þurfum við að verja velferðina og spýta í atvinnusköpun og fjárfestingu. Við þurfum varnir í velferðinni og við þurfum að fara í sókn í störfum. Það getum við gert. Nú er einstakt lag, herra forseti, að hugsa stórt, að hugsa út frá hugmyndafræði hins blandaða hagkerfis sem ríkustu lönd jarðar aðhyllast. Við þurfum að yfirgefa kreddufulla hægri stefnu Sjálfstæðismanna og fara leið jafnaðarmanna því að hún er réttlát og hún er líka góð hagfræði. Hún skapar verðmæti, skapar störf, eykur umsvif, leyfir öllum að njóta sín. Við erum 360.000 manns á þessari litlu eyju. Til að setja þær tölur í samhengi fæðast í dag jafnmargir í heiminum og Íslendingar eru. Íbúafjöldi Íslands fæðist aftur á morgun. Við erum lítið samfélag en getum verið ríkt samfélag, réttlátara samfélag, ef við bara munum að deila byrðunum. Mildum höggið gagnvart þeim hópum sem veikir voru fyrir, eins og öryrkjum og hluta aldraðra, og auðveldum lífið hjá námsmönnum. Nú er áskorun að ná til atvinnulausra. Auðvitað er það alveg galið, herra forseti, og jaðrar við ómanneskjulegt, að ætlast til að Íslendingar sem missa vinnuna geti lifað á 240.000 kr. eftir skatt. Það eru atvinnuleysisbæturnar. Við í Samfylkingunni erum búin að leggja til ítrekað að við hækkum atvinnuleysisbæturnar. Við getum ekki ætlast til að vinir okkar og samborgarar lifi á þessum skammarlega lágu atvinnuleysisbótum. Hækkum þær a.m.k. tímabundið. Byrjum á því ef það er eitthvað sem við getum náð saman um. Og munið að ef við hækkum bætur hjá fólki sem hefur lágar bætur mun það eyða þeim öllum. Þetta fólk á ekki annarra kosta völ en að eyða hverri einustu krónu sem það fær til viðbótar því að bæturnar eru svo lágar. Við lifum í einu dýrasta samfélagi heimsins. Við getum ekki boðið samborgurum okkar upp á svona lágar bætur. Við þurfum þess ekki. Það er hægt að hækka bæturnar. Það eina sem skortir er pólitískur vilji. Ég vona svo innilega, herra forseti, að við fáum ríkisstjórn eftir næstu kosningar sem hugsar um fólk en ekki bara fyrirtæki. Við þurfum að fá ríkisstjórn sem hugsar um að efla bæði opinbera þjónustu og einkaframtakið. Við þurfum ríkisstjórn sem skapar störf en niðurgreiðir ekki bara uppsagnir. Við þurfum að fá ríkisstjórn sem er starfi sínu vaxin og lítur á markmið sitt sem eitthvað meira en stöðugleika í stjórnarfari eins og forsætisráðherra sagði að væri meginmarkmið ríkisstjórnarinnar. Hvað er stöðugleiki í stjórnarfari? Það er að halda í ráðherrastóla. Hvar er metnaðurinn hjá þessari ríkisstjórn? Ríkisstjórn sem hallar sér aftur og treystir á hina sjálfvirku sveiflujafnara ríkisfjármálanna er ríkisstjórn sem gerir of lítið. Nú þurfum við ríkisstjórn sem gerir meira. Nú þurfum við ríkisstjórn sem hugsar til allra hópa og nær að koma umsvifunum aftur af stað, nær að búa til störf og bæta lífsgæði og lífskjör allra Íslendinga.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir innblásna ræðu, hann var svolítið svartur en í senn bjartur á köflum. Margt af því sem hv. þingmaður kom inn á get ég tekið undir. Það er verkefni okkar allra að takast á við atvinnuleysið sem byggist hratt upp við þessar kringumstæður, og að koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi. Við getum öll tekið undir það markmið. Svo er þetta spurning um leiðirnar að því. Rannsóknir, nýsköpun og þróun eru þættir sem eiga að vera viðvarandi í kerfi okkar og umhverfi og við getum alltaf gert betur þar. Ég get tekið undir það. Hv. þingmaður kom inn á orkuna og grænmetisframleiðsluna, listirnar, menninguna, íþróttirnar, opinberu störfin, kvikmyndirnar. Við settum aukin framlög til flestra þessara þátta í vor. Ég get tekið undir margt af því sem hv. þingmaður kom inn á þar, en við erum að tala um atvinnuleysi og við erum búin að fjárfesta jafn mikið og raun ber vitni í ferðaþjónustu, enda hefur uppgangurinn þar verið mikill. Mikill vöxtur hefur verið á undanförnum árum og náttúruauðlindirnar eru hluti af ástæðunni fyrir því að Ísland er eftirsóknarverður áfangastaður. Nú erum við með mikinn slaka, atvinnuleysið hefur raungerst að stærstum hluta í ferðaþjónustu og framleiðslutækin í hótelunum, í langbifreiðunum, í gistingunni, annars konar gistingu o.s.frv. En það sem mér fannst vanta í þessa ræðu er: Er það ekki réttur skilningur hjá mér, hv. þingmaður, að til að þetta geti hjarnað hratt við á ný og við getum mætt þessu þurfum við ekki að huga að ferðaþjónustunni í þeim efnum?
Herra forseti. Jú, svo sannarlega, ég tek undir orð hv. þingmanns. Við þurfum að huga að þeim innviðum sem við höfum nú þegar. Við höfum ótrúlega þekkingu og mannauð í ferðaþjónustunni. Um 30.000 manns unnu við ferðaþjónustu og hluti af atvinnuuppbyggingu okkar væri að byggja aftur upp ferðaþjónustu. Og þegar bóluefnið finnst munu ferðamenn auðvitað koma hingað aftur. Við höfum svo margt að bjóða. Já, að sjálfsögðu þurfum við að hlúa að ferðaþjónustunni. En á meðan hún er í frosti þurfum við að hugsa um eitthvað annað. Þess vegna ætla ég bara að nefna eitt dæmi. Ég er mjög hrifinn af því að veðja á sjónvarps- og kvikmyndagerð. Það er risaiðnaður. Ef við fáum hér frekari verkefni frá Netflix og fleiri risum á því sviði myndi það einmitt búa til eftirspurn hjá þeim aðilum sem starfað hafa í ferðaþjónustu. Hvað gera svona tökulið? Þau nýta sér veitingastaði, hótel, rútufyrirtæki, leiðsögumenn o.s.frv. Þetta væri einmitt iðnaður þar sem við gætum laðað fólk til okkar sem myndi búa til störf hjá því fólki sem var að missa vinnuna. Þetta er ekki lítið dæmi. Mörg ríki veðja nú á kvikmynda- og sjónvarpsefni. Það er mikil eftirspurn eftir efni og við sjáum að Netflix gaf út yfirlýsingu um að Ísland væri eitt af fáum stöðum þar sem hægt væri að taka upp nýtt efni. Það sem var svo sorglegt var að við tókum það skref ekki í vor. Ég man að ég öskraði mig hásan hérna í vor: Gerum þetta, sagði ég þá. En ókei, gott og vel, gerum þetta þá núna. Annað sem ég gat um í ræðu minni varðaði grænmetisframleiðslu. Ég veit að hv. þingmaður er sammála mér þar. Já, hlúum að ferðaþjónustunni, hlúum að þeim innviðum sem við höfum nú þegar. Gerum margt en útilokum ekki neitt. Við þurfum að kasta netinu vítt, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég bjóst alveg við þessu svari sem er afar skynsamlegt, þ.e. að við verðum að huga að fjölbreytninni til framtíðar. Maður sér það í samanburði við aðrar þjóðir í efnahagssamdrættinum að vægi ferðaþjónustu er meira hér en víða og hún er mjög stór þáttur í samdrættinum. Við þessar kringumstæður þurfum við með ráðum og dáð að koma ferðaþjónustu í gang aftur til að takast á við atvinnuleysið um leið og við hugum að fjölbreytninni. Varðandi endurgreiðslur til kvikmyndagerðar er það rétt, sem hv. þingmaður kemur hér inn á, að það tækifæri er ekki farið frá okkur. Ég deili skoðun hv. þingmanns á því og það hefur líka komið fram að kvikmyndaver geti lengt tíma þeirra sem dvelja hér í tengslum við kvikmyndaverkefni. Ég held að við eigum að fara af fullum krafti í þetta í vinnu við fjármálaáætlun. Auðvitað er það rétt að við verðum stundum að vinna hraðar en við hreinsuðum þó upp allar endurgreiðslur í þessu kerfi okkar í vor þannig að við höfum tækifæri þarna, ég tek undir það. Mér fannst athyglisvert hvernig hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni að fjármálaráðuneytið væri á sjálfstýringu. Við ræddum hér hagræðingarkröfuna en er ekki einhver mótsögn í þessu? Ef við værum ekki með þessa innbyggðu hagræðingarkröfu, og ég kalla það jákvæðan hvata - Landspítalinn er með 70 milljarða framlag, 350 millj. kr. í hagræðingu sem snýr að stjórnun og skipulagi. Er ekki einhver mótsögn í því, talandi um sjálfstýringu, ef ekki væri krafa um að horfa alltaf til þess að gera hlutina með skilvirkari hætti þegar verið er að nýta almannafé?
Herra forseti. Nei, ég held að það sé ekki mótsögn. Og þá ætla ég að minna á að það er ekki aðhaldskrafa á allt. Í fjármálaáætluninni, aðhaldskrafan á að haldast þaðan, kemur fram að það er engin aðhaldskrafa á bótakerfi almannatrygginga og atvinnuleysis. Það er engin aðhaldskrafa á sjúkratryggingar og dómstóla. Ef ríkisstjórnin er tilbúin að sleppa aðhaldskröfu á dómstóla, af hverju er hún ekki tilbúin að sleppa aðhaldskröfu á skóla, sjúkrahús, heilsugæslu og öldrunarstofnanir? Það er það sem ég er að kalla eftir, á þessum tíma a.m.k. Prinsippið um að hafa enga aðhaldskröfu er fyrir hendi. Ég get þess líka að þessi aðhaldskrafa var sett fyrir Covid - takið eftir því. Nú er Covid, nú er heimsfaraldur. Nú er ótrúlega mikið álag á fólki okkar í framlínu. Og fyrst við erum tilbúin að hafa enga aðhaldskröfu á dómstóla hljótum við að geta tekið þá pólitísku ákvörðun að sleppa aðhaldskröfunni, að sinni a.m.k., á heilbrigðisstofnanir, öldrunarstofnanir og skóla. Það er það sem ég er að kalla eftir. Ég vona að næsti slagur um þetta verði þegar fjármálaáætlunin kemur. Ég held bara að þetta sé vanhugsað. Ég veit ekki hve mikið þetta var rætt hjá stjórnarflokkunum, ég vona að þetta hafi bara verið mistök. En þeir fengu tækifæri til að leiðrétta þetta í nefndarvinnunni og kusu að gera það ekki. Ég get því ekki annað en ályktað að það sé pólitískur vilji stjórnarinnar að halda í þessa aðhaldskröfu. Mig langar líka aðeins að minna á varðandi sprotana, ég kom að þessu í fyrra andsvari, að yfirlýsingar komu frá samtökum sprotafyrirtækja. Þar kom fram að hlutfall sprota sem fá styrk frá Tækniþróunarsjóði hefur aldrei verið lægra. Þetta er þvert á það sem nýsköpunarráðherrann hefur verið að segja, að hér sé verið að spýta svo mikið í nýsköpun að við getum verið stolt af. Hlutfall styrkja úr Tækniþróunarsjóði hefur aldrei verið lægra en [[Forseti hringir.]]nú á tímum Covid. Þetta er það sem ég vil draga fram hér og að við getum gert betur. Ég held að hv. þingmaður sé sammála því, það vona ég alla vega.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, hann kom víða við. Mig langar rétt að hlaupa á nokkrum atriðum. Ég veit ekki betur en að verið sé að setja meira fjármagn í grænmetisframleiðslu nú en nokkurn tímann áður. Þær hugmyndir sem verið er að vinna með eru af þeirri stærðargráðu sem við höfum ekki séð áður á Íslandi og það er mikil nýsköpun og mikið og gott starf unnið í grænmetisframleiðslu og verður á næstu árum. Kvikmyndaframleiðsla - í fjárauka þrjú, sem við afgreiddum hér í júní, bættum við einmitt 2,1 milljarði í kvikmyndagerð. Þessi ríkisstjórn hefur því verið að gera mjög stóra hluti sem snúa að kvikmyndagerð. Mér finnst ósanngirni ef verið er að gera lítið úr því fjármagni og þeirri áherslu sem hefur verið á að styrkja þá mikilvægu atvinnugrein sem mörg okkar hafa mikinn áhuga á að þróist og vaxi áfram á þann góða hátt sem verið hefur undanfarið. Við erum að sjá mikil og merk skref þar, jafnvel undanfarna sólarhringa, sem snúa t.d. að fjárfestingum erlendra aðila í íslenskri kvikmyndagerð og þáttagerð. Eitthvað er jákvætt að gerast þar. Fjárfestingar af hálfu ríkisins - það er ótrúleg umræða sem hefur verið uppi um fyrri mál í dag og í gær og síðan aftur hér - hafa tvöfaldast á tíma þessarar ríkisstjórnar, úr u.þ.b. 46 milljörðum í 92 milljarða og síðan erum við að bæta enn frekar í með næstu ríkisfjármálaáætlun. Við höfum kynnt það fjárfestingarátak sem er að koma inn nú í haust fyrir árin 2021, 2022 og 2023. Það er mikið að gerast þar og því ósanngjarnt að tala um að lítið sé verið að gera þar. Það er verið að gera gríðarlega mikið vegna fjárfestinga ríkisins sem er náttúrlega löngu tímabært. Það er margt verið að gera.
