Virðulegi forseti. Landhelgisgæslan nýtur yfirburðatrausts í samfélaginu, 92% landsmanna treysta þeirri góðu stofnun, þetta kom fram í stuttri ræðu minni í gær, en 22% treysta hins vegar löggjafarsamkomunni, Alþingi. Það er stóra áhyggjuefnið. Er í mannlegu valdi að breyta þessu? Er þetta eitthvað sem Alþingi þarf að búa við og er þetta svipað hjá öðrum þjóðum? Þjóðin kallar eftir því að Alþingi taki á sig rögg. Eitt af stóru málunum fyrir síðustu kosningar var að breyta ásýnd þingsins, bæta vinnubrögð og auka traust. Þingmenn sem komu saman að loknum kosningum lýstu vilja sínum í þessa sömu átt. Eru einhver teikn um að þingmenn séu að vanda sig? Ég er auðvitað nýgræðingur í þinginu og hver dagur upplifun og ný reynsla. Þær stundir koma að ég er furðu lostinn yfir verklagi og vinnubrögðum í þessu 63 manna þorpi þar sem sjö fjölskyldur hafast við. Hefðir ráða miklu, siðir og venjur og áferð, jafnvel klæðaburður. Umræðan í gær með hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra var dæmigerð þar sem uppþot varð um sinn og allt ætlaði af göflunum að ganga vegna samskiptamáta framkvæmdarvalds og löggjafans. Slík orðræða bætir líklega ekki ímynd þingsins í huga almennings. Afköst eða skilvirkni þingsins er ekki mikil á hinn hefðbundna mælikvarða, en kannski á hann alls ekki við hér. Skipulagið er sérkennilegt og þingmönnum er gert erfitt um vik að undirbúa sig vel fyrir stór mál. Dagskrá liggur fyrir með skömmum fyrirvara, stundum undir nótt fyrir fundardag. Þetta er ítrekað umkvörtunarefni. Ég geri mér grein fyrir að hér er fjallað um forna og virðulega stofnun sem á sér einstaka sögu, sem þarf engu að síður að svara kalli hvers tíma og jafnframt að vera traust ímynd stöðugleika. Keppikefli er að ýta undir vönduð og skilvirk vinnubrögð, hugmyndafræði straumlínustjórnunar er til. Er það eitthvað fyrir Alþingi? Virðulegi forseti. Nefndir á vegum þingsins hafa verið skipaðar af minna tilefni.
Virðulegi forseti. Í síðustu viku stóð ég ásamt fjölmiðlum í Vestmannaeyjum, Fréttum og Eyjar.net, fyrir íbúafundi og við ræddum samgöngumál. Það mættu 400 manns á fundinn og einhverjir fylgdust með honum á samfélagsmiðlum. Það er mikill hiti í Vestmannaeyjum yfir þeim samgöngum sem þar eru í boði núna meðan Herjólfur er í slipp. Það er auðvitað rannsóknarefni hverjum datt í hug að fá litla ferju sem er með einni vél og litla flutningsgetu til að sigla milli lands og Eyja, þurfti að fá undanþágu fyrir hana. Það þarf auðvitað að skoða hverjum dettur slíkt í hug, að bjóða 5.000 manna samfélagi, stærstu verstöð landsins, upp á slíkar samgöngur sem hafa verið með þeim eindæmum síðustu vikur að þær hafa verið nánast engar. Það hlýtur að vera krafa Eyjamanna til okkar á hinu háa Alþingi að við kippum þeim málefnum í lag og að þetta komi ekki fyrir aftur þegar Herjólfur fer í slipp. Á þessum fjölmenna fundi voru háværar kröfur um bættar samgöngur til lengri tíma og breytingar á þeim samgöngum og kostnaði sem nú þegar liggur á Eyjamönnum. Á þessum fjölmenna fundi var samþykkt einróma af fundarmönnum að þegar siglt er í Landeyjahöfn skuli ávallt vera sex ferðir á dag að lágmarki, að þegar verði hafnar rannsóknir á Landeyjahöfn með það að markmiði að bæta innsiglingu hafnarinnar þannig að hægt verði að nýta höfnina sem heilsárshöfn, að fargjöld til Þorlákshafnar yrðu þau sömu og til Landeyjahafnar. Það er rík krafa um það. Og að rekstur ferjunnar verði í höndum heimamanna og hagnaður af rekstrinum nýttur til að lækka fargjöld, auka þjónustu og skila sér þannig beint til heimamanna. Við þurfum að hlusta á Vestmannaeyinga og þær sanngjörnu kröfur sem þeir setja upp í samgöngumálum.
Frú forseti. Margt hefur breyst í heiminum á síðustu árum og ýmis viðhorf sem við töldum að heyrðu fortíðinni til hafa látið á sér kræla á ný. Öfgar og hræðsla sækja sífellt í sig veðrið, öfgar sem runnar eru af rótum þjóðerniskenndar og hræðslu við það fólk sem er einfaldlega ekki eins og við. Sá sem lætur stjórnast af ótta er hins vegar til alls vís og bregst sjaldnast við af skynsemi og rökhyggju. Á sama tíma og þeim vex ásmegin sem styðjast við einhvers slags hliðarsannleika eða sannlíki er hægara að finna hvers kyns fordómum farveg, jafnt hér heima og úti í heimi. Skoðana- og tjáningarfrelsi er notað sem yfirskin til þess að breiða út hatur og rangar skoðanir, en það eru viðhorf sem eiga hvorki við nein rök að styðjast né standast nánari skoðun. Þá eru þær ofsóknir sem nú eiga sér stað í Tsjetsjeníu einmitt ófögur birtingarmynd þess sem óupplýst orðræða hefur í för með sér. Einatt þarf að kveða slíkt hatur í kútinn án þess þó að beita ofbeldi eða annars konar öfgaleiðum heldur ber okkur að efla fræðslu, gagnrýna hugsun og umburðarlyndi þar sem hræðsla og öfgar þrífast ekki í upplýstu samfélagi. Rök eru nefnilega eina vopnið sem mannkynið þarfnast í baráttunni gegn öfgum þó að menn geti vissulega verið ósammála og tekist á með heilbrigðum rökræðum. Okkur ber ávallt að sýna fólki umburðarlyndi en röngum skoðunum ber okkur sömuleiðis að svara svo að þær falli ekki í frjóan farveg óskynsemi. Á dögunum naut ég þeirrar ánægju að vera viðstaddur þegar nýkjörinn forseti Frakklands ávarpaði stuðningsmenn sína í fyrsta inn að loknum kosningum. Þar kusu Frakkar einmitt að hafna öfgunum og hálfsannleikanum. Ber okkur sjálfum skylda til að gera slíkt hið sama í hvert sinn og sýna fólkinu sem við vinnum fyrir nægilega virðingu til þess að láta stjórnast af skynsemi, umburðarlyndi og smá ást.
Frú forseti. Hæstv. menntamálaráðherra sagði í þættinum Víglínunni á dögunum að þeir sem gagnrýndu þá fyrirætlan hans að láta einkarekinn Tækniskólann yfirtaka rekstur Fjölbrautaskólans við Ármúla án greiningarvinnu þyrftu að svara því hvernig mæta ætti þeim áskorunum sem framhaldsskólakerfið stendur frammi fyrir. Hæstv. ráðherra gerir ekki sömu kröfu til sín þegar kallað er eftir því að hann rökstyðji þessa aðgerð, sem mér finnst vera fráleit, hvort sem litið er á það út frá faglegum sjónarmiðum eða rekstrarlegum. Hvaða áskorunum standa framhaldsskólarnir í landinu frammi fyrir nú um stundir? Þeir standa frammi fyrir því að tryggja eins gott aðgengi að námi og mögulegt er, enda eru framhaldsskólarnir hornsteinar byggða um allt land. Stytting námstíma til stúdentsprófs verður til þess að nemendum fækkar í bóknámi og veldur mestum breytingum í hreinum bóknámsskólum, tímabundinni náttúrulegri fækkun nýnema, aukinni þörf fyrir samstarf við fámennari skóla til að tryggja fjölbreytt námsframboð, ýmist með staðbundnu námi eða fjarnámi, að vinna gegn brottfalli nemenda og efla starfsmenntun. Hæstv. menntamálaráðherra vill leggja framhaldsskólunum lið við að takast á við þessar áskoranir með því að sameina stóra skóla í Reykjavík og láta Tækniskólann, sem er stærsti skóli landsins og býður nemendum nú upp á fjölbreytt nám í tæknigreinum, taka yfir góðan rekstur á 900 nemenda skóla sem býður nemendum upp á nám á heilbrigðissviði og þjónar auk þess 1.300 nemendum í fjarnámi. Er nema von að menn spyrji hvað hæstv. ráðherra gangi til? Ef breytingin tekur gildi næsta skólaár hafa hvorki nemendur né kennarar möguleika á að bregðast við því með því að velja sér annan skóla til náms eða starfa. Réttindi starfsfólksins eru ótryggð. Ef ráðherra lætur til skarar skríða er það skemmdarverk á framhaldsskólastiginu fremur en stuðningur við þær áskoranir sem kerfið stendur frammi fyrir og skipta svo miklu máli fyrir einstaklinga og menntunarstig í landinu.
Virðulegi forseti. Ég færi hv. þm. Einari Brynjólfssyni hamingjuóskir vegna þeirrar upphefðar sem hann hefur hlotið innan þingflokks Pírata. Ég hef unnið með hv. þingmanni í tveim nefndum og þar er á ferðinni vandaður maður og áreiðanlegur. Í gær gerði ég mætingu Pírata á nefndafundi að umræðuefni í pontu, ég tek fram að ég ætla ekki að gera það að mínu þingstarfi að vera stimpilklukka fyrir aðra þingflokka. Ég hef annan metnað fyrir minn þingferil. En ég neita því ekki að mér hefur stundum sárnað þessi umræða þegar því eru gerðir skórnir að stjórnarliðar mæti illa eða taki illa þátt í umræðum í þinginu, sérstaklega þegar maður lendir síðan í því, eins og í umræðu um fjármálaáætlun, að sitja undir slíkum ásökunum en tala síðan fyrir næstum því tómum sal undir lok kvölds. Hvað þetta varðar hafa Píratar ástundað nokkuð hefðbundna stjórnarandstöðu og ég geri ekki athugasemdir við það því að ég hef kannski verið nokkuð hefðbundinn stjórnarliði, en ég minni á að í mörgum mála í þinginu eiga Píratar sér bandamenn, t.d. í málum sem koma að netfrelsi, vímuefnamálum og persónuréttindum að mörgu leyti. Ég er einn þeirra bandamanna þannig að ég mæli með því við Pírata, af því að það hefur verið hugmynd um að kalla þessa hreyfingu, Píratahreyfingu, á heimsvísu vinstri frjálshyggju, að þeir taki upp nýtt slagorð í þinginu: Minni fundarstjórn forseta og meiri frjálshyggju. Þá geta þeir treyst á að ég verði með þeim í þeirri [[Gripið fram í.]]vegferð. - Kom þú bara yfir, kom þú bara yfir, Birgitta.
Virðulegi forseti. Mig langar til að ræða fjármögnun háskólakerfisins. Hæstv. forsætisráðherra Bjarni Benediktsson lýsti því í stefnuræðu sinni á þingi í janúar sl. að menntun væri lykillinn að framtíðinni og til þess að ná árangri í nýsköpun þyrfti að bæta menntun. En hvað hefur ríkisstjórnin gert til að styrkja háskólakerfið? Vísinda- og tækniráð setti sér það markmið árið 2014 að framlög til háskólanáms hér á landi myndu færast nær því sem við þekkjum í nágrannalöndum okkar, þ.e. annars vegar OECD-meðaltalinu og hins vegar meðaltalsframlögum á Norðurlöndum. Það markmið átti að nást fyrir lok árs 2016. Markmiði Vísinda- og tækniráðs fyrir sl. ár hefur þó ekki enn verið náð og eins og staðan er núna vantar um 8 milljarða í háskólakerfið svo að það náist. Í vikunni hélt rektor Háskóla Íslands því fram að skólinn ætti í erfiðleikum með að ráða inn nýja kennara í sumum deildum skólans vegna fjárskorts. Háskólinn hafi t.d. ekki á undanförnum árum getað ráðið inn kennara í íslensku og jarðvísindum þegar prófessorar láta af störfum. Staðan er orðin svo slæm að fjársveltið bitnar á kennslu og gæðum náms við skólann. Íslenska og jarðvísindi eru greinar sem báðar hafa sérstaka þýðingu fyrir íslenska menningu og sögu og eru ekki kenndar í öðrum háskólum hérlendis en Háskóla Íslands. Ríkisháskólar sem standa styrkum fótum eru best til þess fallnir að tryggja öllum aðgang að háskólanámi, óháð búsetu, efnahag eða félagslegri stöðu. Slíkt samfélag er því jafnara samfélag. Nú þurfum við að ákveða okkur. Viljum við bjóða upp á háskólanám í ríkisháskóla sem er samkeppnishæft á alþjóðavettvangi? Eða viljum við fjársvelta ríkisháskólana með þeim afleiðingum að ungt fólk á Íslandi hafi ekki jafnan aðgang að háskólanámi sem stenst alþjóðlegar kröfur?
Frú forseti. Að vera frjáls ferða sinna er meðal mikilvægustu réttinda sem við höfum. Þessi réttur er m.a. tryggður í stjórnarskrá Íslands, mannréttindasáttmála Evrópu og alþjóðasamningi um stjórnmálaleg og borgaraleg réttindi. Mig langar að gera vernd þessa mikilvæga réttar á Íslandi að umtalsefni mínu í störfum þingsins í dag. Tilefnið er umfjöllun Kastljóss um dóm Hæstaréttar þess efnis að ríkið hafi brotið gegn því ákvæði stjórnarskrárinnar sem leggur bann við pyndingum og annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Ríkið gerði það þegar það lokaði karlmann á sextugsaldri í einangrun í ellefu daga á lögreglustöð. Þetta ku vera í fyrsta skipti sem ríkið er dæmt fyrir brot gegn þessu ákvæði stjórnarskrárinnar. Þrátt fyrir það eru brot gegn þessu ákvæði eflaust miklu algengari, enda einangrunarvist margfalt tíðari hér og varir lengur en í nágrannalöndum okkar. Þessi háa tíðni ber þess merki að réttarríkið á Íslandi ber ekki nægjanlega virðingu fyrir frelsi þeirra borgara sem grunaðir eru um refsivert athæfi. En það eru fleiri hópar sem njóta ekki nægilegrar verndar réttarríkisins þegar kemur að rétti þeirra til frelsis. Má þar sérstaklega nefna fólk með geðsjúkdóma, sem getur af þeirri einu sök verið svipt frelsi sínu án fullnægjandi lagastoðar, réttarverndar eða málsmeðferðarréttinda, eins og mér hefur verið tíðrætt um á þessu þingi. Það er því þyngra en tárum taki að því sé laumað inn í fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar sem einhvers konar neðanmálsgrein að ekki standi til að fullgilda viðbótarbókun samnings Sameinuðu þjóðanna um bann við pyndingum og annarri vanvirðandi og ómannúðlegri meðferð eða refsingu, OPCAT öðru nafni, á því tímabili sem áætlunin nær yfir, eða allt til ársins 2022. Við verðum að tryggja sjálfstætt eftirlit með meðferð þeirra sem sæta hvers konar frelsissviptingu af hálfu hins opinbera ekki seinna en í dag ef okkur er einhver alvara með að standa vörð um réttindi allra okkar hér til frelsis og þá einna helst frelsis frá pyndingum. Annað er ólíðandi í réttarríki.
Virðulegi forseti. Mig langar að ræða hérna um snjóflóðavarnir. Þegar metin er hætta á snjóflóðum í byggð eru aðeins tvær leiðir í boði á Íslandi, annars vegar uppkaup á eignum og hins vegar snjóflóðavarnagarðar. Reglugerðir virðast ekki leyfa aðrar aðferðir. Snjóflóðavarnir á Íslandi hófust fyrst að einhverju marki fyrir rúmum tveimur áratugum og undarlegt verður að teljast að ekki skuli vera horft til þeirra landa þar sem snjóflóðavarnir eiga sér langa sögu, eins og t.d. í svissnesku ölpunum en þar hafa snjóflóðarannsóknir verið stundaðar í yfir 85 ár. Algengustu snjóflóðavarnavirki í Sviss eru í formi upptakastoðvirkja. Upptakastoðvirki eru stálgrindur til að binda snjóþekjuna og koma í veg fyrir að snjóflóð fari af stað ofan byggðarinnar. Slík stoðvirki eru oftast hátt fyrir ofan byggð og ekki mjög sýnileg í náttúrunni. Varnargarðar eða leiðigarðar eru notaðir til að beina snjóflóðum í tiltekinn farveg, hægja á og stöðva snjóflóð. Helstu ókostir varnargarða eru þeir að þeir þarfnast töluverðs landrýmis og valda óafturkræfum breytingum á landslagi en kostur þeirra er sá að kostnaðurinn er minni en við upptakastoðvirki. Ég vil að þessar reglugerðir verði endurskoðaðar og að náttúruverndarsjónarmið fái vægi þegar snjóflóðavarnir eru reistar á Íslandi.
Forseti. Ég er búin að fá nóg. Ég þrái þetta nýja Ísland sem við vorum byrjuð að byggja saman, þar sem mátti sjá fyrstu sprota framtíðar og samfélags sem var ekki atað slori, græðgi og sérhlífni, þar sem almenningur arkaði niður á Austurvöll og gaf sig ekki fyrr en réttlætinu var náð. Þetta fólk var ekki að bíða eftir leiðtogum til að toga sig á staðinn. Þetta fólk var rétt eins og ég búið að fá nóg og hafði engu að tapa. Það vildi spillta ráðamenn burt. Það var reitt og sárt. Margir vildu nýjan jarðveg því að það er ekki hægt að uppræta spillingarrótina með því að klippa arfann burt. Þessi rót er nefnilega snarrót sem ekki er hægt að ná í burt nema með nýjum jarðvegi. Við fengum aldrei þennan nýja jarðveg þrátt fyrir að hafa komið með hann að dyrum Alþingis fullan af fyrirheitum um Nýja-Ísland. Nei, meiri hluti Alþingis stöðvaði Nýja-Ísland við dyragættina og sáði glópagullsfræjum og ormum vantrausts í hann. Nýja-Ísland er ei meir. Jarðvegurinn er rotinn og vannærður og brátt mun hinum samfélagslega heilbrigðisgeira verða gefið náðarhöggið og glópagullsklíníkur spretta fram þar sem ekkert er gefið fyrir þá sem ekkert eiga, bara tekið í arð. Framtíðin sem við ófum í aðfaraorð er heillum horfin og ég get ekki lengur sagt að ég horfi með tilhlökkun á enn eitt síbyljandi dægurlagið um hægri og vinstri umferð og það eina sem þurfi að laga sé einhver meðvirk samræðuhefð. Þetta er dýpra. Þessi mold sem ég stend á í innviðum valdsins er eins og laugin full af djúpstæðum flækjum sem vefjast um fætur unga þingsins og þeir falla allir sem einn með andlitið í súrefnislausa moldina og kafna í eigin oflæti. Ég er búin að fá nóg. Og hvað á ég að gera? spyr ég mig. Orð eru sverð. Þau eru máttugri en sverð, segja margir. Ég hnoða því orð í dag og vona að þau geti opnað á þetta fálæti. Hættum að bregðast við og förum að búa til Nýja-Ísland.
Frú forseti. Ég vildi að ég væri jafn skáldmæltur og félagi minn, hv. þm. Birgitta Jónsdóttir. Ég ætla að gera að umtalsefni enn og aftur samruna Fjölbrautaskólans við Ármúla og Tækniskólans. Þetta mál brennur á almenningi, á íslenskri þjóð. Ég skynja það hvar sem ég kem og ekki bara í því umhverfi sem ég er sprottinn úr, framahaldsskólaumhverfinu, heldur mjög víða, að fólk hefur af þessu þungar áhyggjur. Ráðherra menntamála segist vera með þessu, þ.e. með hugsanlegum samruna, að bregðast við fækkun nemenda. Ég bendi á að nemendum fer að fjölga aftur eftir tvö til þrjú ár í íslenskum framhaldsskólum. Ég bendi á að ekkert samráð hefur verið haft við starfsfólk, nemendur eða foreldra ólögráða nemenda. Hér á sér engin stefnumótun stað til framtíðar. Núna er upp runninn 16. maí. Nemendur í framhaldsskólum eru á síðustu metrunum við að klára þessa önn eða sitt nám, þeir sem eru á þeim stað í lífi sínu, og styttist í að nemendur með hvíta kolla, fjólubláa kolla, gráa kolla, alls kyns kolla, sjáist á vappi um borg og bý. Það er gleðilegt. En það er mikil óvissa í þessum spilum. Ráðherra hefur sagt að nú í þessari viku muni hann fá gögn í hendurnar og að á þeim gögnum muni hann byggja sína ákvörðun. Ég bendi á að innritun nemenda lýkur eftir tvær vikur og ég velti fyrir mér hvort nemendur sem ætla [[Forseti hringir.]]sér að innritast í Fjölbrautaskólann við Ármúla séu meðvitaðir um það að kannski verður enginn Fjölbrautaskóli við Ármúla til næsta haust.
Frú forseti. Ég lenti í ákveðnu vandamáli. Ég sé fyrir mér vissar aðstæður þar sem þingmenn gegna störfum og stöðum í stjórnum, ráðum eða nefndum sem fara með fjárveitingar. Ef ég vil ræða það eða bera það saman við eitthvað annað þá get ég séð það fyrir mér að við myndum ekki sætta okkur við að dómari væri settur í stjórn Rarik eða Isavia eða því um líkt. Ráðherra væri tvímælalaust ekki settur þangað, af hverju þingmaður? Hvern ætti ég að spyrja? Við hvern ætti ég að eiga samtal hér á þingi um stefnumótun varðandi þetta, þennan brest í þrískiptingu valdsins? Ekki get ég farið í sérstakar umræður við einhvern ráðherra? Ég yrði væntanlega bara að tala við forseta þingsins, en forseti þingsins tekur ekki þátt í munnlegum samræðum þannig að fundarstjórn forseta á ekki við. Mér er tjáð á skrifstofu þingsins að störf þingsins séu á einhvern hátt hönnuð fyrir þessar samræður, þar sem þingmenn geti talað hver við annan. Mig langar til að leggja það upp af því að það er ákveðið lágmark; störf þingsins skulu að lágmarki vera hálftími tvisvar í viku o.s.frv. Það þýðir að við getum haft fleiri umræður af þessu tagi. Við gætum haft sérstakan fund, klukkutíma kannski, um störf þingsins þar sem allir þingmenn gætu komið og talað um þetta. Er það rétt að þingmenn fari í ráð, nefndir og stjórnir þar sem verið er að útdeila peningum þegar hlutverk okkar er eftirlit með útdeilingu á peningum? Það er til dæmis mjög skrýtið að formaður fjárlaganefndar sitji í stjórn þar sem peningum er útdeilt. Ef við sem fjárlaganefnd viljum spyrjast fyrir um hvernig peningum hafi verið eytt, hvort þeim hafi verið eytt í þetta eða hitt, á viðkomandi þingmaður þá að víkja úr forsæti sínu í nefndinni og verða gestur og útskýra málið? Ég skil þetta ekki.
Frú forseti. Ég vil ræða við hv. þm. Pál Magnússon, formann atvinnuveganefndar, um afleiðingar kvótakerfisins. Þær afleiðingar hafa birst í gegnum árin með ýmsum hætti, bæði með uppsögnum starfsfólks í fiskvinnslu eins og gerðist á Akranesi þar sem HB Grandi sagði upp tugum fiskverkafólks, fólks sem hafði unnið þar í fjölda ára. Það var ekki mikill aðdragandi þar að og starfsöryggi þessa fólks er í uppnámi eins og öryggi starfsfólks í fiskvinnslu vítt og breitt um landið og þeirra sem byggja afkomu sína á veiðum og vinnslu og búa í sjávarbyggðunum. Við vitum að framsalið í kvótakerfinu hefur haft þessar afleiðingar og það hefur verið gagnrýnt í gegnum árin en mér finnst einhvern veginn eins og menn láti sér það í léttu rúmi liggja. Það gengur umræða í einhvern tíma og svo jafnar hún sig og þá er ekkert gert með þetta. Engin stjórnvöld hafa haft kjark til þess að taka á þessum vanda. Nú heyrðist mér hjá hv. þm. Páli Magnússyni að hann væri tilbúinn að skoða afleiðingar fiskveiðistjórnarkerfisins varðandi framsalið og samþjöppun með einhverjum hætti. Sjálfstæðisflokkurinn ber auðvitað gífurlega ábyrgð á þessu kerfi og þeim afleiðingum sem hafa verið fyrir byggðir landsins gagnvart fólki. Það vita allir sem vilja vita það og sjá. Nú er kannski kominn tími til að sá flokkur sem hefur varið þetta kerfi með kjafti og klóm taki til hendinni og geri það þá í alvöru og geri þær breytingar á kerfinu að það taki tillit til starfsfólks sem hefur skapað þann auð sem þessi fyrirtæki búa við í dag, þessir risar sem stýra stærstum hluta af aflaheimildum í landinu og moka til sín arði, að þeir hafi einhverjar skyldur, að það séu einhverjar skilyrðingar varðandi útdeilingu aflaheimilda, byggðafestu aflaheimilda og starfsöryggi fólks í greininni. Við eigum þessa auðlind saman [[Forseti hringir.]]en ekki stóru risarnir eins og HB Grandi sem hótar bara að fara með vinnsluna úr landi ef þeir eru teknir á teppið.
Frú forseti. Best að slá því föstu strax að ég tel að það fiskveiðistjórnarkerfi sem við búum við í dag sé í öllum aðalatriðum gott og uppfylli tvær meginkröfurnar sem við verðum að gera til þess, annars vegar sjálfbærar veiðar og sjálfbæra nýtingu á þessari auðlind eins og við best höfum vit á, og hins vegar er hún til þess fallin að hámarka heildararðsemina í þessari atvinnugrein. Það eru tvær spurningar sem við þurfum að svara varðandi þetta kerfi. Önnur lýtur að veiðigjöldunum, sem kemur ekki þessu máli á Akranesi við, sem ég kem að á eftir, með hvaða hætti við viljum haga afgjaldinu fyrir nýtinguna á auðlindinni; veiðigjaldið eins og það er, veiðigjaldið hærra eða lægra eða eitthvert annað kerfi, þeirri spurningu þurfum við að svara. Síðan þurfum við að svara, og það tengist málinu á Skaganum, hvort og þá með hvaða hætti við ætlum að láta þá byggðafestu halda sem felst í anda fiskveiðistjórnarlaganna og meira að segja beinnar greinar í þeim lögum. Hvernig ætlum við að haga þeim málum? Nú liggur það fyrir að sú byggðafesta sem við töldum að væri fyrir hendi í þessum lögum, þ.e. með forkaupsrétti sveitarfélaga á aflaheimildum, er ekki fyrir hendi samkvæmt niðurstöðu Hæstaréttar. Þá verður löggjafinn að svara því: Vill hann að hún sé fyrir hendi og viljum við þá breyta lögunum í þá veru? Svo hitt, vegna þess að byggðafesta varðandi aflaheimildir hefði nú ekki bjargað miklu uppi á Skaga því að þar var enginn að selja neitt, það var bara verið að flytja til vinnsluna: Viljum við koma á einhvers konar byggðafestu á vinnslunni líka? Þessum spurningum þarf löggjafinn að svara og ég skal taka þátt í umræðu um það með hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur. [[Gripið fram í.]]
Frú forseti. Það kemur kannski ekki nokkrum manni á óvart hvað ég ætla að ræða. Ég vil koma orðum að því hvernig komið er fyrir Akraneskaupstað vegna ákvörðunar stjórnar um hagræðingu í bolfisksvinnslu hjá HB Granda. Næstkomandi föstudag hefur störf nefnd sem er ætlað að ræða gjaldtöku í sjávarútvegi. Ég hef heyrt á orðum samstarfsfélaga minna í atvinnuveganefnd að það teljist óæskilegt að ræða aðra þætti en gjaldtöku í fiskveiðistjórn á meðan hópurinn starfar. Af fréttaflutningi að dæma um starfshóp sem hæstv. ráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir ætlar sjálf að skipa verður það þannig, og það er sérstaklega álit fólks innan Sjálfstæðisflokksins á hópnum, að ef sá hópur ætlar að skila niðurstöðu sem þeim mislíkar eða það koma einhverjar grundvallarbreytingar í sjávarútvegi á bara að fella það í þinginu. Til hvers er þessi þverpólitíski starfshópur þá? Ef markmiðið er að helga meðalið sem núverandi fiskveiðistjórnarkerfi beitir er það heldur skammsýnt. Því biðla ég til samnefndarmanna minna. Strandveiðifrumvarp Pírata liggur fyrir atvinnuveganefnd. Með því að gera það að lögum tökum við stórt skref í að leiðrétta einn stærsta vankant á fiskveiðistjórnarkerfinu okkar. Við sníðum með því raunhæft þrep fyrir litlar útgerðir til að hasla sér völl í annars óréttlátu kerfi. Við gerum þeim sem hafa orðið verst úti vegna tilflutninga aflaheimilda kost á því að laða að sér minni útgerðir og með þessari nálgun vex úr þeirri sviðnu jörð gras sem þessi mannfjandsamlega nálgun fiskveiðistjórnar hefur skilið eftir. Ég hef séð á fjölmiðlum að mörgum okkar, þvert á flokka, svíður niðurstaðan á Akranesi. Hvernig væri að gera eitthvað annað en að slá sig til riddara? Hvernig væri að gera eitthvað annað en að gaspra í fjölmiðlum? Hvernig væri að Alþingi tæki á rót vandans? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Fyrir þessu þingi liggur þingsályktunartillaga þingflokks Framsóknarflokksins þess efnis að neyðarbraut á Reykjavíkurflugvelli verði opnuð á ný. Þessa ályktun lögðum við fram á sínum tíma vitandi það að enn var mögulegt að tryggja aukið öryggi landsmanna með opnun hennar. Fulltrúar Framsóknar og flugvallarvina í borgarstjórn hafa staðið vaktina í þessu máli, komið með tillögur að lausnum sem allir hagsmunaaðilar geta unað við. Þeim hefur verið hafnað. Lausnirnar snúa m.a. að því að byggja þannig að komist verði hjá hindrun við neyðarbrautina. Hæstv. forseti. Í Morgunblaðinu í gær kom fram að ekki lá fyrir leyfi um lokun neyðarbrautarinnar enda hafi áhættumat vegna lokunar hennar ekki verið gert. Ítrekað hafa Framsókn og flugvallarvinir bókað um það að í niðurstöðu Samgöngustofu frá 1. júní 2015, um áhættumatsskýrslu Isavia vegna fyrirhugaðrar lokunar neyðarbrautarinnar, kemur m.a. fram að áhættumatið nái hvorki til áhrifa á flugvallakerfið í landinu í heild sinni, neyðarskipulags Almannavarna né áhrifa á sjúkraflutninga og að gera þurfi sérstakt áhættumat ef það á að loka brautinni. Þá liggur fyrir sú niðurstaða Alþjóðaflugmálastofnunarinnar að forsendur útreiknings á nothæfisstuðli voru rangar í skýrslu Eflu en Félag íslenskra atvinnuflugmanna sendi bréf þess efnis til samgönguráðherra um miðjan mars sl. Hæstv. forseti. Vinnubrögð í þessu mikilvæga máli virðast hafa verið fyrir neðan allar hellur. Ekki hefur verið hlustað á málflutning aðila með sérþekkingu á sviði flugöryggismála. Er ekki ástæða til þess að hlusta á málflutning öryggisnefndar Félags íslenskra atvinnuflugmanna, svo dæmi sé tekið? Eða ætlum við í þessu máli eins og svo allt of mörgum öðrum að grípa til álits sérfræðinga einungis þegar það hentar? Þá spyr ég: Hverjum hentar það og hvenær, hæstv. forseti? Myndi það ekki henta okkur öllum alveg ágætlega að setja öryggið á oddinn og gæta hagsmuna landsmanna allra? Ég hvet ráðherra og viðeigandi yfirvöld til að taka málið til skoðunar hið snarasta.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu við hæstv. félagsmálaráðherra um þetta brýna málefni sem er fátækt í íslensku samfélagi. Umræða um fátækt hefur kannski fengið byr undir báða vængi á undanförnum vikum í tilefni af útvarpsþáttum í Ríkisútvarpinu um fátækt. Það er þó ekki ný umræða því að við eigum tölur um fátækt, við eigum nýlegar tölur frá UNICEF á Íslandi um að 9,1% barna á Íslandi líði skort, sérstaklega þegar kemur að húsnæði. 9,1% barna þýðir 6 þús. börn og þar af líða um 1.600 börn það sem kallað er verulegur skortur. Þegar rýnt er í tölurnar sést að stór hluti þessara barna býr við óöruggt húsnæði, hefur ekki efni á því að halda upp á afmæli sitt, stundar ekki tómstundastarf og þannig mætti lengi telja. Fátæktin stelur draumum og vonum þessara barna, eins og 12 ára drengur á höfuðborgarsvæðinu orðaði það. En fátækt fólk er ekki bara börn. Við höfum fátækt fólk í öllum aldurshópum. Þar nægir að horfa á tölur um lægstu laun, örorkubætur og ellilífeyri og bera þær saman við framfærsluviðmið velferðarráðuneytisins þar sem sést berlega að af þessum lægstu greiðslum er vandlifað. Félagsmálaráðuneytið gaf út skýrslu á síðasta ári þar sem farið var yfir það sem kallað hefur verið sárafátækt, hvernig hún mælist á Íslandi. Sem betur fer hefur hlutfall þeirra sem teljast búa við sárafátækt lækkað á undanförnum árum, en eigi að síður er það sláandi að sjá hvernig sárafátækt er að mestu bundin við tvö lægstu tekjubilin í samfélaginu, hún er tíðari á meðal þeirra sem ekki eru starfandi, þ.e. sem eru atvinnulausir eða öryrkjar eða aldraðir, og hún er tíðari hjá leigjendum en öðrum. Og sárafátækt jókst meira hjá erlendum ríkisborgurum en íslenskum ríkisborgurum í kjölfar hruns. Það skiptir máli í samfélagi þar sem við eigum allan þennan auð sem við vitum um, þar sem við eigum öll þessi tækifæri, að við sem störfum á Alþingi tryggjum það að allir búi við jöfn tækifæri. Þegar við ræðum um fátækt getum við ekki sleppt því að leita orsakanna. Þegar ég horfi á samfélagið sem við búum í og kerfið sem við búum við hlýt ég að draga þá ályktun að við búum við kerfi sem ýtir undir misskiptingu. Þar nægir að nefna skattkerfið því að við sjáum það svart á hvítu að skattbyrðinni hefur verið létt af þeim ríkustu á undanförnum árum en um leið hefur hún þyngst á tekjulægri hópa. Nægir þar að nefna auðlegðarskattinn annars vegar og matarskattinn hins vegar. Við búum líka við kerfi þar sem félagslegt húsnæði hefur verið sett á markað með þeim afleiðingum að venjulegt fólk, hvað þá fátækt fólk, á í vandræðum með að koma sér þaki yfir höfuðið sem samt eru skilgreind mannréttindi. Við skulum líka horfa til þess að í kerfi okkar hefur greiðsluþátttaka sjúklinga aukist á undanförnum árum þó að nú hafi verið gerðar lagabreytingar sem eiga að tryggja þak á greiðsluþátttöku sjúklinga, sem ber að fagna. En við búum líka við kerfi þar sem fólki eldra en 25 ára hefur verið gert erfiðara um vik að sækja sér menntun frá árinu 2014. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra, þó að ekki heyri allir þessir málaflokkar undir hann þá er hann félagsmálaráðherra, hvernig hann hyggst beita sér gegn fátækt, hvernig hann telji að hið opinbera geti beitt sér gegn fátækt. Ég spyr um húsnæðisstuðning. Það veldur mér áhyggjum að sjá að í fjármálaáætlun þeirri sem nú liggur fyrir þinginu er gert ráð fyrir að húsnæðisstuðningur hins opinbera minnki á næstu árum, lækki um hátt á þriðja milljarð á næstu árum. Ég vil minna á það sem ég sagði áðan: Skortur hjá börnum er mestur á sviði húsnæðis og sárafátækt er mest meðal leigjenda, þannig að við verðum að horfa á húsnæðiskerfið og við verðum að horfa á félagslegar lausnir. Ég spyr hæstv. ráðherra um kjör öryrkja og aldraðra. Við erum með þá stöðu að stórir hópar öryrkja og aldraðra fá laun undir 300 þús. kr., en lágmarkslaun í þessu landi eiga að hækka í 300 þús. kr. á næsta ári. Þessir hópar greiða samt sína skatta og skyldur til samfélagsins. Við verðum að horfa til þess hvernig við getum bætt framfærslu þessara hópa því að við sjáum það svart á hvítu þegar við skoðum neysluviðmið, framfærsluviðmið, að það skiptir verulegu máli fyrir þessa hópa, hver króna skiptir máli. Þá vil ég bara nefna það sem ég sagði áðan, þegar við erum að tala um eðlilegan hluta af lífinu, að taka þátt í tómstundum - hér eru hópar sem eiga ekki einu sinni fyrir mat þegar líður á mánuðinn. Fleira mætti nefna. Ég nefni upphæð atvinnuleysisbóta, ég nefni tímabil atvinnuleysisbóta sem verið er að stytta samkvæmt fjármálaáætlun og fleira. Að mínu viti er fátækt blettur á ríku samfélagi eins og Íslandi og stjórnvöld ættu að hafa skýra sýn á það hvernig útrýma megi fátækt. Stjórnvöld ættu að vera reiðubúin að sækja þá fjármuni sem þarf til að styrkja velferðarkerfi okkar og bótakerfið þannig að enginn þurfi að búa við [[Forseti hringir.]]fátækt á jafn ríku landi og Íslandi, þannig að öll börn fái sömu tækifæri, óháð því inn í hvaða aðstæður þau fæðast. Þannig samfélagi getum við verið stolt af, [[Forseti hringir.]]frú forseti. Ég skora á hæstv. ráðherra að leggja fram sína sýn á þessi mál því að ég er viss um að hér á Alþingi getum við sameinast um aðgerðir til að útrýma fátækt úr íslensku samfélagi.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu. Ég held að við getum öll sammælst um að fátækt, hversu lítil sem hún kann að mælast, er of mikil fátækt í samfélagi okkar og við eigum örugglega öll auðvelt með að sameinast um aðgerðir gegn þeirri vá. Það sem skiptir auðvitað miklu máli í þessu samhengi er hver þróunin hefur verið hjá okkur. Á alla mælikvarða stöndum við ákaflega vel. Kaupmáttur hefur aukist verulega á undanförnum árum. Kaupmáttur lægstu launa hefur aukist umfram almennan kaupmátt og hefur kaupmáttur bóta að sama skapi fylgt lægstu launum að undanförnu. Markmiðið er að um næstu áramót hækki lágmarksfjárhæðir eða lágmarkstekjutryggingar bæði ellilífeyris og örorkulífeyris í 300 þús. kr. eins og lágmarkslaun á vinnumarkaði. Það skiptir allt saman gríðarlega miklu máli í því að bæta stöðu þessa fátækasta hóps. Það er hins vegar alveg rétt sem málshefjandi bendir á að tvær helstu skýribreyturnar þegar kemur að fátækt eru einmitt heilsufar og húsnæði og auðvitað atvinnustig. Þar er mikilvægt að grípa til aðgerða. Þar er rétt að benda á annars vegar aðgerðir stjórnvalda, bæði þær sem þegar hefur verið gripið til og þær sem fyrirhugaðar eru varðandi húsnæðismál, þ.e. uppbyggingu félagslegs íbúðakerfis eða svokallaðra leiguíbúða sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að framlengja fjárveitingar til til þess að auka enn frekar við þá uppbyggingu. Sú uppbygging hófst með tilkomu kjarasamninga á vinnumarkaði 2015 og stendur til að halda áfram út gildistíma þeirrar ríkisfjármálaáætlunar sem liggur nú fyrir þinginu þannig að hér verði byggðar á bilinu 300–600 íbúðir á ári inn í það kerfi. Ég held að það sé mjög mikilvægt að huga að framtíðaruppbyggingu slíks kerfis. Ég tek undir þau orð sem hér hafa verið höfð uppi að það voru grundvallarmistök þegar félagslegt húsnæði var selt út úr því kerfi sem hafði verið byggt upp á sínum tíma. Slíkt kerfi þarf ávallt að vera fyrir hendi. Það þarf líka að huga að því hvernig við styðjum við tekjulægstu einstaklingana á húsnæðismarkaði bæði í leigu og kaupum, ekki síst við kaup af því að við sjáum einmitt að það er hópurinn sem er á leigumarkaði sem á hvað erfiðast uppdráttar, sérstaklega ef einhver misbrestur kemur upp í tekjum, tímabundið atvinnuleysi, tímabundinn heilsubrestur. Slíkt kemur mun harðar niður á fólki sem býr á leigumarkaði en fólki sem býr í eigin húsnæði. Þess vegna held ég að sú áhersla sem verið hefur á aukna hlutdeild leigumarkaðar á húsnæðismarkaði sé misráðin. Þótt vissulega þurfi að vera til sveigjanleg úrræði og valkvæð úrræði þá breytir það því ekki að sú eignastefna sem hér hefur verið uppi árum og áratugum saman hefur á endanum skilað umtalsverðum sparnaði og sterkari stöðu fólks til að takast á við sveiflur í afkomu sinni frá einum tíma til annars. Þó svo að vissulega sé rétt og mikilvægt að hafa sveigjanleikann fyrir hendi þá er mjög mikilvægt að gleyma því ekki hversu mikill varnagli felst á endanum í eigin húsnæði. Við sjáum t.d. þegar kemur að eldri borgurum hversu mikill munur er á stöðu þeirra sem búa í eigin húsnæði og þeirra sem búa enn á leigumarkaði á þeim tímapunkti. Í alþjóðlegum samanburði stöndum við vel þegar kemur að mælikvörðum fátæktar. Við stöndum vel þegar kemur að mælikvarða jöfnuðar. Við höfum búið við mikið hagsældarskeið á undanförnum árum. Á þessu hagsældarskeiði, með þessari miklu kaupmáttaraukningu, hefur jöfnuður á hinn hefðbundna mælikvarða, Gini-stuðulinn, heldur aukist og er hvað mestur hér, ef ekki sá mesti innan ríkja OECD. Að sama skapi hefur þeim sem búa við sárafátækt fækkað, en það er auðvitað alltaf svo að hvert það barn sem býr við sárafátækt, félagslega einangrun, er einu barni of mikið, eins og Barnaheill hafa að sínu slagorði. Um það getum við öll verið sammála. Þegar við horfum á þætti utan húsnæðismarkaðarins er nýtt greiðsluþátttökukerfi afar mikilvægt. Það kerfi þarf að þróa áfram og koma í veg fyrir að heilsubrestur, sem er önnur helsta skýribreyta fátæktar, geti leitt til svo alvarlegra efnahagslegra skakkafalla fyrir einstaklinga og fjölskyldur. Það skiptir gríðarlega miklu máli að vel takist til við innleiðingu nýs greiðsluþátttökukerfis, en það skiptir líka miklu að hér skapist góð samstaða um að þróa það kerfi áfram. Við hljótum að vilja láta það ná yfir heildarkostnað heilbrigðiskerfisins, bæði þegar kemur að líkamlegum kvillum og andlegum. Hér hef ég tæpt á því helsta og kem kannski að öðru síðar í þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Það er gott og blessað að tala um kaupmátt, meðaltöl og því um líkt, en ég held að það sé rosalega mikilvægt að skilja hvað fátækt er. Ég sjálfur hef upplifað fátækt á ævi minni og í gegnum huga fólks fara hugsanir eins og: Ég á 500 kr. á dag það sem eftir er mánaðarins ef ég geri ekki neitt annað, bara fyrir mat. Ekki vera tannpína, ekki vera hola. Það kostar að fara til læknis en kannski ef ég slepp við að kaupa lyfin. Ég verð að vinna með námi, redda mér einhvern veginn þannig. Áhrifin af fátækt eru rosalega lúmsk, þau gera það ekki bara að verkum að maður hefur lítinn pening heldur verður allt annað dýrara. Lán verða dýrari, það verður að taka lengri lán. Áhættan af lánum er meiri. Það er margt sem við höfum þó til góðs á Íslandi, það er lítill munur á milli hæstu og lægstu launa. Það er gott. Ég hef sjálfur upplifað það að geta unnið mig upp úr þeim mörkum þar sem ég var með sem minnstar tekjur sem starfsmaður á leikskóla. Þar myndi ég enn vilja vera ef launin þar væru ágæt, en það er ekkert sjálfsagt að ná að fara í þetta ferli, að fara í betri vinnu, fara í meira nám og vinna sig upp þann stiga. Það gerist ekkert sjálfkrafa, það er rosalega erfitt. En það þarf ekki mikið til. Munurinn á því að þurfa að hafa stöðugar áhyggjur af því hvort maður eigi pening fyrir mat í lok mánaðar eða fyrir reikningum og þurfa ekki að hafa áhyggjur af því - það er rosalega lítill munur í mánaðarlaunum sem þarf til. Þar er eitt af vandamálunum þær fátæktargildrur sem við erum með í kerfunum. [[Forseti hringir.]]Píratar hafa talað fyrir því að líta að skilyrðislausri framfærslu. Þar getum við kannski losað fólk úr fátæktargildru.
Hæstv. forseti. Það er svolítið sérstakt að vera að ræða núna í þingsal um fátækt þegar kannski allir mælikvarðar benda til þess að við stöndum okkur einna best alls staðar. Ekki það að menn eigi ekki að ræða almennt um þá sem hafa bágust kjörin, auðvitað eigum við alltaf að ræða um það. Þetta er svolítið sérstakur tímapunktur. Þegar maður rifjar upp, fer til baka, þá hef ég upplifað að þessi umræða kemur sirka á tíu ára fresti. Og af hverju kom hún núna allt í einu? Jú, hún verður til í kringum stofnun enn eins sósíalistaflokksins þar sem menn trúa því einhvern veginn að … [[Gripið fram í.]]
Virðingarleysi gagnvart þessari umræðu.
Nei, það er ekki, ég er bara að segja: Af hverju er hún núna? [[Gripið fram í: Orsök og afleiðing.]] [[Gripið fram í: Ætti vera á hverjum einasta degi.]]Nei. [[Gripið fram í: … fátæku fólki.]]Þetta virkar auðvitað bara á mann eins og tækifæri núna til að koma sér á framfæri. [[Gripið fram í: Æ, æ.]]Þannig er það. [[Gripið fram í: Hvað ert þú að gera?]]Ég er bara að segja frá því, ég er að segja frá því hvernig þetta er vegna þess að það er þessi trú sem maður finnur enn þá hér í salnum. [[Gripið fram í: Fólk eigi ekki að vera fátækt?]]Nei. [[Gripið fram í: Banna það bara.]]Leyfið mér að halda ræðuna, voðalega eruð þið viðkvæm.
Forseti verður að biðja hv. þingmenn að gefa hljóð.
Voðalega eruð þið viðkvæm. Það er þessi trú margra í þessum sal að þar sem gengur vel, eru öflugir atvinnuvegir og kraftur og arður, sé verið að taka af hinum og við erum að gera þau fátæk. Þetta er inntakið í umræðunum, maður skynjar það. Það breytir því ekki að það er alltaf ákveðinn hópur sem við þurfum að hugsa um og gæta að í hvert sinn sem verður einhverra hluta vegna [[Forseti hringir.]]svolítið milli skips og bryggju. Tökum umræðuna um það hvað við getum gert akkúrat við þá [[Forseti hringir.]]í staðinn fyrir að umræðan fari alltaf í þann farveg að hér eru einhverjir vondir sem taka peningana af okkur, hinum fátæku.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni, málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu. Þrátt fyrir að við höfum kröftugt atvinnulíf og tölur eru jákvæðari en oft áður er það skylda okkar sem hér störfum að beina sjónum okkar að þeim hópum sem höllum fæti standa. Hér hefur komið fram að þeir sem búa við sárafátækt séu helst þeir sem eru atvinnulausir, öryrkjar, aldraðir og leigjendur. Það hefur komið fram að þeir sem eru á leigumarkaði eiga einna mest á hættu að búa við skort. Þess vegna hef ég verulegar áhyggjur af því að húsnæðisstuðningur eigi að minnka á tímabili ríkisfjármálaáætlunar, þ.e. fram til ársins 2022, en samkvæmt ríkisfjármálaáætlun get ég ekki betur séð en að það sé um 3 milljarða kr. minni fjárframlög árið 2022 en nú. Einnig lýsi ég áhyggjum mínum af því að öryrkjar muni samkvæmt ríkisfjármálaáætlun búa áfram við krónu á móti krónu skerðingu næsta árið. Ég hef áhyggjur af því hversu hægt örorkulaun eiga að hækka næstu árin en samkvæmt umsögn Öryrkjabandalagsins varðandi ríkisfjármálaáætlun munu laun örorku hækka upp í 288.000 árið 2022. Ég tel mjög mikilvægt að skoðaðar séu kerfisbreytingar á skattkerfinu í samræmi við það sem þingflokkur Framsóknarflokksins lagði til í aðdraganda síðustu kosninga þar sem við skoðum lægri skatta og horfum á lægri skatta á lægri hópa og millistétt og að við aukum við barnabætur og þær fylgi hverju barni og komi einna best þeim hópum sem hallari fæti standa í okkar góða þjóðfélagi. En ég ætla að enda á þeim stað sem ég byrjaði á: Það er okkur alltaf mjög mikilvægt og ábyrgð okkar að horfa til þess hóps sem höllum fæti stendur í samfélaginu og íhuga og fara í aðgerðir sem þarf að fara í til að bæta hag þeirra.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir mikilvæga og þarfa umræðu. Ég tek undir margt sem hún hefur rætt hér og ætla ekki að endurtaka orð hennar. Fátækt er ekki bara skortur á efnahagslegum gæðum, eignum, peningum og afleiðingar atvinnuleysis. Það er jafn mikilvægt að beina athygli að skorti á félagslegum gæðum, skorti á andlegri og líkamlegri heilsu, ótta, kvíða, ofbeldi og lélegri sjálfsmynd. Fátækt er sérstaklega sár þegar fólk upplifir skort á tækifærum til að hafa áhrif á eigið líf og samfélagið sem það býr í. Það er mín skoðun að allir eigi rétt á að lifa með reisn og virðingu. Málshefjandi setti fram spurningar um hvernig ráðherrann hygðist beita sér gegn fátækt á Íslandi og hvernig hann teldi að hið opinbera gæti einna helst beitt sér gegn fátækt. Það er skoðun mín að við eigum fyrst og fremst að spyrja hvernig við getum greint rætur vandans og hvernig og hvaðan mismunun sprettur upp í samfélagi okkar. Í því samhengi er því eðlilegt að spyrja hvort andleg og félagsleg fátækt fái jafn mikla athygli og hin efnahagslega. Við eigum viðamikið velferðarkerfi á Íslandi sem býður upp á félagslega þjónustu, skólaþjónustu, heilbrigðisþjónustu og sinnir málefnum fatlaðra, aldraðra, öryrkja og barnavernd. Það er mín skoðun, eins og ég hef sagt áður og mun segja aftur, að samspil og virkni milli þessara kerfa er lykilatriði í að vinna gegn fátækt og við megum ekki láta fátækt viðgangast.
Virðulegur forseti. Bókin Fátækt fólk eftir Tryggva Emilsson kom út árið 1976 og skapaði usla í samfélaginu. Höfundurinn, nærri áttræður, greindi frá æsku sinni, atlæti og bágum kjörum, mikilli fátækt og þeim áhrifum sem þetta hafði á hann sem barn og fullorðinn mann. Frásagnir Tryggva féllu í grýtta jörð hjá þeim sem hann nefndi til sögunnar, dregnar voru í efa lýsingar hans, sagt að höfundur oftúlkaði upplifun sína á mörgum sviðum. Enn er fátækt áþreifanleg í samfélaginu og enn höfum við tilhneigingu til að gera lítið úr þessum smánarbletti. Við eigum erfitt með að horfast í augu við þessa staðreynd þótt hún blasi við okkur daglega í ýmsum myndum. Þetta eru óhreinu börnin hennar Evu. Fátækt hefur áhrif á alla sem búa við það hlutskipti og á marga ævilangt, skilur eftir reynslu og ör sem ekki verða afmáð. Mörgum reynist þetta lexía sem þeim tekst að vinna úr með uppbyggilegum hætti, ekki þó öllum. Einhver okkar sem hér starfa hafa upplifað fátækt og lítil efni á eigin skinni og ætti að vera í lófa lagið að leggja allt í breytingar til úrbóta. Aðrir þekkja þetta aðeins af afspurn, telja jafnvel að þetta eigi að vera svona og sé eðlilegt. Þeim er kannski vorkunn. Því viðhorfi megum við aldrei lúta. Fátækt veldur mismunun, elur á ójöfnuði og getur ýtt undir ofbeldi og óeirðir í samfélögum. Við getum útrýmt fátækt, þetta eru ekki náttúrulögmál. Það sem til þarf er mannúð, að hafna forréttindum, einblína á almannaheill. Við höfum glímt við viðfangsefnið fátækt á Íslandi í áratugi, m.a. á vettvangi löggjafans. Stundum hefur okkur miðað örlítið en aðstæður eru til skammar í dag. Þúsundir barna búa við fátækt í allsnægtasamfélaginu, það er næg atvinna, nægir peningar. Samt hafa hjálparstofnanir vart undan að veita aðstoð. Aldraðir búa við bágan hag, barnafjölskyldur berjast í bökkum og öryrkjar eru afgangsstærð. [[Forseti hringir.]]Það eru stjórnvöld sem hafa úrbætur í hendi sér. Við getum gert betur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Það er óumdeilt að Íslendingar eru meðal ríkustu þjóða í Evrópu. Efnahagsástandið er í reynd þannig að enginn íbúi á Íslandi ætti að þurfa að búa við fátækt - ef gæðunum væri rétt skipt. Sú er þó ekki reyndin, því miður. Gamlar skýrslur og nýjar sýna og staðfesta að fátækt er staðreynd á Íslandi. Það er fátækt fólk á Íslandi, það eru fátæk börn á Íslandi, börn af holdi og blóði, ekki bara tölur á blaði, og núna er rétti tímapunkturinn til að ræða þetta vegna þessarar góðu efnahagslegu stöðu. Það er hægt að útrýma fátækt á Íslandi. Með metnaðarfullri stefnumörkun, ákvörðunum og aðgerðum geta stjórnvöld komið í veg fyrir fátækt. Fátækt er pólitísk ákvörðun og það þarf pólitískan kjark til að útrýma henni. Það telst varla lýsa miklum metnaði sem sést á bls. 332 í ríkisfjármálaáætluninni þar sem reiknað er með að á árinu 2022 skuli 4% barna á Íslandi enn þá búa á heimilum sem skortir efnahagsleg gæði og að 8% barna muni þá búa á heimilum undir lágtekjumörkum. Hér má sannarlega gera betur. Það þarf að berjast gegn ójöfnuði og stéttskiptu samfélagi. Það þarf að tryggja að allir hafi sama rétt, sama aðgang og geti nýtt sér grunnþjónustuna í samfélaginu. Við verðum að gera grunnþjónustuna í heilbrigðis- og menntakerfinu ókeypis aftur. Ég segi aftur vegna þess að það eru ekki nema fjórir eða fimm áratugir frá því að fátækt fólk á Íslandi gat búið í öruggu húsnæði í skjóli verkamannabústaða, það gat farið til læknis og inn á sjúkrahús án þess að þurfa að taka upp budduna og það gat sent börnin sín til mennta. [[Forseti hringir.]] Hvað gerðist eiginlega á okkar vakt? Við getum gert betur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Mig langar að byrja á að þakka fyrir þessa umræðu hér í dag. Í umræðunni felst þörf brýning og hvatning til að gera enn betur í baráttunni fyrir samfélagslegum aðstæðum þar sem fólki er raunverulega gert kleift að lyfta sér upp úr fátækt. Við eigum að byggja upp samfélag þar sem allir hafa tækifæri til að breyta aðstæðum sínum séu þær bágar, samfélag þar sem fólk festist ekki í fátæktargildru. Þangað eigum við að stefna og þangað stefnum við. Þótt við á Íslandi stöndum almennt vel í alþjóðlegum samanburði er ljóst að enn er verk að vinna. Húsnæðismálin eru sannarlega stór partur af vandanum en húsnæðis- og leiguverð hefur þróast með þeim hætti að viðkvæmir og tekjulágir hópar eiga erfitt með að koma sér upp viðeigandi húsnæði eða heimili. Þarna er verk að vinna. Sú vinna er nú þegar hafin. Þótt ljóst sé að miðað við síaukna eftirspurn eftir vinnandi höndum erlendis frá verður erfið áskorun að mæta þeirri þörf. Þörf sem ágerist bara með hverju árinu og hverjum mánuðinum miðað við tölur um vöxt ferðaþjónustunnar, atvinnugreinar sem þarfnast einmitt margra vinnandi handa. Þegar þróunin er með þessum hætti, þegar við eigum fullt í fangi með að byggja upp íbúðarhúsnæði fyrir aukinn fjölda íbúa, og hvað þá fyrir nýja íbúa landsins, á sama tíma og eftirspurnin eftir vinnandi höndum er mikil, skapast aðstæður þar sem einhverjir atvinnuveitendur gætu freistast til að finna óviðunandi íbúðarlausnir til að fá til sín starfsfólk. Starfsfólk af erlendum uppruna er í sérstökum áhættuhópi hér en þetta er sá hópur sem veit kannski síður hver réttur hans er og hvernig á að sækja hann. Við sjáum teikn á lofti um þetta nú þegar og fáum fregnir af fólki sem hefur jafnvel þurft að búa í ófullnægjandi íverustöðum í iðnaðarhúsnæði. Mig langar að nýta tækifærið og spyrja ráðherra hvernig hann meti umfang þessa vanda, hvernig eftirlitsmálum með þessu sé háttað, hver beri ábyrgð á því eftirliti og hvort sá aðili hafi burði til að sinna því. [[Forseti hringir.]]Má ætla að ríkisstjórnin muni ráðast í að laga þennan vanda með lausnum húsnæðishóps ráðherra?
Forseti. Ég hóf mín fyrstu afskipti af pólitísku starfi þegar ég tók þátt í baráttu Húmanista fyrir því að koma málefninu Afnemum fátækt á dagskrá hér á Íslandi fyrir kosningar árið 1999. Við erum rík en við búum í landi þar sem allt of margir búa við mikinn skort. Mjög margir búa við slíkan skort að ekkert má út af bera til þess að fólk hafi ekki efni á að sinna grunnþörfum eins og að fara til tannlæknis, kaupa föt á börnin sín eða hreinlega eiga fyrir mat út mánuðinn ef dekk springur á bílnum. Þeir hópar sem þurfa hvað mest á stuðningi okkar að halda eru settir undir svokallaðar krónuskerðingar. Það má ekkert gera til að koma sér út úr spennitreyjunni. Það má ekkert gera til að koma sér upp úr fátæktinni. Ég man eftir því í eldgamla daga, þegar ég varð atvinnulaus, þegar netfyrirtækið sem ég var að vinna hjá fór á hausinn, að ég fór í bríaríi og fékk kennitölu eða virðisaukanúmer því að ég ætlaði að reyna að fá að vinna ofan á atvinnuleysisgjöldin en samt þannig að það yrði þá dregið af mér. En það mátti ekki, ég þurfti að fara og skila kennitölunni. Ég mátti ekki bjarga mér, þurfti annaðhvort að vera alveg atvinnulaus eða fá vinnu sem var ekki við hæfi. Við erum enn alltaf að tala um sömu hlutina. Af einhverjum ástæðum, þegar maður horfir á þessa fjármálaáætlun, er eins og það sé ekki til nægur peningur til að halda úti grunnþjónustu. Þeir sem þurfa hvað mest á því að halda að hún sé ekki mjög dýr eru þeir sem eru fátækir. Við þurfum að fara að vinna í þessum málum á heildstæðan hátt, annars erum við alltaf bara að reyna að stoppa í göt á handónýtu kerfi. [[Forseti hringir.]]Hættum þessum krónuskerðingum nú þegar. Ég skora á hæstv. ráðherra að fara að gera eitthvað í því.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu sem fer fram í þingsal í dag. Það er alveg ljóst að fátækt á Íslandi er staðreynd og það er sama hvernig við lítum hana, það eru allt of margir sem líða skort og fátækt af mismunandi ástæðum. Verkefni okkar er fátækt, umkomuleysi og örbirgð sem nagar samfélagið að innan. Við verðum að horfast í augu við vandann og taka á honum. Verkefni okkar er að byggja upp kjör þeirra sem eru öryrkjar, sérstaklega þeirra sem teljast til yngri öryrkja. Fyrir okkur liggur að klára samninginn um starfsgetumat eins og Pétursnefndin lagði til en Öryrkjabandalagið hafnaði því á síðustu stundu og því búa öryrkjar ekki við sömu kjör og þeir hefðu annars getað gert þar sem enn þá er króna á móti krónu skerðing. Það er mikilvægt að við klárum þennan samning sem fyrst og helst um næstu áramót svo að þau komist í hóp þeirra sem hafa ekki undir 300 þús. kr. í tekjur. Í fáum löndum er jöfnuður jafn mikill og á Íslandi og við viljum gera betur, að allir geti eignast húsnæði sem kjósi svo. Við settum líka lög á Alþingi um almennar íbúðir. Þar eru leigureglur þannig að sá hópur ætti gott með að leigja húsnæði sem er á bótum. Leigan í þeim lögum er 25% af tekjum. Húsnæðis- og heilbrigðismál eru mikilvægasti þáttur þessa fólks. Það er mikilvægt að við hvert og eitt, við öll, berum ábyrgð á eigin lífi og heilsu og framtíð og hjálpum fólki til sjálfshjálpar og félagslegrar virkni í samfélaginu. En að benda hér hver á annan og segja að gæfunni sé misskipt og fátækt á Íslandi sé einhverjum fáum að kenna - þá spyr ég: Þurfum við ekki að líta í eigin barm og spyrja: Hvað gerum við til að hjálpa öðrum?
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu, hún er mjög mikilvæg. Við þurfum stöðugt að vinna saman að því verkefni að berjast gegn fátækt í íslensku samfélagi. Í greiningu sem unnin var fyrir Velferðarvaktina kom fram að staða fólks á húsnæðismarkaði og heilsufar þess skipti hvað mestu máli þegar kæmi að fátækt. Heimilisgerðin sjálf skiptir líka miklu máli, það væri sérstaklega einhleypt barnlaust fólk og einstæðir foreldrar með börn sem væru í mestri hættu að búa við fátækt. Þess vegna skiptir verulega miklu máli að við samþykktum hér á síðasta kjörtímabili nýtt húsnæðiskerfi, almenna íbúðakerfið, sem er einmitt hugsað til þess að styðja sveitarfélög og aðra, frjáls félagasamtök, til þess að byggja upp húsnæði fyrir fólk þar sem það þarf ekki að borga meira en 20–25% af tekjum sínum þegar búið er að taka tillit til annars húsnæðisstuðnings. Ég vil hins vegar hvetja ráðherrann til þess að koma fram með þingsályktunartillögu sem lá hér fyrir þinginu en náðist ekki að afgreiða, sem er fjölskyldustefnan, þar sem einmitt er hugað að því hvernig við getum stutt betur við fjölskyldur, og að horfa til annarra tillagna sem Velferðarvaktin hefur komið fram með varðandi fátækt. Þar vil ég benda á tilraunaverkefnið TINNU, sem var tillaga sem kom frá Reykjavíkurborg og Velferðarvaktin tók undir og við fundum fjármuni til þess að styrkja. Ég held að það sé einkar mikilvægt að halda áfram með það verkefni. Fram kemur í tillögum í ríkisfjármálaáætlun að ætlunin sé að gera breytingar á barnabótum, það eru aðrar tillögur sem Velferðarvaktin hefur lagt til. Það eru hins vegar engir fjármunir í fjármálaáætluninni til þess að gera þær breytingar. Þær munu kosta sitt og það er mjög brýnt að ráðherrann tryggi fjármuni til þess. Ég vil nefna þrjú önnur atriði: Það eru gjaldfrjáls skólagögn, [[Forseti hringir.]]það var leitt að stjórnarþingmenn gátu ekki treyst sér til að styðja það mál hjá okkur í stjórnarandstöðunni; fríar skólamáltíðir; og að vinna vel með frjálsum félagasamtökum, sem [[Forseti hringir.]]hafa sérþekkingu á þessu verkefni.
