Virðulegi forseti. Fyrir heimsfaraldurinn vissum við mörg um kosti fjarvinnu en fáir höfðu kannski reynt hana af fullum þunga. En nú eru bæði einstaklingar, fyrirtæki og stofnanir reynslunni ríkari og þekkja hvaða jákvæðu áhrif fjarvinna getur haft á starfsánægju, framleiðni og sveigjanleika í starfi. Fastur vinnustaður er ekki eina leiðin og það er kostur fyrir margt fólk, ekki síst fjölskyldufólk, að geta unnið að heiman eða í blandaðri vinnu á skrifstofu. Reynslan og þekkingin sem við öðluðumst í Covid má þess vegna ekki renna út í sandinn. Fjarvinna getur líka haft jákvæð áhrif á samgöngur og umferðarþunga og þannig stutt við markmið stjórnvalda í loftslagsmálum. Fjarvinnustefna felur í sér tækifæri fyrir landsbyggðirnar, að það sé hægt að stunda vinnu óháð búsetu. Finnland hefur verið leiðandi um að liðka fyrir fjarvinnu þegar kostur er á og sveigjanlegur vinnutími hefur verið lögfestur þar í landi, alveg frá 1996 og árið 2020 tóku gildi lög þar í landi sem heimila starfsfólki í fullu starfi rétt á að skipuleggja um helming vinnutíma síns, þ.e. hvar og hvenær vinnan er unnin. Sem stendur er eitt ráðuneyti hér af 12 með framsækna stefnu í þessum efnum. En ég velti því fyrir mér hvers vegna Stjórnarráðið allt vinnur ekki eftir fjarvinnustefnu. Þannig væri hægt að laða að starfsfólk, það væri hægt að spara í skrifstofurekstri og ferðakostnaði, auka sveigjanleika starfsfólks og leggja markmiðum á sviði loftslagsmála lið. Íbúar á landsbyggðunum gætu keppt um störf opinberra stofnana með því að vinna í fjarvinnu. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu um að gerð verði úttekt á þeim tækifærum sem felast í fjarvinnu og markvissri fjarvinnustefnu fyrir íslenskan vinnumarkað og er ekki síst að horfa á hið opinbera þar sem fjarvinna getur átt við. Með þessu gætu íslensk stjórnvöld orðið leiðandi um að festa fjarvinnustefnu í sessi og farið hina finnsku leið í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Í gær barst svar frá heilbrigðisráðherra við fyrirspurn minni um skort á læknum og öðru heilbrigðisstarfsfólki á landsbyggðinni. Margt ágætt kemur þar fram en einnig staðfestist ráðaleysi gagnvart því hvernig eigi að bregðast við ástandinu og það strax. Það verður að leggja aukinn þunga í grunnþjónustuna, manna stöðugildi lækna og annarra starfsstétta og tryggja íbúum landsbyggðarinnar þá grunnþjónustu og búsetuöryggi sem ríkið skal veita samkvæmt lögum. Vandinn er margþættur. Eitt er hænuprikakerfið þar sem stjórnendur og yfirmenn á Landspítalanum eru efstir en starfsfólk í dreifðum byggðum neðst og starfsskilyrði ekki endilega eins og best verður á kosið fyrir unga lækna, hjúkrunarfræðinga og fjölskyldur þeirra. Í þannig kerfi er þyngra að ráða og halda starfsfólki. Eitt af því sem þarf að gera er að skapa frekari tækifæri, læknis- og hjúkrunarmenntaðs fólks á landsbyggðinni, og þá ekki bara á stærstu stöðunum, til að þróa sig áfram og taka þátt í faglegu starfi á landsvísu og víðar á sínum sérsviðum. Þannig verða störf á þessum stöðum enn eftirsóknarverðari. Í krafti almannahagsmuna og byggðajafnrétti er enn fremur nauðsynlegt að beita tiltækum ívilnunum til að jafna hlut staða úti um landsbyggðina sem góðs valkost fólks sem er að hefja starfsferil á sínum sviðum. Vel fjármagnaðar aðgerðir í þessum málaflokki ættu að vera einn af hornsteinum stefnumótandi byggðaáætlunar en eru það ekki. Því þarf að breyta. Vert er að benda á að sum lönd, eins og Ástralía og Kanada, hafa farið út í það að byggja upp dreifbýlislækningar sem sérstaka faggrein og jafnvel sérstaka stofnun á því sviði. Það getur verið skilvirkari leið að opna leiðir fyrir íslenska nemendur að fara í nám þar fremur en að treysta á að HÍ og Landspítali taki betur við sér eða samhliða. Við núverandi aðstæður og ástand verður ekki unað. Það þarf aðgerðir strax.