Herra forseti. Varðandi kvikmyndageirann: Það sem var bætt inn sl. vor, og hv. þingmaður veit þetta, var til að mæta eldri skuldbindingum sem lúta að endurgreiðslu framleiðslukostnaðar. Þetta voru eldri skuldbindingar sem ríkið var skuldbundið til að mæta, það kom skýrt fram. Það var engin viðbót til að laða að ný verkefni. Að sjálfsögðu á ríkið að standa við fyrri skuldbindingar en það er engin viðleitni til að laða að ný verkefni og það er það sem ég kalla eftir. Endurgreiðsluhlutfallið, sem er 25%, er óbreytt. Fólk sem starfar í þessum geira hefur sagt: Hækkið það upp í 35%. Það munar öllu. Önnur ríki hafa verið að gera þetta, Írland og Malta, af hverju gerum við það ekki? Það laðar verkefni að. Ef hv. þingmanni er umhugað um þetta hlýtur hann að geta komið með mér í þá vegferð. Hækkum endurgreiðsluhlutfallið og aukum líka framlög í Kvikmyndasjóð. Ég ætla að minna á það, út af því að ég þekki þessar tölur, að í fjárlögum þessa árs, 2020, var 30% niðurskurður í endurgreiðslum vegna kvikmyndagerðar í gegnum Kvikmyndasjóð. Það voru skilaboðin sem voru gefin þegar fjárlög þessa árs voru samþykkt. Þetta skiptir máli vegna þess að hér eru vannýtt tækifæri. Varðandi innspýtingar vegna verklegra framkvæmda veit ég að ýmislegt er gert. Ég er ekki að segja að ekkert hafi verið gert, ég er bara að segja að hægt er að gera miklu meira. Ef við lítum á fjárauka eitt og tvö eru verklegar framkvæmdir upp á 30 milljarða sem er 3% aukning ríkisútgjalda. Finnst fólki í alvörunni að 3% aukning ríkisútgjalda í verklegar framkvæmdir, samgöngubætur fyrst og fremst, nægi til að mæta dýpstu kreppu í 100 ár? Ég segi nei. Ég veit að hv. þingmanni er umhugað um margar samgöngubætur úti á landi og vonandi hér í borginni líka. Hér getum við gert meira og betur og hraðar. [[Forseti hringir.]]Samtök iðnaðarins hafa ítrekað bent á það og sveitarfélögin segja: Við getum gert meira ef við fáum fjármagn.
Forseti. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns væri áhugavert að leggja saman þær upphæðir í fjárlögum 2020 og fjárauka þrjú sem fóru í kvikmyndagerð til að fá út heildarumfangið á þessu ári. Það væri miklu réttlátara. Þetta er endurgreiðslukerfi sem við höfum verið með en það þarf alltaf að fjármagna það og viðhalda því. Við getum ekki látið það verða út undan, þetta er kerfi sem hefur verið byggt þannig upp. Varðandi fjárfestingar í samgöngumannvirkjum, og hv. þingmaður veit að ég er mikill áhugamaður um samgöngumál og fjárfestingar í þeim, væri það sterkasta sem menn gætu gert hér á höfuðborgarsvæðinu að fara í Sundabrautina og fara að taka heils hugar undir það. Hvaða afstöðu hefur hv. þingmaður gagnvart þeirri mikilvægu framkvæmd? Við erum að gera ótrúlega margt og víða. Tækniþróunarsjóður, rannsóknir - það er verið að setja meira fjármagn í þessa þætti en við höfum séð um árabil. Það eru gríðarlega háar upphæðir og háar prósentuhækkanir sem hafa verið í gangi. Við skulum aðeins skoða tilfærslukerfin og þróun þeirra á síðustu árum. Þegar við erum að tala um tilfærslukerfið eru undir Atvinnuleysistryggingasjóður, Fæðingarorlofssjóður, málefni aldraðra og málefni öryrkja. Það hlutfall í ríkisreikningi hefur vaxið úr 14,8% í 23,2% á síðustu tíu árum. Tilfærslukerfið hefur hækkað um 8 prósentustig af heildarríkisreikningnum. Því er ekki hægt að segja annað en að verið sé að gera ýmislegt og víða. Það þarf alltaf að ráðstafa fjármagni með einhverjum hætti og það hefur kannski verið ein ástæðan fyrir því að minna hefur verið hægt að setja í fjárfestingar í samgönguinnviðum á síðasta ári að fjármagnið hefur mikið farið í tilfærslukerfið. Þetta er fín umræða og af mörgu að taka. Ég neita því að ekkert hafi verið gert. Ótrúlega margt hefur verið gert á ótrúlega mörgum sviðum [[Forseti hringir.]]síðustu þrjú ár í gegnum ríkisreksturinn og fjárlög.
Herra forseti. Sjálfstæðisflokkurinn telur sig hafa gert nóg en þá skulum við bara spyrja hvort fólk sé sammála því. Eru öryrkjar landsins sammála því að nóg hafi verið gert? Eru eldri borgarar sammála því að nóg hafi verið gert? Eru námsmenn sammála því að nóg hafi verið gert? Hvað með starfsfólkið á Landspítalanum sem sagði að vinnustaður þess byggi við neyðarástand? Er það fólk sem segir að nóg hafi verið gert? Segir fátækt fólk, þar á meðal 6.000 íslensk börn, að Sjálfstæðisflokkurinn hafi gert nóg? Þetta eru spurningar sem menn þurfa að svara sem koma ítrekað hér fram og segjast hafa gert nóg. Það er ekki búið að gera nóg. Nóg hefur verið gert fyrir suma. Veiðigjöld hafa lækkað um helming á kjörtímabilinu, skattar hafa verið lækkaðir á fyrirtæki sem kaupa stór skip. Bankaskattur hefur verið lækkaður og vörður staðinn um lágan fjármagnstekjuskatt sem fáir greiða. Nóg hefur verið gert fyrir stórútgerðina, en ekki nóg fyrir þá hópa sem okkur ætti að vera umhugað um. Það hefur ekki verið gert nóg í samgöngumálum. Ég veit að hv. þingmanni er umhugað um það. Það þarf að gera meira. Það þarf að gera þetta réttlátara. Öryrkjabandalagið sagði í fyrra um fjárlögin: Allir málaflokkar sem varða fatlað fólk og örorkulífeyrisþega eru sveltir. Eru þetta orð hóps sem heldur að nóg hafi verið gert? Nei, herra forseti. Og ef menn telja að nóg sé gert er svo sannarlega kominn tími til að þeir fái frí frá því að stjórna þessu landi.
Virðulegi forseti. Ég er hér með stutt nefndarálit enda er ekki gríðarlega mikill tími til að vinna málin þessa dagana eins og gengur og gerist. Þetta er kannski aðeins tæknilegra nefndarálit en í hinum hlutanum, sem er ekki beint í álitinu heldur í ræðunni, verð ég með aðeins meiri pólitík í ræðunni. Stefna Pírata hefur verið frá því að kófið hófst að hugsa til framtíðar, sjá hvernig samfélagið er að þróast og breytast. Á sama tíma og við hugsum til framtíðar segir fjármálaráðherra: Við þurfum Ísland 2.0, en hann fattar ekki að sú stefna var í gildi um aldamótin. Þá var 2.0 byltingin að ganga yfir og við erum komin í 4, 5, „Next“ og ýmislegt svoleiðis, við erum komin langt í burtu frá 2.0, virðulegi forseti. Hér hafa samt nýlega verið samþykktar áhugaverðar stefnur um klasa og stafrænar smiðjur. Ég taldi í vor að það væri prýðisgott tækifæri að grípa til samþykkta þingsins um klasastefnu og um stafrænar smiðjur til að byggja upp kjarna nýsköpunarstarfsemi úti um allt land. Tækifærin sem liggja í því eru nefnilega gríðarleg. Við fáum upplýsingar frá Tækniþróunarsjóði sem segir að þær úthlutanir sem þar eru veittar fari jafnt til hvers landshluta í hlutfalli við fjölda umsókna en langflestar umsóknirnar eru á höfuðborgarsvæðinu. Hérna um árið var t.d. engin umsókn frá Austurlandi. Þetta er eitthvað sem væri auðvelt að tækla ef það væri betri aðstaða fyrir fólk til þess að nálgast og hjálpast að við að byggja upp til framtíðar. Lausnir sem við sjáum í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar eru lausnir sem er búið að reyna, búið að prófa og virkuðu ekki. Bjuggu til bólu og sprungu í andlitið á okkur, vissulega með hjálp heimsfaraldurs en öll teikn voru á lofti um að þetta færi niður á við áður en hann hófst, eins og sést augljóslega í endurskoðaðri fjármálastefnu í fyrra. Þetta er önnur endurskoðaða fjármálastefnan á þessu kjörtímabili. Við Píratar höfum hugsað næstu skref fram á við þannig að við einbeitum okkur að því að styrkja fólk til þess að valdefla sjálft sig í stað þeirrar miðstýringar sem við höfum séð í stefnu stjórnvalda hingað til. Þar er hellt milljörðum í miðlægt markaðsátak í stað þess að nýta og dreifa kröftunum og byggja upp frá rótum. Við höfum talað um skilyrðislausan stuðning, sérstaklega í svona ástandi, af því að það er góð hugmynd að leyfa fólki að prófa hluti eins og kom fram í breytingartillögu áðan frá þingflokki Viðreisnar um að hækka frítekjumörk á atvinnuleysisbótum þannig að fólk gæti leitað sér einhverra tekna og prófað nýja hluti án þess að missa öryggið sem er í atvinnuleysisbótum. Við Píratar hefðum viljað ganga lengra, en þetta er dæmi um þær hugmyndir sem við Píratar höfum talað fyrir. Við viljum nefnilega horfa til framtíðar og finna lausnir þar en ekki horfa til fortíðar. Við viljum ekki halda áfram, eins og við höfum gert á Íslandi, að setja alltaf öll eggin í sömu körfu. Við erum alltaf að því. Síldarævintýrið: Við veiddum allan fiskinn. Ál: Byggjum álver fyrir 80% af orkunni sem við framleiðum. Bankar: Tökum alla bankana, verðum best í bönkum í öllum heiminum. Og núna ferðamennskan. Hún var stjórnlaus, virðulegi forseti, gersamlega stjórnlaus. Vissulega kom hún með tekjur og hagvöxt til landsins en það varð eyðilegging á mörgum stöðum á landinu, á náttúruperlum, vegna ágangs þar sem ekki var hugað að móttöku á þeim fjölda ferðamanna sem kom hingað. Ég vil kalla þetta hvalrekahagkerfi þar sem við bíðum alltaf eftir næsta hvalreka og rekum hagkerfi okkar og hagvöxt áfram á hvalreka. Það er ekki sjálfbært til lengdar. Ríkisstjórnin hefur ítrekað sagt að hún byggi stefnu sína á stöðugleika. En það er einmitt vandamálið, virðulegi forseti. Það er sjálfbærni en ekki stöðugleiki sem skiptir máli því að sjálfbærni getur af sér stöðugleika en ekki öfugt. Stöðugleiki er líka ákveðin stöðnun. Í síbreytilegu samfélagi - það eru ekki meira en þrettán, fjórtán ár síðan fyrsti snjallsíminn kom - tekur samfélagið gríðarlegum breytingum í því hvernig við nálgumst síbreytileg vandamál og áskoranir framtíðarinnar. Við sjáum fram á gríðarlega framþróun í orkuframleiðslu og tækninýjungar í matvælaframleiðslu sem gætu kollvarpað öðrum grundvallaratvinnuvegum hér á landi, bæði landbúnaði og sjávarútvegi. Tækninýjungar í orkumálum geta líka gjörbreytt samkeppnisstöðu okkar til að mynda í áliðnaði o.fl. þar sem ódýr og umhverfisvæn orka verður ekki lengur sérstaða Íslands. Þetta er framtíðin sem við horfum fram á og við höfum ekki tekið skref í áttina að þeirri framtíð á neinn hátt hingað til. Í lögum um opinber fjármál er fjallað um grunngildi fjármálastefnu og fjármálaáætlunar, ef ég skipti núna yfir í tæknilega hlutann. Þar vek ég athygli á grunngildinu gagnsæi, þar sem segir, með leyfi forseta: „Gagnsæi sem felst í því að sett séu auðsæ og mælanleg markmið til meðallangs tíma um þróun opinberra fjármála í samræmi við grunngildi [...]. Birta skal reglulega samanburð á markmiðum og árangri með skýrum mælikvörðum.