Virðulegi forseti. Ég ræddi áðan um mikilvægi þess að velferðarkerfið okkar klikkaði ekki þannig að við týnum fólki milli kerfa. Það er líka mikilvægt að gera það ekki háð kerfum. Valdefling og virkni, eins og verkefnið TINNA snýst um og hv. þm. Eygló Harðardóttir nefndi, eru jafn mikilvægir þættir í að styðja við fólk. Aðgerðir sem gripið er til og verkfæri sem við beitum í því skyni þurfa að miða að því að bæta hag, líðan og sjálfsmynd þeirra sem eru allra fátækastir. Það þarf að vera forgangsmál. Umræðan hér í dag snýst um hvernig hið opinbera getur beitt sér gegn fátækt og auðvitað er það með því að efla og þróa þau kerfi sem ég taldi upp áðan. Við megum ekki að mínu mati treysta eingöngu á hið opinbera til að leysa allt. Menn þurfa að þora að ræða mikilvægi þess að við tryggjum samræmi milli hinna ýmsu aðila sem mynda samfélagslegan grunn. Ábyrgðarskyldan er ekki eingöngu ríkisins þegar kemur að umræðu um fátækt. Samfélagsleg ábyrgð og gagnsæi gagnvart láglaunafólki þarf að vera forgangsmál allra. Á það við um gerð efnahagsáætlana, þróun atvinnulífs og hins almenna vinnumarkaðar. Hún á líka við um frumkvæði í atvinnulífinu og þegar samið er um kaup og kjör. Þessir þættir hafa jafn mikil áhrif á þá sem eru á mörkum fátæktarviðmiða. Það er örþunn lína á milli þeirra lægst launuðu og bótaþega. Við þurfum að passa vel upp á að við bjóðum öllum jaðarhópum upp á tækifæri til reisnar og virðingar. Ég held að við eigum t.d. að tala opinskátt um af hverju einu innflytjendurnir á Alþingi, fyrir utan okkur hv. þm. Pawel Bartoszek, er fólk með kúst í höndunum. Mun þetta fólk tilheyra næstu kynslóð fátækra hér á Íslandi? Og viljum við það?
Frú forseti. Fátækt á Íslandi er þjóðarskömm við það ríkidæmi sem við búum við. Við erum að bregðast tugþúsundum Íslendinga og ungu fólki sem á að verða hér burðarás samfélagsins næstu áratuga. Þetta fólk fæðist með tilkall til sameiginlegra auðlinda okkar en ber því miður allt of lítið úr býtum. Einstaklingar og fjölskyldur berjast við að draga fram lífið á allt of lágum launum á rándýrum, ótryggum húsnæðismarkaði og það þarf að velja milli þess að borga reikninga, leyfa börnum að sækja tómstundir eða jafnvel að kaupa sér lyf. Afleiðingar fátæktar, hæstv. ráðherra, eru öllum kunnar, óöryggi, vanvirkni, félagsleg útskúfun, skömm og í versta falli sultur. Hér sagði hæstv. ráðherra áðan að hver fátækur væri einum of mikið og að það ætti að vera auðvelt að sameinast um aðgerðir til þess að bregðast við því. Samt sem áður hefur ríkisstjórnin hafnað eðlilegu skattkerfi sem væri til þess fallið að jafna kjörin. Það á ekki að skerpa á þrepaskiptingu skattkerfisins, það á ekki að leggja á hátekju- eða auðlegðarskatt. Ríkisstjórnin hirðir ekki um að sækja aura af mjög háum fjármagnstekjum og lætur undir höfuð leggjast að ná í peninga af sanngjörnum arði af auðlindum, sleppir með öðrum orðum sanngjarnri tekjuöflun upp á tugi milljarða sem nýttust á þessum góðæristímum til að ráðast á fátækt. Þvert á móti ætlar hún að hvetja til aukinnar einkaneyslu með því að lækka virðisaukaskatt árið 2019 úr 24% í 22,5% og verður þar af tekjum upp á 13 milljarða sem myndu nýtast til þess t.d. að ráðast í aðgerðir gegn fátækt. Ég mótmæli þessari [[Forseti hringir.]]forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum þessa umræðu, nema þeim sem litu á umræðuna sem einhvers konar brellu. Ég held að við hin séum sammála um að þessi umræða skipti máli. Hv. þm. Nichole Leigh Mosty talaði um að það væri mikilvægt að horfa á rót vandans. Þá skulum við horfa á rót vandans og afneita henni ekki: Já, það er meiri jöfnuður í launadreifingu á Íslandi en víða annars staðar, en það er gríðarleg misskipting þegar við horfum á skiptingu auðsins, skiptingu eignanna. Ríkustu 20% á Íslandi eiga hátt í 90% af öllum auð á Íslandi. Þetta er eitthvað sem má ekki tala um í þingsal, virðist vera, því að fólki finnst óþægilegt að ræða þessa mismunandi eignaskiptingu. En við skulum ekki ímynda okkur að við getum talað um þá sem verst standa í samfélaginu án þess að við getum talað um heildarmyndina. Það skiptir máli hvernig við ætlum að byggja upp samfélagið, hvar við ætlum að sækja tekjurnar og það þarf að sækja tekjur til þess að við getum byggt upp það velferðarkerfi sem við teljum að dugi til að útrýma fátækt á Íslandi og allir geti búið við jöfn tækifæri. Við getum aldrei horft á einn hóp fátæks fólks án þess að horfa á heildarmyndina. Hv. þm. Guðjón S. Brjánsson vitnaði í eftirlætisbók mína eftir Tryggva Emilsson, Fátækt fólk. Þar segir líka að réttlætið komi aldrei að ofan og þar talaði fólk af þeirri reynslu sem það hafði af því að berjast árum og áratugum saman fyrir því að byggja hér upp velferð fyrir alþýðu á Íslandi. Það skiptir máli þegar við stöndum á þeim tímamótum, frú forseti, að hér er efnahagslegur uppgangur sem ætti með sanni að nýtast öllum að við gerum það með réttlátum hætti. Það gerum við ekki nema með því að nálgast spurninguna um hvernig við innheimtum tekjur og hvernig við útdeilum þeim gæðum. Ég lýsi áhyggjum af stöðu húsnæðismála og ég lýsi áhyggjum af stöðu þeirra hópa sem veikast standa, sérstaklega öryrkja, aldraðra og atvinnulausra og þeirra sem eru á lægstu laununum. Við vitum öll að tekjur þeirra margra hverra duga ekki til. Það eru þeir hópar sem er verið að fjalla um í skýrslunum og tölunum sem við erum að fara með [[Forseti hringir.]]og á bak við hverja einustu tölu [[Forseti hringir.]]er fólk með langanir og drauma, þrár og væntingar. Það er skylda okkar hér að skapa samfélag þar sem það fólk getur látið þessa drauma, þrár og væntingar rætast. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Mig langar enn og aftur að þakka fyrir mjög góða umræðu. Umræða um fátækt er alltaf tímabær. Auðvitað eigum við alltaf að vera reiðubúin að taka hana og hún er alltaf mikilvæg, hvort sem okkur vegnar vel eða illa í efnahagslífinu í heild. Ég held að það sé samt sem áður mikilvægt að halda því til haga að grundvöllur öflugs velferðarsamfélags er alltaf öflugt atvinnulíf, fjölbreytt og jöfn tækifæri fyrir alla óháð efnahag og öflugt öryggisnet í öllu velferðarkerfinu sem hvílir á þessum sterku stoðum. En auðvitað byggir velferðarkerfi okkar alltaf á verðmætasköpun okkar og þeim tækifærum sem við höfum til að gera betur fyrir þá sem minnst mega sín á grundvelli þess. Það er líka mikilvægt að halda því til haga í þessari umræðu að á þeim góðæristímum sem við búum við núna er jöfnuður mikill og raunar mestur í alþjóðlegu samhengi. Hann hefur farið vaxandi hér á landi á undanförnum árum og það er athyglisvert að sjá þegar maður horfir á þróunina, bæði á fyrri uppgangstímabilum hjá okkur og líka á þróunina hjá nágrannaríkjum okkar, að jöfnuður hefur aukist hér frá árinu 2010. Á grundvelli Gini-stuðulsins eykst tekjuójöfnuður annars yfirleitt á uppgangstíma. Það er mikilvægt að halda því til haga, það sýnir að á þessum uppgangstíma hefur okkur tekist að forgangsraða í þágu þeirra sem minnst mega sín. Atvinnustig er hér hátt, það skiptir gríðarlega miklu máli. Fátækt mælist hér hvað minnst í öllu alþjóðlegu samhengi og hefur farið minnkandi. Við erum að gera ýmislegt sem er til bóta. Við höfum alltaf tækifæri til að gera enn betur. Við erum að bæta greiðsluþátttökukerfi heilbrigðiskerfis okkar. Við erum að hækka sérstaklega lægstu fjárhæðir almannatrygginga og verja til þess verulegum fjármunum á þessu ári og því næsta. Við erum að veita aukið fjármagn til þess að bæta atvinnutækifæri bæði fatlaðra og öryrkja. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Við erum að auka sveigjanleika aldraðra til atvinnuþátttöku að því marki sem þeim er það unnt. Við erum að fjárfesta í félagslegu húsnæði. Við erum að [[Forseti hringir.]]endurskoða og beina húsnæðisstuðningi sérstaklega að þeim allra tekjulægstu og síðast en ekki síst erum við að endurskoða örorkulífeyriskerfi okkar til að stuðla að aukinni þátttöku í samfélaginu til að eyða þessum ósanngjörnu krónu á móti krónu skerðingum og horfa frekar til starfsgetumats í stað örorkumats eins og nú hefur verið. Það skiptir allt gríðarlega miklu máli og vonandi getum við tekið höndum saman um að draga hér enn frekar úr fátækt. Takk kærlega fyrir mjög góða umræðu.
Virðulegi forseti. Það hafa ekki komið fram í þessum málum tilhlýðilega góð rök fyrir því að málunum sé hleypt inn með afbrigðum. Það eru ákveðin tímamörk á því hvenær má leggja fram ný frumvörp. Það er ætlast til þess að við almennir þingmenn förum eftir þeim tímamörkum. Þá er það væntanlega þannig að ráðherrar eigi einnig að fara eftir þeim. Skipulagsleysi af þeirra hálfu skapar ekki neyðarástand af okkar hálfu. Það má ekki vera þannig. Við verðum að vinna eftir dagskrá og eðlilegum vinnureglum. Okkur finnst ekki ástæða til að hleypa þessu í gegn nú.
Virðulegur forseti. Það er með ólíkindum að þessi mál séu lögð fram svo seint sem raun ber vitni. Ég vil minnast á eitt í þessu máli sérstaklega sem snýr að mínu kjördæmi og einu af umdeildasta máli okkar tíma, fjármögnun Vaðlaheiðarganga. Eins og það er nú góð samgöngubót þá er fúskið sem hefur einkennt fjármögnun þeirra yfirgengilegt. Frá því í upphafi þessa árs hefur legið fyrir að aukafjárveitingu þyrfti til að ljúka þeirri framkvæmd. Þetta frumvarp sem núna á að samþykkja með afbrigðum að verði tekið hér fyrir hefði verið hægt að leggja fram miklu fyrr.
Virðulegi forseti. Það er þá tryggt að ég hef áheyrendur í salnum að þeirri löngu ræðu sem ég ætla að halda um þetta mál og ýmis önnur, hugleiðingar mínar um lífið, tilveruna og fleira slíkt. [[Hlátur í þingsal.]] En kannski ég mæli bara fyrir nefndarálitinu. Við í hv. umhverfis- og samgöngunefnd höfum náð saman um þetta mál. Ég mælti fyrir nefndaráliti að lokinni 2. umr. Við fengum ábendingar í 2. umr. í þingsal og eins frá gestum og fólki sem hafði samband. Það urðu ekki miklar efnislegar breytingar á málinu á milli þessara tveggja umræðna, en einhverjar lagatæknilegar. Í fyrra nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar um þetta mál var þess getið að nefndin tæki að hluta til undir fram komin sjónarmið um að þörf væri á sérstakri löggjöf um almenningssamgöngur. Í kjölfar 2. umr. sér nefndin ástæðu til að ítreka þá afstöðu sína að þörf sé á slíkri löggjöf. Beinir nefndin því til ráðherra að skipa við fyrsta tækifæri starfshóp sem vinni tillögur að breyttu lagaumhverfi í þessa veru. Við vinnuna verði lögð áhersla á að löggjöf um almenningssamgöngur endurspegli mikilvægi þeirra fyrir samfélagið í heild, ekki síst í ljósi velferðar- og umhverfissjónarmiða. Jafnframt verði lögð áhersla á að löggjöfin tryggi rekstrargrundvöll fyrir almenningssamgöngur að svo miklu leyti sem frekast er unnt. Ráðherra upplýsi Alþingi um skipan starfshópsins og um stöðu vinnunnar á haustþingi 2017. Um þessa áherslu á sérstök lög um almenningssamgöngur var samhljómur við 2. umr. Eins var hana að finna í ýmsum ábendingum og umsögnum til nefndarinnar í vinnslu málsins. Nefndinni hefur borist ábending um að í 10. gr. frumvarpsins eftir 2. umr., um ferðaþjónustuleyfi, sé ekki sérstaklega tiltekið að umsækjandi um ferðaþjónustuleyfi skuli hafa almennt rekstrarleyfi samkvæmt 4. gr., líkt og gert er í 9. gr., um rekstur sérútbúinna bifreiða. Þótt skýrt sé kveðið á um það í 1. mgr. 4. gr. að hver sá sem stundi flutninga í atvinnuskyni samkvæmt lögunum skuli hafa til þess almennt rekstrarleyfi gæti valdið misskilningi að þess sé sérstaklega getið í ákvæði um sérútbúnar bifreiðar en ekki í ákvæði um ferðaþjónustuleyfi. Til að taka af allan vafa um að umsækjandi um ferðaþjónustuleyfi skuli fyrir hafa almennt rekstrarleyfi leggur nefndin til breytingu á 10. gr. þar sem þetta er áréttað. Þá leggur nefndin til, að tillögu ráðuneytisins, að áréttað verði í 11. gr. að ökumannsvottorð taki eingöngu til farmflutninga. Að auki leggur nefndin til nokkrar minni háttar orðalagsbreytingar til leiðréttingar og skýringar. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með nokkrum breytingum sem gerð er grein fyrir í nefndarálitinu sem þið getið lesið ykkur til yndisauka. [[Gripið fram í: Takk fyrir.]]
Frú forseti. Nú er þess freistað að taka fyrir mál sem segir í dagskránni að sé til 3. umr., þar á undan voru tvö mál sem var tilkynnt að greidd yrðu atkvæði um þannig að maður bjó sig undir það, skoðaði málið. Við greiddum atkvæði um það og vorum hlynnt málinu. Án þess að okkur væri tjáð, hvorki þingflokksformanni okkar á fundi með forseta né með öðru móti, var ákveðið að freista þess að klára 3. umr. þessa máls með atkvæðagreiðslu. Þá verð ég bara að segja: Ég er ekki undirbúinn fyrir þessa atkvæðagreiðslu þannig að ég bið forseta, til þess að við getum tekið upplýsta ákvörðun, að þessu sé ekki skellt á okkur svona með tveggja, þriggja, fjögurra mínútna fyrirvara, að endurskoða ákvörðun sína svo við getum greitt atkvæði um það og klárað síðar.
Frú forseti. Hér er atkvæðaskýring frá mér um atkvæðagreiðsluna, ég er á gula takkanum af því að ég veit hreinlega ekki um hvað þetta mál er. Ég skoðaði það á sínum tíma og greiddi atkvæði þegar það var í 2. umr. Málinu var skyndilega skellt á núna, með þriggja mínútna fyrirvara. Ég þyrfti að skoða nákvæmlega hvað það er, hvort gerðar hafa verið breytingartillögur o.s.frv. Þetta gerðist of hratt og það er ástæðan fyrir því að ég er á gula takkanum, svo Morgunblaðið geti nú örugglega birt þetta allt saman.
Virðulegi forseti. Mig langar að árétta það sem ég kom inn á í máli mínu þegar ég gerði grein fyrir nefndarálitinu. Það kemur fram í nefndaráliti hv. umhverfis- og samgöngunefndar að það sé mjög mikilvægt að skipaður verði starfshópur sem hefji undirbúning lagasetningar um almenningssamgöngur. Það er gríðarlega mikilvægt, það er búið að kalla eftir lögum um þennan málaflokk um hríð og ég treysti því að hæstv. ráðherra taki þessari ábendingu Alþingis vel og skili upplýsingum og skýrslu um stöðu vinnunnar á haustþinginu 2017. Það er gríðarlega mikilvægt að svo verði. Ég segi já við þessu.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til breytinga á ákvæði til laga um dómstóla þar sem lagðar eru til breytingar á ákvæðum um fjölda hæstaréttardómara og breytingu á lögum um millidómstig er varðar meðferð þeirra sakamála sem ólokið er við næstu áramót þegar Landsréttur tekur til starfa. Nú þegar er unnið að innleiðingu á nýrri dómstólaskipan á Íslandi og mun Landsréttur taka til starfa 1. janúar 2018 eins og þingheimur þekkir. Eins og ég hef áður nefnt er nauðsynlegt eftir því sem þessari innleiðingu vindur fram að gera ýmsar lagabreytingar sem ekki var fyrirséð að yrðu nauðsynlegar þegar Alþingi samþykkti í maí á síðasta ári tvö lagafrumvörp sem lögðu grunninn að nýrri dómstólaskipan. Í þessu frumvarpi er að finna slíkar breytingar. Þær eru í raun þrenns konar: Í fyrsta lagi er í þessu frumvarpi lagt til að ekki verði skipað í þau embætti hæstaréttardómara sem losna á þessu ári fyrr en þess gerist þörf til að hæstaréttardómarar verði sjö. Samkvæmt nýjum lögum um dómstóla sem taka gildi 1. janúar á næsta ári skulu dómarar við Hæstarétt Íslands vera sjö. Til grundvallar þeim fjölda lá mat á nýju hlutverki Hæstaréttar að teknu tilliti til hugsanlegs vanhæfis og forfalla dómara. Voru jafnframt þrengdar heimildir til setningar varadómara í einstök mál vegna forfalla dómara. Dómarar við Hæstarétt eru í dag tíu samkvæmt sérstakri tímabundinni heimild sem rennur út um næstu áramót. Nú liggur fyrir að einn dómari við Hæstarétt mun láta af embætti 1. september nk. Til að koma til móts við þann fjölda dómara sem ákveðinn hefur verið í nýjum lögum um dómstóla er lagt til að ekki verði skipað í þau dómaraembætti sem losna á þessu ári fyrr en dómarar verða sjö. Í öðru lagi er lagt til að þeim sakamálum sem áfrýjað hefur verið til Hæstaréttar, sem Hæstiréttur hefur ekki lokið fyrir 1. janúar 2018, verði falin Landsrétti til afgreiðslu. Eins og rakið er í athugasemdum við frumvarpið fellur niður heimild Hæstaréttar til að vísa málum aftur til meðferðar í héraðsdómi, sökum mats á sönnunargildi munnlegs framburðar, þann 1. janúar 2018. Er því nauðsynlegt að ákveða hvernig fara á með mál sem svo yrði statt um. Hér er því lagt til að öll sakamál sem áfrýjað hefur verið til Hæstaréttar en ekki er lokið þar fyrir 1. janúar 2018 fari til meðferðar hjá Landsrétti. Þannig verður unnt að endurmeta sönnunargildi munnlegs framburðar á ný hjá Landsrétti. Auk þess mun þetta létta álagi af Hæstarétti við úrvinnslu eldri mála og tryggja að verkefni verði til staðar hjá Landsrétti þegar hann tekur til starfa 1. janúar. Óbreytt er að Hæstiréttur skuli ljúka öllum einkamálum sem áfrýjað hefur verið til réttarins fyrir 1. janúar 2018. Í þriðja lagi er lagt til að í þeim málum sem skotið hefur verið til Hæstaréttar fyrir 1. janúar 2018 og verður dæmt í af Hæstarétti, geti forseti Hæstaréttar heimilað að þrír dómarar sitji í málinu í stað fimm. Í máli sem skotið verður til réttarins eftir 1. janúar 2018 skulu nefnilega sitja fimm dómarar, eins og ný lög um dómstóla kveða á um, en þau taka ekki gildi fyrr en 1. janúar 2018. Breytingin tekur því aðeins til þeirra mála sem í hefðu setið þrír dómarar hefði þeim verið lokið fyrir áramót og heyrt undir núgildandi lög um dómstóla, nr. 15/1998. Fram hefur komið hjá Hæstarétti að fram á árið 2019 verði áfram álag á réttinum vegna afgreiðslu eldri mála sem og að rétturinn þurfi að aðlaga sig breyttu hlutverki. Fækkun dómara muni hafa áhrif á afköst réttarins. Komið er til móts við fækkun dómara í þessu frumvarpi með því að fela Landsrétti að ljúka þeim sakamálum sem ólokið er hjá Hæstarétti við næstu áramót, auk þess sem heimilt verður að fela þremur dómurum í stað fimm að ljúka einhverjum af eldri málum sem skotið hefur verið til réttarins. Eins og ég hef gert grein fyrir hér að framan var við samþykkt nýrra dómstólalaga þrengt að heimildum til að setja dómara tímabundið vegna leyfis dómara um að setja varadómara í einstök mál vegna vanhæfis eða forfalla dómara. Ég tel koma til greina að auka heimildir til að setja dómara í Hæstarétt vegna leyfis dómara og veita tímabundna heimild til að setja varadómara í einstök mál í Hæstarétti sökum anna, eins og áður hefur verið gert. Ég tel að ekki sé tímabært að taka afstöðu til þess núna, en ég vil láta þess getið að það er auðvitað alltaf möguleiki sem Alþingi getur tekið til umfjöllunar þegar þar að kemur og ef tilefni þykir vera til. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efnisatriðum frumvarps þessa. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir framsöguna. Mig langar að spyrja um tvennt: Í fyrsta lagi vil ég spyrja um þá áætlun að Landsréttur taki við óloknum málum frá Hæstarétti. Þurfa mál að vera komin á eitthvert ákveðið stig til þess að geta farið yfir til Landsréttar eða á þetta við um öll ólokin mál? Þurfa málin að vera hafin? Hefur fólk engar áhyggjur af því að einhver þekking og skilningur á málinu glatist ef það er fært yfir í nýtt dómstig? Mig langar að spyrja þessara spurninga í samhengi við það sem fram hefur komið í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, en í kaflanum um dómstóla er talað talsvert um að héraðsdómstólarnir, Landsréttur og Hæstiréttur, þurfi á nýju gagnaskiptakerfi að halda sem og auknum tæknibúnaði og endurnýjun tæknibúnaðar til þess að geta sinnt störfum sínum svo vel megi vera. Í ljósi þess að færa á talsvert af málum frá Hæstarétti til Landsréttar langar mig að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvort hún hafi ekki áhyggjur af því að það vanti búnað og að það vanti þetta gagnaskiptakerfi, að það verði ekki komið í gagnið eða tilbúið til þess að standa að jafn stórri tilfærslu mála og áætlað er? Ég byrja á þessum spurningum: Verða Landsréttur og Hæstiréttur tilbúnir til þess að skiptast á þessum upplýsingum á viðeigandi hátt? Á hvaða stigi máls verða mál að vera til þess að þau fari yfir í Landsrétt?
Virðulegur forseti. Hvað varðar þetta frumvarp þá gerir það ráð fyrir að sakamál sem eru óflutt um áramótin fari yfir í Landsrétt. Þar með er þá gert ráð fyrir því að ekki hafi nokkur vinna verið lögð í málið í Hæstarétti vegna þess að mesta vinnan er auðvitað við flutninginn og eftir flutning þegar mál eru dómtekin. Hæstiréttur er auðvitað með eitthvert verklag á því, en þarna er sem sagt gert ráð fyrir því að mál sem ekki hafa verið flutt heldur eingöngu verið áfrýjað í Hæstarétt og legið þar, fengið málsnúmer og verið þar í hirslum og beðið flutnings, fari yfir í Landsrétt. Seinni liður spurningar hv. þingmanns lýtur að framkvæmdaratriðum og varðar málaskrá og er mjög áhugavert úrlausnarefni sem unnið hefur verið að allt frá því að undirbúningur að Landsrétti hófst. Hæstiréttur fékk uppfærða svokallaða málaskrá og tölvukerfi fyrir nokkru síðan og hefur yfir ágætisbúnaði að ráða. Það liggur fyrir að þetta er ein helsta áskorunin í þessu breytta fyrirkomulagi, bæði héraðsdómstólarnir og Landsréttur þurfa að vera í stakk búnir til þess að hlýða á upptökur, taka upp vitnisburð og taka skýrslur af mönnum, og að sama skapi að spila þær í Landsrétti með tilhlýðilegum hætti. Það hefur kallað á tækjabúnað, endurnýjun á búnaði hjá héraðsdómstólunum og auðvitað nýjan búnað hjá Landsrétti. Fyrir því var gert ráð í fjármálaáætlun og í lögum sem kveða á um millidómstigið. Gert er ráð fyrir kostnaði hvað þetta varðar. Hausverkurinn var öllu heldur sá að finna hentugan búnað og þar fram eftir götunum. Það er í góðum farvegi, að mér skilst, hjá stýrihópi og verkefnastjórn sem hefur með undirbúninginn að gera.
Frú forseti. Ég þakka þessa skýringu. Það er gott að fá það á hreint. Það er kannski helst til óljóst þegar talað er um ólokin mál Hæstaréttar, á hvaða stigi þau eru þegar þau flytjast yfir á þetta nýja dómstig. Mig langar að fá að ítreka spurningar mínar um gagnaskiptakerfið og þetta málaskrárkerfi dómstólanna sem setja á upp, hvort það sé fyrirhugað og raunverulega áætlað að kerfið verði tilbúið til notkunar 2018 þegar hið nýja dómstig tekur við og þegar fara á í þessi miklu upplýsingaskipti á milli þriggja dómstiga allt í allt. Ég fæ ekki lesið út úr fjármálaáætluninni að nægilegt fjármagn sé sett í endurnýjun búnaðar hjá héraðsdómunum og heldur ekki gagnvart ýmsum verkefnum sem Hæstiréttur og héraðsdómstólarnir hafa verið að biðja um, en það er kannski svolítið utan efnisins. Ég hef mestan áhuga og áhyggjur af þessu málaskrárkerfi, að það verði ekki komið í almennilegt form þegar hið nýja dómstig tekur við. Því langar mig að spyrja í því samhengi: Á hvaða stig er sú vinna komin? Er verkefnið nægilega fjármagnað til þess að kerfið verði tilbúið 2018.
Virðulegur forseti. Hvað þessi tæknimál varðar er það einkum tvennt sem ég vil nefna; annars vegar það sem ég lýsti í fyrra svari mínu við andsvari, þ.e. varðandi upptökukerfið og annað, sem er forsenda fyrir snurðulausum málflutningi fyrir Landsrétti, það er allt að því nauðsynleg forsenda þess að hann gangi vel. Það er upptökutæki annars vegar hjá héraðsdómstólunum og afspilunartæki hjá Landsrétti. Það er í ágætisfarvegi og er gert ráð fyrir því. Ég veit nú ekki hvort búið er að kaupa slíkan búnað en það er a.m.k. unnið að undirbúningi á kaupum á slíkum tækjum. Varðandi hitt atriðið; ef ég skil hv. þingmann rétt þá er það alveg rétt að dómstólarnir í héraði og Hæstiréttur hafa byggt vinnu sína að nokkru á málaskrárkerfi. Það hefur lengi verið ætlunin að þessi málaskrárkerfi geti talað saman, ekki bara á milli dómstólanna heldur líka við t.d. ákæruvaldið og lögreglu. Það er lengri tíma verkefni sem við höfum fullan hug á að vinna að áfram. Það er í undirbúningi. Ég gerði ráð fyrir tiltekinni fjárhæð fyrir héraðsdómstólana í þeirri fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir þinginu til þess að endurnýja málaskrárkerfi sitt, sem er auðvitað algjör forsenda þess að áfram verði unnið að rafvæðingu réttarvörslukerfisins í heild. En málavörslu málaskrárkerfi héraðsdóms er fyrir löngu, ég mundi segja fyrir áratugum síðan, úr sér gengið og hefði þurft að endurnýja það. Gert er ráð fyrir einskiptiskostnaði til endurnýjunar á málaskrárkerfi héraðsdóms í fjármálaáætlun. Svo er það í framhaldinu grundvöllur fyrir frekari vinnu og tenginga við aðra þætti réttarvörslukerfisins.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um fjármögnun jarðganga undir Vaðlaheiði. Í frumvarpinu er lagt til að lánveiting úr ríkissjóði verði aukin um 4,7 milljarða kr. svo hægt verði að ljúka gerð þeirra og þau geti komist í notkun sem fyrst. Frumvarpið sjálft lætur lítið yfir sér. Eingöngu eru gerðar breytingar á tveimur atriðum í 1. mgr. 1. gr. laganna sem gilda um lánveitingu ríkisins til gangagerðarinnar, þ.e. að fjárhæðin verði aukin í allt að 14,4 milljarða kr. og að fjárhæðin miðist við verðlag í lok árs 2016. Lögin eru óbreytt að öllu öðru leyti. Eins og kunnugt er var það vilji þáverandi stjórnvalda og meiri hluta Alþingis að standa að fjármögnun umræddra jarðganga undir Vaðlaheiði fyrir um fimm árum. Þessi vilji kemur t.d. fram í heiti núgildandi laga sem er lög um heimild til handa ráðherra f.h. ríkissjóðs til að fjármagna gerð jarðganga undir Vaðlaheiði. Einnig liggur fyrir að erfið jarðlög hafa, ásamt innrennsli á heitu og köldu vatni á verktíma ganganna, valdið umtalsverðum ófyrirséðum töfum og aukaverkum við framkvæmdina með tilheyrandi kostnaði. Nú stefnir í að framkvæmdin fari um 44% fram úr kostnaðaráætlun og tefjist um tvö ár, þannig að göngin verði opnuð seinni hluta árs 2018. Á móti vegur að umferð á svæðinu hefur aukist meira en gert var ráð fyrir í upphaflegri greiningu fyrir verkefnið. Því eru allar líkur á að framtíðartekjur verði meiri en kostnaðaraukinn. Þá náðist gegnumslag í göngunum 28. apríl sl. og þar með er stærsta óvissuþætti framkvæmdarinnar eytt og kostnaður við framkvæmdina hér eftir mun fyrirsjáanlegri. Í þeirri stöðu sem nú er uppi eru engir góðir kostir en best er að ljúka gerð ganganna þrátt fyrir þau áföll sem upp hafa komið. Sú fyrirætlan með upphaflegu lánveitingunni að Akureyri og Húsavík geti með tilkomu ganganna komist nálægt því að mynda eitt atvinnu- og búsvæði er enn í fullu gildi. Í því felst að aksturstími mun minnka og öryggi í ferðum milli Akureyrar og Húsavíkur eykst til mikilla muna og reyndar til alls svæðisins í Þingeyjarsýslum. Ríkið er eini lánveitandi og langstærsti fjármögnunaraðili gangagerðarinnar. Göngin munu renna til ríkisins án endurgjalds þegar kostnaður við byggingu þeirra er að fullu uppgreiddur. Því liggur fyrir að ríkið á langstærsta hagsmuni í því að göngin verði kláruð og innheimta veggjalda hefjist sem fyrst svo hægt verði að afla tekna til að greiða niður framkvæmdalánið. Eftir gegnumslagið á eftir að klára vinnu við frágang ganganna og tengivega ásamt öðru sem slíkum göngum fylgir. Samningar eru í gildi um alla þessa þætti. Ólíklegt er að hægt verði með öðrum hætti en þeirri lánveitingu sem lögð er til í frumvarpi þessu að fá hagstæðari verksamninga á skömmum tíma til að unnt sé að ljúka verkefninu og koma göngunum í not og að afla tekna. Ýmislegt má læra af þessari framkvæmd. Því hefur ríkisstjórnin ákveðið að gerð verði ítarleg úttekt á framkvæmdinni allri og ástæðum þess að kostnaður við hana hefur verið svo langt umfram áætlanir. Hafin er vinna við umrædda úttekt og gert ráð fyrir að niðurstöður liggi fyrir fljótlega. Þá er vert að geta þess að stefnt er að endurfjármögnun framkvæmdalána ríkisins eftir að búið er að opna göngin og reka þau í þrjú ár. Ef endurfjármögnun reynist erfiðleikum háð á þeim tíma, án ríkisábyrgðar, gæti ríkið þó þurft að vera lánveitandi félagsins til framtíðar. Rétt er að geta þess að í umsögn Ríkisábyrgðasjóðs um viðbótarlánveitingu til félagsins kemst sjóðurinn að þeirri niðurstöðu að úr því sem komið er ætti að samþykkja viðbótarlán það sem um getur í frumvarpi þessu því að yfirgnæfandi líkur séu á því að tekjur af göngunum verði talsvert meiri en þeir 4,7 milljarðar kr. sem nú er lagt til að lánaðir verði. Ef verkið stöðvast nú fást að sjálfsögðu engar tekjur á móti þeim lánum sem þegar hafa verið veitt. Í ljósi þess sem hér hefur komið fram er það mat fjármála- og efnahagsráðherra að hagfelldast sé fyrir ríkið að verkefninu verði lokið. Enn fremur að með því að samþykkja frumvarpið sem hér um ræðir sé verið að forða ríkinu frá tjóni sem skapast mun af því að ekki verði lokið við gerð ganganna sem og að auka þau tækifæri sem samfélagið á Norðurlandi geti nýtt til frekari samfélagsuppbyggingar eftir að göng undir Vaðlaheiði verða opnuð. Virðulegi forseti. Að því sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. fjárlaganefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög áhugavert mál og kom inn á fund fjárlaganefndar þann 1. mars sl. þar sem lá ljóst fyrir að staðan hefði verið öllum kunn í a.m.k. mánuð ef ekki lengur. Hér er verið að sækja um aukna ríkisábyrgð vegna framkvæmdar við að klára göngin. Að klára framkvæmdina er allra góðra gjalda vert en í lögum um ríkisábyrgð segir að ef lánsþörf er ekki hægt að uppfylla á almennum lánamarkaði sé ríkissjóði óheimilt að takast á hendur ríkisábyrgð nema að fullnægðum ákveðnum skilyrðum, og svo er þar varðandi það að uppfylla á almennum lánamarkaði. Það segir í umsögn Ríkisábyrgðasjóðs að matið falli undir spákaupmennsku. Það muni enginn á almennum markaði lána fyrir þessi verkefni. Samkvæmt lögum um ríkisábyrgðir getur ríkissjóður þar af leiðandi ekki gengist undir ríkisábyrgð á þessu láni. Þetta verður að fara í fjárlög ef á að redda því svona.
Frú forseti. Ríkisábyrgðasjóður veitti umsögn um málið og það er vissulega rétt hjá hv. þingmanni að þessi framkvæmd og gangur hennar er þess eðlis að þess er ekki að vænta að hægt væri að fá lán fyrir viðbótinni á almennum markaði, enda myndi ríkissjóður með það lán sem þegar hefur verið veitt ganga á undan í röðinni. Menn hafa uppi efasemdir um að það tekjurnar muni nægja til framtíðar til þess að ná upphæðinni að fullu. Það er hárrétt. Þarna er hins vegar verið að veita lán til þess að auka líkurnar á því, og verða þá yfirgnæfandi líkur samkvæmt því sem Ríkisábyrgðasjóður segir, að það fáist eitthvað greitt upp í það lán sem þegar hefur verið veitt, þ.e. þessir 4,7 milljarðar verði greiddir að fullu, og það verði greitt að talsverðu leyti upp í það lán sem þegar hefur verið veitt. Um það veit að sjálfsögðu enginn. Að því leyti er það rétt hjá hv. þingmanni að um nokkra spákaupmennsku er að ræða. Ég vil alveg taka undir að vinnubrögð við þetta mál hafi verið óvenjuleg og einmitt þess vegna erum við að taka málið allt til skoðunar, en í stöðunni eins og hún er þá er ríkissjóður að forða sér frá stærra tjóni með því að stöðva ekki framkvæmdina því að þá myndi verða altjón á því láni sem þegar hefur verið veitt til verksins.
Virðulegi forseti. Ég skil allt um það að klára og bjarga í rauninni þeirri fjárfestingu og láni sem þegar er komið af stað, en fyrirspurn mín snýst í rauninni um þetta: Getum við notað lög um ríkisábyrgðir til að klára þessar framkvæmdir? Samkvæmt lögum um ríkisábyrgð getum við það ekki, miðað við umsögn Ríkisábyrgðasjóðs. Erum við að leggja fram frumvarp til laga sem brýtur önnur lög? Ég tel að það kunni ekki góðri lukku að stýra. Það verður að gera á annan hátt. Ég hvet ráðherra til að fara betri leið.
Frú forseti. Það er reyndar rétt að vekja athygli á því að í umsögn Ríkisábyrgðasjóðs leggur hann til að þetta lán verði veitt. Eins og oft áður er gaman að eiga orðastað við hv. þingmann vegna þess að hann er fundvís á ýmis formsatriði sem að sjálfsögðu er rétt að fylgja. Þarna sjáum við að niðurstaða sjóðsins er, að öllum atriðum skoðuðum, að rétt sé að veita lánið. Það er ekki kostur sem neinn tekur með sérstakri ánægju. Öll hefðum við viljað að upprunaleg lánveiting hefði dugað en því miður gerðist þetta með þessum hætti. Það er ekki hægt að bjarga fjármununum öðruvísi en að lána meira.
Virðulegi forseti. Ég fagna því svo sem að hér sé komið inn frumvarp sem snýr að því að koma mikilvægri samgöngubót áfram. Allar samgöngubætur eru þjóðhagslega hagkvæmar á sinn hátt, eins og hæstv. ráðherra lýsti í máli sínu, upp á sameiginleg atvinnusvæði og þjóðhagslega hagkvæmni gagnvart því. Ég deili því með ráðherranum. En ég vil benda á að það eru margar sambærilegar samgönguframkvæmdir sem hafa mun meiri samfélagslegan ábata í för með sér en þessi tiltekna framkvæmd út af umferðarslysum. Umferðarslys kosta okkur 50 milljarða á ári. Ég vil þá nefna t.d. Suðurlandsveg sem er einhver slysamesti vegur landsins, á milli Hveragerðis og Selfoss. Að klára tvöföldun þar kostar álíka mikið og þessi viðbótarfjárveiting. Vegurinn hefur kostað marga örkuml. Ég segi: Með því að gera ekki strax við slíka vegi lánum við heilbrigðiskerfinu mikla peninga fram í tímann sem við fáum ekki til baka. Þess vegna spyr ég hæstv. fjármálaráðherra hvort við megum búast við fleiri svona frumvörpum um brýnar samgönguframkvæmdir sem þarf að fara sérstaklega í og spara fjármuni sem eru þjóðhagslega hagkvæmir og mikilvægt að fara í til að forða heilbrigðiskerfinu og annarri opinberri þjónustu frá tjóni.
Frú forseti. Ég held að þessi framkvæmd og þær ógöngur sem hún hefur lent í séu mjög fátíð og vonandi verður það einsdæmi að þurfi að koma til Alþingis í svipuðum erindagjörðum og ég er hér nú. Ég verð hins vegar að taka undir það með hv. þingmanni að samgöngubætur hafa mjög mikil félagsleg áhrif. Það sem hv. þingmaður víkur að eru öryggisatriði sem felast í því að hafa góðar samgöngur á ýmsum vegum. Ég er alveg sammála hv. þingmanni að það borgar sig mjög oft og er oft auðvelt að finna sterk rök fyrir því að bæta vegi, eins og t.d. þann veg sem þingmaður nefndi. Ég tel hins vegar að það verði ólíklegt að fjármálaráðherra muni bera fram slík frumvörp því að eins og hv. þingmaður veit er vegagerð almennt á forræði samgönguráðherra.
Virðulegi forseti. Ég vil benda á að hér hafa óvenjuleg vinnubrögð og ákvörðun Alþingis orðið til þess, að ég tel, að mikilvæg samgöngubót er komin fram fyrir aðra enn mikilvægari samgöngubót í forgangsröðun ríkisstjórnarinnar, þótt það sé hvor sinni ráðherrann. Það getur verið mikið tjón fyrir ríkið að klára ekki Vaðlaheiðargöng en við höfum ekki svar við spurningunni: Er það enn meira fjárhagslegt, hvað þá félagslegt, tjón að klára ekki slysameiri vegi á undan? Það er spurningin sem við stöndum frammi fyrir.
Frú forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum í raun og veru sammála um meginefni ræðu hans, þ.e. að umferðarslys séu alvarlegt vandamál og okkur beri að reyna að eyða sem flestum hættulegum vegarspottum. En svo ég svari spurningu hans í fyrra andsvari með óyggjandi hætti: Fjármálaráðherra mun ekki koma með frumvörp af því tagi um vegabætur.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra yfirferð hans á frumvarpinu. Mig langar að einhverju leyti að spyrja út í svipaða hluti og hv. þm. Vilhjálmur Árnason. Í frumvarpinu segir, og hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir það, að samhliða því hefði ríkisstjórnin ákveðið að gerð yrði „ítarleg úttekt á framkvæmdinni allri og ástæðum þess að kostnaður við hana hefur verið langt umfram áætlanir. Hafin er vinna við umrædda úttekt og er gert ráð fyrir að hún liggi fyrir um mitt þetta ár.“ Ég er mikill talsmaður þess að gerðar verði úttektir. Þótt ég hefði kannski haldið að úttekt á framkvæmd yrði skynsamlegri þegar henni er lokið að fullu er ég mjög sáttur við að gerð verði úttekt á þessu. Vonum að allt haldist innan áætlana eftir úttektina. En mig langar að spyrja á svipuðum nótum og hér var gert áðan, þ.e. út í frekari framkvæmdir sem gæti mögulega farið um á svipaðan hátt og þessa hér. Það er ekkert launungarmál að hæstv. samgönguráðherra hefur talað mikið fyrir því að frekar verði farið í samkrull einkaaðila og ríkisins. Ég er ekki að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann hyggist leggja fram frumvörp þess efnis. Ég þykist þekkja þingsköpin nógu vel til að vita að svo er ekki. Hann er hins vegar einn af oddvitum ríkisstjórnarinnar. Sem slíkan langar mig að spyrja hann út í afstöðu hans til þess. Telur hæstv. fjármálaráðherra að það sé ráð að fara í frekari framkvæmdir sem um verði háttað á svipaðan máta og þessa, þ.e. að ríkið fari í samstarf við einkaaðila?
Frú forseti. Ég held að við eigum að meta allar framkvæmdir með sama hætti. Ég held satt að segja að það skipti ekki öllu máli þegar við erum að meta arðsemi framkvæmda sem ríkið þarf að borga með einhverjum hætti hvort einkaaðilar framkvæmi þær eða ríkið. Mér finnst almennt að ef einkaaðilar koma að svona framkvæmd eigi það að vera hreinræktuð einkaframkvæmd en ekki með láni ríkisins, eins og hér um ræðir, eða á ábyrgð ríkisins. Þegar göng Spalar voru lögð undir Hvalfjörð, vel að merkja framkvæmd sem tókst mjög vel og varð góð samgöngubót og hefur staðið undir sér miðað við áætlanir, var engu að síður ríkisábyrgð á lánum Spalar. Þarna var um óbeina ríkisframkvæmd að ræða. Mér finnst það ekki heppilegt. Ég held að greina eigi þarna á milli. Annaðhvort sé þetta ríkisframkvæmd sem ríkið vinni og á sínum forsendum eða þá að um hreina einkaframkvæmd sé að ræða. Ef við horfum á almennar samgöngur held ég að þurfi líka að vera mjög ríkar ástæður fyrir því að við skoðum einkaframkvæmd af einhverju tagi. En almennt talað er enginn sparnaður falinn í því fyrir ríkið að ýta þessum kostnaði áfram ef ríkið þarf á endanum að borga brúsann. Ég er ekki almennt á þeirri skoðun að einkaframkvæmd ein og sér sé einhver töfralausn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það var skýrt og greinargott. Þá liggur ljóst fyrir hver afstaða hans er almennt hvað þessi mál varðar. Ég ætla ekki að þýfga hann um neitt sem hann ekki sagði hér. En þá hlýtur að vakna upp spurning í kjölfarið og í ljósi þeirrar gríðarlega miklu þarfar sem er í þessum málaflokki. Síðast í dag sáum við í Fréttablaðinu hæstv. samgönguráðherra nefna töluna allt upp í 100 milljarða sem vantaði núna á næstu árum. Hvernig telur hæstv. fjármálaráðherra að hægt verði að fara í nauðsynlegar framkvæmdir í samgöngumálum án þess að efla tekjugrunn ríkisins umtalsvert? Hvernig er hægt að fara í allar þessar framkvæmdir öðruvísi en að leggja þá á einhvers konar sameiginleg gjöld? Hækka hæstu þrep skattkerfis, fjármagnstekjuskatt eða eitthvað slíkt. Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að framkvæma þetta ef hann telur ekki að einkafjármagnið sé töfralausnin og augljóst er að í fjármálaáætlun næstu fimm ára er þessa [[Forseti hringir.]]fjármuni ekki að finna?
Frú forseti. Nú erum við kannski komin svolítið frá aðalumræðuefninu sem er þetta lagafrumvarp hérna, einkaframkvæmd sem var beitt við þau göng sem við erum að tala um. En það er alltaf flókið að hugsa hvað sé nauðsynlegt. Þótt ég sé enginn sérstakur aðdáandi vegtolla þekkir maður þá vel eftir að hafa bæði ferðast og búið erlendis þannig að ég hef talið að það mætti vel ræða hugmynd samgönguráðherra. En ég er enginn meðflutningsmaður hans að þeirri hugmynd. Mér finnst hins vegar að almennt megi hugsa það vel að þeir sem nýti vegina borgi fyrir það. Ég held að við getum ekki gert það nema vera búin að skoða það mál miklu betur. Ég hef ekki skýra afstöðu í málinu á þessari stundu.
Virðulegi forseti. Eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðherra þá eru ekki endilega margir góðir kostir í þessu máli. Ég játa að ég öfunda ekki hæstv. fjármálaráðherra Benedikt Jóhannesson af því að þurfa að leggja málið fram. Í stuttu máli er um að ræða milljarðalánveitingu til skuldugs einkaaðila sem heitir Vaðlaheiðargöng hf. Auðvitað eigum við í ansi flóknu sambandi við þann einkaaðila, hann skuldar okkur pening. Við höfum gert samning við hann sem er þannig að við eignumst eignir hans þegar lánið hefur verið greitt niður og við eigum um það bil helmingshlut í þessum einkaaðila. Sambandið er vissulega flókið en slíkt samband er ekki eitthvað sem ekki þekkist í viðskiptum eða félagarétti. Við megum ekki gleyma því að þetta fer stundum fram með því að taka næstu ákvörðun. Við verðum að líta svo á að við séum hér að huga að hagsmunum ríkissjóðs sem einir af stjórnendum hans. Það verður að hafa í huga að skammstöfunin hf. fyrir aftan nöfn fyrirtækja er ekki hugsuð sem gæðamerki heldur þvert á móti sem viðvörun til þeirra sem stunda viðskipti við þá aðila; að þarna séu á ferðinni félög með takmarkaða ábyrgð. Á erlendum tungumálum er gjarnan lögð sérstök áhersla á þetta með því að hampa því, talað er um „limited“ á ensku. Sambærileg lýsingarorð eru notuð í öðrum tungumálum til að sýna að um sé að ræða félög með takmarkaða ábyrgð. Það er kannski ekki nægilega skýrt í íslenskri orðnotkun að um sé að ræða félag sem gæti farið á hausinn og endað á því að geta ekki greitt upp sín lán. Ég ætla aðeins að víkja að umsögn Ríkisábyrgðasjóðs, sem er helsta gagn okkar þegar að því kemur að taka ákvörðun um framtíðina. Í þeirri umsögn eru gefnar ýmsar forsendur. Til dæmis er ein þeirra forsendna sem gefin er í umsögninni að 85% þeirra ökumanna sem hyggjast fara umrædda leið muni velja að fara um göngin og að meðalverðið án virðisaukaskatts verði 1.200 kr. eða 1.350 kr. með virðisaukaskatti. En þetta eru göng sem spara 15 mínútur í ferðatíma. Í samanburði má geta þess að með því að fara göngin undir Hvalfjörð, þar sem fargjaldið er 1.000 kr., sparast fjórfalt meiri ferðatími. Ég tek þetta dæmi til að minnast aðeins á óvissu. Kannski má segja að óvissan sé að einhverju leyti yfirstaðin vegna þess að tekist hefur að ljúka við framkvæmdina, að bora í gegnum göngin, en enn er heilmikil óvissa varðandi rekstur. Rekstraróvissa er enn til staðar. Hve margir munu nýta sér göngin? Hvernig þarf að standa að verðlagningu til að göngin geti staðið undir sér? Ef ég held áfram að tala um umsögn Ríkisábyrgðasjóðs þá var það þannig að samkvæmt lánssamningi átti lánstími ekki að vera lengri en 30 ár frá upphafi framkvæmda. Líkur á að það takist, miðað við þessar, að því er ég met, þó bjartsýnu forsendur sem gefnar eru, telur Ríkisábyrgðasjóður að verði 8% ef lánið verður tekið á almennum kjörum og líkur á greiðslufalli 22%. Vandinn er sá að ríkissjóður er þegar lánveitandi og þarf að gæta að hag sínum sem slíkur. Það var að mínu viti ekki gert við upprunalegu lánveitinguna en í umsögn Ríkisábyrgðasjóðs á sínum tíma, árið 2012, sagði, með leyfi forseta: „Afar ólíklegt er að unnt verði að endurfjármagna framkvæmdarlán vegna Vaðlaheiðarganga án ríkisábyrgðar með þeim lánskjörum að verkefnið standi undir sér og ríkissjóður fái lán sitt þannig endurgreitt.“ Þetta kemur fram í umsögn Ríkisábyrgðasjóðs frá 2012. Það eru því víti til að varast hér, sem við þurfum að taka tillit til. Við þurfum að taka tillit til þess sem kemur síðan fram í þessari greinargerð. Niðurstaða Ríkisábyrgðasjóðs birtist svo vissulega í lok greinargerðarinnar, sem ráðherrann fór yfir, að úr því sem komið er telur RÁB að samþykkja ætti viðbótarlán upp á 4,7 milljarða með 5% vöxtum að óbreyttu 0,6% áhættugjaldi. Síðan segir að tillögur RÁB um hvernig auka megi möguleika á að ríkissjóður fái sem mest af lánum sínum greitt til baka komi fram framar í þessari umsögn. Sú spurning stendur eftir hvað eigi að gera ef við mundum aftur lenda í þessu, ef við samþykkjum aftur meira fjármagn af því að við erum þegar búin að eyða svo miklu. Hvað þýðir það? Þá erum við sem ríkissjóður aðilar að félagi með takmarkaða ábyrgð en berum, að því er virðist, ótakmarkaða ábyrgð. Mig langar aftur að vísa í umsögn Ríkisábyrgðasjóðs, á bls. 9, sem er atriði sem mér finnst ekki hafa verið fjallað nægilega um í þessari umræðu. Það lýtur að hlutafénu. Þar segir, með leyfi forseta: „Hlutafé félagsins er 600 millj. kr. og eru hluthafar þess ríkissjóður Íslands, Akureyrarkaupstaður, KEA, ÚA, fjárfestingarfélag Norðurþings og smærri hluthafar í gegnum Greiða Leið ehf. Þegar allt hlutaféð verður greitt í lok ársins 2017 mun ríkissjóður vera minnihlutaeigandi með rúman 36% hlut á meðan Greið Leið ehf. heldur á 66% hlut. Það er áhyggjuefni að ríkissjóður Íslands, sem ber fjárhagslega langmesta áhættu á að verkið gangi upp, virðist hafa takmörkuð áhrif á hvernig gjaldskrá ganganna verði háttað í framtíðinni. Hægt er að tryggja betur hagsmuni ríkissjóðs í verkefninu t.d. með því að setja kröfu um að viðbótarlán verði ekki veitt nema að ríkissjóður eignist meiri hluta í félaginu VHG hf. Ríkissjóður þarf ekki að leggja meira fram en 100 millj. kr. til að eignast meiri hluta í félaginu, sem er ekki mikið í ljósi þess að framkvæmdalánið sem ríkissjóður leggur til stefnir í 16,6 milljarða kr. í árslok 2018. Einnig væri hægt að gera það að skilyrði fyrir viðbótarláni að eignarhlutur annarra en ríkissjóðs verði þynntur út.“ Ég hef fyrir fram tilhneigingu til að gera þessa skoðun að minni. Það er vissulega þannig að ef við ætlum að halda áfram með framkvæmdina þá finnst mér að stærsti ábyrgðaraðili verði um leið stærsti hluthafi, ef við förum þá leið, og hafi eitthvað um það að segja hvernig gjaldskránni er háttað þegar fram líður. Þetta skiptir máli vegna þess að við getum lent í því að bera fulla ábyrgð á þessu félagi og geta ekki tekið nauðsynlegar ákvarðanir um gjaldskrárhækkanir. Ef öll ábyrgðin á að vera í höndum ríkisins finnst mér að samsetning félagsins eigi að endurspegla það. Að lokum finnst mér eitt vanta inn í þessa umfjöllun: Hvað myndi gerast ef við myndum ekki gera neitt? Hvernig myndi sá kostur líta út ef þetta færi einfaldlega í þrot, yrði gert upp og annað fyrirkomulag tæki við? Ég er ekki að halda því fram að ég sé viss um að það sé betri lausn, alls ekki, en mér finnst margt koma til greina úr því sem komið er. Mér fyndist í það minnsta að það ætti að leggja það fram hvernig önnur lausn myndi líta út til þess að við, sem þingmenn sem berum ábyrgð á fjárhag ríkissjóðs, gætum tekið um það upplýsta ákvörðun. Virðulegi forseti. Eins og ég hef komið inn á hef ég talsverðar efasemdir í tengslum við þetta mál. Ég hef viðrað þær og vona að nefndin taki þau atriði til ítarlegrar skoðunar í umfjöllun sinni.
Frú forseti. Óhætt er að segja að framkvæmdin við Vaðlaheiðargöng sé með umdeildari málum síðari tíma. Ég var ánægð að heyra að ráðherrann hyggst láta gera ítarlega úttekt á framkvæmdinni, ég held að það sé skynsamlegt. Ég held að við eigum að reyna að læra af því hvernig farið hefur fyrir þessu verkefni. Hér voru um þetta deilur á sínum tíma. Svo að því sé haldið til haga held ég að þáverandi varaþingmaður, Hlynur Hallsson, hafi lagt fram mál um að þetta yrði kannað árið 2004, gerð þessara ganga. Það hafði þá verið í umræðunni, held ég, frá 1990 eða eitthvað slíkt og mikil vinna hafði átt sér stað. Það er ekki síst það sem verður til þess á sínum tíma að ákveðið er að fara í þessa framkvæmd. Ákveðnar rannsóknir höfðu verið gerðar og lagt í ákveðna undirbúningsvinnu og málið hafði átt töluvert langa, margra ára, meðgöngu. Fram kom hjá hæstv. núverandi menntamálaráðherra, í umræðum hér á þinginu á þeim tíma, þegar þetta var rætt, að kannski væri það ein af meginástæðum þess að hægt væri að styðja við þetta mál. Ég ætla hins vegar ekki að ýja að því að aðdragandinn, og hvernig málið bar upp hér á þingi, sé hafinn yfir gagnrýni. Alls ekki. Ég held að vel megi fara yfir þá sögu og læra af henni. Það er ekki skynsamlegt með neina framkvæmd, hver svo sem hún er, að hún fái ekki vandaða og ítarlega umfjöllun. Ef það reynist vera niðurstaðan drögum við lærdóm af því. Mér finnst fólk tala eins og þetta séu peningar í kassa sem hefðu annars verið nýttir til annars konar samgöngubóta, en þetta er auðvitað lán sem var tekið vegna þessarar framkvæmdar. Þetta er ekki lán sem hefði endilega verið tekið til að setja beint í kassann og nýta í almennar framkvæmdir. Það er mikilvægt að hafa það í huga. Á þeim tíma þegar við vorum að rísa upp úr efnahagshruninu, þegar þörf var fyrir framkvæmdir, kom þetta meðal annars til tals vegna þess að ákveðinn undirbúningur hafði átt sér stað og skynsamlegt að fylgja honum eftir og auðvitað af því að það hefur alla tíð staðið til að veggjöldin stæðu undir þessari framkvæmd. Á sínum tíma var líka mikið talað um umferðarspána og vissulega líka um kjörin sem í boði voru. Sitt sýndist hverjum í því. En við sem höfum fylgst með og erum áhugafólk um vegamál sjáum að umferðin hefur aukist gríðarlega um þetta svæði, líklega um ein 30–40%, eins og nýjustu tölur gefa til kynna. Það er líka eitthvað sem vinnur með verkefninu, myndi ég segja. En auðvitað ætla ég ekki að gera lítið úr því að hér eru miklir peningar undir. Eiginlega er hægt að segja að bókstaflega allt hafi komið upp á og allt farið úrskeiðis sem getur farið úrskeiðis í þessu máli. Ég hef ekki jarðfræðivit en mér segja fleiri en einn og fleiri en tveir, sem slíkt vit hafa, að í sjálfu sér hefðu auknar rannsóknir ekki endilega leitt í ljós hvernig berglögum og öðru var háttað. Ég man til dæmis eftir vatnsaga og flaumi í Héðinsfjarðargöngum - ég bý í Ólafsfirði. Ekki var verið að tala um að það væri vegna þess að það hefði ekki verið rannsakað nóg. Bolungarvík - víða hefur þetta komið upp á. Þetta er það sem við búum við. Það er aldrei hægt að vera fullviss um að eitthvað gangi algerlega upp og ekkert komi upp á. Það sem við höfum þurft að glíma við í þessum göngum var þessi mikli hiti, það var svolítið nýtt. Við höfðum tekist á við mikið kalt vatn í hinum göngunum, en þetta var eitthvað sem tafði mikið. Það var gaman að vera viðstödd á dögunum þegar slegið var í gegn og finna huginn í fólki. Maður fann að það var, eftir þetta mikla og erfiða streð og hina ofboðslega neikvæðu umræðu sem verið hefur um þessi göng, ákveðinn léttir að vera komin í gegn. Það er því miður þannig með vegaframkvæmdir, þótt jarðgangagerð sé líklega með þeim áhættusamari, að þær fara um fram það sem áætlað er. En auðvitað er það svo með þessa framkvæmd að ríkið á allsherjarveð í göngunum. Það á þau í rauninni. Uppleggið er að þetta sé blönduð framkvæmd, þ.e. ríkisábyrgð er á þessum fjármunum. Hér hefur ráðherra lýst því að honum hugnist kannski ekki slíkt fyrirkomulag. Gott og vel. Það er eitthvað sem við drögum lærdóm af, að við þurfum að fara öðruvísi inn í þær framkvæmdir. En ef allt fer á versta veg, ef göngin ná ekki að standa undir sér til næstu 30–40 ára, verðum við samt sem áður að segja, miðað við allt og allt, á móti því að ef við tökum gjöld í göngin erum við samt að eignast ódýr göng, ódýrari en ef ríkið hefði lagt af stað í að gera þau algerlega sjálft án þess að innheimta tolla. Það er alveg rétt að margar ábendingar koma fram í umsögn Ríkisábyrgðasjóðs. Sumar nýjar, aðrar byggðar á þeim sem veittar voru þegar lánafyrirgreiðslan var veitt á sínum tíma. En það er svo, eins og ráðherrann segir, að við stöndum frammi fyrir því að ef við ætlum ekki að láta framkvæmdina ónýtast þurfum við að klára hana. Það er líka vert að hafa í huga að lánskjörin eru betri í dag en þau voru þá, í kringum 2011. Það má velta því upp hvort endurskoða beri upphaflega lánið og hafa það á sömu kjörum og viðbótarlánið. Það myndi örugglega hjálpa til við að hraða niðurgreiðslu. Mér finnst líka, þegar við erum að tala um þessi göng, að gjarnan sé eingöngu vitnað til umferðarinnar til Húsavíkur. En það er gríðarlega mikil sumarhúsabyggð, við skulum ekki gleyma því, í Þingeyjarsýslum og í Fnjóskadal. Þar að auki held ég að það verði auðveldara að markaðssetja svæðið fyrir alls konar útivist og frístundir. Þá fer það að skipta máli að þurfa ekki að fara Víkurskarðið. Auðvitað verður tíminn að leiða í ljós hversu margir fara í gegn en við höfum umferðarspána. Ég man þegar Héðinsfjarðargöng voru fordæmd - þá átti að flytja íbúana í blokk suður í Reykjavík, það væri ódýrara - en þau hafa oft reynst bjargvættur þegar Öxnadalsheiðin hefur ítrekað verið lokuð. Undanfarna vetur, í mörg ár, hefur umferðin streymt í gegnum Héðinsfjarðargöng. Þrátt fyrir hina bráðvondu Almenninga, Fljótamegin, hefur fólk samt farið þá leiðina. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að þetta er dýrt og kostar okkur meira en við ætluðum upphaflega. Þegar við hugsum um hvað svona framkvæmd geti gert fyrir samfélög höfum við verið að tala svolítið um rafbíla, loftslagsmál o.fl. Þarna er hægt að spara töluverða peninga og orkuna sem fer í að bílar komast frekar á milli en ef þeir færu yfir hið erfiða Víkurskarð. Ég held að mjög margt ávinnist með þessu. En það breytir engu um það hvort okkur finnst þetta hafa verið tekið fram fyrir eða hvort þetta hefði átt að gera með öðrum hætti. Það er saga sem hefur verið skrifuð, henni verður ekki breytt. Þess vegna held ég að við þurfum að reyna að horfa bjartari og jákvæðari augum á það sem hér er undir. Umferðarspáin er með okkur, svo sannarlega, og það ætti að geta stutt við þetta. Fyrir utan mannlífið og annað slíkt sem hér er undir. Svo að ég vitni aðeins í umsögn Ríkisábyrgðasjóðs, sem er ágæt og er, eins og fram kom áðan, sá aðili sem við viljum horfa til þegar farið er í framkvæmdir af þessu tagi. Því er beinlínis beint til ríkisins að það sé skynsamlegra að ríkið fjármagni slíkar framkvæmdir alfarið og það er, eins og ég sagði áður, kannski skynsamlegra að endurfjármagna til að gera aðilum kleift að greiða lánið niður hraðar. Ríkisábyrgðasjóður mælir með því að þetta sé samþykkt, að göngin verði kláruð svo að þau geti farið að skila inn tekjum. Það er sagt hér, með leyfi forseta: „Nokkuð góðar líkur ættu að vera til þess að innheimt veggjald ganganna geti nýst til að greiða upp viðbótarlánið og meira til. Mesta óvissan er hversu mikið næst að greiða inn á núverandi lán Vaðlaheiðarganga hf.“ Tekið er fram að tillögur Ríkisábyrgðasjóðs, um hvernig auka megi möguleika á að ríkissjóður fái sem mest af lánum sínum greitt til baka, komi fram í þessari umsögn. Vegna þeirra kjara sem ríkið nýtur er bent á að kannski sé skynsamlegt að ríkið geri það frekar. En það er líka bent á það hér, eins og kom fram í máli hv. þm. Pawels Bartoszeks, að ríkið eigi meiri hluta í göngunum. Ég fæ ekki séð að það skipti nokkru máli nú þegar framkvæmdum er um það bil að ljúka. Nema hvað þess er getið að ríkið sem aðalábyrgðaraðili hafi ekki um það að segja hversu há gjaldskráin er, það er það eina sem undir er. En ef ríkið hugsar sér að fá til baka hlýtur það að leggja til að skynsamlegt sé að hafa viðunandi gjald í göngin. Ég held ekki að fyrirtækið Vaðlaheiðargöng hugsi eitthvað öðruvísi. Þeir sem að því standa vilja fá umferðina í gegn og verðlagning hlýtur að miðast við það. Þrátt fyrir það hvernig þetta er til komið er það ánægjuefni að við séum komin yfir þessa erfiðustu hjalla. Við erum farin að horfa fram á við. Nú sér maður verkefnið tikka áfram eftir þessa erfiðu tíma, ég vona það svo sannarlega. Þetta kemur til fjárlaganefndar og ég vona að engin töf verði á verkefninu þar. Mér finnst ólíklegt að ríkisstjórn leggi fram frumvarp sem stenst ekki lög eins og vikið var að áðan. En vissulega er vert að taka tillit til þess, sem kom fram hjá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni hér áðan, og það verður bara skoðað ef svo er og hvað þyrfti þá að gera til þess. Ég hélt að lögunum um Ríkisábyrgðasjóð hefði verið breytt til að þau næðu utan um þetta verkefni á sínum tíma, ég hefði haldið að það hefði ekkert breyst hvað það varðar síðan þá. Ég fagna því að hæstv. ráðherra ætlar að láta skoða þetta. Ég held að það sé líka gott fyrir þjóðina, [[Forseti hringir.]]af því að þessi framkvæmd hefur verið eins umdeild og hún hefur verið, að það verði gert.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. 6. þm. Norðaust. fyrir ræðuna og er með smáhugleiðingar. Áður en að þeim kemur vil ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir þátt hans og framgöngu í þessu máli og að lausnum til þess að Vaðlaheiðargöng geti orðið sú umferðaræð sem stefnt var að og hafði lengi verið í undirbúningi, eins og kom fram í ræðu hv. þingmanns. Það er gaman að heyra að einhverjir telja að þetta séu aðallega göng fyrir Húsvíkinga. Það verður þá að segjast eins og er að þeim hefur snarfjölgað eins og Akureyringum í meðförum Gísla Marteins í Evróvisjón. En að öllu gamni slepptu er þarna um að ræða þjóðveg nr. 1 úr Eyjafirði og austur um allt land og síðan inn í hringveginn. Það er ekki eins og þetta sé bara fyrir eitthvert eitt tiltekið byggðarlag. Þess vegna langar mig m.a. að spyrja hv. þingmann, sem ég veit að veltir hlutum vel fyrir sér, hvaða þýðingu þessi göng geti haft á landsvísu. Í öðru lagi vil ég biðja hana að velta því upp hvaða skýringu við höfum, ég læt henni eftir að túlka það, á þeirri miklu aukningu sem hefur orðið um Víkurskarðið og hvort við getum ekki búist við að það verði enn meiri aukning þegar þessi mikla vegabót verður komin á.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og tek svo sannarlega undir orð hennar. Það er akkúrat þetta. Ég vitnaði áðan í það þegar Héðinsfjarðargöng voru byggð. Þeim var frestað og svo þegar þau fóru af stað var sú umræða í gangi að þau væru aðeins fyrir örfáa íbúa. Þessi göng séu eru ekki einungis fyrir Húsvíkinga heldur auðvitað allt austursvæðið. Það eykur öryggi gríðarlega að þurfa ekki að fara þennan erfiða veg um Víkurskarðið yfir vetrartímann, ekki síður út af ferðaþjónustunni t.d. á Húsavík og víðar þar sem hvalaskoðunin hefur aukist mikið allan ársins hring. Við megum ekki gleyma að við erum því miður að hirða upp Yaris-bíla yfir háveturinn í Víkurskarði eins og á Suðurlandi og víða annars staðar. Göngin auka öryggi á þessum stað. Varðandi aukinn straum ferðamanna er hægt að hafa það að leiðarljósi að það vekur áhuga fólks að koma og skoða göng. Það er spennandi að skreppa og skoða þau. Það verður örugglega töluverð slík umferð, nákvæmlega eins og varð heima hjá mér. Fyrir utan byggist upp enn meira á svæðum í kring. Ég hef allavega þá trú fyrir þetta svæði okkar að það byggist mikið upp í kring, hvort sem það er í tengslum við frístundir, íþróttir, og svo er ýmislegt fleira sem göngin hjálpa til með. Ég verð líka að minnast á að við erum að þjappa saman heilbrigðisþjónustu og ýmsu öðru á tiltekna staði, fæðingarþjónustu og öðru slíku. Það er líka mikið öryggisatriði fyrir íbúa á risastóru svæði fyrir austan að komast þarna allan ársins hring án tiltakanlegra vandræða. Mér finnst það skipta máli. Ég hef ekki efasemdir um að það verður mikil aukning á umferð, miklu meiri en við höldum.
