Forseti vill tilkynna breytingu á starfsáætlun. Forsætisnefnd ákvað á fundi sínum fyrr í dag að gera þá breytingu á starfsáætlun að þriðjudagurinn 26. maí og miðvikudagurinn 27. maí verði nefndadagar og að þingfundir verði haldnir fimmtudag og föstudag 28. og 29. maí.
Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um.
Borist hefur bréf frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1164, um samninga samkvæmt lögum um opinber fjármál, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og barnamálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Nýleg grein eftir hæstv. forsætisráðherra og viðtal í vefriti Progressive International vakti athygli mína. Þar segir hún m.a. að þótt vinstri menn í Evrópu greini á um margt sé það skylda þeirra á viðsjárverðum tímum að vinna saman að því að leita lausna. Jafnframt þurfi á tímum loftslagsbreytinga og efnahagslegs ójöfnuðar að marka djarfa og framsækna stefnu með félagslegt réttlæti, jafnrétti kynjanna, loftslagsmál og alþjóðlega samvinnu að leiðarljósi. Þessu er ég hjartanlega sammála og það þarf kannski ekki að koma á óvart því að um þessi verkefni og skyldu vinstri flokka hef ég margoft rætt hér. Nú veit ég ekki hvort forsætisráðherra telur samstarf við Sjálfstæðisflokkinn líklegt til að ná þeim róttæku félagslegu og efnahagslegu breytingum sem hún taldi nauðsynlegar í greininni eða hvort hún telji Sjálfstæðisflokkinn jafnvel til framsækinna vinstri hreyfinga í Evrópu, eða hvort henni finnist þessi skylda vinstri flokka í Evrópu til að vinna saman að róttækum aðgerðum bara eiga við annars staðar en á Íslandi. En látum það vera og ræðum frekar ójöfnuðinn sem forsætisráðherra gerði að umtalsefni í greininni. Í síðustu viku var slegið Íslandsmet í arðgreiðslu þegar ágóði af sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar var afhentur nýrri kynslóð. Mun ríkisstjórnin leggja til stigvaxandi erfðafjárskatt, að ígildi hóflegs sparnaðar, t.d. einbýlishúss, bæri áfram 10% skatt en prósentan hækkaði til muna þegar um væri að ræða hundruð milljóna, milljarða, eða jafnvel meira en það, eða frumvarp um stóreignaskatt á aðila sem eiga fleiri hundruð milljónir króna í hreina eign, líkt og forsætisráðherra boðaði vissulega fyrir síðustu kosningar? Eru kannski uppi önnur áform og hver eru þau þá? Og ég er ekki að biðja um það sem þegar hefur verið tilkynnt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þeim ágæta félagsskap, Progressive International, sem snýst um alþjóðlegt samstarf framsækinna afla í heimi þar sem við sjáum mikið bakslag víða, t.d. þegar kemur að réttindum fólks. Nægir þar að líta til næstu nágranna okkar í Evrópu og nýlegrar löggjafar í Ungverjalandi til að mynda um réttindi transfólks. Við höfum ekki verið á þeirri leið á Íslandi, sem betur fer, enda tel ég mjög mikilvægt að vinstri sinnaðir flokkar leiti allra leiða til að ná raunverulegum áhrifum. Þau höfum við séð birtast á þessu kjörtímabili þó að hv. þingmaður vilji ekki ræða þann árangur, til að mynda í nýlegum lögum um kynrænt sjálfræði, svo ég taki bara eitt lítið dæmi. Ég gæti nefnt mörg dæmi sem tengjast jafnrétti kynjanna, loftslagsbreytingum og jöfnuði. Hv. þingmaður spyr hins vegar, eins og ég skil spurninguna eftir alllangan inngang, sérstaklega um þær fréttir sem hér voru í síðustu viku af því sem kallað var sumargjöf aldarinnar, þ.e. gjöf forsvarsmanna fyrirtækisins Samherja til barna sinna. Í fyrsta lagi tel ég að það væri mjög áhugavert að skoða hugmyndir um þrepaskiptan erfðafjárskatt, eins og ég hef áður sagt í svari við fyrirspurn hv. þingmanns um þau málefni. En í öðru lagi tel ég að við hv. þingmaður og fleiri formenn flokka berum ríka skyldu til þess að ljúka vinnu við nýtt auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Ég rifja það upp að hér var spurt árið 2012 hvort fólk vildi sjá ákvæði um auðlindir í þjóðareign í stjórnarskrá og svaraði yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar því játandi. Sömu niðurstöður birtist í nýlegri skoðanakönnun sem formenn flokka á Alþingi létu gera. [[Forseti hringir.]]Ég tel að það sé í raun og veru undirstaða þess að við getum rætt auðlindanýtingu á Íslandi, [[Forseti hringir.]]að við undirstrikum þann rétt í stjórnarskrá.
Herra forseti. Vissulega ber okkur skylda til að afgreiða nýtt og samþykkja auðlindaákvæði í stjórnarskrá en það er ekki sama hvernig það lítur út. Þar þarf að passa upp á hluti eins og að það sé gjaldtaka af eðlilegum toga og tímabinding heimilda og annað slíkt. Slíkt er ekki uppi á borðinu í augnablikinu. En förum að öðru. Í umræddri grein talar hæstv. forsætisráðherra líka um nauðsyn þess að vinstri menn sameinist gegn hægri öflum, sér í lagi útlendingaandúð. Nú geri ég mér grein fyrir því að Sjálfstæðisflokkurinn telst kannski ekki til öfgahægri afla þótt hann hafi birt sérkennilegar skoðanir sínar í t.d. málum eins og þungunarrofi og öðru og í útlendingamálum nú. Ég velti því fyrir mér í því samhengi hvernig forsætisráðherra getur réttlætt það að hafa eftirlátið hægri flokki sem rekur harða útlendingastefnu stjórn útlendingamála hér á landi og hvort hæstv. ráðherra, formaður hreyfingar Vinstri grænna, sé að veita flokki um ómannlega útlendingastefnu ákveðið lögmæti í núverandi ríkisstjórn.
Herra forseti. Ég vík fyrst að því að hv. þingmaður, formaður Samfylkingarinnar, segir að mjög mikilvægt sé að við sameinumst um auðlindaákvæði í stjórnarskrá [[Það er ekki sama hvernig það er.]]og að ekki sé sama hvernig það er. En erum við ekki öll sammála um að auðlindirnar beri ekki að afhenda með varanlegum hætti? Er það ekki undirstöðuatriði? Og erum við ekki sammála um að í stjórnarskrá eigi að birtast grunnlínurnar sem leggja löggjafanum línurnar? Og erum við ekki sammála um hvað það merkir að afhenda ekki auðlindir með varanlegum hætti? Því að það er mjög vel útskýrt. Það er útskýrt að það eru þá annaðhvort tímabundin afnot eða uppsegjanleg með tilteknum fyrirvara sem er, ef ég man rétt, það sem stóð í auðlindaákvæði auðlindanefndarinnar 2000 og er útskýrt með þessum hætti í því frumvarpi sem kynnt var í samráðsgátt stjórnvalda. Síðan vil ég segja það að ekki hafa fleiri fengið alþjóðlega vernd á Íslandi en árið 2019, ef við höldum tölum til haga. Íslensk stjórnvöld fóru aðra leið, og ég var ekki hluti af ríkisstjórn þá þannig að það er ekki svo að það sé endilega mér að þakka, [[Forseti hringir.]]en stjórnvöld til að mynda annars staðar á Norðurlöndum sem settu mun harðari útlendingareglur [[Forseti hringir.]]á sínum tíma þegar flóttamannabylgjan gekk yfir Evrópu. Ég veit því ekki alveg í hvað hv. þingmaður er að vísa [[Forseti hringir.]]þegar um er að ræða mál sem, sem betur fer, tiltölulega mikil samstaða hefur verið um hér á þingi.
Virðulegi forseti. Þjóðin hefur staðið saman sem einn maður til að vinna bug á Covid-19. Samstaða þjóðarinnar hefur verið grundvallarforsenda okkar góða árangurs. Þríeykið okkar góða og títtnefnda hefur upplýst þjóðina vel og skilmerkilega um allar aðgerðir og almenningur hefur síðan fylgt ráðgjöf og tekið takmörkunum á daglegu lífi. Það er mikilvægt að halda því til haga að takmarkanir, sumar hverjar á mannréttindum, þarf alltaf að rökstyðja. Frelsið á að vera normið, takmarkanir krefjast rökstuðnings. Við fögnum því að geta aftur hitt fólkið okkar, aftur faðmað vini okkar, farið í sund og að endurheimta okkar daglega veruleika, og kannski er hann einmitt dýrmætari en nokkru sinni áður. Stjórnvöld, og ég vil hrósa þeim, hafa hlustað á ráðleggingar sérfræðinga og notið stuðnings til að fara þá leið. Nú liggur hins vegar fyrir sú pólitíska ákvörðun sem kynnt var af forsætisráðherra, að viðstöddum fimm öðrum ráðherrum ríkisstjórnarinnar, sem undirstrikar pólitíkina í þeirri ákvörðun, að opna landið aftur fyrir ferðamönnum hinn 15. júní nk. Það er lýðræðislegt hlutverk okkar í stjórnarandstöðunni að sýna aðhald, að spyrja spurninga, að hlusta á fólkið okkar sem við hittum öll utan þingsins. Við þurfum að krefja stjórnina svara. Þetta er stórt skref. Þetta er mjög mikilvægt skref sem við erum að stíga núna 15. júní. Það er skref sem speglar jákvæðan árangur okkar Íslendinga í baráttunni við veiruna en þjóðin þarf að fá svör við því hvert planið er í kjölfarið. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hver er stefnan? Hvenær verður hún kynnt og aðgerðaáætlunin varðandi 15. júní? Og það er margt sem hangir á þessari spýtu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og vil byrja á að segja að ég er mjög sammála henni um að það þarf alltaf að rökstyðja vel þær takmarkanir sem kynntar eru sem skerða frelsi fólks og eðlileg réttindi. Ég tel að okkur hafi tekist vel upp með það í íslensku samfélagi og vil vekja athygli á því hér að við höfum ekki gripið til jafn drastískra, fyrirgefið, herra forseti, ráðstafana og ýmis önnur ríki sem hafa til að mynda beitt útgöngubanni, svo dæmi sé tekið, sem er gríðarlega róttæk aðgerð, heldur höfum við lagt áherslu á mjög strangar sóttvarnaráðstafanir. Það var umdeilt á sínum tíma þegar ákveðið var að halda skólastarfi gangandi í leik- og grunnskólum. Það var hins vegar að tillögu sóttvarnalæknis. Við erum meðal fárra ríkja sem ákváðu að fara þá leið að loka ekki skólum því að við töldum að þetta væri vel rökstudd tillaga og fylgdum henni. Hvað varðar opnun landamæra var það kynnt sem ráðstöfun sem yrði með ákveðnum skilyrðum, þ.e. að við myndum annars vegar gera kröfu um sóttkví eða þá skimun á landamærum. Við sögðum líka skýrt þegar það var kynnt að ýmsar upplýsingar þyrftu að liggja fyrir áður en farið yrði af stað í aðgerðirnar og sögðum þá í raun: Hér er stefnan en af því að við viljum hafa allt eins gagnsætt og mögulegt er þá viljum við segja ykkur hvað það er sem þarf að liggja fyrir áður en við getum ráðist í það. Varðandi áhættugreiningu Landspítala er mér sagt að henni hafi nú þegar verið skilað til heilbrigðisráðherra og á ráðherra, sem leitt hefur þetta verkefni, von á niðurstöðum vinnuhóps síðar í dag um það hvernig hægt sé að standa að skimuninni. Hagræn greining á mögulegri áhættu [[Forseti hringir.]]af því að opna landamærin með þessum hætti mun ekki liggja fyrir fyrr 1. júní. Þar sem ég hef boðað fund formanna flokkanna á morgun [[Forseti hringir.]]hafði ég hugsað mér að greina þeim frá því hvernig sú vinna stendur á þeim fundi þannig að allt sé eins gagnsætt og mögulegt er.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og vænti mikils af fundi okkar formanna á morgun, meira en upplýst var á síðasta formannafundi. Ég legg mikla áherslu á að almenningi, þjóðinni allri, verði gerð mjög fljótlega grein fyrir því hvernig við stígum þetta skref, hvernig við förum í það, hvað við gerum til viðbótar ef, sumir segja þegar, bakslag verður. Hvaða skilaboð erum við að færa fólkinu okkar sem er t.d. með undirliggjandi sjúkdóma? Ef bakslag verður, hvaða skilaboð erum við að færa ferðaþjónustunni sem eygir von um að opna örlítið? Til hvaða ráðstafana ætlar ríkisstjórnin að grípa og hver eru skilaboðin? Við þurfum að vera öll á sömu blaðsíðunni, að það sé ekki bara ríkisstjórnin heldur við öll saman, af því að við viljum öll standa saman að þessu. En þá þurfum við upplýsingar og þær eru eins og er ekki nægilega skýrar. Ég skil margt mjög vel í þessu en ég vil hvetja ráðherra og ríkisstjórn til að upplýsa okkur á morgun, upplýsa alla þjóðina, en ekki bara formenn, sem allra fyrst þannig að allir geri sér grein fyrir næstu skrefum og næstu leikjum í þeirri erfiðu stöðu sem við erum í.
Herra forseti. Það er vandasamt að opna landamæri, sérstaklega þegar við vitum að veiran er enn á ferð og herjar enn á ýmsar þjóðir þessa heims. Það liggur alveg fyrir að það er ekki fyrr en við erum komin með fullnægjandi bóluefni eða lækningu sem við getum sagt að við séum 100% örugg. Hugsunin á bak við skimunina og sóttkvína, að það séu þeir möguleikar sem verða í boði, er að skrefið sem tekið verður til þess að opna landamærin, sem er mikilvægt skref, verði eins varfærið og mögulegt er en sömuleiðis að við séum búin að afla eins mikilla upplýsinga og hægt er. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að upplýsingarnar sem liggja fyrir eru enn þá ekki fullnægjandi. Það er vegna þess að vinnuhópurinn hefur ekki lokið störfum. Hann á að ljúka störfum í dag og skila til heilbrigðisráðherra og hagrænu greiningunni verður skilað 1. júní. Ég tek undir orð hv. þingmanns að það er mikilvægt að sjálfsögðu að kynna formönnum flokka [[Forseti hringir.]]á Alþingi hvernig málinu vindur fram en það er líka mikilvægt að kynna almenningi stöðu mála. [[Forseti hringir.]]Lokapunktur er svo að sóttvarnalæknir gerir tillögu til hæstv. heilbrigðisráðherra [[Forseti hringir.]]um þessa ráðstöfun og hvort hann meti hana fullnægjandi og þá verður hægt að taka endanlega afstöðu.
Virðulegi forseti. Þann 20. júní 2019, fyrir tæpu ári, hlupum við hér á milli herbergja til þess að komast að samkomulagi, eins og við kölluðum það. Það gerist nú gjarnan fyrir jólafrí og sumarfrí að þá fær stjórnarandstaðan einhverja samningsstöðu gagnvart ríkisstjórninni og fær að taka eitthvert mál úr nefnd til að koma með það hér inn í 2. umr. og jafnvel atkvæðagreiðslu. Í þessu tilviki er um að ræða fyrsta þingmannamál Flokks fólksins, sem ég mælti fyrir hér strax fyrir jólin 2017 og endaði í þingsályktun, með samþykki allra flokka, 20. júní í fyrra. Þingsályktunin var um úttekt á fjárhagslegum áhrifum þess fyrir ríkissjóð að afnema skerðingar ellilífeyrisþega almannatrygginga vegna launatekna. Hæstv. ráðherra samþykkti að gerð yrði úttekt af óháðum aðilum í samstarfi við félagsmálaráðuneytið við mat á fjárhagslegum áhrifum, hvort það kostaði ríkissjóð einhverja fjármuni að afnema þessar skerðingar á launatekjur aldraðra, en við höfðum tvívegis lagt fram útreikninga þar að lútandi sem við höfum keypt af færum fagaðilum úti í bæ, sem sögðu að þvert á móti á hagnaður myndi verða af því að veita eldri borgurum möguleika á því að halda áfram að vinna án skerðinga. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra, sem hét því í umræddri þingsályktun, að fyrir 1. mars 2020 myndi hann koma hér fram með það algjörlega á hreinu hvort einhver kostnaður hlytist af því eða ekki. Ef ekki ætlaði hann að koma með frumvarp sem myndi leiða til þess að þessar skerðingar af launatekjum aldraðra yrðu afnumdar. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvað er að frétta?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir þessa fyrirspurn. Það er rétt að við þinglok fórum við hér á milli herbergja, eins og gjarnan gerist við lok þings, og úr varð þingsályktunartillaga sem var samþykkt lítils háttar breytt, sem Flokkur fólksins hafði lagt til, sem fól í sér að félags- og barnamálaráðherra var falið að vinna þessa umræddu úttekt. Samið var við Capacent um að vinna úttektina, gerður samningur um það. Það dróst lítils háttar en þeir hafa nú skilað úttektinni. Niðurstaða hennar var sú að umtalsverður kostnaður væri af þessu fyrir ríkissjóð. Ég á von á því að úttektin geti farið á vef ráðuneytisins á allra næstu dögum ef hún er ekki þegar komin þangað. Það var líka kveðið á um það í þingsályktunartillögunni, sem samþykkt var af öllum þingmönnum, að væri kostnaðarauki samkvæmt þessari óháðu úttekt - ég ítreka að hún var unnin af Capacent - skyldi úttektinni vísað til sérstaks starfshóps sem er nú að ræða stöðu og kjör eldri borgara og hefur úttektin verið send þangað. Ég biðst forláts á því ef hún hefur ekki verið birt opinberlega og mun ganga úr skugga um það eftir þessa fyrirspurn að hún fari beint á vef ráðuneytisins, ef hún er ekki þegar komin þangað, og biðja um að hún verði líka send hv. þingmanni í tölvupósti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er sem sagt dálítið mikið að frétta þó að ég hafi í rauninni alveg misst af því, hæstv. ráðherra, því að það var líka samkomulag hjá okkur, sem ég vona að hæstv. ráðherra muni eins mikið um og nákvæmlega þetta, að ef þessi úttekt sýndi fram á að það væri kostnaður fyrir ríkissjóð að afnema þessar skerðingar þá átti að mynda stýrihóp og hann bauð mér sérstaklega að vera þátttakandi í því. Ég hef í rauninni ekki frétt neitt fyrir núna og mér þykir það miður. Ég er afskaplega ósátt við það ef ég á að segja eins og er. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra standa við okkar samkomulag frá A til Ö og ég treysti því að hann geri það.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég er mjög ánægður með að þessi úttekt skyldi þó skila sér, þó að mánaðarfrestun eða eitthvað slíkt hafi orðið á verkefninu vegna þess að flestöll verkefni sem við höfum verið að vinna að, önnur en þau sem tengjast Covid, hafa því miður verið sett á ís og hafa frestast síðustu mánuði vegna þess ástands og þeirra afleiðinga sem Covid hefur haft. Þannig að þrátt fyrir að þessi úttekt sé að skila sér eilítið seinna en ráðgert var í umræddri þingsályktun erum við engu að síður ótrúlega stutt frá því. Ég held síðan að það væri heppilegast að ég og hv. þingmaður tækjum tal saman að loknum þessum óundirbúna fyrirspurnatíma og myndum reyna að verða við því að hv. þingmaður taki sæti í þeim starfshóp sem þegar er starfandi. Hann var ekki myndaður sérstaklega utan um þetta heldur er starfandi starfshópur sem er að fara yfir kjör aldraðra og hugur minn stóð til að vísa málinu til þess starfshóps vegna þess að það kom fram í þingsályktuninni. Ég held að hv. þingmaður gæti þá bara tekið sæti í þeim hópi [[Forseti hringir.]]eða við getum átt samtal um það.
Virðulegur forseti. Á dögunum dró til þeirra tíðinda að kynslóðaskipti urðu á eignarhaldi á sjávarútvegsfyrirtækinu Samherja. Fram hefur komið í fjölmiðlum að stærstu eigendur Samherja, Þorsteinn Már Baldursson og Kristján Vilhelmsson, hafa ákveðið að börnin þeirra munu eignast hlutabréf þeirra í Samherja hf. Í úttekt Stundarinnar á þessum viðskiptum frá 23. maí sl. kemur fram, með leyfi forseta: „Á bak við þessi hlutabréf eru eignir eins og fasteignir, skip og síðast en ekki síst aflaheimildir, kvóti Samherja og hlutdeild í hlutabréfum annarra útgerðarfélaga, eins og Síldarvinnslunnar, og þar af leiðandi kvóta annarra útgerða.“ Þessi gjörningur hefur skiljanlega vakið undrun og eftirtekt í samfélaginu, sér í lagi vegna þess hversu verðmæt þessi eignatilfærsla milli kynslóða er talin vera. Margt er enn á huldu um eðli þessara viðskipta og greiðslna á þessum arfi, fyrirframgreidda arfi, eins og talað hefur verið um. Sömuleiðis vekur þessi eignatilfærsla upp tortryggni vegna þess að rannsókn á meintum mútugreiðslum Samherja í Namibíu stendur enn yfir. Virðulegur forseti. Þann 19. nóvember sl. kynnti ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra aðgerðir til að auka traust á íslensku atvinnulífi. Tilkynningin kom í kjölfar umfjöllunar Kveiks um áðurnefndar meintar mútugreiðslur Samherjamanna til ráðamanna í Namibíu og mögulega víðar. Þar kom m.a. fram að til stæði að auka gagnsæi í rekstri stærri óskráðra fyrirtækja og enn fremur að skoða ætti möguleika á að gera enn ríkari kröfur um gagnsæi til stærri sjávarútvegsfyrirtækja. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra hvar sú vinna stendur, hvort henni finnist ekki tilefni til að flýta henni í ljósi þessarar risavöxnu eignatilfærslu og ógagnsæisins sem ríkir um tilhögun hennar. Þá er ég ekki að spyrja um frumvarp hæstv. ferðamálaráðherra sem liggur nú þegar fyrir nefnd heldur er ég að spyrja [[Forseti hringir.]]um það frumvarp sem boðað var í þessari aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar að kæmi til viðbótar því frumvarpi.
Herra forseti. Það frumvarp sem ferðamála,- iðnaðar- og nýsköpunarráðherra lagði hér fram og er væntanlega til umfjöllunar í hv. atvinnuveganefnd eða efnahags- og viðskiptanefnd, ég þekki það ekki, snýst um ríkari upplýsingaskyldu hlutfallslega stórra fyrirtækja sem haft geta mikil kerfislæg áhrif í íslensku atvinnulífi. Frumvarpið var boðað í þeim aðgerðum sem kynntar voru í nóvember. Síðan voru ýmsar aðrar aðgerðir boðaðar og þá sérstaklega af hálfu hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, sem verið hefur með til skoðunar tillögur um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni og fleira. Sjávarútvegsfyrirtækin féllu undir það frumvarp sem hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra lagði fram, og eins sagt var réttilega. Er málið boðað á haustþingi, þ.e. frumvarp sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni, ef hv. þingmaður er að vísa til þess. Ég tel því að hv. þingmaður þurfi að skýra það betur því að annars vegar er þetta frumvarp frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra sem komið hefur fram, og hins vegar frumvarp frá hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sem er boðað á haustþingi.
Virðulegur forseti. Ég vísa í tilkynningu frá ríkisstjórninni 19. nóvember 2019 þar sem fram kom að þessi vinna væri til viðbótar við fyrirhugað frumvarp á þingmálaskrá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um breytingar á lögum um ársreikninga til að tryggja gagnsæi í upplýsingagjöf í reikningsskilum o.s.frv. Mér skildist að það væri annað frumvarp á leiðinni sem myndi taka sérstaklega utan um útgerðarfyrirtæki og fleiri fyrirtæki og á aðeins umfangsmeiri hátt en kannski er það misskilningur hjá mér, ég les bara úr tilkynningu ríkisstjórnarinnar. Mig langar líka að spyrja hæstv. forsætisráðherra út 4. liðinn í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar sem snýr að því að ljúka endurskoðun á skilgreiningu á tengdum aðilum í sjávarútvegi fyrir áramót, eins og hæstv. ráðherra vísaði í. Í því frumvarpi er þó ekki tekið á stærðarinnar ágreiningsmáli er varðar yfirráð tengdra aðila í sjávarútvegi yfir aflahlutdeildum en það snýr að því eignarhlutfalli sem eitt fyrirtæki getur átt í öðru án þess að teljast tengdur aðili. [[Forseti hringir.]]Samherji á 49,9% hlut í Síldarvinnslunni en telst samt sem áður ekki tengdur aðili. Það stendur ekki til að breyta því í þessari tillögu frá sjávarútvegsráðherra. [[Forseti hringir.]]Telur forsætisráðherra eðlilegt að eignarhlutfallið geti verið svona hátt án þess að viðkomandi teljist tengdur aðili?
Herra forseti. Mér finnst mikilvægt að allt sé þetta skýrt. Hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra boðaði að hann myndi leggja fram frumvarp eingöngu um tengda aðila en hvarf frá því vegna þess að nefnd, sem hefur verið að vinna að bættu eftirliti með fiskveiðiauðlindinni, mun ekki skila fyrr en í maí og það hefur dregist m.a. út af heimsfaraldri og öðru. Þá boðaði ráðherra að hann myndi koma með eitt frumvarp en ekki tvö í haust, bara svo að þetta sé skýrt. Síðan er það svo að frumvarp ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sem hv. þingmaður nefndi, átti upphaflega að vera þrengra og fyrst og fremst að mæta ábendingum til að mynda frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, en það var lagt fram með víðtækara gildissvið en áður hafði verið boðað. Ég vona að þetta sé algerlega skýrt fyrir hv. þingmanni.
Herra forseti. Ég vil við þetta tækifæri fá að beina fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra varðandi nýtingu vindorku. Nú hefur Orkustofnun lagt til 43 virkjunarkosti til skoðunar í tengslum við vinnu verkefnisstjórnar um rammaáætlun. 34 þeirra fjalla um vindorku, þ.e. vindmyllugarða sem dreifast vítt og breitt um landið. Í fréttum Stöðvar 2 í gær var viðtal við lögmann eigenda verkefnis utan við Búðardal. Ekki var hægt að skilja afstöðu lögmannsins öðruvísi en svo að hann teldi málefni vindorku í fullkomnum ólestri, eða eins og það var orðað í fréttinni, með leyfi forseta: „Þetta er tóm þvæla eins og þetta er gert í dag.“ Þarna kom fram það sjónarmið að umhverfisráðuneytið teldi nýtingu vindorku falla undir lög um rammaáætlun og var lýst bréfaskriftum á milli aðila þar að lútandi. Lögmaðurinn telur umhverfisráðuneytið vaða í villu hvað þetta varðar og telur réttaróvissuna, sem m.a. hverfist um ákvæði stjórnarskrár um eignarrétt og atvinnufrelsi, um skipulagsvald sveitarfélaga og jafnræði, vera þeirrar gerðar að bótaskylda geti skapast á hendur ríkisins vegna þessa. Ég vil við þetta tækifæri spyrja hæstv. ráðherra þriggja spurninga, þó að svarið við fyrstu spurningunni liggi svo sem dálítið í orðanna hljóðan hvað það varðar að umhverfisráðuneytið hafi lýst þeirri afstöðu sinni að málefni vindorku falli undir rammaáætlun. Í fyrsta lagi: Hver er afstaða hæstv. ráðherra til þess hvort nýting vindorku eigi heima undir lögum um rammaáætlun? Í öðru lagi: Telur ráðherra að lög um umhverfismat og skipulagsvald sveitarfélaga nái nægilega utan um þessi verkefni? Og í þriðja lagi: Ef ráðherra telur regluverkinu ábótavant, má eiga von á útspili ráðherra hvað breytingar varðar og í hverju munu þær breytingar helst felast?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er mat umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins að málefni vindorku heyri undir rammaáætlun, þ.e. allt sem er yfir 10 MW. Fyrsta skiptið sem orkunýtingarkostir sem þessir voru teknir fyrir í rammaáætlun var þegar verkefnisstjórn 3. áfanga fjallaði um tvo kosti, annars vegar vindorkuver við Blöndu og hins vegar á hafinu fyrir ofan Búrfell, þannig að það er alveg klárt í okkar huga að þetta heyrir þarna undir. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns um hvort skipulagslög, mat á umhverfisáhrifum, og gott ef hann nefndi ekki einhver ein lög í viðbót, séu nægjanleg til þess að takast á við þetta þá höfum við komið okkur saman um að stórir orkukostir, sem eru til umfjöllunar hverju sinni í samfélaginu, eigi að fara fyrir rammaáætlun og ég tel að það sé mikilvægt að við höldum áfram á þeirri leið. Það þýðir hins vegar ekki að það geti verið að mismunandi leiðir henti fyrir mismunandi orkuvinnslukosti. Það getur hentað betur að fara eina leið þegar kemur að vindi en aðra þegar kemur að vatni, þ.e. þegar verið er að meta með hvaða hætti eigi að flokka þetta í svæði sem ber að vernda og svæði sem ber að nýta. Í því augnamiði erum við að skoða leiðir í ráðuneytinu, og höfum verið að því í samvinnu við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið, hvort við ættum að horfa til frekari útfærslu á því þegar kemur að vindorkunni. Ég get komið nánar inn á þetta í síðara svari ef hv. þingmaður hefur áhuga á að heyra meira um það.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þó að stuttur tími sé í seinni umferð væri áhugavert að heyra frekar um þessar vangaveltur ráðherrans er snúa að nýtingu vindorku. En bara til að ég átti mig almennilega á því þá er í rauninni afstaða ráðherra sú að verkefni yfir 10 MW fari undir rammaáætlunina en verkefni undir 10 MW séu þar utan. Síðan væri, ef tími vinnst til, áhugavert að heyra afstöðu hæstv. ráðherra til vindmyllugarða og þess að nýta vindorku með þeim hætti sem þar er stundað á breiðum grunni. Hver er afstaða hæstv. ráðherra til þessara svokölluðu vindmyllugarða? Hugnast ráðherranum þetta vel sem framtíðarorkunýting eða hefur hann efasemdir um að þarna sé fetuð skynsamleg leið?
Hæstv. forseti. Það sem verið er að skoða núna á milli þeirra þriggja ráðuneyta sem ég nefndi er hvort hægt sé að horfa til nýtingar vindorkuhugmynda með þeim hætti að við skoðum heildrænt yfir landið hvar þessir kostir eigi við og hvar ekki, að grófskipta því með þeim hætti og þegar við vitum hvar þeir eiga ekki við út frá einhverjum ákveðnum viðmiðum - gæti verið friðlýst svæði, viðkvæmt fuglasvæði o.s.frv. - þá erum við búin að takmarka í rauninni það svæði þar sem hægt væri að nýta það og síðan yrði þá ákveðin málsmeðferð utan um þau svæði þar sem hægt er að nýta það og það er eitthvað sem við erum að skoða núna á milli ráðuneytanna. Ég held að við þurfum að fara varlega í vindorkuna rétt eins og annað, þ.e. gera það út frá þeim þáttum sem snúa að náttúrunni og náttúruverndinni, [[Forseti hringir.]]til þess að við getum áfram verið hér það land sem við auglýsum okkur fyrir að vera [[Forseti hringir.]]sem hentar vel fyrir ferðaþjónustu, en tel að sjálfsögðu að vindorka [[Forseti hringir.]]sé eitthvað sem við eigum að skoða líka jafnframt öðrum kostum.
Virðulegur forseti. Ég vona að öðrum ráðherrum í ríkisstjórninni sárni ekki þó að ég lýsi því hér yfir að málaflokkur hæstv. umhverfisráðherra sé mögulega sá mikilvægasti á þessum tímum sem og öðrum vegna þess að hann snýst um framtíðarviðurværi mannkyns, hvorki meira né minna. Á síðustu vikum höfum við séð hverju samtakamátturinn nær fram, bæði innan lands og milli landa, í baráttunni við Covid-veiruna. Þetta getur fyllt okkur von í loftslagsmálum um að við getum tekið höndum saman yfir landamæri til að vinna sigur í þeirri baráttu líka. Ráðherrann var ekki búinn að sitja í embætti nema tæpt ár þegar hann lagði fram aðgerðaáætlun í loftslagsmálum, nokkuð hráa, en eins og hann sagði á þeim tíma var hugmyndin sú að setja fram atriði sem væri hægt að hrinda í framkvæmd þá þegar, síðan yrði bætt við síðar. Í áætluninni er talað um að hún verði endurskoðuð strax árið 2019. Hér fyrir ári var talað um að uppfærð áætlun yrði lögð fram síðar á árinu. Í desember sl. sagði forsætisráðherra að ný uppfærð aðgerðaáætlun kæmi eftir áramót. Í mars sl. var talað um að stefnt væri að útgáfu áætlunar í maí og í fréttum fyrir helgi er talað um snemmsumars. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort hann geti nefnt dagsetningu sem við getum farið að hugsa okkur inn í, við sem hlökkum hvað mest til, og síðan vegna þess að áætlunin var send í rýni í mars og dálítið margt hefur breyst síðan, hvort það sé ekki öruggt að þeim drögum sem fóru í rýni fyrir tveimur [[Forseti hringir.]]eða að verða þremur mánuðum hafi ekki verið umturnað dálítið hressilega í ljósi þeirra breytinga sem hafa orðið [[Forseti hringir.]]til að tryggja að viðspyrnan eftir Covid verði græn, hvort það eigi ekki [[Forseti hringir.]]örugglega að nýta tækifærið og hraðspóla öllum aðgerðum sem hægt er.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Að minnsta kosti sá ráðherra sem hér stendur er ekkert móðgaður út af því sem hann sagði í upphafi. Ég tek undir það að þessi málaflokkur er gríðarlega mikilvægur. Framtíðarviðurværi mannkyns var orðalag sem hv. þingmaður notaði og ég held að það eigi bara ágætlega við. Ég vil líka taka innilega undir með hv. þingmanni þegar hann talar um samtakamáttinn sem hér varð í Covid-faraldrinum og við erum enn að upplifa. Það er akkúrat sá hugsunarháttur sem við þurfum að taka með okkur inn í þau verkefni sem fram undan eru þegar kemur að loftslagsmálum. Ég hafði ánægju af því að hlusta á hv. þingmann fara með tímaáætlunina og segi svona til að byrja með að enn eru eftir áramót, enn er ekki komið sumar. En ég get sagt að við stefnum að því að koma þessu út í næsta mánuði og ég held að það verði alveg öruggt. Það er gríðarlega umfangsmikið það sem um er að ræða, sérstaklega vegna þess að ráðist var í að reikna mun nákvæmar hverju hver aðgerð skilar, a.m.k. þar sem það er hægt. Þetta fór í rýni í mars og við erum að vinna úr þeim athugasemdum. Að sjálfsögðu mun það hafa áhrif á niðurstöðuna sem kemur út úr þeirri rýni. Ég held að það verði alltaf einhver vafaatriði sem muni tengjast þeim breytingum sem eru að verða akkúrat núna út af Covid-faraldrinum. Það verður erfitt að ná fyllilega utan um það hvaða áhrif það mun í raun hafa á áætlunina í heild sinni, einfaldlega vegna þess að mjög mikil óvissa kemur fram vegna Covid varðandi ýmsa þætti sem snúa að efnahagsmálum eins og við þekkjum. Ég kem betur að öðru sem hv. þingmaður spurði um í síðara svari.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherranum svarið og hlakka til júnímánaðar. Varðandi rýnina á áætlanir er mjög jákvætt að fá utanaðkomandi sérfræðinga til að greina áætlunina en mig langar að spyrja ráðherrann hvort það hafi ekki komið til álita að kanna áhuga fleiri aðila til að sinna því verkefni heldur en þeirra erlendu ráðgjafa sem voru fengnir til að sinna því fyrir upphæð sem er rétt undir útboðsmörkum. Ég reikna með að ráðherrann þekki betur en flestir hversu mikið einvalalið er hér á landi af fólki, útskrifuðu úr umhverfis- og auðlindafræði t.d., sem gæti unnið þetta verk. Síðan varðandi það að allar aðgerðir viðspyrnunnar verði í þágu loftslagsmála samhliða öðru. Fjármálaráðherra talar um að nýta ástandið til að búa í haginn fyrir framtíðina og byggja upp Ísland í uppfærslu 2.0. Er ekki öruggt að umhverfis- og auðlindaráðherra sé með í þeirri stefnumörkun með ráðherranum? Það er annars til lítils að byggja upp Ísland 2.0 ef það er ekki grænt.
Hæstv. forseti. Ef ég held aðeins áfram með það sem hv. þingmaður var að ræða, bæði í fyrri og síðari umferð, varðandi rýni þá var tekin sú ákvörðun að fá utanaðkomandi rýni, frá útlöndum, til að geta lært betur af þeim sem gjörla þekkja til og haft hafa aðkomu að og reynslu af því að skoða þessi mál mjög víða erlendis. Ég vil síðan benda á að loftslagsráð er náttúrlega líka aðili hér innan lands sem fer yfir þessa áætlun og við erum líka að vinna úr athugasemdum frá þeim. Síðan vil ég taka undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að í því sem við getum náð utan um og kallað endurreisn séu í hávegum höfð þau gildi sem að baki liggja þegar við tölum um framtíð jarðarinnar og að við reynum að setja þau inn í sem allra flestar aðgerðir sem gripið verður til.