“ Það er ekki bara í fjármálaáætlun heldur líka í fjármálastefnu. Þetta er rosalega mikilvægt. Grunngildið um gagnsæi skiptir mjög miklu máli, sérstaklega í krísuástandi eins og við glímum nú við í kófinu. Þegar Alþingi veitir ríkisstjórninni opnar fjárheimildir, eins og hefur verið framan af árinu í þeim pökkum sem við höfum gefið heimildir fyrir, er það skylda framkvæmdarvaldsins að gefa Alþingi reglulegar upplýsingar um þróun opinberra fjármála. Skylda framkvæmdarvaldsins verður þeim mun meiri í krísuástandi með svona opnar heimildir en engar upplýsingar hafa borist hingað til. Síðastliðið vor samþykkti Alþingi þrjá fjárheimildapakka upp á tugi milljarða króna en engar upplýsingar hafa borist fjárlaganefnd um þróun mála síðan þá. Ekkert um það hvernig gengur með þær fjárheimildir sem voru veittar og ekkert um það hvort staðan sé betri eða verri en gert var ráð fyrir í vor. Einu svörin sem við fáum er óvissa. En það er einmitt hlutverk stjórnvalda að setja grundvöll, að setja gólf, búa til stöðugt gólf til að standa á og eyða óvissu. Ég skal taka undir það að í þessari fjármálastefnu er það gert að hluta til með því að staðfesta að fylgja eigi stefnu um sjálfvirka sveiflujafnara. Þrátt fyrir niðursveiflu og minnkandi tekjur hins opinbera verði samt staðið við þau réttindi sem borgarar hafa og þá þjónustu sem hið opinbera veitir. Ríkið tekur á sig þann kostnað sem munar þar um í tekjum og gjöldum. Það er eitthvað sem á að gera í niðursveiflu. Það á ekki að hrósa sérstaklega fyrir það í raun og veru nema það sé kannski óvenjulegt að það sé gert, ótrúlegt en satt, að það sé gert sem á að gera. Þannig að hrósið er jafn mikið og það. Í endurskoðaðri fjármálastefnu eru pólitísk markmið ríkisstjórnarinnar reifuð. Það er annars vegar viðspyrna í opinberum fjármálum sem fjallar um hvernig á að halda þeirri þjónustu sem þó er þrátt fyrir samdrátt í tekjum. Fínt. Frábært. Það er mjög gagnsætt í rauninni hvernig því er framfylgt með helstu opinberum tölum um vinnumarkaðinn o.s.frv. Síðan eru tvö markmið; um verðmæt störf, fjárfestingar og aukna hagsæld, þar fylgir texti, og um skilvirkari þjónustu og sjálfbær opinber fjármál. Þetta er ekkert rökstutt, ekki neitt. Það eru engin, eins og menn segja, mælanleg markmið til að hægt sé að fylgjast með því hvort verið sé í raun og veru að ná markmiðum stefnunnar. Það skiptir lykilmáli þegar framkvæmdarvaldið, ríkisstjórnin, kemur og segir: Við þurfum pening til þess að ná markmiðum í stefnu okkar. Við ætlum ekki að segja ykkur hver markmiðin eru en gefið okkur samt fullt af pening. Hvernig er það sanngjarnt gagnvart þinginu sem fer með fjárveitingavaldið? Hvernig er það sanngjarnt gagnvart almenningi sem þarf að greiða skatta og standa skil á sínu? Álit mitt snýst einmitt um þennan skort á gagnsæi í markmiðum stjórnvalda. Orðin eru kannski fögur og örugglega eitthvað sem ég myndi sjálfur setja í fjármálastefnu en ég myndi vilja hafa betri rökstuðning. Það skiptir nefnilega öllu máli að markmið stjórnvalda séu rökstudd. Það er gólfið sem við getum staðið á, að rökstuðningurinn haldi. Að við getum sagt að atvinnuástandið batni af því að við erum að gera þetta og þetta. Markmiðið er að ná atvinnuleysi úr 6,7%, eins og er spáð á næsta ári í þjóðhagsspá, í 3–4%. Væri það ekki verðugt markmið? Væri það raunsætt markmið? Það er eitt sem fjármálaráð hefur gagnrýnt að vissu leyti í lögum um opinber fjármál, að það vanti ákveðið raunsæi í lögum um opinber fjármál sem grunngildi. Það er hægt að segja hvað sem er. Það er hægt að segja að atvinnuleysi eigi að fara niður í 1% en það er ekkert endilega raunsætt að það náist, hvað þá á einu ári, ef það er yfirleitt hægt. Það mótmælir nefnilega enginn markmiðum um verðmæt störf og aukna hagsæld eða áherslu á menntun, nýsköpun og skilvirkari þjónustu. Við segjum þetta alltaf. Það segja þetta allir, að sjálfsögðu. Ætlar einhver að segja annað? Nei, við ætlum að sleppa menntun, við ætlum að einbeita okkur að verðlausum störfum. Þetta eru sjálfsögð sannindi þannig að þau þýða í rauninni ekki neitt nema það sé útskýrt af hverju þau eru til staðar. Í fjármálastefnu vantar þau mælanlegu markmið sem eru nefnd í lögum um opinber fjármál til þess að sé hægt að gera reglulega samanburð á markmiðum og árangri með skýrum mælikvörðum. Vandamálið sem við stöndum frammi fyrir, miðað við t.d. hagspár núna, er atvinnuleysi. Það þarf að koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi. Þegar hagspá segir 6,7% atvinnuleysi á næsta ári hlýtur fjármálastefna ríkisstjórnarinnar að ætla að breyta því einhvern veginn. Ekkert er sagt um það nema að við ætlum að einbeita okkur að verðmætum störfum. Hvaða verðmætu störf eru það? Ég fór yfir það í andsvari við hv. formann fjárlaganefndar áðan. Við sjáum áherslu ríkisstjórnarinnar á störf í ferðaþjónustu sem er góðra gjalda vert, en eru það verðmæt störf? Vissulega skapa þau fullt af gjaldeyri o.s.frv., en þetta eru láglaunastörf. Er það skilgreining ríkisstjórnarinnar á verðmætum störfum, arðurinn sem þau skapa fyrir samfélagið en ekki fyrir einstaklinginn sem vinnur starfið? Er ekki til fullt af hugmyndafræði þar sem rifist er um hvað það þýðir þegar mikill arður verður af starfi en viðkomandi fær lítinn hluta af þeim arði? Er skilgreining stjórnvalda á verðmætum störfum að hjúkrunarfræðingar þurfi enn og aftur að fara fyrir gerðardóm? Hver eru verðmætin þar? Væntanlega í þjónustu og störfum hjúkrunarfræðinga en eru þau í launum hjúkrunarfræðinga? Hver ætli sé ástæðan fyrir því að hjúkrunarfræðingar hafa átt í svona löngum deilum um kaup sín og kjör? Er það af því að þeir eru með góð laun? Væntanlega ekki. Niðurstaðan er enn og aftur gerðardómur af því að verðmætin liggja einhvers staðar annars staðar en í launaumslögum hjúkrunarfræðinga. Þetta er gegnumgangandi saga það sem af er kjörtímabilinu. Það er nefnilega dálítið skrýtið þegar allt kemur til alls. Það er stærra vandamál sem við stöndum frammi fyrir og það er hugmyndafræðilegt vandamál. Þegar fjárhagslega íhaldssöm stjórn tók við eftir hrunið var öll áhersla lögð á að greiða upp skuldir, sem er gott og blessað upp að vissu marki. Skuldir Íslands voru ansi háar og vaxtabyrðin einnig mjög há en það var ekki tekið tillit til allra skulda. Áherslan var á að greiða niður peningalegar skuldir en það gleymdist að huga að innviðaskuldum, eins og ég hef oft talað um. Á meðan greiddar voru niður peningalegar skuldir sem voru með auðútreiknanlega vexti gleymdist að viðhalda samgöngukerfi, menntakerfi, heilbrigðiskerfi, þar sem erfitt er að reikna út vexti sem hljótast af því viðhaldi. Það vantar að huga betur að þeim skuldum. Við sjáum það núna að eftir að slitabúin voru loksins kláruð og peningalegar skuldir gerðar upp og við komumst út úr hruninu á nokkuð góðum stað þá varð eftir risavaxin innviðaskuld á stórum sviðum samfélagsins upp á nokkur hundruð milljarða samkvæmt greiningum Samtaka iðnaðarins. Verkefnið var vissulega farið að hökta í gang, t.d. í samgöngumálum, við vorum að ná framlögum til samgöngumála í fyrra hlutfall af landsframleiðslu síðan fyrir hrun eða bara yfirleitt, en það var ekki komið lengra en það. Og enn og aftur sitjum við uppi með þessa innviðaskuld í enn einni niðursveiflu. Sem betur fer má segja að það sé af nægum verkefnum að taka sem eru ágætlega arðbær og ríkisstjórnin greip til í fjárfestingarátaki. En það fjárfestingarátak nær mjög skammt, ef við lítum til framtíðarstarfa, því að þetta eru tímabundin verkefni. Hvert fara þau eftir það? Jú, kannski erum við komin á nægilega góðan skrið í nýsköpunarmálum til þess að fyrirtæki sem eru stofnuð innan klasanna og stafrænna smiðja úti um allt land, í verkefnum í Brothættum byggðum og alls konar spennandi verkefnum sem eru í gangi hjá t.d. Byggðastofnun, kannski eru þau komin nægilega vel á veg til að grípa þau störf sem eru sett í framkvæmdaáætlun, en það er tiltölulega létt stigið á bensíngjöfina í nýsköpun. Við sjáum núna að mjög lágt hlutfall umsókna fékk úthlutað úr Tækniþróunarsjóði. Gríðarlega lágt. Það voru miklu fleiri umsóknir en venjulega, eins og var búist við í raun og veru, að sjálfsögðu. Það hefur gerst áður, kannski ekki í svo miklum mæli, en það var fyrirsjáanlegt. Það var fyrirsjáanlegt á þann hátt að ríkisstjórnin lagði til 3 milljarða í fyrsta pakkanum, fyrsta viðspyrnupakkanum, á meðan stjórnarandstaðan lagði til 9 milljarða. Núna þegar við fáum umsagnaraðila til að koma og útskýra fyrir okkur hvernig staðan er þá heyrast upphæðir eins og 5 eða 6 milljarðar, sem hefði verið auðveldlega hægt að nota til að fara í verkefni úti um allt land strax. Það að glata þeim tíma sem hefur liðið frá því í vor og þangað til núna hefur snjóboltaáhrif. Við erum búin að glata hálfu ári þegar við hefðum getað verið byrjuð og farið að finna fyrir ábata af þeim verkefnum mun fyrr. Það er sorglega staðan í þessu. Kannski er ég bjartsýnn en ég spurði hvort það væri hægt að fá t.d. fulltrúa frá Tækniþróunarsjóði, fyrst við erum með fjáraukalög til umfjöllunar, til að útskýra fyrir okkur stöðu mála. En því miður var ekki hljómgrunnur fyrir því. Það hefði kannski verið hægt að byrja á þessum 6 milljörðum núna fyrst það var ekki gert fyrir hálfu ári. En, nei, ekki heldur núna, kannski seinna. Kannski kemur það í ljós í nýrri fjármálaáætlun sem kemur út eftir tæpan mánuð. Það er nýkomin út stefna Vísinda- og tækniráðs sem er svipuð og fjármálastefnan hérna, full af flottum orðum en lítið um mælanleg markmið. Engar upphæðir nefndar. Í fyrri stefnu Vísinda- og tækniráðs voru sett viðmið um t.d. hlutfall framlaga til menntamála miðað við OECD o.s.frv., en það var aldrei staðið við nein af þeim tölulegu markmiðum sem voru sett í þeim stefnum á árum áður. Kannski er það ástæðan fyrir því að það var hætt að setja inn töluleg markmið, af því að stjórnvöld stóðu aldrei við það sem þau sögðu. Er það ekki merkilegt? Mér finnst það mjög merkilegt og mér finnst það mjög upplýsandi. Við sjáum þetta aftur og aftur. Það er verið að lofa verkefnum hingað og þangað úti um allt land. En svo gerist ekkert nema bara bitlingar. Þegar að lokum kemur að skuldadögum, rétt fyrir kosningar, er hent inn 100 milljónum hérna, 10 milljónum þarna o.s.frv., til þess að segja: Verkefnið er komið af stað. Það er hausverkur næsta kjörtímabils að klára það. Það er sífellt verið að krafsa svona í öll þau mikilvægu verkefni sem bíða úti um allt land og eru tilbúin og við erum tilbúin til að njóta góðs af þeim. En einhverra hluta vegna eru þau aldrei fjármögnuð. Ég hef þá tilgátu, bara mín persónulega tilgáta, að stjórnmálamönnum, svona klassískt séð, finnist þægilegt að hafa ókláruð verkefni úti um allt því að þá er hægt að lofa svo miklu. Þannig er það t.d. með strandveiðikerfið. Ef við myndum bara klára það almennilega og setja upp alvöruveiðikerfi um frjálsar handfæraveiðar gætu ýmsir stjórnmálamenn ekki lofað plástrum ofan á núverandi strandveiðikerfi, rétt fyrir hverjar kosningar, og barið sér á brjóst og sagt: Ég hef nú barist fyrir þessu kerfi og við fundum upp þetta kerfi. En kerfið er ekki gott. Það er það ekki. Það vita það allir, það eru gallar á því. Það ætti að vera frekar augljóst mál að koma t.d. í gegn nýjum hugmyndum um að leyfa veiðar í september. Nei, það er ekki nógu gott. Það er kannski hægt að lofa því fyrir næstu kosningar. Enn ein kosningabarátta til að koma einhverjum smámunum í gegn. Engar alvörubreytingar, engin alvörufjármögnun, á þeim stöðum þar sem það skiptir máli. Engin ný stjórnarskrá þrátt fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu. Ekki nýtt kvótakerfi þrátt fyrir augljós vandamál. Ekki nýsköpunarstefna til framtíðar. Það er verið að grafa í ruslakistu fortíðar eftir lausnum sem virkuðu einhvern tímann undir einhverjum kringumstæðum en ekkert endilega til framtíðar. Þar erum við stödd í stjórnmálunum í dag.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni prýðisræðu. Hann kom víða við, ég ætla aðeins að staldra við hér í lokin, á þessum tímapunkti, þau mál sem við erum að fjalla um og ákváðum í vor að yrðu verkefni þessarar viku, af því að það var að skilja á hv. þingmönnum Pírata að það ætti bara að einangra sig við þau mál og engin önnur en nú ættum við jafnvel að taka til við fleiri mál. Ég er aðeins að velta því fyrir mér, bara ef hv. þingmaður gæti aðeins útskýrt það betur en ég ætlaði nú ekkert að fara út í það. Ég vil byrja á því að staldra við mjög athyglisverða ræðu af því ég veit að hv. þingmaður var hér með mjög gott mál á sínum tíma sem var samþykkt af þinginu sem eru stafrænar smiðjur og klasar. Við vorum með í nefndaráliti, þegar við vorum að vinna með fjáraukalagafrumvarpið, kannski óútfærða hugmynd að því hvernig við gætum nýtt klasana og smiðjurnar. Þar er auðvitað hugmyndaauðgi og sköpunarkraftur sem á að fá að blómstra og við eigum að nýta. Ég tek hjartanlega undir með hv. þingmanni þar og veit að hann er nokkuð vel að sér í öllum þeim málum. Þá er einboðið að við munum taka mál Tækniþróunarsjóðs til kostanna þegar við förum yfir ríkisfjármálaáætlun, það er bara staðfest hér. Ég hef bara eina spurningu: Hefur hv. þingmaður eitthvað velt því fyrir sér hve mikið af verkefnum kemur úr þessum ranni í formi umsókna til Tækniþróunarsjóðs eða Rannsóknasjóðs, sem eru sprottin í [[Forseti hringir.]]gegnum klasana, sjálfsprottnu klasana og stafrænu smiðjurnar?
