Á fundi utanríkismálanefndar í morgun, 6. október, var Silja Dögg Gunnarsdóttir kosin 1. varaformaður nefndarinnar.
Borist hefur bréf frá innanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 94, um aukatekjur presta þjóðkirkjunnar, frá Steinunni Þóru Árnadóttur.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að kvarta yfir því að hæstv. forsætisráðherra hefur ekki orðið við beiðni minni um sérstaka umræðu um verðtryggingu. Ég lagði fram þessa beiðni í febrúar síðastliðnum. Hæstv. forsætisráðherra sá sér ekki fært að verða við henni allt vorþingið. Nú hef ég lagt hana fram öðru sinni og hefur hún legið hér frammi frá því að þing var sett í septemberbyrjun og enn hefur hæstv. forsætisráðherra ekki séð sér fært að eiga þessa umræðu við mig. Hún grundvallast auðvitað á því að 23. janúar 2014 skilaði starfshópur um afnám verðtryggingar skýrslu til forsætisráðherra. Forsætisráðuneytið gaf síðan út frétt 9. maí 2014 um þær aðgerðir sem grípa ætti til frá og með 1. janúar 2015. Síðan átti að setja af stað vinnu frá og með árinu 2016 með áætlun um fullkomið afnám verðtryggingar á nýjum neytendalánum. Þetta er eitt helsta kosningaloforð Framsóknarflokksins og ég sætti mig ekki við það að vera ekki virt viðlits þegar ég óska eftir því að fá að ræða það við hæstv. forseta [[Forseti hringir.]]og ég óska eftir því að hæstv. forseti gangi á eftir ráðherranum og sjái til þess að þessi umræða fari fram hið snarasta.
Forseti mun, eins og hefur verið gert, fylgja eftir þessari ósk hv. þingmanns.
Virðulegur forseti. Talið er að um 15–20% barna eigi í geðrænum vanda á hverjum tíma og að um 5% þurfi sérfræðiþjónustu. Á göngudeild Barna- og unglingageðdeildar, BUGL, eru nú rúmlega 770 börn til meðferðar á aldrinum 4–17 ára. Þrátt fyrir þennan fjölda eru 120 til viðbótar á biðlista. Þetta kemur fram í fyrsta hluta greinaflokks um geðheilbrigðisþjónustu barna og unglinga sem birtist í Morgunblaðinu í dag. Í fyrra voru bráðakomur á BUGL nánast ein á dag alla daga ársins og hér er ég bara að tala um bráðakomur. Undir það flokkast til dæmis sjálfsvígshugsanir og depurð. Heildarkomur á deildina í fyrra voru um 6.500. Í velferðarráðuneytinu er nú unnið að stefnuáætlun í geðheilbrigðismálum. Síðastliðin tvö ár hefur undirritaður verið í hópi þingmanna sem hafa lagt fram þingsályktunartillögu um að skimað verði fyrir kvíða og þunglyndi hjá öllum börnum og að þau sem þurfi aðstoð fái hana. Velferðarnefnd þingsins vísaði málinu til ráðuneytisins í sumar þar sem ráðherra og starfsmenn hafa brugðist við af ábyrgð. Því má búast við að í nýrri geðheilbrigðisáætlun verði gert ráð fyrir að skimað verði fyrir kvíða og þunglyndi hjá öllum grunnskólabörnum. Þetta eru afar góð tíðindi því að algengt er að börn einangrist vegna kvíða og þunglyndis, flosni upp úr skóla, einangrist félagslega og verði jafnvel óvinnufær til framtíðar. Það eru líka mörg dæmi um sjálfsvíg. Andleg veikindi eru ein helsta ástæða brotthvarfs úr framhaldsskóla. Þeim fjármunum sem fara í þetta verkefni er vel varið. Sparnaður í þessum málaflokki er dýr, ekki bara fyrir einstaklinga heldur samfélagið í heild sinni. Því ber að fagna hvernig tekið er á málinu, auk þess sem Morgunblaðið á hrós skilið fyrir að vekja athygli á því.
Hæstv. forseti. Það eru liðin sjö ár frá hruni, hruni sem hafði gífurlega mikil áhrif á íslenskt efnahagslíf og fjölda einstaklinga og fjölskyldur í landinu. Atvinnuleysi jókst hratt, lán hækkuðu eins og enginn væri morgundagurinn og heimili landsins áttu sífellt erfiðara með að ná endum saman. Þetta gerði það að verkum að talsverður fjöldi missti heimili sitt og í of mörgum tilvikum heyrðist af splundruðum fjölskyldum vegna skilnaða og annarra áfalla sem dundu yfir. Það er óhætt að halda því fram að þetta hafi verið erfiður tími fyrir margar fjölskyldur og þess vegna er með ólíkindum að heyra þegar nokkrir einstaklingar halda því fram að hér hafi í raun ekki orðið hrun. Því miður heyrum við einstaka sinnum fréttaflutning þess efnis þessa dagana. Það get ég bara alls ekki skilið vegna þess að enn þann dag í dag sjáum við anga hrunsins birtast. Enn eru til dæmi um það að einstaklingar fái ekki úrlausn sinna mála og má þar nefna fólk með ólögmæt gengistryggð lán sem fær þau ekki leiðrétt. Á þessu kjörtímabili hefur þó verið farið í 150 milljarða króna skuldaaðgerð fyrir heimili landsins. Um er að ræða beina niðurfellingu og séreignarsparnaðarleið. Þess má geta að í hverjum mánuði fara um 500 milljónir í formi skattafsláttar inn á verðtryggðar húsnæðisskuldir og sérstaka húsnæðissparnaðarreikninga. Auk þess eru frumvörp sem eiga að bæta ástandið á leigumarkaði að detta inn í þingið á næstu dögum. Í morgunútvarpi Bylgjunnar heyrði ég viðtal við hv. þm. Guðlaug Þór Þórðarson þar sem hann talaði um hversu erfitt það væri fyrir ungt fólk að kaupa sér íbúð. Hann talaði meðal annars um byggingarreglugerð og hátt lóðaverð í því samhengi. Ég er honum mjög sammála um að það eru þættir sem við verðum að endurskoða í allri þeirri húsnæðisvinnu sem er í gangi. Þetta var mikilvægt innlegg hjá hv. þingmanni. Ég er hins vegar föst á því að við verðum að taka úr sambandi það vaxtaform sem heimilin búa við þegar þau fjárfesta í húsnæði, þ.e. verðtrygginguna. Það er stór lykill að bættu ástandi á húsnæðismarkaði.
Hæstv. forseti. Árið 2007 hóf Borgarholtsskóli að kenna kynjafræði sem valfag. Margir skólar fylgdu í kjölfarið og mikil vakning varð meðal nemenda og femínistafélög spruttu upp í framhaldsskólum. Margir nemendur komu fram í fjölmiðlum og sögðu frá reynslu sinni af námi í kynjafræði. Voru þeir á einu máli um að kynjafræðin hefði ekki aðeins breytt hugmyndum þeirra um stöðu kynjanna heldur hefði hún almennt gert þá meðvitaðri um mannréttindi og lýðræði. Í valáfanga í kynjafræði í framhaldsskólum er meðal annars fjallað um vændi, mansal, hinsegin-málefni, stjórnmál, völd, staðalímyndir, klám og klámvæðingu. Reynsla mín af því að kenna slíkan áfanga er sú að nemendur eru almennt illa að sér í þessum fræðum. Í mörgum tilfellum verða þeir fyrir mikilli uppljómun í kynjafræðitímum. Margir nemendur hafa sagt að þeir líti lífið einfaldlega öðrum augum eftir að hafa setið kynjafræðiáfanga. Leiðin að jafnrétti kynjanna hlýtur að liggja í gegnum menntun og fræðslu. Þrátt fyrir að margt hafi áunnist er enn töluvert í land. Það sjáum við á launamun kynjanna, kynjaskekkju, t.d. í ríkisstjórninni, í Hæstarétti og í stjórnum fyrirtækja og svo mætti lengi telja. Ef við ætlum að ná fram raunverulegu jafnrétti í þessu samfélagi ættum við að vera með markvissa jafnréttisfræðslu á öllum skólastigum og ekki síst í framhaldsskólum. Ég skora á menntamálaráðherra að beita sér fyrir því að gera grunnáfanga í kynjafræði að skyldufagi á öllum brautum framhaldsskólanna.
Virðulegur forseti. Mig langar að nota þennan dagskrárlið, Störf þingsins, til að vekja máls á því sem mér finnst vera alvarlegt hugsunarleysi á landnýtingu Alþingis hér í miðborginni. Alþingi er hægt og bítandi að leggja undir sig, í fullkomnu heimildarleysi og í óþökk borgaryfirvalda, uppbyggingarreit hér við Vonarstræti undir bílastæði þingmanna og starfsfólks þingsins. Tafir hafa orðið á framkvæmdum, sem er vissulega mjög miður, en það þýðir ekki að Alþingi hafi þar af leiðandi heimild til þess að ráðstafa þessum reit undir bílastæði á meðan. Nýtingarmöguleikar reitsins eru miklir og ég hvet hæstv. forseta til að beita sér fyrir því að reiturinn verði notaður þannig að sómi sé að. Mér finnst í þessu dæmi kristallast mjög margt sem er okkur ekki til sóma. Í fyrsta lagi á Alþingi og alþingisfólk að vera fyrirmynd annarra í að nýta sér aðra ferðamáta en einkabílinn. Í því samhengi finnst mér rétt að taka fram að ég er ekki að mæla fyrir því að einkabíllinn sé aldrei notaður heldur að fleiri möguleikar séu notaðir í stöðunni. Eigi að taka þau lög sem við setjum hér trúanleg og þá stefnu sem við mörkum verðum við að ganga á undan með góðu fordæmi. Rannsóknir og dæmi hafa sannað að eftir því sem infrastrúktúr fyrir bíla verður meiri þeim mun meira fjölgar bílum. Það að leggja undir sig landsvæði fyrir bílastæði þýðir ekkert annað en að þeim sem hingað koma á bílum til vinnu eða annars mun fjölga. Það er ekki góð þróun. Í annan stað er þetta spurning um virðingu Alþingis fyrir umhverfinu þar sem það er staðsett. Þessi uppbyggingarreitur hefur verið innan girðingar í mjög langan tíma og það setur svip sinn á umhverfið allt. Það eru margar leiðir færar í þessu og það má gjarnan opna þetta svæði upp og nýta sér tímabundin úrræði sem mundu gera umhverfið mannvænna og mun betra. Svo finnst mér þetta líka vera spurning um sjálfsvirðingu Alþingis. Fyrir mér, horfandi á þetta svæði utan frá, ef ég vissi ekki betur, þá væri ég ekki viss hvort hér færi fram lagasetning fyrir landið allt og því til heilla, eða bílasala. Það er óásættanlegt. Fyrir utan allt þetta er nýtingin á þessu landsvæði, eins og ég sagði áður, [[Forseti hringir.]]með öllu óheimil og það eitt og sér ætti að vera ástæða fyrir því að við mundum nýta þau bílastæði [[Forseti hringir.]]sem við höfum heimild til að nota, sem eru 96 að tölu, en hættum að teygja anga okkar út um miðborgina.
Herra forseti. Það var samhljómur í málflutningi sveitarstjórnarmanna á fundum með þingmönnum Suðurkjördæmis í síðustu viku. Allir töluðu til dæmis um samgöngur. Mikil fjölgun ferðamanna hefur haft stórkostlegar breytingar í för með sér sem ekki eru viðurkenndar í fjárlagafrumvarpinu, helsta stefnuplaggi ríkisstjórnarinnar. Þegar fjölgun ferðamanna á vegum landsins nemur hundruðum þúsunda er augljóst að álagið á vegakerfið krefst aukins viðhalds. Álag á lögregluna hefur síðan aukist í takt við fjöldann sem fer um landið og þjónusta við íbúa situr á hakanum. Það sama má væntanlega segja um heilsugæslu víðast hvar um land. Dæmi eru um sveitarfélög þar sem samsetning íbúa hefur breyst mjög í kjölfar aukinnar ferðamennsku og aukins ferðamannastraums. Þar fækkar börnum í skólunum en íbúum fjölgar vegna einhleypra útlendinga sem starfa tímabundið við ferðamennsku. Húsnæðisvandi er víða vegna þess að ferðamenn fara í öll hús sem losna en einnig vegna kostnaðar við byggingu húsnæðis sem aldrei fæst til baka við sölu. Á Suðurnesjum og í Þorlákshöfn þarf að leysa vanda sem skapast hefur vegna húsa sem standa lengi auð og grotna niður og við það ástand er ekki hægt að búa til lengdar. Í öllum sveitarfélögum var kallað eftir auknu fé í málefni fatlaðra og sveitarfélögin segjast skila málaflokknum ef ekki verður gerð bragarbót þar á. Við blasir mikill vandi í málefnum aldraðra víðast hvar og beðið er eftir áætlunargerð stjórnvalda sem lætur á sér standa. Lögbundnir tekjustofnar duga almennt ekki fyrir rekstri sveitarfélaga. Herra forseti. Það er ekki nóg að guma af hallalausum ríkissjóði og því að ferðamönnum hafi fjölgað mest í heimi hér á landi, stjórnvöld verða að skilja að kostnaður og álag á opinbera þjónustu fylgir til viðbótar almennri þjónustu við íbúa landsins.
Herra forseti. Ég er á sömu nótum og síðasti ræðumaður þar sem við vorum í kjördæmaviku og mitt kjördæmi, Norðausturkjördæmi, er stórt eins og sum önnur. Við fórum frá Siglufirði og alla leið austur á Djúpavog og þar var líka samhljómur hjá sveitarstjórnarfólki og það var samhljómur hjá stærstu stofnunum ríkisins um það að fjárvöntunin væri mikil og að fólk hefði almennt átt von á því núna þegar betur er farið að ára í samfélaginu að þessu væri jafnara skipt. Það var mikið talað um samgöngur eins og kom fram áðan. Þjóðvegur 1 er ekki uppbyggður eða malbikaður eða neitt slíkt alls staðar, m.a. í Berufirði. Það er mikið talað um vonbrigði með ljósleiðaramálið, að fjármagn fylgi ekki eins og gert hafði verið ráð fyrir. Það voru líka mjög miklar áhyggjur af tekjuskiptingu sveitarfélaga sem sneri bæði að málefnum fatlaðs fólks en líka að innri uppbyggingu sem sveitarfélögin þurfa að sjá um, sem er auðvitað inni í þéttbýlinu og þau hafa kannski ekki tök á að fara í því að sveitarfélagareikningurinn er frekar niður á við, því miður, meðan ríkissjóður er upp á við. Skoðanir margra voru í þá veru að ríkissjóður ætti ekki að vera að lækka skatta meðan staðan væri svona heldur útdeila því frekar til sveitarfélaganna. Það var talað um tollgæsluna og að óásættanlegt væri hvernig henni er fyrir komið til dæmis í Seyðisfirði, sem er í mínu kjördæmi. Síðast en ekki síst voru miklar áhyggjur í Norðausturkjördæmi af fyrirætlunum hæstv. menntamálaráðherra Illuga Gunnarssonar um sameiningu framhaldsskólanna og niðurskurð til þeirra, sumra hverra, hvernig fyrir þeim væri komið og hvernig nemendaígildi og annað væri reiknað, og rökstuðningur virtist lítill úr ráðuneytinu til handa þeim sem með völdin fara heima í héraði. Því miður er sveitarstjórnarfólk, sama hvar í flokki það er, afar vonsvikið með fjárlög 2016.
Hæstv. forseti. Að lokinni kjördæmaviku tökum við þingmenn nú saman niðurstöður, vinnum úr þeim, vegum og metum hvernig við fylgjum málum eftir. Sú ágæta hefð hefur skapast í Norðausturkjördæmi að allir þingmenn ferðast saman, hitta fulltrúa allra sveitarstjórna í kjördæminu og forstöðumenn ýmissa stofnana. Með þessu vinnulagi getum við þingmenn komið okkur niður á mál sem við setjum í forgang og vinnum að saman því að auðvitað erum við í grunninn sammála um flest það sem til framfara getur orðið. Mér dettur í hug hvort við þingmenn höfum gott af því að fara meira á milli kjördæma. Sem dæmi vil ég nefna að sú sem hér stendur ók tæplega 1.800 km í liðinni viku ásamt félögum sínum. Kjördæmið er víðfeðmt, nær allt frá Siglufirði til Djúpavogs. Á meðan fóru t.d. þingmenn Reykjavíkur, eðlilega, yfir mun minna svæði. Bara það að aka vegina í kjördæminu dýpkar verulega skilning á ástandi þeirra og mikilvægi þess að bæta verulega í framlög til viðhalds vega hnykkist vel inn í meðvitundina þegar þvælst er um óboðlega vegi sem eru því miður sá veruleiki sem margir Íslendingar búa við eftir áralangt aðhald. Hér má til dæmis nefna slóðann á Borgarfjörð eystri, veginn um Brekknaheiði, Bárðardalsveg, Hörgárdalsveg, fjölda marga innansveitarvegi og heimreiðar. Eftir þessa yfirreið get ég ekki annað en velt því fyrir mér, líkt og margir sveitarstjórnarmenn gera, hvort eðlilegt sé að leggja áherslu á að byggja fyrst upp vegi til staða sem ekki er búið á. Þetta þurfum við að ræða. Erum við ekki að byggja upp ferðamannaland sem við viljum búa í? Um leið og ég þakka öllum sem tóku á móti okkur í liðinni viku vil ég lýsa því yfir að það er mikill kraftur í fólki. Mörg samfélög standa að alveg hreint ótrúlegum verkefnum sem vert er að gefa meiri gaum. Mér dettur í hug að nefna LungA-skólann á Seyðisfirði þar sem nemendur koma víða að og auðga mannlíf og menningu á litlum stað, Rúllandi snjóbolta á Djúpavogi, sem er menningarviðburður á heimsmælikvarða, metnaðarfullt starf menntastofnana, starfsemi þekkingarsetra og svo ótal margt annað sem ekki næst [[Forseti hringir.]]að telja hér upp. Það er klárlega kraftur í íbúum landsins og ástæða til bjartsýni.
Hæstv. forseti. Það er sagt einhvers staðar að það sé meiri gleði yfir einum ranglátum sem snýr aftur en 99 réttlátum. Það gladdi mig í síðustu viku að sjá að Seðlabanki Íslands hefur séð að sér að nokkru. Það vottar fyrir iðrun á þeim bæ yfir því hvernig menn hafa farið með vaxtahækkanir undanfarið. Í þetta skipti báru menn gæfu til þess að halda alla vega vöxtum óbreyttum og það sem meira var tóku þeir undir það sem mjög margir hafa haldið fram lengi, þar á meðal sá sem hér stendur, að nauðsyn væri á því að hækka bindiskyldu banka. Seðlabanki Íslands tók hænuskref í því efni og það ber að fagna því alveg sérstaklega. Ég held að það sé næsta víst að Seðlabanki Íslands hafi farið á undan með vondu fordæmi eftir kjarasamninga sem búið var að samþykkja síðasta vor þegar hann hækkaði vexti strax, áður en séð varð hvernig almenn launaþróun og kjarasamningaþróun yrði. Þetta varð ýmsum fyrirtækjum skálkaskjól til þess í og með kjarasamningum að hækka gjaldskrár sínar og vörur verulega. Ég held að menn hefðu átt að fara heldur hægar í þessa sök. Ég held líka að Seðlabanki Íslands hefði átt að gera það. Hann hefur væntanlega séð að sér núna vegna þess að hann hefur verið farinn að upplifa það sem var bent á hér ítrekað, að með því að hækka vexti eins og gert hefur verið núna á vormánuðum var verið að bjóða til vaxtamunarveislu líkt og árin 2004 og 2005. Væntanlega hafa menn loksins séð að sér og sporin hafa hrætt þá. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að brýna fyrir mönnum að fara hægt að hækkunum vegna þess að það eru ýmis skilyrði til núna, stöðug króna og styrkjandi, til að halda aftur af verðlagshækkunum og vaxtahækkunum í þessu landi.
Virðulegur forseti. Það er verulega óheppilegt að Seðlabanki Íslands skuli með engum fyrirvara afboða áður boðaðan blaðamannafund um risastórar ákvarðanir í íslenskum efnahagsmálum. Það er afar óheppilegt vegna þess að það skapar auðvitað óvissu um stöðu þeirra stóru mála er snúa að uppgjöri slitabúa föllnu bankanna og hvort ekki hafi verið vandað vel til alls undirbúnings málsins, sömuleiðis efasemdir um það hvort ekki sé samstaða um tillögurnar innan stjórnkerfisins. Það er sömuleiðis óheppilegt að bankinn skuli ekki hafa séð sér fært að mæta á fund efnahags- og viðskiptanefndar í gær og fara yfir sjónarmið sín í málinu og upplýsa nefndina um stöðu þess. Það er gríðarlega mikilvægt, ef fara á miklu ódýrari leið fyrir hina erlendu kröfuhafa, þ.e. stöðugleikaskilyrði í stað stöðugleikaskatts, og veita jafnvel mörg hundruð milljarða afslátt frá stöðugleikaskattinum í gegnum þá leið eins og Indefence hefur bent á, að það sé upplýst með hvaða hætti það er rökstutt hvernig tryggt sé að ekki sé verið að taka mörg hundruð milljarða á næstu árum út úr íslensku hagkerfi sem skerði lífskjör og tefji fyrir afnámi fjármagnshafta. Það er lykilatriði í farsælu uppgjöri á slitabúum föllnu bankanna og uppgjöri við erlenda kröfuhafa að það sé góð samstaða allra stofnana og þvert á flokka í samfélaginu um uppgjör sem tryggi hagsmuni íslensku þjóðarinnar og menn rasi ekki um ráð fram í því að fella niður skattkröfur á erlenda aðila sem búið er að tryggja hér með lögum án þess að það hafi verið gaumgæft nægilega vel hvers vegna það ætti að gera.
Virðulegi forseti. Þeir sem stunda svokallaðan verksmiðjubúskap eiga við mikinn vanda að etja um þessar mundir. Yfir greininni hvílir skuggi eftir að í ljós hafa komið alvarleg brot á lögum um dýravelferð. Það er ekki ofmælt að almenningur sé í hálfgerðu áfalli eftir að upp komst um þær aðstæður sem svín búa oft og tíðum við og voru alls ekki í lagi í mörgum tilfellum samkvæmt úttekt Matvælastofnunar. Nú er sú staða raunhæf að neytendur muni hugsa sig tvisvar um áður en þeir kaupa umrætt kjöt. Það er alveg ljóst að verksmiðjubúskapur þar sem dýr líða þjáningar í þeim tilgangi að ná niður verði verður aldrei ásættanlegur. Svína- og kjúklingaframleiðsla er hins vegar afar mikilvæg fyrir fæðuframboð á Íslandi. Ljóst er að hjá íslenskum bændum er að finna miklu meiri hreinleika í afurðum en þekkist í innfluttu kjöti vegna þess hve lítið er notað af lyfjum hér á landi og hve strangar reglur gilda um að farga sýktu kjöti. Í þessu sambandi er talað um að á Íslandi sé notaður einn fúkkalyfjaskammtur á móti 20 í flestum samkeppnislöndum okkar. Slíkri ofursýklalyfjanotkun fylgir gríðarleg hætta á að fleiri fúkkalyf verði ónothæf og að sýklalyfjaónæmi verði stöðugt alvarlegra innan læknisfræðinnar. Ég spái því að í kjölfar þessara tíðinda muni koma fram skýr krafa frá neytendum um að þeir vilji að það kjöt sem þeir kaupa sé vottað þannig að fram komi að það sé framleitt með hætti sem samræmist lögum um dýravelferð. Einnig er afar mikilvægt að neytendur geti á umbúðum vöru séð hvaðan kjötið kemur sem notað er í pylsur, álegg o.fl. Í fyrsta lagi: Er þetta innlent eða erlent kjöt? Í öðru lagi: Kemur kjötið frá búum sem hlotið hafa [[Forseti hringir.]]gæðavottun í dýravelferð? Að lokum vil ég hvetja [[Forseti hringir.]]svína- og kjúklingabændur til að opna bú sín, bjóða almenningi í heimsókn og útskýra hvernig aðbúnaður dýranna er og ræða opinskátt hvað betur [[Forseti hringir.]]megi fara.
Hæstv. forseti. Ég vil nota þennan vettvang til að hrósa sérstaklega hæstv. utanríkisráðherra Gunnari Braga Sveinssyni. Hann er sem kunnugt er nýsnúinn heim eftir að hafa ávarpað allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna þann 2. október síðastliðinn. Í ræðu sinni þar vék ráðherrann sérstaklega að málefnum Vestur-Sahara sem dæmi um átök sem ekki mættu gleymast. Vestur-Sahara er hernumið land eftir innrás Marokkó fyrir fjórum áratugum. Upprunalegir íbúar landsins eru velflestir landlausir og hafast við í flóttamannabúðum í Alsír á meðan Marokkóstjórn neitar að verða við kröfum alþjóðasamfélagsins um að virða sjálfsákvörðunarrétt fólksins. Eftir þessum orðum hæstv. utanríkisráðherra var tekið. Ég veit til þess að áhugafólk um málefni Vestur-Sahara víða um lönd hafi kunnað að meta það að fulltrúi Íslands hafi notað tækifærið til að minna á þetta gleymda átakasvæði. Með áminningu sinni er hæstv. utanríkisráðherra vitaskuld að fylgja þeirri þingsályktunartillögu sem samþykkt var samhljóða hér á Alþingi fyrr á þessu kjörtímabili þess efnis að Ísland skuli á alþjóðavettvangi beita sér fyrir sjálfsákvörðunarrétti íbúa Vestur-Sahara. Sjálf var ég 1. flutningsmaður tillögunnar, þá raunar sem varaþingmaður. Það gladdi mig mjög hversu góð og breið samstaða myndaðist um afgreiðslu hennar. Það er nefnilega þannig að þó svo að okkur almennum þingmönnunum, kannski sérstaklega okkur í stjórnarandstöðunni, finnist við stundum vera áhrifalítil, þá er oft hægt að þoka góðum [[Forseti hringir.]]málum áleiðis ef góð samvinna er fyrir hendi.
Herra forseti. Hörmulegt sjóslys varð í sumar þegar báturinn Jón Hákon BA sökk við Aðalvík og með honum fórst einn maður en þrír skipverjar komust lífs af úr bátnum vegna þess að annar bátur, sem var þar í grenndinni, kom þar að og varð þeim til bjargar. Björgunarbátarnir blésu ekki upp og engar skýringar hafa fengist á því hvers vegna björgunarbúnaðurinn virkaði ekki, hvers vegna bátarnir blésu ekki upp. Ítarleg umfjöllun hefur verið um slysið og rannsókn þess í Kastljósi undanfarið og þar hefur komið fram að Rannsóknarnefnd sjóslysa, sem fer með rannsóknina, ætlar ekki að ná bátnum upp af hafsbotni til að rannsaka orsakir þess og hvers vegna björgunarbúnaðurinn brást. Vestfirskir sjómenn hafa skorað á innanríkisráðherra að tryggja rannsókn málsins og fjármagn til verksins. Samtök sjómanna hafa einnig krafist þess í yfirlýsingu að allt sé gert til að komast að raun um hvað olli þessu hörmulega slysi og að ekki sé hægt að skera úr um það, svo að óyggjandi sé, nema stöðugleiki skipsins verði kannaður með því að ná því upp af hafsbotni. Ég tel að þetta sé það alvarlegt mál að rannsaka verði það til hlítar. Aðstandendur skipverja hafa gagnrýnt það að ekki sé staðið nógu vel að rannsókninni og að ekki eigi að ná skipsflakinu af hafsbotni. Ég get tekið undir þá gagnrýni og tel einboðið að það verði að rannsaka þetta mál. Öðruvísi er ekki hægt að tryggja öryggi sjófarenda og þeir sem eru núna með björgunarbáta, sem þeir telja að séu skoðaðir, eru ekki öruggir fyrr en kemur í ljós hvað olli þessu slysi. Ég tel mjög mikilvægt, svo að hægt sé að koma í veg fyrir samsvarandi slys, að hæstv. ráðherra tryggi að rannsóknin fari fram og skipsflakinu sé náð upp af hafsbotni svo að hægt sé að fá einhverja niðurstöðu í þetta alvarlega mál.
Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða hér um gúmmíkurl úr afgangsdekkjum sem notað hefur verið á leik- og íþróttasvæði hérlendis, aðallega á knattspyrnuvelli. Skýrar reglur eru til staðar um meðhöndlun og förgun ónýtra hjólbarða en þegar búið er að kurla dekkin niður og dreifa þeim á íþróttasvæði barna og unglinga gilda engar reglur. Þó er ljóst að eiturefnin eiga mun greiðari leið út í umhverfið úr dekkjakurlinu en þegar þau eru bundin í heila hjólbarða. Segja má að umræðan hafi byrjað um þetta mál fyrir alvöru fyrir fimm árum og í kjölfar þeirrar umræðu sendi Læknafélag Íslands frá sér einróma áskorun þess efnis að stjórnvöld bönnuðu notkun á gúmmíkurli sem inniheldur krabbameinsvaldandi efni og önnur eiturefni á íþrótta- og leiksvæðum. Einhverra hluta vegna náði umræðan þá og þessi áskorun Læknafélagsins ekki tilætluðum árangri. Þrátt fyrir vísbendingar um að kurlið geti mögulega valdið sjúkdómum, þá brugðumst við ekki við varnaðarorðum á þeim tíma. Málið er á borði fjölmargra aðila eins og sveitarfélaga, knattspyrnuyfirvalda og heilbrigðiseftirlits og Umhverfisstofnunar og auðvitað fjölmargra samtaka sem láta sig velferð og heilsu barna varða. Fjölmargar rannsóknir og skýrslur eru til um þetta efni og Norðmenn hafa rannsakað þetta þó nokkuð og bent á hættuna á umhverfisáhrifum af kurlinu á nærlendi gervigrasvalla. Nú hafa Heimili og skóli, landssamtök foreldra, farið fram á það að slíkir vellir verði endurnýjaðir og hættuminna efni notað. Við verðum líkt og aðrar þjóðir að bregðast við og helst að banna þessa notkun og fara í þá vinnu að skipta dekkjakurlinu út fyrir hættuminni efni. Ég hef nú leitað eftir stuðningi allra flokka og fengið jákvæð viðbrögð við þingsályktunartillögu þar sem hæstv. umhverfisráðherra verður falið að ganga í þetta mál.
Virðulegi forseti. Þingheimur. Ég vil taka hér undir mál þeirra þingmanna sem hafa fært í tal það sem þeir lærðu í síðustu viku, í kjördæmavikunni, um þau mál sem brenna á íbúum í dreifðum byggðum landsins. Það er eitt mál sem mig langar að taka sérstaklega út úr þeim pakka og beina því til þingmanna að ræða það sín á milli og setja sig inn í það. Við verðum virkilega að gera eitthvað. Það snýr að fjárhagsmálefnum byggðasamlaga um málefni fatlaðra. Svo virðist sem það vanti um það bil milljarð í málaflokkinn sem slíkan. Það er ekki vegna þjónustu eða bygginga sem fólkið langar að fara í, það er vegna starfsemi sem nú þegar hefur átt sér stað, vegna þjónustu sem lög hafa lagt á þessi byggðasamlög að inna af hendi, þ.e. sveitarfélögin eru búin að leggja út þetta fé. Ég vil biðja þingmenn að setja sig til dæmis í spor þjónustusamfélagsins á Vestfjörðum sem telur um 6.900 íbúa og vantar núna 100 milljónir. Að langstærstu leyti er það fé sem þegar hefur verið varið til þjónustu sem lög héðan skylda þá til að veita. Það eru margar hliðar á þessu máli. Það sem við þurfum meðal annars að setja okkur inn í er: Hvernig verður heildarfjárveitingin til? Hvernig er henni skipt? Hver er aðstöðumunur dreifbýlis og þéttbýlis? Væntanlega er það vilji löggjafans og allra að hver sá sem fatlaður er geti búið þar sem hann býr og þurfi ekki að flytja vegna fötlunar. Þá blasir við að þjónustan kann að vera dýr sums staðar í dreifbýli. Ég hvet alla þingmenn til að setja sig inn í þessi mál og finna sameiginlega lausn á þeim vanda sem er að verða til ótrúlega skjótt því að það er örstutt [[Forseti hringir.]]síðan þetta verkefni fór til sveitarfélaganna.
Virðulegi forseti. Öryggismál sjómanna hafa aðeins verið í fréttum undanfarið en ótrúlega lítið samt að mínu mati. Stutt er síðan fiskiskip sökk og einn maður fórst og litlu mátti muna að allir færust. Ég tek heils hugar undir kröfur sjómanna um að allt verði gert sem hægt er til að komast að því hvað fór úrskeiðis. Í fyrsta lagi: Hvernig stóð á því að skipinu hvolfdi svo skyndilega? Var stöðugleikinn ekki í lagi? Hvernig stóð á því að hvorugur björgunarbáturinn losnaði frá skipinu og opnaðist því ekki? Hvernig stóð á því að nærstödd skip voru ekki að hlusta á neyðarbylgju eins og þeim ber skylda til? Varðandi síðasta atriðið þarf augljóslega að gera átak í því að fá sjómenn til að hlusta á neyðarbylgjuna. Varðandi hin tvö atriðin er engin önnur leið en að ná flakinu upp og rannsaka það. Sjómenn hafa hingað til haft mikla trú á þeim sleppibúnaði sem er í skipum þeirra en nú gætir ákveðinna efasemda og því mikið í húfi að eyða þeim efasemdum. Fyrsta atriðið er ekki síður mikilvægt. Í Slysavarnaskóla sjómanna er mikil áhersla lögð á að öryggistæki númer eitt er skipið sjálft og því lögð mikil áhersla á að skipið sé í lagi og allur búnaður þess. Var stöðugleiki skipsins í lagi í umræddu tilfelli? Ef svo var, hvernig gat það þá oltið svo skyndilega? Til að komast að því er aðeins ein leið og það er að ná flakinu upp og rannsaka það. Getur verið að það hafi verið mistök að sameina þrjár rannsóknarnefndir, þ.e. flugslysa, umferðarslysa og sjóslysa, í eina nefnd, rannsóknarnefnd samgönguslysa? Voru það mistök að láta Siglingastofnun renna inn í Samgöngustofu? Getur verið að siglingamálin og öryggismál sjómanna hafi minna vægi í þeirri stofnun? Efinn er ekki besti vinur sjómannsins og því ekki ásættanlegt að sjómenn verði skildir eftir með efann um að stöðugleiki skipanna sé í lagi og að tilviljanakennt verði hvort björgunarbátar opnist eða ekki. Til þess að fá svör við þeim vangaveltum er aðeins ein leið, [[Forseti hringir.]]það er að sækja flakið og rannsaka það.
Eins og tilkynnt var í upphafi fundar í gær hefur borist bréf frá Silju Dögg Gunnarsdóttur, 3. þm. Suðurk. og 2. varaforseta Alþingis, um að hún segi af sér sem 2. varaforseti Alþingis. Samkvæmt þessu er á dagskrá þessa fundar kosning 2. varaforseta. Mér hefur borist ein tilnefning, um 8. þm. Norðaust., Þórunni Egilsdóttur. Þar sem ekki eru fleiri tilnefndir en kjósa skal lýsi ég Þórunni Egilsdóttur réttkjörna sem 2. varaforseta Alþingis. Ég óska henni til hamingju með kosninguna og allra heilla og hlakka til samstarfs við hana.
Hæstv. forseti. Ég ætla að eiga orðastað við hæstv. innanríkisráðherra vegna þingsályktunartillögu sem samþykkt var á Alþingi þann 16. maí 2014. Þá samþykkti Alþingi í félagi við innanríkisráðherra að láta yfirfara viðurlög við ölvunar- og vímuefnaakstri samhliða vinnu við heildarendurskoðun umferðarlaga með það að markmiði að fækka slíkum tilvikum. Í þingsályktunartillögunni sem samþykkt var er fjallað um að skoða skuli sérstaklega fjórar leiðir: 1. Lækka refsimörk ölvunaraksturs úr 0,5 prómillum niður í 0,2 prómill með samsvarandi mælingu öndunarsýnis. 2. Halda námskeið um alvarleika ölvunar- og vímuefnaaksturs. 3. Hækka sektargreiðslur vegna ölvunar- og/eða vímuefnaaksturs og að hluti þeirra renni í forvarnasjóð. 4. Skoða ný, gagnleg úrræði við ölvunar- og/eða vímuefnaakstri. Við atkvæðagreiðslu um tillöguna var hún samþykkt með 54 greiddum atkvæðum, einn hv. þingmaður greiddi ekki atkvæði og átta hv. þingmenn voru fjarverandi við atkvæðagreiðsluna. Markmið tillögunnar er að leitast við að fækka þeim tilvikum þar sem ökumenn aka undir áhrifum áfengis og/eða vímuefna. Í gögnum sem lögð voru fram við vinnslu tillögunnar kemur fram, og má þar m.a. nefna skýrslu Samgöngustofu og gögn frá rannsóknarnefnd samgönguslysa, að áfengis- og/eða vímuefnaakstur sé orsök þriðjungs banaslysa í umferðinni og einnig alvarlegra umferðarslysa. Í þinglegri meðferð kom jafnframt fram að umferðarlög væru í heildarendurskoðun. Árið 2007 og á nokkrum þingum eftir það hefur frumvarp til umferðarlaga verið lagt fram en ekki náð fram að ganga. Umrædda tillögu átti að afgreiða í tengslum við frumvarpsvinnu að umferðarlögum, þ.e. mál 284 sem lagt var fram þingveturinn 2013–2014. Í öðrum gögnum sem meðal annars upplýsingadeild Alþingis safnaði saman vegna vinnslu málsins og varðar lagabreytingar vegna ölvunar- og/eða vímuefnaaksturs á Norðurlöndunum kemur fram að Svíar voru fyrstir þjóða til að lækka hámark leyfilegs áfengismagns í blóði. Það var úr 0,5 prómillum í 0,2 prómill. Í skýrslu sem kom út í kjölfarið og gefin var út af hálfu sænskra umferðaryfirvalda kom fram að öllum umferðarslysum fækkaði um 4% og öllum banaslysum um 8%. Auk þessa var framkvæmd samanburðarrannsókn í kjölfar lagabreytingarinnar. Hún staðfestir að fjöldi þeirra sem hættu við að aka undir áhrifum áfengis og/eða vímuefna hafi þrefaldast frá fyrri rannsóknum sem voru fyrir umrædda lagabreytingu. Í ljósi þessa má draga þá ályktun að umrædd lagabreyting hafi haft jákvæð áhrif á umferðaröryggi og umferðarmenningu þar í landi. Í Danmörku voru einnig gerðar breytingar þar sem hámark leyfilegs áfengismagns í blóði var lækkað úr 0,5 prómillum í 0,25 prómill vegna áfengismagns í útöndunarlofti. Þar kemur fram að fjöldi látinna í umferðarslysum vegna ölvunar hafði lækkað um 75% eftir breytinguna. Mig langar í þessu samhengi að spyrja hæstv. innanríkisráðherra hvort endurskoðun umferðarlaga sé í gangi. Ef endurskoðun er í gangi, er tekið tillit til umræddrar þingsályktunartillögu um hert viðurlög við ölvunar- og/eða vímuefnaakstri? Ef endurskoðun er ekki í gangi, hvenær er fyrirhugað að hún fari í gang og að við fáum að sjá nýtt frumvarp um umferðarlög eða aðra tillögu sem snýr að því að markmið þessarar umræddu þingsályktunar nái fram að ganga? Ég vil segja að lokum að mikilvægt er að við horfum í það sem vel er gert í kringum okkur. Mikilvægt er að við reynum að minnka líkurnar á því að fólk lendi í slysum vegna ölvunar- og/eða vímuefnaaksturs. Þau slys sem önnur hafa mikil áhrif á þá sem í þeim lenda, hvort sem um er að ræða þann sem veldur slysinu eða þann sem fyrir því verður. Minnkum þær hörmulegu afleiðingar sem hafa orðið og geta orðið vegna þessara slysa fyrir alla aðila.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir að hefja umræðu um þetta mikilvæga mál og jafnframt það að hafa haft þetta mál á dagskrá á þessu þingi. Við vitum auðvitað öll að ölvunar- og vímuefnaakstur er alvarlegt mál sem mikilvægt er að komið sé í veg fyrir með öllum tiltækum ráðum. Það er að sjálfsögðu fortakslaus krafa að ökumenn neyti ekki áfengra drykkja áður en þeir setjast undir stýri. Því miður stendur fjöldi fólks í þeirri trú að neysla takmarkaðs áfengismagns skerði ekki aksturshæfi. Þó er ljóst að ökumenn geta ekki undir neinum almennum kringumstæðum vitað hversu mikil áhrif neysla áfengis hefur á líkama þeirra og dómgreind, hvorki almennt né í einstökum tilvikum. Ég tel nauðsynlegt að bregðast við þessum alvarlega vanda, akstri undir áhrifum áfengis, með því að reyna að eyða óvissu meðal ökumanna hvað þetta varðar og þá þarf að sjálfsögðu að taka það fram að akstur undir áhrifum vímuefna er einnig algerlega óásættanlegur. Það er brýnt að ökumenn leggi sitt af mörkum í þessum efnum og auki umferðaröryggi, hvort sem það er í eigin þágu eða annarra, og komi þannig með ábyrgum hætti í veg fyrir þau fjölmörgu dauðsföll og alvarlegu umferðarslys sem árlega verða vegna ölvunaraksturs eða aksturs undir áhrifum fíkniefna. Ökumaður þarf ávallt að vera vakandi og allsgáður til að geta brugðist rétt við því sem upp getur komið við akstur. Áhrif áfengis og vímuefna draga verulega úr hæfni ökumanns til að greina merki um ýmsar hættur en stærsta ógnin sem við stöndum almennt frammi fyrir varðandi umferðaröryggi felst í fjölda þeirra ökumanna sem telja sig færa um að stýra vélknúnum ökutækjum eftir að hafa neytt áfengis eða vímuefna. Sú staðreynd felur í sér alvarlega áminningu til okkar allra, áminningu sem ekki má gleyma. En varðandi fyrirspurn hv. þingmanns þá hefur ráðuneytið uppi tvenns konar áform þegar kemur að umferðarlöggjöfinni. Í fyrsta lagi er á þingmálaskrá tæknilegt frumvarp sem ég ætla svo sem ekki að fara mörgum orðum um hér. Það er vegna tilskipana og slíkra þátta. Það frumvarp er nokkuð langt komið og ég hef kosið að reyna að koma tilskipunarmálunum öllum sér inn í þingið svo hægt sé að ljúka afgreiðslu þeirra. Síðan er efnislegt frumvarp í vinnslu í ráðuneytinu, sem er frumvarp um breytingu á umferðarlögum. Það hefur verið um langa hríð meiningin að gera breytingu á umferðarlöggjöfinni. Það hefur gengið afar hægt og verið torsótt að koma því í gegn þannig að við mátum það svo að það þyrfti að fara aftur í gegnum það mál. Við munum í því sambandi hafa til hliðsjónar þá þingsályktunartillögu sem hv. þingmaður nefndi. Þar verður að finna efnislegar breytingar á umferðarlögunum sem eru taldar nauðsynlegar til að auka umferðaröryggi. Við erum sem sagt í þessari vinnu núna í ráðuneytinu og hún snýr að ýmsum ákvæðum núgildandi umferðarlaga sem ekki eru talin nægilega skýr eða þarfnast breytinga af einhverjum ástæðum. Ég nefni sem dæmi ákvæði vegna hjólreiðamanna, vegna þokuljósa, vegna aksturs við tilteknar aðstæður, forgangsaksturs og ýmislegs og svo eins og hér er gert að umtalsefni hugsanlegar breytingar vegna ölvunaraksturs. Það mál er á því stigi núna að ég taldi óþarft að leggja það til á þessu haustþingi. Það er bara ekki komið nógu langt og það er betra fyrir okkur að vinna málið betur þannig að líklegra sé að við komum því í gegnum þingið. Við munum freista þess að leggja fram frumvarp af þessum toga á vorþingi. Þau atriði sem hv. þingmaður nefnir eru auðvitað öll til skoðunar um það hvernig hugsanlega væri hægt að herða á viðurlögum við ölvunarakstri. Hér hefur verið nefnt áfengismagn í blóði o.s.frv. Allt eru þetta hlutir sem eru núna í skoðun og ekki efni fyrir mig að fara ítarlega ofan í einstaka þætti hvað það varðar. Ég held að við þurfum fyrst og fremst að kynna til sögunnar úrræði sem eru best fær í þessu sambandi til að sporna við ölvunar- og vímuefnaakstri. Um leið og löggjöfin skiptir gríðarlega miklu máli og þörf er á því að þróa hana er algerlega ljóst að við þurfum líka að standa okkur betur í því sem ég gat um í upphafi og hlýtur að vera alfa og ómega í svona umræðu að menn skilji hvað það þýði að ögra svo samfélaginu og sjálfum sér að telja sig færa um að aka bíl eða vélknúnum ökutækjum eftir að þeir hafa neytt áfengis. Það hlýtur að vera meginverkefnið að menn átti sig á þeim veruleika en löggjöfin þarf að sjálfsögðu að styðja þar vel við.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessa umræðu hér og þessa fyrirspurn. Það má finna í mörgum skýrslum rannsóknarnefndar umferðarslysa, síðar rannsóknarnefnd samgönguslysa, miklar upplýsingar um það hver áhrif ölvunaraksturs eru. Það er alveg sama hvort menn eru greina útafakstur, veltur, framanákeyrslur, hvaða tegund umferðarslysa sem er, alltaf er ölvunarakstur allt of stór breyta í málinu og hefur kostað okkur allt of mikið. Varðandi þyngingu refsinga eru til ýmsar rannsóknir í samfélagi eins og við búum í sem mæla með eða draga úr sérstaklega þungum refsingum. Vissulega þurfa að vera refsingar en það er alltaf matskennt hvernig þær eiga að vera. Hvort þynging refsinga hjálpar okkur í þessum málaflokki skal ósagt látið. Ef þungar refsingar leiða sjálfkrafa til minni brotatíðni ættu náttúrlega engin brot að vera framin í ýmsum löndum sem eru með fáránlega þungar refsingar á okkar mælikvarða, en það er ekki svo. Brotatíðni er mjög há í mörgum samfélögum sem búa við mjög þungar refsingar, þannig að orsakasambandið þar á milli er ekki alveg skýrt. Það er einn mjög mikilvægur þáttur varðandi ölvunarakstur sem ég vildi nefna og það eru störf lögreglu. Í morgun komu fulltrúar lögreglu fyrir allsherjar- og menntamálanefnd og ræddu málefni sín. Þar kom meðal annars fram að á umliðnum árum, fyrir ýmissa hluta sakir, hafa störf lögreglu færst af vettvangi inn við skrifborð. Fjárvöntun er ein af ástæðunum, eðlisbreytingar í samfélagi og verkefnum er önnur. Það vantar að efla hina sýnilegu löggæslu úti á vegum sem er, sérstaklega um helgar, í stanslausu eftirliti með ölvunarakstri. Ég tel að frá árinu 2007 hafi niðurskurður á þessu starfssviði verið svo mikill og ekki hafi náðst að vinna það til baka. Ég hvet innanríkisráðherra til að hugleiða það vandlega. [[Forseti hringir.]]
