Sú dagskrártillaga sem lesin var upp á þingfundi í gær frá Jóni Þór Ólafssyni o.fl. er kölluð aftur.
Forseti áformar að atkvæðagreiðslur verði að loknum þingflokksfundum í dag, eftir kl. 15.
Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Bjartrar framtíðar um að Björt Ólafsdóttir, hv. 6. þm. Reykv. n., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Því er óskað eftir því að í dag taki Eldar Ástþórsson sæti á Alþingi en hann er 2. varamaður á lista Bjartrar framtíðar í kjördæminu. 1. varamaður á lista í kjördæminu hefur boðað forföll. Að ósk forseta hefur landskjörstjórn komið saman og gefið út kjörbréf handa Eldari Ástþórssyni. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kjörbréfið.
Hæstv. forseti. Eins og fram kom í máli hæstv. forseta hefur landskjörstjórn gefið út kjörbréf fyrir Eldar Ástþórsson, 2. varaþingmann Bjartrar framtíðar í Reykv. n. Eins og einnig kom fram í máli forseta þingsins hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd komið saman til að fara yfir kjörbréfið og gerir engar athugasemdir.
Eins og fram kom í máli formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar mælir nefndin einróma með samþykkt kjörbréfsins og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Eldar Ástþórsson, 6. þm. Reykv. n., hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.
Eldar Ástþórsson hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.
Virðulegur forseti. Það er ástæða til að fagna því ef úr er að leysast kjarasamningum á almennum vinnumarkaði, en það dregur um leið athyglina að því algera árangursleysi sem er í viðræðum á hinum opinbera markaði. Það er ástæða til að nota þetta tækifæri til að hvetja ríkisstjórnina til að taka til óspilltra málanna við að fylgja fordæmi aðila vinnumarkaðarins og leysa úr þeim deilum sem nú standa. Það er sérstaklega fagnaðarefni að verið er að vinna sig í áttina að 300 þús. kr. kröfunni og sérstökum kjarabótum til handa hinum lægst launuðu. Það er auðvitað í hrópandi ósamræmi við yfirlýsingar hæstv. fjármálaráðherra um að hér hafi jöfnuður verið að aukast of mikið, og endurspeglar þann breiða vilja sem er til þess að bæta nú sérstaklega kjör hinna lægst launuðu. Nú þegar lægst launaða fólkið á vinnumarkaðinum er að fá kjarabætur er hins vegar óhjákvæmilegt að við á Alþingi beinum sjónum okkar að tugþúsundum lífeyrisþega í landinu því að lífeyrisþegar eru í stórum stíl þeir sem búa við lökustu kjörin í landinu. Þegar fólk á almennum vinnumarkaði hefur nú sýnt þann stórhug að hækka sérstaklega hæstu launin í þeim samningum sem nú hafa náðst er það áskorun fyrir okkur að gera slíkt hið sama fyrir þá sem eru á ellilífeyri, örorkulífeyri og hjá almannatryggingum og eiga framfærslu sína alfarið undir þessari stofnun hér, Alþingi. Alþingi má ekki vera eftirbátur almenna vinnumarkaðarins þegar kemur að kjaramálum hinna verst settu í samfélaginu.
Hæstv. forseti. Enn á ný berast okkur fréttir af því að félagslegi túlkasjóðurinn sé tómur. Það er að verða viðvarandi ár eftir ár að þessi sjóður tæmist. Heiðdís Dögg Eiríksdóttir, formaður Félags heyrnarlausra, skrifaði grein í morgun á visir.is og mig langar að vitna í hana, með leyfi forseta: „Stjórnvöld binda á okkur hendurnar og við getum ekki sinnt skyldum okkar sem húseigendur, foreldrar, skattgreiðendur, ættingjar og fleira. Í ár ákvað mennta- og menningarmálaráðuneytið að skipta fjármagninu í fjóra fjórðunga. Ekki veit ég hvernig stærðfræðikunnáttan er hjá þeim, þetta er ósköp einfalt, fjármagnið endist ekkert lengur frekar en hin árin. Hlutverk og skyldur okkar minnka ekkert þó því sé skipt í fjóra fjórðunga.“ Hæstv. forseti. Það má vísa til þess að þetta sé algjört brot á því grundvallarsjónarmiði sem samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks byggist á og hefur að meginmarkmiði að fatlaðir geti tekið fullan og virkan þátt í samfélaginu án aðgreiningar og að tryggja þeim aðgang án mismununar að hinni og þessari þjónustu sem heyrnarskert fólk á rétt á en fer á mis við ef það nýtur ekki þessarar túlkunar. Íslenska ríkið verður að sýna að það meini eitthvað með því þegar það segir að það ætli að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og tryggja fötluðu fólki þann lágmarksrétt sem hann mælir fyrir um. Peningar sem þarf í þennan sjóð eru hlægilegir smámunir miðað við þá miklu hagsmuni og réttindi þeirra sem þurfa á þjónustunni að halda og miðað við hversu mikilvæg mannréttindi eru í húfi sem samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks áréttar í hverju orði. Hæstv. forseti. Ég skora á hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að bæta úr þessu strax og bæta peningum í þennan sjóð. Við getum ekki boðið þessu fólki upp á að hafa ekki túlkaþjónustu í heilan mánuð, það er algjörlega óforsvaranlegt.
Til skammar.
Herra forseti. Af því að þessi liður heitir Störf þingsins þá ætla ég að byrja á því að gleðjast yfir dagskrá þessa fundar borið saman við það sem verið hefur undanfarnar vikur, það bregður verulega til betri tíðar með það að kominn er fjöldi mála á dagskrá sem þingið getur tekist á við. Mér er auðvitað efst í huga eins og fleirum staðan á vinnumarkaði og verkfall hjúkrunarfræðinga sem skall á núna á miðnætti síðastliðnu. Með því er ljóst að það eru að skapast alvarlegri aðstæður í heilbrigðiskerfi okkar en væntanlega hafa verið uppi um áratugaskeið. Ég var að hlusta á framkvæmdastjóra hjúkrunar á Landspítala í útvarpinu í morgun og manni er verulega brugðið. Þrátt fyrir að allt sé reynt sem mögulegt er innan þessa þrönga ramma til að tryggja öryggi þá bætist þetta ástand ofan á fimm, sex vikna verkföll geislafræðinga, líffræðinga og fleiri sem hafa lamað starfsemi sjúkrahúsanna að verulegu leyti og það bætist aftur ofan á afleiðingar af læknaverkfallinu sem heilbrigðiskerfið var á engan hátt búið að vinna upp. Þannig að fyrir liggja mjög langir og erfiðir biðlistar sem vandséð hvenær verði unnið á. Ríkið er viðsemjandi þessara hópa. Það getur ekki nálgast málin þannig að ekki sé við þá talað og komi ekki til greina að semja við þá á sjálfstæðum forsendum á grundvelli þess samningsréttar sem þeir hafa, til að mynda að mæta á einhvern hátt eða a.m.k. taka fyrir kröfur þeirra, sérkröfur um að menntun sé metin inn í þeirra störfum. Yfirlýsingar af því tagi sem hæstv. forsætisráðherra hefur gefið eru auðvitað lítilsvirðing við þann sjálfstæða samningsrétt og ég er undrandi á því að það skuli ekki hafa valdið meiri stormi í samfélaginu að forsætisráðherra hefur nánast sagt: Það verður ekki talað við þetta fólk, það verður ekkert samið við það fyrr en fyrir liggur hvernig almenni vinnumarkaðurinn leggur sig, og bætir svo við ásökunum um að forustumenn í verkalýðshreyfingunni gangi pólitískra [[Forseti hringir.]]erinda jafnvel á kostnað hagsmuna umbjóðenda sinna. Það er náttúrlega ekki [[Forseti hringir.]]gæfulegt þegar oddviti ríkisstjórnar leggur þetta í púkkið til lausnar á málum.
Virðulegi forseti. Þegar deilur eiga sér stað, eins og á hinu háa Alþingi undanfarnar vikur, þá tel ég að þingmönnum hætti til þess að gleyma því að fólk í samfélaginu er ekki á Alþingi. Því er hætt við að hv. alþingismenn einangri sig frá því sem er að gerast í samfélaginu. Til að sporna við þessu legg ég enn og aftur til að þegar við lítum fram á veginn þá hugsum við um lýðræði, þá hugsum við um aðferðir sem gera almenningi kleift að taka stjórnvölinn þegar hann vill fá eða einhver ákveðinn hluti almennings þannig að við á hinu háa Alþingi getum aldrei gleymt þjóðinni og í umboði hvers við störfum. Það eru mjög mörg atriði sem hægt er að tiltaka. Þau eru miseinföld og misódýr, en öll eru þau einföld og öll eru þau ódýr. Þjóðaratkvæðagreiðslur eru ekki dýrar. Þær eru ekki flóknar. Það er auðvelt að koma hér á sterkara og betra og siðmenntaðra lýðræði sem gerir almenningi kleift að ákveða fyrir eigin hönd hvernig forgangsröðun hins háa Alþingis á að vera, í það minnsta í meginatriðum. Deilur eins og þær sem hafa verið hér upp á síðkastið eiga ekki að eiga sér stað. Við eigum aldrei að líta á þessar deilur sem eðlilegan hlut af því hvernig Alþingi starfar. Ég held að enginn geri það, sem betur fer, alla vega ekki til lengri tíma. Þegar við lítum fram á veginn eigum við ekki að kenna hvert öðru um og þegar þjóðin vill fá að ráða einhverju eigum við ekki að láta eins og það sé sjálfkrafa ósigur stjórnmálamanna sem hafa aðrar skoðanir heldur eigum við að bera virðingu fyrir sjálfsákvörðunarrétti alls fólks, hvort sem í hlut eiga einstaklingar eða hópar. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.
Virðulegur forseti. Við lifum í sannkölluðu bónuslandi. Fyrir nokkrum dögum skýrði DV frá því að íslenska umsýslufélagið ALMC, áður Straumur–Burðarás, hefði lagt til hliðar 3.400 millj. kr. sem félagið hygðist greiða í bónusa til lykilstarfsmanna og stjórnarmanna. Að meðaltali nema þessar greiðslur um 100 millj. kr. á hvern starfsmann. Sumir munu fá meira, aðrir minna. 20–30 starfsmenn ALMC eiga von á slíkum bónusum að sögn DV. Í þessum hópi eru bæði Íslendingar og útlendingar. Í dag skýrði sami fjölmiðill frá því að tugir núverandi og fyrrverandi starfsmanna Kaupþings eigi von á bónusum sem geti numið tugum milljóna í einstaka tilvikum verði nauðasamningar samþykktir. Samtals er um að ræða hundruð millj. kr. Höfum í huga að þetta eru ekki sérstaklega illa haldnir starfsmenn því að samkvæmt ársreikningi síðasta árs voru þeir með 1,6 millj. kr. að meðaltali í mánaðarlaun. Bónuskerfi fjármálastofnana spilaði stórt hlutverk í hruninu 2008. Í gær safnaðist stór hópur fólks saman hér fyrir utan þinghúsið sem mótmælti öllu mögulegu, m.a. afturhvarfi til þess Íslands sem við þekktum rétt fyrir hrun. Virðulegur forseti. Höfum við ekkert lært? Ætlum við virkilega að viðhalda bónuskerfi í íslensku fjármálalífi hvort sem bónusinn er 25%, 50% eða 100%? Viljum við nýtt bónusland? Svarið er nei.
Forseti. Ég held að ég geti alveg tekið undir það með hv. þm. Karli Garðarssyni að fæstir vilji bónuslandið aftur. En það er svo fjöldamargt annað sem gerir það að verkum að almenningur upplifir að við séum aftur komin til ársins 2007. Það er ekki eingöngu bónuskerfi í bönkunum heldur ákveðið hugarfar sem ríkir líka innan veggja þessa vinnustaðar. Mig langaði að gera að umtalsefni ástandið á leigumarkaði og þau miklu vonbrigði með það sem ég hef séð af þessu nýja húsnæðiskerfi. Húsaleigubætur - orðalaginu er bara breytt og samkvæmt því sem kom fram í fréttum RÚV þá mun þetta gagnast best þeim efnamestu út frá einhverjum skilgreiningum úr fjármálaráðuneytinu. Mig langaði að skora á þingmenn meiri hlutans að tryggja og aðstoða við að málið komist á dagskrá á Alþingi áður en við förum heim í frí svo að það geti fengið alvöruumsagnir í sumar þannig að hægt sé að koma á umbótum á húsaleigkerfinu sérstaklega sem og öðrum lausnum varðandi húsakost Íslendinga. Það kom nýverið fram að allt of margir þekkja ekki réttindi sín. Það er nokkuð sem mér finnst brýnt að taka fyrir er, þ.e. hvernig stjórnsýslan virkar ekki hérna. Það er allt of algengt að kerfið fari í einhvers konar mótspyrnu. Í staðinn fyrir að þeir sem vinna við það viðurkenni að eitthvað þurfi að laga þá segir kerfið: „Computer says no!“, með leyfi forseta, ég biðst forláts á að nota ensku, en það þarf að snúa [[Forseti hringir.]]þessu orðalagi yfir á íslensku, kerfið segir sem sagt [[Forseti hringir.]]nei. Lögum það, breytum viðhorfinu.
Virðulegi forseti. Það er fagnaðarefni að nú hilli undir samninga á almennum vinnumarkaði. Ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem gert hafa athugasemdir við verklag ríkisstjórnarinnar að öðru leyti í samningum við sína eigin starfsmenn, það er verulegt áhyggjuefni að ekki miði jafn vel þar. Það er hins vegar vert fyrir okkur að hafa í huga að það er ekki gefið þótt samningar takist á vinnumarkaði að okkur takist að tryggja samfélagsfrið. Við höfum verið hérna áður. Í árslok 2013 tókust samningar á almennum vinnumarkaði og við hið opinbera þar sem lagður var grunnur að friði á vinnumarkaði, en ríkisstjórninni tókst að spilla því. Yfirlýsingar ráðherra, hvort sem það eru yfirlýsingar hæstv. fjármálaráðherra um að jöfnuður sé of mikill á Íslandi, eða skammir hæstv. forsætisráðherra í garð forustumanna í verkalýðshreyfingunni, eru gott dæmi um orðræðu sem á ekkert erindi í íslensk stjórnmál í dag og grefur undan samstöðu þegar við þyrftum að vera að byggja samstöðu um leiðina áfram. Svarið er nefnilega akkúrat það að það þarf meiri jöfnuð. Það sem ríkisstjórnin féll á, prófið sem hún féll á í kjölfar samninganna í árslok 2013, var að hún klúðraði því að skila til launþega lækkunum á opinberum gjaldskrám. Hún klikkaði á því að koma með skattkerfisbreytingar sem skiluðu þeim lægst launuðu einhverju og af því má læra. Leiðin áfram núna hlýtur að felast í því að breyta skattkerfinu í þágu þeirra sem hafa lágar tekjur og meðaltekjur, að koma með alvöruúrlausnir í húsnæðismálum eftir tveggja ára verkleysi ríkisstjórnarinnar og tryggja þjóðinni allri hámarksarð af auðlindum. Það er grundvallarvandamál sem við er að glíma núna að þjóðin hefur enga trú á því að ríkisstjórnin hafi áhuga [[Forseti hringir.]]á því að tryggja hámarksarð af auðlindum í sameiginlega sjóði.
Herra forseti. Mig langar að nefna tvö atriði varðandi kjarasamninga sem ættu að vera forgangsatriði fyrir ríkisstjórnina, annað skammtímaatriði og hitt langtímaatriði. Skammtímaatriðið er að forgangsraða fjármunum þangað sem 90% landsmanna vilja, í fyrsta flokks heilbrigðiskerfi. Það gengur ekki að aftur lamist starfsemi í heilbrigðiskerfinu, hjúkrunarfræðingar að þessu sinni farnir í verkfall áður en deilan er leyst. 90% landsmanna sögðu í nóvember í Capacent Gallup könnun sem Píratar létu gera að þeir vildu forgangsraða þeim fjármunum sem koma úr sameiginlegum sjóðum okkar í fyrsta flokks heilbrigðiskerfi. Ríkisstjórnin verður að fara að hlusta á þetta. Langtímaatriðið er að okkur vantar rammalöggjöf um farsælli gerð kjarasamninga. Ríkisstjórnin lofaði fyrir tveimur árum og sagði í stefnuyfirlýsingu sinni, með leyfi forseta: „Unnið verður að víðtækri sátt við aðila vinnumarkaðarins um þróun vinnumarkaðar og uppbyggingu til framtíðar.“ Ríkisstjórnin sagði fyrir tveimur árum síðan í minnisblaði til aðila vinnumarkaðarins, með leyfi forseta: „Í aðdraganda að gerð kjarasamninga hafa aðilar vinnumarkaðarins horft til framtíðar og breyttrar umgjarðar við gerð kjarasamninga. Vilji er til að tryggja meiri aga og festu líkt og einkennir gerð kjarasamninga á Norðurlöndum […].“ Góð hugmynd. Hvað segir þá ASÍ um málið í riti sínu Kaup og kjör? Þar segir að ASÍ og SA lýstu því yfir að samtökin vildu koma að sameiginlegu borði með aðilum opinbera vinnumarkaðarins og setja sér markmið um bætt vinnubrögð við gerð kjarasamninga. Nærtækast töldu ASÍ og SA að leita fyrirmynda hjá nágrannalöndunum sem tekist hefur að auka kaupmátt samhliða lægri verðbólgu. Hvað segja SA um þetta? Jú, þeir segja að norræna vinnumarkaðslíkanið hafi tryggt efnahagslegan stöðugleika og skapað betri kjör en íslenska líkanið. Aðilar vinnumarkaðarins, stjórnvöld og Seðlabankinn bera sameiginlega ábyrgð á því að koma á [[Forseti hringir.]]og viðhalda efnahagslegum stöðugleika. Hvar er þessi rammaáætlun um [[Forseti hringir.]]norrænt líkan til þess að ná farsælli gerð kjarasamninga? Ríkisstjórnin þarf [[Forseti hringir.]]að fara að svara þessu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka forseta fyrir góða fundarstjórn og að hafa tekið málin í sínar hendur og leyst úr deilum í bili. Ég tek aftur það sem ég sagði í gær eða fyrradag að við ættum kannski að fá sendan forseta sænska þingsins hingað til lands, en þess þarf ekki eins og sakir standa. Það sem mig langar aðeins að ræða eru fréttir um að setja eigi núna 850 millj. kr. í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða við uppbyggingu á innviðum ferðaþjónustunnar og 1,3 milljarða í vegaframkvæmdir. Þessu er deilt á Facebook og sett í fréttir eins og það sé alveg stórkostlegt og ríkisstjórnin sé að gera stórkostlega hluti. Nú er það þannig að það hefur legið fyrir lengi að fara þarf í uppbyggingu ferðamannastaða og reyndar fékk Framkvæmdasjóður ferðamannastaða 500 millj. kr. á fjárlögum 2013. Núverandi ríkisstjórn dró verulega úr fjárframlögum, voru aðeins 260 millj. kr. 2014. Þá þurfti að sækja tæpar 400 millj. kr. á fjáraukalög og núna fyrir fjárlög í ár var gert ráð fyrir 150 milljónum og auðvitað þarf að sækja núna 850 millj. kr. á fjáraukalög. Fjáraukalög eru ekki til að fjármagna verkefni sem stjórnvöld vanáætla. Þetta er rassvasabókhald og er ólíðandi. Ég skil ekki að fólk sé úti um allan bæ að hrópa húrra fyrir ríkisstjórninni, að setja peninga í vegamál og í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða eða í uppbyggingu á ferðamannastöðum. Það hefur alltaf legið fyrir að þetta þurfi að gera og er ef ég man rétt í áætlun í fjárfestingaráætluninni sem ríkisstjórnin henti út af borðinu. Mætti ég biðja um vönduð vinnubrögð og kannski að meiri hlutinn og hæstv. fjármálaráðherra lesi nefndarálit minni hlutans. Ég benti á þetta í nefndaráliti mínu fyrir fjárlögin 2014 og 2015. Þetta átti ekki að koma neinum á óvart. Mér finnst þetta alveg ótrúleg vinnubrögð og furðulegt að vera að tala um aga og ábyrgð í ríkisfjármálum þegar menn haga sér svona.
Herra forseti. Mig langar til að ræða þau mál sem hafa verið hér til umfjöllunar varðandi það sem gerðist hér fyrir utan í gær og það sem fólkið úti á Austurvelli var að spyrja um og krefjast. Það er meðal annars um það umboð sem við sem þingmenn höfum hér innan húss. Hvert er það og hvernig ber okkur að fara með það? Meiri hlutinn er ekki talinn fara vel með það vald sem hann hefur og hér var sagt að farið væri illa með auðlindir, það vantaði lýðræðisumbætur, það væri verið að mylja niður heilbrigðiskerfið o.s.frv. Þetta er upplifun fólks, sama hvað okkur þingmönnum finnst og okkur ber að gera okkar besta til að reyna að laga það. Eldri borgarar og öryrkjar eiga ekki að þurfa að lepja dauðann úr skel, margir hverjir, eins og við stöndum frammi fyrir. Launaójöfnuðurinn er enn þá allt of mikill og við getum lagt okkar af mörkum í því, ríkið sem viðsemjandi við okkar stéttir, sem eru mestmegnis kvennastéttir, sem eru í launabaráttu. Það á ekki að vera svo að fólkið okkar sé hrætt við að veikjast eða eldast eða hvað það nú er sem það stendur frammi fyrir í ljósi þess að hér eru verkföll og fólki vísað frá. Framtíðin lítur einhvern veginn þannig út fyrir mjög mörgum, allt of mörgum. Mig langar til að segja við hæstv. ríkisstjórn og forsætisráðherra sem hér vildu helst skipta um þjóð að það er bara ekki svo. Við verðum þá að skipta út forustumönnum ríkisstjórnarinnar því þeir virðast vera án tengsla við þjóð sína. Hér var spurt í gær hvort það væri ósanngjörn krafa að standa við gefin loforð og fara að lögum og er þá væntanlega átt við rammalöggjöfina. Þá var spurt hvort það væri ósanngjörn krafa að fólk fengi greidd lágmarkslaun sem ættu að duga fyrir framfærslu. Það var líka sagt að það væri ósanngjarnt að þjóðin fengi ekki að njóta arðs af auðlindum sínum. Allt eru þetta málefni sem ég held að við getum verið sammála um, að minnsta kosti höfum við í minni hlutanum talað fyrir þeim og við viljum að sjálfsögðu að við þetta verði staðið.
Virðulegi forseti. Ótímabundið verkfall hjúkrunarfræðinga hófst á miðnætti og hefur áhrif víða á heilbrigðisstofnunum. Um 2.100 hjúkrunarfræðingar fara í verkfall en um 500 starfsígildum verða á undanþágum meðan á verkfalli stendur til að sinna brýnustu þörf. Landlæknir, Birgir Jakobsson, hefur sagt að verkfallsaðgerðir hjúkrunarfræðinga ofan á önnur verkföll í heilbrigðiskerfinu muni stofna lífi og heilsu sjúklinga í hættu. Það er óásættanlegt, enda er þungt hljóð í mörgu fólki sem hefur valið að sinna þeim störfum sem snúa að lífi og heilsu fólks og gerir það af mikilli hugsjón. Eðli verkfalla er því miður þannig að oft bitnar það ekki síður á öðrum en þeim sem vinnudeilan beinist að, auk þess sem verkföll ólíkra starfsstétta hafa misalvarleg áhrif á gangverk samfélagsins. Þess vegna er verkfallsvopnið beitt og vandmeðfarið. Auðvitað eiga sjúkir og þurfandi að vera í algjörum forgangi þegar verkfallsástand ríkir. Það hillir undir samninga á almennum vinnumarkaði og það er fagnaðarefni en í verkföllum er svo miklu fórnað og svo mikið lagt undir að þau verða að skila þeim sem þessa baráttu heyja árangri. Það skiptir langmestu máli að tryggja kaupmátt launa sem fólk aflar. Það er fjarstæða að knýja fram miklar launahækkanir sem brenna svo upp samstundis á verðbólgubálinu. Við Íslendingar þekkjum slíkar kjarabætur af biturri reynslu. Til að verja kaupmátt er lykilatriði að þeir kjarasamningar sem nú er verið að gera séu með því markmiði að halda þeim stöðugleika sem ríkir í efnahagskerfinu.
Virðulegur forseti. Ég vil gera eins og fleiri þingmenn og þakka hæstv. forseta fyrir þá ákvörðun hans í gær að taka af dagskrá og fresta umræðu um rammaáætlun og freista þess að ná samkomulagi þar að lútandi og eins fyrir að setja hér á dagskrá fleiri mál sem þingmenn í meiri og minni hluta eru í grundvallaratriðum sammála um að hér eigi að ljúka. Ég held að sá bragur sem ríkir á þinginu nú í upphafi fundar og gerði hér seinni hluta dagsins í gær sé tákn um að við getum og eigum að starfa saman með öðrum hætti en við höfum sýnt undanfarna daga. Því vil ég þakka hæstv. forseta fyrir það og fagna ákvörðun hans. Hún var djörf en hún tókst og vonandi er hún framlag í það að við sem hér erum kjörin á fjögurra ára fresti á þessu kjörtímabili náum að vinna úr þeim verkefnum sem við blasa, án gífuryrða og ásakana hvert í garð annars. Þar að auki held ég að öllum sé ljóst að við stöndum á tímamótum varðandi heilbrigðiskerfi þjóðarinnar. Það getur ekki gengið að svo sé búið um hnútana í vinnuumhverfi starfsstétta að þær fari hver af annarri í verkfall og lami með þeim hætti heilbrigðiskerfi okkar. Það er engri þjóð sæmandi og það þarf að finna leiðir til þess að auka menntun og bæta kjör í samræmi við menntun. Ekki síður þurfum við í sameiningu, opinberir starfsmenn, starfsmenn hins almenna markaðar, þingmenn og þjóðin í heild að finna góðan farveg eins og aðrar þjóðir hafa gert og hafa hrósað sér af. Vil ég því taka undir með [[Forseti hringir.]]hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni sem horfir til þess að við förum í sameiginlegt átak í rammaáætlun um kaup og kjör og verkfallsrétt og stöðu okkar á meðal siðmenntaðra þjóða.
Herra forseti. Það er í fréttum í dag að Skipulagsstofnun hefur fallist á beiðni Vegagerðarinnar um að endurskoða umhverfismat á vegi um Teigsskóg í Þorskafirði og vil ég lýsa ánægju minni með þá niðurstöðu. Tekur sú ákvörðun mið af þeim breytingum sem gerðar hafa verið á legu vegarins og hönnunar á þverun yfir Djúpafjörð og Gufufjörð. Eins og landsmenn margir vita hafa staðið miklar deilur um framtíðarlegu Vestfjarðavegar um Gufudalssveit í Austur-Barðastrandarsýslu. Skipulagsstofnun lagðist gegn vegi um Teigsskóg árið 2006 og síðan þá hafa verið uppi miklar deilur um vegarstæði. Reynt hefur verið að finna annað vegarstæði, hvort sem það væri um hálsana eða jarðgöng, og engin niðurstaða komið út úr því. Heimamenn hafa lagt mikla áherslu á að fá láglendisveg um þetta svæði og er auðvitað mjög skiljanlegt að fólk vilji láglendisveg miðað við hvernig veður geta orðið á þessu svæði á Vestfjörðum og þar sem jarðgöng hafa ekki verið í boði þá er þetta mjög ánægjulegt. Þessi breytta veglína um Teigsskóg hefur í för með sér miklu minni skerðingu á Teigsskógi en fyrri áform gerðu ráð fyrir. Útfærslan þýðir um 1% rask á gróðurlendinu, sem ég tel vera mjög ásættanlegt miðað við þá miklu hagsmuni sem þarna eru undir fyrir íbúa svæðisins, og ég vona að þetta gangi allt vel eftir.
Virðulegi forseti. Það er góður andi í þingsalnum undir hinni traustu og góðu stjórn. Ég vil nota tækifærið í dag og óska Eyjamönnum til hamingju með að fá nýjan Herjólf. En nýtt skip þarf góða höfn. Við sem höfum haft áhyggjur af Landeyjahöfn höfum ekkert minni áhyggjur þótt ákveðið sé að nýtt skip komi. Nú er mikilvægt að Vegagerðin setji í stóru skorurnar og lagfæri höfnina. Landeyjahöfn hefur frá upphafi verið lokuð mánuðum saman á hverju ári. Það gengur ekki að bjóða Eyjamönnum upp á það að þegar nýtt skip kemur, sem verður minna og gangminna, þurfi að sigla mánuðum saman til Þorlákshafnar. Það getur ekki verið markmiðið. Í nýja skipinu er ekki gert ráð fyrir sérklefum heldur að það verði tíu manna klefar eða almenningar og ég vil bara segja það í léttum tón að ef ríkisstjórnin færi til Eyja þá þyrfti hún að sofa með mökum sínum saman í klefa. Ef hún getur það þá geta auðvitað Eyjamenn það. En í fúlustu alvöru er það auðvitað ekki boðlegt að hafa slíka aðstöðu fyrir Eyjamenn. Ég vona að sú ákvörðun sem ríkisstjórnin tók í gær í samgöngumálum fyrir Eyjamenn verði til góðs. Ég ætla alla vega að verða bjartsýnn og trúa því að við séum að stíga skref fram á við en til þess verðum við að tryggja að Landeyjahöfn verði sú höfn sem upphaflega var áætlað og við viljum sjá vegna þess að samgöngubætur sem fylgja þeirri höfn þegar hún er í lagi eru gríðarlega mikilsverðar Eyjunum, ferðaþjónustunni, atvinnulífinu og fólkinu öllu.
Virðulegi forseti. Það eru næg verkefni fyrir okkar þjóð, bæði sem snúa að heimilum og fyrirtækjum. Það er hins vegar útilokað að við náum árangri ef við tölum ekki út frá staðreyndum. Nú vita allir sem hér eru inni að ríkisstjórnin hefur forgangsraðað í þágu heilbrigðismála og stóraukið framlög til heilbrigðismála, bæði hlutfallslega og í upphæðum. Nú vita allir að hér hefur kaupmáttur aukist, jöfnuður er mjög mikill, verðbólga er í sögulegu lágmarki og sem betur fer hafa verið hér hallalaus fjárlög. Ef menn vilja í alvöru að við förum í norræna módelið þegar kemur að vinnumarkaðsmálum eiga menn ekki að gagnrýna það þegar á það er bent. Hæstv. forsætisráðherra benti til dæmis á að í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við byrja menn á útflutningsgreinunum, þar er fyrst samið áður en farið er í aðra þætti eins og til dæmis hjá opinberum starfsmönnum. Ef menn vilja í alvöru að við förum þá leið skulu menn taka undir það. Ef menn vilja fara einhverja allt aðra leið skulu menn líka bara segja það. Virðulegi forseti. Hér eru næg verkefni og margir eiga um sárt að binda, þar á meðal sjúklingar. Ég vek athygli á grein sem Ebba Margrét Magnúsdóttir, sérfræðingur á kvennadeild Landspítalans, skrifaði í Fréttablaðið í dag. Hún bendir á að bæði forstjóri Landspítalans og landlæknir hafi tjáð sig um ástandið og ýmsir aðrir en lítið mark virðist vera tekið á stöðunni, þeirri alvarlegu stöðu sem er í dag. [[Forseti hringir.]]Þetta er eitt af því sem við verðum að breyta því að þetta er ólíðandi, þetta snýr að því fólki sem stendur veikast í okkar þjóðfélagi.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir breytingartillögu við breytingartillögu á þskj. 1092, raforkulög. Tillagan er frá þeirri sem hér stendur ásamt Steingrími J. Sigfússyni og Svandísi Svavarsdóttur og hljóðar svo: „Við 5. tölul. bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði laga þessara skal ákvarðanataka og allur frekari undirbúningur undir lagningu raflína um miðhálendi Íslands frestast þar til Alþingi hefur lokið umfjöllun um tillögu þá til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku er lögð skal fyrir Alþingi í fyrsta sinn fyrir 15. október 2016.“ Teljum við mjög mikilvægt að þetta sé samþykkt, að ekki verði farið út í ákvarðanir eða framkvæmdir, og auðvitað viljum við ekki að það verði, án þess að þingið verði fyrst til að fjalla um það, ef eitthvað slíkt er í pípunum.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu en ég fagna því að þessi breytingartillaga hefur komið fram. Hún er í ríku samræmi við ræður mínar í gærkvöldi þegar við ræddum þetta. Í þeirri umræðu kom skýrt fram að það var mín afstaða í reynd, bæði gagnvart þessu máli hér og hins vegar því máli sem við höfum svolítið tekist á um síðustu dægur, þ.e. um rammaáætlunina, að víglínan í þessum efnum, eins og ég leyfði mér að orða það þá, ekki við hrifningu allra, liggur ekki um neðri hluta Þjórsár heldur um mörk hálendisins. Þannig nálgast ég þetta mál. Ég tel að það sé stóra málið sem við þurfum að ræða um þegar við erum annars vegar að ræða um nýtingu og hins vegar um verndun. Ég sagði í umræðunni hér í gær að ég teldi að það þyrfti alveg sérstaklega að skoða það frumvarp sem hér er undir með tilliti til þess hvað það opnar á gagnvart miðhálendinu. Ég er ekki fyllilega sáttur við þetta frumvarp, segi það bara eins og það er. Mér finnst vera allt of sovéskur blær á því og það er allt of sterk völd sem eru færð til flutningsfyrirtækisins og það er allt of mikið vald sem er tekið af sveitarfélögunum. Þegar ég gagnrýndi þetta frumvarp hér við fyrri umræður, reyndar við 2. umr., sagði ég strax að ég væri enn ekki orðinn sáttur við frumvarpið. Mér finnst völdin sem það færir fyrirtækinu, sem þarf eðlilega og oft með ærnum erfiðismunum að leggja línur til að koma rafmagninu um landið, allt of mikil. En þó að þetta frumvarp hafi breyst til batnaðar með þeim breytingartillögum sem gerðar voru í kjölfar þeirrar hörðu umræðu sem hér var við 2. umr. málsins þá er ég samt ekki ánægður. Samt sem áður er staðan enn þá þannig að ef flutningsfyrirtæki leggur fram kerfisáætlun til 10 ára verður sveitarfélag að haga skipulagi sínu um landnýtingu eftir því innan þriggja ára en getur fengið átta ára frest ef flutningsfyrirtækið veitir jákvæða umsögn. Fyrir parlamentarískan pedant eins og mig þá er þetta nú það fyrsta sem menn ættu að stoppa við. En hitt er svo það, eins og kemur skýrt fram í nefndaráliti meiri hlutans, að þó að sveitarfélagið vilji ekki breyta skipulagi sínu þá verður það samt vesgú að gera það. Hvað segja fríþenkjarar hér í þessum sal gagnvart svona valdboðsfrumvarpi? Það er nú kannski skiljanlegt að maður með mína fortíð mundi samþykkja það, en ég velti því fyrir mér hvað þeir sem hafa boðað frjálsa hugsun og sitja hér í þessum sal segja um þetta mál. Í öllu falli dró ég upp scenario sem mér þótti ekki fallegt. Það var svona: Hér eru menn búnir að vera að tala um það, og ekki síst flutningsfyrirtækið, að nauðsynlegt sé að leggja línu yfir Sprengisand. Þá gæti komið upp sú staða að sveitarfélögin beggja vegna þess góða sands væru því andsnúin. Þá fá þau, ef flutningsfyrirtækið leyfir? Átta ára frest, en hvað svo? Flutningsfyrirtækið ræður. Ekki sveitarfélögin. Það finnst mér alveg svakalegt, ég verð að segja það, vegna þess að ég tel að náttúruverndarumræðan muni á næstunni snúast um það hvort við ætlum að fara inn á miðhálendið. Ég er ekki að gefa mér neitt í þeim efnum, ég veit að meira að segja í mínum flokki eru menn sem bæði vilja það og aðrir sem vilja það ekki. En við sáum glitta í það í rammaáætluninni, sem við ræddum í breytingartillögu meiri hlutans, hvað var í bígerð. Þar var fyrsta virkjunin inni á miðhálendinu sett inn á borð alþingismanna og við vitum að það eru tvær aðrar skammt þar fyrir ofan. Gott og vel. Þær mundu þurfa raforkulínur, þær mundu þurfa uppbyggða vegi og þá er skammt í að menn setji hundinn yfir sandinn. Það er þetta sem ég er hræddur við vegna þess að ég tel að þjóðin eigi að taka umræðu um þetta. Þetta er prinsippafstaða sem menn þurfa að taka gagnvart náttúruvernd og nýtingu. Það er þess vegna sem ég lýsti fullum fyrirvara við þetta mál sem hér er verið að ræða um. Við áttum um það samræður hér nokkur yfir þetta púlt í gær að það væri mjög til bóta fyrir málið ef fram kæmi breytingartillaga í þá veru sem ég sé nú að hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir hefur lagt fram með félögum sínum og var að mæla fyrir í þeim svifum sem forsjónin bar mig á vængjum sínum hingað inn í þennan sal, svo að ég varð þessa áskynja því að ég vissi ekki af þessu. Ég vil bara nota þetta tækifæri, ástkæri forseti, til að lýsa einstökum stuðningi mínum - ég er ekki að tala fyrir hönd neinna vandamanna, en þessa tillögu ætla ég að styðja.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um fullgildingu samnings hafnríkja um aðgerðir til að fyrirbyggja, hindra og uppræta ólöglegar, ótilkynntar og eftirlitslausar veiðar. Í nefndarálitinu er gerð grein fyrir vinnu nefndarinnar við málið en í stuttu máli má segja að þingsályktunartillagan feli í sér að ríkisstjórninni verði heimilað að fullgilda fyrir Íslands hönd samning hafnríkja um aðgerðir til að fyrirbyggja, hindra og uppræta ólöglegar, ótilkynntar og eftirlitslausar veiðar sem undirritaður var í Róm 22. nóvember 2009. Samningurinn um hafnríkisaðgerðir er fyrsti bindandi alþjóðasamningur á sviði fiskveiða síðan úthafsveiðisamningurinn var gerður árið 1995. Við gerð samningsins var tekið mið af og litið til óbindandi leiðbeininga FAO um hafnríkisaðgerðir, sem voru helsta fyrirmynd hafnríkisreglna sem Ísland, ásamt öðrum strandríkjum við Norður-Atlantshaf, hefur innleitt, samanber lög nr. 22/2007, um breytingu á lögum nr. 22/1998, um veiðar og vinnslu erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands. Markmið samningsins er að fyrirbyggja, hindra og uppræta ólöglegar, ótilkynntar og eftirlitslausar veiðar. Aðilar að samningnum eru hlutaðeigandi hafnríki en samningurinn gildir gagnvart skipum sem ekki sigla undir fána hafnríkisins. Í samningnum er mælt fyrir um skyldu ríkja til að beita ólíkum stjórntækjum í því skyni að ýta undir ábyrgar fiskveiðar, svo sem með lokun hafna gagnvart skipum sem eru „svartlistuð“ af svæðisbundnum fiskveiðistjórnarstofnunum, málsmeðferð til að knýja fánaríki til ábyrgðar í erlendum höfnum, setningu tiltekinna lágmarkskrafna um upplýsingamiðlun, eftirlitsaðgerðir, fyrirbyggjandi ráðstafanir, stuðning við þróunarríki og samvinnu. Undanþága hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna um takmarkaða heimild skipa til að koma til hafnar vegna neyðaraðstæðna gildir eftir sem áður. Við umfjöllun í utanríkismálanefnd kom fram að hér á landi sé löng reynsla af beitingu hafnríkisaðgerða í því skyni að torvelda ólöglegar veiðar. Ísland hafi verið í fararbroddi ábyrgra strandríkja, ásamt öðrum þjóðum við Norður-Atlantshaf. Fullgilding samningsins ætti því ekki að hafa miklar breytingar eða kostnað í för með sér hér á landi. Hins vegar er áréttað að samningurinn og fullgilding hans sé mikilvæg til að auka alþjóðlega samvinnu um þessi málefni. Einnig kom fram við umfjöllun málsins, svo þess sé getið, að frumvarp til innleiðingar samningsins í íslensk lög sé til umfjöllunar í atvinnuveganefnd, en nefndin fékk málið til umsagnar og gerði ekki athugasemdir við fullgildingu samningsins af sinni hálfu. Undir nefndarálitið skrifa, ásamt þeim sem hér stendur, hv. þingmenn Ásmundur Einar Daðason, Vilhjálmur Bjarnason, Elín Hirst, Katrín Jakobsdóttir, Óttarr Proppé og Össur Skarphéðinsson Fjarverandi við afgreiðslu málsins voru hv. þingmenn Frosti Sigurjónsson og Silja Dögg Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Ég átti þess því miður ekki kost að vera við alla umfjöllun utanríkismálanefndar um málið en styð það fullkomlega. Mér virðist að málið sé þannig vaxið að það styrki stöðu okkar gagnvart sjóræningjaveiðum til dæmis á Reykjaneshryggnum. Ég minnist þess, af því að það er þessi hæstv. forseti sem nú situr hér bak mér, að þegar hann sat í stóli sjávarútvegsráðherra sýndi hann mjög vaska afstöðu gagnvart þeim sem þar fóru með rangindum á hendur Íslendingum og stálu þar fiski, en þetta er háttsemi sem enn er við lýði og enn í dag sætum við búsifjum vegna þessa. Mig langar þess vegna til að spyrja hv. þingmann hvort hér sé ekki komið sterkara vopn en ella. Skil ég það ekki rétt að þessi samningur gefur okkur beittari klær til að krafsa gagnvart slíku? Eins og hv. þingmaður veit eru þar líka stórveldi sem hafa ekki hagað sér eins og best væri á kosið í bakgarði okkar þarna. Telur þá ekki hv. formaður utanríkismálanefndar að eftir að Íslendingar hafa með þessum hætti sýnt afstöðu sína, að þingið hefur veitt heimild til að fullgilda samninginn, þá sé rétt að við beitum að minnsta kosti þeim anda sem í honum er til að freista þess að hrinda af höndum okkar þessum, mér liggur við að segja sjóræningjum sem eru þarna alveg uppi í íslenskri efnahagslögsögu og gerum það hið fyrsta?
Hæstv. forseti. Varðandi málið sem slíkt fela efnisatriði samningsins kannski ekki í sér nýjar heimildir fyrir íslensk stjórnvöld miðað við það sem verið hefur á undanförnum árum, þ.e. við höfum í meginatriðum tekið upp þær reglur og viðmiðanir sem samningurinn felur í sér nú þegar. Það að fullgilda samninginn fyrir okkar hönd og innleiða hann með formlegum hætti í íslenska löggjöf styrkir auðvitað stöðu okkar, við getum sagt á alþjóðavettvangi. Eins og í öðrum efnum skiptir máli fyrir okkur að sem flestir séu með, taki þátt í þeirri sameiginlegu stefnumörkun sem í samningnum felst. Þannig er ég sammála hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að gagnvart þeim veiðum sem hann vísar til í máli sínu verður staða okkar vissulega sterkari þó að samningurinn feli ekki í sér sem slíkur nýjar heimildir eða áður óþekktar fyrir íslensk stjórnvöld að því marki sem lögsaga þeirra nær til.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni, formanni utanríkismálanefndar, fyrir prýðilegt svar. Það kann að vera rétt að þessi samningur færi okkur ekki ný vopn í hendur til að takast á við sjóræningjaskip, en ég orðaði það þannig, þ.e. í anda þessa samnings. Fyrst við erum á þeim tímamótum að samþykkja heimildir ríkisstjórnarinnar til að fullgilda hann þá tel ég kannski að við mættum reka af okkur slyðruorðið og notfæra okkur andann sem í þessu er til að skoða málin upp á nýtt. Eftir því sem ég best veit hefur það verið þannig að þeir sem hafa stundað það sem ég hika ekki við að kalla veiðiþjófnað - þetta eru stofnar sem erlendar þjóðir langt að komnar sækja í og eiga sannarlega enga hlutdeild í eins og karfastofnana sem þarna halda til, við verðlaunum þessar þjóðir með því að selja þeim vistir, veita þeim skjól, sem við mundum alltaf gera, selja þeim olíu í okkar höfnum af því að Íslendingar hafa af því tekjur, en þær eru samt að stela frá okkur útsæðinu. Þess vegna finnst mér að við þurfum að taka fastar á því og við höfum reyndar rætt það. En telur ekki hv. þingmaður og formaður utanríkismálanefndar að við þessi tímamót mætti kannski fá hæstv. utanríkisráðherra, sem við sjáum allt of sjaldan, í okkar góðu nefnd og ræða þessi mál við hann? Málið er líka það, ef ég man rétt skortir enn þá töluvert upp á að samningurinn taki gildi á alþjóðavísu vegna þess að ekki eru nógu mörg ríki búin að fullgilda hann. Ég man ekki tölurnar, ég held að við séum kannski 12. eða 13. ríkið, eitthvað svoleiðis. Þurfum við ekki sem fiskveiðiþjóð að ræða það?