Virðulegi forseti. Þessi þingstubbur var ætlaður fyrir mikilvæg Covid-mál, það er ekkert flóknara en það. Nokkur ákveðin mál voru aukalega eins og fjármálastefna t.d. en annars var hann fyrir mikilvæg Covid-mál. Ég hefði haldið einmitt að atvinnumál lægju þar dálítið undir og strandveiðar fyrir fólk út um allt land eru tvímælalaust atvinnumál. Það má til að byrja með koma og tala við flokkana og segja: Þetta hérna er atvinnumál sem við erum að fjalla um og á við september. Þar af leiðandi er það tímalega mikilvægt. Það væri ágætt að spyrja bara að því en það var ekki mikið um spurningar og þegar þær komu þá hlupu stjórnarþingmenn mjög fljótlega frá þeim. Við skulum hafa það algerlega á hreinu. Hins vegar kom frumvarp um lífeyrissjóði þar sem enginn var spurður og reynt að troða því inn á dagskrá þingsins. Það er rosalega merkilegt ef við ætlum tala um hvernig þetta er. Varðandi klasana og stafrænu smiðjurnar og Tækniþróunarsjóð þá er ég ekki með hlutföllin á hreinu. Hins vegar hrúguðust inn umsóknir núna til Tækniþróunarsjóðs og hvaðan þær komu hef ég ekki yfirsýn yfir. Þetta er tiltölulega nýkomið, ég hef ekki haft tíma til að skoða það, veit ekki einu sinni hvort ég hef alveg aðgang að því. Ég hef ekki aðgang að því að sjá í raun flokkun einstakra verkefna o.s.frv. Það er mikilvægt einmitt að hafa klasana og stafrænu smiðjurnar af því að þær eru samkomustaður fólks til að vinna með ný tækifæri. Það býr til sameiginlegan þekkingarstað sem fólk getur notað til að leita að aðstoð til að komast að því hvernig það á að koma hugmyndum sínum á framfæri. Það finnst mér einmitt vanta og þar [[Forseti hringir.]]gætum við auðveldlega hjálpað fólki að sækja fjármagn til hugmynda sinna á rétta staði.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég vildi miklu frekar ræða stafrænar smiðjur og klasa en hitt, það skiptir engu máli í því samhengi. Við settum inn í nefndarálit, þegar við vorum að vinna fjáraukalagafrumvörpin, einhverja hugmynd að því að nýta þá staði betur og ég hvet hv. þingmann til að grípa þráðinn með þeim sem hér stendur í einhvers konar útfærslu á því. Ég veit að það var bara í samtali við hæstv. ráðherra sem greip þetta úr nefndaráliti og tók vel í það. En það vantar útfærslu á það. Þetta eru stórbrotnir staðir fyrir frumkvöðlastarf og ég vildi koma inn á klasana því að ég hef verið með hugmyndir um opinbera klasastefnu. Það tengist því sem hv. þingmaður kom inn á varðandi fjölbreytt störf og fjölbreytni í atvinnulífi, að vera ekki með öll eggin í sömu körfunni, sem er hárrétt og hann lýsti því afar vel hérna, sem ég ætla ekki að endurtaka, en opinber klasastefna snýr að því hvernig við beinum framleiðsluþáttum eftir landshlutum m.a. og í alþjóðlegri samkeppni, að við beinum framleiðsluþáttum í ákveðna farvegi þar sem er skynsamleg nýting á þeim þannig að ekki fari bara allir í ferðaþjónustu þegar hún er í uppgangi og allir í fisk þegar hann er í uppgangi o.s.frv. Hv. þingmaður tengdi þetta grunngildum og sagði: Sjálfbærni getur af sér stöðugleika. Mér fannst það athyglisverð framsetning vegna þess að við erum alveg sammála um að við þessar kringumstæður er lykilgrunngildi auðvitað gagnsæi, eins og kemur fram í áliti fjármálaráðs.
Virðulegur forseti. Já, gagnsæið er alltaf mikilvægt og þeim mun mikilvægara einmitt í svona ástandi þegar miklu meiri hraði er á öllu. Það eru alls konar handahlaup varðandi fjárheimildir, hversu nákvæmar þær eru, hvernig þær eru síðan nýttar, sem krefst einmitt aukins gagnsæis. Verið er að ljá ríkisstjórninni ákveðið traust með því að hafa fjárheimildirnar víðar. Á móti þarf ríkisstjórnin að sýna gagnsæi til að sýna að vel sé farið með þær. Þetta hefur algjörlega skort, algerlega vantað. Ég veit ekki hvern er þar við að sakast, augljóslega ríkisstjórnina til að byrja með, giska ég á, því að hún hefur ákveðna upplýsingaskyldu gagnvart þinginu o.s.frv. Að sjálfsögðu ætti fjárlaganefnd að kalla meira eftir upplýsingum en það hefur ekki gerst. Ég sendi nokkra tölvupósta í sumar þar sem ég spurði nokkurra spurninga með tilvísun í fréttaflutning sem maður sá í sumar. Ég fékk engin svör þannig að ég er pínu lens þegar kemur að þessu öllu. Ég sé klasastefnu og stafrænar smiðjur örlítið öðruvísi en hv. þingmaður. Hann talar um að beina þessu á skilvirkar slóðir o.s.frv. Ég held einmitt að stjórnvöld ættu að halda dálítið að sér höndum þó að setja megi meira í einstaka áhersluatriði eins og sérstaklega grænar lausnir eða menningu og íþróttir á tímum Covid líka. Þannig að það er hægt að setja áherslur en annars ætti að reyna að skipta sér sem minnst af því hvernig nýsköpunin myndast frá rótum og upp.
Herra forseti. Eins og við þekkjum öll eru forsendur gildandi fjármálastefnu brostnar vegna heimsfaraldursins. Ríkissjóður hefur undanfarna mánuði þurft að taka á sig veruleg útgjöld og skuldbindingar vegna veirufaraldursins. Útgjöld ríkissjóðs hafa farið langt fram úr þeim markmiðum sem sett voru. Afkomu- og skuldamarkmiðum gildandi stefnu er breytt í ljósi þess að horfur í efnahagsmálum eru verulega breyttar til hins verra og hafa þær ekki verið eins dökkar frá því að gerð þjóðhagsreikninga hófst, held ég að megi segja, a.m.k. frá lýðveldisstofnun. Samdrátturinn í efnahagslífinu verður fyrirsjáanlega meiri en varð í bankakreppunni 2008. Þannig er nú staðan. Ríkisfjármálin gegna lykilhlutverki í hagstjórninni við þessar aðstæður og það skiptir sköpum að stjórnvöld og Alþingi taki réttar ákvarðanir. Mistök í hagstjórn við krefjandi aðstæður geta valdið því að viðspyrna efnahagslífsins verði ekki eins kröftug og nauðsynlegt er og gætu sömuleiðis lengt niðursveifluna. Fjárhagur ríkissjóðs var að mörgu leyti traustur áður en veirufaraldurinn skall á heimsbyggðina. Þar skiptir sköpum að stöðugleikaframlög slitabúa föllnu fjármálafyrirtækjanna voru nýtt til þess að greiða niður skuldir ríkissjóðs svo að þær voru orðnar nánast hverfandi og töluvert lægri en í nágrannalöndunum sem við berum okkur saman við sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Áætlanir um frekari lækkun skulda ríkissjóðs eru því miður runnar út í sandinn. Skuldir ríkissjóðs námu um 28% af landsframleiðslu á árinu 2019 en samkvæmt framlagðri tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu, sem við ræðum hér, er gert ráð fyrir að þær geti verið komnar í 56% á árinu 2022, sem er veruleg hækkun. Hér er um algjöran viðsnúning að ræða á skömmum tíma. Hækkun á fjármagnskostnaði myndi þó draga úr svigrúmi ríkisins til nauðsynlegra útgjalda og fjárfestinga og auka á óvissu. Engu að síður hefur fjármálaráð, sem er mjög mikilvægur ráðgefandi í þessari vinnu, lýst því yfir að skuldastaðan sé enn sjálfbær. Miðflokkurinn leggur áherslu á að forgangsröðun í ríkisrekstri skiptir miklu við þessar aðstæður. Markmið um arðsemi í fjárfestingum hins opinbera verða að vera skýr. Miðflokkurinn hefur lagt áherslu á nauðsyn þess að draga úr umsvifum ríkisins og hagræða í rekstri þess. Að sama skapi leggur flokkurinn áherslu á að lækka álögur á fyrirtæki og gera þeim þannig kleift að ráða til sín starfsfólk, bæta launakjör og ráðast í arðbærar fjárfestingar og nýsköpun, enda hefur flokkurinn flutt breytingartillögu við fjárlög um lækkun tryggingagjalds sem er afar mikilvægt við þessar aðstæður, að gefa fyrirtækjunum traustan grundvöll til þess að bæta við sig starfsfólki í því mikla atvinnuleysi sem við glímum við. Ég vil aðeins koma að skuldum ríkissjóðs í ljósi þessarar óvissu. Það er rætt um svokallað óvissusvigrúm í þessari umræðu og þá gjarnan rætt um prósentutölur. Þannig er gert ráð fyrir að óvissusvigrúmið verði sem hluti af landsframleiðslu 2% árið 2020, 3% 2021 og 3% 2022. En það er nauðsynlegt, herra forseti, að gera sér grein fyrir hvaða tölur liggja að baki. Árið 2020 eru þetta tæplega 57 milljarðar kr., árið 2021 eru það tæpir 93 milljarðar kr. og árið 2022 tæplega 98 milljarðar kr. Hér er um gríðarlega háar upphæðir að ræða. Þessar tölur sýna afkomufjárhæðir og hlutföll sem rúmast innan stefnunnar án þess að henni verði sérstaklega breytt. Fjármálaráð leggur í umsögn sinni áherslu á að í þessum aðstæðum, þegar fjármála- og skuldareglur eru settar til hliðar, kalli það á aukið gagnsæi um stefnuna fram á við. Ég mun koma nánar að því hér á eftir að á gagnsæið skortir að mínum dómi. Fjármálastefnuna skortir gagnsæi um hvað tekur við færi svo að horfur yrðu lakari en í þeirri þjóðhagsspá sem miðað er við og hverjir möguleikar ríkissjóðs væru til að bregðast við aukinni óvissu að þessu leyti. Ekki kemur fram í fjármálastefnunni með hvaða hætti ríkissjóði er ætlað að fjármagna áætlaðan halla, sem er verulegur, þ.e. hvort gert er ráð fyrir lánsfjármögnun innan lands eða á erlendum mörkuðum. Fjármálastefnan gerir ráð fyrir að samanlagður halli ríkissjóðs á því tímabili sem hún tekur til nemi tæpum 1.200 milljörðum kr. og að skuldir ríkissjóðs muni að sama skapi aukast um þá upphæð. Það er ógagnsæi í áliti meiri hlutans sem rétt er að vekja athygli á. Og, herra forseti, þar sem ég fékk ekki tækifæri til að spyrja formann fjárlaganefndar, hv. þm. Willum Þór Þórsson, hér áðan, væri gott að fá svar frá honum um það hér á eftir hvers vegna ekki ríki meira gagnsæi hvað þetta varðar, sem ég kem að núna. Hallinn á ríkissjóði er sagður vera 500 milljarðar kr. á tveimur árum, þess er getið á bls. 4 í meirihlutaálitinu. En hann er 1.200 milljarðar á tímabili stefnunnar. Maður spyr: Hvers vegna er ekki gerð grein fyrir því í meirihlutaálitinu hver hallinn er á tímabili stefnunnar? Það er bara rætt um 500 milljarða uppsafnaðan halla á tveggja ára tímabili. Verði óvissusvigrúmið nýtt, sem við höfum rætt hér um og ég gerði grein fyrir áðan, er hallinn orðinn tæplega 2.100 milljarðar kr. Það er gríðarlega há upphæð. En á þetta er hvergi minnst í meirihlutaálitinu. Maður veltir fyrir sér: Er beinlínis verið að fela raunverulega stöðu? Þessu er að mínum dómi ábótavant og er gagnrýnisvert og ég vona að hv. þingmaður og formaður fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, geti komið inn á þetta á eftir. Skuldir ríkissjóðs gætu þannig numið allt að 64% af vergri landsframleiðslu í lok árs 2022. Flest bendir til að ríkissjóður muni standa undir þessari skuldsetningu eins og fjármálaráð áréttar í umsögn sinni og að sjálfsögðu vonum við að svo verði. En engu að síður eru þetta verulega háar tölur og þær eru að sjálfsögðu áhyggjuefni, sérstaklega ef veirufaraldurinn dregst á langinn og að við verðum lengur að ná okkur á strik aftur en áætlanir gera ráð fyrir. Miðflokkurinn leggur áherslu á mikilvægi þess að búa með þeim hætti í haginn til langs tíma litið þannig að skuldir geti lækkað með skjótum hætti þegar efnahagslífið tekur að nýju við sér. Ríkissjóður verður að vera búinn undir hugsanleg frekari efnahagsáföll. Þau koma og fara, það er nú bara einu sinni þannig. Þetta verður best tryggt með því að skapa skilyrði fyrir kröftugan hagvöxt til framtíðar og með því að beita samhæfðri hagstjórn og aga í fjármálum hins opinbera jafnt og í peningamálum. Það verður að segjast eins og er, herra forseti, að það ríkir ákveðið agaleysi í ríkisfjármálum og hefur ríkt. Við í Miðflokknum höfum bent á það í ræðu og riti. Miðflokkurinn telur að við almenn skilyrði beri að takmarka skuldsetningu hins opinbera við að standa undir fjárfestingum en að sköttum og gjöldum sé ætlað að standa undir rekstri og tilfærslum eins og greiðslum úr almannatryggingum. Tillaga að breyttri fjármálastefnu felur í sér að aukinni skuldsetningu er beitt til að fjármagna að hluta rekstur og tilfærslur. Miðflokkurinn telur ekki nægilega ljóst dregið fram í fjármálastefnunni hve mikið af fyrirhugaðri skuldaaukningu ríkissjóðs teljist fjárfesting og snúi að þessum þætti. Þá komum við aftur að gagnsæinu sem er ákaflega mikilvægt undir akkúrat þeim kringumstæðum sem við erum í í efnahagsmálum. Á þetta hefur fjármálaráð lagt ríka áherslu. Ég ætla að víkja næst að því sem ég kalla í nefndaráliti 3. minni hluta óvissu og freistingar, ef svo má að orði komast. Hinu svonefnda óvissusvigrúmi, sem ég gerði grein fyrir áðan og er töluvert háar upphæðir þegar maður skoðar það nánar, er ætlað að skapa færi á að mæta óvæntum atvikum á sviði efnahagsmála. Miðflokkurinn telur brýnt að þetta aukna svigrúm verði hvorki nýtt til óarðbærra fjárfestinga né til að auka útgjöld að nauðsynjalausu. Fjármálastefnan gerir ráð fyrir að svigrúmið geti numið allt að 93 milljörðum á næsta ári, 2021. Þetta er halli. Þetta eru ekki tekjur heldur halli, aukinn halli á ríkissjóði. Á því kosningaári sem fram undan er þurfa stjórnvöld að standast freistingar um útgjöld, sérstaklega ef viðsnúningur atvinnulífsins verður hraðari en gert er ráð fyrir. Það