Forsætisnefnd, í samráði við formenn þingflokka, ákvað á fundi sínum fyrr í dag þá breytingu á starfsáætlun að fimmtudagurinn 4. júní nk. verði nefndadagur, en þann dag átti að halda þingfund samkvæmt starfsáætlun.
Borist hafa bréf frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 710, um birtingu alþjóðasamninga, frá Andrési Inga Jónssyni, og á þskj. 1418, um kostnað ráðuneytisins við skrifleg svör við fyrirspurnum, frá Brynjari Níelssyni.
Til svara eru: Forsætisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra.
Forseti. Íslendingar, og reyndar flestar þjóðir heims, eru sem betur fer að komast yfir það neyðarstig sem ríkt hefur undanfarna mánuði vegna Covid-19. Efnahagsleg óvissa er þó enn mikil og því nauðsynlegt að fara að taka ákvarðanir með framsýni að leiðarljósi. Það er kominn tími til að eiga lýðræðislegt og opið samtal við þjóðina um þá stefnu sem Ísland á að taka í framtíðinni. Því miður hefur ríkisstjórnin ekki sýnt nokkurn áhuga á slíku samtali hingað til heldur púslar hún saman aðgerðum í lokuðum hópi ráðherra og hagsmunaaðila. Þessar aðgerðir eru samt grundvöllur þess sem koma skal í efnahagsuppbyggingu þjóðarinnar. Því er bæði nauðsynlegt að standa vel að þeim og tryggja víðtæka sátt um aðgerðirnar í samfélaginu. Hvernig framtíð myndum við skapa, forseti, ef við tækjum það fjármagn sem verið er að dæla í að viðhalda núverandi eignarhaldi á fyrirtækjum í gegnum uppsagnarleiðina ef við settum það fé í að byggja upp umhverfisvænan þekkingar- og nýsköpunargeira? Við getum stóraukið fé í menntakerfið og styrkt nemendur enn frekar til náms. Þannig gætum við búið til samfélag með fjölbreytta hálaunaatvinnuvegi sem hefði mun meiri þrautseigju þegar kemur að áföllum. Í staðinn virðist stefnan vera, ef einhverja stefnu er að finna yfir höfuð, að setja fortíðina í híði á kostnað almennings og veita núverandi eigendum fyrirtækja forskot á aðra ef til þess kæmi að ferðaþjónustan næði fyrri hæðum. Og allt þetta án teljandi varna fyrir réttindi launafólks. Í stað þess að valdefla almenning festir ríkisstjórnin í sessi yfirráð fyrirtækja yfir lífsafkomu almennings. Sú nálgun hefur vissulega verið aðferðafræði Sjálfstæðisflokksins í marga áratugi en margir Íslendingar, þar á meðal sú sem hér stendur, héldu að forsætisráðherra Vinstri grænna myndi hugsanlega taka fólk fram yfir fjármagn. Forseti. Ég get ekki betur séð en að fortíðin sé planið og höfundur plansins sé Sjálfstæðisflokkurinn, eða hvað, hæstv. forsætisráðherra?
Herra forseti. Íslendingar hafa náð markverðum árangri í baráttu sinni við kórónuveiruna. Það höfum við gert með því að taka ákvarðanir frá degi til dags með það að leiðarljósi að forgangsraða heilbrigðissjónarmiðum og bjarga mannslífum í baráttu okkar við faraldurinn. Nú blasa hins vegar við líka þær lausnir sem við þurfum að finna til að glíma við þær efnahagsþrengingar sem munu verða óhjákvæmilegar í kjölfar faraldursins og allar þjóðir standa frammi fyrir, mismiklum þó. Það sem ríkisstjórnin hefur gert er að hún hefur ráðist í bráðaaðgerðir til þess að styðja við íslenskt atvinnulíf og íslenskt launafólk því að í þessu tilviki fara hagsmunir þessara aðila að einhverju leyti saman. Það get ég sagt með sanni eftir að hafa átt gríðarmörg samtöl við bæði fulltrúa launafólks og fulltrúa atvinnurekenda í gegnum þessar hremmingar, að það skiptir íslenskt launafólk máli að atvinna sé tryggð. Það höfum við m.a. gert með hlutastarfaleiðinni en við sáum líka fram á að hún ein og sér myndi ekki duga. Því var samþykkt á Alþingi nú fyrir helgi frumvarp um laun í uppsagnarfresti þar sem eigi að síður er gerð krafa um að viðhalda ráðningarsambandi við launafólk og raunar gengið lengra til að koma til móts við Alþýðusamband Íslands í þinglegri meðferð. Þarna erum við að vinna að bráðaaðgerðum og á sama tíma erum við að fjárfesta í auknum mæli á árinu 2020 í bæði því sem við getum kallað hinar hefðbundnari fjárfestingar sem yfirleitt eru tilbúnar til að ráðast í, svo sem samgönguframkvæmdir, sem ég hef heyrt fulltrúa allra flokka krefjast aukinna framkvæmda í, þannig að það er gott að nýta þetta tækifæri, en líka með auknum fjárfestingum í nýsköpun, grunnrannsóknum, orkuskiptum og skapandi greinum. Ég hef síðan í hyggju að boða fund í útvíkkuðu þjóðhagsráði á næstu vikum þar sem á hefðbundnum fundum sitja fulltrúar atvinnulífs, sveitarfélaga og ríkis. [[Forseti hringir.]]Þar mun ég einnig boða til formenn allra flokka á Alþingi því að þar er ætlunin einmitt að fara að ræða framtíðaráform fyrir samfélag okkar.
Forseti. Orð án gjörða eru eins og líflaust hjarta. Það er átakanlegt að horfa upp á málflutning og aðgerðaleysi þegar kemur að umhverfisvernd, velferð og nýsköpun; að horfa á þetta hverfa eins og dögg fyrir sólu nýfrjálshyggjunnar í þessari ríkisstjórn. Þó er það ekki eins átakanlegt og málflutningur þeirra sem halda því fram að svo sé ekki. Fallegar ræður um jöfnuð og velferð skipta engu máli á meðan Sjálfstæðisflokknum er leyft að ráða ferðinni. Í núverandi ríkisstjórn þýðir það stöðnun, ríghaldið er utan um fortíðarskipulag og framtíðarsýnin er engin. Ég hef ekki séð hana enn. Hér er engin sérstök spurning, forseti, og hæstv. forsætisráðherra þarf ekki að svara þessu frekar en hún vill. Það er takmarkað í hve miklum mæli hægt er að bjóða fólki upp á orð án aðgerða.
Herra forseti. Já, það er takmarkað hvaða orð er hægt að bjóða fólki upp á. Ég held að hv. þingmaður ætti að velta því fyrir sér þegar hún talar um líflaust hjarta, eins og í einhverjum mjög svo dramatískum dægurlagatexta, en nefnir engin raunveruleg dæmi, eins og þau að engin ríkisstjórn hefur gert meira í loftslagsmálum en þessi ríkisstjórn, að risastór skref hafa verið stigin í jafnréttismálum í tíð þessarar ríkisstjórnar, að breytingar hafa verið gerðar á skattkerfinu til að auka jöfnuð í tíð þessarar ríkisstjórnar, að fæðingarorlof hefur verið lengt í tíð þessarar ríkisstjórnar, að við erum að innleiða velsældaráherslur, þessi ríkisstjórn. Hér eru nefnilega gjörðirnar sem skipta máli en ekki orðskrúð sem mér finnst ekki eiga heima einu sinni í ræðustól þingsins. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Mikil samþjöppun hefur átt sér stað í sjávarútvegi á undanförnum áratugum. Tíu stærstu útgerðirnar fara með meira en helming kvótans og 20 stærstu um meira en 70% kvótans. Ofan á það bætist svo eignarhald þessara útgerðarrisa í öðrum útgerðum. Fyrir rúmum 20 árum voru lagagreinar samþykktar sérstaklega til að vinna gegn samþjöppun aflahlutdeildar sem talin var skaðleg, ekki síst út af mikilvægi fiskveiða fyrir íslenskan þjóðarbúskap. Of sterk yfirráð fárra aðila yfir fiskveiðiauðlindinni þýddu meiri völd til þeirra í þjóðfélaginu en heilbrigt væri og staða þeirra of sterk gagnvart stjórnvöldum. Samþjöppun kæmi í veg fyrir samkeppni og hamlaði nauðsynlegri endurnýjun. Þá gæti samþjöppun beinlínis unnið gegn þjóðarhag, sérstaklega ef viðkomandi stæði sig ekki í að skapa sem mest verðmæti úr auðlindinni, tilfærsla milli byggða reyndist skaðleg sveitarfélögum og tilfærsla milli útgerðarflokka gæti leitt til þess að minni útgerðir færu halloka. Lögin hafa ekki náð tilgangi sínum. Eins og þau hafa verið túlkuð þá má einn aðili ráða yfir 12% kvótans og því til viðbótar eiga 49% hlut í öllum hinum fyrirtækjunum sem ráða yfir þeim 88% sem út af standa. Þannig getur einn aðili átt hlutdeild í meira en helmingi kvótans sem árlega er úthlutað. Sú túlkun á lögunum ýtir augljóslega undir samþjöppun og gengur þvert á anda laganna. Hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur tekið undir álit verkefnisstjórnar um fiskveiðieftirlit um að miða eigi við reglur fjármálafyrirtækja um tengda aðila í lögum um fiskveiðistjórn. Er hæstv. sjávarútvegsráðherra ekki sammála því að einnig þurfi að fara með 49% hlutfallið niður í 25%, líkt og ýmsir hafa lagt til? Að þeir sem eigi svo stóran hlut í öðru útgerðarfyrirtæki teljist tengdir aðilar þegar 12% hámarkið er metið?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hún drepur hér á mál sem hefur verið mikið í umræðunni og mikið rætt í mörg ár. Við erum nú að gera tilraun til að nálgast í það minnsta hluta af því viðfangsefni sem hv. þingmaður nefnir hérna með verkefnisstjórn sem er ætlað að móta tillögur til endurskoðunar á fiskveiðieftirlitinu á grundvelli skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég veit að hv. þingmaður þekkir þá vinnu mætavel. Já, samþjöppunin hefur verið gríðarlega hröð og mikil á undanförnum áratugum, sérstaklega tveimur. Við sjáum hana gerast núna meira í krókaaflamarkinu. Það eru einhverjir undirliggjandi þættir í samfélaginu öllu sem valda því að þessi samþjöppun á sér stað. Ég held að grunnkrafan í rauninni sem rekur á eftir þeirri samþjöppun, þeirri breytingu, sé krafan um að þessi atvinnugrein sé rekin með hagnaði, hún skili því til samfélagsins sem við öll viljum sjá. Í það minnsta var sú umræða tekin þegar þetta var leitt í lög á sínum tíma, hámarkið sem miðast við og er best þekkt sem 12% af heildarafla. Þá var talað um að sú krafa væri sett fram að greinin gæti skilað, það væri krafa um arðsemi og því fylgir að greinin verður að þjappa sér með einhverjum hætti saman. Ég ætla að bregðast við fyrirspurn hv. þingmanns um það hvort ég sé tilbúinn til að færa prósentuna úr 49% niður í 25%. Ég tel þá umræðu þurfa miklu meiri og grundaðri umræðu heldur en gefst hér og nú. [[Forseti hringir.]]Ég er á þeim stað að vera ekki með neina mótaða afstöðu til þess. Það er einhver ástæða fyrir því að þetta var gert með þessum hætti og hefur haldist með þeim hætti sem raun ber vitni.
Herra forseti. Ég átta mig ekki alveg á svari hæstv. ráðherra en ég kýs að túlka svarið á þann veg að hann telji að verkefnisstjórnin sem fjallar um fiskveiðieftirlit hafi fullt umboð til að ræða líka þessa 49% tölu og koma með rökstuddar tillögur um breytingar ef henni sýnist svo. Samþjöppun leiðir af sér fábreytt útgerðarform, aukna kerfislæga áhættu og getur leitt til einokunar. Stóru útgerðarfyrirtækin hér á landi eru í raun rekin sameiginlega. Dæmi eru um slíkt í kjördæmi hæstv. ráðherra, þau hafa samráð um veiðar, vinnslu og sölu afurða. Telur hæstv. ráðherra ekki að nauðsynlegt sé að vinna gegn slíkri samþjöppun og að stóru fyrirtækin séu orðin svo stór að völd þeirra og áhrif í þjóðfélaginu geti verið skaðleg, að áhrif þeirra á ákvarðanir í stjórnkerfinu og á vettvangi stjórnmála geti unnið gegn almannahag?
Virðulegi forseti. Ég held að það þurfi ekki að vera endilega einhver ákveðin stærðarmörk á fyrirtækjum til að stjórnendur þeirra eða fyrirtækin sjálf geti unnið gegn þjóðarhag. Ég held að það sé ekkert sammerkt því að stór fyrirtæki geti endilega verið hættulegri þjóðarhag en tiltölulega smáar, öflugar einingar. Ég held ekki að það sé samasemmerki á milli stærðar og hættulegra athafna. Það er bara mín sannfæring. Og þegar hv. þingmaður spyr hvort verkefnisstjórnin hafi ekki umboð til að ræða alla skapaða hluti þá gekk ég frá erindisbréfi fyrir verkefnisstjórnina, sem ég er ekki alveg með í kollinum, ég veit að hv. þingmaður þekkir það betur en ég, en verkefnisstjórninni var ætlað að vinna á öllum þeim athugasemdum sem tilteknar voru í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það er verkefnið sem liggur fyrir verkefnisstjórninni. Erindisbréfið var samið á þeim grunni. Það er svar mitt við fyrirspurn hv. þingmanns.
Herra forseti. Ég ætla að taka hæstv. forsætisráðherra á orðinu og ræða gjörðir í jafnréttismálum. Í mars sl. fékk ég svör frá forsætisráðuneytinu við fyrirspurn um hversu oft stofnanir hefðu brotið jafnréttislög við ráðningu í opinber störf frá gildistöku laganna árið 2009. Svarið var 25 tilvik þar sem brotið var 18 sinnum á konum, sjö sinnum á körlum. Við það tilefni sagði hæstv. forsætisráðherra að þetta væri einfaldlega 25 brotum of mikið og ég tek hjartanlega undir það. Nú bárust fréttir af því í dag að Lilja Alfreðsdóttir menntamálaráðherra hefði brotið jafnréttislög með ráðningu Páls Magnússonar sem ráðuneytisstjóra menntamálaráðuneytisins, en það embætti var auglýst um mitt ár í fyrra. Þetta er niðurstaða kærunefndar jafnréttismála og rökstuðningurinn er sláandi. Það kemur einfaldlega fram í niðurstöðu kærunefndar að það skorti verulega á efnislegan rökstuðning menntamálaráðherra fyrir ráðningunni. Ráðherra hefði vanmetið Hafdísi Helgu Ólafsdóttur, kæranda, umsækjanda, samanborið við Pál varðandi menntun. Ráðherra hefði vanmetið Hafdísi Helgu varðandi reynslu af opinberri stjórnsýslu. Menntamálaráðherra hefði vanmetið Hafdísi Helgu varðandi leiðtogahæfileika. Menntamálaráðherra hefði vanmetið Hafdísi Helgu varðandi hæfni til að tjá sig í riti. Herra forseti. Þetta voru allt fortakslaus skilyrði í auglýsingunni. Ég spyr: Hvernig ætlar hæstv. forsætisráðherra, hæstv. ráðherra jafnréttismála, að bregðast við? Það er nefnilega erfitt, miðað við rökstuðning nefndarinnar, að draga aðra ályktun en þá að hér sé um ásetningsbrot að ræða. Þegar rökstuðningurinn er lesinn blasir það við. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Þarf ekki eitthvað annað en endurskoðun og einhvers konar kurteisleg tilmæli til þeirra sem hér eru að verki um að fara eftir lögum? Hefur hæstv. ráðherra ekki eitthvað annað í vopnabúrinu til þess að koma í veg fyrir svona brot?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég vil upplýsa að hæstv. menntamálaráðherra upplýsti ríkisstjórn í morgun um þennan úrskurð og hyggst taka hann til umræðu á næsta ríkisstjórnarfundi. Samkvæmt því sem fram hefur komið var það svo í þessu tiltekna máli að hæfisnefnd mat fjóra einstaklinga hæfasta og kærandi var ekki í hópi fjögurra hæfustu samkvæmt hæfisnefnd. Það kallar að sjálfsögðu á það að hæstv. menntamálaráðherra skoði málatilbúnaðinn og hvort réttilega hafi verið að honum staðið. Hvað varðar kærunefnd jafnréttismála, sem er óháð úrskurðarnefnd, þá sagði ég það hér einmitt í svari við hv. þingmann að auðvitað væru 25 brot 25 brotum of mikið. Það sem skiptir máli að horfa á í heildarumhverfi jafnréttismála og jafnréttislaganna er: Hverju skila úrskurðir kærunefndar jafnréttismála? Hvaða áhrif hafa slíkir úrskurðir inn í stjórnkerfið? Nýtum við þá nægjanlega til leiðsagnar inni í stjórnkerfinu, svo dæmi sé tekið? Getum við gert betur í því? Það er eitt af því sem við þurfum að ræða sérstaklega í tengslum við heildarendurskoðun jafnréttislaga sem ég hyggst leggja fram á komandi haustþingi. Þá erum við sérstaklega að skoða þetta fyrirkomulag og hvort við getum með einhverjum hætti tryggt betur leiðsagnarhlutverk í raun og veru í stjórnkerfinu þegar kemur að jafnréttismálum. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt og við höfum séð ýmis brot á þessum árum sem liðin eru sem hv. þingmaður nefnir hér, frá árinu 2008, og ég tel að við getum gert betur í því að fækka þessum brotum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mig langar líka til að ræða að nú hafa upplýsingalög verið töluvert í umræðunni undanfarið og hæstv. forsætisráðherra þekkir það. Hafdís Helga óskaði eftir rökstuðning fyrir ráðningunni í nóvember og öllum gögnum en þurfti að ítreka það þrívegis. Henni var neitað um þessi gögn á grunni þess að þarna væru einkahagsmunir annarra ríkari en hennar. Þá sjáum við að þetta hlýtur að vera eitthvað sem þarf að skoða. Þetta er, fyrirgefið, algerlega galið. Maður veltir því fyrir sér hvaða hagsmuna, hvaða einkahagsmuna sé verið að gæta með þessari nálgun. Þetta dæmi er einfaldlega eitt af þeim verri sem við höfum séð og það er ekki hægt að líta á þetta öðruvísi en sem falleinkunn fyrir stjórnvöld. Ég veit að þetta á sér stað yfir langt tímabil, það er ekki eingöngu þessi ríkisstjórn hér, en þetta gengur ekki lengur svona. Við það bætist síðan sem ráðherra spyr um, hverju úrskurðir skila. Þeir skila því að þeim sem brotið er á eru dæmdar bætur og þær koma úr vasa skattgreiðenda. Það gerist lítið annað. Mig langar til að loka hér með því að spyrja hæstv. forsætisráðherra sem hefur sýnt hug sinn til jafnréttismála, [[Forseti hringir.]]m.a. með því að taka þennan málaflokk yfir til sín: Hverju hefur sú gerð skilað fyrir jafnréttismálin? Hverju hefur ríkisstjórn Vinstri grænna [[Forseti hringir.]]skilað í jafnréttismálum þegar við fáum svona mál [[Forseti hringir.]]ítrekað upp á borð og erum öll sammála að það gengur ekki?
Herra forseti. Það er auðvitað margt sem við höfum verið að gera í jafnréttismálum, af því að hv. þingmaður spyr, og þessi mínúta nægir mér ekki til að fara yfir allt það sem verið er að gera. Í dag er til að mynda til umræða um forvarnaáætlun gegn kynferðislegu ofbeldi og kynferðislegri misneytingu og áreitni. Það er gríðarstórt mál sem við höfum verið að vinna að og er von á lagabreytingum á næsta þingi, til að mynda hvað varðar kynferðislega friðhelgi. Ofbeldismálin hafa verið í forgrunni samhliða því að innleiða það sem gert var í tíð síðustu ríkisstjórnar varðandi jafnlaunavottun. Þetta er alveg gríðarstór málaflokkur þar sem við erum að ná árangri á ólíkum vígstöðvum. Ég vil hins vegar segja það við hv. þingmann hvað varðar úrskurði kærunefndar jafnréttismála - og ég tek það aftur fram að hæstv. menntamálaráðherra þarf auðvitað að gera grein fyrir sjónarmiðum sínum í þessu máli og hún verður vafalaust hér til svara síðar meir til að reifa það - að ég held að í stóru myndinni, þegar við tökum þá úrskurði sem fallið hafa af hálfu kærunefndar jafnréttismála, skipti máli að við íhugum hvernig við getum staðið okkur betur í að leiðsegja stjórnsýslunni til að koma í veg fyrir brot. Eins og hv. þingmaður bendir réttilega á eru bætur dæmdar úr vasa skattgreiðenda vegna málsmeðferðar. Við þurfum hins vegar að fara í miklu virkari vinnu í því að koma í veg fyrir brot.
Virðulegur forseti. Loksins þegar við erum að sjá út úr Covid-þokunni spyr ég mig: Á hvaða vegferð er heilbrigðiskerfið okkar? Pattstaða ríkis og sveitarfélaga við Sjúkratryggingar Íslands um rekstur hjúkrunarheimila vegna mikils rekstrarkostnaðar. Vestmannaeyjar, Akureyri, Hornafjörður, allir segja sig frá þessu vegna tugmilljónakostnaðar vegna þess að vitlaust var reiknað. Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, þar sem fólksfjöldinn hefur aukist úr 16.000 í 28.000 frá 2002 - hvar er bráða- og slysamóttakan þar? Jú, hún er staðsett í herbergi sem telst vera gott eða kannski frekar lélegt sem skúringa- og kústaskápur. Þar er skrifstofan. Þar er lyfjageymslan. Þar er kaffistofan, allt í einu og sama litla herberginu. En dugir þetta til fyrir heilbrigðiskerfi okkar? Nei, börnin okkar, t.d. barn með skarð í góm er inni í kerfinu en vegna einhverra stórfurðulegra reglugerðabreytinga sem Sjúkratryggingar Íslands og ráðherra standa fyrir er búið að búa til þá stíflu að það þarf að fá mat hjá tannlæknadeild Háskóla Íslands, sem er ekki hægt að fá. Einstaklingar koma utan af landi með barnið sitt til þess að fara með það og láta laga, það er þegar komið inn í kerfið. Þetta fólk er stopp, þarf sjálft að standa undir 100.000, 200.000 kr. greiðslum. Þetta á bara að vera sjálfsagður hlutur. Hvernig stendur á því að við séum aftur og aftur í þessum stól að benda á að börn með skarð í vör fá ekki þjónustu? Er það ekki lágmarkskrafa, hæstv. heilbrigðisráðherra, að þessi börn fái þá þjónustu sem þau eiga skilið?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir allviðamikla spurningu sem sneri m.a. að rekstri hjúkrunarheimila og stöðunni gagnvart sveitarfélögum, sem sneri að stöðunni á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og síðan að þeim umbúnaði sem er við lýði varðandi rétt barna sem fæðast með skarð í vör til endurgreiðslu úr Sjúkratryggingum Íslands. Ég ætla að byrja á þeim hluta og sjá svo hvort tími gefst til að klára hitt. Ástæðan fyrir því að börn með skarð í tannboga eða klofinn góm hafa ekki verið tekin í skoðun hjá tannlæknadeildinni eru takmarkanir á samkomum vegna farsóttar sem heitir Covid-19 og hefur valdið því að ýmis mál hafa setið á hakanum. Samkvæmt upplýsingum frá Sjúkratryggingum Íslands er það mál sem hv. þingmaður vísar til í farvegi og Sjúkratryggingar munu gera allt sem í þeirra valdi stendur til að flýta afgreiðslu þess. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um stöðuna hjá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja að því er varðar húsnæðismál. Um þetta var aðeins fjallað í fréttum í gær. Það kom raunar fram í þeim fréttaflutningi að lagðar hafa verið til 200 milljónir núna til að koma til móts við mesta vandann sem þar er viðvarandi í sérstakri framkvæmdaáætlun ríkisins vegna Covid-19. Hv. þingmaður spyr svo um hjúkrunarheimilin og reksturinn þar. Ég verð að segja að ég hef miklar væntingar til þeirrar greiningar sem samþykkt var að ráðast í, sem var sérstök bókun við síðasta samning um rekstur hjúkrunarheimila. Í þeirri bókun sammæltust aðilar um mikilvægi þess að fara í ítarlega greiningu á þeim raunkostnaði sem rekstur hjúkrunarheimila felur í sér og á þeim grunni tel ég að samtalið geti orðið miklu markvissara.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og ég vona heitt og innilega að grunnkostnaður við hjúkrunarheimilin verði gerður upp og fljótlega verði drifið í því. Í öðru lagi vil ég benda á: Jú, við verðum að horfa á það að t.d. á Suðurnesjum er skurðstofa sem búið er að nota sem geymslu í fjölda ára. Á sama tíma er komin upp sú staða að lágmarksbið í venjulegar bæklunaraðgerðir er komin upp í sex mánuði og mun lengjast stórlega þegar sumarfríin skella á. Það er því útlit fyrir að bið í venjulegar bæklunaraðgerðir stefni í að verða 9–12 mánuðir á sama tíma og einstaklingar geta ekki nýtt sér rétt sinn til að fara til útlanda í aðgerðir. Þá spyr ég: Hvað ætlar ráðherrann að gera í því sambandi? Er hún með lausn á því hvernig hún ætlar að taka á þeim gífurlega vanda sem er að skapast hjá þeim sem bíða og vonast eftir að komast í aðgerðir, liðskiptaaðgerðir?
Virðulegur forseti. Varðandi stöðu biðlista eftir liðskiptaaðgerðum þá var, eins og fram hefur komið hér og náttúrlega í aðgerðum stjórnvalda út af Covid-19, þeim aðgerðum sem kallaðar eru valkvæðar aðgerðir frestað um, ef mig minnir rétt, átta vikna skeið og ekki bara hjá sjúkrahúsum og opinberum aðilum heldur var valkvæðum inngripum frestað líka hjá stofulæknum og hjá stofum úti í bæ. Ég bíð núna eftir að fá upplýsingar frá embætti landlæknis um biðtíma eftir aðgerðum sem heyra undir biðlistaátakið og hafa ekki verið framkvæmdar vegna Covid-faraldursins og ég hef líka óskað eftir upplýsingum frá heilbrigðisstofnunum um það hvernig þær sjá fyrir sér næstu skref varðandi það að byrja aftur á aðgerðunum. Þetta þurfum við að sjá. Ég hef líka miklar væntingar til þess að við erum að setja upp núna umhverfi, bæði hugbúnað og annað, þar sem við getum verið með miðlægar upplýsingar um allar biðlistaaðgerðir og allar liðskiptaaðgerðir sem eru á bið þannig að við sjáum það á einum stað og almenningur sjái það líka á einum stað hver staðan er. [[Forseti hringir.]]Þetta mál hefur verið lengi í forgangi hjá mér enda hefur staðan verið óásættanleg [[Forseti hringir.]]og gríðarleg flækja fyrir almenning og þá sem þjónustunnar njóta að komast í gegnum.
Virðulegur forseti. Ég vil við þetta tækifæri beina fyrirspurn til hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra varðandi nýtingu vindorku. Nú hefur Orkustofnun lagt til 43 virkjunarkosti til skoðunar í tengslum við vinnu verkefnisstjórnar um rammaáætlun. 34 þeirra fjalla um vindorku, þ.e. vindmyllugarða sem dreifast vítt og breitt um landið. Ég beindi keimlíkri fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra í síðustu viku. Í svörum hans vakti athygli mína að ráðherrann sagði, með leyfi forseta: „Það er mat umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins að málefni vindorku heyri undir rammaáætlun, þ.e. allt sem er yfir 10 MW.“ Í skýrslu ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um nýjar aðferðir við orkuöflun, sem ráðherra lagði fram fyrir 149. löggjafarþing í nóvember 2018, segir m.a. í 4. kafla, 4.4, þar sem fjallað er um lög um verndar- og orkunýtingaráætlun, svokallaða rammaáætlun, með leyfi forseta: „Lögin taka til landsvæða þar sem er að finna orkulindir. Slíkar orkulindir gætu, aðrar en fallvatn og jarðhiti, verið kol og mór, samanber t.d. eldri ákvæði 1. gr. námulaga, …“ Og áfram segir í tilvitnaðri skýrslu: „Andrúmsloftið fellur hins vegar undir þau verðmæti sem kölluð eru res communes og enginn telst eiga einkarétt á. Vindorka teldist vafalaust til slíkra verðmæta. Gildissvið laga um verndar- og orkunýtingaráætlun víkur hvorki að vind- né sjávarorku samkvæmt ákvæðum laganna …“ Og enn segir í skýrslu iðnaðarráðherra, með leyfi forseta: „Rammaáætlun tæki þá einungis til landsvæða þar sem er að finna fallvatn og/eða jarðhitakerfi á afmörkuðu svæði en ekki vindorkuvera.“ Því spyr ég hæstv. iðnaðarráðherra, að teknu tilliti til sterks texta í skýrslu iðnaðarráðherra frá því í nóvember 2018: Deilir ráðherrann og ráðuneyti hans þeirri skoðun sem fram kom hjá umhverfisráðherra í síðustu viku, þ.e. að nýting vindorku falli undir rammaáætlun, eða fór umhverfisráðherra rangt með afstöðu ráðherra og ráðuneytis iðnaðarmála?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Fyrst, til þess að svara spurningunni skýrt, þá er það mat ráðuneytisins og mitt persónulega mat sömuleiðis að það er alveg rétt að segja að ráðuneytið hafi ekki haldið því fram að málefni vindorku heyri undir rammaáætlun en afstaða ráðuneytisins er í rauninni sú að það þurfi að taka af öll tvímæli um það hvort vindorka yfir 10 MW eigi heima í rammaáætlun eða ekki. Í áliti iðnaðarnefndar frá 29. mars 2011, löngu fyrir mína tíð, segir orðrétt, með leyfi forseta: „Í umsögn umsagnaraðila kom fram sú ábending að gildissvið frumvarpsins væri of þröngt afmarkað. Nefndin fellst á þetta sjónarmið.“ Svo er farið yfir það og sagt hérna skýrt: „Nefndin leggur því til breytt heiti frumvarpsins og víðtækara gildissvið því að öðrum kosti er frumvarpið afmarkað við virkjunarkosti í fallvötnum eða á háhitasvæðum.“ Þannig að ef það er túlkað að vilji nefndarinnar, a.m.k. á þeim tíma, hafi verið að breyta þyrfti orðalaginu vegna þess að annars tæki það eingöngu til jarðvarma og vatnsafls - þar af leiðir að það má alveg segja að það þurfi að skýra það skýrt. Það sem mér finnst skipta máli í þessu er að það gengur auðvitað ekki, ekki í þessum málaflokki frekar en öðrum, að það sé mat eins ráðuneytis að það sé klárt að það heyri undir rammaáætlun en að það sé mat Orkustofnunar sem heyrir undir mig að svo sé ekki. Mér finnst blasa við að það þurfi bara að skýra þetta. Verkefni okkar umhverfis- og auðlindaráðherra sem vinnum að þessu saman er hins vegar einfaldlega að búa til ramma utan um það hvernig við metum virkjunarkosti í vindorku og hvernig það mat fer fram. Þá þarf auðvitað að horfa til þess að við erum nú þegar með lög um mat á umhverfisáhrifum, skipulagslög, valdheimildir sveitarfélaga yfir sínum málum o.s.frv., þannig að það þarf einfaldlega finna leið til að kortleggja hvar vindorkukostir geta verið vegna þess að ólíkt jarðvarma og vatnsafli þá geta þeir í raun og veru verið alls staðar. En við erum ekki á því heldur viljum við horfa til annarra þátta. [[Forseti hringir.]]Það þarf að kortleggja það. Og hver er ferill slíkra mála? Mín skoðun er sú að það geti alls ekki verið þannig að ferill slíkra mála sé [[Forseti hringir.]]með nákvæmlega sama hætti og með vatnsafl og jarðvarma. En allt önnur [[Forseti hringir.]]sjónarmið gilda þegar kemur að þeim framkvæmdum og ég skal koma að því nánar í [[Forseti hringir.]]seinna svari mínu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið sem var alveg prýðilegt. Það vekur auðvitað athygli á því að ráðherrarnir tveir, iðnaðarráðherra annars vegar og umhverfisráðherra hins vegar, virðast horfa á málið hvor út frá sínu sjónarhorni. Mig langar í þessu samhengi að spyrja hæstv. ráðherra hvað hann sjái fyrir sér varðandi það að skýra þetta mál og ramma það inn þannig að það liggi ljóst fyrir. Eins og ég kom inn á í ræðu minni eru komnir einir 34 kostir til starfshóps um rammaáætlun 4, og það er auðvitað mjög skrýtin staða ef allt er óljóst um það hvort málið heyri yfir höfuð undir rammaáætlun. Síðan væri, ef tími vinnst til, áhugavert að heyra, bara svona út frá almennum nótum, hver afstaða hæstv. ráðherra er til nýtingar vindorku og uppbyggingar vindmyllugarða.
Herra forseti. Það er ágætur samkvæmisleikur að spyrja okkur til skiptis um afstöðu okkar. Ég átta mig fullkomlega á því hvert hv. þingmaður er að fara og geri enga athugasemd við það. Það er mjög eðlilegt. En málefnalega skiptir auðvitað mestu máli að það þarf að skýra og búa til almennilegt ferli og sú vinna stendur yfir og er í mjög góðri samvinnu á milli okkar, mín og umhverfis- og auðlindaráðherra. Verkefnið er einfaldlega að útbúa ramma og svarað því skýrt hvaða reglur gilda um vindorkukosti og í hvaða ferli þeir eiga síðan að fara. Það verður annað ferli en fyrir jarðvarma og vatnsafl. Það er alveg ljóst. Mín persónulega afstaða til vindorku er að ég tel að reglurnar þurfi að vera skýrar. Ramminn þarf að vera skýr um það hvað skiptir mestu máli þar. Umhverfissjónarmið eiga við um vindorku eins og aðra kosti, annars konar þó. Í þessum efnum eins og svo oft áður finnst mér líka ágætt að líta til þeirra landa sem komin eru lengra en við, eru með meiri reynslu af uppbyggingu vindorku en við, hafa gert mistök sem við getum þá reynt að forðast. Þess vegna höfum við byggt vinnu okkar á því að horfa til þeirra ríkja þannig að það er einfaldlega verkefnið. Ég sé alveg fyrir mér og geri ráð fyrir því uppbygging vindorku verði hér á landi og myndi fagna því svo lengi sem það er rétt gert.
Virðulegi forseti. Hér stend ég enn og get ekki annað, til að tala um jöfnun á dreifikostnaði raforku. Í landinu eru tvær gjaldskrár á flutningi rafmagns, þ.e. dreifbýlisverð og þéttbýlisverð. Dreifikostnaður raforku hefur hækkað meira í dreifbýli en í þéttbýli á undanförnum árum og ljóst er að stöðugt dregur í sundur. Núverandi jöfnunargjald er langt frá því að jafna þennan mun. Nú er svo komið að verðið er um fjórðungi hærra í dreifbýli þrátt fyrir jöfnunargjaldið sem sett var á til að jafna dreifikostnað raforku í landinu. Í því ástandi sem nú ríkir róa mörg fyrirtæki í landinu lífróður til að halda sér gangandi. Ferðaþjónustufyrirtæki eru mörg hver staðsett í dreifbýlinu. Samkeppnisaðstaða þeirra er fyrir vikið miklu verri en þeirra sem kaupa raforkuflutning á þéttbýlisgjaldskrá. Það er þungur baggi fyrir hótel að borga allt upp í 350.000 kr. rafmagnsreikning þegar gestirnir skila sér ekki í hús. Fyrir fyrirtæki sem staðsett er í dreifbýli, hvort sem um er að ræða fyrirtæki í ferðaþjónustu eða matvælaframleiðslu, væri það besti stuðningurinn vegna áhrifa frá Covid að jafna dreifikostnað á raforku. Frá því að ég var síðast í nóvember með fyrirspurn til iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, og við töluðum um jöfnun á raforkukostnaði, hafa aðstæður breyst að mörgu leyti. Skemmdir í óveðrinu í desember og þungur vetur kalla á miklar endurbætur á dreifikerfi raforku sem felur í sér aukakostnað og það gæti leitt af sér enn aukinn mun á flutningskostnaði í þéttbýli og dreifbýli. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Kalla þær aðstæður sem uppi eru núna ekki á enn hraðari vinnu atvinnuvegaráðuneytisins með Orkustofnun við að greina og finna hagkvæmustu leiðina til að jafna dreifikostnað raforku? Hvenær má eiga von á aðgerðum í þessa átt?