Hæstv. forseti. Varðandi hina beinu spurningu sem hv. þingmaður beindi til mín um að ræða þessi mál við hæstv. utanríkisráðherra þá tek ég undir að ástæða er til þess, og jafnframt hæstv. atvinnuvegaráðherra sem fer með marga þætti í framkvæmd þessara mála eins og menn þekkja. Ég tel að fullt tilefni væri til þess að eiga fund við þá um þessi efni. Það sem hv. þingmaður vekur líka athygli á varðandi stöðu samnings af þessu tagi er það auðvitað hárrétt að til að þessi samningur taki formlega gildi þarf tiltekinn fjöldi aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna að gerast aðili að honum og fullgilda hann og það að við skulum stíga þetta skref núna hlýtur að fela í sér ákveðna hvatningu til annarra að gera hið sama. Það er síðan almennt um þetta mál að fyrir okkur sem fiskveiðiþjóð skiptir mjög miklu máli að löggjöf sem gildir um höfin og réttindi og skyldur ríkja þar sé sem skýrust. Það hefur verið stefna íslenskra stjórnvalda um langt skeið að vera í fararbroddi í sambandi við að, við getum sagt koma lögum yfir veiðar á úthafinu og þarf ekki að fara mörgum orðum um þá miklu hagsmuni sem í því eru fólgnir fyrir okkur miðað við staðsetningu landsins og efnahagslega hagsmuni af fiskveiðum að sem flestir taki þátt í þessu og að reglur af þessu tagi séu virtar af sem flestum þjóðum.
Herra forseti. Ég fagna því sérstaklega að við erum að ljúka því að samþykkja heimild til ríkisstjórnarinnar til þess að fullgilda þennan samning. Þetta er samningur sem skiptir sjávarútvegsríki eins og Ísland miklu máli. Í sögulegu tilliti má segja að við eigum töluvert mikið í þessum samningi. Ef maður skoðar sögu hans er hann í reynd afleggjari af úthafsveiðisamningnum sem sennilega var samþykktur árið 1996 og hann aftur á móti varð til upp úr umræðu sem Íslendingar, ekki síst, stóðu fyrir á hinni frægu Ríó-ráðstefnu á sínum tíma 1992. Þá var Ísland í hópi ríkja sem beittu sér sérstaklega fyrir sjálfbærum sjávarútvegi, lagði Ísland áherslu á að það yrði með einhverjum hætti gripið til ráðstafana til þess að draga úr sókn í bæði flökkustofna og víðförula stofna, þ.e. stofna sem höfðu festi bæði innan og utan lögsagna ýmissa ríkja. Á þessum tíma fór ýmislegt saman, í fyrsta lagi dvínandi stofnar innan efnahagslögsögu margra ríkja, aukin tækni og vannýttur skipastóll sem leiddi til þess að það var stóraukin sókn í þessa stofna. Það var að framsýni Íslendinga og ýmissa strandríkja sem efnt var til viðræðna sem leiddu svo til úthafsveiðiráðstefnunnar sem aftur leiddi til samningsins, að mig minnir 1996. Í honum eða meðfram honum var rætt um nauðsyn þess að geta gert samning af því tagi sem við erum að staðfesta núna. Hann er mjög góður og veitir okkur ýmiss konar bjargir til þess að fara gegn þeim sem með rangindum stunda veiðar á stofnum sem þeir eiga ekki tilkall til. Það er hins vegar ljóður á ráði þessa samnings, sem alla vega var lokið 2006 og við Íslendingar ásamt fulltrúum átta annarra þjóða, einmitt þegar ég var utanríkisráðherra, skrifuðum undir hann í Róm, að síðan hefur lítið gerst varðandi hann. Þá voru það níu ríki sem rituðu undir hann og rétt að rifja upp að Ísland var í svokölluðum kjarnahópi strandríkja sem undirbjuggu þennan samning, þannig að skylt er skeggið hökunni í því efni, en samningurinn þarf hins vegar að fá fullgildingu 25 ríkja til þess að hann taki gildi. Síðan við rituðum undir hafa ekki mörg ríki til viðbótar fullgilt, þ.e. mér telst svo til að með Íslendingum séu ríkin orðin 12, kannski þó ekki nema 11, en það þarf 25 til þess að hann taki gildi. Þá er ég þeirrar skoðunar að við þessi sérstöku tímamót sé tvennt sem Íslendingar eigi að gera, og tímamótin felast þá í því að við erum hér að veita heimild til staðfestingar af okkar hálfu formlega til ríkisstjórnarinnar. Þessir tveir þættir felast í því í fyrsta lagi að ég tel að við í utanríkismálanefnd eigum að fá til fundar við okkur utanríkisráðuneytið, ég stakk upp á utanríkisráðherra, til þess að ræða það hvernig við getum a.m.k. beitt anda þessara laga gagnvart þeim sem hafa verið að veiða alveg upp í efnahagslögsögunni, dansa á henni, og eins og hæstv. forseti veit, stundum inn fyrir hana. Á þessum síðustu árum finnst mér að við höfum kannski ekki alveg staðið nægilega vel á verðinum. Þetta er nauðsynlegt. Hv. formaður utanríkismálanefndar hefur í þessari umræðu sagt á móti að hann telji kannski ekki síðra að fá til fundar hæstv. landbúnaðar- og sjávarúvegsráðherra. Ég tek undir það. Af þeim tveimur, miðað við reynslu nefndarinnar af þeim, tel ég að sá maður yrði ekki síðri til þess að koma málum Íslands fram, svo það sé sagt algjörlega skýrt. Þannig að ég mælist til þess að utanríkismálanefndin ræði það mál við ráðherrana. Það er annað sem ég tel líka að við þurfum að ræða við þessa ágætu ráðherra tvo. Eins og ég sagði áðan vantar verulega upp á að nægilega mörg ríki fullgildi þennan samning til þess að hann taki gildi. Ég hef líka rakið það að Íslendingar eiga með vissum hætti part af frumburðarréttinum gagnvart þeim samningi. Ég tel líka að Ísland sé í hópi þeirra ríkja sem hafa verulegan hag af því að umferð á úthafinu sé þannig að þar fari menn ekki um rænandi og ruplandi. Þess vegna er mikilvægt að það sé ríki eins og Ísland sem tekur frumkvæði að því að fá til stuðnings við samninginn fleiri ríki. Það er seinna atriðið sem ég tel að utanríkismálanefnd eigi að ræða við þá tvo hæstv. ráðherra sem hafa verið nefndir, utanríkis- og sjávarútvegsráðherra; hvernig hyggst Ísland og getur beitt sér fyrir því að fleiri ríki fullgildi samninginn á þann hátt sem við erum hér að gera? Þetta er mál sem beinlínis varðar hagsmuni Íslands. Tímamótin eru þau að við erum að gera þetta formlega og þá er eðlilegt að við notum þau tímamót til að skoða hvernig við getum styrkt samninginn og þar með styrkt okkar eigin hagsmuni og hvernig við getum líka notað ýmisleg efnisleg ákvæði í honum sem vissulega, eins og hv. þm. Birgir Ármannsson hefur bent á, eru nú þegar sitruð inn í ýmiss konar annan rétt á Íslandi. En við eigum samt að nota þetta til að skoða hvernig getum við betur varið hlut Íslands gagnvart þeim sem eru að djöflast í okkur á vetri hverjum suður á Reykjaneshrygg og stela frá okkur fiski.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá utanríkismálanefnd um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 153/2014 um breytingu á X. viðauka við EES-samninginn. Í nefndarálitinu er gerð grein fyrir starfi nefndarinnar í sambandi við þetta mál. Þarna er fjallað um réttindi sjúklinga varðandi heilbrigðisþjónustu yfir landamæri og framkvæmdartilskipun framkvæmdastjórnarinnar um ráðstafanir til að auðvelda viðurkenningu á lyfseðlum sem eru gefnir út í öðru aðildarríki. Þess ber að geta, eins og kemur fram í nefndarálitinu, að sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 9. janúar 2015. Nefndin telur að framsetning tillögunnar sé í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Þess má líka geta, eins og kemur fram í nefndarálitinu, að utanríkismálanefnd hefur áður, í samræmi við reglur um þinglega meðferð EES-mála, fjallað um efni tilskipunarinnar til að meta hvort efnislegra aðlagana væri þörf fyrir Ísland í samræmi við 2. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Málið hafði því fengið efnislega umfjöllun á vettvangi utanríkismálanefndar og raunar einnig í velferðarnefnd áður en það komst á það stig að verða hluti af EES-samningnum. Í nefndarálitinu segir um markmið tilskipunarinnar að það sé að greiða fyrir aðgengi að öruggri, hágæðaheilbrigðisþjónustu yfir landamæri og stuðla að samvinnu um heilbrigðisþjónustu á milli aðildarríkja og að í henni séu lögfest ýmis réttindi sem áður hafi verið viðurkennd í dómum Evrópudómstólsins. Við umfjöllun utanríkismálanefndar kom fram að með tilskipuninni sé ekki gengið á rétt ríkja til að skipuleggja eigin heilbrigðisþjónustu eða hvernig hún er veitt í hverju þeirra um sig. Meginregla tilskipunarinnar er að sjúklingur geti sótt heilbrigðisþjónustu í öðru aðildarríki og fengið hana endurgreidda af heimalandinu að því marki sem hann hefði fengið ef þjónustan hefði verið veitt þar. Það kemur fram í nefndarálitinu að ekki falli öll heilbrigðisþjónusta undir efni tilskipunarinnar, hún gildir ekki um heilbrigðisþjónustu fyrir sjúklinga vegna aðstoðar við daglegar athafnir, líffæraígræðslur eða bólusetningar. Einnig er þess getið að ef um er að ræða einfalda heilbrigðisþjónustu muni sjúklingur geta sótt hana yfir landamæri án fyrirframsamþykkis og eigi þá rétt á endurgreiðslu í framhaldinu. Tilskipunin heimilar hins vegar að ríki geti krafist fyrirframsamþykkis í ákveðnum tilvikum til að stýra streymi sjúklinga í þágu almannahagsmuna. Í nefndarálitinu er þess einnig getið að tilskipun 2011/24/ESB hafi í för með sér gagnkvæma viðurkenningu lyfseðla, að það verði meginreglan á EES-svæðinu. Um er að ræða í þessum reglum tæknilegar ráðstafanir til þess að auðvelda viðurkenningu á lyfseðlum sem eru gefnir út í öðru aðildarríki. Í niðurlagi nefndarálits er þess getið að innleiðing tilskipunar 2011/24/ESB hér á landi kalli á breytingar á lögum um sjúkratryggingar, og er gert ráð fyrir að frumvarp þess efnis verði lagt fyrir á yfirstandandi þingi. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að íslensk stjórnvöld hyggist nýta svigrúm til að krefjast fyrirframsamþykkis að fullu og verði nánar kveðið á um þau tilvik í reglugerð. Miðað er við, eins og segir í nefndarálitinu, að þörf á fyrirframsamþykki fyrir heilbrigðisþjónustu verði við dvöl á sjúkrahúsi í að minnsta kosti eina nótt, notkun sérhæfðs og kostnaðarsams búnaðar, meðferð sem hefur í för með sér sérstaka áhættu fyrir sjúkling eða almenning eða ef tilefni er til að efast um að gæði eða öryggi heilbrigðisþjónustunnar séu fullnægjandi. Við umfjöllun í nefndinni kom einnig fram að réttindi samkvæmt tilskipuninni lúti einungis að þjónustu sem þegar er veitt í heimalandinu og að því marki sem ríkið tekur þátt í slíkum kostnaði. Auk þess liggur fyrir að heimilt verði að synja beiðni um að sækja slíka þjónustu annað ef hægt er að veita hana hér á landi innan tímamarka sem réttlæta má læknisfræðilega þegar tekið er mið af aðstæðum hverju sinni. Við umfjöllun nefndarinnar var horft til þess möguleika að stjórnvöld gætu gripið til ráðstafana á grundvelli brýnna almannahagsmuna til að tryggja næga og viðvarandi þjónustu komi til mikillar ásóknar erlendis frá. Í dag er fátítt að einstaklingar ferðist milli landa til að sækja sér heilbrigðisþjónustu, en slíkt getur þó meðal annars hentað á svæðum sem eru nálægt landamærum og jafnvel styttra að sækja þjónustuna annað. Eðli málsins samkvæmt á það ekki við hér á landi og því er talið ólíklegt að tilskipunin muni hafa mikil áhrif hér á landi. Nefndin leggur til að málið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálit rita auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Vilhjálmur Bjarnason, Elín Hirst, Frosti Sigurjónsson, Óttarr Proppé, Silja Dögg Gunnarsdóttir og hv. þingmenn Katrín Jakobsdóttir og Össur Skarphéðinsson, bæði með fyrirvara. Hv. þm. Ásmundur Einar Daðason var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Herra forseti. Þetta er eitt af þeim málum sem hefur verið lyft mjög af fjölmiðlum og hossað og talið að skipti sköpum um velferð margra. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég tel að þetta þingmál brjóti ekki í blað og þessi ákvörðun ESB, sem við tökum upp í okkar rétt, muni engu máli skipta eins og reyndar kom nokkuð fram hjá hv. formanni nefndarinnar. Ég styð þetta mál allt saman. Það getur vel verið að það gagnist einhverjum, en ég ætla samt að vekja eftirtekt á því að heimild er fyrir stjórnvöld, í þeim ríkjum sem eru aðilar að þessu, að stýra notkun þessarar leiðar. Eins og hv. formaður greindi hér frá verður hægt að gera það í gegnum reglugerð. Hann taldi upp ákveðna þætti sem þyrfti forsamþykkis við. Forsamþykki er eins konar flöskuháls og meðal annars til þess fallið að ríki geti stýrt kostnaði sínum vegna þessa. Ég tel það fullkomlega eðlilegt og er þeirrar skoðunar að allar þær vonir sem bundnar hafa verið við þetta, eða reistar af umfjöllun misviturra manna og misviturra fjölmiðla, séu ekki á rökum reistar. Það er nú önnur saga. Þetta horfir til bóta og getur í einhverjum tilvikum hjálpað fólki, en það mun sjaldnast gera það hér á Íslandi. Það er rakið vel í þessu nefndaráliti að það sé einkum við aðrar landfræðilegar aðstæður þar sem slíkir möguleikar eru uppi. Fyrirvari minn við þetta mál byggist þó ekki á þessum viðhorfum og háreistu væntingum, sem ég tel orðum auknar, heldur tengist hann umræðu sem hefur verið um það með hvaða hætti á að reka heilbrigðisþjónustu. Það hafa verið miklar umræður í Evrópu og miklu meiri á meginlandinu en hérna um að það eigi að færa sig í átt til aukins einkarekstrar og einkavæðingar á heilbrigðisþjónustunni. Það urðu heiftarlegar deilur, meðal annars hér á sínum tíma, í tengslum við upptökur ákveðinna gerða, sem leiddu til þess að Íslendingar settu mjög skýran fyrirvara á sínum tíma við tiltekna tilskipun sem við tókum upp og var, ef ég man rétt, einhvers konar afbrigði af þjónustutilskipuninni margfrægu. Stuðningur minn við þetta mál byggist alfarið á því að það sé algjörlega kýrskýrt að hér sé ekki með nokkrum hætti verið að takmarka rétt ríkis sem tekur upp þessa tilskipun til að haga heilbrigðisþjónustu sinni í einu og öllu með þeim hætti sem ríkið kýs sjálft. Hér er ekki með nokkrum hætti verið að feta sig inn á þá braut að hvetja til einkavæðingar eða einkarekstrar. Ef íslenska ríkið gerir það þá er það sjálfstæð ákvörðun og allsendis ótengd þessu og ekki er heldur hægt að skipuleggja, á grundvelli samþykktar þessa máls, með einhverjum hætti sölu á þjónustu í útlöndum sem íslenska ríkið mundi greiða sem byggð er á þeirri framkvæmd heilbrigðisþjónustu. Þetta er minn fyrirvari. Ég veit að lesa má þetta út úr tilteknum orðum í nefndarálitinu. Ég vildi hins vegar fyrir mína parta og fyrir hönd minna pólitísku vandamanna slá þetta fast í gadda.
Herra forseti. Ég vildi bara taka undir þann skilning hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að þessi tilskipun og innleiðing hennar felur í sjálfu sér ekki í sér að Ísland sé á nokkurn hátt neytt til þess að breyta stefnumörkun sinni á sviði heilbrigðismála. Ég held að innan rammans, sem hér er verið að leggja til að verði samþykktur, megi hugsa sér bæði minni einkarekstur og meiri einkarekstur. Sú stefnumörkun og ákvarðanir í þeim efnum eru utan við það efni sem hér er til umfjöllunar. Ég held að þrátt fyrir að við kunnum að hafa mismunandi skoðanir á því hvernig samsetning þjónustuveitenda á heilbrigðissviðinu eigi að vera þá getum við verið sammála um þennan skilning á efni þessarar tilteknu þingsályktunartillögu og þeirra lagabreytinga sem af henni munu leiða.
Herra forseti. Hugsanlega er máttur Evrópusambandsins meiri en ég hugði. Ég sé það að fyrsta skref okkar í því að innleiða þessa tilskipun í íslenskan rétt leiðir til þess að hv. formaður utanríkismálanefndar fylkir sér undir gunnfána þeirra sem berjast gegn einkavæðingu og auknum einkarekstri í heilbrigðisþjónustunni, því að öðruvísi taldi ég ekki hægt að skýra og skilja hina prýðilegu ræðu sem hv. þingmaður flutti hér áðan. Hún kom mér ekki á óvart vegna þess að ég er hættur að undrast þann góða mann, svo hratt þroskast hann nú í sumum efnum. En þó mundi ég segja að þessu mætti hugsanlega jafna saman við það þegar Sál var á leiðinni til Damaskus og var lostinn eldingu og skildi alla hluti nýjum skilningi og talaði tungum, hugsanlega manna og engla, ég skal ekki segja hvort hv. formaður utanríkismálanefndar er byrjaður á því, en alla vega fannst mér söngurinn fallegur og styð hann í þessari vegferð. En svona gamanlaust þá er það gott að við erum sammála um þetta. Það er hægt að sjá fyrir sér ákveðnar útfærslur á þeim leiðum sem þetta býður upp á. Ef vilji stjórnvaldsins væri fyrir hendi væri vel hægt að sjá það fyrir sér að skipulagður væri einhvers konar sjúklingatúrismi til útlanda þar sem einkaaðilar veittu tiltekna þjónustu sem ekki væri völ á hér á landi og íslenska ríkið borgaði. Það er vel hægt að hugsa sér það. En ég er þeirrar skoðunar að íslenska ríkið eigi bara að veita sína góðu þjónustu eins og það hefur í grundvallaratriðum gert mjög lengi. Gleymum því ekki að íslenska heilbrigðiskerfið, hvernig sem menn eru að tala það niður, er bara býsna gott og með því besta. [[Forseti hringir.]]Ég lýsi því svo yfir, herra forseti, að ég fagna því [[Forseti hringir.]]að við göngum hér í takt enn sem fyrr.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu en verð þó að geta þess að við göngum í takt í sambandi við afgreiðslu þessa máls vegna þess að þau atriði sem kynnu að valda ágreiningi á meðal okkar eru ekki inni í þessu þingmáli. Eins og ég sagði í fyrra andsvari mínu þá tel ég að innleiðing þessarar gerðar muni hvorki neyða okkur til minni einkarekstrar í heilbrigðisþjónustu né meiri. Ég held að eftir sem áður mun stefna okkar mótast af okkar íslensku aðstæðum og þeim ákvörðunum sem teknar verða í þessum sal. Þetta mál sem slíkt hefur engin áhrif í þá átt, í hvoruga áttina.
Herra forseti. Aðeins örfá orð inn í þetta samhengi. Ég hef fylgst aðeins með þessu máli og vitað af því að það væri í vændum. Vegna orðaskipta hv. þingmanna Össurar Skarphéðinssonar og formanns utanríkismálanefndar, Birgis Ármannssonar, vil ég þó segja að margar sömu spurningar hafa vakað í huga mínum og hv. þm. Össur Skarphéðinsson var hér með. Nú tekur maður að sjálfsögðu orð formanns utanríkismála fullgild, eins og hér kemur fram í nefndaráliti, fyrir því að innleiðing þessa samnings þvingar okkur ekki sjálfkrafa til grundvallarbreytinga á skipulagi heilbrigðisþjónustu okkar, það dreg ég ekki í efa. En það er alveg ljóst hvernig margir hugsa sér að nýta m.a. þennan samning í áttina að því að ryðja brautina fyrir meiri markaðsvæðingu heilbrigðisþjónustunnar og að menn geti sótt hana í afli fjármuna sinna og þessara réttinda hvert á land sem er. Þar með ryðji það brautina fyrir að einkaaðilar fari í auknum mæli að bjóða upp á þessa þjónustu. Þá er nú stutt yfir í spurninguna um hvort menn geti keypt sig fram fyrir á biðlistunum o.s.frv. Það er ágætt að þessi sjónarmið séu reifuð hér og gott að hamra á því svo langt sem það nær að með þessu sem slíku er ekki verið að undirbúa eða boða neina grundvallarstefnubreytingu í heilbrigðisþjónustu okkar þó að margir sem unnið hafa að því að hrinda þessu í framkvæmd líti það þeim augum. Það veit ég mjög vel, m.a. vegna umræðna á norrænum vettvangi um það hvaða áhrif þetta kynni að hafa á skipulag heilbrigðisþjónstunnar á Norðurlöndunum, þetta og fleiri tengd mál. Fyrst ég nefni Norðurlöndin tel ég hins vegar að það séu vonbrigði að ekki hafi gerst meira í þeim efnum hvað varðar samstarf innan Norðurlandanna um sérhæfðari heilbrigðisþjónustu. Það má að sjálfsögðu nálgast þetta frá tveimur hliðum, þ.e. frá sjónarhóli notendaþjónustunnar, þeirra sem þurfa á þjónustu heilbrigðiskerfisins að halda, og að sjálfsögðu skipta hagsmunir þeirra sköpum. En þetta er líka spurning um veitandann, ríkið, sem greiðir að uppistöðu til fyrir þessa starfsemi og hvaða möguleikar felast í samstarfi landa til þess að bæta þjónustuna og auka skilvirkni hennar með auknu samstarfi. Á vettvangi Norðurlandaráðs kom fram býsna viðamikil skýrsla, sennilega er nú að verða eitt og hálft eða tvö ár síðan. Könsberg-skýrslan, hygg ég að hún hafi verið kölluð í höfuðið á aðalhöfundinum. Þar voru lagðar fram mjög áhugaverðar tillögur um það hvernig Norðurlöndin gætu og ættu að vinna meira saman á sviði heilbrigðisþjónustu til góða, bæði notendum sem fengju öflugri og sérhæfðari þjónustu og svo mundi það leiða til sparnaðar fyrir ríkið. Þá þyrfti að sjálfsögðu að efla það samstarf og dýpka þá samninga sem þó eru til staðar innan Norðurlandanna um samstarf á þessu sviði. Ég er ekki þeirrar skoðunar, virðulegur forseti, og hef meiri metnað fyrir hönd norræns samstarfs en svo að ég vilji að það sökkvi allt saman inn í einhverjar samevrópskar gerðir. Ég tel að Norðurlöndin eigi að standa vörð um rétt sinn til þess að vinna saman á dýpri og víðtækari forsendum en þau gera vegna aðildar sinnar að Evrópusambandinu eða tengingar í gegnum EES, eins og í tilviki okkar og Noregs. Það hefur nú verið dálítið umræða hér um þá staðreynd að Ísland hefur ekki enn ráðist í það verkefni, sem náttúrlega er löngu tímabært, að kaupa jáeindaskanna til landsins. Dæmi um nýtt mjög sérhæft en afar mikilvægt rannsóknartæki sem eru til á hinum Norðurlöndunum öllum frá einu, tveimur, þremur upp í tíu, en enginn slíkur er til á Íslandi. Það liggur nú reyndar enn þá ósvöruð fyrirspurn frá mér til hæstv. heilbrigðisráðherra um … [[Hann þorir ekki að svara þér.]]Nei, það er ekki við hann bara að sakast, heldur líka ræðumann sem hefur stundum verið fjarverandi þegar hæstv. heilbrigðisráðherra gat svarað, svo sanngirni sé nú gætt í því. En jáeindaskanni og fleiri slík mjög sérhæfð dýr lækningatæki eru dæmi um hluti sem eru að verða svo þróaðir, dýrir og sérhæfðir að það er að verða óraunhæf framtíðarsýn að hvert og eitt Norðurlandanna muni koma sér upp slíkum búnaði. Það hefur jafnvel verið rætt um það að í einstökum tilvikum yrði byggð upp ein miðstöð fyrir slíkar allra sérhæfðustu lækningar á öllum Norðurlöndunum og kannski mundu menn skiptast eitthvað á um að starfrækja þær, ein tiltekin tegund þjónustu og tækjabúnaður yrði í Ósló, annar í Kaupmannahöfn o.s.frv. Það kallar á dýpkað samstarf. Ég vil bara halda því til haga þegar menn ræða um innleiðingu á evrópskri tilskipun um þetta efni, sem hefur afar háleit og göfug markmið, að greiða fyrir aðgengi að öruggri hágæðaheilbrigðisþjónustu yfir landamæri, að það er fleira til í þessum efnum en hið evrópska samstarf og ástæða til að minna á norræna samstarfið. Það er líka svo að ákveðin heilbrigðisþjónusta er undanskilin þessum reglum, hún er ekki hluti af þessari tilskipun. Þar má nefna líffæraígræðslur, en Íslendingar hafa að stærstum hluta verið háðir samstarfi við nágranna sína um slíka hluti og þessi samningur breytir engu þar um. Virðulegur forseti. Til að lengja þetta ekki frekar þá er ég í þeim hópi sem hefur skoðað þetta með þau gagnrýnisgleraugu á nefinu að ég ætla mér ekki að standa fyrir grundvallarbreytingum í heilbrigðisþjónustu í átt til einkavæðingar, nóg er nú samt ef verið væri að undirbúa að læða slíku hér inn bakdyramegin í gegnum innleiðingu evrópskra tilskipunar. Og ég hef meiri metnað en svo fyrir hönd norræns samstarfs á sviði heilbrigðismála að ég vilji sjá það sökkva í þetta regluverk.
Herra forseti. Ég geri hér grein fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar vegna staðfestingar þingsályktunartillögu um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á II. viðauka EES-samningsins þar sem fjallað er um tæknilegar reglugerðir, staðla, prófanir og vottun. Hér eru undir reglur um markaðsetningu og notkun forefna sprengiefna. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 12. júní 2015. Nefndin hefur fjallað um málið og er gerð grein fyrir þeirri umfjöllun í inngangi nefndarálits en um efni tillögunnar er það að segja, eins og kemur fram í nefndarálitinu, að með tilskipuninni er stefnt að því að takmarka aðgengi almennings að efnum og efnablöndum sem nota má til að framleiða ólögleg sprengiefni og tryggja tilkynningar á grunsamlegum viðskiptum með tiltekin efni. Gerðin mælir því fyrir um samræmdar reglur um aðgengi, markaðssetningu, umráð og notkun tiltekinna efna. Ólögleg framleiðsla er gerð erfiðari með því að mæla fyrir um leyfileg styrkleikamörk fyrir tiltekin forefni sprengiefna og fjallað um að aðgengi almennings að efnum yfir þeim styrkleikamörkum skuli takmarkað, en ef ríki velji að gera þau aðgengileg almenningi verði þau að vera leyfisskyld og skráð í sérstakan gagnagrunn. Í viðauka er listi yfir átta efni sem nauðsynleg eru í ýmiss konar hefðbundna framleiðslu. Aðgengi að þeim er ekki takmarkað að öðru leyti en því að skylt er að tilkynna um grunsamleg viðskipti, svo sem ef viðskiptavinur er óskýr að því er varðar fyrirhugaða notkun, hyggst kaupa efni í óvenjulega miklu magni, óvenjulegum styrkleika eða óvenjulegri samsetningu. Í umfjöllun nefndarinnar kom fram að innleiðing gerðarinnar kalli á breytingar á vopnalögum, nr. 16/1998, og er gert ráð fyrir að frumvarp þess efnis verði lagt fram á haustþingi. Þá kom fram að í gerðinni er að finna ákvæði um vernd persónuupplýsinga vegna tilkynninga um viðskipti, sem mikilvægt er að taka tillit til við innleiðingu gerðarinnar. Ekki er gert ráð fyrir að gerðin hafi mikil áhrif hér á landi enda lítil þörf á umræddum efnum fyrir almenning. Þess vegna leggur utanríkismálanefnd til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálit rita auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Vilhjálmur Bjarnason, Ásmundur Einar Daðason, Elín Hirst, Frosti Sigurjónsson, Katrín Jakobsdóttir og Óttarr Proppé. Silja Dögg Gunnarsdóttir og Össur Skarphéðinsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um þingsályktunartillögu um staðfestingu samnings milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2015. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Birgi Hrafn Búason og Kristján Andra Stefánsson frá utanríkisráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á samningi milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2015 sem gengið var frá með bréfaskiptum í Þórshöfn og Reykjavík 6. og 20. janúar 2015. Samningurinn kveður á um heimildir aðila til veiða á uppsjávarfiski í lögsögu hvors annars á árinu 2015. Samningurinn er óbreyttur frá fyrri árum að öðru leyti en því að ekki var kveðið á um heimildir færeyskra skipa til loðnuveiða í íslenskri lögsögu í samningnum frá árinu 2014 og hefur því ákvæði 1. gr. þessa samnings að geyma heimildir fyrir loðnuveiðar Færeyinga í íslenskri lögsögu fyrir vertíðina 2014/2015, sem og vertíðina 2015/2016. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að heildarmagnið væri það sama og ef hefðbundnar heimildir hefðu verið veittar í fyrra, en þá var ákveðið að geyma slíka ákvörðun vegna óvissu af vaxandi umhverfisbreytingum sem hafa ekki leitt til breytinga á skiptingu hlutdeildar. Fram kemur í athugasemdum við tillöguna að samningurinn gerir ráð fyrir gagnkvæmri heimild skipa hvors aðila til veiða á kolmunna og norsk-íslenskri síld innan lögsögu hins á árinu 2015. Þá eru íslenskum skipum heimilar veiðar á allt að 1.300 lestum af makríl og 2.000 lestum af síld annarri en norsk-íslenskri innan færeyskrar lögsögu á árinu 2015. Áður en samningur þessi var gerður var á grundvelli samnings landanna frá 1976 um heimildir Færeyinga til veiða í lögsögu Íslands ákveðið að færeyskum skipum væri heimilt að veiða 5.600 lestir af botnfiski við Ísland á árinu 2015. Heildarafli þorsks verður þó ekki meiri en 1.375 lestir, heildarafli keilu ekki meiri en 750 lestir og engar veiðar eru heimilaðar á lúðu eða grálúðu. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir þetta rita hv. þm. Birgir Ármannsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Ásmundur Einar Daðason, Vilhjálmur Bjarnason, Elín Hirst, Frosti Sigurjónsson, Katrín Jakobsdóttir, Óttarr Proppé og Össur Skarphéðinsson.
Herra forseti. Danir og Grænlendingar eru meðal okkar allra bestu grannþjóða og við eigum að leggja ríkt á um hvers konar samstarf við þær þjóðir. Um það höfum við reyndar nokkrir þingmenn flutt sérstaka þingsályktunartillögu, sem eins og mörg önnur góð mál hefur ekki fengist tekin fyrir á dagskrá þingsins og verður þá endurflutt síðar, sem er auðvitað miður. Íslendingar hafa alltaf haft mjög náið samstarf við Færeyinga á sviði fiskveiða. Það hefur hjálpað okkur mikið í áranna rás, það hefur gert okkur kleift að veiða ýmiss konar uppsjávarfiska að verulegu leyti innan landhelgi þeirra og við höfum veitt þeim margvíslegan gagnkvæman rétt. Ég vek eftirtekt á því að á sínum tíma má segja að sjávarútvegur á Íslandi hafi farið í gegnum tæknibyltingu, sem með vissum hætti var stýrt af Færeyingum. Þetta var á þeim árum þegar við vorum að kaupa okkur stærri skip og Íslendingar á þeim tíma lærðu mjög mikið af færeyskum skipstjórnarmönnum sem komu hingað í hundraðatali, jafnvel þúsundatali, til að vinna við íslenskan sjávarútveg, einkum og sér í lagi á Austfjörðum, og ílentust margir. Það er þess vegna sem það eru svo margir Færeyingar sem hafa þegnrétt á Íslandi í dag og eru kannski svolítið teknir að hníga að aldri en hafa verið góð viðbót við íslenskt samfélag. Við höfum á vissan hátt endurgoldið vináttu Færeyinga og gott samstarf á sjávarútvegssviðinu. Það er sjálfsagt að rifja það upp að upp úr 1990, þegar Færeyingar gengu í gegnum erfiða fjárhagskreppu, sem leiddi til þess að þriðjungur Færeyinga fluttist í burtu, voru Íslendingar raunar líka að fara í gegnum óvænta kreppu, sem reyndist dýpri og meiri þegar hún var skoðuð síðar, og menn áttu enga von á þá. Á þessum árum brugðumst við Íslendingar eigi að síður við af náungakærleik og grannaást við kreppu frænda okkar með því að við gáfum þeim 30 þúsund tonn af loðnu. Mér hefur alla tíð síðan fundist sem við höfum ekki verið nógu stórhuga gagnvart þeirri gjöf vegna þess að íslenskir útgerðarmenn komu því svo fyrir að það voru settar á hana alls kyns kvaðir, m.a. til þess að koma í veg fyrir að Færeyingar gætu á einhvern hátt skákað Íslendingum á þá nýfundnum mörkuðum í Japan fyrir loðnuhrogn. Ég hef alltaf, bæði sem utanríkisráðherra og með öðrum hætti, verið þeirrar skoðunar að þessi gjöf okkar til Færeyja eigi að hafa miklu lausari umbúnað en við höfum gert og ekki þótt það fallegt hvernig útgerðin hefur alltaf verið að jagast í þessu og reynt að fá þetta til baka. Þetta var gjöf. Þeir hafa síðan fyrir sitt leyti mörgum sinnum endurgoldið það og má kannski rifja upp það vinarbragð sem þeir sýndu okkur þegar Íslendingar lentu í hremmingum bankahrunsins og þeir fyrstir þjóða buðust til þess að taka þátt í að efna til þess gjaldeyrisláns sem við þurftum þá til að komast aftur upp á hnén og síðan lappirnar og tóku enga vexti fyrir, öfugt við ýmsa aðra. Það má segja að sá samningur, sem við gerum árlega, undirstriki reglulega samstarf okkar á þessu sviði. Það má líka rifja upp að hér hefur það gerst í áranna rás að aftur og aftur hafa menn risið upp á Alþingi og séð ofsjónum yfir því að við heimilum þeim, í takt við stöðu botnfiskstofna okkar, að koma hingað og taka ákveðið magn af botnfiski. Í ár eru þetta 5.600 lestir. Ég hef alltaf verið í hópi þeirra sem hafa algjörlega mælt gegn því að með nokkru móti verði hróflað við því. Við eigum að hafa þennan hátt á og við höfum notið þess á margvíslegan hátt. Það eina sem ég hef tekið þátt í, og reyndar mælt fyrir á sínum tíma, var að banna þeim að veiða lúðu hér á haukalóð vegna þess að lúðustofninn var þá kominn í þá stöðu að ekki var hægt, taldi ég, að leyfa beina sókn í það. Sú barátta tók nokkur ár en það varð að veruleika. Færeyingar voru ekki glaðir yfir því en vitaskuld verða þeir, eins og við, að fara að öllum þeim reglum sem fylgja ber um sjálfbærar veiðar. Eins og fram hefur komið í máli framsögumanns styð ég þetta mál og rita undir álit nefndarinnar á því fyrirvaralaust. Ég vildi hins vegar koma hér upp til að ítreka afstöðu mína enn og aftur til þessa góða samstarfs sem við höfum átt við Færeyjar og nauðsyn þess að við höldum því áfram og slökum hvergi á. Allt það sem mönnum finnst stundum að við höfum gefið Færeyingum hafa þeir borgað margfalt til baka með aðgangi að sinni eigin efnahagslögsögu. Og það er gleðiefni, herra forseti, að í dag er góður gangur í færeyskum sjávarútvegi, þeim hefur tekist vel að ná tökum á ýmiss konar vanda sem var við að glíma í sjávarútvegi. Þeir hafa líka náð tökum á því afbrigði sjávarútvegs sem fiskeldið er. Hvort tveggja hefur þetta leitt til þess að efnahagur Færeyinga stendur miklu styrkari fótum en áður og að þeir eru sannarlega verðugir að vera taldir í hópi stórvelda í sjávarútvegi á þessum parti og jaðri Atlantshafsins.
Frú forseti. Ég hef svo sem ekkert við það að athuga að þessi þingsályktunartillaga um staðfestingu á árlegum samningum okkar og Færeyinga um fiskveiðimál sé hér fram lögð með þessum hætti og gerð grein fyrir henni. Ég sakna þess þó, það hefði verið ágætt og hefði alveg átt heima alveg í þessari umræðu, að utanríkismálanefnd eða framsögumaður hennar geri okkur grein fyrir því ef utanríkismálanefnd hefur rætt eitthvað almennt um stöðuna og stóru myndina í þessum efnum. Það fór lítið fyrir umræðum um það. Einhverjir mundu segja að það ætti kannski betur heima í almennum umræðum hér um utanríkismál eða í tengslum við skýrslu utanríkisráðherra, en á einhverjum tímapunkti finnst mér óhjákvæmilegt að aðeins séu látin orð falla hér um ýmsa þætti sem hafa verið að breytast í þessum samskiptum, þar á meðal og ekki síst okkar og Færeyinga. Sá sem hér talar er mikill Færeyjavinur og [[Mestur.]]hefur staðið dyggilega vörð um þær veiðiheimildir sem Færeyingar hafa haft hér af sögulegum forsendum allt frá því að við færðum út landhelgina og eru næsta einstæðar í samskiptum þjóða. Í grunninn voru þær á löngu, löngu árabili algjörlega einhliða, þ.e. við leyfðum Færeyingum að viðhalda nokkrum beinum veiðiheimildum innan fiskveiðilögsögunnar eftir að hún hafði verið færð út og var það til marks um vinskap og gott samstarf þessara þjóða. Ég stóð gegn því ásamt fleirum þegar hreyfing var komin á það upp úr 1990 að fella niður bolfisksveiðiheimildir Færeyinga og svo var komið að meira að segja Landssamband íslenskra útvegsmanna var komið með þá afstöðu og stefnu. Ég taldi það mikla skammsýni og ósanngjarnt í garð okkar góðu granna. Allmikill fjöldi lítilla fjölskylduútgerða í Færeyjum, línubátaútgerða, byggir að verulegu leyti tilvist sína á þessum takmörkuðu veiðiheimildum á Íslandsmiðum. Það tókst með góðra manna samstarfi, ekki skipti þar minnstu máli að þá var komið til sögunnar Vestnoræna þingmannaráðið og þau tengsl sem voru milli stjórnmálamanna á Íslandi og Færeyjum og Grænlandi voru gagnleg í þeim efnum að standa vörð um að ekki yrði hróflað við þessum góðu samskiptum. Svo liðu árin og allt í einu snerist dæmið að talsveru leyti við og aðgangur sem Íslendingar höfðu að færeysku lögsögunni á grundvelli þessara samskipta varð okkur gríðarlega dýrmætur á árunum þegar við vorum að sækja okkur á nýjan leik aflareynslu í norsk-íslenskri síld, sem aftur leiddi til þeirrar hlutdeildar sem við höfum í þeim veiðum. Þá viðurkenndu menn að það hefði sennilega verið skammsýni ef menn hefðu farið að troða illsakir við Færeyinga á þessum árum, þó að vissulega væri frekar erfitt í ári hjá okkur sjálfum hvað varðar bolfisksveiðarnar. Þetta allt saman breytir ekki því að það þarf að ræða af einurð ákveðna hluti sem nú hafa gerst í þessum samskiptum. Á tveimur árum hefur orðið veruleg breyting frá því að Íslendingar og Færeyingar voru í raun og veru nánast að öllu leyti samferða í átökum við aðrar þjóðir, t.d. um veiðiheimildir í makríl og eftir atvikum norsk-íslenskri síld og fleiri deilistofnum, yfir í þá stöðu sem við stöndum frammi fyrir í dag og hér hefur lítið verið nefnd, sem er sem sagt sú að Færeyingar hafa gert samkomulag við Evrópusambandið og Noreg um hlutdeild sína í makríl. Ekki er ég að öfundast yfir því að Færeyingar styrki grundvöll sinn í þeim efnum. Þeir höfðu ríka kröfu til þess sem strandríki að krefjast einhverrar sanngjarnrar hlutdeildar líka af makrílkvótanum. En vandinn er sá að Ísland var skilið eftir út undan og er án samnings. Það strandar merkilegt nokk ekki lengur á andstöðu Evrópusambandsins heldur á andstöðu Noregs og samningur Færeyinga við þessa aðila hjálpar ekki til í þessum efnum og hefur sett Ísland í erfiðari stöðu. Þar við bætist að Færeyingar tóku sér einhliða mun hærri hlutdeild í veiðiheimildum norsk-íslenskrar síldar en þeir höfðu haft samkvæmt samningum og Ísland sem keppinautur á því sviði getur auðvitað ekki alveg horft fram hjá því að nú hafa mál skipast þannig að okkar leiðir liggja ekki saman með sama hætti hvað varðar nýtingu á mikilvægum tegundum. Þetta er visst áhyggjuefni séð í ljósi þeirra þéttu og góðu samskipta sem alltaf hafa verið milli Íslands og Færeyja í þessum efnum. Það mætti jafnvel bæta grálúðunni við. Það voru líka vonbrigði að eftir áralangt þref tókst loksins að ná samningum milli Íslands og Grænlands um skiptingu grálúðustofnsins en Færeyingar undu ekki þeirri hlutdeild sem við og Grænlendingar töldum sanngjarna og eðlilega í þeirra hlut og hafa ekki gerst aðilar að þeim samningi. Þær veiðiheimildir sem í þessum samningi eru, upp á 5.600 lestir af botnfiski og 30.000 lestir af loðnu, miðað við kvóta upp á 500.000 tonn eru í grunninn einhliða veiðiréttindi Færeyinga á Íslandsmiðum. Það dregur lítið upp á móti því, 1.300 lestir af makríl og 2.000 lestir af annarri síld en norsk-íslenskri innan færeysku lögsögunnar sem hefur nýst í takmörkuðum mæli, Hjaltlandssíld eða hvað það ætti að vera. Á móti kemur auðvitað mjög verðmætur aðgangur fyrir Ísland. Það er kannski gagnkvæmnin sem fyrst og fremst felst í samningnum, að við höfðum þó þann aðgang sem raun ber vitni varðandi veiðar á kolmunna, sem m.a. standa nú yfir þessar vikurnar í færeysku lögsögunni, og ákveðnar heimildir í norsk-íslenskri síld. Þetta liggur svo sem fyrir. Á þessu eru ekki breytingar. Það er ekki af þeim ástæðum sem ég er að taka þetta upp sérstaklega hér, heldur vegna hins að ég tel að það verði að hafa augun á og menn verði að ræða samskiptin á almennum forsendum. Það væri dapurlegt ef þau væru heldur að stirðna, eins og mætti ætla af þessum dæmum sem ég hef nefnt, á sama tíma og verulegur árangur hefur á hinn bóginn náðst í að bæta samskipti Íslands og Grænlands með samningnum um grálúðuna, með samningnum um rækjuveiðar á Dohrn-banka og árlegum samstarfssamningi sem er virkur og nýttur á milli landanna. Að þessu verður að hyggja og ég tel að utanríkismálanefnd og eftir atvikum atvinnuveganefnd þurfi að vera sér meðvitaðar um að það er ekki sjálfgefið að þessi samskipti framlengist að öllu leyti óbreytt þegar þetta er haft í huga. Það verður að ræða af einurð þá hluti sem máli skipta þegar í hlut eiga sjávarútvegssamskipti í heild sinni milli þessar góðu granna.
Herra forseti. Allt er það rétt sem hv. þingmaður segir, það bar ákveðinn skugga tveimur sinnum á síðustu tveimur árum yfir samskipti okkar og Færeyinga. Fyrra var þegar Færeyingar gerðu samning sem Íslandi þótti vera gerður á bak því gagnvart makrílstofninum, og hið síðara er auðvitað einhliða taka þeirra af stærri hlut í norsk-íslenska síldarstofninum. Norsk-íslenski síldarstofninn er náttúrlega alveg sjálfstætt og sérstakt áhyggjuefni, bæði út af þróun þess stofns og sömuleiðis hvernig samningsmálin eru þar að þróast eða ættum við að segja ekki þróast. Hins vegar er það svo að innan utanríkismálanefndar hafa menn nú gætt að þessu máli og farið yfir það en við þyrftum sennilega að gera það mun betur. Að því er hið fyrra varðar er það nú svo að þrátt fyrir þá hörðu ræðu sem ég hélt hér um Færeyinga og þennan gerning þeirra á sínum tíma, því að mér var mjög brugðið, ekki síst vegna vináttu okkar og þeirra og gagnkvæms stuðnings á fiskveiðisviðinu, að þegar maður fer yfir málið og skoðar það þá voru Færeyingar í þeirri stöðu að þeir voru að sigla inn í mjög harðar refsiaðgerðir bæði vegna veiði sinnar á makrílstofninum, hvað þeir höfðu tekið sér stóran hluta þar, en líka vegna þess hvernig þeir höguðu sér gagnvart norsk-íslenska síldarstofninum. Þeim var síðan réttur samningur og þetta var beinlínis gert og hugsað upp af hálfu Norðmanna til þess að einangra Íslendinga. Hv. þingmaður orðaði það þannig að nú væri staðan sú að það væri ekki lengur við Evrópusambandið að etja heldur Norðmenn, en það var alltaf þannig. Ég sagði það alltaf á þessum tíma, þetta voru fyrst og fremst Norðmenn sem voru að koma í veg fyrir að hægt væri að ná samningi milli Íslands og Evrópusambandsins og það hefur legið fyrir. Færeyingar höfðu því ákveðnar afsakanir og ég hef svo meira um þetta að segja, frú forseti, sem er þá rétt að ég geri í ræðu á eftir.