er sá freistnivandi að stjórnvöld fari að nýta þetta aukna svigrúm, þetta leyfi til að auka við halla ríkissjóðs, með hætti sem ekki er gert ráð fyrir. Eingöngu er gert ráð fyrir því að það verði nýtt til að mæta óvæntum áhrifum veirufaraldursins. Það er ekki með fullnægjandi hætti gerð grein fyrir því með hvaða hætti óvissusvigrúmið í hinni endurskoðuðu stefnu er ákvarðað, einkum vegna ársins 2020 þar sem enginn samanburður á mismunandi forsendum liggur fyrir. Gangi viðsnúningurinn í efnahagslífinu hraðar fyrir sig en gert er ráð fyrir þarf fullt gagnsæi að ríkja um hugsanlegar niðurstöður en á það skortir af hálfu ríkisstjórnarinnar. Fjármálaráð getur þess í umsögn sinni að ákveðin hætta sé á lausung í ríkisfjármálum vegna þessa. Þetta er mjög athyglisverð ábending frá fjármálaráði sem er mjög mikilvægt að verði tekin alvarlega. Þessi lausung getur gert það að verkum að stofnað verði til annarra útgjalda en vegna áhrifa veirufaraldursins ef betur árar í efnahagslífinu en gildandi spár gera ráð fyrir. Ég vil næst, herra forseti, víkja að því sem ég kalla sókn gegn atvinnuleysi. Það er að sjálfsögðu brýnasta verkefnið sem stjórnvöld standa fyrir og Alþingi stendur frammi fyrir. Atvinnuleysi þúsunda manna er stærsta viðfangsefnið sem við blasir. Langtímaatvinnuleysi getur haft í för með sér mjög alvarleg áhrif í fjárhagslegu og heilsufarslegu tilliti. Spár gera ráð fyrir að atvinnuleysi geti farið í 10% á landsvísu í lok árs. Á Suðurnesjum er það mest og stefnir í yfir 20% í Reykjanesbæ. Þetta eru að sjálfsögðu mjög alvarlegar tölur og þess vegna er ákaflega mikilvægt að ekki sé ágreiningur innan ríkisstjórnarinnar um leiðir. Það er nú einu sinni þannig að ágreiningur innan ríkisstjórnarinnar varð þess valdandi að hún lagðist gegn nauðsynlegu viðhaldi varnarmannvirkja í Helguvík, að stærstum hluta fjármögnuðu af Atlantshafsbandalaginu. Þetta ber vott um að ríkisstjórnin hafi ekki þann innri styrk sem þarf til að beita tiltækum úrræðum gegn hinu mikla atvinnuleysisvanda. Hin endurskoðaða stefna sem hér er lögð fram spannar tímabilið 2018–2022 og felur að sínu leyti í sér endurskoðun á stefnu aftur í tímann. Ég kom inn á þetta í 1. umr. þessa máls. Þetta er í annað sinn sem breytingar eru gerðar á fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Stefnan er almennt orðuð og hún er ógagnsæ eins og ég hef komið inn á og í hana vantar framsetningu á mikilvægum þáttum eins og mat á áhrifum mikils atvinnuleysis á tekjur og gjöld ríkissjóðs. Það er algerlega nauðsynlegt að í þessum efnum liggi einhverjar tölur fyrir og spár, þ.e. áhrif á tekjur og gjöld ríkissjóðs. Fjármálaráð getur þess sérstaklega að ekki séu greind áhrif einkaneyslu og fjárfestingar. Meginverkefni Alþingis er að fara yfir hvort fjármálastefna í ríkisfjármálum á tímum mikillar óvissu í efnahagsmálum er í samræmi við lög um opinber fjármál, hvernig grunngildin samkvæmt lögunum eru höfð að leiðarljósi. Í stefnuna vantar mun ítarlegri umfjöllun um hvert grunngildi fyrir sig og hvernig þau eru lögð til grundvallar. Í stefnunni er fjallað um aðlögun fjármálastefnu í ljósi fjármálareglna án fullnægjandi skýringa eða rökstuðnings. Í þessu efni vantar að gera grein fyrir hvernig markmiðin nást í hinu erfiða árferði sem við blasir. Ósvarað er hvernig ríkisstjórnin hyggst tryggja stöðugleika í fjármálastefnu á tímum mikils atvinnuleysis og hvernig stjórnvöld ætla að tryggja sjálfbærni í einni dýpstu efnahagskreppu Íslandssögunnar. Gagnsæi hefur því aldrei verið mikilvægara. Miðflokkurinn leggur þunga áherslu á að framlögð stefna sé gagnsæ um mælanleg markmið sem ríkisstjórnin setur fram og þá ekki einungis til meðallangs tíma eins og lögin kveða á um. Ekki er síður mikilvægt að á hverjum tíma sé fyrir hendi svigrúm til aðgerða sem tryggja sjálfbærni opinberra fjármála og stuðla þannig að stöðugleika efnahagslífsins. Þessir mikilvægu þættir eru orðaðir í stefnunni en með afar almennum hætti. Gerð er grein fyrir hagvaxtarspá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og vekur athygli að þar er ekki minnst á Norðurlöndin sem við berum okkur gjarnan saman við. Yfirlit um áhrif ólíkra forsendna, svokallaðar sviðsmyndir, er mikilvægt í ríkisfjármálastefnu og sérstaklega á tímum óstöðugleika og óvissu í efnahagsmálum. Stefnan gerir ráð fyrir því að hagvöxtur taki þegar við sér árið 2021. Nánari útlistun vantar á því á hvaða forsendum slík spá er reist. Við sjáum, herra forseti, að það gæti allt saman hrunið, ef svo má segja, ef veirufaraldurinn dregst á langinn og við sjáum fram á annan veirufaraldur í byrjun næsta árs eins og dekkri spáin gerir ráð fyrir og greint er frá. Það vantar nánari útlistun á forsendum slíkrar spár og í þessu tilfelli er umfjöllunin á allt of almennum nótum. Í framlagðri stefnu er greint frá því með skýrum hætti að verði hagvöxtur töluvert meiri en gert er ráð fyrir í stefnunni skuli heildarafkoma ríkissjóðs batna sem því nemur. Ekki er þess getið við hvaða einstaka þætti er átt. Hér skortir enn og aftur fullnægjandi gagnsæi eins og áður hefur verið lögð áhersla á. Gerð er grein fyrir annarri og dekkri sviðsmynd og eftir því hefur verið kallað, m.a. af fjármálaráði. Sú dökka sviðsmynd sem sett er fram gerir ráð fyrir því að önnur stór bylgja veirufaraldursins komi upp snemma á næsta ári og að efnahagsbatinn hefjist ekki að ráði fyrr en 2022. Í sviðsmyndina vantar tölur um hugsanlegan fjölda atvinnulausra í ljósi grunnviðmiða um forsendur og hins vegar í ljósi hinnar dekkri sviðsmyndar. Skýr framsetning í þá veru myndi auka trúverðugleika og aðhald, ekki síst gagnvart hugsanlegri nýtingu óvissusvigrúmsins á kosningaári. Ég fer nú að stytta mál mitt, herra forseti, að þessu sinni. Ég vil koma aðeins inn á áherslur Miðflokksins um aukna atvinnu og bætt lífskjör. Miðflokkurinn leggur áherslu á framtíðarsýn þar sem markmið stefnunnar er leiðarljós um viðbrögð stjórnvalda og Alþingis á erfiðum tímum og nauðsynlegar aðgerðir til að snúa vörn í sókn. Á þetta skortir af hálfu ríkisstjórnarinnar og í þessari stefnu. Miðflokkurinn vill trausta hagstjórn með atvinnu- og tekjusköpun fyrir augum sem fallin er til að efla velferð og hagsæld í landinu. Fyrirtækin verða að búa við skilyrði sem gera þeim kleift að starfa í samkeppni við erlenda keppinauta, svo að dæmi sé tekið, og þau verða að halda eftir nægilegum hluta af tekjum sínum til þess að geta ráðið til starfa fleira fólk á betri kjörum, ráðist í arðsamar fjárfestingar og nýsköpun sem er forsenda aukinnar framleiðni og þar með bættra lífskjara fyrir fólkið í landinu.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir prýðisræðu. Hann kom inn á nokkra þætti sem eru afar mikilvægir í samhengi þess að við erum að fjalla um stefnu. Ég kom hér fyrst og fremst til þess að bregðast við því að hv. þingmanni gafst ekki færi á að veita andsvar þegar ég mælti fyrir áliti meiri hluta fjárlaganefndar og ætla því að snúa þessu við og vona að forseti geri ekki miklar athugasemdir við það. Ég ætla að koma inn á eitt atriði til að nýta tímann. Ég held að ég hafi skilið spurningu hv. þingmanns í ræðunni svo - sem snýr að óvissusvigrúminu og kannski fyrst að því sem sneri að texta í nefndaráliti meiri hluta - að einvörðungu væri minnst á halla til tveggja ára. Meiri hlutinn lagði sig fram um það, svona til glöggvunar, að setja afkomuhlutföll, skuldahlutföll og óvissusvigrúmið sem hlutfall af vergri landsframleiðslu í rauntölur þannig að hægt væri einmitt að glöggva sig á því sem hv. þingmaður dró fram. Þetta er tafla á bls. 3 þannig að uppsafnaður halli fyrir 2021 og 2022 er að mér sýnist 1.156 milljarðar. Ásamt óvissusvigrúmi sem yrði þá uppsafnað 248 milljarðar, eru það samanlagt 1.404 milljarðar sem er allveruleg fjárhæð, uppsöfnuð. Við reynum að setja þetta, til glöggvunar og gagnsæis, í eitthvert raunsamhengi þannig að við áttum okkur á [[Forseti hringir.]]stærðarsamhengi talnanna og hlutfallanna og hvað við erum að fara að kljást við á komandi misserum.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það sem ég var einfaldlega að benda á er að það er mjög nauðsynlegt að fullkomið gagnsæi ríki þegar við förum yfir þær tölur. Hér eru settar fram prósentutölur þegar rætt er um að óvissusvigrúm sé 2% árið 2020, síðan er það 3% 2021 og 3% 2022. En á bak við þær prósentutölur eru gríðarlega háar upphæðir eins og ég nefndi áðan. 2021, sem er bara á næsta ári, þá erum við að tala um 93 milljarða kr. Þetta er kosningaár og ef við náum okkur fyrr af stað í veirufaraldrinum, sem við gerum vonandi, þá kemur þarna ákveðinn freistnivandi. Um það hefur fjármálaráð rætt, að ríkisstjórnin freistist einfaldlega til þess að nýta það svigrúm sem hún hefur, upp á þessa háu upphæð, í einhver verkefni sem tengjast ekki veirufaraldrinum. Það er eitthvað sem er afar mikilvægt að passa vel upp á og kom mjög skýrt fram hjá fjármálaráði sem er okkar helsti ráðgjafi eða álitsgjafi hvað þessa stefnu varðar. Þannig að þegar er verið að greina frá því að hér sé verið að tala um halla til tveggja ára upp á rúma 500 milljarða, þá á náttúrlega að greina frá því hver talan er allt tímabilið, þ.e. sem stefnan gengur út á, hún er til 2022 og þá erum við að tala um nálægt því 1.200 milljarða eins og ég nefndi. Hv. þingmaður og formaður fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, hefur unnið mjög gott starf í nefndinni og ég vil nota tækifærið og þakka honum fyrir það. Það hefur verið mikið álag á nefndinni undanfarna daga og þessu hefur verið vel stýrt, mér finnst rétt að halda því til haga. En hérna finnst manni eins og í raun og veru sé verið að fela raunverulega stöðu því að hún er alvarleg. Og þó svo að fjármálaráð hafi sagt að við munum [[Forseti hringir.]]ráða við þetta og þetta sé sjálfbært þá má lítið út af bregða. Ég held að hv. þingmaður sé sammála mér hvað það varðar.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að draga þetta fram. Þetta er mjög mikilvægt og ég reyndi að koma inn á það í ræðu minni og við reynum það í áliti meiri hlutans. Það þarf að taka af allan vafa um að það fyrirkomulag sem óvissusvigrúm er á einmitt ekki að nota bara ef okkur hugnast svo. Ef svo fer, og vonandi gerist það ekki, að dekkri sviðsmynd eða þaðan af verra raungerist, þá erum við ekki að reka okkur í sjálfsett markmið og getum ekki brugðist við meginstefnumiðunum um að viðhalda opinberu þjónustustigi, atvinnuleysiskerfunum okkar, svokölluðum sjálfvirkum sveiflujöfnurum og mótvægisaðgerðunum. Einungis ef dekkri mynd raungerist þá er hægt að nýta óvissusvigrúmið og reka ríkissjóð með meiri halla. Það er algjör lykilforsenda á fyrirkomulaginu sem heitir óvissusvigrúm og er í raun og veru bara viðbrögð við því sem fjármálaráð hefur sífellt bent á, að við séum ekki að setja okkur sjálf í spennitreyju þess að geta ekki uppfyllt þau markmið sem við setjum í stefnu. Við verðum síðan að útfæra það í fjármálaáætlun og fjárlögum þegar þar að kemur. Gagnsæið verður algjört lykilatriði í þeim efnum, ég tek undir með hv. þingmanni með það. Ég held að við eigum svolitla vinnu eftir í þeim efnum og framkvæmdarvaldið verður að taka það til sín. Við komum inn á það á bls. 8 í nefndaráliti okkar að búið er að skipa starfshóp sem á að greina efnahagsleg áhrif sóttvarna. En við þurfum að fá samtímagreiningar á því í hvað aðgerðirnar fara og hverju þær skila.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágætissvör og hef svo sem ekki við það að bæta öðru en því að það er gott að hv. þingmaður og formaður fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, gerir sér fulla grein fyrir mikilvægi þess að hér komi ekki einhver lausung í ríkisfjármálin vegna óvissusvigrúmsins. Um er að ræða verulega háar upphæðir og þess vegna er mjög brýnt að það verði ekki nýtt nema í þau verkefni sem eru tengd faraldrinum og hv. þingmaður kom ágætlega inn á það. Höfum í huga að þetta eru stórar upphæðir og það má lítið út af bregða. Ef nýta þarf allt óvissusvigrúmið vegna ástandsins þá eru skuldir ríkissjóðs komnar í 2.000 milljarða. Það eru gríðarlega háar upphæðir og þess vegna er mjög mikilvægt, eins og við í Miðflokknum höfum lagt áherslu á, að ráðdeildarsemi ríki í ríkisfjármálum. Margt má bæta í rekstri ríkisins sem við höfum talað fyrir, það má hagræða með ýmsum hætti og nýta þá það sem sparast til að styðja við bakið á fyrirtækjunum í landinu til þess að þau geti fengið öfluga viðspyrnu og ráðið til sín starfsfólk og bætt kjör þess sem er fyrir á þessum erfiðu tímum. Við horfum upp á gríðarlegt atvinnuleysi, það stefnir í 10% og fer hækkandi á landsvísu. Við þekkjum það öll að það er alvarlegur hlutur sem við verðum öll að sameinast um að vinna gegn, hvar í flokki sem við stöndum.