Hæstv. forseti. Ég vil líka beina sjónum að öðrum þætti sem mér finnst oft gleymast í umræðunni, í þessu tilfelli um Vaðlaheiðargöngin, og hann er að starfsmenn og starfsfólk vinnur hörðum höndum og við hættulegar aðstæður við að búa til þá vegabót sem göng eru á Íslandi. Ég tala nú ekki um þá tækniþekkingu og það verkvit og útsjónarsemi sem þeir aðilar, starfsfólkið, hefur til brunns að bera og skilar góðu til okkar. Mér finnst að við höfum algerlega efni á því að þakka þeim fyrir þeirra þátt í þessari uppbyggingu. Það hefur ýmislegt komið upp á í Vaðlaheiðargöngum en ég man líka eftir því þegar var farið að tala um göngin undir Hvalfjörð, ýmsum leist alls ekki á blikuna, að fara að gera göng undir sjávarmáli. Menn sáu fyrir sér að þetta myndi allt hrynja og það yrði ekkert af því. En sem betur fer gefast menn ekki upp. Við erum að feta okkur inn í eitthvað svipað og aðrar þjóðir sem búa við svipað landslag og við; há fjöll og yfir háar heiðar og fjallvegi að fara. Það er mjög ánægjulegt að sjá þá þróun sem hefur orðið og þó svo að það hafi verið umdeilt hafa menn ekki bakkað. Ég tel að þetta sé eitthvað sem skiptir miklu máli varðandi búsetu úti um landið, að við séum með öruggar samgöngur. Síðan vil ég náttúrlega koma inn á það sem hv. þingmaður kom inn á áðan varðandi hreinar og klárar mengunarvarnir. Við erum í staðinn fyrir að láta [[Forseti hringir.]]bíla klifra upp fjallvegi og spúa frá sér eiturefnum að keyra nánast á sléttlendi.
Herra forseti. Ég er sammála þingmanninum. Ég tek undir það að starfsmennirnir sem þarna eru hafa aldeilis lent í ýmsu og tekist á við gríðarlega flókin og mikil og erfið verkefni. Þarna er mikill mannauður í þekkingu. Þess vegna segi ég: Það á að bora göng, um leið og einum lýkur á að hefjast handa við að bora önnur. Það á að vera þannig. Landið okkar er þannig. Það var sorglegt að það skyldi verða tíu ára stopp í gangagerð áður en þessi fóru af stað í kjördæmi okkar. Það er líka þannig að yngra fólk sest frekar að ef samgöngur eru greiðar, ef aðgengi að heilbrigðisþjónustu er tryggt o.s.frv. Þetta er partur af því að styrkja svæðið, allar svona framkvæmdir, hvort sem það eru Bolungarvíkurgöng eða þegar Borgarfjarðarbrúin var byggð á sínum tíma. Ég var ekki gömul þá en þar sem ég var að bera út blöð man ég eftir því að það voru stórar forsíður þar sem þetta var algerlega fordæmt og þótti gríðarlegt kjördæmapot og guð má vita hvað. Ekki vildi ég vera án Borgarfjarðarbrúarinnar í dag. Það er alveg eins og með Landeyjahöfn. Það fylgir öllu áhætta. Það hafði ekki gosið í 160 ár, daginn eftir að Landeyjahöfn er tekin í notkun fer að gjósa. Þá berst gríðarlegt magn af sandi og ösku og því um líku sem býr til þá erfiðleika sem höfnin er í og sér ekki fyrir endann á. Hvað ætlum við að gera? Hætta við? Nei, við ætlum auðvitað að reyna að finna lausn á vandanum. Við búum á þannig landsvæði, að við þurfum að taka mikla áhættu með mjög margar framkvæmdir, sérstaklega sem snúa að samgöngumálum.
Virðulegi forseti. Fyrst er rétt og við hæfi að tjá sig aðeins efnislega um frumvarpið sjálft, því að það er jú það sem er hér til umræðu. Fyrir mér væri eiginlega hálfgalið að halda ekki áfram með framkvæmd sem komin er svona langt. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að séu menn komnir svona langt með framkvæmd þá þýðir lítið að ætla ekki að klára hana, það væri ekki skynsamleg nýting fjármuna. Þannig að ég skil vel að þetta frumvarp hafi verið lagt fram og finnst nokkuð skynsamlegt að klára það sem byrjað er á, því að annars hafa þeir fjármunir einfaldlega farið í súginn, í það minnsta nýtast þeir ekki strax. Ég átti orðastað við hæstv. ráðherra aðeins fyrr í umræðunni. Hæstv. ráðherra fannst ég aðeins kominn út fyrir efnið og ég skil hvað hæstv. ráðherra á við með því. Ég ætla samt að leyfa mér að gera það aftur. Ég er sammála því sem fram kemur í máli hæstv. ráðherra, að við þurfum að læra af svona framkvæmdum. Ég er ekki endilega viss um að ég og hæstv. fjármálaráðherra drögum sama lærdóm af framkvæmdinni. Þó má það vel vera. Sú staðreynd að hér erum við að fjalla sérstaklega um breytingu á lögum um heimild vegna framkvæmdarinnar, gefur tilefni til þess að við stöldrum aðeins við og skoðum þetta fyrirkomulag sem heitir: Samkrull einkaaðila og ríkisins þegar kemur að stórum framkvæmdum. Það líka á að gefa okkur tilefni til þess að velta fyrir okkur á hvaða forsendum við tökum ákvarðanir. Ég tel að þær ákvarðanir sem við tökum þegar kemur að vegabótum, þegar kemur að samgöngumálum, eigi að grundvallast á samgönguáætlun, þær eigi að grundvallast á forgangsröðun með hagsmuni samfélagsins í huga. Samneysla. Ég er einfaldur maður og trúi á samneysluna, að við eigum sem samfélag saman ákveðnar lífæðar og að við förum saman í að fjármagna þessar lífæðar, í að reisa þær og reka. Ákvörðunin sem tekin var á sínum tíma. Ég hef stundum prísað mig sælan að hafa ekki verið á þingi á sínum tíma og þurft að taka ákvörðun um þetta frumvarp. Þá var nú staðan önnur í efnahagsmálum en við horfum fram á nú. Gjaldfall ríkissjóðs var möguleiki á þessum árum. Ég skrifaði ófáar fréttir þegar ég starfaði sem blaðamaður um að þetta eða hitt stórfyrirtækið, stofnunin eða bankinn, eða hvað það var nú, væri farið á hausinn. Við munum þann tíma. Þegar ákvarðanir eru gagnrýndar er oft nauðsynlegt að setja sig í fótspor þeirra sem ákvarðanirnar tóku, það lærði ég í sagnfræðinni. Ég er samt ekkert viss um að ég hefði greitt atkvæði með þessari framkvæmd, ég veit það hreinlega ekki. En ég er mjög áfram um að farið verði eftir forgangsröðun sem birtist í samgönguáætlun, að það séu ekki forsendur fjármagnsins sem ráði för. Á þessum tímapunkti í efnahagssögu þjóðarinnar voru það forsendur fjármagnsins sem réðu því að farið var í þessa framkvæmd umfram aðra. Sú staða er ekki uppi nú. Við tölum mikið um það samfellda hagvaxtarskeið sem við lifum nú. Ráðherrar núverandi hæstv. ríkisstjórnar og fráfarandi tala mikið um góða stöðu í efnahagsmálum, þannig að ákvarðanir sem við tölum í dag eru á engan hátt teknar með sömu formerkjum og ákvarðanirnar sem teknar voru á þeim tíma. Þess vegna vil ég, og það er mín ósk, að við lærum af þessu máli af því að þetta eru ekki bara einhverjar fræðilegar vangaveltur sem ég er í hér. Við horfum fram á það að á næstu misserum, mánuðum, jafnvel árum, þurfum við að taka ákvarðanir um það hvort við ætlum að feta enn frekar eftir þeirri braut sem er samkrull einkaaðila og ríkisins. Samgönguráðherra boðar nýjar hugmyndir í gjaldtöku með vegtollum. Hæstv. fjármálaráðherra fór í svari sínu við andsvari frá mér aðeins yfir hugmyndir sínar hvað það varðar. Þrátt fyrir að hæstv. fjármálaráðherra sé ekki með nein slík plön í bígerð þá eru þau í bígerð. Hæstv. samgönguráðherra hefur sagt hér að samgönguáætlun verði mögulega ekki lögð fram fyrr en á næsta ári af því að fyrst eigi að skoða hvernig mögulegt sé að ná nýjum leiðum í fjármögnun samgöngumannvirkja. Ég veit það ekki. Þurfum við nýjar leiðir í fjármögnun samgönguáætlunar? Þurfum við fleiri framkvæmdir þar sem ríkið er ábyrgðaraðili að einhverju leyti en er ekki með alla umsjón verkefnisins á hendi sér? Þurfum við frekari verkefni þar sem ef allt fer úrskeiðis kemur ríkið til bjargar en hagnaður eða ábati af verkefnum, hann lendir ekki hjá ríkinu? Ég er ekki viss um það. Ég er hreint ekki viss um það. Við höfum allt of lítið sett í vegamál á síðustu árum og áratugum. Fjármagn okkar í dag, þrátt fyrir viðbætur hæstv. ríkisstjórnar, er samt undir meðaltali síðustu áratuga, metið sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Af hverju? Af hverju setjum við ekki frekari fjármuni í samgöngur á þessu mikla hagvaxtarskeiði? Hver er ástæðan? Það er hagvöxtur. Við eigum fullt af peningum en við setjum þá ekki í samgöngur. Er það af því að það er engin þörf fyrir hendi? Nei, það eru allir sammála um þörfina. Það eru allir sammála um að það er gríðarlega mikil þörf. Samgönguráðherra sagði síðast í dag í Fréttablaðinu: 100 milljarðar. Samgönguáætlun, það vantar milljarða ef ekki milljarðatugi þar upp á. Það er ekki ástæðan fyrir því að við setjum ekki sem samfélag aukna fjármuni í að byggja upp þá nauðsynlegu innviði sem samgöngukerfið okkar er. Hver er ástæðan þá? Er hún kannski sú að við ætlum að leita fjármunanna annars staðar? Ætlum við að hleypa einkaaðilum enn frekar inn í vegakerfi okkar til að reisa það og reka? Ég veit það ekki. Samgönguráðherra talar fyrir ýmiss konar hugmyndum hvað það varðar. Það er ekki annað að skilja á honum en að það eigi að setja tollhlið hér við hverja einustu þjóðleið eða kindagötu, liggur við, út úr borginni, höfuðborgarsvæðinu, og þar verði rukkað fyrir. Það er ekki samneysla í mínum huga. Í mínum huga eru lífæðar samfélagsins, hvort sem það snýr að vegum sem við þurfum að fara um með börnin okkar, á sjúkrahús, í skóla, þeim línum sem rafmagnið okkar kemur eftir og kveikir ljósin hjá okkur, æðum fyrir heitt og kalt vatn, frárennsli. Við gætum örugglega haldið eitthvað áfram. Þetta eru þessar lífæðar sem við eigum að eiga saman sem samfélag. Við eigum að fjármagna þær saman sem samfélag af því að það erum við sem samfélag sem nýtum þær. Hugmyndir einkafjármagnsins eiga einfaldlega ekki heima inni í þessu að mínu mati. Ég þykist fullviss um að ekki séu allir í þessum þingsal sammála mér um það. En það er mín einfalda heimssýn. Af hverju höfum við verið að draga svona markvisst saman fjármuni í uppbyggingu þessa? Það er engin önnur skiljanleg skýring á því en sú að við ætlum enn frekar að hleypa einkafjármagninu inn, við ætlum enn frekar að hækka skatta, sem þetta er, af því að við skulum ekki gleyma því að það að setja á þjónustugjöld er ekkert annað en skattar. Nú nenni ég ekki í einhverjar orðskýringarpælingar um það hvað nákvæmlega þetta þýðir, hvað nákvæmlega orðið skattur þýðir og hvað nákvæmlega orðið þjónustugjald þýðir. Þetta er engu að síður ekkert annað en skattheimta. Þjónustugjöld eru bara dulin skattheimta. Að það kosti mig aukafjármuni að heimsækja ættingja austur fyrir heiðar er bara skattur. Ég trúi á jöfnuð. Ég trúi á að skattkerfið eigi að nýta þannig að þeir sem mest hafa milli handanna borgi mest. Þannig fjármögnum við vegakerfið, skólakerfið, heilbrigðiskerfið, því að - já, nú ætla ég að fara enn meira út fyrir boxið: Þetta samkrull einkafjármagns og hins opinbera, það er nefnilega líka að finna víða annars staðar; í heilbrigðiskerfinu, í menntakerfinu, og væntingar þar um. Það ber allt að sama brunni þegar kemur að þessu. Þess vegna, hæstv. fjármálaráðherra, nefndi ég fjármálaáætlun næstu fimm ára. Þar sjást þess merki hvert stefnir. Munum við standa hér eftir fimm ár og ræða hvort við eigum að koma til bjargar þeim aðilum sem eru að reisa nýjan Vesturlandsveg? Munum við standa hér eftir níu ár og ræða um hvernig eigi að koma betur að verkefninu sem heitir tvö- eða fjórföldun eða sjöföldun, eða hvað það verður þá, Suðurlandsvegar? Ég deili þeirri sýn sem hér kom fram áðan að það sé þægilegast að hafa sem minnst samkrull þar á milli og að samkrull einkafjármagns og hins opinbera sé ekki endilega lausnin. Ég hef hins vegar þá sýn að niðurstaðan af því sé sú að það sé hið opinbera í gegnum skattkerfi sitt, í gegnum samneysluna, sem eigi að byggja upp þá innviði sem almennilegu og lífvænlegu samfélagi eru nauðsynlegir. Þarna er ég að einhverra mati kominn töluvert út fyrir þann ramma sem þetta frumvarp setur okkur í umræðunni, ég er viss um það. Ég vil að við sem þingheimur reynum að læra af reynslunni, við reynum að læra það af þessu frumvarpi og þeirri stöðu sem upp er komin varðandi þessa framkvæmd sem við ræðum hér, ekki bara hvað þessa framkvæmd sjálfa varðar, þó að ég styðji heils hugar að gerð verði úttekt á henni, heldur að við lærum af henni þegar kemur að þeim ákvörðunum sem við þurfum að taka hér á næstunni, þegar kemur að því að ákveða hvernig við ætlum að uppfylla þá nauðsynlegu þörf sem allir eru sammála um að er fyrir hendi varðandi uppbyggingu í samgöngumálum. Þegar hæstv. samgönguráðherra, eða hver sem það verður, kemur hér næst og ræðir um að leiðin til þess sé enn frekara samstarf einkaaðila og ríkisins, þá skulum við lyfta þessu frumvarpi upp. Við skulum eiga orðastað um hvort við höfum eitthvað lært af þessari framkvæmd, að þetta sé kannski ekki heppilegasta leiðin, og hvort aðrar leiðir séu þá heppilegri og hvort þetta eigi ekki einfaldlega að vera hluti af þeirri samneyslu sem við sem samfélag eigum að vera stolt af því að hafa sem mesta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé kærlega fyrir greinargóða ræðu þar sem hann gerir grein fyrir sjónarmiðum og vill læra af þeirri reynslu sem sagan hefur fært okkur. Ég velti hins vegar fyrir mér hvort sá lærdómur þingmannsins kunni ekki að vera örlítið valkvæður því að svo vill til að sá lærdómur sem hann vill draga af sögunni fellur ansi vel að heimsmynd hans um að hið opinbera ætti að gera meira en ekki minna. Ég dró líka ákveðinn lærdóm af sögunni, af þessari framkvæmd, í ræðu minni. Það hefði verið hægt á sínum tíma, þegar menn ákváðu að fara í framkvæmdina og leggja í þessa fjármögnum, að lesa t.d. umsögn Ríkisábyrgðasjóðs og komast að því að þar kom fram ansi skýrt að menn voru alls ekkert sannfærðir um það að sú lánveiting sem væri á ferðinni myndi skila sér til baka til ríkissjóðs. Innan þess ramma sem ég þykist synda í - þetta er ekki besta myndmál í heimi en við skulum vinna með það - er vel hægt að komast að þeirri niðurstöðu að hægt é að fara í samstarfsfjármögnun með því að fara með einhverjum hætti í þá vinnu að einkaaðilar fjármagni vegakerfið með veggjöldum, að því gefnu að það séu rekstrarforsendur fyrir því og fyrir liggi álit um að ríkissjóður muni ekki bera skarðan hlut frá borði. Það eru dæmi um einkaframkvæmdir í vegakerfi sem hafa tekist ágætlega, ein þeirra á Íslandi er Hvalfjarðargöng. Það má finna slík dæmi víða í Evrópu. Ég velti fyrir mér hvort þingmaðurinn geti ekki farið í sjálfsskoðun og hugsað um það hvort hann kunni að draga of víðtækar ályktanir af þessu eina dæmi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eflaust dreg ég of víðtækar ályktanir af þessu eina dæmi ef það hefur komið út úr mínum munni áðan að í þeirri stöðu sem nú væri uppi væri svarið við öllum þeim spurningum sem að þessu lúta á næstu misserum og árum, það var í það minnsta ekki ætlan mín að svo væri, ef ég hef sagt það. Þetta er eitt af því sem við þurfum að læra af. Ég er hins vegar harður á því að ef menn eru með samkrull einkafjármagns og opinbers er með því búið til aukið flækjustig. Hv. þingmaður sagði áðan þegar hann var að ræða um lánveitinguna á sínum tíma að efasemdir hefðu verið uppi um hvort hún skilaði sér til baka til ríkissjóðs og spurði hvað væri að því að einkaaðilar fjármögnuðu vegakerfið og fengju það til baka. Það er alveg hægt að finna einstaka framkvæmd, ég er alveg viss um það og segja: Þetta er eina leiðin hér. Ég bara veit það ekki. Ég hef ekki séð það. Ég er að tala heilt yfir og almennt. Þegar við erum komin með svona inn í jöfnuna, þ.e. þetta sem hv. þingmaður talar um, að lánveitingin skili sér til baka og fjármögnunin sé tryggð og allt það, þá erum við komin með forsendur fjármagnsins inn. Hvað með þær framkvæmdir þar sem lánveitingin mun aldrei skila sér til baka? Hvað með framkvæmdir sem munu aldrei borga sig? Það er blússandi tap á þeim á næstu 200–500 árum, sú framkvæmd mun aldrei borga sig upp. Ætlum við ekki í þær, eða? Á það að vera ríkið sem greiðir þær úr eigin vasa en einkaaðilar komi að þeim sem eru mögulega arðbærar? Hvernig höldum við þá að forgangsröðunin verði, af því að það er ekki þannig að það sé endalaust hægt að vera í vegagerð á Íslandi, það er ekki bara fjármagnið sem er takmarkandi þáttur þar? Verður þá ekki alltaf [[Forseti hringir.]]sú framkvæmd ofar á forgangslistanum sem er fullfjármögnuð eða að hluta til af einkaaðila?
Það má eflaust setja upp ýmsar sviðsmyndir í þessum efnum. Ég benti einungis á eitt dæmi um samstarf við fjármögnun sem við fórum í sem heppnaðist klárlega ekki neitt rosalega vel, ef við orðum það frekar pent. Hér er frumvarp til að leysa úr því og ég vona að við sjáum það á endanum gera það. Þingmaðurinn spyr álitlegra spurninga um það hvernig við sjáum fyrir okkur vegakerfið, hvort við sjáum fyrir okkur vegakerfi þar sem ríkið heldur utan um ákveðið stofnkerfi sem er það sem við teljum að muni ekki þurfa að bera sig en að einkaaðilar sjái um einhvern þátt kerfisins að hluta á meðan fjármögnun stendur sem við teljum að geti borið sig. Ég skal játa að í heimsmynd minni er það fínt. Ég hef keyrt á þannig kerfum víða í Evrópu, sem eru að einhverjum hluta fjármögnuð af einkaaðilum sem hafa þekkingu á slíku. Ég fæ ekki martraðir yfir því að það yrði að einhverju leyti fyrirkomulagið. Þar greinir okkur kannski á. Ég er raunsær í því að það muni kannski ekki vera hægt að fjármagna veg milli fámennra svæða á Vestfjörðum, Austfjörðum. Við skulum taka einn dæmigerðan tveggja akreina veg sem tengir saman tvo bæi og tvö þorp, það er engin ástæða til að gera það í einkaframkvæmd. En þegar við erum að tala um hraðbrautir eða göng eða samgöngumannvirki sem eru sannarlega virðisaukandi þá líður mér vel með að það geti að hluta til verið fjármagnað með einkafjármagni.
Virðulegi forseti. Ég get glatt hv. þingmann með því að ég fæ ekki martraðir um þær sviðsmyndir sem hann teiknar upp. Raunar fæ ég sjaldan martraðir og draumfarir mínar þessa dagana eru með eindæmum góðar, enda lífið yndislegt nú um stundir. En ég kann vel við svona skoðanaskipti. Mig og hv. þingmann greinir á um grundvallarsjónarmið þegar kemur að fjármögnun á því sem ég tel að eigi að vera hluti af samneyslunni. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður telur það eiga að vera hluta af samneyslunni en að það skuli fjármagnað á einhvern annan hátt, það skiptir kannski ekki öllu máli. Ég sé hættumerki á lofti ef þetta verður hin almenna regla. Það eru víða tafir á framkvæmdum, einfaldlega vegna þess að það eru ekki nægilega margir verktaka, það er ekki til fólk til að vinna hluti. Það vantar tæki til að gera eitthvað. Ef ekkert annað en fjármagnið ræður för held ég að jaðarbyggðir séu í hættu, dreifðari svæði, jafnvel svæði þar sem þörf er á sárum úrbótum vegna slysahættu en vegurinn er ekki það fjölfarinn að hann raðist nógu ofarlega. Ég óttast að þetta muni allt sitja á hakanum gagnvart þeim framkvæmdum sem bera sig, þar sem fjármagnið er til staðar af hálfu einkaaðila, þar sem þetta verður bara eins og fjárfesting, eins og að kaupa hluti í hlutabréfum, verðbréfum eða hvað það heitir, þar sem einkaaðilar ætla að fá ávöxtun sína til baka eins og eðlilegt er, sem er það sem fjárfestar ætlast til að gera. Ég fæ ekki martraðir yfir því en ég óttast að verði þetta hin almenna regla geti þessi staða komið upp.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá málefnalegu umræðu sem hér hefur verið og einnig vil ég þakka þingheimi fyrir það að hafa veitt afbrigði þannig að hægt væri að flytja þetta mikilvæga mál sem ég vænti þess að fái hraða afgreiðslu í þingnefnd og við náum að ljúka fyrir vorið. Ég vil víkja að einu atriði sem kom fram í máli hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar, en skilja mátti þingmanninn sem svo að ríkinu væri óheimilt að veita viðbótarlán nema hægt væri að sýna fram á að lánsfjárþörfina væri hægt að uppfylla á almennum markaði samkvæmt lögum um ríkisábyrgðir. Lögin segja aftur á móti, með leyfi forseta: „Ríkissjóði er óheimilt að takast á hendur ríkisábyrgð nema að fullnægðum eftirfarandi skilyrðum:“ Í öðru skilyrði segir: „Ef lánsfjárþörfina er ekki hægt að uppfylla á almennum lánamarkaði og sýnt þykir að starfsemin sé hagkvæm.“ Ríkið má ekki lána nema ekki sé hægt að uppfylla lánsþörf á almennum lánamarkaði, þannig að hv. þingmaður hefur lesið þetta ákvæði öfugt. Ég vildi koma því sjónarmiði á framfæri áður en málinu væri vísað til nefndarinnar. Að svo mæltu vil ég aftur þakka þingmönnum fyrir málefnalega umræðu og vænti þess að málið fái farsælar lyktir.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 30/2007, um áhafnir íslenskra fiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa, sem lýtur að kröfum til mönnunar o.fl. Hv. umhverfis- og samgöngunefnd flytur málið. Frumvarpið er samið í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu og er flutt af umhverfis- og samgöngunefnd að beiðni ráðherra. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum nr. 30/2007, um áhafnir íslenskra fiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa, með síðari breytingum (hér eftir áhafnalög). Annars vegar er lögð til breyting á kröfum sem gerðar eru til mönnunar lóðs- og dráttarskipa og vinnuskipa sjókvíaeldisstöðva og hins vegar breyting á ákvæði til bráðabirgða sem veitir handhöfum 30 brúttórúmlesta skipstjórnarskírteina réttindi til starfa á skipum sem eru 12 metrar og styttri í strandsiglingum á þann hátt að þeir fái réttindi á skip 15 metrar og styttri í strandsiglingum. Breytingarnar sem um er að ræða eru: 1. gr. Eftirfarandi breytingar verða á 19. gr. laganna: a. Á eftir orðinu „björgunarskipum“ í 1. málslið 3. mgr. kemur: lóðs- og dráttarskipum og vinnuskipum sjókvíaeldisstöðva. b. Í stað orðsins „Björgunarskip“ í 2. málslið 3. mgr. kemur: Skip samkvæmt þessari málsgrein. c. Við 3. mgr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ráðherra skal mæla fyrir um farsvið lóðs- og dráttarskipa og vinnuskipa sjókvíaeldisstöðva í reglugerðinni. 2. gr. Í stað orðanna „12 metrar og styttri“ í 1. málslið 4. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögunum kemur: 15 metrar og styttri. 3. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Ég vil gera aðeins grein fyrir mönnun lóðs- og dráttarskipa og vinnuskipa sjókvíaeldisstöðva. Undanfarin ár hafa stærri hafnir keypt öflugri lóðs- og dráttarskip en áður voru notuð í flestum höfnum landsins. Sú breyting hefur haft í för með sér að vélar skipanna eru mun stærri en áður þekktist. Engin sérákvæði eru í áhafnalögum um mönnun slíkra skipa þannig að gerðar eru sömu kröfur til þessara skipa og fiskiskipa. Með góðum rökum má halda því fram að lóðs- og dráttarskip séu vinnuskip frekar en farskip. Farsvið er jafnan lítið, fartími er stuttur og hlutverk einhæft. Áhafnalög gera ráð fyrir að ef um tvær aðalvélar er að ræða í skipi, eins og er í mörgum tilfellum lóðs- og dráttarskipa, sökum eðlis þeirra, þá er vélarafl þeirra lagt saman. Að hafa tvær vélar með tveimur skrúfum er æskilegt fyrir stjórnhæfi þessara skipa og er til mikilla bóta við vinnu þeirra, eykur verulega öryggi enda skiptir stjórnhæfi og snerpa öllu máli í vinnu lóðs- og dráttarskipa. Með þeim breytingum sem hér eru lagðar til má styðja hafnir í að hafa yfir að ráða nægjanlega öflugum lóðs- og dráttarskipum til að þjónusta stækkandi skip sem koma til landsins og bæta þjónustu hafnanna til muna. Þá verður auðveldara að fá réttindamenn til að stjórna vélbúnaði þessara skipa, en borið hefur á vandkvæðum við að fá réttindamenn til starfa. Sömu rök má færa fyrir mönnun vinnuskipa sjókvíaeldisstöðva. Um er að ræða skip sem sinna afmörkuðum verkefnum um stuttar vegalengdir á takmörkuðu farsviði. Í starfi skipstjóra á slíkum vinnuskipum felst að sigla til og frá kvíum, viðhald myndavélabúnaðar, viðhald fóðurlagna, eftirlit með festingum og að sinna almennum öryggismálum stöðvanna og starfsmanna þeirra. Fyrirtækjunum hefur reynst erfitt að manna vinnuskip eins og um úthafsskip væri að ræða. Aðeins um 30 brúttórúmlesta réttindi, eða svonefnt pungapróf. Fram hafa komið ábendingar um að ákvæði 4. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við áhafnalög samræmist ekki ákvæðum 1. mgr. ákvæðis til bráðabirgða sem kveður á um að lögmætir handhafar skírteina samkvæmt eldri lögum skuli halda réttindum sínum óskertum. Í 4. mgr. segir hins vegar að handhafar 30 brl. skírteina skuli fá útgefið skírteini til að vera skipstjórar á skipum 12 metrar og styttri að skráningarlengd í strandsiglingum. Samkvæmt úttekt Samgöngustofu hefur komið í ljós að skip sem mælast 30 brl. að stærð eru mörg hver lengri en 12 metrar að skráningarlengd og nokkur þeirra allt að 19 metrar að skráningarlengd. Samkvæmt þessu þykir sem við gildistöku áhafnalaga hafi þess ekki verið nægilega vel gætt að 12 metra skip væru sambærileg í stærð og þau sem mælast 30 brúttórúmlestir. Til að koma til móts við handhafa 30 brl. skírteina er lagt til: 1. að atvinnuréttindi handhafa 30 brl. skipstjórnarréttinda skuli miðast við 15 metra skráningarlengd skipa í stað 12 metra skráningarlengdar gagnvart skipum sem ekki eru mæld brúttórúmlestamælingu og 2. að handhafar 30 brl. skipstjórnarréttinda skuli í samræmi við þau réttindi eiga rétt á að gegna stöðu skipstjóra á þeim skipum, sem samkvæmt skipaskrá við áramót 2016/2017 eru mæld brúttórúmlestamælingu og mælast samkvæmt henni undir 30 brl., þrátt fyrir að þau séu lengri en 15 metrar miðað við skráningarlengd. Þessar breytingar fela í sér nýtt réttindastig til skipstjórnar á íslenskum skipum sem komi í stað eldra réttindastigs. Aðeins þeir sem eru handhafar 30 brl. skipstjórnarréttinda skulu eiga rétt á því að fá útgefin 15 metra skipstjórnarréttindi. Um er að ræða sólarlagsákvæði sem fellur úr gildi þegar engir eru lengur handhafar slíkra skírteina. Þetta lagafrumvarp er lagt fram í nafni umhverfis- og samgöngunefndar. Því er ekki þörf á að vísa því til nefndar heldur til atkvæðagreiðslu í þinginu.
Virðulegi forseti. Þetta hljómar við fyrsta yfirlestur ágætlega, þar til maður veltir fyrir sér hlutverki lóðs- og dráttarskipa. Hlutverk þeirra er að lóðsa inn og draga að skemmtiferðarskip sem eru með 5.000 manns um borð. Hér er verið að slá af kröfum til mannsins sem gerir það. Það er að mínu mati ekki góð nálgun. Sá sem stendur hér er „actually“ skipstjórnarmaður. Ég fæ hroll við að hugleiða þetta. Og að þetta fari ekki til frekari umræðu í nefndinni líst mér hræðilega á. Varðandi það að þessir bátar séu að verða öflugri og að það séu tvær aðalvélar. Það er punktur út af fyrir sig, þ.e. með vélstjórann, að ekki þurfi endilega að leggja vélarnar saman enda er það fáránleg regla. En varðandi stjórnina á skipinu sjálfu sé ég bara fyrir mér að við verðum að athlægi utanlands þegar við sendum trillukarl til að hala inn stærðarinnar farþegaskip. Það er svona mín áhyggja. Svo eru það líka rökin hér, þ.e. að fyrirtækjum hafi reynst erfitt að manna vinnuskip eins og um úthafsskip væri að ræða, ég held að það sé bara launatengt. Ég held að það sé ekkert erfitt að fá menn í þetta ef fyrirtækin eru tilbúin að borga. Ég held að við ættum ekki að fara að slá af kröfum af því að fyrirtækin eru ekki tilbúin að borga.
Hæstv. forseti. Nú er það svo að réttindi þeirra sem venjulega eru skipstjórar á þessum bátum - lóðsbátunum og bátum sem hafa þetta vinnuhlutverk varðandi sjókvíaeldi - voru skert með nýjum lögum. Það er verið að leiðrétta það. 30 brúttórúmlesta bátar, sem geta verið allt að 19 m að lengd, eins og kemur fram hér - þar er skert niður í 12 m. Hv. þingmaður, sem er skipstjórnarmaður, hlýtur að átta sig á að með því er verið að skerða réttindi handhafa þeirra skipstjórnarskírteina verulega. Það er mikil skerðing sem á sér stað með því að skera af allt að 7 m hvað varðar réttindi þeirra til að stjórna slíkum skipum. Ég vil nú benda á það sem rökin í málinu. Varðandi farsviðið, eins og fram kemur í frumvarpinu, þá er það miklu minna en ef um er að ræða úthafsréttindi. Það er líka góður rökstuðningur í frumvarpinu fyrir því hvað þetta farsvið er miklu minna. Það kemur líka fram að lóðsbátarnir hafa verið að stækka verulega og vélarafl þeirra að aukast. Þannig að þeir sem hafa stýrt lóðsbátunum hingað til hafa verið að lóðsa inn í hafnir stór skip á minni bátum, ef eitthvað er.
Virðulegi forseti. Það er einfaldlega þannig að til þess að fá tilskilin réttindi til að geta stýrt þeim bát sem um ræðir þarftu að setjast í ár á skólabekk. Það að ætla að halda í þessi 30 tonna réttindi, sem voru gefin hér hverjum grunnskólanema frá 1955–1983 - þetta var sem sagt möguleiki og þessir menn sem eru úti í samfélaginu sem tóku þetta þá geta farið upp í skipstjórnarskóla og tekið pungapróf í dag og með þeim rökum fengið þessi 30 tonna réttindi. Pungaprófið kennir ekki nægilega mikinn stöðugleika eða neitt slíkt til að taka jafn mikla ábyrgð og það er að lóðsa skemmtiferðarskip inn að höfn, alveg sama hvort þetta sé sólarlagsákvæði eða ekki. Það þarf réttindamann, það þarf að borga honum laun til að leysa þetta vandamál. Þetta vandamál er ekki leyst með löggjöf sem þessari. Hún þarf „actually“ að vera strangari ef eitthvað er.
Hæstv. forseti. Ég vil benda hv. þingmanni á það, þar sem hann er skipstjórnarmenntaður, að vel má vera að eldri menn séu með réttindi sem skemmri tíma tók að afla sér, en það er gerbreytt staða í dag og það veit þingmaðurinn. Ég vil hins vegar - komandi úr sjómannsfjölskyldu, hafandi átt föður sem var skipstjóri og tvo bræður skipstjórnarmenntaða, og tel mig því hafa einhverja þekkingu á þessu - benda þingmanninum á að það er eitt að hafa próf og annað að hafa verksvit og langa starfsreynslu. Ég fullvissa þingmanninn um að þeir fullorðnu menn sem verið er að bæta réttindamissinn hjá, þó svo að þeir hafi á sínum tíma ekki þurft að sitja jafn langan tíma á skólabekk, hafa þekkingu, reynslu og farsæld í starfi sem ég ber fullt traust til.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 46/2016 um breytingu á II. viðauka við EES-samninginn. Utanríkismálanefnd fjallaði um málið á fundi sínum og fékk á sinn fund fulltrúa utanríkisráðuneytis og umhverfis- og auðlindaráðuneytis. Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar er ætlað að taka þrjár tilskipanir upp í EES-samninginn sem fjalla um samræmingu aðildarríkja á reglum varðandi rafsegulsviðssamhæfi, búnað og verndarkerfi sem ætluð eru til notkunar í hugsanlega sprengifimu lofti og rafföng sem notuð eru innan ákveðinna spennumarka. Markmið tilskipananna er að samræma skilyrði sem eiga við um þann búnað sem um ræðir hverju sinni. Þannig skal meðal annars beita skilgreindu samræmismati til að tryggja samræmið við grunnkröfur og festa CE-merki á viðkomandi vörur og tæki. Tilskipanirnar hafa þegar verið innleiddar og vill utanríkismálanefnd því árétta mikilvægi þess að farið sé í öllu að reglum um þinglega meðferð EES-mála hvað það varðar. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt og er samhljómur um það í nefndinni.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um þingsályktunartillögu um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar, 361. mál, sem varðar breytingu á tilskipun um endurnotkun upplýsinga frá hinu opinbera. Í nefndarálitinu er greint frá forsendum málsins og hinu lagalega umhverfi en hér er um að ræða afléttingu stjórnskipulegs fyrirvara vegna breytinga sem þurfa að eiga sér stað vegna aðildar okkar að Evrópska efnahagssvæðinu og tengjast málefnum upplýsingasamfélagsins. Málið snýst um að víkka út skyldu til þess að heimila endurnotkun allra gagna sem réttur almennings til aðgangs er að samkvæmt upplýsingalögum. Þessi réttur til endurnotkunar nær þó ekki til höfundavarinna gagna. Gildissviðið er eins og ég segi víkkað út og mun m.a. ná yfir söfn, t.d. bóka- og skjalasöfn. Þetta felur líka í sér breytingar á ákvæðum um gjaldtöku og skýrt er tekið fram að ekki skuli taka hærra gjald en nemur kostnaði við hverja beiðni um endurnotkun. Má segja í stuttu máli að samstaða var í utanríkismálanefnd um afgreiðslu málsins. Það er rétt eins og kemur fram í niðurlagi nefndarálitsins að innleiðing tilskipunarinnar felur ekki í sér skyldu til þess að öll fyrirliggjandi gögn verði gerð aðgengileg til endurnotkunar og ekki er gert ráð fyrir að innleiðing tilskipunarinnar hafi umtalsverð áhrif á tekjur opinberra aðila. Þá er áréttað að þess þurfi að gæta við innleiðingu tilskipunarinnar að skýr lagafyrirmæli þurfi að gilda um gjaldtöku viðkomandi stofnana sem málið snýr að. Ég vísa að öðru leyti til nefndarálitsins eins og það liggur fyrir í þingskjali. Við höfum áður innleitt reglur um endurnotkun upplýsinga frá hinu opinbera. Gerðin sem hér er um að ræða felur í sér útvíkkun á gildissviði hennar en ekki grundvallarbreytingu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um þingsályktunartillögu um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 121/2016 um breytingu á II. viðauka um tæknilegar reglugerðir, staðlaprófanir og vottun, og X. viðauka (Almenn þjónusta) við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá utanríkisráðuneyti og frá mennta- og menningarmálaráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 121/2016, frá 3. júní 2016, um breytingu á II. viðauka [[þ.e.: Tæknilegar reglugerðir, staðlar, prófanir og vottun]]og X. viðauka (Almenn þjónusta) við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/60/ESB frá 15. maí 2014 um skil á menningarminjum sem hafa verið fluttar ólöglega frá yfirráðasvæðum aðildarríkis og breytingu á reglugerð (ESB) nr. 1024/2012 (endurútgefin). Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 3. desember 2016. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Tilskipun 2014/60/ESB kemur í stað tilskipunar 93/7/EBE um að skila menningarminjum sem fluttar hafa verið ólöglega frá yfirráðasvæði aðildarríkis og er ætlað að rýmka gildissviðið svo það nái til hvers kyns menningarminja sem skilgreindar eru af aðildarríki sem þjóðarverðmæti með listrænt, sögulegt og fornfræðilegt gildi í skilningi 36. gr. sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins. Utanríkismálanefnd áréttar að undir hugtakið menningarminjar falla einnig náttúruminjar sem hafa verulega þýðingu. Tilskipun 93/7/EBE er sjaldan beitt vegna þess hve takmarkað gildissvið hennar er og er tilskipun 2014/60/ESB m.a. ætlað að bæta úr þessu. Í því samhengi má nefna að samkvæmt upplýsingum frá Minjastofnun Íslands hefur ekki reynt á lög nr. 57/2011, um skil menningarverðmæta til annarra landa, frá því að þau tóku gildi. Þá er með tilskipuninni ekki lengur skilyrði að menningarminjar sem flokkaðar eru sem þjóðarverðmæti þurfi að uppfylla kröfur tengdar aldri og/eða fjárhagslegu gildi svo þau falli undir vernd tilskipunarinnar. Tilskipuninni er auk þess ætlað að stuðla að auknu og skilvirkara samstarfi aðildarríkja og samræmdari beitingu tilskipunarinnar. Þá eru þeir tímafrestir sem kveðið er á um lengdir. Þetta á við bæði um frest og til að meta hvort menningarminjar, sem finnast í öðru aðildarríki, teljist til menningarminja í skilningi tilskipunarinnar og frest til þess að hefja málsmeðferð vegna skila á menningarminjum. Loks felur tilskipunin í sér skyldu þess sem verðmætin finnast hjá, að sýna fram á að hann hafi viðhaft tilhlýðilega aðgát og árvekni við öflun minjanna. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á breytingar á lögum um skil menningarverðmæta til annarra landa, nr. 57/2011. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Þetta er gjört á Alþingi 9. maí 2017. Undir nefndarálitið rita hv. nefndarmenn Jóna Sólveig Elínardóttir, formaður, Vilhjálmur Bjarnason, sem er framsögumaður nefndarinnar, Álfheiður Ingadóttir, Ásta Guðrún Helgadóttir, Birgir Ármannsson, Bryndís Haraldsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Teitur Björn Einarsson, allt hv. þingmenn. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 194/2016 um breytingu á XIX. viðauka, er varðar neytendavernd, við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín gesti frá utanríkisráðuneyti og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 194/2016, frá 23. september 2016, um breytingu á XIX. viðauka, er varðar neytendavernd, við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og til að fella inn í samninginn þrjár gerðir: 1. Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) frá 21. maí 2013. 2. Framkvæmdarreglugerð framkvæmdastjórnarinnar (ESB) frá 1. júlí 2015. 3. Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá 21. maí 2013. Allt eru þetta reglugerðir og tilskipanir er fjalla um lausn deilumála neytenda. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 17. mars 2017. Því telst framsetning tillögunnar að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Í stuttu máli varða þessar reglugerðir eftirfarandi og nefni ég þá fyrst reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins frá 21. maí 2013. Henni er ætlað að stuðla að aukinni neytendavernd á Evrópska efnahagssvæðinu og bregðast við skorti á leiðum til að leysa deilumál vegna sölu á vöru eða þjónustu á netinu. Reglugerðin setur á fót heildstæða löggjöf á Evrópska efnahagssvæðinu um lausn deilumála með rafrænni málsmeðferð. Þannig skal setja á fót miðlægan gagnagrunn sem verði aðgengilegur á íslensku fyrir neytendur og seljendur. Ætlunin er að gagnagrunnurinn verði til þess að unnt sé að leysa deilumál sem upp koma vegna viðskipta á netinu, utan dómstóla, á einfaldan, skilvirkan, hraðvirkan og ódýran hátt. Þannig munu Neytendasamtökin hér á landi gegna hlutverki landstengiliðs fyrir gagnagrunninn. Í öðru lagi er það framkvæmdarreglugerð ESB 2015/1051, sem felur í sér ítarlegar samskiptareglur, auk reglna um upplýsingagjöf, meðferð gagna o.fl. vegna samskipta neytenda, úrskurðarnefnda og landsstjórnvalda við miðlæga gagnagrunninn sem kveðið er á um í reglugerð ESB nr. 524/2013. Að lokum er það tilskipunin sem kemur frá Evrópuþinginu og ráðinu um lausn deilumála neytenda utan dómstóla. Henni er ætlað að tryggja aðgengi að úrskurðaraðilum í deilumálum utan dómstóla. Þannig mælir tilskipunin fyrir um almennar reglur um lausn deilumála utan réttar. Tilskipunin skyldar seljendur vöru og þjónustu, sem heyra undir tilskipunina, að gerast aðilar að einföldum og skilvirkum úrræðum fyrir neytendur til að leysa ágreining sem upp getur komið í viðskiptum. Jafnframt er lögð sú skylda á ríki á Evrópska efnahagssvæðinu að tryggja að hægt sé að vísa deilumálum til úrskurðaraðila utan dómstóla. Kærunefnd lausafjár- og þjónustukaupa gegnir hlutverki slíks úrskurðaraðila hér á landi en einnig eru starfandi sérstakar kærunefndir sem fást við kvartanir vegna tiltekinnar tegundar þjónustu. Að þessu sögðu er ljóst að tillagan til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar þjónar hagsmunum neytenda, sér í lagi varðandi neytendakaup, og ver rétt neytenda varðandi kaup og sölu á netinu. Kallar innleiðing tilskipunarinnar á breytingar á lögum um lausafjárkaup, lögum um þjónustukaup og lögum um neytendakaup. Leggur utanríkismálanefnd til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið skrifa hv. þm. Jóna Sólveig Elínardóttir, formaður utanríkismálanefndar, Rósa Björk Brynjólfsdóttir framsögumaður, Álfheiður Ingadóttir, Ásta Guðrún Helgadóttir, Birgir Ármannsson, Bryndís Haraldsdóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Teitur Björn Einarsson og Vilhjálmur Bjarnason.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 215/2016 um breytingu á XIII. og XX. viðauka við EES-samninginn. Utanríkismálanefnd fjallaði um málið og fékk á sinn fund fulltrúa utanríkisráðuneytisins og umhverfis- og auðlindaráðuneytis. Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar er ætlað að fella inn í EES-samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2015/757 um vöktun, skýrslugjöf og sannprófun á losun koltvísýrings frá sjóflutningum. Reglugerðinni er ætlað að draga úr áhrifum gróðurhúsalofttegunda og setja á fót kerfi til að vakta losun koldíoxíðs frá sjóflutningum. Þá eru settar fram reglur um nákvæma vöktun, skýrslugjöf og vottun koltvísýringslosunar í því skyni að dregið verði úr losun koltvísýrings frá sjóflutningum. Engin skip eru skráð hér á landi sem falla undir gildissvið reglugerðarinnar. Stærsta breytingin verður því fólgin í auknu hafnareftirliti þar sem sannreyna ber að þau skip sem koma að íslenskri höfn hafi um borð vöktunaráætlun en komi til þess að íslensk skip falli undir gildissvið reglugerðarinnar mun wlosunarskýrslu verða skilað til eftirlitsstofnunar EFTA og Umhverfisstofnunar. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt og er samhljómur um það í nefndinni.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 100/2016 um breytingu á XX. viðauka um umhverfismál við EES-samninginn. Utanríkismálanefnd fjallaði um málið og fékk á sinn fund fulltrúa utanríkisráðuneytis og umhverfis- og auðlindaráðuneytis. Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar er ætlað að fella inn í EES-samninginn framkvæmdarákvörðun framkvæmdastjórnarinnar 2015/2119 um að fastsetja niðurstöður um bestu, fáanlegu tækni (BAT), samkvæmt tilskipun 2010/75/ESB, um losun í iðnaði vegna framleiðslu á þiljum að meginhluta úr viði. Ákvörðuninni er ætlað að styðja við áðurnefnda tilskipun um losun í iðnaði. Ákvörðunin setur fram niðurstöður um bestu fáanlegu tækni fyrir framleiðslu á þiljum úr viði en hún á einungis við um framleiðslu í verksmiðju sem afkastað getur meira en 600 m³ á sólarhring. Ekki er vitað til þess að neitt íslenskt fyrirtæki falli undir gildissvið ákvörðunarinnar. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt og er samhljómur um það í nefndinni.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á vopnalögum, nr. 16/1998, með síðari breytingum (forefni til sprengiefnagerðar, EES-reglur). Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á vopnalögum, nr. 16/1998, sem taldar eru nauðsynlegar til að innleiða reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 98/2013, frá 15. janúar 2013 um markaðssetningu og notkun forefna sprengiefna sem tekin var upp í samninginn um evrópska efnahagssvæðið með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 269/2014, frá 12. desember 2014. Framangreindri reglugerð er ætlað að koma á samræmdum reglum um aðgengi, markaðssetningu, umráð og notkun forefna. Tilgangurinn með reglunum er að takmarka aðgengi almennings að tilteknum efnum sem talin eru upp í viðaukum við reglugerðina og reyna þannig að tryggja öryggi almennings. Reglurnar fela í sér takmarkanir á notkun efnanna, skilyrði um skráningu þeirra, tilkynningarskyldu og eftirlit vegna þeirra. Í fyrirliggjandi frumvarpi er lagt til bann við heimatilbúnum sprengjum og að forefni til sprengiefnagerðar verði skilgreind í vopnalögum. Að auki er lagt til að ráðherra fái heimild til að kveða á um það í reglugerð hvaða forefni skuli háð takmörkunum, hvaða forefni skuli vera tilkynningarskyld, að öll viðskipti með tiltekin forefni til sprengiefnagerðar skuli skráð og hvaða viðmið eigi að viðhafa við mat á því hvort um grunsamleg viðskipti sé að ræða. Varðandi málsmeðferð í nefndinni: Á fundum nefndarinnar var rætt um hugtakið „almennir borgarar“ og skilgreiningu þess samkvæmt frumvarpinu. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að hugtakið gæti verið of víðtækt þar sem hluta almennra borgara þurfi vegna starfa sinna eða viðskipta að vera heimilt að nota tiltekin forefni. Nefndin leggur því til að hugtakið „almennir borgarar“ verði skilgreint nánar í 1. mgr. a-liðar 4. gr. frumvarpsins þannig að almennum borgurum verði óheimilt, í öðru skyni en vegna atvinnugreinar sinnar, viðskipta eða starfsgreinar, að hafa í fórum sínum og nota forefni sprengiefna sem sæta takmörkunum í meiri styrkleika en viðmiðunarmörk samkvæmt reglugerð kveða á um. Nefndin bendir á að þessi breyting er í samræmi við markmið þeirrar reglugerðar sem verið er að innleiða, þ.e. að almennir borgarar eigi aðeins að geta orðið sér úti um, flutt inn, haft í vörslu sinni eða notað slík forefni í lögmætum tilgangi. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið þess efnis að eðlilegt væri að tilgreina einungis einn aðila sem fengi það hlutverk að taka við tilkynningum um grunsamleg viðskipti en í frumvarpinu er gert ráð fyrir að slíkar tilkynningar skuli senda til lögreglustjóra, tollstjóra eða annars tengiliðar á landsvísu. Nefndin tekur undir þau sjónarmið og leggur til breytingartillögu er þetta varðar en telur rétt að ráðherra ákveði hver sá tengiliður verður í reglugerð. Þá var nefndinni bent á að það mætti skilgreina hugtakið „heimatilbúin sprengja“. Nefndin bendir á að alla jafna eru einstök vopn ekki skilgreind í vopnalögum, nr. 16/1998, og mikilvægt er að gæta lagasamræmis. Fyrir nefndinni komu einnig fram sjónarmið þess efnis að færa mætti leyfisveitingar skv. 3. mgr. 30. gr. vopnalaga frá ríkislögreglustjóra til lögreglustjóra, slíkt væri til hagræðingar og í samræmi við aðrar leyfisveitingar sem samkvæmt vopnalögum eru veitt af lögreglustjóra. Nefndin er sammála því að rétt sé að skoða hvort samræma megi hvaða aðili hafi umsjón með leyfisveitingum samkvæmt vopnalögum en telur að það þurfi nánari athugunar við. Nefndin beinir því til dómsmálaráðuneytis að taka þetta atriði til nánari skoðunar. Nefndin leggur jafnframt til minni háttar orðalagsbreytingar á 1. mgr. a- og c-liðar og 2. mgr. c-liðar 4. gr. m.a. til að gæta samræmis við orðalag frumvarpsins. Oddný Harðardóttir, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Við 4. gr. a. Á eftir orðunum „Almennum borgurum er óheimilt“ í 1. mgr. a-liðar (27. gr. a) komi: í öðru skyni en vegna atvinnugreinar sinnar, viðskipta eða starfsgreinar. b. Í stað orðsins „sprengiefna“ í 1. mgr. a-liðar (27. gr. a) komi: til sprengiefnagerðar. c. Í stað orðanna „til lögreglustjóra, tollstjóra eða annars tengiliðar á landsvísu“ í 1. og 2. mgr. b-liðar (27. gr. b) og í stað orðanna „lögreglustjóra, tollstjóra eða öðrum aðila á landsvísu“ í 5. mgr. c-liðar (27. gr. c) komi: til tengiliðar á landsvísu sem ákveðinn er af ráðherra í reglugerð; og: tengilið á landsvísu sem ákveðinn er af ráðherra í reglugerð. d. Á eftir orðunum „að viðskipti með forefni“ í 1. mgr. c-liðar (27. gr. c.) komi: til sprengiefnagerðar. e. Í stað orðsins „nafn“ í b-lið 2. mgr. c-liðar (27. gr. c) komi: heiti. Í nefndinni eru þeir sem samþykktu álit þetta: Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, formaður, Nichole Leigh Mosty, framsögumaður, Vilhjálmur Árnason, Björn Leví Gunnarsson, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Valgerður Gunnarsdóttir, Pawel Bartoszek, Andrés Ingi Jónsson og Eygló Harðardóttir, allt hv. þingmenn.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008, með síðari breytingum [[rafræn undirritun sakbornings]]. Um hvað snýst þetta mál? Þetta mál snýst um það að hægt verði að ljúka ákveðnum málum með rafrænni undirskrift sem fer þá fram í svokölluðum ipödum eða spjaldtölvum, oft inni í lögreglubíl. Á þetta við um öll mál? Nei, þetta á við um tiltölulega einföld mál sem ljúka má með játningu á staðnum og sekt. Af hverju er verið að gera þetta? Það er verið að gera þetta til að auka skilvirkni í störfum lögreglu og minnka líkur á því að menn geri mistök við útfyllingu og tvíverknaði við að við setjum þá vinnu aftur af stað. Ég ætla lauslega að gera grein fyrir því nefndaráliti sem hér liggur fyrir frá allsherjar- og menntamálanefnd. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund fulltrúa frá dómsmálaráðuneyti annars vegar og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti hins vegar og svo frá ríkislögreglustjóra. Þá barst umsögn frá félagi yfirlögregluþjóna sem var jákvæð í garð frumvarpsins. Þess ber einnig að geta að umsögn barst frá Persónuvernd í gær þar sem gerðar voru athugasemdir við tvær greinar, tvö atriði í frumvarpinu. Ég ætla að gera grein fyrir þeim og bregðast við þeim hér í ræðustól. Í fyrsta lagi lagði Persónuvernd það til að í stað heimildar ráðherra til að setja fram reglugerð um framkvæmd rafrænnar undirritunar og afhendingar skýrslu yrði það skylda ráðherra að gera slíkt. Einhverjir nefndarmenn hafa rætt við ráðherra og fyrir liggur sá skýri vilji um að setja slíka reglugerð, þannig að við höfum ekki ástæðu til að ætla annað en að þessi heimild verði nýtt. Í öðru lagi gerði Persónuvernd það að tillögu sinni að hér kæmi fram að hafi skýrsla verið gerð sé heimilt að afhenda hana með rafrænum hætti. Þá vildi Persónuvernd draga það skýrt fram að átt væri við að hún yrði afhent sakborningi með rafrænum hætti. Í greinargerð kemur mjög skýr ásetningur fram. Þar segir: „Með rafrænni undirritun sakbornings í skilningi greinarinnar er meðal annars átt við undirritun á þar til gerðan skjá eða með rafrænum skilríkjum. Sé um að ræða slíka rafræna undirritun er gert ráð fyrir að sakborningi verði afhent skýrsla vegna þeirra brota er hér um ræðir á rafrænan hátt, þ.e. með tölvupósti, rafrænu skjali í heimabanka eða öðrum sambærilegum, tryggum og sannanlegum hætti.“ Sá skilningur liggur alla vega ljós fyrir að af þessu má ráða afhendingu til sakbornings. Svo að ég fari áfram í nefndarálitið þá eru með frumvarpinu lagðar til breytingar á lögum nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sem auka skilvirkni við afgreiðslu smærri mála hjá lögreglu með því að einfalda framkvæmd og auka þannig afköst og hraða við meðferð mála. Með frumvarpinu er lagt til að lögreglu verði heimilt að láta sakborning undirrita skýrslu rafrænt á vettvangi sem og að afhenda megi lögregluskýrslu með rafrænum hætti. Að auki er lagt til að ráðherra fái heimild til að kveða nánar á um framkvæmd rafrænnar undirritunar og afhendingar skýrslu í reglugerð. Á fundi nefndarinnar var farið yfir núverandi verklag í smærri málum, þ.e. í málum þar sem viðurlögin eru sekt og sakborningur gengst við broti, og hvernig fyrirhuguð breyting muni hafa áhrif til einföldunar á það. Gert er ráð fyrir að lögreglumenn notist við spjaldtölvur við afgreiðslu þessara mála. Nefndin tekur undir sjónarmið um að umrædd lagabreyting auki skilvirkni og sé til einföldunar. Nefndin fjallaði einnig um öryggi fjarskipta og persónuverndarsjónarmið. Fram kom að fjarskiptin væru dulkóðuð. Öryggisúttekt hefur verið gerð en nefndin telur mikilvægt að einnig verði haft samráð við Persónuvernd. Lögð er áhersla á að slíkt verklag uppfylli öryggis- og persónuverndarsjónarmið. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta rita Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, formaður, Pawel Bartoszek, framsögumaður, Nichole Leigh Mosty, Vilhjálmur Árnason, Björn Leví Gunnarsson, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Valgerður Gunnarsdóttir, Andrés Ingi Jónsson og Eygló Harðardóttir.
Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli hv. málshefjanda þá er ég meðal þeirra sem er á meirihlutaálitinu, en hins vegar hafði ég ekki fengið í hendur umsögn Persónuverndar sem nú hefur borist og vildi ég því gera örfáar athugasemdir við meðferð málsins út af því. Í meðförum málsins fyrir nefndinni var einmitt spurt að því hvort þetta fyrirhugaða ferli, þessi fyrirhugaða lagabreyting, hefði verið borin undir Persónuvernd og fram kom að svo hefði ekki verið. Taldi ég málinu þar með lokið með því að einfaldlega að koma þeim tilmælum að í nefndaráliti að Persónuvernd skyldi tilkynnt sérstaklega um þetta og sá ekki frekari vankanta á málinu enda þarft og gott, frábært að við séum að flýta fyrir lögreglumönnunum okkar með tæknivæðingu. Það er langoftast af hinu góða. En mig langar, í ljósi þess að Persónuvernd gerir þrjár athugasemdir, að gera grein fyrir þeirri afstöðu minni og afstöðu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar að við munum óska eftir því að fá þetta mál aftur til nefndarinnar til þess að geta heyrt frá Persónuvernd hvernig hún telji að við getum bætt þetta frumvarp til þess að það verði nú með sem bestu móti og verndi sem best meðferð persónuupplýsinga. Ég vil aðeins koma inn á athugasemd frá Persónuvernd sem hv. þingmaður og framsögumaður Pawel Bartoszek reifaði kannski ekki neitt sérstaklega nákvæmlega, en það var síðasta athugasemd Persónuverndar, með leyfi forseta: „Persónuvernd gerir þá athugasemd að í 1. gr. frumvarpsins, þar sem ræðir um afhendingu skýrslu, kemur ekki fram hver viðtakandinn eigi að vera. … Að auki skal bent á að því getur fylgt sérstök öryggisáhætta ef umræddar skýrslur eru sendar rafrænt, en t.d. gætu orðið þau mistök við sendingu í tölvupósti að ritað væri rangt netfang. Er ljóst að móta þarf verklag vegna þessa og er eðlilegt að texti umrædds ákvæðis endurspegli það. Þá má telja eðlilegt að ekki aðeins verði um að ræða heimild til setningar reglugerðar um umræddar skýrslur og afhendingu þeirra heldur að slík reglugerð skuli sett. Leggur því Persónuvemd til að 3. málsl. 1. gr. frumvarpsins hljóði svo: „Ráðherra skal kveða nánar á um framkvæmd rafrænnar undirritunar og afhendingar skýrslu í reglugerð.““ Þetta finnst mér allrar athygli vert, herra forseti. Því vildi ég einfaldlega koma þeim sjónarmiðum á framfæri að þrátt fyrir að ég sé að sjálfsögðu mjög fylgjandi þessu máli þá tel ég fulla ástæðu til þess að skoða það betur.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur kærlega fyrir athugasemdir hennar. Ég vil gera örlítið grein fyrir því að við undirbúning á flutningi þessa máls í gær hafði ég ekki orðið var við þetta álit Persónuverndar, enda barst það fyrst í gær, og þó nokkuð eftir þann frest sem hafði verið gefinn, þannig að það er kannski ástæðan fyrir því að við gátum ekki tekið tillit til þess í nefndarvinnunni. Síðan hef ég rætt við hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur um viðbrögð hennar við því. Ég náði því miður ekki að ræða það við hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur. Ég bið hana afsökunar á að hafa ekki tekist að gera það, en í ljósi skoðunar hennar um að það sé tilefni til að taka málið inn til nefndar þá vil ég að sjálfsögðu reyna að halda sem breiðustum og bestum stuðningi við málið sem hefur hlotið stuðning allra nefndarmanna. Því beini ég því til þessarar samkomu Alþingis að málinu verði þá vísað aftur til allsherjar- og menntamálanefndar milli 2. og 3. umr.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessar athugasemdir. Við munum eflaust finna farsæla lausn á málinu. Rétt eins og hv. þingmaður hafði ég ekki tekið eftir þessari umsögn fyrr en bara í dag þegar málið kom á dagskrá þingsins og var til skoðunar hjá okkur enn og aftur. Ég tel að við getum fundið auðvelda og farsæla lausn á þessu sem þyrfti ekki að taka langan tíma í allsherjar- og menntamálanefnd þannig að við getum tryggt að gagnaöryggi borgaranna sé ekki stefnt óþarflega í voða með óvarlegri lagasetningu, sem er að sjálfsögðu ekki ásetningur löggjafans í þessu máli. Að öðru leyti þakka ég fyrir þessar ábendingar. Við hljótum að finna eitthvað sniðugt út úr þessu.