Herra forseti. Við höfum átt samtal um þennan þátt raforkukerfisins áður hér á þingi. Ég hef sagt að þetta ójafnvægi sé einn stærsti meinbugur á raforkukerfi okkar og sú skoðun stendur að sjálfsögðu. Verkefnið fer ekkert frá okkur. Möguleikarnir eru í raun ein gjaldskrá, sem við höfum skoðað en það eru ýmsir meinbugir á því að hækka jöfnunargjald sem fólk í þéttbýli myndi ekkert finna mikið fyrir, og ekki hefur verið tekin ákvörðun um að gera það, eða einfaldlega framlag úr ríkissjóði. Jöfnunargjaldið í dag skilar u.þ.b. 1 milljarði þannig að það þyrfti um 1 milljarð í viðbót sem væri þá hægt að taka bara af fjárlögum. Við metum það sem svo að hækkunarþörf vegna jöfnunar dreifikostnaðar í dreifbýli nái hámarki á næstu þremur til fimm árum. Það er áhugavert að skoða í því samhengi að ef við setjum sérstakt framlag úr ríkissjóði þá mun það fara aftur niður, það verða ekki útgjöld úr ríkissjóði inn í eilífðina. Eins og hv. þingmaður nefndi hefur ýmislegt gengið á frá því að við vorum að ræða þetta fyrir nokkrum mánuðum og það má alveg segja að öll áhersla hafi verið lögð á að treysta kerfið. Við erum búin að setja nokkur hundruð milljónir aukalega til að treysta kerfið, til að koma þessum strengjum í jörðu, sem er algjört lykilatriði. Við getum ímyndað okkur hver staðan hefði verið hérna í þessum óveðrum ef við hefðum áfram verið með allar þessar línur í lofti þegar kemur að dreifikerfinu. Það má alveg segja að það sé aðaláherslan í dag að kerfið sé nægilega traust til að þola slík óveður. Það breytir ekki hinu að við þurfum að jafna þennan kostnað. Það er bara spurning hvort við ætlum að taka það úr ríkissjóði. Það þarf þá líka að vera forgangsröðun. Það er þá milljarður sem fer í það en ekki eitthvað annað. Það verður skrautleg vinna að fara í gegnum það í hvað peningarnir eiga að fara sem við eigum ekki til. En það er alveg rétt að það er erfitt að tala um sanngjarnt raforkukerfi [[Forseti hringir.]]og raunverulegt frelsi til búsetu þegar mismununin er svona mikil. Ég er alveg föst á því að við þurfum að finna leið til að laga þetta, [[Forseti hringir.]]til þess að það sé jafn kostnaður.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hvet hann til dáða í þessum efnum. Jöfnun á dreifikostnaði raforku getur hreinlega skilið á milli feigs og ófeigs hjá fyrirtækjum í landinu eftir því hvar þau eru staðsett. Það er ekki ásættanlegt að dreifikostnaður raforku geti skilið þar á milli. Á aðalfundi Landsvirkjunar í síðasta mánuði var samþykkt að greiða ríkinu 10 milljarða kr. í arð. Á síðasta aðalfundi Orkubús Vestfjarða, sem haldinn var í síðustu viku, var ákveðið að greiða ekki út arðinn heldur verja fjármununum, sem eru, held ég, um 60 millj. kr., í framkvæmdir á svæðinu. Gætum við ekki horft til þessa arðs frá Landsvirkjun og flýtt þessari framkvæmd hvað varðar jöfnun á dreifikostnaði raforku?
Herra forseti. Auðvitað er hægt að horfa á þá fjármuni sem verða til í Landsvirkjun fara inn í ríkissjóð í formi arðgreiðslna og svo tökum við ákvörðun um það í hvað þeir peningar eru nýttir. Að mínu viti er það eðlilegra vinnulag. Hitt er bara fyrirtæki sem framleiðir raforku og við ættum ekki að taka með beinum hætti þaðan og færa það yfir í ríkissjóð. Hitt er síðan umræða sem við höfum ekki tekið mikið í þessum sal en mér þætti mjög áhugavert að taka, af því að við erum annars vegar með framleiðslu á raforku, flutninginn, dreifinguna og söluna, þ.e. að við erum í þessu litla landi með sex dreifiveitur. Þær eru auðvitað misjafnar og misstórar og sumar eru ekki í fullri eigu ríkisins. En ef við leyfum okkur að horfa á einhverjar kerfisbreytingar á því hvernig við byggjum upp dreifikerfið og hvernig við tryggjum að allir hafi raunverulega jafnan aðgang að því, að það sé nægilega traust alls staðar og ekki sé mikill munur á því hvað fólk borgar fyrir það, þá mætti alveg a.m.k. að nefna það og hugsa það hvort við getum einfaldlega farið í einhvers konar hagræðingu, séð hversu mikill kostnaður fer í að reka sex dreifiveitur í landinu eða hvort þær megi einfaldlega vera færri, hvort með einhverjum hætti megi fara í kerfisbreytingu á því hvernig við rekum þessi kerfi.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um forvarnir gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni, með þeirri breytingu að bæta við forvörnum meðal barna og ungmenna gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni, ásamt áætlun um aðgerðir fyrir árin 2021–2025. Þetta er tímamótatillaga að mínu mati þar sem gert er ráð fyrir því að forvarnir verði samþættar kennslu og skólastarfi á öllum skólastigum. Þær eigi sér stað í öllum frístundaheimilum og félagsmiðstöðvum, í íþrótta- og æskulýðsstarfi og öðru tómstundastarfi. Ráðast á í gerð námsefnis fyrir öll skólastig, fræðsluefnis um eðli og afleiðingar kynferðislegs og kynbundins ofbeldis og áreitni fyrir starfsfólk sem vinnur með börnum og ungmennum. Til að tryggja framfylgd áætlunarinnar er m.a. lagt til að Samband íslenskra sveitarfélaga ráði sér sérstakan forvarnafulltrúa sem vinni með skólaskrifstofum sveitarfélaga og skólum og leikskólum utan þeirra í því skyni að miðla þekkingu og fræðslu til grunnskóla og leikskóla um allt land. Hann hefur einnig skilgreint hlutverk gagnvart framhaldsskólum, sem ekki heyra undir sveitarfélögin. Forsætisráðherra ber stjórnsýslulega ábyrgð á þessari aðgerðaáætlun í samvinnu við mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og barnamálaráðherra og heilbrigðisráðherra. Er gert ráð fyrir því að heildarkostnaðurinn á fimm árum sé í kringum 30–40 millj. kr. á ársgrundvelli. Við fengum til okkar fjöldann allan af gestum sem finna má í nefndaráliti sem liggur fyrir með þessari tillögu. Markmiðið er að uppræta alfarið kynferðislegt og kynbundið ofbeldi og áreitni úr íslensku samfélagi og að forvarnirnar muni fyrirbyggja ofbeldi, áreitni og draga úr þeim skaða sem þolendur verða fyrir og stuðli að menningu virðingar þar sem ofbeldi fæst ekki þrifist. Þingsályktunartillagan á sér uppruna í samfélagslegri samræðu í kringum #metoo þar sem umræðan um kynferðislegt og kynbundið ofbeldi og áreitni jókst til muna, og eins þegar við tókum þátt í byltingunni #höfumhátt. Auðvitað hafa komið fram aðgerðir áður þar sem þessi mál hafa verið rædd. En tillagan snýr fyrst og fremst að börnum og ungmennum og gerir ráð fyrir aðgerðum á næstu fimm árum innan þessara skóla. Einnig er tiltekið, og það er mikilvægt, hvernig mat á árangri af aðgerðunum mun fara fram. Þetta er í fyrsta sinn sem lögð er fram heildstæð stefna í forvörnum gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni og er hún einnig aðgerðaliður í framfylgd stjórnvalda á alþjóðlegum skuldbindingum, sérstaklega gagnvart samningi Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn kynbundnu ofbeldi og heimilisofbeldi, svo kölluðum Istanbúl-samningi Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum, og samningi Evrópuráðsins um vernd barna gegn kynferðislegri misneytingu og kynferðislegri misnotkun, svokölluðum Lanzarote-samningi. Þessir alþjóðlegu samningar leggja okkur íslenskum stjórnvöldum ríkar skyldur á herðar að uppræta slíkt ofbeldi. Þess vegna fögnum við því í allsherjar- og menntamálanefnd að hér sé komin fram skýr forvarnaáætlun í þeim tilgangi. Samkvæmt Istanbúl-samningnum ber íslenskum stjórnvöldum skylda til að stuðla að viðhorfsbreytingum í samfélaginu til að koma í veg fyrir kynbundið ofbeldi. Stjórnvöld eiga líka að tryggja aðgengi að námsefni um jafnréttismál á öllum skólastigum þannig að hægt sé að ná þeim tilgangi að kenna börnum gagnkvæma virðingu í samböndum. Alþingi hefur samkvæmt þessum samningi eftirlitsskyldu með innleiðingu Istanbúl-samningsins og telur nefndin að aðgerðaáætlun sé mikilvægur þáttur í þeirri innleiðingu. Stefnan miðast að börnum og ungmennum og felur í sér markvissar og vel skilgreindar aðgerðir sem ná til skólastiga og frístundastarfs barna og ungmenna. Það komu nefnilega athugasemdir til umfjöllunar hjá nefndinni um að háskólastigið væri undanskilið í þessum heildstæðu forvarnaaðgerðum þrátt fyrir að í greinargerð væri getið um að þær ættu að ná til allra skólastiga. Í texta þingsályktunartillögunnar, í kaflanum „Framtíðarsýn og meginmarkmið“, er tekið fram að aðgerðir ályktunar þessarar skuli ná til allra barna og ungmenna í landinu. Forvarnir sem beint er að fullorðnum og þar með nemendum í háskólum eru þannig utan málefnasviðs þingsályktunartillögunnar. Okkur þótti rétt að taka það fram þar sem fram komu sjónarmið um eitt og annað sem okkur fannst ekki endilega eiga heima hér. Í þessari tillögu er fjallað um forvarnir meðal barna og ungmenna og er henni er ætlað til að ná til hópa á öllum skólastigum. Færa má rök fyrir því að því fyrr sem við förum í slíkar forvarnaaðgerðir vegna barnanna í skólakerfinu þeim mun frekar nái þær markmiði sínu. Það er líka auðveldara að ná til heilla árganga á fyrri skólastigum en á háskólastigi þar sem bara hluti hvers árgangs stundar nám. Nefndin ítrekar að Háskóli Íslands hefur yfir að búa umfangsmikilli þekkingu á kennslu í kynjafræði á háskólastigi og er nauðsynlegt að nýta þá þekkingu, m.a. þegar þróa á námsefni fyrir önnur skólastig. Þess vegna taldi nefndin rétt að það komi skýrar fram í fyrirsögn ályktunarinnar að hún lúti að forvörnum sem beint er að börnum og ungmennum. Þess vegna er fyrirsögninni breytt í samræmi við það. Í umsögnum Öryrkjabandalagsins og Þroskahjálpar var bent á að niðurstöður rannsókna sýndu að fatlað fólk, sérstaklega fatlaðar konur og fötluð börn, væru berskjaldaðri fyrir hvers kyns ofbeldi en fólk almennt, enda væri oft og tíðum um að ræða valdaójafnvægi sem skapaðist þegar einstaklingur þarf að reiða sig á aðstoð annarra. Þess vegna væri nauðsynlegt að huga sérstaklega að forvörnum meðal fatlaðra barna og ungmenna og ekki síður þeirra sem starfa með þeim. Í kjölfar umsagnar við drög að tillögunni í samráðsgátt stjórnvalda var skerpt á umfjöllun um fræðslu þeirra sem starfa með fötluðum börnum og ungmennum og eftirfylgd með framkvæmd áætlunarinnar. Nefndin bendir á að samkvæmt tillögunni skuli í hvívetna við framkvæmdina taka mið af ólíkum þörfum og aðstæðum kynjanna og mismunandi einstaklinga og hópa, svo sem fatlaðra, barna og ungmenna, hinsegin barna og ungmenna og barna og ungmenna sem hafa annað móðurmál en íslensku, af því að börn og ungmenni eru jú ólík eins og við sem fullorðin erum. Ekki er nógu oft bent á mikilvægi þess að fræðsla og forvarnir nái til allra þessara ólíku hópa. Mikið var rætt og kom töluvert fram í umsögnum um nauðsyn þess að kynjafræðsla væri skyldufag bæði í grunn- og framhaldsskóla, ekki síður en í kennaranáminu sjálfu. Sú sem hér stendur hefði gjarnan viljað koma því á en það er kannski ekki gert í gegnum þetta mál. Forsætisráðuneytið benti á það í minnisblaði að jafnrétti er sannarlega einn af grunnþáttum menntunar á öllum skólastigum samkvæmt aðalnámskránni. Vonandi fylgir þessari aðgerðaáætlun aukin umfjöllun um jafnréttismál, sérstaklega þegar við verðum komin með gott og vandað námsefni. Nefndin sem vann drögin að þessari þingsályktunartillögu hafði í sjálfu sér ekki umboð til að leggja til ný fög til stúdentsprófs sem tryggt gætu kynjafræði sem skyldufag í framhaldsskólum. Þess vegna var farin sú leið, eins og fram kemur í áætluninni sjálfri, að kynjafræðin væri í sjálfu sér þar undir. Ekki væri hægt að tryggja hana sem skyldufag þar, heldur í gegnum jafnréttisfræðin. Háskólarnir hafa fullt sjálfstæði um innihald náms síns og er ekki hægt að gera breytingu í því máli sem hér er undir. En ég árétta að ég held að það væri vel til fundið. Í 2. mgr. 23. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, er sannarlega kveðið á um skyldu til að fræða nemendur allra skólastiga um jafnréttismál. Nefndin hvetur því til þess að slík fræðsla verði tryggð auk þess sem æskilegt er að kennarar hljóti jafnréttismenntun í námi sínu til að geta annað slíka fræðslu. Þar held ég að grunnurinn sé afar mikilvægur, þ.e. að þeir sem kenna kennurum og kennararnir sjálfir og þeir sem starfa með börnum og ungmennum fái þá fræðslu að þeir séu til þess bærir í fyrsta lagi að miðla málum og styrkja börn og ungmenni og sjálfsmynd þeirra en ekki síður til að koma auga á það ef eitthvað er ekki í lagi. Margir sendu inn umsögn sem vildu gjarnan koma að framkvæmd og framfylgd einstakra aðgerða, eins og gefur að skilja og er ekkert óeðlilegt við það. Það á við í mörgum málum og ég held að það sé æskilegt, þekkingin er víða til. Það er líka til námsefni mjög víða þannig að ég held að það sé skynsamlegt fyrir þá sem fara með mál hverju sinni, þ.e. einstakar aðgerðaáætlanir, að taka tillit til þess og sækja sér fleiri til skrafs og ráðagerða. Það er mikilvægt í svona starfi að einhver haldi utan um vinnuna. Hér er gert ráð fyrir að starfsmaður verði ráðinn í starf forvarnafulltrúa til Sambands íslenskra sveitarfélaga til þess að fylgja þessari áætlun eftir og samhæfingarhlutverkinu við framkvæmd þessarar áætlunar og leiða þá aðila saman sem aðgerðunum koma. Fram komu áhyggjur um að kostnaður væri vanmetinn, sérstaklega hjá nokkrum sveitarfélögum. Nefnt var að starfið sem forvarnafulltrúa væri ætlað að inna af hendi væri umfangsmeira en næmi einu stöðugildi. Forsætisráðuneytið tekur undir það í minnisblaði sínu að þetta sé sannarlega umfangsmikið starf en telur að það ætti að rúmast innan stöðugildis í samráði við samstarfsfólk og ábyrgðaraðila einstakra aðgerða, því að þetta er ekki allt á einni hendi, og er mikilvægt að forgangsraða á þeim fimm árum sem áætlunin nær yfir. Þetta á ekki allt að gerist í einu. Barnaverndarstofa lýsti svipuðum áhyggjum af vanmati á kostnaði vegna þeirra aðgerða sem stofnunin og Barnahús bera ábyrgð á. Samkvæmt forvarnaáætluninni bera Barnaverndarstofa og Barnahús ábyrgð á gerð netnámskeiðs fyrir fólk sem starfar með börnum og ungmennum og þróun námsefnis fyrir leikskóla. Netnámskeiðið mun byggjast á efnistökum námskeiðsins Verndum þau, en höfundar þess eru sérfræðingar í Barnahúsi. Þar kem ég aftur inn á að til er töluvert af efni nú þegar sem okkar færasta fólki í þessum efnum er falið að vinna með og fylgja eftir. Gert er ráð fyrir fjárveitingu upp á 8,5 millj. kr. á tímabilinu og svo er gert ráð fyrir 5 millj. kr. til þess að þróa námsefni fyrir leikskóla. Þar er einmitt hvatt til þess að nýtt verði efnið Fræðsla ekki hræðsla, og verkefni Reykjavíkurborgar Opinskátt um ofbeldi. Það er margt fleira til. Barnaheill og fleiri komu með ýmislegt sem vert er að skoða og nýta. Í minnisblaðinu kemur líka fram að mikil áhersla hafi verið lögð á það í nefnd um mótun forvarnastefnunnar að þekking og reynsla Barnahúss af námsefnisgerð fyrir börn yrði nýtt. Í áætlunum sé gert ráð fyrir fjárveitingu til Barnahúss og Barnaverndarstofu til námsefnisgerðar en að ekki hafi verið talin þörf á að fjölga stöðugildum. Að því sögðu dregur nefndin þá ályktun að fyrrgreind verkefni ættu að rúmast innan kostnaðarmatsins en beinir því til ríkisstjórnarinnar að beita sér fyrir því að frekari fjárframlög verði tryggð, gerist þess þörf. Það er mikilvægt að jafnréttisfræðsla og forvarnir gegn kynbundnu ofbeldi hefjist strax á fyrstu skólastigum. Þess vegna fagnar nefndin ákvæðum áætlunarinnar um fræðslu handa starfsfólki þess stigs, þ.e. leikskólastigsins, um hvernig ræða má slíkt ofbeldi við leikskólabörn og hvernig bregðast á við ef grunur vaknar um að barn hafi verið beitt ofbeldi eða áreitt. Það er líka kveðið á um þróun námsefnis sem hæfi þessum aldurshópi og að nýta skuli reglubundna skoðun barna hjá heilsugæslu til að fræða foreldra. Í umsagnarferli þingsályktunartillögunnar komu fram þau sjónarmið að ákvæði aðgerðaáætlanirnar C.1 um að skipa skuli forvarnateymi í hverjum grunnskóla væri íþyngjandi fyrir starfsfólk skóla. Það yrði sérstaklega erfitt að sinna teymisvinnunni í fámennum skólum á landsbyggðinni án þess að álag á starfsfólk yrði aukið verulega. Nefndin bendir á að þegar nú þegar eru lagðar á grunnskóla umtalsverðar skyldur hvað varðar jafnréttisfræðslu, ekki einungis í aðalnámskrá heldur einnig í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Með aðgerðaáætlun um forvarnir gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni eru skólaskrifstofum og skólunum færð tæki og tól til að sinna þessari fræðslu með nýju námsefni og aðstoð frá nýjum forvarnafulltrúa sambandsins. Einnig var bent á við meðferð málsins að nýlegar íslenskar rannsóknir sýndu fram á beinan kostnað af afleiðingum ofbeldis. Þess vegna má segja að fjárfesting í forvörnum og skýrum ferlum innan menntastofnana í tómstundastarfi skili sér sannarlega til baka. Jafnframt kemur fram í minnisblaði ráðuneytisins að taka beri tillit til þess að skólar séu misvel búnir að því er innviði snerti. Vert sé að skoða tillögur um að láta forvarnateymin ná til fleiri skóla innan sama sveitarfélags, sérstaklega í fámennum en víðfeðmum sveitarfélögum. Við tökum undir það í nefndinni og teljum að gott sé að eiga samstarf milli sveitarfélaga og innan þeirra þar sem við á. En forvarnastarf er ekki síst mikilvægt á framhaldsskólastigi. Í umsögn Sambands íslenskra framhaldsskólanema kemur fram að framhaldsskólanemar sjálfir telji kynferðislegt ofbeldi algengt og eigi sér stað innan veggja skólanna. Einnig er bent á brýna þörf fyrir aukna fræðslu um kynlíf og samskipti, en ekki aðeins um kynsjúkdóma og getnaðarvarnir. Samband íslenskra framhaldsskólanema hvetur því til þess að fræðsluefni verði unnið í samstarfi við nemendur þannig að tryggja megi að fræðslan verði sem árangursríkust og auðvitað lögð áhersla á það sem þeim aldurshópi finnst upp á vanta. Undir það tökum við í nefndinni og fögnum því að þróa eigi gagnvirkt námsefni um kynferðislegt og kynbundið ofbeldi og áreitni fyrir nemendur á starfsbrautum. Það var líka töluvert rætt um hvort það ætti að vera eitt og sama námsefni ætlað nemendum á starfsbrautum og á almennum brautum eða ekki. En við teljum að það sé gott að hafa þetta með sérstakri áherslu í þingsályktunartillögunni, þ.e. að nemendur starfsbrauta fái námsefni við sitt hæfi. Eftir að hafa kennt slíkum nemendum tel ég það til mikilla heilla að slíkt verði gert, af því að um leið og þau eru hluti af heild þá hafa þau mörg hver ákveðna sérstöðu. Til að stefnan nái markmiðum sínum er lykilatriði að hún nái til allra þeirra sem starfa með börnum og ungmennum. Þess vegna fögnum við því að aðgerðaáætlun þessi nái til frístundastarfs og íþrótta- og æskulýðsstarfs. Við tökum undir hvatningu umboðsmanns barna til víðtæks og virks samráðs við börn og ungmenni um framfylgd þessarar stefnu, því að slíkt samráð er unnt að hafa við nemendafélög og ungmennaráð en líka við félagsmiðstöðvar og íþróttafélög. Aðgerðaáætluninni fylgir skýr markmiðasetning og mælikvarðar auk þess sem ábyrgðaraðili fyrir hvern lið aðgerða er tiltekinn. Eins og ég sagði í upphafi máls míns ber forsætisráðuneytið meginábyrgð á eftirfylgni og skal kalla til sín árlega, sem mér finnst skipt miklu máli, alla þá aðila sem bera ábyrgð á framfylgd einstakra aðgerða. Í áætluninni er jafnframt kveðið á um að forvarnafulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga starfi náið með forsætisráðuneytinu og skili árlega skýrslu um störf sín og framvindu verkefnanna. Einnig á þessi forvarnafulltrúi að vera til ráðgjafar við undirbúning aðgerðaáætlunar árin 2026–2030. Í því skyni áréttar nefndin mikilvægi þess að taka verði mið af alþjóðlegum skuldbindingum við mat á árangri einstakra aðgerða, því að það er ekki nóg að hafa aðgerðir, við þurfum að geta fylgt þeim eftir þannig að sómi sé að. Nefndin leggur til tvær breytingar, eins og ég nefndi hér í upphafi, þ.e. að breyta fyrirsögninni og bæta inn í hana „meðal barna og ungmenna“ og að 1. málsliður tillögugreinarinnar orðist svo: „Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og barnamálaráðherra og heilbrigðisráðherra að koma á skipulögðum forvörnum meðal barna og ungmenna gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni.“ Hv. þingmenn Helgi Hrafn Gunnarsson og Guðmundur Andri Thorsson skrifa undir þetta álit með fyrirvara um fjármögnun þar sem þeir telja viðunandi fjármögnun til að fylgja áætluninni eftir ekki tryggða. Að öðru leyti undirrita álitið hv. þingmenn, sú sem hér stendur, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Páll Magnússon, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir.
Virðulegur forseti. Þetta er þingsályktunartillaga um kynferðislegt ofbeldi og áreitni fyrir þetta langt tímabil. Ég spyr hv. þingmann: Telur hún virkilega að fjármagnið sem ætlað er í þetta muni duga? Þegar ég fór að horfa á þann rosalega málaflokk sem varðar fötluð börn sem eru í mjög viðkvæmri stöðu gagnvart kynferðisofbeldi, eins og hefur sýnt sig, og þá sem þar eru taldir upp, eins og hinsegin börn og börn af erlendum uppruna, þá mundi ég telja að þessi fjárveiting gæti bara dugað í þann málaflokk. Og þyrfti jafnvel meira til vegna þess að ég set þetta í samhengi við það að við vorum að samþykkja 5.000 kr. ávísun á alla landsmenn, um 1,5 milljarðar, ef ég man rétt. Ef ég set þá upphæð í þennan málaflokk, sem skiptir svo gífurlegu máli að við hugum virkilega vel að vegna þess að við líka vitum að það er annað stórt vandamál sem er í gangi, það er stafrænt ofbeldi á samfélagsmiðlum. Það eitt og sér er risamál. Þannig að ég spyr hv. þingmann: Finnst henni þessi fjármögnun nægjanleg? Eins og mér sýnist þetta vera sett fram finnst mér þetta eiginlega vera svona spariplagg, ekki alvöru. Ef við ætlum að láta taka okkur alvarlega og gera þetta almennilega þá vona ég að þetta sé bara fyrsta skrefið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Heildarkostnaður aðgerðarinnar er metinn á milli 30 og 40 millj. kr. á ársgrundvelli til næstu fimm ára. Hér er fyrst og fremst verið að tala um gerð nýs náms- og fræðsluefnis og þar af leiðandi er talið að kostnaðurinn fari lækkandi eftir því sem líður á áætlunina hvað það varðar. Komið hefur til greina að nýta hluta þeirra fjármuna sem runnu tímabundið til Jafnréttissjóðs Íslands í þessa forvarnaáætlun. En eins og ég sagði í máli mínu og nefndin gerir rækilega grein fyrir þá eru hér ákveðin atriði. Annars vegar að forsætisráðherra fái til sín árangursmat á hverju einasta ári á þessum fimm árum til að sjá hverju fram vindur og hvernig gengur. Mér finnst mikilvægast af öllu að áætlunin nái fram að ganga. Síðan er það þetta með fjármögnunina. Ef í ljós kemur, eins og nefndin leggur áherslu á, að það vanti fjármuni á þriðja ári af þessum fimm þá verður við því brugðist og kemur þá væntanlega til kasta Alþingis að veita aukna fjármuni í þetta mál ef það er ekki tryggt annars staðar. Þess vegna held ég að við þurfum líka að kalla eftir því þegar þetta mál verður samþykkt og fer í gang að á hverju einasta ári getum við í nefndinni alltaf kallað eftir því hvernig gengur, hvernig hefur miðað, til að vera sannfærð um að verið sé að leggja næga fjármuni í þessar aðgerðir. En eins og ég segi, það fellur kannski til töluverður kostnaður í upphafi, sannarlega í forvarnafulltrúastarfið hjá sambandinu. En það eru samt 30–40 milljónir sem í þetta verkefni eru ætlaðar.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir svarið og er mörgu leyti sammála. En það sem ég óttast og það sem ég er að spá í er hvernig það var á sínum tíma þegar við gerðum áætlanir um forvarnir varðandi reykingar. Við bjuggum til rosagott prógramm og fylgdum því rosalega vel eftir og það skilaði árangri. Ég er að spá í varðandi árangur hvort við þurfum ekki að vera með eitthvert framtíðarplan þannig að við getum fylgt því eftir. Að koma þessu inn í skólana, inn í allt. Það er miklu betra að vera með eitthvert teymi sem sér um að koma hlutunum virkilega til skila þannig að það fari ekki á milli mála. Og auðvitað þarf líka að finna lausnir og taka sérstaklega á varðandi tölvur og margmiðlun á netinu. Það er gífurlegt erfitt að eiga við það. En það eru örugglega til lausnir á því, það er spurning að finna þær, virkja þær og fá aðila til að taka virkilega á þessu vegna þess að þetta er mál sem við eigum að setja í forgang. Ef við getum sett gífurlega peninga í ferðaávísanir og slíkt eigum við að geta sett góðan pening í þetta til að tryggja eins og við getum að komið sé í veg fyrir svona hluti. Við verðum að geta sagt að við séum að gera allt sem hægt er að gera í þeim efnum.
Herra forseti. Ég er sammála hv. þingmanni, það skiptir máli að við reynum að gera allt sem í okkar valdi stendur. Það er það sem við erum að tala um, þ.e. forvarnir, að reyna að koma í veg fyrir að eitthvað gerist. En það er líka mikilvægt að þeir sem sýsla með börn og ungmenni og vinna með þeim séu í færum til að greina og vera meðvitaðir um hvaða merki það eru sem lesa þarf að í og annað slíkt. Grundvallarhugsunin í þessu finnst mér vera sú að mennta það fólk sem vinnur með börnin okkar og ungmennin, að það fólk sé í færum til þess að leiðsegja þeim annars vegar og bregðast við og grípa inn í ef eitthvað er ekki eins og það á að vera. Þess vegna segi ég: Forvarnirnar í þessu eru kannski það sem skiptir mestu máli. Hitt er svo alveg rétt, eins og hv. þingmaður bendir á, sem varðar stafrænt ofbeldi. Ofbeldi er alls staðar, því miður. Það er alveg sama hvort það er á stafrænum miðlum eða hvort það er í orði eða hvernig það nú er, það er bara mikilvægt að uppræta það og ég treysti því að með því að þetta komi árlega inn á borð ráðuneytisins, og að við getum árlega kallað eftir upplýsingum um hvernig gengið hefur þá höfum við færi, tól, tæki í höndunum til þess að sjá hvort fjármuni vanti eða hvort það vanti upp á að þeir sem sýsla með þessi mál, hafa átt að búa til námsefni eða standa fyrir námskeiðum eða gera eitthvað sem í þessu er, hafi gert það, þá eigum við að geta fundið út úr því og brugðust við að mínu mati. Þannig að ég vona að þetta nái fram að ganga eins og við leggjum hér upp með.
Virðulegur forseti. Mig langaði til að taka til máls varðandi þetta mál. Ég er mjög hrifin af þessari tillögu og þessari vinnu. Markmiðið er gott, að ætla að uppræta kynferðislegt og kynbundið ofbeldi. Ég er hjartanlega sammála því að það sé dálítið einkenni á vanda þessa málaflokks að of lítil áhersla hafi í gegnum tíðina verið lögð á forvarnir og við séum sem samfélag, og líka þeir sem starfa innan þeirra kerfa sem eiga að taka á þessum brotum, hvort sem það er innan barnaverndar- eða heilbrigðiskerfisins, lögreglu eða réttarkerfis, allt of föst í því að vera alltaf að bregðast við tragískum málum sem hefði mátt koma í veg fyrir. Forvörnum, samkvæmt þessari tillögu, er beint að börnum og ungmennum, sem ég tel jafnframt vera mjög jákvætt. Það er ánægjulegt að sjá að hér sé verið að setja heildstæða stefnu hvað þetta varðar. Öll okkar afbrotatölfræði, allar tölur frá barnaverndaryfirvöldum, sjúkrahúsum og heilbrigðiskerfinu, segir okkur að þetta sé nauðsynlegt og þetta verður vonandi líka gagnlegt. Stóra markmiðið hlýtur að vera það að með auknum skilningi og auknu læsi takist okkur sem samfélagi, og þeim sem starfa með börnum, einfaldlega að fækka þessum málum. Það er kannski annað atriði hvort okkur takist, eins og markmið tillögunnar er, að uppræta það með öllu. Ég held að ofbeldi sé þannig meinsemd að við þurfum alltaf að nálgast það vandamál með þeim gleraugum að það verði ekki svo auðveldlega upprætt með öllu. Ég verð hins vegar að fá að taka undir það áhyggjusjónarmið, sem hér hefur þegar heyrst, sem lýtur að fjármögnuninni. Það er nú einfaldlega þannig með alla stefnumótun og alla pólitík og raunar flest okkar verkefni að fjármögnunin hefur allt um það að segja hversu mikill kraftur og dampur fylgir stefnunni, hvort henni verði búin sú umgjörð að henni sé raunverulega hægt að fylgja úr hlaði og fylgja eftir. Ég hef þegar heyrt svörin við þessum áhyggjuröddum og er ánægjulegt að heyra að sá skilningur er fyrir hendi að hægt sé að mæta því með samtali og taka þannig á því. En ég verð að segja að ég held að þetta sé raunverulegt áhyggjuefni hvað þessa góðu tillögu varðar. Ég er þeirrar skoðunar að stjórnvöld sem taka þennan málaflokk alvarlega láti fjármagnið fylgja og sýni þannig vilja sinn í verki. Það finnst mér reyndar eiga við um allar stofnanir, ekki bara þær sem falla undir þessa tillögu; að við horfum í auknum mæli til barnaverndaryfirvalda, að við horfum á heilbrigðiskerfið, lögregluna, ákæruvaldið og dómstólana. Það er staðreynd og það er veruleikinn í dag að fjármögnun þess kerfis sem tekur á afleiðingum ofbeldis, t.d. gagnvart börnum, hefur ekki verið næg. Þar nefni ég aftur þær stofnanir sem ég er þegar búin að nefna, lögreglu, ákæruvald og dómstóla. Það er því miður reyndin og það er því miður staðan að í dag er það að gerast aftur og aftur hjá dómstólum landsins að í málum þar sem sakfelling náðist fram, þar sem gerandi, sakborningur, er dæmdur fyrir kynferðisbrot gegn barni, sjáum við það henda, og það heyrir því miður ekki til algjörrar undantekningar, að refsing er milduð vegna þess sem er kallað, og stendur undir nafni sem slíkt, „óhóflegs dráttar og málsmeðferðartíma“. Skýringin á því er einfaldlega sú að það eru of fáir starfsmenn sem sinna of þungum og of mörgum verkefnum. Ég myndi vilja sjá það gerast sem framhald af þessari góðu tillögu og framhaldsvinnu af þessu góða verkefni að farið sé að líta heildstætt til þess hvar afleiðingar þessa ofbeldis koma niður innan kerfisins alls og að við verðum þess umkomin að bregðast við því hratt og vel þegar það gerist. Við horfum þá frá öðrum endanum á forvarnirnar og reynum markvisst að fækka brotum en búum samhliða þannig um hnútana að kerfið sé þess umkomið að taka á þeim málum sem upp koma. Það er sannarlega ósk mín að þessi góða heildarstefna fái þær forsendur að hún geti staðið undir nafni. Að því sögðu, af því að ég er búin að flagga áhyggjum mínum af fjármögnun áætlunarinnar, vil ég nefna það sérstaklega að ég fagna þessu máli.
Virðulegur forseti. Hér er um að ræða tímamótamál eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir nefndi það í sinni ræðu, mikilvægt mál. Við hefðum að sjálfsögðu fyrir löngu átt að vera farin þessa leið en góðir hlutir gerast hægt og svona kerfisbreytingar taka gríðarlega mikinn tíma vegna þess að hefðir og venjur og annað, þar sem kynferðisofbeldi og kynferðisleg áreitni hefur að hluta verið viðurkennt, eru partur af menningunni, á sér svo djúpstæðar rætur og það tekur tíma að vinda ofan af þessum hlutum. Tillagan sem um ræðir, forvarnir gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni, ásamt áætlun fyrir árin 2021–2025, er stórt skref í rétta átt. Það sem mér þykir best við þessa áætlun, virðulegi forseti, er að í henni eru mjög skýr markmið, ábyrgðir eru skýrar og hana ber að árangursmeta reglulega og endurmeta. Það gerir áætlunina í mínum huga mjög trúverðuga og ég tel að hún muni skila okkur fram á við. Mig langar til að taka undir með hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur sem talaði á undan mér og benti á málsmeðferðir í réttarkerfinu þar sem venja er að dómar fyrir kynferðisbrot séu jafnvel mildaðir vegna þess að dráttur verður á málsmeðferð. Við vitum það öll að þolendur kynferðisbrota draga það oft jafnvel árum saman að kæra, skömmin er svo mikil og niðurbrotið að það tekur tíma, oft með mikilli hjálp sérfræðinga, að ná áfallinu og skaðanum upp á yfirborðið. Fólk viðurkennir í raun ekki glæpinn fyrir sjálfu sér og kærir því seint. Svo bætist við hæg málsmeðferð innan réttarkerfisins, m.a. vegna mannfæðar og jafnvel vegna þekkingarleysis og skilningsleysis á eðli málanna. Hv. þingmaður benti á að það þyrfti að fara fram, til viðbótar þessu og kannski í framhaldinu, heildstæð skoðun á þessum þáttum. Þetta er jú hluti af kerfinu og við þurfum að hafa þetta í huga í stóra samhenginu. Í gögnum málsins er margt að finna og ekki síst mikinn fróðleik. Hér er gerð mjög góð grein fyrir þessum almennu aðgerðum og eins og ég sagði áðan er mjög skýrt hverjir bera ábyrgð og kostnaðarmat og annað. Þó hafa, eins og fleiri hafa nefnt, komið upp ákveðnar efasemdir varðandi kostnaðarmatið. Ég heyrði að hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir talaði um það í sinni ræðu að það þyrfti að vega þann þátt líka þegar verkefnin fara af stað og meta og bregðast við. Það kemur einnig fram í áliti meiri hlutans að við þurfum að sjálfsögðu að bregðast við og fjármagna þessi verkefni eins og þurfa þykir. En við erum komin af stað og það er vel. Ég hef nefnt hér mikilvægi þess að vera með eftirfylgni og meta árangurinn reglulega. Í greinargerð málsins er rifjaður upp aðdragandi þessa máls og þar stendur, með leyfi forseta: „Stjórnvöld hafa gripið til margvíslegra aðgerða með það að markmiði að sporna gegn slíku ofbeldi sem og að bregðast við afleiðingum þess. Í þessu samhengi má nefna aðgerðir sem lúta að málsmeðferð kynferðisbrota í réttarvörslukerfinu, þingsályktun um áætlun fyrir árin 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess, vitundarvakningu um kynferðislegt, andlegt og líkamlegt ofbeldi gegn börnum sem fram fór á árunum 2012–2015 og stefnumótun um kynferðislega friðhelgi (stafrænt kynferðisofbeldi). Þrátt fyrir viðamikið starf hefur aldrei verið mótuð heildstæð stefna um forvarnir gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni.“ Þetta er svolítið merkilegt. Svo segir áfram: „Fjölmargir starfshópar hafa þó kallað eftir því auk þess sem ríkar kröfur hvíla á íslenskum stjórnvöldum vegna alþjóðlegra skuldbindinga …“ Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fór mjög skilmerkilega yfir það í sinni ræðu þannig að ég ætla ekki að endurtaka það. En í greinargerð málsins eru skuldbindingar okkar útlistaðar mjög nákvæmlega og önnur lög sem við höfum staðfest hér á Alþingi sem miða í þessa átt. Þetta er því framhald af mjög mörgum og viðamiklum aðgerðum og löggjöf sem við höfum þegar samþykkt og undirgengist. Kafli greinargerðarinnar um markmið og afmörkun er mjög góður en þar er einmitt farið betur yfir samræmingu við aðrar aðgerðir. Það er kannski óþarfi að lesa það allt saman upp, þetta er mjög áhugavert. En það sem er kannski skelfilegast í þessari greinargerð er tölfræðin sem fjallað er um í kaflanum um kynferðislegt og kynbundið ofbeldi og áreitni, herra forseti. Með leyfi forseta, langar mig að lesa stuttan kafla upp úr þeirri umfjöllun. Hér segir: „Kynferðislegt og kynbundið ofbeldi og áreitni er veruleg ógn við líf og heilsu barna og ungmenna á Íslandi. Samkvæmt tölfræði Evrópuráðsins verða eitt af hverjum fimm börnum fyrir kynferðislegu ofbeldi í einhverri mynd. Nýleg tölfræði sem UNICEF tók saman í skýrslunni Staða barna á Íslandi: ný tölfræði um þróun ofbeldis gegn börnum á Íslandi (2019) sýnir að ríflega 16% barna svara því til að þau hafi orðið fyrir líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi fyrir 18 ára aldur. Í 9.–10. bekk hafa 8% stúlkna og 4% drengja orðið fyrir kynferðisofbeldi af hálfu einstaklings sem ekki er fullorðinn. Skýrslan byggir á gögnum frá Rannsóknum & greiningu og frá Stígamótum sem veita fullorðnum þolendum kynferðisofbeldis þjónustu. Samkvæmt lýðheilsuvísum frá 2019 hafa 15,5% framhaldsskólanema orðið fyrir kynferðisofbeldi en tölurnar koma frá fyrirlögn Rannsókna & greiningar frá árinu 2018. Samkvæmt tölfræði frá Stígamótum urðu langflestir skjólstæðingar þeirra fyrir ofbeldinu sem börn, eða fyrir 18 ára aldur.“ Svo er vitnað í fleiri rannsóknir og farið dýpra í þetta, en jafnframt undirstrikað, herra forseti, að kynferðislegt og kynbundið ofbeldi þrífst í þögn. Það þrífst þegar við drögum ekki brotamennina til ábyrgðar, þeir viðurkenna ekki brot sitt heldur fá þessa þögn til að halda í raun áfram að kvelja fórnarlömb sín. Hér kemur fram að 40% ofbeldismanna tryggja þögn brotaþola, t.d. með hótunum, ofbeldi, mútum eða með því að kenna þolandanum um, að þolandinn taki ábyrgðina á glæpnum. Þessa þögn þarf að rjúfa og hana rjúfum við með aukinni fræðslu, þátttöku, ekki bara opinberra stofnana heldur áframhaldandi vitundarvakningu hvers og eins, allt frá börnum á leikskóla, að þau læri strax að virða mörk og við kennum þeim að virða mörk annarra og bera virðingu fyrir eigin mörkum. Eins og ég sagði í byrjun þá þrífst ofbeldi í menningu okkar og án þess kannski að vita það þá höfum við viðurkennt það og þolað og samþykkt í allt of langan tíma og verið meðsek í að viðurkenna þessa þögn vegna þess að ofbeldi er óþægilegt og það er ljótt og það er best að gleyma því. En þannig lögum við ekki hlutina. Mér finnst þessi áætlun sem við erum að fjalla um í dag, þessi mjög svo víðtæka áætlun með þátttöku opinberra aðila og félagasamtaka og ekki síst alls almennings, sem mun taka þátt í þessu með einum eða öðrum hætti, vera risastórt skref til að uppræta kynferðislegt og kynbundið ofbeldi og alls kyns ofbeldi. Í þessari umfjöllun bárust, að ég held, 23 umsagnir til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og við fengum gesti sem höfðu margt gott til málanna að leggja. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fór ágætlega yfir helstu ábendingar sem sneru kannski helst að áhyggjum af kostnaðarmati og svo var líka töluvert talað um teymin í grunnskólunum sem bæru ábyrgð á fræðslu og verkefnum innan skólanna, að það væri kannski erfiðara á strjálbýlli svæðum og í minni skólum að vera með slík teymi. Niðurstaðan er þá kannski frekar sú að teymin yrðu dreifð á svæðum en hefðu samtal og samráð sín á milli til að gera hlutina sem allra best og fylgja þeim vel eftir. En þetta er akkúrat eitthvað sem verður kannski að koma að aftur þegar við förum að vinna að þessum verkefnum. Það er eitt að segja og annað að gera, en einhvers staðar verðum við að byrja og þetta er góð byrjun eins og ég hef margoft sagt hér í dag. Í greinargerðinni er kafli um alþjóðlegar skuldbindingar og norrænt samstarf. Mér finnst mér hálfpartinn bera skylda til sem formaður í Íslandsdeild Norðurlandaráðs að fjalla aðeins um það sem snýr að norræna samstarfinu. Þar er stutt umfjöllun og, með leyfi forseta, langar mig að lesa það upp: „Árið 2019 voru 45 ár liðin frá því að ákveðið var á vettvangi Norrænu ráðherranefndarinnar að hefja formlegt samstarf á sviði jafnréttismála. Í samstarfinu hefur ekki síst verður lögð áhersla á vinnu gegn kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi. Árið 2018 gaf NIKK, Norræna upplýsingasetrið um kyn og kynjafræði, út samantekt um aðgerðir stjórnvalda gegn kynbundnu ofbeldi í framhaldi af samþykkt Istanbúl-samnings Evrópuráðsins undir yfirskriftinni The Istanbul Convention – The Nordic Way. Fjallað er um háa tíðni tilkynntra brota og alvarlegar samfélagslegar afleiðingar kynbundins ofbeldis í löndum sem jafnan raða sér efst á lista í alþjóðlegum samanburði á jafnrétti kynjanna. Norðurlöndin hafa á undanförnum árum öll fullgilt Istanbúl-samninginn og vinna löndin nú samkvæmt aðgerðaáætlunum að innleiðingu ákvæða samningsins. Í samantektinni er áréttað mikilvægi þess að áætlanir byggi á þeim skilningi að ofbeldi er gjarnan kynbundið og kynferðislegt og að slíkt ofbeldi beinist einkum að stúlkum og konum, sem og hópum sem hafa verið jaðarsettir. Þá er mælt með að unnið sé að kerfislegum umbótum þannig að fræðsla og forvarnir séu aldrei skipulagðar til skamms tíma heldur samþættar starfi heilbrigðis- og menntastofnana, svo sem með kennslu og fræðslu á öllum skólastigum.“ Í nefndaráliti hv. allsherjar- og menntamálanefndar er farið ágætlega yfir umsóknir og athugasemdir sem fram komu við umfjöllun og yfirferð málsins og framsögumaður hefur gert grein fyrir því. En það sem mig langar til að draga sérstaklega fram í dag er það sem ég endaði á áðan, þ.e. um jaðarsetta hópa. Þar vil ég helst nefna fatlaðar konur og fötluð börn. Það kom fram í umsögnum bæði Öryrkjabandalags Íslands og Þroskahjálpar að þessir hópar eru mun berskjaldaðri fyrir ofbeldi og þurfa að reiða sig frekar en aðrir á aðstoð annarra og jafnvel á aðstoð þess sem beitir ofbeldi. Og það er alveg skelfilegt. Því ber að hafa þetta í huga þegar við erum að móta þessi verkefni og fræðslu til barna og ungmenna og einnig til ungmenna sem eru með annað tungumál en íslensku þannig að allt efni nýtist þeim sem best og sé aðgengilegt. Það þarf ekki síst að vera mjög skýrt hvert þessi ungmenni geta leitað verði þau fyrir ofbeldi og þau átti sig á því að þögnin er það sem er hættulegast og á ekki að líðast. Þetta er hugarfarsbreyting sem við verðum einhvern veginn að ná í gegn hjá öllum hópum, háum sem lágum. Það kemur víða fram í greinargerð og í áliti nefndarinnar að mikilvægt er að fræða ekki bara börnin sjálf um þetta heldur alla þá sem koma að starfi með börnum og ungmennum, bæði í skólum, tómstundastarfi og öllu starfi, þannig að fólk sé meðvitaðra um birtingarmyndir ofbeldis og birtingarmyndir afleiðinga ofbeldis og þekki einnig þær leiðir sem hægt er að fara til þess að aðstoða einstaklinga í þessari stöðu. Þekkingin á þessum málaflokki er víða og verkefnin í þessari áætlun, sem liggja fyrir framan okkur til umfjöllunar, miða að því að ná þeirri þekkingu svolítið saman og tengja saman aðila til þess að við getum skilað markmiðunum betur til samfélagsins. Í öllum umsögnum kom fram að fólk vildi leggja til sína þekkingu og umsagnirnar voru allar mjög góðar. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir nefndi varðandi fræðsluefnið að það er mjög mikið af efni til. Það þarf kannski bara að uppfæra það og aðlaga að mismunandi hópum. En allir sem fjölluðu um málið og komu til nefndarinnar voru boðnir og búnir til að aðstoða og leggja sitt af mörkum og það var mjög ánægjulegt að sjá það. Ég er hér t.d. með umsögn frá Barnaverndarstofu sem fagnar þessari tillögu, að hér sé komin fram heildstæð stefna um forvarnir gegn kynferðislegu kynbundnu ofbeldi. Barnaverndarstofa vitnar í þá alþjóðlegu samninga og lög sem við höfum þegar undirgengist og tökum þátt í og telur tillöguna vera til mikilla bóta og fer ágætlega yfir það en bendir á að kostnaðarþátturinn kunni að vera vanáætlaður. Það er eitthvað sem mun koma í ljós og við þurfum að taka tillit til þegar þar að kemur. Umboðsmaður barna var einnig með mjög góða umsögn og benti á mikilvægi þess að hafa börnin með í ráðum þar sem því verður við komið varðandi gerð verkefna og annars. Umboðsmaður bendir t.d. á að forvarnateymin í skólunum verði í samstarfi við nemendafélögin í viðkomandi skóla og finnst mér bara eðlileg og góð hugmynd að hafa ungmennin með í ráðum til að ná sem bestum árangri. Ég hef ekki tíma til að fara yfir það, herra forseti, en í niðurlagi umsagnar umboðsmanns barna er mjög mikilvæg og góð umfjöllun um stöðu fatlaðra barna og unglinga þar sem [[Forseti hringir.]]fjallað er um þá vinnu sem umboðsmaður hefur tekið þátt í með þessum hópi og undirstrikar [[Forseti hringir.]]hversu berskjaldaður sá hópur er.
Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um forvarnir gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi. Það er eitt meginhlutverk ríkisins að vinna gegn því að borgararnir verði fyrir ofbeldi. Og vegna þess að ríkinu getur aldrei tekist að tryggja að enginn beiti annan ofbeldi, hefur það einnig það mikilvæga hlutverk að rannsaka ofbeldisbrot og, í þeim tilvikum þar sem sekt er sönnuð, að sjá til þess að hinn seki hljóti refsingu í samræmi við lög. Það er með öðrum orðum mjög mikilvægt að berjast gegn ofbeldi, og þá er kynferðisofbeldi að sjálfsögðu meðtalið. Í máli sem hér er til umræðu er athyglin á kynferðisofbeldi og svo á því sem kallað er kynbundið ofbeldi. Það síðarnefnda hefur verið skilgreint sem ofbeldi á grundvelli kyns, og vissulega má segja að berjast eigi gegn því eins og öllu öðru ofbeldi, en ég er ekki viss um að rétt sé að afmarka þær aðgerðir sem hér eru lagðar til eingöngu við kynferðisofbeldi og kynbundið ofbeldi. Nær væri að fjalla einfaldlega um ofbeldi og taka þá hugsanlega fram til áherslu, að sjónum skuli jafnframt sérstaklega beint að kynferðisofbeldi. Ofbeldi er einfaldlega vandamál sem berjast verður gegn, hvort sem gerendur og þolendur eru af sama kyni eða ekki. Annað vil ég sérstaklega nefna. Samkvæmt tillögunni á að heyja baráttuna gegn ofbeldinu á öllum skólastigum og byrja í leikskólunum. Hér finnst mér rétt að staldra við. Auðvitað á að berjast gegn ofbeldi. En við megum ekki láta gæði málstaðarins, gæði baráttunnar, taka öll völd. Á að fara með þessa baráttu inn á leikskólana? Á að fara með hana í yngstu bekki grunnskólans? Auðvitað verður sagt að hér sé átt við fræðslu en ekki innrætingu, og að hún verði miðuð við þroska hvers og eins, og hún verði í höndum fagmenntaðs starfsfólks. Ég ætla ekki að þykjast vera sérfróður hér. En ég vil engu að síður segja að börn eiga að fá að vera börn. Fullorðnir, jafnvel þótt þeir hafi góðan málstað og virðingarverð baráttumál, verða að fara sér mjög hægt í að koma eigin áhyggjuefnum inn í huga barnanna. Hvernig hefur þetta verið í umhverfismálum undanfarin ár? Þar hefur verið talið nauðsynlegt að fræða börn, allt frá leikskólaaldri, um umhverfismál. Þau eru látin flokka og endurnýta þar sem auðlindir séu að ganga til þurrðar og allt sé að fyllast af drasli. Mannkynið gangi svo illa um jörðina. Við leikskólann blaktir grænfáninn en sá íslenski er kannski sjaldséðari. Svo berast fréttir af því að börn geti vart mætt í skóla lengur af áhyggjum af umhverfinu. Víða hvetja kennarar krakkana til að skrópa í tíma til að standa með skilti fyrir framan sjónvarpsmyndavélar. Margir eiga víst erfitt með svefn vegna loftslagskvíða. Herra forseti. Er víst að öll þessi fræðsla til barna um ógnir heimsins sé af hinu góða? Eiga fullorðnir að ryðjast með sínar áhyggjur inn í bernskuna? Hin áhyggjulausa tilvera stendur nógu stutt yfir. Þarf endilega að leggja ábyrgðina af þverrandi auðlindum og yfirfullum sorphaugum á herðar leikskólabarna? Þarf að gefa í skyn við leikskólabörn að þau séu líkleg til að verða fyrir ofbeldi og beita aðra ofbeldi? Þarf að segja grunnskólabörnum að þau sjálf eða skólafélagarnir séu líklegir kynferðisbrotamenn? Herra forseti. Auðvitað þarf að fræða börn. En það á ekki að hræða börn. Og ef þannig er komið að kynslóð barna er illa haldin af loftslagskvíða, þá vona ég að næsta fræðsluátak leiði ekki til þess að við þann kvíða bætist nagandi ótti um að verða fyrir kynferðisofbeldi og kynbundnu ofbeldi. Ég geri að sjálfsögðu ráð fyrir því að það sé tilviljun, að á sama tíma og sagt er frá því, að skólabörn séu mörg orðin nær frávita af hræðslu í umhverfismálum, verður ákafari krafan úr ýmsum áttum fyrir því að kosningaaldurinn verði lækkaður. En þótt margir sjái ekkert að því að börn fái ítrekaða fræðslu um umhverfisvána sem vofi yfir þeim og um hlýnunina, sem skyndilega var farið að kalla hamfarahlýnun, þá eru þeir sömu oft mjög vakandi á verðinum yfir því mannréttindamáli, að skólabörn fái ekki gefins Nýja testamentið, sem er reyndar ákaflega góð og holl lesning fyrir fólk á öllum aldri. Og þar er einn boðskapur áberandi, og hljómar þannig með, leyfis forseta: „Verið ekki áhyggjufullir.“
Virðulegi forseti. Ég verð að játa að mér fannst sumt pínuskrýtið í ræðu hv. þingmanns sem mig langar að spjalla aðeins við hann um. Hv. þingmaður nefndi að við ættum að berjast gegn öllu ofbeldi. Það er alveg rétt. En hv. þingmaður hlýtur að sjá að kynbundið ofbeldi, heimilisofbeldi, ofbeldi gegn börnum og þess háttar, á sér vitaskuld stað undir öðrum kringumstæðum en þegar einhver er kýldur í magann klukkan þrjú í miðbæ Reykjavíkur, ekki að það sé mjög algengt. Það er eðlismunur þarna á, nefnilega sá að ofbeldi heima fyrir, í samböndum og þess háttar, er jafnan réttlætt. Það er tegund af hegðun sem verður fljótlega eðlileg á einhvern hátt í hugum bæði ofbeldismannsins og fórnarlambsins. Þess vegna þarf þessa fræðslu. Það þarf að útskýra fyrir fólki með orðum, strax á barnsaldri, hvað er eðlileg hegðun og hvað er ekki eðlileg hegðun. Mörk fólks eru oft mjög óljós, sér í lagi ef ekki er talað um þau. Þess vegna er sér í lagi mikilvægt að fræða börn, eða bara fólk almennt, um það hvernig maður setur mörk og segja fólki að það eigi sinn líkama og þurfi ekki að gefa neinar skýringar á því hvort það vilji þetta eða hitt varðandi líkama sinn. Það er mjög mikilvægur boðskapur sem hefur skort í menningu okkar í gegnum tíðina. Það hefur verið mjög mikil tilætlunarsemi gagnvart öðru fólki, t.d. einhver sem telur sig aldrei vera að beita ofbeldi, telur sig mega það, telur sig hafa rétt á því. Mér finnst þetta sjónarmið vanta í ræðu hv. þingmanns þar sem hann setur allt ofbeldi undir einn hatt. Þetta er ekkert einfalt, þetta eru eðlisólík brot sem gerast við ólíkar kringumstæður og það þarf að grípa inn í með forvörnum á misjöfnum tíma. Þegar um er að ræða ofbeldi þarf að mínu mati að grípa inn í á barnsaldri. Það snýst ekki um að hræða börnin, en það þarf að vara þau við því sem getur gengið á í lífi þeirra og þau upplifa sem eðlilegan hlut ef þau alast upp við það. Börnum finnst allt eðlilegt. Það er stóri vandinn. Börnum finnst allt eðlilegt, eiginlega alveg sama hvað það er. Þess vegna þarf að grípa inn í snemma. Þetta fannst mér vanta í ræðu þingmanns. Ég er í sjálfu sér ekki með spurningu. Þetta er bara einlægt andsvar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir þessa nettu spurningu. Í ljósi þess að hv. þingmaður lagði ekki fyrir mig spurningu í þessu andsvari sínu vil ég bara taka undir það að auðvitað þarf að uppfræða börn. En allt í gögnum þessa máls finnst mér benda til þess að við séum að fara í svipaða vegferð og í loftslagsmálum, eins og ég lýsti í ræðu minni áðan, þar sem því er lýst ítrekað að börn niður í ótrúlega ungan aldur geti vart sofið út af loftslagsáhyggjum og þar fram eftir götunum. Ég velti því fyrir mér hvort það sé skynsamlegt að fara með svona fræðslu inn í skólana, t.d. til yngstu barnanna sem þarna um ræðir, því að það að fara með slíkt inn í grunnskóla þýðir í rauninni fræðslu alveg niður í sex ára aldur. En fljótlega upp úr þeim aldri teldi ég til að mynda skynsamlegt að taka miklu meiri upplýsta umræðu um eineltismál en þetta málefni. Ég verð bara að segja eins og er. Ég vildi koma upp til að bregðast við þessum almennu sjónarmiðum þingmannsins. Mér finnst því miður margt benda til þess að við séum á einhvers lags hamfarahlýnunarumræðuvegferð þarna. En ég ætla ekki að draga úr því sem ég sagði í ræðu minni áðan: Við eigum að fræða börnin en ekki hræða.
Virðulegur forseti. Nú vill svo til að sá sem hér stendur hefur persónulega reynslu af því að vera fórnarlamb eineltis í barnæsku og veit ansi mikið um það og sömuleiðis hvernig umræðan í kringum það hefur breyst í gegnum tíðina. Hún hefur breyst vegna þess að talað er við börnin um hvað einelti er. Hún hefur breyst vegna þess að sagt er við börn: Já, með fullri virðingu, elsku barn, stundum tekur þú þátt í einelti. Þú meinar ekkert illt með því en þú gerir það. Það er alveg eins með kynferðisofbeldi, fólk telur sig oft ekki vera að gera neitt á hlut annarra. Það er hluti vandans. Þess vegna þarf umræðan að eiga sér stað strax, í raun og veru um leið og fólk getur orðið fyrir kynferðisofbeldi. Þá þarf það að vita hvað það er. Auðvitað eigum við að reyna að hræða börnin sem minnst, en þetta fylgir ógninni, þau þurfa að vera meðvituð um og skilja hvaða mörk eru, annars munu þau ekki skilja það og eru mun líklegri til að verða fórnarlömb ofbeldis af þeim sökum einum að þau þekkja ekki ofbeldi frá því sem þeim er innrætt að sé eðlilegt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni andsvarið. Af allri umræðu að dæma sýnist mér því miður ekki ganga neitt sérstaklega vel að eiga við þau vandræði sem fylgja einelti, sérstaklega ekki á yngri stigum, í grunnskóla og leikskóla, því að eins og allir þekkja sem kynna sér þessi mál er slík vandamál að finna á öllum aldri, ef svo má segja. Ég vona að baráttan gegn ofbeldi gangi betur en baráttan gegn einelti hefur gengið í gegnum tíðina. Ég held að það hafi ekki verið spurning í andsvari hv. þingmanns, en ég ítreka að ég vona að baráttan gegn ofbeldi gangi betur en baráttan gegn einelti undanfarin ár og áratugi.
Virðulegi forseti. Ég verð nú að segja að ég var mjög hissa á þessari ræðu hv. þm. Bergþórs Ólasonar. Í fyrsta lagi notaði hann ríflega helminginn af tíma sínum í að tala um umhverfismál, sannarlega með einhverri vísun í að það sem verið væri að fræða börn um, varðandi loftslagsmál og afleiðingar af þeirri vá, væri fyrst og fremst hræðsluáróður, það mátti a.m.k. skilja það þannig. Um leið talaði hann um að berjast þyrfti gegn öllu ofbeldi. Ég spyr hv. þingmann: Er hann þá að segja að sú fræðsla sem á sér stað í skólum, hvort sem það hefur falið í sér að hvetja nemendur til að taka þátt í loftslagsmótmælum á Austurvelli eða eitthvað slíkt, sé einhvers konar ofbeldi? Burt séð frá því vil ég kannski bara halda mig við þessa áætlun sem við erum að ræða. Hér talar hv. þingmaður um innrætingu, m.a. á leik- og grunnskólastigi, og grænfánaverkefnið og guð má vita hvað í öllu þessu samhengi. Eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson sem talaði á undan mér sagði, á á ofbeldi sér stað alls staðar í samfélaginu. Það þekkjum við. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvenær hann telur best að hefja forvarnir gagnvart börnum eða hvort það eigi yfir höfuð ekki að eiga sér stað fyrr en þau hafa náð einhverjum ákveðnum aldri. Ég myndi vilja fá að sjá inn í hugarheim hv. þingmanns hvað það varðar. Hvenær er það tímabært? Hér stendur: „Mikilvægasta leiðin til að tryggja að fjallað sé um ofbeldi og áreitni með hætti sem hentar leikskólabörnum er að fyrir hendi sé vandað og aðgengilegt námsefni sem leikskólakennarar og annað starfsfólk geta notast við.“ Og síðar segir: „Með vísan til ríkrar þekkingar Barnahúss á fræðslu fyrir börn er lagt til að Barnaverndarstofa haldi utan um þetta verkefni. Vakin er athygli á efni sem hefur verið þróað af leikskólakennara undir yfirskriftinni Fræðsla ekki hræðsla.“ Mér finnst þetta harmónera við það sem hv. þingmaður var að tala um, ekki hræðslu heldur fræðslu. Hér er lögð áhersla á það, m.a. á leikskólastigi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir andsvarið. Ég gef mér að það sé undantekning að hv. þingmaður þingflokks Vinstri grænna kveinki sér undan því að helmingur ræðu sé tengdur loftslagsmálum. En varðandi spurningu hennar um hvort það sé ofbeldi að hvetja börn til þátttöku í loftslagsmótmælum þá var það svo sem ekki beint inntak ræðu minnar. En ég kom inn á það í ræðu minni að mikið hefur verið um það að ung börn, börn sem ekki hafa náð unglingsaldri, upplifi gríðarlegan ótta í tengslum við umræðuna um loftslagsmál. Ég vil að við pössum okkur á því að ofbeldisumræðan, jafn viðkvæm og erfið og hún er, fari ekki í þann sama farveg, að við bætum ekki annarri ofsahræðslu á þessa yngstu og viðkvæmustu hópa frá leikskólaaldri og upp í fyrri hluta grunnskólaáranna. Ég treysti mér ekki hér og nú til að tilgreina aldursramma en ég get bara sagt að ég hef töluvert sterka sannfæringu fyrir því að börn á leikskólaaldri þurfi að umgangast með mikilli varúð og varfærni í þessum efnum.
Herra forseti. Það er nefnilega málið. Börn á leikskólaaldri verða fyrir kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi, það er mjög mikilvægt að hafa það í huga. Það er því mjög mikilvægt að þeir sem vinna með börnum, eins og áætlunin gerir ráð fyrir, haldi vel utan um þetta, þekki merkin og viti hvenær hægt er að grípa inn í. Hér er rætt um forvarnir sem hæfa leikskólabörnum og fjallað um ólíkar leiðir barna sem hafa orðið fyrir ofbeldi og áreitni til að greina frá reynslu sinni. Það er verið að reyna að vinna að samhæfðum viðbrögðum og öðru slíku. Ég spyr hv. þingmann aftur: Hvað með fólk sem vinnur með börnum? Sér hann ekki fyrir sér að það þurfi, af því að mikil áhersla er lögð á það í þessari áætlun, að uppfræða þá sem vinna með börnum á leikskólaaldri algerlega upp úr? Er hann að tala um að það eigi bara að skima hvort starfsmenn verði varir við eitthvað en ekki að ræða málið sérstaklega? Er það það sem hv. þingmaður er að tala um í stað þess að við gerum ráð fyrir því að rætt sé opinskátt um þetta á þann hátt að það sé við hæfi aldurshópsins? Ég treysti kennurum vel til þess, ég hef starfað á þeim vettvangi sjálf og veit að þeir eru fullfærir um það, og ég tala nú ekki um ef þeir fá til þess stuðning við kennslu og námsefni í hendur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur svarið. Það er einmitt komið inn á þetta á bls. 4 í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar, með leyfi forseta: „Nefndin fagnar ákvæðum áætlunarinnar um fræðslu handa starfsfólki leikskóla sem miðist sérstaklega að því hvernig megi ræða um ofbeldi við leikskólabörn …“ Þarna vil ég hvetja kerfið allt, ef svo má segja, til að fara varlega vegna þess að miðað við ræðu þingmanns eru þessi kennslugögn og upplýsingar til nú þegar, m.a. í gögnum sem hún nefndi hér áðan, Fræðsla ekki hræðsla, held ég að hv. þingmaður hafi sagt efnið heita. Leikskólakennarar og kennarar á fyrri stigum grunnskóla hafa í dag ágæta þekkingu og forsendur til að [[Forseti hringir.]]horfa á mál sem eru að þróast til alvarlegs vegar. [[Forseti hringir.]]En ég held að sú vegferð sem er stikuð út í þessari tillögu skapi töluverða hættu [[Forseti hringir.]]á að hræðsla verði yfirdrifin hjá þessum börnum.
Herra forseti. Ég var eins og fleiri sem sátu hér í þingsalnum áðan mjög hissa á ræðu hv. þm. Bergþórs Ólasonar og ég skildi hreinlega ekki hvert þingmaðurinn var að fara. Mér hefði þótt vænt um ef hann hefði t.d. fjallað aðeins um það sem fyrir okkur liggur, þ.e. málið sjálft. Þar kemur fram mjög skilmerkilega, eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fór hér yfir, að um er að ræða fræðsluefni til starfsfólks leikskóla og til barnanna sjálfra sem hæfir aldri þeirra og þroska. Fólk er ekkert að fara fram úr sér þarna, síður en svo. Þarna erum við með okkar bestu sérfræðinga til að gera efni og koma því áleiðis til starfsfólks og leikskólabarnanna sem svo sannarlega þurfa á slíkri fræðslu halda. Eins og fleiri hafa nefnt hér þá verða börn á öllum aldri fyrir kynferðislegu ofbeldi. Því miður. Ég fór yfir það í ræðu minni áðan að við erum með hátt hlutfall barna og ungmenna, og það kemur líka fram í greinargerð málsins, sem verða fyrir ofbeldi fyrir 18 ára aldur. Hv. þingmaður hafði áhyggjur af því að börn myndu missa svefn vegna áhyggna af umhverfismálum. Það kann vel að vera að einhverjir missi svefn yfir því en það eru líka börn sem missa svefn og geta ekki sofið árum saman eftir að hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi, fólk sem getur ekki sofið árum saman. Ég held að við ættum að hafa meiri áhyggjur af því fólki. Mér finnst merkilegt að hv. þm. Miðflokksins, Anna Kolbrún Árnadóttir, er ekki hér í þingsalnum með okkur. Hún er ein af þeim sem rita undir meirihlutaálitið. Hún er ekki hér til að halda ræðu. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Er það stefna Miðflokksins eða bara einstakra þingmanna Miðflokksins [[Forseti hringir.]]að vera á móti því að við förum í svona verkefni? Ég vildi kannski fá það á hreint.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir andsvarið. Nú veit ég ekki hvernig það er í Framsóknarflokknum en hjá Miðflokknum höfum við öll frelsi til að tjá okkur um þau mál sem okkur hugnast að tjá okkur um. Ég geri engar athugasemdir við það að hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir, þingmaður Miðflokksins í velferðarnefnd, sé á þessu áliti. Mér er frjálst að tjá hug minn eins og mér hugnast í þeim efnum. Það er svarið við spurningunni. Ef hv. þingmaður kemur upp aftur, auðvitað er henni frjálst að taka þá umræðu eða ekki, þá er hér sagt að námsefni verði til samræmis við aldur og þroska þeirra sem kynningin fer fram fyrir. Telur hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir að tekist hafi vel að stilla alvarleika eða framsetningu þess efnis sem hefur verið til kynningar í leikskólum og grunnskólum um loftslagsmálin? Þau eru nú títt rædd í þessu samhengi. Lýsingarnar á hugarástandi barna á leikskólaaldri og grunnskólaaldri, þegar þau lýsa áhyggjum sínum af loftslagsmálum og því að geta ekki sofið og að heimurinn sé að farast, benda ekki til þess að mönnum hafi tekist vel til að stilla það upplýsingaflæði af með tilliti til aldurs og þroska.
Virðulegi forseti. Þetta fer nú að hljóma svolítið áráttukennt, ræður hv. þm. Bergþórs Ólasonar um umhverfismál. Spurning mín var einföld áðan og jú, svo sannarlega hafa þingmenn Framsóknarflokksins frelsi til að tjá sig. En mig langar samt sem áður að vita hver stefna Miðflokksins er varðandi kynferðislegt og kynbundið ofbeldi. Hver er stefna flokksins? Einstakir þingmenn hafa greinilega bara sínar skoðanir, hvort sem þeir eru í nefnd sem fjallar um málið eða ekki. Hver er stefna flokksins í þessum efnum? Ég er líka mjög hissa á ræðum þingmanns um umhverfismál. Hvar stendur Miðflokkurinn þar? Viðurkennir flokkurinn ekki þær breytingar sem eru að eiga sér stað á loftslagi í heiminum og afleiðingum þeirra? Eru menn afneitunarsinnar eða hvað það nú er kallað? Mér finnst þetta áhugavert og ég myndi gjarnan vilja fá að vita þetta allt saman. Að lokum, herra forseti: Fræðsla er forsenda þess, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, að við rjúfum þögnina sem hefur [[Forseti hringir.]]umlukið ofbeldi öldum saman og hana þurfa leikskólabörn að fá rétt eins og aðrir.