Herra forseti. Ég ætla að byrja ræðu mína á því að þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni, formanni fjárlaganefndar, fyrir vinnu hans og stjórn í nefndinni við umfjöllun um þetta mál. Ég vil sömuleiðis þakka kollegum mínum í nefndinni, sem skilað hafa minnihlutaálitum. Ég er áheyrnarfulltrúi í nefndinni þannig að ég get ekki skilað sérstöku nefndaráliti en ég ætla að reyna að draga fram nokkur atriði í öllu þessu máli sem mér finnst skipta máli. Verið er að endurskoða fjármálastefnuna öðru sinni. Ég byrja þar sem fjármálaráð gerir þetta að umtalsefni í samantekt sinni á blaðsíðu 13 í áliti þeirra þar sem þeir segja, með leyfi forseta: „Að sama skapi er það áhyggjuefni að núgildandi stefna var komin að eigin þolmörkum áður en kórónaveirufaraldurinn hófst, sé litið til stefnumiða um afkomu. Það sama gilti um upprunalega stefnu sem taka þurfti upp fyrir rúmu ári.“ Mér finnst eiginlega óhjákvæmilegt að minnast á þetta í upphafi vegna þess að a.m.k. við í Viðreisn vöruðum ítrekað við því að fjármálastefna stjórnarinnar á hverjum tíma byggði ekki á nógu traustum grunni, hún væri of bjartsýn. Á það var ekki mikið hlustað. En síðan kemur á daginn að skynsamlegra hefði verið að hlusta á þessi varnaðarorð og taka tillit til þeirra. Það fer ekkert á milli mála að það er brýn nauðsyn á að skoða fjármálastefnuna. Um það deilir enginn og um það erum við, held ég, öll sammála. Fjármálaráð er sammála því að nú hafi verið nauðsynlegt að gera róttækar breytingar, að hverfa frá hinum hefðbundnu markmiðum en halda sig meira við grunngildi þess sem fjármálastefnan á að byggja á. Þá er spurningin um þá endurskoðun sem nú er verið að ræða og meiri hlutinn leggur til, hvort hún sé að sama skapi raunhæf og dugi við þessar aðstæður eða hvort áherslur í henni séu réttar. Það er alveg ljóst að óvissan er umtalsverð, en þó er gengið út frá því í spám helstu spáaðila að kreppan - því að nú erum við komin formlega í kreppu, kórónukreppuna - verði það sem kallað er V-laga, þ.e. að hún verði stutt og snörp og taki - ja, hvað á ég að segja, í kringum 12 mánuði frá því að hún hefst og þar til viðspyrnan er komin á fulla ferð aftur. Þá ríður á að stefnan sem nú verður tekin sé raunhæf. Hún er í raun og veru endurskoðun til mjög skamms tíma, því að eins og okkur er öllum ljóst mun verða kosið hér að ári og þá verður sett ný fjármálastefna, þannig að það er auðvitað mjög skynsamlegt að menn einbeiti sér fyrst og fremst að því ári sem fram undan er, sem verður væntanlega mesta kreppuárið. Þá þurfum við að fylla upp í þá dæld, ef við getum orðað það þannig, eða þetta V sem verður, en um leið þurfum við að hafa það í huga að fyrir ofan strik, ef svo má segja, er atvinnuleysi, sem fer að sama skapi vaxandi. Það er orðið mjög mikið og mun enn vaxa. Það endurspeglar að mjög margt fólk fær mjög skert lífsviðurværi, mjög skertar tekjur og það er ákaflega brýnt að við höldum vel utan um þann hóp um leið og reynum af öllum mætti að byggja upp atvinnulífið eins hratt og nokkur kostur er. Það þarf að vera algjört forgangsverkefni og þess vegna er það skoðun mín og okkar í Viðreisn að áætlanirnar sem kynntar eru og liggja til grundvallar þurfi að vera framhlaðnari. Að leggja skuli alla áherslu á að horfa á árin 2020–2021 frekar en að horfa til áranna 2022 og 2023. Það er líka þannig að ríkissjóður hefur sennilega sjaldan eða aldrei verið í betri færum til þess en nú að taka lán á mjög hagstæðum vöxtum og hægt er að gera það til lengri tíma. Það þarf ekki endilega að gera það bara til árs eða tveggja ára, það má gera það til lengri tíma, t.d. tíu ára, og nota það fé til að hjálpa fólki og fyrirtækjum yfir þessa dýfu. Við vitum það, og ég held að við séum öll sammála um að atvinnuleysið er það versta sem við er að fást í þessu samhengi. Við verðum líka að hafa það í huga að þessi kreppa, þetta áfall, þetta högg sem við erum að verða fyrir núna lendir misþungt á fólki í samfélaginu. Við getum sagt gróflega að kannski 50–60% íbúanna finni lítið eða ekkert fyrir því sem gengur á núna. Síðan finna kannski um 20% talsvert fyrir því en svo erum við með hóp sem eru þá þau sem misst hafa vinnuna og finna verulega mikið fyrir því. Það er skylda okkar að halda mjög vel utan um þann hóp. Við þurfum að tryggja því fólki framfærslu og gerum það þá þannig að það hafi öryggi til lengri tíma. Vissulega er verið að stíga skref í þessa átt og því ber að fagna og hrósa fyrir það. En hér þarf að ganga lengra. Við í Viðreisn höfum hugmyndir um aðferðir til að ganga enn lengra því að þetta er mjög dýrmætt fyrir fólk, og má kannski segja að þetta geti verið þríþætt: Það er tekjutenging atvinnuleysisbótanna. Það er að hækka tímabundið grunnbæturnar, því að margt fólk er á grunnbótum. Og síðast en ekki síst er mjög mikilvægt að auka svigrúmið sem fólk hefur til að skapa sér eigin tekjur með einhverjum hætti. Því þarf að hækka mjög umtalsvert svigrúmið sem fólk hefur. Ég held að frítekjumarkið sé núna um 70.000 kr., ef ég man þetta rétt, og það er mjög mikilvægt að hækka það verulega, t.d. þrefalda það. Það er í sjálfu sér algjörlega útgjaldalaust fyrir ríkið en það mætti hins vegar segja að það gæti skapað ríkinu tekjur. Þetta er nauðsynlegt að gera til að tryggja að við sitjum ekki uppi með langtímavandamál. Þá er líka mjög mikilvægt að arðbærum fjárfestingum sem tilbúnar eru, sé flýtt þannig að sem mest af þeim geti komist í fullan gang á þessu ári og því næsta vegna þess að það er ekki endilega skynsamlegt þegar viðspyrnan er komin á fullt og samfélagið er að taka við sér að ríkið komi inn með aukin umsvif, með stórframkvæmdum sem hefjast ekki fyrr en viðspyrnan er komin vel á veg og gangur er kominn í atvinnulífið. Þá er ekki heppilegasti tíminn fyrir stórkostlegar innviðafjárfestingar ofan í það. En það þýðir ekki að við eigum ekki að vinna okkur í haginn. Við eigum að sjálfsögðu að undirbúa arðbærar innviðafjárfestingar, að sjálfsögðu, og við eigum að hafa þær tilbúnar þannig að hægt sé að ráðast í þær þegar efnahagsaðstæður eru þannig að það er skynsamlegt. Fjármálaráð vekur athygli á því að lítið sé fjallað um arðsemi fjárfestinganna og saknar þess og ég tek heils hugar undir það. Þegar við eigum við mikinn vanda að stríða, sem við eigum vissulega núna, og talsverður hluti þjóðarinnar sér fram á mjög harðan vetur og erfið misseri fram undan þurfum við að gera allt til að milda það með öllum hætti. Með því að fólk hafi ráðstöfunartekjur og að fyrirtækjum sé kleift að ráða til sín fólk, t.d. með því að slaka á tryggingagjaldi, þá haldast viss umsvif í samfélaginu, þá helst reynslan uppi í samfélaginu og um leið er komið í veg fyrir að fólk lendi í vanskilum með skuldbindingar sínar. En það þarf líka að hugsa til framtíðar. Það á að undirbúa arðbærar fjárfestingar þannig að þær séu tilbúnar þegar á því þarf að halda og skynsamlegt er að ráðast í þær. Það sama gildir um framtíðina, að við þurfum að leggja enn meiri áherslu á nýsköpun og þróun. Enn og aftur vil ég taka skýrt fram að það hefur margt gott verið gert í því efni, en það þarf að gera betur. Í fréttum í dag sagði að við hefðum fallið niður um eitt sæti á lista yfir þau ríki sem standa sig vel í nýsköpun og það er miður að svo sé. Við eigum að vera færast upp slíkan lista, en það segir okkur að það er aldrei nóg að gert því að allir aðrir eru að treysta á framtíðina með nýsköpun og þróun. Það er mismunandi hvaðan það fólk kemur sem misst hefur vinnuna. Það kemur fyrst og fremst úr ferðaþjónustunni, það vitum við öll og það blasir við. Síðan er í því misskipt á milli landsvæða eða byggðarlaga. Við því þarf að bregðast og ef við höfum trú á því að viðspyrnan verði kröftug og að það sé ekkert endilega svo langt í hana liggur í augum uppi að það er auðveldast fyrir ferðaþjónustuna að taka aftur við hluta af sínu fólki til baka. Það blasir við því að það tekur alltaf nokkurn tíma að byggja upp eitthvað nýtt og við þurfum að reyna að búa þannig um hnútana að ferðaþjónustan geti tekið við sínu fólki og að fólkið sé til staðar þegar á því þarf að halda. Varðandi nýsköpunina hafa borist athyglisverðar fréttir þaðan af síðustu úthlutun Tækniþróunarsjóðs. Umsóknarfrestur var færður til og úthlutun var flýtt. Þar var úthlutað umtalsverðu fjármagni. Það kom líka í ljós að umsækjendur hefðu aldrei verið fleiri. Maður hefði kannski haldið að það hefði þýtt að meðalgæðum umsóknanna hefði hrakað, en það er síður en svo. Það er mjög hátt hlutfall af mjög góðum umsóknum sem borist hafa og væri mjög skynsamlegt að reyna að koma þessum góðu umsóknum eða þeim verkefnum sem að baki þeim liggja í gagnið. Þar strax fær fólk eitthvað að starfa. Það er nú einu sinni þannig að í nýsköpuninni er stærsti hlutinn laun. Við vitum að þegar vel tekst til þá skilar þetta miklu. Við höfum líka verið að fá margar gleðifréttir núna á undanförnum dögum af íslenskum nýsköpunarfyrirtækjum sem hafa verið að sækja sér fjármagn til útlanda svo hundruðum milljóna og milljörðum skiptir, þannig að þetta er mjög mikilvægt. Auðvitað kann þetta allt að breytast þegar við komum saman í haust og fjármálaáætlun og fjárlög koma fram. En ef Tækniþróunarsjóður heldur sínum takti verður ekki opnað fyrir umsóknir þar að nýju fyrr en eftir níu mánuði. Það er dálítið langur tími. Þetta þurfum við að takast á við. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt, og það er eiginlega höfuðáhersla okkar í Viðreisn við þessar aðstæður, að við beitum miklu meiri þunga og verðum miklu ákveðnari í aðgerðum okkar, og að stjórnvöld verði miklu ákveðnari í aðgerðum sínum við að brúa þetta V-bil, sem ég nefndi, og draga úr kúfinum sem kemur á móti í atvinnuleysinu, því að það skiptir okkur mestu máli. Þannig munum við verða enn sterkari þegar við komum út úr þessari óvenjulegu dýfu. Það er líka mjög mikilvægt að fólk og fyrirtæki trúi því, að stjórnvöld trúi því, að þessi niðurdýfa, þessi kreppa, verði stutt. Við höfum svo sem enga fullvissu fyrir því að svo verði. Þess vegna er líka mikilvægt að á sama tíma búum við í haginn fyrir það ef svo verður ekki, að þetta taki lengri tíma. Það gerum við m.a. með auknu fjármagni, enn meira fjármagni í nýsköpunar- og þróunarmál. Það gerum við með því að vera mjög dugleg við að undirbúa hagkvæmar fjárfestingar af ýmsu tagi, eiga þær tilbúnar þannig að hægt sé að grípa í þær strax og þarf til þess að hjálpa til í þeirri viðreisn efnahagslífsins sem við viljum öll, trúi ég. En það er ekki sama hvernig það er gert og gagnrýni mín og Viðreisnar lýtur fyrst og fremst að því að ekki sé lögð nóg áhersla á að beina mestu kröftunum að fólki og fyrirtækjum til að koma þeim klakklaust yfir bilið sem margnefnt V í afkomunni skapar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir ræðuna. Ég deili mjög mörgu sem kom fram í máli hans hér um það afmarkaða en þó stóra mál sem við ræðum, sem er endurskoðun á stefnu. Afmarkað, segi ég, vegna þess að við erum að endurskoða afkomuhlutföll, skuldahlutföll og óvissusvigrúmið sem hv. þingmaður kom inn á. Ég þakka hlý orð í minn garð. Hv. þingmaður sagði sjálfur að hann væri áheyrnarfulltrúi en ég get staðfest að hann tekur af fullum krafti þátt í störfum nefndarinnar. Ég ætlaði einmitt að beina spurningu til hans af því að ég veit að hv. þingmaður er mjög meðvitaður um málið. Viðreisn segir að stefnan þurfi að vera framhlaðnari. Það er meginmarkmið okkar allra, sem blasir við, og fjármálaráð dregur fram, að takast á við atvinnuleysið sem óx mjög hratt. Við þurfum að huga mjög sterklega að því. Hér er gert ráð fyrir töluverðum halla á ríkissjóði svo að við getum farið í þær mótvægisaðgerðir sem þarf til að takast á við það og tekið lán fyrir því. Okkur er viss vandi á höndum út frá lögunum hvað það varðar að gera stefnuna framhlaðnari. Þegar ég segi það á ég við að okkur er áskilið að taka mið af hagspám. Við erum að teikna inn fyrirkomulag, óvissusvigrúm, sem varð til við síðustu endurskoðun og hv. þingmaður kom inn á það. Óvissusvigrúmið var til að koma í veg fyrir að við værum í spennitreyju eigin markmiða. En svigrúmið má heldur ekki vera svo vítt að stefnan verði marklaus. [[Forseti hringir.]]Hvernig ætlar hv. þingmaður að kljást við það þegar hann talar um að auka óvissusvigrúmið strax og þegar á þessu ári og því næsta?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, það er þetta með óvissusvigrúmið. Nú held ég að ég fari ekki rangt með að m.a. sé bent á það í umsögn fjármálaráðs að við þessar aðstæður sé skynsamlegt að hafa mjög rúmt óvissusvigrúm. Að sama skapi segir þar að það megi ekki vera allt of mikið svo að það sé ekki marklaust. Einhvers staðar þarna þarf því að finna jafnvægi. Auðvitað vonum við öll að betur gangi en spáð er, og raunar eru sumar spár ekki biksvartar að því leyti til að menn eru á því að ástandið gangi til þess að gera hratt yfir. En þá er mikill freistnivandi til staðar, sjálfsagt fyrir hvern sem er, að grípa til óvissusvigrúmsins og segja: Heyrðu, ég er að gera þetta og þetta og það rúmast innan óvissusvigrúmsins. Fjármálaráð bendir á að jafnvel eigi að draga úr áformunum ef vel gengur. Þetta er vandmeðfarið. Ég held engu að síður varðandi framhleðsluna að við hljótum að geta stillt þessu upp þannig að hægt sé að hlaða þessu framar. Ef það er ekki hægt [[Forseti hringir.]]til að bregðast við svona óvæntum aðstæðum spyr maður sig hvort þetta þjóni þá einhverjum tilgangi, þ.e. ef við teljum að bestur árangur náist með framhleðslunni og það er ekki hægt eða má ekki.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það speglast aðeins í þessu samtali okkar hér að þetta er jafnvægislist. Við viljum vissulega koma okkur hratt út úr þessari kreppu. Þá má líka geta þess, af því að til glöggvunar setur meiri hluti nefndarinnar þetta upp í rauntölur í töflu, að við gerum ráð fyrir mesta hallanum þegar á þessu ári og svo dregur úr honum inn á árið 2022. Hann er mestur nú og á næsta ári og svo dregur úr honum af því að við ætlum okkur í kröftuga viðspyrnu. Að því leyti eru þessi endurskoðuðu hlutföll sett fram í þeim tilgangi að reyna að hafa svigrúm til að takast hratt og sterkt á við verkefnið og halda okkur við þau stefnumið að viðhalda opinberu þjónustustigi, framkvæmdum og fjárfestingum. Það er það sem hv. þingmaður sagði réttilega að við værum að fara að fjalla um eftir þrjár vikur. Ekki verður gengið á óvissusvigrúmið nema dekkri sviðsmyndirnar raungerist. Þá þarf að reikna það út hvernig það kemur fram á tekjuhlið og á gjaldahlið í heildareftirspurninni. Þá er ég tala um einkaneysluna, fjárfestingarnar og samneysluna. Og svo, af því að við erum að tala um ferðaþjónustuna, viðskiptajöfnuðinn og þá er innflutningur dreginn frá. Þetta kemur misjafnlega fram. Það vill til að afkoman verður ekki eins slæm af því að einkaneyslan er betri það sem af er ári vegna þess að eyðsla Íslendinga erlendis færðist hingað. Það er margt svona sem við þurfum að draga fram.