Herra forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni og ég tek það fram og tók fram á sínum tíma að ég hafði mikinn skilning á þeirri erfiðu stöðu sem Færeyingar voru í. Þeir voru satt best að segja í hroðalegri klípu með öll sín samningamál við Noreg og Evrópusambandið í uppnámi og höfðu í raun og veru hvergi land undir fótum í þeim samskiptum nema gagnvart Íslandi og Rússum. Og refsiaðgerðirnar sem þeir sættu þarna á tímabili voru auðvitað hneyksli, þær voru ekkert annað, ævintýraleg staða að land sem var hluti af danska konungsríkinu skyldi beitt refsiaðgerðum sem Danir voru, vegna aðildar sinnar að Evrópusambandinu, þátttakendur í, það er eiginlega ótrúlegt. Það breytir ekki hinu að við hljótum að þurfa að horfa til þess hvaða áhrif þetta hefur á okkur og okkar hagsmuni og samningsstöðu. Það má segja að í einu vetfangi eftir leynisamningana í Skotlandi hafi málin snúist þannig að í staðinn fyrir að Færeyingar voru aðkrepptir og einangraðir var Ísland skilið eitt eftir einangrað pólitískt á þessu sviði. Framkoma Norðmanna er kapítuli algjörlega út af fyrir sig. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að það varð smátt og smátt ljóst, ég tel nú kannski ekki að það hafi legið skýrt fyrir frá upphafi, en í öllu falli eftir árangurslausar samningaumleitanir um makrílinn í London í byrjun september 2012, sem ég sótti ásamt með frú Damanaki og ráðherra Noregs og Færeyja, hvar vandinn lá og það var hjá Noregi. Það var enginn vilji til þess að hreyfa málin, en Evrópusambandið var þá byrjað að teygja sig verulega í átt til okkar sjónarmiða og eins og kunnugt er var svo síðar tilbúið til að fallast á hlutdeild sem flestir hefðu sennilega metið nokkurn veginn fullnægjandi af okkar hálfu.
Frú forseti. Hér hefur á síðustu dögum og reyndar síðustu missirum margoft verið vísað til bókar sem ber nafnið Ár drekans. Ef menn lesa Ár drekans þá komast þeir að því að mjög snemma, miðað við atburðarás sem þar er rakin, virðist sem Norðmenn hafi verið mjög einbeittir í því að gera tvennt. Í fyrsta lagi að koma í veg fyrir það að við næðum samningum um makrílstofninn við Evrópusambandið. En í öðru lagi kemur það líka fram að ég fékk mjög snemma um það grunsemdir sem ég taldi rökstuddar um að þeir ætluðu sér ekki að gera frekari samninga við okkur um norsk-íslenska síldarstofninn. Ég bar það hér upp á sínum tíma og að minnsta kosti sumum í stjórnarandstöðunni fannst það vera mikil paranoja af mér, en hvernig er það í dag, höfum við samning um norsk-íslenska síldarstofninn, er það þannig? Nei. Öllu því sem Norðmenn láta skína í og hóta gagnvart Íslendingum hafa þeir fylgt eftir. Varðandi framkomu Færeyinga í þessum efnum og Dana, þá segi ég Dönum það þó til afbötunar að þeir lýstu því yfir að þeir ætluðu fram á síðustu stund að reyna að beita diplómatískum áhrifum sínum til þess að smokra beislinu fram af Færeyingum í þessum efnum og þeir gerðu það. Þeir áttu stóran þátt í því, en þeir hefðu auðvitað getað beitt neitunarvaldi á fyrri stigum. Um Færeyinga segi ég hins vegar eftirfarandi: Þeir voru þó þeir drengir að þegar ljóst var að samningarnir voru að bresta á í Edinborg létu þeir eftir krókaleiðum Íslendinga vita. Það var reynt að koma þeim upplýsingum til hæstv. utanríkisráðherra. Hann svaf á þeim verði. Það var sagt í utanríkismálanefnd að hann ætti að fara til Færeyja þegar í stað og ræða við Færeyinga. Hann fór ekki. Hann var ekki einu sinni á þeim fundi. Hvað var hann að gera þá viku? [[Forseti hringir.]]Menn ættu að rifja það upp.
Frú forseti. Það verður örugglega staður og stund til að rifja þetta allt betur upp [[Hún er núna.]]og kannski er hún að einhverju leyti núna. Ég get ekki neitað því að mér fundust þetta vondir atburðir sem gerðust í tengslum við fundinn í Edinborg og hafði efasemdir um að við hefðum verið nógu vakandi á verðinum. Það var undarleg uppákoma þegar sendinefnd Íslands fór bara heim eins og allt væri búið og virtist engar grunsemdir hafa einu sinni um það að Færeyingarnir urðu eftir. Það hefði nú strax átt að kveikja einhver viðvörunarljós. Og kannski hefðum við líka getað unnið eitthvað betur úr þessu í framhaldinu. En við erum auðvitað þar sem við erum með þessi samskipti og það sem ég er einfaldlega að leggja áherslu á er að nú hefur þróunin orðið þannig að það er óhjákvæmilegt að við í mesta bróðerni og vinskap, en af einurð, þorum að ræða það. Og það er allt í lagi að það fréttist til lögþings Færeyja að hér hafi góðir vinir þeirra átt um þetta orðaskipti, vegna þess að þetta eru nýjar aðstæður sem við þurfum að einhverju leyti að horfast í augu við, að leiðir liggja ekki með sama hætti saman pólitískt og hagsmunalega eins og þær hafa lengst af og langoftast gert hvað varðar Ísland og Færeyjar. Að sjálfsögðu verða þeir að passa upp á sig, það er enginn að gagnrýna það og það stæði síst á okkur Íslendingum að viðurkenna að menn þurfi að hafa fyrir sínum hlut og berjast fyrir sínu í þessum efnum. Það hefur sagan alla vega kennt okkur grimmilega og gerir enn, samanber það sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi réttilega um Noreg, sem hefur auðvitað reynst okkur aftur og aftur mjög erfiður. Ég hef þá kenningu að að hluta til sé það uppsöfnuð gremja Norðmanna yfir því að þeir telja að Íslendingar hafi með harðfylgni náð of góðum samningum um norsk-íslenska síld, um kolmunnann, um veiðar uppi í Barentshafi, og séu einhvern veginn að reyna að rétta þetta af [[Forseti hringir.]]sögulega með því að vera okkur enn erfiðari í samskiptum í dag.
Herra forseti. Ég tel að þetta sé frábært tilefni til þess að fara aðeins yfir ýmislegt úr sögu þessara mála. En af því að hv. þingmaður nefndi samninga um norsk-íslenska síldarstofninn þá er rétt að rifja það upp að sá ágæti maður sem enn á eftir að bera til grafar, Halldór Ásgrímsson, náði fínum samningum á sínum tíma. Þá rifja ég það upp fyrir hv. þingmanni að honum þótti það heldur betra þegar hann stóð í þeim samningum hvernig ég og hv. þingmaður, aðallega við tveir, jöguðumst í honum dag út og inn fyrir að standa sig ekki betur í samningum, vegna þess að hann sagði: Það hjálpar mér í Noregi. Hitt verð ég að segja að eftirmaður hans í sama flokki, Gunnar Bragi Sveinsson, hæstv. utanríkisráðherra, hafði ekki sömu kné og sá ágæti pólitíski beljaki þegar kom að makrílnum. Það er rétt að rifja það allt saman upp. Dettur einhverjum manni í hug eins og hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að sendinefnd Íslands í Edinborg hafi ekki vitað af þessu? Auðvitað vissi hún af þessu. Þetta voru reyndustu samningamenn Íslands, einhver mest fljótandi og besti diplómatinn í utanríkisþjónustunni var þar, og sá maður sjávarútvegsráðuneytis megin sem ég taldi best fallinn og fagnaði mjög þegar hv. þingmaður valdi hann til forustu í samninganefndinni. Auðvitað vissu þeir af þessu og auðvitað komu þeir þessu til sinna manna, það þarf ekki að fara í neinar grafgötur um það. Málið var einfaldlega þetta: Íslenskir þingmenn urðu þessa mjög snemma áskynja. Þetta var rætt sérstaklega á fundi, aukafundi í utanríkismálanefnd, sem var haldinn, ef ég man rétt, síðla dags, þar sem menn ræddu þetta. Og hæstv. utanríkisráðherra kom að sjálfsögðu ekki til þess fundar því að hann var önnum kafinn þá viku eins og ég kem að síðar. En sendimenn hans á þeim fundi fengu það algjörlega skýrt, a.m.k. frá þeim sem hér stendur, að við þessar aðstæður ætti hæstv. utanríkisráðherra að kasta öllu frá sér og fara til Færeyja og tala við sína kollega. Það hafa íslenskir ráðamenn fyrrum gert ef mönnum hefur þótt sem klakinn væri eitthvað að verða holur undir samstarfi þessara tveggja þjóða. Allt væri að teikna sig til þess að þetta væri að gerast og það væri þetta sem Norðmenn hefðu unnið að, að einangra Íslendinga algjörlega. Hvað var að gerast þessa viku? Hæstv. utanríkisráðherra, sem forklúðraði þessu máli, sennilega eitthvert mesta klúður sem ríkisstjórnin hefur gert sig seka um á þessu kjörtímabili og er þó af mörgu að taka, var nefnilega í öðrum leiðangri. Þetta var vikan sem taugakerfi hæstv. utanríkisráðherra brast þegar hann sá og las skýrsluna sem hann sjálfur hafði pantað um aðildarumsókn okkar gagnvart Evrópusambandinu. Þetta voru dagarnir þegar hann var að knýja fram tillöguna um slit á viðræðum. Hann var sem sagt upptekinn við annað, hann var svo upptekinn við pólitísk hugðarefni að hann svaf á verðinum og hann sinnti ekki þessum hagsmunamálum Íslendinga. Ég er ekki að segja að honum hefði tekist að bjarga málunum, en hefði hann á þeim tíma farið til Færeyja og talað við færeyska ráðamenn, við lögþingið, og höfðað til þess gamla samstarfs sem við höfum alltaf átt við Færeyinga á þessu sviði, hefði hann a.m.k. skapað hjá þeim sviða niður fyrir þind, en þeir fengu ekki einu sinni samviskubit, það var aldrei horft í augun á þeim. Ég sagði þá í umræðum hér að hæstv. utanríkisráðherra hefði sofið á verðinum og klúðrað makrílmálinu. Ég er enn þeirrar skoðunar að hann hefði getað gert miklu, miklu meira. Þetta vil ég segja í tilefni af þessari umræðu og sagan mun svo leiða síðar í ljós með hvaða hætti hæstv. utanríkisráðherra var gert uppskátt um hvað fyrir dyrum var hjá Færeyingum, sennilega á öðrum degi.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu samnings milli Grænlands og Íslands um stjórnun rækjuveiða á Dohrnbanka. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Birgi Hrafn Búason og Kristján Andra Stefánsson frá utanríkisráðuneytinu. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á samningi milli Íslands og Grænlands um stjórnun rækjuveiða á Dohrn-banka sem undirritaður var í Reykjavík 29. mars 2014. Eins og fram kemur í athugasemdum við tillöguna var árlegur samstarfssamningur milli Íslands og Grænlands á sviði fiskveiða undirritaður í Reykjavík 29. mars 2014. Við það tilefni var undirritaður samningur þjóðanna um stjórnun rækjuveiða á Dohrnbanka en það er sameiginlegur stofn á svæðinu norður og vestur af Vestfjörðum. Ekki náðist samkomulag um hlutfallslega skiptingu þessa stofns á milli þjóðanna en nýjasta vísindaráðgjöf, sem gefin er út af Norðvestur-Atlantshafsfiskveiðistofnuninni (NAFO), gerði ráð fyrir 2.000 tonna heildarafla á árinu 2014. Þar til að slíkt samkomulag kemst á fá þjóðirnar gagnkvæman aðgang að lögsögu hvor annarrar til veiða á takmörkuðu magni. Til að byrja með gerir samningurinn ráð fyrir því að Grænlendingar geti veitt 375 tonn af rækju Íslandsmegin við lögsögumörkin og Íslendingar að sama skapi veitt 375 Grænlandsmegin. Veiðar Grænlandsmegin munu lúta grænlenskum reglum en veiðar í íslenskri lögsögu lúta íslenskum reglum. Samningurinn er ótímabundinn og öðlast fyrst gildi 30 dögum eftir að báðir aðilar hafa staðfest hann en það hafa Grænlendingar þegar gert. Hægt er að segja upp samningnum með sex mánaða fyrirvara. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir álitið rita Birgir Ármannsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Ásmundur Einar Daðason, Vilhjálmur Bjarnason, Elín Hirst, Frosti Sigurjónsson, Katrín Jakobsdóttir, Óttarr Proppé og Össur Skarphéðinsson.
Herra forseti. Þennan samning styð ég sannarlega af tæru hjarta. Þetta er alveg stórmerkilegur samningur. Hann er ótímabundinn og hann sýnir hvað samstarf okkar Grænlendinga og Íslendinga er í þægilega afslöppuðum og slökum brautum. Hér er um að ræða stofn sem ekki næst samkomulag um milli þjóðanna, en þær leyfa samt hvor annarri að veiða upp að töluvert háu hlutfalli af því sem veiðanlegt er samkvæmt NAFO innan lögsögu hins. Það mundi ég kalla sambýli vina, ég verð að segja það. Þetta samkomulag staðfestir frekar þau auknu samskipti sem hafa orðið á milli Íslands og Grænlands á síðustu árum. Ég gat þess í einni af ræðum mínum fyrr í morgun að ég hefði ásamt fjölmörgum þingmönnum úr öllum flokkum lagt fram þingsályktunartillögu mjög snemma í haust um það hvernig ríkisstjórn Íslands ætti að haga samskiptum sínum við Grænland til þess að efla þau og dýpka. Svo skrýtið sem það er nú að þótt það hafi verið eitt af fyrstu málunum sem lagt var fram í haust hefur það ekki enn þá fengist á dagskrá. Mér finnst þess vegna tilvalið að fara af þessu tilefni yfir þann part þeirrar þingsályktunartillögu sem varðaði einmitt fiskveiðar. Einn af þeim 15 punktum, raunar tveir, sem þar voru lagðir til um að íslensk stjórnvöld beittu sér fyrir til þess að dýpka þetta samstarf laut að sjávarútvegi. Það er nefnilega merkilegt að í þeirri sjálfstæðisbaráttu sem háð er af Grænlendingum skiptir ákaflega miklu máli með hvaða hætti þeim tekst að spila úr sínum auðlindakortum og hvernig þeim tekst að afla verðmæta úr auðlindum sínum. Við Íslendingar höfum heyrt alls konar spekúlasjónir um mikil auðævi í jörðu, mikil auðævi undir hafsbotni í formi olíu, en mér hefur sjálfum alltaf þótt sem Grænlendingar hafi ekki litið nægilega djúpt á auðlindir sínar í hafi. Því segi ég þetta af því hér eru nú tveir miklir sjávarútvegsfrömuðir, hv. þm. Ásmundur Friðriksson og Páll Jóhann Pálsson sem örugglega munu taka til máls um þetta hér á eftir, að í þúsund metrum utar frá Alþingishúsinu er Íslenski sjávarklasinn sem undir forustu Þórs Sigfússonar hefur unnið alveg hreint ótrúleg afrek finnst mér við að rannsaka og kanna möguleika. Eitt af því sem Íslenski sjávarklasinn gerði var að skoða hvað afrakstur Grænlendinga af sjávarafurðum sínum mundi aukast mikið ef þeir fengju það nákvæmlega sama fyrir hvert kíló upp úr sjó og Íslendingar. Þá kemur í ljós að ef samstarf Íslands og Grænlendinga á sjávarútvegssviðinu mundi leiða til þess að þeir gætu tekið upp nákvæmlega sömu aðferðir og við við að hantera aflann, við að koma honum á markað og selja hann, þá mundi munurinn á því sem þeir eru að fá núna og því sem þeir mundu þá fá, nánast jafnast á við það sem kallað er, með leyfi forseta, „bloktilskud“ Dana inn í þeirra efnahag. Þetta er alveg stórmerkilegt. Með öðrum orðum, það er tvennt sem Grænlendingar þurfa að gera til þess að geta staðið á eigin fótum, þeir þurfa í fyrsta lagi að skapa sér tekjur sem jafna þetta framlag Dana á hverju ári í ríkissjóð þeirra og í öðru lagi þurfa þeir tekjur til þess að þróa velferðarsamfélag. Þetta er þjóð sem er að eldast og þar eru margvísleg félagsleg vandamál. Þá kemur í ljós að sjávarútvegurinn eins og hann er í dag gæti í reynd leyst annað þessara vandamála. Þegar maður horfir svo til þeirrar staðreyndar að sjór er að hlýna út af góðurhúsaáhrifum og líklegt er að það verði miklu meiri fiskgengd við Grænland en áður, þá sér maður að möguleikar þeirra til þess að ná fram til sjálfstæðis og byggja efnahagslegan grundvöll þess liggja í sjávarútvegi. Við Vestur-Grænland hafa menn til dæmis verið að veiða 10 þús. tonn af þorski. Við þekkjum það, Íslendingar, að í hlýjum árum hafa þorskseiði, þegar stofninn hefur verið mjög stór á Íslandi, farið til Grænlands og komið stundum aftur til Íslands. Það eru Grænlandsgöngurnar miklu þegar þorskurinn verður bókstaflega svo útbreiddur við Grænland að hann finnur ekki fæðu þar og gengur þá aftur inn í lögsögu Íslands af nákvæmlega sömu ástæðum og makríllinn er að gera þar núna. Því er spáð að þessi 10 þús. tonn sem eru við suðurodda Grænlands vestan megin kunni að fara upp í 50 þús. tonn á 20 árum. Ég tel að þau munu verða miklu fleiri og þetta verði sennilega innan 20 ára kannski 75 þús. tonna kvóti. Þetta sem sagt gjörbreytir grænlenskum sjávarútvegi. Þá skortir hins vegar eins og Íslendinga á sínum tíma tæknikunnáttu og kunnáttu m.a. til þess að stýra skipum. Við stærum okkur alltaf af því að við höfum verið fæddir sjómenn og eins og við höfum byggt þetta allt upp sjálf hjá okkur. Það var ekki svo eins og ég rakti í ræðu minni áðan. Við fluttum inn verkkunnáttu og skipstjórnarkunnáttu fyrir bátaflotann frá Færeyjum. Það sem vantar hjá Grænlendingum núna er akkúrat sama tækniþekkingin og við fluttum inn. Með samstarfi þá geta þeir fengið hana héðan frá Íslandi. Sömuleiðis þurfa þeir á því að halda, tel ég, að sú tæknigeta sem við höfum í sjávarútvegi verði innleidd með einhverjum hætti á Grænlandi. Fyrir mig sem áhorfanda utan frá sem hef samúð með sjálfstæðisbaráttu og skilning á henni, virðist mér sem besta leiðin fyrir þá til þess að feta þá braut sem þeir hafa sjálfir markað sé einmitt að þróa sjávarútveg í samstarfi við Íslendinga. Þar eigum við Íslendingar að gera allt sem við getum til þess að hjálpa þessari grannþjóð okkar. Ég bið frú forseta afsökunar á því að hafa farið svolítið út fyrir efnið, en ég gat um ástæðurnar. Hér erum við að ræða um sjávarútvegssamning við Grænland og þá fannst mér tilvalið á þessum fallega morgni, fyrst forsetadæmið hafði aldrei séð tilefni til þess að setja þingsályktunartillögu mína um skylt efni á dagskrá, að taka þann afmarkaða þátt hennar sem laut að sjávarútvegi. Þar eru miklir möguleikar, bæði fyrir Íslendinga og fyrir Grænlendinga, sérstaklega fyrir Grænlendinga ef þeir ætla að halda áfram á sinni braut til sjálfstæðis. Mér finnst alveg makalaust að rekast á það í gögnum Íslenska sjávarklasans hvað kynni í raun að vera liprasti lykillinn sem Grænlendingar geta beitt til þess að ljúka upp dyrum sjálfstæðis í framtíðinni.
Frú forseti. Ég tel að hv. þingmaður þurfi ekkert að biðjast afsökunar á því þó að við tökum okkur smástund í að ræða þessa samninga á sviði sjávarútvegs við okkar góðu granna. Það vill svo til að þeir eru hér á dagskrá hver á fætur öðrum, fyrst árlegur samningur við Færeyjar og svo þessi litla afurð sem er sprottin upp úr batnandi samskiptum Íslands og Grænlands á þessu sviði, þ.e. samningur um gagnkvæm veiðiréttindi í rækju á Dohrnbanka, sem er vissulega óvenjulegur samningur, það er alveg hárrétt. Það er væntanlega fremur sjaldgæft að lönd sem ekki hafa náð saman um skiptingu á deilistofni fallist eftir sem áður á að veita hvort öðru tiltekinn aðgang að miðum hvors annars til þess að veiða úr þeim sama stofni. Þetta er reyndar búið að vera í umræðu milli landanna í sennileg tvö ár frekar en þrjú ár. Það var tæpt á þessu á árinu 2012 þegar samningurinn náðist um grálúðuna en þá náðu menn ekki alveg utan um að klára þetta mál, en það var gerð bókun í tengslum við þann samning sem undirritaður var í Narsarsuaq í septemberbyrjun 2012 um að menn mundu halda áfram og næsta markmið væri að ná utan um rækjuveiðarnar á Dohrnbanka, sem af ýmsum ástæðum getur verið haganlegt fyrir báða aðila, að hafa á þennan hátt, og ekki síst út af ís sem af og til gengur yfir miðin og getur þýtt að menn þurfa að hörfa undan. Grænlensk skip koma austur yfir línuna til Íslands og öfugt. Það er því ánægjulegt og til marks um að þessi samskipti hafa verið að batna. Þar skiptir miklu hinn árlegi samstarfssamningur um almennt samstarf á sviði fiskveiða sem nú hefur verið undirritaður nokkur ár í röð og á grunni hans hafa síðan verið rýmkaðar verulega heimildir Grænlendinga til að nýta sér aðstöðu á Íslandi eða landa afla úr uppsjávarveiðum hér. Það er auðvitað svo sem „viðkvæmt mál“, því að þar er aftur um að ræða veiðar sem fara fram án samninga, gera það reyndar í a.m.k. sumum tilvikum af bæði Íslands og Grænlands hálfu. En við höfum talið að á grundvelli þessa tvíhliða samstarfssamnings væri okkur stætt á því og það teldist ekki óábyrgt að liðka fyrir slíku samstarfi. Auðvitað erum við með því upp að vissu marki að auðvelda Færeyingum að afla sér veiðireynslu í þessum tegundum, sem síðan munu aftur mæta okkur við samningsborðið og gera kröfur um hlutdeild í samdeilistofni. En ég held að það standi okkur nærri á alveg sama hátt og við höfum talið það sjálfsagt mál að vera sæmilega stór í sniðum í samskiptum okkar við Færeyinga, þá eigi það ekki síður við um Grænland. Þar geta legið, og liggja nú þegar, gríðarlegir framtíðarhagsmunir. Það er svo nú þegar að íslenskar útgerðir eru í samstarfi við grænlenskar útgerðir um veiðar. Nokkur af stærri sjávarútvegsfyrirtækjunum á Íslandi eru þegar í samstarfi eða meðeigendur að félögum eða dótturfélögum sem eru með veiðiheimildir Grænlandsmegin frá og nokkur skip úr íslenska flotanum hafa verið seld þarna yfir á undanförnum árum. Gangi framtíðarspá hv. þingmanns, líffræðingsins Össurar Skarphéðinssonar, eftir um þorskinn þá verður náttúrlega eftir miklu að slægjast. Auðvitað hefur maður beðið þess lengi, eftir þetta hlýja árabil sem við höfum upplifað, að ástandið færi að teygja sig eitthvað í áttina að því sem það var á áratugaskeiði á 20. öldinni í kjölfar hlýnunarinnar upp úr 1920. Þá fór þorskstofninn að vaxa við Grænland og var þegar mest lét þannig að úr honum var veitt árlega svipað eða jafnvel meira magn og við Íslendingar höfum verið að veiða að undanförnu. Færeyingar voru mjög stórir í þeim veiðum og gerðu út frá Færeyingahöfn og eldri færeyskir sjómenn segja gjarnan sögur að hinu mikla logni sem þeir upplifðu á Grænlandsmiðum og voru ekki alveg vanir heiman frá sér. Íslensk skip sóttu heilmikið á Grænlandsmiðin. Það er gömul saga og ný að arðbærar veiðar verða ekki stundaðar auðveldlega, nema á gríðarlega öflugum skipum við Austur-Grænland, öðruvísi en hafa aðstöðu á Íslandi. Þannig að margt kann að vera í því fólgið að leggja orku í að bæta upp samskiptin við okkar ágætu granna í vestri. Það höfum við gert og ber að nefna og fagna í þeim efnum opnum íslenskrar sendistofu í Nuuk, sem ég tel að hafi verið mikið framfaraskref í þessum samskiptum og að þeir sem að því stóðu eigi heiður skilinn. Hún er þó þar og til marks um aukna áherslu sem við Íslendingar leggjum á þau mál. Það er svo kannski aðeins lengra út fyrir efnið, frú forseti, að velta fyrir sér möguleikum Grænlendinga, vina okkar, á því að treysta betur efnahagslegan grundvöll undir sjálfstæði sínu og komast í þá stöðu að verða ekki öðrum háðir, þá fyrst og fremst Dönum á þann hátt sem þeir eru í dag. Það vantar verulega upp á þegar næstum því helmingur grænlensku fjárlaganna kemur árlega í formi einnar ávísunar frá Kaupmannahöfn. Því miður hefur þróunin allra síðustu árin ekki verið jafn jákvæð og hún var um tíma þegar Grænlendingar voru markvisst að vinna þetta framlag niður, taka við auknum verkefnum og fjármagna þau sjálfir. Nú hefur orðið stöðnun í þeirri þróun í nokkur ár vegna erfiðari aðstæðna og sömuleiðis hafa tekjur af námugreftri eða olíuvinnslu og öðru slíku látið á sér standa, eins og kunnugt er. Aftur að fiskinum. Auðvitað væri gríðarlega jákvætt að sjá það gerast á næstu árum að Færeyingum tækist að gera sér meiri verðmæti úr sjávarfangi sínu, sækja fram í þeim efnum. Þeir eru mjög stórir, sérstaklega þegar kemur að rækju og grálúðu, en sókn þeirra inn í uppsjávarveiðarnar er mjög marktæk og kemur til með að skipta grænlenskt efnahagslíf mjög miklu máli ef þeir fara að veiða hér tugi þúsunda tonna af norsk-íslenskri síld og kannski hátt í 100 þúsund tonn af makríl, þá munar nú um minna, eins og við Íslendingar þekkjum úr bókhaldi okkar. Ef svo þorskurinn skyldi bætast við í stórauknum mæli á komandi árum færi þetta að líta býsna blómlega út. Það er að sjálfsögðu líka mikið í alls konar samstarf að sækja annað en það sem snýr að beinum veiðiheimildum. Þar má nefna tækjabúnað og þjónustu frá Íslandi. Við erum þrátt fyrir allt sterk og vel aflögufær í þeim efnum og höfum í vaxandi mæli verið að gerast alþjóðlegur leikari á því sviði að selja tæknibúnað og jafnvel heilu verksmiðjurnar. Þær stærstu og flottustu í heiminum hafa verið reistar af Íslendingum í tvígang til dæmis í Færeyjum, og hver veit nema Grænlendingar fari að hugsa sér til hreyfings í þeim efnum að geta landað uppsjávarveiðum sínum og unnið í verksmiðjum á landi. Væntanlega yrðu þær að vera einhvers staðar nálægt suðurodda Grænlands, en augljóst mál er að það mundi styrkja stöðu þeirra í slagsmálum um veiðiréttindin og auka möguleika þeirra á því að gera stóraukin verðmæti úr veiðunum og vera ekki jafn háðir öðrum og þeir eru í dag um að geta nýtt þessa stofna. Það eru spennandi tímar fram undan og ýmislegt sem má ræða í því sambandi, en ástæða er til að lýsa ánægju með þennan samning sem tvímælalaust er skref í rétta átt.
Frú forseti. Ég vildi gjarnan fá álit hv. þingmanns, sem flutti hér merka ræðu, á einu tilteknu atriði. Núna er makríllinn að ryðjast í gegnum hitalínur og langt norður um og miklu norðar en menn áttu von á. Grænlendingar hafa, að því er virðist með vilja flestra, fengið útdeildan kvóta sem nemur, ef ég man rétt, um 100 þús. tonnum. Í öllu falli, samkvæmt lögum um úthafsveiðar þá getum við ekki leyft skipum sem sigla undir grænlenskum fána að landa afurðunum á Íslandi vegna þess að ekki er samið um stofninn. Er það ekki rétt hjá mér? Það kom upp slíkt atvik á síðasta ári og þá hugsa ég eftirfarandi: Það er ekki samið um stofninn þó að allir vilji semja um hann og séu reiðubúnir að ganga frá samningi á þeim tölum sem liggja fyrir nema Norðmenn. Norðmenn komu í veg fyrir þann samning af pólitískum hvötum, það vita allir hvað fyrir þeim vakir, þeir eru náttúrlega að bíða eftir því að makríllinn fari aftur og telja að hann fari aftur og vilja ekki semja um hann, það er ástæðan, höfuðástæðan, þó að það sé önnur ástæða líka. Þá er spurningin þessi: Er sanngjarnt, miðað við þær aðstæður sem ég hef lýst, að túlka lögin með þeim hætti eins og gert er að skip sem veiða makríl undir grænlenskum fána fái ekki að landa afurðinni á Íslandi þegar ljóst er að bæði Grænlendingar og Íslendingar vildu semja á þeim grundvelli? Á þá að láta okkur gjalda þess að einhver þjóð úti í heimi fer með offorsi gagnvart okkur? Er þetta ekki eitthvað sem við eigum að velta fyrir okkur gagnvart lagabreytingum? Er ekki verið að beita þarna íslenskum lögum gegn íslenskum hagsmunum og við erum knúin til þess af þjóð eins og Norðmönnum?
Frú forseti. Hv. þingmaður varpar hér í loftið mjög heitri kartöflu, satt best að segja. Strangt tiltekið er það þannig að strandríkjum ber að beita ráðstöfunum til þess að auðvelda engum sókn í stofn sem ekki hafa náðst utan um samningar þannig að tryggð sé sjálfbær nýting. Það er grunnregla. Svo eru frávik frá henni auðvitað möguleg. Ríkin hafa visst svigrúm til þess að meta hvernig þau beita því tæki, t.d. með því að hóta því en gera kannski ekki alvöru úr því, reyna að ná fram samningum. Það er væntanlega ekki hernaðarleyndarmál að þannig höfum við verið að reyna að nota þetta tæki gagnvart Rússum og veiðum þeirra á Reykjaneshrygg, að reyna að þrýsta á um að þeir kæmu aftur inn í samninga á grundvelli þess að ekki sé sjálfgefið að þeir fái þjónustu í íslenskum höfnum o.s.frv. Varðandi veiðar Grænlendinga á makríl þá held ég að þeir hafi fyrst og fremst tekið sér hann bara einhliða, útdeilt einhliða ákveðnu magni, ekki á grundvelli samninga. Þeir hafa kallað það rannsóknar- og tilraunaveiðar og Ísland hefur núna tvö ár í röð sýnt ákveðinn sveigjanleika í túlkun þessara ákvæða hafréttarsáttmálans í þeim skilningi að Færeyingum hefur verið leyfð hér tiltekin löndun, enda væri um rannsóknar- og tilraunaveiðar að ræða. Nú eru þeir að vísu að færa sig yfir í að kalla þetta hefðbundnar veiðar á viðskiptalegum grunni. Þá kemur upp aftur ný staða sem þarf að meta, hversu langt okkur er stætt á að ganga. Það sem hjálpar í þessum efnum og ég nefndi áðan er samstarfssamningur Íslands og Grænlands, þ.e. að það er hægt að vísa til hans, ef hv. þingmaður heyrir, það sem hjálpar er samstarfssamningur Íslands og Grænlands á sviði sjávarútvegsmála. Það er hægt [[Forseti hringir.]]að vísa til þess að hann er til staðar og við berum ákveðnar skyldur við þennan granna okkar og gagnaðila að þeim samningi og höfum í skjóli hans kannski gert meira en við hefðum annars gert varðandi ákvæði hafréttarsáttmálans.
Herra forseti. Hv. þingmaður er mér miklu fremri um kunnáttu og reynslu af þessum málum. Ég lít svo á að ég sé hér í eins konar námskeiði hjá hv. þingmanni. Það gleður mig hvernig hann tekur á þessu máli, stundum hefur hann verið mjög kaþólskur í þessu, en mér finnst hann sé nú allur að færast til lútersks frjálslyndis. Í fyrra eins og hv. þingmaður man kom hér skip undir grænlenskum fána, sigldi til heimahafnar hv. þingmanns og fékk ekki að landa og hvað gerði skipið þá? Það fór til Færeyja og landaði þar. Það þótti mér mjög skrýtið. Með öðrum orðum, Íslendingar voru sviptir og heimahagar hv. þingmanns sviptir þeim ávinning sem hefði þó orðið af því að eiga samskipti og viðskipti við þetta tiltekna grænlenskt flaggaða skip, en þá fór það bara til einnar annarrar þjóðar sem er líka partur af „makrílsamkomulaginu“ og ætti að gilda um það allar alþjóðlegar skuldbindingar sem við teljum að við séum að hlíta með þessu. Mér finnst þetta svolítið ankannalegt. Í öllu falli, ef að því kæmi að þetta væri ekki lengur rannsóknarkvóti heldur hefðu Grænlendingar þarna hlutdeild, sem ég tel reyndar að þeir hafi með þegjandi samþykki allra aðila máls, er það eiginlega mjög umhendis að meina síðan Íslendingum samskipti á viðskiptalegum grundvelli fyrir slík skip. Það er ljóst að Íslendingar og Grænlendingar vilja semja á grundvelli þess sem t.d. Evrópusambandið hefur lagt til og menn eru að vinna eftir, en einhver fjandans önnur þjóð sem beitir okkur bolabrögðum og hefur með því mjög útsmoginn tilgang á að knýja okkur til þess að verða af slíku. Þá finnst mér eiginlega að það sé farið að lesa biblíuna með þeim formerkjum sem ákveðinn höfðingi undirheimanna með [[Forseti hringir.]]horn og klær mundi gera.
Frú forseti. Það er hið fornkveðna að það verður ekki svo auðveldlega bæði sleppt og haldið. Við skulum hafa í huga að á eina hliðina er Íslandi mjög annt um orðstír sinn sem land sem berst fyrir sjálfbærum fiskveiðum og hefur verið í fararbroddi aðgerða gegn ólöglegum veiðum og sjóræningaveiðum og öðru slíku. Nú er ég, til að fyrirbyggja allan misskilning, ekki að tala um það í sömu andrá og þessar veiðar Grænlendinga og samskipti okkar við þá eða Færeyinga. Ísland hefur lent í þessum núningi aftur og aftur á undanförnum árum. Um tíma leyfðum við engar landanir afla úr stofnum sem ekki var samið um við Austur-Grænland. Svo var hér sjávarútvegsráðherra sem leyfði allt í einu löndun á þessu, reyndar aðallega í sínum heimabæ, og það leiddi auðvitað til þess að það náðist stóraukinn árangur við veiðarnar, t.d. á grálúðu við Austur-Grænland, sem aftur leiddi til þess að Grænlendingar hafa nú náð hærri hlutdeild í þeim stofni en þeir hefðu annars gert. Við höfum því ekki alltaf verið alveg sjálfum okkur samkvæm í þessu. En það má minna á bæði núninginn sem varð þegar þetta skip frá Grænlandi kom hér - sem var vel að merkja vinnsluskip og gæti hafa skipt máli í þeim efnum, það var ekki um óunninn afla að ræða heldur unninn afla - og þegar færeyskt skip leitað hér hafnar og vildi fá þjónustu en hafði verið á veiðum sem þýddu að Ísland meinaði því um það. Varð af hvellur nokkur og vinir okkur voru langeygir. Þetta er auðvitað vegna þess að Ísland hefur verið að reyna að beita þessu en við höfum verið kannski frekar ein um það á okkar svæði. Þetta hefur verið miklu frjálslegra í Færeyjum, satt best að setja held ég að þeir hafi ekkert verið að gera sér rellu út af því hvaðan menn kæmu með afla til löndunar, og í Grænlandi hefur auðvitað ekkert reynt á þetta frá þeirra hlið, þ.e. mér er ekki kunnugt um að erlend fiskiskip hafi borið sig upp við að fá að landa þar mikið. Þannig að þetta er vandasamt. Það er ekki hægt að [[Forseti hringir.]]segja að það sé bara annaðhvort eða í þessu tilliti frekar en öðru.
Hæstv. forseti. Ég geri hér grein fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á XIII. viðauka við EES-samninginn sem varðar flutningastarfsemi. Í nefndarálitinu er fyrst gerð grein fyrir málsmeðferð og forsögu málsins og ekki ástæða til að fara mörgum orðum um það en þó rétt að geta þess sem fram kemur í nefndarálitinu að gerðirnar kveða á um sameiginlegar reglur um skilyrði sem þarf að uppfylla til að mega starfa sem flutningsaðili á vegum og um aðgang að mörkuðum fyrir alþjóðlega fólks- og farmflutninga á vegum. Með gerðunum er stefnt að því að stuðla að skilvirkum vöru- og fólksflutningum á vegum og búa til sanngjörn samkeppnisskilyrði án mismununar. Síðan er í álitinu vísað til þeirra gerða sem við eiga. Í framhaldinu er tekið fram að gildissvið gerðanna einskorðist í raun við alþjóðlega vöru- eða farþegaflutninga, þ.e. slíka flutninga yfir landamæri, og munu þær því hafa takmörkuð áhrif hér á landi. Í reglugerð (EB) nr. 1073/2009, um alþjóðlega farþegaflutninga á vegum, er gert ráð fyrir að hin svokallaða 12 daga regla um aksturs- og hvíldartíma ökumanna, sem almennt var færð niður í sex daga með reglugerð (EB) nr. 561/2006, verði tekin upp aftur, en eingöngu í alþjóðaakstri hóp- og áætlunarbifreiða. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að viðræður hafi átt sér stað milli íslenskra stjórnvalda og framkvæmdastjórnar ESB vegna hugmynda um að 12 daga reglan mundi gilda almennt á Íslandi, þar sem afmörkun byggð á vegaflutningum yfir landamæri ætti ekki við hér vegna legu landsins. Samráð var haft við utanríkismálanefnd og hagsmunasamtök ferðaþjónustunnar í ferlinu, en að lokum var niðurstaðan sú að viðræður um aðlögun voru taldar fullreyndar. Þá var það mat hagsmunaaðila að mögulegt væri að aðlaga ferðir hér á landi að þessum skilyrðum. Innleiðing gerðanna kallar á lagabreytingar hérlendis og þegar hefur verið mælt fyrir frumvarpi til laga um farþegaflutninga á landi í atvinnuskyni og frumvarpi til laga um farmflutninga á landi, sem munu leysa af hólmi lög nr. 73/2001, um fólksflutninga og farmflutninga á landi. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að helstu breytingar munu felast í auknum skilyrðum fyrir útgáfu farmflutningsleyfa, m.a. kröfu um að viðkomandi aðili hafi heimilisfesti innan EES-svæðisins, njóti trausts og hafi góða fjárhagsstöðu. Þeir sem þegar hafa haft starfsleyfi í tíu ár geta verið undanþegnir þessum nýju skilyrðum. Þrátt fyrir auknar kröfur til útgáfu leyfa munu reglurnar á hinn bóginn hafa í för með sér að krafa um farmflutningsleyfi mun ekki ná til sendibifreiða líkt og nú heldur einungis til vörubifreiða yfir 3,5 tonnum. Við umfjöllun nefndarinnar kom jafnframt fram að flutningur á eigin vöru eða búnaði sem tengist annarri atvinnustarfsemi mun ekki teljast leyfisskyld, heldur er einungis um slíkt að ræða þegar viðkomandi starfsemi snýst í grunninn um flutning og gjald er tekið fyrir þjónustuna. Utanríkismálanefnd leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Vilhjálmur Bjarnason, Elín Hirst, Frosti Sigurjónsson, Katrín Jakobsdóttir, Óttarr Proppé, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Össur Skarphéðinsson. Ásmundur Einar Daðason var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni utanríkismálanefndar fyrir framsöguna fyrir nefndarálitinu og þeim upplýsingum um að leitað hafi verið eftir því að gera undantekningu fyrir Ísland, þ.e. þetta ætti ekki við fyrir Ísland. Ég vildi spyrja þingmanninn hvort þetta ætti einvörðungu við vöruflutninga en sneri að engu leyti að farþegaflutningum og hins vegar hvort þetta hafi áhrif á slíkar bifreiðar sem koma til að mynda með Norrænu til landsins eða fara héðan með henni yfir á önnur lönd Evrópska efnahagssvæðisins.
Hæstv. forseti. Þessi 12 daga regla sem nú verður sex daga regla mun einkum hafa áhrif á farþegaflutninga og mun þýða það að farþegaflutningar sem eru taldir yfir landamæri, þar á meðal þegar hópferðabifreiðar koma með Norrænu, þar er hámarkstími fyrir ökumann 12 dagar, 12 daga akstur dag eftir dag, en ef um er að ræða akstur innan lands eftir mínum skilningi þá mun gilda sex daga regla, þ.e. 12 daga reglan tekur eingöngu gildi ef farið er yfir landamæri. Ég held að rótin að þeirri reglusetningu eigi engan veginn við hér á landi. Af þeim sökum studdum við í utanríkismálanefnd það og lögðum til þegar málið kom til okkar á fyrri stigum að leitað yrði leiða til þess að fá undantekningu fyrir okkur. Höfðum við þá fyrst og fremst í huga farþegaflutninga sem felast í akstri um hálendið þar sem kann að vera óhægt um vik að skipta um bílstjóra í miðri ferð o.s.frv. En samkvæmt upplýsingum okkar skilaði viðleitni stjórnvalda til að fá undantekningu hvað þetta varðar ekki árangri. Jafnframt komu fram upplýsingar frá aðilum í ferðaþjónustu að þeir teldu að það ætti að vera hægt að skipuleggja starfsemi þeirra með þeim hætti að þetta kæmi ekki að sök, alla vega ekki teljandi. Í mínum huga er þetta dæmi um óþarfa reglusetningu á grundvelli reglna Evrópusambandsins, en [[Forseti hringir.]]hins vegar mál af þeirri stærðargráðu að ekki er ástæða til að láta það valda vandræðum í heildarsamhengi Evrópska efnahagssvæðisins.
Virðulegur forseti. Ég þakka formanninum fyrir svörin og fjölmörg mál sem ekki er ástæða til að gera að vandræðum í samhengi við heildarhagsmunina sem við höfum af samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. En ánægjulegt er að þetta hafi ekki neikvæð áhrif fyrir fyrirtækin sem hér eru starfandi í ferðaþjónustunni. Ég vil spyrja hvort það væri engu að síður ekki ávinningur í þessum kröfum varðandi fólksflutningabifreiðar sem koma til landsins, t.d. með Norrænu, á vegum erlendra fyrirtækja með kröfum til bílstjóranna, heimilisfesti, þessa hámarkstíma og annarra slíkra atriða, hvort enginn ávinningur sé í því fyrir íslenska ferðaþjónustuaðila að verið sé að gera sömu kröfur til þeirra sem koma hingað með hópferðabíla með ferjum.