Herra forseti. Hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir virðist ekki hafa hlustað á ræðu mína áðan þar sem ég sagði beinlínis, með leyfi forseta: „Það er með öðrum orðum mjög mikilvægt að berjast gegn ofbeldi, og þá er kynferðisofbeldi að sjálfsögðu meðtalið.“ - Bara til að svara spurningu hv. þingmanns. Svo verð ég nú að frábiðja mér svona delluframgöngu eins og hv. þingmaður sýnir hér þegar hún spyr þann sem hér stendur hvort hann sé afneitunarsinni. Orðið afneitunarsinni hefur í sögulegu samhengi helst verið notað um þá sem afneituðu helförinni á sínum tíma, jafn viðurstyggileg og sú nálgun í rökræðu var og getur verið. En að kalla þann afneitunarsinna sem setur fram efasemdir um allar þær hörðustu umræður og árásir tiltekins hóps, [[Forseti hringir.]]varðandi það hér sé allt í hers höndum og heimurinn á hverfanda hveli, er auðvitað ekki svaravert.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa ánægju minni með þessa þingsályktunartillögu sem felur í sér aðgerðir til að efla forvarnir gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni. Auk þess fylgir tillögunni aðgerðaáætlun, sem er mjög jákvætt að mínum dómi. Þær forvarnaaðgerðir sem boðaðar eru byggjast á markvissri kennslu á öllum skólastigum í samvinnu við heilsugæslu, frístundaheimili og félagsmiðstöðvar. Við þekkjum máltækið: Það læra börnin sem fyrir þeim er haft. Þess vegna er öll fræðsla á þessu sviði ákaflega mikilvæg. Ábyrgðin er ekki bara skólakerfisins, hún er ekki síst foreldranna. Það þekkjum við öll. Ég vil nefna það sérstaklega þar sem komið er inn á forvarnir í framhaldsskólum. Í umsögn Sambands íslenskra framhaldsskólanema um tillöguna kemur fram að framhaldsskólanemar telji kynferðislegt ofbeldi algengt og eigi sér stað innan veggja skólanna. Það eru að sjálfsögðu mjög alvarlegar fréttir og mikilvægt að taka það föstum tökum. Ég hjó sérstaklega eftir því að rætt er um að fræðsluefni verði unnið í samstarfi við nemendur til að tryggja að fræðslan verði sem árangursríkust. Undir það vil ég taka heils hugar, það er mjög mikilvægt í þessum efnum að hafa nemendur með í ráðum í þeirri fræðslu og þeim forvörnum sem nauðsynlegt er að ráðast í. Þau þekkja best hvað virkar í þessum efnum. Auk þess er rætt um forvarnir í íþrótta- og æskulýðsstarfi og öðru tómstundastarfi. Það er gríðarlega mikilvægt að mínum dómi og við þekkjum það í tengslum við #metoo-byltinguna að mjög slæmir hlutir hafa gerst innan íþróttahreyfingarinnar þegar kemur að áreitismálum, kynferðislegri áreitni og ofbeldi, og er það alveg ákaflega sorglegt. Auk þess er í nefndarálitinu lagt upp með að hafa virkt samráð við þá sem stunda æskulýðsstarf, íþróttastarf og tómstundastarf. Það er að sama skapi mjög gott að eiga þetta góða samstarf og efla alla fræðslu í þeim efnum. En ég vildi aðeins koma inn á eitt, þó að það tengist þessu kannski ekki beint, en þó með óbeinum hætti, þ.e. kynferðislega áreitni á vinnustöðum. Það er ekki síður mikilvægt að fara í átak til að fræða fólk á vinnustöðum um ofbeldi og forvarnastarf í þeim efnum. Það virðist vera einhvern veginn sett í hendur vinnuveitenda, yfirmanna í fyrirtækjum og annað slíkt, hvort það er gert eða ekki. Vinnueftirlitið sinnir þessum málum en það nær engan veginn að sinna því sem þarf hvað forvarnir varðar á vinnustöðum. En því miður er það svo, einkum eftir það sem í ljós kom í #metoo-byltingunni, að mörg dæmi eru um að vinnustaðir hafi leyft að kynferðisleg áreitni og ofbeldi grasseri hreinlega á ákveðnum vinnustöðum, ekki er tekið mark á frásögn þolendanna og gerendur hafa fengið að athafna sig jafnvel óáreittir. En þrátt fyrir þau jákvæðu áhrif sem #metoo-byltingin hafði, þá er enn svo að ákveðin þöggunarmenning ríkir á þessu sviði. Það er bara staðreynd. Ég ætla að víkja aðeins nánar að því á eftir. En því miður er það svo að þeir ferlar sem eiga að taka á þessum málum eru oft gallaðir og koma niður á þolendum. Það er síðan vandamál að ekki nærri öll atvik eru tilkynnt. Ástæðan er oft sú að þeir sem hlut eiga að máli óttast oft um framtíð sína á vinnustaðnum eða í námi. Þess eru dæmi að konur sem tilkynna kynferðislega áreitni eða ofbeldi á vinnustað hafi verið neyddar til að hætta eða þeim hótað uppsögn. Það er að sjálfsögðu óásættanlegt. Ég hjó t.d. eftir því þegar rætt var um kynferðislegt og kynbundið ofbeldi og áreitni í tillögunni, að samkvæmt tölfræði Evrópusambandsins verður eitt af hverjum fimm börnum fyrir kynferðislegu ofbeldi í einhverri mynd. Það eru að sjálfsögðu gríðarlega alvarlegar tölur. Það er tölfræði sem UNICEF tók saman, sem er stofnun á vegum Sameinuðu þjóðanna og vinnur gott starf. En það má líka nefna það hér að kynferðislegt ofbeldi hefur grasserað í stofnunum Sameinuðu þjóðanna, svo ótrúlegt sem það má vera, og þar hafa margar konur sagt frá því að þær hafi hreinlega verið neyddar til þess að segja upp störfum eftir að hafa tilkynnt um kynferðislegt ofbeldi. Það er meira að segja búið að gera eina þekkta kvikmynd um kynferðislegt ofbeldi innan Sameinuðu þjóðanna, þannig að við sjáum hversu víða þetta kemur við og hversu alvarlegur vandinn er. En það er mikilvægt að starfsmaður sem orðið hefur fyrir einelti, áreiti eða ofbeldi, kynferðislegu ofbeldi, á vinnustað eða hefur vitneskju um slíkt, upplýsi atvinnurekanda sinn og treysti því að því verði fylgt eftir. Í reglugerð frá 2015 um aðgerðir gegn einelti og áreitni og ofbeldi á vinnustöðum er lögð áhersla á að innan hvers vinnustaðar sé stuðlað að forvörnum og aðgerðum gegn slíkri háttsemi. Spurningin er hins vegar sú: Er því fylgt nægilega vel eftir? Það er nokkuð sem mér finnst að ætti að skoða. Og í tengslum við þetta mál, þar sem við ræðum um forvarnir í skólakerfinu, eigi að sjálfsögðu að útvíkka þetta enn frekar. Samkvæmt reglugerðinni skal atvinnurekandi gera starfsfólki það ljóst að einelti, áreitni og ofbeldi er óheimilt á vinnustað og að honum beri skylda til að koma í veg fyrir að slíkt viðgangist á vinnustaðnum. Ég vil velta því upp hvort það sé ekki alveg jafn nauðsynlegt að stjórnvöld beiti sér fyrir því að efla fræðslu og forvarnir á vinnustöðum. Ég nefndi Vinnueftirlitið fyrr í ræðu minni. Sú ágæta stofnun á að stuðla að og efla forvarnir, t.d. með leiðbeiningum og fræðslu, og sjá til þess að atvinnurekandi grípi til viðeigandi úrbóta í vinnuumhverfinu þegar við á. Vinnueftirlitið er hins vegar ekki úrskurðaraðili um hvort einelti, áreitni eða ofbeldi hefur átt sér stað. Ég tel að við þurfum að efla þessa stofnun til muna svo hún geti fyllilega sinnt forvörnum á vinnustöðum, sem er svo sannarlega nauðsynlegt. Herra forseti. Nokkur tími er liðinn frá upphafi #metoo-byltingarinnar og eru afleiðingarnar enn að koma fram. Ráðist hefur verið í aðgerðir hér á landi. Til að mynda efndu allir flokkar á Alþingi til #metoo-ráðstefnu þar sem yfirskriftin var #metoo og stjórnmálin. Hún var alveg ágætlega heppnuð. Það má því segja að mikil vitundarvakning hafi orðið í þjóðfélaginu í kjölfar #metoo-byltingarinnar. Það er mikilvægt að vinna gegn þessum rótgrónu hugmyndum með aukinni fræðslu og áframhaldandi umræðu. Það virðist vera að skila einhverjum árangri ef marka má umræðuna í samfélaginu. Samfélagið virðist ekki hafa verið tilbúið að opna augun og viðurkenna vandann fyrr. Það er sorgleg staðreynd. En með tilkomu #metoo varð til vettvangur fyrir sögur af þessum toga og konur geta sagt frá upplifunum sínum úr starfi á sínum eigin forsendum. Hlustað er á þær og tekið mark á þeim, vonandi, ég held að við getum fullyrt það. En hvort það er nægilegt höfum við hins vegar ekki nægar upplýsingar um. Til að viðhalda þessu er mikilvægt að halda umræðunni á lofti og endurskoða verkferla reglulega. Með aukinni vitundarvakningu og umræðu meðal almennings hafa stórir áfangar náðst, sérstaklega með tilkomu samfélagsmiðlanna. Ég vil staldra aðeins við áhugaverðar innihaldsgreiningar á hluta af frásögnum #metoo-kvenna sem gerð var af nokkrum nemendum í sálfræði við Háskólann á Akureyri á síðasta ári. Þær benda til þess að kynferðisleg áreitni þrífist innan allra starfsstétta sem skoðaðar voru, þá helst í orðbundnu formi. Ég vil sérstaklega nefna kvikmyndagerð og sviðslistir vegna þess að þessar greinar komu sérstaklega illa út. Þegar sögur kvenna í þessum geira eru skoðaðar, og í þessu námi líka, kom í ljós að konur í þeirri starfsstétt og í þessu námi, sviðslistagreinum og kvikmyndagerðarnámi, verða í miklum mæli fyrir áreitni af hálfu yfirmanna sinna eða samstarfsmanna eða kennara. Áreitni yfirmanna var áberandi innan skólakerfisins þar sem kennarar misnota vald sitt gagnvart nemendum, eins og í kvikmyndagerð og sviðslistum. Einnig eiga leikstjórar það til að virða ekki mörk leikara sinna til að ná sínu fram. Áreitni samstarfsmanna á sér stað á vinnumarkaði, þ.e. í leikhúsum landsins og við tökur á kvikmyndum eða sjónvarpsþáttum. Við setjum mikla fjármuni og aukið fé í kvikmyndagerð, sem er okkur mikilvægt efnahagslega séð. Ætti ekki að krefjast þess að farið verði í markvissar forvarnir, forvarnaaðgerðir og átak í því að vinna niður þessa meinsemd, sem virðist vera sérstaklega áberandi í þessum geira? Að krafa verði um að auknum fjárveitingum í þennan geira fylgi einhvers konar átak um að taka á þessum málum, því að stjórnvöld geta ekki horft upp á að það skuli vera svona áberandi mikil kynferðisleg áreitni gagnvart nemendum í þessari grein. Ef rýnt er nánar í kynferðislega áreitni innan leiklistarnáms má sjá að þó nokkuð var um frásagnir sem fjölluðu um áreitni innan leiklistarskólanna. Kvikmyndaskólinn og Listaháskóli Íslands komu við sögu í 11 af 62 frásögnum sem skoðaðar voru eftir #metoo-byltinguna. Þar kom fram að mörk kvenkyns nemenda væru ekki virt og að viðhorf væru á margan hátt brengluð þegar kæmi að kynlífi og ofbeldi. Þetta eru ótrúlegar frásagnir úr kvikmyndagerðarnámi og leiklistarnámi. Kennarar virðast sumir hverjir vera með brenglaður hugmyndir er varða kyn og kynhlutverk og misnota vald sitt á kynferðislegan máta sem misbýður nemendum. Hér er t.d. ein frásögn, sem rýnt var í af sálfræðinemum við Háskólann á Akureyri, þar sem segir að þar sem kennarar séu valdameiri en nemendur misnoti þeir vald sitt, eða eins og segir í frásögn af kennara og áreitni hans við nemendur: Enginn treystir sér til að segja neitt vegna þess að fólk hefur áhyggjur af því að það gæti hugsanlega skemmt fyrir því leiklistarferilinn, því að bransinn er svo lítill. Þessar frásagnir eru náttúrlega ákaflega dapurlegar og bera vott um að karlar hafa vald yfir konum og kúga þær og misnota aðstöðu sína þegar þeir eru í þeirri valdastöðu sem kennarastaðan er í þessum greinum. Þá finnst konum auðveldara að þegja og tjá sig ekki um áreitnina frekar en að segja frá. Herra forseti. Mér fannst nauðsynlegt að koma inn á þetta hér vegna þess að rætt er um forvarnir á öllum skólastigum. Það er nauðsynlegt að taka sérstaklega á þessum vanda hvað þessar sérstöku greinar varðar. Jafnframt kemur fram að konum er tilkynnt að ef þær ætli að lifa af í þessum heimi, sem er leiklistargeirinn og kvikmyndageirinn, þurfi þær að læra að verða samdauna þeirri menningu sem þrífst innan leiklistarheimsins. Það er náttúrlega alveg ótrúlegt að heyra þetta. Stjórnvöld eiga að gera þá kröfu að tekið verði á þessu föstum tökum. Það er algjörlega ólíðandi að svona skuli viðgangast innan stofnunar, fræðslustofnunar og menntamálageirans, eins og kvikmyndageiranum og leiklistargeiranum. Það er í mínum huga, og það er líka mitt innlegg í þessa umræðu, að það er ekki bara nauðsynlegt að fræða börn og nemendur. Af þeim frásögnum sem ég nefndi hér sjáum við að gerendurnir eru fullorðið fólk í áhrifastöðum. Það er svo fullkomlega nauðsynlegt að fræða fólk um að svona háttsemi á ekki að viðgangast og er ólíðandi. Ég hefði viljað sjá að þessi ágæta tillaga yrði víkkuð enn frekar út og að við færum í sérstakt átak á vinnustöðum og einnig gagnvart þeim sem eru í skólakerfinu. Þá á ég við kennarana, sem þurfa greinilega fræðslu eins og allir þurfa í þessu. Herra forseti. Að endingu vil ég segja að ég fagna þessari þingsályktunartillögu. Hún er mikilvægt skref í rétta átt og vonandi tekst okkur vel til í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þm. Birgi Þórarinssyni um það sem hann vék að í ræðu sinni. Það er alveg rétt, kynferðismisnotkun og kynferðisleg áreitni af alls kyns tagi snýst ævinlega um misnotkun á valdi. Þetta er ævinlega valdbeiting og reyndar er ævinlega um að ræða aðila sem er í einhverri valdastöðu gagnvart þeim sem misnotkunin beinist gegn. Ég ætla ekki að teygja lopann neitt heldur kem ég hingað upp til að lýsa yfir stuðningi við þetta mál, þó með þeim fyrirvara að ég tel að fjármögnunin sé óviss og að betur hefði mátt ganga frá því. Ég tel að fjárþörfin í þessu sé vanmetin. Ég held að mjög mikilvægt sé að vel og faglega sé staðið að fræðslu og slíkt kostar ævinlega eitthvað. Ég lít ekki síst á þetta sem mikið hagsmunamál fyrir karlmenn vegna þess að ég held að það vanti, sérstaklega fyrir unga karlmenn, góðar fyrirmyndir, góða, holla sjálfsmynd, heilbrigða sjálfsmynd og gott fræðsluefni sem kennir þeim að bera virðingu fyrir sjálfum sér og að bera virðingu fyrir öðrum. Ég held að á ungum karlmönnum, sérstaklega, og kannski mönnum á öllum aldri, dynji fræðsluefni sem kennir þeim eitthvað þveröfugt, kennir þeim ofbeldishegðun, kennir þeim misnotkun, kennir þeim valdbeitingu. Ég held að þarna þurfi að vera einhvers konar mótvægi. Þetta mál snýr annars vegar að börnum sem verða fyrir ofbeldi og hins vegar að börnum sem beita ofbeldi. Báðir þessir hópar þurfa á fræðslu að halda. En þar með er ekki sagt að það sé sams konar fræðsla sem þessi hópar þurfa á að halda. Nokkurs misskilnings gætti í þessum ræðustól áðan, að um væri að ræða einhver konar innrætingu þegar börn eru frædd um ofbeldi, að þeim sé innrætt eitthvað um ofbeldi. En staðreyndin er sú að það er alltaf viss hluti barna sem verður fyrir ofbeldi, annaðhvort í sínu nánasta umhverfi eða annars staðar á sinni vegferð. Það er mjög mikilvægt að börn sem upplifa slíkt fái að vita að það er ekki eðlilegt. Ofbeldi er ekki eðlilegt. Það er ekki þeim að kenna. Ofbeldi er ekki beitt vegna þess að börnin hafi hvatt til þess á einhvern hátt. Þau hafa mörk og þau eiga sinn líkama. Það er mjög mikilvægt að þau hafi einhvern til að tala við um ofbeldið og mjög mikilvægt að talað sé um það, að um það ríki ekki þögn vegna þess að í þögninni blómstrar ofbeldið. Ég er ekki sammála talsmönnum þagnarsamfélagsins, sem við verðum stundum vör við, þ.e. þeim sem halda því fram að best sé að þegja bara um hluti sem er kannski óþægilegt að horfast í augu við og óþægilegra og erfiðara að tala um, hvort sem um er að ræða ofbeldismál eða þá loftslagsvána. Við erum annars vegar með hóp barna sem verður fyrir ofbeldi og þarf á fræðslu að halda um ofbeldi. Svo erum við hins vegar að tala um börn sem beita ofbeldi. Stundum fer þetta meira að segja saman. Það eru börn sem þurfa sárlega á nærgætinni fræðslu og handleiðslu að halda. Það er vissulega mjög vandmeðfarið og þegar kemur að því er mjög mikilvægt að þar sé fagfólk sem standi að því. Ofbeldið þrífst í þögn og því meira sem við tölum um ofbeldið, ofbeldishegðun, því meira sem við leiðum það fram í dagsljósið, þeim mun erfiðara á ofbeldishegðun uppdráttar. Ég tel að þetta mál sé til þess fallið að þoka okkur áfram í baráttunni við ofbeldið.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði upprunalega ekki að halda ræðu heldur láta nefndarálitið tala sínu máli, en ég stóðst hins vegar ekki mátið eftir að hafa hlýtt á ræðu hv. 4. þm. Norðvest., Bergþórs Ólasonar, sem mig langar ekki í sjálfu sér að gera að sérstöku umtalsefni, en hún vakti mig til umhugsunar um að það er ýmislegt í þessu máli og ofbeldismálum almennt sem mér finnst greinilegt að hafi gott af dálítilli umræðu. Nú er hv. þingmaður ekki í salnum til að verja sig ef ég segi eitthvað óvarlegt. Ég ætla að reyna að vera sanngjarn en ég get líka byggt álit mitt á reynslu minni af því að ræða ofbeldismál um tíðina og á því að vera hluti af þessu samfélagi. Þannig er mál með vexti, virðulegur forseti, að ofbeldi hefur liðist í íslensku samfélagi í gríðarlegum mæli í gríðarlega langan tíma. Þegar hin svokallaða #metoo-bylting átti sér stað kom mér ekki mest á óvart eðli brotanna í sjálfu sér heldur magnið. Það var óheyrilegt magn af þeim. Ég man að ég sat einhvern tímann á fundi og átti að vera stjórnmálamaðurinn með skoðun á öllu og lausn á öllu og ég hlustaði á þetta og var kjaftstopp. Ég vissi ekki hvað ég ætti að segja. Þvílíkt magn af ofbeldi hefur viðgengist í samfélagi okkar. En það er ástæða fyrir því, virðulegi forseti. Hún er ekki góð en hún er til. Hún er sú að þegar menning tileinkar sér einhverja hegðun verður hún yfirþyrmandi og kúgandi. Það verður skrýtið og djarft að segja frá einhverju sem samfélagið er einhvers staðar í undirmeðvitundinni á vissan hátt búið að samþykkja. Ég óska engum þeirrar lífsreynslu að þurfa að segja frá ofbeldi sem viðkomandi verður fyrir en það er, eins og margs konar erfið lífsreynsla, lærdómsríkt. Það kennir manni hvað gerist þegar sagt er frá ofbeldi. Þá getur orðið ofboðslega mikil afneitun vegna þess að fólki þykir vænt um ofbeldismanninn. Ofbeldismaðurinn er ekki endilega vond manneskja í öllu daglegu lífi. Alls konar fólk beitir ofbeldi, oft óafvitandi vegna þess að mörkin eru ekki á hreinu í samfélaginu eða í sambandinu eða vegna þess að viðkomandi telur sig einfaldlega hafa rétt til einhvers sem hann hefur ekki rétt á. Það er líka ofboðslega ríkjandi viðhorf í samfélaginu enn þann dag í dag - en fer minnkandi, sýnist manni, miðað við umræðuna sem betur fer - að manneskjur geti með tilætlunarseminni einni saman átt tilkall til líkama annarrar manneskju. Þetta er gríðarlega ríkt, vil ég meina, miklu meira meðal karla en kvenna. Það er þó til hjá konum líka. Í ræðu hér áðan fór hv. 4. þm. Norðvest., Bergþór Ólason, út í gamla línu sem skýtur alltaf upp kollinum þegar á að fara að taka á ofbeldismálum gagnvart minnihlutahópum eða minnimáttarhópum. Línan er: Eigum við ekki bara að vera á móti öllu ofbeldi? Jú, að sjálfsögðu erum við á móti öllu ofbeldi. Sama gerist í Bandaríkjunum þegar sett er á samfélagsmiðla #blacklivesmatter. Þá kemur heil flóðbylgja af fólki sem segir „all lives matter“, þ.e. öll mannslíf skipta máli, sem er vitaskuld satt. En það er grundvallarmunur á þessu. Þegar minni máttar hópar eða minnihlutahópar þurfa að fara að fá athygli vegna þeirra vandamála sem þeir þurfa að kljást við, og hafa þurft að gera árhundruðum saman, þá þarf einhvern veginn alltaf að fara að beina athyglinni að einhverju allt öðru. Það hlýtur að vera óþolandi, virðulegi forseti. Má ekki bara tala um stöðu hörundsdökks fólks í Bandaríkjunum og leysa það mál og einbeita sér að því og gera eitthvað í því? Má ekki bara tala um ofbeldi gegn konum og leysa það mál og gera eitthvað í því án þess að þurfa líka að fara að útvíkka hugtakið úti um allt? Með því er ekki gert lítið úr öðrum tegundum ofbeldis, en hvenær á að takast á við það? Ef ég er kýldur í magann eða andlitið niðri í bæ þá geri ég ráð fyrir að geta farið til lögreglunnar og ég býst við því að hún taki mig alvarlega, eftir atvikum, og að ég fái viðurkennt að brotið hafi verið á mér. Konur hafa þurft að búa við það frá upphafi siðmenningar, og sennilega lengur, að það sé á einhvern hátt sjálfsagt að koma fram við þær eins og einhvers konar eign. Eigum við ekki að tala um það, leysa það, klára það, hafa það á hreinu? Vegna þess að það varðar okkur öll. Hv. þingmaður fór yfir innrætingu til barna í ræðu sinni áðan. Hann furðaði sig svolítið á því, ef ég skildi hann rétt, og aftur er ég að reyna að vera sanngjarn, hann hafði áhyggjur af því að verið væri að hræða en ekki fræða ung börn um ofbeldi og ekki ætti að ómaka þau í þeirra tiltölulega áhyggjulausa lífi með einhverju svona og vísaði þar til loftslagsumræðunnar og eineltisumræðu og þess háttar. Mér þótti það áhugaverður punktur og ég hef verið að velta þessu fyrir mér hérna í þingsalnum síðan. Ég er að reyna að vera sanngjarn, en ég fæ þetta ekki til að passa í hausnum á mér, þessar áhyggjur, nema með því hugarfari að þetta sé ekki svo mikið mál, að þetta sé bara ekki jafn stórt vandamál í samfélaginu og það er. Ég hef sömu skoðun á loftslagsumræðunni. Eina leiðin til að ég gæti einhvern veginn nálgast það að við séum að gera of mikið af því að fræða börn um loftslagsvána er með því að taka hana ekki það alvarlega. Ég næ ekki að koma þessu fyrir í hausnum á mér öðruvísi, virðulegi forseti. Kannski eru það mín mistök. Þegar við ætlum að leysa mjög djúpstæð og rótgróin vandamál eins og viðhorf samfélagsins til ofbeldis, sér í lagi kynferðisofbeldis og fleiri atriða, þá er ekki nóg að setja bara reglur, lög og ferla. Það þarf líka hugarfarsbreytingu. Þess vegna þarf umræðu eins og þessa. Það þarf að vera einlægur vilji hvers og eins að líta á hlutina réttum augum. Við skilum ekki af okkur með því að ýta á græna takkann þegar þetta mál fer í gegn. Við skilum af okkur í okkar eigin lífi þegar við gerum athugasemdir þegar við verðum vör við ofbeldi, þegar við kennum börnunum okkar að þau eigi líkamann sinn, að þau geri við líkamann sinn það sem þeim sýnist, því að það er ekki sjálfsagt eins og greinilegt er. Það ætti að vera það en er það greinilega ekki. Hér væri hægt að fara mörgum orðum um hin ýmsu fróðlegu orð sem hafa fallið í samfélaginu í gegnum tíðina, en mér fannst ræða hv. þingmanns áðan endurspegla það að umræðunnar er þörf, ekki bara til að setja ferla, lög og þess háttar, eins mikilvægt og það allt saman er, heldur finnst mér að samfélagið þurfi einhvern veginn að gera upp fortíðina. Þá finnst mér áhugavert þegar mál af þessu tagi eru stundum kölluð viðkvæm. Ef ég er kýldur í magann á Austurvelli klukkan þrjú aðfaranótt laugardags á fylliríi og fer til lögreglunnar er það ekki viðkvæmt mál, virðulegi forseti. Það er leiðinlegt, það er glatað, en það er ekki viðkvæmt. Ég var beittur ofbeldi og ég ætla að láta taka á því. Munurinn á fólki í þeim aðstæðum og fórnarlömbum kynferðisafbrota er að kynferðisafbrotafórnarlömb hafa í gegnum tíðina átt að venjast því að þau séu ekki tekin alvarlega. Séu þau tekin alvarlega þá gengur ekki að rannsaka málið og ef það gengur að rannsaka málið þá gengur ekki að dæma í því. Það er munurinn á því að taka á kynferðisofbeldi og öllu ofbeldi. Það er eins og munurinn á því að vera með dökka húð í Bandaríkjunum og vera með ljósa húð. Það er munur, virðulegi forseti, á þessum tveimur upplifunum, þessum tvenns konar aðstæðum, og við eigum að viðurkenna þann mun og vinna bug á þeim vandamálum sem spretta upp úr því að við erum manneskjur, og erum tiltölulega fordómafull sem dýrategund. Allt fólk er að mínu mati fordómafullt, það er bara misjafnlega vel að sér í að gera eitthvað í því, bæta upp fyrir það, koma til móts við það eða átta sig á því og þess háttar. Eftir #metoo-byltinguna heyrðist mikið af kvörtunum í samfélaginu um að það mætti ekki reyna við neinn lengur. Það mætti ekkert lengur og þyrfti leyfi til alls. Það undirstrikar nákvæmlega hversu rótgróið þetta er í samfélaginu okkar. Margt vel meinandi fólk, þetta er ekki vont fólk, þetta er bara fólk, sér bókstaflega og beinlínis ekki muninn á því að reyna við einhvern og áreita einhvern. Það er auðvelt að hneykslast á þessu og segja bara: Þetta eru vitleysingar, við erum æðisleg vegna þess að við teljum eitthvað annað. Þetta er ekkert mál. Allir geta þetta. En það er erfitt að breyta viðhorfinu, þessu rótgróna, djúpstæða, ævaforna viðhorfi. Þegar allt kemur til alls er þetta viðhorf við spurningu um það hvernig einstaklingur lítur á annað fólk, hvað má gera og segja við aðra manneskju. Það er samtal sem ég held að sé mjög þarft á ýmsum sviðum. Ég held að í gegnum tíðina hafi íslensk menning verið skrýtin blanda af tilætlunarsemi til einstaklingsins en að sama skapi sá smákóngahugsunarháttur sem ég hugsa að flestir Íslendingar kannist nú við með einum eða öðrum hætti. Það er ákveðin hugmynd um að öðru fólki beri að gera eitthvað. Þessi manneskja á að gera þetta. Ef hún vill ekki gera það sem ég vil að hún geri, þá skuldar hún mér einhverjar skýringar á því. Þetta er ofboðslega ríkt í mannlegum samskiptum, sér í lagi ofbeldissamböndum, að heimta skýringar á einhverju sem þarfnast engra skýringa og það er það sem þarf að kenna börnum alveg strax, sem fyrst að mínu mati, en auðvitað með tilheyrandi sérfræðiþekkingu að vopni. Það er þessi grundvallarpunktur að við eigum okkur sjálf og við gerum við þetta sjálf það sem okkur, og einungis okkur sjálfum, sýnist. Það þarf alltaf að vera byggt á upplýstu samþykki. Nú reyni ég að gera ekki bara ræðu hv. þingmanns að umræðuefni hérna en kemst þó ekki hjá því að nefna að hv. þingmaður bar þetta saman við loftslagsbreytingaumræðuna. Þá fór ég að velta fyrir mér tengingunni. Hún er sú að hv. þingmaður vildi meina að það væri verið að hræða börn með dómsdagsspám í loftslagsmálum. Vel má vera að eitthvað sé til í því, en svo leið á ræðuna og andsvörin og þá kom í ljós að hv. þingmaður efast um samhuginn sem birtist stundum á Alþingi, alla vega í kringum alla þá ógn, loftslagsvána. Þá fór það skyndilega að vera rökrétt, virðulegi forseti. Þá skil ég að maður hafi áhyggjur af því að verið sé að kenna of mikið. Það gerist ef maður tekur vandamálið ekki nógu alvarlega. Ég held að það sé í rauninni ekkert mál að taka ofbeldi og kynferðisofbeldi ekki nógu alvarlega vegna þess að það er svo mikið ofbeldi sem er ekki sýnilegt fyrr en einhverjar hetjur stíga fram og segja frá því í nógu miklum mæli til að samfélagið geti ekki hunsað það lengur og það er það sem gerðist með #metoo-byltingunni. Að mínu mati snerist hún um miklu meira en kynferðisofbeldi. Hún snerist um þetta grundvallaratriði: Við eigum ekki að þegja yfir ofbeldi. Sömuleiðis sýndi hún að það krefst hugrekkis að segja frá því. Það eru félagslegar og jafnvel lagalegar afleiðingar af því. Sömuleiðis þarf fólk að geta búist við því að þegar á því er brotið hafi það einhverja réttarvernd og geti leitað eitthvert. Það þarf að hafa trú á því kerfi, lögreglunni, dómskerfinu, lögfræðingum og fjölmiðlamönnum. Það þarf að hafa trú á því að vandinn sé tekinn alvarlega. Þess vegna er verið að taka mjög jákvæð skref í dag, það er verið að taka þessi mál alvarlega, meira og meira með tímanum, sem er mjög jákvætt og mjög mikilvægt skref í þróun borgararéttinda og þess hvernig við lítum á réttindi einstaklinga. Sagan sýnir því miður að það er ekki sjálfsagt. Það er ekki meðfætt. Það þarf að ræða það og benda á það. Það þarf að kenna það á ungum aldri. Ég vil að lokum ekki að það hljómi þannig að ég sé að gagnrýna málflutning hv. Miðflokks í heild, ég vil taka heils hugar undir ræðu hv. þm. Birgis Þórarinssonar sérstaklega. Hún var mjög góð að mínu mati. Það er ekki markmið mitt að gera lítið úr ræðu hv. þingmanns. Mér fannst hún bara bera þess merki að þörf væri á að ræða málið enn meira og opinskátt og svolítið út frá menningarlegum grundvallaratriðum en ekki bara lagatækni. Að því sögðu, virðulegur forseti, læt ég nefndarálitið að öðru leyti tala fyrir skoðunum mínum um málið í bili og lýk því máli mínu.
Hæstv. forseti. Fyrst af öllu vil ég fagna því að þessi tillaga til þingsályktunar skuli aftur vera komin hér fram. Í nefndarálitinu segir: „Markmið þingsályktunartillögunnar er að uppræta alfarið kynferðislegt og kynbundið ofbeldi og áreitni úr íslensku samfélagi.“ Þetta er háleitt markmið og stórt og minnir örlítið á „Fíkniefnalaust Ísland árið 2000“, sem margir hafa hent gaman að síðan þó að það sé grafalvarlegt mál, nákvæmlega eins og þetta er grafalvarlegt mál. Það vill nú þannig til að mér finnst, verandi á þeim aldri sem ég er, að hér áður fyrr hafi ofbeldismál, sérstaklega kynferðisofbeldismál, verið tabú, raunverulega var talað þannig um þau að þau þekktust ekki í íslensku þjóðfélagi, þau væru ekki til, væru bara til í útlöndum. Svipað sjónarmið var eiginlega uppi varðandi t.d. heimilisofbeldi, það átti hvergi að vera til á Íslandi. Síðan vöknum við upp við vondan draum þegar skriða af ofbeldismálum kemur upp á yfirborðið og í ljós kemur að allt það sem haldið var fram áður fyrr um þessi mál var reist á sandi. Þegar allt kom til alls vorum við Íslendingar ekki betri en aðrir eða á betri stað hvað þessi mál varðar. Það ber að fagna þessari tillögu sem kemur hér fram af ærinni ástæðu. Bæði er það nú að á sínum tíma kom fram ágæt skýrsla þegar við vorum upptekin af hugtaki sem kallast á íslensku #églíka. Þá kom fram ágætisskýrsla og ágætisgreining, m.a. á ofbeldi og áreiti í stjórnmálum, og að því leyti til fannst mér sú skýrsla eða þær frásagnir nákvæmari en skýrslan sem kom fram mjög nýlega sem þarf virkilega að ræða líka. En í þeirri skýrslu var t.d. ekki reynt, alla vega ekki eins og ég er búinn að lesa hana og skilja hana, að gera greinarmun á því hvort áreitið og ofbeldið sem sagt var frá var t.d. hér í Alþingishúsinu, á vinnustaðnum, eða hvort það var fyrir utan vinnustaðinn, nákvæmlega eins og fram komu hótanir og ofbeldi í garð fjölskyldufólks eða fjölskyldumeðlima sem væntanlega hafa ekki komið héðan af þessu svæði. Þetta þurfum við allt að greina vegna þess að við þurfum að vita um kringumstæður. Við þurfum að reyna að koma okkur í aðstöðu til að skilja aðstæður. Þetta fannst mér eiginlega vanta inn í þessa nýjustu skýrslu. En það er mjög margt sem við þurfum að bæta hvað þessi mál varðar. Það er talað sérstaklega um fræðslu og þá verð ég að viðurkenna það, herra forseti, að ég sakna þess nokkuð að ég kallaði eftir því, við fyrri umræðu þessarar ályktunar, að fulltrúar kirkjunnar yrðu kallaðir til. Ég sé ekki, í því nefndaráliti sem hér fylgir, og ég sé ekki í því sem hér kemur fram, að það hafi verið gert. Og hvers vegna var ég að tala um þetta? Jú, ég talaði um það vegna þess að ég hef haldið því fram lengi að fermingarfræðslan, þegar börn eru að mótast mjög hratt, ætti t.d. að taka til þessa. Þá er ég ekki endilega að tala um að það eigi eingöngu að vera á vegum kirkjunnar heldur líka á vegum lífsskoðunarfélaga, þ.e. að kynna börnum mörk. Ég segi kynna en ekki kenna - kynna þeim mörk og kynna þeim afleiðingar sem það getur haft að fara yfir mörkin. Ég held að ekki sé vanþörf á því. Hér hafa verið dregin fram í umræðunni ágætisdæmi um aðstæður þar sem þeir sem hafa yfirburði beita þá sem eru minni máttar annaðhvort áreiti eða jafnvel ofbeldi. Það hefur verið talað um kennara og nemanda, yfirmenn í viðskiptum við undirmenn. Talað hefur verið töluvert um sviðslistafólk og ekki að ófyrirsynju. Ég held kannski, og ég tek undir það sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson sagði í ræðu sinni áðan, í upphafsorðunum, að maður hafi ekki gert sér nægilega vel grein fyrir því hversu útbreitt áreiti og ofbeldi er og að það sé nánast alls staðar um allt þjóðfélagið. Það er t.d. einn kimi - af því að við segjum ekki „sector“, herra forseti - sem er áreiti gagnvart fötluðu fólki, einkum konum, sem er náttúrlega himinhrópandi viðurstyggilegt framferði. En því miður hefur ekki alveg reynst mögulegt, að því er virðist, að ná árangri í því efni. Ég vil líka minnast á að það hefur ekki verið einfalt fyrir fórnarlömb t.d. kynferðisofbeldis að koma frásögnum sínum á framfæri við yfirvöld, þ.e. lögregluyfirvöld o.fl. En það er reyndar búið að vinna þar undanfarin misseri mjög gott verk í því að fjölga fólki við lögreglustjóraembættið í Reykjavík sem hefur þekkingu á þessu sviði og síðan er búið að setja á stofn starfsemi eins og Bjarkarhlíð sem hefur reynst mjög vel, sett upp að erlendri fyrirmynd; er það sem kallast í öðrum löndum einskiptisstöð til að geta sagt sögu sína, bæði fagaðilum, lögregluyfirvöldum o.s.frv. Því miður þekkjum við öll hörmuleg örlög, einkum ungra stúlkna, sem hafa ekki fengið þær móttökur sem æskilegar hefðu verið og ég nefni líka erfiðleikana þeirra vegna sem birtast í því hvað málsmeðferðartíminn er óendanlega langur. Þessar stúlkur hafa þurft að segja sögu sína endurtekið, kannski yfir tveggja til þriggja ára tímabil sem hefur dregið það að þær geti snúið sér að því að byggja sjálfar sig upp aftur, ef við getum orðað það þannig, þ.e. náð að ljúka með einhverjum hætti þeirri hörmung sem þær urðu fyrir til að geta átt möguleika á því að byggja sig upp aftur. Þetta hefur því miður, bæði þessi málsmeðferðartími, sem var til skamms tíma allt of langur, og þessi tregða, sem maður varð sérstaklega var við áður fyrr, orðið þess valdandi að þær áttu mjög erfitt uppdráttar. Síðan er náttúrlega komin fram ný ógn eða ógn sem er að verða miklu meira áberandi nú um stundir en áður var. Það eru níðingar sem lokka börn og ungmenni á netinu, undir fölsku flaggi oft og tíðum. Við erum ekki að ná, virðist vera, árangri í því að koma böndum sérstaklega á þá brotamenn. Þá kemur reyndar líka annað, herra forseti, sem er nokkuð áberandi, að manni virðist, þ.e. að í þeim kynferðisofbeldismálum sem komið hafa fram virðist manni á dómaframkvæmd að menn þurfi að brjóta verulega alvarlega af sér til þess að fá fangelsisdóm, til að fá ekki bara skilorð í 12 mánuði eða 18 mánuði eða eitthvað slíkt. Manni virðist kannski, þetta er ekki vísindalegt, forseti, þetta er byggt á því að maður hefur verið að lesa þá dóma sem birtir eru og fylgjast með því sem kemur fram í fjölmiðlum um þessi mál, að refsiramminn sé ekki nýttur að fullu. Án þess að ég sé mjög refsiglaður maður hef ég meiri samúð með brotaþola en brotamanni þegar þessi mál ber á góma og ég held að við gætum í sjálfu sér, með því að taka öll þessi mál saman, náð betri árangri en við erum að ná núna. Auðvitað snýst þetta fyrst og fremst um það að hver og einn einstaklingur taki ábyrgð á sjálfum sér. Það er í sjálfu sér mjög góð lífsregla sem höfð er uppi við sumarskemmtun austur á fjörðum. Þar er bara ein regla í hávegum höfð. Til þess að menn komist inn á þá skemmtun og megi vera þar þá gangast þeir undir það að þeir séu ekki fávitar. Ég held að það sé kannski ágætt fyrir hvern og einn einstakling að haga sér þannig að hann sé ekki eins og fáviti, eins og þar stendur. En þetta er mjög einföld regla, herra forseti, og ég held að í sjálfu sér geti menn tileinkað sér hana ef þeir leggja sig fram, jafnvel þótt þeir séu breyskir menn eins og við erum margir. En auðvitað hefst þetta allt á því að við kynnum og kennum. Þess vegna ætla ég að segja það aftur að ég sé svolítið eftir því að þessi uppástunga mín, sem ég stakk upp á í fyrri umræðu, um að þjóðkirkjan yrði kölluð til, varð ekki að veruleika. Ég er alveg viss um að það gæti orðið til gagns og ég vil treysta því að þegar þessu máli vindur fram, og þegar farið verður að vinna eftir því sem hér er lagt til, rætist úr. Reyndar vekur það manni vissar vonir að á bls. 3 segir, með leyfi forseta: „Nefndin bendir á að í áætluninni eru tilteknir ábyrgðaraðilar og sömuleiðis dæmi um samstarfsaðila við hverja aðgerð. Af því leiðir að ekki er um að ræða tæmandi upptalningu á samstarfsaðilum vegna einstakra verkefna og hvetur nefndin til þess að haft verði sem víðtækast samráð við stofnanir, fræðafólk og félagasamtök sem koma að forvarna- og fræðslumálum í því skyni að nýta fyrirliggjandi þekkingu og reynslu.“ Þarna ætla ég enn að nefna þjóðkirkjuna til leiks. Við höfum líka fengið frásagnir af því að um áreiti og ofbeldi sé að ræða í íþróttastarfi, ungmennastarfi. Það er náttúrlega mál sem við verðum að taka mjög alvarlega á vegna þess að íþróttir og íþróttastarf er nauðsynleg forvörn gegn bæði lífsstílssjúkdómum og jafnvel því að börn leiðist út í óreglu. Ef foreldrar og forráðamenn geta ekki treyst því að börn þeirra séu örugg við þá iðju er illa komið fyrir okkur öllum. Auðvitað þurfum við að taka verulega á þar. Ég vil líka minnast á það, en þess er ekki getið í þessari þingsályktunartillögu og kannski ekki alveg ástæða til, að í Bretlandi, og það er reyndar byrjað í Kanada, fóru yfirvöld að taka öðruvísi á kynferðisafbrotamálum en áður var og fóru að beina kastljósinu meira að geranda en þolanda. Ég man eftir því að fyrir fimm árum lagði ríkissaksóknari í Bretlandi, ágæt kona, hverrar nafn ég man nú ekki, mikla áherslu á að þetta yrði gert og lögregluyfirvöld fóru að tileinka sér þetta í meira mæli en áður - ég held að ég hafi átt þessa umræðu áður og þá við hæstv. forseta sem hér situr nú. En menn töldu þá að sú stefna hefði orðið til þess að fjölga sakfellingum. Nú man ég ekki hlutföllin en þau voru alveg skelfileg. Til að fara stutta leið þá minnir mig að um þær mundir, ætli þetta hafi ekki verið um 2014, hafi um 60.000 konum verið nauðgað á ári í Bretlandi en sakfellingar voru 1.100 og það tættist náttúrlega utan af vegna þess að það voru ekki næstum því öll mál sem fóru fyrir dóm, mörgum var vísað frá. En kjarninn var þessi: 60.000 afbrot, meint, og 1.100 sakfellingar. Nú hef ég ekki séð skýrslu héraðssaksóknara fyrir árið 2018, hún var ekki komin út síðast þegar ég gáði. En ég fékk einhvern veginn þá tilfinningu, alla vega út frá tölunum 2017, að ástandið hér væri jafnvel verra. Þetta er náttúrlega niðurbrjótandi á svo margan hátt, sérstaklega fyrir fórnarlömbin eða þolendur ofbeldisins sem treysta sér jafnvel ekki til að koma fram og kæra vegna þess að þau hafa séð í gegnum tíðina hversu fá mál enda fyrir dómi og að enn færri mál leiða af sér sakfellingu. En auðvitað er mjór mikils vísir, herra forseti, og þess vegna er þessi tillaga góð og hún er nauðsynleg. Við þurfum að taka þær vísbendingar sem við erum að fá, og ekki bara vísbendingar heldur þær upplýsingar sem við erum að fá, um ofbeldi hvarvetna, ekki síst á þessari torfu hér, mjög alvarlega og bregðast við með afgerandi hætti til að við getum að lokum náð því markmiði, sem hér er sett fram svo metnaðarfullt, að uppræta alfarið kynferðislegt og kynbundið ofbeldi og áreitni úr íslensku samfélagi.
Virðulegur forseti. Ég tók eftir því í ræðu hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar að hann vísaði sérstaklega til stöðu fatlaðra kvenna, þær eigi erfitt með að fá brot gagnvart sér viðurkennd og að þær séu líklegri til að verða fyrir kynferðislegu ofbeldi eða áreitni en ófatlaðir konur. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hann telji að hlutgerving fatlaðra kvenna og niðrandi tal í þeirra garð á opinberum vettvangi sem og annars staðar geti átt þátt í því að staða fatlaðra kvenna er eins slæm og raun ber vitni þegar kemur að þessum málaflokki.
Hæstv. forseti. Ég hygg að það sé alveg mögulegt að svo geti verið, að slíkt geri hlut fatlaðra kvenna verri. En ég vil líka vekja athygli á því að við þurfum að gæta okkar í umræðum, hvernig sem á stendur og hvar sem við erum stödd. Ég held að við þurfum að vanda okkur. En ég er alveg sannfærður um að það kunni vel að vera að það hafi áhrif. Ég held líka að það sé varnarleysið sem við sköpum þessum hópi. Ég vek athygli á því að það virðist hafa verið brotið gegn þessum konum, sérstaklega t.d. í ferðaþjónustu og annarri opinberri þjónustu þar sem návígi er milli þess sem veitir þjónustuna og þessara kvenna. Þar hljótum við að þurfa að taka verulega til hendinni til að ná árangri.
Virðulegur forseti. Það er ágætt að heyra að hv. þingmaður telur svo geta verið að hlutgerving fatlaðra kvenna og niðrandi tal í þeirra garð geti átt þátt í því að auka á þetta varnarleysi, eins og hann kom inn á í fyrra andsvari sínu. Ég hjó líka eftir því í ræðu hv. þingmanns að hann sagði, með leyfi forseta: Hver og einn einstaklingur skal taka ábyrgð á sjálfum sér. Sömuleiðis vísaði hann í þá ágætu reglu sem Eistnaflug hefur lengi haft: Ekki vera fáviti. Ég vil því spyrja hv. þingmann hversu vel hann telur flokk sinn og samflokksmenn sína virða þá reglu með tilliti til Klaustursmálsins svokallaða og þeirra niðrandi ummæla sem féllu um fatlaðar konur sérstaklega á þeim fundi og framkomuna þar á eftir, hvort hv. þingmenn Miðflokksins hafi tekið ábyrgð á sjálfum sér og ákveðið að vera ekki fávitar.
Hæstv. forseti. Ummælin sem hv. þingmaður vísar til um fatlaðar konur, sem féllu á bar hér í nágrenninu, voru ekki til þess fallin að rýra þeirra hlut, fyrst þingmaðurinn spyr sérstaklega um það. Það hefur komið fram. Ég ætla mér ekki að setjast í dómarasæti yfir öðrum um hvernig þeim hefur gengið að fóta sig, hvorki áður né eftir. Ég vek athygli á því, fyrst að þetta mál er hér til umræðu, sem er náttúrlega efni í langa umræðu sem ég ætla ekki út í hér, að tveir úr þessum hópi hurfu af þingi um þó nokkurn tíma. Þeir fengu ofanígjöf frá svokallaðri siðanefnd þingsins. Ég veit ekki hvað ég á að segja annað um það, ekki nema að ég ítreka að auðvitað eiga allir að taka ábyrgð á sjálfum sér fyrst og fremst. Søren gamli Kierkegaard sagði einhvern tímann, með leyfi forseta, að ef menn brynnu í skinninu að breyta heiminum ættu þeir að byrja á einhverju nærtæku, þ.e. sjálfum sér. En eins og ég segi, ég er ekki þess umkominn að dæma aðra fyrir eitthvað sem þeir hafa gert eða þeim er ætlað að hafa gert. Ég tel mig ekki vera þess umkominn. En þeir sem telja sig þess umkomna þeir gera það náttúrlega og gera það þá væntanlega með góðri samvisku.
Forseti. Það er kannski ágætt að rifja upp, áður en ég fer yfir nefndarálit meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, nauðsyn og tilefni þessarar lagasetningar. Ég er viss um að mörg ykkar hafa ýmsar skoðanir á því hvernig nákvæmlega þessi lög og þessar reglur ættu að vera og ég hygg að það muni koma fram í umræðunni þar sem ég sé hér marga fulltrúa hv. minni hlutans sem munu greina frá skoðun sinni hvað það varðar, sem kemur einnig fram í nefndaráliti minni hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það er einmitt vegna þess að sæti maður einn við kertaljós heima hjá sér og teiknaði upp hvernig frumvarp til laga um varnir gegn hagsmunaárekstrum ætti að líta út er ég ekkert endilega viss um að það yrði nákvæmlega svona ef hvert og eitt okkar sæti við það kertaljós. Þetta er vinna sem fer af stað eftir ábendingar frá GRECO. Þetta er vinna sem er unnin í starfshópi forsætisráðherra um eflingu trausts á stjórnmálum sem vinnur fullt af málum, þar með talið þessi mál hér, hugar að þessu og á að taka til þeirra atriða sem lýst er í frumvarpinu sjálfu hvað varðar samskipti við hagsmunaaðila, hagsmunavörslu, lobbíisma og ýmislegt fleira. Þetta þekkjum við öll, forseti, enda kom það fram þegar mælt var fyrir málinu á sínum tíma. Ég vildi einungis rifja þetta upp fyrir okkur áður en við hefjum umræðuna um nefndarálit meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég ætla ekki, forseti, að lesa það upp hér. Það er aðgengilegt öllum sem vilja kynna sér það. Það er samt rétt að taka fram að við fengum á fund nefndarinnar fjölda gesta sem gáfu umsagnir um málið. Það var almennur stuðningur meðal umsagnaraðila við það, en það voru skiptar skoðanir. Einhverjum umsagnaraðilum fannst frumvarpið ganga allt of langt, það væri of heftandi fyrir starfsemi þeirra sjálfra. Öðrum fannst það ganga of skammt. Það þyrfti að safna mun fleiri upplýsingum. Það þyrfti að hafa mun fleiri upplýsingar opinberar, jafnvel fleiri og ítarlegri en GRECO hefur tekið fram í sínum ábendingum o.s.frv., eins og gerist og gengur með nánast hvert þingmál sem við tökum fyrir hér á Alþingi. Það eru skiptar skoðanir um málið, en þó var almennur stuðningur meðal umsagnaraðila við það. Meiri hlutinn leggur til nokkrar breytingar á frumvarpinu. Meiri hlutinn telur að mikilvægt sé að hlusta á það ferli allt, sem við höfum lýst hér, eða ég - ég ætla nú ekki að tala endilega um mig í fleirtölu, ég er ekki alveg kominn þangað - sem ég hef aðeins farið yfir og virða það og horfa til þess að hér sé verið að koma á nýju kerfi. Á slíkt kerfi þarf að láta reyna og sjá hvernig það virkar og svo geta menn sniðið af því agnúa ef með þarf, sem að sjálfsögðu er ekkert endilega ljóst. Meiri hlutinn horfði líka til þess að við sem alþingismenn höfum reglur um okkur sjálf. Okkur fannst ekki við hæfi að við værum að krefjast frekari og strangari reglna hjá fólki í stjórnsýslunni en við krefjumst af okkur sjálfum. Einhverjum kann að finnast það bitamunur en ekki fjár hvaða leið verður farin í því, hvort fyrst eigi að krefjast breytinga hjá öðrum og fara svo í að breyta hjá sjálfum sér. Það er mín bjargfasta trú að ef við trúum því að eitthvað eigi að vera á ákveðinn veg þá beri okkur sem löggjafa skylda til að líta fyrst í eigin barm og breyta því sem hjá okkur er áður en við krefjumst þess að aðrir fari eftir strangari reglum en við sjálf. Forseti. Með allt þetta í huga verður að skoða þær breytingar sem meiri hlutinn leggur til að verði gerðar. Horft var í fjárhæð gjafa. Þar var m.a. rætt um hvort viðmiðið um 50.000 kr. væri rétt, hvort það ætti að vera eitthvert viðmið eða hvernig það ætti að vera, en einnig hvort það þyrfti að setja einhver skilyrði. Ef fjárhæð á hverja gjöf er 50.000, er hægt að bæta við mörgum gjöfum og þiggja þær án þess að þurfa að telja það fram? Hvernig á að mæta því ef verðmæti gjafar er rétt þar undir, eða 49.900 kr., svo dæmi sé tekið? Meiri hlutinn leggur til að horft sé yfir tímabilið, að á ársgrundvelli megi upphæð gjafa ekki fara yfir 50.000 kr. Töluvert var rætt um undanþágur frá upplýsingarétti. Í frumvarpinu er sérstaklega kveðið á um að um ákveðna starfsemi sem þar liggur undir ætti ekki undir nokkrum kringumstæðum að birta upplýsingar og með því yrðu viðkomandi starfsmenn undanþegnir upplýsingarétti. Meiri hlutinn leggur til að það eigi að vera heimild fyrir ráðherra að birta úr skránni þær upplýsingar sem safnað er saman sem varða skrifstofustjóra og sendiherra í undantekningartilvikum. Þannig mætum við að einhverju leyti þeim sjónarmiðum að þeir eigi ekki allir að vera undanþegnir upplýsingarétti. En eins og oft er, þegar verið er að mæta sjónarmiðum, var ekki farið eftir ýtrustu kröfum á hvorn veginn sem þær eru. Fram komu hugmyndir hjá nefndinni um hvort fela ætti sjálfstæðum eftirlitsaðila það hlutverk að hafa eftirlit með því að ákvæðum frumvarpsins væri fylgt. Með frumvarpinu er lagt til að forsætisráðherra og ráðuneyti hans sinni almennri ráðgjöf og eftirliti í tengslum við ákvæði frumvarpsins. Þar er lagt til að forsætisráðherra og ráðuneyti hans geti ákveðið að taka til skoðunar tilvik þar sem grunur leikur á að ákvæðum frumvarpsins sé ekki fylgt í tilvikum æðstu handhafa framkvæmdarvalds og aðstoðarmanna ráðherra að ráðherrum undanskildum, enda fer um ábyrgð þeirra á embættisverkum samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð. Eins og fram kemur í frumvarpinu geta frumkvæðismál hafist vegna ábendinga, t.d. frá almenningi til ráðuneytisins, umfjöllunar fjölmiðla o.s.frv. Ef niðurstaða athugunar forsætisráðuneytis gefur til kynna að brot hafi átt sér stað er gert ráð fyrir að forsætisráðuneytið tilkynni niðurstöðuna til hlutaðeigandi ráðuneytis sem hefur þá vald til að grípa til starfsmannaréttarlegra viðurlaga á borð við áminningu eða uppsögn. Í tilviki æðstu handhafa framkvæmdarvalds og aðstoðarmanna ráðherra sem starfa í forsætisráðuneytinu er það forsætisráðherra að meta hvort efni séu til slíkra aðgerða. Telja verður æskilegt að fela forsætisráðuneytinu umrætt eftirlit enda fellur það sem fyrr segir vel að þeim málefnasviðum sem undir það heyra og öðrum áþekkum verkefnum en einnig verður að telja þetta fyrirkomulag samræmast því samhæfingarhlutverki sem forsætisráðherra og ráðuneyti hans fer með í Stjórnarráðinu almennt. Með því að fela sérstakri nefnd slíkt eftirlit væri upp að vissu marki komið til móts við kröfur um óhæði og sjálfstæði þeirra sem falið er að hafa eftirlit með ákvæðum frumvarpsins. Þannig kunna ákveðin réttaröryggissjónarmið að mæla með því að komið sé á fót sérstakri sjálfstæðri nefnd en krafa um að stjórnsýslunefnd sé sjálfstæð og óháð er gjarnan tengd því markmiði að stuðla að málsmeðferð og niðurstaða byggist fremur á málefnalegum sjónarmiðum og jafnframt koma í veg fyrir að grunur vakni um að ómálefnaleg sjónarmið, t.d. af flokkspólitískum toga, hafi ráðið för. Engu síður skal tekið fram að miðað við núgildandi lagaumhverfi yrði hlutverk slíkrar nefndar ekki annað en ráðgefandi. Það kæmi eftir sem áður ávallt í hlut þess ráðherra sem fer lögum samkvæmt með húsbóndavald í skilningi opinbers starfsmannaréttar að bregðast við, eftir atvikum með því að beita viðkomandi starfsmann starfsmannaréttarlegum viðurlögum, ef í ljós kemur að brot hafi átt sér stað. Meiri hlutinn telur því ekki tilefni til þess að leggja til að komið verði á fót sérstakri eftirlitsnefnd með ákvæðum frumvarpsins en áréttar að framkvæmd þess er eins og önnur starfsemi stjórnsýslunnar háð eftirliti ýmissa sjálfstæðra aðila á borð við umboðsmann Alþingis og ríkisendurskoðanda. Verði starfsmaður forsætisráðuneytisins, sem sinnir eftirliti samkvæmt lögunum, var við brot sem ráðherra lætur undir höfuð leggjast að bregðast við, getur hann leitað til umboðsmanns Alþingis, samanber 18. gr. laga um umboðsmann Alþingis og lög um vernd uppljóstrara. Þá var þeim sjónarmiðum komið á framfæri við nefndina að skrá um hagsmunaverði væri að einhverju leyti flókin. Einhverjum fannst hún íþyngjandi og sumir sáu á henni slíka meinbugi að fráleitt væri að koma henni á. Frumvarpið skilgreinir hagsmunaverði sem einstaklinga sem tala máli einkaaðila gagnvart stjórnvöldum og leitast við að hafa áhrif á störf þeirra í atvinnuskyni. Fyrir nefndinni upplýsti ráðuneytið að tilkynningarskyldan gilti gagnvart þeim sem koma til starfa fyrir hagsmunaaðila og starf þeirra væri gagngert að hafa áhrif á stjórnvöld. Einkum væri um að ræða svonefnda almannatengla, upplýsingafulltrúa einkaaðila og lögmenn, og þá starfsmenn og fulltrúa sem hafa slíka og sambærilega starfsemi með höndum. Meiri hlutinn telur það ekki mega vera vafa undirorpið hverjir falla undir tilkynningarskylduna. Í 8. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um að ráðherra sé heimilt með reglugerð að setja nánari ákvæði um framkvæmd laganna, þar á meðal um viðmið um það hvenær hagsmunavörðum er skylt að tilkynna um sig og hlutverk sitt. Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins að útfæra tilkynningarskylduna nánar í reglugerð með markmið frumvarpsins að leiðarljósi, þ.e. að tryggja að það liggi fyrir að í samskiptum hagsmunavarða annars vegar og stjórnvalda hins vegar, liggi fyrir að þeir fyrrnefndu séu að gæta ákveðinna einkahagsmuna, fyrir hönd annarra. Þá verði einnig gætt að því að tilkynningarskyldan - þetta er ekki tilfinningaskylda, það væri kannski að einhverju leyti ráð að koma henni á líka - verði ekki of íþyngjandi gagnvart hagsmunavörðum. Eins og ég kom inn á áðan kom það sjónarmið ríkt fram, bæði í einhverjum umsögnum og fyrir fundum nefndarinnar, að þetta mætti ekki vera of íþyngjandi. Forseti. Í 7. gr. frumvarpsins er lagt til að skrá um hagsmunaverði skuli birt almenningi á vef Stjórnarráðsins. Í umsögn Persónuverndar kom fram að öll vinnsla persónuupplýsinga þurfti að samrýmast meginreglum laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Skýrt tilgreindur og málefnalegur tilgangur þarf að vera með vinnslu persónuupplýsinga, auk þess sem ekki skal unnið með persónuupplýsingar umfram það sem nauðsynlegt er miðað við tilgang vinnslunnar. Skráning persónuupplýsinga og opinber birting þeirra felur í sér tvær aðskildar vinnsluaðgerðir. Ganga þarf úr skugga um að hvor vinnslan fyrir sig samrýmist ákvæðum laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Þó að skráning upplýsinga um kennitölu og starfsstöð hagsmunavarða geti farið fram í málefnalegum tilgangi er það mat Persónuverndar að það kunni að vera vafa undirorpið að birta opinberlega slíkar upplýsingar. Birting þeirra kunni að vera umfram það sem nauðsynlegt er til þess að tilgangi birtingarinnar sé náð. Meiri hlutinn hlustaði á þessi sjónarmið Persónuverndar og leggur til breytingar þess efnis. Einnig var brugðist við til að taka af öll tvímæli um hvenær upplýsingar, sem gert er ráð fyrir að verði birtar á vef Stjórnarráðsins, skuli teknar úr opinberri birtingu, þ.e. að tilkynna skuli um þegar einstaklingur sinnir ekki lengur hagsmunagæslu og þá hverfi þær upplýsingar. Með frumvarpinu er sem fyrr segir lagt til að settar verði skýrari reglur um skráningu hagsmuna og hagsmunaárekstra æðstu handhafa framkvæmdarvalds sem starfa innan Stjórnarráðsins. Í frumvarpinu er hugtakið „æðstu handhafar framkvæmdarvalds“ skilgreint og með því er átt við ráðherra, ráðuneytisstjóra, skrifstofustjóra og sendiherra í Stjórnarráði Íslands. Þessi hugtakanotkun var rædd í nefndinni. Samkvæmt íslenskri stjórnskipan eru ráðherrar æðstu handhafar framkvæmdarvaldsins, hver á sínu sviði, og bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum eftir því sem nánar er mælt fyrir um í lögum, samanber nokkrar málsgreinar í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Að mati nefndarinnar samræmist það ekki þeirri merkingu sem íslensk stjórnskipan leggur í hugtakið að fella undir það ráðuneytisstjóra, skrifstofustjóra og sendiherra sem starfa undir yfirstjórn ráðherra. Stöðu þeirra verður einfaldlega ekki jafnað við stöðu ráðherra. Þess vegna leggur meiri hlutinn til að frekar verði notað hugtakið „æðstu stjórnendur“ frekar en æðstu handhafar framkvæmdarvalds. Það virðist kannski vera einhver snyrting, herra forseti, en í raun má segja að í frumvarpinu séu æðstu handhafar framkvæmdarvalds endurskilgreindir þannig að meiri hlutinn leggur til þá breytingu að hér sé talað um æðstu stjórnendur. Undir nefndarálitið rita sá sem hér stendur, Kolbeinn Óttarsson Proppé framsögumaður og hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Þórunn Egilsdóttir og Óli Björn Kárason, með fyrirvara. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem finna má í nefndaráliti meiri hlutans.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Mig langar að ræða aðeins við hv. þingmann um málsmeðferð þessa máls í nefndinni. Við höfum fengið málið tíu sinnum á dagskrá nefndarinnar og tekið á móti mörgum gestum, eins og hv. þingmaður kom vel inn á, og lukum þessari umfjöllun með bókun á báða bóga. Í bókun hv. framsögumanns segir, með leyfi forseta: „Samstaða náðist ekki um öll atriði, enda gengur samstarf ekki út á að einn aðili fái öllu sínu framgengt. Að kalla það einbeittan vilja til ágreinings er annaðhvort sprottið af þeirri hugsun að eðlilegt sé að fá öllu sínu framgengt eða mjög skapandi notkun tungumálsins. Þá er rétt að geta þess að enginn fulltrúi minni hlutans, hvorki formaður nefndarinnar né aðrir sem undir bókunina tóku, hafði samband við framsögumann málsins um að gera breytingar á drögum að nefndaráliti eftir að þau voru kynnt eða raunar nokkru sinni í meðferð málsins.“ Nú er þetta ekki upplifun mín af þessum atburðum, herra forseti, að við höfum aldrei lagt til breytingar á þessu frumvarpi. [[Forseti hringir.]]Er það skapandi notkun hv. þingmanns á tungumálinu að hann hafi ekki fengið tölvupóst? Eða dugar ekki til að nefna á nefndarfundum þær breytingar sem minni hlutinn vill gera?
Forseti. Það er ánægjulegt að við getum verið að ræða bókanir okkar á milli á nefndarfundi hér í umræðu um þetta mikilvæga mál, en allt í góðu. Það er ekki meira skapandi notkun á tungumálum en svo, forseti, að ég lít á það að hafa samband sem annað en að taka til máls á nefndarfundi. Ef hv. þingmaður leggur annan skilning í orðin „að hafa samband“, þá erum við einfaldlega ósammála þar um.
Virðulegur forseti. Það er ágætt að fá þetta á hreint. Mér finnst einmitt mikilvægt að taka þetta upp vegna þess að mér fannst einhvern veginn óeðlilegt að það væri verið að gera okkur það upp að tveir fundir sem hefðu farið í það að ræða um áherslur minni hlutans í nefndinni væru afskrifaðir með þeim hætti að við hefðum ekki sent hv. þingmönnum tölvupóst. Ég gerði það ekki vegna þess að ég taldi að hv. þingmaður væri ekki móttækilegur fyrir neinum breytingum á þessu frumvarpi eftir óskum minni hlutans þegar nefndarálit meiri hlutans hafði verið kynnt. Það er eins og ég man málsmeðferðina. Mér finnst það skipta máli, virðulegur forseti, hvernig staðið var að málsmeðferð í málinu, það er einmitt mikilvægt vegna þess að það setur reglur um æðstu handhafa ríkisvaldsins og þá skiptir máli að ná breiðri sátt um það og þá skipta vinnubrögðin í kringum það máli. Þess vegna fannst mér óþægilegt að sjá því haldið fram að við hefðum ekkert haft fram að færa í málinu, eins og mér fannst hægt að lesa úr bókun hv. þingmanns. Er það rangur skilningur hjá þeirri sem hér stendur að þegar hv. þingmaður hafði kynnt nefndarálit sitt stóð minni hlutanum ekki til boða að gera nokkrar einustu breytingar?
Forseti. Ég verð að halda áfram að dást að skapandi notkun tungumálsins. Nú vill svo til að ég er ekki með þessa bókun hér við hönd, hélt sannast sagna að við værum að ræða um það sem skiptir máli, sem væri efni þessa frumvarps. En hv. þingmaður leiðréttir mig ef það kemur ekki fram í minni bókun að tekið hafi verið tillit til fjölda athugasemda minni hlutans. Samt stendur hv. þingmaður hér upp og ber það upp á mig að ég hafi í minni bókun talað um að minni hlutinn hafi ekki haft neitt til málanna að leggja. Um þetta mál vannst, eins og með ótal þingmál á hverjum einasta þingvetri - ég hef tekið þátt í að vinna að þeim sem framsögumaður og einnig sem fulltrúi í minni hluta, að hlustað er á sjónarmið. Þau eru sum tekin inn, sum ekki. Síðan eru lögð fram frumdrög að áliti og annaðhvort næst meiri hluti um þau eða ekki, stundum er þeim breytt, stundum ekki. Það eina sem sker sig úr við þessa afgreiðslu [[Forseti hringir.]]sem ég þekki til er að minni hlutinn skuli vera svo móðgaður að hann þurfi að bóka sérstaklega um það. Það hef ég aldrei séð áður.
Herra forseti. Það skiptir máli hvaða athugasemda er tekið tillit til, ekki vegna þess að það uppfylli einhverja hégómagirni hjá fulltrúum minni hlutans sem fengu ekki sínu framgengt, heldur vegna þess að okkur þykir þetta mál skipta máli. Þess vegna langar mig að nefna atriði sem ég nefndi ekki í tölvupósti til framsögumanns meiri hluta heldur, að ég taldi, með formlegum hætti á fundi nefndarinnar 27. apríl, 4. maí og 20. maí þegar drög að nefndaráliti lágu fyrir. Það snertir 5. gr. frumvarpsins varðandi starfsval að loknu opinberu starfi. Þar skiptir gríðarlega miklu máli að bæta við hópi starfsmanna sem eru í öllum öðrum greinum frumvarpsins, en þar eru þeir undanskildir kælingartíma til að mega sinna hagsmunavörslu. Það eru aðstoðarmenn ráðherra. Þetta er stærsti hópurinn sem þetta frumvarp fjallar um. Þetta er sá hópur sem hefur alla jafna skemmsta viðdvöl í Stjórnarráðinu og þetta er hópur sem að einum áttunda hluta fer beint í það, þeirra fyrsta starf eftir aðstoðarmannsstarfið, að starfa við hagsmunagæslu. Hvers vegna komst þetta ekki inn? Þetta snýst ekki um að sitja einn við kertaljós og semja frumvarp. Þetta snýst um grundvallaratriði í frumvarpinu.
Forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að ekki fóru allar athugasemdir minni hlutans inn. Er það nýtt fyrir hv. þingmanni við vinnslu mála? Ég skal, forseti, nefna hvað fór inn af athugasemdum minni hlutans úr glósum mínum, því að þrátt fyrir að svo megi virðast að ég hafi ekki tekið eftir á nefndarfundum þá var það einmitt þannig, án þess að ég rjúfi trúnað og tiltaki nákvæmlega hver hv. þingmanna minni hlutans stakk upp á hverju, það er reyndar skrifað líka. Það var talað um að hér þyrftu aðstoðarmenn að vera inni. Það var talað um að hagsmunaskráning þingmanna ætti líka að ná til maka. Það náðist ekki inn. Um það voru menn einfaldlega ósammála. Talað var um óháðan aðila. Ég fór yfir það. Nei, það náðist ekki inn. Talað var um að það væri of fortakslaust bann á birtingu upplýsinga. Það náði inn. Það var talað um aðstoðarmenn hér aftur, hef ég eftir þremur fulltrúum hv. minni hluta. Það var talað um að það ætti ekki að undanskilja sendiherra. Það náði inn. Talað var um að safna ætti upplýsingum um t.d. húsnæðislán. Það náði ekki inn. Eins og sést, forseti, náði ýmislegt af athugasemdum minni hlutans inn. Annað ekki. Hvað er óeðlilegt við það?
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum yfirferðina um smælkið sem náði inn frá minni hlutanum í álit meiri hlutans. En það sem ég var að spyrja um var eitt af stóru atriðunum, að aðstoðarmenn séu undanþegnir kælingartíma 5. gr. frumvarpsins. Hv. framsögumaður meiri hlutans veit alveg jafn vel og ég hvað þetta skiptir miklu máli. Hann veit að aðstoðarmenn, eftir að þeir hafa lokið störfum í Stjórnarráðinu, búa að gríðarlegri verkfærakistu. Þeir eru orðnir mjög hæfir í sínu starfi með mikið tengslanet, sem er alveg eðlilegt að þeir nýti sér, en þess þá heldur er eðlilegt að um það gildi einhverjar reglur, eins og er verið að setja með 5. gr. frumvarpsins. Þetta veit ég að þingmaðurinn þekkir jafn vel og ég vegna þess að ég hef verið aðstoðarmaður, svo allt komi fram, og þingmaðurinn hefur unnið við hagsmunagæslu við hlið þeirra sem voru aðstoðarmenn með mér á þeim tíma, mætum mönnum sem sinntu sínu starfi bæði sem aðstoðarmenn og sem hagsmunaverðir með sóma. Er ekki eðlilegt að sá hópur falli hér undir?
Forseti. Þetta þótti mér athyglisvert, raunar mjög upplýsandi, að hv. þingmaður skuli kalla þau atriði sem ég tiltók smælki. Það að ekki sé fortakslaus undanþága frá upplýsingabanni er smælki í huga hv. þingmanns. Það að ekki sé hægt að raða saman gjöfum þannig að það nái vel yfir umrætt hámark er smælki í huga hv. þingmanns. Það að safna skuli frekari upplýsingum en frumvarpið gerði ráð fyrir, smælki. Ég þykist vita, forseti, að hv. þingmanni finnist þetta ekki vera smælki í raun. Það virðist svo vera að minni hluti hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sé það sár yfir því að ekki hafi allar athugasemdir hans farið inn í frumvarpið, að ekki bara þurfti sérstaka bókun þar um heldur er allt sem náðist í gegn kallað smælki. Það þykja mér ekki vönduð vinnubrögð. Það segir sig augljóslega sjálft að um það sem ekki fór inn af athugasemdum minni hlutans [[Forseti hringir.]]náðist ekki samstaða, meiri hlutinn var ekki sammála minni hlutanum með það.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að mæla fyrir þessu nefndaráliti og fara með okkur í gegnum það. Það eru nokkrar spurningar sem vakna og ég hugsa að ég hafi ekki tíma til að spyrja þeirra allra. En mig langar að spyrja hv. þingmann: Í 3. gr. er talað um aukastörf og taldar upp nokkrar atvinnugreinar sem virðast einhvern veginn njóta meiri velvildar, hjá þeim sem skrifa frumvarpið eða ætla að samþykkja það, en aðrar atvinnugreinar. Hvers vegna eru þessar atvinnugreinar taldar upp, mannúðarstörf, kennslu- og fræðistörf, vísindarannsóknir? Hvers vegna ekki trésmiðir eða lögfræðingar eða eitthvað slíkt? Ég sé ekki alveg greinarmun vegna þess að allir þessir aðilar geta auðveldlega verið með hagsmunaverði á sínum snærum, svo að við nefnum það nú bara. Hvers vegna eru þessi störf sérstaklega talin upp? Síðan langar mig líka að spyrja þingmanninn út í 5. gr.: Ef einhver sem hverfur úr starfi er með þriggja mánaða uppsagnarfrest hjá ríkinu, hefur unnið það stutt, á hann þá samt sem áður rétt á því að fara á þessa sex mánaða greiðslur, ef til þess kemur?
Forseti. Ég ætla mér ekki að kafa djúpt ofan í hug þeirra sem sömdu frumvarpið til að svara spurningu hv. þingmanns. Þetta var rætt í nefndinni, hvers vegna akkúrat þessi störf eru tiltekin í 3. gr. Það er ekki tæmandi ástæða sem ég get gefið hv. þingmanni fyrir því. Þó verð ég að minnast á það sem kemur á eftir því sem hv. þingmaður taldi upp, með leyfi forseta: „… eða annarra og tilfallandi starfa svo fremi sem það mun ekki hafa áhrif á störf viðkomandi fyrir Stjórnarráð Íslands og greiðslur fyrir aukastörfin teljast innan hóflegra marka. Beiðni um undanþágu skal afgreidd innan 30 daga frá því að hún berst.“ Hér er því ekki um tæmandi lista að ræða, forseti, heldur eru þetta dæmi um störf. Tími minn er búinn. Ég verð að fá að koma inn á síðari spurninguna í næsta andsvari.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir svarið. Það sem truflar mig í þessu er að mér finnst eins og þarna sé verið að gera einhverjum sérstökum störfum hærra undir höfði en öðrum. Mér finnst það óþarfi. Mér finnst óþarfi að vera með þessa upptalningu. Ég verð bara að segja það, af ákveðinni reynslu, að það er ekkert síður fólk í þessum störfum sem er að þrýsta á æðstu stjórnendur ríkisins að gera einhverja hluti, alls ekki. Það kemur úr öllum geirum svo að við höldum því til haga. Mig langaði að ítreka spurninguna sem ég var með áðan varðandi þá sem eiga kannski bara rétt á þriggja mánaða launum út af uppsögn eð einhverju slíku sem undir þetta falla, hvort þeir fái þá þessa sex mánuði. Síðan held ég að það sé líka freistandi að spyrja hvort menn hafi fjallað um hagsmunasamtök og starfsmenn þeirra því að þetta er ekki nógu skýrt að mínu viti. Það kemur reyndar fram í greinargerð að þetta gildi faktískt ekki um hagsmunasamtök nema starfsmenn þeirra. Ég held að þetta gæti valdið ákveðnum ruglingi, þegar stór hagsmunasamtök eða lítil eru að tala við ráðamenn, hvort það er einstaklingurinn eða hagsmunasamtökin sem í hlut eiga.
Frú forseti. Hvað varðar síðari spurninguna þá er horft til þess, og þetta var líka rætt innan nefndarinnar, að þegar formaður hagsmunasamtaka, stjórnarmeðlimur í hagsmunasamtökum, kemur og hittir ráðherra þá er það bara einfaldlega birt í dagbók og þá á það ekkert að fara á milli mála. Hér er verið að horfa til þeirra, með leyfi forseta, sem kallaðir eru lobbíistar á erlendri grundu. Hvað varðar fyrri spurningu hv. þingmanns er það ljóst að hér er talað um sex mánuði, þ.e. þeim er óheimilt að gerast hagsmunaverðir í sex mánuði eftir að störfum þeirra fyrir Stjórnarráð Íslands lýkur. Ef ég skil hv. þingmann er hann að spyrja út í það. Það er bara skýrt hvað það þýðir og á ekkert að breyta því hvað gerist fram að því, þ.e. bara í sex mánuði eftir að störfum þeirra lýkur. Hverjir það eru kemur svo fram í 1. gr. og eins í 4. gr., en við skulum muna að ef breytingartillaga meiri hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar verður samþykkt er ekki talað um æðstu handhafa heldur alltaf æðstu stjórnendur.
Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. framsögumann um hvort rædd hafi verið við meðferð málsins í nefndinni sú reynsla sem komin er á ýmsar reglur og lög sem sett hafa verið, sem eru í rauninni sambærilegar þessum. Ég nefni t.d. löggjöf sem sett var árið 2011 um ný lög um Stjórnarráð Íslands þar sem kveðið er á um ýmislegt sem átti að vera til þess fallið að auka gagnsæi og traust almennings á þeirri vinnu sem fram fer í Stjórnarráðinu. Ég nefni líka valfrjálsrar reglur sem settar voru 2018, í tíð þessarar ríkisstjórnar, um skráningu hagsmuna aðstoðarmanna og ráðuneytisstjóra, sem virðist vera mestur áhugi á að ræða. Mér finnst vanta umfjöllun í frumvarpinu og í nefndarálitinu sem hér liggur fyrir, um reynsluna í þessum efnum og hver hin brýna nauðsyn sé til þess frumvarps sem hér liggur fyrir.
Forseti. Já, það var vissulega rætt aðeins um í það minnsta eitthvað af því sem hv. þingmaður tiltók hér og þá staðreynd að aðstoðarmenn hafa nýtt sér að geta birt hagsmuni sína opinberlega nú þegar þó að það sé ekki orðið að lögum, þó að það sé valkvætt og þó að það sé ekki að finna í þingskjölum. Tilefni og nauðsyn lagasetningar. Ég fór í hana í upphafi máls míns hér áðan. Þetta eru vissulega athugasemdir sem komið hafa upp um að við séum ekki með nægilega skráningu hvað þetta varðar. Eitt af því sem líka var rætt varðandi reynslu er reynsla annarra landa af akkúrat svona: Hvernig er þetta í Bandaríkjunum? svo dæmi sé tekið, þar sem eru býsna strangar reglur um hvernig á að skrá hagsmunaverði sem nálgast kjörna fulltrúa. Hvernig er þetta í Evrópusambandinu? svo annað dæmi sé tekið. Þetta var ekki ítarleg umræða með gögnum og dæmum eða neinu slíku heldur var þetta rætt, m.a. við aðila samtaka sem hafa þurft að skrá sig t.d. gagnvart Evrópusambandinu, sem hagsmunaverði þar. Ég sé að mér hefur áskotnast hér aukamínúta þannig að … [[Hún er búin.]] [[Hlátur í þingsal.]] - Guð tekur strax það sem hann gefur.
Virðulegur forseti. Mikið er ég ánægð með að hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé hafi frumkvæði að því að vísa til Bandaríkjanna í þessu efni svo ég þurfi ekki að gera það. Það er einmitt það sem mér dettur helst í hug þegar ég les texta um hagsmunaverði, mér finnst þetta vera ansi bandarískt. En það virðist vera lenska meðal vinstri manna í Evrópu að sækja ýmsar reglur til Bandaríkjanna þessa dagana. Ég hef margt við þetta ákvæði um hagsmunaverði að athuga en kem kannski að því seinna. En úr því að aðstoðarmennirnir eru mjög svo til umræðu langaði mig að velta því hér aðeins upp að frumvarpið gerir ráð fyrir að ekki séu birtar upplýsingar um aðstoðarmenn, skrifstofustjóra, sendiherra og fleiri, og er vísað til stjórnarskrárinnar og sjónarmiða þar að lútandi. En í nefndaráliti meiri hlutans er horfið frá þessu er varðar aðstoðarmennina sérstaklega. Mér finnst vanta frekari stjórnskipulega umfjöllun um af hverju menn telja sig til þess bæra að hafa sérstakar reglur um aðstoðarmenn þegar frumvarpshöfundar hafa metið það þannig að sérstök ákvæði stjórnarskrárinnar leiði til annarra.
Forseti. Það gerist iðulega að nefndir hæstv. Alþingis hafi vit fyrir framkvæmdarvaldinu og þeim frumvörpum sem það leggur fram. Augljóslega erum við ekki sammála því sem fram kom hjá frumvarpshöfundum er varðar aðstoðarmenn. Við töldum að rétt væri að taka þá sérstaklega fyrir hvað þetta varðar. Ég nefndi Bandaríkin hér áðan, hv. þingmanni til mikillar skemmtunar. Ég var fráleitt með tæmandi lista yfir þau lönd eða svæði sem eru með álíka reglur og lög í einhverju formi um skráningu hagsmunavarða því að mjög víða úti í heimi þykir þetta eðlilegasti hlutur í heimi. Hagsmunavarsla þykir eðlilegasti hlutur í heimi en hluti af því að gera hana það er að hafa allt skráð og uppi á borðinu. Þá skrá samtök, fyrirtæki, fólk, einstaklingar sig einfaldlega sem hagsmunaverði og ganga að því með opin augun og allir aðrir að nú séu þeir að hafa samband til að reyna að hafa áhrif með hagsmuni í huga.
Herra forseti. Ég geri grein fyrir áliti minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í þessu máli, ekki þó með þeim hætti að ég lesi það allt í gegn, það er nokkuð langt. Ég hvet fólk bara til kynna sér efni þess skriflega. En ég mun tæpa á því helsta. Það er kannski ágætt að byrja á því að setja þetta mál í samhengi við þá þróun sem hefur verið í gangi á síðustu árum, ekki bara hér innan lands heldur alþjóðlega, vegna þess að hagsmunaárekstrar og varnir gegn neikvæðum áhrifum þeirra á opinbera ákvörðunartöku, eða bara baráttan gegn spillingu hjá hinu opinbera er barátta sem á sér stað á mörgum stöðum. Hvað varðar stjórnmál og stjórnsýslu skiptir þetta miklu máli til að viðhalda tiltrú almennings á þeim stofnunum sem um ræðir. Til þess að við sem kjörnir fulltrúar, eða embættismennirnir sem starfa í umboði sinna ráðherra, sýnum því lýðræðislega umboði virðingu þurfum við að geta staðið skil á meiri og nærgöngulli upplýsingum í dag en tíðkaðist kannski fyrir ekki svo löngu síðan. Mér hefur þótt gagnlegt að líta á þetta frumvarp sem tvö mál, skyld mál en á vissan hátt ótengd. Annað málið snýst um samskipti við hagsmunaaðila og sérstaklega þessa tiltölulega nýju stétt hagsmunavarða, fólk sem starfar aðallega við að tala máli hinna ólíku hagsmuna gagnvart stjórnsýslunni. Hvað varðar þann þáttinn er með frumvarpinu leitast við að setja skýran ramma um hvernig eigi að skrá slíka einstaklinga og hvernig eigi að skrá það þegar þeir koma fram gagnvart stjórnvöldum til að berjast fyrir hagsmunum hvers tíma. Um þennan þátt frumvarpsins myndi ég segja að ríkti nokkur einhugur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þessi breyting er gríðarlega mikilvæg til að það sé alltaf ljóst hverjir hafa reynt að hafa áhrif á stefnumótun. Við umfjöllun nefndarinnar komu í raun aðeins fram ábendingar um minni háttar lagfæringar, helst kannski tæknilegar, sem meiri hluti nefndarinnar verður við í breytingartillögum sínum. Hins vegar er annar þáttur þessa frumvarps sem meiri hluta og minni hluta greinir meira á um. Það er sá hluti sem snýr að persónunni sem situr í sæti í efsta lagi stjórnsýslunnar, persónu ráðherrans, persónu ráðuneytisstjórans, persónu aðstoðarmanns ráðherra og sendiherra, einstaklingar sem geta haft persónulega hagsmuni í gegnum eignir sínar eða skuldir af því hvernig lyktir mála verða. Þess vegna skiptir máli að gagnsæi ríki um þá hagsmuni eins og hægt er. Með frumvarpinu er stefnt að því að þróa kerfi um skráningu slíkra hagsmuna þar sem auk þess að skrá skuldir og eignir verði skráðar gjafir og önnur fríðindi sem fólki býðst stöðu sinnar vegna. Síðan eru settar reglur um fólkið, einstaklingana í æðsta lagi stjórnsýslunnar, varðandi starfsval að loknum störfum í þágu hins opinbera. Þetta er það sem er stundum kallað kælingartími eða snúningshurðarákvæði. Í þessu tilviki er það það að í sex mánuði, eftir að fólkið í efsta laginu lætur af störfum fyrir Stjórnarráðið, sé því óheimilt að gerast hagsmunaverðir nema það fái samþykkta sérstaka undanþágu. Um það hefur verið fjallað hér fyrr í dag að ekki hafi náðst samstaða um breytingartillögur. Þar myndi ég vilja nefna tvær sem þær stærstu og aðrar leiða af þeim. Í fyrsta lagi teljum við í minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að mikilvægt sé að framkvæmd eftirlitsins og ráðgjöf með þeim reglum sem settar verða verði í höndum sjálfstæðrar eftirlitsnefndar. Í frumvarpinu er lagt til að forsætisráðherra sinni þessu en við bendum á það í nefndarálitinu að það geti sett mál í ákveðna klemmu, t.d. telur forsætisráðherra ekki endilega það sitt hlutverk að segja öðrum ráðherrum í ríkisstjórn fyrir verkum sökum þeirra stjórnsýslulegu hindrana sem eru á milli ráðuneyta, auk þess sem forsætisráðherra getur tæpast haft eftirlit með sjálfum sér eða sínum nánustu samstarfsmönnum. Í þessum málum snýst þetta líka svo mikið um það að við búum ekki bara til kerfi sem virkar heldur að við búum til kerfi sem sýnir að það virki. Sjálfstæð eftirlitsnefnd er einfaldlega trúverðugri aðili til að hafa eftirlit með hagsmunaárekstrum. Við í minni hlutanum leggjum til að þrír fulltrúar taki sæti í eftirlitsnefnd um hagsmunaárekstra, að forsætisráðherra skipi formann hennar án tilnefningar og sjái nefndinni fyrir nauðsynlegri starfsaðstöðu, en að auki verði nefndin skipuð einum fulltrúa tilnefndum af Ríkisendurskoðun, sem nú þegar sinnir áþekku hlutverki gagnvart stjórnmálasamtökum og fjárreiðum þeirra. Þriðji fulltrúinn verði tilnefndur af Siðfræðistofnun Háskóla Íslands. Það sem skiptir máli við þetta er líka að við búum til kerfi sem getur þróast miklu betur en ef það væri innan ráðuneytis. Við leggjum þess vegna til bráðabirgðaákvæði um endurskoðun laganna að þremur árum liðnum þar sem verði sérstaklega horft til þess hvort megi taka þessa eftirlitsnefnd um hagsmunaárekstra og víkka hlutverk hennar út þannig að hún nái yfir alþingismenn. Þannig verði hægt að samræma þær reglur og það eftirlit sem gildir um alla þjóðkjörna fulltrúa. Þetta skiptir miklu máli af því að við þekkjum það af eigin raun að eftirfylgni með hagsmunaskráningu þingmanna getur verið lítil. Þeir komast upp með að leyfa skráningunni að úreldast ansi mikið. Það má benda á ýmislegt annað sem er ekki nógu skýrt eftirlit með. Í ákvörðun ríkisstjórnarinnar í mars 2018 var t.d. kveðið á um að ráðherrar myndu fara að birta hluta dagskrár sinnar opinberlega, það er mjög jákvætt skref í þágu gagnsæis. Ég gerði mér það að leik að fara á vef Stjórnarráðsins í morgun og sjá hver nýjasta uppfærslan á opinni dagskrá hvers ráðherra væri. Nýjasta dagskráin var frá umhverfis- og auðlindaráðherra fyrir tímabil sem endaði 15. maí, eða fyrir 18 dögum, sem telst alveg á ágætt. En svo fer yfirlitið að dræmast dálítið þar til við komum að óskilvísasta ráðherranum sem síðast lagði fram dagskrá tímabils sem endaði 20. desember sl. Síðan eru liðnir 165 dagar. Enda er þetta valkvætt. Það er ekkert eftirlit með þessu, og ef eftirlit er til staðar þá væri það kannski hjá forsætisráðuneytinu sem þarf greinilega að sparka aðeins í rassinn á hæstv. ráðherrum. Samhliða því að færa eftirlitið til sjálfstæðs aðila leggjum við í minni hlutanum til aukna söfnun upplýsinga, að meira verði skráð en það verði síðan sveigjanlegra hvað sé birt. Það er svo núna í frumvarpinu að æðstu handhöfum, þeim sem lögin fjalla um, verði skylt að tilkynna um eignir, skuldir, sjálfskuldarábyrgðir og aðrar ábyrgðir o.s.frv. Þrátt fyrir þau ákvæði sé þeim ekki skylt að tilkynna um skuldir og ábyrgðir vegna íbúðarhúsnæðis til eigin nota eða vegna bifreiða til eigin nota eða vegna námslána eða skuldir og ábyrgðir við banka ef fjárhæð er undir 5 milljónum eða gjafir eða fríðindi ef verðmætið er undir 50.000 kr., sem meiri hlutinn leggur til að verði 50.000 kr. á ári svo ekki sé hægt að gefa ítrekað 49.000 kr. gjafir til að komast fram hjá þessu. Rökin sem eru gefin fyrir því að undanskilja ákveðnar skuldir og ábyrgðir skráningarskyldunni eru friðhelgissjónarmið. Við í minni hlutanum tökum undir þau sjónarmið að því leytinu til að við leggjum til að slíkar upplýsingar verði undanþegnar nema þegar eftirlitsnefndin telji að almannahagsmunir krefjist þess að þær skuli eigi leynt fara. Þá leggjum við til að ekki sé fest í lagatexta hverjar viðmiðunarupphæðir eigi að vera vegna þess að gjöf upp á 50.000 kr. í dag er ekki það sama og gjöf upp á 50.000 kr. eftir nokkur ár. Því sé eðlilegt að um þau viðmiðunarmörk sé einfaldlega fjallað í starfsreglum nefndarinnar. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið varðandi möguleikana á ítrekuðum gjöfum undir viðmiðunarmörkum, en ef við setjum okkur í spor einhvers með einbeittan brotavilja, einhvers sem bara dauðlangar að svindla á kerfinu, þá þarf að taka öll ákvæði þessarar greinar undir það sama. Tökum bara íbúðarhúsnæði sem dæmi. Segjum að fjármálastofnun bjóðist til að lána einhverjum aðila, sem fellur undir þessi lög, lán vegna íbúðarhúsnæðis til eigin nota á kjörum sem eru stjarnfræðilega ólík því sem almenningi bjóðast. Á yfirborðinu er þetta einfaldlega íbúðarhúsnæði til eigin nota sem frumvarpshöfundar og meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar telja að eigi að vernda vegna friðhelgi einkalífsins. En þetta getur verið alveg gríðarlegur fjárhagslegur ávinningur fyrir þann sem í hlut á og gæti skapað mikla hagsmunaárekstra hjá viðkomandi. Þess vegna skiptir máli að breyta þessu úr því að vera fast lagaákvæði um að þessar upplýsingar eigi ekki að skrá og færa, eins og við leggjum til í minni hlutanum, yfir í það að allt sé skráð og síðan leggi sjálfstæð eftirlitsnefnd mat á það hvort eitthvað gruggugt kunni að vera á seyði. Varðandi þá hópa sem eru undanþegnir skráningu er rétt að taka undir þau sjónarmið sem koma fram hjá meiri hlutanum varðandi það gera aðstoðarmönnum ráðherra skylt að skrá sínar upplýsingar líkt og ráðuneytisstjórar og ráðherrar samkvæmt 7. gr. frumvarpsins. Mig langar að lesa rökstuðning meiri hlutans fyrir þeirri ákvörðun, með leyfi forseta: „Með hliðsjón af þessu pólitíska hlutverki aðstoðarmanna og návígi þeirra við vald ráðherra telur meiri hlutinn hagsmuni almennings af því að geta fengið vitneskju um hagsmunatengsl þeirra vega þyngra en réttur þeirra til friðhelgi einkalífs.“ Ég tek heils hugar undir þetta, svo heils hugar að ég myndi vilja láta þetta gilda líka um starfsval aðstoðarmanna að loknum störfum í Stjórnarráðinu. Það er hitt stóra atriðið. Sjálfstæð eftirlitsnefnd er annað stóra atriðið sem því miður náði ekki inn í tillögur meiri hluta nefndarinnar. Það að aðstoðarmenn fari undir snúningshurðarákvæði 5. gr. er hitt stóra atriðið. Í þágu fulls gagnsæis er kannski rétt að byrja á að nefna það að sá sem hér stendur var aðstoðarmaður á árunum 2010–2013 og þekkir því vel það sem meiri hlutinn segir; návígi aðstoðarmanna við vald ráðherra er gríðarlegt. Aðgangur aðstoðarmanna að upplýsingum í ráðuneytum er gríðarlegur. Aðstoðarmenn eru að flestu leyti í sömu stöðu og ráðherrar og ráðuneytisstjórar þegar kemur að því að afla upplýsinga og mynda tengsl innan ráðuneytis og út úr því. Það eina sem greinir á milli þessara hópa er að aðstoðarmenn hafa ekki formlegt vald innan stjórnsýslunnar. Þeir taka ekki stjórnvaldsákvarðanir ólíkt hinum, en það er það eina. Það kemur mér gríðarlega á óvart að meiri hlutinn hafi ekki tekið undir þessi sjónarmið, sem hann þó gerir að sínum varðandi aðra hliðstæða grein. Þetta er líka sérstaklega ámælisvert í ljósi þess að aðstoðarmenn eru væntanlega langfjölmennasta hópurinn sem þetta frumvarp fjallar um. Þegar ég var aðstoðarmaður var ekki nema einn aðstoðarmaður á hvern ráðherra, þeim fjölgaði síðan jöfnum skrefum og nú er það svo að hver ráðherra hefur tvo aðstoðarmenn og til viðbótar getur ríkisstjórnin haft þrjá aðstoðarmenn. Þegar ráðherrar eru t.d. 11 talsins þá er þetta 25 manna hópur. Þeir sitja ekki allir allt kjörtímabilið en allir hverfa til annarra starfa að loknu kjörtímabilinu. Þannig að við gætum slumpað á að það væru kannski 40 aðstoðarmenn á hverju kjörtímabili sem færu í gegnum Stjórnarráðið og hyrfu til annarra starfa. Við eigum tölur sem sýna hversu margir fara til starfa við hagsmunavörslu. Rannsókn á aðstoðarmönnum ráðherra á tímabilinu til ársins 2008 sýndi að 13,7% þeirra fóru strax eftir starfslok, þ.e. næsta starf þeirra eftir að hafa verið aðstoðarmaður var hjá hagsmunasamtökum. Ekki eru til nýrri tölur en þetta, en ég myndi halda að þetta hlutfall væri síst að lækka í ljósi þess aukna fjölda sem fer í gegnum ráðuneytin. Í ljósi þess sem við nefndum í andsvörum að það er orðið æ algengara að stofnuð séu fyrirtæki sem hafa ekkert annað hlutverk en að sinna hagsmunagæslu eða almannatengslafyrirtæki sem jafnframt bjóða upp á hagsmunagæslu sem eru gjarnan mönnuð fólki með þessa dýrmætu reynslu sem aðstoðarmannshlutverkið býr fólk út með. Eins og fram kom fyrr í umræðunni er hagsmunagæsla í sjálfu sér ekkert slæm. Hún snýst um að tryggja það að sem flest sjónarmið komist að þeim borðum þar sem ákvarðanir eru teknar. En um hana þarf að ríkja gagnsæi. Þess vegna erum við að setja þessi lög. Þess vegna þyrfti að sjálfsögðu að tiltaka aðstoðarmenn sem einn af þeim hópum sem almennt eigi ekki að fara beint í hagsmunagæslu eftir að þeir ljúka störfum. En kjósi þeir að gera svo þá þurfi þeir að fá sérstaka undanþágu. Með því að undanskilja aðstoðarmennina frá því ákvæði eru væntanlega mjög fáir einstaklingar sem þetta ákvæði mun ná til vegna þess að ég held að tölfræðin muni segja okkur að ráðuneytisstjórar, skrifstofustjórar, sendiherrar, hverfi sjaldnast úr störfum sínum til að fara að starfa sem hagsmunaverðir á meðan við vitum að áttundi hver aðstoðarmaður gerir það. Grunnpunkturinn er kannski sá, hvernig orðaði hv. flutningsmaður meiri hluta þetta, að ef við sætum við kertaljós að skrifa svona reglur þá væri þetta ekki endilega það sem kæmi út úr pennanum hjá okkur. En ef við hefðum talað saman í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og rætt hvað það væri sem þyrfti að taka á, þá væri þetta ekki heldur það sem kæmi út. Í áliti minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar förum við yfir ýmis atriði en þessi tvö standa hæst. Annars vegar það að með því að vista eftirlitið hjá forsætisráðherra en ekki í sjálfstæðri eftirlitsnefnd, eins og við leggjum til í minni hlutanum, verður virkt eftirlit ekki tryggt. Þá verður ekki hafið yfir allan vafa að pólitísk sjónarmið stjórni einhverju um þær ákvarðanir sem eru teknar varðandi eftirlit með hagsmunum og hagsmunaárekstrum. Og með því að undanskilja aðstoðarmenn snúningshurðarákvæðinu er það ákvæði nánast innantómt, þá er það bara hismi, án inntaks. Þær breytingartillögur sem við í minni hlutanum leggjum fram snúa að þessu og þekja nú alveg tvær blaðsíður, en eru í grunninn ekkert annað en þetta; sjálfstæð nefnd sem fær til sín meira af gögnum frá þeim einstaklingum sem undir eru og er sjálfstæð og sveigjanleg í því hvað á að birta, og síðan það að aðstoðarmenn, sá hópur sem er líklegastur til að fara í starf sem hagsmunagæslufólk eftir störf hjá hinu opinbera, fari undir það ákvæði. Mér finnst þessar breytingar bara nokkuð skynsamlegar. Þær eru ekki yfirgripsmiklar. Það væri verulega miður ef þingið myndi ekki nýta tækifærið hér og nú til að gera í alvöru þær breytingar sem þetta frumvarp segist vera að gera, vegna þess að án þess að samþykkja breytingartillögur minni hlutans er ansi hætt við að allt það sem frumvarpið boðar verði býsna bitlaust.
Virðulegi forseti. Ég tek eftir því að í salnum er ekki neinn fulltrúi frá meiri hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og má þá segja að ég sé að halda uppi merki hennar með því að fara í andsvör við hv. þingmann, sem ég þakka fyrir skörulega og góða ræðu. Ég gæti kannski spurt í anda málflutnings hv. framsögumanns meiri hlutans áðan: Ertu sár? Mátti á honum skilja að þetta væri aðallega spurning um sárindi og sárar tilfinningar. Höfnunarkennd og eitthvað því um líkt. En ég ætla ekki að fara út í það. Ég ætla að biðja hv. þingmann um að velta aðeins vöngum með mér yfir því hvernig gæti hugsanlega staðið á því að meiri hluti hv. nefndar skyldi ekki ljá máls á því að taka á þessu með aðstoðarmennina og snúningshurðarákvæðið. Hvernig stendur á því? Ég verð að játa að það er mér ráðgáta. Ég skil það ekki alveg. Og kannski þessu tengt, ég veit það ekki: Getur hugsast að það að hafa verið aðstoðarmaður ráðherra sé fyrir manneskju á besta aldri kannski eitt það mikilvægasta sem hægt er að hafa á ferilskránni þegar maður er að sækja um vinnu hjá hagsmunasamtökum?
Virðulegur forseti. Ég er nú eiginlega jafn hissa, jafn lens og hv. þingmaður. Ég skil ekki af hverju meiri hlutinn tekur ekki undir með minni hlutanum um að fella aðstoðarmenn ráðherra undir snúningshurðarákvæðið, vegna þess að ég hef verið í þeirri stöðu. Ég veit hvað aðstoðarmönnum leyfist í hlutverki sínu. Þeir eru hreinlega framlenging á ráðherranum. Og ef við erum að semja reglur um það sem ráðherrum leyfist eftir að þeir láta af embætti held ég að þær ættu oftar en ekki að gilda nánast sjálfkrafa um aðstoðarmenn ráðherra. Hvað veldur? Jú, ég held að það sé alveg rétt sem hv. þingmaður nefnir. Það að hafa verið aðstoðarmaður er gott á ferilskrána, en það er líka mjög góð reynsla. Það er þess vegna sem aðstoðarmenn rata oft í hagsmunavörslu, rata oft í þingmennsku. Við erum átta fyrrverandi aðstoðarmenn sem sitjum á þingi í dag vegna þess að við erum komin með ákveðin verkfæri hvað varðar vinnu innan stjórnsýslunnar. Við þekkjum kerfið ágætlega. Í hlutverkaleiknum í upphafi andsvarsins spurði hv. þingmaður, í anda hv. flutningsmanns meiri hluta, hvort ég væri sár. Ég er það alls ekki. En ég hefði búist við svo miklu meira af flutningsmönnum þessa máls vegna þess að tannlaust snúningshurðarákvæði er verra en ekkert.
Virðulegi forseti. Ég verð nú að játa að ég er í minni hluta hér, ég hef aldrei verið aðstoðarmaður sjálfur, en oft hefði mér ekki veitt af aðstoðarmanni. Tökum ímyndað dæmi af stjórnmálamanni sem af einhverjum ástæðum missir fótanna í fjármálum og verður jafnvel háður einhverjum, ekki endilega fjármálastofnun heldur kannski auðmanni um fyrirgreiðslu. Þessi stjórnmálamaður er þá kannski í aðstöðu til að taka ákvarðanir og hafa áhrif á löggjöf og jafnvel ráðherra, hann fær fyrirgreiðslu hjá auðmanni sem hefur síðan aðgang að þessum stjórnmálamanni í gegnum þessa fyrirgreiðslu. Þetta er bara ímyndað dæmi. Eins og málum er háttað núna, eins og búið er um hnútana í þessu, myndi slíkt fara undir radar? Fara leynt?
Virðulegur forseti. Slík gæti hæglega farið leynt. Það fer í rauninni eftir því hvernig um hnútana er búið. Það sem ekki er skylt að tilkynna um eru skuldir og ábyrgðir við lánastofnanir ef fjárhæðin er undir 5 milljónum. Þannig að fyrirgreiðslan mætti ekki vera meiri en sem því nemur, nema ef auðjöfurinn í þessu ímyndaða dæmi lánaði t.d. vegna bifreiðar til eigin nota, húsnæðis til eigin nota, námslán. Hægt er að koma hærri fjárhæðum en 5 milljónum til fólks með því að leyfa skuldir á þessu sviði og það er veruleg hætta á því. Það er ekki bara hætta á því í þessu frumvarpi heldur er þetta nokkuð sem við þurfum að skoða varðandi hagsmunaskráningu þingmanna. Mér finnst einfaldlega að við getum byrjað að móta þær reglur í þessu frumvarpi þannig að þau lög, sem taka til æðsta lagsins í stjórnsýslunni, verði skýrari en þær reglur sem við erum með varðandi þingmenn. En þær munum við væntanlega taka til endurskoðunar næsta vetur með endurskoðun á siðareglum þingmanna. Þar að auki er svo sem ekkert að því að það séu ólíkar reglur um t.d. þingmenn og ráðherra. Í mörgum löndum er það þannig að grunnreglurnar um þingmenn gilda um alla. Svo eru viðbótarreglur því til fyllingar um ráðherra vegna þess að þeir bera einfaldlega meiri ábyrgð sökum stöðu sinnar í stjórnsýslunni. Þeir geta haft bein afskipti af málum sem snerta verulega hagsmuni fólks, sem, eins og við þingmaðurinn erum búnir að þefa uppi í þessu ímyndaða dæmi, getur átt hönk upp í bakið á þeim svo nemur hvaða fjárhæð sem er.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér mikilvægt mál sem er vissulega framfaraskref og löngu tímabært. Ég vil byrja á að þakka hv. framsögumanni minnihlutaálitsins fyrir framsöguna. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fór ágætlega yfir þau álitaefni sem við í minni hlutanum, ásamt hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni, höfum einna helst haldið á lofti. Ég ætla að reyna að vera ekki of mikið í nefndarálitinu okkar þar sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fór svo ágætlega yfir þau sjónarmið sem þar er að finna. Ég vil byrja á því að ræða um mikilvægi og nauðsyn þessarar lagasetningar. Hvers vegna skiptir máli að sett séu lög um varnir gegn hagsmunaárekstrum hjá æðstu handhöfum framkvæmdarvalds í Stjórnarráði Íslands og æðstu stjórnendum, eins og þetta á nú að kallast? Í fyrsta lagi langar mig að vísa í skýrslu starfshóps forsætisráðherra, um eflingu trausts á stjórnmálum. Ég mun grípa nokkuð til þeirrar skýrslu, virðulegi forseti, vegna þess að frumvarpið á sér að vissu leyti uppruna í sumum þeim álitaefnum sem fram koma í þeirri skýrslu. Sömuleiðis er þar mikinn fróðleik að finna um mikilvægi þessarar lagasetningar og um mikilvægi margra þeirra breytingartillagna sem við í minni hlutanum leggjum til. Í fyrsta lagi stendur í skýrslu starfshópsins, með leyfi forseta: „Trúverðugleiki og traust á stjórnmálum og stjórnsýslu byggir á því að almenningur geti trúað því að stjórnmálamenn og embættismenn misnoti ekki aðstöðu sína.“ Þetta er lykilatriði. Til þess eru þessar varnir gerðar. Þar segir einnig, með leyfi forseta: „Hagsmunaárekstrar er sá þáttur stjórnmála- og stjórnsýslu sem vekur hvað mesta andúð í samfélaginu.“ Þetta er rétt og áfram segir, með leyfi forseta: „Grunsemdir almennra borgara (sem oft geta virst á rökum reistar) um að kjörnir fulltrúar eða opinberir starfsmenn misnoti aðstöðu sína í eigin þágu eða sinna nánustu - eða séu með þeim hætti tengdir hagsmunaaðilum að þeir geti með einum eða öðrum hætti verið háðir þeim, jafnvel á valdi þeirra - leiða til ásakana um spillingu og stuðla almennt að kaldhæðnislegri afstöðu til opinberra ákvarðana. Stjórnvöld verða því að sýna lagni til að koma í veg fyrir tilefnislausar grunsemdir um hagsmunapot og um leið átta sig á þeirri sprengihættu sem í því felst að hinn almenni borgari telji grunnt á slíku innan stjórnmálanna og í stjórnsýslunni. Slíkar grunsemdir geta leitt til þess að jafnvel tilraunir til að auka gagnsæi um mögulega hagsmunaárekstra og kröfur um hagsmunaskráningu birtast almenningi sem viðleitni til hins gagnstæða.“ Það er þess vegna, virðulegi forseti, sem okkur í minni hlutanum finnst svo mikilvægt að þetta frumvarp sé öflugt. Það er þess vegna sem við höfum áhyggjur af því að eftirlitið með frumvarpinu sé bitlaust, að afleiðingin af því kunni að verða, eins og segir í skýrslunni, að þetta muni birtast almenningi sem viðleitni til hins gagnstæða. Það er nú heila málið. Virðulegi forseti. Í skýrslu starfshóps forsætisráðherra SEGIR að í leiðbeiningum OECD um viðbrögð við hagsmunaárekstrum sé bent á að þótt hagsmunaárekstrar séu ekki sem slíkir dæmi um spillingu sé almennt viðurkennt að árekstrar á milli einkahagsmuna og opinberra skyldna opinberra starfsmanna geti leitt til spillingar sé ekki á þeim tekið. Þetta er eitthvað sem við erum endurtekið að reka okkur á í íslenskum stjórnmálum, síðast í Samherjamálinu og um tengsl hæstv. sjávarútvegsráðherra við mann í því félagi. Þetta er um nauðsyn og tilgang þessarar lagasetningar. Hvers vegna skiptir máli að þessar reglur séu til staðar? Hvers vegna skiptir máli að þær séu trúverðugar? Hvers vegna skiptir máli að aðhald og eftirlit með framfylgd þessara reglna sé trúverðugt? Það er til að efla traust almennings á stjórnmálum. Það er til að efla traust almennings á því að ómálefnaleg sjónarmið ráði ekki för við ákvörðunartöku og stefnumótun æðstu handhafa ríkisvaldsins. Það er tilgangurinn. Þótt tilgangurinn samkvæmt frumvarpinu sé að verjast hagsmunaárekstrum hlýtur hinn æðri tilgangur að vera að efla traust á stjórnmálum. Þess vegna legg ég, og við í minni hlutanum, mikla áherslu á að það verði sjálfstætt eftirlit með framfylgd þessara reglna. Öfugt við það sem frumvarpið og meiri hlutinn leggur til, sem er að forsætisráðuneytið haldi utan um eftirlit og skráningu og allt mögulegt gagnvart þessum reglum, verði það sjálfstæð stjórnsýslunefnd sem fari með þetta mikilvæga hlutverk einmitt til þess að efla traust á því að ómálefnaleg sjónarmið ráði ekki för og sömuleiðis til að veita ákveðna armslengd til að stíga til baka og hugsa: Kannski hafa þeir önnur sjónarmið en þeir sem hafa völdin. Það kemur líka skýrt fram í skýrslu Siðfræðistofnunar, herra forseti, að það telji sig allir þess megnuga að láta ekki óeðlilega hagsmuni hafa áhrif á sig við ákvörðunartöku sína. Það er bara mannlegt eðli að telja sig algerlega geta litið fram hjá hagsmunatengslum. Það hefur komið fram í máli hæstv. sjávarútvegsráðherra að hann eigi mjög erfitt með að greina á milli þess þegar hann er að tala við vin sinn, Þorstein Má, eða framkvæmdastjóra Samherja, Þorstein Má. Það er bara í mannlegu eðli erfitt að greina þarna á milli og það er líka í mannlegu eðli að telja sig geta tekist á við það án þess að láta ómálefnaleg sjónarmið ráða för. En til þess er hagsmunaskráning, til þess er eftirlit og til þess þarf sjálfstætt eftirlit. Virðulegi forseti. Sér í lagi finnst mér mjög gagnrýnisvert að ekki standi til að hafa nokkurt eftirlit með réttri skráningu ráðherra í ríkisstjórn. Það segir reyndar í nefndaráliti meiri hlutans, með leyfi forseta: „Þá er lagt til að forsætisráðherra og ráðuneyti hans geti ákveðið að taka til skoðunar tilvik þar sem grunur leikur á að ákvæðum frumvarpsins sé ekki fylgt í tilvikum æðstu handhafa framkvæmdarvalds og aðstoðarmanna ráðherra að ráðherrum undanskildum, enda fer um ábyrgð þeirra á embættisverkum samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð.“ Þetta þýðir að ekki er sjálfstætt eftirlit og ekkert eftirlit með ráðherrum og réttri skráningu þeirra, æðstu handhöfum ríkisvaldsins. Það er ekkert eftirlit með réttri skráningu þeirra og það er heldur ekki sjálfstætt eftirlit. Ég vil í þessu tilviki tilgreina að það skiptir kannski einhverju máli, í huga meiri hlutans, hver er forsætisráðherra akkúrat núna. Ég get mér þess til að hv. þingmenn meiri hlutans treysti núverandi forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, til að fara vel með þetta hlutverk, til að sinna því af heilindum. En það er ekki sama hver er forsætisráðherra hverju sinni, bara alls ekki. Við þekkjum dæmi þess að hæstv. ráðherrar, og sérstaklega hæstv. forsætisráðherrar, eru misduglegir við að leyna sínum eigin hagsmunum fyrir þingi og þjóð, og eru til nokkur nýleg dæmi um það. Ég vil því vísa aftur í skýrsluna þar sem rætt er um stofnanalega umgjörð með eftirliti og aðhaldi gagnvart siðferðilegum viðmiðum stjórnmálamanna. Þar kemur fram að á árunum 2010–2013 var til staðar ákveðin nefnd sem hét samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið í stjórnsýslunni. Hún var skipuð samkvæmt lögum og lögð niður eftir stjórnarskipti árið 2013. Á starfstíma sínum leiddi nefndin setningu siðareglna fyrir ráðherra, starfsfólk Stjórnarráðsins og ríkisstarfsmenn og í lok starfstíma hennar voru settar fram hugmyndir um áframhaldandi hlutverk hennar við að gera starfsmönnum ríkisins auðveldara að beita siðferðilegum viðmiðum og í raun veita leiðsögn við úrlausn vandamála í daglegu starfi. Það hlutverk að veita ráð við túlkun siðareglna og við lausn siðferðilegra álitaefna hefur hins vegar verið hjá skrifstofu löggjafarmála í forsætisráðuneyti síðan samhæfingarnefnd var lögð niður. Þannig fór um sjóferð þá. Þegar þáverandi forsætisráðherra, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, tók við embætti var sú nefnd lögð niður og hún hefur ekki risið upp aftur. Það stendur sem sagt til að halda þessu eftirliti, þessu aðhaldi, á sama stað, í forsætisráðuneytinu. Ég vil í því samhengi segja að mér hefur ekki fundist forsætisráðuneytið standa sig einkar vel í því að viðhalda reglum um siðferðileg viðmið, a.m.k. ekki síðan 2013. Mig langar að taka nokkur dæmi, alveg sérstaklega eitt dæmi, og það snýr að skráningu samskipta ráðherra. Árið 2016 var sett reglugerð um skráningu samskipta í Stjórnarráði Íslands. Þar kemur t.d. skýrt fram að skrá skuli óformleg samskipti ráðherra. Í 2. gr. segir, með leyfi forseta: „Skrá skal í málaskrá ráðuneytis óformleg samskipti milli ráðuneyta sem og við aðila utan þess ef þar koma fram mikilvægar upplýsingar um málefni sem heyra undir ráðuneyti. Með óformlegum samskiptum er átt við munnleg samskipti, þar á meðal símtöl og fundi, þar sem lýst er afstöðu eða veittar upplýsingar sem teljast hafa þýðingu fyrir mál sem er til meðferðar í ráðuneyti eða teljast mikilvægar vegna málefna sem heyra undir ráðuneytið, enda komi afstaðan eða upplýsingarnar ekki fram í öðrum skráðum gögnum. Skrá skal hvenær samskipti fóru fram, milli hverra og efni upplýsinga sem um ræðir.“ Þessi reglugerð hefur verið í gildi síðan 2016. Ég veit samt til þess, og ég hef fengið það staðfest, að símtöl ráðherra í sjávarútvegsráðuneytinu eru ekki skráð. Þetta veit ég. Ég tók líka eftir því í meðferð máls um uppreist æru að frægt símtal þáverandi dómsmálaráðherra, Sigríðar Á. Andersen, og þáverandi forsætisráðherra, Bjarna Benediktssonar, sem var þess efnis að faðir hins síðarnefnda hefði verið einn af meðmælendum eins þeirra kynferðisbrotamanna sem fengu uppreist æru, var ekki skráð. Þó voru gefnar ástæður fyrir því símtali er vörðuðu mikilsverða hagsmuni um þetta mál í stjórnsýslulegu tilliti. Það var ástæðan fyrir því að umboðsmaður Alþingis ákvað að hætta athugun sinni, mögulegri frumkvæðisathugun sinni, á því máli vegna þess að þetta símtal hefði verið stjórnsýslulegs eðlis. Það hefði verið réttmætt að tiltaka þetta símtal, upp á hæfi ráðherra að gera o.fl., en það símtal var samt sem áður ekki skráð. Það voru engin skjöl fyrir hendi. Þetta hefur verið viðvarandi vandamál lengi og ég tel að forsætisráðuneytið beri ábyrgð á því að þessum reglum sé fylgt. En það er augljóst að þeim er ekki fylgt. Það kom raunar fram í svörum dómsmálaráðuneytisins við fyrirspurn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að símtöl dómsmálaráðherra séu almennt ekki skráð. Það er sem sagt almenn regla að fylgja ekki þessari reglu. Þetta virðist líka vera sagan í öðrum ráðuneytum. Mér þykir sem sporin hræði, virðulegur forseti, þegar kemur að því að forsætisráðuneytið taki að sér einhvers konar eftirlit með því að aðrir ráðherrar fylgi reglum sem settar eru til að auka traust eða efla gagnsæi eða gera ráðherra ábyrgari gerða sinna, við hverja eigi að tala o.s.frv. Mér þykir þetta ágætisdæmi um að það gengur ekkert rosalega vel hjá forsætisráðuneytinu að fylgja eftir eftirliti með þessu. Svo er auðvitað, eins og ég hef komið inn á áður, algerlega óforsvaranlegt að ráðherrar í ríkisstjórn skuli ekki, vegna stjórnskipulegrar stöðu sinnar, sæta neinu eftirliti um rétta skráningu vegna þess, samkvæmt meiri hlutanum, að hægt sé að kalla saman landsdóm, sem ráðherrar þessarar ríkisstjórnar keppast við að tala niður við hvert einasta tækifæri án þess að koma með neinar lausnir í staðinn. Það er auðvitað dautt úrræði á meðan ráðherrar núverandi ríkisstjórnar gera ekki annað en að tala það niður og koma ekki með neinar aðrar lausnir í staðinn um hvernig draga eigi ráðherra til ábyrgðar fyrir brot í starfi. Ég vil loks segja um sjálfstætt eftirlit það sem fram kemur í minnihlutaálitinu, með leyfi forseta: „Álitamál sem upp kunna að koma snúa í mörgum tilvikum að nánu samstarfsfólki ráðherra, jafnvel þannig að pólitískir hagsmunir þess sem situr í forsætisráðuneytinu hverju sinni kunna að lita niðurstöðuna, frekar en að hún taki einvörðungu mið af almannahagsmunum. Telur minni hlutinn því mikilvægt að eftirlit sé eins óháð og sjálfstætt og mögulegt er.“ Það má ekki vera neinum vafa undirorpið að málefnaleg sjónarmið ráði för við meðferð þessara mála. Virðulegi forseti. Við höfum töluvert rætt um að aðstoðarmenn ráðherra geti nýtt sér hina svokölluðu snúningshurð, að þeir geti ratað beint úr starfi sínu sem aðstoðarmenn ráðherra yfir í hagsmunagæslu. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson vísaði í rannsókn sem hefur verið gerð á þessu um töluvert háa tíðni aðstoðarmanna sem fara beint í hagsmunagæslu að loknum störfum sínum fyrir ráðherra, sem aðstoðarmenn ráðherra. Sú rannsókn er því miður frá 2008 þannig að ekki liggja fyrir eigindlegar rannsóknir á því hver staðan er núna. En ég fann þó nokkur nýleg dæmi um nákvæmlega þetta. Þar má nefna sem dæmi Jóhannes Þór Skúlason, aðstoðarmann hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Hann var aðstoðarmaður forsætisráðherra til 2016 og síðan reyndar aðstoðarmaður formanns Miðflokksins til maí 2018 en varð síðan framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar í maí 2018. Margrét Gísladóttir, aðstoðarmaður Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, varð framkvæmdastjóri Landssambands kúabænda frá júní 2016 mjög stuttu eftir að hún var aðstoðarmaður utanríkisráðherra. Benedikt Sigurðsson var aðstoðarmaður Sigurðar Inga Jóhannessonar, hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, til ársins 2006 og varð síðan upplýsingafulltrúi SFS í júní 2017. Sunna Gunnarsdóttir var aðstoðarmaður hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar og varð samskiptastjóri eða verkefnisstjóri í upplýsinga- og fræðslumálum hjá MS 2016, beint úr utanríkisráðuneytinu. Svo er annað dæmi, kannski ekki fullkomið dæmi, hún var svo sem ekki aðstoðarmaður ráðherra en vann fyrir hæstv. forsætisráðherra í tvö ár og það er Halla Gunnarsdóttir. Hún var aðstoðarmaður fyrrverandi þingmanns, Ögmundar Jónassonar, og varð framkvæmdastjóri ASÍ stuttu eftir að hún lét af störfum sem ráðgjafi forsætisráðherra. Það er því töluvert algengt enn þann dag í dag, virðulegi forseti, að einstaklingar fari beint í hagsmunagæslu að afloknum aðstoðarmannastörfum. Það er því fullt tilefni til að taka á því í frumvarpinu og ég sakna þess að ekki sé minnst einu orði á hvers vegna ákveðið er að undanskilja aðstoðarmenn ráðherra frá þessari snúningshurðarreglu sem við höfum verið að tala um í nefndaráliti meiri hlutans. Meiri hlutinn eyðir ekki einu orði á það, sem er miður. Þetta er auðvitað stórt hagsmunamál. Þetta eru þeir aðilar sem eru líklegastir til að leita í þessi störf og hv. framsögumaður fékkst ekki til að svara endurteknum spurningum hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar nema að því leyti til að ekki náðist samstaða um það hjá meiri hlutanum að fella aðstoðarmenn þarna undir, sem er svo sem svar út af fyrir sig. Að lokum, virðulegi forseti, vegna þess að ég sé að tíminn er hlaupinn frá mér, vil ég minnast aðeins á viðurlög. Í skýrslu starfshóps forsætisráðherra um eflingu trausts á stjórnmálum segir, með leyfi forseta: „GRECO leggur einnig áherslu á að ef reglur af þessu tagi eigi að virka þurfa menn að horfast í augu við afleiðingar, formlegar eða óformlegar, ef þeim er ekki fylgt.“ Það er engar afleiðingar að finna í þessu frumvarpi. Meiri hlutinn og flutningsmaður frumvarpsins halda því fram að hægt sé að beita starfsmenn réttarlegum viðurlögum gagnvart þeim sem undir sérhvern ráðherra heyra. Ég er efins um það vegna þess að það er ekki frumvarpstextanum sjálfum. Mér finnst ekki eðlilegt að setja inn í viðurlög möguleika á áminningu eða jafnvel að missa starfið án þess að það komi skýrt fram í frumvarpstextanum að það standi þá til. Þess vegna finnst mér ekki trúverðugt að það skuli standa til að beita einhvers konar viðurlögum, enda myndi það þá bara koma í hlut hvers ráðherra fyrir sig að ákveða hvort hann vilji beita viðurlögum eða ekki, það er a.m.k. alls ekki skýrt í frumvarpinu. Það er þess vegna sem mér finnst miður að eftirlitið með frumvarpinu skuli vera hjá forsætisráðuneytinu vegna hættunnar á að það reynist bitlaust, að viðurlögin skuli ekki skýrt orðuð í frumvarpinu og engin útskýring skuli fást á því hvers vegna þeir sem líklegastir eru til að leita í hagsmunastörf að afloknum störfum séu undanskildir reglunni um sex mánaða biðtíma.
Forseti. Hér er um að ræða afar mikilvægt mál sem hefur þýðingu fyrir störf æðstu handhafa framkvæmdarvaldsins og ekki síður fyrir ásýnd þessara sömu æðstu handhafa þess og það er ekki síður mikilvægt atriði. Það á við um framkvæmdarvaldið rétt eins og dómsvaldið að það þarf að vera svo að kerfið virki og við verðum einnig að gera þá kröfu til þess að það sjáist að það virki, það líti út fyrir að það virki, kerfið beri það með sér. Það verður að gera þá kröfu til stjórnsýslunnar og stjórnarhátta að þar séu almannahagsmunir hafðir að leiðarljósi og öll umgjörð og allt starf þannig að ekki dragi úr trausti almennings. En traust og gagnsæi eiga ekki eingöngu að vera markmiðið. Traust og gagnsæi verða líka að vera niðurstaðan. Leikreglurnar þurfa að ná því fram að stjórnsýslan sé opin og gagnsæ, það er leiðin til að efla traust á stjórnmálum og stjórnvöldum. Með frumvarpinu er lagt til að settar verði skýrari reglur um skráningu hagsmuna og hagsmunaárekstra æðstu handhafa framkvæmdarvaldsins sem starfa innan Stjórnarráðs Íslands. Undir gildissviðið falla ráðherrar, ráðuneytisstjórar, skrifstofustjórar og sendiherrar. Hér er strax ástæða til að gera ákveðnar athugasemdir og ég er þar á svipuðum slóðum og aðrir hv. þingmenn sem hafa tjáð sig um málið. Það er með nokkrum ólíkindum að aðstoðarmenn ráðherra falli ekki undir öll ákvæði frumvarpsins eða efni þess að öllu leyti. Það er ekki síður áhugavert í ljósi þess að meiri hlutanum yfirsást ekki bara það atriði heldur lagðist hann beinlínis gegn því að svo yrði. Ég hef komið að málinu að mjög takmörkuðu leyti. Það var langt komið innan nefndar þegar ég settist á þing og fór að leggja við hlustir en engu að síður var það strax merkjanlegt að við meðferð málsins var beinlínis tekist á um þetta atriði og meiri hlutinn var þessu einfaldlega ósammála. Frumvarpið er sagt taka til, með leyfi forseta, „þeirra aðila sem sinna æðstu störfum innan Stjórnarráðsins, þ.e. til ráðherra og þeirra sem skipaðir eru af ráðherra og vinna í nánum tengslum við ráðherra og ríkisstjórn. Afar mikilvægt er að tryggja að sem allra fæstir utanaðkomandi þættir raski hæfni þeirra til að sinna þeim mikilvægu störfum sem þeim eru falin við framkvæmd laga í víðtækri merkingu og annarra opinberra verkefna.“ Engu að síður var það niðurstaða meiri hlutans að um aðstoðarmann ráðherra, hans nánasta samstarfsmann í ráðuneytinu og helsta pólitíska ráðgjafa þar innan dyra, bandamann hans í ráðuneytinu, eigi ekki öll ákvæði frumvarpsins að gilda. Það er ástæða til að staldra við þann punkt og hvað er verið að fara með því. Að því sögðu hafa með frumvarpinu verið stigin mikilvæg skref. Málið er mikilvægt. Mörg góð skref eru þar stigin en ákveðin atriði þess eru vonbrigði og sum þeirra af þeim toga að þau draga úr því að frumvarpið geti náð fram markmiði sínu. Annar ágalli á frumvarpinu er eftirlitið sem kveðið er á um í því. Það er í mínum huga veigamesta atriðið. Til að svona mál geti náð fram tilgangi sínum þarf að tryggja í verki að eftirlitið sé raunverulegt. Ég hef áhyggjur af því að eftirlitið í þeirri mynd sem boðað er í frumvarpinu verði veikt, geti orðið veikt í þeirri umgjörð sem meiri hlutinn leggur til. Eftirlitið með æðstu handhöfum framkvæmdarvaldsins er samkvæmt frumvarpinu einmitt þar, hjá þessum sömu æðstu handhöfum í forsætisráðuneytinu. Ég ætla ekkert að fullyrða um það að eftirlitið verði bitlaust með þeirri leið en sú hætta er svo sannarlega fyrir hendi og það finnst mér áhyggjuefni. Mér finnst sömuleiðis umhugsunarvert að meiri hlutinn vilji fara þá leið. Veikt eftirlitskerfi með hagsmunaárekstrum grefur einfaldlega undan markmiðum frumvarpsins og mun alltaf skilja eftir þá spurningu hvers vegna ekki var vilji til að fara alla leið með þá hugmyndafræði sem frumvarpið stendur fyrir og boðar. Ég tek því undir með minni hlutanum hvað varðar gagnrýni á eftirlit með því regluverki sem hér er að verða til, þ.e. að sjálfstæð eftirlitsnefnd fái ekki það verkefni að annast eftirlit með því regluverki sem hér er verið að smíða. Eftirlitið yrði með því óháð og með því myndu skapast forsendur fyrir nauðsynlegu trausti á verklaginu að baki regluverkinu. Meiri hlutinn segir um þetta atriði, þ.e. að sjálfstæður eftirlitsaðili fengi það hlutverk að hafa eftirlitið með höndum, í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Telja verður æskilegt að fela forsætisráðuneytinu umrætt eftirlit enda fellur það sem fyrr segir vel að þeim málefnasviðum sem undir það heyra og öðrum áþekkum verkefnum en einnig verður að telja þetta fyrirkomulag samræmast því samhæfingarhlutverki sem forsætisráðherra og ráðuneyti hans fer með í Stjórnarráðinu almennt.“ En þegar greinargerðin með frumvarpinu er lesin og þegar höfð er í huga forsaga frumvarpsins, sú gagnrýni sem íslensk stjórnvöld hafa sætt, þá er markmiðið að baki frumvarpinu ekki samhæfing að þessu leyti. Meginatriðið er regluverk til að skapa traust og verkfæri til að ná fram því trausti er eftirlitsþátturinn. Þá fer mun betur á því og er eðlilegt að það eftirlit, eins og á við um allt eftirlit, fái að vera sjálfstætt og óháð en ekki inni í forsætisráðuneytinu, enda segir meiri hlutinn sjálfur um þetta, með leyfi forseta: „Með því að fela sérstakri nefnd slíkt eftirlit væri upp að vissu marki komið til móts við kröfur um óhæði og sjálfstæði þeirra sem falið er að hafa eftirlit með ákvæðum frumvarpsins. Þannig kunna ákveðin réttaröryggissjónarmið að mæla með því að komið sé á fót sérstakri sjálfstæðri nefnd en krafa um að stjórnsýslunefnd sé sjálfstæð og óháð er gjarnan tengd því markmiði að stuðla að málsmeðferð og niðurstaða byggist fremur á málefnalegum sjónarmiðum og jafnframt koma í veg fyrir að grunur vakni um að ómálefnaleg sjónarmið, t.d. af flokkspólitískum toga, hafi ráðið för.“ Ég er hjartanlega sammála þessum orðum og röksemdum. En þrátt fyrir að þetta megi lesa í nefndarálitinu er niðurstaðan sú að þá leið skuli ekki velja og ekki fara. Það er umhugsunarvert í ljósi þess að upp getur komið sú staða að mál sem þarna er til meðferðar lúti að samstarfsfólki ráðherra. Það er óheppilegt að ráðuneytið sé sett í þá stöðu því enda þótt vel verði unnið, og það er sannarlega engin ástæða til að halda öðru fram, verður alltaf þessi skuggi eftir, þessi ásýnd sem er til þess fallin að draga úr trúverðugleika. Sú umgjörð sem meiri hlutinn smíðar utan um eftirlitið veikir frumvarpið að mínu mati og dregur úr þeim nauðsynlega trúverðugleika sem á að nást fram. Það er að mínu mati miður því að málið er gott, markmið þess er gott, regluverkið er þarft og hér eru stigin góð og jákvæð skref, en á því eru ákveðnir gallar, sumir hverjir veigamiklir að mínu mati. Löggjöf sem þessi þarf á því að halda að eftirlitið sé trúverðugt og til þess fallið að skapa traust.
Virðulegur forseti. Það er margt í þessu frumvarpi sem verðskuldar nokkra umfjöllun og að mínu mati meiri umfjöllun en mér virðist að hafi verið veitt í meðförum málsins í nefndinni, ef marka má nefndarálit frá bæði meiri hluta og minni hluta. Eins og reglur kveða á um er rætt um tilefni og nauðsyn lagasetningar í greinargerð með frumvarpinu, en þó hef ég velt því fyrir mér hver nauðsynin sé á málinu eins og það er lagt fram hér, einkum og sér í lagi í ljósi þeirra miklu breytinga á reglum og framkvæmd við skráningu hagsmuna sem orðið hafa undanfarin ár innan Stjórnarráðsins, í stjórnsýslunni allri og svo sem líka á Alþingi. Reglur um skráningu hagsmuna t.d. alþingismanna hafa líka tekið breytingum. Hér er um að ræða frumvarp til laga um varnir gegn hagsmunaárekstrum hjá æðstu handhöfum framkvæmdarvaldsins. Ég tek undir það sem fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans um þær breytingartillögur sem gerðar eru á orðalagi, að í stað handhafa framkvæmdarvaldsins sé talað um æðstu stjórnendur, af því að hér er verið að vísa til fleiri en ráðherra - en ráðherra er einn æðsti handhafi framkvæmdarvaldsins - þ.e. verið er að vísa til ráðuneytisstjóra, skrifstofustjóra, einhverra hluta vegna sendiherra í Stjórnarráði Íslands, og þá er frumvarpinu líka ætlað að ná til aðstoðarmanna ráðherra. Ég nefni að það eru nýjar reglur, ný lög um Stjórnarráðið frá árinu 2011 sem eru að nokkru leyti enn í mótun, þ.e. framkvæmd á grundvelli þeirra. Gerð var mikil breyting á reglum er lúta að gagnsæi á þeim tíma, árið 2011. Með hinum nýju lögum var markmiðið að auka traust almennings til stjórnsýslunnar í Stjórnarráðinu. Þar var kveðið á um t.d. auglýsingaskyldu embætta og fleiri atriði. Þá hafa verið settar reglur á þessu kjörtímabili um valkvæða skráningu hagsmuna ráðuneytisstjóra og aðstoðarmanna. Mér finnst í raun vanta umfjöllun í frumvarpið sjálft, og þá líka í nefndarálit meiri hlutans, um hvernig þær reglur hafa reynst á undanförnum árum. Það væri fróðlegt að vita hvernig hin valkvæða skráning ráðuneytisstjóra og aðstoðarmanna hefur orðið, hvort menn hafa hlýtt henni eða ekki. Ég hef grun um að flestir ráðuneytisstjórar hafi tekið þátt í að skrá hagsmuni sína og aðstoðarmenn líka, þrátt fyrir að það séu, og ættu að vera, mismunandi sjónarmið er lúta að aðstoðarmönnum eða ráðuneytisstjórum og öðrum embættismönnum. Ég kem að því seinna. Eins og mörg frumvörp sem lögð eru fram af góðum hug þeirra sem vilja auka gagnsæi og traust, finnst mér þetta frumvarp vera því marki brennt að það er eins og frumvarpshöfundar hafi ofurtrú á reglum og telji að skrásetning slíkra reglna sé grundvöllur þess að menn hegði sér eins og best verður á kosið. Og það má heldur ekki gleyma því í þessu að í gildi eru t.d. stjórnsýslulög, bæði skráðar reglur stjórnsýslulaga og óskráðar reglur þeirra. Það er því ekki um það að ræða, eins og gjarnan vill verða í umræðu um þessi mál, að ekki gildi neinar reglur um hagsmunaárekstra í Stjórnarráðinu nú þegar, vegna þess að um það eru auðvitað reglur sem menn hafa hingað til reynt að fara eftir eftir bestu getu, ég veit ekki betur. Það hefði þess vegna verið áhugavert að fá umfjöllun um það hvernig þær reglur hafa reynst, eins og t.d. breytingin á stjórnarráðslögunum í tíð vinstri stjórnarinnar 2011, þar sem markmiðið var að auka gagnsæi. Þar var t.d. sérákvæði um ráðuneytisstjóra, settar voru reglur um auglýsingaskyldu til þess að tryggja að embætti ráðuneytisstjóra yrði alltaf auglýst nema ef um flutning embættismanna innan Stjórnarráðsins væri að ræða. Maður veltir því fyrir sér hvernig þeirri reglu hafi verið fylgt, af því að maður tekur eftir því að nýlega hafa tveir ráðuneytisstjórar verði skipaðir innan Stjórnarráðsins án auglýsingar og án þess að um hafi verið að ræða flutning embættismanna innan Stjórnarráðsins. Þó liggja skýrar reglur fyrir um það og heitstrengingar frá tíð vinstri ríkisstjórnarinnar og þáverandi forsætisráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur, um að auglýsa skyldi slík embætti. Við höfum líka séð dæmi þess að skipað hefur verið í embætti innan ráðuneyta án auglýsingar, upplýsingafulltrúar ráðuneyta skipaðir án auglýsingar. Við þekkjum það frá gamalli tíð og löng venja hefur verið fyrir því að menn setji í stöður tímabundið til að komast hjá auglýsingaskyldu. En reglurnar um það eru alveg sérstakar. Þá þekkjum við eftir langa reynslu alls kyns sérverkefni sem komið er á laggirnar og falin eru einstaklingum án auglýsingar, tímabundin verkefni. Auðvitað er þá vísað til þess að þau eru tímabundin. Við höfum líka séð nýleg dæmi um að aðstoðarmenn ráðherra hafi sagt sig frá slíkum verkefnum en strax í kjölfarið verið ráðnir inn í ráðuneytin án auglýsingar. Allt er það nýleg reynsla þrátt fyrir skýrar reglur þar að lútandi. Það hefði verið ágætt að fá aðeins umfjöllun um það hvaða reynsla er af þeim reglum sem í gildi eru, hvort það sé í rauninni tímabært að fara að leggja fram frumvarp og setja reglur um það sem hér er kveðið á um ef ekki gengur betur en ég hef verið að lýsa að fylgja þeim reglum sem þegar eru fyrir hendi. Annað dæmi sem manni dettur í hug er að hér falla endalaust úrskurðir kærunefndar jafnréttismála um s að ráðherra og jafnvel aðrir embættismenn hafi ekki farið að lögum um jafnan hlut kynjanna við skipun í embætti eða ráðningar, aðallega skipun. Nýlegt dæmi er frá því í dag. Það gerist á sama tíma og aldrei hafa verið fleiri jafnréttisfulltrúar innan Stjórnarráðsins, og þeir hafa jafnvel verið ráðnir til verka án auglýsingar. Ég heyrði að hæstv. forsætisráðherra taldi að nýjasta dæmið ætti að leiða til þess að menn reyndu að gera betur og ég er svo sem sammála því. Ef vandinn er sá að mönnum hafi orðið á þá er rétta leiðin að reyna að gera betur. Hún nefndi líka að rýna þyrfti betur úrskurðina og leggja vinnu í að fara yfir þá. Eins og ég nefndi hafa jafnréttisfulltrúarnir og þeir sem hafa það verkefni undir höndum aldrei verið fleiri, en ekkert gengur eða rekur. Þannig að spurningin er alltaf sú: Getur verið að það sé eitthvað að reglunum sjálfum, þeim reglum sem leiða til þessara endalausu brota? Kann að vera að menn þurfi að endurskoða aðeins markmið laga, og sjónarmið þar að lútandi, sem endalaust virðast vera að þvælast fyrir mönnum? Það kann að vera að eitthvað sé að reglunum frekar en mönnunum sjálfum sem eftir þeim fara. Það er sá vinkill sem ég vil nefna hvað þetta mál varðar líka, að menn þurfa aðeins að setja það niður fyrir sér hver nauðsynin er á þessum reglum og hvert markmiðið er. Í umræðum á undan mér og í andsvörum við hv. framsögumann heyrði ég að mönnum liggur mikið á hjarta þegar kemur að aðstoðarmönnum ráðherra. Mér finnst af umræðunni að það kunni að vera þannig að menn misskilji hreinlega hlutverk og eðli aðstoðarmanna ráðherra. Menn hafa svolítið talað um í þessari umræðu að aðstoðarmenn séu þeir sem valdið hafa með einhverjum hætti og það sé mjög mikilvægt að setja sömu reglur um ráðherra og aðstoðarmenn þeirra. Mér finnst sérstaklega athyglisvert að sjá að gert er ráð fyrir að upplýsingar um ráðherra séu birtar í hagsmunaskráningu, það eru svo sem eðlilegar upplýsingar um fyrri störf, og hvort menn séu einhverjum háðir fjárhagslega að öðru leyti. Það er auðvitað sjálfsagt, enda er það birt nú þegar. Það er ekkert nýtt í því. En hér er því bætt við að það sama gildi um ráðuneytisstjóra og skrifstofustjóra og einhverra hluta vegna sendiherra. Umræðan um sendiherrana er sama marki brennd. Hvaða völd hafa sendiherrar? Þeir hafa engin völd. Svo gerir frumvarpið ráð fyrir því að upplýsingar um ráðherra séu birtar en ekki upplýsingarnar um skrifstofustjóra, sendiherra, aðstoðarmenn og ráðuneytisstjóra. Í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar er lagt til að breyting verði á frumvarpinu að því leyti þannig að upplýsingar um aðstoðarmenn verði birtar með sama hætti og um ráðherra. Hér finnst mér vanta algjörlega umfjöllun um að hvaða leyti aðstoðarmenn eru undir sömu sök seldir og ráðherrar. Það er svo sem gerð ágæt grein fyrir eðli aðstoðarmanna í nefndaráliti meiri hlutans, en dregin er kolröng ályktun af þeirri umfjöllun. Þar er því lýst að aðstoðarmenn séu pólitískt ráðnir, að ráðherra beri ábyrgð á aðstoðarmanni sínum. Einmitt þau sjónarmið ættu að leiða til þess að um aðstoðarmenn giltu aðrar reglur en um ráðherrann sjálfan. Aðstoðarmaður kemur inn tímabundið. Hann hefur trúnaðarskyldu við ráðherrann, ekki við ráðuneytið eða starfsmenn ráðuneyta, heldur við ráðherrann og það er ráðherrann sem ber ábyrgð á aðstoðarmönnum. Að sama skapi velti ég fyrir mér að ef markmiðið er að auka gagnsæi og réttaröryggi borgaranna í þessu landi með auknu gagnsæi og auka traust og tiltrú þeirra á stjórnsýslunni, af hverju eru þá undanskildar upplýsingarnar um hagsmunaárekstra skrifstofustjóra og ráðuneytisstjóra og jafnvel þeirra starfsmanna á plani, ef ég má orða það þannig, sem taka raunverulega ákvarðanirnar, sem kveða upp úrskurði, þessa faglegu úrskurði? Það eru þeir sem kveða upp úr um réttindi og skyldur borgara í samskiptum borgaranna við ráðuneytið alla jafna. Það finnst mér stangast á, það er ekki alveg skýrt hvert markmiðið er. Ef markmiðið er að auka réttaröryggi borgaranna held ég að frumvarpið mætti alveg við meiri umræðu að því leyti. Hér er líka talað um hagsmunaverði og menn hafa vísað til þess. Hv. framsögumaður vísaði einmitt til reglna í Bandaríkjunum og virðist lenskan er núna, menn hika ekki við að taka upp reglur sem settar eru í Bandaríkjunum. Menn horfa fyrst og fremst til Bandaríkjanna. Það er sama hvort það er um lokun landamæra eða ekki, eftir að hafa hlegið í kannski fimm sekúndur eru menn fljótir að taka upp reglur þaðan. Menn hafa þekkt þessar reglur í áratugi. Það eru mjög víðtækar reglur um skipulag svokallaðra hagsmunavarða í Bandaríkjunum. En þar er hins vegar allt öðruvísi kerfi en hér á Íslandi. Ég þekki ekki hvernig það er í Evrópu, en kannski svipar íslenska kerfinu til þess sem er í Evrópu. Í Bandaríkjunum er allt öðruvísi umhverfi um hagsmunaverði. Þar eru þeir jafnvel með skrifstofur í þinghúsinu og þar fram eftir götunum. Þannig að mér finnst menn eltast óþarflega mikið við bandarískt fyrirkomulag með því að setja svona reglur í okkar litla samfélagi, a.m.k. án frekari skoðunar hér á landi. Það er einmitt mál af því tagi þar sem maður spyr: Bíddu, hefur verið eitthvert vandamál hingað til í þessum efnum? Ég man reyndar eftir einu máli úr tíð vinstri stjórnarinnar, frumvarpi um íblöndun í eldsneyti sem samið var af hagsmunaaðila. Það kom í ljós og voru birtar fréttir af því að það var samið af hagsmunaaðila í greininni. Það er ekki nokkrum ráðherra eða ráðuneyti sæmandi að leggja slíkt fram, en reglurnar í dag, sem eru nú þegar til staðar og voru jafnvel þá þegar frumvarpið var samið, eiga að girða fyrir þetta, kveða á um aðkomu þeirra sem koma að samningu frumvarpa, í greinargerð með frumvarpi og þar fram eftir götunum. Ég tek reyndar eftir því í því tiltekna frumvarpi sem hér liggur fyrir að þar er vísað í starfshóp forsætisráðherra sem skilaði af sér í september 2018, án þess að tilgreint sé hverjir sátu í þeim hópi. Það hefði verið í þágu gagnsæis og til þess að auka tiltrú einhverra, kannski minnka hana af hálfu annarra, að tilgreina hverjir sátu í þessum starfshópi, hvort þeir hafi átt einhverra hagsmuna að gæta í þeim starfshópi sem skilaði tillögum um löggjöf af því tagi sem hér liggur fyrir. Virðulegur forseti. Markmiðið er göfugt. Ég tek undir það að menn eiga að hafa sem mest gagnsæi í allri sinni vinnu í stjórnsýslunni og Stjórnarráðinu. Ég verð hins vegar að segja að mér hefur ekki þótt það vera stórkostlegt vandamál hingað til þótt auðvitað hljóti að vera pottur brotinn í þeim efnum eins og öðrum. Ég vek athygli á því að hér er ekki kveðið á um nein viðurlög við þessu broti, t.d. á því ef menn eiga fund með einhverjum hagsmunaverði. En auknar reglur og kröfur um einhverja skrásetningu geta flækt málið og einfaldlega orðið til þess að þæfa mál eða gera mönnum jafnvel erfiðara fyrir að taka ákvarðanir. Menn festast oft í aukaatriðum í þessu. Og hvað hagsmunaverði varðar finnst mér t.d. einkar óskýrt hverjir eru raunverulega hagsmunaverðir. Það finnst mér þurfa að koma til meiri skoðunar. Ég held að mál sem þetta hefði þolað frekari umræðu, ekki bara í þinginu heldur einnig áður en það kom til þingsins. Hafi forsætisráðherra hug á þessum reglum þá held ég að það væri til velfarnaðar fallið að taka málið til frekari umfjöllunar á þeim vettvangi, ekki nema nefndin taki málið aftur til sín og skoði eitthvað enn frekar í þessum efnum. Virðulegur forseti. Í stuttu máli finnst mér menn festa sig í aukaatriðum með þessu frumvarpi, festa sig í að setja reglur um eitthvað sem engu máli skiptir, leggja áherslu á aðstoðarmenn sem engin völd hafa, hvað þá sendiherrar. Ég vil varla segja það, en ég hef á tilfinningunni að texti af þessu tagi og áform um lagasetningu að þessu leyti stjórnist af einhvers konar misskilningi, [[Forseti hringir.]]ég ætla ekki segja öfund, en einhvers konar misskilningi á eðli tiltekinna starfa í stjórnsýslunni og Stjórnarráðinu.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður nefndi nokkur dæmi um reglur sem ekki hafi gengið nógu vel að framfylgja að undanförnu, t.d. varðandi jafnréttissjónarmið og ýmislegt varðandi hagsmunaskráningu ráðherra og annarra. Ég get glatt þingmanninn með því að við þessu er brugðist í áliti minni hluta nefndarinnar með því að færa eftirlitið til sjálfstæðrar nefndar, sem ég held að sé mjög góð leið til að koma til móts við áhyggjur þingmannsins um að reglurnar verði bitlausar. Ef eftirlitið er sjálfstætt og hefur víðtækari heimild til gagnaöflunar og rýni er líklegra að allt ferlið verði gagnlegra. Sama má reyndar segja um viðurlög. Ég er sammála þingmanninum að það væri æskilegt að sjá einhvers konar viðurlög í frumvarpinu. Þar er rétt að benda aftur á álit minni hlutans sem lagði það til. Hins vegar varðandi það sem þingmaðurinn segir að sé misskilningur á hlutverki aðstoðarmanna í ráðuneytum vil ég benda á að þeir tveir þingmenn sem hafa rætt þessi mál hér í dag, sá sem hér stendur og hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, hafa báðir verið aðstoðarmenn og vita ágætlega hvað felst í starfinu. Ég vona alla vega að ég hafi ekki misskilið hvað ég var að gera öll þau þrjú ár sem ég sat í ráðuneytinu. En það sem ég sagði var einmitt ekki að aðstoðarmenn hefðu valdið, eins og þingmaðurinn sagði, heldur að aðstoðarmenn tækju ekki ákvarðanir en hefðu aðgang að öllum upplýsingum og tengslanetinu sem ráðherrar hafa. Það er einmitt, eins og kemur fram í greinargerð frumvarpsins, tengslanetið og aðgangur að trúnaðarupplýsingum sem er ástæða þess að snúningshurðarákvæðið [[Forseti hringir.]]er sett en ekki það hvort fólk tekur stjórnvaldsákvarðanir eða ekki.
Það fer vel á því að hv. þingmenn vísi til hver annars sem háttvirtra.
Virðulegur forseti. Ég er í þeirri stöðu, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, að þekkja störf aðstoðarmanna, þó frá þeim sjónarhóli að hafa verið ráðherra með aðstoðarmenn á mínum snærum. Hv. þingmaður getur ekki neitað því að hlutverk aðstoðarmanns í ráðuneyti er allt annað en starfsmanna ráðuneytisins, hvað þá ráðuneytisstjóra eða skrifstofustjóra í ráðuneyti. Aðstoðarmenn eiga að koma inn á algjörlega pólitískum forsendum og eru trúnaðarmenn ráðherra og ráðherra ber ábyrgð á sínum aðstoðarmönnum. Ég þori að fullyrða að flestir ráðherrar hljóta að spyrja aðstoðarmenn sína áður en þeir ráða þá til sín hvaða hagsmuni þeir kunna að hafa og þurfa að vera upplýstir um það og menn þurfa auðvitað að upplýsa sína ráðherra um það. En að leggja þá að jöfnu við æðstu stjórnendur í Stjórnarráðinu finnst mér algerlega út í hött og nefni það sem misskilning á eðli þessara starfa. Þeir hafa aðgang að tengslaneti. Það kann að vera að menn læri eitthvað og allir sem koma að störfum í ráðuneyti eins og öðrum störfum læra ýmislegt. Og það er sérstaklega tekið fram og menn viðurkenna það að aðstoðarmenn koma oft í stuttan tíma inn í ráðuneyti. Það að ætla að setja hömlur á störf slíks fólks myndi auðvitað verða til þess að draga úr því að menn gætu fengið aðstoðarmenn til fylgis við sig í þann tíma. Ég spyr á móti: Vilja menn ekki frekar líta til þess sem ég hef stundum kallað „innleiðing innherjanna“ í Stjórnarráðinu? Það er fólkið á planinu sem sér í hvað stefnir, sér hvaða innleiðingar eiga að fara fram á næstu vikum, mánuðum og árum, veit hver þróunin er. Það er í ráðuneytunum í þennan tíma til að troða þessum innleiðingum í gegn sem sérfræðingar [[Forseti hringir.]]með ráðherra sínum og fer stuttu síðar út í sjálfstæð ráðgjafarstörf. Hvað með það fólk, fólkið á planinu?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hvetur mig til að ræða það að hlutverk aðstoðarmanna sé annað en starfsmanna í ráðuneytinu en það er bókstaflega það sem ég sagði, bæði í andsvörum mínum, í ræðu minni og meira að segja í andsvari rétt áðan. Aðstoðarmenn hafa hins vegar, eins og við hv. þingmaður höfum bæði sagt hérna, aðgang að upplýsingum og tengslaneti og það er í greinargerð frumvarpsins ástæðan fyrir snúningshurðarákvæðinu, ekki ákvarðanir sem eru teknar innan stjórnsýslunnar heldur upplýsingar og tengslanet. Hv. þingmaður sagði að nauðsynin á þessari lagabreytingu væri óljós með hliðsjón af þeirri þróun sem hefur átt sér stað undanfarin ár. Mig langaði að spyrja um það, vantar aðeins að ramma það betur inn í tíma. Ef mér skjátlast ekki þá samþykkti hv. þingmaður fyrir rúmum tveimur árum stjórnarsáttmála sem gekk út á það að semja þetta frumvarp. Þar er [[Forseti hringir.]]talað um nauðsyn þess að yfirfara reglur um hagsmunaskráningu, sem er það sem er verið að gera með þessu frumvarpi. [[Forseti hringir.]]Þykir þingmanninum ráðherra hafa farið eitthvað út af sporinu hér? [[Forseti hringir.]]Hefur þingmanninum snúist hugur síðan hann samþykkti þennan stjórnarsáttmála? [[Forseti hringir.]]Hvar er misskilningurinn núna?
Forseti minnir einnig á tímamörk.
Virðulegur forseti. Ef tengslanetið, það að menn kynnist fólki í störfum sínum, á að verða til þess að stöðva fólk, setja einhverjar hömlur á það hvar það vinnur seinna, þá bendi ég á að þá þurfa menn að líta til fleiri í Stjórnarráðinu, í ráðuneytunum, heldur en aðstoðarmanna. Fara alveg niður á gólfið til þeirra sem taka raunverulega ákvarðanirnar. Hv. þingmaður nefndi sjálfstæða eftirlitsstofnun. Það er auðvitað eitthvað sem ég held að sé misskilningur líka, að það að hafa sjálfstæða eftirlitsnefnd leysi þetta mál. Þá spyr ég á móti: Hverjir gæta varðanna? Það þarf einhver að gæta að nefndinni líka og sjálfstæði hennar og hagsmunaárekstrum þar. Ég hef ekki skipt um skoðun frá því að ég undirritaði þennan stjórnarsáttmála um að menn eigi að fara yfir þessar reglur. Ég tel mjög brýnt að fara yfir reglur um hagsmunaskráningu, sérstaklega hagsmunaskráningu dómara, sem ég hafði fyrirhugað að leggja fram frumvarp um, breyttar reglur þar að lútandi, setja þær af því að þær vantar fyrir flesta dómara. [[Forseti hringir.]]Ég tel fullt tilefni til þess að fara yfir reglur um hagsmunaskráningu en þetta frumvarp mætir ekki nokkrum vanda, telji menn einhvern vanda vera til staðar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Á. Andersen fyrir flutningsræðuna. Mér fannst margt mjög áhugavert koma fram í þeirri ræðu, sér í lagi hvað það varðar til hvers við erum að setja reglur sem þessar ef þeim er svo ekki fylgt. Ég hef oft sagt að það sé til lítils að hafa boðorðin 20 ef enginn fáist til að fylgja boðorðunum tíu og þannig get ég alveg tekið undir með hv. þingmanni hvað þetta viðhorf varðar. Hins vegar er ég aðeins að reyna að átta mig á samspilinu sem hv. þingmaður setur á milli þess að spyrja hvert markmiðið sé með frumvarpinu og hugleiðinga hv. þingmanns um að kannski sé eitthvað að reglunum en ekki fólkinu sem er alltaf að brjóta þær reglur sem hv. þingmaður vísar í. Mér finnst þetta mjög áhugaverð framsaga og mjög áhugaverð innsýn, að ef ekkert gengur að fylgja reglum þá sé kannski bara enginn tilgangur með reglunum, eða að þá sé eitthvað að reglunum. Þetta er kannski missatt eftir því um hvað er að ræða. Við tökum ekki út reglur um að ekki megi nauðga fólki bara af því að nauðganir halda áfram í samfélaginu. En sumar reglur geta kannski virst svolítið gagnslausar, sér í lagi ef enginn fylgir þeim. Þetta varð til þess að ég rifjaði upp ákveðið atriði sem ég óskaði eftir skýringum á frá hv. þingmanni þegar hún var hæstv. ráðherra dómsmála. Ég sendi stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd bréf og óskaði eftir upplýsingum um skráningu á símtölum dómsmálaráðherra vegna uppreist æru málsins og það kom fram í svari ráðuneytisins frá 6. október 2017, að símtöl dómsmálaráðherra væru ekki skráð sérstaklega. Nú gilda reglur, reglugerð og lög, um að símtöl skuli skráð. Er þetta ein af þeim reglum sem eru algerlega gagnslausar? Og hvers vegna?
Virðulegur forseti. Ég tók dæmi af nýjum fréttum í dag um að hæstv. menntamálaráðherra hefði, eins og það er orðað, brotið jafnréttislög við skipun ráðuneytisstjóra. Fréttin er byggð á úrskurði kærunefndar jafnréttismála þar að lútandi. Ég þekki reyndar ekki úrskurðinn, ég held að hann hafi ekki enn verið birtur opinberlega, en í umfjöllun um þessi mál hefur verið bent á að um sé að ræða eitt af tugum mála í stjórnsýslunni og í stjórnkerfinu með þessari niðurstöðu. Mér þykir það mjög hæpin ályktun að draga af þessum fjölda mála að menn séu almennt með ásetningi, eins og það var orðað hér á þinginu, að brjóta reglur um jafnan hlut kynjanna við skipun í embætti. Ég held miklu frekar að þessi mikli málafjöldi beri þess vitni að lögin sem um þetta fjalla, þau ákvæði er fjalla um hæfnismat umsækjenda um stöðu og annað, séu bara eitthvað gölluð, í það minnsta framkvæmd þeirra á vegum nefnda eins og úrskurðarnefndar jafnréttismála. Ég held að allir hljóti að sjá að það þarf að skoða þessi mál og ég hvet þingið einmitt til að láta svona mál til sín taka þegar þau koma upp trekk í trekk og taka frumkvæði í því að skoða þessa löggjöf, og aðra, sem um það fjallar. Hv. þingmaður spyr mig um skráningu símtala í ráðuneytum. Ég þekki svo sem ekki hvaða reglur hafa gilt um það, að ráðherra sjái ekki sjálfur um að skrá símtöl. Já, þetta gæti t.d. verið regla sem enginn fer eftir. Tilgangslaust hefur hún verið sett hér, hent inn í umræðuna, til þess að friða ákveðna umræðu og enginn fer síðan eftir henni, tilgangslaus regla.
Virðulegi forseti. Það sem ég er að vísa í er reglugerð frá 15. apríl 2016 sem sett var af forsætisráðherra og byggir á lögum um Stjórnarráðið og snýr að reglum um skráningu samskipta í Stjórnarráði Íslands. Ég er að vísa í þetta vegna þess að það virðist vera viðtekin venja að starfsmenn ráðherra skrái ekki símtöl ráðherra þrátt fyrir að reglurnar geri skýrlega grein fyrir því að þeim beri skylda til þess, ef þessi samskipti fela t.d. í sér símtöl, með leyfi forseta: „… þar sem lýst er afstöðu eða veittar upplýsingar sem teljast hafa þýðingu fyrir mál sem er til meðferðar í ráðuneyti eða teljast mikilvægar …“ Það eru sem sagt ákveðin skilyrði fyrir þessu. Það kom fram í svörum frá ráðuneytinu að símtölin voru ekki skráð sérstaklega í umræddu máli. Ég hef fengið sömu svör frá sjávarútvegsráðuneytinu, um að þetta sé ekki gert. En telur hv. þingmaður virkilega ekkert tilefni til þess að skrá samskipti ráðherra um [[Forseti hringir.]]mikilvæg málefni sem ekki koma fram í málsgögnum annars staðar? Ætti bara að henda þessari reglu af því að enginn er að fara eftir henni?
Virðulegur forseti. Nei, að sjálfsögðu tel ég að skrá eigi samtöl og ákvarðanir eða aðrar upplýsingar sem máli skipta og það er gert í Stjórnarráðinu. Það er hins vegar ekki gert með símtölum. Ég ætla ekki að fullyrða að þau símtöl sem ég tók í minni ráðherratíð megi telja á fingrum annarrar handar, en ekki þarf marga fingur til að telja símtölin sem ég tók almennt sem ráðherra. Samskipti fara bara fram með öðrum hætti í dag. Það væri kannski létt verk og löðurmannlegt að skrá öll símtölin en atriði sem skipta máli eru skráð, þau eru skráð í minnisblöðum. Þegar ráðherra tekur samtöl innan Stjórnarráðsins óskar hann eftir því að það sé skráð með minnisblaði. Þannig er skráningunni háttað. En að menn skrái einstök símtöl, ég held að það sé bara óraunhæft. Píratar festast alltaf í forminu, það er svo dæmigert fyrir þá að festast í forminu með skráningar á símtölum. Það er efnið sem skiptir máli, að það liggi fyrir, og það gerir það í minnisblöðum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skemmtilega ræðu þar sem víða var komið við, m.a. vék þingmaðurinn að reglum. Ég er pínulítið á svipuðum slóðum og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, þ.e. að alltaf er verið að brjóta reglur, það er alveg rétt. Ályktunin sem hv. þingmaður dró af því var sú að kannski væru reglurnar í einhverjum tilvikum vitlausar frekar en fólkið sem brýtur þessar reglur. Hvað með umferðarreglur? Daglega er verið að brjóta umferðarreglur, menn reyna að fara yfir á rauðu ljósi, menn sleppa því að gefa stefnuljós og menn gera bara ýmsan óskunda í umferðinni og skapa hættu vegna þess að þeir fara ekki eftir reglum. Er mælikvarðinn á gildi reglunnar sá hvort reynt sé að brjóta hana? Eða hefur reglan gildi í sjálfu sér fyrir samfélagið, fyrir öryggi annarra vegfarenda og fyrir öryggi samfélagsins í heild? Getum við kannski heimfært þetta dæmi og þessa líkingu um umferðarreglurnar upp á svona reglur sem reyna að passa upp á að jafnrétti kynjanna sé haft í heiðri?
Virðulegur forseti. Mér er skapi næst að segja að þetta sé barnaleg nálgun hjá hv. þingmanni, að reyna að gera lítið úr því sem ég er að benda á og draga fram. Sumar reglur eru bara þess eðlis að það kann að vera eitthvað að. Það kann að vera eitthvað að reglunum í stjórnkerfinu þegar það verður trekk í trekk þannig, þvert á alla pólitík, þvert á ráðuneyti og þvert á sérfræðinga, að verið er að brjóta þær. Þá kann eitthvað að vera að reglunum. Auðvitað erum við ekki að tala um umferðarreglur. En úr því að hv. þingmaður nefnir umferðarreglur þá er einmitt reynt, þegar menn semja umferðarreglur, að vega og meta hversu auðveldlega fólk getur farið eftir þeim, t.d. þegar tekin er ákvörðun um að lækka hámarkshraða á götu niður í 30 km. Á sumum stöðum hefur það komið í ljós að það gengur ekki upp. Lögreglan sem veitir umsagnir um slíkan hámarkshraða gerir athugasemd við það að menn ætli að setja reglur sem kveði á um 30 km hámarkshraða á götu sem býður upp á meiri hraða. Að sjálfsögðu þarf að leggja mat á það hvort mönnum sé í fyrsta lagi bara lífsins mögulegt að fara eftir reglunum og einnig hversu mönnum er eðlislægt að fara eftir þeim. Ef við tökum jafn smásmugulegar reglur og umferðarreglurnar þá er það þannig. Ég frábið mér málflutning hv. þingmanns og hann á að vera hafinn yfir það að ætla að bera það fram að ef einhverjir keyri yfir á rauðu ljósi þá eigi að afnema regluna. Staðreyndin er sú að það eru mjög fáir sem keyra gegn rauðu ljósi, mjög fáir. En ef það væri einhvers staðar þannig að 90% fólks á einhverjum tímapunkti keyra yfir á rauðu ljósi þá þarf að skoða af hverju það er. Það er alveg örugglega ekki af því að fólkið hafi þann ásetning að brjóta lög, það kann að vera að aðstæður bjóði ekki upp á að vera með rautt ljós eða að einhvers konar misskilningur sé í gangi. Það er það sem ég á við.
Virðulegi forseti. Ég vona nú að það séu ekki mjög margir sem deila þeirri hugmynd og þeirri skoðun hv. þingmanns að það sé matsatriði ökumanns hverju sinni hvort hann virðir reglur um hámarkshraða í umferðargötum í hverfum þar sem börn eru að leik, svo að dæmi sé tekið. Að öðru: Mér virtist á ræðu hv. þingmanns að hún væri kannski ekki ýkja hrifin af frumvarpinu í þeim búningi sem það er. Því langar mig til að spyrja hv. þingmann hreint út: Styður hún þetta frumvarp?
Virðulegur forseti. Talandi áfram um umferðarreglurnar þá er sá eðlismunur á umferðarreglum og þeim reglum sem við erum stundum að fylgja í stjórnsýslunni og Stjórnarráðinu, stjórnkerfinu, að umferðarreglurnar eru mjög skýrar. Þær veita ekkert svigrúm til mats, það er bara 30 km hámarkshraði. Það er hægt að mæla það. Svo er reyndar gefið smásvigrúm fyrir fólk til að fara aðeins yfir. En margar af þeim reglum sem verið er að setja bjóða upp á endalausan ágreining. Mikill mannauður, mikill tími og mikill peningur fer í að þrefa um algjör smáatriði. 10. gr. stjórnsýslulaga: „… mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því.“ Hver á að meta hvað er nægjanlegt? Það er bara látið í hendurnar á einhverju fólki úti í bæ eða dómstólum eða einhverjum nefndum. Þetta þarf allt að vera skýrara. Þegar menn rekast trekk í trekk á svona reglur þá þurfa menn að taka þær upp. Vandinn er þá reglurnar. Ég ætla ekki að svara því hér hvort ég styðji frumvarpið. Ég gef afstöðu mína upp við atkvæðagreiðslu, en ég hvet þingmenn til að óska eftir því að málið fari aftur í nefnd.
Virðulegi forseti. Hér hafa verið haldnar góðar og innihaldsríkar ræður. Ég vil leyfa mér að vísa sérstaklega til ræðu sem hv. framsögumaður minni hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hélt hér áðan, Andrés Ingi Jónsson, þar sem hann fór vel í gegnum það nefndarálit sem ég hef skrifað undir og ætla ég ekki að endurtaka það efnislega. Spilling, málið snýst kannski um hana. Hún getur haft geðugan svip og hún er ekki alltaf ógeðslegt plott í skúmaskotum um einhver myrkraverk heldur getur spilling líka þrifist við kertaljós þar sem maður situr með lindarpenna. Spilling getur t.d. lýst sér sem greiðasemi við gömul skólasystkini, hún getur jafnvel lýst sér í fyrirgreiðslu við einhvern sem þarf á henni að halda. Sé maður í aðstöðu til þess styttir maður viðkomandi leið í gegnum eitthvert tiltekið ferli sem hjálpar viðkomandi. Spilling getur lýst sér í óformlegum ákvörðunum sem greiða fyrir og flýta fyrir málum. Hún getur lýst sér í því sem er dálítið ósýnilegt í íslensku samfélagi, en þegar ég var að alast upp hét það að vera í samböndum, að hafa sambönd. Þegar ég ólst upp voru enn þá leifar af íslenska haftasamfélaginu og þá snerist allt um að vera í samböndum, þekkja einhvern sem hafði aðstöðu til þess að greiða manni leið til að ná í einhver tiltekin gæði, ná kannski í timbur, skrúfur eða nagla ef verið var að byggja, vegna þess að allt var bundið einhverjum höftum, eða fá bíl eða lóð og þar fram eftir götunum. Þannig þróuðust ýmsir samskiptahættir í íslenska kunningjasamfélaginu, íslenska fyrirgreiðslusamfélaginu, íslenska sambandasamfélaginu sem ekki voru endilega allir ógeðugir í sjálfu sér. Menn iðkuðu í rauninni jafnvel dyggðir, þ.e. menn sýndu einhverjum ræktarsemi sem það átti skilið. En þessum venjum getur fylgt, og fylgir ævinlega, að á endanum leiðir þetta til óvandaðrar stjórnsýslu; til þess að ákvarðanir eru teknar, ekki á málefnalegum forsendum heldur á einhverjum annarlegum forsendum, jafnvel vegna greiðasemi, vináttu eða tengsla. Það er svo mikilvægt að allt þetta liggi fyrir og sé uppi á borðum, að við vitum af því og að ekki sé verið að reyna að breiða yfir það og að við séum meðvituð um að þetta sé ekki góð leið til að taka ákvarðanir sem varða almannahag, að taka þær á forsendum fyrirgreiðslu, greiðasemi, kunningsskapar, vináttu eða gagnkvæmra hagsmuna, gagnkvæmrar greiðasemi. Það er út af því sem við viljum reyna að koma einhvern veginn böndum á þetta. Um leið geri ég mér alveg grein fyrir því að það er ekkert auðvelt. Það er ekki auðvelt að ná utan um hið ósýnilega net sem við höfum hér í samfélaginu sem byggist á tengslum okkar, ættartengslum, skólatengslum, íþróttafélagatengslum, saumaklúbbatengslum, alls konar tengslum. Við erum sífellt að tala saman og við erum að gera það með óformlegum hætti. En við erum öll sammála um það að þetta þarf að liggja fyrir og við þurfum einhvern veginn að geta treyst því að það fólk sem hefur tekið að sér að taka ákvarðanir sem varða almannahag, hefur tekið að sér að setja okkur lög, starfi í almannaþágu, með almannahag að leiðarljósi en sé ekki að greiða götu einhverra vina og kunningja. Við erum sammála því, held ég flest, að ásýndin þarf að vera með þeim hætti að það veki traust, að það veki þá hugmynd að engin annarleg sjónarmið ráði för við að taka ákvarðanirnar. Það þarf sem sagt að ríkja traust og viðhalda tiltrú eins og hv. framsögumaður minni hlutans sagði hér áðan, Andrés Ingi Jónsson, nema hvað að ég held að við séum enn þá á þeim stað í íslensku samfélagi - og ég held að það sé kannski eitt meinið sem við erum að fást við hér - að við þurfum að endurreisa tiltrú almennings á þeim stofnunum sem taka þær ákvarðanir sem varða þjóðina alla, endurreisa tiltrúna á Alþingi og endurreisa tiltrú á ríkisstjórninni, ráðherrunum, ráðuneytunum og stjórnkerfinu eiginlega eins og það leggur sig. Ég er nefnilega hræddur um að ekki hafi enn tekist að endurvekja það traust sem er svo nauðsynlegt að ríki í garð þessara stofnana. Þá er ég ekki að tala um að fólk þurfi endilega að vera mjög hrifið af þingmönnum eða þurfi jafnvel endilega að treysta þingmönnum sem manneskjum eða einstaklingum heldur hitt, að fólk treysti stofnuninni Alþingi. Ég held reyndar að sú tiltrú hafi verið of mikil fyrir hrun, og mælingar sýna það raunar að ríkt hafi barnslegt traust þjóðarinnar til þings og stjórnvalda hverju sinni sem síðan hafi hrunið í hruninu vegna þess að það var ekki bara efnahagslegt hrun heldur líka siðferðilegt. Það var hrun á öllum gildum og á sjálfsmynd. Það var hrun á hugmynd þjóðarinnar um sjálfa sig og um það fyrirkomulag sem hér ríkti. Öll tiltrú á það allt saman hrundi og traustið hefur enn ekki verið endurreist. Kannski má segja að fyrir hrun hafi sú tiltrú almennings á þessum stofnunum verið allt of mikil en eftir hrun kannski of lítil. Vantrúin er svo alger og vantraustið svo gríðarlegt að það gerir jafnvel Alþingi erfitt um vik. Vantraustið er raunar þess eðlis að við það verður eiginlega varla unað. Ég held að það sé algjört forgangsmál fyrir alla stjórnmálamenn, hvar í flokki sem þeir standa og hvort sem þeir starfa innan þings eða utan, að reyna að endurreisa það traust. Þá komum við að því sem ég hef athugasemdir við í vinnslu frumvarpsins. Mér hefði þótt það ómaksins vert ef ríkisstjórnin og stuðningsmenn hennar innan þeirrar nefndar þar sem málið var unnið, hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hefðu lagt meira á sig til að ná saman um að vinna málið. Ég ætla ekki endilega taka undir orð hv. framsögumanns minni hlutans áðan, Andrésar Inga Jónssonar, og kalla það smælki sem þó náðist, en ég ætla heldur ekki að láta segja um mig það sem segir í þekktri sögu: Litlu verður Vöggur feginn. Mér þykir þetta ekki nóg og ég hefði viljað sjá þarna afdráttarlausari skref og kannski meiri vilja til þess að nálgast sjónarmið minni hlutans í málinu vegna þess að ég held að ef hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefði komið einhuga og saman með álit í málinu, sem varðar svo mikið ásýnd og traust, hefði það verið ómaksins vert. Ég ætla ekki að fara út í einstök atriði en mig langar þó, í sambandi við álitamál um hvort eftirlitið eigi að vera á hendi forsætisráðherra eða sjálfstæðrar eftirlitsnefndar, að taka undir það sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir benti réttilega á áðan, að það má vel vera að margir þingmenn beri mikið traust til núverandi hæstv. forsætisráðherra, Katrínar Jakobsdóttur, og það maklega, og telji að hún sé ekki líkleg til að misbeita valdi sínu hvað þetta varðar. En það er mikilvægt að hafa í huga að það kemur forsætisráðherra eftir þennan og það er mikilvægt að við reynum að vanda okkur við að setja reglur og látum þær ekki miðast endilega við mannkosti eða ókosti tiltekinna einstaklinga heldur reynum að hafa reglurnar og reglugerðirnar sem vandaðastar. Ég vil líka minna á það, og það er alveg eðlilegt, að í hvert sinn sem ný ríkisstjórn er mynduð byggir nýr forsætisráðherra upp ákveðið valdanet í kringum sig og kemur með alla sína aðstoðarmenn inn í ráðuneytin og raðar fólki í kringum sig sem forsætisráðherra hverju sinni telur líklegt að starfi í anda þeirra hugsjóna og ætlunarverka sem hann hefur. Allt er það fullkomlega eðlilegt, en það er kannski ekki eðlilegt að viðkomandi ráðherra hafi þá eftirlitshlutverk gagnvart nákvæmlega þessu fólki vegna þess að tengslin eru þegar orðin of náin. Ráðherrann er jafnvel háður aðstoðarfólki sínu um smátt og stórt. Þarna er kannski um að ræða vináttu og tengslin eru þess eðlis að það væri eðlilegra að slíkt eftirlit kæmi utan frá. Mér finnst það satt að segja einhvern veginn blasa við. Talandi um títtnefnda aðstoðarmenn og snúningshurðina, það er alveg rétt sem fram kom hjá hv. þm. Sigríði Á. Andersen áðan, að aðstoðarmenn hafa kannski ekki völd. Það fer eftir hvernig maður skilgreinir völd, þeir hafa ekki formleg völd og þeir koma og fara. En af því að við erum að tala um snúningshurð þá hafa aðstoðarmenn möguleika á því að opna dyr. Þeir opna dyr inn í svæði þar sem ákvarðanir eru teknar hverju sinni og þeir hafa ómetanlegan aðgang að valdinu. Þeir hafa aðgang að ákvörðunum og aðgang að þeim svæðum þar sem ákvarðanir eru teknar. Þeir geta opnað dyr fyrir hagsmunaaðila þar inn. Mér finnst það eðlileg krafa - ég veit að hún er kannski dálítið ströng og hún getur jafnvel orðið til þess að mjög hæfur einstaklingur hugsi sig tvisvar um áður en viðkomandi samþykkir að gerast aðstoðarmaður ráðherra - að sá sem er aðstoðarmaður ráðherra hinkri dálítið áður en viðkomandi fer að vinna fyrir hagsmunasamtök sem eiga kannski mikið undir því, kannski ríka hagsmuni undir því, að hafa góðan aðgang að þeim svæðum þar sem ákvarðanir eru teknar sem varða starfsemi viðkomandi aðila. Það sýnist mér blasa við og mér þykir það miður að þetta tvennt skyldi ekki hafa ratað í endanlega gerð frumvarpsins.
Virðulegur forseti. Mér fannst skemmtilegt að heyra hv. þingmann láta hugann reika aftur í tímann og rifja upp öll samböndin, það er alveg rétt hjá honum. En ég held að lýsing hans á aðstæðum áður fyrr sé jafnvel skiljanlegri en nokkurn tímann það tungutak sem menn nota í dag og vilja binda í skrifræðisbáknið. Auðvitað snýst þetta einmitt um það að fólk þekkir mann og annan, allir þekkja einhvern. Í okkar litla samfélagi er það þannig, sem betur fer. En ég velti því hins vegar fyrir mér hvort hv. þingmaður trúi því virkilega að traust á stjórnmálum eða stjórnmálamönnum verði endurreist með skrifræði. Í raun fjallar umrætt frumvarp, eins og það er úr garði gert, nánast eingöngu um börn stjórnmálamanna og aðstoðarmenn ráðherra, t.d. um það sem hv. þingmaður vék að, þ.e. að þegar störfum aðstoðarmanna lýkur í Stjórnarráðinu séu sett takmörk fyrir því að þeir fari að vinna tiltekin störf í sex mánuði. Auðvitað hefur það kannski litla praktíska þýðingu vegna þess að flestir hafa sex mánaða uppsagnarfrest, það hafa svo sannarlega skrifstofustjórar og ráðuneytisstjórar. Ég þekki reyndar eiginlega engin dæmi um að menn hafi farið úr hlýjum faðmi ríkisins, úr æviráðningunni nánast að kalla, úr embætti ráðuneytisstjóra eða skrifstofustjóra, yfir í atvinnulífið. Frumvarpið kemur kannski ekki alveg í veg fyrir það en það er ekki beinlínis hvetjandi fyrir menn að fara út í atvinnulífið ef þeir eiga yfir höfði sér svívirðingar og að vera stjaksettir fyrir fyrri störf sín í Stjórnarráðinu. Hér er verið að ala á tortryggni. Það er vandinn sem mér finnst vera við þetta frumvarp. Ég spyr hv. þingmann hvort hann geti ekki verið sammála mér um að hætt sé við því að stjórnmálamenn verði þrælar skrifræðisins í þessu.
Virðulegi forseti. Ég vil nú ekki gefa mér að það sé skrifræði sem við erum að skapa hér, ég tek ekki undir það og tel það ekki áhyggjuefni. Ég tel að það sé mikilvægast í störfum okkar að reyna að stuðla að því að stjórnkerfið virki, að það sé réttlátt, að það starfi á samkvæman og sanngjarnan hátt og sé skilvirkt fyrir almenning og starfi ævinlega í almannaþágu. Af því að hv. þingmaður vék aðeins að aðstoðarmönnum þá er mikilvægt að það komi fram, sem mér láðist að nefna hér áðan, að ég tel ekki að aðstoðarmenn séu eitthvað gefnari fyrir spillingu en annað fólk. Það er ekki um það að ræða heldur erum við að hugsa hér um að girða fyrir ákveðinn freistnivanda sem er til staðar. Eins og kom fram í máli hv. framsögumanns minni hluta, hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar, eru það fyrst og fremst aðstoðarmenn sem hafa farið út í atvinnulífið, þ.e. farið að vinna sem svokallaðir hagsmunaverðir en síður ráðuneytisstjórar og, svo að ég tali nú svolítið eins og hv. þm. Sigríður Á. Andersen gerði áðan, hvað þá sendiherrar.
Virðulegur forseti. Því miður sjáum við ekki úti í atvinnulífinu nógu mikið af fyrrverandi ráðuneytisstjórum, skrifstofustjórum eða fyrrverandi sendiherrum, og það er ástæða fyrir því. Það er af því að menn eru komnir í mjúkan faðm ríkisins með æviráðningu. Það er nú bara vandinn og aðallega fyrir þá sjálfa, ungt fólk ílengist jafnvel í þeim embættum von úr viti. Ég nefndi börn í fyrra andsvari mínu. Það er eins og þau séu orðin sérstakt vandamál, börn stjórnmálamanna, börn ráðherra. Trúir hv. þingmaður því virkilega að frumvarp sem kveður á um upplýsingagjöf um fjárhagsleg málefni barna auki á gagnsæi og trúverðugleika í stjórnsýslunni? Trúir hv. þingmaður því? Eða sendiherra? Hvaða völd hafa sendiherrar? Við hverju er verið að stemma stigu með því að setja reglur um að sendiherrar megi ekki hverfa til hinna og þessara starfa eða að makar þeirra þurfi að upplýsa um aldur og fyrri störf? Trúir hv. þingmaður því? Ég spyr hann bara heiðarlega. Hv. þingmaður er sagnamaður og rakti ágætlega hvernig menn hafa horft á þessi störf og ég spyr hvort hann geti gefið mér heiðarlegt svar eða hvað hann hafi á tilfinningunni. Ég lýsti því í ræðu minni hér fyrr að ég hef svolítið á tilfinningunni að frumvarpið sé samið af einhverjum sem hefur þessa landlægu glýju í augum hvað varðar tiltekin störf hér í þjóðfélaginu sem eru sendiherrastöður, stöður aðstoðarmanna ráðherra. Mér finnst einhvern veginn vanta flugfreyjur og flugmenn inn í frumvarpið líka. Þá er hægt að ná öllum þeim starfsstéttum sem menn vilja alltaf vera að skrattast í, ef ég leyfi mér að segja það, virðulegur forseti. Hvað finnst hv. þingmanni um það?
Virðulegi forseti. Ég á kannski erfitt með að draga eina spurningu út úr þessu seinna andsvari nema að ég átta mig á því að hv. þingmanni þykir ég trúgjarn úr hófi fram. Já, ég tel að það sé mikilvægt að til staðar séu skýrar reglur. Þar með er ekki sagt að allir séu alltaf að reyna að brjóta þær. Ég tel líka mikilvægt varðandi störf þeirra sem gegna trúnaðarstörfum fyrir almenning, eins og hér er um að ræða, að það ríki gagnsæi, svo að ég noti nú vinsælt orð, mikið tískuorð, um fjármál þeirra og aðstæður svo að erfitt sé að varpa rýrð á störf þeirra og á traust þeirra. Ég held að það sé ekkert síður í þágu og til verndar því fólki sem gegnir störfunum, að erfitt sé að þyrla upp efasemdum og vantrausti um störf þess fólks sem við vitum að gegnir störfum sínum upp til hópa af mikill trúmennsku. Já, ég trúi því að það sé mikilvægt að stjórnkerfið virki vel fyrir almenning og á sanngjarnan hátt og að þar ríki gagnsæi um hagi manna svo að ekki fari neitt á milli mála um þeirra störf. Ég held að það sé liður í því að endurvekja traust almennings á stjórnkerfinu.
Virðulegur forseti. Ég flyt hér nefndarálit frá hv. efnahags- og viðskiptanefnd um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stimpilgjald. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu og einnig bárust nefndinni umsagnir um málið frá Samtökum skattgreiðenda og Hagsmunasamtökum heimilanna. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um stimpilgjald, nr. 138/2003, er varða gjaldstofn stimpilgjalds og skilyrði helmingsafsláttar af stimpilgjaldinu. Í greinargerð með frumvarpinu er tekið fram að tilefni þess megi m.a. rekja til ábendinga sem umboðsmaður Alþingis kom á framfæri við fjármála- og efnahagsráðuneytið og vörðuðu þær kröfur sem stjórnarskráin gerir til skattlagningarheimilda. Þarft væri að kveða skýrar á um það í 2. mgr. 4. gr. laganna að miða skyldi gjaldskylda fjárhæð við matsverð í samræmi við byggingarstig á afhendingardegi þegar misræmi væri á byggingarstigi á kaupsamningsdegi og afhendingardegi. Þá teldi umboðsmaður jafnframt að lögin þyrftu að mæla skýrar fyrir um þau viðmið eða aðferðir sem sýslumaður skuli leggja til grundvallar þegar hann ákvarðar gjaldstofn og ekki er hægt að byggja á skráðu matsverði eignar á kaupsamningsdegi. Þá er með frumvarpinu brugðist við því að skilyrði helmingsafsláttar af stimpilgjaldi, samanber 3. og 4. mgr. laganna, og framkvæmd þess hafi orðið óljós í kjölfar úrskurðar yfirskattanefndar nr. 103/2019 þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að skýra ætti skilyrðið með þeim hætti að við framkvæmd þess bæri að líta fram hjá íbúðareign sem til hefði komið vegna arftöku hlutaðeigandi, enda hefði hann ekki haft hana til eigin nota. Í frumvarpinu er lagt til að framkvæmd skilyrðisins verði einfölduð með því að kveða með skýrari hætti á um að skilyrði helmingsafsláttar af stimpilgjaldi verði bundið við að einstaklingur hafi ekki áður verið þinglýstur eigandi að íbúðarhúsnæði, hvort sem fyrra eignarhald hafi komið til með kaupum, arftöku, gjafagerningi eða eignaryfirfærslu með hvers kyns öðrum hætti. Loks er lagt til að skilyrði helmingsafsláttar af stimpilgjaldi vegna kaupa á fyrstu íbúð, um að viðkomandi þurfi að vera þinglýstur eigandi a.m.k. að helmingi þeirrar eignar sem keypt er, verði fellt niður. Með hliðsjón af stöðu á fasteignamarkaði og að teknu sérstöku tilliti til einstaklinga sem kaupa sitt fyrsta íbúðarhúsnæði er lagt til að umrætt skilyrði falli brott úr lögum svo að fyrstu kaupendur eigi fjölbreyttari möguleika um hvernig eignarhlutfalli þeirra á hinu keypta íbúðarhúsnæði er háttað. Nefndin leggur til breytingar á frumvarpinu sem eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif og er hægt að lesa um þær í nefndarálitinu. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum. Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, sú sem hér stendur, Oddný G. Harðardóttir, Willum Þór Þórsson, Jón Steindór Valdimarsson og Ólafur Þór Gunnarsson.
Forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fasteignalán til neytenda, með einni breytingu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu og frá Neytendastofu og jafnframt barst skrifleg umsögn um málið frá Neytendastofu. Með frumvarpinu er lagt til að ný ákvæði bætist við lög um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, þar sem kveðið verði á um heimildir lánamiðlara til að stunda viðskipti yfir landamæri og um samstarf lögbærra yfirvalda innan Evrópska efnahagssvæðisins. Einnig eru lagðar til breytingar á sömu lögum um lán sem tengjast erlendum gjaldmiðlum þannig að neytendum standi til boða að taka lán til kaupa á fasteign hér á landi þótt tekjur þeirra séu í öðrum gjaldmiðli en íslenskri krónu. Loks eru lagðar til breytingar á lögum um neytendalán, nr. 33/2013, þannig að neytendum verði gert kleift að taka neytendalán í íslenskum krónum hér á landi þrátt fyrir tekjur í erlendum gjaldmiðli eða búsetu erlendis. Í umsögn Neytendastofu er m.a. lagt til að breyting verði gerð á orðalagi a-liðar 5. gr. frumvarpsins sem kveður á um að senda skuli neytanda aðvörun ef eftirstöðvar láns eða reglulegar endurgreiðslur breytast um meira en 20%. Neytendastofa leggur til að í stað orðanna „meira en 20%“ komi „20% eða meira“ og með því verði viðmið aðvörunar fastsett við 20% breytingu. Nefndin tekur undir þessa athugasemd og telur að með breytingunni verði viðmið um sendingu aðvörunar skýrara. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem ég hef hér farið yfir. Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, sú sem hér stendur, Oddný G. Harðardóttir, Willum Þór Þórsson, Jón Steindór Valdimarsson og Ólafur Þór Gunnarsson.