Herra forseti. Já, það er alveg rétt að þetta er ekki einfalt mál. En hv. þingmaður nefndi einmitt að einkaneyslan innan lands hefði komið mönnum örlítið á óvart eða verið meiri en menn áttu von á, m.a. vegna þess að menn hafi ekki komist til útlanda o.s.frv. En ég óttast að það muni draga úr þessari einkaneyslu, að hún muni minnka umtalsvert af ýmsum ástæðum. Fólk var auðvitað bjartsýnt á að þetta yrði enn styttra og snarpara tímabil, að þetta tæki nokkra mánuði. Fólk var því til í að ferðast innan lands og eyða peningunum sem áttu að fara í utanlandsferðina, í pall og endurnýjun á húsnæði, þeir sem gátu það. En ég óttast að mjög hratt dragi úr þessu og því sé mikilvægt að við reynum eftir megni að passa upp á fólk sem er að snarfalla í ráðstöfunarfé vegna þess að það hefur misst vinnuna, að við höldum uppi ráðstöfunartekjum þess eins mikið og við getum. Það segi ég bæði vegna þess að halda þarf uppi einkaneyslu í samfélaginu en ekki síður vegna þess að það skapar öryggi, skapar meiri vissu. Það sem gerist við óöryggi og óvissu er að það verða félagslegar afleiðingar til framtíðar sem geta orðið okkur dýrar. [[Forseti hringir.]]Þess vegna held ég að það sé gríðarlega mikilvægt að reyna að fylla upp í þetta eins og hægt er og halda utan um fólkið og gera fyrirtækjum kleift [[Forseti hringir.]]eftir mætti að ráða fólk og ef það getur ekki fengið vinnu að það hafi þá sameiginlega framfærslu.
Forseti vill biðja þingmenn í hliðarsal að lækka aðeins róminn.
Virðulegur forseti. Ég flyt hér nefndarálit um tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun nr. 10/148 um fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022, frá 4. minni hluta fjárlaganefndar, eða Ingu Sæland, sem er nefndarmaður Flokks fólksins í fjárlaganefnd. Ástandið sem nú ríkir í heiminum er fordæmalaust. Covid-19 hefur leitt til ómældra hörmunga og enn er langt í land í baráttunni við veiruna er veldur sjúkdómum. Efnahagslegar afleiðingar faraldursins hafa leitt til þess að nauðsynlegt er að endurskoða gildandi fjármálastefnu. Alger samdráttur í ferðaþjónustu og stóraukið atvinnuleysi hefur umsvifalaust haft gífurleg áhrif á bæði tekju- og útgjaldalhlið ríkissjóðs. Auk þess fara nauðsynlegar sértækar aðgerðir stjórnvalda langt fram úr viðmiðum fyrri fjármálastefnu. Það er miður að ekki skyldi takast í upphafi kjörtímabilsins að móta fjármálastefnu sé héldi vatni. Staðreyndin er sú að forsendur hennar voru brostnar áður en hún kom úr prentaranum, eins og allir vita. Fjármálastefna sú virkaði fremur sem vinsældarauglýsing ríkisstjórnarinnar en raunhæf áætlun um afkomu ríkissjóðs. Með henni var ríkissjóði sniðinn svo þröngur stakkur að hún þurfti nánast strax endurskoðunar við. Reyndist sú endurskoðun nauðsynleg án þess að hagspár hefðu, að mati fjármálaráðs, breyst svo verulega að það gæfi undir eðlilegum kringumstæðum tilefni til slíks. Í kjölfar þeirrar endurskoðunar var gripið til þess að auka óvissusvigrúm stefnunnar til að gefa ríkissjóði tækifæri til að bregðast við óvæntum skakkaföllum. Svigrúmið var þó ekki hugsað sem svo að það dygði til að takast á við mestu efnahagslægð á landinu frá upphafi mælinga. Því reyndist nauðsynlegt að endurskoða stefnuna enn á ný. Þær hagspár sem endurskoðuð stefna tekur mið af draga upp svarta mynd af ástandinu. Hagstofan spáir 8,2% samdrætti á yfirstandandi ári og 8,1% atvinnuleysi. Spá Seðlabankans gerir ráð fyrir minni samdrætti á þessu ári en gerir hins vegar ráð fyrir minni hagvexti á því næsta. Það er því ljóst að efnahagslegt áfall þjóðarinnar er gífurlegt. Vonin er þó að við getum unnið okkur til baka á sem skemmstum tíma en líklega verður kreppan ekki eins skammvinn og vonir stóðu til í upphafi faraldurs. Það er margt ágætt sem kemur fram í endurskoðaðri stefnu. Það að notuð hafi verið hin svokallaða dekkri sviðsmynd við gerð hennar dregur úr hættu á því að endurskoðuð stefna bresti enn á ný. Til að fjármálastefnan geti rúmað hina dekkri sviðsmynd er óvissusvigrúmið aukið til muna, eða úr 0,8% í 2% árið 2020 og 3% árin 2021 og 2022. Það er gott að sjá að ríkisstjórnin hyggst bregðast við með því að auka skuldir ríkissjóðs í stað þess að skera niður opinbera þjónustu. Eðlilega er áhyggjuefni að fjármálastefnan geri ráð fyrir því að skuldir ríkissjóðs aukist um allt að 850 millj. kr. á þriggja ára tímabili en það verður að teljast illskárri kostur en að grípa til kerfislægs niðurskurðar eða stóraukinnar skattheimtu. Þá er það jákvætt að gert er ráð fyrir auknum framkvæmdum hins opinbera í endurskoðaðri stefnu. Á tímum samdráttar er nauðsynlegt að hið opinbera ráðist í atvinnuskapandi aðgerðir sem geti jafnframt skilað samfélaginu ábata til lengri tíma, svo sem með auknum fjárfestingum í innviðum. Skýra hefði þurft frekar hvernig skuli bregðast við ef samdráttur verður minni en spár gerðu ráð fyrir. Í ljósi þess að fram undan er kosningavetur er hætta á að til verði ákveðinn freistnivandi hjá fráfarandi ríkisstjórn til að eyða umfram nauðsyn til að auka eigin vinsældir. Fjármálaráð bendir á í umsögn sinni að hætta sé á að lausung skapist í fjármálastjórn verði áfallið minna. Það má taka undir þessar ábendingar. Framsetning fjármálastefnu hefur undanfarin ár borið það með sér að segja sem minnst í stefnunni sjálfri svo að hún skuldbindi ríkisstjórnina ekki um of. Það getur grafið undan stöðugleika í fjármálastjórnun ef hún hefur einungis það gildi að móta ytri mörk fyrir ríkissjóð. Stefnan á einnig að taka á því sem gerist ef fjármál ríkisins batna til muna. Þá er það áhyggjuefni hve oft þarf að endurskoða fjármálastefnuna svo skömmu eftir innleiðingu nýrra laga um opinber fjármál og varast ber að gera slíkt að fordæmi fyrir ríkisstjórnir framtíðarinnar. Það er ámælisvert að ekki sé fallið frá aðhaldskröfu fyrri stefnu gagnvart þeim ríkisstofnunum sem glíma við stóraukið álag á tímum Covid-19 og standa vörð um velferð borgaranna. Í gildandi fjármálastefnu er gert ráð fyrir 0,5% aðhaldskröfu á heilbrigðisstofnanir, öldrunarstofnanir og skóla á árunum 2020–2022. Það er augljóst að umsvif hjá þessum stofnunum hafa stóraukist og verkefnin orðin flóknari vegna áhrifa faraldursins. Á tímum sem þessum er ekki rétt að fylgja eftir aðhaldskröfu upp á tugi milljarða króna. Áform ríkisstjórnarinnar um allt að 57,7 milljarða kr. á gildistíma fjármálaáætlunar byggist á þegar brostnum forsendum og verður að endurskoða í ljósi aðstæðna, ekki síður en annað. Þrátt fyrir þetta er áréttað í greinargerð með endurskoðaðri fjármálastefnu að ekki skuli fallið frá þeirri ákveðnu aðhaldskröfu. Þvert á móti er boðað að auka þurfi aðhaldsstig opinberra fjármála á síðari hluta gildistíma næstu fjármálaáætlunar. Þrátt fyrir margvíslegar og umfangsmiklar aðgerðir ríkisstjórnarinnar eru tugir þúsunda einstaklinga í samfélaginu sem tilheyra minnihlutahópum og fá litla eða enga viðbótaraðstoð í þessu ófremdarástandi. Þessir hópar hafa staðið óbættir hjá garði um langt árabil og kinnroðalaust ætlar ríkisstjórnin að viðhalda þeirri skömm. Hópar eins og öryrkjar, eldri borgarar og atvinnulausir bíða vondaufir aðgerða í sína þágu sem engar eiga að vera. Lengi hafa almannatryggingaþegar sem enga framfærslu hafa aðra en frá Tryggingastofnun mátt hlusta á innantóm orð um leiðrétt og bætt kjör. Því er það svo að stórir hópar í samfélaginu bjuggu við sárafátækt áður en þeir þurftu að horfast í augu við enn lakari afkomu vegna áhrifa heimsfaraldurs. Grunnlífeyrir almannatrygginga og atvinnuleysisbóta dugar engan veginn fyrir framfærslu. Nú þegar hafa þúsundir manna fest í fátæktargildru og hættan er sú að þar eigi einnig eftir að festast þeir sem vegna ástandsins missa vinnuna til lengri tíma. Í endurskoðaðri fjármálastefnu er tíundað að eitt helsta mótvægi opinberra fjármála við ágjöfinni í hagkerfinu sé að ekki hafi verið dregið úr umfangi tilfærslukerfa. Ef eitthvað er að marka þetta ætti einungis að vera jákvætt að hækka enn frekar grunnframfærslu þeirra sem byggja afkomu sína á tilfærslukerfunum. Engu að síður er boðað í greinargerð með endurskoðaðri fjármálastefnu að varðveita skuli kerfið í núverandi mynd. Þegar við höfnum því að rétta hjálparhönd þeim sem eru hjálparþurfi er í raun verið að auka enn frekar á þjáningar þeirra. Velferð er ekki einungis mæld í hagtölum, aurum og krónum heldur í afkomu heildarinnar. Út frá þessu vil ég ítreka að staðan er óbærileg fyrir stóran hóp fólks. Við erum með nálægt 10.000 börn í fátækt. Við erum með fólk í sárafátækt, öryrkja og eldri borgara. Við erum að horfa upp á 40–200% aukningu í aðsókn hjá hjálparsamtökum. Við erum með listamenn sem hafa engar tekjur og hafa ekki haft í mánuði. Við erum með stúdenta sem hafa borgað af launum sínum í Atvinnuleysistryggingasjóð en fái ekki atvinnuleysisbætur. Á sama tíma og þetta gengur yfir eru Norðmenn að selja aðgang að laxeldi fyrir tugi milljarða. Ef við værum að gera eins værum við að fá 30–40 milljarða inn í okkar kerfi sem væri hægt að nota til að bæta stöðu þessara hópa. Nei, það er ekki gert. Og við vitum hvað varð um bankaskattinn. Á sama tíma og allt þetta er í gangi erum við að fara að samþykkja 15 milljarða lán til Icelandair. En ekkert er verið að gera fyrir þá sem helst þurfa á því að halda, þá sem eru verst staddir meðal eldri borgara og öryrkja og þá sem eru á félagslegum bótum. Biðlistar í heilbrigðiskerfinu lengjast. Það er ömurlegt til þess að hugsa að þarna úti sé stór hópur sem sér ekki fram á annað en að verða að bíða, ekki í mánuði, ekki í ár heldur í þrjú til fimm ár. Þeir sem höfðu þó alla vega þann möguleika að fara til útlanda í aðgerðir geta það ekki í þessu ástandi. Það er girt fyrir það. Þeir sem efni hafa á geta hins vegar keypt sér þjónustuna. Það er ömurlegt til þess að vita að við séum komin með þannig kerfi að þeir sem hafa efni á aðgerðum komast í þær en þeir sem ekki hafa efni á þeim verða bara að vera á biðlista. Hjúkrunarheimilin eru fjársvelt. Hvert sveitarfélag af öðru er að segja upp samningum við hjúkrunarheimilin. Hvar er það í stefnunni? Ég vona heitt og innilega að verið sé að vinna að því að standa við það sem hefur verið sagt hvað eftir annað, að öldruðum sé búið áhyggjulaust ævikvöld. Hugsið ykkur að það er jafnvel talað um 850 milljarða halla á ríkissjóði á næstu þremur árum. Hve mikið af því er eyrnamerkt heilbrigðiskerfinu eða til að útrýma fátækt og sárafátækt, biðlistum, kannski bara biðlistum barna eftir þjónustu? Því miður er það ekki í forgangi. Ríkisbáknið hefur þanist út. Í þessu ástandi ber okkur skylda til að velta við hverjum einasta steini til að finna aur sem er notaður í óþarfa. Okkur ber skylda til að reyna að finna fjármuni hvar sem þá er að finna til að sjá til þess að þeir sem verst hafa það þurfi ekki að herða sultarólina. Það er svolítið undarlegt að við skulum t.d. ekki hafa gripið til þeirra ráða, sem á var bent, að stórauka framlög til kvikmyndaiðnaðarins. Þar eru gífurleg tækifæri, gífurlegir fjármunir og þar er vöntun, eins og við vitum í dag. Þar höfum stórkostleg tækifæri til að grípa inn í. Hvaða áhrif hefur það? Það hefur áhrif á allt listalíf hjá okkur vegna þess að við erum með stóran hóp listamanna sem getur ekki framfleytt sér, fær engar tekjur og fær ekki einu sinni atvinnuleysisbætur. Það er óþolandi. Hvernig í ósköpunum gátum við byggt kerfið svona upp og hvernig í ósköpunum ætlum við að láta það viðgangast áfram? Síðan er eitt sem við eigum að stefna að og það er að verða sjálfbær með grænmetisframleiðslu, að stórauka gróðurhúsaframleiðslu eins og við sjáum að er að gerast í Reykholti á Suðurlandi. Þar er verið að byggja. Þar eru virkilegar framsýnir menn að byggja stórkostleg gróðurhús. Við eigum að byggja undir og hvetja til slíks. Það segir sig sjálft að ef við verðum sjálfbær með grænmeti stöndum við rosa vel. Það hlýtur að segja sig sjálft að við með okkar rafmagn og hreina vatn hljótum að geta gert það alveg eins og Holland sem hefur markaðssett grænmeti sitt gífurlega um allan heim. Þess vegna segi ég að fjármálastefnan sé því miður ekki vinveitt þeim sem mest þurfa á henni að halda. Ég vona samt að hún verði það þegar fjárlögin sjálf koma, að þá verði séð til þess að þessir hópar fái sitt, að þeir þurfi ekki enn að herða sultarólina heldur verði þeim bættar verðbæturnar, verðbólgan sem hefur aukist og gengisfellingin sem hefur valdið hækkun á matvöru. Og að þeir fái líka umfram það vegna þess að stór hópur verður að láta senda sér mat og það kostar. Það er dýrara. Stór hópur þarf að kaupa sér grímur og spritt en hefur varla efni á því. Þetta eigum við að tryggja.