Herra forseti. Í skýrslu um ölvunaraðgerðir og áfengislás sem var hluti af þeirri þingsályktunartillögu sem fyrst var hér lögð fram og þessu tengd kemur ýmislegt fróðlegt fram, m.a. þegar kemur að forvarnaaðgerðum, námskeiði og fræðslu. Þar er rakin sagan þegar við breyttum lögunum 2007 til að bæta akstur ungra ökumanna. Þá var sett inn ákvæði þegar ökumenn fengu fjóra punkta að þeir þyrftu að sækja sérstakt námskeið og taka ökupróf að nýju. Þá var farin sú leið að beita ekki lengur bara sektum og sviptingum heldur að reyna að fá unga ökumenn til þess að sækja námskeið til að bæta stöðu sína. Námskeiðið er byggt á hugmyndafræði sem kennd er við GADGET-líkanið sem segir svolítið til um að hvernig ábyrgur ökumaður mótast. Þar er ekki verið að miðla bara þekkingu um umferðarlögin heldur er svolítið verið að stýra inn á akstur, tilgang hans, áhættu, ákvarðanatöku og ábyrgð og af hverju yfir höfuð ungir ökumenn séu á slíku námskeiði. Þetta hafði mikil forvarnaáhrif og brotlegum nýliðum fækkaði um 60% á milli áranna 2006 og 2007 og 2007 og 2008. Á árunum 2007–2010 sóttu 617 einstaklingar sérstakt námskeið, 80% karlar og 20% konur. Um mitt árið 2011 var ökuferillinn svo kannaður í framhaldinu hjá þeim sem höfðu sótt námskeiðið og 50% þeirra höfðu engin skráð brot eftir að hafa setið námskeiðið, 11% vegna ölvunar- og fíkniefnaaksturs, 33% vegna hraðaksturs og 6% önnur brot. Þetta væri líka hægt að sjá fyrir sér þegar kemur að eldra fólki með einhverri tiltekinni útfærslu. Ég held að það sé eitthvað sem við eigum að huga að nú þegar við tölum um hert viðurlög. Hvaða aðferðir og aðgerðir getum við notað frekar en bara [[Forseti hringir.]]beinhörð viðurlög?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu. Hún er mjög þörf og á að fara reglulega fram í þingsal og í samfélaginu öllu því að ölvunarakstur er háalvarlegt mál. Það er verið að tala um þyngingu refsinga og annað. Ég er svolítið efins um það, og það kom fram hjá hv. þingmanni, hvort rétta leiðin sé að þyngja refsingar. Það er náttúrlega mjög vandasamt þótt alltaf verði að koma til refsingar. Ég held að eitt af lykilatriðunum sé að auka fræðslu og forvarnir í þessum málum strax á unga aldri í skólum. Það er gríðarlega mikið atriði að kenna börnum og þeim sem eru að fara að taka bílpróf hvaða ábyrgð þeir þurfa að bera. Einn stærsti hlutinn í því er að kenna börnum að maður keyrir ekki ökutæki undir áhrifum áfengis eða vímuefna. Það á að vera lykilatriði. Svo þarf líka að auka nám og kröfur til þeirra sem eru að taka bílpróf. Ég varð þess heiðurs aðnjótandi í gær að sitja fyrirlestur austur í Vík í Mýrdal hjá Ólafi Kr. Guðmundssyni sem er einn af lykilmönnum í umferðarmálum og mikill baráttumaður þess, sem hann lagði einmitt áherslu á, að við Íslendingar förum að setja okkur skýra stefnu í umferðarmálum. Hann sagði að við hefðum enga stefnu í þeim málum. Við værum með lélega vegi og hegðun ökumanna væri ábótavant. Það sem við þyrftum að gera væri að einbeita okkur að því að efla þetta og vera með það sem hann kallaði fimm stjörnu vegi á Íslandi og fimm stjörnu ökutæki og síðan með fimm stjörnu fræðslu sem gerði það að verkum að við værum með fimm stjörnu ökumenn. Inni í þeim pakka væri það að þegar maður hefur smakkað áfengi sest maður aldrei undir stýri.
Virðulegi forseti. Hér er mikið talað um refsingar. Það er gott vegna þess að það er mikilvægt að ræða þær. Ég vil halda því til haga að tillaga hv. þingmanns sem hér er málshefjandi fjallar einnig um lækkun refsimarka ölvunaraksturs úr 0,5 prómillum í 0,2 prómill, námskeið um alvarleika ölvunar- og vímuefnaaksturs og í fjórða lið er kveðið á um ný úrræði í viðurlögum við ölvunar- og vímuefnaakstri. Það er mjög mikilvægt að líta til þess þegar við ræðum þetta mál vegna þess að markmiðið er auðvitað ekki að refsa heldur að fækka ölvunaraksturstilvikum. Fólk hefur almennt tilhneigingu til þess að hafa oftrú á refsingum. Ég, eins og margir aðrir sem hér hafa talað, er alls ekkert viss um að þyngri refsingar skili endilega tilætluðum árangri. Það er mikilvægt að rannsaka það sérstaklega. Það getur verið að það virki, en það á ekki að þykja augljóst. Oft og tíðum felst aðalforvörnin í því að viðkomandi verði yfir höfuð gómaður óháð því hversu mikil refsingin reynist síðan vera. Til þess að ná því markmiði, ef það hefur meiri áhrif en þyngri refsingar, þá er mikilvægt að efla eftirlit með umferðinni. Það þýðir að fjölga þarf lögreglumönnum og bæta almennt starfsskilyrði þeirra, nokkuð sem ég er algjörlega hlynntur. Það er ýmislegt fleira sem ég held að sé alveg þess virði að ræða í þessari umræðu en það er kannski erfitt að koma því fyrir í tveimur mínútum, jafnvel þótt ég tali tvisvar. Ég hlakka til að eiga mun ítarlegri umræður um þetta mál þegar frumvarpið verður lagt fram. Að því sögðu hlakka ég til að sjá það frumvarp og fagna því að þetta mál sé hér til umræðu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur, fyrir umræðuna. Ég vil koma hérna aðeins inn á tengingu milli þingsályktunartillögunnar sem hv. þingmaður ræðir hér um og tillögu um norræna lýðheilsustefnu í áfengis- og tóbaksmálum sem Ísland hefur tekið þátt í og ætti að vinna eftir. Þar kemur einmitt fram að takmark allra þjóða á Norðurlöndum ætti að vera að lækka refsimörk ölvunaraksturs niður í 0,2 prómill. Þar er einnig komið inn á ný gagnleg úrræði, svo sem áfengislása í bifreiðar atvinnubílstjóra og einstaklinga sem dæmdir hafa verið fyrir ölvun við akstur. Við verðum bara að viðurkenna að sumir einstaklingar eiga það til að stunda ítrekuð brot á ölvunarakstri. Árið 2014 var sögulegt á Íslandi því að aldrei höfðu færri slasast vegna ölvunaraksturs miðað við tíu ár á undan. Talan var 31 einstaklingur, þeir höfðu aldrei verið færri. Það ár lést enginn vegna ölvunaraksturs í fyrsta sinn samkvæmt gögnum Samgöngustofu svo langt sem gögn þeirra ná aftur. Þessum árangri náðum við ekki fyrr en 2014. Virðulegi forseti. Ég tel að tillaga sem er samþykkt með 54 greiddum atkvæðum sé merki um samstiga þing. Þessi málaflokkur er það mikilvægur að þótt við náum að fækka tilfellum slysa þar sem áfengi er áhrifavaldur þá þurfum við einmitt að taka þessa umræðu reglulega. Ég tek undir með hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni að við megum ekki bara horfa á refsingarnar, við þurfum líka að huga að forvörnum. Við þurfum að uppfræða og leita lausna til að hjálpa því fólki sem er á þeirri braut að brjóta endurtekið af sér á þennan hátt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda, Elsu Láru Arnardóttur, kærlega fyrir að hefja þessa umræðu um þetta mikilvæga og alvarlega málefni sem ölvunarakstur er. Umferðarslys eru algengustu banaslys á Íslandi og ölvunarakstur er ein helsta orsök banaslysa í umferðinni. Í kjölfar slíks harmleiks fer gjarnan fram umræða um aukin viðurlög vegna ölvunaraksturs. Þegar kallað er eftir auknum lagasetningum um þyngri refsingar og hert viðurlög er mikilvægt að hafa nægar upplýsingar til að það liggi ljóst fyrir að slíkt muni ná markmiðinu um aukið öryggi í umferðinni. Ákvað ég því í lokaverkefni mínu í laganámi að rannsaka ölvunarakstursmál samkvæmt gögnum lögreglu yfir eins árs tímabil, greina þau gögn sem til staðar voru og skoða þannig eðli ölvunaraksturs. Niðurstöðurnar gefa upplýsingar um hversu margir ökumenn hafa verið teknir fyrir ölvunarakstur og þeir greindir eftir kyni og aldri, hvenær þeir voru teknir og vínandamagn í blóði. Þessar niðurstöður hafa verið bornar saman við önnur gögn sem liggja fyrir um ölvunarakstur. Þá voru tekin viðtöl við einstaklinga sem höfðu verið staðnir að ölvunarakstri. Helstu niðurstöður eru þær að ógnin vegna ölvunaraksturs skapast helst af tveimur hópum: Annars vegar ungum ökumönnum sem ekki hafa gert sér grein fyrir þeim alvarleika sem fylgir ölvunarakstri og eru oft hvattir af félögum sínum til aksturs og hins vegar þeim sem eiga við áfengisvandamál að stríða og viðurlög virðast ekki hafa áhrif á. Í ljós hefur komið að viðurlögin virðast ekki hafa næg varnaðaráhrif þar sem ökumenn segjast ekki eiga von á að lögregla hafi afskipti af þeim yfir höfuð. Mikilvægt er því að hafa áhrif á viðhorf samfélagsins til ölvunaraksturs, auka þarf skyldu þeirra sem taka þátt í umferðinni til að koma í veg fyrir ölvunarakstur með því að tilkynna hann til lögreglu auk þess sem eftirlit lögreglu þarf að vera markvissara svo að ökumenn eigi hvar og hvenær sem er von á því að þeir verði stöðvaðir við ölvunarakstur. Það kom fram við gerð umferðaröryggisáætlana að hægt væri að koma í veg fyrir fjögur af hverjum fimm umferðarslysum vegna ölvunar- og hraðaksturs með öflugra eftirliti lögreglu.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra. Ég hef trú á því að sú menning, viðhorf og gildismat sem við búum við sé mikilvægasti þátturinn. Stór breyting sem við gerðum á ökunámi okkar var að taka upp svokallað æfingaakstursár. Við æfingaaksturinn flyst menning, viðhorf og gildismat foreldra yfir á nýjan ökumann. Ég hef trú á því að á undanförnum árum á Íslandi hafi viðhorf almennings breyst og þar af leiðandi sé sú yfirfærsla sem þarna á sér stað langmikilvægasti hluti ökunámsins, að börnin læri af foreldrunum almenna þekkingu um það hvernig best sé að komast af í umferðinni. Ég vil styrkja það verkefni foreldra svo að tryggt sé að það sem við erum að ræða hér komist til skila, þ.e. mikilvægi þess að allir ökumenn verði fyrir þeirri félagsmótun að ölvunarakstur sé fullkomlega fráleitt fyrirbæri. Ég vil enn fremur geta þess að ég sakna gríðarlega áhrifaríkra auglýsinga á vegum Umferðarstofu, sem voru fyrir nokkrum árum að ég hygg, um ölvunarakstur og afleiðingar hans. Ég hef trú á að ef Umferðarstofa fær tækifæri til að hefja þær að nýju og ef lögreglan fær tækifæri til að hefja virkt og sýnilegt eftirlit með þessu þá muni þessir þrír þættir saman, að það sé skýrt í þeim viðhorfum sem við miðlum til ungu kynslóðarinnar, að við rekum ákveðinn áróður og að lögreglan fái tækifæri til að vera sýnileg í virku umferðareftirliti, verða til þess að við náum árangri.
Herra forseti. Ég tek undir með síðasta ræðumanni. Svo ég haldi áfram að vitna til skýrslunnar sem ég var fór yfir áðan, þ.e. um námskeið og aðrar leiðir en bara beinar refsingar, þá eru það vissulega viðurlög. Aðrar þjóðir fara þessar leiðir í auknum mæli þar sem refsingar og sviptingar duga takmarkað og talið er nauðsynlegt að leita nýrra leiða til að auka öryggi í umferðinni og um leið þá kannski lífsgæði þátttakenda með því að beina þeim sem brjóta af sér á réttar brautir. Vitnað er til þess að í Danmörku var lögunum breytt árið 2002 þannig að öllum sem fengu skilyrðislausa sviptingu vegna ölvunaraksturs var gert að sækja námskeið um akstur og áfengi áður en þeir fengu bílprófið aftur. Síðan skilaði DTU 2009 skýrslu þar sem var búið að meta árangurinn. Niðurstaðan varð sú að námskeiðin voru talin minnka líkur á því að þeir gerðust aftur sekir um ölvunarakstur. Ég tek undir með hv. þingmanni sem hér talaði á undan mér og lögreglan kom til okkar í morgun en það eru engin ný sannindi að við höfum séð hana færast af götunum. Það er mun minna af henni, hvort sem er úti á þjóðvegum landsins eða í þéttbýli. Það skiptir máli. Þeir sem hafa einbeittan brotavilja vita þetta og nýta sér frekar færin. Áfengislásar einir og sér duga kannski takmarkað en allir geta tengt fram hjá sem það vilja. Við erum að hugsa um margar tegundir af aðgerðum en það skiptir samt líka máli að hafa þær fjölbreyttar. Mér finnst hins vegar mikilvægasta einstaka aðgerðin, sem við ræðum hér seinni partinn í dag, aðgengi að áfengi. Við erum að fara að ræða áfengissölu í búðum. Ég tel mikilvægasta forvarnamálið að við sjáum til þess að áfengi verði áfram í sérstökum verslunum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessa umræðu. Hún er mjög áhugaverð, miklu áhugaverðari en ég hélt að hún mundi verða þannig að ég er mjög ánægð með að hafa setið hérna og hlustað á hana. Ég er enginn sérfræðingur í þessum málum en mér finnst sjálfsagt, eins og hefur komið fram, að við horfum til þess sem hefur verið gert í öðrum löndum og þess sem hefur reynst vel. Mér finnst erfitt að segja til um hvort varnaráhrif eru af þeirri aðgerð að þyngja refsingar. Ég held að það sé eitthvað sem ráðherra verður að meta. Ég mundi frekar halda að það væri fræðsla og eftirlit, ég held að máli skipti að lögreglan sinni eftirliti. Ég man eftir því að hafa verið stoppuð einhvern tíma þegar Íslendingar féllu alveg fyrir jólaglöggshátíðunum. Þá var eitt slíkt jólaglöggskvöld í nóvember og allir stoppaðir sem voru á Miklubrautinni og maður þurfti að fara í gegnum síu. Ég veit ekki hvort það er endilega rétta leiðin en það þarf að vera vakandi fyrir því þar sem geta verið einhver vandamál. Ég verð að segja að ég er alveg spennt fyrir hugmyndinni með áfengislása. Ég segi það fyrir mig að ég mundi ekki kunna að tengja fram hjá, ég vissi ekki einu sinni að það væri hægt. En þegar menn eru ítrekað staðnir að verki og eru beinlínis sjálfum sér og öðrum mjög hættulegir finnst mér sjálfsagt mál að settar séu einhverjar kvaðir á þá, ef þeir eiga bíl sé hann gerður upptækur, ef þeir hafa ekki stjórn á þessu sé settur áfengislás. Það finnst mér ekki vera eitthvað sem við eigum að bíða eftir. Það fyndist mér vera aðgerð sem við gætum vonandi farið í sem fyrst. Annars þakka ég fyrir áhugaverða umræðu.
Virðulegi forseti. Ég ætla að henda inn einum punkti í viðbót um refsingar. Hann er úr umsögn lögreglustjórans á Reykjanesi frá því í fyrra og kom fram við meðferð málsins sem hv. þingmaður lagði fram á sínum tíma. Sá lögreglustjóri sagði, með leyfi forseta: „Reynsla lögreglustjórans á Suðurnesjum er sú að þau viðurlög sem helst hafa áhrif séu ökuleyfissviptingar en ekki sektarfjárhæð og er það ítrekað sem fyrirspurnir berast um hvort unnt sé að greiða sig frá ökuleyfissviptingu.“ Þetta vekur áhuga minn vegna þess að við þurfum líka að íhuga hvers eðlis refsingin er, ekki aðeins að hún sé þung heldur hvaða áhrif hún hefur og hvaða áhrif hún hefur á hegðunina. Nóg um refsingar í bili. Nú liggur fyrir að það er mikið uppnám meðal lögreglunnar vegna kjaramála og aðbúnaðar og fleiri þátta. Mér finnst mjög mikilvægt að þegar við lítum til áfengisneyslu og aksturs hugsum við ekki einungis um það hvernig við getum kennt afbrotamönnum lexíu heldur líka hvernig við getum styrkt okkar eigin innviði til þess að berjast hvað mest gegn vandamálinu. Það þýðir auðvitað að ef við ætlum að taka þetta mál alvarlega, sem mér sýnist allir hér gera, verðum við að taka málefni lögreglunnar alvarlega og gera henni kleift að sinna störfum sínum sem best. Það hefur margoft komið fram hérna að þetta er heldur algeng dauðaorsök. Flest banaslys í umferðinni verða af þessum völdum og því mikilvægt að eftirlitið sé í lagi, ekki aðeins hvað gerist í kjölfar eftirlitsins. Síðast en ekki síst má nefna að gríðarlegur árangur hefur náðst í baráttunni gegn vímuefnaneyslu ungmenna á síðustu 15 árum. Við eigum að líta í þá átt. En þá vil ég nefna í sambandi við áfengi, sem margir telja vera vægt vímuefni en það er það ekki, að það hefur þá hvimleiðu blöndu að draga úr dómgreind, sljóvga miðtaugakerfið verulega og auka sjálfstraust, sem er hræðileg blanda. Ég hef ekki tíma fyrir meira, virðulegi forseti, og lýk því máli mínu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. innanríkisráðherra og hv. þingmönnum fyrir mikilvæg innlegg þeirra í umræðuna. Umræðan hefur svolítið mikið verið eins og markmiðið sé eingöngu að þyngja refsingar. Mig langar aðeins að rifja upp þau fjögur atriði sem þingsályktunartillagan fjallaði um. 1. Að lækka refsimörk ölvunaraksturs úr 0,5 prómillum í 0,2 prómill og með samsvarandi mælingu öndunarsýnis. Þar er vitnað í góðan árangur annars staðar á Norðurlöndum þar sem þetta hefur gefið góða raun. 2. Að halda námskeið um alvarleika ölvunar- og vímuefnaakstur. Þarna kem ég inn á svipaðan þátt og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir þar sem markmiðið er að nýta svipaða leið og hefur verið notuð fyrir unga ökumenn sem eru að læra undir bílpróf, að tala um fræðslu og auka skilning þeirra á alvarleika þess að setjast undir stýri ölvaðir. 3. Að hækka sektargreiðslur vegna ölvunar- og vímuefnaaksturs og að hluti þeirra renni í Forvarnasjóð. Með auknu fjármagni í Forvarnasjóði getum við farið í átök eins og Samgöngustofa og fleiri aðilar hafa farið í, í vitundarvakningu um alvarleika málsins. 4. Að skoða ný gagnleg úrræði í viðurlögum við ölvunar- og vímuefnaakstri. Það sem liggur þar á bak við eru til dæmis áfengislásar. Auk þess er mjög mikilvægt, sem hv. þingmenn hafa komið inn, að auka sýnileika lögreglunnar. Það er unnið markvisst að því að reyna að bæta þar úr veit ég. Að lokum vil ég þakka mjög svo fyrir þá góðu umræðu sem hefur átt sér stað og ég hlakka til að sjá þau frumvörp sem snúa að þessum málum koma inn í þingið og taka umræðuna.
Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrir umræðuna sem er auðvitað mikilvæg fyrir okkur í innanríkisráðuneytinu vegna þessa málaflokks og annarra. Það er alltaf gott að vita þegar maður hefur líka stuðning í þinginu í þeim verkum sem fram undan eru. Ég vil vegna þeirrar umræðu sem hér hefur verið lýsa þeirri skoðun minni að ég skil bæði þingmál hv. þingmanns og umræðuna svo að menn líta fyrst og fremst til þess hvað er hægt að gera til að koma í veg fyrir eins og hægt er að ökumenn aki undir áhrifum áfengis eða fíkniefna. Í því efni er augljóst að forvarnir skipta gríðarlega miklu máli og það er áhugaverður punktur sem kom fram áðan um að við foreldrar höfum miklu hlutverki að gegna. Ég er til dæmis núna í því að vera aukaökumaður fyrir dóttur mína og það hvílir á okkur foreldrum öllum sú skylda að greina börnunum frá því að í raun og veru eru þau að aka um á tæki sem getur drepið. Það er ekkert flóknara en það. Sú er ábyrgðin sem hvílir á ökumönnum. Ungir krakkar vilja ekki endilega heyra þetta en það er okkar hlutverk að koma þeim í skilning um það og að sjálfsögðu hins opinbera almennt líka. Ég tek því undir það sem hefur komið fram að forvarnir skipta gríðarlega miklu máli og einnig sýnileiki, að þetta sé nokkuð sem ekki er látið viðgangast. Það sem ég held að mikilvægt sé fyrir okkur að hugsa um er að það veit enginn hvaða áhrif hálft vínglas hefur á færni manna til að keyra bíl. Menn eiga bara að sleppa þessu alveg. Það væri best. Við höfum verið að ræða prómill o.s.frv. Mig langar svo rétt í lokin að segja, af því að nefndar voru tölur um dauðsföll í umferðinni, að því miður höfum við á þessu ári tapað ellefu mannslífum í umferðinni, að hluta til vegna þess að ekki voru notuð bílbelti. Það er annar angi af þessu máli sem er mjög brýnt að sé reglulega til skoðunar, að alveg ljóst sé að allir sem aka bíl og sitja í bíl þurfa að nota bílbelti.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 64/2006, með síðari breytingum. Frumvarpið er samið í þeim tilgangi að koma til móts við athugasemdir alþjóðlegs framkvæmdahóps gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, Financial Action Task Force, FATF, en sá hópur hefur verið leiðandi á þessu sviði á heimsvísu. Meginmarkmið framkvæmdahópsins er að koma í veg fyrir að hið alþjóðlega fjármálakerfi sé misnotað í þeim tilgangi að koma illa fengnu fé í umferð. Ísland hefur verið aðili að þessum samtökum frá árinu 1991 og hefur skuldbundið sig til að samræma íslenska löggjöf og starfsreglur að tilmælum FATF. Þá er mjög litið til starfa framkvæmdahópsins við mótun reglna á Evrópska efnahagssvæðinu um aðgerðir til að sporna gegn peningaþvætti. Með frumvarpinu er lagt til að ákvæðum um könnun á áreiðanleika viðskiptamanna verði breytt og að lögð verði ríkari krafa á hendur tilkynningarskyldra aðila sem eru að langmestu leyti fjármálafyrirtæki um framkvæmd slíkra kannana. Megintilgangur breytinganna er að skerpa á þeim skyldum sem nú þegar eru lagðar á tilkynningarskylda aðila að þekkja þá sem þeir eiga í viðskiptum við og hafa skilning á eignarhaldi og stjórnskipulagi þeirra viðskiptavina sem eru lögaðilar til að koma í veg fyrir að fjármálakerfi sé misnotað til peningaþvættis eða í því skyni að fjármagna hryðjuverk. Helstu breytingar eru eftirfarandi: Lagt er til að bætt verði við orðskýringu á hugtakinu „millifærslu fjármuna“ í samræmi við notkun hugtaksins hér á landi og skilgreiningu FATF á enska hugtakinu „wire transfer“. Lagt er til að tilkynningarskyldir aðilar kanni áreiðanleika viðskiptamanna sinna vegna millifærslna fjármuna að fjárhæð 1.000 evrum eða meira miðað við opinbert viðmiðunargengi eins og það er skráð hverju sinni. Samkvæmt frumvarpinu fellur færsla fjármuna með greiðslukortum utan gildissviðs laganna að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Þá er einnig lagt til að skýrðar verði nánar skyldur tilkynningarskyldra aðila til að staðfesta kennsl raunverulegs eiganda, þ.e. þess sem í raun á starfsemi eða stýrir viðskiptamanni og staðreyna upplýsingar þar um ásamt því að skilja eignarhald og stjórnskipulag þeirra viðskiptavina sem eru lögaðilar. Loks er í frumvarpinu mælt fyrir um breytingu á reglugerðarheimild ráðherra sem miðar að því að veita ráðherra auknar heimildir til að útfæra ákveðin ákvæði laganna, m.a. hvaða upplýsingar geta talist fullnægjandi og hvaða ráðstafanir geta talist réttmætar til að sannreyna upplýsingar um raunverulegan eiganda. Með þessum breytingum er verið að bregðast við alvarlegum tilmælum FATF til íslenskra stjórnvalda um tafarlausar lagalegar úrbætur og hefur íslenskum stjórnvöldum verið veittur tiltekinn frestur til að verða við þeim. Tekið skal fram að bregðist ríki ekki við kröfum hópsins hafa aðildarríkin sammælst um að beita hvert annað þrýstingi eftir því sem við á með því að setja ríki á sérstakan lista yfir svokölluð ósamvinnuþýð ríki eða ríkjasvæði. Felst þrýstingurinn meðal annars í því að gera strangari kröfur til þeirra ríkja eða aðila þar búsetta um hvers konar fjármálalega gerninga, stofnun útibúa, dótturfélaga og umboðsskrifstofa. Þá kemur til álita að gefa út aðvaranir um að viðskipti við aðila viðkomandi ríkja geti falið í sér hættu á peningaþvætti. Þetta getur því haft víðtæk áhrif á fjármálakerfið í heild og trúverðugleika þess á alþjóðavettvangi. Á fundi æðstu yfirmanna framkvæmdahópsins með hæstv. forsætisráðherra og þess ráðherra sem hér stendur sem fram fór hér á landi í janúar síðastliðnum kom fram að verði frekari dráttur á aðgerðum af hálfu Íslands kunni það að hafa áhrif á trúverðugleika okkar kerfis. Frumvarpi þessu er ætlað að koma til móts við eitt af þremur helstu tilmælum hópsins. Hin tilmælin eru annars vegar um birtingu lista yfir hryðjuverkamenn og samtök, samanber lista Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, og eflda peningaþvættisskrifstofu hér á landi hins vegar. Brugðist hefur verið við þessum tilmælum með frumvarpi hæstv. utanríkisráðherra um breytingu á lögum um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða og með frumvarpi mínu um breytingar á lögum um meðferð sakamála sem samþykkt voru á 144. löggjafarþingi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir aðalatriðum frumvarpsins. Ég legg áherslu á mikilvægi málsins og þau sjónarmið um trúverðugleika íslensks fjármálakerfis á alþjóðlegum vettvangi sem í frumvarpinu felast. Með þessum orðum legg ég til að málinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og þóknanlegrar 2. umr.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytta hugtakanotkun í íslenskri löggjöf. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga á málefnasviði sex ráðuneyta. Þá felur frumvarpið í sér brottfall laga um aðstoð til fatlaðra, nr. 24/1962, með síðari breytingum og brottfallsákvæði í tilskipun frá 23. mars 1827. Framlagning frumvarps þessa er hlutfall af stærra verkefni sem er fullgilding samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Með þingsályktun nr. 1496/2012, um framkvæmdaáætlun um málefni fatlaðs fólks, setti Alþingi fram fjölda verkefna sem koma áttu til framkvæmda fyrir lok árs 2014. Meðal þess var fullgilding samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og endurskoðun íslenskrar þýðingar samningsins. Á grundvelli framkvæmdaáætlunarinnar hefur innanríkisráðuneytið leitt vinnu samstarfsnefndar ráðuneyta með virkri aðkomu sveitarfélaga og hagsmunasamtaka fatlaðs fólks. Verkefni nefndarinnar er að samhæfa aðgerðir til að tryggja að lagaumhverfið verði þannig að viðmið samningsins náist og hægt verði að fullgilda hann. Ráðuneytin hafa farið yfir löggjöf hvert á sínu sviði og greint hvaða lagabreytinga ákvæði samningsins krefjast. Yfirferðin leiddi meðal annars í ljós að gera þurfti orðalagsbreytingar á fjölda ákvæða til að samræma hana við hugtakanotkun samningsins auk fjölþættra efnislegra breytinga á ákvæðum laga. Með frumvarpi þessu er brugðist við niðurstöðum samstarfsnefndarinnar hvað varðar hugtakanotkun. Hér er lagt til að hugtakanotkun verði breytt til samræmis við þá nálgun sem samningurinn felur í sér að það eru ekki fatlanir sem skilgreina einstaklinga. Dæmi um þetta er að í stað orðsins „fatlaðir“ kemur orðasambandið „fatlað fólk“. Þá er lagt til að verði frumvarpið að lögum falli úr gildi lög um aðstoð til fatlaðra, nr. 25/1962, með síðari breytingum. Lögin vörðuðu upphaflega lögbundið einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins til að selja eldspýtur, en á grundvelli þeirra var heimilt að setja merki Styrktarsjóðs lamaðra og fatlaðra á eldspýtustokka í fjáröflunarskyni fyrir sjóðinn. Óþarft er að vista leifar úrelts fyrirkomulags í lögum og því er lagt til að lögin verði felld úr gildi. Jafnframt er lagt til með frumvarpinu að felld verði brott 3. gr. tilskipunar frá 23. mars 1827, um vald biskupa til að veita undanþágur frá fermingartilskipunum. Öllum þeim sem lesa ákvæðið má ljóst vera að þar er á ferðinni mikil tímaskekkja og ekki í samræmi við ákvæði samningsins um réttindi fatlaðs fólks. Hæstv. forseti. Frumvarp það sem hér er mælt fyrir um er hluti af þeim lagaúrbótum sem ráðast þarf í til að Ísland geti fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks eins og Alþingi hefur þegar ákveðið að gert verði. Að því er varðar stöðu verkefnisins í heild, þá er unnið að því hörðum höndum innan stjórnsýslunnar en því miður hefur þeirri vinnu miðað hægar en vonir stóðu til. Enn er eftir að leysa nokkur álitaefni sem eru á sviðum þriggja ráðuneyta. Hvað innanríkisráðuneytið snertir náðum við þeim ánægjulega áfanga í vor að breyta lögræðislögunum til samræmis við samninginn og ég þakka Alþingi fyrir liðsinni í þeim efnum á lokadögum þingsins. Verði frumvarp þetta sem hér er mælt fyrir að lögum stendur ekki annað eftir á sviði innanríkisráðuneytisins en að koma á sjálfstæðu eftirliti hér innan lands með framkvæmd samningsins. Það sérstaka verkefni er nauðsynlegt að skoða í víðara samhengi með það að markmiði að finna sjálfstæðu eftirliti með framkvæmd mannréttinda varanlegan stað innan íslenskrar stjórnsýslu. Þar er það verkefni sem hvílir á ráðuneytinu, núna þegar þetta frumvarp er komið til meðferðar þingsins, að ljúka við að klára það úrlausnarefni þannig að þau verkefni sem hvíla beint undir innanríkisráðuneytinu séu öll komin í viðunandi farveg. Það er hins vegar ekkert launungarmál að undir verksviði annarrra ráðuneyta eru mjög umfangsmikil verkefni sem snúa að þessu máli. Á það ekki síst við verksvið hæstv. félagsmálaráðherra eða undir velferðarráðuneytinu eins og eðlilegt er vegna þessa málaflokks. Ég hygg að þar séu menn mjög meðvitaðir um mikilvægi þess að mjög náið sé unnið að málinu. Ég get líka upplýst þingið um það að við höfum á undanförnum vikum í innanríkisráðuneytinu og velferðarráðuneytinu verið að fara aftur yfir það að við séum að ná þeim vörðum sem nauðsynlegar eru. Það þarf ekki að efast um vilja minn til að tryggja það að við náum þessum áföngum hratt og vel svo við getum fullgilt samninginn sem fyrst. Þess vegna leyfi ég mér á þessum tímapunkti að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til þóknanlegrar meðferðar og til 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir ræðuna. Ég er fyllilega sammála því að auðvitað eru þetta nauðsynlegar breytingar sem hér er verið að leggja til; þarna er orðalag sem verður að breyta og hugtakanotkun. Ég er mjög glöð að heyra að hæstv. ráðherra segir hér að hún vilji keyra þessa vinnu áfram og halda áfram til þess að hægt sé að fullgilda samninginn sem hraðast. Það er tvennt sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í. Nú þegar verið er að fara í orðalagsbreytingar þar sem aðallega er verið að breyta tveimur hugtökum - þar sem talað er um „fatlaða“ er því breytt yfir í „fatlað fólk“, því hugtaki er breytt í ýmsum myndum eftir því hvernig það passar. Ég spyr hvort aldrei hafi komið til greina í þessari vinnu að fara í aðeins dýpri breytingar. Í umsögn frá rannsóknarsetri í fötlunarfræði er til dæmis bent á að fara hefði mátt í breytingar á skilgreiningum á fötlun og að meðal annars sé í lögum á ýmsum stöðum talað um „fötlun“ samkvæmt læknisfræðilegum skilningi þar sem réttara væri að nota orðið „skerðing“ sem væri meira í anda samnings Sameinuðu þjóðanna. Ég spyr hvort aldrei hafi komið til greina að fara í þessar breytingar samhliða breytingum á hugtakanotkuninni. Ég kemst víst ekki lengra í þessu fyrra slotti mínu hér.
Virðulegi forseti. Ég hygg að það hafi verið haft til grundvallar í samningu þessa frumvarps að koma fram með breytingar sem nauðsynlegar væru til þess að geta hnikað þessu máli áfram. Ég efast ekkert um að í lögum víða þekkjum við alls konar hugtök og orðalag sem eflaust mun breytast í tímans rás. Það kann að vera að þessi vinna sem hér hefur farið fram, og þessi fókus sem hefur verið settur á þetta núna, kalli á það að menn gangi lengra í þeim efnum. En ég hef að minnsta kosti, frá því ég kom að þessu máli, lagt áherslu á að við reyndum að koma því áfram sem við höfum stjórn á þannig að við séum að gera þetta rétt og fullgildum þetta með réttum hætti, en í kjölfarið kann vel að vera að ástæða sé til að ganga lengra. Um það vil ég ekkert segja á þessu stigi. En ég held að það sé mjög mikilvægt að þetta frumvarp fái meðferð í nefndinni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þetta svar. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að breyta verði þessum skilgreiningum þó svo að það verði kannski ekki gert í þessari lotu. Hins vegar er það engin spurning að það verður að breyta hugtakanotkun til þess að orðanotkunin sé hreinlega í samræmi við það sem samningurinn boðar, ef svo má segja. Ég vil þá bara vísa því til hv. allsherjar- og menntamálanefndar, sem fær þetta mál til skoðunar, að hafa þetta í huga og eins til hæstv. ráðherra í hennar vinnu áfram í ráðuneytinu. Þetta er atriði sem ég held að sé mjög nauðsynlegt að halda til haga til þess að við séum ekki með misræmi annars vegar í alþjóðasamningi og hins vegar í íslenskum lögum. Annað sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í varðar þýðingu á sáttmálanum. Bent er á það í umsögn rannsóknarseturs í fötlunarfræðum að ágallar séu á núverandi þýðingu og þær séu hreinlega rangar á köflum. Til dæmis er bent á að í 13. gr. sé talað um „aðgengi að réttarkerfinu“, sem er þýðing á enska heitinu „access to justice“, en rannsóknarsetrið bendir á að réttari þýðing væri „aðgengi að réttlæti“. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún líti svo á að komin sé fullnaðar- eða lokaþýðing á sáttmálanum yfir á íslensku, eða hvort taka eigi [[Forseti hringir.]]einn snúning á því í viðbót [[Forseti hringir.]]til þess að fá örugglega fram réttan skilning á sáttmálanum.
Virðulegi forseti. Ég kann ekki að svara þessu einn, tveir og þrír með þetta atriði. Það er auðvitað mikilvægt að sáttmálinn sé í íslenskri þýðingu, ef við byrjum þar. En ef um er að ræða villur eða ónákvæmni í þýðingu þá er það bara verkefni sem þarf að vinna. Ég hef sjálf ekki sannreynt það til þess að geta haft sjálfstæða skoðun á því. En ég held að almennt sé það þannig að opinber gögn þurfi að endurspegla raunveruleikann og raunverulegan texta. Þannig að ég tek þetta bara með mér frá hv. þingmanni inn í ráðuneytið og í þá áframhaldandi vinnu sem þar er um að ræða. Hvort þetta eru hreinlega rangar þýðingar eða mismunandi viðhorf til ákveðinna þýðingarefna - ég kann ekki að fara lengra út í það á þessu stigi málsins. Við munum að sjálfsögðu skoða það og halda áfram að vinna þetta mikla verk sem er, eins og hv. þingmaður veit náttúrlega mjög vel sjálf, feikilega umfangsmikið og skiptir máli að vel takist til. Ég vil ítreka það sem ég hef sagt hér að við í innanríkisráðuneytinu höfum haft þetta mál mjög nálægt okkur í þeirri vinnu sem við erum að sinna hér og mikilvægt fyrir okkur að koma þessu frumvarpi sem fyrst inn í þingið svo að það lendi nú ekki í því sem það lenti í síðasta vor að verða eftir við þinglok. Ég legg áherslu á að þetta frumvarp fáist samþykkt og ég trúi að þingið sé sama sinnis og ég í því efni.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna því að þetta frumvarp sé komið aftur fram og að það sé svona snemma á dagskrá þingsins þetta haustið. Ég held að frumvarpið eins langt og það nær skipti gríðarlega miklu máli því það er mjög nauðsynlegt að gera þær breytingar sem hér eru lagðar til á hugtakanotkun til þess að við getum, líkt og hæstv. ráðherra sagði áðan í framsöguræðu sinni, klárað fullgildingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks. Eins og ég segi þá dugar frumvarpið bara eins langt og það nær því að í megindráttum er hér einungis um að ræða orðalagsbreytingar þar sem orðinu „fatlaður“ í hinum ýmsum beygingarmyndum er skipt út fyrir orðalagið „fatlað fólk“. En þetta þarf að gera vegna þess að hugtakanotkun í lögum verður að vera í samræmi við hugtakanotkun samningsins sjálfs. Orð skipta miklu máli og það skiptir máli hvernig við tölum um fólk í lagatextum, ég tala nú ekki um þegar um er að ræða fólk í jaðarsettri stöðu, þá skiptir þetta gríðarlega miklu máli. Líkt og ég kom inn á í andsvari mínu við hæstv. ráðherra eru það mér vonbrigði, nú þegar frumvarpið kemur fram í annað sinn, að ekki séu lagðar til neinar efnislegar breytingar eins og til dæmis breytingar á skilgreiningu á hugtakinu fötlun. Hér er enn að finna í öllum þessum lögum skilgreiningar sem eru samkvæmt læknisfræðilegum skilningi á fötlun þar sem réttara væri að nota hugtakið „skerðingar“. Slík orðanotkun væri í anda sáttmála Sameinuðu þjóðanna, þ.e. samningsins sem þessar lagabreytingar er jú liður í að við getum fullgilt. Þess vegna þarf að vera samræmi þarna á milli og þetta er væntanlega eitthvað sem þarf að gera í næstu skrefum. Ég veit ekki hvort það er eitthvað sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd getur gert í sinni vinnu eða hvort þetta þarf að bíða eða fara í frekari vinnslu í ráðuneytinu. Ég tel alla vega mjög mikilvægt að þetta sé haft í huga í vinnunni sem er fram undan. Svo er það auðvitað alveg ótrúlegt, líkt og hæstv. ráðherra kom inn á í framsögu sinni, að með þessu frumvarpi er verið að fella úr gildi tæplega 200 ára gamla tilskipun um vald biskupa til að veita undanþágur frá fermingartilskipun. Ég verð eiginlega að fá að lesa þessa tilskipun upp en hún hljómar svona, með leyfi forseta: „Nú er barn, sem ferma á, krypplingur, svo að það á bágt með að koma í kirkju til fermingar, eða það getur það eigi að hættulausu vegna stöðugra veikinda eða það hefir svo stórkostleg líkamslýti, að koma þess og yfirheyrsla í kirkjunni gæti vakið hneyksli; og skal þá biskupi heimilt að leyfa, að það sé fermt heima í votta viðurvist.“ Það er alveg ótrúlegt að við séum að gera slíka tiltekt í lögum eða tilskipunum og fella svona hluti brott árið 2015. En þetta segir kannski ýmislegt um þá stöðu sem málaflokkurinn er í, að við séum ekki komin lengra þegar kemur að málefnum fatlaðs fólk þegar svona, ég veit eiginlega ekki hvaða orðalag er nógu sterkt, svona orðalag sé enn þá að finna einhvers staðar í lagatextum eða tilskipunum sem eru í gildi. Ég verð alveg gríðarlega ánægð þegar frumvarpið verður samþykkt þó ekki sé nema vegna þess að þá fer þetta út, þótt orðalagsbreytingarnar séu auðvitað mikilvægar líka. Líkt og ég kom inn á áðan í andsvari mínu við hæstv. ráðherra skilaði Rannsóknasetur í fötlunarfræðum ansi góðri umsögn með málinu á síðasta þingi sem ég held að sé mjög mikilvægt að nefndarmenn skoði vel og lesi. Rannsóknasetrið gerir athugasemd við íslenska þýðingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og bendir á nokkrar greinar þar sem þau telja að um sé að ræða ranga eða að minnsta kosti villandi þýðingu. Það hefur áhrif á það hvernig samningurinn er túlkaður og hvernig hann er notaður og með hann farið. Bent er til að mynda á ranga þýðingu á 13. gr. samningsins sem ber titilinn „Aðgengi að réttarkerfinu“ í íslensku þýðingunni. Á ensku ber þessi grein titilinn „Access to justice“. Ég er sammála því sem Rannsóknasetur í fötlunarfræðum bendir á að þessi orð, „access to justice“, hafa miklu víðtækara þýðingu en bara aðgengi að réttarkerfinu og þess vegna hugnast mér að segja hér frekar aðgengi að réttlæti. Það eru fleiri svona atriði sem bent er á sem ég held að þurfi að hafa vel í huga við áframhaldandi vinnu, ef ekki nákvæmlega vegna samþykktar á fyrirliggjandi frumvarpi eða vegna þeirra breytinga sem hugsanlega kunna að verða á því í meðförum nefndarinnar, þá að minnsta kosti í þeirri vinnu sem við vitum öll að er fyrir höndum til að hægt sé að fullgilda samninginn. Það hefur gengið talsvert brösuglega að þýða samninginn svo sátt náist um og eitt af því sem Rannsóknasetur í fötlunarfræði bendir á er að það séu komnar þrjár útgáfur af þýðingum af samningnum sem allar séu, eins og þau segja, misrangar og engin þeirra sé rétt. Þetta er auðvitað mjög óheppilegt þegar um alþjóðlegan mannréttindasáttmála er að ræða. En þetta er auðvitað hægt að laga, hvort sem það verður gert í meðförum nefndarinnar eða á síðari stigum í texta frá ráðuneytinu. Það er mikilvægt að farið sé yfir þetta og þýðingarnar séu nógu góðar. Að lokum vil ég segja að það er gríðarlega mikilvægt að þau frumvörp sem snerta á einhvern hátt málefni fatlaðs fólks og verða lögð fram á Alþingi héðan í frá og þar til samningurinn um réttindi fatlaðs fólks hefur verið fullgildur - og raunar líka eftir það, en kannski sérstaklega fram að því að þessari vinnu er lokið - séu frá upphafi í samræmi við samninginn. Þá á ég ekki bara við efnisinnihald heldur einnig að hugtakanotkun sé rétt og notað rétt orðalag. Þannig getum við sparað okkur gríðarlega mikla vinnu við að þurfa ekki að fara eftir á að skoða orðalag og gera orðalagsbreytingar. Í umræðunni um þetta mál á síðasta þingi hvatti ég hæstv. innanríkisráðherra til að koma þessum skilaboðum á framfæri innan Stjórnarráðsins því þetta gildir auðvitað ekki bara um mál sem snúa að hæstv. innanríkisráðherra og hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra, það gildir um öll lagafrumvörp sem hér eru lögð fram að þess sé gætt að innihald þeirra og orðalag sé í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Að þessu öllu sögðu vil ég endurtaka það sem ég sagði hér í upphafi að eins langt og þetta frumvarp nær eða kannski eins skammt og það nær með breytingum á orðanotkun og ákveðnum hugtökum þá er þetta auðvitað nauðsynleg vinna sem þarf að fara í. Ég hef lýst því sem ég tel að þurfi að skoða í þessari vinnu en að öllu sögðu hlakka ég til þess að frumvarpið verði samþykkt og þar með verði tekið ákveðið skref í að undirbúa það að hægt sé að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna. Ég hlakka svo bara enn meira til þegar við förum að sjá frumvörp þar sem gerðar eru efnisbreytingar á lögum til þess að þau uppfylli samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að blanda mér í þessa umræðu. Ég verð að taka undir það sem hv. þingmaður fór með hér á undan mér, þ.e. þau vonbrigði að við skulum ekki vera komin lengra í þessum málum og hvað þetta virðist vera þungt í vöfum og það að frumvarpið skuli vera lagt fram aftur án þess að athugað hafi verið eða tekið tillit til athugasemda sem bárust og það samlesið, því að það eru vissulega alvarlegar athugasemdir þegar taldar eru upp einar fimm greinar sem Rannsóknasetur í fötlunarfræðum gerir athugasemdir við. Við erum auðvitað öll sammála um það, geri ég ráð fyrir, að mikilvægt sé, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, að þær þurfi að lesa. Ég hefði viljað sjá það gert af því að málið hefur komið fyrir þingið áður, og athugasemdir um að við værum að leggja fram óbreytt mál. Allsherjar- og menntamálanefnd gerði í sjálfu sér ekkert með málið annað en að samþykkja það með örlítilli orðalagsbreytingu og það er kannski það sem veldur vonbrigðum í sjálfu sér að ekki skuli gengið lengra. Mér finnst líka vert að hugsa til annarrar athugasemdar sem kom frá þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga, en frumvarpið gerir ráð fyrir að heiti stofnunarinnar verði breytt. Bent er á að ekki sé til fé til að breyta öllu fræðsluefni, því að endurgera þarf bæði kynningar- og fræðsluefni og það felur í sér töluverða vinnu og útgjöld. Við þurfum því að gæta þess núna þegar við förum í 2. umr. um vinnu fjárlaga að fjármunir fylgi því, þannig að það sé í rauninni framkvæmanlegt að gera þetta ef stofnunin telur sig ekki hafa til þess fjármuni og væntanlega koma inn sambærilegar umsagnir aftur núna, geri ég ráð fyrir, af því að málið er lagt fram óbreytt eða vitnað verður til þeirra umsagna sem hér eru undir. Það er svo kannski annar hlutur þegar maður hugsar um gagnrýnina sem birtist í þeim umsögnum. Svo virðist hafa verið, í stórum hópi þeirra sem komu að samningnum og hafa verið að vinna þessa vinnu, að fatlað fólk var ekki haft með, ég held að einn einstaklingur hafi verið þar í hópnum. Samfélagið er hamlandi, einstaklingarnir eru það ekki heldur samfélagið kannski, og þess vegna finnst manni að fólk sem býr við fötlun eða er fatlað hljóti að vera best til þess fallið að benda á leiðir til úrbóta. Þrátt fyrir að við séum hér einungis að fjalla um þessar orðalagsbreytingar þá er hitt allt undir. Eins og kom fram hjá ráðherra er verið að vinna að stóra málinu, ef ég hef skilið rétt, og það tekur lengri tíma. Þegar málefni fatlaðs fólks voru flutt yfir til sveitarfélaganna átti að endurskoða þann flutning í fyrra. Það hefur dregist og það snýst auðvitað um krónur og aura og að hægt sé í rauninni að fylgja þeirri hugmyndafræði eftir sem að baki lá, þ.e. aukin og betri þjónusta við fatlað fólk í nærsamfélaginu. Sú framkvæmdaáætlun sem fylgdi átti að koma fram í frumvarpi en fram kom þingsályktunartillaga síðar. Hún átti svolítið að undirbyggja þessa fullgildingu. Niðurstaðan eftir þann flutning eða þessa yfirfærslu og allt það átti að undirbyggja okkur; hvar skortir okkur ráð og hvar skortir okkur aðstöðu o.s.frv. og taka átti málaflokkinn svolítið út. Það er kannski það sem við stöndum frammi fyrir núna, þ.e. þingið og sveitarfélögin. Eins og við vitum hefur töluvert verið talað um að málaflokkurinn sé að sliga sveitarfélögin. Við erum að tala um fólk en fyrst og fremst jafnrétti þess til aðgengis á við ófatlaða og þess vegna er mikilvægt að huga að því, þegar verið er að tala um að þetta sé viðkvæmur málaflokkur, að ekki er verið að skila því. Þegar verið er að tala um að skila málaflokki til ríkisins aftur þá ímyndar maður sér að fólk taki það kannski nærri sér að verið sé að skila því. Við þurfum því að gæta að því hvernig rætt er um þessi mál því að undirstaðan er að fullgilda samninginn. Komin er fram tillaga um það frá nokkuð mörgum þingmönnum, úr öllum flokkum held ég. Stjórnarandstaðan leggur hana fram. Kannski er þetta ekki svo einfalt eins og hér er lagt til. Ég veit það hreinlega ekki, því að mér finnst að talað hafi verið fyrir því að þetta sé svo þungt í vöfum og svo mörgu þurfi að breyta. Ég dreg það ekki í efa þegar ég renni yfir þau ákvæði sem hér eru rakin, þ.e. þau réttindi sem njóta verndar samkvæmt samningnum. Það er samt ótrúlega sorglegt að við skulum vera svona skammt á veg komin að tryggja mannréttindi hjá einhverjum einum tilteknum hópi í samfélaginu og að það skuli ekki hafa verið til langs tíma, ekki bara núna, forgangsmál. Eins og ég sagði áðan snýr þetta líka að því að fólk sé fullgilt til þátttöku hvar sem það er í samfélaginu. Það upplifir það auðvitað ekki á meðan aðgengið er víða skert eða það hefur ekki aðkomu að málum. Í 12. gr. segir, ég ætla að vitna í þingsályktunartillöguna sem hefur verið lögð fram, með leyfi forseta: „Í samningnum er kveðið á um sjálfsákvörðunarrétt fatlaðs fólks til jafns við aðra. Fatlað fólk á alls staðar rétt á viðurkenningu sem aðilar að lögum og skal njóta gerhæfis til jafns við aðra og skulu aðildarríkin tryggja aðgengi að þeim stuðningi sem þörf er á.“ Eins og ég segi hefur mikil brotalöm verið þar á þrátt fyrir að við höfum verið að máta okkur við ýmis úrræði eins og NPA og fleira. Eins og kemur fram í 19. gr. þar sem samningurinn kveður á um rétt fatlaðs fólks til að lifa sjálfstæðu lífi og án aðgreiningar, þá erum við samt enn í tilraunaverkefni og enn snýst þetta um að ekki eru tryggðir fjármunir til að fylgja þessu verkefni eftir. Það er eitt af því sem við þurfum við 2. umr. að huga að, því að það er óháð þeim samningum sem gerðir voru við sveitarfélögin varðandi yfirfærslu málaflokksins. Ég ætla ekki að hafa mál mitt mjög langt en maður er svolítið sorgmæddur yfir því að við skulum ekki vera komin lengra og að það gangi svona óskaplega hægt. Að breyta orðalagi er vissulega af hinu góða, ég ætla ekki að gera lítið úr því. Eins og ég sagði, orðfarið skiptir miklu máli og það þarf að vanda sig í þessum málum sem og mörgum öðrum. En á sama tíma finnst mér það eiginlega alveg ótækt að við komumst ekki lengra, jafnvel ekki á þessu kjörtímabili, þótt ég beri vonir í brjósti að við komumst áleiðis. Ég treysti á og hvet hæstv. innanríkisráðherra til að flýta þeirri vinnu, ég treysti því kannski ekki að hún verði jafn vönduð en það er hægt að setja málin í forgang. Síðan er með það hvert mál eiga að fara. Nú erum við að fjalla um þennan samning í allsherjar- og menntamálanefnd. Samningur um réttindi barna fór held ég í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Verkefni þessum málum tengd eru oftast í velferðarnefnd. Mér finnst það líka vera partur af því, þetta þvælist kannski of lengi um og við erum einhvern veginn ekki nógu skilvirk. Það virðist ekki alveg liggja fyrir, kannski eiga allir samningar að fara í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, hún hefur eftirlit, ég veit það ekki. Mér finnst þetta eiga frekar að tilheyra nefnd sem alla jafna fer með tiltekin mál. Það er vissulega svo að velferðarnefnd fer alla jafna með málefni fatlaðs fólks en þessi samningur er hjá allsherjar- og menntamálanefnd. Ég er svo sem ánægð með þetta, hvert skref er gott skref, en við þurfum að vanda okkur og laga það svolítið sem hér var augljóslega ekki lagað núna við framlagningu málsins. Nefndin gerði það ekki síðast en ég held að núna sé okkur eiginlega ekki fært annað en að gera það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar aðeins að leggja orð í belg, einkum varðandi það sem hv. þingmaður sagði um 19. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þar er kveðið á um réttindi fatlaðs fólks til sjálfstæðs lífs, sem er auðvitað algjört grundvallaratriði og hefur verið að koma meira og meira að upp á yfirborðið í allri umræðunni sem það sem þjónustuformið við fatlað fólk á að keppa að, að tryggja fötluðum sjálfstætt líf. Hv. þingmaður minntist réttilega á í því samhengi að notendastýrð persónuleg aðstoð, NPA, er það þjónustuform sem kannski einna helst getur tryggt þetta sjálfstæða líf. Það er tilraunaverkefni í gangi, það eru eitthvað um 50 samningar. Í rauninni á ekkert að vera að kalla þetta tilraunaverkefni heldur er þetta verkefni sem er í gangi. En ég hjó eftir einu orðalagi og það er ekki einungis hjá hv. þingmanni heldur er yfirleitt í umfjöllun um NPA sagt að fjármagn hafi ekki verið tryggt til verkefnisins. Ég vil gera athugasemdir við þetta orðalag þótt ég geri mér grein fyrir að það er ekki komið frá hv. þingmanni eða eitthvað slíkt. Það var farið í sérstaka samþykkt á þingsályktunartillögum sem ég lagði fram um að NPA skyldi vera eitt þjónustuform í lögum um réttindi fatlaðs fólks. Það sem mér finnst einfaldlega er að það vantar fjármagn í málaflokkinn í heild sinni og það er algjör óþarfi að taka notendastýrða persónulega aðstoð sérstaklega fram vegna þess að notendastýrð persónuleg aðstoð er ekkert dýrari en önnur þjónusta. Það kom til dæmis ágætlega fram þegar verið var að rekja kostnaðinn við hvert rými í búsetuúrræði sem á að reisa á vegum Reykjavíkurborgar, kostnaður við hvern fatlaðan [[Forseti hringir.]]einstakling. Hann var meiri en í [[Forseti hringir.]]notendastýrðri persónuleg aðstoð, svo dæmi sé tekið. Mér finnst að við ættum bara að segja það vanti pening í málaflokkinn [[Forseti hringir.]]í heild sinni. NPA er eitt þjónustuformið þar á meðal og auðvitað þarf að lögfesta það. Ég er viss um að hv. þingmaður er mér sammála um þetta.
Herra forseti. Þetta er alveg rétt og við erum alltaf, a.m.k. ég, að reyna að vanda orðalagið. Ég líkt og fleiri hef orðað það þannig að fjármagn vanti í verkefnið vegna þess að hvort sem okkur líkar betur eða verr var talað um verkefnið til tiltekins tíma, samningarnir voru gerðir til ákveðins tíma. Ég er hins vegar alveg sammála því, og við erum það öll, að það vanti fjármuni í málaflokkinn í heild sinni. Það er nefnilega rétt sem kom fram að oft er látið að því liggja að þetta sé svo dýrt úrræði. Eins og 19. gr. kveður á um og hv. þm. nefndi er það meira huglægt dýrt en raunverulega. Ef við ætlum að tryggja fólki réttinn til þess að lifa sambærilegu lífi og ófatlað fólk hefur tækifæri til, a.m.k. flest, þá er það bara svo. Það kostar fjármuni og það þarf að leggja þá til, við deilum ekkert um það. Svo snýst þetta auðvitað um forgang. Viljum við setja þennan þjóðfélagshóp í tiltekinn forgang, fatlað fólk, velferðarmálin eða hvað það nú er, þ.e. þegar kemur að fjármunum sem nota þarf til þjónustunnar? Við vinstri græn, og stjórnarandstaðan almennt, höfum talað fyrir því. Ég er sammála hv. þingmanni í því. Ég held að við þurfum að vera vakandi fyrir því, eins og ég hef sagt í dag, við 2. umr. fjárlaga hvar við teljum að frekar eigi að forgangsraða. Ef hægt er að reka ríkissjóð með svokölluðum hagnaði eða afgangi, sem ég hef dregið í efa þar sem málaflokkar eru vanfjármagnaðir, þá held ég að við eigum [[Forseti hringir.]]að forgangsraða.
Virðulegi forseti. Ég fagna því sem hv. þingmaður segir og held að við séum alveg sammála um þessi mál. Þegar sagt er að NPA feli í sér umframkostnað hljóta menn að vera að segja að það fólk sem fær NPA ætti að vera í annarri þjónustu sem er ódýrari eða að ef fólkið væri ekki með NPA-samning væri það í ódýrari þjónustu og þess vegna sé NPA umframkostnaður. Ég held að fólk verði að átta sig á því að þetta er ekki svoleiðis. NPA er fyllilega samkeppnishæft þjónustuform þegar kemur að kostnaði þannig að það er villandi að tala um umframkostnað. Þetta er einfaldlega spurning um það hvort við ætlum að þjónusta þetta fólk eða ekki og þá er eitthvert annað þjónustuform ekki mikið ódýrara. Þegar kemur að ábatanum sem felst í NPA-þjónustuforminu hefur NPA vinninginn. Ég held að óhikað sé hægt að segja það. Yfirfærsla málaflokksins til sveitarfélaganna var gott skref þótt fara þurfi í endurmat á því hvernig var gefið í því skrefi öllu saman og hugsanlega skoða verkaskiptinguna. En það er að koma upp á yfirborðið að þetta fólk hefur ekki verið þjónustað. Það hefur í mýmörgum tilvikum verið þjónustað af ættingjum sínum. Það er það sem er að koma upp á yfirborðið. Nú er þetta pólitískur veruleiki sem blasir við okkur á þingi og víðar og pólitíska spurningin sem blasir við er: Ætlum við að hafa það þannig áfram? Er það pólitískt mögulegt og er ábati af því? Ætlum við ekki [[Forseti hringir.]]að blása lífi og krafti í þjónustuna? Þar er NPA eitt besta þjónustuformið sem völ er á vegna þess í því felst svo mikill ábati.
Herra forseti. Ég er sammála þingmanninum um ábatann sem og þau auknu lífsgæði sem fólk öðlast með nærþjónustu. Ég er eðlilega sammála því hafandi setið bæði fjármálaráðstefnu sveitarfélaga á dögunum og heimsótt sveitarfélög, ekki aðeins í eigin kjördæmi heldur annars staðar, og svo fáum við til okkar gesti í fjárlaganefnd þar sem þetta kemur fram. Það er ekki endilega að það hafi beinlínis verið gefið vitlaust heldur er þetta akkúrat eins og þingmaðurinn sagði, við erum með marga einstaklinga sem hafa verið þjónustaðir af ættingjum sínum og hafa jafnvel aldrei notið opinbers styrks, fjölskyldurnar hafa bara séð um þetta sjálfar. Svo kemur að því að foreldrar eða aðrir eru ekki færir um að sjá um börnin lengur sökum aldurs eða annars og þá kemur þetta inn á borð sveitarfélaganna og það þarf meðal annars að taka til endurskoðunar. Málaflokkurinn var kannski vanfjármagnaður að því leyti að ekki var allt uppi á yfirborðinu. Við þurfum að horfa til þess til langs tíma af því að við erum með börn og ungt fólk sem var innan ákveðins ramma og svo þegar einstaklingarnir urðu fullorðnir fóru þeir í annars konar ramma hvað varðar fjárveitingu. Ég tek undir að við þurfum að hafa fjölbreytt úrræði, alveg sama hvort það heitir NPA eða eitthvað annað þurfum við fyrst og fremst að hafa fjölbreytt úrræði þannig að fólk geti valið um þjónustu til þess að auka lífsgæði sín. Mér finnst vera númer eitt, tvö og þrjú að eitthvert jafnræði sé til lífsins og tilverunnar gagnvart ófötluðum.
Hæstv. forseti. Ég ætla aðeins að leggja orð í belg í umræðunni um þetta mál og fyrst og fremst fagna því að þessi tillaga skuli vera lögð fram aftur en lýsa á sama tíma mikilli hryggð yfir því að hún skyldi ekki hafa verið samþykkt á vorþingi þar sem málið var afgreitt úr allsherjar- og menntamálanefnd í mars að mig minnir. Þá voru kannski önnur mikilvægari mál að sumra mati, eins og til dæmis rammaáætlun sem setti allt í upplausn og gerði það að verkum að þau mál sem ættu að mínu mati að vera forgangsmál í þinginu fengu enga umræðu og voru ekki afgreidd, sem þýðir að þetta mál tefst um fleiri mánuði og tefur vinnu við innleiðingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks enn frekar og er nú nóg samt. Þegar maður fer að velta þessu fyrir sér, ég hef aðeins verið að því og verið í samskiptum við fólk sem er með þennan málaflokk á sínum herðum og hefur verið það árum eða áratugum saman jafnvel, þá hefði verið best að samþykkja bara þennan samning strax og knýja svo á um þær breytingar sem þarf að gera á öllum þessum lögum. Auðvitað hefði verið langbest að gera það. Þetta er eins og stóriðjukallarnir sem kaupa túrbínu til að knýja á um að það verði örugglega virkjað eða eitthvað álíka. Það hefði mátt gera þetta einhvern veginn þannig. Ég fagna þeim breytingum sem verið er að gera til að innleiða þennan samning. Maður finnur það á fólki að það er orðið ótrúlega þreytt á þessari bið og á þeirri ótrúlegu mismunun sem er í samfélaginu gagnvart fötluðu fólki. Það rekst enn alls staðar á hindranir, sérstaklega í aðgengismálum. Það nægir að nefna innganginn hjá umboðsmanni Alþingis, það er ekkert hægt að komast þar inn að framan fyrir fatlað fólk. Þetta er bara eitt dæmi. Við lögðum fram í haust, eiginlega á sama tíma og þessi tillaga var lögð fram aftur, frumvarp til laga um breytingu á ákvæðum ýmissa laga um bann við mismunun til að aðstoða ríkisstjórnina og ráðherra við að innleiða þær breytingar sem þarf að gera. Þetta var gert að frumkvæði Freyju Haraldsdóttur sem sat hér sem varaþingmaður fyrir hv. þm. Guðmund Steingrímsson í haust. Ég vona, ráðherrar og þingmenn, að þetta fái fljóta afgreiðslu hér líka. Eins og ég segi erum við að reyna að hjálpa til við að þessi samningur verði lögfestur sem allra fyrst og við látum af þeim mannréttindabrotum sem við fremjum gagnvart þessu fólki dagsdaglega þar sem við gefum því ekki kost á að taka þátt í lífinu, sérstaklega þegar við skerðum rétt þess til sjálfstæðs lífs eins og hefur sýnt sig og kom fram í máli hv. þingmanna áðan um NPA, hvað það er gríðarlega gott fyrir fólk sem getur notið þeirrar aðstoðar. Það er orðið virkir þátttakendur í samfélaginu og borgar gjöld og skatta og skyldur til samfélagsins og býr eitt og sér. Bara að hlusta á lýsingar þess fólks sem fær að njóta þessarar þjónustu er með ólíkindum, það er dásamlegt í rauninni. Ég man eftir því í fyrra að Daði Hreinsson, framkvæmdastjóri Félags heyrnarlausra, talaði um að ef lagðir yrðu til dæmis meiri peningar í túlkaþjónustu og atvinnutúlkaþjónustu þá mundi það spara ríkinu fleiri milljónir, jafnvel tugi milljóna á ári, ef við gerðum þeim kleift að fara út og vinna meðal almennings í stað þess að þiggja bætur frá ríkinu upp á 190 þúsund á mánuði, þeir skiluðu tekjum til samfélagsins ef þeir gætu verið á vinnumarkaði. Það er fullt af fólki úti í samfélaginu sem er fullfært um að vinna en það þarf aðstoð við það, sem við eigum að láta í té hér. Maður veltir fyrir sér: Bíddu, hver er forgangurinn? Það er alltaf verið að tala um peninga og hvað þetta kostar mikið. Í kjördæmaviku í síðustu viku var nánast hvert einasta sveitarfélagi sem ég kom í að sligast undan kostnaði vegna fatlaðra. Það er greinilegt að taka þarf þann málaflokk til gagngerrar endurskoðunar og tryggja fjármagn í hann til að standa undir þeim skyldum sem við eigum að inna af hendi í samfélaginu gagnvart þessu fólki. Við eigum langt í land. Ég get vitnað í Bryndísi Snæbjörnsdóttur sem er formaður Landssamtakanna Þroskahjálpar, með leyfi forseta: „Leiðarstefið í samningnum er réttur fatlaðs fólks til að lifa sjálfstæðu lífi og fá að taka ákvarðanir um eigið líf.“ Hún segir að við eigum enn mjög langt í land með að uppfylla þessi sjálfsögðu mannréttindi. „Fyrr er alls ekki hægt að líta svo á að manngildi fólks með þroskahömlun njóti viðurkenningar og virðingar í samfélaginu. Þetta þurfa stjórnvöld að horfast í augu við og grípa til nauðsynlegra aðgerða með lögum og reglum, fjárveitingum, stjórnsýsluframkvæmd og skilvirku eftirliti með framkvæmdinni.“ Vissulega er þessi vinna í gangi, sem er lofsvert, en hún gengur hægt og fólk er orðið mjög áfram um að hún verði kláruð. Það lýsir sér kannski í því að núna í morgun lagði hæstv. varaforseti, Kristján Möller, sem fyrsti flutningsmaður, fram tillögu til þingsályktunar um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég hreinlega vona að tillagan verði tekin til skjótrar meðferðar og að við bara samþykkjum hana og síðan verði unnið hörðum höndum að því að uppfylla þau skilyrði sem þarf að gera. Ég man eftir því í umræðum hér í vor að ég hvatti hæstv. innanríkisráðherra til að hafa mikið samráð við fatlað fólk við alla vinnu sem að því snýr vegna þess að það eru engir í betri færum til að segja frá hvernig þjónustan á að vera og hvernig er best að hafa hana en þeir sem þurfa að nýta hana, þ.e. fatlað fólk. Því miður hefur verið allt of mikill misbrestur á því að fatlað fólk og þeir sem þurfa að nota þessa þjónustu, ekki bara fatlaðir heldur á öllum sviðum, eru ekki hafðir með í neinu samráði. Það er ekki haft samráð við þetta fólk að neinu ráði. Það held ég að yrði til mikilla bóta til að koma þessum málum í gegn og gera þau rétt. Nákvæmlega eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir sagði áðan þá er mikilvægt að við vöndum okkur og gerum þetta rétt, bæði hvað varðar þýðingar og hvernig þjónustan á að vera. Því miður heyrum við allt of margar fréttir um misbresti, t.d. í ferðaþjónustu fatlaðra. Það eru oft svo skelfilegar fréttir að maður trúir því ekki að hægt sé árið 2015 að koma svona fram við fólk í siðvæddu þjóðfélagi. Það er víða pottur brotinn. Við megum aldeilis taka okkur saman í andlitinu við að breyta þessu. Það þarf hugarfarsbreytingu, ekki bara hjá stjórnvöldum, okkur þingmönnum, heldur öllu samfélaginu gagnvart þessu. Þegar við náum því verður þetta mun léttara. Ég vona að frumvarpið sem við lögðum fram, þingflokkur Bjartrar framtíðar, núna í haust fái líka mjög skjóta afgreiðslu. Það snýst um að banna mismunun, breyta lögum eins og hegningarlögum og stjórnsýslulögum, starfskjör launafólks og réttindi sjúklinga þar sem hugtakinu „fatlað fólk“ er bætt inn eða „fötlun“. Ég veit að hæstv. innanríkisráðherra liggur ekki á liði sínu. Hún hefur sýnt það síðan hún kom hingað til starfa að þar fer manneskja með gott hjarta og dugleg til allra verka, ef ég má segja svo. Hún mun ekki liggja á sínu liði til að koma þessu áfram eins og hún sagði í ræðu sinni og ég efast ekkert um það, ég hef fulla trú á því. Hún mun fá allan stuðning frá mér og okkur í Bjartri framtíð sem er mjög hugleikið að innleiða þessar breytingar og helst þennan samning sem allra fyrst. Það væri náttúrlega stórkostlegast af öllu. Ég vona svo sannarlega að okkur auðnist það á þessu þingi að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það yrði góður bragur á því fyrir okkur öll.
Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að lengja þessa umræðu mikið því að hér hefur allt það komið fram í máli þingmanna sem ég vildi sagt hafa. Ég vil þá bara taka undir það og þakka fyrir þessa mjög upplýsandi umræðu. Í þessum lögum á að hreinsa út nokkur orð og það er alveg örugglega kominn tími til þess. Það er kannski eina gagnið sem hefur verið af þessu ef maður hefur verið að kenna hegningarlögin, af því að orðið fáviti er nú á þessum slóðum, og fara yfir manndráps- og líkamsmeiðingakaflann og kynferðisbrotakaflann með ungu fólki, að þau reka gjarnan augun í þetta og þá hefur þetta orðið manni tilefni til að fjalla um samfélagsbreytingar, hvernig þessi orðanotkun hefur verið í tímans rás. Það hefur verið mjög gagnlegt og skemmtilegt að taka þessa umræðu við unga fólkið um það hvernig þetta hefur þróast. Ég sé að ég verð að koma mér upp kennsluefni sem varðveitir þetta því að það hefur skipt máli að þau setji sig inn í hvernig orðanotkunin hefur breyst í tímans rás. Klausan sem hv. þm. Steinunn Þóra las fyrir okkur og innihélt orðið krypplingur - slíkir textar gefa manni gjarnan tækifæri til að fjalla um samfélagsbreytingar. Þegar maður notar orðið samfélagsbreytingar sér ungt fólk aldrei neitt fyrir sér en það eru svona textar sem gefa því gildi og við getum þá lært af því. Varðandi orðið „justice“ þá bara datt mér í hug - af því að kannski notar Bretinn „ministry of justice“ yfir dómsmálaráðuneyti eða slíkt, að það gæti verið skýring þar á. Ef maður veltir því fyrir sér af hverju orð sem eru löngu aflögð í talmáli eru svona lengi í lögum þá hlýtur það að vera af því að stjórnsýslan er náttúrlega alltaf að vinna aftur fyrir sig. Hún er fjárhagslega á hnjánum, það eru allir á hlaupum að redda öllu. Af hverju fluttum við málefni fatlaðra? Það eru liðin örfá ár og það er allt í klessu. Það er stórmál að greiða úr því og álagið á fólkið sem vinnur í þessu er gríðarlegt og fyrir okkur að átta okkur á því um hvað þetta snýst, hverjir eru áhrifavaldarnir þarna. Það er tímapressa, það er verið að vinna fjárlög og þetta þarf að liggja fyrir í nóvembermánuði, einhverjar úrlausnir. Það eru allir undir rosalegu álagi við að finna lausn á þessu og þá sjáum við að það að reka nútímasamfélag með ekki fleiri íbúum krefst mjög mikils af öllum. Ég held að núverandi ríkisstjórn ætti að hugleiða það að nýta sér tekjuöflunarmöguleika betur til að hafa fjármagn til að sinna þessum verkefnum sem æpa á okkur hvar sem á verður litið. Ég sé ekki ástæðu til að lengja þetta að svo komnu máli.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir þessu máli í þriðja skipti. Við í þingflokki Bjartrar framtíðar þrjóskumst við og teljum það jafnvel mikilvægara en nokkru sinni að mótuð verði stefna um það, rökstudd stefna, byggð á ákveðnum kröfum um rökstuðning, hver eigi að vera gjaldmiðill þjóðarinnar til framtíðar og hvernig eigi að ná tilteknum markmiðum með þeim gjaldmiðli. Málið hefur alltaf fengið mjög jákvæðar umsagnir hjá umsagnaraðilum sem hafa komið fyrir efnahags- og viðskiptanefnd í umfjöllun um þetta mál, sem hefur þó ekki verið mjög mikil, en umsagnirnar hafa verið jákvæðar hjá aðilum atvinnulífsins og fleirum. Það fer vel á því að ég mæli fyrir þessu máli í dag á sjö ára afmæli hrunsins. Þetta er ekki beint hátíðisdagur, 6. október, en er orðinn eins konar áminningardagur, dagur upprifjunar, dagurinn sem þáverandi forsætisráðherra þjóðarinnar bað almættið um að blessa okkur. Það var meðal annars vegna þess að ekki var bara bankakerfið við það að hrynja á þeim degi, heldur hrundi gengi gjaldmiðilsins líka. Eins og margoft hefur verið bent á af hagfræðingum og öðrum þá var hrun efnahagslífs Íslendinga, hrun bankakerfisins, líka hrun gjaldmiðilsins. Þess vegna var þetta bankakreppa og gjaldmiðilskreppa. Gjaldmiðilskreppan birtist í því að hér hafði flætt inn mjög mikið af fjármagni. Krónan hafði verið allt of sterk um langt skeið, hér var byggð upp gerviveröld lífsgæða þar sem útlönd voru á helmings afslætti. Þetta stóð ekki á traustum grunni. Við blasti, ef ekki hefðu verið sett á gjaldeyrishöft, að allt þetta fjármagn mundi streyma út úr landinu og krónan hrynja niður úr gólfinu með tilheyrandi verðbólgu og skelfilegum afleiðingum fyrir lífskjör fólks og við fengum að stórum hluta til að finna til þess tevatns. Ef ekki hefðu verið sett gjaldeyrishöft þá hefði þetta orðið mun verra. Gjaldeyrishöftin sem við búum enn þá við og hafa verið hert eftir að þetta gerðist ættu að vera augljós dómur og vitnisburður um það að krónan er, svo ég leyfi mér að segja það, í öllu falli ekki gallalaus og líklega meira en það. Það eru veruleg áhöld um að króna, a.m.k. óheft, henti þessari litlu þjóð og okkar viðskiptamódeli, okkar kringumstæðum. Svo afdráttarlaust hefur verið að orði kveðið af hálfu seðlabankastjóra að hann hefur sagt, ég man nú ekki hvernig hann sagði það nákvæmlega, en hann sagði það einhvern tímann í grein að tilraunin sem var gerð upp úr aldamótum um að hafa hér frjálsa fljótandi krónu í alþjóðlegu viðskiptaumhverfi, mistókst. Gefin var út í september 2012 að gefnu tilefni, vegna hrunsins, vegna þessarar gjaldmiðilskreppu, mjög yfirgripsmikil skýrsla Seðlabankans um valkosti Íslands í gjaldmiðils- og gengismálum. Þar er niðurstaðan einfaldlega sú að tveir valkostir séu raunhæfir og að pólitíkin verði að taka afstöðu til þeirra, það sé annaðhvort evra með samningi við Evrópusambandið eða króna í einhvers konar höftum. Það er veruleikinn sem blasir við. Þessi skýrsla Seðlabankans er ásamt öðru kveikjan að þingsályktunartillögu okkar. Við viljum að Alþingi Íslendinga taki skýrsluna alvarlega. Hún er vönduð, yfirgripsmikil og mjög góð greining á því hvað er að í gengis- og gjaldmiðilsmálum á Íslandi. Nú þurfum við að ákveða hvernig á þetta að vera til frambúðar. Ég held að það sé gríðarlega aðkallandi og kannski er ágætt tóm til þess núna. Það er viðsnúningur í ríkisfjármálunum. Við eigum að geta rætt þessi mál. En við megum ekki vera kærulaus. Það er ýmis teikn á lofti og talað um að hætta sé á ofþenslu. Við sjáum vísbendingar um að sígild, íslensk hagstjórnarmistök kunni að vera í uppsiglingu. Það á að lækka tekjuskatta en keyra meira á neyslusköttum, sýnist mér. Það var gert mjög mikið í aðdraganda 2007 og er ekki sjálfbær stefna í ríkisfjármálum. Við byggjum góða afkomu í viðskiptum við útlönd aðallega á því að það er uppgangur í túrisma. Hversu sjálfbær er sá uppgangur? Hversu varanlegur? Erum við að fjárfesta í innviðum í ferðaþjónustu til þess að tryggja að hann verði varanlegur? Er þetta mögulega klassíska íslenska sagan um einhæfni sem blasir við okkur? Það eru mjög miklar launahækkanir sem eru byggðar á miklu óþoli á vinnumarkaði, skorti á trausti, sem aftur má rekja til þess að grundvöllur efnahagslífsins hefur ekki verið traustur. Gjaldmiðillinn hrynur eins og hann gerði og hann er í höftum og meðal annars vegna þess hefur verið erfitt að skapa samtal á vinnumarkaði um langtímamarkmið og um stöðugleika. Það á að efna til umfangsmikilla stóriðjuframkvæmda sem hafa ruðningsáhrif í þessu litla hagkerfi og það gerir að verkum að sveitarstjórnir, þetta segir bara í forsendum fjárlagafrumvarpsins, verða að halda að sér höndum þegar kemur að því að fjárfesta í innviðum. Þetta er meðal annars út af því að við erum með þetta litla hagkerfi krónunnar. Við ætlum að stíga stór skref í því að aflétta fjármagnshöftum með því að gera í raun og veru upptækar um 300, 400, 500 milljarða af eigum útlendinga í landinu. Það eru kröfuhafar, erlendir kröfuhafar, sem eiga kröfur í gömlu bú bankanna. Veruleiki okkar með íslensku krónuna er sem sagt þannig að það er ekki til í dæminu, það er ekki séns, að þessir aðilar geti flutt það fjármagn úr landi. Íslenska krónan höndlar ekki fjármagnsflutninga af þessu tagi. Það er svolítið athyglisvert að þetta er viðurkennt. Útlendingarnir eða erlendu kröfuhafarnir eru reiðubúnir að láta af þessum kröfum vegna þess að þeir sjá þetta líka. Þetta eru í raun og veru bara verðlausir pappírar vegna þess að þetta eru íslenskar krónur. Það er ekki hægt að flytja þær út úr hagkerfinu. Hversu órækur vitnisburður er það í raun og veru um veruleika íslensku krónunnar að hún höndlar ekki fjármagnsflutninga milli landa í neinum mæli? Það verður veruleikinn til allrar framtíðar ef við ætlum að hafa krónu. Spurningin sem blasir við er þá einfaldlega sú: Sættum við okkur við það? Fjármagnsflutningar geta verið af alls konar toga. Fyrirtæki, sveitarfélög, ríkisvaldið þurfa til dæmis að greiða af lánum. Það getur haft áhrif á gengið. Viðskiptajöfnuður við útlönd getur snúist við og þar fram eftir götunum. Við erum einfaldlega með gjaldmiðil sem höndlar illa frjálsa alþjóðlega fjármagnsflutninga . Ég held að það sé augljóst. Á þessum tímapunkti þegar við ætlum að stíga veigamikil skref í að aflétta höftum blasir auðvitað við spurningin um hvaða framtíð á að taka við eftir þær aðgerðir allar. Verður höftum aflétt þó svo að vandi gömlu búanna verði leystur? Blasir þá allt í einu við veruleiki þar sem við getum haft frjálsa íslenska krónu með frjálsum fjármagnsflutningum? Hefur einhver trú á því? Ef svo er ekki, verðum við þá ekki að íhuga aðra kosti? Með þessari tillögu erum við ekki að segja að við eigum að taka upp evru. Við í þingflokki Bjartrar framtíðar erum reyndar þeirrar skoðunar að það væri góð leið - þó ekki gallalaus, aldrei gallalaus - og áhættuminni og betri leið fyrir íslenskt efnahagslíf að taka upp evru en að hafa krónu. Ég lít svo á að þar með sé ég sammála greiningu Seðlabankans frá 2012, vegna þess að ég túlkaði þá greiningu þannig að evran væri ekki gallalaus, en betri leið en krónan. Í sjálfu sér erum við einfaldlega að fara fram á opna umræðu um það hvernig fyrirkomulag gjaldmiðilsmála á að vera í framtíðinni. Við leggjum til að tekin verði afstaða til þess hver framtíðargjaldmiðillinn á að vera á grunni nokkurra skilyrða. Við viljum, alveg sama hvaða gjaldmiðill verður ákveðinn, að notkun gjaldmiðilsins efli traust á íslensku efnahagslífi til langs tíma litið. Ég tel að halda megi því fram að krónan, að minnsta kosti eins og hún hefur verið notuð af okkur, hafi ekki eflt það traust. Ég held að við sjáum það til dæmis í ástandi á vinnumarkaði eins og ég ræddi hér áðan stuttlega. Það ríkir ekki traust. Íslenskt efnahagslíf hefur verið mjög sveiflukennt sem birtist oft í mjög undarlegum sveiflum á einkaneyslu, eins og rakið er í greiningu Seðlabankans, og fólk virðist ekki treysta því að stöðugleiki skapist til langs tíma. Ég held að þess vegna sé farið í svona að mörgu leyti slæma kjarasamninga á vinnumarkaði, það ríkir ekki traust. Það ríkir ekki traust á grundvellinum. Þannig að við segjum: Notkun gjaldmiðilsins verður að efla traust. Það verður að leggja eitthvað verulega til málanna í því markmiði. Við viljum að notkun gjaldmiðilsins auki möguleika á stöðugu verðlagi, lægri vöxtum og betri lífskjörum. Það er mikið rætt um húsnæðismál um þessar mundir. Það var meðal annars rætt mjög mikið í kjördæmavikunni í suðvesturkjördæmi með sveitarstjórnarmönnum. Þeir verða mjög varir við að það vantar íbúðir fyrir ungt fólk. Við erum oft í þessum sal að ræða alls konar hluti, hvernig við eigum að auka framboð lítilla íbúða eða auka framboð íbúða yfir höfuð. Það liggur alveg fyrir að of lítið framboð er af íbúðum miðað við fólksfjöldaþróun. Það eru alls konar hugmyndir nefndar, sú síðasta var að ríkisvaldið ætti einfaldlega að fara í það að byggja þessar íbúðir. Ég held að mjög mörgum sé ljóst, að minnsta kosti er mörgum sveitarstjórnarmönnum það ljóst og ég held mörgum þingmönnum líka að hinn hái fjármagnskostnaður á Íslandi er auðvitað ein stærsta hindrunin á þessum vegi að reyna að byggja upp framboð á leiguíbúðum, litlum íbúðum og þar fram eftir götunum. Háir vextir. Það er of mikil áhætta í íslensku efnahagslífi og við höldum því fram að það sé meðal annars út af gjaldmiðlinum og það þurfi í öllu falli að ræða það. Og ætlum við einhvern tímann að reyna að koma á húsnæðislánakerfi á Íslandi þar sem vextir eru kannski 1–2%? Er það út úr myndinni? Ef það er ekki út úr myndinni, hvernig ætlum við þá að gera það? Er ekki gjaldmiðillinn augljóslega eitthvað sem þarf að ræða í því samhengi? Eða eru 1–2% vextir bara ekkert inni í myndinni og erum við búin að sætta okkur við það? Þetta er auðvitað grundvallarspurning. Við viljum að gjaldmiðillinn auki frelsi í viðskiptum við útlönd. Við búum ekki við frelsi í viðskiptum við útlönd. Þótt við séum að stíga skref við afnám hafta, þá held ég að það sé að mörgu leyti tálsýn að við muni blasa óhindraðir fjármagnsflutningar að afloknum þeim skrefum. Ef við viljum frelsi í viðskiptum við útlönd þá held ég að við þurfum að ræða hvernig fyrirkomulag gjaldeyrismála á að vera. Við viljum að gjaldmiðillinn henti íslensku atvinnulífi, hafi góð áhrif á atvinnustig og útflutning. Við höldum því fram að stöðugleiki og fyrirsjáanleiki í umgjörð gjaldmiðilsmála muni hafa þau áhrif að atvinnulífið blómstri og fjölbreytni aukist. Þetta er líka ágætlega rakið í greiningu Seðlabankans. Við viljum að gjaldmiðillinn auðveldi hagstjórn, minnki áhættu í íslensku efnahagslífi og sé áhættuminni en aðrir valkostir. Ég vil leggja skýra áherslu á þetta. Við erum ekki að tala um að það sé til eitthvað sem er algjörlega gallalaus valkostur. Allt hefur galla. Þetta er spurning um hvað hefur minnstu gallana. Svo viljum við að gjaldmiðilsstefnan sé vel framkvæmanleg með hliðsjón af öðrum samhliða aðgerðum sem þörf er á á sviði ríkisfjármála, peningamála og í [[Forseti hringir.]]samningum við önnur lönd. Það er kannski ein stærsta hindrunin í átt að því að taka upp evru að ríkisstjórnin virðist hafa bitið það í sig að það sé ekki skynsamlegt að ganga í ESB.
Virðulegi forseti. Ég þakka flutningsmönnum fyrir þessa ágætu tillögu sem ég held að sé bæði tímabær og þörf. Það er hverri þjóð hollt að ræða gjaldmiðilinn sinn. Það er gott mál. Ég vildi bara nota tækifærið og þakka flutningsmanni, hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni, fyrir að kynna þetta. Það er kannski til nokkuð mikils mælst að gjaldmiðill geti eflt traust á efnahagslífi lands. Gjaldmiðlar gera ekki hluti, þeir eru tæki. Við sjáum til dæmis í Grikklandi, sem notar mjög traustan gjaldmiðil, evruna, að hún hefur ekki skapað neitt sérstakt traust í kringum það sem er að gerast þar. Þvert á móti hefur verið skilningur á því að evran og aðild Grikklands að evrusvæðinu hafi frekar gert vandann erfiðari viðureignar en ella. Svipaðir hlutir gerast á Kýpur og jafnvel á Spáni þar sem setja þurfti höft á úttekt af bankabókum. Menn máttu ekki taka nema ákveðinn fjölda evra út af bankabókinni sinni á Spáni. Þetta gerist með mynt sem væntanlega er fjallað um sem raunverulegan valkost fyrir Ísland. Ég vil spyrja hv. þingmann: Er hann ekki sammála því að það eina sem getur raunverulega eflt traust á íslensku hagkerfi er það að við hegðum okkur skynsamlega? Að við tökum góðar ákvarðanir í því sem við erum að gera í okkar viðskiptum og að við sýnum ráðdeild og hagsýni í öllum aðgerðum alveg sama hver gjaldmiðillinn er? Það er eiginlega alveg sama hvaða gjaldmiðil við hefðum, bandaríkjadollara, evru, krónu eða einhvern annan, ef við förum illa að ráði okkar í viðskiptum eða tökum óæskilega áhættu þá erum við rúin trausti í viðskiptum.
Virðulegur forseti. Ég þakka spurninguna. Ég held að það sé mjög mikilvægt þegar er talað um þessi mál, gjaldmiðilsmál, að horfast í augu við það að ekkert efnahagslíf er nokkru sinni gallalaust. Gjaldmiðillinn er, held ég, aldrei eina orsök efnahagsófara eða eina orsök mikils uppgangs. Ég held að sagan sem Eystrasaltslöndin hafa að segja af upptöku evru sé kannski talsvert öðruvísi en sagan sem er sögð á Grikklandi. En samt vilja Grikkir hafa evru. Það er alveg rétt að gjaldmiðill er tól, það er tæki, en tæki skiptir máli. Ef þú ætlar að negla nagla þá skiptir máli að þú sért með hamar en ekki skrúfjárn, tækið verður að henta. Auðvitað skiptir máli að þú hagir þér vel með þetta tæki. En við erum alltaf að tala um það. Ég lít svo á að þegar við erum að tala um valkosti í gjaldmiðilsmálum þá séum við einfaldlega að velta því fyrir okkur hvaða tæki henti íslensku hagkerfi best. Ég held að sé allt of mikil afstæðishyggja að segja að öll tækin séu eins, að evra sem er myntsamstarf Evrópusambandsríkjanna, sem meginhluti okkar útflutnings fer til - mjög stórt myntsvæði, stutt af Evrópska seðlabankanum, ein aðalmynt heimsins - sé bara sama tæki og íslenska krónan sem er agnarsmár gjaldmiðill. Það mætti halda því fram með rökum að hann sé sá minnsti í heimi og án fordæma að svona lítil þjóð hafi sjálfstæðan gjaldmiðil með þessum hætti. Já, ræðum það. Eru þessi tól eins? Eru þau jafnhliða þegar kemur að okkur? Og getum við náð sömu markmiðum algjörlega með báðum gjaldmiðlum?
Virðulegi forseti. Þetta eru ágætar vangaveltur. Ég held að við séum sammála um að það er kannski til fullmikils mælst að gjaldmiðillinn einn og sér skapi traust eins og hefði kannski mátt lesa af efni frumvarpsins. Ég skil það sem svo að við séum sammála um að það sem skipti mestu máli sé hvernig við hegðum okkur, gjaldmiðillinn sé síðan tæki sem við notum til að gera þessi viðskipti. Það er líka talað um að það sé mjög mikilvægt, ég veit ekki hvort komið er inn á það í þessu frumvarpi, að gjaldmiðillinn taki mið af því hagkerfi sem er verið að nota hann í. Þeir sem búa í Þýskalandi hafa til dæmis búið við evru sem tekur mið af því sem er að gerast í Þýskalandi, hún styrkist þegar vel gengur í Þýskalandi og veikist kannski þegar á því þarf að halda til að efla útflutning. Ef við tækjum upp evruna, sem tekur fyrst og fremst mið af þungamiðju þessa efnahagssvæðis, myntsvæðis evrunnar, væri ekki hægt að ætlast til þess að þegar eitthvað gerist hér þá mundi evran taka tillit til þess. Jafnvel gæti farið svo að þegar við þyrftum sérstaklega á veikum gjaldmiðli að halda þá væri evran sterk, og jafnvel styrkjast akkúrat þegar við þyrftum á því að halda að hún væri veik og svo öfugt. Tengsl hagsveiflu Íslands við hagsveifluna á evrusvæðinu virðist engin eða mjög lítil. Ég er að vitna í kynningu frá Seðlabanka Íslands sem haldin var um valkosti í gjaldmiðilsmálum og hvað þurfi að hafa í huga; þetta er fyrirlestur hjá Félagi kennara viðskiptagreina í framhaldsskólum 4. september 2015, nokkuð nýlegt. Þórarinn G. Pétursson lýsir því að mjög lítil fylgni sé þar á milli og það gæti þá leitt til þess að við værum að flytja inn erfiðleika með því að taka upp evru, vegna þess að evran væri að styrkjast þegar við þurfum veikari gjaldmiðil og veikjast akkúrat þegar við þurfum sterkari gjaldmiðil. Hún mundi aldrei taka neitt tillit til okkar hagkerfis. En í [[Forseti hringir.]]frumvarpinu er sérstaklega verið að tala um að þetta eigi að bæta hagstjórnina og bæta hagsmuni atvinnulífsins. Ég sé ekki hvernig það fer saman.
Virðulegur forseti. Fyrst þetta: Það segir nú ekki berum orðum í þingsályktunartillögunni að gjaldmiðillinn efli traust heldur sé það notkun gjaldmiðilsins sem efli traust. En við erum alltaf að tala um þetta tæki að gjaldmiðillinn sé þannig úr garði gerður að notkun hans, skynsamleg notkun þessa gjaldmiðils í hagstjórnarlegu tilliti, efli traust. Það er ágætlega rakið að mínu viti í greiningu Seðlabankans frá 2012 um gjaldmiðilinn og umgjörð hans hvernig krónan er í smæð sinni ákveðinn leiksoppur í alþjóðlegum viðskiptum, getum við sagt, og hefur líka með atbeina stjórnmálamanna í gengisfellingum fyrri tíma haft veruleg áhrif á hegðun þessarar þjóðar, hegðun almennings. Þannig að gjaldmiðillinn - já, möguleikar sem í honum felast til gengisfellinga alla 20. öldina, til pólitískra afskipta og til þess að hygla sérhagsmunum; gjaldmiðillinn skapaði þessa umgjörð, hann er svona tól þessi gjaldmiðill. Hann var ekki til þess að efla traust á íslensku efnahagslífi. Hann jók vantraust. Ég held að lærdómurinn sem við erum að draga núna sé einfaldlega sá - ég fór aðeins yfir það í ræðu minni - að það lýsir ekkert trausti útlendinga á íslensku krónunni að þeir séu reiðubúnir að gefa eftir allar sínar kröfur til þess að fá fjármuni greidda í íslenskum krónum. Þetta eru ekki bara nokkrar krónur, þetta eiga að heita nokkur hundruð milljarðar. En þeir eru alveg fyllilega tilbúnir til þess vegna þess að þeir sjá það allir, það bara blasir við, þetta er veruleiki sem blasir við, að þessar krónur eru verðlausar. Það þýðir í mínum huga að maður ber ekki mikið traust til þess gjaldmiðils og maður kannski hugsar sig um í framtíðinni, hvort maður [[Forseti hringir.]]vill eiga slíkan gjaldmiðil eða fjárfesta í honum eða ávaxta fé sitt í honum. Er það ekki?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka aftur fyrir tækifærið sem felst í þessari þingsályktunartillögu til að fjalla um framtíðargjaldmiðil Íslands. Eins og ég sagði áðan held ég að það sé hollt að velta því reglulega fyrir sér hvort hér sé heppilegur gjaldmiðill og hvort það eigi að vera aðrir gjaldmiðlar og jafnvel hvað gjaldmiðill er og hvers við getum raunverulega vænst af góðum gjaldmiðli. Ég vil taka undir með flutningsmönnum þessarar þingsályktunartillögu að eitt af mikilvægustu hlutverkum ríkisins er að sjá til þess að í landinu sé starfhæfur gjaldmiðill, öruggur og traustur, sem hjálpar efnahagslífinu og hagkerfinu að ná markmiðum sínum og skapar ekki óstöðugleika í sjálfu sér, innleiðir ekki einhvers konar sveiflur af mannavöldum. Við höfum hins vegar, eins og kemur fram í ræðu hv. framsögumanns Guðmundar Steingrímssonar, upplifað alveg gríðarlegar hörmungar í peningamálum. Það er því alveg vonlegt að menn velti því fyrir sér hvort það sé gjaldmiðillinn sjálfur sem er vandamálið og hvort engin leið sé til að stjórna honum yfir höfuð, hvort við þurfum að taka inn ráðgjöf annarra í því og fá til notkunar í innra hagkerfi okkar gjaldmiðil sem er starfræktur af útlendingum af því að þeir eru skynsamari en við og betri til þessa verkefnis. Ég tel þó ekki fullreynt enn þá að við séum ekki fær um að reka það kerfi sem við köllum gjaldmiðil. Ég ætla aðeins að útskýra hvers vegna ég held að það sé ekki fullreynt. Á þeim tíma síðan Seðlabankinn var stofnaður árið 1961 hefur krónan tapað 99,7% af kaupmætti sínum. Hlutverk Seðlabankans var að varðveita kaupmátt krónunnar, reyna að varðveita fjármálastöðugleika og kaupmátt gjaldmiðilsins. Það mistókst gjörsamlega. Hvernig gat þetta farið svona illa? Fyrstu áratugina var það þannig að við vorum með ríkisbanka, banka sem voru í eigu ríkisins en var stjórnað af pólitískum öflum. Ég held að fjórflokkurinn eða hvaða flokkur sem var þá við völd hafi skipt á milli sín þessum bönkum og prentað peninga fyrir hina og þessa sem þurftu að fá lán í bönkunum til framkvæmda, það voru þá væntanlega þeir sem höfðu kosið réttan flokk sem fengu fyrirgreiðslu. Þetta er allra versta mögulega útfærsla á því að reyna að stýra peningamagninu. Við upplifðum árið 1980 eða 1981, ef menn muna eftir því, að verðbólgan á Íslandi var 83% og á sama tíma var peningamagn aukið um 80% í landinu á einu ári. Það hefur lítið verið rætt um fylgni á milli aukningar peningamagnsins og verðbólgunnar sem af henni hlaust. Það var meira talað um hvað verkalýðurinn í landinu væri að gera óraunhæfar kröfur um launahækkanir og eitthvað slíkt, um það voru fyrirsagnirnar, Gvendur Jaki fór fram á hærri laun og atvinnulífið lét undan, heimtuð var gengisfelling fyrir sjávarútveginn og svo koll af kolli. Þetta var allt í tómri vitleysu. En við erum ekki dæmd til að endurtaka öll þau mistök aftur. Við ættum að kynna okkur virkilega vel hvað gekk á í raun áður en við stökkvum í fang þeirra sem eru kannski ekkert að gera betur í Evrópusambandinu. Þegar ég fer að skoða myntbandalag evrunnar og það sem er í gangi þar líst mér ekkert á blikuna. Hver einasti banki er með sáralítið eigið fé. Þeir geta ekki hjálpað Grikklandi út úr efnahagsörðugleikum sínum vegna þess að Þjóðverjum þykir ekki nægilega vænt um Grikki til að lána þeim pening. Við erum að komast að því að til þess að leysa skuldavanda Evrópulanda sem eru með evruna dettur Seðlabankanum í hug að búa til meiri skuldir, ekki örlítið meiri heldur skal auka skuldirnar um 1.200 milljarða evra. Ég held það hafi verið 60 milljarðar á mánuði marga mánuði í röð. Þetta var lán í umferð, allt þetta fé til þess að halda sýningunni gangandi. Ég hef miklar áhyggjur af því að ekki muni takast að bjarga myntbandalaginu með þessari gegndarlausu peningaprentun. Markmiðið með henni var að reyna að koma í veg fyrir verðhjöðnun, reyna að koma hjólum atvinnulífsins í gang, setja peninga út í hagkerfið, en þeim dettur ekkert betra í hug en að lána peningana í umferð. Af hverju ekki að láta ríkissjóðinn fá þessa peninga og verja þeim í umferð með því að búa til innviði, bæta heilbrigðiskerfið og annað, þá lenda þeir í vösum fólks? Það sem verður um þessa peninga í dag er að þeir verða allir notaðir til spákaupmennsku. Það gerir ekkert annað en að leiða til eignabólu, hækkana á hlutabréfamörkuðum, fasteignamörkuðum og annað slíkt. Ég treysti þeim ekki betur en Íslendingum fortíðarinnar til þess að reka fyrir okkur gjaldmiðil. En ég treysti okkur vel til þess að horfast í augu við það hvernig á að gera hlutina betur. Ég held að nokkuð augljóst sé hvað þurfi að gera og það sé ekki á vísan að róa með það að fá hingað leigðan erlendan gjaldmiðil til þess að reka innanríkisviðskipti okkar. Ég er algjörlega ósammála því að við eigum að reyna að freista þess að búa til íslenska krónu sem er gjaldgeng í viðskiptum einhvers staðar úti í heimi. Við getum alveg notað bandaríkjadollar og evru og jen í viðskiptum við aðrar þjóðir. Það eina sem við eigum að nota og krefjast af okkar gjaldmiðli er að hann spari okkur þann kostnað sem fælist í því að leigja annarra manna gjaldmiðil til þess að eiga viðskipti okkar á milli innan lands. Það er langsnjallasta leiðin vegna þess að þann gjaldmiðil getum við búið til úr engu, við þurfum ekki að fá hann lánaðan hjá einum eða neinum. Þetta eru aðeins tölur í bankabók, já, eða pappírsmiðar sem við prentum með litlum tilkostnaði. Gjaldmiðill þarf ekki að hafa neitt virði í sjálfu sér. Hann þarf ekki að vera úr gulli eða demöntum eða neinu dýru. Hann er eiginlega verri eftir því sem hann er verðmætari sjálfur. Gull er ekki gjaldmiðill, það er vara. Ef við ætluðum til dæmis að taka upp gull sem gjaldmiðil, sem ég er feginn að var ekki stungið upp á í þessari tillögu, þyrftum við að taka stóran gullforða að láni og nota hann í viðskiptum okkar og það er dýrt. Það sem er algjörlega ókeypis er að búa til gjaldmiðil úr engu með samkomulagi um að með þessum einingum megi greiða allar skuldir og skatta í landinu og svo þurfi að gæta þess að ekki sé of mikið af einingunum og þeim sé ekki fjölgað ótæpilega eins og gert hefur verið hingað til. Síðustu 14 árin í aðdraganda hrunsins árið 2008 jókst peningamagnið sem við notum í daglegum viðskiptum nítjánfalt. Þá er ég að tala um peninga sem eru á innstæðum, sem hægt er að nota til að greiða skatta. Bönkum var leyft að nítjánfalda þá. Hvað var Seðlabankinn að hugsa, bankinn sem átti að gæta þess að fjármálastöðugleika væri gætt á Íslandi? Af hverju greip hann ekki inn í og sagði: Heyrðu, mér finnst þið vera að búa til aðeins of mikið af peningum fyrir hagkerfið? Satt að segja voru bankarnir að búa til sex sinnum meira af peningum en þurfti til þess að mæta vexti raunhagkerfisins. Ég tek undir með hv. flutningsmanni að slíkar vitleysur eru náttúrlega algjörlega óásættanlegar í peningastjórninni. Við erum hins vegar ekki dæmd til þess að halda þeim áfram. Við eigum að hafa auga með því hvað peningamagn er að aukast mikið á Íslandi. Það gerðist hér eins og annars staðar upp úr 1980 að peningamagnshagfræðin eða monetaristarnir misstu allan trúverðugleika þegar í ljós kom að fylgni hvarf á milli aukningar peningamagns og verðbólgu, sem hafði verið nokkuð sterk fram að 1970, 1980. Monetaristarnir gátu ekki útskýrt hvers vegna það var allt í einu í lagi að auka peningamagnið og án þess að það kæmi verðbólga eins og spáð hafði verið, eins og gerst hafði áður. Það komu fram hagfræðingar sem sögðu að peningamagn væri aðeins aukastærð, afgangsstærð. Nú sjáum við hins vegar, og hagfræðingar eru loksins farnir að átta sig á því, að umframpeningarnir sem fóru ekki út í raunhagkerfið fóru inn á fjármálamarkaðina. Upp úr 1970, 1980 verður mikil frelsisvæðing á öllum fjármálamörkuðum í öllum löndum heimsins. Hérna kom hún af fullum krafti 1980, 1990 og þá sáum við líka samhengi peningamagnsaukningar og verðbólgu hverfa. Það er áhugavert að skoða til dæmis það sem er að gerast í Danmörku núna. Þar er peningamagn að aukast og íbúðaverð hækkar alveg í takt við það. Við verðum að fara að fylgjast með peningamagni, mæla ekki aðeins verðbólguna sem er að gerast í raunhagkerfinu, þ.e. neysluvísitölunnar, heldur líka eignaverðsbólunnar. Hérna erum við að horfa á hækkandi fasteignaverð. Gæti það verið vegna þess að Seðlabankinn er að prenta of mikið af peningum eða einhverjir af viðskiptabönkunum? Við þurfum að hafa miklu meira eftirlit með því hversu mikið er framleitt af peningum. Jafnvel þótt við tækjum upp annarra manna peninga, einhverja erlenda mynt eins og evruna, gæti verið erfitt að standa gegn því að hér mundi geysast inn alveg gríðarlegt magn af evru sem hleypti upp fasteignaverði án þess að við réðum nokkuð við það og svo mundi það geysast út aftur næsta dag. Það gerðist í Grikklandi. Þeir bjuggu við alveg firnalága vexti rétt eftir að þeir fengu evruna. Það geystist inn fé. Hver er staðan núna? Núna eru vextirnir firnaháir og skortur er á fé í Grikklandi. Það þarf að endurfjármagna bankana reglulega. Ég held þetta sé mjög þörf og góð umræða og vil þakka fyrir hana. Ég sé að tími minn er á þrotum en ég fagna þessari þingsályktunartillögu og hlakka til að fjalla um hana á vettvangi þingsins.
Forseti. Mig langar aðeins að leggja orð í belg í þessari umræðu þó að ég ætli nú ekki að lengja hana mikið. Ég er hjartanlega sammála flutningsmanni þessarar tillögu um að gjaldmiðillinn og hvernig við ætlum að fara með hann í framtíðinni og hvað við ætlum að gera í gjaldmiðilsmálum þjóðarinnar er eitt stærsta efnahagslega verkefnið sem við eigum fyrir höndum. Ég minnist þess að á ráðstefnu sem ég var á í Háskóla Íslands fyrir ári eða svo var einmitt verið að ræða um slíkt uppgjör. Eins og við vitum lifum við núna í höftum þannig að það má segja að við séum í gerviumhverfi. Menn hafa gjarnan spurt hvernig hægt sé að aflétta höftunum. Það hefur verið talað um að einungis fyrsta skrefið sé að gera upp þrotabú bankanna sem er núna í gangi. Samt sem áður horfum við fram á að þótt það verði gert, ef það verður gert samkvæmt þessari nauðungarsamningaleið, þá verði krónan í höftum í sex til tíu ár í viðbót. Fólkið í landinu mun lifa áfram við gjaldeyrishöft. Við verðum út af fyrir sig ekki svo mikið vör við það vegna þess að við getum farið til útlanda og fengið gjaldeyri og við getum keypt okkur bíla, það er ekki enn þá svo komið að innflutningsleyfi þurfi fyrir bílum eins og var hér áður fyrr, en við getum hins vegar ekki selt fasteignina okkar ef við viljum og keypt okkur hús í Danmörku. Þannig lifum við í gjaldeyrishöftum og munum gera það um alla framtíð. Á ráðstefnunni sem ég minntist á áðan var verið að tala um að fyrsta skrefið væri að gera upp þrotabúin. Þá minnist ég erindis sem Ásgeir Jónsson hélt þar. Svo minnist ég samræðna við fólk á eftir. Þá stóð upp úr hjá mönnum, sem er rétt og kom skýrlega fram í máli Ásgeirs, að það að losa bankana og gera upp við þrotabúin væri bara eitt lítið skref vegna þess að vandi okkar fyrir hrun og vaxandi vandi núna væri gengismunurinn og vaxtamunurinn hér og í Evrópu. Það eru aftur farnir að streyma peningar hingað til að leita ávöxtunar í hærri vöxtum, sem betur fer ekki í mjög miklum mæli. Þá verður peningamagn í umferð hér náttúrlega miklu meira, eins og hv. þm. Frosti Sigurjónsson segir. Ég er nú samt ekki á því, virðulegi forseti, að til að bregðast við því þá búum við til okkar eigin matadorpeninga sem við skiptum hér á milli. Ef við ætlum svo að nota einhverja aðra mynt í utanríkisviðskiptum þá erum við enn á þeirri línu að fyrirtækin séu á einum stað og fólkið svo annars staðar. Við vitum að nú þegar starfa stór fyrirtæki hér á landi með erlendan gjaldmiðil en ekki við. Það hefur verið þannig hér að gengi krónunnar hefur í rauninni miðast við þarfir sjávarútvegsins og þess vegna hefur gengið verið fellt í gegnum tíðina með vissu millibili. Því fylgir, virðulegi forseti, alveg gífurleg eignatilfærsla frá launafólki til þeirra sem eiga fyrirtækin sem eru í útflutningi. Ég sé ekki að við getum komist hjá því að vera alltaf í þessum öldugangi nema við finnum einhverja lausn á gjaldmiðlinum. Þá held ég að eina lausnin sé að taka upp og vera í skjóli annars stærri gjaldmiðils. Þá hefur fólk gjarnan sagt: Við tengjum okkur bara við evruna. En það gengur ekki heldur, virðulegi forseti. Það hefur líka verið reynt hérna. Ég man nú ekki nákvæmlega hvenær það var, en það hefur líka verið reynt. Hvað gerist? Stjórnmálamenn ákveða að tengja við evruna eða einhverjir bankamenn sem eru ekki stjórnmálamenn en þeir eru menn og síðan kemur upp einhver krísa og þá er svo auðvelt að segja: Nei, við erum hætt við þetta, nú ætlum við ekki lengur að vera tengd við evruna. - Þetta verður ekki fyrr en við verðum orðin hluti af þessari stóru heild og höfum þann stuðning og miklu meira, ekki bara stuðning heldur þann aga sem er af því að vera hluti af öðrum gjaldmiðli. Nú hefur sem betur fer hefur atvinnulíf okkar breyst mjög mikið og það hvernig við öflum erlends gjaldeyris hefur breyst mjög mikið á síðustu fimm árum. Nú er það orðið þannig að við erum komin með um 25% - álið er heldur lægra. Við erum komin með sjávarútveginn, við erum komin með ferðaþjónustuna og við erum komin með álið. Málið snýst um að við náum að gera atvinnulífið hérna sem fjölbreyttast þannig að það verði auðveldara fyrir okkur að vera hluti af stærra gjaldmiðilssvæði vegna þess að þá miðast ekki allt okkar við aflabrögð og annað slíkt. Þess vegna helst þetta í hendur. Það helst í hendur að gera atvinnulífið fjölbreyttara og þá getum við orðið hluti af stærra myntsvæði. Eitt sem er mjög gleðilegt er að þegar maður skoðar kökur núna, ég ætla að leyfa mér að kalla það kökur, sem sýna skiptinguna á hvernig við öflum útflutningstekna þá er eitthvað sem heitir „annað“ komið upp í tveggja stafa tölu. Hvað er þetta annað? Það eru tölvufyrirtæki og verkfræðistofur sem vinna í útlöndum. Það er sem sagt þekkingariðnaðurinn. Hann er kominn upp í tveggja stafa tölu og það er mjög merkilegt. Við þurfum að efla það svo að við verðum líkari heiminum í kringum okkur og getum þess vegna verið honum samferða í gjaldmiðilsmálum. Þetta vildi ég sagt hafa, virðulegi forseti. Ég vil ljúka máli mínu með því að segja að nú er það á hvers manns vörum að helsti vandi íslensks efnahagslífs sé hvað laun séu að hækka mikið á Íslandi. Ég vil bara mótmæla því. Laun hafa verið lág á Íslandi. Enn eru ákveðin laun á Íslandi allt of lág, t.d. lögreglumanna. Þau þurfa að hækka. Við verðum að gera þá kröfu til atvinnuvega þar sem gengur vel að þeir hagræði hjá sér og komi starfsemi sinni í það horf að þeir geti greitt mannsæmandi laun. Hvað varðar hið opinbera þá þarf það að hætta að afsala sér alls konar gjöldum og sköttum til að geta borgað opinberum starfsmönnum almennileg laun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir áhugaverða ræðu þar sem hún kom víða við. Ég vil fyrir það fyrsta taka undir orð hennar um laun lögreglumanna og annarra, mér finnst að við eigum einmitt að fylgjast með því að greiða þessum stéttum mannsæmandi laun, sérstaklega þeim sem hafa ekki verkfallsrétt. Mér finnst til háborinnar skammar hvað þeir hafa þurft að bíða lengi eftir að fá úrlausn sinna mála. Varðandi það að núna sér maður að kaupmáttur á Íslandi er að vaxa og allir atvinnurekendur verða skelfingu lostnir þá held ég að það sé ekki sama vandamál og var kannski hér áður. Mér sýnist að stór hluti fólks, ég er alls ekki að segja allir, sem fær aukinn kaupmátt noti hann til þess að lækka skuldir sínar hraðar. Það er gott. Skuldir heimilanna hafa verið að lækka hratt á Íslandi, m.a. vegna þess að þegar fólk fær aukinn kaupmátt sér það að mikilvægt er að vera minna skuldugur. Ég geri mér fulla grein fyrir því að þetta á ekki við um alla, en stærri hóp en fyrir kreppu. Menn hafa lært mikið af því sem hér hefur gengið á. Það er skelfilegt að vera skuldsettur þegar eitthvað bjátar á í hagkerfinu. Spurningin sem mig langaði til að beina til hv. þingmanns var þetta með skjólið í evrunni eða stórum gjaldmiðli eða myntbandalagi. Hefur hv. þingmaður fylgst með skjólinu sem Grikkjum hefur boðist í þessu samstarfi, myntbandalagi? Þeim var eflaust lofað að allt mundi ganga vel bara ef þeir tækju upp evruna, þá fengju þeir lága vexti og mikið öryggi og mikið skjól. Mér sýnist eins og þarna ríki sultur og seyra. Þeir hafa fengið að takast á við sína erfiðleika sjálfir, selja ríkiseignir, laun hafa verið lækkuð um tugi prósenta, skuldirnar hafa ekki verið lækkaðar. Það er ekki þannig að evran hafi lækkað neitt í Grikklandi, heimilin skulda áfram það sem þau skulda en laun hafa lækkað, þau voru handvirkt lækkuð og margir hafa misst vinnuna. Hvernig getur það verið betra þegar eitthvað bjátar á að gera þetta með þessum hætti? Bitnar þetta ekki einmitt á almúganum?
Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að fara að halda varnarræðu fyrir því hvernig brugðist hefur verið við þeim vanda sem hefur komið upp í Grikklandi. Hins vegar er það ljóst að Grikkir ráku ríkisbúskap sinn og fjármál ekki mjög skynsamlega. Þeir voru mjög skuldugir fyrir. Þar eru alls konar hópar, einhverjar eyjar sem borga ekki skatta og hinir stóru útgerðarmenn sem eru þá aðallega með kaupskip hafa verið meira og minna skattlausir. Þannig að ríkisfjármálin í Grikklandi voru ekki í góðum gír. Mér finnst líka svolítið athyglisvert að Grikkir í þeim vondu efnahagsörðugleikum sem þeir eru í kjósa enn þá að vera innan myntsamstarfsins. Ef þeir hefðu ekki verið innan þess hefðu þeir fellt drökmuna það er alveg ljóst. En þá hefði almenningur í landinu líka tapað vegna þess að þá hefði orðið eignatilfærsla eins og verður með gengislækkunum. Ég er að tala um að ég held að það sé betra að hafa aga af því að vera í stóru myntkerfi en í því litla myntkerfi sem við erum í. En ég ætla mér ekki þá dul að fara að verja aðgerðir Evrópska seðlabankans eða Evrópusambandsins. [[Forseti hringir.]]Mér finnst það bara ekki hluti af þessari umræðu, virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Ég vona að ég hafi ekki valdið þeim misskilningi að ég hafi verið að biðja hv. þingmann að verja gerðir seðlabanka Evrópusvæðisins, ég held að það sé alveg óverjandi. En varðandi það að hægt sé að flytja inn aga með því að taka upp annarra manna gjaldmiðil þá tókst Grikkjum það ekki. Hvers vegna ætti Íslendingum að takast það? Ég er alveg sammála því að margt fór úrskeiðis í efnahagsstjórn Grikklands í aðdraganda þessa hruns, en það gæti alveg eins verið að þeir hefðu orðið fyrir náttúrulegum skakkaföllum í utanríkisviðskiptum sínum eða einhverju öðru, einhverju sem þeim var ekki kenna. Mér finnst svolítið einkennilegt að segja að þetta sé einhvern veginn grískum almenningi að kenna, þess vegna geti hann sjálfum sér um kennt. Mér finnst það vera harkalegt. Mér finnst þessi áföll í Grikklandi benda til þess að ekki sé nægilegur samhugur milli Þjóðverja og Grikkja, ekki nægilegur skilningur á hinum ólíku samfélögum þessara þjóða. Það leiðir til þess að þegar kemur að því að hjálpa Grikkjum þá rísa Þjóðverjar upp og segja: Við ætlum ekki að gera þetta með okkar skattpeningum. Það er vandinn. Hv. þingmaður segir að það sanni hvað Grikkir séu ánægðir með evruna að þeir vilji ekki ganga út úr myntbandalaginu. Það vita það allir að það er ekki auðvelt að ganga úr myntbandalagi. Það er miklu erfiðara en að ganga í það. Um leið og einhver stjórnarmaður hóstar því upp að fyrir dyrum sé að ganga út úr myntbandalaginu þá er gert áhlaup á gjaldmiðilinn um leið. Allir peningar flýja land. Það þarf alla vega að gerast skyndilega þannig að það sé bara gert yfir nótt. Það má aldrei viðurkenna að það eigi að fara að hefja útgöngu. Ég held að Grikkir geri sér fulla grein fyrir því að allar eignir þeirra mundu lækka alveg stórkostlega í verði ef slíkum áformum yrði stunið upp. Þess vegna eru þeir fastir í evrunni og þeir gera sér fulla grein fyrir því.
Forseti. Ég vil leiðrétta það að ég hafi sagt að efnahagsvandræði Grikkja væru almenningi þar að kenna. [[Gripið fram í.]]Ég sagði að þar hefði verið óstjórn í ríkisfjármálum. Ég vona að hv. þingmaður átti sig á því að það er allt annað að almenningur hagi sér illa eða ríkisstjórnir hagi sér illa í fjármálastjórn. Það er tvennt ólíkt. Ég stend enn þá við það. Hann segir að enginn megi hósta því upp að Grikkir ætli að ganga úr myntsamstarfinu, ekki sé hægt að gera það vegna þess að þá verði fjármagnsstreymi út úr landi. Já, það er hárrétt, en ef einhver mundi hiksta því upp hér að það ætti bara að taka af fjármagnshöftin hviss bang á Íslandi þá mundi nú líka aldeilis verða „run“ eða áhlaup á íslenska krónu og krónan mundi fara út og krónan mundi súnka, það er alveg ljóst. Ég er ekkert að tala um að einhver hafi skjól af þessu, ég held að ég hafi ekki notað orðið skjól, ég held að ég hafi notað orðið … [[Gripið fram í.]]Jæja þá, þá tek ég það aftur. Það sem ég átti við er agi. Það er agi af því að vera í stærra myntsamstarfi. Ef ég hef notað orðið skjól þá var það agi sem ég átti við. Það er aginn af því að vera í stærra myntsamstarfi. Ég held að það sé nú líka einhver misskilningur hjá hv. þingmanni að það sé ekki samkennd og Þjóðverjar vilji ekki greiða með sínum peningum. Þjóðverjar hafa náttúrlega í fyrsta lagi sent fullt af peningum [[Forseti hringir.]]til Grikklands. Akkilesarhællinn í Evrópu í myntsamstarfinu er náttúrlega sá að sambandið [[Forseti hringir.]]sjálft hefur ekkert yfir ríkisfjármálunum að segja. Þess vegna geta ríkisstjórnir hagað [[Forseti hringir.]]sér óskynsamlega áfram. Það er ekki almenningur.
Virðulegi forseti. Ég vil í síðari ræðu minni aðeins koma inn á það hvernig við gætum, ef við kæmumst að þeirri niðurstöðu að við viljum hafa krónu áfram eftir að hafa skoðað vandlega vandamálin sem herja núna á myntbandalagið í Evrópu og þau jaðarríki sem hafa tekið upp þá mynt, meðan við erum að skoða það. Ég held að þetta sé ágætistími til að skoða það vegna þess að þegar skýrslan, sem títt hefur verið rædd hér, var gerð árið 2012 í Seðlabankanum og unnið var að tímann fram að því var kreppan í Evrópska myntbandalaginu alls ekki komin fram að fullu. Nú er hún komin fram að fullu þótt ekki sé búið að leysa hana og þess vegna getur verið mjög gott að taka aftur púlsinn á því hvort það sé enn skoðun Seðlabankans að hérna sé aðild að því myntbandalagi raunhæfur möguleiki í ljósi þeirra hörmunga sem hafa dunið yfir þau ríki sem hafa tekið upp þessa mynt og gengið í myntbandalagið. Og einnig hvað þurfi að fylgja ef við ætlum að tileinka okkur þann aga sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að væri nauðsynlegur til að geta búið slíkt myntbandalag. Ég er alveg sammála því að það þarf aga í efnahagslífinu en við getum samt orðið fyrir áföllum sem eru ekki vegna agaleysis heldur vegna aflabrests eða vegna þess að hér koma tvö, þrjú eldgos á sama tíma og innviðirnir bresta. Það væri ekki vegna agaleysis heldur væri það efnahagsskellur sem yrði að bregðast við með gengislækkun. Hún er ekki möguleg ef við erum í myntbandalagi og þá munu allir í landinu sem verða fyrir skellinum ákveða að færa peningana sína úr landi, vegna þess að það verður greinilega ekki góð arðsemi í landinu á næstunni, landið þarf að jafna sig eftir áfallið og ef þú ert eignamanneskja ferðu með peningana úr landi. Það er ekkert sem stoppar þig af því það eru engar hömlur á millifærslu með fé. Fjármagnið sogast út úr landinu og dýpkar kreppuna. Hverjir sitja eftir? Vinnandi fólk sem getur ekki svo auðveldlega farið með sjálft sig úr landi, eins og þeir sem eiga eignir og láta eignirnar vinna fyrir sér. Þeir færa peningana sína úr landi í evrum, alveg frábært. Þeir eru hólpnir en þeir sem eftir sitja eru í dýpri kreppu vegna þess að nú vantar peningana í landið. Þá þarf að hringja í Merkel og spyrja hvort Þjóðverjar séu til í að fjármagna bankana, sem eru einkabankar en eru orðnir algjörlega peningalausir. Og hún segir: Jú, það er allt í lagi, en þá verðum við að fá veð. Veðin í bönkunum eru búin og eru lítils virði vegna þess að eignir á Íslandi hafa fallið í verði. En ef ríkið kemur með veð í auðlindum landsins, fossunum og virkjununum, þá skulum við endurfjármagna þessa einkabanka. Þetta er það sem er að gerast í Grikklandi. Það er kallað eftir ríkisveðum á fjármögnunina sem bankarnir eru að fá. Skuldir gríska ríkisins hafa aukist úr 100% af þjóðarframleiðslu í 180% á meðan hjálparaðgerðir Þjóðverja og þýska seðlabankans hafa staðið yfir. Hverjir greiða skattana? Það er almenningur í Grikklandi. Eða eins og hv. þingmaður komst svo vel að orði: Auðmennirnir í Grikklandi eru löngu búnir að koma sínu fé til Tortola og hafa ekki greitt neina skatta. Það er almenningurinn. Hvað er búið að gera? Það er búið að hækka virðisaukaskattinn. Var hann ekki 12%? Er hann ekki kominn langt upp fyrir það? Það hefur verið séð til þess að skellurinn lendi algjörlega á vinnandi fólki. Ég veit að það er góður hugur sem fylgir máli, við viljum standa vörð um almenning, en því miður er það þannig að af tvennu illu er verra að vera í myntbandalagi en að vera með sjálfstæða mynt. Krónan er jafnaðarmaður. Krónan hefur þau áhrif að ef hér verður efnahagslegt áfall og við sjáum að hagkerfið verður ekki jafn burðugt og áður um nokkurt skeið þá fellur gjaldmiðillinn og allir eignamenn taka þátt í því falli, við launamenn, launin okkar lækka. Og ef við erum svo gæfusöm að vera búin að afnema verðtrygginguna, sem er algjört böl, lækka skuldirnar okkar líka. En ef við erum með erlendan gjaldmiðil halda þær verðgildi sínu meðan launin okkar hafa verið handvirkt lækkuð um 20% eða við missum vinnuna. Þetta er allt þannig að ef við verðum fyrir efnahagsáfalli mun eitthvað slæmt gerast og það er verra ef við erum í myntbandalagi. Ég held að þessi umræða sé mjög gagnleg fyrir okkur til að fara yfir þessar sviðsmyndir. Hvernig bitnar það á ólíkum hópum ef við erum í myntbandalagi? Hvernig bitnar það á ólíkum hópum ef við erum með sjálfstæða mynt sem getur dreift áfallinu í hagkerfinu víðar og getur líka brugðist þannig við að hagkerfið komist fyrr á lappirnar, að við þurfum ekki að fara í gegnum nálarauga gjaldþrotsins með stóran hluta hagkerfisins heldur verði sjálfvirk aðlögun, hagkerfið komist fyrr á lappirnar? Það er eins og munurinn á því að vera stráið sem sveigir eða tréð sem brotnar. Þetta þurfum við að ræða. Ég fagna þessari umræðu og er fullur trausts á því að eftir því sem við setjum okkur dýpra inn í þetta [[Forseti hringir.]]verðum við meira og minna afhuga því að ganga í myntbandalag. Takk fyrir.
Hæstv. forseti. Það hefur verið mjög fróðlegt að hlusta á þessa umræðu. Ég er einn af flutningsmönnum tillögunnar og tel hana mjög þarfa. Eins og komið hefur fram í umræðunni þá er þetta mjög þörf umræða, við þurfum að ræða um það hvernig framtíðargjaldmiðil við viljum hafa. Hér hafa talað menn sem hafa miklu meira vit á þessum hlutum en ég mun nokkurn tímann hafa meðan ég lifi, því að það er ekkert auðvelt að setja sig inn í þetta. Eftir að hafa búið og lifað á þessu landi í 53 ár veit ég að þessi gjaldmiðill sem við eigum er ekki upp á marga fiska. Heldur hv. þm. Frosti Sigurjónsson að það sé verra fyrir okkur að vera í stærra myntbandalagi? Hefur íslenskur almenningur ekki alltaf borgað öll hrun hér á Íslandi? Það kom fram í máli hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur hér áðan að þetta er alltaf eignatilfærsla þegar hrun verður. Hv. þingmaður vill meina að við eigum að halda í krónuna og vera með krónuna, að það sé miklu betra fyrir okkur til lengri tíma. Ég á ofboðslega erfitt með að trúa því. Hvað finnst honum þá um það að stærstu fyrirtæki landsins geri upp í evrum? Fyrst við viljum halda í þessa krónu af hverju nota þá ekki allir Íslendingar hana, atvinnulífið líka? Atvinnulífið borgar fólkinu út í óverðtryggðum krónum. Það borgar allt verðtryggt. Síðan gera þessi sömu fyrirtæki annaðhvort upp í dollurum eða evrum. Þetta er bara fáránlega ósanngjarnt. Ef við ætlum að vera með þennan gjaldmiðil áfram þá hlýtur það að eiga við um alla Íslendinga, atvinnulífið líka. Ég velti líka fyrir mér, þegar hann talar um þetta, að vextir hér á landi, til dæmis inni á banka á lánum, eru 10–12%. Hvað er það til dæmis eins og í Evrópusambandinu? Hvað er það, 1%? Það er dálítið mikill munur, 1 eða 2%. En finnst ekki hv. þingmanni að við ættum að láta það sama yfir alla að ganga hjá þjóðinni ef við ætlum að halda krónunni?
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst byrja á þessari lokavangaveltu um vaxtastigið. Í upphafi myntbandalagsins voru allar þjóðirnar með þýska vexti, Spánn, Grikkland, Kýpur. Peningar á allt of lágum vöxtum geystust inn í þessi ríki. En nú er öldin önnur, nú eru vextir mjög ólíkir eftir því hvaða ríki er um að ræða og hver skuldastaða þess er. Ég held að það sé alla vega orðið mjög breytt mynd. Við getum ekki reiknað með því að ganga inn í myntbandalag og fá samstundis þýska vexti. Áhættuálagið helgast ekki af myntinni lengur, heldur af skuldastöðu okkar, fábreytni hagkerfisins og öllum þessum þáttum; og kannski hugsanlega því hversu fljót við erum að bregðast við áföllum fyrst við erum með sveiflukennt hagkerfi. Ég hef faktískt meiri trú á því að ef við erum með okkar eigin gjaldmiðil þá séum við fljótari að bregðast við og komast aftur upp á lappirnar. Þess vegna getum við náð lægra vaxtastigi með því að vera með okkar eigin mynt. Ókei. Ef við erum með annarra manna mynt þá munum við þurfa að fara í gegnum langt atvinnuleysi og svokallaðar innri gengisfellingar eins og verið er að æfa í Grikklandi. Það er hræðilegt ástand, leiðir til fjármagnsflótta og hærra vaxtastigs. Hv. þingmaður spurði líka út í það hvort tilefni væri til þess að banna fyrirtækjum að gera upp í erlendri mynt. Ég sé alls ekki neinn meinbug á því að það geri upp sitt bókhald í þeim viðmiðunarmyntum sem þau kjósa. Þau greiða bara skatta í krónum og þá eru þau í raun innan íslenska hagkerfisins. Mörg þeirra fyrirtækja sem gera upp í dollurum eða evrum gera það vegna þess að megnið af viðskiptum þeirra, öll þeirra velta, er í þessum myntum. Ég held að íslenska krónan eigi að vera hér til hagræðis í innanríkisviðskiptum. Ég vil ekki gera kröfu um það að neinir í erlendum viðskiptum noti krónu sérstaklega. Það er bara absúrd í mínum huga. Við eigum ekki að pína fólk til að nota krónu. Ég held að engum sé greiði gerður með því og það er ekkert óréttlæti þó að fyrirtæki kjósi að gera upp í annarri mynt. Það getur greitt út laun í krónum fyrir því.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Eins og kom fram í máli mínu áðan þá hefur hann miklu meira vit á peningamálum en ég, held ég, og ég skammast mín ekkert fyrir að viðurkenna það. Ég hef verið að velta fyrir mér lífskjörum á Íslandi. Það kom fram í umræðum áðan hvernig hér var stanslaust gengisfellt fyrir sjávarútveginn á sínum tíma með tilheyrandi búsifjum fyrir fólk, venjulegt launafólk tapaði öllum sínum eignum. Ég hef hitt fólk sem hefur tapað öllu sínu tvisvar til þrisvar á lífsleiðinni út af þessari krónu, og það nefnir alltaf krónuna. Mig langar til að segja dæmi. Árið 2005 tók ég lán upp á 11 milljónir í Íbúðalánasjóði til að kaupa mér hús. Á sama tíma, árið 2005, tóku vinir mínir í Danmörku lán upp á 11,5 milljónir. Nú tíu árum seinna stendur lánið mitt í 20 milljónum, en þeirra lán stendur í tæpum 7 milljónum. Þau eiga eftir að borga af því í tíu ár, þá eru þau búin að því, en ég á enn eftir 35 ára þrautagöngu og verð sennilega búinn að borga vel á annað hundrað milljónir þegar upp er staðið í þessu láni í 40 ára gömlum spýtukofa suður í Grindavík. Það er þetta sem ég er að velta fyrir mér: Hvernig í ósköpunum getum við reynt að finna leið, þessi þjóð, og ákveða hvernig við viljum hafa gjaldmiðilsstefnuna? Það er alveg ljóst að þetta gengur ekki svona. Og það eru allir að kalla eftir því að einhverjar breytingar verði. Ég heyri miklu meira um það úti í samfélaginu að fólk vill fara að skoða það alvarlega að ríkisstjórnin standi við loforð sitt um atkvæðagreiðslu um áframhaldandi viðræður við Evrópusambandið og ganga svo þar inn. Það yrði sennilega einhver mesta búbót fyrir íslensk heimili í lýðveldissögunni. Það hefði sennilega verið enn meiri búbót og hagræðing fyrir heimilin í landinu en nokkurn tímann skuldaleiðréttingin.
Virðulegi forseti. Það kenndi ýmissa grasa í þessu andsvari. Með ESB-búbótina - ég hef nú sjaldan heyrt spaugilegri hugmynd. [[Gripið fram í.]] Það er ljóst að Ísland yrði meðal þeirra ríkja sem yrðu með mestar þjóðartekjur á mann í þessu efnahagsbandalagi. Það er ljóst að búbótin fyrir Íslendinga yrði að fá að greiða meira til bandalagsins en það fær frá bandalaginu, þannig að það getur ekki verið búbót fyrir Ísland, það er alveg ljóst. Við greiðum þá ákveðið prósent af þjóðartekjum inn í sameiginlega sjóði og sú prósenta mun bara fara hækkandi. Þar sem þjóðartekjur á mann eru hærri á Íslandi en annars staðar þá endar það með því að við greiðum meira en aðrir. Það er ekki búbót í mínum huga. Og það er ekki hægt að flytja inn aga með því að taka upp gjaldmiðil annarra. Það er ekki hægt að flytja inn lága vexti með því, eins og ég hafði áður nefnt. Það fer algjörlega eftir því hvernig við hegðum okkur. Við þurfum að hegða okkur betur, læra af mistökunum. Það er ekki þannig að einhver eigi að koma og hegða sér fyrir okkur, við verðum sjálf að gera bragarbót í því hvernig við hegðum okkur í efnahagsmálum. Við höfum gert mikinn skurk í því. Ég held að hv. þingmaður eigi ekki að hafa áhyggjur af þessu. Það eru til lausnir á þeim vandamálum sem talað er um. Hann tók dæmi af sjálfum sér og vininum í Kaupmannahöfn. Þar er ekki verið að nota verðtryggð lán til fasteignakaupa. Við eigum að afnema verðtrygginguna. Við eigum að halda vaxtastiginu lægra og við eigum að nota þau stýritæki sem við getum til að hafa vaxtastigið eðlilegt. Nú er það þegar orðið það hátt að það fer að leiða til vaxtamunarviðskipta til landsins að mínu mati vegna þess að stýritækin sem Seðlabankinn er að beita eru of einhæf. Hann hefur sjálfur talað um það, í hinni ágætu skýrslu sem hér var nefnd, að hann þurfi að beita fleiri og fjölbreyttari stýritækjum en stýrivöxtum. Ég er sammála því.
Virðulegur forseti. Mig langar að þakka fyrir umræðuna. Hún hefur verið mjög gagnleg. Mér finnst ákaflega mikilvægt að taka það alltaf fram þegar við tölum um gjaldmiðilinn að þetta er ekki einfalt mál. Mér finnst það stundum vera sett þannig fram eins og þegar þeir sem aðhyllast krónuna frekar en evruna væna þá sem aðhyllast evruna um að telja evruna leysa öll mál og hafa einhverja ofurtrú á henni og evrusvæðinu en þetta er auðvitað ekki þannig. Skýrsla Seðlabankans um þessa valkosti er 500 og eitthvað blaðsíður. Á þessu máli eru margar hliðar og það er alltaf þannig … [[Gripið fram í: 600 og eitthvað.]]- Já, 600 og eitthvað blaðsíður, það er vöxtur í þessu eins og öðru, gott ef ekki 700. Við erum alltaf okkar eigin gæfusmiðir, það held ég að sé augljóst mál. Það er eiginlega tvennt sem mér finnst eftirminnilegt úr greiningu Seðlabankans, annars vegar að krónan sé svo góð vegna þess að hún feli í sér svo mikla aðlögunarhæfni, sem kallað er, þ.e. þegar eitthvað gerist í íslensku efnahagslífi, síld fer, makríll fer, ferðamenn hætta að koma eða eitthvað slíkt eða bankakerfið hrynur, þá falli gengið og hagkerfið aðlagi sig. Um þetta er sagt í skýrslunni og það orðað á varfærnislegu akademísku hagfræðimáli að það kunni að vera svo að í þessu tilviki sé meðalið verra en sjúkdómurinn. Þetta finnst mér mjög áhugavert. Sú aðlögunarhæfni sem þessi litla króna býður í raun og veru upp á hefur haft í för með sér verri afleiðingar en í raun og veru sjálf áföllin. Þetta finnst mér verulegt umhugsunarefni. Það er rakið ágætlega í skýrslunni hvernig allar þessar gengisfellingar hafa leitt til þess að ekki hefur verið traust á grundvelli íslensks efnahagslífs. Það hefur meðal annars birst í kjaramálum og í mjög einkennilegum sveiflum í einkaneyslu sem erfitt hefur verið að stjórna og þensluumhverfi sem sprettur út úr því sem síðan leiðir til erfiðra kringumstæðna í ríkisfjármálum, erfitt að viðhalda aga í þeim. Þetta leiddi síðan til þess að í raun og veru tókum við upp aðra krónu, verðtryggða krónu, sem fjármálalífið treystir og í rauninni lántakendur húsnæðis eins og nýjar tölur sýna um það hvernig lánasamsetningar eru á lánamarkaði. Lántakendur treysta verðtryggðu krónunni betur en hinni hreinu óverðtryggðu krónu. Ég vil bara nefna hvernig fullyrðingin í skýrslunni um að meðalið sé verra en sjúkdómurinn getur verið rétt. Við stöndum hérna uppi með hagkerfi sem er í rauninni ekki með einn gjaldmiðil heldur óverðtryggða krónu, verðtryggða krónu og svo eru fyrirtæki að gera upp í dollurum og evrum. Þetta lýsir allt saman vantrausti á grundvelli efnahagslífsins. Hitt sem var rakið í greiningunni er að ef við í raun og veru flytjum inn stöðugleika, tökum upp stöðugri gjaldmiðil sem er stöðugri vegna þess að hann er stærri og fleiri þjóðir standa að honum, hann er varinn af sterkum evrópskum seðlabanka og þar fram eftir götunum, þá getur einmitt íslenskt atvinnulíf, sem er ágætlega í stakk búið til að taka vel á móti nýjum tækifærum vegna þess að hér er þrátt fyrir allt hátt menntunarstig og mikil frumkvöðlastarfsemi og miklir sprotar fyrir hendi, vaxið og dafnað - ef við mundum í rauninni flytja inn þennan stöðugleika og fórna aðlögunarhæfninni. Fjölbreytni íslensks atvinnulífs, fjölbreytni í útflutningi eða auknar útflutningstekjur, Seðlabankinn segir í skýrslunni að útflutningstekjur aukist um allt frá 2% upp í 11% með fjölbreyttari flóru fyrirtækja út af stöðugleika, yrði hin nýja undirstaða stöðugleika á Íslandi. Fjölbreyttara atvinnulíf, fleiri stoðir, mundi skapast með því að taka upp nýjan stöðugri gjaldmiðil. Þessu er velt upp í þingsályktunartillögunni og stóra spurningin er í rauninni: Eigum við að fórna aðlögunarhæfninni fyrir stöðugleika sem við flytjum inn? Stöðugleikinn sem við flytjum inn, sem sumir kalla innfluttan aga, gerir að sjálfsögðu gríðarlegar kröfur til okkar. Við gætum auðvitað endað sem atvinnulaus þjóð á bótum ef við mundum ekki höndla þessar kringumstæður. Hér mundu sveiflurnar birtast þannig að það mundi mistakast að byggja upp atvinnulíf. Auðvitað yrðum við að nota þetta tækifæri og það yrði algerlega undir okkur komið að klúðra því ekki og auðvitað verður maður að halda því til haga að í íslenskri hagstjórn hefur oft tekist að klúðra hlutum, það gæti gerst. Ef við tækjum til dæmis upp evru þá mundu vextir lækka fljótt. Þá gæti gerst að atvinnulíf og einstaklingar mundu skuldsetja sig mjög mikið. Þetta gerðist í raun og veru í aðdraganda hrunsins. Þá voru erlendir gjaldmiðlar öðrum þræði teknir upp með erlendum lánum og á mjög lágum vöxtum. Hagkerfið rauk í þessa vexti út af einhverri uppsafnaðri löngun vegna hás vaxtastigs í mjög langan tíma. Það var stórbrotinn vöxtur í lántöku á árunum fyrir hrun, m.a. út af þeim góðu tíðindum sem fólust í því að vextir voru lægri. Auðvitað getur hið sama gerst ef við tökum upp evru. Þá yrði það auðvitað stúdía hvernig slíkt hrun í kjölfar óhóflegrar lántöku mundi birtast, væntanlega í atvinnuleysi. En það verður eftir sem áður að koma í veg fyrir svoleiðis hagstjórnarmistök. Ég býst við að það verði alltaf verkefnið hvort sem við erum með krónu eða evru. Hrunið mun birtast mismunandi, frekar í atvinnuleysi held ég ef við erum á sameiginlegu myntsvæði en í tilflutningi á lífskjörum og verðmætum ef við erum með okkar eigin krónu. Þessar spurningar eru allar fyrir hendi. Við erum okkar eigin gæfusmiðir. Ég held að í þessu erfiða og vandrataða umhverfi sem stjórn efnahagsmála í þjóðríki er þá verðum við einfaldlega að horfast í augu við það að við höfum ýmsa kosti. Ég held að það sé líklegt að það borgi sig fyrir þessa þjóð, út af því hvernig hún er saman sett og hvernig hún er stemmd á vinnumarkaði og hvað hún er framsækin og hvað er mikill þróttur í atvinnulífinu, að hafa frekar stöðugleika í gjaldmiðilsmálum en búa við þá margrómuðu aðlögunarhæfni krónunnar sem stuðningsmenn hennar halda mjög á lofti. Þetta er kalt mat.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir áhugaverð sjónarmið. Ég hjó eftir því að hv. þingmanni er tíðrætt um aðlögunarhæfni og aga. Ég ætla rétt að spyrja hann af hverju hann telur að Svíum, Bretum, Pólverjum og öðrum þjóðum sem eru í Evrópska efnahagssvæðinu og eiga þess kost að taka upp evruna hafi ekki hugkvæmst að gera það. Það verður sífellt ólíklegra að Svíar og Pólverjar vilji taka upp evru, þótt þeim sé beinlínis skylt að gera það. Þeir draga lappirnar og sjást hælaförin langar leiðir. Þeim dettur ekki í hug að taka upp þá mynt sem hér virðist vera lausn allra vandamál. Hugsanlega er það vegna þess að þeir þurfa þessa aðlögunarhæfni. Ég held að það verði að ræða þann valkost líka, aðlögunarhæfnina. Ef við höfum ekki aðlögunarhæfnina gegnum gengið er hinn valkosturinn innri gengisfelling. Ég ræddi aðeins í fyrri ræðu hvað það þýðir. Önnur leiðin er að öll laun í landinu leiðréttast yfir nótt. Þá þarf ekki nein pólitísk átök um það eða segja: Þú lækkar launin þín, þú lækkar launin þín, þú lækkar launin þín og allir fara í verkfall þangað til það er orðið 12%, 14% atvinnuleysi og enginn þorir að mögla - sem er hin leiðin, venjulega leiðin sem farin er í innri gengisfellingu og tekur venjulega þrjú, fjögur, fimm ár. Hitt gerist yfir nótt. Gengið lækkaði. Við erum ekki lengur samkeppnishæf á alþjóðamörkuðum með útflutning okkar. Það getur mjög gjarnan gerst, ekki einungis vegna agaleysis hjá einhverjum spilltum eða illa þenkjandi stjórnmálamönnum heldur vegna þess að við verðum fyrir ytra áfalli. Erlendir markaðir okkar geta brugðist, það getur orðið ófriður í heiminum, það getur hvað sem er gerst, náttúruhamfarir. Þá er spurning hvernig ætlum við að aðlagast. Ef við erum með gengi til að aðlagast gerist það hratt og vel en innri gengisfellingin tekur langan tíma og þýðir að við förum í launalækkanir, sem byrja yfirleitt hjá þeim sem [[Forseti hringir.]]minnst geta varist, og það tekur langan tíma. Hvor leiðin er fýsilegri að mati hv. þingmanns, innri gengisfelling [[Forseti hringir.]]eða aðlögunarhæfnin í gegnum gengið?
Virðulegur forseti. Þetta eru áhugaverðar spurningar. Í raun og veru er ég að segja að stöðugri gjaldmiðill muni minnka líkurnar á svona gengisfellingum, hvort sem þær eru innri eða ytri, vegna þess m.a., eins og ég rakti í ræðu minni áðan, að stöðugri gjaldmiðill mundi skjóta fleiri stoðum undir efnahagslífið og líklegt er að það verði fjölbreyttari útflutningur, fjölbreyttara atvinnulíf í slíkum kringumstæðum. Við yrðum ekki jafn undirseld einhæfni. Ef við erum að tala um rót vandans á Íslandi hefur það alltaf verið einhæfni í atvinnulífi, alla vega ein stór rót vandans. Við þurfum að losna úr því umhverfi. Er líklegt að við gerum það með krónu? Ef það er ekki líklegt að við gerum það með krónu erum við undirseldari sveiflum. Ef við erum hins vegar líklegri til þess að auka fjölbreytni í atvinnulífinu með evru minnkum við líkurnar á sveiflum. Síðan verð ég að segja að ef við ætlum að vera á sameiginlegu myntsvæði skiptir öll umgjörð vinnumarkaðsmála til dæmis máli. Þau ríki sem búa við mjög klunnalega umgjörð í vinnumarkaðsmálum, lítinn sveigjanleika, hafa átt erfitt í evrusamstarfi. Auðvitað verður aðlögunarhæfni efnahagslífsins að birtast einhvern veginn og hún verður þá að birtast í því að vinnuafl sé mögulega færanlegt eða hagkerfið og atvinnulífið sé þannig að menn eru duglegir við að skapa sér tækifæri á sameiginlegu myntsvæði og hafi til þess lagaumgjörð og hvatningu. Þeir faktorar skipta líka mjög miklu máli. Talandi um agann. Sögu sumra Eystrasaltsþjóðanna mætti ræða í samhengi við evruna. Það var tekin sú ákvörðun [[Forseti hringir.]]að taka upp evru á mjög erfiðum tímum sem þýddi stórbrotinn niðurskurð í ríkisfjármálum í nokkur ár. En nú [[Forseti hringir.]]eru þeir að uppskera. Þeir fluttu inn agann og njóta núna góðs af því.
Virðulegi forseti. Ég náði ekki alveg hvert svarið var, hvort hv. þingmaður kysi innri gengisfellingu, sem tæki mörg ár og væri mjög erfið fyrir vinnuaflið, eða aðlögun í gegnum gengið, eins og flestir hagfræðingar virðast skilja að er valkosturinn. Það var talað um stöðugleikann og að mikilvægt væri að hafa stöðugan gjaldmiðil. Er evran stöðugur gjaldmiðill? Hefur hv. þingmaður kannað hvernig breytingar evru gagnvart dollar hafa verið undanfarin ár? Ég sé ekki betur en sveiflan hafi verið í tugum prósenta. Hvaða stöðugleiki er það? Eða vill hv. þingmaður að við beinum öllum viðskiptum okkar til evrópska myntsvæðisins? Er það fjölbreytnin sem verið var að tala um hér rétt áðan? Felst hún í því að beina öllum viðskiptum okkar til eins myntbandalags? Ég held ekki. Þess vegna er mikilvægt að við höfum gjaldmiðil sem getur tekið mið af gengisvog okkar í viðskiptum okkar við mörg lönd. Ég hef líka áhyggjur af einu. Ég hef áhyggjur af því ef við gengjum í svona myntbandalag. Spurning mín til hv. þingmanns er: Hefur hv. þingmaður eins og ég áhyggjur af því að við gætum flutt inn óstöðugleika í gegnum myntbandalagið, evruna, vegna þess að evran tekur mið af þeim þörfum sem eru í Þýskalandi og þær eru alls ekki í takt við þarfir okkar? Við erum útflytjendur á orku, útflytjendur á próteini, en þeir eru innflytjendur á sömu hlutum. Það er mjög líklegt að þeir séu akkúrat í öfugri sveiflu við okkar, eins og hagrannsóknir sýna reyndar aftur í tímann. Ég veit ekki um framtíðina en það er ekkert sem bendir til þess að það sé að fara að breytast. Gæti þessi innflutti agi ekki breyst í það að vera innfluttur óstöðugleiki? Væri ekki óæskilegt að við værum að trufla hagkerfið hérna með mynt sem væri allt of sterk eða allt of veik og við þyrftum einhvern veginn að bugta okkur og beygja í því?
Virðulegur forseti. Ég held að enginn gjaldmiðill sé fullkomlega stöðugur, ekki nema hann búi við óeðlileg ríkisafskipti og höft. Við búum í svolítilli gerviveröld núna með krónuna í höftum og getum því gumað af meiri stöðugleika í orði heldur en við mundum búa við ef við byggjum við frjálsa fjármagnsflutninga. Varðandi það hvort innri gengisfelling í myntbandalagi yrði erfið fyrir vinnuaflið er þetta náttúrlega ein lykilspurningin. Það er ágætlega farið yfir þetta í greiningu Seðlabankans á valkostum í gjaldeyrismálum. Þarna er auðvitað lykilatriði hver umgjörð vinnumarkaðsmála er í landinu. Það er algjört lykilatriði. Ég held að við séum vel í stakk búin til að takast á við öll þau krefjandi verkefni sem myntbandalag innan evrunnar mundi fela í sér. Eitt krefjandi verkefni væri að búa til þannig vinnumarkað að hann gæti nýtt sér stöðugleikann til þess að leysa kraft úr læðingi, til þess að leysa meiri fjölbreytni úr læðingi, til þess að skjóta fleiri stoðum undir efnahagslífið, þannig að ef áföll yrðu væri vinnumarkaðurinn nógu sveigjanlegur til að leita sér að nýjum tækifærum. Þetta hefur háð sumum löndum í myntbandalaginu. Þau hafa ekki búið við nógu sveigjanleg skilyrði á vinnumarkaði. En ég held að við búum við það, a.m.k. gætum við hagað málum þannig. Þetta er því alltaf spurning um valkosti. Ég held að stöðugleiki, eða a.m.k. meiri stöðugleiki [[Forseti hringir.]]en við búum við, og haftaleysi séu [[Forseti hringir.]]betri kostir en aðlögunarhæfni og sveiflur íslensku krónunnar.
Virðulegi forseti. Mér finnst afar lærdómsríkar og áhugaverðar umræður hafa farið hér fram í dag og mig langar aðeins að drepa á nokkrar víddir í þessari umræðu og hvetja þá sem helst hafa tekið til máls til frekari dáða vegna þess að umræðan leiðir smám saman fram kostina, gallana og svið umræðunnar. Í þessum ræðustól er alltaf verið að tala um Miðjarðarhafslöndin sem eiga ekki mikla samleið með okkur hér í norðrinu hvað áhrærir menningu, lýðræðisþróun, hagkerfi og ýmislegt fleira. Mér finnst miklu áhugaverðara að skoða þróun á Norðurlöndunum og frekar í Norður-Evrópu og Vestur-Evrópu. Norðurlöndin hafa sum sinn eigin gjaldmiðil en hann er náttúrlega tengdur evru og þau kusu að ganga í Evrópusambandið, að Noregi undanskildum. [[Gripið fram í.]]Fyrirgefðu? Ekki tengt? Efnahagsstjórn þeirra tekur engu að síður nokkurt mið af evru. Það er vandi að teikna krónumyndir og ég bið hv. þm. Frosta Sigurjónsson endilega að taka til máls um það og helst svara spurningunni: Hvar í heiminum er svona lítið krúttlegt hagkerfi með sinn eigin gjaldmiðil sem byggir svona ofboðslega mikið á utanríkisviðskiptum og hefur í lengri tíma tekist að reka svona krúttlegt, fallegt hagkerfi með ofboðslega jafnri verðmætadreifingu fyrir alla þjóðfélagshópa í sínu þjóðfélagi og svona miklum aga sem það bjó til sjálft? Þetta er svo útópísk mynd. Við getum tekið nokkur ár eftir þjóðarsáttina á Íslandi og sagt að þá hafi gengið vel um skeið, en ætli það sé ekki um það bil eini tíminn, a.m.k. á lýðveldistímanum? Nú kunna menn að segja að það sé ýmislegt annað en gjaldmiðillinn og það er alveg rétt, það er náttúrlega margt annað sem hefur gerst. Svo ræða menn aldrei Bandaríkin þar sem eru yfir 50 ríki sem öll hafa sama gjaldmiðilinn, að því er ég best veit á sama genginu, enda þótt efnahags- og þjóðlíf í þessum fylkjum sé vægast sagt mjög ólíkt og hugsanlega ólíkara innbyrðis en margra Evrópuríkjanna. Þeim hefur farnast vel og ekkert þeirra held ég að vilji hætta í því. Það er kannski helst þetta, það er verið að teikna upp þessar krónumyndir. Við vorum fyrr í dag að ræða um viðurlög við ölvunarakstri. Nú er hægt að segja sem svo: Er ekki öllum ljóst að það að aka ölvaður er fáránleg athöfn? Af hverju þarf þá lög um það ef þetta er svo einfalt að það sé hægt að taka upp hegðunina? Af hverju þurfa að vera viðurlög við ölvunarakstri? Af hverju þurfum við að vera að ræða það að þyngja þau? Það er væntanlega af því að samfélagsþegnunum tekst ekki að taka upp hegðunina. Þess vegna erum við með lög um að hún sé bönnuð og þess vegna erum við með viðurlög. Við leitum í gjaldmiðlaumhverfi sem færir okkur meiri stöðugleika eins og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson talaði um, að hann væri að leita í eitthvert samhengi sem bindur okkur meira á ýmsum sviðum og veitir víðtækan stöðugleika án þess að vera nein björgun. Ég ætla ekki að tala fyrir því sem einhverjum trúarbrögðum að taka upp evru eða ganga í Evrópusambandið, alls ekki. Það hefði hins vegar verið gaman að klára þessar viðræður, sjá til hvers þær leiddu og kannski er svolítil synd að það skyldi ekki takast. Hins vegar er ég ekkert endilega viss um eða sannfærður um að þær hefðu leitt til þess að við hefðum ákveðið að ganga inn. Við erum með þannig hagsmuni í sjávarútvegi, landbúnaði og fleiru. Aðalvandinn sem ég held að krónumenn þurfi að leysa er að geta sagt okkur betur hvernig við komumst inn í langt tímabil stöðugleika og nokkuð jafnra verðmætaskipta í þessu samfélagi meðan við erum með þann gjaldmiðil ef okkur hefur aldrei tekist það og það er ekki hægt að benda á neitt annað hagkerfi sem gerir það. Svo er annað líka, þessi mismunur milli þeirra - Frosti sagði áðan að það skipti engu máli, fyrirtæki mættu alveg gera upp í erlendum gjaldmiðli og öll eiga viðskipti í mörgum gjaldmiðlum. Er hann að segja að það sé bara allt í lagi að ferðaþjónusta úti á landi taki við greiðslu í evrum af sínum viðskiptavinum þegar henni hentar? Er það bara fínt ef ég sel hest til útlanda og fæ hann borgaðan beint með evrum? Ókei, þá er hann að segja að við ætlum að vera hér með marga gjaldmiðla og þá verður bara mikill ójöfnuður í því. Margir hafa mikinn hag af því að geta selt hluti í dollurum, pundum eða evrum og gera það og versla svo með þann gjaldmiðil jafnvel á einhverjum eftirmarkaði sem er ekki til. Ég ólst upp við það í verslun föður míns að hann verslaði með erlendan gjaldmiðil. Það voru mjög ábatasöm viðskipti en ég held að það hafi ekki verið sniðugt eða gott fyrir neinn í raun og veru. Við nutum mismunar á þeim grundvelli af því að hann gat útvegað sér þá peninga. Aðrir gátu það ekki og þá gat hann hagnast á því en það hafði ekkert að gera með frjáls viðskipti eða jöfnuð milli manna eða aðstöðu. Ég hvet krónumenn til að halda áfram að rökstyðja krónuna því að mig langar að heyra fleiri sviðsmyndir og meiri teikningar af því hvernig við getum rekið stöðugt samfélag með krónu. Ekki mun af veita á næstu tveimur, þremur árum þegar höftin fara enn frekar. Hvernig og hvert förum við þá? Það þarf virkilega að reyna að teikna það upp og ég hvet þá til að gera það.
Virðulegi forseti. Þingsályktunartillagan sem við ræðum hér varðar framtíðargjaldmiðil Íslands en það kemur ekkert fram í tillögunni sjálfri að sérstaklega sé um að ræða evru þótt maður geri auðvitað ráð fyrir því þegar kemur að þeim ágæta þingflokki sem leggur tillöguna fram, Bjartri framtíð, sem aðhyllist aðild að Evrópusambandinu og allt í góðu með það. Ég velti fyrir mér hvert viðhorf hv. þingmanns er til annarra lausna eins og annarra gjaldmiðla, að taka upp annan gjaldmiðil, hvort hann telji það raunhæft og ef svo er hvað það mundi kosta. Í raun og veru er það í samhengi við það hvort það er raunhæft eða ekki, a.m.k. að mínu mati. Ég hef mikinn áhuga að heyra það frá hv. þingmanni því að hann fór heldur ítarlega yfir ýmsa kosti eins og þann að framtíðarþróunin eftir að við leysum gjaldeyrishöftin yrði með þeim hætti að menn mundu nota fjölmarga gjaldmiðla innan lands, sem ég tel alveg mögulegt að gerist eftir að við leysum fjármagnshöftin, eftir það sem á undan er gengið, eftir kreppuna. Það eru svo margir sem hafa lært það af þessum galdeyrishöftum að í eðli sínu sé verðmætt að eiga erlendan gjaldmiðil fyrir þær sakir einar að hann er erlendur og ekki íslenskur. Mér þykir þessi umræða áhugaverð og mikilvæg, sér í lagi ef við lítum til þess að það lítur út fyrir að við verðum með íslenska krónu í dágóðan tíma í viðbót, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Við þurfum að ræða þetta mjög ítarlega. Ég held að íslenskt hagkerfi sé heldur sérstakt, ekki síst vegna krónunnar og smæðar efnahagsins og því alveg þess virði að velta upp möguleikum á einhverjum öðrum gjaldmiðlum sem við gætum tekið upp. Margir vilja meina að það sé fráleitt. Menn eru misharðorðir þegar kemur að þeirri umræðu. Ég tók eftir því þegar kanadadalur var nefndur sérstaklega, mönnum þótti það versti kosturinn af öllum. Það getur vel verið að það sé satt. Ég velti því alla vega fyrir mér hvað hv. þingmanni finnst um slíkar hugmyndir.
Herra forseti. Eins og mál hafa skipast, ef hv. þingmaður er bara að spyrja mig hvað mér finnst, þá tel ég að við hefðum átt að byrja á að klára Evrópusambandsviðræðurnar. Þá væri ljóst hvort það væri inni eða úti að við stefndum á evru. Ef sá kostur væri úti held ég að við hefðum bara krónuna. Ég held að kanadadollar eða margir gjaldmiðlar eða eitthvað slíkt sé ekki - þetta er ekki á mínu fræðasviði, engan veginn, en það er bara mín skoðun í dag að klára viðræðurnar, sjá þá hver stefnan verður varðandi evruna eða tengingu við hana eða eitthvað sem lýtur að Evrópu, að öðrum kosti bara króna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég tel að kanadadalur sé slæmt val eins mikið og mér þykir vænt um þann ágæta gjaldmiðil en hann er slæmt val fyrir Ísland vegna þess að íslenskur efnahagur og kanadískur efnahagur eru frábrugðnir og fjarlægir í efnahagslegum skilningi. Það er held ég meginástæðan fyrir því að menn aðhyllast evru. Sumir vilja líta til bandaríkjadals en ég hef ekki heyrt nein ágæt rök fyrir því enn þá enda fylgja því miklir valkostir, auðvitað fyrst og fremst sá að við missum seðlabankavaldið. Ef við erum til dæmis með gjaldmiðil frá Norður-Ameríku þá er gjaldmiðilsstefnan í raun og veru í höndum seðlabanka tilheyrandi ríkja. Hið sama gildir vitaskuld um evruna. Við þetta tækifæri vil ég segja að ég tel, miðað við umræðuna hérna áðan, að þótt evran sveiflist miðað við bandaríkjadal þá sveiflast hún ekki innan svæðisins nema með innri sveiflu sem var nefnd hér áðan. Það er auðvitað bara þáttur af efnahagslegum samskiptum þjóða almennt og síst af öllu með sameiginlegan gjaldmiðil. Burt séð frá því, ef við sjáum fram á að við höfum krónu og förum ekki í Evrópusambandið, hvernig telur hv. þingmaður að hægt sé að halda utan um krónuna og nota hana með sem skástum hætti? Það sem ég er að leita eftir er að við bilanagreinum íslensku krónuna svolítið. Hún virðist valda verðbólgu, hún hefur ýmis slík einkenni. Ég velti fyrir mér hvaða leið við höfum til að draga úr þeim einkennum, eins og verðbólgu. Að mínu mati verður verðbólga aldrei stöðvuð, eðlilega ekki, en við getum vonandi sleppt viðvarandi verðbólgu sem er svo einkennandi fyrir íslensku krónuna, sem dæmi, eða þá að við þurfum einhvers konar höft. Hefur hv. þingmaður einhverjar hugmyndir aðrar en að taka upp evru?
Herra forseti. Til að takast á við þann veruleika að hafa krónuna sem viðvarandi gjaldmiðil til framtíðar þá er eitt mikilvægasta verkefnið að koma á og innleiða það vinnumarkaðsmódel sem hefur aldrei tekist að vera með á Íslandi nema í mjög stuttan tíma í einu. Ég nefndi áðan árin eftir þjóðarsáttina. Við verðum að horfa til þess tíma og þess stöðugleika sem náðist með því að innleiða á vinnumarkaði þau samskipti sem dugðu til að stilla til friðar sem sást á genginu, í verðbólgunni og á vinnumarkaði. Ég hef heyrt í opinberri umræðu að fjármálaráðherra hafi nú kallað eftir slíku. Hann er stór gerandi í því og virkilega stórt verkefni fyrir hann að koma því á að eitthvert vinnumarkaðsmódel festist hér í sessi þannig að traust ríki. Hann hefur núna það stóra verkefni að klára samninga við þá opinberu starfsmenn sem ekki er búið að semja við, eins og lögreglumenn, en það gengur vægast sagt ekki vel. Þessi óróleiki - af hverju er hann alltaf svona miklu meiri hjá okkur en hinum? Það er af því að það eru alltaf svo margar þjóðfélagsstéttir á Íslandi sem finnst þær hafa verið skildar eftir. Þeim finnst að það sé verið að mismuna. Þeim finnst sumir fá meira en aðrir. Það er stærsti hlutinn af því verkefni að stilla hér til friðar og til að geta haft krónu verða menn að finna einhverja leið til að skipta jafnar og stilla þannig til friðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Herði Ríkharðssyni fyrir áhugavert innlegg þar sem hann varpaði fram ágætum spurningum, m.a.: Af hverju ræða menn aldrei um Bandaríkin? Ég vil gjarnan ræða um myntbandalagið í Bandaríkjunum. Það gengur ágætlega hjá þeim. Þar tala allir sama tungumálið og menn geta auðveldlega flutt úr einu fylki í annað sem er ekki óalgengt. Mér skilst að meðal-Bandaríkjamaðurinn flytjist búferlum 16 sinnum á ævinni, milli ýmissa fylkja en er alltaf í eigin heimalandi. Hann er ekki aðkomumaður í Bandaríkjunum. Það gerir þetta að miklu sveigjanlegra vinnumarkaðssvæði og það er líka hægt að færa fjármuni á milli fylkja með skattlagningu. Ég held að 20% af heildarskatttekjum hins opinbera í Bandaríkjunum séu þannig að það er hægt að færa þau á milli fylkja ólíkt því sem er í Evrópu þar sem ekki er hægt að færa slíkar upphæðir á milli. Ég held að 3% af þjóðarframleiðslu séu færanleg á milli, eitthvað slíkt. Það er sáralítil upphæð þannig að það er á engan hátt hægt að líkja þessu saman. Í rauninni er þetta ein þjóð með einn gjaldmiðil sem hefur farið saman í stríð, talar sama tungumál, á sama forseta og syngur sama þjóðsöng.
Fannst þér …?
Það á ekki við í myntbandalaginu, því miður, og þess vegna gengur það ekki upp. Við yrðum ekki þýsk þótt við tækjum upp þýska markið. Grikkir urðu ekki Þjóðverjar og þar fram eftir götunum. Síðan er hitt: Hvernig er hægt að hafa stöðugleika með svona litla mynt? Er einhver önnur þjóð með eins litla mynt og við og skiptir það einhverju máli? Það er engin hagfræðikenning sem fjallar um það hvert sé hið smæsta mögulega myntsvæði. Í rauninni gæti lítið sveitarfélag verið myntsvæði. Það er ekkert vandamál í því í sjálfu sér. Það er mjög ódýrt að reka mynt. Hún er búin til úr engu og síðan er þetta bara tölvukerfi. Á mörgum stöðum er verið að búa til litlar lókalmyntir til að vinna bug á atvinnuleysi eða samdrætti. Hins vegar fjalla hagfræðikenningar um það hversu mikil vandamál skapast þegar ólík hagkerfi fara að nota sama viðmiðið [[Forseti hringir.]]í viðskiptum, sömu myntina, gríðarleg vandamál sem leiða til atvinnuleysis og alls kyns óáranar.
Hæstv. forseti. Mér heyrist hv. þingmaður bara rétt vera kominn af stað. Hann fær kannski tækifæri til að halda áfram. Ég mundi vel þiggja að fá frekari útlistun á þessum smáu samfélögum sem eru með sína eigin mynt og gengur vel og ekki gleyma þá að ég var líka að tala um mikilvægi utanríkisviðskipta sem manni hefur alltaf verið kennt að hafi svo mikil áhrif á gjaldmiðilinn af því að við erum með svo mikil utanríkisviðskipti og erum svo háð þeim.
Virðulegi forseti. Ég mundi gjarnan vilja hafa nokkra ræðutíma í viðbót til að fara yfir þetta málefni. Þetta er afskaplega spennandi viðfangsefni. Menn setja upp litlar mynteiningar á litlum svæðum, það eru mörg dæmi um „local currencies“ sem eru rekin á samfélagssjónarmiðum til að skapa gjaldmiðil þar sem enginn er fyrir vegna þess að það er fjármagnsflótti frá þeim svæðum. Það hefur víða tekist mjög vel. Ísland er í rauninni sérstakt lítið myntsvæði til að hagkerfi okkar geti unnið og náð sínum bestu afköstum. Ef við tækjum upp annarra manna mynt mundi hún flæða til og frá eftir lögmálum sem við ráðum engu um. Það er vandinn. Hérna kom aðeins til tals hvort það væri vandamál í sjálfu sér að einhver í ferðaiðnaði tæki við gjaldeyri sem greiðslu fyrir þjónustu sína. Alls ekki. Það sem verið er að tala um er að það er lögeyrir í landinu. Hann er króna. Með henni væri hægt að greiða allar skuldir, alla skatta. Það er ekki hægt að greiða skatta með mörkum eða það þyrfti að breyta þeim yfir í krónur fyrst og allt slíkt. Það er ekki verið að reyna að tryggja að hérna sé bara króna og engir aðrir gjaldmiðlar, það er alls ekki tilgangur myntarinnar heldur að alls staðar þar sem ekki eru eðlilega önnur tákn til að nota til að eiga viðskipti sé alltaf krónan tilbúin og hægt að nota hana til að eiga heppileg og auðveld viðskipti. Það er í sjálfu sér ekkert vandamál þó að menn fái erlendar tekjur. Það er ekkert vandamál þó að mörg fyrirtæki séu í hreinum útflutningi og fái greitt í gjaldeyri. Þau geta breytt honum í krónur til að greiða út laun og greiða skatta. Það þarf að greiða virðisaukaskatt í krónum þannig að okkar kerfi notar alltaf krónu og innlendan gjaldmiðil þegar hægt er og þannig getum við sparað það hvað við fáum mikið af erlendum gjaldmiðli að láni til að eiga viðskipti hvert við annað þar sem í rauninni er engin þörf á að hafa erlendan gjaldmiðil. Því oftar sem við notum okkar innlenda gjaldmiðil erum við að spara okkur það að fá annarra manna gjaldmiðil að láni. Hins vegar er kapítuli um það hvernig við getum séð til þess að okkar innlendi gjaldmiðill sé stöðugri. [[Forseti hringir.]]Það eru margar leiðir til þess.
Herra forseti. Ég sé samt enn þá smávandamál ef við ætlum að leyfa viðskipti með marga gjaldmiðla. Menn munu náttúrlega ekki skipta erlendum gjaldmiðlum yfir í krónu komist þeir hjá því. Það er ekki hægt að gefa sér að þeir muni gera það. Viðskipti eiga sér stað úti um allt land dagsdaglega þar sem menn fá greitt í erlendum gjaldmiðlum og menn skipta þeim ekki yfir í íslenskar krónur, borga þar af leiðandi ekki skattskyldu með þeim. Fyrir vikið verður margfalt hagkerfi í gangi. [[Gripið fram í.]]Ég veit ekkert hvað það kallast, þetta bara er í gangi og menn freistast til að fara jafnvel til útlanda með þennan gjaldeyri og kaupa sér þar aðföng fyrir hann eða nýta hann með öðrum hætti. Það er alltaf hægt að losna við hann og þá myndast náttúrlega margir markaðir með gjaldeyri ef þetta verður að einhverju umfangi. Á tímum þegar þetta væri sérlega hagfellt út af einhverjum aðstæðum í krónunni mundi þetta náttúrlega alltaf aukast þannig að þetta yrði væntanlega alltaf að vera bannað og algjör skylda að skila inn öllum gjaldmiðli. En við förum ekki að lengja þessa umræðu frekar. Takk fyrir, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ég held að við eigum endilega að lengja umræðuna vegna þess að hún er mjög mikilvæg. Ég fagna þessari tillögu til þingsályktunar um framtíðargjaldmiðil Íslands. Við erum náttúrlega að fjalla um grundvallaratriði, þetta er meiri háttar áskorun sem við stöndum frammi fyrir hvernig við ætlum að standa að gjaldmiðilsmálum inn í framtíðina. Spurt var áðan hvort menn gætu nefnt smá samfélög með smáan gjaldmiðil sem vegnaði vel. Ég ætla að nefna eitt samfélag, það er Ísland. Hér er ekki allt eins og best verður á kosið en margt. Ég horfi þá sérstaklega til þess þáttar sem mér finnst skipta einna mestu máli þegar velferð þjóðanna er metin og það er atvinnustigið. Frá lokum seinni heimsstyrjaldar og fram undir þennan dag hefur okkur tekist að halda háu atvinnustigi á Íslandi. Það er gríðarlega mikilvægt. Síðari hluta 20. aldar var atvinnuleysi á Íslandi að meðaltali á milli 1 og 2% að undanskildum síðustu árum 7. áratugarins, fyrstu árum hins tíunda áratugar og síðan nokkrum árum á nýrri öld. Þetta tókst okkur að gera þrátt fyrir smáan gjaldmiðil, eða eigum við að segja vegna hins smáa gjaldmiðils, vegna þess að staðreyndin er náttúrlega sú að gjaldmiðill er hvorki góður né slæmur í sjálfu sér. Það er ekki hægt að fylgja honum eftir út í hið óendanlega. Hann getur verið skaðlegur, eins og hann var fyrir Ísland þegar hann lenti í klónum á spekúlöntum á fjármálamarkaði sem nýttu sér smæð gjaldmiðilsins til að hagnast á honum, þá var hann til ills og átti þátt í okkar hruni, en þegar hrunið var komið átti smæð gjaldmiðilsins þátt í að reisa okkur við. Ég verð að segja að fremur vildi ég íslensku leiðina þar sem kaupmáttur þjóðarinnar allrar var skertur þegar gjaldmiðillinn féll um 50% en að fá 60% atvinnuleysi á meðal ungs fólks eins og gerðist í Grikklandi og í ýmsum öðrum löndum um sunnanverða Evrópu. Þetta er staðreynd og er eitthvert alvarlegasta og ljótasta þjóðfélagsmein sem um getur. Mér finnst ekki hægt að horfa fram hjá þeim veruleika. Ekki er hægt að horfa fram hjá þeim veruleika að jafnvel þegar verst lét hjá Íslendingum í kjölfar hrunsins fór atvinnuleysið ekki upp fyrir 10% og er núna komið niður í um það bil 3% til eða frá. Þetta er árangur sem að einhverju leyti og kannski verulegu leyti má rekja til gjaldmiðilsins. Við verðum að horfa fram á þetta á raunsæjan hátt. Síðan er hitt sem ég vil kalla hina undarlegu barnatrú að halda að með því að innleiða sameiginlegan gjaldmiðil á stóru svæði þá sé þar með komin samræmd vaxtastefna og samræmd, viti menn, verðbólga. Halda menn að verðbólga sé hin sama á gervöllu evrusvæðinu? Nei. Auðvitað getur verðbólga orðið í norðanverðu Finnlandi þegar aðföng verða dýrari og kaffið hækkar á veitingastöðunum og í búðunum þótt hið sama eigi sér ekki stað á Suður-Ítalíu. Verð á vinnuafli, kaupið, getur vaxið á einum stað en lækkað á öðrum og þannig stuðlað að mismunandi verðbólgustigi innan þessa svæðis. En það sem mig langaði til að vekja athygli á í umræðunni er að setja hana inn í sögulegt samhengi Evrópusambandsins og þeirra vona sem bundnar voru við Evrópusambandið frá upphafi vega. Hverjar voru þær? Það voru vissulega vonir af efnahagslegum toga en þær voru tengdar friði. Menn vonuðust til að samvinna á efnahagssviðinu mundi stuðla að friði og það finnst mér göfug markmið. Auðvitað tekur maður undir þau og skilur þær þjóðir sem rifu sig á hol í átökum, í heimsstyrjöldum og innri stríðum um aldir að vilja finna leiðir til að draga úr átökum og innri spennu. En hvað gerist þegar Evrópusambandið stígur fastar inn í þann heim sem er að verða til með sameiginlegum gjaldmiðli og sameiginlegri peningastefnu og þeirri hugmynd sem fylgdi þeim pakka að hinn evrópski seðlabanki hefði refsivald ef stigið væri út af línunni? Það var hugmyndin. Hverjir eru líklegastir til að vera beittir slíkum refsivendi? Það eru fátækari ríkin í Suður-Evrópu. Við þessu var varað fyrir nokkrum árum þegar menn ræddu aukið vald og refsivald af hálfu Evrópska seðlabankans. Þá var það rætt og því var vísað á bug. En hvað er að gerast núna? Hvað er að gerast gagnvart Grikklandi? Hvað er að gerast gagnvart Spáni? Hvað er að gerast gagnvart Suður-Evrópu almennt og hvar liggja þessar víglínur? Ég hélt að málið væri kannski einfaldara en það er í reynd þegar ég heimsótti Holland fyrir nokkrum vikum, þá heimsótti ég félaga minn í pólitíkinni. Ég hélt að fullkomin samstaða væri með Grikkjum sem væru beittir ofríki af hálfu norðursins, Þýskalandi, Hollandi og norðanverðri evrunni. Nei, nei, nei. Það var reiði í garð Grikkja. Það var reiði í garð Spánverja. Það var reiði í garð sunnanverðrar Ítalíu. Hvers vegna? Vegna þess að norðanmenn sögðu: Það erum við sem verðum látin borga. Hvers vegna rifja ég þetta upp? Ég geri það í því samhengi þegar horft er til þeirra markmiða, þeirra göfugu markmiða sem reist voru þegar Evrópusambandið og kolabandalagið upphaflega voru sett á laggirnar til að stuðla að friði og draga úr spennu. Við erum að sjá hið gagnstæða gerast. Og núna þegar við sjáum logana og sums staðar rústir eru menn á Íslandi að viðra þá drauma sína um að knýja okkur inn í þessa veröld. Hvílíkur fáránleiki. Hvers konar fáránleiki er hér á ferðinni? Ég fagna því að 1. flutningsmaður þingmálsins gangi hér í salinn og vilji fara í andsvar, ég vil minna hann á að ég fagnaði því að fá þessa umræðu, mér finnst hún góð, mér finnst hún mikilvæg, þyrfti helst að vera hér á hverjum degi til að minna okkur á þær staðreyndir sem ég hef hér vikið að, hæstv. forseti. Nei, við eigum ekki að flana að neinu í þessum efnum. Við eigum að horfa, ekki bara á ókosti krónunnar, okkar litla gjaldmiðils sem eru ótvíræðir, það neitar því enginn. Það reynir enginn að horfa fram hjá því. En við eigum líka að horfa á kostina og hið góða sem sjálfstæður gjaldmiðill og hreyfanleiki hans við lífskjörum okkar hefur haft í för með sér. Ég endurtek: Fremur vil ég kjaraskerðingu yfir línuna en atvinnuleysi hjá 20, 30, 40, upp í 60% þegar horft er til ungs fólks í sunnanverðri Evrópu.
Virðulegi forseti. Mér þykir áhugavert sjónarmið hv. þingmanns að hann vilji frekar fá kjaraskerðingu heilt yfir alla þjóðina frekar en fá það atvinnuleysi sem hann telur að yrði ef við værum hluti af stærra myntbandalagi, svo sem evrunni. En ég velti þá fyrir mér hvort hv. þingmaður telji að hér eigi alltaf að ríkja gjaldeyrishöft eða fjármagnshöft af einhverju tagi þar sem það hlýtur þá að liggja fyrir. Það sem mönnum hlýtur að vera ljóst að þegar sést til efnahagslegs illviðris þá eru þeir fljótir burt sem skilja eitthvað í hagkerfinu. Og hverjir skilja eitthvað í hagkerfinu? Jú, þeir sem vinna mest í því, þ.e. bankamenn, auðmenn, fólk sem á peninga, verslar með peninga, vinnur með peninga. Það eru þeir einstaklingar, þau fyrirtæki og þær samsteypur sem mundu væntanlega forða sér sem fyrst út úr krónunni og skilja tapið eftir handa öllum hinum. Ég velti fyrir mér hvernig hv. þingmaður tekst á við þá spurningu.
Hæstv. forseti. Ég held að margir þeirra megi missa sín og það var nú það sem var sagt í aðdraganda hrunsins. Þegar bankarnir voru orðnir of stórir fyrir okkur og hagkerfi okkar, þá hefðu þeir betur haldið á braut. Ég held að það hefði verið betra. Ég held að höftin sem slík hafi verið ofmetin. Ég tel að hin illu áhrif haftanna hafi verið ofmetin. Ég er ekki þar með að segja að mér finnist gjaldeyrishöft vera eftirsóknarverð, alls ekki. Ég er einfaldlega að segja að við hljótum að horfa til aðstæðna og vega kosti og galla vegna þess að myndin er ekki svart/hvít. Þegar á heildina er litið held ég að höftin hafi ekki verið eins skaðleg og margir vilja vera láta. Ég held hins vegar að við þurfum að gera eitt, og það mætti fara inn í umræðu af þessu tagi, að skoða ríkari undanþágur frá þessum höftum og með hliðsjón af félagslegum [[Forseti hringir.]]hagsmunum þar og vísa ég þar með til dæmis til fjármagnsflutninga lífeyrissjóða.
Virðulegi forseti. Nú er það varla mjög umdeilt, að ég taldi, að fjármagnshöftin væru mjög slæm að mörgu leyti, sem ég kem ekki að á 50 sekúndum að vísu. Ég kem kannski að því í ræðu á eftir. Ég heyri ekki betur en að hv. þingmaður sé kannski ekki sáttur við það að hafa hér viðvarandi fjármagnshöft, að eilífu að því er virðist, en virðist einhvern veginn sáttur við það, eða ekki sáttur við það en telji það þurfa að vera illa nauðsyn meðfram krónunni. Er sá skilningur minn á málflutningi hv. þingmanns réttur, að hann sé sammála því að með krónunni til lengri tíma þurfum við einhvers konar fjármagnshöft, með einhverjum undantekningum vissulega, en við þurfum fjármagnshöft til að láta þetta ganga hérna?
Herra forseti. Alla vega er það nokkuð sem við þurfum að horfa til þegar hér hafa skapast eðlilegar aðstæður. En það sem hefur náttúrlega sett svip á okkar vanda og hlutskipti okkar á undanförnum árum er að hér hafa verið lokaðir inni miklir fjármunir sem hafa viljað leita út án þess að við höfum haft til þess burði, án þess að við höfum haft til þess gjaldeyri til að greiða þá út. Þegar þetta dæmi allt er skoðað hygg ég að það hefði ekki verið til bóta að við hefðum verið með sameiginlegan gjaldmiðil sem hefði getað runnið frjálst yfir landamærin. Það held ég ekki. Auðvitað eru fjármagnshöftin við lýði í og með vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem íslenskt efnahagslíf hefur verið í á undanförnum árum í kjölfar hins mikla efnahagshruns.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir afar vandaða ræðu og áhugaverða. Ég hjó eftir þessu, sem ég hef oft tekið eftir líka, að myntbandalagið, sem fór af stað með svo góðum ásetningi, hefur alið á vaxandi óvild milli þjóðanna, milli jaðarríkjanna og stóru ríkjanna. Ég velti fyrir mér þeirri spurningu, og hugsanlega getur hv. þingmaður hjálpað mér við að finna svar við henni, hvaða hagsmunum myntbandalagið þjónar fyrst og fremst. Hagsmunum hverra þjónar það? Það virðist ekki þjóna hagsmunum jaðarríkjanna, það virðist ekki þjóna hagsmunum almennings í þeim alla vega. Eru það stóru fyrirtækin eða litlu fyrirtækin? Er það Þýskaland sem hefur notið yfirburðastöðu? Störfin hafa í raun flust til Þýskalands frá jaðarríkjunum sem hafa reynst ósamkeppnisfær. Þetta er stóra spurningin. Hvað hefur gerst með þessu myntbandalagi? Er heimurinn betri með tilkomu þess eða væri betra að vera með litlu gjaldmiðlana áfram?
Hæstv. forseti. Nú er svo stórt spurt að ég er ekki viss um að ég treysti mér til að svara, að ég hafi hreinlega þekkingu eða vit til að svara þessu á viti borinn hátt. Hitt veit ég að hagsmunir norðurs og suðurs, ríkra og snauðari ríkja, innan myntsvæðisins eru ekki hinir sömu. Ég hlustaði á mann halda erindi ekki alls fyrir löngu um þessi mál í Evrópu. Þar var spurt: Á okkar þjóð að segja sig úr myntsamstarfinu? Hann svaraði: Nei, kannski væri best fyrir myntsamstarfið að Þjóðverjar segðu sig úr því, Þjóðverjar og Hollendingar. Þetta var maður sem var fremur að tala út frá hagsmunum suðursins. Það sem hann var í raun að setja kastljósið á var að hagsmunir ólíkra eða mismunandi félagslegra og efnahagslegra aðstæðna færu ekki saman. Þeir færu ekki saman í sameiginlegri peningapólitík.
Virðulegi forseti. Mig langar að bera annað atriði undir hv. þingmann. Nú hefur ýmislegt gengið á í myntbandalagi Evrópu og nóbelsverðlaunahagfræðingar eins og Joseph Stiglitz hafa lýst því yfir að myntbandalagið sé einhver stærstu efnahagsmistök sem átt hafi sér stað í Evrópu. Skýtur það þá ekki skökku við að Ísland - sem er að ná töluvert betri árangri með sín efnahagsmál en velflest ríki myntbandalagsins, hér er ekki atvinnuleysi og hér gengur betur en víða annars staðar - skuli vera að hugleiða að ganga inn í þetta stórkostlega vandamál, hina stærstu óleystu þraut Evrópusambandsins, myntbandalagið, á sama tíma og Pólverjar, Svíar og aðrar þjóðir, sem er skylt að ganga inn, eru að draga lappirnar og forðast það með öllum mögulegum ráðum að ganga inn?
Hæstv. forseti. Því er fljótsvarað. Mér finnst það vera ævintýralegt að menn skuli vera að ræða þetta núna.
Hæstv. forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson ræddi mikið um Grikkland og aðstæður þess í ræðu sinni og ég tek undir með honum, aðstæður Grikklands eru skelfilegar. Ég er líka sammála því að ég hefði viljað sjá Evrópusambandið bregðast öðruvísi við. En þá velti ég samt sem áður fyrir mér þeirri spurningu að Syriza var kjörinn til valda og endurkjörinn núna, ekki síst vegna spillingar í Grikklandi, og ég spyr þingmanninn: Má skilja hann sem svo og ræðu hans að evran, gjaldmiðillinn sem Grikkland notar, sé hluti af því vandamáli sem Grikkir eru að kljást við í dag? Það mátti skilja af því samhengi sem umræðan um Grikkland var sett í í ræðu hans.
Hæstv. forseti. Þetta er mjög erfið og flókin umræða. Noam Chomsky sagði í skrifum sínum ekki alls fyrir löngu að þar sem væru óábyrgir lántakendur væri líka að finna óábyrga lánveitendur. Vandinn sem Grikkir búa við eru óhófleg lán, einkum frá Þýskalandi og Frakklandi, til vopnakaupa og ýmissa verkefna sem menn einmitt tengja spillingu, ekki bara inn í velferðarkerfið eða rekstur samfélagsins. Nú eru þessir sömu aðilar, þetta fjármálakerfi í Þýskalandi og víðar, að beita ríkisvaldinu til að innheimta skuldir sínar. Þetta er það sem ég tel að sé að gerast. Ég held að það sé alls ekki svo einfalt að evrunni eða gjaldmiðlinum verði einum kennt um vandamál Grikklands, alls ekki, [[Forseti hringir.]]en ég er einfaldlega að reyna að setja þennan gjaldmiðil inn í þetta stóra samhengi þar sem sterkustu ríkin í norðri hafa í gegnum gjaldmiðilinn fengið tangarhald á þessari veikburða ökónómíu.
Hæstv. forseti. Ég er sammála þingmanninum um það, ég held að evran sé ekki stóri vandinn þarna. Spilling hefur verið landlæg í Grikklandi og almenningur er vissulega mjög ósáttur við meðferð Evrópusambandsins á Grikklandi en Grikkir fara inn í evrusamstarfið á fölsuðum upplýsingum. Það sem kannski má í þeim efnum ásaka Evrópusambandið um er að hafa ekki verið á verði og ekki verið krítískara á þessa aðild. Það er hins vegar þannig að Syriza rær nú að því öllum árum að Grikkland verði enn þá innan Evrópusambandsins því að Grikkir virðast líta svo á að það sé skárra að vera í því skjóli en algjörlega háðir [[Forseti hringir.]]duttlungum grískra ráðamanna.
Hæstv. forseti. Evran ekki stóri vandinn? Evran er vissulega stór vandi hjá Grikkjum. Evran er ekki eini vandinn, það er kannski það sem ég sagði og ég tek undir með hv. þingmanni, það er alveg rétt að Grikkir undirgangast myntsamstarfið að hluta til, að því er haldið er fram, á fölskum forsendum þar sem fjölþjóðleg ráðgjafarfyrirtæki komu við sögu og vafasamar greiðslur hafa verið uppi á borði. Vandinn í Grikklandi er ekkert einfaldur, alls ekki. Þetta er mjög margbreytileg og breytt mynd sem þarf að skoða til að fá góðan skilning á því sem þar er að gerast. Það að Grikkir vilji endilega halda sig í evrunni og innan Evrópusambandsins - það er eitt að ganga inn í Evrópusambandið eða inn í jafnvel evrópskt efnahagsumhverfi [[Forseti hringir.]]eins og við gerðum og það er annað að segja sig úr því. Það er bara ekki sama ákvörðunin og það er það sem gríska þjóðin stendur frammi fyrir. Hún stendur frammi [[Forseti hringir.]]fyrir allt öðru vali en hún hefði gert ef hún væri ekki innan sambandsins og ætti núna að taka ákvörðun um það hvort hún vildi vera inni eða úti.
Virðulegi forseti. Ég er á svipuðum slóðum og hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir varðandi Grikkland. Þessu dæmi er ítrekað haldið fram í umræðunni af þeim sem vilja gjalda varhuga við evrusamstarfinu og það er sagt eða látið að því liggja að miklar hörmungar hafi falist í því fyrir Grikkland að vera í evrusamstarfinu þegar þetta dundi á Grikklandi. Þetta er jafnvel sagt í sömu andrá og því er haldið fram að gjaldmiðill skipti ekki máli. Þetta er reyndar dálítið þversagnakennt í umræðunni. En hljótum við ekki, hv. þm. Ögmundur Jónasson, ef við ætlum að tala um Grikkland og bera saman við Ísland að þurfa að taka til skoðunar hvernig lífeyriskerfið er í Grikklandi, hvernig skattumhverfið er í Grikklandi, hvernig vinnumarkaður er í Grikklandi, hvernig spilling hefur verið í Grikklandi, hvernig stjórnarfar hefur verið þar og bera þetta allt saman og spyrja síðan: Viljum við flytja allt þetta inn eða ekki eða hvað? [[Forseti hringir.]]Verður samanburðurinn ekki að vera sanngjarn? Við mundum höndla evruna á öðruvísi hátt en Grikkir út af allt öðruvísi kringumstæðum, ekki satt?
Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður var að vísa í mín orð þegar hann sagði að gefið væri til kynna að gjaldmiðillinn skipti ekki máli. Gjaldmiðillinn skiptir máli og minn málflutningur gekk út á að sýna á hvern hátt hann gerði það. Hins vegar sagði ég að það væru kostir og gallar að fylgja litlum og einnig stórum gjaldmiðli. Jú, auðvitað þegar við berum saman mismunandi kerfi, spillingu, vinnumarkað, lífeyriskerfi þá þarf gera það alls staðar, ekki bara í Grikklandi. Eða halda menn að það sé engin spilling í Þýskalandi? Að það sé engin spilling í Bretlandi? Að það sé engin spilling í Bandaríkjunum? Hvaðan halda menn að þetta ráðgjafarfyrirtæki hafi komið sem tók þátt í að svindla Grikkjum undir myntbandalagið? Það var ekki grískt fyrirtæki. Það var komið frá hinum aðilunum. Og hvaðan voru þeir aðilar sem höfðu verið að lána til Grikklands, svo ég vitni aftur í Chomsky sem segir að óábyrgum lánum fylgi óábyrgir lánveitendur? [[Forseti hringir.]]Auðvitað þarf að skoða þessa mynd alla og þegar hún er skoðuð er fráleitt að skella allri skuld á Grikki eina, fráleitt.
Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þingmanns að hann hélt því fram að gjaldmiðillinn væri einhvers konar tól eða þetta væri bara spurning um hvernig við notuðum hann og þetta túlka ég oft sem rökstuðning fyrir því að hann skipti ekki máli, en auðvitað er það ekki. Tól skipta máli. Það skiptir máli hvaða tól við veljum eins og ég fór ágætlega yfir held ég í ræðu áðan. Eitt er rauður þráður að mínu mati í ákveðinni málsvörn hv. þingmanns fyrir krónunni. Hann heldur því fram, sem ég held að sé sannleikskorn í, að krónan hafi haldið uppi atvinnustigi og hérna sé lítið atvinnuleysi vegna þess að við höfum krónu og þá eru réttlættar ákveðnar kjaraskerðingar sem hv. þingmaður telur, ef ég skildi hann rétt, að gangi yfir alla, en ég held að það gangi reyndar ekki yfir alla, sumir séu undanþegnir þessum kjaraskerðingum. Þá vil ég spyrja á móti: [[Forseti hringir.]]Er ekki hægt að mati þingmannsins að halda uppi atvinnustigi, hafa lítið atvinnuleysi með öðrum hætti en þessum kjaraskerðingum sem felast í síendurteknu gengisfalli krónunnar?
Hæstv. forseti. Það eru að sjálfsögðu til margvíslegar aðgerðir til að stuðla að háu atvinnustigi. Þegar gjaldmiðli er beitt sem tóli til að skerða kaupmátt heillar þjóðar eins og gerðist hér, þá er alveg rétt að hægt er að hafa áhrif á stöðu einstakra hópa og þar skiptir sköpum hverjir fara með landsstjórnina. Á síðasta kjörtímabili reyndum við sem stóðum þá vakt, fyrrverandi meiri hluti, að verja þá hópa helst sem stóðu höllustum fæti. Það er hlutverk stjórnvalda að verja slíka hópa þegar kaupmátturinn almennt hrapar. Ég er einvörðungu að benda á það að eitt alvarlegasta mein sem upp getur komið í einu samfélagi er þegar stórir hópar fólks missa atvinnu sína og lífsviðurværi sitt. Þá hefst atburðarás sem seint verður séð fyrir endann á.
Virðulegi forseti. Ég les þessa þingsályktunartillögu og verð að segja að ég er ansi feginn því að vera ekki í þeirri ríkisstjórn sem er falið þetta verk. Hér eru gerðar kröfur til gjaldmiðils sem ég fæ ekki betur séð en að séu ómögulegar ef gjaldmiðillinn á að vera íslenska krónan. Við því hef ég ekki endilega neina sérstaka lausn. Ég ætla að reyna að halda ræðu minni þannig að hún einblíni ekki alfarið á evruna heldur bara það hvernig íslenska krónan virkar eða virkar ekki, og hvað við getum hugsanlega gert til að ná einhverjum af þessum markmiðum, alla vega að einhverju leyti. Þetta eru háleit markmið. Í rökstuðningi með stefnunni skal horft til eftirfarandi þátta, með leyfi forseta: „a. að notkun gjaldmiðilsins efli traust á íslensku efnahagslífi til langs tíma litið, b. að notkun hans auki möguleika á stöðugu verðlagi, lægri vöxtum og betri lífskjörum, c. að gjaldmiðillinn auki frelsi í viðskiptum við útlönd, d. að gjaldmiðillinn henti íslensku atvinnulífi og hafi góð áhrif á atvinnustig og útflutning, e. að gjaldmiðillinn auðveldi hagstjórn, minnki áhættu í íslensku efnahagslífi og sé áhættuminni en aðrir valkostir, f. að gjaldmiðilsstefnan sé vel framkvæmanleg með hliðsjón af þeim öðrum samhliða aðgerðum sem þörf er á á sviði ríkisfjármála, peningamála og í samningum við önnur lönd.“ Þetta er enginn smáræðis óskalisti. Þegar ég hugsa um íslensku krónuna þá dettur mér fyrst í hug verðbólga, það er það fyrsta og síðasta sem mér dettur í hug þegar ég hugsa um þann gjaldmiðil. Eina markmiðið sem ég held að íslenska krónan mundi henta temmilega vel fyrir er d-liðurinn, þ.e. að gjaldmiðillinn henti íslensku atvinnulífi og hafi góð áhrif á atvinnustig og útflutning. Kannski er þetta rétt. Ég er reyndar ekkert fullkomlega sannfærður um það, eins og margir virðast gefa sér, að lítið atvinnuleysi á Íslandi sé afleiðing gjaldmiðilsins. Það getur svo sem verið. Ég tel að atvinnuleysi sé aðeins flóknara vandamál en svo að hægt sé að útskýra það með einum þætti. Það er nefnilega eitt vandamál sem við eigum við að stríða hér, sem margar aðrar smáþjóðir, og sér í lagi einangraðar, eiga við að stríða, sem við tölum ekki mikið um. Á ensku heitir það, með leyfi forseta, „brain drain“ en eina íslenska þýðingin sem ég þekki er „spekileki“. Ég tek eftir því að fólk flytur mikið úr landi og það finnur tækifæri annars staðar. Það vill oft búa annars staðar en á Íslandi, ekki síst vegna þess að hér eru lífskjörin einfaldlega ekki nógu góð miðað við menntun þess og reynslu og tækifæri. Ekki endilega magn tækifæra, heldur einnig fjölbreytileika tækifæra. Þetta er allt saman háð efnahagslegum samskiptum okkar við aðrar þjóðir, vitaskuld, ekki síst núna með tilkomu netsins þegar fólk sér meira inn í útlönd og sér betur hvaða tækifæri leynast þar en áður. Þetta er vandamál sem við tölum ekki mikið um. Ég veit ekki hvort það er vegna þess að við erum í einhvers konar afneitun eða höfum hreinlega ekki tekið eftir því, en þetta er eitt af þeim vandamálum sem ég held að sé til staðar á Íslandi og sé algjörlega sambærilegt við atvinnuleysi. Það er lítið mál að halda atvinnuleysinu niðri ef allir fara úr landi. Það er ekkert mál. Margir hafa bent á það, þegar gortað er af litlu atvinnuleysi, að fullt af fólki hefur flutt úr landi og margir eru enn að flytja úr landi þrátt fyrir að efnahagurinn sé að taka við sér á ný., samkvæmt fréttum reyndar fleiri íslenskir ríkisborgarar en snúa til baka. Það er mikið áhyggjuefni. Krónan er ekki að bjarga okkur frá því. Nú veit ég ekki hvort ég geti boðið nokkrar lausnir í þessari stuttu ræðu sem ég get haldið hér, nema eina hugsanlega, sem er sú að endurvekja gamlan draum og reyna að gera hann að einhverju skynsamlegra en hann var, en það er sú hugmynd að Ísland verði að einhvers konar fjármálamiðstöð norðursins. Fráleit hugmynd með hliðsjón af sögunni, en ég vil undirstrika að hugsanlega er það eina lausnin út úr þessu. Hugsanlega er það eina leiðin til þess að við getum haldið sjálfstæðan miðil - aukið frelsi, eflt traust á íslenskum efnahag og haldið stöðugu verðlagi, lægri vöxtum og öllum þessum frábæru markmiðum - að Íslendingar frá barnæsku til eldri ára, frá bankamanninum niður til atvinnuleysingjans, skilji hagkerfið. Ég held því fram að Íslendingar almennt, þar á meðal jafnvel bankamenn, þingmenn, stjórnmálamenn, skilji ekki hagkerfið, skilji ekki hvernig það virkar, viti ekki hvernig þeir eiga að haga sér í því. Undir slíkum kringumstæðum er ógerlegt að sýna ábyrgð eða skynsemi, alla vega svo að telja megi. Verðbólgan, sem er viðvarandi og hefur verið viðvarandi frá upphafi, hefur skelfilegar afleiðingar - ekki bara allt það sem við getum farið út í í sambandi við það hver notar krónuna fyrst og nýtur hennar þar af leiðandi mest; stundum kallað falinn skattur, ég hef ekki tíma í alla þá umræðu - en það er það að með íslenskri krónu meðfram verðbólgu þá eru langtímaáætlanir ómögulegar. Það þýðir að menn þurfa að nota það sem stundum er kallað drullumix eins og verðtryggingu. Drullumix er hún vissulega og þegar fólk vill einfaldlega banna hana þá gleymir fólk oft að hún er mix til þess að leysa undirliggjandi vandamál sem fer ekki neitt þó að við tökum burt verðtrygginguna. Ég vek athygli á því að bankar bjóða í dag upp á óverðtryggð lán. Hvers vegna nýta ekki allir sér þau lán? Jú, vegna þess að verðtryggingin hefur þó þann kost að ef spáð er lágum vöxtum og fólk er í aðstöðu til að halda launakjörum sínum nokkurn veginn í takt við verðbólgu, alla vega yfir langt tímabil, sér það fyrir sér að verðtryggingin henti því betur. Ég veit heldur ekki hvernig í ósköpunum við ætlum að halda úti nokkurs konar lífeyriskerfi, sem stólar alfarið á langtímaáætlanir í fjármálum, án þess ýmist að hafa verðtryggingu, með tilheyrandi brölti og leiðindum í bankakerfinu og húsnæðismarkaðnum o.s.frv., eða með erlendum gjaldeyri. Það er eina hina leiðin sem ég sé. Þá verður maður að spyrja sig: Af hverju ekki einfaldlega að nota erlendan gjaldeyri í íslensku samfélagi þegar höftin eru farin? Hvers vegna ekki að reyna að fá borgað í evrum eða dollurum? Hvers vegna ekki að reyna að borga með evrum og dollurum? Hvers vegna mundi einhver vilja nota gjaldmiðil sem maður veit með vissu að verðbólga muni ganga á með tímanum? Hvers vegna mundi maður vilja gera það? Af einhverju þjóðarstolti? Varla. Vissulega ekki af skynsemi, svo mikið er víst. Þannig að við þurfum að velta fyrir okkur hverju af þessum markmiðum við yfir höfuð getum náð. Að því gefnu að við göngum ekki í Evrópusambandið og tökum ekki upp evru, sem, meðan ég man, ég er ekkert viss um að leysi öll þessi vandamál eða uppfylli öll þessi skilyrði, en líklega einhver þeirra, líklega mörg þeirra. Ég fæ ekki betur séð en að það séu tvær leiðir til þess að halda uppi íslensku krónunni. Ein er sú að hafa hér allt í höftum, ekki bara fjármagnshöftum, heldur líka fólkshöftum, ef vel á að fara, vegna þess að við missum sérfræðingana úr landi. Hitt er lausn sem er jafnvel háleitari en öll þessi markmið hér. Það er það að við hreinlega eigum gjörvallt hagkerfið í erlendum gjaldeyri. Það er það í reynd að gjaldeyrisvarasjóður þjóðarinnar í mjög ónákvæmum og ófræðilegum skilningi verði nægur til að borga fyrir allt hagkerfið. Það eru upphæðir sem ég er ekkert viss um að menn þori að tala um hér enda tel ég það ekki raunhæft. Eitt er víst að við náum ekki þessum markmiðum með íslensku krónunni. Þá legg ég til að við horfumst í augu við þá staðreynd, að við lítum á það sem staðreynd. Frekar en að reyna að ná fram þessum markmiðum með íslenskri krónu eigum við að vera viðbúin, að vera viðbúin efnahagslegum skakkaföllum, að leggja áherslu á fræðslu og menntun í fjármálum þannig að fólk kunni að undirbúa sig, til dæmis með því að spara í verðtryggðu. Ég veit að fullt af fólki hefur enga peninga til að spara, en sumt fólk gerir það og sparar ekki verðtryggt þegar það ætti að gera það, eða í erlendum gjaldeyri ef það er í boði, það er sums staðar í boði hér á Íslandi. Það er algjört lágmark tel ég að íslensk þjóðin, og ég meina öll íslenska þjóðin, ekki bara almenningur heldur valdamenn líka, skilji hvernig er hægt að lifa með íslensku krónunni meðfram skakkaföllum, meðfram hruni. Hvernig lifir maður af hrun efnahagslega? Það er spurning sem íslenska þjóðin ætti að spyrja sig vegna þess að það verða fleiri hrun á meðan við erum með krónu, það er gefið, það er bara tímaspursmál, bara spurning um stærðargráðu og tíma - og reyndar sennilega líka með öðrum gjaldmiðlum ef út í það er farið. Verum tilbúin.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir áhugaverða ræðu. Ég tel raunar ekki endilega augljóst að Íslendingar hafi verið illa læsir á efnahagsmál. Ég held einmitt að hegðun Íslendinga í efnahagsmálum hafi sýnt á 20. öldinni að þeir eru ágætlega læsir. Þjóðin, í stórum stíl held ég, komst einfaldlega að þeirri niðurstöðu að það borgaði sig ekki að spara í þessum gjaldmiðli vegna þess að hann var gengisfelldur síendurtekið. Og ekki var hann mjög sigurstranglegur sem geymslustaður fyrir verðmæti. Það varð því hegðunarmynstrið að reyna frekar að kaupa eitthvað fyrir hann í hvelli, reyna að koma verðmætunum í fastara form. Þetta var saga 20. aldarinnar sem leiddi til þess að oft voru mjög skringilegar sveiflur í einkaneyslu. Ég held að þetta sé einmitt vegna þess að þjóðin var alveg ágætlega læs á það hvaða kringumstæður gjaldmiðillinn skapaði. Hann skapar sveifluhugsun. Hann gerir þjóðina að spákaupmönnum. Ég held hann hafi gert það. Nú búum við kannski við gervistöðugleika út af því að við búum við höft. Mig langaði að spyrja hv. þingmann út í markmiðin, sem við setjum hér fram. Við teljum það allt vera skynsamleg markmið, skynsamlegar kröfur sem við hljótum að gera til gjaldmiðils. Við munum aldrei búa í fullkomnum heimi. Við erum að tala um faktora sem eiga að ráða för. Telur hann þessi markmið vera of háleit og af hverju þá, ef það er? Eigum við ekki að reyna að ná vöxtum niður? Hvernig gerum við það? Eigum við bara að sætta okkur við að hér borgum við 8, 9 eða 10% vexti? Er þetta ekki verkefni sem við eigum að taka alvarlega? Búum við ekki við vantraust á krónunni og erum þess vegna með höft? Og eigum við að sætta okkur við það? Er það háleitt markmið að sjá fyrir sér veröld þar sem það er ekki og þar fram eftir götunum?
Virðulegi forseti. Ég er því fullkomlega ósammála að Íslendingar séu almennt læsir á fjármál. Ég tel reyndar að sú hegðun sem hv. þingmaður nefnir í kringum það að menn hafa lært að spara ekki hér á Íslandi - það er vissulega rétt hjá hv. þingmanni. Ég held bara að það sé ekki merki um læsi. Ég held að það sé merki um að menn mynda sér aldrei verðskyn á Íslandi. Maður finnur það. Maður finnur að hlutirnir hækka í verði. Maður þarf ekki að skilja neina hagfræði til að átta sig á þessu. Maður kaupir ekki hamborgarann á 100 kr. vegna þess að maður hugsi eitthvað með sér. Maður er bara vanur því að hann hækki um 100 kr. af og til, maður bara lifir með því. Það er hluti af því að vera á Íslandi. Ég er ekki sammála því að þetta fjármálalæsi sé til staðar þrátt fyrir dæmi hv. þingmanns. Það er hins vegar rétt að fólk sparaði ekki. Það gat hins vegar sparað verðtryggt. Það gat sparað í erlendum gjaldeyri. Í staðinn tók það lán í erlendum gjaldeyri sem menn áttu að vita að var óskynsamlegt. Bankamenn áttu að vita það. Þeir áttu að uppfræða viðskiptavini sína um það vegna þess að það var deginum ljósara löngu fyrir hrun. Allir sem höfðu hundsvit á peningakerfinu og voru að fylgjast með vissu þetta, fullyrði ég; vissu þetta og áttu að vita þetta. Það fer fátt meira í taugarnar mér hér í þingsal en þegar menn láta eins og hrunið hafi komið öllum á óvart. Það kom engum á óvart sem var að fylgjast með og skildi hvernig þetta kerfi virkar. Þetta kerfi virkar þannig að ef lán hætta að vera aðgengileg þá þornar kerfið upp ef allt kerfið er byggt á lánum. Þetta er ekki mjög flókið. Þetta fór jafnvel fram hjá reyndustu stjórnmálamönnum, að því er virðist. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns, um kröfurnar sem lagðar eru fram í þingsályktunartillögunni, þá eru þetta auðvitað virðingarverð og skynsamleg markmið. Það væri vissulega óskandi að við næðum þeim öllum. Hvort það sé raunhæft með krónunni - ég þori næstum að fullyrða að það sé ómögulegt nema með byltingu í fjármálatækni sem ég sé ekki fram á að eigi sér stað á næstunni. Hvort við ætlum að sætta okkur við háa vexti eða ekki er í sjálfu sér ekki spurning um það hvort við sættum okkur við það, heldur hvort við erum til í að velja það eða lánaþurrð í staðinn. Ég kemst ekki lengra í þessu svari, virðulegi forseti.
Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að ég held að erfitt sé að ná þessum markmiðum með krónunni. Ég held því hins vegar mjög sterkt fram að til séu aðrar leiðir sem gera okkur kleift að ná þessum markmiðum betur þótt við náum þeim ef til vill ekki öllum. Ég heyri í sjálfu sér alveg hvað hv. þingmaður er að meina þegar hann segir að það sé lítið fjármálalæsi og auðvitað get ég tekið undir það. Hrunið er vitnisburður um lélegt fjármálalæsi á mörgum sviðum. Ég vil líka vekja athygli á því að íslenskar kringumstæður hafa skapað vissa tegund af fjármálalæsi sem er einfaldlega dálítil spákaupmennska og reyna að redda sér í sveiflum og að mörgu leyti mjög óæskilegt samfélag. Stundum eru líka tvær hliðar á þessu. Fólk fór í erlendu lánin, meðal annars út af vissri tegund af fjármálalæsi. Það voru margir búnir að reikna það út, meðal annars sveitarfélögin. Því hefur verið haldið fram fyrir efnahags- og viðskiptanefnd að erlendu lánin, út af vaxtastiginu á Íslandi, væru einfaldlega hagstæðari til lengri tíma litið þótt hrunið hefði átt sér stað. Þetta er mjög áhugavert. Það er því ekki alveg hægt að stökkva á yfirlýsingarnar í þessu samhengi. Hv. þingmaður minntist á d-liðinn í þingsályktunartillögunni um atvinnustigið. Það er svolítið lykilmarkmið þarna. Það var dálítið áhugavert að ræða það, það bar aðeins á góma í umræðum við hv. þm. Ögmund Jónasson og fleiri. Því er haldið fram að krónan haldi uppi atvinnustigi. Það sem verið er að segja með því, held ég, er að krónan heldur uppi einhæfu atvinnulífi. Hún heldur uppi atvinnulífi sem græðir á síendurteknum kjaraskerðingum og því að við séum með verri laun á Íslandi en í öðrum löndum. Þetta leiðir til þess, sem hv. þingmaður kom hér inn á, að það verður spekileki og atvinnugreinar [[Forseti hringir.]]sem þurfa að reiða sig á erlenda sérfræðinga og þar fram eftir götunum vaxa ekki og fjölbreytni verður minni. Þannig að það eru tvær hliðar á þessu.
Virðulegi forseti. Ég vildi að maður hefði aðeins meiri tíma í þessi andsvör vegna þess að þá eiga skemmtilegustu samtölin sér stað. Ég tek undir þá bjartsýni sem ég finn í orðum hv. þingmanns um það að hrunið hafi valdið einhverju fjármálalæsi. Vissulega var hér eitthvert fjármálalæsi fyrir hrun. Menn kunnu að margfalda með prósentum og svona, en skildu ekki hvað þeir voru að fara út í, skildu ekki eðli hagkerfisins. Hér var það andrúmsloft gegnumgangandi í öllu samfélaginu að ekkert gæti farið úrskeiðis. Það var hugsunarhátturinn. Ég var hérna. Ég veit alveg hvernig þetta var. Hrunið er sönnun þess að við erum mjög ung þjóð í fjármálum, skiljum þetta almennt illa og erum mjög mistæk. Við fórum hratt upp og hratt niður og vonandi hratt upp aftur eins og er reyndar tilfellið nú. Vonandi getum við lært af mistökum okkar á sama hraða og við gerum þau. Það mundi maður vona. Ef svo er eigum við kannski einhverja vonarglætu um að ná stöðugleika innan aldarinnar eða svo. Þegar við lítum á þessar tilteknu tillögur meðfram íslenskri krónu - nú er ég að gefa mér að við þurfum að halda í íslenska krónu, virðulegi forseti - held ég að við þurfum að velja og hafna valkostum í þingsályktunartillögunni. Hv. þingmaður nefndi til dæmis vexti í fyrra andsvari sínu, hvort við ættum einfaldlega að sætta okkur við háa vexti. Spurningin er kannski ekki sú hvað við ætlum að sætta okkur við, heldur hvort við viljum háa vexti eða hafa miklu verri aðgang að lánum. Meðan við erum með krónu þá verður hér verðbólga og það þýðir að það verða háir vextir og/eða verðtrygging og/eða fjármagnshöft. Þannig að við verðum að velja og hafna hérna. Ég sé enga leið út úr því. Oft eiga Íslendingar erfitt með að horfast í augu við það að þeir geti ekki bæði átt kökuna og borðað hana, en við þurfum að velja og hafna ef við ætlum að halda í krónuna. Ég legg aftur áherslu á það að ég vona að það sé rétt hjá hv. þingmanni að við séum að læra af hruninu, en við þurfum vissulega að læra meira.
Hæstv. forseti. Við erum hér á þriðjudagseftirmiðdegi, á fögrum haustdegi. Það eru rólegheit hér í þinginu, þingmannamál á dagskrá og léttleiki og þægileg stemning í þingsal. Fyrir réttum sjö árum, þann 6. október 2008 var heldur betur annað ástand hér á bæ. Þá nötraði Alþingi, það var nýbúin að vera útsending með blaðamannafundi Geirs H. Haardes, þáverandi forsætisráðherra, og hann var að tilkynna þjóðinni um setningu neyðarlaga. Alþingi nötraði, fjármálakerfið nötraði, íslenska stjórnkerfið nötraði og almenningur beið skelfingu lostinn. Hrunið, sem ýmsir hafa nú leyft sér að kalla hér hið svokallaða hrun en ég kalla Hrunið með stórum staf, var orðið að veruleika í íslensku samfélagi. Það hrun var tvöfalt hrun. Það var annars vegar íslenska fjármálakerfið sem riðaði til falls, svo gott sem allt. Það var einhver örlítil prósenta sem stóð uppi en hins vegar hrundi íslenski gjaldmiðillinn, íslenska krónan þannig að við vorum að takast á við tvöfalt hrun. Gengishrun íslensku krónunnar olli gríðarlegri verðbólgu sem leiddi til þess, samhliða því sem íslensk heimili voru að takast á við tekjutap, atvinnumissi og eignatap, að verðtryggðu lánin hækkuðu til samræmis við verðlagsvísitölu. Núna sjö árum síðar stöndum við hér í rólegheitum og ræðum þetta fantagóða mál þingmanna Bjartrar framtíðar og 1. flutningsmaður, hv. þm. Guðmundur Steingrímsson, mælti hér fyrir því og ég fagna þessu máli og vona eindregið að það fái afgreiðslu frá Alþingi. Ég harma hins vegar að það sé ekki ríkisstjórn Íslands sem beri uppi þetta mál því þetta er það stórt mál að þeir sem fara með völdin í samfélaginu í dag eru þeir sem eiga að bera það uppi og láta sig það varða. Eftir hrun ræddum við mikið ýmsa hluti en tvennt kom mjög oft fyrir í umræðunni, það var gjaldmiðilsumræðan og verðtryggingin. Þessi umræða hefur ekki verið hástemmd upp á síðkastið enda tókst svo vel til hjá Jóhönnu Sigurðardóttur, þáverandi forsætisráðherra, og Steingrími J. Sigfússyni, þáverandi fjármálaráðherra, að reisa Ísland við með aðstoð landsmanna að núverandi ríkisstjórn fékk í vöggugjöf góðæri. Verðbólga hefur verið tiltölulega lág og íslenska krónan hefur verið að styrkja sig, auðvitað með handstýrðum aðgerðum frá Seðlabankanum líka út af höftunum, þannig að þessa stundina erum við í vari hvað þessi mál varðar. En þetta er svikalogn því við þurfum aftur að takast á við íslensku krónuna og við þurfum aftur að takast á við hækkun á verðtryggðum lánum vegna verðbólgu þegar íslenska hagkerfið fer í næstu sveiflu. Þessi tillaga lýtur að því að mótuð verði framtíðarstefna fyrir Ísland í gjaldmiðilsmálum og gjaldmiðillinn stuðli að trausti á íslensku efnahagslífi, veiti möguleika á stöðugra verðlagi, auki frelsi í viðskiptum við útlönd, henti íslensku atvinnulífi betur og auðveldi hagstjórn. Allt eru þetta þættir sem við Íslendingar skiljum mætavel í dag eftir vendingar og erfiðleika síðustu ára. Fólk getur greint á hvað sé rétt að gera í stöðunni. Við erum þó nokkur hér á Alþingi sem teljum að það sé ábyrgðarlaust að kanna ekki hvaða áhrif það hefði að taka upp nýjan gjaldmiðil. Út frá hagfræðilegum sjónarhornum er augljóslega hagfelldast að gerast aðilar að myntbandalagi. Þá kemur evran nánast ein til greina en einhliða upptaka gjaldmiðils annarra þjóða er hreinlega ekki raunhæfur kostur þannig að þessi tillaga fjallar að sjálfsögðu um upptöku evru. En hún fjallar náttúrlega um að kanna kosti þess og ég vona að ríkisstjórnin hafi þann manndóm í sér að stuðla að því að tillagan verði samþykkt svo við getum fengið umfjöllun um þetta. Hv. þingmaður sem talaði á undan mér í dag talaði um íslensku leiðina sem hann vildi fylgja. Íslenska leiðin virðist vinsæl meðal ýmissa stjórnmálaflokka á Íslandi og ég geri mér ekki alveg grein fyrir hvað er svona eftirsóknarvert við þessar gríðarlegu hagsveiflur en það virðist vera einn helsti kostur íslensku leiðarinnar að íslenska krónan, sá baggi sem hún er, hjálpar okkur í eftirleiknum af ólgunni sem hún skapar. En hún hjálpar ekki íslenskum heimilum sem eru með verðtryggð lán. Það er einmitt mál sem ég hef viljað ræða hér í þinginu við forsætisráðherra og tengist mjög beint gjaldmiðilsmálum en mér er óskiljanlegt hvernig á að halda hér áfram með íslensku leiðina og verðtryggingu á sama tíma. Íslenskur almenningur er búinn að hafna verðtryggingu þótt hann taki enn þá verðtryggð lán því það er eiginlega það eina sem býðst og er kannski öruggasti kosturinn í þeirri flóru sem er hér og lækkar líka greiðslubyrði og gerir fólki kleift að taka hærri lán. En ég sakna þess að hvorki er verið að vinna að alvörugjaldmiðilsstefnu af hálfu núverandi ríkisstjórnar né virðist vera nokkur hreyfing í því að koma okkur út úr verðtryggingunni. Við erum búin að leiðrétta verðtrygginguna eftir þessa miklu ólgu og við hljótum þá að ætla að leiðrétta hana þegar næsta kynslóð verður fyrir barðinu á henni nema það eigi að lokka unga fólkið í dag til áframhaldandi búsetu á Íslandi af því að það eigi að bera kostnaðinn af góðæristímanum sem mín kynslóð og eldri kynslóðir fóru í gegnum og fengu síðan leiðrétt að einhverju leyti, en langflestir þurftu náttúrlega bara að sitja uppi með það gríðarlega tjón sem hér varð og þær alvarlegu afleiðingar sem hrunið hafði fyrir miklu víðtækara svið samfélagsins en bara efnahagslífið. En það eru sem sagt sjö ár frá hruni. Skammtímahugsunin er þannig að okkur finnst ekki ástæða nema stjórnarandstöðuþingmanni að huga að gjaldmiðli framtíðarinnar. Það er kannski ástæða til að benda þingmönnum sem eru að undirbúa sig undir umfjöllun um þetta mál að lesa góða samantekt um hrunið í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þar er fjallað töluvert um krónuna og áhrif hennar. Síðan hefur Seðlabankinn gefið út þykkt og mikið rit, það er á við múrstein, um gjaldmiðilsmálin þar sem niðurstaðan er, þó að það sé ekki stafað beint út, auðvitað sú að það sé ákaflega óhagfellt fyrir Ísland að vera áfram með íslensku krónuna. En það eru stjórnmálaflokkar á Íslandi sem láta sig litlu varða hagsmuni almennings hvað þetta varðar og virðast ætla að halda í einhvers konar kredduhugsun um krónuna. Nú er að sjá hvort þeir sömu stjórnmálamenn eru þó það víðsýnir að þeir treysti sér til að samþykkja tillögu sem þessa. Það getur ekki skaðað að skrifa eina skýrslu og velta þessu fyrir sér.
Virðulegi forseti. Ég fagna að sjálfsögðu þeirri umræðu sem hér hefur farið fram og þótt ég sé í svokölluðum stjórnarflokki þá fagna ég henni þvert á það sem hér var gefið í skyn, margoft. Mig langar að spyrja nokkurra spurninga. Hér var talað um að hér hefði orðið tvenns konar hrun, bæði bankahrun og hrun gjaldmiðils og það er mjög áhugaverð athugasemd og að ég held alveg hárrétt. Kannski er ein meginástæðan fyrir því að hér verður alltaf hrun gjaldmiðils og hjá bönkunum á sama tíma sú að við notum gjaldmiðil sem er starfræktur af einkabönkum. Við notum innstæðurnar sem eru í raun skuld bankans við okkur til að eiga sem greiðslumiðil í viðskiptum, við skiptumst á þessum innstæðum. Við tökum aldrei krónurnar út og notum seðla mjög lítið. Ég held að 95% af þeim peningum sem við notum í hagkerfinu til að eiga viðskipti, um 400 milljarðar, séu á þessum innstæðureikningum og við notum þá peninga. Er í rauninni óhætt að mati hv. þingmanns að reiða sig á gjaldmiðil sem er einkarekinn? Væri ekki skynsamlegra að ríkissjóður eða Seðlabankinn mundu sinna því að búa ekki bara til peningaseðlana heldur líka þær rafrænu innstæður sem efnahagslífið þarf nauðsynlega að hafa til taks á hverjum tíma til að eiga viðskipti? Er einhver sérstök ástæða fyrir því að við höfum ákveðið að einkavæða rekstur gjaldmiðils með þessum hætti? Og verðum við einhverju bættari með því að taka upp einkarekinn gjaldmiðil frá Evrópusambandinu, myntbandalaginu þar, eða bandaríkjadollar sem líka er einkarekinn? Eigum við ekki frekar að taka upp svokallaða þjóðmynt sem við sjálf rekum og gætum þess að hún sé rekin af skynsemi og ekki sé verið að auka magn hennar úr hófi? Er það ekki eitthvað sem hægt væri að skoða frekar en að fara að taka upp annarra manna gjaldmiðla?
Hæstv. forseti. Annarra manna gjaldmiðlar, þar vísar hv. þingmaður í myntbandalag sem meira en 500 milljónir manns eiga aðild að, eða reyndar innan við það því það eru ekki allar þjóðir Evrópusambandsins með evru en ansi mörg ríki. Ég fagna því líka að þingmaðurinn taki þátt í umræðunni, hann er eini stjórnarþingmaðurinn sem sýnir þessu máli áhuga og svo er annar á mælendaskrá á eftir. En ég verð að játa það að ég er ekki sammála sýn hv. þm. Frosta Sigurjónssonar í gjaldmiðilsmálum. Kannski skil ég hann bara ekki nógu vel en ég tel að hún sé ekki til þess fallin að efla efnahagslífið. Þetta er mjög stíft kerfi. Ég skil ekki alveg hvernig þingmaðurinn sér fyrir sér að þetta kerfi henti nútímahagkerfi. Ég verð að játa að ég sé það ekki. Ég held að til að auka stöðugleika í fjármálakerfinu væri eðlilegt fyrsta skref að skilja á milli viðskiptastarfsemi og síðan fjárfestingarstarfsemi hjá bönkunum. Það væri miklu mikilvægara skref. Mér hafa virst hugmyndir hv. þingmanns til þess fallnar að njörva of mikið niður kerfið og draga úr öllum sveigjanleika.
Virðulegi forseti. Ég vildi spyrja hv. þingmann að einu en það snertir það að ýmis ríki hafa gengið í þetta myntbandalag með miklar vonir um að það muni flytja þeim aga, betri fjármál, meiri stöðugleika, t.d. Grikkland sem ég ætla að voga mér að nefna einu sinni enn í dag. Grikkir lentu í áfalli, hver sem orsökin var og rótin, hugsanlega spilling, hugsanlega rangar ákvarðanir, en þeir urðu fyrir efnahagsáfalli. Áföll geta orðið bæði af náttúrulegum ástæðum, ytri ástæðum og innri ástæðum, ég ætla ekki að dæma um það en Grikkir lentu í áfalli og þeir höfðu ekki lengur þetta tæki til að aðlagast í gegnum gengið. Þeir urðu að fara í gegnum svokallaða innri gengisfellingu. Innri gengisfelling þýðir það sama, launin lækka, eignir lækka, það verður atvinnuleysi, skuldirnar lækka hins vegar ekki. Þetta tekur lengri tíma. Ef þetta gerist í gegnum gengið þá gerist það bara yfir nótt. Allt í einu væri drakman orðin lægri, það mundi bitna á öllum, skuldirnar mundu lækka, þeir eru ekki með verðtryggingu. Ég er sammála hv. þingmanni að við verðum að afnema verðtrygginguna vegna þess að hún skemmir í raun sveigjanleika gjaldmiðils okkar. Verðtryggingin leiðir til þess að aðlögunin er bara á launahliðinni en ekki á skuldahliðinni. En í Grikklandi sem hefði verið með drökmu og ekki með verðtryggingu hefði aðlögunin gerst hraðar. Nú eru Grikkir búnir að ganga í gegnum margra ára innri gengisfellingu sem hefur leitt til þess að hagkerfi þeirra hefur skroppið saman um 20%. Ríkisskuldir hafa aukist úr 100% af þjóðarframleiðslu upp í 180% af þjóðarframleiðslu af því að ríkið hefur þurft að gangast í ábyrgðir fyrir lánum sem bankarnir þurftu að taka til að afla sér lausafjár. Þeir hafa tekið sér lán í Seðlabankanum. Seðlabankinn hefur óskað eftir ríkisábyrgðum frá gríska ríkinu vegna þess að ábyrgðir bankanna héldu ekki, þetta eru einkabankar. Það er engin einföld lausn á þessu. Ég er sammála því að íslenska krónan er ekki fullkomin en það er til ófullkomnari hlutur sem Joseph Stiglitz og fleiri nóbelshagfræðingar [[Forseti hringir.]]hafa kallað stærstu efnahagsmistök myntbandalagsins. Viljum við ganga inn í þau mistök? Er það lausnin á okkar vanda?
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður talar um mistök. Það hafa verið gerð mistök á vettvangi Evrópusambandsins, þar hefur líka margt verið gert rétt, það er með öllu móti. Ég er krítísk í garð Evrópusambandsins. Ég er ekki alltaf sammála öllu sem þar gerist en ég tel eftir sem áður að Evrópusambandið og evrópska myntsamstarfið sé eftirsóknarvert fyrir Ísland. En það er ekki þannig að þar sé allt eins og maður vill nákvæmlega hafa það, þar eru stjórnmálamenn sem eru breyskir eins og íslenskir stjórnmálamenn. Við ættum ekki að hræðast annarra manna spillingu því næg er hún hér þótt við viljum ekki horfast í augu við það. Hún er næg í eftirleik hrunsins þegar eignatilfærsla hefur orðið og slíkt. Ég held að við eigum eftir að fá betri mynd af því eftir því sem á líður. Aðstaða Grikkja er skelfileg í einu orði sagt en það hefur ekki með aðild þeirra að Evrópusambandinu að gera nema að því leyti að hún hafði jákvæð áhrif á landið sem jók á þenslu þar en neikvæðu áhrifin voru auðvitað þau að ríkið var ekki í stakk búið til að fara inn í evrusamstarfið. Nú reynir á hvort þessi gjaldmiðill heldur en ég held að evran hafi sýnt það að hún lifi af efnahagsþrengingar. Svo sjáum við líka að þær þjóðir sem hvað verst fóru út úr þessum - hvað á maður að segja, hér varð nú fullkomið hrun en mjög alvarlegar efnahagsþrengingar í öllum Evrópuríkjum - en þær þjóðir sem fóru hvað verst út úr því, Írland, Spánn, [[Forseti hringir.]]Portúgal, Grikkland, láta sér ekki detta í hug að yfirgefa Evrópusambandið eða evrusamstarfið.
Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri umræðu sem hefur verið hér lungann úr deginum. Umræðan hefur verið löng og ég ætla svo sem ekki að lengja hana neitt verulega. Ég tek undir þau orð sem ég heyrði að einn hv. þingmaður lét falla, að þetta væri umræða sem mætti jafnvel taka oftar í þingsal. Þetta varðar auðvitað mikilvægt mál, gjaldmiðil Íslands og peningastefnuna almennt. Það mætti auðvitað ræða miklu oftar hér í þessum sal. Ég fagna því nú sérstaklega, og vil láta þess getið, að fá tækifæri til að taka þátt í þessari umræðu núna því að mér hefur ekki staðið það til boða í öll hin skiptin sem þessi þingsályktunartillaga hefur verið til umræðu hér. Eins og flutningsmaður kom inn á í upphafi þá hefur tillaga um þetta efni verið flutt áður. Ég vildi hins vegar aðeins nefna nokkur atriði sem mér finnst rétt að menn hafi í huga og mætti ræða frekar á síðari stigum. Mér finnst þessi tillaga ganga í fyrsta lagi óþarflega mikið út frá því að íslenska krónan eða sá gjaldmiðill sem íslenska ríkið gefur út á hverjum tíma sé ekki heppilegur gjaldmiðill. Ég nefni þetta vegna þess að tillagan er um að stjórnvöld láti fara fram úttekt á því hvaða fyrirkomulag sé heppilegt til framtíðar og þá finnst mér óþarfi að útiloka það í upphafi að ríkisrekinn íslenskur gjaldmiðill sé ekki boðlegur kostur án þess að ég leggi nokkuð mat á það á þessari stundu hvort svo sé. Einnig finnst mér þessi tillaga fela í sér óþarflega mikið traust á gjaldmiðlum yfirleitt. Allir gjaldmiðlar eiga sína góðu og slæmu daga. Ég velti fyrir mér hvort flutningsmenn þessarar tillögu sæju það fyrir sér að þegar sá gjaldmiðill sem hér yrði tekinn upp ætti slæmt tímabil þá væri tími til kominn að skipta um gjaldmiðil. Ég vil líka nefna að það er ekki gjaldmiðillinn sem slíkur sem eflir traust á efnahagslífið. Í tillögunni er gert ráð fyrir að horft verði til ýmissa þátta og þar á meðal þess að notkun gjaldmiðils auki eða efli traust á íslensku efnahagslífi til langs tíma. Það er auðvitað ekki gjaldmiðillinn sem eflir traust á efnahagslífi heldur eru það aðilar á markaðnum, atvinnulífið sjálf og stjórnvöld sem byggja almennt undir traust á efnahagslífið með aðgerðum sínum í hverju landi. Ég hjó eftir því fyrr í dag að fullyrt var að fjármagn leitaði út úr íslensku hagkerfi vegna skorts á trausti án þess að útskýrt væri frekar hvort það væri traust á íslensku efnahagslífi eða sérstaklega gjaldmiðlinum. Menn verða auðvitað að hafa í huga að við vorum með íslensku krónuna fyrir hrun bankanna árið 2008 og fyrir þann tíma streymdi hingað erlent fjármagn eins og enginn væri morgundagurinn og ekki skorti þá traustið á gjaldmiðlinum eða efnahagslífinu almennt. Í tillögunni segir að horfa þurfi til þess að gjaldmiðill auki frelsi í viðskiptum við útlönd. Ég vil þá nefna að einn gjaldmiðill umfram annan er ekki forsenda fyrir frelsi í viðskiptum. Nærtækt dæmi er Evrópusambandið og Bandaríkin, þessi sambönd og ríki leggja á alls kyns höft á utanríkisverslun. Ég ætla nú ekki að mæla því bót en ég nefni það bara þannig að það hefur ekkert með gjaldmiðilinn að gera. Talandi um höft þá rifjast Kýpur upp fyrir mér. Grikkland hefur verið mikið í umræðunni í dag, en ég hef ekki heyrt neinn nefna Kýpur í þessu sambandi. Kýpverjar brugðu á það ráð árið 2013 að taka upp gjaldeyrishöft. Það gerðu þeir þótt Kýpverjar væru með sameiginlega gjaldmiðil. Ég nefni þetta vegna þess að ég hjó eftir því í umræðunni hér að gjaldeyrishöft væru síður möguleg ef menn deildu gjaldmiðli með öðrum ríkjum. Þá má nefna það að Kýpverjar afléttu nýlega gjaldeyrishöftum sínum eftir tveggja ára haftatímabil og ef marka má fréttir þá er efnahagur á Kýpur að taka verulega við sér og ekkert bendir til þess í dag að vantraust t.d. erlendra fjárfesta hafi fest svo rætur að þeir geti ekki snúið aftur heldur þvert á móti, ef marka má fréttir, eru erlendar fjárfestingar að aukast óðum á Kýpur. Ég vil nefna þetta varðandi utanríkisviðskipti og utanríkisverslun. Menn mega ekki gefa gjaldmiðlinum meira vægi en innstæða er fyrir. Ef ég súmmera þetta upp þá finnst mér í stuttu máli vanta umfjöllun um það grundvallaratriði í peningamálum hvernig gjaldmiðill nýtur trausts, þ.e. gjaldmiðillinn sjálfur en ekki efnahagslífið þar sem verslað er með hann. Mér finnst óþarfi, ef hugmyndin sem liggur hér að baki er að gera því skóna að íslenska krónan eða sá ríkismiðill sem menn vilja nota hér sé ekki traustsins verður. Ég hef engar verulegar áhyggjur af því þegar gjaldeyrishöftunum verður aflétt. Ég vil nú árétta að það er afar brýnt að það verði gert sem fyrst því að ekkert grefur meira undan trausti á efnahagslífi en einmitt gjaldeyrishöft, ekki gjaldmiðillinn sjálfur. Ég óttast það ekkert sérstaklega að krónan sem slík verði vandamál þegar gjaldeyrishöftunum verður aflétt. Það er ekkert í íslensku efnahagslífi sem ætti ekki að geta hvatt til erlendra fjárfestinga og áframhaldandi uppbyggingar á íslensku efnahagslífi almennt. Ég vil í lokin nefna það hér að í umræðu um gjaldeyrismál á Íslandi finnst mér óþarflega mikið gert úr því að einblína á einhvern einn gjaldmiðil og einhvern einn ríkisrekinn gjaldmiðil. Af hverju ekki marga gjaldmiðla? Af hverju ætti ekki að ríkja samkeppni á þessum markaði eins og öllum öðrum mörkuðum? Af hverju taka menn ekki upp þann gjaldmiðil sem hverjum og einum þykir best henta? Af hverju borgar útgerðin ekki í þeim gjaldmiðli sem hún fær greitt í, laun og annað? Einhverjir aðrir fá greitt í öðrum gjaldmiðli og greiða þá launin út í þeim gjaldmiðli og einstaklingar taka bara upp þann gjaldmiðil sem þeir sjálfir treysta best. Ég held það sé rétt að menn hafi það í huga að gjaldmiðill er bara vara eins og hver önnur vara sem byggir á trausti og gengur kaupum og sölum milli einstaklinga. Það er ekki sjálfgefið að eitt ríki sé endilega með einn ríkisgjaldmiðil og ein lausn hentar ekki endilega öllum.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir áhugaverða ræðu með áhugaverðum spurningum. Mér finnst ástæða til að leggja áherslu á að þingsályktunartillaga er ekki lögð fram vegna þess að orðið hafa einhver smáskakkaföll með krónuna í hruninu, þó það hafi reyndar verið alveg gríðarlegt hrun gjaldmiðils þegar það blasti við. Við erum að horfa á langvarandi sögu erfiðleika. Sínum augum lítur hver á silfrið, að vísu. Sumir tala um þetta sem mikla aðlögunarhæfni krónunnar, en við höfum horft á sögu gengisfellinga sem hafa haft sín áhrif á samfélagið. Hér eru undirliggjandi mjög stórar spurningar. Viljum við að samfélagið sé samfélag gengisfellinga? Gjaldmiðillinn skiptir auðvitað höfuðmáli í því. Sumt fyrirkomulag gjaldmiðilsmála býður ekki upp á gengisfellingar sem lausn á efnahagsvanda heldur verðum við þá að grípa til annarra lausna. Með þessari þingsályktunartillögu er verið að segja að við ætlum að skoða þessar aðrar lausnir. Það má ekki vera einhver nauðung í íslensku samfélagi að kjaraskerðingu, með öðrum orðum gengisfellingu, þurfi alltaf til til að halda uppi atvinnustigi og það eigi að vera saga 21. aldarinnar líka. Það er gjaldmiðillinn sem gefur okkur færi á þessari efnahagsstjórn. Við verðum að ræða það hvort við viljum hafa þannig gjaldmiðil sem býr til slíkar freistingar, eða hvort við eigum að taka upp gjaldmiðil sem býður ekki upp á það tól heldur aðrar lausnir. Ég held við eigum að gera það. Gjaldmiðill og traust. Gjaldmiðill er náttúrlega eitthvað sem maður geymir verðmæti í og maður verður að geta treyst því að það sé geymslustaður verðmætis sem haldi sér, rýrni ekki að gildi. Því verður að skapa traust um gjaldmiðilinn. Einu sinni fékk fólk borgað í kaupfélagsinneignarnótum. Ég fann nokkrar slíkar um daginn. Þær eru einskis virði. Það er ekki hægt að kaupa neitt fyrir þær. Frelsi í fjármagnsflutningum er væntanlega líka lykilatriði. Við búum ekki við það vegna þess að frelsi í fjármagnsflutningum [[Forseti hringir.]]leiðir til þess að þú getur keypt meira fyrir þessar krónur. Það rýrir náttúrlega gildi gjaldmiðilsins núna. Þetta eru svona hugleiðingar í framhaldi af ræðu þingmannsins.
Virðulegi forseti. Já, ég deili áhuga flutningsmanna tillögunnar á að þessi mál séu skoðuð og að kostir og gallar gjaldmiðla séu skoðaðir, vegna þess að mikilvægt er að hafa í huga kosti þess að vera með sinn eigin ríkisrekna gjaldmiðil eins og hefur verið rakið hér, og þá aðlögunarhæfni sem margir segja að hafi komið í veg fyrir atvinnuleysi, mætti líka orða það þannig að hafi falið atvinnuleysi um tíma en kemur þó heimilum vitaskuld til góða að einhverju leyti. Hér er gengisfelling nefnd sem við þekktum á síðustu öld. Hún kom auðvitað til aðallega vegna björgunaraðgerða til handa sjávarútveginum sem á sínum tíma var rekinn hér í bullandi tapi ár eftir ár og í algerri óstjórn. Gengisfelling sem sérstök aðgerð var alltaf aðgerð til þess að bjarga einum og auðvitað á kostnað hinna í þjóðfélaginu. Það er ekki leið sem er boðleg og ég mundi ekki tala fyrir henni. Því nefni ég þetta. En krónan sem slík - það er auðvitað hægt að taka sjálfstæða ákvörðun um að hér séu ekki gengisfellingar. Sérstakar gengisfellingar hafa ekki verið undanfarið þótt tómt mál sé að tala um gengi á Íslandi í dag í gjaldeyrishöftunum. En þá er það líka alveg algjört grundvallaratriði að mínu áliti að gjaldeyrishöftunum verði aflétt og menn sjái það svart á hvítu hvers trausts krónan nýtur. Það er náttúrlega grundvallaratriði og forsenda allrar umræðu um [[Forseti hringir.]]þennan gjaldmiðil.
Virðulegur forseti. Mér finnst kannski þurfa að hreinsa þá umræðu um hvort gjaldmiðill skipti máli eða ekki. Það er enginn að segja að það skipti höfuðmáli hvernig peningaseðillinn lítur út eða eitthvað svoleiðis, og auðvitað skiptir máli hvernig efnahagsstjórnin er og annað. Við flutningsmenn tillögunnar erum einfaldlega að segja að þessi mál hafa allt of lítið verið rædd, hver gjaldmiðillinn er, vegna þess að ef hann er tól sem ég held að sé alveg rétt, gjaldmiðill er vissulega tól í efnahagsstjórn, þá eru til mismunandi tól. Þau eru til í nokkrum stærðum og gerðum. Kaupfélagsinneignarnóta var ekki gott tól vegna þess að ekki var mjög affarasælt að fá greidd út laun í kaupfélagsinneignarnótum því að þær urðu verðlausar með falli kaupfélaganna og lítið var hægt að kaupa fyrir þær. Menn gátu keypt nýja tunnu í kaupfélaginu ef hún kom, eitthvað svoleiðis. Það er svipað, náttúrlega ekki kannski í svona dramatískri mynd, sem er að gerast með krónuna. Við búum við fjármagnshöft sem gerir að verkum að ekki er hægt að kaupa jafn mikið fyrir hana í veröldinni eins og við mundum vilja með þeim gjaldmiðli sem við mundum vilja hafa í nútímalegu þjóðfélagi. Það er ekki hægt að treysta henni jafn mikið til þess að geyma verðmæti, þess vegna erum við með verðtryggða krónu sem er ekki mjög vinsæl eða gott fyrirkomulag. Ég held að það hafi mjög svona slepjandi áhrif á hagkerfið og sé ekki gott eða gagnsætt fyrirkomulag. Ég held því fram að valið um það hvaða gjaldmiðill er notaður, allt frá kaupfélagsinneignarnótu yfir í evru eða eitthvað annað með krónu mögulega sem millistig, skipti máli. Þetta eru viss tól sem við höfum. En spurningin er þá - vegna þess að ég heyri að hv. þingmaður vill frjálsa fjármagnsflutninga og búa við það - sér hv. þingmaður fyrir sér frjálsa fjármagnsflutninga með krónu?
Virðulegur forseti. Eins og ég nefndi er auðvitað tómt mál að tala um krónuna í fjármagnshöftum undir þeim gjaldeyrishöftum sem nú ríkja, þess vegna legg ég mikla áherslu á það og árétta að ég tel brýnt að höftunum verði aflétt hið fyrsta. Ég veit ekki betur en það sé á stefnuskrá stjórnvalda á næstu vikum eða missirum. Það þarf enginn að deila um það að frjáls viðskipti með krónuna á milli landa er í dag tómt mál að tala um og ómögulegt að henda reiður á hvers virði hún er eða hvaða traust menn bera til krónunnar í dag. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að þegar fjármagnshöftum verður aflétt þá sé það ekki endilega ávísun á að krónan hrynji og allt fari fjandans til, eins og menn hafa stundum verið að tala um og tala þannig krónuna niður fyrir fram. Það finnst mér rangt að gera. Það er enginn fótur fyrir slíkum svartsýnis- og bölmóðsspám. Ég vil svo nefna annað líka í lokin. Þótt ég sé kannski ekki talsmaður skattgreiðenda og hafi ekki verið kjörin til þess að tala máli skattgreiðenda í Evrópu þá geri ég það hér, og er tilbúin að gera ýmislegt fyrir hag skattgreiðenda á Íslandi, upp að ákveðnu marki þó. Ég vil benda á að auðvitað er hægt að sýna fram á útreikninga, með því að ganga inn í myntbandalag með Evrópu, að hagur bæði ríkis og heimila vænkist hér til skamms tíma. En menn skyldu hafa það í huga að það er alltaf á kostnað skattgreiðenda í Evrópu, það verður alltaf þannig. Mönnum kann kannski ekkert að þykja neitt mikið um það hér á Íslandi, en ég vildi bara nefna að það er þannig. En það er auðvitað til langs [[Forseti hringir.]]tíma ekki á vísan að róa með það, hvorki með því að ganga í myntbandalag né með því að taka upp annan einhliða gjaldmiðil.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni sem flutti mjög áhugaverða ræðu að þetta er málefni sem er verðugt að ræða í þingsal. Það voru áhugaverðar hugmyndir sem hún velti fyrir sér. Ég tók eftir því að hún velti upp þeirri hugmynd að hafa myntfrelsi eins og kannski þekkist. Það er ákveðin hugmynd í hagfræðinni að hver og einn noti bara þá mynt sem heppilegust er fyrir hann og hans fyrirtæki og greiði út í þeim gjaldmiðli sem hentar, greiði skatta í þeim gjaldmiðli sem hentar þannig að við tökum í rauninni upp alla gjaldmiðla sem okkur hentar og megi besti gjaldmiðillinn vinna. Þetta er áhugaverð hugmynd og mjög mikið skoðuð. Gallinn við hana er eiginlega sá sami og einhliða upptaka til dæmis bandaríkjadollars. Ef við mundum ákveða að taka upp bandaríkjadollar þá er gallinn sá að við yrðum að kaupa inn bandaríska seðla, kannski fyrir 40 milljarða, til að skipta út seðlunum sem eru í umferð og við yrðum að breyta öllum innstæðum í bönkum yfir í bandaríkjadollara og vona það besta. Hættan væri sú að ef eitthvað bjátaði á yrði fjármagnsflótti og fólk vildi taka dollarana úr landi, flytja þá úr landi og að lokum kæmi að því að allir dollararnir sem keyptir hefðu verið á vörubretti, þessir 40 milljarðar, væru búnir og þá þyrfti að kaupa inn meira til að einhver peningur væri í hagkerfinu. Allir peningar mundu í sjálfu sér flýja hagkerfið. Það yrði þá ekki hægt að bregðast við því með neinum hætti öðrum en að hringja í bandaríska seðlabankann og segja: Eruð þið ekki til í að lána okkur dollara því að við þurfum að nota þá? Vandamálið sem fylgir einhliða upptöku er að það er ekkert til þrautavara fyrir gjaldmiðilinn og við vandamálið bætist allur sá viðskiptakostnaður að þurfa að eiga við mjög margar ólíkar myntir og vita aldrei á hverju er von með alls konar gengi. Maður getur verið með reiknivél og reiknað sig út úr því en þetta er talin vera dýrasta mögulega útgáfan [[Forseti hringir.]]af einhliða upptöku gjaldmiðils. Ég vildi koma þessu á framfæri.
Virðulegi forseti. Það var svo sem engri spurningu beint til mín, en það er alveg rétt að mönnum kann að þykja það ekki blasa endilega við að auðvelt sé að taka upp marga gjaldmiðla. Ég velti því bara fyrir mér. Er það samt svo flókið? Hv. þm. Frosti Sigurjónsson nefnir hér að það sé sambærilegt við einhliða upptöku einhvers gjaldmiðils. Þarf það endilega að vera? Er það ekki örlítið öðruvísi aðgerð ef til dæmis væri miðað við að það væri ekki sjálft ríkið sem tæki upp gjaldmiðil fyrsta kastið heldur bara einstaklingarnir sjálfir? Ég velti þessu oft fyrir mér, jafnvel fyrir hrun, fyrir árið 2008, og mér fannst það ákveðinn skortur á framtíðarsýn að hafa ekki rætt þessi peningamál einmitt í góðærinu, að menn hefðu ekki tekið tíma í að ræða þessi mál í góðærinu. Ég velti því bara fyrir mér. Þá voru einhver fyrirtæki að greiða út laun í erlendum gjaldmiðlum, ekki í stórum stíl, en það þekktist. Að einhverju leyti þekkist það enn í dag, í miklu minna mæli samt. Ég velti fyrir mér hvernig hefði farið ef fyrirtæki hefðu bara greitt út í erlendum gjaldmiðli, einhverjum sem hentaði þeim, og einstaklingar hefðu sjálfir smám saman tekið upp hina og þessa gjaldmiðla. Á endanum verður það auðvitað þannig, af því að einstaklingurinn er praktískur, hann er hagkvæmur, að menn lenda með einhvern einn kost í stöðunni eða tvo, einn gjaldmiðil eða tvo. Ég er ekki sammála hv. þm. Frosta Sigurjónssyni um að hugmyndin sé [[Forseti hringir.]]galin eða mögulega erfið.
Virðulegur forseti. Þakka fyrir þetta spjall. Ég vildi aðeins bæta við þessar vangaveltur okkar sem mér finnst mjög skemmtilegar. Kostnaðurinn við slíkt fjölmyntakerfi, þar sem hver einstaklingur tekur upp þá mynt sem honum hentar í staðinn fyrir að ríkið sjái um að útvega gjaldmiðil sem er starfhæfur, leggst á alla þjóðina. Við þyrftum að taka lán í erlendum gjaldmiðli, það mundi enginn gefa okkur hann. Segjum að við þyrftum alla vega 40 milljarða af erlendum gjaldmiðli til að gera þetta, þ.e. til þess að skipta út þeim seðlum sem eru í umferð núna og virðist vera þörf fyrir, og hugsanlega einhverja hundruð milljarða á bankareikningum. Það er miklu hagkvæmara fyrir okkur sem þjóð að borga ekki öðrum þjóðum vexti fyrir að útvega okkur þau tákn sem við ætlum að nota hérna til að geta átt viðskipti okkar á milli, að við segjum bara: Við ætlum að búa þessi tákn til sjálf og köllum þau krónu svo að við þurfum ekki að nota kanadadollar, bandaríkjadollar eða evru og spörum okkur vextina. Við gætum alveg eins hugsað okkur að taka upp gull, þá þyrftum við að kaupa gull að utan dýrum dómum, geyma það í Seðlabankanum og skiptast á ávísunum út á þennan gullforða. Það er ein leið. Ég velti því bara upp að þetta er mjög dýrt. Þetta er besta viðskiptahugmynd sem ég hef rekist á að við sameinumst um sem þjóð. Ég er ekki talsmaður þess að ríkið sjái um alla hluti en það er stórsnjallt að biðja ríki að sjá um að starfrækja gjaldmiðil sem ríkið býr til úr engu, án þess að taka nokkurt lán hjá nokkurri þjóð, svo að við getum átt greiðari viðskipti með vörur okkar og þjónustu innan lands. Það er ekki hlutverk þess gjaldmiðils að gerast alþjóðlegur gjaldmiðill heldur bara gjaldmiðill fyrir okkar eigin þarfir. Bandaríkjamenn hafa tekið þetta lengra. Þeir hafa búið til gjaldmiðil sem nær langt út fyrir Bandaríkin og önnur hagkerfi fá lán frá Bandaríkjamönnum. Það er uppspretta mikils auðs fyrir Bandaríkjamenn og mikil renta sem rennur frá þessum ríkjum til Bandaríkjanna. Fyrir það hafa Bandaríkin orðið mjög rík, a.m.k. bankamenn í Bandaríkjunum, þó að mér sýnist þetta ríkidæmi ekki hafa dreifst mjög vel. [[Forseti hringir.]] Þetta er það sem ég vildi útskýra varðandi þessar tvær mismunandi leiðir, einhliða upptöku einnar myntar [[Forseti hringir.]]eða margra mynta.
Virðulegi forseti. Ég fagna svo sem bjartsýni hv. þm. Frosta Sigurjónssonar. Ekki ætla ég að verða til þess að slá hann kaldan niður ef hann hefur hugmyndir um það að íslenska krónan geti orðið eins og bandaríkjadalur, einhver tekjuöflun fyrir íslenska ríkið eða ákveðin vara fyrir íslenska ríkið. [[Gripið fram í.]]Nei, ég veit hann nefndi það ekki hér sérstaklega, en mér fannst samanburðurinn við bandaríkjadal kannski benda til þess. Þá er ég ekki að gera grín að þeirri hugmynd, auðvitað getur gjaldmiðill verið ákveðin vara og ákveðin verðmæti falist í honum umfram það að vera bara gjaldmiðill í viðskiptum einstaklinga eða tveggja aðila. Hann getur hreinlega verið það verðmætur og borið það mikið traust í sér sem slíkur að verðmætin nái út fyrir það. Það eru tugir ríkja, ég held yfir 30 ríki, sem hafa tekið einhliða upp annan gjaldmiðil, flest þeirra bandaríkjadal að ég hygg. Það er ekkert fráleitt að hugsa sér það að einn gjaldmiðill geti verið svo góður að hann nái þessu. Ég vil að öðru leyti bara þakka hv. þm. Frosta Sigurjónssyni fyrir spjallið. Ég ítreka að ef þessi mál kæmu til skoðunar þá tel ég að það þyrfti að skoða það sérstaklega líka hvort ekki væri heppilegt að hér væri fjölmyntakerfi og hvað væri því til fyrirstöðu fyrir svona lítið land eins og Ísland að taka slíkt upp. Ég vil ekki gera mikið úr myntsláttuhagnaði sem hv. þm. Frosti Sigurjónsson vísaði væntanlega til þegar hann ræddi kosti þess að íslenska [[Forseti hringir.]]ríkið gæfi út eigin gjaldmiðil.
Hæstv. forseti. Þetta hefur verið mjög fróðleg og að sumu leyti skemmtileg umræða. Hér hafa komið fram ýmsar fullyrðingar en einnig vangaveltur og það er ágætt að eiga umræður í þingsal þar sem menn velta vöngum, enda erum við að fjalla um málefni sem eru ekki í svart/hvítum lit, alls ekki. Á þessu eru að sjálfsögðu ýmsar hliðar enda gengur þingmálið út á að framkalla rannsókn og könnun og umræðu um málið sem óvefengjanlega er viðfangsefni sem við stöndum frammi fyrir að ræða inn í framtíðina. Ég sagði að fram hefðu komið ýmsar vangaveltur. Ég veit ekki alveg hvort hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni hafi verið alvara eða hvort hann var að grínast þegar hann sagði að í því gæti verið fólgin ákveðin vörn fyrir Ísland að verða alþjóðleg fjármálamiðstöð. Þetta var reyndar orðað í aðdraganda hrunsins þegar tiltekinn ráðherra í fyrrverandi stjórn lýsti því hátíðlega yfir titrandi röddu í Hörpu frammi fyrir fjármálamönnum í Eldborginni að hann ætti sér draum og draumurinn væri sá að Íslandi yrði fjármálamiðstöð. Á þeim tíma mærðu menn mjög frjálsa flutninga fjármagnsins, að þeir ættu að fá að streyma óheft yfir landamæri og fara um allan völl og slíkum hugmyndum hefur verið hampað mjög vestan hafs og austan, að sjálfsögðu í Bandaríkjunum, vöggu kapítalismans og einnig vöggu markaðshyggjunnar sem Evrópusambandið hefur orðið í seinni tíð. Staðreyndin er hins vegar sú að hvorki í Bandaríkjunum né innan Evrópusambandsins hefur það mikla frelsi leitt til ávinnings fyrir samfélögin öll vegna þess að þar er auðnum einmitt mjög misskipt. Við þekkjum það í Bandaríkjunum að kannanir hafa sýnt að þar fari misskipting vaxandi og sömu sögu er að segja frá Evrópu. Ég er tiltölulega nýkominn af þingi Evrópuráðsins í Strassborg. Þar var kynnt skýrsla sem hafði verið unnin í samstarfi við OECD, eða það byggt á tölulegum upplýsingum sem þaðan komu sem sýndu fram á, eða svo héldu skýrsluhöfundar, að 40% samfélaganna að jafnaði innan Evrópusambandsins hefðu ekki átt hlutdeild í efnahagslegum ávinningi innan sambandsins á undangengnum árum og áratugum og að misskipting færi vaxandi þrátt fyrir frelsi fjármagnsins og allar hinar rómuðu ákvarðanir sem hafa verið teknar fjármagninu í hag á þeim bænum. En jafnframt því sem ég þakka fyrir umræðuna og vangaveltur til dæmis um kosti þess að taka upp gjaldmiðla annarra ríkja, bandaríkjadal eða evru, eins og sumir vilja sem eru fylgjandi inngöngu Íslands í Evrópusambandið, þá langar mig til að nota tækifærið fyrst hv. 1. flutningsmaður þingsályktunartillögunnar, Guðmundur Steingrímsson, er hér á meðal vor og hefur fylgt máli sínu eftir í umræðunni í dag, að spyrja hann út í hömlur á fjármagnsflutninga sem væru fólgnar í skattlagningu fjármagns, stundum kennt við James Tobin, Tobin-skatt svokallaðan. Þeim hugmyndum er nú að vaxa ásmegin innan Evrópu og í Bandaríkjunum einnig og reyndar víðs vegar um heiminn til að hamla gegn áhættufjárfestum sem eru að leika sér að gjaldmiðlum, smáum og stórum, í eigin ábataskyni. Hvað finnst hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni um hugmyndir að Ísland beiti sér fyrir því að lagður væri á slíkur skattur [[Forseti hringir.]]og ávinningurinn yrði látinn renna til félagslega uppbyggilegra mála jafnhliða því sem slíkt hamlaði gegn óheftum fjármagnsflutningum og spekúlasjónum með peninga?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverðar hugleiðingar. Ég tek undir með honum að mjög áhugavert væri að skoða nánar möguleikana sem felast í umræddum Tobin-sköttum, sem eru honum hugleiknir. Ég held að það sé mikið atriði fyrir þjóð með lítinn sjálfstæðan gjaldmiðil, til þess að tryggja að raunhagkerfið geti notið þess frelsis sem það þarf til að geta átt eðlileg viðskipti við útlönd, að lagðir séu litlir Tobin-skattar, eins og hafa verið kynntir, á óæskilegar fjármagnshreyfingar sem geta ruglað gengi gjaldmiðilsins og komið raunhagkerfinu úr jafnvægi. Þetta eru vel þekktar kenningar. Ég held að það væri mjög gott ef við gætum fengið tækifæri til að ræða það mál í meiri smáatriðum í þingsal. Ég er með eina spurningu til hv. þingmanns sem fjallar um myntbandalagið sjálft, sem er til umræðu hér. Það hefur verið sett fram sem valkosturinn við það að vera með krónu áfram, eini raunhæfi valkosturinn. Samkvæmt skýrslu Seðlabankans og samkvæmt mörgum sem hér sitja er það eini raunhæfi valkosturinn í myntmálum framtíðarinnar fyrir Ísland að vera annaðhvort með krónu eða evru, ganga í myntbandalagið. Nú eru til nóbelsverðlaunahagfræðingar og merkir hagfræðingar og Joseph Stiglitz hefur sagt - má ég lesa og vitna í ensku?
Nei.
Þá þýði ég, með leyfi forseta: „Upprunalegi vandinn er evrumyntbandalagið sjálft.“ Paul Krugman hefur sagt: „Myntbandalagið var gríðarleg mistök.“ Thomas Piketty segir: „Við höfum skapað skrímsli.“ Það sem þessir aðilar eru óánægðastir með er að jaðarríkin í myntbandalaginu upplifa svokölluð harðindi eða harðræði til þess að geta þrifist innan myntbandalagsins. Þetta harðræði bitnar alltaf á verkalýðnum, heimilunum og þeim sem minnst mega sín, en auðmennirnir [[Forseti hringir.]]ná að sleppa úr landi með sína aura.
Forseti tekur fram að þingmönnum er heimilt að fara með enskan texta eða erlenda texta ef þeir þýða textann jafnóðum.
Hæstv. forseti. Ég fagna yfirlýsingu hv. þingmanns um Tobin-skattinn, að við hugleiðum það að Íslendingar beiti sér fyrir því að koma slíkum skatti á á alþjóðavísu. Þetta er umræða sem nú fer fram víða um heim. Varðandi jaðarsvæðin og spennu og átök innan sameiginlegs myntsvæðis var það inntakið í ræðu minni áðan að halda því fram að þau markmið sem Evrópusambandið setti sér upphaflega, að draga úr spennu og tryggja friðinn, væru að snúast upp í andhverfu sína og við værum að sjá það gerast núna í spennunni sem hefði skapast milli norðurhluta Evrópusambandsins með Þýskaland, Holland og fleiri sterk svæði í fararbroddi og svo með Grikkland, Portúgal og Spán hins vegar. Þetta er náttúrlega vandinn, að innan sameiginlegrar myntar er reynt að koma á sameiginlegri peningastefnu, sameiginlegri stefnu og framfylgja henni. Það var ekkert leyndarmál að hugmyndin var og er sú, er að birtast okkur að hluta til, að evrópski seðlabankinn hefði refsivald ef einhverjir hlutar myntsamstarfsins eða ríki sem ættu aðild að því gengju ekki í takt eða færu ekki að þeim skilyrðum sem peningastefnan setti ríkjunum. Við sjáum núna hvaða afleiðingar slíkt hefur í för með sér. Ég ítreka: Þessi mynd er ekkert svart/hvít. Það eru alls kyns núansar í henni og alls kyns hliðar á þessum málum sem er vert að ræða. Þess vegna finnst mér þessi umræða að mörgu leyti hafa verið mjög góð og varpað ljósi á ýmsar víddir sem eru fólgnar í þessum málum.
Virðulegi forseti. Ég þykist vita að hv. þingmaður er áhugamaður um lýðræði, að það sé virt og mikilvægt að hafa það í heiðri. Það virðist vera eins og jaðarríki, t.d. Grikkland, hafi upplifað einhvers konar lýðræðisskerðingu með því að ganga í myntbandalagið. Það er spurning hvort að með því að fórna lýðræðinu - ríkin hafa jafnvel þurft að þola það að leiðtogum væri skipt út vegna þess að þeir hafa ekki þótt ásættanlegir. Ég veit ekki betur en að í miðri efnahagskreppunni hafi þótt sjálfsagt að Brussel hefði afskipti af því hverjir væru ásættanlegir leiðtogar fyrir jaðarríkin. [[Gripið fram í.]] Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu í Grikklandi, sem var mikilvæg, lét seðlabanki myntbandalagsins loka grískum bönkum í þrjár vikur og það var algjör spurning hvað yrði. Notuð er óttastýring og í rauninni fjárkúgun í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem þjóðin á að tjá sig um mikilvæga spurningu. Þetta eru þvílík fantabrögð að maður getur ekki horft upp á þau án hluttekningar. Og að ætla að skáka Íslandi í þessa stöðu, ég get ekki eiginlega hugsað mér það. Ég treysti ekki þeim aðilum sem stýra evrópska myntbandalaginu. Ég treysti þeim bara ekki. Eigum við að treysta þeim til þess að gæta hagsmuna okkar? Eða munu þeir gera eins og þeir hafa gert í Grikklandi, gæta hagsmuna þeirra sem eiga alla stóru digru sjóðina, gæta hagsmuna bankanna? Björgun gríska bankakerfisins gekk út á það að bjarga frönskum og spænskum bönkum, er það ekki rétt? Er það einhver samsæriskenning? Var verið að bjarga grískri alþýðu? Ég varð ekki var við það. En það var grísk alþýða sem fékk að heyra þann söng að það væri svo farsælt að ganga í myntbandalagið, það þýddi meiri atvinnu, meiri stöðugleika, lægri vexti. En hvernig er ástandið núna? Getum við ekki lent í sömu stöðu ef við gerum mistök í efnahagsmálum eða verðum fyrir einhverjum utanaðkomandi áföllum?
Hæstv. forseti. Ég er hjartanlega sammála þeim áherslum sem fram koma hjá hv. þingmanni. Menn hafa lagst gegn inngöngu Íslands í Evrópusambandið af ýmsum forsendum. Margir hafa horft til yfirráða yfir auðlindum, þá sérstaklega sjávarauðlindinni að sjálfsögðu. En aðrir hafa einblínt á eða horft meira til lýðræðismálanna. Ég er í þeim hópi. Ég tel að Evrópusambandið sé um of keyrt á grundvelli markaðshyggju og öðrum þáttum þröngvað undir þá hugsun. Þetta á að sjálfsögðu við um þau ríki sem eiga aðild að hinu Evrópska efnahagssvæði. Vandinn er hins vegar sá eins og ég gat um áðan að eitt er að ákveða að ganga í Evrópusambandið eða þess vegna gerast aðili að hinu Evrópska efnahagssvæði og annað að ganga þaðan út. Það er ekki sama ákvörðunin. Það er þetta sem Grikkir hafa átt við að stríða. Ef atkvæðagreiðsla hefði farið fram um það núna hvort Grikkir ættu að taka upp evru eða ganga í Evrópusambandið þess vegna, þá er það mín tilfinning að það hefðu þeir ekki gert. Það er hins vegar allt önnur spurning hvað þeir gera við þær aðstæður sem nú eru uppi. Ég hef nú trú á því að ég væri ekki lengur félagi í Syriza-flokknum eftir það sem þar gerðist, heldur væri í flokki sem er heldur minni og tókst því miður ekki að klöngrast yfir þröskuldinn sem átti að vera upp á 3–4% en munaði, held ég, einu broti úr prósenti til að komast þar yfir. Hver rak Varoufakis? Ég held að hann hafi bara tekið ákvörðun um það sjálfur eftir að Merkel og hinir [[Forseti hringir.]]raunverulegu ráðamenn Evrópusambandsins tóku sínar ofbeldisfullu ákvarðanir gagnvart Grikkjum. Það er önnur saga.
Virðulegur forseti. Það er merkilegt hvað þessi umræða hefur snúist mikið um Grikkland. Við erum ekki að ræða Grikkland. Við erum að ræða Ísland. Ef við ætlum að bera saman Grikkland og Ísland, þá yrðum við að bera saman alla þætti málsins náttúrlega. Það eru allt öðruvísi aðstæður á Íslandi en á Grikklandi. Til að þetta sé allt saman sanngjarnt þyrftum við þá líka að bera saman Ísland og önnur Evrópusambandslönd sem ekki eru í vandræðum og búa við evru. Ég geri kannski þá athugasemd við annars ágæta umræðu, að hún hefur snúist einfaldlega allt of mikið um Grikkland. Margt má segja um það. Ég greini það að mér og hv. þm. Ögmundi Jónassyni er umhugað um alveg svipaða hluti þegar við ræðum þessi mál. Það er rauður þráður í máli hv. þingmanns að fjármálakerfi getur búið til óréttlæti. Það finnst mér íslenska krónan hafa gert. Mér finnst íslenska krónan hafa flutt auðævi frá hinum mörgu vinnandi til fárra útvalinna. Það hefur hún gert á mörgum áratugum. Mér finnst það líka nauðhyggja að kjaraskerðingarnar sem felast í gengisfellingu krónunnar, síendurteknu, séu nauðsynlegt gjald fyrir atvinnustig. Ég held að þessi þjóð geti vel byggt upp atvinnu án þess að greiða fyrir það með kjaraskerðingum. Við erum út af fyrir sig að fjalla um svipaða hluti. Við viljum réttlátt fjármálakerfi sem hyglir fjöldanum. Ég kem hins vegar hingað upp í andsvar til að svara spurningu um Tobin-skatt, en ég fer meira yfir það í síðari hluta svars míns. Ég get sagt að mér finnst það alls ekki útilokað, en mér finnst hins vegar vera ein lykilspurning varðandi það: Hversu hár yrði hann á Íslandi? Vegna þess að ef þetta er stjórntæki til að reyna að vernda [[Forseti hringir.]]hagkerfið fyrir óæskilegum fjármagnsflutningum, þá er lykilspurningin sú hvað okkur varðar: Hversu [[Forseti hringir.]]hár yrði þessi skattur? Rætt er um 30–40% [[Forseti hringir.]]skatt í tilfelli gömlu búanna sem er eins konar Tobin-skattur. Mundum við þola það?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni fyrir málefnalegt andsvar. Það er alveg rétt varðandi Grikkland, hugsunin var ekki sú að ræða hér grísk stjórnmál eða grísk efnahagsmál, en staðreyndin er náttúrlega sú að þegar við ræðum gjaldmiðilsmálin, kosti og galla ákveðinna leiða sem farnar eru í því efni, þá dugar ekki að halda sig við teoríuna eina, við viljum horfa líka á praxís, við viljum horfa á veruleikann og þá leitum við á þær slóðir sem eru kannski öðrum löndum fremur eða öðrum svæðum fremur í brennidepli. Þar kemur Grikkland til sögunnar. Ég tek alveg undir það með hv. þingmanni að ef ráðast á í samanburð þá þarf náttúrlega að gera það á mjög heildstæðan hátt í stað þess að taka einhverja tiltekna þætti út úr. Aftur að teoríu og praxís. Það er alveg rétt að auðvitað eigum við að hanna og skipuleggja efnahagslíf okkar þannig að hér sé sem mestur stöðugleiki og sem mestur jöfnuður. Það gerist án þess að við verðum undirseld miklum sveiflum í gjaldmiðlinum. Það er óskastaðan. Ég er hins vegar að horfa á veruleikann þarna aftur. Í kjölfar einhverrar mestu dýfu sem við höfum tekið sem samfélag og efnahagseining þegar tekjustofnar ríkis og sveitarfélaga og fyrirtækja snarfalla þá stöndum við frammi fyrir veruleika sem var þessi. Við þessar aðstæður tökum við öll kjaraskerðinguna og reynum að grípa til gagnráðstafana, eða látum við tiltekinn hluta þjóðarinnar gera það með atvinnuleysi? Það er hlutskipti margra sem hafa lent í svipuðum aðstæðum. Síðan er það upphæð Tobin-skattsins. Nei, ég [[Forseti hringir.]]er ekki að tala um 30% skatt og horfa til slitabúanna hér, [[Forseti hringir.]]heldur erum við að tala um einhverja agnarsmáa prósentu sem mundi hins vegar skila sér í [[Forseti hringir.]]gríðarlegum upphæðum ef sú prósenta væri lögð á á heimsvísu.
Virðulegur forseti. Ég ætla að reyna að einblína á að svara spurningu um Tobin-skattinn. Ég útiloka það ekkert, mér finnst þetta áhugaverð leið til að reyna að koma í veg fyrir ákveðnar meinsemdir í alþjóðlegu fjármálakerfi. Ég held að lykilatriðið sé að þetta séu fjölþjóðleg úrræði að enda ekki bara einhvern veginn ein þjóða með Tobin-skatt, ég held það. Í raun og veru finnst mér einmitt að því sögðu jafnvel mikilvægara að Íslendingar beiti sér fyrir því að ekki verði lengur til þessi skattaskjól sem eru jafnvel mjög nálægt okkur, í Lúxemborg og Hollandi, sem við erum að súpa seyðið af, sem menn eru að nota til að flytja auð úr löndum frá þeim stöðum þar sem sá auður skapast og frá þeim stöðum þar sem á að greiða af honum skatt. Þetta er vandamál í Bandaríkjunum, vandamál í Bretlandi og vandamál hér. Ef Tobin-skatturinn yrði ekki alls staðar þá yrði það náttúrlega líka - mig grunar nú kannski sömu löndin og eru með þessi skattaskjól til að hafa þá ekki heldur Tobin-skatt. Við mundum því kannski sjá bara enn meiri vandamál tengd skattaskjólunum ef þetta yrði ekki fjölþjóðlegt. En með alþjóðlegt áhersluverkefni okkar finnst mér að við ættum að beina sjónum okkar, ásamt G-20 ríkjunum, að því að reyna að vinna bug á eða koma í veg fyrir undanskot til skattaskjóla. Ég skil Tobin-skattinn þannig að hann eigi að vera stjórntæki. En á máli hv. þingmanns má heyra að þetta sé líka tekjuöflun, óhjákvæmilega kannski er hann það. Ef hann er stjórntæki þá vil ég benda á að vandi íslensks hagkerfis þegar kemur að fjármagnsflutningum hefur verið gríðarlegur á undanförnum árum, svo mikill að okkur hefur hugkvæmst að leggja á 39% eignarskatt á eignir gamalla búa sem eru ekki einu sinni innleystar. Þetta er með ákveðnum hætti Tobin-skattur, að minnsta kosti á fyrri stigum [[Forseti hringir.]]átti þetta að vera skattur á fjármagnsflutninga. Er vandi íslensks hagkerfis [[Forseti hringir.]]hvað varðar fjármagnsflutninga með litla krónu svo stór [[Forseti hringir.]]að Tobin-skattur yrði hér alveg ótrúlega hár ef hann ætti að virka sem stjórntæki? Það er stóra spurningin.
Hæstv. forseti. Við erum eiginlega að lenda samsíða, ég og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson, að velta vöngum yfir þessu. Hann vísaði í G-20 ríkin sem hafa reyndar látið vinna skýrslu fyrir sig á vegum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um ágæti skatts að þessu leyti og Evrópusambandið, framkvæmdastjórnin þar, hefur tekið málið upp. Þar hafa menn verið að tala um 0,01% skatt á afleiðuviðskipti, en 0,1% skatt á hluta- og skuldabréf. Við erum að tala um skattlagningu af þessu tagi. Ég vil taka undir það sem hv. þingmaður segir um skattaskjólin. Þar er ég kominn þar sem ég hóf mál mitt í þessari seinni ræðu minni um vangaveltur sem hér komu fram fyrr í dag um Ísland sem alþjóðlega fjármálamiðstöð í heimi þar sem allt væri opið og allt væri frjálst. Ein slík miðstöð er í London. City of London er mjög sjálfstæð eining innan Bretlands. Það er athyglisvert að á meðal þeirra sem harðast leggjast gegn Tobin-skattinum innan Evrópusambandsins eru Bretar. Það er vegna skattaskjólsins sem þeir veita spekúlöntum í City of London. Ég tek því undir með hv. þingmanni. Við eigum að beita okkur fyrir því þar sem við höfum ráð til og möguleika á alþjóðavísu að taka undir með þeim sem vilja stemma stigu við skattaskjólunum. Ætla ég að láta það verða mín lokaorð.
Herra forseti. Þessi umræða hér í dag er að mörgu leyti mjög þörf og hún hefur verið ágæt. Hún snýst um kjör fólksins í landinu vegna þess að það er afar dýrt að halda uppi krónunni, hún er dýr fyrir heimilin, hún er dýr fyrir fyrirtækin. Í upphafi greinargerðar með þeirri þingsályktunartillögu sem við ræðum hér segir, með leyfi forseta: „Efnahagslegur óstöðugleiki, óhóflegar verðlagshækkanir og hátt vaxtastig hafa um langa hríð einkennt íslenskt efnahagslíf með tilheyrandi áhrifum á lífskjör almennings og umgjörð atvinnulífsins.“ Í greinargerðinni er meðal annars vitnað í sérrit Seðlabanka Íslands Valkostir Íslands í gjaldmiðils- og gengismálum sem út kom í september 2012. Rætt er um í þeirri greinargerð að taka þurfi pólitíska afstöðu til þeirra kosta sem þar eru metnir álitlegir. Ég vil, herra forseti, nýta þann tíma sem ég hef hér til að fara aðeins yfir það hvaða atriði það eru sem Seðlabankinn, í þessu sérriti sem var unnið á árunum 2010–2012, leggur til grundvallar þegar niðurstaðan er fengin. En niðurstaðan, eftir rannsóknir þeirra og skoðanir, var einmitt sú að ef Ísland ætlaði að taka upp annan gjaldmiðil væri hagstæðast að það yrði evra. Í 2. kafla þessa rits er talað um efnahagsþróun á evrusvæðinu og farið yfir hana nákvæmlega. Síðan er í 3. kafla talað um reynslu Íslendinga af sjálfstæðri peningastefnu og sveigjanlegu gengi. Í kaflanum er þetta rakið og það er dregið fram að reynsla annarra ríkja af peningastefnu með formlegu verðbólgumarkmiði hafi almennt verið góð. Það á sérstaklega við um ríki sem áður höfðu átt við að etja viðvarandi vanda, óhóflega verðbólgu og mikinn óstöðugleika. Í kaflanum segir, með leyfi forseta: „Í þessu samhengi er slök reynsla Íslendinga sláandi. Verðbólga hefur að jafnaði verið mikil og lengstum yfir markmiði. Gengis- og verðbólgusveiflur hafa verið miklar og ofþenslan og ójafnvægið í þjóðarbúskapnum mikið fram að snörpum efnahagssamdrætti í kjölfar alþjóðlegu fjármálakreppunnar. Enn sem komið er virðist kreppan hafa verið verri hér en í öðrum verðbólgumarkmiðsríkjum, þótt of snemmt sé að dæma endanlega þar um þar sem öll kurl eru ekki komin til grafar.“ - Þetta er skrifað 2012. Í kaflanum eru helstu ástæður þessa slælega árangurs raktar. Eins og rakið er í kaflanum er uppbygging innlends þjóðarbúskapar nokkuð ólík því sem þekkist meðal flestra annarra verðbólgumarkmiðsríkja: hlutdeild matvæla- og hrávöruútflutnings er mun hærri hér á landi en almennt þekkist og því er líklegt að innlendur þjóðarbúskapur sé berskjaldaðri fyrir sveiflum í alþjóðlegu verði matvæla og hrávöru. Smæð hagkerfisins eykur þennan vanda enn frekar en fábreytni innlendrar framleiðslu og útflutnings gerir það að verkum að sérhæfing verður mikil og þjóðarbúskapurinn óstöðugri en í öðrum stærri hagkerfum. Stjórn peningamála verður því líklega ávallt erfiðari hér á landi en í stærri hagkerfum þar sem atvinnuuppbygging er í eðli sínu stöðugri. Þessu til viðbótar virðast gengissveiflur hafa töluverð áhrif á innlenda verðbólguþróun og virðast áhrifin ekki hafa minnkað frá upptöku verðbólgumarkmiðsins, ólíkt því sem gerst hefur í öðrum verðbólgumarkmiðsríkjum. Um þetta er ítarlega fjallað. Ég hef ekki tíma til þess að fara nánar yfir þennan kafla sem er afar áhugaverður. Talað er um alþjóðlega gerð og alþjóðlega samþættingu íslenska þjóðarbúskaparins. Talað er um kenninguna um hagkvæm myntsvæði í 5. kafla. Þar kemur fram að ekki er hægt að komast að afdráttarlausri niðurstöðu um hvort hagkvæmara sé fyrir ríki að halda eigin gjaldmiðli eða gerast aðili að stærra myntsvæði. Stundum geta komið svo alvarleg efnahagsáföll að auðveldara verður að eiga við þau með sveigjanlegu gengi. Á öðrum tímum getur sveigjanlegt gengi hins vegar beinlínis aukið á efnahagslegan óstöðugleika, auk þess sem eigin gjaldmiðill getur virkað sem viðskiptahindrun og þannig dregið úr efnahagslegri velsæld. Það er því ekki til það gengisfyrirkomulag sem hentar öllum ríkjum á öllum tímum. Í 6. kafla er talað um rekstrarhagfræðilegan ávinning af aðild að myntbandalagi. Þar er meðal annars fjallað um sparnað sem gæti fallið til ríkisins hér á landi ef við tökum upp annan gjaldmiðil. Í 7. kafla er talað um hagsveiflur, áhættuþóknun vaxta og fyrirkomulag gengismála. Í 8. kafla er fjallað um myntbandalög og utanríkisviðskipti. Þar er einmitt talað um og farið yfir það hvernig á því stendur að það er einmitt þarna sem Íslendingar geta grætt á því að taka upp annan gjaldmiðil. Rannsóknir sem fjallað er um í kaflanum eru byggðar á tölfræðilegu mati á gögnum frá fjölmörgum löndum og endurspegla hugsanleg áhrif fyrir meðallandið. Ekki er útilokað að áhrifin gætu jafnvel orðið meiri hér á landi vegna smæðar íslensks þjóðarbúskapar. Smæðin leiðir til þess að hér á landi er einungis hægt að framleiða tiltölulega fáar vörutegundir. Aðild að evrusvæðinu ætti því að auðvelda innlendum fyrirtækjum, sem nú framleiða að mestu fyrir innlendan markað, að hefja útflutning og sölu á stærra markaðssvæði. Aðildin ætti að auðvelda þeim að nýta stærðarhagkvæmni í framleiðslu og sölu og leiða þannig til aukinnar hagræðingar og lægri kostnaðar í innlendri atvinnustarfsemi. Þannig að kostir eru dregnir fram. Eignaverðsbólur og fyrirkomulag gengismála, um það er fjallað í 11. kafla. Mér finnst mikilvægt fyrir okkur á þessum tíma að lesa þann kafla mjög vel. Þar er lagt mat á það hvort fyrirkomulag gengismála skiptir máli þegar eignaverðsbólur myndast og springa. Samanburður á húsnæðis- og hlutabréfabólum meðal ríkja innan og utan evrusvæðisins bendir til þess að eignaverðsbólur séu heldur algengari utan evrusvæðisins en að hlutabréfabólur vari jafnan lengur innan þess. Svipaðar niðurstöður fást þegar efnahagsleg áhrif þess að eignaverðsbólur springa eru borin saman. Líkt og í öðrum rannsóknum virðast sprungnar húsnæðisbólur kostnaðarsamari þar sem samdráttur hagvaxtar er meiri í kjölfar þess að þær springa en þegar hlutabréfabólur springa. Húsnæðisbólur eru að jafnaði meira drifnar af kröftugum útlánavexti og ná til stærri hluta almennings og því eru neikvæðu áhrifin yfirleitt víðtækari vegna áhrifa á efnahagsreikninga heimila, fyrirtækja og banka. Virðulegur forseti. Það er ótrúlegt hvað tíminn líður hratt og ég kemst ekki yfir það sem mig langar til að segja. En ég vona svo sannarlega að þessi þingsályktunartillaga nái fram að ganga því að þetta er afar mikilvægt. Það er afar mikilvægt að við tökum pólitíska ákvörðun í þessu máli sem við endurskoðum þegar fram líða stundir, en að við tökum afstöðu til þessara mála. Við erum alltaf að tala um þetta. Seðlabankinn hefur unnið góða greiningu upp á 600 blaðsíður sem ég er ekki búin að lesa allar, en er ákaflega víðtækt rit sem hentar mjög vel til að taka ákvörðun í málinu. Við þekkjum það bara almenningur, við höfum sveiflast með krónunni. Hún hefur risið hátt og fallið hefur líka verið hátt og efnahagur heimila og ríkissjóðs með, þannig að það er ekki undarlegt þó að menn velti því fyrir sér hvort krónan, þessi minnsti sjálfstæði gjaldmiðill í heimi, sé kjarabót fyrir okkur, eða hvort hún valdi okkur búsifjum og sé til þess að halda launum hér niðri og atvinnulífinu fábreyttara.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða ræðu og það afrek að draga saman 600 blaðsíðna skýrslu á 15 mínútum, draga saman kjarnann úr skýrslunni. Það er margt gott í þessari skýrslu. Þegar hún kom út árið 2012 var hún mjög vel unnin og gagnlegt rit sem ég las spjaldanna á milli og ég get tekið undir margt sem þar kemur fram. Mér fyndist kannski áhugavert að vita, eftir að árin 2013, 2104 og 2015 eru liðin hjá og evrukreppan hefur náð að festa sig í sessi og er enn jafn óleyst og hún var, hvort hv. þingmaður sé ekki sammála mér um að áhugavert væri að Seðlabankinn gerði viðauka. Það væri áhugavert að vita hvort það er enn sjónarmið Seðlabankans að líta á aðild að því vandamáli sem myntbandalagið er - sem nóbelsverðlaunahagfræðingar eins og Stiglitz og Krugman og Thomas Piketty, einn mest lesni hagfræðingur í dag, kalla yfirleitt skrímsli, mistök, rót vandans - sem lausn á viðfangsefnum okkar. Er ekki betra að við reynum að leysa okkar vandamál með öðrum aðferðum? Ég kann mjög vel að meta þann hug sem fylgir þarna máli. Ég held að það sé nauðsynlegt að ræða fyrirkomulag gengismála, hver gjaldmiðillinn er og gera það reglulega. Ég er ekkert viss um að það sé verkefni sem við í þinginu eigum að færa ríkisstjórninni. Ég held að hún leysi það ekkert eða einhver nefnd úti í bæ. Við sitjum hér með skýrslu upp á 600 blaðsíður sem færustu peningasérfræðingar þjóðarinnar hafa samið. Ég held að það þurfi í sjálfu sér engu að bæta við það öðru en þessari viðbót: Hvað höfum við lært til viðbótar af óförum þessa myntbandalags? Og er einhver lausn í sjónmáli þar? Er yfirleitt óhætt að láta sig dreyma um að ganga inn í þennan vanda?
Herra forseti. Til að byrja með þá var þetta ekki útdráttur úr allri skýrslunni, þannig að það sé nú sagt, við þyrftum fleiri daga til að fara yfir hana. Mér finnst þetta málefni skipta mjög miklu. Af hverju ekki að fela ríkisstjórninni að móta stefnu til framtíðar í gjaldmiðilsmálum? Þegar ríkisstjórnin væri komin með það verkefni í hendur þá mundi hún nýta sér þau rit sem eru til staðar og kalla eftir þeim sjónarmiðum sem þykir vanta upp á. En er hv. þingmaður að segja það hér að kreppan í Evrópu hafi verið gjaldmiðilskreppa, að það sé aðalmálið að evruríkin hafi glímt við gjaldmiðilskreppu?
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort kalla eigi það gjaldmiðilskreppu eða myntbandalagskreppu, en það er kreppa sem felst í því að fólk og hagkerfi með mjög ólíkar þarfir, ólík hagkerfi, ólíkar þarfir fyrir gengi og vexti, er að nota sama gjaldmiðilinn, sama seðlabankann í raun og það gengur ekki vel. Það kemur í veg fyrir að hagkerfi sem verður fyrir áfalli, dýru áfalli eins og Grikkland - væntanlega eru rætur þess af ýmsum toga, manngerð áföll eða utanaðkomandi. Áfallið byrjar með því að Grikkir ganga inn í myntbandalag á of sterku gengi, of sterku skiptigengi. Nánast sama dag verður Grikkland ósamkeppnishæft. Störfin byrja að flytjast úr landi, það koma mjög lágir vextir. Fasteignabóla og verkefnabóla byrja í landinu, allt of mikill aðgangur að ódýru lánsfé. Það verður ofris í hagkerfinu og síðan gríðarlegt hrun þegar vextir fara að hækka á mörkuðum. Ég mundi segja að hluti af vanda Grikklands sé að hafa gengið í myntbandalagið. Síðan kemur myntbandalagið í veg fyrir að Grikkland geti náð vopnum sínum, að það geti aðlagast eins hratt og það hefði getað hefði það haft þennan gengissveigjanleika. Um leið og áfallið dynur á þá byrjar fjármagnsflótti frá Grikklandi. Allir sem vettlingi geta valdið flytja evrurnar úr landi. Eftir situr launafólkið með hagkerfi sem hefur skroppið saman um 20%. Skuldirnar eru enn í evrum, hafa ekki lækkað neitt, gætu alveg eins verið með verðtryggðar íslenskar krónur. Launin hafa lækkað um 20%, fasteignaverð um 20%. Atvinnuleysi hefur aukist gríðarlega, er 50% meðal unga fólksins. Þetta ástand varir árum saman. Ríkið þarf að selja eignir til þess að geta fjármagnað bankana sem eru einkabankar, þeir eru orðnir uppiskroppa með peninga. Seðlabanki myntbandalagsins krefst veða, að sjálfsögðu. Og ekkert af þessum peningum staldrar við í Grikklandi heldur er tekið út jafnóðum og sent úr landi. Allir sem eiga einhverja peninga senda peningana úr landi. Þetta er raunveruleikinn. Þetta er vandamál Evrópska [[Forseti hringir.]]myntbandalagsins sem er algjörlega óleyst enn. Ég held að [[Forseti hringir.]]það sé engin ástæða til þess að flýta sér þarna inn fyrr en við sjáum hvernig þessu vandamáli lyktar.
Herra forseti. Ég held að fólki beri nú saman um að kreppan í Evrópu er ekki gjaldmiðilskreppa. Þó að Grikkland eigi í erfiðleikum er ekki hægt að segja að það sé kreppa gjaldmiðilsins sem slíks. Mér finnst mikilvægt að við ræðum hér kjör almennings í landinu. Hvernig fer krónan með heimilin í landinu? Hvernig fer þessi minnsti sjálfstæði gjaldmiðill í heimi með íslensk heimili? Við höfum horft á það hvernig það er gert. Reglulega erum við, almenningur í landinu, slegin niður og tekinn af okkur samningur. Við semjum ekki um okkar kjör, það er krónan sem sér um að slá þau niður. Það er ekki hagur almennings sem þar er undir heldur er það hagur útflutningsgreinanna í landinu. Auðvitað er þetta sambland, þetta er flókið dæmi, en ég vil að við ræðum í alvöru hvernig staða okkar gæti orðið betri með því að taka upp evru, af hverju það er betra fyrir íslensk heimili. Og ef menn komast að því að það sé ekki betra, af hverju það sé. Við gerum það ekki á einhverju tilfinningaplani, heldur þurfum við að byggja það á staðreyndum, meðal annars á þessari skýrslu sem Seðlabankinn vann. Hún er ágæt og yfirgripsmikil þó að sannarlega megi gera við hana viðauka, ég er ekki að neita því. En að við reynum að byggja þetta á staðreyndum og horfa til dæmis á myntbandalagið í heild sinni, [[Forseti hringir.]]kosti þess og galla, en ekki aðeins á eitt ríki sem á í [[Forseti hringir.]]miklum erfiðleikum eins og Grikkland núna.