Hæstv. forseti. Ég hef á tilfinningunni að þetta muni ekki hafa mikil áhrif til breytinga hvað varðar hina erlendu ökumenn sem hingað koma. Ef við lítum svo á að þær breytingar sem í þessu felist, þ.e. fyrst og fremst um hvíldartímann og þess háttar, þá held ég að horfa verði til þess að ef þeir koma hingað með Norrænu verði litið svo á að um flutning yfir landamæri sé að ræða og þá eru einfaldlega rýmri reglur til handa erlendu bílstjórunum á erlendu bílunum í boði frekar en þeim innlendu. Hins vegar má segja að þær kröfur um upplýsingar og annað sem þarna eru gerðar og skráning og þess háttar kunni að skipta einhverju máli, en í umfjöllun nefndarinnar held ég að það hafi verið samdóma álit þeirra sem um það fjölluðu að ekki yrði um verulegar breytingar að ræða nema hvað varðar þennan dagafjölda sem ég vék að í máli mínu áðan.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 29/2015 um breytingu á XVII. viðauka við EES-samninginn sem varðar hugverkaréttindi. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk til sín sérfræðinga frá utanríkisráðuneyti og mennta- og menningarmálaráðuneyti. Eins og segir í nefndarálitinu er með tillögunni leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á þeim viðauka sem um hugverkaréttindi fjallar, og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um tiltekna leyfilega notkun á munaðarlausum verkum svonefndum. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 25. ágúst 2015. Að mati nefndarinnar telst framsetning tillögunnar í samræmi við ákvæði reglna um þinglega meðferð EES-mála. Tilskipunin kveður á um tiltekna leyfilega notkun á verkum sem njóta höfundaréttar þegar höfundur þeirra er óþekktur eða ekki er vitað hvar hann heldur sig og því ekki unnt að leita heimildar til nota verkanna. Markmið hennar er að gera menningarstofnunum Evrópuríkja kleift að gera stafræn eintök af munaðarlausum verkum til að tryggja að ekki sé gloppa í menningararfi Evrópu í stafrænu formi. Tilskipunin hefur að geyma skilgreiningu á því hvað teljist munaðarlaus verk og hvernig skuli staðið að ítarlegri leit að rétthöfum áður en hægt er að ákvarða verk munaðarlaus. Þá er kveðið á um gagnkvæma viðurkenningu milli ríkja á slíkri ákvörðun og það hvernig rétthafar geti bundið enda á þá skilgreiningu. Tilskipunin tekur til almenningsbókasafna, menntastofnana, safna, skjalasafna, varðveislustofnana kvikmynda og hljóðrita, ásamt útvarpsstöðvum sem veita opinbera þjónustu. Not umræddra verka eru einungis heimil ef þau eru vegna markmiða viðkomandi stofnunar sem varða hlutverk hennar í almannaþágu. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á breytingu á höfundalögum, nr. 73/1972, og hefur mennta- og menningarmálaráðherra þegar lagt fram slíkt breytingalagafrumvarp, samanber 701. mál. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram almenn ánægja með tillöguna enda væri þörf á slíkum heimildum til að nýta munaðarlaus höfundarverk í almannaþágu. Nefndin leggur til að málið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálit þetta rita auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Vilhjálmur Bjarnason, Ásmundur Einar Daðason, Elín Hirst, Frosti Sigurjónsson, Katrín Jakobsdóttir og Óttarr Proppé. Silja Dögg Gunnarsdóttir og Össur Skarphéðinsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni utanríkismálanefndar fyrir framsöguna fyrir áliti nefndarinnar í þessu máli. Ég veit nú svo sem ekki hvort mér geðjist að orðanotkuninni „munaðarlaus“ um dauða hluti eins og höfundarverk. Það getur auðvitað verið mikilvægt að geta nýtt höfundarverk og fjölmörg dæmi um það að menn séu óstaðsettir í hús sem eiga höfundarétt að verkum. Ég vildi fyrst og fremst spyrja hv. þingmann hvort farið hafi verið yfir tengsl málsins við þau frumvörp sem hafa komið fram af hálfu menntamálaráðherra, nú þrjú undir þinglokin væntanlega löngu eftir að þetta mál var komið í meðferð nefndar, og hvort þau tengist með einhverjum hætti eða hafi áhrif hvert á annað, þessi gerð og síðan þau þrjú frumvörp sem menntamálaráðherra lagði hér fram fyrir örfáum vikum og ég veit að eru enn óafgreidd í þeirri nefnd sem er með þau til meðhöndlunar. Ég vildi bara fullvissa mig um að hægri höndin viti hvað sú vinstri er að gjöra.
Hæstv. forseti. Eins og kemur fram í nefndarálitinu felur þessi þingsályktunartillaga í sér að aflétt er stjórnskipulegum fyrirvara vegna lagabreytinga sem fyrirhugaðar eru. Í nefndarálitinu er sérstaklega vísað til þess lagafrumvarps sem hæstv. menntamálaráðherra hefur lagt fram og er mál nr. 701 á þessu þingi og á að innleiða í íslenska löggjöf lagaákvæði í samræmi við ákvæði þessarar reglugerðar. Við í utanríkismálanefnd skoðum ekki lagafrumvörpin sérstaklega, heldur er það verkefni hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Við höfum hins vegar enga ástæðu til að ætla annað en að það frumvarp sem lagt var fram af hálfu ráðherra sé fyllilega til þess fallið að innleiða með réttum hætti þau ákvæði sem nauðsynlegt er á grundvelli upptöku þessarar gerðar í EES-samninginn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargóð svör. Ég vil þó í síðara andsvari mínu víkja nokkuð að efnisinnihaldi málsins og inna hv. þingmann eftir öðrum annmörkum sem kynnu að vera á innleiðingunni. Þá er ég kannski þar sérstaklega að líta til þess hvort ákvæði stjórnarskrárinnar íslensku um friðhelgi einkaeignarréttarins, sem eru jú fortakslausari en almennt er um einkaeignarréttarákvæði í stjórnskipunarrétti, hvort þau geti hér komið til álita ef verið er að takmarka með einhverjum hætti réttindi eigenda höfundarverkanna eða í raun og veru víkja frá því að samþykki þurfi frá eigendum höfundaréttarins fyrir því að nota höfundarverkin, hvort hann telji að menn þurfi að skoða eitthvað sérstaklega einkaeignarréttarsjónarmið í íslenskum rétti við meðferð lagafrumvarpsins.
Hæstv. forseti. Ég tel að engin ástæða sé til að hafa áhyggjur í þeim efnum, á stjórnskipulegum þætti þessa máls, enda algjörlega ljóst að ef um réttindi er að ræða sem varin eru af einkaeignarrétti þá gildir sá réttur alltaf framar þeim rétti sem fjallað er um í þessu máli.
Virðulegur forseti. Ég vildi bara vekja athygli þingheims á því að næstu mál sem eru hér á dagskrá í atkvæðagreiðslu eru að stærstum hluta samin af Evrópusambandinu. Það er okkur holl áminning, um stöðu okkar gagnvart því alþjóðasamstarfi sem við erum í þar, að íhuga það alltaf, áður en við greiðum atkvæði um þessi mál, að eðlilegt væri að við sem þjóð ættum aðild að því að semja þá löggjöf sem hér er á ferðinni. Það eigum við ekki. Við erum að stimpla hana hér.
Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli þingheims á því að við greiðum hér atkvæði um svokallað EES-mál sem lýtur að heilbrigðisþjónustu yfir landamæri. Vegna þess að við erum ekki innan Evrópusambandsins heldur eigum aðild að EES höfum við frírri hendur í þessu máli en ESB-þjóðirnar og gátum þess vegna sett áþekkan fyrirvara nema heldur stífari en Norðmenn höfðu gert hvað varðar samskipti af þessu tagi. Þannig að það er nú ekki alveg rétt, sem hér hefur komið fram, að það hefti hendur okkar að standa utan ESB. Í þessu tilviki er það síður svo.
Virðulegi forseti. Þetta var áhugaverð athugasemd, en þó svo einhverjir vilji ganga í Evrópusambandið og vonist jafnvel eftir því að það sé draumalandið þá er það ferli löngu búið, en … einhver ár veit maður ekki. Fyrir áhugasama vildi ég koma því hér að, virðulegi forseti, að um fyrstu 20 ár EES-samningsins hefur Ísland eingöngu tekið upp um 7% þeirra gerða sem Evrópusambandið hefur samþykkt, þannig að það er nú ekki meira en það.
Virðulegur forseti. Ég vildi bara vekja athygli þingheims á því að í hvert skipti sem rætt er um Evrópusambandið heyrast alltaf raddir um það að þetta sé skrifræðisbákn sem við eigum ekkert erindi í, það sé bara til þess að flækja líf okkar hérna, það sé miklu betra að við séum sjálfstæð eyþjóð hér í miðju Atlantshafi. Ég er einfaldlega að vekja athygli á því að það fer ekki alveg saman við það sem við erum að gera hér. Það er mikilvægt fyrir okkur, og það er líka mjög mikilvægt fyrir mig sem Evrópusinna, að geta komið hingað upp og horft framan í þingheim sem heldur fram mjög sterkum rökum gegn því að auka þetta samstarf en er á sama tíma að stimpla löggjöf sem er ekki samin af íslenskum þingmönnum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Af því að hér er mikið rætt um Evrópusambandið þá vil ég bara biðja menn að hugsa til þess hver stýrir Evrópusambandinu. Nú er það þannig að í hverju einasta aðildarlandi er það upplifun almennings og þjóðkjörinna fulltrúa að þeir stýri engu, afskaplega litlu. Nú er það reyndar ekki þannig að þingmenn viðkomandi landa semji þær reglugerðir því að vandinn og stærsta ástæðan fyrir lýðræðishallanum er sú að þetta er embættismannabandalag sem erfitt er að sjá hver stýrir. Hæstv. utanríkisráðherra fór hér sérstaklega yfir það að sem betur fer er afskaplega lítið sem við þurfum að renna í gegnum þingið í samanburði við þau lönd sem eru í þeirri stöðu að vera föst í þessu tollabandalagi. Ég held að það sé rétt, virðulegi forseti, af því að sumir eru alltaf að tala með öðrum hætti hér inni, að sú rödd fái að heyrast. Ég hvet menn til að kynna sé umræður um Evrópusambandið í þeim löndum sem eru í Evrópusambandinu.
Heill þér, varaforseti.
Virðulegur aðalforseti, þá væntanlega. Mig langar aftur að koma hér inn á það sem hv. þingmaður nefndi varðandi Evrópusambandið. Auðvitað er Evrópusambandið táknmynd og er í raun bara skrifræðisbákn, algert. Á þessum 20 árum EES-samningsins er búið að samþykkja rúmlega 117.000 gerðir innan Evrópusambandsins og af þeim hafa um það bil 8.500 verið innleiddar á Íslandi. Þannig að það hefði munað fyrir okkur ef við værum þarna inni og hefðum þurft að innleiða þetta allt saman og berjast við það. Ef ég man rétt þá er rúmlega helmingur, líklega í kringum 70%, allra fyrirtækja innan Evrópusambandsins, mjög óánægð með það regluverk sem þeim er búið þar. Það hefur gengið svo langt að það er sérstakur kommisar innan Evrópusambandsins sem á að reyna að vinda ofan af þessu rugli öllu saman sem búið er að samþykkja. Þannig að ég þakka bara guði fyrir að þetta ferli er komið á leiðarenda.
Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til að fara lauslega yfir þetta mál sem ég styð. Ég skrifa undir nefndarálit hv. utanríkismálanefndar þar sem lagt er til að þessi tillaga verði samþykkt. Nafnið á tillögunni hefur vakið talsverða athygli, eins og kom fram hjá hv. þm. Helga Hjörvar, í andsvari við hv. þm. Birgi Ármannsson hér áðan, þ.e. um hin munaðarlausu höfundaverk. Í nefndinni var meðal annars rætt hvort við gætum áttað okkur á því hvaða höfundaverk væri um að ræða og um væri að ræða verk sem ekki væri þekktur höfundur á eða höfundur fyndist ekki. Ég gæti nefnt sem dæmi að við eigum skáldsögur - það tíðkaðist talsvert hér um miðbik 20. aldar, fram undir 1980 - sem væntanlega væru enn í höfundarétti en voru skrifaðar undir dulnefni. Þar sem Ísland er alllítið samfélag þá er vitað um flesta þá sem leyndust á bak við þessi dulnefni, en það er þó ekki algilt. Við eigum því talsvert af höfundaverkum undir dulnefni sem enginn veit hver skrifaði og mætti því kannski skilgreina sem munaðarlaus höfundarverk, en ekki er hægt að leita til höfunda eða rétthafa þessara verka til að fá að gera stafræn afrit af þessum bókum, svo að dæmi sé tekið, á bókasöfnum eða á öðrum söfnum þar sem reynt er að tryggja aðgengi almennings að slíkum verkum. Hugsunin með þessu er að skilgreina nákvæmlega hvaða höfundaverk eigi þá að teljast munaðarlaus og hvernig eigi að meðhöndla það ef höfundur er ekki þekktur eða finnst ekki og þar af leiðandi ekki hægt að afrita með þessum hætti þessi verk sem hægt er að gera með því að leita leyfis hjá þekktum höfundum þekktra verka. Þegar við fórum yfir þetta í hv. utanríkismálanefnd voru kannski ekki gríðarlega mörg dæmi sem komu í hug. En eins og hér kemur fram er til að mynda átt við að nota þetta í almannaþágu, þ.e. að gera stafræn afrit í almannaþágu, svo sem not vegna aðgangs í menntunar- eða menningarskyni, og á að taka til almenningsbókasafna, menntastofnana, safna, skjalasafna, varðveislustofnana, kvikmynda og hljóðrita ásamt útvarpsstöðvum sem veita opinbera þjónustu. Hér eru afnotin af þessum munaðarlausu höfundaverkum skilgreind sérstaklega í almannaþágu. Ég get tekið undir það að mér finnst eðlilegt að þarna séu settar einhverjar reglur. Ég veit að það hefur valdið vanda að koma þessum hluta menningararfsins á stafrænt form, en hins vegar vöknuðu hjá mér spurningar, þar sem ég hlustaði á hv. formann utanríkismálanefndar, Birgi Ármannsson, og það eru frekar spurningar um þá höfunda sem kjósa að vera óþekktir, kjósa að koma ekki fram undir nafni. Það er vel þekkt fyrirbæri í menningarheimum og ekki síst nú. Þekktasta dæmið er kannski Banksy, sem komst í íslenska fjölmiðla ekkert fyrir mjög löngu, en er sem sagt graffitílistamaður sem hefur orðið mjög þekktur fyrir það en hefur líka skrifað bækur og líka gert [[Gripið fram í.]]kvikmyndir. Verk Banksys, svo að dæmi sé tekið, sem hefur skrifað bækur og gert kvikmyndir, gætu átt heima undir þessu. Þetta er merkileg klemma sem hefur verið. Uppboðshaldarar hafa jafnvel selt verk eftir Banksy - viðkomandi listamaður er svo sannarlega óþekktur og eru ýmsar kenningar uppi um hver hann er, en uppruni hans er rakinn til Bristol - en látið þá sem hafa keypt verkin um að flytja þau til, verkin eru oft gerð á veggi opinberra bygginga eða í almannarými. Ég velti því helst fyrir mér hvernig fer með slíka listamenn sem kjósa nafnleysið og ættu þar af leiðandi kannski að vera hlynntir því að verkin séu nýtt með þessum hætti í almannaþágu, því að það er það sem þetta snýst um. Þetta hefur verið sérstök tilhneiging hjá listamönnum sem mér finnst að minnsta kosti áhugaverð; þetta er umhugsunarefni því að væntanlega á frumvarp, sem er inni, frá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra eftir að koma fram. Mér finnst kannski að helst þyrfti að spyrja þessarar spurningar, þ.e. ekki um þá höfunda sem eru horfnir okkur, óþekktir en enn í höfundarétti, heldur þá höfunda sem kjósa að vera óþekktir, hvernig þessi tilskipun samræmist því vali listamanna að vera óþekktir, hvort þar stangist eitthvað á. Eins og ég segi hér úr ræðustól Alþingis, algjörlega án ígrundunar, þá ímynda ég mér að það að kjósa að vera óþekktur feli í sér að maður vilji að verk manns séu í almannaþágu og séu öllum aðgengileg án endurgjalds, ég sé ekki endilega árekstrana í því. Þetta segi ég að óígrunduðu máli en þetta er eitt af því sem þarf að skoða í sambandi við það frumvarp sem fyrir liggur frá hæstv. ráðherra. Allsherjar- og menntamálanefnd þarf að setja sig inn í þessi mál og þetta val, þetta eru oft alkunn og með áhugaverðustu verkum sem við sjáum. Ég nefndi Banksy, en ég get líka nefnt franskan graffitílistamann, Blek le Rat. Rottan varð einkennismerki í hans graffitíi sem hið frjálsasta dýr borgarinnar, kannski getum við kallað hana áhrifavald, en þetta eru allt listamenn sem velja nafnleysið. Mér finnst mikilvægt að þessar spurningar verði teknar til skoðunar af hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Fyrst og fremst lít ég svo á að þetta snúist um það hvernig við getum komið menningararfinum yfir á stafrænt form þar sem ekki er unnt að leita leyfis rétthafa í almannaþágu. Það finnst mér jákvætt skref því að það er nokkuð sem við þurfum að gera ákveðið átak í hér á landi, þ.e. að koma menningararfi okkar yfir á stafrænt form. Þar hefur talsvert verið unnið, svo að maður nefni dæmi, hvað varðar handritin, hvað varðar Sarpinn og ýmsa gagnabanka sem söfnin hafa verið að vinna að, bæði saman og hvert í sínu lagi. Það er algjört lykilatriði í menntun og menningarstarfi að koma þessum menningararfi í aðgengilegt form fyrir nútímann, að koma honum yfir á stafrænt form. Ef ég man rétt höfum við samþykkt þingsályktunartillögu sem snerist um það að efla aðgengi almennings að menningararfinum á stafrænu formi. Ég held að við ættum líka að skoða það, þegar við ræðum þessi mál, að átak verði gert í þeim efnum. Það er stórmál og kostar heilmikla fjármuni þó að heilmikið hafi verið gert hjá einstökum söfnum og talsvert verið unnið í því. En það að skrifa undir nefndarálit á þessari tilskipun merkir fyrst og fremst það að ég er sammála þessari heildarhugsun, en ég tel bæði að það séu álitaefni sem þarf að skoða hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd og að ekki sé síður þörf á markvissum aðgerðum. Ég get nefnt sem dæmi myndlistarheiminn þar sem strandað hefur á höfundaréttarmálum til að hægt hafi verið að koma myndverkum á stafrænt form þannig að nemendur um land allt geti haft aðgang að íslenskri myndlist á stafrænu formi. Þetta hefur lengi verið í vinnslu. Þarna þurfum við að gera átak til að tryggja aðgengi almennings í landinu, og auðvitað miklu víðtækar, ekki bara hér, enda eru engin landamæri í þessum heimi, að okkar menningararfi. Ég ætla ekki að lengja umræðuna um þetta mikið meira, herra forseti, en geri grein fyrir þeim sjónarmiðum sem ég hef velt upp í kringum þetta mál.
Virðulegi forseti. Þessi reglugerð og tilheyrandi frumvarp sem nú er til meðferðar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd vekur upp ákveðnar áhugaverðar spurningar í tengslum við höfundalög almennt og hvernig við hugsum um höfundarétt. Sú staðreynd ein og sér að munaðarlaus verk hafi einhvers konar víðtækt menningarlegt hlutverk sem beri að vernda sérstaklega til að vernda menninguna þykir mér undirstrika það að hugverk og sérstaklega listaverk eru ekki eins og veraldlegir hlutir og við eigum ekki að hugsa um þá svoleiðis. Ég velti fyrir mér þótt ég sé ekki á móti grunnhugsuninni hér frekar en hv. þingmaður, þ.e. að heimilt sé að gera stafræn afrit af verkum til þess að varðveita þau, mér finnst mjög mikilvægt að við gerum það, þá skilur þetta eftir nokkrar áhugaverðar og mikilvægar spurningar. Ein af þeim spurningum er sú: hvað með þá aðila sem eru ekki sérstakar menningarstofnanir, bókasöfn o.s.frv.? Nú mundi ég leggja til að Mikki mús til dæmis væri sameign allra, hann er hluti af okkar menningu. Við ólumst öll upp með Mikka mús. Við vitum öll hver hann er og hann á sér einhvers konar rótgróna þýðingu í menningunni, bæði hérlendis og víðar. Þetta þykir mér undirstrika það, þegar við lítum á menningararfinn annars vegar og höfundalög hins vegar, og ég velti fyrir mér hvort ekki þurfi að vera einhvers konar samræmi milli þess hvað almenningsbókasöfn og menntastofnanir mega gera annars vegar og hins vegar öðruvísi stofnanir megi gera, jafnvel einstaklingar. Ég velti fyrir mér sýn hv. þingmanns á þessu. Nú býð ég ekki fram neina sérstaka lausn í þessum efnum og tel ekki í fljótu bragði að frumvarpið ætti að gilda um alla hina, en mér finnst mikilvægt að við ræðum þessa spurningu. Ég velti fyrir mér sýn hv. þingmanns á því.
Herra forseti. Ég festist eiginlega þar sem hv. þingmaður sagði Mikki mús, hann telst vitanlega ekki munaðarlaust höfundarverk en hefur auðvitað orðið að miklu fyrirbæri, svona kapítalísku fyrirbæri í menningarheiminum þar sem væntanlega eru einkaleyfi á notkun Mikka músar. Fyrir sum okkar er Mikki mús enn þá bara eitthvað danskt fyrirbæri af því að við lásum fyrst um hann á dönsku, en það er auðvitað ekki raunin, ég festist aðeins í þessu. Þegar við ræðum höfundarverk þá eigum við ekki að gera mun á höfundarverkum sem tilheyra hámenningu í sígildri skilgreiningu eða lágmenningu í sígildri skilgreiningu á því. Það eru auðvitað löngu úreltar skilgreiningar. Hér erum við að tala um allt menningarefni. Það sem þessi tilskipun tekur á fyrst og fremst er að það sé nýtt í almannaþágu, það er skilgreint í raun og veru hvar megi gera þetta, og það er hin spurningin sem hv. þingmaður varpar upp. Hér er talað um almenningsbókasöfn, menntastofnanir, söfn, skjalasöfn, varðveislustofnanir, mynd- og hljóðefni og útvarpsstofnanir í almannaþágu, þ.e. að efnið sé með þeim hætti nýtt í almannaþágu og þá eigi annað við en ef einstaklingar eða fyrirtæki væntanlega kjósa að nýta þetta efni með öðrum hætti. Nú veit ég að þetta er eitthvað sem ég og hv. þingmaður erum örugglega alls ekki alveg sammála um, þ.e. meðferð hugverkaréttar og höfundaréttar í ljósi þess að þetta er mikilvægt mál í flokki hv. þingmanns. En þarna tel ég hins vegar vera mjög rík rök fyrir því, af því að þessum stofnunum er öllum ætlað að starfa í þágu almennings, að þær fái talsvert víðar heimildir til að geta miðlað þessu efni til alls almennings, helst án endurgjalds mundi ég vilja sjá eða alla vega með mjög hóflegu endurgjaldi, þannig að við tryggjum aðgengi almennings að menningunni óháð því hvort hún er munaðarlaus eða í höfundarétti, hvort hún er Mikki mús eða eitthvað annað, svo ég segi það nú. Mér finnst það kannski öðru máli gilda þegar við horfum [[Forseti hringir.]]upp á aðila sem væntanlega dreifa slíku efni í gróðaskyni. Slíkur greinarmunur er gerður í þessari tilskipun.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé viljandi og sökum tímaskorts sem við förum ekki út í dreifingu í gróðaskyni. Við getum tekið það algjörlega út fyrir sviga í þessari umræðu í bili, vissulega í andsvörum. Það að hv. þingmaður nefni Mikka mús sem hluta af núverandi menningararfi undirstrikar annan áhugaverðan punkt sem varðar þetta mál. Það eru tveir punktar sem mig langar til þess að varpa ljósi á. Annars vegar er það spurningin hvers vegna ég mætti ekki sem einstaklingur eða áhugamannafélag dreifa munaðarlausum verkum á sama hátt og menntastofnanir, söfn, skjalasöfn og almenningsbókasöfn o.s.frv., sem tilgreind eru í þessu frumvarpi. Hvers vegna mega aðeins þær stofnanir gera það? Það er ein spurning. Ég er ekki endilega að segja að svo eigi að vera, en mér finnst mikilvægt að við ræðum það og reynum að átta okkur á því hvort eðlilegt sé að við gefum okkur í hinu almenna samfélagi að verk sem eru munaðarlaus eða virðast munaðarlaus séu einhvern veginn sjálfkrafa óaðgengileg almenningi, nema í gegnum almenningsbókasafn, menntastofnun o.s.frv. Þetta er önnur spurning. Hvers vegna eru það aðeins þær stofnanir, en ekki almenningur og almennt, sem fá að garfa í gagnagrunninum, sem ég vænti að leitað sé í? Ég veit engin svör hér og nú, en ég hefði áhuga á að skilja betur viðhorf hv. þingmanns. Hitt er síðan spurningin um menningararf sem þegar er undir höfundarétti, svo sem Mikki mús. Nú er Walt Disney löngu látinn maður og þeir sem fundu upp Mikka mús. Hins vegar er Mikki mús, og ýmislegt annað sem enn þá er höfundaréttarvarið, sannanlega hluti af menningararfinum. Þótt það sé undir einhverju kapítalísku kerfi breytir það því ekki að það er menningararfur. Þarna finnst mér svolítið skjóta skökku við. Við lítum alltaf á höfundarétt sem einkaeign einstaklings eða höfundar en hins vegar horfum við á þann ríka þátt sem verk hafa í hugarheimi okkar allra í formi menningararfs. [[Forseti hringir.]]Þarna sé ég ákveðna togstreitu sem mig langar að varpa betra ljósi á. Ég vona að hv. þingmaður geti frætt okkur aðeins meira um það hvernig hann sér þessi mál.
Herra forseti. Þetta dæmi um Mikka mús er flókið að því leyti að væntanlega heyrir það undir bandarísk höfundaréttarlög en við erum að ræða evrópsk höfundaréttarlög. Ég er því ekki viss um að við getum endilega fundið mikla samsvörun þar á milli. Við skulum taka hann út fyrir sviga í þessari umræðu. Stóra spurningin sem hv. þingmaður varpar fram er hvort eðlilegt sé að stofnanir sem starfa í almannaþágu njóti sérréttinda hvað varðar þessi verk umfram aðra, þ.e. almenning, fyrirtæki og annað slíkt. Ég tel alla vega að þetta sé mjög mikilvægt skref til að koma munaðarlausum verkum í aðgengi og almennt aðgengi hlýtur að fást með þessu. Vissulega geta aðrir aðilar áfram greitt fyrir afnot af verkunum, til að mynda er eðlilegt að enn þá sé hægt að kaupa þessar bækur, svo dæmi sé tekið sem ég nefndi í ræðu minni áðan, bækurnar sem voru skrifaðar undir dulnefnum og ég hef keypt mörg eintök af sem áhugakona um gamlar íslenskar glæpasögur. Þær hef ég keypt, svo það sé sagt, væntanlega án þess að þeir fjármunir renni nokkurn tímann til höfundarins, en þess vegna styð ég að þetta sé gert aðgengilegt á annan hátt, þ.e. á stafrænu formi, þannig að það nýtist öllum. Það finnst mér að minnst kosti mikilvæg spurning. Ég er hins vegar ekki reiðubúin að ganga alla leið, frekar en mér heyrðist á hv. þingmanni, að það eigi þá að opna algjörlega fyrir þetta aðgengi. Varðandi munaðarlausu verkin. Eins og ég sagði áðan voru ekki endilega mörg verk sem komu upp, þau eru einungis angi af allri heildinni. Það sem unnið er að og er mjög áhugavert er að reyna að koma, og ég tek aðeins eitt dæmi, bókmenntaarfinum á stafrænt form. Þá þarf að leita leyfis rétthafa eða höfunda á því verki sem enn er í höfundarétti, en upp til hópa virðist það vera frekar létt verk á Íslandi að fá slík leyfi, á því eru þó undantekningar. Það sem er menningarsögulega áhugavert í þessu er að langstærstur hluti [[Forseti hringir.]]verkanna hreyfist ekki mikið, svo dæmi sé tekið á bókasöfnum landsins í sínu fýsíska formi. Líklega [[Forseti hringir.]]erum við að auka lestur á þessum verkum með því að setja þau í stafrænt aðgengi. Það ætti auðvitað að vera hagur alls almennings í landinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og var kannski á svipuðum slóðum og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson sem lýtur að takmörkuninni við þessa tilteknu aðila um afritun á stafrænt form, hvort hún sé yfir höfuð nauðsynleg ef það eru einfaldlega almenn skilyrði fyrir því að afrita megi. Jafnframt vil ég spyrja þingmanninn hvort þetta eigi við í tilfellum þar sem hluti höfunda eða rétthafa hugverka er þekktur og hluti óþekktur eða óstaðsettur í hús, eða eftir atvikum með einhverjum hætti þannig ástatt um að ekki er hægt að nálgast það, gæti þetta greitt fyrir því að leysa úr málum þar sem margir rétthafar eru um eitt verk og vilji flestra eða allra stendur til þess nema eins að nýta verkið á einhvern hátt en ekki er unnt að hafa upp á þeim eina.
Herra forseti. Ég held að í þeim umræðum sem hér fara fram í andsvörum séum við að ræða miklu stærri mál en hægt er að ræða í tveggja mínútna ræðum, sem varða stóru línurnar og stóru deilurnar sem hafa staðið um hugverkaréttindi á undanförnum árum. Ég lít hins vegar á þetta skref alveg óháð þeim stóru línum, sem mikilvægt skref til að auðvelda aðgengi á forsendum almannahagsmuna. Það finnst mér jákvætt. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns um fjölda rétthafa er það skilgreint í tilskipuninni að það geta verið margir rétthafar að ákveðnu verki eða hljóðriti. Tilskipunin er þannig að ef einhver þeirra er auðkenndur og staðsettur, segjum að aðeins einn rétthafi hafi verið auðkenndur og staðsettur, þetta er allt á mjög þjálu tungumáli eins og venjulega, þá er verkið ekki talið munaðarlaust. Þótt ég hafi fyrst og fremst bent á dæmi úr bókmenntunum, af því að ég þekki þær best, er augljóst mál að þegar um er að ræða til dæmis hljóðrit eða kvikmyndir eru þar oft margir rétthafar, það er ekki endilega einn alvitur höfundur. Það kemur fram í tilskipuninni sjálfri að á rétthöfum sem hafa verið auðkenndir og staðsettir hangir að veita heimildir með tilliti til réttinda sem þeir halda sjálfir, annaðhvort vegna þess að réttindin eru þeirra eða vegna þess að þau hafa verið framseld til þeirra, þannig að þeirra réttarstaða er tryggð allítarlega. Fyrst og fremst er ástæðan fyrir tilskipuninni, eins og ég hef skilið hana við lestur hennar og vinnu í nefndinni, sú að mikilvægt sé að samræma þessa nálgun milli ólíkra ríkja, því að skilgreiningin á munaðarlausum verkum hefur verið allmismunandi. Á því sviði erum við í samstarfi við önnur Evrópuríki og þessi réttindi eiga sér í raun engin landamæri. Þarna [[Forseti hringir.]]er því verið að reyna að samræma skilgreiningar.
Virðulegur forseti. Bara til þess að ég skilji þetta örugglega alveg réttum skilningi: Ef rétthafar eru þekktir, allir utan einn, er verkið væntanlega ekki munaðarlaust, svo notuð séu sú orðanotkun úr málinu sjálfu, en þó er í hópnum einn óþekktur rétthafi og ef allir rétthafarnir utan hann hafa fallist á afritun eða samþykkt hana, tekur þá tilskipunin ekki á því að hægt sé að afrita það án samþykkis þessa eina aðila sem ekki hefur verið auðkenndur? Og hvernig, ef ekki er hægt að nota hana til þess, leysa menn þá úr slíkum málum? Segjum að þeir ætli að gera útvarpsleikrit þar sem er höfundur að leikritinu, rétthafar að upptökunni, að þýðingunni, að hverjum einstökum leikara, jafnvel erfingjar einhverra leikaranna sem upphaflega fluttu það, rétthafar að tónlistarflutningnum o.s.frv. og allir hafa fallist á afritun, en einn þeirra verður ekki staðsettur eða er óþekktur, er ekki hægt að nota tilskipunina til þess að leysa úr því? Síðan er það heimildin hér fyrir þessa aðila til að afrita þetta stafrænt, er ekki fyrir hendi heimild til að miðla þeim afritum þegar þau hafa verið tekin, eru þetta aðeins afrit í geymslurnar sem heimildin er fyrir?
Herra forseti. Mér fer að líða eins og lögfræðingi höfundaréttarsamtakanna við að reyna að fara yfir þetta, ég tek fram að það er ég ekki. Eins og ég skil tilskipunina er það svo að hafi þekktir rétthafar heimilað birtingu á verki á þann hátt sem hér er rætt um og síðan er einn óþekktur rétthafi, eins og hv. þm. Helgi Hjörvar nefndi, þá ætti tilskipunin að tryggja að hægt sé að afrita verkið og miðla því. Til þess er leikurinn gerður, til að tryggja aðgengi almennings að menningararfinum. Hins vegar er líka getið um það hér að í fyrsta lagi sé nauðsynlegt að fram fari svokölluð ítarleg leit, sem er skilgreind mjög nákvæmlega í tilskipunartextanum, hvernig nákvæmlega eigi að fara fram leit að hinum óþekkta rétthafa. Hér kemur líka fram að rétthafar skuli eiga rétt á að afturkalla það að verk þeirra teljist munaðarlaus með því að koma fram og krefjast réttinda sinna á verkinu eða öðru vernduðu efni. Rétthafar sem skyndilega spretta fram og segjast vera hinn óþekkti rétthafi eða höfundur eiga þann möguleika samkvæmt tilskipuninni. Þetta gæti verið ágætisskáldsagnaefni, ímynda ég mér, hið munaðarlausa höfundarverk sem skyndilega eignaðist höfund, ef einhvern vantar góða hugmynd að sögu. Svarið við spurningu hv. þingmanns er í stuttu máli: Þetta er gert til að miðla þessum verkum til almennings. Það eru almannahagsmunirnir sem eiga að liggja hér á bak við. Í öðru lagi er það svo að sé einn óþekktur rétthafi en aðrir hafa veitt leyfi sitt á það ekki að hindra það að verkið verði sett í almenna birtingu í þágu almannahagsmuna.
Virðulegi forseti. Þingsályktunartillagan sem við ræðum hér er tengd frumvarpi sem einnig liggur fyrir þinginu og er nánar tiltekið til meðferðar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og hefur verið til umfjöllunar þar upp á síðkastið ásamt tveimur öðrum frumvörpum um höfundarétt, þar af annað sem varðar lengingu verndartíma, sem að mínu mati tengist þessari umræðu pínulítið og ég fer aðeins meira út í það eftir augnablik. Þessi tillaga varðar það að ákveðnar stofnanir, svo sem almenningsbókasöfn, menntastofnanir, söfn og skjalasöfn, varðveislustofnanir kvikmynda og hljóðrita og útvarpsstöðvar sem veita opinbera þjónustu, geti tekið stafræn afrit af svokölluðum munaðarlausum verkum sem eru verk sem tilteknar stofnanir hafa gert ítarlega athugun á hver sé höfundurinn. Finnist höfundur ekki verði þau skilgreind sem munaðarlaus verk og þá megi afrita þau stafrænt. Sömuleiðis er höfundum gefinn kostur á því, ef þeir koma fram síðar, að segjast vera höfundarnir - ég hlakka reyndar til að sjá hvernig það er nákvæmlega útfært, hvernig þeir sanna að þeir séu höfundarnir - og geta þá fengið einhvers konar bót fyrir það að verk þeirra hafi verið notuð. Nú skal ég segja strax að ég er ekki á móti þessu máli, þótt ég vilji vissulega endurskoða höfundarétt í grundvallaratriðum og telji hann að mörgu leyti úreltan eins og hann birtist okkur í löggjöf samtímans, hvort sem það er hérlendis, í Evrópu eða í Bandaríkjunum eða hvar. En þessi reglugerð Evrópusambandsins og frumvarpið sem er til meðferðar hér í þinginu í máli nr. 701, um breytingu á höfundalögum, eru hönnuð til þess að varðveita menningararf. Það er mjög jákvætt og nauðsynlegt markmið og auðvitað þarf að vera hægt að gera það. En maður verður líka að spyrja sig hvers vegna það þurfi sérstaklega að skoða sífellt hvort höfundurinn sé tiltækur eða ekki ef um er að ræða menningararf. Hér er kannski um heldur róttæka spurningu að ræða fyrir marga en mig langar samt að varpa henni fram til umhugsunar. Mikki mús, sem við nefndum áðan, fellur væntanlega undir bandarískan höfundarétt samkvæmt þeim hv. þingmanni sem talaði hér áðan, og Tinni eða hvað eina, eru hluti af menningararfi, þ.e. menningarleg fyrirbæri sem urðu til fyrir mjög löngu síðan og eru þáttur af uppeldi og menningu sennilega flestra hér inni og sennilega flests nútímafólks, og bráðum alls nútímafólks. Maður verður að velta fyrir sér hvers vegna stofnanir á borð við almenningsbókasöfn, menntastofnanir, söfn og skjalasöfn þurfi leyfi til þess að taka stafræn afrit af slíkum menningararfi. Hér birtist ákveðin togstreita milli hefðbundins skilnings á höfundarétti annars vegar og hins vegar almannahagsmuna. Þegar hugverk er búið til, svo sem lag, segjum að ég semji eitt lag á fimm mínútum á gítar, þá er hugmyndin sú að lagið sé einkaeign mín á sambærilegan hátt og ef ég ætti bíl eða tölvu eða eitthvað því um líkt. Það sem ég er að undirstrika er að það er ekki þannig, það er ekki eins, þetta er ekki sama fyrirbærið, það er ekki búið til úr sama efninu, það fer ekki jafn mikil vinna í það og það fer ekki sams konar vinna í það, dreifingin er ekki eins, afhending er ekki eins og sá sem nýtur verksins er ekki eins. Ef ég á tölvu og ég nota hana þá er ég að nota hana, en ef ég sem lag þá er ég væntanlega að semja það fyrst og fremst fyrir aðra, reyndar sem ég persónulega aðallega fyrir sjálfan mig ef út í það er farið. En ef ég er að semja fyrir aðra þá er það almenningur sem nýtur verksins. Og þegar um er að ræða listform eins og tónlist, kvikmyndir, bækur og sögur og því um líkt þá verður það óhjákvæmilega hluti af hinum svokallaða menningararfi. Fyrir liggur að það er ákveðin togstreita milli réttar einstaklingsins til þess einfaldlega að taka burt þennan menningararf eða takmarka hann með einhverjum hætti. Segjum sem svo að Walt Disney ætlaði bara ekkert að gefa út fleiri Mikka mús-bækur, nú mætti Mikki mús ekkert lengur vera hluti af vestrænni menningu. Eða ef George Lucas mundi ákveða það sama um Star Wars-myndirnar sællar minningar, sem sá sem hér stendur ólst upp við og fleiri ágætir hv. þingmenn. Ætti það að vera í lagi? Að ákveða slíkt ætti að vera hægt samkvæmt núgildandi reglum, nú verður bara ekkert meira Star Wars. Er það eðlilegt ef við reynum að skoða hlutina alveg frá grunni að einhver einkaaðili geti ákveðið það, að nú verði ekki til fleiri sögur um Loga geimgengil, eins og Luke Skywalker heitir á íslensku? Mér finnst það ekki alveg eðlilegt. Mér finnst að við þurfum alla vega að svara þeirri spurningu hvernig við ætlum að líta á þann þátt höfundaréttarins, sem er sú staðreynd að þessi verk tilheyra í alvörunni ekki bara listamanninum. Þau tilheyra menningunni allri. Athugið að ég er ekki að fara út neinar réttlætingar á því hvernig dreifingarmátinn eigi að vera, það er önnur umræða. En mér finnst mikilvægt að velta þessu upp. Það er ekki bara listamaðurinn sjálfur sem dreifir sínu efni sem lifir í einhverju tómarúmi, og það væri ekkert gagn að honum þannig heldur ef út í það er farið, ekki neitt. Vitaskuld þurfa menn að fá borgað fyrir sína vinnu og það er spurning um viðskiptamódel sem virka. En þetta mál undirstrikar að mínu mati þá staðreynd og við verðum öll að viðurkenna það fyrir okkur að við eigum ekki að hugsa um listform sem einkamál listamannsins, þau varða okkur öll. Þau eru hluti af menningunni og verða hluti af menningararfinum og við eigum að bera virðingu fyrir því að það eru ekki bara peningar sem stjórna öllum heiminum heldur fleiri öfl einnig, þar á meðal listmat almennings. Ég tel að þessi tillaga tengist á ákveðinn hátt öðru frumvarpi sem er til umfjöllunar í þinginu, frumvarpi sem fjallar um framlengingu á verndartíma hugverka, lengingu á höfundarétti, hversu lengi hann gildi. Nú er eitt áhugavert við höfundarétt og flutningsrétt, sem er að hann rennur út, ólíkt öðrum eignarrétti. Ef ég kaupi tölvu þá á ég bara tölvuna. Ekkert í 50 ár og ekkert í 70 ár, það verður ekkert frumvarp lagt fram um að framlengja þann eignarrétt, ég bara á hana og þannig er það þangað til ég á hana ekki lengur vegna þess að ég sel hana eða gef hana eða eitthvað. En höfundaréttur rennur út og alltaf lengist þessi verndartími. Sumir segja að það sé vegna þess að fólk lifi lengur. Ég held að það sé nú aðallega vegna þess að mjög gömul og mikilvæg verk eru að nálgast það að renna út úr höfundaréttarvernd þannig að Walt Disney og álíka fyrirtæki eiga erfiðara með að verja fjárhagslega hagsmuni sína, ekki menningarlega hagsmuni, athugið, heldur fjárhagslega hagsmuni. Þessi reglugerð og áðurnefnt frumvarp undirstrika einnig að einhvern tíma hlýtur þessi einkaeign að verða að eign almennings. Einhvern tíma verður Halldór Laxness einfaldlega hluti af íslenskri menningu og ekki hluti af eignarrétti eins eða neins. Brennu-Njáls saga er væntanlega eign okkar allra, við þurfum ekki að borga einhverjum afkomanda í guð má vita hvaða lið til þess að fá að njóta þeirrar sögu og breyta henni ef okkur sýnist og endurdreifa henni ef okkur sýnist og nota hana í tónlist og kvikmyndir ef okkur sýnist, vegna þess að hún er orðin að menningararfi. Hún er einfaldlega ekki og getur ekki lengur verið álitin einkaeign. Ég er í sjálfu sér ekki að ráðast á hugmyndina um höfundarétt heldur benda á að það eru svona spurningar um höfundarétt sem eiga ekki við hefðbundinn eignarrétt og við eigum að hafa í huga þegar við lítum á þessi mál. Þetta mál undirstrikar að þessir þættir eru til staðar. Ég bar fram tvær spurningar áðan við þann ágæta hv. þingmann sem talaði hér áður um þessa tilteknu reglugerð, í fyrsta lagi hvers vegna söfn ættu að þurfa sérstaka heimild frá höfundi til þess að mega taka stafræn afrit ef verk tilheyrir menningararfi, þ.e. ef það tilheyrir menningararfi, það verður að spyrja að því, jafnvel þótt því sé ekki svarað strax. Og í öðru lagi: Hvers vegna er þetta takmarkað við þessar tilteknu stofnanir? Þá er mikilvægt að við höfum í huga að það eru misjafnir þættir í dreifingu og nýtingu hugverka og kannski sérstaklega listar. Það er dreifing í gróðaskyni, sem er annað en dreifing til þess eins að deila menningunni með öðrum. Sem dæmi, ýkt dæmi bara til að sýna fram á það sem ég á við: Ef ég setti upp heimasíðu þar sem ég væri að selja lög eftir hæstv. tónlistarmann Bubba Morthens og ég væri að græða á tónlistinni hans og léti hann ekki hafa neinn skerf af peningunum, þá væri það annað en ef ég keypti t.d. disk með hæstv. tónlistarmanni Bubba Morthens og mér litist svo fjári vel á tónlistina hans að ég ákvæði að deila henni með hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, vegna þess að mig langaði að hún heyrði þetta lag, þetta er gott lag en mig langar ekki að kaupa annan disk. Það er annað að deila slíku með vinum sínum, hvort sem það er yfir internetið eða ekki ef út í það er farið, til að flækja þetta aðeins meira, og hins vegar því að dreifa efni í gróðaskyni. Við í Pírötum gerum þennan greinarmun. Það er munur á því að dreifa í gróðaskyni og því að dreifa til þess eins að deila menningu nútímans með öðrum. Síðan er það sem er stundum kallað ólöglegt niðurhal, sem er reyndar samkvæmt minni bestu vitund ekkert ólöglegt, niðurhalið sjálft, dreifingin er kannski ólögleg en ekki niðurhalið sjálft, enn sem komið er alla vega. Þar er líka munur. Það er munur á því að njóta tónlistarinnar sem er í umhverfinu og að dreifa henni. Sem dæmi þá upplifir maður alls konar tónlist ef maður gengur inn á einhvern stað, gengur inn á skemmtistað eða bara niður í bæ eða er heima hjá vini sínum, tónlist sem maður borgar aldrei fyrir og hefur í sjálfu sér ekkert endilega mikla stjórn á því hvaða tónlist það er. Maður gengur ekki um og velur hvaða tónlist er í umhverfinu, sem undirstrikar það aftur að listaverk eru ekki í eðli sínu það sama og veraldlegir hlutir, sem geta bara verið á einum stað í einu. Þetta er allt annað og við þurfum að hugsa um þetta öðruvísi. Auðvitað er þungamiðjan í þessu öllu saman, vandamálið sjálft sem við erum öll að reyna að leysa, þar á meðal Píratar, er hvernig listamenn geta fengið borgað sanngjarna upphæð fyrir vinnu sína, en við leggjum áherslu á að höfundarétturinn sé þannig að þegar honum er framfylgt sé ekki stólað á það að ganga á borgararéttindi annarra, til dæmis að menn úti í bæ geti flett upp IP-tölunni minni á netinu. Þá er gengið á rétt minn til þess að vera nafnlaus á netinu, sem ég vil meina að sé mjög mikilvægur réttur, menn greinir svo sem á um það, og að ekki sé fylgst með því hvað ég er að skoða á netinu. Þegar ég er í Þýskalandi þá líður mér alltaf hálfilla á netinu því ég þarf að velta fyrir mér: Hver er að fylgjast með því hvert ég er að fara? Ég þarf alltaf að velta því fyrir mér. Ég veit sem tæknimaður hvernig þetta virkar en það er eina ástæðan fyrir því að ég get einhvern veginn huggað mig við það. Ef ég væri ekki tæknimaður þá mundi ég ekkert vita hvernig einhver kemst að því að ég sé að niðurhala einhverju sem ég má ekki niðurhala eða hvort ég sé að skoða einhverjar válegar pólitískar síður eða ekki, sem ég á nú til að gera og geri ef mér sýnist. Ef ég væri ekki tæknimaður og áttaði mig ekki á því hvernig tæknin virkar í Þýskalandi væri ég smeykur við það að sækja mér hluti á netinu, og það er ótækt. En það eru leiðirnar sem þarf að fara til þess að framfylgja hefðbundnum hugmyndum um höfundarétt. Staðan er sú að höfundaréttur varðar efni sem er löglegt að framleiða, löglegt að dreifa og löglegt að njóta, með þeim tilteknu skilyrðum að maður borgi fyrir það. Það er ólíkt efni sem er hreinlega ólöglegt og réttlætir lögreglurannsókn og aðkomu löggæslukerfisins og réttarfarskerfisins og allan þann kostnað sem því fylgir. Og ástæðan fyrir því að það er ekki hægt að framfylgja höfundarétti á sama hátt og hægt er að framfylgja t.d. banni við ofbeldisefni eða klámefni og því um líku, er sú að slíkt kallar á réttarríkið, löggæslu og réttarfarsaðferðir sem mega alveg kosta eitthvað. En ef menn ætla að framfylgja höfundaréttarbrotum með sama hætti eru bara tvær leiðir mögulegar. Önnur er að leggja í óheyrilega mikinn kostnað við það þannig að það mundi aldrei nokkurn tíma borga sig, og hin leiðin er að gera það auðveldara en á kostnað borgararéttinda og það er það sem við Píratar erum ekki til í. Ef við finnum hins vegar viðskiptamódel, og þau verða til smátt og smátt, sem virka meðfram upplýsinga- og tjáningarfrelsi og borgararéttindum á netinu, þá værum við sennilega fyrsti flokkurinn til þess að gútera það og leggja fram frumvörp um það ef þess þyrfti. En akkúrat núna erum við meira í varnarbaráttu vegna þess að sífellt koma fram hugmyndir um að reyna að framfylgja þessum gömlu hugmyndum um höfundarétt þar sem reynt er að líta á gæði sem búin eru til úr upplýsingum á sama hátt og gæði búin til úr efni, þ.e. áþreifanlegu, veraldlegu efni. Í þessu kristallast og endurspeglast öll ádeilan um höfundaréttinn. Það er ekki að ástæðulausu að höfundaréttur, sem að öllu jöfnu er heldur þurrt og leiðinlegt umræðuefni, alla vega í eyrum almennings, er orðinn svona mikilvægt umræðuefni. Það er ekki að ástæðulausu að til verða heilu stjórnmálahreyfingarnar í kringum það að endurskoða hann. Það verða ekki til pólitískar hreyfingar til þess að endurskoða húsnæðisleigumarkaðinn, það er þá alltaf í víðara samhengi, byggir alltaf á einhverju grundvallaratriði eins og félagslegu réttlæti eða einhverju því um líku. Og flokkar mundu verða til um að ná fram félagslegu réttlæti og hafa orðið til. Höfundaréttur verður hins vegar tilefni fyrir stofnun pólitískra hreyfinga vegna þess að hann snertir grundvallaratriði samfélagsins og í víðara samhengi hagsmuni listamanna og hugverkafólks. Og meðan ég man, þá er sá sem hér stendur hugverkamaður, ég kann ekkert nema að búa til tónlist, texta og hugbúnað. Hagsmunir okkar allra hljóta að liggja í því að finna viðskiptamódel sem virkar fyrir alla og tryggir listamönnum og höfundum að hugverkum af öllu tagi viðunandi þóknun fyrir vinnu sína. Það hlýtur að vera sameiginlegt markmið okkar allra. En aðferðirnar sem er beitt hljóta líka að skipta máli. Viðskiptamódel má ekki vera réttlætanlegt á þeirri forsendu einni að það sé það sem mönnum datt í hug fyrir 150 árum, það er ekki nógu gott. Þess vegna eigum við að endurskoða þetta og við eigum að gera það núna. Þessi tillaga þykir mér undirstrika að það er togstreita milli einkaréttar listamannsins og menningararfsins sem almenningur á væntanlega að njóta. Ég er ekki að segja að annað eigi einfaldlega að trompa hitt, ég er bara að segja að það er togstreita þarna á milli og við eigum að bera virðingu fyrir því, gera okkur grein fyrir því. Að öðru leyti þegar kemur að þessum þremur tilteknu frumvörpum sem snerta höfundarétt, þar af eitt sem varðar þessa tilteknu tillögu, er þetta sú tillaga sem ég hef hvað minnst út á að setja. Reyndar þætti mér alveg þess virði að ræða hana lengur og betur vegna þess að ég sé líka tækifæri þarna. Hér er lagt upp með að heimila afritatöku umfram það sem hefði talist eðlilegt út frá hefðbundnum hugmyndum og það er gott, mér finnst það gott. Ég er ekki fullkomlega sannfærður um að þessi tiltekna útfærsla sé sú hárrétta, en ég sé alla vega engan skaða enn sem komið er gagnvart borgararéttindum, ég sé ekki að þetta krefjist þess að menn gangi á borgararéttindi eða fari út í ægilegan kostnað. Ég verð þó vissulega að gera athugasemdir við það að hér er fullyrt að þetta muni ekki kosta neitt eða ekki hafa nein veruleg áhrif á útgjöld ríkisins. Ég tel það ekki alveg rétt, ég held að það hljóti að falla til einhver kostnaður einfaldlega vegna þess að þetta þarf utanumhald eins og regluverk almennt, sérstaklega ef menn ætla að reyna að hafa alþjóðlegt samstarf um hvað er talið til munaðarlausra verka og hvað ekki. Að lokum vil ég segja á þessum litla tíma sem ég hef, eða næstum því að lokum, næstsíðast ætla ég að leggja fram hugmynd eingöngu til þess að leyfa fólki að hugsa um þetta í aðeins víðara samhengi. Hvers vegna er ekki settur á fót miðlægur gagnagrunnur þar sem eru sett inn verk frá Evrópusambandinu sem eru munaðarlaus, sannanlega munaðarlaus, þar sem öllum er boðið upp á að nýta þau verk aftur og aftur? Ef um væri að ræða veraldleg gæði svo sem brauð eða eitthvað því um líkt þá mundum við að sjálfsögðu gera það til þess að spara, til þess að spara kostnað, til þess að við þyrftum ekki að framleiða meira heldur gætum nýtt það sem þegar væri til. Það gerum við ekki þegar kemur að höfundaréttinum, vegna þess að þá er markmiðið ekki að nýta það sem þegar er til, heldur að framleiða meira. Og þarna er annar grundvallarmunur á því hvernig hugverk virka ólíkt veraldlegum eignum. Allt þetta hlýtur að vera okkur tilefni til þess að reyna að búa til umgjörð sem tekur mið af eðlismuninum sem ríkir á milli hugverka og veraldlegra eigna í stað þess að þverskallast sífellt við og reyna sífellt að líta á hugverk eins og þau séu veraldlegir hlutir. Þau eru það einfaldlega ekki. Og núna þegar dreifing og sum framleiðsla er orðin svo gott sem ókeypis, það er orðið svo gott sem ókeypis að rita eitthvað niður, það kostar bara tíma og vinnu, en tækjabúnaðurinn kostar ekki mikið og hann er mjög vel endurnýtanlegur, dreifingin kostar sama og ekki neitt, þá getum við ekki byggt á sömu gömlu viðskiptamódelunum. Að því sögðu þá líst mér alls ekki illa á þessa tillögu, en vildi þó óska þess að meiri tími væri eftir af þingi til að ræða þetta mál sérstaklega í samhengi við öll hin. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.
