Forseti vill tilkynna hv. þingmönnum að hann hefur í morgun sent forseta neðri deildar breska þingsins, John Bercow, samúðarkveðju vegna hinna hryllilegu hryðjuverka sem áttu sér stað í Manchester í gærkvöldi.
Borist hefur bréf frá varaformanni þingflokks Framsóknarflokksins um að 2. þm. Norðvest., Gunnar Bragi Sveinsson, verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í kjördæminu, Sigurður Páll Jónsson. Sigurður Páll Jónsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.
Frú forseti. Ég vil þakka forseta fyrir að hafa brugðist skjótt við og sent samúðarbréf fyrir hönd þingsins vegna þessara hræðilegu atburða sem áttu sér stað í Manchester í gærkvöldi. Viðbjóðsleg árás sem beint var gegn saklausu fólki, börnum og ungmennum. Við gerum annað svo sem lítið á þessari stundu en að fordæma slíkt illvirki og vottum aðstandendum fórnarlambanna samúð og stöndum með vinum okkar Bretum nú sem endranær í baráttu þeirra fyrir að tryggja öryggi og frið í landi sínu og í heimshluta okkar. Það var ætlun mín hér að ræða nokkur atriði um störf þingsins. En ég læt þess einungis getið nú að þjóðaröryggisráð kom saman í fyrsta sinn í gær. Alþingi hafði áður með víðtækri samstöðu samþykkt þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland þar sem horft er með heildstæðum hætti á öryggismál og þær margbreytilegu áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Við Íslendingar erum mjög lánsöm þjóð, að búa við friðsæld, öryggi og stöðugleika. En því miður, eins og allt of margar vinaþjóðir okkar í okkar heimshluta hafa fengið að reyna á eigin skinni, er sú staða ekki sjálfgefin. Það er atriði sem við alþingismenn þurfum ávallt að hafa í huga í störfum okkar og þegar við ræðum utanríkisstefnu okkar og hagsmuni okkar íbúa.
Frú forseti. Ég tek undir það og væntanlega þingheimur allur og við sendum samúðarkveðjur okkar til Breta og aðstandenda þeirra sem urðu fyrir þessari ömurlegu árás. Ég ætlaði að ræða hér málefni Hússtjórnarskólans á Hallormsstað og þá sorgarsögu sem við erum að verða vitni að í dag þar sem mennta- og menningarmálaráðherra hefur tekið þá ákvörðun að framlengja ekki samning við skólann. Skólinn hefur starfað síðan 1930. Á sama tíma og verið er að leggja niður starfsemi skólans á líka að svíkja loforð um uppbyggingu menningarhúss, en fyrrverandi menntamálaráðherra Sjálfstæðisflokksins, Illugi Gunnarsson, flaug í skyndi austur á Egilsstaði og undirritaði viljayfirlýsingu þar sem fjármagni var lofað á næsta ári í byggingu þess. Hvað er menning ef ekki hússtjórnarskóli, m.a.? Margar hugmyndir hafa verið viðraðar í ráðuneytinu til að auka ásókn nemenda og breyta námsbrautarskilgreiningum til að laða að nemendur, en það hefur ekki fengið mikinn hljómgrunn í mennta- og menningarmálaráðuneytinu þar sem það hefur ekki fallið undir hin formlegu, hefðbundnu bóklegu fög. Á sama tíma tölum við gjarnan um að við þurfum að auka verknám. Fulltrúar skólans hafa lagt fram ýmsar tillögur um nám, m.a. fyrir þá sem hyggja á frekara nám í matvælatengdum greinum eða framreiðslu, þá sem vilja afla sér undirbúnings fyrir nám í klæðskeraiðn eða textílhönnun, vegna þess að þar er jú sérstakt færi í dag. Nemendur hafa líka fengið þarna undirstöðu undir frekara matreiðslunám, í ferðaþjónustu, færni í þrifum á eldhúsi og framleiðslu, sem við vitum að full þörf er á í dag. Þarna er hægt að inna þessa kennslu af hendi, þarna er þekkingin til staðar. En ráðherra hefur kosið að nýta sér ekki þessa þekkingu með því að framlengja ekki samninginn. [[Forseti hringir.]]Það er mjög miður, virðulegi forseti.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir orð þeirra sem hér hafa staðið í ræðustóli um samúðarkveðjur til Breta vegna þessarar hryllilegu árásar í Manchester-borg í gærkvöldi. Ég tek hér til máls undir liðnum störf þingsins og aldrei þessu vant ætla ég einmitt að ræða um störf þingsins. Nú eru fáir þingfundadagar eftir og hjólin eru heldur betur farin að snúast, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Núna á að leggja allt kapp á að koma í gegn sem flestum málum. Mörg mál munu ekki hljóta brautargengi og eðlilega afgreiðslu á þessu þingi vegna þess að í 48. gr. þingskapalaga er meinlegur galli sem kemur í veg fyrir að þingmál geti lifað t.d. frá þessu vori núna og fram á haust. 27 mál bíða 1. umr. samkvæmt vef Alþingis nú í morgun, 58 mál eru í nefndum, 12 mál bíða 2. umr., fjögur mál eru komin í nefnd eftir 2. umr. og sjö mál bíða 3. umr. Það er alveg ljóst að einungis brot af þessum málum, rétt eins og á öllum öðrum þingum, mun ná fram að ganga og fá eðlilega umræðu og afgreiðslu hér í þingsal. Það er bagalegt og kemur í raun í veg fyrir að Alþingi nái að rækja sitt eftirlitshlutverk, að Alþingi nái að taka frumkvæði í málum. Það er mjög bagalegt. Við mælum hér fyrir málum aftur og aftur og aftur. Við tökum þau fyrir í nefndum aftur og aftur og aftur. Fáum sömu umsagnirnar aftur og aftur og aftur. Það er ekki að furða að almenningur hafi lítið traust og litla tiltrú á starfsháttum Alþingis þegar svona lagað er.
Hæstv. forseti. Þegar náttúruvernd ber á góma eru allir sammála um að virðing og umgengni skuli vera í hávegum höfð. Gott og vel. Náttúran skal njóta vafans, sem algengt er að heyra. Þegar ég flutti mína jómfrúrræðu hér á Alþingi á haustdögum 2013 hafði ári áður gengið mikið af síld á fjörur í Kolgrafafirði, svo um munaði. Mín ræða snerist um hvað sagan segði okkur, en til eru heimildir aftur til fyrri hluta síðustu aldar um slíkan síldardauða með nokkuð reglulegu millibili, og hvernig brugðist var við veturinn 2011–2012. Eitt af því sem ráðist var í og kostaði mikla fjármuni var að urða síldina eða hluta af henni í gryfjum við sjávarmálið. Á síðasta ári var gefin út niðurstaða athugunar á lífríkinu í firðinum frá þessum atburði. Sagði þar að lífríkið væri komið í eðlilegt horf nema hvað grútarmengun væri töluverð úr þessum gryfjum þar sem síldin var urðuð. Af þessu dæmi má ráða að náttúran sér um sig og ekki er alltaf gott að grípa þar inn í. Þessi mengun sem eftir er í Kolgrafafirði er af mannavöldum. Eyjarnar á Breiðafirði eru margar og var búið á þeim mörgum í gegnum tíðina. Lifði fólkið í friði og sátt af því sem náttúran gaf. Það má segja að eyjunum hafi liðið vel í þeirri sambúð. Í dag eru flestar eyjar komnar í eyði. Á þeim eyjum sem ekki er sinnt er ástandið ekki gott. Mikil hvönn, njóli og annað illgresi auk uppfoks og ágangs sjávar. Einhverjar eyjar eru friðaðar og segja þeir sem til þekkja að þær séu illa farnar. Nokkrir frístundabændur eru farnir að láta fé í eyjar og þá hverfur illgresið og eyjar grænka á ný. Samspil mannsins við náttúruna með nýtingu og virðingu og þekkingu er það sem gefur lífinu gildi. Öfgar eru eitthvað sem náttúrunni gengur betur að höndla en okkur mannfólkinu.
Virðulegi forseti. Mig langar að lesa upp smá texta sem lesinn var fyrir okkur þingmenn í þingmannaveislunni um daginn. Sá texti var mjög áhugaverður, finnst mér, fyrir störf okkar sem þingmanna. Þessi texti var ritaður á 17. öld, eða 1631, af skrifara Alþingis og er elsta heimild frá skrifara Alþingis. Hann hljóðar svo: „Eg lofa og játa, að í þeim málum, sem hér verða dæmd, hvort heldur þau áhræra líf, góz eður æru, þá vil eg skrifa rétt sem hér verður dæmt, og ekki í nokkurn máta álíta vild, makt, skyldugleika, gunst eða gjafir, hatur, öfund eða óvild, heldur alleinasta hafa guð og réttdæmið mér fyrir augum og skrifa réttiliga eptir því, sem hér verður dæmt, eða alt, hvað mér ber að skrifa, svo vel fyrir þann fátæka sem þann ríka, hinn tiginborna sem hinn ótigna, svo vel fyrir þann útlenzka sem þann íslenzka. Eg vil og ekki fyrr eður síðan skrifað er heimuglega eða opinberlega taka eður upp bera, hvorki fyrir mig sjálfan né nokkurn annan, skeinkingar, gull, silfur, peninga eða peninga virði, svo að þess vegna megi nokkur maður missa síns réttar vegna míns skrifs.“ Ég hef orðið var við það í störfum mínum á þessu vorþingi að hagsmunatengsl eru stór hluti af því að starfa hér á þingi. Ég tel að þingmenn ættu að upplýsa betur um hagsmunatengsl sín og stíga frá þeim málum þar sem þeir eru jafnvel í eftirlitshlutverki gagnvart eigin gjörðum. Ég hef áður nefnt þetta t.d. varðandi þingmenn sem sitja í nefndum eða stofnunum eða sinna störfum sem fela það í sér að útdeila fjárheimildum þingsins og þurfa síðan að svara fyrir þær fjárheimildir. Ég tel að Alþingi þurfi að fjalla [[Forseti hringir.]]um þetta á opinskáan hátt. Við skulum hafa sérstakan lið um störf þingsins þar sem við tölum opinskátt um það hvernig okkur finnst rétt að meðhöndla hagsmunatengsl hér á þingi.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að taka undir hryggðar- og samúðarorð margra hv. þingmanna sem hér hafa staðið á undan mér vegna hörmulegra fregna frá Bretlandi. Það kennir okkur það að ofbeldi er aldrei lausnin, við eigum að mæta fólki með ást en ekki hatri. Ég kom hingað upp til að ræða aðeins matvælaverð. Tilefnið er ekki síst það, eins og hefur kannski ekki farið fram hjá mörgum að erlend verslunarkeðja hóf starfsemi sína hér nýverið, að mikið hefur verið rætt um verð á matvöru. Ég er ekki einn af þeim sem ætla að hafa mikla skoðun á því hvaða verslanir opna eða þeim sem fara í þær verslanir eða þeim sem hafa skoðanir á þeim verslunum, eins og virðist vera lenska núna um þessar mundir á samfélagsmiðlum. En ég held að þetta sé tilefni til að velta fyrir sér stöðu verslunar á Íslandi þegar kemur að neytendum, stöðunni þegar kemur að matvælaverði. Í Bændablaðinu í fyrra kom fram eftir tölum frá Samkeppniseftirlitinu yfirlit yfir meðalarðsemi dagvöruverslana, hvernig hún er eftir löndum. Í Bandaríkjunum er hún rúm 10%, í Evrópu er hún um 13%, en á Íslandi er hún 35%. Það er eitthvað sem skýrir það hvers vegna svona gríðarlegur munur er á meðalarðsemi dagvöruverslana hér og annars staðar. Ég held að við sem þingmenn þyrftum að setjast yfir þessi mál og í raun og veru þjóðin öll. Þetta kerfi er ekki alveg í lagi. Frekar en að velta fyrir sér hvers lenskir þeir kapítalistar eru sem arðræna okkur með háu vöruverði þá ættum við kannski að taka á rót vandans, sem er hátt vöruverð.
Virðulegi forseti. Á svona dögum, þegar hörmulegar árásir hafa átt sér stað í næsta nágrannaríki, finnst manni dálítið eins og allt sem maður segir sé óviðeigandi, ónærgætið, fáránlegt. Hugur minn er hjá bresku þjóðinni, fórnarlömbum árásanna og fjölskyldum þeirra. Við erum minnt á það hvað við erum heppin hér heima á Íslandi að búa við eins sterka öryggistilfinningu og við gerum. Við erum heppin að búa í einu friðsælasta ríki heims við hvað mestan jöfnuð allra ríkja í heiminum, auk þess að við fáum fregnir af því að við búum við annað besta heilbrigðiskerfi í heiminum. Þvílík forréttindi. Það er sannarlega gleðiefni og hvatning til þess að gera enn betur. Við eigum að vera leiðandi. Ísland á að vera leiðandi í heiminum þegar kemur að velferð, heilbrigði, jafnrétti, mannréttindum og menntamálum, og auðvitað með frjálslyndi að leiðarljósi. Við eigum að halda áfram á þeirri framfarabraut sem við erum á. Hinn vestræni heimur þarf á því að halda að vestrænar, frjálslyndar þjóðir sýni og sanni velgengni sína sem slíkar, sem frjálslyndar, sýni og sanni að frjálslynd viðhorf eru framfaraviðhorf, að frjálslynd viðhorf skapa forsendur fyrir jöfnuði, að frjálslynd viðhorf byggja undir velferð, stuðla að jafnrétti, virðingu fyrir mannréttindum og auki hamingju landsmanna. Við stjórnmálamenn eigum að tala fyrir nauðsynlegum framförum og eigum að hafa hugrekki til að breyta til, taka stökkið fram á við og þannig eigum við líka að hugsa lausnirnar í baráttunni við krónuvandann sem núna herjar á okkur. Við eigum að vera tilbúin að fara nýjar leiðir til að takast á við þann vanda og ég tel því að það sé gríðarlega mikilvægt að við fáum í hendur góðar tillögur frá þeirri nefnd sem núna er að vinna tillögur að því hvernig við getum tekist á við hann.
Virðulegi forseti. Það er kominn tími til þess að bæta stöðu barnafólks á Íslandi. Tíminn er gæði. Ef horft er til annarra Norðurlanda er sláandi að sjá það álag sem íslenskir foreldrar eru undir. Rannsóknir benda til þess að íslenskir foreldrar vinni meira en foreldrar annars staðar á Norðurlöndunum og upplifi oft streitu. Þetta vandamál kemur einnig fram í félagsfærni barna og öðrum þáttum sem tengjast uppeldi. Það er mjög algeng staða að barnafólk sé í fullri vinnu til að geta haldið uppi heimili. Foreldrar þurfa líka að sinna uppeldi, heimilisstörfum, tómstundum barnanna, læknisskoðun og öðru sem kemur til. Við höfum lengi velt fyrir okkur hvers vegna mikill kvíði mælist meðal ungmenna á Íslandi, erfiðleikar í námi, slæm andleg líðan og önnur geðheilbrigðismál. Líklega, þótt ég sé ekki sérfræðingur í þessum málum, má tengja margt af þessu við vinnustundir foreldra, stundum sem við gætum varið til þess að styrkja börnin okkar, framtíðarfjársjóðinn. Ef við ætlum að bæta framtíð barnanna okkar, minnka daggæslu og auka fleiri gæðastundir þá þurfum við að rekja upp þann vinnumarkað sem einkennir Ísland þar sem yfirvinna og ofvinna er ofmetin. Ég tel mig ekki vera að setja ofan í við neitt barnafólk þegar ég segi að ekkert foreldri velur það að eyða stórum meiri hluta úr degi á vinnustaðnum. Allir foreldrar væru til í að koma fyrr heim og eiga eftir krafta fyrir börnin sín. Börn þurfa samveru við foreldra sína og foreldrar þurfa að geta haft tíma til þess að sinna uppeldi. Nú árið 2017 eigum við að taka það skref sem hefur verið rætt í áratugi á Alþingi, að stytta vinnuviku Íslendinga. Kvennalistinn sendi frá sér þingsályktunartillögu um málið árið 1993, en fyrstu tillögur í þessum efnum voru lagðar fram á Alþingi árið 1987. Við eigum að vera ófeimin við að horfa á hvernig þeim löndum sem hafa stytt vinnuviku hefur tekist að byggja upp gott umhverfi svo börn fái að vaxa og dafna í faðmi fjölskyldunnar en ekki á hlaupum í kappi við tímann.
Hæstv. forseti. Í fyrstu vil ég taka undir orð hv. samþingmanna minna og hæstv. forseta og taka undir samúðarkveðjur til Breta. Í fréttum RÚV á dögunum var rætt við ungar mæður á Patreksfirði. Önnur þeirra er varaþingmaður okkar Framsóknarmanna, Lilja Sigurðardóttir. Þær ræddu þá stöðu sem uppi er m.a. á sunnanverðum Vestfjörðum í þjónustu við verðandi mæður og fjölskyldur þeirra. Þar er afar skert fæðingarþjónusta. Verðandi mæður ásamt maka og jafnvel heilu fjölskyldunum þurfa að fara að heiman nokkru áður en barn er væntanlegt í heiminn. Fæðingarþjónusta á sunnanverðum Vestfjörðum og víðar á landinu var skert fyrir nokkrum árum síðan án þess að nokkuð kæmi í staðinn. Eins og hv. þingmenn vita var forgangsmál okkar Framsóknarmanna á þessum þingvetri að unnið væri að heilbrigðisáætlun fyrir Ísland og skilgreint hvaða þjónustu ætti að veita víða um landið. Þar undir er m.a. fæðingarþjónusta. Þessi tillaga hefur verið afgreidd út úr hv. velferðarnefnd og síðari umr. um málið hefur farið fram. Það bíður nú atkvæðagreiðslu. Ég hvet til þess að atkvæðagreiðsla um málið fari fram sem fyrst svo unnið verði að þessari mikilvægu stefnumótun. Í þessari stuttu ræðu minni ætla ég einnig að minnast á þingmál okkar Framsóknarmanna, frumvarp um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, sem er ætlað að koma til móts við foreldra sem þurfa að dveljast fjarri heimabyggð á meðan beðið er fæðingar barns. Meginmarkmið frumvarpsins er að fæðingarorlof framlengist um þann tíma sem foreldrar þurfa að dveljast fjarri heimabyggð og bíða fæðingar. Því miður virðist vera svo, því stutt er eftir að þingi, að það mál nái ekki fram að ganga. Ég vil því nýta þetta tækifæri og hvetja hæstv. félagsmálaráðherra til að líta til þessa mikilvæga máls og vinna að aðgerðum til hagsbóta fyrir þann hóp sem hér um ræðir.
Virðulegi forseti. Ég ætla að ræða málefni Hússtjórnarskólans á Hallormsstað og þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að gera slíkt hið sama. Hvernig má það vera að hæstv. ráðherra mennta- og menningarmála átti sig á því í maílok 2017 að skóli sem starfað hefur frá árinu 1930 passi ekki inn í aðalnámskrá framhaldsskóla? Þar sem skólinn passar ekki inn í námskrána samkvæmt nýjum skilgreiningum fær hann ekki viðurkenningu sem einkaskóli og ekki verður gerður nýr þjónustusamningur við skólann. Er skólanum virkilega ekki gefið svigrúm til að laga það sem upp á vantar? Hvað með meðalhóf í stjórnsýslunni? Á sama tíma liggja fyrir umsóknir frá fleiri nemendum en skólinn getur tekið við á næstu önn. Í 87 ár hefur verið boðið upp á heildstætt nám í hússtjórnargreinum sem þróast hefur í takt við tíðarandann, fjöldi nemenda hefur lokið námi á þessum árum og nýverið voru stofnuð hollvinasamtök skólans til að halda á lofti sögu hans og menningu og styðja við frekari þróun námsins. Námið hefur nýst vel sem undirbúningur fyrir ýmiss konar formlegt nám en einnig til að byggja upp almenna lífsleikni nemenda. Er það virkilega markmið yfirvalda menntamála að draga eins mikið úr valkostum nemenda og mögulegt er og ýta hverjum einasta nemanda í bóknám, hvort sem það hentar eða ekki? Er það virkilega helsta ráðið við brottfalli úr framhaldsskólanum? Hver er þá staða Hússtjórnarskólans í Reykjavík nú í maílok 2017 og annars stutts starfsnáms á framhaldsskólastigi? Við þessu hlýtur hv. allsherjar- og menntamálanefnd að þurfa að fá svör áður en þingi lýkur.
Virðulegi forseti. Ég var að ganga inn í daginn þegar ég heyrði þessar ömurlegu fréttir. Ég verð að viðurkenna að það tók mig langan tíma að átta mig á því hve ömurlegur atburður átti sér stað í Englandi í gærkvöldi. Nákomin vinaþjóð okkar verður fyrir þessari ömurlegu árás sem er ódæði gegn börnum og ungmennum. Ég vil þakka þér, virðulegi forseti, fyrir að senda samúðarkveðju þingsins til bresku þjóðarinnar og breska þingsins. Á staðnum var mikill fjöldi barna og ungmenna, jafnvel íslensk börn í fylgd foreldra sinna. Við heyrðum viðtöl við þau í útvarpinu í morgun. Hér er ráðist gegn okkar helgustu véum, því sem stendur næst hjarta hverrar fjölskyldu, börnunum okkar, börnum vina okkar. Það eru sorglegir hvatar á bak við svona ódæði gegn ungmennum. Eins og hér hefur komið fram eru Íslendingar friðsöm þjóð í friðsömu landi; við teljum að ofbeldi sé ekki lausnin. Við búum við frið og við eigum að þakka fyrir það að í þessu landi skuli ríkja friður og þakka fyrir það að búa við góð kjör. Það kemur meðal annars fram í því að hér er eitt besta heilbrigðiskerfi heimsins og þó okkur finnist að við þurfum að laga það, og við ætlum að gera það, eigum við líka að vera þakklát fyrir það sem við búum við. Virðulegi forseti. Ég vil þakka þér fyrir samúðina sem þú sendir fyrir hönd þingmanna og hefur sýnt vinaþjóð okkar. Hugur okkar er með þeim sem syrgja.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að votta Bretum samúð mína vegna þeirra hörmulegu atburða sem áttu sér stað í Manchester í gærkvöldi. Ég vil hins vegar aðeins ræða um öryggisnefnd FÍA og svar Samgöngustofu við bréfi nefndarinnar fyrr í þessum mánuði. Öryggisnefnd Félags íslenskra atvinnuflugmanna sendi svohljóðandi fyrirspurn 1. nóvember 2016 til Samgöngustofu: „Síðsumars var flugbraut 06/24 á Reykjavíkurflugvelli lokað og NOTAM gefið út. Öryggisnefnd Félags íslenskra atvinnuflugmanna, ÖFÍA, óskar eftir upplýsingum frá Samgöngustofu um hvort einhverjar athugasemdir hafi verið gerðar við framkvæmd lokunarinnar.“ Enn fremur vísar ÖFÍA til umsagnar Samgöngustofu, dagsettrar 1. júní 2015, um fyrirhugaða lokun flugbrautar 06/24 á Reykjavíkurflugvelli, en í niðurlagi bréfsins segir: „Samgöngustofa minnir á að gera þarf sérstakt áhættumat um framkvæmd breytingarinnar komi til þess að ákveðið verði að loka flugbraut 06/24.“ ÖFÍA óskar eftir upplýsingum um hvort það áhættumat hafi farið fram. 11. maí sl. barst svar til öryggisnefndarinnar frá Samgöngustofu þar sem segir m.a.: „Athugasemdir Samgöngustofu snerust um að Isavia þyrfti formlegt samþykki Samgöngu fyrir þeirri breytingu á flugvallarstarfseminni að loka flugbrautinni. Samgöngustofa fór því fram að á NOTAM-skeyti um lokun flugbrautarinnar yrði afturkallað og nýtt NOTAM gefið út þar sem flugbrautinni er lokað tímabundið.“ Ég endurtek: Er lokað tímabundið. „Slíkt NOTAM verður væntanlega í gildi þar til samþykki Samgöngustofu liggur fyrir.“ Áhættumatið sem minnst er á í bréfinu frá 1. júní 2015 hefur ekki borist Samgöngustofu. Svar Samgöngustofu við fyrirspurn öryggisnefndar Félags íslenskra atvinnuflugmanna hlýtur að teljast nokkur tíðindi með tilliti til þess sem gerst hefur í málinu. Flestum hlýtur að vera ljóst að í þessu ferli hefur stjórnsýslan brugðist og má ljóst vera að skoða þarf allt málið betur í heildarsamhengi, skoða þarf tímalínu málsins í heild sinni. [[Forseti hringir.]]Stóra spurningin sem Alþingi þarf að skoða er hvort málið standist góðar stjórnsýsluvenjur.
Frú forseti. Ég tek undir hluttekningarorð þingmanna og samúðarkveðjur forseta til Breta vegna hinna hörmulegra atburða í Manchester í gærkvöldi, en ætla að öðru leyti að ræða aðeins störf þingsins, einmitt nákvæmlega störf þingsins. Ég fæ ekki betur séð en að sú fjármálaáætlun sem á að vera aðalumræðuefni dagsins í dag sé í hreinu uppnámi. Á innsíðu Morgunblaðsins í dag er fullyrt að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins styðji ekki fjármálaáætlunina í óbreyttri mynd. Sú var tíðin a.m.k. að tekið var mark á Morgunblaðinu þegar kom að upplýsingum úr innyflum Sjálfstæðisflokksins. Í gær kom hér í þinginu skýrt í ljós að hæstv. forsætisráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, Bjarni Benediktsson, stendur ekki við bakið á fjármálaráðherra sínum varðandi ríkisfjármálaáætlun og gaf algjörlega upp að til stæði að falla frá væntum virðisaukaskattsbreytingum á ferðaþjónustuna eða slaka þar til. Með öðrum orðum, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, formaður Viðreisnar, stendur aleinn, yfirgefinn á sviðinu, á evrubolnum sínum, og enginn í þessari ríkisstjórn ber blak af áformum hans. Með öðrum orðum aftur, frú forseti, málið er í algjöru uppnámi. Fjármálaáætlunin er í uppnámi, ríkisstjórnin hefur ekki komið sér saman um neitt og forseti þingsins gerði við þessar aðstæður rétt í því að fresta fundi. Og forsætisráðherra landsins gerði við þessar aðstæður rétt í því að rjúfa þing og boða til kosninga. Þetta er ónýt ríkisstjórn, kemur sér ekki saman um neitt, hefur tekist að verða ótrúlega sundruð á örfáum mánuðum. Það er stórhættulegt fyrir landið að búa við ónýta ríkisstjórn meðan ójafnvægið hleðst upp í hagkerfinu og endar með þeim mun meiri ósköpum sem lengur dregst að taka á því. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég vil eins og aðrir votta bresku þjóðinni samúð vegna hinna hörmulegu atburða í Manchester í nótt. Ég vil ræða kjör aldraðra og samspil kjara þeirra og þess að greiða í lífeyrissjóð. Það var nú meiningin að fólk myndi njóta þess með eðlilegum hætti að greiða í lífeyrissjóð gegnum ævina, en því miður hafa hinar miklu tengingar verið þannig að fólk hefur ekki notið sem skyldi greiðslna úr lífeyrissjóðum. Menn vita það varðandi hjúkrunarheimili að þar er fólk mjög álíka sett, fólk sem hefur aldrei greitt í lífeyrissjóð og það sem hefur greitt í lífeyrissjóð. Í dag eru enn þá um 50% þeirra sem eru á hjúkrunarheimilum með engar tekjur úr lífeyrissjóðum. Þeir þurfa ekki að greiða með sér og ekki er það þannig að það sé ekki eðlilegt að standa með þeim sem minnst hafa, en það þarf auðvitað líka að horfa til þess að þeir sem hafa greitt í lífeyrissjóð í gegnum árin sjái þess stað og njóti þess þegar þeir eru komnir á elliár og þurfa að taka út sinn lífeyri, það sé ekki þannig að menn séu næstum því jafnsettir hvort sem þeir hafa greitt í lífeyrissjóð eða ekki þegar tekið er af þeim fyrir veru á hjúkrunarheimilum og þeir fá vasapeninga. Í lögum um almannatryggingar frá því í fyrra var skipaður starfshópur til að útfæra tilraunaverkefni varðandi hjúkrunarheimili og nýtt fyrirkomulag í greiðsluþátttöku íbúa á dvalar- og hjúkrunarheimilum. Vissulega bindur maður vonir við að það breyti einhverju, en við verðum að fara að bæta kjör þess hóps sem hefur komið okkur á þann stað sem við erum í dag, en það virðist alltaf vera að þessi hópur standi uppi [[Forseti hringir.]]með miklar skerðingar og verði alltaf afgangsstærð þegar fjármunum ríkisins er ráðstafað.
Hæstv. forseti. Ég get ekki látið hjá líða að bregðast örstutt við ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar áðan. Hann tók ákveðið forskot á sæluna varðandi umræður um fjármálaáætlun sem við munum eiga hér í dag. Það var ekki annað á honum að heyra en honum hefði sést yfir, eins og reyndar blaðamanni Morgunblaðsins líka, að til umræðu í dag er m.a. nefndarálit frá meiri hluta fjárlaganefndar þar sem lagt er til að fjármálaáætlunin verði samþykkt og ekki ástæða til að ætla að neitt hik sé á mönnum í því sambandi. Meiri hluti fjárlaganefndar komst að niðurstöðu um að leggja til að áætlunin verði samþykkt óbreytt, en lætur í ljós ákveðin sjónarmið sem eru þá veganesti inn í frekari vinnu við útfærslu þeirra atriða sem í fjármálaáætlun eru. Eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon þekkir eru ákvarðanir um einstök útgjaldaverkefni og tekjuöflunarverkefni ekki tekin endanlega í fjármálaáætlun heldur í fjárlögum hvers árs í skattalegum eða skattalagabreytingum sem fá sérstaka meðferð í þinginu. Um þau atriði sem umdeild hafa verið í fjármálaáætluninni er fjallað á yfirvegaðan og vandaðan hátt í nefndaráliti meiri hlutans og hv. formaður fjárlaganefndar mun ábyggilega gera grein fyrir því á eftir.
Ekkert að marka Moggann?
Þar virðist vera um misskilning að ræða hjá blaðamanni Morgunblaðsins hvað þetta varðar og segi ég þetta [[Gripið fram í.]]vegna þess að þarna liggur fyrir [[Gripið fram í.]]niðurstaða og afstaða sem öllum á að vera kunnug. Hins vegar veit ég að ef ríkisstjórnin [[Forseti hringir.]]þarf á því að halda, það er nú ekki komið að því enn þá, að fá ráðgjöf í því hvernig á að stýra sundruðum ríkisstjórnum þá er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sérfræðingur á því sviði. [[Hlátrasköll í þingsal.]]
Frú forseti. Við ræðum hér nefndarálit um tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022. Ég mæli fyrir meirihlutaáliti hv. fjárlaganefndar sem skrifar undir álitið og stendur einhuga og samhent að baki því enda góður samhljómur í ríkisstjórninni um þetta mikilvæga og stóra mál og meðferð þess hér á hinu háa Alþingi. Frá því að ríkisstjórnin tók við, þann 11. janúar síðastliðinn, hefur það sannarlega verið spretthlaup að ná að fullnusta þau mál sem hin nýju lög um opinber fjármál gera ráð fyrir að þingið taki til meðferðar hverju sinni. Við höfum sannarlega upplifað það að það var ekki heppilegasti tíminn að taka við um miðjan janúar út frá þeim lagaramma sem þau ágætu lög setja um framsetningu hinna ýmsu mála sem fylgja hinum nýju lögum um opinber fjármál, þ.e. fjármálastefnuna sem við ræddum hér fyrr í vetur og afgreiddum við atkvæðagreiðslu rétt áður en fjármálaáætlun var lögð fram og síðan að vinna að fjármálaáætlun til næstu ára. Síðan kemur þingmálið sjálft, fjárlögin, eðlilega fram að hausti eins og lög gera ráð fyrir. Það fellur ekki sérstaklega vel að tímalínu hinna nýju laga að hafa ríkisstjórnarskipti í janúar. Í því ljósi má kannski skoða ýmislegt af því sem komið hefur upp í meðferð nefndarinnar á þingmálinu og líka það að við erum í raun að keyra lögin í fyrsta sinn í veruleikanum. Allar þær afurðir sem við sendum nú frá okkur, öll þau þingmál sem nú eru unnin, eru í raun unnin í fyrsta sinn. Þó að við höfum á þinginu í fyrravor samþykkt fyrstu ríkisfjármálaáætlun til fimm ára þá markar þessi afgreiðsla nokkur kaflaskil. Fyrirkomulag umfjöllunar á Alþingi hefur í sjálfu sér líka þurft að taka mið af því að við erum að fást við þetta verkefni samkvæmt nýjum lögum og erum að fóta okkur í þeim efnum. Við höfðum þann háttinn á að fjárlaganefndin vísaði einstökum köflum fjármálaáætlunar til fagnefnda þingsins og fagnefndirnar unnu á sínum málefnasviðum greiningarvinnu og skiluðu síðan umsögnum. Ég vil í upphafi geta þess, virðulegi forseti, að þær umsagnir sem koma frá þeim nefndum, meiri hluta og minni hluta, eiga að skoðast sem hluti af þeirri afgreiðslu sem þingið kemur að hér í dag. Þó svo að fjárlaganefnd geri í nefndaráliti sínu ákveðnum þáttum þeirra umsagna hærra undir höfði en öðrum ber ekki að líta á það á annan hátt en þann að við séum að skerpa á áherslum sem við töldum rétt að taka betur utan um í vinnu okkar. Verkaskiptingin var með þeim hætti að fjárlaganefnd fjallaði um áætlunina sjálfa og skiptist það í fimm kafla með inngangi sem er 1. kafli. Hinir nefnast: Efnahagsforsendur, framvinda og horfur, Fjármál hins opinbera og opinberra aðila, Fjármál ríkissjóðs og Fjármál sveitarfélaga. Efnahags- og viðskiptanefnd fjallaði um tekjur ríkissjóðs sem er hefðbundið hlutverk efnahags- og viðskiptanefndar í ríkisfjármálaumræðum en fjárlaganefnd fjallaði sjálf um þrjú málefnasvið er varða skatta-, eigna- og fjármálaumsýslu, vexti, ríkisábyrgðir, lífeyrisskuldbindingar og varasjóð. Aðrar fastanefndir, eins og fyrr segir, komu að umfjöllun um önnur málefnasvið og skiluðu um það umsögnum. Við ræðum vafalaust í þessari umræðu um reynsluna af þessu og ég kem nánar að því í ræðu minni síðar hvernig þetta verklag getur áfram skilað okkur árangri. Ég er hins vegar ekki í nokkrum vafa, nú þegar við hefjum seinni umræðu um þessa þingsályktunartillögu, um að þau vinnubrögð og sú verkaskipting sem við höfðum í þinginu tryggir að við höfum þingheim sem er vel að sér um málefni sinna fagnefnda, sem þingmenn sitja í, og yfirsýn yfir verkefnin sem blasa við okkur og þau markmið sem við ætlum að setja okkur. Það er vafalaust allt með betra móti en áður hefur verið, án þess að ég ætli að tala af háum stalli til þingmanna fyrri ára. Ég segi bara: Við höfum núna öll saman mokað okkur í gegnum þennan skafl og komið fram með ábendingar, fyrirspurnir og skerpt á þeirri stefnu sem nauðsynlegt er að undirbyggja. Ég vil með þessu segja að vinna fjárlaganefndar og þingnefnda á örugglega eftir að mótast og verður að taka framförum. Fjárlaganefndin sem ákvað að senda þetta til fagnefnda þingsins hafði fyrst og fremst þann ávinning af því að láta fagnefndirnar sem hafa mestu sérfræðiþekkinguna á viðkomandi málefnasviðum glíma við að tengja saman ýmsar athafnir sem fagnefndirnar eru sjálfar að fást við í daglegum störfum í þinginu og hvernig þær ríma þá við markmiðin. Það er nefnilega líka eitt af því sem við þurfum að láta batna í meðförum þingsins á einstökum þingmálum, þ.e. vitund fagnefndanna á því að útgjaldabreytingar eða tekjubreytingar sem fylgja afgreiðslu einstakra þingmála verða að ríma við þær áætlanir sem þingið samþykkir og þingið setur sér. Fjárlaganefndin ákvað við þessa afgreiðslu að gera ekki breytingartillögu við þingsályktunartillöguna sjálfa en leggja fram ábendingar og setja, í umsögnum sínum, ríkisstjórninni og framkvæmdarvaldinu fyrir ákveðna þætti vegna undirbúnings næstu fjárlagagerðar eða næstu fjármálaáætlunar. Það verklag má vafalaust ræða ítarlega og um það deila á margan hátt en við rekjum það líka í nefndaráliti okkar. Flestar fagnefndirnar og líka fjárlaganefndin voru sammála um að þau verkfæri sem við höldum á í starfi okkar þurfa líka að taka ákveðnum framförum til að við getum þá undirbyggt afgreiðslu okkar betur og nánar. Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að fjalla um þau vinnubrögð og þau tæki sem við teljum okkur þurfa að koma okkur upp í framhaldi af breyttum vinnubrögðum. Við nefnum líka í nefndaráliti okkar að framsetninguna á þingsályktunartillögunni hefði mátt bæta. Ég vísaði til þess ógnarstutta tíma sem leið frá því að ríkisstjórnin tók við þar til þetta stóra mál kom inn í þingið. Ég segi hiklaust að vafalaust hefði mátt bæta framsetninguna verulega og fjölmargar umsagnir bárust í þá veru. Meðal annars bárust ábendingar frá fjármálaráði í þá veru og ég veit til þess að í fjármálaráðuneytinu er verið að greina þessar athugasemdir, líklega í einum 29 efnisatriðum. Fjárlaganefnd fékk upplýsingar um það á fundi með hæstv. fjármálaráðherra, er hann kom til fjárlaganefndar undir lok umfjöllunar um þingmálið, með hvaða hætti verið er að bregðast við þeim athugasemdum og bæta þessa framsetningu. Fjárlaganefnd gerir tilraun til þess í nefndaráliti sínu að bæta úr og greina þarna á milli stofnkostnaðar og reksturs og auka þannig skýrleika í framsetningu þeirrar áætlunar sem hér er. Nú ætti að vera auðveldara að átta sig á stefnu okkar í fjárfestingum og stefnu okkar í rekstri til lengri tíma. Við beinum því líka til yfirstjórnar Alþingis að endurskoða starfsáætlun Alþingis alveg frá grunni með tilliti til hinna nýju laga. Ég tel fullkomlega raunhæft að við breytum líka tímasetningum til að bæta umfjöllun um fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarp. Ég vil meina, og við ræðum það vafalaust í þeirri umræðu sem við munum eiga hér í framhaldinu um fjármálaáætlun, að það sé vel gerlegt, eftir að við höfum farið jafn ítarlega yfir fjármálaáætlunina og við höfum gert að þessu sinni og munum þá bæta það verklag, að umræðan um fjárlagafrumvarp taki þá mögulega styttri tíma að hausti en verið hefur. Mér finnst það vera markmið sem við ættum að setja okkur að ljúka umfjöllun og afgreiðslu fjárlaga fyrir 20. nóvember ef þess er nokkur kostur og miða starfsáætlun þingsins við það. Við vinnum það helst með því að ef okkur tekst það getum við tekið fjármálaáætlunina fyrr inn í þingið að vetrinum, eftir áramótin, til að hafa þá betra ráðrúm til að rýna stefnumiðin, markmiðin, og þær aðgerðir sem við viljum beita til að ná þeim markmiðum sem við setjum okkur. Ég vil sérstaklega nefna það sem hefur verið áberandi í umræðum um fjármál ríkisins, ekki bara um þetta þingmál heldur líka mál sem hefur borið inn á borð stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar með ákveðnum hætti, þ.e. aðkoma alþingismanna að fjárlagagerð og fjármálastjórn hins opinbera. Við segjum, með leyfi forseta, í nefndarálitinu: „Sjálfstæði Alþingis og þingmanna við fjármálastjórnina verður að treysta. Alþingismenn og fagnefndir þingsins verða að hafa aðgang að öflugu stoðkerfi. Í umsögn meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar er t.d. fjallað um nauðsyn þess að efla hagrænar greiningar. Meiri hluti fjárlaganefndar tekur undir það og telur að verulega skorti á að fjárlaganefnd geti að óbreyttu rækt hlutverk sitt fyllilega í breyttu umhverfi opinberra fjármála. Þar er ekki síst brýnt að huga að verkefnum á sviði eftirlitshlutverks nefndarinnar og sjálfstæði hennar til að vinna að greiningum og eftirliti með hvernig og hvort samþykkt markmið og aðgerðir ná tilgangi sínum á einstökum málefnasviðum.“ Ég skal bara gera þá játningu hér, virðulegi forseti, eftir að hafa keyrt starf fjárlaganefndar á þessum vetri, við þær sérstöku aðstæður og á þeim sérstöku tímum að ríkisstjórn tók við í janúar, að önnur hefðbundin hlutverk fjárlaganefndar, eins og eftirlitshlutverkið, hafa því miður þurft að sitja á hakanum. Ég held að það sé líka mikilvægt að við áttum okkur á því að ef við eigum að sinna eftirlitshlutverkinu í þessu breytta umhverfi á grundvelli stefnumarkmiða, fylgjast með því hvernig stefnunni er framfylgt, hvernig þeim markmiðum sem við ætlum að vinna að er náð, verðum við með einhverjum hætti líka að breyta verklaginu í þeim efnum. Við erum örugglega ágæt - og höfum alveg sýnt það í fjárlaganefnd á undanförnum árum og fjárlaganefndir undanfarinna ára - í að greina allar tölur sem undir liggja í rekstrinum, alla ráðstöfun fjármuna, en við getum örugglega bætt verklag okkar og vinnubrögð og hvernig við náum markmiðum okkar. Fjöldi umsagna vegna þessarar áætlunar er hátt í 200 og þar af er tæplega þriðjungur frá aðilum tengdum ferðaþjónustu, sem gerðu athugasemdir við þau áform að gistiþjónusta og önnur ferðaþjónustutengd starfsemi væri færð úr neðra þrepi í almennt þrep. Mikil umfjöllun hefur orðið um þær breytingar enda eru þær kannski umdeildasta atriði þeirrar fjármálaáætlunar sem við fjöllum hér um. Því kom þessi fjöldi umsagna inn til þingsins. Ég nefni það oft í umræðum um þingmál, þegar við erum að fjalla um afurð nefnda, að við tökum kannski ekki nægilega vel utan um það hversu aðgengilegt Alþingi er fyrir félagasamtök og fyrir einstaklinga til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, hvort sem það er mótmælum eða stuðningi eða áhuga sínum á breytingum. Mér finnst þetta nefnilega vera einn af þeim þáttum þingstarfanna sem ég skal játa að ég uppgötvaði í meira mæli eftir að ég settist inn á þing, þ.e. hversu mikil aðkoma almennings er og áhrif á lagasetningu á Alþingi og afgreiðslu þingmála. Þetta eru atriði sem mér finnst við ekki lyfta nægilega undir og ræða. Þetta skapar okkur ákveðna sérstöðu og er í mínum huga að vissu leyti svarið við umræðum sem við heyrum mjög oft um að Alþingi sé einangruð stofnun og fólk hafi þar lítil áhrif. Það er nefnilega þveröfugt. Fólk á greiðan aðgang að því með því að senda inn umsagnir um þingmál. Mér finnst líka, vegna umræðu sem varð í kjölfar þess að við sendum þingsályktunartillöguna um fjármálaáætlun til umsagnar, og aðilar fóru að finna að því að þeir hefðu ekki fengið sendar beiðni um umsagnir, mikilvægt að leiðrétta það og koma því á framfæri að ekki þurfa að koma beiðnir um að senda inn umsagnir til þingnefnda í öllum þingmálum. Vel má vera að Alþingi ætti aðeins að skerpa á þessu verklagi. Ég nefni það hér að mögulega ættu þingnefndir að hætta að senda sérstökum aðilum umsagnarbeiðnir en Alþingi að setja þingmál á vef þingsins og óska eftir umsögnum þannig að öllum sé ljóst að menn hafa jafna stöðu til að senda inn umsagnir. Þetta er kannski önnur umræða en um fjármálaáætlun en í ljósi þess að við erum með önnur vinnubrögð gæti þetta verið eitt af þeim atriðum sem við þyrftum að skoða. Mesti þunginn í umsögnum um þingmál er tengjast fjárlagagerð og fjármálaáætlun er samkvæmt nýjum lögum álit fjármálaráðs. Fjármálaráð hefur í áliti sínu sett fram gagnrýni sem vert er að taka tillit til og er fjárlaganefnd kunnugt um að í undirbúningi eru markvissar aðgerðir til að bregðast við því, eins og áður sagði. Samkvæmt 13. gr. laga nr. 123/2015, um opinber fjármál, er hlutverk fjármálaráðs að leggja mat á hvort fjármálaáætlun fylgi grunngildum laganna og álit ráðsins skal birt opinberlega. Ráðið hefur skilað ítarlegri álitsgerð og bæði nefndin og fjármála- og efnahagsráðuneytið hafa farið yfir hana með tilliti til endurbóta. Meiri hlutinn tekur undir ýmislegt sem ráðið bendir á en meðal þess er eftirfarandi - og ég nefni hér helstu punkta, virðulegi forseti: 1. Lykiltölur eru ekki alltaf settar fram með samræmdum hætti sem getur gert samanburð erfiðan og er ekki í anda gagnsæis. Í fjármálastefnu eru markmið um afkomu sveitarfélaga og ríkissjóðs sett fram sem hlutfall af vergri landsframleiðslu en í áætluninni er framsetningin eingöngu á tölulegu formi en ekki sem hlutfall. 2. Á ákveðnum sviðum opinberra fjármála er þörf á meiri greiningum og styrkingu innviða sem snúa að spágerð og stefnumörkun. Til dæmis kemur ekki fram hvort mat hafi verið lagt á hagræn áhrif sértækra aðgerða, svo sem breytinga á virðisaukaskatti. 3. Bent er á að ákveðinnar einsleitni gæti varðandi þjóðhagslíkön og spágerð sem liggja að baki mati á efnahagsástandi og efnahagshorfum. Allir helstu greiningaraðilar notast við líkan Seðlabankans við spágerð sína. Huga þarf að nýju verklagi og gerð þjóðhagslíkans sem taki betur mið af þörfum opinberra fjármála. Virðulegi forseti. Þessir þrír punktar ramma kannski aðeins inn það verkefni sem við höfðum í höndum við að fjalla um álit á fjármálaáætlun næstu ára og segja okkur að við þurfum að bæta ýmislegt. Þriðji punkturinn sem ég vísaði til, um þjóðhagslíkön, byggir líka undir þann þátt sem ég nefndi hér áðan um hlutverk þingsins og vinnulag þingsins og þau tæki sem þingið skortir mögulega til að leggja með ákveðnum hætti mat á ýmislegt sem fyrir það er lagt. Ég vísa síðan til nefndarálits meiri hlutans um fleiri atriði sem fjármálaráð nefnir í umsögn sinni og við erum á ákveðinn hátt að lyfta undir með því að taka það hér upp. Að sjálfsögðu stendur álit fjármálaráðs vel fyrir sínu og er mjög áhugavert að lesa það frá orði til orðs og sjá að það tæki sem fjármálaráð er mun líka taka þroska og geta bætt verulega umræðu um opinber fjármál. Í langan tíma hefur það verið mjög gildur þáttur í starfi fjárlaganefndar hverju sinni, þegar fjallað er um fjárlög á haustin, að taka á móti gestum til nefndarinnar og þá sérstaklega fulltrúum sveitarfélaga. Fjárlaganefnd ákvað núna að senda fjármálaáætlunina til landshlutasamtaka sveitarfélaga og biðja þau að skipuleggja heimsóknir til nefndarinnar hvert á sínu sviði. Við vorum með því móti að opna sviðið á þann hátt að hleypa sveitarfélögunum fyrr að fjárlagagerðinni, eða fyrr að stefnumörkun í opinberum fjármálum, en verið hefur. Við sem áður höfum setið í fjárlaganefnd að hausti höfum þekkt það vinnulag að sveitarstjórnarmenn koma með umsagnir um fjárlagafrumvarp hverju sinni og setja þá líka fram þær áherslur sem þeir vilja leggja vegna ýmissa verkefna á sínum heimasvæðum - eðlilega, það er erindi þeirra til löggjafans að reyna að hafa áhrif á hann með þessum hætti. En með því að opna þetta samtal á þessu stigi í umfjöllun um fjármálaáætlun vildum við gefa landshlutasamtökunum, samtökum sveitarfélaga og sveitarstjórnunum sjálfum tækifæri til að mæta fyrr til leiks og bera fyrr upp áhyggjur sínar og tillögur og beiðnir. Við undirstrikum það í álitinu að í vinnu okkar vísum við þeim minnisblöðum sem sveitarstjórnir hafa sent fjárlaganefnd með ákveðnum hætti til fagráðherra hvers málefnasviðs vegna þess að í þessu nýja umhverfi okkar höfum við falið einstökum ráðherrum ákveðna forgangsröðun fjármuna og það er mikilvægt að við nefnum það í niðurstöðupunktum okkar að ráðherrarnir opni líka farveg fyrir þetta samtal við sveitarfélögin. Við eigum í sjálfu sér engan stærri samherja eða samverkamann í opinberum fjármálum en sveitarfélög í samtalinu um forgangsröðun og þau verkefni sem liggja undir á hverju málefnasviði fyrir sig. Við bundum líka nokkrar væntingar við það að ræða við sveitarfélögin og vildum gjarnan eiga samtal við landshlutasamtök og sveitarfélög í kjölfar þessarar afgreiðslu í fjárlaganefnd um það hvernig við getum bætt þetta samtal. Við ræddum talsvert um það við afgreiðslu fjármálastefnunnar að verulega vantaði upp á það að við gætum greint efnahagslegt ástand einstakra landshluta á hverjum stað fyrir sig. Við höfum rætt talsvert um það í fjárlaganefnd að okkur skorti ákveðið mælaborð um það hvort samdráttur eða þensla er í viðkomandi landshluta, hvernig mögulega væri hægt að raða opinberum framkvæmdum upp með öðrum hætti til að hafa áhrif á þenslustigið í efnahagsmálum sem fer sannarlega hækkandi. Við boðum það í nefndaráliti okkar að við viljum taka upp samtal við landshlutasamtök sveitarfélaga til að ræða hvort þau geti, með samræmdu verklagi sín á milli, komið sér upp einföldum mælaborðum sem gætu gagnast við framtíðarumfjöllun um efnahagsstjórn á Íslandi. Ég vil nefna það til viðbótar að fjárlaganefnd fjallaði talsvert um fjárfestingarstig og fjárfestingar sem ekki eru bara á hendi hins opinbera heldur fjárfestingarstig almennt í landinu. Fjárlaganefnd hóf upplýsingaöflun á því sviði með því að leita samstarfs við Samtök iðnaðarins og fleiri aðila, t.d. um ástand á byggingarmarkaði, útboðsmarkaði ýmissa framkvæmda og þar fram eftir götunum, sem við gætum þá mögulega notað sem einhvers konar mælitæki á það hvernig fjárfesting er að þróast í landinu. Það er kannski á því sviði, eins og við komumst að í umfjöllun okkar um fjármálaáætlun og fjármálastefnuna reyndar líka, sem við stöndum hvað veikust fyrir, þ.e. hvernig við eigum að meta fjárfestingarstigið. Við þekkjum áform ríkisins, við þekkjum áform sveitarfélaga en við erum með miklu óskýrari mynd hvað varðar einkamarkaðinn sjálfan. Aðferðir eins og að telja byggingarkrana eru góðar og gildar en ég held að nauðsynlegt sé að við náum aðeins lengra og náum meiri árangri á því sviði að mæla þetta með þessum hætti og þá ekki síður innan einstakra landshluta. Við birtum í áliti okkar tvær megintöflur sem ekki voru í upphaflega þingmálinu. Við getum kallað aðra þeirra fjárfestingartöflu og hina þróun á framlögum til ýmissa málefnasviða til rekstrarins. Almennt má segja um þetta þingmál að það boðar ofboðslega útgjaldaaukningu. Gagnrýni umsagnaraðila á fjármálaáætlun var einkum tvenns konar: Hún er allt of hvatvís til útgjaldaþenslu og hún er allt of sparsöm til útgjalda. Það er verkefni að rata stigið þarna á milli. Við höfum mæla í hagkerfinu til að segja okkur hvernig það gengur. Það liggur þá fyrir, og birtist skýrt í nefndaráliti okkar, hvernig útgjöld til einstakra málefnasviða eru að þróast. Það er í engu samræmi við það sem við getum ráðið af þeirri opinberu umræðu sem fer fram um ýmsar athafnir okkar og fyrirætlanir. Virðulegi forseti. Ég get í sjálfu sér fjallað í löngu máli um ýmis atriði nefndarálitsins okkar en það kom líka fram við vinnu í fjárlaganefnd að segja má að ákveðnar forsendur hafi breyst á meðan á umfjölluninni stóð. Til dæmis urðu uppkaup á erlendri skuldabréfaútgáfu ríkissjóðs, sem hvorki er gert ráð fyrir í fjármálaáætlun, sem var samþykkt í fyrra, né í fjárlögum, sem nú eru, og eru ekki útfærð nákvæmlega í þeirri fjármálaáætlun sem við fjöllum hér um, en þau breyta myndinni verulega. Við fjöllum um þau í nokkrum orðum í nefndarálitinu þar sem við drögum í raun saman að sparnaður af þessari aðgerð á áætlunartímabilinu sé metinn á 11,3 milljarða en af henni er líka nokkur kostnaður á þessu ári. Það er því í sjálfu sér ekki ástæða til að breyta fjárlögum þessa árs vegna þessa eða fjármálaáætlun fyrir árið en við viljum vekja athygli á því að þessi eina aðgerð, sem var stór og mikilvæg, þýðir að ríkissjóður mun til lengri tíma spara veruleg útgjöld. Við gerum enga tillögu um að ráðstafa því útgjaldasvigrúmi sem þar verður til nema síður sé. Ég held aftur á móti að það sé mikilvægt að við bætum frekar í þann afgang sem við þyrftum að stefna að því að hafa í opinberum fjármálum. Við nefnum líka að áætlanir um arðtöku eða arðgreiðslur hafa breyst en þær ganga þá að verulegu leyti upp í þann kostnað sem af þessari stóru aðgerð hlýst. Ég vil undirstrika að í umræðu sem hefur sprottið upp eftir að fjárlaganefnd afgreiddi frá sér meirihlutaálitið um fjármálaáætlun eru menn kannski ekki alveg að fóta sig í því hvað við erum raunverulega að gera. Við erum, eins og ég sagði í upphafi ræðunnar, ekki að gera breytingartillögur við töflurnar í hinni raunverulegu þingsályktunartillögu. Við setjum aftur á móti fram ýmsar ábendingar sem við rekjum undir lok nefndarálitsins. Í þessu máli erum við sem sé ekki að falla frá neinum hækkunum eða breytingum á virðisaukaskatti. Við erum að segja að við ætlum að sækja þetta mikið af tekjum og verja þetta miklum fjármunum og skiptum því gróft niður á þau málefnasvið sem þar eru rakin. Aftur á móti gerir fjárlaganefnd, í ábendingum sínum til ríkisstjórnarinnar, ráð fyrir að endurmeta verði ýmsar fyrri áætlanir í þeim efnum. Við leggjum bæði til aðra gjaldtöku eins og komugjöld. Umræða um komugjöld hefur verið allmikil á undanförnum árum. Við erum ekkert að segja að það sé hinn eini rétti sannleikur, að við höldum á einhverjum stórasannleik í þeim efnum, en ég held að það sé mikilvægt að við tæmum þann poka sem í þeirri umræðu er. Við þekkjum öll gallana sem af því geta hlotist, álagningu á innanlandsflug og þessa þætti sem við getum mögulega sagt að séu gallar við það, en það eru líka ýmsir kostir við komugjaldaleiðina. Ég nefndi áðan að við teljum, eftir að hafa farið yfir ríkisfjármálaáætlun, að mögulega sé meiri afgangur af ríkisfjármálum en nákvæmlega er tíundaður í áætluninni. Ef ég hverf undir lok þessarar ræðu minnar að einstökum málefnasviðum þá fjöllum við, bæði í fagnefndum og í fjárlaganefnd, um einstök málefnasvið. Þar kemur í ljós, og við drögum það rækilega fram í þessari nýju töflu okkar um ráðstöfun fjármála, hver forgangsröðun ríkisstjórnarinnar er til málaflokka á sviði heilbrigðismála og til innviða, samgöngumála og fjarskiptamála. Við fjöllum talsvert um þessa málaflokka sem ég tel að sé nauðsynlegt að við tökum inn, eins og til dæmis við áætlanir samgönguráðherra um að greina kosti og galla þess að taka upp aðra fjármögnun í samgöngukerfinu. Við nefnum hvort ekki eigi að breyta fjármunum sem við bindum í flugstöðinni í Keflavík í önnur samgöngumannvirki. Ég hef mikla ánægju af því hvað þetta atriði okkar hefur náð mikilli athygli vegna þess að menn hafa viljað leggja í það ýmsan skilning sem við skulum bara ræða. Þetta er í sjálfu sér alveg samkynja ákvæði og við vorum með í samþykkt fjármálastefnunnar í ríkisstjórn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins hér síðastliðið vor þar sem við fjölluðum líka um þessi mannvirki á Keflavíkurflugvelli og hvernig við ætlum að breyta því. Það er orðið þannig að flugstöðvar sem eru í blandaðri eigu ríkis og einkaaðila standa á bak við um 80% af öllu flugi í Evrópu. Það er ekkert sem getur bannað okkur að fjalla um hvort það sé endilega besta fyrirkomulagið sem við höfum á rekstri flugstöðvarinnar í Keflavík í dag. Það geta verið ógnanir og líka tækifæri við það. Við skulum þá bara ræða það. Þetta er samt veruleikinn, þetta blandaða eignarhald er orðið miklu algengara en áður var. Virðulegi forseti. Ég sé að tími minn er á þrotum. Ég hlakka til þessarar umræðu. Ég vil vekja athygli á því að undir lok nefndarálitsins drögum við saman í örfáa punkta þau atriði sem við vildum að ríkisstjórnin skoðaði sérstaklega fyrir fjárlagagerðina í haust. Ég gæti mögulega talið þá upp eftir mikilvægi en kýs að gera það ekki.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsögu hans fyrir nefndaráliti meiri hlutans. Það er margt sem mig langar að spyrja hv. þingmann út í. Ég ætla að byrja á því að fá að spyrja hann nánar út í það sem hann sagði áðan. Þar sagði hann í raun: Þessi áætlun sem markar stefnu ríkisstjórnarinnar til fimm ára er samt áætlun, þannig að við erum ekki búin að taka neinar ákvarðanir um virðisaukaskatt á ferðaþjónustu. En eigi að síður er það svo, lesi maður nefndarálit meiri hlutans, að þar er í raun verið að leggja til að falla frá áformum um að færa ferðaþjónustuna upp í efra þrep á virðisaukaskatti á miðju ári og það er verið að leggja til að leið komugjalda verði skoðuð í staðinn. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hæstv. fjármálaráðherra, sem hefur kallað komugjöldin hinn eina sanna landsbyggðarskatt og að ekki eigi að hvika í neinu frá áformum um hækkun á virðisaukaskatt á ferðaþjónustu: Er eining í stjórnarmeirihlutanum um þá tillögu? Sem ég get ekki skilið. Þó að meiri hlutinn leggi hér til að tillagan [[Forseti hringir.]]sé samþykkt óbreytt þá er allt sem lesa má úr nefndarálitinu og heyra má á ræðu hv. þingmanns á þann veg að meiri hlutinn er ekki að leggja til að tillagan verði samþykkt óbreytt.
Virðulegur forseti. Ég þakka þetta andsvar. Já, það er mjög góð eining í stjórnarmeirihlutanum um fjármálaáætlunina, miklu betri en margir halda. Mér finnst það bara hið eðlilegasta mál að eftir hina þinglegu meðferð, þá umfangsmiklu meðferð sem þingið veitti fjármálaáætlun, komi fram ábendingar sem vinna ber úr. Ég tel það vera ábyrgt af meiri hluta fjárlaganefndar sem segir: Það er óheppilegt að leggja hér á virðisaukaskatt á miðju rekstrartímabili. Það er óheppilegt að við leggjum þá ekki fram neina aðra kosti. Mikil gagnrýni kemur fram á virðisaukaskatt í ferðaþjónustu. Eigum við þá bara ekkert að segja um að það megi mögulega skoða aðrar leiðir? Við greindum líka aðrar leiðir með markvissum hætti í fjárlaganefnd til að bregðast við þessu, eins og að færa saman allan virðisauka í eitt virðisaukaskattsþrep. Það er rakið í meirihlutaáliti efnahags- og viðskiptanefndar. Við teljum það ekki vera leiðina núna. Þess vegna nefnum við nú komugjöldin. Það er ágæt eining um það, fyrst þingmaðurinn spyr um það.
Frú forseti. Það er sem sagt eining um það í meiri hlutanum að skilja hæstv. fjármálaráðherra eftir í þessu máli. Það er fínt að átta sig á því. Mig langar þá að spyrja hv. þingmann um tvennt annað. Hann talar fyrir einkavæðingu flugstöðvarinnar í Keflavík, eða að minnsta kosti hlutaeinkavæðingu, eins og ég skildi orð hans hér áðan. Finnst hv. þingmanni ekki umhugsunarefni að færa eigi aðila, sem er í raun í einokunaraðstöðu hvað varðar millilandaflug til landsins, í einkaeigu? Það sem ég hef lesið hjá helstu frjálshyggjupostulum þessa heims sem tala fyrir einkarekstri flugstöðva þá segja þeir að það sé samt aldrei góð hugmynd að færa flugstöðvar í einkarekstur sem eru í einokunaraðstöðu. Og hitt sem mig langar að spyrja hv. þingmann um: Lokatillaga meiri hlutans er að skoðaðir verði kostir þess að setja á laggirnar stjórn yfir starfsemi Landspítalans. Væntanlega pólitíska stjórn. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Er eitthvert vantraust hjá meiri hluta fjárlaganefndar í garð stjórnenda Landspítalans?
Virðulegi forseti. Ég ætla nú að taka það skýrt fram að við skiljum hæstv. fjármálaráðherra alls ekki einan eftir. Við erum einmitt sérstaklega í bakvarðasveit hans til að koma hér fram með góðar tillögur. Hann hefur opnað sínar bækur og sagt hvaða áherslur hann leggur, við endurspeglum umræðu og umsagnir sem um það mál bárust. Það er síðan hans og ríkisstjórnarinnar að undirbúa framhaldið. Hann er því alls ekki skilinn eftir einn á ísjaka einhvers staðar rekandi stjórnlaust, nema síður sé. Ég veit að hæstv. fjármálaráðherra hefur með áliti og afgreiðslu þingsins fengið gott gagn til að vinna með til lengri tíma. Varðandi einkavæðingu flugvallarins, og þá ætlar nú gamall formaður Bændasamtaka Íslands ekki að halda að hann sé einhver frjálshyggjupostuli í ræðustól Alþingis, nema síður sé. Maður varfærinn. [[Gripið fram í: Koma svo!]]En mér finnst að við eigum að skoða það með opnum huga. Á ríkið endilega að vera að reka verslunarmiðstöð með kaffiteríur og aðra þá þjónustu sem þar er rekin? [[Gripið fram í.]] Varðandi vantraust á stjórnendur spítalans: Nei, alls ekki. Við viljum að [[Forseti hringir.]]heilbrigðisráðherra skoði þann möguleika hvort við getum bætt og eflt stjórnendur Landspítalans í þeirra mikilvægu verkum með því að setja öflugt lið með þeim.
Frú forseti. Hv. formaður fjárlaganefndar hefur gagnrýnt uppsetningu fjármálaáætlunar og sagt að hún sé ógagnsæ og að bæta þurfi það, tekur undir ábendingar fjármálaráðs hvað það varðar. En ég verð að segja að tillögur og ábendingar hv. fjárlaganefndar eru mjög ógagnsæjar, að minnsta kosti átta ég mig ekki á þeim. Jafnvel þótt hv. þingmaður, formaður fjárlaganefndar, hafi reynt að útskýra þær aðeins hér áðan skil ég þær ekki enn. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort meiri hlutinn sé að leggja til að í staðinn fyrir virðisaukaskattsbreytinguna komi komugjöld eða eru þingmaðurinn og meiri hlutinn að leggja til að 2019 verði bæði hár virðisaukaskattur, eða virðisaukaskattur í almennu þrepi, og komugjöld? Ég vil biðja hv. þingmann að útskýra þetta fyrir mér því að ég skil ekki hvað verið er að leggja til. [[Forseti hringir.]]Geta komugjöld í raun komið í staðinn fyrir virðisaukaskattinn til að brúa það bil, sem eru þá 17 milljarðar á árinu 2019?
Virðulegi forseti. Ég get lítið hjálpað upp á að erfitt sé að skilja okkur, annað en að við teljum okkur hafa rammað þetta inn eins skýrt og mögulega er hægt. Ég veit að við hv. þingmaður erum sammála um þá gagnrýni sem var á framsetningu fjármálaáætlunar. Við höfum svo sem í fjárlaganefndinni talað ágætlega einum rómi. Varðandi spurningar um hversu óskýrar hugmyndir eða ábendingar meiri hlutans séu skal ég reyna að greiða úr því eftir bestu getu. Við segjum að það sé óheppilegt að leggja á virðisaukaskatt á miðju rekstrarári. Við erum ekki að leggja til að fallið verði frá tekjuöfluninni sem slíkri. Við segjum: Við ætlum að ráðstafa þetta miklum fjármunum og taka svo og svo mikla fjármuni og þess vegna tökum við ekki eitt spil út úr stokknum og skiljum fjármálaráðherrann eftir aleinan á ísjaka og án þess að hafa tekjurnar til að efna það sem við segjum honum síðan í hinu orðinu að framkvæma. Komugjaldahugmyndin getur alveg komið að hluta til á móti þeim tekjum sem verður þá mögulega fallið frá að sækja með þeim hætti.
Frú forseti. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, formaður Viðreisnar, hefur sagt að hann ætli ekki að falla frá þeirri hugmynd sem kynnt er og er tillaga í fjármálaáætluninni, og er útskýrð ágætlega, um hækkun á virðisaukaskatti á ferðaþjónustuna þannig að hún fari upp í almennt þrep. Hæstv. ferðamálaráðherra, samflokksmaður formanns fjárlaganefndar, hefur sagt að það verði ekki tekið bæði, virðisaukaskatturinn verði ekki hækkaður og komugjöldin tekin með. Hún hallast frekar að því að virðisaukaskatturinn verði hækkaður. Síðan bregður svo við að þingflokksformaður Viðreisnar skrifar undir meirihlutaálit fjárlaganefndar þar sem lagt er til að fallið verði frá virðisaukaskattshækkuninni, a.m.k. á árinu 2018, og komugjöld sett í staðinn. [[Forseti hringir.]]Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hann hafi ekki skilning á því að við í stjórnarandstöðunni veltum fyrir okkur hvort ríkisstjórnin sé fallin, hvort það sé í raun eining innan stjórnarliða um hvernig eigi að fjármagna fjármálaáætlunina.
Virðulegi forseti. Nei, ég velti því ekki hálfa mínútu fyrir mér hvernig stjórnarandstöðunni líði með hvort ríkisstjórnin sé fallin eða ekki. Bara alls ekki. Ég hef annað við tíma minn að gera en það. Við erum að leggja til í okkar afgreiðslu, meiri hluti fjárlaganefndar, að ákveðnar greiningar þurfi að fara fram áður en við tökum ákvarðanir. Við erum að segja að það sé óheppilegt að leggja virðisaukaskatt á á miðju tímabili. Við erum að leggja til að umræða verði tekin um aðra tekjustofna eins og komugjöld. Við erum ekki þess umkomin að slá hér um okkur og segja: Takið þetta, gerið þetta og svo á þetta að vera svona. Alls ekki. Við viljum vegna þeirrar umræðu sem hefur orðið um fjármálaáætlun, og það er einmitt það sem við skulum meta við þetta nýja verklag að við séum að ræða um opinber fjármál til lengri tíma með þeim hætti sem við gerum, að nú koma fleiri að, við tökum lengri tíma til umræðu og reynum að endurspegla fleiri sjónarmið. Það er það sem við erum að gera. Takið þessa áætlun ykkar til nánari rýni. Það má vel vera, ég ætla ekkert að útiloka það, að það verði nákvæmlega þessi niðurstaða sem [[Forseti hringir.]]kom fram í þingmálinu í upphafi sem verði síðan raunin. En þá höfum við alla vega tekið þessa umræðu og gert ákveðnar greiningar.
Virðulegi forseti. Það er áhugaverð tafla á bls. 10–11 sem fjallar um breytingar á framlögum 2017–2022 þar sem stofnkostnaður og liðir utan ramma eru undanskildir. Þar kemur m.a. fram í málaflokki 23 að 8,8% hækkun er á þeim málaflokki, sjúkrahúsþjónustu, á tímabilinu. Þetta er eftir að búið er að taka burt byggingu nýs spítala. Þessi tala er heldur lægri en hagvaxtarspá á þessu tímabili sem er um 14,5%. Ég velti fyrir mér hvort það passi við þær yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um sókn í heilbrigðismálum. Aðrir liðir, t.d. háskólastig, þar er talað um 7,7% hækkun sem er líka einungis helmingurinn af hagvexti. En tölurnar sem ég afritaði úr fjármálaáætlun og fjárlögum 2017 segja mér 6,7%. Ég er ekki alveg viss hvort tölurnar séu réttar.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hætta mér út í að dæma um hvort tölur séu réttar eða rangar sem hv. þingmaður hefur undir höndum eða hvort hann reisir þær á sama grunni og við birtum okkur töflur. Ég hef það ekki við höndina. En ég bið hv. þingmann því að ég veit að hann er mjög athugull maður og vinnur fyrirmyndarstarf í fjárlaganefnd, vil ég segja, að skoða þróun útgjalda til heilbrigðismála í samhengi við aðra þætti sem snerta heilbrigðismálin, eins og lyfjakaup, umönnun aldraðra og slíkt, allt sem leysir fráflæðivanda spítala. Við getum aldrei tekið sjúkrahúsþjónustuna eina og sér og sagt: Það er nákvæmlega ekkert verið að gera, heldur verðum við að horfa á fleiri málefnasvið og málaflokka ef við ætlum að dæma um það.
Virðulegi forseti. Ég geri það einmitt í nefndaráliti mínu þar sem ég tek saman þau málefnasvið sem heyra undir heilbrigðisþjónustu. Þar tel ég 17,9% hækkun, þá með stofnkostnaði. Það ber ég saman við COFOG-staðal Sameinuðu þjóðanna þar sem hefur verið safnað saman í fjárlögum undanfarinna ára. Ef ég ber saman sama tímabil frá árinu 2000 til 2008, sama tímabil sem sagt, er hækkunin þar 25,9%, 26%, 20,3% og 8,6% eða að meðaltali 22,7% sem er mun hærra en þessi tæpu 18%. Það sem mig langar til að spyrja, líka til að fá alveg algerlega á tært: Hérna er þessi tillaga um breytingu á virðisaukaskatti. Það er samt verið að halda í þá tillögu að virðisaukaskattur á ferðaþjónustuna hækki en þá bara um áramótin, ekki um mitt ár.
Virðulegi forseti. Aftur bið ég hv. þingmann að lesa það sem við höfum greint sérstaklega í nefndaráliti okkar og taka fleiri liði með eins og heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa, 27% hækkun.
Ég gerði það.
Lyf og lækningavörur, 53,8%. [[Gripið fram í.]]Við verðum að skoða þetta í heildarsamhengi. Ég held að það sé niðurstaða okkar að við getum ekki sagt: Ja, þetta er vonlaust af því að það er bara 7,7% á einum stað, heldur tökum þetta í heild sinni. Það sem bíður fjármálaráðherra og ríkisstjórnarinnar fyrir næstu fjárlagagerð er að endurmeta tekjupóstana sem ríkissjóður hefur. Ef ríkissjóður hefur færi á að falla frá breytingum á virðisaukaskatti á ferðaþjónustu á miðju ári vegna þess einfaldlega að meiri fjármunir eru í kerfinu þá er það ein aðferð. Ég vek líka athygli á að við erum heldur ekki í okkar afgreiðslu að falla frá þeirri ætlun okkar að lækka virðisaukaskatt, efra þrep virðisaukaskatts, sem mun þá gagnast flestum ef ekki öllum í landinu.
Frú forseti. Ég vil gefa formanni fjárlaganefndar, hv. þingmanni, færi á að reyna einu sinni enn að útskýra fyrir mér hvað afgreiðsla fjárlaganefndar þýðir. Hvað felst í henni? Hvaða gildi hefur hún? Í nefndarálitinu hafnar í raun meiri hluti fjárlaganefndar tilteknum forsendum áætlunarinnar en leggur ekki til neinar breytingar. Hvað þýðir það? Hvaða gildi hefur þetta þá? Á hvoru eigum við að taka mark, umfjöllun í nefndaráliti eða þeirri niðurstöðu meiri hlutans að leggja ekki til eina einustu breytingu? Ég held að hv. formaður fjárlaganefndar verði að reyna að gera aðeins betur í þessu. Það er von að komi upp óvissa um hvort þessi fjármálaáætlun hefur meirihlutastuðning eða stuðning allra þegar svona er um hnútana búið. Ég held að formaður fjárlaganefndar eigi að gera aðeins betur í þessu. Við verðum að hafa aðeins betur á hreinu hvort ræður og hvaða gildi hvort um sig hefur í því samhengi, hugmyndir fjárlaganefndar um að gera hlutina talsvert öðruvísi en fjármálaáætlun [[Forseti hringir.]]leggur upp með eða sú niðurstaða að leggja ekki til neinar breytingar.
Virðulegi forseti. Ég segi: Við gerum ekki breytingar á þingsályktuninni. Við erum að tala um sömu tekjuramma, sömu útgjaldaramma. Við leggjum til að ýmis áform verði endurskoðuð. Þá hljóta einhver önnur áform þurfa að koma í staðinn til að uppfylla þessa ramma, bæði tekjur og gjöld. Í þriðja lagi vil ég segja að við gerð fjárlaganna, sem er þá næsta þingmál í þessari seríu þingmála um opinber fjármál, koma örugglega fram einhverjar tilfærslur og breytingar sem ríma ekki fullkomlega við þá ramma sem fjármálaáætlunin gengur frá. Það þekkjum við úr síðustu fjárlagaafgreiðslu.
Frú forseti. Nú gerir meiri hlutinn talsvert úr athugasemdum eða álitsgerð fjármálaráðs. Á köflum má lesa út úr áliti meiri hlutans að það séu efasemdir uppi einmitt um rammana, efasemdir um þær forsendur þjóðhagslega. Það er bæði fjallað um hversu aum afkoma ríkisins er á mælikvarða hagsveifluleiðrétts frumjöfnuðar, það er talað um slæma afkomu sveitarfélaganna, en samt eru ekki lagðar til breytingar. Það er ekki bara þannig að meiri hluti fjárlaganefndar sé með hugmyndir um öðruvísi útfærslur í tekjuöflun. Meiri hlutinn fabúlerar talsvert um það hvort grundvöllurinn sjálfur, rammarnir sjálfir, standist, en leggur samt ekki til breytingar á þeim. Eigum við að skilja þetta þannig að meiri hluti fjárlaganefndar hafi efasemdir um rammana? Telji afkomu ríkisins á mælikvarða hagsveifluleiðrétts frumjöfnuðar t.d. of lélega, sem ég er auðvitað algerlega sammála. Það væri fróðlegt að heyra hv. formann fjárlaganefndar ræða aðeins um það, samanber forsíðu Fréttablaðsins [[Forseti hringir.]]í dag þar sem sagt er að við fljótum áfram í svikalogni, því að gengi krónunnar sé orðið alltof sterkt og ójafnvægið hlaðist upp í hagkerfinu. Hvernig mætir þessi áætlun því?
Virðulegi forseti. Sá þingmaður sem hér stendur verður að játa að hann hefur hvorki lesið Fréttablaðið né Morgunblaðið í dag.
Hvað er þetta?
Þannig er það bara í sveitinni, og ég veit að hv. þingmaður hefur ákveðinn skilning á því, maður kemst ekki alveg yfir það með morgunverkunum. Við tökum undir ýmsar áhyggjur fjármálaráðs. Ég held að það væri fullkomlega óeðlilegt af meiri hluta fjárlaganefndar að koma fram og segja: Hér er allt í himnalagi og engar áhyggjur þarf að hafa, bara alls ekki. Þau óveðursský sem eru að hrannast upp núna, sem hæstv. fjármálaráðherra hefur verið manna fremstur í að benda á, eins og gengi krónunnar og mögulegar hörmulegar afleiðingar þess, þau eru öll við sjóndeildarhringinn. En við teljum okkur hins vegar ekki þess umkomin að hafna þeim forsendum sem lagðar eru undir rammana sem eru birtir í þessari þingsályktun. Fjármálaráðið tekur undir. Það er alltaf verið að segja að við séum á toppi efnahagssveiflu og alltaf hækkar toppurinn. [[Forseti hringir.]]Við erum með eitthvert lengsta hagvaxtarskeið undir í þessari fjármálaáætlun. Það mun einhvern tíma taka enda. [[Forseti hringir.]]Við erum hins vegar að fleyta okkur áfram á því, eins og hv. þingmaður veit, að það verði hér áfram hagvöxtur. Þannig þurfum við að ganga frá þessu máli, [[Forseti hringir.]]eins og öðrum málum er við getum haft áhrif á, hagvöxt og þróun efnahagsmála, með fullkomlega ábyrgum [[Forseti hringir.]]hætti svo að við fáum ekki það bakslag [[Forseti hringir.]]sem við höfum því miður oft í gegnum tíðina þurft að upplifa.