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni sem fór hér vel yfir nefndarálit 4. minni hluta sem hv. þm. Inga Sæland, fulltrúi í fjárlaganefnd, hefur sett saman. Þar er í grunninn rakið ýmislegt sem hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni. Ég vil bara árétta, frekar en að vera með spurningu til hv. þingmanns, að það sem við erum að gera er að taka lán til þess að geta staðið við þá stefnu að draga ekki úr opinberri þjónustu og halda okkur við framkvæmdir og mótvægisaðgerðir sem lagt er upp með. Í því tekjufalli sem ríkissjóður verður fyrir í þessari kreppu, sem er afleiðing af því að atvinnulífið og heimilin verða fyrir miklu tjóni, þurfum við að fara í sértækar aðgerðir til að milda tjónið. Það höfum við verið að gera og gripið til hér í fjáraukalagafrumvörpum. Ég ætla ekki að fjölyrða um það hér en hv. þingmaður kom inn á hluta af því, greiðslu atvinnuleysisbóta á móti skertu hlutfalli og ýmis félagsleg úrræði sem mér gefst ekki tími til að fara yfir hér. Það er til að milda það tjón sem heimilin og atvinnulífið standa frammi fyrir. Þess vegna erum við að endurskoða stefnuna. Ég vil bara árétta það. Sjálfvirku sveiflujafnararnir sem mönnum hefur orðið tíðrætt um eru auðvitað tilfærslukerfin, öll félagslegu kerfin sem er fullyrt hér að við viljum standa vörð um. Það er lykilatriði. Þegar við ræðum síðan fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarp þá skulum við ræða leiðirnar og útfærsluna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir hans orð og tek að mörgu leyti undir þau. En ef við horfum á þetta raunsætt, þessa 850 milljarða, 1% af þeim er 8,5 milljarðar, hvað gætum við gert við 1%? Jú, við gætum stytt biðlista eða a.m.k. notað féð í að semja við innlenda aðila um að gera eitthvað í þeirri fjölgun sem varð á biðlistum vegna Covid, t.d. bíða um 400 manns eftir bæklunaraðgerðum. Við getum líka notað þá peninga til að sjá til þess að hjálparstofnanir geti hjálpað þeim sem þurfa á að halda. Við getum líka notað peningana til að hjálpa þessum hópi. Hann er ekki risastór en það er samt hópur af fólki í fátækt og sárafátækt. Þetta er svo lítill hluti af þessum heildarpakka, þeirri óhemjuháu upphæð sem við erum með, að mér finnst alveg réttlætanlegt að við myndum láta þó ekki nema 1% af því í þetta. Það myndi hjálpa strax og það mikið.
Herra forseti. Þetta er dapurleg fjármálastefna. Hún er dapurleg vegna þess að hún endurspeglar dapurlega stöðu hagkerfisins. Við upplifum hér sögulegt atvinnuleysi, hrun stærstu atvinnugreinar landsins og ólýsanlegt álag á lykilstofnanir. Þessi stefna er líka dapurleg því í henni kemur fram að halda á í fyrri aðhaldskröfur á þær sömu stofnanir sem eru í framlínunni. Það á að halda í aðhaldskröfur gagnvart skólum, sjúkrahúsum, heilsugæslu, nýsköpun og menningarstofnunum. Sömuleiðis er sagt í þessari stefnu að ekki eigi að bæta í bótakerfi velferðarkerfisins nema lækkun komi á móti. Það er kannski ágætt að stjórnarþingmenn viti hvað er í þeirra eigin stefnu. Þetta er köld tuska í andlit þeirra hópa sem þurfa að reiða sig á opinbera þjónustu. Þetta er sömuleiðis reiðarslag fyrir þær opinberu stofnanir sem hafa staðið vaktina fyrir okkur á þessum sögulegu tímum, herra forseti. Að auki er þetta dapurleg stefna af því að það er lítið um von [[Forseti hringir.]]og uppbyggingu varðandi framtíðina. Hér þurfum við að fara í sókn. Hér þarf að byggja upp [[Forseti hringir.]]velferðina á nýjan leik, hér þarf að verja störf og búa til störf. En það vantar í þessa stefnu, herra forseti.
Hæstv. forseti. Það er skynsamlegt að endurskoða fjármálastefnu eins og við gerum hér og það deilir enginn um forsendur þess og nauðsyn. Mikilvægast er, eins og við erum að gera hér, að leggja grunn að því að uppfylla þau markmið að milda tjón heimila og fyrirtækja og veita kröftuga viðspyrnu. Til þess þurfum við að reka ríkissjóð með halla og fjármagna með lántöku. Það er ekki bara nauðsynlegt heldur skynsemi við þessar aðstæður.
Herra forseti. Við í Viðreisn getum ekki stutt þessar breytingar á fjármálastefnunni. Við teljum of lítið gert og of seint, það vanti snerpu í viðbrögð við þeirri kreppu sem við glímum við núna. Það er ekki komið nægilega fljótt og myndarlega til móts við heimilin og fyrirtækin í landinu. Þess vegna getum við ekki stutt þetta mál.
Herra forseti. Endurskoðuð fjármálastefna er ógagnsæ og almennt orðuð. Hallinn á ríkissjóði er sagður 500 milljarðar á tveimur árum þegar hann er 1.200 milljarðar á tímabili stefnunnar. Verði óvissusvigrúmið nýtt er hallinn orðinn tæpir 2.100 milljarðar kr. Á þetta er hvergi minnst í meirihlutaálitinu. Hér er beinlínis verið að fela raunverulega stöðu ríkissjóðs. Í stefnunni vantar skýrari framsetningu á áhrifum mikils atvinnuleysis á tekjur og gjöld ríkissjóðs. Ítarlegri umfjöllun vantar um hvert grunngildi fyrir sig. Forgangsröðun í ríkisrekstri skiptir miklu við þessar aðstæður. Markmið um arðsemi í fjárfestingum hins opinbera verða að vera skýr. Óvissusvigrúm á ekki að nýta í óarðbærar fjárfestingar eða til þess að auka útgjöld að nauðsynjalausu. Miðflokkurinn leggur áherslu á framtíðarsýn þar sem markmið stefnunnar er leiðarljós um viðbrögð stjórnvalda og Alþingis á erfiðum tímum og nauðsynlegar aðgerðir til að snúa vörn í sókn. Í þeim efnum hefur ríkisstjórnin brugðist. Miðflokkurinn greiðir ekki atkvæði.
Virðulegur forseti. Þessi fjármálastefna er stefna að því að ákveðnir hópar aldraðra og öryrkja herði enn sultarólina. Heilbrigðiskerfið er ekki inni í þessari stefnu. Á að sjá til þess að þeir sem eru á biðlistum geti átt von á því að mál þeirra leysist? Nei, biðlistar munu lengjast, því miður. Þetta er stefna úrræðaleysis, stefna sem gengur bara í eina átt; að þeir sem verst hafa það muni hafa það verra.
Virðulegur forseti. Í vor var gríðarlega mikil óvissa. Þá ákvað ríkisstjórnin að fresta framlagningu nýrrar fjármálastefnu og fjármálaáætlunar, til að viðhalda óvissunni í raun og veru, því að það er hlutverk stjórnvalda að setja okkur fast land undir fót til að eyða óvissu. Nú hálfu ári síðar eða svo þegar loksins kemur fjármálastefna þá verð ég fyrir dálitlum vonbrigðum. Eini hluti stefnunnar sem eitthvað er hægt að greina er í rauninni sú stefna sem á alltaf að taka í efnahagslegri niðursveiflu, að tryggja að réttindi fólks haldist og þjónusta hins opinbera sé rekin á viðeigandi hátt. Ekkert annað. Þurfti hálft ár til þess að koma fram með þessa stefnu? Í alvöru? Annað í þessari stefnu er innantóm orð sem er ekkert á bak við. Við sjáum fram á mikið atvinnuleysi á næsta ári [[Forseti hringir.]]miðað við þjóðhagsspá, ekki áhrif stefnunnar á það.
Virðulegi forseti. Þessi fjármálastefna er það leiðarstef sem íslenskt samfélag þarf á að halda næstu tvö árin. Hér er verið að leyfa ríkissjóði að fara í hallarekstur á komandi misserum til þess að létta byrðar af heimilum og fyrirtækjum og það er gert án þess að fara í niðurskurð á mikilvægum stuðnings- og velferðarkerfum samfélagsins. Herra forseti. Þetta er góð stefna og hún er til þess að standa vörð um hagsmuni almennings í landinu svo að við komumst sem sterkust út úr þessari niðursveiflu.
Virðulegi forseti. Af umræðu hér virðist mega ráða að verið sé að ræða um nýja fimm ára stefnu. Við erum áfram að tala um sömu stefnuna. Við erum að uppfæra stefnu sem nær til ársins 2022 og leggja línurnar um hallann, um það hvernig skuldirnar þróist, skapa ramma fyrir fjármálaáætlun þessara ára og leggja grunn að fjárlögum næsta árs. Við erum ekki að tæma umræðu um fjárlög næsta árs eða fjármálaáætlun eins og má ætla af umræðunni vegna þess að í henni eru nefnd dæmi um atriði sem alls ekki er að finna í þessu þingskjali, til rökstuðnings fyrir því að það megi ekki styðja þingsályktunartillöguna. Það er eitt að menn séu ósáttir við uppleggið í þessari þingsályktunartillögu en ég heyri engar tillögur til að stefna eitthvert annað. Hér er lagt til að ríkisfjármálunum verði beitt til að taka myndarlega á málum, alvarlegri [[Forseti hringir.]]stöðu sem er komin upp. Það er rétta leiðin. Hver er valkosturinn?
Virðulegi forseti. Meginmarkmið þessarar endurskoðuðu fjármálastefnu er að verja og styrkja þá stöðu sem samfélagið er komið í, standa vörð um fjárhag heimila og fjölskyldna og styðja þannig við að framleiðslutækin komist ósködduð í gegnum þessa snöggu kreppu og að við getum átt kröftuga viðspyrnu á næstu árum. Það er hlutverk þessarar endurskoðunar og ég segi stoltur já við henni.
Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um hlutdeildarlán. Hugmyndin er fengin frá Skotlandi og hefur gefið góða raun þar. Hér eru tvær breytingartillögur sem eru tæknilegs eðlis. Í fyrsta lagi er örlítil breyting, þó ekki efnisleg, sem snýst um það að ekki skuli leita umsagnar hjá fjármálastöðugleikanefnd Seðlabankans heldur hjá Seðlabanka Íslands. Í öðru lagi er það að ráðherra sé gefin heimild í reglugerð um að kveða á um að umsækjendur með samþykkt kauptilboð njóti forgangs að hlutdeildarlánum. Það er til að greiða fyrir útdeilingu á þeim lánum og kemur þá til með að auðvelda og einfalda kerfið.
Virðulegi forseti. Með samþykkt laga um hlutdeildarlán er stigið mikilvægt skref til að tryggja húsnæðisöryggi þúsunda fjölskyldna á næstu árum. Málið er afrakstur samstarfs stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins og mikilvægt að vel takist til. Þær breytingar sem hafa orðið í vandaðri meðferð þingsins eru til góðs og ég vil sérstaklega nefna þær sem snúa að landsbyggðinni. Húsnæðisöryggi hlýtur að vera eitt af akkerum velferðarsamfélags sem vill láta taka sig alvarlega, enda grunnþörf. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur má vera stolt af þessu skrefi og ánægjulegt að breiður stuðningur skuli vera við málið á Alþingi.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. velferðarnefnd fyrir vinnslu þessa máls. Það er mikið fagnaðarefni að við skulum stíga þetta skref hér til að auðvelda ungu og tekjulágu fólki, og einnig fólki sem missti eignir sínar í hruninu, að komast í eigið húsnæði. Meiri hluti þeirra sem eru á leigumarkaði í dag er í lægstu tekjutíundum samfélagsins og hátt í 90% þeirra sem eru á leigumarkaðnum vilja komast í eigið húsnæði. Hér stígum við gríðarlega mikilvægt skref til þess að hjálpa þeim hópi að komast í eigið húsnæði. Það er mikilvæg viðurkenning á því að allir eigi rétt á því að eiga eigið þak yfir höfuðið en ekki bara þeir sem eru í hæstu tekjutíundunum í íslensku samfélagi. Til hamingju með þetta. Ég er stoltur af þessu máli og ég óska okkur öllum til hamingju með það.