Hæstv. forseti. Ég veit að pírötum hefur verið mjög umhugað um borgaraleg réttindi, en ég verð að viðurkenna að þegar þeir tjá sig um þau er ég alltaf hálfringlaður. Ég er alveg jafn ringlaður eftir þessa ágætisræðu og er að velta fyrir mér ákveðnum prinsippum. Af hverju á að gera greinarmun á vernd eignarréttinda eftir því hver birtingarmyndin er, hvort það er hugverk eða efnislegt? Það er engin lógík í því. Ég veit að það er miklu erfiðara að vernda eignarréttinn á hugverkum en efnislegum eignum, en ef mönnum er umhugað um þau réttindi gildir auðvitað sama prinsippið. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson talar um að einakeignarrétturinn eigi að hverfa með tímanum þegar kemur að hugverkum, ef ég skildi hann rétt, [[Gripið fram í.]]vegna þess að hér er kominn menningararfur og ef ég man rétt var notað orðið „almannahagsmunir“. Hver á að ákveða þá almannahagsmuni? Eru það almannahagsmunir að við fáum að njóta Mikka músar áfram? Ég efast um að það séu almannahagsmunir. Ég er að reyna að skilja af hverju menn gera greinarmun á þessu. Er það af því að það snýr að áhugaefni pírata eða er raunveruleg lógík á bak við það, önnur en „mér finnst“?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kemur með tvær spurningar. Ég ætla að svara þeirri seinni fyrst. Hv. þingmaður setur það fram eins og það sé mín hugmynd að eignarréttur í tilviki höfundaréttar eigi að hverfa með tímanum. Það er ekki mín hugmynd, það er hugmynd allra sem hafa staðið að því að koma á höfundarétti. Það hefur verið þannig frá Bernarsáttmálanum, það er þannig í núgildandi lögum og frumvarpið sem ég nefndi áðan, mál nr. 71, snýst um að lengja höfundarétt úr 50 árum í 70 ár eftir andlát höfundar, þannig að tímatakmörkunin er ekki mín hugarsmíð. Hún undirstrikar hins vegar að það þykir eðlilegt og hefur þótt eðlilegt í gjörvallri sögu höfundaréttar að takmarka í tíma þennan tiltekna einkaeignarrétt, ég vísa til sögunnar í þeim efnum. Auðvitað á hann að hverfa af sömu ástæðu og þeirri að til dæmis að Brennu-Njálssaga á fyrr eða síðar að vera aðgengileg öllum og hægt að dreifa henni, vænti ég. Ég vil spyrja hv. þingmann á móti, til þess að hann geti útskýrt fyrir mér hvernig hann sér þetta öðruvísi: Hverjum ætti að borga fyrir að dreifa Brennu-Njálssögu eða Gísla sögu Súrssonar? Hvað varðar muninn á eignarrétti yfir hugverkum og eignarrétti yfir veraldlegum hlutum þá er eðlismunur á upplýsingum og veraldlegum hlutum. Munurinn er til dæmis sá að hér er ég með eitt blað, gefum okkur að það sé verðmæti. Núna er það hérna megin og ekki hinum megin. Ef ég tek það og set það hingað er það hérna megin og ekki hinum megin. Ef ég gæti búið til eina 18 tommu pitsu með pepperóní og lauk og gefið öllum heiminum að borða þá mundi ég gera það, ef það kostaði mig ekkert aukalega, og þá þyrftu þeir ekkert að vera að stressa sig yfir því að taka af mér pitsusneið því að það væri nóg til af henni, af sömu ástæðu og við borgum ekki fyrir súrefnið - enn þá - vegna þess að það er nóg til af því handa öllum, það er enginn skortur. Undirstaða hagfræðinnar er skortur. Það lærði ég í hagfræði 101, sællar minningar. Þess vegna erum við með peninga, þess vegna erum við með verðmætamat, [[Forseti hringir.]]það er vegna þess að það er skortur. Það er lykilmunur á veraldlegum hlutum annars vegar og upplýsingum hins vegar, vegna þess að upplýsingar er hægt að afrita með svo gott sem engum kostnaði. Ég legg til að það sé grundvallarmunur.
Hæstv. forseti. Auðvitað geri ég mér grein fyrir því að þegar listamaður er látinn, eða sá sem semur hugverkið, eru tímamörk á eigarréttinum, á því hvað hann er virkur lengi. En hv. þm. Helgi Hrafn var að tala um menn í lifanda lífi, til að mynda George Lucas, að hann gæti núna hætt að framleiða, að við fáum ekki að sjá Star Wars-myndir, sem ég hef að vísu aldrei náð að sjá, það er alveg hárrétt. Það er sá eignarréttur sem ég er að tala um, þegar höfundurinn er lifandi, af því að rætt var um að hér væri menningararfur og þá ætti höfundarréttur Georges Lucas allt í einu ekki að virka lengur. Ég held að við verðum í prinsippinu, a.m.k. þegar höfundarnir eru á lífi, að segja að einkaeignarrétturinn sé klárlega virkur, hvort sem um er að ræða hugverk eða eitthvað annað. Það er mjög mikilvægt, og það er það sem ég er að reyna að fjalla um. Mér fannst ég heyra hjá hv. þingmanni að það væri hvort sem er ómögulegt að fylgja þessu eftir í tækninni núna, ómögulegt að hafa einhverja löggæslu til þess að verja höfundarrétt, en allt í lagi var að hafa mikla löggæslu til að koma í veg fyrir klámefni o.s.frv. Hvort tveggja er brot, hvort tveggja er refsivert brot. Við getum ekki gert neinn greinarmun á því hvers efnis brotið er. Ef það er brot eiga löggæsluyfirvöld að sinna því, eins og öllum öðrum brotum.
Virðulegi forseti. Kannski var ég ekki alveg nógu skýr hvað varðar Star Wars áðan, ég get alveg tekið það á mig. En höfundaréttur virkar ekki aðeins þannig að hann til dæmis meini mönnum að dreifa fyrstu Star Wars-myndinni, enda var ég ekki að tala um það, heldur Star Wars-heiminum í sjálfu sér. Það mætti ekki búa til fleiri sögur um Loga geimgengil, ég mætti ekki búa til fleiri sögur. Ég mætti ekki eyða mínum tíma í það. Það er þannig. Það má ekki. Ef hv. þingmaður gerir það eða [[Gripið fram í.]]ég verðum við kærðir af George Lucas, vegna eignarréttar. Það er svo sem eitthvað sem væri alveg þess virði að ræða aðeins meira en það er ekki þungamiðjan í því sem ég er að segja. Hvað varðar það að eignarréttur á hugverkum sé mjög mikilvægur er ég í grunninn sammála því. Sem dæmi má nefna að þegar kemur að opnum hugbúnaði er höfundarréttur nauðsynlegur til þess að það þýði eitthvað að segja opinn hugbúnaður. Ef ég til dæmis læt menn hafa hugbúnað með því skilyrði að ef þeir breyti honum þurfi þeir að dreifa honum aftur byggir það á því að ég hafi hugverkarétt til að geta gefið út þá tilskipun. Eins og ég segi enn og aftur og hef sagt frá upphafi þá eru píratar ekki á móti höfundarétti, við viljum einungis að hann sé í takt við tæknina eins og hún er í raunveruleikanum, ekki eins og hún er í ídealískum prinsippheimi þar sem er nægt fjármagn og réttargæsla er nógu örugg og ódýr, vegna þess að hún er það ekki. Þegar kemur að klámmyndum var ég sérstaklega að tala um barnaklám eða ofbeldisklám þar sem fórnarlömb ofbeldis eru til staðar, sem er annað en klám sem menn eiga við í daglegu lífi. Ég nenni reyndar ekki út í umræðu hér um skilgreininguna á því. Það er sama sagan þegar kemur að klámi þar sem er sjálfviljugt fullorðið fólk, það er ekki hægt að stoppa það á netinu heldur, nema með tveimur leiðum, það eru tvær leiðir til þess að gera það. Önnur hefur í för með sér óheyrilegan kostnað við löggæslu og réttargæslu og hin er fólgin í því að stytta leiðir og gera minni kröfur til þeirrar löggæslu og réttarfars sem við tökum sem sjálfsögðum hlut, þ.e. með því að ganga á borgararéttindi. Ég legg til að hvorugt sé í boði. Þá er ekkert annað eftir en að endurskoða höfundaréttar … [[Forseti hringir.]]sjálf.
Forseti. Ég hefði kosið að þetta mál hefði verið tekið samhliða sambærilegu máli í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég verð aðeins að kvarta yfir verklagi hérna, mér finnst mjög skringilegt að verið sé að taka svona EES-mál sem eru í beinu samhengi við mál sem er verið að fjalla um í öðrum nefndum, og þá leita álits frá viðkomandi nefnd eða þá bara yfirfæra ábyrgð á málinu í þá nefnd sem hefur fagaðkomu að slíku máli. Ég mæli með að þetta tiltekna mál - ef ég má biðja þingmenn um að gjöra svo vel og loka hurðinni hérna í hliðarsal, ég hef ekkert rosalega gaman af skvaldrinu, það truflar mig. Ég mundi vilja að við mundum fresta þessu máli og taka það samhliða því máli sem er í allsherjar- og menntamálanefnd um höfundamál er lúta að munaðarlausum verkum. Ástæðan fyrir því er að komið hefur fyrir að við höfum frestað gildistökumálum sem eru kannski umdeild í Evrópu eða eru í sérstakri meðferð hér á Alþingi. Sællar minningar tókst okkur í utanríkismálanefnd að fresta því að gagnageymd yrði lögfest hér í gegnum EES-samninginn, það var vel, af því að síðan hafa fallið fjöldamargir dómar í mismunandi þjóðlöndum í Evrópu og hjá Evrópudómstólnum sem með afgerandi skýrum hætti hafa lýst því yfir og komist að þeirri niðurstöðu að gagnageymd sé ólögmæt eins og hún hefur verið framkvæmd og hefði verið framkvæmd samkvæmt EES-tilskipuninni. Ástæðan fyrir því að ég nefni það í þessu samhengi er að mikil hætta er á að við festum okkur inni í einhverjum ramma áður en við klárum að fjalla um lögin sem eru í meðferð í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég hef nefnilega verið að fylgjast sérstaklega með málefnum er lúta að grunnstefnu Pírata, en ég er alveg viss um að það eru fleiri svona mál sem lenda inni í þessu, að það skarist einhvern veginn á milli nefnda og kannski höfum við ekki tryggt að þær undanþágur eða þau álitamál sem okkur finnst þurfa að vekja athygli á og jafnvel reyna að tryggja okkar sérstöðu, séu tekin til greina. Yfir í frumvarpið sjálft. [[Þingmaður syngur.]]„Happy birthday to you, happy birthday to you“. - Núna var ég að fremja höfundaréttarbrot, vissuð þið það? Þetta lag er bundið höfundarétti til 2030 samkvæmt tilraunum Warner Music, og það er bundið höfundarétti í Evrópu til 2016. Það er alveg ótrúlegt með svona lag sem enginn tengir við að sé bundið höfundarétti. Ég gæti sem sagt tæknilega séð, af því að þetta er opinber vettvangur, verið sektuð eða þurft að greiða 700 dollara fyrir að hafa farið með þessar tvær línur úr frægasta lagi heimsins af því ég gerði það á ensku. En ég veit ekki alveg hvernig það er ef það er flutt á íslensku út frá Evrópurétti um höfundarétt. Ég tek þetta tiltekna lag sérstaklega fyrir af því að allir gera ráð fyrir að öllum sé leyfilegt að nota það, þetta er einhvern veginn eitthvað sem fólk gerir ráð fyrir að sé nánast í almannahag að fá að nota, skringilegt að rukka þurfi börn um 700 dollara fyrir að syngja þetta lag eða ef það kemur óvart í einhverri frétt eða eitthvað svoleiðis. En þetta er frumskógurinn sem við búum við í dag, að mjög stór höfundaréttarfyriræki hafa eiginlega hagnast gríðarlega mikið á því að kafa og leita að leiðum til að kaupa oft vafasaman höfundarétt, eins og er í þessu tilfelli, hægt er að kynna sér þetta mál á Wikipedia. En mér finnst þetta vera svona eitt hið skrýtnasta og ég trúði því ekki fyrr en ég heyrði þetta fyrst og kannaði það. Það kom mér verulega á óvart að höfundarétturinn gæti orðið svona gríðarlega kapítalískur. Ég veit til þess að afmæliskökur í einhverju bakaríi í Bandaríkjunum voru teknar og eyðilagðar af því að eitthvað var óviðeigandi þar á afmæliskökum fyrir börn út frá höfundarétti, sem er svolítið sérstakt. Víkjum að þessu máli. Þetta er mjög athyglisvert mál í sjálfu sér vegna þess að hægt hefði verið að leysa það ef við viljum tryggja að höfundaréttur munaðarlausra verka sé ekki misnotaður af svona stórum aðilum. Ef maður fer til dæmis í Camden í London er þar rosalega mikið úrval af bolum sem eru seldir með Banksy-myndum, sem er einn af þekktustu aðilum sem kýs að láta verkin sín vera munaðarlaus. Sennilega fær Banksy aldrei krónu af því, en fólk hagnast á að selja hugverk hans. Ein góð leið til þess að tryggja að fólk hagnist ekki á hugverkum annarra er hreinlega að taka öll þessi munaðarlausu verk og setja þau undir hið svokallaða CC, eða CL, copyleft. Hægt er líka að kynna sér þetta með því að fara inn á Wikipedia. CC-ið gengur út á það, segjum til dæmis að þú viljir dreifa ljósmynd sem þú hefur tekið eða ljóðum, ég geri þetta með ljóðin mín til dæmis, að allir mega deila ljóðunum mínum sem vilja svo framarlega sem þeir hafa ekki hagnað af því og að þeir geti þess hver samdi ljóðið. Ég hef gert þetta síðan ég byrjaði að birta ljóðin mín á internetinu 1995. Þó eru þau ekki munaðarlaus enn sem komið er. En ef við mundum tryggja að allir sem vildu, sem sagt þá líka einstaklingar, og það er það sem böggar mig svolítið í frumvarpinu að hugmyndin á bak við þessa lausn á munaðarlausum verkum er að verið er að búa til gríðarlega mikið bákn í kringum þetta, ofboðslega flókið kerfi sem er jafnvel dýrt að nota, sem þýðir að það fer þá að kosta að fá aðgengi að þessum gögnum fyrir skóla, námsmenn, fræðimenn eða rannsakendur. Ég held að við þurfum að læra af reynslunni, að gríðarlega mikil og flókin bákn til að fá aðgengi að upplýsingum eða menningu er ekki framtíðin. Því finnst mér frumvarpið og hugmyndir á bak við það, bæði í þessu EES-máli og í því sem liggur fyrir allsherjar- og menntamálanefnd, vera svolítið gamaldags og ekki í takt við tímann sem við búum við. Ein leið til að græða á bæði munaðarlausum verkum og öðrum verkum sem eru komin úr höfundarétti, menn fengu nú margir hverjir snilldarhugmynd, þar á meðal Google. Google var á tímabili að afrita bækur sem voru komnar úr höfundarétti og hafði tekist að fá í gegn eða nýtti sér einhverja löggjöf þannig að þeir þar fengu höfundarétt á afritinu. En aðrir sem vildu afrita það, eins og t.d. Internet Archives sem er „not for profit“-félag sem hefur sérhæft sig í að afrita menningu alls staðar að úr heiminum og gera hana aðgengilega öllum á internetinu, það stóð allt í einu frammi fyrir því að það mátti ekki afrita verk sem voru munaðarlaus og sér í lagi verk sem voru ekki lengur í höfundarétti. Þetta er birtingarmynd ákveðinnar firringar finnst mér og þarna er búið að afbaka höfundaréttinn á einhvern hátt sem mér hugnast ekki. Þess vegna vona ég að horft verði til þess þegar farið verður yfir þessi lagafrumvörp að tryggja til dæmis - þessi lagabreyting er í sjálfu sér ekki slæm, en hún gæti bara verið miklu betri, sem er allt of algengt með lög sem eru samin bæði hjá EES og hjá okkur, hún gæti verið miklu betri að því leytinu til að við gætum losað okkur undan bákninu sem er verið að búa til með þessu. Ég vona að þess verði sérstaklega getið í greinargerð með málinu að tryggja beri að ekki sé settur höfundaréttur á afrit af munaðarlausum verkum. Fyrst við erum komin á þann stað að tala um menningarleg verðmæti er til dæmis eitt sem við höfum algjörlega klúðrað hérlendis, og því miður ekki bara hér heldur víða um heim, það er að ekki hefur farið fram nein markviss geymd, nema kannski undanfarin, ég veit ekki fimm, sjö ár, á menningarlegum verðmætum sem eru á ýmsum vefsíðum sem hafa verið gerðar og eru greindar sem menningarlegar en jafnframt líka þjóðmenningarlegar. Það er því ýmislegt í þessu sem kallar á miklu dýpri umræður í nefndinni. Því miður hefur það verið erfitt fyrir pírata að geta mætt á nefndarfundi í utanríkismálanefnd þar sem farið er yfir þessi mál af því að við erum svo fá. Sú sem hér stendur er alltaf á fundum í annarri nefnd á sama tíma, en ég vonast til að hv. formaður nefndarinnar taki tillit til þess sem ég hef komið hér á framfæri í dag. Ég ítreka að ég legg til að það verði skoðað, ef einhver hefur ekki nú þegar verið fenginn til þess að skoða það, þegar þetta er tekið fyrir í allsherjar- og menntamálanefnd hvort það stangist á við þessi lög að setja hreinlega CC á þetta í staðinn fyrir að búa til viðamikla og flókna margþætta gagnagrunna og ferla. Ég hefði gjarnan viljað að þetta mál hefði ekki verið á dagskrá fyrr en búið er að ganga frá og greiða atkvæði um frumvarpið sem liggur í allsherjar- og menntamálanefnd um það sama. Síðan vil ég á endanum taka undir og hvet aðra þingmenn sem hafa málið til umfjöllunar að hlusta á gríðarlega góðar ræður sem voru fluttar af hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni og hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur. Þó að þau tali um ólíka þætti eru punktar þar sem komu fram í ræðum þeirra sem vert er að hafa til hliðsjónar þegar málið er afgreitt hér á þingi. Ég óska eftir því, forseti, að það verði skoðað hvort hægt sé að taka málið af dagskrá og það fari ekki í atkvæðagreiðslu fyrr en búið er að ganga frá málinu í allsherjar- og menntamálanefnd.
Hæstv. forseti. Í ljósi síðustu ummæla hv. þm. Birgittu Jónsdóttur er kannski rétt að rifja upp að þetta mál hefur komið nokkrum sinnum til þingsins á fyrri stigum, þ.e. mál kom hér fyrst, hygg ég, á árinu 2013 inn í svokallað 2. gr. ferli, þar sem mál sem eru í undirbúningi á vettvangi ESB, og er í undirbúningi að taka upp í EES-samninginn, eru kynnt fyrir þinginu. Þá var fjallað um það í utanríkismálanefnd og málið sent til allsherjar- og menntamálanefndar sem gerði ekki athugasemdir við það á því stigi. Síðan kom þetta aftur inn í utanríkismálanefnd þegar að því var komið að taka það upp í EES-samninginn þegar komið er að svokölluðu 3. gr. ferli. Þá fór fram ákveðin kynning á vettvangi utanríkismálanefndar og málið var afgreitt þar, reyndar aðallega á grundvelli þeirrar umfjöllunar sem þá hafði átt sér stað á fyrri stigum. Svo gerist það að það koma í raun tvö mál inn í þingið. Annars vegar er það þessi þingsályktunartillaga sem felur í sér afléttingu stjórnskipulegs fyrirvara vegna innleiðingar þessa máls og það er það sem við erum að fjalla um í dag og í kjölfarið kom menntamálaráðherra með frumvarpið sem nú er til meðferðar í allsherjar- og menntamálanefnd. Þetta mál hefur verið í umfjöllun á ýmsum stigum. Ég nefni þetta bara vegna þess að ég tel að ekki sé ástæða til að bíða með atkvæðagreiðslu um þetta mál þangað til afgreiðslu hins málsins er lokið, þ.e. innleiðingarfrumvarpsins. Þessi þingsályktunartillaga felur ekki í sér endanlegar lyktir málsins, heldur eingöngu það að verið er að heimila að gera þá lagabreytingu sem frumvarp hæstv. menntamálaráðherra felur í sér.
Forseti. Það er fínt að fá í þingtíðindin nákvæmt verkferli í málinu. Ég er ekki að kvarta yfir meðferð málsins hjá utanríkismálanefnd, alls ekki, en eins og kom fram í upphafi ræðu minnar var ég að benda á að það mætti laga verklagið á þessum EES-málum þannig að nefndin, sem síðan fær frumvarp sem kallast í raun á við EES-reglugerðina, haldi alfarið um málið frá A til Ö. Það er það sem ég var að benda á í upphafi ræðu minnar. Ég vona og ég skynja að það sé ákveðinn vilji meðal þingmanna til að breyta aðeins verklaginu. Það gerist vonandi á haustdögum að þetta verði endurskoðað. Það eina sem ég óttast - það gerist stundum þegar verk er í vinnslu að fólk öðlast aðeins dýpri og betri þekkingu á málefnum. Mér hefur fundist, í umræðum sem hafa skapast út af þessu máli, sem er í allsherjarnefnd, að skilningur minn hafi dýpkað töluvert og ýmsar ábendingar, sem maður hefði viljað koma á framfæri á fyrri stigum, hafa sprottið fram. Mig langaði þar af leiðandi að benda á - það er sennilega of seint að koma með eitthvað í greinargerð um þetta tiltekna mál, en þá alla vega beina því til allsherjar- og menntamálanefndar að þegar hitt málið fer í lokaafgreiðslu þar að tryggja að í því frumvarpi standi einhvers staðar að ekki sé heimilt að setja höfundarrétt á afrit af þeim verkum sem á núna að gera aðgengilegri, út af því að það þýðir að þau verða minna aðgengileg til framtíðar.
Herra forseti. Ég held að ég geti verið alveg sammála hv. þm. Birgittu Jónsdóttur um að það eru ákveðnir þættir í sambandi við þennan verkferil EES-mála sem við gætum endurskoðað í ljósi reynslunnar nú að þessu kjörtímabili hálfnuðu. Raunar hefur það fyrirkomulag sem er á EES-málum verið við lýði nokkuð lengur, megnið af síðasta kjörtímabili hygg ég að menn hafi líka reynt að fylgja þessu verklagi, þannig að það er komin allnokkur reynsla á það hvernig þetta gengur. Í sumum efnum held ég að við séum kannski að eyða of miklum tíma í að ýta pappírum á milli okkar. Ég held að við verðum að horfast í augu við það að í sumum tilvikum erum við að gera það án þess endilega að kafa ofan í efnisatriði máls. En ég held, og er sammála hv. þingmanni um það, að það ætti að vera verkefni fyrir okkur í utanríkismálanefnd - væntanlega verður það utanríkismálanefnd sem hefði frumkvæðið að því, en forsætisnefnd þyrfti væntanlega að koma að því líka - að skoða þetta verklag. Það ætti að vera markmið okkar að gera það að verkum að við höfum betri færi á því að fara efnislega ofan í þau mál sem raunverulega skipta máli og raunverulega er hægt að hafa áhrif á, að við eyddum minni tíma í yfirferð yfir mál sem við í sjálfu sér munum ekkert hreyfa við þegar upp er staðið. Við þurfum einhvern veginn að búa til síu til þess að flokka að þessu leyti. Ég hef ekki hér, svona þar sem ég stend í þessum ræðustól, svörin á reiðum höndum varðandi það hvernig við eigum að gera það, en ég held að við hljótum að gera það þannig að við nýtum tímann betur í þessum EES-málum en við höfum verið að gera og fáum þá kannski meira út úr þeirri vinnu sem við leggjum í þau.
Forseti. Við hv. þm. Birgir Ármannsson erum oft og tíðum sammála um verklag í nefndum og ég er mjög ánægð með að við séum sammála um að finna þurfi síu, það mætti jafnvel hafa einhvers konar undirhóp; í allsherjar- og menntamálanefnd er til dæmis undirhópur sem fer yfir umsóknir um ríkisfang. Þeir sem hafa sérstaka unun og gleði af því að lesa sig í gegnum EES-mál gætu verið þar, það gæti verið skammarkrókur fyrir óþekka þingmenn, ef ég slæ á létta strengi. Ég er sammála því að við þurfum að hafa tíma til að kafa almennilega ofan í þau mál sem raunverulega skipta máli. Ég er lítið hrifin af pappírstilfærslum í þeim tilgangi einum að sýna að maður hafi verið að færa til einhverja pappíra, færa til einhverjar upplýsingar, og síðan getur maður voðalega lítið gert við þær upplýsingar. Mér finnst það ótrúleg sóun á tíma og hef miklu meiri áhuga á því að tryggja að þessi undirhópur gæti þá miðlað þessum málum til fagnefndanna og látið þær bera ábyrgð á þeim alla leið þannig að ekki sé alltaf verið að nota utanríkismálanefnd sem einhvern stökkpall í þessi mál. Það er nú bara þannig með allt verklag að við erum menn að meiri ef við viðurkennum að hægt sé að gera hlutina betur. Mér finnst það bara hið besta mál og vona að við náum þverpólitískri sátt um að finna lausnir á þessu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni ræðuna og ekki síður þakka henni fyrir sönginn þótt hann hafi verið brot á höfundaréttarlögum. Það vakti athygli mína að hv. þingmaður gerði athugasemdir við það að þetta mál á dagskrá sé slitið úr samhengi við tvö önnur mál um höfundarétt fyrir þinginu. Ég kom eiginlega bara til þess að fá aðeins gleggri mynd af þessu. Eru þau mál bæði í allsherjar- og menntamálanefnd? Og mig langaði að vita hvaða svið þessi þrjú mál spanna, hvað verið er að fjalla um þar, einmitt til þess að við getum metið það hvort ekki sé eðlilegt að verða við þeirri bón þingmannsins að þetta sé afgreitt allt sameiginlega. Þegar málið er á dagskrá í þinginu er eðlilegt að við reynum sem þingmenn að fá sem heildstæðasta mynd. Við erum líka mörg hér í salnum sem erum ekki í þeim nefndum sem fjalla um ýmis mál, við erum náttúrlega best að okkur í þeim málum sem eru í okkar nefndum, þess vegna er það mikilvægt þegar maður er að fylgjast með umræðunni að hún sé sem heilsteyptust. Mig langaði því að vita hvert innihald málanna er sem þingmaðurinn óskar eftir að séu samferða því máli sem hér er á dagskrá.
Forseti. Það hefur verið töluvert kaos á þessum vinnustað undanfarnar vikur. Í gær var gert samkomulag um að taka mjög umdeilt mál af dagskrá og setja óumdeild mál á dagskrá, þingmenn hafa væntanlega allir séð þá miklu dagskrá, [[Gripið fram í: Að mestu.]]að mestu nefnilega, og þess vegna hefði nú verið mjög gott ef við þingmenn hefðum getað fengið að sjá dagskrána í dag þegar var verið að semja um þetta vegna þess að það er mjög hlutlægt hvernig mál eru óumdeild. Eins og í tilfelli Pírata þá megum við ekki skila inn nefndaráliti minni hlutans ef við erum bara með áheyrn í nefnd, þar af leiðandi eru sum mál hér sem við hreinlega megum ekki skila inn nefndaráliti af því að við erum aðeins áheyrnarfulltrúar, og mér skildist að eingöngu væri tekið tillit til nefndarálita, þegar það var ákveðið, hvort ágreiningur væri eða ekki, bara svo því sé haldið til haga. En varðandi málin sjálf, það er nefnilega mál í allsherjar- og menntamálanefnd um nákvæmlega það sama. Þetta mál heimilar að fella megi burt þessi ákvæði og heimila það að munaðarlaus verk séu gerð aðgengileg í almannaþágu. Mér finnst svolítið skringilegt að vera að fjalla um þetta mál hér, það átti í raun og veru að fara beint í atkvæðagreiðslu en við vissum það ekki fyrr en við sáum dagskrána í dag, og svo er verið að fjalla um nákvæmlega eins mál eða útfærsluna á þessu í allsherjarnefnd. Það sem ég óttast er að eitthvað skarist á milli. Það er bara svona upp á góða stjórnsýslu að gera. Ég skal síðan útskýra í síðara andsvari hin málin.
Ég þakka þingmanninum svarið. Hv. formaður utanríkismálanefndar fór ágætlega yfir ferlið í þessum EES-málum, hvernig þau koma inn í nefndirnar sem 2. gr. mál og koma svo í formi þingsályktana til að heimila lögleiðingu. Í þessu tilfelli eru málin svo að segja samhliða inni í þinginu. Oft gerist það þannig að þingsályktunin er löngu afgreidd þegar lagafrumvarpið kemur hingað inn. Í tilfelli heilbrigðisþjónustu yfir landamæri er ráðuneytið komið með lagafrumvarp um frekar flókið mál, nánast áður en þingsályktunartillaga er komin inn í þingið og það í mjög umdeildu máli sem þarf töluverða yfirlegu og hefur í sér óljós áhrif á aðgengi fólks eftir efnahag til heilbrigðisþjónustu og óljós áhrif á kostnað fyrir heilbrigðiskerfið. Þar sér maður bara að pólitíski áhuginn er það mikill að innleiðingin er ekkert vandamál. Þess vegna mótmæli ég ekkert þessari kröfu þingmannsins um að þetta sé samhliða hér á dagskrá, en það er með öllu móti hvernig samfellan er milli þingsályktunartillagna og frumvarpanna. Stundum koma þær löngu áður. Núna eru þær samtímis og stundum eru æsingurinn svo mikill að innleiða lögin, þó mjög sjaldan, að lagafrumvörpin eru nánast komin inn áður en þingsályktanir sem heimila þau koma. En ég bíð bara spennt eftir seinna svari um fleiri mál varðandi höfundaréttinn og þakka andsvarið hingað til.
Forseti. Þau mál sem eru í allsherjar- og menntamálanefnd um höfundaréttinn eru mjög ólík í eðli sínu. Þetta mál per se er gott, ég mundi bara vilja hafa það á hreinu hvort við megun til dæmis bæta við að ekki megi setja höfundarétt á afritun og að báknið í kringum þetta verði ekki þannig að það verði dýrt að fá aðgengi að þessu stöffi sem ætti að vera í almannaþágu eða í því sem kallað er „public domain“. Hitt málið sem er mjög umdeilt í rauninni og er í allsherjar- og menntamálanefnd, þ.e. um höfundarétt, er allt öðruvísi. Það snýr að framlengingu þess hve lengi höfundaréttur er í gildi eftir að maður er dauður, sem er ekki beint að fara að gagnast viðkomandi listamanni í listsköpun nema hann sé í einhverju eftirlífi sem við vitum ekki um og er í raun og veru eingöngu fyrir þessa stóru rétthafa. Þeir hafa einhvern veginn reynt að réttlæta þennan furðulega gjörning - ég er bara komin í ræðu, ég hef alveg níu mínútur í andsvör - þannig að það hangir ekki í þessari samfellu. Ég held að við þurfum virkilega að skoða vel hvernig við vinnum þessi EES-mál og laga það í haust. Á það er komin reynsla, mér hefur fundist oft og tíðum koma upp mál sem við annaðhvort náum ekki að kynna okkur nægilega vel af því að það er ekki í samhengi við orðræðuna, þau týnast svolítið í nefnd, á meðan fagnefndirnar hafa miklu meiri forsendur til að fara dýpra ofan í málin. Ég hef því áhyggjur af þessu verklagi. Í sjálfu sér er þetta mál ekkert vont, [[Forseti hringir.]]en það má bara verða miklu betra.