Frú forseti. Það er svo sem búið að rekja það töluvert hvernig þessu hefur verið háttað varðandi aðkomu Alþingis og tímaramma og annað slíkt sem er algjörlega óviðunandi og við þurfum a.m.k. mánuði í viðbót til þess að ná utan um mál eins og rammafjármögnun sem hér er undir. Á það bæði við fjárlaganefndina og úrvinnslu hennar á því sem kemur frá umsögnum fastanefnda sem líka fengu allt of lítinn tíma. Í upphafi var meira að segja ekki gert ráð fyrir því að stofnanir hins opinbera eða að almenningur fengi tækifæri á að tjá sig um það. En þær viðræður og samtöl sem við fulltrúar í fjárlaganefnd áttum við gesti og allur sá fjöldi umsagna sem bárust um málið voru til vitnis um að það var full þörf á því að vista þessu út á þennan hátt og tíminn var ekki nægur. Sú umfjöllun sem þegar hefur átt sér stað hefur leitt í ljós að við þurfum að efla faglega þætti í kringum starf þingsins gagnvart þeirri vinnu sem á að fara fram um opinber fjármál þannig að hún verði markviss og þingið geti beitt fjárstjórnarvaldi sínu á markvissan og skipulegan hátt. Ríkisfjármálaáætlun hvers tíma snertir hvern einasta Íslending á einhvern hátt. Óþörf tímaþröng og upplýsingaskortur mega ekki verða til þess að umfjöllun um svo mikilvægt mál verði flaustursleg, hvorki á vettvangi Alþingis né annars staðar. Fjármálareglurnar sem hér eru undir fólu í rauninni í sér lögfestingu þeirrar niðurskurðarstefnu og samhaldssemi sem hægri sinnaðar ríkisstjórnir hafa því miður beitt hvarvetna í opinberum fjármálum síðustu áratugi þegar illa hefur árað í efnahagsmálum með þeim afleiðingum að víða hefur verið þrengt að velferð og mikilvægri grunnþjónustu hins opinbera með langvinnu fjársvelti. Þannig hafa verið sköpuð sóknarfæri fyrir auðmagn og einkavæðingu í þágu fjármagnseigenda með röksemdum um að þeim beri að láta til sín taka þar sem hið opinbera valdi ekki verkefnum sínum. Þetta má sjá, þ.e. stefnumörkun stjórnvalda og áform, á bls. 16 í ríkisfjármálaáætluninni þar sem m.a. þróun samneyslu birtist sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Hún mun fara lækkandi á áætlunartímabilinu og verða undir lok þess undir meðaltali síðustu 25 ára. Því miður þýðir slík samdráttar- og niðurskurðarstefna að sú yfirlýsing ríkisstjórnarinnar að innviðauppbygging verði að vera töluverð og mikil harmónerar ekki við það sem sett er fram í krónum og aurum. Samtök atvinnulífsins hafa bent á það í umsögn sinni að áætlun um fjármögnun uppbyggingar innviða skorti og stjórnvöld leyni afstöðu sinni til einkareksturs á sviðum sem hingað til hefur verið sinnt af því opinbera. Ég tek undir það að í áætluninni er ekki hægt að sjá að því hafi verið sinnt sem skyldi að tengja saman áform og útgjöld og fjármögnun þeirra. Það þýðir að þetta gengur gegn varfærnisjónarmiðunum sem talin eru meðal grunngilda sem eiga að einkenna fjármálaáætlunina. Það er líka áhyggjuefni að ekki er greint frá áformum um einkavæðingu almennt í tengslum við innviðauppbyggingu. Þá læðist sá grunur að manni að bak við ófjármagnaðar yfirlýsingar um slíkt hljóti að vera áform um slíka einkafjármögnun framkvæmda og jafnvel eignarhald einkaaðila á innviðum. Það er því miður svo að aðhaldssjónarmið vega þyngra í áformum stjórnvalda heldur en fyrirætlanir um innviðauppbyggingu eða styrkingu velferðarkerfisins. Hitt er svo annað mál að forsendur áætlana um lækkun opinberra skulda hvíla á mjög breytilegum þáttum, og það er vert að hafa í huga og ræða, á borð við ráðstöfun óreglulegra tekna og sölu eignarhluta í fjármálafyrirtækjum. Af þeim sökum ríkir mikil óvissa um afdrif áætlana ríkisstjórnarinnar um svo mikla lækkun opinberra skulda sem raun er á. Í tillögunni skortir líka alla umfjöllun um peningalegar og bókfærðar skuldir ríkisins annars vegar og hins vegar þá fjárþörf sem hefur myndast vegna ónógrar innviðafjárfestingar undangengin ár og greiningu á þjóðhagslegum áhrifum þess og þýðingu inn í framtíðina. Það er mikilvægt að hafa í huga að vanræksla á viðhaldi og uppbyggingu innviða á undanförum árum hefur myndað skuld sem ber að greiða, nema ætlunin sé að gjaldfella hana á þær kynslóðir sem á eftir okkur koma. Ofuráhersla á niðurgreiðslu hinna bókfærðu skulda á kostnað þess að viðhalda innviðum samfélagsins á velferðarkerfinu getur hæglega leitt til óskynsamlegra ráðstafana sem ganga í berhögg við þjóðarhag. Það bendir margt til þess að íslenskt samfélag sé statt á þeim slóðum um þessar mundir. Eins og kom fram hefur framsetningin sætt mikilli gagnrýni m.a. sökum þess hversu óskýr hún er og ekki gagnsæ. Það er mjög bagalegt að slegið er saman tölum um fjárfestingu og rekstrarfé í yfirlitum yfir fjárveitingar málefnasviða. Fulltrúar fastanefnda þingsins, þ.e. annarra en fjárlaganefndar, sem og fjárlaganefnd, þurftu að sækja sér töluvert af viðbótarupplýsingum til þess að hægt væri að greina þetta í sundur og reyna að lesa eitthvað í fjármálaáætlunina. Það tókst að einhverju leyti en alls ekki öllu. Það er mjög mikilvægt að skilja fjárfestingar frá rekstri þannig að við getum líka í framhaldinu borið saman raunveruleg útgjöld til málaflokka og málefnasviða til lengri tíma. Skattstefnan sem birtist í þessari ríkisfjármálaáætlun er í sjálfu sér beint framhald af skattstefnu hægri stjórnar sem hér sat á undan og sætir það engum sérstökum tíðindum. Þær breytingar sem gerðar hafa verið undanfarin ár fólu í flestum tilfellum í sér afsal á tekjum í ríkissjóð en eru látnar heita einfaldanir, eins og kemur fram á bls. 45, en ekki skattalækkanir eins og rétt væri. Það eru því miður engin áform um að auka vægi skattheimtunnar við að efla tekjujöfnuð meðal landsmanna. Það hlutverk skattkerfisins teljum við Vinstri græn þó að beri að jafnan að hafa hátt sem og þau ríki sem leggja áherslu á jöfnuð og þar sem velferðarkerfi eru við lýði. Virðulegi forseti. Þetta er yfirgripsmikið álit sem ég fyrir hönd Vinstri grænna skila hér og munu fulltrúar úr nefndum gera betur grein fyrir einstaka málefnasviðum á eftir en ég kemst yfir að gera núna. Það eru gallar á því formi sem við erum að fást við. Meðal annars hefur komið fram að samræming og samhæfing ýmissa opinberra áætlana er meðal markmiða nýrrar framkvæmdar opinberra fjármála. Það er gott mál, en það hefur ekki alveg tekist í ríkisfjármálaáætluninni, að mér finnst, að stilla saman áætlanir ríkisstofnana þannig að þær myndi eina heild og virðist sem samstarf ráðuneyta við þær hafi verið takmarkað. Ég vona svo sannarlega að úr því verði bætt við gerð næstu fjármálaáætlunar. Í umsögn fjármálaráðs, sem er mjög yfirgripsmikið, er m.a. gagnrýnt að einungis eitt þjóðhagslíkan er notað við gerð spáa um framvindu efnahagsmála hér á landi, þ.e. þjóðhagslíkan Seðlabankans. Athygli er vakin á því að bæði stuðli þetta að einsleitni spáa og einnig að umrætt þjóðhagslíkan sé ekki að öllu leyti til þess fallið að fást við þau viðfangsefni sem fylgja gerð fjármálaáætlunar þar sem m.a. er þörf fyrir ríkari möguleika til að meta áhrif stefnu og þróun ýmissa efnahagsstærða á bak við opinber fjármál. Virðulegi forseti. Nú ætla ég aðeins að stikla á stóru í helstu málaflokkunum en eins og ég sagði er ljóst að ég kemst ekki yfir nema lítinn hluta. Heilbrigðismálin hafa verið mál málanna, voru það fyrir kosningar, eru það og verða áfram. Ég ætla að lesa það sem kom fram í svari Bjartrar framtíðar, flokki heilbrigðisráðherra, við spurningum Læknablaðsins fyrir kosningar sem birtust í 10. tölublaði 2016, þar sem segir, með leyfi forseta: „Sannarlega þarf að auka fé til heilbrigðismála til að tryggja réttlæti og öryggi heilbrigðisþjónustu.“ Það voru miklar yfirlýsingar sem núverandi stjórnarliðar gáfu fyrir kosningar um endurbætur á heilbrigðiskerfinu þegar þeir voru að gera hosur sínar grænar fyrir kjósendum. Því miður verður að segjast eins og er að það er lítið um efndir þegar ráðið hefur verið fram úr þeim tölum, eins og ég kom inn á áðan, sem var erfitt að greina. Þegar upphæðir hafa verið sundurgreindar og flokkaðar kemur í ljós að einungis er gert ráð fyrir 338 milljörðum kr. í raunaukningu árið 2018 frá yfirstandandi ári til almenns rekstrar. Mun þetta duga skammt til að mæta 10 milljarða uppsafnaðri viðbótarþörf Landspítalans, rekstri, tækjakaupum og öðrum stofnkostnaði samkvæmt áætlun spítalans sem gerð var að undirlagi stjórnvalda. Það kom líka fram á fundi velferðarnefndar Alþingis með stjórnendum Sjúkrahússins á Akureyri að þeir teldu að um 370 milljónir vantaði fyrir rekstrarþak, eða um 32 milljónir til viðbótar í raunaukningu liðarins. Yfir stendur bygging og endurbygging á Landspítalanum, eins og við öll þekkjum. Það er stærsta einstaka fjárfestingarverkefni í heilbrigðiskerfinu. Þeim framkvæmdum miðar hægt, hægar en vonir stóðu til, og fé skortir. Eins og ég segi vantar í kringum 13 milljarða í fjármálaáætlunina til að unnt verði að ljúka uppbyggingu meðferðarkjarna og rannsóknarhúss við Hringbraut, búa þau hús tækjum og gera nauðsynlegar breytingar og endurbætur á þeim byggingum sem ætlunin er að nýta áfram. Enn fremur vantar um 6,5 milljarða til þess að unnt verði að láta áform um legudeild fyrir Sjúkrahúsið á Akureyri verða að veruleika. Aðkallandi þörf er fyrir þá framkvæmd og lagfæringu á eldra húsnæðis sjúkrahússins. Í heild vantar því um 20 milljarða í fjármálaáætlun þessara fimm ára til að takast megi að ljúka þeim brýnu uppbyggingarverkefnum á sviði sérhæfðrar sjúkrahúsþjónustu í landinu sem bíða á áætlunartímanum. Því er við að bæta í þann flaum fyrirheita og yfirlýsinga um uppbyggingu heilbrigðisþjónustunnar að það eru sett fram markmið, mælikvarðar og aðgerðir og þróun sérhæfðrar sjúkrahúsþjónustu þar sem segir, með leyfi forseta: „Sérhæfð sjúkrahús á Íslandi standast samanburð við sambærileg sjúkrahús á Norðurlöndum.“ Í ljósi þess sem ég hef áður sagt um ætlaðar fjárveitingar til sérhæfðrar sjúkrahúsþjónustu á næstu árum er vandséð að framangreind markmið verði annað en orðin tóm. Samkvæmt áreiðanlegum gögnum, svo sem ríkisreikningi og endurskoðuðum ársreikningum Landspítalans, er hann nú rekinn fyrir svipað fé og við upphaf aldarinnar mælt á föstu verðlagi. Verður það að teljast kraftaverki líkast að tekist hafi að halda þó þeirri starfsemi uppi sem raun er á með svo snautlegum aðbúnaði. Ljóst er að þetta getur ekki gengið til lengdar, enda margir brýnir þættir í samfélags- og fólksfjöldaþróun sem kalla á að tekist verði á í uppbyggingu Landspítalans og annarra innviða af fullri einurð. Svo virðist þegar maður les ríkisfjármálaáætlunina að gert sé ráð fyrir því að vöxtur heilbrigðisþjónustu utan opinberu sérgreinasjúkrahúsanna verði mun meiri en innan þeirra. Þetta þýðir að útgjöld til starfsemi á heilbrigðissviði sem er á vegum einkaaðila munu aukast og slík starfsemi jafnframt, enda nýtur hún velvilja þeirra sem nú ráða för. Einkarekstur í hagnaðarskyni er þeim mest að skapi og lítil fyrirstaða virðist vera fyrir fjárveitingum úr opinberum sjóðum þegar þær renna á þær slóðir. Það er heldur ekki hægt að láta hjá líða að ræða um gefin loforð um þak í greiðsluþátttökukerfinu, þ.e. árlega hámarksgreiðslu hvers notanda heilbrigðisþjónustunnar sem átti að vera 50 þús. með því að afnema hinn illræmda sjúkrakostnað einstaklinga með erfiða sjúkdóma vegna lyfja og læknisþjónustu. Því miður virðist ekki liggja fyrir hvort það verður 50 þús. eða 70 þús., hvað þá að lyfin séu þar tekin öll undir. Aldurssamsetning þjóðarinnar er með þeim hætti að ekki er annars að vænta en að þörf fyrir hjúkrunarheimili verði ærin á komandi tímum. Þótt gert sé ráð fyrir einhverri fjölgun hjúkrunarrýma er því miður ekki svo að hún svari áætlaðri þörf heldur einungis um helmingi hennar. Ekki eru veittar neinar upplýsingar um hvernig ætlunin sé að takast á við málefni þeirra sem ekki munu eiga kost á hjúkrunarrými. Ekki verður hjá því komist heldur að minnast á þungan rekstur mjög margra hjúkrunarheimila en margir rekstraraðilar, t.d. sveitarfélög, greiða verulegar fjárhæðir með rekstrinum og íhuga jafnvel að skila heimilunum af sér til ríkisins verði ekki ráðin á því bót. Það virðist ekki vera gert ráð fyrir svigrúmi til að rétta stöðuna af. Í málaflokknum Fjölskyldumál eru liðir sem allir hafa á einhvern hátt mikil áhrif á afkomuöryggi og það umhverfi sem fjölskyldunum er búið. Markmiðin eru um margt ágæt en kannski vantar svolítið upp á efndirnar. Því miður virðist þeim fjármunum ekki vera til að dreifa. Það er hægt að segja að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar sé frekar metnaðarlaus þegar kemur að þessu og það er frekar afturþróun en framþróun. Ekki er ætlunin að lengja fæðingarorlofið eða setja lágmarksgreiðslu þannig að það fylgi lágmarkslaunum, né heldur að brúa bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla. Ekki er metnaðurinn meiri þegar kemur að barnabótum þar sem haldið er áfram að þrengja kerfið þannig að mun færri njóta greiðslna í stað þess að nýta þær til að auka jöfnuð milli hópa. Aftur og enn eru notuð orðin einföldun og skilvirkni. Þessi bágborna frammistaða þegar kemur að málefnum barnafjölskyldna og ungu fólki er þeim mun alvarlegri þegar kannanir sýna, bæði á Íslandi og í ýmsum nálægum löndum, að ungt fólk hefur dregist aftur úr eldri aldurshópum í þróun lífskjara. Stjórnvöld hljóta að taka mark á skýrslum sem sýna það að mörg þúsund börn á Íslandi búa við fátækt. Börnin eru það mikilvægasta í samfélaginu og um leið það viðkvæmasta og það er stjórnvalda að hafa þau í huga ef sporna á við barnafátækt með því að setja þau í forgang í áætlunargerð og byggja upp sterkt félagslegt velferðarnet. Því miður virðist sem ríkisstjórnin ætli ekki að setja viðeigandi fjármuni til að tryggja innleiðingu og vonandi lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ekki eru sýnilegar aðgerðir sem tengjast beint innleiðingunni heldur er meira púðri eytt í að fjalla um nýgengi örorku og starfsgetumat. Það sama á við hér og víða annars staðar að þrátt fyrir góða stöðu ríkissjóðs er ekki gert ráð fyrir að bæta stöðu öryrkja og þeirra sem verst standa í samfélaginu. Ætlunin virðist vera að öryrkjar búi áfram við það að framfærslutrygging þeirra, sem á að nafninu til að tryggja greiðslu til þeirra til að halda í við lægstu laun, skerðist krónu fyrir krónu. Má vísa í umsagnir Öryrkjabandalagsins og ASÍ í þeim efnum. Til stendur að lögfesta ramma um notendastýrða persónulega aðstoð og er það vel, en erfitt er að átta sig á því hvaða raunverulegu fjármunir eiga að fylgja. Sú aukning sem birtist í málefnasviðum gagnvart öldruðum er fyrst og fremst til að mæta áætlaðri fjölgun aldraðra og til að hækka frítekjumark vegna atvinnutekna í smáskömmtum þar til það nær 100 þús. kr. á mánuði í lok áætlunartímans. Þá virðast innbyggð í áætlunina áhrifin af áætlun um hækkun lífeyristökualdurs almannatrygginga úr 67 árum í 70 ár á 24 árum. Það er líka vert að halda því til haga að einungis hluti eldra fólks nýtur þeirrar hækkunar og eftir sitja hjón og sambúðarfólk og njóta ekki batnandi þjóðarhags, sem er algjörlega ólíðandi. Í menntamálunum er að mörgu að hyggja. Sú ákvörðun að skýla menntamálum ekki lengur fyrir almennu aðhaldskröfunni er óskiljanleg og í engum takti við loforð um að styrkja menntakerfið eftir áralangt svelti. Það er enginn rökstuðningur í áætluninni fyrir því hvers vegna það er ekki gert. Við vissum það að nemendum framhaldsskólanna myndi fækka, ekki bara með því að stytta námið heldur er tímabundin lífeðlisleg fækkun, en hún stendur stutt við, einungis í tvö ár. Því hefur verið haldið fram að sá sparnaður sem verður af því að stytta framhaldsskólanámið eigi að nýtast til eflingar á skólastiginu en það er svikið hér því að í ljós kemur að heildarútgjöld til framhaldsskólastigsins lækka á tímabilinu um tæplega 1,5 milljarða miðað við árið 2017. Því miður er það svo að það blasir við að ekkert á að gera með loforð fyrri ríkisstjórnar um að nota sparnaðinn sem leiðir af styttingunni til að styrkja námið og efla framhaldsskólastigið. Eldri bóknámsnemendum er vísað í einkarekin úrræði með tilheyrandi kostnaði og óþægindum. Við þurfum að hafa það í huga að skortur á menntun er einn helsti áhættuþáttur fátæktar og því mikið í húfi að öllum sem vilja stunda nám gefist til þess jöfn tækifæri. Það sama gerist í háskólanum. Það var látið í veðri vaka af hálfu fjármála- og efnahagsráðherra þegar fjármálaáætlunin var kynnt að á grundvelli aukinna útgjalda til háskólanna mættu þeir vænta þess að geta aukið gæði starfseminnar og standast alþjóðlegan samanburð. Það virðist ekki vera mat þeirra sem um málið hafa fjallað að svo verði miðað við þessa áætlun. Allt frá því á tímum síðustu vinstri stjórnar hefur verið stefnt að því að reisa Hús íslenskra fræða á Melunum í Reykjavík. Nú á að verða af því. Samkvæmt þingsályktunartillögunni eru ætluð útgjöld vegna þessa 3.290 millj. og þegar þau hafa verið tekin út fyrir rammann er ljóst að árin fram til 2021 verða mjög strembin fyrir háskólastigið og vandséð að unnt verði að láta óskina rætast um að fjármögnunin verði sambærileg við meðaltal OECD-ríkja árið 2016 og Norðurlandanna árið 2020, eins og Vísinda- og tækniráð lagði til. Íslendingar munu áfram búa við vanfjármagnaða háskólastarfsemi nema gripið verði til þess ráðs að fækka nemum á háskólastigi og draga háskólastarf verulega saman. Það er kannski það sem stendur til. Að síðustu vil ég geta þess varðandi skólamálin að húsnæðismál Listaháskóla Íslands, sem við höfum töluvert rætt, eru í miklum ólestri og ekki virðist vera gert ráð fyrir því að úr því eigi að bæta á næstu árum. Því miður, verð ég að segja, virðulegi forseti. Í málefnasvið 31, sem er húsnæðisstuðningur, kemur í ljós að í ljósi þeirrar stöðu húsnæðismála sem við stöndum frammi fyrir er tæplega verið að takast á við þau fyrirheit sem hafa verið látin í veðri vaka. Viðmiðunarfjárhæðirnar varðandi vaxtabæturnar standa í stað. Þá stórfækkar auðvitað fjölskyldum sem fá slíkan stuðning. Tekjujöfnunaráhrif kerfisins fara þverrandi sem eykur enn á erfiðleika, sérstaklega yngra fólks. Áform ríkisstjórnarinnar hljóta að vera vonbrigði, ekki síst fyrir unga fólkið sem samkvæmt rannsóknum er mun verr statt en unga kynslóðin fyrir tæpum 30 árum. Það þurfa að vera raunverulegir kostir í boði fyrir ungt fólk á húsnæðismarkaði, hvort heldur með kaupum eða leigu, því að framtíð íslensks samfélags byggist á því að við búum vel að öllu fólki og ekki síst hinu unga. En því miður blasir við að ríkisstjórnin skilar því sem næst auðu þegar kemur að lausn húsnæðisvandans í landinu, eins og hann blasir við um þessar mundir og er öllum kunnur. Í málefnasviði 17 er m.a. fjallað um umhverfismál. Við höfum rætt töluvert um loftslagsmál, einkum viðbrögð við loftslagsbreytingum og aðgerðir til að draga úr mengun sem eru meðal brýnustu verkefna samtímans. Miðað við áætlanir um útgjöld til þeirra málaflokka sem mynda málefnasvið 17 eru því miður ekki miklar líkur á að þeim verði sinnt sem skyldi, en þegar öllu er til skila haldið er svo að sjá sem einungis fáeinum hundruðum milljóna verði varið í málaflokkinn á gildistíma áætlunarinnar. Við gætum stutt við Parísarsamkomulagið með landgræðslu í mun meira mæli en hér er lagt til. Við þyrftum að styðja myndarlega við markmið Parísarsamkomulagsins. Í rauninni er tilkostnaðurinn lítill en ávinningur ríkulegur. Þá má líka sjá með því að fjárframlög til skógræktar drógust mjög verulega saman eftir hrunið haustið 2008 og hafa ekki aukist til neinna muna eftir það. Ekki er að sjá í ríkisfjármálaáætlun breytingar í því efni. Það er áhyggjuefni að mörg hundruð milljónir vantar til þess að efla m.a. skógrækt og auka kolefnisbindinguna. Það er eitt af markmiðum Parísarsamkomulagsins. Með 200 millj. kr. viðbótarframlagi mætti t.d. tvöfalda skógrækt og fjórfalda hana með því að bæta einhverju meira við. Það væri góð fjárfesting til framtíðar og vegsauki hverri ríkisstjórn að hafa staðið að slíkri endurheimt landkosta til handa komandi kynslóðum. Það er gert ráð fyrir tíu nýjum friðlýsingum náttúruverndarsvæða með hliðsjón af verndargildi og forgangsröðun þar sem áhersla er á vernd miðhálendisins Það er gott og gilt en ljóst að það vantar fjármuni, ekki síst í ljósi aukins ágangs á náttúruna. Virðulegi forseti. Tíminn rýkur frá mér. Ég ætla næst að víkja að samgöngu- og fjarskiptamálum. Við þekkjum öll söguna um það hvað Vegagerðin hefur verið svelt til langs tíma. Ríkisstjórnin hefur lýst vilja sínum til að fjárfest verði í samgöngumannvirkjum og samgöngukerfið byggt upp umfram það sem gert hefur verið undanfarin ár. Til þess vilja þau kanna nýjar leiðir, svonefnda samstarfsfjármögnun, en það er þó ekki útfært í ríkisfjármálaáætlun. Þá verð ég að taka undir gagnrýni Samtaka atvinnulífsins um að eðlilegt væri að þeim áformum væri lýst hér þannig að hægt væri að taka afstöðu til þeirra. Ég vil líka halda því til haga að aukin gjaldtaka fyrir afnot af samgöngumannvirkjum felur í sér aukinn efnahagslegan ójöfnuð og er af þeim sökum afleitur kostur við fjármögnun samgöngumannvirkja. Ég verð að benda á það að á undanförnum árum hafa markaðir tekjustofnar til vegamála, t.d. eins og sérstakt vörugjald af bensíni, bensíngjald og olíugjald, verið veiktir verulega og þar eru í húfi upphæðir sem myndi muna verulega um og hefði munað verulega um undanfarin ár, sem hefði verið hægt að nota í vegaframkvæmdir í stað þess leggja upp með óljós áform af gjaldtöku. Við þekkjum líka þörfina fyrir hafnarframkvæmdir um land allt sem hafa verið vanræktar og því miður virðist ekki vera mikið borð fyrir báru hér. Ég hef sagt það oft í þessari pontu að rétt væri að skilgreina innanlandsflugið sem hluta af almenningssamgöngukerfinu og styðja þannig við að það verði raunverulegur valkostur fyrir fólk sem þarf að ferðast milli landshluta. Í málefnasviði 9, um almanna- og réttaröryggi, er eins og víða annars staðar talnaframsetningin ekki mjög upplýsandi. Það mætti halda að verið væri að leggja verulega aukið fé í rekstur stofnana á sviði almanna- og réttaröryggis en því miður er það svo að raunaukningin er í kringum 2,8% þegar við höfum dregið útgjöld vegna þyrlukaupa frá. Ítarleg greining hefur líka legið fyrir á málefnum löggæslunnar og samþætting hennar og fjármálaáætlunar hefur að mörgu leyti tekist ágætlega að undanskildu því mikilvæga atriði að fjárveitingaramminn styður ekki við þau orð fjármála- og efnahagsráðherra sem hann lét falla við framsögu málsins, að í henni væri, með leyfi forseta: „… tryggð efling löggæslu um land allt sem og landamæraeftirlit.“ Þá er ljóst að ekki er fylgt markmiðum löggæsluáætlunarinnar sem unnið hefur verið að undanfarin misseri hvað varðar mannaflaþörf, en hún gefur til kynna að miklu meiri þörf sé hvarvetna á landinu. Raunin er hins vegar sú að við blasir að fækka þarf um tíu lögreglumenn á Norðurlandi eystra og á Suðurlandi vegna veltutengdrar aðhaldskröfu. Þetta er algjörlega afleit staða og ekki í samræmi við þann veruleika sem við búum í með auknum ferðamannastraumi. Við verðum að taka mark á mannaflaþörf ríkislögreglustjóra og gera ráð fyrir auknum útgjöldum til lögreglunnar þannig að við getum tryggt almannaöryggi. Sama má segja um sýslumannsembættin sem voru sameinuð en um leið varð til ákveðinn rekstrarvandi sem færðist yfir á öll embættin af fáum. Þar hefur ekki verið staðið við það sem átti að fylgja, þ.e. að styrkja embættin þannig að þau yrðu betur til þess fær að gegna hlutverki sínu. Af hálfu hins nýstofnaða dómsmálaráðuneytis hefur komið fram að þar er talin þörf fyrir róttækar aðgerðir í því skyni að efla starfsemi embættanna, en því miður rúmast það ekki innan fjárheimildanna. Verði ekki fjárframlag til embættanna aukið munu hinar róttæku aðgerðir vart felast í öðru en uppsögnum og fækkun starfsstöðva sem væri mjög miður, ekki síst fyrir íbúa landsbyggðarinnar þar sem ýmis mikilvæg þjónusta sem þarf að veita í nærsamfélaginu er m.a. á verksviði sýslumanna. Sama má segja um Persónuvernd. Verkefni hennar hafa þrefaldast, en framlögin hafa staðið í stað frá árinu 2003. Persónuvernd hefur óskað eftir 95 millj. kr. viðbótarframlagi þar sem fram undan er m.a. innleiðing viðamikillar evrópskrar persónuverndarlöggjafar, en ekki er gert ráð fyrir því hér. Auðvitað er það ótækt að sú stofnun geti ekki sinnt skyldum sínum sem skyldi. Starfsemi Landsréttar mun hafa verulega áhrif á fjárhagslegt umhverfi dómstólanna þar sem gert er ráð fyrir 600 milljörðum kr. í rekstur hans árlega. Það er ríflega sú upphæð sem útgjöld vegna starfsemi dómstóla munu aukast um ár hvert á áætlunartímabilinu. Ég er með nokkrar töflur í áliti mínu því til stuðnings. Nokkur atriði að lokum, virðulegi forseti. Það er ekki gert ráð fyrir fjárveitingu til byggingar náttúruminjasafns þrátt fyrir samþykkt Alþingis þar um. Ég vil líka segja að það orkar tvímælis að setja menningarstarfsemi, listir og æskulýðsmál saman undir einn lið áætlunarinnar. Það er frekar ógagnsætt. Mér finnst mikilvægt að við gerum æskulýðsmálum hátt undir höfði, þar á meðal þáttum sem lúta að því að styrkja lýðræðisvitund ungmenna og kosningaþátttöku þeirra. Síðan í blálokin um ferðamálin. Við þurfum að efla flugþróunarsjóð svo að við getum haldið úti flugi frá Keflavík til innanlandsflugvalla. Við þurfum að gera áætlun um borgarlínu. Það er sérstakt að hún sjáist ekki í áætluninni þrátt fyrir að hafa verið í umræðu töluvert lengi. Það er undrunarefni. Samband íslenskra sveitarfélaga hefur gert athugasemdir við byggðamálaáætlun ríkisstjórnarinnar, að það vanti framtíðarsýn fyrir málaflokkinn og hvernig eigi að framfylgja henni. Ég verð líklega að koma síðar inn á önnur mál sem mig langar að viðra en vil segja að endingu að þótt ég hafi bent á margt sem veldur vonbrigðum varðandi áform stjórnvalda um fjármögnun opinberrar starfsemi á gildistíma ríkisfjármálaáætlunarinnar og annað sem því miður er öldungis óhaldbært í þeim efnum þá skiptir mestu að ramminn utan um tekjuöflun hins opinbera er allt of þröngur. Fyrir þær sakir verður þróttur ríkisins og sveitarfélaga til að sinna þjónustu við borgarana og byggja upp í þágu velferðar í samtíð og framtíð minni en ástæða er til. Það svigrúm sem verið hefur í ríkisfjármálum hefur ekki verið nýtt sem skyldi til samfélagslegrar uppbyggingar og hafa skattar og gjöld á auðugustu hópa samfélagsins verið lækkuð með þeim hætti að ríkið hefur orðið af 25–30 milljarða tekjum á ársgrundvelli sem hefði verið hægt að nýta til umbóta og uppbyggingar í þágu samfélagsins. Hvernig við sem samfélag ákveðum að haga málum okkar er jafnframt ákvörðun um það hvernig samfélag við viljum byggja upp. Vinstri græn vilja að markmið og tilgangur ríkisfjármála sé að tryggja öllum tækifæri til að njóta sín í samfélaginu og að öllum séu tryggð mannsæmandi kjör. Það er hægt að gera með fjármálastefnu og fjármálaáætlun sem miðar að því að auka jöfnuð í samfélaginu með því að afla ríkissjóði tekna með réttlátum hætti sem síðar verða nýttar til að efla heilbrigðisþjónustu, menntakerfi, velferðarkerfi, til uppbyggingar innviða og til að tryggja viðkvæmustu hópunum mannsæmandi kjör. Í ljósi þess sem ég hef rakið flytur 1. minni hluti breytingartillögu við tekju- og gjaldahlið, til að mæta þeim brýnu þörfum sem samfélagið stendur frammi fyrir. Ég ætla að lesa greinargerð með breytingartillögunni sem í rauninni byggir á þeirri ríkisfjármálaáætlun sem við Vinstri græn lögðum fram þegar við fórum í kosningabaráttu okkar haustið 2016. Greinargerðin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Eigi fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022 að þjóna markmiðum um eflingu mikilvægra innviða m.a. uppbyggingu á sviði heilbrigðis-, mennta- og samgöngumála, gefa færi á bættum kjörum öryrkja og aldraðra, og umbótum í húsnæðis- og fjölskyldumálum, þarf að stækka útgjaldaramma hennar og auka tekjur á móti. Hér er lögð til nokkru meiri tekjuöflun en nemur aukningu útgjalda, einkum framan af tímanum. Það leiðir til meiri afgangs af rekstri ríkissjóðs sem nemur um 0,5% af vergri landsframleiðslu fyrstu tvö ár tímabilsins en nokkru minna eftir það. Þessi áhersla gegnir þeim mikilvæga hagstjórnarlega tilgangi að vinna gegn þenslu og styrkingu gengis gjaldmiðilsins sem auðveldar lækkun vaxta. Sökum þess hversu óljósar forsendur eru í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og plaggið ógagnsætt telur 1. minni hluti óhjákvæmilegt að í stað sundurliðaðra útgjalda í núverandi áætlun verði ramminn allur stækkaður til að koma til móts við verulega þörf. Síðan verði unnið að útfærslu á ráðstöfun rammans samhliða vinnu að fjárlagafrumvarpi sem taki mið af útgjaldaþörfinni.“ Virðulegi forseti. Þetta er kannski það sem hefur verið gegnumgangandi í gagnrýni þingmanna stjórnarandstöðunnar, og ekki bara stjórnarandstöðunnar, líka stjórnarliða, varðandi það ógagnsæi sem veldur því að ekki er hægt að átta sig á nema sumu. Þrátt fyrir að við höfum beðið um og fengið eitt og annað sundurliðað er þetta form eitthvað sem við þurfum að fara betur yfir til þess að leggja fram næst mun skýrar en gert hefur verið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún er yfirgripsmikil og nefndarálitið líka. Ég get tekið undir margt af því sem þar er sagt. Ég hef sérstakar áhyggjur af heilbrigðisþjónustunni í landinu ef fara á eftir þessari ríkisfjármálaáætlun, en það er auðvitað fleira og ég er sammála því sem hv. þingmaður taldi upp varðandi samgöngur og menntamál og málefni fatlaðs fólks og fleira. Landlæknir hefur gagnrýnt hvernig málum er háttað og reyndar gagnrýnt samning við sérgreinalækna og áhrifin sem þeir samningar hafa og það fyrirkomulag allt saman á þjónustu við sjúklinga á Landspítalanum sérstaklega, en það á líka við um Sjúkrahúsið á Akureyri. Í McKinsey-skýrslunni sem gefin var út fyrir ekki svo löngu síðan, í fyrra, tala þeir sem greina rekstur Landspítalans einnig um að þar sé ákveðið vandamál á ferðinni. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún telji ekki að það þurfi að grípa til sérstakra ráðstafana og hvort það þýði ekki að þegar verið er að breyta um stefnu þurfi Landspítalinn að fá aukið fjármagn. Hvernig sér hv. þingmaður að brugðist sé við ábendingum landlæknis og McKinsey-skýrslunnar um rekstur Landspítalans í fjármálaáætlun? Þarna er um stórmál að ræða sem varðar öryggi sjúklinga og líf og limi fólksins í landinu.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ég tek svo sannarlega undir það. Við fórum á kynningu þegar skýrsla McKinsey var kynnt um stöðu Landspítalans. Það er alveg ljóst að við verðum að styrkja háskólasjúkrahúsið okkar til mikilla muna til þess að laða læknana inn á sjúkrahúsið í fullt starf því eins og komið hefur fram er það einn helsti veikleiki spítalans hversu fáir læknar eru þar í fullu starfi en stunda mikinn einkapraxís. Ég held að það sé eitt af því sem þurfi að horfa til. Það þýðir auðvitað ekkert annað en minna fjármagn í sérgreinakostnaðinn og meira fjármagn til sjúkrahússins. Ég myndi vilja sjá það. Þó að það sé gott og gilt að hafa samninga við sérgreinalækna í gegnum sjúkratryggingar þá sjáum við líka hvernig sá hluti hefur vaxið og fylgt verðlagi á meðan spítalarnir hafa ekki búið við sams konar aðstöðu. Ég held að við verðum að taka þetta gilt eins og þá umræðu sem við höfum átt hér um að útvista þjónustu og búa jafnvel til einkasjúkrahús, sem þýðir að bestu bitarnir eru teknir og síðan þarf Landspítalinn eða eftir atvikum Sjúkrahúsið á Akureyri eða hvað það er að vera alltaf á bakvaktinni. Það er auðvitað ekki ásættanlegt. Eins og ég sagði í ræðu minni þá liggur það fyrir og maður skilur ekki þegar verið er að tala um að Landspítalinn sé jafnvel ekki að segja satt og rétt frá þegar hann birtir sínar tölur. Það hefur komið fram í ársreikningum að spítalinn er rekinn fyrir svipað fé og í upphafi aldarinnar. Það hlýtur auðvitað að teljast algjört kraftaverk að hægt sé að gera það, fyrir utan fjölda sjúklinga. Það helst auðvitað í hendur við hjúkrunarheimilin að Landspítalanum er í rauninni búin sú staða að þurfa að [[Forseti hringir.]]vera með alla þessa einstaklinga inni af því að ekki er brugðist við annars staðar í kerfinu nema í einkaátt.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hv. þingmaður gagnrýndi eins og við höfum reyndar öll gert í fjárlaganefndinni og fjármálaráð og fleiri hafa sett fram þá gagnrýni líka að framsetningin í fjármálaáætluninni sé ógagnsæ og það þurfi að vinna bót á því. Það sé erfitt að átta sig nákvæmlega á því hvað verið er að tala um eða hvað liggi að baki tölunum. Ég er sammála hv. þingmanni um að það þurfi að auka útgjöldin og þá sérstaklega á þeim málasviðum þar sem almenningur hefur kallað sterklega eftir að þurfi að bregðast við og ég er sammála hv. þingmanni að á móti þurfi að koma aukin tekjuöflun og hún þurfi að vera meiri frekar en minni á þeim þenslutímum sem við lifum á til þess að hafa borð fyrir báru. Ég get þó ekki annað en gagnrýnt hv. þingmann fyrir breytingartillöguna sem hún leggur fram fyrir einmitt það sama og ég gagnrýni stjórnarmeirihlutann fyrir með ógagnsæi í fjármálaáætlun. Ég hefði viljað fá betri útskýringar á því hvar eigi að taka tekjurnar og setja í hvaða málaflokka og í hvaða hlutföllum í það minnsta eigi að dreifa þeim. Nú vil ég spyrja hv. þingmann hvort hún geti hér í stuttu andsvari upplýst okkur sem eigum eftir að taka afstöðu til breytingartillögunnar hvar eigi að ná í þær tekjur sem lagðar eru fram. Ég geri ekki ráð fyrir að hv. þingmaður hafi tíma til þess að segja frá útgjöldunum líka. Ég bið þingmanninn um að láta tekjurnar ganga fyrir í sínu svari.
Herra forseti. Það má til sanns vegar færa að það er hægt að kalla þetta ógagnsætt. Ég ætla ekkert að draga úr því að það hefði verið hægt að gera þetta með öðrum hætti. Mér finnst hins vegar ábyrgðarhluti að vera með niðurbrot á tekjum og gjöldum þegar við höfum í rauninni ekki fullan aðgang að þessu. Ég get þó upplýst hv. þingmann um að það liggur fyrir að við höfum rætt um tekjuskatt, þ.e. þrepaskipt tekjuskattskerfi. Við höfum talað um auðlegðarskatt, auðlindagjöld, fjármagnstekjuskatt, kolefnisgjald, gjöld á ferðaþjónustu, bætta skattheimtu, sykurskatt o.s.frv. Þetta er ekkert nýtt í málflutningi Vinstri grænna og það hefur í sjálfu sér ekkert breyst frá því við vorum saman í ríkisstjórn hvar við viljum helst taka tekjurnar og setja þær niður. Við verðum að horfast í augu við það að ríkisfjármálaáætlunin er sett upp með þeim hætti að þar eru tilteknir málaflokkar. Við myndum kannski vilja gera einhverjar breytingar þar á t.d. með málaflokka í staðinn fyrir að raða öllu inn eins og það er gert núna. Sá tími sem við höfðum til þess að vinna þetta var allt of lítill til þess að hægt væri að gera verulegar athugasemdir. Við vildum eins og hv. þingmaður veit leggja aukna áherslu á heilbrigðis- og velferðarmálin, mennta- og menningarmálin, húsnæðis- og fjölskyldumálin, innviðina, þróunarsamvinnuna og guð má vita hvað, sem við höfum margoft rakið og gerðum við fyrri umr. og ég rakti áðan og tel að nefndarálit mitt beri þess merki hvar við teljum að hægt sé að bera niður beggja vegna, þ.e. í tekjum og gjöldum. Auðvitað má alveg færa fyrir því rök að það hefði verið hægt að setja þetta fram með öðrum hætti, en okkur finnst í rauninni [[Forseti hringir.]]það ekki vera okkar að vera með niðurbrot á tillögu sem við eigum ekki [[Forseti hringir.]]eins og ríkisfjármálaáætlun hægri stjórnarinnar er.
Virðulegi forseti. Hér hafa komið fram nokkrar áhugaverðar ábendingar og atriði sem ég tel að við þurfum að fjalla aðeins um. Nú er það svo að í stefnu ríkisstjórnarinnar á að leggja áherslu á heilbrigðismál. Sú áhersla virðist nær eingöngu bundin við byggingu nýs spítala. Ef stofnkostnaður og kostnaður utan ramma er dreginn frá þá er forgangsröðun til heilbrigðismála heil 8,8%, sem er þó nokkuð undir hagvaxtarspá sem er 14,5%. Í áliti meiri hlutans er einnig talað um að endurskoða þurfi samninga við sérfræðilækna. Það vísar beinlínis í orð landlæknis sem talar um að öryggi sjúklinga sé ógnað út af því hversu erfitt sé að manna Landspítala og Sjúkrahúsið á Akureyri sérfræðilæknum. Ég tel því að við þurfum að ræða mjög alvarlega um þennan hluta fjármálaáætlunar og hvernig við ætlum að fara í þessi mál á næstu árum. Það þarf nauðsynlega að leysa þetta vandamál. Hitt vandamálið, sem ég tel að við þurfum að einbeita okkur að, er sú staðreynd að ein af grunnforsendum fjármálaáætlunar er að gengið sé stöðugt. Nú hefur það styrkst um 11–12% gagnvart bandaríkjadollara frá því að áætlunin var lögð fram. Sú forsenda er algjörlega farin. Við höfðum engar sviðsmyndagreiningar eða neitt um það hvaða áhrif það hefði á fjármálaáætlunina ef gengið styrkist eða veikist og hvað þá um 11–12%. Ég tel því að margar forsendur fjármálaáætlunar séu brostnar. Ég veit ekki hverjar af því að engin greining er á því hvaða áhrif gengisþróun hefur á þessi mál. Mig langar til að byrja þessa umræðu í andsvari við hv. þingmann.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég get tekið undir það að það vandamál sem við stöndum frammi fyrir varðandi spítalana víða um land, laun hjúkrunarfólks og annað slíkt, skiptir líka miklu máli. Það segir okkur eitthvað að fólk skuli ekki fást inn á Landspítalann. Ef nýútskrifað fólk eða nemar vilja ekki fara þangað þarf að leysa ákveðna þætti. Við þurfum að leysa aðbúnaðarmál, álagsmál og launamál. Það gerum við ekki með því að auka enn frekar við samninga sérgreinalækna, ég held að það sé alveg ljóst. Ef það er það sem meiri hlutinn á við í nefndaráliti sínu, þegar talað er um að endurskoða þurfi samninga við sérgreinalækna, þá tek ég undir það. Ég held að flestum sé ljóst að þetta getur ekki gengið svona. Þau vekja hins vegar athygli svörin sem hv. formaður fjárlaganefndar gaf hér áðan þegar hann talaði um að setja stjórn yfir Landspítalann, að það væri ekki vegna þess að skortur væri á trausti heldur ætti það að vera stuðningur. Maður hefur ákveðnar hugmyndir um að það geti verið til að hafa eftirlit. Ég held að Landspítalinn hafi staðið sig afskaplega vel í fjármálastjórnun og hafi sýnt það þegar hann hefur lagt fram gögn. Allt annað af því sem við höfum fengið í hendurnar ber að sama brunni, allt það sem ég vitnaði í hér áðan, til dæmis um það fjármagn sem hann hefur verið rekinn á og Ríkisendurskoðun hefur staðfest það í ríkisreikningi. Sviðsmyndirnar, hverjar svo sem þær eru hverju sinni, hvort sem það er varðandi gengið eða annað slíkt, getur verið flókið að eiga við. Hægt væri að gera einhverjar spár fram í tímann miðað við að gengið væri svona eða hinsegin en illu heilli er kannski erfitt að gera það. En það vantar alfarið sviðsmyndagreiningar í plaggið hvað alla hluti snertir.
Virðulegi forseti. Vissulega er það vandamál að við vitum ekki einu sinni hvað á að skoða þegar forsendur breytast á þann hátt sem gengið gerir nú. Þegar ég sé að gengið er að styrkjast eða veikjast ætti ég að geta farið beint í áætlunina til að fylgjast með þeim þáttum, hvort sem við höfum greiningu á því í hvaða átt mál þróast eða ekki; þetta eru áhættuþættir eða eitthvað því um líkt. Það væri mjög áhugavert að fá athugasemdir frá hæstv. fjármálaráðherra um þessi mál miðað við það hvernig þetta hefur breyst frá því fjármálaáætlun var lögð fram og hvernig horfur eru núna fyrst breytingin er svona mikil. Þetta er ekkert smávægileg breyting eða flökt. Við erum að tala um 11–12%. Annað málefnasvið, sem hv. þingmaður kom inn á, var málefni háskólans en í meirihlutaáliti er sagt að 7,7% hækkun sé til þess skólastigs og nái ekki til þeirra framlaga sem lofað var í Tækni- og vísindasjóði. Nú eiga menn að vera að gera nýja áætlun þar. Hún átti að klárast á vormánuðum. Ég hef ekki séð að hún hafi birst enn þá. Það væri einnig áhugavert að vita hvort tillit sé tekið til fjármálaáætlunar í þeirri vinnu. Maður sér ekki neitt mark um hana í fjármálaáætluninni sjálfri. Eins og ég sagði áður eru framlögin sem ætluð eru í háskólastigið langt undir þeirri spá um hagvöxt sem við verðum að hafa. Við verðum því að forgangsraða þessum málaflokkum, sjúkrahúsþjónustu, háskólastigi og líka framhaldsskólastigi, mun neðar en við höfum áður gert. Við erum að draga úr vægi þeirra í þeim hagvaxtararði sem við erum að vinna með í hlutdeild þjónustunnar sem við veitum.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Það er alveg rétt að þar sem við búum við þann gjaldmiðil sem við búum við væri mjög skynsamlegt að hafa einhverjar slíkar greiningar. Eins og hv. þingmaður nefndi þá virðist ekkert lát vera á þessari gengisstyrkingu og við þyrftum auðvitað að hafa fleira undir. Við vitum alveg að það ætti að geta haft bæði jákvæð og neikvæð áhrif á hina ýmsu málaflokka, lyfjainnkaup ættu til dæmis að geta verið jákvæð í þessu samhengi en annað neikvætt vegur kannski þyngra. Framlög til háskólanna valda vonbrigðum en aðhaldskrafan gleymist svo oft þegar við erum að tala um aukningu til tiltekinna málaflokka. Skólarnir hafa ekki verið látnir sæta aðhaldskröfu fyrr en núna og hún er upp á 2% og skiptir máli þegar niðurstaðan verður tekin út. Ég nefndi löggæsluna áðan sem líka er látin taka á sig aukna aðhaldskröfu. Þá fara þessir viðbótarfjármunir sem eru ætlaðir til hennar ekki í þann mannafla sem kannski hefði mátt gera ráð fyrir. Sama má segja um skólana. Þeir eru ekki að styrkjast sem þessu nemur, eins og lagt er upp í texta að eigi að vera, þegar þessi aðhaldskrafa liggur ljós fyrir. Mér þótti ágætt þegar ég sá að meiri hlutinn í fjárlaganefnd lagði til að framhaldsskólarnir þyrftu ekki að lúta þessu aðhaldi, þeir voru teknir út fyrir sviga minnir mig, ég held að það sé rétt með farið hjá mér. Ég held að það þurfi að leiða hugann að því. Ekki kom heldur breyting frá hæstv. ráðherra til okkar varðandi það að kjararáð úrskurðar laun dómara til dæmis. Samt er aðhaldskrafa sett á allt málefnasviðið og þar undir er það að kjör dómara hækka. Það gengur engan veginn upp. Það er alveg ljóst. Það þýðir þá gríðarlegan niðurskurð á málefnasviðinu.
Hæstv. forseti. Ég flyt nefndarálit um tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022 frá 2. minni hluta fjárlaganefndar. Hugmyndafræðin á bak við fjármálaáætlun gengur út á að útgjaldarammar séu settir, á grundvelli samþykktrar fjármálastefnu, fyrir 34 málefnasvið til næstu fimm ára og í framhaldinu er lagt fram fjárlagafrumvarp. Fullt samræmi þarf að vera á milli fjármálastefnu og fjármálaáætlunar. Fjármálaáætlun á að setja fram með skýrum og gagnsæjum hætti og hún á jafnframt að vera í fullu samræmi við lög um opinber fjármál en grunngildi þeirra eru sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi. Forgangsröðun verkefna á vegum ríkisins ætti að byggjast á ítarlegum þarfagreiningum sem og arðsemisútreikningum, mati á hagsveifluáhrifum og margfeldisáhrifum. Spálíkön sem notuð eru til grundvallar þurfa að endurspegla það sem á raunverulega að spá fyrir um. Markmið hins opinbera þurfa að vera auðsæ, hlutlæg og mælanleg. Sé sú ekki raunin kemur það niður á gagnsæinu og skapar óhagræði og aukna óvissu í ríkisrekstri. Fjölmörg verkefni sem nefnd eru í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, svo sem hraður vöxtur ferðaþjónustunnar, sterkt gengi krónunnar, spenna á vinnumarkaði, verðhækkanir á húsnæðismarkaði og áhrif öldrunar á þjóðina, kalla á ítarlega sviðsmyndagreiningu og mat á áhrifum þeirra. Fjármálaáætlunin uppfyllir ekki ofangreindar kröfur um gagnsæi, greiningar og mat á áhrifum og að auki eru spálíkön þau sem lögð eru til grundvallar ekki fullnægjandi. Í áliti fjármálaráðs frá 14. apríl um tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun er bent á að gagnsæi skorti í vinnubrögðum, þ.e. að grunngildin endurspeglast ekki nægilega skýrt í vinnu, verklagi og umfjöllunarefni áætlunarinnar. Ekki er ljóst hvort því sem sett var fram í fjármálastefnunni sé fylgt eftir í áætluninni eða hvort mikilvæg atriði séu í áætluninni sem ekki eru til staðar í stefnunni. Einnig kom fram gagnrýni, af hálfu fjármálaráðs og Ríkisendurskoðunar á fundum með nefndinni, að framsetning sé ekki nógu góð. Til dæmis eru tölur ekki sundurliðaðar eftir fjárfestingum annars vegar og rekstrarkostnaði hins vegar og undir þetta tók hv. þm. Haraldur Benediktsson, formaður fjárlaganefndar, til samræmis við meirihlutaálit fjárlaganefndar. Þetta þarf að laga. Þá benti Ríkisendurskoðun á að æskilegt væri að sjá samanteknar kennitölur, þ.e. til að skýra stöðuna og breytingar á útgjöldum. Fulltrúi Framsóknarflokksins í 2. minni hluta tekur undir þessa gagnrýni á framsetningu fjármálaáætlunar. Hæstv. forseti. Ég hef ekki tíma í þessari ræðu um nefndarálitið til að fara yfir hvert einasta málefnasvið, til þess gefst ekki nægur tími. Ég mun því leggja áherslu á nokkur útvalin svið að þessu sinni en geri ráð fyrir að fara yfir fleiri málefnasvið í umræðu um málið á næstu dögum. Ég ætla að byrja á því að fara yfir svið 06, hagskýrslugerð o.fl. Ljóst er að huga þarf betur að samspili spágerðar og stefnu. Þjóðhagsspár Hagstofunnar sem lagðar eru til grundvallar fjármálastefnunni eru ekki þeim eiginleika gæddar að greint sé hvernig ný fjármálastefna mun hafa áhrif á efnahagsþróunina. Stefnuhermun og sviðsmyndaspá þarf að framkvæma til að hægt sé að segja til um framvindu fjármálastefnunnar. Engin slík vinna er nú til staðar í stjórnkerfinu og æskilegt er að fjármála- og efnahagsráðuneytið fari í verkefnið til að auka gagnsæi og fyrirsjáanleika í stefnumótuninni. Þannig fær ráðuneytið aukna pólitíska ábyrgð um lykilákvarðanir og efnahagslega þýðingu þeirra sem er lykilatriði. Samkvæmt ríkisfjármálaáætlun er dregið úr aðhaldsstigi þegar á líður, samhliða minnkandi þenslu, en ekki leiðrétt fyrir hagsveiflu. Mun æskilegra væri að miða við hagsveifluleiðréttan frumjöfnuð til að meta aðhaldsstigið eins og bæði fjármálaráð og Seðlabanki Íslands hafa bent á. Það er ámælisvert að stjórn peningamála og ríkisfjármála séu ekki samstiga í að meta aðhaldsstigið. Fjármálaráð bendir í umsögn sinni frá 14. apríl á að einsleitni gæti hvað varðar líkön og spár sem liggja að baki mati á stöðu efnahagsmála og efnahagshorfum. Allir helstu greiningaraðilar á Íslandi nota líkan Seðlabanka Íslands við spágerð sína. Spár verða einsleitar og umrætt líkan er heldur ekki hannað til að búa til þjóðhagsspár til að styðja við mótun fjármálastefnu. Ég tek undir að huga þurfi að nýju verklagi hvað þetta varðar. Frú forseti. Að baki mörgum fullyrðingum í fjármálaáætlun skortir greiningar, bæði að mati Ríkisendurskoðunar og fjármálaráðs. Það er t.d. ekki auðséð hvernig innlend eftirspurn muni drífa áfram hagvöxt í vaxandi mæli eins og áætlunin gerir ráð fyrir. Í hagspá sem liggur til grundvallar áætluninni er gert ráð fyrir mjúkri lendingu að loknu yfirstandandi þenslustigi. Hagsaga landsins styður ekki þá forsendu og því væri æskilegt að stjórnvöld greindu áhættuna og tækju mið af spám og greiningum annarra aðila, eins og kveðið er á um í lögum um opinber fjármál. Ég tek undir þessar ábendingar þar sem það er alvarlegt að byggja langtímaáætlanir ríkissjóðs á svo hæpnum forsendum sem standast vart lög um opinber fjármál. Vindum okkur í umfjöllun um skattamál, málefnasvið 05, og svo ferðaþjónustuna, málefnasvið 14. Í fjármálaáætlun eru kynntar breytingar á virðisaukaskattskerfinu þar sem gistiþjónusta og önnur ferðaþjónustutengd starfsemi færist úr neðra þrepi í almennt þrep virðisaukaskatts, úr 11% í 24%, 1. júlí 2018. Eftir breytingarnar á virðisaukaskattinum er það staðreynd að ferðaþjónustan á Íslandi innheimtir einna hæstu skatta í samanburði við samkeppnislöndin. Ljóst er að þetta mun hafa áhrif á greinina og sér í lagi þar sem krónan hefur styrkst verulega síðustu 18 mánuði. Í áliti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá 28. mars 2017 er bent á mikilvægi þess að rekstrarumhverfi sé samkeppnishæft og að atvinnugreinin sé sjálfbær. Fyrirhuguð hækkun mun draga úr samkeppnishæfni ferðaþjónustunnar. Samkvæmt umsögnum hagsmunaaðila var ekki haft formlegt samráð við samtök aðila í ferðaþjónustu varðandi þessar breytingar á virðisaukaskatti. Í umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar frá 28. apríl er farið fram á að fyrirhugaðar breytingar á virðisaukaskatti verði að fullu dregnar til baka. Vísað er m.a. til þess að gengisþróun síðustu missera hafi skert samkeppnishæfni greinarinnar verulega og fyrirtækin þurfi að taka á sig tap vegna samninga um fast verð í erlendum gjaldmiðlum. Gistinóttum hefur fækkað og nú þegar er mikið um afbókanir, á árunum 2017 og 2018. SAF bendir á að neikvæð áhrif verði mest á landsbyggðinni. Ég gagnrýni harðlega að stjórnvöld hafi ekki greint hver áhrifin verða á rekstur fyrirtækja m.a. út frá staðsetningu þeirra. Það er ljóst að hækkun á virðisaukaskatti á ferðaþjónustuna er misráðin við núverandi aðstæður og illa undirbúin. Hæstv. forsætisráðherra virðist vera farinn að átta sig á því samkvæmt nýjustu fréttum og umræðu í þinginu í gær. Það blasir við að ríkisstjórnarflokkarnir eru ekki samstiga í þessu máli og þar vísa ég einnig í umsögn meiri hluta fjárlaganefndar. Það er því útlit fyrir að þessari ákvörðun verði ekki framfylgt að þessu sinni. En ef svo fer er fjármálaáætlunin, eins og hún liggur fyrir, ófjármögnuð. Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera? Málið er frá A til Ö fúsk og meira fúsk. Þingflokki Framsóknarflokksins þykir réttara að skoða aðrar leiðir hvað skattheimtu varðar, t.d. komugjald og breytingar á gistináttagjaldi, til að auka tekjur ríkissjóðs og vísa ég þar í umsögn fulltrúa Framsóknarflokksins í efnahags- og viðskiptanefnd. En meiri hluti fjárlaganefndar virðist vera á svipuðum slóðum í sinni umsögn um málið, þ.e. sammála Framsóknarflokknum að hluta til hvað tekjuöflun varðar. Hins vegar hafnar Framsóknarflokkurinn algerlega hugmyndum ríkisstjórnarinnar um einkavæðingu á Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Það er slæm hugmynd og það er hættuleg hugmynd. Í umsögn fjármálaráðs kemur fram að óvissa ríki um þjóðhagslegar forsendur og að ekki liggi fullnægjandi greiningar til grundvallar fyrirhuguðum virðisaukaskattsbreytingum. Við gagnrýnum lækkun á efra þrepi virðisaukaskatts miðað við núverandi þenslu í hagkerfinu og fyrirliggjandi efnahagsspár. Framsóknarflokkurinn vill að lagður verði á lýðheilsuskattur. Tekjur af skattinum renni til lýðheilsumála og til uppbyggingar á heilbrigðisþjónustu, m.a. til lækkunar á tannlæknakostnaði aldraðra og að lækka þak á greiðsluþátttöku sjúklinga. Nú ætla ég að fjalla um svið 12 og 13, landbúnað og sjávarútveg. Ýmis markmið eru reifuð í áætluninni en ekki sett fram töluleg markmið nema um fá þeirra. Þess í stað er talað um að verkefni verði fjármögnuð innan ramma. Í ljósi þess að um er að ræða 2% aðhaldskröfu á ári er ljóst að ekki næst fram nauðsynleg raunhækkun gjalda. Ekki liggur t.d. fyrir hvernig styrkja eigi Matvælastofnun. Hið sama gildir um Hafrannsóknastofnun. Samkvæmt fjármálaáætlun eru engin plön um nýtt hafrannsóknaskip. Sjávarútvegurinn er ein af okkar undirstöðuatvinnugreinum. Það gengur auðvitað ekki að halda áfram á þessari vegferð og svelta Hafrannsóknastofnun. Við segjumst byggja kerfið okkar upp á sjálfbærum veiðum sem byggja á vísindalegum rannsóknum en á sama tíma er ekki til fjármagn til að stunda vísindalegar rannsóknir eins og þörf er á og því er oft stuðst við margra ára gamlar tölur þegar kvótinn er ákveðinn. Þetta er algjörlega ómögulegt. Hið sama gildir um Matvælastofnun. Við gerum kröfur um öryggi og eftirlit varðandi matvælaframleiðslu en fjármögnum ekki þau verkefni sem eftirlitsstofnunin okkar á að sinna. Hvað er það? Þessa hluti þarf að skoða betur og gera nauðsynlegar breytingar. Víkjum þá að sveitarfélögum og byggðamálum, sviði 08. Það er umfangsmikil umfjöllun eins og sést á öllum þeim innsendu umsögnum frá sveitarfélögum og landshlutasamtökum sveitarfélaga. Umfang sveitarfélaga sem hlutfall af opinberum rekstri hefur aukist mjög á síðustu tveimur til þremur áratugum, ekki síst vegna flutnings verkefna frá ríkinu. Því er afar mikilvægt að leggja ríkari áherslu á afkomu sveitarfélaga en áður, líkt og lög um opinber fjármál kveða á um. Ríkisendurskoðun tók undir að raunveruleg staða sveitarfélaga þurfi að endurspeglast í fjármálaáætlun og geta þeirra til skuldaniðurgreiðslu. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga frá 26. apríl segir m.a. að sambandið hafi bent á í umsögn sinni um fjármálastefnuna frá 17. febrúar að það teldi að afkomumarkmið þau sem fjármálastefnan gengur út frá séu óraunsæ og ekki í takt við samþykktar fjárhagsáætlanir sveitarfélaga. Sambandið gagnrýnir einnig samráðsleysið við mótun fjárhagslegra viðmiða um afkomu og efnahag sveitarfélaga. Afkomumarkmið fyrir A-hluta sveitarfélaga í fjármálaáætlun eru önnur en þau sem fram koma í fjármálastefnu án þess að gerð sé grein fyrir þeim í frávikum fjármálaáætlunar. Árin 2017 og 2018 er í fjármálaáætlun reiknað með lakari afkomu sveitarfélaga en í fjármálastefnu, en betri afkomu 2020–2022. Um þetta frávik hefur ekkert samráð verið haft við sambandið, ekki frekar en um aðra þætti fjármálaáætlunarinnar, þar á meðal fimmta kafla sem fjallar um fjármál sveitarfélaga. Ég gagnrýni harðlega samráðsleysið við Samband íslenskra sveitarfélaga og þær hæpnu forsendur sem lagðar eru til grundvallar þeim þáttum sem lúta að afkomu sveitarfélaganna. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga kemur fram gagnrýni á hversu lítil áhersla er lögð á sveitarstjórnarmál í fjármálaáætluninni. Meðal þess sem fram kemur er að unnið sé að því að efla sveitarstjórnarstigið, breyttri verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og auknu samráði við íbúa varðandi stefnumörkun. Hins vegar er engin framtíðarsýn fyrir málaflokkinn lögð fram og ekki gerð grein fyrir þeim leiðum sem fara á til að ná settum markmiðum. Umfjöllun um byggðamál er ábótavant. Framlög til sóknaráætlana til lengri tíma er ekki að finna í fjármálaáætlun. Slík óvissa um fjármögnun verkefna til lengri tíma er óboðleg. Orkumálin eru svið númer 15. Erfitt er að sjá hvernig ríkisvaldið hyggst koma að því að tryggja orkuöryggi á öllu landinu, m.a. til að uppfylla aðrar áætlanir eins og fram kemur í þingsályktun um orkuskipti, hvað þá verkefni til að flýta þrífösun rafmagns en því á að vera lokið 2034 miðað við núverandi áætlanir og er ákaflega mikilvægt til að hægt sé að stunda nútímalegan atvinnurekstur á öllu landinu þar sem öll stærri tæki byggja á þrífösun. Einnig má nefna áhugavert verkefni um að auka hlut varmadælna eða hitaveitna í því skyni að lækka orkukostnað á köldum svæðum og/eða minnka notkun dísilrafstöðva. Framsóknarflokkurinn gagnrýnir þessa forgangsröðun ríkisstjórnarinnar þar sem hún ber ekki vott um vilja til að jafna búsetuskilyrði fólks og styðja við uppbyggingu atvinnulífs um land allt. Varðandi samgöngu- og fjarskiptamál er það að segja að í áætluninni er ekki að finna tímasetningu helstu fjárfestinga en einungis vísað til forgangsröðunar stjórnvalda án rökstuðnings. Á fundi fjárlaganefndar Alþingis og fjármálaráðs kom fram að engar rannsóknir liggja fyrir á mögulegum mismunandi margfeldisáhrifum framkvæmda eftir landshlutum. Fulltrúar fjármálaráðs töldu að ekki væru fyrir hendi forsendur eða upplýsingar til að unnt væri að gera slíkar athuganir. Við ákvörðun á forgangsröðun framkvæmda ber, að okkar mati, að horfa til þjóðhagslegrar arðsemi sem tekur til mun fleiri þátta en hefðbundnir arðsemisútreikningar. Samtök iðnaðarins segja í umsögn sinni frá 26. apríl að mikilvægt sé að halda aftur af útgjaldaaukningu hins opinbera en á sama tíma sé ekki hægt að horfa fram hjá brýnni fjárfestingarþörf í innviðum. Opinbert fjárfestingarstig er lágt og afleiðingar þess eru að þeir innviðir rýrna sem dregur úr samkeppnishæfni samfélagsins. Mikilvægt er að hefja undirbúning og hönnun framkvæmda svo hægt sé að hefjast handa þegar svigrúm skapast. Á fundi með fulltrúum Samtaka iðnaðarins kom m.a. fram að nú væri lítið að gera í jarðvinnuverktöku vegna lágs framkvæmdastigs við vegagerð og virkjunarframkvæmdir. Skortur er á greiningu hvað stöðu innviða varðar. Samtökin hyggjast bæta úr því í samstarfi við Félag ráðgjafarverkfræðinga og gera skýrslu að norrænni fyrirmynd sem mun heita, með leyfi forseta, „State of Nation“. Við teljum það gagnrýnivert að ríkisstjórnin hafi ekki látið gera slíka skýrslu samhliða vinnu við fjármálaáætlun þar sem um er að ræða áætlun til næstu fimm ára. Uppbygging innviða er nátengd samkeppnishæfni landsins. Það veldur vonbrigðum að í fjármálaáætlun er ekki gert ráð fyrir að mæta fjárþörf hvað varðar samgöngubætur um land allt. Ekki er gerð tilraun til að laga ósamræmið sem er á milli samgönguáætlunar og fjármálaáætlunar með viðbótarfjármunum í samgöngumál. Svigrúm til framkvæmda á samgöngumannvirkjum væri til staðar ef ríkisstjórnin myndi minnka aðhald í ríkisfjármálum, en það er nú 2% á flestum sviðum. Umhverfismálin eru meðal allra mikilvægustu málaflokka næstu áratuga. Mikilvægi málaflokksins endurspeglast ekki í fjármálaáætlun, því miður. Framlög til þessa málaflokks hækka í kringum 1 milljarð kr. á milli áranna 2017 og 2018 en svo lækka þau á milli 2018 og 2019. Það er ekki ásættanlegt hjá ríkisstjórn sem segist ætla að setja loftslagsmál í öndvegi. Í áætluninni eru talin upp markmið og aðgerðir og þær tímasettar, en kostnaðar er hvergi getið við einstaka þætti. Hins vegar kemur heildarkostnaður til málefnasviðsins fram í lokin, þ.e. áætlun frá 2018–2022. Þetta er ófullnægjandi framsetning og ljóst er að fjármagn fylgir ekki þeim aðkallandi verkefnum sem við blasa. Fjárfesting í menntun og rannsóknum er fjárfesting inn í framtíðina. Fjármálaáætlunin ber þess merki að núverandi ríkisstjórn ætlar ekki að hafa þau orð að leiðarljósi. Framhalds- og háskólastigið verður ekki eflt, eins og lofað var fyrir kosningar. Það er verulegt áhyggjuefni og gagnrýnivert og þvert á þau loforð sem stjórnarflokkarnir gáfu, allir sem einn, fyrir kosningar. Í fjármálaáætlun sem samþykkt var fyrir árin 2017–2021 var gert ráð fyrir að framlög til framhaldsskólastigsins myndu hækka um 3,2 milljarða kr. að raunvirði yfir tímabilið eða sem svarar til nálægt 12% raunvaxtar. Á sama tíma var gert ráð fyrir umtalsverðum rekstrarsparnaði í framhaldsskólakerfinu vegna styttingar námstíma úr fjórum árum í þrjú. Áætlunin gerði ráð fyrir að allur sá sparnaður sem félli til við styttinguna héldist innan kerfisins og færi í að efla framhaldsskólastigið enn frekar. Sú er ekki raunin í nýrri fjármálaáætlun. Þar eru framlögin skert frá því sem áður var áætlað þannig að árið 2018 verði þau óbreytt að raungildi en lækki lítillega eftir það, eða um 0,6% árlega sem svarar til 630 millj. kr. uppsafnað á tímabilinu. Sparnaður sem verði við styttingu náms til stúdentsprófs úr fjórum árum í þrjú er tekinn af framhaldsskólunum þvert á gefin loforð. Fullt tilefni hefði verið til að nýta svigrúmið til að bæta verk- og starfsnám í samræmi við þau markmið sem sett eru í fjármálaáætluninni. Einnig hefði verið hægt að nýta svigrúmið til að styðja betur við eldri nemendur og tryggja innleiðingu sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks á framhaldsskólastiginu. Við Framsóknarmenn lýsum yfir verulegum vonbrigðum með þau sviknu loforð sem felast í breyttum fjárveitingum ríkisstjórnarinnar til framhaldsskólastigsins frá fyrri fjármálaáætlun. Og vonbrigðin halda áfram, frú forseti. Áætlað er að framlög til háskólastigsins verði aukin úr um 41,6 milljörðum kr. á árinu 2017 í rúmlega 44 milljarða kr. á áætlunartímabilinu. Þar er stærsta einstaka verkefnið bygging Húss íslenskra fræða, en áætlaður kostnaður við framkvæmdirnar er 3,7 milljarðar kr. á árunum 2017–2021. Þegar hafa verið veittar 600 millj. kr. vegna hönnunar og fyrra útboðs í verkið. Háskóli Íslands mun greiða 30% en áætlað er að ríkissjóður greiði 70%. Því má gera ráð fyrir að raunvöxtur framlaga til að styrkja rekstur háskólastigsins verði um 8%, þ.e. 3,2 milljarðar kr. á tímabilinu. Í umsögn stúdentaráðs Háskóla Íslands frá 4. maí segir, með leyfi forseta: „Stúdentaráð telur jafnframt villandi að með framlögum til háskóla séu talin framlög til byggingar Húss íslenskra fræða, Lánasjóðs íslenskra námsmanna og uppbyggingar nýs fagháskólastigs. Þrátt fyrir aukningu í málaflokkinn í heild er ljóst að framlög til rekstrar háskólanna munu ekki aukast að neinu marki fram til ársins 2019.“ Annar minni hluti ítrekar gagnrýni á framsetningu fjármálaáætlunar sem er í besta falli afar villandi þar sem rekstrar- og fjárfestingarkostnaði er sífellt blandað saman. Háskólarnir hafa bent á að háskólastigið hafi sætt verulegum og langvarandi niðurskurði frá því eftir hrun. Í aðdraganda kosninga var mikil umræða um aukin framlög til háskólastigsins og lögðu allir stjórnmálaflokkar áherslu á aukin framlög til málaflokksins. Sem dæmi má nefna var í kosningaáherslum Sjálfstæðisflokksins lofað að auka framlög til háskólanna til meðaltals OECD-landa. Við það er ekki staðið í fjármálaáætluninni og er ekki hægt að líta á það öðrum augum en að kjósendur hafi verið beittir blekkingum ef litið er til þess ramma sem háskólastiginu er settur í áætluninni. Samtök iðnaðarins segjast í umsögn sinni frá 26. apríl hafa áhyggjur af verulegum brotalömum í söfnun og birtingu gagna um menntamál og mannauð. Ekki kemur fram í fjármálaáætlun að til standi að bæta úr því. Sumar þessara rannsókna er Íslandi skylt að framkvæma samkvæmt EES-samningum, en gerir ekki. Við tökum undir þetta sjónarmið Samtaka iðnaðarins og leggjum áherslu á að fjölga eigi verknámsnemum. Samkvæmt þeirri stefnu sem kynnt er í fjármálaáætlun er ekkert sem gefur til kynna að stjórnvöld hyggist beita sér fyrir fjölgun verknámsnema, heldur þvert á móti eins og áður er nefnt. Stefnumörkun á sviði nýsköpunar er aðkallandi svo íslenskt samfélag verði samkeppnishæft til framtíðar. Í fjármálaáætlun er lítil viðleitni til að bregðast við þörf á markvissum og hagnýtum rannsóknum og nýsköpunarstarfi þar sem útfærslur á stefnumótun varðandi nýsköpun eru mjög óljósar. Þó eru allir sammála um nauðsyn þess að auka enn frekar nýsköpun í atvinnumálum þjóðarinnar. Stækka þarf hlut alþjóðageirans og fjölga betur launuðum störfum sem krefjast menntunar. Samtök iðnaðarins og fleiri gagnrýna þetta stefnuleysi ríkisstjórnarinnar hvað varðar rannsóknir og nýsköpun. Framsóknarflokkurinn hefur ávallt lagt mikla áherslu á menntamál í stefnu sinni þar sem menntun og rannsóknir eru vegabréf þjóðarinnar til framtíðar. Fjármálaáætlun ber því hvorki vott um fyrirhyggju né metnað á þessu sviði og það er miður. Velferðarmálin eru einnig lykilmál Framsóknar og hafa verið það alla tíð en eitt af slagorðum flokksins hefur m.a. verið manngildi ofar auðgildi, og við það stöndum við. Við gagnrýnum því harðlega hvernig fjármálaáætlun tekur á þeim málefnasviðum sem tilheyra velferðarmálum. Þær áherslur sem birtast hér eru ekki í okkar anda. Félagshyggjan er fjarverandi í þessari fjármálaáætlun enda er núverandi ríkisstjórn glerhörð hægri stjórn og því kannski ekki við öðru að búast. En það er mjög sorglegt. Ef umrædd ríkisfjármálaáætlun verður samþykkt óbreytt telja forsvarsmenn Landspítala að skera þurfi niður kostnað á innlendum sjúkrahúsum um 5 milljarða kr. á tímabili áætlunarinnar miðað við ný verkefni sem tilgreind eru í áætluninni en óbreytta starfsemi að öðru leyti. Ég vísa í umsögn Landspítala frá 25. apríl. Samkvæmt forsvarsmönnum Landspítala þýðir þetta að það viðbótarfjármagn sem lagt er til í áætluninni virðist að verulegu leyti fengið með því að fella niður fjármögnun ýmissa verkefna sem nú þegar eru til staðar og verða áfram til staðar. Auk þessa eru sum þessara nýju verkefna sem ríkisfjármálaáætlunin felur í sér aðeins fjármögnuð að hluta. Má þar m.a. nefna að hvergi er gert ráð fyrir tækjakaupum vegna nýbyggingar við Hringbraut né nauðsynlega endurgerð eldri húsa spítalans. Hvort tveggja er forsenda þess að nýr meðferðarkjarni og rannsóknarhús verði tilbúin árið 2023 eins og lögð er áhersla á í ríkisfjármálaáætlun. Í umsögn frá forsvarsmönnum Sjúkrahússins á Akureyri kemur fram að takmörkuð raunaukning sé á framlögum til að mæta þörf fyrir aukna þjónustu og nauðsynlega uppbyggingu á þjónustu innan sjúkrahúsanna. Samkvæmt umsögn þeirra er raunaukning til málefnasviðsins um 338 milljónir á tímabilinu. Inni í þeirri upphæð er fólgin lágmarksaukning til rekstrar og stofnkostnaðar og því vandséð hvernig komið verður til móts við aukningu í þjónustu og þróun sjúkrahússtarfseminnar. Við tökum undir áhyggjur forsvarsmanna Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri og fleiri forsvarsmanna heilbrigðisstofnana um land allt um vanfjármögnun til málefnasviðsins. Við gagnrýnum harðlega og harkalega það mikla ógagnsæi sem þessi ríkisfjármálaáætlun felur í sér og einnig að stofn- og rekstrarkostnaði sé blandað saman. Það gefur afar skakka mynd af stöðu mála. Undir þetta málefnasvið, númer 24, falla heilsugæsla, sérfræðiþjónusta og hjúkrun, sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun og talþjálfun auk sjúkraflutninga og mig langar að fjalla aðeins um það. Samkvæmt nýjum lögum um sjúkratryggingar, þjónustustýringu, er heilsugæslan fyrsti viðkomustaður sjúklinga. Í efnislegri vinnslu málsins innan velferðarnefndar síðasta sumar komu upp áhyggjur um hvort mönnun heilsugæslunnar væri undir þetta veigamikla hlutverk búin. Við vinnslu málsins var ákveðið að setja aukafjármagn, 300–400 milljónir, inn í heilsugæsluna til að styrkja hana í þessu hlutverki og það var gert. Hins vegar þarf að gera enn betur í fjármögnun heilsugæslunnar ef þetta nýja hlutverk hennar á að ganga upp. Þingflokkur Framsóknar leggur mikla áherslu á það og að horft sé til heilsugæslunnar á landsvísu og hvernig eigi að efla hana bæði hvað varðar menntun heilbrigðisstarfsfólks og mönnun. Við gagnrýnum að stofnkostnaði og rekstrarkostnaði á málefnasviðinu sé blandað saman. Þetta er alltaf sama sagan út í gegn. Má þar m.a. nefna að byggingu heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu er blandað saman við rekstrarkostnað heilbrigðisstofnana. Meðferð ríkisstjórnarinnar á greiðsluþátttökukerfinu er skelfileg en við þurfum að horfa til framtíðar og við Framsóknarmenn leggjum mikla áherslu á að á árinu 2018 verði næstu skref tekin í átt að betra greiðsluþátttökukerfi. Við viljum að gerð verði tímasett og raunhæf áætlun á gildistíma áætlunarinnar og hvernig tannlæknakostnaður, sálfræðikostnaður og aukinn stuðningur vegna ferðakostnaðar sjúklinga verði felldur undir greiðsluþátttökukerfið. Auk þessa vill þingflokkur Framsóknar að tímasett verði hvenær greiðsluþátttökukerfi lyfja- og heilbrigðiskostnaðar renni saman í eitt sanngjarnt kerfi. Mikilvægt er að allar þessar aðgerðir séu kostnaðargreindar og að fullu fjármagnaðar. Samkvæmt ríkisfjármálaáætlun er gert ráð fyrir að framlög til málefnasviðs 25, þ.e. hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu, hækki um 4,9 milljarða og að reist verði fimm ný hjúkrunarheimili á gildistíma áætlunarinnar. Á bls. 68 í áætluninni kemur fram að þetta verði samtals 319 rými, þar af 261 nýtt hjúkrunarrými, en á bls. 306 í sömu áætlun kemur fram að fjölga eigi hjúkrunarrýmum um 292. Hér er algert ósamræmi innan sömu fjármálaáætlunar og við teljum óásættanlegt að misvísandi skilaboð séu um hvert skuli stefna. Við teljum einnig að þessi áætlun, sama hvor talan er rétt, sé fjarri því að mæta eftirspurn á næstu árum, m.a. vegna fjölgunar aldraðra og þess fráflæðisvanda sem er til staðar. Við Framsóknarmenn viljum að horft sé til umönnunarþarfar vistmanna á dvalar- og hjúkrunarheimilum og að heimilin fái greiðslur í samræmi við þá þjónustu sem þau veita. Framsóknarflokkurinn telur skynsamlegt að Ísland taki þátt í auknu norrænu samstarfi um kaup á lyfjum og fái þannig aðgang að stærri mörkuðum og nýrri og betri lyfjum. Það er óásættanlegt að Ísland dragist aftur úr hvað varðar innleiðingu nýrra lyfja sem þegar hafa verið samþykkt annars staðar á Norðurlöndunum. Þetta málefnasvið er vanfjármagnað, sérstaklega þegar litið er til hraðrar framþróunar og vaxandi fjölda aldraðra. Það er stórkostlegur galli þar sem fjármálaáætlun er áætlun ríkisfjármála til næstu fimm ára. Grundvallarforsendur um stóra málaflokka verða því að vera sem réttastar, en svo er ekki. Maður spyr sig því enn og aftur: Er eitthvað að marka þessa fjármálaáætlun? Svarið er nei - því miður. Ég ætla að hlaupa hérna yfir, það er af svo mörgu að taka. Ég verð að fara í mjög margar ræður til viðbótar, sýnist mér, í dag. Innanríkisráðherra lagði fyrir Alþingi á 141. löggjafarþingi, 2012–2013, áfangaskýrslu um störf nefndar um grundvallarskilgreiningar löggæslu á Íslandi og gerð löggæsluáætlunar fyrir Ísland. Nefndin var skipuð á grundvelli þingsályktunar um grundvallarskilgreiningar löggæslu á Íslandi og gerð löggæsluáætlunar fyrir Ísland sem samþykkt var á Alþingi 19. júní 2012. Í fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022 er ekki að finna skilgreiningu á mannafla- eða fjárþörf lögreglu. Í niðurstöðu áðurnefndrar áfangaskýrslu til Alþingis er sérstaklega litið til mannaflaþarfar og var niðurstaðan sú að lögreglumenn þurfi að lágmarki að vera 860, auk þess sem áætlaður kostnaður við þá fjölgun og nauðsynlega búnaðareflingu var tiltekinn. Þarna eigum við mjög langt í land miðað við framlagða áætlun. Annar stór galli varðar fjölgun hælisleitenda á Íslandi. Það er alveg fyrirséð að þar verði líka risastórt gat miðað við það sem við er að búast í raunveruleikanum. Að þessu sögðu er það niðurstaða mín að allt gagnsæi vantar í ríkisfjármálaáætlunina þar sem nær ómögulegt er að átta sig á hvaða fjármagn er áætlað til að ná þeim markmiðum sem sett eru fram. Einnig er stofnkostnaði og rekstrarkostnaði víða blandað saman og gefur það mjög skakka mynd. 2. minni hluti gagnrýnir þá miklu aðhaldskröfu sem sett er fram í ríkisfjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022 en nú er aðhaldskrafan 1,5% afgangur af fjárlögum. Við leggjum til að aðhaldskrafan verði lækkuð um 0,5% prósentustig, þ.e. niður í 1% afgang af fjárlögum. Sú breyting ætti að skila ríkissjóði um 10–12 milljörðum kr. aukalega á ári. Við Framsóknarmenn erum sammála því að mikilvægt sé að halda áfram að greiða niður skuldir ríkissjóðs og ná þar með niður vaxtakostnaði en á sama tíma þarf víða að auka við uppbyggingu innviða, svo sem í menntakerfinu, samgöngum og velferðarkerfinu. Ef innviðir fá að grotna niður áfram mun það skaða samkeppnisstöðu Íslands til lengri tíma. Breytingar á skattkerfinu eru vangreindar, illa undirbúnar og án samráðs við mikilvæga hagsmunaaðila. Augljóslega er ekki sátt innan ríkisstjórnarinnar heldur eða svo virðist vera. Þetta er einkennilegt mál frá A til Ö. Því eru forsendur fyrir því sem heita á langtímaáætlun ríkisstjórnar afar veikar. Ósamræmis gætir á milli fjármálastefnu annars vegar og fjármálaáætlunar hins vegar og því óvíst hvort verið sé að fylgja lögum um opinber fjármál sem er grafalvarlegur hlutur. Fjármálaáætlunin er því meingölluð og ótrúverðug. Að þessu sögðu leggur fulltrúi Framsóknarflokksins í 2. minni hluta til að fjármálaáætluninni verði hafnað.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Það verður ekki sagt annað en að Framsóknarflokkurinn sé kominn undan álögum hægri aflanna í landinu og það er gott á þessum fallega sumardegi. Hv. þingmaður nefndi aðhaldskröfuna upp á 1,5% af fjárlögum og telur að hún sé of þröng. Við höfum áhyggjur af því að menn séu búnir að skorða sig af í allt of stífan ramma og að ekkert sé hægt að hreyfa sig. Nú erum við kannski á toppi hagsveiflu og við þær aðstæður virðist ekkert vera hægt að gera til að byggja upp innviði. Hvernig verður þá ástandið miðað við að búið sé að setja það mikið af tekjum í fasta tekjustofna hjá ríkinu þegar við förum aftur eitthvað niður á við, sem reikna má með í eðlilegu árferði? [[Forseti hringir.]]Hvernig eigum við þá að geta haldið við innviðum samfélagsins ef ekki er hægt að gera það við þessar aðstæður?
Hæstv. forseti. Það er ekki nema von að hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir spyrji að þessu. Þegar illa gengur er ekki til peningur fyrir einu eða neinu, en þegar vel gengur þarf maður að passa þensluna svo þetta springi ekki í loft upp. Það er vandlifað. Eins og fram kom í ræðu minni áðan, í umræðum innan nefndarinnar og líka hjá umsjónaraðilum, þá er framkvæmdastigið ekkert allt of hátt alls staðar á landinu. Það sem við í Framsókn bendum á er að liggja þurfi til grundvallar greining á mismunandi stöðu eftir landshlutum - og þar liggur hundurinn grafinn. Eins og Samtök iðnaðarins bentu á er framkvæmdastig lágt varðandi jarðvinnu og virkjunarframkvæmdir. Við getum svo sannarlega farið í verkefni víða á landinu, nauðsynleg verkefni sem bíða okkar.
Frú forseti. Það er alveg hárrétt, það eru fleiri en eitt efnahagssvæði í landinu og víða úti á landi er eins og það megi aldrei gera neitt því að það er annaðhvort of mikil þensla eða samdráttur hjá ríkinu og það bitnar auðvitað á veikburða svæðum úti á landi. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í hugmyndir um sölu og einkavæðingu á flugstöðinni, hvernig henni hugnast sú einkavæðing. Er þetta ekki áframhaldandi tilhneiging til að selja mjólkurkúna og standa svo uppi strippaður í framhaldinu, eins og hægri menn hafa verið að gera víða varðandi stjórn í efnahagsmálum, hvort sem það er í sveitarfélögum eða annars staðar? Varðandi þær hugmyndir að setja pólitíska stjórn yfir Landspítalann, er verið að reyna að setja eitthvert lok yfir þá umræðu og gagnrýni sem komið hefur frá heilbrigðisyfirvöldum á Landspítalanum, að þeir fjármunir sem honum eru ætlaðir dugi ekki fyrir [[Forseti hringir.]]eðlilegum framgangi í heilbrigðismálum?
Virðulegi forseti. Ég hlustaði á ræðu hv. þm. Haraldar Benediktssonar áðan, formanns fjárlaganefndar, varðandi hugmyndina um einkavæðingu flugstöðvarinnar, að eðlilegt væri að hún yrði skoðuð. Ég segi fyrir hönd Framsóknar að sumar hugmyndir eru bara slæmar. Það liggur í augum uppi. Það þarf ekki í rauninni. Ef menn vilja eyða tíma sínum í að fara í einhverjar greiningar og skoðanir þá segjum við: Við hljótum að hafa eitthvað betra við tímann að gera. Þetta er léleg hugmynd, Framsókn leggst eindregið gegn þessari hugmynd og ráðleggur ríkisstjórninni að fara í að skipuleggja uppbyggingu innviða um land allt en ekki að einkavæða Flugstöð Leifs Eiríkssonar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir erindið og tek undir mjög marga þætti sem fram koma í minnihlutaáliti hennar. Ég nefni sem dæmi að við stjórn peningamála og ríkisfjármála séu menn ekki samstiga í að meta aðhaldsstigið. Ég tek líka undir það sem hún sagði um áhersluleysi á sveitarstjórnarmálin í fjármálaáætluninni, fjársvelti í umhverfismálunum o.s.frv. Af því að sú sem hér stendur situr í efnahags- og viðskiptanefnd, sem hefur tekjur ríkissjóðs á sínu borði, langar mig að heyra nánari hugmyndir hv. þingmanns um tekjuöflunarleiðir fyrir ríkissjóð. Það kemur inn á hugmyndir í minnihlutaáliti hv. þingmanns eins og til að mynda varðandi komugjöld og breytingar á gistináttagjaldi og líka varðandi lýðheilsuskattinn. Ég myndi gjarnan vilja fá að heyra nánari hugmyndir þingmannsins þar að lútandi.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki alveg hvað skal segja, hversu djúpt ég get farið í útfærslu á þessari skattheimtu. En nú er komið fram frumvarp frá hv. þm. Sigurði Inga Jóhannssyni varðandi komugjöld. Þar er í greinargerð farið ágætlega yfir það hvernig við sjáum álagningu komugjalds og útfærslu þess. Við sjáum lýðheilsuskattinn þannig fyrir okkur að hann verði lagður á sykur og að þær tekjur sem af honum kæmu færu til dæmis í að efla heilbrigðisþjónustu og sérstaklega tannlæknaþjónustu fyrir aldraða, þ.e. að það sé ákveðinn tilgangur og ákveðin sýn fyrir slíka skattheimtu. Eins og ég sagði áðan viljum við draga úr aðhaldskröfunni. Það myndi skila okkur mjög mörgum milljörðum, nauðsynlegum milljörðum, sem við gætum notað til uppbyggingar á innviðum sem eru margir hverjir orðnir mjög veikir.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið enda erum við sammála um að skattinnheimta er ávallt með eitthvert markmið að leiðarljósi, til að mynda lýðheilsuskatturinn. Það eru svo margir óvissuþættir sem koma fram í þessari fjármálaáætlun að það væri að æra óstöðugan að fara yfir þá alla saman. Mér finnst þessar tillögur 2. minni hluta fjárlaganefndar, um að lækka aðhaldskröfuna, mjög áhugaverðar, þrátt fyrir að við séum öll sammála um að vilja greiða niður skuldir. Hv. þingmaður kemur inn á menntamálin í áliti sínu. Þau eru verulegt áhyggjuefni. Ég tek undir það með hv. þingmanni að framhalds- og háskólastigið verður ekki allt eins og var lofað hér fyrir kosningar. Það er gríðarlega ámælisvert að þau loforð séu ekki virt og komi ekki fram í þessari fjármálaáætlun. Mig langar að heyra frá hv. þingmanni um þann sparnað sem félli til við styttinguna, [[Forseti hringir.]]hvernig hann hefði átt að haldast innan kerfisins og nýtast svo áfram. Ég spyr hvort hún geti útskýrt það fyrir mér.
Hæstv. forseti. Það er morgunljóst að loforðin hafa verið svikin. Það var mjög skýrt á síðasta kjörtímabili hvað varðar styttingu náms, og farið var yfir það í mörgum góðum ræðum, að sá sparnaður ætti að haldast innan sviðsins. En svo er ekki. Eins og ég sagði áðan í ræðu minni sjáum við Framsóknarmenn fyrir okkur að það fjármagn sem hefði átt að vera þarna inni ætti fyrst og fremst að fara til styrkingar á starfsnámi. Það er mjög aðkallandi - það kom fram í nokkrum umsögnum og í umræðum hjá nefndinni og ekki bara við umræðu um fjármálaáætlun heldur líka um fjármálastefnuna og fjárlög - að við þurfum að efla verknám, starfsnám, hér á landi til að vera samkeppnishæf. Þetta er það sem allir flokkar virðast vera að tala um. Í þessari fjármálaáætlun er ekkert um það. Maður er ekki bara hugsi, það væri of vægt til orða tekið, heldur eru þetta gríðarleg vonbrigði. Þetta er stórhættuleg stefna sem við höfum í höndunum.
Virðulegi forseti. Ég kom hérna inn á það aðeins í síðasta andsvari að landlæknir segði að öryggi sjúklinga væri ógnað. Þá finnst mér rosalega áhugavert að skoða fjármálaáætlunina og sjá 8,8% hækkun til sjúkrahúsþjónustu. Ég get ekki séð að það sé svar við áhyggjum landlæknis. Ég tel að við ættum að gera betur sérstaklega varðandi þessar ábendingar. Við ættum að hlaupa upp til handa og fóta og bjarga því sem bjargað verður ef öryggi sjúklinga er ógnað. En svo vildi ég líka koma inn á annað. Við höfum talað mikið um betra ferli og hv. þingmaður nefndi það einmitt, nýtt og betra ferli fyrir fjármálaáætlunina. Við erum að læra á ný lög um opinber fjármál. Hvernig gæti fjármálaáætlun t.d. verið í betri samleið með samgönguáætlun?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Við erum algjörlega á sama stað varðandi reksturinn á Landspítala og fjármögnun til næstu ára. Auðvitað eigum við að hlusta á stjórnendur stofnunarinnar. Þau hljóta að þekkja stöðuna. En vissulega var verulegum fjármunum bætt inn í heilbrigðiskerfið á síðasta kjörtímabili, bæði til tækjakaupa og rekstrar, en það er bara ekkert búið. Það er ekki nóg. Við verðum að halda áfram á þessari vegferð. Fyrirliggjandi fjármálaáætlun ber þess ekki merki að það sé stefnan. Ég hef verulegar áhyggjur af þessu og líka því sem hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir nefndi áðan, mig minnir að það hafi verið hún, varðandi stjórn yfir Landspítalanum. Ég er sama sinnis. Maður veltir því fyrir sér hver sé tilgangurinn. Ég hefði áhuga á það heyra það frá stjórnarþingmanni kannski á eftir hvernig stjórnarmeirihlutinn sér það fyrir sér [[Forseti hringir.]]og hverju ætti að ná fram með því að skipa sérstaka stjórn yfir Landspítalanum.
Virðulegi forseti. Nú er það ekki bara stjórn spítalans sem varar við þessu. Það er helsti eftirlitsaðili okkar, fageftirlitsaðili gagnvart heilbrigðiskerfinu, landlæknir sem bendir á þetta. Öll rauð flögg ættu að fara upp þegar landlæknir segir að öryggi sjúklinga sé ógnað. Ég vil líka ítreka að ég sé ákveðið misræmi milli þess hvernig Alþingi afgreiðir samgönguáætlun sem er ófjármögnuð og svo gerum við fjármálaáætlun sem uppfyllir kannski eða fjármagnar samgönguáætlun, gerir það ekki í þessu tilviki. Hvernig getum við látið þetta virka betur saman? Ætti samgönguáætlun í rauninni ekki að vera hluti af fjármálaáætlunarferlinu þar sem við getum ákveðið hversu mikið af samgönguáætlun við fjármögnum og það sé upplýstari partur af vinnunni við fjármálaáætlun?
Virðulegi forseti. Jú, það sem þarf að gerast er samræming á fleiri sviðum, bæði milli samgönguáætlunar og fjármálaáætlunar og líka varðandi sveitarfélögin eins og við höfum rætt í fjárlaganefndinni. Þessar áætlanir eru unnar hver í sínu boxi en falla samt allar undir sama pakkann. Þarna eru mismunandi tímabil, það eru þriggja ára tímabil og það eru fimm ára tímabil. Þetta kemur fram sitt á hvað. Mér skilst að hingað til hafi alltaf verið misræmi á milli fjárlaga og samgönguáætlunar, en núna erum við að fara að starfa í öðru umhverfi. Við stefnum á að ná fram meiri aga og fótfestu í ríkisfjármálum. Að sjálfsögðu þurfum við að taka umræðuna miklu lengra um hvernig við ætlum að samræma þessar áætlanir þannig að þær séu raunsæjar og að við getum náð fram þeim markmiðum sem við stefnum að með fyrirsjáanleika og stöðugleika í ríkisfjármálum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og efnistökin í þessu stóra máli. Mig langar samt að bregðast við því sem hún segir, af því að ræðuformið heitir andsvar. Í fyrsta lagi vil ég benda á að um umfjöllun um fjárfestingarstig og öflun upplýsinga um það er fjallað í meirihlutaáliti okkar. Að frumkvæði fjárlaganefndarmannanna Njáls Trausta Friðbertssonar og Theodóru Þorsteinsdóttur var hafist handa við ákveðna vinnu í þeim efnum. Mig langar að biðja þingmanninn að bregðast við því hvort hún telji þá ekki að verið sé að nálgast það verkefni og viðhorf hennar til þess. Hún setur fram þau sjónarmið að minnka aðhaldsstigið. Nú höfum við frekar verið gagnrýnd fyrir það af greiningaraðilum að hafa ekki nógu mikið aðhald á ríkisfjármálum. Ég vil aðallega spyrja hana um áhrif þess að slaka á aðhaldsstigi ríkisfjármála á gengi og þróun efnahagsmála næstu mánaða ef við færum að tillögunni sem hún flutti.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir að veita mér andsvar. Meðal þess sem er gott í meirihlutaáliti fjárlaganefndar - það er margt gott í því - er þessi tillaga. Og það er gott að þetta er komið fram. Eins og ég benti á í ræðu minni áðan eru aðstæður mjög ólíkar á milli landshluta. Ég veit að við hv. formaður erum sammála um það. Það er því mjög gott að þetta komi fram og að við höldum áfram að vinna með þessa hluti. Við erum öll að fóta okkur í þessu nýja umhverfi að vinna samkvæmt lögum um opinber fjármál. Þetta er eitt af því sem við þurfum að skoða betur. Það er gott að þetta kom fram og það eru margar góðar ábendingar í meirihlutaálitinu. Sumt af því sem þar stendur gæti næestum því hafa komið frá Framsóknarþingmönnum. Ég var því bara sátt þegar ég las þetta.
Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því að þingmaður fjallaði í ræðu sinni um hugleiðingar okkar um að opna umræðu um framtíðarfyrirkomulag á flugstöðinni. Þá langar mig, með leyfi forseta, að lesa eftirfarandi texta: „Á næstu árum er gert ráð fyrir að framkvæmdir við Keflavíkurflugvöll muni kosta á bilinu 70 til 90 milljarða króna og að flugvöllurinn geti tekið við um 14 milljónum farþega eftir það ef álag dreifist á sama hátt og það gerist nú.“ Síðan segir: „Þróun mála á flugvöllum í Evrópu er með þeim hætti að fleiri og fleiri flugvellir fara í blandað eignarhald einkaaðila og ríkisaðila og um 80% af öllum flugfarþegum í dag koma frá flugvöllum eða fara um flugvelli sem eru í slíku blönduðu eignarhaldi.“ Þessi texti sem ég vitnaði í er með fjármálaáætlun sem samþykkt var síðastliðið vor. Hvað hefur breyst í hugarskoti Framsóknarflokksins um viðhorf til blandaðs eignarhalds á flugvallarmannvirkjum?
Hæstv. forseti. Ég náði ekki að klára fyrra andsvar mitt áðan varðandi gengi og þróun þess. En ég sagði áðan í ræðu minni, og einnig í andsvari við hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, að það skipti náttúrlega máli, það væri lykilatriði, hvar á landinu farið sé í framkvæmdir. Hvenær eigum við að fara í framkvæmdir? Það er aldrei tími til að fara í framkvæmdir ef það er ekki hægt þegar það er niðursveifla og alls ekki hægt ef það er uppsveifla. Á þá bara að skilja stóran hluta landsmanna eftir án alls? Það gengur ekki. Þetta þarf að vega og meta hverju sinni til að draga úr þeirri áhættu sem þessu fylgir. Flugstöðin - eigum við ekki bara að segja að þegar maður hugsar hlutina til enda, og fer betur yfir hlutina, þá sé það ekki góð hugmynd, hv. þm. Haraldur Benediktsson. Ég held að við ættum bara að leggja hana til hliðar.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022, frá 3. minni hluta fjárlaganefndar. Í nefndarálitinu er gagnrýnt harðlega að meiri hluti fjárlaganefndar skilur eftir a.m.k. 8,5 milljarða kr. gat í rekstri ríkisins árið 2018 við afgreiðslu sína á fjármálaáætlun og óvíst er um 17 milljarða 2019 og út áætlunartímann vegna þess að fallið er frá fyrirhugaðri hækkun á virðisaukaskatti á ferðamenn sem taka átti gildi í júlí 2018. Ekki eru lagðar til tekjur eða sagt til um hvar eigi að skera niður á móti minni tekjum. Þetta er óábyrgt. Nauðsynlegt er að halda sig við markmið um niðurgreiðslu skulda en ekki gera eins og meiri hlutinn sem lofar ófjármögnuðum útgjöldum. Það dregur úr trausti og setur markmið um afgang af fjárlögum í fullkomið uppnám og ógnar stöðugleika. Aukinn þrýstingur myndast á hækkun vaxta og kynt er undir óstöðugleika á vinnumarkaði, allt vegna þess að fjárlaganefnd og hv. þingmenn ríkisstjórnarinnar, sem styðja ríkisstjórnina, og hæstv. ríkisstjórn ráða ekki við að afla ríkissjóði tekna þegar það hefur sjaldan verið auðveldara. Þeir virðast trúa í blindni á þá kennisetningu frjálshyggjunnar að opinber afskipti og skattheimta geti ekki verið af hinu góða. Þingmenn Samfylkingarinnar hafna með öllu þessum óábyrgu vinnubrögðum meiri hlutans við afgreiðslu á fjármálaáætluninni. Það að umgangast áætlunina svona er í algjörri andstöðu við áform um betri vinnubrögð við fjárlagagerð og markmið nýrra laga um opinber fjármál um góða hagstjórn og styrka og ábyrga stjórn opinberra fjármála. Meiri hlutinn segist í áliti sínu vilja skoða kosti og galla komugjalda og eykur með því enn óvissu í starfsumhverfi ferðaþjónustunnar og setur fjármögnun fjármálaáætlunarinnar á gildistíma hennar í uppnám. Þessar fyrirætlanir og spennitreyja fjármálastefnunnar sem kveður á um tiltekinn afgang af ríkisrekstrinum gera það að verkum að niðurskurðarhnífurinn hangir yfir almannaþjónustunni og hann mun falla við minnsta hökt í efnahagslífinu ef núverandi hæstv. ríkisstjórn fær að halda völdum. Ófjármögnuð útgjöld meiri hlutans verða enn óheppilegri þegar þau eru sett í samhengi við helstu athugasemdir fjármálaráðs og annarra um að sýna þurfi meiri ábyrgð í góðærinu. Skila þurfi öruggum afgangi af fjárlögum, meiri frekar en minni, og að lækkun efra þreps virðisaukaskattsins í miðri uppsveiflu sé óheppileg og auki á þensluna. Þessi 13,5 milljarða kr. árlega skattalækkun er aðgerð sem frekar ætti að fara í þegar skóinn kreppir en ekki þegar eitt af helstu verkefnum hagstjórnarinnar ætti að vera að halda aftur af einkaneyslu. Og hún er fráleit ráðstöfun þegar horft er til allra þeirra samfélagslegu mikilvægu verkefna sem eru ófjármögnuð og var lofað að ráðast í að loknum kosningum. Um þau mun ég fjalla betur síðar í nefndarálitinu og ræði einnig breytingartillögur þær sem 3. minni hluti leggur til. Breytingartillögurnar lúta einmitt að þeim málum sem almenningur hefur kallað eftir að verði lögð meiri áhersla á og raðar framar í forgangsröðuninni þegar ríkisútgjöldum er útdeilt en það eru líka málefni sem stjórnarmeirihlutinn hunsar. Í áliti meiri hlutans er rætt um að selja eignir á Keflavíkurflugvelli til að fjármagna samgöngubætur. 3. minni hluti leggst alfarið gegn sölu flugstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli sem er hliðið inn og út úr landinu. Mikilvægt er að því sé stjórnað af opinberum aðilum, enda yrði um einokunarstarfsemi að ræða sem afar óskynsamlegt er að gangi kaupum og sölum. Fráleitt er að gera því skóna að sú sala sé eina leiðin til þess að fjármagna samgöngubætur. Þvert á móti er opinber rekstur flugstöðvarinnar góð leið til að fjármagna samgöngubætur. Í fyrra var 7 milljarða kr. hagnaði af rekstri varið til nauðsynlegra fjárfestinga en ekki arðgreiðslna. Útlit er fyrir enn sterkari stöðu félagsins á næstu árum og þá getur það greitt út arð sem væri hægt að nýta í uppbyggingu um allt land. Fyrirhuguð lækkun á almennu þrepi virðisaukaskatts er ekki skynsamleg ráðstöfun, jafnvel þótt aðrar aðstæður væru uppi en nú í mikilli uppsveiflu. Aðgerðin er í takt við breytingar síðustu ára þar sem skattkerfið er flatt út og ójöfnuður er aukinn á kostnað velferðarkerfisins. Verið er að búa þannig um hnútana að þeir sem best standa njóti góðærisins betur en aðrir. Nær væri að auka jöfnunarhlutverk skattkerfisins og styðja betur við börn og fólk sem býr á dýrum og ótryggum leigumarkaði í stað þess að minnka stuðninginn við þessa viðkvæmu hópa, eins og áætlunin gerir ráð fyrir. Sé markmiðið að draga úr umsvifum ríkisins sama hvað það kostar ætti frekar að lækka tryggingagjaldið. Þannig væri stutt við uppbyggingu vel launaðra starfa í mannaflsfrekum þekkingargeiranum og í alþjóðageiranum. Nauðsynlegt er einnig að styrkja tekjustofna sveitarfélaga sem sinna stórum og mikilvægum verkefnum. Stærri hlutur sveitarfélaga í tekjum ríkisins af ferðamönnum væri sanngjarn, enda skilja ferðamenn eftir sig stærri spor en tekjur flestra sveitarfélaga ráða við að bæta og tekjurnar duga sjaldnast heldur til að byggja upp innviði til að fyrirbyggja eyðileggingu vegna álags. Margir hafa komið fyrir fjárlaganefnd og bent á að skattalækkanirnar sem reiknað er með í fjármálaáætluninni séu illa ígrundaðar og betra væri að styrkja tekjuöflun ríkisins nú þegar vel árar. Þessa gagnrýni er m.a. að finna í umsögn fjármálaráðs. Meiri hlutinn lætur ekki mikið með þá umsögn og horfir fram hjá þyngstu athugasemdunum. Síðan setur hann fram hugmyndir um að veikja tekjugrunn ríkisins enn frekar og þvert á ábendingar fjármálaráðs. Meiri hluti fjárlaganefndar og þingmenn ríkisstjórnarinnar virðast ekki ráða við það verkefni að fjármagna almannaþjónustuna. Í stað þess að styrkja tekjuöflunina í takt við athugasemdir sendir meiri hlutinn 8,5 milljarða kr. reikning á skattgreiðendur. Ótryggur eins manns meiri hluti þessarar ríkisstjórnar sem féll í fyrstu skoðanakönnun og nú á fyrsta prófi sínu mun reynast almenningi dýrkeyptur. Hann hendir 8,5 milljörðum kr. út um gluggann svo hæstv. ríkisstjórnin fái ár í viðbót til að smala liði sínu saman. Frú forseti. Fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2018–2022 er svik við kjósendur og almenning í landinu. Áætlunin er í engu samræmi við kosningaloforð. Þegar fjármálaáætlunin var kynnt voru stóru fyrirsagnirnar um 20% aukningu til heilbrigðiskerfisins. Það gleymdist að vísu að segja frá því í leiðinni að stærstur hluti þeirrar aukningar væri bygging nýs Landspítala. 3. minni hluti fagnar því að byggja eigi nýjan spítala, en hverjum hefði dottið í hug fyrir kosningar að samhliða loforði um byggingu spítalans ætti að skera niður þjónustu á sjúkrahúsunum, Landspítala og Sjúkrahúsinu á Akureyri? Sú viðbót sem ætluð er til spítalanna í fjármálaáætluninni nægir ekki einu sinni til að mæta fjölgun sjúklinga, hvað þá að hún dugi til að vinna á biðlistum eða fyrir nauðsynlegum tækjakaupum eða viðhaldi. Þetta þýðir niðurskurð í heilbrigðiskerfinu og því mótmælir Samfylkingin, jafnaðarmannaflokkur Íslands, og krefst breytinga á fjármálaáætluninni. Fjárhæðir til samgöngumála og löggæslu geta ekki mætt uppsafnaðri þörf fyrir samgöngubætur og til að létta álagi af löggæslu í landinu. Menntastofnanir eru sveltar og einnig helstu jöfnunartæki ríkisins, barnabætur og vaxtabætur. Í samþykkt fjármálaáætlunar felst að Alþingi samþykki að stjórnvöld fylgi áætluninni og tölur um útgjöld málasviða verði undirstaða fjárlagafrumvarps næsta árs. Því teljum við í Samfylkingunni að ekki verði hjá því komist að leggja fram breytingartillögur í þeim málaflokkum sem almenningur kallar eftir umbótum á og þar sem svik stjórnarflokkanna eru hvað augljósust. Í framlögum til heilbrigðismála koma kosningasvik hæstv. ríkisstjórnar vel í ljós. Fyrir kosningar töluðu allir flokkarnir um stóraukin fjárframlög til heilbrigðisþjónustunnar og betri þjónustu um allt land. Ákalli fólksins í landinu um að heilbrigðisþjónustan yrði framar í forgangsröðinni hjá stjórnvöldum er ekki sinnt. Því mótmælir 3. minni hluti harðlega og leggur fram breytingartillögur. Framlög til sjúkrahúsþjónustu verða samkvæmt fyrirliggjandi tillögu að fjármálaáætlun aukin um 16 milljarða kr. á tímabilinu til ársins 2022. Þar af nema framlög vegna byggingar nýs Landspítala 8,7 milljörðum kr. og aukin framlög til annarra þátta því 7,3 milljörðum kr. Ef þetta verður niðurstaðan mun rekstrarvandi fyrirsjáanlega blasa við öllum heilbrigðisstofnunum þegar á næsta ári, þar með talið á Landspítalanum og Sjúkrahúsinu á Akureyri. Þessi aukning er til muna minni en sú lágmarksviðbótarfjárþörf sem t.d. Landspítalinn hefur áætlað að þurfi til reksturs spítalans, m.a. vegna mannfjöldaþróunar, styttingar biðlista, lágmarksviðhalds og tækjakaupa auk annarra aðkallandi verkefna. Í viðmiði fyrir breytingartillögur 3. minni hluta er gert ráð fyrir að aukningin sem ætluð er til sjúkrahúsþjónustu erlendis vegna biðlistatilskipunarinnar gangi til Landspítalans þannig að fleiri sjúklingar fari í nauðsynlegar aðgerðir hér á landi í stað þess að neyðast til að ferðast til þess til útlanda. Breytingartillagan til sjúkrahúsþjónustu, sem er málasvið 23 í áætluninni, er þannig að við í Samfylkingunni leggjum til að 7.850 milljónir verði settar til viðbótar áætluninni á árinu 2018 og 2019 verði lagðar til 9.544 milljónir, 2020 11.440 milljónir, 2021 12.218 milljónir og 2022 14.900 milljónir. Ef standa á við markmiðið um að heilsugæslan skuli vera fyrsti viðkomustaður almennings í heilbrigðiskerfinu er nauðsynlegt að endurskoða rekstrarlíkan stöðvanna, einkum á landsbyggðinni. Að auki eru málefni heilsugæslunnar sérstakt áskorunarefni í ljósi hins nýja greiðsluþátttökukerfis sem færir heilsugæslustöðvunum enn frekari verkefni sem hliðvörðum inn í heilbrigðiskerfið. Það krefst aukins viðbúnaðar, bæði hvað varðar aðstöðu og skipan fagfólks. Samfylkingin telur að greiðsluþátttaka allra sé nú þegar of mikil í heilbrigðisþjónustunni, nýtt kerfi sé vanfjármagnað, þakið of hátt og hætta á að hækkun á kostnaði hjá stórum hluta notenda muni leiða til þess að tekjulægri hópar neiti sér um heilbrigðisþjónustu í enn meira mæli en nú er. Samfylkingin vill að stefnt sé að því að heilbrigðisþjónusta verði gjaldfrjáls og talaði fyrir því í aðdraganda kosninga að greiðsluþátttaka sjúklinga yrði minnkuð í áföngum. 3. minni hluti leggur því til breytingar þar sem gert er ráð fyrir fjármagni til að lækka greiðsluþátttöku einstaklinga í heilbrigðiskerfinu og styrkja heilsugæsluna í landinu. Brýn þörf er fyrir fjölgun hjúkrunarrýma og fjármagn skortir til rekstrar þeirra sem fyrir eru. Fjölgunin sem gert er ráð fyrir í fjármálaáætluninni er ekki nægileg til þess að leysa brýnan vanda á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjum og nemur einungis helmingnum af áætlaðri viðbótarþörf fyrir ný hjúkrunarrými fram til ársins 2020. Þá er í áætluninni gert ráð fyrir að fjölga dagdvalarrýmum um 150 til ársins 2022. Jafnframt er stefnt að því að bæta aðbúnað og uppfylla kröfur um öryggi og byggingarreglugerðir á mörgum stofnunum aldraðra og gert ráð fyrir að á tímabilinu verði ráðist í endurbætur á 115 rýmum. Aukning framlaga til málefnasviðsins í heild er áætluð um 5 milljarðar kr. sem er hvergi nærri þeim raunverulegu útgjöldum sem af þessum verkefnum hljótast. Starfsemi nýju hjúkrunarheimilanna hefst í áföngum fram til ársins 2022. Rekstur þeirra kostar á núverandi verðlagi um 2,9 milljarða kr. á ársgrundvelli þegar þau verða öll komin í fullan rekstur. Í þennan lið vantar verulegt fjármagn ef áætlanir eiga að verða að raunveruleika. Í breytingartillögum 3. minni hluta felst áætlun um hve miklu fjármagni þarf að bæta við til reksturs hjúkrunarheimilanna. Nauðsynlegt er og löngu tímabært að gera áætlun um uppbyggingu hjúkrunarrýma og fjármagna hana. Ef það verður ekki gert verðum við í stórkostlegum vanda innan fárra ára vegna breytinga á aldursskiptingu þjóðarinnar. Löngu tímabærar breytingar á réttindum örorkulífeyrisþega í almannatryggingakerfinu til samræmis við þær breytingar sem gerðar hafa verið á réttindum ellilífeyrisþega telur 3. minni hluti vera forgangsverkefni. Það var einnig kosningaloforð núverandi stjórnarflokka fyrir síðustu kosningar. Óljós vilyrði um efndir eru ekki gefin fyrr en í fyrsta lagi árið 2019. Á meðan búa örorkulífeyrisþegar við flókin og ógagnsæ réttindi almannatrygginga með krónu á móti krónu skerðingum á þann hóp sem verst stendur. Samfylkingin leggur áherslu á að áður en starfsgetumat verður tekið upp, eins og boðað hefur verið, muni stjórnarmeirihlutinn kynna sér vandlega reynslu annarra landa af því hvaða áhrif endurmatið hefur haft á kjör öryrkja, t.d. í Bretlandi. Litlu skiptir hvað það mat er kallað sem skýrir stöðu fólks sem einhverra hluta vegna er ekki með 100% starfsgetu ef ríkið eða atvinnulífið sem heild neitar að koma til móts við fólk með ráðningu í hlutastörf eða með sveigjanlegum vinnutíma. Sumir þurfa t.d. á dýrum hjálpartækjum að halda og enn aðrir geta suma daga verið með 100% starfsgetu en á öðrum tímum aðeins með 20% starfsgetu. Til er fólk sem mun aldrei geta haslað sér völl á vinnumarkaði og taka þarf tillit til aðstæðna þess. Einnig þarf t.d. að taka tillit til aðstæðna úti á landi þar sem atvinnulífið er ekki eins fjölbreytt og á höfuðborgarsvæðinu. Ef alvara er að baki því að grípa til aðgerða sem stuðlað geta að því að fækka fólki með örorkumat ber fyrst og fremst að leggja höfuðáherslu á aukinn jöfnuð í samfélaginu. Í breytingartillögum sem Samfylkingin gerir við þessa fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar leggur hún til kjarabætur til öryrkja strax á árinu 2018 og þær haldi síðan áfram út áætlunartímann. Samhliða skuldaleiðréttingunni svokölluðu á síðasta kjörtímabili lækkuðu stjórnvöld vaxtabætur, létu barnabætur tapa verðgildi sínu og gerðu tekjuskerðingar bótanna þar að auki meiri en áður. Núverandi ríkisstjórn heldur áfram á sömu braut. Þó að staðan á Íslandi sé að mörgu leyti góð hefur fátækt barna aukist. Mörg börn búa við óviðunandi aðstæður og húsnæðiskostnaður er mjög hár hlutfallslega af tekjum þeirra sem minnst hafa. Tekjur heimila, bæði laun og félagslegar bætur, eru helsti áhrifaþáttur barnafátæktar. Vanda láglaunafólks og einnig fólks með meðaltekjur mætti þó mæta með almennum hætti með því að hækka barnabætur og húsnæðisstuðning. Útgjöld til barnabóta halda áfram að dragast saman að raungildi líkt og undanfarin ár samkvæmt fjármálaáætluninni. Fjölskyldum sem fá barnabætur fækkaði um tæplega 12 þúsund milli áranna 2013 og 2016 og heldur áfram að fækka á næstu árum. Það hefur stöðugt hallað á ungar barnafjölskyldur á undanförnum árum og fólki hefur verið gert erfiðara um vik að ala upp börn sín við efnahagslegan stöðugleika. Það er raunverulegt áhyggjuefni og Samfylkingin leggur til heildarendurskoðun á stuðningi við barnafjölskyldur og á barnabótakerfinu og að við þá endurskoðun verði litið til Norðurlanda í því sambandi. Þess vegna gerum við tillögu um viðbótarframlög til að mæta barnafjölskyldum og stefna í þá átt að stuðningur við þær verði líkari því sem gerist á Norðurlöndunum en hæstv. ríkisstjórn vill ekki líta þangað eftir sínum fyrirmyndum við stuðning við barnafjölskyldur heldur taka ráðleggingum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hvað það varðar. Frú forseti. Það eru nokkur atriði sem hafa valdið því neyðarástandi sem ríkir á fasteignamarkaði en þau veigamestu eru skortur á framboði, tilurð risastórra leigufélaga sem rekin eru í hagnaðarskyni, íbúðir sem leigðar eru ferðamönnum og sambland aðgerða og verkleysis síðustu ríkisstjórnar og því miður virðist sú nýja ekki hafa metnað til að gera betur. Það er nauðsynlegt að bregðast við ástandinu á húsnæðismarkaðnum með öllum tiltækum ráðum. Fyrir liggur þingsályktunartillaga Samfylkingarinnar um að ríkisstjórnin komi að uppbyggingu 1.000 leiguíbúða á ári frá og með árinu 2018 og að lágmarki næstu fjögur árin þar á eftir. Þannig geta stjórnvöld aukið framboð af niðurgreiddu húsnæði og unnið gegn þeirri miklu spennu sem nú er á húsnæðismarkaði. Þriðji minni hluti telur að vinna þurfi hratt að því að hlutfall ráðstöfunartekna heimila sem varið er í húsnæðiskostnað verði ekki hærra en 25%. Nú er ástandið þannig að mikið öryggisleysi er á húsnæðismarkaði og húsnæðiskostnaður í mörgum tilvikum nærri helmingur ráðstöfunartekna fjölskyldna. 3. minni hluti leggst gegn því að dregið verði úr húsnæðisstuðningi í vaxtabótakerfinu og leggur til að viðmiðunarfjárhæðum í kerfinu verði ekki haldið föstum allt tímabilið. Ef áætlun ríkisstjórnarinnar nær fram að ganga mun fækka í hópi þeirra sem fá vaxtabætur sem dregur enn meira úr jöfnunarhlutverki kerfisins. Þá er mikilvægt að ljóst liggi fyrir hvernig farið verði með húsnæðisbætur til leigjenda en af lestri fjármálaáætlunar er óljóst hvort upphæðir húsnæðisbóta muni standa í stað eða fylgja þróun verðlags. Við stöndum frammi fyrir samfélagsbreytingum á næstu áratugum þar sem allt bendir til þess að atvinnulíf muni taka stakkaskiptum. Með aukinni sjálfvæðingu og gervigreind munu mörg störf hverfa, önnur haldast og ný verða til. Eina raunhæfa leiðin til að mæta þessari áskorun er að efla skólastarf og aðlaga það nýjum veruleika. Stefna ríkisstjórnarinnar er önnur og henni mótmælir Samfylkingin harðlega og telur hana lýsa ótrúlegri skammsýni ríkisstjórnarflokkanna í þessum efnum. Framhaldsskólarnir standa frammi fyrir miklum áskorunum á næstu skólaárum, m.a. við að tryggja eins gott aðgengi að námi og mögulegt er, enda eru framhaldsskólar hornsteinar byggða um allt land; að bregðast við því að nemendum fækkar í bóknámi vegna styttingar námstíma til stúdentsprófs; að takast á við tímabundna fækkun nýnema vegna færri einstaklinga í árgangi; að fámennari skólar þurfa að vinna meira saman til að tryggja fjölbreytt námsframboð ýmist með staðbundnu námi eða fjarnámi; að vinna gegn brottfalli nemenda og að efla starfsmenntun. Samfylkingin leggur því til að framhaldsskólarnir fái auknar fjárveitingar á meðan vandinn gengur yfir því að strax árið 2021 fer nýnemum aftur að fjölga og fjölgar meira næstu árin þar á eftir. Með fjárveitingunum verði skólunum gert kleift að halda úti fámennum áföngum, auka samstarf skóla með fjar- og dreifnámi og halda aðgengi að framhaldsskólum í heimabyggð. Einnig leggur 3. minni hluti til að sá sparnaður sem hlýst af styttingu námstíma til stúdentsprófs verði nýttur til að styrkja framhaldsskólakerfið, bæði stoðþjónustu og kennslu. Samfylkingin telur þau framlög til háskólastigsins sem lögð eru til með fjármálaáætluninni vera ávísun á að Ísland dragist aftur úr öðrum þjóðum og að samkeppnisstaða landsins versni ár frá ári. Meðalframlag íslenska ríkisins á hvern ársnema í háskóla er tæplega 1,3 millj. kr. Ísland er þar langt á eftir nágrannaþjóðunum því framlagið nemur rúmlega 2,2 millj. kr. að meðaltali annars staðar á Norðurlöndum. Í aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs er markmiðið að styrkja fjármögnun háskólakerfisins svo að hún verði a.m.k. sambærileg við meðaltal annarra norrænna ríkja árið 2020. Tillaga ríkisstjórnarinnar að fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022 sýnir hins vegar að ekki á að vinna að því markmiði og reyndar langt því frá. Ef ekki verður lagt meira fé til reksturs háskólakerfisins þarf að fækka nemendum og draga úr fjölbreytileika í námsframboði. Slíkt getur Samfylkingin alls ekki stutt og leggur til að farið verði í átak sem færi háskólakerfið nær því sem best gerist í nágrannalöndunum með því að bæta milljarði við áætluð fjárframlög á hverju ári sem fjármálaáætlunin nær til. Þessar viðbætur munu þó ekki duga til þess að ná hinum norrænu ríkjunum í fjárframlögum á hvern nemenda og því þarf að halda áfram í átt að settu marki Vísinda- og tækniráðs. Augljóst er að þau framlög sem ríkisstjórnin gerir ráð fyrir til samgangna og fjarskipta nægja engan veginn til að mæta þeirri þörf sem fyrir er í landinu. Landshlutasamtök sveitarfélaga sem komu til fundar við fjárlaganefnd eftir framlagningu fjármálaáætlunarinnar lýstu öll áhyggjum af ástandi vegakerfisins sem er orðið mjög bágborið. Þar kemur bæði til að ekki hefur verið veitt nægt fé í viðhald og nýframkvæmdir og álag vegna fjölgunar ferðamanna, einkum á ákveðnum svæðum landsins. Bættar samgöngur munu skila sér í margvíslegu formi til íbúa landsins. Betri og greiðari samgöngur styrkja atvinnuvegina, búsetuskilyrðin og stuðla að uppbyggingu og bættri líðan fólks á landsvæðum þar sem samgöngur eru svo slæmar að ástandið bitnar á lífsgæðum íbúa. Eitt af meginskilyrðunum fyrir búsetu um allt land er að fjarskipti séu í góðu lagi alls staðar. Því þarf að styrkja þá áætlun sem fyrir er í fjarskiptamálum og flýta því að kerfið virki á öllu landinu. Í breytingartillögum Samfylkingarinnar er gert ráð fyrir því og að samgönguáætlun verði að fullu fjármögnuð fyrir árið 2018 og nauðsynleg aukning verði út áætlunartímann. Þetta þýðir að á árinu 2018 verði viðbót sett inn í áætlunina upp á rúma 7,7 milljarða og slík tala haldist nokkuð óbreytt til ársins 2021 en geti þá lækkað niður í 3 milljarða kr. Álag á lögreglu vegna fjölgunar ferðamanna hefur aukist um allt land frá árinu 2012 þegar stökk kom í fjölgunina. Lögreglumönnum hefur ekki fjölgað í takt við fjölda mála sem snúast um brot fólks með erlenda kennitölu né í takt við fjölgun ferðamanna. Því er nokkuð ljóst að álag á hvern lögregluþjón hefur aukist mikið og búast má við að þjónusta við íbúa sem ekki varðar líf og limi fólks sitji á hakanum. Því leggjum við til breytingartillögur á fjárframlögum til að bæta löggæslu í landinu og létta álaginu af einstaka lögregluþjónum. Sameinuðu þjóðirnar hafa sammælst um að framlög til þróunarsamvinnu verði 0,7% af vergum þjóðartekjum ríku iðnríkjanna. Fá ríki skila því viðmiði til fátækustu þjóða heims og við Íslendingar erum langt undir því viðmiði. Í fjármálaáætluninni leggur ríkisstjórnin til að 0,26% af vergum þjóðartekjum verði varið til þróunarsamvinnu. Milljarður manna fær ekki hreint vatn og 2,4 milljarðar manna búa ekki við hreinlætisaðstöðu. Að jafnaði deyr eitt barn úr malaríu á 30 sekúndna fresti. Meðalævi í fátækum löndum er um helmingi styttri en á Vesturlöndum. Flóttamannastofnunin sendi út neyðarkall til ríkja heims á þessu ári um að auka fjárframlög til mannúðarmála og þróunarsamvinnu. Íslenska þjóðin, sem er ein sú ríkasta í heimi, á að sjá sóma sinn í að gera mun betur. Árið 2013 samþykkti Alþingi þingsályktun um þróunarsamvinnu með aðeins einu mótatkvæði, en ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks aftengdi hana á síðasta kjörtímabili. Hefði þeirri þingsályktun verið fylgt hefðu framlög Íslands til þróunarsamvinnu numið 0,5% af vergum þjóðartekjum árið 2017 og náð viðmiðum Sameinuðu þjóðanna um 0,7% árið 2019. Samdrátturinn heldur áfram í fjármálaáætlun ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar. Í breytingartillögum 3. minni hluta er gert ráð fyrir að framlög til þróunarsamvinnu hækki upp í 0,29% af vergum þjóðartekjum á árinu 2018 og fari stighækkandi þannig að framlögin hækki um 0,01 prósentustig á ári til ársins 2022 og verði þá orðin 0,33% af vergum þjóðartekjum. Slík hækkun er algjört lágmark og ætti í raun að vera mun meiri svo sómi væri að. Frú forseti. Breytingartillögurnar sem 3. minni hluti, sem skipaður er fulltrúa Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd, telur lágmarksbreytingar sem gera þurfi á fjármálaáætluninni samtals 30.844 milljónir á árinu 2018, rúmlega 32 milljarðar 2019, tæplega 38 milljarðar 2020, tæplega 40 milljarðar 2021 og rúmlega 40 milljarðar 2022. En það er ekki ábyrgt að henda fram útgjaldahugmyndum án þess að skýra út hvar á að taka tekjurnar á móti. Það gerir 3. minni hluti. Við leggjum til tekjuaukningu sem er rúmlega fyrir þeim útgjaldaaukningum sem við erum með, enda þarf auðvitað að skoða önnur málasvið en við gerum breytingartillögur við og það þarf líka að skila auknum tekjuafgangi í þeirri stöðu sem er í samfélaginu, þeirri þenslu og spennu sem við búum við. Við þurfum að búa í haginn fyrir niðursveifluna sem mun koma. Frú forseti. Ég mun setja mig aftur á mælendaskrá til að fara betur yfir tekjuhugmyndir okkar í Samfylkingunni, en þær lúta að því að auka jöfnuð í samfélaginu og að sporna gegn því að eignir safnist á fárra hendir og þjóðin fái sanngjarnari arð af auðlindum sínum. Ég bið forseta að setja mig aftur á mælendaskrá svo ég geti farið yfir tekjuhugmyndir og fleiri mál sem eru órædd.
Frú forseti. Ég bjóst hálfvegis við því að fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, myndi slá svolítið annan tón en aðrir stjórnarandstæðingar sem hér hafa talað í ljósi reynslunnar úr ráðuneytinu og þar fram eftir götunum. En svo var nú ekki. Það er má eiginlega segja að línan sé þessi: Ekkert nægir til neinna þarfa. Allir málaflokkar, öll svið þurfa miklu, miklu meiri peninga en gert er ráð fyrir. Og talað er eins og eitthvert sérstakt aðhald eða sparnaður felist í ríkisfjármálaáætluninni. Við erum að auka útgjöld að raunvirði um 83 milljarða á líftíma þessarar ríkisfjármálaáætlunar fyrir utan stofnkostnað. Ef maður leggur það saman við raunútgjaldaaukninguna sem varð milli áranna 2016 og 2017 er það örugglega fordæmafá aukning á ríkisútgjöldum á einungis örfárra ára tímabili. Þar af er verið að auka raunútgjöldin án stofnkostnaðar um 34 milljarða til heilbrigðismála. Það þýðir nefnilega ekki að einblína á Landspítalann. Einnig er tekið á málum Landspítalans fyrir utan hann sjálfan. Fulltrúar Landspítalans hafa lýst því að einn mesti vandi þeirra sé fráflæðisvandinn, þeir losni ekki við sjúklingana út af spítala. Það er ekki vandamál sem leyst er innan spítalans heldur með hjúkrunarheimilum fyrir utan hann.
Frú forseti. Hv. þingmaður kallar eftir einhverjum öðrum tóni. Það er bara þannig, og maður þarf ekki að vera fyrrverandi fjármálaráðherra til að átta sig á því, að hér kallar almenningur eftir því að við leggjum áherslu á og röðum framar einstaka málefnum, sem ég veit að flokkur hv. þingmanns lofaði reyndar að gera fyrir síðustu kosningar. Við gerðum það öll. En það er ekki gert í þessari fjármálaáætlun. Það er vandinn. Ég get alveg sett tölurnar í excel-skjalið og fengið út uppsafnaða hækkun á hinu og þessu í þessari áætlun. En hver er raunveruleikinn? Raunveruleikinn er sá að á milli áranna 2017 og 2018 eru rúmar 300 milljónir settar aukalega til spítalaþjónustu í landinu - 300 milljónir. Bara til að taka kúfinn af fjölgun sjúklinga vegna þess að við erum að eldast þyrfti tæpa 3 milljarða. Það er raunveruleikinn. Öll sveitarfélögin sem komu í heimsókn til fjárlaganefndar töluðu um að vegirnir væru að molna undan okkur. Það er ástæða fyrir því. Það er vegna þess að við höfum vanrækt viðhald og ekki farið í nýfjárfestingar í samgöngukerfinu, eins og við hefðum þurft að gera. Þess vegna verðum við að fara í þessa vinnu núna. Það er ekki bara fyrir ferðamennina svo þeir haldi nú áfram að koma, heldur líka fyrir íbúana í landinu. Þegar staðan er þannig að það er þensla í samfélaginu ætti ríkið að halda að sér höndum, en við getum það ekki því að þörfin er svo mikil fyrir viðhald og rekstur. Þess vegna verðum við að fara í tekjuöflun til að halda jafnvæginu. Maður getur annaðhvort ákveðið að halda vandamálunum úti [[Forseti hringir.]]eða farið í aðgerðir til að laga þau. Það er það sem ég legg til hér og sem Samfylkingin leggur til með breytingartillögum, að við bregðumst við vandanum, en horfum ekki bara á niðurstöðurnar í excel-skjalinu.
Frú forseti. Það er einmitt þetta. Nú man ég ekki tölurnar sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir nefndi um fjárþörfina eða aukna fjárþörf frá ári til árs. Mér heyrðist það vera á hverju ári eitthvað nálægt því sem er heildarútgjaldaaukningin á líftíma þessarar áætlunar. En það er ekki þannig að hægt sé að búa til ríkisfjármálaáætlun og síðan fjárlagafrumvarp og byggja það á því að taka saman óskalistann og segjast svo hafa í nóga sjóði að sækja. Það er ekki hægt að gera það þannig að segja að það vanti um 30–40 milljarða á ári til þessara hluta, eins og lýst var í ræðunni áðan, og segja svo bara: Þetta er talan sem við ætlum að sækja. Það er ekki hægt að ákvarða þörfina og ákveða að hún verði síðan uppfyllt með skattlagningum á einhverja aðila í þjóðfélaginu; að hægt sé að sækja 20 milljarða í ferðamannaiðnaðinn, 20 milljarða í hækkuð veiðigjöld, og telja svo bara upp tugi milljarða án þess meira að segja að taka nokkurt mið af því hver staða þessar atvinnuvega og atvinnugreina er í raun í dag.
Frú forseti. Mér heyrist hv. þingmaður vilja svara kalli almennings um uppbyggingu í heilbrigðiskerfinu og velferðarkerfinu með því að segja í öðru orðinu: Það er bara ekki hægt að ná í peningana. En í hinu orðinu leggur hv. þingmaður og stjórnarliðar allir til að lækka skatta. Upp á 13,5 milljarða. Það eru miklir peningar. Það er næstum helmingurinn af því sem við í Samfylkingunni leggjum til að aukið verði um á árinu 2018. Það væri aldeilis hægt að nýta það til að bæta líðan sjúklinga í landinu, bæta líðan aldraðra og öryrkja, eða setja hluta þess í uppbyggingu á samgöngukerfinu. Það er holur hljómur í gagnrýni hv. þingmanns á tillögur Samfylkingarinnar þegar hann stendur sjálfur fyrir slíku bulli sem fjármálaráð, sem skipað er okkar færasta fólki, hefur sagt að væri óráð [[Forseti hringir.]]á þenslutímum. Aðeins er verið að færa skattlagningu frá almenningi yfir á ferðamenn en skattkerfið er ekki nýtt sem hagtæki til að bregðast við stöðunni eins og hún er, hvort sem það er í rekstri eða þjónustu við [[Forseti hringir.]]almenning í landinu.
Forseti biður ræðumenn að virða tímann. Við erum komin 20 sekúndur yfir ræðutíma.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Mér fannst þetta athyglisvert andsvar og ég vona svo sannarlega að stjórnarliðar komi meira í andsvör við þingmenn stjórnarandstöðunnar í dag. Ég held að þetta samtal sé af hinu góða og endurspegli líka þá skoðun og þær mismunandi skoðanir sem við höfum á þessari ríkisfjármálaáætlun. Eðli máls samkvæmt tökum við tillit til þess sem fram kemur í umsögnum. Það er ekki endilega svo að við séum að setja fingurinn upp í loft og halda að við getum uppfyllt allar vonir og óskir og drauma og þrár heldur reynum við með tillögum okkar að bregðast því sem við teljum að hægt sé að bregðast við eins og staðan er. Ég verð að taka undir með hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur að það er tíminn núna til að sækja tekjur, eins og bent hefur verið ítrekað á. Það leggja bæði Vinstri græn og Samfylkingin til að gera. Ég ætla að spyrja hv. þingmann. Við erum að tala um stefnu núverandi ríkisstjórnar og hefur verið gríðarleg áhersla á niðurgreiðslu skulda. Telur þingmaðurinn að það sé í lagi að hægja aðeins þar á og minnka aðhaldsmarkmiðin, því að þau virðast vera töluvert mikil? Í rauninni verður niðurgreiðsla skulda komin niður fyrir þau mörk sem ríkisstjórnin setti sér í lögum. Þótt það sé gott að greiða niður skuldir erum við að vísa inn í framtíðina mjög mörgu með þeirri áætlun sem hér er. Ég spyr hvort hún telji vert að hægja aðeins á þeirri niðurgreiðslu. Síðan langar mig að spyrja hv. þingmann. Í ljósi þess aðhalds sem hér birtist og fram undan er, það eru í kringum 18 kjarasamningar aðildarfélaga BHM sem losna í sumar og launakjörin áttu að jafnast þegar við horfum til breytinga á lífeyrissjóðakerfinu, telur hún að fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar taki mið af því að mæta þeirri skerðingu sem verður hjá þeim sem gengust undir þetta lífeyrissjóðasamkomulag?
Herra forseti. Ég tel afar brýnt fyrir skulduga þjóð að greiða niður skuldirnar sínar. Ég er ekki að leggja til að dregið verði úr því. Ég er sammála hæstv. ríkisstjórn og hæstv. fjármálaráðherra þegar hann leggur áherslu á það. En staðan er þannig að við getum gert hvort tveggja. Við getum bæði greitt niður skuldir og haldið hér úti sómasamlegri velferðarþjónustu. Þannig er staðan og það eigum við að gera. Við eigum auðvitað miklu frekar að ganga þá leið en að fara í skattalækkanir á almennu virðisaukaskattsþrepi, sem allir eru sammála um að er ekki mjög góð jöfnunaraðgerð. Við ættum frekar að gera eins og Samfylkingin leggur til, að efla barnabótakerfið, ef við viljum auka jöfnunarhlutverk skattkerfisins. En ég verð að segja nei við hv. þingmann. Staðan er þannig að við getum bæði greitt niður skuldir og haldið úti góðu velferðarkerfi og komið til móts við ákall almennings hvað það varðar á þeim stöðum. Seinni spurning hv. þingmanns var um laun ríkisstarfsmanna. Það er náttúrlega af og frá. Ég hef áhyggjur af því, því að það er sanngjörn krafa hjá ríkisstarfsmönnum sem hafa fengið lægri laun vegna betri lífeyrisréttinda. Það hefur verið margoft sagt við þá og í mín eyru þegar ég var í kringum samninganefnd stéttar sem þurfti að semja við ríkið, það var ávallt talað um að svo og svo mörg prósent af kjörunum væru lífeyriskerfið og sá ábati sem ríkisstarfsmenn fengju af því. Því hlýtur það að koma til aukinna útgjalda vegna þessa. Ég hef áhyggjur af því að [[Forseti hringir.]]ekki verði farið í að afla tekna á móti heldur verði skorið niður í velferðarþjónustunni. Það er meira í takt við það sem þessi ríkisstjórn stendur fyrir.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Ég verð að taka undir það. Ég hef nefnilega áhyggjur af þessu og hef viðrað hér í pontu varðandi þetta lífeyrissjóðasamkomulag og þau kjör. Jafnlaunafrumvarpinu hefur verið flaggað töluvert og það kannski liggur svolítið í loftinu að það eigi að jafna meira en það gerir. Á meðan er sagt að hagkerfið þoli ekki í raun þann óútskýrða launamun sem er á vinnumarkaði, hvað þá þegar kemur að þeim kjörum eða breytingum sem áttu sér stað þarna. Ég tek undir þetta með skattalækkanirnar. Það er algert óráð, eins og allir sem hafa komið að því að veita ríkisfjármálaáætlun umsögn hafa bent á. En hvað þá með það sem nota á til niðurgreiðslu skulda? Finnst hv. þingmanni það vera sannfærandi eins og það er lagt upp í ríkisfjármálaáætlun með sölu eigna og öðru slíku sem þar er lagt fram eða [[Forseti hringir.]]telur hún að það sé ekki nógu haldfast?
Herra forseti. Þó að ég sé sammála því markmiði að greiða niður skuldir og að það sé mikilvægt fyrir okkur að laga þá stöðu sem við erum í og hafa borð fyrir báru til að bregðast við þeim vanda sem óhjákvæmilega mun koma, þó ekki sé nema ef við horfum á gjaldmiðilinn sem við búum við og sveiflast og kostnaðurinn með fyrir fólkið í landinu, þá er það þannig í ríkisfjármálaáætluninni að þegar kemur að umsögnum og útskýringum á því hvernig eigi að fara að því að greiða niður skuldir er gegnsæið ekki mikið, ekki frekar en annars staðar. Það er talað um sölu eigna en söluverðmætið er óvíst. Það er talað um allar einskiptisaðgerðir sem við vitum ekki hvað eru miklar. Ég tek undir það sem ég held að hv. þingmaður sé að ýja að, að gegnsæi hvað þetta varðar sé ekki [[Forseti hringir.]]þarna frekar en á öðrum stöðum í áætlun ríkisstjórnarinnar.
Virðulegi forseti. Þetta er áhugaverð umræða um breytingartillögur Samfylkingar. Þær breytingar benda í raun á að við erum ekki komin yfir núllið. Þótt fjárlögin sýni það erum við með uppsafnaða viðhaldsþörf sem kemur ekki til frádráttar þeim afgangi sem við skilum í fjárlögum, hvað þá í fjármálaáætlun. Ég held að það sé mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir þessari stöðu í allri umræðunni um fjármál ríkisins. Þarna er stórt gat sem við höfum skilið eftir á vegferð okkar til að komast upp í jákvæða tölu í fjárlögum sem við þurfum samt síðan að stoppa upp í einhvern tíma seinna. Mér finnst áhugavert við þetta ferli að þingið er núna að fá fjármálaáætlunina frá ríkisstjórninni. Það eru upplýsingar frá ráðuneyti um það hvað þau telja sig geta gert. En þegar upp er staðið er það auðvitað þingið sem er með fjárveitingavaldið. Mín spurning er: Eins og komið var inn á varðandi kosningar og kosningasvik, eins og hv. þingmaður leggur þetta upp, ef kosið hefði verið um þessa fjármálaáætlun með tilliti til þess að núverandi ríkisstjórn er með minni hluta atkvæða, hvað myndum við gera við svona fjármálaáætlun í þinginu ef hún kæmi frá minnihlutastjórn? Myndum við ekki bara taka hana upp og segja: Það vantar allt í þetta, við skiljum ekki hvaða tölur þið eruð að tala um - og henda henni aftur í hausinn á þeim?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Áður en ég svara henni vil ég segja að markmiðið eftir efnahagshrunið mikla var að stöðva skuldasöfnun ríkisins. Við söfnuðum auðvitað skuldum á meðan við vorum með hallarekstur á hverju ári. Þegar við vorum búin að stöðva skuldasöfnunina kom tímabil á síðasta kjörtímabili þar sem við vorum með slaka í hagkerfinu og vorum á uppleið, tekjurnar voru að aukast, sem við hefðum auðvitað átt að nýta til að fara í fjárfestingar og viðhald, bæði innan sveitarfélaga með því að auka fjárframlög þangað, en eins í velferðarkerfinu og vegakerfinu. En það voru ár hinna glötuðu tækifæra. Það er hreinlega hægt að orða það þannig, því að þar var slakinn í hagkerfinu og hægt að fá verkin ódýrari en núna í þenslunni. En þrátt fyrir þá stöðu sem við erum komin í getum við ekki látið hjá líða að fara í þessi verkefni. Þess vegna þurfum við að ná í tekjurnar til að gera það. Það er allt í lagi að taka krónurnar sem eru til og skipta þeim með öðrum hætti. Stjórnarliðar láta eins og það sé ekki hægt. Það er rangt. Við getum aflað teknanna og skipt þeim með öðrum hætti og sett þær í málefni sem skipta almenning svo miklu máli nú um stundir. Hv. þingmaður spyr hvað við myndum gera ef þetta væri minnihlutastjórn í alvörunni, þ.e. í þingmönnum talið. Þá myndum við auðvitað setjast niður og semja um breytingar. Við myndum gera á þessu bætur sem skiptu máli og yrðu þóknanlegar meiri hluta kjósenda. En núna er það ekki þannig. Enda þessi ríkisstjórn löngu fallin. Hún féll líka á fjármálaáætlunarprófinu.
Virðulegi forseti. Vandamálið sem ég sé við að semja um breytingar er að við höfum ekki fengið þær upplýsingar sem ættu að vera fyrir tölunum sem settar eru fram í fjármálaáætluninni. Við höfum reynt að biðja um þessar tölur í nefndunum, í fjárlaganefndinni, fagnefndunum, og hvað liggi að baki þessum tölum. Það eru upplýsingar sem við þurfum til að geta samið um hvaða verkefni fara inn eða út eða af hverju þessi tala er svona en ekki hinsegin. Einnig var talað um skuldirnar. Það mætti kannski vekja athygli á því að skuldahlutfall ríkissjóðs er tiltölulega lágt ef við tökum til hliðar lífeyrissjóðaskuldbindingarnar. En vaxtakostnaður er rosalega hár. Það er annað tækifæri þar, í stað þess að einblína á að lækka skuldahlutfallið rosalega mikið er mögulega hægt að endurfjármagna skuldirnar á lægri vöxtum og minnka þannig vaxtakostnaðinn, sem þetta snýst allt um. Í rauninni snýst skuldaniðurgreiðsluplan ríkisstjórnarinnar um að lækka vaxtakostnað. Það er hægt að gera á fleiri vegu en bara að lækka skuldahlutfallið sem slíkt Ég velti fyrir mér hvort það væri vænlegra í núverandi stöðu eða ekki.
Herra forseti. Það er rétt. Það vantar tölulegar upplýsingar í áætlunina þannig að hægt sé að vinna með hana í raun og veru. Ég held það væri til bóta við næstu áætlun að auk fjármálasviðanna fengjum við kynningu á hugmyndum og skiptingu milli málaflokka, þótt ekki væri annað. Í sumum nefndum fengu nefndirnar það bara á einhverjum glærukynningum þó að við höfum ekki fengið það í áætluninni sjálfri. Varðandi skuldirnar. Ég horfi bara á þetta eins og heimilisreksturinn. Ef við erum mjög skuldsett eru ekki margir spenntir fyrir að lána okkur. Þá má segja að lánshæfismatið sé ekki gott og þar með bjóðast okkur lán á hærri vöxtum. Það er tvennt sem er gott við að lækka skuldir: Annars vegar getum við þá skuldsett okkur til að mæta áfalli og hins vegar erum við [[Forseti hringir.]]betur sett gagnvart því að endurfjármagna lánin okkar. Þannig að ég vil halda áfram að greiða niður skuldir.
Virðulegi forseti. Hér er nefndarálit 4. minni hluta fjárlaganefndar, en ég vil fjalla aðeins um á hverju við byggjum þetta lagaákvæði um fjármálaáætlun, hvernig ramminn er að þessu. Eigi síðar en 1. apríl ár hvert leggur ráðherra fyrir Alþingi tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun til næstu fimm ára hið skemmsta og á áætlunin að skiptast í nokkra þætti sem eru skilgreindir í lögum um opinber fjármál og eru í aðalatriðum: Umfjöllun um efnahagsþróun undanfarinna ára og mat á efnahagsþróun til næstu ára; markmið um afkomu og efnahag; áætlun um þróun skatta og tekjuöflun; þróun gjalda, sundurliðað eftir málefnasviðum og hagrænni flokkun, sem er mikilvægur partur; breytingar á eignum og skuldum; markmið um fjárhag sveitarfélaganna. Þá skal sérstaklega vera staðfest í fjármálaáætlun að áætlunin sé í samræmi við fjármálastefnu og í fjármálaáætlun er svo kynnt stefnumótun fyrir einstök málefnasvið. Stefnumörkun í opinberum fjármálum kemur fram í fjármálastefnu og fjármálaáætlun. Að auki á ríki og sveitarfélög að gera með sér samkomulag um hlut sveitarfélaga í fjármálastefnu og fjármálaáætlun. Það samkomulag var áhugavert, svo vægt sé til orða tekið. Af þessum aðalatriðum er vert að benda sérstaklega á liðinn varðandi þróun gjalda, sundurliðun eftir málefnasviðum og hagrænni flokkun, en eins og hver sér sem skoðar fjármálaáætlunina eru gjöldin vissulega flokkuð eftir málefnasviðum og árum til þess að sýna þróun gjalda. Það sem vantar hins vegar algjörlega í fjármálaáætlunina er hagræna flokkunin. Í lögum um opinber fjármál er hagræn flokkun gjalda skilgreind á eftirfarandi hátt: „Greining gjalda í rekstur, tilfærslur og fjárfestingu samkvæmt alþjóðlegum hagskýrslustaðli um opinber fjármál.“ Ekkert er að finna um þessa greiningu gjalda eða fjárfestingu í fjármálaáætlun en hins vegar koma fram upplýsingar um helsta stofnkostnað og tækjakaup í áliti meiri hluta fjárlaganefndar sem verður farið yfir hér á eftir. Þingmaður Pírata spurði fjármála- og efnahagsráðherra um málið í óundirbúnum fyrirspurnatíma 9. maí sl., með leyfi forseta: „Hefur hæstv. fjármálaráðherra aðgang að þeim upplýsingum sem liggja til grundvallar þessari áætlun? Ef ekki, mun hann þá ekki óska eftir slíkum aðgangi? Ef ráðherra hefur þann aðgang, eða þegar hann fær þann aðgang, mun hann jafnframt veita okkur þingmönnum aðgang?“ Ráðherra svaraði, með leyfi forseta: „Ég tel að það sé í raun og veru verið að spilla fyrir hugmyndafræðinni bak við þetta ef við förum að hugsa þetta sem einstakar fjárveitingar á þessu stigi málsins, …“ Það má vera að ráðherra hafi talið spurninguna snúast um of mikla nákvæmni en það er tvímælalaust ekki að spilla hugmyndafræðinni að birta hagræna flokkun, enda er gert ráð fyrir því að hún sé til staðar samkvæmt lögum um opinber fjármál. Það sem spillir fyrir hugmyndafræðinni er hins vegar sá stutti tími sem gefinn er til afgreiðslu á þessu máli. Þingið fær 363 blaðsíðna tillögu um fjármálaáætlun í lok mars, fjármálaráð fær 14 daga til að skila umsögn, fagnefndir fá rétt rúma viku eftir páska til þess að fjalla um málið og skila af sér umsögn. Þingið í heild fær tvo mánuði til þess að kynna sér málið, fá umsagnir, taka á móti umsagnaraðilum, greina gögnin og afgreiða til ríkisstjórnar. Þegar upplýsingar vantar og kalla þarf eftir þeim í þessu ferli tefur það allt ferlið þeim mun meira. Ríkisstjórnin hefur hins vegar undirbúið málið mun lengur. Á fjárlögum 2017 er að finna rúmlega 11% hækkun á framlagi til stjórnsýslu ríkisfjármála til þess að sinna m.a. greiningu á gögnum vegna áætlunargerðar. Ráðuneytið fær peninga og tíma til þess að vinna áætlunina en þingið á bara að samþykkja málið án þess að fá ráðrúm til þess að rýna málið að fullu. Það er augljóst eins og kemur fram í þessu nefndaráliti að það vantar margt í fjármálaáætlun og í umsögnum er að finna margar ábendingar sem nauðsynlegt er að bregðast við. Það gengur ekki að þingið eigi bara að starfa eftir því hvað hentar ríkisstjórninni best að gera. Þingið ber ábyrgð gagnvart þjóðinni. Þingið hefur fjárveitingavaldið. Stefnumörkun samkvæmt lögum um opinber fjármál á að byggjast á ákveðnum grunngildum, sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Þessi grunngildi eru svo rauður þráður sem stjórnvöldum ber að fylgja og eru þau það sem liggur t.d. til grundvallar umsögn fjármálaráðs um fjármálastefnu og fjármálaáætlun. Í næstu köflum verður farið yfir þá þætti fjármálaáætlunarinnar sem betur hefðu mátt fara, en þar má einna helst nefna gríðarlegan skort á gagnsæi. Varðandi aðeins greiningu um hagræna flokkun. Eitt skýrasta dæmið um skort á gagnsæi er að finna í skilyrðinu um að í fjármálaáætlun eigi að vera greining á hagrænni flokkun. Þá flokkun vantar algjörlega í áætlunina en sú flokkun er einmitt nauðsynleg til þess að lesendur geti áttað sig á því hvernig fjárheimild til hvers málefnasviðs er útskýrð. Þar fáum við að vita af hverju talan er sú sem hún er. Af hverju er hún 500 milljónir en ekki 490 milljónir eða eitthvað annað? Mikillar greiningarvinnu er einmitt þörf vegna þeirra talna sem birtast í fjármálaáætluninni. Eins og kemur fram í umsögn fjármálaráðs um fjármálaáætlunina er lítið aðgengi að þeim upplýsingum sem þarf til að greina hvað liggur að baki þeim tölum sem settar eru fram í áætluninni. Ef þær eru tiltækar á annað borð þá fær það ekki aðgang að þeim. Þær tölur sem þó eru til staðar ásamt upplýsingum sem síðar bárust fjárlaganefnd hafa gert það mögulegt að giska á hvaða forsendur liggja að baki einstaka færslum. Fjárlaganefnd bárust upplýsingar um fjárfestingar og eru þær reifaðar í áliti meiri hluta fjárlaganefndar. Þar koma fram tölur um meiri háttar stofnkostnað og tækjakaup sem fer stigvaxandi, úr 8,7 milljörðum kr. árið 2017 í tæpa 26,4 milljarða kr. árið 2022, í heild næstum 102,5 milljarðar. Ef þessar tölur eru dregnar frá heildarútgjöldum 2017–2022 má sjá að óútskýrð útgjöld hækka um rétt tæp 10% eða um rúma 75 milljarða kr. Það sem átt er við með óútskýrðum útgjöldum er að það er ekki hægt að safna þeirri upphæð saman á auðveldan hátt úr greinargerð tillögunnar. Til þess vantar greiningu gjalda samkvæmt rekstri, t.d. eftir lögbundnum verkefnum, launakostnaði og öðrum slíkum liðum. Á bls. 54 í tillögunni, fjármálaáætluninni, er farið yfir launa- og verðlagsforsendur. Þar kemur fram að samkvæmt kjarasamningum hækka laun ríkisstarfsmanna um 4,4% til ársins 2019 en um 1,5% umfram verðlag á seinni hluta fjármálaáætlunar. Heildarhækkun launa árið 2022 verður þá rétt rúm 9%. Á sama tímabili á lífeyrir samkvæmt lögum um almannatryggingar einungis að hækka á bilinu 3,2 –4%. Flest önnur rekstrargjöld og neyslu- og rekstrartilfærslur hækka bara í takti við verðlag. Þar til viðbótar er almenn aðhaldskrafa sem þarf að draga frá. Af þessu má sjá að það er ætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fimm árin að halda í við launaþróun, gera ráð fyrir lægri framlögum með tilliti til kaupmáttar til almannatrygginga, byggingar skrifstofu fyrir Alþingi og húsnæðis fyrir Stjórnarráðið, kaupa þrjár þyrlur og ýmislegt fleira. Þessar framkvæmdir eru góðra gjalda verðar, en betur má ef duga skal, því fyrir utan öll önnur verkefni sem fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir sem eiga að vera innan ramma núverandi fjárveitinga eru að minnsta kosti tvö risastór verkefni sem verður að ráðast í. Til að byrja með er það húsnæðisvandinn. Það má nefna innviðauppbygginguna sem er rosalega nauðsynleg líka, en seinna verkefnið tengist lögum sem voru samþykkt í lok síðasta árs um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Tilgangur þeirra laga var að jafna lífeyrisréttindi á opinbera og almenna markaðinum. Þáverandi fjármálaráðherra sagði við afgreiðslu þeirra laga, með leyfi forseta: „Launakjör á opinberum og almennum vinnumarkaði verða samræmd og jöfnuð samkvæmt sérstakri bókun um það efni.“ Um árabil hafa laun opinberra starfsmanna verið lægri en á almenna markaðinum. Rökin fyrir því voru betri lífeyriskjör. Nú hefur sá munur verið fjarlægður en laun ekki samræmd á móti. Spurningin er þá, hvar er gert ráð fyrir þessu í fjármálaáætlun? Það er ekki gert ráð fyrir þessari jöfnun í athugasemdunum um launaþróun. Á bls. 25 í tillögunni segir, með leyfi forseta: „Einnig er stefnt að því að tryggja jafnræði í kjaraþróun á grundvelli sameiginlegrar launastefnu til ársloka 2018 og jöfnunar lífeyrisréttinda milli vinnumarkaða. Í samræmi við þau markmið var frumvarp um jöfnun lífeyrisréttinda samþykkt á Alþingi í árslok 2016.“ Engar tölur er að finna þrátt fyrir að upphæðirnar hljóti að hlaupa á milljörðum króna. Það sem Alþingi gerði í lok síðasta árs var að taka réttindi af fólki með loforði um að bæta því það upp annars staðar. Slíkt verklag jafnast á við að taka kosningarrétt af fólki með því loforði að það fái hann aftur seinna, kannski. Eins og útskýrt er hér að framan eru þessir útreikningar hins vegar bara ágiskun. Vissulega liggja tölurnar um stofnkostnað og tækjakaup fyrir. Tölurnar um launaþróun og nokkra aðra þætti er að finna á víð og dreif um fjármálaáætlunina. Þegar þessir þættir eru svo dregnir saman jafnast niðurstaðan nokkurn veginn við þá hækkun sem verður á útgjöldum hins opinbera. Það má því giska á að þar sé fundin útskýringin á því hvernig tölurnar fyrir málefnasviðin voru búnar til. Vandinn liggur í því að þessar upplýsingar eru annaðhvort ekki aðgengilegar eða settar fram á óskýran og óskiljanlegan hátt. Það verður því að leita og púsla saman mögulegum útskýringum. Afleiðingin er ágiskanir og misskilningur. Er hér um að ræða alvarlegan og gegnumgangandi skort á gagnsæi. Gagnsæi er einmitt helsta vopnið gegn spillingu og geðþóttaákvörðunum stjórnvalda. Það er gríðarlega mikilvægt að fjármálaáætlun sé sett fram á skýran og skilmerkilegan máta til þess að það liggi fyrir, fyrir fram, hverjar fjárheimildir framkvæmdaþjónustunnar séu. Stefnumörkun í fjármálaáætlun á að binda hendur ráðherra, ekki þingsins, heldur ráðherra, í ákvörðunum um það hvernig hann notar þær fjárheimildir sem hann hefur til umráða. Með tilliti til þess hversu mikilvægt gagnsæi er, sérstaklega í því umhverfi vantrausts sem stjórnmál búa við, er áhugavert að draga út úr umsögnum um fjármálaáætlun þær athugasemdir sem snúa að gagnsæi. Flestar eru þær frá fjármálaráði, enda er það hlutverk ráðsins að greina hvernig grunngildunum er framfylgt í fjármálaáætlun. Þessar athugasemdir eru helstar. Þetta er langur listi af athugasemdum og ætla ég að finna brot af því besta: Fjármálaráð: „Þetta ósamræmi gerir samanburð erfiðan og er ekki í anda gagnsæis.“ Önnur athugasemd frá fjármálaráði: „Slíkt samræmist ekki grunngildum um gagnsæi, varfærni og stöðugleika.“ Aftur frá fjármálaráði: „Slíkt er ekki í anda gagnsæis.“ Aftur: „Slíkt gengur gegn grunngildi um gagnsæi.“ Ríkisendurskoðun: „Með því að hafa framsetninguna ekki meira sundurliðaða í fjármálaáætlun gefst stjórnvöldum meiri sveigjanleiki til að ráðstafa útgjöldum innan málefnasviða, en á hinn bóginn má ljóst vera að stjórnendur einstakra stofnana hafa ekki eins skýra sýn á hvernig framlög til þeirra munu þróast. Sama máli gegnir reyndar einnig um þingið sem fer eftir sem áður með fjárveitingavaldið.“ Frá Öryrkjabandalagi Íslands: „Gagnsæi er t.d. ekki mikið þegar texti er óaðgengilegur fyrir fatlað fólk eða á óaðgengilegu formi.“ Jákvæðar athugasemdir eru fáar, réttara sagt bara ein frá fjármálaráði: „Ofangreind sjónarmið eru skýrð sem stuðlar að gagnsæi og festu.“ Eitt stykki. Önnur áhrif fjármálaáætlunar á gagnsæi varðar þær stofnanir og þjónustu sem almenningur treystir á til að viðhalda gagnsæi í opinbera geiranum. Eins og kemur fram í nokkrum umsögnum hér að framan er ekki greinilegt hvernig stefnumörkun stjórnvalda til næstu fimm ára styður við þær stofnanir sem ætlað er að tryggja réttindi okkar. Samt er ætlast til þess að ýmsar stofnanir, þar á meðal þessar eftirlitsstofnanir, taki á sig aukin verkefni. Miðað við þær tölur sem þó er hægt að nálgast í fjármálaáætlun er erfitt að sjá hvernig þessar stofnanir eiga að takast á við aukin verkefni öðruvísi en að minnka við sig á einhvern annan hátt. Sá hluti kerfisins sem sinnir gagnsæishlutverki hins opinbera, bæði inn á við og út á við, er læstur inni í ógagnsærri fjármálaáætlun með of mörg verkefni og of lítið fjármagn til að sinna þeim. Slíkt getur ekki talist styðja við grunngildið um sjálfbærni. Hér að framan eru að finna tæplega 70 athugasemdir ýmissa umsagnaraðila um skort á gagnsæi. Einhverjar þeirra fjalla auðvitað um sömu ógagnsæju atriðin í fjármálaáætluninni, en undirritaður gerir ekki ráð fyrir að hafa fundið allar athugasemdir allra umsagnaraðila um skort á gagnsæi. Í ljósi fjölda umsagna sem bárust er það vandkvæðum bundið að draga út allar athugasemdir þess efnis. Það er þó nauðsynlegt að draga þessar athugasemdir fram til þess að undirstrika hversu alvarlegur skortur er á gagnsæi í þessari fjármálaáætlun. Fyrir þá sem fylgjast með fletti ég á bls. 15, um athugasemdir fjármálaráðs. Ég ætla að fara aðeins betur yfir þær. Samkvæmt lögum um opinber fjármál á fjármálaráð að gefa umsögn um fjármálastefnu og fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Fjármálaráð skilaði umsögn sinni 18. apríl og mætti á fund nefndarinnar 3. maí sl. Athugasemdir fjármálaráðs vegna skorts á gagnsæi koma fram hér að framan en vert er að ítreka athugasemd þeirra: „Grunngildamiðuð stefna er ekki trygging fyrir grunngildamiðaðri áætlun. Stjórnvöldum nægir ekki að útfæra fjármálastefnuna í fjármálaáætlun og eftirláta síðan fjármálaráði að bera kennsl á hvernig áætlanir og athafnir ríma við grunngildi. Slíkt gengur gegn grunngildinu um gagnsæi.“ Fjárlaganefnd fundaði með fjármálaráði ásamt efnahags- og viðskiptanefnd. Vegna þess að sá fundur var eini tíminn sem nefndunum var gefinn til þess að funda með fjármálaráði gafst fundarmönnum of lítill tími til þess að spyrja fjármálaráð í þaula. Tíminn var takmarkaður og fjöldi nefndarmanna var tvöfaldur. Það gengur ekki að faglegi aðili þingsins í umsagnarferlinu fái ekki nægilega langan tíma til þess að upplýsa nefndarmenn um innihald umsagnar sinnar um fjármálaáætlun. Þegar fjármálaráð fundaði með fjárlaganefnd um fjármálastefnu fékk nefndin álíka langan tíma en efni fjármálastefnunnar var miklu minna en fjármálaáætlunar og þá fékk fjárlaganefnd fjármálaráð út af fyrir sig á fundinum. Einnig er spurning hvort slíkur fundur eigi ekki átt að vera opinn, a.m.k. fjölmiðlum. Athugasemdir fjármálaráðs voru fjölmargar og eru vel reifaðar í umsögn ráðsins. Helstu atriði sem vert er að minnast á eru skortur á gagnsæi, að grunngildamiðuð vinnubrögð hafi ekki verið höfð að leiðarljósi, ósamræmi í tölulegri framsetningu, skortur á samspili spágerðar og stefnu, áhersla á muninn á lýsingu og greiningu gagna, engin tilraun gerð til sveifluleiðréttingar, einsleit líkön, ekki tekið tillit til margföldunaráhrifa, engin kostnaðar- og ábatagreining, engin útskýring á þróun í vexti fjárfestinga, enginn rökstuðningur með fullyrðingu um sparnaðarhneigð, spenna í hagkerfinu vanmetin og spá um mjúka lendingu er gegn fyrri reynslu af lokum hagvaxtarskeiða á Íslandi. Hér lýkur athugasemdunum ekki, listinn er hins vegar orðinn svo langur að ég þarf að gefa smá hlé til þess að ná andanum. Áfram halda athugasemdir fjármálaráðs: Engin sviðsmyndagreining á helstu efnahagsáskorununum, svo sem vexti ferðaþjónustu, gengi krónunnar, spennu á vinnumarkaði, verðhækkunum á húsnæðismarkaði og áhrifum öldrunar á heilbrigðisþjónustu og umönnun. Það vantar upplýsingar um afkomu hins opinbera sem hlutfall af vergri landsframleiðslu svo hægt sé að ganga úr skugga um að hún uppfylli markmið samkvæmt fjármálastefnu. Fjármálaáætlun er föst í viðjum fjármálastefnunnar, lækkun virðisaukaskatts gengur gegn grunngildinu um stöðugleika, afgangur af rekstri hins opinbera endurspeglar ekki endilega aðhaldsstig opinberra fjármála, þar þarf að taka tillit til hagsveifluleiðréttingar, það er skortur á tölulegum upplýsingum, upplýsingum um tímasetningar helstu fjárfestinga, ótrúverðugt er að markmið um jákvæða afkomu 2017 og 2018 myndu nást ef hagvöxtur samkvæmt spám næðist ekki, sveitarfélög hafa þurft að bera þungann af sjálfvirkri sveiflujöfnun í gegnum sitt fjárfestingarstig, ítarlega umfjöllun um eignir hins opinbera vantar, fjárveitingar eru ekki sundurliðaðar í rekstur og fjárfestingu, ekki útskýrt hvernig á að mæta uppsafnaðri fjárfestingarþörf, skuldir opinberra fyrirtækja eru hærri en samkvæmt fjármálastefnu og ekki er fjallað nægilega ítarlega um lífeyrisskuldbindingar. Ég náði, held ég, öllum atriðum, ábendingum, fjármálaráðs í þessu, en ég hef örugglega misst af einhverju. Þetta er ekki lítið. Nefndarmenn á þeim fundi spurðu ýmissa spurninga. Í svörum við þeim kom m.a. fram að það væru engin hagræn rök fyrir því að hafa ferðaþjónustuna í lægra virðisaukaskattsþrepi. Það kom þó fram í yfirferð nefndarinnar um ferðaþjónustuna að nágrannalönd eru flest hver með ferðaþjónustuna í lægra þrepi. Það gætu því verið samkeppnisrök fyrir því að halda ferðaþjónustunni í lægra virðisaukaskattsþrepi. Ef markmiðið með hækkun virðisaukaskatts á ferðaþjónustuna er að slá á þensluna í ferðaþjónustunni þá er það óheppileg aðgerð þar sem sveiflujafnarar, samkvæmt fjármálaráði, eru ekki hentugir til þess að takast á við afmörkuð verkefni. Ef líka á að slá á þensluna í ferðaþjónustunni, sem er einn helsti drifkraftur hagvaxtar og hagvöxturinn er nauðsynlegur til þess að geta skilað markmiðum ríkisstjórnarinnar um lækkun skulda, þá veltir maður fyrir sér hvort verið sé að skjóta sig í fótinn. Einnig kom fram að erlendar skuldir lækka mjög mikið sem gengur mögulega gegn stefnunni um að vera á mörgum mörkuðum, það vantar stefnu um innviðafjárfestingu, menntun og „mýkri“ innviði, það vantar stefnu um það, tíminn til þess að skila áliti, eða 14 dagar, er allt of stuttur, greiningu á verkefnavali vantar, lög um opinber fjármál og lög um fjármál sveitarfélaga spila ekki vel saman, það er erfitt að selja banka og ekkert víst að það verði hægt og fjármálaráð átti erfitt með að finna nýbyggingu spítalans í tölum fjármálaáætlunar. En þær upplýsingar komu fram seinna. Það hefði verið mjög hentugt fyrir fjármálaráð að hafa þær upplýsingar, þá hefði umsögn þeirra getað verið nákvæmari, ekki að og hún væri nægilega nákvæm fyrir, það var af nógu að taka. Ef einhver ætlar að halda því fram að það sé góð hugmynd fyrir Alþingi að samþykkja þessa fjármálaáætlun má viðkomandi vinsamlegast spóla til baka í þessu vídeói og hlusta aftur. Nú ætla ég að fara til baka á bls. 8 fyrir þá sem eru að fylgjast með. Fjármálaáætlun er lögð fram á grundvelli laga um opinber fjármál. Þetta er önnur fjármálaáætlunin sem er lögð fram á grundvelli þeirra laga. Í bæði skiptin má segja sem svo að stjórnvöld hafi ekki fengið eins mikinn tíma til þess að skila frá sér slíkri áætlun og lögin um opinber fjármál gera ráð fyrir. Einnig kom það oft fram í umfjöllun fjárlaganefndar og gesta að allir væru enn að læra á hvernig best væri að standa að gerð fjármálaáætlunar. Vissulega má taka tillit til þessara aðstæðna en slíkt má aldrei vera afsökun fyrir því að fjármálaáætlun innihaldi að minnsta kosti ekki þær upplýsingar sem ættu að vera til. Framkvæmd laga um opinber fjármál vísar í tvær þingsályktunartillögur, um fjármálastefnu og fjármálaáætlun til fimm ára sem eru endurskoðaðar síðan á hverju ári, og svo í fjárlög hvers árs. Hver ríkisstjórn á að leggja fram fjármálastefnu eigi síðar en samhliða næstu fjárlögum þeirrar ríkisstjórnar. Í fjármálastefnu eru sett fram markmið stjórnvalda um umfang, afkomu og þróun eigna, skulda og langtímaskuldbindinga til eigi skemmri tíma en fimm ára. Í afgreiðslu fjármálastefnu fyrr á árinu fór 4. minni hluti yfir þær upplýsingar sem nauðsynlegt er að birtist í fjármálastefnu þó ekki sé augljóst út frá lögum um opinber fjármál að þær upplýsingar eigi að birtast í stefnunni. Hvert skref í stefnumótunarferlinu verður að gefa hugmynd um hvað kemur í næsta skrefi. Þar sem fjármálaáætlun byggist á fjármálastefnu verður fjármálastefnan að gefa til kynna á hvaða málefnasvið verður helst lögð áhersla í fjármálaáætlun. Við verðum að sjá það í stefnunni á hverju við megum eiga von í fjármálaáætluninni. Alveg eins verðum við að sjá í fjármálaáætluninni á hverju við eigum von í fjárlögunum. Í umfjöllun nefndanna kom fram frá einum ráðherra að ráðuneytinu hefði einfaldlega verið úthlutuð upphæð til þess að vinna með. Þegar betur var að gáð var samtalið á milli fagráðuneytis og fjármála- og efnahagsráðuneytis sem betur fer aðeins meira en fjármála- og efnahagsráðherra gerði grein fyrir, en hæstv. ráðherra gerði grein fyrir því á fundi nefndarinnar að fagráðuneytum væri gefinn kostur á athugasemdum við fyrstu úthlutun talna í fjármálaáætlun en að jafnaði er önnur og í einstaka tilvikum þriðja úthlutaða upphæðin sú endanlega, í þessu tilviki alla vega. Eðlilegra ferli hlýtur samt að vera að fagráðuneyti taki saman verkefni sín og kostnaðaráætlanir vegna þeirra, forgangsraði verkefnunum og sendi svo til fjármála- og efnahagsráðuneytis með áformum um hversu mörg verkefni þau vilji fjármagna. Ef ferlið væri þannig væru þær upplýsingar til staðar sem útskýra þær upphæðir sem fjármála- og efnahagsráðuneytið úthlutar svo til fagráðuneytanna og hægt væri að nota sem rök fyrir því að fjárheimildum er háttað eins og raun ber vitni, eða í rauninni að vanti í fjármálaáætlunina núna. Í fjármálaáætlun er að finna markmið hvers málefnasviðs. Þar eru t.d. „ný skrifstofubygging“ og „árleg aukning framleiðni“. Hverju markmiði eru síðan settar ákveðnar vörður eða mælikvarðar eins og „+2%“, „Skráðir skátar verði 2.280 …“, eða „viðmið skilgreind“, hvað sem það þýðir. Hvert markmið er svo kostnaðarmetið og gefinn er tímarammi og ábyrgðaraðili. Vandamálið, eins og Ríkisendurskoðun gagnrýnir, er að kostnaðarmati virðist vera ábótavant. Sums staðar vantar það alveg og ráðuneytið gefur útskýringar eins og: „Ráðuneytið birtir að þessu sinni ekki áætlaðan kostnað við einstaka aðgerðir. Það er mat ráðuneytisins að samræmdar verklagsreglur um hvernig skuli áætla fyrir slíkum kostnaði þurfi að liggja fyrir eigi slíkt að yfirlit að hafa það upplýsingagildi sem að er stefnt. Almennt er verkbókhald ekki haldið og því viðbúið að talsvert misræmi sé í því hvernig kostnaðurinn er áætlaður. Í öllum tilfellum er gert ráð fyrir að framkvæmd þeirra verkefna sem tilgreind eru rúmist innan fjárveitinga til viðkomandi ábyrgðaraðila.“ Þetta segir manni ekki neitt, ég hef ekki hugmynd um hvað þetta kostar og þeir vonast til þess að kostnaður passi innan þeirra peninga sem þeir fá, svona í einfaldari orðum. Eða þá einfaldlega er sagt, sem er kannski heiðarlegra, að kostnaður rúmist innan ramma. Það er margt athugavert við þá mælikvarða sem eru settir á verkefnin og svo kostnaðarmatið. Þegar kemur að eftirliti með framkvæmd fjárlaga er nauðsynlegt að spyrja hvort viðkomandi verkefni gangi samkvæmt áætlun og kostnaðarmati. Svörin, miðað við sumar mælistikurnar og kostnaðarmat, geta verið hvernig sem er án þess að vera röng. Þegar ekkert kostnaðarmat liggur fyrir er ekki rangt að segja „já, verkefnið er á áætlun“. Það er heldur ekki rangt að segja „nei, verkefnið er ekki á áætlun“ við nákvæmlega sömu spurningu. Þegar markmið eru sett fram á ónákvæman og ógagnsæjan hátt verður eftirlitið ómögulegt. Stefnumótun snýst um að gefa til kynna hvert er stefnt. Sú samantekt sem dregin er saman hér að framan um stofnkostnað, tækjakaup og launaþróun gefur það til kynna að öll verkefni allra málefnasviða verði að rúmast innan núverandi ramma og aðhaldskröfu. Öll ný verkefni verða að vera unnin á kostnað eldri verkefna, sem kannski eru að klárast, og eðlilegt að ný verkefni taki við, en þó er ekki hægt að fullyrða neitt um það þar sem upplýsingarnar koma ekki fram í fjármálaáætluninni þrátt fyrir að þær hljóti að liggja fyrir. Það hlýtur að teljast eðlilegt að draga þá ályktun að ráðuneyti og stofnanir viti hvaða verkefni þau eru að vinna og hvaða verkefnum er að ljúka. Þau bara hljóta að vita það. Þannig ættu upplýsingar um hvaða svigrúm er að myndast innan reksturs hvers málefnasviðs að vera til. Það er því með öllu óskiljanlegt af hverju þær upplýsingar eru ekki birtar í fjármálaáætluninni. Að sama skapi ættu upplýsingar um rekstrargrunn málefnasviða að vera til og er það jafn óskiljanlegt af hverju þær upplýsingar eru ekki sundurliðaðar í hverju málefnasviði, enda eiga þær að gera það samkvæmt hagrænni greiningu. Píratar hafa beðið um þessar upplýsingar eftir alla nefndarvinnuna, þar sem þessar upplýsingar komu ekki fram lögðu þeir fram formlegar fyrirspurnir til að fá þessar upplýsingar því ekki eru þær væntanlegar á annan hátt greinilega, því að við teljum að birting þeirra og greining sé forsenda þess að hægt sé að eiga umræðu um og greina forsendur, markmið og áhrif fjármálaáætlunar. Þessar upplýsingar eru nauðsynlegar til þess að skilja hvað hækkun eða lækkun í hverju málefnasviði þýðir fyrir viðkomandi málefnasvið og til þess að hægt sé að leggja fram breytingartillögur á annað borð til hækkunar eða lækkunar. Það væri mjög undarlegt að leggja fram breytingartillögur með útskýringum um að þær séu vegna eins eða annars verkefnis sem kemur síðan í ljós að sé innan ramma, þegar sé búið að gera ráð fyrir því. Það eyðir bara tíma og skilningi allra sem eiga hlut að máli. Þá væri einnig hægt að leggja fram breytingartillögu um að tryggja fjármögnun ákveðinna verkefna og að tilgreina upphæð sem lögð væri fram sem námundun eða eitthvað svoleiðis, en vandinn er að það eiga allir að vita hvaða verkefni stjórnvöld ætla að leggja fé til. Upplýsingarnar eiga bara að vera þarna. Þá lendum við ekki í þeirri krísu að giska, sem er auðvitað dálítið vandamál við að etja núna. Ég lýsi þessu dálítið eins og fjármálaáætlunin sé svona eins og kassi af bragðabaunum Berta. Þú getur tekið upp baun og virt hana fyrir þér en þú hefur ekki hugmynd um hvernig hún mun smakkast fyrr en þú setur hana upp í þig og bragðar á henni. Þannig virkar gagnsæi ekki. Við viljum heldur ekki konfektkassann hans Forrests Gumps. Við viljum innihaldslýsingar. Það sem við fengum í þessari fjármálaáætlun var 41. Ekki 42 því það er svarið við spurningunni um lífið, alheiminn og allt. Við fengum 41. Það þarf ekkert að útskýra það náttúrlega af því að það er ekki gert í fjármálaáætlun. Tölurnar eru ekkert útskýrðar. Á næstunni komum við til með að glíma við gríðarlega miklar breytingar í heiminum. Nú eru pólitískir sviptivindar úti um allan heim fram og til baka, landslagið er að breytast. Tækniframfarir á næstunni koma til með að breyta gersamlega hvernig við þurfum að hugsa samfélagið okkar. Það er ekki gert ráð fyrir slíku í þessari fjármálaáætlun, ekki einu sinni hugsað um tækniþróun og tækninýjungar. Ég óttast að við séum ekki nægilega víðsýn til þess að leggja í þá vegferð með núverandi ríkisstjórn, hún er of einbeitt á núið og fortíðina til þess að hugsa um framtíðina. Þetta er í fyrsta sinn sem fjármálaáætlun er gerð samkvæmt lögum um opinber fjármál. Fyrsta fjármálaáætlunin sem var lögð fram í lok apríl 2016 eftir að lög um opinber fjármál voru samþykkt í lok árs 2015, en fjármálaáætlun á að leggja fram í síðasta lagi 1. apríl. Þetta er jafnframt fyrsta fjármálaáætlunin sem fjármálaráð gefur umsögn um, enda hafði ráðið ekki verið skipað þegar síðasta áætlun var afgreidd. Augljóslega eru byrjunarörðugleikar en í staðinn fyrir að nota það sem afsökun væri eðlilegra að nýta tækifærið til þess að gera betur, ekki til þess að taka tillit til ábendinga næst, heldur gera það strax. Ekki samþykkja gallaða fjármálaáætlun af því bara. Gölluð fjármálaáætlun er verri en engin fjármálaáætlun. Í versta falli lendum við í fjárlagafrumvarpi eins og það var afgreitt áður, við lendum bara í hefðbundinni fjárlagafrumvarpsumræðu sem við þekkjum öll. Það verður ekki vandamál miðað við það að glíma við gallaða fjármálaáætlun ofan á umræðu um fjárlög sem eru í nýju umhverfi. Annar möguleiki er hins vegar að kalla saman sumarþing og leggja fram nýja og endurbætta fjármálaáætlun sem tekur tillit til allra ábendinganna. Vegna þeirra athugasemda sem hefur verið farið yfir hérna, vegna þess að engin fjármálaáætlun er betri en gölluð fjármálaáætlun og vegna þess að það eru þegar komnar fram ábendingar um hvernig á að gera betur þá leggur 4. minni hluti til að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar, við hendum henni bara aftur í hausinn á henni.
Herra forseti. Það er áhugavert að hlusta á umræðurnar hér varðandi ríkisfjármálaáætlun og kannski margt viðbúið. Það má segja að þeir flokkar sem skilgreina sig til vinstri, Samfylking og Vinstri græn, telji engan veginn nægjanlega að gert og vilji stórauka skattheimtu til þess að fjármagna enn frekari útgjöld, sem er umhugsunarvert því að hér er skattstig í alþjóðlegu samhengi í hæstu hæðum nú þegar. Þessir flokkar virðast telja getu almennings og fyrirtækja takmarkalausa til þess að taka á sig auknar skattbyrðar og raunar engin takmörk sett hversu mikið megi belgja út ríkisbáknið í því samhengi. Það er skýr forgangsröðun í ríkisfjármálaáætluninni. Verið er að auka útgjöldin verulega á tímabili áætlunarinnar til viðbótar við þá miklu aukningu sem þegar er var milli áranna 2016 og 2017. Forgangsröðunin er afar skýr í þágu velferðarmála þó svo að lítið sé gefið fyrir þá miklu aukningu og þá miklu áherslu sem t.d. er lögð á öldrunarþjónustu og heilsugæslu, sem mun létta verulega byrðar á Landspítalanum og skapa hagræði þar á móti og auka þar af leiðandi afkastagetu spítalans. Mér þykir áhugavert að hlusta á málflutning Pírata í þessu efni. Ég er eiginlega að reyna að átta mig á því hver pólitísk sýn Pírata sé á ríkisfjármálaætlun því að mér finnst aðfinnslurnar fyrst og fremst vera tæknilegs eðlis og að þeim þyki sem áætlunin sé engan veginn nægjanlega skýr. Með vísan til hins ágæta konfektkassa Forrests Gumps þá er smökkunin í tengslum við fjárlagagerðina á haustin en ekki í tengslum við fjármálaáætlunarvinnuna á vorin þar sem ætlunin er að draga áfram hinar pólitísku megináherslur og forgangsröðun. Þess vegna þætti mér áhugavert að heyra frá Pírötum: Vilja þeir aukna skattheimtu til aukinna útgjalda [[Forseti hringir.]]eða hvernig viljið þeir nálgast þessa áætlun pólitískt?
Virðulegi forseti. Við erum ekki vinstri samkvæmt ráðherra, jei, einhver verður að hringja í hv. þm. Pawel Bartoszek. Ég les úr töflunni í meirihlutaáliti nefndarinnar 8,8% aukningu í sjúkrahúsþjónustu. Vissulega er aukning annars staðar en ég tók saman, sem ég fór ekki yfir í áliti mínu en þarf að gera seinna þegar ég hef betri tíma til þess, þá aukningu sem er 17,9% á þessum fimm árum, 2017–2022, og bar saman við málaflokkana eins og þeir eru settir upp samkvæmt COFOG-staðli Sameinuðu þjóðanna, þá tekur maður heilbrigðismálaflokkana sem eru settir saman þar, og það er ekki alveg nákvæmlega sömu tölur þar á milli, það munar nokkrum milljörðum, en almennt eru það heilbrigðismál samkvæmt COFOG-staðlinum og heilbrigðismál samkvæmt málefnasviðunum. Ef maður skoðar hækkunina á þeim báðum á þessu fimm ára bili er hækkunin frá 2000–2008, á hverju fimm ára tímabili þar, hærri á öllum tímabilum en á núverandi fimm ára tímabili. Hvað varðar að leggja aðaláherslu á heilbrigðismál þá eru engin met slegin þar. Eftir að ég er búin draga frá stofnkostnað, 8,8%, þá klóra ég mér í hausnum aftur og ég skil ekki forgangsröðunina þarna. Þetta er vel undir spáðum hagvexti t.d., þarna er verið að forgangsraða sjúkrahúsþjónustu neðar í heildina á litið af því að hún er undir þeim vexti sem við erum að fara í áttina að. Ég kem kannski að pólitíkinni næst, þetta er búið núna.
Herra forseti. Ég er svo sem litlu nær en fæ þá væntanlega að heyra það betur á eftir. Það er svo varðandi töfluna sem þingmaðurinn vísar til í meirihlutaáliti, sem er í hinum sögulega samanburði rétt að hafa í huga, að verið er að byggja spítala á þessu tímabili sem kemur til viðbótar þeim útgjaldaauka sem þarna er sérstaklega tilgreindur til rekstrar. Það sem ég er einfaldlega að benda á í því samhengi er að verið er að taka á fráflæðivanda eða útskriftarvanda spítalans. Það er líka tekið á því á að efla heilsugæsluna til að forða því að sjúklingar leiti inn á Landspítala sem ættu að vera að leita þjónustu annars staðar. Allt léttir þetta verulega á spítalanum og getu hans til að sinna frumskyldu sinni sem háskólasjúkrahús. Auðvitað má heldur ekki gleyma því að í byggingu nýs spítala felst mikið rekstrarlegt hagræði sem gefur okkur aukið svigrúm til lengri tíma litið til að styrkja heilbrigðisþjónustuna enn frekar. Þess vegna held ég að það sé alveg skýrt að forgangsröðunin er öll á heilbrigðismálunum og almannatryggingunum. Ég ætla heldur ekki að gera lítið úr eigin málaflokki en þar er verið að efla stoðir almannatrygginga mjög myndarlega bæði á þessu ári, næsta ári og í gegnum ríkisfjármálaáætlun, þannig að forgangsröðunin er alveg skýrt. Pólitíska forgangsröðunin er alveg skýr. Lunginn af útgjaldaaukningu fer inn á þessi mikilvægu málasvið. Þess vegna veltir maður því svolítið fyrir sér hvar í pólitíkinni menn liggja. Ég skil mætavel að það eru flokkar sem vilja einfaldlega umfang ríkisins miklu meira en það er og skatta miklu hærri en þeir eru þó svo að þeir teljist hér mjög háir í alþjóðlegu samhengi. En ég er svolítið forvitinn að sjá hvar Píratar raða sér á þennan ás, þótt ég átti mig fyllilega á því og beri fulla virðingu fyrir því að þið skilgreinið ykkur ekki hefðbundið hægri/vinstri.
Forseti sér ástæðu til þess að minna þingmenn á að beina ræðu sinni til forseta.
Virðulegi forseti. Til þess að koma í veg fyrir misskilning í samanburði mínum á COFOG og heilsbrigðismálefnasviðunum þá er spítalinn þar inni. Ég tek öll heilbrigðisútgjöld í bæði COFOG og málefnasviðunum. Ef maður ber það saman, sem nær allt aftur til 2010, eru hærri upphæðir á þeim sviðum sem teljast til heilbrigðismála, þannig að ekki allt er tiltekið í COFOG-flokkuninni. Varðandi pólitíkina aftur á móti vilja Píratar taka upplýstar ákvarðanir, það snýst allt um það. Við erum ekki að grunni til að auka útgjöld eða minnka útgjöld, við viljum taka upplýstar ákvarðanir í hvert skipti miðað við ríkjandi aðstæður. Það er ekki hugmyndafræði okkar að segja bara: Lausnin er alltaf að auka skattheimtu, lausnin er alltaf að lækka skattheimtu. Það skiptir máli hverjar aðstæðurnar eru og hvort við erum í upp- eða niðursveiflu. Þær útskýringar sem okkur eru gefnar um hvernig sjálfvirkir sveiflujafnarar eiga að virka - frábærar. En það er ekki notað, hvorki hægri né vinstri nota þá sveiflujafnara og við skilum ekki af hverju, það er ekkert útskýrt fyrir okkur. Það er einhver hentugleikastefna í gangi sem okkur líkar rosalega illa. Það er pólitísk sýn Pírata að henda svoleiðis vinnubrögðum út um gluggann. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta yfirferð og sérstaklega fyrir að hafa komið bragðbaunum Berta að í nefndaráliti, að ég tel í fyrsta sinn í þingsögunni. Ólíkt hæstv. félagsmálaráðherra set ég ekki út á að þingmaðurinn geri helst athugasemdir við form áætlunarinnar af því að lög um opinber fjármál snúast bara um form. Markmið laganna er að tryggja heildstæða stefnumörkun, undirbúning áætlana, skilvirka fjárstjórn. Að opinber reikningsskil séu á ákveðinn hátt og að eftirlit með ráðstöfun opinbers fjár sé virt. Það er allt saman form, hvert eitt og einasta markmiðsatriði laga um opinber fjármál. Ég þakka þingmanninum fyrir að hafa farið rækilega ofan í formið á áætluninni. Ég hef athugasemdir við formið líka og sérstaklega það sem þingmaðurinn kom ágætlega inn á, þ.e. það misræmi sem er í framsetningu ólíkra ráðuneyta. Ég sat t.d. fund utanríkismálanefndar þar sem utanríkisráðuneytið kom með sundurgreiningu niður á málaflokka af miklu meiri nákvæmni en við fengum í allsherjar- og menntamálanefnd. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að hann hefur meiri yfirsýn þar sem hann er í fjárlaganefnd, hvort þessi nákvæmni hafi verið viðhöfð í einhverjum öðrum ráðuneytum. Mér sýnist ég vera að falla á tíma með næstu atriði þannig að ég fæ bara að eiga þau inni fyrri seinni hluta andvarsins og vonandi eigum við orðastað hér í næstu ræðum um formið.
Virðulegi forseti. Þakka fyrir það. Formið er dálítið athugavert og mikilvægt einmitt varðandi eitt af atriðunum sem við höfum minnst á hérna af og til, þ.e. fjárveitingavaldið. Formið snýst um að fjárveitingavaldið er að sjálfsögðu þingsins, en það þrýstir fjárheimildunum dálítið til ráðuneytanna og ráðherranna eins og það er núna. Það þarf ekki að gera það, en það er sett fram þannig. Það sem við þurfum að átta okkur á sem þing er hvernig höldum við þessu formi eins og það á að vera samkvæmt stjórnarskrá. Hvernig erum við áfram með fjárveitingavaldið? Við getum einungis verið með það með því að fá allar upplýsingarnar. Það er svo áhugavert að framkvæmdarvaldið, sem er aðilinn sem við eigum að hafa eftirlit með, er það sem veitir okkur upplýsingarnar um það sem það er að gera. Þar er einhver hagsmunaárekstur. Við höfum talað um það í fyrri umr. og í kringum fjármálastefnuna að Alþingi vantar betri upplýsingastofnanir til þess að vera óháður aðili um gagnagreiningu. Hvað varðar fagnefndirnar og nákvæmni sem þar er sett fram þá var það mjög mismunandi. Nokkrar voru allnákvæmar, en engin sem ég sá gat útskýrt í þaula málefnasviðstölurnar sem hún fékk. Þær ættu að geta það. Þær ættu að geta skýrt núverandi stöðu: Núverandi staða er þessi og þessi stofnun er svona. Það er þá ákveðin málefnasviðsupphæð sem kemur úr því. Þetta er nýja málefnasviðsupphæðin sem myndi þýða að þetta er það sem við höfum til að dreifa á milli og við búumst við því að það fari í þessa og þessa átt, eitthvað svoleiðis. Það væri mjög eðlileg krafa að fá þær upplýsingar um næstu skref. Það gefur okkur fjárveitingavaldið eins og það á að vera samkvæmt stjórnarskrá, en ekki eins og við fengum það, sem er bara: Hérna er tala, þið ráðið hvað [[Forseti hringir.]]þið gerir við hana, en við ætlum að reyna að halda henni.
Virðulegur forseti. Ég þakka svarið og langar að halda áfram á sömu nótum. Komið er inn á hluta af afleiðingum þessarar óskýru framsetningar í áliti 4. minni hluta fjárlaganefndar þar sem talað er um árekstra innan stjórnsýslunnar sem lýsa sér m.a. í því að plássfrekir málefnaflokkar éta upp málefnasviðið, eins og hinir neyslugrennri hlutar málefnasviðsins kalla það. Þannig skapast óþarfatogstreita innan stjórnsýslunnar þar sem bitist er um bitana á einhverjum öðrum stað en vanalega. Vanalega hefur þetta verið útkljáð hér í þingsal. Við höfum sett ramma um það hversu mikið fer til löggæslu, hversu mikið til Landhelgisgæslu o.s.frv. hér fyrir opnum tjöldum, en eins og fram kemur í áliti minni hlutans á þetta að færast upp í ráðuneytið. Er það ekki áhyggjuefni? Þá langar mig að víkja aðeins að markmiðasetningunni sem þingmaðurinn kom ágætlega inn á, sem er eiginlega með ólíkindum hversu ólík er milli ráðuneyta. Menntamálaráðuneytið tekur bara fram í texta að það muni ekki áætla neinar tölur á markmið sín. Forsætisráðuneytið hunsar það að setja þau fram. Samgönguráðuneytið setur fram frekar ítarleg tölusett markmið með kostnaðarliðum. Ekkert samræmi. Það er ekki einu sinni í samræmi við þær áætlanir sem í gildi eru á viðkomandi sviði. Það kemur fram í áliti okkar Vinstri grænna við málið í löggæslunni þar sem við erum með þingsályktunartillögu um löggæsluályktun [[Forseti hringir.]]með fjórum markmiðum þar sem [[Forseti hringir.]]markmið um áætlun um mannaflaþörf er ekki inni í fjármálaáætlun, þó að það sé eitt [[Forseti hringir.]]brýnasta markmið löggæsluáætlunar.
Virðulegi forseti. Áhyggjuefni? Já. Þá er það afgreitt. Það býst enginn við hárnákvæmni í framsetningu á tölum eða skiptingunni á upphæð málefnasviðsins. Það er bara verið að biðja um hugmyndir og áherslur, svona um það bil. Maður skilur að síðan komi nákvæmari tölur þegar fjárlögin eru sett fram. Það eina sem maður leitar þá að er hvort vikið sé mikið frá þeim tölum sem settar voru fram í fjármálaáætluninni. Ef sett er fram í fjármálaáætlun að lögð verði áhersla á löggæslumál umfram aðra málaflokka á því sviði, og svo kemur að fjárframlög til Landhelgisgæslunnar hækka hlutfallslega meira, þá veltir maður fyrir sér: Bíddu, þetta er ekki samkvæmt áætlun. Það eru a.m.k. svona upplýsingar sem maður vill fá. Það sama á við um fjármálastefnuna. Í fjármálastefnunni á að setja fram áherslur gagnvart málefnasviðunum þannig að maður viti nokkurn veginn forgangsröðunina og skilji hana þegar maður fær fjármálaáætlunina í hendur. Allt í lagi, þetta var það sem lofað var. Sú togstreita sem hv. þingmaður minntist á kemur fram í áliti minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar og ég býst við að hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir fari yfir það í ræðu sinni hér á eftir þegar hún fer yfir umsögn sína til fjárlaganefndar, en þær voru ansi góðar margar.
Forseti. Ég ætla að fara aðeins yfir umsögn frá 3. minni hluta velferðarnefndar. Velferðarnefnd barst beiðni frá fjárlaganefnd um að veita þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022 umsögn. Samkvæmt minnisblaði fjárlaganefndar, um þinglega meðferð fjármálaáætlunar, var velferðarnefnd ætlað að fjalla um málefnasvið sjúkrahúsþjónustu, heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa, hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu, lyfja og lækningavara, örorku og málefna fatlaðs fólks, málefna aldraðra, fjölskyldumála, vinnumarkaðar og atvinnuleysis, húsnæðisstuðnings og lýðheilsu og stjórnsýslu velferðarmála. Þetta er stór málaflokkur. Við umfjöllun nefndarinnar og í máli gesta kom fram víðtæk gagnrýni á fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Það er því mat 3. minni hluta, þ.e. mín, að fjármálaáætlunin sé óásættanleg í núverandi mynd. Hún tekur á risastórum málaflokkum þar sem engin langtímastefnumótun hefur verið unnin. Áætlunin er að mestu leyti ófaglega unnin, hana skortir gagnsæi og lítið sem ekkert tillit virðist hafa verið tekið til þarfa þeirra ríkisstofnana sem hún fjallar um. Útlit er fyrir að málaflokkar verði vanfjármagnaðir og að peningum verði illa ráðstafað. Hætta er á að heilbrigðiskerfið og aðrir málaflokkar sem heyra undir velferðarnefnd hljóti talsverðan skaða af ef fjármálaáætlun verður samþykkt í núverandi mynd. Hér fylgir stutt umfjöllun um hvern málaflokk fyrir sig. Þess ber að geta að málasviðin sem heyra undir velferðarnefnd eru bæði mörg og fjölbreytt og nefndinni gafst mjög takmarkaður tími til umfjöllunar um þá fjölmörgu þætti fjármálaáætlunar sem þarfnast skoðunar. Við fengum allt of lítinn tíma innan nefndarinnar til að hitta gesti og kafa almennilega ofan í þessa fjármálaáætlun. Það skorti gríðarlega mikið af gögnum til að komast að niðurstöðu um hvort áætlunin sé góð eða slæm. Það var mikil gagnrýni á hana sem hlýtur að sýna hversu lítið samráð var haft. Varðandi sjúkrahúsþjónustuna er mikill skortur á gagnsæi í umfjöllun fjármálaáætlunar um Landspítalann. Enginn rökstuðningur fylgir þeim tölulegu upplýsingum sem settar eru fram. Nefndin bað um aðgang að gögnum sem lægju að baki upphæðum sem fram koma í áætluninni en gögnin bárust nefndinni aldrei. Þá er rekstrarkostnaður og stofnkostnaður, sem sagt kostnaður vegna fjárfestinga, ekki aðskilinn. Það gerir að verkum að erfitt er að sjá hversu miklir fjármunir skuli veittir til byggingar nýs Landspítala og hversu miklu af fjármunum skuli varið til reksturs. Þá væri einnig eðlilegt að aðgreina launakostnað til þess að hægt væri að greina hversu mikið fé skuli fara í rekstur og tækjabúnað. Þá er enn fremur ekki greint það fé sem fara skal í rekstur sjúklingahótels, í búnaðarkaup, nýja greiðsluþátttökukerfið, S-merkt lyf, upplýsingatækniverkefni og fleira. Í 5. tölulið 6. gr. laga um opinber fjármál kemur fram að eitt af grunngildum fjármálastefnu og fjármálaáætlunar skuli vera gagnsæi. Með því að veita ekki þessar upplýsingar, hvorki í fjármálaáætlun né beint til nefndarinnar, er brotið í bága við ákvæði laga um opinber fjármál og ætluð grunngildi fjármálaáætlunar. Í skýrslu greiningar- og ráðgjafarfyrirtækisins McKinsey & Company á rekstrarhagkvæmni og stöðu Landspítalans, sem unnin var í samræmi við tillögu fjárlaganefndar Alþingis, kemur fram að á þeim tíma sem skýrslan var unnin veitti Landspítalinn sambærilega þjónustu og háskólasjúkrahús í Svíþjóð, þrátt fyrir að hér á landi séu útgjöld til heilbrigðismála um helmingi lægri. Við slíkar aðstæður eru vinnuskilyrði slæm og álag á starfsfólk, húsnæði og spítalann í heild mikið. Mér skilst að þetta sé tilkomið vegna hagræðingar sem að sjálfsögðu þurfti að fara í eftir hrun. En fólk getur ekki unnið undir svona álagi til lengri tíma. Það er ekki sjálfbært. Spítalinn er nú kominn að þolmörkum. Það er greinilegt þegar maður fer að tala við fólk í samfélaginu sem þarf að sækja sér þjónustu á spítalann. Þetta er ekki boðlegt. Það er mikil þörf á auknum fjármunum til að létta álagi, bæta vinnuskilyrði og koma rekstri spítalans í eðlilegt og viðunandi horf. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu frá 24. apríl kemur fram að raunútgjöld ríkisins til Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, Landspítala og sérgreinalækna hafi þróast með nokkuð ólíkum hætti á árunum 2007–2016 þegar tekið er tillit til mannfjöldaþróunar á höfuðborgarsvæðinu og verðlagsbreytinga. Á því tímabili lækkuðu þau um tæp 9% til Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og um rúm 7% til Landspítala en hækkuðu um tæp 42% til sérgreinalækna. Sú hækkun hefur að langmestu leyti átt sér stað frá árinu 2013. Með þessu er fjármagn aukið til sérgreinalækna á sama tíma og framlög til sjúkrahúsa og heilsugæslu hafa lækkað. Þetta er gert án nokkurs konar stefnumótunar eða aðkomu almennings að því hvort þetta sé vænleg þróun til langs tíma, hvort þetta sé þróunin sem við viljum sjá í framtíðinni. Sé litið til Sjúkrahússins á Akureyri er að miklu leyti það sama uppi á teningnum og hvað varðar Landspítalann. Ekki er ljóst hvaða hluta fjármuna skuli ráðstafa í rekstur og hvaða hluta til stofnkostnaðar. Þá er ekki hægt að sjá hvort bygging nýrrar legudeildar er fjármögnuð en áætlaður kostnaður er um 5 milljarðar kr. Eins og á Landspítalanum er mikil uppsöfnuð þörf á fjármagni í rekstri sjúkrahússins. Mjög bagalegt er að ekki sé hægt að aðgreina fjármuni vegna rekstrar- og byggingarkostnaðar í þessu tilfelli. Bæði Landspítalanum og Sjúkrahúsinu á Akureyri hafa gengið illa að manna stöður og má telja að ástæður þess séu einna helst bág vinnuaðstaða og starfsmannakjör. Báðar stofnanirnar sjá fram á skort á hjúkrunarfræðingum, en þess má geta að mikill fjöldi hjúkrunarfræðinga hefur lýst því yfir að hann muni ekki ráða sig til starfa hjá Landspítalanum á komandi sumri. Landspítalinn telur þörf á 100 hjúkrunarfræðingum til viðbótar til að geta starfað eðlilega. Þá hefur gengið erfiðlega að fá sérfræðinga til starfa þar sem opinbera heilbrigðiskerfið er í beinni samkeppni við einkarekna heilbrigðiskerfið sem getur oft boðið betri vinnuaðstöðu og starfskjör. Skortur á fjármunum í rekstri sjúkrahúsanna hefur verið viðvarandi um árabil. Þegar skortur er á fjármunum sitja verkefni á hakanum sem ekki eru metin aðkallandi. Þá er stofnunin alltaf í viðbragðsstöðu og horfir aldrei til langs tíma. Þegar slíkur skortur er viðvarandi til lengri tíma eykst hættan á því að kostnaður við úrbætur aukist þeim mun meira. Með því að spara útgjöld núna aukast útgjöld til framtíðar. Það er ljóst að með því að samþykkja þessa fjármálaáætlun óbreytta er stuðlað að enn frekara aðhaldi í rekstri Landspítalans sem ekki má við því, auk þess sem ógagnsæi opnar þær dyr fyrir ríkisstjórn að ráðstafa fjármunum til verkefna eftir hentugleika hverju sinni. Með þessu er grundvöllur rekstrar heilbrigðiskerfis í þágu almennings veiktur svo um munar á tíma þar sem það má alls ekki við því. Meginmarkmið fjármálaáætlunar í heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa er að heilsugæsla verði fyrsti viðkomustaður sjúklinga. Það markmið er gott í sjálfu sér og getur verið til þess fallið að minnka álag á sjúkrahúsunum. Þrátt fyrir það vantar í áætlunina heildstæða stefnumótun, en slíkt er nauðsynlegt þegar um fimm ára áætlun er að ræða. Verulegur skortur er bæði á stefnumótun og á fjármagni í heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa auk þess sem forgangsröðun fjármálaáætlunar í þessum efnum er mjög óskýr. Það sama er uppi í starfsmannamálum heilsugæslu og á sjúkrahúsunum, þ.e. að erfitt hefur reynst að manna heilbrigðisþjónustuna og þá einna helst í dreifbýli. Aðilar heilbrigðisþjónustunnar hafa lýst því svo að neyðarástand ríki og fjármálaáætlun lýsir því ekki hvernig brugðist verði við erfiðleikum í mönnun heilbrigðisþjónustunnar. Þá lýstu gestir nefndarinnar einnig áhyggjum sínum af því að ekki væri tryggt nægilegt fjármagn í rekstur nýs greiðsluþátttökukerfis. Einnig komu fram áhyggjur af afleiðingum þess að greiðsluþátttökukerfið væri að miklu leyti fjármagnað með hækkun kostnaðar hjá meiri hluta notenda. Hækkaður kostnaður til þeirra sem nota heilbrigðisþjónustu í minna mæli eykur hættu á að fólk neiti sér um heilbrigðisþjónustu eins og raunin er með tannlækna- og sálfræðiþjónustu. Lækka þarf þakið úr 69.700 kr. í 50.000 kr. og tryggja að lögð verði áhersla á að kostnaður örorkulífeyrisþega og aldraðra, einnig þeirra sem eru á endurhæfingarlífeyri, verði aldrei hærri en sem nemur þriðjungi af kostnaði almennra notenda. Það er mat 3. minni hluta að sameina þurfi lyfjakostnað og heilbrigðisþjónustu í eitt greiðsluþátttökukerfi og bæta þar við tannlækningum, sálfræðiaðstoð, hjálpartækjum og ferðakostnaði. Það getur ekki verið til heilla að fólk neiti sér um heilbrigðisþjónustu. Það hlýtur að vera stefna okkar að hafa heilbrigðisþjónustu sem er aðgengileg öllum sem búa hér. Undir þetta málefnasvið velferðarnefndar falla líka hjúkrunar- og dvalarrými en mikill skortur er á slíku rými þessa stundina. Sést það einna helst á þeirri staðreynd að legutími á sjúkrahúsum hér á landi er talsvert lengri en erlendis. Ein helsta ástæða þess er að á sjúkrahúsum eru margir aldraðir sjúklingar sem hafa ekki möguleika á því að komast í hjúkrunarrými. Fyrirhuguð er nokkur fjölgun á hjúkrunarrýmum en óljóst er af fjármálaáætluninni hversu mikil sú fjölgun skuli vera. Á blaðsíðu 68 í fjármálaáætluninni segir, með leyfi forseta: „Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að reist verði fimm ný hjúkrunarheimili á tímabilinu með samtals 319 rýmum, þar af eru 261 ný hjúkrunarrými.“ En á blaðsíðu 306 segir að markmið áætlunarinnar sé að fjölga hjúkrunarrýmum um 292. Þetta er mjög ruglingslegt. Ég skildi þetta ekki alveg. Það má annaðhvort draga þá áætlun að ósamræmi sé í áætlanagerð ríkisstjórnarinnar eða að hún sé sjálf að viðurkenna að hún nái ekki eigin markmiðum. Í hvoru tilfelli sem við á er ljóst að þessi fjölgun er ekki nærri því nægileg en þörf er á mun fleiri rýmum. Staðan í dag er sú að öll þau hjúkrunarrými sem byggð eru fyllast strax og er talsverðrar aukningar þörf til að tryggja öllum þeim hjúkrunarrými sem þurfa á að halda. Ef það á ekki að vera úrræðið verða önnur úrræði í boði, sem er ekki. Í umfjöllun fjármálaáætlunarinnar um lyf og lækningavörur kemur fram að helstu áskoranir séu að skapa sátt um innleiðingu nýrra lyfja og brúa bil á milli væntinga, vísindalegrar framþróunar og fjárheimilda. Ljóst er að Ísland hefur dregist verulega aftur úr nágrannaþjóðum við innleiðingu nýrra lyfja. Í málaflokknum er uppsafnaður vandi sem ekki verður séð að mætt sé með þessari fjármálaáætlun. Samkvæmt skýrslu OECD, Health at a Glance, er hlutfall ríkisins í lyfjakostnaði með því lægsta sem gerist í aðildarríkjum OECD. Á tímabili fjármálaáætlunar er gert ráð fyrir rúmlega 9 milljarða kr. fjáraukningu. Gera má ráð fyrir að aukningin muni að miklu leyti koma til með að greiða upp fjárskort vegna vanáætlunar í fjárlögum ársins 2017, þó að það sé ekki skýrt af lestri hennar. Það hvernig fjárveitingar til þessa málaflokks munu koma til með að svara ákalli um innleiðingu nýrra lyfja er ekki ljóst á þessu stigi og eins og svo oft í umræddri fjármálaáætlun er skortur á þeim upplýsingum sem þarf til að geta veitt greinargóða efnislega umsögn. Hver er stefna okkar í lyfjamálum? Hvers vegna er hlutfall ríkisins svona lágt í lyfjakostnaði á Íslandi? Hvenær var þessi ákvörðun tekin? Hvenær var þessi stefna samþykkt? Undir þennan málaflokk falla einnig lækninga- og hjálpartæki. Sérstaklega er tekið fram í umfjöllun um hjálpartæki að markmið áætlunarinnar sé að auka aðgengi að meðferðarhjálpartækjum. Við vinnslu fjármálaáætlunar lá ekki fyrir greining á því hver biðtími fyrir slík hjálpartæki væri og hvaða áhrif hún myndi hafa á hann. Undir málefnasvið örorku og málefni fatlaðs fólks falla bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar, lögum um félagslega aðstoð og málefni fatlaðs fólks. Útgjöld til málaflokksins, samkvæmt fjárlögum 2017, eru 54.463 millj. kr. Gert er ráð fyrir að útgjöld ársins 2022 verði 68.869 millj. kr. Raunaukning til málaflokksins er því óveruleg miðað við þá þörf sem er á auknum fjármunum. Þá er áætluð hækkun örorkulífeyris óveruleg og ólíkleg til að bæta kjör örorkulífeyrisþega á nokkurn hátt. Benda má á að það yrði skref til bóta að afnema krónu á móti krónu skerðingar þannig að samspil tekna fólks með skerta starfsgetu og örorkulífeyris sé þannig að það verði hvati til virkrar þátttöku á vinnumarkaði. Talsverður fjöldi nýrra verkefna heyrir undir þennan lið og verður seint séð að nægilegt fjármagn sé til að mæta þessari fjölgun verkefna. Á síðasta ári var fullgiltur samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem nú er unnið að innleiðingu á. Þar að auki er unnið að innleiðingu nýs þjónustuforms við fatlaða með miklar stuðningsþarfir sem nefnist NPA eða notendastýrð persónuleg aðstoð. Eins og fram hefur komið í umræðum á því löggjafarþingi sem nú stendur yfir er fjármögnun þessara samninga langt því frá í góðu horfi, þar sem ríkisstjórnin mun ekki fjármagna framlög til sveitarfélaga að fullu vegna gerðar slíkra samninga fyrr en árið 2022. Samkvæmt fyrirliggjandi fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að auka enn þjónustukröfur til sveitarfélaganna með tilheyrandi útgjaldaauka fyrir sveitarfélögin án þess að fram komi í fjármálaáætlun hvort og þá hvernig þessum kostnaðarauka verður mætt. Í því sambandi má sérstaklega vísa til verkefna vegna innleiðingar á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og lögfestingu NPA. Í málefnum aldraðra er útgjaldaaukning til málaflokksins 8.837 millj. kr., sem samsvarar rúmlega 13% aukningu. Raunútgjaldaaukning er því mjög takmörkuð og mun hún að mestu svara fjölgun aldraðra á tímabilinu. Hún mun einnig mæta hækkun frítekjumarks á lífeyri samkvæmt almannatryggingum sem er til þess fallin að bæta kjör aldraðra. Þó verður að gæta þess að hækkun þessi á að koma til framkvæmda í áföngum og verður hún ekki komin að fullu til áhrifa fyrr en árið 2022. Núverandi frítekjumark er aðeins 25.000 kr. sem þýðir að þeir sem stunda atvinnu með töku ellilífeyris verða fyrir talsverðri skerðingu. Þetta er ekki til þess fallið að auka hvata til atvinnuþátttöku. Þá er áætluð hækkun á lögbundnum lífeyristökualdri úr 67 í 70 ára sem mun koma að fullu til framkvæmda á árunum 2018–2041. Er þetta gert með það að markmiði að auka atvinnuþátttöku aldraðra. Þá er það einnig markmið samkvæmt fjármálaáætlun að auka möguleika á sveigjanlegum starfslokum, en samkvæmt gildandi lögum um almannatryggingar er mögulegt að flýta starfslokum gegn hlutfallslegri lækkun lífeyris. Forsendur fjármálaáætlunar gera þannig ráð fyrir því að hagur aldraðra séu óbreyttur að mestu út tímabilið. Málefnasvið fjölskyldumála er fjölbreytt og falla undir það ýmsir þjóðfélagshópar. Þar má nefna börn, fjölskyldur, innflytjendur og flóttamenn. Áform ríkisstjórnarinnar í málaflokki þessum eru ekki til þess fallin að bæta kjör fjölskyldna. Fyrst má þar nefna fyrirhugaða hækkun á hámarksgreiðslum í fæðingarorlofi. Þessi fyrirhugaða hækkun, úr 500.000 kr. í 600.000 kr., hjálpar ekki þeim sem minnst hafa í þjóðfélaginu. Þeir foreldrar sem hafa fyrir lakar tekjur njóta ekki góðs af þessari breytingu. Að greiðslur ríkisins til foreldra í foreldraorlofi ráðist af tekjum viðkomandi felur í sér mismunun gagnvart börnum. Þá ættu einstæðir foreldrar einnig að eiga kost á því að taka orlof hins foreldrisins ef sannað er að áhugi sé ekki til staðar hjá viðkomandi foreldri til að taka fæðingarorlof. Það að mismuna börnum eftir efnahag og hjúskaparstöðu foreldra eða umönnunarforeldris er þvert á þá grunnhugsun sem á að gilda í þessum málaflokki, þ.e. að hafa beri hagsmuni barnsins í fyrirrúmi. Þá væri einnig rétt að lengja fæðingarorlof í samræmi við tillögur starfshóps um framtíðartilhögun í fæðingarorlofsmálum. Þrátt fyrir það eru engin áform þess efnis í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Varðandi umrædda hækkun á hámarksgreiðslum í fæðingarorlofi verður einnig að líta til þess að hún mun ekki koma til framkvæmda að fullu fyrr en árið 2020. Á þeim tíma er hætta á því að verð- og launaþróun muni gera þessa hækkun marklitla og í raun litla kjarabót fyrir þá sem þiggja greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði. Hvað varðar barnabætur er það nefnt í áætluninni að í upphafi árs 2017 hafi barnabætur verið hækkaðar um 3% og að skerðingarmörk tekna hafi verið hækkuð um 12,5%. Skerðingarmörk höfðu þá haldist óbreytt frá árinu 2013. Einnig kemur fram að markmið í málefni barnabóta sé að einfalda barnabótakerfið og beina bótum í auknum mæli til þeirra barnafjölskyldna sem lægstar tekjur hafa. Útgjöld til barnabóta voru 10.331 millj. kr. árið 2015, 9.600 millj. kr. árið 2016 og samkvæmt fjárlögum nú 10.743 millj. kr. Miðað við verðlagsþróun hafa útgjöld til þessa málaflokks því lækkað og er útlit fyrir það, samkvæmt áætlun ríkisstjórnarinnar, að þau muni halda áfram að lækka og með því minnkar stuðningur við barnafjölskyldur. Í áætluninni er fjallað um mikilvægi þess að innflytjendur fái viðunandi tækifæri til þess að verða fullgildir og virkir þátttakendur í íslensku samfélagi. Þá er einnig talað um að móttaka kvótaflóttafólks verði reglubundin og að fleira flóttafólki verði boðið að setjast að hér á landi. Aldrei hafi jafn margir einstaklingar verið á flótta vegna stríðsátaka í heiminum og komum flóttafólks til Íslands hafi fjölgað mikið. Meðal aðferða til að ná þessu markmiði er að móttaka flóttafólks verði samræmd, óháð því hvort það komi sem kvótaflóttafólk eða á eigin vegum. [[Forseti hringir.]]Þrátt fyrir þetta hafa núverandi stjórnvöld markvisst unnið að því að gera komu flóttafólks til Íslands erfiða. Ég er með miklu meira til að fjalla um og bið því forseta að setja mig á mælendaskrá svo ég geti komið aðeins upp og klárað seinna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hún var alveg ljómandi góð, fannst mér, og hv. þingmaður augljóslega búin að setja sig vel inn í þessi mál. Ég verð að taka undir nokkra hluti með henni, m.a. um að aðgreina launakostnað frá öðrum rekstri. Ég held að það sé afar mikilvægt þegar við förum í það að skoða hvernig við ætlum að leggja fram næstu ríkisfjármálaáætlun, að það verði þar inni. Launakostnaður er jú stærsti hlutinn hjá langflestum. Það er ágætt að sjá, ef við ætlum að reyna að bera saman til framtíðar, hvernig raunverulegur kostnaður hækkar, eða öllu heldur hvernig framlög ríkisins hækka til viðkomandi stofnana. Hv. þingmaður talaði um niðurskurð á spítölum eftir hrun. Landspítalinn var nefnilega vanfjármagnaður þegar hrunið varð. Hann átti ekki fyrir lyfjum og átti ekki fyrir launum. Það var eftir góðæri Sjálfstæðismanna. Þegar það blasti við held ég að margir hafi orðið hálfforviða. Mig langar að spyrja hv. þingmann um greiðsluþátttökukerfið, hvort hún telji að það sé vanfjármagnað. Verið er að setja 1,5 milljarða í það og færðar greiðslur á milli þeirra sem greiddu - þeir sem þurfa minna á þjónustunni að halda greiða alla jafna meira og þeir sem nýta þjónustuna mikið eða þurfa á því að halda borga minna. Það er því kannski ekki mikið um nýja peninga. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að það vanti upp á. Ég hef heyrt nefnt að þetta sé hugsanlega vanáætlað. Nú á að reisa hér þrjú hjúkrunarheimili, eins og hv. þingmaður nefndi, þó að plássin séu eitthvað á reiki: Telur hv. þingmaður að í fjármálaáætlun sé nægjanlegt svigrúm til að mæta rekstrarvanda þeirra hjúkrunarheimila sem [[Forseti hringir.]]eiga því miður við slíkt að etja í dag?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Já, en það er nefnilega vandamálið með þessa fjármálaáætlun. Það er ofboðslega erfitt að sjá út úr henni hvort málaflokkar eru nægilega fjármagnaðir. Það eru einmitt upplýsingarnar sem við vorum að kalla eftir. Það er erfitt að sjá hvert peningarnir fara. Í raun get ég bara dæmt út frá þeim umsögnum sem bárust. Þar komu einmitt fram áhyggjur af greiðsluþátttökukerfinu, að reksturinn sjálfur í heilbrigðisþjónustunni væri ekki nægilega vel styrktur, að ekki færi nægilegt fjármagn þar inn þannig að heilsugæslustöðvarnar gætu í raun tekið á móti því aukna álagi sem þar verður þegar greiðsluþátttökukerfið er komið í gagnið. Það er erfitt að sjá út úr því. Það er einmitt það sem þarf að gera. Við þurfum að hafa betri upplýsingar og sjá hvaða tölur liggja að baki til að geta tekið upplýsta ákvörðun um hvort þetta sé nægilegt fjármagn eða ekki. Ég hefði nú átt að skrifa niður hina spurninguna ...
Hjúkrunarheimilin.
- Já, varðandi hjúkrunarheimilin. Það er sama vandamál af því að verið hefur uppsöfnuð þörf í svo langan tíma víðs vegar í kerfinu þegar kemur að velferðarmálum, heilbrigðiskerfinu. Þetta fjármagn nær ekki einu sinni að stoppa í gatið. Það er mikil fjárþörf, kerfið er búið að vera svelti í það langan tíma að þetta er ekki nægilega mikið. Hjá gestum nefndarinnar komu fram áhyggjur af því að þetta væri ekki nægilega mikið og að hjúkrunarrýmin myndu fyllast strax og samt yrði áfram þörf, sérstaklega með tilliti til öldrunar þjóðarinnar og [[Forseti hringir.]]þarfarinnar sem við höfum á þessum rýmum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mig langar að halda aðeins áfram. Það liggur auðvitað fyrir, a.m.k. samkvæmt því sem ég les úr þeim umsögnum sem komið hafa frá fagnefndunum - mér þykja þær afskaplega vel unnar á þessum skamma tíma, ég held að ég sé búin að skruna yfir allan minni hlutann og hafi náð því fyrir upphaf umræðunnar - að ekki er hægt að mæta óskum víðs vegar um land og þá er ég ekki að tala um einhverja draumóra, heldur t.d. að geta veitt þjónustu á Borgarfirði eystra eða eitthvað svoleiðis. Það virðist hvergi vera gert ráð fyrir neinu rými til að sinna jaðarsvæðum eða neinu slíku. Ég vildi í framhaldinu spyrja hv. þingmann hvaða tekjuöflun hún myndi telja vænlegasta fyrir okkur til að ná inn þeim fjármunum sem við þurfum til þess að mæta þeirri gríðarlegu þörf sem er víðs vegar í kerfinu.
Forseti. Já, hv. þingmaður spyr um mína sýn á tekjuöflun. Það sem mér finnst aðallega vera vandamál er skortur á einhvers konar stefnumörkun og langtímasýn yfir alla málaflokkana. Þá er ég ekki bara að tala um á velferðarsviði heldur alls staðar í samfélagi okkar. Tímarnir eru að breytast. Það er eins og við séum með hausinn ofan í sandinum og að enginn sé tilbúinn að horfa til framtíðar og sjá hvaða grundvallarbreytingar við getum gert í samfélagi okkar til að skapa hér farsælla umhverfi fyrir alla. Píratar hafa talað fyrir því að skipta eigi auðlindunum betur milli allra. Ég hef ekki tíma til að fara í gegnum allt núna, en það er þörf á að skoða allt saman upp á nýtt. Við megum ekki vera hrædd við að fara í grunninn á öllu og skoða það upp á nýtt og spyrja okkur hvort það þjóni okkur eins og það er núna, hvort við getum farið að færa okkur [[Forseti hringir.]]úr skorti yfir í gnægtir.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég held að ég hafi næstum því getað tekið undir öll orð hennar. Mér fannst hv. þingmaður lýsa vandanum í þeim málaflokkum sem heyra undir velferðarnefnd ágætlega. Jafnvel þó að hv. þingmaður hafi gagnrýnt að ekki væru nægilega miklar upplýsingar til að geta áttað sig vel á hlutunum vitum við sem höfum fjallað um málið og hlustað og lesið umsagnir að víða er pottur brotinn. Það sem mig langaði að spyrja um er skortur á hjúkrunarrýmum fyrir aldraða. Í McKinsey-skýrslunni er skemmtileg mynd, og vill til að ég man að hún er á blaðsíðu 45, sem sýnir hvar þörfin er mest fyrir hjúkrunarrými og hvar biðtíminn er lengstur. Það er á Suðurnesjum, þar er biðtíminn langlengstur, og síðan á höfuðborgarsvæðinu. En það er ekki brugðist við því, eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni. Það er aðeins helmingur af þeim plássum sem reiknað er með að þurfi til ársins 2020 sem gert er ráð fyrir í fjármálaáætlun. En eftir stendur að veikt, aldrað fólk bíður eftir plássum og þjónustu. Þjónustan lendir á einhverjum. Í lögum um opinber fjármál er ekki bara leitt í lög að búa eigi til fjármálaáætlun til næstu fimm ára og setja fjármálastefnu heldur á líka að meta ákvarðanir stjórnvalda út frá kynjaðri hagstjórn og fjárlagagerð. Ég spyr hv. þingmann [[Forseti hringir.]]á hverjum hún telji að það muni bitna að vanrækja þjónustu við aldraða og hvernig matið yrði ef litið væri út frá kynjaðri hagstjórn.
Forseti. Ég þakka fyrir þessar spurningar. Það er bara verið að sópa vandamálunum undir teppið. Það lítur alltaf út eins og það sé verið að gera eitthvað en það er aðeins verið að hrinda vandamálunum áfram inn í framtíðina. Það er ekki geta til að takast á við þau akkúrat núna eða horfast í augu við þörfina. Ég sé að þetta er gegnumgangandi á öllum málefnasviðum velferðarnefndar. Það er aldrei gengið nægilega langt, aldrei skoðaður sá samfélagslegi kostnaður framtíðarinnar sem kemur til með að verða ef við höldum áfram að horfa í hina áttina og leyfa þessum vandamálum að grassera áfram. Til dæmis með NPA, þarna er komin þjónusta sem talin hefur verið sjálfsögð réttindi fatlaðs fólks og samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og verið er að setja upp kvóta. Það eru alls ekkert allir sem fá þá þjónustu. Og það þykir í lagi. Þetta er spurning um grunnhugmyndafræði sem mér þykir ofboðslega furðuleg og virðist undirliggjandi og ráða ríkjum og hafa lengi gert. Þaðan kemur þessi uppsafnaði vandi, eins og það sé sjálfsagður hlutur í kerfinu að alltaf séu einhverjir undir. Það sé aldrei hægt að hafa það þannig að allir hafi það gott af því að það er ekki í eðli samfélagsins eða mannsins að geta búið til þannig samfélag. Mér finnst það furðulegt. Auðvitað er það stór kostnaður inn í framtíðina að afgreiða þetta ekki núna. Við þurfum að finna leið til að búa til gnægt þannig að við getum úthlutað réttindum og auðlindum jafnt á alla í þessu landi. Við erum pínkulítil þjóð. Mér finnst til skammar að við getum ekki gert það. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Í andsvari hér á undan sagði hv. þingmaður að hún vildi líta til auðlindanna til að fjármagna þörfina í velferðarkerfinu. En núna er staðan alveg eins og hv. þingmaður lýsti svo ágætlega í ræðu sinni, í rauninni lemja vandamálin okkur í andlitið nú þegar. Við þyrftum að afla tekna strax á næsta ári til að geta brugðist við svo við þjónustum aldraða og sjúka með sóma, eins og rík þjóð ætti að sjá sóma sinn í að gera. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann sjái einhverjar tekjuöflunarleiðir sem væri hægt að fara í strax. Eða telur hv. þingmaður að við fáum strax í kassann auðlindarentu [[Forseti hringir.]]eða arð af auðlindunum? Er það mögulegt strax fyrir árið 2018?
Frú forseti. Ég skil alveg hvert hv. þingmaður er að fara, sérstaklega þar sem ég hlustaði á ræðu hv. þingmanns um að það þurfi að fara í skattinnheimtu til að fjármagna. Ég get ekki sagt að það sé góð eða slæm hugmynd. En mér finnst rangt að farið að horfa svona grunnt á það. Það er ekki í eðli mínu að sjá hlutina á þennan hátt. Mér finnst að við verðum að grípa til aðgerða þar sem við lítum til lengri tíma. Ef við erum alltaf að reyna að plástra ástandið og laga brotið kerfi og ónýta fjármálaáætlun með einhverjum bótum á því held ég að það eigi aldrei eftir að þjóna okkur til lengri tíma. Við verðum núna að ákveða að skoða þetta upp á nýtt. Það er í raun eina svarið. Hvaða leið er best að fara? Ég veit það ekki. Það á eftir að fara í þá skoðun með þetta að leiðarljósi.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Halldóru Mogensen kærlega fyrir ræðuna og þá miklu vinnu sem hún hefur greinilega lagt í umsögn um fjármálaáætlun. Þær spurningar sem ég vil beina til þingmannsins snúa að því sem ég stoppaði við í ræðu hennar þar sem hún talaði um áhyggjur sínar af því að einstaklingar þyrftu að neita sér um heilbrigðisþjónustu. Það hafa ítrekað verið gerðar rannsóknir þar sem fram kemur að það eru tilvik þar sem fólk hefur dregið að leita sér læknis. Ég hef í gegnum tíðina velt fyrir mér hvernig ég sjálf myndi svara spurningum um hvort ég hefði dregið að leita aðstoðar. Svarið við þeirri spurningu er já. Það hefur einfaldlega verið vegna þess að það var tímaskortur eða ég taldi það ekki aðkallandi, þar af leiðandi tók ég ákvörðun um að fara ekki til læknis þótt ég hefði hugsanlega þurft þess. Mér hefur alltaf þótt áhugavert að fá skýrari svör um hverjar væru helstu ástæður þess að fólk leitaði sér ekki aðstoðar, hvort komið hafi fram einhverjar upplýsingar um það í meðferð nefndarinnar hverjar ástæður þess væru að fólk leitaði sér almennt ekki lækninga. Í lokaorðum þingmannsins í álitinu bendir hún á að hún telji þær aðgerðir mjög ómarkvissar sem snúa að því að vinna gegn fátækt. [[Forseti hringir.]]Er einhvers konar samspil þarna á milli?
Frú forseti. Nei, það var ekki rætt í nefndinni og fengust ekki neinar upplýsingar um það. Ég veit ekki einu sinni hvort þannig upplýsingar eru til. Ég get aðeins ímyndað mér þetta út frá eigin reynslu af því að eiga rosalega lítinn pening og vegna þess að í nánasta umhverfi mínu hefur alltaf verið fólk sem á ofboðslega lítinn pening. Ég veit að þegar fólk er komið í aðstöðu þar sem hver þúsundkall skiptir máli er það gríðarlega mikið að fara til kvensjúkdómalæknis og borga um 8.000 kr., og það var fyrir greiðsluþátttökukerfið, þá kostaði 8.800 kr. að fara í eitt skipti til kvensjúkdómalæknis en nú minnir mig að það sé komið upp í 12.300 krónur. Þessir þúsundkallar skipta máli fyrir gríðarlega marga. Mér finnst 8.000 kr. allt of dýrt til að byrja með. Þetta á ekki að vera svona dýrt, sérstaklega ekki þegar við lifum á tímum þar sem tíðni kynsjúkdóma eykst og við þurfum á því að halda að fólk fari og láti greina sig. Það eru t.d. slík atriði. Svo eru það þeir aðilar sem ég hef talað við sem hafa strítt við krabbamein. Sá kostnaður er gífurlegur sem safnast saman á þeim árum sem fólk er í meðferð og þarf að fara til læknis, hann er enn þá allt of mikill. Við eigum að stefna að því að vera með heilbrigðisþjónustu sem er aðgengileg öllum óháð efnahag. Þannig er staðan ekki í dag og við þurfum að laga það.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum svörin. Það eru tölur sem er mikilvægt að endurtaka sem koma fram í umsögn hv. þm. Halldóru Mogensen þar sem hún talar um þróun útgjalda til mismunandi þátta heilbrigðiskerfisins. Hún bendir á að það hafi orðið 9% aukning frá 2013 inn í heilsugæsluna, 7% til Landspítalans en 42% til sérgreinalækna. Svo lengi sem ég man, frá því að ég settist á þing, virðist eins og við höfum ekki haft neina stjórn eða nein tök á hversu mikið fjármagn hefur farið í gegnum sjúkratryggingar og þar af leiðandi til sjálfstætt starfandi lækna. Þess vegna voru það mikil vonbrigði að ekki skyldi vera staðið við þau loforð sem gefin voru í tengslum við afgreiðslu greiðsluþátttökukerfisins fyrir kosningar þar sem lögð var mjög mikil áhersla á að lækka þakið, gera enn betur en lagt var til. Það var raunar forsendan fyrir því að þingið allt var sammála um að afgreiða málið, [[Forseti hringir.]]að þetta fjármagn ætti að tryggja. Svo sjáum við það hins vegar ekki í þessari áætlun.
Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Það er mikið áhyggjuefni að útgjöld til heilsugæslunnar lækkuðu um 9% og 7% til Landspítalans á sama tíma og hækkað var til sérgreinalækna. Það sýnir að skortur er á stefnu. Þetta er að miklu leyti til vegna þess að samningar … [[Gripið fram í.]]- já, lækkuðu. Það er eins og þetta sé að gerast einhvers staðar af sjálfu sér og við höfum enga stjórn á því en málið er að það hefur engin umræða verið í gangi í samfélaginu um þetta. Umræðan er ekki í gangi og fólk gerir sér ekki grein fyrir því sem er að gerast og alla stefnumótun vantar. Þetta er ákvörðun sem við eigum að vera að taka á þingi í samráði við almenning, um hvort þetta sé þróunin sem við viljum sjá inn í framtíðina eða ekki. Viljum við að þetta haldi áfram eða viljum við styrkja opinbert heilbrigðiskerfið? Almenningur hefur talað og sagt skoðun sína. Fólki virðist hins vegar vera sama um það, sem er mjög alvarlegt mál fyrir lýðræðið.
Hæstv. forseti. Ég vil í stórum dráttum gera grein fyrir umsögn umhverfis- og samgöngunefndar um fjármálaáætlun. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar styður meginlínur tekju- og gjaldaramma fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2018–2022. Að því sögðu vil ég koma aðeins inn á sjónarmið er varða þau málefnasvið sem undir nefndina heyra. Meiri hlutinn telur mikilvægt að gætt sé samræmis milli þeirra verkefna sem sveitarfélögum eru falin og þeirra tekna sem falla sveitarfélögum í skaut til að sinna verkefnum sem þeim eru falin. Að þessu leyti þarf sérstaklega að hafa hugfasta nauðsynlega innviðauppbyggingu vegna mikillar fjölgunar ferðamanna undanfarin misseri, ekki síst í ljósi umhverfismála. Meiri hlutinn hvetur til skýrrar verkaskiptingar milli ríkis og sveitarfélaga og að fjármagn fylgi þeirri línu og bendir á að samfara þessu kunni að vera þörf á endurskoðun þeirra hlutfallstalna sem fram koma í 8. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga. Samkvæmt þeirri hagspá sem gengið er út frá í fjármálaáætlun erum við stödd á toppi hagsveiflunnar í einu lengsta samfellda hagvaxtarskeiði sögunnar. Af þeim sökum hefur verið varað við þensluáhrifum og samhliða hvatt til aðhalds í ríkisrekstri og sér þess stað í fjármálastefnu og -áætlun ríkisstjórnarinnar, m.a. á því markmiði að afgangur af vergri landsframleiðslu fari vaxandi og verði 1% árið 2017 en 1,6% næstu tvö ár þar á eftir. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi aðhalds í ríkisrekstri og að spornað verði við óæskilegum þensluáhrifum af efnahagsuppsveiflunni. En þegar kemur að forgangsröðun verkefna á sviði samgangna og ráðstöfun viðbótarfjármagns til málaflokksins telur meiri hlutinn í þessu skyni mikilvægt að fram fari greiningarvinna á þensluáhrifum mismunandi verkefna og að unnið verði eftir þeirri greiningarvinnu. Þannig sé til að mynda ljóst að þensluáhrif samgönguuppbyggingar á köldum svæðum á landsbyggðinni séu hverfandi og að slík uppbygging sé ekki líkleg til að stefna markmiðum fjármálastefnu og -áætlunar ríkisstjórnarinnar um efnahagslegan stöðugleika í hættu. Telur meiri hlutinn að almennt beri að forðast að verkefni sem voru látin sitja á hakanum á árunum eftir hrun af þeirri ástæðu að þá var samdráttur, verði látin sitja á hakanum nú af þeirri ástæðu að nú sé þensla. Við þær efnahagsaðstæður sem nú eru uppi sé svigrúm til hraðari uppbyggingar ýmissa innviða á köldum svæðum. Meiri hlutinn leggur jafnframt áherslu á að áfram verði hugað að öðrum möguleikum til fjármögnunar samgöngumannvirkja en með beinum framlögum úr ríkissjóði og styður hugmyndir um lausnir á borð við samstarfsfjármögnun ríkis og einkaaðila, sem samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra hefur m.a. viðrað, um vegabætur á aðalumferðaræðum til og frá höfuðborgarsvæðinu. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á að fjármálaáætlunin bindi ekki hendur ríkisstjórnarinnar svo hún geti ekki ákveðið að taka þátt í verkefni um svokallaða borgarlínu og eflingu almenningssamgangna og vísar um það til framkominnar umsagnar Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um fjármálaáætlun. Nefndin hefur í umfjöllun sinni um fjármálaáætlun, sem og um önnur þingmál, ítrekað komið inn á mikilvægi almenningssamgangna og leggur meiri hlutinn áherslu á að samstarf ríkis og sveitarfélaga um rekstur þeirra haldist gott. Meiri hlutinn fagnar áformum um uppbyggingu borgarlínu og leggur sem fyrr áherslu á að gert verði ráð fyrir svigrúmi fyrir aðkomu ríkisins að fjármögnun verkefnisins í samstarfi við sveitarfélög, samanber ákvæði þar um í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Að því er varðar fjarskiptamál bendir meiri hlutinn á mikilvægi þess að fjármagn verði veitt til áframhaldandi innviðauppbyggingar. Meiri hlutinn fagnar sérstaklega og lýsir ánægju sinni með verkefnið Ísland ljóstengt og hvetur til að framhald þess verði tryggt. Meiri hlutinn telur mikilvægt þegar kemur að veitingu fjármagns til viðhalds og uppbyggingar fjarskiptainnviða að tekið verði sérstakt tillit til sveitarfélaga sem hafa fáa íbúa en ná yfir stórt landsvæði, og að áfram verði unnið að styrkingu GSM-kerfisins um allt land enda mikilvægt öryggisatriði að hugað verði að uppbyggingu neyðarfjarskipta. Þá telur meiri hluti nefndarinnar ljósa nauðsyn þess að málaflokkur umhverfismála fái aukið vægi á komandi árum og leggur áherslu á að fjármagn fylgi auknum áherslum ríkisstjórnarinnar, m.a. til að ná fram markmiðum í loftslagsmálum svo Ísland geti staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt Parísarsamkomulaginu. Meiri hlutinn leggur áherslu á setningu skýrra og mælanlegra markmiða í þessu samhengi. Meiri hlutinn fagnar einnig fregnum af undirritun samstarfsyfirlýsingar sex ráðherra um aðgerðaáætlun Íslands í loftslagsmálum, sem liggja skuli fyrir í lok árs, og hvetur ríkisstjórnina til dáða í þeim efnum. Sem fyrr segir styður meiri hluti nefndarinnar tekju- og gjaldaramma fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar og hvetur til samþykktar hennar að teknu tilliti til þeirra sjónarmiða sem að framan hafa verið rakin.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsögu á áliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Ég verð að taka undir með henni, og því sem kom svo sem fram í meirihlutaáliti fjárlaganefndar varðandi ríkisfjármálastefnuna, þ.e. varðandi framkvæmdir, að þær þurfi að sviðsmyndagreina með tilliti til m.a. kaldra svæða. Ég tel að það sé mikilvægt að við förum í margs konar vinnu og spyr þingmanninn, þar sem það er nú í okkar kjördæmi og mér dettur það í hug varðandi ofanflóðamannvirkin í Neskaupstað sem hefur verið kallað eftir þar sem allt er á svæðinu enn þá, hvort hún myndi styðja að slíkt yrði gert. Það er jarðvegsvinna sem er kannski ekki þensluhvetjandi. Síðan langar mig að spyrja þingmanninn um viðbrögð nágrannasveitarfélaga gagnvart gjaldtökunni sem hún kom inn á og þær hugmyndir sem uppi hafa verið á höfuðborgarsvæðinu, hvort henni finnist þær þess verðar að hlusta á þær. Ég hef þá skoðun að aukinn [[Forseti hringir.]]efnahagslegur ójöfnuður verði til í því ef við ætlum að fara að rukka hér inn og út úr borginni.
Hæstv. forseti. Það er reyndar svo að við höfum rætt það í umhverfis- og samgöngunefnd að mikilvægt sé að huga einmitt að uppbyggingu úti um landið þar sem við stöndum frammi fyrir því að ekki hefur verið sett fjármagn í vegauppbyggingu og aðra uppbyggingu samgöngumannvirkja undanfarin ár og teljum því mikilvægt að nýta þetta tækifæri. Þarna sjáum við fram á að ekki sé um þensluhvetjandi áhrif að ræða, hvort sem það lýtur að ofanflóðavörnum eða vegabótum til Borgarfjarðar eystri eða öðru sem brýn þörf er á í raun og veru. Varðandi gjaldtökuna. Ég skal koma að henni í seinna andsvari.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Mig langar að halda áfram og velta upp fjarskiptamálunum. Hv. þingmaður nefndi þau aðeins. Það eru lagðir til ákveðnir peningar hér áfram. Ég hef efasemdir um að þeir dugi til ef við ætlum að halda okkur innan þess tímaramma sem upp var lagt með og spyr þingmanninn hvort hún telji að þeir dugi til að klára t.d. köldu svæðin, þar sem við höfum einblínt svolítið mikið á fjölda tenginga í staðinn fyrir að koma þeim í samband sem kannski síst hafa staðið og ekki verið samkeppnisfærir til að ná sér í peninga úr sjóðnum. Síðan langar mig líka að spyrja um hafnarframkvæmdir. Ekki er mikið lagt til þeirra. Það kemur meira að segja fram í greinargerðinni með fjármálaáætluninni að þrátt fyrir að ríkissjóði beri skylda til þess samkvæmt lögum að koma til móts við sveitarfélögin og greiða ákveðinn hluta í hafnarframkvæmdum, þá sé ekki borð fyrir báru í þessari fjármálaáætlun sem nú er lagt upp með. Ég vil ítreka að við erum að leggja upp með fimm ára áætlun þó svo að við endurskoðum hana á hverju ári.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Varðandi gjaldtöku vil ég segja að við erum nú þegar að greiða gjald í gegnum Hvalfjarðargöng. Vonandi kemst fyrr en seinna á vegasamband í gegnum Vaðlaheiðargöng og að þar munum við greiða fyrir. Ég tel það ekki neitt óréttlæti eða mismunun þó svo að við greiðum fyrir þá vegabót sem skiptir miklu máli og vil vísa til þess að víða um lönd er það þannig. Jafnvel eru þjóðir, eins og Norðmenn, búnar að safna árum saman fyrir því að fara í vegabætur með gjaldtöku á vegum. [[Gripið fram í.]]Ég hef sjálf greitt fyrir það sem ferðamaður í Noregi að fá að aka eftir ákveðnum vegi því þar átti að fara í mikilvirkar umbætur. Það er bara mín skoðun. Ég tel að þetta sé leið til þess að við getum [[Forseti hringir.]]flýtt vegaframkvæmdum um allt land.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna, sem er nú á margan hátt samhljóða því sem kemur frá meiri hluta fjárlaganefndar, í einstaka punktum. Ég verð að segja alveg eins og er að ég á svolítið erfitt með að skilja meiri hlutann í þessu máli þar sem minni hlutinn getur meira og minna tekið undir álit þessara aðila þar sem er veruleg gagnrýni á fjármálaáætlunina eins og hún liggur fyrir og þau verkefni sem þar eru. Hér nefndi hv. þingmaður að skoða þyrfti tekjuöflun sveitarfélaganna og voru lagðar til hlutfallstölur, þ.e. væntanlega að sveitarfélögin fengju hærra hlutfall í útsvar og skertu þar af leiðandi tekjuskatt ríkisins. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort meiri hlutinn hafi skoðað að færa gistináttagjald yfir til sveitarfélaganna [[Forseti hringir.]]til þess að skapa þennan sama ramma. Svo vildi ég einnig heyra skoðun hv. þingmanns á því sem nefnt er í meirihlutaáliti fjárlaganefndar um að skynsamlegra sé að taka upp komugjöld en að hækka virðisaukaskatt á ferðaþjónustu, þ.e. gistinguna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta andsvar. Ég hef metnað fyrir hönd sveitarstjórna úti um landið og tel að það sé styrkur fyrir ríkið að sveitarstjórnir standi vel og geti sinnt þeim verkefnum sem þeim eru falin. Sveitarfélög hafa núna í mörg ár kvartað undan að þau hafi ekki nægar tekjur. Hins vegar er það alveg ljóst að við erum með ákveðnar reglur um útsvarstekjur og ákveðna stöðu hvað varðar útgjöld sveitarfélaga vegna þeirrar uppbyggingar sem fara þarf í vegna aukningar ferðamanna. Það þarf að huga að heildstæðri stefnu í því.
Virðulegi forseti. Ég hefði gjarnan viljað heyra álit hv. þingmanns á því að til standi á þessum fimm árum að breyta tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga, því að það kemur ekki fram í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Ég hef alla vega ekki séð það. Ég hef heldur ekki séð áform um að færa gistináttagjaldið til sveitarfélaganna að hluta eða öllu. Það kemur fram í meirihlutaálitinu en þveröfugt í stefnu ríkisstjórnarinnar, þ.e. að skoða beri komugjöld í stað þess að hækka virðisaukaskattinn. Hv. þingmaður nefndi að mikilvægt væri að hvetja ríkisstjórnina áfram í loftslagsmálum og að aðgerðaáætlun væri fjármögnuð, sem hún er ekki. Hv. þingmaður nefndi líka að fara þyrfti í greiningarvinnu á þensluáhrifum, sem sá sem hér stendur getur ekki verið meira sammála. Í umsögnum okkar Framsóknarmanna segir að nú sé tækifærið til að fara í atvinnuuppbyggingu, vegasamgöngur, fjarskipti og allt mögulegt [[Forseti hringir.]]á köldum svæðum. Mín spurning er: Hvernig geta meirihlutaþingmenn samþykkt stefnu fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar þegar þeir eru meira og minna sammála áherslum minni hlutans og gagnrýna fjármálaáætlunina í öllum sínum umsögnum?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil nú bara snúa dæminu við og segja að það er gott að stjórnarandstaðan er svona sammála meiri hlutanum um þá framtíðarsýn sem stjórnarþingmenn vilja sjá.
Ekki ríkisstjórnin.
Og ríkisstjórnin.
Nei.
Það er alveg hárrétt að við erum að benda á hluti sem betur mega fara. Ég tel að það sé bara ekkert að því að bæta inn í þá áætlun sem hér er fram lögð þeim hugmyndum sem við höfum til að vinna betur að uppbyggingu í landinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Gunnarsdóttur fyrir ræðuna þar sem hún fór í gegnum álit umhverfis- og samgöngunefndar. Nokkrar spurningar vöknuðu hjá mér við að hlusta á hv. þingmann. Eitt af því sem væri áhugavert að heyra frá hv. þingmanni er nokkuð sem ég hef alltaf átt svolítið erfitt með að skilja: Hvernig stendur á því að Sjálfstæðismenn eru svo mikið á móti því að hækka skatta en virðast hins vegar mjög fylgjandi því að hækka gjöld? Í raun má segja að hér sé verið að tala um að rukka inn ákveðna peninga í samfélagslega sjóði. Við stjórnmálamenn tökum síðan ákvörðun um hvernig við nýtum þá með sem bestum hætti. Ég vil aðeins fá fræðslu frá hv. þingmanni: Hver [[Forseti hringir.]]er ástæðan fyrir því að skattar eru ómögulegir en gjaldtaka bara allt í lagi?
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður spyr um muninn á sköttum og gjöldum. Skattar eru lagðir á tekjur manna og neyslu í ákveðnu hlutfalli eftir ákveðinni prósentu, en gjöld eru lögð á - venjulega bara eitt gjald, eins og t.d. ef hv. þingmaður keyrir í gegnum Hvalfjarðargöngin borgar hún ákveðna upphæð fyrir þá þjónustu. Það er bara hluti af því sem viðkomandi greiðir til að geta nýtt þá þjónustu. Ég get ekki útskýrt það betur fyrir hv. þingmanni.
Virðulegi forseti. Í raun tökum við samt sem áður inn ákveðna fjármuni. Hér heldur hv. þingmaður því fram að einstaklingarnir taki þá ákvörðun um að borga þetta gjald en væntanlega ekki um að borga skatta, þótt ýmsir hafi svo sem sagt að þeir séu jákvæðir gagnvart því að borga skatta og hjálpa þeim sem minna hafa á milli handanna. En það er gjaldtaka víða; það er gjaldtaka í skólum og í heilbrigðiskerfinu, sem fólk hefur samt sem áður ekkert endilega val um að nýta sér þá þjónustu. Ég held að þetta sé mjög mikilvæg spurning. Við heyrðum að bæði Sjálfstæðisflokkurinn og hinn hægri flokkurinn, Viðreisn, töluðu mjög mikið um að það mætti alls ekki hækka skatta. En síðan höfðu ráðherrarnir varla sleppt þeirri áherslu þegar þeir sögðu að það mætti hins vegar koma með alls konar gjöld á alls konar liði til að fjármagna verkefnin [[Forseti hringir.]]sem við erum þó öll sammála um að fara í. Af hverju má ekki tryggja að þeir sem hafa aðeins breiðari bök hjálpi þeim sem minna eiga í gegnum skatta?
Hæstv. forseti. Takk fyrir þetta andsvar, hv. þingmaður. Auðvitað er hægt að byggja upp samfélag þar sem við erum fyrst og fremst að greiða skatta. [[Gripið fram í: Til hvers?]]Væntanlega til þess að fjármagna einhverja samneyslu. En það sem greinir þarna á milli er að þeir sem nota sannarlega einhverja tiltekna þjónustu greiða fyrir hana meðan þeir sem ekki nota einhverja tiltekna þjónustu greiða ekki fyrir hana. Við getum tekið hvað sem er í samfélaginu og sett það undir skattaþakið, alveg sama hvað það er. En ég er ansi hrædd um að ef við ætlum að byggja upp þannig samfélag myndi nú verða landflótti héðan. Þá værum við alveg pottþétt komin með 80% skatta.
Frú forseti. Ég ætlaði að spyrja hérna um almenningssamgöngur og verkefni sveitarfélaga en ég stenst nú ekki mátið að spyrja um skatta og gjöld. Er það ekki skilningur hv. þingmanns eins og minn að gjöld geti þá nefnilega lagst harkalegar á þá einstaklinga sem hafa minna milli handanna? Því að það er flöt tala. Finnst henni birtast í því eitthvert réttlæti umfram það að vera með tekjuskatt sem tekur þá mið af því hlutfallslega? [[Gripið fram í.]]Já, eða ýmsa aðra tegund. Svo talar hv. þingmaður um að samræmi sé á milli þeirra verkefna sem sveitarfélög taka að sér og þeirra tekna sem falla til, og að brýnt sé að halda áfram uppbyggingu almenningssamgangna og góðu samstarfi ríkis og sveitarfélaga. Er hv. þingmanni kunnugt [[Forseti hringir.]]um að það hafa verið ótrúlega vond samskipti milli ríkis og sveitarfélaga og að sveitarfélögin víða um land skulda orðið stórar upphæðir vegna vanefnda ríkisins?
Hæstv. forseti. Í tilefni af orðum hv. þingmanns hér í lokin vil ég benda á að umhverfis- og samgöngunefnd samþykkti ný lög um farm- og farþegaflutninga þar sem sérstaklega var lögð áhersla á vægi almenningssamgangna og því beint sérstaklega til ráðherra að vinna að því að auka veg þeirra á næstu árum. Það þýðir að leggja þarf fjármagn í þær. Það felur í sér bæði samgöngur úti um landið og t.d. borgarlínuna. Ég held ég sé nógu skýr í því efni.
Frú forseti. Hv. þingmaður vill þá kannski gera grein fyrir því hér á eftir hvernig bæta á sveitarfélögunum upp þann uppsafnaða halla sem orðið hefur vegna þess að þingið gat ekki á síðasta kjörtímabili greitt fyrir þessum lögum. Við erum ekki að tala um smáaura. Við erum að tala um tugi og jafnvel hundruð milljóna. Hér var talað um hlutfallstölu í tekjustofnum milli ríkis og sveitarfélaga. Það er ýmis þjónusta sem leggst misþungt á sveitarfélög, eins og t.d. hjúkrunarheimili sem eru vanfjármögnuð, sum sinna henni, önnur ekki. Hvernig ætlum við að fara með það?
Hæstv. forseti. Ég ætla að biðja hv. þingmann að vera ekki svona reiðan við mig út af þessu. En varðandi halla sveitarfélaga vegna almenningssamgangna þá er það vandi sem sveitarfélögin hafa verið að glíma við. Við þekkjum sérstaklega, ég og hv. þingmaður, stöðuna á Austurlandi.
Norðurlandi.
Og Norðurlandi. Við höfum svo sannarlega áhyggjur af henni. Við höfum fundað til þess að reyna að finna lausnir á því máli. Þær hafa ekki fundist til fulls enn þá. Ég get ekki leyst þá stöðu hér í þessum ræðustóli þannig að ég ætla bara að biðja um aðstoð hv. þingmanns við að leysa hana.
Virðulegi forseti. Hér er til umræðu og hefur verið í dag þingsályktunartillaga ríkisstjórnarinnar um fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022. Þar eru lagðar línur um markmið fyrir afkomu og efnahag hins opinbera í heild og fyrir opinbera aðila. Einnig eru gerðar áætlanir um þróun tekna og gjalda fyrir sömu aðila til næstu fimm ára. Fjárlaganefnd hefur fjallað um málið frá því að það gekk til hennar þann 7. apríl sl. Í umsögn nefndarinnar er eðlilega af ýmsu að taka. Hv. formaður fjárlaganefndar, Haraldur Benediktsson, rakti í morgun í grófum dráttum vinnu nefndarinnar ásamt helstu ábendingum og tillögum. Núna, án þess að endurtaka það sem formaðurinn tiltók, langar mig að gera tiltekin atriði að umtalsefni. Áður en ég kem að því verð ég að árétta það sem tekið er fram í umsögn meiri hlutans, að ríkisstjórnarskiptin í janúar féllu ekki vel að tímalínu nýrra laga um opinber fjármál. Þessi fjármálaáætlun ber þess því merki að stjórnarmeirihlutinn hefur haft knappan tíma til að undirbúa og útfæra fjármálaáætlun næstu ára. Það er svo til viðbótar því að lögin og vinnuaðferðir sem þeim tengjast eru enn í mótun hjá okkur öllum sem hlut eigum að máli, ekki eingöngu nýliðum á þingi. Framfarirnar eru hins vegar vissulega töluverðar frá því að fjármálaáætlun til fimm ára var fyrst lögð fram á Alþingi vorið 2016 og er því vonandi ekki langt í að við verðum fullnuma, sem er nú kannski bratt, í þessari nýju og bættu nálgun á ríkisfjármálin. Mig langar líka að taka fram, þar sem mér finnst mikilvægt að það gleymist ekki í þeirri pólitísku umræðu sem nú á sér stað, að vinna nefndarmanna, hvort heldur er þingmanna í fjárlaganefnd eða öðrum fastanefndum þingsins, við þetta verk, sem og vinna þeirra fjölmörgu embættismanna og starfsmanna þingsins sem hafa komið að málinu, hefur verið yfirgripsmikil og fagleg. Það er ekki hægt að segja annað en að þar hafi allir lagst á eitt við þetta viðamikla verkefni. Eitt meginmarkmið laganna um opinber fjármál er aukin áhersla á stefnumótun á öllum sviðum ríkisfjármála. Í samræmi við það var ákveðið að fjárlaganefnd óskaði eftir umsögnum annarra fastanefnda þingsins vegna stefnumótunar einstaka málefnasviða sem varða málefnasvið viðkomandi nefnda. Þessar umsagnir skapa síðan að mestu umfjöllun fjárlaganefndar um tiltekið málefnasvið. Reynslan af þessu verklagi við þinglega meðferð fjármálaáætlunar sýnir okkur að ýmislegt á eftir að mótast betur. Vinna nefndanna var mjög umfangsmikil, vissulega mismunandi eftir því hvaða og hversu mörgum málefnasviðum var vísað til tiltekinna nefnda en engu að síður varð afleiðingin sú að önnur hefðbundin verkefni töfðust. Verkefni sem fyrir margar aðrar nefndir voru þó ærin. Í ljósi þessa telur fjárlaganefnd að mikilvægt sé að endurskoða starfsáætlun Alþingis frá grunni með tilliti til hinna nýju laga. Þá er fjárlaganefndin og allflestar fagnefndir þingsins í umsögnum sínum sammála um að hlutverk Alþingis og geta til að takast á við hina breyttu umgjörð hafi ekki verið útfærð að fullu. Það er þekkt að í flestum ráðuneytum hefur starfsfólki verið fjölgað vegna hinna nýju laga og starf ráðuneyta í einhverjum tilfellum endurskipulagt. Að sama skapi er nauðsynlegt að Alþingi endurskipuleggi og styrki verulega þær stoðir sem geta tekist á við þetta nýja verklag með það fyrir augum að tryggja sjálfstæði Alþingis og alþingismanna við fjármálastjórnina. Þá vil ég jafnframt ítreka það sem kemur fram í áliti meiri hlutans um mikilvægi þess að efla hagrænar greiningar svo að fjárlaganefndin geti staðið undir eftirlitshlutverki sínu í breyttu umhverfi opinberra fjárlaga. Meiri hluti fjárlaganefndar gerir ekki tillögur um breytingar á þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun 2018–2022. Meiri hlutinn gerir ekki tillögur um breytingar á þeim markmiðum sem þar eru sett fram fyrir afkomu og efnahag hins opinbera í heild né á áætlunum um þróun tekna og gjalda fyrir sömu aðila til næstu fimm ára. Hins vegar er það mat meiri hlutans að ýmislegt megi bæta og hef ég rakið hluta þeirra ábendinga sem tilteknar voru í áliti meiri hlutans. Mig langar í seinni hluta ræðu minnar að ræða önnur atriði sem meiri hluti fjárlaganefndar vekur sérstaka athygli á undir lok umsagnar sinnar og tengjast þá frekar tilteknum málefnasviðum. Fyrst ber að telja það sem hefur verið einna fyrirferðarmest í umræðunni frá því að fjármálaáætlun var lögð fram, áform ríkisstjórnarinnar um tilfærslu ferðaþjónustu í almennt þrep virðisaukaskattsins. Við vinnu nefnda við fjármálaáætlunina bárust hátt í 200 umsagnir. Þar af kom tæplega þriðjungur frá aðilum tengdum ferðaþjónustu þar sem athugasemdir voru gerðar við þau áform að gistiþjónusta og önnur ferðaþjónustutengd starfsemi verði færð úr neðra þrepi í almennt þrep virðisaukans. Til að gera langa sögu stutta var það mat meiri hluta fjárlaganefndar að rétt væri að taka að ákveðnu leyti undir ábendingar fjölmargra umsagnaraðila, sem og ábendingar meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar sem fjallaði um tekjur ríkissjóðs í fjármálaáætluninni, ábendingar um að hér væri þörf á að ráðast í frekari greiningar og athuganir. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: „Sanngjarnt skattumhverfi dregur úr þörf fyrir ívilnanir og afslátt af opinberum gjöldum til að auka alþjóðlega samkeppnishæfni fyrirtækja.“ Út frá þeirri stefnumörkun er og verður unnið. Það er líka rétt að nefna að líklega heyrir það almennt til undantekninga ef forsvarsmenn atvinnugreina fagna beinlínis einróma tillögum um skattahækkanir, jafnvel þótt um sé að ræða niðurfellingu ívilnana eða samræmingu á milli atvinnugreina. Að öllu samanteknu er það niðurstaða meiri hluta fjárlaganefndar að beina þeim ábendingum til ríkisstjórnarinnar að nýta næstu vikur og mánuði í greiningarvinnu og frekari athuganir áður en kemur að því að leggja fram frumvarp um lagabreytingar á virðisaukaskatti. Að mínu mati liggur málið þó þannig fyrir að aðilar málsins munu nýta sumarið í slíka vinnu. Jafnframt hafa komið fram hugmyndir um aðrar leiðir til að ná markmiði ríkisstjórnarinnar um tekjuöflun, um að hægja á gríðarlegri fjölgun ferðamanna til landsins og um einföldun skattkerfisins. Líti slíkar tillögur dagsins ljós í sumar að undangengnum rannsóknum og greiningum sem að er stefnt, tillögur sem skila sömu settu markmiðum og tillögunni um virðisaukaskattsbreytinguna er ætlað að gera, og sem fjármálaáætlun byggir á, verða þær mikilvægt innlegg í umræðu og vinnu haustsins. Ég geri fastlega ráð fyrir góðri samvinnu allra hagsmunaaðila varðandi þetta verkefni og bendi jafnframt á þá ábendingu meiri hluta fjárlaganefndar að áfram verði unnið að ítarlegri greiningu á áhrifum nefndrar virðisaukaskattsbreytingar í sumar. Virðulegi forseti. Með þessari nálgun er að mínu mati verið að tryggja sem best að sú þinglega meðferð sem málið hefur fengið nái tilgangi sínum og að ábendingar og umsagnir þeirra fjölmörgu aðila sem lagt hafa sitt til málanna verði virtar. Þetta eru vinnubrögð sem ég vil samsama mig við. Af öðrum málum sem ég vil tilgreina hér af því sem meiri hluti fjárlaganefndar vekur sérstaka athygli á má nefna tillögur hans um að endurskoðuð verði aðhaldskrafa á framhaldsskóla þar sem hagræðing af styttingu náms þar hefur ekki enn komið fram að fullu. Eins leggur meiri hlutinn áherslu á að þær viðbætur sem háskólastiginu voru úthlutaðar við fjárlagagerð 2017 haldi sér áfram í fjárlögum ársins 2018. Að lokum nefni ég tillögu meiri hlutans til heilbrigðisráðherra að skoðaðir verði kostir þess að setja á laggirnar stjórn yfir starfsemi Landspítalans. Í ljósi þess lykilhlutverks sem Landspítalinn hefur í heilbrigðisþjónustu þjóðarinnar og þess umfangsmikla reksturs sem þar er sinnt telur meiri hlutinn að ástæða sé til að kanna hvort það gæti verið af hinu góða að styrkja stjórn spítalans með þessum hætti. Slík stjórn, skipuð fólki með fagþekkingu annars vegar á heilbrigðisvísindum og hins vegar á stjórnun og fjármálum almennt, gæti að mínu mati verið bæði stjórnendum Landspítalans og ráðuneyti heilbrigðismála til mikils gagns og í raun mikilvægur hlekkur á milli þessara mikilvægu stoða í íslenskri heilbrigðisþjónustu. Virðulegi forseti. Fyrir mig, sem enn er nýliði á hinu pólitíska sviði, hefur það verið vægast sagt lærdómsríkt að fara í gegnum þetta ferli, bæði hvað varðar form og efni. Þó svo að í forminu megi ýmislegt betur fara, eins og bent hefur verið á, er ljóst að margt hefur áunnist frá því að fyrsta fjármálaáætlunin var lögð fram vorið 2016. Þar hafa margir lagt hönd á plóg. Hvað varðar efnið, hina pólitísku nálgun, er þessi fjármálaáætlun lögð fram til staðfestingar á þeirri áherslu ríkisstjórnarinnar á velferð og innviðauppbyggingu sem tilgreind er í stjórnarsáttmála.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Nú er það svo að ferðaþjónustan hefur búið við ívilnanir, ef svo má segja, með því að þjónustan er seld í lægra virðisaukaskattsþrepi. En ekki hefur verið mikil festa í umræðu í kringum gjaldtöku í greininni. Ýmist hefur verið talað um komugjöld, virðisaukaskatt eða náttúrupassa og guð má vita hvað. Þess vegna varð ég ánægð með að sjá það í fjármálaáætlun að þarna fékk greinin góðan tíma til að undirbúa sig, frá 1. apríl til 1. júlí. En nú hefur meiri hluti fjárlaganefndar, og þar á meðal þingflokksformaður Viðreisnar, hv. þingmaður, kippt þessu úr sambandi og aftur búið til óvissu. Það virkar á mann eins og stjórnarliðar skipti um skoðun eftir því við hvaða hagsmunaaðila þeir eru að ræða hverju sinni. Það lyktar svolítið af því. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún taki ekki undir það með mér að þessi tillaga [[Forseti hringir.]]meiri hluta fjárlaganefndar setji svolítið í uppnám áætlanir ferðaþjónustunnar.
Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir andsvarið. Ég get tekið undir að það er orðið tímabært að koma á festu í þessum málum. Þá lít ég ekki bara til síðustu þriggja mánaða, ég lít til nokkurra ára. Ég held hins vegar og er sannfærð um að ávinningurinn, miðað við þann fjölda umsagna sem barst - því að ég get eingöngu litið svo langt til baka sem ég hef og það er framlagning þessarar áætlunar. Ég tel ábyrgt að taka tillit til þeirra ábendinga sem komið hafa fram, ekki síst í ljósi þess að við höfum þann tíma í sumar sem um ræðir. En ég get fullyrt að ég mun leggja öll þau lóð á vogarskálarnar sem ég get til þess að komin verði festa á þessi mál loknu þessu rannsóknartímabili. Það kemur öllum til góða að svo verði.
Frú forseti. Bara með því að setja fram þessa tillögu er búið að ýta ákvörðun ferðaþjónustunnar fram í tímann um að gera einhverjar ráðstafanir til að takast á við hækkunina. Í fyrsta lagi verður það ákveðið með fjárlögum í haust. Búið er að gefa því undir fótinn að fresta því. Mér finnst ljóst vera að með tillögunni sé búið að ákveða að fresta. Og það kemur mér á óvart að þingflokksformaður Viðreisnar sé með í því þar sem formaður flokksins og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur sagt að hann vilji ekki fresta. Það er óábyrgt og ekki í anda laga um opinber fjármál sem krefjast festu og gagnsæis að hringla svona á lokametrunum í afgreiðslu fjármálaáætlunar. Það er til fullt af greiningum, m.a. frá árinu 2012, og fullt af umsögnum frá þeim tíma sem hægt hefði verið að leggja í þessa [[Forseti hringir.]]ákvarðanatöku. Mér finnst þetta vera pólitískur leikur og ágreiningurinn innan raða Viðreisnar er átakanlegur og bitnar á stöðugleika í kringum ferðaþjónustuna.
Ég þakka fyrir. Ég varð nú ekki vör við neina spurningu í þessu andsvari. En ég ætla nú samt að … [[Þarf það?]]Ef ég á að svara einhverju þarf það, en ég ætla nú að halda áfram ef ég má. En ég ætla nú samt [[Gripið fram í.]]að koma fram með athugasemdir við orð hv. þingmanns. Í fyrsta lagi, eins og komið hefur hér ítrekað fram, t.d. í máli hv. formanns fjárlaganefndar, líður hæstv. efnahags- og fjármálaráðherra ágætlega. Hann veit að málið fór í þinglega meðferð og ég er þá bara ekki á sama máli og hv. þm. Oddný Harðardóttir ef þingleg meðferð á jafn viðamiklu máli og hér ræðir um og þær fjölmörgu athugasemdir sem komið hafa fram, til viðbótar við þá staðreynd að málið var unnið í ákveðnum flýti út frá ytri aðstæðum, skiptir bara engu máli. [[Gripið fram í.]]Þá hefði ég bara getað sleppt þessu máli öllu. [[Forseti hringir.]]Ég er heldur ekki sammála því
Ekki frammíköll.
að þetta setji ferðaþjónustuna í eitthvert uppnám og það vanti festu. [[Forseti hringir.]]Málið kemur fram í haust, mögulega sem þessi tillaga um virðisaukaskattsbreytinguna. En hún er þá byggð á þeim sterku stoðum, rannsóknum og greiningu sem kallað var eftir.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni, varaformanni fjárlaganefndar, fyrir ræðuna. Ég verð að viðurkenna að ég á enn þá dálítið erfitt með að átta mig á nefndaráliti meiri hlutans, ef ég er algerlega hreinskilin. Ég er vön því að lesa mikið og túlka það sem ég les. Mér finnst mjög merkileg niðurstaðan sem kemur í nefndaráliti meiri hlutans þar sem í raun og veru er sagt að meiri hlutinn leggist gegn breytingu á virðisaukaskatti á miðju ári, telji ástæðu til að greina komugjöld sem leið til tekjuöflunar, væntanlega, frá ferðaþjónustu fremur en breytingu á virðisaukaskatti, en leggur svo til að tillagan verði samþykkt. Mér finnst þetta svo merkileg niðurstaða. Ef ég væri t.d. að kenna ritgerðasmíð hefði ég spurt: Hvernig nákvæmlega leiða röksemdirnar að þessari niðurstöðu? Mig langar að spyrja hv. varaformann fjárlaganefndar: Hver er niðurstaða nefndarinnar? Af hverju leggur meiri hluti nefndarinnar til að tillagan verði samþykkt þegar meiri hlutinn er nýbúinn að færa rök fyrir því [[Forseti hringir.]]að það beri ekki að samþykkja hana óbreytta?
Ég þakka andsvarið. Meiri hluti fjárlaganefndar er ekki að gera tillögur um breytingar á þingsályktunartillögunni um fjármálaáætlunina, um þau markmið um afkomu og efnahag og þróun tekna og gjalda sem þar eru sett fram. Yfirgnæfandi stærstur hluti þessa skjals, áætlunarinnar, er stefnumótunarþátturinn. Það er við þann þátt sem við gerum athugasemdir að teknu tilliti til þinglegrar meðferðar og athugasemda fjölmargra aðila, ekki aðeins annarra fastanefnda sem fengu til sín gesti heldur þessa allt að 200 aðila sem við komum með að málinu, þar liggja athugasemdir okkar, þar liggja tillögur og ábendingar um að ákveðin mál séu skoðuð frekar innan áætlunarinnar. Það getur vel verið að sem skáldsöguform eða heimildasaga hefði þetta átt að vera byggt upp einhvern veginn öðruvísi. En mér þykir meira máli skipta að skilaboðin eru skýr: [[Forseti hringir.]]Meiri hluti fjárlaganefndar samþykkir þessa áætlun og kemur ekki með breytingartillögur.
Frú forseti. Ég gerir ekki kröfur til þess að nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar jafnist á við góða skáldsögu, enda gerir það það því miður ekki, en ég geri ákveðnar kröfur um að rökin leiði að niðurstöðunni. Það er sú spurning sem ég er með. En ég ætla að nýta tækifærið, því að ég hef stuttan tíma: Hvað ræður áherslunni sem birtist í áætluninni um að skerða framlög til framhaldsskólastigsins og er hv. þingmaður sammála henni? Eins og kunnugt er og kemur fram í nefndarálitinu var því lofað þegar tekin var ákvörðun um að stytta framhaldsskólann að sú hagræðing sem styttingin skapaði myndi skilað sér til framhaldsskólanna í bættu námi. Ég leyfi mér að benda hv. þingmanni á að við erum að mennta okkar unga fólk til að taka þátt í mjög flóknum heimi. Telur hv. þingmaður ekki ástæðu til að þessi hagræðing skili sér inn í skólana? Hvernig stendur á því að þegar við skoðum fjármálaáætlunina sem var samþykkt í ágúst þá var miðað við að árið 2021 rynni ákveðin [[Forseti hringir.]]fjárhæð til framhaldsskóla en þegar við skoðum þessa áætlun er sú fjárhæð skert um milljarð og 440 milljónir? Það er ekki lítil skerðing frá fyrri áætlun. Hvernig er hægt að standa að slíkri skerðingu á þessar grundvallarstofnanir samfélagsins? Er hv. þingmaður virkilega sammála þeirri ráðstöfun?
Varðandi framlög til menntamála er það alveg rétt að þau jukust ekki alveg jafn mikið og framlög til velferðarmála. Ég get alveg staðið hér og sagt að ég hefði ósköp gjarnan viljað að hægt væri að auka framlög til flestra útgjaldaþátta, ekki síst menntunar, á pari við það sem útgjöld eru aukin um til heilbrigðis- og velferðarmála. En einhvern veginn verður að forgangsraða fjármunum. Að þessu sinni er það gert í takt við áherslur ríkisstjórnar, stjórnarsáttmála, þar sem talað var um í árdaga kosningabaráttunnar að þessir umframfjármunir færu, eins og dæmin sýna, til velferðarþjónustunnar og heilbrigðisþjónustunnar. Engu síðar er verið að auka framlög á nemanda. Meiri hluti fjárlaganefndar beinir þeirri ábendingu til ríkisstjórnarinnar að aðhaldskrafan sé afnumin á framhaldsskóla [[Forseti hringir.]]á meðan hagrænn ávinningur af styttingu námsins er ekki að fullu raungerður. Það er sú tillaga sem við leggjum fram. En ég bendi á að ekki er verið að draga úr framlögum til framhaldsskólanemenda.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson kærlega fyrir ræðuna. Þegar ég fór í gegnum nefndarálit meiri hlutans fannst mér gott að sjá að tekið var undir ýmislegt sem ég benti á í umsögnum mínum, til dæmis um mikilvægi þess að bakkað yrði frá aðhaldskröfunni gagnvart framhaldsskólastiginu. Það er gífurlega mikilvægt að svo verði gert. Það er leitt að nefndin skuli ekki hafa náð saman um að gera breytingartillögur á áætlunum hvað það varðar. Eins var talað um mikilvægi þess að menn kæmu til móts við þjóðkirkjuna og erfiða stöðu hennar. Ég fagna því svo sannarlega. Ég hef hins vegar verulegar áhyggjur af því að að mínu mati er ekki tekið nægilega vel á mínu helsta áhyggjuefni sem snýr að því að það eru alls ekki nægir fjármunir og ekki er horfst í augu við hversu erfið staðan er sem snýr að móttöku hælisleitenda. Ábendingar komu frá Útlendingastofnun um að hugsanlega gæti þurft [[Forseti hringir.]]allt að því 7 milljarða til viðbótar til þess að geta sinnt þessum verkefnum með ásættanlegum hætti og að talan yfir fjölda umsókna frá fólki sem leitar alþjóðlegrar verndar væri langt frá því sem væri fyrirsjáanlegt að við myndum taka á móti bara á þessu ári.
Forseti vill minna þingmenn á að virða ræðutíma.
Ég þakka andsvarið. Hv. þm. Eygló Harðardóttir talar um að tekið hafi verið undir sjónarmið um að taka til baka skerðinguna í framhaldsskólunum, að minnsta kosti tímabundið á meðan þetta væri að nást. Það sýnir nákvæmlega og er ein birtingarmynd þeirrar vinnu sem lögð var í þessa umsögn. Varðandi hælisleitendur og þá sem koma hingað og leita skjóls er bara gríðarlega yfirgripsmikið verkefni að gera þetta á þann máta að okkur sem þjóðfélagi sé sómi að og að við sinnum jafnframt skyldum okkar sem rík þjóð í alþjóðasamfélaginu. Það er búið að auka í þessi mál um 2 milljarða samkvæmt þessari áætlun. Ég sé fyrir mér að þetta eigi eftir að verða eitt af þeim stóru málum þar sem hægt sé að seilast endalaust í. Ég legg mikla áherslu á að samhliða þessari aukningu verði farið í stefnumótun og við leggjum vinnu í að gera þetta á þann hátt [[Forseti hringir.]]að það taki sem stystan tíma. Stóra málið fyrir það fólk sem leitar hingað er að ferlin séu skýr og að við stöndum við skuldbindingar okkar og helst betur en það. Aukningin sem kemur í þessari áætlun er alla vega skref í rétta átt, [[Forseti hringir.]]en ég held [[Forseti hringir.]]jafnframt að töluverðrar stefnumótunarvinnu sé þörf.
Virðulegi forseti. Það kemur að sjálfsögðu fram í nefndarálitinu að hraða þurfi umsóknum. Það er nákvæmlega það sem Útlendingastofnun hefur verið að gera. En þegar umsóknum fjölgar sífellt er alveg sama hversu marga lögfræðinga menn ráða inn og þó að þeir vinni hverja umsókn hraðar þá fjölgar þeim stöðugt. Í áætluninni er talað um 700 umsóknir, stofnunin heldur að það verði hátt í 2.000 umsóknir og bendir á að í ljósi breyttra laga þurfi að gera einhvers konar samning eða ramma fyrir stofnunina þannig að ekki verði gengið á aðra þætti, önnur mikilvæg verkefni sem heyra undir málaflokkinn. Það er ekki lengur hægt að koma inn í þingið með fjáraukalög og biðja um auknar fjárveitingar. Þess vegna saknaði ég þess mjög að ekki skyldi vera bent á að þetta væri einn af stóru áhættuþáttunum í fjármálaáætluninni, að áætlunin stæðist einfaldlega ekki. Hér erum við ekki að tala um einhverja tugi milljóna króna, [[Forseti hringir.]]ekki um hundruð, við erum að tala um jafnvel fleiri milljarða sem gæti vantað inn í málaflokkinn ef við ætlum að gera þetta sómasamlega.
Virðulegi forseti. Ég heyri ekki betur en að við hv. þm. Eygló Harðardóttir séum sammála um mikilvægi þessa málaflokks. Ég bendi á að fyrr í vetur sendi fjárlaganefnd hæstv. dómsmálaráðherra erindi þess efnis að hvetja hana til að fara ofan í þessi mál. Ég er hins vegar á þeirri skoðun, og tek undir með þingmanni, að hér gæti einfaldlega verið um endalaust verkefni að ræða. Ég tel að það sé mjög mikilvægt, ég tek undir það, að þessi stefnumótun eigi sér stað. Ég tel hana ekki vera á sviði fjárlaganefndar. Ég tel hana eiga að vera þverpólitíska nálgun að þessu leyti. Þetta er einfaldlega ein af birtingarmyndum þess hvernig þjóð við erum. Mikilvægið er ótvírætt. Ég er algerlega klár á því að þó að hv. þingmaður sakni þess að sjá nánari útfærslu í þessari fjármálaáætlun þá er verið að vinna málið og menn eru sammála um mikilvægi þess.
Frú forseti. Ég ætla að byrja á að ræða aðeins um það sem ég held að við hv. þingmenn séum sammála um, þ.e. hvernig við stöndum að vinnu í kringum fjármálaáætlun, og fara yfir það í örstuttu máli. Raunar er ágætlega farið yfir þetta í ýmsum nefndarálitum meiri hluta og minni hluta fjárlaganefndar en ég tel mjög mikilvægt að við látum þetta ferli verða okkur lærdómsríkt. Það skiptir máli að hugað sé að framsetningu fjármálaáætlunar. Ég ætla aðeins að fara nánar yfir það og vitna í álitsgerð fjármálaráðs sem skilaði ágætri álitsgerð og átti góðan fund með fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd, og síðan hvernig við vinnum þessi mál hér í þinginu. Satt best að segja hefur vinnulagið orðið til þess að vekja mig til ríkrar umhugsunar um stöðu Alþingis í þessu ferli. Það hefur komið fram, og á það var bent af hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson sem talaði hér áðan, að ráðuneytin fengu vissulega aukna fjármuni til að ráða inn starfsfólk til að fylgja eftir breyttu vinnulagi við gerð fjárlaga, fjármálaáætlunar og fjármálastefnu. Það sama á ekki við um þingið. Það er mín skoðun að þingið þurfi að horfa til þess hvernig það ætlar að takast á við þetta verkefni. Þetta kallar á annars konar vinnulag og að þingmenn geti farið dýpra í þessa áætlun. Gallinn við hana, eins og hún er sett fram, er að hún er ekki gagnsæ, þótt það sé eitt af þeim grunngildum sem hún á að vera unnin út frá og þrátt fyrir að hana eigi að setja fram í þeim anda. Ég vitna þá til laga um opinber fjármál. Hún er ekki gagnsæ. Það er erfitt að fá upplýsingar sem liggja á bak við þær tölur sem áætlaðar eru fyrir hvern málaflokk og hvert svið. Það er algerlega óásættanlegt að hv. þingmenn séu í raun í myrkrinu þegar verið er að taka ákvarðanir um jafn mikilvægt mál og fjármálaáætlun. Það er þess vegna sem ég hef verið að furða mig á því í andsvörum hvernig rökstuðningi meiri hluta hv. fjárlaganefndar er háttað. Ég tel að ýmis rök séu talin upp fyrir því að ekki eigi að samþykkja áætlunina óbreytta en niðurstaðan er sú að samþykkja eigi hana óbreytta. Mér finnst það ekki ganga upp. Ég vitna líka til orða hv. þingmanna og hæstv. ráðherra stjórnarflokkanna sem hafa tjáð sig um þessa áætlun og sagt: Þetta er bara áætlun, síðan er hægt að breyta því sem samþykkt verður í áætluninni. En hugsunin á bak við áætlunina var jú sú að við ætluðum að fara að gera áætlanir til lengri tíma þannig að stofnanir samfélagsins gætu hver fyrir sig gert áætlanir til lengri tíma, að þetta væri grundvallarplagg hverrar ríkisstjórnar sem setti niður stefnuna. Þess vegna hlýtur það að koma mér á óvart - ég tek þetta plagg alvarlega og tel að það skipti máli og að þetta sé jafnvel stærsta plagg hverrar ríkisstjórnar, þar sem áætlunin markar stefnu sína og markmið - að hlusta á hv. þingmenn og hæstv. ráðherra yppta öxlum og segja: Þetta er nú bara áætlun, öllu er hægt að breyta í haust. Við tökum þetta alvarlega. Við hv. þingmenn minni hlutans, sem unnið hafa ítarleg álit um þessa áætlun, lítum á þetta sem stefnumótun núverandi meiri hluta ríkisstjórnarinnar. Það er vissulega mjög margt við þessa áætlun að athuga. Í umsögn sem 1. minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar, Katrín Jakobsdóttir, sem hér stendur, og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir, skilaði inn við þessa áætlun kemur fram að það liggur fyrir að tekjustofnar ríkisins hafa verið veiktir á undanförnum árum og haldið er áfram að veikja þá í þessari áætlun. Þá vitna ég til hluta sem voru mjög umdeildir á síðasta kjörtímabili. Ég nefni stórlækkun veiðigjalda og þá ákvörðun að framlengja ekki auðlegðarskatt. Ég velti fyrir mér hvort allir séu enn jafn eindregnir stuðningsmenn þess að hafa ekki framlengt auðlegðarskattinn í ljósi þess að þegar við skoðum tölur um ójöfnuð í samfélaginu birtist hann fyrst og fremst í eignastöðu. Það eru ríkustu 20% sem eiga 90% af öllum auði í samfélaginu. Það er þar sem ójöfnuður birtist fyrst og fremst á Vesturlöndum og Ísland er þar engin undantekning. Það birtist í eignastöðu, í því hverjir eiga auðæfin. Milliþrep tekjuskattskerfisins var aflagt og svo mætti áfram telja. Nú er enn ein skattalækkunin boðuð, sem er lækkun á efra þrepi virðisaukaskattskerfisins. Og það inn í þensluástand þegar hæstv. fjármálaráðherra mætir í fjölmiðla og talar um að róttækar aðgerðir þurfi til til að gera eitthvað hvað varðar styrkingu krónunnar. Um leið er hér talað fyrir skattalækkunum inn í þensluástand. Ég efast um að sá hagfræðingur finnist sem mælir með slíkri aðgerð á þenslutímum. Í raun finnst manni þessi tillaga - sem kannski er ekki ætlunin að samþykkja út frá rökstuðningi meiri hluta fjárlaganefndar, ég átta mig ekki á því, en tillagan er vissulega til staðar í fjármálaáætlun eins og hún kemur frá hæstv. ráðherra - vera að boða skattalækkun. Það er líka verið að boða tilfærslu þannig að ferðaþjónustan færist upp í efra þrep virðisaukaskattskerfisins. Ég kem aðeins nánar að því á eftir, síðar í ræðu minni. Fyrst langar mig aðeins að ræða um hinar efnahagslegu forsendur. Staðreyndin er nefnilega sú að þegar teknar eru saman fjármálareglurnar sem settar voru í lögum um opinber fjármál - ég lagðist gegn þeim reglum og taldi þær allt of bindandi fyrir ríkisvaldið - og við bætist útgjaldaþakið, sem núverandi ríkisstjórn setti inn í fjármálastefnuna, og sú stefnumótun, sem hér birtist, þá liggur fyrir, og hlýtur að vekja undrun öllum þeim sem fylgjast með stjórnmálaumræðu, að það er nánast ekkert hægt að spýta í til uppbyggingar, þrátt fyrir öll þau fyrirheit sem voru gefin fyrir kosningar í haust. Það er nánast ekkert svigrúm í því kerfi sem búið er að byggja upp til að milda áhrif neikvæðra hagsveiflna þegar þær koma. Þar af leiðandi erum við að horfa á mjög aðhaldssama stefnu sem er fjarri þeim væntingum sem gefnar voru fyrir kosningar, hvort sem litið er til heilbrigðismála, skólamála, samgöngumála og svo mætti lengi telja. Ég vil minna á að í umsögn fjármálaráðs um fjármálastefnuna var það orðað sem svo að stjórnvöld gætu hæglega lent í spennitreyju fjármálastefnunnar ef atburðarásin reyndist önnur en spár gerðu ráð fyrir. Þegar litið er á umsögn fjármálaráðs um fjármálaáætlun er bent á að mikil óvissa er um þjóðhagslegar og efnahagslegar forsendur. Það er bent á að einsleitni gæti í líkönum og spágerð á Íslandi. Orðrétt segir, með leyfi forseta, í áliti fjármálaráðs: „Allir helstu aðilar hér á landi notast við líkan Seðlabankans við spágerð sína. Þetta er áhyggjuefni. Einsleit líkön leiða til einsleitra spáa og umræða um efnahagsmál verður einsleit. Slíkt eykur hættu á því að allir geri sömu mistök.“ Ég er sammála þessari gagnrýni. Ég tel að það sé algert lykilatriði að annaðhvort verði komið upp sjálfstæðri þjóðhagsstofnun, eins og hv. þingmenn Samfylkingarinnar hafa lagt til, eða einhverju slíku sekretaríeti í kringum fjármálaráð þannig að hægt verði að gera sjálfstæðar þjóðhagsáætlanir til lengri tíma eins og raunar var samþykkt þegar þingsályktunartillaga hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar var samþykkt um að ráðast ætti í slíkar langtímaáætlanir. Það gengur ekki upp að allar spár byggi á sömu líkönum. Í umsögn fjármálaráðs eru dregnar í efa ýmsar þær forsendur sem hæstv. fjármálaráðherra virðist gefa sér í þessari fjármálaáætlun. Fullyrt er að sparnaðarhneigð landsmanna hafi aukist varanlega. Slíkt er þó ekki rökstutt með greiningu. Einu rökin eru lýsing á þeirri þróun sem hefur orðið frá árinu 2008 þar sem dregið hefur úr einkaneyslu. Í umsögn fjármálaráðs segir að einkaneysla sem hlutfall af vergri landsframleiðslu sé yfirleitt um þriðjungur í vestrænum ríkjum og erfitt að sjá af hverju Íslendingar ættu að skera sig frá því til lengri tíma litið. Fjármálaráðið vitnar í erlend gögn og spyr: Af hverju eru menn að gefa sér þessar forsendur? Það eru engin svör. Annað slíkt dæmi um óvissar forsendur er að áætlunin byggist á hagspá Hagstofu Íslands sem gerir ráð fyrir mjúkri lendingu eftir þá þenslu sem nú einkennir íslenska hagkerfið. Þar með muni það langa hagvaxtarskeið sem við höfum nú upplifað ganga vandræðalaust yfir. Í umsögn fjármálaráðs segir hins vegar, með leyfi forseta: „Sagan kennir okkur að hörð lending er oftar en ekki raunin eftir þensluskeið á Íslandi og því æskilegt að hafa vaðið fyrir neðan sig og greina áhættuna. Að minnsta kosti væri eðlilegt að taka mið af spám og greiningum annarra greiningaraðila eins og kveðið er á um í lögum.“ Núverandi hagvaxtarskeið frá síðari hluta árs 2010 er þegar orðið hið lengsta í lýðveldissögunni. Það er óvanalegt að gefa sér að það muni standa óslitið til ársins 2022. En áætlunin byggist á því að svo verði. Um leið og eitthvert bakslag kemur í seglin er grundvöllur áætlunarinnar brostinn og ekki er gert ráð fyrir að afla nokkurra tekna því að öll útgjöld eiga jú að rúmast innan hagsveiflunnar. Þarna sjáum við svart á hvítu, í þessari ágætu umsögn óháðra aðila, að forsendur þessarar áætlunar ganga ekki upp. Mér finnst ekki nægjanlega vel á þessu tekið í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar, ef ég má segja það hér. Þá kem ég að ferðaþjónustunni sem ég boðaði að ég myndi ræða. Hér er lagt til að ferðaþjónusta verði færð úr neðra þrepi í efra þrep virðisaukaskattskerfisins og í kjölfarið verði efra þrepið lækkað; hún er sem sagt boðuð þessi skattalækkun sem ég vísaði hér til áðan. Tekjur af þessu eiga að nema 17,5 milljörðum á ársgrundvelli frá og með árinu 2019 en á móti kemur lækkun á efra þrepi sem er talin leiða til 13,5 milljarða lækkunar. Nettótekjuáhrif eiga að vera 4 milljarðar. Eðlilega var þessi breyting viðamest í umfjöllun efnahags- og viðskiptanefndar um málið. Auðvitað stingur þetta mann eftir þá miklu umræðu sem stóð hér allt síðasta kjörtímabil, um að stefnumótun skorti í ferðaþjónustu, okkar stærstu útflutningsatvinnugrein. Kallað var eftir stefnumótun allt það kjörtímabil. Sett var á laggirnar svokölluð Stjórnstöð ferðamála þar sem ætlunin var að móta hina sameiginlegu stefnu. Hún var að sjálfsögðu ekki kölluð til samráðs um þessa breytingu, það kom fram fyrir nefndinni. Bent var á að ekki lægi fyrir raunveruleg greining á áhrifum aðgerðarinnar á ferðaþjónustu, ferðamannafjölda, lengd dvalar ferðamanna, neyslu þeirra hér á landi. Það komu fram við þinglega meðferð ítrekaðar áhyggjur af því að þessi breyting gæti leitt til þess að dreifing ferðamanna um landið yrði önnur þó að það sé þó yfirlýst stefnumið stjórnvalda að dreifa ferðamönnum betur um landið og betur yfir árið. Mat fjármála- og efnahagsráðuneytisins á þeim áhrifum sem slík breyting hefur á verðlag, straum ferðamanna og styrkingu krónunnar er að þau séu óveruleg, það kemur fram í áætluninni. En engin greining er birt til stuðnings þeirri niðurstöðu. Þá kem ég aftur að því sem ég sagði áðan um nefndarálit meiri hlutans. Hér eru ýmis rök sett fram og svo kemur niðurstaða sem er ekki í neinum takti við rökin, eða að rökin eru sett fram en engar greiningar birtar sem styðja við rökin. Þessu er bara svona haldið fram. Auðvitað hljótum við hv. þingmenn að gera kröfu um að alvörugreiningar liggi á bak við svona vinnu. Að sjálfsögðu. Síðan þegar áætlunin hafði verið kynnt, og það vakti líka athygli mína, var farið að tala um að þetta væri í raun tæki til að draga úr fjölgun ferðamanna. Það fannst mér líka merkilegt. Því er haldið fram í áætluninni að þetta eigi ekki að hafa nein áhrif á fjölgun ferðamanna. En eftir að áætlunin kom fram, eftir að gagnrýnin byrjaði, kemur hæstv. fjármálaráðherra og segir: Ja, við erum nú að reyna að hafa stjórn á fjölgun ferðamanna. En samt sem áður stendur í áætluninni að þetta eigi ekki að hafa nein áhrif á hana. Er nema von að maður spyrji sig hvers lags vinnubrögð þetta séu. Tíminn líður hratt í þessari ræðu þannig að það er alveg ljóst, frú forseti, að ég þarf að setja mig aftur á mælendaskrá og bið bara strax um að það verði gert. Mér liggur mikið á hjarta um þessa áætlun. Ég velti fyrir mér hvort stjórnvöld ætli sér, úr því að þessari breytingu á virðisaukaskatti er ætlað að draga úr fjölgun ferðamanna, að halda áfram að eyða fullt af peningum í markaðsstarf á sviði ferðamála til að draga hingað fleiri ferðamenn. Mér finnst ekki standa steinn yfir steini í röksemdafærslu stjórnvalda fyrir þessari breytingu. Þar með er ég ekki að segja að ég sé í prinsippinu á móti henni. En að sjálfsögðu er ég hissa, eins og aðilar ferðaþjónustunnar, eftir að hafa verið á fundum með hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar sem lofuðu því, að minnsta kosti frá Sjálfstæðisflokknum og Viðreisn, að ekki yrði ráðist í slíkar breytingar nema að gríðarlega umfangsmiklu samráði höfðu við alla aðila. Að sjálfsögðu verður maður þá hissa á að sjá slíka breytingu lagða til. En svo virðist vera sem meiri hluti fjárlaganefndar sé á harðahlaupum frá þeim áherslum sem lagðar eru í áætluninni því að þau leggja til að þetta verði endurskoðað, að komugjöld verði tekin upp. Hæstv. forsætisráðherra kemur hér upp í gær og segir að kannski sé ástæða til að bíða með þetta og skoða aðeins betur og hæstv. fjármálaráðherra situr hér einn eftir. Eins og sagt hefur verið með mjög snjöllum hætti nú þegar hér í þinginu. Það er líka áhugavert, og kemur fram í umsögn fjármálaráðs, að ætlunin er að vinna þessa áætlun samkvæmt ákveðnum grunngildum. Ég nefndi hið mikla grunngildi gagnsæi. Fjármálaráð ræðir talsvert um það að ýmis önnur grunngildi séu líka hunsuð í þessari áætlun. Til að mynda er bent á að það að ráðast í slíkar skattbreytingar með skömmum fyrirvara og samráðslaust geti ekki verið til marks um „varfærni“ sem er eitt af þessum frægu grunngildum. Annað grunngildi er líka stöðugleikinn. Fjármálaráð segir að í ljósi þess að þessi breyting sé lögð til á sama tíma og boðuð séu ný bílastæðagjöld, hækkun gistináttagjalds og að stjórnvöld sitji hjá með hendur í skauti og horfi upp á landeigendur rukka ólöglega inn á náttúruverndarsvæði, og hreyfi hvorki legg né lið til að aðhafast í þeirri ólöglegu gjaldtöku, sé ekki með nokkru móti hægt að halda því fram að þessi áætlun uppfylli grunngildið um stöðugleika. Fjármálaráð telur að skattaleg meðferð ferðaþjónustu eigi að vera sambærileg við aðrar atvinnugreinar. Það er rétt að halda því til haga hér. En það setur spurningarmerki við tímasetninguna og þá tilhögun sem ég gagnrýndi hér í upphafi að lækka efra virðisaukaskattsþrepið beint í kjölfarið, sem er gríðarlega óskynsamleg aðgerð á þenslutímum í samfélaginu, beinlínis til þess fallin að ýta undir þenslu en ekki draga úr henni, og sú aðgerð flytji líka skattheimtuna af innlendri eftirspurn. Svo að vitnað sé beint í umsögn ráðsins, með leyfi forseta: „Sú sértæka aðgerð er líkleg til að ganga gegn grunngildinu um stöðugleika við þær efnahagsaðstæður sem nú ríkja.“ Ég vil nota tækifærið hér til að fagna hækkun kolefnisgjalds, svo að maður haldi því til haga sem maður er sammála. Vissulega þarf þetta gjald að vera mun hærra en nú er til þess að skila tilætluðum árangri í að stuðla að samdrætti í losun kolefnis. Ég lýsi þó ákveðnum áhyggjum af því að stefnumótun um græna skatta virðist vera mjög stutt á veg komin. Það hefur heldur ekki neitt samráð, virðist vera, verið haft um þessa hækkun frekar en aðrar skattbreytingar. En ég er sammála þessari stefnu og vil taka það fram hér. Rauður þráður í umsögn fjármálaráðs er að frekari gögn og greiningar vanti. Á það er bent, þegar kemur að umsögn um eignir og skuldir, að sundurliðuð gögn liggi ekki fyrir. Því er ekki hægt að fullyrða að stefna um þróun skulda skaði ekki sjálfbærni eða setji það gildi úr jafnvægi. Enn og aftur: Grunngildi sem eiga að lita alla þessa áætlun. Ekki liggur fyrir hvernig eigi að viðhalda gæðum eignasafns hins opinbera. Fjármál sveitarfélaga eru enn einn óvissuþáttur í fjármálaáætlun. Og enn og aftur er þar óskað eftir frekari greiningum og spurt hvort hin endanlegu afkomumarkmið sem á að mæla muni á endanum reynast á ábyrgð ríkisins. Gagnrýnt er í umsögn fjármálaráðs að algert ósamræmi sé í þeirri stefnumótun sem birtist í fjármálaáætlun og öðrum þeim stefnum sem við erum að samþykkja hér á Alþingi. Á það hefur verið bent að fjármálaáætlun sé dæmi um stefnumótun sem fari að ofan og niður en aðrar stefnur séu fremur unnar af botni og upp, ef svo má að orði komast. Þessar stefnur fari hreint ekki saman. Nærtækasta dæmið er samgönguáætlun sem er ekki í neinum takti við fjármálaáætlun. Ég hef ekki komist til að ræða skiptingu útgjalda eins og hún er hér en vil að lokum segja að þessi fjármálaáætlun byggist á því að hlutfall samneyslu af vergri landsframleiðslu fari lækkandi ár frá ári út áætlunartímann og endi undir meðaltali síðastliðinna 25 ára. Það, frú forseti, segir meira en mörg orð um þá stefnu sem hér er boðuð. Þessi fjármálaáætlun er ekki áætlun um að byggja upp, byggja upp í menntakerfinu, byggja upp í heilbrigðiskerfinu, byggja upp í velferðarsamfélaginu, byggja upp innviðina, innviðina sem voru orðið í síðustu kosningabaráttu og allir flokkar höfðu stór orð um að byggja ætti upp. Nei, núverandi ríkisstjórn er ekki reiðubúin til að afla tekna með sanngjörnum hætti til að standa undir þeirri nauðsynlegu uppbyggingu sem þarf að ráðast í. Núverandi ríkisstjórn ætlar ekki að hlusta á þá 86.500 Íslendinga sem skrifuðu undir skýra áskorun til okkar stjórnmálamanna um að hlutfall til heilbrigðismála af vergri landsframleiðslu ætti að fara upp á við. Núverandi ríkisstjórn er ekki til í að standa við loforð síðustu ríkisstjórnar um að hagræðing sem yrði í framhaldsskólakerfinu ætti að skila sér inn í skólana til að bæta skólastarfið. Núverandi ríkisstjórn ætlar ekki að standa við [[Forseti hringir.]]samþykkta stefnu Vísinda- og tækniráðs um fjármögnun háskóla. Núverandi ríkisstjórn er með framtíðarsýn sem ég kvitta ekki upp á í þessari fjármálaáætlun og ég vona að hún verði felld hér á þinginu.
Frú forseti. Þetta nefndarálit er dálítið óvænt tilbrigði við glæpasögu. Gefið er í skyn strax í upphafi að hér hafi verið framinn glæpur. Svo er það stutt mörgum rökum eftir því sem maður les lengra. En svo er klippt út á síðustu blaðsíðu, blaðsíðu 19 - að það hafi ekki verið neinn glæpur. Hér segir nefnilega, frú forseti: „Þessi fjármálaáætlun ber þess merki að nýr meiri hluti hefur ekki haft nægan tíma til að undirbúa og útfæra fjármálaáætlun næstu ára.“ Síðan: „Langt er í land til að hægt sé að segja að verklag og vinna við hina nýju umgjörð sé ásættanleg en framfarir eru sannarlega miklar ...“ Og: „Ríkisstjórnin hefur því haft mjög stuttan tíma til að undirbúa málið og ber það þess nokkur merki ...“ Síðan er það rökstutt. Mig langar að spyrja bókmenntafræðinginn: Finnst þér ekki skrýtin ályktun sem dregin er í lokin að það beri að styðja þetta plagg eftir allt sem á undan er gengið?
Frú forseti. Þetta er einmitt það sem ég hef verið að furða mig á við lestur nefndarálits meiri hlutans. Vinnulag er gagnrýnt, bæði af hálfu fjármálaráðuneytis og Alþingis. Ítrekað bent á að tíminn hafi verið of skammur, að það sé í raun og veru ekkert hægt að gera til þess að sinna þessum málum almennilega. Tekið er undir gagnrýni um að hagspárgerð sé einsleit, að hún byggist á einsleitum líkönum. Ef ég ætti að taka þetta nefndarálit út frá glæpasögunni, sem hv. þingmaður spyr hér sérstaklega um, myndi ég segja að þetta kallaðist, með leyfi forseta, þó að þingmálið sé íslenska, svokallað „red herring“, eða falskar vísbendingar. Þetta nefndarálit er fullt af fölskum vísbendingum sem leiða til niðurstöðu þvert á það sem lesandi heldur út frá lestri nefndarálitsins. Ég hefði satt að segja talið, eftir að hafa lesið nefndarálitið, að niðurstaðan væri augljóslega sú að meiri hluti fjárlaganefndar legði til umtalsverðar breytingar eða hreinlega að málinu yrði vísað aftur til ríkisstjórnar.
Frú forseti. Niðurstaðan kom mér líka á óvart eftir að hafa lesið þetta. Þetta var svona eins og að lesa ræðu eftir fyrrverandi forseta lýðveldisins. Það var slegið í og úr. [[Hlátur í þingsal.]]En hv. þm. Haraldur Benediktsson sagði áðan að umdeildasta atriði þessarar fjármálaáætlunar væri hækkun á virðisauka. Það er vissulega umdeilt. En tekur hv. þingmaður undir það með mér að komið hafi ábendingar úr heilbrigðisgeiranum, frá skólasamfélaginu, og að byggðir landsins hafi bent á að vegir væru að grotna niður? Eða er það eitthvað sem ég hef ekki skynjað rétt?
Frú forseti. Nú erum við komin inn á annað fagsvið sem er ekki mitt sérsvið, en það er sálfræðin, sem ég held að hafi ráðið för hjá hv. þm. Haraldi Benediktssyni þegar hann sagði að hækkunin á ferðaþjónustunni væri það umdeildasta, að færa hana upp í efra þrep virðisaukaskattskerfisins. Þegar það er vandamál heima hjá manni á maður það til að svara út frá því vandamáli, jafnvel fara að verja það þó að enginn sé að spyrja um það. Svar hv. þm. Haraldar Benediktssonar segir okkur það eitt að það er vandamál á ríkisstjórnarheimilinu þegar kemur að því að færa ferðaþjónustuna upp um virðisaukaskattsþrep því að þau eru ekki sammála. Þau samþykktu að leggja hér fram áætlun sem síðan er bullandi ósætti um. Að sjálfsögðu, og það sagði ég í ræðu minni þó að ég hafi beint sjónum að tekjuhliðinni, eru stóru ágreiningsmálin að mínu viti málin sem við ræddum einmitt svo mikið fyrir kosningar; heilbrigðismálin, sem voru mál málanna, skólamálin. Við horfum upp á þrengingar bæði á framhaldsskólastigi og háskólastigi. [[Forseti hringir.]]Og húsnæðismálin, sem ég náði ekki að nefna og ætla að nefna í næstu ræðu. Það er gríðarlegur ágreiningur um þessa stóru útgjaldaþætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur kærlega fyrir mjög skemmtilega og innihaldsríka ræðu og er hér með nokkrar spurningar. Það sem ég stoppa svolítið við, í fyrsta lagi, er að í umsögn meiri hlutans er talað um að skammur tími hafi verið til að vinna þessa fjármálaáætlun; það er svona vælutónn í meiri hlutanum um það. Ég verð að segja að það kemur mér töluvert á óvart. Ég veit ekki betur en að meginþorri þeirra þingmanna sem sitja í ríkisstjórn hafi verið í ríkisstjórn á síðasta kjörtímabili, hafi unnið lögin um opinber fjármál og komið að vinnslu síðustu fjármálaáætlunar sem var lögð fram. Er það ekki mat þingmannsins að nægur tími og næg þekking hefði átta að vera innan stjórnarmeirihlutans til að leggja fram vandaðra plagg en það sem við ræðum hér?
Frú forseti. Það er rétt, sem hv. þingmaður segir, og ég þakka henni andsvarið. Mikið er rætt um tímaskort í þessu öllu saman. En er vandamálið ekki tvíþætt? Tíminn er, held ég, ekki vandinn; ég er sammála hv. þingmanni um það. Vandamálið er að plaggið er lagt fram án þess að það hafi verið nægjanlega reifað í stjórnarflokkunum. Ágreiningurinn, sem augljóslega er um þessa áætlun innan ríkisstjórnarinnar, kemur fram eftir að plaggið hefur verið lagt fram. Þá er auðvelt að benda á tímaskort og eitthvað annað til að dreifa athyglinni frá því. Og hins vegar er það, sem ég tel raunar að við þurfum að skoða, sem lýtur að hinum efnahagslegu forsendum. Við sjáum í umsögn fjármálaráðs að við þurfum að hafa betri umbúnað um þessa áætlun og sjá til þess að fullnægjandi greiningartæki séu til staðar. Það er eiginlega ekki hægt að bjóða okkur upp á að afgreiða plagg sem er þannig gert að [[Forseti hringir.]]nánast allar forsendurnar fyrir því eru dregnar í efa í umsögn ráðsins sem fjallar um málið. Ég held að málið snúist ekki um tíma, ég held að það snúist um allt aðra þætti, frú forseti.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Annað sem ég vildi gjarnan fá þingmanninn til að svara snýr að því þegar flokkar voru að tala saman þvers og kruss í tengslum við stjórnarmyndunarviðræður. Það var skilningur minn að ein af meginástæðum fyrir því að ekki náðist að mynda stjórn undir forystu hv. þingmanns hafi verið áhersla Viðreisnar á að hækka ekki skatta. Það mætti alls ekki fara í hækkun á sköttum. Ég verð að fá að spyrja þingmanninn hvort það sé rétt. Þá er einkennilegt að sjá síðan hæstv. fjármálaráðherra snúa sér við með engum fyrirvara, engu samráði, engri faglegri vinnu, og leggja til að skatti sé skellt á þvert á það sem hann sagði í kosningabaráttunni og eftir kosningar líka.
Frú forseti. Eins og ég sagði áðan í ræðu minni var uppbygging innviða stóra kosningamálið. Það var það sem bar langtum hæst í allri kosningabaráttunni hjá öllum flokkum. Það voru fyrirætlanir um hvernig ætti að standa að uppbyggingu í heilbrigðismálum, í skólamálum, í samgöngum - um þetta vorum við öll rukkuð. Það er alveg óhætt að segja að flokkarnir töluðu einu máli. Ég sat á fundum þar sem allir flokkar tóku undir að það væri að sjálfsögðu lykilatriði að ná markmiðum OECD í háskólafjármögnun og meðaltali Norðurlandanna. Ég sat á fundum þar sem allir flokkar tóku undir ákveðin markmið í heilbrigðismálum. Hv. þingmaður spyr um stjórnarmyndunarviðræður. Mér finnst fara best á því að þar tali ég fyrir minn flokk. Við í Vinstri grænum vorum allan tímann með augun opin fyrir því, fyrir og eftir kosningar, að til þess að geta staðið við þær væntingar sem við vöktum í kosningabaráttunni þyrfti að afla tekna. Við vildum gera það með sanngjörnum hætti [[Forseti hringir.]]og leggja auknar álögur á þá sem mestan auðinn eiga eins og ég kom að í ræðu minni. Það var okkar forsenda. Um hana voru ekki allir sammála.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir ræðuna. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar kemur fram að aukning til heilbrigðismála eigi að vera 23%. Jafnframt kemur fram, þegar maður skoðar umrædda ríkisfjármálaáætlun, að þar er rekstrarkostnaði og stofnkostnaði blandað saman. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi ekki áhyggjur af því eins og ég að við mætum ekki þeirri þörf sem til staðar er í uppbyggingu innviða í heilbrigðismálum og hvort hún hafi ekki áhyggjur af að þessum þáttum sé blandað saman. Ég spyr líka hvort hún sé ekki sammála mér um að þetta gefi afar skakka mynd af stöðu mála og því sem verið er að leggja inn í málaflokkinn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er hluti af því sem ég tel að geri þessa áætlun ógagnsæja. Hv. þingmaður nefnir heilbrigðismálin. Við erum til að mynda með framlög til sjúkrahúsþjónustu en þegar rýnt er í þau kemur á daginn að stærstur hluti þeirra snýst um byggingu nýs spítala. Nú er ég mjög fylgjandi byggingu nýs spítala, ég tek það fram. En þá þurfum við að spyrja: Hvað fer þá í raunaukningu í rekstri? Þá koma allt aðrar tölur í ljós eða 338 milljónir í raunaukningu til almenns reksturs á árinu 2018 frá því sem er á yfirstandandi ári sem er langt frá því að mæta því sem til að mynda Landspítalinn hefur bent á að sé uppsöfnuð þörf til rekstrar og tækjakaupa og annars stofnkostnaðar. Ég spyr mig hvort það sé ástæðan fyrir því að meiri hluti fjárlaganefndar leggur til að skipuð verði einhvers konar pólitísk stjórn yfir Landspítalann. Er það vegna þess að stjórnendur spítalans hafa verið jafn öflugir og raun ber vitni við að benda á þá stöðu sem er á spítalanum?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir svarið. Ég tek undir orð hv. þingmanns um að það er afar mikið ógagnsæi í þeirri ríkisfjármálaáætlun sem við ræðum hér. Ég tek undir það sem hv. þingmaður segir jafnframt um að í nýafstaðinni kosningabaráttu hafi allir flokkar talað um mikilvægi innviðauppbyggingar. En maður sér þess ekki stað í þessari ríkisfjármálaáætlun að fara eigi í þá innviðauppbyggingu sem talað var um. Mig langar að spyrja hv. þingmann hver afstaða hennar sé til þess sem kemur fram í umsögn okkar hv. þingmanna Framsóknarflokksins um að það þyrfti jafnvel að vera 1% aðhaldskrafa í staðinn fyrir 1,5% en það gæti gefið 10–12 milljarða aukalega í ríkissjóð. Ég spyr hvernig henni lítist á að örlítið yrði hægt á niðurgreiðslu skulda, sem er þó afar mikilvæg, til þess að við höfum svigrúm til innviðauppbyggingar sem svo sannarlega er þörf á.
Herra forseti. Megináherslan í málflutningi okkar í Vinstri grænum hefur verið að styrkja tekjustofnana og að það sé eðlilegt að við gerum ráð fyrir tilteknum afgangi. Ríkissjóður er ekki excel-skjal. Ríkissjóður snýst um samfélagið sem við byggjum. Alveg eins og í hefðbundnu heimilisbókhaldi leggur maður fyrir þegar maður getur en maður sparar það ekki að kaupa mat handa börnunum. Okkar áætlanir gera ráð fyrir eðlilegum afgangi á ríkissjóði og að við styrkjum tekjustofnana en að sjálfsögðu þurfum við að meta það út frá þörfinni. Hv. þingmaður spyr líka um niðurgreiðslu á skuldum. Ég velti því upp, og við í VG: Byggir þessi áætlun á traustum grunni? Þarna er líka gert ráð fyrir umtalsverðri sölu eigna til að hraða niðurgreiðslu skulda, sem miklar blikur eru á lofti um hvort það gangi yfir höfuð eftir. Ég held að við þurfum líka að vera dálítið raunsæ í því. [[Forseti hringir.]]Það dugir ekki bara að setja góð og göfug markmið á blað. Við þurfum líka að vera raunsæ í því hvernig við ætlum að ná þeim markmiðum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Ég get tekið undir lokaorðin þar, ég vona að þessi áætlun verði felld í þinginu. Við Framsóknarmenn vorum í ríkisstjórn á síðasta kjörtímabili og lögðum fram fjármálaáætlun sem hv. þingmaður gagnrýndi nú allnokkuð á sínum tíma. Ég hjó eftir því í máli hv. þingmanns þar sem vísað var til þeirrar ágætu fjármálaáætlunar, þar sem þó var von um að framhaldsskólanum yrði gefinn möguleiki á að fá ávinninginn af styttingu starfstímans og þá fjármuni sem þar munu sparast. Þeir virðast vera horfnir nú þegar Viðreisn og Björt framtíð eru komin í samstarf við sama flokk. Það sama á við um stefnu í Vísinda- og tækniráði og reyndar á fleiri stöðum. Þetta er kannski dæmi um að það skiptir máli hverjir stjórna og hvaða sýn flokkar hafa. Ég vildi heyra álit hv. þingmanns á því. [[Forseti hringir.]]Við Framsóknarmenn höfum lagt áherslu á það. Mig langar jafnframt að heyra hvert álit hv. þingmanns er á því hvað sé alvarlegast í fjármálaáætluninni eða hvað stendur ekki í henni.
Herra forseti. Hv. þingmaður nefnir síðustu fjármálaáætlun sem samþykkt var í ágúst hjá síðustu ríkisstjórn. Ég hef aðeins verið að gera þá áætlun að umtalsefni sérstaklega í málefnum framhaldsskólans. Ég var ekki sammála þeirri ákvörðun að stytta framhaldsskólann flatt í þrjú ár. Mér fannst eðlilegt að við fylgdum anda framhaldsskólalaga frá árinu 2008 um frelsi í framhaldsskólakerfinu, að skólarnir hefðu ákveðið svigrúm til að móta sér sína sérstöðu. Mér fannst þessi ákvörðun sveigja skólakerfið í átt til aukinnar miðstýringar. En gott og vel. Þáverandi hæstv. ráðherra sagði: Af þessu verður hagræðing og hún á að skila sér. Og hún skilaði sér í síðustu fjármálaáætlun. Svo rækilega að það munar um þann 1 milljarð og 447 milljónir sem við horfum núna upp á að framlög til framhaldsskólanna lækki um á árinu 2021 en frá síðustu áætlun. Hv. þingmaður spyr hvað sé alvarlegt, ég þarf kannski að koma að því í seinna andsvari. Ég hef mjög miklar áhyggjur af því hversu metnaðarlítil þessi áætlun er þegar kemur að menntamálum þar sem tækifærin eru fyrir framtíðina. [[Forseti hringir.]]Hér tala hæstv. ráðherrar um að það sé bara heilbrigt að fækka aðeins þeim sem eru í námi. Bíddu, hvers konar sóknarhugur er þetta eiginlega, herra forseti?
Virðulegi forseti. Þetta er það sama og ég hafði tekið eftir, stefnuleysi, metnaðarleysi í menntamálum og eins í málefnum er varða nýsköpun og rannsóknir, sem birtist m.a. í því að áður var forsætisráðherra í forsvari fyrir Vísinda- og tækniráð. Hann er það ekki lengur. Það er vísbending um að þessi ríkisstjórn hafi engan sérstakan áhuga á þeim málaflokki. En það sem ég hef haft mestar áhyggjur af, fyrir utan að það er sýnilegt metnaðarleysi í málaflokki sem skiptir framtíðina hvað mestu máli, er að ríkisstjórnin segist leggja allar sínar áherslur á heilbrigðismálin. En aukningin er sáralítil og stendur hvergi nærri undir þeim væntingum sem þar eru. Í samgöngumálum skila menn bara auðu. Ríkisstjórn sem segist ekki vera tilbúin að hækka skatta ætlar samt sem áður að hækka skatta á þá sem keyra um vegina, [[Forseti hringir.]]til þess að fjármagna vegaframkvæmdir, reyndar hér á suðvesturhorninu en ekki úti um land, sem væri kannski betra tækifæri. Mér finnst alvarlegast í þessari fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar að þar birtist athafna- og metnaðarleysi [[Forseti hringir.]]til að bregðast við þeim vanda sem uppi er í samfélaginu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þá komum við að því sem hv. þingmaður nefndi hér áðan. Þessi áætlun segir ekkert um það sem á að gera til þess að þó verði hægt að ráðast í einhverja uppbyggingu. Það er athyglisvert að hlusta á hæstv. samgönguráðherra sem talar eins og honum sé nauðugur einn kostur að fara að setja á veggjöld. Honum er það ekkert nauðugur kostur. Það eru pólitískar ákvarðanir á bak við það sem birtast í fjármálaáætluninni þar sem ekki má hækka skatta, það á meira að segja að lækka þá inn í þensluna. Í staðinn á að fara að skattleggja þá sem keyra um vegina með gjaldtöku. Þetta eru nákvæmlega sömu rökin og við höfum áður heyrt með gjaldtöku í öðrum geirum, varðandi sjúklinga, í skólamálum og hvað það er. Hér er verið að taka pólitískar ákvarðanir. Ég nefndi áðan skólamálin. Það er villandi framsetning þegar við horfum á framlög til háskólanna að þar er í fyrsta lagi einkum um að ræða byggingu, raunaukningin er mjög lítil. Ég lýsi [[Forseti hringir.]]áhyggjum af því hversu mikið metnaðarleysi felst í því að stefna beinlínis að því að fækka háskólanemum og færa málefni Vísinda- og tækniráðs undan forsætisráðuneytinu því að vísindi eiga greinilega ekki að vera miðlæg í því Íslandi sem þessi ríkisstjórn vill byggja til framtíðar. Það eru skilaboðin sem verið er að senda.
Hæstv. forseti. Við ræðum ríkisfjármálaáætlun núverandi ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar. Ég ætla á þeim tíma sem ég hef í ræðu að reifa örlítið þá umsögn sem 2. minni hluti velferðarnefndar skilaði um ríkisfjármálaáætlunina eftir efnislega vinnslu velferðarnefndar um málið. Sú umsögn byrjaði á örlitlum almennum inngangi þar sem ég, hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir, sem skrifaði undir þetta plagg sem fulltrúi 2. minni hluta, rita: Annar minni hluti velferðarnefndar tekur undir að mörg góð markmið séu sett fram í ríkisfjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022. Hins vegar vantar gagnsæi í áætlunina og nær ómögulegt sé að átta sig á hvaða fjármagn er áætlað til þeirra markmiða sem sett eru fram. Einnig er stofnkostnaði og rekstrarkostnaði víða blandað saman og gefur það mjög skakka mynd af stöðu mála. Annar minni hluti gagnrýnir þá miklu aðhaldskröfu sem sett er fram í fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022 en nú er aðhaldskrafan 1,5%. Í ríkisstjórnartíð Framsóknarflokksins var lagt til að aðhaldskrafan væri 1% afgangur af fjárlögum og leggur 2. minni hluti það því til að aðhaldskrafan verði lækkuð um 0,5%. Samkvæmt greiningum okkar ætti það að geta skilað ríkissjóði um 10–12 milljörðum kr. aukalega á ári. Þetta leggjum við í 2. minni hluta velferðarnefndar áherslu á því að eins og fram hefur komið í ræðum í dag var það mikil áhersla hjá öllum flokkum sem nú eiga sæti á Alþingi í nýafstaðinni kosningabaráttu að auka við uppbyggingu innviða í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu, samgöngum og víða annars staðar. Síðan eru mjög margir málaflokkar undir í þeim ríkisfjármálahluta sem tilheyrir velferðarnefnd. Ég veit ekki hvað ég næ að fara yfir en við skulum alla vega byrja. Fyrst er það sjúkrahúsþjónustan. Undir þetta málefnasvið falla sérhæfð sjúkrahúsþjónusta, almenn sjúkrahúsþjónusta og erlend sjúkrahúsþjónusta. Samkvæmt ríkisfjármálaáætlun er gert ráð fyrir að framlög til málefnasviðsins aukist um 23%, ef ég man rétt. Inni í þeirri upphæð er gert ráð fyrir allnokkrum kostnaði við byggingu á nýjum Landspítala en stór hluti af byggingu hans fer fram á tímabili ríkisfjármálaáætlunarinnar. Inni í þeirri upphæð eru jafnframt útgjöld til tækjakaupa, átak til að stytta biðlista og mönnun á spítalanum. Auk þessa er sett fjármagn til reksturs á jáeindaskanna, göngudeildar BUGL, brjóstamiðstöðvar og rekstur útskriftardeildar fyrir aldraða. Þetta eru afar góð og göfug markmið og flott verkefni sem lagt er til að farið verði í. En eins og ég hef komið að í ræðu minni er stofnkostnaði og rekstrarkostnaði blandað saman. Það er ekki gagnsæi, sérstaklega ekki í þeim hluta sem snýr að heilbrigðismálunum. Þar er mjög erfitt að greina hvernig eigi að ná þessum markmiðum. Í umsögn Landspítala um fjármálaáætlun kemur fram að það vanti um 10 milljarða kr. til rekstrar og nauðsynlegra tækjakaupa og annars stofnkostnaðar á spítalanum. Þar er miðað við mat Landspítala á uppsafnaðri viðbótarfjárþörf spítalans sem velferðarráðuneytið kallaði eftir þegar fjármálaáætlunin var í vinnslu innan ráðuneytisins. Ef umrædd fjármálaáætlun verður samþykkt óbreytt telja forsvarsmenn Landspítala að skera þurfi niður kostnað á innlendum sjúkrahúsum um u.þ.b. 5 milljarða kr. á tímabili áætlunarinnar miðað við ný verkefni sem tilgreind eru í áætluninni en óbreytta starfsemi að öðru leyti. Samkvæmt forsvarsmönnum Landspítala þýðir þetta að það viðbótarfjármagn sem lagt er til í áætluninni virðist að verulegu leyti fengið með því að fella niður fjármögnun ýmissa verkefna sem nú þegar eru til staðar og verða áfram til staðar. Auk þessa eru sum þessara nýju verkefna sem ríkisfjármálaáætlunin felur í sér aðeins fjármögnuð að hluta. Má þar m.a. nefna að hvergi er gert ráð fyrir tækjakaupum vegna nýbygginga við Hringbraut né nauðsynlegri endurgerð á eldri húsum spítalans. Hvort tveggja er forsenda þess að nýr meðferðarkjarni og rannsóknarhús verði tilbúin árið 2023 eins og lögð er áhersla á í fjármálaáætluninni. Nú hef ég ekki fengið þær tölur staðfestar sem við fengum upplýsingar um, að það vanti um 12–13 milljarða til að ljúka byggingu á nýjum Landspítala og um 7 milljarða til að ljúka endurbótum á gömlu húsnæði. En maður er verulega hugsi ef það er staðan að 13 milljarða vanti í að klára spítalann og 7 milljarða vanti til að ljúka endurbótum á gömlu húsnæði við Hringbraut. Síðan er það Sjúkrahúsið á Akureyri. Í umsögn þeirra kemur fram að takmörkuð raunaukning sé á framlögum til að mæta þörf fyrir aukna þjónustu og nauðsynlega uppbyggingu á þjónustu innan sjúkrahúsanna. Samkvæmt umsögn þeirra er raunaukning til málefnasviðs 23, þ.e. sjúkrahúsþjónusta sem við ræðum hér, aðeins 338 millj. kr. á tímabili áætlunarinnar. Inni í þeirri upphæð sé innifalin aukning til rekstrar og stofnkostnaðar og því vandséð hvernig komið verði til móts við aukningu í þjónustu og þróun sjúkrahússtarfseminnar. Ég verð að segja að það er mjög alvarlegt þegar Alþingi fær ekki upplýsingar um hvernig ákveðin markmið með þessari áætlun eru fjármögnuð. Í umsögn frá Sjúkrahúsinu á Akureyri kemur fram að árleg þörf á næstu árum, miðað við sambærilega aukningu á starfsemi spítalans og undanfarin fimm ár, sé á bilinu 3–4%. Þar af sé árlegur viðbótarrekstrarkostnaður vegna aukinnar eftirspurnar eftir þjónustu ríflega 370 milljónir. Má þar m.a. nefna rekstur skurðdeildarþjónustu, göngudeildarþjónustu og geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og unglinga. Einnig má nefna átak til að fjölga læknum og fjármögnun kjarasamninga. Við í Framsóknarflokknum, sem erum 2. minni hluti velferðarnefndar, tökum undir áhyggjur forsvarsmanna Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri um vanfjármögnun til málefnasviðsins sjúkrahúsþjónustu og gagnrýnum harkalega það mikla ógagnsæi sem þessi ríkisfjármálaáætlun felur í sér og einnig að stofn- og rekstrarkostnaði sé blandað saman. Það gefur afar skakka mynd af stöðu mála. Við höfum orðið fyrir vonbrigðum með hversu lítil raunaukning er á fjármunum inn í málefnasviðið. Við leggjum mikla áherslu á að fjárframlög til málaflokksins verði endurskoðuð til að koma til móts við umsagnir fagaðila. Okkur finnst vandséð miðað við það fjármagn sem lagt er til málaflokksins að ríkisstjórninni takist að létta álagi af starfsfólki spítalanna og bæta aðbúnað starfsfólks og sjúklinga. Það er skoðun 2. minni hluta velferðarnefndar að þetta séu mikil vonbrigði miðað við stefnu ríkisstjórnarflokkanna í aðdraganda síðustu alþingiskosninga. Tíminn líður hratt og ég er búin með eitt málefnasvið af mörgum innan velferðarnefndar. Mér sýnist strax stefna í að maður þurfi að fara í aðra ræðu á eftir. En það er best að nýta alla vega þann tíma sem eftir er. Það er þá heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa. Þarna er auðvitað heilsugæslan okkar, þarna er sérfræðiþjónusta og hjúkrun, sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun, talþjálfun og sjúkraflutningar. Þarna komum við aftur að sama málinu. Samkvæmt fjármálaætlun er gert ráð fyrir að framlög til málefnasviðsins aukist um 11,5 milljarða kr. á gildistíma áætlunarinnar. Þar eru 2 milljarðar kr. vegna samnings við sérfræðilækna, kostnaður við að draga enn frekar úr greiðsluþátttöku sjúklinga er rúmir 3 milljarðar kr. Síðan eru markmiðin góð um að efla heilsugæslu í landinu, fjölga sálfræðingum og geðheilsuteymum og styrkja þverfaglega þjónustu heilsugæslunnar. Við komum aftur að því að hér er rekstrarkostnaði og stofnkostnaði blandað saman. Hér á að fara í uppbyggingu á heilsugæslustöðvum á höfuðborgarsvæðinu þannig að sú aukning sem talin er í prósentum til þessa málaflokks inniheldur byggingu á heilsugæslustöðvum og að setja þær á fót. Í umsögn okkar Framsóknarmanna um þetta málefnasvið kemur fram að við verðum að rifja upp það sem við unnum m.a. að á síðasta kjörtímabili. Við komum aðeins inn á það hér. Á síðasta kjörtímabili náðist gríðarlega mikilvægur áfangi í þverpólitískri sátt innan velferðarnefndar þingsins um að lækka greiðsluþátttöku sjúklinga í heilbrigðiskerfinu. Sáttin sem náðist í hv. velferðarnefnd Alþingis snerist um 50.000 kr. hámarksþak fyrir hinn almenna borgara en rúmar 33.000 kr. fyrir börn, aldraða og öryrkja. Þegar þessi lög taka síðan gildi 1. maí 2017, fyrir um að verða mánuði síðan, standast ekki samþykktir þingsins og það finnst okkur með öllu óásættanlegt. Ný lög eru á þann veg að hámarksþakið geti orðið í ákveðnum tilvikum um 70.000 kr. en 46.000 kr. á ári fyrir börn, aldraða og öryrkja. 2. minni hluti velferðarnefndar leggur áherslu á að þetta eru ekki þær upphæðir sem þverpólitísk sátt náðist um á síðasta kjörtímabili og leggur því mikla áherslu á að hámarksþak sjúkratryggðra í heilbrigðiskerfinu verði til samræmis við þverpólitíska sátt velferðarnefndar og samþykktir Alþingis sumarið 2016. Áður en ég segi meira varðandi þetta: Síðan voru fjárlög samþykkt, og samþykkt í nokkurs konar sátt, þar sem allir voru svona hæfilega óánægðir eða ánægðir með það sem þar náðist fram. Þetta var m.a. til þess, og það var talað um það í ræðum, að ný ríkisstjórn yrði að bregðast við þar sem vantaði fjármagn. Við í Framsóknarflokknum leggjum áherslu á að á árinu 2018 verði næstu skref stigin í átt að betra greiðsluþátttökukerfi. Við leggjum mjög mikla áherslu á að gerð verði tímasett og raunhæf áætlun á gildistíma ríkisfjármálaáætlunar um hvernig tannlækningar, sálfræðikostnaður og aukinn stuðningur vegna ferðakostnaðar sjúklinga verði felldur undir greiðsluþátttökukerfið. Við leggjum einnig mikla áherslu á að tímasett verði hvenær greiðsluþátttökukerfi lyfja- og heilbrigðiskostnaðar renni saman í eitt sanngjarnara greiðsluþátttökukerfi. Mikilvægt er að allar þessar aðgerðir séu kostnaðargreindar og að fullu fjármagnaðar. Ef við horfum í ríkisfjármálaáætlunina kemur fram að það eru þarna rúmir 3 milljarðar, sem er vel, en það kemur ekkert fram um hvernig eigi að nýta þá fjármuni. Það á að sjá hvernig reynsla af innleiðingu nýs kerfis gengur fyrir sig en það er mjög mikilvægt að við fáum að sjá hver næstu skref eru. Síðan kemur fram í umsögn okkar Framsóknarmanna í velferðarnefnd að samkvæmt nýjum lögum um sjúkratryggingar og þjónustustýringu er heilsugæslan fyrsti viðkomustaður sjúklinga. Í efnislegri vinnslu málsins hjá velferðarnefnd síðasta sumar komu upp áhyggjur um hvort heilsugæslan væri tilbúin undir þetta veigamikla hlutverk, upp á mönnun og þjónustu að gera. Við vinnslu málsins var ákveðið að leggja aukafjármagn, 300–400 milljónir, til heilsugæslunnar til að styrkja hana í þessu hlutverki og var það gert. Hins vegar þarf að gera enn betur í fjármögnun til heilsugæslunnar ef þetta nýja hlutverk hennar á að ganga upp. 2. minni hluti leggur mikla áherslu á að horft sé til heilsugæslunnar á landsvísu og hvernig eigi að efla hana upp á menntun og mönnun á heilbrigðisstarfsfólki innan heilsugæslunnar. Við höfum líklega öll orðið vör við að það snýst kannski ekki allt um fjármagn innan heilsugæslunnar heldur snýst þetta líka, ef maður horfir á landsbyggðina, um að oft er erfitt að fá heilbrigðisstarfsfólk til starfa sem er tilbúið til að starfa án þess að vera verktakar og festa sig þar. Sem hvati að því að fá fólk sem er tilbúið til að festa sig sem lækna eða heilbrigðisstarfsfólk leggjum við til að skoðað verði hvatakerfi í gegnum námslánakerfið, að horft verði á að t.d. heilbrigðisstarfsfólk sem ræður sig til starfa á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni geti fengið afslátt af námslánum festi það sig í X langan tíma, til þess að reyna að manna betur þau svæði þar sem skortur er á fólki. Í þessum hluta eins og í sjúkrahúsþjónustuhlutanum gagnrýnum við harkalega að stofnkostnaði og rekstrarkostnaði á málasviði heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa sé blandað saman. Það gefi skakka mynd af stöðu mála. Eins og ég nefndi áðan er m.a. bygging heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu blandað saman við rekstrarkostnað þessara heilbrigðisstofnana. Næst er það hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta, málefnasvið 25. Undir þetta falla hjúkrunar- og dvalarrými. Samkvæmt fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að framlög til málefnasviðsins aukist um 4,9 milljarða og að reist verði fimm ný hjúkrunarheimili á gildistíma áætlunarinnar. Það er mjög vel. Á bls. 68 í ríkisfjármálaáætluninni kemur fram að þetta verði samtals 319 rými, þar af 261 ný, en á bls. 306 í sömu áætlun kemur fram að fjölga eigi hjúkrunarrýmum um 292. Hér er ekki samræmi innan sömu áætlunar og það er óásættanlegt að misvísandi skilaboð séu um hvert skuli stefna. Við teljum að sama hvor talan er rétt sé það fjarri því að mæta eftirspurn á næstu árum, m.a. vegna fjölgunar aldraðra og þeim fráflæðisvanda sem er til staðar. Við hvetjum til þess að þetta verði endurskoðað. Einnig kallar 2. minni hluti eftir upplýsingum um hvernig þeim 700 milljónum sem samþykktar voru í fjárlögum Alþingis fyrir árið 2017 hefur verið skipt eða eigi að skipta niður á dvalar- og hjúkrunarheimili landsins og ítrekar mikilvægi þess að Alþingi fái slíkar upplýsingar. Við leggjum áherslu á að horft sé til umönnunarþarfar á dvalar- og hjúkrunarheimilum og þau fái greiðslur í samræmi við þá þjónustu sem þau veita. Þarna eigum við við það að við erum með gríðarlega mörg heimili í landinu þar sem hjúkrunarþörfin er mikil og þau eru með mikið af hjúkrunarrýmum og sinna einstaklingum sem eru með hjúkrunarrými en fá aðeins greitt fyrir dvalarrými. Það er mjög mikilvægt að það sé áætlun um hvernig eigi að vinna í því að koma til móts við þá stöðu heimilanna. Ég ætla að nota þær tvær mínútur sem eftir eru í að ræða þörf á innviðauppbyggingu í landinu. Hún snýr ekki eingöngu að heilbrigðisþjónustunni heldur samgöngukerfinu, menntakerfinu, heilbrigðishlutanum, velferðarhlutanum og ýmsum öðrum þáttum. Eins og við höfum komið inn á, hv. þingmenn sem höfum talað, þá töluðu allir flokkar í aðdraganda kosninga um að mikil þörf væri á að bregðast við þessari innviðauppbyggingu. Eins og ég sagði í upphafi ræðunnar teljum við Framsóknarmenn þann ramma of þröngan sem gefinn er til að bregðast við þeirri þörf sem er. Þess vegna leggjum við til að aðhaldskrafan verði minni en hún er, verði lækkuð um hálft prósent, sem á að geta skilað okkur auknum tekjum. Við leggjum jafnframt til að skoðað verði hvort hægt sé að hægja á niðurgreiðslu skulda og gefa þá frekar í innviðauppbygginguna í landinu. Það er svo sannarlega þörf á. Það sjáum við öll. Eins og ég sagði í byrjun eru mörg mjög góð markmið sett fram en það er erfitt að átta sig nákvæmlega á því hvernig það á að fjármagna þau. Ef ég tala fyrir okkur, eða mig, sem á sæti í hv. velferðarnefnd Alþingis, er ógagnsæið sérstaklega í þeim hluta sem snýr að heilbrigðismálum. Það er þó aðeins meira sundurliðað sem snýr að velferðarráðuneytinu. Það var kallað eftir upplýsingum, betri sundurliðun um heilbrigðissviðið, en þær fengust því miður ekki. Í lokaorðum 2. minni hluta velferðarnefndar er lagt til að ríkisfjármálaáætlun ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar verði hafnað. Auka þarf fjármagn til mikilvægrar innviðauppbyggingar eins og fjallað hefur verið um í þessari greinargerð. Líkt og ég sagði fyrr í ræðu minni hef ég eingöngu náð að fara yfir um 1/3 af umsögninni sem ég skilaði sem hv. þingmaður í velferðarnefnd og verð að koma í aðra ræðu síðar til að klára að gera grein fyrir þeim atriðum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir ræðu hennar. Hún réttilega sagði að þetta væri umfangsmikið efni og erfitt að fara yfir alla málaflokka á stuttum tíma. Hv. þingmaður ræddi sérstaklega heilbrigðismálin. En mig langar þó að spyrja um aðra málaflokka sem heyra undir hv. velferðarnefnd þar sem hv. þingmaður situr, sem varða í fyrsta lagi málefni sem lúta að húsnæðisstuðningi. Í áætluninni kemur fram að þar er dregið jafnt og þétt úr framlögum ríkisins á áætlunartímabilinu. Hv. þingmaður tók mjög virkan þátt á síðasta kjörtímabili í vinnu við húsnæðisfrumvörp sem þá urðu að lögum. Það lítur þannig út, eins og ég sé þessa áætlun, að það sem áætlað er til framlaga í t.d. stofnstyrki til leiguíbúða geti hreinlega ekki, hvernig sem maður reiknar dæmið, dugað til að standa undir þeirri augljósu þörf sem er í þessum málum. [[Forseti hringir.]]Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í húsnæðisstuðninginn.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Jú, þetta er einn af þeim þáttum sem ég gagnrýndi sem nefndarmaður í velferðarnefnd. Það er miður að sjá að draga eigi úr húsnæðisstuðningi, að það sé aðhaldskrafa á þennan málaflokk, sérstaklega eftir það sem við munum öll frá því á síðasta kjörtímabili, að þessi mál fengu afar mikinn tíma í velferðarnefnd á þeim tíma. Allir flokkar lögðust á eitt um að finna þverpólitíska sátt um nýja kerfið, bæði almennu íbúðirnar, sem byggðar eru upp á stofnstyrkjakerfinu - og það er skrýtið að sjá það núna, bara örfáum mánuðum eftir að það var samþykkt og eftir að þessi stóra þverpólitíska sátt varð, að draga eigi úr þessu kerfi. Ég hef gríðarlegar áhyggjur af því að sjá að dregið sé jafnt og þétt úr fjármögnun til málaflokksins á tímabili ríkisfjármálaáætlunar.
Herra forseti. Það lítur þannig út að þörfin fyrir stofnstyrki til uppbyggingar leiguíbúða sé í raun verulega vanáætluð. Mig langar að spyrja hv. þingmann, sem hefur látið sig þessi mál varða, hvort hún telji að sú fyrirætlan að draga úr húsnæðisstuðningi standi undir þörfinni þegar kemur að eftirspurn eftir leiguhúsnæði, sérstaklega í ljósi þess að í vaxtabótum eru skerðingarmörkin óbreytt. Það er heldur ekki ætlunin að bæta í þau. Síðan langar mig að nefna annað mál sem heyrir undir velferðarnefnd, sem er fæðingarorlofið. Nú höfum við þingmenn Vinstri grænna lagt fram þingmál um lengingu fæðingarorlofs, sem fengið hefur góðar umsagnir, eftir því sem ég fæ best séð. Það er augljóslega ekki gert ráð fyrir því í fjármálaáætlun. Mig langar að spyrja hv. þingmann hver afstaða hennar sé til þess máls því að við þurfum auðvitað að huga að því hvernig við ætlum að búa hér að barnafólki til framtíðar. Menntakerfið er einn liður í því, annar liður er hvernig við búum [[Forseti hringir.]]að fjölskyldunum, ungu fólki með börn. Fæðingarorlofið er þar stórmál. Mig langar að spyrja hv. þingmann um afstöðu hennar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við sjáum þessa aðhaldskröfu á húsnæðisþætti ríkisfjármálaáætlunar en ég tel að erfitt verði að standa undir því samkomulagi sem gert var miðað við þær upphæðir sem settar eru fram í áætluninni. Varðandi fæðingarorlofið þá er rétt að það mál fékk gríðarlega góðar umsagnir í hv. velferðarnefnd. Því miður virðist sem það nái ekki fram að ganga þar sem stutt er orðið eftir af þinginu. Ég er mjög hlynnt því að lengja fæðingarorlof og tel það mikið hagsbótamál fyrir barnafjölskyldur í landinu. Ég verð jafnframt að minnast á annað mál sem er nátengt því en það er fæðingarorlofsmál okkar Framsóknarmanna sem er að koma til móts við foreldra sem þurfa að sækja fæðingarþjónustu fjarri heimabyggð. Mér finnst mjög sárt og erfitt að sjá að þessi mál nái jafnvel ekki fram að ganga hér og gagnrýni það í ríkisfjármálaáætlun.
Herra forseti. Ég á hér í orðaskiptum við Framsóknarþingmann og langar því að vitna í fjármálaáætlun 2017–2021, með leyfi forseta: „Á sama tíma er gert ráð fyrir að fram komi umtalsverður rekstrarsparnaður í framhaldsskólakerfinu vegna styttingar námstíma úr fjórum árum í þrjú. Áætlunin gerir ráð fyrir að allur sá sparnaður sem muni falla til vegna styttingarinnar muni haldast innan kerfisins og fari í að efla framhaldsskólastigið enn frekar.“ Er það ekki réttur skilningur minn að þegar komist var að þessari niðurstöðu hafi þetta verið forsenda þess að framhaldsskólarnir fengust til að vera með? Nú hafa hæstv. menntamálaráðherra og stjórnarþingmenn talað um að vegna gífurlegrar forgangsröðunar í þágu heilbrigðisþjónustu hafi þurft að víkja frá þessu. Sér þessarar forgangsröðunar stað í fjármálaáætlun?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. Samfylkingarþingmanni, Loga Einarssyni, fyrir andsvarið. Jú, það er rétt að í ríkisfjármálaáætlun fyrir árin 2017–2021 er mjög fast kveðið á um að rekstrarsparnaður við styttinguna eigi að haldast inni í kerfinu til að efla menntaskólana. Vegna orða um gríðarlegan forgang í heilbrigðismálin vil ég segja: Það kemur alveg fram í ríkisfjármálaáætlun, þannig að ég sé sanngjörn, að í prósentum talið er mjög mikil aukning í heilbrigðismálin. En þarna er verið að blanda saman stofnkostnaði og rekstrarkostnaði. Þarna er verið að blanda saman byggingu á húsnæði og rekstri. Kannski að verið sé að nota sparnaðinn úr menntaskólunum og framhaldsskólunum í að byggja heilsugæslustöðvar og sjúkrahús, ég veit það ekki. En það fer svo sannarlega ekki í rekstrarkostnað.
Herra forseti. Hv. þingmaður talaði um það í ræðunni að í raun vantaði fleiri hjúkrunarrými. Það væri raunar misræmi í áætluninni en jafnvel þó að hærri talan væri notuð vantaði meira en það. Svo er það hinn blákaldi veruleiki að hjúkrunarheimili eru rekin hér í landinu sem eru vanfjármögnuð upp á marga milljarða króna. Er eitthvað í áætluninni sem bendir til þess að ríkisstjórnin ætli að sýna þá sanngirni að láta ekki sveitarfélög bera þann kostnað sem þau þurfa þá að taka af annarri þjónustu sem þau veita bæjarbúum?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er rétt sem kemur fram í spurningu hans að stefnt er að því í ríkisfjármálaáætlun að fjölga hjúkrunarrýmum og að misræmi er á milli blaðsíðu 68 og 306; það munar nokkrum hjúkrunarrýmum. [[Gripið fram í.]]- Já, akkúrat, 31. Varðandi vanfjármögnuð dvalarheimili og hjúkrunarheimili kemur fram í ríkisfjármálaáætlun að unnið verði að því að fjölga hjúkrunarrýmum en ég sé þess ekki fastan stað hvernig fara eigi að því eða hver forgangsröðunin sé. Ég er því hrædd um að áfram verði töluverður vandi hvað varðar rekstrarkostnað þessara heimila.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Mig langar aðeins að byrja á því að vera í forminu og velta því upp með þingmanninum hvernig við getum gert betur en til hefur tekist í þetta sinn. Það vekur athygli að meiri hluti velferðarnefndar og umhverfis- og samgöngunefndar skilar frá sér nefndaráliti áður en fjárfestingaráætlun ríkisstjórnarinnar er skilað til okkar. Við vorum jú að biðja ítrekað um að fá sundurgreiningu á hlutunum. Ég verð því að spyrja hvað þingmanninum finnist um það, hvort hún telji að með því séu meiri hlutarnir að sinna rannsóknarskyldu sinni og gera þetta í raun eins gagnsætt og vera ber. Mig langar líka að spyrja hvort heppilegt sé til framtíðar litið, þegar við erum ekki bara að reyna að bera saman fjárfestingar og rekstur, að við aðgreinum líka launakostnað; að hann sé settur fram sér í ríkisfjármálaáætlun vegna þess að hann er svo stór hluti, þannig að við getum séð hvað fer raunverulega til uppbyggingar reksturs hins opinbera.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég get tekið undir það að allt gagnsæi vantar í þetta ferli. Þarna er rekstrarkostnaði, stofnkostnaði og launakostnaði blandað saman og því mjög erfitt að sjá hver raunveruleg aukning til uppbyggingar er. Það er mín skoðun á þessari stundu að ef við ætlum að auka gagnsæi, átta okkur raunverulega á því hver staðan er, verði að sundurgreina þessa þætti og gera grein fyrir því. Það er með ólíkindum að þegar beðið hefur verið um sundurgreinanleg gögn í nefndum Alþingis hafi þau ekki fengist. Það gæfi kannski skýrari mynd af stöðu mála og það er mjög gagnrýnisvert.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum þessi svör. Það er af ótalmörgu að taka en mig langar, af því að ég hef bara mínútu, að spyrja aðeins út í notendastýrða persónulega aðstoð og sveitarfélögin, þann ágreining sem þar ríkir. Hvernig kemur þetta til með að þróast? Ég hef áhyggjur af því, þar sem sveitarfélögin eru nú þegar með svo margt á hinu svokallaða gráa svæði, að ríkisstjórnin geri ekki ráð fyrir því að leggja nógu mikið til málaflokksins og sérstaklega hlutfallsins gagnvart sveitarfélögunum. Það er mikið talað um hjúkrunarheimilin. Í áætluninni kemur fram að byggja eigi fimm ný hjúkrunarheimili. Það liggur fyrir hvar þrjú þeirra eiga að vera. Var einhvern tímann rætt í nefndinni hvar hin tvö ættu að vera? Ef við erum að tala um fjárfestingaráætlun til næstu fimm ára finnst mér skipta máli hvort það hefur einhvern tímann komið fram eða hvort það verður bara ákveðið þegar allt er upp í loft. Hvers konar ákvörðunartaka verður það þá?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Frumvarpið um NPA, notendastýrða persónulega aðstoð, er nú hjá hv. velferðarnefnd. Í umsögn frá 2. minni hluta velferðarnefndar, frá okkur Framsóknarmönnum, er áhersla lögð á að fjármögnun verði tryggð. Það hefur komið fram að ágreiningur sé á milli ríkis og sveitarfélaga um kostnaðarskiptingu og einnig hafa komið fram áhyggjur af því hvað verði um fólk sem þarf t.d. að flytja á milli sveitarfélaga, af því að þessi fjármögnun er ekki nákvæmlega tryggð. Hvað verður um fólk sem til dæmis er búið að fá NPA-samninginn í einu sveitarfélagi en ekki í öðrum vegna þessara fjármögnunarþátta? Það kom fram í hv. velferðarnefnd að þrjú hjúkrunarheimili eru á höfuðborgarsvæðinu. Mig minnir að eitt sé í Árborg en ég átta mig ekki nákvæmlega á því hvar fimmta heimilið á að vera. Það hefur ekki komið fram í nefndinni.
Virðulegi forseti. Í nefndaráliti meiri hlutans er talað um 8,8% hækkun til sjúkrahúsa. Mig langar til að vita hvernig það er útskýrt, og hvort það er útskýrt yfirleitt, að þetta dugi fyrir því sem stefnt er að. Í fjármálaáætlun ætti að setja stefnunmörkunina fram. Gerir hún grein fyrir stöðu sjúkrahúsanna í landinu í lok tímabilsins og útskýrir af hverju 8,8% duga? Ég geri mér grein fyrir því að þetta er örugglega ekki þannig, en innsæi nefndarmanna í velferðarnefnd gæti verið hjálplegt til að varpa ljósi á það hver umræðan um það hefur verið.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þarna kemur þessi aukning fram en mjög erfitt er að átta sig á því hvort það dugi af því að í áætluninni er rekstrarkostnaði og stofnkostnaði til sjúkrahúsanna blandað saman. Við kölluðum eftir frekari gögnum innan hv. velferðarnefndar til að reyna að afla okkur upplýsinga um hvað þetta myndi virkilega þýða fyrir rekstrarstöðu sjúkrahúsanna í lok áætlunarinnar og núna. Þau gögn fengust ekki þannig að það er algert ógagnsæi í því sem snýr að þeim hlut og því mjög erfitt að draga ályktanir eða átta sig á því hvað um er að vera í þessum málaflokki.
Virðulegur forseti. Mér finnst þetta áhugavert því að 8,8% duga ekki fyrir launahækkunum, svo að það sé sagt hreint út. Við erum því að glíma við niðurskurð fyrir utan launahækkanir í þessu. Einnig er gríðarleg aukning vegna lyfja- og lækniskostnaðar. Ég er aðeins að reyna að átta mig á umfanginu þar. Aukningin þar er til þess að koma í veg fyrir það sem við setjum í fjáraukann, af því að við höfum alltaf vanmetið kostnaðinn sem er þar. En kostnaðurinn í lok þessa tímabils er kominn upp í 1/4 af kostnaði við rekstur sjúkrahúsa eða helming af rekstri allra heilsugæslustöðva. Maður verður því að spyrja sig aftur: Er þetta nóg miðað við að gengið hefur styrkst um rúm 10% frá því að fjármálaáætlun var lögð fram? Það ætti að vera rosalega gott til að kaupa lyf og svoleiðis, ætti að vera mjög jákvætt fyrir okkur, en einhvern veginn hefur maður ekki von um að slíkt sterkt gengi haldist. Það getur því orðið gríðarlegur kostnaður nákvæmlega á þessu málefnasviði.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvarið. Ég er mjög hrædd um það einmitt eins og hv. þingmaður segir hér. Gengið er afar sterkt núna. Það er ólíklegt að það haldist þannig næstu fimm árin. Ég tel að þetta sé einn af þeim þáttum sem veikir þann grunn sem ríkisfjármálaáætlunin byggir á. Síðan kemur fram í umsögn frá Sjúkrahúsinu á Akureyri að þegar þeir hafa reynt að greina þessa stöðu og þegar búið er að draga frá allan stofnkostnað og launakostnað og ýmis verkefni sem nú þegar eru í gangi, sé eingöngu 338 milljóna króna aukning á fimm ára tímabili til sjúkrahúsþjónustu. Það dugar engan veginn fyrir því sem talað var um í aðdraganda kosninga, um að byggja upp heilbrigðiskerfið, auka aðstöðu starfsfólks og sjúklinga, bæta aðgengi að lyfjum - það bara dugar engan veginn til þess. Þess vegna legg ég til að þessari ríkisfjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar verði hafnað.
Frú forseti. Við höldum áfram að ræða ríkisfjármálaáætlun til fimm ára. Við erum í miðju hagvaxtarskeiði en engu að síður er hagstjórnin mjög snúin. Við erum að koma upp úr öldudal, en margt fólk og margar stofnanir eru enn mjög neðarlega í brekkunni og eiga langa og erfiða för fyrir höndum áður en þær komast upp á flatlendið. Við þurfum að hjálpa öllum upp; við megum ekki skilja neinn eftir. Á sama tíma þurfum við að ástunda ábyrga efnahagsstjórn, leggja fyrir, kljást við háa vexti og gríðarlegar gengissveiflur. Halda þarf áfram að bæta kjör og kaup almennings og mikið hefur verið talað um að hér þurfi að þróast vinnumarkaðslíkan að norrænni fyrirmynd. Það eru ekki bara við sem horfum öfundaraugum á Norðurlandamódelið sem jafnaðarmenn þar hafa kannski fyrst og fremst byggt upp heldur gera menn það um allan heim. Þetta kerfi byggir á þremur stoðum, í fyrsta lagi þríhliða kjarasamningum á milli vinnumarkaðarins annars vegar og ríkisvaldsins hins vegar, í öðru lagi ábyrgri efnahagsstjórn og í þriðja lagi félagslegum stöðugleika; velferðarstoð sem tryggir öllum jöfn tækifæri. Maður hefði haldið að um þessi markmið væri nokkuð víðtæk sátt og það væru kjöraðstæður til að tryggja þessar stoðir nú á fordæmalausu hagvaxtarskeiði lýðveldissögunnar. Nú er þetta ekki ósvipað eldhúskolli sem hvílir á þremur fótum, ef ein stoðin fellur þá fellur líkanið um sjálft sig. Margoft hefur verið bent á það af stéttarfélögum og fleirum að mikið skorti upp á þennan félagslega stöðugleika og að félagslega stoðin væri ekki nógu sterk, a.m.k. í samanburði við hin Norðurlöndin. Fyrir kosningar töluðu líka allir flokkar á þennan veg, enda ekkert skrýtið. Fólki rann til rifja að ekki var nógu vel hlúð að grunnstoðum á uppgangstímum. Gæðum var ekki réttlátt skipt og ekki nógu vel búið um þá sem lakast standa. Þrátt fyrir allar okkar auðlindir og ótal möguleika höfum við ekki getað nýtt tækifærin til að standa jafnfætis nágrönnum okkar á Norðurlöndum. Eftir loforðaflauminn fyrir kosningar biðu því margir spenntir eftir þessu plaggi, en því miður voru það mikil vonbrigði. Félagslegur stöðugleiki á enn undir högg að sækja. Allt of lítil innspýting er í vanfjármagnað heilbrigðiskerfi og áfram verðum við hálfdrættingar á við Norðurlöndin þegar kemur að framlögum á hvern háskólanema. Þá mun allt of lítið fé renna til samgöngumála sem leiðir til þess að innviðir munu halda áfram að grotna niður. Engin skýr fyrirheit eru um að styrkja stöðu þeirra sem lakast standa. Í dag étur sívaxandi húsnæðiskostnaður upp allan ávinning allt of margra af bættu efnahagsástandi. Einstaklingar og fjölskyldur berjast við að draga fram lífið á allt of lágum launum á rándýrum og ótryggum húsnæðismarkaði. Fólk þarf að velja hvort það borgar reikninga, veitir börnum sínum möguleika á að stunda tómstundir eða jafnvel að sækja sjálfu sér nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Afleiðingar fátæktar, frú forseti, eru öllum kunnar; óöryggi, vanvirkni, félagsleg útskúfun, skömm og í versta falli vannæring. Nú er það sem betur fer þannig að flest okkar höfum það bærilegt og lífskjör margra okkar hafa vissulega batnað mikið á síðustu árum, en lífið er hvorki vísitala eða meðaltöl, og eitt fátækt barn er einu of mikið í auðugu litlu landi eins og Íslandi. Undir það tók hæstv. félagsmálaráðherra Þorsteinn Víglundsson í sérstakri umræðu um fátækt. Þar fullyrti hann meira að segja að það yrði ekki tiltökumál að ná flokkunum saman um aðgerðir. Það væri gott ef svo væri, en því miður er staðreyndin allt önnur. Ríkisstjórnin hyggst nefnilega ekki beita skattkerfinu til að jafna kjör fólksins í landinu. Það á ekki að skerpa á þrepaskiptingu skattkerfisins, ekki leggja á hátekju- og auðlegðarskatt og ríkisstjórnin hirðir ekki um að sækja aura af miklum takmörkuðum auðlindum landsins. Hún sleppir með öðrum orðum tekjuöflun upp á 10 milljarða sem myndu auðveldlega nægja til þess að bæta þá hluti sem ég nefndi að ofan. Það er ekki nóg að flokkarnir séu sammála fyrir kosningar ef þeir henda svo kosningaloforðunum jafnharðan í ruslið þegar úrslit liggja fyrir. Það er ekki boðlegt að flokkar sem gefa sig út fyrir að vera mjúkir velferðarflokkar fyrir kosningar breytist síðan í stæka hægri flokka eftir það. Það gerðist í janúar þegar Viðreisn og Björt framtíð köstuðu grímunni og gengu til samstarfs við Sjálfstæðisflokkinn [[Umskiptingar.]]- umskiptingar já. Reyndar voru Sjálfstæðismenn líka orðnir býsna miðjusæknir þegar fór að líða á haustið. Formaður Bjartrar framtíðar hefur sér það til málsbóta að hann sagðist hafa fórnað sér til að leysa stjórnarkreppu, en situr í staðinn í heilbrigðisráðuneytinu og ræður ekki við að fjármagna kerfið sem hann ætlaði að berjast svo ötullega fyrir fyrir kosningar. Önnur stoð hins norræna líkans er stöðug og ábyrg efnahagsstjórn. Þetta er einnig á hverjum tíma einhver stærsta ákvörðun hverrar ríkisstjórnar, ekki síst á Íslandi þar sem við þurfum að glíma við sveiflukennda íslenska krónu og ofurháa vexti. Við þurfum því að nýta góðu árin til að búa í haginn fyrir þau mögru. Þess vegna eru tillögur um breytingar á fjármálaáætlun, sem meiri hluti fjárlaganefndar gerði fyrir helgi, skrýtnar og jafnvel hættulegar. Tillögur nefndarinnar skilja eftir gat í ríkisrekstrinum. Þar er 8 milljörðum í tekjur ýtt út af borðinu árið 2018 og 17 milljarða risagat verður til ársins 2019. Engum orðum er eytt í að útskýra hvernig afla eigi nýrra tekna í staðinn eða hvar eigi að skera niður. Þetta er ekki ábyrg hagstjórn. Þessar æfingar draga úr trúverðugleika á efnahagslífinu. Þær auka óvissu, kalla á hærri vexti og magna upp gengissveiflur. Ríkisstjórnin leggur ofuráherslu í orði á að dempa sveiflurnar og ná stöðugleika en á borði liggja nú fyrir breytingartillögur sem stefna í allt aðra átt. Ríkisstjórnarflokkarnir ráða ekki með þessari áætlun við að fjármagna almannaþjónustuna jafnvel þó að framlög til spítala, skóla og samgöngumála séu allt of lág og þyrftu að vera hærri. Vinnubrögð ríkisstjórnarflokkanna bera ekki vott um festu og stöðugleika. Í stefnumótun sinni býr hún til meiri óvissu en hún eyðir. Meiri hluti fjárlaganefndar teflir líka fram leiðum til tekjuöflunar sem helst hefur verið að finna lengst til hægri í íslenskum stjórnmálum. Einkavæða skal Keflavíkurflugvöll eða hluta hans, þann hluta sem mestum arði skilar. Horft er fram hjá ábyrgðarleysi sem felst í því að fjármagna hallarekstur með einskiptisaðgerðum. Í miðri uppsveiflunni eru helstu svör ríkisstjórnarinnar að einkavæða og fara í frekari skattalækkanir með lækkun efra þreps virðisaukaskattsins árið 2019. Þessari forgangsröðun erum við í Samfylkingunni algjörlega ósammála. Nú er nefnilega rétti tíminn til að styrkja tekjuöflun hins opinbera og styrkja svelta innviði, ekki að fara í skattalækkanir sem auka á einkaneyslu og ekki að einkavæða í nafni frjálshyggjunnar. Við megum ekki láta frá okkur styrkar stoðir hins opinbera í blindri trú, hvorki Keflavíkurflugvöll né Fjölbrautaskólann í Ármúla. Þetta eru mikilvægar stofnanir og það er furðulegt að horfa upp á ráðherra ríkisstjórnarinnar reyna að koma þessum stofnunum úr höndum ríkisins í flýti án þess að hafa neinn áhuga á því að ræða um afleiðingarnar af því né leggja fram fagleg rök sem styðja málið. Verkefni okkar er að styrkja opinbera reksturinn, spítalana, heilsugæsluna, skólana og samgöngukerfið. Við getum ekki skorast undan þeirri ábyrgð og vísað henni á hendur einkaaðila. Að ríkisstjórnin veiki tekjustofna ríkisins í miðri uppsveiflu er óábyrg efnahagsstjórn. Verið er að endurtaka mistök sem gerð voru í síðustu uppsveiflu og halda áfram að reka sömu hægri sinnuðu skattstefnuna sem Sjálfstæðisflokkur og Framsókn ráku á síðasta kjörtímabili sem er ávísun á aukinn ójöfnuð í landinu. Þriðja stoðin snýst svo um ábyrgt vinnumarkaðsmódel með raunhæfum kjarasamningum sem tryggja jafna og stöðuga kaupmáttaraukningu í takt við það svigrúm sem er til staðar í efnahagslífinu hverju sinni. Þessi stoð hvílir líka á því og byggir á því að hinar tvær fyrrnefndu séu sterkar. Það veldur því áhyggjum að ríkisstjórnin vegi nú að báðum fyrrnefndu stoðunum í fjármálaáætluninni og kyndi þannig undir ófrið á vinnumarkaði. Það hefði til dæmis, svo að lítið dæmi sé nefnt, ekki verið til of mikils mælst að í fjármálaáætlun væri dregið upp með skýrum hætti hvernig ríkisstjórnin hygðist efna þau loforð sem gefin voru með samningi í aðdraganda laga um breytingu á lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna. Í samkomulaginu, sem undirritað var þann 19. september síðastliðinn, milli ríkis og sveitarfélags annars vegar en stærstu opinberu stéttarfélaganna hins vegar, segir undir liðnum markmið og forsendur, með leyfi forseta: „Unnið verði markvisst að því að jafna kjör launafólks á opinberum og almennum vinnumarkaði eins og kostur er.“ Þarna kemur í raun skýr viðurkenning á því að bæta þarf kjör starfsmanna á opinberum markaði, ekki síst hjá fjölmennum kvennastéttum þar sem krafist er langrar menntunar, hjá stéttum sem munu gegna mjög mikilvægu hlutverki í framtíðinni. Umönnunarstörf, störf á sviði kennslu og vísindastörf verða lykilstörf eigi okkur að takast sómasamlega upp til að bregðast við nýjum veruleika, tækni, tölvu- og sjálfvæðingar. Í ræðu og nefndaráliti Oddnýjar Harðardóttur, fulltrúa Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd, er farið vel yfir verkefnin sem bíða. Þau eru stór en við getum skapað þetta svigrúm. Til þess þurfa stjórnvöld þó að hafa hugrekki og getu til að afla tekna og tryggja að allir njóti ávaxta af uppganginum, ekki bara þeir sem best hafa það. Þeir sem mestan pening eiga og þeir sem hafa bestan aðgang að nýtingu auðlinda landsins munu annars verða ríkari og ríkari á meðan þeir sem verr standa sitja eftir. Við þurfum í fyrsta lagi að búa til grunn að nýjum störfum. Það hefði til dæmis verið miklu gáfulegra að lækka tryggingagjald frekar en að lækka virðisaukaskatt eins og boðað hefur verið árið 2019, ef menn sjá á annað borð einhverja ástæðu til að lækka skatta á þessum tíma. Við þurfum ekki að fjölyrða um háskólann. Fram hefur komið að fjárveitingar eru miklu lægri en þyrfti að vera þar. Þar stöndum við nágrannaþjóðum langt að baki. Í fyrri fjármálaáætlunum var líka lofað að sparnaður sem hlytist af styttingu framhaldsskóla héldist inni í framhaldsskólanum. Það hefur verið svikið í nýrri áætlun og jafnvel þó að örlítil aukning sé í krónutölum er sú upphæð hverfandi miðað við það sem hverfur út úr framhaldsskólakerfinu. Sterkt menntakerfi og öflug nýsköpun eru forsenda þess að við getum mætt þeim gríðarlegu breytingum sem ég nefndi hér áðan. Ef ríkisstjórnin þverskallast við að mæta þessum áskorunum mun framtíðin koma harkalega í bakið á okkur. Hvað er það svo sem mætir ungu og hæfileikaríku fólki þegar það heldur út í lífið eftir skólagöngu? Gríðarlega dýr og ótryggur húsnæðismarkaður; þar verðum við einfaldlega að sýna miklu meiri metnað. Þetta er brýnt kjaramál og nauðsynlegt ef við ætlum að standast samjöfnuð við Norðurlöndin og hafa betur í þeirri samkeppni að halda þessu unga og dýrmæta fólki, sem getur valið heiminn allan að vettvangi, hér á landi. Við þurfum sem sagt stórátak í uppbyggingu leigumarkaðar sem er ekki hagnaðardrifið. Við þurfum að byggja að minnsta kosti þúsund íbúðir á ári í samvinnu við verkalýðshreyfinguna og sveitarfélög á næstu árum. Það er talsvert meira en gert er ráð fyrir í núverandi áætlun. Við erum auk þess að súpa seyðið af skemmdarverkum Framsóknar- og Sjálfstæðismanna á verkamannabústaðakerfinu. Við þurfum auðvitað að gera mun betur í vaxta- og barnabótum og beina stuðningnum þangað sem hann nýtist best. Við þurfum að greiða skuldsettu fólki vaxtabætur. Það er ekki síst það fólk sem annars flýr vaxtabyrðina sem krónan leggur á herðar okkur. Besta leiðin til að koma í veg fyrir að börn búi við skort og líði fyrir fátækt foreldra sinna er að efla útgreiðslu barnabóta. Barnabætur eru líka mikilvægar fyrir ungt fólk sem er með ágætistekjur, en það býr við mikinn kostnað þegar það stígur sín fyrstu skref á húsnæðismarkaði og greiðir af námslánum og eignast börn, allt á sama tíma. Ofan á það bætist að fæðingarorlofið er of stutt og greiðslur eru of lágar. Frú forseti. Við erum að tala um þann hóp sem mun draga vagninn fyrir okkur næstu áratugina. Íslenskt samfélag hefur einfaldlega ekki efni á því að nesta það með slíkum hætti út í lífið, fyrir utan hvað það er líka skammarlegt. Í þessari umræðu hefur þingmönnum orðið tíðrætt um heilbrigðiskerfið, og eðlilega. Um fátt var talað meira en það í aðdraganda síðustu kosninga. Þangað vantar mikið fjármagn, sérstaklega í opinbera reksturinn. Þar nýtist líka peningurinn best. Það er fáránlegt að ausa peningum í einkarekstur þegar opinbera kerfið starfar ekki á fullum afköstum og er vanfjármagnað. Tækifærin liggja í því að auka skilvirkni í opinbera kerfinu, ekki auka einkavæðingu þrátt fyrir eilífan söng þar um. Auðvitað þurfum við að lækka greiðsluþátttöku einstaklinga í heilbrigðiskerfinu. Það er til skammar að fólk neiti sér um heilbrigðisþjónustu vegna fjárhagsvandræða. Tölur sýna að sá hópur stækkar og langt um fram það sem þekkist á öðrum Norðurlöndum. Þá þarf auðvitað að fella geðheilbrigðisþjónustu og sálfræðiþjónustu þarna undir. Annað er bæði hugsanaskekkja og tímaskekkja. Þá liggur fyrir að við þurfum að byggja fleiri hjúkrunarheimili. Við getum ekki haldið áfram að velta vandanum sem hlýst af sinnuleysi ríkisins á málaflokknum yfir á Landspítalann eða sveitarfélögin. Hvað varðar sveitarfélögin þá vantar nú þegar marga milljarða inn í það að sá rekstur geti borið sig. Af því að aðkoma sveitarfélaga að hjúkrunarheimilum er með afar ólíkum hætti þá er það gríðarlega ósanngjarnt að ríkið standi ekki við sinn hlut. Sum þeirra eru nú þegar að borga mjög mikið með rekstrinum og þurfa á móti að skera niður í lögbundinni þjónustu, í íþrótta-, tómstundamálum eða öðru. Við þetta skerðist einfaldlega samkeppnishæfni þeirra sem þau þurfa svo mikið á að halda. Að lokum þarf að hlúa vel að öldruðum og öryrkjum. Við þurfum að draga úr tekjuskerðingu og flýta innleiðingu kjarabóta fyrir öryrkja. Ég hvet alla þingmenn og þá sem yfir höfuð láta sig stjórnmál varða til að kynna sér breytingartillögur Samfylkingarinnar sem eru í þeim anda sem hér var lýst. Til að hægt sé að ráðast í þessi mikilvægu verkefni þurfum við nefnilega að afla tekna og við getum það. Í fyrri umræðu fjármálaáætlunar komu allnokkrir þingmenn og töluðu um gildi nýrra vinnubragða, sögðu meðal annars að hér ættu sér stað tímamót í þingsögu á Alþingi, að almenn pólitísk stefnumótun myndi nú hefja innreið sína með nýju vinnulagi. Ég get tekið undir mikilvægi stefnufestu og langtímasjónarmiða í fjármálum, en til þess þurfum við líka að taka umræðuna á breiðari nótum og ræða alla þætti málsins. Því að á endanum snýst þetta um venjulegt fólk af holdi og blóði og umræðan þarf að snúast um hvers konar samfélag við ætlum að byggja. Ég vil samfélag þar sem allir eru þátttakendur og hverjum og einum er fengið hlutverk við hæfi; að menn leggi af mörkum eftir getu og enginn sé skilinn út undan. Við stöndum nefnilega að einhverju leyti á hnífsegg. Við getum fallið hvorum megin hryggjar sem er. Sífellt fleiri raka til sín stærri hlutföll af auðnum og peningar eru að verða stærra og stærra vald í hinu daglega lífi, líka í pólitíkinni. Þó að það kunni að hljóma dramatískt þurfum við einfaldlega að verja hið virka lýðræði fólksins fyrir peningaöflunum. Það gerum við einfaldlega best með því að skipta gæðunum jafnar. Hæstv. félagsmálaráðherra Þorsteinn Víglundsson hefur í ræðu komið ágætlega inn á afleiðingar óstöðugs efnahagslífs. Hann sagði eitthvað á þá leið að í hruninu hafi þeir veikustu tapað mest. Ef hér yrði ekki stöðug hagstjórn myndu þeir veikustu tapa aftur. Samt ætla menn að fá samþykkta fjármálaáætlun og fjármálastefnu með útgjaldareglu sem krefst þess að forsendan fyrir svigrúmi til að takast á við uppbyggingu í heilbrigðiskerfi, menntakerfi og innviðum byggist á því að efnahagslífið bólgni stöðugt út. En við vitum, frú forseti, að þannig eru hlutirnir ekki. Hér eru uppsveiflur, svo förum við niður í dekkri dali þess á milli. Þessi regla mun gera að verkum að við slíkar aðstæður herðir að, þá þrengist í snörunni og þá hafa menn ekkert svigrúm. Hvar munu menn þá bera niður? Hvar verður þá hoggið? Hvaða vopn hafa menn þá í búrinu sínu? Það er niðurskurðarhnífurinn sem mun bitna á heilbrigðismálum, menntamálum, velferðarkerfinu, húsnæðismálum og yfir höfuð á þeim sem verst standa. Frú forseti. Ég á enn eftir talsverðan hluta af ræðu minni og ég bið um að verða settur aftur á mælendaskrá.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir ræðuna. Ég hefði áhuga á að spyrja hann út í eitt atriði. Í kosningabaráttunni síðast lagði flokkur þingmannsins mjög mikla áherslu á gjaldfrjálsa heilbrigðisþjónustu og kynnti ákveðin áform um það hvernig hægt væri að komast þangað í skrefum. Ég hefði áhuga á að heyra aðeins meira frá þingmanninum um það hvernig hann hefði þá viljað sjá þessa fjármálaáætlun öðruvísi til að hægt væri að stíga skrefin í átt að því sem hv. þingmaður talaði fyrir, sem var gjaldfrjáls heilbrigðisþjónusta. Einnig væri áhugavert að heyra aðeins meira frá þingmanninum um annað atriði, sem maður hefur séð, þ.e. að þegar þjónusta hefur verið alveg gjaldfrjáls umgöngumst við hana ekki af þeirri virðingu sem þau verðmæti sem við erum að fá þá. Hvernig hefur flokkur þingmannsins séð fyrir sér að hægt væri að tryggja að ekki væri verið að senda sjúklinga í óþarfaaðgerðir eða meðferðir eins og við höfum séð í dýrasta og væntanlega einu versta heilbrigðiskerfinu sem er í Bandaríkjunum?
Frú forseti. Við hefðum lagt fram gjörólíka fjármálaáætlun. Reyndar var það þannig að Samfylkingin og Vinstri græn gerðu sína eigin ríkisfjármálaáætlun, hvor í sínu lagi fyrir kosningar. Þar var lagt upp með það að afla tekna fyrir loforðunum. Við þær óstöðugu efnahagsaðstæður sem við búum nú við höfum við tvo möguleika, þ.e. annaðhvort að draga úr umsvifum eða að hækka skatta til að ná í tekjur. Við lögðum fram plön um hvernig við gætum í þrepum fikrað okkur yfir að gjaldfrjálsri heilbrigðisþjónustu. Það getur vel verið að einhver segi að maður hætti að bera virðingu fyrir hlutunum ef maður þurfi ekki að borga fyrir þá, en þá bið ég þann sama að segja það við barnafjölskyldur og fátækt fólk og gamalt fólk sem getur ekki farið til læknis.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Hins vægar væri ágætt að fá það skýrar fram frá þingmanninum hvernig hann sér fyrir sér að hægt hefði verið að fjármagna gjaldfrjálsa heilbrigðisþjónustu í ljósi þess að kostnaðarþátttaka sjúklinga er nokkur hér. Við sjáum það alla vega í þessari ríkisfjármálaáætlun að því miður er ekki einu sinni staðið við þau loforð sem gefin voru þegar nýtt greiðsluþátttökukerfi var samþykkt um að lækka þakið og að það væru þá breiðari bökin, við sem erum hraustari, sem tækjum eilítið meiri kostnað á okkur. Á móti myndu þeir sem eru veikastir, t.d. krabbameinssjúklingar eða aðrir sem glíma við langvinna og erfiða sjúkdóma, borga minna. Mér þótti alltaf miður að ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna skyldi ekki hafa gert auðlegðarskattinn varanlegan því að ég hafði aldrei neina trú á því að fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokksins, hvað þá fjármálaráðherra Viðreisnar, myndi nokkurn tímann leggja fram mál um að gera auðlegðarskatt varanlegan.
Frú forseti. Til að vera aðeins nákvæmari höfum við talað um þrepaskiptingu skattkerfisins sem byggist á því að þeir sem hafa hærri tekjur borgi hlutfallslega meira með hátekjuþrepi. Við höfum talað um auðlegðarskatt. Við höfum talað um stigvaxandi fjármagnstekjuskatt. Við höfum viljað skoða, án þess að skapa hættu fyrir atvinnugreinarnar, hvort við getum náð inn meiri tekjum af auðlindunum. Við fæðumst öll með hlutabréf í sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar og við eigum rétt á að njóta þeirra og þeim verður aldrei betur varið en í það að verja þá sem veikastir eru í samfélaginu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég harma að hann sé ekki í sínum venjulega einkennisklæðnaði, það hefði verið gaman að skipta við hann hér á því að vera í pontu. Hann hefur kannski mínútu til að svipta sér úr. Ég þakka honum ræðuna sérstaklega því að ég var sammála mörgu sem hv. þingmaður sagði og sú sýn sem hv. þingmaður boðaði var ekki ólík minni sýn á stjórnmálin. Hér er talað mikið um skatta og fjármagnsmál og fleira slíkt í fjármálaáætlun og við höfum hlustað á hv. stjórnarliða tala um það, en mig langar að spyrja hv. þingmann út í það sem er í raun ákveðin skuld ríkissjóðs sem er innviðauppbyggingin, sem var boðuð af svo miklum móð fyrir síðustu kosningar en á svo ekki að fara í núna. Hvernig telur hv. þingmaður, sem er úr Norðausturkjördæmi, að það komi út t.d. í hans kjördæmi ef ekki verður farið í meiri uppbyggingu í heimakjördæmi hans en gert er ráð fyrir í [[Forseti hringir.]]núverandi fjármálaáætlun þvert ofan í það sem var lofað í kosningabaráttunni?
Frú forseti. Mér þykir leitt að valda hv. þingmanni vonbrigðum með klæðaburði en ég held að starfsmönnum þingsins þyki þessi múndering skömminni skárri en þegar ég mæti í bolnum. Í fjármálaáætluninni er talað um að sparnaður sé andstæða uppbyggingar. Það er ein af þeim vitlausu þverstæðum sem þar er að finna. Það felst nefnilega engin sparnaður í því að láta innviði grotna niður þannig að það verði á endanum eina leiðin að byggja þá upp frá grunni. Þetta kemur illa við mitt kjördæmi, þetta kemur illa við öll kjördæmi landsins, en fyrst og fremst er þetta í rauninni ekkert öðruvísi en að smygla sér inn í bíó. Þessu var lofað fyrir kosningar og svo er það svikið eftir þær.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég held að hann hafi hitt naglann á höfuðið í máli sínu. Hér áðan talaði hann um hvernig ætti að fjármagna almannaþjónustuna. Það hef ég hef átt dálítið erfitt með að koma auga á í þessari fjármálaáætlun. Hvernig í ósköpum á að fjármagna þó það sem er sagst ætla að gera, að ég tali nú ekki um þegar hv. stjórnarliðar tala svo jafnvel utan þingsalar um allt sem á að fara að gera? Það er eins og það rími ekki endilega allt við fjármálaáætlunina. Það er eins og við eða hv. stjórnarmeirihluti hafi á einhvern hátt endurskilgreint hvað almannaþjónusta sé. Ég spyr hv. þingmann einfaldlega: Hvernig sér hann fyrir sér að almannaþjónustan verði með útgjaldaþaki, með þessum niðurskurði heilt yfir sem er ekki annað hægt en að tala um þó að í einhverjum krónum talið sé hægt að tala um að ein og ein tala [[Forseti hringir.]]fari upp? Erum við hér að horfa á hægri plagg sem endurskilgreinir almannaþjónustuna?
Frú forseti. Já, ég óttast að það sé býsna hægri sinnað. Útgjaldareglan verður auðvitað skelfileg ef það verða einhvern tímann héraðsbrestir og umsvifin minnka, þá hafa menn ekki leyfi til þess að styrkja það sem þeir þyrftu að styrkja helst af öllu. Það er sagt að skattar á Norðurlöndum séu hæstir í heiminum en það er svo merkilegt að þar mælist líka einhver mesta ánægja með þá. En forsendan fyrir því er að þeim sé varið á skynsamlegan hátt og hér sé byggt á langtímasjónarmiðum og almannasjónarmiðum.
Virðulegi forseti. Við sátum með Samfylkingu, Vinstri grænum og fleirum í fjárlaganefnd fyrir áramót og tókst að redda heilbrigðiskerfinu þannig að það myndi ekki verða rekið með halla eða þurfa niðurskurð á þessu ári. Nú sjáum við að í fjármálaáætlun er sett 8,8% hækkun út tímabilið. Samkvæmt sömu fjármálaáætlun er gert ráð fyrir 9,1% hækkun á launum. Afleiðingin af því er frekar augljós, annaðhvort launalækkanir eða fækkun starfsfólks innan sjúkrahúsþjónustunnar. Það sama á þá við um háskólastigið þar sem er 7,7% hækkun, sem dugar ekki upp í launahækkanir, bara þann part. Hvað sér hv. þingmaður sér fyrir sér að sé markmiðið samkvæmt fjármálaáætlun?
Frú forseti. Maður áttar sig svo sem ekki á þessari leikfimi. Það er eins og verið sé að klæða hlutina í felubúning, vegna þess að vissulega er sýnt fram á töluvert mikið fjármagn inn í heilbrigðismál. En fram hefur komið hjá mörgum, bæði þingmönnum og yfirmönnum stofnana, að megnið af því fari í uppbyggingu húsa, steinsteypu, en að miðað við breytta aldurssamsetningu þjóðarinnar og fjölgun ferðamanna muni þurfa að skera niður í sjúkrahúsþjónustu. Ég átta mig ekki á slíkri skammsýni. Ég held að það heiti á góðu máli að pissa í skóinn sinn.
Virðulegi forseti. Ég veit að þetta gerir ekki ráð fyrir neinum öðrum breytingum eins og fjölgun landsmanna og því um líku, það er ekkert annað þarna inni. En samkvæmt áliti nefndaráliti meiri hlutans er 8,8% hækkun, sem er fyrir utan stofnkostnað og það sem er utan ramma. Ég átta mig ekki á því. Ég áttaði mig ekki á því fyrr en í andsvörum nú fyrr í kvöld hvað þetta hlutfall þýðir á móti launahækkunum sem er gert ráð fyrir. Þar vantar meira að segja inn þær launahækkanir út af lífeyrislækkuninni sem samþykkt var fyrir áramót. Laun áttu að hækka á móti. Það er heldur ekki gert ráð fyrir þeim launahækkunum í fjármálaáætluninni. Það eru sem sagt ekki bara þær launahækkanir sem ekki er gert ráð fyrir, ekki heldur eru þarna þær launahækkanir sem Alþingi skuldbatt sig til. Samt er prósentan lægri en þær launahækkanir sem við sáum fram á.
Frú forseti. Hv. þingmaður er sem nefndarmaður í fjárlaganefnd eflaust töluvert betur að sér í einstökum tölum. Það er náttúrlega hálfóhuggulegt að heyra hann tala um þetta og staðfesta þetta. Þetta sýnir þá bara enn frekar hversu ómerkilegt það er að plata sig inn á þing og plata sig í ráðherrastól og sitja svo bara rólegur og horfa á tölvuna eins og maður sé ekki einu sinni að hlusta. Einhvern tímann hlýtur hæstv. fjármálaráðherra að koma hérna upp og útskýra hvað vakti fyrir honum og hvað vakir fyrir honum, vegna þess að ég trúi því ekki að skammtímaminni þjóðarinnar sé þannig að honum takist að leika þennan leik aftur. Kannski stillir hann því þannig upp, ég veit það ekki, en hann verður að útskýra þetta.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Þetta eru athyglisverð andsvör. Það er svo sem af mörgu að taka ef út í það er farið. Við horfum upp á að fækka á í löggæslu, ekki verður hægt að ráða inn á spítalana og guð má vita hvað annað, a.m.k. miðað við umsagnir þeirra aðila sem um ræðir. Ég hef ekki getað dregið það í efa miðað við önnur gögn frá ráðuneytinu. Hv. þingmaður nefndi þegar verið var að tala um skatta og annað slíkt að t.d. hefði mátt lækka tryggingagjaldið. Vinstri græn og Samfylkingin hafa bæði lagt til ákveðna tekjuöflun. Mig langar að tala um Fæðingarorlofssjóð af því að hann hefur verið vanfjármagnaður miðað við fæðingartíðnina núna, sem ég held að sé í lágmarki og við myndum nú gjarnan vilja hækka þó að við tökum það kannski ekki að okkur, hv. þingmaður og ég. Þá spyr ég hv. þingmann hvort hann telji ekki [[Forseti hringir.]]vænlegra að hækka örlítið hlutdeild tryggingagjalds gagnvart Fæðingarorlofssjóði frekar en að leggja til að lækka framlög í sjóðinn.
Frú forseti. Það má eflaust hugsa sér það. Þegar ég nefndi lækkun tryggingagjalds á þessum tímapunkti var það einungis í samhengi við að ríkisstjórnin er að missa marga milljarða vegna þess að hún ætlar að lækka virðisaukaskatt um 1,5%. Ég meinti að ef menn eru svona illa haldnir af einhverju „skattalækkunar-fetish“ væri nær að lækka þá tryggingagjaldið sem eflir lítil meðalstór fyrirtæki og nýsköpunarfyrirtæki, en ég var alls ekki að leggja það til sem sjálfstæða tillögu. En hitt má skoða.
Frú forseti. Ég held að sé mikilvægt að við skoðum þetta allt í samhengi. Við sem talað höfum fyrir aukinni tekjuöflun heilt yfir gagnvart ríkissjóði fremur en að ganga gegn því sem peningastefnunefnd hefur sagt - þeir aðilar sem hér hafa fjallað um hagstjórnina hafa beinlínis sagt að það sé ekki skynsamleg leið að lækka skatta á þessum uppsveiflutíma. Hæstv. fjármálaráðherra sagði það sjálfur við framsögu ríkisfjármálastefnunnar að ríkissjóður væri í járnum. Og hvers vegna er það? Það er vegna þess að hér fara menn hamförum í því að afsala sér tekjum. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að við skoðum þetta allt í samhengi. Hluti af því sem ég held að við eigum að styrkja er Fæðingarorlofssjóður, og það höfum við gert m.a. í gegnum tryggingagjaldið. Mig langaði svona rétt í restina að spyrja hv. þingmann, sem er nýkominn úr sveitarstjórn, sérstaklega um NPA og þjónustusamningana. Frumvarpið er vissulega í nefndinni núna, en þetta er eitt af þeim gráu svæðum hjá sveitarfélögunum. [[Forseti hringir.]]Telur hv. þingmaður að í raun sé hægt að afgreiða málið út miðað við þá stöðu sem uppi er gagnvart viðhorfum sveitarfélaganna og ríkisins?
Frú forseti. Það skiptir a.m.k. máli að sveitarfélögunum séu tryggðar tekjur til þess að standa undir þeirri þjónustu sem ríkið leggur á herðar þeim. Ef ekki þá bregðast þau einfaldlega við með því að reyna að koma sér undan því að veita bestu mögulegu þjónustu eða taka peninga úr öðrum málaflokkum. Með þessu frumvarpi þarf að tryggja að tekjurnar skili sér til sveitarfélaganna. Ég er svo sammála að öðru leyti hv. þingmanni um skattkerfið, það þarf að skoða það allt í samhengi. Búið er að koma óorði á orðið skatt bara með því að tala nógu illa um hann og nógu oft. Í rauninni er sá skattur sem við greiðum til ríkisins í samneysluna sennilega langbesta fjárfesting sem allur þorri Íslendinga gerir á ævinni.
Virðulegi forseti. Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar setti ákveðin mál í forgang. Má þar nefna uppbyggingu trausts á grunnstoðum samfélagsins, m.a. með því að hafa í heiðri góða stjórnarhætti og gegnsæja stjórnsýslu. Þá var einnig sett á dagskrá að setja heilbrigðismál í forgang og auka samkeppnishæfni atvinnulífs, auk þess sem áherslu skuli leggja á mannréttindi, umhverfismál og frelsi einstaklinga með jöfnun tækifæra og fjölbreytni. Það er því ánægjuefni að sjá þau vinnubrögð sem við erum að taka hér upp með gerð fjármálastefnu sem samþykkt var í þinginu í apríl sl. og nú er komin fram fjármálaáætlun sem byggir á þeirri stefnu. Þannig tóku allar fastanefndir til við að greina þá málaflokka sem undir þær falla og gáfu áætluninni umsögn sína. Það álit sem hér gefur að líta er að mestu byggt á samantekt þeirra umsagna. Vissulega eigum við enn svolítið langt í land með að móta verklag við gerð þessarar áætlunar. Það ásamt þeim sérstöku aðstæðum sem uppi voru nú eftir áramótin, þegar við hlupum af stað eftir kosningar inn í seinni hluta þingvetrar með litlum undirbúningi, hefur sett svip sinn á það verklag. Þannig hefðu fastanefndir viljað hafa lengri tíma og betri tækifæri til að vinna álit sín og greina á eigin forsendum þær tillögur sem hér eru lagðar fram. Undir þeim kringumstæðum verðum við þó að telja að vel hafi tekist til og okkur hafi tekist að koma auga á hnökra, sem við munum laga, og tækifæri til að gera betur. Þannig munum við eiga ríkara samstarf við sveitarfélögin og í nefndarálitinu er hvatt til þess að landshlutasamtök sveitarfélaga taki hagstjórnarleg málefni til sérstakrar skoðunar og þrói jafnvel sameiginlega mælistikur sem geta gagnast okkur við hagstjórn hins opinbera. Þannig náum við árangri sameiginlega. Í áætluninni kemur fram hækkun fjárframlaga á ýmsum málaflokkum sem setið hafa á hakanum í þrengingum undanfarinna ára og er nauðsyn að bæta verulega í núna. Hækkun á málefnasviði lyfja- og lækningavara eykst um tæp 54% á fimm ára tímabili áætlunarinnar, en það er hlutfallslega næstmesta hækkunin sem finnst í þessari áætlun. Eingöngu framlög í varasjóð ríkissjóðs og sértækar fjárráðstafanir njóta hlutfallslega meiri hækkunar og er það gert til að koma að mestu leyti í veg fyrir eftiráleiðréttingar með fjáraukalögum. Verulegar hlutfallshækkanir koma einnig fram á framlögum til samgöngumála, heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa og hvað varðar örorku og málefni fatlaðra. Í fjárhæðum talið vega þyngst hækkanir fjárframlaga vegna örorku og fatlaðs fólks og því næst heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa og samgöngu- og fjarskiptamál. Í álitinu er skorað á heilbrigðisráðherra að skoða kosti þess að setja á laggirnar sérstaka stjórn yfir starfsemi spítalans þannig að stjórnarfyrirkomulagið líkist meira rekstri fyrirtækis þar sem ekki er einungis gætt að efnahagslegum mælikvörðum heldur að þjónusta og gæði séu jafnframt tryggð. Í því samhengi er rétt að minna á að í McKinsey-skýrslunni, sem kom út sl. haust, var sérstök athugasemd um að kafa þurfi betur ofan í verkefnaskiptingu spítalans og skilgreina hana betur, auk þess sem þörf sé á virkari stjórnun á afköstum kerfisins og skýra þurfi betur forgangsverkefni Landspítala. Nú er ég ekki sérfræðingur í rekstri spítala en mér finnst spennandi að skoða hvort hægt sé að koma á skilvirkari stjórnun á breiðari grundvelli en nú er á ábyrgð á framkvæmd og utanumhaldi á fjárhag spítalans svo að eitthvað sé nefnt. Til þess þarf að greina stöðuna, móta stefnu og setja mælanleg markmið. Leiðin sem verður farin að þeim markmiðum verður svo bara eins og hvert annað farartæki eða verkfæri. Það er af mörgu að taka í þessu áliti en mig langar að staldra sérstaklega við tvö mál sem tengjast innbyrðis. Nú er það svo að ferðaþjónusta er orðin ein stærsta atvinnugrein landsins og ekkert lát virðist á vextinum. Stjórnvöldum hefur hins vegar ekki auðnast að móta stefnu í málaflokknum. Þar sjáum við ekki fyrir horn og við vitum ekki hvernig við ætlum að bregðast við örri fjölgun ferðamanna sem farin er að hafa gríðarleg áhrif á grunninnviði og lífsgæði okkar Íslendinga. Í álitinu kemur fram að mikilvægt sé að styrkja nú þegar yfirsýn yfir þróun atvinnugreinarinnar þar sem framboð flugsæta til og frá landinu hefur aukist mjög og um þá þróun þurfum við að fjalla sérstaklega og áhrif hennar á efnahagslíf og þróun ferðaþjónustunnar. Ég vil bæta því við hér að fjalla þarf sérstaklega um áhrif greinarinnar á daglegt líf okkar allra svo að ná megi utan um verkefnið og bæta þjónustu og upplifun ferðamanna án þess að það komi niður á okkar eigin lífsgæðum. Til þess að það sé gert almennilega er sérstaklega mikilvægt að móta stefnu í svo stórum málaflokki í samráði við hagsmunaaðila. Við þurfum að byrja á því að ákveða hvaða niðurstöðu við viljum fá. Við þurfum að vita hvert við ætlum og hvers vegna. Markmiðin þurfa að vera algjörlega á hreinu og markmiðin þurfa að byggja á upplýsingum sem gera okkur kleift að sjá fyrir horn. Það er ekkert gagn að markmiðum sem þjóna ekki tilgangi með ferðalaginu. Það hvaða leið er farin og hvaða ákvarðanir eru teknar, um það hvernig best er að ná markmiðum, er svo tæki til þess en á ekki að vera markmið í sjálfu sér. Í álitinu kemur fram að breyting á virðisaukaskatti á ferðaþjónustu á miðju starfsári, þegar flestir ferðamenn eru í landinu, sé ekki æskileg og leita þurfi leiða til að endurskoða þær áætlanir. Er þar eingöngu verið að fjalla um tímasetningu breytinganna. Sjálfri hefði mér fundist ástæða til að greina betur áhrif breytinganna á umsvif ferðaþjónustunnar í efnahagslegu tilliti, áhrif á byggðaþróun, áhrif á samspil ferðaþjónustunnar og annarra greina. Það skiptir líka miklu máli að leggja mat á áhrif af gengi krónunnar og ýmsar aðrar lykilstærðir. Í álitinu segir líka að meiri hluti fjárlaganefndar telji ástæðu til að greina ítarlega kosti og galla þess að leggja komugjöld á farþegar til að flýta uppbyggingu á þeim innviðum atvinnugreinarinnar þar sem skórinn er farinn að kreppa. Það er hið besta mál en því tengt þarf einnig að fara fram stefnumörkun hvað varðar gjaldtöku á vegum til að tryggja að mynd komist á framtíðarfyrirkomulag fjármögnunar samgöngumannvirkja ef stefnumörkun leiðir okkur til þeirrar niðurstöðu að sú leið verði farin. Og ég ítreka þá aftur að greining á stöðu ætti að leiða okkur yfir í stefnumótun og markmiðasetningu. Hvaða leiðir verða svo farnar á endanum er þá tæki, eins og áður segir, til að ná því markmiði. Þá er það hitt málið sem ég vil leggja sérstaka áherslu á sem tengist ferðaþjónustuumræðunni sérstaklega. Í nefndaráliti fjárlaganefndar kemur fram að tímabært sé að opna þá umræðu að ríkið leiti leiða til að umbreyta því fjármagni sem bundið er í mannvirkjum í flugstöð í Keflavík og nota til átaks í endurbótum samgöngumannvirkja því að slík aðgerð væri tilfærsla á fjárfestingum í samgöngumannvirkjum. Ég tel að við eigum enn langt í land með að verða fær um að taka ákvörðun um slíkt því að umræðan um það hefur ekki farið fram. En hér er innlegg frá mér og ég bind vonir við að við náum að fóta okkur vel í þeirri umræðu. Ég vil ekki endurtaka bankasöluna, Borgunarsöluna eða sölu á samfélagslega mikilvægum innviðum samfélagsins. Slíka ákvörðun þarf að undirbúa vandlega og það þarf að gera þannig að það standist skoðun. Hugmyndir um að taka bestu mjólkurkýrnar út úr rekstrarmódelinu í Keflavík, með því að selja hús suður í Keflavík til að afhenda einkaaðila, ganga þannig ekki upp í mínum huga. Rekstrarmódel flugvallarins er það sem við eigum að horfa á í heild sinni því að flugvöllur er ekki bara flugstöðvarbygging heldur flugbrautir og annars konar mannvirki sem mynda þá heild sem flugvöllurinn er. Við eigum líka eftir að setja okkur markmið um aðkomu einkaaðila að rekstri flugvallar hérlendis. Við þurfum að sjá fyrir horn. Það tengist líka framtíðarstefnumótun í ferðaþjónustu enda er Keflavíkurflugvöllur eitthvert mikilvægasta mannvirkið hvað það varðar. Hvað ætlum við að fá út úr því að fá einkaaðila að rekstri Keflavíkurflugvallar? Erum við bara að losa peninga sem fara þá inn í ríkiskassann eða verða nýttir í annað? Hvernig ætlum við þá að fjármagna uppbyggingu í Keflavík til framtíðar ef við verðum búin að selja innviði sem gefa okkur tekjur til uppbyggingar? Eða er ætlunin að minnka áhættu sem fylgir uppbyggingunni? Í því felst sú áhætta. Fjármögnun á uppbyggingu flugvallarins er ekki og hefur ekki verið vandamál en það þarf tekjur til að standa undir slíkum fjárfestingum. Það stenst ekki kröfur um ábyrg vinnubrögð að gera nokkurn skapaðan hlut án þess að það fari fram í gegnum stefnumótun og upplýstar ákvarðanir um svo miklar breytingar verður að taka á grundvelli greiningar og upplýsinga sem styðja þá stefnu sem valin verður. Það er hægt að fara þrjár meginleiðir við sölu á Keflavíkurflugvelli. Í fyrsta lagi er hægt að selja reksturinn í heilu lagi. Það gengur ekki að taka bara út verslunarrýmið. Flugbrautir verða þá að fylgja með og allur reksturinn sem við á þar sem rekstrarmódel vallarins gengur ekki upp ef búið verður að taka 40–50% af þeim tekjum sem verða til á vellinum með sölu á ýmiss konar varningi, þjónustu og vörum, tekjum sem nú eru nýttar til uppbyggingar. Í annan stað mætti hreinlega fara með félagið á markað og selja hluti í því til að laða að einkafjármagn. Ríkið ætti þó alltaf hlut að slíku félagi og um væri að ræða sameiginlegt verkefni hins opinbera og einkaaðila. Í þriðja lagi mætti hugsa sér að eignarhaldið sjálft væri áfram á hendi ríkisins en einkaaðilum leigt til langs tíma á einhverjum forsendum. Vissulega er það svo að aðkoma einkaaðila að fjármögnun, rekstri og eignarhaldi fluginnviða víða í Evrópu hefur verið að aukast á undanförnum árum. Er sú þróun tilkomin vegna samspils efnahagsvandræða ríkja og væntinga um áframhaldandi langtímavöxt flugfarþega annars vegar en hins vegar vegna þess að leiðum opinberra aðila til fjármögnunar slíkra verkefna hefur fækkað, til að mynda vegna reglugerða frá Evrópusambandinu. Hagsmunir hins opinbera og einkageirans fara ágætlega saman þegar kemur að skilvirkum rekstri á grunnstoðum samgangna og flugvalla. Flugvellir eru almennt reknir á viðskiptalegum forsendum. Enn er það þó svo að meiri hluti evrópskra flugvalla er í opinberri eigu og rekinn undir hlutafélagaformi. Blandað eignarhald er þó algengara í Evrópu en utan álfunnar. Flugvellir sem eru í fullum einkarekstri eru einungis átta talsins. Einkarekstur er alls ekki óhugsandi á vellinum, sérstaklega þegar til kemur sérþekking og reynsla aðila sem geta gert hlutina betur en við sjálf og bæði aflað meiri tekna og veitt meiri þjónustu. En við verðum að sjá fyrir horn og vita hvert við erum að fara og þar verður að gæta að rekstrarmódeli vallarins. Það að taka út valda tekjumöguleika, eins og rætt hefur verið um, í þeirri þjónustu sem ekki er flugtengd, sem sagt í verslun og þjónustu, er líklegt til að valda því að allir möguleikar á því að fá einkaaðila að rekstri vallarins, eins og þróunin hefur verið hérlendis, er fyrir bí. Tekjur af flugtengdum rekstri og óflugtengdum verða að haldast í hendur til að rekstrarmódelið haldist heilt og sé vænlegt til að einkaaðilar vilji koma að því. En á meðan við erum ekki búin að ákveða hvers vegna við viljum aðkomu einkaaðila er ekki hægt að ræða um framhaldið. Mér finnst líka ástæða til að ítreka og minna á að óheimilt er að færa fjármuni, sem verða til með rekstri Isavia í Keflavík, til annarra valla innan lands. Það er fjárveitingavald Alþingis sem ákveður með hvaða hætti uppbygging innanlandsflugs fer fram eins og annarra samgangna. Ef fimm manna stjórn Isavia ætti að taka ákvörðun um slíkt væri verið að færa fjárveitingavaldið frá þinginu og til fimm manna stjórnar úti í bæ. Það sér hver maður að slíkt gengur ekki upp. Ég vil minna á þetta hér því að uppbygging á flugvöllum annars staðar á landinu en í Keflavík þarf að eiga sér stað og þær ákvarðanir eru teknar hér á Alþingi en ekki annars staðar. Samandregin niðurstaða mín er því sú að framhald þeirrar vinnu sem lýtur að þessum málaflokki þarf að hefjast á stefnumótun. Þannig mun okkur auðnast að taka utan um þau verkefni sem stjórnvöld hafa ekki sinnt sem skyldi undanfarin ár og skiptir þá engu máli hvar í flokki menn standa. Þessi verkefni má ekki tefja með deilum um keisarans skegg eða með því að slá pólitískar keilur. Nú verða þeir flokkar sem mynda ríkisstjórn og aðrir flokkar að taka höndum saman til að niðurstaðan verði besta mögulega útkoma fyrir umbjóðendur okkar, fólkið sem byggir þetta land.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að koma beint að því sem hún endaði ræðu sína á, vangaveltum um Keflavíkurflugvöll og sölu eigna þar. Hún þekkir þau mál ágætlega þar sem hún hefur verið stjórnarmaður Isavia. Mér fannst hún sveiflast svo til varðandi þetta mál, úr og í, og yfir höfuð varðandi það hver séu helstu rökin fyrir því að einkaaðilar komi að þessum rekstri. Ef flugstöðin færi í hendur einkaaðila yrði um einokun að ræða. Þetta er eina flugstöðin sem er hér og innkoma í landið. Er einhver ávinningur af því að færa slíka einokun í hendur einkaaðila? Hafa opinberir aðilar ekki þörf á því að hafa þetta undir opinberri umsjá og hafa þá tekjur af þessu og geta ráðstafað þeim tekjum eftir því hver þörfin er?
Virðulegi forseti. Ég sló úr og í, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni. Það er vegna þess að við erum að hefja umræðuna og ég vil finna rök með og á móti þeirri hugmynd sem er verið að slá upp í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar og mér finnst mikilvægt að við fótum okkur vel í þessari umræðu. Við höfum verið gagnrýnd og ég tek þeirri gagnrýni alvarlega. Ég var hugsi sjálf yfir því þegar hér kom fram hugmynd um sameiningu framhaldsskóla og þar var umræðan langt komin. Þess vegna erum við að leggja til að við hefjum þessa umræðu hér í þingsal, mér finnst það mikilvægt, en tilganginum með því er raunverulega ekki slegið fram í nefndarálitinu. Það er hugmynd um að draga fjármagn úr flugstöðvarbyggingunni og inn í aðrar samgöngur á Íslandi. Ef það er markmið eitt út af fyrir sig finnst mér það ekki beint góð hugmynd miðað við þau uppbyggingaráform sem eru fram undan á Keflavíkurflugvelli.
Hæstv. forseti. Ég ætla að venda mínu kvæði í kross þótt margt mætti segja um þetta svar. Hv. þingmaður talaði um að verið væri að auka fjármuni í marga málaflokka. Einn málaflokkur fellur undir okkar nefnd, atvinnuveganefnd, og varðar rannsóknir. Stofnanir eins og Hafró og Matvælastofnun hafa lengi verið fjársveltar og eru í raun fjársveltar næstu árin. Það kom fram í heimsóknum viðkomandi aðila fyrir atvinnuveganefnd að annaðhvort yrði að fækka starfsfólki eða fækka verkefnum, því að það væri langt í land að þeir fjármunir sem væru áætlaðir til þessara stofnana dygðu fyrir þeim verkefnum sem þeim væru ætluð næstu árin. Hvað segir hv. þingmaður við því í ljósi þess að fyrirsjáanleiki eigi að vera til staðar og mælikvarðar og annað því um líkt á þörf stofnana? Hafa þeir mælikvarðar verið notaðir á þessar stofnanir og út af hverju er þeim þá ekki tryggt það fjármagn sem þarf?
Virðulegi forseti. Ég tek undir það að ég hef áhyggjur af þeirri starfsemi sem fer fram hjá Hafró, ég tek undir það, en það er hins vegar þannig að við erum ekki að deila út fjármagni til sérstakrar stofnunar í þessari áætlun. Það kemur þá væntanlega fram í fjárlögum í haust hvernig þetta endar. En mér heyrðist á hæstv. ráðherra þessa málaflokks að hún hefði áhuga á því að styrkja sérstaklega starfsemi Hafró. Ég bind bara vonir við það að hún taki það vel til endurskoðunar og forgangsraði fyrir þessa mikilvægu stofnun.
Virðulegi forseti. Nú skipti ég yfir í fjárlaganefnd aðeins þar sem við hv. þingmaður vorum saman fyrir áramót líka. Við ræddum þar heilbrigðiskerfið eða sjúkrahúsin, alla vega núllið, þannig að þau byrjuðu ekki í mínus, og ekki stefnir í það að þau þurfi að skera niður á þessu ári. Nú má hæstv. heilbrigðisráðherra kannski þakka fyrir að það voru aðrir sem stóðu vaktina þar. Með tilliti til þeirra talna sem við sjáum í fjármálaáætlun núna, hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér landslagið í lok árs 2022 þegar það er greinilegur niðurskurður miðað við launaþróun, bæði t.d. í háskólum og á sjúkrahúsum?
Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á spurningunni hjá hv. þingmanni; varðandi það hvernig ég sæi fyrir mér þetta út frá launaþróun í þessum málaflokkum, spítölum og menntamálum, er það ekki rétt hjá mér? Um launaþróun, ég sé þetta bara allt fyrir mér þannig, a.m.k. hvað varðar heilbrigðismál, að stóru verkefnin eru auðvitað þau að byggja nýjan spítala, fjölga hjúkrunarrýmum og leysa þennan fráflæðisvanda, það eru stór og mikil verkefni í heilbrigðismálum, og auðvitað koma launamálin þar inn í. Hvernig ég sé þetta - væntanlega er hv. þingmaður að tala um næstu fjögur árin - þá bind ég bara vonir við það að við náum að móta heildstæða stefnu og klára þessi verkefni að mestu leyti, þótt ég sjái ekki alveg fyrir mér hvernig við leysum það að klára spítalann.
Virðulegi forseti. Ég gerði mér ekki grein fyrir að hv. þingmaður hafi ekki heyrt umræðuna áðan þar sem við vorum að tala um að framlög til sjúkrahúsanna séu að hækka um 8,8% en launaþróunin, sem er gert ráð fyrir í fjármálaáætlun á sama tíma, er 9%, sem þýðir að niðurskurður er í sjúkrahúsþjónustu. Til háskólanna er áætluð 7,7% umframfjáraukning, það er líka undir launaþróunarviðmiðum. Þá á eftir að taka tillit til leiðréttingar gagnvart lífeyrisréttindalækkuninni. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Hvernig getur þetta staðist á annan hátt en að það verði niðurskurður á þessum alla vega tveimur sviðum og hvort flokkur hv. þingmanns sé tilbúinn til að skrifa undir slíkan niðurskurð?
Virðulegi forseti. Ég heyrði umræðuna hér áðan, en þessi umræða fór ekki fram í fjárlaganefnd. Hún er að koma fyrst fram hérna núna inni í þingsal. Við fjölluðum einungis um rammann í fjárlaganefnd. Hversu niðurgreinanlegar þær upplýsingar eru er nokkuð óljóst þannig að ég bind vonir við að hæstv. fjármálaráðherra geti svarað fyrir varðandi þá greiningu sem kemur hérna fram. Ég ætla því ekki að tjá mig meira um það í bili.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þegar hv. þingmaður talaði um stöðu ferðaþjónustunnar og áhrif á samfélagið og allt það, sem mér fannst hv. þingmaður fara ágætlega yfir í ræðu sinni, bjóst ég við að hún myndi klykkja út með því að segja: Og það er þess vegna sem við eigum að hætta að gefa erlendum ferðamönnum afslátt af neyslusköttum. En það kom ekki, heldur á að viðhalda þeirri óvissu sem ríkir og hefur ríkt núna síðan ferðaþjónustan byrjaði að vaxa á árinu 2012 með því að segja: Við ætlum að halda áfram að skoða og greina og spá og spekúlera. Ég vil spyrja hv. þingmann: Af hverju er ekki æskilegt að hækka verð t.d. á hótelherbergjum 1. júlí? Af hverju ekki? Er ekki einmitt hærra verð í júlímánuði þegar flestir ferðamennirnir eru hér og mesta eftirspurnin er eftir hótelherbergjum?
Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að ég studdi og styð tillögu ríkisstjórnarinnar um að hækka virðisaukaskattinn, bara til að hafa það alveg á hreinu. Hins vegar tókum við tillit til þeirra umsagna sem komu í nefndina og það væri náttúrlega ekki til neins að fá gesti og fá umsagnir ef tækjum ekki tillit til þeirra. Við erum því að opna á þá umræðu.
Eins og frá fjármálaráðuneytinu?
Afsakið, fyrir óreyndan þingmann eru frammíköll mjög óþægileg og taka svolítið frá mér athyglina. En ég vil bara leggja áherslu á að ég styð þessa tillögu. Ég hefði sjálf algjörlega stutt það að hækka virðisaukaskattinn 1. júlí, en þetta eru athugasemdir sem við tókum til greina frá gestum nefndarinnar.
Frú forseti. Mér er vel kunnugt um að hagsmunaaðilar sendu okkar umsagnir þess eðlis, en við fengum líka álit frá fjármálaráði þar sem okkar færustu sérfræðingar sögðust ekki sjá neina ástæðu til þess að vera með þennan afslátt í kringum ferðaþjónustuna eða að gefa erlendum ferðamönnum afslátt af neyslusköttum. Við nýtum skattkerfið til hagstjórnar. Við notum skattafslátt til þess að stýra og reyna að hafa áhrif á hlutina. Í þessu árferði ættum við því ekki að halda áfram með þennan afslátt. En er það ekki rétt hjá mér sagt að búið sé að hætta við að hækka virðisaukaskattinn á ferðaþjónustuna á næsta ári? Er það ekki augljóst mál? Síðan vil ég spyrja hv. þingmann hvort hún hafi verið að lýsa því þegar hún var að tala um Keflavíkurflugvöll að hún væri ekki sammála því sem stendur [[Forseti hringir.]]í nefndarálitinu, að aðgerðin ætti að vera til þess að færa til fjárfestingar í samgöngumannvirkjum. [[Forseti hringir.]]Er hún ekki sammála álitinu sem hún skrifað undir?
Þetta voru tvær spurningar þannig að ég veit ekki hvort ég næ að svara þeim báðum. Hins vegar, til þess að hafa það á hreinu, er það orðað með þeim hætti að við viljum að leitað verði leiða til að endurskoða áætlanir um virðisaukann, þannig að ég er ekki viss um það hvort búið sé að ákveða að hætta við það. En hvernig það endar síðan í fjárlögum í haust verður að koma í ljós. Ég er tilbúin til þess að taka undir varðandi Keflavíkurflugvöll, en það sem ég er að kalla eftir er að fá umræðuna. Ég vil fá sérfræðinga og helst erlenda sérfræðinga til að greina þá stöðu og kosti og galla, ég vil ekki loka á það án þess að hafa fengið upplýsingar um það. Eins og staðan er í dag sé ég ekki ástæðu til þess að breyta því, en ég er til í umræðuna.
Frú forseti. Ég staðhæfi að ríkisfjármálaáætlun er gölluð. Ég vil spyrja hv. þm. Theodóru S. Þorsteinsdóttur sem stjórnarþingmann út í tvennt sem eykur á gallann að mínu mati. Í fyrra andsvari spyr ég hana af hverju ekki eru birtar tölur sem sýna áætlaða fjárþörf stofnana í helstu málaflokkum þar sem slíkt liggur fyrir, t.d. Umhverfisstofnun í umhverfismálum. Slíkar tölur væru svo lagðar til grunns fyrir breytingartölur næstu fjögurra ára. Ég veit til þess að tilteknar stofnanir buðu sig fram en tölunum var hafnað af ráðuneytunum. Með þessu móti mætti í raun betur meta ríkisfjármálaáætlun í þessum málaflokkum, auka margumrætt gegnsæi. Er hún sammála mér um þetta?
Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála. Ég er algjörlega sammála að það má alveg auka gegnsæi í þessum vinnubrögðum heilt yfir. Ég tek undir t.d. nefndarálit velferðarnefndar, því að erfitt er að sjá hvað eru fjárfestingar og hvað er rekstur. Eins og ég sagði í ræðu minni í upphafi eigum við töluvert í land með að ná almennilega tökum á hinu nýja verklagi sem er viðhaft núna. Ég get ekki sagt annað en að allt gegnsæi, betri upplýsingar, jafnvel þótt þetta sé áætlun, ef við getum unnið þetta með einhverjum hætti, skýrt það með meira gegnsæi, þá tek ég algjörlega undir það.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Við erum sammála. Það er gleðilegt að við sjáum þessa galla bæði tvö. Í síðara andsvari mínu beini ég sjónum að sérhverri tölulínu, eins konar töfralínu með fimm tölum í lok hvers kafla ríkisfjármálaáætlunar. Þar sjáum við viðbætur eða niðurskurð ár hvert í fimm ár. Þar getur að líta t.d. 100 millj. kr. hækkun milli ára í tiltekinn málaflokk og svo 200 milljóna breytingartölu næsta árið. Ég spyr sjálfan mig hvernig þær tölur eru almennt búnar til. Hver er bakgrunnur breytinga milli ára? Er hann leyndarmál? Með útskýringu á tölubreytingunum mætti auka á gegnsæið og fá fram mat á ríkisfjármálaáætlun sem við erum í raun og veru varla í stakk búin til þess að geta gert vegna skorts á upplýsingum. Er hv. þingmaður líka sammála mér hér?
Virðulegi forseti. Ég er hrifin af gegnsæi. Ég vil að allt sé uppi á borðum og að það sé sýnilegt og skýrt hjá öllum. Ég get nefnt í því samhengi að þar sem ég er og hef verið í sveitarstjórn var fyrsta sveitarfélagið til að opna bókhaldið. Ég tek alveg undir það, og ég get svolítið endurtekið fyrra svar mitt, að verklagið sem viðhaft er núna er ekki fullkomið. Ég vil leggja mig fram um að bæta það, hvort sem það eru tímasetningar í þessari vinnu, undirbúningur nefnda til að vinna álit eða gagnagrunnur. Ég styð allar upplýsingar og gegnsæi sem hægt er að laga.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að fylgja eftir umsögn minni til fjárlaganefndar frá allsherjar- og menntamálanefnd. Í upphafi umsagnarinnar nefni ég að að mörgu leyti sé ég ekki ósátt við umsögn meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Hún er viðamikil og fer ágætlega yfir þau málasvið sem heyra undir nefndina og fer í gegnum þau markmið sem sett eru í fjármálaáætluninni, gestakomur og helstu atriði sem meiri hlutinn vildi benda á. Hins vegar voru ákveðin atriði sem ég var ekki alveg sátt við sem komu fram í umsögn meiri hlutans og þótti því ástæða til að senda eigin umsögn til nefndarinnar. Við fengum beiðni frá fjárlaganefnd um að nefndin myndi fjalla um eftirfarandi málefnasvið: Dómstólar, almanna- og réttaröryggi, réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýsla dómsmála, menning, listir, íþróttir og æskulýðsmál, fjölmiðlun, framhaldsskólastig, háskólastig og önnur skólastig og stjórnsýsla mennta- og menningarmála. Við umfjöllun málsins fengum við á okkar fund hæstv. ráðherra Kristján Þór Júlíusson, hæstv. ráðherra Sigríði Á. Andersen, Auði B. Árnadóttur, Ásdísi Jónsdóttur og Gísla Þór Magnússon frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu, Ingilín Kristmannsdóttur og Pétur Fenger frá innanríkisráðuneytinu, Guðríði Arnardóttur og Steinunni Ingu Óttarsdóttur frá Félagi framhaldsskólakennara, Baldur Gíslason, Hjalta Jón Sveinsson og Stein Jóhannsson frá Skólameistarafélagi Íslands, Jón Atla Benediktsson og Guðmund R. Jónsson frá Háskóla Íslands, Fríðu Björg Ingvarsdóttur frá Listaháskóla Íslands, Ara Kristin Jónsson frá Háskólanum í Reykjavík, Eyjólf Guðmundsson frá Háskólanum á Akureyri, Erlu Björk Örnólfsdóttur frá Háskólanum á Hólum, Björn Þorsteinsson frá Landbúnaðarháskóla Íslands, Hafstein Sæmundsson frá Háskólanum á Bifröst, Kristínu Völundardóttur og Helgu Jóhannesdóttur frá Útlendingastofnun, Pál Winkel og Jakob Magnússon frá Fangelsismálastofnun, Söndru Margréti Sigurjónsdóttur og Auðun F. Kristinsson frá Landhelgisgæslu Íslands, Jón F. Bjartmarz og Jónas Inga Pétursson frá Ríkislögreglustjóra og Helgu Þórisdóttur og Vigdísi Evu Líndal frá Persónuvernd. Ég vil nota tækifærið til að segja, í ljósi þess að ég hef gert athugasemdir við hvernig allsherjar- og menntamálanefnd hefur unnið í ákveðnum málum, að ég tel að nefndin hafi unnið vel í umfjöllun sinni varðandi fjármálaáætlunina. Það var mjög mikilvægt fyrir okkur að fá þessa gesti sem komu með mjög gagnlegar ábendingar um hvað mætti betur fara í áætluninni. Það skal hins vegar viðurkennast, og þar tekur maður að einhverju leyti undir þær athugasemdir sem koma fram í meirihlutaáliti fjárlaganefndar, að athugasemdir eða ábendingar einstakra stofnana voru að mörgu leyti hefðbundnar og eins og við þekkjum úr umræðunni um fjárlögin. Við sjáum að sveitarfélögin, Stjórnarráðið og mjög margir eru að átta sig á þessu nýja lagaumhverfi en það var töluvert áberandi varðandi athugasemdir og umsagnir sem komu frá þessum aðilum, jafn mikið og þeir vönduðu sig, að þeir gerðu ekki beint athugasemdir við þau markmið eða aðgerðir sem koma fram í áætluninni heldur voru meira að ræða almennt um rammann. Það er eitthvað sem ég vonast til að við sjáum á næstu árum í auknum mæli í umsögnum eða athugasemdir umsagnaraðila að menn fari markvisst í gegnum þau markmið sem koma fram í áætluninni og geri athugasemdir við það hvort þeir telji að þau séu gagnleg eða góð eða eitthvað sem er möguleiki á að ná fram með þeim ramma eða aðgerðum sem lagðar eru til í áætluninni. Jafnframt voru gerðar athugasemdir, og það var eitthvað sem ég held að allir nefndarmenn hafi verið sammála um að væri mjög mikilvægt, sem sneru að því að fastanefndir, fagnefndir, kæmu að vinnunni við fjármálaáætlunina og að það þyrfti að styrkja nefndasvið skrifstofu Alþingis. Það er hins vegar ekki ný umræða. Ég hef nefnt það við forseta Alþingis að það væri mjög ánægjulegt ef hún myndi skilja það mark eftir sig sem forseti alls Alþingis að huga að því að stjórnarandstaðan fengi sérstaka nefndarritara sem ynni fyrst og fremst fyrir stjórnarandstöðuna. Ég veit að þetta hefur verið rætt reglulega í gegnum tíðina en því miður ekki gengið eftir. Það var eitthvað sem ég reyndi að gleyma ekki þegar ég var sjálf komin í stjórn, hversu ólík starfsaðstaðan er fyrir annars vegar stjórnarþingmenn og ráðuneytin og svo stjórnarandstöðuna. Það kemur að einhverju leyti fram varðandi vinnu við fjármálaáætlun og hvernig við getum betur undirbúið okkur. Við erum með gott starfsfólk hér en það er hins vegar takmarkað hversu mikið það kemst yfir. Ég get jafnframt tekið undir þær athugasemdir sem hafa komið fram í umræðunni um mikilvægi þess að bæta framsetningu fjármálaáætlunar, ekki hvað síst framsetningu á tölum. Við eyddum t.d. töluverðum tíma í að tala um þróunina á fjölda nemenda innan t.d. framhaldsskólakerfisins. Það hefði verið mjög gott ef legið hefði fyrir betri greinargerð í fjármálaáætlun sem fjármálaráðherra mælti fyrir um hverjar væru forsendurnar fyrir þeirri spá sem byggt er á. Ég sé að meiri hluti fjárlaganefndar tekur undir þetta. Menn hafa áhyggjur af því að gert sé ráð fyrir að stytting náms til stúdentsprófs muni ekki skila sér jafn hratt í sparnaði og gert er ráð fyrir í forsendum áætlunarinnar. Eitt stóru málanna sem voru afgreidd á þingi á síðasta kjörtímabili var nýtt dómstig, Landsréttur. Það var töluvert rætt um hvort við værum nægilega undirbúin fyrir þessa miklu breytingu. Það er líka ábending sem ég held að væri mjög mikilvægt að huga að varðandi bæði fjárlögin og framlagningu fjármálaáætlunar í framtíðinni. Þegar menn taka ákvörðun um aðhald á einstökum málefnasviðum getur verið erfitt að fella laun dómara undir aðhaldsmarkmiðin, en þau eru lögbundin. Það er kjararáð sem ákveður laun og önnur starfskjör dómara. Meiri hlutinn bendir á þetta og ég tek undir það, það væri mikilvægt að skoða þetta fyrirkomulag þegar kjararáð kemur að málum. Það gildir væntanlega um fleiri aðila sem falla undir kjararáð. Það eru líka ábendingar sem ég vil taka sérstaklega undir og geri í mínu áliti sem snúa að löggæslu. Við höfum á undanförnum árum bætt við fjármunum þegar kemur að verkefnum lögreglunnar. En álagið hefur aukist mjög mikið. Það hefur svo sannarlega reynt á lögregluna eins og svo margt annað vegna m.a. fjölda ferðamanna, erlends vinnuafls, fjölgunar hælisleitenda. Það var farið í miklar breytingar þegar lögregluembættum var fækkað og þau aðskilin frá sýslumannsembættum. Það átti að styrkja rekstrarumgjörð lögreglunnar en við eigum eftir að sjá hvort það markmið næst. Ég hefði mjög gjarnan viljað sjá meiri áherslu og skýrari aðgerðir um hvernig við getum unnið gegn ofbeldi í samfélaginu. Núverandi ríkisstjórn, eða fjórir ráðherrar hennar, hafa að fyrirmynd fyrri ríkisstjórnar tekið ákvörðun um að undirrita sameiginlega yfirlýsingu um aðgerðir gegn ofbeldi. Það hefur legið fyrir í þingmálaskrá hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra að leggja fram aðgerðaáætlun um hvernig sé hægt að vinna gegn ofbeldi í samfélaginu. Ég á hins vegar erfitt með að sjá að einhverjir viðbótarfjármunir séu áætlaðir í þau verkefni. Við í nefndinni höfðum fundað með lögreglunni um t.d. öryggi í miðborginni eftir hið hræðilega atvik þegar ung stúlka var myrt ekki fyrir löngu síðan. Þar kom fram í samtölum við lögregluna að það væri mikilvægt að efla viðveru lögreglunnar í miðborg Reykjavíkur og bæta við sérstökum rannsakanda í hóp lögreglunnar sem fylgdi eftir verkefnum. Það kom einnig fram að unnið hefði verið að auknu samstarfi við skemmtistaðina miðsvæðis. Það þyrfti að sjálfsögðu að tryggja mannafla í það. Ég hefði talið að það sem ég hef nefnt hér væri ástæða til að taka fram að væru aðgerðir sem tengdust því hvernig við ætlum að vinna gegn ofbeldi. Ég hef líka haft verulegar áhyggjur af því að Stígamót hafa stigið fram og bent á að komum á neyðarmóttökuna hefur fjölgað og það sem maður hefur verulegar áhyggjur af er að talsmenn Stígamóta hafa bent á að tilvikin eru grófari. Að einhverju leyti tengja menn það við klámvæðinguna. Það er svo sannarlega nóg af verkefnum. Við sjáum líka á tölum, þegar ég hef spurt um tíðni ofbeldisbrota gagnvart börnum, að tilkynningum vegna sálræns, andlegs eða líkamlegs ofbeldis gagnvart börnum hefur fjölgað gífurlega. Það hefur verið tengt við nýja verkferla. Lögreglan hefur almennt verið að vinna öðruvísi í heimilisofbeldismálum og gert sér betur grein fyrir hver áhrif ofbeldis í nánum samböndum eru á börnin okkar. Þetta eru allt verkefni sem því miður eru ekki nefnd í fjármálaáætlun, en eru mjög mikilvæg. Hvert og eitt verkefni kostar ekki svo mikið en þau geta skipt svo miklu máli fyrir einstaklingana og gert okkar góða samfélag enn öruggara og betra. Sérstakur fundur var haldinn með Persónuvernd. Þar birtust einfaldlega mjög miklar áhyggjur forstöðumanna Persónuverndar af stöðu stofnunarinnar, af öllum þeim nýju verkefnum sem verið er að fela henni. Miðað við þennan ramma myndi ég telja nokkuð ljóst að við innleiðum ekki nýja Evrópulöggjöf á sviði persónuverndar á næstunni, nema þá bara til málamynda. Við munum ekki geta fylgt henni eftir miðað við þann ramma sem stofnunin er með núna. Við sjáum að borgararnir, íbúar þessa lands, eru æ betur upplýstir um mikilvægi persónuverndar. Þar af leiðandi er mikið af verkefnum. Það er mjög brýnt að Persónuvernd geti brugðist við og leiðbeint og komið á framfæri nauðsynlegum upplýsingum, eins og hún á að gera, um hvernig við getum tryggt betur persónuvernd einstaklinganna. Það sem ég hef hins vegar mestar áhyggjur af og er ósáttust við í nefndaráliti meiri hlutans í fjárlaganefnd er hversu lítið er fjallað um útlendingamálin og að ekki skuli gerðar skýrari tillögur um hvað við þurfum að gera til að tryggja að við náum þeim markmiðum, sem nefndin að vísu ítrekar, um mikilvægi þess að tryggja skilvirka og hraða málsmeðferð í umsóknum hælisleitenda þar sem mannúðarsjónarmið eru höfð að leiðarljósi. Með nýjum lögum um opinber fjármál er ekki lengur gert ráð fyrir fjáraukalögum. Við höfum mjög oft notað fjáraukalögin til að bregðast við og lögð hafði verið aukin áhersla á það á síðustu árum að undir þau félli aðeins ófyrirséður kostnaður. Það hefur svo sannarlega átt við um þróun útlendingamála á undanförnum árum. Það er að mínu mati mjög erfitt, og það er eitthvað sem Útlendingastofnun hefur bent á, að sjá hvernig í ósköpunum áætlun fjármálaáætlunar mun standast um að fjöldi hælisleitenda verði árlega um 700. Maður sér einfaldlega ekki á hvaða forsendum fjármálaráðuneytið byggir á með því að koma fram með þessa tölu. Árið 2016, við erum ekki að tala um framtíðina hér heldur ár sem er liðið, barst þvílíkur fjöldi umsókna sem við höfum aldrei séð áður um alþjóðlega vernd. Þá voru fram lagðar umsóknir orðnar 1.132. Þegar við horfum síðan á spár fyrir þetta ár þá kom fram fyrir nefndinni að umsóknir sem berast fyrstu þrjá mánuði hvers árs gefa ákveðna vísbendingar um heildarfjölda umsókna það árið. Fjöldi umsókna fyrstu þrjá mánuði ársins 2016 var 136. Fjöldi umsókna fyrstu þrjá mánuði ársins 2017, árið í ár, var 224, sem svarar til 65% aukningar. Ef sambærileg aukning verður árið 2017 mun fjöldi umsókna verða um 1.870. Því til viðbótar hefur einnig orðið aukning á öðrum verkefnum Útlendingastofnunar og við sjáum að tölfræði fyrsta ársfjórðungs bendir til a.m.k. 30% fleiri umsókna um dvalarleyfi en árið 2016. Ég þurfti að vísu að tvítékka á þessum tölum og bað nefndarritara okkar sérstaklega um að athuga hvort þetta gæti staðist. Ef fjöldi umsókna um alþjóðlega vernd verður um 2.000 í stað þeirra 700 sem gert er ráð fyrir þarf að hækka framlög til málaflokksins til samræmis um 7 milljarða í staðinn fyrir þá 2 milljarða sem lagt er til að framlögin hækki um. Það er bara ekki til svigrúm til þess. Við vitum að það hefur ekki verið mikið um peninga í gamla innanríkisráðuneytinu. Ég veit ekki til þess að þetta svigrúm sé til staðar hjá dómsmálaráðuneytinu. Það er þá veruleg hætta á að taka þurfi fé frá öðrum brýnum verkefnum til að mæta þessu. Það er verið að reyna að byggja upp ákveðna varasjóði til að bregðast við óvæntum útgjöldum þannig að menn eru með varasjóði innan einstakra ráðuneyta innan málefnasviðanna. Það er hins vegar spurning hvort menn geri almennt ráð fyrir þeim tölum sem ég nefndi hér. Okkar nýju lög byggjast á fyrirmyndum frá Norðurlöndunum og þar eru gerðar fjármálaáætlanir með sambærilegum hætti og við gerum hér nú. Við fengum þær upplýsingar í nefndinni að fjársveiflum vegna mikils fjölda hælisleitenda hafi annars staðar, t.d. í Noregi, verið mætt með málefnasamningi á milli þingsins og fagráðuneytis, þannig að Útlendingastofnun myndi þá hafa aðgengi að fjármunum utan fjármálaáætlunarinnar ef upp kæmu sveiflur á borð við þær sem geta orðið í fjölda umsókna, eða varasjóðir eru hafðir mun ríflegri en hér er lagt til. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að við hunsum ekki slíkar viðvaranir sem koma frá okkar stofnunum og að óvissa í málaflokknum verði ekki látin bitna á öðrum verkefnum. Fram kom í andsvari fyrr í dag þegar ég spurðist fyrir um þetta að erindi hefði verið sent til ráðuneytisins þar sem óskað var eftir upplýsingum um hvernig staðan væri þegar kæmi að fjölda umsókna um alþjóðlega vernd. Ég held að það sé alveg skýrt að fjárlaganefnd verður að halda áfram að fjalla um þetta. Fyrirgefðu, forseti, tími minn bara rýkur áfram. Ég óska eftir að fá að fara aftur á mælendaskrá því ég er ekki byrjuð á að tala um framhaldsskólastigið að neinu ráði og háskólastigið og hvað þá um þjóðkirkjuna. En þetta er eitt af því sem ég ræddi strax við fyrri umr. því þá hafði ég reynt að leita að upplýsingum um hvar væri fjármunir [[Forseti hringir.]]til að taka á móti kvótaflóttamönnum og síðan sjáum við að það virðist stefna í að það þurfi að bæta í líka varðandi hælisleitendur. Þar sem þetta var eitt af áherslumálum sem fjármálaráðherra kynnti varðandi fjármálaáætlunina held ég að sé mjög mikilvægt að tekið sé tillit til þessara athugasemda.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún kom inn á stöðu framhaldsskólanna. Mig langar til að spyrja hana aðeins út í hana. Við þekkjum að bóknám í framhaldsskólum var stytt niður í þrjú ár og talað um að sá sparnaður rynni aftur til framhaldsskólanna. Það virðist ekki hafa gengið eftir miðað við þessa áætlun og mikil uppsöfnuð fjárþörf er á framhaldsskólastiginu vítt og breitt um landið. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig hún sjái fyrir sér að rekstur framhaldsskólanna gangi fyrir sig miðað við þann mikla niðurskurð sem blasir við og hvort þær hugmyndir og áform um að sameina Fjölbrautaskólann í Ármúla við Tækniskólann hefðu ekki átt að koma fram í þessari fjármálaáætlun sem hér liggur fyrir frá stjórnvöldum.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Eins og ég sagði í lok ræðu minnar var ég varla byrjuð að ræða framhaldsskólastigið. Við höfum eytt töluverðum tíma frá því þingið hófst í að ræða stöðu framhaldsskólanna. Ég átti hér í nokkru samtali við hæstv. menntamálaráðherra um t.d. framtíð verk- og starfsnáms þar sem ég ræddi skýrslu Ríkisendurskoðunar um hvað þyrfti að gera til að efla það og fylgja eftir stefnumörkun sem þó hafði verið gerð. Ég skal viðurkenna að mér brá töluvert við að sjá síðan þessar hugmyndir varðandi sameiningar þessara tveggja skóla því að ekki kom orð, ekki bofs, fram um það stuttu áður í þeirri umræðu hér í þingsal. Þetta eru miklar breytingar á milli þeirrar fjármálaáætlunar sem var samþykkt fyrir kosningar og þeirrar núna eftir kosningar. Við sjáum hins vegar að meiri hluti fjárlaganefndar er að bregðast við þessum athugasemdum. [[Forseti hringir.]]Það er hins vegar leitt, og ég hefði talið að það væri eitthvað sem menn ættu að geta verið sammála um, að nefndin skuli ekki hafa getað komið sér saman um að flytja breytingartillögu í samræmi við það sem meiri hluti fjárlaganefndar er þó að tala um, að draga þetta til baka.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mig langar að spyrja hana út í þá pólitísku stjórn sem á að setja yfir Landspítalann. Hvort hv. þingmaður telji þörf á að koma yfir Landspítalann pólitískri stjórn og hvaða hlutverki hún eigi að gegna, hvort hún eigi að gera eitthvað betur en núverandi stjórnendur, hvort þær greiningar á fjárþörf í heilbrigðiskerfinu og á Landspítalanum hafi ekki verið nógu skýrar og gagnsæjar miðað við þær upplýsingar sem hafa verið lagðar fyrir velferðarnefnd og fjárlaganefnd og hvort einhverju sé ósvarað í þeim efnum. Eða eru menn að setja hinn pólitíska hramm yfir eðlilegar óskir Landspítalans og stjórnar hans um að bæta þurfi fjármunum í [[Forseti hringir.]]fjársvelt heilbrigðiskerfi?
Virðulegi forseti. Ég heyrði einmitt af þessu og las um þetta. Mér fannst þetta nú bara fyndið og sýna að það er fullkomin uppgjöf í liði stjórnarliða, eftir mjög stuttan tíma. Við höfum lítið séð til heilbrigðisráðherra. Þarna virðist koma einhver tillaga um að fara að dreifa álaginu af ráðherranum. Ég held að það væri kannski nær að hann færi að mæta hingað í þingið, svara spurningum og færa rök fyrir máli sínu. Það hafa aðrir heilbrigðisráðherrar gert, m.a. sem tilheyrt hafa mínum flokki. Síðan höfum við alveg séð líka, núna nýverið í ummælum forstjóra Isavia, að það virðist ekki alltaf skipta miklu máli þótt einhver stjórn sé yfir viðkomandi stofnunum eða fyrirtækjum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta yfirferð yfir þá málaflokka sem hún fór yfir, sérstaklega þá sem heyra undir þá nefnd sem hv. þingmaður situr í. Þetta er víðfeðmt mál og fyrir okkur sem ekki sitjum í nefndunum og höfum ekki hitt gesti eða heyrt það sem býr að baki verður að játast að þetta er oft dálítill frumskógur. Þar sem ég veit að hv. þingmaður er ærlegur og hefur engra hagsmuna að gæta í þessu langar mig að nýta þetta tækifæri til að spyrja aðeins betur út í löggæslumálin sem komið var ágætlega inn á hér. Sannast sagna skil ég hvorki upp né niður í þeim efnum. Hér hafa stjórnarliðar ýmist talað um að verið sé að bæta í víða, en svo berast fregnir af því að þetta muni jafnvel þýða fækkun lögreglumanna. Getur hv. þingmaður í þessu örstutta andsvari sínu komið aðeins betur inn á hvernig hún sér þróun t.d. bara löggæslumála miðað við núverandi tillögu til fjármálaáætlunar?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Það skal viðurkennast að alls ekki gafst nægur tími til þess í ræðunni að fara í gegnum löggæsluna. Eins og ég hef þegar óskað eftir við forseta mun ég halda áfram að ræða um þessa málaflokka sem eru mjög viðamiklir og mikilvægir. Mestu fjármunirnir fara í þetta, fyrir utan náttúrlega málefni sem velferðarnefnd hefur með að gera. Ekki er langt síðan farið var í breytingar varðandi menntun lögreglumanna. Það mun eflaust hafa áhrif á mönnunina. Eins og ég fór í gegnum hafa bæst við verkefni þarna. Breytingar hafa orðið; aukin þensla, ferðamenn, fjölgun hælisleitenda, sem ég hef líka nefnt, það eru allt verkefni sem auka álag á lögregluna. Og eins og aðrar stofnanir þurfti lögreglan að taka á sig niðurskurð eftir hrun sem hefur reynst henni erfiður. Það sem verið hefur að gerast á undanförnum árum er að menn hafa reynt að byggja upp aftur. Það er sífellt vísað í það. Við fáum inn áætlanir [[Forseti hringir.]]sem við eigum eftir að fjalla um sem snúa að löggæslunni. En það þarf náttúrlega að fjármagna þetta einhvern veginn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er kannski bjarnargreiði að ætla að biðja um yfirferð um jafn víðfeðman málaflokk á ekki lengri tíma en okkur gefst hér, en mig langar samt að halda aðeins áfram að spyrja um þetta efni. Mér finnst það mjöge áhugavert. Hv. þingmaður kom inn á marga mjög mikilvæga þætti í löggæslustörfum í sinni ágætu ræðu. Hún nefndi mjög mikilvæg verkefni, jafnvel ný verkefni og nýjar leiðir sem verið væri að þróa og prófa sig áfram með sem gefið hefðu góða raun. Telur hv. þingmaður að það sé einhverjum vafa undirorpið að hægt verði að halda áfram með margt af því góða starfi sem unnið hefur verið, einfaldlega sökum þess að fjármunir muni ekki finnast í það? Að það muni hafa bein áhrif inn í þessa starfsemi?
Virðulegi forseti. Ég vona svo sannarlega að svo verði ekki. Við erum öll slegin yfir þeim fréttum sem berast frá útlöndum sem snúa að öryggi þjóða. Við heyrum líka sífellt af því að glæpir í samfélaginu eru farnir að verða meira alþjóðlegir. Þótt ég hafi ekki nefnt það í ræðu minni held ég að það sé mjög brýnt sé að byggja upp sérþekkingu í lögreglunni sem snýr að netglæpum. Bent hefur verið á að ein af ástæðunum fyrir því að dregið hafi úr innbrotum sé einfaldlega að það skili miklu meiru að nota tölvuna til að ræna. Jafnvel er talað um að það sé orðið betra að skilja bara lykilorðin sín eftir einhvers staðar heima frekar en að setja þau í tölvuna því að það sé mun auðveldara að nálgast þau þar. Þetta eru verkefni sem krefjast mikillar sérþekkingar. Við eigum gott fólk, eins og víða innan lögreglunnar. [[Forseti hringir.]]Ég hefði viljað sjá þarna mun markvissari stefnumörkun og að ekki væri sífellt verið að vísa til einhverra plagga sem eigi eftir að koma, en svo virðist ekki fylgja neinn peningur.
Frú forseti. Nú mun ríkisstjórnin í mesta lagi sitja til 2020, skilst mér, en fjármálaáætlunin er til 2022.
Rosalega ertu svartsýnn.
Við skyldum ætla að stjórnarsáttmálinn myndi meira að minna allur rata inn í stefnu sem tekur til lengri tíma. Ég finn ekki sum markmiðin í stjórnarsáttmálanum í markmiðum ríkisfjármálaáætlunar. Ég átta mig t.d. ekki alveg á því sem stendur í stjórnarsáttmálanum, með leyfi forseta: „Nauðsynlegt er að efla kennaramenntun til að bregðast við fækkun kennara og minnkandi aðsókn í kennaranám …“ Það er ekki skortur á útskrifuðum kennurum. Ég held það séu 50% eða eitthvað svoleiðis sem kjósa bara að vinna annars staðar. Við hljótum að vera að tala um að það sé vegna þess að launin séu of lág í kennslu. Ég fann það ekki, en er eitthvað í fjármálaáætluninni sem gerir ráð fyrir að [[Forseti hringir.]]ætlaðar séu tekjur í að vinna að þessum hlutum? Það er líka í samræmi við samkomulag sem gert var fyrir breytingar á lífeyrissjóðalögum.
Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé bara mjög góð ábending hjá hv. þm. Loga Einarssyni. Það væri ástæða til að menntamálaráðherra væri viðstaddur og hlustaði á ábendingar sem snúa að málefnasviði hans. Þetta er verulegt áhyggjuefni. Við höfum bent á mikilvægi þess að nefndin fjalli um kennaraskort. Þetta vandamál er hins vegar ekki bara bundið við Ísland. Ef maður les skýrslur um það nám sem þörf væri á að fjölga nemendum í, eins og t.d. í Svíþjóð þar sem talað er um menntun framtíðarinnar þar sem væru mestir atvinnumöguleikar, þá er kennaramenntun nefnd þar. Svíar tala líka um umönnunarstörf; hjúkrun og allt sem tengist heilbrigðisþjónustu og umönnun fólks, bæði á framhalds- og háskólastigi. Svo tala þeir um verk- og starfsnám, tækninám, bæði [[Forseti hringir.]]á framhalds- og háskólastigi. Þetta væri eitt af því sem við ættum að fjalla hér um og fá skýra stefnumörkun um frá ríkisstjórninni.
Frú forseti. Takk fyrir þetta. Það vekur athygli mína að stjórnarsáttmáli sem nær ekki eins langt inn í framtíðina og ríkisfjármálaáætlun skuli ekki skila sér inn í hana. Einhver excel-glöggur maður eða kona hér á þingi mætti gjarnan keyra saman það sem ratar inn í fjármálaáætlunina og hvað ekki, því að hér er líka talað um að vinna markvisst að því að tryggja börnum leikskólapláss og dagvist þegar fæðingarorlofi sleppi, með sameiginlegu átaki ríkis og sveitarfélaga. Hvað halda menn að það muni kosta? Halda menn að sveitarfélögin muni einhliða lækka aldur barna sem komast inn í leikskóla án þess að skipting skatttekna milli ríkis og sveitarfélaga breytist eitthvað? Frú forseti, við verðum eiginlega að samkeyra þessi tvö plögg og sjá hvort búið var að svíkja loforðin áður en fjármálaáætlunin var lögð fram.
Virðulegi forseti. Ég vil hvetja hv. þingmann til að gera nú ekki of miklar kröfur til stjórnarflokkanna. Fram kom í umræðum í þinginu að menn ættu ekki að taka loforð of alvarlega heldur væru þetta meira kosningaáherslur, væntanlega til að hvetja kjósendur til að kjósa þá, en þau væru hins vegar meira til viðmiðunar þegar kæmi að því að stjórna landinu. Gott dæmi um það er virðisaukaskattsbreytingin, sem kom mjög mörgum á óvart. Væntanlega hluta af stjórnarliðum líka. Þeir virðast ekki hafa munað eftir því að tala mikið um það í kosningabaráttunni. Ég get svo sem ekki miklu við þetta bætt öðru en því að það væri kannski betra að gera eins og við Framsóknarmenn höfum verið þekkt fyrir; við kannski lofum ekki mörgu, það geta að vísu verið stór loforð sem við gefum en við gerum síðan okkar besta til að standa við þau.
Frú forseti. Ég vil taka undir gagnrýni hv. þingmanns þegar hún gagnrýnir að meiri hluti fjárlaganefndar skuli ekki gera breytingartillögur heldur setja fram texta eins og í kaflanum um framhaldsskólastigið, en þar segir: „Meiri hlutinn telur ástæðu til að endurskoða aðhaldskröfu á framhaldsskóla …“ Síðan er talað um að fjárhæðin sem þingið setti inn í fjárlagagerðina fyrir árið 2017 verði haldið áfram árið 2018 - en hún er þarna ekki. Til hvers er verið að setja þetta fram? Er texti meiri hluta fjárlaganefndar meira svona til þess að „taka umræðuna“ eins og um Keflavíkurflugvöll eins og kom fram hérna áðan? Hins vegar hefur Samfylkingin lagt fram breytingartillögur. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún hafi kynnt sér breytingartillögurnar bæði fyrir framhaldsskólastigið og háskólastigið. Og ef hún hefur gert það, hvernig henni lítist á að taka með þeim hætti á þeim vanda sem [[Forseti hringir.]]á skólastigin herja nú um stundir.
Virðulegi forseti. Það kemur fram í umsögninni, sem ég vænti að geta farið betur í gegnum í næstu ræðu, þar sem ég bendi á breytingar sem urðu á fjármálaáætlun á bilinu frá 2017–2021 varðandi framlög til framhaldsskólastigsins og síðan núna 2018–2022. Í fyrri áætlun var gert ráð fyrir að framlögin myndu vaxa um tæplega 12%, sem sagt raunvöxtun yfir tímabilið, en í þessari fjármálaáætlun ættu framlögin að lækka um 0,6% árlega. Óbreytt 2018 en lækkar síðan eftir það. Ég skal viðurkenna að ég hef verið að lesa í gegnum ýmsar umsagnir og álit en hef ekki enn komist í breytingartillögur frá Samfylkingunni. Í framhaldi af þessari ábendingu mun ég sannarlega kynna mér þær. Ég geri ráð fyrir að við í þingflokki Framsóknarmanna munum fara yfir þær breytingartillögur sem hafa verið lagðar fram og leggja áherslu á að afgreiða og samþykkja þær sem við erum sammála um. Ég hefði gjarnan viljað sjá það ef þetta er eitthvað sem allir þingmenn eru sammála um að stangist á við það sem við vildum gera, þá eigum við að sjálfsögðu [[Forseti hringir.]]samþykkja þær. Við hefðum öll getað verið á þeim tillögum.
Frú forseti. Ég vil einnig taka undir orð hv. þingmanns þegar hún talar um áhyggjurnar af löggæslunni í landinu. Mig minnir að það hafi verið 2015, frekar en 2016, að ég fékk skriflegt svar um fjölda mála á hvern lögregluþjón sem snúa að einstaklingum með erlenda kennitölu og eins fjölda ferðamanna á hvern lögregluþjón. Þetta hefur vaxið margfalt á undanförnum árum. Álagið á löggæsluna í landinu er þannig að við getum ekki búist við að þeir sinni með fullum krafti aðgerðum gegn ofbeldi, gegn ofbeldi gagnvart börnum eða gegn heimilisofbeldi. Þess vegna finnst mér augljóst að við þurfum að leggja peninga sérstaklega í þá málaflokka. Við verðum að efla löggæsluna í landinu til að hún geti sinnt öryggi íbúanna. Samfylkingin hefur líka gert [[Forseti hringir.]]breytingartillögu hvað löggæsluna varðar. Ég hvet hv. þingmann til að kynna sér hana og spyr í leiðinni hvaða leiðir við ættum að grípa til til að bæta úr þessari stöðu.
Virðulegi forseti. Ég tók eftir því strax og þessi fjármálaáætlun kom fram og við þingmenn fórum að ræða milli stjórnar og stjórnarandstöðu, að í svörum stjórnarliða var áberandi að það var eins og þessi fjármálaáætlun skipti ekki neinu máli. Þetta væri bara svona eitthvert málamyndaplagg. Ég veit hversu miklu máli þetta plagg skiptir. Hér er verið að úthluta rammanum fyrir hvern ráðherra, hvert ráðuneyti, hvert málefnasvið. Það þekkja allir sem hafa verið í ráðuneytunum þá setningu sem kemur frá fjármálaráðuneytinu, og ég vænti þess að þingmaðurinn sjálfur kannist ágætlega við hana; að þetta sé utan ramma. Og hvers konar slagsmál það eru, alvöruslagsmál, að berjast fyrir að ná einhverju aftur inn í ramma. Ég hvet stjórnarþingmenn til að átta sig á alvörunni [[Forseti hringir.]]sem liggur á bak við það að ýta á græna takkann um þessar tillögur. Þær eru ekki til málamynda, þetta er alvöru.
Frú forseti. Ég er að hugsa um að byrja á að hrósa hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir að sitja undir þessari umræðu og vera í salnum. Jafnvel þótt líkamstjáning hans sé ekki tilþrifamikil er það virðingarvert að hæstv. ráðherra [[Gripið fram í.]]sýni þessari umræðu þann sóma. Það mættu ýmsir aðrir ráðherrar taka hann sér til fyrirmyndar. Ég verð að segja að þessi ríkisfjármálaáætlun og þróun mála á grundvelli laga um opinber fjármál hefur öll valdið mér miklum vonbrigðum og vaxandi. Ég var áhugamaður um það sem fjármálaráðherra á minni tíð, og áfram sem maður sem lengi hefur glímt við ríkisfjármál og efnahagsmál, að við værum að færa þessi mál til betri vegar. Sumpart erum við vissulega að því með löggjöfinni. En því miður hefur ekki tekist vel til að öllu leyti. Menn keyrðu fram í ágreiningi allt of stífar fjármálareglur þegar gengið var frá lögunum að lokum og eru nú fangar þeirra reglna. Eins og það væri ekki nóg greip núverandi ríkisstjórn til þess ráðs að setja viðbótargaddavírsgirðingu inn í þetta regluverk með sérstöku útgjaldaþaki. Þannig mega útgjöld hins opinbera í heild aldrei fara yfir 41,5% af vergri landsframleiðslu, rétt yfir þeim mörkum sem þau liggja á þessu ári. Það er ekkert svigrúm skilið eftir. Síðan kemur þessi mikla og margboðaða fjármálaáætlun til fimm ára. Hún veldur djúpstæðum vonbrigðum, bæði hvað innihaldið snertir og framsetninguna. Það hafa margir þingmenn komið inn á og margir umsagnaraðilar gagnrýnt. Ég fullyrði: Það er ekkert í lögunum um opinber fjármál, ekkert í þessari aðferðafræði áætlana til fimm ára og ramma sem kallar á að fjármálaáætlun sé sett fram með þessum hætti. Ekki neitt. Það er beinlínis gert erfitt að átta sig á innihaldinu og brotnar næstum allar góðar reglur í bókhaldi og framsetningu upplýsinga um fjármál, í sjálfri fjármálaáætlun ríkisins, ríkisstjórnarinnar, til næstu fimm ára. Eða síðan hvenær var það góð latína að grauta saman öllum tölum í fjárfestingum, húsbyggingum, viðhaldi húsnæðis, rekstrarkostnaði, sérstökum verkefnum? En þetta er gert. Og það þurfti að draga með töngum út úr ráðuneytunum, sérstaklega fjármálaráðuneytinu, upplýsingar um sundurliðanirnar sem fengust í sumum tilvikum en öðrum ekki. Við í velferðarnefnd báðum velferðarráðuneytið á fyrsta fundi um að fara og sækja sundurliðaðar upplýsingar fyrir okkur. Hvað í sjúkrahúsaliðnum er til nýbygginga? Hvað er til tækjakaupa? Hvað er í þegar afmörkuð sérverkefni til að eyða biðlistum eða innleiða ný lyf eða hvað það nú er? Við vildum geta séð hvað væri eftir til rekstrar. Þær upplýsingar komu aldrei. Enn þá verra var að átta sig á liðnum um hjúkrunarheimili. Þar eru engar og voru aldrei neinar upplýsingar veittar um hvað er í stofnkostnað, viðhald og hvað er í rekstur. Fljótandi tölur um að til standi að byggja þrjú en á sumum stöðum fimm hjúkrunarheimili og að fjölga eigi rýmum sums staðar um 261 og sums staðar um 290 rými á næstu fimm árum, engar innstæður í raun og veru fyrir því. Þetta er ómögulegt. Ég verð líka að segja að meðferð þingsins markaðist að sjálfsögðu af allt of skömmum tíma. Því verður að breyta. Það verður að breyta tímataktinum í þessu, eigi að vera vinnandi vegur að afgreiða þessa hluti sómasamlega. Áætlunin verður að koma fram í síðasta lagi 1. mars þannig að Alþingi hafi að lágmarki þrjá mánuði til að vinna við hana. Og ekkert er því til fyrirstöðu að gera það. Að sjálfsögðu ekki. Ráðuneytin þurfa ekkert fram í apríl til að koma þessu saman eftir að verklagið er komið í gang. Það er þá frekar að það eigi að ganga á tímann við fjárlagagerðina að hausti en að kasta til höndunum við þetta verk. Margar umsagnir gagnrýndu þetta harðlega. Ég held að engum hafi dulist að vonbrigðin helltust yfir Alþingi úr öllum áttum þegar þessi áætlun kom fram. Menn fóru að reyna að átta sig á því hvað biði þeirra næstu fimm árin ef þetta yrði veruleikinn. Heilbrigðisgeirinn, Landspítalinn, háskólarnir, framhaldsskólarnir, lögreglan, Landhelgisgæslan - nefnið mér einhvern sem var ánægður. Það hefur þá farið fram hjá mér. Nema stjórnarliðið, sérstaklega Viðreisn og Björt framtíð. Af einhverjum undarlegum ástæðum hefur þessi sjálfskvalarleiðangur þeirra inn í þessa ríkisstjórn leitt þau inn á þá braut að æsa sjálf sig upp í ánægjunni þegar hver einasti maður sér hvers konar skipbrot þetta er hjá þessum flokkum. Að skrifa svona gagnrýnislaust upp á hægri stefnu Sjálfstæðisflokksins. Auðvitað liggja mistökin víðar og lengra aftur í tíðina. Nú verða bara vinir mínir í Framsóknarflokknum að fá að þola það, taka þá bara fyrir eyrun á meðan. [[Hlátur í þingsal.]]Stór hluti vandans liggur í stórfelldum mistökum síðustu ríkisstjórnar sem lagði af stað gömlu nýfrjálshyggjugötuna: Niður með tekjuöflun ríkisins og að þrengja að velferðarkerfinu og samneyslunni. Seðlabankinn metur það svo að slökun ríkisfjármálanna núna á þremur árum, 2015, 2016 og 2017 á yfirstandandi ári, séu 2,5% af vergri landsframleiðslu. Það er engin smáfjárhæð. 60–65 milljarðar kr. Og fyrri árin tvö - þetta vitum við vel sem vorum hér á þingi þau ár - var þessi slökun að uppistöðu til á tekjuhliðinni, þ.e. aðhald opinberu fjármálanna minnkaði vegna þess að dregið var úr tekjuöflun og þeir fjármunir settir í umferð úti í hagkerfinu. Þannig verður það til að aðhald ríkisfjármálanna í hagkerfinu minnkar. Við hvaða aðstæður? Þegar hagkerfið er að sigla upp á topp hagsveiflunnar. Hvenær hefur þetta gerst áður? Á árunum fyrir hrun. Þetta eru nákvæmlega sömu mistökin og rannsóknarnefnd Alþingis gagnrýnir mjög harkalega í niðurstöðum sínum í skýrslunni 2010 og segir að skattalækkanirnar árin fyrir hrun hafi verið olía á eld hagkerfis sem hvort sem er var að kvikna í vegna stóriðjufjárfestinganna sem búið var að troða inn í hagkerfið o.s.frv. Þá má spyrja: Af hverju er ekki kviknað í núna? Af hverju er ekki komið hrun? Það er vegna þess að með okkur hefur það lagst að raungengið hefur styrkst jafnt og þétt á þessum tíma. Framan af tímanum, einkum á árunum 2015 og inn árið 2016, fluttum við inn verðhjöðnun frá umheiminum í formi lækkaðs olíuverðs og lækkaðs verðs á hrávöru. En nú mun þetta ekki leggjast með okkur lengur, eða ég ætla rétt að vona að það geri það ekki. Því hvert förum við ef raungengið ætti áfram að halda verðbólgunni niðri með því að styrkjast næstu misserin? Hvar myndi það enda? Nei, nú er búið að tæma úrræði þessara tækja. Hvað á þá að halda niðri þrýstingnum í hagkerfinu þegar búið er að gera svona afdrifarík mistök, sem er nú nógu slæmt, og á að halda áfram? Það á nefnilega að halda þeim áfram, því miður. Það er það hroðalega. Þetta veldur margháttuðum vanda í leiðinni í rekstri samfélagsins fyrir utan hvað þetta er hættulegt hagstjórnarlega. Þetta þýðir til dæmis að ramminn er svo þröngur, það er búið að taka það mikið af hinum traustu tekjustofnum ríkisins út úr myndinni að menn eru í stökustu vandræðum. Og menn ljúga saman áætlun af þessu tagi út á hreinar bjartsýnisspár um áframhaldandi umtalsverðan hagvöxt út áætlunartímann. Gangi það ekki eftir, eða ekki nema að hluta, er allt í uppnámi. Þá er þessi áætlun algerlega hrunin til grunna, jafn mögur og hún þó er. Stjórnarliðar koma og blása út tölur um mikla aukningu nafntalna í útgjöld. Þeir segja: Já, það er svo gríðarleg aukning inn í þennan málaflokkinn og hinn. Kemur nú í ljós að að mestu leyti er það blásið út með fjárfestingum, t.d. í heilbrigðisgeiranum, sjúkrahúsageiranum. En er það góður mælikvarði að segja: Við erum að auka verulega til málaflokkanna inn í framtíðina í áætlun sem byggir á umtalsverðum hagvexti? Þá segi ég á móti: Nema hvað? Átti kannski ekki einu sinni að leyfa málaflokkunum að halda sinni hlutdeild í vaxandi þjóðartekjum? Ef það verður nú veruleikinn og við verðum svo heppin, ef sá einstæði atburður gerist í Íslandssögunni að lengsta hagvaxtarskeið lýðveldistímans, sem það er þegar orðið, framlengist í ein fimm ár í viðbót? Það eru meiri undrin og stórmerkin ef það á eftir að gerast án nokkurra vandræða. Og jafnvel ef einhvern tíma kemur að einhverjum slaka þá á það jú eins og venjulega að verða algerlega mjúk snertilending. Þetta eru allt sömu gömlu frasarnir. Muniði eftir talinu hérna 2007 um snertilendinguna sem var þá fram undan í hagkerfinu? Þegar þeir stóðu hérna snillingar íhaldsins og sögðu að þetta væri allt í fína lagi því að fram undan væri mjúk snertilending í hagkerfinu. Var það snertilending sem kom í október 2008? Nei, mig minnir að það hafi verið eitthvað annað. Hér stóð forsætisráðherra 2006 og sagði að það væri öfundsvert að vera forsætisráðherra á landi eins og Íslandi þar sem gengi svona stórkostlega vel. Og mér finnst í raun sama andvaraleysið meira og minna vera að læðast að okkur núna. Skoðum þetta aðeins betur. Á bls. 16 í þessari tillögu er mjög fróðlegt línurit sem hefur slæðst þar inn fyrir mistök því að menn hafa örugglega ekki ætlað að sýna á þessi spil viljandi. Þar er sýnt hvernig þróun samneyslunnar verður út áætlunartímann. Samneyslan er mjög mikilvægur mælikvarði í þessu, hún er það sem við höfum til hinna eiginlegu velferðarútgjalda og tilfærslna að frádregnum fjárfestingum og öðrum þáttum sem ekki flokkast þar með. Hvert á hún að fara á áætlunartímanum? Niður fyrir 25 ára meðaltal. Niður fyrir 23% af vergri landsframleiðslu. Hvernig komst hún þangað? Og hvenær? Hún komst ekki í 23% fyrr en upp úr aldamótum. Það var vegna þess að ef við tökum útgangspunktinn 1980 var velferðarsamfélagið á Íslandi ekki svipur hjá sjón hjá því sem það er í dag. En það á sem sagt að fara með hlutfall samneyslunnar af vergri landsframleiðslu, þá sneið af kökunni, niður fyrir og aftur fyrir síðustu aldamót. Þetta er miklu mikilvægari mælikvarði en útblásnar tölur að nafnverði um það sem setja eigi í einhverja málaflokka á komandi árum. Við látum ekki plata okkur svona, við sem kunnum að lesa þessa hluti. Að nafninu til eiga frumgjöldin að haldast á svipuðum stað sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, losa 26% út áætlunartímann. En heildartekjur og heildargjöld fara lækkandi. Þetta má segja með svolítilli einföldun að sé vegna þess að vaxtakostnaðurinn lækki heildargjöldin, minnkandi vaxtakostnaður dregur niður heildargjöld. En frumgjöldin haldast í aðalatriðum óbreytt. Hvers vegna lækkar þá samneyslan? Jú, það er vegna þess að það eru þá fjárfestingarnar, nýbygging Landspítalans og annað slíkt, sem halda uppi frumgjöldunum. Aftur ávísun á að það þrengir að rekstrinum. Það þrengir að raunverulegum fjárveitingum til eiginlegra rekstrarframlaga og velferðarmála. Það les ég út úr þessu. Og það er allt saman misskilningur að í þessu sé eitthvert uppbyggingarsóknarskeið. Til þess hefði hlutfall frumgjaldanna, og sérstaklega hlutfall samneyslunnar, þurft að hækka. Og það þarf að hækka, það verður að hækka og mun hækka vegna þess að þjóðin lætur ekki bjóða sér þetta endalaust. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Af hverju verður það að hækka? Af tveimur gildum ástæðum aðallega. Það reikna allar vestrænar þjóðir með því, sem búa við svipaða aldurssamsetningu og þróun aldurs í samfélögunum, að þetta hlutfall verði að hækka. Það leiðir algerlega af sjálfu að útgjöld til velferðarþjónustu og umönnunar vaxa í löndum þar sem þannig háttar til að aldraðir verða stærri og stærri hluti samfélagsins. Undir þetta eru allir að búa sig. Hin ástæðan, og hún er svolítið sérstök fyrir Ísland, er hin uppsafnaða þörf sem erfiðleikaárin og reyndar ár lengra til baka hafa skilið eftir. Við höfum ekki fjárfest í uppbyggingu innviða, og því sem við þurfum til að reka hérna gott nútímasamfélag, og verið langt frá því nokkur undangengin ár. Þar með safnast sú þörf upp í ónýtum vegum, óbyggðum húsum, ókeyptum tækjum í framhaldsskóla og háskóla o.s.frv. og verður meiri og meiri eftir því sem þetta ástand varir lengur. Hvenær ætlum við að mæta þessari uppsöfnuðu þörf? Það verður ekki gert öðruvísi en þannig að þessi hlutföll frumgjaldanna og samneyslunnar hækki þó nokkuð, á einhverju árabili að minnsta kosti, á meðan við vinnum upp slakann. Eftir það gætum við kannski leitað jafnvægis á einhverjum nýjum viðráðanlegum stað. Þetta er algerlega einfalt. Og þessi áætlun nær hvergi máli, skoðuð á þennan mælikvarða. Hún er ávísun á áframhaldandi sveltistefnu næstu fimm ár í anda nýfrjálshyggjunnar, hægri stefnunnar, sem nú þegar hefur farið nógu illa með okkur Íslendinga. Það þarf ekki meira af því tóbaki, alls ekki. Frú forseti, af einhverjum undarlegum ástæðum fékk ég svo lítinn ræðutíma [[Hlátur í þingsal.]]að ég kemst lítið í það sem mér ber skylda til að gera, að gera sérstaklega grein fyrir áliti mínu sem 1. minni hluta velferðarnefndar um þann þátt mála. Það álit er að finna sem fylgiskjal með nefndaráliti 1. minni hluta fjárlaganefndar og er upp á fáeinar blaðsíður og menn geta bara lesið það. En í aðalatriðum fer ég þar yfir alla þessa liði og kemst því miður að fremur dapurlegum niðurstöðum. Liðurinn sjúkrahúsþjónusta þoldi ekki skoðun. Það kom í ljós að það á nánast ekki að auka neitt til rekstrar á næsta ári þegar búið er að draga frá það sem á að fara í fjárfestingar og sérstök verkefni. Liðurinn heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa: Það er lítið betri sögu að segja af honum. Þannig er því til dæmis varið með heilsugæsluna, sem er þar langstærsti liðurinn, að okkur tókst aldrei að fá neinar upplýsingar um hvað væri fram undan í fjárfestingum í þeim málaflokki. Aldrei. Fyrir slysni, óvart, kom upp glæra í kynningu velferðarráðuneytisins um að endurnýja ætti húsnæði heilsugæslunnar í Hlíðum. Það voru einu upplýsingarnar. Það er ekkert um það hér, kom ekkert um það frá fjármálaráðuneytinu, við fengum aldrei neinar upplýsingar í viðbót frá velferðarráðuneytinu - en það brá fyrir glæru þar sem allt í einu sást að endurnýja ætti húsnæði heilsugæslunnar í Hlíðum. En hvað með heilsugæsluna í miðborginni, sem er sprungin? Hvað með heilsugæslustöðina í Mosfellsbæ, sem er sprungin? Hvað með heilsugæsluna á Sólvangi í Hafnarfirði, sem er sprungin? Hvað með heilsugæsluna á Reyðarfirði sem þarf að tvöfalda? Hvað með heilsugæsluna á Akureyri sem er að missa sitt húsnæði á næstu misserum? Núll. Engin svör. Engar upplýsingar. Og svigrúmið leyfir engar stórar fjárfestingar því að þá verður enn minna eftir til rekstrar. Hjúkrunarheimili og endurhæfingarþjónusta? Þar eru auðvitað hjúkrunarheimilin langstærsti liðurinn með 40,5 milljarða í fjárlögum yfirstandandi árs. Þar er afar ruglingslegur texti sem einhverjir hafa nú komið inn á á undan mér í umræðunni, svo sem eins og um misræmið í því hvað standi til að fjölga hjúkrunarrýmum mikið. En eitt er víst og það er að þó við tækjum efri töluna er það tæplega helmingurinn af þörfinni sem áætluð er fyrir ný hjúkrunarrými í landinu bara til 2020. Svo svakalegt er það. Höfum þá í huga ástandið eins og það er, vaxandi fjölda aldraðra, útskriftarvandann á sjúkrahúsunum. Ekki mun ástandið batna með þessu áframhaldi. Og þannig gæti ég áfram talið. Ég tel að í sjálfu sér sé liðurinn örorka og málefni fatlaðs fólks ákaflega grátt leikinn. Það er alveg ljóst að það eru þeim sem þar eiga við að búa og talsmönnum þeirra gríðarleg vonbrigði að sjá þær tölur sem þar eru settar á blað til næstu fimm ára. Þær mæta ekki á nokkurn hátt væntingum manna um að eitthvað betra væri í vændum. Það eru smáaurar sem á að setja inn í það að gera „sambærilegar breytingar á greiðslufyrirkomulagi til öryrkja“ og gerðar voru til aldraðra og gildi tóku 1. janúar á þessu ári. Hreinir smáaurar. Og munu engan veginn mæta vonum öryrkja um að sú kjaragliðnun, sem þeir með réttu benda á að þeir hafi orðið fyrir, verði bætt. Um málefni aldraðra má þó segja að þar njóta menn þeirrar aukningar sem varð í fjárlögum yfirstandandi árs en það er líka ekkert umfram það. Í aðalatriðum er sagt við aldraða: Óbreytt kjör næstu fimm árin. Og engin frekari hlutdeild í batnandi þjóðarhag. Það er það sem þar er sagt á mannamáli. Vaxtabætur, húsnæðisbætur og barnabætur? Þetta er mjög hörmulegt. Liðurinn fjölskyldumál, að meðtöldu þá fæðingarorlofinu, er gersamlega metnaðarlaus hjá þessari ríkisstjórn. Það er þá aldeilis verið að tala til unga fólksins. Það á ekki að lengja fæðingarorlofið, ekki að setja gólf í greiðslurnar, það á að halda áfram að skerða barnabætur og gera þær að lokum að algerlega grimmilega tengdri bláfátækrahjálp. Það er andinn sem er boðaður í tillögunum. Og þannig gæti ég áfram talið. Húsnæðisstuðningur? Það á að draga úr honum um helming strax að lokinni þeirri skuldbindingu sem fylgdi síðustu kjarasamningum. Niðurstaðan er einföld, frú forseti, sem ég hef reynt hér að rökstyðja: Ef ekki eru gerðar grundvallarbreytingar á þessari áætlun í anda þess sem breytingartillögur okkar Vinstri grænna og langleiðina Samfylkingarinnar líka ganga út á, að rýmka rammann verulega og [[Forseti hringir.]]helst auka afganginn úr ríkissjóði, þá á að henda þessu plaggi. Sturta því niður um klósettið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir mjög greinargóða ræðu sem flutt var á ekta íslensku. Mig langar reyndar að spyrja hv. þingmann út í það sem mér heyrðist hann koma inn á í fyrstu, sem var útgjaldaramminn sem var lagður til með fjármálastefnunni sem síðan var samþykkt hér á Alþingi þegar við ræddum þetta 41,5% þak sem útgjöld ríkisins mættu ekki fara yfir af vergri landsframleiðslu. Mig langaði að nýta tækifærið og spyrja hv. þingmann hvort hann - þó að búið sé að samþykkja þetta, þetta eru nátengd mál - hafi ekki áhyggjur af því hvaða leið við ættum að fara, ef landsframleiðsla dregst saman, til að halda úti þjónustu, hvort hann geti tekið undir áhyggjur mínar af því að þessi hægri ríkisstjórn ætli sér að fara í einkavinavæðingu til að halda úti grunnþjónustu í landinu eða hvort [[Forseti hringir.]]hann telji um óþarfaáhyggjur að ræða vegna þess þaks sem sett er fram þarna.
Forseti. Hv. þingmaður spyr réttilega að því hvað sé varasamt við þetta þak og af hverju mér sé svona meinilla við það. Það eru tvær ástæður. Þá fyrri ræddi ég í ítarlegu máli í ræðu minni, þ.e. að ég tel að fara þurfi hærra með þessi hlutföll bæði hjá ríki og sveitarfélögum. Gleymum því ekki að þetta er þak á allt saman, á hin opinberu útgjöld í heild. Og þörfin er svo mikil og uppsöfnuð, hjá bæði ríki og sveitarfélögum, að bæta fyrir liðna tíð og borga inn á skuldir sem við höfum safnað upp í ónýtum innviðum og vegum þannig að þetta þak þarf að vera hærra. Það er ekkert að því, þegar vel gengur, að hafa það tímabundið hærra. Hin ástæðan er að sjálfsögðu sú, sem hv. þingmaður nefndi, að ef slær í bakseglin er náttúrlega svo brjálæðislega vitlaust að vera fastur uppi undir þaki strax. Ef landsframleiðslan dregst saman þá hreinlega minnkar það beint [[Forseti hringir.]]sem menn mega þá ráðstafa út af þessu þaki, nema að fara að grípa til neyðarráðstafana.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir svarið, það var mjög greinargott. Ég og hv. þingmaður áttum bæði sæti í velferðarnefnd Alþingis á síðasta kjörtímabili og tókum þátt í að reyna að vinna að sátt um greiðsluþátttökukerfi sjúklinga. Við unnum að sátt sem snerist um 50 þús. kr. hámarksþak fyrir hinn almenna borgara, 33 þús. kr. fyrir börn, aldraða og öryrkja. En núna, þegar lögin taka gildi, standast ekki þessar samþykktir þingsins, mörkin eru 70 þús. kr. og 46 þús. kr. Ég spyr hv. þingmann hvort hann sé ekki verulega hugsi yfir því og að jafnvel þurfi að binda ákvarðanir sem þessar betur í lagatextum, en ekki í nefndarálitum eins og gert var, svo að við náum að láta fyrirætlanir okkar ná fram að ganga. Ég verð að segja fyrir mig, sem hv. þingmaður í velferðarnefnd á síðasta kjörtímabili, að ég varð fyrir verulegum vonbrigðum að sjá þetta. Ef við horfum á þá fjárlagavinnu sem fór fram hér í fyrra og kom fram í ræðum sveif það yfir vötnum að sú ríkisstjórn sem tæki [[Forseti hringir.]]við myndi auka til þessa máls en að markmið þverpólitískrar sáttar næði fram að ganga. Ég spyr hvort hv. þingmaður hafi ekki orðið fyrir vonbrigðum með að sjá ekki skýrari skref stigin í þessum efnum í ríkisfjármálaáætlun.
Frú forseti. Ég tel að það hafi verið ákaflega mikilvægt samkomulag sem tókst hér í fyrra um nýja greiðsluþátttökukerfið og að vinda ofan af áformum frumvarpsins sem gengu jú út á 92 þús. kr. þak. Ég verð að vísu að segja sanngirninnar vegna að ég er ekki viss um að velferðarnefnd þess tíma og ráðuneyti hafi talað nógu skýrt saman þegar menn náðu saman um þetta 50 þús. kr. þak. Ráðuneytið segir nú eftir á: Jú, þegar menn eru komnir með söguna og jafnt yfir mánuði á bak við sig sé þakið 50 þús. kr. en menn geti tímabundið lent upp í 70 þús. kr. o.s.frv. Við þekkjum þetta aðeins. En núverandi ríkisstjórn lofar síðan áframhaldandi að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga. Þess sér auðvitað hvergi stað í þessu. Ég held að þau áform séu allt of mikið í lausu lofti. Auðvitað þyrftu menn þá að byrja á að koma þakinu absolútt og raunverulega niður í 50 þús. kr. Við höfum bundið vonir við að menn gætu síðan sameinað þökin um lyfjakostnað og heilbrigðiskostnað og haft þann kostnað mjög hóflegan. Þá þarf til þess [[Forseti hringir.]]fjármuni. Þetta er nú ekkert stórmál í sjálfu sér. Ef menn vilja gera heilbrigðisþjónustuna gjaldfrjálsa að þessu leyti þá eru það 6,5–7 milljarðar kr.
Virðulegi forseti. Ég vil sömuleiðis byrja á því að þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir afar greinargóða og skýra ræðu. Mig langaði til að tæpa á ákveðnum atriðum sem komu fram í máli hans, m.a. varðandi fjárfestingar. Þörf á uppbyggingu innviða er orðin verulega aðkallandi um allt land. Við erum á miklu hagvaxtarskeiði, þenslutímabili, og rökin sem við fáum um framkvæmdir eru þau að við þurfum að passa okkur, það sé svo mikil þensla, hagkerfið sé svo heitt o.s.frv. Ég vildi spyrja hv. þingmann hvaða skoðun hann hefur á þessari stefnu varðandi landsbyggðina þar sem þenslan er ekki um allt land. Hún er á afmörkuðu svæði [[Forseti hringir.]]og ljóst er að fjárfestingarstig er víða mjög lágt. Mig langar til að heyra hugleiðingar hv. þingmanns um fjárfestingar og hvernig við greinum þarna á milli.
Frú forseti. Það er meingallað fyrirkomulag að líta alltaf á fjárfestingar hins opinbera sem eitthvert hagstjórnartæki og skrúfa þær upp eða þess vegna niður. Þær þurfa sem allra mest að vera jafnar og reglulegar af því að við þurfum að viðhalda innviðunum og passa upp á eignir samfélagsins. Í öðru lagi skiptir miklu máli hvernig staðið er að því að fjárfesta. Augljósasta reglan er sú að ef þú ætlar að auka fjárfestingar, sérstaklega í þöndu hagkerfi, verðurðu að fjármagna hverja krónu með nýjum tekjum. Alveg augljóslega. Þá tekurðu fjármuni úr umferð á móti því sem þú setur til baka út í fjárfestingarnar. Það þarf ekki að hafa nein óskapleg þensluáhrif nema þá þannig að vinnumarkaðurinn sé spenntur og allt það. Í þriðja lagi er það þá að dreifa fjárfestingunum. Hv. þingmaður nefnir landsbyggðina. Ætli hún sé nú að drepa menn þenslan víða á Vestfjörðum eða Austfjörðum eða hvar það væri. Þá hef ég sagt: Þá skulum við reyna að dreifa þeim fjárfestingum og ráðast í lítil og meðalstór verkefni. Nóg vantar nú upp á viðhald malarveganna og annað slíkt. [[Forseti hringir.]]Það hefur engin sérstök þensluáhrif á fasteignamarkað eða mannvirkjagerð hér á höfuðborgarsvæðinu þótt við gerum aðeins betur í vegagerð í Bárðardal.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargott svar. Ég tek undir það sem kom fram í ræðu hans um ógagnsæið í fjármálaáætluninni þar sem ekki er gerður greinarmunur á annars vegar rekstrarfé og hins vegar fé til fjárfestinga. Það kemur gríðarlega illa niður á okkar helstu innviðum, þ.e. heilbrigðisþjónustu og skólakerfinu til að mynda. Það liggur fyrir að ríkisstjórnin skilar auðu hvað varðar samgöngumál, algerlega auðu. Mig langar að heyra hvað hv. þingmaður hefur um það að segja. Og að lokum varðandi framtíðarskipulag í þessari vinnu, varðandi þörf á samræmingu milli samgönguáætlunar og fjármála sveitarfélaga, þá eru sveitarfélögin nánast skilin eftir. Það er risastór galli á fjármálaáætlun hvernig sveitarfélögin eigi að skila af sér. Mig langar aðeins til að heyra um þetta frá hv. þingmanni.
Frú forseti. Þetta eru nú nokkuð stór mál. Í fyrsta lagi um sveitarfélögin: Þau kvarta undan því sjálf og hafa sagt að sú afkoma sem þeim er ætluð í fjármálastefnu í vetur og aftur hér sé beinlínis óraunhæf. Varðandi samgöngumálin eru þau nátengd fjárfestingastiginu. Það er ósköp einfaldlega þannig að fjárfestingastig hins opinbera er allt of lágt. Það er niður undir helmingi af sögulegu langtímahlutfalli. Ætli ríkið sé ekki 1,4–1,6% af vergri landsframleiðslu? Það leiðir ekki af því að ríki og sveitarfélög til samans nái 2% af vergri landsframleiðslu í fjárfestingum. Ríkið eitt þarf 2–2,5% að meðaltali til þess að halda sæmilega í horfinu með sína innviði. Það er okkar stóri vandi. Og samgöngurnar, sérstaklega vegagerðin, langstærsti málaflokkurinn, og hefðbundið stærsti fjárfestingarliður ríkisins, sýpur auðvitað rosalega seyðið af þessu. Það er bara algerlega ófullnægjandi [[Forseti hringir.]]sem í það er varið. Það óskiljanlegasta er að það er sirka 8 milljarða slaki í innheimtu á mörkuðum tekjustofnum Vegagerðarinnar.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom inn á það í ræðu sinni áðan að hann hefði lengi haft áhuga á efnahagsmálum þjóðarinnar og hefði sinnt þeim að hluta til sem ráðherra. Hverju hefði hann gert betur skil í þessari fjármálaáætlun væri hann í embætti fjármálaráðherra í dag? Hvað nákvæmlega telur hann vanta? Er hv. þingmanni kunnugt um í gegnum störf sín hvernig slíkar áætlanir eru framkvæmdar í löndunum í kringum okkur sem við berum okkur saman við, í Noregi, Svíþjóð, Þýskalandi, hámenntaðar þjóðir sem við teljum okkur vera jafnoka? Það virðist vera einhver óstjórn á okkar málum því að ekki eru þessar þjóðir að hrynja niður í kringum okkur. Hvað telur hv. þingmaðurinn að vanti? Og í samanburði við slíkar áætlanir í löndunum í kringum okkur, hvað er það sem við erum að gera rangt?
Frú forseti. Persónulega hef ég alveg eins gaman af að ganga á fjöll eða gera eitthvað allt annað en að hugsa um efnahagsmál. Það hefur bara verið mitt hlutskipti býsna lengi í pólitík að sýsla við þau. Það var nú kannski meira það sem ég var að segja. Þekki ég eitthvað til sambærilegra vinnubragða erlendis? Já, við sóttum nú þessi fordæmi að miklu leyti til Svíþjóðar. Þar er svona áætlanagerð í föstum skorðum. Auðvitað höfum við lengi talað fyrir henni á Íslandi og hún hefur að hluta til verið í veikburða formi, fylgiskjöl með fjárlagafrumvörpum og svo framvegis. Í júní 2009 drifum við fram okkar fyrstu fimm ára áætlun til að reyna að kortleggja hvernig Ísland mundi takast á við og vinna sig út úr erfiðleikunum. Menn höfðu nú engan óskaplega tíma þá eða þægilegar aðstæður til þess, en við gerðum það. Og síðan árlega eftir það. Það komu út mjög góðar svona áætlanir 2009, 2011, 2012. Og eru til í ágætisbókum. Þannig að þetta er nú ekki eins nýtt undir sólinni og menn vilja kannski vera láta. Þetta er nýtt í þeim skilningi að nú er þetta hluti af lögum, hluti af lögbundnu ferli sem búið er að setja utan um þetta. Ég er ekki að gagnrýna sjálft ferlið. Það er fyrst og fremst tvennt sem ég gagnrýni við þetta hér, [[Forseti hringir.]]það er innihaldið, sem er allt of rýrt, og það er framsetningin, hún er allt of ógagnsæ og það er engin ástæða til þess. Það er ekkert í lögunum sem kallar á að þetta sé svona gert.
Virðulegi forseti. Undir liðnum markaðseftirlit og neytendamál lýsir fjármálaáætlun auknu gagnsæi, virkri samkeppni, heilbrigðum viðskiptaháttum sem grunnstefnu til framtíðar á málefnasviði markaðseftirlits og neytendamála. Kjörið hefði verið að núverandi ríkisstjórn hefði sýnt gott fordæmi og framfylgt þessari fjármálaáætlun eftir þessum kjörgildum. Telur þingmaðurinn að þessum framangreindu markmiðum verði náð, þ.e. gagnsæi, virkri samkeppni, heilbrigðum viðskiptaháttum, undir þeirri stjórn sem er í dag, bæði þá með tilliti til rekstrar íslenska ríkisins og síðan viðskiptalífsins sem markaðseftirlit og neytendamál eiga við um?
Frú forseti. Ég hef sjálfur ekki athugað þennan lið sérstaklega. En þetta eru falleg orð sem hv. þingmaður las hér upp að væru þarna sett á blað um aukið gagnsæi og allt það, jafnvel eflda samkeppni og svo framvegis. Þá hefði ég farið og leitað í tölunum. Þá skulum við bara gera það, því að ég hef lesið óskaplega fallega texta á mörgum stöðum í þessu plaggi, t.d. um mikilvægi þess að vinna gegn fátækt. En svo er bara eins og verði eitthvert rof frá texta yfir í tölur. Þegar ég fer að leita að því hvar fjárveitingarnar séu til að útrýma fátækt eða vinna gegn henni: Er það í formi hækkaðra barnabóta? Í formi aukins húsnæðisstuðnings? Eða annarra slíkra hluta? Þá bara finn ég ekki neitt. Þetta eru bara falleg orð á blaði, engar tölur til að bakka þau upp. Eins og þetta fallega orðalag um neytendamál og samkeppni. Ég hef t.d. hvergi fundið að stórefla eigi neytendastarf. Er það þarna? Lesum við það út úr þessu að það hljóti að eiga að stórefla Neytendastofu og [[Forseti hringir.]]upplýsingagjöf af því tagi? Það verður að vera eitthvert samhengi í hlutunum. Ef menn setja svona fallega texta á blað verða að fylgja þeim einhverjar innstæður ef við eigum að taka mark á þeim.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir snöfurmannlega ræðu. Mig langar að koma aðeins inn á málefni velferðarnefndar. Eitt af stóru loforðum ríkisstjórnarinnar var að stórauka framlög til heilbrigðismála. Menn trúðu kannski að það yrði efnt. Ein helsta skrautfjöður ríkisstjórnarinnar eru þessi meintu hækkuðu framlög. En það þarf miklu meira en eina fjöður til að klæða heilan fugl og gangverkið verður að virka áfram, þrátt fyrir að við hendum okkur í Landspítalabygginguna. Rekstur og uppbygging á landsbyggðinni: Sér hv. þingmaður merki þess í þessari áætlun að það eigi að viðhalda henni eða efla? Það eru til dæmis stór plön um uppbyggingu Sjúkrahússins á Akureyri, er hægt að merkja að við það verði staðið? Hvað les hv. þingmaður út úr þessari fjármálaáætlun varðandi byggðastefnu almennt?
Frú forseti. Auðvitað er það gleðilegt að áformum um uppbyggingu Landspítalans verði haldið áfram. Það er nú ekki eins og þessi ríkisstjórn hafi ákveðið það með þessari áætlun. Við erum að tala um áframhald á verkefni sem var í raun ákveðið hér Alþingi fyrir þremur til fimm árum að uppistöðu til og hefur verið fylgt eftir síðan; er komið í tiltekinn farveg og eftir honum verður haldið áfram og það er gott. Það verður hins vegar að reka heilbrigðiskerfið á meðan. Og margs þarf búið við. Það er svo víða sem þarf að taka til hendi. Í uppbyggingu heilsugæslunnar, eflingu hennar; allir eru sammála um það. Við verðum að reikna með auknum útgjöldum í hjúkrunarheimilin og þann málaflokk, umönnun aldraðra, og landsbyggðin vonast að sjálfsögðu til að fá sinn skerf, þar á meðal Sjúkrahúsið á Akureyri sem er í raun í mjög hliðstæðri stöðu og Landspítalinn að því leyti að það bráðvantar nýja legudeild og endurbætur á því húsnæði sem þar með losnar til að geta skipulagt sína starfsemi inn í framtíðina sem sérgreinasjúkrahús og háskólasjúkrahús í nokkrum mæli.
Virðulegir forseti. Mig langar að tæpa aðeins á áhyggjuefni allrar þjóðarinnar sem snertir framtíðina, en það eru fæðingar. Fæðingum fækkar, við stöndum okkur ekki í stykkinu og verðum að gera betur en verið hefur. Það hefur verið baráttumál um langa hríð að lengja fæðingarorlof og hækka greiðslur til foreldra í fæðingarorlofi. Það eru vísbendingar um þetta í fjármálaáætlun en þær duga hvergi nærri. Hluti af tryggingagjaldinu rennur til greiðslu á fæðingarorlofi. Hvernig metur hv. þingmaður það, rúmast hækkun innan óbreytta tryggingagjaldsins? Leggur hann til að við lækkum tryggingagjaldið? Höldum því óbreyttu? Leggjum meiri áherslu á fæðingarorlofsgreiðslur?
Frú forseti. Ég held að það sé algerlega bráðnauðsynlegt til að mætaa meðal annars þeirri staðreynd að fæðingartíðnin er að hríðfalla; hún var þegar í fyrra orðin sú lægsta síðan 1838 eða 1853, eða hvað það nú var þegar byrjað var að mæla þetta, og hún hélt enn áfram að lækk á síðasta ári, 2015 og 2016. Það að búa betur að barnafjölskyldum, til dæmis með lengdu og sómasamlegu fæðingarorlofi, er að mínu mati mjög virk aðgerð í þeim efnum. Auðvitað skipta húsnæðismálin þar miklu máli o.s.frv. Varðandi heilbrigðismálin að öðru leyti þá var þessi fræga undirskriftarsöfnun um að ná þyrfti þessu hlutfalli upp í 11% af vergri landsframleiðslu. Ég hallast æ meir að því að það sé mjög nærri lagi. Mönnum fannst sumum vel í lagt en á einhverju tímabili verður þetta hlutfall að hækka umtalsvert á meðan uppbygging Landspítalans, hjúkrunarheimilanna, legudeildar á Akureyri o.s.frv. er í byggingu. Að þeim tíma loknum, þegar við höfum [[Forseti hringir.]]fjárfest dálítið vel í innviðum kerfisins, ja, ætli muni þá veita af að færa þá fjármuni yfir í vaxandi þjónustu og umönnun aldraðra? Ég hugsa ekki. Ég er ekki frá því að þarna hafi menn nú bara verið nokkuð nærri lagi og þar af leiðandi gengur þessi áætlun ekki upp hvað varðar heilbrigðismálin. Við verðum að ráðstafa meiru í þennan málaflokk.
Forseti biður ræðumenn að virða tímamörk. Það eru ekki nema 45 enn á mælendaskrá.
Já.
Takk.
Virðulegi forseti. Já, það er kannski ekki að undra að margir séu á mælendaskrá um þetta mál. Talað hefur verið um þetta sem stærsta mál ríkisstjórnarinnar, reyndar eitt af mörgum. Lengi vel var hvert einasta mál sem þessi ríkisstjórn kom með stærsta mál yfirstandandi kjörtímabils. Það er nú gott þegar menn eru ánægðir með það sem þeir gera. Ég hef minnst á það einu sinni eða tvisvar hér í þessum ræðustól að ég er einfaldur maður - og hví að hætta að segja það sem er satt? Ég er það svo sannarlega og þegar kemur að stjórnmálum er ég enn einfaldari maður en á mörgum öðrum sviðum. Þar gildir það fyrir mér að segja satt, tala skýrt og standa við það sem maður segir. Það þarf ekkert að vera miklu flóknara en það, tala skýrt um það hvað maður vill gera, standa við það sem maður segir satt um að maður ætli að gera. Mér þótti gaman að taka þátt í kosningabaráttunni í haust. Það var mikið af eldhugum í framboði, voru með alls kyns hugmyndir um bætt og betra samfélag. Það átti að ganga í innviðauppbyggingu sem mjög hafði skort á árin á undan. Ég var bjartsýnn fyrir hönd íslensku þjóðarinnar því að það virtist nánast vera sama hvernig úrslit kosninganna yrðu, allir flokkar ætluðu sér að setja stóraukna fjármuni í innviði, stóraukna fjármuni í velferð, stóraukna fjármuni í samneyslu, að ekki sé talað um blessað heilbrigðiskerfið. Ég var á mörgum fundum þar sem hver og einn einasti fulltrúi hvers flokks lofaði því að standa við markmið undirskriftasöfnunarinnar frægu. En svo voru kosningar og úrslit og allt í einu kvað við nýjan tón. Ég þarf ekki að fara yfir það. Þótt ég sé sagnfræðingur þarf ég ekki að rekja þetta í smáatriðum en mér finnst gott að hafa þetta í huga þegar ég hlusta á umræður hér um ríkisfjármálaáætlun næstu fimm ára. Mér finnst líka gott að hafa í huga þá mynd sem ég hef í kollinum af þremur oddvitum hæstv. ríkisstjórnar að kynna ríkisstjórnina. Þeir voru nokkuð keikir og bjartsýnir á hvað þeir ætluðu að gera. Jafnvægi og framsýni eru leiðarstef stjórnarsáttmálans; þetta hljómar dálítið eins og úr munni mannauðsstjóra fyrirtækis að kynna gildin eða kannski einkunnarorð einhvers félags fullorðinna í sögu eftir Ole Lund Kirkegaard. Þetta er ekki sérstaklega spennandi, en þetta eru engu að síður einkunnarorð og þegar maður leggur af stað í leiðangur eftir einkunnarorðum ber manni kannski að fara eftir þeim. Það er athyglisvert að fara yfir þessa áætlun með þessi einkunnarorð í huga, að ég tali nú ekki um þau fyrirheit sem gefin voru fyrir kosningar. Það er kannski orðin svo gömul saga í huga stjórnarliða margra hverra að það er algjörlega tilgangslaust að vísa enn einn ganginn í það. Nú virðist engu máli skipta hvað var sagt fyrir kosningar. Nú erum við að fjalla um þessa þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022. Ég hef hlustað á marga stjórnarliða hér í dag sem vissulega taka undir það að þetta sé ekki allt fullkomið, ekki frekar en önnur mannanna verk; að það þurfi aldeilis að læra af þessu og næst ætlum við nú að vanda okkur betur og svo á allt að fara bara á mun betri veg næst þegar við förum í þetta mál. Við ætlum bara ekki að laga þetta akkúrat núna. Það finnst mér dálítið sérkennileg speki, verð ég að segja. Verklagið ekki fullkomið, sagði hv. stjórnarþingmaður hér áðan. Hvað er það sem er ekki fullkomið við verklagið? Og af hverju er það ekki fullkomið? Auðvitað er ég ekki að fara fram á hér að verklag við ríkisfjármálaáætlun sé fullkomið, skárra væri það nú. Ég er ekkert sérstaklega hrifinn af fullkomnum hlutum, þeir eru yfirleitt frekar leiðinlegir. Það er yfirleitt betra að geta haft rúm til að setja til dæmis pólitík inn í hlutina en vera ekki að festa sig í einhverjum verklagsreglum. En þær skipta máli, sérstaklega þegar hæstv. fjármálaráðherra virðist algjörlega fastur í þeim verklagsreglum. Þær virðast skipta meira máli en innihaldið. Hvernig stendur á því að tölur eru faldar í ríkisfjármálaáætlun, að það þarf að grafa og grafa eftir þeim til að sjá hvernig staðan er, til að sjá hvernig sú daufa hugmynd sem ríkisstjórnarflokkarnir þó hafa, um það hvernig mál muni þróast næstu fimm árin, lítur út? Af hverju er það ekki bara skýrt? Hvernig stendur á því að nefndarmenn - ég get talað fyrir mig og fleiri í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og ég hef hlustað á aðra hv. þingmenn tala um verklag í öðrum nefndum - þurfa að reyna að grafa eftir almennilegum og skýrum tölum, um hvernig hlutirnir eigi að verða næstu fimm árin, frá ráðuneytunum, en fá þær ekki? Hvernig stendur á því? Hvernig stendur á því að fólk sem vill láta taka sig alvarlega þegar kemur að fjármálum leggur fram áætlun þar sem rekstri og fjárfestingu er grautað saman. Meira að segja ég, fallistinn í bókfærslu úr menntaskóla, veit að svo á ekki að gera. Ég hefði verið felldur enn einn ganginn í bókfærsluprófinu, og þótti nú nóg um hversu oft það var gert, ef ég hefði reynt að skila svörum mínum á þann veg. Þetta leggur hæstv. fjármálaráðherra fram eins og ekkert sé. Og kemur hann og skýrir af hverju þetta er gert? Koma aðrir hæstv. ráðherrar og skýra af hverju þetta er svona? Nei, ég hef ekki enn fengið nein viðhlítandi svör. Auðvitað eru einu svörin við þessu þau að þetta er gert til að hækka tölurnar, til að fegra myndina, til að reyna að líta örlítið betur út þegar þetta arfavitlausa plagg er lagt fram. Og af hverju er þetta svona, af hverju er verklagið ekki fullkomið? Mér finnst stjórnarliðar stundum tala eins og þetta sé eitthvað sem hafi fallið af himnum ofan, ófullburða fugl sem þurfi að hlúa að og gera fullkominn svo að hann geti fleygur farið út í lífið og allir verið sáttir og hamingjusamir. Þetta er ekki fullkomið af því að þetta er illa unnið. Þetta er ekki fullkomið af því að það voru teknar rangar ákvarðanir við vinnu þessa plaggs. Þetta er ekki fullkomið af því að tekin var ákvörðun um að reyna að tala sem óskýrast, til að geta borið kápuna á báðum öxlum, til að þurfa ekki að standa fyrir máli sínu um að nákvæmlega svona verði þetta, þ.e. að sú innviðauppbygging sem var boðuð verði ekki í raun; þó að einhver tala hækki á blaði þýðir það ekki meira framlag inn í rekstur heilbrigðiskerfisins heldur til dæmis eitt stykki nýs Landspítala. Þetta ófullkomna verk, sem stjórnarliðar tala stundum um sem óheppilega tilviljun sem við þurfum að taka á næst þegar við förum í verkið, er allt saman pólitísk ákvörðun þeirra sem leggja það fram. Það er ekki flóknara en það, menn eiga bara að standa við það. Svo er þetta boðað sem ramminn sem allt muni þurfa að rúmast innan. Hér eru línurnar lagðar fyrir okkur, þetta sé kortið sem við ætlum að fara eftir næstu fimm árin. En um leið og gagnrýnisraddir heyrast, um leið og stjórnarflokkarnir lenda pólitískt í því að erfitt er að standa við það sem í þessu stendur er hlaupið frá þessu. Þá er þetta ekki lengur mikilvægasta plagg ríkisstjórnarinnar og ramminn sem allt þarf að fara eftir. Þá er þetta einhver hugmynd sem yrði endurskoðuð á næsta ári. Þá er þetta bara eitthvað sem stjórnarflokkarnir, kankvísir hv. stjórnarliðar, geta sagt um: Jú, jú, við erum víst sammála og allt er í góðu hjá okkur, þegar þeir tala út og suður um grundvallarhluti í fjármálaáætlun, stóra tekjupósta. Hækkun virðisaukaskatts - er það ekki stóri tekjupósturinn sem á að auka tekjur ríkisins í þessari áætlun? Þetta er ekki eins og að velta því fyrir sér hvort keyra eigi austurleiðina eða vesturleiðina ef maður er að fara á Egilsstaði, jafnvel suður- eða norðurleiðina ef maður væri betri í áttum og línulegum leiðum en ég, þetta er grundvallaratriði. Svo láta menn eins og það sé ekkert mál að í ríkisstjórn með eins manns meiri hluta séu menn í grundvallaratriðum ósammála um þetta. Fjárlög hafa oft verið talin prófsteinninn á það hvort ríkisstjórn hefur meiri hluta eða ekki, hvort hún kemur fjárlögum í gegnum þingið. Það verður áhugavert að sjá hvernig það fer með þessa áætlun. En af hverju tala ég svona mikið um þennan ramma og það að hlaupast frá þessu og láta allt í einu eins og það sem var kynnt eins og það væri klappað í stein sé nú bara einhvers konar umræðugrundvöllur? Það hvort vaskurinn á ferðaþjónustunni verður hækkaður um mitt ár, á næsta ári eða um næstu áramót eða hvort við skoðum komugjöld eða hvað það nú er - af hverju er ég að minnast svona mikið á þetta? Þá er ég kannski með í huga einkunnarorð ríkisstjórnarinnar, jafnvægi og framsýni. Það er ábyrgðarhluti að leggja svona fram. Það er ábyrgðarhluti að koma öllum þeim greinum, öllum þeim fyrirtækjum, öllum þeim stofnunum, öllum þeim starfsmönnum sem þetta plagg snertir, sem er náttúrlega bara þjóðin öll, í algjört uppnám hvað varðar starf þeirra næstu árin. Og segja svo bara: Jæja, þetta er nú bara eitthvað sem við ætluðum að leggja fram hér til að ræða ef tími gæfist til. Hæstv. fjármálaráðherra lagði mikið upp úr því að standa alla tímafresti er vörðuðu framlagningu þessa máls. Það er vissulega gott að reyna að standa við tímafresti, en er ekki mikilvægara að reyna að vanda til verksins? Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom hér inn á það að kannski hefði mátt haga þessu aðeins öðruvísi. Mér finnst það ábyrgðarhluti að leggja fram svona plagg sem verður til þess að, svo að ég tali bara hreint út, stórir hópar þjóðfélagsins fari bara í sjokk af því að þeir sjá hver ætlunin er. Svo er látið eins og þetta hafi ekki verið neitt neitt. Það er mun meiri ábyrgðarhluti en það hvort plaggið kom fram á ákveðinni dagsetningu eða viku eða mánuði eða hvað það er síðar. Eða ættum við kannski ekki að horfa bara til Svía fyrst við erum að taka þessa aðferðafræði hvað varðar opinber fjármál upp sem tóku sér níu ár í að innleiða þetta? Hæstv. ríkisstjórn virðist ætla að sveifla töfrasprota og henda þessu fram sem sínu fyrsta máli á örfáum mánuðum. Mér finnst þetta óábyrgt og gagnrýni á þetta plagg er eiginlega, ja, hún er legíó. Það er varla í nokkurri einustu umsögn um þetta plagg sem finna má einhverja jákvæða stuðningsyfirlýsingu. Allt frá litlum atriðum yfir í grundvallarforsendur þess er gagnrýnt og ég nefni sem dæmi umsögnina sem barst frá sjálfu fjármálaráði. Þessi gagnrýni ratar meira að segja inn í umsögn meiri hluta fjárlaganefndar. Það er ekki eins og þetta sé bara eitthvert fólk úti í bæ, með fullri virðingu fyrir því. Það er ekki eins og þetta sé bara minni hlutinn, það er ekki eins og þetta séu bara stofnanir sem horfa fram á að fá kannski skerta fjármuni til sín. Þetta er sjálfur meiri hluti fjárlaganefndar, stjórnarmeirihlutinn; hann gagnrýnir þetta í bak og fyrir. Ég leyfi mér að vitna í umsögn meiri hlutans, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn bendir á að frestur fastanefnda þingsins til þess að skila umsögn um málið til fjárlaganefndar var mjög knappur og hefur það haft áhrif á umfjöllun nefndarinnar.“ Var þá ekki ráð að veita bara aðeins meiri frest, breyta aðeins tímaáætlunum hvað þetta varðar? Meiri hlutinn telur mikilvægt að styrkja nefndasvið skrifstofu Alþingis. Hvað erum við búin að tala hér oft um það frá því að ég kom á þing sem er ekki orðinn langur tími, þótt ég sé gamall sem á grönum má sjá. Aldrei fæst eitt stakt orð frá hæstv. fjármálaráðherra um hvort styrkja eigi nefndasvið skrifstofu Alþingis. Er það að finna í ríkisfjármálaáætlun? Nei. Samt telur meiri hluti fjárlaganefndar það nauðsynlegt. „Meiri hlutinn telur mikilvægt að í fjármálaáætlun birtist eftir því sem kostur er áætlaður kostnaður við einstakar aðgerðir sem stefna á að.“ Áætlaður kostnaður við einstakar aðgerðir sem stefna á að - þetta er dálítið grundvallaratriði, er það ekki, þegar maður er að leggja fram yfirlit yfir fjármál næstu fimm ára, að kostnaður þeirra aðgerða sem stefnt er að sé áætlaður? „Fyrir nefndinni var bent á að þörf er á samræmdum verklagsreglum um hvernig skuli áætla kostnað aðgerða í fjármálaáætlun.“ Við sátum í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og það var happa og glappa hvaða upplýsingar við fengum. Þær voru settar fram á allt öðru formi frá hæstv. innanríkisráðuneyti en hæstv. umhverfisráðuneyti. Hittist þetta fólk ekkert á ríkisstjórnarfundum? Ja, reyndar sjaldnar en aðrar ríkisstjórnir því að hæstv. ríkisstjórn telur ekki þörf á að funda nema einu sinni. Þau eru svo fagleg í störfum sínum að þeim dugar einn fundur þegar aðrar ríkisstjórnir tóku tvo á viku. Svo er það þetta sem fallistinn ég í bókfærslunni kom meira að segja sjálfur auga á, með leyfi forseta: „Þá telur meiri hlutinn æskilegt að í fjármálaáætlun verði sundurliðaður annars vegar rekstrarkostnaður og hins vegar kostnaður við einstakar fjárfestingar á tilteknu málefnasviði.“ Þrátt fyrir alla þessa hörðu gagnrýni á að keyra áfram með málið, það á ekki að gera neinar grundvallarbreytingar, það á ekki að leggja fram nein gögn sem sjálfur hv. meiri hluti fjárlaganefndar kallar eftir. Það á bara að halda áfram. Við upplifðum það í hv. umhverfis- og samgöngunefnd hvílíka óvissu þetta mál hefur skapað. Fulltrúi hverrar stofnunarinnar á fætur annarrar kom inn á fund til okkar og enginn vissi hvernig neitt myndi líta út í rekstri næstu ára. Við skulum ekki láta eins og það sé bara eitthvað sem skipti ekki neinu máli. Eins og ég kom inn á áðan er það ábyrgðarhluti að festa sig ekki svo í tímasetningum og formi, í excel-skjali, að ekki séu hafðar í huga afleiðingarnar á líf og störf fólks og stofnana. Og ég er ekki enn þá byrjaður á innihaldinu, virðulegur forseti. Kemur þá vel á vondan þegar maður sem segist vera jafn lítið fyrir formið og ég er sé búinn að eyða öllum þessum tíma í að tala um það. En það er af því að þetta er mikilvægt. Það er ekki bara hægt að leggja þetta fram og segja: Þetta eru bara svona byrjunarörðugleikar og við lögum þetta næst. Ég ætla að segja þetta aftur: Það er pólitísk ákvörðun að setja fjármálaáætlun svona fram. Það er pólitísk ákvörðun um að grauta saman rekstri og fjárfestingu, það er pólitísk ákvörðun um að vera ekki skýrari í fjármálaáætlun en raun ber vitni. Það hefði verið hægt að taka aðra ákvörðun. Það er engin hending að orðin röðuðust svona upp í þessa miklu bók, að línuritin urðu akkúrat svona. Þetta er ákvörðun. Og það er hálfgrátlegt, verður að segjast, að ríkisstjórn sem boðaði, með bjartsýnt blik í augum í upphafi ferils síns, nútímaleg vinnubrögð, enda samansett af flokkum sem fyrst og fremst réttlæta tilvist sína með þörf á nútímalegum vinnubrögðum, skuli kolfalla svo á þessu prófi. Og þegar þetta var rætt, þegar á þetta var bent, við fyrri umr. þessa máls, hvernig urðu viðbrögðin? Tóku menn mark á þessu, fóru menn á nútímalegan hátt í að velta því fyrir sér hvort hægt væri að breyta og bæta strax, ekki bara gefa loforð um að gera það næst, eins og alkinn sem ætlar að vera edrú næstu helgi, heldur núna? Nei, ég hef frekar upplifað skens og dæsingar þegar við ræðum þessi mál hér í pontu, eins og þetta skipti í raun alls engu máli. Ég get ekki annað sagt en að þetta plagg, þessi vinna, þetta form og umræðurnar um þetta, hafa valdið mér gríðarlegum vonbrigðum. En það er svo sem allt í lagi, ég er vanur að verða fyrir alls kyns vonbrigðum og rís upp aftur og held áfram bjartur og glaður inn í lífið. Þá er kannski rétt að snúa sér að efninu, tilefni þess að ég kom hér upp í þessa pontu, sem er hlutinn sem fellur undir nefndina okkar, hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Skemmst er frá því að segja að tími minn er nánast á þrotum sem ég hafði ekki áttað mig á, ég hlýt að hafa svona ótrúlega gaman af að hlusta á sjálfan mig tala því að tíminn [[Gripið fram í: Nei.]]líður mjög hratt þegar ég er hér í pontu, hraðar en þegar aðrir eru í pontu jafnvel. Ég fer kannski betur yfir það síðar, bið hæstv. forseta að setja mig á mælendaskrá, og fer þá betur ofan í það er lýtur að hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég treysti því að hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson komi eitthvað inn á það líka því að þar er aldeilis af nógu að taka. Þar eru þeir málaflokkar sem ríkisstjórnin er búin að boða, jafnvel með blaðamannafundi sex ráðherra, að eigi að skreyta hana mörgum fjöðrum, meðal annars loftslagsmálin; ramminn í umhverfismálum mun hækka um 1 milljarð, [[Forseti hringir.]]ef ég man rétt. Það verður gaman að sjá hvernig á að nýta þá peninga margoft svo að þeim markmiðum öllum verði náð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir sköruglega ræðu. Ég þóttist skynja í henni alvarlegan undirtón í bland við hárbeitt háð í anda Ole Lund Kirkegaard sem hann nefndi á nafn áðan. Þá hýrnaði nú yfir mér heldur, hafandi lesið Gúmmí-Tarsan og fleiri slíkar bækur sem eru hin prýðilegasta skemmtun og hitta beint í mark. En það er því miður ekki hægt að segja það sama um þessa fjármálaáætlun, að hún hitti beint í mark. Reyndar gekk hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon svo langt að segja að það ætti að sturta henni niður í klósettið. Ég ræð mönnum reyndar frá því því að það leiðir til þess eins að klósettið stíflast. Ég vildi spyrja - já, það var bara ein mínúta - hv. þingmann hvort hann telji [[Forseti hringir.]]að þeim markmiðum sem er að finna í Parísarsamkomulaginu í loftslagsmálum verði náð með þessari fjármálaáætlun.
Virðulegi forseti. Það er kaldhæðnislegt að hv. þingmaður hafi komið inn á skolp og klósett, stífluð klósett, skolp og frárennsli, því að í fjármálaáætlun er einmitt ekkert að finna af fjármunum til skolp- og frárennslismála svo að ég komi því nú að. Varðandi markmiðin um Parísarsamkomulagið er stutta svarið: Nei. Það er augljóst mál að 1 milljarður, sem ramminn til umhverfismála er aukinn um, mun engan veginn duga. Meira að segja í skýrslu um loftslagsmál, sem hér var rætt um sem svarta skýrslu sem þyrfti að taka mjög alvarlega, er bent á tiltölulega einfaldar leiðir sem einar og sér bjarga að sjálfsögðu engu en eru mjög til bóta, t.d. að tvöfalda skógrækt eða jafnvel fjórfalda. Fjórföldun þar myndi ein og sér - ja, ætli þessi milljarður þar myndi ekki nánast allur fara þar í. Þannig að: Nei, það er ósköp einfalt [[Forseti hringir.]]að ef þetta er ramminn er augljóst að þau markmið nást ekki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Ég ætla að leyfa mér að leggja fram tvær spurningar í þetta sinnið, vonandi næ ég því. Annars vegar vil ég spyrja hann út í fjármögnun til umhverfismála, fyrst við erum dottnir í þann gír - ég ætlaði reyndar að fara allt annað en það skiptir ekki öllu máli. Samkvæmt því plaggi sem við ræðum nú munu framlög til umhverfismála fara lækkandi strax eftir árið 2018 og lækka á árinu 2018 og 2019 en fara síðan örlítið hækkandi á árunum 2021–2022. Þar má kannski segja að menn séu að lofa svolítið upp í ermina á sér því að þessi stjórn verður eflaust farin frá völdum þegar það verður. [[Gripið fram í: Það skulum við vona.]]Það skulum við vona. Ég læt þetta nægja í bili.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. [[Gripið fram í.]]Ja, ég þóttist skynja hana. En þetta er akkúrat bara gott dæmi um það þegar gjörðir fylgja ekki orðum. Eins og ég kom inn á hefur hæstv. ríkisstjórn mjög gumað af því að nú ætti að taka umhverfismálin sérstaklega alvarlega. Það er ekki hægt að trúa því þegar horft er á þessa ríkisfjármálaáætlun að við það eigi að standa. Það er ekki hægt að trúa því fyrr en raunverulegir fjármunir fylgja, fyrr en raunveruleg aðgerðaáætlun með mælanlegum markmiðum og eyrnamerktu fjármagni fylgir. Við ræddum hér áætlun um orkuskipti í samgöngum, hún ein og sér bendir til þess að þar sé ekki farið eftir þeirri hugmyndafræði að ætla að vera með mælanleg markmið og eyrnamerkta fjármuni. Þessi hugmynd [[Forseti hringir.]]hæstv. ríkisstjórnar, um að á tveimur af þessum fimm árum sé í lagi að lækka framlög til umhverfismála, er óskiljanleg.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir ræðuna. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Er hann ekki sammála mér, man hann ekki eftir því að allir flokkar hafi talað um mikilvægi innviðauppbyggingar í aðdraganda síðustu alþingiskosninga? Getur hann tekið undir orð mín um að þess sjái ekki stað í þeirri ríkisfjármálaáætlun sem hér um ræðir að lögð sé áhersla á hina mikilvægu innviðauppbyggingu, sérstaklega vegna þess ógagnsæis að rekstrarkostnaði og stofnkostnaði er víða blandað saman og vegna skorts á upplýsingum frá ráðuneytum, upplýsingum sem kallað hefur verið eftir í nefndunum til að fá raunverulega að sjá með hvaða fjármagni uppfylla á markmiðin? Er hann sammála því að ef ekki verða gerðar umfangsmiklar breytingar á þeirri ríkisfjármálaáætlun sem hér um ræðir verðum við að hafna því plaggi alfarið?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Jú, vissulega, ef samið hefði verið lag um síðustu kosningabaráttu hefði það sennilega heitið „Ást á innviðum“ því að það er það sem allir töluðu um; skortinn, þörfina, uppbygginguna sem fara þyrfti í. [[Gripið fram í: Fjárfestinguna.]]- Já, fjárfestinguna í innviðum, vissulega. Og aldrei heyrði ég nokkurn einasta þingmann tala um að öll þessi uppbygging þyrfti að rúmast innan hagsveiflunnar, engan, ekki einn einasta. Það veltir upp þeirri spurningu sem hv. þingmaður kom inn á, hvað eigi að gera í þessum málum. Það er svo djúpt á tölunum að meira að segja við í hv. umhverfis- og samgöngunefnd vitum ekki hver raunveruleg ætlun ríkisstjórnarinnar er þegar kemur að samgöngumálum. Þar er vísað í samgönguáætlun, sem virðist vera bókahilla fyrir hæstv. samgönguráðherra þar sem hann getur bara valið úr þau bindi sem hann vill lesa hverju sinni. [[Forseti hringir.]]Við erum engu nær um hvað á raunverulega að gera í þessu nema, jú, að sjálfsögðu á að fara í einkaframtakið og að sjálfsögðu á að rukka vegtolla, sem eru ekkert nema skattahækkun á notendur.
Hæstv. forseti. Ég þakka þér fyrir svarið, hv. þingmaður. Ég ætla aðeins að fara inn á heilbrigðisþjónustukaflann og velferðarmálin. Fram kemur í ríkisfjármálaáætlun að aukning í sjúkrahúsþjónustu sé 23%, en inni í þeirri tölu er bygging á nýjum Landspítala. Samt hefur komið fram í hv. velferðarnefnd að það vanti 12–13 milljarða til að klára nýbygginguna og 7 milljarða til að klára endurbætur á gömlum spítala. Í raun er raunaukningin eingöngu 338 milljónir til allrar sjúkrahúsþjónustu í landinu. Getur hv. þingmaður tekið undir orð mín og þá tilfinningu að erfitt sé að sjá það sem talað var um, að bæta eigi aðbúnað sjúklinga og starfsfólks og tækjakost og ýmislegt annað þegar upphæðirnar eru ekki hærri en raun ber vitni? Er þetta ekki algjör brestur á því sem var talað um fyrir kosningar?
Virðulegi forseti. Jú, það er akkúrat málið, hv. þingmaður. Þegar búið er að flysja hýðið af raunverulegum tölum, af raunverulegri aukningu, eins og til sjúkrahúsþjónustu, standa eftir 338 milljónir. En af hverju er það sett svona fram? Það er af því að hæstv. ríkisstjórn vill ekki standa frammi fyrir alþjóð og segja: Sjá, á næstu fimm árum ætlum við að auka framlög til sjúkrahúsþjónustu um 338 milljónir. Af því að hún veit sem er hvaða viðbrögð það myndi fá. Þess vegna er reynt að kæfa þetta í fagurgala, rugla saman rekstri og framkvæmdum og meira að segja reynir hæstv. velferðarráðherra að leiðrétta forsvarsmenn Landspítalans sem þurfa að leiðrétta leiðréttingu hæstv. velferðarráðherra. Af hverju horfist fólk ekki bara í augu við eigin gerðir? Af hverju stendur það ekki bara beint í baki og talar fyrir sinni stefnu? Því að þetta hlýtur að vera stefna Sjálfstæðisflokksins, Bjartrar framtíðar og Viðreisnar. [[Gripið fram í: Akkúrat.]]
Frú forseti. Ég er enn svolítið hugsi yfir misræminu milli stjórnarsáttmálans og fjármálaáætlunarinnar. Svo maður sé sanngjarn er kannski ekkert skrýtið við það þegar þrír flokkar fara aðskildir í kosningabaráttu með sín kosningaloforð að allir þurfi þeir að gera einhverjar málamiðlanir til að ná saman. En síðan setjast þeir niður og skrifa stjórnarsáttmála. Þá eru nú línurnar lagðar. En þegar tveimur mánuðum síðar birtist svo ríkisfjármálaáætlun þar sem skilar sér ekki nema hluti af því sem er í stjórnarsáttmálanum inn í ríkisfjármálaáætlunina. Finnst hv. þingmanni að trúverðugleiki sé að minnka í slíku samstarfi?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Trúverðugleikinn að minnka? Já. Hann hefur nú svo sem aldrei verið neitt gríðarlega mikill í mínum augum þegar að þessari ríkisstjórn kemur. En vissulega er það þannig að þegar orða og loforða sem fram koma í stjórnarsáttmálanum sér ekki lengur stað í stóra plagginu sem á að útmála næstu fimm árin. Örfáum mánuðum síðar fer maður aðeins að spyrja sig hvað fólk meinar raunverulega af því sem það ýmist setur á blað eða lætur út úr sér. Svo ég gerist persónulegur í ræðustól finnst mér þetta vera ein mesta meinsemd íslenskra stjórnmála í dag. Við erum einhvern veginn hætt að reyna að tala skýrt um hugsjónir okkar, um hvað við viljum gera. Vilji fólk einkarekstur í heilbrigðisþjónustunni, svo dæmi sé tekið, á það bara að stíga fram og segja það, vera tilbúið að taka við gagnrýni, leggja fram sín rök, [[Forseti hringir.]]hlusta á mótrök og láta þau svo í dóm kjósenda, en ekki að lauma því inn án þess að segja það, með því að setja eitt á blað og standa svo ekki við það þegar kemur að öðru.
Frú forseti. Hv. þingmaður er í umhverfis- og samgöngunefnd. Þar er mikið fjallað um loftslagsmál. Eitt mikilvægasta verkefni á sviði loftslagsmála er að minnka umferð og auka almenningssamgöngur. Talað er um það í meirihlutaáliti nefndarinnar að það verði að passa sig á að fjármálaáætlun bindi ekki hendur ríkisstjórnarinnar svo hún geti ekki tekið þátt í verkefni um borgarlínu og almenningssamgöngur. Borgarlínan er sennilega eitt mikilvægasta verkefni sem við eigum fram undan núna [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]á sviði umhverfismála. Er eitthvað í plagginu sem gefur vísbendingu um að menn ætli að verja einhverjum fjármunum í þá framkvæmd? Hún verður dýr en hún mun spara okkur gríðarlega peninga þegar fram í sækir.
Virðulegi forseti. Stutta svarið ætti að vera nei, en það væri ekki alveg sannleikanum samkvæmt því að í plagginu er vísað í eina línu í stjórnarsáttmálanum. Ef ég man það rétt … [[Gripið fram í: Samstarf sveitarfélaga]]- Samstarf sveitarfélaganna vegna borgarlínu. Afskaplega loðið og óljóst hvað það þýðir. Og náttúrlega enn frekar þegar ekki er gert ráð fyrir neinum fjármunum þar í. Færa má rök fyrir því að við séum ekki komin á þann tímapunkt að setja niður nákvæmar tölur inn í þetta. En þá kemur að því sem hv. þingmaður kom svo vel inn á: Hvert verður svigrúmið þegar búið er að geirnegla svo niður svigrúm til aukinna útgjalda, búið að setja hér fáránlegt útgjaldaþak? Hvert verður svigrúmið til að takast á við það verkefni, sem ég er algerlega sammála hv. þingmanni um að sé eitt það mikilvægasta verkefni sem við getum farið í þegar kemur að umhverfis- og loftslagsmálum?
Frú forseti. Ég tók eftir því í ræðu hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés að hann minntist á aðferðafræði og meinsemdir í henni við framleiðslu þessarar fjármálaáætlunar. Það er af nógu að taka hvað varðar aðferðafræðilega galla. Það eru töflur sem eru óútfylltar, það eru engin mælanleg markmið í sumum köflum, kaflarnir eru ekki einu sinni settir fram á sambærilegan hátt. Í ljósi þeirra breytingartillagna sem hafa komið fram og í ljósi þeirra mörgu umsagna sem hafa komið fram er alveg þess virði að spyrja sig: Er eitthvað eitt sem hefði verið hægt að gera til að taka á stórum hluta þeirra fjölmörgu aðferðafræðilegu galla sem eru þó á tillögunni?
Virðulegi forseti. Mikil er trú þín, kona, segir í einhverri bók. Og mikil er trú þín, hv. þm. Smári McCarthy, að halda að ég geti á þessari mínútu útskýrt fyrir þér eitthvað eitt sem gæti fangað alla gallana og leiðrétt þá og lagað varðandi þessa fjármálaáætlun. Ég ætla að vera heiðarlegur hvað það varðar að ég hef ekki það svar. Ég hef hins vegar margar ábendingar frá sjálfum mér hvað varðar framsetningu þessa plaggs og ekki síður frá þeim sem reyndari eru í þessu. Í grunninn finnst mér að svona plagg eigi að vera eins auðlesanlegt og skýrt og mögulegt er. Maður á að sjá nákvæmlega rammann sem ætlaður er í verkefnin, sjá feril fjármunanna, hvað á að fara í hvert verkefni, og hafa þetta eins skýrt og mögulegt er; öfugt við þetta svar mitt sem var ekki mjög skýrt.
Frú forseti. Ég skil vel að það sé erfitt að svara þessari spurningu minni enda er ég búinn að liggja svolítið yfir þessu sjálfur og hef ekki enn fundið neitt svar um einmitt þetta atriði. Ég hef ekki getað fundið neinn stað, það vantar svo mikið einhvers konar heildarlínu yfir gallana. Gallarnir eru svo margir og svo fjölbreyttir að ég hef ekki vitað nákvæmlega hvar ég ætti að byrja. Það mætti kannski spyrja í því samhengi: Hvernig ættum við að bera okkur að? Er ekki einhver leið til að nálgast þetta á skynsamlegri hátt? Ég gæti alveg séð fyrir mér að hægt væri, eins og hv. þingmaður segir, að hafa einhvers konar samanburð, aðgreina gögnin á eðlilegan hátt. En það vantar svo mikið upp á að heildstæðri aðferðafræði sé fylgt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar hugleiðingar. Ef ég mætti beita einhverju einu, svo að við förum bara í skemmtilega barnaleiki, við þessa ríkisfjármálaáætlun hugsa ég að ég myndi taka út útgjaldaþakið sem setur okkur fáránlega miklar skorður um hvað við getum gert, festir okkur algerlega hvað svigrúm varðar. Og er einhvern veginn sett fram í fullkominni blindri trú á að hér muni ríkja endalaus hagvöxtur, að minnsta kosti á meðan við sitjum við völd, sem er bagalegt og hættulegt. Fordæmin sýna hvert það getur leitt okkur; barnalegt líka. Þingmaður spyr hvernig hægt væri að bera sig að og nálgast hlutina á skynsamlegri hátt. Mitt einfalda svar er: Með því að skipta um ríkisstjórn.
Frú forseti. Sú fjármálaáætlun sem við ræðum hér, allt til ársins 2022, ber þess merki að við erum að auka útgjöld ríkissjóðs allhressilega, þau verða u.þ.b. 212 milljörðum hærri árið 2022 en gert er ráð fyrir að þau verði í ár samkvæmt fjárlögum. Þetta er hækkun upp á liðlega 2,5 milljónir að raunvirði á hverja íslenska fjölskyldu. Það er líka ljóst að þegar farið er yfir málefnasviðin er verið að auka útgjöld víða, þar endurspeglast m.a. stefna ríkisstjórnarinnar og forgangsröðun. Þannig að menn átti sig betur á því þá er það svo að útgjöld til heilbrigðismála verða 34 milljörðum kr. hærri að raungildi árið 2022 en á þessu ári, endurtek: 34 milljörðum hærri. En samkvæmt þeim umræðum sem hafa átt sér stað í allan dag og í allt kvöld þá mætti helst halda að hér væri blóðugur niðurskurðarhnífur á lofti. Til málefna öryrkja verða framlögin liðlega 14 milljörðum hærri að raungildi árið 2022 en á þessu ári. Framlög til málefna aldraðra verða 9 milljörðum hærri að raunvirði árið 2022 en á þessu ári. Hafið í huga þá gríðarlegu hækkun sem var síðan á milli áranna 2016 og 2017, líkt og fjármálaráð bendir á í umsögn sinni um fjármálaáætlunina, þar sem útgjaldaaukningin var mjög mikil, eða um 8,5% í heild að raungildi. Ég ætla að benda á að þegar ég tala um að verið sé að auka útgjöld, m.a. til heilbrigðismála, þá er ég ekki að tala um stofnkostnað. Ég er bara að tala um það sem ætlað er að renni til málaflokksins fyrir utan það sem er í rammanum, þ.e. fyrir utan stofnkostnaðinn. Það mætti ætla að þingmenn hefðu ekki áttað sig á þessum staðreyndum. Vert er að hafa í huga líka að við erum að tala um að í heild renni til málefnasviðanna, fyrir utan stofnkostnað, 83 milljörðum kr. hærri fjárhæð árið 2022 en á þessu ári. 83 milljarða raunaukning á milli þessara ára. Samtals verður fjárfesting m.a. í heilbrigðiskerfinu á þessum sex árum, 2017–2022, yfir 100 milljarðar, yfir 100 milljarðar [[Gripið fram í.]]á þessum árum. Þú getur m.a. kynnt þér álit meiri hluta fjárlaganefndar þar sem þær tölur koma sundurgreindar fram. Svo er líka hægt að leggja þær saman og fá niðurstöðu sem er rétt. Ég veit að þetta getur verið óþægilegt stundum. En svona er þetta. Það er auðvitað hægt að gagnrýna þessa fjármálaáætlun frá ýmsum hliðum og ég hygg að það séu mjög margir sem munu gagnrýna fjármálaáætlunina fyrir það að of langt sé gengið í útgjöldum, að vöxtur útgjalda sé orðinn hættulega mikill, sérstaklega miðað við þær efnahagslegu aðstæður sem blasa við í dag. Þau rök eru sterk, en engu að síður er haldið áfram og ætlunin er að [[Að lækka skatta.]]- það er nú ekki mikið um skattalækkanir í þessari fjármálaáætlun, því miður, hv. þm. Sigurður Ingi, við getum kannski einhvern tímann síðar tekið höndum saman í þeim efnum. Áður en ég fer einmitt yfir skatta, sérstaklega virðisaukaskatt sem mér hefur verið hugleikinn og þær hugmyndir sem koma fram í fjármálaáætluninni, finnst mér rétt að við a.m.k. ræðum það líka í þingsal hvernig við höfum staðið að því að fjalla um fjármálaáætlun, hvernig við höfum staðið að verki í nefndum og hvernig okkur er búin aðstaða til að takast á við það verkefni að leggja línurnar hér til lengri tíma þegar kemur að fjármálum ríkisins og í rauninni fjármálum hins opinbera. Við getum öll verið sammála um að sá tímarammi sem okkur var ætlaður til verksins að þessu sinni var of knappur. Þessu þarf að breyta þegar við tökum til hendinni á nýju ári. Við verðum að búa svo um hnútana við gerð fjárlaga fyrir komandi ár að hægt sé að styrkja starfsemi þingsins með þeim hætti að okkur verði gert kleift, þingmönnum, að leggja sjálfstætt mat á fjármálaáætlun, á fjármálastefnuna og fjárlög eða fjárlagafrumvörp hvers árs. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Þetta verður ekki gert öðruvísi en tryggt verði - og það er undir okkur komið, það er ekki ríkisstjórnin, það er fjárveitingavaldið sjálft sem tekur ákvörðun um það hvort hægt sé að byggja upp sérfræðiþekkingu innan Alþingis sem þingmenn hafa aðgengi að, þá á ég við hagfræðinga, ég á við endurskoðendur, sérfræðinga á sviði skatta, sérfræðinga í þjóðhagsfræðum o.s.frv. Ég held að þetta eigi að vera loforð okkar þegar við fjöllum um fjármálaáætlunina. Við getum a.m.k. verið sammála um að taka til hendinni og sameinast hér í haust og fyrir komandi fjárlagaár 2018 að stíga þetta skref. Við þurfum líka að hugleiða að það verksvið sem unnið var eftir - eða réttara sagt fjármálaáætlun sem er auðvitað á forræði fjárlaganefndar og ég tek fram að ég lít svo á að meiri hluti fjárlaganefndar hafi unnið gríðarlega vel og gott starf og það nefndarálit sem liggur hér fyrir frá meiri hlutanum sé til mikillar fyrirmyndar og varpi skýrara ljósi á fjármálaáætlunina og dragi fram ýmsar tölulegar upplýsingar sem menn eðli málsins samkvæmt áttu kannski erfitt með að átta sig á í fyrirliggjandi greinargerð með fjármálaáætlun. En það breytir ekki því að verksvið annarra fastanefnda þarf að vera skýrara, verkefnið þarf að liggja fyrir og við þurfum að átta okkur á því til hvers er ætlast af fastanefndum frá hendi fjárlaganefndar. Það er alveg ljóst, ég heyri það og það er réttmæt gagnrýni sem komið hefur hér fram, að framsetningin sem er á fjármálaáætluninni er ekki eins og best verður á kosið. Hún er ekki eins skýr, hún er ekki eins greinargóð og við viljum að hún sé. Ég veit og ég hef heyrt hæstv. fjármálaráðherra taka undir þá gagnrýni þannig að við megum vænta þess að á nýju ári þegar lögð verður fram fjármálaáætlun að nýju verði töluverðar breytingar á framsetningu þar gerðar og veit á gott. Ég hef einnig vakið athygli á því að nauðsynlegt er fyrir okkur að með fjármálaáætluninni sé skýr fjárfestingaráætlun til lengri tíma þannig að við áttum okkur á því hvað við erum að fara að gera, í hvaða framkvæmdir við erum að ráðast á einstökum málasviðum, bæði í heild og einstök stórverkefni. Þetta skiptir okkur máli. Slíkri áætlun held ég að nauðsynlegt sé að skipta upp í tvennt; annars vegar hagrænir innviðir og hins vegar félagslegir. En með þessari áætlun verður einnig að fylgja hvernig á að fjármagna þá innviðafjárfestingu sem ég veit að við erum öll sammála um að þarf að ráðast í. Við vitum hins vegar ekki alveg nákvæmlega, og höfum ekki yfirsýn yfir það, hversu umfangsmiklar innviðafjárfestingar, hvort heldur í hagrænum innviðum eða félagslegum, eru nauðsynlegar á næstu fimm eða tíu árum. Við vitum að það er uppsöfnuð þörf. Menn deila um það hversu mikil hún er. Hún er að líkindum ekki undir 250 milljörðum. Hún er líklegast töluvert hærri. Það er ljóst að miðað við þá þörf sem er síðan á nýjum fjárfestingum erum við að tala um að á næsta áratug þurfum við að standa frammi fyrir því að fjármagna fyrir a.m.k. 700 milljarða í innviðum. Við þurfum að finna út úr því hvernig við ætlum að gera það og með hvaða hætti. Ég held að nauðsynlegt sé að við hefjum það verk í fjármálaáætlun sem lögð verður fram á komandi árum. Við getum auðvitað deilt um það hvernig við eigum að standa undir þeirri fjárfestingu. Ég hef mínar skoðanir og ég er alveg viss um að það eru ekki allir í þessum sal sem taka undir þær, en ég hygg þó að við getum hugsanlega náð samkomulagi um að fjármagna hagræna innviði, sem er þó minni hluti þessa verkefnis, með því að efna til samstarfs á milli ríkis, sveitarfélaga og einkaaðila, fyrst og fremst kannski lífeyrissjóða. Í þessu sambandi hljótum við líka að velta því fyrir okkur án æsingar og án þess að útiloka eitt eða neitt að fara yfir þær eignir sem ríkið á nú þegar og spyrja okkur: Eru þessar eignir þær sem við teljum nauðsynlegt að ríkið eigi? Er sameiginlegum fjármunum okkar betur varið með því að umbreyta þessum eignum í aðrar? Getur verið skynsamlegt, líkt og meiri hluti fjárlaganefndar leggur til, að það sé a.m.k. skoðað hvort skynsamlegt sé að selja Flugstöð Leifs Eiríkssonar, umbreyta henni í brýr, hafnir, vegi, fjarskiptanet o.s.frv.? Ég hygg að hagsmunum fleiri Íslendinga sé betur borgið með því að láta þá fjármuni sem liggja í flugstöðinni renna í slík verkefni, en ég veit að það eru ekki allir sammála mér. En þetta er það sem ég tel að við eigum að ræða. Ég ætla aðeins að víkja að því sem við í efnahags- og viðskiptanefnd vorum fyrst og fremst að horfa á. Við létum útgjöldin eiga sig, það erfiða verkefni kom á borð annarra nefnda, en efnahags- og viðskiptanefnd horfði fyrst og fremst á tekjur og tekjuöflun ríkissjóðs. Það er auðvitað þannig að þegar við í þessum sal tökum ákvörðun um að breyta lögum um skatta, skiptir ekki máli hvort það er tekjuskattur einstaklinga eða fyrirtækja, virðisaukaskattur, tollar eða hvaða gjöld það eru, þá erum við of upptekin af því að horfa til þess hvaða áhrif breytingarnar til hækkunar eða lækkunar hafa á tekjur ríkissjóðs. Auðvitað skiptir það máli, en það er ekki það eina sem skiptir máli. Við verðum nefnilega að sannfærast um að það sem við erum að gera þegar kemur að því að breyta leikreglum í skattkerfinu, hvort heldur það snýr að heimilum eða fyrirtækjum, verðum við að hafa í huga hvaða áhrif þær breytingar hafa á stöðu okkar gagnvart öðrum löndum, hvaða áhrif breytingarnar hafa á samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja, samkeppnisstöðu íslenskra launþega eða launamanna réttara sagt o.s.frv. Ég er sjálfur sannfærður um að þegar við hér erum að breyta leikreglum í skattkerfinu þá ber okkur skylda til þess að huga að því hvaða áhrif þær breytingar hafa á samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja. Við þurfum að átta okkur á því hvort þær breytingar dragi með einum eða öðrum hætti, beint eða óbeint, úr þrótti efnahagslífsins. Og við þurfum að átta okkur á því hvort það til lengri tíma litið sé einmitt leiðin til að veikja skattstofna ríkisins. Nú er það svo að virðisaukaskattur er mikilvægasti skattstofn ríkisins. Samkvæmt fjárlögum þessa árs koma u.þ.b. 36% skatttekna ríkisins frá virðisauka. Þegar litið er til fyrirliggjandi fjármálaáætlunar mun hlutdeild virðisaukaskatts fremur aukast í hlutfalli við aðra tekjustofna. Við höfum notið þess á undanförnum árum að tekjur af virðisauka hafa hækkað gríðarlega. Þær eru 46 milljörðum hærri á seinasta ári að raunvirði en árið 2000, 46 þúsund milljónum hærri. Þetta er raunhækkun upp á tæplega 30%. Það er nokkuð vel af sér vikið á einum skattstofni að hækka að raunvirði um 30% á ekki lengri tíma. Það er ekki síst þess vegna, með hliðsjón af því hversu mikilvægur þessi skattstofn er, sem ég tel mikilvægt að þegar við ráðumst í það að gera breytingar vöndum við til verka, að við hugum vel að öllum þáttum. Frú forseti. Ég sé að tími minn er u.þ.b. töluvert miklu styttri en ég gerði mér grein fyrir [[Gripið fram í.]]Nú ætla ég að fá að skrá mig í ræðu tvö, vegna þess að ég ætla ekki að ljúka þessari umfjöllun minni öðruvísi en ræða örstutt um virðisaukaskatt.
Frú forseti. Nú er ég sammála hv. þm. Óla Birni Kárasyni um að uppsöfnuð fjárfestingarþörf er líklega komin upp undir 700 milljarða ef ekki meira, það vantar að vísu greiningu á því. Ég er algjörlega ósammála honum um að það sé einhvern veginn í lagi að leyfa meingallaðri fjármálaáætlun, eins og hann lýsti sjálfur, að fara í gegn núna og bæta upp fyrir fúskið einhvern tímann á næsta ári. Við höfum á þessum örstutta tíma á þessu þingi verið að leiðrétta hvert fúskið eftir annað. Hv. þingmaður nefndi í upphafi ræðu sinnar 212 milljarða aukningu á tímabilinu sem er eingöngu tilkomin vegna hagvaxtar, eingöngu. Við vitum það vegna þess að það stendur í fjármálaáætluninni að verið er að minnka útgjöld sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Ef hagvöxturinn heldur áfram, ef hann heldur áfram eins og er spáð, þá gæti þetta leyst með einhverjum hætti. En í stað þess [[Forseti hringir.]]að gera ráð fyrir að þetta muni halda áfram út í hið óendanlega, eins og virðist vera gert ráð fyrir, hvað [[Forseti hringir.]]þýðir það fyrir okkur ef hagvöxtur minnkar örlítið, segjum 0,6% [[Forseti hringir.]]bara til að velja tiltekna tölu?
Forseti vill minna ræðumenn á að halda sig við tímann.
Frú forseti. Ég veit að hv. þingmaður ætlast ekki til þess að ég reikni það út hér í ræðustól og hugsanlega upp á aukastaf líka. [[Gripið fram í.]]Vandinn er þessi: Þegar búið er að taka ákvörðun um að auka útgjöld til ákveðinna málaflokka til rekstrar, framlög - ég er ekki að tala um stofnkostnað heldur framlögin, framlög til heilbrigðismála, menntamála eða aldraðra - þá er nær útilokað að lækka þau útgjöld nema við aðstæður sem eru fordæmalausar og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir þekkir verulega vel þegar hún þurfti einmitt að standa í því að lækka útgjöld til viðkvæmra málaflokka, meðal annars til ellilífeyrisþega.
Frú forseti. Nú vitum við, það stendur í fjármálaáætluninni, að við horfum fram á eitt lengsta hagvaxtarskeið lýðveldistímans. Ef við skoðum hagvaxtarskeiðin kemur í ljós að þetta er kannski eitt af þeim lengstu en það er í fjórða sæti ef þessi fordæmalausi vöxtur heldur áfram, eða kannski ekki fordæmalausi í samanburði við söguna, alveg út allt tímabilið. Ástæðan fyrir því að ég valdi töluna 0,6% er vegna þess að við höfum fengið það staðfest að ef vöxturinn bregst um meira en 0,5% eru forsendur fjármálastefnunnar sjálfrar brostnar. Við höfum fengið það fram á nefndarfundi hjá okkur í efnahags- og viðskiptanefnd. Það eitt og sér veldur mér töluverðum áhyggjum vegna þess að þá eru ekki forsendur til þess að fjármálaáætlunin standi með nokkru móti undir sér.
Frú forseti. Það er alveg kórrétt hjá hv. þingmanni að þegar menn gera áætlanir þá byggja menn á ákveðnum forsendum og þegar forsendurnar bresta af einhverjum ástæðum þá stenst áætlunin ekki. Þetta er nú svona einfalt og enginn geimvísindi. Auðvitað þyrftum við að taka til hendinni ef hér verður meiri háttar forsendubrestur. Það er augljóst. [[Gripið fram í.]]og það vita allir, það vita allir, annað er útúrsnúningur. Ef forsendur fyrir áætlun, skiptir ekki máli hvort það rekstur ríkisins eða sveitarfélaga, fyrirtækja, standast ekki, verða menn að taka tillit til þess þegar menn gera nýja áætlun. Svona einfalt er nú lífið. Ekki gera það flóknara en það er.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi brýr, hafnir og vegi fyrir flugstöð. Ég veit ekki hvort hann er búinn að lesa fjármálastefnu ríkisstjórnar sinnar, en það er ekki hægt samkvæmt fjármálastefnunni því að allt einskiptisfjármagn á að fara í niðurgreiðslu skulda. 2016–2017, eins og hv. þingmaður nefndi, var ansi mikil útgjaldaaukning, en 20 milljarðar af henni, af þessum 30 sem í var aukið, voru á ábyrgð fyrrverandi ríkisstjórnar, starfsstjórnar, sem jók útgjöldin um 20 milljarða umfram þáverandi áætlun. Þá langar mig til að spyrja hv. þingmann: Verður farið fram yfir ramma fjármálaáætlunar í næstkomandi fjárlögum eða ekki?
Frú forseti. [[Hlátur í þingsal.]]Hv. þingmaður verður að fyrirgefa mér, ég bara þurfti að spyrja hann því að ég náði ekki spurningunni alveg. [[Gripið fram í.]]Þetta er vandi hjá mér en ekki þér sko, ég er stundum lengi að kveikja á spurningum. Ég held að verkefnið sem Alþingi stendur frammi fyrir, þegar það kemur saman að nýju hér í haust, sé að taka þá ákvörðun. [[Gripið fram í.]]Ég held að rök hnígi til þess að á sumum sviðum eigi að gera breytingar. Ég held líka, eins og ég tel að ég hafi sagt hér, að við séum á ystu nöf [[Forseti hringir.]]þegar kemur að aukningu ríkisútgjalda á komandi árum.
Virðulegi forseti. Nú er það svo að í fyrsta sinn á síðasta ári voru fjárlög byggð á fjármálaáætlun. Þau fjárlög sem ríkisstjórnin lagði fram voru 20 milljörðum fram yfir fjármálaáætlun. Það er það sem ég er að spyrja um, hvort við eigum von á að svoleiðis gerist aftur. Ég skil verðlagsuppfærslur o.s.frv., annað ekki. Ef verið er að gagnrýna að geyst sé farið í útgjaldaaukningu þá skulum við átta okkur á því að þar er forgangsröðun, hún er þar öll. Forgangsröðunin, samkvæmt meirihlutaáliti fjárlaganefndar, er sú að það er verið að hækka til sjúkrahúsa um 8,8% ef stofnkostnaður er tekinn út fyrir og til háskólastigsins um 7,7%. Í sömu fjármálaáætlun er samt gert ráð fyrir launahækkunum upp á rúm 9%. Þetta þýðir niðurskurður. Við erum ekki einu sinni búin að taka inn í þetta framlög til áætlunar Vísinda- og tækniráðs. Hvað þýðir þetta, hv. þingmaður?
Frú forseti. Ég veit að hv. þingmaður situr í fjárlaganefnd og því hlýtur hann að vita að það er verið að auka útgjöld til heilbrigðismála, og ég rakti það fyrr í kvöld, um 34 milljarða. Þau verða 34 milljörðum hærri árið 2022 en á þessu ári. Það sem meira er: Á næstu árum er verið að ráðast í 31 milljarðs kr. fjárfestingu [[Gripið fram í.]]- nei, fjárfestingu, hv. þm. Smári McCarthy,
Ekki samtöl í salnum.
31 milljarður kr. fram til ársins 2022. Þannig að þetta er nú tiltölulega einfalt. Hér er verið að auka útgjöld til heilbrigðisþjónustu. Auðvitað er það þannig, og það veit hv. þingmaður eins og flestallir hér inni, að stór hluti [[Forseti hringir.]]af kostnaði við heilbrigðiskerfið er launakostnaður.
Frú forseti. Það er hægt að togast á um tölur á ýmsan máta. Ég er til dæmis hér með útreikning sem er gerður með fjórum mismunandi útfærslum. Það er alveg hægt að leggja hann hér fram og túlka á ýmsa vegu eins og gjarnan er gert þegar verið er að fegra myndir eða setja fram með þeim hætti sem manni hentar best hverju sinni. Þingmaðurinn sagði hér áðan að við værum á ystu höf í útgjöldum ríkisins. Mig langar til að spyrja, af því að nú er samneyslan í sögulegu lágmarki, hvert hann telur að það hlutfall eigi að vera, hvað sé eðlilegt; það hefur lækkað úr 23–24% í 21% undanfarin misseri. Er hann sáttur við það eða ekki? Ég verð líklega að koma með síðari spurninguna hér á eftir. En mig langar samt til að segja að það kemur fram í gögnum fjármálaráðs varðandi innlendu eftirspurnina, þ.e. þegar við erum að tala um efnahagshorfurnar, [[Forseti hringir.]]að hún muni drífa áfram hagvöxtinn og greiningu skorti, [[Forseti hringir.]]til dæmis af því að þingmaðurinn talaði mikið um fjárfestingar, [[Forseti hringir.]]á því hvers vegna þær fara úr 12,6% niður í tæplega 1%. [[Forseti hringir.]]Mig langar til að spyrja þingmanninn hvort hann sé sammála þessari greiningu.
Forseti vill aftur minna ræðumenn á að halda sig við tímann.
Frú forseti. Menn geta auðvitað haft ýmsan mælikvarða þegar kemur að útgjöldum ríkisins og sá er kannski algengastur að miða við hlutfall af landsframleiðslu. Ég hygg þó að ekki sé alveg víst að það sé sá skynsamlegasti. Þegar við erum að meta aðhaldsstig í opinberum fjármálum og sérstaklega ríkisins tel ég ekki heldur skynsamlegt að miða við verga landsframleiðslu. Ég hygg að fjármálaráð hafi rétt fyrir sér í sínum ábendingum þegar það telur að hagsveifluréttur frumjöfnuður sé betri mælikvarði. Það er ein af ástæðum [[Forseti hringir.]]þess að ég held líka, fyrir utan það sem ég sagði varðandi vinnubrögðin og hvernig við þurfum að [[Forseti hringir.]]tryggja að þingið hafi möguleika á því að [[Forseti hringir.]]fjalla um þessi mál, þá þurfum við líka að fara að endurskoða lögin um opinber fjármál. [[Forseti er farinn að velta fyrir sér hvort hann þurfi að beita hörku. [Þingmenn hlæja.] Vinsamlegast virðið ræðutíma.]] Vinsamlegast virðið ræðutíma.)
Frú forseti. Þetta er svo stuttur tími að maður getur varla byrjað að tala. Mig langar líka til að halda hér áfram af því að fjármálastefnan tekur einmitt á þessu öllu í vergri landsframleiðslu; við þurfum þá að breyta forminu eins og hv. þingmaður nefndi. Það breytir því ekki að við erum alltaf að fjalla um einhvern ákveðinn hluta af landsframleiðslu eða einhverju öðru viðmiði og höfum haft þetta til þess fram til þessa. Hv. þingmaður kom líka inn á eignasölu og annað slíkt og að við þyrftum að skoða það. Ég verð þá að rifja upp símasöluna, hvort hún hafi verið skynsamleg. Sumum þótti það. Mér þótti það ekki. Ég spyr þingmanninn hvort hann telji að það hafi verið góð ráðstöfun. Mig langar líka til að velta upp einstaka málefni af því við höfum talað um heilbrigðisþjónustu og annað slíkt. Lögreglan telur sig til dæmis þurfa að fækka um ansi mörg stöðugildi hér á höfuðborgarsvæðinu, á Suðurlandi og fyrir norðan. Þar eru útgjöldin, án þess að við séum með þyrlurnar inni, að vaxa um 1,9% upp í 2,8% á tímabilinu. [[Forseti hringir.]]Telur þingmaðurinn að það sé ásættanlegt og nægjanlegt til þess að við getum haldið uppi öryggisstigi í landinu?
Frú forseti. Ég skal tala hraðar og ganga ekki á tímann. Svarið við seinustu spurningunni er: Ég held að við þurfum að bæta verulega í fjármuni þegar kemur að löggæslu. Ég tel að það sé eitt af grunnhlutverkum ríkisins. Þess vegna held ég að okkur beri skylda til og við eigum að axla hana og klára það mál með sóma. Ég er sammála hv. þingmanni, það er ekki hægt að gera það öðruvísi en að við aukum við útgjöld til löggæslu almennt. Varðandi Símann. Ég segi: Já, auðvitað var það góð hugmynd að selja Símann. Það er hins vegar spurning um grunnnetið. Ég held að menn hefðu átt að huga betur að því. En alveg örugglega að selja Símann vegna þess að [[Gripið fram í.]]að Síminn hefði orðið eitthvert steinaldarfyrirbæri í eigu ríkisins í samkeppni við lifandi einkafyrirtæki [[Gripið fram í.]]sem við erum núna að njóta góðs af, hv. þingmaður.
Frú forseti. Það er merkilegt að heyra hjá hv. þingmanni að allt sem sé í höndum ríkisins verði að einhverju steinaldarfyrirbæri. Hvers vegna skyldi það nú vera? Skyldi það ekki vera út af því að hægri menn telji það að það sé eina leiðin til þess að koma ríkiseigum og stofnunum í hendur á einkaaðilum að svelta þessa málaflokka, að gera þá svo vonda að hægt sé að réttlæta einkavæðingu? Ætlar hv. þingmaður að leika sama leikinn gagnvart samgöngum í landinu og selja ríkiseignir eins og eignir hjá Isavia, flugstöðina á Keflavíkurflugvelli, til þess í einskiptisaðgerð og setja í vegaframkvæmdir? Hafa menn ekki brennt sig á þessu eins og Sjálfstæðismenn í Reykjanesbæ gerðu, sem seldu allt sem hreyfðist í eigu bæjarins? Hvernig fór það? Þeir [[Forseti hringir.]]lentu auðvitað í slæmum málum og sveitarfélagið hefur verið undir eftirliti [[Forseti hringir.]]síðan. Þeir eru rétt [[Forseti hringir.]]að reyna að komast upp úr þessum vanda í dag. [[Forseti hringir.]] [[Gripið fram í.]]Já, og hafðu það. [[Hlátur í þingsal.]]
Frú forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, ég held að þegar kemur að venjulegum samkeppnisrekstri sé nú betra að láta einkaaðila en ríkið sjá um hann. Ég er ekki viss um ríkinu farnist það vel úr hendi að reka nærfataverslun í Flugstöð Leifs Eiríkssonar eða sælgætisverslun o.s.frv. Ég tel að einkaaðilar eigi að gera það. Ég held að ríkið eigi einmitt að einbeita sér að þeim verkefnum sem við erum sammála um.
… nærbuxur …
Sem við eigum að vera sammála um. Einskiptisaðgerð og ekki einskiptisaðgerð. Bíddu nú við. Heldur hv. þingmaður því fram að vegir, brýr, hafnir, séu verri eign en Flugstöð Leifs Eiríkssonar? [[Gripið fram í: Það sagði hann ekki.]]Einskiptisaðgerð, það er bara eins og eignir hverfi [[Forseti hringir.]]úr sameiginlegri eigu okkar. Alls ekki. Ég er bara að velta því upp [[Forseti hringir.]]að það kemur til greina hjá okkur að við förum nú að hugleiða hvernig við nýtum [[Forseti hringir.]]sameiginlega fjármuni okkar.
Frú forseti. Einskiptisaðgerðir. Maður selur ekki eignir hjá flugstöðinni mörgum sinnum. Ég skil það þannig í fjármálaáætlun/fjármálastefnu að ágóðinn fyrir þær eignir sem ríkið á sem seldar eru eigi að fara í niðurgreiðslu skulda. Er það ekki rétt? Er kannski búið að kokka það upp eins og allt annað í þessari fjármálaáætlun að það stendur ekki steinn yfir steini? Fyrir liggur að fjárfestingarþörf í viðhaldi vega er 60 milljarðar. [[Gripið fram í: Meira.]]Nýfjárfestingarþörf næstu árin er 500 milljarðar. Þetta eru upphæðir sem koma frá vegamálastjóra og þeim sem þekkja þetta best. Ef miðað er við að það hafi verið fjárfesting upp á 1,5% af landsframleiðslu til vegamála [[Forseti hringir.]]þá hefur sú fjárfesting verið 1% síðustu árin, [[Forseti hringir.]]svo það er mikil uppsöfnuð þörf. [[Forseti hringir.]]Hvað ætlar hæstv. ríkisstjórn [[Forseti hringir.]]að selja? [[Forseti hringir.]]Hvað verður næst? [[Forseti hringir.]]Selja bara allt undan okkur hér vegna þess að það má ekki skattleggja auðmagnið í landinu? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Þetta er að verða skemmtilegt. Ég vil bara benda á eitt. Í umfjöllun fyrir fjárlaganefnd kom fram gagnrýni hjá fjárlagaráði á þá ákvörðun sem er í fjármálastefnu að tekjum af sölu eigna skuli eingöngu ráðstafað til niðurgreiðslu skulda. Ég tek undir þá gagnrýni. Ég hygg að það geti verið skynsamlegt að umbreyta eignum ríkisins, m.a. flugstöðinni. Við getum farið yfir einhverjar aðrar og nýtt þær með öðrum hætti til sameiginlegra þarfa okkar [[Gripið fram í.]]þannig að þær nýtist okkur betur, þjóni okkur betur. Ágreiningurinn snýst um það [[Forseti hringir.]]hvernig við viljum nýta sameiginlega fjármuni. [[Forseti hringir.]]Ég vil umbreyta þeim í vegi, brýr, [[Forseti hringir.]]hafnir og jafnvel flugvelli [[Gripið fram í.]]m.a. úti á landi. [[Forseti hringir.]]Þið eruð viðkvæm fyrir þessu. [[Háreysti í þingsal.]]