Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins um að Ágúst Bjarni Garðarsson verði fjarverandi á næstunni. Einnig hefur borist bréf frá Lilju Rannveigu Sigurgeirsdóttur, Halldóru Mogensen og Loga Einarssyni um að þau geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi 2. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Suðvest., Kristín Hermannsdóttir, en 1. varamaður á lista hefur boðað forföll, 2. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Norðvest., Iða Marsibil Jónsdóttir, en 1. varamaður hefur boðað forföll, 1. varamaður á lista Pírata í Reykv. n., Lenya Rún Taha Karim, og 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Norðaust., Hilda Jana Gísladóttir. Lenya Rún Taha Karim hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.
Kjörbréf Kristínar Hermannsdóttur, Iðu Marsibil Jónsdóttur og Hildu Jönu Gísladóttur hafa verið rannsökuð og samþykkt en þær hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.
Kristín Hermannsdóttir, Iða Marsibil Jónsdóttir og Hilda Jana Gísladóttir hafa undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðnar velkomnar til starfa á Alþingi.
Samkvæmt starfsáætlun Alþingis var gert ráð fyrir að fyrri umræða um fjármálaáætlun yrði á morgun þriðjudaginn 29. mars og miðvikudaginn 30. mars. Nú er ljóst að það gengur ekki eftir en horft er til þess að umræðan muni fara fram þriðjudag og miðvikudag í næstu viku, 5. og 6. apríl.
Forseta hefur borist bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 484, um samskipti við hagsmunaverði og skráningu þeirra, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 542, um aðgerðir á ábyrgð ráðuneytisins gegn ofbeldi og afleiðingum þess, frá Andrési Inga Jónssyni. Þá hefur borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 543, um aðgerðir á ábyrgð ráðuneytisins gegn ofbeldi og afleiðingum þess, frá Andrési Inga Jónssyni, og fyrirspurn á þskj. 583, um kærur til úrskurðarnefndar velferðarmála vegna ákvarðana Tryggingastofnunar ríkisins, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur.
Til svara eru: Forsætisráðherra, innviðaráðherra, matvælaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, dómsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra.
Frú forseti. Stjórnvöld víða á Vesturlöndum ræða nú viðbrögð við efnahagslegum áhrifum innrásar Rússa í Úkraínu og aðgerða sem af henni hafa leitt, reyndar í mismiklum mæli. Biden Bandaríkjaforseti lýsti því á NATO-þingi að vænta mætti fæðuskorts á Vesturlöndum og nú er loks hafin umræða um fæðuöryggi, mál sem hefur verið okkur í mínum flokki mjög hugleikið. Vonandi fáum við núna alvöruumræðu um það. Hver verða viðbrögð íslenskra stjórnvalda hvað þetta varðar og önnur fjölþætt áhrif þessa ástands? Til að mynda skilst mér að megnið af steypustyrktarjárni sem flutt hefur verið til landsins, yfirgnæfandi meiri hluti þess, hafi komið frá Hvíta-Rússlandi. Það mun setja strik í reikninginn varðandi byggingarmarkaðinn og hugsanlega þá fasteignaverð á Íslandi. Ég hef þegar rætt töluvert um orkumálin og mikilvægi þess að íslensk stjórnvöld bregðist við hvað þau varðar með framleiðslu og leit að meiri orku en líka með því að lækka, þótt ekki væri nema tímabundið, álögur á eldsneyti. Er hæstv. forsætisráðherra tilbúin að gefa fyrirheit um slíkt? Í viðtali við Viðskiptablaðið velti Eldur Ólafsson því upp hvort ríkið ætti hugsanlega að kaupa hrávöru til að verja landið fyrir áföllum á því sviði. Hann sagðist gera ráð fyrir að þjóðaröryggisráð og ríkisstjórnin væru með skýrt plan varðandi nauðsynlega hrávöru. Hann bara gerði ráð fyrir því, það hlyti að vera. Spurning mín til hæstv. forsætisráðherra er þessi: Eru þjóðaröryggisráð og ríkisstjórnin með plan til að bregðast við þessu ástandi?
Frú forseti. Þetta er mikilvægt mál sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson tekur hér upp og við því þarf að bregðast bæði til skemmri tíma og lengri tíma. Hvað varðar skammtímaviðbrögð þá stendur yfir vinna við að skilgreina nauðsynlegar birgðir í landinu, ekki bara þegar kemur að fæðuöryggi heldur líka þegar kemur að öðrum þáttum; lyfjum, íhlutum, eins og hv. þingmaður nefndi, sem skipta máli fyrir framleiðslugreinar, sem og olíu. Þetta mat fer reglulega fram en það liggur fyrir að þar erum við viðkvæmari fyrir á sumum stöðum en öðrum. Ég get nefnt sem dæmi að við sjáum okkur sjálfum einungis fyrir um 1% af því korni sem við neytum. Það er auðvitað það sem við sjáum fram á nú, að þessi innrás geti haft gríðarleg áhrif á kornframleiðslu í heiminum. Út frá birgðastöðunni eins og hún liggur fyrir er ekki endilega að vænta skorts á því sviði fyrr en á næsta ári, á árinu 2023, og höfum við þær upplýsingar frá alþjóðlegum stofnunum á þessu sviði. Þetta vekur líka spurningar um langtímastefnu stjórnvalda. Sú ríkisstjórn sem nú situr hefur sett það á dagskrá að við viljum efla innlenda matvælaframleiðslu. Meðal þess sem þegar hefur verið gert er að auka í stuðning til garðyrkjubænda því að þar sjáum við til að mynda að við erum að flytja inn mikinn meiri hluta af mörgum þeim afurðum sem við neytum, ólíkt því sem gerist til að mynda þegar kemur að mjólkurafurðum og kjöti. Í þessu erum við að sjálfsögðu með skammtímaplan til að tryggja viðunandi birgðir í landinu en langtímastefnan á að vera sú að við séum í auknum mæli sjálfum okkur nóg þegar kemur að matvælaframleiðslu til að tryggja hér fæðuöryggi. Í því felast mikil sóknarfæri, að ég tel, fyrir Ísland, að horfa til aukinnar matvælaframleiðslu hér á landi, ekki bara fyrir okkar eigin neyslu heldur líka til útflutnings.
Frú forseti. Ég er ánægður með þá stefnu sem hæstv. forsætisráðherra lýsir hér en vandinn hefur oft verið sá að stefnunni fylgja ekki alltaf aðgerðir og því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvaða aðgerða hyggst ríkisstjórnin grípa til? Hvar stendur vinna hjá þjóðaröryggisráði við að grípa til ráðstafana hvað þetta varðar? Og þegar til að mynda er rætt um mikilvægi fæðuöryggis og aukna matvælaframleiðslu á Íslandi, sem ég tek svo sannarlega undir með hæstv. forsætisráðherra, þá kemur það ekki af sjálfu sér. Það kallar á stuðning, aukinn stuðning við íslenskan landbúnað og brotthvarf frá þeirri stefnu og þeim aðgerðum sem hafa þrengt mjög að þeirri grein á undanförnum árum. Það kallar líka á aðgerðir til að mynda á sviði orkumála. Það kallar á að dregið sé úr þessum gríðarlegu álögum sem eru á orkugjafa hér innan lands. En ég velti líka fyrir mér hvort hæstv. forsætisráðherra sé til í að a.m.k. velta því upp að íslenska ríkið kaupi hrávöru til að treysta stöðu okkar enn frekar.
Frú forseti. Þjóðaröryggisráð hefur sett af stað vinnu til að skilgreina viðmið nauðsynlegra birgða í landinu af öllum þessum þáttum sem ég nefndi hér áðan, hvort sem það eru matvæli, lyf- og lækningavörur, olía, íhlutir og fleira. Von bráðar eiga því að liggja fyrir viðmið um það hvaða birgðir teljast nauðsynlegar. Ríkisstjórnin hefur sýnt að hún er reiðubúin til að grípa til ýmissa aðgerða til að bregðast við óvæntum atburðum á borð við þá sem nú hafa orðið í Úkraínu, til að mynda þegar við settum viðbótarstuðning til áburðarkaupa vegna hækkandi áburðarverðs til þess að reyna að styðja við innlenda matvælaframleiðslu. Ég vitnaði hér áður til langtímastefnumótunar og aukins stuðnings við garðyrkjubændur sem ég tel að við megum ekki slaka á þó að við séum að grípa til skammtímaaðgerða. Þegar kemur að tilteknum efnahagslegum áhrifum af þessari kreppu sem hv. þingmaður vísar hér í hvað varðar hækkandi olíuverð þá tel ég þetta í fyrsta lagi vera hvatningu til að flýta hér enn orkuskiptum en ég tel líka mikilvægt að við mætum þessum afleiðingum [[Forseti hringir.]]með aðgerðum sem beinast að tilteknum hópum, ekki endilega flötum aðgerðum [[Forseti hringir.]]sem dreifast jafnt á alla heldur einmitt svona markmiðssettum aðgerðum.
Frú forseti. Ný skýrsla McKinseys sýnir okkur raunstöðu heilbrigðiskerfisins og þarfir þess á næstu 20 árum. Skýrslan staðfestir það sem starfsfólk heilbrigðiskerfisins, notendur þess og við í stjórnarandstöðunni höfum verið að segja á undanförnum árum um það hættuástand sem er í heilbrigðiskerfinu en ráðherrar hafa svarað því með fullyrðingum um að nóg sé gert, að það sé eitthvað að kerfi sem taki sífellt meira við og að starfsfólk verði bara að hlaupa hraðar. Helstu niðurstöður McKinsey-skýrslunnar eru að gert er ráð fyrir að eftirspurn eftir heilbrigðisþjónustu muni aukast um 1–1,2% á ári, einkum vegna lýðfræðilegra breytinga. Ef ekki verði gripið til stórtækra aðgerða af hálfu Landspítala og heilbrigðiskerfisins í heild er því spáð að vinnuaflsþörf muni aukast um u.þ.b. 36% og kostnaður um u.þ.b. 90%. Gert er ráð fyrir því að þörfin fyrir rými á Landspítalanum einum muni aukast um u.þ.b. 80% til ársins 2040 sem jafngildir u.þ.b. 50% fleiri rýmum en áætlað er að verði í boði þegar nýi Landspítalinn opnar eftir fjögur ár. Við í Samfylkingunni höfum kallað eftir meiri yfirsýn og að mannauður og húsakostur rekstrareininga í kerfinu öllu verði betur nýtt þannig að sóunin minnki. Það þarf að vera meira samstarf innan kerfis þannig að verkefni séu flutt af Landspítala yfir á aðrar heilbrigðisstofnanir. En nú er það svo að aðhaldskrafa ríkisstjórnarinnar skellur á heilbrigðisstofnunum um allt land sem skilar okkur því einu að þær draga úr þjónustu við sjúklinga sem enda jú á gólfinu á Landspítalanum. Því spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra til hvaða aðgerða hann hyggist grípa og er óskað eftir alvörusvörum, hæstv. ráðherra, ekki löngum ræðum um það hvað hefur verið gert því að augljóslega hefur það sem hefur verið gert ekki borið tilskilinn árangur.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir að gefa mér tækifæri til að taka þessa fínu skýrslu til umræðu hér. Hún dregur ýmislegt mikilvægt fram eins og hv. þingmaður fór yfir. Þetta er núllpunktsskýrsla, þetta er sviðsmyndagreining sem segir okkur hver staðan er núna. Eins og hv. þingmaður sagði hér réttilega þá er þetta u.þ.b. 2% aukning á eftirspurn árlega. Ef við gerum ekkert þá mun þörfin fyrir legurými aukast um helming frá þeim 740 legurýmum sem verða til þegar við reisum meðferðarkjarnann. En af hverju erum við að setja fram svona skýrslu, svona sviðsmyndagreiningu? Jú, til þess að bregðast við. Og hvað gerum við? Við þurfum að mæta mannaflsþörfinni. Við erum með landsráð um menntun og mönnun. Við þurfum að kjarna hlutverk spítalans. Við þurfum að koma fyrsta stigs þjónustunni meira út í kerfið og ég er sammála hv. þingmanni að við þurfum að efla samvinnuna við aðra þjónustuveitendur í heilbrigðiskerfinu. Við þurfum að halda áætlun í uppbyggingu hjúkrunarrýma en við þurfum að gera gott betur. Við þurfum að auka verulega og hefðum átt að byrja á því miklu fyrr en við erum þó farin af stað í að auka heimahjúkrun, að auka stuðning við fólk heima og fara að hætta sjúkdómsvæða eldra fólk. Við eigum að hjálpa fólki að lifa virku lífi lengur á ævinni eins og vilji er til og hætta að marka þetta við einhvern aldur. Þetta er mjög vel fram sett í þessari skýrslu og ég hvet alla hv. þingmenn sem áhuga hafa á að kynna sér þessi mál og heilbrigðismálin og hverjar áskoranirnar okkar eru inn í framtíðina - vegna þess að við þurfum öll að taka saman höndum til að láta þetta ganga upp - að kynna sér þessa frábæru skýrslu.
Frú forseti. Ég held að hæstv. heilbrigðisráðherra hafi ekki alveg heyrt það sem ég var að segja. En staðan er sú að ríkisstjórnin kemur með aðhaldskröfur á heilbrigðisstofnanir um allt land, líka á Landspítala. Á sama tíma og ríkisstjórnin krefst þess að heilbrigðisstofnanir dragi saman og ráði ekki fleira starfsfólk og viðhaldi ekki nauðsynlegri þjónustu heldur ríkisstjórnin heilbrigðiskerfinu í þeim heljargreipum sem verið hefur undanfarin ár. Það er ekki hægt að segja: „Við þurfum að“, en gera svo alltaf akkúrat hið gagnstæða. Hæstv. ráðherra var formaður fjárlaganefndar. Hann þekkir þetta með krónur og aura. Hann veit hvað þetta þýðir. Þegar er verið að krefjast þess að það sé dregið saman þá er ekki hægt að svara því með öðru en að fækka starfsfólki og minnka þjónustu. Þetta er einfaldlega þannig að það eru kjarasamningar í gangi en ríkisstjórnin er ekki tilbúin til að veita fjármagn sem kemur t.d. af gerðardómum [[Forseti hringir.]]sem féllu í kjarasamningsviðræðum hjúkrunarfræðinga. Það er ekki tekið tillit til launaþróunar [[Forseti hringir.]]á þessum heilbrigðisstofnunum. Ég skil ekki hvernig hæstv. ráðherra sér fyrir sér að reka grunnþjónustu um allt land með þessu áframhaldi.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni þessar spurningar. Þær eru mjög mikilvægar og snúa að fjármögnuninni og þessari takmörkuðu auðlind sem býr í mannauðnum. Ég ætla að taka undir með hv. þingmanni. Við þurfum að íhuga hvernig betri vinnutími er t.d. að koma út. Það er augljóst að það er ekkert að koma sérstaklega út fyrir vaktavinnustéttir í þessu samhengi. Það verður engin aðhaldskrafa á heilbrigðisstofnanir 2023 og 2024. Það er mjög mikilvægt. Ég vil hins vegar benda á það, af því að við byrjuðum á að ræða þessa skýrslu, að hún dregur mjög vel fram hvað við þurfum að bæta í þjónustunni. Að kjarna hlutverk spítalans, það þýðir hvað? Að spítalinn fái að sinna því sem hann á að vera að gera og gera það betur og nýta allan annan mannauð í kerfinu. Það er það sem þetta snýst um. [[Forseti hringir.]]Ég kemst ekki lengra í bili en við þyrftum að taka þessa umræðu og helst skýrsluna bara fyrir [[Forseti hringir.]]hér í þingsal.
Forseti. Hæstv. innviðaráðherra ræddi við Vísi fyrir stuttu um ástæður þess að ríkisstjórnin hafi enn eina ferðina að frestað því að afgreiða gríðarlega mikilvægt mannréttindamál, afglæpavæðingu vörslu neysluskammta vímuefna. Ráðherrann sagði, með leyfi forseta: „Það hefur verið bent á að það þurfi að vera sterkari forvarnir og fleiri úrræði til meðal annars á heilbrigðissviðinu áður en við förum til að mynda og eltum Portúgal, sem menn hafa verið að benda á.“ Ráðherrann ítrekaði síðar í viðtalinu að það væru engin úrræði tilbúin án þess þó að skýra hvaða úrræði þurfi að vera tilbúin til að hætta að refsa fólki fyrir að nota vímuefni. Þessar afsakanir hæstv. ráðherra komu mér ansi spánskt fyrir sjónir því að þær eru allt aðrar heldur en afsökunin sem hæstv. heilbrigðisráðherra og samflokksmaður hæstv. ráðherra kom með, sem var sú að starfshópurinn sem hann skipaði þyrfti einfaldlega meiri tíma til að vinna betur að ýmsum skilgreiningum og ákvæðum í frumvarpinu. Hvergi minntist hann á skort á meðferðarúrræðum. Þegar mál Pírata um afglæpavæðingu var fellt, m.a. af öllum þingmönnum Framsóknarflokksins, árið 2020 var því haldið fram af hálfu flokksins að flokkurinn styddi afglæpavæðingu en ekki núna vegna þess að þetta mál Pírata væri ekki nógu vandað. Þegar fyrrverandi heilbrigðisráðherra lagði svo fram sambærilegt mál og okkar þá strandaði það í nefnd fyrir ári síðan og núna heyrum við afsakanir í allar áttir um hvers vegna enn og aftur eigi að viðhalda refsistefnu sem allir virðast þó sammála um að sé skaðleg og hafi mistekist. Enn og aftur skal einn viðkvæmasti hópur landsins bíða eftir réttarbót. Spurning mín til hæstv. ráðherra er einföld: Er ekki bara best, er ekki bara heiðarlegast að hætta þessum fyrirslætti og viðurkenna einfaldlega að þessi ríkisstjórn mun aldrei afglæpavæða neysluskammta?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda spurninguna. Ég held að svarið við spurningunni sé: Nei, það er, held ég, óþarfi að vera með slíkar yfirlýsingar. Nú er sá sem hér stendur ekki heilbrigðisráðherra og ekki sérfræðingur á þessu sviði. Engu að síður var ég spurður af fréttamanni þannig að eitthvað hefur nú gengið eftir í þessum heimi upp á síðkastið, þ.e. málið er á einhverri dagskrá. Menn vilja ræða það, ekki bara í eldhúskrókum og á vinnustöðum heldur líka í fjölmiðlum. Og þetta var ein af þeim fjölmörgu spurningum sem fréttamaðurinn spurði mig um. Satt best að segja kynnti ég mér málið fyrir nokkru og hef verið á þeirri skoðun að það sé margt áhugavert sem gerðist í Portúgal. Maður mér tengdur skrifaði lokaritgerð sína um þetta mál uppi í háskóla og komst að þeirri niðurstöðu, var mjög jákvæður gagnvart því að afglæpavæða - eftir að hafa hins vegar talað við nokkra aðila sem voru að vinna í feltinu, m.a. við sérfræðinga sem vinna að því að finna ungmenni sem glatast, komst viðkomandi einstaklingur að þeirri niðurstöðu að úrræðin sem hér væru í boði væru ekki næg, þau væru færri og ekki eins góð og buðust í Portúgal. Niðurstaða þessarar skýrslu uppi í Háskóla Íslands var sú að þetta væri ekki tímabært. Ég las þessa skýrslu, þessa grein. Mér fannst hún áhugaverð og þarna svaraði ég af bestu vitneskju minni um málið, verandi ekki heilbrigðisráðherra. Ég styð hins vegar heilbrigðisráðherra hundrað prósent. Hann dró mál til baka vegna þess að sagt var að það væri skortur á samráði. Hann segir um þetta mál að hann vilji láta skoða þetta betur, fá meira samráð, og það er góður hlutur. [[Forseti hringir.]]Mér hefði hins vegar þótt það dálítið þunnt að svara fréttamanninum þannig en það er nokkuð augljóst að ég styð ráðherra heilbrigðismála í þeim verkum.
Virðulegur forseti. Bara til að skýra það fyrir hæstv. ráðherra, vegna þess að hann virðist ekki alveg vera með það á hreinu, er mjög ólíku saman að jafna þegar kemur að nauðungarfrumvarpi hæstv. heilbrigðisráðherra, þar sem verið er að skerða mannréttindi, skerða þau, og síðan afglæpavæðingu vörslu neysluskammta, þar sem er verið að efla mannréttindi. Það er ekki alveg sami hluturinn fyrir utan það að við höfum auðvitað frá árinu 2015 verið með þetta mál á dagskrá, verið með þetta mál hérna í þinginu, verið með til umræðu að það þurfi að hætta að refsa notendum fyrir neyslu. Hæstv. ráðherra hefur verið í ríkisstjórn allan þennan tíma að undanskildum nokkrum mánuðum. Hvar eru öll þessi meðferðarúrræði sem hæstv. innviðaráðherra talar um að sé svo mikilvægt að verði til staðar? Af hverju er ekki búið að ganga í það? Ég ítreka kannski fyrir hæstv. innviðaráðherra að úrræðin sem við höfum núna er að refsa ungu fólki. Úrræðin sem við höfum núna er að koma þeim á sakaskrá. Úrræðin sem við höfum núna viðurkennir hæstv. ráðherra sjálfur að virka ekki, [[Forseti hringir.]]viðurkennir Framsóknarflokkurinn að virka ekki. Hvað stendur í vegi fyrir að við hættum að refsa veiku fólki?
Virðulegur forseti. Ég var ekki að bera saman innihald tveggja mála hér áðan, ég var bara að tala um að ef menn telja að mikilvægt sé að leggja raunverulegt virði í samráð og segja að það sé mikilvægt í einu máli þá hlýtur það að gilda um annað mál líka. Það var það sem ég var að benda á. Ég er sammála þeirri yfirlýsingu hv. þingmanns að okkur hafi ekkert gengið sérstaklega vel með þá stefnu sem við erum með. Þess vegna eigum við að leita leiða til að gera það betur. Kannski er svarið við þessu háa ákalli hv. þingmanns einfaldlega það að þrátt fyrir að Píratar hafi talað talsvert um þetta var ekki vandað nóg til verka. Kannski er það það sem við erum að gera núna, að vanda til verka. Ég hef heyrt þingflokk Pírata öll þessi ár kalla hér á vönduð vinnubrögð og að tryggja form og ferla þannig að kannski eigum við bara að gera það, hv. þingmaður.
Frú forseti. Einkavæðing fallins banka sem íslenskir skattgreiðendur endurreistu með ærnum tilkostnaði og fórnum er í fullum gangi. Hún hefur verið gagnrýnd mikið. Það sem er eftirtektarvert er að samkvæmt skoðanakönnunum vill minni hluti íslensku þjóðarinnar alls ekki selja bankana til einkaaðila. Bæði Vinstri græn og Framsóknarflokkurinn hafa á stefnuskrá sinni að stuðla að myndun samfélagsbanka og er það jákvætt. Það virðist sem meiri hluti Íslendinga hafi áttað sig á því að einkabankar eru sífellt að fara á hausinn og með ærnum tilkostnaði. Sem dæmi vil ég nefna að frá 1970–2011 urðu 147 bankakreppur í heiminum. Að bankar, og oft margir í einu, lendi í rekstrarerfiðleikum þrisvar til fjórum sinnum á ári einhvers staðar í heiminum og þurfi að leita á náðir skattgreiðenda getur ekki verið gott kerfi, enda sagði Sir Mervyn King, fyrrverandi seðlabankastjóri Bretlands, með leyfi forseta: „Of all the many ways to organize banking, the worst is the one we have today.“ Eða með öðrum orðum: Við notum í dag verstu útgáfu af bankakerfi sem til er og því munu öll önnur kerfi okkar einfaldlega vera betri. Þess vegna ætti að vera augljóst að samfélagsbanki væri stórt skref til skaðaminnkunar í núverandi kerfi. Ég vil gjarnan heyra skoðun hæstv. forsætisráðherra á því hvort hún telji æskilegt að Landsbankanum verði breytt í samfélagsbanka og hvort hún muni stuðla að því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt að það er í stefnu okkar í Vinstri grænum að Landsbankinn eigi áfram að vera í eigu ríkisins. Því eru engin slík áform uppi af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það er hins vegar okkar skoðun að það sé ekki endilega nauðsynlegt eða heppilegt að ríkið eigi jafn stóran hluta af fjármálakerfinu og raun ber vitni á Íslandi í dag og það er ástæðan fyrir því að við höfum ráðist í það verkefni að selja hlut í Íslandsbanka. Hvað varðar samfélagsbankahugmyndina, og af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um Landsbankann í tengslum við þetta, og að einhverju leyti hefur banki í eigu ríkisins ákveðnum skyldum að gegna gagnvart samfélaginu: Þegar maður hugsar um þetta samfélagsbankalíkan, eins og við höfum séð það þróast í öðrum ríkjum t.d., þá er það gjarnan vegna áhuga heimamanna á hverjum stað, eins og við þekkjum hreinlega úr sparisjóðakerfinu eins og það þróaðist í upphafi, þar sem komið er á laggirnar fjármálastofnun sem þjónustar nærumhverfi sitt. Ég myndi telja æskilegt að við mótuðum að einhverju leyti lagaumhverfi, sem að sumu leyti hefur orðið strangara vegna þess að við höfum verið að innleiða evrópskt regluverk, sem er mjög gott og mikilvægt, en gerir að einhverju leyti ekki ráð fyrir þessum litlu einingum í fjármálakerfinu. Það er kannski sú áskorun sem við stöndum frammi fyrir, þ.e. hvernig við getum tryggt að þessar smærri einingar, sem snúast um sitt nærsamfélag, geti blómstrað í kerfi sem er eigi að síður með skýrar kröfur og strangt regluverk þannig að við lendum til að mynda ekki í því, sem hv. þingmaður nefndi hér, að við séum að sjá banka fara á hausinn og verða til skaða fyrir samfélag sitt. Og ég vil bara minna á að það er auðvitað gerólíkt laga- og regluverk sem við búum við núna en við bjuggum við árið 2008 þegar hrunið varð.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin, það var gott að heyra að hún er sömu skoðunar og ég í þessum málum. En í síðustu viku var hluti af Íslandsbanka seldur og mikil gagnrýni hefur komið fram á söluferlið og ég hef hitt marga á förnum vegi sem eru hreint bálreiðir og líka mjög vonsviknir. Við fáum ekki að vita fyrr en eftir á hverjir eru að kaupa bankann sem við eignuðumst nauðbeygð með töluverðum fórnum eftir stjörnuvitlausa vanstjórn þáverandi eigenda. Traust á bönkum er lítið og hætta er á því að ríkisstjórnin feti sömu leið ef ferlið verður ekki gagnsærra. Það voru mikil mistök að mínu mati að selja jafn stóran hlut og raun ber vitni í lokuðu tilboðsferli. Þegar leynd hvílir yfir svo þjóðhagslega mikilvægum viðskiptum þá er ekki annað hægt en að hafa áhyggjur. Mörg okkar höfðum bundið vonir við að hæstv. forsætisráðherra [[Forseti hringir.]]yrði boðberi nýrra tíma í stjórnmálum en þessi einkavæðing gefur til kynna að Íslandi sé enn stjórnað af fjármagnseigendum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Ég vil minna á að hluti Íslandsbanka var seldur hér í - ja, hvenær var það nú ? Var það ekki í fyrra? 35% hlutur u.þ.b. og í því tóku u.þ.b. 20.000 aðilar þátt. Við höfum því náð þeim markmiðum að þetta fyrirtæki er vafalaust í dreifðara eignarhaldi en nokkurt annað fyrirtæki á Íslandi. Þessi hlutur núna var seldur í svokölluðu tilboðsferli og ég hef væntingar um að Bankasýslan muni, við uppgjör viðskiptanna, birta upplýsingar um það hverjir keyptu. Nú liggur þegar fyrir hverjir keyptu stærstu hlutina af því að Íslandsbanki sjálfur hefur birt upplýsingar um það. Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins er núna orðinn næststærsti hluthafi í bankanum á eftir ríkinu. Ég tek undir það með hv. þingmanni að um þessi mál á að ríkja gagnsæi. Það er hlutverk stofnunarinnar, sem vissulega er í ákveðinni armslengd frá hinu pólitíska valdi, til að tryggja að stjórnvöld hafi ekki afskipti af þessu ferli. [[Forseti hringir.]]Að sjálfsögðu á þessi stofnun að lúta hinum almennu reglum um gagnsæi því að það eru almannahagsmunir [[Forseti hringir.]]að þessi mál séu uppi á borðum.
Virðulegur forseti. Það er fagnaðarefni að Framsóknarflokkurinn skuli sýna það frumkvæði í ríkisstjórninni að setja veiðigjöldin á dagskrá. Formaður og varaformaður flokksins hafa talað afar skýrt. Það á að hækka veiðigjöld og, virðulegur forseti, röksemdafærslan er líka skýr. Það er talað um ofurhagnað og sífellt aukin ítök sjávarútvegsfyrirtækja í öðrum greinum. Framsóknarflokkurinn er sem sagt til í þetta samtal. Það er stjórnarandstaðan líka og reyndar er staðan sú að það er ágætur þingmeirihluti fyrir því að hækka veiðigjöld eins og áður hefur verið nefnt í þessum ræðustól. Andstaðan gegn þessu er hins vegar á kunnuglegum stað. Hæstv. fjármálaráðherra var spurður um þetta í þinginu í síðustu viku af formanni Samfylkingar og það var vægast sagt áhugavert að hlusta á svörin. Hann þuldi upp almennar skattgreiðslur sjávarútvegsfyrirtækja eins og þau ættu skilið eitthvert sérstakt klapp á bakið fyrir að borga skatt eins og önnur fyrirtæki og fólkið í landinu. Fyrir nú utan hugsunarvilluna að kannast ekki við að veiðigjöld séu ekki hefðbundinn skattur heldur gjald fyrir að fá að veiða fiskinn okkar allra. Flækjustigið vegna mismunandi stærðar veltu og fjárhags fyrirtækja í sjávarútvegskerfinu virtist honum einnig yfirþyrmandi og jafnvel óyfirstíganlegt vandamál, jafnvel þótt flokkur hans og ráðuneyti sé þekkt fyrir ákaflega skapandi vinnu og mikið hugvit þegar kemur að því að búa til girðingar og skerðingar í því kerfi sem eldri borgarar og öryrkjar reiða sig á, að ekki sé talað um hið margþrepa almenna skattkerfi. Ekki var síður áhugavert að heyra hann engjast yfir hugmyndum Framsóknarflokksins um orðið ofurhagnað. Það hugtak virtist honum framandi og illskilgreinanlegt og ómögulegt annað en að draga þá ályktun að hann hafni alfarið þessum góðu hugmyndum samstarfsflokksins. Ég spyr því: Er formaður Framsóknarflokksins sammála því að það sé svona flókið að hrinda hugmyndum um að almenningur í landinu fái hærri hlutdeild í ofurhagnaðinum sem Framsókn talar um? Er eitthvað því til fyrirstöðu að Framsóknarflokkurinn hrindi þessu þjóðþrifamáli í framkvæmd með stjórnarandstöðunni úr því að Sjálfstæðisflokkurinn ætlar að halda áfram nauðvörn sinni gegn þessu ágæta máli?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir að vitna hér svona ágætlega í ræðu mína á flokksþingi. Hann hefði reyndar, úr því að hann var byrjaður að fjalla um þennan kafla um sjávarútvegsmál og fiskeldi, kannski átt að fara aðeins ofan í það sem ég sagði líka og hef síðan útskýrt í blaðaviðtölum. En ég fagna þessum almenna áhuga Viðreisnar á okkar málflutningi. Það sem ég hef sagt, og skal útskýra aftur fyrir hv. þingmanni, er að ég tel að á næstu tíu árum muni auðlindin skila svipuðu magni af sjávarfangi en arðsemin af þeirri starfsemi muni vaxa umtalsvert, samanber skýrslu Sveins Agnarssonar o.fl. sem birtist síðastliðið vor. Ég tel eðlilegt að hluti af þeirri auknu arðsemi fari til eiganda auðlindarinnar, þjóðarinnar. Það var um það sem ég var að fjalla. Ég hef hins vegar útskýrt þetta með veiðigjöldin, af því að hv. þingmaður segir, og ég hef heyrt aðra segja það, að ég hafi verið að tala sérstaklega um að þau ættu að hækka, að það var ekki það sem ég sagði. Ég tel t.d. að prósentuhlutinn þar sé íþyngjandi hár fyrir venjuleg fyrirtæki. Ég hef í mörg ár talað fyrir því að veiðigjöldin þurfi að vera tvískipt, þ.e. líka hvað varðar almennan hagnað, og þá ekki bara á sjávarútvegsfyrirtæki heldur líka önnur þau fyrirtæki sem hagnast verulega þegar vel gengur. Það er það sem ég hef verið að tala fyrir. Mér heyrðist fjármálaráðherra, þó að ég hlustaði ekki á allt þetta samtal í þinginu í síðustu viku, vera að ýja að því að það væri líka til í dæminu að fara aðrar leiðir. Ég hef verið að tala fyrir því, ég hef ekki verið að tala um að hækka veiðigjöldin á alla útgerðarmenn vegna þess að það er ekki hægt. Ég vil halda í fjölbreytileikann. En það eru sannarlega fyrirtæki í þessum geira sem starfa með frjálsari hætti en margt annað sem við leyfum í þessu kerfi frá þinginu, löggjafanum, sem gerir að verkum að þau hafa hagnast umtalsvert þegar vel gengur og það er eðlilegt að stærri hluti af því renni til þjóðarinnar.
Virðulegur forseti. Það var áhugavert að heyra orð hæstv. innviðaráðherra og formanns Framsóknarflokksins vegna þess að ég held að það hljóti að vera almennur skilningur fólks úti í samfélaginu á því að Framsóknarflokkurinn, ekki síst með orðum varaformanns flokksins, hafi verið að setja það á dagskrá að það ætti að hækka gjaldið fyrir að fá að veiða fiskinn okkar allra upp úr sjónum. Nú er hins vegar komið eitthvert aukaflækjustig í þetta, að þetta þurfi að gera með einhverjum öðrum hætti og fara einhverjar krúsídúlluleiðir í gegnum skattþrepið. Með því er tekið lóðbeint undir það sem hæstv. fjármálaráðherra sagði hér á dögunum. Því ætla ég að leyfa mér að endurtaka spurninguna og kannski fá aðeins betri skilgreiningu á því hjá hæstv. ráðherra: Þegar talað er um ofurhagnað og aukna heimtu ríkisins af því, úr því að það kemur ekki í gegnum veiðigjöldin, getur hann þá ekki sagt okkur það skýrt - vegna þess að Framsóknarflokkurinn talar mjög fyrir því að sátt eigi að ríkja um sjávarútveginn í landinu - hvernig hann hyggst gera þetta og ekki vísa í stöðuna [[Forseti hringir.]]eins og hún verður eftir tíu ár heldur hvort hann er ekki til í að koma í þá vinnu núna strax með stjórnarandstöðunni að kippa þessu í liðinn [[Forseti hringir.]]og skapa þá sátt sem kallað er eftir?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hækkar hér röddina. Það getur verið ágætt á köflum. Ég hef prófað það stundum. En flokkur hans hefur talað fyrir því að fara í uppboð og að það sé leiðin til þess að fá stærri skerf til þjóðarinnar. Um það er engin sátt, hv. þingmaður. Sú aðferð hefur verið prófuð á þó nokkrum stöðum og allir hafa horfið frá henni, allir. Þannig að þetta er ekki alveg auðvelt. Það sem ég hef verið að leggja til er að það sé einfaldlega viðbótartekjuskattsþrep til þess að fá meiri skerf af þeim hagnaði sem verður til við að nýta auðlindina til eigandans, sem erum við þjóðin. Það má líka hugsa sér að sáttin felist í því að inni í stjórnarskránni verði sett skýrt auðlindaákvæði, sem ég hef líka talað fyrir og Framsóknarflokkurinn í mörg ár. Það er því ábyggilega margt sem við eigum sameiginlegt um markmið en ég held að leiðir þessara tveggja flokka að því séu talsvert ólíkar og þess vegna ekki [[Forseti hringir.]]hægt að koma hér upp og hækka röddina og segja: Komdu bara með í þessa vegferð. Af því að það er ekki sama vegferðin, ekki endilega. [[Forseti hringir.]]En ég er til í samtalið. Það sagði ég skýrt á flokksþinginu.
Virðulegi forseti. Áhrifa innrásar Rússa í Úkraínu gætir víða. Fæðuöryggi í heiminum er ógnað, bæði hér heima og erlendis. Miklar áhyggjur eru af keðjuverkandi áhrifum innrásarinnar. Staðan var nú þegar slæm vegna undangengins heimsfaraldurs og nú bætir í bakkafullan lækinn. Íslensk matvælaframleiðsla treystir á mikilvæg innflutt aðföng, svo sem hráefni til fóðurgerðar, áburð, og olíu. Í skýrslunni Fæðuöryggi á Íslandi frá árinu 2021 segir, með leyfi forseta: „Stríð eru sennilega sú tegund „hamfara” sem líklegast er að geti á skjótan hátt stöðvað innflutning á fóðri.“ Í sömu skýrslu er farið yfir hvaða afleiðingar fóðurskortur hefur í för með sér hér á landi. Ef allt fer á versta veg vofir yfir framleiðslustöðvun í eggja-, alifugla- og svínarækt ásamt því að draga þarf verulega úr framleiðslu í mjólkuriðnaði og nautgripa- og sauðfjárrækt. Staðan er því grafalvarleg. Uppistaðan í dýrafóðri er korn. Því vil ég spyrja hæstv. matvælaráðherra: Er til staðar viðbragðsáætlun til að bregðast við ástandinu sem nú vofir yfir og hvernig getum við tryggt aðgengi að lykilaðföngum til innlendrar matvælaframleiðslu næsta árið?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þetta umræðuefni er kirfilega komið á dagskrá víða um heim og minnir okkur á það að á ófriðartímum eru innviðir samfélaga skyndilega ekki eins öruggir og maður á að venjast. En það sem hefur gerst, ef við tölum um þetta beinlínis, þ.e. fæðuöryggið hér innan lands vegna stríðsins í Úkraínu, þá held ég að sé mikilvægt að við setjum nokkra þætti í samhengi. Í Úkraínu setja stjórnvöld útflutningstakmarkanir á margar tegundir matvæla núna, t.d. sólblómaolíu, maís, hveiti og bygg. Þetta hefur auðvitað áhrif enda er Úkraína afar stór framleiðandi af þessu öllu saman í útflutningi. Nú í síðustu viku afléttu stjórnvöld í Úkraínu þessum takmörkunum vegna maís og sólblómaolíu, þ.e. þau meta það sem svo að birgðirnar séu þannig að fæðuöryggi þeirra sé tryggt. Það er breyting frá einni viku til annarrar. Nú stendur yfir sáning á voryrkjum í Úkraínu og þar er staðan þannig að bændur þar eru að sá korni og sólblómum þrátt fyrir að það geisi stríð í landinu og aðstæður sem hafa ekki verið uppi þar síðan í seinni heimsstyrjöld sýna hversu óvenjuleg staðan er. En stjórnvöld þar telja þó að 30–50% samdráttur geti orðið á því landsvæði sem næst að setja niður í. Við erum í samskiptum við aðila bæði austan hafs og vestan og auðvitað við Evrópusambandið og Evrópska efnahagssvæðið þar sem upplýsingum er miðlað og því mun verða haldið áfram. En ég vil árétta það hér undir þessum lið að það er ekkert sem bendir til þess að fæðuöryggi Íslendinga eða landsmanna hér verði raskað en það mun koma upp hikst í framleiðslukeðjunni víða og auðvitað meiri líkur á slíku eftir því sem ófriðurinn dregst á langinn.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mig langar kannski aðeins að ítreka fyrirspurn mína varðandi viðbragðsáætlun, hvort það sé til einhver viðbragðsáætlun önnur en samráð við önnur lönd til að bregðast við þessu ástandi. Við erum einmitt svo lánsöm að hafa góðar aðstæður til kornræktar hér á landi og ljóst er að hægt er að gefa í í þeim efnum. Það er mikilvægt að við séum sjálfum okkur næg í sem flestu og markmiðið er auðvitað alltaf að stefna að sjálfbærni. Því vil ég spyrja hæstv. matvælaráðherra: Eru einhverjar aðgerðir á teikniborðinu sem snúa að því að auka og styðja við innlenda kornframleiðslu?
Virðulegur forseti. Það er auðvitað ýmislegt sem hefur verið til skoðunar, til að mynda það að breyta reglum tímabundið um merkingar matvæla í innflutningi. Aðilar á markaði þurfa þá að skipta út tilteknum innihaldsefnum til að taka út sólblómaolíu o.s.frv. Sjálf hef ég hvatt bændur til að hefja byggræktun, ég held að það sé gríðarlega mikilvægt og ég held að við getum gert miklu betur þar. Eins og kom fram fyrr í fyrirspurnatímanum, í svari hæstv. forsætisráðherra, þá er það hluti af verkefnum þjóðaröryggisráðs að huga sérstaklega að birgðahaldi, ekki bara í matvælum heldur líka í lyfjum og eldsneyti. Það er allt saman til skoðunar og að þeirri vinnu hefur matvælaráðuneytið aðgang. Ég árétta það eftir sem áður að þó að við séum að vinna að viðbragðsáætlun á landsvísu þá er það svo að á þessu ári er engin ástæða til að telja að líkur séu á stórfelldum vandræðum af þessum sökum hér innan lands en til þess gæti komið á næsta ári ef stríðið dregst á langinn.
Virðulegur forseti. Hér er talað um vönduð vinnubrögð, að Píratar hefðu ekki ástundað nógu vönduð vinnubrögð við gerð frumvarps um afglæpavæðingu vörsluskammta vímuefna. Þetta sagði hæstv. innviðaráðherra fyrir stuttu í óundirbúnum fyrirspurnatíma. Mér finnst frekar óeðlilegt af hæstv. ráðherra að halda þessu fram vegna þess hversu ótrúlega mikla umræðu og vinnu málið hefur fengið allt frá 2015 þegar það var sett fyrst á dagskrá hér. Ég vildi bara koma upp til þess að bera sakir af þinginu sem hefur lagt gríðarlega mikla vinnu í þetta og er alltaf að lenda í því að stjórnarmeirihlutinn hendir málinu af dagskrá og kemur með þá aumu afsökun að það þurfi að undirbúa það betur. Þau eru ófá málin sem hafa fengið að fara í gegn án þess að vera með nokkrum hætti undirbúin. Við erum upptekin við það í nefndum þingsins, á hverjum degi liggur við, að laga illa búin mál aftur og aftur. En þetta mál er búið að vera til umræðu síðan 2015, [[Forseti hringir.]]það liggja að baki mjög ítarlegar greiningar og vinna og það er ekki sanngjarnt gagnvart þinginu að segja að það hafi ekki undirbúið málið. Þetta er einfaldur fyrirsláttur.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur. Ef það er Pírötum að kenna að afglæpavæðing neysluskammta er ekki orðin að veruleika þá er ég karlinn í tunglinu. Að allt öðru: Það vakti furðu margra þegar Alþingi skrapp í jólafrí í miðri ómikrón-bylgju og á tímum harðra sóttvarnatakmarkana án þess að framlengja stuðningsúrræði fyrir fyrirtækin sem urðu harðast úti. Frumvarp um almenna viðspyrnustyrki kom ekki inn í þingið fyrr en 1. febrúar, það var ekki afgreitt fyrr en eftir kjördæmaviku og þannig var dagskránni og forgangsröðun verkefna háttað þrátt fyrir að meiri hlutanum væri fullljóst að það ætti eftir að taka margar vikur að koma úrræðinu til framkvæmda. Nú er 28. mars. Rekstraraðilar veitingastaða bíða enn eftir styrkjum sem við samþykktum lög um þann 8. febrúar og ekki hefur einu sinni verið opnað fyrir umsóknir um almennu viðspyrnustyrkina. Það er ekki einu sinni hægt að sækja um þá enn. Stjórnvöld verða að hafa hraðar hendur en svo þurfum við hér á þinginu og forseti Alþingis að gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma í veg fyrir sams konar seinagang, sams konar tafir á nauðsynlegum aðgerðum vegna hækkandi verðlags og hækkandi vaxta sem skuldsett og tekjulág heimili verða fyrir.
Virðulegi forseti. Ég vil fá að taka undir með hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni og ég ætla að leyfa mér að vitna í orð hæstv. forsætisráðherra frá því núna klukkan rúmlega þrjú, með leyfi forseta: „Ég tel líka mikilvægt að við mætum þessum afleiðingum með aðgerðum sem beinast að tilteknum hópum, ekki endilega flötum aðgerðum sem dreifast jafnt á alla, heldur einmitt svona markmiðssettum aðgerðum.“ Hér er átt við aðgerðir fyrir heimilin vegna 7% verðbólgu í landinu. Það vill svo til að við í Samfylkingunni höfum talað fyrir aðgerðum í að verða tvo mánuði og munurinn á okkur og hæstv. forsætisráðherra er að hún stjórnar landinu. Þetta getur hún raunverulega gert, ekki bara sagt. Hvar er þingmálið sem hér er alltaf verið að vitna til í pontu? Af hverju kemur ekkert inn í þingið? Þessir frasar hafa nákvæmlega enga merkingu ef þeim fylgja engar aðgerðir. Af hverju er ekki bara hægt að taka undir þingmál sem eru tilbúin og liggja fyrir þinginu?
Frú forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur um vönduð vinnubrögð í hv. velferðarnefnd þegar mál er varðaði afglæpavæðingu neysluskammta var til meðferðar. Við fengum inn urmul gesta, tókum vandlega yfirferð yfir umsagnir, löguðum það sem þurfti að laga. Við tókum tillit til þess sem nefndarfólk hafði um málið að segja, það voru skiptar skoðanir, þannig að málið var unnið frá A til Ö í nefndinni. Það er auðvitað ekki rétt sem kom fram í máli hæstv. innviðaráðherra að málið hafi ekki verið nógu vel unnið. En ég kem hingað upp aðallega til þess að leggja fram kvörtun yfir því að hér á þingfundi fyrir helgi hafi hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra gengið milli þingmanna í þingsal og kvartað yfir því að þingmenn, stjórnarliðar [[Forseti hringir.]]og stjórnarandstöðuþingmenn, væru að taka þátt í mjög eðlilegri umræðu. Það er algerlega ótækt að slík staða sé uppi, [[Forseti hringir.]]að ráðherra gangi á milli og kvarti yfir því að þingmenn séu að taka þátt í eðlilegri umræðu. [[Forseti hringir.]]Ég óska eftir liðsinni forseta að koma í veg fyrir að slíkt gerist aftur.
Ég minni hv. þingmenn á að ræðutími um fundarstjórn forseta, sem annars hefur nú ekki verið mikið kvartað undan hingað til, er ein mínúta.
Virðulegi forseti. Hv. þingmenn og þjóð sem er að horfa. Mér var sagt það í gær að það væru 7.000 manns sem horfðu reglulega á Alþingissjónvarpið, þannig að við erum vinsæl. [[Hlátur í þingsal.]]Ég er með vangaveltur út af frumvarpi Pírata sem Þórhildur Sunna er búin að vera að ræða um hérna í pontunni. Ég er með nokkrar spurningar. Strangt til tekið er ég fíkill. Ég er óvirkur alkóhólisti og alkóhólistar eru fíklar, þannig að strangt til tekið mætti ég vera með neysluskammta á mér. En vangavelta mín er þessi: Hver er fíkill og hver ætlar að dæma um það hver er fíkill? Ókei. Hvað er neysluskammtur stór og hvað má fíkill vera með marga neysluskammta á sér? Hver er það sem metur hver er fíkill? Nákvæmlega hverjum telja þeir sem bera fram þetta frumvarp að sé hagur í að frumvarpið verði samþykkt? Ég spyr.
Ég vil minna hv. þingmenn á að ávarpa aðra hv. þingmenn með fullu nafni.
Frú forseti. Ég kem hingað upp eiginlega í sömu erindagjörðum og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir, að lýsa upplifun minni á því hvernig mál Pírata um afglæpavæðingu var unnið í velferðarnefnd á síðasta kjörtímabili. Það var unnið af slíkri alúð og vandvirkni að, ég ætla bara að segja það hreint út, mér þótti nú eiginlega nóg um þann tíma sem fór í þetta mál, bæði í nefndinni og hér í þingsal. Þannig að hafi ráðherrar ríkisstjórnarinnar áhuga á því að tefja málið eða stöðva það, og þá vísa ég í þeirra eigið mál því að nú er það ekki þingmannamálið sem er á dagskrá heldur stjórnarmál um afglæpavæðingu, svona „on and off“, svo ég leyfi mér að sletta, frú forseti, afsakaðu það, þá held ég að þeir verði að vera fólk til þess að leita skýringanna annars staðar en í vinnubrögðum velferðarnefndar Alþingis, [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]vegna þess að það var ekkert upp á þau að klaga í þessu máli nema mögulega að aðeins of mikill tími sem fór í þetta.
Frú forseti. Ég sit hérna aftast í salnum þannig að þegar hv. þm. Ásmundur Friðriksson fór eitthvað að baula undir fyrstu ræðum þeirra sem voru að tjá sig um fundarstjórn forseta heyrði ég ekki hvað hann sagði. Mig langaði þess vegna að beina því til forseta að leiðbeina þingmanninum um það hvernig væri best að tjá sig í þessum sal, sem er einmitt úr þessari pontu, eitthvað sem stjórnarliðar gera allt of sjaldan þessa dagana. Svo horfði ég á eftir honum ganga út úr salnum þannig að það er kannski um seinan. Hann er búinn að tjá sig nóg með frammíköllum. Ég reikna með því að hv. þingmaður hafi þar verið að fetta fingur út í að bent sé á slugs ríkisstjórnarinnar í afglæpavæðingarfrumvarpinu og kannski sérstaklega þegar rifjað er upp hversu vel forysta velferðarnefndar á síðasta kjörtímabili hélt á málinu. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson fór fremst í flokki þeirra þingmanna sem grófu markvisst undan Halldóru Mogensen sem formanni þeirrar nefndar þegar hún skilaði frámunalega góðu starfi í hverju málinu á fætur öðru. Mig langar bara [[Forseti hringir.]]rétt þessar síðustu sekúndur sem ég hef ekki lengur að minna forseta á [[Forseti hringir.]]að lög um þungunarrof hefðu ekki farið í gegnum Alþingi Íslendinga á síðasta kjörtímabili [[Forseti hringir.]]nema einmitt vegna forystu Halldóru Mogensen í velferðarnefnd. [[Forseti hringir.]]Ef hv. þm. Ásmundur Friðriksson hefur eitthvað út á það að setja má hann mæta hér í pontu og segja það frekar en að muldra það úr sætinu sínu.
Forseti ítrekar að ræðutími í umræðu um fundarstjórn forseta er ein mínúta, ekki ein og hálf mínúta.
Forseti. Mér fannst dálítið áhugavert að sjá hæstv. innviðaráðherra koma með þessar fullyrðingar um fagleg vinnubrögð því að ég held að hann myndi ekki þekkja fagleg vinnubrögð þótt þau myndu slá hann í andlitið. Því miður. Það er stundum rosalega erfitt að greina á milli þess þegar við leggjum fram breytingartillögur sem taka tillit sjónarmiða allra umsagnaraðila á mjög nærgætinn og víðtækan hátt, sem maður myndi halda að sýndi málefnaleg vinnubrögð, og svo þegar stjórnarliðar koma í atkvæðagreiðslu um málið, kvarta undan nákvæmlega því sem breytingartillögurnar laga og hafna svo bæði máli og breytingartillögum. Ef það á að tala um fagleg vinnubrögð ættu stjórnarliðar að líta sér nær, alla vega á síðasta kjörtímabili. Ég hafna þessum málflutningi hæstv. innviðaráðherra og vonast eftir málefnalegri viðræðum í kjölfarið.
Virðulegi forseti. Ég hef margoft komið í þennan stól og kallað eftir aðgerðum til að verja heimilin en ekkert bólar enn á þeim. Hér er ég þó komin því að á föstudaginn barst þingmönnum enn og aftur neyðarkall frá samstöðuhópi einyrkja og lítilla fyrirtækja í ferðaþjónustu. Þetta er hópur sem hefur fallið á milli skips og bryggju í aðgerðum ríkisstjórnarinnar og er nú að þrotum kominn. Þau áttu að geta sótt um viðspyrnustyrki um síðustu mánaðamót en enn bólar ekkert á þeim. Ég treysti því að Skatturinn og allir sem þetta snertir séu að gera sitt besta. Ég vil beina því til forseta að hlutast til um að þeim fyrirtækjum úr þessum hópi sem hafa gefist upp á síðustu vikum og mánuðum verði hjálpað til að koma undir sig fótum á ný. Fyrirtæki sem stóðu illa fyrir voru fljót að falla þegar Covid hófst en þau fyrirtæki sem hafa staðist álagið allan þennan tíma, í ár eða lengur, hljóta að vera vel rekin fyrirtæki þótt þau hafi ekki haft bolmagn til að þola algjört hrun í ferðaþjónustunni til langs tíma. Ég vil því biðja forseta að athuga hvað tefur viðspyrnustyrkina sem áttu að koma um síðustu mánaðamót, [[Forseti hringir.]]auk þess að hlutast til um að málefni þeirra litlu fyrirtækja í ferðaþjónustu sem féllu á síðustu metrunum [[Forseti hringir.]]verði skoðuð með tilliti til þess hvort hægt sé að reisa þau við aftur. [[Forseti hringir.]]Það á enginn að þurfa að missa heimili vegna „force majeure“ ástands eins og Covid vissulega er.
Frú forseti. Það var átakasamt í síðustu viku hér á þingi, sér í lagi undir lok þinghaldsins, en mér fannst góður bragur á því að fólk fór að setjast niður og tala saman, nokkuð sem hefur kannski ekki tíðkast of mikið hér á hinu háa Alþingi. Mig langar bara að hvetja þingheim allan til að ræða vel saman, hlusta á faglegar athugasemdir og málefnalegar við þau mál sem verið er að vinna og taka mál sem hafa komið inn í nefndir, sem flutt eru af mjög breiðum hópi þingmanna, til málefnalegrar umræðu. Við getum alveg unnið betur saman. Gerum það.
Frú forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir orð hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur og annarra sem hafa komið hingað upp og tekið til máls. Það getur sannarlega tekið tíma að vinna mál vel og ýmislegt getur valdið því að mál tefjist. Hins vegar er það sem hefur verið haldið fram hér í þingsal í dag og í fjölmiðlum undanfarið af hálfu hæstv. ráðherra eitthvað sem ég tel ekki líðandi og það er að þinginu er kennt um bæði viljaleysi og bókstaflega aðgerðaleysi og trassaskap ríkisstjórnarinnar. Ég vil bara segja það um frumvarp um afglæpavæðingu fíkniefna að þetta er mál sem hefur verið vel unnið hér í þinginu. Ef við einhvern er að sakast varðandi það að þetta skuli ekki vera á dagskrá þá er það alls ekki þingið. [[Forseti hringir.]]Það getur verið hver sem er annar og við vitum kannski alveg hver það er.
Forseti. Mig langar að taka undir með hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur um vönduð vinnubrögð þingsins og orð hæstv. innviðaráðherra. Fyrst ráðherrar ríkisstjórnarinnar telja í alvöru að vinnubrögðin hafi ekki verið góð við afgreiðslu á frumvarpi Pírata um afglæpavæðingu, þrátt fyrir að aðrir þingmenn hafi sýnt fram á annað í sínum ræðum, þá ætti hæstv. heilbrigðisráðherra að stunda góð vinnubrögð sjálfur, t.d. með því að bjóða fulltrúum neytenda, þess hóps sem refsistefnan hefur mest áhrif á, að sitja í starfshóp um frumvarp um afglæpavæðingu á vörslu neysluskammta vímuefna. Ef hæstv. ráðherra hyggst vinna þetta frumvarp sjálfur í stað þess að hleypa frumvarpi Pírata í gegn þá vona ég innilega að hann geri það vel.
Frú forseti. Ég hef orðið vör við ákveðið þekkingarleysi á því hvað afglæpavæðing felur í raun í sér. Við hv. þm. Tómas A. Tómasson vil ég segja að við skulum glöð taka samtalið við hv. þingmann og útskýra fyrir honum hvernig afglæpavæðingarfrumvarpið virkar og hvaða réttaráhrif það hefur o.s.frv. Hann er nýr hér á Alþingi og missti kannski af þeim miklu umræðum sem voru um málið á síðasta kjörtímabili. En þá afsökun hefur hæstv. innviðaráðherra ekki og þá afsökun hefur hæstv. fjármálaráðherra ekki fyrir að rugla saman hugtökum um regluvæðingu, lögleiðingu og afglæpavæðingu, fyrir að koma hér með einhverjar fabúleringar um að kannski vanti einhver meðferðarúrræði áður en hægt verði að koma þessu máli í framkvæmd. Þetta er allt byggt á mikilli vanþekkingu. Mér finnst lágmark að formenn þessara flokka sem hafa sagst ætla að afglæpavæða vörslu neysluskammta [[Forseti hringir.]]kynni sér þá a.m.k. um hvað málið snýst áður en þeir fara að bulla [[Forseti hringir.]]í fjölmiðlum um hluti sem þeir hafa greinilega ekkert vit á.
Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra sagði hérna áðan, með leyfi forseta: „Ég tel líka mikilvægt að við mætum þessum afleiðingum með aðgerðum sem beinast að tilteknum hópum, ekki endilega flötum aðgerðum sem dreifast jafnt á alla heldur einmitt svona markmiðssettum aðgerðum.“ En hvar eru þessar aðgerðir? Það bólar ekkert á þeim. Það er ekkert í þingmálaskránni. Það er ekkert þingmál komið hérna inn. Ekki neitt. Þetta er bara jafn mikill brandari og þegar hæstv. innviðaráðherra kallar eftir því að almenningur fái aukna hlutdeild af arðinum í sjávarútvegi, kemur svo hingað upp í pontu og afhjúpar að hann meinar ekkert með því sem hann sagði á flokksstjórnarfundi Framsóknarflokksins. Þetta er allt í kjaftinum á þeim. Þeir segja eitt í fjölmiðlum en segja svo eitthvað allt annað hérna í þingsal. Framsóknarflokkurinn er einn flokkur í fréttatímum en einhver allt annar flokkur við ríkisstjórnarborðið og hér á Alþingi. Það sama gildir um hæstv. forsætisráðherra [[Forseti hringir.]]og þann málstað sem hún stundum þykist tala fyrir hér í þinginu. Hvar eru þingmálin? Það er ekki neitt. [[Forseti hringir.]]Það er ekkert á þingmálaskránni. Það er ekkert komið hérna inn. Það er ekkert að marka.
Virðulegi forseti. Það var eitt mál í viðbót sem kom fram í umræðunni áðan sem mig langar til að vekja athygli forseta á. Þar var hæstv. heilbrigðisráðherra að tala um nýja skýrslu um stöðuna í heilbrigðiskerfinu og var að hvetja þingið til að taka skýrsluna til umræðu. Mig langar til að ítreka þá beiðni til forseta. Skýrslan, eins og maður hefur náð að líta yfir hana á þessum stutta tíma síðan hún kom út, lýsir einmitt því sem er búið að vera að segja á undanförnum árum. Það er búið að vera að segja þinginu nákvæmlega hver staðan er og það er staðfest í þessari skýrslu. Á undanförnum árum höfum við reynt að glíma við þau vandamál sem hefur verið bent á í fjármálaáætlun og fjárlagagerðinni en ekkert hefur verið gert. Nú loksins erum við komin með skýrslu frá óháðum aðila sem segir nákvæmlega það sama og heilbrigðiskerfið hefur verið að segja okkur þingmönnum í mörg ár. Þá tel ég vera mjög gott tilefni til að ræða það alvarlega hér í þingsal. [[Forseti hringir.]]Ég hvet því virðulegan forseta til að taka þessa áréttingu hæstv. heilbrigðisráðherra alvarlega.
Frú forseti. Ég vil ítreka það sem ég sagði hérna áðan varðandi það að sannarlega þarf að skoða mál ofan í kjölinn, þau geta tafist af ýmsum ástæðum og sú skoðun getur tekið langan tíma, sérstaklega þegar hún þarf að vera vönduð. Hins vegar hafa misvísandi skýringar verið gefnar af hálfu ríkisstjórnarinnar og hæstv. ráðherra hennar um það hvers vegna þetta mál hefur hreinlega ekki verið afgreitt frá þinginu fyrir löngu því að mikil vinna hefur átt sér stað. Ég vil hins vegar líka taka undir með hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni þegar hann nefnir aðgerðir sem boðað hefur verið til og ekkert bólar á. Þá veltir maður fyrir sér hvar sökin á því liggur og maður veltir fyrir sér hvort hæstv. ráðherrar vilji sömuleiðis kenna þinginu um að ekkert sé að gerast í þeim efnum. Ég vil bara taka undir það sem hv. þingmaður sagði hér áðan varðandi Framsóknarflokkinn sérstaklega. Það er alveg ljóst á báðum þessum málum og fleiri málum að Framsóknarflokkurinn [[Forseti hringir.]]er einn flokkur í fjölmiðlum og í kosningabaráttu [[Forseti hringir.]]en einhver allt annar flokkur þegar komið er hingað inn á þing. [[Forseti hringir.]]Allt í einu gerist ekki neitt af því sem lofað var.
Frú forseti. Það er kannski ekki nema von að við spyrjum okkur stundum hvort hugur fylgi virkilega máli hjá ríkisstjórninni þegar kemur að skaðaminnkun gagnvart vímuefnaneytendum. Við erum hér að ræða slugsið varðandi afglæpavæðinguna en rifjum líka upp árið 2019 þegar við vorum með neyslurýmin til umfjöllunar í velferðarnefnd. Þá kom í ljós, í byrjun árs 2019, að heilbrigðisráðuneytið hafði ekkert samráð átt við dómsmálaráðuneytið. Málið brotlenti rækilega í velferðarnefnd vegna þess að dómsmálaráðuneytið hafði af veikum mætti reynt að eiga samráð við heilbrigðisráðuneytið áður en málið kom til þingsins en ekki náð að hafa áhrif á hvernig málið var vaxið eða kom hingað. Þetta náttúrlega gekk ekki. Þarna þurfti að ná samspili á milli velferðarkerfisins og réttarkerfisins þannig að velferðarnefnd náði saman um það, var einhuga um að vísa málinu aftur til föðurhúsanna og biðja ráðuneytið að vinna það almennilega. [[Forseti hringir.]]Góðu heilli kom það um haustið betur unnið og við náðum að klára það en það var ekki vegna mikils vilja stjórnarliða [[Forseti hringir.]]heldur vegna þeirrar vinnu sem stjórnarandstaðan lagði í málið í velferðarnefnd.
Forseti. Þetta er um fundarstjórn forseta, ég lofa. Nú er ég varamaður á þingi og ég er ný og ég veit ekki alveg hvernig venjan er en með fullri virðingu fyrir forseta Alþingis þá held ég að það mætti alveg slaka aðeins á bjöllunni stundum þegar við erum bara nýfarin yfir tímamörkin. Þetta getur orðið svolítið vont í eyrun. En eins og ég sagði er ég bara varamaður og ég veit ekki alveg hvernig venjan er, hvort forseti á að slá í bjöllu strax nokkrum sinnum um leið og við erum farin yfir tímamörkin.
Forseti. Í ljósi þess að frú forseti gefur ágætis svigrúm til umræðu vildi ég koma hingað upp og taka upp hanskann fyrir tvo hv. þingmenn, annars vegar hv. þm. Tómas A. Tómasson og hins vegar hv. þm. Ásmund Friðriksson. Það sem hv. þm. Tómas A. Tómasson sagði í ræðu hér áðan var allt rétt, eftir því sem ég kemst næst, og það var áhugavert að heyra að hv. þm. Ásmundur Friðriksson hefði staðið vaktina í þessu máli sem ég hafði ekki hugmynd um, frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni það. Ég taldi að Miðflokkurinn hefði verið nánast einn í að benda á ágallana á þessu fráleita máli Pírata sem ríkisstjórnin tók svo upp á sína arma. En eiga ágætir hv. félagar mínir í stjórnarandstöðunni að vera hissa á því og koma hér og ræða það sérstaklega að Framsóknarflokkurinn segi eitt og geri svo annað? [[Gripið fram í.]]Þetta er viðskiptamódel flokksins, frú forseti. Ég er fyrst og fremst feginn því að nú telji flokkurinn að það sé skynsamlegt að segja þó það sem ég geri ráð fyrir að flesta flokksmenn langi til að segja, [[Forseti hringir.]]að þetta sé auðvitað fráleitt mál sem vonandi kemur ekki hér inn aftur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að taka þessa þörfu umræðu hér í dag um fæðuöryggi þjóðarinnar í ljósi þeirra breyttu aðstæðna sem eru því miður til staðar í heiminum í dag. Áherslupunktar og spurningar í þessari umræðu eru fimm talsins og ætla ég að fara yfir þá. 1. Hvaða vinna á sér stað hjá Þjóðaröryggisráði og öðrum hagvörnum til þess að tryggja fæðuöryggi í landinu? 2. Er þörf á því að setja af stað sérstaka vinnu sem greinir og metur viðbrögð við hækkandi matar- og afurðarverði hér á landi út af þeim aðstæðum sem nú eru uppi? 3. Hefur ráðherra gert áætlanir um að tryggja samvinnu milli matvælaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis og fjármálaráðuneytis svo hægt sé að meta áhrif þessara aðstæðna á þjóðina? 4. Með hvaða hætti ætlar ráðherra að aðstoða bændur til þess að bregðast við þessu óvenjulega ástandi? 5. Telur ráðherra þörf á því að efla innlenda matvælaframleiðslu með einhverjum hætti til þess að bregðast við ástandinu og mun ráðherra beita sér fyrir því? Ef við skilgreinum fæðuöryggi er eftirfarandi skilgreining til, með leyfi forseta: „Fæðuöryggi er til staðar þegar allt fólk hefur ávallt raunverulegan og efnahagslegan aðgang að nægum, öruggum og næringarríkum matvælum til að uppfylla næringarþarfir sínar með frjálsu fæðuvali til að lifa virku og heilsusamlegu lífi.“ Í skýrslu um fæðuöryggi á Íslandi sem kom út árið 2021, virkilega ljómandi góð skýrsla og hvet ég þingheim allan til að lesa hana, segir, með leyfi forseta: „Eiginlegt fæðuöryggi Íslendinga er háð fjórum meginforsendum: að auðlindir til framleiðslunnar séu til staðar, s.s. fiskistofnar og land til ræktunar að þekking á framleiðslu og tæki til framleiðslu séu til staðar, að aðgengi að aðföngum sé tryggt fyrir framleiðslu sem mætir þörfum þjóðarinnar, s.s. olíu, áburði og fóðri, að birgðir séu til af þeim fæðutegundum sem þjóðin þarfnast en sem innlend matvælaframleiðsla getur ekki tryggt eða slík framleiðsla hér heima verði efld.“ Mikilvægasti punkturinn er að auðlindir til framleiðslunnar séu til staðar, svo sem fiskstofnar og land til ræktunar. Vissulega tikkum við í öll þessi box þessara fjögurra punkta og við stöndum nokkuð vel þegar að þessu kemur eins og staðan er í dag en hins vegar, í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu og í ljósi ástandsins í heiminum í dag, getur sú staða komið upp að aðgengi að aðföngum til matvælaframleiðslu getur brugðist. Eitt af þessum mikilvægu aðföngum er áburður. Hann er gríðarlega mikilvægur t.d. til kornframleiðslu og til að hámarka framleiðsluna. Áburðarframleiðsla er orkufrek en orkuverð hefur einnig rokið upp og áburðarverð hefur tvöfaldast á einu ári. Nú eru horfur á því og stefnir í það að áburðarverð komi til með að hækka enn meira. Samspil milli áburðarverðs og matvælaverðs er þannig að það helst yfirleitt alltaf í hendur. Það er raunverulega sú staða sem við horfum á núna. Það getur líka orðið uppskerubrestur eins og t.d. var núna í Kína á síðasta ári þar sem voru mikil flóð og það var mun minni framleiðsla, og einnig var mun minni framleiðsla í Bandaríkjunum á síðasta ári vegna þurrka. Síðan bætist stríðið við. Í niðurlagi skýrslunnar um fæðuöryggi segir, með leyfi forseta: „Allar greinar fæðuframleiðslu á Íslandi eiga það sammerkt að þær byggja á þekkingu sem er til staðar í landinu og framleiðsluaðferðum sem lúta reglum sem hér gilda. Til að þessar greinar haldi velli þurfa þær að búa við ásættanlega afkomu. Innflutningur á þeim vörum sem gefa versluninni mesta framlegð getur orðið til þess að framleiðsla í heilli búgrein leggst af. Búgreinarnar eru háðar hverri annarri, ef ein þeirra leggst af getur fjarað fljótt undan öðrum.“
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir þessa mikilvægu umræðu, sem er nú mál dagsins ef marka má fyrirspurnatímann áðan, sem ég held að sé raunar mjög jákvætt. Þetta er nefnilega stórmál. Hv. þingmaður velti hér upp nokkrum fyrirspurnum; í fyrsta lagi hvaða vinna hefði átt sér stað hjá þjóðaröryggisráði. Svo ég fari yfir það kategórískt þá er fjallað um fæðuöryggi í þjóðaröryggisstefnunni sem samþykkt var 2016. Ég efndi til sérstakrar umræðu á vettvangi þjóðaröryggisráðs um fæðuöryggi á fundi í nóvember 2018 og þá kom þáverandi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og kynnti undirbúning að nýrri matvælastefnu og þeim þáttum sem snerta fæðuöryggi. Í eftirlitsskýrslu þjóðaröryggisráðs sem gefin var út um tímabilið 2019–2020 kemur fram að það liggi fyrir undirbúningur að gerð fæðuöryggisstefnu, að hefja fæðuöryggisstefnu, en eins hafi verið kynnt ný matvælastefna til ársins 2030 ásamt aðgerðaáætlunum. Í skýrslu þjóðaröryggisráðs um mat á ástandi og horfum í þjóðaröryggismálum, sem gefin var út í febrúar 2021, og mér finnst ágætt að vekja athygli á þessu, kemur fram að helstu ógnir við fæðuöryggi sé hversu háð matvælaframboð og framleiðsla er innflutningi aðfanga, svo sem fóðurs, áburðar og umbúða og eins olíubirgða í tilfelli fiskveiða. Hátt hlutfall matvæla komi að utan og innlend matvælaframleiðsla sé háð þessum innflutningi á aðföngum, eins og ég nefndi hér. Þá benti þjóðaröryggisráð á að mikilvægt væri að stuðla að aukinni sjálfbærni í matvælaframleiðslu og gera reglulegar úttektir á matvælabirgðum í því skyni að tryggja lágmarksviðmið um birgðir í landinu. Í stefnu almannavarna og öryggismálaráðs er einnig fjallað um nauðsynlegar birgðir til að tryggja lífsafkomu þjóðarinnar og er unnið að því núna undir forystu forsætisráðuneytis að skilgreina viðmið fyrir nauðsynlegar birgðir til að tryggja lífsafkomu þjóðar á neyðartímum. Þá höfum við einnig ákveðið að uppfæra mat ráðsins á þjóðaröryggismálum með hliðsjón af þeirri stöðu sem er komin upp vegna innrásar Rússa í Úkraínu. Matvælaráðuneytið fylgist mjög grannt með þróun matar- og afurðaverðs í kjölfar innrásarinnar og hefur verið í sambandi við matvælaframleiðendur, birgja og hagsmunasamtök. Starfshópurinn sem ég vísaði til áðan vinnur hins vegar að því að móta tillögur að viðbragðsáætlun eða skipulagi þar sem er skilgreint er hvað skuli teljast til neyðarbirgða og umfang og skyldu til nauðsynlegs birgðahalds og leiðir til að tryggja nauðsynlega birgðastöðu. Hann er ekki eingöngu að fjalla um matvæli. Hann er líka að fjalla, eins og hefur komið fram í máli mínu í dag, um lyf og lækningavörur, eldsneyti og nauðsynlegar birgðir varahluta til að tryggja öryggi fjarskipta og rafmagns. Það er svona víðtækara hlutverk. Hv. þingmaður nefndi mikilvægi þess að við mótum okkur langtímastefnu í þessum málum og vitnaði hér til góðrar skýrslu sem Landbúnaðarháskólinn vann um fæðuöryggi. Ég er algjörlega sammála því að sú skýrsla er góð og hefur Landbúnaðarháskólanum verið falið að vinna drög að fæðuöryggisstefnu fyrir Ísland og drög að henni eigi að liggja fyrir í apríl næstkomandi. Þannig að við eigum von á stefnumótun sem byggir á þessari ágætu skýrslu. Hv. þingmaður fór nú yfir ýmis atriði úr henni þannig að ég ætla ekki að endurtaka það. En það er áhugavert að sjá hve mikil sóknarfæri við eigum í matvælaframleiðslu í þeim greinum þar sem við erum ekki sjálfum okkur nóg. Mér er náttúrlega tíðrætt hér um grænmetisræktun og við höfum verið að gefa í þar. Það held ég að sé gríðarlega mikilvægt, líka í ljósi breyttra neysluvenja, en 43% af því grænmeti sem við neytum er innlend framleiðsla og það er mjög mismunandi milli einstakra tegunda. Að sjálfsögðu borðum við meira af innlendum kartöflum og rófum, en t.d. í tilfelli blómkáls þá minnir mig að yfir 90% séu innflutt. Þarna eigum við mikil tækifæri í að gera miklu betur, fyrir utan auðvitað í kornræktinni, sem er um 1% af heildarneyslu. Þegar kemur hins vegar að kjöti, eggjum og mjólkurvörum þá sér búfjárrækt okkur fyrir 90% plús, upp í 99% þegar kemur að mjólkurvörunum. Hins vegar eru framleiðslugreinar mjög misháðar þessum aðföngum sem ég nefndi hér áðan og áhrif af skorti á einhverjum af þessum aðföngum eru mismikil eftir greinum. Til að mynda eru alifugla- og svínarækt háðar innfluttu fóðri. Slíkur skortur myndi ekki hafa áhrif á lambakjötsframleiðslu. Þetta þurfum við því að setja niður fyrir okkur: Hversu háðar eru greinarnar innfluttum aðföngum og hvað þarf að gera til þess að draga úr því hæði, svo að ég orði það nú með þessum hætti? Það sama á í raun og veru við um fiskveiðarnar sem eru háðar innflutningi á eldsneyti o.s.frv. Ég kem nánar að einstökum smáatriðum í lokaræðunni en vil ítreka þakkir mínar til málshefjanda fyrir að setja þetta mikilvæga mál á dagskrá.
Frú forseti. Líkt og fram kemur í skýrslu þjóðaröryggisráðs frá því í fyrra og í skýrslu sem unnin var í kjölfar bankahrunsins og birt var í mars 2009 er staða okkar Íslendinga veikari en nágrannaþjóða þegar kemur að fæðuöryggi. Við erum háð reglulegum innflutningi matvæla og geta til fjölbreyttrar matvælaframleiðslu er takmörkuð. Efnahagshrunið haustið 2008 sýndi okkur ljóslega að gjaldeyrisskortur getur haft alvarleg áhrif. Til að auka fæðuöryggi þjóðarinnar væri því gott að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru í stað örmyntarinnar íslensku krónunnar. Í bankahruninu voru t.d. aðeins til kornbirgðir í landinu til fárra vikna. Ef innflutningur hefði stöðvast og viðskipti lamast, svo sem ef greiðslumiðlun hefði ekki virkað, hefði það ógnað fæðuöryggi með beinum hætti. Greiðslumiðlunarkerfi sem notuð er hér á landi er nú öll í eigu erlendra aðila og falla því ekki að öllu leyti undir íslenska lögsögu, ólíkt því sem var í hruninu. Af því kann íslensku efnahagskerfi að stafa ógn og það varðar þjóðaröryggi að tryggja innlenda greiðslumiðlun. Bæði matvælaframboð og framleiðsla er háð innflutningi aðfanga, svo sem fóðurs, áburðar og umbúða, og hvernig fiskveiðum yrði hagað ef olíubirgðir væru takmarkaðar. Innlend framleiðsla myndi fljótlega dragast saman ef aðgangur að alþjóðlegum mörkuðum skertist. Það blasir því við og hefur gert lengi að við verðum að gera ráðstafanir og áætlanir um neyðarbirgðir innan lands og í hverjum landshluta fyrir sig. Fæðuöryggi gæti verið ógnað með stríði, heimsfaraldri, náttúruhamförum eða vegna loftslagsvár af mannavöldum. Það er nauðsynlegt að leggja mat á mikilvæg svæði vegna fæðuframleiðslu og vatnsöryggis og huga að stefnumótun í landnýtingu til matvælaframleiðslu með tilliti til landkosta og ræktunarmöguleika.
Virðulegur forseti. Ég vil að sjálfsögðu í upphafi þakka hv. málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu og hæstv. forsætisráðherra fyrir þau svör sem hann kom með hér. Ég held að þetta sé mál málanna og það er oft erfitt að koma umræðu um fæðuöryggi á dagskrá og umræðu um matvælaframleiðslu fyrr en að vöruna vantar úti í búð og verðin hafa hækkað. Það er akkúrat sú mynd sem blasir við okkur á næstu mánuðum. Stríðið núna, innrás Rússa í Úkraínu, þessa síðastliðna mánuði er aðeins viðbót á því ástandi sem hafði teiknast hér upp á undanförnum mánuðum og misserum. Kornverð hafði hækkað, bundið við orkuverð, það er skortur á aðföngum eins og áburði. Þetta er allt saman umræða sem við höfum áður tekið í þessum sal og brugðist við með ákveðnum hætti. En það eru fleiri breytur þarna úti eins og bara t.d. það að Kína ákvað að banna notkun á matvælaleifum til svínafóðurs sem jók innflutningsþörf á maís til Kína upp í 30 milljónir tonna úr 5 milljónum tonna. 40% af öllum maís og hveiti af ökrum bandarískra bænda fara til eldsneytisframleiðslu og þar er eftirspurnin núna vegna orkuverðs enn meiri. Þetta er allt saman tákn í stóru myndinni sem við verðum að taka alvarlega og horfa heim til okkar. Ég vil beina því til hæstv. forsætisráðherra, um leið og ég segi að ég var ánægður með svör hennar og þá vinnu sem komin er í gang, að við þurfum á þessum tíma að huga að því að bæta sambönd okkar og styrkja viðskiptasambönd til að tryggja okkur fæðuframboð og aðfangaframboð á næstu mánuðum og misserum. Ég held að við megum raunverulega engan tíma missa í þeim efnum. Ég býst við að sú vinna sem nú er farin í gang geti skilað okkur þeim árangri. En fyrst og síðast held ég, virðulegur forseti, að við verðum að horfa til umgjarðar landbúnaðarins hér og styrkja hana og bæta og hvetja bændur til að slá hvergi af í framleiðslu á þessum viðsjárverðu tímum.
Frú forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir að koma með þetta mál á dagskrá og forsætisráðherra fyrir að gefa yfirlit yfir það hvað verið er að gera. Þegar kemur að fæðuöryggi er mikilvægt að horfa á það út frá hinu flókna kerfi sem það myndar. Þetta er ekki bara það að fæða erlendis frá komi ekki hingað, heldur er þetta miklu stærra mál sem hefur mörg mismunandi kerfi sem við þurfum að fylgjast með og að sama skapi eru mismunandi sviðsmyndir sem við þurfum að hugsa um. Sú sviðsmynd sem við lifum við núna t.d. vegna stríðsins í Úkraínu er sú að kostnaður vegna áburðar rýkur upp, kostnaður vegna bensíns og olíu rýkur upp og verð á korni og fæðu rýkur upp líka og þar að auki á erlendri matvöru. Flest af þessu er skattlagt eða hefur tolla sem þýðir að afkoma ríkisins af þessum vörum hækkar miðað við áætlanir. Ég spyr því: Hvað mælir gegn því að lækka tímabundið þessa tolla, vörugjöld og skatta til að jafna út áhrifin? Ríkið tapar jú ekkert á því að gera slíkt. En það er ekki nóg að horfa bara á þá sviðsmynd sem er núna. Við þurfum líka að hugsa um hvað gerist ef ástandið verður alvarlegra, ef stríð brýst út í Evrópu, nú eða ef við eigum ekki gjaldeyri eins og gerðist árið 2008. En ég ætla að koma nánar að því og því hvernig við byggjum okkur upp fyrir það í minni seinni ræðu.
Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að við ræðum um öryggi þjóðarinnar frá öllum sjónarhornum, líka út frá sjónarhorni fæðuöryggis. Við erum eyland í þeim skilningi að við erum sjálfstæð þjóð, umkringd hafi, en við skulum heldur ekki gleyma því að á alþjóðasviðinu er enginn eyland. Allar þjóðir eru öðrum háðar og við erum ekki sjálfum okkur næg. Þótt við framleiddum nægan mat til að standa undir neyslu þjóðarinnar þá yrði framleiðslan enn háð erlendum aðföngum, tækjum og olíu. Þess vegna eru hagsmunir okkar Íslendinga undir því komnir að í heiminum öllum séu viðskipti frjáls og það ríki friður. Íslenskur landbúnaður og sjávarútvegur gegna mikilvægu hlutverki. Við framleiðum matvöru í hæsta gæðaflokki. Við eigum að styðja áfram við framleiðslu á heilnæmri og hollri íslenskri landbúnaðarvöru og þar er stærsta sóknartækifærið líklega í íslensku grænmeti. En höft og hömlur, t.d. í formi tolla og undanþágna frá samkeppnislögum, gera akkúrat ekki neitt til að tryggja fæðuöryggi okkar. Það sem það gerir helst er að hækka matvælaverð öllum neytendum til óhags. Við erum jafn háð innflutningi á áburði, korni og olíu þótt við leggjum háa tolla á erlendan kjúkling, kartöflur o.fl. Það er mjög mikilvægt að bæta fæðuöryggi þjóðarinnar og það þarf að gera. Við getum náð árangri með því að rafvæða t.d. innlenda framleiðslu og auðvelda bændum áburðarframleiðslu í eigin þágu. En ég vil vara við þeim röddum sem halda því fram að viðskiptahömlur bæti öryggi okkar. Þvert á móti draga þær úr möguleikum okkar til að tryggja nægilegt framboð af fæði ef skortur verður á heimsvísu. Eftir stendur að besta verkfærið okkar í fæðuöryggismálum er að leggja okkar af mörkum til að viðhalda friði í heiminum og tryggja áfram gott og dýpra samstarf við þau ríki sem stefna að sama marki.
Frú forseti. Þetta er gríðarlega mikilvæg umræða og ástæða til að þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu hér, máli sem við í Miðflokknum höfum reynt að vekja athygli á undanfarin ár og birtist skýrt í heildarstefnu okkar í landbúnaðarmálum, mikilvægi fæðuöryggis og lausnirnar á því hvernig megi tryggja það. Þó að umræða um þetta mikilvæga mál komi upp endrum og sinnum, þó einkum þegar um er að ræða einhvers konar neyðarástand á heimsvísu á mörkuðum eða eins og nú er vegna þessa hrikalega stríðs í Úkraínu, hefur skort á eftirfylgni, það hefur skort á aðgerðir. Því velti ég fyrir mér nú hvort þessi umræða muni leiða til þess að ríkisstjórnin ráðist í einhverjar raunverulegar aðgerðir til að treysta fæðuöryggi þjóðarinnar, því að það hefur ekki verið. Það hefur, eins og ég hef oft lýst, verið sótt að íslenskum landbúnaði úr mörgum áttum samtímis. Það sem þarf, ef okkur er alvara með að tryggja fæðuöryggi á Íslandi, er aukinn stuðningur við íslenskan landbúnað og að rýmka fyrir, draga úr reglubyrðinni sem er mjög íþyngjandi fyrir landbúnað okkar í samkeppni við landbúnað annars staðar. Án raunverulegra aðgerða og raunverulegs stuðnings munum við ekki tryggja raunverulegt fæðuöryggi. Ég bíð spenntur eftir því, frú forseti, að sjá hvort þetta verður bara enn ein umræðan, enn ein almenna umræðan, eða hvort áhrifin birtast í raunverulegum aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Það er ekki vanþörf á. Ástandið nú er enn ein áminningin um það sem lá fyrir og hefur legið fyrir lengi. En nú kallar þetta svo sannarlega á viðbrögð og ef þau koma ekki núna, hvenær koma þau þá?
Frú forseti. Lítum á atburði líðandi stundar, jafn hörmulegir og þeir eru þeim sem þar eigast við, sem hvatann sem okkur hefur kannski vantað til að auka, ekki bara fæðuöryggi heldur öryggi okkar og öryggistilfinningu okkar því að eðlilega eru margir hér í vanlíðan og kvíðnir yfir því sem er að gerast í heiminum. En fæðuöryggi er auðvitað bara ein hliðin á teningnum. Við viljum tryggja blómlega byggð um allt land. Það hangir saman við þann meginbúskap sem ferðaþjónustan er orðin á Íslandi. Ekki viljum við hafa hér yfirgefin eyðibýli þar sem enginn búskapur á sér stað. Við vitum að hollmetið sem við hér í þessari matvælakistu við endimörk hins byggilega heims, eins og landið hefur stundum verið kallað, við eigum auðvitað gríðarleg verðmæti í sjó, í lofti og á landi. Kannski var það meginástæðan fyrir því að munkarnir frá Írlandi tóku sér bólfestu hér á sjöttu, sjöundu öld. En hér hefur verið talað um hvata og efndir og „aksjón“ og allt slíkt. Þetta er kærkomið tækifæri til að gera akkúrat þetta, efla hér matvælaframleiðslu, bæði í því eðlilegasta samhengi sem búskapurinn er, við erum með eldið sem er að verða hér jafn verðmætt og sjálfur fiskkvótinn í sjónum sem enn er sífellt rifist um. Við eigum ýmsa möguleika aðra á því að tryggja matvælaöryggi og efla öryggiskennd með íslenskri þjóð á viðsjárverðum tímum. En til langrar framtíðar: Kýlum á það.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, Þórarni Inga Péturssyni, fyrir þessa umræðu um fæðuöryggi íslensku þjóðarinnar og sömuleiðis hæstv. forsætisráðherra fyrir svör hennar áðan. Það er orðin mjög svo áþreifanleg breyting á allri umræðu um fæðuöryggi íslensku þjóðarinnar nú síðustu vikur í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu, stríð í ríki sem hefur lengi verið kallað matarkista Evrópu. Það þarf í raun og veru ekki táknfræðing til að skilja merkingu úkraínska fánans þar sem blár himinn liggur yfir gulum ökrum. Samkvæmt skýrslu um fæðuöryggi á Íslandi, sem kom út 11. febrúar 2021, er talað um fjórar stoðir í fæðuöryggi okkar Íslendinga. Sú fyrsta er að auðlindir til framleiðslu séu til staðar, svo sem fiskstofnar og land til ræktunar. Það er bara mjög mikilvægt að við áttum okkur á að undir þessum lið erum við með fiskstofnana okkar sem eru sterkir og kannski er það sem helst ógnar okkur þar að það er mikilvægt að við tryggjum nýtingu þeirra ræktarjarða sem fyrir eru. Annar liður er að þekking á framleiðslu og tæki til framleiðslu séu til staðar. Þar koma landbúnaðarháskólarnir okkar sterkir inn og tryggja okkur að þekking glatist ekki og að henni sé viðhaldið og hún efld á hverjum tíma. Það er hins vegar þriðji liðurinn, frú forseti, sem menn hafa mestar áhyggjur af sem er að aðgengi að aðföngum sé tryggt fyrir framleiðslu sem mætir þörfum þjóðarinnar, svo sem að olíu, áburði og fóðri. Þar þarf að bregðast verulega við þar sem ljóst er að mikið af þessum aðföngum er nú strax af skornum skammti, svo sem áburður og grunnefni til áburðar. Einnig hafa menn áhyggjur af kjarnfóðri og korni [[Forseti hringir.]]og þeim hráefnum sem nauðsynleg eru í íslenskum landbúnaði. [[Forseti hringir.]] Virðulegur forseti. Þarf að tryggja framleiðsluvilja íslenskra bænda [[Forseti hringir.]]og bæta rekstrargrundvöll og rekstrarumgjörð íslensks landbúnaðar til framtíðar.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu. Hún er þörf, ekki síst í ljósi alvarlegrar stöðu í Úkraínu og áhrifa stríðsins á fæðuöryggi um heim allan, ofan á það sem var orðinn fyrirsjáanlegur vandi. Fæðuöryggi er ævarandi verkefni og það er viðfang stjórnmálanna. Þurrkar og aðrar náttúruvár eiga sinn þátt og kunna að hleypa af stað hungursneyðum. Þá er það hlutverk okkar að deila gæðunum jafnt á meðal almennings. Þá er ótalinn sá þáttur hungursneyðar sem er af mannavöldum, ekki aðeins vegna loftslagsbreytinga heldur ekki síður vegna stríða og styrjalda, vegna ósjálfbærra búskaparhátta og stefnuleysis stjórnvalda víða um heim þegar við tölum um matvælaöryggi. Dæmin sýna tengsl fæðuöryggis og átaka, ekki síst innan lands. Nærtækasta dæmið eru þau átök sem við kennum við arabíska vorið þar sem hækkandi verð á korni til brauðgerðar var meðal annarra þátta hreyfiafl í þeim átökum. Hér er ég svo sem ekki að bera saman innrás rússneskra stjórnvalda í Úkraínu og mótmæli þau og átök sem áttu sér stað þegar arabíska vorið var, heldur að benda á keðjuverkandi áhrif innrásarinnar um heim allan. Það er þekkt stærð í stríðsrekstri að ýta undir hungursneyð og mynda þannig þrýsting á önnur ríki heimsins að halda að sér höndum og blanda sér ekki í átökin. Eins og hæstv. forsætisráðherra kom inn á í ræðu sinni hér áðan eru Úkraína og Rússland leiðandi framleiðendur á korni í heiminum auk annarrar framleiðslu. Áhrifa átakanna mun ótvírætt gæta hér á landi. Við treystum á innflutning í matvælaframleiðslu okkar. Þess vegna er mikilvægt að stjórnvöld stígi inn í núverandi ástand og komi áfram til móts við hækkandi verð á áburði og öðrum aðföngum sem við þurfum til matvælaframleiðslu. Enn mikilvægara til framtíðar er að auka hlut innlendrar framleiðslu á þeim aðföngum sem þarf til matvælaframleiðslu. Það er hluti af því að vera sjálfbær um fæðu að minnka eins og við best getum áhrif utanaðkomandi þátta á matvælaframleiðslu og fæðuöryggi Íslendinga.
Frú forseti. Ísland á fæðuöryggi sitt undir því að hér séu frjáls viðskipti með vörur innan lands sem utan, án þvingana og einokunartilburða. Það er stríð í Evrópu og við þær aðstæður er alveg eðlilegt að við veltum fyrir okkur fæðuöryggi því að við erum langt í frá sjálfbær þegar kemur að matvælaframleiðslu. Því verðum við að treysta á að geta flutt inn ýmiss konar aðföng, m.a. þær vörur sem helst eru fluttar inn frá Úkraínu og Rússlandi en einnig vörur sem Evrópuríkin þurfa í sína framleiðslu. Við erum líka háð því að verð á aðföngum rjúki ekki upp úr öllu valdi. Við erum háð því að hér ríki ekki slíkt ástand að almenningur hafi ekki efni á nauðsynjum því að það er einfaldlega svo að hvort tveggja hækkun á innlendri vöru sem og hækkun á vöruverði erlendis frá, hvort sem er til neyslu eða framleiðslu, getur ógnað fæðuöryggi landsmanna. Það er raunverulega sú staða uppi en ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur því miður lítinn áhuga á að koma heimilunum í landinu til aðstoðar vegna síhækkandi verðlags og verðbólguskots. Virðulegur forseti. Á verðbólgutímum er tímabært að lækka tolla svo að almenningur hafi ráð á að fæða sig og sínar fjölskyldur. Sú haftastefna sem rekin er hér er ekki leiðin að fæðuöryggi heldur á þvert á móti að gera allt sem hægt er til að tryggja almenningi öruggt aðgengi að fæðu. Þá þarf að lækka raforkukostnað til grænmetisræktunar og annarrar landbúnaðarframleiðslu. Það þarf að lagfæra löngu úr sér gengið landbúnaðarkerfi í þágu bænda og í þágu neytenda og einfaldlega gera allt til að auka fæðuöryggi landsmanna. Svona einfalt er það.
Frú forseti. Heimsfaraldur Covid-19 og nú stríðið í Úkraínu hefur sýnt fram á hve mikilvæg innlend matvælaframleiðsla er fyrir öryggi þjóða. Innlend matvælaframleiðsla er sérstaklega mikilvæg þegar þjóð er jafn einangruð og viðkvæm fyrir röskun á innflutningi á matvælum og Ísland. Þess vegna er fullt tilefni til að ráðast í stórsókn í framleiðslu garðyrkjuafurða og styrkja alla aðra matvælaframleiðslu. Aðgengi að ódýrri orku hefur átt stóran þátt í uppbyggingu garðyrkju á Íslandi. Raforkuverð hefur því bein áhrif á það hversu mikið garðyrkjubændur geta framleitt og á hvaða verði þeir selja afurðir sínar til neytenda. Raforka er nú markaðsvara og því þarf að greiða fyrir hana markaðsverð sem sveiflast eftir framboði og eftirspurn. Til að stuðla að aukinni framleiðslu garðyrkjuafurða hefur íslenska ríkið í gegnum tíðina niðurgreitt að ákveðnu marki kostnað garðyrkjubænda við flutning og dreifingu á raforku. Við í Flokki fólksins viljum auka stuðning til garðyrkjubænda með því að lækka enn frekar raforkuverðið til þeirra. Við viljum að á næstu fjórum árum verði niðurgreiddur allur kostnaður við flutning og dreifingu raforku til framleiðslu á garðyrkjuafurðum. Ég vil minna á að Flokkur fólksins hefur lagt fram frumvarp um niðurgreiðslu á raforku til garðyrkjubænda. Frumvarpið er til umfjöllunar í hv. atvinnuveganefnd og að gefnu tilefni vil ég hvetja nefndarmenn til að leggja áherslu á afgreiðslu málsins enda varðar það mikilvægi lands og þjóðar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir þessa umræðu og svör forsætisráðherra hér áðan. Það var merkilegt á þingi Norðurlandaráðs í Malmö í síðustu viku hvað mikið var fjallað um þau mál sem við fjöllum um hér í dag og á svipuðum nótum. Öll nágrannalönd okkar eru að tryggja matvæla- og fæðuöryggi á sínum svæðum. Stríðið í Úkraínu vakti okkur af værum blundi með það. Danskir bændur hafa hætt við 7% minnkun framleiðslu á korni til að tryggja nægt framboð af korni í landinu á næsta ári. Minni framleiðsla átti að vera framlag danskra bænda til kolefnislausari landbúnaðar og standast þær kröfur sem þeir höfðu sett fram. Danir hafa dregið þá ákvörðun til baka þrátt fyrir loftslagsmarkmið sín. Þá var sláandi á Norðurlandaþingi í síðustu viku að finna ótta nágrannaþjóðanna, óttann í tali þeirra um markvissar aðgerðir til að tryggja eigið matvælaöryggi. Íslendingar verða að stórauka uppbyggingu sína á innviðum til að standast þær kröfur sem Evrópuþjóðir standa frammi fyrir um sjálfbærni í matvæla- og orkuframleiðslu. Þá á að vera hægt að skoða stórfellda ræktun repju og annarra slíkra kornafurða í landinu. Virðulegur forseti. Byggja þarf upp korngeymslur sem geyma ásættanlegt magn fyrir þjóðina komi upp sú staða í alþjóðamálum að við verðum að standa á eigin fótum. Í dag eru til birgðir af kornvörum hjá einkafyrirtækjum í landinu til þriggja mánaða. Orkuskipti fyrir landbúnað og skip eru lykilþættir í öryggi þjóðarinnar. Virðulegur forseti. Það kostar að vera sjálfstæð þjóð í stóru harðbýlu landi þar sem afkoma bænda er hluti af öryggiskröfum sem við gerum til matvæla- og fæðuöryggis sjálfstæðrar þjóðar.
Frú forseti. Eins og ég nefndi í ræðu minni áðan er mikilvægt að við horfum á fæðuöryggi frá breiðari grunni, bæði hvernig við tökumst á við það þegar verðlag er að hækka og þetta verður dýrt og líka þegar aðgangur að ýmsum vörum takmarkast. Árið 2008 var Ísland næstum gjaldþrota. Reyndar má deila um það hvort við vorum ekki bara gjaldþrota. Nokkrum dögum áður en fræg sjónvarpsræða var haldin voru gerð plön um það hvernig mætti fara í vöruskipti á fiski í skiptum fyrir lyf, olíu og matvæli. Já, þetta getur gerst á Íslandi. Það er vonandi að sú svarta sviðsmynd verði ekki raunin aftur en það er mikilvægt að við byggjum upp viðbragðsáætlanir og mótvægisaðgerðir til að tryggja að við sem samfélag getum tekist á við ástand sem skapast, hvort sem það er af völdum náttúrunnar eða af mannanna völdum. Mikilvægt er að sú umræða, þær viðbragðsáætlanir og mótvægisaðgerðir séu gerðar núna en ekki korter í kaos.
Virðulegi forseti. Mig langar til að þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir að hefja þessa umræðu. Hún er mikilvæg. Hér á landi hefur umræðan um fæðuöryggi að stórum hluta snúist um fæðusjálfstæði, hvernig við getum orðið sjálfum okkur næg, óháð innflutningi erlendra matvæla. Inn í þá umræðu vil ég nefna tvö mikilvæg atriði. Annars vegar að slíkt sjálfstæði snýst um miklu meira en bara næga framleiðslu innan lands. Hún snýst um það að við getum knúið öll okkar framleiðslutæki með innlendum orkugjöfum, að við getum framleitt tækin sem þarf hér á landi og að önnur aðföng, eins og áburður, fóður, rúlluplast og byggingarefni, séu framleidd hér á landi sömuleiðis. Hitt atriðið er að núverandi stuðningskerfi landbúnaðarins, með tollum og höftum, gerir innlenda framleiðslu ekki sjálfstæðari að þessu leyti. Það er ekki raunhæft markmið að gera íslenska framleiðslu óháða innflutningi. Það er heldur ekki skynsamlegt þegar fórnarkostnaðurinn er til þess fallinn að draga úr viðskiptum okkar við önnur lönd. Milliríkjaviðskipti byggja á því að hver þjóð framleiði á sínu svæði það sem hagkvæmast er og flytji inn það sem hagkvæmast er að framleiða annars staðar. Sú nálgun skilar sér í aukinni hagsæld þjóða og lægra matarverði fyrir fjölskyldur þessa lands. Þótt stríð sé hafið í Evrópu hafa flutningar til Íslands ekki stöðvast. Þeir stöðvuðust heldur ekki í heimsfaraldrinum eða í seinni heimsstyrjöldinni. Reynslan sýnir okkur að það þarf mikið til að milliríkjaviðskipti geti ekki tryggt fæðuöryggi Íslendinga. Þess vegna eigum við að afnema viðskiptahindranir og stuðla að náinni samvinnu þjóða á alþjóðavísu samhliða því að við styðjum við innlenda framleiðslu. Þannig getum við tryggt nægjanlegt framboð af fæðu, ekki með því að einangra okkur enn frekar.
Frú forseti. Það er ánægjulegt að heyra tóninn í hæstv. forsætisráðherra en munu þau skilaboð sem hæstv. ráðherra flytur okkur hér skila sér í raunverulegum aðgerðum? Það er svo sannarlega þörf á þeim aðgerðum, meira en nokkru sinni áður. Ég er ekki viss um að ríkisstjórnin geri sér grein fyrir umfangi vandans sem við er að eiga. Ég hvet fólk til að lesa grein Ernu Bjarnadóttur á Vísi í dag þar sem hún fer yfir raunveruleg áhrif þess sem er að gerast. Þetta kallar á raunverulegar aðgerðir. En hver hefur raunin verið? Það er verið að þrengja að íslenskum landbúnaði úr mörgum áttum samtímis; með því að leggja nýjar álögur á greinina, með því að láta hana keppa við erlendan landbúnað á skakkan hátt, með því að samþykkja óhagfellda tollasamninga og þar fram eftir götunum, í stað þess að viðurkenna það einfaldlega að íslensk matvælaframleiðsla sé gríðarlega mikilvæg fyrir okkar þjóð og það sé þess virði að fjárfesta í henni og liðka fyrir. Það veitir ekki af því að liðka fyrir eins og regluverkið er orðið gagnvart landbúnaði núorðið. Við sjáum líka að í stað þess að auka matvælaframleiðslu er gert ráð fyrir samdrætti. Ég hef oft bent á það að eina atvinnugreinin sem ríkið fjármagnar að einhverju leyti, þar sem gert var ráð fyrir samdrætti miðað við fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar, var landbúnaður. Alls staðar annars staðar var gert ráð fyrir auknum framlögum. Aðeins í landbúnaði var gert ráð fyrir samdrætti. Þetta birtist líka í því að verið er að moka ofan í skurði um allt land og eyðileggja landbúnaðarland í stað þess að auka framleiðslu. Ég hvet hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórnina alla til að kynna sér tillögur Miðflokksins, um stórsókn í matvælaframleiðslu og vinnslu á Íslandi, því að þar er lausnirnar að finna, hvernig hægt er að gera þetta, hvernig hægt er að láta verkin tala.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka kærlega fyrir þessa góðu umræðu sem hér hefur átt sér stað og sérstakar þakkir til forsætisráðherra fyrir sína góðu ræðu. Mig langar hér í byrjun að koma aðeins inn á það að sumum hv. þingmönnum hefur orðið tíðrætt um tolla og höft. Ég vil bara hvetja hv. þingmenn til að kynna sér tollskrána og fara yfir það á hvað við erum að leggja tolla. Þegar menn átta sig á því að 87% af þeim matvælum sem eru flutt hingað til lands eru án tolla þá held ég að menn hægi aðeins á sér í þessari umræðu. Það er ekki það sem stendur okkur fyrir þrifum. Það sem hugsanlega blasir við okkur núna er að hnökrar komi á aðfangakeðjuna til landsins. Það er mjög mikilvægt í því samhengi að við hugsum til þess og setjum okkur það markmið að við séum með, mitt mat, tveggja ára birgðir af korni, olíu og áburði, að það séu bara til birgðir af þessu, hvort sem við eigum við stríð eða heimsfaraldur eða vegna veðurfars. Það er mjög mikilvægt upp á okkar innlendu framleiðslu að standa vörð um þetta. Það er gríðarlega mikilvægt. Og síðast en ekki síst þurfum við að endurskoða starfsskilyrði landbúnaðarins heima til þess að gera honum kleift að takast á við þessi verkefni. Ég bendi bara á eitt lítið atriði hér í restina, frú forseti. Við getum bætt mjög mikið í í ræktun korns. Við erum að framleiða núna 6.500–7.000 tonn en neyslan er 150.000 tonn bara í dýrafóðri. Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir mig.
Frú forseti. Ég ítreka þakkir til þeirra sem hér hafa tjáð sig og er mjög ánægjulegt að finna þennan samhljóm hér í þinginu um þetta mikilvæga mál sem hefur í raun og veru verið mikilvægt mjög lengi en var fyrst sett á dagskrá á vettvangi þjóðaröryggisráðs 2018, en þá strax var það sett á dagskrá. Þá var verið að hugsa um þessa langtímastefnumótun en ég ítreka líka það sem ég sagði í fyrri ræðu að ég setti strax af stað hóp til að skilgreina neyðarbirgðir um leið og brast á með þessum skelfilegu tíðindum frá Úkraínu. Sá hópur vinnur undir forystu þjóðaröryggisráðs og horfir á þessa ólíku þætti, ekki bara matvælin. Hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson nefndi aðstoð við bændur og ég vil minna á þann stuðning sem var greiddur út samkvæmt ákvörðun í fjárlögum til að mæta hækkunum á áburðarverði. Eins vil ég minna á fæðuöryggisstefnuna sem er von á núna í apríl sem er þá til lengri tíma. En stóra málið í þessu er að hér finnst mér í senn fara saman öryggissjónarmið og líka sóknarfæri því við eigum auðvitað ótrúleg tækifæri í innlendri matvælaframleiðslu. Hér hafa þingmenn rætt um garðyrkju og ég minni á þann viðbótarstuðning sem við settum til garðyrkjubænda, fjórðungsaukningu á stuðningi til garðyrkjubænda, og mætti gera betur, enda er alveg gríðarleg þörf, tel ég vera, fyrir aukið framboð á innlendu grænmeti. Það eru sóknarfæri í kornframleiðslunni og í nýsköpuninni sem við erum að sjá um land allt, ekki síst með tilkomu nýs matvælasjóðs sem hefur beinlínis verið afl sem hefur leyst úr læðingi alveg ótrúlega krafta hringinn í kringum landið af alls kyns nýsköpun og frumsköpun í matvælaframleiðslu. Ég held því að þarna séu ekki bara mikilvæg mál sem varða öryggi okkar og fæðuöryggi heldur líka sóknarfæri, ekki bara til innlendrar neyslu heldur líka til útflutnings og ég fagna þeim samhljómi sem mér finnst ég finna hér í þessum sal, alla vega hjá mörgum hv. þingmönnum.
Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, til að ljúka við þær fyrirspurnir sem liggja fyrir.
Virðulegi forseti. Frá því að þessi fyrirspurn var lögð fram í byrjun febrúar hefur verðbólgan haldið áfram að hækka og mældist 6,2% núna í febrúar og það má búast við hátt í 7% verðbólgu í nýjum tölum Hagstofunnar í fyrramálið. Seinni fasi Covid-krísunnar efnahagslega séð snýr að endurræsingu hagkerfa heimsins og það lá fyrir að þrýstingur myndi skapast á hrávörumörkuðum vegna þessa. Eins hafa verið merki um þrýsting á íbúðamarkaði hér heima í marga mánuði. Margir vöruðu við þessu en enginn í ríkisstjórn vildi hlusta á það. Seinagangur í viðbrögðum í tengslum við Covid ól af sér verulegt efnahagslegt ójafnvægi fyrir tveimur árum. Núna virðist sama staða vera komin upp. Í ofanálag hefur brotist út stríð í Evrópu sem ýkir verðlagsþróunina hér á landi. Einu svörin sem hafa komið fram hjá hæstv. fjármálaráðherra hingað til er samtal við einn banka um að aðeins tvö húsnæðislán séu í vanskilum. Þetta svar veldur mér áhyggjum, virðulegi forseti. Ef fólk er í fjárhagsvandræðum er húsnæðislánið það síðasta sem þú hættir að borga. Ef þetta er mælikvarði á hvenær grípa eigi inn í, gamlar tölur um fólk sem er að missa húsin sín, þá er eitthvað að. Því er mjög gott að fá þessa umræðu inn í þingið með skýrum hætti og ég hlakka til að fá greinargóð svör frá hæstv. ráðherra um hvernig hagstjórninni er háttað í fjármálaráðuneytinu. Í fyrsta lagi: Hefur legið fyrir aðgerðaáætlun í ráðuneytinu um viðbrögð við miklum kostnaðarhækkunum í hagkerfinu og á húsnæðismarkaði vegna Covid í ljósi skýrra merkja um verðþrýsting? Í öðru lagi: Fylgist ráðuneytið með áhrifum hraðra vaxtabreytinga á greiðslubyrði fólks í viðkvæmri stöðu og ungs fólks og hvaða greiningarvinna liggur þar nákvæmlega að baki? Í þriðja lagi: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að bregðast við til skamms tíma til að létta undir með því fólki sem verðbólgan og afleiðingar hennar bitnar hvað verst á? Og að lokum: Hvaða aðgerðir eru í burðarliðnum hjá ríkisstjórninni til að auka framboð á húsnæði í landinu? Síðasti þátturinn snýr vissulega að langtímaúrræðum sem mikið hefur verið rætt um hér í þinginu en það verður forvitnilegt að heyra hvaða vinna til skamms tíma er í gangi núna í fjármálaráðuneytinu og hvernig hún mun birtast okkur á þessum síðustu vikum þingsins.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að svara því sem snýr að aðgerðaáætlun, hvort hún hafi legið fyrir og hvernig ríkisstjórnin ætli að bregðast við til skamms tíma. Þessu hvoru tveggja er hægt að svara með því að vísa í beitingu efnahagsstefnunnar undanfarið. Við höfum síðastliðin tvö ár látið aðgerðir okkar snúast um að verja atvinnu, verja lífskjör, kaupmátt almennings, styðja greinar sem hafa fundið hvað mest fyrir faraldrinum og reynt að tryggja viðspyrnu, vernd og skilyrði vaxtar þegar heimsfaraldrinum myndi ljúka. Umfang styrkja og ríkisábyrgða og hlutabóta var umtalsvert og tók mið af ástandinu. Það er samdóma álit óháðra aðila að vel hafi tekist til. Fjárhagsstaða heimilanna er sterk í dag og kaupmáttur allra tekjutíunda óx árið 2020. Hagvísar fyrir nýliðið ár benda til þess að sú þróun hafi haldið áfram. Kaupmáttur óx í fyrra. Á síðasta ári var kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann orðinn þriðjungi hærri en fyrir áratug. Þá bendir lífskjararannsókn Hagstofunnar til þess að hlutfall heimila sem eiga erfitt með að ná endum saman hafi aldrei verið lægra en árið 2021, enda voru vanskil heimilanna nálægt sögulegu lágmarki. Það er ekki bara símtal í einn banka sem sýnir fram á þetta heldur eru þetta opinberar tölur, rannsóknir á lífskjörum í landinu, sem eru til vitnis um þetta. Þá hefur leiguverð haldist nokkuð stöðugt þrátt fyrir verulega hækkun fasteignaverðs. Þetta verður að hafa í huga. Undanfarið ár hefur verðbólga aukist nokkuð, það er engin spurning og er áhyggjuefni, og húsnæðisverðið hefur drifið þá þróun áfram. Sú þróun einskorðast ekki við Ísland, enda er hún afleiðing þess að heimshagkerfið er að komast betur og hraðar út úr kreppunni en reiknað var með. Þegar litið er til sam-evrópsks mælikvarða á verðbólgu er verðbólgan, ef eitthvað er, nokkuð lægri á Íslandi en annars staðar í Evrópu. Efnahagsstefnunni nú er ætlað að bregðast við aukinni verðbólgu og draga úr hættunni á því að hún leiði til þess efnahagslega óstöðugleika sem lengi einkenndi íslenskt efnahagslíf. Í ár verður því dregið úr stuðningi ríkisfjármálanna við hagkerfið, sem er nauðsynlegt skref til að stöðva hækkun skuldahlutfallsins. Áframhaldandi stuðningsaðgerðir nú myndu valda meiri halla ríkissjóðs en ella, ýta undir verðbólgu og vinna gegn hagsmunum heimila og fyrirtækja. Síðustu ár höfum við ráðist í kerfisbreytingar í því skyni að draga úr sveiflum og auka sveigjanleika og viðnámsþrótt heimila með góðum árangri. Nýlegar breytingar á tekjuskattskerfinu hafa lækkað skattbyrði og jaðarskatta þeirra tekjulægstu umtalsvert og eins og ég hef rakið hefur kaupmáttur tekjulægri heimila verið vaxandi undanfarin ár. Stimpilgjöld á lánaskjölum hafa verið afnumin og þök sett á umframgreiðslugjöld, sem eru auk þess engin á lánum með breytilegum vöxtum. Svigrúm fólks til að endurfjármagna lán við breyttar aðstæður hefur því stóraukist. Við sjáum að mikill hreyfanleiki er á lánamarkaði og aukin ásókn hefur verið í lán á föstum vöxtum. Skuldir heimilanna eru nú meira en þriðjungi lægri, í hlutfalli við ráðstöfunartekjur, en fyrir áratug síðan. Í hlutfalli við landsframleiðslu eru skuldir heimilanna hvergi lægri á Norðurlöndum en hér og í þrjátíu ár hafa raunvextir á húsnæðislánum ekki verið lægri. Það eru í raun og veru frábær kjör á húsnæðislánum í dag, þau bestu í áratugi. Það skiptir máli. Samandregið höfum við kosið að vinna gegn sveiflum í efnahagslífinu með heilbrigðri heildarumgjörð, frekar en að ráðast í sértækar aðgerðir í hvert sinn sem verðbólga fer tímabundið yfir markmið Seðlabankans. Þannig hafa heimili og fyrirtæki svigrúm til að bregðast tímanlega og skynsamlega við breytingum í hagkerfinu á eigin forsendum, líkt og í kjölfar heimsfaraldursins. Ráðuneytið fylgist auðvitað með áhrifum vaxtabreytinga á greiðslubyrði fólks í viðkvæmri stöðu og ungs fólks að því marki sem gögn leyfa. Þá er einnig fylgst með þróun skuldsetningar og greiðslubyrði heimila á vettvangi fjármálastöðugleikanefndar. Við erum að styðjast við gögn Seðlabankans um ný lán sem innihalda upplýsingar um skuldsetningu, greiðslubyrðarhlutföll og tegundir lána frá einum mánuði til annars og þetta eru gögn sem fyrst og fremst ná til nýrra lána. Við þurfum að beina sjónum okkar að því hvað er skynsamlegt að gera til þess að ná til lengri tíma jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar á húsnæðismarkaði en nýlega skipaði ríkisstjórnin starfshóp [[Forseti hringir.]]um umbætur á húsnæðismarkaði sem hefur tekið til starfa og við höfum væntingar um að á komandi vikum komi tillögur frá starfshópnum.
Virðulegi forseti. Óhjákvæmilegt var að fara aðeins yfir fortíðina vegna þess að því var haldið fram hér að ríkisstjórnin hefði ekki gripið til aðgerða vegna aðstæðna fyrir nokkrum misserum síðan sem hefði valdið einhverjum gríðarlegum vanda. En sá vandi er ekki að birtast okkur í lífskjaramælingum á Íslandi í dag, þvert á móti. Lífskjör hafa vaxið ár frá ári og kaupmáttur fór vaxandi í heimsfaraldrinum. Þetta er staðan, staða heimilanna hefur ekki áður verið betri og raunvaxtastig húsnæðislána ekki verið jafn lágt í langan tíma. Varðandi skuldastöðu ríkissjóðs, sem hv. þingmenn hafa komið inn á, fleiri en einn, þá var ég svo sem ekkert að lýsa áhyggjum af henni. Ég var bara að segja að það er rétt að beita ríkisfjármálunum af krafti, taka á sig hallareksturinn þegar aðstæður í hagkerfinu kalla á það. En þegar hagkerfið hefur tekið við sér, atvinnuleysi er horfið, slakinn farinn úr hagkerfinu, þá á aftur að fara að beita meira aðhaldi og það er ekki bara til þess að við söfnum ekki skuldum, það er einmitt m.a. vegna verðbólgunnar þannig að menn séu ekki að ýta undir verðbólguna á röngum tíma í hagsveiflunni. Það væri óskynsamlegt. Menn kalla eftir því að vextir hér verði eins og í útlöndum, það væri að sjálfsögðu eftirsóknarvert en það þarf margt að fylgja. Þá fá menn væntanlega líka launahækkanir eins og í útlöndum, ekki launahækkanir eins og á Íslandi miðað við vaxtastig eins og er þar. Þetta þarf að haldast í hendur og að hluta til finnst mér stundum eins og við séum að tala um það hvort eigi að koma á undan. Ég held það væri skynsamlegt að við myndum byrja á því að gera kjarasamninga sem samrýmast ástandinu í hagkerfinu en ekki þvinga það fram í gegnum það að skipta út gjaldmiðlinum, svo dæmi sé tekið, og sannarlega verður það ekki þvingað fram með því að koma bara með lægri vexti. Aðgerðirnar sem koma til álita eru einfaldlega tilfærslukerfi, barnabótakerfið, leigubætur og annað þess háttar. Þetta eru tilfærslukerfi sem hafa reynst vel og skilað árangri og við horfum til þess að nýta ef við sjáum vandann birtast hjá þessum viðkvæmu hópum. Varðandi húsnæðismarkaðinn [[Forseti hringir.]]sérstaklega ætla ég bara að segja hérna í lokin: Ég hef eiginlega meiri áhyggjur af þeim sem eru enn utan húsnæðismarkaðar en af þeim sem eru komnir inn á húsnæðismarkaðinn. Veggurinn inn á húsnæðismarkaðinn er alltaf að hækka. Það er orðið sjálfstætt stærra áhyggjuefni.
Virðulegur forseti. Í kjördæmavikunni heimsóttum við Sjálfstæðismenn í Reykjavík m.a. verkfræði- og ráðgjafarfyrirtæki. Atvinnurekendur í þeim geira höfðu næg umkvörtunarefni fyrir okkur þingmenn og borgarfulltrúa, m.a. töldu þeir sig reka þjálfunarbúðir fyrir ríkisstarfsmenn. Það væri sem sagt viðvarandi vandamál á þessum vinnustöðum að ríkið tæki frá þeim starfskrafta. Þegar hið opinbera auglýsir eftir háskólamenntuðum sérfræðingum með reynslu stökkva þeir til og yfir í hlýjan og öruggan faðm ríkisins, yfir í góð eða betri laun, meira starfsöryggi og styttingu vinnuvikunnar og hver getur álasað þeim. Eftir þessar heimsóknir sendi ég hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra því fyrirspurn um hvort hann hefði upplýsingar um umfang sérfræðinga sem færa sig frá einkageiranum yfir til hins opinbera. Þetta er vandamál. Þessi samkeppni um starfsfólk er ekki minni í sveitarfélögunum en Reykjavíkurborg, þar sem stjórnsýslan hefur þanist út, hefur m.a. nýlega ákveðið að fara í samkeppni við einkaaðila um tæknimenntaða sérfræðinga við stafræna umbreytingu í borginni. Hæstv. ráðherra ræður víst ekki, og því miður ekki, ríkjum í Ráðhúsinu en ég myndi vilja vita hvort hann muni beita sér fyrir aukinni úthýsingu verkefna og aðkeyptri þjónustu ríkisins í stað mannaráðninga. Við vitum að starfsmannahald hins opinbera hefur vaxið jafnt og þétt og fjölgun opinberra starfa hefur verið mikil. Samkvæmt tölum Hagstofunnar voru launþegar hjá hinu opinbera þriðjungur af heildarfjölda launafólks í landinu á síðasta ári. Fjölgun launafólks í opinbera geiranum á sér örugglega eðlilegar skýringar að einhverju leyti, m.a. í heilbrigðisgeiranum. Það væri gagnlegt að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra um það hvort þróun starfsmannamála hjá hinu opinbera sé eðlileg og hvort stefnubreytingar sé að vænta í þeim málum, m.a., eins og ég hef nefnt, með aukinni útvistun.
Virðulegur forseti. Hér ætla ég að leggja þann skilning í fyrirspurnina að með opinbera vinnumarkaðinum sé kannski fyrst og fremst átt við starfsmenn ríkisins en það er sá hluti vinnumarkaðarins sem fellur undir mína ábyrgð. Störfum hjá ríkinu sem gera ráð fyrir menntun á háskólastigi hefur á undanförnum árum fjölgað í samræmi við auknar kröfur um sérfræðiþekkingu. Samhliða þessari þróun hefur heldur dregið úr þörf fyrir störf sem gera ráð fyrir grunnmenntun eða námi á framhaldsstigi. Einn þáttur í þessari þróun hefur verið sá að talin hefur verið þörf fyrir að færa menntun og færni sumra fjölmennra starfstétta ríkisins upp á háskólastig. Sem dæmi um þetta frá árum áður má taka menntun hjúkrunarfræðinga en sem nýlegra dæmi mætti nefna nám lögregluþjóna. Annar þáttur felst í áhrifum af mannfjöldaþróuninni, sem hefur t.d. falið í sér mikla aukningu í umsvifum framhaldsskólakerfisins en ekki síður háskólastigsins. Í seinni tíð gætir af vaxandi þunga áhrifa af öldrun þjóðarinnar sem kallar á aukna starfsemi heilbrigðisþjónustunnar. Hlutfall þeirra starfsmanna ríkisins sem eru háskólamenntaðir hækkaði úr 56% í 64% frá árinu 2010 til ársins 2021, samkvæmt gögnum frá Fjársýslu ríkisins. Hækkun hlutfallsins felur í sér fjölgun um 2.412 þúsund ársverk eða sem svarar til 24% aukningar. Þessi þróun endurspeglast t.d. í fjölgun starfa innan heilbrigðiskerfisins, þar sem um 43% ríkisstarfsmanna starfa. Ársverkum háskólamenntaðra heilbrigðisstétta sem starfa hjá ríkinu fjölgaði um rúmlega 30% á árunum 2010 til 2021, en hjúkrunarfræðingum hefur fjölgað um 33% og læknum um 31%. Ég gæti haldið áfram að telja upp svona dæmi. Ósérhæfðum störfum hjá ríkinu fækkaði sem sagt úr rúmlega 7.800 í rúmlega 6.800, eða úr u.þ.b. 44% af heildarfjölda í 36%, og að hluta til skýrist sú þróun af því að í ársbyrjun 2011 fluttust 950 stöðugildi frá ríki til sveitarfélaga í tengslum við flutning málefna fatlaðra en þar voru aðeins um 20% háskólamenntaðir. Það þarf því að rýna þessi gögn mjög vel til að sjá heildarmyndina en þessi framvinda í samsetningu starfsmanna fylgdist í raun að við þá þróun sem hefur átt sér stað á Íslandi á fjölda háskólamenntaðra síðastliðinn áratug eða svo. Við höfum ekki tölur til að fara yfir það hversu margir háskólamenntaðir hafa horfið af almenna markaðnum yfir til stofnana ríkisins, hvorki tímabundið né varanlega, né á hinn bóginn höfum við tölur um hve margir háskólamenntaðir hafi horfið frá stofnunum ríkisins yfir á almenna markaðinn þannig að það er erfitt að svara því nákvæmlega. En auðvitað tökum við alvarlega ábendingum sem við fáum, eins og mér virðist hv. þingmaður hafa fengið í þessari heimsókn, um að starfskjörin almennt á opinbera markaðnum séu orðin betri en gengur og gerist á almenna markaðnum. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar, mjög sterkt, að almenni markaðurinn yrði að vera leiðandi og ríkið þyrfti að gæta sín á því að vera ekki leiðandi í starfskjaraþróun í landinu eða launaþróun. Hins vegar er það svo að það hentar sumum, að því er virðist, betur að búa við það umhverfi sem ríkið býður upp á og við höfum svo sem alveg nýleg dæmi um hvað það þýðir. Við sjáum bara hvað gerðist hérna í heimsfaraldrinum. Hvaðan töpuðust störfin? Við sögðum engum upp hjá ríkinu en það urðu 20.000 manns atvinnulaus. Öll störfin töpuðust í einkageiranum og að því leyti til má segja að það sé almennt meira starfsöryggi, ef við erum að ganga í gegnum efnahagsþrengingar, á hinum opinbera vinnumarkaði en á almenna vinnumarkaðnum. Það mætti tína fleira til sem varðar lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og fleira mætti fara út í sem ég ætla ekki að gera. En ég held að við þurfum að fylgjast með ábendingum af þessum toga og rétt í lokin ætla ég að segja að það væri ekki óæskilegt að við værum með einn svona nokkuð samræmdan vinnumarkað í framtíðinni sem beinir fyrst og fremst flæði vinnuafls í arðbær verkefni og bætt lífskjör og þar með yrði lítil þörf fyrir að hið opinbera hlutist til um hvaða starfsvettvang fólk velur sér, svo sem með því að sporna sérstaklega gegn því að það gangi til starfa hjá hinu opinbera hafi það háskólamenntun. Það myndu menn kannski ekkert sérstaklega vilja. Varðandi útvistunarstefnuna þá held ég að við þurfum að gæta að því að virðisaukaskattskerfið sé ekki að skapa óeðlilega [[Forseti hringir.]]hvata til þess að taka verkefni til sín og forðast það að þurfa að sitja uppi með virðisaukaskatt af því að kaupa aðkeypta þjónustu. En ég hef þá trú að eðlilegt samspil þurfi að vera á milli útseldra verkefna og þess sem ríkið hefur innan húss.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Það er alltaf fagnaðarefni þegar þingmenn Sjálfstæðisflokksins leyfa sér að tala með þessum hætti en allt of sjaldgæft. Ég tek undir þessar hugmyndir hv. þingmanns og áhyggjur af því hver þróunin er að verða hjá ríkinu að þessu leyti og hver staða einkageirans er gagnvart hinu opinbera að þessu leyti sömuleiðis. Ég fagna orðum hæstv. fjármálaráðherra varðandi útvistun verkefna því að það var sérstakt að fylgjast með því hver stefnan var allt síðasta kjörtímabil, ekki síst í heilbrigðiskerfinu sem hv. þingmaður var að tala um. Ég held því að það væri mjög af hinu góða að opna augu ríkisstjórnarinnar og ekki síst Sjálfstæðisflokksins fyrir þessum veruleika, að við erum að horfa á þetta starfsöryggi og þessar breytur hjá ríkinu og það má ekki verða þannig að vegna þungans af hálfu ríkisins eigi einkaframtakið mjög undir högg að sækja.
Virðulegur forseti. Já, það er margt sem þarf að hafa í huga þegar laun eru borin saman á milli markaða. Það má nefna lífeyrisréttindin í því sambandi og ég er með það á minni þingmálaskrá að leggja fram mál sem tengist lífskjarasamningunum og hefur áður komið fyrir Alþingi, um hina svokölluðu tilgreindu séreign sem er ætlað að tryggja eitt skrefið í átt að því að jafna kjör á milli markaðanna. En hinu opinbera og almenna markaðnum hefur gengið afleitlega að framkvæma þennan samanburð og menn horfa mjög ólíkum augum á það hvort kjörin eru betri á opinbera markaðnum eða almenna. Eins og sakir standa vilja stéttarfélög opinberra starfsmanna meina að það halli mjög á þá. En á sama tíma telur atvinnurekendahliðin að kjörin séu síst verri hjá hinu opinbera. Við höfum verið í þessu samtali í mörg ár. Við höfum komið á fót starfskjaranefnd, farið í tölfræðigreiningar og það gengur hvorki né rekur, svo að ég segi það bara alveg eins og er, það ber enn töluvert mikið í milli. En af hverju skyldi það vera mikilvægt að almenni markaðurinn sé leiðandi? Mér finnst oft og tíðum lítið fara fyrir skilningi á því í almennri umræðu en hins vegar fengum við þetta dæmi sem ég nefndi hér áðan, óvænt og því miður algerlega óumbeðið, upp í hendurnar eða í fangið öllu heldur þar sem við lentum í niðursveiflu sem fyrst og fremst bitnaði á einkageiranum. Þá sjáum við hvað gerist í hagkerfinu. Við sjáum hvað gerist í ríkisfjármálunum þegar verðmætasköpun stöðvast í almenna geiranum. Þá koma skatttekjur einfaldlega ekki í ríkiskassann og við stöndum skyndilega frammi fyrir því að það skortir 100 til 300 milljarða til að halda úti opinberri þjónustu. Þess vegna verður að tryggja að það sé aðlaðandi og samkeppnishæft umhverfi á hinum almenna vinnumarkaði.