Herra forseti. Bara til að byrja á því að svara því sem hér var spurt um þá eru þrjú mál, mál nr. 700, 701 og 702, í allsherjar- og menntamálanefnd, sem eru höfundarlögin, þ.e. munaðarlausu verkin um lengri verndunartíma hljóðrita, einkaréttindi höfunda, samningskvaðir o.fl. Ég tek undir með hv. þm. Birgittu Jónsdóttur að það er kannski einmitt ástæða til þess að endurskoða verklagið og hvort þessar EES-reglugerðir, sem við innleiðum hér og erum gjarnan að gera, fari samhliða í faglega umræðu í nefndunum. Það er meira að segja vitnað í það hér í nefndaráliti í restina að þessi innleiðing kalli á breytingu á höfundalögum. Í sjálfu sér held ég að það sé skynsamlegra verkferli. Eins og kom fram hjá hv. formanni utanríkismálanefndar þá kom málið fram hér áður og var fengin umsögn hjá allsherjar- og menntamálanefnd. Það var ekki gert núna. Við getum gefið okkur að það geti verið nýtt fólk í nefndinni, að þar sé ekki alltaf sama fólkið. Mér þykir til dæmis hafa verið upplýsandi að fara aðeins í gegnum þessa reglugerð. Nú erum við að fjalla um þessi þrjú mál í allsherjar- og menntamálanefnd, eins og ég sagði, og ég var ekki búin að lesa þessa tilskipun. Mér þykir það skýra heilmargt fyrir mér þannig að ég tel að það hefði verið mjög gott að lesa þetta saman. Ég ætla svo sem ekki að hafa mjög langt mál um þetta en mig langar aðeins að hugsa hér upphátt um þetta mál og velta fyrir mér nokkrum þáttum. Ég veit ekki hvort það er ástæða til þess beinlínis að fresta þessu en það er mjög mikilvægt að við sem sitjum í allsherjar- og menntamálanefnd höfum það sem hér hefur komið fram í huga og reynum þá að gera þær breytingar sem við teljum að séu réttar til að lagfæra lögin á bak við þetta. Mér finnst þetta mál vera mjög gott í grunninn. Í 3. gr. er byrjað að tala um stafræna áætlun. Þá hvarflar að manni að við séum ekki sérstaklega vel stödd á Íslandi með okkar stafræna menningararf. Við vinstri græn höfum ítrekað bent á að það þurfi að auka fjármagn. Við lögðum fram mál, m.a. um stafræna íslensku, á haustþingi sem var samþykkt. Svo er að sjá hvort það fæst fjármagn í það. Það er ekki í hendi þrátt fyrir að eitthvað sé samþykkt. Þetta snýr sérstaklega að munaðarlausum verkum. Eins og rifjað var upp í byrjun þessa máls þá hafa konur skrifað í gegnum tíðina undir dulnefni. Mér datt í hug, af því að hér var talað um ljóð, að konur gáfu gjarnan út ljóð margt fyrir löngu, sem var ekki mikið um, og gerðu það gjarnan undir dulnefni og jafnvel karlmannsnöfnum. Auðvitað er landið lítið og fólk gat áttað sig á því um hverja var að ræða en það verður ekki alltaf svo. Því finnst mér mikilvægt að þetta nái fram að ganga. Það var talað um myndlist, ljósmyndir o.fl., að gera það aðgengilegt fyrir nemendur á stafrænu formi. Það finnst mér líka mikilvægt því að þetta er, eins og hér stendur, kvikmyndaverk, hljóð- og myndmiðlaverk og hljóðrit. Það er mikilvægt að hafa það aðgengilegt, t.d. í kennslu ef við viljum hafa nútímakennsluhætti þar sem við vinnum meira og minna í gegnum netið. Ég held að það sé af hinu góða. Ég tek undir það sem kemur fram í 16. lið í þessari tilskipun þar sem segir, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu tryggja að hlutaðeigandi stofnanir haldi skrár um ítarlegar leitir þeirra og að niðurstöðum slíkra leita, sem samanstanda einkum af niðurstöðum um að verk eða hljóðrit skuli vera álitin munaðarlaus verk í skilningi þessarar tilskipunar, ásamt upplýsingum um breytingu á stöðu og notkun þessara stofnana á munaðarlausum verkum, verði safnað saman og þær gerðar aðgengilegar öllum almenningi, einkum með því að skrá viðkomandi upplýsingar í gagnagrunn á netinu.“ Síðar segir: „… kveða á um stofnun sérstaks gagnagrunns á netinu fyrir Sambandið til að geyma þessar upplýsingar og gera þær aðgengilegar öllum almenningi á gagnsæjan hátt. “ Sambandið, ég veit ekki hvort það er þá ESB sem hér um ræðir eða hvað það er, en ég tek undir það að vafi leikur á því hvort þetta gæti kostað eitthvað, hvort sem það er fyrir skóla, ríkið eða hvern sem er. Mér finnst það ekki vera mjög skýrt í þeim greinum sem ég hef lesið um þetta mál og hefði viljað sjá það talsvert skýrara vegna þess að það segir meðal annars í umsögn frá formanni höfundaréttarnefndar, með leyfi forseta: „… er vert að minnast á að tilskipunin hefur verið gagnrýnd fyrir að nýtast ekki nægilega vel fyrir menningarstofnanir. Sérstaklega hefur skilyrðið um að leit skuli vera ítarleg verið þyrnir í augum margra því slík ítarleg leit er kostnaðarsöm og tímafrek og leiði því til þess að fyrirkomulagið komi ekki að tilætluðum notum fyrir menningarstofnanir þegar um er að ræða not mikils fjölda verka.“ Þeir sem með málið fara virðast telja að það hljótist af þessu kostnaður sem er ekki skilgreindur í þingsályktunartillögunni, a.m.k. ekki það sem ég hef lesið mér til skilnings um. Síðan er bent á það að í norrænum höfundarétti sé að finna ákvæði sem gerir einfaldara að framkvæma þetta fyrir menningarstofnanir sem vilja nota slík söfn í sínum safnkosti. Það snýr að tilteknu samningsákvæði um fjöldanot verka í söfnum. Á það er einmitt bent, af því að við vorum að tala um að ræða þessi mál saman, að taka beri upp slíkt samningaákvæði í fyrirsögn eins og kemur fram í 5. gr. frumvarps um breytingu á höfundalögum. Ég held að við þurfum að hafa það í huga og horfa til þessa. Ég held að allsherjar- og menntamálanefnd þurfi að tryggja að innleiðingin hafi ekki í för með sér að viðbótarkostnað fyrir þessar stofnanir. Það er talað um, þó að það sé eitthvað á reiki um það, hversu mörg verk sé um að ræða. Í umsögn frá formanni höfundaréttarnefndar er talað um að í kringum 12% kvikmynda falli í hóp munaðarlausra verka og í riti um málið er talað um allt frá 5–50% þannig að það liggur mjög á reiki hversu mikið þetta er. Svo er talað um að það sé allt að 90% ljósmynda. Í ljósi aukinnar notkunar á netinu og myndum sem þar er dreift af alls konar tilefnum af hinum ýmsu aðilum er mjög mikilvægt að ná utan um þetta. Ég ætlaði ekki að hafa þetta lengra. Ég ætlaði rétt aðeins að koma inn á þetta. Ég held að þessi mál þurfi að ræða saman. Það sem mér datt helst í hug var að við þyrftum að skoða frekar hvort það fylgdi þessu einhver kostnaður þannig að menntastofnanir yrðu ekki fyrir slíku. Ég tek undir það sem kemur fram að ekki sé hægt að hafa ólíka nálgun á þessum verkum þegar kemur að því sem kallað er innri markaður og að betra sé að hafa sameiginlega nálgun þar sem við í Evrópu göngum út frá tilteknum reglum um það hvernig við megum nálgast og vinna með þessi munaðarlausu verk. Ég hef úr töluverðu að moða eftir þessa umræðu hér í dag.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um slysatryggingar almannatrygginga, frá velferðarnefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk á sinn fund fjölda gesta. Umsagnir bárust frá Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Kennarasambandi Íslands, Persónuvernd, Samtökum atvinnulífsins, Sjúkratryggingum Íslands, Tryggingastofnun ríkisins og Vinnueftirliti ríkisins. Frumvarpið er liður í heildarendurskoðun laga um almannatryggingar, nr. 100/2007 og er lagt fram samhliða frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar. Því er ætlað að færa gildandi ákvæði laganna um slysatryggingar í sérlög án þess að gera efnisbreytingar á þeim til að gera löggjöfina aðgengilegri. Jafnframt er því ætlað að auðvelda efnislega endurskoðun hennar, en í ákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu kemur fram að endurskoða skuli lögin innan tveggja ára frá gildistöku þeirra. Ég ætla hér að fara aðeins í slysahugtak frumvarpsins. Í 2. málslið 1. mgr. 5. gr. frumvarpsins segir að með slysi sé átt við skyndilegan utanaðkomandi atburð sem veldur meiðslum á líkama hins tryggða og gerist án vilja hans. Skilgreiningin er efnislega samhljóða núgildandi skilgreiningu í 2. málslið 1. mgr. 27. gr. Skilgreiningin var gagnrýnd fyrir nefndinni. Gagnrýnin beindist einkum að áskilnaði um að atburður væri utanaðkomandi. Fram kom að af honum leiddi að á ári hverju væru ekki greiddar bætur vegna nokkurs fjölda óhappa sem leiddu af sér líkamstjón, svo sem vegna falls eða ofraunar. Hann yrði einnig til þess að óhöpp af þessu tagi væru oft ekki tilkynnt sem torveldaði öflun tölfræðilegra upplýsinga og forvarnir. Þá væri hann ekki í samræmi við alþjóðlegar skilgreiningar á slysum sem Alþjóðavinnumálastofnunin og Evrópusambandið notuðust við. Nefndin telur rök hníga að því að endurskoða slysahugtak laganna. Nefndin telur þó rétt að það bíði þeirrar efnislegu endurskoðunar laga um slysatryggingar almannatrygginga sem fram undan er, enda mikilvægt að breytingar á skilgreiningu slysahugtaksins séu vel ígrundaðar og skýrðar og áhrif þeirra metin. Nefndin gerir því ekki tillögu um breytingu á 2. málslið 1. mgr. 5. gr. frumvarpsins. Um óbeinar efnislegar breytingar frumvarpsins er þetta að segja: Sjúkratryggingar Íslands bentu á að frumvarpið fæli með óbeinum hætti í sér efnisbreytingar því í það vantaði ákvæði sem nú eru í VI. kafla laga um almannatryggingar og varða bæði lífeyris- og slysatryggingar almannatrygginga. Auk þess væri ýmislegt óljóst um samspil bóta slysatrygginga og lífeyristrygginga almannatrygginga. Nefndin leggur til þrjár breytingar á frumvarpinu með hliðsjón af athugasemdunum. Annars vegar er lagt til að á eftir 13. gr. frumvarpsins komi tvær nýjar greinar, 14. og 15. gr., um samspil og skörun bóta og um ákvörðun bóta. Fyrri greinin tekur einkum mið af núgildandi 2. og 3. mgr. 48. gr. laga um almannatryggingar. Síðari greinin byggist á núgildandi 2. mgr. 45. gr., 53. gr. og 2. mgr. 54. gr. laga um almannatryggingar, auk þess sem áréttað er að um greiðslur slysalífeyris aftur í tímann fari samkvæmt lögum um fyrningu kröfuréttinda til samræmis við núverandi túlkun 2. mgr. 53. gr. laga um almannatryggingar. Hins vegar er lagt til að við 23. gr. frumvarpsins bætist ný málsgrein þess efnis að ákvæði laga um almannatryggingar gildi eftir því sem við á um atriði sem þar eru tilgreind. Í 2. og 3. mgr. greinarinnar eru þegar ákvæði sem vísa til ákvæða laga um sjúkratryggingar, laga um almannatryggingar og laga um félagslega aðstoð. Ákvæði af þessu tagi eru óheppileg því þau gera lögin óaðgengilegri. Nefndin telur þó að sinni ekki rétt að leggja til frekari breytingar þar sem vænta má þess að þau atriði sem ákvæðin taka til verði meðal þeirra atriða sem endurskoðuð verða til samræmis við ákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu. Aðrar breytingartillögur eru: Í 2. málslið 3. gr. frumvarpsins er fyrir mistök vísað til 11. og 12. gr. í stað 12. og 13. gr. Nefndin leggur til að þetta verði leiðrétt. Nefndin leggur til að fjárhæðir í 11. og 13. gr. frumvarpsins verði uppfærðar með tilliti til þeirra breytinga sem orðið hafa á bótafjárhæðum frá framlagningu frumvarpsins til samræmis við 69. gr. laga um almannatryggingar, samanber reglugerð um fjárhæðir bóta almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar fyrir árið 2015, nr. 1221/2014. Bent var á að ákvæði 20. gr. frumvarpsins, um réttindi á milli landa, væri óskýrt að hluta. Nefndin leggur til breytingar á greininni með hliðsjón af athugasemdum Sjúkratrygginga Íslands. Nefndin leggur til að lögin taki gildi 1. janúar 2016 til samræmis við tillögur nefndarinnar um gildistöku frumvarps til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og frumvarps til laga um úrskurðarnefnd velferðarmála. Gerðar voru tillögur í umsögnum og á fundum nefndarinnar um nokkrar aðrar efnisbreytingar, þar á meðal varðandi bótarétt vegna slysa við ferðir til og frá vinnu, afmörkun hugtaka og atvinnusjúkdóma. Nefndin telur rétt að afstaða verði tekin til þessara tillagna við efnislega endurskoðun laga um slysatryggingar almannatrygginga og gerir því ekki tillögu um breytingar á frumvarpinu með tilliti til þeirra. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir þetta nefndarálit skrifa hv. þingmenn Sigríður Ingibjörg Ingadóttir formaður, Brynjar Níelsson, Ásmundur Friðriksson, Elsa Lára Arnardóttir, Guðbjartur Hannesson, Hanna Birna Kristjánsdóttir, Páll Jóhann Pálsson, Páll Valur Björnsson og Steinunn Þóra Árnadóttir.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um slysatryggingar almannatrygginga. Þetta er eitt af þremur frumvörpum sem eru í hálfgerðu samfloti. Hin frumvörpin tvö eru frumvarp til breytinga á lögum um almannatryggingar og frumvarp til laga um úrskurðarnefnd velferðarmála þar sem verið er að sameina úrskurðarnefndir á velferðarsviði í eina úrskurðarnefnd. Nú er svo komið að í þessum þremur málum er velferðarnefnd ekki alveg samferða. Í slysatryggingahlutanum er öll nefndin einhuga en þegar kemur að almannatryggingunum og úrskurðarnefndunum höfum við ekki verið sammála og minni hlutinn verið með sérstakt nefndarálit. Það má segja að þetta sé svolítið skrýtin staða því að í slysatryggingunum, sem ég ætla að koma nánar að rétt á eftir, væri sannarlega þörf á að gera ákveðnar breytingar, efnisbreytingar, en það er ekki gert að svo stöddu enda er hér bráðabirgðaákvæði um að endurskoða eigi lögin innan tveggja ára; þetta er eingöngu gert til að taka slysatryggingarnar út úr almannatryggingalögunum og setja í sérlög, að efnisbreytingar eigi ekki heima hér, það sé verið að breyta uppsetningu laganna og það má alveg kaupa þau rök. Það má segja: Ókei, það hefði verið betra að gera þessar breytingar núna en við skulum gefa okkur tíma í efnisbreytingarnar og taka þær að tveimur árum liðnum. En svo kemur að frumvarpi um almannatryggingar. Þar er verið að setja markmið inn í lögin, um er að ræða tæknilegt frumvarp þar sem verið er að laga alla lagaumgjörðina en þar koma allt í einu efnisbreytingar. Þær varða meðal annars staðsetningu Tryggingastofnunar. Nú vill ráðherra fá að ákveða sjálfur hvar hún á að vera, reyndar í samráði við forstjórann. Þessi ríkisstjórn er farin að auglýsa stöður forstjóranna eftir fimm ár þó að þeir vilji ekki endilega hætta; það er búið að herða tökin á stofnunum ríkisins og sjálfstæði forstjóranna eða seðlabankastjóranna eða hverjir það eru. En það er sem sagt í samráði við slíkan forstjóra sem ráðherra ætlar að ákvarða að sú stofnun, sem fer kannski með 1/7 part af fjárlögum íslenska ríkisins, sé flutt ef svo ber undir án samráðs eða ákvörðunar þingsins; það er efnisbreyting sem meiri hlutinn er tilbúinn til að gera. Það sama á við um það að skerða réttindi fanga. En þess ber að geta að nú stendur yfir endurskoðun á réttindum almannatryggingakerfisins. Við í minni hlutanum höfum bent á að fangar og þeirra kjör ættu að vera inni í þeirri endurskoðun enda er mjög erfitt, þegar verið er að fjalla um málefni og réttindi hóps sem er í jafnveikri stöðu og fangar eru, að hafa ekki heildarmyndina um stöðu þeirra og fara út í aðgerðir sem eru ekki ívilnandi heldur þvert á móti íþyngjandi, og það sem einu réttindatengdu breytinguna. Það fer því að vefjast fyrir manni hvort maður sé tilbúinn til að styðja frumvarp þar sem efnisbreytingar eru ekki á dagskrá en í næsta frumvarpi, sem er í sama pakka, sé sjálfsagt að gera efnisbreytingar. Það er svolítill geðþóttabragur á því. Og svo er ákveðinn ágreiningur í úrskurðarnefndunum af öðrum toga og það kemur að því ef það mál kemst hér til umræðu. En varðandi slysatryggingarnar þá er verið að setja þær í sérstakan lagabálk. Við, fulltrúar Samfylkingarinnar, Vinstri grænna og Bjartrar framtíðar, undirritum þetta nefndarálit líka og erum sammála því. En mig langaði í þessari ræðu minni að koma aðeins inn á þær efnisbreytingar sem óskað var eftir, ekki síst af hálfu Vinnueftirlitsins en þó einnig af hálfu verkalýðshreyfingarinnar, þær efnisbreytingar sem er nauðsynlegt að fara í í þeirri endurskoðun sem á að liggja fyrir innan tveggja ára. Vinnueftirlitið er með veigamiklar athugasemdir, veigamiklar í þeim skilningi að þær lúta að vernd fólks á íslenskum vinnumarkaði og réttarstöðu þess og breytingum sem geta stuðlað að því að við eigum betri upplýsingar um slys og sjúkdóma og þar af leiðandi auðveldað greiningu á því hvar pottur er brotinn í öryggismálum launafólks á íslenskum vinnustöðum. Eins og Vinnueftirlitið bendir á þá er þeirra hlutverk samkvæmt lögum, meginmarkmið þeirra, að koma í veg fyrir vinnuslys og atvinnutengda sjúkdóma. En auðvitað taka lögin um slysatryggingar á því þegar eitthvað slíkt hefur orðið. Vinnueftirlitinu er líka í mun að skilgreiningarnar séu sem víðtækastar þannig að þær nái til allra þeirra líkamlegu áfalla sem fólk getur orðið fyrir við vinnu, og auðvitað hefur þetta andleg áhrif líka. Vinnueftirlitið bendir á að með því að vera með góða skráningu á vinnuslysum og atvinnusjúkdómum verði kostnaðurinn af þessu sýnilegur og það búi í sjálfu sér til hvata til forvarna. Í öðru lagi bendir Vinnueftirlitið á að nákvæmar upplýsingar um vinnuslys og atvinnusjúkdóma séu mikilvægar og þarna tilgreina þeir til dæmis upplýsingar um fjölda slysa og orsakir og hvar þau eiga sér stað til að stofnunin geti gripið til ráðstafana til að koma í veg fyrir að vinnuslys eða atvinnusjúkdómar endurtaki sig. Vinnueftirlitið er með ákveðna skilgreiningu á vinnuslysum í sínum kokkabókum. Ég ætla að lesa hér upp skilgreiningu Vinnueftirlitsins sem er þessi: „Með vinnuslysi er átt við skyndilegan, óvæntan atburð í tengslum við vinnu sem veldur áverkum, heilsutjóni eða dauða eins eða fleiri einstaklinga.“ Um er að ræða skyndilegan og óvæntan atburð og eins og Vinnueftirlitið bendir á þá er þessi skilgreining í samræmi við skilgreiningu Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, Evrópusambandsins og almannatryggingalaga í Danmörku. En þegar við komum að skilgreiningu laganna - og þarna kemur að hinum efnislega þætti sem þarf að breyta, segir aftur á móti: „Með slysi er átt við skyndilegan utanaðkomandi atburð sem veldur meiðslum á líkama þess sem tryggður er og gerist án vilja hans.“ Í staðinn fyrir að talað sé um óvæntan atburð þá er talað um utanaðkomandi atburð og það geta allir séð í hendi sér að mikill munur er á þessu. Þarna nefnir Vinnueftirlitið sem dæmi að þegar einhver er að setja upp hurð í nýbyggingu og þær taka á öxlina, þá er það skyndilegur óvæntur atburður en það er sannarlega ekki utanaðkomandi atburður. Í skilningi laganna er slíkt vinnuslys því ekki bótaskylt. Það eru miklir hagsmunir í húfi að breyta þessari skilgreiningu. Vinnueftirlitið segir hér að skilgreining sem leggur áherslu á utanaðkomandi atburð útiloki á hverju ári vinnuslys þar sem ofraun verður á líkamann en þau hafa frá árinu 2007 að telja verið á bilinu 55–97 á ári hverju. Þarna er umtalsverður hópur fólks sem fær ekki bætur vegna vinnuslysa. Það gerir það líka að verkum að þegar einhver verður fyrir slysi - og það getur verið mjög alvarlegt slys þó að það sé ekki utanaðkomandi - sem leiðir til örorku þá er auðvitað verið að reyna að finna leiðir til að skilgreina fólk inn í lögin, slysin sem það hefur orðið fyrir. Vinnueftirlitið bendir á að þetta geti leitt til þess að slys vegna utanaðkomandi atburða verði ofmetin í allri tölfræði og þar af leiðandi gefið ranga mynd af þeim þáttum sem mestu skipta í slysaforvörnum. Svo komum við að atvinnusjúkdómunum og Vinnueftirlitið vill að sett verði reglugerð sem skilgreini hvaða atvinnusjúkdómar skuli teljast bótaskyldir. Samkvæmt lögum eru atvinnusjúkdómar tilkynningarskyldir af hálfu lækna til Vinnueftirlitsins en þeir benda á að þessi tilkynningarskylda sé ekkert mjög virk og hafa áhyggjur af því að Vinnueftirlitið á Íslandi hafi á engan hátt fullnægjandi mynd af atvinnusjúkdómum og umfangi þeirra á Íslandi. Í umsögninni segir: „Í dag hafa að meðaltali innan við 20 atvinnusjúkdómar verið tilkynntir árlega til Vinnueftirlitsins.“ Þeir bera saman íslenskan og danskan vinnumarkað, tölfræði þaðan. Auðvitað er það aldrei nákvæmt, þetta eru ekki nákvæmlega eins vinnumarkaðir. Ef við lítum til Danmerkur og tökum tillit til stærðar þá gerir Vinnueftirlitið ráð fyrir því að það séu um 250 tilvik á ári vegna atvinnutengds heilsutjóns, sem jafnvel valdi örorku, sem ekki komi inn á borð Vinnueftirlitsins. Vinnueftirlitið segir: „Með þessu eru starfsmenn á Íslandi settir skör lægra en starfsmenn annars staðar á Norðurlöndum og í öðrum nágrannalöndum sem við viljum bera okkur saman við, þar sem virkar atvinnusjúkdómavarnir grundvallast á virku kerfi tilkynninga atvinnusjúkdóma.“ Vinnueftirlitið bendir á að til þess að örva eða auka skráningu sé mikilvægt að gera atvinnusjúkdóma bótaskylda. Þannig leiðirðu fram í dagsljósið í raun og veru öryggi og vinnutengda heilsu fólks á íslenskum vinnumarkaði og býrð til hvatana til að reyna að draga úr áhættu launafólks vegna vinnuslysa og atvinnusjúkdóma. Það var einstaklega fróðlegt að sitja þennan fund með Vinnueftirlitinu og það er umhugsunarefni að við skulum ekki vilja skipa okkur við hliðina á hinum Norðurlandaþjóðunum þegar kemur að atvinnuöryggi í merkingunni heilsufarslegt öryggi; við viljum ekki sitja við sama borð og aðrar Norðurlandaþjóðir. Það er eitt af því sem verður að koma inn í lögin í endurskoðuninni sem á að liggja fyrir eftir tvö ár. En við töldum að í ljósi þess að hér er eingöngu verið að breyta uppsetningunni á lögunum, þetta áttu ekki að vera efnisbreytingar, gætum við sætt okkur við þetta, vegna þess að þarna er bráðabirgðaákvæði um þessa endurskoðun. Hér er verið að leggja til hækkun slysadagpeninga og það má segja að sú hækkun sé engan veginn fullnægjandi. Við erum að hækka upphæðina um 50 kr. á dag, að mig minnir. Ég óskaði eftir því að fá yfirlit yfir þróun slysadagpeninga frá árinu 1994 og atvinnuleysisbóta. Það var síðan borið saman við launavísitölu fyrir mig. Í ljós kemur að árið 1994 fékk atvinnulaus einstaklingur 2.141 kr. á dag í bætur en slysadagpeningarnir voru 666 kr., um þriðjungur af því. Árið 2014 voru atvinnuleysisbæturnar komnar upp í 8.500 kr. á dag en slysadagpeningar voru 1.677 og það er innan við fimmtungur. Vísitalan sem fór úr 100 upp í 397 fyrir atvinnuleysistryggingarnar fór úr 100 upp í 252 fyrir slysadagpeningana. Af einhverjum ástæðum hefur þróunin í slysadagpeningum verið allt önnur en í atvinnuleysistryggingum. Hérna er verið að hækka þetta um 50 kr., sem er nánast málamyndagjörningur en í anda þess að hækkunin hefur alltaf verið minni í slysadagpeningunum, og þetta er eitthvað sem verður líka að skoða. Bent var á, sem er svolítið fyndið, að slysadagpeningar greiðast til einstaklinga ef laun falla niður en ef laun haldast fer greiðslan til vinnuveitenda. Þetta er fjármagnað í gegnum tryggingagjaldið og það er merkilegt að margir virðast halda að allir séu í fastri vinnu, njóti atvinnuöryggis. Það er aldeilis ekki þannig á íslenskum vinnumarkaði. Fjöldi fólks er ekki í fastri vinnu, fær ekki fasta vinnu. Fjöldinn allur af ómenntuðu fólki og hámenntuðu fólki nýtur ekki þess öryggis að eiga rétt á launagreiðslum í veikindum eða slíku. Einyrkjar og verktakar, fólk sem er í lausamennsku án þess að hafa nokkurn áhuga á því, fólk fær bara þessa slysadagpeninga af því að enginn borgar launin þess nema það sjálft með því að afla þeirra í gegnum sína vinnu; að baki er enginn vinnuveitandi sem greiðir launin. Þeir sem eru í fastri vinnu virðast halda að flestallir aðrir séu í fastri vinnu en svo er aldeilis ekki. Kjör þeirra sem ekki fá greiðslur vegna slysa, fá ekki laun frá vinnuveitanda, atvinnurekanda, hafa versnað mjög á undanförnum áratugum, voru þó ekki beysin fyrir. En það merkilega er að bætur vegna barna eru hærri í slysadagpeningunum. Þær eru 340 kr. á dag ef þú ert atvinnulaus en 376 kr. ef þú verður fyrir slysi. Það er náttúrlega ekki nokkur lógík í því og sýnir okkur að þetta þarf að endurskoða frá grunni og tryggja að atvinnusjúkdómar og slys séu skráð og fyrir komi bætur og bæturnar séu þannig að fólki sé ekki kastað út í fátækt því að auðvitað hefur það áhrif á fjárhag fólks til langs tíma þegar það verður fyrir svona miklu tekjutapi. Ég hef lokið máli mínu, hæstv. forseti.
Virðulegur forseti. Ég þakka formanni velferðarnefndar fyrir framsöguna fyrir nefndarálitinu og held að hér sé á ferðinni ákaflega mikilvægur málaflokkur, slysavarnirnar sérstaklega. Við höfum náð gríðarlegum árangri í slysavörnum á sjó, ekki síst kannski þegar við náðum þeim áfanga að hér urðu engin dauðaslys á sjó árið 2008, hygg ég að hafi verið, sem hefði einhvern tíma þótt ótrúlegur árangur, en við getum enn gert miklu betur í slysavörnum á landi. Ég vildi spyrja þingmanninn eftir þessum athyglisverðu ábendingum Vinnueftirlitsins hvort fram hafi komið afstaða ráðuneytisins eða ráðherrans til þeirra efnisbreytinga sem þar var verið að leggja til eða þingmanna stjórnarmeirihlutans í nefndinni. Hins vegar vildi ég inna þingmanninn eftir því sem lengi hefur mátt furðu gegna um fjárhæð dagpeninga, hvort það hafi ekki með neinum hætti verið rætt af hálfu ráðherrans við 1. umr., ráðuneytisins fyrir nefndinni eða í umræðu meðal nefndarmanna að nauðsynlegt væri að hækka verulega þessar dagpeningagreiðslur og hvort það hafi ekki verið gefinn neinn ádráttur um að á því hefði verið tekið á þessu kjörtímabili.
Hæstv. forseti. Það er nú svo að þegar þetta mál var til umræðu í nefndinni var enginn rosalegur ágreiningur, langt í frá. Við ræddum við ýmsa aðila, bæði ráðuneytið og Sjúkratryggingar, sem eðlilega voru íhaldssamari en Vinnueftirlitið. En það var kannski mat okkar að eðlilegt væri á þeim tímapunkti að breytingartillögur sem þessar kæmu frá þeim aðilum sem best þekkja. Þær komu auðvitað inn í nefndina frá Vinnueftirlitinu en það stendur fyrir að endurskoða á þessi lög og við töldum málefnalegt að það yrði gert af nefnd með aðilum sem best til þekkja og við við í nefndinni værum ekki að gera á þeim tímapunkti. Ég óskaði síðan eftir yfirliti yfir þessa dagpeninga og í raun og veru var, kannski af sömu ástæðum, ákveðið að hækka þær fjárhæðir til samræmis við það sem þær hafa hækkað á milli ára, en það var ekki farið í alvöruumræðu um að hækka þær almennilega, enda er það hluti af þeirri endurskoðun sem fram undan er. Það sem er líka athyglisvert er að þegar ég bað um upplýsingar um fjölda einstaklinga með slysadagpeninga var ekki hægt að fá þær, eða það krafðist umtalsverðrar vinnu. Ég sagði að það væri allt í lagi, þær upplýsingar mundu ekki hafa afgerandi áhrif fyrir afgreiðslu frumvarpsins og mér finnst óþarfi að setja fólk í vinnu sem hefur ekki mjög mikilvægan tilgang, en þetta þarf náttúrlega að lagfæra. Við þurfum að eiga alvörutölfræði um þessi mál.
Virðulegur forseti. Það má taka undir að það er auðvitað fyrsta skrefið til að vinna frekar á slysum og atvinnutengdum sjúkdómum að skráningin á þeim sé í lagi, þannig að menn geti áttað sig á umfangi vandans og gripið til aðgerða í samræmi við það. Mér finnst athyglisverð tillaga Vinnueftirlitsins um að gera atvinnutengda sjúkdóma bótaskylda og reyna að ná skráningunni úr þessum 20 tilvikum og upp í það sem eðlilegt mætti teljast miðað við nágrannalöndin, kannski 200–250 tilfelli, þannig að hægt sé að átta sig á því hvað orsakar þessa sjúkdóma og gera áætlanir um hvernig megi bregðast við því og reyna að varna því að fólk veikist og slasist við vinnu sína, miklu frekar heldur en orðið er. Ég spyr hvort það hafi verið aðrar megin- eða stærri tillögur sem Vinnueftirlitið hafi haft í því skyni heldur en sú að gera atvinnutengda sjúkdóma bótaskylda. Og síðan áfram aðeins um dagpeningana. Mér hefur að minnsta kosti virst það vera svo að það hversu lág fjárhæð dagpeningarnir eru verði í raun og veru til að ýta fólki yfir í örorkumat, endurhæfingarlífeyri miklu fyrr en ástæða væri til, vegna þess að fólk stendur einfaldlega frammi fyrir því að það veikist eða slasast og sér að það fær enginn lifað af dagpeningunum eins og þeir eru og er þess vegna tilneytt til að sækja í raun um varanlegri úrræði eins og endurhæfingarlífeyri eða jafnvel örokulífeyri.
Herra forseti. Helstu athugasemdir Vinnueftirlitsins lutu að skilgreiningum á vinnuslysum og ríkari skráningu atvinnusjúkdóma og lögðu þá til að skoða sérstaklega hvort ekki væri hægt að auka hvatann með því að gera það bótaskylt. Þegar kemur að dagpeningunum er það ekki einasta að þetta kunni að hafa skapað einhvern hvata sem ýtir fólki fremur en ella í örorku heldur skapar þetta líka hvata fyrir tryggingar á frjálsum markaði, að hverfa frá því að við séum með sameiginlegt opinbert tryggingakerfi sem er ansi skilvirkt og einfalt og hluti af tryggingagjaldinu. Það leiðir auðvitað til þess að fólk fer að leita annarra leiða til að tryggja sig og það er dýrara, óskilvirkara og flóknara þótt það skapi vissulega vinnu fyrir lögfræðistofur, eins og við sjáum á öllum þeim fjölmörgu auglýsingum sem birtast manni um slysa- og bótarétt sem fólk er hvatt til að kanna hvort það eigi. Nú finnst mér frábært ef fólk á þann rétt að það fái hann, það vil ég taka fram, en auðvitað ættum við að vera með kerfi sem er þannig að menn þurfi ekki að leita á náðir lögfræðinga með rannsókn á hverju einstaka tilviki til að kanna hver réttur þeirra er. Við eigum að hafa þetta inni í opinbera kerfinu. Það á að vera hluti af því öryggisneti sem launafólk og almenningur býr við. En þetta hefur fengið að drabbast í gegnum árin, slysadagpeningarnir. Þess ber að geta að ég gat ekki einu sinni fengið upplýsingar um meðaltíma greiðslna, því að það kom fram að Sjúkratryggingar geta því miður ekki greint hverjir njóta bóta slysatrygginga með öðrum tekjum. Þannig eru nú upplýsingarnar um þau mál.
Hæstv. forseti. Við ræðum um frumvarp til laga um slysatryggingar almannatrygginga. Það er mjög mikilvægt að mínu mati að það komi alveg skýrt fram í umræðunni að þetta frumvarp er liður í heildarendurskoðun laga um almannatryggingar og að tilgangurinn með frumvarpinu sé að færa gildandi ákvæði laga um slysatryggingar í sérlög án þess að gera á þeim efnisbreytingar. Málið er þannig vaxið að það er afgreitt úr hv. velferðarnefnd í sátt og er þess vegna í þeirri „lúppu“ þingmála sem hafa verið afgreidd úr nefnd í sátt. Það er svo sem gott og blessað en þá kemur ákveðið rof vegna þess að þetta er í rauninni ein hliðin af teningnum ef svo má segja, vegna þess að við erum hins vegar með almannatryggingalögin og var nefndin ekki sammála um þær breytingar sem þar voru lagðar til, þess vegna er það mál ekki hér til umræðu því að þar erum við með meirihlutaálit og minnihlutaálit. Að sumu leyti hefði kannski verið þægilegt að hafa þessi mál saman á dagskrá til að geta rætt þau meira samhliða, en hérna þetta verður ef svo má segja kannski einangrað í umræðunni, en gott og vel. Við ræðum þetta þá bara samt sem best við getum svona aðskilið. Það sem hér er lagt fram er að mínu mati nefnilega mikilvægt, að hér á ekki að gera neinar efnisbreytingar heldur er öllum efnisbreytingum vísað í þá umfjöllun þar sem fram kemur að endurskoða eigi þessi lög innan tveggja ára frá gildistöku þeirra. Hins vegar þegar kemur að almannatryggingafrumvarpinu þá er verið að gera ákveðnar efnisbreytingar og þar slitnar á milli meiri hluta og minni hluta hv. velferðarnefndar því að minni hlutinn hefði þá viljað hafa það eins í því máli, þ.e. að ekki væru lagðar til efnisbreytingar að svo stöddu, því þá ættum við að vera að klippa þessi tvö mál í sundur og koma slysatryggingunum í sérlög. Svo ég einbeiti mér að þessu frumvarpi þá tel ég mikilvægt að segja að að mínu mati er mikil og nauðsynleg vinna sem liggur fyrir þeirri nefnd sem fær eða hefur það hlutverk að endurskoða lög um slysatryggingar. Það kom mjög skýrt fram fyrir nefndinni að nauðsynlegt er að breyta skilgreiningunni á því hvað slys eða vinnuslys er. Sú gagnrýni beindist einkum að því að hér þyrfti að vera um utanaðkomandi atburð að ræða. Vinnueftirlitið gerði mjög skýra grein fyrir því af hverju þetta væri ekki nógu góð skilgreining og undir athugasemdir Vinnueftirlitsins tóku fjölmargir aðrir aðilar sem komu fyrir nefndina. Ég tel því að þetta sé eitthvað sem er alveg gríðarlega mikilvægt að tekið verði til skoðunar. Eins og slys er skilgreint núna hljómar skilgreiningin svona, með leyfi forseta: „Með slysi er átt við skyndilegan utanaðkomandi atburð sem veldur meiðslum á líkama hins tryggða og gerist án vilja hans.“ Hér er áhersla á utanaðkomandi atburð. Og líkt og hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, formaður velferðarnefndar, fór yfir áðan verður þetta til þess að fjölmargir einstaklingar eru á hverju ári útilokaðir frá því að fá bætur vegna vinnuslysa. Því er lagt til að mati Vinnueftirlitsins að vinnuslys verði skilgreint með eftirfarandi hætti, með leyfi forseta: „Með vinnuslysi er átt við skyndilegan óvæntan atburð í tengslum við vinnu sem veldur áverkum, heilsutjóni eða dauða eins eða fleiri einstaklinga.“ Það sem er svo mikilvægt hér er að ekki er lengur talað um utanaðkomandi atburð heldur eitthvað óvænt sem gerist. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að hún telur rök hníga að því að þetta slysahugtak verði skoðað, en í anda þess að samþykkja þá forsendu að hér væri bara verið að taka slysatryggingarnar, kljúfa þær út úr lögunum um almannatryggingar féllumst við á að að svo komnu máli yrði ekki gerð breyting á þessu. Ég ítreka það að ég tel gríðarlega mikilvægt að þetta verði gert og verð að viðurkenna það að mér finnst ég hreinlega vera að setja svolítið traust á þá sem fá það hlutverk að endurskoða þessi lög og við hreinlega treystum því að þar verði þetta tekið fyrir og þessari skilgreiningu breytt. Það voru reyndar gerðar ýmsar tillögur í umsögnum á fundum nefndarinnar um aðrar efnisbreytingar sem varða bótarétt vegna slysa, sem ég tel einnig mjög mikilvægt að horft verði til þegar kemur að endurskoðun laganna. Það varðar til dæmis bótarétt vegna slysa í ferðum til og frá vinnu, um afmörkun hugtaka sem og atvinnusjúkdóma. Hér gildir það sama að ég bind nokkuð traust við það að þessi atriði verði tekin til ítarlegrar skoðunar við endurskoðun laganna og að þá verði fengnir þeir sem best til þekkja til að vinna úr þessum og örugglega fleiri tillögum sem berast um það hvernig hægt er að gera slysatryggingarnar betri til að þær þjóni örugglega sínu markmiði. Að lokum vil ég koma inn á það sem hefur aðeins verið rætt í dag, sem er það hversu lág upphæð slysadagpeninga er. Hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir benti á það í ræðu sinni að munurinn á milli slysadagpeninga og atvinnuleysistrygginga hafi verið að aukast á undanförnum árum. Ég tel afar brýnt að skoða þetta og breyta og hreinlega hækka slysadagpeninga þannig að fólk geti komist af ef það lendir í slysi. Upphæðirnar eru það lágar núna að ég held að enginn einstaklingur, hvað þá einstaklingur sem hefur fyrir fjölskyldu að sjá geti í rauninni lifað af þeim upphæðum. Það verður að setja slysadagpeninga inn í samhengi þess hvað kostar að lifa í samfélaginu. Þó svo að þeir eigi kannski að vera til skamms tíma er mjög auðvelt að ímynda sér að óvænt slys getur líka haft í för með sér ýmis útgjöld fyrir einstakling sem vill vinna í sínum bata með sem bestum hætti. Þess vegna hlýtur að vera best fyrir samfélagið að einstaklingur sem glímir við eftirköst slyss hafi fjárhagslegar aðstæður til að geta það. Það er mjög erfitt að vinna í sjálfum sér og jafnvel breyttum aðstæðum ef fjárhagurinn er líka í rúst. Líkt og ég sagði í upphafi máls míns fellst ég á að hér sé verið að gera þá breytingu að taka slysatryggingarnar og setja í sérlög, og líkt og ég hef rakið hér fellst ég þess vegna á að ekki sé verið að gera efnisbreytingar á þeim og vil því segja og ítreka aftur að ég hefði viljað að það sama gilti um breytingar á lögum um almannatryggingar. Þar er hins vegar verið að leggja til breytingar sem eru íþyngjandi fyrir bótaþega. Ein efnisbreytingin lýtur að því að ráðherra fái heimild til að ráða staðsetningu stofnunar eða útibúa hennar. Ég tel mjög misráðið að færa það vald til ráðherra vegna þess að þeir sem eru helstu viðskiptavinir Tryggingastofnunar eru langflestir á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er viðkvæmur hópur. Ég tel að allt rask með því að flytja eða bara hreinlega möguleikinn á því að tekið verði upp á því að flytja stofnunina geti haft mjög neikvæð og íþyngjandi áhrif á þann hóp. Eins er verið að leggja þar til skerðingu á réttindum fanga til bóta. Ég hefði viljað í því máli geyma allar slíkar efnisbreytingar og aðskilja þessi tvö mál á þessu stigi máls. Þetta mun ég fara betur yfir þegar það mál kemur á dagskrá, en tel engu að síður mikilvægt að nefna það hér því að þessi mál eru nátengd.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. velferðarnefnd fyrir yfirferð hennar yfir þetta mál, slysatryggingar almannatrygginga, sem lætur kannski ekki mikið yfir sér og snýr að mörgu leyti einkanlega að formi þessarar löggjafar og umbúnaði. Þar hefur í umfjöllun nefndarinnar verið fjallað um ýmsa þætti sem eru öllu veigameiri og er orðið löngu tímabært að þingið taki á og stjórnvöld yfir höfuð. Það er meðal annars samspilið á milli ólíkra þátta í þessu flókna kerfi og síðan í raun grundvallaratriði í almannatryggingakerfinu, þ.e. grunnframfærslan sjálf eða sú sjálfsagða krafa þess fólks sem þarf að reiða sig á bæði slysatryggingar og lífeyristryggingar almannatrygginga, að bætur þar nægi til framfærslu eins og hún er á hverjum tíma. Sömuleiðis er það hitt höfuðviðfangsefnið nú um stundir varðandi almannatryggingar sem lýtur að því að koma í veg fyrir að fólk lokist inni í kerfinu eða kerfið sé hannað þannig að fólk festist þar inni í einhvers konar bótaflækju eða skipulagðri fátækt og eigi þaðan ekki afturkvæmt. Menn þekkja í sjálfu sér umræðuna um fjölgun öryrkja í því sambandi og þann þátt málsins bar náttúrlega aðeins á góma í andsvörum áðan við formann velferðarnefndar. Dagpeningarnir hafa verið hluti af þeirri umræðu, vegna þess að það er hægt að breyta forminu og umbúnaðinum um dagpeninga fram og til baka en það breytir því ekki að dagpeningarnir sjálfir eru smánarlega lágir og ekki aðeins smánarlega lágir heldur beinlínis óskynsamlega lágir. Sú fjárhæð sem fólki stendur þar til boða er með þeim hætti að ekki er hægt að framfleyta sér af henni nema vera þá með aðrar tekjur jafnframt eða stuðning úr öðrum kerfum. Sú lága fjárhæð getur stuðlað að því að fólk leiti ekki að þeirri skammtímaaðstoð sem kannski var þörf fyrir þegar það kom inn í kerfið í upphafi heldur leiti strax, í raun áður en hefur á það reynt hvort einungis sé um tímabundin vandkvæði að ræða, tímabundna sjúkdóma og slíkt, eftir því að fara inn á endurhæfingarlífeyri og örorku í framhaldinu. Það er sparnaður sem kemur mönnum í koll ef þannig er búið um að ekki er unnt að fá sómasamlega skammtímaaðstoð í formi dagpeninga og fólki er beinlínis ýtt inn á fastar lífeyrisgreiðslur til lengri tíma, þaðan sem getur verið erfitt að vinna sig út. Hins vegar eru það ekki aðeins fjárhæðir í dagpeningunum sem eru efni sem við þurfum að taka til umfjöllunar í þinginu heldur er það bæði heildarsamspilið í hinu flókna bótakerfi okkar og síðan grunnfjárhæðirnar sjálfar og það sem fólki er ætlað til að lifa á og þá ekki síst, eins og ég tók upp undir liðnum um störf þingsins í morgun, í tengslum við þá kjarasamninga sem núna er verið að gera, vonum við. Þegar verið er að taka á því sem ég treysti að verði kjör lægst launaða fólksins á vinnumarkaði er auðvitað óhjákvæmilegt fyrir okkur í þinginu að taka á fjárhæðunum sem fólki er ætlað í almannatryggingakerfinu, hvort sem það eru slysatryggingar, ellilífeyrir eða örorkulífeyrir. Þar hlýtur að vera uppi sama krafan og krafan á vinnumarkaði og hún hlýtur líka að snúa að þeim sem þurfa að treysta tímabundið á dagpeninga, að þeim sé í þessari löggjöf tryggð lágmarksframfærsla eða fjárhæðir sem duga til lágmarksframfærslu. Ég held að það viti allir að þeir dagpeningar sem hér eru undir gera það hvergi nærri. Menn hafa trúlega um 30–40 ára skeið reynt að fara inn í hið flókna kerfi almannatrygginga hjá okkur og samspil ólíkra bótaflokka og ólíkra greiðslna og sannast sagna held ég að menn hafi fyrir allnokkru síðan misst töluna á þeim fjölda nefnda sem skipaðar hafa verið til að ná því að endurskoða kerfið í heild sinni og samspilið á milli ólíkra þátta þess og hvernig menn færast úr einum þætti þess og yfir í aðra með engum árangri. Þetta er ólíkt öllum þeim fjölda nefnda sem skipaðar hafa verið til endurskoðunar á stjórnarskránni, flestar þeirra nefnda hafa aldrei fundað því að þær voru aðeins skipaðar að forminu til til að uppfylla formkröfur í þinginu og var aldrei ætlunin að fjalla um breytingar á stjórnarskrá á þeim tíma sem þeim málum var vísað þangað. Þær nefndir sem hér hafa verið starfandi í liðlega 30 ár hafa hver á fætur annarri fjallað mikið og ítarlega um allar flækjurnar í almannatryggingakerfinu og engu að síður hefur engri þeirra tekist að gera heildstæðar tillögur um endurskoðun kerfisins sem næðu fram að ganga og tækist að verða að lögum. Það lá býsna nærri á síðasta kjörtímabili í nefnd sem þáverandi velferðarráðherra skipaði og var undir formennsku Árna Gunnarssonar. Hún skilaði tillögum undir lok þess kjörtímabils um endurskoðun á þeim þætti almannatrygginganna sem lýtur að öldruðum og ellilífeyrinum og tilraunum til að einfalda það kerfi og var í sjálfu sér með undir hugmyndir um frekari einföldun á öðrum þáttum og í raun öllum þáttum almannatrygginganna á endanum, eins og stefndi í þá. Því miður náðu þær tillögur ekki fram að ganga fyrir lok kjörtímabilsins, komust ekki gegnum þingið í tæka tíð til að gera að lögum. Síðan varð til nýr stjórnarmeirihluti og þá var enn skipuð nefnd um heildarendurskoðun á þessu flókna kerfi okkar sem tók til við sama viðfangsefni og nefndin undir forustu Árna Gunnarssonar hafði fengist við og önnur nefnd á undan henni og önnur nefnd á undan henni. Ég vil nota þetta tækifæri og brýna alla þá aðila sem að þeirri vinnu koma núna að láta einskis ófreistað í því að klára einu sinni tillögur um að ná fram einföldun á kerfinu og meiri skilvirkni. Það er orðið löngu tímabært og þúsundum manna til trafala hversu flókið og óskilvirkt kerfið er orðið eftir að hafa mallað áfram og tekið ýmsum lítils háttar breytingum eða viðaukum í gegnum tíðina án þess að heildarmyndin væri nokkurn tíma undir. Því miður er það þannig að kerfið er orðið svo stórt og flókið að það er varla nokkur maður sem kann á því full skil. Það hefur þó farið nokkrum sögum af því að það sé einn starfsmaður í Tryggingastofnun sem það geri en hann kannast þó ekki við að hafa fulla yfirsýn yfir alla þá anga sem orðnir eru til á kerfinu og það eitt út af fyrir sig gerir fólki erfitt að sækja rétt sinn, ef kerfið er orðið svo flókið að menn eru ekki í aðstöðu til að þekkja rétt sinn og ekki heldur til að afla sér fullnægjandi upplýsinga um það hver rétturinn er. Það er mjög mikilvægt til að tryggja jafnræði borgaranna að við vindum bráðan bug að því að gera á þessu breytingar þannig að fólk geti með sæmilega bærilegum hætti kynnt sér þau réttindi sem það nýtur, að þau séu ekki svo flókin og óskilvirk að yfir höfuð sé erfitt að átta sig á þeim. Þá er það auðvitað ávísun á það að sumir fá og aðrir ekki og það er mismunun. Að þessari vinnu núna koma fulltrúar, m.a. frá hverjum þingflokki á Alþingi, sem starfa saman í nefnd sem hv. félags- og húsnæðismálaráðherra Eygló Harðardóttir hefur skipað, ásamt með fulltrúum frá aðilum vinnumarkaðarins, ýmsum stéttarfélögum, Öryrkjabandalaginu, Landssambandi eldri borgara og fleiri aðilum. Þetta er stór og mikill hópur en ég tel að ástæða sé til að binda við það vonir að það takist að ná sæmilega heildstæðri endurskoðun á þessu kerfi. Ég held sannast sagna að full ástæða væri til að taka umræðu um dagpeningana sem hér eru undir í því samhengi og sjá hvort mætti í þeirri heildstæðu tillögugerð nálgast það vandamál sem þeir hafa verið og sú lága fjárhæð sem þar er. Hér tengjast síðan ýmsir hlutir því að reyna að gera kerfið skilvirkara og draga úr skipulagðri fátækt sem í því er með þeim aragrúa af tekjutengingum af ýmsu tagi og frítekjumörkum og hvað þetta er sem menn hafa fundið upp í gegnum tíðina til að flækja kerfið, ekki að ástæðulausu heldur vegna þess að það hefur því miður verið skortur á fjármunum inn í kerfið og menn hafa þess vegna þurft að búa til alls kyns aukareglur til að beina fjármununum til þeirra sem á hverjum tíma hafa mest þurft á því að halda. Það er sannarlega löngu orðið tímabært til að vinda aðeins ofan af því og einfalda kerfið. Fyrst og fremst verður kerfið að tryggja fólki mannsæmandi afkomu. Ég fer með það eftir minni en ég hygg að gert hafi verið ráð fyrir 3,5% hækkun bóta í fjárlögum fyrir yfirstandandi ár og það er á bótum sem að stofni til eru innan við 200 þús. kr., þannig að við getum þá verið að tala um 6 þús. kr. hækkun fyrir skatta, liðlega 3 þús. kr. hækkun á mánaðarlegum tekjum þeirra sem eiga í hlut eftir skatta. Nú þegar sú ákvörðun virðist vera í uppsiglingu á hinum almenna vinnumarkaði, og þá væntanlega fylgja eftir á hinum opinbera vinnumarkaði, að launahækkanir lægst launuðu hópanna verði verulega umfram þetta, sem er mikið fagnaðarefni og löngu tímabært að tekið sé á, þá er ákaflega mikilvægt að það endurtaki sig ekki sem gerðist hér á 10. áratug síðustu aldar að ellilífeyrisþegar, öryrkjar og þeir sem þurfa að treysta á sjúkradagpeninga Tryggingastofnunar og aðrar slíkar framfærsluleiðir, atvinnuleysistryggingarnar og aðra slíka hluti, verði ekki skildir eftir með strípaðar verðlagsbreytingarnar, nokkur þúsund kr. hækkun, þegar allir aðrir sem eru á lægstu laununum í landinu hækka um verulega miklu hærri fjárhæðir. Það er alveg ljóst af þeirri ríkisfjármálaáætlun sem er til umfjöllunar í þinginu að það hefur á engan hátt verið gert ráð fyrir þessu í þeirri áætlun. Þar eru engir fjármunir, hvorki til að ráðast í hækkun á dagpeningunum í sjúkra- og slysatryggingunum né hækkun á örorkulífeyri, ellilífeyri, atvinnuleysisbótum og öðrum þeim þáttum í samræmi við þær launahækkanir sem við sjáum trúlega verða að veruleika almennt á vinnumarkaði. Ég held að brýnasta verkefni okkar í kjaramálum fólksins í landinu í framhaldi af þessum kjarasamningum verði að tryggja að þeir stóru hópar fólks sem þurfa að treysta á almannatryggingarnar, Tryggingastofnun ríkisins, á lífeyriskerfið þar, á atvinnuleysisbæturnar og aðra slíka hluti sér til framfærslu, fái sambærilegar kjarabætur við aðra hópa í landinu. Það breytir því auðvitað ekki að þótt okkur tækist það þarf sérstaklega að taka á dagpeningunum sem hér hafa verið nokkuð til umræðu, því að þeir eru fyrir í engu samhengi við lægstu laun eða bætur. Ég tel að full ástæða sé til að huga vel að og tryggja að þær ágætu ábendingar Vinnueftirlitsins sem komu fram um nauðsynlegar efnisbreytingar til að gera á lögunum komi fram. Eitt er auðvitað að fá lýsingu á ýmsu því sem þarft væri að breyta í lögunum í umsögn frá Vinnueftirlitinu, sem ekki er tekið á í meðförum nefndarinnar vegna þess að hún er ekki að gera efnisbreytingar á lögunum. En það verður að ganga eftir því og þingið verður að sinna aðhaldshlutverki sínu í því að það komi fram þær heildstæðu tillögur um endurskoðun laganna sem boðaðar hafa verið og þar sé tekist á um þau verkefni sem Vinnueftirlitið bendir á, því að það eru þeir sem gerst til þekkja um það hvað gera þarf til að fækka slysum og draga úr atvinnutengdum sjúkdómum. Það er kjarni málsins í tengslum við slys og sjúkdóma við vinnu manna að draga úr því, því að þótt framfærslan skipti gríðarlega miklu máli og mannsæmandi líf eru peningar hjóm eitt hjá heilsu, lífi og limum. Eins og ég sagði í orðaskiptum mínum við hv. formann velferðarnefndar fyrr á fundinum er það sannfæring mín að við getum á þessu sviði, þrátt fyrir hið mikla og góða starf sem Vinnueftirlitið hefur unnið þar, og einkum ef við tökum mark á og fylgjum eftir ábendingum og ráðleggingum þeirra í Vinnueftirlitinu, náð enn þá betri árangri en við höfum verið að gera og raunar miklu betri árangri. Ég held að því séu í raun og veru lítil takmörk sett hversu mikið er hægt að draga úr slysum og sjúkdómum á hvaða sviði sem vera skal. Ég held að það hafi menn sýnt í verki víða og við höfum fordæmin víða til að læra af. Ég nefndi áðan að árið 2008 var fyrsta árið þar sem ekkert dauðaslys varð á sjó og það er árangurinn af marklausu og þrotlausu starfi manna að slysavörnum á sjó um langt árabil, m.a. með skólaskipinu Sæbjörgu og námskeiðum fyrir sjómenn og miklu betri útbúnaði og þar fram eftir götunum. Mönnum hefði þótt það býsna ótrúlegt fyrir ekki löngu síðan að það ár kæmi í Íslandssögunni að enginn færist á sjó. Hið sama er að sjálfsögðu hægt að gera á landi. Ég minni til að mynda á þær áhyggjur sem Paul O'Neill, fyrrverandi fjármálaráðherra Bandaríkjanna, lagði í störfum sínum fyrir Alcoa, fyrir verksmiðjur þeirra í hátt í 100 löndum í heiminum í mjög skipulagðri og harðri baráttu gegn vinnuslysum í álverksmiðjum, sem voru alvarlegur skaðvaldur og spilltu heilsu manna í tugum landa í stórum stíl, og náðist ótrúlegur árangur í. Ég held að við eigum þess vegna að fylgja tillögum Vinnueftirlitsins um efnisbreytingar á lögunum.