Virðulegi forseti. Ég geri grein fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtyggingu, lögum um Seðlabanka Íslands, lögum um neytendalán, og lögum um fasteignalán til neytenda (lán tengd erlendum gjaldmiðlum). Nefndarálitinu, sem er á þskj. 771, fylgir breytingartillaga á þskj. 772. Á fund efnahags- og viðskiptanefndar komu fulltrúar fjármála- og efnahagsráðuneytis, fulltrúar Fjármálaeftirlits, fulltrúi frá Neytendasamtökum, frá Samtökum fjármálafyrirtækja og frá Seðlabanka Íslands. Að auki bárust nokkrar umsagnir sem greint er frá í álitinu. Með frumvarpinu er lagt til að lán tengd erlendum gjaldmiðlum verði heimil með vissum takmörkunum. Lán til neytanda verði háð því að hann hafi tekjur í þeim gjaldmiðli sem lán tengist, geti staðið af sér verulegar breytingar á greiðslubyrði vegna gengis- og vaxtabreytinga eða leggi fram fjárhagslegar tryggingar sem draga verulega úr gjaldeyrisáhættu. Seðlabanka Íslands verði heimilt að setja lánveitingum skorður í þágu fjármálastöðugleika. Í nefndarálitinu er nánar fjallað um sjö greinar frumvarpsins. Ég tel ekki ástæðu til þess að gera sérstaklega grein fyrir því í ræðustól, það stendur allt í nefndarálitinu. Í breytingartillögu, sem fylgir hér með, eru tíu breytingartillögur sem lagðar eru til í frumvarpinu. Þær standa í breytingartillögunni og eru skýrðar að hluta til í umfjöllun í nefndarálitinu. Ég tel ekki ástæðu til þess að rekja það nánar. Það skýrir sig að mestu leyti sjálft. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til að frumvarpið verði samþykkt sem breytingum sem gerðar eru á sérstöku þingskjali. Hv. þm. Óli Björn Kárason var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Þetta er gert á Alþingi, 11. maí 2017. Undir nefndarálitið rita hv. þm. Óli Björn Kárason, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Vilhjálmur Bjarnason, framsögumaður, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Brynjar Níelsson og Jón Steindór Valdimarsson. Það er meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar. Að öðru leyti vísa ég til nefndarálitsins, sem hefur þinglega stöðu, og sömuleiðis til breytingartillögu. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, lögum um Seðlabanka Íslands, lögum um neytendalán og lögum um fasteignalán til neytenda (lán tengd erlendum gjaldmiðlum). Hér er um að ræða mál sem verið hefur til umræðu oft áður á Alþingi. Um það eru töluverðar deilur. Það snýst fyrst og fremst um lán tengd erlendum gjaldmiðlum, svokölluð gengistryggð lán, sem vöktu umræðu um þetta mál og hafa vakið deilur hér á fyrri stigum. Með frumvarpinu er lagt til að opnað verði fyrir gengistryggð lán til óvarinna neytenda ef þeir hafa nægar tekjur til að standa undir verulegum sveiflum í greiðslubyrði lánanna. Það er álit minni hlutans að með þessu frumvarpi sé verið að greiða fyrir aðgangi efnaðs fólks, sem hefur tekjur til að standa undir gjaldmiðlasveiflum, að lánum sem ekki munu standa öðrum til boða. Sterkur hvati er til að taka slík lán enda eru vextir víða erlendis mun lægri en hér, eins og við þekkjum öll. Vextir hér á landi hafa verið talsvert hærri en í öllum helstu viðskiptalöndum okkar. Eru fyrir því ýmsar ástæður sem ég ætla svo sem ekki að rekja hér, en það tengist bæði þeim gjaldmiðli sem við erum með hér á landi en ekki síður þeim hagvexti sem hér hefur verið sem verið hefur umtalsvert meiri en í helstu viðskiptalöndum okkar. Með því að ávaxta féð hér á landi geta lántakendur fengið í sinn hlut umtalsverðan vaxtamun. Sá ávinningur er ekki kostnaðarlaus fyrir samfélagið. Stýrivextir Seðlabanka Íslands hrífa síður ef efnafólk getur tekið gengistryggð lán á vöxtum sem eiga ekkert skylt við stýrivextina sem Seðlabanki Íslands ákveður hverju sinni. Á móti munu aðrir þeir sem ekki hafa efni á að taka slík lán þurfa að þola meira aðhald af hálfu peningastefnunnar og greiða hærri vexti en ella. Mikil erlend lántaka óvarinna lántaka getur líka magnað upp gengissveiflur og aukið fjármálaóstöðugleika. Líkur eru til að margir þeirra muni leitast samtímis við að kaupa gjaldeyri til að lágmarka gengistap ef krónan tekur að lækka. Það ýkir lækkunina sem hækkar verð innflutts varnings og eykur því verðbólgu. Því gæti þetta hækkað verðtryggðar skuldir hefðbundinna lántakenda. Brýnt er að Seðlabanki Íslands hafi heimildir til að setja lánastofnunum reglur um útlán tengd erlendum gjaldmiðlum til aðila sem ekki eru varðir fyrir gjaldeyrisáhættu, sér í lagi ef fram koma vísbendingar um að lánveitingarnar geti haft áhrif á fjármálastöðugleika. Því þurfa viðeigandi þjóðhagsvarúðartæki að vera til staðar til að hægt sé að grípa til viðeigandi aðgerða tímanlega. Minni hlutinn tekur undir áherslu sem Seðlabanki Íslands hefur sett fram að hann fái skýrt umboð til að beita því þjóðhagsvarúðartæki sem reglusetningin er. Í greinargerð með frumvarpinu er vísað til þess að Eftirlitsstofnun EFTA telji bann íslenskra laga við gengistryggingu ekki samrýmast meginreglu EES-samningsins um frjálst fjármagnsflæði. Það er þó ekki svo að stofnunin hafi krafist þess að opnað verði fyrir gengistryggð lán til óvarinna lántaka. Ákvörðun um að útfæra þetta, bregðast með þessum hætti við áliti Eftirlitsstofnunar EFTA er því pólitísk og verður ekki réttlætt með því að vísa ábyrgð til Eftirlitsstofnunar EFTA. Því má segja í stuttu máli að í frumvarpinu endurspeglist pólitísk ákvörðun um að greiða fyrir aðgangi efnafólks að ódýrri erlendri fjármögnun sem ekki mun standa öðrum til boða og verður, ef illa fer, á kostnað annarra í samfélaginu. Minni hlutinn getur því ekki stutt framgang þessa máls. Það þarf svo sem ekki að koma neinum á óvart sem hlýddi hér á umræður við 1. umr. og hefur fylgst með málinu og framgangi þess á fyrri stigum. Það verður að segjast eins og er að í þeirri ríkisstjórn sem nú situr hefur greinilega myndast meiri hluti fyrir því að heimila þessar lánveitingar því að sá meiri hluti náðist ekki fram í síðustu ríkisstjórn sem hér sat. Þessar lánveitingar til tiltekins hóps í efnafólks í samfélaginu skrifast því algjörlega á reikning þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr. Undir þetta nefndarálit, sem ég hef nú farið yfir með nokkrum innskotum frá sjálfri mér, skrifa: Katrín Jakobsdóttir, Lilja Alfreðsdóttir, Oktavía Hrund Jónsdóttir og Rósa Björk Brynjólfsdóttir.
Frú forseti. Ég hef ekki miklu við nefndarálit minni hlutans að bæta, sem Oktavía Hrund Jónsdóttir, varamaður minn, skrifaði undir fyrir mína hönd og okkar Pírata, þar sem ég var staddur erlendis þegar málið var afgreitt úr nefnd. Mig langaði þó að koma aðeins inn á og taka undir að röð atburða virðist hafa verið svolítið undarleg í þessu máli þegar farið var í ákveðna vegferð núna í vor við að lyfta gjaldeyrishöftum af okkar ágæta gjaldmiðli og síðan átti að afgreiða þetta mál sem gengur út á að heimila lán í erlendum gjaldmiðlum. Þetta gerist hvort tveggja áður en einhvers konar skipulag eða reiða er komin á vaxtastigið í landinu. Það skýrir hættuna sem verður til vegna þess vaxtamunar sem bent er á í minnihlutaálitinu, að víða erlendis eru vextir mun lægri en hér, jafnvel svo munar heilum 5% eða svo ef maður ber íslensk lán saman við þau lán sem fást á meginlandi Evrópu. 5% mismunur á lánum er alveg nóg til þess að til verði mjög öflugir hvatar til þess að fólk fari að stunda vaxtamunarviðskipti með einhverju móti. Að auki er ekki verið að takmarka þessi lán nema við örfá skilyrði, sem gerir það að verkum að hættan er mjög mikil. Á það bendir Seðlabanki Íslands sem sagði í áliti sínu að það væri galopin áhætta fyrir almenning og hagkerfið ef þetta færi ekki í gegn, sem er mjög skrýtið einmitt vegna þessarar undarlegu atburðarásar. Það er mjög margt sem fram kemur í umsögnum um þetta mál, bæði frá hagsmunaaðilum í fjármálageiranum, en líka frá t.d. Neytendasamtökunum, sem fær mann til þess að velta fyrir sér hvort þetta sé ekki bara enn eitt dæmið um að verið sé að hlaupa af stað í einhvers konar reddingar, sérstaklega í þessu tilfelli þar sem verið er að leiðrétta einhvers konar mistök - eða ekki mistök í ljósi hrunsins - sem gerð voru gagnvart EFTA-samningnum þar sem þeim skyldum sem við eigum að standa undir hefur í rauninni ekki verið sinnt. Nú er hlaupið til og það lagað án þess að allar forsendurnar séu lagaðar fyrst, þannig að við séum örugg um að þegar opnað er á þetta gerum við hlutina rétt. Ég segi, og hef sagt það áður í fyrri umræðu um þetta mál, að við eigum að bíða með þessa aðgerð þangað til við höfum náð að koma böndum á vaxtamuninn einmitt til þess að við séum ekki að skapa þá gríðarlegu áhættu sem þessu máli fylgir. Einnig hefur verið bent á að hér sé verið að ganga mjög langt í því að opna á lán í erlendum gjaldmiðlum, að hægt væri að opna á það mjög takmarkað til þess að uppfylla ákvæði EES-samningsins. En í staðinn er verið að opna á þau töluvert meira, einmitt af því er virðist í þágu þeirra sem hafa meira fé á milli handanna. Verði þetta að veruleika, eins og virðist vera gengið út frá, er hættan orðin töluvert mikil á að vaxtamunarviðskipti og annars konar brask geti enn og aftur leitt okkur í fjármálalegar ógöngur í þessu landi. Ef þetta frumvarp verður að lögum núna verður það alfarið að skrifast á þá sem greiða því atkvæði og samþykkja framgöngu málsins. En ég myndi gjarnan vilja að við settum þetta mál á ís, að við biðum með það og löguðum vaxtamuninn hér í landinu, lækkuðum vexti neytendalána á Íslandi, og svo getum við samþykkt þetta mál, vegna þess að í sjálfu sér er ekkert að málinu sem slíku, það er bara tímasetningin sem er röng.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um brottfall laga um Lífeyrissjóð hjúkrunarfræðinga og niðurfellingu laga um Eftirlaunasjóð starfsmanna Útvegsbanka Íslands, á þskj. 779. Hér er um tiltölulega einfalt mál að ræða en í frumvarpinu er lagt til að lög um Lífeyrissjóð hjúkrunarfræðinga verði felld niður og sjóðurinn sameinaður B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Hins vegar er lagt til að Eftirlaunasjóður starfsmanna Útvegsbanka Íslands verði lagður niður. Ríkissjóður greiði réttindi samkvæmt samþykktum sjóðsins. Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins annist útreikninga á réttindahlutföllum. Umsagnir um frumvarpið, þær fáu sem bárust, voru allar jákvæðar. Nefndin er einhuga um að leggja það til að frumvarpið verði samþykkt. Smári McCarthy var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir þetta nefndarálit rita auk þess er hér stendur hv. þingmenn Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Brynjar Níelsson, Katrín Jakobsdóttir, Jón Steindór Valdimarsson, Lilja Alfreðsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Vilhjálmur Bjarnason.
Frú forseti. Ég kem hér til þess að lýsa yfir almennum stuðningi við að þetta mál nái fram að ganga. Ég gat því miður ekki verið viðstaddur við afgreiðslu málsins í nefnd, en þetta virðist einmitt vera mál sem nokkuð góð samstaða ríkir um hjá lífeyrissjóðnum og öllum þeim sem hafa þar hagsmuna að gæta. Ég get því tekið undir meirihlutaálitið og hlakka til þess að málið fái framgöngu.
Frú forseti. Mig langar að koma aðeins inn í þetta mál á lokasprettinum. Þegar fjallað hefur verið um sameiningar lífeyrissjóða eða niðurlagningu, alveg eins og gert er ráð fyrir brottfalli laga um Lífeyrissjóð bænda, er að mörgu að hyggja. Ég get auðvitað ekkert látið hjá líða þó að ég ætli ekki að bera á móti því að það sé skynsamlegt að leggja þessa lífeyrissjóði niður eða sameina þá með þeim hætti sem hér er lagt til, a.m.k. miðað við þær forsendur sem gefnar hafa verið og umsagnir segja til um. Ég vitna til þess sem fram kemur í lögunum og vakin er athygli á að þegar farið var í að reyna að sameina lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna og hins almenna atvinnumarkaðar voru ákveðnar forsendur þar á bak við. Af því að við fjöllum um ríkisfjármálaáætlun er í rauninni ekki gerð nein tilraun til þess að jafna kjör opinberra starfsmanna við hin almennu. Ekki hefur verið gerð atlaga að því að reyna að búa til einhverjar sviðsmyndir eða neitt slíkt, vegna þess að öll umræðan um opinbera starfsmenn og lífeyrisréttindi þeirra, að þau væru betri en gerðist á hinum almenna markaði og það þýddi að launin væru lægri að einhverju leyti, það er auðvitað ekki algilt frekar en neitt annað. En heilt yfir hefur það verið þannig í gegnum tíðina. Mér finnst ástæða til þess að halda því á lofti þar sem ég var í fjárlaganefnd að umræða kom fram um lífeyrismálin og hvernig bera ætti sig að í því efni og varðandi hækkun sem var á framlögum vegna lífeyrismála. Ég vildi nú bara minna á þetta af því að mér finnst það ábyrgðarhluti að afsala sér lífeyrisréttindum, eins og gert var. Þó að þetta frumvarp fjalli um að sameina lífeyrissjóði eða leggja þá niður þá breytir það því ekki að undirliggjandi er það vandamál sem við höfum áður fjallað um hérna, þ.e. hvernig meta á kjör og í hverju réttindin eru fólgin, þ.e. þau réttindi sem fólk er í rauninni að afsala sér með því að gangast undir það að jafna lífeyrisréttindin til hins almenna vinnumarkaðar, að ekki skuli hafa farið fram nein greining á því. Ég vildi bara árétta það í þessari umræðu.
Ég ætla að leyfa mér í framhaldi af ræðu hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur að vitna hér í umsögn frá Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga. Þar stendur, með leyfi forseta: „Ljóst er að gera þarf breytingar á starfsemi Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga (LH) þar sem sjóðfélögum sjóðsins fer ört fækkandi og hjúkrunarfræðingar sem þiggja lífeyri frá sjóðnum eru mun fleiri en þeir sem greiða inn í sjóðinn. Ljóst var að ganga hefði þurft á bakábyrgð launagreiðanda á sjóðnum í byrjun árs 2018 að óbreyttu og hefði slík ráðstöfun getað reynst heilbrigðisstofnunum erfið.“ Síðan segir, með leyfi hæstv. forseta: „Í frumvarpinu er þess jafnframt gætt að enginn sjóðfélagi LH tapi áunnum rétti við sameiningu sjóðanna. FÍH lýsir yfir ánægju með þetta og telur að verði frumvarpið samþykkt muni sameining LH og LSR verða sjóðfélögum LH til góða.“ Mér finnst rétt að þetta liggi í þingskjölum eftir ræðu hv. þingmanns hér áðan.
Frú forseti. Í ljósi þeirra orða sem hér voru sögð þá var það var akkúrat það sem ég sagði. Ég var ekki að gera lítið úr því að sjóðurinn yrði sameinaður eða frumvarpið sem sem hér er undir væri haft með þeim hætti að í ljósi umsagna - og þá er ég ekki bara að tala um lífeyrisréttindin heldur þ.e. réttindin til launa. Við ræddum það töluvert í fjárlaganefndinni þegar þessi mál komu þar fyrir, af því að þetta er partur af því. Það er ekki bara að jafna lífeyrisréttindin. Partur af því er að réttlætt var að laun opinberra starfsmanna væru lægri vegna þess að lífeyrisréttindin væru svo rík. Það þekkir hv. þingmaður jafn vel og ég og það var það sem ég vildi vekja athygli á. Ekki er gerð tilraun hér til þess að, ég sé það a.m.k. ekki - við þekkjum að það er allt upp í 30% munur á kjörum sumra stétta opinbera geirans og hins almenna þar sem hægt er að meta það. Síðan erum við með stéttir þar sem við höfum ekki hugmynd um við hvað ætlum við að miða. Það var það sem ég vildi vekja athygli á. Til dæmis í ríkisfjármálaáætlun er ekki gert ráð fyrir neinum verulegum hækkunum til handa opinberum starfsmönnum til þess að mæta þessu. En það er alveg rétt að lífeyrissjóðurinn er ekki sjálfbær eins og hann er í dag. Það höfum við líka tekið fyrir í fjárlaganefnd og hefur legið fyrir lengi að svo er. Ég vildi líka árétta að það var þetta sem ég var að meina. Mér finnst það ábyrgðarhluti. Kennarasambandið kom fram, sem og BSRB og fleiri aðilar sem sögðu nákvæmlega þetta sem ég er að segja þegar við vorum að fjalla um lífeyrisréttindin, að það væru auðvitað mikil vonbrigði að öll þessi ár hafi ekki einu sinni verið gerð tilraun til þess að reyna að meta þetta.
Frú forseti. Ég þarf nú svo sem ekki að hafa þetta mjög langt. Ég heyri að við erum nokkuð í takt hvort við annað, ég og hv. þingmaður. Aðalatriðið sem er til umræðu hér er að með því að fella niður þau lög sem hér er um að ræða er ekki verið að skerða nein réttindi, þau haldast. Líklegast er hægt að færa rök fyrir því að verið sé að gæta réttindanna og tryggja þau enn betur en annars hefði orðið.
Frú forseti. Ég ætlaði nú að láta staðar numið eftir síðustu ræðu, en í ljósi þess að umræðan fór aðeins út í almenna umræðu um lífeyrissjóðsmál og þá sérstaklega lífeyrissjóðsmál tengd opinberum starfsmönnum, fannst mér ástæða til þess að koma og leggja orð í belg. Það er í fyrsta lagi mikilvægt að leggja ekki að jöfnu þá breytingu sem nú er verið að gera og breytingar tengdar Lífeyrissjóði bænda. Málið hjá Lífeyrissjóði bænda virðist vera fyrst og fremst það að þar er gengið út frá ákveðinni réttindaskerðingu með því að fella lögin burtu og þrátt fyrir að einhver loforð séu gefin og tryggingar gerðar fyrir því, m.a. með vísun í eignarréttarákvæði stjórnarskrár, að þessar skerðingar muni ekki hafa áhrif á sérstaklega ekkjur bænda sem fengið hafa greiðslur úr Lífeyrissjóði bænda. Það álit virðist vera enn þá til staðar og hefur ekki verið hnekkt með þeim rökum sem komið hafa fram þar, þar sem þetta er sérstök heimild sem snýr ekki að rétti sem ekkjurnar hafa, heldur réttinum sem eiginmenn þeirra höfðu. Þar er ekki um raunverulegan eignarrétt að ræða og þar af leiðandi er ekki ljóst að það verði varið með þeim hætti. En það er önnur umræða sem við munum koma að þegar við tökum fyrir lífeyrissjóðsmál bænda. Hitt er að í desember sl. var gerð ákveðin aðgerð til þess að reyna að laga þá uppsöfnuðu tryggingafræðilegu skekkju eða þann halla sem hafði myndast í þeim sjóði með því að færa til rúmlega 100 milljarða kr. yfir í Lífeyrissjóð ríkisstarfsmanna. Öllum var þá ljóst sem skoðað höfðu dæmið almennilega að þetta myndi vera tímabundin redding sem ekki myndi duga í ljósi mjög margra þátta. Þessi halli mun líklega halda áfram að aukast. En á sama tíma var farið í lífeyrisréttindaskerðingu hjá ríkisstarfsmönnum, sem eru töluvert margir í þessu landi. Það var gert, eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kom inn á, án þess að laun væru leiðrétt á móti, sem hefði kannski átt að vera fyrsta aðgerðin sem farið var í frekar en að fara í réttindaskerðingu með óljósum loforðum um launaleiðréttingar eftir á, sem ekki hefur verið gert ráð fyrir í fjármálaáætlun eða fjármálastefnu. Og sennilega verður aldrei gert ráð fyrir því ef stefnu núverandi ríkisstjórnar verður haldið áfram. Af því að þessar réttindaskerðingar eiga sér stað nú og tryggingafræðilegi hallinn mun halda áfram að aukast hjá Lífeyrissjóði ríkisstarfsmanna, og líklega mun sá plástur sem við erum hér með til umræðu bara leiðrétta smávegis í smátíma en svo mun þurfa frekari leiðréttinga við eftir á, er full ástæða til þess að við förum að skoða lífeyrissjóðakerfið í heild, metum það frá grunni, skoðum hvort ekki sé til betri strúktúr sem við getum notað til þess að reyna að tryggja framgang þess til framtíðar. Fólk er að eldast. Samfélagið er að eldast. Mannfjöldapýramídinn er að snúast við smám saman. Það er ekki að ástæðulausu sem ég hef látið útbýta hér þingsályktunartillögu um að farið verði í heildarendurskoðun á lífeyrissjóðskerfinu. Hún hefur því miður ekki komist á dagskrá, en þar er leitast við að svara eftirfarandi spurningu: Hvernig getum við látið þetta kerfi ganga upp til lengri tíma? Í ljósi þeirrar umræðu sem spannst hér er góð ástæða til að minnast á og minna á að þetta kerfi mun líklega hrynja að öllu óbreyttu. Það hefur verið að hruni komið áður. Því hefur verið reddað með einhverjum tilfærslum og plástrum. En ef við förum ekki í það heildstætt að endurskoða lífeyrissjóðakerfið frá grunni á næstu árum - því fyrr því betra - horfum við fram á gríðarleg útgjöld og að lokum einhvers konar hrun. Það vil ég helst ekki. Þannig að ég vona að við getum tekið þá umræðu, hvort sem er með því að taka tillögu mína á dagskrá eða með öðrum hætti.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um lög um Lánasjóð íslenskra námsmanna er varða lánshæfi aðfaranáms. Nefndin fjallaði um málið og fékk umsagnaraðila á sinn fund. Með frumvarpinu er lögð til breyting á lögum sem varða lánshæfi aðfaranáms, en aðfaranám er ætlað nemendum sem hyggja á háskólanám en hafa hætt reglubundnu námi í framhaldsskóla eða útskrifast með námslok á 3. hæfniþrepi og þurfa því að bæta við sig einhvers konar námi til að fullnægja inntökuskilyrðum í háskóla. Aðfaranám er ekki ígildi stúdentsprófs og veitir því að öllu jöfnu ekki rétt til náms í öðrum háskólum en þeim sem skipuleggja viðkomandi aðfaranám. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði lagastoð undir námslán lánasjóðsins til nemenda vegna aðfaranáms hér á landi. Með því að gera aðfaranám lánshæft er líka verið að auka tækifæri hóps til náms. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að sjóðnum verði heimilt að veita námslán til aðfaranáms sé námið skipulagt af viðurkenndum háskóla á Íslandi. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar, meðal annars frá stúdentum, um að með því skilyrði væri aðfaranám sem stundað væri erlendis ekki lánshæft sem takmarkaði möguleika námsmanna á að stunda nám sem einungis væri í boði utan landsteinanna. Þá var einnig bent á að það að veita ekki sams konar lán til námsmanna í aðfaranámi erlendis væri brot á jafnræði til náms. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að sömu reglur gildi varðandi nám sem skipulagt er af viðurkenndum háskólum, hvort sem er hérlendis eða erlendis, og leggur því til breytingu á frumvarpinu í þá veru. Í nýju ákvæði til bráðabirgða í 2. gr. frumvarpsins er einnig lagt til að þeir sem eru í aðfaranámi erlendis eigi áframhaldandi rétt til að ljúka námi sínu í óbreyttri fyrirgreiðslu lánasjóðsins. Í ljósi breytingartillögu meiri hlutans um að aðfaranám verði lánshæft, hvort sem það er hérlendis eða erlendis, leggur meiri hlutinn til að ákvæðið falli brott. Þá komu fram fyrir nefndinni ýmis sjónarmið þess efnis að með frumvarpinu væri verið að festa í sessi þá skipan að almennt bóknám á framhaldsskólastigi sé lánshæft fyrir suma nemendur en ekki aðra og ábendingar um að eðlilegra væri að bjóða þetta nám innan framhaldsskólanna. Meiri hlutinn áréttar að með frumvarpinu er ekki verið að leggja til neinar breytingar á núverandi framkvæmd heldur er aðeins verið að setja lagastoð fyrir henni. Meiri hlutinn beinir því til mennta- og menningarmálaráðuneytisins að skoða þessi atriði sem og áhrif alþjóðavæðingar í námi við heildarendurskoðun laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna sem liggur fyrir hjá menntamálaráðuneytinu. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingartillögum sem hér hefur verið farið yfir. Undir álitið rita undirrituð Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Pawel Bartoszek, Nichole Leigh Mosty, Valgerður Gunnarsdóttir og Vilhjálmur Árnason.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna, nr. 21/1992, um lánshæfi aðfaranáms. Frumvarpið er ekki langt, en hins vegar er það mikilvægt og svo sannarlega ekki í takt við þær áherslur sem minni hlutinn hefði viljað sjá. Við höfum gert verulegar athugasemdir við það hvernig málið hefur verið unnið í nefndinni þar sem við óskuðum eftir því að farið yrði yfir það hvort frumvarpið varðaði við stjórnarskrána og jafnræðisregluna. Því miður var ekki orðið við því. Virðulegi forseti. Ég vil segja hér strax í upphafi að við munum óska eftir því að málið fari til nefndar á milli 2. og 3. umr. til þess að gefa meiri hlutanum tækifæri til að verða við þessari ósk okkar. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna sem varðar lánshæfi aðfaranáms. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að tilefni frumvarpsins er að í skýrslu Ríkisendurskoðunar, Lánasjóður íslenskra námsmanna – Lánshæfi náms og þróun útlána frá því í júní 2011, mátti finna alvarlegar athugasemdir við lánveitingar lánasjóðsins vegna aðfaranáms. Aðfaranám, sem jafnframt er þekkt undir nafninu frumgreinanám, er í eðli sínu nám á framhaldsskólastigi fyrir nemendur sem af einhverjum ástæðum hafa ekki lokið námi við framhaldsskóla með formlegu framhaldsskóla-, starfsréttinda- eða stúdentsprófi. Námið fellur þannig ekki undir lög um framhaldsskóla heldur lög um háskóla, en í síðargreindum lögum segir að háskólum sé heimilt, að fengnu samþykki ráðuneytisins, að bjóða upp á aðfaranám fyrir einstaklinga sem ekki uppfylla inntökuskilyrði í háskóla. Aðfaranámið fer fram í samstarfi við háskóla eða á vegum hans, sem setur því reglur og ábyrgist gæði þess en fellur ekki undir yfirstjórn mennta- og menningarmálaráðuneytisins. Námið er í boði við þrjá einkarekna skóla hér á landi: Keili, Háskólann á Bifröst og Háskólann í Reykjavík. Það sem hefur verið helsta sérstaða aðfaranámsins gagnvart hefðbundnu framhaldsskólanámi, hvort sem er í dagskóla eða kvöldskóla framhaldsskólanna, hefur verið sú staðreynd að lánað hefur verið til aðfaranámsins hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna, bæði fyrir framfærslu og skólagjöldum. Langflestir nemendur hafa nýtt sér þann möguleika jafnvel þannig að þeir séu búnir að fullnýta möguleika sína til þess að taka lán fyrir skólagjöldum áður en kemur að háskólanámi. Í skýrslunni, sem vísað er til í upphafi greinargerðarinnar, beinir Ríkisendurskoðun þeim tilmælum til mennta- og menningarmálaráðuneytisins að tryggt verði að ákvæðum laga sé fylgt, að skipuð verði fagleg nefnd um lánshæfi náms og settar reglur um lánshæf skólagjöld. Ríkisendurskoðun lagði jafnframt til við Lánasjóð íslenskra námsmanna að sjóðurinn fylgdi lögum um lánshæfi, tryggði jafnræði framhaldsskólanema og myndi binda rétt til námslána tilteknum aldri og fjárhæð, endurskoðaði reglur sínar um skólagjaldalán vegna náms erlendis og upplýsti lánþega reglulega um fjárskuldbindingar sínar. Ríkisendurskoðun hefur ekki aðeins fjallað um aðfaranám í þessari skýrslu, heldur einnig í skýrslu sinni Frumgreinakennsla íslenskra skóla og hefur líka gefið út eftirfylgniskýrslur með þessum skýrslum. Þar beindi Ríkisendurskoðun þeim tilmælum til ráðuneytisins að það felldi frumgreinanámið að almennu framhaldsskólanámi og bætti lagaumgjörðina um námið. Við tökum undir mikilvægi þess að skýr lagastoð sé undir því sem Lánasjóðs íslenskra námsmanna gerir, að Lánasjóðurinn sé ekki að lána án þess að lagastoð sé fyrir því. Við gerum hins vegar alvarlegar athugasemdir við að með frumvarpinu er ekki farið að ráðleggingum Ríkisendurskoðunar um lánveitingar sjóðsins til aðfaranáms og lítið sem ekkert gert með aðrar ábendingar stofnunarinnar. Ríkisendurskoðun taldi að annaðhvort ætti að hætta alveg lánveitingum vegna aðfaranámsins eða breyta lögum um lánasjóðinn í samræmi við framkvæmd og gefa öllum nemendum framhaldsskóla kost á námslánum. Í umsögn skólameistara Fjölbrautaskólans í Breiðholti, sem barst við meðferð málsins, var bent á að með því að heimila aðeins lánveitingar til framfærslu og skólagjalda við sumt nám á framhaldsskólastigi en annað ekki, sé verið að festa enn frekar í sessi þá skipan að almennt bóknám á framhaldsskólastigi verði lánshæft fyrir suma nemendur en ekki aðra. Þetta segir einfaldlega hversu alvarlegt það er að meiri hlutinn skuli hafa hafnað beiðni okkar um að fá til ríkislögmann eða aðra sérhæfða í stjórnarskránni til að fjalla einmitt um þetta sem varðar stjórnarskrána, hvort verið sé að brjóta jafnræði á nemendum með þessu frumvarpi. Ég ítreka það sem kemur hér fram að í skýrslu Ríkisendurskoðunar er bent á að væntanlega sé ein helsta sérstaða aðfaranáms umfram hefðbundið framhaldsskólanám lán lánasjóðsins til framfærslu og skólagjalda frekar en námið sjálft. Tökum dæmi um lýsingu á vef Bifrastar - ágætur skóli, fínn skóli - þar sem verið er að fjalla um háskólagáttina. Þar eru kenndar þrjár kjarnagreinar, íslenska, stærðfræði og enska. Síðan eru fjórar áherslugreinar, bókfærsla, lögfræði, danska og heimspeki. Ég veit ekki betur en þetta sé hefðbundið bóknám við íslenskan opinberan framhaldsskóla. Við í minni hlutanum höfnum því einfaldlega að námi sem er í reynd á framhaldsskólastigi í einkareknum skólum sé hampað á þennan hátt um fram nám í opinberum framhaldsskóla. Lán frá Lánasjóði íslenskra námsmanna eru hugsuð til að tryggja jafnræði nemenda til náms, en ekki til að viðhalda hugmyndafræði um svokallað „fjölbreytt“ rekstrarform í skólakerfinu. Við sjáum einfaldlega hér, að mati minni hlutans, að sveltistefna ríkisstjórnarinnar gagnvart opinbera framhaldsskólakerfinu birtist enn á ný í þessu frumvarpi. Í frumvarpinu lagði ráðherra jafnframt til að auka enn á ójafnræði nemenda með því að banna lánveitingar vegna aðfaranáms erlendis. Í umsögn Sambands íslenskra námsmanna erlendis kemur fram að margir nemendur hafi nýtt sér þennan möguleika, t.d. nemar í byggingartæknifræði í Danmörku. Við lýsum líka yfir miklum áhyggjum af því hversu óskýr lagaumgjörðin almennt er utan um aðfaranámið og frumgreinakennsluna. Það kann að vera, það kom fram við umræðu í nefndinni, að nemendur átti sig hugsanlega ekki á að aðfaranámið felur ekki í sér almenn réttindi til inntöku í háskóla, líkt og stúdentspróf gerir, heldur eru réttindin til náms á háskólastigi bundin við viðkomandi háskóla eða byggð á samningum við einstaka háskóla. Þannig getur nemandi verið búinn að greiða umtalsverða upphæð fyrir nám á framhaldsskólastigi til að öðlast réttinn til að fara í háskóla en uppgötvar svo að námið uppfyllir ekki inntökuskilyrði þess náms sem hann eða hún vill fara í að aðfaranáminu loknu. Við tökum því undir tillögur meiri hlutans um að fella bráðabirgðaákvæði frumvarpsins á brott. Til að mæta þessum áhyggjum okkar og koma til móts við þær athugasemdir sem birtust í þessum skýrslum Ríkisendurskoðunar leggjum við til ákveðnar breytingartillögur. Ég held að við hljótum öll að vera sammála um mikilvægi þess að koma til móts við þá nemendur sem af einhverri ástæðu hafa ekki lokið námi á framhaldsskólastigi og gera það þannig að komið sé jafnt fram við alla sem hyggjast ljúka námi þar til þess að þeir geti farið inn í háskóla. Við leggjum því til eftirfarandi breytingu: „Sjóðnum er heimilt samkvæmt nánari fyrirmælum í úthlutunarreglum að veita námsmönnum námslán til aðfaranáms, allt að 60 stöðluðum framhaldsskólaeiningum, sé námið samþykkt af ráðherra.“ Hér er einfaldlega verið að leggja til að framhaldsskólar landsins, hringinn í kringum landið, geti líka boðið upp á aðfaranám eða frumgreinakennslu sem verður lánshæf gagnvart lánasjóðnum. Ég vænti þess að þar muni menn ekki vera að borga jafnvel hundruð eða þúsund eða milljónir í skólagjöld. Við leggjum líka til að breyta lögum um háskóla þannig að það sé skýrt að aðfaranámið feli í sér þau réttindi sem þarf til þess að fara inn í háskóla þannig að öllu aðfaranámi ljúki með stúdentsprófi. Undir þetta álit skrifa Eygló Harðardóttir, sem framsögumaður og hv. þingmenn Andrés Ingi Jónsson, Björn Leví Gunnarsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Guðjón S. Brjánsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. Ég vona svo sannarlega að þessar breytingartillögur verði samþykktar þannig að við getum tryggt að við mismunum ekki skólum sem ætla að bjóða upp á almennt bóknám á framhaldsskólastigi; að hægt sé að fara í þetta nám hringinn í kringum landið en ekki bara hér á suðvesturhorninu eins og þetta hefur verið þó að skólarnir hafi margir hverjir boðið upp á ágætt eða fjar- og dreifnám; að við snúum einfaldlega af þessari braut sem við sjáum hér aftur og aftur þar sem ráðist er harkalega að okkar ágætu opinberu framhaldsskólum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir hennar ræðu. Um hvað snýst þetta mál í grunninn? Það snýst um það að fram hafa komið ábendingar um að ekki væri nægileg lagastoð fyrir þeirri venju sem hefur skapast að lána til aðfaranáms við þessa skóla sem nú hefur verið gert í langan tíma. Þær ábendingar sem komu til okkar voru þess efnis að jafnvel mætti skilja það sem svo að ekki yrði lánað til þessa náms á næstunni nema slík lagabreyting kæmi til. Efnislega snýst frumvarpið um það að leggja lagastoð undir þessa framkvæmd sem hefur þegar átt sér stað. Það má síðan vel vera að við getum haft einhverja skoðun á því að koma þessum hlutum aðeins öðruvísi fyrir. Það má vel vera að ég geti að einhverju leyti verið sammála hv. þingmanni og mörgu af því sem kemur fram í minnihlutaáliti um faglegan grunn undir aðfaranámið, undir þau lög sem það hvílir á, um það að heppilegt væri að það gæti að einhverju leyti farið fram í framhaldsskólum, og reyndar, eins og reglugerð um aðfaranám kveður á um, er hægt að hafa aðfaranám í framhaldsskólum í samvinnu við háskóla, þannig að sú heimild er til staðar en hún hefur ekki verið nýtt. Málið snýst um þetta til að byrja með. Ef nefndin myndi síðan koma með þær breytingartillögur sem hér hafa verið lagðar til er að sjálfsögðu verið að leggja til gríðarlega mikla eðlisbreytingu á LÍN eins og það er í dag og á frumvarpi sem hefur verið lagt fram. Það er auðvitað umræða sem við getum tekið. En hér er verið að leysa ákveðið vandamál þess efnis að ekki hefur verið talin nægileg lagastoð fyrir þeirri framkvæmd sem verið hefur hingað til.
Virðulegi forseti. Það getur vel verið að hér sé verið að bregðast við, það kemur fram í greinargerðinni, við því hvernig hlutirnir hafa verið gerðir. En þegar við fáum alvarlegar ábendingar, ítrekaðar ábendingar, frá Ríkisendurskoðun um að það verklag sem hefur viðgengist sé ekki í lagi er það tillaga ráðuneytisins að festa það í sessi í staðinn fyrir að fylgja þeim tillögum sem Ríkisendurskoðun kom þó með. Hún kom með tillögu um að hætta lánveitingum eða tryggja að jafnræði væri með nemendum sem stunda almennt bóknám á framhaldsskólastigi. Við erum einfaldlega að setja það inn að ráðherrann hafi heimild, með samþykki ráðherra að sjálfsögðu, til að ramma af hvaða hæfnisþrep við erum að tala hér um. Það segir líka að þú þurfir að vera búinn að ljúka ákveðnum fjölda af framhaldsskólaeiningum til að það geti flokkast sem aðfaranám. En við erum einfaldlega að fylgja því eftir sem Ríkisendurskoðun lagði til fyrir þó nokkuð mörgum árum. Það má því segja að það sé stórundarlegt að menn skuli koma hingað inn með þessa tillögu nema, eins og við bendum á, að það sé hluti af aðför ríkisstjórnarinnar að opinbera framhaldsskólakerfinu eins og það hefur endurspeglast í áformum án nokkurs rökstuðnings varðandi sameiningu á mjög vel reknum opinberum skóla við einkaskóla. Enn á ný er komið með þetta þegar einfaldlega er hægt að segja: Við ætlum að koma eins fram við alla nemendur sem fara í sambærilegt nám til þess að þeir geti lokið réttindum til að geta haldið áfram í námi. Hér er talað um grundvallarbreytingu; ég vona svo sannarlega að hv. þingmaður sé ekki að segja að það sé grundvallarbreyting að við komum jafnt fram við fólk í sambærilegri stöðu. Það er undirstaða stjórnarskrárinnar.
Virðulegur forseti. Ég vil árétta það, svo að það liggi fyrir, að fallist hefur verið á þessa ósk minni hlutans um að láta ríkislögmann skoða málið. Hins vegar er það rétt að við í meiri hlutanum töldum ekki rétt að bíða eftir því áliti áður en málið yrði afgreitt. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í eitt vegna þess að hún, ásamt öðrum þingmönnum minni hlutans, lagði fram bókun sem ég ætla að lesa: „Það er gagnrýnisvert að allsherjar- og menntamálanefnd verði ekki við beiðni minni hlutans um að fresta afgreiðslu málsins þar til álit ríkislögmanns um hvort fyrirhuguð lagasetning um lánshæfi aðfaranáms standist stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Komi upp efasemdir um hvort lagasetning standist stjórnarskrá er það á ábyrgð hvers þingmanns að tryggja að svo sé í samræmi við drengskaparheit hans þar um. Með vísan til þess mun minni hlutinn ekki afgreiða málið frá nefndinni.“ Ég var að hugsa um að bóka gegn þessu, en mér finnst það gott sjónvarp að takast á um þetta við hv. þingmann hér. Eitt er að hafa þá skoðun að vilja hafa það fyrirkomulag að við eigum að veita lán til náms á framhaldsskólastigi. Það getur verið skoðun sem menn geta haft, en mér finnst ansi þröngur stakkur sniðinn af löggjafarvaldinu ef það getur ekki tekið ákvörðun um að veita lán til eins náms án þess að veita um leið lán til annars. Löggjafinn hlýtur að hafa ákveðið svigrúm í þessum efnum, óháð því hvort við viljum síðan að það svigrúm sé nýtt. Fólk hefur talað um ýmsa hluti. Fólk hefur talað um að takmarka nám við aldur. Það er auðvitað mismunun. Það er mjög margt í lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna sem felur í sér einhvers konar lögbundna mismunun aðgreint frá þeim sem eiga rétt á námsláni og þeim sem eiga það ekki. Við getum haft þá skoðun að sú mismunun eigi ekki að vera við lýði, en það er hæpið að sníða löggjafanum það þröngan stakk að hann geti ekki tekið ákvörðun um það.
Virðulegi forseti. Það er gott að heyra að meiri hlutinn hefur ákveðið að verða við beiðni okkar, það hefði verið óskandi að það hefði verið fyrr þannig að við hefðum ekki þurft að standa hér og ræða það, þó að þingmaðurinn telji að það sé ágætissjónvarp. Svigrúmið og ramminn sem við höfum sem þingmenn er algjörlega skýr, það er stjórnarskráin. Það er það sem við höfum. Ég vil minna þingmanninn á að við í allsherjar- og menntamálanefnd erum að fjalla um mál - ég hafði óskað þess að við hefðum gefið því máli aðeins betri gaum í stað þess að vera að flýta okkur að draga það út úr nefndinni eins og við gerum hér - sem snýr að banni við mismunun. Við viljum einmitt stuðla að því að fólk í sambærilegri stöðu njóti sambærilegra réttinda. Hér er minni hlutinn ekki að leggja til að allir fái námslán. Við erum einfaldlega að segja að allir framhaldsskólar eigi að hafa sömu tækifæri til að bjóða upp á almennt bóknám á ákveðnu hæfniþrepi, sem fellur undir aðfaranám. Það er það sem við erum að kalla eftir, að við gerum eins og okkar eftirlitsstofnun, eftirlitsstofnun Alþingis, lagði til en hlaupum ekki eftir hentistefnu eins ég nefndi sveltistefnu ráðherrans.
Virðulegur forseti. Mig langar til þess að taka undir þá punkta sem koma fram í áliti minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Í nefndaráliti meiri hlutans er lagt til að svokallað aðfaranám, sem er undirnám á framhaldsskólastigi og boðið er upp á í ákveðnum einkareknum háskólum, sé gert lánshæft. Þannig yrði almennt bóknám á framhaldsskólastigi lánshæft fyrir þá sem stunda nám í umræddum einkareknum háskólum en ekki nám í opinberum framhaldsskólum. Í 1. gr. laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna segir að hlutverk lánasjóðsins sé að tryggja þeim sem falla undir lögin tækifæri til náms án tillits til efnahags. Lagabreytingin sem hér er lögð til gengur þvert á þessi markmið. Hún er til þess fallin að skerða jafnrétti til náms og býður t.d. upp á mismunun vegna búsetu, efnahags eða fjölskyldustöðu. Eðlilegra væri að það sama gengi yfir alla skóla sem bjóða upp á nám á framhaldsskólastigi þannig að öllum nemendum á umræddu stigi framhaldsskóla byðist að taka námslán, en ekki einungis þeim sem stunda nám í þeim einkareknu skólum sem hér um ræðir.
Virðulegi forseti. Ég fagna breytingartillögunum sem eru þegar hjá meiri hlutanum, að útiloka ekki nemendur erlendis. Við í minni hlutanum viljum bæta við nokkrum breytingum í viðbót til þess að gera umgjörðina um aðfaranám aðeins skýrari. Þá langar mig að útskýra hvað þær breytingar ganga út á og sér í lagi skipting og breyting á lögum um háskóla þar sem við bætist að öllu aðfaranámi lýkur með stúdentsprófi. Í reglugerð um aðfaranám er einmitt tiltekið að þeir nemendur sem ætla að fara í aðfaranám þurfi að hafa lokið 140 framhaldsskólaeiningum og að aðfaranámið sé 60 einingar. Viðkomandi nemandi lýkur því námi með 200 einingar sem er nóg til þess að útskrifast með stúdentspróf af kjarnabraut. Það er því ekki nema eðlilegt að nemandi sem hefur klárað 200 framhaldsskólaeiningar í aðfaranámi sé í rauninni búinn að klára það hæfniþrep eða þriðja þrep sem hann er að taka skref af og inn í háskóla. Okkur fannst því eðlilegt að skýra rétt nemenda til þess að þegar þeir hafa klárað aðfaranám og þótt þeir séu komnir með stúdentspróf þá geti þeir mögulega leitað til annarra háskólastofnana ef svo ber undir. Hver veit nema háskóli hverfi? Framhaldsskólar hafa horfið og kannski einhver réttindi sem eru ekki til lengur af því skólinn er ekki til eða brautin er ekki til. Þá hefðu nemendurnir a.m.k. unnið sér inn þau réttindi að vera með stúdentspróf, útskrift af þriðja þrepi, og gætu þá farið inn í hvaða háskóla sem er sem skilgreinir aðgangskröfur að námsbrautum sínum með tilliti til þeirra formerkja sem þeir setja. Breytingartillagan er að öllu leyti skýring á réttindum nemenda og ætluð til þess að efla námið og veita betri ramma fyrir það ferli sem nemendur geta dottið í. Þetta eru eldri nemendur sem eru þarna í aðfaranáminu. Það getur orðið truflun á námsferlinum á þeim tíma, jafnvel frekar en á öðrum tímum. Með því að tryggja að gráðunni sé náð er miklu meira frjálsræði í vali nemenda í næstu skrefum, þeir eru ekki bundnir við einn háskóla sem setur þá inn á ákveðna lokaða braut í aðgengi að háskólanámi. Við mælumst til þess að Alþingi styðji þessa réttindauppfærslu. Að öðru leyti lítur málið vel út.
Frú forseti. Ég má til með að taka undir með öðrum ræðumönnum og þátttakendum í minnihlutaáliti allsherjar- og menntamálanefndar í þessu máli. Mig langaði aðeins að koma inn á bókun minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar í málinu og viðhorf alla vega þeirrar sem hér stendur gagnvart þeim spurningum sem vakna um hvort þetta frumvarp, eins og það er lagt fram, standist jafnræðisákvæði stjórnarskrárinnar. Hv. þm. Pawel Bartoszek kom inn á það áðan að þær breytingartillögur sem minni hlutinn legði til væru með þeim hætti að um eðlisbreytingu á núverandi fyrirkomulagi væri að ræða. Gott og vel, vissulega erum við með breytingartillögur og við erum að leggja til að farið verði öðruvísi að þessu en meiri hlutinn leggur til. Einnig minntist hv. þingmaður á að fram hefði komið í meðförum málsins hjá nefndinni að mögulegt væri að ekki yrði lengur veitt lán hjá LÍN til aðfaranáms nema að lagastoð fengist frá Alþingi. Mig langar að staldra aðeins við áður en ég kem að bókuninni sem hv. þingmaður var svo góður að lesa upp áðan og ég þarf ekki að endurtaka alveg strax. Varðandi þessi tvö mál er í fyrsta lagi 40 ára gömul hefð fyrir því hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna að lána fyrir aðfaranámi. Það hefur svo sem verið farið ágætlega yfir það hvernig sú hefð hefur myndast, en aftur á móti hefur sú hefð ekki haft lagastoð heldur hefur verið við lýði án hennar. Eins og við vitum er það þannig að þegar framkvæmdarvaldið hefur framkvæmt eitthvað án lagastoðar í langan tíma geta myndast væntingar um að framkvæmdarvaldið haldi því áfram. Því geta þeir sem verða síðan fyrir því fá ekki sömu meðferð frá framkvæmdarvaldinu, sem hafði ekki lagastoð áður og ætlar núna að hætta að veita lán af því hún hefur ekki lagastoð, álitið það mismunun og brot á stjórnsýslulögum eða stjórnsýslurétti. Þetta finnst mér áhyggjuefni, frú forseti. Það er ekki til eftirbreytni að opinberar stofnanir geti komið til ráðuneyta og hótað því að ætla að haga stjórnsýsluháttum sínum einhvern veginn öðruvísi til þess að ná fram vilja sínum, þ.e. að stofnun hætti að veita ákveðna þjónustu sem hún hefur veitt til þess að þvinga fram ákveðna niðurstöðu á löggjafarþingi Íslendinga. Mér finnst það ekki boðleg vinnubrögð [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]og ég hef áhyggjur af því að það standist ekki stjórnskipunarréttarfar okkar. Þetta er eitt. Ég hef sem sagt ekki áhyggjur af því að ef þessi lagastoð kemur ekki til sé LÍN í einhverjum rétti til að hætta að lána í þetta aðfaranám. Þess vegna sé ég ekki af hverju okkur liggur svona á. Mér finnst ekki að Alþingi Íslendinga eigi starfa undir hótunum um það að þá hætti Lánasjóður íslenskra námsmanna að lána til aðfaranáms eins og hann hefur gert í 40 ár án lagastoðar. Svo er það annað, um jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Ég er ekki sannfærð um það að ef við ætlum að lögfesta þessa framkvæmd, sem var mögulega aldrei raunverulega í samræmi við stjórnarskrá, ég veit það ekki, ég er enginn sérfræðingur á því sviði, en eins og þetta horfir við mér þá vekur það upp verulegar efasemdir ef við ætlum að heimila lánasjóðnum að veita lán, við ætlum að gefa lánasjóðnum þessa lagastoð og við ætlum að setja í lögin okkar að sumir skólar sem veita ákveðna þjónustu séu lánshæfir á meðan aðrir skólar sem veita sambærilega þjónustu séu ekki lánshæfir. Eini munurinn er hvort um einkaskóla eða opinbera skóla er að ræða. Hugsum okkur líka muninn, það kostar rosalega mikið að fara í einkaskóla, þar eru skólagjöld og það fást meira að segja lán fyrir þeim, hinir skólarnir eru ekki með svona há skólagjöld en fela þar með samt ekki í sér framfærslulán frá LÍN. Mér finnst allrar umhugsunar vert hvort slík framkvæmd brjóti á jafnræðisákvæði stjórnarskrárinnar. Út á það gengur bókun minni hlutans. Út á það ganga hugleiðingar okkar og beiðni okkar um að fá álit ríkislögmanns á því hvort fyrirhuguð lagasetning brjóti á jafnréttisákvæði stjórnarskrárinnar. Ég skal ítreka það að auðvitað hefur verið orðið við þeirri beiðni okkar að senda spurningar til ríkislögmanns þar um. Aftur á móti sneri bókunin að því að ákveðið var að bíða ekki eftir áliti ríkislögmanns. Eins og fram kom í máli hv. þm. Pawels Bartoszeks sér hann ekki tilefni til þess að bíða eftir álitinu áður en málið er afgreitt, hvort hann átti við afgreitt út úr nefnd eða afgreitt út úr þingi veit ég ekki, ég veit hins vegar að við höfum hug á að fá þetta álit áður en við sjáum okkur fært að veita þessu máli einhvers konar framgöngu á þingi. Eins og kemur fram í bókuninni finnst okkur mikilvægt að komi upp efasemdir um hvort lagasetning standist stjórnarskrá sé það á ábyrgð hvers þingmanns fyrir sig að tryggja að svo sé. Það er algjörlega í samræmi við drengskaparheit okkar að stjórnarskránni. Út á það gengur þessi bókun og út á það gengur minnihlutaálitið að hluta til. Það byggir á tveimur mjög mikilvægum reglum sem við höfum í réttarfari okkar, það er lögmætisreglan og það er jafnræðisreglan og það að lík mál skuli meðhöndluð líkt og ólík mál ólíkt. Ef við erum með sambærilegt nám sem fær ekki sambærilega meðferð þegar kemur að nemendum vakna upp efasemdir um hvort jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar sé framfylgt með þessum lögum. Svo erum við með lögmætisregluna. Við erum náttúrlega í vissum vanda stödd. Allar aðgerðir stjórnvalda eiga að vera byggðar á lagastoð. Stjórnvöld verða að hafa heimild til þess í lögum að aðhafast eitthvað. Því er mjög oft gleymt á Íslandi, en svona er þetta samt. Þetta er búið að vera svona í 40 ár, ég segi það bara. Stjórnskipunarréttur og jafnræðisreglan gera það samt að verkum að þegar framkvæmdarvaldið lætur sér ekki segjast og framkvæmir hluti þrátt fyrir að lagastoð vanti þá getur myndast ákveðin venja og fólk getur farið að líta á það sem lagastoð. Það er margt í þessu. Mér finnst fullt tilefni til að bíða álits ríkislögmanns á því hvort þetta fyrirkomulag standist stjórnarskrá og mér finnst líka fullt tilefni til þess að samþykkja breytingartillögu minni hlutans í þessu máli.
Frú forseti. Mér þykir þetta afar áhugaverð umræða og ekki síst orð hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur hér áðan. Það þarf ekki meira til þess að málið verði tekið aftur til nefndar. Það vona ég að formaðurinn ákveði að gera þar sem sú formlega ósk hefur komið hér úr pontu, því að þessi vinnubrögð eru engan veginn ásættanleg. Ég velti því fyrir mér, eins og minni hlutinn í nefndinni hefur rakið hér, að hér er verið að styðja við einkareknu skólana umfram aðra, eins og núverandi ríkisstjórn hefur því miður mikla tilhneigingu til. Við horfum hér upp á stórslys í því samhengi. Í áliti meiri hlutans hérna, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn áréttar að með frumvarpinu er ekki verið að leggja til breytingar á núverandi framkvæmd heldur að fá lagastoð fyrir henni.“ Í staðinn fyrir að gera almenna bragarbót á lögunum ætlar ríkisstjórnin að viðhalda þessu ástandi. Ég verð nú að nefna það sem fram kemur í umsögn nemendafélags Tækniskólans, af því að sá skóli hefur verið töluvert til umræðu. Mér finnst þetta áhugavert. Ég ætla að fá að lesa aðeins upp úr því, með leyfi forseta: „Nemendafélaginu finnst áhugavert að sjá að nám á framhaldsskólastigi sé kennt innan háskólanna, af hverju er það ekki kennt innan framhaldsskólanna? Okkur finnst eins og þetta frumvarp sé til þess komið [sic] að hylja yfir 25 ára regluna sem samþykkt var í fjárlögunum árið 2015, þar sem nemendum 25 ára og eldri var ekki hleypt lengur inn í framhaldsskólanna í bóklegt nám. Finnst háttvirtum [sic] mennta- og menningarmálaráðherra þetta frumvarp leysa þann vanda að svo stöddu? Að senda þessa einstaklinga sem 25 ára og eldri eru í dýra, einkarekna skóla eins og Háskólann í Reykjavík, Háskólann á Bifröst eða Keili?“ Svo kemur hér reyndar líka fram að nemendafélaginu finnist það skjóta skökku við að ráðuneytið skuli ekki hafa leitað til háskólanna, menntaskólanna eða framhaldsskólanna áður en þetta frumvarp var lagt fram. En það er kannski eins og með svo margt annað sem því miður einkennir núverandi stjórnvöld, að ekki er leitað álits nokkurs sem málin varða hverju sinni, samanber umræðu um þennan skóla þaðan sem þessi umsögn kemur, eða varðandi Fjölbrautaskólans við Ármúla um þá sameiningu sem virðist vera ákveðin, þó að ráðherra hafi nú reynt að bera það af sér í morgunútvarpi í morgun og finnist við vera að „fjaðrafokast“ hér með umræðuna. Auðvitað eigum við fyrst og síðast að hugsa lánasjóðinn sem jöfnunartæki. Lánasjóðurinn á að vera jöfnunartæki til þess að öllum sem vilja stunda nám sé gert það kleift. Það er ekki bara fyrir suma. Það á ekki að vera þannig að í framhaldsskólum eða í einhverju slíku námi þar sem fólk undirbýr sig undir háskóla, að það hafi ekki sömu tækifæri og aðrir af því að það býr ekki í nágrenni við þá skóla sem hér eru upptaldir og bjóða þetta aðfaranám, en það er samt þannig. Við búum í samfélagi sem er þess eðlis þó að fjarnám hafi sem betur fer aukist gríðarlega mikið, sem er af hinu góða, en. Það kostar þó líka sitt, sem betur fer þó miklu minna en einkareknu skólarnir, og gerir fólki kleift að stunda nám í heimabyggð. En það breytir því ekki að þeir sem vilja vera innan skólakerfisins þurfa að taka sig upp og flytja ef þeir þurfa fyrirgreiðslu. Það getur ekki talist jafn réttur til að stunda nám ef maður þarf að flytja á suðvesturhornið til þess að undirbúa sig undir háskólanám af því að maður hefur ekki tök á því í heimabyggð nema maður fái einhvers konar fyrirgreiðslu. Jöfnun á námskostnaði dugar náttúrlega mjög skammt ef maður þarf að taka sig upp og flytja. Það þekkjum við sem eigum börn sem hafa þurft að sækja skóla langt í burtu. Ég sendi mína krakka t.d. annars vegar á Laugar og hins vegar hér í Verzlunarskóla Íslands. Ég tala af reynslu hvað það varðar. Mér finnst það bara mjög mikilvægt að þeir sem fara fyrir þessu máli átti sig á því að þeir eru að búa til mismunun og festa hana lög. Hafi mismununin verið til 40 ára án þess að það væri í lögum þá eigum við ekki að festa hana í lögum. Það getur ekki verið ásættanlegt. Í umsögninni er talað um að margir eldri þingmenn átti sig ekki á þróuninni sem átt hefur sér stað síðustu ár í kerfinu. Ég verð að segja að ég tel formann allsherjarnefndar nú ekki vera eldri borgara. Ég tel að hún eigi alveg að vita um hvað málið snýst. Ég held að nefndin sé ekkert háöldruð þannig að þessar athugasemdir sem þarna eru fram settar eigi nú alveg að geta skilað sér til nefndarmanna. Ég verð að taka undir það sem hér kemur fram og við höfum margoft rætt, um aukin geðræn vandamál og annað slíkt, sem verða þess valdandi að fólk hættir í námi tímabundið, það sækir sér e.t.v. nám síðar á lífsleiðinni og velur þá kannski þetta úrræði vegna þess að það þarf á fjárhagslegum stuðningi að halda. Þá er verið að skerða réttindi bæði þessa hóps og annarra sem myndu kannski eiga þess kost að fara í ódýrara nám. Það er auðvitað mikilvægt, eins og hér hefur verið haldið til haga, að það nám veitir bara réttindi í þá skóla sem hér um ræðir. Maður fær ekki réttindi til þess að fara í Háskóla Íslands eða Háskólann á Akureyri. Maður þarf hugsanlega að bæta við sig 200 framhaldsskólaeiningum frá þessum skólum, sem maður nær sér þó í í gegnum þetta nám. Það er gott að fólk átti sig á því. Ég veit til þess að fólk hafi ekki áttað sig á því fyrr en of seint. Það hefur verið komið af stað í nám áður en það áttaði sig á því. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra, virðulegi forseti. Mér finnst bara ástæða til þess að þegar við erum að gera breytingar á lögum eigum við að gera þær í átt að auknu jafnræði, ekki í átt að aukinni mismunun. Fyrir það virðist þessi ríkisstjórn ætla að standa, að auka bilið á milli fólks. Það munum við aldrei samþykkja, Vinstri græn.
Virðulegi forseti. Ég vil ítreka, af því að það kom fram eins og það hefði bara gerst núna, að við urðum við þeirri beiðni 10. maí sl. að fá álit ríkislögmanns og með leyfi forseta ætla ég að fá að vitna í þá beiðni til ríkislögmanns: „Allsherjar- og menntamálanefnd er með til umfjöllunar 392. mál, Lánasjóð íslenskra námsmanna, lánshæfi aðfaranáms. Á fundi nefndarinnar 10. maí sl. kom fram sú ósk um að fá minnisblað eða álitsgerð frá ríkislögmanni um hvort hann telji ákvæði frumvarpsins fara í bága við ákvæði 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins nr. 33/1944, þ.e. jafnræði til náms, þá sérstaklega gagnvart nemum í framhaldsskólum sem eru ekki í aðfarahæfu námi.“ Ég heyri það sem hér er sagt, en ég ítreka að hér er einungis verið að setja lagastoð og er meira en tilbúin til að ræða um menntamálin og stefnu er varðar námslán og fleira þegar við förum í heildarendurskoðun laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna og hlakka til þess í haust. Svo það komi fram þá er ranglega farið með nokkra hluti. Aðfaranám er skilgreint og er á ábyrgð háskóla sem er sniðið að inntökuskilyrðum að ákveðnum námsbrautum. Háskólar geta gert samninga við hvaða framhaldsskóla sem er um að bjóða upp á aðfaranám fyrir háskóla. Það stendur háskólum til boða og þeir geta gert samninga við alla þá framhaldsskóla sem þeim hugnast. Þá kannski rétt í lokin. Við tökum þetta mál aftur inn í nefndina og ræðum það sjálfsagt. En ég get ekki orða bundist vegna orða hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur varðandi meinta 25 ára reglu. Það er engin 25 ára regla. [[Gripið fram í.]]Það er forgangsregla sem samþykkt var af hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur sem var þáverandi menntamálaráðherra og það er nægt rými fyrir alla nemendur í framhaldsskólakerfinu óháð aldri. Framlög á nemendaígildi í framhaldsskóla eru ekki aldurstengd. Því er ekki um að ræða að það sé ekki greitt fyrir alla nemendur skólanna. Þessi ranga og villandi umræða hefur skaðað af því að fólk heldur að framhaldsskólinn sé ekki opinn og sækir ekki um, af því að þetta er röng umræða. Það er rangt að skólarnir og framhaldsskólarnir séu ekki opnir. Þeir eru galopnir fyrir nemendum 25 ára og eldri. Ég hef talað við rektora sem þykir umræðan miður af því að þeir fá ekki jafn margar umsóknir. Skólarnir eru galopnir fyrir nemendunum og hafa pláss fyrir þá. Þessir nemendur eru aftar í röðinni samkvæmt forgangsreglu sem var samþykkt af menntamálaráðherra Katrínu Jakobsdóttur og komast þá kannski ekki inn í einhverja skóla vegna þessara forgangsreglna. Það reynir á þær mjög sjaldan af því að það eru einungis örfáir skólar þar sem samkeppni er það gríðarlega mikil. Það er rangt að ekki sé greitt fyrir 25 ára og eldri nemendur. Það er rangt að ekki sé nægt rými fyrir þá í framhaldsskólum og skólarnir séu einhvern veginn lokaðir fyrir þeim. Mér þykir það miður. Þessi umræða snertir svo sem ekki þetta frumvarp svo mikið, en það er sjálfsagt að svara þessu. Við tökum málið þá aftur til allsherjar- og menntamálanefndar eftir 2. umr.
Virðulegi forseti. Eins og kom fram í máli hv. þingmanns þá geta háskólarnir verið í samvinnu við framhaldsskólana um að veita þetta nám. Þá er í rauninni bara mjög augljóst að spyrja hvort það sé ekki eðlilegt að námi ljúki með stúdentsprófi fyrst einingafjöldinn er einmitt sá hinn sami og að klára kjarnabraut. Það er enginn ágreiningur t.d. innan LÍN um að nám á aðfarabraut sé á framhaldsskólastigi. Þessu til viðbótar er augljóst að framhaldsskólar geta veitt þá þjónustu ef það tekst þannig til í samningum við háskóla. Það er því allt sem segir að maður sé að klára framhaldsskólanám að loknu aðfaranámi ef maður hefur ekki klárað stúdentspróf áður sem er líka möguleiki. Ef þú ert með þennan pakka, 140 einingar, hefur ekki klárað stúdentspróf og bætir við þig þessum 60 einingum sem eru í aðfaranáminu, klárar þá 200 einingar sem er nóg til þess að fá stúdentspróf, er þá ekki mjög augljóst að þessu námi ætti að ljúka með stúdentsprófi?