Herra forseti. Tímarnir geta reynst okkur Íslendingum hættulegir sem öðrum þjóðum. Við höfum lifað í friði þrátt fyrir styrjaldir og blóðfórnir flestra ríkja. Nútíminn getur hins vegar verið blindur á það sem honum er næst. Í því felst hætta. Þetta sjáum við vel í veirufaraldrinum sem barst hingað til lands hratt og örugglega frá meginlandinu án þess að við gætum rönd við reist. Við þekkjum öll afleiðingarnar, heilsufarslegar og efnahagslegar. Í samanburði við aðrar þjóðir getum við vel við unað en við vitum ekki hvort faraldurinn gerir aðra atlögu. Í því felst óvissa sem við leggjum okkur fram um að mæta ef hún raungerist með hæfu starfsfólki, aðstöðu, tækjabúnaði, hlífðarfatnaði o.s.frv. En það er óvissa á fleiri sviðum. Varnarmálin eru orðin ófyrirsjáanlegri en nokkru sinni frá lokum kalda stríðsins. Áskoranir í varnarmálum eru meiri en fyrr og í öllum heimshornum. Það er skylda okkar að mæta þessari óvissu. Við verðum að tryggja að í landinu séu til staðar varnarmannvirki, búnaður, geta og sérfræðiþekking til að mæta þeim áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir í öryggis- og varnarmálum og til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar Íslands, eins og segir í þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sem var mikilvægt skref sem Alþingi tók fyrir fjórum árum í þá átt að marka heildstæða stefnu um þjóðaröryggismál, þar sem grunnþættir eru aðildin að NATO og varnarsamstarfið við Bandaríkin. Þetta er ein af grunnforsendum sjálfstæðis og fullveldis þjóðarinnar. Ísland er herlaust smáríki og háð því að alþjóðasamfélagið sé friðsamlegt. Ég hef áður sagt það hér að Ísland á að beita sér í alþjóðlegum friðarmálum. Þar eigum við ónýtt tækifæri en við verðum jafnframt að vera raunsæ og skynsöm þegar kemur að okkur sjálfum. Sagan kennir okkur að allt er í heiminum hverfult. Heræfing Rússa við landamæri í Úkraínu endaði með stríði og innlimun Krímskaga þrátt fyrir að þeir sem best til þekkja hafi talið innrás ólíklega. Rússar breyttu þar með landamærum að eigin geðþótta. Málið jók á spennu milli austurs og vesturs og hefur valdið baltnesku þjóðunum miklum áhyggjum. Málið hafði einnig efnahagsleg áhrif hér á landi eins og við þekkjum þegar við stóðum með bandalagsþjóðum okkar. Heræfingar Rússa eru almennt mun fleiri en NATO-ríkjanna, Norður-Atlantshafið er þar engin undantekning. Þar eykst hernaðaruppbyggingin þrátt fyrir vilja norðurskautsríkja um að norðurslóðir verði ekki vettvangur nýs vígbúnaðarkapphlaups og aukinnar hernaðaruppbyggingar. Norðurslóðastefna Rússa birtist í meiri hernaðaruppbyggingu, fjölgun kafbáta og í endurnýjun á herstöðvum. Staðsetning Íslands hefur náð fyrra mikilvægi hvað öryggismál varðar. Þetta hefur gerst hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Áætlanir Rússa varða okkur miklu. Landhelgisgæslan sér um vöktun umhverfis landið og rekur íslenska loftvarnakerfið. Við berum ábyrgð á að fylgjast með því sem er að gerast í kringum okkur í samstarfi við önnur ríki og miðlum þeim upplýsingum til bandamanna okkar í Evrópu og Bandaríkjunum. Samstarf NATO-ríkjanna hefur aukist í Norður-Atlantshafi. Undan því getum við ekki skorast. Við erum háð því að aðrar þjóðir komi okkur til varnar. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er skýrt kveðið á um það að starfa samkvæmt þjóðaröryggisstefnunni. Hluti hennar er aðildin að NATO. Herra forseti. Tilefni þessarar sérstöku umræðu eru fréttir þess efnis að utanríkisráðherra hafi lagt til, í apríl síðastliðnum í ráðherranefnd um ríkisfjármál í tengslum við fjáraukalög, uppbyggingu fyrir Atlantshafsbandalagið, NATO, í Helguvík á Suðurnesjum. Málið verður vart skilið á annan veg en að þetta hafi ráðherra gert til að tryggja betur stöðu Íslands í eftirliti og vörnum Norður-Atlantshafsins. Jafnframt hefur komið fram að tillagan hafi ekki náð fram að ganga. Þetta vekur upp áleitnar spurningar, ekki síst þá hvort ríkisstjórnin sé með því að hverfa frá þjóðaröryggisstefnunni sem hún hefur skuldbundið sig til að framfylgja. Því verður að svara. Því verður að svara hvers vegna tillaga utanríkisráðherra var felld. Eftirfarandi hef ég lagt fyrir hæstv. ráðherra: Ráðherra geri grein fyrir þeim varnartengdu verkefnum á Suðurnesjum sem voru rædd í ráðherranefnd um ríkisfjármál en ákvörðun var ekki tekin um að ráðast í. Hvernig tengjast þessi verkefni annars vegar Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningnum við Bandaríkin og hins vegar þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland? Hvert er umfang framkvæmdanna, framkvæmdatími, heildarkostnaður og kostnaðarskipting? Hver er áætlaður starfsmannafjöldi á framkvæmdatíma? Hvernig verða mannvirki nýtt og hversu mörg störf tengjast þeim til frambúðar? Einnig óska ég eftir því að ráðherra greini Alþingi frá því hvort frumkvæði að málinu hafi komið frá NATO.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir frumkvæðið að þessari umræðu. Ég fagna því að fá að eiga orðastað við hv. þingmann og aðra hv. þingmenn um þessi mikilvægu mál sem snúa að vörnum og öryggi landsins. Tilefnið eru tillögur mínar um átaksverkefni í ljósi efnahagslegra afleiðinga heimsfaraldurs. Þann 19. mars 2020 voru tillögur sendar fjármálaráðuneytinu þar sem annars vegar var lagt til að íslensk stjórnvöld legðu til 250 millj. kr. á ári á tímabilinu 2021–2025 auk 125 millj. kr. í ár, samtals 1.450 millj. kr., til endurbóta á hafnaraðstöðunni í Helguvík. Hins vegar lagði ég til að framkvæmdum við gistirými á öryggissvæðinu í Keflavík yrði flýtt. Það hefði falið í sér 330 millj. kr. aukningu framlaga til verkefnisins á árunum 2021–2022 en heildarupphæðin hefði verið óbreytt. Flestar þjóðir heims, einnig ríki Atlantshafsbandalagsins, verja háum fjárhæðum ár hvert til varnarmála. Viðhald og endurnýjun á varnarbúnaði kostar sitt, að ekki sé minnst á fjárfestingu í nýrri tækni. Við Íslendingar erum ólík flestum öðrum ríkjum í heiminum, herlaus þjóð. Við getum leyft okkur að vera herlaus þjóð af því að við njótum þeirrar verndar sem felst í sáttmála Atlantshafsbandalagsins og varnarsamningnum við Bandaríkin. Þetta eru tvær meginstoðir okkar þjóðaröryggis eins og ályktun Alþingis um þjóðaröryggisstefnu frá 2016 felur í sér. Virðulegi forseti. Varnarsamningur við Bandaríkin er ekki viljayfirlýsing. Hann felur í sér skuldbindingu öflugasta herveldis allra tíma um að verja Ísland. Það verður ekki gert með orðum á blaði. Til að hægt sé að framkvæma samninginn þurfa tilteknar forsendur að vera til staðar, tiltekinn aðbúnaður og fullnægjandi mannvirki til að hægt sé að hrinda herverndinni í framkvæmd ef á skyldi reyna. Þegar hættuástand skapast er of seint að huga að viðhaldi og endurbótum. Nú standa yfir eða eru í undirbúningi framkvæmdir á og við öryggissvæðið við Keflavíkurflugvöll sem nema alls 13–14 milljörðum íslenskra króna. Þetta er mesta fjárfesting í varnar- og öryggismálum landsins á þessari öld enda er uppsöfnuð þörf fyrir viðhald og endurbætur mjög veruleg. Þessi verkefni munu skapa yfir 300 ársstörf hér á landi. Þau fela m.a. í sér endurnýjun á kerfum íslenska loftvarnakerfisins og uppfærslur á ratsjár- og fjarskiptastöðvum, viðhald flugbrautakerfis, viðgerðir og endurbætur á flugvélastæðum og flugskýlum og byggingu þvottastöðvar. Með þessum framkvæmdum er ekki um að ræða neins konar eðlisbreytingu á þeim viðbúnaði sem til staðar er hér á landi eða þeirri starfsemi sem þátttakan í Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningurinn við Bandaríkin felur í sér. Íslensk stjórnvöld hafa ekki hafið formlega viðræður við bandarísk stjórnvöld eða Atlantshafsbandalagið um aðrar framkvæmdir en þær sem greint hefur verið frá. Á hinn bóginn er ljóst að mörgum mannvirkjum á öryggissvæðinu hefur ekki verið haldið við í áratugi. Ef þau eiga að nýtast liði bandalagsríkja sem kemur reglulega hingað til lands eða á hættutímum þarf að ráðast í viðgerðir. Það er mat þeirrar herstjórnar sem ber ábyrgð á vörnum landsins að slíkar framkvæmdir séu orðnar tímabærar. Virðulegi forseti. Engin þjóð getur leyft sér andvaraleysi þegar kemur að varnar- og öryggismálum. Eftir ólögmæta innlimun Rússlands á landi Úkraínu á Krímskaga árið 2014 hefur orðið hugarfarsbreyting meðal nágranna- og bandalagsríki okkar. Ég nefni sem dæmi æ umfangsmeiri þátttöku Svía og Finna í starfi Atlantshafsbandalagsins. Báðar þjóðirnar standa utan bandalagsins en fáar þjóðir innan þess eru virkari þegar kemur að samráði og sameiginlegum æfingum á vegum bandalagsins. Það helst í hendur við hratt vaxandi norrænt samstarf í varnarmálum. Þetta er ekki tilviljun. Ógnirnar sem við er að glíma eru raunverulegar og í samstöðunni felst bæði vernd og fælingarmáttur. Öflugt varnarsamstarf er þannig líklegra en veikt til að viðhalda friði. Virðulegi forseti. Umræddar framkvæmdir fælu ekki í sér aukið bolmagn eða nýtt hlutverk og þaðan af síður fasta viðveru erlends liðsafla. Þær eru allar í fullu samræmi við þjóðaröryggisstefnuna sem kveður á um að tryggja skuli að í landinu séu til staðar varnarmannvirki til að mæta þeim áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir í öryggis- og varnarmálum og til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar Íslands. Öryggi Íslands sem herlausrar þjóðar verður ekki tryggt nema með virkri þátttöku í Atlantshafsbandalaginu og með varnarsamningnum við Bandaríkin. Það er með þetta að leiðarljósi sem ég hef vakið máls á frekari framkvæmdum við öryggissvæðið á Keflavíkurflugvelli, þar með talið í Helguvík. Uppsöfnuð þörf fyrir viðhald og endurbætur er mikill og nú er rétti tíminn til að ráðast í slík verkefni að mínu mati, enda er gert ráð fyrir að stærstur hluti þessara verkefna sé fjármagnaður af okkar bandamönnum. Íslendingar geta ekki ætlast til að bandalagsríki standi við sínar skuldbindingar ef við tryggjum ekki lágmarksforsendur til þess.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að efna til þessarar umræðu þótt ég hafi reyndar spurt mig hvort hún væri tímabær. Mér vitanlega hefur ekki komið nein formleg beiðni frá NATO eða samstarfslöndum okkar um þessi verkefni sem hafa mest verið til umræðu hérna. En það er full ástæða til að ræða þann spuna sem er kominn í gang. Hæstv. ráðherra segir hér og staðfestir að það sé ekki komin nein formleg beiðni og þá lítur þetta beinlínis út sem krossferð einstakra þingmanna Sjálfstæðisflokksins í þessu kjördæmi, sem virðast vera að nota sér hörmulegar efnahagsaðstæður svæðisins í kjölfar Covid til að slá sig til riddara. Ég spyr þá hvort ekki sé heppilegra að hæstv. ráðherra rói þingmenn aðeins niður svo gasprið leiði ekki til óraunhæfra væntinga fólks sem býr við mjög mikla erfiðleika á þessu svæði. Það þarf svo sannarlega á inngripi að halda en kannski með raunhæfum hætti. Það olli mér nokkrum vonbrigðum að hæstv. ráðherra hafi talað um að nú væri einmitt rétti tíminn til þess að knýja á um að það yrði farið í mikla uppbyggingu á svæðinu. Þá minni ég á að í kjölfar heimsóknar varaforseta Bandaríkjanna fullyrti ráðherra, þegar á hann var gengið, að það ætti ekki að blanda saman varnar- og hernaðaruppbyggingu við viðskipti. Það er bara eitruð blanda og ekki samboðin virðingu íslenskrar þjóðar. Hins vegar er full þörf á því að blása til sóknar í atvinnulífi Suðurnesjabæja og auka fjölbreytni í atvinnulífinu. [[Forseti hringir.]]En það skulum við gera á eigin forsendum þangað til það kemur formleg fyrirspurn frá NATO og þá skulum við ræða málefnalega um það.
Herra forseti. Stækkun Helguvíkurhafnar eins og stungið er upp á telst hernaðaruppbygging og hún getur gagnast innlendum eða erlendum inn- og útflutningi, ekki hvað síst í augum umheimsins. Ef á að ræða slíka hugmynd og taka eitthvað lengra krefst það auðvitað nýs áhættumats sem nú er unnið í varnar- og öryggismálum og umræðu og álits þjóðaröryggisráðs. Einhver ráðherranefnd ríkisfjármála er ekki farvegurinn til slíkrar afgreiðslu. Herra forseti. Nú hefur spenna aukist á norðurslóðum, við viðurkennum það. Rússar standa í aukinni uppbyggingu og umsvifum, NATO og Bandaríkjamenn svara. Þetta eru þessi ping-pong áhrif sem eru hættuleg. Ísland hefur stuðlað að samvinnu og spennulækkun í Norðurskautsráðinu, í Þingmannaráðstefnu norðurslóða og í Norrænu víddinni og við eigum að halda fast við þá stefnu og sjá frekar fyrir okkur hæga stækkun Helguvíkur á samfélagsgrunni fyrir hefðbundnar siglingar en það sem hér er til umræðu. Við þurfum sem sagt að stunda spennulækkun en ekki spennuhækkun. Það er í þágu samfélagsins á norðurslóðum en ekki hermálayfirvalda í umræddum löndum. Ég vil svo minna á að það er löngu kominn tími til þess að Alþingi fjalli um umtalsverðar breytingar, framkvæmdir og þess háttar sem lýtur að hernaðarframkvæmdum á vegum NATO, eins og að sjá um bókanir, viðbætur við varnarsamninginn og annað. Um það fjallar frumvarp hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés sem liggur fyrir þinginu. VG hefur líka lagt fram þingmál um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorkuvopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja og einnig að Ísland fullgildi samning Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum, ICAN-samninginn, og það er löngu tímabært. Herra forseti. Það eru ekki vopnin sem nú duga jarðarbúum best heldur friðsamleg sambúð og alþjóðleg samvinna fyrir flest fólk.
Herra forseti. Mér þykir þessi umræða í rauninni snúast um tvennt sem er mögulega gagnlegt að halda aðskildu en mögulega gagnlegt að reyna að slá aðeins saman. Það er annars vegar þessi varnarmála- og öryggisuppbygging sem hefur verið í gangi og mun eflaust halda áfram að vera í gangi í kringum Reykjanes í tengslum við aðild okkar að NATO og hins vegar mikil þörf á atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum. Það er vissulega örlítið hættulegt að slá þessu of mikið saman vegna þess að það getur vakið falskar vonir. Það getur valdið því að fólk búist við því að það verði einhvers konar endurnýjun á þeim tíma sem varnarliðið var í Keflavík og það getur líka dregið athyglina frá mörgu öðru sem væri jafnvel betra að gera. Ég ætla ekki að draga í efa nauðsyn þess að endurnýja t.d. ratsjárkerfin okkar og að við séum með góðan tækjabúnað til að hlúa að þjóðaröryggishagsmunum okkar. En mér þykir þó undarlegt að það séu ekki nýttir m.a. möguleikar á samvinnu við t.d. Geimvísindastofnun Evrópu, þar sem hægt væri að þjóna þjóðaröryggishagsmunum Íslands og samtímis öðrum efnahagslegum og samfélagslegum hagsmunum. Það eru líka margir ónýttir möguleikar á nýsköpun og uppbyggingu á atvinnuvegum á Suðurnesjum sem væri kannski eðlilegra að við værum að tala um utan við þjóðaröryggissamhengið og þá t.d. atriði sem snúa að flugsamgöngum og öðru. Í grunninn virðist gallinn vera sá að alltaf þegar umræða er um þjóðaröryggismál, varnarmál eða hernaðaruppbyggingu á Íslandi er það á forsendum Bandaríkjanna. Það er alltaf á forsendum þess hvað Bandaríkin þurfi til að geta þjónað okkar öryggi. Þetta er auðveld hugsunarvilla þar sem okkar þjóðaröryggi hefur verið samtvinnað Bandaríkjunum svo lengi. En það vantaði eftir að [[Forseti hringir.]]varnarliðið fór og vantar enn að tekið sé á þjóðaröryggisumræðunni út frá forsendum þess hvernig land [[Forseti hringir.]]getur verið herlaust evrópskt lýðræðisríki í einu mikilvægasta [[Forseti hringir.]]sjávarplássi heimsins.
Virðulegi forseti. Við skulum hafa nokkur atriði á hreinu. Við erum í NATO og við erum með þjóðaröryggisáætlun. Utanríkisstefna Íslands er skýr og við viljum vera aðilar áfram að varnarsamstarfi við NATO og önnur vestræn ríki eins og verið hefur. Ég held að það sé ekkert umdeilt. Þetta er skýrt í þjóðaröryggisstefnu okkar. Annað er að þegar um varnar- og öryggismál er að ræða ber að taka þau til umfjöllunar í ríkisstjórn Íslands, í þjóðaröryggisráði, hér á Alþingi og í utanríkismálanefnd. Við vitum að enginn smellir fingri til að redda fullt af störfum, redda einhverjum milljörðum frá NATO vegna þess að atvinnuástandið er ekki gott um þessar mundir. Ég tek undir með þeim sem það hafa sagt í dag að mér finnst ekki smekklegt og ekki rétt að blanda þessu saman. Sú sem hér stendur og Framsóknarflokkurinn hefur alltaf stutt og verið aðili að mótun utanríkisstefnu Íslands og þar á hefur engin breyting orðið. Ég tek undir með hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, mér finnst t.d. rétt að taka þessa umræðu til að byrja með í þjóðaröryggisráði og taka uppbygginguna inn í áhættumatið sem verið er að vinna núna. Mér finnst ósanngjarnt - og ætla að koma inn á það í seinni ræðu í dag vegna þess að þetta er afar stuttur tími til að taka svona mikilvægt mál fyrir - þegar ákveðnir þingmenn fara um og saka sveitarstjórnir á Suðurnesjum um áhugaleysi á framkvæmdum við Helguvík og á svæði NATO. Um er að ræða viðhald á mannvirkjum sem þarf að fara í. Þar er ekkert áhugaleysi að finna, það veit ég, en sveitarstjórnir taka ekki ákvarðanir í utanríkis- og varnarmálum Íslands. Það er alveg ljóst.
Virðulegi forseti. Ég var undirbúin með aðra punkta en ég fagna því að hér tala stjórnarþingmenn mjög skýrt, annars vegar í þágu mjög skýrrar stefnu Íslands í gegnum árin sem var stofnaðili að Atlantshafsbandalaginu árið 1949 og hins vegar um að standa vörð um að við förum ákveðnar leiðir varðandi það hvernig við tryggjum okkar öryggis- og varnarhagsmuni. Það er í gegnum þjóðaröryggisráð og ég hef áður sagt það hér að mér finnst mjög skrýtið að þetta mál hafi ekki verið sent þangað, til utanríkismálanefndar eða komið með það inn í þingið. Hitt er að við erum ekki að leika okkur að því að blanda saman efnahagslegum hagsmunum, atvinnuhagsmunum og síðan öryggishagsmunum. Það hefur aldrei verið gert. Það vottar fyrir því núna. Ef það er eitthvað sem mér finnst standa eftir þessa umræðu varðandi hugsanlega og mögulega frekari uppbyggingu í Helguvík er að ríkisstjórninni og stjórnarflokkunum hefur tekist tvennt, annars vegar að gera allt í einu óljósa varnar- og öryggisstefnu okkar Íslendinga sem hefur verið nokkuð skýr í gegnum tíðina. Hún er valtari á fótunum en áður. Síðan er hitt, að senda út mjög óviss, óræð og tvíræð skilaboð til Suðurnesjamanna. Mér finnst enginn sómi að því. Ég gekk einfaldlega út frá því að hæstv. utanríkisráðherra hefði farið með málið inn í ráðherranefnd um ríkisfjármál á grunni hagsmunamats varðandi varnir og öryggi landsins. Núna er komið í ljós að svo var ekki. Ég hef spurt áður hvort menn muni þá beita sér, hvort sem er innan Sjálfstæðisflokksins eða Framsóknarflokksins, fyrir því að þetta mál fari [[Forseti hringir.]]inn í þjóðaröryggisráð á þeim forsendum að það sé mikilvægt að fara fram með málið á grundvelli öryggishagsmuna. Öryggishagsmunirnir eru orðnir miklu meiri og víðtækari en þeir voru árið 1949. Við erum að tala m.a. um norðurslóðir, umhverfisþættina sem eru þar, vöktun, rannsóknir o.fl. Það er ný hugsun [[Forseti hringir.]]í varnar- og öryggismálum og við verðum að taka fullan þátt í því á grunni þess samstarfs sem við erum í og það er m.a. á grundvelli NATO.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða málefni varnarmála á Suðurnesjum. Ég veit ekki hvort það er eðlilegt að mörgu leyti en það vill svolítið bregða við hræsni hjá okkur í varnarmálum vegna þess að við erum í NATO, við erum í varnarsamvinnu og við eigum að haga okkur þá þannig. Annaðhvort eigum við að vera með eða ekki. Það er alveg fáránlegt ef við förum að horfa á þetta frá því sjónarhorni að við ætlum að láta mannvirki og annað drabbast niður. Núna er komin upp sú staða að hægt er að fara að gera við og bæta. Við þekkjum reynsluna af því hvernig staðan er núna á gamla hersvæðinu. Þar er kominn skóli, þar er komið fullt af vinnu og þar er húsnæði. Við myndum ekki vilja vera án þess og þess vegna segi ég fyrir mitt leyti að við eigum að taka okkur til og segja já við allri þeirri uppbyggingu sem hægt er að fá í svona málum. Mér finnst eiginlega sjálfsagt að ef þarf að gera einhverja uppbyggingu, t.d. við höfnina í Helguvík og það svæði, eigum við bara að vinna í því og gera það. Við hljótum að sýna þeim sem eru með okkur í Atlantshafsbandalaginu þá virðingu að við séum þar inni til að gera hlutina en ekki bara til að vera með og gera ekki neitt. Það er mjög undarlegt að hugsa til þess að við skulum svo sem vera í hernaðarbandalaginu en einhvern veginn stinga hausnum í sandinn og þykjast ekki vera í hernaðarbandalaginu. Annaðhvort erum við þar inni eða úti og við eigum bara að vera okkur til sóma. Ég ber það mikla virðingu fyrir þeim sem eru með okkur þarna að við tölum hreint út.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að umræða um frekari uppbyggingu í Helguvík á vegum NATO kom mér nokkuð spánskt fyrir sjónir þegar hún birtist í fjölmiðlum. Það hljómaði eins og ekkert væri að ske í byggingarframkvæmdum á vegum NATO á því svæði. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir í framsögu sinni er öðru nær, það er verið að framkvæma fyrir 13–14 milljarða á varnarsvæðinu á næstu árum. Viðhald og endurbætur kallar ráðherrann það, en sitt sýnist hverjum. Það er t.d. umdeilanlegt varðandi það sem gárungarnir vestra kalla „base in a box“, með leyfi forseta, sem við myndum væntanlega þýða sem herstöð í kassa. Þarna er verið að koma fyrir öllum þeim innviðum sem þarf til að geta komið á 1.000 hermanna stöð án fyrirvara ef þörf krefur. Þetta er töluvert meira en bara endurbætur á því sem fyrir er. Það er verið að búa til nýtt konsept uppi á Keflavíkurvelli. Herskipahöfn er hins vegar ekki á Reykjanesi. Það er engin herskipahöfn í Helguvík þannig að ég sé ekki hvernig uppbygging hennar myndi flokkast undir viðhald og endurbætur, sama hversu ríkan vilja við höfum til að teygja og toga allar skilgreiningar á þeim orðum. Virðulegur forseti. Það sem þetta mál endurspeglar kannski er það hversu mikið leynd veldur tortryggni. Óvíða er meiri leynd og meira pukur en í kringum varnarmálin og þess vegna er dálítið eðlilegt að við efumst þegar við heyrum ómótaðar hugmyndir um uppbyggingu í þágu varnarmála sem ekki sér fyrir endann á. Þess vegna brá mér nokkuð í brún þegar ég sá á þingmálaskrá ráðherra frumvarp um endurskilgreiningu á mörkum öryggissvæðis við Gunnólfsvíkurfjall, sem væri kannski ágætt að fá ráðherrann til að koma aðeins inn á, vegna þess að þar erum við aftur með starfsemi NATO á landi. Hugmyndir heimamanna um að byggja upp [[Forseti hringir.]]stóra höfn í Finnafirði, þar í bakgarðinum - hæstv. forseti er kunnugri staðháttum en sá sem hér stendur, en gæti þetta verið einhver baktjaldaleið til að komast í djúpa vasa hermálayfirvalda til að niðurgreiða uppbyggingu á stórskipahöfn í Finnafirði?
Herra forseti. Í hvaða samhengi eigum við að ræða þetta mál? Suðurnesin hafa gengið í gegnum síendurtekið erfitt atvinnuástand eftir að herinn fór eftir hrun og nú með veirufaraldrinum þegar atvinnuleysi á svæðinu er að nálgast 30%, tölu sem hefur ekki sést hér á landi síðan á fjórða áratug síðustu aldar. Við erum í varnarsamstarfi í Atlantshafsbandalaginu og höfum verið í því samstarfi í 70 ár. Eigum við að ræða þetta mál út frá því hverjir það eru sem fara út í þessar framkvæmdir, samstarfsþjóðir okkar í NATO, eða eigum við að ræða málið út frá því að framkvæmdir, t.d. í stórskipahöfn í Helguvík, eru mikilvæg innspýting í gaddfreðið atvinnulífið á Suðurnesjum og að auki til stórra bóta fyrir höfnina og möguleika henni tengdri? Það liggur fyrir að málið var rætt í apríl í ráðherranefnd um ríkisfjármál þar sem hæstv. utanríkisráðherra kynnti hugmyndir um ýmsar frekari framkvæmdir sem bandalagsþjóðir okkar í NATO væru hugsanlega tilbúnar að fara í á Suðurnesjum, m.a. hafnarframkvæmdir í Helguvík og fleiri stórar framkvæmdir. Hafa heyrst tölur upp á 12–18 milljarða kr. Samstarfsflokkur hæstv. ráðherra í ríkisstjórn virðist hafa afgreitt málið sem framkvæmdir að hernaðaruppbyggingu og virðist þar með hafa sett fót fyrir dyr hæstv. utanríkisráðherra svo að hann hafi hvorki komist lönd né strönd. Eðlilegt er að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvers vegna nákvæmlega fallið hafi verið frá þeim hugmyndum hans um uppbyggingu á Suðurnesjum. Einnig virðist vera óljóst hvort og í hvaða formi málið kom inn á borð ríkisstjórnar og hversu formlegar þessar hugmyndir hafi verið og framkvæmdaáætlanir. Á maður að trúa því að hér hafi verið um að ræða óljósar hugmyndir hæstv. ráðherra? Alþingi og Suðurnesjamenn eiga kröfu á því að málið verði að fullu upplýst. Einnig þarf að svara því hvers vegna ekki hafi verið talin ástæða til að málið færi fyrir þjóðaröryggisráð. Þar sitja þó tveir þingmenn í Suðurkjördæmi. Hæstv. ráðherra verður að skýra það út hvers vegna þetta mál dagar uppi hjá stjórnvöldum eða á að trúa því, [[Forseti hringir.]]herra forseti, að hér ráði kaldastríðspólitík samstarfsflokks hæstv. utanríkisráðherra í ríkisstjórninni, að sá ágæti forystuflokkur ríkisstjórnarinnar sé enn þá í sinni Keflavíkurgöngu?
Virðulegi forseti. Að lengja og styrkja viðlegukant í höfninni í Helguvík er ekki aukning á hernaðarumsvifum. Að byggja ný og stór vöruhús uppi á Keflavíkurflugvelli í stað gamalla og illa farinna sem eru að hruni komin felur ekki í sér aukin hernaðarumsvif. Hv. formaður Samfylkingarinnar sagði áðan að engin beiðni væri komin um að fara í þá hluti, m.a. sem ég nefndi hér, eins og við gætum aldrei og mættum aldrei eiga frumkvæði að nokkrum sköpuðum hlut án þess að fyrir lægi beiðni frá Bandaríkjunum.
NATO.
- Bandaríkjunum eða NATO, því að þetta er tvíhliða eða þríhliða samstarf. Eigum við sem sagt aldrei að taka frumkvæði um eigin varnir og eigin innviði heldur alltaf að bíða eftir því að fá einhverja beiðni utan úr heimi? Hvers lags lítilþægni er þetta eiginlega? Allir gera sér grein fyrir því að varnarumsvif NATO eiga ekki og munu náttúrlega aldrei ráðast af atvinnustigi á Suðurnesjum. Hernaðarumsvif NATO ráðast ekki af því hvort þök eru farin að leka á Keflavíkurflugvelli. Tímasetning nauðsynlegra og fyrirhugaðra framkvæmda má hins vegar auðveldlega taka mið af því að t.d. í Reykjanesbæ er atvinnuleysið í dag 28%. Við megum einfaldlega og auðveldlega spyrja, og það er engin goðgá að gera það: Er mögulegt að fara strax í þau viðhalds- og endurbótaverkefni sem fyrirhuguð eru á næstu fimm árum í ljósi þeirra aðstæðna sem hér eru? Herskip voru nefnd. Við erum skuldbundin til að þjónusta herskip á vegum NATO hér líka samkvæmt varnarsáttmálanum. Er ekki bara ágætt að sú þjónusta og þau skip fari úr miðbæ Reykjavíkur, þar sem borgarstjórnin vill ekki einu sinni hafa þau, til Helguvíkur, skip sem við þurfum hvort sem er að þjónusta undir þessum formerkjum? Það er engin goðgá að taka mið af því að á þessu atvinnusvæði [[Forseti hringir.]]er 28% atvinnuleysi þó að það ráði ekki ferðinni.
Herra forseti. Óljósar fréttir sem rekja má til þingmanna Sjálfstæðisflokksins um að NATO hafi óskað eftir að fara í hernaðaruppbyggingu í Helguvík upp á 6,5 milljarða kr. komst á kreik á dögunum. Í umræðunni í framhaldinu hefur ýmsu verið ruglað saman; í fyrsta lagi ósk Reykjanesbæjar um stuðning ríkisins við Helguvíkurhöfn, sem oft hefur komið fram, í öðru lagi hvernig unnt sé að vinna gegn miklu atvinnuleysi á Suðurnesjum og í þriðja lagi hlutverki þjóðaröryggisráðs. Þjóðaröryggisráð leggur mat á ástand og horfur í öryggis- og varnarmálum, stuðlar að hlutlægri og málefnalegri umfjöllun um þjóðaröryggismál, á að efla upplýsingagjöf og vinna með áhættuvísa. Hæstv. utanríkisráðherra hefur ekki svo ég viti óskað eftir umræðu um þetta mál í þjóðaröryggisráði en nauðsynlegt virðist á þessari umræðu að taka þurfi umræðuna upp í ráðinu og rýna gögn, ef einhver eru yfir höfuð. Það er sannarlega mikilvægt að vinna gegn atvinnuleysi á Suðurnesjum og sveitarstjórnarmenn hafa bent á framkvæmdir sem ráðast má í strax, líkt og tvöföldun Reykjanesbrautar, breytingar á húsnæði heilbrigðisstofnunarinnar og viðbyggingu við fjölbrautaskólann. Það eru framkvæmdir sem skapa atvinnu og nýtast íbúum vel að þeim loknum. Að kalla eftir hernaðaruppbyggingu einungis til að vinna gegn atvinnuleysi er fráleitt að mínu mati. Meira þarf að koma til. Oft hefur verið talað um Helguvíkurhöfn og hafa margir stjórnmálamenn lofað fjármunum til hennar sem aldrei hafa komið. Með stækkun gæti Helguvíkurhöfn þjónað stærri skipum og breytingum sem gagnast við leit og björgun á norðurslóðum. Með bráðnun jökla, breyttum siglingaleiðum og aukinni umferð um norðurslóðir eykst hættan á alvarlegum slysum. Samstarf við aðrar þjóðir um framkvæmdir sem nýtast við leit og björgun á norðurslóðum er vel þess virði að skoða og Helguvíkurhöfn vel staðsett hvað það varðar í nálægð við alþjóðaflugvöll.
Herra forseti. Við erum hér í sérstakri umræðu sem sannarlega er mjög sérstök, umræða um eitthvað sem varla hefur átt sér stað formlega nema á síðum Morgunblaðsins og í óformlegum samtölum og hugmyndum þingmanna og ráðherra utanríkismála. En öryggis- og varnarmál eru ekki mál sem hafa skal í flimtingum eða veifa framan í örvæntingarfullt fólk sem hefur misst lífsviðurværi sitt eða sér fram á það. Það er ekki fallegur leikur gagnvart íbúum Suðurnesja sem eiga betra skilið en að þeim sé boðið upp á ósjálfbærar og ófrumlegar hugmyndir að efnahagsuppbyggingu á svæðinu í kjölfar Covid-19, hugmyndir sem hverfast um enn frekari uppbyggingu hernaðarmannvirkja í Helguvík. Öryggis- og varnarmál og hvers kyns hugmyndir um aukin hernaðarumsvif á Íslandi í formi fleiri bygginga eða viðveru hermanna verða ekki að veruleika nema með formlega réttum leiðum og með lýðræðislegri umræðu á Alþingi. Það vita þingmenn mætavel, alveg eins og þingmenn vita vel hver stefna Íslands er í málefnum norðurslóða, sem er m.a. að vinna gegn hvers konar hervæðingu norðurslóða. Hugmyndir um enn frekari uppbyggingu hernaðarmannvirkja í Helguvík ríma því afar illa við áherslurnar á því sviði. Allar hugmyndir um enn frekari uppbyggingu á hernaðarmannvirkjum á Suðurnesjum eru í bága við áherslu Íslands í formennsku í Norðurskautsráðinu og sömuleiðis í bága við megintilgang Norðurskautsráðsins sem var stofnað í þeim tilgangi að stuðla að sjálfbærri þróun og friðsamlegri samvinnu ríkja á svæðinu. Ein af megináherslum Vinstri – hreyfingarinnar græns framboðs í utanríkismálum er skýr; áherslan á friðsamlegar lausnir og andstæða við hvers kyns þátttöku Íslands í hernaðarbandalögum, hernaðarbrölti eða uppbyggingu hernaðarmannvirkja. Ég vil minna á það sem hæstv. forsætisráðherra hefur ítrekað bent á og látið hafa eftir sér, að ekki skal blanda saman í sömu andrá efnahagsmálum og uppbyggingu hernaðarmála. Þar er ég henni sammála. Herra forseti. Nú reynir verulega á að við vöndum okkur í viðbrögðum við uppbygginguna eftir Covid-19 og það skiptir máli hvernig við tölum. Stórkarlalegar hernaðarframkvæmdir eru ekki lausnin, enn meiri uppbygging hernaðarmannvirkja er alls ekki svarið heldur nýsköpun, umhverfisvænar og sjálfbærar lausnir í atvinnumálum og fjölbreytt atvinnutækifæri fyrir sem flesta, [[Forseti hringir.]]konur og karla, unga sem aldna. Um leið og ég skil mjög vel að Suðurnesjamenn reyni að finna lausnir á þeim mikla efnahagsvanda sem blasir við þeim [[Forseti hringir.]]og styð þau fyllilega í því minni ég á og hvet þau til að styðja við hvers kyns sjálfbærni og fjölbreytileika [[Forseti hringir.]]í atvinnumálum sem þau sjálf hafa komið fram með, eins og tillögur hæstv. sveitarstjórnarráðherra bera vitni um. Ég hvet þau til dáða í því.
Herra forseti. Þjóðaröryggi Íslands og efnahagslegir hagsmunir Suðurnesja fara saman á nokkra vegu. Það er þjóðaröryggisatriði að hafa öfluga skóla úti um allt land. Það er þjóðaröryggisatriði að hafa burðuga flugvelli og hafnir. Það er þjóðaröryggisatriði að hafa öflug sjúkrahús. Það er þjóðaröryggisatriði að hafa sjálfstæð og örugg gagnaver í nútímanum og það er þjóðaröryggisatriði að hafa öflugan framleiðsluiðnað. Staðreyndin er að þeir erfiðleikar sem eru í atvinnuvegum á Suðurnesjum eru spegilmynd fyrir stærstu ógnirnar sem snúa að okkur sem þjóð. Hvort sem það er Keilir eða FS, Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, Keflavíkurflugvöllur, Helguvíkurhöfn, gagnaverin eða þeir tugir þúsunda manna sem gætu verið að byggja upp öflugan framleiðslu- og útflutningsiðnað, þá strandar þetta alltaf á sama stað. Ríkisstjórnir Íslands hafa hverjar á fætur annarri, í marga áratugi núna, brugðist í því verkefni að tryggja að nóg sé til af því sem þarf til að við séum öruggt land. Við erum ekki óörugg í þeim skilningi að við séum berskjölduð fyrir ágangi Rússa eða Kínverja eða Bandaríkjanna eða einhverra annarra. Við höfum ákveðið öryggi þar í formi NATO og miklu meira öryggi þar í formi alþjóðasamvinnu okkar, t.d. við Evrópusambandið. Við erum óörugg í þeim víðari skilningi að hafa ekki mikið þol fyrir því að samdráttur verði í hagkerfinu eða að ríkið forgangsraði fjármunum ekki rétt í heilbrigðismál eða menntamál. Merkilegt nokk skrifast þetta óöryggi ekki á hæstv. utanríkisráðherra og mér finnst örlítið vandræðalegt að hann sé látinn svara fyrir það. Herra forseti. Hvenær ætli við getum farið að víkja frá þessum fáránlegu patentlausnum þingmanna Sjálfstæðisflokksins sem aldrei virka og fara þess í stað að búa til einhvers konar alvörusamfélagslegt og efnahagslegt öryggi fyrir íbúa landsins? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Þetta er svolítið sérstök umræða í dag eins og ég bjóst reyndar við. Hérna eru nokkur atriði sem koma mjög einkennilega út. Í fyrsta lagi er margbúið að ítreka að þetta mál snýst alls ekki um frekari hernaðaruppbyggingu eða uppbyggingu á Suðurnesjum. Það er búið að útskýra að um er að ræða viðhald á varnarmannvirkjum. Við þurfum að hafa góða höfn sem getur tekið á móti herskipum og einnig fyrir t.d. flota Landhelgisgæslunnar og önnur borgaraleg not. Við erum með góða höfn í Helguvík og við erum þar í næsta nágrenni við alþjóðlegan flugvöll þannig að mjög eðlilegt er að stjórnvöld horfi til þess að bæta aðstöðuna í Helguvík. Framsóknarflokkurinn styður að sjálfsögðu þá uppbyggingu. Mér finnst orðanotkunin svolítið skrýtin. Annað er að ég hlustaði á hæstv. ráðherra áðan og hann fór ágætlega yfir að þær framkvæmdir sem nú standa yfir og hljóða upp á milljarða sem og þær framkvæmdir sem eru nú á lokametrunum í útboðsferli hafi verið kynntar í ríkisstjórn 2017 og 2018. Sumir tala eins og þetta hafi farið allt mjög leynilega fram en svo er ekki. Ég ítreka aftur að ég er efnislega sammála því að við uppfyllum samninga okkar og stöndum okkur í varnarsamstarfinu en mér finnst ómakleg aðferðafræðin hjá einstökum þingmönnum í þessu máli og hvernig hefur verið ráðist á sveitarstjórnir á Suðurnesjum og þær sakaðar um áhugaleysi. Ég kann jafn illa við þegar hv. þingmenn benda sveitarstjórnarfólki á Suðurnesjum á að það geti horft til annarra átta í atvinnuuppbyggingu. Sveitarstjórnarfólk gerir það alveg. Mér finnst verið að tala niður til fólks og ég kann ekki við það.