Virðulegur forseti. Samkvæmt fram komnum upplýsingum greip Seðlabanki Íslands inn í á gjaldeyrismarkaði síðastliðinn föstudag og keypti gjaldeyri fyrir rúmar 800 millj. kr. í þeim tilgangi að koma í veg fyrir styrkingu krónunnar. Það liggur fyrir að styrking krónunnar myndi leiða til lækkunar á verði innfluttrar vöru og ætti því að draga úr verðbólgu. Í stað þess að leyfa krónunni að styrkjast til hagsbóta fyrir almenning velur Seðlabankinn að halda krónunni veikri og hækka vexti í stað þess að reyna að draga úr verðbólguþrýstingi. Maður hlýtur að spyrja hvort verið sé að fara rétta leið til að reyna að ná stöðugleika sem er bæði mikilvægur og eftirsóknarverður fyrir íslenskan almenning. Gengisstyrking sem slík ætti að auðvelda Seðlabankanum að ná markmiðum sínum um 2,5% verðbólgu. Sú leið sem Seðlabankinn er að fara, þ.e. að beita stýrivaxtahækkunum í stað þess að leyfa krónunni að styrkjast, hefur jafnframt í för með sér að vaxtamunur við útlönd er að aukast og það mun að endingu auka innflæði fjármagns sem aftur ætti að gera það að verkum að krónan mun halda áfram að styrkjast. Einhverra hluta vegna á maður erfitt með að skilja hvers vegna þessi leið er valin, að hækka stýrivexti og koma í veg fyrir að krónan styrkist. Það að leyfa krónunni að styrkjast ætti að auðvelda Seðlabankanum að rækja hlutverk sitt og skyldu um að halda verðbólgunni í skefjum og auðvelda íslenskum almenningi lífið. Seðlabankinn velur hins vegar aðrar leiðir og maður hlýtur að spyrja hvort Seðlabankinn sé í liði með íslenskum almenningi.
Virðulegi forseti. Í kvöldfréttunum í síðustu viku var metfjöldi frétta frá Grímsey. Ekki staðfest met, en mín tilfinning samt sem áður. Fyrri fréttin, um ferjuna Sæfara, lýsti frekar týpískum aðstæðum í samgöngumálum úti á landi en hin seinni, um byggingu nýju kirkjunnar í Grímsey, lýsti vel andanum og baráttuhug íbúanna. Aðstæður í ferjunni Sæfara eru fyrir neðan allar hellur. Í fréttinni mátti sjá farþega veltast um, ekki af hlátri, ýmist græn eða hvít í framan, að æla ofan í bréfpoka. Það var ekki einu sinni vont í sjóinn. Aðgengismál eru í engu lagi. Vissulega kemst fólk inn í ferjuna í hjólastól en á þriggja tíma siglingu kemst það ekki á salerni sem öll eru á neðra dekki. Í byrjun mars lagði ég fram fyrirspurn hér á þingi um Grímseyjarferjuna. Í lok mars fékk ég loks svör innviðaráðherra sem öll voru skýr, að hér þyrfti að forgangsraða fé og það væri hlutverk þingsins, eins og hann hefði enga aðkomu að málinu sem ráðherra samgöngumála. Ég sagði hins vegar þá og geri það aftur nú að góðar samgöngur eru forsenda byggðar um allt land. Nú er aðkallandi að móta stefnu um ferjuleiðir innan samgönguáætlunar. Forgangsröðunin er ekki til staðar. Við verðum að tryggja bæði öruggar samgöngur og fyrirsjáanleika fyrir íbúa þeirra byggða sem treysta á ferjur til að nálgast aðra þéttbýliskjarna og nauðsynlega þjónustu. Að lokum langar mig að þakka fyrir áskorun Svavars Gylfasonar sjómanns um að sigla með Sæfara en ég mun að öllum líkindum ekki mæta henni þegar ölduhæð er fimm metrar verandi ein ferðaveikasta manneskja Íslands. Hins vegar mun ég svo sannarlega taka áskoruninni um að halda áfram að berjast fyrir ykkur, með ykkur og fyrir eyjunni fögru.
Virðulegi forseti. Stórar samfélagslegar breytingar eiga sér ekki stað nema stjórnmálamenn hafi kjark til að veita slíkum málum og breytingum forystu. Það þarf kjark til að tala ekki bara um hlutina sem snerta fólk í daglegu lífi þess sem verkfræðilegt úrlausnarefni. Hvernig samfélagi við viljum búa í er hápólitískt mál. Sama hvað stjórnarliðar segja um lífskjör í landinu þá veit meiri hluti landsmanna að alvarleg staða er uppi á húsnæðismarkaði. Húsnæðismarkaðurinn á ekki að vera fjárfestingarmarkaður. Það er eitt að fjárfesta í eigin húsnæði til að eiga samastað og búa við húsnæðisöryggi, annað þegar íbúðarkaup eru orðin fjárfestingarkostur fyrir ávöxtun. Talað er um að framboðsskortur sé ástæðan fyrir að fólk sé fast á leigumarkaði, of lítið hafi verið byggt og verðið því hækkað mikið. En höfum eitt í huga, virðulegi forseti. Frá árinu 2005 hafa 35.000 nýjar íbúðir verið byggðar. Á sama tíma hefur íbúðum sem eru í eigu einstaklinga sem eiga tvær eða fleiri íbúðir og fyrirtækja fjölgað um 23.000. 67% af viðbótarframboði á húsnæðismarkaði hafa ratað til einstaklinga sem ætla ekki að búa sjálfir í íbúðinni sem og til fyrirtækja. Þessar íbúðir áttu að vera heimili fólks. Þarna býr vissulega fólk í dag á almennum leigumarkaði en með takmarkaða vernd sem gerir því erfitt fyrir að kalla þetta öruggt heimili. Víða í Evrópu er leigumarkaður sem tekur mið af eins konar þjóðarsátt um að húsnæði eigi ekki að vera uppspretta ávöxtunar heldur heimili fólks. Hér þarf slíka þjóðarsátt. Það þarf alvörubreytingar sem treysta stöðu leigjenda, viðkvæmra hópa og ungs fólks með beinum hætti og meiri hluta fólks í þessu landi með óbeinum hætti, með því að draga úr verðþrýstingi á markaðnum sem lekur yfir í allt verðlag. Nær væri að fólk með aukafjármagn fjárfesti í einhverju sem raunverulega skapar hér verðmæti og atvinnutækifæri og heimilin væru látin í friði.
Virðulegur forseti. Flugmenn Landhelgisgæslu Íslands hafa verið samningslausir í nær þrjú ár eða frá árslokum 2019. Félag íslenskra atvinnuflugmanna segir að svo virðist vera sem stefnan hjá fjármálaráðuneytinu sé að fara með flugmenn Landhelgisgæslunnar sömu leið og gerðardómur fór með flugvirkja Landhelgisgæslunnar. Það virðist sem svo að helsta ágreiningsefnið séu starfsaldurslistar flugmanna sem samninganefnd ríkisins telur ekki samræmast lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna og tengir það gerðardómi sem felldi slíkan úrskurð í tilfelli flugvirkja Landhelgisgæslunnar. Samninganefnd FÍA, Félag íslenskra atvinnuflugmanna, telur að þarna sé um grundvallarmisskilning að ræða því starfsaldurslistar flugmanna byggja á öðrum forsendum en starfsaldurslistar annarra stétta. Starfsaldurslistar flugmanna byggi á forsendum flugöryggis og talið er að með afnámi þeirra sé flugöryggi hreinlega stefnt í hættu þar sem flugmenn Landhelgisgæslunnar þurfa oft að taka erfiðar ákvarðanir á erfiðum tímum og starfsaldurslistinn heldur utan um flugmanninn við erfiðar ákvarðanir. Flug er öruggasti ferðamáti sem um getur en sá árangur byggir á þrotlausri öryggisvinnu. Félag íslenskra atvinnuflugmanna segir að starfsaldurslistar tryggi að flugmenn geti aflýst flugi þegar þeir telja að aðstæður ógna öryggi, geti afboðað sig í vinnu ef þeir eru veikir eða of þreyttir án ótta við að verða reknir eða refsað og eru óhræddir við að tilkynna um slys ef svo ber undir. Hagur flugrekstraraðila er einnig tryggður með þessu fyrirkomulagi því langtímasjónarmið eru alltaf farsælli í rekstri en áhættusamur skammtímagróði. Starfsaldurslistar flugmanna eru því mikilvægt öryggisatriði og jafnvel enn mikilvægara í tilfelli flugmanna Landhelgisgæslunnar sem starfa oft undir gríðarlegu álagi, standa í framlínu í björgunaraðgerðum þar sem mannslíf eru iðulega í húfi og fljúga loftförum við afar krefjandi aðstæður. Ég hvet hæstv. ráðherra fjármála og ráðherra dómsmála að hlusta á flugmenn Landhelgisgæslunnar.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingflokksformanni Vinstri grænna fyrir að koma og eiga orðastað við mig um sölu á hlut almennings í Íslandsbanka. Eins og ljóst er gekk sú sala ekki eins og best væri og ferlið er nú til rannsóknar hjá Ríkisendurskoðun og Fjármálaeftirliti Seðlabankans. Við í stjórnarandstöðunni kölluðum frá fyrsta degi eftir því að farið yrði í ítarlegri rannsókn á aðferðafræðinni við söluna, framkvæmd og svo lagalegri og pólitískri ábyrgð. Slíkt er ekki gert með rannsókn Fjármálaeftirlitsins eða Ríkisendurskoðunar heldur með rannsóknarnefnd Alþingis. Í umræðu um þá kröfu okkar kom ítrekað fram af hálfu stjórnarliða að ekki væri heppilegt að mál væri unnið á tveimur stöðum í einu og því þyrfti að bíða niðurstöðu Fjármálaeftirlits og Ríkisendurskoðunar, sem eru reyndar tveir staðir í einu. Nú hefur komið í ljós að samhliða því að vilja bíða eru stjórnvöld sjálf að kalla eftir lögfræðiálitum frá lögmannsstofu sem vill svo til að kom að ráðgjöf við sölu á eignarhlutunum. Má því ætla að umrædd lögmannsstofa sé eitt viðfangsefna þeirrar rannsóknar sem nú á sér stað. Vegna þess hversu tíðrætt hv. þingmanni hefur verið um traust og að ferlið sé gagnsætt og opið vil ég spyrja í fyrsta lagi: Telur hann traustvekjandi að samhliða óháðri rannsókn séu stjórnvöld að panta og birta opinberlega álit frá lögmannsstofu sem kom að ráðgjöf við söluna? Í öðru lagi: Telur hann eitthvað því til fyrirstöðu að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefji undirbúning að afmörkun tillögu um skipun rannsóknarnefndar þegar fyrir liggur að þær stofnanir sem þegar eru með málið annast aðeins afmarkaða hluta þess og koma t.d. ekkert inn á hina pólitísku og siðferðislegu ábyrgð?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir beiðni um að eiga við mig orðastað hér, mér þykir þetta afar skemmtileg tilbreytni í þingstörfunum. Fyrst vil ég segja að ég tek heils hugar undir, og ég hef sagt það áður úr þessum ræðustól og víðar, að þessi sala gekk ekki eftir eins og best hefði orðið. Við erum, held ég, alveg sammála um það og ekki bara ég og hv. þingmaður heldur fleiri þingmenn í þessum sal. Því er afar brýnt, svo að ég segi það nú einu sinni enn, að velta við hverjum einasta steini í þessu máli. Ég bíð hins vegar, eins og önnur hér í þessum sal, eftir niðurstöðu Ríkisendurskoðunar og Fjármálaeftirlitsins í þeirra vinnu, hvað kemur út úr þeirri skoðun og rannsókn sem er þar í gangi. Ég hef haldið því til haga að Ríkisendurskoðun er eftirlitsstofnun þingsins sem skiptir máli að við nýtum okkur. Við treystum henni, eins og fram hefur komið í endalausum ræðum, og verður mikilvægt að fá þá niðurstöðu fyrr en síðar. Ég held ég hafi vakið athygli og máls á því í ræðustól að rannsóknarnefnd, sé henni komið á fót, þarf alltaf lengri tíma. En af því að hv. þingmaður spyr hvort ég telji fara vel á því að stjórnvöld kalli eftir lögfræðiálitum frá lögmannsstofu þá get ég ekki tekið afstöðu til þess hér, svo að það sé sagt. En leiði rannsókn Ríkisendurskoðunar í ljós, og eftir atvikum rannsókn Fjármálaeftirlitsins, að nauðsynlegt sé að velta við fleiri steinum í þessu sé ég ekkert því til fyrirstöðu að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefji undirbúning við þá vinnu eins og ég hef áður sagt. En ég veit að hv. nefnd er að bíða eftir þessari niðurstöðu rétt eins og við hin.
Virðulegi forseti. Húsnæðismál á Íslandi eru stór mál og bráðavandi er fyrir höndum vegna framboðsskorts og verðhækkana. Öll þurfum við þak yfir höfuðið og það eru sjálfsögð mannréttindi að hafa heimili. Sveitarfélög og stjórnvöld hafa undanfarin ár vanmetið íbúðaþörf svo um munar. Það hefur valdið gífurlegri hækkun á íbúðaverði og húsaleigu. Talið er að húsnæðisverð hafi hækkað um 22% á síðastliðnum 12 mánuðum. Afleiðingin er sú að ungt fólk sem er að kaupa sína fyrstu íbúð er skuldsett upp í rjáfur og hafa mörg fengið aðstoð foreldra til að fjármagna kaupin. Skuldsett fólk hefur ekki kaupmátt til að efla hagvöxt. Það sama gildir um leigjendur. Meira en fjórðungur leigjenda er að greiða meira en 40% af ráðstöfunartekjum sínum í leigu. Það má vel vera að samkvæmt einhverjum skýrslum sé ástandið gott hjá meðaltalinu en meðaltöl verða ekki í askana látin. Við verðum að hætta að samþykkja fátækt með því að nota meðaltöl. Við verðum að viðurkenna í sameiningu að á meðan fátækt er til staðar hefur okkur mistekist og við verðum að gera betur. Húsnæðisvandinn verður ekki leystur á einum degi því að það tekur nokkur ár að byggja nýjar íbúðir. Vandi leigjenda og ungra kaupenda getur ekki beðið. Alþingi verður að grípa inn í þessa þróun strax með sértækum úrræðum. Við í Flokki fólksins viljum skoða leiguþak og þá sem tímabundna ráðstöfun. Við þurfum líka að aðstoða sérstaklega þá sem eru nýkomnir inn á íbúðamarkaðinn. Eitthvað verðum við að gera. Við getum ekki horft upp á stjórnlausan markaðinn ráðskast með lífsviðurværi fjölskyldnanna í landinu.
Hæstv. forseti. Tæplega 300 umsækjendur um alþjóðlega vernd eiga yfir höfði sér brottvísun frá Íslandi á næstu dögum. Á Rás 2 í morgun tjáði hæstv. dómsmálaráðherra sig á þann hátt að annaðhvort hefur hann afskaplega takmarkaða þekkingu á málaflokknum sem hér um ræðir eða hann fór viljandi með rangt mál. Í fyrsta lagi hélt ráðherrann því fram að íslensk stjórnvöld hefðu litlar heimildir til að veita þessum einstaklingum vernd vegna alþjóðlegs samstarfs, um þessi mál gilti eitthvert regluverk. Hann nefndi þó ekki hvaða regluverk tjóðraði hendur íslenskra stjórnvalda svo kirfilega niður, enda er ekkert alþjóðlegt eða evrópskt regluverk sem bannar stjórnvöldum hér á landi að taka við fólki á flótta. Í öðru lagi sagðist ráðherrann ekki getað farið inn í ákveðin mál og breytt leikreglunum, það myndi skapa lagalega óvissu og mikinn óstöðugleika. Þetta er áhugaverð afstaða hjá ráðherranum sem sjálfur hefur lagt fram frumvarp til breytinga á útlendingalögum og ætlar sér að breyta leikreglunum. Þá hefur hæstv. dómsmálaráðherra heimild til að breyta reglugerð um útlendinga eins og allir vita. Í þriðja lagi segir hæstv. ráðherra að fólk með alþjóðlega vernd í Grikklandi búi við sömu skilyrði og Grikkir. Það er alrangt, hæstv. forseti. Það hefur kærunefnd útlendingamála margsinnis staðfest í úrskurðum sínum. Það ríkja aðgangshindranir að grunnþjónustu, velferðarþjónustu á Grikklandi og lagalegum réttindum fólks er ekki fullnægt. Grísk löggjöf mismunar flóttafólki og þetta á hæstv. dómsmálaráðherra að vita. Útlendingastofnun, sem fer með þennan mikilvæga málaflokk, heyrir undir dómsmálaráðherra og hann hefur heimildir til að gefa stofnuninni fyrirmæli um að taka umsóknir fólks sem hingað komu á ákveðnu tímabili á meðan kórónuveirufaraldurinn stóð yfir til efnislegrar meðferðar í ljósi sérstakra ástæðna. Ráðherrann hefur nefnilega valdið í þessum málaflokki.
Forseti. Samskipti og samstarf Norðurlandanna, m.a. á sviði Norðurlandaráðs, hafa eðlilega litast mjög undanfarið af framgöngu Rússa, af innrás þeirra í Úkraínu og hótunum í garð annarra Evrópulanda. Það má nefna endurskoðuð samskipti við Rússland, aukin tengsl við Eystrasaltsríkin og svo auðvitað áherslu á varnarmál, jafnt varnarmál einstakra landa sem varnarmál Norðurlanda í heild. Nú hafa bæði Svíar og Finnar sótt formlega um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Það má segja að þessar tvær þjóðir hafi verið með nokkurs konar aukaaðild að bandalaginu líkt og Ísland og Noregur hafa haft að Evrópusambandinu í gegnum EES-samninginn. Svíar og Finnar hafa þannig tekið þátt í æfingum NATO og átt samráð en hvorki komið að ákvarðanatöku né notið að fullu þess öryggis sem aðildin veitir. Nú þegar á reynir liggur fyrir að þessi ríki velja frekar að stíga skrefið til fulls og tryggja sér sæti við borðið en að halda áfram hálfgildingsþátttöku. Þau vilja vera fullgildir þátttakendur, leggja sitt til málanna og njóta kosta aðildar til fulls. Það má læra af þessu, herra forseti. Það er ljóst að NATO-aðild Svía og Finna mun breyta ákveðnu jafnvægi sem ríkt hefur í samskiptum Norðurlandanna þar sem þessar þjóðir hafa verið innan Evrópusambandsins og utan NATO en Ísland og Noregur innan NATO en utan Evrópusambandsins. Eingöngu Danmörk hefur verið fullgildur þátttakandi á báðum vígstöðvum, einhvers konar þungamiðja í samstarfinu. Þessi staða verður gjörbreytt þegar NATO-aðild Svía og Finna verður að veruleika og allar líkur á því að samskipti þjóðanna fimm muni taka einhver mið af því. Ákvörðun Finna og Svía um aðildarumsókn að NATO er tekin eftir nokkurra vikna umræður en byggir engu að síður á víðtæku samráði. Það er nefnilega hægt að bregðast hratt við þegar aðstæður þjóða krefjast án þess að fagmennska eða nauðsynleg pólitísk umræða sé undanskilin. Evrópusambandið leikur lykilhlutverk í þeirri heimsmynd sem við búum við og munum búa við. [[Forseti hringir.]]Hagsmunir Íslands kalla á, öskra á, að við tökum utanríkisstefnu okkar til endurskoðunar með það fyrir augum að sækjast eftir aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Það er það skynsamlega í stöðunni.
Virðulegur forseti. Kjaragliðnun í almannatryggingakerfinu er um 40%. Það þýðir að það vantar um 120.000 kr. hækkun til öryrkja og aldraðra í hverjum mánuði. Ef persónuafsláttur hefði fylgt launavísitölu væru greidd út um 350.000 kr. lífeyrislaun skatta- og skerðingarlaust eins og Flokkur fólksins hefur barist fyrir. Það kostar um 720 milljónir að greiða 8.000 ellilífeyrisþegum 90.000 kr. eingreiðslu, sem er nær það sama og söluþóknun fyrir síðustu sölu Íslandsbanka. Ef við tökum allan þann kostnað sem farið hefur í sölu á bankanum, 2,1 milljarð, þá gætum við gefið 24.000 manns 90.000 kr. eingreiðslu strax. Aldraðir í almannatryggingum á Íslandi hafa ekki fengið krónu frá ríkisstjórninni allt Covid-tímabilið. Nei, því að réttlæti handa þeim er ekki til í orðabók þessarar ríkisstjórnar því hún er upptekin við allt annað, t.d. bankasölu til útvalinna og að gera með því hina ríku enn ríkari. Um 200 fatlaðir einstaklingar eru fluttir nauðugir og vistaðir á hjúkrunarheimili, sem er ekkert annað en andleg og líkamleg pyndingarstarfsemi. Eftirspurn og þörf fyrir heilbrigðisþjónustu á Íslandi eykst ár frá ári og bið eftir þjónustu er allt of löng og veldur fólki varanlegum skaða á sál og líkama. Aldraður einstaklingur með 450.000 kr. kostnað vegna læknisþjónustu á síðasta ári sem er kominn í 350.000 kr. kostnað á þessu ári spyr hvernig hann eigi að fara að á lágmarkslífeyri. Kvíði, þunglyndi, þreyta, vonleysi, svefnleysi, svelti og lyfjaskortur er meðal þess sem hrjáir fólk í almannatryggingakerfinu. Aðstandendur þessa fólks eru að kikna undan álagi og það gengur iðulega mjög nærri heilsu þeirra. 13 ára lögbroti með eignaupptöku á sérstöku uppbótinni í almannatryggingakerfinu verður bara skilað til baka fyrir fjögur ár til þeirra sem brotið var gróflega á. Þeir verst settu í bútasaumaða almannatryggingakerfinu eru greinilega breiðu bök þessarar ríkisstjórnar og því best fallnir til að brjóta mannréttindi á og fá ekki að njóta réttlætis eða sanngirni. Nei, það er bara ein lausn hjá þessari ríkisstjórn á öllu þessu og það er að endurskoða almannatryggingakerfið án þess að setja krónu inn í það. Skilaboð ríkisstjórnarinnar til fólksins í almannatryggingum eru skýr: Herðið sultarólina, ykkar tími er ekki kominn.
Herra forseti. Utanríkismálanefnd átti einstaka heimsókn til Tallinn og Helsinki í síðustu viku og vart hægt að finna aðra eins tímasetningu fyrir fund nefndarinnar að fara erlendis og hitta á það sem við hittum á. Við byrjuðum á þriðjudeginum og hittum utanríkismálanefnd eistneska þingsins og utanríkisráðherra Eistlands og áttum síðan góðan fund í netöryggismiðstöðinni, öndvegissetri netöryggismála NATO í Tallinn. Síðan var hin stóra stund á miðvikudagsmorgni þegar við funduðum með utanríkismálanefnd Finna. Þar var fullsetinn bekkurinn og í 17 manna nefnd finnsku utanríkismálanefndarinnar voru mættir 16 af 17 sem þótti einstakt og sýndi hversu mikilvægt þeim fannst að íslenska utanríkismálanefndin mætti til þeirra á þessum stóra degi, sem var dagurinn sem Finnland sótti formlega um inngöngu í Atlantshafsbandalagið, í NATO. Við þekkjum þetta ferli og þessa miklu umræðu. Einnig fundaði nefndin í öndvegissetri um fjölþáttaógnir sem er staðsett í Helsinki og er samstarfsverkefni NATO og Evrópusambandsins. Þetta voru einstakir fundir og það var augljóst að Finnum var létt eftir þessa ákvörðun. Samdægurs sóttu einnig Svíar um inngöngu í NATO. Það er ljóst að utanríkismálastefna Norðurlandanna og NB-8, þar sem Norðurlandaþjóðirnar og Eystrasaltsríkin eru í samstarfi, mun breytast mikið við inngöngu Finna og Svía í NATO og þetta þurfum við að skoða í okkar samhengi. Ég fagna umsóknum þessara vinaþjóða okkar í NATO sem mun skipta okkur gríðarlega miklu hér í norðanverðri Evrópu á komandi árum.
Hæstv. forseti. Í fréttum RÚV fyrir ekki svo löngu kom fram að þörf fyrir legurými árið 2040 verði helmingi meiri en nýr Landspítali við Hringbraut geti annað. Þetta er samkvæmt skýrslu sem heilbrigðisráðuneytið birti. Bent var á að blikur væru á lofti vegna stríðsátaka sem gætu tafið uppbygginguna enn frekar. Þessi hörmulegu átök hafa einnig áhrif á aðrar fyrirætlanir, svo sem byggingu hjúkrunarheimila. Hér á landinu okkar fagra hristist jörð á Reykjanesi. Auðvitað vonar maður að ekkert slæmt gerist en það er alltaf gott að hafa vaðið fyrir neðan sig. Hvað ef samgöngur raskast, bæði í lofti og á jörðu niðri? Erum við undirbúin undir það? Eru sjúkrahúsin utan suðvesturhornsins þannig útbúin og heilbrigðisstofnanir í heild sinni tilbúnar? Við erum einnig með varasjúkrahús á Akureyri. Uppfyllir það skilyrði um að vera varasjúkrahús Landspítala? Hvað með flugvellina? Geta flugvellirnir tekið við aukinni flugumferð? Við erum með skilgreinda varaflugvelli úti á landi. Standa þeir undir nafni? Hvaða skilyrði þurfa þeir að uppfylla svo allt sé eins og það á að vera? Hæstv. forseti. Þetta eru margar og mikilvægar spurningar sem við þurfum að fá svör við því að varla er hægt að leggja meira á heilbrigðisstarfsfólk eins og staðan er í dag. Það er ekki endalaust hægt að treysta á velvilja þeirra. Ég hvet ríkisstjórnina til að upplýsa þjóðina vel og vandlega um það hvert planið er. Þetta er ekki eitthvað sem reddast, það er mun meira undir en það.
Forseti. Sjálfsvíg eru algengasta dánarorsök ungra íslenskra karlmanna. Fyrir stuttu síðan voru það umferðarslys. Rétt fyrir helgi ók ég austur fyrir fjall og á Hellisheiðinni er skilti Samgöngustofu sem sýnir tölu látinna í umferðarslysum á árinu. Núna um mitt árið er talan í tveimur. Í þessum sama bíltúr, þegar ég var unglingur, kveið ég því að við kæmum að skiltinu og því hvort talan hefði hækkað sem hún hafði langoftast gert. Stundum fór hún upp í 20–30 manns. Seinna kom að þeim tímapunkti að samfélagið hafnaði því að það væri náttúrulögmál að við misstum svona margt fólk í fyrirbyggjanlegum slysum. Umferðaröryggi var tekið föstum tökum með skilgreindu fjármagni, mannafla og skilgreindum markmiðum. Og það virkaði, slysum og dauðsföllum í umferðinni snarfækkaði. Forseti. Fjölmörg sjálfsvíg eru fyrirbyggjanleg. Þrátt fyrir það hefur ekki orðið sambærileg jákvæð þróun þegar kemur að þeim. Þar hefur staðan lítið sem ekkert breyst í áratugi. Á ári hverju missum við um 40 manns á þennan hátt á Íslandi og þar á meðal börn. Í samþykktri aðgerðaáætlun frá 2018 var lagt til að sett yrði á stofn ný þekkingar- og þróunarmiðstöð áfalla-, ofbeldis- og sjálfsvígsforvarna að fyrirmynd sambærilegra stofnana erlendis. Sérfræðingar töldu slíka miðstöð forsendu þess að vel tækist að klára þær aðgerðir sem áætlunin kveður á um. Með henni væri fé og mannafli settur í málaflokkinn. Forseti. Ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til dáða og legg til að áætlunin verði núna endurskoðuð, hún er komin til ára sinna, og allar aðgerðir kostnaðargreindar, þeim forgangsraðað og í þær sett fjármagn til frambúðar og að ráðherra setji á stofn þessa miðstöð sem lofað var og er grunnforsenda [[Forseti hringir.]]fyrir því að draga úr tíðni sjálfsvíga á Íslandi.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt, lögum um almannatryggingar og lögum um húsnæðisbætur (mótvægisaðgerðir vegna verðbólgu). Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín ýmsa gesti. Jafnframt bárust nefndinni umsagnir um málið. Allt er það rakið í nefndaráliti meiri hlutans og vísa ég í það skjal varðandi gestakomur og umsagnir. Ég vil bæta því við að auk þess bárust nefndinni minnisblöð frá innviðaráðuneyti og minnisblað auk gagna frá fjármála- og efnahagsráðuneyti. Til upprifjunar er frumvarpinu ætlað að draga úr áhrifum verðbólgu á lífskjör viðkvæmustu hópa samfélagsins sem fyrirséð er að hækkandi verðbólga bitnar verst á. Frumvarpið felur í sér þríþættar breytingar sem miða að framangreindu markmiði. Í fyrsta lagi er um að ræða greiðslu sérstaks barnabótaauka að fjárhæð 20.000 kr. með hverju barni í þeim tilvikum þar sem ákvarðaðar eru tekjutengdar barnabætur til framfærenda við álagningu opinberra gjalda á einstaklinga árið 2022. Í öðru lagi er um að ræða hækkun á bótum samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð um 3% frá 1. júní 2022. Að lokum er um að ræða hækkun á húsnæðisbótum um 10% frá 1. júní 2022 og afturvirka hækkun frítekjumarka húsnæðisbóta um 3% frá 1. janúar 2022. Þetta eru meginatriði frumvarpsins. Varðandi umfjöllun nefndarinnar telur meiri hlutinn rétt að bregðast við nokkrum athugasemdum í umsögnum sem nefndinni bárust við umfjöllun málsins en annars eru umsagnir aðgengilegar á vef Alþingis. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að gæta að því að auka ekki enn frekar á þenslu í samfélaginu heldur hafa aðgerðir markvissar og tryggja að þær nái til hópa fólks sem eru viðkvæmir fyrir hækkunum, sem raktar verða til verðbólgu, líkt og gert er með frumvarpinu. Meiri hlutinn beinir því til stjórnvalda að fylgjast vel með framvindu efnahagsmála og áhrifa á þann hóp fólks sem er tekjulægstur og berskjaldaðastur fyrir vaxtahækkunum og verðbólgu. Við umfjöllun nefndarinnar var vakin athygli á mögulegum áhrifum vaxandi verðbólgu á ungt fólk sem nýlega hefur fest kaup á fasteign. Greiðslubyrði óverðtryggðra lána og lána með breytilegum vöxtum geti hækkað í hækkandi vaxtaumhverfi. Ungt og efnalítið fólk geti illa varið sig fyrir hækkandi greiðslubyrði fasteignalána. Meiri hlutinn leggur áherslu á að fjármála- og efnahagsráðuneytið fylgist sérstaklega með áhrifum verðbólgu á þann hóp fólks og grípi til ráðstafana ef þurfa þykir. Öryrkjabandalagið bendir á að fyrirhuguð lagabreyting um að 11% skerðingarhlutfall gildi frá 1. janúar 2022 sé á skjön við ákvæði laga nr. 75/2016, sem kveði á um 9% skerðingarhlutfall, og feli því í reynd í sér skerðingu afturvirkt. Meiri hlutinn bendir á að í 4. tölulið 1. mgr. 30. gr. laga um húsnæðisbætur, nr. 75/2016, er mælt fyrir um að ráðherra sé heimilt með reglugerð að kveða nánar á um frítekjumörk og skerðingarhlutfall skv. 17. gr. laganna. Meiri hlutinn bendir á að frumvarpið er ívilnandi og felur ekki í sér afturvirka skerðingu. Eitt af því sem nefndarmenn gerðu ítrekað við gestakomur í þessu máli var að spyrja og baktryggja og fá eins greinargóðar upplýsingar og við gætum um það að enginn ætti að verða fyrir óvæntri afturvirkri skerðingu vegna þessara laga. Nefndin telur sig hafa fengið fullvissu um að svo eigi ekki að geta verið. Mér finnst mikilvægt að taka fram að nefndin hafi spurt út í þetta vegna þess að það er alltaf þetta sem við hræðumst þegar verið er að gera breytingar á lögum um almannatryggingar sem eiga að vera ívilnandi, að þá gerist eitthvað óvænt. Við teljum okkur hafa leitað af okkur allan vafa um að slíkt geti leynst í þessu frumvarpi. Meiri hlutinn leggur til breytingu á 2. mgr. b-liðar 3. gr. frumvarpsins, þess efnis að endurreikningur og leiðrétting húsnæðisbóta skuli vera til bráðabirgða fyrir tímabilið 1. janúar til 31. maí 2022. Telur meiri hlutinn að breytingin sé til þess fallin að taka af allan vafa um að lokauppgjör húsnæðisbóta skuli fara fram með hefðbundnum hætti í samræmi við 25. og 26. gr. laga um húsnæðisbætur þegar skattframtöl fyrir árið 2022 liggja fyrir á komandi ári. Í umsögn Tryggingastofnunar er lagt til að kveðið verði á um í frumvarpinu að þær hækkanir sem lagðar eru til með frumvarpinu komi til framkvæmda og útgreiðslu í síðasta lagi 1. júlí næstkomandi. Ítrekar stofnunin þó að verði frumvarpið að lögum sé stefnt að því að greiða hækkanir svo fljótt sem auðið er. Meiri hlutinn tekur undir ábendinguna og leggur til breytingu á 2. gr. frumvarpsins, þess efnis að greiðslur samkvæmt greininni komi til framkvæmda eigi síðar en 1. júlí 2022, en áfram verði þó miðað við að hækkunin gildi frá 1. júní 2022. Um er að ræða framkvæmdalegt atriði sem vikið er að í umsögn Tryggingastofnunar ríkisins. Meiri hlutinn leggur þó áherslu á að greiðslur verði afgreiddar eins fljótt og auðið er. Öll vinna nefndarinnar hefur í raun miðað að því að afgreiða þetta mál hratt, bæði í gegnum nefndarvinnuna en eins í gegnum þingið, en fara þó ítarlega yfir öll ákvæði frumvarpsins einmitt til þess að hægt sé að greiða út sem allra fyrst. Ég held ég geti leyft mér að segja það hér að um þetta hefur verið alger eining innan nefndarinnar. Ég vil því ítreka að þó svo að hér sé verið að setja það inn að greiðslur eigi að koma til framkvæmda eigi síðar en 1. júlí er mikilvægt að hraða greiðslum eins og frekast er auðið. Mín von er sú að þetta komi til útgreiðslu verði lögin samþykkt mjög fljótlega. Það liggur þó fyrir að það verður ekki fyrir mánaðamót, en að það verði þá í júnímánuði. Aðrar breytingartillögur meiri hlutans eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif en þær er hægt að skoða frekar í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar með málinu en eg hef gert grein fyrir breytingum sem hafa einhver efnisleg áhrif. Undir þetta nefndarálit skrifa, ásamt þeirri sem hér stendur, og er framsögumaður, hv. þingmenn Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Helgi Héðinsson, Guðmundur Ingi Kristinsson og Óli Björn Kárason. Ég hlakka til umræðunnar hér í dag um þetta mál og bind vonir við að okkur takist að gera þetta að lögum seinna í dag.