Virðulegi forseti. Ég er ekki að segja að ég sé ósammála því að við þurfum að skoða lánareglurnar. Það er mjög brýnt að við förum saman í heildarendurskoðun á þeim. En í dag er munur á aðfaranámi og stúdentsprófi. Ef við ætlum að fara að breyta því núna þá erum við að gera meiri háttar breytingar á lánafyrirkomulagi Lánasjóðs íslenskra námsmanna og eru það miklu stærri breytingar en hér segir til um þar sem við erum aðeins að veita þessari framkvæmd sem er nú í gildi hjá lánasjóðnum lagastoð. Ég er alveg opin fyrir því að við skoðum hvernig aðfaranám eigi að vera af því að það er ekki ígildi stúdentsprófs í dag. Það eru þá meiri háttar breytingar. En ég er alveg tilbúin að skoða þetta í haust í heildarendurskoðun um lánasjóðinn.
Virðulegi forseti. Ég lít ekki á þessa breytingu sem breytingu á lánunum sem slíkum eða lánafyrirkomulaginu heldur ítrekun á þeim réttindum sem nemendur vinna sér inn með þeim einingafjölda sem þeir hafa klárað. Málið er augljóst bara í útreikningum séð, 200 einingar kláraðar, 200 framhaldsskólaeiningar kláraðar samkvæmt LÍN og öllu. Það breytir engu um lánshæfið, það færi ekkert lánshæfi yfir á framhaldsskólann sérstaklega út af þessu. Það fylgir áfram aðfaranáminu. Síðan er hin spurningin hvort það stangist á við jafnræðisregluna eða ekki. Það er þá bara önnur spurning að svara, hvort það sé nauðsynlegt að færa lánafyrirkomulagið burt frá aðfaranáminu og yfir á alla sem eru á því stigi. Þetta snýst bara um það að lög um aðfaranám séu skilgreind á þann hátt að þegar maður lýkur þessum 200 eininga pakka þá er það jafngildi þess að klára stúdentspróf. Því fylgir ýmislegt jákvætt eins og ákveðið faglegt ferli varðandi vottun á námsbrautum og því um líkt sem er mjög eðlilegt að taka tillit til.
Virðulegi forseti. Ég er ekkert viss um að það sé slæm hugmynd að ljúka aðfaranámi með stúdentsprófi, en við verðum að átta okkur á hvernig það aðfaranám er sem við lánum til í dag. Það er t.d. aðfaranám sem er undirbúningsnám fyrir ákveðna læknaskóla erlendis. Á því að ljúka með stúdentsprófi? Nei, við getum ekki þvingað einhverja skóla erlendis sem bjóða upp á aðfaranám að það gildi til að ljúka stúdentsprófi, en hérlendis þurfum við kannski að skoða málin betur. Aðfaranám í dag er oft þannig að það gildir einungis fyrir þann háskóla sem maður tekur aðfaranámið til. Ef við viljum breyta því í heildina þá erum við auðvitað að breyta því þannig að það verður ekkert aðfaranám sem gildir einungis í einn skóla, heldur erum við að tala um stutt stúdentspróf, einhvers konar flýtileið, sem gildir þá inn í alla skóla. Ég er ekki alveg viss um hvernig við eigum að fara að þessu. [[Gripið fram í.]]Við þurfum auðvitað bara að skoða þetta. Ég held að það skipti ekki öllu máli að gera það nákvæmlega núna því að það væru stærri breytingar. Þá værum við t.d. að sleppa því að lána þeim sem eru í aðfaranámi erlendis fyrir læknaskólana sem eru helstu lánin sem við veitum í dag til námsmanna erlendis í aðfaranámi. Þannig að ég tel þetta ekki mikilvægt í þessa umræðu, en finnst mikilvægt að við ræðum aðfaranám í heild sinni þegar við förum í endurskoðun á lögunum.
Virðulegi forseti. Ég get eiginlega ekki annað en komið í andsvar við hv. þingmann. Þó að hún sé búin að segja það nokkuð oft hér í pontu Alþingis að það sé engin 25 ára regla, þá er það svo. Þegar fjárveitingar eru takmarkaðar til framhaldsskóla þá er það svo. Ef nemendum 25 ára og eldri fækkaði um 742 milli áranna 2014 og 2015, þá er það af einhverjum ástæðum. Það er alveg á hreinu. Það er vegna þess að þá er tekin pólitísk ákvörðun af hálfu Illuga Gunnarssonar þáverandi menntamálaráðherra sem hann stóð við hér í þinginu. Hann var ekkert að fara í neinar grafgötur með það. Hv. þingmaður hefur sagt það sjálf að það þurfi bara að forgangsraða betur. Við þurfum þá að skoða það. Hv. þingmaður hefur líka lýst því yfir hér í sérstökum umræðum um þetta mál að henni finnist ekki endilega eðlilegt að nemendur 25 ára og eldri séu í framhaldsskólum með öðrum nemendum. Fyrrverandi ráðherra vildi finna önnur úrræði. Ég heyri ekki betur en hv. þingmaður hafi tekið undir það. Þetta snýst um fjársvelti framhaldsskólanna. Þetta snýst um það að núna erum við að fjalla um fjármálaáætlun sem skilar ekki inn til skólanna því sem þeir áttu að fá. Það er niðurskurður til framhaldsskólanna miðað við það sem þeir áttu að fá sem viðheldur þessari stefnu. Þannig að halda öðru fram en því að 25 ára og eldri eigi ekki greiðan aðgang inn í skólana, nema vissulega inn í verknámið, þar var þetta ekki sett, við erum að tala um bóknámið, er ekki rétt, það er þannig. Hvort sem þingmaðurinn vill gangast við því eða ekki. Hafandi unnið inni í þessu kerfi, það hef ég gert, ég held ekki að hv. þingmaður hafi gert það, þá veit ég þetta. Þó að einhverjir rektorar hafi sagt henni eitthvað annað þá má vel vera að einhverjir skólar geti tekið við nemendum, þeir hafi til þess fjármagn, en þeir eru ekki margir.
Virðulegi forseti. Takk fyrir þetta. Ég held ekkert að 25 ára nemendur og eldri eigi ekki að vera í menntaskólum. En það hefur sýnt sig í löndum sem við berum okkur saman við að þar vilja 25 ára og eldri nemendur frekar fara í einhvers konar fullorðinsfræðslu, þau vilja oft leita í nám og eru komin á þann aldur að þau hafa fyrir börnum að sjá og vilja fá öðruvísi nám heldur en að sitja á skólabekk á daginn í þrjú ár. Ég held að hér séum við bara að leyfa þeim að fá lán til að nýta sér þetta úrræði, en þau eru auðvitað velkomin í framhaldsskólann á sömu forsendum og aðrir. Það sem var gert var að framlög til hins opinbera í þessa framhaldsfræðslu voru stóraukin til þess að sporna við brottfalli og ýta undir að 25 ára nemendur og eldri gætu klárað stúdentspróf og fengið lán til þess að fara í áframhaldandi nám eins og í háskólum. Þau Norðurlönd sem við berum okkur saman við eru með miklu strangari og meiri reglur en þessa forgangsröðun sem við erum með á þessum lista. Það er nú bara svo að 25 ára og eldri nemendur komast inn í framhaldsskóla á Íslandi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta svar. Já, það er akkúrat þetta sem ég sagði. Þessir á áttunda hundrað nemendur sem hefur fækkað á milli ára, langaði þá ekkert í skóla? Hvers lags málflutningur er þetta? Þetta er ekki bjóðandi. Það að einhverjir vilji fara í fullorðinsfræðslu, það kostar. Það kostar meira og það er akkúrat það sem við höfum alltaf verið að tala um. Það er verið að auka bilið á milli þeirra sem kjósa að sækja sér nám, samanber þetta frumvarp sem hv. þingmaður er að tala hér fyrir. Öðruvísi nám. Sitja á skólabekk. Nú verð ég að taka undir með þeim sem sendu umsögn af hálfu Tækniskólans. Á hvaða aldri er hv. þingmaður? Ég kem úr Menntaskólanum á Tröllaskaga sem er mjög framsækinn skóli. Þar þarftu ekkert endilega að sitja á skólabekk. Þú getur komið og farið nánast eins og þú vilt. Þú getur verið í fjarnámi, getur komið inn í skólann þegar hentar og allt það. Það er einfeldni að halda því fram að fullorðið fólk hafi ekki val um að fara inn í framhaldsskólann nema sitja þar allan daginn. Það er kjánalegt að segja svona vegna þess að þetta er ekki eins og staðan er í dag. Hv. þingmaður getur ekkert horft fram hjá því að aukin framlög sem hafa verið ætluð og eru ætluð núna til framhaldsskólans eru vegna þess að nemendum fækkar. Það er ekki bara náttúruleg fækkun. Það er vegna þess að það er minna aðgengi. Við þurfum líka að horfa til þess, af því að hér höfum við verið að tala um sameiningu Tækniskólans og Fjölbrautarskólans við Ármúla, að það eru tvö ár sem við þurfum að standa af okkur fækkun nemenda. Svo fjölgar aftur. Frú forseti. Þessi málflutningur sem formaður allsherjar- og menntamálanefndar reynir ítrekað að halda fram til að verja sig og málstað hægri stefnunnar um að það sé jafnt aðgengi fyrir alla í skólana, er ekki staðreynd. Tölurnar segja annað. Fækkun nemenda segir annað. [[Forseti hringir.]]Við getum ekki horft fram hjá því.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Henni finnst kannski kjánalegt að það sé fólk sem horfir öðruvísi á málin, þá er það bara svo. [[Gripið fram í: … staðreynd.]]Ég segi það nú hér að 25 ára og eldri nemendur eiga að hafa val, þeir eiga að hafa val um að hvernig þeir mennta sig, hvort þeir fara í framhaldsskóla eða hvort þeir [[Þeir hafa ekki val, um það snýst málið.]]fari í aðfaranám [[Ræðumaður hefur orðið.]] [[Gripið fram í.]]
Ræðumaður er með orðið.
Ég er með orðið.
Ró í salnum.
Þeir eiga að hafa val um það. Til þess verðum við að styðja þá og umræða um það að þeir komist ekki inn í námið veldur skaða, þeir sækja minna um. Við þurfum að líta til þess, af því að hv. þingmaður nefnir að þeim hafi stórlega fækkað í framhaldsskólum: Við hvaða ár er hún að miða? Hún er að miða við ár þar sem var mikið atvinnuleysi, þar sem fólk leitaði mikið [[Gripið fram í.]]í skóla, mikið í nám … [[Forseti hringir.]] [[Forseti biður …]] [[Forseti hringir.]]
Forseti óskar eftir ró í salnum. Ræðumaður er með orðið.
Það var mikið atvinnuleysi og fólk leitaði frekar í nám sem er gott, en í dag þar sem við búum við eiginlega ekkert atvinnuleysi leitar fólk að sjálfsögðu minna í skólana. [[Gripið fram í: Ég hélt að Bjarni … atvinnuleysi 2014. Var hann að ljúga þá eða þú núna?]]
Frú forseti. Ég get auðvitað ekki setið undir því að ég sé að fara með fleipur. Ég var ekki að tala um árin eftir hrun. Ég nefndi sérstaklega árin 2014 og 2015 þar sem nemendum 25 ára og eldri hefði fækkað um á áttunda hundrað. Um það snýst málið og það á að fara rétt með. Hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar getur ekki leyft sér að koma hér og halda því stöðugt fram, bæði hér og í fjölmiðlum sem hún kemur sér í til þess að ræða þessi mál, að það sé ekki takmörkun á aðgengi og að nemendum hafi ekki fækkað þess vegna. Það er ekki rétt. Staðreyndin hefur komið fram í skriflegu svari frá fyrrverandi mennta- og menningarmálaráðherra. Hv. þm. Oddný Harðardóttir fékk ítarleg svör við spurningum um þetta mál. Það hefur verið rætt í sérstökum umræðum oftar en einu sinni, bæði á síðasta þingi og nú, þannig hv. þingmaður getur bara leitað sér upplýsinga ef hún telur að ég fari hér með rangar tölur. Hún vitnar hins vegar í einhver allt önnur ár en ég nefndi.
Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en tekið undir orð hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur. Það er grafalvarlegt mál að standa í pontu Alþingis og fara með fleipur. Grafalvarlegt mál. Við erum ekki einhvers staðar úti í bæ að spjalla saman yfir kaffibolla. Þetta er málfundarstaður þjóðarinnar, Alþingi Íslendinga. Hér er talað eins og það hafi verið svona gríðarlegt atvinnuleysi. Atvinnuleysi árið 2014 var undir 5%, hv. þingmaður. Og að tala hér eins og 25 ára og eldri hafi ekki haft það val að sækja sér einhverja menntun annars staðar, hvers lags bull er þetta eiginlega? Það gátu allir náð sér í menntun sem þeir gátu borgað fyrir áður en þessi 25 ára regla var sett - regla sem þáverandi hæstv. menntamálaráðherra, Illugi Gunnarsson, kallaði ítrekað 25 ára reglu hér í pontu. Ég veit ekki af hverju hv. þingmaður lætur eins og svo hafi ekki verið. Vill hv. þingmaður meina að fyrrverandi hæstv. menntamálaráðherra, Illugi Gunnarsson, hafi ítrekað verið að ljúga [[Forseti hringir.]]að þingheimi þegar hann talaði um 25 ára reglu? Það á einfaldlega að segja satt. Fólk á að hafa þann manndóm [[Forseti hringir.]]í sér að geta staðið með sínum skoðunum.
Virðulegi forseti. Mér finnst rosalega gaman að tölum og svona þannig að ég fletti bara upp á vef Hagstofu Íslands. Árið 2013 var 10,6% atvinnuleysi meðal 16–24 ára og 4,6% meðal 25 ára og eldri, árið 2014 var 9,9% og 4,3% og árið 2015 var atvinnuleysi meðal 16–25 ára 8,7% og 3,2% hjá 25 ára og eldri. Þarna er greinileg lækkun á atvinnuleysi, eða sem nemur um 1.200 manns í hópnum 25–54 ára. Því miður eru gögnin ekki nákvæmari en þetta á Hagstofunni. Jú, það er einhver lækkun þarna sem gæti útskýrt að einhverju leyti fækkun nemenda eldri en 25 ára, en gögnin eru ekki alveg nógu nákvæm til að hægt sé að fullyrða nokkuð um það.
Frú forseti. Þetta hafa um margt verið áhugaverðar umræður. Ég ætla samt sem áður að gerast svo brött að ræða um frumvarpið sem hér er fyrir framan okkur. Mig langaði einfaldlega að árétta að við í minni hlutanum höfum að sjálfsögðu meðtekið það að send hefur verið beiðni til ríkislögmanns um að hann gefi okkur álit á því hvort þetta frumvarp standist stjórnarskrá.
Og við þökkum það.
Já, við þökkum það að orðið hafi verið við þeirri beiðni okkar. Það sem við erum ósátt við er að ekki hafi verið álitið svigrúm til að bíða álits ríkislögmanns, ekki einu sinni bíða svars ríkislögmanns um hvort hann hyggist gefa álit eða ekki, áður en málið var tekið fyrir nefnd og óvíst er hvort þetta svar berist áður en afgreiða á þetta mál sem lög frá Alþingi. Gerum við það án þess að fá nokkurt sérfræðimat á því hvort þessi lög standist stjórnarskrá finnst mér það ábyrgðarlaust af okkur og að sjálfsögðu mögulega stangast á við stjórnarskrá. Þannig að það væri ekkert voðalega frábært. Frú forseti. Ég sé enga sérstaka ástæðu til að lögfesta þetta mál núna. Það hefur verið talað um að breytingartillögur minni hlutans séu grundvallarbreyting á því sem þetta einfalda frumvarp eigi að fela í sér og þar af leiðandi eigi ekki að virða það viðlits; að þetta feli í sér grundvallarbreytingu á því hvernig LÍN hagar lánveitingum sínum og að aðeins sé verið að lögfesta þá praxís sem verið hefur í gangi í 40 ár fram á haust þegar heildarendurskoðun getur átt sér stað. Efasemdir okkar í minni hlutanum snúa að því að þá séum við að lögfesta mismunun í þessi lög. Ég tel að við ættum að fara afskaplega varlega í lagasetningu sem gæti gert það að verkum að við séum að mismuna fólki. Þar sem þetta fyrirkomulag hefur verið stundað í 40 ár án lagastoðar er engin ástæða til að setja lagastoð undir það núna, fyrst við getum ekki sameinast um að gott væri að hafa jafnræði í huga við þá lagasetningu. Það er engin ástæða til bíða ekki bara fram á haust, fram að heildarendurskoðun, þar sem við getum þá haft heildarmyndina í huga um það hvernig við viljum raunverulega standa að lánveitingum til nemenda. Mér finnst miklu mikilvægara, frú forseti, að vanda til verka og vera ekki að ana að því að setja lagastoð undir praxís sem hefur viðgengist svona lengi vegna hótana frá LÍN, hótana sem nota bene virðast geta þurrkast út með einu orði frá hæstv. menntamálaráðherra, eða svo skilst mér. Væri ekki bara ráð að hæstv. menntamálaráðherra myndi biðja LÍN um að halda áfram að lána án lagastoðar þangað til heildarendurskoðun getur átt sér stað, fyrst ekki næst sátt um að tryggja að hér sé ekki verið að brjóta stjórnarskrá Íslendinga, mismuna nemendum og bara svona almennt og yfir höfuð að halda áfram að lögfesta enn frekar einkavæðingu í menntakerfinu.
Virðulegi forseti. Ég vil fá að koma upp og ítreka þakkir mínar til meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar og sérstaklega til formannsins fyrir að hafa orðið við beiðni okkar um fara yfir þetta frumvarp og þau álitaefni sem snúa að stjórnarskránni. Ég tel líka rétt að fara aðeins betur í gegnum skýrslu Ríkisendurskoðunar, og skýrslur í fleirtölu því að þær eru fleiri en ein hér sem fjalla um þetta mál, og lánshæfi aðfaranáms. Þar segir undir Álitaefni um lánshæfi til náms, með leyfi forseta: „Fjölmörg álitaefni tengjast lánshæfi náms hjá LÍN. Á undanförnum árum hefur framboð á sérnámi og undirbúningsnámi fyrir háskólanám aukist mikið og innheimta skólar oft skólagjöld vegna þess. Sérstaklega hefur frumgreinanámið skapað ákveðinn vanda fyrir stjórn LÍN og óvissu um hvaða nám telst lánshæft. Að mati Ríkisendurskoðunar fara lánveitingar sjóðsins vegna frumgreinanáms ekki aðeins í bága við meginhugsun 1. og 2. gr. laga um LÍN, nr. 21/1992, heldur einnig gegn jafnræði þeirra sem leggja stund á framhaldsskólanám til stúdentsprófs. Þegar horft er til þess hvernig slíkar lánveitingar hafa þróast undanfarin ár og sérstaklega til áðurnefnds úrskurðar málskotsnefndar LÍN frá 1. maí 2011“ - en það er farið í gegnum hann í þessari skýrslu - „virðist einungis um tvennt að velja: Annaðhvort ber að hætta alveg lánveitingum til frumgreinanáms eða breyta lögum um LÍN í samræmi við framkvæmd og gefa öllum nemendum framhaldsskóla kost á námslánum. Í viðbrögðum sínum við ábendingum Ríkisendurskoðunar lýsa stjórnendur LÍN sig sammála þessu mati. Þeir draga að vísu ekki í efa mikilvægi þess að fólki, sem lauk ekki stúdentsprófi samkvæmt hefðbundnum leiðum, standi til boða skilvirkar námsleiðir til háskólanáms síðar á lífsleiðinni. Þeir telja hins vegar að slíkt eigi að fela í sér sem minnstan tilkostnað fyrir ríkið og námsmenn sjálfa og benda á að almennt beri fólki að varast að koma sér í of mikla námslánaskuld áður en það hefur eiginlegt háskólanám. Þeir telja því að betra væri að koma undirbúningsnámi í þann farveg að það kalli ekki á lántökur námsmanna. Í þessu sambandi þurfi einnig að hafa í huga þá reglu að veita almennt ekki lán til náms sem leiðir að stúdentsprófi og nauðsyn þess að gæta jafnræðis.“ - Að einhverju leyti má segja að hér sé tekið undir athugasemdir meiri hlutans - „Lausnin eða hluti af henni gæti falist í því að námið væri veitt á kvöldin í framhaldsskólum landsins.“ Í frumvarpi sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir lagði fram þegar hún gegndi embætti menntamálaráðherra var einmitt hugað að því að mæta þeim athugasemdum og setja inn skýrari lagaramma. Þar var horft til þess að veitt væri framfærslulán en ekki skólagjaldalán fyrir þessu námi. Það er líka mjög athyglisvert þegar horft er til upplýsinga í skýrslu um frumgreinanám hvað kostnaður nemenda er mismunandi á milli þessara þriggja skóla sem bjóða upp á slíkt nám. Ég vil fá að nefna í ljósi þess að það virðist vera vilji manna, eða vonandi verður tekið tillit til tillagna okkar núna við afgreiðslu málsins, en ef við höfum þetta í huga, mikilvægi þess að reyna eins og hægt er að draga úr skuldsetningu nemenda, þá kemur fram í tölum sem birtast í skýrslu um frumkvöðlanámið að námið er ódýrast í Háskólanum í Reykjavík, þar á eftir er það Háskólinn við Bifröst og síðan Keilir. Það má segja að Háskólinn á Bifröst og Keilir séu mjög sambærilegir þegar kemur að fjarnámi og staðarnámi. Háskólinn í Reykjavík býður hins vegar upp á hagkvæmasta námið hvað þetta varðar. Ég held að þessi umræða í kvöld sýni það einfaldlega að við hefðum átt að vinna þetta mál aðeins betur. Við hefðum átt að gefa okkur aðeins betri tíma í nefndinni til að ræða það. Ég hef reynt að iðka ákveðna starfshætti. Við undirritum náttúrlega öll eið að stjórnarskránni en það er líka mjög mikilvægt að mínu mati að reyna eins og hægt er að fylgja eftir ábendingum eftirlitsstofnana sem eru stofnanir okkar á Alþingi, sem vinna fyrir okkur. Við fjöllum um skýrslurnar þeirra. Þær koma inn í þingið. Þingið hefur fjallað um og ályktað um þær skýrslur. Við ættum ekki að hlaupa allt of mikið á eftir ráðuneytinu eða ráðherra varðandi þetta. Ég bind vonir við að nefndin muni nýti tækifærið á nefndadögum til að finna hvað það er sem við getum náð saman um, að reyna tryggja jafnræði framhaldsskólanema með sem bestum hætti, að við styðjum áfram við þá sem af einhverri ástæðu hafa ekki getað lokið hefðbundnu framhaldsskólanámi, en að sama skapi séum við ekki að mismuna nemendum. Ég held að það sé hægt að finna lausn á þessu. Það er eitt af því sem ég mun ræða við minni hlutann, hvort ekki sé rétt í framhaldi af því að við drögum breytingartillögur okkar til baka fyrir 3. umr. í þeirri von að hægt verði að ná góðu samtali í nefndinni um þetta mál.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um gerð heilbrigðisáætlunar. Það er sameiginlegt nefndarálit frá öllum hv. þingmönnum sem sæti eiga í velferðarnefnd Alþingis. Nefndin fjallaði um málið og fékk marga góða gesti á sinn fund, m.a. gesti sem komu frá Alþýðusambandi Íslands, frá Landspítalanum og síðan bárust umsagnir frá nokkrum aðilum um málið. Voru þær mjög jákvæðar í garð þessa máls. Markmið með þessari þingsályktunartillögu er að vinna að heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Undanfarið hefur samfélagið kallað á bætt heilbrigðiskerfi og var það mjög áberandi í aðdraganda síðustu alþingiskosninga. Ákall til samfélagsins sýnir fram á mikilvægi stefnumótunar í heilbrigðismálum og nauðsyn þess að halda áfram að veita fé til málaflokksins en með markvissum hætti. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni er vitnað í McKinsey-skýrsluna sem kom út árið 2016 þar sem fram kemur að heildarframlög til heilbrigðismála á Íslandi árið 2014 hafi verið lægri en annars staðar á Norðurlöndum, að Finnlandi undanskildu. Á fundum nefndarinnar með gestum kom til umræðu heilbrigðisáætlun til ársins 2020, sem er í vinnslu hjá velferðarráðuneytinu. Hér er um að ræða drög að heilbrigðisstefnu eða áætlun sem unnin var á síðasta kjörtímabili. Hún kom þó aldrei fyrir hv. Alþingi en var reyndar lögð fram til kynningar á vef ráðuneytisins. Helsta gagnrýni gesta var sú að lítið samráð hefði verið haft við fagaðila við gerð þeirrar áætlunar innan ráðuneytisins. Nefndin leggur áherslu á að ríkt samráð verði haft við fagaðila innan heilbrigðiskerfisins við vinnslu heilbrigðisáætlunar í ráðuneytinu. Það er mat nefndarinnar að fagfólk hafi góða yfirsýn yfir málaflokkinn og þekki best til veikleika og styrkleika viðbúnaðar. Eins og ég sagði áðan voru drög að heilbrigðisáætlun unnin á síðasta kjörtímabili lögð fram til kynningar á vef ráðuneytisins en þau komu ekki fyrir hv. Alþingi. Þegar við sáum þingmálaskrá hæstv. heilbrigðisráðherra var heilbrigðisáætlun ekki á þeirri skrá. Því ákváðum við, hv. þingmenn Framsóknarflokksins, að leggja fram þingsályktunartillögu um heilbrigðisáætlun sem fór til velferðarnefndar snemma á þessu þingi til efnislegrar umræðu. Eins og ég sagði áðan standa allir hv. þingmenn í velferðarnefnd að þessu nefndaráliti með breytingartillögum. Flestir umsagnaraðilar voru á þeirri skoðun að hraða bæri málinu eins og unnt væri. Nefndin tekur undir þau orð og leggur til að tillögugreininni verði vísað í þá vinnu sem nú er unnin innan ráðuneytisins. Þá vill nefndin að Alþingi sé upplýst um framgang málsins. Að teknu tilliti til þess sem að framan segir leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingum og að tillögugreinin orðist svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að halda áfram vinnu við gerð heilbrigðisáætlunar og leggja hana fyrir Alþingi eins fljótt og mögulegt er. Í áætluninni verði verkferlar innan heilbrigðiskerfisins skýrðir og þar komi fram hvaða aðilar eigi að veita þjónustu innan kerfisins. Skilgreint verði hvaða þjónustu eigi að veita á Landspítalanum, hvaða þjónustu eigi að veita á heilbrigðisstofnunum víða um landið og hvaða þjónustu einkaaðilar eigi að hafa möguleika til að sinna og hvort það sé hagkvæmt og æskilegt. Áætlunin taki tillit til landfræðilegra þátta eins og samgangna og fjarlægða milli byggðarlaga. Jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu án tillits til búsetu verði einnig tryggt með öflugri utanspítalaþjónustu. Jafnframt verði tekið tillit til forvarna, lýðheilsu, íbúaþróunar á starfssvæðum heilbrigðisstofnana, aldurssamsetningar íbúa, staðsetningar sjúkrabifreiða, aðgangs að sjúkraflugi og fjölda ferðamannastaða og sumarhúsabyggða. Í áætluninni komi einnig fram hvort og hvaða sóknarfæri séu í því að nýta auð sjúkrarými á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni og létta þar með álagi af Landspítala. Við gerð þessarar heilbrigðisáætlunar verði haft samráð við fagfólk víðs vegar af landinu, helstu hagsmunaaðila og notendur. Velferðarnefnd Alþingis verði reglubundið upplýst um framgang málsins.“ Fjármálaráðuneytið og menntamálaráðuneytið komi að vinnu heilbrigðisáætlunar til að tryggja fjármagn til málaflokksins og menntun fagfólks í heilbrigðisgreinum. Markviss vinna að heilbrigðisáætlun hefjist strax á árinu 2017. Alþingi verði upplýst um framgang málsins eigi síðar en í upphafi haustþings 2017 og síðan með reglulegu millibili þar til verkinu er lokið. 2. Fyrirsögn tillögunnar orðist svo: Tillaga til þingsályktunar um gerð heilbrigðisáætlunar. Þetta er gert á Alþingi þann 5. maí 2017. Undir þetta nefndarálit með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um gerð heilbrigðisáætlunar skrifa hv. þingmenn: Nichole Leigh Mosty, formaður velferðarnefndar, Elsa Lára Arnardóttir, framsögumaður málsins, Birgir Ármannsson, Guðjón S. Brjánsson, Halldóra Mogensen, Hildur Sverrisdóttir, Jóna Sólveig Elínardóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Vilhjálmur Árnason. Mig langar í örstuttu máli áður en ég lýk máli mínu að þakka öllum hv. þingmönnum velferðarnefndar Alþingis fyrir þá miklu og góðu vinnu sem átti sér stað varðandi málið innan hv. velferðarnefndar. Þetta var forgangsmál þingflokks Framsóknarmanna á þessum þingvetri. Það er afar ánægjulegt að sjá að það er komið á þennan stað og ég vona einnig að þingsályktunartillagan með þessari breytingartillögu nái fram að ganga svo stefnumótun eigi sér stað í þessum stóra og mikilvæga málaflokki sem heilbrigðismálin eru. Við höfum öll orðið vör við umræðu í fjölmiðlum og í samfélaginu undanfarið sem sýnir fram á að stefnumótun er mikilvæg því að við verðum að ákveða og vita hvert við eigum að stefna. Þannig nýtum við fjármagn sem best og þannig getum við tryggt sem besta þjónustu fyrir íbúana í okkar ágæta samfélagi. Og það er auðvitað það sem við verðum og eigum að hafa í huga þegar við vinnum að málum. Ég hlakka til að hlusta á einhverja umræðu um þetta mál og þakka fyrir.
Virðulegi forseti. Þingsályktunartillögunni er ætlað að vinna að heilbrigðisáætlun fyrir Ísland og segja má að landsmenn hafi hreinlega öskrað á bætt heilbrigðiskerfi fyrir síðustu kosningar. Við getum öll verið sammála um að þetta var stóra kosningamálið og allir lofuðu að gefa verulega í. En eins og fram kom hjá hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur þá eru heildarframlög til heilbrigðismála hlutfallslega lægri á Íslandi en í flestum þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við, og það er ekki bara mikilvægt að setja aukið fé í málaflokkinn heldur þarf að auka samráð við fagaðila við gerð heilbrigðisáætlunar. Það er fagfólkið sem hefur mesta yfirsýn og þekkingu til að meta veikleika og styrkleika kerfisins. Í tillögunni er gert ráð fyrir að verklag verði skýrt, þ.e. að í áætluninni komi skýrt fram hvaða aðilar eigi að veita hvaða þjónustu. Skilgreina þarf hvaða þjónustu Landspítalinn veitir, hvaða þjónustu á að veita á stofnunum á landsbyggðinni og hvaða þjónustu einkaaðilar geti sinnt ef það er það sem við viljum. Það er öllum ljóst að við í Vinstri grænum viljum sjá heilbrigðiskerfi sem er rekið af sameiginlegum sjóðum en ekki af einkaaðilum sem greiða sér arð. Einkafyrirtæki sem fá greiðslur úr ríkissjóði geta ekki greitt sér arð. Það er einfaldlega illa farið með almannafé. Heilbrigðiskerfið á að byggja á samkennd samfélagsins þar sem allir borga með glöðu fyrir þá sem þurfa að nota en ekki heilbrigðiskerfi sem byggir á því að þeir borgi sem nota. Allir eiga sama rétt til heilsu og fólk á ekki að geta keypt sig fram fyrir röðina og fólk á rétt á bestu heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Þess vegna er mjög mikilvægt að við gerð heilbrigðisáætlunar sé lagt mat á hvort þjónusta einkaaðila sé hagkvæm og æskileg. Mikilvægt er að áætlunin tryggi að allir landsmenn standi jafnfætis þegar kemur að heilbrigðisþjónustu. Við þurfum að gera stórátak í geðheilbrigðismálum, ekki síst þegar kemur að ungu fólki. Framhaldsskólar landsins eru fullir af ungu fólki með geðræn vandamál og kerfið virðist hálf ráðalaust. Það er vöntun á úrræðum og langir biðlistar eftir nauðsynlegri aðstoð. Við erum að tala um vandamál eins og kvíða, þunglyndi, fíkn, félagsfælni, svo að eitthvað sé nefnt. Rannsóknir sýna að andleg veikindi eru ein helsta ástæða brottfalls nemenda úr framhaldsskólum og ungs fólks af vinnumarkaði. Þjónusta geðlækna, sálfræðinga og annarra sérfræðinga er almennt ekki til staðar í heilbrigðiskerfinu nema í einkageiranum og fæstir hafa efni á að nýta sér hana nema í gegnum félagslegt tryggingakerfi stéttarfélaganna, kerfi sem eru ekki í boði fyrir þá sem vegna veikinda sinna, aldurs eða náms hafa ekki getað verið virkir á vinnumarkaði í lengri tíma. Þeim hópi hafa stjórnvöld brugðist. Taka þarf tillit til búsetu, fjarlægðar og samgangna. Sérfræðilæknar eru eðli málsins samkvæmt ekki alls staðar á landinu. Það hlýtur í mörgum tilfellum að vera ódýrara að flytja sérfræðinginn út á land með reglulegu millibili en að flytja alla sjúklingana til höfuðborgarsvæðisins. Það virðist hálf tilviljunarkennt hvaða sérfræðiaðstoð býðst á landsbyggðinni. Það er mikilvægt að skilgreina hvaða grunnþjónusta á að vera á fjórðungssjúkrahúsinu svo að íbúar viti hvort og hve oft kvensjúkdómalæknirinn, öldrunarlæknirinn, bæklunarlæknirinn eða augnlæknirinn mætir á svæðið. Gríðarlega mikilvægt er að huga vel að staðsetningu sjúkrabifreiða og aðgangi að sjúkraflugi. Við eigum frekar að fjölga sjúkrabílum en fækka þeim nú þegar umferð um landið hefur stóraukist. Nú stendur til dæmis til að leggja niður vakt sjúkraflutningamanna í Ólafsfirði. Það er með öllu óskiljanlegt. Svæðið er stórt og fjölgun ferðamanna er töluverð, einkum í útivist eins og fjallaskíðamennsku sem er áhættusöm. Taka þarf mið af breyttum veruleika sem birtist í heilbrigðismálum með fjölgun ferðamanna. Sjúkraflug þarf að vera í góðu lagi. Nú er loksins verið að gera nauðsynlegar bætur við flugvöllinn á Norðfirði, en sú framkvæmd er að hluta fjármögnuð af heimafólki. Ónefndur læknir við umdæmissjúkrahús Austurlands í Neskaupstað sagði að ef ekki væri fyrir styrki heimaaðila þá lægju sjúklingar á gólfinu og við værum að skera þá upp með hníf og gaffli. Það er ótækt að heilbrigðisþjónustan í landinu standi og falli með velvild styrktaraðila. Ég tek undir breytingartillögu velferðarnefndar, einkum þar sem hún felur í sér áætlun um að hraða beri málinu og að verkferlar innan heilbrigðiskerfisins verði skýrðir.
Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir að bera þessa áætlun fram. Hún hefur haft frumkvæði að því að fylgja þessu úr hlaði og fylgja þessu eftir í okkar góðu velferðarnefnd. Heilbrigðisþjónustan er margþætt og flókin í okkar litla landi en talsvert víðfeðma. Landsmenn sitja ekki við sama borð eftir búsetu, það er nokkuð ljóst. Í gegnum hremmingar okkar undanfarin ár, allt frá því við biðum afhroð í efnahagshruninu 2008, fór landsbyggðin heldur halloka, eins og raunar heilbrigðisþjónustan almennt. Þessi heilbrigðisáætlun sem nú er mælt fyrir, þessi tillaga að þingsályktun sem við vonum að fái samþykki, er góð. Hún er viðleitni í þá átt að ramma inn, betur en við höfum kannski gert áður, þjónustuna á landsvísu, heilbrigðisþjónustu um allt land. Við viljum auðvitað veita eins góða þjónustu á landsbyggðinni og við mögulega getum við þær aðstæður sem við búum við núna, en það er stöðugt erfiðara að veita fullkomna sérfræðiþjónustu um allt land. Þó er viðleitni til þess. Tveir fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherrar hafa lýst því yfir að þeir vilji efla sérfræðiþjónustu á landsbyggðinni, en það hefur gengið heldur treglega. Sérfræðiþjónustu njóta fyrst og fremst höfuðborgarbúar. Ef horft er í tölfræði Sjúkratrygginga og Tryggingastofnunar má sjá að það eru margfalt fleiri Reykvíkingar sem sækja til sérfræðinganna og tíðni heimsóknanna er margfalt meiri en á landsbyggðinni. Ef maður horfir bara á þær tölur mætti halda að heilsufar höfuðborgarbúa væri hörmulegt. Það er sennilega ekki, heldur gerir þetta greiða aðgengi gæfumuninn. Sumir myndu segja að það væri orðinn hluti af neysluvenjum einstaklinga að sækja sér sérfræðiþjónustu. Enda nota menn orðið neysla í ýmsum tungumálum þegar um heilbrigðisþjónustu er að ræða. Það gerum við þó ekki á Íslandi. Heilsugæslan er í þrengingum á landsbyggðinni. Við verðum að gera upp hug okkar um það hvernig við viljum standa að henni. Þessi heilbrigðisáætlun mun hjálpa til við það. Við verðum vör við að það fækkar í sumum byggðarlögum, það eru sameiningar sveitarfélaga. Á sama tíma aukast kröfur fólks um góða faglega þjónustu. Við erum miklu upplýstari og meðvitaðri um það en áður hvað er góð þjónusta, hvað er miðlungsgóð þjónusta og hvað er slök þjónusta. Landsbyggðarfólk gerir kröfu um mjög góða þjónustu. Hana eigum við að reyna að uppfylla eins og við mögulega getum. Það sama á við um búnað heilsugæslustöðva. Þó að mannauðurinn sé okkar dýrmætasta eign er nauðsynlegt að hafa búnað á heilsugæslustöðvum við hæfi. Við höfum verið að fjalla um fjarlækningabúnað sem er mikilvægt atriði og hluti af því getur verið ýmiss konar tengdur búnaður eins og myndgreiningarbúnaður sem er þó fyrir hendi í sinni mynd á allflestum heilsugæslustöðvum. En menn eru farnir að gera miklu meiri faglega kröfu til myndatöku í slíkum tækjum. Við stöndum frammi fyrir því að eiga kannski erfitt með að manna það fagfólki alls staðar. Það má fara um þetta mörgum orðum. Sjúkraflutningar hafa verið nefndir sem eitt af lykilatriðunum og það er auðvitað laukrétt. Það er verið að vinna að því að fækka stofnunum úti á landi, sameina, en þá er líka mjög nauðsynlegt að við höfum öfluga sjúkraflutningaþjónustu og góða þekkingu til staðar. Hún er löng saga þess að Rauði kross Íslands hefur staðið að sjúkraflutningum, þ.e. átt allar sjúkrabifreiðar í landinu, en það vill nú þannig til að ekki hafa náðst samningar milli Rauða kross og ráðuneytis um framhaldið. Síðustu tvö ár hefur Rauði krossinn ekki haft neinn samning við ráðuneytið um þetta. Sá þáttur er í uppnámi. Við vonum að góð lending náist í því, en það hefur verið mjög farsælt fyrirkomulag að Rauði krossinn væri í þessu samstarfi við ráðuneytið um þennan þátt. Við eigum öflugar heilbrigðisstofnanir úti á landi. Þessar stofnanir eru sameign okkar allra, eign hins opinbera. Við eigum að standa vörð um þær. En það er ekki sjálfsagt að það geti orðið. Við heyrum ýmsar vangaveltur og ýmis plön þessi dægrin. Það vilja ýmsir upp á dekk. En vilji landsmanna er alveg ljós. Það hefur margoft komið fram í viðhorfskönnunum hverjum landsmenn treysta í því sambandi. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta öllu frekar. Ég árétta bara gleðina og ánægjuna yfir því að þessi áætlun skuli vera komin á þetta form. Vonandi verður þessi heilbrigðisáætlun til þess að þrýsta á um það að ráðuneytið gefi út öfluga heilbrigðisstefnu þar sem fleiri atriði verða tekin til skoðunar og skilgreind og að við eignumst mjög vel skilgreind landakort, eins og ég vil kalla það, um heilbrigðismál, um heilbrigðisþjónustu; hvernig við ætlum að standa að því að veita heilbrigðisþjónustu og, eins komið hefur fram hér, hverjum er ætlað að veita hvaða þjónustu, því að það hefur verið vandamál á landsbyggðinni hvert hlutverk heilbrigðisstofnana á að vera. Væntingarnar eru miklar, bæði frá hendi íbúanna og ef því er að skipta frá hinu opinbera sömuleiðis. Ég tel að sú vinna sem nú er hafin í ráðuneyti, að sögn hæstv. ráðherra, muni skila okkur farsælli niðurstöðu.
Hæstv. forseti. Ég vil lýsa yfir fögnuði, eins og fleiri hér, yfir því að þetta mál skuli vera komið fram, á þennan stað og þetta langt. Ég vil þakka öllum sem að málinu hafa komið fyrir góða og mikla vinnu. Í kosningabaráttunni fyrir síðustu kosningar var ákall um að koma þessum málum í gott horf. Það vantar töluvert upp á heilbrigðisþjónustuna um allt land, okkur vantar stefnumörkun, okkur vantar greiningar á því hvernig við viljum skilgreina þjónustuna og hvaða þjónusta á að vera hvar. Þegar við tölum um þessi mál erum við að tala um grunnþætti í samfélaginu, þjónustu sem við berum öll miklar væntingar til og gerum eðlilega kröfu um að hafa jafnt aðgengi að. Markmiðið með þessari tillögu er að vinna að heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Við í þingflokki Framsóknarmanna svöruðum því ákalli sem við heyrðum í kosningabaráttunni. Við gengum glöð fram undir forystu hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur og lögðum fram þessa tillögu þar sem við sáum hana hvergi í kortunum hjá stjórnarflokkunum. Við vildum þess vegna leggja okkar af mörkum til að ýta við þessum málum. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni er vitnað í skýrslu McKinseys, sem er með ágætisgreiningu. Þar kemur fram að heildarframlög til heilbrigðismála á Íslandi árið 2014 hafi numið 8,8% af vergri landsframleiðslu, sem er nálægt meðaltali OECD-ríkjanna en lægri en annars staðar á Norðurlöndunum, að Finnlandi undanskildu. Mat á útgjaldaþörf til heilbrigðismála á Íslandi krefst þess að horft sé til skilvirkni annarra heilbrigðiskerfa og tekið mið af land- og lýðfræðilegum þáttum sem hafa áhrif á þörf landsmanna fyrir heilbrigðisþjónustu. Ýmsir undirliggjandi þættir eru fyrir hendi á Íslandi sem hafa áhrif á skilvirkni og gæði heilbrigðisþjónustunnar og draga úr útgjaldaþörf til heilbrigðiskerfisins. Aftur á móti er einnig að finna óskilvirka virkni í íslenska heilbrigðiskerfinu sem veldur aukinni útgjaldaþörf. Það kemur allt fram í skýrslunni, en þar kemur líka fram að það eru áhugaverðir tímar í íslenskri heilbrigðisþjónustu. Heilbrigðiskerfið stóð frammi fyrir miklum erfiðleikum í kjölfar bankahrunsins, eins og menn hafa vikið að hér, þegar fjárframlög til þess voru skert verulega. En okkur tókst að komast í gegnum erfiðleikana og veita áfram gæðaþjónustu. Þróun á Landspítalanum var að mörgu leyti táknræn fyrir þetta tímabil. Spítalanum tókst að lækka kostnað umtalsvert án þess að fórna gæðum þjónustunnar samhliða aukinni eftirspurn. Það ber að þakka. Þrátt fyrir aðdáunarverða frammistöðu á síðustu árum er ekki allt eins og best verður á kosið í íslenska heilbrigðiskerfinu. Það skortir skýrari verkaskiptingu milli hinna ýmsu veitenda heilbrigðisþjónustunnar og sömuleiðis stjórntæki sem gera það kleift að stýra þjónustunni. Það held ég sé gríðarlega mikilvægt atriði. Auk þess hefur í þessari skýrslu verið bent á nokkur kerfislæg vandamál sem takmarka kostnaðarhagkvæmni eða vekja upp spurningar um gæði þjónustunnar á ákveðnum hlutum kerfisins. Flutningsmenn tillögunnar töldu mikilvægt að fagfólk í heilbrigðisstéttum kæmi að vinnunni, því að það þekkir best til. Gagnlegt er að nýta þekkinguna og mannauðinn sem er fyrir hendi. Við þekkjum það öll hér og gerum okkur öll grein fyrir því að inni í þessu kerfi er mikill mannauður og þekking sem er ómetanlegt. Það er athyglisvert að þeir gestir sem komu fyrir nefndina gagnrýndu helst að lítið samræmi hefði verið haft við fagaðila við gerð áætlunar innan ráðuneytisins. Við þekkjum ýmsa þætti innan heilbrigðiskerfisins, þeir eru ólíkir, þarfirnar eru ólíkar í samfélögunum. Það er eitt að reka stórt sjúkrahús hér á höfuðborgarsvæðinu og annað að reka minni heilbrigðisstofnanir á fámennum svæðum úti á landi og þarfirnar eru ólíkar. Nefndin vann gríðarlega gott og mikið starf sem ber að þakka. Ég vil ítreka þær þakkir mínar. Breytingarnar bera þess merki að menn hafa farið vel í málin, kafað vel ofan í þau. Í tillögugreininni hljóðar þetta svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að halda áfram vinnu við gerð heilbrigðisáætlunar og leggja hana fyrir Alþingi eins fljótt og mögulegt er. Í áætluninni verði verkferlar innan heilbrigðiskerfisins skýrðir og þar komi fram hvaða aðilar eigi að veita þjónustu innan kerfisins. Skilgreint verði hvaða þjónustu eigi að veita á Landspítalanum, hvaða þjónustu eigi að veita á heilbrigðisstofnunum víða um landið og hvaða þjónustu einkaaðilar eigi að hafa möguleika til að sinna og hvort það sé hagkvæmt og æskilegt. Áætlunin taki tillit til landfræðilegra þátta eins og samgangna og fjarlægða milli byggðarlaga. Jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu án tillits til búsetu verði einnig tryggt með öflugri utanspítalaþjónustu.“ Það held ég að sé gríðarlega mikilvægt. Vísir að þessari þjónustu er til. Það eru læknar sem koma úr Reykjavík, fara reglulega til Akureyrar og sinna þar ákveðnum hópi sjúklinga þannig að sjúklingarnir þurfi ekki að ferðast um langan veg. Það eru til mýmörg dæmi um að konur á barneignaraldri þurfi að fara og leita sér þjónustu hjá kvensjúkdómalæknum. Svo háttaði til fyrir nokkrum árum að átta konur voru á sama degi staddar á Akureyri til að leita sér sömu þjónustunnar. Þá var gerð sú tilraun að læknirinn kæmi á þeirra heimasvæði og var það tengt við aðrar ferðir. Það er ýmislegt svona sem þarf að skoða til að einfalda íbúum þá möguleika að leita sér þjónustu. Það er kostnaðarsamt fyrir fólk að fara til læknis. Fjölskyldur þurfa jafnvel að taka sig upp til að fara til læknis um langan veg. Það þarf að kosta upp á ferðir, gistingu og annað slíkt. Ef við ætlum að tala um jafnrétti til búsetu er þetta klárlega hluti af því. Svo kemur hér líka fram: „Jafnframt verði tekið tillit til forvarna, lýðheilsu, íbúaþróunar á starfssvæðum heilbrigðisstofnana, aldurssamsetningar íbúa, staðsetningar sjúkrabifreiða, aðgangs að sjúkraflugi og fjölda ferðamannastaða og sumarhúsabyggða.“ Það er víða gjörbreytt landslag í þessu efni. Með auknum straumi ferðamanna er líka aukið álag á heilbrigðisstofnanirnar úti um landið. Þær þurfa styrkingu. Þessu fólki þurfum við að sinna líkt og við þurfum að sinna íbúum landsins. Þá stöndum við frammi fyrir því, eins og vikið var að áðan, að sjúkrabílaþjónustan um allt land þarf að vera í lagi. Nú standa Ólafsfirðingar og íbúar í Fjallabyggð frammi fyrir því að þar á að skerða þá þjónustu. Það veldur eðlilega fólki áhyggjum og skerðir verulega alla þjónustu og minnkar öryggistilfinninguna. Þetta er líka mikilvægt mál sem virkilega þarf að huga að. Í áætluninni kom einnig fram hvort og hvaða sóknarfæri séu að nýta auð sjúkrarými á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni og létta þar með af álagi af Landspítalanum. Þetta höfum við margoft rætt um hér og margir verið með þar tillögur. Það eru vissulega sjúkrastofnanir úti um landið sem eru tilbúnar til að taka á móti fleira fólki. Við skulum endilega skoða þá möguleika enn þá betur. Ég hef grun um og hef heyrt því fleygt að það sé þegar byrjað að gera það. Hér kemur líka skýrt fram að við gerð þessarar heilbrigðisáætlunar verði haft samráð við fagfólk víðs vegar að af landinu, helstu hagsmunaaðila og notendur. Það held ég að sé gríðarlega mikið atriði sem við þurfum að fylgja vel eftir af því að fólkið, starfsfólkið, fagfólkið, sem er að vinna úti um landið þekkir þörfina, það veit eftir hverju er verið að kalla. Það getur líka sett fram raunhæfar áætlanir um hvað hægt er að gera og hvers við erum megnug. Ég held að við getum gert svo miklu meira en við gerum núna. Þá er líka mjög ánægjulegt að sjá að hér er lagt til að velferðarnefnd Alþingis verði reglubundið upplýst um framgang málsins. Það er í okkar hlutverki að fylgja þessu eftir. Við þekkjum ákallið. Við þekkjum óskirnar frá fólkinu. Það er okkar að fylgja því vel eftir. Um leið og ég lýsi gleði minni yfir því að við skulum vera komin með þetta mál á þennan stað ítreka ég þakkir mínar til hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur, sem var fyrsti flutningsmaður að þessari tillögu, og þakka fyrir alla hennar góðu vinnu. Eins vil ég þakka nefndarmönnum í hv. velferðarnefnd fyrir vel unna og vel ígrundaða vinnu. Gangi okkur öllum vel með þetta.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmönnum Framsóknarflokksins fyrir það frumkvæði að bera þessa þingsályktunartillögu hingað inn og segi af reynslu að hæstv. heilbrigðisráðherrum fyrr og nú veitir ekkert af brýningu. Ég var í þeirri stöðu á sínum tíma í miðju hruni að mér var ætlað að láta vinna heilbrigðisáætlun fyrir árið 2010–2020 og ég les í greinargerðinni að enn sé verið að vinna að þeirri áætlun, nú eru þrjú ár eftir af þeim tíma. Þannig að ég er alveg sannfærð um að þeir munu fagna þessu frumkvæði og þessari brýningu í ráðuneytinu. Það er margt nýtt sem hér hefur verið nefnt og komið fram. Sérstaklega er lögð mikil áhersla á það núna að þétta samfelluna í þjónustunni um allt land og að hafa víðtækt samráð, bæði við notendur þjónustunnar og við hv. velferðarnefnd. Það er af ýmsu að taka og margt hefur verið nefnt hér. Mig langar samt aðeins að gera að umtalsefni það sem ég nefndi hér í umræðum í gær um fyrirspurnir sem vörðuðu kynheilbrigði ungra kvenna aðallega, þ.e. þjónustuna við ungmennin okkar. Við hugsum á Íslandi gríðarlega vel um börnin okkar. Við verjum þau fyrir slysum og áföllum og verulega hefur dregið úr slysatíðni vegna eitrunar og sjúkdóma hjá yngstu aldurshópunum. En síðan töpum við ungmennunum okkar, við töpum þeim á einhvern hátt. Kannski er enn ríkjandi sá hugsunarháttur að þegar börn hafa náð 16 ára aldri séu þau orðin fullorðin og megi gera það sem þau vilja og þau taka sér kannski það bessaleyfi tveimur, þremur árum fyrr líka. Það er búið að breyta lögræðisaldrinum, menn verða fullorðnir hér við 18 ára aldur. Ég ræddi það aðeins í gær hversu brött þau umskipti geta verið fyrir þá sem eru sjúkir. Ég ætla aðeins að nefna það að samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni WHO eru þeir einstaklingar sem hafa náð 23 ára aldri fullorðnir, ekki fyrr; þeir eru fullþroska, þ.e. þeir eru fullþroskaðir. Þetta kemur kannski einhverjum á óvart, en þannig er þetta og menn geta kynnt sér röksemdirnar fyrir því á heimasíðu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Þarfir þessa hóps frá 14–23 ára, sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin skilgreinir sem ungmenni, fyrir heilbrigðisþjónustu eru auðvitað fjölbreyttar; eins margs konar og mennirnir eru margir. En í reynd eru þarfir þessa hóps aðrar en þarfir barna og þær eru líka aðrar en þarfir fullorðinna. Þess vegna hefur þróast í heilbrigðisþjónustunni tiltekin sérgrein í lækningum sem má kalla ungmennalækningar sem við höfum ekki sinnt sem skyldi hér á Íslandi. Í gær voru liðin slétt fimm ár, 15. maí, frá því Alþingi samþykkti samhljóða ályktun um að skipa starfshóp til þess að vinna að bættri heilbrigðisþjónustu og heilbrigði ungs fólks á aldrinum 14–23 ára. Sú ályktun hefur því miður ekki komið til framkvæmda. Það var lagt til að hópurinn legði sérstaklega fram tillögur að úrbótum, þetta væri aðgerðamiðuð vinna, og að auki yrði hópnum falið að undirbúa stofnun unglingamóttöku fyrir fólk á aldrinum 14–23 ára þar sem heilbrigðisþjónusta verði sniðin að þörfum þeirra. Þessar tillögur byggðu á niðurstöðum vinnuhóps sem skipaður var á árinu 2010 líklega, þar sem staða þessa hóps í heilbrigðiskerfinu var skoðuð sérstaklega. Það var margt sem var skoðað, lífsstíllinn og heilbrigði almennt, ofþyngd og offita, tannheilsa, geðheilbrigði, sjálfsvíg, sjálfsvígshugleiðingar, vímuefna-, fíkniefna- og áfengisneysla, slys og meiðsli, ofbeldi, þar á meðal kynferðislegt ofbeldi, kynheilbrigði og kynhegðun, og ungt fólk með langvinna sjúkdóma og heilsuvanda. Þessi vinnuhópur skilaði á sínum tíma 13 tillögum sem var fjallað um í hv. velferðarnefnd á árinu 2011 og 2012, ef ég man rétt. Það varð til þess að nefndin flutti sjálf þá þingsályktunartillögu sem ég hef hér nefnt og var fimm ára í gær, 15. maí. Erindi mitt í þennan stól er að þakka fyrir það frumkvæði sem hér er sýnt. Ég held að það sé brýnt að unnin verði ný heilbrigðisáætlun fyrir Ísland, sú sem við eigum gilti til 2010, en við skulum líka líta aðeins í kringum okkur og taka nýja hugsun inn í þetta, eins og ég hef nefnt hér, hvað varðar ungmennin. Ég vil hvetja hv. velferðarnefnd, sem hefur unnið vel að þessu máli, til þess að taka þetta mál upp, skoða það og fylgja því eftir.
Hæstv. forseti. Mig langar að koma hingað upp í lok umræðunnar um þetta nefndarálit með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um gerð heilbrigðisáætlunar og ég þakka fyrir þessa góðu umræðu sem hefur átt sér stað um málið. Mig langar aðeins að taka undir nokkur atriði sem hafa komið fram í umræðunni. Fyrst vil ég nefna það sem hv. þm. Ingibjörg Þórðardóttir talaði um í framsögu sinni, að það er rétt að öskrað var á bætt ástand í heilbrigðismálum í aðdraganda kosninga. Og það sem hún sagði að einnig þurfi að gera betur í ýmsum málum, eins og t.d. geðheilbrigðismálum. Þar held ég að við komum einmitt að kjarna málsins, að við þurfum að vinna mjög heildstæða stóra áætlun og horfa vítt, setja markmið, kostnaðargreina þau og fjármagna, af því að annars hefur plagg sem þetta, sama hversu góð markmiðin eru, lítið að segja ef fjármagnið fylgir ekki með. Það kemur líka að því sem hv. þingmaður sagði varðandi geðheilbrigðismálin, þar komum við að náskyldum þætti heilbrigðisþjónustunnar, sem er kostnaður sjúklinga og mikilvægi þess að sálfræðikostnaður og kostnaður vegna sérfræðinga í geðheilbrigðismálum falli undir greiðsluþátttökukerfið. Fram kom í umsögn um ríkisfjármálaáætlun frá hv. þingmönnum Framsóknarflokksins, sem sneri að velferðarhluta í hv. velferðarnefnd, að mikilvægt væri að tímasett áætlun yrði á gildistíma núverandi ríkisfjármálaáætlunar hvenær stigin yrðu næstu skref í þessum efnum. Síðan vil ég taka undir það sem hv. þm. Guðjón S. Brjánsson lagði til í umræðunni, að við værum með mikilvægar öflugar heilbrigðisstofnanir víða um landið. Ég get auðvitað sagt það eins og við vitum að heilbrigðisstofnanir hafa margar hverjar gengið í gegnum sameiningar á undanförnum árum, og þá eiga þær að vera stærri. Markmiðið með þeim sameiningum var að gera þær öflugri til að taka á móti ýmsum verkefnum. Þá finnst mér við vera komin að næsta skrefi í þessum málum sem er þá að fela þeim verkefni og skilgreina hvaða sérstöðu þær hafa eða hvaða verkefni þær eiga að taka að sér. Ég tek jafnframt undir orð hv. þm. Guðjóns S. Brjánssonar að mjög mikilvægt er að við höfum fyrir framan okkur kort um hvernig við erum með þjónustuna skilgreinda. Það er einn af þeim þjónustuþáttum sem fólk horfir til þegar það velur sér búsetu, það horfir til hvaða þjónustu það og börn þess geta fengið ef veikindi herja á. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni og öllum þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað að við verðum að efla heilbrigðisþjónustuna úti um allt land því að þjónustan hefur færst mikið til höfuðborgarinnar. Um leið hefur umfang og álag aukist á okkar góða þjóðarsjúkrahús, Landspítalann. Því er mjög mikilvægt að við skilgreinum hvaða þjónustu eigi að veita víðast hvar um landið til þess m.a. að létta álaginu af þeirri bráðaþjónustu sem fyrir er á okkar góða sjúkrahúsi. Hv. þm. Þórunn Egilsdóttir nefndi jafnframt það ákall sem hefur verið varðandi stefnumótun og bætt ástand í heilbrigðismálum. Hún kom inn á það að þetta sé einn af þeim grunnþjónustuþáttum sem við horfum til. Tek ég undir það. Hv. þm. Þórunn Egilsdóttir vitnaði í McKinsey-skýrsluna, en hún var mikið notuð varðandi greinargerð að þessari þingsályktunartillögu þegar hún var lögð fyrir sem þingmál í vetur. Hún ræddi einnig mikið mikilvægi utanspítalaþjónustu, að læknar komi og sinni sjúklingum, t.d. úti á landsbyggðinni, komi á móts við einstaklinga sem þar búa svo þeir þurfi ekki alltaf að fara eftir þjónustunni til höfuðborgarinnar. Ég teldi það mjög mikilvæga bót. Hv. þingmaður kom jafnframt inn á ólík hlutverk heilbrigðisstofnana víða um landið, þar með það sem við nefnum í þessari heilbrigðisáætlun að þar starfar fagfólk sem hefur sérþekkingu á mjög mismunandi sviðum. Það er mjög mismunandi sérþekking innan Landspítala miðað við litla heilbrigðisstofnun einhvers staðar á landsbyggðinni. Það er jafnframt rétt sem kom fram í máli hv. þingmanns að við búum við gjörbreytt ástand í heilbrigðismálum. Við höfum séð gríðarlega, ég ætla að leyfa mér að segja sprengingu í ferðamannaiðnaðinum hér á landi. Þar eru einstaklingar sem fara inn á heilbrigðisstofnanir okkar, þannig að horfa þarf til þess í stefnumótun. Ég vil taka undir orð hv. þingmanna sem hafa talað um áhyggjur af sjúkraflutningum. Það er mjög mikilvægur og stór hlekkur í heilbrigðismálum og upp á öryggi og öryggiskennd einstaklinga sem búa þar sem ekki alla þjónustu er að finna. Mig langar einnig að nefna að mikilvægt er, eins og fram kemur í þingsályktunartillögunni og í nefndarálitinu, að nýta auð sjúkrarými þar sem hægt og hagkvæmt er og tækifæri eru til á landsbyggðinni. Mig minnir að í skriflegu svari við fyrirspurn hv. þm. Guðjóns S. Brjánssonar hafi komið fram að ákveðnir aðgerðaflokkar væru töluvert ódýrari eftir því hvort þeir voru framkvæmdir á Sjúkrahúsinu á Akranesi eða Landspítalanum. Ég man ekki hvort jafnvel 18–20% verðmunur var þar á. Ég sé að hv. þingmaður kinkar kolli, þannig að ég held að ég sé að fara með nokkuð rétt mál. Það er gott. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hefur talsverða reynslu af þessum málaflokki. Ég vil byrja á að þakka falleg orð í garð hv. þingmanna Framsóknarflokksins fyrir að leggja þessa tillögu fram, og til hv. þingmanna í velferðarnefnd. Hún kom einmitt inn á það að við höfum verið stefnulaus í málefnum heilbrigðisþjónustunnar frá 2010 og þar með það sem m.a. embætti landlæknis hefur komið fram með og ýmsir sérfræðingar, að við nýtum ekki fjármagnið sem skyldi þegar við höfum ekki stefnu, af því að við vitum ekki hvert við ætlum að fara. Það er miður. Ég fagna jafnframt orðum hennar að brýna okkur til að vera með nýja hugsun, hugsa vítt, og ég þakka henni fyrir að minna okkur á tillöguna sem hún nefndi í ræðu sinni, um ungmennalækningar. Ég er þess fullviss að hv. þingmenn í velferðarnefnd séu tilbúnir að skoða málið. Það er mjög mikilvægt að hugað sé að þeim hópi, 14–23 ára. Ég vil að lokum þakka fyrir þessa góðu umræðu. Ég vona svo sannarlega að þingsályktunartillagan og nefndarálitið sem við ræðum hljóti góðan framgang, að tillagan dagi ekki uppi innan ráðuneytis, heldur verði brýning eins og hefur komið fram í orðum hv. þingmanna og að hv. velferðarnefnd Alþingis fái upplýsingar um framgang málsins. Ég tel að með því ákvæði í nefndarálitinu og þá upplýsingaskyldu sem hæstv. ráðherra hefur gagnvart hv. velferðarnefnd aukist líkurnar á því að við náum að landa þessu skipi í höfn sem stefnumótun í heilbrigðismálum er. Takk fyrir umræðuna.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti við frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði samgangna, innleiðingu alþjóðlegra skuldbindinga. Þetta er breyting á þó nokkrum lagabálkum á sviði samgöngumála sem eru teknar saman í einum bandormi. Svo ég vitni beint í og lesi upp úr nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á fimm lagabálkum á sviði samgangna, siglingalögum, lögum um loftferðir, lögum um áhafnir íslenskra farþegaskipa og flutningaskipa, lögum um vaktstöð siglinga og lögum um rannsókn samgönguslysa. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að breytingarnar séu vegna innleiðingar reglna sem stafi af alþjóðlegum skuldbindingum Íslands á sviði samgangna. Nefndinni bárust ekki athugasemdir við aðra þætti frumvarpsins en þann sem lýtur að lögum um loftferðir, en um þann þátt bárust nefndinni nokkrar athugasemdir frá Isavia, sem einkum lutu að hugtakabreytingu sem væri óþörf að mati félagsins, ákvæðum laga og reglugerða um trúnaðarfulltrúa gagnvart Samgöngustofu og afnám kröfu um aldurshámark flugumferðarstjóra. Nefndin hefur fengið greinargóðar skýringar frá fulltrúum ráðuneytisins og Samgöngustofu á þessum breytingum. Breytingu hugtaksins flugverndarfulltrúi í flugverndarstjóri er ætlað að færa orðalagið nær orðalagi frumtextans og skerpa á ábyrgðarstöðu viðkomandi aðila. Þá er núverandi framkvæmd um trúnaðarfulltrúa gagnvart Samgöngustofu, sem kveðið er á um í reglugerð, veitt tryggari lagastoð með breytingu frumvarpsins. Loks telur ráðuneytið nauðsynlegt að afnema skýlaust lagaboð um aldurshámark flugumferðarstjóra til að rétt megi standa að innleiðingu reglugerðar (ESB) 2015/340, en þessu mati er Isavia ósammála. Nefndinni þykir þó sýnt að með því að fella brott skilyrðið um aldurshámark sé löggjöfin færð nær því sem getur í reglugerðinni auk þess sem nefndinni þykir ómálefnalegt að halda aldurshámarksskilyrðinu inni, réttara sé að gera strangar hæfniskröfur til flugumferðarstjóra, óháð aldri. Að framangreindu virtu telur nefndin ekki þörf á að leggja til breytingar á frumvarpinu og leggur til að það verði samþykkt óbreytt.“ Undir þetta rita allir nefndarmenn, hv. þingmenn Valgerður Gunnarsdóttir formaður, Pawel Bartoszek framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, Ásmundur Friðriksson, Bryndís Haraldsdóttir, Einar Brynjólfsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Teitur Björn Einarsson. Það tókst ágæt sátt um þetta mál í nefndinni og vil ég þakka kærlega fyrir það.
Virðulegi forseti. Síðastliðinn sunnudag gerði ég það sem mér finnst skemmtilegast að gera, sem er að fara í bíltúr á Þingvelli og borga þar fyrir bílastæði og keyra svo til baka, eitthvað svoleiðis. Því að ég veit ekkert skemmtilegra en að borga fyrir notkun á umferðarmannvirkjum. Þannig maður er ég bara. Þetta er nefndarálit um frumvarp um breytingu á lögum um umferðarlög, með síðari breytingum, sem fjallar um bílastæðagjöld. Í sem einföldustu máli snýst þetta frumvarp um að heimildir sem í dag eru fyrir hendi til að rukka fyrir afnot af bílastæðum í þéttbýli verði útvíkkaðar þannig að þær gildi einnig um dreifbýli. Að auki er lögð til víðtækari heimild til að nýta það fé sem þannig aflast. Ef ég geri stuttlega grein fyrir því nefndaráliti sem meiri hluti nefndarinnar leggur til eru með frumvarpinu lagðar til breytingar á 83. og 108. gr. umferðarlaga. Miða breytingarnar annars vegar að því að heimila gjaldtöku á bílastæðum utan þéttbýlis sem hingað til hefur aðeins verið heimil í kaupstað eða kauptúni og hins vegar að því að rýmka heimild til nýtingar þess fjár sem kemur til við gjaldtöku á bílastæðum við álagningu sekta. Þær umsagnir sem nefndinni hafa borist eru almennt jákvæðar. Samtök ferðaþjónustunnar gagnrýna þó að með frumvarpinu sé sveitarfélögum veitt takmarkalaus heimild til gjaldtöku og gjaldtaka og skattheimta af ferðaþjónustu sé nýtt til uppbyggingar annarra innviða. Meiri hlutinn bendir af þessu tilefni á að þó svo að heimild til nýtingar fjár sem aflað er við gjaldtöku og sektun á stöðureitum sé rýmkuð með frumvarpinu sé það enn svo að féð skuli nýta til uppbyggingar í tengslum við viðkomandi bílastæði og þá þjónustu sem veitt er í kringum það. Það er einkum til að fjármagna innviðauppbyggingu fyrir ferðamenn. Gjaldið sé eftir sem áður þjónustugjald en ekki skattur og það beri að nýta samkvæmt þeim reglum sem um slík gjöld gilda. Nokkur umræða átti sér stað innan nefndarinnar um álagningu gjalds vegna stöðubrota, nánar tiltekið um kröfu 2. mgr. 108. gr. umferðarlaga um að gjald skuli lagt á með skriflegri tilkynningu sem fest skuli við ökutæki og um hvaða aðilar hefðu heimild til að annast álagningu slíks gjalds. Varðandi fyrra atriðið sýnir meiri hlutinn sjónarmiðinu skilning sem m.a. kom fram í umsögn Computer Vision og sambandsins um að ákvæði 2. mgr. 108. gr. sé barn síns tíma og þarfnist nútímavæðingar svo eðlileg þróun geti átt sér stað samfara tækniframförum. Þannig sé til dæmis álagning rafrænna sekta víða komin í gagnið í öðrum löndum. Meiri hlutinn telur mikilvægt að lagaákvæði standi ekki í veg fyrir eðlilegri þróun, framförum og nýsköpun að þessu leyti en leggur þó áherslu á að vandað verði til verka við breytingu á borð við þá að heimila rafræna álagningu sekta, ekki síst að vandaðra stjórnsýsluhátta verði gætt í hvívetna. Beinir meiri hlutinn því til ráðuneytisins að málið verði tekið upp og tillaga gerð að lagabreytingu í þá veru sem hér hefur verið tíunduð. Þess ber að geta, svo ég hoppi aðeins út úr álitinu, að komið hafa viðbrögð frá ráðuneytinu í þessa veru. Eins og ég las upp komu fram mörg sjónarmið í þá veru að rétt væri að búa þannig um hnútana að gjaldtakan gæti farið fram án þess að vera of íþyngjandi á hverjum stað fyrir sig. Ég veit til þess að uppi eru hugmyndir um greinar í þessa veru og legg ég því til að málinu verði vísað til nefndar á milli 2. og 3. umr. þar sem við getum skoðað þær hugmyndir í nefndum sem þar hafa komið fram og tekið til þeirra afstöðu. En allt annað sem varðar það að vandað skuli til verka stendur að sjálfsögðu áfram sem og þær athugasemdir sem komu fram um að verði slíkt tekið upp þarf að gæta vel að persónuverndarsjónarmiðum sem og huga að því að slík breyting myndi líka geta átt við hér á höfuðborgarsvæðinu, sem myndi þá breyta mjög eðli þess. Fyrst um sinn þykir rétt að stíga varlega til jarðar en að sjálfsögðu tökum við við ábendingum og það er enn tími til að vinna að þessum málum. Svo ég haldi áfram að lesa upp úr nefndarálitinu, segir þar að samhliða þeirri skoðun verði kannað hvort lagabreytingar sé þörf til að heimila álagningu stöðubrotsgjalda utan þéttbýlis vegna annarra stöðubrota en brota á gjaldskyldu, samanber ákvæði í umsögnum Bílastæðasjóðs Reykjavíkurborgar og Sambands íslenskra sveitarfélaga þar um. Varðandi seinna atriðið, um það hvaða aðilar hafi heimild til álagningar stöðubrotsgjalda, vill meiri hlutinn árétta þann skilning sinn að sveitarfélag geti falið öðrum starfsmönnum sínum en sérstökum stöðuvörðum að annast slíka álagningu. Þá vill meiri hlutinn einnig taka undir þann skilning sem kemur m.a. fram í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga að gjaldtökuheimild sú sem í frumvarpinu felst einskorðist ekki við landsvæði í eigu sveitarfélaga heldur nái jafnframt til ferðamannastaða sem eru í umsjá sveitarfélags. Meiri hlutinn styður framgang frumvarpsins og telur að með því sé stigið mikilvægt skref í átt að því markmiði að tryggja sveitarfélögum sanngjarnar og nauðsynlegar tekjur af auknum ferðamannastraumi svo þau verði betur í stakk búin til að sinna aukningunni og þeirri nauðsynlegu innviðauppbyggingu sem hún krefst. Leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta rita hv. þingmenn: Valgerður Gunnarsdóttir, formaður, Pawel Bartoszek, framsögumaður, Ásmundur Friðriksson. Bryndís Haraldsdóttir, Einar Brynjólfsson, Gunnar Bragi Sveinsson og Teitur Björn Einarsson.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta yfirferð. Ég kannast við ýmislegt þar sem ég hef átt ágætissamstarf um þetta mál í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Mig langaði að spyrja hv. þingmann nánar út í síðustu málsgreinina í nefndarálitinu þar sem segir, með leyfi forseta, að með því „sé stigið mikilvægt skref í átt að því markmiði að tryggja sveitarfélögum sanngjarnar og nauðsynlegar tekjur af auknum ferðamannastraumi svo að þau verði betur í stakk búin til að sinna aukningunni og þeirri nauðsynlegu innviðauppbyggingu sem hún krefst“. Telur hv. þingmaður að með þessari heimild til bílastæðagjalds sé stigið nægilega stórt skref í þá átt, þar sem augljóst er að gjöldin eru þjónustugjöld og mjög takmarkað í hvað má nota þau? Það kemur listi fyrir í frumvarpinu sjálfu. Eða telur hv. þingmaður að stíga þurfi enn frekari skref til að tryggja sveitarfélögunum sinn skerf af þeim tekjum - nauðsynlegar tekjur, segir hér - sem aukinn ferðamannastraumur hefur í för með sér til að fara í þá innviðauppbyggingu sem þarf, sem er þá jafnvel ekki tengd umræddum bílastæðum?
Virðulegi forseti. Til að byrja með vil ég taka fram og undirstrika þann skilning sem hv. þingmaður hefur einnig að þær tekjur sem skapast í þessu frumvarpi má einungis nota til að byggja upp bílastæði og salerni í tengslum við þau og það allra næsta sem þar liggur. Það eru engu að síður ákveðnir innviðir þannig að þetta hjálpar til við uppbyggingu innviða, en auðvitað einungis þeirra innviða. Til að svara seinni hluta spurningarinnar beint ætla ég að leyfa mér að taka af mér hatt framsögumanns meiri hlutans, þótt mér líði ansi vel með þann hatt, og svara spurningunni út frá mínum eigin skoðunum: Já, ég myndi persónulega telja að æskilegt væri að geta nýtt víðtækari bílastæðagjöld. Þá þyrfti það hugsanlega að vera í formi einhvers konar skatts, í öðru formi, til þess að leggja þau á á hverjum stað fyrir sig og nota í uppbyggingu, hvort sem er á hverjum stað fyrir sig eða í einhverju öðru samhengi. Það er mín persónulega skoðun. Ég væri vel til í slíka gjaldtöku sem væri með víðtækari heimild. En það er klárlega ekki efni þessa frumvarps.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég ætlaði að láta staðar numið við þetta andsvar mitt en ég hjó eftir því, og held að ég hafi tekið rétt eftir, að hv. þingmaður talaði um víðtækari bílastæðagjöld, að þau yrðu nýtt til frekari innviðauppbyggingar en sem birtist í frumvarpinu. Mig langar að spyrja: Tók ég rétt eftir því? Ef svo er, og nú veit ég að ég er að spyrja hv. þingmann út í persónulegar skoðanir hans í málinu en hann er náttúrlega einn af stjórnarþingmönnum: Telur hv. þingmaður að fara eigi í útvíkkun á þeim bílastæðagjöldum sem um er rætt hér? Hvað á hv. þingmaður við með víðtækari bílastæðagjöld? Ég var ekki endilega að vísa til bílastæðagjalda þegar ég spurði hv. þingmann út í tekjur sveitarfélaga. Ég veit að það tengist ekki nákvæmlega efni frumvarpsins en tilefni frumvarpsins er engu að síður, eins og kemur skýrt fram í nefndarálitinu, að tryggja sveitarfélögunum auknar tekjur til að standa straum af kostnaði við innviðauppbyggingu. Til þess eru ýmsar leiðir aðrar en bein gjöld, bílastæðagjöld, víðtækari bílastæðagjöld, þjónustugjöld, hvaða nafni sem þau nefnast. Ég var í raun að spyrja almennt um það en af því að hv. þingmaður talaði sérstaklega um víðtækari bílastæðagjöld, sér hv. þingmaður fyrir sér að það sé næsta skref, að útvíkka þá heimild sem hér er, koma á víðtækari bílastæðagjöldum? Hvernig sæi hann þau fyrir sér?
Virðulegi forseti. Þá ætla ég að skýra orð mín. Með víðtækari meinti ég ekki endilega í þeim skilningi að þeim verði beitt á fleiri stöðum heldur í þeim skilningi að þau mætti nota til fleiri hluta en uppbyggingar. Ekki einungis þjónustugjöld heldur þá skattur, eða hvað það myndi heita, sem hefði í för með sér að nýta mætti þau til uppbyggingar annarra innviða á vegum sveitarfélagsins. Það var það sem ég átti við. Ef fram kæmu slíkar hugmyndir er ég líklegur til að vera stuðningsmaður þeirra. Ég er ekki þar með tilbúinn til að gefa loforð um að ég muni styðja allar aðrar mögulegar hugmyndir að tekjuöflun fyrir ríki eða sveitarfélög því að ég tel að tekjuöflun fyrir ríki og sveitarfélög geti verið mishagkvæm. Ég held að þetta tiltekna dæmi um tekjuöflun sé mjög grænt og mjög hagkvæm tekjuöflun sem auk þess felur í sér mjög jákvæða hvata á mörgum stöðum. Með víðtækari á ég við víðtækari notkun á því fé sem aflast. Ég er jákvæður fyrir þeim hugmyndum að auka tekjur sveitarfélaga með þeim hætti en er ekki endilega sjálfkrafa jákvæður fyrir öllum hugmyndum sveitarfélaga um að auka tekjur.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á umferðarlögum, frá minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Ég ætla að fara aðeins yfir álitið og reifa svo ákveðin sjónarmið, bæði sem í þeim birtast og ekki síst árétta ýmislegt sem rætt hefur verið í pontu um þetta mál núna. Minni hlutinn telur að huga beri að ýmsu þegar kemur að samþykkt þessa frumvarps. Fordæmalaus fjölgun ferðamanna til landsins hefur því miður ekki skilað sér nægilega í auknum tekjum til sveitarfélaga. Sá mikli virðisauki sem ferðaþjónustan hefur skapað hefur að mestu runnið til ríkisins. Afar brýnt er að tryggja sveitarfélögunum hlutdeild í virðisaukanum og nægar tekjur til að standa straum af uppbyggingu ferðamannastaða. Uppbygging innviða hefur setið á hakanum allt of lengi og ljóst er að veita þarf stóraukið fjármagn til hennar. Í þeim efnum má ekki líta svo á að á móti verði að koma sérstakar afmarkaðar tekjur, þótt vissulega sé nauðsynlegt að styrkja tekjustofna sveitarfélaganna. Þjónustugjöld, eins og bílastæðagjöld, koma aldrei í staðinn fyrir almenn fjárframlög þar sem þeim má einungis verja til uppbyggingar og viðhalds þeirrar þjónustu sem veitt er. Gjaldtaka í ferðaþjónustu er umfangsmikið mál sem skoða ber heildstætt. Ríkisstjórnin hefur þegar uppi áform um að færa hluta þeirra greina sem undir ferðaþjónustu heyra í hæsta þrep virðisaukaskatts. Það skortir skýra sýn og heildstæða stefnu um hvernig best sé að haga gjaldtöku í ferðaþjónustunni. Þar þarf ekki síst að horfa til komugjalds. Mikilvægt er að sveitarfélögin fái réttlátan skerf af slíku gjaldi auk þess sem tryggja ber sveitarfélögunum eðlilega hlutdeild í gistináttagjaldi. Minni hlutinn varar við því að með samþykkt þessa frumvarps líti stjórnarmeirihlutinn svo á að fjárþörf sveitarfélaganna til uppbyggingar vegna stóraukins ferðamannastraums hafi verið mætt. Vegna eðlis þjónustugjalda er ljóst að tryggja þarf sveitarfélögunum meira fjármagn en hér er gert ráð fyrir. Frumvarpið kveður á um hvernig nýta megi það gjald sem innheimtist, nánar tiltekið til að „standa straum af byggingarkostnaði, viðhaldi og rekstri stöðureita, þar með talið launum varða, og kostnaði við uppbyggingu, viðhald og rekstur þjónustu sem veitt er í tengslum við notkun stöðureitar, svo sem salernisaðstöðu, og gerð og viðhaldi göngustíga og tenginga við önnur samgöngumannvirki.“ Hér er að mörgu að hyggja, svo sem því hvað átt er við með tengingu við önnur samgöngumannvirki. Þá vekur ákvæðið upp þær spurningar hvernig fjárhæð gjaldsins verður ákveðin. Mun það lækka þegar stofnkostnaður hefur verið greiddur niður og það stendur aðeins undir rekstrarkostnaði? Verður það lægra á bílastæðum sem þegar hafa verið lögð, þar sem ekki er heimilt að láta þjónustugjöld standa undir kostnaði við uppbyggingu sem þegar hefur átt sér stað? Það skortir á skýrar línur í frumvarpinu um það hver sé raunverulegur vilji stjórnvalda í þessum efnum. Þá er óljóst hvort bílastæðagjöld eigi að nýta til aðgangsstýringar. Verður fólki meinaður aðgangur að svæðum ef bílastæðin við það eru full? Þar er á ferð mun umfangsmeiri umræða en tæpt er á í þessu frumvarpi og kallar minni hlutinn eftir því að ráðherra skýri betur stefnuna hvað það varðar. Mikilvægt er að til þess bærir aðilar með sérþekkingu hafi umsjón með stígagerð á náttúrusvæðum. Stígar og mannvirki á slíkum svæðum þurfa að falla vel að landslagi og því er eðlilegt að Skógræktin og Landgræðslan komi að slíkum verkum. Þrátt fyrir alla ágalla þessa frumvarps og skort á yfirsýn í stefnumálunum leggst minni hlutinn ekki gegn samþykkt frumvarpsins. Minni hlutinn leggur hins vegar til að samhliða samþykkt frumvarpsins verði skipaður starfshópur sem fari heildstætt yfir gjaldtöku í ferðaþjónustu, ekki síst með tilliti til þess að tryggja sveitarfélögum sanngjarna hlutdeild í virðisaukanum sem af henni hlýst. Undir þetta skrifa ég, Kolbeinn Óttarsson Proppé, og Ari Trausti Guðmundsson, fulltrúar Vinstri grænna í umhverfis og samgöngunefnd. Mig langar að árétta hér ýmis sjónarmið sem fram koma í þessu áliti, ekki síst í ljósi þeirrar umræðu sem ég átti hér við hv. framsögumann, Pawel Bartoszek. Það er margþætt sem ég hef haft áhyggjur af hvað þetta frumvarp varðar, m.a. að með því sé litið svo á að þörfum sveitarfélaganna á auknu fjármagni til uppbyggingar hafi verið mætt. Ég fagna því þess vegna að framsögumaður frumvarpsins lítur svo á að svo sé ekki. En ég er deili ekki þeirri skoðun hv. framsögumanns að hlutdeild sveitarfélaganna í þeim virðisauka sem um er rætt eða í þeim tekjum sem skapast af ferðaþjónustunni verði einungis tryggð með beinum gjöldum á ferðaþjónustuna. Ég er algerlega ósammála því sem fram kom, hafi það verið tæmandi listi hjá hv. þingmanni. Staðreyndin er nefnilega sú að ferðaþjónustan skilar gríðarlega miklum tekjum inn í samfélagið nú þegar. Þær tekjur fara að langmestu leyti í ríkissjóð. Stjórnvöld ættu að hafa frumkvæði að því að finna leiðir til að koma þeim tekjum að einhverju leyti til sveitarfélaganna án þess að rukka þurfi sérstaklega þjónustu á móti, án þess að það þurfi að vera markaðir tekjustofnar þannig að það sé nokkurn veginn króna á móti krónu, þannig að rukka verði krónu til að sveitarfélögin fái krónu. Þá hef ég einnig áhyggjur af því hvernig þetta þjónustugjald er hugsað. Það er nokkuð tæmandi listi í frumvarpinu yfir það í hvað má nota gjaldið. En engu að síður er þetta töluvert opið og þyrfti að skilgreina betur. Hvað er t.d. „tenging við önnur samgöngumannvirki“? Það er himinn og haf á milli lítils vegspotta út á veg og umfangsmikillar vegagerðar sem tengir við eitthvert annað samgöngumannvirki. Það er ekki mjög skýrt hvað átt er við hér. Þjónustugjöld, um þau gilda sérstakar reglur. Hér er í raun verið að útvíkka heimildina til að nýta þjónustugjöld. Það er gert með þessum lögum. Það er ýmislegt í þessari upptalningu sem ekki mætti, að mínum skilningi, nýta þjónustugjöld bifreiðastæða til að standa straum af kostnaði við. Það er þá gert með þessari útvíkkun. Hv. framsögumaður meiri hlutans kom inn á að þetta ætti líka við um Reykjavík, eins og þegar kæmi að því hvort stigin yrðu einhver önnur skref í því að sekta eða kanna hvort gjaldið hafi verið greitt. En ég minni á að þessi listi á líka við um Reykjavík. Þessi útvíkkun á þeim verkefnum sem tekjur af bílastæðagjöldum mega standa undir á við um Reykjavík eins og önnur sveitarfélög. Ég er ekki viss um að á bak við þetta frumvarp liggi nægilega góð greiningarvinna á því hvað það þýðir. Ég er ekki viss um að þessi breyting á eðli þjónustugjalds hafi verið hugsuð til enda. Hvað hún þýðir í öllum sveitarfélögum. Mér finnst einstaklega óskýrt hvernig þjónustugjaldið er nýtt í þessu tilviki, þ.e. öllu heldur hver upphæð þess á að vera, hvernig það á að reiknast, eins og fram kemur í áliti minni hlutans. Ef það er þannig, sem er lögbundið, að þjónustugjaldið megi bara standa undir ákveðnum kostnaði, mun það þá lækka þegar sá kostnaður hefur verið greiddur? Þegar aðeins er eftir rekstrarkostnaður? Ekki var að skilja á orðum hv. þm. Pawels Bartoszeks að hann teldi að hafa ætti víðtækari bílastæðagjöld sem gætu þá staðið undir frekari verkefnum. Þá erum við að tala um bílastæðagjöld sem eru bara komin til að vera, óháð þeim verkefnum sem þau eiga að standa undir. Það er dálítið önnur umræða. Þá erum við bara búin að búa til einn fasta póstinn inn í tekjustofna sveitarfélaganna. Það er allt önnur umræða en hvort rukka eigi fyrir kostnað við uppbyggingu og rekstur bílastæða. Ég geri mér grein fyrir að hv. þingmaður var að tala fyrir eigin hugmyndum þar um. Slíkt er ekki að finna í þessu frumvarpi hér. En einmitt þess vegna spurði ég hv. framsögumann út í þetta því að þetta er eitt af því sem ég held að sé ekki hugsað til enda hér. Þetta er eitt af því sem ég held að fara ætti í mun umfangsmeiri vinnu sem heitir almennt gjaldtaka af ferðaþjónustu. Nýir tekjustofnar sem fara inn í almennan rekstur sveitarfélaga eru síðan hluti af enn víðtækari umræðu sem fara þarf að af stað áður en í þá verður farið, verði raunin sú. En að öllum þessum varnaðarorðum sögðum leggjum við engu að síður til, eins og fram kom í minnihlutaálitinu, að þetta frumvarp verði samþykkt því að við teljum að því miður hafi sveitarfélögin borið skarðan hlut frá borði allt of lengi. Það sé nauðsynlegt að veita þeim þessa heimild þar sem stjórnvöld hafi heykst á því að tryggja þeim eðlilegan og sanngjarnan hlut í þeim virðisauka sem verður til hér á landi óháð nýrri gjaldtöku. Ríkisvaldið ætlar áfram að sitja að honum.
Virðulegi forseti. Ég hef einhvern tíma tjáð mig um skatta og tekjuöflun með þeim hætti að eftir var tekið og ætla ekki að endurtaka það hér af ótta við að hleypa upp fundinum. Þar sem mér fannst þingmaðurinn ekki að öllu leyti fylla rétt upp í mína skoðun vil ég árétta mínar skoðanir. Ég sagði að mér þætti sú leið að nota bílastæðagjöld til að fjármagna innviðauppbyggingu eða afla tekna fyrir sveitarfélög prýðileg leið. Ég nefndi það sem dæmi um leið sem ég teldi mjög góða. Ég sagði líka að ég væri ekki tilbúinn að taka undir hverja einustu leið til að afla tekna fyrir sveitarfélög. En það er fullt af leiðum sem ég tel vel færar. Við erum til að mynda að hækka vask á ferðaþjónustu, það er tekjuöflun fyrir hið opinbera í stórum skilningi, sem ég styð. Það hafa komið fram hugmyndir um gistináttagjald sem myndi renna til sveitarfélaga, ég er sæmilega opinn fyrir þannig hugmyndum. Ég er ekki andvígur öllum öðrum hugmyndum um innviðauppbyggingu en þessari, svo að það sé áréttað. En ég tel þetta vera góða leið og að útvíkkun hennar gæti verið jákvæð. Ég ætla svo sem ekkert að hafa það lengra en það, ég vil bara ekki að því sé sleppt út í loftið hér að allar aðrar hugmyndir um gjaldtöku eða tekjuöflun fyrir sveitarfélög, til að standa að uppbyggingu til ferðaþjónustunnar, muni mæta andstöðu frá mér. Svo er alls ekki. Ég raða þeim upp í röð frá því sem ég tel skynsamlegt til þess sem ég tel minna skynsamlegt. Þetta tel ég skynsamlegt. Ég tel gistináttagjald, sem rynni til sveitarfélaga, einnig tiltölulega skynsamlega leið. En í ljósi þess að við erum að fara í gegnum umræðu um það núna í tengslum við fjármálaáætlun mun ég ekki lofa því að leggja slíkt fram að eigin frumkvæði alveg á næstunni.
Virðulegi forseti. Ég bið hv. þingmann forláts hafi ég ekki skýrt skilmerkilega og á réttmætan hátt frá hans skoðunum. Það var alls ekki ætlun mín. Ég hjó einmitt eftir því hvernig hv. þingmaður talaði um útvíkkun bílastæðagjalda en fagna því í það minnsta að hv. þingmaður sé opinn fyrir enn frekari hugmyndum um tekjuöflun. Skattar eru ofbeldi - það er setning sem var mér ofarlega í huga og ég lokaði því eyrunum á röngum stöðum og biðst aftur forláts á því. Eins og við förum yfir í þessu meirihlutaáliti - fyrirgefið minnihlutaáliti; nú er ég kominn í ríkisstjórn í huganum og farinn að setja á nýjar álögur og byggja upp réttlátt þjóðfélag - verður að horfa heildstætt á þá gjaldtöku sem nokkur samstaða er um að fara þurfi í þegar að ferðaþjónustu kemur. Ég veit ekki hvernig hv. þingmaður bregst við því að ég nýti tækifærið til að snúa blaðinu við og spyrja hann. Er hann sama sinnis? Telur hann að horfa þurfi heildstætt á ferðaþjónustuna? Horfa á hvaða áhrif hver og ein einasta hugmynd hefur út af fyrir sig en einnig ef hún fer saman við aðrar? Skattahækkun á virðisaukaskatti, gistináttagjald, bílastæðagjöld, allar þessar hugmyndir sem hv. þingmaður fór yfir að hefðu verið uppi og hann myndi forgangsraða á einhverjum lista - telur hv. þingmaður að nauðsynlegt sé að horfa heildstætt á málið?
Virðulegi forseti. Það er mjög erfitt að segja nei við heildstæðri stefnumótun. En ég ætla að fara að venja mig á að gera það af og til, bara vegna þess að það er svo auðvelt að segja já við hinu. Það er út af því að í einhverjum tilfellum getur maður reynt að meta áhrif tiltekinna ákvarðana staðbundið. Ef ég lít til dæmis á bílastæðagjöld í miðbæ Reykjavíkur finnst mér allt í lagi að skoða þá hugmynd eina og sér, sem leið til að hleypa fólki inn að takmarkaðri auðlind, leið til að borga fyrir uppbyggingu bílastæða, algerlega óháð því hvort við höfum háa eða lága skatta á bensíni. Þannig vilja menn oft skoða þetta, segja bara: Já, allt í lagi, ég er tilbúinn að fara í veggjöld að því gefnu að við lækkum bensíngjaldið á móti. Ég er eiginlega ekki þar. Það er stundum auðveldara að skoða áhrif hverrar ákvörðunar fyrir sig en að þurfa alltaf að rífa allt kerfið upp með rótum og komast ekki að neinni niðurstöðu fyrr en við finnum þá leið sem þykir heildrænt best. Til þess að vera frumlegur í svörum en líka einlægur langar mig að segja: Nei, þótt heildræn stefnumótun geti verið góð hef ég ekki endilega þá skoðun að við megum ekki hreyfa okkur eitt né neitt án þess að þannig skoðun fari fram heldur sé stundum nóg að geta metið gæði hverrar hugmyndir fyrir sig, einnar og sér, án samanburðar við aðrar hugmyndir.
Ég þakka hv. þingmanni einlægnina og heiðarleikann og ekki síst frumlegheitin; og einfaldlega fyrir það að svara spurningum mínum þótt ég hafi snúið hlutverkum við í andsvörum. Ég set ekki sömu tengingu á milli bílastæðagjalda og vegtolla í Reykjavík og vegtolla og þeirrar hugmyndar sem mér fannst hv. þingmaður vera að draga upp sem öll sneri á einhvern hátt að bílum. Ég er að horfa á áhrif sem gjaldtaka í hinum ýmsu myndum hefur á heilan atvinnuveg. Hv. þingmann skildi ég ekki öðruvísi en að hann teldi að heildarskoðun á því, heildaráhrifum ýmissa tillagna um gjaldtöku á heilan atvinnuveg, væri ekki af hinu góða, eða að við þyrftum ekki á henni að halda [[Ekki nauðsynleg.]]- Ekki nauðsynleg. Takk. Ég er ekki viss um að forsvarsmenn umrædds atvinnuvegar séu sammála því og ég er ekki viss um að ég sé sammála því. Ég held að einmitt það að horfa á einstaka framkvæmd og hverju hún skilar út af fyrir sig, hvort hún sé heppileg, gangi upp, hvort hún sé sniðug, hvernig það sé, án þess að meta heildaráhrifin af öðrum aðgerðum, sem ýmist eru í bígerð eða hugmynd eða boðaðar um - ég held að það sé ekki góð stjórnsýsla. Ég held að atvinnuvegir landsins þurfi að búa við að vita nokkurn veginn heildaráhrif af slíkum aðgerðum með einhverjum smáfyrirvara. Síðan getur vel verið að allar aðgerðirnar séu skynsamlegar og að farið verði í þær. En ég tel ekki skynsamlegt að meta ekki og vega áhrifin sem þetta hefur. Það kannski skýrir af hverju fyrirhuguð hækkun á virðisaukaskatti kemur mörgum svona mikið á óvart, að menn hafi ekki reynt að meta heildaráhrifin. Það setur kannski meiri vigt [[Forseti hringir.]]í orð Samtaka ferðaþjónustunnar þar um, að slíka greiningu skorti, og sérstaklega hvaða áhrif það hafi á landsbyggðina.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir þetta nefndarálit og einnig fyrir minnihlutaálitið. Við fyrstu sýn virðist málið ágætis réttlætismál, sérstaklega ef við tölum um sveitarfélögin sem hafa setið eftir þegar kemur að fjármagni vegna ferðamannastaða. Í raun er þetta eðlilegt til að skapa tekjur til sveitarfélaga svo að þau geti með góðu móti byggt upp og tekið á móti ferðamönnum. En ég spyr mig hvort með þessari aðgerð sé nóg að gert og hvort þessi leið sé sú eina rétta. Fyrir mér er þetta skammgóður vermir og alls ekki nægilega stór aðgerð til að standa undir þeim kostnaði sem fjölgun ferðamanna hefur í för með sér. Ég er með nokkrar spurningar, brýningar og hugleiðingar, aðallega um hvernig þessari útfærslu verður háttað. Í fyrsta lagi spyr ég mig að því hvernig hið opinbera hefur hugsað sér þessa gjaldtöku. Munum við sjá ný bílastæði við Seljalandsfoss eða Jökulsárlón eða Gullfoss? Fer gjaldið aðeins í gegnum þær bifreiðar sem leggja til lengri tíma? Er hægt að greiða í skammtíma- eða langtímastæði? Hvað þá með rútur? Munu þær greiða eitt gjald eða fleiri? 80 manna rútur, greiða þær hærri gjöld en litlar rútur? Á að malbika ný stæði fyrir þessa nýju tekjuöflun? Hvernig samrýmist það núverandi skipulagi margra sveitarfélaga? Hver er það sem fer í framkvæmdirnar í upphafi? Eru það sveitarfélögin sjálf og þurfa þau að greiða upp kostnaðinn úr eigin vasa? Geta minni sveitarfélög lent í því að tapa hreinlega á aðgerðinni til lengri tíma litið? Eða ætlar ríkið þá að koma til og fjárfesta í þessum bílastæðum með sveitarfélögunum? Ég spyr mig, ég veit það ekki. Ég hef einnig spurningar um hvernig gjaldtakan fer fram. Er gert ráð fyrir miklum mannafla? Á að rukka fyrir hvern bíl eða ætlum við að setja upp stöðumæla fyrir framan þessa fjölförnu og oft viðkvæmu ferðamannastaði? Ég hef einmitt nokkrar áhyggjur af þessari nýju tekjulind sem bílastæðin eiga að vera. Svo virðist sem engin kostnaðargreining á þessum stæðum liggi fyrir. Við vitum heldur ekki hve mikið hvert stæði gefur af sér og þá hve mörg ný stæði þarf að malbika. Er því aðgerðin arðbær fyrir sveitarfélögin til lengri tíma? Hve lengi tekur eitt bílastæði að ná jöfnu og byrja að skila tekjum til sveitarfélagsins? Liggur það fyrir? Það er ekkert sérstaklega traustvekjandi fyrir sveitarfélögin að fara í slíkar framkvæmdir sem þau vita ekki í raun hvort gefa eitthvað af sér. Ég vona að þetta frumvarp geri það ekki að verkum að ákveðin sveitarfélög ætli að hlaupa fram og skuldsetja sig til að malbika bílastæði sem borga sig svo ekki fyrr en seint og um síðir. Þá spyr maður sig hvort ríkið ætli að hlaupa undir bagga. Þessum spurningum er öllum ósvarað. Ég veit að þetta er bara einn þáttur í þessari gjaldtöku, ég geri mér grein fyrir því. En margar spurningar liggja samt fyrir. Í frumvarpinu segir að gjaldinu sé gert að standa straum af byggingarkostnaði, viðhaldi, rekstri, launum, sem tengjast bílastæðunum sjálfum, og svo einnig kostnaði sem fellur til vegna reksturs og viðhalds salernisaðstöðu, viðhaldi göngustíga og tengingum við önnur samgöngumannvirki. Þá spyr ég mig: Hversu hátt á þetta gjald að vera miðað við alla þessa þjónustu sem það á að greiða fyrir? Teljum við ekki sniðugra að leita frekar annarra leiða við tekjuöflun til að standa straum af þessari þjónustu við fjölfarna staði? Til dæmis með hækkun gistináttagjalds eða sanngjörnu komugjaldi? Einnig samráð við sveitarfélögin. Ég velti fyrir mér hvort það hafi verið gott og mikið. Ég tel það forgangsmál að við séum í góðu samráði við sveitarfélögin sjálf sem munu samkvæmt frumvarpinu sjá um alla útfærsluna sjálf og ein. Ég tel nauðsynlegt að útfærslan verði með svipuðum eða sama hætti í hverju sveitarfélagi og samráð og samtal eru nauðsynleg til þess. Einn stór þáttur sem ekki er komið inn á í frumvarpinu eru umhverfissjónarmið. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að allir ferðist um landið á bílum. Eins og við flest vitum þurfa bílar mikið pláss, þeir þurfa vegi. Hvernig samræmist það viðkvæmum ferðamannastöðum að malbika bílastæði til að ná í tekjur? Viðkvæmir staðir ráða hreinlega ekki við malbikuð bílastæði. Hefur það verið skoðað eða er gert ráð fyrir að bílastæði megi hreinlega malbika hvar sem er? Í frumvarpinu er einnig verið að festa einkabílinn í sessi, finnst mér, sem hinn eina fararskjóta. Ég tel að þetta verði til þess að letja uppbyggingu almannasamgangna. Þær eru þá ekki jafn arðbærar fyrir sveitarfélögin og einkabíllinn. Mun það þá ekki verða keppikefli sveitarfélaga að fá sem flesta bíla til að keyra inn á svæðið og leggja, til skamms eða langs tíma eftir því hvernig þau ætla að útfæra þetta? Við því eru engin svör. Einnig á aðgangur að náttúruauðlindum að vera óheftur. Þetta bílastæðagjald má ekki vera aðgangsmiði inn á náttúruperlur en ég óttast að óbreytt frumvarp opni einmitt á það og þar af leiðandi er búið að opna á almenna gjaldtöku í formi bílastæðagjalda. Svo eru það aðgangsstýringarsjónarmiðin. Við fyrri umræðu um frumvarpið bar aðgangsstýringu á góma, þetta væri einn liður í því. En það flækir málið enn meira því að sú aðgerð er mun flóknari og þarf enn meira samráð, þá á forsendum aðgangsstýringar. Ég sé þessa aðgerð, aðgangsstýringu, ekki fyrir mér í frumvarpinu og vona innilega að það sé ekki hugsað til þess. En maður spyr sig hvort fullt bílastæði sé þá tappi á fjölda ferðamanna og þeir þurfi því frá að hverfa. Það er hins vegar jákvætt að ríkisvaldið opni möguleika fyrir sveitarfélög að afla tekna. En ég vil ekki að þetta mál verði ákveðin fjarvistarsönnun þegar kemur að því að ríkisstjórnin myndi heildstæða og góða stefnu til framtíðar þegar kemur að uppbyggingu ferðamannastaða og ákveðnum fjöldatakmörkunum á viðkvæmum stöðum. Ég vil heldur ekki að þessi aðgerð verði til þess að ríkisstjórninni þyki nóg um og láti þar við sitja því að eins og við vitum þurfa mun meiri tekjur að renna til þeirra staða og til þeirra sem byggja upp ferðamannastaði og áningarstaði tengda þeim. Sú fjölgun ferðamanna sem hefur átt sér stað hér á landi síðustu ár hefur opnað á margvísleg tækifæri og skapað þúsundum atvinnu. Það sem upp á vantar er þessi heildstæða stefna ríkisvaldsins. Gjaldtökuna verður nefnilega að hugsa heildstætt en ekki í litlum lausnum og þessum plástrum sem hv. þingmaður kom inn á rétt áðan. Ríkisstjórnin ætti þess í stað að skoða leiðir eins og hækkun gistináttagjalds og að hluti þeirra renni til sveitarfélaga. Þessi leið hefur reynst vel í þéttbýlum víða um álfuna. Því ber að huga sérstaklega að minni sveitarfélögum, ef við förum í þessa aðgerð, þegar kemur að útdeilingu þess því að þau sitja oft eftir. Þrátt fyrir að ferðamenn fari um litlu sveitarfélögin þýðir það ekki endilega að þau gisti í þeim sveitarfélögum. Þar af leiðandi verða þá þau sveitarfélög af gjaldinu, því að gistináttagjald er, eins og nafnið gefur til kynna, bundið því að fólk gisti og greiði þar með til sveitarfélaganna, eða eins og staðan er í dag beint til ríkisins. Ég tel að þessu eigi að breyta. Fyrir stuttu, í dag eða í gær, birtist góð fréttaskýring um gistináttagjald víða um heim á vefnum turisti.is. Þar segir meðal annars, með leyfi forseta: „Í ársbyrjun 2012 var lagður á gistináttaskattur hér á landi sem nemur 100 krónur á hverja gistieiningu og skilaði sú skattheimta 390 milljónum í fyrra samkvæmt fjáraukalögum fyrir 2016. Hefði gistináttaskatturinn hins vegar verið innheimtur á hvern hótelgest, líkt og tíðkast víða annars staðar, þá hefðu tekjurnar af gistináttaskatti getað orðið miklu hærri. Ef gjaldheimtan yrði með sama sniði og í París þá hefði hún skilað 1,3 milljörðum auk 150 milljóna úr óskráðri gistingu eins og Airbnb. Í Róm eru ferðamenn rukkaðir mun meira en gengur og gerist í Evrópu og ef fordæmi Rómarbúa yrði fylgt hefðu tekjur íslenska ríkisins af gistináttaskatti verið 3,9 milljarðar í fyrra.“ Þetta megum við endilega hafa á bak við eyrað. Mig langar einnig að minnast á komugjöld. Samkvæmt svari hæstv. fjármálaráðherra við fyrirspurn hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur kemur fram að miðað við fjölda flugfarþega árið 2015 hefðu tekjur af 1.500 kr. komugjaldi numið rúmum 2,5 milljörðum. Komugjald hefði numið rúmum 3,4 milljörðum árið 2016 og miðað við áætlanir Isavia, um farþegafjölda yfirstandandi árs, yrðu tekjur af komugjaldi um 4,2 milljarðar. Þessum fjármunum yrði vel varið í grunnstoðir samfélagsins og alvöruuppbyggingu og heildstæðri á sviði ferðaþjónustunnar. Við Vinstri græn höfum lagt til að kerfið í heild sinni verði tekið til endurskoðunar með gistináttagjald og komugjöld að leiðarljósi til þess að sveitarfélög og ríki geti byggt upp öfluga stoð og tel ég að við getum tekið á móti þeim sem kjósa að koma hingað og verið stolt af því og gert það með reisn. Eins og segir í stefnu VG í ferðamálum eru tekjur miklar af ferðaþjónustunni en skila sér ekki nægilega vel til hins opinbera. Tekjuöflunin á að vera í gegnum markaða tekjustofna en ekki litla plástra hingað og þangað, því að það er ekki vænlegt til árangurs. Að því sögðu tel ég að fara þurfi í meiri greiningarvinnu á þessu frumvarpi, hafa meira samráð við þá aðila sem koma að málinu og útfærsla málsins þarf að vera skýrari.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir prýðilega ræðu. Mig langar að koma inn á nokkra hluti sem hann nefndi í ræðu sinni. Eins og ég nefndi í upphafi þessa máls fór ég á Þingvelli og lagði í stæði. Það kostaði 500 kr., svo við fáum einhverja hugmynd um þá upphæð gjalds sem um er að ræða. Það var fyrir heilan dag. En auðvitað geta menn útfært þetta á margan hátt. Í öðru lagi nefndi þingmaðurinn, eða skilja mátti orð hans þannig, að ekki hefði verið haft nægilegt samráð. Þá vil ég benda á að þetta frumvarp var vissulega sent til umsagnar til allra sveitarfélaga á landinu. Þau voru flest bara himinlifandi með þetta, svo við orðum þetta með einhverjum hætti. Allar umsagnir sem bárust frá sveitarfélögum voru upp til hópa mjög jákvæðar og bæði einstaka sveitarfélög og landshlutasamtök sem og heildarsamtök lögðu mikla áherslu á að málið færi í gegn. Einu athugasemdirnar sem bárust voru þess efnis að það ætti aðeins að gera gjaldtökuna sem slíka ódýrari. En í þriðja lagi, og gaman væri að heyra viðbrögð hv. þingmanns við því vegna þess að hann nefndi sérstaklega einkabílinn. Ég skal játa að ég er mikill áhugamaður um getu fólks til að ferðast án þess að vera á einkabíl. Ég er einn af stofnendum Samtaka um bíllausan lífsstíl. Þetta mál er mér mjög hugleikið. Og eitt af því sem ég veit að hefur áhrif á hvort fólk velur að ferðast með einkabíl eða ekki, og það er þekkt, er nægt framboð ókeypis bílastæða á stað A og B. Ef nóg er af ókeypis bílastæðum skiptir ekki máli hve löng vegalengdin er, fólk fer á bíl. Ef ekki er nóg af ókeypis bílastæðum beggja vegna fer fólk ekki á bíl eða það er síður líklegt til að gera það. Niðurstaða mín af því er að þetta ætti alls ekki að kynda undir einkabílistann heldur þvert á móti ýta undir að fólk fari leiðar sinnar á einhvern annan og hugsanlega umhverfisvænni máta.
Takk fyrir andsvarið. Að sjálfsögðu eru sveitarfélögin himinlifandi að fá eitthvað til að sinna þessu. Það kemur mér ekkert sérstaklega á óvart að flest sveitarfélög fagni þessu. Samt verðum við að hafa í huga að Samband sveitarfélaga talaði um heildræna stefnumótun á þessu sviði og nefndi það í áliti sínu. Við verðum að skoða það líka. Hvatinn er mögulega ekki til staðar hjá fólki sem ferðast með einkabílum, jú, hvatinn til að ferðast á einkabílum en hvatinn fyrir sveitarfélögin til að byggja upp einhvers konar þjónustu er meiri fyrir einkabílinn en þá sem ferðast með almenningssamgöngum. Það var það sem ég meinti. Ég biðst forláts ef það hefur ekki verið alveg skýrt. 500 kr. fyrir heilan dag, ég veit ekki hversu mörg stæði þyrfti þá, ekki er búið að fara í kostnaðarmat á því svo ég viti, til að það standi undir sér, hvað þá ef þetta eru ný stæði því að ný bílastæði eru mjög dýr, steypa og malbik eru dýrir hlutir. Annars er það bara frábært með bíllausa lífsstílinn, ég styð það og kannski skrái ég mig í þau samtök. En það sem ég sagði var að auðvitað eru sveitarfélögin himinlifandi að fá hreinlega einhverjar krónur til að fara í aðgerðir. Ég vildi bara brýna fyrir því hvort ekki væri betra að fara í heildræna stefnumótun, t.d. með komugjöld og gistináttagjald í huga.
Jæja, við getum tekið aðra umræða hér um heildstæða stefnumótun. En mig langar örlítið að bregðast við þessu með hvatann og bílastæði, greidd eða ekki. Ég hef trú á því að sú stefna Reykjavíkurborgar að rukka fólk fyrir bílastæði í miðbænum ýti undir að fólk noti frekar almenningssamgöngur. Það er ágætiságiskun hjá hv. þingmanni að það gæti farið þannig að þá myndu menn frekar vilja láta fólk rukka fyrir bílastæði. En það er, held ég, reynslan hér og alls staðar þar sem á hefur reynt að heildaráhrif slíkrar gjaldtöku séu þau að fólk ferðast frekar í strætó en þar sem slíkt er ókeypis. Þótt hugsanlega gildi einhver allt önnur lögmál þegar fólk ferðast lengri vegalengdir eða leggur í dreifbýli hef ég ekki áhyggjur af þessum þætti. Ég hef ekki áhyggjur af því að hvatinn til að græða á bílastæðum verði það mikill að hann yfirvinni hina hvatana, sem eru hvatar einstaklingsins til að ferðast milli staða með sem hagkvæmustum hætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir seinna andsvarið. Já, hvatinn til að leggja inni í höfuðborginni og hvatinn til að leggja við fjölfarna ferðamannastaði er ekki sá sami. Hvatinn verður að vera mikill til að rukka fólk á ferðamannastöðunum því að öll þessi gjöld sem við töluðum um áðan, sem þetta eina bílastæði þarf að borga upp, eru ansi mikil. Hvatinn þarf að vera feikimikill fyrir sveitarfélögin til að fá til sín einkabíla, til að fá einhvern til að leggja í stæðin. Með lengri vegalengdir: Við getum vel talað um bílastæðamál í borginni og almenningssamgöngur. En ég tel alltaf betra þegar hið opinbera fer í einhverjar aðgerðir að við séum ekki að þröngva einhverju upp á fólk heldur gera þann kost bestan og sem umhverfisvænstan. Við neyðum ekki fólk til að nota strætó heldur gerum við strætó þannig að hann sé það góður að fólk vilji ekki nota einkabílinn, sama þótt það sé frítt í stæði. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þakka fyrir andsvarið.
Herra forseti. Við ræðum hér breytingu á umferðarlögum varðandi heimild sveitarfélaga til þess að rukka fyrir bílastæðagjöld utan þéttbýlis. Ég get að mörgu leyti tekið undir það að mikil þörf sé fyrir að bílastæði séu vítt og breitt um landið vegna hins mikla, aukna ferðamannafjölda sem fer um landið. Þörfin er til staðar. Það sem ég hef áhyggjur af og gagnrýni er að ekki liggi fyrir heildstæð stefna. Þörf er á greiningu á heildstæðri stefnu í þessum stærsta atvinnuvegi þjóðarinnar. Það finnst mér að stjórnvöld hafi vanrækt og hafi ekki komið sér niður á niðurstöðu um hvernig menn sjá fyrir sér að aflað verði tekna til innviðauppbyggingar og eins í sambandi við þá þjónustu sem sveitarfélög ætla að standa fyrir varðandi bílastæði, salernisaðstöðu og uppbyggingu í kringum ferðamannastaði. Menn hafa verið að henda þessu á milli sín eins og heitri kartöflu allt of lengi. Árið 2011 var samþykkt að setja á laggirnar Framkvæmdasjóð ferðamannastaða og að innheimta gistináttagjald, það var gert í fyrsta skipti árið 2012. Sá sjóður hefur ekki verið það burðugur að hann hafi risið undir nafni. Eins og við þekkjum var gistináttagjald innheimt og er enn. Mig minnir að núna um áramótin hafi verið byrjað að rukka inn 300 kr. í gistináttagjald, en það var 100 kr. til síðustu áramóta. Enn sem komið er hafa sveitarfélögin ekki fengið neinar tekjur af þessum gífurlega aukna fjölda ferðamanna. Það er ekkert skrýtið að sveitarfélögin lýsi yfir ánægju sinni að fá nú loksins einhverja tekjumöguleika til að byggja upp aðstöðu. Ég get alveg skilið að þau séu ánægð með að fá möguleika til að innheimta bílastæðagjöld. En auðvitað ættum við að vera fyrir löngu búin að koma okkur niður á hvernig við getum innheimt tekjur af auknum ferðamannafjölda til þess að byggja upp innviði í landinu. Við Vinstri græn höfum talað fyrir blandaðri leið komugjalda og gistináttagjalda, en ekki hefur enn náðst samstaða um það í þinginu. Ég tel að komugjöld séu miklu vænlegri. Miðað við þær tölur sem verið er að tala um gætu tekjur af komugjaldi þetta árið verið um 4 milljarðar. Eins og fram kemur í fjármálaáætlun er ekki reiknað með meiri tekjum árið 2019 en um 4 milljörðum af hækkun á virðisaukaskatti og lækkun aftur niður í 2,5%. Það eru þær tekjur sem menn reikna með miðað við þá miklu óánægju sem fram hefur komið hjá ferðaþjónustunni, að allt of bratt sé farið af stað og engin greining liggi fyrir á áhrifum á landsvæði og mismunandi greinar innan ferðaþjónustunnar, þær greinar sem ekki eru komnar á þann stað sem risarnir í ferðaþjónustunni hafa heilsársatvinnu og gífurlegar tekjur af og þenslu í greininni. Ferðaþjónusta víða um landið er rétt að byrja að byggjast upp í heilsársferðaþjónustu eða hefur nú einhverja möguleika til þess, þannig að hækkun á virðisaukaskatti hefur farið illa í greinina. Menn telja að um þetta hafi ekki verið neitt samráð eða gerðar greiningar eða annað til að byggja á til að fara fram með slíkar hækkanir sem sýna ekki fram á að gefi meira þegar upp er staðið nema einhverja 4 milljarða. Ég hef áhyggjur af því að umgjörðin um bílastæðagjaldið sé allt of óskýr. Á hvert og eitt sveitarfélag að ráða gjaldskránni? Á það bara að vera undir hverju og einu sveitarfélagi komið að ákvarða hver gjaldtakan verður? Mér finnst það ekki gott ef það er mismunur á bílastæðagjöldum vítt og breitt um landið. Það er svo margt sem mér finnst að skýra hefði mátt miklu betur í þessu máli. Gefst íbúum hér kannski kostur á því að kaupa árskort í bílastæði? Er það möguleiki? Menn þekkja að það er oft ýmislegt í boði varðandi t.d. tjaldstæði, svo eitthvað sé nefnt, sem sveitarfélög eru með á sínum vegum, einkaaðilar eru líka með tjaldstæði á sínum vegum. Ýmislegt svona finnst mér skipta máli þó að hér hafi verið nefnt að á Þingvöllum sé verið að rukka 500 kr. yfir daginn á bílastæði, sem telst ekki há upphæð. En þá er algjörlega óljóst hver gjaldtakan verður og hvort sveitarfélög telji að það verði einhver gjaldstofn til framtíðar sem eigi að standa undir annarri uppbyggingu en bara bílastæðauppbyggingu, uppbyggingu salernisaðstöðu og göngustíga og tengingu við önnur samgöngumannvirki. Hvað þýðir það? Það er margt þarna sem mér finnst að skýra hefði mátt miklu betur. Svo finnst mér líka óljóst varðandi sveitarfélög sem ætla að ráðast í byggingu bílastæða. Eiga þau þá að leggja út fyrir fjárfestingunni og afla síðan tekna af bílastæðagjöldum til langs tíma? Eða hafa þau möguleika á að sækja um í uppbyggingarsjóði innviða, sem er undir landsáætlun, eða Framkvæmdasjóð ferðamannastaða til þess að fara út í þessa fjárfestingu? Sveitarfélög eru mjög mismunandi á vegi stödd, þar eru oftar en ekki staðir sem mikil ásókn er í, en samt er fjöldinn sem fer þar um ekki það mikill að fjárfesting eins og að byggja upp bílastæði borgar sig ekki upp strax, það tekur kannski 10, 15 ár, nema menn fari að rukka svo hátt gjald að það hraði niðurgreiðslu á kostnaði við bílastæði. Mér finnst það líka vera spurning vegna þess að hagur sveitarfélaga er bara mjög mismunandi. Efnaminni sveitarfélög geta verið með marga staði sem byggja þarf upp og það þarf að vera góð aðstaða og góð bílastæði til staðar. En þá er þessari spurningu ósvarað: Geta þau sótt um í þá sjóði sem ég nefndi hér áðan til þess að fara út í þessar framkvæmdir? Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé spurði: Hvað með þau sveitarfélög sem eru þegar með bílastæði í dag? Rukka þau lægra gjald? Eða hvernig er gjaldtöku háttað miðað við þau sveitarfélög sem fara í nýframkvæmdir og byggja ný bílastæði? Þetta eru allt spurningar sem mér finnst að þurfi að svara, og eins þeirri hvort við heftum almannarétt og frjálsa för almennings, að ekki sé verið að rugga bátnum í þeim efnum og að aðgangur að náttúruverndarsvæðum sé tryggður þannig að hann sé örugglega gjaldfrjáls. En ég sé í þeim umsögnum sem komið hafa að sveitarfélögin eru ánægð með að fá eitthvað til sín. Þau hafa kallað mjög eftir því að fá eitthvað af þeim gífurlegu tekjum sem komið hafa inn í landið með ferðamönnum. Ferðaþjónustan telur að á síðasta ári hafi hún lagt um 70 milljarða til samfélagsins. Það er auðvitað engin smáupphæð í stóra samhenginu og hefði verið hægt að gera ýmislegt við þá fjármuni, en þeir hafa því miður ekki nýst sem skyldi. Í umsögn frá Samtökum ferðaþjónustunnar um þetta mál kemur fram að þau hafa áhyggjur og telja að eðlilegt sé að greitt sé hóflegt og sanngjarnt gjald fyrir virðisaukandi þjónustu á viðkomustöðum ferðamanna um landið. En hins vegar sé það algjörlega óásættanlegt ef stjórnvöld eða sveitarfélög ætla sér að nýta gjaldheimtu og skattheimtu í ferðaþjónustu umfram samkeppnishæfni greinarinnar til að byggja upp aðra innviði og almannaþjónustu. Ég get alveg tekið undir það. Þess vegna kalla ég eftir því að fyrir liggi einhver greining og heildstæð stefna í þessum stóra og mikilvæga málaflokki. Vandræðagangurinn hefur auðvitað verið alveg með ólíkindum í gegnum árin. Við þekkjum öll umræðuna um náttúrupassann og landeigendur sem farið hafa að rukka inn á sitt svæði þvert gegn lagaumgjörðinni. Það hefur verið ansi hátt hlutfall sem menn hafa þurft að greiða á móti í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða til að fá úr honum. Það hefur ekki legið fyrir fyrr en í lok árs hvort menn hafa fengið sínar umsóknir afgreiddar. Framkvæmdatíminn er stuttur, svo allt hefur þetta farið á einn veg, að þeir fjármunir sem komið hafa í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða hafa ekki nýst sem skyldi. En auðvitað er samt endurskoðun í pípunum á öllum þessum málum varðandi þessa sjóði sem verið hafa til staðar, eða að breyta hlutverki Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða. Það er annað mál sem er í þinginu. En það vantar einhverja yfirsýn yfir þetta allt. Í umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar segir, með leyfi forseta: „Samtökin eru alfarið mótfallin boðuðum breytingum án greiningar á skipulagi og samræmingu í gjaldtöku á ferðaþjónustu. Það er ólíðandi að stjórnlaus gjaldtaka af hálfu opinberra aðila geti viðgengist hér á landi og gildir þá einu hvort um bílastæðagjöld eða aðra innheimtu sé að ræða. Samtalið við stjórnvöld um fjármögnun og uppbyggingu innviða á sér stað á ýmsum sviðum og hefur tilkoma Stjórnstöðvar ferðamála vissulega eflt það samtal. Raunveruleikinn er hins vegar sá að auknar álögur og gjaldtaka á greinina er það eina sem stjórnvöld leggja áherslu á að koma í framkvæmd án samtals eða samráðs við hagsmunaaðila og er það ámælisvert.“ Ég vil undirstrika þetta, og það eru stór mistök hjá stjórnvöldum að hafa ekki átt þetta samtal við ferðaþjónustuna varðandi undirbúning. Þau ná svo loksins samstöðu innan sinna raða um bílastæðagjöld og telja að þau eigi að leysa vandann. Það er auðvitað það sem maður óttast, að þá telji menn að búið sé að uppfylla þörf sveitarfélaganna, að þau fái þá sína sneið af kökunni til þess að byggja upp innviði hjá sér. En ég tel að það sé langt í frá nægilegt að gera það með þessum hætti. Það þarf að skoða gistináttagjaldið gagnvart sveitarfélögunum. Mér þykir það líka undarlegt að innheimta sama gistináttagjald, 300 kr. á nótt, hvort um tjaldstæði eða fimm stjörnu hótel er að ræða. Það er auðvitað ekkert vit í því að hafa gjaldtökuna með þeim hætti. Ég batt vonir við það þegar gistináttagjaldið var endurskoðað að menn myndu tengja það við verð gistingar. En það var ekki gert. Ég tel alveg rétt að gistináttagjaldið renni að hluta til sveitarfélaga. En þá skulum við líka horfa til jafnræðis. Það er alveg spurning hvernig hægt er að skoða það, því að auðvitað er mest gistirými hér á höfuðborgarsvæðinu. Svo eru mörg sveitarfélög mjög víðfeðm vegna sameininga og hafa kannski ekki marga gististaði hlutfallslega innan síns svæðis. Þau þurfa að viðhalda innviðum og taka á móti gífurlegum fjölda ferðamanna sem kallar aftur á uppbyggingu og viðhald og þjónustu. Þess vegna finnst mér sanngjarnt varðandi gistináttagjald, ef það rennur til sveitarfélaga að einhverjum hluta, að ekki sé eingöngu horft til þess hvar stofnast til þess, heldur verði nýtt einhver jöfnunarleið í þeim efnum, því að það þarf að horfa til fleiri þátta en bara þess hvar gistingin er og hvar tekjurnar koma inn. Það þarf líka að horfa til þess hversu stóru svæði sveitarfélögin þurfa að sinna, t.d. í hinum stóru og víðáttumiklu sveitarfélögum vítt og breitt um landið sem stækkað hafa eftir miklar sameiningar. Þetta mál hefur verið mjög umdeilt og margir hafa miklar skoðanir á því að verið sé að opna eitthvert pandórubox með því að setja á bílastæðagjöld yfir höfuð, þá sé hætta á því að menn teygi sig lengra og fari að rukka fyrir aðgang inn á svæðin. Það er auðvitað líka spurning um ásýndina gagnvart ferðamönnum, ef menn mega ekki snúa sér við án þess að rukkað sé fyrir hina og þessa þjónustu, sem endurspeglar ekki endilega þjónustuna heldur opnar það heimildir á gjaldtöku burt séð frá því hversu mikið þjónustan kostar. Þá ætti auðvitað að vera miðað við það að ef sveitarfélög og fleiri sem fara í nýframkvæmdir, byggja bílastæði, þurfa þau auðvitað að afla miklu meiri tekna en þeir sem búnir eru að byggja bílastæði og eru kannski að bæta við og auka þjónustuna. Þetta hlýtur að þurfa að skýra miklu betur. Ef þetta mál fer aftur til nefndar á milli 2. og 3. umr. tel ég að spyrja þurfi ýmissa spurninga sem komið hafa upp í umræðunni til þess að skýra málið betur. Það þarf að eiga betra samráð við Samtök ferðaþjónustunnar og vinna að því að samræma þetta miklu betur. Á þetta að vera einhver aðgangsstýring? Því verður líka að svara. Mér finnst ótal spurningum vera ósvarað, en ég skil alveg þá miklu þörf sem er fyrir hendi. Sveitarfélögin vantar fjármuni. Þau vilja fá eitthvað af kökunni og eiga að gera það. En þetta eitt og sér dugar ekki til, það þarf meira til þess að þau geti sinnt sínu hlutverki við að byggja upp innan sinna sveitarfélaga.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég kem hingað fyrst og fremst til að bregðast við ákveðnum hugleiðingum, ekki í beint andsvar. Varðandi bílastæðagjaldið - við vinnum að því að sveitarfélögum verði kleift að innheimta það til að geta staðið straum af því að byggja upp aðstöðuna - held ég að það sé kannski eitt skref í þá átt að finna sameiginlega og samhæfða leið til að afla tekna til að standa straum af kostnaði við þá þjónustu sem þarf vegna þess fjölda ferðamanna sem kemur til landsins. Auðvitað viljum við Íslendingar, þessi gestrisna þjóð, taka vel á móti þessu fólki. Við getum hins vegar ekki horft fram hjá því að það vantar ákveðna þjónustu, það vantar fjármagn í þá uppbyggingu. Við höfum á undanförnum árum verið að leita leiða. Því miður, það verður að segjast eins og er, hefur oft hver höndin verið uppi á móti annarri varðandi hugmyndir. Það er kannski eitt af því sem mér finnst vera alvarlegur hluti hjá okkur sem þjóð, það er þetta samstöðuleysi lengi vel. En þegar við komumst niður á lausn þá erum við yfir höfuð alltaf mjög ánægð með hana. Þrátt fyrir þennan vilja okkar til að taka á móti gestum eins og við höfum gert í gegnum tíðina þá kemur að því að okkur verður ljóst, eins og prestum [[Forseti hringir.]]fyrr á öldum, sem höfðu opnað allar gáttir og boðið upp á veitingarnar í búrinu, að við getum kannski ekki brauðfætt alla þjóðina; og við getum allt eins nefnt bændur í sveitum landsins í því sambandi.