Herra forseti. Hv. þingmaður kom inn á það, ef ég skildi hann rétt, að kerfið sem við höfum er ótrúlega mikill bútasaumur. Því hefur verið breytt í gegnum árin og fáir skilja það ef einhverjir í heildina. Hann nefndi réttilega að það þýddi meðal annars að réttindi þeirra sem eiga að fá bætur frá kerfinu væru ekki trygg. Hv. þm. Pétur Blöndal og nefnd hans, eins og hv. þingmaður nefndi, er að færa þennan bútasaum í heildstæðara fyrirkomulag. Mig langar að spyrja þingmanninn hvað honum finnst, ef hann þekkir eitthvað til vinnu þess hóps, og hvernig honum sýnist ganga og hve langt sé komið að færa þennan bútasaum yfir í heildstætt kerfi. Þetta skiptir miklu máli í ljósi þess að þrýstingurinn almennt á öryggisnetið og á velferðarkerfið mun aukast gríðarlega á næstu áratugum. Það eru tvær stórar ástæður. Önnur er sú að meðalaldur þjóðarinnar er að hækka. Hin er sú að tölvur og róbótar eru að taka yfir störf. Við erum þegar í þeirri stöðu að vöxtur á sér stað án sköpunar nýrra starfa í miklu meira mæli en við höfum þekkt. Þessi þróun verður mun hraðari og verður mikið um hana fjallað þannig að svona heildstætt kerfi, sem tekur á og gerir allt þetta bótakerfi og velferðarkerfi og öryggisnetið skilvirkara, er nokkuð sem mun verða mikill þrýstingur á að skapa. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort honum sýnist Péturs Blöndals-nefndin færa þetta í rétta átt frá bútasaumi í meira heildstætt kerfi og hvernig hann mundi sjálfur vilja sjá þetta kerfi þróast.
Virðulegur forseti. Það er rétt sem fram kemur hjá hv. þingmanni að vaxandi verkefni í nútímasamfélögum er hagvöxtur án atvinnusköpunar og margt sem bendir til þess að sjálfvirkni muni í vaxandi mæli ryðja brott ýmsum hefðbundnum störfum sem við þekkjum. Einnig eru lífslíkur fólks að aukast og allt mun þetta auka þrýsting á velferðarkerfið. Það er rétt að nefnd undir forustu Péturs Blöndals hefur fjallað um þetta mál en í leyfi hans er það starf núna leitt af Þorsteini Sæmundssyni. Ég er býsna bjartsýnn á að út úr því geti komið góðir hlutir. Vandinn sem þar er við að eiga er sá að menn hafa ekki flækt kerfið af illum hug heldur vegna þess að þeir höfðu takmarkaða fjármuni til ráðstöfunar og reyndu þess vegna að setja einhverjar reglur til að beina þeim til þeirra hópa sem mest þurftu á að halda á hverjum tíma, t.d. þeirra sem hafa engar atvinnutekjur eða engar tekjur úr lífeyrissjóði. Með einhverjum slíkum hætti voru sérreglur settar til að beina fjármunum á rétta staði. Til að einfalda slíkt kerfi þurfa fjármunir að vera meiri í hinu einfalda kerfi en þeir voru í því flókna. Það er óhjákvæmilegt ef ná á árangri í slíku kerfi. Ég held að um leið og þessi viðfangsefni fara vaxandi hjá iðnríkjunum þá sé það sem betur fer þannig að auðlegð þjóðanna vex og þar af leiðandi burðir þeirra til að takast á við þessar nýju áskoranir.
Herra forseti. Ég held að ég hafi aldrei fengið betra svar við spurningu hérna í ræðustóli. Þingmaðurinn er ótrúlega skýrmæltur. Hann talar um sjálfvirkni, það er nákvæmlega orðið sem mig vantar alltaf í þessari umræðu þegar ég er að tala um þessa hluti. Hann svaraði fyrir fram spurningunum sem mig langaði að koma með. Það kemur mér þægilega á óvart. Það er nákvæmlega þetta: Verðmætasköpunin er takmörkuð, fjármunir þýða að menn verða að forgangsraða þeim einhvern veginn - það er akkúrat þetta - með aukinni auðlegð þjóðanna. Mig langar að spyrja þingmanninn, hann er svo talnaglöggur. Ég var að skoða þetta um daginn og kaupmáttur á mann á Íslandi hefur aukist. Ef ég fer rétt tölur þá gæti hann hafa orðið helmingi meiri á síðustu 20 árum. Hefur þingmaðurinn tilfinningu fyrir þessu? Þetta mun halda áfram og það er nákvæmlega þessi sjálfvirkni með tölvum og róbótum sem er mikið fjallað um núna. Ég las skýrslu frá Oxford 2013 um þetta efni þar sem er talað um að á næstu 20 árum séu góðar líkur á því að 50% af störfunum verði tekin af þessum aðilum og ný störf verði ekki til í sama mæli þannig að þrýstingurinn verður ofboðslega mikill. Það er svo ofboðslega mikið kall eftir því að menn finni skilvirkari leiðir en verðmætin verða einmitt meiri til að fara í skilvirkari leiðir. Mig langar að heyra meira hug þingmannsins í þessum efnum, hann er mjög skýr hvað þetta varðar. Hvað sér hann fyrir sér eins og núna þegar mikið ákall er um skilyrðislausa grunnframfærslu? Í The Economist segir að við séum ekki alveg kominn á þann stað að við höfum efni á því en það kemur að því og þegar róbótarnir eru farnir að vinna störfin okkar og tölvurnar, eða helminginn af þeim, á næstu 20 árum þá verða til verðmæti til að þetta verði mögulegt. Hvað segir þingmaðurinn um það? Eru til verðmæti í dag [[Forseti hringir.]]til þess að alla vega slysatryggingar falli undir það að allir séu tryggðir [[Forseti hringir.]]þannig að við þurfum ekki að fara í gegnum allar þessar flóknu reglur?
Virðulegi forseti. Það er gott að mér tókst að svara því sem til mín var beint. Ég vil segja um síðari spurningarnar að ég held að við kunnum vel að vera komin á þann stað að einhver þróun í átt að því sem nefnt hefur verið borgaralaun eða einhverjir áfangar í slíku kunni að vera raunsæir eða að minnsta kosti umræðunnar virði. Ég held að megináskorunin á næstu áratugum verði um afraksturinn af hagvextinum, af framleiðniaukningunni, af sjálfvirkninni. Hvert renna öll þau verðmæti sem skapast án þess að vinnandi hönd þurfi að koma þar að? Ef þau renna til samfélagsins býr samfélagið að miklu meiri verðmætum eftir 10 ár og enn meiri verðmætum eftir 20 ár en það býr að í dag og skiptir þeim verðmætum og reynir síðan að deila líka með sér vinnunni sem fyrir hendi er. En ef einhver alþjóðleg stórfyrirtæki eða 1% mannkyns, þeir efnuðustu í veröldinni, ná að kraka til sín afraksturinn af sjálfvirkninni, verðmætin sem þar skapast, hagvöxtinn sem verður án atvinnusköpunar, þá munum við standa frammi fyrir gríðarlegum samfélagsvandamálum að fáum áratugum liðnum.
Herra forseti. Megnið af því sem mig langaði að ræða í þessari ræðu er ég búinn að fá mjög skýrt út úr andsvörum við hv. þm. Helga Hjörvar. Ég vil samt taka saman og fara aðeins dýpra í þá þætti. Við erum að ræða slysatryggingar. Maður fer í gegnum frumvarpið og það eru krókar og kimar þarna, undantekningar o.s.frv. Eins og þingmaðurinn nefndi áðan þarf að forgangsraða þegar verðmæti eru takmörkuð, þegar kemur að velferðarkerfinu, að bótakerfinu, að öryggisnetinu, og það er það sem hefur verið gert. Þess vegna er þetta kerfi flókið og það er að miklu leyti til bútasaumur. Eins og hv. þingmaður nefndi þá skilja fáir það að fullu, ef þá einhver. Eins og hv. þingmaður nefndi þýðir það náttúrlega, þegar menn skilja kerfið ekki, að réttindi fólks fara forgörðum; fólki finnst kerfið gerræðislegt og finnist það svikið. Það er ekki gott að byggja samfélag þannig að fólki finnist kerfið sífellt vera að svíkja sig. Eitt af því sem ég hef tekið eftir í þessu starfi er að fólk er gríðarlega óánægt með Tryggingastofnun sem dæmi, finnst hún alltaf vera að svindla á sér. Á síðasta ári bað ég, ásamt þingmönnum úr öllum flokkum, um skýrslu um hvaða leiðir öryrkjar hefðu til að sækja rétt sinn innan stjórnsýslunnar ef þeim fyndist á sér brotið. Skýrslan kemur og samtök öryrkja, fjölmörg samtök sem ég hafði samband við, voru ekki ánægð með samantektina. Það virðist ekki vera neinn sem hefur heildaryfirsýn yfir þessi mál, einmitt því sem skýrslan frá ráðherra, sem var gerð að beiðni þingmanna, átti að skila. Hvers vegna er þetta svona mikilvægt? Þegar við erum með bútasaumskerfi af þessu tagi, sem enginn veit almennilega hverju skilar, þá eru það ekki bara réttindi sem fara forgörðum, það eru ofboðslegir fjármunir sem fara forgörðum. Það er ofboðsleg óskilvirkni, tvítekning og kærur o.s.frv. þannig að kerfið verður ofboðslega dýrt. Þetta verður vítahringur. Menn fara af stað í bútasauminn af því að þeir hafa ekki nógu mikla peninga til að gera annað en út af bútasaumnum verður kerfið það flókið að það verður alltaf kostnaðarsamara og kostnaðarsamara, þetta er ákveðinn vítahringur sem í raun mætti skýra með orðatiltækinu: „Það er dýrt að vera fátækur“. Fram undan er, eins og við, ég og hv. þm. Helgi Hjörvar nefndum í samtali okkar rétt áðan, í andsvörum, að verðmætasköpunin verði sífellt meiri og það er þá spurning hvernig hún skiptist. Sú aukna verðmætasköpun mun fela það í sér að við verðum ekki lengur svona fátæk og þurfum ekki lengur að vera í þessum bútasaumi og getum frekar farið í heildstæðari kerfi. Í skýrslu frá Oxford árið 2013, um sjálfvirkni starfa - ég held hún heiti Automation of Jobs, hún var tvisvar tekin upp sem leiðaragrein á síðasta ári í The Economist - er fjallað um það hvernig tölvur og róbótar munu taka yfir allt að 50% af störfum, eins og við þekkjum þau, á næstu 50 árum á meðan fá ný störf eru að verða til. Í dag er það þannig að þetta mun færast í vöxt sem mun þýða að ef tölvur og róbótar styrkja ekki við starf fólks verður það atvinnulaust eða þarf að sætta sig við lægri laun af því að það er alltaf í samkeppni við tölvu eða róbóta sem gætu tekið starfið. Þetta veltur á ákveðnum þáttum, eins og kemur fram í skýrslunni, hve dýrt verður fjármagn og hve dýrt er í vinnuaflið; og vinnuaflið verður alltaf að lækka kröfurnar þangað til fólk missir á endanum vinnuna og fer á atvinnuleysisbætur. Þið getið ímyndað ykkur á 20 árum, þó að það væru 25 ár, þrýstinginn af því að helmingurinn af vinnuaflinu færi á atvinnuleysisbætur; og það mun taka lengri tíma en nú er fyrir það fólk að komast aftur inn á vinnumarkaðinn. Þrýstingurinn sem af þessu skapast þýðir ákall og kröfur um að fundin verði meiri skilvirkni í því að stýra kerfinu. Þá verðum við orðin ríkari þannig að við verðum ekki lengur í þessari sömu fátæktargildru sem kerfi, við þurfum ekki lengur að vera í bútasaumi. Við getum farið í heildstæðari lausnir og ein af þeim lausnum sem The Economist nefnir er skilyrðislaus grunnframfærsla, þ.e. að allir fái ákveðin borgaralaun. Þetta er hugmynd sem bæði fólk á vinstri kantinum og hægri kantinum er farið að hugleiða alvarlega. The Economist tekur þetta fyrir og er með margar málsgreinar um þetta, að þetta verði ein af þeim lausnum sem verði skoðaðar. Þetta hefur verið skoðað í Sviss. Þetta er eitt af því sem andófshreyfingin á Spáni - sem nú er orðin stjórnmálahreyfing, var að vinna stóran sigur - hafði sem sitt stefnumál þannig að þessi krafa er komin til að vera. Eftir því sem meiri verðmæti verða til, með þessari sjálfvirkni, verður þetta mögulegt. Það verður mögulegt að hafa þannig kerfi að allir fái bara ákveðin grunnlaun. Eins og ég sagði áðan, hægri og vinstri menn eru hrifnir af þessu. Vinstri menn eru náttúrlega hrifnir af þessu, það er blautur draumur kommúnismans að allir fái grunnframfærslu og grunnþjónustu. Hægri menn eru hrifnir af þessu vegna þess að þetta þýðir að við þurfum ekki lengur alla þessa „bjúrókrasíu“, við þurfum ekki lengur allar þessar undantekningar, við þurfum ekki lengur þessar ofboðslegu flækjur sem við höfum hingað til þurft að sætta okkur við út af því að við höfum verið fátæk. Þetta er það sem við getum staðið frammi fyrir. Varðandi slysatryggingarnar sem við ræðum núna, svo að ég kynni þær inn í þetta í stóra samhengi, þá er þetta flókið og með undantekningum o.s.frv. En það sem ég mundi vilja vita er hvort við höfum ekki í dag - þó við höfum ekki efni á að borga grunnframfærslu í dag þá gætum við gert það eftir 20 ár. The Economist segir að þetta sé enn of dýrt. Ég sá nýlega grein, ég held að það hafi verið fyrir helgina, á föstudaginn síðasta, þar sem þeir tóku þetta saman og sögðu: Nei, við höfum ekki alveg efni á þessu strax. En það kemur að því, kannski eftir 10 ár, kannski 15. Þá er líka krafan orðin það mikil, þá er þrýstingurinn orðinn það mikill á velferðarkerfið, á öryggisnetið, að það verður það sem verður ofan á, við förum að sjá þetta í hinum og þessum löndum. En höfum við ekki í dag efni á því, í staðinn fyrir að vera með þessar flóknu reglur í kringum allar þessar slysatryggingar, að það séu bara allir slysatryggðir? Ég nefni heilbrigðiskerfið. Við greiðum rosalega háa skatta í landinu, hvers vegna þarf fólk þá að hafa fjárhagslegar áhyggjur ef það veikist? Það á ekki að vera þannig, við höfum alveg efni á því að hafa það ekki þannig. En svo er það spurning með slysatryggingarnar, hvort við höfum efni á því ef allir slasa sig. Ég var að taka heimilistryggingarnar og tryggingapakkann allan í gegn í fyrsta skipti - ég er búinn að vera líftryggður lengi fyrir börnin, en tók aðrar tryggingar inn um jólin. Ég var að skoða það samhliða fjárlögunum, varðandi heilbrigðiskerfið, hvað það kostar ef þú þarft að hafa fjárhagslegar áhyggjur og hvað geturðu raunverulega tryggt varðandi heilbrigði hér á Íslandi. Þetta eru ekki ofboðslega háar upphæðir ef þetta væri tekið í gegnum skattana á alla og þetta væri samþætt og þetta væri heildstætt. Ég held að íslenskt samfélag hafi efni á þessu í dag, að allir séu bara slysatryggðir, þurfi ekki að hafa fjárhagslegar áhyggjur af því ef illa fer með heilsu þeirra, líkama þeirra, að það sé ekki hægt að tryggja, tryggingafélögin geta séð um eignir eins og þau gera í dag. Þetta er eitthvað sem ég ætla að skoða og halda áfram að spyrja þingmenn að í þessu máli en framtíðin getur verið ansi góð hvað þessa þætti varðar. Við erum að verða ríkari sem þjóð. En það skiptir máli og það er eitt af því sem við tökum eftir - allir eru að tala um að hægri/vinstri sé dautt, og það er vissulega í ákveðinni lægð núna - að það sem gerist með sjálfvirkni í öllum þessum þáttum, þegar störfin hverfa, er að fleiri verða atvinnulausir og launin lækka; launin hækka til þeirra sem geta nýtt sér þessa sjálfvirkni í starfi, alla sjálfvirkniþróunina. Þetta kemur allt fram í The Economist, samantektin á þessu, og „return of capital“, það sem fjárfestar fá til baka, fer upp út af þessu, þú kaupir þessa róbótísku sjálfvirkni fyrir þetta, þannig að misskipting á eftir að aukast eins og hún gerði í iðnbyltingunni. Misskipting mun aukast og hægri/vinstri mun koma aftur inn. Það eru kannski 10 ár í það að við förum að finna fyrir því. Á sama tíma erum við, held ég, miklu betur stödd til að takast á við þetta. Við erum miklu upplýstari. Við erum miklu betur tengd. Við erum miklu aktífari pólitískt. Við erum með miklu meiri kröfur um að fá að taka þátt í hlutunum. Við erum með miklu betri aðgang að upplýsingum um það hverjir fara með völd og misfara með völd og peningana okkar þannig að ég er bjartsýnn.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann kom þar inn á marga punkta sem mér fannst mjög áhugaverðir. Ég er ekki endilega viss um að ég sé alls staðar sammála hv. þingmanni en eigi að síður fannst mér þetta mikilvæg atriði sem eru vel þess virði að ræða og á lengri tíma en gefst í þessum andsvörum, en hér er alla vega hægt að byrja. Ég held nefnilega að ég og hv. þingmaður séum sammála um að við viljum bæta kjör þeirra sem hafa þau lökust, þetta er aðeins spurning um útfærsluna. Þess vegna langar mig að spyrja þingmanninn út í skilyrðislausu grunnframfærsluna eða borgaralaunin, sem ég veit að hann hefur kynnt sér vel. Það sem situr í mér er hvort þetta sé skynsamleg dreifing á fjármunum, því að það mun auðvitað fara upp allan tekjuskalann. Það munu margir fá peninga þarna sem í rauninni þurfa ekki á þeim að halda sér til framfærslu, vegna þess að þeir hafa tekjur. Þá er mín spurning: Er ekki skynsamlegra að nota allan peninginn í þá sem geta ekki fjármagnað eigin framfærslu og þeir hafi meira til skiptanna? Ég vil heyra hvernig hv þingmaður hefur hugsað það.
Herra forseti. Þetta er eina gagnrýnin sem hefur komið fram hvað þetta varðar en ef allir fá það er líka hægt að taka meira af toppnum, sem jafnast út. Ef menn fá há laun borga þeir meira inn í hina sameiginlegu púllíu sem skilar því síðan inn. Þetta eru að því leytinu til sömu peningarnir þar. Það sem upp á stendur er þá tekið inn á öðrum forsendum, t.d. af fjármagni, landi, auðlindum og hinu og þessu, af fyrirtækjum o.s.frv., þannig að peningarnir skila sér. Það sem við græðum er að öll sóunin í óskilvirkninni, þessari óskilvirku „bjúrókrasíu“ sem hefur einmitt verið nauðsynleg til þess, eins og þingmaðurinn segir, að setja upp alls konar fyrirkomulag og alls konar kerfi til að tryggja að peningarnir skili sér til þeirra sem mest þurfa á þeim að halda, en það eru alls konar aukaverkanir af því kerfi. Það er mjög óskilvirkt, það er ógegnsætt og það þýðir líka að það eru alls konar skilyrði sem þeir sem þurfa að nýta sér öryggisnetið þurfa að uppfylla. Við höfum tekið eftir því að til dæmis öryrkjar eru alveg brjálaðir yfir því hvernig farið er með friðhelgi einkalífs þeirra. Það eru alls konar réttindi sem menn þurfa að fórna. Við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því lengur með borgaralaununum.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Gott og vel, við þurfum þá einhvern veginn að fjármagna kerfið. Mig langar að athuga hvort ég hef skilið hv. þingmann rétt með að það væri þá ein leiðin að setja einhvers konar hátekjuskatt á þá sem eru á efsta skalanum til að ná peningunum inn í kerfið. Ég spyr vegna þess að mig langar að skilja þá hugsun hvernig kerfið er fjármagnað. Svo er annað sem hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni, sem snýr að sjálfvirkni. Ég held að það sé alveg rétt að það eru að verða til alls konar róbótar og ýmislegt sem getur létt okkur lífið en ég velti því líka fyrir mér hvort ekki sé eitthvert jafnvægi sem þurfi að ná þar, hvort það sé hreinlega samfélagslega gott að útvista störfum í of miklu magni til véla því að þó svo að þær geti framkvæmt einhvern tiltekinn verknað þá annars vegar tapast störfin sem vélarnar taka yfir og hins vegar mannlegt samneyti þar sem einstaklingar eru í samskiptum við aðra og eru þar með í einhvers konar þátttöku og kannski sérstaklega ef við lítum á fatlað fólk í samhengi við þessa umræðu, sem að hluta til getur átt það á hættu að vera félagslega einangrað, hvort við þurfum ekki að vera á varðbergi þarna, þótt tæknin geti létt okkur lífið þá megi það ekki ganga of langt.
Herra forseti. Nákvæmlega hvernig skattfyrirkomulagið er veit ég ekki. Ég þekki ekki nógu vel alla mögulega skatta. Einn skattur sem ég hef kynnt mér nokkuð og er dálítið hrifinn af er skattur á land, það er erfitt að svindla á honum, hann er skilvirkur og gegnsær og veldur ekki efnahagslegum skaða, en það er eitthvað sem menn munu þurfa að taka heildstætt í gegn samhliða þessari þróun. Varðandi það að ganga ekki of langt þá er náttúrlega enginn að ganga of langt, það er aðeins spurning hvað manni finnst vera of mikið. Í sumum tilfellum er gott að ganga of langt og brenna sig o.s.frv. en kannski ekki í þessu tilfelli. Hvað varðar félagslega einangrun held ég að þessi tækni muni gera fötluðu fólki kleift að vera miklu færanlegra. Ég held að það séu ekki nema 20–25 ár í það að fólk sé komið með heimilisróbót sem gengur um. Í dag er hægt að kaupa hendur á 4 millj. kr. sem eru komnar á loft í eldhúsinu og elda fyrir þig. Það er hægt að kaupa í dag. Þótt þetta sé enn viss „work station“ eru skynjararnir, skynfærin á róbótinum orðin miklu öflugri. Þeir eru því farnir að færa sig í miklu meira mæli inn í mannlegt umhverfi án þess að við þurfum að vera hrædd við þá. Eftir 20–25 ár verða komnir slíkir róbótar inn á flest heimili, rétt eins og við verðum flest komin með þrívíddarprentara eftir kannski fimm ár. Það er hægt að ímynda sér það. Það er líka hægt að ímynda sér það þegar róbótatæknin er orðin öflug og það er ytri beinagrind, menn verða farnir hlaupa um allar koppagrundir. Það eru kannski 10 ár í að þetta verði orðið svolítið sjálfbærara. Ég held því að tæknin muni gera fólki betur kleift að færa sig, því sem getur það ekki í dag. Ég held að ég hafi ekki náð að svara öllu en þetta er alla vega mjög falleg framtíðarsýn.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Það er nú aldeilis ánægjulegt að slysatryggingar geti orðið slíkur innblástur sem við urðum vitni að hér. Mig langaði fyrst að segja - af því að hv. þingmaður talaði mikið um bútasaum og flókin kerfi, og ég ætla ekki að draga úr því að almannatryggingakerfið hefur verið stagbætt í gegnum tíðina - að þetta eru svo mikilvæg kerfi og þau fúnkera mjög vel. Það þyrfti að setja meiri fjármuni inn í þau en það er mjög dýrmætt að eiga þessi kerfi sem tryggja fólki framfærslu. Varðandi borgaralaun þá finnst mér það mjög áhugavert. Ég hef ýmsa fyrirvara varðandi það en það voru mikil vonbrigði að þingsályktunartillaga sem Halldóra Mogensen, varaþingmaður Pírata, lagði hér fram um borgaralaun en hefur ekki komist á dagskrá. Ég var búin að hlakka til þess að fá hana til umfjöllunar í velferðarnefnd því að ég held að þetta sé mjög áhugaverð umræða. Við sjáum það í umræðunni, þar sem vilji ákveðinna afla í samfélaginu er til að skilyrða fjárhagsaðstoð fyrir allra fátækasta fólkið sem leitar til sveitarfélaganna, að þetta er „tendensinn“ um allan Vesturheim. Þar sem strúktúrbreytingar eru að verða á hagkerfunum er sá vandi settur á einstaklinginn að hann þurfi bara að virkja sig meira og vera duglegri og þá leysum við þetta. Það hefur sýnt sig, eins og í Svíþjóð, að um 100 þús. láglaunastörf hafa tapast á síðustu tíu árum og fólkið sem hefði unnið þau er í sífelldum virkniúrræðum og niðurlægingu. Á borgaralaunum væri þetta fólk að gera eitthvað uppbyggilegt og skemmtilegt. Mig langaði að spyrja þingmanninn: Telur hann það raunhæfan möguleika að prófa innleiðingu af einhverju tagi, byrja með tilraunir af einhverju tagi?
Herra forseti. Innleiðingin - þetta hefur verið prófað víða. Í þeirri þingsályktunartillögu sem hv. varaþingmaður Pírata, Halldóra Mogensen, lagði fram eru þau dæmi nefnd og niðurstöðurnar hafa verið mjög góðar. Þær hafa verið á þá lund að atvinnuþátttaka hefur aukist. Það er einmitt það sem ég heyrði nýlega - ég hef talað um þetta nokkrum sinnum í ræðustóli, ég þarf að fara að finna þá rannsókn - að ef velferðarkerfi er öflugt eykst atvinnuþátttaka. Þetta er einmitt andstætt við það sem maður hefur alltaf heyrt. Ég þarf að fara að finna þessa rannsókn, ef þingmaðurinn veit hvaða rannsókn þetta er þá væri ég mjög glaður að heyra það. Það á eftir að innleiða þetta í ríkara mæli. Þetta er eitt af stefnumálum þeirrar andspyrnuhreyfingar sem var að vinna kosningasigur í tveimur borgum á Spáni. Það var ákall um þetta í Sviss, að þetta yrði sett í þjóðaratkvæðagreiðslu. Krafturinn er allur í þessa áttina. Þegar atvinnuleysi fer að aukast svona gríðarlega, þrýsta svona ofboðslega á - það er ekki bara spurning um hvort það gerist, það er bara spurning um hvenær það gerist, þ.e. þegar þessi sjálfvirkni mun eiga sér stað. Það er bara spurning um tíma. Þetta er bara spurning um það hve fjármagnið er dýrt og hve laun eru lág. Þetta er spurning um flöskuhálsana, eins og það hve margir forrita til að gera sjálfvirknina mögulega, og aðrir slíkir tæknilegir þættir. Þetta mun gerast, 20 ár kannski, 25 ár kannski, ég veit það ekki nákvæmlega, þetta mun gerast. Þrýstingurinn mun verða svo ofboðslega mikill á velferðarkerfið þannig að ýmsar lausnir verða skoðaðar. Eru borgaralaun rétti kosturinn til að bregðast við þessu? Ég veit það ekki en í þingsályktunartillögu Pírata, sem hv. þm. Halldóra Mogensen vann alveg gríðarlega vel, er kallað eftir því að þetta sé rannsakað. Ég held að þetta sé komið á þann stað að við förum að reikna það út hvað þetta kostar. Þá sjáum við líka einhvern tímaramma inn í framtíðina, hvenær við munum hafa efni á þessu.
Hæstv. forseti. Já, ég hvet þingmanninn og mun vera með honum í því að sjá til þess að þetta mál verði flutt aftur og komist á dagskrá því að mér finnst þetta mjög spennandi umræða. Ég er ekki að segja að ég sé beinlínis hlynnt þessu, en ég er hlynnt hugmyndafræðinni. Varðandi þessa rannsókn þá sá ég einmitt vísað í hana og hið frábæra upplýsingasvið Alþingis var náttúrlega ekki lengi að galdra hana fram. Þetta var stór úttekt, evrópsk, mörg Evrópulönd - ég man ekki hvort það voru 18.000 manns eða hvað, en það sýndi sig að þeim mun öflugri velferðarkerfi sem eru í ríkinu þeim mun meira vill fólk vinna. Spurt var: Mundirðu vilja vinna þó að þú þyrftir þess ekki, þó að það væri þér ekki efnahagsleg nauðsyn? Það er mjög áhugavert að það er bein fylgni í þessu. Um leið og fólk finnur fyrir öryggi, þá kannski eykst samfélagsleg ábyrgð af því að þú veist hve mikils virði er að eiga öflugt og gott samfélag. Breytingar sem verða á uppbyggingu hagkerfisins og framleiðslunni og öllu þessu munu kalla á miklar samfélagsbreytingar. Og við höfum þegar orðið vitni að misskiptingu eigna sem er að verða þannig að það er nánast óþolandi. Í stað þess að arðurinn af auðlindunum renni að megninu til til örfárra einstaklinga gætum við lagt hann í sjóð eins og gert er í Kanada að einhverju leyti. Þetta er auðvitað það sem koma skal. Þetta er það sem íslenskur almenningur kallar eftir, meðal annars í gegnum kröfuna um breytingar á stjórnarskrá og auðlindaákvæðið. Það er ákveðinn angi af hugmyndinni um borgaralaun þó að það sé dálítið langt þar á milli.
Herra forseti. Það er nú alveg stolið úr mér hvað ég ætlaði að segja. Já. Góði punkturinn varðandi - nei, nú er það stolið úr mér aftur. Ég er kominn með allt of mikið í hausinn á mér.
Já.
[[Gripið fram í: Spennandi.]] Þetta er rosalega spennandi.
Slysatryggingarnar?