Herra forseti. Ég ætla ekkert sérstaklega að tala um varnarmál í mínu slotti heldur kannski frekar vinnubrögð og mögulega villiketti. Ég ætla ekki einu sinni að tala um skilgreiningu á því hvað eru varnarframkvæmdir eða hernaðaruppbygging. Þetta liggur býsna skýrt fyrir og er ekki háð persónulegum og pólitískum skoðunum hvað þar er um að ræða, þaðan af síður einhverri tímabundinni tækifærismennsku. Það liggur einfaldlega fyrir í hvaða farveg slík mál eiga að fara hjá okkur og það dregur ekki úr skilningi mínum og samúð í garð fólks sem býr við þær atvinnuaðstæður sem fólk á Suðurnesjum býr við núna að ég haldi því fram að framtíðarstaða og framtíðaruppbygging í þessum málaflokki, í varnarmálum, hér á landi trompi það. Við þurfum að vanda vel til verka og við stökkvum ekki til af því að stjórnarliðar missi úr sínum herbúðum, úr hjörðinni sinni, einhverja ketti sem fara í kapphlaup um fjölmiðlaumfjöllun um tækifærislausnir í atvinnumálum. Þetta er einfaldlega ekki tímapunkturinn til þess. Við höfum borið gæfu til, þessir átta þingflokkar hér, jafn ólíkir og þeir eru, að standa saman undanfarnar vikur um mál sem skipta miklu máli. Ég hygg að hver einasti flokkur hafi bakkað með ákveðin áhersluatriði af því að við höfum verið sammála um stóru myndina. Það er mjög miður ef sú samstaða er að rofna núna og það er verulega sérstakt ef það skarð kemur úr stjórnarflokkum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það er saga til næsta bæjar. Mér finnst mikilvægt að við höldum þessu aðskildu, að við stillum hér saman strengi og aðstoðum Suðurnesjafólk í þeim vandkvæðum sem það stendur frammi fyrir núna vegna Covid og eru vonandi tímabundin. Stærri umræða, hernaðaruppbygging [[Forseti hringir.]]og þjóðaröryggismál Íslendinga eru einfaldlega veigameiri en svo að þau séu skiptimynt í tímabundinni tækifærismennsku stjórnarflokkanna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég held að við séum komin að niðurstöðu um það að við erum að tala um sérstakt mál, mjög sérstaka umræðu á mjög sérstakan og furðulegan hátt. Niðurstaðan er að ég held að við séum að tala um allt þetta mál á kolröngum forsendum og ættum eiginlega að vera að tala um einfalt mál, 28% atvinnuleysi á Suðurnesjum og hvað sé til ráða. Ef það er til ráða að dýpka höfnina og gera stærri höfn gerum við það bara. Ef það er til bóta og skapar vinnu að laga eitthvert húsnæði á vellinum gerum við það. Við þurfum samt að gera miklu meira. Við þurfum líka að hugsa um hvernig við ætlum að tækla það þegar ferðamenn koma aftur. Hvað ætlum við að gera? Hvernig ætlum við að opna flugvöllinn? Ætlum við að vera með rándýrar prófanir á hverjum einasta ferðamanni? Þarna er lausnin sem við þurfum að finna. Þetta þurfum við að fara að gera. Þetta eigum við að tala um. Við ættum að vera að tala um hér 28% atvinnuleysi á Suðurnesjum og hvernig við ætlum að leysa það mál. Hins vegar erum við að tala um stórfurðulegt mál á sama tíma og við erum í miðju Covid, hugsið ykkur. Hvað erum við þar að berjast við? Við erum í stríði við veiru sem við sjáum ekki og vitum ekki af en á sama tíma höfum við áhyggjur af einhverri hernaðaruppbyggingu. Ég segi fyrir mitt leyti að ég held að við séum algjörlega á rangri leið. Við eigum að einbeita okkur að því hvað við ætlum að gera í ástandinu sem er í dag og hvernig við ætlum að leysa það. Ef við getum ekki einbeitt okkur að því breytir engu hvort herskip komist að í Helguvík eða ekki. Við vorum að vísu á sínum tíma með herskip í Hvalfirði á stríðsárunum. Ég hugsa að við hefðum ekki viljað vera án þess. Við verðum að leysa stöðuna eins og hún er í dag, atvinnuleysið á Suðurnesjum. Það er grafalvarlegt.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra umræðuna. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra að engin þjóð getur leyft sér andvaraleysi í öryggis- og varnarmálum. Ráðherra gat þess að framkvæmdirnar sem við höfum rætt um, m.a. í Helguvík, byggist á uppsafnaðri þörf og séu í fullu samræmi við þjóðaröryggisstefnuna. Það er mjög mikilvægt að fá þetta fram hér frá hæstv. ráðherra. Eftir stendur hins vegar hvers vegna tillaga hæstv. ráðherra hafi verið felld þegar hún er í fullu samræmi við þjóðaröryggisstefnuna og ríkisstjórnin hefur skuldbundið sig til að framfylgja. Ósamstaða innan ríkisstjórnarinnar hefur mögulega, og greinilega held ég, stöðvað þessar framkvæmdir og þá nauðsynlegu öryggisuppbyggingu og viðhald á varnarmannvirkjum sem nauðsynlegt er að ráðast í. Ef ekki er staðið við þjóðaröryggisstefnuna er það mjög alvarlegt mál. Ég þakka þeim þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu. Margt gott kom fram í henni. Ég er ekki sammála öllum. Mesta athygli vakti að mínum dómi ræða formanns Samfylkingarinnar, Loga Einarssonar. Það er greinilegt að Samfylkingin horfir ekki til skuldbindinga okkar eða mikilvægis varnarsamstarfsins ef marka má ræðu hans og er það greinileg stefnubreyting af hálfu Samfylkingarinnar. Hæstv. ráðherra hefur það nú í hendi sér að fylgja þjóðaröryggisstefnu Íslands af staðfestu og treysta varnir landsins og skapa um leið mikilvæg störf á erfiðum tímum á Suðurnesjum. Ég þakka umræðuna.
Virðulegi forseti. Þetta er búin að vera mjög sérstök umræða. Hún segir okkur eitt, að hér þurfi að ræða þessi mál betur, það liggur alveg fyrir. Það hvernig menn ganga fram er með slíkum ólíkindum. Hvað eru menn að vísa í þegar þeir segja að viðskipti og varnarmál fari ekki saman? Ég held að allir séu sammála því í prinsippinu, en eigum við að fara aðeins yfir það hvernig við nýtum þau varnarmannvirki sem hér eru? Hver haldið þið að hafi byggt flugbrautirnar á Keflavíkurflugvelli? Hvað með ratsjárkerfið? Hvað með ljósleiðara? Hvað með höfnina í Helguvík? Það er lítið um svör þegar ég lít yfir þingheim. [[Gripið fram í: Vildirðu svör?]]Þetta er allt saman nýtt meira og minna í borgaralegum tilgangi og hefur alltaf verið. Þegar við erum að fara í framkvæmdir fyrir á annan tug milljarða er auðvitað betra að við séum að gera það núna en að hafa gert það fyrir tveimur árum. Við lifum í mannheimi. Allir vita, virðulegi forseti, það þarf engan sérfræðing til þess, að ef mannvirkjum er ekki viðhaldið í áratugi kemur að viðhaldi. Þegar menn leggja það upp eða ræða það, hvort sem það eru einhverjir á Suðurnesjunum eða í þingsal, og reyna að gera það tortryggilegt stenst það enga skoðun, hvað þá súrrealískar samsæriskenningar um Finnafjörð. Virðulegi forseti. Hér hefur verið gengið fram eftir þjóðaröryggisstefnunni. Því verður haldið áfram. Ég mun hafa enn meira frumkvæði að því að ræða þessi mál því að það er full þörf á því, hvort sem það er í þjóðaröryggisráði eða annars staðar. Það er algjörlega útilokað, virðulegi forseti, eftir þessa umræðu að reyna að leiðrétta á tveim mínútum allar þær rangfærslur sem komu fram, svo mikið er víst.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 38/2018, um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Í lögunum er kveðið á um að félagasamtök, sjálfseignarstofnanir og aðrir þjónustu- og rekstraraðilar sem hyggjast veita þjónustu samkvæmt lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir skuli afla starfsleyfis ráðuneytisins. Í lögunum er gert að skilyrði að ráðuneyti afli umsagna notendaráðs í því sveitarfélagi þar sem starfsemin fer fram áður en leyfið er veitt. Hugtakið notendaráð er ekki skilgreint í lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir en í 8. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga kemur fram að sveitarfélög skuli starfrækja sérstök notendaráð sem tryggja aðkomu hagsmunasamtaka notenda við stefnumörkun og áætlanagerð sveitarfélags í málefnum er varða fatlað fólk. Við framkvæmd ákvæðisins hefur sú skylda að afla umsagnar frá notendaráðum valdið miklum töfum á útgáfu starfsleyfa, m.a. vegna þess að í sumum sveitarfélögum hefur reynst erfitt að skipa notendaráðin. Þá hafa starfandi notendaráð gert athugasemdir við fyrirkomulagið þar sem notendaráð hafa ekki alltaf forsendur til að meta umsækjendur, sérstaklega þegar fatlaður einstaklingur sækir um starfsleyfi til að vera sjálfur umsýsluaðili eigin samnings um notendastýrða persónulega aðstoð, þ.e. NPA. Þær miklu tafir sem hafa orðið á útgáfu starfsleyfa vegna þessa fyrirkomulags koma fyrst og fremst niður á notendum þjónustunnar. Ef starfsleyfi fást ekki útgefin getur sú staða komið upp að framboð á þjónustu verði takmarkað með tilheyrandi erfiðleikum fyrir notendur þjónustunnar og þá sem vilja sinna þjónustu við þá. Ákvæði 7. gr. laganna felur í sér þá skilyrðislausu skyldu ráðuneytisins að leita umsagnar notendaráðs þar sem starfsemin fer fram, óháð því hvort um sé að ræða lögaðila sem hefur með höndum rekstur þjónustu við fatlað fólk eða fatlaðan einstakling sem kýs sjálfur að sjá um umsýslu eigin samnings um NPA. Í framkvæmd hefur þessi skylda valdið ýmsum erfiðleikum og í sumum tilvikum hefur reynst ómögulegt að veita starfsleyfi. Virðulegi forseti. Í frumvarpi þessu er lagt til að í stað skyldu til að leita umsagnar notendaráða í öllum tilfellum þegar sótt er um starfsleyfi á grundvelli 7. gr. laganna verði lagt fyrir ráðherra að útfæra samráð við notendaráð fatlaðs fólks í reglugerð. Eftir sem áður ber ráðherra að hafa samráð við hagsmunasamtök fatlaðs fólks, Samband íslenskra sveitarfélaga og heildarsamtök launafólks við gerð slíkra reglna. Áform um gerð frumvarpsins voru kynnt á vettvangi samráðsnefndar um málefni fatlaðs fólks sem skipuð er á grundvelli 36. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Áformin voru einnig kynnt öðrum ráðuneytum. Fjölþætt samráð hefur verið haft við hagsmunaaðila við vinnslu frumvarpsins og í aðdraganda þess. Virðulegi forseti. Í ljósi þess sem að framan greinir legg ég mikla áherslu á að frumvarpið verði samþykkt sem fyrst til hagsbóta fyrir notendur og þá sem veita þeim þjónustu. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.
Virðulegur forseti. Þetta er hið besta frumvarp en eiginlega, myndi ég segja, óskiljanlegt að það skuli þurfa að koma fram. Það sýnir í hnotskurn þær hindranir sem virðast alltaf koma upp í málefnum fatlaðs fólks, og þá sérstaklega í sambandi við notendastýrða persónulega aðstoð. Ég segi fyrir mitt leyti: Ég næ því ekki að það þurfi að fara að setja þetta notendaráð í reglugerð. Ég myndi segja, og spyr hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki sammála mér, að hægt væri að hafa þetta þannig að annaðhvort yrði haft samráð við notendaráð ef það er til staðar en annars bara við sveitarfélagið. Þannig værum við ekkert að flækja málið meira. Ef þetta er það eina sem stoppar af nauðsynlega þjónustu til þeirra sem á þurfa að halda þá er þetta bara mjög einfalt. Ég held að það væri miklu betra að hafa það í þessum lögum og þá þyrfti ekkert að vera að flækja hlutina of mikið. Ég myndi líka vilja spyrja ráðherra í leiðinni: Er ekki kominn tími á að löggilda viðaukann og lögfesta hreinlega samninginn fyrir fatlað fólk eins og samning Sameinuðu þjóðanna? Þá verður ríkið líka að standa sig betur í því að ryðja úr vegi öllum þessum hindrunum, þannig að fatlað fólk fái sinn rétt.
Virðulegur forseti. Takk fyrir þessar ábendingar eða vangaveltur og fyrirspurnir. Ég held að það sé mikilvægt að hafa virkt notendasamráð og það held ég að allir hafi lagt áherslu á. Við eigum að tryggja aðkomu þeirra sem nýta þjónustuna, eða hagsmunasamtaka þeirra, þegar um svona mál er að ræða. Eins og ég rakti í framsögunni hefur reynst erfitt, vegna þess hvernig lögin eru orðin, að veita starfsleyfi. Það er nefnilega skilyrðislaus krafa að það sé lagt fyrir notendaráð. Mín afstaða er sú að heppilegra sé að reglugerðarheimild sé áfram þarna inni og við förum síðan í að forma reglur um það með hvaða hætti það yrði útfært. Hugsanlega gæti það sem hv. þingmaður kemur hér inn á verið eitthvað sem hægt væri að forma í reglugerð en ég hallast að því að það sé skynsamlegt að gera þetta svona. Við eigum að halda þessari skyldu inni en að það sé formað í reglugerð með hvaða hætti það verður útfært. Það kunna hins vegar að vera aðrar leiðir í því að höggva á þann hnút sem þarna myndast eða þessar þrengingar sem valda því að við getum ekki afgreitt starfsleyfi. Ég treysti því að nefndin skoði það í sinni vinnu við frumvarpið, kannski aðgerðir sem nái þá jafnvel sama markmiði. En þetta er alla vega sú útfærsla sem teiknuð var upp og hefur verið kynnt í samráði við hagsmunasamtök fatlaðs fólks. Ég veit ekki annað en að því hafi verið vel tekið þar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þetta hlýtur eingöngu að varða minnstu sveitarfélögin. Ég held að þar séu mestu vandræðin við að fá þetta notendaráð til að virka. Ég hef líka oft á tilfinningunni að fjárhagslega noti minni sveitarfélög jafnvel tækifærið, á þessum forsendum, til að hafna þessari aðstoð. Það getur orðið svolítill baggi og mjög erfitt fyrir þau að uppfylla þessar kröfur. Ef það væri hreinlega í lögunum að hafa beri samráð við notendaráð eða sveitarfélagið geta þau ekki komið sér undan og verða bara að gjöra svo vel að taka á málum og gera eitthvað. Ég er mest hræddur um að ef þetta verði reglugerð geti þau sloppið eina ferðina enn og það yrði bagalegt ef svo yrði.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé rétt ályktað hjá þingmanninum að þetta sé fremur áskorun í smærri sveitarfélögum en stærri vegna þess að notendaráðin eru starfandi innan sveitarfélaganna. Sums staðar hefur gengið erfiðlega að fá fólk til að taka þátt í starfi þessara ráða og þá er eðlilega ekki hægt að vísa málum til þeirra. Ef reglugerðarheimild er þarna inni þarf hún að vera rétt útfærð. Við værum auðvitað ekki að koma fram með þetta frumvarp nema af því að við viljum höggva á þennan hnút, við viljum leysa þennan vanda. En segjum að hægt væri í reglugerð að girða fyrir ákveðnar vangaveltur þarna, þá er sjálfsagt að nefndin skoði það í sinni vinnu.
Virðulegur forseti. Það er ákveðin tilhneiging hjá hinu svokallaða kerfi, þ.e. yfirvöldum, að einfalda hlutina fyrir sjálft sig þegar vandamál verða til sem bitna á skjólstæðingum. Ég veit ekki um neinn málaflokk sem þetta á betur við um en útlendingamál þar sem sífellt er verið að laga einhver kerfisbundin vandamál sem koma niður á hagsmunum skjólstæðinga en væri hægt að leysa á allt annan hátt, það bara ekki vilji hjá yfirvöldum til að leysa þau. Fatlað fólk er hópur sem hefur því miður þurft að venjast því að vera undanskilinn og að ekki sé hlustað á hann, enda er slagorðið: Ekkert um okkur án okkar. Það er alveg full ástæða fyrir því slagorði. Það er vegna þess að það er mjög gjarnan ekki hlustað á fatlað fólk og þarfir þess. Og þegar laga þarf eitthvað er stutt í það, vil ég meina, að yfirvöld vilji breyta hlutunum á einhvern hátt sem er heppilegur fyrir yfirvöld. Þess vegna verð ég að spyrja nánar út í samráðið sem minnst er á í frumvarpinu. Það er mjög stuttlega fjallað um að það hafi verið kynnt á vettvangi samráðsnefndar um málefni fatlaðs fólks. Hæstv. ráðherra nefndi í andsvari við annan hv. þingmann að hann vissi ekki betur en að því yrði tekið vel þar. En ég verð að spyrja: Komu einhverjar athugasemdir? Komu einhverjar aðrar tillögur? Ef við myndum spyrja samráðsnefnd um málefni fatlaðs fólks eða önnur hagsmunasamtök fatlaðs fólks, myndu þau styðja tillögurnar? Ég spyr vegna þess að mér finnst það ekki alveg ljóst í greinargerð frumvarpsins. Ég var að vona að það kæmi skýrar fram í ræðu hæstv. ráðherra en varð ekki var við það. Sömuleiðis velti ég fyrir mér hvort samráðsskyldan í 7. gr. laganna, sem er þegar til staðar, sé nógu skýr. Þar er sagt að fá skuli umsögn hagsmunasamtaka fatlaðs fólks en ekki endilega að hagsmunasamtök fatlaðs fólks hafi meira stýrandi áhrif á ákvarðanir en það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar vangaveltur. Þær eiga fullkomlega rétt á sér vegna þess að notendasamráðið er gríðarlega mikilvægt og að það sé virt, bæði virkt og virt. Ég sagði að frumvarpið hefði verið kynnt í samráðsnefnd um málefni fatlaðs fólks, en þar eiga sæti Þroskahjálp, ÖBÍ og Samband íslenskra sveitarfélaga, þannig að frumvarpið var kynnt þar. Ekki komu fram athugasemdir við að málið yrði lagt fram þannig að þar sem við notum þann samráðsvettvang hefur verið litið svo á að frumvarpið væri unnið í samráði við viðkomandi samtök. Ég held að það sé hins vegar gríðarlega mikilvægt, líkt og hv. þingmaður nefnir, að fram komi að þetta sé ekki hugsað til þess að gefa afslátt af því að hafa samráð við notendur þjónustunnar. Ekki hefur beinlínis verið hægt á grundvelli laganna vegna þess hvernig þau eru orðuð, þ.e. ef við fylgjum laganna bókstaf, að veita starfsleyfi í sumum sveitarfélögum fyrir viðkomandi þjónustu vegna þess að ekki hefur tekist að skipa notendaráð. Notendaráðin hafa talið að þau geti ekki veitt umsagnir til að mynda þegar einstaklingur vill annast alla umsýslu í kringum NPA-þjónustu fyrir sig sjálfan. Þá segja notendaráðin: Við höfum ekki upplýsingar um þetta, þið felið okkur að gera hluti sem við höfum ekki möguleika á að meta eða sinna. Þannig að hugurinn er ekki sá á bak við þetta frumvarp að það hafi orðið til í kerfinu til að forðast samráð við notendur. Þvert á móti. Það er hugsað til þess að þeir notendur fái þjónustu sem ekki hafa getað fengið hana vegna þess að skýrari reglur hefur vantað um hvernig þessu samráði eigi að vera háttað og hvernig bregðast eigi við þegar ekki er mögulegt að halda uppi nauðsynlegu samráði af þeim ástæðum sem ég nefndi hér áðan.
Virðulegi forseti. Mér dettur ekki í hug í eina sekúndu að nokkur sé að reyna að forðast samráð við fatlað fólk. Vandinn er miklu frekar að það hefur gleymst. Margir hópar sem verða út undan gleymast einfaldlega. Það hefur svo geigvænlega mikil áhrif á hópinn þegar margar stofnanir eða aðilar í samfélaginu gleyma þeim á sama tíma. Ég er ekki mótfallinn frumvarpinu. Mér finnst það rökrétt skref miðað við forsendurnar sem gefnar eru í frumvarpinu sjálfu. Ég hjó bara eftir því að mér þótti samráðskaflinn gefa tilefni til frekari spurninga, sem ég get þó úr þessu einungis skilið eftir handa hv. velferðarnefnd, sem ég geri ráð fyrir að taki við málinu. En þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort það komi til greina að skila til tilheyrandi nefndar drögum að reglugerð sem kemur úr frumvarpinu. Það sem mér finnst í raun standa eftir er spurningin um hvernig þessu verði háttað og þá sér í lagi þegar kemur að því að afla samráðs hagsmunasamtaka fatlaðs fólks við störf nefndarinnar við meðferð málsins.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar ábendingar. Ég held að það eigi ekki að vera nokkurt vandamál að koma með drög að slíkri reglugerð til nefndarinnar og væri hægt að vinna hana í þéttu samráði við nefndina þegar hún vinnur málið. Ástæða þess að þetta frumvarp kemur núna en ekki í haust er m.a. sú að það hefur gengið erfiðlega að gefa út starfsleyfi í ákveðnum sveitarfélögum en einnig vegna þess að við erum með aðgerðapakka sem samþykktur var varðandi sérstaka og aukna þjónustu fyrir þessa viðkvæmu hópa nú í sumar vegna Covid-ástandsins og þeirrar einangrunar sem margir hafa þurft að búa við. Menn eru þegar búnir að sjá að það yrði vandkvæðum bundið að veita slíka þjónustu í öllum sveitarfélögum, þ.e. aukna þjónustu, á grundvelli fjárveitingar sem Alþingi hefur ákveðið, m.a. vegna þess að við gætum ekki farið í gegnum starfsleyfiskaflann hjá öllum sveitarfélögunum eins og aðstæður eru núna. Það tæki einfaldlega of langan tíma og sumarið væri búið, komið haust og jafnvel vetur áður en það gerðist.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra varð tíðrætt um gildandi rétt, skráð lög og að enn þurfi að bæta við einni reglugerðinni. Við búum hér við reglugerðafargan. En mig langar að benda á eina skráða reglu, grundvallarlög, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, 1. mgr. 76. gr., þar sem stendur skýrum stöfum: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.“ Við höfum ekki fylgt þessari grein. Við erum enn að heykjast á því að berja niður höft og hindranir úti í samfélaginu og ekki nóg með það, við vogum okkur að setja kvóta á einstaklinga sem þarfnast NPA-þjónustu. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Væri ekki nær að girða þá bara enn betur fyrir þetta með lagasetningu í stað reglugerðar, í stað þess að vera komin með enn einn milliliðinn? Við þekkjum hvernig hefur gengið til með þessar frábæru Sjúkratryggingar Íslands þegar aðilar eru í fargani og pappírsvinnu við að reyna að koma upplýsingum til Sjúkratrygginga Íslands, til að sækja þann rétt sem þeim hefur þó verið tryggður í lögum. Við ætlum að bæta enn einni reglugerðinni við. Ég spyr hæstv. ráðherra líka: Hvað eru raunverulega margir sem þurfa á þjónustunni að halda og hvað eru raunverulega margir sem fá hana? Mig langar að heyra hæstv. ráðherra segja okkur það hér. Og í framhaldinu: Er ekki um hreina mismunun að ræða þegar við getum ekki veitt öllum þjónustuna? Er það ekki algjört brot á jafnræði?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar vangaveltur og athugasemdir og spurningar. Hér er talað um að verið sé að setja enn eina reglugerðin eins og verið sé að flækja hlutina. Okkur ber að veita ákveðna þjónustu. Við höfum ákveðið hér að samkvæmt lögum sé veitt ákveðin þjónusta. Oft og tíðum eru það sjálfstæðir aðilar eða sveitarfélög eða einfaldlega einstaklingarnir sjálfir sem skipuleggja sína þjónustu í gegnum NPA. Við náum hins vegar ekki að veita öllum okkar borgurum þá þjónustu, ekki bara út af fjárveitingum eða að settir hafi verið einhverjir kvótar eða eitthvað slíkt, sem þingmaðurinn vitnar til en á ekkert við í þessu frumvarpi. Það eru margir einstaklingar sem fá ekki þjónustu vegna þess að ekki er hægt að samþykkja starfsleyfi fyrir viðkomandi þjónustuveitanda. Við höfum gert kröfu um að starfsleyfin fari í gegnum það notendasamráð sem kveðið er á um í lögunum. Hér erum við að slaka á því til þess að geta veitt öllum þjónustu. Við einstaklinga sem búa í sveitarfélögum þar sem ekki er mögulegt að skipa notendaráð ætlum við að segja: Við ætlum að undanskilja það að það sé fortakslaus krafa að leita verði samráðs við slíkt notendaráð, við ætlum að forma reglur um hvernig hægt sé að gera það í reglugerð þannig að sá sem á rétt á þjónustunni geti fengið hana. Það er kjarni þessa máls að auðvelda það að hægt sé að veita þjónustu þar sem ekki er hægt að skipa þessi notendaráð eða þar sem þau geta ekki starfað á ákveðnum forsendum sem ég nefndi hér áðan. Við ætlum að setja skýrari reglur um það hvernig við getum veitt þjónustuna þannig að sá sem á að fá þjónustuna, sá sem á rétt á henni, sá sem þarfnast hennar, njóti vafans þegar um það er ræða. Það er verið að reyna að gera með þessu frumvarpi. Ef þingmaðurinn hefur einhverja aðrar hugmyndir um hvernig hægt væri að gera það er ráðherrann tilbúinn til að hlusta á það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Já, ég er með ýmsar hugmyndir. Ég myndi fyrst og síðast bara fylgja gildandi rétti. Ég myndi fyrst og síðast fara að 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, sem er ákaflega skýr þegar kemur að því að hjálpa þeim sem eru hjálpar þurfi í samfélaginu. Hæstv. ráðherra svaraði því ekki hversu margir það eru sem standa út af og fá ekki umrædda þjónustu. Ég veit ekki alveg hvað átt er við þegar hæstv. ráðherra segir að hér sé verið að reyna að koma - og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að segja mér hvað ég er að lesa í frumvarpinu. Staðreyndin er nákvæmlega þessi: Nú erum við að bæta um 200 milljónum af vangreiddu fé, skilst mér, til Reykjavíkurborgar til að hún geti reynt að halda a.m.k. það samkomulag sem hún hefur verið að gera til að halda þessari þjónustu úti. Það eru ekki bara litlu sveitarfélögin sem verða út undan. Það eru líka þau sem hafa setið eftir, þau sem hafa ekki einu sinni fengið greitt til þessa nema part af því samkomulagi sem ríkisvaldið hefur gert varðandi þjónustuna. Ég spyr hæstv. ráðherra aftur: Er eðlilegt að mismuna fólki sem þarf að njóta þjónustunnar með því að setja á kvótakerfi þannig að sumir fái en aðrir ekki?
Virðulegi forseti. Hér held ég að gæti ákveðins misskilnings. Við erum ekki eingöngu að tala um NPA-samninga. Við erum að tala um alla þá þjónustu sem veitt er til fatlaðs fólks, alveg sama hvort um er að ræða NPA-þjónustu eða aðra þjónustu. Öll sú þjónusta þarf að fara í gegnum það að sækja um ákveðin starfsleyfi. Við megum ekki hafna starfsleyfum á grundvelli notendasamráðs. Það sem skiptir máli í því er að hér erum við að reyna, af því að þingmaðurinn vitnaði til stjórnarskrárinnar, að gera breytingar til að geta betur uppfyllt það ákvæði stjórnarskrárinnar. Þegar kemur að NPA þá vinnum við þar með nýja löggjöf sem við höfum verið að vinna eftir í samráði við sveitarfélögin. Þar hefur okkur á undanförnum árum tekist að fjölga NPA-samningum og ég bind vonir við að við getum haldið áfram á sömu braut. En það er ýmislegt í þeim lögum sem þarf að lagfæra og þarf að betrumbæta og ég bind vonir við að geta komið með einhverjar breytingar hvað það snertir á næsta þingi.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um ferðagjöf. Í frumvarpinu er kveðið á um heimild stjórnvalda til útgáfu ferðagjafar sem er stafræn inneign að andvirði 5.000 kr. til einstaklinga 18 ára og eldri sem hafa íslenska kennitölu. Í frumvarpinu er einnig kveðið á um skilyrði fyrir notkun ferðagjafar, gildistíma hennar og afmörkun þeirra sem geta tekið við greiðslu með ferðagjöfinni. Með vísan til þess að um er að ræða einskiptisaðgerð stjórnvalda sem svipar til tækifærisgjafa er lagt til að ferðagjöfin verði undanþegin ákvæðum laga um tekjuskatt. Við höfum fátt gert annað undanfarna mánuði en að bregðast við efnahagslegum áhrifum kórónuveirufaraldursins. Eins og allir í þessum sal þekkja hefur faraldurinn haft gríðarlega afdrifarík áhrif á efnahagskerfið hér á landi sem og annars staðar en ferðaþjónusta hefur á undanförnum árum orðið undirstöðuatvinnuvegur og lykilstærð í íslensku hagkerfi. Vegna víðtækra ferðatakmarkana um heim allan, m.a. innan Evrópu og Norður-Ameríku, sem eru helstu markaðssvæði Íslands á vettvangi ferðaþjónustu, hafa flugsamgöngur til landsins nánast legið alfarið niðri auk þess sem samkomubann hefur að verulegu leyti komið í veg fyrir möguleika fyrirtækja til að þjónusta þá fáu sem hér hafa verið. Faraldurinn hefur því komið sérlega illa við ferðaþjónustufyrirtæki á Íslandi en það segir líklega allt sem segja þarf að farþegum í apríl sl. fækkaði um 99,3% á milli ára. Með útgáfu ferðagjafar eru einstaklingar hvattir til að ferðast innan lands í sumar þeirra. Gjöfin er kynnt til leiks í þeirri von að landsmenn nýti frekar innviði ferðaþjónustunnar en ella hefði orðið og bæti atvinnugreininni í einhverjum mæli fyrirsjáanlegan samdrátt á árinu. Þannig veitir aðgerðin efnahagslífinu og þá einkum ferðaþjónustunni viðspyrnu. Aðgerðin styður auk þess við framtíðarsýn og leiðarljós íslenskrar ferðaþjónustu til ársins 2030 um að greinin verði leiðandi í sjálfbærri þróun, einkum hvað varðar áhersluþættina arðsemi og ávinning heimamanna. Virðulegi forseti. Verði frumvarpið að lögum verður stjórnvöldum heimiluð útgáfa stafrænnar ferðagjafar að fjárhæð 5.000 kr. til einstaklinga sem eru fæddir á árinu 2002 eða fyrr og hafa íslenska kennitölu. Áætlað er að þetta eigi við u.þ.b. 250.000 einstaklinga. Gildistími ferðagjafarinnar er frá útgáfudegi til og með 30. desember 2020 og getur heildarkostnaður aðgerðarinnar numið allt að 1,5 milljörðum kr. Til að tryggja að ferðagjöfin nýtist sem best ferðaþjónustunni í landinu til hagsbóta er lagt til að einstaklingur geti gefið eigin ferðagjöf áfram sem og að einstaklingur geti greitt með allt að 15 ferðagjöfum. Í frumvarpinu er kveðið á um afmörkun þeirra fyrirtækja sem heimilt er að taka við greiðslu með ferðagjöf en eins og ég kom inn á er aðgerðin fyrst og fremst hugsuð til að veita fyrirtækjum innan ferðaþjónustunnar viðspyrnu. Við afmörkun er einkum stuðst við hlutlæga mælikvarða, þ.e. opinberar leyfisveitingar og fyrirtæki innan ferðaþjónustunnar sem hafa starfsstöð á Íslandi. Í fyrsta lagi er um að ræða fyrirtæki sem hafa gilt leyfi Ferðamálastofu sem ferðaskrifstofur eða ferðasalar dagsferða. Í öðru lagi fyrirtæki í veitinga- og gistiþjónustu með gilt rekstrarleyfi á grundvelli laga um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald. Í þriðja lagi er um að ræða ökutækjaleigur með gilt starfsleyfi frá Samgöngustofu og í fjórða og síðasta lagi er um að ræða söfn og fyrirtæki sem bjóða sýningu þar sem áhersla er lögð á íslenska menningu, sögu eða náttúru. Í frumvarpinu er kveðið á um að hugtakið fyrirtæki sé notað yfir þá aðila sem geta tekið við ferðagjöf fyrir veitta þjónustu. Hugtakið ber að skýra á sama hátt og gert er í skilningi samkeppnisréttar, þ.e. það getur verið einstaklingur, félag, opinber aðili eða aðrir sem stunda atvinnurekstur. Er skilgreining þessi óháð félaga- eða rekstrarformi. Virðulegur forseti. Ferðagjöfin verður útfærð í formi smáforrits í farsíma sem verður hægt að nota á einfaldan hátt til greiðslu. Fyrir einstaklinga sem nota ekki snjallsíma eða kjósa að hlaða ekki niður smáforritinu verður boðið upp á notkun greiðslukóða gegnum internetið. Þá býður smáforritið upp á einfalda lausn við millifærslu ferðagjafar, gefanda og móttakanda að kostnaðarlausu. Verkefnahópur í samstarfi við nýsköpunarfyrirtækið Yay ehf. hefur unnið að útfærslu gjafabréfsins en í honum sitja fulltrúar atvinnu- og nýsköpunarráðuneytisins, fjármálaráðuneytis, verkefnastofu um Stafrænt Ísland, Ferðamálastofu og Samtaka ferðaþjónustunnar. Miðstöð verkefnisins verður vefsvæðið ferðalag.is sem hýsir jafnframt hvatningarátak um ferðalög innan lands sem Ferðamálastofa annast. Stefnt er að því að ferðagjöfin verði tilbúin til afhendingar snemma í júní. Þau fyrirtæki innan ferðaþjónustunnar sem uppfylla skilyrði fyrir þátttöku geta skráð sig til þátttöku á vefsvæðinu island.is og geta þá samhliða kynnt mótframlag sitt eða tilboð sem stendur handhöfum ferðagjafarinnar til boða. Ég vonast til þess að fyrirtæki sjái sér hag í því að laða til sín ferðamenn með þessum hætti. Ferðagjöfin felur í sér ríkisaðstoð í ljósi þess að notkun hennar er afmörkuð við tiltekna atvinnustarfsemi hér á landi. Frumvarpið var unnið í samræmi við ríkisaðstoðarreglur EES-samningsins en af því leiðir að hverju fyrirtæki er að hámarki heimilt að taka við samanlagt 100 millj. kr. greiðslu í formi ferðagjafa. Rétt er að geta þess að aðgerðin nær til nokkur þúsund fyrirtækja innan ferðaþjónustunnar svo ólíklegt er að eitt fyrirtæki nái umræddum hámarksþröskuldi. Hvað sem því líður gerir tækniúrlausnin ráð fyrir hámarkinu og mun stöðva greiðslur þegar fyrirtæki nær umræddu hámarki. Virðulegur forseti. Markmiðið með frumvarpi þessu er að hvetja einstaklinga til að ferðast um landið og verja ferðagjöfinni í ferðaþjónustu innan lands og veita á sama tíma efnahagslífinu og þá einkum ferðaþjónustu viðspyrnu í þeirri miklu niðursveiflu sem fylgt hefur heimsfaraldri kórónuveirunnar. Verði frumvarpið að lögum getur einstaklingur sem náð hefur 18 ára aldri greitt með ferðagjöfinni hjá fyrirtækjum innan íslenskrar ferðaþjónustu sem skráð eru á vefsvæðinu ferðalag.is. Það fyrirkomulag verður nánar kynnt í fyrramálið á kynningarfundi sem streymt verður á vef Ferðamálastofu. Frumvarpið kallar ekki á breytingar á öðrum lögum og hefur verið unnið í góðu samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið, verkefnastofu um Stafrænt Ísland, Ferðamálastofu og Samtök ferðaþjónustunnar. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Virðulegi forseti. Við fjöllum hér um ferðagjöf, stafræna gjöf upp á 5.000 kr. Mér er eiginlega orða vant og ég vil bara fá svar við því hvernig í ósköpunum ráðherra sér það fyrir sér að þessar 5.000 kr. dugi til ferðalaga um Ísland fyrir einstaklinga og öryrkja og eldri borgara, sem eru með rétt um 200.000 kr. útborgaðar? Ég myndi skilja það ef það væri fimmtánfalt, ef það væru 75.000 kr. Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum er verið að láta þetta fara upp allan tekjustigann? Væri ekki nær að hafa þetta veglegra þannig að þeir sem síst geta ferðast um landið fengju gjöfina og myndu þar af leiðandi geta átt a.m.k. möguleika á því eitt sumarið að ferðast um landið?
Herra forseti. Svarið við þessari spurningu er einfaldlega það að um er að ræða almenna aðgerð. Vissulega er hægt að framselja hana, sem kann að nýtast einhverjum en kannski ekki öllum. Það þarf líka að horfa á þetta í samhengi við aðrar aðgerðir. Ég er ekki að halda því fram að allir muni nýta þetta með sambærilegum hætti eða eyða jafn miklum peningum í fríið. Þetta er almenn aðgerð og við erum ekki að skilgreina hana fyrir sértæka hópa að öðru leyti en því að einstaklingur þarf að vera fjárráða. Það kann að vera að þeir sem hafa meira á milli handanna nýti 5.000 kr. en eyði síðan töluvert hærri fjárhæð en þeir sem hafa minna á milli handanna. Það kann líka að vera að þeir sem eru með meira á milli handanna framselji frekar, eða hvernig sem það kann að vera. Ég ætla ekki að reyna að lesa í hegðun allra sem fá þetta gjafabréf. [[Forseti hringir.]]Svarið er bara að þetta er almenn aðgerð og ekki sértæk. Það eru margar aðrar aðgerðir sem við höfum verið að fara í sem eru sértækar en ekki þessi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Nú á föstudaginn var verið að greiða út 20.000 kr. til öryrkja, skatta- og skerðingarlaust. Þarna erum við að setja inn 5.000 kr. og það verður rosalega stór hópur, öryrkja, eldri borgara og láglaunafólks, sem mun bara ekkert hafa efni á því að fara út á land og ferðast, hefur bara ekkert efni á að nýta sér þetta. Þess vegna finnst mér mjög skrýtið að setja þetta svona upp. Það er, myndi ég segja, svolítið ljótt að segja að allir fái ferðaávísun, allir geti farið að ferðast. Það er bara ekki rétt. 5.000 kr. eru ekki stór peningur á Íslandi. Á sumum stöðum úti á landi dugar það kannski fyrir einni stórri pítsu. Þá er allt annað eftir, að koma sér á staðinn og gistingin. Ég skil bara ekki svona.
Herra forseti. Við bindum vonir við að fyrirtæki í ferðaþjónustu kynni mótframlag og ýmiss konar tilboð. Við vonumst til þess að fyrirtæki margfaldi þannig þennan pening, þ.e. að fjárhæðin verði hærri fyrir vikið. Ég veit ekki hvort öll fyrirtæki muni gera það en ég trúi ekki öðru en að einhver fyrirtæki geri það. Það er þá frekar hægt að eiga viðskipti við þau fyrirtæki sem til að mynda geta tvöfaldað upphæðina eða hengt eitthvað aftan við þessa fjárhæð. Þetta er líka gjöf sem er almenn - eða gjöf, þetta eru auðvitað peningar skattgreiðenda sem við erum að setja í þetta - og hún getur farið í hvað sem er. Það er líka hægt að fara á söfn á höfuðborgarsvæðinu fyrir þá sem búa hér, fara á veitingastað og fá sér nasl. Það er hægt að nota þetta í ýmislegt. Það er engin ein ríkisleið í því hvert ferðalagið þurfi að vera, að það þurfi að vera sex klukkustundir frá höfuðborgarsvæðinu, gisting, þriggja rétta máltíð og ferð upp á jökul. Það er ýmislegt annað sem hægt er að gera. En vonandi geta þeir sem hafa minna á milli handanna átt í viðskiptum við þá sem til að mynda tvöfalda upphæðina eða stækka hana með einhverjum hætti.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög áhugavert frumvarp. Það eru nokkur atriði sem mig langar til að drepa aðeins á á þeim stutta tíma sem við höfum hérna. Fyrst langar mig til að spyrja: Erum við að gefa út stafrænan gjaldmiðil? Það hljómar dálítið þannig. Þetta á að vera aðgengilegt í snjallforriti í síma eða með kóða á vefsíðu og í tengslum við það kemur upp dálítið áhugaverður hlutur sem hefur með persónuvernd að gera. Það eru ansi miklar upplýsingar þarna um notkun hins almenna skattgreiðanda, hvernig hann kýs að deila þessari gjöf eða nota hana. Í þriðja lagi er í 3. gr. skipting á milli fyrirtækja, þau sem voru í rekstrarerfiðleikum 31. desember 2019 geta einungis fengið 25 milljónir í formi ferðagjafar á meðan önnur geta fengið 100 milljónir. Og hvernig vitum við, hvernig vita neytendur í rauninni, upp á gagnsæi, hvaða fyrirtæki um ræðir? Þegar unnið er í áttina að auknu gagnsæi er þetta [[Forseti hringir.]]áhugavert, sérstaklega ef maður spyr hvort það myndist einhvers konar ójafnvægi á milli þessara tegunda fyrirtækja.
Herra forseti. Nei, við erum ekki að gefa út stafrænan gjaldmiðil. Þetta er í raun rafrænt gjafabréf með virkni sem er svipuð og afsláttarkóði. En ástæðan fyrir 100 milljónunum og 25 milljónunum er ríkisaðstoð. Neytendur eru ekki með sérstakar upplýsingar um fjárhagsstöðu fyrirtækjanna eða hvenær fyrirtæki er að nálgast 25 milljónirnar eða 100, en kerfið sem við keyrum eða erum að kaupa þjónustu fyrir mun vita hvenær fyrirtækið fer upp í hámarkið.
Virðulegi forseti. Spurning númer tvö um persónuverndina, það vantaði að koma inn á það. Það vantar kannski eitthvað í frumvarpið hvað persónuvernd varðar því að þarna er þó nokkur upplýsingasöfnun um hvað fólk er að nota ferðagjöfina í. Ég velti aftur fyrir mér 3. gr., um hvers konar fyrirtæki geti tekið við þessari ferðagreiðslu. Þarna eru fyrirtæki sem eru í góðum málum og geta þá, eins og ráðherra talaði um áðan, mögulega margfaldað þetta, þessi margfeldisáhrif sem hæstv. ráðherra talaði um, en þau sem eru í meiri erfiðleikum geta það ekki. Það býr kannski til ójafnvægi á ferðamarkaði þegar stöndugri fyrirtæki fá allt í einu tækifæri til að taka til sín þó nokkuð stærri hluta. Ef heildaráhrifin af þessu eiga að vera 1,5 milljarðar eru það kannski 15 fyrirtæki sem geta bara tekið allt til sín, hver veit, alla vega stóran hluta. Það væri því mjög áhugavert að sjá gagnsæisákvæðin hvað þetta varðar, hvaða fyrirtæki munu fá þessar ferðagjafir. Mun fylgja því svipaður listi og var t.d. varðandi hlutabótaleiðina sem við höfum verið að vinna í undanfarið?
Herra forseti. Það er engum persónugreinanlegum upplýsingum safnað í þessari aðgerð. Þetta er allt gert í samræmi við persónuverndarlög o.s.frv. Ef nefndin telur að það þurfi að skerpa enn frekar á því þá skoðar hún það. Það er auðvitað ekki hægt að bera saman hlutabótaleið og þessa aðgerð. Við getum ekki birt lista um það hvað fyrirtæki eru að fá með þessum hætti, ég er alla vega ekki með svar við því hvort það verði hægt eftir á. En þetta er allt annars konar aðgerð, allt annars eðlis. Það eru bara neytendur í þessu tilviki sem fá 5.000 kr. gjafabréf og geta ýmist nýtt það sjálfir, hvernig sem þeir kjósa, svo lengi sem fyrirtækin uppfylla þau skilyrði sem eru hér alveg skýr. Við vildum að það væri eins hlutlægt og hægt væri þannig að það væri ekki neitt huglægt mat einhvers staðar inni í kerfinu, það væri bara afmarkað í lögunum. [[Forseti hringir.]]Svo ræður neytandinn því algerlega sjálfur hvernig hann eyðir því. Það er því mikill eðlismunur á þessari leið og hlutabótaleið.
Forseti. Það sem ég er hrifinn af í þessari aðgerð er að neytandanum er treyst til að velja, þ.e. að vissu leyti er markaðsleið falin í þessu. Allir yfir 18 ára fá 5.000 kr. og svo velja þeir hvar þeir vilja nota þann pening. Það er eitt sem mig langar að spyrja ráðherra um í samhengi við þau Covid-mál sem hún hefur lagt fram: Kostnaður við þetta frumvarp er metinn á u.þ.b. 1,5 milljarða, sem skilar sér þá að einhverju leyti til ferðaþjónustu innan lands. Hvað er það mikið í samanburði við þá peninga sem annars eru fastir, ef annað Covid-frumvarp hæstv. ráðherra nær fram að ganga, í 12 mánuði og nýtast þá ekkert á þessu ári og fram á næsta vor innan lands vegna þess að fólk fær ekki endurgreitt þá peninga sem það var búið að borga til ferðaskrifstofanna? Bara svo að við sjáum samhengið í þessum tölum.
Herra forseti. Neytendur sem eiga kröfu á fyrirtæki sem selja pakkaferðir eru Íslendingar í bland við erlenda ferðamenn sem eru líka í þeim hópi. Ég hef ekki upplýsingar um það hvernig það skiptist, hversu hátt hlutfallið er, hversu margir Íslendingar eiga ferðir seldar út og eiga inni kröfu og hversu margir erlendir ferðamenn eiga inni ferðir hér. Frumvarpið hefur verið í þingnefnd og mikið hefur verið rætt um það. Tíminn vinnur ekki með þeirri stöðu og ég veit ekki betur en að einhver fyrirtæki hafi endurgreitt hluta af greiðslunum. Ég veit ekki hver staðan á þeim fyrirtækjum þegar fólk fer að ferðast í sumar og hver staðan verður á löggjöf um pakkaferðir og [[Forseti hringir.]]hvort fyrirtæki verða farin að endurgreiða í meira mæli. Ég get því ekki svarað því með vissu hversu hátt hlutfall Íslendinga er með kröfur í fyrirtækjum hér samanborið við þá 1,5 milljarða sem þessi aðgerð er talin kosta.
Forseti. Ráðherra veit að ég hef kynnt tillögu fyrir atvinnuveganefnd sem losar um þessa peninga strax og leysir lausafjárvanda þessara fyrirtækja. Ef þau færu hvort eð er í þrot eða gjaldþrot, sem er það sem frumvarp ráðherra um pakkaferðir er að reyna að stöðva, fá þau, án þess að fara í rekstrarþrot eða gjaldþrot, strax aðgang að þessu tryggingarfé og vátryggingafélögin tapa ekki út af því að þau hefðu hvort eð er þurft að greiða það út til þess að endurgreiða neytendum. Það er á boðstólum lausn til þess að leysa þessa peninga út strax þannig að fólk geti strax farið að kaupa sér ferðir í sumar hér innan lands. Ef ráðherra gæti sagt okkur hver heildartalan er í þessum kröfum erlendra ferðamanna og innlendra, svo að við höfum einhverja hugmynd um það. Á léttu nótunum: Ég fór að hugsa þegar ég sá að þessi ávísun á líka við um veitingastaði og svoleiðis. Væri hægt að nota þetta eins og, hvað á ég að segja, bjórsjóð, til að fara á barinn og kaupa nokkra bjóra? [[Forseti hringir.]]Þegar ég vil gera vel við mig fer ég á Vitabar og kaupi mér steik og bjór. Það er vel undir 5.000 kr. þannig að ég gæti nýtt það þannig og myndi eflaust gera það.
Herra forseti. Hv. þingmaður getur svo sannarlega nýtt sér þessa ferðagjöf á Vitabar. Það gengur auðvitað ekki annað en að hafa veitingastaði inni í þessu, enda eru þeir stór hluti af ferðaþjónustu þegar kemur að upplifun ferðamanna, hvort sem þeir eru íslenskir eða ekki. Það þýðir auðvitað að vissulega er líka hægt að nýta inneignina í Dominos-pítsu. En þetta er að hluta til til að auka eftirspurn og þetta er líka efnahagsaðgerð, en hún er líka táknræn. Við erum svolítið að segja: Nú ætlum við að nýta alla þá innviði sem hér eru um landið á okkar forsendum eftir bestu getu eins og við höfum ráð á og fara um landið. Ekki er þar með sagt að það sé skylda þannig að hægt er að nýta inneignina hvar sem er á landinu svo lengi sem viðkomandi fyrirtæki uppfyllir eitthvert þessara skilyrða. Varðandi pakkaferðafrumvarpið sívinsæla þá eru þær tryggingar sem hvert og eitt fyrirtæki er með ýmist í gegnum tryggingafélög, stundum í hreinu reiðufé og stundum eru þær einfaldlega með veði í fasteign fjölskyldunnar sem rekur fyrirtækið. [[Forseti hringir.]]Að því leyti til er illa hægt að láta þá tillögu sem hv. þingmaður hefur nefnt ganga upp en við sjáum hvað setur með þann þátt.
Virðulegi forseti. Mér finnst þetta mjög áhugavert frumvarp og ég fagna því að við skulum hafa fengið það til umræðu. Ég ætla ekki endilega að taka þátt í því að ræða hversu lág fjárhæðin sem slík er og hvað hægt er að gera við hana, miklu frekar finnst mér þetta vera áhugaverð tilraun, almenn aðgerð eins og ráðherra kom svo vel inn á, til þess að ýta undir neyslu fólks. Við þurfum að gera allt núna til að halda fyrirtækjunum gangandi og halda þannig á málum að við getum ýtt fyrirtækjunum áfram þannig að þau haldist vonandi sem flest á lífi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um tvennt. Ég kem að seinni fyrirspurninni á eftir. Það er verið að ræða um söfn og fyrirtæki sem bjóða sýningar gegn endurgjaldi. Erum við þá líka að tala um að hægt væri að nota ferðagjöfina í tónleika? Við vitum að sviðslistafólk og tónleikahaldarar hafa orðið fyrir miklu tekjufalli á þessum tímum. [[Forseti hringir.]]Mun ferðaávísunin ná til slíkra menningartengdra uppákoma sem eiga sér stað innan safna [[Forseti hringir.]]eða innan þeirrar starfsemi sem gildir um fyrirtæki, veitingastaði, gististaði og skemmtanahald?
Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni varðandi áhrifin. Auðvitað eru fyrirtækin í landinu með mjög mismikla afkastagetu og það er kannski þannig að ef fyrirtæki tekst vel að skrá sig til leiks og auglýsa einhvers konar tilboð þá geta áhrifin á fyrirtæki með litla afkastagetu orðið miklu meiri en á stór fyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu með mjög mikla afkastagetu. Þessi aðgerð gæti haft meiri áhrif á slík fyrirtæki. Ferðagjöfin nær til viðurkenndra safna og svo annarra safna, samanber síðasta töluliðinn í upptalningunni, og svo þeirra sem eru með leyfi varðandi gististaði og skemmtanahald og veitingastaði. Eins og þetta er lagt upp hér er ekki hægt að nota gjöfina til að borga inn á tónleika en ef tónleikarnir eru haldnir á einhverjum stað þar sem eitthvert annað skilyrði er uppfyllt þá er hægt að nýta gjöfina þar. [[Forseti hringir.]]En tónleikamiði er ekki hluti af þessu.
Herra forseti. Ég held að þetta sé eitthvað sem við munum einfaldlega skoða í nefnd, reyna að hafa túlkunina sem víðasta. Þetta eru einstæðir tímar núna og ekki síst á landsbyggðinni er hægt að tengja viðburði saman. En að öðru og kannski mun stærra: Við á þingi, alla vega ekki minni hlutinn, höfum ekki fengið neinar sviðsmyndir, eiginlega ekki um neitt, ekki í einu einasta máli, ekki í þessu heldur. Mig langar að fá að vita hvort ráðherra og ríkisstjórnin hafi á einhverju tímabili, af því að þetta er varfærið skref, lagt það niður fyrir sér að gera þetta að mun stærri og meiri aðgerð og almennari aðgerð. Menn hafa verið að nefna jafnvel 50.000 eða 100.000 kall á mann til að halda innanlandsneyslu uppi í sumar af því að sumarið og fram á haust er lykiltími fyrir okkur til að halda atvinnulífinu gangandi. Eru til einhverjar sviðsmyndir þar sem ríkisstjórnin mat áhrif þess að fara í stórtækari aðgerðir sem hefðu bein áhrif, merkjanleg áhrif, á atvinnulífið á þessum tíma?
Herra forseti. Það er auðvitað hægt að reyna að greina í sviðsmyndum mismunandi áhrif eftir því sem upphæðin hækkar. En það er spurning hvaða forsendur menn geta gefið sér, til að mynda þegar kemur að því að skapa störf tímabundið o.s.frv. Auðvitað er hægt að reikna það út að það hefði meiri efnahagsleg áhrif ef fjárhæðin væri töluvert miklu hærri, en þetta var ákvörðun sem var tekin, með 5.000 kr., og mér fannst skipta meira máli að vinna það hratt og örugglega, vanda til verka þannig að þetta væri einfalt og skilvirkt, bæði fyrir notendur, þ.e. fólk sem nýtir sér inneignina, en líka fyrir fyrirtækin sem skrá sig til leiks. Það eru miklir möguleikar með appinu eða smáforritinu til að tengja við annars konar gjafabréf, til að mynda ef vinnustaður vill gefa starfsfólki 10.000 kr. sumargjöf, þá er hægt að setja það inn á smáforritið og það bætist þá við. [[Forseti hringir.]]Mér fannst skipta meira máli að koma þessu frá mér og koma þessu út í byrjun júní þannig að við gætum farið af stað heldur en að skoða það sérstaklega hvort upphæðin ætti að vera miklu hærri.
Forseti. Mér finnst þetta hið áhugaverðasta mál. Þegar ég las það fyrst hugsaði ég það sama og mörg önnur; 5.000 kr. eru engin ægileg upphæð, og hefur aðeins verið kvartað yfir því í andsvörum. En ég las málið í heild og fór að velta þessu aðeins fyrir mér og ég er ekki frá því að ég styðji málið. Ég ætla að sjá til hvort mér endist þessi ræða til að sannfæra mig um hið gagnstæða. Það er mjög margt í þessum aðstæðum, þó fyrr hefði verið, sem við gætum rætt í sambandi við aðgerðir og aðferðir eins og þessar og þá ekki síst í tengslum við gjaldeyrismál. Gjaldeyrismál ber ekki mjög oft á góma hér, kannski vegna þess að eftir að Brexit-bröltið hófst hefur öll orðræða í kringum Evrópusambandið, eða hugsanlega aðild Íslands að því, breyst eða orðið að engu. Jafnvel hörðustu stuðningsmenn þeirrar aðildar virðast í hljóði hafa komið sér saman um að bíða með þær predikanir þar til Brexit-bröltinu lýkur, hvenær svo sem það verður. Þannig vill til að Píratar eru með frekar gamla stefnu sem mér datt reyndar í hug um daginn að fara að endurvekja og hún fjallar um að gera svokallaða hliðargjaldmiðla mögulega. Nú átta ég mig á því að þetta frumvarp felur ekki í sér útgáfu hliðargjaldmiðils. Þetta eru íslenskar krónur, fjármagnaðar með íslenskum krónum, af ríkissjóði nánar tiltekið. En þetta vekur svipaðar spurningar og þegar litið er yfir tilgang frumvarpsins og þeirrar staðreyndar að þetta er vissulega ríkisaðstoð, ekki bara í skilningi EES heldur í öllum skilningi, er hollt að velta upp nokkrum spurningum um gjaldmiðla og hvernig þeir virka og hvernig þeir virka ekki. Hér áður fyrr var þeim sem hér stendur tamt að halda nokkrar ræður um það hvað gjaldeyrismál og efnahagsmál eru óæskilega lítið í hugum fólks almennt nema þegar kemur að einhverjum mjög djúpstæðum, persónulegum aðstæðum eins og t.d. við yfirvofandi gjaldþrot, að fólk sé að fara að missa heimili sitt eða eitthvað því um líkt. Þá skyndilega öðlast það allnokkra sérþekkingu á fyrirbærum eins og verðtryggingu eða vöxtum, föstum vöxtum, breytilegum vöxtum og guð má vita hverju. Að mínu mati, eftir hrunið 2008, þá er það það sem við þurfum á Íslandi að almenningur, íslenskur almenningur, Íslendingar almennt og fólk sem býr hér, verði að ákveðnum sérfræðingum í fjármálum. Það er há krafa, virðulegi forseti. Ég er ekki að biðja um lítið. Fjármál þykja flókin, þau þykja jafnvel leiðinleg og þurr. Mig langar til að stinga upp á því að svo sé ekki. Það má spyrja hvað gerist ef við gefum út nýjan gjaldmiðil, annan gjaldmiðil en íslensku krónuna samhliða, svokallaðan hliðargjaldmiðil, sem er hannaður til að ná tilteknu markmiði. Hvað gerist þá? Hvað þá, virðulegi forseti? Ég held að sú spurning sé efni í mjög viðamikla og áhugaverða umræðu vegna þess að í frumvarpinu koma slík markmið fram. Markmiðið hér er að efla eftirspurn eftir innlendri þjónustu, sér í lagi á sviði ferðaþjónustu, afþreyingar að einhverju leyti, veitingaiðnaðar og þess háttar, eins og kemur fram í frumvarpinu. Það sem meira er er að þessar ferðagjafir, eins og þær eru kallaðar, renna út í lok ársins. Fólk verður að eyða þeim á þessu ári til að ferðagjöfin haldi gildi. Samt eru þetta bara íslenskar krónur. Virðulegi forseti. Ef við leggjum íslenska krónu inn á bankareikning þá er hún þar, að öllu jöfnu alla vega. Við getum haft hana verðtryggða, við getum haft hana óverðtryggða. Við getum bundið hana eða haft hana óbundna með vöxtum o.s.frv. En íslenskar krónur hafa að jafnaði ekki það einkenni að hverfa, að hætta að vera til í lok ársins. En vel á minnst, peningar geta alveg horfið. Það var stundum sagt hér eftir hrun, ranglega, að peningar gufi ekki upp, en það er bara rangt, virðulegi forseti, þeir gera það víst, þeir gera það við ýmis tilefni. Þegar lán eru greidd upp eða þegar hlutabréf lækka í verði er hægt að segja að peningar séu að eyðast, að þeir séu að hætta að vera til. Það ætti ekki að koma neinum á óvart vegna þess að peningar eru ekki í eðli sínu einhver föst verðmæti sem við getum flutt frá einum stað yfir á annan. Þegar allt kemur til alls eru peningar einfaldlega tölur sem við erum búin að byggja kerfi, réttarkerfi, skattkerfi, hagkerfi, í kringum. Við viðurkennum þessar tölur, sem eru ekkert nema venjulegar tölur eins og við skrifum niður á blöð, í skiptum fyrir þjónustu og vörur. Af því leiðir að yfirvöld hafa tækifæri til að gefa út slíkar tölur, þær þurfa ekki að heita íslenskar krónur en í okkar tilfelli almennt heita þær nákvæmlega það. Íslensk yfirvöld geta gefið út hluti eins og ferðagjafir eða einhvers konar form af hliðargjaldmiðli, ýmist fjármagnaðan með íslenskri krónu eða ekki, og látið þann hliðargjaldmiðil eða ferðagjöf, eða hvað sem við köllum það, þjóna ákveðnu tilteknu markmiði. Þessi umræða hefur aldrei komist af neinni alvöru á flug í íslenskum stjórnmálum. Ég held að hluti af ástæðunni sé að þegar við ræðum fjármál eða hagkerfið í víðum skilningi festumst við mjög auðveldlega í hlutum eins og verðtryggingu eða vöxtum, þessari klassísku hagfræði sem ég geri ekki lítið úr. Hún er mikilvæg og mætti vera meira af því að fólk temji sér að reyna að skilja fyrirbærin áður en það hneykslast á þeim. Ég hef engar áhyggjur af því, myndi ég segja, að fólk hneykslist á þeim eftir að það skilur þau. Það er engum tækifærum glatað við það. En það veltir upp þeirri spurningu hvort ekki megi nýta svona úrræði meira. Það vekur einnig spurninguna: Hvað ef upphæðirnar væru hærri? Ég vil ekki gera lítið úr þessari upphæð vegna þess að ég held að þetta skipti alveg máli. Ég held að það muni alveg um það að hafa aðgang að 5.000 kr., ókeypis peningum, ef svo mætti að orði komast, í vasann gegn því að fara að nota þá einhvers staðar í einhverjum iðnaði eða þjónustu sem við viljum efla sérstaklega í ljósi þessara dæmalausu aðstæðna. Ég held að það hafi alveg áhrif og jákvæð áhrif í heildina. En það myndi líka vekja spurningar um hvernig þetta yrði fjármagnað. Það eru stærri spurningar en ég kemst í á þeim tæpu 8 mínútum sem eftir eru af þessari ræðu. Ég læt duga að segja: Þar er nóg að ræða um. Það hvernig peningar verða til og hvernig þeir hætta að vera til í hagkerfinu er áhugaverð spurning sem við spyrjum ekki nógu oft. Fólk sem hefur sérþekkingu á efninu lætur oft eins og sú spurning sé rosalega augljós og svörin séu augljóslega rétt eins og þau eru í dag; það hvernig peningar verða til t.d. í bankakerfinu Þegar fólk kemst að því hvernig peningar verða til og hvernig peningakerfið virkar lítur það yfirleitt á það sem einhvers konar samsæriskenningu, þar til það kemst að því að þetta er ekki samsæriskenning, bara kallað peningakerfið. Út frá öllum slíkum vangaveltum ættum við að leita leiða og lausna, ekki bara innan hefðbundinnar efnahagskenningar heldur líka út fyrir þann ramma. Hið áhugaverða við tímann, virðulegi forseti, er að hann breytir hlutunum. Sú var tíðin að það þótti galið að takmarka vinnuframlag fólks við 7–8 tíma á dag, þótti bara ekki geta staðist. Viti menn, það stóðst. Það þótti galið á sínum tíma að bjóða upp á atvinnuleysisbætur, eða hvað þá almannatryggingar, en svo er ekki lengur vegna þess að hagkerfið okkar er ekki meitlað í stein. Það er vissulega háð ákveðnum náttúrulögmálum en það er ekki meitlað í stein. Þegar ég rífst við vinstri sinnaðri félaga mína sem vilja meina að við ráðum þessu alveg líki ég þessu stundum við hús. Þú getur byggt hús eins og þú vilt en við erum samt háð ákveðnum eðlisfræðilögmálum sem við verðum að taka tillit til. Að þeim gefnum og ef við skiljum þau nógu vel getum við gert alls konar magnaða hluti eins og almannatryggingar, atvinnuleysisbætur o.fl. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki út í borgaralaunaumræðunni hér og nú, það er ekki tími til þess. En mér finnst það alveg við hæfi vegna þess að þetta mál er algjörlega skylt því og mætti í raun líta á það sem eins konar míkróútgáfu af einhvers konar borgaralaunum þótt ég sé viss um að nokkrir kollegar mínir hér, sem hafa betri þekkingu en ég, geti mótmælt því og er það guðvelkomið. Það eru samt ákveðin lykiltakmörk fyrir því hversu mikið við gætum notað þetta úrræði. Jafnvel þó að við kæmumst hér að þeirri niðurstöðu að þetta væri frábært mál og við vildum hafa upphæðina tíu sinnum hærri, hafa þetta t.d. 50.000 kall á haus í staðinn fyrir 5.000 kall, myndi vandinn koma upp sem hæstv. ráðherra nefndi reyndar í þessu samhengi og það eru takmarkanirnar sem við búum við vegna EES-samstarfsins, mikilvægasta alþjóðlega samstarfs sem við tökum þátt í, hygg ég, alla vega á sviði efnahagsmála, og geri ekki lítið úr því. Það samstarf gengur út frá því að þau hagkerfi sem eru búin að tengja sig saman ætli að gera hlutina á nokkurn veginn sama hátt, á svipaðan hátt í það minnsta. Þau vilja hafa sambærilegar reglur þannig að fjárfestir eða jafnvel bara vinnumanneskja, sem starfar við hvað eina, geti flutt sig á milli hagkerfa og vitað í öllum meginatriðum, og helst í öllum smáatriðum, að hverju sé gengið. Þetta er göfugt og gott markmið sem ég styð. En hefur þann galla að við þurfum þá að sætta okkur við alls konar takmarkanir sem gera okkur ekki kleift að gera tilraunir sem við ættum annars kannski að gera. Það vekur strax spurninguna um það hvort við ættum ekki að beita okkur meira á þeim vettvangi að útvíkka tilraunir og setja einhverjar klausur í einhvers konar EES-viðauka sem myndu gera okkur kleift að gera frekari tilraunir á sviðum sem þessum, á sviði hliðargjaldmiðla og ríkisaðstoðar, þó með einhverjum takmörkunum. Ég vil þó ekki mála of bjarta mynd af þessu, forseti, því það eru ákveðnir grundvallargallar við að prófa nýjar hugmyndir. Við höfum ekki endilega mikla reynslu af hliðarafleiðingum þess að prófa hluti sem jafnan gerast ekki. Það er tvennt í frumvarpinu sem mig langar að benda á, og hér er möguleiki á því að ég sannfæri sjálfan mig hugsanlega að vera ekki hlynntur þessu frumvarpi. Það er annars vegar það að tæknilegar útfærslur á því hvernig fjármagn flyst á milli fólks í dag fela líka í sér hluti eins og rekjanleika og alls konar persónuverndaráhyggjur umfram bókstaf laganna - og ég get ekki ítrekað það nógu mikið að það eitt að eitthvað standist persónuverndarlöggjöf er í sjálfu sér ekki nóg. Það er ekki markmið í persónuvernd að fylgja lögunum. Það er markmið laganna að fylgja persónuvernd. Það markmið næst aldrei ef gildin á bak við ákvarðanir okkar eru ekki nógu sterk. Við getum leyft okkur alls konar hluti og fundið alls konar réttlætingar fyrir þeim sem hafa samt þau hliðaráhrif að ríkisvaldið eða aðrir valdamiklir aðilar í samfélaginu eru skyndilega farnir að hafa meiri völd en við ætluðum nokkurn tímann að gefa þeim. Það er eitt af því sem ég hefði áhyggjur af við að útvíkka frumvörp sem þessi meira, þ.e. á þeim tæknilegu forsendum sem hér eru gefnar. Ég hef líka áhyggjur af því hvaða skilyrði yfirvöld myndu setja fyrir nýtingu fjármagnsins eins og er í þessu tilfelli. Virðulegi forseti. Við lifum við fordæmalausar aðstæður eins og er. Það er alveg við hæfi að prófa nýja hluti. Það er alveg við hæfi að gera hluti núna sem væri kannski ekki alltaf við hæfi að gera. Það hefði ekki verið við hæfi árið 2013 að setja þessi lög, vil ég meina. Það hefði verið skrýtið með hliðsjón af því að við viljum þó hafa hér samkeppnisrekstur og við viljum að önnur fyrirtæki standi í sanngjarnri samkeppni, eða ég vil það alla vega. En í frumvarpinu felast óhjákvæmilega skilyrði þar sem yfirvöld eru búin að segja: Hér er peningur sem þú mátt bara nota svona og svona. Það er ekki svo þröngt skilgreint í þessu frumvarpi sem er gott. Það er mjög gott hvað þetta er vítt miðað við allt, en þetta er til staðar. Við myndum aldrei gefa út íslenskar krónur með þessum formerkjum. Við myndum aldrei leyfa fólki að kaupa evru eða dollara með þeim formerkjum að það mætti bara kaupa húsnæði eða bara kaupa bíl. Við myndum alla vega ekki gera það og vera sátt við það. Við myndum hugsanlega gera það í neyðarástandi. Þegar kom að gjaldeyrishöftum eða fjármagnshöftum á sínum tíma settum við höft á borgarana út af neyðarástandi og það er, held ég, hættan við að beita svona úrræðum í meiri mæli. Það er hætta sem ég hygg að við getum alveg tekist á við með einhverri umræðu. Og sérstaklega held ég að það sé hætta sem hægt er að bregðast við með málefnalegum hætti ef við förum út í frekari tilraunir eins og þessar út frá einhverjum fyrirframgefnum markmiðum. Sem dæmi að styrkja sérstaklega ákveðinn landshluta eða eitthvað því um líkt eða að efla sérstaklega menntun eða eitthvað slíkt. Það eru ýmis markmið sem við gætum gefið okkur sem væru í sjálfu sér ekki á skjön við samkeppnissjónarmiðin og hinn, svona í meginatriðum, frjálsa efnahag sem við viljum væntanlega flest hafa. Þetta eru hins vegar spurningar sem hafa ekki almennt náð langt í pólitískri umræðu, hvorki á Íslandi né annars staðar, að mér vitandi. Ég hygg að nú, þegar við förum inn í framtíðina á ógnarhraða, verði tilefnið æ meira til að spyrja þessara spurninga og velta þeim fyrir sér. Nú hafði ég í huga að ljúka ræðu minni með stuttum pistli um loftslagsbreytingar en ég verð að láta hann bíða annars tíma sökum tímaskorts. Að öðru leyti, virðulegur forseti, hefur mér mistekist að sannfæra sjálfan mig um að vera á móti þessu máli og er því enn hlynntur því.
Herra forseti. Við fjöllum um frumvarp um ferðagjöf. Ég fagna að sjálfsögðu þessu frumvarpi en það eru þó nokkur atriði sem ég er aðeins hugsi yfir og vil tæpa á í ræðu minni í dag. Vart þarf að taka fram að þeir tímar sem við lifum á eru hreint út sagt ótrúlegir. Má segja að staða sú sem er í dag hafi verið algerlega ófyrirsjáanleg. Hverjum hefði nokkurn tíma dottið í hug að um allan heim yrði sett á strangt ferðabann og að við gætum ekki farið á veitingastaði, í bíó, á söfn eða í ræktina? Þessa dagana er ekki fjölmenni fyrir að fara í Reykjavík. Þetta er í raun stórfurðuleg upplifun. Við vitum þó að þetta tekur sem betur fer enda og núna eru vonandi bjartari tímar fram undan. Þó er enn ekkert í hendi hvað það varðar, það er alls óvíst hvernig veiran mun hegða sér og hvort önnur lönd muni opna landamæri sín á næstunni. Hér heima er sömuleiðis óvissa um hvort sú aðstoð sem ríkið hefur boðið upp á dugi fyrir þá sem á þurfa að halda. Staðan er sú að fyrirtæki og einstaklingar um allt Ísland hafa átt erfitt síðustu mánuði. Sum fyrirtæki gátu aðlagað rekstur sinn að breyttum aðstæðum á meðan aðrir gátu það ekki. Í stuttu máli er staðan sú að því miður munu væntanlega ekki öll fyrirtæki lifa þrengingarnar af, sem mun hafa gríðarleg áhrif á fjölmarga einstaklinga sem treysta á afkomu sína í tengslum við þau fyrirtæki. Herra forseti. Það er nokkuð ljóst að þrátt fyrir opnanir landamæra munu erlendir ferðamenn líklegast ekki verða margir á landinu næstu mánuði. Margir óvissuþættir spila þar inn í. Það er því hægt að segja að markaðurinn sé allt annar en hann hefur verið síðustu ár. Í sumar treystum við því á íslenska ferðamenn, sem eru þó aðeins um 10% af öllum þeim fjölda ferðamanna sem koma til landsins á hverju ári. Ferðamynstur íslenskra ferðamanna er líka aðeins öðruvísi. Þeir gista síður á hótelum, kaupa síður leiðsögn og þess háttar þjónustu. Það má m.a. sjá á því að nú hefur aldrei verið jafn erfitt að kaupa hjólhýsi og fellihýsi þar sem þau virðast rjúka út. Íslenskir ferðamenn láta sömuleiðis stýrast mjög af veðri og vilja því síður binda sig við fasta daga á hótelum hringinn í kringum landið. Tækifærin eru því í auknum kaupum á upplifun og veitingum. Mörg fyrirtæki eru nú þegar farin að bjóða upp á alls kyns tilboð og rýna í tölur til að sjá hvernig þau geta mögulega lifað af. Fjölmörg þeirra ná að klára sumarið. En hvað svo? Hvernig mun haustið líta út? Munu ferðagjafir, hlutabótaleið og annað duga til að bjarga ferðaþjónustunni? Eða munum við horfa upp á fjöldagjaldþrot og að stærri fyrirtæki kaupi upp smærri fyrirtæki um allt land? En aftur að ferðagjöfinni, málinu sem við ræðum hér. Samkvæmt frumvarpinu verður heimilt að gefa eigin ferðagjöf öðrum einstaklingi, en hver einstaklingur má aðeins greiða með að hámarki 15 ferðagjöfum. Þá er með hliðsjón af sjónarmiðum um ríkisaðstoð lagt til hámark á heildarfjárhæð ferðagjafar sem hvert fyrirtæki má taka við. Almennt eru það 100 millj. kr., en 25 millj. kr. hafi fyrirtæki verið metið í rekstrarerfiðleikum 31. desember sl. Það vakti þó athygli mína að ekki hafi einfaldlega verið ákveðið að gefa öllum Íslendingum slíka ávísun, líka börnum, en ljóst er að fyrir barnmargar fjölskyldur duga 10.000 kr. skammt þótt þær dugi auðvitað eitthvað. Samkvæmt tölum á vef Hagstofu Íslands eru 81.364 börn undir 18 ára aldri. Hefði ekki verið alveg þess virði að bæta þeim við og auðvelda þá sérstaklega fjölskyldum sem minna hafa milli handanna að gera sér dagamun í sumar? Svo ekki sé talað um að gera ferðaþjónustunni auðveldara að lifa af. Herra forseti. Vissulega er ferðagjöfin glæsileg gjöf til Íslendinga sem mun að sjálfsögðu ýta undir ferðalög í sumar, alla vega fyrir þá Íslendinga sem eru ágætlega stæðir. Hinir fara líklega síður úr sínum bæ, þó mögulega í útilegu. Þeirra helsti kostnaður eru matarkaup í Bónus og Krónunni sem ekki eru með leyfi frá Ferðamálastofu. Það hafa ekki allir efni á því að fara í stóra jöklaferð eða fara með alla fjölskylduna á hestbak eða vilja eyða krónum í að skoða söfn. Markmiðið er oft bara að komast í frí út á land. Herra forseti. Ég er með þessu ekki að tala ferðagjöfina niður. Þetta mun vissulega skipta miklu máli. Ég hef þó örlitlar áhyggjur af útfærslunni og þeim skilyrðum til fyrirtækja sem geta tekið á móti ferðagjöfinni. Ætti ekki að vera nóg að vera skráð sem fyrirtæki sem starfar í ferðaþjónustu og gefa fyrirtækjum leyfi á undanþágu ef það getur sýnt fram á að það veiti þjónustu til ferðamanna? Ég er hrædd um að verið sé að setja pressu á nú þegar veika ferðaþjónustu með því að hún verður að leggja í púkk á móti ferðagjöfinni. Neytendur munu því njóta en ég er hrædd um ferðaþjónustuna, sérstaklega um litlu sprotafyrirtækin, sem eru jafnvel ekki með réttu leyfin en skipta vissulega miklu máli. Herra forseti. Við þurfum að standa með ferðaþjónustunni í þeirri stöðu sem uppi er í dag. Ef við værum að tala um algjöran aflabrest í sjávarútvegi, til hvaða viðbragða hefði verið gripið? Ferðaþjónustan hefur allt frá hruni verið alger lykilatvinnugrein á Íslandi og aflað okkur stórs hluta útflutningstekna okkar. Vissulega er ástæða til að taka stöðuna og nýta tímann til að stokka upp í greininni sem hefur vaxið gríðarlega hratt síðustu ár. Á síðustu árum hafa sömuleiðis vaxið upp dýrmætir sprotar um allt land sem væri sannarlega sorglegt að týna í því ástandi sem nú er. Það er því mikilvægt að styðja við ferðaþjónustuna á þessu erfiða tímabili. Það frumvarp sem við fjöllum um er sannarlega liður í því, en við þurfum að gera meira og við þurfum að gera betur.
Forseti. Mér líst bara ljómandi vel á þetta frumvarp. Þar sem þetta er gefið út rafrænt og kerfið eltir það hvernig menn nota þetta þá verðum við að skoða það í nefndinni. Hæstv. ráðherra svaraði því áðan í andsvari, en það verður skoðað í nefndinni hvort ekki sé alveg öruggt að friðhelgi einkalífs fólks sé tryggð og svo gegnsæi varðandi fyrirtæki sem nýta sér almannafé með þessum hætti. En mér líst ljómandi vel á frumvarpið. Ráðherra fær að útdeila 1,5 milljörðum sem fólk getur síðan notað til að ferðast, til að skemmta sér, til að gera vel við sig, til að fara á öldurhús, og allt þetta skiptir náttúrlega máli. Ég held að þetta sé pólitískt mjög gott fyrir ráðherra. Ég er líka hlynntur því að þessi leið sé þannig að það sé markaðurinn sem ræður. Mér finnst sú útfærsla mjög góð. Það mætti alveg færa aldursmörkin niður þannig að ef fólk sem er með börn ætlar að fara að ferðast þá nýtist þetta betur hjá því. En það er markaðurinn sem ræður, fólkið ræður sjálft hvað það vill styðja við. Það er gott. Það er líka gott að ráðherra gaf svolítið upp boltann með það að þau fyrirtæki sem ætla að nýta sér þetta gætu einmitt reynt að trekkja inn á þetta með því að vera með aukatilboð eða slíkt í gangi. Ég skildi ekki nákvæmlega útfærsluna en það verður áhugavert að ræða það í nefndinni hvernig hægt er að reyna að láta þetta vinda svolítið upp á sig, verða að snjóbolta sem hleðst utan á. Varðandi það sem við ráðherra ræddum í andsvari rétt áðan, um peninga sem ekki hafa verið endurgreiddir vegna pakkaferða, þá er það allt í gangi núna. Það eru endurgreiðslur vegna pakkaferða þannig að þeir peningar eru að skila sér. Á meðan það frumvarp situr fast, eins og ég nefndi áðan, þá hef ég lagt fram breytingartillögur við það þannig að endurgreiðslurnar fara út strax og ferðaskrifstofur geta nálgast það tryggingarfé sem þær hafa, það er bara strax komið út. Ég hélt að það myndi gerast fyrr, sér í lagi vegna þess að ef ég skildi það rétt við meðferð málsins í nefndinni þá halda sum kortafyrirtækin svolítið að sér höndum til að sjá hvernig þetta fer varðandi pakkaferðafrumvarpið. Ráðherra er náttúrlega bara með boltann þar. Atvinnuveganefnd er með mína breytingartillögu en ég vona að það fari að leysast sem fyrst þannig að öll óvissa með þá þætti hverfi. Fólk veit að það fær endurgreitt og getur þar af leiðandi farið að fjárfesta í ferðum innan lands. En förum aðeins yfir frumvarpið. Það kemur einmitt hér fram að ferðagjöfin er stafræn 5.000 kr. inneign útgefin af stjórnvöldum til einstaklinga 18 ára og eldri með íslenska kennitölu. Ég nefndi áðan að það gæti verið gott að færa aldursmörkin niður þannig að stærri fjölskyldur með börn sjái meiri hag í því að nýta inneignarnótuna. Um er að ræða 5.000 kr. og það þýðir að þetta er flöt upphæð, kemur frá skattgreiðendum. Við erum með prógressíft skattkerfi og þetta er tekið inn þannig og svo er því skilað út regressíft sem þýðir að því er skilað út í krónutölum. Þá verður jafnari dreifing á verðmætum, á skattfé, ákveðin jöfnun hvað það varðar. Nálgun Pírata þegar kemur að skattheimtu er mjög skýr þannig að þeir sem hafa meira á milli handanna eiga hlutfallslega að standa undir meiru af samneyslunni. Það er gott. Hér er talað um að fyrirtæki með gilt leyfi Ferðamálastofu, samkvæmt III. kafla laga um Ferðamálastofu, geti nýtt sér þetta. Í línunni þar fyrir ofan segir: „Einstaklingur getur notað ferðagjöf til greiðslu hjá fyrirtækjum sem uppfylla eitt af eftirfarandi skilyrðum og hafa starfsstöð á Íslandi.“ Gott að festa starfsstöðina, vera alveg viss um það. En síðan eru það þessi skilyrði. Það er talað um gilt ferðaleyfi Ferðamálastofu; með gilt rekstrarleyfi samkvæmt 7. gr. laga um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald. Þegar ég las þetta hugsaði ég með mér: Gæti ég sem sagt farið á Vitabar og fengið mér steik og bjór? 5.000 kr. myndu duga og vel það. Ég myndi líklega geta fengið mér þrjá bjóra og steik, franskar og sósu. Þannig að þessi 5.000 kall kemur sér ansi vel ef maður fer á réttu staðina. Svo er talað um gild starfsleyfi frá viðeigandi heilbrigðisnefnd sem hefur verið gefið út vegna veitingastaða í flokki I. Ég er ekki búinn að skoða nákvæmlega yfir hverja þetta nær. Og áfram er talað um ökutækjaleigur með gilt starfsleyfi frá Samgöngustofu samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga um leigu skráningarskyldra ökutækja. Svo eru það söfn og fyrirtæki sem bjóða sýningu gegn endurgjaldi þar sem áhersla er á íslenska menningu, sögu eða náttúru. Einstaklingi er heimilt að gefa eigin ferðagjöf þannig að fólk getur safnað þeim upp. Einstaklingur getur að hámarki greitt með 15 ferðagjöfum. Hvað erum við þá komin upp í mikið? Það eru 75.000 kr., það er alveg örugglega hægt að skemmta sér vel fyrir það. Gildistími ferðagjafa er frá og með deginum þegar frumvarpið verður að lögum, sem ég býst við að verði mjög fljótlega, til og með 31. desember 2020. Mitt hlutverk í atvinnuveganefnd, þar sem ég sit fyrir Pírata, verður þá bara að passa upp á að gætt sé að friðhelgi einkalífs og gegnsæi varðandi nýtingu. Ég sé í fljótu bragði ekkert annað sem ég myndi setja mig upp á móti, hef ekki málefnalegar ástæður til að gera neitt frekar með það. Ég sé því ekki annað, alla vega ekki að mínu leyti, en að frumvarpið eigi eftir að fara hratt og vel í gegn. En við fylgjumst auðvitað með þeim athugasemdum sem koma inn. Ég fékk eina athugasemd senda í tölvupósti frá einhverjum aðila sem leigir út GPS-tæki. Hann hefur sérhæft sig í að leigja út einhvern slíkan búnað. Hæstv. ráðherra hefur sagt það sjálf, ef ég skildi hana rétt, að fókusinn sé á að reyna að gera þetta hratt og skilvirkt, það verði árangursríkt og einfalt til að þessir peningar fari að skila sér til ferðaþjónustunnar. En það má svolítið skoða það, ég veit ekki alveg að hve miklu leyti það er. Við munum fara yfir það í nefndinni hvort til séu leiðir til að ná á einfaldan hátt að setja aðeins meiri fókus á ferðaþjónustuna og þá aðila sem annars myndu ekki geta nýtt sér þessa ferðaávísun. Í 2. gr. er talað um að ferðagjöf sé undanþegin skattskyldu samkvæmt 4. tölulið A-liðar 7. gr. laga um tekjuskatt. Það þarf að skoða nákvæmlega hvað það þýðir. Það er oft þannig að þegar öryrkjar eða eldri borgarar fá einhverjar gjafir eða eitthvað svoleiðis þá enda þeir á því að þurfa að borga skatt af því árið eftir. Þú fékkst of mikið, vinurinn, eða vinan! Nú verður þetta bara dregið af bótunum þínum! Við verðum að passa upp á að slíkir annmarkar séu ekki á þessari gjöf. Svo er það 3. gr.: „Hvert fyrirtæki getur að hámarki tekið við samanlagt 100 millj. kr. greiðslu í formi ferðagjafa. Fyrirtæki sem metið var í rekstrarerfiðleikum 31. desember 2019 getur að hámarki tekið við samanlagt 25 millj. kr. greiðslu í formi ferðagjafa.“ Ég þarf bara að skilja nákvæmlega hver raunveruleikinn er í stöðunni. Ég er ekki andstæður því að einhvers konar fyrirkomulag sé innbyggt á málefnalegum forsendum þar sem peningarnir nýtast betur, þar sem þeir eru líklegir til að styrkja þau fyrirtæki sem eru líkleg til þess að lifa þetta af og vera minni hvati til þess að peningar fari í fyrirtæki sem hvort eð er eru líkleg til að fara í þrot. Ég er hlynntur einhverju slíku fyrirkomulagi. Hvort þetta fyrirkomulag sé akkúrat rétta fyrirkomulagið, eða hve vel það nær tilgangi sínum, ef þetta er í raun tilgangurinn, veit ég ekki en ég mun skoða það. Og ég er hlynntur þeirri grunnreglu að þegar verið er að nota skattfé til að styðja við ferðamannaiðnaðinn á Íslandi sé einhver málefnaleg nálgun þannig að þeir peningar skili sér í fyrirtæki sem munu lifa af en ekki þar sem þeir munu hvort eð er fara til spillis. Það væri ekki góð notkun á skattfé. Í 4. gr. er talað um að Ferðamálastofa hafi eftirlit með framkvæmd þessara laga. Flott. Það er mjög gott. Það er oft verið að troða ráðherra inn sem býður upp á alls konar geðþótta og ég er hrifinn af því að fagstofnanir séu með þetta eftirlit. Í 5. gr. er talað um að lög þessi öðlist gildi nú þegar. Svo kemur greinargerðin, þetta er stutt frumvarp. Þegar hæstv. ráðherra fór yfir þetta held ég að hún hafi bara lesið það allt. Mér líst vel á frumvarpið. Það þarf að passa upp á friðhelgi og það þarf að passa upp á gegnsæi og skoða þarf hvort þessi gjöf hafi neikvæðar afleiðingar varðandi þá sem þiggja bætur frá hinu opinbera, að þeir lendi ekki í því að þurfa að endurgreiða á forsendum sem ég nefndi. Það þarf að passa upp á að þetta nái raunverulega þeim tilgangi sínum að styrkja ferðaþjónustuna, hvort við getum gert einhvers konar viðbætur eða breytingar í atvinnuveganefnd til að tryggja að fjármagnið skili sér sem best til ferðaþjónustunnar í stað þess að fara í aðra þætti.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þetta frumvarp sem lýtur að því að gefa landsmönnum stafrænt gjafabréf til að verja í ferðaþjónustu og ferðalögum innan lands. Stafrænu gjafabréfin eru liður í aðgerðum stjórnvalda til að veita efnahagslífinu og einkum ferðaþjónustunni viðspyrnu. Ég verð að segja að þetta er ágætismál þó að dálitlir vankantar séu á því sem ég ætla að koma aðeins inn á á eftir og þyrfti að íhuga innan nefndarinnar. Það lýtur að fyrsta aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar vegna veirufaraldursins. Einir tveir mánuðir eru síðan hann var samþykktur og við erum að sjá þetta í frumvarpi hér núna, heilum tveimur mánuðum síðar. Þetta finnst mér sýna að aðgerðir ríkisstjórnarinnar vegna veirufaraldursins, mótvægisaðgerðir til að lágmarka það tjón sem við stöndum frammi fyrir vegna hans, koma margar hverjar allt of seint fram og í mörgum tilfellum eru þær einnig of flóknar og þetta er mál sem hefði verið hægt að koma fyrr fram. Ég er alveg sannfærður um það. Þess vegna er brýnt að ríkisstjórnin, sem ræður förinni í þessu, átti sig á því að sá tími sem líður frá því að aðgerðir eru boðaðar og þar til þær koma til framkvæmda er of langur og biðtíminn getur líka valdið tjóni. Á tímabilinu er hugsanlegt að einhver fyrirtæki hreinlega nái ekki að lifa þannig að því fyrr sem tillögurnar koma til framkvæmda því betra. Það er nauðsynlegt að hafa í huga. Þetta er að sjálfsögðu góð hvatning til að ferðast innan lands og hér kemur fram að landsmenn muni geta notað ferðagjöfina hjá öllum fyrirtækjum sem eru með gilt leyfi hjá Ferðamálastofu og þeim sem eru með gilt leyfi til að reka veitingastaði, gististaði eða stunda skemmtanahald og fyrirtækjum sem eru með gilt starfsleyfi frá heilbrigðisnefnd. Auk þess má nýta hana hjá ökutækjaleigum, söfnum og fyrirtækjum sem bjóða sýningu gegn endurgjaldi þar sem áhersla er á íslenska menningu, sögu eða náttúru. Ég fagna því sérstaklega að leggja áherslu á íslenska menningu, sögu og náttúru. Þannig að það er ljóst að öll fyrirtæki í ferðaþjónustu geta tekið þátt. Tæknilausnin er ágætlega útfærð að mínu mati og einfaldar greiðslur með þessari ferðagjöf. Hún býður síðan upp á ýmsa möguleika, ekki bara þessa tilteknu gjöf varðar heldur eins og hæstv. ráðherra nefndi hér í sinni ræðu, að fyrirtæki og hópar geti tekið sig saman í þeim efnum og gefið gjafir og nýtt greiðslumátann sem er ákveðin nýsköpun og vel að verki staðið. Og það kostar allt peninga og kostar ríkissjóð um 1,5 milljarða, 5.000 kr. á hvern einstakling. Sumir hafa gert svolítið grín að því að það sé lítil upphæð og en það má þó safna henni upp. Að vissu leyti er þetta viðleitni til að hvetja til ferðalaga innan lands og er ákaflega mikilvægt að landsmenn geri það og auki neyslu innan lands. Það hjálpar okkur öllum, hjálpar hagkerfinu, efnahagslífinu og allir vinna í raun og veru á því og því fyrr, því betra, því hraðar náum við okkur af stað. Að málinu vann verkefnahópur sem í sátu fulltrúar stjórnvalda og ferðaþjónustunnar. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra nefndi það í ræðu sinni að hún bindur vonir við mótframlög frá ferðaþjónustufyrirtækjum sem taka þátt í verkefninu og ég hefði talið að það hefði átt að útfæra í þeirri vinnu, að það lægi bara fyrir að það kæmi mótframlag. Það held ég að hefði verið mun skynsamlegra og þá hefðum við og þeir sem fá þetta gjafabréf séð að verkefnið er þá stærra, þ.e. upphæðirnar hækka þá væntanlega og fólk sér kannski meiri hag í því. Mér finnst svolítið ámælisvert að slíkt skyldi ekki hafa verið útfært innan verkefnahópsins sem stóð að þessari vinnu. Ég vil líka einnig koma aðeins inn á, herra forseti, 3. gr. þar sem er fjallað um þá hámarksupphæð sem hvert fyrirtæki getur tekið við með þessum greiðslumáta. Talað er um 100 milljónir og svo 25 millj. kr. hjá fyrirtækjum sem voru í rekstrarerfiðleikum fyrir 31. desember 2019. 100 millj. kr. er að sjálfsögðu há upphæð. Það er reyndar ólíklegt að fyrirtæki muni fara yfir hámarkið vegna þess að það eru náttúrlega mörg þúsund ferðaþjónustufyrirtæki á Íslandi og að sjálfsögðu mun þetta dreifast á milli þeirra þó að einhver þeirra njóti meiri vinsælda en önnur. Ástæðan fyrir þessu er Evrópulöggjöfin og Evrópusambandið og hámark ríkisstyrkja. Nú erum við komin að því að Evrópusambandið hefur áhrif á málið og hvernig við útfærum það hér á landi og það finnst mér vera af hinu slæma vegna þess að þetta eru fordæmalausar aðstæður og við ættum að fá að ráða því sjálf hvernig við getum útfært hlutina og hvað myndi henta okkur best og það finnst mér vera mikilvægt atriði. En hér er þetta hámark sett vegna þess að að Evrópusambandið hefur mælt svo fyrir um í orðsendingu eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu. Það er mjög athyglisvert. Ég vil aðeins koma inn á það sem mér finnst vanta í frumvarpið. Það eru fyrirtæki sem leigja útilegubúnað, tjöld, GPS-tæki, svefnpoka, allt sem þarf í ferðalagið, lausa muni sem tengjast ferðamennsku. Þau falla ekki undir þetta frumvarp. Við þekkjum að það eru fjölskyldur sem hafa ekki efni á því að kaupa sér hótelgistingu, eiga ekki tjald, húsbíl, hjólhýsi o.s.frv. en myndu kannski vilja fara í ferðalag og vildu geta haft tök á því að leigja búnað og þess vegna finnst mér fullkomlega eðlilegt að slík fyrirtæki gætu nýtt sér þetta gjafabréf. Ég veit að ráðuneytið hefur staðfest að þess háttar starfsemi sem er hér lýst, þ.e. leiga á útilegubúnaði, fellur ekki undir skilgreiningu laganna eða frumvarpsins. Ég vil hvetja nefndina til þess að skoða mjög vandlega hvort ekki sé eðlilegt að slík fyrirtæki megi taka við gjafabréfunum. Ég er sannfærður um að þau kæmu með mótframlag með afslætti eða einhverju því um líku ef fólk nýtti sér leiðina. Við sjáum að bílaleigur falla undir frumvarpið og þær leigja t.d. GPS-tæki þannig að það er hægt að kaupa þá þjónustu með ferðagjöfinni. Þarna er komið eitthvert huglægt mat sem er ekki gott að mínu mati vegna þess að þetta snýst allt um að aðstoða fyrirtæki sem hafa átt í erfiðleikum og hvetja landsmenn til að ferðast til að örva hagkerfið. Liður í því er að versla við fyrirtæki sem leigja útilegubúnað. Það er fullkomlega eðlilegt að slíkt falli undir ferðaþjónustu. Þess vegna er brýnt að það verði skoðað með opnum huga. Mér finnst þetta lýsa því hvernig ráðuneytið hefur nálgast málið. Ég hef séð hvernig ráðuneytið hefur svarað fyrirspurn um það. Mér finnst það lýsa ákveðinni vankunnáttu og skilningsleysi varðandi tilganginn með þessum rafrænu gjafabréfum sem eru að fara í dreifingu. Eins og ég segi, það hafa ekki allir efni á því að fara upp á jökul eða hestbak eða í annað sem fylgir þessari ferðaþjónustu og afþreyingu tengdri henni en vilja hins vegar geta farið í einfalda útilegu og þá leigt þann búnað. Mér finnst rétt að það verði skoðað vandlega, herra forseti, og vildi svona að lokum koma inn á það. Að öðru leyti styðjum við í Miðflokknum frumvarpið. Við höfum stutt allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar hvað varðar mótvægisaðgerðir vegna veirufaraldursins og sýnum ábyrgð í þeim efnum. En það er líka rétt að minna á það hér að ríkisstjórnin og ríkisstjórnarflokkarnir hafa fellt allar tillögur minni hlutans og þar með Miðflokksins einnig í þessum aðgerðum. Það er mjög miður og ég er óþreyttur við að minnast á það í ræðustól vegna þess að við erum öll í því saman að reyna að örva efnahagslífið og koma hjólunum aftur í gang. Þess vegna á að hlusta á allar góðar tillögur sem koma frá stjórnarandstöðunni. En svo höfum við líka upplifað það að ekki virðist sama hvaðan tillögurnar koma. Tillögur stjórnarandstöðunnar hafa fengið örlítið breytta útfærslu hjá ríkisstjórnarflokkunum og þeir gert þær að sínum. Við þekkjum það og höfum rætt það hér. Svona er það nú í pólitíkinni. Engu að síður tel ég að málið sé gott en það þarf hins vegar að fara yfir, eins og ég nefndi, að undir það falla ekki allir sem við í Miðflokknum teljum að ættu að falla þarna undir. Það er mikilvægt verkefni sem nefndin verður að fara vandlega yfir.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður talaði aðeins um tæknilegu útfærsluna, sem honum þótti vera nægjanleg og góð o.s.frv. Mig langaði aðeins til að spyrja: Af hverju? Því að þegar maður skoðar það aðeins eru þetta upplýsingar sem Ferðamálastofa er með einhvern aðgang að, alla vega hvað varðar eftirlit með framkvæmdinni. Þetta er snjallsímaforrit sem fólk þarf að setja upp eða skrá sig inn á vefsíðu til að ná í kóða. Þegar hann er notaður myndast gríðarlega mikið af upplýsingum um það hver notar fjármagnið og í hvaða tilgangi, svo maður tali nú ekki um snjallsímaforritin sjálf sem veita aðgang að alveg gríðarlega miklu af öðrum upplýsingum. Hæstv. ráðherra sagði áðan að engum persónuupplýsingum væri safnað, en þær verða samt til. Þó að persónuupplýsingum sé ekki safnað gerist það bara við það að gefa út gjafabréfið fyrir mig, fyrir einhvern úti í bæ. Þá er gjafabréfið tengt á viðkomandi einstakling. Það sést greinilega þegar hann notar viðkomandi kóða og hvar og þess háttar, því að það eru augljóslega vensl þar á milli. Fyrirtækið þarf síðan að taka við þessum peningum og fá þá frá hinu opinbera. Þá er maður kominn í heilan hring í því hver gerði hvað og hvenær og safna þarf ýmsum lýðfræðilegum upplýsingum, eins og í hvað fólk í hvaða tekjuflokki notaði peninginn, við hvaða tilefni o.s.frv. Það er mjög margt hægt. En tæknin þarna er dálítið vafasöm. Mig langaði að velta því upp með hv. þingmanni: Af hverju er þetta svona vel gert tæknilega séð?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta eru að sjálfsögðu mjög góðar ábendingar. Vangaveltur hv. þingmanns eiga fullkomlega rétt á sér og áhyggjur hans hvað það varðar. Ég skal taka heils hugar undir það. Það sem ég átti við með tæknilegu útfærslunni var einfaldlega að það er tiltölulega einfalt að nota þetta gjafabréf, greiða fyrir þjónustu með gjafabréfi. Það er nokkuð sem verður að vera í góðu lagi þegar menn fara af stað með svona lagað, að það sé einfalt í framkvæmd. En vissulega fela snjallsímaforrit það í sér að það er fylgst nokkuð vel með manni, hvað maður gerir og hvar maður er staddur o.s.frv. og það hefur fylgt þessari þróun á mörgum sviðum. Það er að sjálfsögðu ákveðið áhyggjuefni. Kærum við okkur um að menn geti vitað hvar við erum á ferðinni og hvar við greiðum fyrir eitthvað og hvaða þjónustu við kaupum? Ég er ekki viss um að allir kæri sig um það. En ég er ekki mikil tæknimaður á þessu sviði, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson er margfalt betri en ég í þeim efnum. Hann gæti eflaust fundið einhverjar leiðir eða komið með tillögur að einhverjum leiðum til þess að reyna að koma í veg fyrir að fylgst sé með okkur, ef svo má að orði komast, þegar við notum snjallsímaforrit með þessum hætti. Hann gæti komið með þær tillögur hér og jafnvel leiðbeint ríkisstjórninni í þeim efnum. Ég er hins vegar ekki viss um að hún hafi nokkurn áhuga á að hlusta á það miðað við reynslu okkar af því, varðandi þær tillögur sem við höfum lagt fram um veirufaraldur og mótvægisaðgerðir í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Þetta er ákveðið vandamál. Um leið og þetta er orðið stafrænt eru tengslin allt í einu orðin til af sjálfu sér, alla vega möguleikinn á þeim. Ég hef í rauninni enga tillögu hvað það varðar því að það verður að vera einhvers konar eldveggur á milli þess hver viðkomandi er og hvaðan gjafabréfið kemur, ef einhvers staðar á að höggva á þann hnút. En einhverjum verður treyst til að hafa þá gjá sem ætti annars að vera í ferlinu til þess að vera viss um að allir fái sitt og að það sé rekjanlegt. Ef þetta er nafnlaust getur einhver sagt: Ég fékk ekki minn kóða, og þá væri ekki hægt að sannreyna það ef þetta væri ekki rekjanlegt. Þetta er flókið vandamál. Það er ekkert nema nákvæmlega það um málið að segja. Þess vegna spurði ég hv. þingmann af hverju honum fyndist tæknilausnin vera góð, í ljósi orða hæstv. ráðherra sem sagði að engum persónuupplýsingum yrði safnað. Mér finnst þetta vera mjög áhugavert vandamál hvað þetta frumvarp varðar og ég væri til í að nefndin skoðaði það aðeins betur.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, þetta er áhugavert mál og sjálfsagt að það verði rætt innan nefndarinnar. Kemur þetta til með að hafa ákveðin áhrif? Er hugsanlegt að þetta muni letja fólk til að nýta gjafabréfið? Maður veit aldrei, kannski einhverja. En einfaldleikinn er mikilvægur í þessu efni. Þá verður manni hugsað til þeirra sem eru eldri og eru ekki alveg eins mikið í snjallsímaforritum og snjallsímum og öllu því sem unga fólkið er í í dag. Hvernig mun þetta nýtast þeim hópi, að sækja gjafabréfið o.s.frv.? Hefði verið skynsamlegra, t.d. hvað eldri borgarana varðar, að færa þeim ákveðna upphæð, þessar 5.000 kr., í formi innlagnar á bankareikning eða eitthvað því um líkt til að nýta það, til að örva hagkerfið í verslun og þjónustu og öðru slíku? Það er líka sjónarmið þannig að það er margt að skoða hvað þetta varðar. Ég legg áherslu á að nefndin fari yfir það sem hv. þingmaður hefur nefnt hér og eru réttmætar áhyggjur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég vona og vænti þess að ýmislegt þar komi til tals í hv. nefnd. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að Miðflokkurinn hefði stutt allar mótvægisaðgerðir ríkisstjórnarinnar í Covid-19 faraldrinum og nefndi að með því sýndi hann ábyrgð. Ég er kannski ekki alveg sammála því að það sé sjálfkrafa ábyrgt að styðja aðgerðir ríkisstjórnarinnar, ég hef mínar efasemdir um sumar. En gott og vel, við getum haft ólíkar skoðanir á því. Aftur á móti nefndi hv. þingmaður annað, sem ég þreyttist ekki á að nefna hér sjálfur á sínum tíma, í gamla daga þegar ég var ungur þingmaður og þá var önnur ríkisstjórn við stjórnvölinn, þ.e. að meiri hlutinn hafnar undantekningalaust tillögum minni hlutans. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni. En nú vill svo til, ég verð að nefna þetta, að þegar ég var fyrst á þingi, 2013–2016, vorum við með forsætisráðherra sem hét og heitir enn hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Það var nákvæmlega sama sagan þá. Ég nefni þetta vegna þess að mér finnst þetta mikilvægur brestur á því hvernig Alþingi virkar. Það kom mér á óvart þegar ég byrjaði á þingi að það væri virkilega þannig að minnihlutatillögum væri hafnað. Þetta eru bara einhverjar reglur. Og meira að segja, þegar manni tekst að sannfæra meiri hlutann, þá vill hann taka það upp á sína eigin arma og setja á það sitt eigið nafn. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Ef svo vill til að á næsta kjörtímabili komist hv. þingmaður í stjórnarmeirihluta mun hann þá beita sér fyrir því fyrir Miðflokkinn að hlustað verði á tillögur minni hlutans og þær samþykktar ef þær þykja góðar? Eða mun hv. þingmaður halda áfram þeirri hefð sem tíðkaðist hjá formanni Miðflokksins á sínum tíma, og tíðkast enn hjá ríkisstjórninni í dag, að hafna öllum tillögum minni hlutans, alveg sama hvað?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Þetta var áhugavert andsvar og það gleður mig að fá að geta komið hingað og tjáð mig um þetta vegna þess að ég stóð í sömu sporum og hv. þingmaður þegar ég settist fyrst á þing í október 2017. Þá flutti ég breytingartillögu við fjárlög um aukin framlög til Suðurnesja vegna þess að á Suðurnesjum hafa lögbundnar stofnanir hins opinbera ekki fengið sömu fjárveitingar og sambærilegar stofnanir á landsbyggðinni. Ég var svo sannfærður um að þetta myndi njóta stuðnings og sérstaklega hjá þingmönnum Suðurkjördæmis, hvar í flokki sem þeir stóðu. En það fór nú svo að sú tillaga var felld. Ég varð fyrir gífurlegum vonbrigðum og varð mjög hissa og þurfti svolítinn tíma til að jafna mig á þessu. Ég gerði það að lokum og áttaði mig síðan á því hvernig hlutirnir hafa gengið fyrir sig, þannig að hv. þingmaður á hér bandamann hvað þetta varðar. Auðvitað á að hlusta á góðar tillögur, sama hvaðan þær koma. Og ég mun svo sannarlega beita mér fyrir því, fái ég aðstöðu til þess einhvern tímann í stjórnmálum, að hlusta á tillögur minni hluta, fara yfir þær og styðja ef svo ber undir og ef þær eru góðar og snúa að því sem málefnið lýtur að hverju sinni. Það er enginn vafi í mínum huga. Það er ákveðin hefð, eigum við ekki að kalla þetta kúltúr, hér í þinginu að afgreiða tillögur minni hlutans á þennan veg. Ég minni á að í aðgerðum í veirufaraldrinum óskaði ríkisstjórnin eftir tillögum frá minni hlutanum og þá hefði maður haldið að hún myndi kannski hlusta á þær. Var það þá allt sýndarmennska? Það hlýtur bara að vera.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé að helmingi til sýndarmennska. Ég held hins vegar að hv. þingmenn meiri hlutans og hæstv. ráðherrar átti sig ekki á því. Þeir líta ekki á þetta sem sýndarmennsku. Oft telja þeir sig vera að hlusta á minni hlutann og telja sig vera að leita samráðs þegar reyndin er sú að til þess að leita samráðs og til að taka mark á tillögum annarra þarf að hlusta og það er eitthvað sem þarf að gera. Það er ekki nóg að sleppa því einfaldlega að hlusta, það þarf að hafa fyrir því að hlusta. En ég vildi koma upp í seinna andsvari og fagna viðhorfi hv. þingmanns og hvet hann til að halda í það eftir því sem tíminn líður. En ég bendi einnig á að í grunnstefnu Pírata segir að Píratar leggi áherslu á gagnrýna hugsun og vel upplýstar ákvarðanir og að í þessu felist að Píratar móti stefnu sína í ljósi gagna og þekkingar sem er aflað óháð því hvort tillagan virðist í fyrstu æskileg eða ekki og að afstaða Pírata til hugmynda sé óháð því hverjir talsmenn þeirra séu. Þótt við hv. þingmenn séum ósammála um ansi margt hér efnislega þá getum við þó verið sammála um þetta og ég fagna því og óska þess að þingið líti á þá umræðu til eftirbreytni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur fyrir ágætisandsvar. Það er ánægjulegt að fá tækifæri til að koma inn á þetta mál. Ég vil rifja upp eitt mál, hv. þingmaður, í þessu samhengi og í þeirri vinnu sem við höfum verið að vinna í fjárlaganefnd þegar var verið að óska eftir tillögum frá minni hlutanum. Ég kom með tillögu í fjárlaganefnd um sérstaka viðbótargreiðslu, álagsgreiðslu til heilbrigðisstarfsmanna. Tillögunni var tekið fálega í fjárlaganefnd, fékk sáralitla eða enga umræðu. Þetta var í aðgerðapakka eitt, ég flutti breytingartillögu um þetta og hún var felld í þinginu. Síðan gerist það að í aðgerðapakka tvö kemur tillaga frá ríkisstjórnarflokkunum um sérstaka álagsgreiðslu til heilbrigðisstarfsfólks, þannig að þeir gerðu bara tillöguna mína að sinni. Ég var að sjálfsögðu ánægður með það. En þetta eru náttúrlega alveg ótrúleg vinnubrögð. En svona hefur þetta gengið fyrir sig og við þurfum að breyta þessu. Það er bara ósköp einfalt.
Forseti vill ekki takmarka málfrelsi hv. þingmanna mjög mikið, en það myndi gleðja hann mjög ef menn í andsvörum myndu halda sig í aðalatriðum við efni málsins sem er til umræðu.
Forseti. Hv. þm. Birgir Þórarinsson fór yfir það í ræðu sinni að Miðflokkurinn hefði samþykkt og stutt allar tillögur meiri hlutans í Covid-málum. Ég vildi bara vera alveg viss um að það ætti ekki við um pakkaferðafrumvarp hæstv. ferðamálaráðherra. Tveir Miðflokksmenn sitja í nefndinni, þó ekki hv. þingmaður. Fyrir nefndina hafa komið tveir stjórnskipunarsérfræðingar, annar er sérfræðingur í eignarrétti. Báðir segja þeir að þær kröfur sem neytendur eigi til endurgreiðslu innan 14 daga séu varðar af eignarrétti stjórnarskrárinnar, mannréttindasáttmála Evrópu og neytendalögum. Þeir segja að með frumvarpinu, verði það að lögum eins og ráðherrann lagði til, sé verið að taka þá eignarréttarvörðu kröfu af fólki. Þá verði að láta það fá inneignarnótu í staðinn. Eignarrétturinn sé tekinn. Þá er bara ein spurning eftir, af því að hægt er að svipta fólk eignarrétti, jafnvel án þess að brjóta 72. gr. stjórnarskrárinnar, með því að það fái fullt verð fyrir og almenn, rík nauðsyn sé í samfélaginu fyrir því að lágmarka skaðann fyrir neytandann, kröfuhafann eða eignarréttarhafann og að engar aðrar leiðir séu færar. En aðrar leiðir eru færar. Þannig að sú leið sem ráðherra hefur lagt til væri brot á stjórnarskránni, verði frumvarpið að lögum. Ég vildi bara vera alveg viss um að hv. þm. Birgir Þórarinsson væri ekki að segja að það mál nyti stuðnings Miðflokksins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á þetta mikilvæga mál og ég segi hér að ég treysti félögum mínum í nefndinni til að fara vandlega yfir það. Eins og það horfir við mér hef ég miklar efasemdir gagnvart því máli. Ég þekki dæmi þess að fjölskylda hafi safnað fyrir fjölskylduferð sem kostar mikla peninga, á aðra milljón króna, sem hafi síðan ekki verið farin og hún fái ekki endurgreiðslu nema þá í formi einhverrar inneignarnótu o.s.frv. Það er mál sem fara þarf mjög vandlega yfir. Ég tek heils hugar undir það sem hv. þingmaður nefndi í því sambandi. Ég minni líka á að flest ef ekki öll þessi fyrirtæki kaupa tryggingar og eru þær hugsaðar í þessum tilgangi, þ.e. ef ferð er ekki farin og fyrir því liggja lögmætar ástæður ber að endurgreiða það. Það verða menn að sjálfsögðu að halda í heiðri. Og þrátt fyrir að við búum við fordæmalausar aðstæður og fyrirtækin hafi skiljanlega ekki getað staðið við ferðirnar vegna faraldursins eiga þau engu að síður að eiga tryggingar og það er nokkuð sem fara þarf vandlega yfir í málinu. Að endingu vil ég segja að við tökum þetta mjög alvarlega í nefndinni og munum fara vandlega yfir það. Vonandi fæst ásættanleg niðurstaða fyrir alla aðila hvað það varðar þannig að menn geti vel við unað og að gætt verði fyllstu sanngirni þegar kemur að endurgreiðslum.
Virðulegur forseti. Forseti nefndi áðan að hann ætlaði ekki að takmarka tjáningarfrelsi eða málfrelsi þingmanna en lýsti því að hann yrði mjög glaður ef þingmenn héldu sig í aðalatriðum við efnið. Ég átta mig á því að pólitík Pírata og pólitík sitjandi forseta er ekki sú sama og ekki heldur, merkilegt nokk, pólitík Miðflokksins og pólitík Sjálfstæðisflokksins. En það er hluti af pólitík Pírata að vel sé farið með mál, að málefnalega sé að þeim staðið, að hlustað sé á minni hluta og þess háttar. Það er í þessari pontu sem við fjöllum um þá pólitík. Það kemur málinu við, ekki bara vegna þess að hv. 3. þm. Suðurk. nefndi það í sinni ræðu. Það kemur málinu við hvernig farið er með breytingartillögur og hvernig farið er með mál. Þannig að ég hafna því alfarið að þetta hafi ekki verið í samhengi við málið í einhverjum aðalatriðum. Ég hafna því. Ég vildi koma hér upp og segja það.
Forseti. Ég tek undir þetta. Það er í lögum um þingsköp að fjalla eigi um málefnið og nú hefur hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson útskýrt að þetta tengist málinu. Menn fara ótrúlega frjálslega með túlkun á ákvæðinu. Menn fara út í móa og forseti segir ekki: Heyrðu, þið eruð komnir út í móa. Þannig að ég vil benda hæstv. forseta þingsins, sem nú situr á forsetastóli, á að fara mjög varlega þegar hann stígur inn í umræðu án þess að haft sé víðtækt samráð við þingflokka við túlkun á þessum lögum. Hér er stíga menn inn í umræðu með sína túlkun á lögunum sem gengur í berhögg við þá hefð sem skapast hefur á Alþingi Íslendinga til að tryggja málfrelsi þingmanna.
Virðulegur forseti. Þetta frumvarp, þó lítið sé, er alveg troðfullt af gríðarlega áhugaverðu efni, bæði nýstárlegu efni þar sem eru mjög áhugaverð atriði til að ræða og álitamál sem þarf að skoða betur. Eins og var talað um hérna er frumvarpið aðallega til þess að koma ferðaþjónustunni af stað á þessu ári. Þetta er ríkisstuðningur til ferðaþjónustufyrirtækja með þeim takmörkunum sem því fylgja. Það tengist kannski orðsendingu sem var talað um fyrr í umræðunni um hvers konar framlög þetta eru. Það sem er kannski áhugavert er að það væri hægt að gera þetta aðeins ótakmarkaðra, t.d. að þetta væri bara hluti af útgreiddum persónuafslætti, hann hefði verið hækkaður einn mánuðinn. Því hefði vissulega ekki verið beint að ferðaþjónustunni en mögulega hefði verið hægt að vinna það á annan hátt. Ég spurði hæstv. ráðherra í andsvörum hvort þetta væri í rauninni útgáfa á stafrænum gjaldmiðli. Hæstv. ráðherra sagði svo ekki vera en þetta er ansi nálægt því. Það er áhugavert með tilliti til þróunar í Bitcoin-málum og þess háttar og af því að maður hefur heyrt um áform um útgáfu á stafrænum gjaldmiðli. Þetta er kannski smátilraun inn í þann pakka allan. Það er hægt að líta á þetta sem ákveðna útgreiðslu, sumir hafa talað um hvort þetta væri svipað og borgaralaun. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson minntist á það. Ég verð að vera pínulítið ósammála en ég held að hann hafi meint það á þeim stað. En það væri hægt að hugsa um þessa útgreiðslu sem ákveðna greiðslu af t.d. arði af auðlindum sem er svipað og gert er í Alaska af olíuauðlindum. Þar er bara ein greiðsla á ári, gjörið svo vel, hérna er tékki sem þið getið notað í hvað sem er. Ferðagjöfin er með takmörkunum þannig að það er ekki alveg sambærilegt. Það eru nokkur atriði sem ég rek augun í þegar ég les frumvarpið. Strax í 1. gr. kemur fram að þetta er inneign útgefin af stjórnvöldum til einstaklinga 18 ára eða eldri með íslenska kennitölu. Nú velti ég fyrir mér hvort það væri ekki eðlilegt að taka tillit til fjölskyldna í þessu og þá einnig til barna þar sem þau eru jú hluti af þeim kostnaði sem þarf að standa undir við notkun á þessum stuðningi til ferðalaga. Þar var nefnt í umræðunni hér áður þegar talað var um þessa hugmynd að mögulega gætu ferðaþjónustufyrirtæki komið með tilboð fyrir börnin, þ.e. eitthvað frítt á móti notkun á ferðagjöfinni. Það gæti verið ágætislausn, en ekkert endilega sjálfsögð lausn, það væri í höndum fyrirtækjanna að útfæra það og standa við það. Ég held að fólk ætti einnig að huga að börnum hvað þetta frumvarp sérstaklega varðar. Stærsta málið sem ég myndi vilja tala um varðandi þetta frumvarp er persónuvernd. Eins og ég sagði í andsvari við hv. þm. Birgi Þórarinsson þá er, eins og hæstv. ráðherra sagði, ekki verið að safna persónuupplýsingum. En það verða til persónuupplýsingar með þessu. Þetta er ákveðin hringrás þar sem hið opinbera býr til gjafabréf fyrir alla, sem viðkomandi ná í með hjálp snjallsímaforrits sem hefur aðgang að gríðarlega miklum upplýsingum til að byrja með. Það getur verið varhugavert. Hins vegar eru það tengsl við hvert gjafabréf fyrir sig og notkun þess og umsjón hjá fyrirtækinu sem innleysir gjafabréfið hjá hinu opinbera. Þar myndast ákveðinn hringur um það hver notar hvaða gjafabréf og í hvaða tilgangi. Það er hægt að safna ýmiss konar upplýsingum, ekkert endilega frá einstaka persónum heldur um tekjur, t.d. í hvað notar fólk í fyrstu tekjutíund eða annarri tekjutíund ferðagjöfina? Framselur það ferðagjöfina, notar það hana aðallega í mat eða þess háttar? Það geta verið ýmsar áhugaverðar upplýsingar sem getur verið freistandi að seilast í. En það er ekkert fjallað um það í frumvarpinu hvernig á að meðhöndla slíka upplýsingasöfnun. Eins og ég segi þá er þetta ekki beint upplýsingasöfnun heldur upplýsingar sem verða einfaldlega til. Mér finnst vanta ákvæði sem fjallar um þennan vinkil málsins og nefndin fjallar kannski um það. Ég gerði einnig athugasemdir í andsvörum við ráðherra um 3. gr. þar sem er gerður greinarmunur á fyrirtækjum. Í 1. gr. eru skilyrðin talin upp, það eru fyrirtæki með gilt leyfi Ferðamálastofu samkvæmt III. kafla laga um Ferðamálastofu, nr. 96/2018, og önnur leyfi frá Samgöngustofu, heilbrigðisnefnd o.s.frv. Í 3. gr. segir að fyrirtæki sem var í rekstrarerfiðleikum 31. desember 2019, en ekki 1. janúar eða 1. nóvember eða eitthvað því um líkt, geti einungis fengið 25 milljónir samanlagt af þessari ferðagjöf á meðan önnur fyrirtæki geta fengið 100 milljónir. Það er væntanlega ólíklegt að þau nái upp í það, miðað við að það eru bara 1,5 milljarðar til að dreifa. En það er áhugavert að sjá hvernig það skiptist á milli t.d. eignarhaldsfyrirtækja. Ef það er fyrirtæki sem á mörg dótturfyrirtæki sem eru öll í ferðaþjónustu, skiptir þá máli hvert dótturfyrirtæki eða tengdir aðilar líka inni í þessu eða ekki? Er ákveðinn aðstöðumunur eða mismunun á milli fyrirtækja sem eru í rekstrarerfiðleikum 31. desember 2019 og þeirra sem voru ekki í rekstrarerfiðleikum akkúrat þá? Þetta býr til mismunun. Til hvers að gera þennan greinarmun á milli þessara fyrirtækja? Í 2. gr. er fjallað um að ferðagjöfin sé undanþegin skattskyldu þar sem þetta sé ákveðin tækifærisgjöf og sá sem fær gjöfina þarf ekki að standa skil af sköttum af henni. Hins vegar þarf væntanlega að skila virðisaukaskatti af því sem er síðan keypt. Þegar allt kemur til alls er um 1.200 kr. sem skilar sér í virðisaukaskatti sem lækkar upphæðina sem er búin til með tilliti til kostnaðar af sköttum. Upphæðin er 5.000 kr. fyrir hvern neytanda en fyrir ríkissjóð er það aðeins minna, það er rúmur 1,1 milljarður sem kemur í heildarkostnað þegar allt kemur til alls. Á sama tíma og ég spyr um muninn á þeim fyrirtækjum sem eru í rekstrarerfiðleikum og þeim sem eru það ekki, þá spyr ég um ný fyrirtæki. Eru einhver önnur skilyrði hvað þau varðar? Ef fólk vill grípa tækifærið vegna þessarar ferðagjafar, búa til fyrirtæki sem tekur sérstaklega við ferðagjöfum á einhvern hátt, er það eðlilegt ef þetta er til að vinna til baka einhvers konar uppbyggingu eða er það bara í fínu lagi? Það væri væntanlega einfaldara fyrir fyrirtæki sem var í rekstrarerfiðleikum að leggja bara upp laupana og stofna kannski nýtt fyrirtæki og hafa þá aðgang að 100 milljónum ef það tækifæri lægi við. Lendir það fyrirtæki undir í því lagafrumvarpi sem er búið að leggja fram um kennitöluflakk? Ég veit það ekki. Kannski er tímaspursmálið þar ekki nægilega gott, þ.e. það tæki of langan tíma til að klára gjaldþrotaferli eldra fyrirtækisins en nýja fyrirtækið væri komið í gang, kennitöluflakkið myndi ekki hafa áhrif áður en það væri búið að nýta ráðgjöfina. Það eru merkilega mörg atriði sem við þurfum að huga að hvað þetta varðar. Ég spurði hæstv. ráðherra í andsvörum áðan um tengslin við hlutabótaleiðina hvað gagnsæi varðar í þessu frumvarpi. Það er hámark á því hversu mikinn hluta hvert fyrirtæki getur fengið af þessari ferðagjöf, sérstaklega fyrirtæki í rekstrarerfiðleikum. Þá ætti að vera tiltölulega sjálfsagt að birta hversu mikið af ferðagjöfum hvert fyrirtæki fékk, bara upp á ákveðið eftirlit. Maður hefur heyrt með hlutabótaleiðina að það eru ýmis fyrirtæki á þeim lista sem hefur verið birtur þar sem fólk klórar sér dálítið í hausnum yfir og spyr: Er þetta fyrirtæki þarna í alvörunni? Í hvernig erfiðleikum lenti það? Golfklúbbar t.d., er ekki rosalega mikið bil á milli manna á golfvöllum? Eiga þeir ekki að geta haldið ákveðinni fjarlægð og haldið áfram að spila golf? Ég veit ekki hvernig það var. Ég held að á þessum tíma árs hafi kannski ekki verið mikið spilað golf. Af hverju voru golfklúbbar þá í vandræðum á nákvæmlega þessum tíma? Væntanlega breyttist ekkert mikið í rekstri þeirra. Það var einhver stálsmiðja á listanum, ég veit ekki hvort hún var að selja mikið af stáli til túrista. Kannski eru einhverjar aðrar ástæður þar að baki. Það eru svona undarleg fyrirtæki á listanum og maður spyr sig: Er þetta eðlilegt miðað við markmið þess ríkisstuðnings sem við erum að leggja til? Þess vegna þarf að spyrja þessara spurninga. Við erum að nota almannafé til að styrkja ákveðin fyrirtæki í ferðaþjónustu. Þá viljum við og önnur fyrirtæki í ferðaþjónustu tvímælalaust vita hvort það séu einhver fyrirtæki sem eru ekki í ferðaþjónustu sem nýta sér þessar ferðagjafir. Ný fyrirtæki sem eru stofnuð og gera síðan ekki neitt meira en að vinna í kringum þessar ferðagjafir, myndu þau falla undir þetta frumvarp? Það er vissulega takmarkandi listi í 1. gr. sem er með ákveðna eftirlitsskyldu upp á gilt leyfi frá Ferðamálastofu, rekstrarleyfi fyrir veitingastaði, gististaði og skemmtanahald o.s.frv. Hversu opið er þetta og auðvelt aðgengi að þeirri skráningu? Það er vert að spyrja um það. Eftirlitið virkar þannig, hið opna, gagnsæja eftirlit eða sjálfseftirlit, ef má orða það þannig, sem margir hafa verið hrifnir af, að markaðurinn geti alla vega haft tækifæri til að hafa eftirlit með sjálfum sér í t.d. svona málum. Ef einhver er að svindla á styrknum þá kemur það niður á öllum hinum. Það kemur niður á skattgreiðendum líka þegar allt kemur til alls. Þetta er mjög áhugavert mál, ég verð að taka það fram, og mér líst mjög vel á að prófa þetta eins og það er lagt fram hérna. En af því að þetta er nýtt eru ýmis atriði sem þarf að huga að og spyrja spurninga um. Svörin við því geta alveg verið þau að við erum að prófa ýmsa hluti. Það gæti alveg verið fullkomlega gott svar, ágætissvar þegar við erum að prófa hlutina í fyrsta skipti. Við sjáum hvernig þeir koma til með að virka. En þess vegna er líka gott að hafa spurt spurninganna til að byrja með til að hægt sé að hafa eftirlit með því hvort ákveðin misnotkun kemur upp á meðan úrræðið gildir. Þá er alla vega hægt að koma í veg fyrir misnotkun á meðan úrræðið er í gildi. Af þeim orsökum er mjög nauðsynlegt að spyrja þeirra spurninga sem hafa komið upp í umræðunni núna. Að öðru leyti óska ég ráðherra velfarnaðar með þetta mál því að ég vona að það nái í gegn.
Virðulegur forseti. Í lok fyrri ræðu minnar nefndi ég atriði, sem ég hafði ætlað að klára í þeirri ræðu en entist ekki tíminn til, sem mér finnst mikilvægt að hafa í huga við þetta mál og önnur sambærileg. Það er yfirlýst markmið þessa frumvarps að auka eftirspurn, auka neyslu. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni er ég hlynntur frumvarpinu. En það er einkenni mjög áhugaverða tíma sem við lifum að nú berjumst við á hæl og hnakka við að auka neyslu og auka eftirspurn til þess að halda hjólum hagkerfisins gangandi. Það sem er svo skrýtið við það er að áður en Covid-19 heimsfaraldur kom upp á, lá fyrir það vandamál að við þyrftum helst að gera hið öfuga; draga úr neyslu, draga úr eftirspurn á ýmsan hátt. Ástæðan er loftslagsbreytingar. Við stöndum frammi fyrir ansi kaldhæðnislegum vanda. Við þurfum að gera hluti sem við ættum í raun og veru að leita leiða til að þurfa ekki að gera. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta núna, virðulegi forseti, er vegna þess að fyrr eða síðar linnir þessari krísu, vonandi fyrr en síðar, vonandi á þessu ári, kannski næsta. Þá taka við geigvænlegar efnahagsþrengingar að mínu mati, sögulegar efnahagsþrengingar, sem er engan veginn ljóst hvernig við ætlum að ná okkur upp úr. Á sama tíma er heimsmarkaðsverð á olíu í sögulegri lægð. Eitt það besta sem hefur komið fyrir baráttuna gegn loftslagsbreytingum að mínu mati var í kringum 2008, þegar olíuverð fór upp í hæstu hæðir. Það var mjög jákvætt að mínu mati. Það varð ofboðslega dýrt að kaupa bensín og alls konar hlutir urðu dýrir. Það hafði slæmar afleiðingar, vissulega slæmar hliðarafleiðingar, en hafði þau áhrif að vera algjör vítamínsprauta inn í alla nýja tækni, alla græna tækni og tækni til að berjast við loftslagsbreytingar og draga úr áhrifum þeirra. Ég sé ekki fram á að hið sama gerist þegar þessari krísu linnir. Ég sé heldur ekki fram á það að við getum leyft okkur margar svona aðferðir til að ráða bug á vanda okkar hverju sinni vegna þess að þegar þessari krísu linnir þá tekur loftslagsvandinn aftur við, sem er yfirþyrmandi og hræðilegur svo ekki sé meira sagt. Leiðirnar sem við þurfum þá að fara að líta til, í stað þess að spyrja hvernig við getum aukið neyslu og aukið eftirspurn, eru hvernig við getum aukið hagsæld eða í það minnsta haldið hagsæld án þess að auka eftirspurn, án þess að auka hin svokölluðu efnahagslegu umsvif. Það er áskorunin, virðulegi forseti, vegna þess að hagfræðin tekur í rauninni ekki mjög vel á því. Hagfræðin gerir ráð fyrir því að peningar séu notaðir til að meta verðmæti hluta með einhverjum hætti. Það er ekki endilega ljóst hvort það sé einhver önnur leið möguleg yfir höfuð. Það er ástæðan fyrir því að hagfræðin gerir þetta. Ég er ekki að gera lítið úr hagfræðinni með því. Ég velti bara fyrir mér hvernig við ætlum að halda í hagsæld og halda í hið góða nútímalíf þegar Covid-19 faraldrinum linnir og við þurfum aftur að berjast við loftslagsbreytingar, án þess að við tökum til endurskoðunar hvað það er sem við köllum virði. Dæmi: Ef manneskja heima hjá sér lagar tölvuna sína sjálf í staðinn fyrir að fara með hana í viðgerð, hefur sama verðmætaaukning átt sér stað. En með því að fara með hana í viðgerð tekur hún þátt í því að hjól atvinnulífsins snúist. Þetta er ekki gömul speki. Ég er ekki fyrsti maðurinn til að benda á þetta, það hefur oft verið gert. Þetta er ákveðin kaldhæðni, ákveðin skekkja að mínu mati, sem við höfum hingað til ekki þurft í sjálfu sér að takast mikið á við í efnahagslegum skilningi, þetta hefur aðallega verið bitbein milli svokallaðra vinstri manna og hægri manna. En ég vil meina að þetta sé spurningin sem við þurfum að takast á við þegar faraldrinum linnir. Þá munu svona frumvörp ekki duga til. Við þurfum að breyta því hvernig við hugsum um hlutina. Að því sögðu ítreka ég stuðning minn við frumvarpið á þessari stundu því að ég er ekki með lausnina tilbúna. Mér fannst bara mikilvægt að halda þessu til haga af því að ég hef áhyggjur af því að loftslagsbreytingarnar kafni og verði að engu jafnvel þegar fram líða stundir og við komumst fram yfir þennan faraldur og, virðulegur forseti, það má ekki gerast.
Herra forseti. Ég flyt hér nefndarálit um frumvarp til laga um Menntasjóð námsmanna, frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Nefndin fékk fjölmarga aðila á sinn fund. Fjöldi umsagna barst og starfsmenn mennta- og menningarmálaráðuneytisins voru óþreytandi að svara spurningum nefndarmanna, sem og fjármála- og efnahagsráðuneytið. Ég vil einnig þakka Þórarni Inga Péturssyni, varaþingmanni Framsóknar, sem var áður framsögumaður á málinu, fyrir hans hlut í þessari miklu vinnu. Markmið frumvarpsins er m.a. að efla stuðning við námsmenn, hvetja til betri námsframvindu og búa til réttlátara og nútímalegra námslánakerfi. Frumvarp þetta felur í sér heildarlög um námslán og námsstyrki og er ætlað að koma í stað laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna, nr. 21/1992. Með frumvarpinu er sem sagt ekki lagt til að stofnaður verði nýr sjóður heldur er einungis verið að breyta nafninu á honum til að endurspegla endurbætt námslánakerfi. Eldra lánakerfið verður áfram rekið sem deild innan Menntasjóðsins þar til það rennur sitt skeið. Gert er ráð fyrir sjö árum í framlögðu frumvarpi. Í 2. gr. frumvarpsins er fjallað um framfærslulán. Við meðferð málsins komu fram athugasemdir við að í frumvarpinu sé lagt til að framkvæmd við ákvörðun framfærslulána verði með sambærilegum hætti og í lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna, þ.e. að sjóðstjórn sé falið að mæla nánar fyrir um framkvæmd í úthlutunarreglum. Grunnframfærsla hafi að mati umsagnaraðila verið of lág fram til þessa sem valdi því að námsmenn verði að vera á vinnumarkaði samhliða námi til að geta framfleytt sér. Af því leiðir að tekjur námsmanna eru oft hærri en frítekjumark sem sjóðstjórn ákveður sem leiðir til skerðingar á námslánum og enn meiri vinnu námsmanna sem valdi þannig ákveðnum vítahring. Meiri hlutinn tekur undir athugasemdir þess efnis að brýnt sé að bregðast við framangreindu og tryggja að upphæð framfærslulána sé með þeim hætti að námsmenn geti raunverulega framfleytt sér. Meiri hlutinn bendir á að í 2. mgr. 2. gr. er kveðið á um að miða skuli við að framfærslulán nægi námsmanni til að standa straum af almennum framfærslukostnaði á Íslandi meðan á námi stendur að teknu tilliti til fjölskyldustærðar og búsetu. Um er að ræða skyldu sjóðstjórnar til að ákvarða framfærslulán þannig að það dugi námsmönnum sannarlega til framfærslu. Meiri hlutinn telur ekki tilefni til að leggja til breytingu á ákvæðum frumvarpsins vegna framangreinds heldur telur rétt hafa áfram heimild til nánari útfærslu í úthlutunarreglum til að tryggja sveigjanleika til að uppfæra ákvörðun um framfærslu miðað við aðstæður hverju sinni án þess að til þurfi lagabreytingu. Meiri hlutinn leggur hins vegar áherslu á að sjóðstjórn hagi ákvörðun um upphæð framfærslulána með þeim hætti að tryggt sé að skilyrði 2. mgr. 2. gr. sé uppfyllt. Enn fremur bendir meiri hlutinn á að ráðherra setur úthlutunarreglur um útfærslu og úthlutun námslána að fengnum tillögum stjórnar sjóðsins, samanber 36. gr., en í stjórninni eru m.a. fulltrúar námsmanna. Í umsögnum voru gerðar athugasemdir við að lánsréttur námsmanns skuli vera fyrir að hámarki 420 ECTS-einingum eða ígildi þeirra en ekki að lágmarki, samanber 2. mgr. 4. gr. Meiri hlutinn bendir á að framangreindur lánsréttur jafngildir sjö árum í námi þar sem fullt nám er 60 ECTS-einingar á ári og er í samræmi við lánsrétt annars staðar á Norðurlöndum. Þá telur meiri hlutinn tilefni til að árétta að námsmenn eiga rétt á láni fyrir einu ári í doktorsnámi til viðbótar við framangreindan lánsrétt og leggur til orðalagsbreytingar á 3. mgr. 4. gr. því til skýringar. Í 3. mgr. 5. gr. er kveðið á um að nám sem er skipulagt samhliða vinnu sé ekki lánshæft til framfærslu. Við meðferð málsins var bent á að ákvæðið gæti unnið gegn aðgerðum mennta- og menningarmálaráðherra um launað starfsnám en mikilvægt væri að kennaranemar geti sótt um framfærslulán samhliða starfsnámi. Meiri hlutinn bendir á að ákvæðið hefur ekki áhrif á framangreindar aðgerðir þar sem starfsnám kennaranema telst ekki nám sem er skipulagt samhliða vinnu. Þá komu fram sjónarmið um að ákvæðið væri ekki nógu skýrt hvað varðar tegund náms og tegund láns. Til að auka skýrleika þess leggur meiri hlutinn til breytingar þess efnis að hlutanám, svo sem nám sem er skipulagt samhliða vinnu, sé eingöngu lánshæft til skólagjalda, samanber 3. mgr. 2. gr. Í 8. gr. koma fram almenn skilyrði sem námsmenn verða að uppfylla til að eiga rétt á námsaðstoð. Eitt þeirra skilyrða er að námsmaður þiggi ekki námsaðstoð frá öðru ríki vegna lánshæfs náms, samanber 5. tölulið 8. gr. Við meðferð málsins kom fram athugasemd þess efnis að gæta þyrfti þess að styrkir frá erlendu ríki til afburðanemenda skertu ekki rétt íslenskra námsmanna sem þá hljóta til námsaðstoðar. Í greinargerð frumvarpsins er námsaðstoð skilgreind með þeim hætti að átt sé við námslán, styrk vegna framfærslu barna, niðurfellingu á hluta námslána við námslok og ýmsar ívilnanir. Meiri hlutinn telur því ljóst að styrkir frá öðru ríki vegna námsárangurs falli ekki þar undir en leggur til orðalagsbreytingar á 5. tölulið 8. gr. því til skýringar. Samkvæmt 3. mgr. 12. gr. er ríkisskattstjóra skylt að láta Menntasjóði námsmanna eða innheimtuaðila námslána í té upplýsingar um lánþega sem nauðsynlegar eru við framkvæmd laganna, þar á meðal upplýsingar um tekjur lánþega og tekjur maka og foreldra lánþega þegar við á. Í umsögn ríkisskattstjóra kom fram að með ákvæðinu væri lögð víðtæk upplýsingaskylda á ríkisskattstjóra sem gæti farið í bága við þagnarskyldu embættisins samkvæmt lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003. Þá væri óheppilegt að Menntasjóði væri falið að meta hvaða upplýsingar teldust nauðsynlegar fyrir framkvæmd laganna án nánari afmörkunar. Meiri hlutinn bendir á að í umsögn Persónuverndar og minnisblaði ráðuneytisins kemur fram að mennta- og menningarmálaráðuneytið hafi leitað umsagnar stofnunarinnar við samningu frumvarpsins og hafi Persónuvernd skilað inn ítarlegri umsögn og hafi ráðuneytið brugðist við þeim athugasemdum sem gerðar voru. Þá barst nefndinni ítarleg viðbótarumsögn Persónuverndar vegna athugasemda við 3. mgr. 12. gr. Meiri hlutinn bendir á að samkvæmt 3. málslið 4. mgr. 12. gr. skal við meðferð persónuupplýsinga sem aflað er vegna umsóknar um námslán eða umsóknar um frestun endurgreiðslu, eða vegna framkvæmdar laganna að öðru leyti, gæta þess að uppfyllt séu skilyrði laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga og reglur sem settar hafa verið á grundvelli þeirra. Þá er vinnsla persónuupplýsinga af hálfu Menntasjóðs námsmanna eða innheimtuaðila ávallt háð því að hún fari fram í tengslum við tilgang þeirrar vinnslu samkvæmt ákvæðum frumvarpsins. Í ákvæðinu felst þannig ekki takmarkalaus heimild umræddra aðila til að afla persónuupplýsinga frá ríkisskattstjóra. Meiri hlutinn telur því að ákvæði laganna séu í samræmi við lög og reglur um persónuvernd. Auk þess bendir meiri hlutinn á að þeir sem starfa á vegum sjóðsins eru bundnir þagnarskyldu, samanber 33. gr. Við meðferð málsins var einkum fjallað um vexti námslána annars vegar af verðtryggðum lánum samkvæmt 17. gr. og hins vegar óverðtryggðum lánum samkvæmt 18. gr. Í báðum tilvikum skulu vextir vera breytilegir og byggjast á vaxtakjörum sem ríkissjóði bjóðast á markaði að viðbættu föstu vaxtaálagi sem tekur mið af væntum afföllum af endurgreiðslu námslána. Þá er í 3. mgr. 17. og 3. mgr. 18. gr. frumvarpsins gert ráð fyrir að þriggja manna nefnd fari yfir ástæður þess fari vextir verðtryggðra lána yfir 4% annars vegar og vextir óverðtryggðra lána yfir 9% hins vegar og leggi til mögulegar útfærslur á breytingum. Fyrir nefndinni kom fram mikil gagnrýni á þetta fyrirkomulag. Þá væri slíkur ófyrirsjáanleiki um endurgreiðsluupphæð óæskilegur. Enn fremur myndu aðgerðir samkvæmt 3. mgr. 17. gr. og 3. mgr. 18. gr. ekki duga þar sem ekki væri kveðið með beinum hætti á um að í slíkum aðstæðum yrðu breytingar gerðar. Meiri hlutinn telur að þrátt fyrir að rök hnígi að því að vextir námslána séu breytilegir verði að gæta þess að þeir keyri ekki fram úr öllu hófi. Meiri hlutinn leggur því til að í stað þess að kveðið verði á um að sérstök nefnd komi saman við tilteknar aðstæður og leggi til mögulegar útfærslur á breytingum verði skýrt kveðið á um að vaxtaþak verðtryggðra lána verði aldrei hærra en 4% og vaxtaþak óverðtryggðra lána aldrei hærra en 9%. Jafnframt komu fram sjónarmið um nauðsyn fræðslu um lánakjör til lánþega í ljósi þess að þeir geti nú valið um verðtryggt og óverðtryggt lán, samanber 3. mgr. 16. gr. Meiri hlutinn bendir á að oft er um að ræða fyrsta lán sem einstaklingur tekur á lífsleiðinni og beinir því til mennta- og menningarmálaráðuneytisins að tryggja aðgengi námsmanna að skýrum leiðbeiningum, t.d. á vefsvæði sjóðsins, og að endurgjaldslausri ráðgjöf. Í 1. mgr. 19. gr. er lagt til að endurgreiðslur námslána hefjist einu ári eftir námslok. Nokkrir umsagnaraðilar lögðu til að endurgreiðslur myndu hefjast að lengri tíma liðnum en auk þess var bent á að hugtakið námslok þarfnaðist frekari skýringar. Meiri hlutinn áréttar að annars staðar á Norðurlöndunum er endurgreiðslum almennt hagað með þeim hætti að þær hefjist í síðasta lagi ári eftir námslok. Meiri hlutinn telur ár vera hæfilegan tíma í þessu samhengi og bendir á að verði verulegar breytingar á högum lánþega er hægt að sækja um frestun á endurgreiðslu að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, samanber 23. gr. Þá leggur meiri hlutinn til breytingar þess efnis á 2. málslið 1. mgr. 19. gr. að stjórn Menntasjóðs verði falið að skilgreina hugtakið námslok í úthlutunarreglum ásamt því að leggja til sambærilegar breytingar á 4. mgr. 16. gr. Í 1. mgr. 21. gr. er lagt til að lánþega sé heimilt að velja að endurgreiða námslán sín með tekjutengingu séu námslok áður eða á því ári er 35 ára aldri er náð. Við meðferð málsins var töluvert fjallað um þetta fyrirkomulag og var aldurstakmarkið einkum gagnrýnt, m.a. á grundvelli þess að þeim væri mismunað sem ættu ekki kost á að fara í nám fyrr en síðar á lífsleiðinni. Í upplýsingum frá ráðuneytinu kemur fram að við vinnslu frumvarpsins hafi margvíslegar sviðsmyndir verið skoðaðar. Í flestum tilfellum væri líklegra að námslán væru greidd að fullu fyrir 65 ára aldur ef lánþegi hæfi endurgreiðslu á því ári þegar hann yrði 36 ára eða yngri. Þá var bent á að rúmlega 70% þeirra sem brautskrást úr háskólum eru 34 ára eða yngri. Meiri hlutinn bendir á að meginreglan samkvæmt frumvarpinu er að endurgreiðslutími námslána verði almennt háður lántökufjárhæð og lánin greidd með mánaðarlegum endurgreiðslum. Tekjutengdar afborganir eru þannig undantekning frá þeirri meginreglu. Það er mat meiri hlutans að æskilegt sé að takmarka heimild til að endurgreiða með tekjutengdum afborgunum í því skyni að unnt sé að bjóða upp á möguleikann yfir höfuð. Meiri hlutinn bendir enn fremur á að samkvæmt kostnaðarmati frumvarpsins er gert ráð fyrir því að þrátt fyrir að fastar afborganir séu hærri verði endurgreiðslutíminn skemmri, m.a. vegna möguleika námsmanns á að fá hluta lánsins niðurfelldan klári hann námið á tilsettum tíma sem gagnist langflestum lánþegum. Þá bendir meiri hlutinn á að lánþegar yfir 35 ára aldri eiga sama rétt og aðrir á barnastyrkjum og öðrum styrkjum. Samkvæmt upplýsingum fjármála- og efnahagsráðuneytis munu fastar afborganir námslána hækka endurgreiðslubyrði þeirra sem hafa lágar tekjur en konur séu að jafnaði með lægri laun en karlar og oftar í hlutastörfum. Fjármála- og efnahagsráðuneytið bendir þannig á að hætta sé á neikvæðum áhrifum 1. mgr. 21. gr. á konur. Meiri hlutinn hefur tekið hópinn konur sem ljúka námi eftir 35 ára aldur til sérstakrar skoðunar en samkvæmt upplýsingum frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu fyrir námsárið 2018–2019 voru konur 71% lánþega yfir 35 ára aldri. Í upplýsingum frá ráðuneytinu eru konur sem útskrifast á 35. aldursári eða síðar og eru með lág laun eða í hlutastarfi þó verulegt frávik, eða um 0,2% allra lánþega. Þrátt fyrir að um afmarkaðan hóp sé að ræða telur meiri hlutinn, í ljósi félagslegs jöfnunarhlutverks námslánakerfsins og hættu á óæskilegum jaðaráhrifum, að sérstaklega verði að gæta að áhrifum 1. mgr. 21. gr. á þennan hóp og beinir því til mennta- og menningarmálaráðuneytisins að kanna stöðu hans við endurskoðun laganna. Við meðferð málsins var töluvert fjallað um 20. gr. frumvarpsins og þá aðallega 3. mgr. sem kveður á um að hafi námslán ekki verið að fullu greidd á því ári er lánþegi nær 66 ára aldri sé heimilt að gjaldfella lánin. Bent var á að um afar íþyngjandi úrræði sé að ræða sem bitni líklega á þeim sem verst standi fjárhagslega. Í greinargerð frumvarpsins og upplýsingum frá ráðuneytinu kemur fram að það sé grunnforsenda frumvarpsins að lánþegar endurgreiði námslán fyrir 65 ára aldur. Það sé minni þjóðfélagslegur ábati af því að mennta einstaklinga síðar á ævinni auk þess sem námslán sem veitt eru til einstaklinga yfir sextugt greiðist í litlum mæli til baka og séu í raun að mestu leyti styrkur. Jafnframt er bent á að einstaklingi sem tekur námslán, t.d. um sextugt, er kunnugt um að hann hafi skemmri tíma til endurgreiðslu. Meiri hlutinn bendir á að námslán eru félagslegt jöfnunartæki sem hefur það hlutverk að tryggja öllum aðgengi að menntun óháð efnahag. Hér sé um íþyngjandi heimild að ræða sem meiri hlutinn telur ekki samræmast hlutverki námslána að öllu leyti. Þó tekur meiri hlutinn undir að óæskilegt sé að einstaklingar taki námslán sem þeir mega vita að þeim muni ekki endast ævin til að greiða á kostnað annarra lángreiðenda. Meiri hlutinn bendir á að um er að ræða heimild sem beita skal með varfærnum hætti með hliðsjón af því hvort greiðandi námslána sé í skilum, af upphæð eftirstöðva lánsins og af almennum sjónarmiðum um meðalhóf. Meiri hlutinn leggur enn fremur til að við 20. gr. verði bætt nýjum málsgreinum þess efnis að sjóðstjórn verði heimilt, þegar lánþegi hefur náð 66 ára aldri og hefur ekki greitt námslán sín að fullu, að gera tímabundna samninga um greiðslu eftirstöðva lánsins við lánþega sé það honum erfitt sökum félagslegra erfiðleika hans, svo sem af heilsufarsástæðum, sökum fjárhagsörðugleika eða af öðrum sambærilegum ástæðum sem sjóðstjórn metur. Slíka samninga skal endurskoða reglulega og a.m.k. á sex mánaða fresti. Sjóðstjórn er skylt að kynna lánþegum sem náð hafa 66 ára aldri og hafa ekki greitt lán sín upp að fullu möguleikann á slíkum samningnum. Ef um áframhaldandi erfiðleika er að ræða hjá lánþega og stjórnin telur ljóst að aðstæður hans séu með þeim hætti að hann geti ekki greitt höfuðstól lánsins eða hluta hans skal stjórnin afskrifa höfuðstól lánþega að hluta eða öllu leyti. Afskriftir eru bundnar því skilyrði að lánþegi hafi í að lágmarki eitt ár staðið við samninginn. Stjórn sjóðsins skal mæla nánar fyrir um skilyrði og framkvæmd samninganna og afskrifta í úthlutunarreglum. Afskrifi sjóðurinn höfuðstól láns að hluta eða öllu leyti skal sá kostnaður greiðast úr ríkissjóði en ekki fara inn í vaxtaálag námslána. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið þess efnis að víkka ætti út heimild til að sækja um frestun á endurgreiðslu námslána samkvæmt 23. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn bendir á að í 6. mgr. 8. gr. laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna er að finna víðtækari heimild fyrir stjórn sjóðsins til að heimila undanþágu frá greiðslum, svo sem á grundvelli atvinnuleysis og umönnunar barna. Það er mat meiri hlutans að þær undanþágur séu sanngjarnar og leggur til að sjóðstjórn verði veitt sambærileg heimild og er í lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna að því viðbættu að heimilt verði að veita undanþágu frá greiðslum vegna fæðingar, frumættleiðingar eða töku barns í varanlegt fóstur að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 34. gr. er Menntasjóði heimilt að taka lán frá Endurlánum ríkissjóðs til að fjármagna lán til lánþega. Í 2. mgr. 34. gr. kemur fram að Menntasjóði sé heimilt að greiða inn á slík lán án viðbótarkostnaðar. Við meðferð málsins fjallaði nefndin um hvort slíkt fyrirkomulag feli í sér of mikla áhættu fyrir ríkissjóð. Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytis til nefndarinnar kemur fram að ákvæðið feli í sér áhættu fyrir ríkissjóð vegna misræmis á tímalengd útlána ríkissjóðs til Menntasjóðsins og útgefinna skuldabréfa ríkissjóðs á markaði. Flestar skuldbindingar ríkissjóðs eru óuppgreiðanlegar og þar með myndast ákveðið misvægi. Reynslan sýnir að mikilvægt er að stýring á endurgreiðslum sé til staðar. Af því tilefni leggur meiri hlutinn til að við 2. mgr. 34. gr. bætist að heimild til endurgreiðslu sé háð samþykki fjármála- og efnahagsráðuneytis. Verði slík heimild samþykkt verði endurgreiðslum stýrt í samráði við ráðuneytið. Að mati meiri hlutans er sú breyting til þess fallin að lágmarka áhættu ríkissjóðs vegna endurgreiðslu Menntasjóðsins inn á lán frá Endurlánum ríkissjóðs. Í 1. málslið 1. mgr. ákvæðis til bráðabirgða II er fjallað um niðurfellingu ábyrgðar á námslánum teknum í tíð eldri laga og skilyrði fyrir slíkri niðurfellingu. Annað skilyrðanna er að lánþegi sé ekki á vanskilaskrá. Meiri hlutinn telur, í samræmi við aðgerðir ríkisstjórnarinnar um breytingar á endurgreiðslu námslána, að fella beri brott það skilyrði og því nægi að lánþegi sé í skilum við Lánasjóð íslenskra námsmanna til að ábyrgðin falli niður. Í 2. málslið 1. mgr. er kveðið á um að ábyrgðir námslána í óskiptum dánarbúum falli niður að skilyrðum 1. málsliðar uppfylltum. Í umsögn um málið kom fram að óskýrt væri hvort 1. mgr. bráðabirgðaákvæðisins gilti aðeins um ábyrgðir þar sem ábyrgðarmenn eru einstaklingar eða hvort það næði einnig til ábyrgðaryfirlýsinga fjármálafyrirtækja. Í gegnum tíðina hafi hluti þeirra námsmanna sem ekki hafa getað fengið ábyrgðarmann leitað til fjármálafyrirtækja og lagt fram bankaábyrgð til tryggingar námslánum. Meiri hlutinn telur að sömu skilyrði skuli gilda um ábyrgðaryfirlýsingar fjármálafyrirtækja og einstaklinga og leggur því til breytingu á 2. málslið 1. mgr. ákvæðis til bráðabirgða II þess efnis. Samkvæmt 1. mgr. 21. gr. geta lánþegar valið að endurgreiða námslán með tekjutengingu séu námslok áður eða á því ári þegar 35 ára aldri er náð. Meiri hlutinn bendir á að nemendafjölgun í háskólum er möguleg afleiðing efnahagsáhrifanna í kjölfar Covid-19 faraldursins sem gæti leitt til nokkurra breytinga á samsetningu námsmannahópsins frá því frumvarpið var samið. Í því sambandi vísar meiri hlutinn til þess að ríkisstjórnin hyggst gera háskólum kleift að mæta þeirri fjölgun með áherslu á námsleiðir fyrir ákveðinn hóp á vinnumarkaði. Sérstaklega verði reynt að mæta þörfum atvinnulífsins fyrir menntað starfsfólk í undirmönnuðum starfsgreinum. Í ljósi framangreinds má leiða líkur að því að eldri nemendur muni hefja háskólanám á næstu misserum en ella. Af því tilefni telur meiri hlutinn rétt að koma til móts við hópinn og leggur til í nýju ákvæði til bráðabirgða að þeir sem hefja nám á tímabilinu 2020–2023 skuli hafa val um að endurgreiða námslán með tekjutengingu ljúki þeir námi áður eða á því ári þegar 40 ára aldri er náð. Þá beinir meiri hlutinn því til mennta- og menningarmálaráðuneytisins að skoða áhrif ákvæðisins við endurskoðun frumvarpsins og kanna hvort grundvöllur sé fyrir framlengingu þess eða breytingu á 1. mgr. 21. gr. Forsætisráðherra, í samráði við mennta- og menningarmálaráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra, skipaði starfshóp árið 2019 um endurskoðun á reglum vegna endurgreiðslna námslána. Hópurinn var skipaður í tengslum við kjaraviðræður á opinberum markaði. Ríkisstjórnin kynnti þann 15. apríl 2020 að ráðist yrði í framkvæmd á tillögum starfshópsins til viðbótar þeim aðgerðum sem nú þegar hafa verið kynntar til að styðja við kjarasamninga. Aðgerðirnar felast í lækkun vaxta á námslánum úr 1% niður í 0,4%, lækkun endurgreiðsluhlutfalls lána, afslætti vegna uppgreiðslu námslána og brottfalli ábyrgða námslána sem tekin voru fyrir 2009. Ákvörðun um vexti námslána er tekin af ríkisstjórninni, að tillögu ráðherra, samkvæmt 5. mgr. 7. gr. laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Í samræmi við framangreint leggur meiri hlutinn til að við frumvarpið bætist ný ákvæði til bráðabirgða sem kveði á um lækkun tekjutengdrar afborgunar og um afslátt við uppgreiðslu eða innborgun námslána, samanber eftirfarandi umfjöllun. Í 1. mgr. 8. gr. laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna kemur fram að árleg endurgreiðsla ákvarðast í tvennu lagi. Annars vegar er föst greiðsla, innheimt á fyrri hluta ársins, óháð tekjum og hins vegar viðbótargreiðsla sem innheimt er á síðari hluta ársins og er háð tekjum fyrra árs. Lagt er til að við bætist ákvæði til bráðabirgða um að viðbótargreiðsla á námslánum, teknum í tíð eldri laga, muni miðast við ákveðinn hundraðshluta af tekjustofni ársins á undan endurgreiðsluári. Breytingunni er ætlað að lækka upphæð tekjutengdrar afborgunar námslána. Tillagan er í samræmi við tillögur framangreinds starfshóps og er ætlað að koma til móts við áherslur Bandalags háskólamanna við gerð kjarasamninga. Fyrir liggur að ríkisstjórnin, að fenginni tillögu mennta- og menningarmálaráðherra, hefur tekið ákvörðun um að lækka vexti námslána sem tekin voru í tíð eldri laga úr 1% í 0,4%. Framangreindar tillögur munu gera það að verkum að árlegar endurgreiðslur námslána lækki um sem nemur lækkun vaxtakostnaðar. Endurgreiðslutími námslána haldist þó svipaður fyrir og eftir breytingar. Sjá nánar í nefndaráliti. Herra forseti. Þá er lagt til ákvæði til bráðabirgða sem veitir lánþegum námslána sem tekin voru í tíð eldri laga afslátt ef greitt er inn á námslán umfram lögbundnar endurgreiðslur eða lán greitt upp að fullu. Afslátturinn skal endurspegla þann almenna hag sem kerfið hefur af því að lán séu greidd upp hraðar en ella. Hlutfall afsláttar skal þannig ráðast af eftirstöðvum námsláns en skal þó ekki vera lægra en 5% og ekki hærra en 15%. Miðað er við að hlutfallið ráðist af eftirstöðvum lánsins þar sem mjög há námslán kalla á kostnaðarsama vaxtaniðurgreiðslu, þ.e. að þau lán eru líkleg til að innheimtast á löngum tíma og jafnvel ekki að fullu. Markmiðið er að búa til hvata til að bæta og flýta fyrir endurgreiðslu slíkra lána. Afsláttinn skal reikna af fjárhæð niðurgreiðslunnar sem lækkar þar af leiðandi sem nemur afslættinum. Sem dæmi má taka lán þar sem eftirstöðvarnar eru 1 millj. kr. Lánþegi óskar eftir því að greiða lánið upp og fær 5% afslátt. Lánþeginn þarf þá aðeins að greiða 950 þús. kr. og lánið telst að fullu uppgert. Í nefndarálitinu er farið nánar í reikniregluna í þessu og dæmin tekin. Herra forseti. Það er nú sjaldan sem maður talar sig til hita en það er að gerast hér í dag. Ég held áfram: Ljóst er að frumvarpið felur í sér viðamiklar breytingar á námslána- og námsstyrkjakerfinu. Þá eru margir óvissuþættir við upptöku nýs kerfis, t.d. varðandi áhættu ríkissjóðs líkt og rakið er síðar í áliti þessu. Enn fremur er vandkvæðum bundið að spá fyrir um hvernig nýtt kerfi muni gagnast mismunandi þjóðfélagshópum þrátt fyrir að sviðsmyndir beri með sér að nýtt kerfi eigi að gagnast flestum betur en núverandi kerfi. Til viðbótar er ljóst að aðstæður í þjóðfélaginu eru allt aðrar nú vegna Covid-19 faraldursins en þegar staða sjóðsins var metin við vinnslu frumvarpsins. Þrátt fyrir framangreint telur meiri hlutinn brýnt að frumvarpið verði að lögum þar sem það felur í sér þarfar breytingar á námslána- og námsstyrkjakerfinu sem birtist í meiri stuðningi við námsmenn og réttlátara kerfi. Í því skyni að sporna við framangreindum óvissuþáttum leggur meiri hlutinn til að við frumvarpið verði bætt ákvæði til bráðabirgða þess efnis að heildarendurskoðun skuli fara fram á lögunum og framkvæmd þeirra að liðnum þremur árum frá því að lögin komu til framkvæmda. Lagt er til að mennta- og menningarmálaráðherra kynni niðurstöður heildarendurskoðunar eigi síðar en á haustþingi 2023. Í 6. kafla greinargerðar með frumvarpinu um mat á áhrifum er að finna almennt kostnaðarmat frumvarpsins. Við meðferð málsins fjallaði meiri hlutinn nokkuð um matið og óskaði eftir afstöðu fjármála- og efnahagsráðuneytisins til þess. Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytis kemur fram að það hafi ekki gert eigið kostnaðarmat en geri ekki athugasemdir við fyrirliggjandi kostnaðarmat mennta- og menningarmálaráðuneytisins miðað við þær forsendur sem lágu til grundvallar, að öðru leyti en að ráðuneytið hafi ekki sýnt fram á jafnmikla hækkun útgjalda til reksturs sjóðsins og matið geri ráð fyrir. Við meðferð málsins hafði fjármála- og efnahagsráðuneytið töluvert af ábendingum varðandi áhrif frumvarpsins á ríkisfjármálin, svo sem fjárstýringu og áhættu ríkissjóðs. Meiri hlutinn telur ekki tilefni til að leggja til breytingar á ákvæðum frumvarpsins vegna þeirra ábendinga en tekur fram að verði frumvarpið að lögum þarf sérstaklega að skoða rekstrarkostnað við Menntasjóð námsmanna, óvissuþætti kostnaðarmatsins og útfærslu á fjármögnun fjárheimilda á fjárlögum. Í kostnaðarmati með frumvarpinu er gert ráð fyrir að viðbótarkostnaður ríkissjóðs við rekstur sjóðsins verði 175 millj. kr., þar með talið 25 millj. kr. stofnkostnaður á fyrsta árinu, og síðan 150 millj. kr. árlega eftir það en ekki kemur fram hvað nákvæmlega liggi að baki aukningunni. Í minnisblaði frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu koma fram m.a. þær skýringar að verkefni sjóðsins muni aukast og gera megi ráð fyrir að fjölga þurfi starfsmönnum um u.þ.b. 15 manns. Meiri hlutinn leggur áherslu á að farið verði í nákvæmt mat á rekstrarkostnaði verði frumvarpið að lögum en núverandi rekstrarkostnaður við Lánasjóð íslenskra námsmanna er nú þegar verulegur. Meiri hlutinn áréttar að kostnaðarmatið er byggt á sviðsmyndum sem gætu breyst og að nokkuð er um óvissuþætti. Helstu óvissuþættir liggja í fjölda nemenda og barna, hlutfalli skólagjalda, fjölda útskrifaðra og afskriftum lána. Þá gæti vaxtaþakið sem meiri hlutinn leggur til kallað á aukin ríkisútgjöld en miðað við núverandi aðstæður er það ólíklegt. Þar að auki virðist ekki liggja fyrir hvernig eigi að útfæra fjármögnun fjárheimilda á fjárlögum. Lánasjóðurinn hefur verið B-hlutastofnun en verði hún A-hlutastofnun, líkt og leiða megi líkur að, verður að huga að áhrifum skuldareglna og krafna ríkissjóðs. Því til viðbótar bendir meiri hlutinn á að áætlað sé að styrktarhluti frumvarpsins muni nema um 6–7 milljörðum kr. á næstu árum og sé þar verið að áætla inngreiðslu vegna framtíðarskuldbindinga. Í kostnaðarmatinu er reiknað með að lánahlutinn verði sjálfbær með tilheyrandi vöxtum og vaxtaálagi, þar að auki að gamli lánahlutinn sé það vel fjármagnaður að ekki þurfi frekari inngreiðslur úr ríkissjóði. Meiri hlutinn bendir þó á að í fjárlögum fyrir árið 2020 voru áætlaðar inngreiðslur í lánahluta Lánasjóðs íslenskra námsmanna 4,6 milljarðar kr. árið 2021 og 5,8 milljarðar kr. árið 2022. Kostnaðarmatið gerir því ráð fyrir meira fjármagni en áætlað er í fjárlögum. Þá hefur meiri hlutinn lagt til að í nýjum ákvæðum til bráðabirgða verði kveðið á um aðgerðir ríkisstjórnarinnar sem metnar hafa verið til núvirtra 14 milljarða kr. Þær aðgerðir hafa áhrif á forsendur kostnaðarmatsins en gera verður ráð fyrir kostnaði við aðgerðirnar við ákvörðun fjárframlaga til sjóðsins í fjárlögum þegar frumvarpið hefur komið til framkvæmda. Meiri hlutinn leggur áherslu á að framangreindir þættir verði teknir til skoðunar af mennta- og menningarmálaráðuneytinu í samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið verði frumvarpið að lögum. Þá sé mikilvægt að útfærsla á skilum milli sjóðanna verði gerð í nánu samstarfi framangreindra ráðuneyta. Að lokum bendir meiri hlutinn á mikilvægi þess að farið verði yfir kostnaðarhluta við endurskoðun laganna sem meiri hlutinn leggur til að fari fram innan þriggja ára frá því að lögin koma til framkvæmda. Til viðbótar við þær breytingar sem hafa verið útskýrðar í nefndaráliti þessu eru gerðar nokkrar breytingar lagatæknilegs eðlis. Leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir nefndarálitið rita sú sem hér stendur, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Páll Magnússon, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Birgir Ármannsson og Anna Kolbrún Árnadóttir, með fyrirvara.
Virðulegur forseti. Að mínu mati og fleiri er eitt af aðalatriðunum þegar kemur að því að endurhanna stuðningskerfi við námsmenn, það hvort lánsfjárhæðin dugi til framfærslu. Það var rætt ansi mikið á fundum nefndarinnar og höfðu umsagnaraðilar oft orð á því. Hv. meiri hluti hefur ekki brugðist nógu vel við því að mínu mati, eins og kemur fram í nefndaráliti mínu og fleiri sem skiluðu inn slíku. En ég var að velta fyrir mér í ljósi þess sem hv. þingmaður nefndi, og nefndarálitsins, hvort hv. þingmaður telji líklegt að breyting verði á háttum Menntasjóðs miðað við að ekki eru gerðar efnislegar breytingar á því við hvað skuli miðað.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mér finnst erfitt að spá fyrir um hvað verði gert. En eins og þingmaðurinn sagði var framfærsla rædd töluvert mikið í nefndinni en kannski ekki nægilega mikið að mati hans. Ég hef lesið nefndarálit þingmannsins og þar er ágætlega farið yfir áhyggjur hans. En eins og fram kemur í nefndaráliti meiri hluta þá veltum við þessu fyrir okkur og vorum sammála um að við vildum halda í sveigjanleikann með því að vera ekki með einhverja fasta krónutölu. En við áréttuðum sérstaklega að framfærslan yrði að vera þannig að fólk gæti lifað af henni. Ég held að það sé atriði sem sjóðstjórnin tekur ákvörðun um þegar þar að kemur og svo er þetta kannski eitthvað sem verður tekið fyrir við endurskoðun laganna eftir þrjú ár þegar við sjáum betur hverjar forsendurnar eru og hvernig þetta nýja kerfi reynist og hver kostnaðurinn við það er.
Virðulegi forseti. Hér finnst mér löggjafinn koma vilja sínum mjög illa á framfæri. Það þarf ekki að festa einhverja tiltekna krónutölu í lögin. Það er hægt að hafa einhver viðmið eins og t.d. þau sem bæði 1. og 2. minni hluti hafa lagt til. Þótt það sé reyndar orðað ögn mismunandi var hugmyndin sú sama, þ.e. að leggja áherslu á að þetta eigi raunverulega að duga til framfærslu. Mér finnst skrýtið þegar Alþingi segir að lánin eigi að duga til framfærslu en vill samt ekki breyta neinu af því sem þegar er komin mjög löng reynsla á og er algerlega ljóst að dugar ekki til framfærslu. Þarna sé ég ákveðna mótsögn. Mér finnst Alþingi þurfa að taka af skarið, gera einhverja breytingu ef það á að standa við þá ósk, sem mér sýnist allir þingmenn deila sem tjá sig um þetta mál, að þau skuli duga til framfærslu. Ég skil ekki hvað það er við orðin í nefndarálitinu eða við nýja frumvarpið sem ætti að breyta því, sem þegar er komin reynsla á, að það dugar ekki til framfærslu. Það er alveg ljóst að það dugar ekki til framfærslu og ég sé ekkert benda til þess að það muni breytast á þremur árum.
Virðulegur forseti. Ég held að ég og hv. þingmaður séum algerlega sammála um að um tímamótafrumvarp er að ræða sem bætir námslánakerfið verulega þegar á heildina er litið og kemur mun betur til móts við fólk að mjög mörgu leyti. Þarna eru mörg og merkileg nýmæli og eins og þingmaðurinn veit hefur þetta stóra mál verið í vinnslu í minnst tíu ár og lagt fram tvisvar sinnum áður af öðrum ríkisstjórnum. Þannig að við erum komin ansi langt og ég tel að við séum komin með mjög gott frumvarp. Í meirihlutaálitinu segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn bendir á að í 2. mgr. 2. gr. er kveðið á um að miða skuli við að framfærslulán nægi námsmanni til að standa straum af almennum framfærslukostnaði á Íslandi meðan á námi stendur að teknu tilliti til fjölskyldustærðar og búsetu.“ Um er að ræða skyldu sjóðstjórnar til að ákvarða framfærslulán þannig að það dugi námsmönnum sannarlega til framfærslu. Ákvörðun um þetta er og verður því í höndum sjóðstjórnar samkvæmt þessu frumvarpi og [[Forseti hringir.]]ég held að það sé góð ákvörðun.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Ég ætla ekki að fara í styrkjakerfið sem slíkt í þessu andsvari, en kem að því í ræðu á eftir. Mig langar að spyrja hv. framsögumann út í rekstrarkostnað sjóðsins sem hér segir að verði 175 milljónir á fyrsta ári og 150 milljónir til framtíðar. Eða eins og segir í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Í minnisblaði frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu koma m.a. fram þær skýringar að verkefni sjóðsins muni aukast og að gera megi ráð fyrir að fjölga þurfi starfsmönnum um u.þ.b. 15 manns.“ Ég vil því spyrja hv. framsögumann varðandi þessa 15 starfsmanna viðbót hjá LÍN eða Menntasjóði eftir þessar breytingar, gangi þær í gegn: Fækkar starfsmönnum annars staðar í kerfinu eða er þetta bara hrein viðbót starfsmanna til sjá um málefni lánasjóðsins eða Menntasjóðs í framtíðinni? Þetta er ótrúleg fjölgun starfsmanna. Var einhver greining gerð á [[Forseti hringir.]]þessum kostnaðarauka í nefndinni?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, þetta eru miklir peningar og við ræddum það, meiri hlutinn í nefndinni. Þau svör sem nefndin fékk frá ráðuneytinu varðandi þessa upphæð eru, eins og fram kemur í gögnum málsins, að fjölga þarf starfsmönnum um alla vega 15. Fjölgunin er vegna þess að með hinu nýja fyrirkomulagi eykst mjög upplýsingaskylda sjóðsins, vegna þess að þarna verða í boði bæði verðtryggð og óverðtryggð lán, eins og fram hefur komið. Að hluta til er einnig komið styrkjakerfi, þannig að upplýsingaskylda og einstaklingsmiðuð ráðgjöf og þjónusta við lántakendur mun aukast mjög mikið. Fjölgun starfsmanna skýrist að hluta til af því. Það var rætt í nefndinni og þetta eru upplýsingarnar sem við fengum frá ráðuneytinu. En það kemur líka fram í áliti meiri hlutans að þetta þurfi að skoðast [[Forseti hringir.]]þegar sjóðurinn hefur starfsemi og við sjáum [[Forseti hringir.]]hvernig það kemur allt saman út.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þetta er nú hálfótrúleg þróun mála, þykir mér, hvað starfsmannaþörfina varðar. Ég fletti áðan í ársskýrslum Lánasjóðs íslenskra námsmanna frá 2011 og 2017. Bæði þessi ár var starfsmannafjöldinn tilgreindur 28 manns. Í dag eru 35 starfsmenn tilgreindir á heimasíðu Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Ef þeim verður fjölgað um 15 munu 50 starfsmenn vinna verkefni sem 28 starfsmenn dugðu lánasjóðnum til að vinna á árunum 2011 og 2017. Ég trúi því bara ekki í nútímaumhverfi að það kalli á að tvöfalda næstum starfsmannafjöldann, næstum því 100%, að fá í fangið verðtryggð og óverðtryggð lán. Það stenst enga skynsemisskoðun. Ég velti því fyrir mér hvort hv. framsögumaður telji ekki nauðsynlegt að greina það atriði á milli 2. og 3. umr. þannig að við vitum hvað við erum að samþykkja hérna, því að ef við núvirðum þennan 150 milljóna [[Forseti hringir.]]kostnaðarauka á ári, 5% ávöxtunarkröfu, er þetta ákvörðun upp á þriggja milljarða einskiptisaðgerð. [[Forseti hringir.]]
Virðulegi forseti. Það er nú heldur mikil einföldun hjá þingmanninum að tala um að skýringin á þessari fjölgun starfsmanna sé eingöngu vegna þess að í boði verði verðtryggð og óverðtryggð lán. Eins og ég fór yfir í maraþonræðu áðan er verkefnum sjóðsins að fjölga í samræmi við breytingarnar sem verið er að gera, eins og farið hefur verið yfir. Við komum með mörg nýmæli sem lúta m.a. að styrkjum til barnafjölskyldna og niðurfellingu höfuðstóls þegar námi lýkur á réttum tíma. Svo þarf að taka tillit til sérstakra aðstæðna hjá fólki, t.d. námsframvindu og fleiri hluta. Greiningin hjá menntamálaráðuneytinu, sem nefndinni kallaði eftir, er að miðað við þau verkefni sem munu koma inn og þessar breytingar, þá kalli það á þennan starfsmannafjölda sem kostar þessa peninga. Það er svarið.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir ræðuna. Málið er mjög umfangsmikið, eins og fram kom í máli hv. þingmanns, og flókið, svolítið tyrfið, skulum við segja. En ég varð þess heiðurs aðnjótandi að sitja sem varamaður fyrir hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson á einum þeirra funda þar sem verið var að fjalla um þetta umfangsmikla mál. Það sem mér fannst áhugavert var að allir gestir komu með mismunandi athugasemdir, sem sýnir bara hvað þetta er flókið og umfangsmikið mál. Það sem sat hvað mest í mér var þegar fulltrúi Öryrkjabandalagsins kom og talaði um að fólk ætti ekki að þurfa að endurgreiða lán ef það lenti í því óláni að lenda í slysi sem gerði það að verkum að það gæti ekki nýtt sér nám sitt. [[Forseti hringir.]]Ég vil byrja á því að spyrja, fyrst tíminn er aðeins öðruvísi en klukkan gaf til kynna [[Forseti hringir.]]í upphafi, hvort eitthvað hafi verið gert til að bregðast við þessum athugasemdum Öryrkjabandalagsins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki verið margar vikur í þessari ágætu nefnd og hef þurft að hafa mjög hraðar hendur við að setja mig inn í þetta risastóra mál. Ég hef lesið yfir umsögn Öryrkjabandalags Íslands og þar er ákveðnum áhyggjum lýst, eins og þingmaðurinn fór yfir. Hv. þingmaður er, held ég, að tala um 13. gr., varðandi námsframvinduna, er það ekki?
… svo lendirðu í slysi og getur ekki notað …
Já, gerðar eru ákveðnar kröfur um námsframvindu. En ég tel að eins og málið er búið núna sé komið til móts við þessar ábendingar frá Öryrkjabandalaginu þannig að horft er einstaklingsbundið á aðstæður fólks. Ef fólk lendir í slysum eða alvarlegum veikindum á það ekki að koma í veg fyrir að viðkomandi uppfylli [[Forseti hringir.]]kröfur um hefðbundna námsframvindu. En þetta eru sérstök tilfelli [[Forseti hringir.]]og verður tekið tillit til þeirra samkvæmt frumvarpinu.
Virðulegur forseti. Ég var að vísa í endurgreiðslu á námslánum fyrir nám sem viðkomandi getur ekki nýtt sér lengur vegna slyss þannig að það er ekki í náminu sjálfu heldur þegar því er lokið og komið að því að greiða til baka. Ég spurði út í það af því að mér skilst að til standi að setja ákvæði inn í lögin þar sem Lánasjóði íslenskra námsmanna er gert heimilt að halda áfram innheimtu lána, jafnvel eftir að viðkomandi aðili hefur verið lýstur gjaldþrota. Ég velti fyrir mér, ef svo óheppilega vill til að einstaklingur sem lendir í alvarlegu slysi og getur ekki lengur nýtt sér nám sitt, verður jafnvel gjaldþrota, hvort eitthvað í frumvarpinu komi í veg fyrir að Lánasjóður íslenskra námsmanna elti uppi öryrkja til að láta hann endurgreiða námslán af námi sem hann getur ekki nýtt sér lengur.
Virðulegi forseti. Ég er að reyna að ná utan um málið. Þetta eru mjög margar greinar og mörg efnisatriði þannig að ég vona að ég sé að svara hv. þingmanni út frá réttri grein. Það varðar gjaldfellingu vegna sjúkdóma eða slysa sem fólk lendir í. [[Gripið fram í: 23.]]Það er 23. gr., já. Meiri hlutinn fjallaði um það sérstaklega og fjallað var um það á þó nokkrum fundum nefndarinnar. Um er að ræða heimildir sjóðstjórnar til að veita undanþágur í sérstökum tilfellum þannig að það er rauði þráðurinn í gegnum [[Forseti hringir.]]frumvarpið. Og þess vegna, eins og með starfsmannafjöldann, er verið að breyta kerfinu á þann veg að tekið er meira tillit til einstaklingsbundinna aðstæðna. [[Forseti hringir.]]Og það á líka við um þetta.
Virðulegi forseti. Ég þakka framsögumanni sköruglega maraþonframsögu. Þetta er flókin umræða og ég ætla svo sem ekki að vera að flækja hana mjög mikið en vil stinga upp á því hvort við í nefndinni gætum rætt milli 2. og 3. umr. um 13. gr. þar sem talað er um lágmarksnámsframvindu. Þar segir, með leyfi forseta: „Veita má undanþágu frá kröfum um lágmarksnámsframvindu sé lánþega það vandkvæðum bundið að mati sjóðstjórnar að stunda nám …“ Og svo er ýmislegt talið upp sem veita eigi slíkar undanþágur. Ég velti fyrir mér hvort við getum bætt inn í þessar undanþágur flóttafólki og innflytjendum sem þurfa að fara í viðbótarnám til að fá viðurkenningu á sínu fyrra námi en ná ekki að uppfylla þessar lágmarksframvindukröfur, hvort það væri ekki alveg tilvalið. Þetta er ábending [[Forseti hringir.]]frá Landssambandi íslenskra stúdenta. Er ekki alveg tilvalið að nefndin taki þetta fyrir milli 2. og 3. umr.?
Virðulegi forseti. Ef ég fletti upp á 13. gr. þá stendur þar nákvæmlega, með leyfi forseta: „Veita má undanþágu frá kröfum um lágmarksnámsframvindu sé lánþega það vandkvæðum bundið að mati sjóðstjórnar að stunda nám skv. 1. mgr. vegna örorku, lesblindu, sértækra námsörðugleika, alvarlegra veikinda, barneigna eða vegna þess að tímabundið stendur ekki til boða fullt nám samkvæmt skipulagi skóla eða af öðrum sambærilegum ástæðum.“ Þarna er ekki sérstaklega talað um flóttamenn og ég þekki ekki hvort þessari umræðu hafi verið lokið og málið afgreitt svona fyrir mína tíð í nefndinni þannig að ég þori ekki alveg að fara með það. En miðað við þau gögn sem fyrir liggja, minnihlutaálit og breytingartillögur minni hluta, tel ég að umræða muni halda áfram í nefndinni á milli umræðna þannig að þetta verði eitt af því sem þar verður rætt. Svo munum við komast að einhverri niðurstöðu. Hver hún verður veit ég ekki.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir það. Við ræðum þetta eflaust. Það er annað sem kemur upp í hugann núna. Talað er um það í frumvarpinu að lánþegar yfir 35 ára aldri eigi að eiga sama rétt og aðrir á barnastyrkjum og öðrum styrkjum. Ég velti fyrir mér hvort ekki væri sanngjarnt í þessum sama anda að þeir sem eru 35 ára og eldri hafi þá líka möguleika á því að hafa endurgreiðslur á lánum sínum tekjutengdar. En ekki er gert ráð fyrir því í núverandi frumvarpi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ef ég skildi hann rétt þá veltir hann því fyrir sér hvort ekki sé hægt að hækka aldursmörk tekjutengingar og hafa þau fram yfir 35 ára aldur, eins og upphaflega var lagt fram í frumvarpinu. Í gögnum málsins kemur fram, og megingrundvöllur þessa nýja kerfis grundvallast á því, að lánahlutinn á að vera alveg sjálfbær og svo kemur ríkið með fjármuni sína inn í styrkjakerfið. Svo dæmið gangi upp og svo lántakendur þurfi ekki að greiða allt of mikinn kostnað er varla hægt að teygja tekjutenginguna lengra en upp í 35 ára aldur svo þetta gangi allt saman upp. En eins og fram kemur í nefndaráliti okkar í meiri hlutanum ákváðum við, m.a. vegna hinna sérkennilegu aðstæðna í dag vegna Covid, að hækka aldursmörkin upp í 40 ár, [[Forseti hringir.]]það er tímabundið bráðabirgðaákvæði sem verður tekið upp við endurskoðun laganna.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem samanstendur einungis af þeim sem hér stendur, þótt ég hafi reyndar frétt í óspurðum fréttum áðan að fleiri séu sammála mér, sem ég fagna mjög. En fyrst verð ég að fjalla aðeins um málsmeðferð frumvarpsins. Að mínu mati hefði málið alveg mátt fá betri umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd. Það var ýmislegt sem umsagnaraðilar fóru út í sem ekki var tekið á, hvorki í nefndaráliti meiri hlutans né í því sem ég flyt hér, og ég hef ekki tekið eftir því í nefndarálitum annarra. Reyndar hef ég ekki komist í að skoða alla vega eitt þeirra af mikilli dýpt sökum ástæðna sem ég ætla einnig að nefna. Mér finnst það til marks um ákveðið metnaðarleysi í þingstörfum almennt hvað lögð er mikil áhersla á að tikka í boxin og koma málum í gegn sem allra fyrst. Þetta er stórt mál og mikilvægt mál. Fjölmargir hagsmunaaðilar sendu inn fjölmargar umsagnir með ansi mörgum tillögum og mér finnst að allsherjar- og menntamálanefnd hafi bara ekki fjallað nógu mikið um málið, enda greiddi ég ekki atkvæði með því að taka það út á sínum tíma. Málið var sett á dagskrá með afbrigðum vegna þess að of skammt var liðið frá því að breytingartillögum og nefndarálitum var dreift. En ég get ekki bara kennt einhverjum öðrum um það, kannski hefði maður átt að gera athugasemdir við það. Ég hafði reyndar orð á því á sínum tíma en það þótti ekki raunhæft að verða við því. Og svo í dag er þingfundur framlengdur inn í kvöldið til þess að geta klárað málið. Þótt minn skilningur sé sá, ég vona að það sé rétt, að þingfundur standi ekki lengur en til kl. 21 er það hvergi nálægt því að vera nóg til að ræða þetta mál þannig að ég býst fastlega við því að umræðan haldi áfram, enda fullt tilefni til. Þetta nefni ég án tillits til þess hvað stendur í frumvarpinu sjálfu. Þetta er ágætismál, þetta er ágætisfrumvarp. 1. minni hluti leggur til að það sé samþykkt með breytingum sem eru lagðar til í sérstöku þingskjali. En mér finnst mikilvægt að nefna þetta vegna þess að mér finnst það vera löstur á Alþingi hvernig hlutirnir eru stundum trukkaðir áfram, af einskærum metnaði auðvitað, en að mínu mati ekki nógu mikilli nærgætni gagnvart þeim hagsmunaaðilum sem sendu inn allar þessar tillögur. Nefndarálit 1., 2. og 3. minni hluta komu ekki fram fyrr en í dag, ég er ekki alveg með á hreinu hvenær, ég var á fundum sjálfur á þeim tíma, en einhvern tímann eftir hádegi, hygg ég, og það er ekki víst að allir hér inni eða úti í samfélaginu hafi fengið tækifæri til að kynna sér þau þótt ég átti mig á því að sennilega hafi þeir sem láta sig málið mestu varða sennilega gert það. En óháð því óska ég þess og vona að sátt sé um að taka málið til nánari umfjöllunar milli 2. og 3. umr. Þá vil ég einnig leggja sérstaklega til að fólk kynni sér minnihlutaálit 2. og 3. minni hluta. Ég vil fyrst fjalla aðeins um álit meiri hlutans en það er í öllum meginatriðum gott. Tillögurnar sem þar eru lagðar fram eru jákvæðar að mínu mati. Það helsta sem ég myndi gagnrýna er að það taki ekki nógu mikið á þeim álitamálum sem þó voru uppi. Eitt dæmið er 12. gr., um upplýsingagjöf, en nefndin fjallaði um það atriði og mun ég gera grein fyrir því á eftir hvernig 1. minni hluti leggur til að kljást verði við það. Meiri hlutinn leggur einnig til vaxtaþak sem kom mjög mikið til umræðu og er sú breyting mjög jákvæð. Meiri hlutinn lagði líka til breytingu um gjaldfellingu láns sem 1. minni hluti tekur einnig undir. Og frestun á endurgreiðslu sem var líka jákvæð tillaga, og síðan ýmis bráðabirgðaákvæði sem 1. minni hluti tekur einnig undir. Þau eru jákvæð. Sér í lagi má nefna þá ákvörðun að hækka aldur þeirra lánþega sem geta valið að endurgreiða námslán með tekjutengdum afborgunum úr 35 í 40 ára, enda verði áhrif þess metin þegar þau verða orðin ljós. Það fyrsta sem ég vil fjalla um í áliti 1. minni hluta er framfærsla námsmanna. Þetta er að mínu mati það mikilvægasta og mér finnst það í raun og veru leiðinlegast að ekki hafi verið gert meira í því. Þetta kom margsinnis upp og kemur oft upp í umræðunni um námslán og stuðningskerfi við námsmenn, en það er þetta einfalda atriði sem maður hefði haldið að væri komið á hreint eftir alla umræðuna sem er: Eiga námslán að duga til framfærslu? Já eða nei. Ég veit ekki um neinn sem svarar þessari spurningu neitandi. Hingað koma upp þingmenn, þar á meðal hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir, sem segja: Já, þetta á að duga til framfærslu. Nú höfum við reynslu af ákveðnum lagabálki og ákveðinni stofnun sem starfar samkvæmt þeim lagabálki, þ.e. LÍN, með tilheyrandi lögum. Við vitum öll hvernig þau ákvæði eru og við vitum alveg hvernig reynslan af því er. Hún er einfaldlega ekki nógu góð, virðulegi forseti. Námslán duga ekki til framfærslu og mér vitanlega er það ekki umdeilt. Með öðrum orðum, það er staðreynd. Sömuleiðis verður til ákveðinn vítahringur þegar námsmenn neyðast - ég undirstrika - neyðast til að vinna með námi sínu vegna þess að ofan á þetta eru ákveðin frítekjumörk sem skerða möguleika námsmanna til að fá lán yfir höfuð. Þetta veldur þeim vítahring að námsmenn þurfa að vinna enn meira með námi sínu. Það er auðvitað ekki nógu gott, virðulegi forseti, ef hugmyndin er sú að styðja námsmenn til að sinna námi sínu með þeim hætti sem þeir sjálfir vilja sinna. Fyrsti minni hluti leggur til breytingu á 2. mgr. 2. gr. frumvarpsins um að þar komi nýr málsliður, svohljóðandi, með leyfi forseta: „Framfærslukostnaður skal aldrei vera lægri en sem nemur dæmigerðu neysluviðmiði samkvæmt útreikningum félagsmálaráðuneytis um neysluviðmið fyrir heimili á Íslandi.“ Þessi tillaga kom til eftir að 1. minni hluti rannsakaði hvernig hægt væri að koma inn í löggjöfina einhvers konar viðmiði án þess þó að festa beinlínis fasta krónutölu. Kemur í ljós að viðmiðið sem sjóðstjórn LÍN hefur haft hingað til miðar við grunnframfærslu eða grunnviðmið, minnir mig að það heiti, og það er annað en það dæmigerða. Það dæmigerða er hærra. 1. minni hlutinn, og fleiri, er þeirrar skoðunar að það að vera námsmaður eigi ekki sjálfkrafa að dæma mann til fátæktar þótt tímabundið sé, heldur eigi námsmenn að geta sinnt námi sínu án þess að þurfa að hafa fjárhagsáhyggjur, eins og kom fram við meðferð nefndarinnar í málinu að er mjög algengt. Margir námsmenn hafa beinlínis fjárhagsáhyggjur, jafnvel mjög miklar. Það gengur ekki, virðulegi forseti. Við eigum að laga það. Við lögum það með því að láta námslánin vera þannig að námsmenn geti notað þau sér til framfærslu. Virðulegi forseti. Þetta er aðalatriðið. Mér þykir leitt að það sé ekki tekið, að mínu mati, nógu alvarlega af meiri hlutanum. Þetta er sama lagalega útfærslan og hefur verið við lýði hingað til og sjóðstjórn látin ákveða þetta, sem er ekki eitt og sér neitt vandamál nema það að við höfum þá reynslu að þetta dugar ekki. Við eigum að reyna að laga það þegar við fáum tækifæri til þess og hér er tækifærið. Ég vil líka nefna að 2. minni hluti hefur lagt til sömu lausn þó að hún sé orðuð örlítið öðruvísi en á engan efnislega frábrugðinn hátt. Þá vil ég víkja að upplýsingagjöfinni í 12. gr. frumvarpsins. Þar er annað atriði sem hefði mátt vinna aðeins betur. Ríkisskattstjóri hafði þar áhyggjur af því að það væri allvíðtæk upplýsingaskylda á ríkisskattstjóra þar sem embættinu er gert skylt, þrátt fyrir stranga þagnarskyldu, að láta Menntasjóðnum eða innheimtuaðila námslána í té upplýsingar um lánþega, sem síðan það sama embætti er kannski ekkert endilega best í stakk búið til að meta nákvæmlega hverjar eiga að vera. Þetta er mjög óheppilegt og kemur stundum fyrir að stofnanir eru látnar meta eitthvað sem er óheppilegt að þær meti sjálfar. 1. minni hluti leggur til mjög einfalda breytingu á því þar sem skerpt er á hvaða upplýsingar það eru sem ríkisskattstjóra skuli vera skylt að láta Menntasjóðnum eða innheimtuaðila námslána í té, og það er um tekjur lánþega og tekjur maka og foreldra lánþega þegar við á. Frumvarpið er aðeins óskýrara að þessu leyti. Við gerð nefndarálitsins fengum við ekki séð að það væri í frumvarpinu nein ástæða til þess að ríkisskattstjóra væri gert skylt að miðla frekari upplýsingum um þetta. Við leggjum til að þetta sé bara niðurnjörvað á þennan hátt og væntum þess að ef annmarkar séu á því verði vonandi meiri umræða um þetta tiltekna efni í hv. allsherjar- og menntamálanefnd milli umræðna, ja, nema aðrar útfærslur komi við 2. eða 3. umr. Nú reyni ég, virðulegur forseti, að hafa þetta nokkurn veginn í réttri röð. Þá skal fjallað aðeins um námsstyrk. Það er jákvætt skref, að mati 1. minni hluta, að ætlunin sé að færa sig frá kerfi sem snýst að öllu leyti um lán og yfir í það að styrkja nema til náms, enda sem fyrr greinir styður 1. minni hluti málið. Þó að þetta fyrirkomulag kunni í sjálfu sér að fela í sér betrumbætur verður að líta til þess að ekki þarf háa vexti til að þeir éti upp ágóðann af niðurfellingu höfuðstólsins og útskrifaðir nemar verði því verr settir en ella. Undirstrikar þetta nauðsyn þess að vaxtaþak sé á lánum sem Menntasjóðurinn veitir. Því er fagnaðarefni að nefndin leggi til að vaxtaþak verði sett. Þá verður heldur ekki litið fram hjá því að styrkur sem felur í sér 30% niðurfellingu höfuðstóls lána verður til lítils gagns ef nemendur neyðast til að halda áfram að vinna eins mikið með námi og raun ber vitni vegna lágrar framfærslu. Undirstrikar þetta mikilvægi þess að framfærsluviðmið geri nemendum kleift að sinna náminu án þess að þurfa að vinna of mikið meðfram náminu til að eiga í sig og á. Þá bendir 1. minni hluti einnig á þá staðreynd að skilyrðin til að hljóta umræddan námsstyrk eru heldur þröng og gefa ekki þann sveigjanleika sem stór hluti nemenda þarfnast til að ljúka námi. Lánþegar þurfa að ljúka prófgráðu á þeim tíma sem skipulag náms gerir ráð fyrir samkvæmt 1. mgr. 14. gr. en hafa svigrúm til seinkunar í námi samkvæmt 3. mgr. sömu greinar. Staðreyndin er samt sú að með því að hafa tímarammana ósveigjanlega og því að gera ekki ráð fyrir fjölbreyttum aðstæðum námsmanna er unnið gegn markmiði frumvarpsins um að tryggja þeim sem falla undir lögin tækifæri til náms, án tillits til efnahags og stöðu að öðru leyti. Með því að fjarlægja rétt þeirra sem hverfa frá námi tímabundið til styrks eru möguleikar þeirra á að snúa aftur til náms skertir. 1. minni hluti leggur því til að umræddir tímarammar verði rýmkaðir. Hvað varðar hlutfall niðurfellingar námsstyrks hafa umsagnaraðilar bent á að sá 30% afsláttur af námslánum sem lagður er til virðist grundvallast á þeim fjárveitingum sem löggjafinn hefur veitt til málaflokksins hingað til. Sambærilegur afsláttur í nágrannalöndum okkar sé hærri, til að mynda 40% í Noregi. 1. minni hluti tekur undir þau sjónarmið að íslensk stjórnvöld ættu að hafa metnað til að haga fyrirkomulagi námsstyrkja þannig að það standist alþjóðlegan samanburð, sérstaklega þegar kemur að nágrannalöndum okkar. Leggur 1. minni hluti því til að hlutfall niðurfellingar verði hækkað úr 30% í 40%. Þá er sömuleiðis sveigjanleikinn aukinn þar, eins og fyrr segir, í b–d-liðum 4. töluliðar í breytingartillögu 1. minni hluta. Þá skal fjallað um framfærslustyrk vegna barna. Þau ágætu nýmæli eru í frumvarpinu að lánþegi sem þiggur námslán fái styrk til framfærslu barns. Hugmyndin með þessu er sú að þeir nemendur standi ekki verr að loknu námi en ella. Þetta er ágætisbreyting en hins vegar kom fram sú athugasemd að það væru ekki endilega allir aðilar sem væru með barn sem þyrftu í sjálfu sér á námslánum að halda, en hefðu hins vegar ríka þörf fyrir þennan framfærslustyrk vegna barna og gætu látið sér hann duga. Því leggur 1. minni hluti til að þessu verði breytt þannig að í stað þess að skilyrði verði háð því að lánþegi þiggi námslánið þá þurfi hann einungis að eiga rétt á námsláni. Þannig að nemandi sem hefur rétt á námsláni geti fengið þennan framfærslustyrk vegna barna. Ein af þeim grundvallarbreytingum sem gerðar eru með frumvarpinu er sú að lánakjör eru markaðsvædd, en nemendum gefinn möguleiki á að hljóta námsstyrki í formi niðurfellingar á 30% hluta höfuðstólsins. Þó að námsstyrkir séu jákvætt skref verður ekki horft fram hjá því að markaðsvæðing lánskjara er ekki gallalaus lausn þar sem hún getur einnig haft neikvæð áhrif á kjör námsmanna. Með breytingunum eykst óvissa um kjör og endurgreiðslubyrði mjög, bæði vegna beinnar tengingar vaxtakjara við markaðsvexti og heimildar sjóðstjórnar til að ákvarða vaxtaálag til að standa undir væntum afföllum sjóðsins. Eitt helsta markmiðið með þessum breytingum er að geta komið í veg fyrir afföll af útlánum sjóðsins. Með því að leggja þetta vaxtaálag á lán Menntasjóðs er ábyrgðinni á afföllum lána velt frá ríkinu yfir á námsmenn sjálfa og þá sem hafa lokið námi. Slíkt getur haft neikvæð áhrif þegar efnahagskreppa blasir við, enda eru það þá lánþegar sem munu sitja uppi með þau auknu afföll sem fylgt geta slíkum áföllum. Á móti kemur að breytingin hefur einnig tvímælalaus jákvæð áhrif á kerfið í heild að því leyti að veittir styrkir eru gagnsærri og auðveldara er að mæla árangur kerfisins. Sömuleiðis er mjög til bóta að námsmönnum sé í sjálfsvald sett hvort þeir vilji halda lánum sínum verðtryggðum eða gera þau óverðtryggð að námi loknu, en erfitt er að sjá hvernig hægt væri að haga þeirri breytingu án þess að markaðsvæða vaxtafyrirkomulag, a.m.k. með einhverjum hætti. Að framangreindu sögðu styður 1. minni hluti þessa grundvallarbreytingu en áréttar mikilvægi þess að yfirvöld fylgist vel með áhrifum breytingarinnar. Í þessu sambandi bentu margir umsagnaraðilar á mikilvægi vaxtaþaks og því fagnar 1. minni hluti tillögu meiri hlutans um að koma slíku á. Án slíks þaks ykist óvissan um framtíðina eftir nám svo gífurlega að hún væri til þess fallin að hafa veruleg neikvæð áhrif á möguleika og áhuga á námi með stuðningi Menntasjóðs, að mati 1. minni hluta. Einnig var rætt um tekjutengda endurgreiðslu. Komu fram fjölbreytt sjónarmið um það frá umsagnaraðilum en í ljósi tillagna meiri hlutans um bráðabirgðaákvæði leggur 1. minni hluti ekki til aðrar breytingar að svo stöddu, en styður tillögu meiri hlutans og áréttar mikilvægi þess að breytingin verði metin í kjölfarið, þá sérstaklega með tilliti til þess möguleika að gera hana varanlega. Er átt við þá breytingu sérstaklega að aldurinn sé hækkaður úr 35 árum í 40 ár, þ.e. þeirra nemenda sem geta tekjutengt afborganir. Þá þarf að fjalla aðeins um 26. gr. frumvarpsins en þar kemur fram að um fyrningarfrest kröfu vegna námslána fari eftir ákvæðum laga um fyrningu kröfuréttinda og að ákvæði laga um gjaldþrotaskipti um lengd fyrningarfrests og sérreglur þeirra um slit fyrningar gildi ekki um námslán. Umsagnaraðilar hafa bent á að ákvæðið brjóti í bága við meginreglu skuldaskilaréttar um jafnræði kröfuhafa auk þess að fela í sér mismunun á milli skuldara eftir tegund skulda, svo sem vegna námslána eða húsnæðisskulda. Vafi sé um hvort frumvarpið samræmist jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Sambærilegt ákvæði er ekki að finna í núgildandi lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna og er því um að ræða nýmæli. Í athugasemdum við 26. gr. segir að tilgangur ákvæðisins sé að kröfur samkvæmt námslánaskuldabréfum verði undanþegnar ákvæðum 2. og 3. mgr. 165. gr. laga um gjaldþrotaskipti. Umræddar 2. og 3. mgr. 165. gr. komu nýjar inn í lög um gjaldþrotaskipti árið 2010 í kjölfar efnahagshrunsins en samkvæmt þeim fellur krafa niður tveimur árum eftir gjaldþrotaskipti nema kröfuhafi höfði sérstakt dómsmál og fái fyrningarslit viðurkennd. Til þess að fá fyrningarslit viðurkennd í slíku dómsmáli er nauðsynlegt að sóknaraðili í málinu sýni fram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta aftur fyrningu, svo og að líkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfu hans á nýjum fyrningartíma. Lánasjóður íslenskra námsmanna hefur höfðað fjölda slíkra dómsmála til að fá fyrningarslit viðurkennd eftir gjaldþrot lánþega og hefur nokkrum þeirra verið áfrýjað til Hæstaréttar. Hæstiréttur hefur í flestum tilfellum komist að þeirri niðurstöðu að viðurkenna ekki fyrningarslit, enda hafi lánasjóðurinn ekki sýnt fram á að aðstæður hans væru sérstakar í samanburði við aðra lánveitendur. Þá væri Lánasjóður íslenskra námsmanna ríkisstofnun sem væri rekin með framlögum ríkisins, þess sama og hefði sett 3. mgr. 165. gr. laganna án þess að undanþiggja lánasjóðinn eða aðra tiltekna lánardrottna frá því að þurfa að hlíta reglum ákvæðisins. Að þessu virtu bæri lánþega ekki að greiða kröfuna í kjölfar gjaldþrotsins. Svo virðist sem að umrædd 26. gr. frumvarpsins hafi verið sett inn í frumvarpið til að styrkja stöðu Menntasjóðs í slíkum málsóknum og undanþiggja sjóðinn frá 2. og 3. mgr. 165. gr. laga um gjaldþrotaskipti. 1. minni hluti telur ótækt að svipta lánþega þeim réttindum sem þeim voru veitt með lögum um breytingu á lögum um gjaldþrotaskipti, nr. 142/2010, og telur að lánþegar hjá Menntasjóði námsmanna ættu ekki að búa við lakari réttarvernd en aðrir ef til þess kemur að þeir verði gjaldþrota. Leggur 1. minni hluti til að ákvæði 26. gr. frumvarpsins falli brott. Í frumvarpinu er stjórn Menntasjóðs falið viðamikið hlutverk þegar kemur að stjórn sjóðsins og nánari útfærslu reglna er gilda um hina ýmsu þætti starfseminnar, m.a. hvað varðar framfærsluviðmið, vaxtaálag, endurgreiðslutíma og reglur um námsframvindu. Umsagnaraðilar hafa bent á að það sé óeðlilegt að framkvæmd og virkni sjóðsins sem félagslegs jöfnunartækis geti í veigamiklum atriðum ráðist af þeim áherslum sem stjórn mótar hverju sinni án atbeina löggjafans. Í því ljósi áréttar 1. minni hluti þá afstöðu sína að fullt tilefni sé til ítarlegri umfjöllunar um efni frumvarpsins áður en það verður að lögum, en sömuleiðis mikilvægi þess að fram fari mat á áhrifum lagasetningarinnar þegar þau áhrif eru komin í ljós. Að framangreindu virtu leggur 1. minni hluti til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Sá sem hér stendur vonar að skilmerkilega hafi verið gerð grein fyrir öllum þeim breytingartillögum sem er að finna í því þingskjali en leggur þó til að áheyrendur lesi það sjálfstætt, enda allt þar sem á að skipta máli. Það er ýmislegt sem stendur eftir í kjölfar þessarar umfjöllunar. Það er t.d. þetta hámark ECTS-eininga upp á 420 plús doktorsnám. Umsagnaraðilar báðu um endurskoðun á þessu. Ég las fyrr í dag að 2. minni hluti hefði brugðist við þessu. Hvet ég þingmenn til að gefa því gaum. Sá sem hér stendur mun vissulega gera það. Þá var bent á að í 13. gr. vantaði lagastoð fyrir innflytjendur sem þurfa viðbótarnám til að fá viðurkenningu á fyrra námi en ná ekki að uppfylla kröfur um lágmarksnámsframvindu. Landssamband íslenskra stúdenta benti á þetta og sömuleiðis komu inn athugasemdir hvað varðar námslán til framhaldsnáms, eitthvað sem sá sem hér stendur hefur ekki náð að kynna sér nógu vel fyrir þessa tilteknu umfjöllun en vonar að fá næði í áframhaldi umfjöllun þingsins, þá á ég vitaskuld við hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Að þessu virtu, virðulegi forseti, vil ég ítreka þá ósk mína að betur verði farið yfir málið milli 2. og 3. umr. Sér í lagi kalla ég eftir því, ef meiri hlutinn hefur áhuga á og telur skynsamlegt, að íhuga þær breytingartillögur sem liggja fyrir, ekki bara af hendi þess sem hér stendur, 1. minni hluta, heldur einnig 2. minni hluta. Þó að eitthvað sé sammerkt með þessum tveimur minnihlutaálitum og breytingartillögum eru þær ekki alveg samhljóða. Ég tók eftir að 1. minni hluti bregst við hlutum sem 2. minni hluti gerir ekki og öfugt. Við snöggan yfirlestur áðan datt mér í hug að sameina þessi tvö eða í það minnsta að fjalla betur um þau. Eins og kom fram áðan hjá hv. framsögumanni nefndarálits meiri hlutans stendur til að endurskoða þetta kerfi að þremur árum liðnum og það er jákvætt. Ég verð að halda hér stutta tölu, virðulegi forseti, um það hvernig ég tel að við eigum að líta á menntun í grundvallaratriðum. Sjálfsagt hefur þessi söngur verið sunginn hér nokkrum sinnum. Menntun og stuðningur við menntun er ekki eitthvað sem við eigum að líta á sem ölmusu. Í fyrsta lagi er lánakerfið, sem er eitthvað sem við gætum alveg deilt um hvort eigi yfir höfuð að vera. Fullt af fólki finnst að þetta eigi ekki að vera lánakerfi heldur einfaldlega styrkjakerfi. En við erum með þetta lánakerfi og þess þá heldur, í kjölfar þessara breytinga, verðum við að átta okkur á því að þegar við fellum niður höfuðstól um 30% eða 40%, eins og hér er lagt til, þá erum við að fjárfesta til framtíðar fyrir þjóðina, fyrir alla Íslendinga. Þetta eru ekki peningar sem renna bara í vasa einhvers nemanda sem fær „ölmusuna“ frá yfirvöldum. Þetta er fjárfesting okkar til framtíðarinnar. Ég hélt stutta ræðu um það fyrir ekki mörgum dögum að undirstaða nútímasamfélagsins sé tvenns konar, annars vegar vísindi og hins vegar alþjóðasamstarf. Menntunin er forsenda hvors tveggja. Víða í heiminum er menntun álitin eins og húsnæði, þar sem viðkomandi fær lán til að kaupa húsnæði fyrir sjálfan sig. Við getum ekki leyft okkur að líta á menntun á sama hátt, virðulegi forseti, þó að sumir stjórnmálamenn séu þeirrar afstöðu að það sé helsti draumur allra að eignast sitt eigið húsnæði, sem er ekki rétt, meðan ég man, það er bara allt önnur Ella. Menntun eigum við að styðja eins mikið og við mögulega komumst upp með. Við eigum ekki að reyna að hafa hemil á því með því að styðja það rétt svo nógu mikið sem við þurfum eða teljum okkur mögulega rétt svo geta, heldur eigum við að sækja fram. Þess vegna leggur 1. minni hluti til 40% niðurfellingu, það er gert í Noregi. Og að mati 1. minni hluta ættum við ekki að vera okkar ágætu frændum og frænkum síðri, eða hverjum öðrum í Noregi, heldur ættum við þvert á móti að reyna að vera best, reyna að vera best í einhverju. Það þykir mér reyndar gilda um fleiri málefni. Mér finnst það stundum vanta metnaðinn á Alþingi, að við ætlum að vera best í einhverju. Gætum við ekki bara verið best í menntun? Er það ekki svolítið töff? Mér þætti það mjög töff. Nú verðum við aldrei algerlega sammála um það nákvæmlega hvernig við komumst þangað eða í hverju það felst. Ég hygg að við værum langt komin ef við værum þó sammála um það. Þrátt fyrir ágætan metnað að mörgu leyti og ágæti þessa frumvarps og meirihlutaálitsins þykir mér sá metnaður ekki endurspeglast í því sem ég hefði viljað sjá, og ég veit að fleiri hefðu viljað sjá það í þessum mikilvæga málaflokki. Nú skal ég gera áheyrendum þann greiða, virðulegi forseti, að ljúka máli mínu loksins, en ítreka stuðning minn við málið og fagna því að það verði endurskoðað. Ég ítreka enn og aftur ósk mín að það verði skoðað betur áður en það verður samþykkt við lok 3. umr.
Virðulegur forseti. Ég er svolítið sammála og svolítið ósammála því sem hv. þingmaður sagði. Í fyrsta lagi er ég sammála því að menntun er fjárfesting til framtíðar. En á sama tíma, þegar við erum að fjárfesta í framtíðinni, þarf reikningsdæmið að ganga upp. Hv. þingmaður talaði um, og það kemur fram í nefndaráliti hans, að hann vilji hækka styrk ríkisins úr 30% í 40%. Hvað kostar það? Það væri áhugavert að vita. Einnig talaði hann um að hægt væri að sækja sérstaklega um styrk vegna framfærslu barna. Ég átta mig ekki alveg á hvað þingmanninum gengur til þarna. Eins og lögin eru sett upp er í raun um að ræða eitt kerfi sem skiptist í tvo hluta. Við erum með lánakerfi og fólk tekur lán undir ákveðnum skilyrðum. Í mínum huga - þetta verður eflaust tekið fyrir á milli umræðna - er í fyrsta lagi ekki hægt að slíta þetta í sundur. Í öðru lagi erum við með önnur kerfi eins og barnabótakerfið sem kemur til móts við fólk sem er með börn á framfæri. Á sama tíma varpa ég þessari spurningu til þingmannsins: Hefur hann einhverja hugmynd um hvað slíkt myndi kosta? Gefum okkur að fræðilega séð myndum við bara rífa þetta í sundur og henda þessu svona inn. Hvað kostar það? Ég vil einnig spyrja þingmanninn um framfærsluna: Nú kemur fram í meirihlutaálitinu að mikilvægt sé að halda í sveigjanleikann. Á sama tíma beinum við því til sjóðstjórnar að fólk geti lifað af þessari framfærslu og það er skýr vilji meiri hluta nefndarinnar að svo verði. Ég velti fyrir mér: Hvernig sæi þingmaðurinn það þá fyrir sér að að vilji þingsins yrði enn skýrari? Hvernig myndi þingmaðurinn vilja koma þessu frá sér svo að þetta yrði enn betra? Ég er mjög ósammála því að meiri hlutinn sé metnaðarlaus. [[Forseti hringir.]]Mér finnst meirihlutaálitið mjög metnaðarfullt og gott.
Virðulegur forseti. Ætli sá sem vill ganga lengra sé ekki bara dæmdur til að finnast hitt metnaðarlaust, það má vera. Ég ætla svo sem ekki að vera að karpa um það. En til að svara hv. þingmanni hvað varðar kostnaðinn við barnastyrki þá þekki ég það ekki. Ég vona að við getum komist að því við nánari umræðu milli 2. og 3. umr. Eins og ég nefndi hér fyrr greiddi ég ekki atkvæði með því að málið yrði tekið úr nefnd, m.a. vegna þess að mér fannst vanta að það yrði skoðað. Vel má vera að það sé vitlaus hugmynd en þá þætti mér gott að fá rök fyrir því þó að rök hv. þingmanns geti reyndar vel verið góð og gild og ég skal bara íhuga þau. Hvað varðar 30–40% breytinguna þá liggja þær tölur ekki fyrir. Ég reyndi að komast í þær en gat ekki fundið tölur sem ég gat treyst. Aftur á móti lít ég þannig á að þegar við gefum þennan afslátt gerum við það einungis í þeim tilfellum þar sem námsmaður hefur klárað nám með viðunandi hætti þannig að það er alltaf styrkur. Það er alltaf fjárfesting sem hefur heppnast, að mínu mati. Það sama á við um þá staðreynd að Noregi tekst að gera þetta. Þá hugsa ég með mér: Getum við ekki verið best í menntamálum, miðað við Noreg? Ég held að við getum það alveg. En aftur er það eitthvað sem ég myndi gjarnan vilja skoða betur. Hvað varðar framfærsluna og að því sé beint til sjóðstjórnar að það sé skýr vilji meiri hluta nefndarinnar þá er ég einfaldlega ekki sannfærður, hvort sem ég tek inn í það þingreynslu mína eða ekki, um að það dugi. Ég held ekki að það dugi. Ég held að lögin verði áfram eins og þau eru efnislega. Ég held að sjóðstjórnin muni halda áfram að taka ákvarðanir um framfærslu út frá viðmiðum sem standast einfaldlega ekki. Mér finnst þurfa að vera einhver breyting, einhver leiðsögn, og tillagan mín er í 1. málslið breytingartillögunnar, þ.e. að við 2. mgr. 2. gr. bætist að framfærslukostnaður skuli aldrei vera lægri en sem nemi dæmigerðu [[Forseti hringir.]]neysluviðmiði samkvæmt útreikningum félagsmálaráðuneytisins. Þá er kominn lægri botn á það sem sjóðstjórnin getur síðan byggt ofan á, sem ég myndi vona að hún gerði en mér finnst þessi botn alla vega eðlilegur.
Virðulegi forseti. Annað sem ég hjó eftir í máli þingmannsins, og hann hefur ítrekað það hér, er að honum hafi ekki fundist umfjöllun í nefndinni vera nægilega mikil. Ég velti því bara fyrir mér, í ljósi sögu málsins, að nú eru þetta 30 ára gömul lög sem við erum að uppfæra sem mikil eftirspurn hefur verið eftir og miklar umbætur sem verið er að gera. Málið var lagt fram á þingi bæði 2013 og 2016, fékk þar einhverja umfjöllun og tekið var tillit til athugasemda. Síðan kom málið til allsherjar- og menntamálanefndar 5. nóvember sl. Það eru sjö mánuðir síðan. Að mínu mati höfum við haft nánast heilan þingvetur til að fara vandlega yfir þetta mál. Að sjálfsögðu var málið þar á undan í samráðsgátt stjórnvalda og líka unnið í samráði við fjölmarga aðila fyrr og nú, eins og áður segir. Ég velti fyrir mér: Hvað finnst þingmanninum vanta upp á? Að mínu mati höfum við komist ansi langt með málið og ég held að lengra verði ekki komist vegna þess að forsendur eru margar hverjar mjög óljósar. Við setjum þarna inn endurskoðunarákvæði þannig að þá er kannski hægt að meta það á raunhæfan hátt að þeim tíma liðnum. En ég er hissa á athugasemdum þingmannsins um að honum finnist umfjöllun ekki hafa verið næg. Ég vildi kannski aðeins heyra betur í honum um það hvað honum finnst vanta upp á, ég er algerlega ósammála þessu. Annað er varðandi 12. gr. Nú hef ég marglesið umsagnir frá Persónuvernd. Önnur er frá 11. desember og hin frá 19. maí. Í fyrsta lagi er frumvarpið unnið í samráði við Persónuvernd þannig að það standist öll lög um persónuvernd. Svo kemur hér, í seinni umsögninni frá 19. maí, alveg skýr niðurstaða um að ekki sé þörf á að taka ákvæði til endurskoðunar með hliðsjón af lögunum, að þetta sé algjörlega í samræmi [[Forseti hringir.]]við lögin. Ég er aftur ósammála þingmanninum þarna. En það væri kannski áhugavert að heyra [[Forseti hringir.]]einhverjar viðbætur við pælingar hans um persónuverndarlögin.
Virðulegi forseti. Hvað það varðar að málið hafi að mínu mati ekki verið nógu vel unnið þá met ég það út frá því hve mikið var eftir sem við hefðum getað rætt meira og hugsanlega lent betur en við gerðum. Fyrir mér þarf ekkert meira en það mat. Það skiptir engu máli hvenær málið var lagt fram eða hversu margir fundir voru haldnir. Auk þess sé ég ekki betur en að sjö nefndafundir hafi verið haldnir um það efnislega. Fyrsti fundurinn fer nú venjulega bara í að henda málum til umsagnar og allt í góðu með það. Mat mitt á því hvort málið þurfi umfjöllun er ekki byggt á neinu öðru en afstöðu minni þegar lagt var til að það yrði tekið út. Ég sá það voru atriði sem við hefðum getað rætt betur. Aðrir nefndarmenn voru ósammála, það var tekið út. Mín afstaða byggist bara á mínu hlutlæga mati á því. Sömuleiðis bendi ég á að lögð er til heildarendurskoðun að liðnum þremur árum. Það standa út af ýmis álitamál sem má alveg skoða betur og ég hygg að hv. meiri hluti sé sammála því þótt hann vilji kannski halda áfram með málið. Ég skil alveg metnaðinn og ber m.a.s. virðingu fyrir honum, ég er bara, með fullri virðingu, ósammála. Hvað varðar 12. gr. og persónuverndina þá snýr það ekki að lagatæknilegu atriði að mati 1. minni hluta. Ég geri ekki athugasemdir við það að ákvæðið standist lög. Það er bara ekki alveg nóg fyrir mig. Ég vil að svona ákvæði séu sem skýrust og ég vil að þau séu sem fæstum vandkvæðum háð. Það að ríkisskattstjóri sjálfur eigi erfitt með þetta, sem á að láta upplýsingarnar af hendi, og að LÍN, sem verður þá Menntasjóður, eigi líka erfitt með það, segir mér nóg. Þetta er ekki lagatæknileg spurning. Spurningin er fyrir mér: Getum við bætt ákvæðið? Svar mitt er já og þess vegna er það lagt til í nefndaráliti 1. minni hluta að upplýsingarnar sem ríkisskattstjóra sé gert skylt að láta af hendi séu niðurnjörvaðar niður í það eitt sem þarf svo að það sé skýrt og ríkisskattstjóri sé ekki settur í þá stöðu að þurfa að meta það út frá lögum um Menntasjóð þegar hann fær beiðni um að veita upplýsingar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Ég ætla að víkja að athugasemd sem hann gerir í nefndaráliti sínu og varðar rétt til námslána. Menntamálaráðuneytið kom á fund okkar fyrir ekki svo löngu og fór sérstaklega yfir þau atriði aftur sem hv. þingmaður leggur hér til breytingu á. Ég vil alla vega taka af allan vafa hvað það varðar, ég hef kallað eftir því hvort ég skilji þetta ekki alveg hárrétt, þ.e. ef ég fer til náms í útlöndum, í BA- eða BS-nám í þrjú ár eða eitthvað slíkt, lýk prófi og held svo áfram í meistaranám, hvort ég þurfi að koma heim í tvö ár á milli. Það var skýrt að svo væri ekki, fannst mér mjög glögglega á fundi okkar. Hér segir hv. þingmaður að hann telji að gera þurfi tveggja ára hlé á námi áður en áfram er haldið. Ég vildi alla vega koma því á framfæri að ég hef ekki skilið það svoleiðis. Varðandi hinn hlutann í sama kafla hjá hv. þingmanni, þ.e. skilyrðin sem sett eru, þau eru í samræmi við skilyrðin sem eru annars staðar á Norðurlöndunum. Hv. þingmaður bendir á að Norðurlöndin séu þar undanskilin. En þetta er, að mér skilst, sögulegs eðlis og er með sambærilegum hætti fært inn í löggjöf þeirra á Norðurlöndunum, það er tengt EES-gerðunum. Norðurlöndin eru stolt af því að hafa þessi skilyrði inni, eins og við erum hér að gera og þau hafa gert hjá sér. Íslendingar og aðrir Norðurlandabúar eiga að falla undir þessa undanþágu eins og frumvarpið er sett fram. Ég spyr hv. þingmann hvort hann hafi skilið þennan fund öðruvísi en ég.
Virðulegur forseti. Ég verð frekar oft var við það við meðferð þingsins á hinum ýmsu málum að fram kemur skilningur einhvers aðila, ráðuneytis eða jafnvel fagaðila, sem mér finnst ekki stemma við textann sem ég á við hverju sinni. Það fannst mér vera tilfellið núna. Í 9. gr. frumvarpsins, minnir mig, eru tilgreindir 3.–6. töluliður um þá einstaklinga sem samkvæmt 10. gr. eru undanþegnir þessu. En þegar ég las yfir ákvæðið, með hliðsjón af því sem við fengum að vita á þessum fundi, sá ég ekki að þetta væri skýrt. Því lagði ég fram breytingartillögu. Sömuleiðis mætti bæta því við að að mínu mati er engin ástæða til að hafa 3.–6. tölulið inni ef 1.–2. töluliðir 9. gr. eru þar hvort sem er. Fyrst vakin er athygli á þessu finnst mér reyndar almennt við á Alþingi frekar gjörn á að láta skýringar duga sem strangt til tekið eru eflaust réttar en það kemur ekki í ljós fyrr en eftir mjög langan tíma og eftir mikil dómsmál. Við stólum stundum á að fólkið sem les lögin hafi getu til að láta vaða, reyna á kerfið, og ef eitthvað fer úrskeiðis getur tekið mörg ár að fara í gegnum dómskerfið til að fá leiðréttingu á því. Það var það sama sem ég hugsaði þarna. Fólk sem vill fá námslán er ekki í stöðu til að láta reyna á þetta. Þannig að ef túlkunin yrði öðruvísi hjá Menntasjóði eða ef námsmaðurinn teldi sig ekki hafa þennan rétt samkvæmt lögunum væri einfaldast að breyta þessu með því að breyta 3.–6. tölulið í undanþáguákvæðinu í 10. gr. þannig að það yrði 1.–6. töluliður og myndi þar af leiðandi með óyggjandi hætti eiga við um Íslendinga og aðra Norðurlandabúa. Með öðrum orðum, þetta er lagfæring sem ég tel einungis til bóta [[Forseti hringir.]]og ekki geta skemmt fyrir þeirri túlkun sem hv. þingmaður bendir á.
Hæstv. forseti. Ég vil samt ítreka það sem annar hluti þessarar breytingartillögu kveður á um. Ef ég skil hv. þingmann rétt þá telur hann að viðkomandi þurfi að koma heim eftir þriggja ára nám til að uppfylla búsetuskilyrðin, þ.e. geti ekki haldið áfram í meistaranámi erlendis. Ég skildi það ekki með þeim hætti. Ég tel að þetta sé nokkuð sem við þurfum að fá nánari skýringar á þannig að við séum öll á sömu blaðsíðu ef við skiljum þetta ekki nákvæmlega eins. Fyrir mér er þetta mjög skýrt. En fyrst að við fáum málið inn aftur held ég að það sé einboðið að við fáum við því svör. Síðan langar mig að tala um það sem snýr að framfærslustyrkjum vegna barna. Ég verð að segja að þetta minnti mig svolítið á frumvarp menntamálaráðherra um að allir fengju styrk óháð því hvort þeir þyrftu á honum að halda eða ekki. Ef ég skil hv. þingmann rétt leggur hann til að þó að maður þurfi ekki á láni að halda en getur verið í skóla ætti maður samt að fá styrk ef maður á barn. Og hvort sem maður uppfyllir kröfur um námsframvindu eða hvað þá er það bara styrkjakerfi fyrir utan námslánakerfið. 30% styrkurinn byggist á því að maður taki námslán og fái þar af leiðandi bæði niðurfellingu og svo þennan viðbótarstyrk vegna þess að maður þurfi á honum að halda. Mér finnst horft fram hjá því að þá setjum við kannski ekkert endilega fjármuni til þeirra sem þurfa mest á því að halda. Það snýr svolítið að forgangsröðun, en við horfum kannski ólíkt á málið hvað þetta varðar af því að framfærsla vegna barna er í öðrum kerfum sem við höfum, sem geta væntanlega tekið á því og gera það. Ef viðkomandi er námsmaður geri ég ekki ráð fyrir því að hann sé endilega mjög hátt launaður ef hann er í vinnu, þótt hann geti verið það. [[Forseti hringir.]]En finnst þingmanninum eðlilegt að rekið sé sérstakt framfærslustyrktarkerfi barna til hliðar við þetta kerfi? Því að það er jú það sem þetta er.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður telur að hægt sé að skoða þetta atriði milli 2. og 3. umr. Ég tuðaði svolítið yfir því áðan. En mér finnst sjálfsagt að skoða betur hvort skilningur hv. þingmanns sé kannski rök gegn tillögunni. En ég vil samt segja að ég er ekki þeirrar skoðunar almennt, og kannski er það þar sem við hv. þingmaður erum ekki sammála, að námsstyrkir og námsstuðningur eigi einungis að vera til þeirra sem mest þurfa á að halda. Fyrir mér er það spurning um hversu mikið við getum fjárfest í fólki, samanber það sem ég sagði áðan um að ég liti ekki á þessa hluti sem einhvers konar ölmusu eða aðstoð við fátækt fólk, alla vega ekki eingöngu, heldur sem fjárfestingu í framtíðinni, fjárfestingu samfélagsins í fólki, í raun og veru alveg óháð því í hvaða stöðu það er. En vegna þess að við erum með þannig samfélag, blandað hagkerfi og sómakennd almennt, vil ég meina, þá hjálpum við auðvitað sérstaklega þeim sem mest þurfa á því að halda, en ekki einungis. Vel má vera að þetta myndi búa til einhvers konar tvöfalt kerfi sem þyrfti þá að útfæra öðruvísi. Það má vel vera að hægt væri að forgangsraða fjármagninu með öðrum hætti. En ég er ekkert feiminn við að setja á fót stuðningskerfi fyrir námsmenn sem byggir á öðru en lánum. Hvort það væri á þeim forsendum að viðkomandi ætti barn eða ekki skiptir ekki öllu. Ég væri til í að íhuga slíkar aðgerðir, jafnvel þótt við værum að tala um einstaklinga sem ekki ættu börn. Ef um væri að ræða einstaklinga sem ættu börn en gætu hugsað sér að fara í nám ef þeir fengju styrk þá þætti mér það góð saga og góð fjárfesting ef við myndum hleypa því fólki í nám, hygg ég. En ég fagna því að við getum skoðað þetta betur á milli 2. og 3. umr. Vonandi eru til tölur sem sýna vel fram á þetta. Ég hefði gagn og gaman af því að fræðast betur um hvernig þetta kerfi yrði þá tvöfalt. Kannski þarf það ekki að vera tvöfalt, kannski er hægt að ná sama markmiði án þess að búa til tvöfalt kerfi. Ég er algerlega opinn fyrir því. Ég vil ítreka að ég er ekki þeirrar skoðunar að styrkur og stuðningur til náms eigi einungis að vera fyrir þá sem mest þurfa á því að halda þótt það eigi vitaskuld líka að vera fyrir þá.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 2. minni hluta um frumvarp um Menntasjóð námsmanna. Áður en ég byrja á því langar mig að nefna það sem flaug í hugann þegar ég heyrði lokaorð hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar þegar hann mælti fyrir nefndaráliti sínu, þegar ég heyrði þessi skáldlegu orð um gildi menntunar. Við þurfum að hafa þau í huga þegar við erum að vinna mál af þessu tagi, sem snýst oft um tölur og ýmsa lagabókstafi og í eru ýmis flókin tæknileg atriði, við þurfum alltaf að muna til hvers við erum að þessu. Sveinbjörn Egilsson, sem var rektor við Bessastaðaskóla, sem seinna varð Lærði skólinn, sem seinna varð Menntaskólinn í Reykjavík, sagði í skólaræðu þegar hann setti Bessastaðaskóla eitt sinn - og voru það þá eingöngu skólapiltar sem hann var að tala við, það voru bara drengir sem fengu að læra, svona hefur okkur nú miðað þrátt fyrir allt: Vér lærum ekki til að verða lærðir, heldur til að verða góðir. Við lærum ekki til að vera lærð, heldur til að verða góð, þ.e. menntun hefur ekki bara gildi í sjálfri sér - hún hefur það vissulega, menntun hefur gildi í sjálfri sér, en menntun snýst ekki bara um lærdóminn, ekki bara um að framleiða þau verðmæti sem lærdómurinn getur fært okkur, alls kyns efnisleg verðmæti, heldur snýst menntun líka og ekki síður um gott og fagurt mannlíf. Það er það sem við erum að fjárfesta í með sjóði af þessu tagi. Við erum að fjárfesta í menningarstigi samfélagsins, í menntastigi samfélagsins. Við erum að fjárfesta í því að verða góð, að hér sé gott líf. Svo að ég víki að nefndarálitinu sem ég mæli hér fyrir, og er frá 2. minni hluta hv. allsherjar- og menntamálanefndar, þá er þar fyrst til að taka að það er margt gott og jákvætt við þetta frumvarp og margt horfir til mikilla bóta. Það er mjög gott að ábyrgðir sem teknar voru í eldri tíð skuli falla niður, að vísu með tilteknum skilyrðum. Það er gott að gefinn sé kostur á frestun á endurgreiðslum þegar upp koma sérstakar kringumstæður; færslan sem hér er lagt af stað með, úr lánakerfi yfir í styrkjakerfi, er góð þróun sem vonandi á eftir að þróast áfram. Og styrkur sem fylgir börnum, það er jákvætt. Svo að ég haldi áfram að rekja það sem er jákvætt við frumvarpið má sérstaklega nefna breytingartillögu hv. meiri hluta um að sett verði á vaxtaþak þar sem kveðið er á um að vextir verðtryggðra lána fari ekki yfir 4% og vextir óverðtryggðra lána fari ekki yfir 9%. Þó að við í minni hlutanum hefðum kannski kosið að sjá þessar tölur lægri þá er það fagnaðarefni að nefndin hafi fallið frá þessum áformum um að velta svona mikilli áhættu yfir á lánþegana sem að okkar mati hefði gengið gegn meginhlutverki þessa sjóðs, sem er félagslegt jöfnunarhlutverk. Þessi sjóður, og við megum heldur ekki gleyma því, hefur frá því að hann var stofnsettur um miðjan sjöunda áratug síðustu aldar skapað hljóðláta byltingu í íslensku samfélagi, hefur gjörbylt samfélaginu vegna þess að hann hefur gert fólki sem kemur frá efnalitlum heimilum kleift að brjótast til mennta og vinna síðan við það fag sem það hefur menntað sig til. Þannig hefur það auðgað samfélagið okkar alveg óendanlega mikið og þarna eru mikil verðmæti sem við þurfum að hlúa að og rækta. En því er ekki að neita að á seinni árum hefur þessi sjóður gegnt þessu hlutverki æ verr, þ.e. þessu félagslega jöfnunarhlutverki og okkur finnst sem kannski hafi ekki tekist nægilega vel til að nota hér tækifærið til að ráða bót á því. Þá kem ég kannski að meginathugasemd okkar við frumvarpið sem snýst um framfærsluna. Að okkar mati eru mjög óljós markmið og vítt orðalag um framfærsluna og við erum þess vegna með breytingartillögu sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Framfærslulán skulu nægja hverjum námsmanni til að standa straum af dæmigerðu neysluviðmiði á Íslandi að viðbættum húsnæðiskostnaði meðan á námi stendur, að teknu tilliti til fjölskyldustærðar námsmanns og búsetu“. Við reynum að gefa stjórninni dálítið skýrari fyrirmæli um það við hvað hún á að miða og eftir hvaða viðmiðum hún á að starfa þegar hún er að ákvarða þessa framfærslu, frekar en að segja bara að framfærsla skuli miðast við framfærslu. Mig langar í þessu sambandi til að vitna til umsagnar stúdentaráðs Háskóla Íslands þar sem segir, með leyfi forseta: „Stúdentar hafa lengi barist fyrir hærri grunnframfærslu þar sem of lág framfærsla neyðir þá til að vera á vinnumarkaði til að geta framfleytt sér á sama tíma og þeir stunda nám. Það verður til þess að tekjur stúdenta eru yfirleitt hærri en frítekjumark sem sjóðstjórn ákveður. Það leiðir svo til skerðingar á námslánum sem neyðir stúdenta til að vinna meira til að sjá fyrir sér. Þessi vítahringur hefur hingað til vissulega verið á ábyrgð stjórnar. Þar sem engar breytingar eða fyrirmæli koma fram til stjórnar vegna framfærslulána í nýju kerfi er hér tapað færi á að krefja stjórn um endurskoðun þeirra svo stúdentum verði raunverulega gert kleift að framfleyta sér í námi. Því til viðbótar má benda á að frumvarpið boðar ekki neinar efnislegar breytingar á hlutverki eða markmiði sjóðsins svo sjóðstjórn er ekki skylt að breyta framkvæmd sinni til að tryggja aðgengi að námi frekar en gert er með gildandi lögum.“ Hér hefur orðið til vítahringur sem erfitt virðist að komast út úr, þ.e. stúdentar verða að vinna með námi til að geta framfleytt sér, sem aftur verður til þess að skerða lánin. Það hvarflar að manni að eitthvað af þessu sé svona menningarlegt. Við vitum að stúdentar hér á Íslandi vinna meira með námi en tíðkast í nágrannalöndum okkar og mann grunar að okkur finnist einhvern veginn undir niðri, og kannski ekki einu sinni undir niðri heldur bara opinskátt, að svona eigi hlutirnir að vera. Þetta sé gott samfélag, þetta sé dýnamískt, sé frjósamt. Þannig kynnist stúdentarnir og námsmennirnir lífinu eins og það er í landinu, vinnu til sjós og lands, störfum sem göfga fólk og gera það sterkara og gera því kleift að takast betur á við það sem lífið á eftir að færa þeim. Og það er kannski margt til í því. En kannski ekki þegar maður er kominn í háskóla og er kominn í flókið og erfitt nám sem heimtar alla krafta manns. Hættan er frekar sú að fólk flosni frá þessu krefjandi námi og freistist til þess, eða bara einfaldlega neyðist til þess, að fara alfarið út á vinnumarkaðinn. Eins og kom fram hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni áðan erum við með dálítið mismunandi áherslur í nefndarálitum okkar, en þó held ég að þau tali vel saman og vinni vel saman. Þingheimur gerði rétt í því að samþykkja allar okkar breytingartillögur og þá verður þetta allt orðið harla gott. Meðal þess sem við erum með breytingartillögu um, en er ekki að finna í breytingartillögu 1. minni hluta, er um 4. gr. um lánsréttinn, þ.e. ECTS-einingarnar, en miðað er við að þær séu 420. Það viðmið er lægra en það sem var að finna í fyrri frumvarpsdrögum þar sem kveðið var á um að 420 ECTS-einingar væru lágmarkslánsréttur en sjóðstjórn gæti hækkað það viðmið. Við leggjum því til að þessu ákvæði verði breytt til fyrra horfs enda hafa námsmenn lengi kallað eftir hærri lánsrétti. Það er líka misráðið að mati okkar að einungis sé hægt að fá lán fyrir 60 ECTS-einingum í doktorsnámi vegna þess að doktorsstigið býr við fjársvelti. Það er kannski óraunhæft að miða við það sem tíðkast í nágrannalöndum okkar vegna þess að þar er doktorsstigið miklu öflugra. Þar er það miklu meira styrkt. Styrkir til doktorsnáms hér á landi eru af mjög skornum skammti og þá er dálítið hætt við því, þegar fólk er kannski í miðju doktorsnámi og búið með einingarnar sem það fær lán fyrir, að það neyðist til að fara út á vinnumarkaðinn og það er erfitt að vera á vinnumarkaði, hugsanlega í krefjandi starfi, og svo aftur að klára doktorsnám. Þá er hætt við því að doktorsnámið fari í súginn og þar með fer í súginn heilmikil fjárfesting og heilmikil þekking. Samfélagið missir af doktor og missir af rannsóknum og viðkomandi einstaklingur missir þá líka af þeirri fjárfestingu sem hann hefur þó lagt í, þ.e. hann nær ekki að ljúka því. Við viljum ráða bót á þessu. Aðeins um 11. gr., þ.e. um að þeir sem ekki teljist tryggir lánþegar leggi fram ábyrgðir sem sjóðurinn telji viðunandi. Þá vil ég enn og aftur minna á að þessi menntasjóður er félagslegt jöfnunartæki til að tryggja aðgang allra að námi óháð efnahag. Menntun er sennilega mikilvægasta úrræðið fyrir einstakling sem kann að vera illa staddur í lífinu af einhverjum ástæðum og þarf að koma fótunum undir sig á ný. Þetta getur verið fólk sem er eignalítið eða eignalaust eða fólk sem hefur ekki sterkt fjárhagslegt bakland eða fólk sem hefur hugsanlega afplánað dóm og hyggur á nýtt upphaf. Fólk sem er í slíkum aðstæðum þarf að hafa rétt til þess að taka námslán til að geta skapað sér sterkari stöðu á vinnumarkaði og það eiga allir að geta sótt sér nám óháð efnahag. Í þessu sambandi vil ég, með leyfi forseta, taka undir það sem kemur fram í umsögn BHM um 11. gr.: „Í 11. gr. frumvarpsins segir að námsmaður sem ekki telst tryggur lánþegi samkvæmt úthlutunarreglum skuli leggja fram ábyrgðir fyrir lántökum sínum. BHM minnir aftur á að í 1. gr. frumvarpsins segir að markmið laganna sé að tryggja öllum tækifæri til náms óháð efnahag. Vandséð er að 11. gr. frumvarpsins samrýmist því markmiði. BHM leggur til að greininni verði breytt þannig að erfið fjárhagsleg staða komi ekki í veg fyrir að námsmaður geti nýtt sér námsaðstoð sjóðsins.“ Undir þetta tökum við og gerum jafnframt að tillögu okkar að felldar verði brott málsgreinar þar sem fjallað er um hlutverk ábyrgðarmanna. Við leggjum til að ábyrgðarmannakerfið við töku námslána verði alfarið afnumið. Aðeins um 19. gr. Árin eftir námslok geta verið dálítið erfið eins og við munum kannski sum. Þá stofnum við fjölskyldu og efnum til alls kyns fjárhagsskuldbindinga sem eru nauðsynlegar til þess einfaldlega að sinna grunnþörfum; komast á milli staða, eiga þak yfir höfuðið og þar fram eftir götunum. Þetta getur kostað mikil og alveg ótrúleg fjárútlát fyrir ungar barnafjölskyldur og ofan á það leggst að greiða af námslánum, sem getur verið þung byrði vegna þess að stundum eru tekjur háar. Í þessu ljósi er það óheppileg breyting að endurgreiðslur námslána hefjist einu ári eftir námslok í stað tveggja ára eins og kveðið er á um í núverandi fyrirkomulagi. Við gerum að tillögu okkar að þessu ákvæði verði breytt til samræmis við það sem nú er og endurgreiðslur hefjist tveimur árum eftir námslok. Svo er það 21. gr., sem ég vék að áðan í andsvörum við hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur, um að tekjutenging miðist við 35 ára. Nú á tímum er svo komið að fólk er alla ævina að mennta sig og fólk þarf að sækja sér endurmenntun á öllum aldri. Það getur verið til að afla sér meiri þekkingar á einhverjum sviðum sem það vinnur við eða það getur verið til að söðla um vegna þess að einhver færni sem það hefur aflað sér nýtist ekki af einhverjum ástæðum á vinnumarkaði og þá þarf fólk að sækja sér nýja menntun. Fólk getur verið að glíma við alls konar aðstæður á öllum aldri og það er ekki sanngjarnt að okkar mati að tekjutenging námslána sé ekki valkostur eftir ákveðinn aldur. Ef fólk velur að sækja sér aukna menntun, fjárfesta í nýrri menntun, sama á hvaða aldri það er, ætti það alltaf að eiga kost á því að greiða af námslánum sínum sem nemur hlutfalli af tekjum. Í því sambandi minni ég enn og aftur á félagslegt hlutverk þessa sjóðs og að tekjutenging afborgana er mikilvægt jöfnunarúrræði sem ber að vernda. Loks vík ég að þeirri breytingu sem meiri hluti nefndarinnar leggur til á skilyrðum fyrir niðurfellingu ábyrgða. Ég fagna þeirri breytingu, þ.e. því skilyrði sem kveður á um að viðkomandi sé ekki á vanskilaskrá. Við viljum hins vegar ganga lengra og afnema alveg skilyrði fyrir brottfalli ábyrgðanna, þ.e. því skilyrði að lán sé í skilum. Þetta er réttlætismál og það er ekki síst í þeim tilvikum þegar fólk erfir slíkar ábyrgðir og þá jafnvel á lánum einstaklinga sem viðkomandi hefur aldrei einu sinni heyrt um. Hjá mörgu rosknu fólki má oft lítið út af bregða varðandi fjárhag og allar slíkar skuldbindingar, sem það hefur jafnvel ekki undirgengist sjálft og ekki skrifað upp á ábyrgð fyrir, geta orðið þungur baggi með tilheyrandi áhyggjum og við höfum mörg dæmi um slík tilvik. Þetta er óréttlátt og ekki verður ráðin bót á því nema ábyrgðarmannakerfi verði afnumið. Mennt er máttur, segir máltækið. Og þótt máltæki séu oft útjaskaðar og þreyttar klisjur þá er oft eitthvað til í þeim. Við megum hins vegar ekki gleyma því að við lærum ekki til að verða lærð, heldur til að verða góð. Þess vegna er þetta stærsta og ein helsta fjárfesting mannsævinnar sem við vélum hér um. Þetta er líf fólks og lífskjör fólks í landinu, það er það sem er hér undir. Menntun ræðst af lífskjörum og lífskjörin ráðast af menntun.
Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það með hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni að mennt er svo sannarlega máttur. Ég sé líka á nefndaráliti 2. minni hluta að jafnaðarmenn eru tiltölulega ánægðir með málið eins og það lítur út í dag, enda er um gríðarlegt tímamótamál að ræða og miklar umbætur fyrir námsmenn. Þó eru nokkur atriði sem þingmaðurinn bendir á sem hann vill breyta eða er jafnvel ósammála í grunninn. Ég vildi koma inn á nokkur atriði. Þingmanninum varð tíðrætt um félagslegt hlutverk sjóðsins og það er alveg skýrt í frumvarpinu að það er ein af meginstoðum frumvarpsins. Á sama tíma erum við að setja upp tvískipt kerfi, annars vegar lánahlutann, sem á að vera sjálfbær, og hins vegar styrkjakerfið, sem ríkið fjármagnar. Lánahlutinn á að vera sjálfbær og, ef við tökum t.d. 11. gr., ef lánþegar standa ekki í skilum þýðir það þar af leiðandi hærri kostnað fyrir aðra lánþega. Ég vil einnig benda þingmanninum á, hann veit það kannski nú þegar, það kemur fram í gögnum málsins, að slíkt ákvæði er nú þegar í núgildandi lögum. Í sérstökum undantekningartilfellum þurfa aðilar sem eru t.d. gjaldþrota eða á vanskilaskrá að leggja fram sérstakar ábyrgðir. Það er í núgildandi lögum. Annað varðandi 19. gr., fólk á Norðurlöndunum byrjar að greiða ári síðar eða jafnvel fyrr og sú breyting, að stytta þetta niður í eitt ár, mun lækka greiðslubyrði lántakenda. Ég held að það sé tvímælalaust til bóta en hefði áhuga á að heyra hugleiðingar þingmannsins frekar um það. En það er margt sem liggur hér undir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Já, það er alveg rétt og er kannski kjarni málsins sem þetta snýst um sem hv. þingmaður bendir hér á um hvernig sjálfbærni lánahlutans verði varðveitt. Ég er ekki alveg sannfærður um að lánahlutinn verði fyrir alla muni að vera sjálfbær, það sé eitthvert trúaratriði. Það sem ég tala hér fyrir er miklu frekar að ríkissjóður, almannasjóður, setji aukið fjármagn í sjóðinn til þess að rækja það sem er meginhlutverk þessa sjóðs, og við hv. þingmaður erum alveg sammála um og ég held gjörvallur þingheimur, þ.e. að vera félagslegt jöfnunartæki, að vera það afl sem gerir fólki kleift að sækja sér menntun við hvaða aðstæður sem það svo sem býr við og hvaðan sem það kemur, að það eigi þess kost að sækja sér menntun til að geta orðið það af sjálfu sér sem í því býr. Til að rækja þetta hlutverk sitt, þetta félagslega jöfnunarhlutverk, getur sjóðurinn í rauninni ekki haft það meginmarkmið að lánahluti hans sé sjálfbær.
Virðulegi forseti. Það var ágætt að fá það á hreint að þingmaðurinn er í sjálfu sér bara ósammála því meginmarkmiði nýs Menntasjóðs að lánahlutinn verði sjálfbær. Þingmaðurinn nefndi einnig að hann hefði viljað sjá framlag ríkisins vera meira. Ég spyr þingmanninn: Hversu mikið meira? Vill hann, eins og 1. minni hluti, hækka t.d. styrkina úr 30 í 40% en hafði ekki kostnaðartölur þar um? Ég velti fyrir mér hvað þingmaðurinn sér fyrir sér þar. Varðandi tekjutengingu og aldursviðmið er gerð mjög góð grein fyrir ákvörðun um tekjutengingu við tiltekið aldursmark, sem við í meiri hlutanum hækkuðum þó í ljósi ástandsins í þjóðfélaginu í dag. Það eru náttúrlega minni líkur á því að fólk nái að greiða lán sín til baka því eldra sem það er þegar það tekur lánið og það er dýrara. Þjóðfélagið fær minna til baka af þeirri menntun sem aflað er ef fólk fer mjög seint í nám á starfsferlinum. Það er staðreynd sem við þekkjum öll. Það er ekki verið að koma í veg fyrir að fólk fari í nám, það getur sótt um námslán og getur fengið þennan styrk, niðurfellingu eftir námsframvindu og jafnvel ef það er með börn á framfæri og annað slíkt, þannig að það er ekki verið að skerða réttindi fólks. En hins vegar er ekki boðið upp á tekjutengingu. Það eru mjög góð rök fyrir því. Það er vegna þess að lánahlutinn þarf að vera sjálfbær. Varðandi ábyrgðirnar þá nefndi þingmaðurinn sorgleg dæmi um það þegar fólk er kannski ómeðvitað komið í ábyrgð fyrir námslán sem er ekki í skilum. En þegar fólk situr í óskiptu búi þá skrifar það undir það þegar það tekur við búinu að það taki við bæði skuldum og eignum. Það er bara mjög sorglegt þegar fólk áttar sig ekki á því hverju það er að taka við. Ég spyr [[Forseti hringir.]]hvort þingmaðurinn geri sér grein fyrir þeim kostnaði sem myndi falla á ríkið [[Forseti hringir.]]ef allar ábyrgðir, „no matter what“ - ég má ekki sletta, afsakið, herra forseti - yrðu felldar niður.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að sú leið sem við leggjum til og hv. 1. minni hluti líka, kostar meiri útgjöld, ég vil reyndar frekar nota orðið fjárfestingar vegna þess að þetta eru vitaskuld fjárfestingar sem skila sér margfalt aftur í lífsgæðum, hvernig svo sem þau eru mæld. Varðandi ábyrgðirnar er alveg rétt að þeir sem sitja í óskiptu búi erfa skuldir og eignir, eins og sagt er. En mér finnst nú svolítið vafamál hvernig skilgreina eigi ábyrgðir af þessu tagi. Eru þetta skuldir eða eignir? Þetta er kannski ábyrgð sem maki viðkomandi hefur gengist undir, jafnvel áður en gengið var í hjónaband, áður en sá sem eftir er kynntist maka sínum sem nú er látinn, og allt í einu lifna þessar gömlu ábyrgðir og verða að mikilli meinsemd jafnvel í lífi viðkomandi. Eru þetta skuldir viðkomandi? Mér finnst það vera mikið álitamál, og mér finnst það ekki álitamál heldur réttlætismál að ábyrgðir af því tagi falli niður.