Herra forseti. Nei, það er auðvitað alltaf erfitt að gera öllum til hæfis í þessum málum. Það er nú kannski eins og gengur og gerist á myndarlegum heimilum. Þú átt von á gestum og byrjar á því að koma heimilinu í það stand að þú sért þokkalega ánægður með að vera búinn að taka til svo að gestirnir geti komið inn á heimilið. Það er svolítið þannig með ferðamannalandið Ísland. Við sem stjórnum þessu heimili, Íslandi, vorum ekki búin að taka til hjá okkur áður en allir þessir gestir komu. Við fengum þá í fangið og höfum verið að vandræðast með í hvaða herbergi við eigum að byrja að taka til í. Við höfum verið að hlaupa á milli og ekkert orðið úr verki. Mér finnst það vera svolítið þannig. Með þessum bílastæðagjöldum ákváðum við að við skyldum byrja á að taka til á baðherberginu og salerninu og hafa það í lagi. [[Gripið fram í.]]Þannig virkar þetta. En kannski er stofan öll í rusli og allt út um allt. Nei, ég held að við eigum að vera búin að móta okkur afstöðu um það hvernig við sjáum þessa innheimtu fyrir okkur. Það er margt í þessu sem vekur upp spurningar. Stundum þarf vissulega að stíga fyrstu skrefin þó að menn sjái ekki alveg fyrir endann á hlutunum. Þess vegna mun ég ekki leggjast gegn frumvarpinu, langt í frá, [[Forseti hringir.]]heldur benda á að við þurfum að svara ýmsum spurningum sem vakna við lestur þess.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um varnir gegn mengun hafs og stranda og lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, svonefndar EES-reglur, refsiákvæði þar að lútandi. Nefndarálitið hljóðar svo: Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Helgu Jónsdóttur og Huga Ólafsson frá umhverfis- og auðlindaráðuneyti, Sigurð Snævarr, Lúðvík Gústafsson, Karl Björnsson, Halldór Halldórsson, Guðjón Bragason og Telmu Halldórsdóttur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Kristínu Lindu Árnadóttur, Sigrúnu Ágústsdóttur, Aðalbjörgu Guttormsdóttur, Sigurrós Friðriksdóttur, Agnar Bragason, Hildu Guðnýju Svavarsdóttur og Guðmund Ingvarsson frá Umhverfisstofnun. Nefndinni bárust umsagnir um málið frá Heilbrigðiseftirliti Suðurnesja, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Umhverfisstofnun Þessu frumvarpi er ætlað að innleiða EES-gerðir um varnir gegn mengun sem á upptök í skipum og innleiðingu laga við brotum með því að bæta við refsiheimild laga um hollustuhætti og mengunarvarnir svo að unnt verði að refsa fyrir tilraun til brota og hlutdeild í brotum. Umsagnaraðilar og gestir nefndarinnar í málinu hafa engar efnislegar athugasemdir gert við framgang þess heldur þvert á móti ítrekað mikilvægi þess að það nái fram að ganga. Nefndin tekur undir þá afstöðu og leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita Valgerður Gunnarsdóttir, formaður og framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, Ásmundur Friðriksson, Bryndís Haraldsdóttir, Einar Brynjólfsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Pawel Bartoszek og Teitur Björn Einarsson.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um loftslagsmál, nr. 70/2012, með síðari breytingum, losun loftslagstegunda. Umhverfis- og samgöngunefnd leggur þetta nefndarálit fram og hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Helgu Jónsdóttur og Huga Ólafsson frá umhverfisráðuneyti og Kristínu Lindu Árnadóttur, Sigrúnu Ágústsdóttur, Aðalbjörgu Guttormsdóttur, Sigurrós Friðriksdóttur, Agnar Bragason, Hildu Guðnýju Svavarsdóttur og Guðmund Ingvarsson frá Umhverfisstofnun. Nefndinni barst umsögn um málið frá Umhverfisstofnun. Frumvarpið er lagt fram til að veita reglugerð Evrópuþingsins og Evrópuráðsins 2015/757 lagastoð, en samkvæmt upplýsingum nefndarinnar rann frestur til þess út í síðasta mánuði. Efni þess snýst um að bæta nýjum kafla við lög um loftslagsmál sem kveði á um skyldu skipafyrirtækja til að vakta losun koldíoxíðs frá farþega- og flutningaskipum yfir 5.000 brúttótonnum auk þess sem breytingar eru lagðar til á ákvæði til bráðabirgða V í lögunum um kröfur sem gerðar eru til flugrekenda í 17. og 21. gr. laganna. Nefndin hefur ekki orðið þess áskynja að ágreiningur sé um frumvarpið en bendir þó á athugasemdir Umhverfisstofnunar um orðalag bráðabirgðaákvæðisins í umsögn stofnunarinnar og mælir með að ráðuneytið taki afstöðu til tillagna stofnunarinnar. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta rita Valgerður Gunnarsdóttir, formaður og framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, Ásmundur Friðriksson, Bryndís Haraldsdóttir, Einar Brynjólfsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Pawel Bartoszek og Teitur Björn Einarsson.
Virðulegi forseti. Ég kem hér til að kynna nefndarálit um breytingu á lögum um landmælingar og grunnkortagerð, nr. 103/2006, með síðari breytingum, landupplýsingagrunnur og gjaldfrelsi landupplýsinga. Það er umhverfis- og samgöngunefnd sem stendur að þessu nefndaráliti. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Kjartan Ingvarsson frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu. Nefndinni hafa borist umsagnir um málið frá Alta ehf., Byggðastofnun, Landmælingum Íslands, Póst- og fjarskiptastofnun, Ríkiskaupum, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samsýn ehf. og Þjóðskrá Íslands. Frumvarpið miðar að því að öll gögn um landupplýsingar, sem keypt eru fyrir opinbert fé, verði gerð aðgengileg og gjaldfrjáls. Er frumvarpinu þannig ætlað að stuðla að auknu samstarfi um notkun slíkra gagna, m.a. milli ríkis og sveitarfélaga, og hámarka þannig nýtingu opinbers fjár og koma í veg fyrir tvíverknað á borð við magninnkaup á gögnum. Þá er afnumin sú skylda samkvæmt núgildandi lögum að Landmælingar Íslands miðli landupplýsingum í mælikvarðanum 1:50.000 og lagt til að stofnunin geti miðlað landupplýsingum með þeirri nákvæmni sem nauðsynleg er hverju sinni. Umsagnaraðilar nefndarinnar eru almennt jákvæðir í garð frumvarpsins og mæla með því að það nái fram að ganga. Tekur nefndin undir það og telur að frumvarpið sé til þess fallið að bæta lagaumhverfi landmælinga og grunnkortagerðar með því að stuðla að auknu og auðveldara aðgengi að nákvæmari og betri gögnum, bættu samstarfi milli opinberra aðila sem og að aukinni nýsköpun á almennum markaði. Nefndin styður því að málið nái fram að ganga og leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta rita Valgerður Gunnarsdóttir, formaður, Kolbeinn Óttarsson Proppé, framsögumaður, Bryndís Haraldsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Ásmundur Friðriksson, Einar Brynjólfsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Pawel Bartoszek og Teitur Björn Einarsson.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á barnaverndarlögum nr. 80/2002, þar sem bætt verði við nýrri málsgrein sem snýr að tálmun, þ.e. þegar foreldri sem barn býr hjá tálmar hinu foreldrinu eða öðrum sem eiga umgengnisrétt samkvæmt úrskurði lögmætra yfirvalda, dómi eða dómsátt foreldra eða samningi þeirra staðfestum af sýslumanni að neyta umgengnisréttar, eða takmarkar hann. Samkvæmt barnaverndarlögum og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna eiga börn rétt á að umgangast báða foreldra sína. Í 46. gr. barnaverndarlaga er sérstaklega tekið fram að barn eigi rétt á að umgangast með reglubundnum hætti það foreldra sinna sem það býr ekki hjá og þegar foreldrar búa ekki saman hvílir sú skylda á báðum að grípa til þeirra ráðstafana sem við verði komið til að tryggja að þessi réttur sé virtur. Mikilvægast er að barnið á þennan rétt. Í núgildandi lögum er andlegt ofbeldi og andleg vanræksla gagnvart barni og hagsmunum þess refsivert. Það eru viðurlög við því. Það er talið hluti af barnavernd að barnið sé ekki vanrækt andlega eða líkamlega. Ég hef alltaf talið að tálmun, þ.e. þegar foreldri sem hefur forsjá yfir barni tálmar hinu foreldrinu að neyta umgengnisréttar, sé vanræksla. Það er alveg í samræmi við gildandi barnaverndarlög, barnið á þennan rétt og það er talið mikilvægt fyrir velferð barnsins að það fái að umgangast báða foreldra. Það er því í lögum talið mikilvægt, í gildandi lögum, að börn fái að njóta þessa réttar, það er mikilvægt fyrir velferð þess til framtíðar. Þessi mál hafa kannski ekki verið mikið skoðuð hér, en þau hafa verið skoðuð víða annars staðar. Niðurstaðan er almennt sú að það geti verið mjög þungbært, sem kannski liggur í hlutarins eðli, ef barnið er svipt öðru foreldrinu. Ástæða þess að þetta frumvarp er samið og lagt fram er sú að núverandi 98. gr. barnaverndarlaga hefur ekki verið beitt þegar þessar tálmanir hafa verið fyrir hendi. Þess vegna er talið nauðsynlegt að það sé einfaldlega sérstakt ákvæði til að tryggja að þessi vanræksla gagnvart börnunum verði meðhöndluð eins og hver önnur vanræksla. Það hefur verið látið viðgangast hér árum saman, að forsjárforeldrið, hafi það tekið ákvörðun um að svipta barnið þessum rétti, hefur komist upp með það. Að vísu er gert ráð fyrir ákveðinni meðferð þessara mála hjá sýslumönnum, þ.e. að hægt er að láta reyna á aðför, beita dagsektum. Þegar kemur að því að beitt sé slíkum úrræðum er í sjálfu sér ekkert því til fyrirstöðu að barnið komist í einhverja umgengni, en það er hægt að taka hana strax aftur og nýtt mál byrjar bara á núllpunkti. Þannig að í raun og veru er engin vernd fyrir börnin þegar tálmun er beitt í núverandi lagaumhverfi. Því er nauðsynlegt að bregðast við þessu með sérstöku og pósitífu ákvæði um að þetta sé vanræksla, þetta sé brot gagnvart barninu og eigi auðvitað að meðhöndla eins og önnur brot gegn börnum, þ.e. beitt er úrræði barnaverndarlaga. Það getur verið með ýmsum hætti, það getur byrjað eins og í flestum málum sem snúa að vernd og réttindum barna á því að reynt sé að fá viðkomandi foreldri til að láta af þessari háttsemi. Sé það ekki gert sé hægt að beita öðrum úrræðum eins og tímabundinni sviptingu forsjár, hugsanlega á endanum sviptingu forsjár. En ef hins vegar brotin eru ítrekuð og foreldrar láta sér ekki segjast er hér auðvitað ákvæði þar sem viðkomandi getur þurft að þola refsiábyrgð, eins og í öllum öðrum brotum gagnvart börnum. Hér er ekki verið að gera neitt annað en að reyna að tryggja að börn fari ekki á mis við þá umgengni sem gagnast barninu best og undirstrikað að tálmun og takmörkun á umgengni er brot á forsjárskyldu foreldris. Því er mikilvægt að tekið sé á slíkum brotum sem eru mjög mörg og hafa verið áratugum saman mjög mörg, við erum að tala um tugi mála á ári og jafnvel hundruð mála sem hafa verið í gangi um slíkar tálmanir og takmarkanir. Hér er eingöngu verið að reyna að tryggja rétt barnanna, tryggja velferð þeirra með sama hætti og önnur brot sem snúa að vanrækslu. Það hefur komið fram hér í umræðu að þetta frumvarp sé aðför að mæðrum þessa lands, sem ég verð að segja að er mjög sérstök umræða. Hér er ekkert verið að kynbinda eitt né neitt. Hér er einfaldlega verið að segja að það foreldrið sem brýtur af sér - það kann að vera og er líklegt, ég er nokkuð viss um það, að mæður séu í talsverðum meiri hluta hvað þetta varðar. Það þarf ekki að vera það endilega til framtíðar en er sjálfsagt þannig núna. En þetta er mikilvægt mál og líklegt til að hafa talsvert forvarnagildi þannig að viðkomandi foreldri sé ljós skyldan, réttindi barnsins og hvaða áhrif þetta getur haft á velferð þess. Sinni fólk ekki þessum skyldum séu viðurlög við því eins og öllum öðrum brotum. Það er ekki verið að gera neinn greinarmun hvað það varðar. Að lokum legg ég til að málið fari til allsherjarnefndar.
Og 2. umr.
Og 2. umr.
Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á að óska þingmanninum til hamingju með fyrsta málið sitt sem fyrsti flutningsmaður. En þingmaður lýsti hérna fullt af vandamálum sem væri kannski áhugavert að prófa að laga áður en farið er út í þær aðgerðir að fangelsa foreldri fyrir, ja, hver veit hvaða ofbeldi. Tölurnar sem hv. þingmaður vísaði í standast illa skoðun. Væri gott ef þingmaður gæti eilítið upplýst okkur um hvaðan tölurnar koma og hvernig þær passa við á Íslandi, því að við fáum aðrar tölur frá t.d. umboðsmanni barna en vísað er í í frumvarpinu.
Hvaða tölur eru það?
Hv. þingmaður segir að þetta eigi að tryggja rétt og velferð barna en mig langar til að vita [[Forseti hringir.]]hvaða aðstæður gætu komið upp sem gera barninu það betra að hafa foreldri í fangelsi.
Hæstv. forseti. Við getum spurt þessara spurninga við hvert einasta brot sem foreldrar fremja gagnvart barni. Þetta er í raun og veru algerlega fráleit spurning. Ef við á annað borð viðurkennum að þetta sé brot gegn barni, þá eru auðvitað viðurlög við því. Það er ekkert flókið. Ef við hins vegar, og kannski er þingmaðurinn að meina það, segjum að svona tálmun sé ekki brot, þetta sé bara einkamál foreldrisins sem hefur forsjána, þá eiga menn bara að segja það. En ef þetta er brot eru að sjálfsögðu viðurlög við því eins og öllum öðrum brotum. Ef foreldri fer ekki með barnið sitt í skóla, sinnir ekki þeirri skyldu sinni, þá er í núgildandi lögum fimm ára fangelsi við því, allt að fimm ára fangelsi, ef foreldrið fer ekki með barnið til læknis, sinnir ekki heilsu þess, andlegri og líkamlegri. Þetta er ekkert öðruvísi.
Virðulegi forseti. Þetta er kjarni málsins. Ef við viðurkennum að þetta sé brot gegn barni. En hérna er mjög erfitt að gera greinarmun á því hjá foreldri hvort ekki sé í raun og veru um einlægan vilja foreldris til að vernda barnið. Það er rosalega erfitt að sýna fram á að svo sé ekki. Ég get ekki séð að eitthvert dómsvald geti tekið sér þann rétt að segja: Nei, þú berð ekki hag barnsins í þessu tilviki best fyrir brjósti. Eftir að samningaleið og aðrar leiðir sem til eru hafa þrotið. Ekkert sem verðskuldar fangelsisvist alla vega. Það er lykilatriði hér, fangelsisvistin. Það hlýtur að vera hægt að gera þetta öðruvísi, án þess að það leiði til fangelsisvistar.
Hæstv. forseti. Barnið er ekki einkamál þess sem fer með forsjá. Einlægur vilji að vernda barnið? Af hverju eru þá þessi ákvæði í barnaverndarlögum að það skipti máli fyrir velferð barnsins að geta fengið að umgangast báða foreldra? Eigum við að taka það úr lögum? Nei, við gerum það ekki. Ég held að allir verði að átta sig á því að þessi grein í frumvarpinu sem er verið að bæta við snýr að því þegar liggur fyrir úrskurður lögmæts yfirvalds, dómur, dómsátt eða samningur. Þetta á ekki við í einhverjum deilum um það hvort barni sé hætta búin hjá hinu foreldrinu. Það er ekki þannig. Af því að þarna er komin niðurstaða. Og ef forsjárforeldri telur að barninu sé hætta búin að vera hjá hinu foreldrinu er það sérstakt barnaverndarmál. Það er afgreitt hjá barnavernd. Þá þurfa menn ekki að hafa áhyggjur af þessu frumvarpi.
Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í meðalhóf við þessa lagasetningu. Eins og við vitum, þegar setja á refsiákvæði, þarf alltaf að gæta meðalhófs. Þegar við erum að tala um jafn viðkvæm mál og forræði barna og jafnvel fangelsun foreldra fyrir tálmun spyr ég mig hvort ekki sé viturlegra að beita vægari úrræðum en fangelsisvist. Því ef réttur barnsins til að umgangast báða foreldra sína ætti að vera virtur hjálpum við varla þeim rétti með því að setja annað foreldrið í fangelsi. Ég vil því spyrja hv. þingmann út í orð sem er að finna í greinargerð frumvarpsins sem hér er rætt þar sem stendur, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að barnaverndaryfirvöld geti í þessum málum sem öðrum sem varða mikla hagsmuni barns gripið til annarra úrræða samkvæmt barnaverndarlögum, svo sem tímabundinnar vistunar utan heimilis eða sviptingu forsjár þess sem gerist brotlegur, sé brot alvarlegt eða ítrekað og ekki farið að tilmælum um úrbætur.“ Gæti hann skýrt aðeins hvernig, með þessu eina ákvæði, þetta á einnig við?
Hæstv. forseti. Þetta á auðvitað við með sama hætti og 98. gr. er í dag. Þar er sagt: Vanræksla, andleg, líkamleg, varðar fangelsi allt að fimm árum. Ekki er sagt neitt meira. En auðvitað er það tekið fram í greinargerðinni að þetta er barnaverndarmál. Þá gilda auðvitað öll úrræði barnaverndarlaga sem barnaverndaryfirvöld hafa. Það segir sig sjálft. En ég tek fram í greininni að þegar foreldri fer ekki með barnið sitt til læknis, gefur því ekki þau lyf sem á að gefa, fer ekki með það í skóla, þá er það ekki það fyrsta sem gert er að gefa út ákæru. Það er reynt að bæta úr. Barnaverndarlögin gera ráð fyrir því. Síðan eru önnur vægari úrræði. En þetta getur komið til þegar menn sinna ekki ábendingum, þrátt fyrir öll þessi úrræði, halda síðan áfram, aftur og aftur. [[Forseti hringir.]]Þá eru hugsanlega engin önnur úrræði en að gefa út ákæru og beita þessum viðurlögum. Þessu er einfaldlega gert ráð fyrir í barnaverndarlögum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þá langar mig kannski að rekast aftur á orðið meðalhóf og spyrja hvort ekki væri æskilegra að vísa frekar í vægari úrræði í málum sem þessum þar sem oft er um mjög viðkvæm mál að ræða á milli tveggja einstaklinga sem eiga saman barn, hvers réttur er vissulega í húfi. En er það virkilega svo, og á hvaða grunni byggir sú sannfæring hv. þingmanns, að það sé í samræmi við meðalhóf að beita fangelsisrefsingum í jafn viðkvæmum málum sem þessum þegar um raunverulega forræðisdeilu er að ræða milli aðila? Er ekki viturlegra að hafa frekar vægara úrræði, eins og tímabundna forræðissviptingu, sem viðurlög í þessu máli frekar en fangelsisvist? Þykir hv. þingmanni það ekki ríma betur við meðalhófsregluna að velja vægari úrræði fyrst?
Hæstv. forseti. Meðalhófsreglan er mjög mikilvæg. En það er mikill misskilningur að þetta fjalli um það þegar fólk stendur í forræðisdeilu. Hér er gert ráð fyrir að forræðisdeilunni sé lokið. Það er kjarni málsins. Það er komin niðurstaða og fólk fer ekki að niðurstöðunni. Niðurstaðan byggist á velferð barnanna. Þegar niðurstaðan er komin snýst þetta ekkert um forræðisdeilur. Menn mega ekki rugla því saman. En ég er hins vegar ekki og hef aldrei verið talinn refsiglaður maður. Kannski öfugt við marga aðra. Fyrir mér er þessi fangelsisrefsing ekki heilög. Ég hef engan áhuga á fangelsisrefsingum yfir höfuð. Tel að þær séu ofnotaðar í íslensku samfélagi. Við getum hugsanlega farið yfir það og komist að þeirri niðurstöðu að það gæti þá varðað forræðis- eða forsjársviptingu. Það er allt í lagi að fara yfir það. Förum yfir það. Nefndin fer væntanlega yfir það. Það getur verið ágætisniðurstaða. Ég er bara að reyna að hafa þetta í samræmi við ákvæði sem eru í gildi núna. Þess vegna er ákvæði um allt að fimm ár í þessu líka.
Herra forseti. Ég held að við deilum öll þeirri skoðun að það þarf að taka þetta mál föstum tökum. En ég er efins um að fangelsisvist leysi það. Ég held þvert á móti að í flestum tilfellum komi það verst út fyrir barnið. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort ekki ætti frekar að færa þetta skýrar undir barnaverndarnefndir, sem vanrækslu eins og hv. þingmaður talaði um, og styrkja þá úrræði barnaverndarnefnda um allt land. Þær hafa úrræði sem sýslumenn hafa ekki og beita þeim við vanrækslu, svo sem þegar börn eru ekki sett í skóla eða þeim ekki gefið að borða. Ég spyr hvort það sé ekki rétta leiðin fremur en að beita þessu. Svo langar mig að spyrja aðeins út í forræði á eftir.
Hæstv. forseti. Tilgangurinn með frumvarpinu er einmitt að gera þetta skýrara: Þetta flokkast undir það sama og er í 1. mgr., andlega vanrækslu. En af því að þeir sem hafa framkvæmt gildandi lög hafa ekki flokkað þetta undir andlega vanrækslu taldi ég, til að gera það skýrt, nauðsynlegt að hafa sérákvæði um það. Þess vegna er þetta svona. Til þess að skýra þetta. Þetta er gert í þeim tilgangi og sem viðbragð við því sem þegar er í barnaverndarlögunum, að þetta skipti máli fyrir velferð barnsins, þetta er réttur barnsins. Það þýðir ekkert að hafa slíkt í lögum ef forsjárforeldrar komast upp með að hunsa það og haga sér eins og þeim sýnist og gera það árum og áratugum saman og taka af aðilum rétt og setja velferð í uppnám.
Herra forseti. Það er einmitt kjarni málsins. Þetta snýst um barnið. Fólk er svo margvíslegt og það þarf að hugsa um hvert dæmi fyrir sig. Það er spurning hvort hægt sé að setja svona hluti í svona fast regluform. En fyrst hér var talað um forræði áðan: Stundum eru báðir foreldrar jafn hæfir. Þá getur það foreldri sem fær ekki umgengni og er tálmað farið í annað forsjármál. Væntanlega myndi þá tálmun vera talin skerða hæfi hins foreldrisins, eða hvað?
Hæstv. forseti. Ég held að það sé ekki æskilegt og heppilegt fyrir foreldra að standa í rándýrum málaferlum ef við erum á annað borð sammála um að þetta sé brot. Það er það fyrsta sem við verðum að hugsa um. Ef við erum sammála um að þetta sé brot gegn barninu sem geti haft alvarlegar afleiðingar fyrir velferð þess, alveg eins og barn er vanrækt með öðrum hætti, fari ekki í skóla, andlegum þroska þess ekki sinnt o.s.frv., bara ef það er rassskellt einu sinni. Hver er refsiramminn við því? Allt að fimm ára fangelsi. Og svo hafa menn ofboðslegar áhyggjur af því að forsjárforeldri ákveði að svipta barnið sisvona öllum samskiptum við hitt foreldrið. [[Gripið fram í: Sisvona.]]Jafnvel sisvona. Og svo er bara sagt: Farðu bara í mál. Eigum við að segja við barnaverndaryfirvöld í öðrum vanrækslumálum: Ja, farið þið bara í mál? Nei, barnaverndaryfirvöld verða [[Forseti hringir.]]að geta brugðist við þessari vanrækslu eins og allri annarri.
Herra forseti. Mig fýsir að vita hvaða tölulegar upplýsingar hv. þm. Brynjar Níelsson hefur í sínum fórum um tálmanir og brot á umgengni. Hann nefndi hér í ræðu sinni áðan að þau brot hlaupi á hundruðum. Mig langar til að vita nákvæmlega hvaða tölur hann er að vísa í.
Hæstv. forseti. Skiptir þetta nú höfuðmáli?
Það skiptir máli.
Þetta finnst mér undarleg spurning.
Þetta skiptir máli.
- Nei. Ég er einfaldlega að segja að við sem höfum unnið í þessu í 20 eða 30 ár vitum alveg að það er mikill fjöldi. Hann hleypur á tugum á hverju ári. Nákvæm tala? Það kemur þá bara í ljós við meðferð málsins í nefnd. Þetta hefur alltaf verið vitað, hefur verið vitað í fjölda ára. Ótrúlega mörg mál eru um þetta, mismunandi mikil tálmun og takmörkun. En það er auðvitað ekkert lykilatriði í þessu. Við vitum þá alla vega að þessi mál snerta tugi og hundruð barna og hafa gert undanfarin ár.
Forseti. Ég er ekki sammála hv. þm. Brynjari Níelssyni um að þetta skipti engu máli. Í nýlegu svari frá 4. apríl frá dómsmálaráðherra, við fyrirspurn frá Jóni Steindóri Valdimarssyni um úrskurð um umgengni barna við umgengnisforeldra, kemur fram að þetta sem hv. þingmaður er að tala um að hlaupi á hundruðum er ekki alls kostar rétt. Umgengnismál sem lauk á tímabilinu 2007–2016, með samkomulagi beggja aðila, voru samtals 2.078. Til samanburðar má upplýsa hv. þm. Brynjar Níelsson um að á sama tímabili, 2007–2016, var fjöldi þeirra mála þar sem sett var fram krafa um aðför til að koma á umgengni alls níu. Níu talsins. Þau hlaupa ekki á hundruðum, ekki á tugum, þau eru níu talsins á níu ára tímabili. Þetta er fjöldinn sem hv. þm. Brynjar Níelsson segir að skipti alls engu máli í þessu samhengi.
Hæstv. forseti. Málin sem snúa að aðför segja ekki allt og segja raunverulega ekki neitt. Málin þar sem er tálmun eru tugir á hverju ári.
Hvaða tölur eru það?
Finnum bara út tölurnar. Við sem höfum unnið í þessu, hv. þingmaður, vitum að þetta eru margir tugir á ári. Við vitum það bara. [[Gripið fram í.]]Hvort það eru 19 eða 20 eða 25 eða 30 skiptir bara engu í þessari umræðu á síðustu árum. [[Gripið fram í.]]Það eru ótrúlega mörg mál. Hv. þingmaður getur einfaldlega farið í þann hóp, sem er sérstakur félagsskapur, sem hefur sætt tálmunum undanfarin ár. Hvað ætli séu margir í þeim hópi? Menn fara sjaldan í aðför, enda er það mjög fyrirferðarmikið, kostnaðarsamt og erfitt og hefur enga þýðingu eins og dæmin sanna.
Forseti. Tölurnar sem ræddar voru hér í andsvörum áðan ríma ágætlega við þær tölur sem fram koma í viðtali við umboðsmann barna. Það sem er áhugavert við þær tölur er einmitt fjöldi mála sem lýkur með samningum. Það er greinilega þar sem vandamálið er. Við þurfum að vera duglegri í að klára og flýta þeirri meðferð þannig að fólk þurfi ekki að bíða í einhverri óvissu í samningsferlinu sem við vitum að getur tekið langan tíma. Þar er vandamálið sem við þurfum að leysa. Þar eru þegar lagastoðir til að nota. Við þurfum bara að vera betri í að nýta það sem þegar er til. Það er ekki langt síðan þessi lög voru uppfærð. Í lagafrumvarpi þessu er lögð til sú breyting á barnaverndarlögum að refsingu verði beitt gegn þeim foreldrum sem tálmi eða takmarki aðgang að barni. Þar er lagt til að refsingin verði fangelsi allt að fimm árum. Í lögum er hvergi skilgreint hvað hugtakið tálmun þýði en almennt hefur verið miðað við að tálmun sé þegar foreldri kemur í veg fyrir að barn fái að njóta umgengnisréttar við hitt foreldrið, til dæmis með því að halda barni í læstri íbúð þegar það á að sækja það, fara með barn af heimili þegar umgengni á að hefjast eða koma ekki með barn á þann stað þar sem að afhenda á barnið. Í 1. gr. barnaverndarlaga segir, með leyfi forseta: „Það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess.“ Grunnhugsunin um börn í íslenskum lögum verður alltaf að vera sú að tryggja velferð barna og að réttindi þeirra séu virt. Í 3. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna segir, með leyfi forseta: „Það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn.“ Í greinargerð með frumvarpi þessu segir að það sé andleg vanræksla að svipta barnið rétti til að umgangast báða foreldra. Þar segir með leyfi forseta: „Ótal rannsóknir sýna að barni, sem er svipt þeim möguleika að eiga samskipti við foreldri, getur orðið það mjög tilfinningalega og andlega þungbært til framtíðar …“ Í þessum orðum felst gríðarleg þversögn og eins í efni frumvarpsins. Með fangelsisvistun eru möguleikar barns á umgengni við það foreldri sem fangelsað er auðvitað takmarkaðir. Burt séð hvort það er foreldri sem sætir refsingu, hafði umgengnisrétt eða var forsjáraðili barns, er augljóst að í fangaklefa eða öðrum vistunarúrræðum getur foreldri ekki veitt barni sínu það umhverfi sem það þarf til að njóta eðlilegs og góðs uppeldis. Refsing sú sem hér er lögð til geti því ekki einungis verið þungbær fyrir það foreldri sem sætir henni heldur einnig fyrir barnið. Það hlýtur að vera barni þungbært að þurfa að þola það að annað foreldrið skuli dæmt til refsingar og það getur ekki annað en haft neikvæð áhrif á uppeldisumhverfi þess. Í reynd er það svo að þegar foreldri tálmar umgengni barns er það í mörgum tilfellum forsjáraðili barnsins. Hvernig getur það verið barninu fyrir bestu ef forsjáraðili þess er dæmdur til fangelsisvistar? Þetta getur verið gríðarlega viðkvæmt mál fyrir barnið. Það getur haft ýmsar afleiðingar fyrir það hverjum barnið kennir um að forsjárforeldri þess sé komið í fangelsi, og getur jafnvel kennt sjálfu sér þar um. Þær lausnir sem við ræðum hér verða að vera til þess fallnar að bæta hagi barnsins. Vandamál þetta verður ekki leyst með refsingum heldur með bættri aðstoð og eftirliti. Ekki með refsingum. Ekki er um að ræða líkamlegt ofbeldi eins og rassskellingar eða þaðan af verra. Jú, þetta er mjög erfitt ástand, það vita það allir, en að hafa þann möguleika að annað foreldrið geti, eins og hv. þingmaður orðaði það - þetta gæti haft forvarnargildi. Ef afleiðingin af þessu frumvarpi verður sú að eitt barn lendir í höndum ofbeldisaðila vegna hræðslu eða hótana um fangelsi vegna þess að ofbeldisforeldrið notar ákvæðið til þess að þvinga forsjárforeldrið til að koma á umgengni, þá er það þessu frumvarpi að kenna. Í núgildandi barnaverndarlögum, nánar tiltekið 2. mgr. 46. gr., er kveðið á um skyldu foreldris til að rækja umgengni við barn sitt. Í greinargerð með þeirri grein kemur fram að ekki komi til álita að mati nefndarinnar að leggja til að upp verði tekin þvingunarúrræði til að koma á umgengni þegar svo háttar að foreldri sinnir ekki skyldu sinni til umgengni við barn. Nefndinni sé ekki kunnugt um að í löggjöf annarra þjóða finnist slík úrræði og að ætla megi að flestir geti verið sammála um að verulega megi draga í efa að umgengni sem komið er á gegn vilja foreldris, sem barn býr ekki hjá, með beinum þvingunarúrræðum, sé barni til góðs. Tálmanir og takmarkanir á umgengni við barn eru vissulega alvarlegt vandamál. Það er gríðarlega mikilvægt verkefni að koma í veg fyrir þær enda geta þær haft mjög skaðleg áhrif á uppeldi barns sem lifir við slíkar gjörðir foreldris. En þessi leið getur ekki verið sú rétta. Tölurnar sýna það líka sem vitnað var í hérna áðan. Vandamálið er að fjöldi mála er í samningaleiðinni, hversu langt samningaferlið getur verið. Þar eru erfiðu málin. Væntanlega kæmi aldrei til fangelsunar fyrr en sú leið er ekki lengur fær. Í þessum níu málum á yfir níu ára tímabil, eitt mál á ári, hvers vegna ætti foreldri … [[Þetta er ekki þannig, þið vitið betur.]]Samkvæmt upplýsingum sem við fáum frá umboðsmanni barna ríma þessar tölur sem voru hafðar hér frammi áðan mjög vel við þá umsögn. Ég hlakka til að sjá umsögn umboðsmanns um þetta. Það getur ekki verið rétt að henda foreldri í fangelsi fyrir tálmun. Það eru aðrar leiðir sem er tiltölulega nýbúið að koma á með lögum. Það vantar að styrkja þær leiðir og gera betur á þeim vettvangi. Það er samningaleiðin sem við verðum að leggja áherslu á, að minnsta kosti fyrst, og sjá hvernig gengur þar áður en við förum út í jafn alvarlegar aðgerðir og að henda foreldri í fangelsi.
Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður hafi verið algerlega með lokuð eyrun áðan í umræðunni. Þetta mál snýst ekkert um að kasta einhverjum foreldrum í fangelsi. Ég ætla að spyrja hv. þingmann, svo allt sé á hreinu: Telur þingmaðurinn að tálmun af þessu tagi sem gert er ráð fyrir hér sé brot gegn barni? Þetta er ekki spurning um neinar samningaviðræður, það er komin niðurstaða í málinu, búið að semja, búið að kveða upp dóm og búið að kveða upp úrskurð. Þetta snýst ekki um að fólk sé í deilu og sé að kasta öðrum í fangelsi. Það snýr ekki að því. Telur hv. þingmaður þetta brot gegn barninu? Telur hv. þingmaður að önnur brot sem sama refsing liggur við geti ekki verið jafn slæm fyrir forsjárforeldrið og þetta? Eigum við þá ekki bara að hætta alveg að refsa forsjárforeldri, sama hvað það gerir, nema barnið sé bara í lífshættu, eða hvað? Hvar liggja mörkin? Ekki liggja þau við rassskellinguna eina. Það þarf að svara því. Ef þetta er brot vil ég vita hvort þingmaðurinn telur svo vera eða ekki. Ef hann er sammála um að þetta séu brot, eiga þá ekki að vera viðurlög við þeim brotum eins og öllum öðrum, hvort sem það er þessi refsing eða einhver önnur?
Virðulegi forseti. Hversu oft hefur því ákvæði barnaverndarlaga verið beitt að senda foreldri í fangelsi út frá þeim ákvæðum sem hv. þingmaður vísar í?
Aldrei.
Nákvæmlega. Aldrei. Dauður lagabókstafur samkvæmt þeim umsagnaraðilum sem við fengum frá t.d. Barnaheill og umboðsmanni barna. Já, tálmun er vissulega mjög alvarlegt mál. Og já, er brot gegn barni. En nei, það er alger óþarfi að henda foreldrum í fangelsi fyrir það. Það er ekkert flóknara en það.
Hvað eigum við að gera?
Það er fullt af leiðum til að bregðast við þessum vandamálum. Það er lögð áhersla á sáttaleiðina. Það eru aðferðir samkvæmt bestu ferlum sem lagðar eru til, að reynd sé sáttameðferð. Við erum kannski ekki nógu góð í henni. Við erum kannski ekki komin nógu langt með það kerfi. En lausnin á okkar vanhæfi í því er ekki bara að segja: Æ, við getum ekki gert betur í sáttameðferðinni, getum ekki lagt nógu mikið í hana þannig að nú hendum við bara foreldrum í fangelsi. Ef vilji löggjafans er ekki að henda foreldrum í fangelsi, gæti þurft að þola refsivist eins og hv. þingmaður sagði í framsögu sinni, þá á það ekki að standa í lögunum.
Hæstv. forseti. Ég skil ekki þessa röksemdafærslu. Hv. þingmaður segir að þetta sé brot. Þegar brotið er gegn börnum er alltaf viðurlagaákvæði. Það er fangelsi, alltaf. Varðhald eða sektir, alltaf. Það eru alltaf viðurlög. Annars hefur ákvæðið enga þýðingu. Það er auðvitað bara alveg eins með þetta brot. Ef við getum undir vissum kringumstæðum dæmt foreldri í fangelsi fyrir að sinna barninu ekki þannig að það fái eðlilega menntun, fari með það í skólann; það er alveg jafn þungbært fyrir barnið að sjá eftir foreldrum sínum í fangelsi fyrir það og þetta. En þessu er auðvitað ekki beitt við fyrsta brot. Ekki í þessum málum frekar en öðrum. Það verður ekki gert í þessu heldur. Hér er bara verið að samræma refsinguna við þau brot sem fyrir eru. Ég get alveg fullyrt að það sé meira mál fyrir barn að vera svipt foreldri en að vera rassskellt einu sinni. Ég er alveg viss um það.
Virðulegi forseti. Það getur vel verið. Ég ætla ekki að dæma um það. Það er örugglega einstaklingsbundið hvernig börn taka slíkum málum. En ég get ekki séð neinar aðstæður í þessari tegund mála þar sem barninu líður betur með að hafa foreldri í fangelsi. Ég sé ekki neinar aðstæður þar sem það hjálpar til. Ég sé hins vegar aðstæður þar sem þetta ákvæði getur verið nýtt sem þvingun til þess að koma á umgengni sem leiðir þá til þess að barn lendir í umgengni ofbeldis. Bara út af þeim forsendum gæti ég ekki séð fram á að samþykkja að fangelsisrefsing sé við þessu broti. Það er fullt af öðrum leiðum sem eru miklu mannúðlegri og barnvænni en fangelsun foreldris hvað þetta brot varðar.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á barnaverndarlögum þar sem markmiðið er að gera það refsivert að tálma umgengni, að það geti varðað allt að fimm ára fangelsisrefsingu samkvæmt úrskurði, dómi, dómsátt eða staðfestum umgengnissamningi. Ég verð að lýsa þeirri skoðun minni í upphafi míns máls að mér finnst frumvarpið ákaflega dapurlegt að öllu leyti og allt mjög vanhugsað. Sér í lagi er það vanhugsað út frá hagsmunum barna enda er það ekki til þess fallið að vernda réttindi barna í forsjár- og umgengnismálum, heldur til þess fallið að standa eingöngu vörð um réttindi foreldra, um réttindi ákveðins hóps foreldra. Og til að minna bæði þingmenn og aðra á það er það skýrt leiðarstef í barnarétti í íslenskum lögum að gera aðeins það sem er barninu fyrir bestu - ekki foreldrum heldur barni. Fyrir það fyrsta er í frumvarpi flutningsmannsins og hæstaréttarlögmannsins Brynjars Níelssonar hvorki að finna neina ígrundaða skilgreiningu á hugtakinu tálmun né er það hugtak útskýrt með nokkrum hætti. Reyndar er hvergi að finna í neinum lögum greinargóða skilgreiningu á tálmun, hvorki í barnaverndarlögum né í öðrum lögum. Í frumvarpinu er heldur ekki vísað í neinar rannsóknir á tálmun eða takmörkunum, hvorki um meinta þolendur tálmunar né ástæður hennar. Og svo er meira að segja slegið saman hugtökunum tálmun og takmörkun. Það má því segja að þekkingarfræðilegar forsendur fyrir frumvarpinu séu af afar skornum skammti og furðar það mig mjög, frú forseti. Og ekki er nóg með að hugtakið tálmun sé hvorki skilgreint né útskýrt almennilega með rökstuddum hætti, heldur má lesa þá fullyrðingu úr texta frumvarpsins að hugtakið tálmun sé algengt vandamál enda segir í greinargerðinni með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Alþekkt og nokkuð algengt er að það foreldri sem barn býr hjá tálmi alfarið eða takmarki verulega að barn umgangist hitt foreldrið og fari með því gegn úrskurði, dómi, dómsátt eða samningi aðila.“ Frú forseti. Þessar fullyrðingar eru afar harðorðar og ég mótmæli þessum fullyrðingum fyrir hönd allra þeirra foreldra sem fara með forsjá barna sinna og líka fyrir hönd þeirra foreldra sem deila sameiginlegri forsjá yfir börnunum sínum en búa með börnum sínum á lögheimilum barnanna. Þessi fullyrðing um að alþekkt og nokkuð algengt sé að það foreldri sem barn býr hjá tálmi alfarið eða takmarki verulega að barn umgangist hitt foreldrið er einfaldlega röng og er engan veginn rökstudd með einum eða neinum hætti í greinargerðinni hér. Og til upplýsingar, aftur, má minna á að í svari dómsmálaráðherra til hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar frá 4. apríl sl. koma fram mjög gagnlegar upplýsingar sem nýtast okkur í umræðunni um forsjár- og umgengnismál og um svokölluð tálmunarmál. Þar kemur meðal annars fram að það neyðarúrræði sem er til staðar í barnaverndarlögunum, sem kallast aðfarargerð, og felst í því að ef foreldri sem barn býr hjá heldur áfram að hindra umgengni, þrátt fyrir úrskurð um dagsektir og fjárnám fyrir ógreiddum dagsektum, getur dómari, að kröfu þess sem á rétt á umgengni við barn, heimilað að umgengni verði komið á með aðfarargerð. Það þýðir að heimila að barn sé tekið úr umsjá foreldris sem það býr hjá og fært umgengnisforeldri í eitt skipti eða fleiri. Alls voru þau skipti sem heimiluð voru afar fá, alls níu skipti á tíu ára tímabili áranna 2007 til ársins 2016. Og svo er það því miður staðreynd að sum af þessum fáu skiptum snúast ítrekað um sömu börn og sömu foreldra, sem er að sjálfsögðu afar sorglegt fyrir alla hlutaðeigandi. En með þessari lágu tölu sem fram kemur í svari dómsmálaráðherra er það staðfest að þetta hámarksinngrip yfirvalda vegna umgengni við hitt foreldrið á sér stað í örfá skipti og staðfestir því að alhæfingin sem fram kemur í frumvarpi, um tálmun sem við ræðum nú um, að það sé alþekkt og nokkuð algengt, er ekki við hæfi. Yfirgnæfandi hluti umgengnismála er nefnilega blessunarlega til lykta leiddur og umgengni er komið á án þess að dagsektarmál séu opnuð. Sömuleiðis er yfirgnæfandi fjöldi dagsektarmála felldur niður vegna þess að umgengni kemst á. Örfá mál enda með álagningu dagsekta og í algjörum undantekningartilfellum fer fram aðför þar sem barnið er sótt með valdi í umgengni samkvæmt dómsúrskurði. Harðar umgengnisdeilur eru því miður til staðar í okkar samfélagi en hörðustu deilurnar eru sem betur fer miklu fátíðari en hin tilfinningagjarna og oft einsleita umræða um umgengnismál gefur oft til kynna. Umgengnisorðræðan í fjölmiðlum um þessi afar viðkvæmu mál, er varða umgengni og forsjárdeilur foreldra barna, er því alls ekki til þess fallin að endurspegla raunveruleikann innan kerfisins hjá þeim stofnunum og starfsfólki sem er að vinna með þennan viðkvæma málaflokk. Og í barnaverndarlögunum eru til staðar tæki og tól sem hægt er að beita í erfiðum umgengnismálum sem um sum er vissulega ekki algild sátt, eins og um umrædda aðfarargerð. Þá eru vissulega til staðar tæki og tól í lögunum og því ekki hægt að sjá af hverju lagðar eru til breytingar á barnaverndarlögum eins og gert er hér. Markmið barnaverndarlaga er að tryggja að börn sem búa við óviðunandi aðstæður, eða börn sem stofna heilsu sinni og þroska í hættu, fái nauðsynlega aðstoð. Samkvæmt markmiðsákvæðum þeirra laga skal leitast við að ná markmiðum þeirra með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu og beita úrræðum til verndar einstökum börnum þegar það á við. Það er því afar erfitt að sjá að fangelsun foreldris í heil fimm ár vegna tálmunar sé hluti þessara markmiða. Fimm ára fangelsisrefsinguna væri áhugavert að bera saman við önnur refsiverð brot. Hver er refsingin til að mynda við alvarlegri vanrækslu gagnvart börnum? Hver er refsingin við alvarlegu líkamlegu, andlegu eða kynferðislegu ofbeldi gagnvart börnum? Mun refsimál af því tagi sem hér er verið að boða ýta undir friðsamleg samskipti eða leysa jafnvel margra ára deilu foreldra? Er hugsanlegt að refsimál eða fangelsisrefsing annars foreldris geti jafnvel skaðað meira börn til langframa? Hvað er best fyrir börn í þessari stöðu? Eru það ekki friðsamleg samskipti, stöðugleiki og jafnvægi? Ég hefði haldið það. Refsiákvæðið sem er að finna í þessu frumvarpi er hvergi til þess fallið að hlúa að hagsmunum barna. Það er ljóst að það refsiákvæði sem er að finna í þessu frumvarpi bitnar afar illa á börnum enda hefur ekkert Norðurlandanna farið þessa leið með barnaverndarlög inn í refsirétt. Það hefur hvergi verið gert á öllum Norðurlöndum og þó hafa þau mál verið könnuð og rannsökuð ítarlega á Norðurlöndunum þar sem fjölskyldu- og barnaréttur er afar sterkur. Það kom meðal annars fram í umræðum um endurskoðun á barnaverndarlögunum 2013 að ekkert Norðurlanda hefur farið þá leið sem hér er boðuð, að fara refsiréttarleiðina, og það er ekkert sem bendir til að refsiákvæði á borð við fimm ára fangelsisvist stuðli að aukinni umgengni né hagsmunum barna. Engar rannsóknir eða kannanir liggja þar til grundvallar. Það er því ljóst að það frumvarp sem við ræðum hér gengur þvert gegn fjölskyldu- og barnarétti á Norðurlöndunum, algjörlega. Og ég er ekki sammála því, sem fram kemur í frumvarpinu, að þessi viðkvæmu og flóknu mál verði sett til barnaverndaryfirvalda sem þrátt fyrir sína sérfræðiþekkingu innan borðs ráða því miður illa við sín lögbundnu verkefni við núverandi aðstæður fjársveltis og manneklu. Það er heldur ekki verið að fjalla um málefni sem varða verksvið barnaverndaryfirvalda enda fjallar barnavernd ekki um refsingar. Þær eru á borði lögreglu, ákæruvaldsins og dómstólanna. Frú forseti. Það er ekki hægt að sleppa því að nefna kynjavinkilinn í umræðum um þetta frumvarp. Það er nefnilega svo að hér á landi er sameiginleg forsjá langalgengasta úrræðið við skilnað foreldra. Í sumum tilvikum heldur móðirin eingöngu forsjánni en í örfá skipti fer faðir með forsjá. Af 598 skilnuðum foreldra á árunum 2006–2010 voru 477 með sameiginlega forsjá, 112 mæður voru einar með forsjána á móti níu feðrum. Þetta kemur fram í tölum Hagstofunnar frá 2017. Í tölum sem birtar eru á vef Hagstofu Íslands kemur fram að árið 2017 búa rúmlega 90% barna á Íslandi, þ.e. foreldra sem hafa skilið, hjá mæðrum sínum. Það er því ljóst að þeirri þyngingu refsirammans, sem fyrirhuguð er með frumvarpinu, yrði fyrst og fremst beitt gegn konum, beitt gegn mæðrum. Og hvað finnst okkur um það að hér sé komið fram frumvarp sem beint er gegn mæðrum? Það er líka nauðsynlegt að vita hvert hlutfall feðra sem sækjast eftir forsjá barna sinna er til að geta sett umræður um þessi mál í rétt samhengi. Það er erfitt fyrir femínista að styðja við frumvarp sem vinnur gegn hagsmunum mæðra ef þær eru langfjölmennasti umönnunarhópur skilnaðarbarna. Tengslamyndun barna við foreldra sína er nauðsynlegur hluti af mannlegu eðli en hollustuklemma við foreldra sína, sem börn getað upplifað við skilnað, getur aukið verulega á vanlíðan barna. Og við sem fullorðnir einstaklingar og hluti af löggjafarvaldinu eigum að standa vörð um hagsmuni barna. Frú forseti. Að mínu viti þarf að fjalla um umgengnis- og forræðismál á mun dýpri og heildstæðari hátt en gert er í þessu frumvarpi. Við þurfum að leggja miklu meiri áherslu á sáttameðferð fyrr í ferlinu og markvissa sálfræðiráðgjöf eða fjölskylduráðgjöf fyrir foreldra sem skilja að skiptum. Við þurfum að styrkja sýslumannsembættin að þeim hluta sem snýst um sifjamálin og eru á þeirra verksviði. Við þurfum líka að tryggja fjármagn til að stytta verulega afgreiðslutíma hjá embættum sýslumanna vegna úrskurða um umgengni sem til að mynda hjá sýslumanni á höfuðborgarsvæðinu er 14 mánuðir frá því að foreldrar skilja og til þess að þau fái lendingu í sín mál. Sá langi biðtími er óviðunandi fyrir alla aðila, ekki síst fyrir börn, sem um ræðir, sem þrá helst festu og skýrleika í sinni tilveru sem oftast er afar flókin og erfið í kjölfar skilnaðar foreldra. Lausnin er að ljúka málum í sátt vegna þess að það er best fyrir barnið. Sáttameðferð hefur reynst afar vel og þeir samningar sem aðilar gera í sáttameðferð virðast halda betur en úrskurðir. Rannsóknir sýna að mörg þeirra barna sem um ræðir eru undir ofurálagi vegna deilna foreldra, refsimál er ekki lausn á þeirra streitu. Börn biðja nefnilega ekki um ágreining foreldra sinna eða að öðru þeirra sé varpað í fangelsi í fimm ár. Það segir sig sjálft að harðvítugar og langvarandi forræðisdeilur og umgengnisdeilur hafa markandi áhrif á börn, þau eru oft undir ótrúlega miklu og stöðugu álagi, berjast við kvíða, lifa í angist og sum geta ekkert leitað eftir stuðningi sem þau ættu sannarlega að fá frá foreldrunum. Það er afar algengt að börn kenni sjálfum sér um hvernig komið er og þau upplifa gjarnan samviskubit. Þó vitum við vel að ágreiningur foreldra er aldrei börnum að kenna. Það er gott að leiða hugann að því hvernig börnum í þessari aðstöðu myndi líða ef annað foreldrið færi í ofanálag í fangelsi vegna þessa eða ef barnið veit af þeim möguleika og að hann sé raunverulegur. Umgengnis- og forræðismál þarf að bæta og skoða heildrænt með réttindi barna í fyrirrúmi, ekki með réttindi fyrirferðarmikils hóps foreldra sem fer mikinn í fjölmiðlum með sína hlið mála. Virðulegur forseti. Umgengnis- og forræðismál eru nefnilega afskaplega viðkvæm og við þurfum að vanda vel hvernig við ræðum þau. Orðræðan í fjölmiðlum um þessi afar viðkvæmu mál, er varða umgengni og forsjárdeilur foreldra barna, er alls ekki til þess fallin að endurspegla raunveruleikann innan kerfisins sem er að vinna með þennan málaflokk. Virðulegur forseti. Ég vona að þingleg meðferð þessa dapurlega frumvarps verði fagleg, yfirveguð og vönduð. Allir hlutaðeigandi eiga það skilið og ekki síst börn foreldra sem hafa átt í umgengnis- og forræðisdeilum. Höldum umræðunni málefnalegri og yfirvegaðri, hugum að heildarumræðum og lausnum í því að bæta þennan ofurviðkvæma málaflokk. Þetta frumvarp gerir það alls ekki heldur viðheldur forsjármálum og umgengnismálum í átakafarvegi. Það er dapurlegt, frú forseti.
Hæstv. forseti. Ég verð að segja að mér finnst það fullkomið kraftaverk að geta gert þetta mál að kynjamáli. Erfitt fyrir femínista að samþykkja af því að mæður - þetta snýst um börnin. Þetta snýst ekkert um mæður eða feður, þetta snýst um réttindi barnanna. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann: Telur þingmaðurinn að umgengnistálmun á grundvelli brots á samningi, úrskurði, dómsniðurstöðu, sé brot á réttindum barnsins eða ekki? Ég vil fá einfalt svar við því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við hv. þm. Brynjar Níelsson erum bara alls ekki sammála um að kynjavinkillinn sé stór hluti af þessu máli. Einmitt vegna þess, eins og ég rakti hér í ræðu minni, að enn þann dag í dag, árið 2017, eru 90% barna einstæðra foreldra búsett hjá mæðrum sínum. Hv. þm. Brynjar Níelsson spyr hvort mér þyki brot á umgengni á borð við tálmun brot á réttindum barna. Brot á umgengni og þar af leiðandi tálmun, þótt hún sé hvergi skilgreind með ítarlegum hætti, er sannarlega, líkt og hv. þingmaður rakti í ræðu sinni áðan, brot á umgengnissamningi sem hefur verið gerður á milli foreldra.
Er þetta brot á réttindum ungra barna?
Það er vissulega réttur barna að umgangast foreldra sína ef það er í hag barnsins. Þá er það það, vissulega. En eins og ég sagði áðan þurfum við að bæta þennan málaflokk, styrkja sáttameðferð, styrkja ráðgjöf til foreldra og stytta þann biðtíma sem foreldrar sem skilja að skiptum þurfa að bíða eftir því að fá lendingu í sínum málum. Því að ef sá tími lengist, þar sem óvissan ríkir og enginn samningur er fyrir hendi, er það nú oft þannig að málin fara og þróast á verri veg. Hér er um að ræða frumvarp sem ég er sannfærð um, ólíkt hv. þm. Brynjari Níelssyni, að er samið fyrir hag ákveðins hóps foreldra en ekki samið með það að leiðarljósi að huga sem best að réttindum barna.
Hæstv. forseti. Þetta er skrýtin fullyrðing. Að væna mig um að ég sé að gæta hagsmuna einhvers hóps úti í bæ en ekki barna. Þetta snýst um börnin. Ef við erum, eins og hv. þingmaður sagði, á því að það sé brot gegn barninu að svipta það þessum rétti verður þingmaðurinn að segja í hinu orðinu: Já, þá verða að vera einhver viðurlög ef það er brot. Þetta mál snýst ekkert um „ef það er til hagsbóta fyrir barnið“. Það verður auðvitað ekki kveðinn upp dómur eða úrskurður eða samningur nema menn séu komnir á þá niðurstöðu að það sé til hagsbóta fyrir barnið. Slík niðurstaða yrði aldrei í öðrum málum. Þannig að auðvitað er ljóst að hagsmunir barnsins eru undir. Þetta snýst bara um barnið. Ég er alveg ótengdur þessum hópi, þó að leitað hafi verið til mín eftir að ég minntist á að ég væri með svona í smíðum. Blessunarlega er ég ekki í stöðu þessa fólks í þessum hópi, sem er auðvitað mjög slæm. En mér er alveg sama um þennan hóp. Mér er hins vegar ekki sama um börnin. Ég get sett mig sjálfur í þau spor, spor barnanna, að missa eitt foreldri af því að forsjárforeldrið segir: Ég vil ekki að þú umgangist hitt foreldrið. Það hlýtur að vera mikið áfall. Og það verða að gilda sömu reglur um þessi brot og önnur brot gegn börnum. Það er ekki verið að fara fram á neitt annað. Þetta er svo mikill útúrsnúningur og þvælingur að tala hér eins og verið sé að loka mæður hér inni í stórum stíl. Það er ekki þannig. Það er líka þannig á Norðurlöndum að þetta er barnaverndarmál. Þetta er barnaverndarmál í Danmörku. Þeir beita bara sviptingu forsjár. Ég er tilbúinn að skoða það.
Frú forseti. Það er ágætt að heyra að hv. þingmanni finnist það bagalegt fyrir börnin að missa af því að umgangast og sjá annað foreldrið.
Það er bara tekið af því.
Samt sem áður er hann að leggja fram hér frumvarp þar sem lagt er til að öðru foreldrinu sé varpað í fangelsi í fimm ár. Það þykir mér vera undarleg röksemdarfærsla hjá hv. þingmanni og hæstaréttarlögmanni. Ég vil líka benda hv. þingmanni á að við höfum nú þegar í barnaverndarlögum ýmis úrræði til að nota við þessar aðstæður, þessar hörmulegu aðstæður, sem eru fjölskylduharmleikur - um það erum við hv. þingmaður sammála. Við erum með í barnaverndarlögunum ákvæði um úrskurðun dagsekta, fjárnám fyrir ógreiddum dagsektum og svo aðfararaðgerðina þar sem lögregla kemur inn á heimili og fjarlægir barn til að það fái að umgangast hitt foreldrið. Sú aðgerð er þrátt fyrir það ekki óumdeilanleg, heldur betur ekki.
Hefur aldrei virkað.
Sú aðgerð er ekki óumdeilanleg þannig að ég á mjög bágt með að sjá að það að varpa öðru foreldri í fimm ára fangelsi sé betri og mildari aðgerð til að leysa úr vanda þessara barna. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður hefur í huga að þetta ákvæði, um fimm ára fangelsisvist, hafi fælingarmátt í þessum málum. En ég spyr á móti: Hvers vegna vill hv. þm. Brynjar Níelsson ekki frekar beita sér fyrir styrkingu úrræða á fyrri stigum mála? Koma betur að því að styrkja úrræði, ráðgjöf og fjármuni?
Af því að þetta er ...
Fjármuni til þeirra embætta sem fara með þessi mál nú þegar, til þess að lina þjáningar þeirra barna sem honum er svo umhugað um.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir ítarlega yfirferð á afstöðu Vinstri grænna til þessa máls en einnig til ýmissa áhugaverðra og eftirtektarverðra staðreynda gagnvart því. Mig langar út frá þeim vinkli, en líka mínum eigin, að ræða aðeins um þá ágalla sem ég sé á því frumvarpi sem liggur fyrir okkur núna. Í því felst að leggja til fangelsisrefsingu verði foreldri uppvíst að því að tálma umgengni við barn gagnvart öðru foreldri. Eins og hefur komið fram er í greinargerð með frumvarpinu að finna alhæfingar um hvernig málum sé háttað á þessari stundu. Frumvarpið virðist ekki byggja á neinum staðfestum greiningum eða upplýsingum eða gögnum sem hægt er að rýna í og ræða um á þeim grunni. Í því ljósi langar mig að ræða um meðalhóf, eins og ég gerði í andsvari við hv. þm. Brynjar Níelsson áðan. Eins og við vitum er fangelsisrefsing og frelsissvipting í raun og veru verstu viðurlög sem ríkisvaldið getur beitt gegn þegnum sínum. Höfum við hug á því að beita því eða setja ákvæði í almenn hegningarlög eða almenn lög, sérrefsilög? Ef við ætlum að beita fangelsisvist sem viðurlögum við einhverri ákveðinni hegðun þurfum við að hafa meðalhóf í huga, þ.e. að önnur vægari úrræði séu ekki í boði og að sú lausn eða refsing sem er verið að setja fram sé rétt leið til að nálgast þann vanda sem er fyrir hendi, að hún geti borið einhvern árangur, að þetta séu góð viðurlög. Mér hefur fundist koma fram í umræðu um þetta mál að það liggi ekki veigamikil rök fyrir því að fangelsa foreldri fyrir óskilgreindan, alla vega í lögum, glæp gegn börnunum sínum, eins og það er orðað. Mér þykir full ástæða til að ræða tálmunarmál. Mér þykir full ástæða til að leysa úr vanda þeirra fjölskyldna sem lenda í svona málum. En ég er alls ekki og langt í frá sannfærð um að þessi leið sé rétta leiðin til að leysa úr þeim vanda. Frekar tel ég að styrkja ætti stoð núverandi viðurlaga. Það ætti að standa að heildarúttekt um hvernig þessum málum er háttað nú. Það ætti að koma fram fagleg úttekt á hvað væri best að gera, hvernig reynslan hafi verið annars staðar, hvernig sé best að bregðast við svona málum. Ég hugsa að ef það yrði skoðað af fagaðilum, ef gerð yrði einhver teljandi rannsókn á þessum málum hér á landi, væri þeirra lausn eflaust ekki sú að að vegna þess að annað foreldri hamli aðgengi barnsins að hinu skuli það foreldri vera sett í fangelsi og þar með skuli aðgengi barnsins að því foreldri vera hamlað. Mér þykir það ákveðið „oxymoron“, eins og sagt er. Þess í stað finnst mér, eins og ég hef áður komið að, það mætti skoða vægari úrræði. Þar á meðal væri tímabundin svipting forræðis í ítrekunarmálum alveg eitthvað sem væri hægt að skoða. En enn og aftur er ég enginn sérfræðingur í því hvernig best er komið að svona málum. Mér þykir mikilvægt að það liggi talsvert ítarlegri og faglegri úttekt á stöðu þessara mála í dag að baki tillögu um fangelsisrefsingu fyrir ákveðna hegðun og hvort fangelsisrefsing fyrir ákveðna hegðun sé yfir höfuð endilega rétta lausnin. Mér þykir ég ekki vera dómbær á það. Ég held að aðrir séu til þess töluvert betur menntaðir og reyndari en ég Svona mál eru flókin og viðkvæm. Ég tel það reyndar ekki á hendi eins þingmanns að reyna að koma með einhvers konar lausn á því. Ég hefði í raun og veru talið talsvert farsælla að koma með þingsályktunartillögu þar sem viðeigandi ráðherra væri falið að kanna bestu leið til að vinna gegn þessum vanda og gera það í samráði við hagsmunaaðila sem skipta máli, í samráði við sérfræðinga sem vita sínu viti um svona mál. Ég sé ekki að nákvæmlega þessi útfærsla sé í samræmi við barnaverndarlög, eins og hv. þm. Brynjar Níelsson hefur haldið hér fram. Nú hef ég litið á þau ákvæði barnaverndarlaga sem hafa fangelsisrefsingu sem viðurlög. Hvergi er að finna grein, fyrir utan eina grein sem virðast líka vera alvarlegustu brotin gegn barni þar sem er verið að tala um alvarlegt ofbeldi, eða misþyrmingar, eins og segir í lögunum, að það geti varðað fangelsi allt að fimm árum nema þyngri refsing liggi við því samkvæmt öðrum lögum. Í öllum öðrum ákvæðum er líka gert ráð fyrir sektum, sem eru vægari úrræði í refsiréttarlöggjöf almennt. Því þykir mér það undarlegt og ekki í samræmi við þann almenna anda sem er í þessum lögum, barnaverndarlögum eins og þau standa nú, að það sé ekki einu sinni gert ráð fyrir sektum sem vægara úrræði sem hægt er að beita í málum sem þessum. Mér finnst ýmislegt í raun athugavert við þetta frumvarp. Ég held að viðbrögð við áhyggjum hv. þingmanns um þennan málaflokk og áhyggjum hv. þingmanns um velferð barna væri töluvert betur komið í þingsályktunartillögu þar sem hægt væri að gera mjög vandaða úttekt á þessu. Eins og hv. þingmaður veit fá þingmannamál sjaldan mikinn tíma í nefndum. Ég á bágt með að sjá að frumvarp af þessu tagi verði börnum eða foreldrum þeirra til hagsbóta eins og það stendur nú. Því legg ég til að hv. þingmaður endurskoði mögulega formið á tillögum sínum og skoði hvort það væri kannski betra að leggja fram þingsályktunartillögu þar sem fagaðilar gætu komið að málinu frá fyrstu stigum.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður fer eins og margir aðrir hér í kvöld alltaf að ræða þessa refsingu, fimm ára fangelsi, að henda mæðrum inn í fangelsi, henda fólki í fangelsi. Ég vil þá spyrja hv. þingmann, eins og ég hef spurt aðra hér: Telur þingmaðurinn að þetta sé brot gegn barni, þetta sé vanræksla af hálfu forsjárforeldrisins, að svipta það umgengni, hitt foreldrið? Ef svarið er já, - ég heyri að flestir segja já, en svo kemur alltaf: en það má ekki henda neinum í fangelsi. Ef svarið er já er þetta sett bara með sama hætti inn í lögin og ákvæði sem fyrir er um andlega vanrækslu. Það er í núgildandi lögum að andleg vanræksla gagnvart barni varðar fangelsi allt að fimm árum. Ef við erum sammála því að umgengnistálmanir, sem eru ágætlega útskýrðar í greinargerðinni, meira að segja er þó nokkuð stór málsgrein um hvað í því felst, séu brot gegn barni og hafi slæm áhrif á velferð þess til lengri tíma, hlýtur auðvitað að vera sama viðurlagaákvæði við því eins og öðrum vanrækslubrotum. Ég skil ekki hvað er svona flókið við það. Þetta þýðir ekki, frekar en í öðrum vanrækslubrotum, að hér sé mæðrum eða foreldrum bara kastað inn í fangelsi, eins og haldið er fram. Það er bara verið að gera þetta með skýrum hætti, brot gegn barni. Þegar búið er að gera það, þegar búið er að segja A, verður að hafa viðurlagaákvæði.
Frú forseti. Svarið við spurningu hv. þingmanns er að sjálfsögðu já. Það er brot gegn barni að tálma umgengni þess gagnvart hinu foreldrinu þegar það er ekki gert til verndar lífi eða heilsu barnsins. Aftur á móti ræðum við hér viðurlög. Það er nú það eina sem stendur í frumvarpi hv. þingmanns, að það varði fangelsi allt að fimm árum ef foreldri tálmar umgengni barns við hitt foreldrið eða aðra sem eiga að njóta umgengnisréttar samkvæmt úrskurði, dómi, dómssátt, umgengnisrétti foreldra eða samningi þeirra staðfestum af sýslumanni. Þetta er bara ein grein. Hún fjallar um fangelsisvist við slíkri framkomu.
Já, til að gera þetta að broti.
Hún fjallar um að gera þetta að broti sem varðar fangelsisvist. [[Gripið fram í: Eins og öll brot á ...]]Nei, ekki eins og öll brot, hv. þm. Brynjar Níelsson. Það eru ýmis viðurlög við brotum til í lögum önnur en fangelsisvist. Eins og ég kom að í máli mínu áðan er líka vísað til þess að hægt sé að beita sektum. Það eru nú önnur viðurlög sem er hægt að beita við brotum sem ekki er að finna í frumvarpi hv. þingmanns. Ákvæðið, 98. gr. barnaverndarlaga, sem hv. þingmaður vísar til hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ef þeir sem hafa barn í sinni umsjá misþyrma því andlega eða líkamlega, misbjóða því kynferðislega eða á annan hátt, vanrækja það andlega eða líkamlega þannig að lífi eða heilsu þess er hætta búin þá varðar það fangelsi allt að fimm árum nema þyngri refsing liggi við samkvæmt öðrum lögum.“ Þetta ákvæði er greinilega dæmi um alvarlegustu brotin sem umsjáraðilar geta framið gagnvart börnum í sinni umsjá. Því spyr ég hv. þingmann á móti: [[Forseti hringir.]]Þykir honum þetta sambærilegt? Þykir honum sambærilegt að hafa sama refsiramma við þessu? Það eru önnur ákvæði í þessum lögum þar sem mikið vægari viðurlög eru sem eru alla vega sambærilegri.
Hæstv. forseti. Þetta frumvarp byggir á því að það sé alvarlegt fyrir andlega heilsu barnsins að vera svipt umgengni við foreldri. Við getum bara rétt ímyndað okkur það. Við ölumst upp hjá báðum foreldrum. Barn er tíu ára, og svo er bara annað foreldrið tekið af því. Það er bara eins og það deyi. Það er stórt og mikið brot gagnvart barninu að svipta það foreldri með þessum hætti, er það ekki? [[Gripið fram í.]] Frumvarpið er bara sett svona fram til að gæta samræmis. Andleg vanræksla er alvarlegt brot. Að svipta barn foreldri er alvarlegt brot. Ég hef hins vegar sagt og sagði hér í ræðu minni: Þetta er ekki stóra málið fyrir mér. Þetta er bara haft svona svo það sé eðlilegt samræmi. Ef þingið vill breyta þessu ákvæði og viðurkenna skýrt að þetta sé brot og að viðurlög gætu verið svipting forsjár tímabundið eða alfarið er það allt í lagi mín vegna. Ég held að það sé einmitt þannig í Danmörku. Allt í lagi mín vegna. En þetta er bara sett svona til að gæta samræmis vegna þess að frumvarpsflytjendur telja þetta alvarlegt brot fyrir andlega heilsu barnsins. Enda byggist það á barnaverndarlögum eins og þau eru núna, byggist á þeim skoðunum og rannsóknum, eins og fram kom í ágætum Kastljóssþætti. Víða er búið að skoða þetta vel. Nefndin fer bara yfir það og breytir því þá bara eða leggur fram tillögu um að hafa úrræðið með öðrum hætti. En ef við viðurkennum að þetta sé brot verða að vera einhvers konar viðurlög, hægt að bregðast við brotinu eins og öllum öðrum brotum. Tímabundin svipting, svipting forsjár, [[Forseti hringir.]]það kemur vel til greina.
Frú forseti. Ég held að hv. þingmaður sé að búa sér til einhverja strámenn þegar hann heldur því ítrekað fram að okkur þyki tálmun annars foreldris ekki vera brot gegn barni. Það er bara alls ekki raunin. Hins vegar höfum við, ég og fleiri hv. þingmenn, bent á að þau viðurlög sem hv. þingmaður leggur til séu ekki endilega besta leiðin. Mér þykir í raun og veru óæskilegt að þetta mál fari áfram í núverandi mynd því að ég tel að við þyrftum að horfa miklu heildstæðar á þennan málaflokk og hvernig vinna á í honum, frekar en að leggja bara fangelsisrefsingu við þessu máli og kalla það dautt því að þá séu komin einhver viðurlög og þá sé hægt að bregðast við. Hér hefur komið fram að það eru ýmis viðurlög nú þegar sem hægt er að beita. Hins vegar vitum við að það vantar meiri stuðning fyrir fjölskyldur. Við vitum að það vantar frekari úrræði á fyrri stigum svona deilna. Það vantar betri meðferðarúrræði, betri samningsúrræði, betri sáttamiðlunarúrræði. Þau þurfa meira og betra fjármagn, betri stuðning. Ég tel að það væri miklu æskilegra að byrja þar. Þess vegna lagði ég til við hv. þingmann að hann breytti þessu í þingsályktunartillögu þar sem hægt væri að gera heildarúttekt á því hvað þyrfti að gera til að þessi málaflokkur stæði vel, eins og aðrir í barnaverndarmálaflokknum, og svo vel væri að honum staðið. En fyrst hv. þingmaður getur í raun sætt sig við hvaða breytingu sem er á viðurlögum hvað þetta varðar svo lengi sem viðurlög séu í þessu efni, er honum þá ekki ljúft og skylt að leggja fram þingsályktunartillögu sem felur fagráðherra að sjá um að hafa heildræna nálgun á þetta vandamál frekar en að leggja hér til í einni andrá fangelsisrefsingu við tálmunum sem eru svo ekki skilgreindar nánar í lögum, hvað svo sem segir í greinargerð frumvarps hv. þingmanns?
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um mótun eigendastefnu ríkisins fyrir bújarðir, mál 414 á þskj. 547. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra, í samvinnu við sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, að móta eigendastefnu ríkisins fyrir bújarðir. Ráðherra leggi stefnuna fyrir þingið í formi þingsályktunartillögu eigi síðar en 1. október 2017. Með tillögu þessari er fjármála- og efnahagsráðherra falið að móta eigendastefnu ríkisins fyrir bújarðir. Þróun síðustu ár hefur verið sú að sífellt fleiri jarðir fara úr ábúð og það hefur veikt mjög hinar dreifðu byggðir landsins sem eru mikilvægar út frá byggðasjónarmiðum og til að tryggja matvælaframleiðslu og jafnrétti til búsetu. Síðasta áratug hafa orðið miklar breytingar á landnotkun í dreifbýli en sú breyting sem hefur hvað víðtækust áhrif er mannfjöldi sem ræðst að verulegu leyti af atvinnumöguleikum fólks. Markmið tillögu þessarar er einkum það að ríkið marki sér stefnu sem tryggi möguleika fólks á að hefja búskap. Einnig þarf að horfa til náttúruverndar og uppbyggingar ferðamannasvæða. Sömuleiðis þarf að skilgreina hvers konar landsvæði skuli vera í eigu ríkisins og þar með hvaða landsvæði sé heppilegra að sé í eigu einkaaðila. Árið 2013 skipaði umhverfis- og auðlindaráðherra starfshóp um landnotkun í dreifbýli og sjálfbæra landnýtingu. Í lokaskýrslu starfshópsins frá ágúst 2015 kemur fram að mikilvægt sé að móta eigendastefnu fyrir landareignir í eigu ríkisins, hvernig beri að nýta og ráðstafa þeim, þar með talið hvort og hvaða jarðir skuli vegna sérstöðu sinnar vera í eigu ríkisins, hverjar megi selja og hverjar leigja, og þá eftir atvikum, með hvaða kvöðum. Margar jarðir í eigu ríkisins hafa mikla sérstöðu með tilliti til náttúru, sögu og menningar, en flestar bújarðir og jarðahlutar eru í umsjón stofnana ríkisins eða ábúenda sem hafa þær til afnota gegn leigugjaldi. Samkvæmt jarðalögum, nr. 81/2004, fer fjármála- og efnahagsráðuneytið með forræði ríkisjarða og kveða lögin á um kaup, sölu og aðra ráðstöfun ríkisjarða. Lögin kveða hins vegar ekki á um að ríkið skuli setja sérstaka stefnu fyrir sínar jarðir. Úr því er mikilvægt að bæta því víða stefnir í óefni. Fram hefur komið í fjölmiðlum að nú um stundir er nánast ómögulegt að kaupa ríkisjarðir eða fá þær til ábúðar. Flutningsmenn telja eðlilegt að við mótun stefnunnar verði haft samráð t.d. við Bændasamtök Íslands, Landgræðslu ríkisins, Samband íslenskra sveitarfélaga og Skógrækt ríkisins. Hæstv. forseti. Umræða um jarðakaup útlendinga hefur verið töluverð að undanförnun en er ekki ný af nálinni. Hinn 17. apríl 2013 setti þáverandi innanríkisráðherra, Ögmundur Jónasson, nýja reglugerð um kaup útlendinga með lögheimili á EES-svæðinu á fasteignum hér á landi. Samkvæmt henni máttu EES-borgarar ekki kaupa land á Íslandi nema þeir hefðu lögmæta dvöl eða starfsemi hérlendis. Reglugerðin var numin úr gildi nokkrum mánuðum síðar af þáverandi innanríkisráðherra, Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, sem taldi reglugerðina ekki samræmast skuldbindingum landsins vegna samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Í janúar 2017 skipaði þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra starfshóp með það að markmiði að endurskoða lög og reglur um kaup erlendra aðila á bújörðum á Íslandi. Starfshópnum er ætlað að leggja mat á það hvaða takmarkanir komi helst til greina til að viðhalda ræktanlegu landbúnaðarlandi og búsetu í sveitum landsins. Í því sambandi má nefna að eignarhald á landbúnaðarlandi er takmarkað í dönskum jarðalögum og skilyrði sett fyrir kaupum erlendra ríkisborgara. Fjölmargir leigusamningar hafa verið gerðir um ríkisjarðir þar sem leigutaki býr á jörðinni. Einnig er algengt að jarðir séu leigðar til slægna og beitar til aðila sem búa á aðliggjandi jörðum. Húsakostur er forsenda þess að geta hafið ábúð á jörð, því henta eyðijarðir almennt ekki til ábúðar. Hæstv. forseti. Sem betur fer er fjöldi fólks tilbúinn til að leggja matvælaframleiðslu fyrir sig og stunda landbúnað, eiga og ala upp börn sín í sveitasamfélagi, byggja upp samfélagið og vera þar bústólpar, en því miður hefur þróunin verið sú að sífellt fleiri jarðir hafa farið úr ábúð. Það hefur veikt mjög hinar dreifðu byggðir landsins sem eru mikilvægar út frá byggðasjónarmiðum og liður í að tryggja jafnrétti til búsetu sem er okkur Framsóknarmönnum hugleikið. Þessu til áréttingar má benda t.d. á það sem oddviti Skaftárhrepps sagði í frétt á RÚV sem birtist á vefnum á dögunum. Þar kemur fram að ríkið hafi tekið sér mörg ár í að móta stefnu um ríkisjarðir. Góðar bújarðir hafi farið í eyði vegna þess að þær hafi ekki verið auglýstar. Oddvitinn kallar eftir stefnumótun af hálfu ríkisins í þessum málum. Ástandið er slæmt í Skaftárhreppi sem er einn af þátttakendum í samstarfsverkefninu Brothættar byggðir. Mikið er í húfi fyrir sveitarfélög sem byggja afkomu sína að stórum hluta á landbúnaði og ferðaþjónustu. Í Skaftárhreppi eru fjöldi góðra jarða í Meðallandi og eru flestar þeirra komnar í eyði. Því miður eru þetta ekki einu dæmin sem tína má til. Vil ég líka vekja athygli á ástandinu á Norðausturlandi. Þar eru jafnvel dæmi um að bændur hafi setið lengur á jörðum en þeir ætluðu sér til að verja jarðir frá því að fara í órækt. Það kostar mikið ef ekki er samfella í búskap, túnin fara úr rækt og menn þurfa að koma sér upp nýjum bústofni. Það gilda nefnilega ekki sömu aðferðir við sölu á húseignum og jörðum sem í ábúð eru og standa undir búskap. Hæstv. forseti. Lítið sem ekkert hefur verið gert til að selja og setja þessar jarðir í ábúð og auglýsa þær. Góðar jarðir hafa einfaldlega verið látnar drabbast niður vegna aðgerðaleysis af hálfu ríkisins. Því þarf að breyta. Með þingsályktunartillögu þessari er tekið markvisst skref í þá veru að færa þau mál til betri vegar. Eins og fram kemur í greinargerðinni hafa margar landareignir í eigu ríkisins mikla sérstöðu hvað varðar náttúru, sögu og menningu. Stefnumótunin þarf að taka mið af því hvernig beri að nýta þessar jarðir, ráðstafa þeim. Hún þarf að vera leiðarvísir þannig að ljóst sé hvaða jarðir skulu vegna sérstöðu sinnar vera í eigu ríkisins, hverjar megi selja og hverjar leigja og með hvaða kvöðum. Í því sambandi langar mig til að minnast á nýlega sölu á Vífilsstöðum, en þar var þingið ekki haft með í för. Ég spyr: Hvar er stefnumörkunin? Hvaðan kom beiðnin? Hver mat verðið? Mér hefði fundist eðlilegt að bíða svolítið og taka umræðu um það í þinginu hvers vegna ætti að selja þá jörð. Á dögunum birtist svar við skriflegri fyrirspurn hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttur til fjármála- og efnahagsráðherra um ríkisjarðir. Í svari ráðherra við spurningu um stefnu ríkisstjórnarinnar um ríkisjarðir og hvort ráðherra hyggist láta endurmeta stefnu á sviði jarðamála ríkisins segir orðrétt, með leyfi forseta: „Í fjármálaáætlun fyrir árið 2018–2022 um eignaumsýslu ríkisins sem lögð hefur verið fram á Alþingi kemur enn fremur fram markmið um að setja skýrari ramma um hagnýtingu lands, náttúru og auðlinda í umráðum ríkisins. Í ljósi vaxandi hagnýtingar vegna fjölgunar ferðamanna er þörf á bættri umgjörð um hvernig hagnýtingu auðlinda á ríkisjörðum er stýrt og til að tryggja sýnilega og eðlilega arðsemi. Þá skal auka hagkvæmni, skilvirkni, gegnsæi og þekkingu á fasteigna-, jarðeigna- og auðlindaumsýslu ríkisins. Einnig er mikilvægt að framtíðarfyrirkomulag eignarhalds ríkisins á fasteignum, jörðum og ábúðarjörðum verði fullmótað og gerð ítarleg skil í sérstakri eigandastefnu ríkisins, sbr. 43. gr. laga um opinber fjármál.“ Í svari ráðherra við spurningu um hvort hann hyggist leggja mat á kosti og galla þess að ráðstafa ríkisjörðum til ábúðar er aftur vitnað í að unnið sé að gerð eigandastefnu fyrir land og jarðir í eigu ríkisins. Liður í því sé að leggja mat á kosti og galla þess að setja ríkisjarðir í ábúð. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands er að gera sérstaka greiningu á úttekt á ábúðarkerfinu þar sem leggja á mat á stöðu kerfisins og hagkvæmni. Flutningsmenn tillögunnar kalla eftir því hvar þessi vinna er stödd því að málið er aðkallandi. Sú staðreynd að ríkissjóður á um 450 jarðir sem flestar eru nýttar til landbúnaðar felur í sér mikil tækifæri, tækifæri til að styrkja byggðir og styðja við íslenskan landbúnað sem býr yfir mikilli þekkingu og verðmætum sem felast m.a. í heilbrigðum bústofni og þekkingu bænda á landinu. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja mál mitt. Að þessu máli standa auk þeirrar sem hér stendur allur þingflokkur Framsóknar, þ.e. eftirtaldir hv. þingmenn: Elsa Lára Arnardóttir, Eygló Harðardóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Lilja Alfreðsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Sigurður Ingi Jóhannsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til atvinnuveganefndar.
Frú forseti. Ég hef haft mikinn áhuga á þessu máli, eins og hv. framsögumaður málsins, og er einmitt með afar ítarlega fyrirspurn til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um ábúð á jörðum í eigu ríkisins. Ég get tekið heils hugar undir það sem hér kom fram. Það fellur í rauninni að þessari tillögu. Ég hef eins og margur verið að velta fyrir mér hversu margar jarðir eru að losna úr ábúð, hversu mikið er auglýst og svo þarf maður að velta fyrir sér hvers vegna ekki er auglýst, af því að stefnuleysið virðist vera algjört eftir að þetta var flutt yfir í fjármálaráðuneytið. Það eru komin a.m.k. þrjú ár, minnir mig, síðan þessi mál fóru þangað yfir og síðan hefur ekkert gerst. Það er algjörlega óásættanlegt að við sjáum jarðir bókstaflega fara í eyði bara vegna þess að fjármálaráðuneytið dregur lappirnar í því að koma þeim í vinnu. Það er jafnvel fólk sem vill setjast þar að en hefur ekki tækifæri til þess vegna þess að fjármálaráðuneytið er ekki búið að marka sér einhverja tiltekna stefnu. En auðvitað á að horfa til þess að hér eru í gildi jarðalög. Meðan ekkert annað hefur verið ákveðið þá á að mínu mati að fara eftir jarðalögunum. Þar er kveðið á um að það eigi að auglýsa. Það er margt undir þarna sem hefur ekkert verið sérstaklega rætt, hlutir eins og fjallskil og annað slíkt þar sem jörð hefur farið úr ábúð. Ætlar ríkið að tryggja það að mannskapur verði til þess að sinna því o.s.frv.? Það er margt í þessu sem þarna er undir. Ef maður veltir þessu fyrir sér þá erum við komin í svolítinn hring. Það eru ekki svo ýkja mörg ár síðan við stóðum frammi fyrir því að stóreignamenn, þetta var í eigu biskupsstólanna, kirkjujarðir voru og annað slíkt, fóru með jarðirnar og bóndinn þurfti svolítið að eiga sitt undir þeim. Það hlýtur að vera eitthvað sem við viljum sjá halda áfram að gerast að sjálfseignarbóndinn verði í lykilhlutverki. Þegar ábúðarlögin voru sett á sínum tíma þá gerði þetta kannski að verkum að það gátu allir, eða allflestir, eignast jörð til þess að setjast að á og rækta landið. Fjölskyldubúin voru auðvitað það sem var hér á sínum tíma. Ég held að það hafi verið bara farsælt. Ég sé ekki alveg af hverju við viljum ekki ýta undir það, því að ekki er verið að gera það af hálfu þessarar ríkisstjórnar ef hún tekur ekki á sig rögg í málinu og gerir eitthvað. Ég held að við þurfum, bæði af því að við erum með búvörulögin undir og margt er að gerast í þessum geira, að fylgja því eftir sem stór hluti þjóðarinnar hefur sagt, að við viljum hafa holla og góða vöru, við viljum gæta náttúru landsins o.s.frv. Það er nefnilega þannig að þegar búsetan er dreifð þá skapast forsendur til að rækta landið, vernda það og nýta á sjálfbæran hátt. Það eru samfélög fólks undir á stórum svæðum. Ef mörg göt verða á stórum svæðum þýðir það náttúrlega að smám saman leggst þetta af og úr verður órækt eða það að einhverjir kaupa svæðin upp, eins og hér hefur verið rakið, í staðinn fyrir að rækta landið, huga að gæðunum, huga að uppgræðslu sem og það að rækta góða vöru. Mér finnst vera mjög stutt síðan við stóðum frammi fyrir því að hér voru stóreignaraðilar að kaupa upp heilu svæðin, öðruvísi kannski en við stöndum frammi fyrir núna þegar erlendir aðilar eru að kaupa þau upp. Þá var verið að kaupa framleiðsluheimildirnar, verið var að kaupa löndin og jarðirnar og jafnvel það sem var í fullum rekstri. Fólk var orðið hálfgerður leiguliði aftur sums staðar eins og kannski var í gamla daga. Ég held að við ættum frekar að huga að því að gera eins og Norðurlandaþjóðirnar hafa gert. Í löggjöf þeirra eru gerðar skilgreindar kröfur til landeigenda, bæði um búsetuskilyrði og meðferð auðlindarinnar. Ég ítreka það enn og aftur að meðan ekki er komin fram einhver önnur stefna en jarðalögin finnst mér að það þurfi að fylgja þeim eftir. Við hér á þingi höfum kannski ekki verið nógu aðgangshörð að rukka ráðherrann um hvers vegna ekki er farið eftir þeim lögum. Ég og hv. framsögumaður þekkjum einmitt dæmi bara úr okkar kjördæmi þar sem fólk vill hætta búskap og hefur einhvern til þess að taka við en það er ekki heimilt vegna þessa stefnuleysis. Ég held að þetta sé eitthvað sem við þurfum að spyrna við fótum. Það er auðvitað grátlegt ef við stöndum frammi fyrir því að við verðum kannski leiguliðar í eigin landi þegar erlendir aðilar verða búnir að kaupa svæði upp, eins og við sjáum fyrir austan, uppi á Öræfum og jafnvel er verið að falast eftir fleiru norður í Grýtubakkahreppi. Og víðar hefur verið keypt upp mikið land af einum og sama aðilanum. Eitthvað hljóta menn að ætla að gera með þetta. Ég er alla vega ekki svo blá að ég kaupi það að það sé eingöngu vegna þess að mönnum sé annt um landið okkar sérstaklega. Mér finnst það a.m.k. mjög sérstakt þó að ég skilji það vel, sökum þess hve landið okkar er fallegt og gott til ræktunar og annars slíks, að einhverjir vilji fjárfesta. En að það sé vegna þess að mönnum sé annt um landið finnst mér hæpin tilhugsun. Þetta eru yfirleitt jarðir þar sem einhver ríkur réttur er til veiði eða til annarra nytja sem þar eru undir, þannig að ég held að það sé ekki það sem liggi undir. Ég vona að ég fái svör við þessum spurningum fljótlega. Ég geri reyndar ráð fyrir að það dragist, þetta eru 11 spurningar sem ég sendi og þær eru umfangsmiklar og þær krefja ráðherrann svara hver í rauninni stefna ríkisstjórnarinnar er, að það sé ekki bara í höndum fjármálaráðuneytisins að ákveða það. Ég held að landbúnaðarráðherra hljóti að þurfa að hafa eitthvað um það að segja hver stefnan í landbúnaðarmálum og þar með talið ábúð á jörðum sé af því að það er svo margt þarna undir, ekki bara þessi uppkaup, heldur svo margt annað varðandi nytin eins og hér kom fram áðan til þess að styðja við heilnæma ræktun, búskap sem tryggir okkur sem þjóð heilnæma vöru og að við getum verið sjálfbjarga. Við verðum ekki sjálfbjarga sem þjóð í matvælaframleiðslu ef verður grafið svona undan eins og gert hefur verið núna undanfarin ár. Ég tel að þetta sé stórhættulegt. Mér finnst fólk vera mjög værukært í því að láta þetta gerast svona, að grípa ekki inn í. Fyrrverandi innanríkisráðherra, hv. þm. Ögmundur Jónasson, fékk nú heldur betur mótlæti hér þegar hann spyrnti við fótum gagnvart uppkaupum á Grímsstöðum á Fjöllum. Hvað er að gerast? Það er að brotna úr því. Það er búið að selja töluvert úr því landi til dæmis. Ég held að við þurfum að vera harðari hér á þingi, þó að ekki séu margir dagar eftir, til að ýta við ráðherra og athuga hvort hún sé ekki sammála okkur að þetta geti ekki beðið svona lengi eins og raun hefur verið. Við þurfum líka að fá að vita hvers vegna fjármálaráðuneytið hefur dregið þetta í þrjú ár, hvað stoppar það raunverulega? Er það ágreiningur um hvernig þetta á að vera, eða hvað er það? Nú er nýr ráðherra kominn í þann stól. Það væri því áhugavert að vita hvort hann sé sama sinnis og sá sem fyrir var.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, breytingum sem myndu fella á brott skilyrði um EES-ríkisborgararétt þegar kemur að störfum á vegum ríkisins. Að frumvarpinu stendur þingflokkur Viðreisnar sem er í takt við þá stefnu sem birt er á heimasíðu flokksins í kafla um málefni innflytjenda og flóttamanna. Þar segir, með leyfi forseta: „Fólk utan EES eigi greiðari leið að vinnu og búsetu.“ Hér erum við að reyna að uppfylla það loforð með því að opna meira á vinnumarkaðinn, þ.e. hinn opinbera vinnumarkað. Frumvarpið er stutt. 1. gr. þess hljómar svo, með leyfi forseta: „4. tölul. 1. mgr. 6. gr. laganna fellur brott.“ Ég ætla örlítið að fara yfir þessa 6. gr., með leyfi forseta, til að fólk átti sig á samhenginu. Í 6. gr. þessara laga er fjallað um almenn skilyrði til þess að fá skipun eða ráðningu í starf. Í fyrsta lagi er það 18 ára aldur, þó með einhverjum undantekningum um ræstingar, sendilsstörf og þess háttar. Í öðru lagi er það lögræði. Í þriðja lagi er það nauðsynlegt heilbrigði. Í fjórða lagi, og ég ætla að lesa þann málslið allan: „4. Íslenskur ríkisborgararéttur. Þó má ráða ríkisborgara frá öðrum ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins eða aðildarríkjum stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða Færeyjum til starfa með sömu kjörum og íslenska ríkisborgara. Einnig má víkja frá þessu ákvæði þegar um er að ræða aðra erlenda ríkisborgara ef sérstaklega stendur á.“ Í 5. málslið er fjallað um almenna menntun og þá sérmenntun sem viðkomandi starf krefst. Í sjötta lagi ef fjallað um fjárforræði þegar um er að ræða starf sem fylgja fjárreiður. Við leggjum sem sagt til að krafan um ríkisborgararéttinn falli brott en að kröfurnar um aldur, lögræði, heilbrigði, menntun og fjárforræði verði óbreyttar. Ég ætla í þessari flutningsræðu að fara lauslega yfir sögu þessarar löggjafar á Íslandi. Síðan ætla ég að bera okkur saman við önnur lönd, svo að færa rök okkar fyrir því að við eigum að gera þetta og loks að velta því lauslega fyrir mér hvaða áhrif þetta muni og muni ekki hafa. Það má segja að fyrstu útgáfu þessarar greinar í einhverju formi sé að finna í konungsbréfi frá 8. apríl 1844 um íslenskukunnáttu þeirra er sækja um embætti á Íslandi. Ég ætla ekki að lesa orðrétt upp úr þessu bréfi, virðulegi forseti, því að það væri brot á þingsköpum, enda er þetta bréf um íslenskukunnáttu embættismanna á Íslandi vitanlega á dönsku. Í lauslegri þýðingu er textinn svona: „Það er vor allrahæsti vilji að sérhver sem fær ráðningu í embætti á landi voru, Íslandi, hafi þá þekkingu á máli landsins að hann geti hið minnsta skilið innfædda og að þeir geti skilið hann.“ Þarna var ekki hægt að krefjast íslensks ríkisfangs, enda Ísland ekki fullvalda ríki, en þannig ákvæði rataði hins vegar inn í stjórnarskrána okkar og í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins frá 1954 er að finna eftirfarandi ákvæði sem á við þá alla starfsmenn, ekki bara embættismenn, og svo ég lesi það, með leyfi forseta, hljómaði það á þeim tíma svo, ein af kröfunum var íslenskur ríkisborgararéttur: „Víkja má þó frá þessu ákvæði, ef telja má sérstaklega eftirsóknarvert að fá erlendan ríkisborgara til að gegna starfa til bráðabirgða, en eigi má skipa hann fyrr en hann hefur öðlazt íslenzkan ríkisborgararétt.“ Það varð stór breyting á ákvæðinu með EES-samningnum og eftir það hljómaði ákvæðið svo, með leyfi forseta: „Íslenskur ríkisborgararéttur. Þó getur ráðherra heimilað að ríkisborgarar annarra ríkja Evrópska efnahagssvæðisins verði ráðnir til starfa með sömu kjörum og íslenskir ríkisborgarar. Einnig má víkja frá þessu ákvæði ef telja má sérstaklega eftirsóknarvert að fá erlendan ríkisborgara til að gegna starfi til bráðabirgða.“ Breytingin með EES-samningnum varð sem sagt sú að ráðherra gat heimilað EES-borgurum að fá opinbert starf. Síðan var áfram fyrsta ákvæði um að mætti ráða aðra til bráðabirgða ef það var sérstaklega eftirsóknarvert. Með nýjum lögum síðar var stigið annað stórt skref og þá er ákvæðið eins og það hljómar nú: „Íslenskur ríkisborgararéttur. Þó má ráða ríkisborgara frá öðrum ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins eða aðildarríkjum stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða Færeyjum til starfa með sömu kjörum og íslenska ríkisborgara. Einnig má víkja frá þessu ákvæði þegar um er að ræða aðra erlenda ríkisborgara ef sérstaklega stendur á.“ Í þessum lögum var sem sagt krafa um leyfi ráðherra felld á brott gagnvart EES-borgurum og þess var ekki lengur krafist að ráðning borgara frá þriðja ríki væri til bráðabirgða. Framkvæmdin í dag, eftir því sem ég best veit, og ég hef grennslast fyrir á tveimur stærstu opinberu ríkisvinnustöðum landsins, Háskóla Íslands og Landspítalanum, er sú að í raun er ekki leitað eftir sérstöku leyfi í hvert sinn heldur lagt mat á það hvort það „standi sérstaklega á“, það mat er einfaldlega á höndum viðkomandi stofnunar. Og þegar litið er yfir auglýsingar á starfatorg.is virðist það heyra til algerra undantekninga að farið sé fram á þessa kröfu. Þegar ég undirbjó þetta mál fyrst var ein auglýsing þar inni og hún fjallaði um lærlingsstöðu í utanríkisráðuneytinu. Hvorki í kennslu- né fræðistörfum eða í störfum í heilbrigðisgeiranum virðist þessi krafa virk, menn láta aðrar faglegar kröfur, t.d. kröfu um íslenskt hjúkrunarleyfi, einfaldlega duga, þannig að á margan er hinn opinberi markaður þegar kominn þangað sem við viljum fara í þessu frumvarpi. Það skal tekið fram að í frumvarpinu er ekki verið að breyta fyrirkomulaginu þegar kemur að embættismönnum, t.d. dómurum, lögreglumönnum, saksóknurum, ráðuneytisstjórum eða þeim sem fara með opinbert vald. Flest ríki setja slíkar reglur þegar kemur að þeim sem fara með opinbert vald en mun sjaldgæfara er að slíkt gildi um öll störf; kennara, lækna, hjúkrunarfræðinga, sérfræðinga eða aðra sem vinna hjá ríkinu. Alls staðar á Norðurlöndunum hefur verið fallið frá kröfum um ríkisfang við opinber störf. Slíkar reglur gilda ekki í Hollandi, Kanada, Bandaríkjunum, Bretlandi eða Írlandi. Á mörgum stöðum eru heimilaðar undantekningar, Ísland er eitt dæmi um slíkt, Þýskaland er annað og sums staðar, t.d. í Frakklandi, Tyrklandi eða Póllandi, er lagalega krafan um ríkisborgararétt nokkuð afdráttarlaus. Við liggjum sem stendur fyrir miðju en við í Viðreisn myndum vilja að Ísland væri jafn frjálslynt í þeim efnum og nágrannalönd okkar. Það er okkar mat að þessar reglur geti virkað hamlandi og dregið úr sveigjanleikanum á hinum opinbera vinnumarkaði. Þrátt fyrir að framkvæmdin í dag sé í raun að færast í það horf sem við vildum að lögin væru í gæti það breyst aftur til baka án þess að lagasetningu þyrfti sérstaklega til. Reglurnar geta þar að auki virkað letjandi á hæft fólk sem ellegar myndi sækja um vegna þess að fólk kannski les lög og ef menn halda að þeir geti einungis fengið starf í undantekningartilvikum er kannski líklegt að menn sæki síður um. Og eins og áður sagði er stærsti hluti opinberra starfa, ef ég tek sérstaklega kennslu og heilbrigðisstörf fyrir, þannig að það þarf hvort sem er einhvers konar sérhæfða menntun eða sérstakt leyfi til að gegna því starfi en að okkar mati er ekki sérstök ástæða til að útiloka fólk sem hefur t.d. verið hér í fimm til sex ár, hefur ekki íslenskan ríkisborgararétt eða af einhverjum ástæðum sækist ekki eftir honum. Afnám þessa skilyrðis myndi færa okkar löggjöf til sama horfs og þekkist á Norðurlöndum. Afnám þessa skilyrðis myndi einnig bæta skor okkar í ýmsum alþjóðlegum samanburði. Þá nefni ég sérstaklega MIPEX-kvarðann sem mælir það hve vinveitt ríki eru innflytjendum. Loks myndi þetta senda rétt skilaboð um að við gerum kröfu um að einkafyrirtæki mismuni ekki. Segjum að búð á Laugaveginum myndi auglýsa: Fólk óskast til vinnu. Aðeins Íslendingar eða Evrópubúar koma til greina. Einhverjum mynda þykja það verulega óviðeigandi og slá vondan tón, en ríkið gerir þetta í lögum og kemst upp með það. Nei, slíkar reglur eru ekki í gildi á almenna vinnumarkaðnum, þar eru almennar reglur um atvinnu- og dvalarleyfi einfaldlega látnar duga. Við sjáum ekki ástæðu til að ríkið setji strangari kröfur en það, en það væri að sjálfsögðu hægt að setja áfram málefnaleg skilyrði um málefnalega þætti eins og íslenskukunnáttu o.s.frv. Í dag eru þrjár leiðir til að vera á atvinnumarkaðnum. Ein þeirra er hinn opinberi vinnumarkaður, svo er hinn almenni, einkarekni vinnumarkaður og síðan geta menn verið sjálfstætt starfandi. Af þeim er það í rauninni þannig að einkamarkaðurinn er hvað mest opinn hvað þetta varðar, þar eru engar sérstakar kvaðir um ríkisborgararétt þegar menn hafa fengið atvinnuleyfi. Við erum enn allt of lokuð þegar kemur að rétti fólks til að starfa sjálfstætt. Reyndar er ákvæðið í lögum þannig að það er beinlínis óheimilt að greiða sér endurgjald ef menn eru ekki á ótímabundnu dvalarleyfi, sem er slæmt og það myndi ég vilja endurskoða, en það er ekki partur af þessum lagabálki. Það sem er partur af honum er einfaldlega að gera löggjöf okkar jafn frjálslynda og þekkist í nágrannalöndum okkar og afnema þessa kröfu sem að einhverju leyti er ekki mikið farið eftir lengur. Eins og áður sagði var við undirbúning þessa máls athugað lauslega hvaða þýðingu þetta ákvæði hefði á stærstu ríkisreknu vinnustaði landsins, Landspítalann og Háskóla Íslands. Þeir staðir virðast ráða töluvert af starfsfólki alls staðar að úr heiminum og ákvæðið virðist því ekki þvælast mikið fyrir þeim stofnunum. Þá gætu sumir notað það sem rök fyrir því að í rauninni þyrfti engu að breyta, en ég vil engu að síður leggja áherslu á það að lögin eiga að lýsa rétt því ástandi sem við búum við og við eigum líka að vera rétt metin á alþjóðavísu fyrir það sem við viljum vera, land sem er öllum opið, land tækifæranna ef við notum þá klisju. Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir því að frumvarpið gangi til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og 2. umr.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða yfirferð á sögu þessa máls og aðdraganda þess að hann samdi þetta frumvarp. Mig langar að lýsa yfir eindregnum stuðningi við það. Ég tel mjög brýnt að við afnemum allt form mismununar úr íslenskum lögum og sé engin haldbær rök fyrir því að við gerum ríkisborgararétt að einhvers konar skilyrði fyrir því að fólk fái að starfa fyrir hið opinbera. Ég tel það raunar hreina og klára mismunun í lögum sem við ættum almennt að vinna gegn í allri okkar löggjöf þar sem það stangast á við stjórnarskrá, eins og mér hefur orðið tíðrætt um í dag. Því langar mig að þakka hv. þingmanni fyrir að leggja málið fram og lýsa því yfir að hann hefur a.m.k. minn stuðning ef ekki fleiri hv. þingmanna í þessu máli.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga á þskj. 549, um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna, nr. 21/1992, með síðari breytingum, og varðar endurgreiðslu og niðurfellingu lána. Frumvarp sama efnis hefur endurtekið verið lagt fram á undanförnum þingum, fyrst af hv. þm. Lilju Mósesdóttur o.fl. á 139. löggjafarþingi, og í tvígang eftir það og þá af hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur í þrígang, síðast á 145. löggjafarþingi. Flutningsmenn þessa frumvarps auk framsögumanns eru hv. þingmenn Samfylkingarinnar, Oddný G. Harðardóttir og Logi Einarsson. Sögu opinberrar námsaðstoðar á Íslandi má rekja aftur til áranna 1911–1912 þegar Háskóli Íslands var stofnaður. Fyrstu árin var um að ræða lága styrki sem ríkið veitti án mikillar umgjarðar, en frá árinu 1928 var farið að veita námslán í gegnum lánasjóð stúdenta við Háskóla Íslands. Árið 1952 lagði Stúdentaráð Háskóla Íslands fram beiðni til ríkisstjórnar landsins um að veitt yrði ríkisframlag til lánasjóðsins. Var orðið við þeirri beiðni með stofnun nýs lánasjóðs stúdenta. Lög voru sett um stofnun hins nýja sjóðs og honum tryggð ríkisframlög. Með lögum nr. 52/1961 var Lánasjóði íslenskra námsmanna komið á laggirnar. Árið 1976 voru enn sett ný lög um námslán og námsstyrki, nr. 57/1976. Enn voru sett ný lög um námslán og námsstyrki, nr. 72/1982. Með lögunum voru gerðar tvær grundvallarbreytingar á námslánum. Sú fyrri fól í sér að færa skyldi veitt námslán úr 85% af framfærsluþörf í 100% í nokkrum skrefum. Hin síðari sneri að útreikningi endurgreiðslna námslána með það að markmiði að færa endurgreiðsluhlutfallið úr 66% í 88%. Með lögum nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna, voru gerðar róttækar breytingar sem m.a. miðuðu að því að lánstíminn var ekki lengur miðaður við tiltekinn árafjölda, sem var 40 ár, heldur féllu lánin ekki niður og skyldu því greiðast að fullu. Þær breytingar sem um ræðir í þessu frumvarpi eru í fjórum greinum og ná til 6. gr., 7. gr. og 11. gr. laga nr. 21/1992. Í fyrsta lagi er lagt til að við 7. mgr. 6. gr. laganna bætist þrír nýir málsliðir, svohljóðandi: Ábyrgð ábyrgðarmanns fellur niður þegar hann nær 67 ára aldri enda sé lánþegi í fullum skilum við sjóðinn. Hafi vanskil ábyrgðartryggðrar kröfu stofnast innan þriggja almanaksára á undan því ári er ábyrgðarmaður nær 67 ára aldri er þó heimilt að afskrifa og fella niður þá fjárhæð ábyrgðarinnar sem eftir stæði hefði skuldari verið í fullum skilum. Við fráfall ábyrgðarmanns falla niður ábyrgðir á þeim lánum sem hann hefur gengist í fyrir lántakanda. Í öðru lagi er lagt til að 3. mgr. 7. gr. laganna orðist svo: Greitt skal af námsláni samkvæmt 8. gr. þar til skuldin er að fullu greidd eða lánþegi fellur frá. Þó skal heimilt að fella niður eftirstöðvar skuldabréfs, að hluta eða í heild, vegna langvarandi veikinda, fötlunar eða örorku skuldara. Ráðherra skal setja reglugerð um nánari framkvæmd og skilyrði slíkrar niðurfellingar. Þá skulu námslán ætíð falla niður á því ári er skuldari nær 67 ára aldri enda sé hann í fullum skilum við sjóðinn og hafi tekið lánið fyrir 54 ára aldur. Hafi vanskil stofnast innan þriggja almanaksára á undan því ári er skuldari nær 67 ára aldri er þó heimilt að afskrifa og fella niður þá fjárhæð skuldarinnar sem eftir stæði hefði skuldari verið í fullum skilum. Í þriðja lagi er lagt til að 11. gr. laganna orðist svo: Verði veruleg vanskil á endurgreiðslu námsláns skal stjórn sjóðsins heimilt að fella allt lánið í gjalddaga, samanber þó 3. mgr. 7. gr. Í fjórða lagi er svo gert ráð fyrir að lög þessi öðlist þegar gildi. Ákvæði til bráðabirgða er skotið inn í frumvarp þetta þess efnis að skuldarar sem þegar hafa náð 67 ára aldri við gildistöku laga þessara skuli fá niðurfelldar eftirstöðvar námslána sinna eins og staða þeirra er við gildistöku. Í greinargerð með frumvarpi þessu er drepið á helstu efnisatriði, rökstuðning og skýringar. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á fyrirkomulagi endurgreiðslu námslána samkvæmt lögum nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna, og lagt til að úrræði fyrir tiltekin jaðartilvik við endurgreiðslu námslána verði lögfest. Lagt er til að fest verði í lög sú meginregla að greitt skuli af námsláni þar til skuldin er að fullu greidd eða fram að þeim tíma er lánþegi fellur frá. Lánasjóðurinn hefur unnið út frá því að afskrifa skuldabréf þegar lánþegi fellur frá en með þessu frumvarpi er sú regla lögfest. Þá er gert ráð fyrir undantekningum frá framangreindri meginreglu á þann hátt að í tilteknum tilfellum verði heimilt að fella námslán niður að hluta eða í heild áður en lán er að fullu greitt. Er þar ekki átt við niðurfellingu eða frestun á árlegum afborgunum, eins og fjallað er um í 8. gr. laganna, heldur er um að ræða almennar niðurfellingar eða afskriftir á skuldabréfum sem standa að baki námslánum. Þau tilfelli sem hér um ræðir eru annars vegar þegar skuldari á við langvarandi veikindi að stríða, fötlun eða mikla örorku sem áhrif hefur á greiðsluhæfni hans til langframa, og hins vegar tilfelli þar sem skuldari námsláns hefur náð 67 ára aldri án þess að hafa náð að greiða að fullu niður námslán sitt. Í frumvarpinu er lagt til að við fráfall ábyrgðarmanns falli niður þær ábyrgðaryfirlýsingar sem hann hefur gefið. Samkvæmt upplýsingum frá Lánasjóði íslenskra námsmanna voru í maí 2016 30 lán í innheimtu þar sem erfingjar eða dánarbú greiddu af námslánum. Samkvæmt upplýsingum frá sjóðnum er um að ræða mál þar sem aðilar hafa gengist við ábyrgð og samið um uppgjör. Ekki er að öðru leyti haldið utan um upplýsingar um þau lán þar sem erfingjar eða dánarbú eru greiðendur. Verði frumvarp þetta að lögum verður um mikla réttarbót að ræða fyrir skuldara námslána. Meginreglan sem felst í frumvarpinu nær einungis til þeirra sem enn standa í skuld við sjóðinn við upphaf þess árs er þeir ná 67 ára aldri. Njóta þeir sem greitt hafa upp lán sín fyrir þann tíma ekki hagræðis af þessari breytingu, en í ákvæði til bráðabirgða er tekið á tilfellum þar sem skuldari er eldri en 67 ára og er enn að greiða námslán sitt. Þar sem árleg endurgreiðsla námslána er miðuð við heildartekjur viðkomandi einstaklings má ætla að tekjuhærri einstaklingar hafi náð að borga stærstan hluta eða allt lán sitt. Sú breyting sem frumvarpið mælir fyrir um nær því fyrst og fremst til tekjulægri einstaklinga sem og þeirra sem hafa verið lengi í námi. Fram til ársins 1982 var endurgreiðslutími námslána að hámarki 20 ár. Það tímabil var tvöfaldað í 40 ár með lögum nr. 72/1982, og með lögum nr. 21/1992 varð lánstíminn ótakmarkaður og skyldu lánin greiðast upp að fullu en falla þó niður við andlát lántaka eins og að framan er greint. Hér á landi hefur þróunin orðið sú að námsskuldir fylgja einstaklingum lengra og lengra fram eftir aldri. Í tengslum við kjarakönnun fyrir árið 2013 kannaði BHM stöðu félagsmanna sinna gagnvart Lánasjóði íslenskra námsmanna. Þar kom ýmislegt fróðlegt í ljós, m.a. að konur greiða lán sín hægar upp en karlar enda laun þeirra almennt lægri og endurgreiðslur tekjutengdar. Fjárhæðir lána eru hins vegar ámóta hjá báðum kynjum. Svör úr könnuninni benda til þess að 22% svarenda verði enn að greiða af námslánum þegar eftirlaunaaldri er náð. Með þessu frumvarpi er lagt til að námslán falli niður við 67 ára aldur, enda er þá heimilt að sækja um ellilífeyri og tengdar greiðslur til Tryggingastofnunar ríkisins. Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu og vænti þess að frumvarp þetta fái jákvæða umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd og fari síðan til 2. umr. og 3. umr. og fái um síðir staðfestingu Alþingis sem lög að undangenginni vandaðri, þinglegri meðferð.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. flutningsmanni fyrir að leggja þetta fram. En mig langar að spyrja hann hvort honum þyki gengið nógu langt með því, hvort ekki mætti íhuga að ganga jafnvel lengra og fella niður þá ábyrgðarkeðju sem myndast hefur þar sem nú er búið að afnema kröfu um ábyrgðarmenn. Væri ekki ráð að fjarlægja bara ábyrgðarmenn yfir höfuð út úr kerfinu, í stað þess að láta þá detta út við 67 ára aldur myndi ríkið ekki geta gerst svo rausnarlegt að taka út ábyrgðarmenn fyrst við þurfum ekki á þeim að halda lengur? Væri hv. þingmaður opinn fyrir því ef það yrði niðurstaða nefndarinnar?
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Eins og að framan greinir hefur þetta frumvarp ekki átt auðvelt uppdráttar í þinginu. Það er ekki verið að flytja það í fyrsta sinn heldur hafa verið gerðar ítrekaðar tilraunir í því efni. Segja mál að það sé eðlilegt að ábyrgðir verði samræmdar í þessu tilviki. Nú eru í gildi eldri lán með ábyrgðarmönnum, en það verður fróðlegt að sjá hvaða meðferð frumvarpið fær í nefnd. Ég er persónulega mjög opinn fyrir því að þetta verði samræmt. En við þekkjum öll að fyrirkomulag námslána og námsaðstoðar hefur þróast með öðrum hætti hér en annars staðar á Norðurlöndunum. Eins og fram kom í ræðu minni greiða einstaklingar af námslánum sínum miklu lengur fram eftir ævinni hér og endist mörgum hverjum ekki ævin til þess. Að óbreyttu verður aukning hvað það varðar með því að fólk er lengur í námi fram eftir ævinni. En mér finnst þetta jákvætt og gott innlegg.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum en flutningsmenn eru, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Hanna Katrín Friðriksson, Jóna Sólveig Elínardóttir og Pawel Bartoszek. Umfjöllunarefnið er alvarlegt: Á síðasta ári leituðu 169 einstaklingar á neyðarmóttöku Landspítala vegna nauðgana en þeir hafa aldrei verið fleiri. Árið 2015 leituðu 145 einstaklingar til neyðarmóttökunnar. Þrátt fyrir þetta hefur nauðgunarkærum til lögreglu ekki fjölgað. Nauðgunarmálum sem komu inn á borð Stígamóta fjölgaði um 58 milli áranna 2015 og 2016. Talskona Stígamóta sagði í samtali við Morgunblaðið fyrir skömmu að það væri nærtækt að álykta að nauðgunarfaraldur hefði orðið. 27 lyfjanauðganir voru tilkynntar til Stígamóta 2016 en 13 árið 2015. 29 hópnauðganir voru tilkynntar til Stígamóta 2016 en 11 árið 2015. Kynferðislegt ofbeldi og nauðganir eru samfélagslegt mein sem þarf að sporna við eins og nokkur kostur er með fræðslu, viðhorfsbreytingu og nauðsynlegum lagabreytingum. Frumvarp það sem hér er mælt fyrir er viðleitni í þá átt. Frumvarpið felur í sér að horfið verði frá því að skilgreina nauðgun út frá verknaðaraðferð. Þess í stað verði samþykki sett í forgrunn, með öðrum orðum að sá, sem á samræði eða önnur kynferðismök við annan án samþykkis hans, sé sekur um nauðgun. Þannig er það skortur á samþykki til samræðis eða annarra kynferðismaka sem skilgreinir nauðgunina. Samþykki fyrir samræði eða öðrum kynferðismökum þarf að hafa verið tjáð af frjálsum vilja. Núgildandi 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga hefst með þessum orðum, með leyfi forseta: „Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann með því að beita ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung gerist sekur um nauðgun …“ Frumvarp okkar gerir ráð fyrir því að skipta út þessum upphafsorðum í 1. mgr. 194. gr. og setja í staðinn: Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann án samþykkis hans gerist sekur um nauðgun … Til viðbótar bætist síðan inn í ákvæðið: Samþykki telst liggja fyrir ef það er tjáð af frjálsum vilja. Samþykki telst ekki liggja fyrir ef það er fengið með ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung, eða með því að beita blekkingum eða hagnýta sér villu viðkomandi um aðstæður. Hér er rétt að nefna að ekki er talin ástæða til að leggja til breytingu á 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, en þar segir að það teljist einnig nauðgun og varði sömu refsingu og mælt er fyrir um í 1. mgr. að notfæra sér geðsjúkdóm eða aðra andlega fötlun manns til þess að hafa við hann samræði eða önnur kynferðismök, eða sé þannig ástatt um hann að öðru leyti að hann geti ekki spornað við verknaði eða skilið þýðingu hans, hvað þá veitt samþykki fyrir honum. Frú forseti. Ákvæðum kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga er það öllum sameiginlegt að varða kynlíf fólks og er ætlað að vernda frelsi á því sviði. Hagsmunir þeir sem ákvæðin eiga að vernda eru fyrst og fremst friðhelgi einstaklingsins, þ.e. kynfrelsi og sjálfsákvörðunarréttur hvað varðar kynlíf, líkama og tilfinningalíf. Hver einstaklingur hefur þannig frelsi til að ákveða að hafa samræði eða önnur kynferðismök en jafnframt rétt til þess að hafna þátttöku í kynferðislegum athöfnum. Nauðsynlegt er að mati flutningsmanna að skilgreina nauðgun út frá skorti á samþykki til þess að unnt sé að veita kynfrelsi fullnægjandi réttarvernd. Þekkt er að þolendur nauðgana geta ekki í öllum tilvikum veitt geranda mótspyrnu, t.d. vegna þess að þeir frjósa eða lamast af hræðslu. Rannsóknir hafa leitt í ljós að þessi viðbrögð eru algeng og að gerandi þarf þá ekki að beita miklu líkamlegu afli til að ná fram vilja sínum. Það verður sömuleiðis til þess að í reynd er óalgengt að þolendur beri mikla líkamlega áverka eftir nauðgun. Þetta kemur m.a. fram í skýrslu sem unnin var á vegum Eddu – öndvegisseturs í samvinnu við innanríkisráðuneytið árið 2013. Skýrslan fjallar um öll nauðgunarmál sem lögregla hafði til meðferðar á árunum 2008 og 2009. Í skýrslunni kemur fram að algeng viðbrögð eða mótspyrna brotaþola einkenndust oft af því að brotaþolar, sem í langsamlega flestum málanna voru konur og stúlkur, mótmæltu gerendum. Þegar gerendur virtu mótmæli þeirra að vettugi einkenndust viðbrögð þeirra af hræðslu og/eða áfalli og að þær sýndu í kjölfarið enga líkamlega mótspyrnu. Líkamlegt ofbeldi var því ekki sérstaklega algengt í kærumálum vegna nauðgana samkvæmt skýrslunni. Til að mynda reyndust alvarlegir líkamlegir áverkar afar sjaldgæfir. Öll þekkjum við umræðu um kynferðisbrot, hversu fá þeirra rata til lögreglu, að veruleikinn er sá að sönnunarbyrðin er þung og að þau eru því miður, að því er virðist, útbreidd í samfélagi okkar. Ljóst er að breytt skilgreining á nauðgun í almennum hegningarlögum breytir því ekki að sönnunarstaða í kynferðisbrotamálum verður alltaf þung. Þessi nýja skilgreining á nauðgun er því vissulega engin töfralausn. Á hinn bóginn er þessi breytta skilgreining til þess fallin að stuðla að brýnum breytingum á viðhorfum til brotsins. Verði nauðgun skilgreind út frá skorti á samþykki, eins og frumvarp þetta leggur til, mun áhersla á samþykki aukast við rannsókn og saksókn nauðgunarbrota. Þá mun slík skilgreining jafnframt fela í sér að mikilvægi kynfrelsis er gert mun hærra undir höfði en áður og jafnvel geta orðið til þess, samhliða aukinni fræðslu, að fólk verði meðvitað um mikilvægi þess að samþykki liggi fyrir þegar kynferðislegar athafnir eiga í hlut. Flutningsmenn frumvarps þessa leggja ríka áherslu á almenn varnaðaráhrif slíks ákvæðis. Líklegt er að einstaklingar verði meðvitaðri um mikilvægi þess að samþykki er alltaf forsenda kynferðislegra athafna. Þá er slík nálgun eðlileg refsiréttarleg þróun á útfærslu nauðgunarákvæðisins þar sem í auknum mæli hefur verið horfið frá áherslu á ofbeldi og hótanir gerenda og sjónum beint að vernd kynfrelsis, þ.e. hvort viðkomandi hafi samþykkt að taka þátt í kynferðislegri athöfn eða ekki. Að teknu tilliti til aukinnar þekkingar á eðli nauðgunar og þess veruleika þar sem brotin eiga sér stað þykir flutningsmönnum tímabært að nauðgun verði nú skilgreind út frá samþykki með sjálfsákvörðunarrétt, friðhelgi og athafnafrelsi einstaklinganna að leiðarljósi. Frú forseti. Kynferðisbrotakafli almennra hegningarlaga var endurskoðaður í heild sinni með lögum nr. 61/2007. Í greinargerð með þeim breytingum segir að fram hefði komið gagnrýni á gildandi ákvæði kynferðisbrotakaflans, m.a. að þau veittu ekki brotaþolum næga réttarvernd, auk þess sem komið hefðu fram sjónarmið um að hugsanlega leyndust í lögunum gömul og úrelt viðhorf í afstöðu til kvenna. Nú er liðinn um áratugur síðan ákvæði kynferðisbrotakaflans voru síðast tekin til endurskoðunar. Flutningsmenn telja að aftur sé tímabært að huga að endurskoðun nauðgunarákvæðisins og að það verði nútímalegt og endurspegli þá hagsmuni sem leitast er við að vernda. Þrátt fyrir bætta málsmeðferð kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins er mikilvægt að ákvæði kynferðisbrotakafla hegningarlaga og framkvæmd þeirra sé í stöðugri endurskoðun. Á undanförnum árum hefur umræða um kynbundið ofbeldi farið vaxandi hér á landi og mikill fjöldi kvenna og stúlkna stigið fram, m.a. á vettvangi samfélagsmiðla, og greint frá reynslu af kynferðisofbeldi og þannig lagt áherslu á að ekki verði lengur þagað um tilvist slíks ofbeldis og þann mikla vanda sem því fylgir. Þegar fjallað er um kynbundið ofbeldi, og í forvarnastarfi gegn því, hefur jafnframt verið lögð áhersla á að auka skilning ungs fólks á mörkunum milli kynlífs og ofbeldis og jafnframt að færa ábyrgð frá þolanda slíks ofbeldis til gerandans. Gott dæmi um það er stuttmyndin „Fáðu já!“ sem vakið hefur verðskuldaða athygli. Þá hafa dómar í kynferðisbrotamálum og frásagnir af meðferð nauðgunarmála innan réttarvörslukerfisins vakið viðbrögð og mótmæli í samfélaginu. Af umræðu um meðferð kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins og um niðurstöður í einstaka dómsmálum má vel sjá að í auknum mæli er kallað eftir áherslubreytingu í þá veru að leggja meiri áherslu á skort á samþykki við skilgreiningu nauðgunarbrots. Skilgreining á nauðgun sem byggist á því að samræði eða önnur kynmök fari fram án samþykkis þolanda er hvorki víðtækara né óljósara en sú skilgreining sem lögfest var með lögum nr. 61/2007. Með þeirri leið sem hér er lögð til, þ.e. að skilgreina hvað felst í samþykki, er nauðsynlegum kröfum um skýrleika refsiheimilda mætt með fullnægjandi og skýrum hætti. Kröfur um sönnun verða samkvæmt frumvarpi þessu eftir sem áður þær sömu. Hér er því ekki verið að leggja til öfuga sönnunarbyrði. Ísland hefur fullgilt alþjóðasamninga sem hafa þýðingu um vernd gegn kynferðisbrotum og meðferð þeirra. Auk þess hafa eftirlitsnefndir samninganna m.a. gert athugasemdir við meðferð kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins. Í því sambandi má nefna samning Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum frá árinu 1979 og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins frá 1989. Kynferðisbrot og vernd gegn þeim hefur einnig verið til umræðu á vettvangi Evrópuráðsins. Þar ber helst að nefna mannréttindasáttmála Evrópu og mál fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu. Í dómi mannréttindadómstólsins frá 4. desember 2003 í máli M.C. gegn Búlgaríu var talið að búlgarska ríkið hefði brotið gegn jákvæðum skyldum sínum samkvæmt 3. gr. og 8. gr. mannréttindasáttmálans með því að tryggja ekki að landslög í Búlgaríu og framkvæmd þeirra veittu næga vernd gegn nauðgunum og kynferðislegri misnotkun. Dómstóllinn taldi að líta yrði svo á að jákvæðar skyldur aðildarríkja samkvæmt 3. og 8. gr. mannréttindasáttmálans settu þau skilyrði að ákært og refsað væri fyrir kynferðisbrot þar sem samþykki lægi ekki fyrir, þar með talið í tilvikum þar sem þolandi veitti ekki virka mótspyrnu gegn brotinu. Ísland hefur jafnframt undirritað samning Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi. Samningurinn sem oftast er kallaður Istanbúl-samningurinn var gerður árið 2011 og tók gildi árið 2014. Ísland skrifaði undir strax árið 2011 en er því miður ekki í hópi þeirra 22 ríkja sem þegar hafa staðfest hann. Í samningnum er einmitt lögð áhersla á að líta skuli til þess varðandi nauðgun hvort samþykki hafi legið fyrir fremur en til þeirra verknaðaraðferða sem beitt var við að fremja nauðgunina. Löggjöf ríkja er nokkuð mismunandi varðandi skilgreiningu nauðgunar. Á Norðurlöndunum og í Þýskalandi er þekkt að tilgreina verknaðaraðferðir eða tilteknar aðstæður í lagaákvæðum um kynferðisbrot, þ.e. að skilgreina nauðgun út frá ofbeldi, hótunum eða misneytingu. Í engilsaxneskum rétti er því hins vegar öfugt farið, þ.e. algengt er að skilgreina nauðgun út frá hugtakinu samþykki. Í þeim breytingum sem hér eru lagðar til er aðaláhersla lögð á hvort samræði eða kynferðismök hafi farið fram með vilja og samþykki þátttakenda. Til þess að ákvæðið fullnægi kröfum sem gerðar eru um skýrleika refsiheimilda er þar jafnframt að finna nánari skilgreiningu á hvenær samþykki telst liggja fyrir og hvenær ekki. Samþykki telst liggja fyrir ef það er tjáð af frjálsum vilja. Samþykki telst hins vegar ekki liggja fyrir ef það er fengið með ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung, eða með því að beita blekkingum eða hagnýta sér villu viðkomandi um aðstæður. Við gerð frumvarpsins var m.a. litið til nýlegrar skýrslu sænskra stjórnvalda um aukna vernd kynfrelsis. Við skilgreiningu frumvarpsins á nauðgun er tekið mið af tillögu sem þar kemur fram um breytingu á nauðgunarákvæði sænsku hegningarlaganna. Hvað varðar hugtakið samþykki í 1. gr. frumvarpsins er ljóst að samþykki til þátttöku í samræði eða öðrum kynferðismökum verður að tjá með orðum eða annarri ótvíræðri tjáningu. Í því felst að gefa þarf samþykki til kynna eða að virk þátttaka í tiltekinni athöfn verði túlkuð sem samþykki af hálfu annars eða annarra þátttakenda. Ekki verður gerð krafa um að þátttakandi mótmæli eða sýni mótstöðu gagnvart þátttöku í kynferðislegri athöfn. Þá getur algert athafnaleysi heldur ekki verið túlkað sem vilji til þátttöku. Af kynfrelsi leiðir að eðlilegt er að þátttakandi í kynferðislegri athöfn geti hvenær sem er skipt um skoðun um þátttöku sína. Slík skoðanaskipti verður að tjá með orðum eða annarri tjáningu þannig að ætla megi að annar eða aðrir þátttakendur verði þessi áskynja. Ekki er talið æskilegt að skilgreina of nákvæmlega með hvaða hætti samþykki skuli tjáð. Hætta er á að löggjöf sem setur nákvæm skilyrði fyrir því hvernig einstaklingar skuli tjá sig verði ekki í samræmi við hvernig mannleg samskipti eru í raun. Einnig er gert ráð fyrir að samþykki liggi ekki fyrir ef það er fengið með því að beita blekkingum eða með því að hagnýta sér villu viðkomandi um aðstæður. Þá er rétt að undirstrika að þrátt fyrir að lagðar séu til breytingar á 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga er ekki lagt til að breyta huglægum skilyrðum nauðgunarbrota. Þannig verður ásetningur áfram saknæmisskilyrði samkvæmt 1. mgr. 194. gr., samanber 18. gr. almennra hegningarlaga. Þar kemur fram að verknaður sem refsing er lögð við í hegningarlögunum sé ekki saknæmur nema hann sé unninn af ásetningi eða gáleysi. Fyrir gáleysisbrot skuli því aðeins refsa að sérstök heimild sé til þess í lögunum. Ekki er lagt til að slík heimild verði í 1. mgr. 194. gr. og því verður nauðgun ekki refsivert brot nema hún sé framin af ásetningi. Frú forseti. Frumvarp þetta er liður í því að breyta viðhorfum sem feðraveldi fortíðar hefur skapað og eru enn ríkjandi eða eimir sterkt af á mörgum stöðum. Með frumvarpinu er horfið frá þeim karllægu sjónarmiðum sem endurspeglast víða að við tilteknar aðstæður eigi karlmaður nánast rétt á kynlífi með konu. Má í því sambandi benda á þau viðhorf að tiltekin hegðun eða klæðaburður kvenna séu nánast ögrun eða tilboð um kynlíf sem karlmenn geti ekki staðist. Þá eru þau viðhorf lífseig að þegar fólk er í sambandi, hvort sem það er innan hjónabands eða utan, ryðji það með einhverjum hætti úr vegi kynfrelsi og sjálfsákvörðunarrétti þegar kynlíf á í hlut. Klámvæðing og hlutgerving kvenna ýtir enn frekar undir að líta á konur sem kynverur fyrst og fremst sem séu með einhverju móti til þess eins að svala þörf karla fyrir kynlíf. Frú forseti. Það er skylda okkar hv. þingmanna að lögin séu sanngjörn og sporni gegn úreltum viðhorfum. Það á svo sannarlega við í þessu efni og til þess er þetta frumvarp lagt fram. Flutningsmenn binda vonir við vandaða umfjöllun hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd að lokinni þessari umræðu og að hv. þingheimur sameinist um að veita því brautargengi þannig að það verði sem fyrst að lögum.
Frú forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni fyrir framsögu sína. Ég tel þetta mál vera allrar athygli vert. Ég á eftir að kynna mér það betur og tek væntanlega þátt í umræðum um það, bæði í allsherjar- og menntamálanefnd sem og í 2. umr. þegar ég hef gefið mér betri tíma til þess að kanna nákvæmlega hvað í því felst. En mér þykir tilefni til þess að spyrja hv. þingmann um eitt, þ.e. síðustu setninguna í greininni sem hv. þingmaður leggur til, þ.e. 1. gr. frumvarpsins, en þar kemur fram, með leyfi forseta: „Til ofbeldis telst svipting sjálfræðis með innilokun, lyfjum eða öðrum sambærilegum hætti.“ Mér þykir þetta svolítið undarleg skilgreining á ofbeldi. Ég þykist skilja hvert verið er að fara með þessari skilgreiningu, en hins vegar þykir mér hún ekki algjörlega í samræmi við það sem á undan kemur í frumvarpinu þar sem segir, með leyfi forseta: „Samþykki telst ekki liggja fyrir ef það er fengið með ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung, eða með því að beita blekkingum eða hagnýta sér villu viðkomandi um aðstæður.“ Mér þykir því tilefni til að spyrja hv. þingmann hvort það sé einhver sérstök ástæða fyrir nákvæmlega þessu orðalagi á skilgreiningu ofbeldis. Væri mögulega hægt að skýra þetta ákvæði betur, t.d. með því að bæta inn orðunum „meðal annars“, eða að útskýra aðeins betur að þetta sé ekki tæmandi upptalning á því hvað teljist til ofbeldis?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Mér finnst athugasemd hennar allrar athygli verð. Mér finnst meira en sjálfsagt að skoða hvort með þessu orðalagi sé verið að þrengja að. Hugsunin auðvitað er sú að það getur falist ofbeldi í því að loka fólk inni og gefa því lyf, enda stendur það með öðrum en sambærilegum hætti í lok greinarinnar. Ég er alveg til í að ræða það eða að nefndin skoði það hvort ástæða sé til að breyta þessu. En hugmyndin er auðvitað er sú að benda á að ofbeldi hefur margs konar myndir.