Slysatryggingarnar - nei, en samt sem áður í stærra samhenginu, það er mikilvægt að ræða alla þessa þætti í stærra samhenginu. Við eigum það oft til að detta niður í einhver atriði hérna sem við erum að fókusera rosalega á og missa heildarsamhengið. Við eigum þetta líka til í þingstörfunum, að detta inn í okkar eigin heim hérna. Hérna erum við inni á þingi og sjáum ekki hvað er að gerast fyrir utan. Þetta er stjórnunarfræðilegt vandamál sem Peter Drucker nefnir iðulega, þ.e. að geta ekki séð hvað er að gerast út á við. Og eins og hann nefnir, í öllum skipulagsheildum er árangur aðeins mældur fyrir utan skipulagsheildina, árangurinn er ekki innan frá, það er bara skilvirkni, árangurinn er út á við. Skipulagsheildin er alltaf að þjóna umhverfi sínu. Nákvæmlega eins og Alþingi á að vera að gera. Nei, það er alveg stolið úr mér hvað ég ætlaði að segja við þingmanninn, en ég læt þetta bara duga.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um slysatryggingar almannatrygginga. Það er athyglisvert að í raun er gerð tillaga um að færa okkur frá því að vera með þetta í einum lögum yfir í að vera með sérlög um slysatryggingar almannatrygginga. Það er út af fyrir sig kannski skiljanlegt miðað við það sem hér hefur komið fram í umræðunni og tengist því að almannatryggingalöggjöfin er alger frumskógur, þó að það eigi sér auðvitað rök og hafi verið viðbrögð við ólíkum vandamálum sem hafa komið upp í kerfinu, menn hafa verið að stagbæta kerfið með því að taka inn nýja og nýja flokka, bótaflokka og úrbætur, en það er auðvitað löngu kominn tími til að fara í heildarendurskoðun. Þetta frumvarp hefur þá sérstöðu að það er lagt fram fyrst og fremst til að ná utan um slysatryggingarnar og er hluti af verðandi almannatryggingalögum. Eins og stendur hér ágætlega í lýsingunni er lagt til að ákvæði um slysatryggingakafla gildandi laga um almannatryggingar verði flutt í sérstök lög sem standi sjálfstætt við hlið laga um sjúkratryggingar og laga um almannatryggingar. Það verða þá þrenn lög og fjallað heildstætt um almannatryggingarnar og heildstætt um slysatryggingarnar. Þess vegna kom það mjög skýrt fram í nefndinni að þrátt fyrir ágætisábendingar og tillögur væri eðlilegt að halda sig meira við að taka fyrirkomulagið í gegn frekar en fara í efnisbreytingar, eðlilegra væri að þær yrðu gerðar í stóra samhenginu. Það er kannski þess vegna sem er mikilvægt að fara í þessa umræðu núna þegar verið er að vinna að breytingum á almannatryggingalöggjöfinni í starfshópi sem hv. þm. Pétur H. Blöndal leiddi, og það kom hér fram að hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson leiðir þá vinnu núna þar sem margir aðilar koma að, og hún er framhald af vinnu sem fyrrverandi þingmaður Árni Gunnarsson leiddi hjá fyrrverandi ríkisstjórn og var komin býsna langt. Á síðasta kjörtímabili var lögð fram tillaga um breytingar á almannatryggingalöggjöfinni, það var einföldun og breytingar sem tengdust skipulaginu í heild og höfðu líka það meginmarkmið að einfalda allar tekjutengingar, styrkja lífeyriskerfið sem hluta af almannatryggingakerfinu og tryggja að menn nytu betur þess lífeyris sem þeir fengju greiddan úr lífeyrissjóðunum. Væntanlega er verið að vinna með þetta áfram í núverandi starfshópi og vonandi komast menn að niðurstöðu þar fljótlega. Eitt af því sem kom fram í umræðunni áðan og mig langar að blanda mér aðeins í áður en ég fer lengra er það sem hv. þm. Jón Þór Ólafsson velti fyrir sér um velferð og vinnu, hvernig velferðin getur haft jákvæð áhrif á vinnu og vinnugetu og raunar samfélagslega ábyrgð. Þar væri gaman að fara yfir það sem hv. þingmaður nefndi, kannanir sem hafa verið gerðar á þessu og þá í tengslum við umræðuna um borgaralaun. Mér er svo minnisstætt þegar menn drógu það einmitt fram fyrir nokkrum árum og sögðu alltaf - og segja reyndar gjarnan, við höfum fengið mikið af slíkri umræðu um rammalöggjöf hér og annað: Við þurfum að efla atvinnulífið, við þurfum að styrkja stóriðjuna, við þurfum að gera þetta og hitt, þá kemur velferðin. En menn hafa einmitt viðurkennt í norrænu samfélögunum að það er ekki þannig að annað komi af hinu heldur styðja þau hvort við annað. Velferðin getur orðið forsenda atvinnulífs, getur orðið til þess að menn vilja efla atvinnusköpun, vilja styrkja ákveðin svæði, vilja byggja upp vegna þess að þangað vill fólkið fara vegna þess að þjónustan er góð, tryggingarnar eru góðar, það eru góðir skólar, það eru góðir leikskólar o.s.frv. Það er alltaf rifist um það hvort kemur á undan og hvort kemur á eftir. Auðvitað getum við ekki fjármagnað velferðarkerfið nema með því að hafa einhverjar tekjur, en í því sem var rætt áðan kom líka mjög vel fram hvernig við lítum á það að hafa vinnu, það þurfa ekki allir að hafa vinnu eða réttara sagt, við höfum kannski ekki endalaust möguleika á að skapa öllum vinnu. Við erum að slást við lönd í Suður-Evrópu þar sem er 50% atvinnuleysi ungs fólks. Við getum ekki haldið áfram að líta á þann hóp fólks sem ekki fær vinnu sem einhverjar afætur á samfélaginu, eða að sá hópur líti á sig sem undirmálshóp eins og við sjáum raunar í Frakklandi, Ítalíu og víðar, þetta eru gjarnan hópar innflytjenda frá fyrrum nýlendum þessara landa sem líta á sig sem utan við samfélagið, njóta ekki réttinda og trygginga og vilja vinna, vilja vera í virkri þátttöku í samfélaginu. Það þarf einhverja hugarfarsbreytingu til að menn geti öðlast sjálfstraust og áttað sig á að þeir séu hluti af samfélagi þótt þeir stundi ekki hefðbundna vinnu. Það sem mig langaði líka að gera að umræðuefni í tengslum við þetta frumvarp er að í breytingartillögum við frumvarpið eru gerðar, eins og komið hefur fram, breytingar á upphæðum. Það kemur fram í nefndarálitinu og breytingartillögum sem fylgdu því að vegna þess að frumvarpið var ekki afgreitt fyrir áramót þá voru gerðar frekari hækkanir með þessum tillögum. En það sem mig langar að gera að umtalsefni er hvernig þessar hækkanir koma til í almannatryggingakerfinu og þar með í slysatryggingunum. Hafandi kynnst því sem fyrrverandi ráðherra þá hef ég séð að það kerfi sem er við lýði í þessu er meingallað. Þetta kom ágætlega fram í umræðunni um fjárlög. Hv. þm. Helgi Hjörvar var að rifja upp að hækkunin hefði verið 3,5% um síðustu áramót. Hún var alls ekki 3,5%, það var í fjárlagafrumvarpinu. Prósentutalan var lækkuð í 3% í síðustu umræðu um fjárlagafrumvarpið vegna þess að þá voru menn búnir að meta að launahækkanir og verðlag eða vísitala neysluverðs yrðu lægri en gert var ráð fyrir í upphaflegum forsendum fjárlagafrumvarpsins. Takið eftir hvað gerist. Þetta gagnrýndi ég því ég áttaði mig á þessu og þótt mér hafi ekki tekist að laga þetta þá var brýnt að laga þetta. Það eru forsendur fjárlaga sem ráða. Þá á ég við það að núna til dæmis endar hækkunin í 3%. Hér erum við að heyra af kjarasamningum með 10–15% hækkunum strax á þessu ári. En af því að hækkunin er ákveðin fyrir fram út árið ætti samkvæmt þeirri reglu ekki að koma til hækkun fyrr en um næstu áramót miðað við reynsluna af þessu ári og inn í næsta ár á eftir og þá eftir áætluninni sem er í fjárlögum. Hún er þannig, eins og stendur raunar hér og kemur ágætlega fram, að upphæðir skulu breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni. Ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Og þegar menn horfa á verðlagið þá taka menn alltaf meðallaunin, launavísitölu heildarinnar. Það gerðum við líka á fyrra tímabili og skal játast að þar hefðu menn átt að standa öðruvísi að. Staðreyndin er sú að menn voru að gera lagfæringar til að reyna að hækka lægstu launin meira en mið- og hátekjurnar, en það skilar sér ekki til öryrkja. Það skilar sér ekki til slysabóta og í hækkun á greiðslum í hinum ýmsu flokkum í kerfinu. Það skilar sér ekki til ellilífeyrisþega. Þetta er auðvitað mikill veikleiki í kerfinu. Það hefur farið ótrúlega lítið fyrir ljótustu birtingarmynd þessa í umræðunni en hún er sú að við erum með ríkisfjármálaáætlun til næstu þriggja, fjögurra ára og er meira að segja komið nefndarálit frá meiri hluta hv. fjárlaganefndar og í þeirri áætlun er talað um að kaupmáttaraukning á því tímabili verði 2% á ári. Nú kann að vera að það breytist og markmiðið er auðvitað að það verði áfram kaupmáttaraukning og við fögnum því. Hún þarf sjálfsagt að verða enn þá meiri. En hvað haldið þið að standi líka? Hún á að vera 1% fyrir lífeyrisþega og örorkubótaþega. Hún á að vera helmingi lægri. Það er vilji hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnarinnar að kaupmáttaraukning á næstu fjórum árum eigi að vera helmingi lægri fyrir lífeyrisþega og þá sem þiggja bætur, þar með í slysatryggingum og öðru slíku, en á almennum markaði. Hvaða skilaboð eru það? Það er ríkisstjórn sem lofar því fyrir kosningar og segir að það þurfi að taka til baka niðurskurð, hún gerði það að hluta en engan veginn að öllu leyti, og kemur svo með þetta. Ég held að stjórnarþingmenn átti sig ekki á þessu. Ég held að þeir hafi ekki gert sér grein fyrir þessari vitleysu, að minnsta kosti tala þau ekki þannig þegar þau tala um stöðu lífeyrisþega og annað. Og þegar við ræðum um breytingar á ýmsum bótagreiðslum í tengslum við slysatryggingar þá notum við þessar lægstu vísitölur og forsendur í fjárlögum. Og það sem verra er er að á sama tíma, sem tengist ekki endilega nákvæmlega þeim slysum sem verða en varðar engu að síður sjúkdóma sem menn glíma við í framhaldi eða endurhæfingu eða stöðugar endurkomur á spítala, þá hafa menn aukið greiðslurnar í þeim hluta gríðarlega, bæði til sérstakra lækna en ekki síður í alls kyns þjálfun og endurhæfingu þar sem menn borga meira sjálfir, jafnvel nokkur skipti sjálfir að fullu og síðan eru lægri greiðslur þar á eftir. Þetta getur í sjálfu sér ásamt því sem verið er að leggja til orðið til að það aukist að menn kaupi sér einkatryggingar til að mæta þessu og það er margt sem bendir til að svo sé. Þá erum við komin í undarlega stöðu. Það er auðvitað ódýrast fyrir samfélagið að við séum með sameiginlega tryggingu, borgum svipaða upphæð og ávinningur okkar er að þurfa aldrei að nota þá tryggingu sem við kaupum en hún verður ódýrari ef allir taka þátt. Þegar menn fara að kaupa sérstakar tryggingar hver fyrir sig þá verður þetta miklu dýrara, enda sjáum við að fyrirtækin sem reyna að selja okkur sjúkdómatryggingar og annað slíkt eru farin að gera sérstaklega út á þetta og þau hafa engan áhuga á því að almenna tryggingakerfið styrkist, þau hafa engan áhuga á því. Þeirra hagur felst í því að geta selt tryggingar og helst að geta hrætt fólk þannig að það haldi að það geti engan veginn tryggt afkomu sína eða fjölskyldu sinnar öðruvísi en að kaupa sér sérstaka tryggingu. Frumvarpið sem hér um ræðir fjallar eins og ég segi sérstaklega um slysatryggingar almannatrygginga og á að vera hluti af þessum þreföldu tryggingum, þ.e. almannatryggingum, sjúkratryggingum og hér eru svo slysatryggingarnar teknar út sem sérkafli. Hér er fjallað um hvernig framkvæmdin er og almenn ákvæði, að slysatryggingar taka til slysa við vinnu, iðnnám, björgunarstörf, hvers konar íþróttaæfingar, íþróttasýningar, íþróttakeppni eða heimilisstörf, enda sé hinn slasaði tryggður samkvæmt ákvæðum 7. og 8. gr. sem fjalla um heimilisstörf. Menn þurfa að tikka í ákveðinn reit í skattaframtali til að vera tryggðir við heimilisstörfin. Síðan er talið upp hvernig slys eru tilkynnt. Eitt af því sem hefur komið ágætlega fram í umræðunni og var mikið rætt að þarf að skila sér í efnislegum breytingum á þessum kafla í framhaldi af umræðunni hér, er hvernig slys eru tilkynnt og hvaða kröfur eru gerðar til þess, sem sagt hvað telst vera slys. Um það segir í almennu ákvæði í 5. gr. í frumvarpinu: „Með slysi er átt við skyndilegan utanaðkomandi atburð sem veldur meiðslum á líkama hins tryggða og gerist án vilja hans.“ Það hefur komið fram og kom fram í öllum umsögnum gagnrýni á þetta orðalag, „skyndilegan utanaðkomandi atburð“. Vinnueftirlit ríkisins kvartar mjög yfir þessu vegna þess að þá fellur utan þessarar skilgreiningar ákveðinn hópur sem verður fyrir slysum, m.a. vegna þess að menn hafa kannski ofreynt sig eða vegna einhvers annars er hægt að segja við þá: Þetta var þér að kenna. Það eru mörg dæmi um slíkt þar sem menn hafa ekki fengið greiðslur vegna þess að þeir hafa gert einhverja óskynsamlega hluti að talið er, jafnvel í erfiðum aðstæðum. Frægt dæmi um það sem ég þekki mjög vel var þar sem einstaklingur greip til og ætlaði að reyna að bjarga öðrum einstakling, beitti til þess kröftum þannig að hann skemmdi eigin líkama, þ.e. bakið, og hann átti ekki rétt á bótum vegna þess að hann hafði gripið til óskynsamlegrar aðgerðar til að reyna að bjarga félaga sínum. Þið sjáið náttúrlega hversu galin sú hugmynd er. Vinnueftirlit ríkisins vill að þessu ákvæði verði breytt og opnað á það þannig að í staðinn fyrir „skyndilegan utanaðkomandi atburð“ komi „skyndilegan óvæntan atburð“, þetta sé víkkað út. Sjúkratryggingar Íslands gera ekki athugasemdir við það, en Vinnueftirlitið telur þetta mjög mikilvægt og telur líka mjög mikilvægt að góð greinargerð fylgi til að skýra hvað átt er við. Það skiptir líka máli til þess að halda utan um skráningu slysa og að slys verði tilkynnt. Það er kafli í þessum lögum um tilkynningu slysa en Vinnueftirlitið fullyrðir að skráning á slysum sé ekki fullnægjandi, m.a. vegna þess að menn vita að þeir eiga ekki rétt á bótum. En þó berast 2 þús. tilkynningar á ári til sjúkratrygginga og töluvert af þeim verða að kærum og 10–15% er svo hafnað sem slysi þegar upp er staðið. Þess vegna hafa Sjúkratryggingar Íslands líka beðið um skýrara ákvæði af því að það er greinilegt að ágreiningur er um túlkunina á þessu atriði og mikið um kærur. Það er því mikilvægt að nýtt ákvæði verði býsna skýrt, það verði reynt að skýra hvað átt sé við og til hverra það nái. En nefndin taldi sér ekki fært að gera það í einmitt þessari vinnu, taldi að eðlilegra væri að bíða með efnislegar breytingar. Það er hins vegar mjög brýnt að þeirri vinnu verði haldið hratt áfram og nánari skilgreiningar komi sem allra fyrst inn í lög. Í frumvarpinu eru taldir upp hverjir eru slysatryggðir. Það eru launþegar, það eru nemendur í iðnnámi í löggiltum iðngreinum, nemar í starfsnámi sem stunda nám í heilbrigðisgreinum og raunvísindum, útgerðarmenn sem sjálfir eru skipverjar, þeir sem vinna að björgun manna úr lífsháska, íþróttafólk sem tekur þátt í íþróttaiðkunum, atvinnurekendur í landbúnaði sem vinna landbúnaðarstörf, atvinnurekendur sem starfa að eigin atvinnurekstri og svo eru fleiri taldir upp. Það hefur komið ábending um að það vanti sambærilega tryggingu og er fyrir íþróttafólk fyrir þá sem eru í skyldunámi eða í formlegu námi í skólum landsins, yngri en 18 ára og raunar á hvaða aldri sem þeir eru, sá hópur er ekki talinn upp. Kennarasamband Íslands gerir athugasemd við það og bendir á að eðlilegt væri að þessar tryggingar næðu til námsmanna og ég tek heils hugar undir það og held að það sé mikilvægt að það verði svo í efnisbreytingunni sem fylgir í framhaldinu. Áður var ég búinn að nefna tryggingu við heimilisstörf en hún er sem sagt háð því að menn óski þess á skattframtali á hverju ári að vera þar tryggðir. Bætur samkvæmt þessum slysatryggingum almannatrygginga eru sjúkrahjálp, dagpeningar, örorkubætur og dánarbætur en það er mjög athyglisvert að sjá hvað er greitt. Ég ætla ekki að fara yfir það í smáatriðum en vil nefna hversu lágar tölur er um að ræða í mörgum tilfellum þannig að það er augljóst að gert er ráð fyrir að menn tryggi sig með einhverjum öðrum hætti til viðbótar við þessar tryggingar. Þar má til dæmis nefna dagpeninga sem eru upp á 1.677 kr. á dag fyrir hvern einstakling. Það sjá náttúrlega allir að menn lifa ekki lengi á því og sama þótt það bætist við 376 kr. fyrir hvert barn sem er á framfæri viðkomandi. Þetta eru ótrúlega lágar tölur og skiptir miklu máli að yfirfara þetta. Þarna er líka farið að treysta á sjúkrasjóði verkalýðsfélaganna til hliðar við almannatryggingar sem gerir kerfið í sjálfu sér enn flóknara og svo náttúrlega það sem hér hefur komið fram ítrekað að menn kaupi sér tryggingar hjá einkaaðilum og láta þetta duga þannig. Ég ætla ekki að hafa lengra mál í þessari umræðu um þetta frumvarp. Ég gríp hér tækifærið af því að við erum að fjalla um frumvarp til laga um slysatryggingar almannatrygginga. Ég mun styðja það, hafandi gert grein fyrir því hvað þarf að vinna í framhaldinu til þess að það verði eitthvert vit í þessu, það er það sem ég hef verið að reyna að koma hér að, um leið og ég hvet hæstv. ráðherra velferðarmála eða félags- og húsnæðismálaráðherra að fylgja fast eftir vinnunni við almanntryggingarnar og endurskoðun þeirra og reyna að ná því fram í sem allra mestri sátt. Þar hefur Öryrkjabandalag Íslands lagt fram eigin tillögur og það verður spennandi að sjá hvort það tekst að keyra þær saman við almennar óskir um almannatryggingar. Það er gríðarlega mikilvægt að reyna að ná sátt þar sem bæði öryrkjar og aðrir lífeyrisþegar eru undir í sama kerfinu og allar skerðingar verði sem allra gagnsæjastar og einfaldar. Það verður til dæmis að viðurkenna að ákvæði sem við settum inn til að tryggja lágmarkslífeyri á síðasta kjörtímabili sem var sérstaka framfærsluuppbótin, sem vó verulega þungt fyrir þá sem voru á lægstu bótum, var alltaf áætluð tímabundin. Hún er með skerðingu króna á móti krónu sem þýðir að enginn fær neitt út til viðbótar við það lágmark sem þar er nema vera kominn yfir 70 þús. í tekjur úr lífeyrissjóðnum. Það gengur ekki til lengdar þannig að ég hvet hæstv. ráðherra til að taka það upp sem allra fyrst og bæta það upp með öðrum hætti.
Herra forseti. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort hann telji að ekki verði gerðar breytingar á frumvarpinu varðandi skilgreiningu slysa, þetta með skyndilegan atburð sem takmarkar bætur, eins og dæmið þegar maður vill bjarga vini sínum þá á hann ekki rétt á bótum undir þessum lögum eins og hv. þingmaður nefndi og svo hin breytingin varðandi námið. Þá kemur maður einmitt að seinni punktinum að það eru allar þessar holur í kerfinu og menn eru með bútasaum og reyna að laga þetta en peningarnir eru naumir og menn eru að reyna að skammta þá á rétta staði, en það eru allar þessar holur sem þarf að fylla. Eins og hefur komið fram í umræðunni þá er þetta svolítill bútasaumur og enginn veit í rauninni hvernig þetta lítur allt saman út. Í framhaldi af því langar mig að spyrja þingmanninn hvað honum finnist um það sem Péturs Blöndals-nefndin er að gera, hún er að taka hlutina á svolítið heildstæðari hátt, hvort hann þekki það mál og ef hann gerir það, hversu vel honum sýnist að nefndinni sé að takast til með að færa þetta úr þessum bútasaumi yfir í heildstæðara kerfi sem grípur fólk betur og er ekki með þessar endalausu sprungur sem fólk dettur ofan í.
Hæstv. forseti. Það er einfaldlega vegna þess að ég held að menn eigi að bíða aðeins með frekari bútasaum að við höfum lagt til að þær athugasemdir sem ég kom þó með fari inn í heildstæðu endurskoðunina, en þess vegna lagði ég svo mikla áherslu á að það yrði gert hratt og vel, annars er ábyrgðin mikil að hafa ekki bætt þessum bút inn í bútasaumsteppið. Þá er ég að tala um nákvæmlega það sem hér kom fram um skilgreininguna á slysi, þetta með utanaðkomandi atburð eða óvæntan, af því óvænt er opnara, það felur ekki í sér hver gerði hvað, en utanaðkomandi þýðir að einhver eða eitthvað hefur valdið því ef maður verður fyrir slysi, það er mismunur á þessu tvennu. Vinnueftirlitið og Sjúkratryggingar Íslands eru í raun sammála um að þessu þurfi að breyta en það þurfi líka að skilgreina þetta betur. Og í staðinn fyrir að vinna það í fljótheitum, þá segja menn: Við skulum bíða með þetta. En við megum ekki bíða lengi, við verðum að vera tilbúin á haustþinginu með varanlega útfærslu á betra og heildstæðara kerfi almannatrygginga, og þar með slysatryggingar. Ég þekki ekki nákvæmlega vinnuna sem er núna í Péturs-nefndinni, þá á ég við endurskoðun á almannatryggingunum, en þær hugmyndir sem þar voru uppi um skerðingar voru þær að þegar menn hafa góðar tekjur einhverra hluta vegna, hvort sem það er vegna góðs lífeyrissjóðs, atvinnutekna eða annars slíks, þá séu samræmdar reglur um hvernig það veldur skerðingum, það sé hvergi skerðingarákvæði eins og ég var að nefna áðan sem er króna á móti krónu, því það er mjög ónotalegt að vera búinn að átta sig á því að maður fær 40 þús. kr. út úr lífeyrissjóði en það hækkar ekkert lífeyrisgreiðslurnar. Þannig er það í dag af því að þetta var sett inn sem lágmark til þess að tryggja þeim tekjur sem ekkert höfðu, sett sem bráðabirgðaákvæði og hefur dugað vel til þess að bjarga þeim sem voru lægstir, en það gengur auðvitað ekki nema í mjög skamman tíma, það verður að breyta því þannig að skerðingin sé ekki króna á móti krónu, heldur eitthvert hlutfall eða eitthvað slíkt. Þarna vega skattar inn í líka, [[Forseti hringir.]]svo detta menn yfir tekjumörk …
Herra forseti. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann sem einu sinni var hæstv. heilbrigðisráðherra hver framtíðarsýnin er að hans mati og hvað það kostar samfélagið annars vegar að slysatryggingar séu almennt fastar, þær séu fyrir alla, að þegar maður slasast þá þurfi maður ekki að hafa þessar fjárhagslegu áhyggjur, og hins vegar varðandi heilbrigðiskerfið í heildina, að þegar fólk verður veikt og þarf að sækja sér þjónustu þá þurfi það ekki að hafa fjárhagslegar áhyggjur. Skattar í þessu landi eru mjög háir og skattfénu er ekki forgangsraðað í fyrsta flokks heilbrigðiskerfi. Nú eru hjúkrunarfræðingar farnir í verkfall eftir að læknar fóru í verkfall og 90% landsmanna vilja forgangsraða í fyrsta flokks heilbrigðiskerfi, óháð flokki, óháð hvar þeir búa á landinu, óháð efnahag, óháð menntun. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi þessar tölur eða einhverjar grófar tölur um hvað það kosti að þetta sé bara partur af öryggisnetinu í samfélaginu, ef maður verður veikur eða slasast þá þurfi maður ekki að hafa fjárhagslegar áhyggjur. Hafandi þær tölur getur maður séð fram í tímann, hvort við höfum efni á því núna eða hvenær það gæti gerst.
Það sem við glímum gjarnan við í umræðunni er að það takast á tvö sjónarmið, ef maður einfaldar þetta töluvert. Það er að borga þjónustu gegnum skatta eða greiða notendagjöld. Því miður erum við með ríkisstjórn núna sem vill gjarnan færa þetta yfir í notendagjöld. Hún talar um að lækka skatta, nefnir að vísu aldrei að þar með minnkar þjónustan, og vill þá að menn borgi fyrir það sem þeir fá. Það virkar sanngjarnt, en það virkar ekki sanngjarnt þegar þú þarft að borga hjartaaðgerð upp á 1 milljón eða meira. Það verða að vera samtryggingar. Þannig að ég deili þeirri skoðun að við eigum að borga þjónustuna af samneyslu, við eigum að borga hana í gegnum sameiginlegan kostnað. Ef allir taka þátt í því, því það eru ekki allir sem þurfa að nota þjónustuna, þá skilar það sér í betri þjónustu. Ég hef sett það viðmið og það er fín yfirlýsing ef við ætlum að vera í fremstu röð og keppa við Norðurlöndin að við eigum að hækka hlutfallið af landsframleiðslu sem fer til heilbrigðiskerfisins. Við erum með heildarveltu á samfélaginu sem heitir landsframleiðsla og hún er einhvers staðar á milli 1.800–2.000 milljarðar. Við notum ákveðið hlutfall af þessari veltu sem við fáum í gegnum skatta í heilbrigðiskerfið og það fór upp í 9,5–9,8%, jafnvel meira af vergri landsframleiðslu. Hlutfallið er um 10% annars staðar á Norðurlöndunum. Við fórum niður fyrir 9% í neyðarástandinu og við erum enn þá ekkert á leiðinni upp. Í ríkisfjármálaáætlunin er ekki gert ráð fyrir að hækka þetta. Það eru vonbrigði. Við eigum bara að setja okkur markmið um að skila ákveðnum hluta af þjóðarveltunni inn í þennan kostnað, þá eigum við mjög vel fyrir góðri heilbrigðisþjónustu. Það er eins í menntakerfinu. Við sem þjóð viljum hafa þessi kerfi og við getum alveg haldið utan um þau og skipulagt þau, en við verðum að vera tilbúin til að borga það sem það kostar og það er ekki óyfirstíganlegt eins og menn láta alltaf því á meðan við erum að tala um fleiri, fleiri milljarða, oft í bönkum og öðru slíku, þá veltum við fyrir okkur krónum og aurum í heilbrigðiskerfið.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir ræðuna. Ég tel að það sé mjög mikilvægt atriði sem hann kom inn á, þær mjög svo litlu hækkanir sem fjármagn hefur verið tekið frá fyrir eða gert ráð fyrir að komi til hækkunar bótum í almannatryggingakerfinu. Ef samið verður á þeim grunni sem nú má lesa um í fréttum um hækkun lágmarkslauna er nokkuð ljóst að þá er farið að draga virkilega í sundur með þeim sem hafa þó lægstu tekjurnar sér til framfærslu. Mig langar í tengslum við þetta að koma aðeins inn á, líkt og hv. þingmaður sagði í ræðu sinni, að það er mjög mikil ábyrgð að koma ekki með þessu frumvarpi með nýjan bút inn í bútasaumsteppið, heldur vísa til þess að heildarendurskoðun á lögunum sé fyrirhuguð innan tveggja ára. Ég vil spyrja hvort við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því hvað munurinn á milli slysadagpeninga og atvinnuleysistrygginga hefur verið að aukast, bara svo eitt dæmi sé nefnt, og að ekki virðist fyrirhugað að hækka slysadagpeningana, hvort það stefni hreinlega ekki í óefni og fólk sem lendir í slysi sitji eftir í alveg gríðarlega [[Forseti hringir.]]vondri fjárhagslegri stöðu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir andsvarið og spurningarnar. Ég verð að viðurkenna að það er ákveðin hugsanavilla í þessu kerfi eins og ég var að ræða áðan. Við höfum rætt þetta svo oft vegna þess að við höfum átt mörg samtöl sog auðvitað hef ég staðið í átökum á móti Öryrkjabandalaginu í sambandi við hækkanir og annað, en það er ákveðin hugsanavilla í því að þegar menn tala um örorku og jafnvel slysabætur og dagpeninga og annað slíkt þá þarf það alltaf að vera í einhverju lágmarki. Það þarf alltaf að vera þannig að allir aðrir eiga helst að vera með hærri laun, a.m.k. ekki lægri. Þá er alltaf verið að tala um hvatann til vinnu og menn segja að fólk reyni að koma sér á bætur. En það er ekkert sem sýnir fram á það, það er ekkert sem bendir til þess. Ekki einn einasti öryrki sem hefur óskað eftir að vera á örorkubótum, en það geta verið ýmsir aðrir sem vilja koma honum á bætur. Svo kvarta menn. Þetta er vandinn, þetta er kerfisvillan sem við getum talað um í sambandi við málefni öryrkja og þeirra sem þurfa á samfélagslegri aðstoð í gegnum slysabætur að halda. Auðvitað spyr maður spurninga um hækkanir og hlýtur að gera það á næstu dögum, nú þegar maður fagnar því að kjarasamningar eru að nást. Mér skilst að stjórnvöld hafi verið að kynna sinn hluta síðdegis í dag, þótt þingið fái ekki að vita af því. Mér sýnist að á næstu þremur árum ætli menn að ná lágmarkslaunum upp í 300 þús. kr. Fá öryrkjar það? Hækka bætur um svipaðan hluta? Hækka sjúkradagpeningarnir um sama hluta? Hækka menn atvinnuleysisbæturnar? Menn vildu halda þeim frekar lágum vegna þess að það átti að vera atvinnuhvetjandi. Auðvitað gerum við okkur grein fyrir því að það þarf að vera ákveðin eftirfylgni með því að menn nýti sér að sækja vinnu þar sem hún er í boði. Það þarf þá að tryggja að hún sé í boði. En það er ekki hægt að svelta menn, hvorki til þess að hætta að vera öryrkjar né læknast af slysum né vera komnir í vinnu ef engin vinna er í boði.
Herra forseti. Ég held þetta sé alveg hárrétt hjá hv. þm. Guðbjarti Hannessyni að maður sveltir engan til þess að fara í vinnu sem ekki er í boði. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í annað sem hann kom inn á í ræðu sinni sem tengist heildarsamhengi almannatryggingakerfisins sem við höfum í landinu. Það varðar slysatryggingar tryggingafélaganna, þ.e. einkatryggingar, þar sem takmarkið er jú að tryggingafélagið græði peninga. Það er þess vegna sem þessar tryggingar eru seldar meðan almannatryggingakerfið er hugsað til þess að tryggja velferð fólks sem einhverra hluta vegna getur ekki framfleytt sér sjálft, hvort sem það er vegna sjúkleika, fötlunar eða atvinnuleysis. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því við erum að ræða um frumvarp um slysatryggingar, hvort það geti ekki skapast ákveðin hætta ef skilgreiningunni á slysi eins og hún er núna í lögunum verður ekki breytt því nú er alltaf talsverður hluti af fólki sem ekki fær slysabætur, hvort það sé ekki hætta á því að með óbreyttu kerfi séum við hreinlega að grafa undan almannatryggingakerfinu og neyða fólk eða hræða fólk öllu heldur til þess að kaupa sér [[Forseti hringir.]]einkatryggingu.
Hæstv. forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það skipti einmitt mjög miklu máli að við séum með góða og vandaða skilgreiningu á því hvað slys er og að við tökum sameiginlega ábyrgð á því að bæta þeim sem verða fyrir slysum það tjón og skapa þeim framfærslu á meðan þeir fara í gegnum þá erfiðleika sem af slysinu leiðir. Eins og ég kom að í ræðu minni þá er mikil eftirspurn eftir að komast inn á þennan markað af einkatryggingafyrirtækjum, en svo verða menn náttúrlega að taka eftir því og skoða hversu marga fyrirtækin undanskilja þegar þau tryggja einstaklinga og hvað smáa letrið segir, vegna þess að þar eru skilyrði varðandi fjölskyldusögu og hin og þessi veikindi eða ef slys verða með hinum eða þessum hætti, þá eru menn ekki tryggðir fyrir því eða það kostar miklu meira. Það sem við erum að tala um að þurfi að breyta í slysatryggingalögunum er skilgreiningin á vátryggingaréttinum, þ.e. túlkunin er of þröng. Ég vil að þetta séu almenn réttindi en ekki sérstök keypt réttindi. Ég vil samábyrgð á því að þetta þjóðfélag geti gengið og ég vil líta á þetta sem hluta af mannréttindum okkar. Við búum á Íslandi, við ætlum að tryggja okkur saman, við ætlum að bera ábyrgð hvert á öðru, þannig að við getum átt gott samfélag. Auðvitað er auðveldara að segja þetta en að framkvæma, en af því að við höfum verið að ræða þetta hér og rætt töluvert um öryrkja í tengslum við þetta, en örorka er auðvitað oft afleiðing af slysum, þá er Öryrkjabandalagið einmitt núna þessa dagana að berjast fyrir því og er að safna undirskriftum um að menn fullgildi núna í mjög markvissum og einföldum skrefum sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég styð þá ósk þeirra eindregið. Ég held að það sé kominn tími [[Forseti hringir.]]til að við förum í gegnum það, það snýst einmitt um mannréttindi og mannvirðingu.
Herra forseti. Ég ætla rétt aðeins að koma inn á þetta mál sem fjallar um slysatryggingar almannatrygginga. Í sjálfu sér er ekki mikil breyting frá því sem var, en þó eru einhver atriði sem vert er að fara aðeins yfir og spá í af því að tvö önnur mál eru samhangandi við þetta. Það sem skilur málin kannski svolítið í sundur er að öll velferðarnefnd stendur að baki þessu máli en það er ekki svo um þau sem á eftir koma. Það sem ég velti fyrir mér snýr að þeim sem eru í raun tryggðir. Hér eru taldir upp slysatryggðir samkvæmt 7. gr. Meðal annars er talað um nemendur í iðnnámi, löggiltum iðngreinum og starfsnámi og þá sem stunda nám í heilbrigðisgreinum, raunvísindum og háskólanema þegar þeir sinna verklegu námi. Svo er íþróttafólk sem tekur þátt í íþróttaiðkunum, hvort heldur er æfingum, sýningum eða keppni og er orðið 16 ára. Það hefur verið mikill styr um þetta því að það hefur verið í höndum sveitarfélaganna að ákveða hvort þau tryggi sína nemendur. Nú kem ég úr skólakerfinu og það hefur stundum verið erfitt að sækja bætur vegna slysa sem hafa átt sér stað á skólatíma og foreldrar hafa jafnan talið að börnin sín væru tryggð. Sums staðar eru þau það en annars staðar ekki því að það er algjörlega valkvætt af hálfu sveitarfélagsins. Þetta er eitthvað sem ég tel að þurfi að koma hér inn sem viðbótarliður, þ.e. að á meðan nemendur í grunnskóla eru við nám eða störf í skólanum séu þeir tryggðir með þeirri slysatryggingu sem við fjöllum hér um. 8. gr. fjallar um tryggingu við heimilisstörf. Það er eitthvað sem við veljum þegar við skilum skattframtalinu okkar. Hér var verið að tala um þá sem minna mega sín og hafa minna á milli handanna en margur og kannski er ástæðan fyrir því að þetta fólk er ekki tryggt sú að það er illa statt fjárhagslega og hakar væntanlega ekki við þennan lið í skattframtalinu þó að þetta séu ekki stórar fjárhæðir en hver króna skiptir miklu máli. Þetta fólk á líka börn í grunnskóla og kaupir sér jafnvel ekki prívattryggingu. Við stöndum kannski frammi fyrir því að of stór hópur barna býr við fátækt og við náum ekki utan um það að öllu leyti, hvorki með þessu né öðru sem við erum að takast á við, því miður því að þarna höfum við tækifæri. Ef maður veltir auk þess fyrir sér dagpeningagreiðslunni í 11. gr. og hversu háar greiðslur eru á hverjum degi ef fólk þarf að vera frá vegna slysa, sem greiðast reyndar frá og með áttunda degi og viðkomandi þarf að hafa verið óvinnufær í tíu daga. Það eru 1.727 kr. á dag miðað við uppfærsluna sem velferðarnefnd gerir hér tillögu um. Það er ekki margt hægt að fá fyrir 1.700 kr. eins og við vitum. Þegar fólk þarf í rauninni að lifa algjörlega á þessum fjármunum þá fæ ég engan veginn séð hvernig það er hægt. Maður fær tæplega 400 kr. fyrir hvert barn sem maður er með á framfæri. Í rauninni má þetta ekki fara fram úr ¾ af tekjum bótaþega af þeirri atvinnu sem hann stundaði þegar slysið varð. Ef við erum að tala um fólk sem er jafnvel í hlutastarfi eða engri vinnu og slasast þá er staðan afskaplega dapurleg. Ég fæ, eins og margur þingmaðurinn, alls konar pósta og í dag barst mér tölvupóstur þar sem öryrki bar bætur sínar saman við neysluviðmið velferðarráðuneytisins í maí. Viðkomandi segist þurfa 236.000 kr. á mánuði miðað við þau viðmið fyrir utan húsnæðiskostnað. Tekjur viðkomandi eru 218.000, sem þýðir að útborgaðar tekjur eru í kringum 187.000. Forsendurnar eru þær að viðkomandi er einn og býr á höfuðborgarsvæðinu og borgar 78.000 í leigu, sem þýðir að viðkomandi þyrfti að hafa um 314.000 á mánuði miðað við viðmið velferðarráðuneytisins. Það er eiginlega alveg óskiljanlegt af hverju okkur gengur ekki betur að ná þessum tölum upp í það viðmið sem ráðuneytið setur sér, hvorki var það fyrir hrun né hefur náðst eftir hrun. Það er þessi hópur sem maður hefur áhyggjur af þegar kemur að bótum sem ríkið greiðir, sem eru einhverra hluta vegna alltaf allt of lágar. Ég tek undir það sem hv. þm. Guðbjartur Hannesson sagði hér áðan. Það er auðvitað hluti af mannréttindum að geta annars vegar sem samfélag tekið utan um það fólk sem einhverra hluta vegna þarf að njóta slíkra dagpeninga og hins vegar ættum við að taka þetta heildstætt, ekki bara inn í atvinnuleysis- og slysabætur heldur alla leið. Nú höfum við mikið fjallað um kjör fólks sem býr við lág laun á vinnumarkaðnum. Viðmið velferðarráðuneytisins eru þessi fyrir utan húsnæðiskostnað og einhleypingur þarf að hafa 314.000 og menn hafa verið að krefjast 300.000 kr. lágmarkslauna á næstu þremur árum, hvað þá þeir sem hafa enn minna. Auðvitað eigum við að taka bæturnar inn í þetta líka. Umsagnir Vinnueftirlitsins og frá ASÍ vöktu athygli mína, eins og kannski fleiri sem hafa fjallað um þetta mál, en nefndin ákvað að láta það bíða heildarendurskoðunar að skilgreina slys, þ.e. ákvæðið um utanaðkomandi atburð sem veldur meiðslum á líkama þess sem tryggður er og gerist án vilja hans. Það er í sjálfu sér miður að þetta skuli vera áfram borið svona fram, en ég geri ráð fyrir því að þetta hafi verið samkomulag til þess að málið fengi hér framgang sem það fær væntanlega. En það kemur fram í umsögn ASÍ að slysahugtakið eins og það er skilgreint í frumvarpinu samræmist hvorki alþjóðlegum skilgreiningum né þeirri skilgreiningu sem Vinnumálastofnun leggur fram. Í umsögn ASÍ er bent á að í 2. mgr. 5. gr. verði ekki talað um nauðsynlegar ferðir heldur sé maður á eðlilegri leið og lagt til að þeirri grein verði breytt. Ef ég hef lesið rétt þá sýnist mér orðalagsbreytingar ekki heldur hafa náð fram þar sem segir í umsögninni, með leyfi forseta: „Í sendiferð í þágu atvinnurekstrar eða á eðlilegri leið til vinnu og frá, enda sé um að ræða ferðir sem eru farnar samdægurs milli vinnustaðar og heimilis eða matstaðar. Hafi maður vegna vinnu sinnar viðlegustað utan heimilis kemur viðlegustaður í stað heimilis og tekur þá tryggingin einnig til eðlilegra ferða milli heimilis og viðlegustaðar. Sama gildir um lengri ferðir af þessu tagi ef starfsmaður er á launum hjá vinnuveitanda í ferðinni.“ Þótt einfalt sé að breyta „nauðsynlegum“ í „eðlilegum“ í þessari setningu þá hefur það ekki verið tekið hér inn. Það kemur fram hjá Vinnueftirlitinu, eins og ég sagði hér áðan, að lagareglur nágrannalandanna vegna bótaréttarins, hvort sem um er að ræða atvinnusjúkdóma eða vinnuslysa, eru ekki sambærilegar. Bent er á ákveðin atriði því til staðfestingar og talið að það hafi mikið að segja gagnvart forvarnastarfi til að fyrirbyggja vinnuslys sem ætti auðvitað að spara samfélaginu þegar fram í sækir ef haldið er utan um það og skilgreiningarhlutir eru á hreinu. Það virðist mjög oft vera þannig bæði í lögum og reglugerðum sem við erum að setja að menn geta túlkað á mismunandi hátt, samanber það mál sem við höfum fjallað sem lengst um hér síðustu daga þar sem um skilgreiningu orðalags er að ræða og fólk ákveður að skilja lögin á mismunandi hátt. Það er mjög bagalegt ef svo er. Það segir líka í umsögn Vinnueftirlitsins um þennan utanaðkomandi atburð sem veldur meiðslum að 55–97 atvik á hverju ári séu útilokuð, m.a. þar sem fólk hefur ofreynt sig og það hefur síðan valdið vinnuslysi. Þar erum við líka að tala um fólk í umönnunarstéttum sem bograr mikið eða er að lyfta fólki o.s.frv. Hér er tekið dæmi um slys sem varð þegar slasaði var að rétta hurð og fann smell í vinstri öxl með þeim afleiðingum að hann tognaði. Þetta atvik telst ekki sem utanaðkomandi atburður eða þykir bótaskylt. Undanfarinn hefur kannski verið sá að viðkomandi lyfti einhverju þungu, sjúklingi jafnvel, og síðan gerist þetta sem verður til þess að viðkomandi fær ekki bætur, a.m.k. virðist það vera niðurstaðan miðað við það sem kemur fram hjá Vinneftirlitinu. Það er mjög bagalegt ef Tryggingastofnun finnur leiðir til þess að komast hjá greiðslu fyrir hönd ríkisins og slysatrygginga, eins og hér virðist ýjað að. Það er auðvitað ekki eitthvað sem á að leggja upp með þó að vissulega geri maður kröfu um vönduð vinnubrögð og fólk leggi fram öll tilskilin gögn og allt slíkt. Þetta má ekki vera svo íþyngjandi að fólk gefist upp á því að leita réttar síns. Kannski er það einmitt eitt af því sem hefur gerst. Ég hef sjálf heyrt að fólk leiti ekki réttar síns vegna þess að kerfið sé svo þungt í vöfum og svo flókið að fólk gefist upp. Ég hlýt að taka undir með Vinnueftirlitinu að skilgreining á vinnuslysi sé eðlileg. Í ljósi þess að við vorum að ræða samræmingu hér áðan í EES-gjörð varðandi höfundarverk og höfundarétt þá er öllu mikilvægara að við getum samræmt lögin til hins betra varðandi skilgreiningu á vinnuslysi. Þeir hjá Vinnueftirlitinu vísa einmitt til þess að við eigum sambærilega tölfræði sem snýr meðal annars að forvörnum, eins og ég nefndi áðan, en þeir segja að það sé ekki í þessu frumvarpi sem sé ekki það sem tíðkist almennt á alþjóðavettvangi sem við viljum bera okkur saman við. Ég held að við hljótum að þurfa að hafa það í huga. Nú er verið að aðskilja þetta mál, þ.e. slysatryggingarnar, frá almannatryggingunum þannig að þótt við breytum einhverju í almannatryggingunum og samþykkjum þetta svona fyrirliggjandi þá erum við auðvitað að fresta því til framtíðar að takast á við þetta. Það er líka athugunarvert að sú tilkynningarskylda sem á að vera samkvæmt reglugerð frá 2011, um tilkynningu á atvinnusjúkdómum, virðist ekki hafa virkjast. Munurinn á því hvernig þetta er hér og annars staðar á Norðurlöndunum er sláandi. Hér eru að meðaltali innan við 20 atvinnusjúkdómar tilkynntir til Vinnueftirlitsins. Síðan er talað um og vitnað til þess að í Danmörku eru um 19.000 atvinnusjúkdómar tilkynntir. Þetta er ótrúlega mikill munur. Það er eitthvað bogið við þetta. Það er eitthvað ekki alveg rétt hér hjá okkur þrátt fyrir að við gefum okkur, eins og hér er sagt, að danski vinnumarkaðurinn sé 15 sinnum stærri því að þá mættum við gera ráð fyrir um það bil 270 tilkynningum um atvinnusjúkdóma hér á landi. Að mati Vinnueftirlitsins þýðir þetta að hugsanlega sé hægt að koma í veg fyrir 250 tilvik þar sem um er að ræða atvinnutengt heilsutjón eða mögulega örorku. Það er miklu þyngra fyrir samfélagið þegar fram í sækir en að borga hér afar lágar slysabætur. Virðulegi forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að fara neitt mjög djúpt ofan í þetta, en það sem ég hef hlustað á hér í dag og það sem ég hef lesið og við höfum verið að ræða setur okkur inn í fleiri mál. Þetta er hluti af því sem snýr að kjaramálum fólks sem hér er úti að berjast. Það skiptir líka máli að ekki sé flókið að sækja um allar slíkar bætur eða það sem fólk á rétt á og fjárhæðirnar mega heldur ekki vera svo lágar að fólk geti varla keypt sér mjólk og brauð, hvað þá eitthvað handa börnunum ef það hefur 2.000 kr. á dag til að lifa. Ég held að það sjái hver maður að það gengur ekki.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og tek undir það sem þar kom fram. Þetta er frumvarp þar sem formið er aðalatriðið. Það er verið að taka ákvæði sem varða slysatryggingar út úr lögunum um almannatryggingar og setja í sérstakan lagabálk á forræði Sjúkratryggingastofnunar. Það er óheppilegt þegar verið er að gera breytingar sem þessar á lögum sem í raun og veru þyrfti að breyta efnisinnihaldi að einhverju leyti. Hérna eru skilgreiningar og aukið umfang bóta, t.d. vegna atvinnusjúkdóma, sem og fjárhæðir bótanna þar sem þróun hefur verið óhagfelldari en í atvinnuleysistryggingum. Það er líka athyglisvert að heilbrigðisráðherra hefur lagt fram sex frumvörp á þessu þingi. Þrjú þeirra eru tiltölulega lítil. Það hafa verið litlar breytingar sem hafa ekki krafist mikillar vinnu. Tvö komu mjög seint og munu ekki ná fram að ganga og annað þeirra er mjög lítið. Það er mjög sorglegt að ráðuneyti hans hafi ekki lagt vinnu í þetta. Það hefði vel verið hægt. Við í minni hlutanum stöndum náttúrlega frammi fyrir því að við erum ekkert á móti því að þetta sé tekið inn í sérstakan lagabálk og stöndum bara að þessu svona. Ég velti fyrir mér ræðu þingmannsins og því hvernig þetta kerfi er að veikjast smám saman og endar náttúrlega með því að fólk finnur aðrar leiðir. Telur hv. þingmaður almennt að launafólk þekki réttindi sín þegar kemur að tryggingamálum í tengslum við slys og sjúkdóma?
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Vissulega, eins og ég svo sem sagði og vissi, snýst þetta um formið. Það er verið að skilja þetta í sundur. Ég tek undir að það er bagalegt að fólk nýti ekki tækifærið til þess að laga það sem þó er bent á. Mér finnst sumpart að þessar skilgreiningar, alla vega einhverjar þeirra, eigi ekki að þurfa mikla yfirlegu. Mér finnst svolítið verið að ýta vandamálunum til framtíðar án þess að reyna að takast á við að koma þeim í orð. Ég held að það hafi verið gerð tillaga að breytingum sem ætti að vera hægt að taka mark á, af þeim sem eru að hugsa fyrst og fremst um þá sem nýta sér þessa þjónustu. Kannski hefur velferðarráðneytið verið undirlagt af húsnæðismálum eða einhverju slíku sem ekki skilar sér svo inn í þingið þó að það eigi að vera aðskilið, en eitthvað tefur ef skilvirknin er ekki meiri, ef málin koma seint fram og nást jafnvel ekki í gegn. Það virðist til dæmis ekki hafa verið lögð vinna í þetta mál. Varðandi það að launafólk þekki réttindi sín, það er auðvitað jafn misjafnt og fólk er margt. Þess vegna held ég að svo mikilvæg samtök geri athugasemdir, ASÍ o.fl. Fólk leitar kannski til stéttarfélags síns um aðstoð þegar kemur að einhverju slíku til þess að vita um rétt sinn, hjá félaginu og vinnuveitanda o.s.frv., en ég er ekki viss um að margur viti það svona af því bara. Auk þess held ég líka, eins og ég sagði áðan, að það fólk sem stendur hvað verst [[Forseti hringir.]]sé ekkert að taka við til dæmis [[Forseti hringir.]]slysatryggingu heimilisstarfa.
Hæstv. forseti. Það eru svo sem engar spurningar sem brenna á mér til hv. þingmanns. Það er augljóst og varð augljóst af því að gera þetta að sérstökum lagabálki að það þarf að blása nýju lífi í slysatryggingar og setja inn meiri fjármuni í þetta kerfi. Það sem gerist annars og er að gerast smám saman er að í stað þess að vera með vel fjármagnaðar opinberar tryggingar þá lekur þetta yfir í einkamarkaðinn. Við vitum alveg að stórir hópar gera sér ekki grein fyrir því hver réttur þeirra er og eiga annaðhvort á hættu að vera illa tryggðir og háðir þessu kerfi, sem er ófullnægjandi, eða allt of mikið tryggðir og borga inn í mismunandi tryggingafélög. Þetta er umhugsunarefni fyrir okkur á Alþingi. Þessar tryggingar eiga að vera opinberar og vel fjármagnaðar. Það verður okkar í stjórnarandstöðunni að fylgja því eftir að bráðabirgðaákvæðinu sem felur í sér að það eigi að endurskoða lögin innan tveggja ára verði fylgt eftir. Það er líka áhyggjuefni að í því tríói sem þessi þrjú frumvörp sem voru lögð fram voru var ekki vilji til efnisbreytinga. Gott og vel, það er alveg hægt að segja: Ókei, hér er verið að gera formbreytingar og þess vegna þarf að fara með þessi frumvörp í gegn, það er verið að skýra lögin. - En svo þegar kom að því að rýra réttindi þá var minna mál að gera það án þess að að því kæmi sérstakur faghópur.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ég tek undir það að í fyrsta lagi þurfum við náttúrlega að fylgja því vel eftir að þetta verði endurskoðað og kanna hvað standi út af og hafi ekki verið að gera sig, þá fyrst og fremst þessar skilgreiningar. Velferðarnefnd þarf að ýta á eftir því á þessu tímabili, þ.e. næstu tvö árin, að þá verði jafnvel búið að ljúka þeirri endurskoðun þannig að hægt verði að leggja málið fyrir innan tveggja ára, helst. Auðvitað vitum við að það vantar fjármuni alls staðar. Ég hef mestar áhyggjur af því, eins og hv. þingmaður sagði, að það leki yfir í einkageirann. Ég hef áhyggjur af því fólki sem er á leigumarkaði með ofboðslegar lágar tekjur kaupi sér ekki neinar tryggingar yfirleitt. Það fólk er kannski líka þeir einstaklingar sem þekkja réttindi sín allra minnst af þeim sem við erum hér að fjalla um. Það finnst mér alla vega. Síðan þegar við fáum svona skýra mynd af því sem hér var tekið fram með vinnuslysin, þegar tilkynningar um þau skila sér ekki inn nema svo sáralítið að það er augljóslega eitthvað að, af hverju er ekki gerð tilraun til þess að leita lausna og leiða til þess að finna út úr því hvers vegna það er? Það hlýtur að vera skýring á því. Ég trúi ekki öðru en að Vinnueftirlitið sé ráðuneytinu til fulltingis, kjósi það það, til þess að gefa álit sitt á því hvað verður raunverulega til þess að tilkynningar skila sér ekki. Svo hljótum við að vilja hafa sambærileg réttindi við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndum.