Borist hefur bréf frá 4. þm. Reykv. n., Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, um að hún geti ekki sinnt þingmennsku á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Albert Guðmundsson. Kjörbréf Alberts hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hann hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.
Albert Guðmundsson hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.
Borist hefur bréf frá 3. þm. Reykv. n., Birgittu Jónsdóttur, um að hún geti ekki sinnt þingmennsku á næstunni. Í dag tekur því sæti 1. varamaður á lista Pírata í kjördæminu, Katla Hólm Þórhildardóttir. Kjörbréf hennar hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.
Katla Hólm Þórhildardóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, forsætisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Frú forseti. Tíðindi gærdagsins sýna að eftirlitsstofnanir könnuðu á sínum tíma ekki til hlítar aðkomu Hauck & Aufhäuser bankans við sölu ríkisins á hlut í Búnaðarbankanum. Fram kemur í skýrslunni að S-hópurinn hafi lagt mikla áherslu á að hafa erlent fjármagn til þess að gera tilboð sitt betra, en það sem vekur spurningar er hins vegar hvað annað hafi gengið á á þessum sama tíma. Sumir tala þannig að ekki sé ástæða til að ráðast í frekari rannsókn á einkavæðingu bankanna nema einhver ný gögn komi fram eins og í tilfelli Hauck & Aufhäuser bankans, vilja sem sagt bara sitja og bíða eftir að eitthvað dúkki upp. Það sem við sjáum hins vegar í þessu máli er að eftirlitsstofnanir fengu á sínum tíma í hendurnar gögn og ábendingar sem kölluðu á rannsókn, reikningar þessara félaga stemmdu einfaldlega ekki, en ekki var ráðist í fullnægjandi rannsókn. Þeir sem tala þannig að ekki sé ástæða til frekari rannsókna nema ný gögn komi fram hljóta að velta því fyrir sér hvort ekki sé rík ástæða til að ráðast í ítarlega rannsókn á allri einkavæðingu bankanna árið 2003. Íslenskt samfélag hefur orðið gegnsýrðara af grunsemdum og tortryggni á síðustu árum þegar kemur að viðskiptalífinu og þessi tíðindi sýna að eina leiðin til að eyða þeirri tortryggni sé að sýna vönduð vinnubrögð, ráðast í gagngera rannsókn á söluferlinu öllu eins og Alþingi samþykkti árið 2012 þannig að hægt sé að horfa fram á veginn, draga lærdóm af ferlinu áður en ráðist verður í aðra einkavæðingu á hlut ríkisins í bönkunum. Hæstv. ráðherra hefur boðað sölu á hlut ríkisins í bönkunum en hann hefur líka sagt, [[Forseti hringir.]]frú forseti, að mikilvægt sé að taka sér þann tíma sem þarf. Er ekki ástæða til að ljúka rannsókn á þessu ferli þannig að við fáum allt fram um þetta mál sem hefur hvílt eins og mara á þjóðinni?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Svar mitt er einfalt: Jú, það er ástæða til að ljúka rannsókn á þessu ferli.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrt svar. Ég treysti því þá að hann sem bæði fjármálaráðherra og formaður Viðreisnar muni beita sér fyrir því að Alþingi ljúki rannsókn á öllu söluferli bankanna. Þetta er mjög mikilvæg yfirlýsing sem hæstv. ráðherra hefur gefið í þingsal í dag. Ég vil nota tækifærið í seinni spurningu og spyrja: Telur hann sömuleiðis ástæðu til að bíða með að ráðast í frekari sölu á hlut ríkisins í bönkunum þar til slíkri rannsókn hefur verið lokið? Telur hann ekki jafnframt ástæðu til að kanna til hlítar það ferli sem stendur núna yfir hvað varðar sölu á Arion banka, þó að ríkið sé þar ekki seljandi hvað varðar eignarhald, þannig að við getum horft til þess að byggja upp heilbrigt fjármálakerfi, horfa fram á veginn og tryggja að almennt gagnsæi ríki í kringum [[Forseti hringir.]]þessar mikilvægu stofnanir fyrir okkur öll?
Frú forseti. Aftur er svar mitt einfalt: Ég tel afar mikilvægt að hér sé gagnsætt ferli við sölu bankanna, ferli sem verður hafið yfir alla gagnrýni, ferli sem þýðir að allir sitji við sama borð, ferli sem leyni því ekki hverjir eru hinir raunverulegu kaupendur. Ég hef skrifað Fjármálaeftirlitinu bréf þar sem ég hef spurst fyrir um hverjir séu á bak við kaup á hlut Kaupþings í bönkunum og ég vænti svars innan skamms. Ég get svarað þingmanninum heils hugar: Þetta ferli verður að vera opið, það verður að vera gagnsætt, við verðum að eyða tortryggninni í kringum bankana. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Varðandi þetta opna, gagnsæja ferli við sölu bankanna, það er frábært að heyra hæstv. fjármálaráðherra tala svona afdráttarlaust í því. En svo við fáum aðeins meiri dýpt í hvað það þýðir að ferlið sé opið og gagnsætt, hafið yfir allan vafa og gagnrýni og tortryggni, þetta eru æðisleg orð að heyra hjá ráðherra, en förum aðeins dýpra í hvað þau þýða. Hann hefur kallað eftir að fá upplýsingar um hverjir séu raunverulegir kaupendur að hlutum Arion banka. Til þess að þetta sé hafið yfir allan vafa og tortryggni, er þetta ekki eitthvað sem landsmenn gætu fengið aðgang að? Eins og lögin eru núna er það bara Fjármálaeftirlitið sem fær þau gögn en í trúnaði. Nefndir geta í sjálfu sér kallað eftir þeim, efnahags- og viðskiptanefnd mun líklega gera það. Smári McCarthy hefur kallað eftir því. Ég sé ekki að landsmenn geri annað en að tortryggja eftirlitsstofnanir landsins eftir allt það sem við vitum um hvernig fyrri einkavæðingar hafa farið fram þar sem þær voru blekktar og hlutir faldir og þær virtust ekki hafa nægar heimildir o.s.frv. Er þetta ekki eitthvað sem væri hægt að gera? Að landsmenn fái bara að sjá hverjir séu raunverulegir eigendur fjármálafyrirtækja í landinu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég er honum alveg sammála um að það er ekkert einkamál Fjármálaeftirlitsins hverjir eru eigendurnir. Landsmenn allir eiga að fá að vita það. Ég tel að almennt eigi landsmenn að fá að vita það hverjir eiga fyrirtæki, að þeir feli sig ekki á bak við einhver skrýtin eigendanöfn, og að við vitum hverjir eru hinir endanlegu eigendur. Þetta er algerlega nauðsynlegt til þess að við höfum traust á stofnunum samfélagsins og þetta er sérstaklega mikilvægt þegar bankar eiga í hlut, einkum þegar þetta er einn af stærstu bönkum landsins.
Maður getur ekki orða bundist, þetta er alveg frábært, þetta bara sýnir að mönnum sé alvara. Ég er bara svo hissa. Maður er svo vanur að koma hér upp og þurfa einhvern veginn að hamra á og orða spurningarnar þannig að þetta sé ljóst og svona. Nú er bara öllu svarað. Takk.
Frú forseti. Þakkir hv. þingmanns eru mótteknar.
Virðulegi forseti. Á dögunum var 30% hlutur í Arion banka seldur til nokkurra erlendra kaupenda og voru vogunarsjóðir þar á meðal. Af því tilefni sagði hæstv. forsætisráðherra í samtali við Morgunblaðið, með leyfi forseta: „… það eru sannarlega góðar fréttir ef hingað vilja koma öflugir erlendir aðilar sem eru tilbúnir að gerast langtímafjárfestar í íslenskum fjármálafyrirtækjum. Auðvitað á eftir að koma í ljós hvað þessir tilteknu aðilar eru að hugsa og hversu lengi þeir hafa hugsað sér að fjárfesta hér …“ Hæstv. fjármálaráðherra fagnaði einnig. Við þetta er ýmislegt að athuga. Það er óvíst hverjir eru endanlegir eigendur að þessum 30% hlut, eins og við höfum rætt. Það er ekki hægt að vita hvað þeir eru að hugsa og við vitum heldur ekki hvort hér eigi í hlut langtímafjárfestar eða einfaldlega vogunarsjóðir í stöðutöku til skamms tíma. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur tekið undir gagnrýni okkar og talið það mjög mikilvægt og reyndar varað við því að vogunarsjóðir séu góðir fjárfestar og það sé skynsamlegt að fara sér hægt og velja af kostgæfni þá sem kaupa og að tryggt sé hverjir það séu. Í gær var kynnt skýrsla um blekkingar þegar öflugur erlendur aðili fjárfesti, en þó ekki, í Búnaðarbankanum gamla. Þátttaka þýska bankans var tímabundið yfirvarp. Mig langar því að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann sé mér ekki sammála um að heppilegra sé að vita hverjir eru endanlegir eigendur að kerfislega mikilvægum fjármálastofnunum og hvort Goldman Sachs bankanum sé blandað inn í þetta í sama tilgangi og á sínum tíma þegar Hauck & Aufhäuser var settur hérna. Þar sem hæstv. fjármálaráðherra hefur verið hér með nokkuð skýrar yfirlýsingar, en hann fer einnig með Fjármálaeftirlitið sem virðist hafa brugðist á sínum tíma í eftirlitinu, vil ég einnig spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi látið kanna nú þegar hvort núgildandi lög og reglur tryggi Fjármálaeftirlitinu nægileg tæki til að ganga eftir því að hægt sé [[Forseti hringir.]]að upplýsa um raunverulegt eignarhald í kerfislega mikilvægum bönkum.
Frú forseti. Ég tel mig hafa svarað fyrri spurningum hv. þingmanns með nokkuð óyggjandi hætti. Ég tel að þetta sé afar mikilvægt, ég tel það svo mikilvægt að ég hef skrifað Fjármálaeftirlitinu bréf með spurningum þar um. Ég hef jafnframt tilkynnt eftirlitinu að ég muni birta svör þess við spurningum mínum þegar þau berast. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur ekki boðvald yfir Fjármálaeftirlitinu og sem betur fer er Fjármálaeftirlitið sjálfstætt stjórnvald. Þess vegna get ég ekki með neinum hætti né vil ég þvinga Fjármálaeftirlitið til einhverra sérstakra aðgerða en við verðum að ætlast til þess að eftirlitsstofnanir ríkisins, hverjar sem þær eru og á hvaða tíma sem þær starfa, geri allt sem í þeirra valdi stendur til að upplýsa um mál af þessu tagi, mál sem skipta þjóðina öllu máli, mál sem spila meginhlutverk í efnahagslífi landsins. Það er von að spurt sé, eftir að stofnanirnar brugðust svo herfilega á sínum tíma. Það má ekki endurtaka sig.
Virðulegi forseti. Ég ætla kannski aðeins að umorða seinni hluta spurningarinnar. Það er ljóst að við sem störfum á þinginu, m.a. í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, þurfum að spyrja þeirrar spurningar hvort lagaramminn sé skýr. Mín spurning var hvort hæstv. fjármálaráðherra og fjármálaráðuneytið hefðu nú þegar látið kanna að þær breytingar sem hafa orðið á regluverkinu tryggi með einhverjum hætti að Fjármálaeftirlitið sem sjálfstæð stofnun, en með lagaumhverfi héðan og með frumkvæði fjármálaráðherrans sem er yfir stofnuninni, hafi möguleika á að kalla fram þessar upplýsingar. Eitt er að hafa þær skoðanir að við viljum það og annað að sýna í verki að það sé hægt. Mér finnst þetta því mjög mikilvægur punktur sem þarf að koma fram. Nú hefur ríkisstjórnin einnig verið með drög að eigandastefnu þar sem á að selja hluti í ríkisbönkum. Í ljósi yfirlýsinga Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og í ljósi þess að við erum kannski stödd þar sem við vitum ekki nóg, [[Forseti hringir.]]hvort við höfum tækin og tólin til þess, [[Forseti hringir.]]er þá fjármálastefnan og fjármálaáætlunin í uppnámi eða er hæstv. ráðherra tilbúinn að lýsa því yfir að við verðum að fara mjög hægt um þær dyr [[Forseti hringir.]]að selja hluti ríkisins í ríkisbönkum og selja þá ekki öðrum aðilum en þeim sem við vitum hverjir eru?
Forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda aftur fyrir ítrekun hans. Já, það er alveg ljóst, og það er mjög skýr skoðun mín, að við eigum að vanda okkur. Við eigum að undirbúa ferlið hér í sameiningu, öll, að sölu bankanna. Ég hef engan áhuga á að fara að selja einhverjum huldumönnum hlut ríkisins í bönkunum. Nú á ríkið ekki aðild að þessu ferli eins og hv. þingmaður tók fram en engu að síður skiptir það okkur máli hverjir það eru sem eru þarna að baki. Ég veit að Fjármálaeftirlitið hefur heimildir þegar hluturinn fer yfir ákveðna prósentu. Ég veit að það hefur líka heimildir þegar hluturinn er ráðandi og ég á von á því að á þá hluti sem þarna er fjallað um, a.m.k. þá stærri, verði litið með sama hætti og á ráðandi hluti.
Frú forseti. Benedikt Gíslason, fyrrverandi aðstoðarmaður hæstv. forsætisráðherra Bjarna Benediktssonar þegar hæstv. ráðherra var fjármála- og efnahagsráðherra, var einn helsti ráðgjafi síðustu ríkisstjórnar um losun gjaldeyrishafta. Eitt af því sem fólst í vinnu Benedikts var að koma að gerð stöðugleikaskilyrða, reglna um hvernig kröfuhafar föllnu bankanna geta farið með hundruð milljarða króna eignir sínar frá Íslandi. Benedikt vinnur nú fyrir kröfuhafa Kaupþings sem eru stærstu eigendur Arion banka og starfar því núna fyrir þá aðila sem stöðugleikaskilyrðin voru m.a. sniðin að. Benedikt Gíslason segir í samtali við Fréttatímann á dögunum að hann hafi fengið starfstilboð frá eignarhaldsfélaginu Kaupþingi ehf. síðastliðið haust og hann hafi þegið það og segir að trúnaður gildi um samningssamband hans við Kaupþing í skriflegu svari, en Benedikt lét af ráðgjafarstörfum fyrir fjármála- og efnahagsráðuneytið í júní í fyrra. Benedikt er bundinn trúnaði við Kaupþing. En er hann bundinn trúnaði um þá vitneskju sem hann aflaði sér sem ráðgjafi og aðstoðarmaður fjármála- og efnahagsráðherra? Ég spyr hæstv. forsætisráðherra um það og við hvern ráðningarsamband Benedikts var þegar hann vann sem ráðgjafi fyrir ríkisstjórnina í verkefnum tengdum losun hafta. Var honum ekki gert óheimilt í þeim ráðningarsamningi að vinna fyrir gagnaðilana nema að einhverjum tíma liðnum og hversu langur var þá sá tími? Benedikt hefur sjálfur neitað að svara því hvort hann sé vanhæfur til að starfa fyrir kröfuhafana. Hvert er álit hæstv. forsætisráðherra á því?
Virðulegi forseti. Það er spurt hvort menn hafi ekki trúnaðarskyldu sem hafi fengið verkefni eða gegnt sérstökum verkefnum fyrir stjórnvöld. Í þessu tiltekna máli er það þannig að allir sem komu að vinnunni gerðu sérstaka trúnaðarsamninga. Ég hef nú ekki skoðað þá samninga nýlega en mig rekur ekki minni til þess að þar sé kveðið á um að einhverjar takmarkanir séu á því hvað menn geti farið að fást við eftir að samningssambandinu lýkur. Það sem mér finnst hins vegar skipta mestu máli hér er að vinnunni var lokið, allir skilmálar höfðu verið settir, vinnan hafði skilað árangri, verkefninu lauk með því að slitabúin gátu gengið frá uppgjöri sínu og meðal þess sem sneri að Kaupþingi var að félagið gaf út sérstakt skuldabréf sem var háð skilmálum. Þeir skilmálar hafa lengi legið fyrir, það er ekkert trúnaðarmál varðandi efni þeirra. Í sjálfu sér á ég mjög erfitt með að sjá hvernig það er hætta á hagsmunaárekstrum vegna þessarar stöðu í ljósi þess að verkefninu er lokið og það liggur fyrir hver niðurstaða málsins var.
Frú forseti. Svo að kröfuhafar Kaupþings geti farið með fé sitt frá Íslandi þurfa þeir fyrst að greiða stöðugleikaframlag upp á rúmlega 80 milljarða kr. í ríkissjóð og þeir ná í það fjármagn með sölu eigna, t.d. sölu Arion banka. Það eru miklir hagsmunir í húfi fyrir almenning og fyrir ríkissjóð. Samkvæmt Fréttatímanum vill Benedikt ekki svara þeirri spurningu með hvaða hætti honum var boðið ráðgjafarstarfið hjá Kaupþingi, en eðlilegt er að upp vakni spurningar um hvort það hafi gerst vegna og í gegnum vinnu hans fyrir fjármála- og efnahagsráðuneytið. Hafði Benedikt á þeim tíma sem hann vann fyrir hæstv. ráðherra og ráðuneytið aðgang að trúnaðarupplýsingum t.d. varðandi samningsmarkmið Íslands, útfærslur og tímasetningar?
Frú forseti. Að sjálfsögðu höfðu þeir sem voru að vinna við stöðugleikaskilyrðin á sínum tíma mikið magn af trúnaðarupplýsingum. Það er engin spurning um það, en um það samningssamband giltu trúnaðarskilmálar. Mér er ekki ljóst hverju þingmaðurinn er að velta upp. Ég ætla ekki að láta setja mig í þá stöðu að gerast sérstakur talsmaður starfsmanns Kaupþings, enda er engin ástæða til þess. Hins vegar situr eftir sú spurning sem hv. þingmaður hefur dálítið í reyk. Hvaða atriði eru það sem hv. þingmaður hefur sérstakar áhyggjur af? Við skulum ræða þau sérstaklega í stað þess að tala um þetta með þeim óljósu orðum eins og hérna er gert.
Virðulegi forseti. Eins mikið og ég vil spyrja um aflandsskýrsluna er málefnið hérna annað. Í viðtali við RÚV í gær sagði forsætisráðherra að það væri ekkert aðkallandi að skoða varðandi sölu bankanna fyrir 15 árum. Látum okkur nú sjá. Samkvæmt fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar er stefnt á sölu bankanna aftur. Ég tel gríðarlega aðkallandi að fyrir liggi niðurstaða rannsóknar á öllu ferli einkavæðingar bankanna, seinni ef það kemur að líka. Ég spyr því ráðherra nú þegar komin er ansi svört niðurstaða á einkavæðingu Framsóknarhluta helmingaskiptanna: Ætlar ráðherra að standa í vegi fyrir að rannsókn á helmingi Sjálfstæðisflokksins fari fram?
Frú forseti. Ég ætla að láta vera að hnýta í þetta upplegg hér sem dæmir sig sjálft. En það sem ég hef sagt í umræðu um þörfina fyrir frekari einkavæðingu bankanna er að við höfum nú þegar gríðarlega mikið magn rannsóknarskýrslna. Má ég nefna í því sambandi að á sínum tíma var gefin út sérstök skýrsla um hæfi Halldórs Ásgrímssonar til að fjalla um sölu á hlut ríkisins í Búnaðarbankanum. Við sáum síðan samantekt frá Ríkisendurskoðun sem varðaði þennan þýska banka, Hauck & Aufhäuser, til fjárlaganefndar í tilefni af fundi með Vilhjálmi Bjarnasyni á sínum tíma þar sem greinargerð var skilað til þingsins. Við vorum síðan með minnisblað og samantekt frá 7. júní 2005 þar sem 34 spurningum sem komu fram á fundi fjárlaganefndar var svarað. Þar var farið yfir fjölmörg atriði sem lutu að einkavæðingunni og í desember 2003 kom út skýrsla um einkavæðingu helstu ríkisfyrirtækja 1998–2003 frá Ríkisendurskoðun þar sem farið var yfir það sérstaklega hvort markmið ríkisins með einkavæðingunni hefðu náðst. Einnig var farið yfir það hvort fylgt hefði verið þeim skilmálum, þeim skilyrðum, sem settir voru þegar einkavæðingarnefndinni var komið á fót á sínum tíma. Um þetta allt saman var fjallað í þeirri skýrslu. Því til viðbótar var greinargerð skilað í október 2002 um útboð á fjórðungshlut ríkisins í Landsbankanum, sérstök greinargerð vegna þess máls. Má ég síðan minna á að á síðasta ári, 2. júní á síðasta ári, samþykkir Alþingi að samhliða þeirri rannsókn sem nú er nýlokið skuli stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fara yfir öll þau gögn sem ég hef hér talið og leggja mat á hvort ástæða sé til að gera frekari rannsóknir á einkavæðingu [[Forseti hringir.]]Fjárfestingarbanka atvinnulífsins, Landsbankans og Búnaðarbankans. Þær tillögur studdi ég, þannig að hv. þingmaður ætti ekki að þurfa að fara í grafgötur um það hver afstaða mín er í þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég spyr af því að það er ekki komið af stað. Varðandi gögn Ríkisendurskoðunar um Hauck &Aufhäuser þá hefur skýrslan sem kom út í gær sýnt fram á að eitthvert misræmi er þar á. Því er vert að spyrja í framhaldinu: Er þá ekki nauðsynlegt að fara í eins nákvæma rannsókn og rannsóknarnefndin sem skilaði í gær fór í til að sannfæra okkur um að allt sé eins og það á að vera? Forsætisráðherra segir að hann hafi tekið afstöðu með þessu máli en ég sé engar efndir enn þá ári seinna. Mér finnst augljós ástæða til að spyrja. Og eins afdráttarlaus og hæstv. fjármálaráðherra var þá óska ég eftir því að forsætisráðherra sé jafn afdráttarlaus. Nú liggur fyrir samþykkt þingsályktun frá 2012 sem bíður eftir að verða framfylgt. Það er alveg viðurkennt að samkvæmt umsögnum ýmissa aðila virðist fyrri sala bankanna hafa verið á höndum Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar. Nú er ekki erfitt að segja að þetta sé þessi hefðbundna helmingaskipting og ég dreg ekkert til baka varðandi þau orð, en er þá ekki mjög aðkallandi og augljóst að drífa okkur strax í að framfylgja þeirri þingsályktun sem er þegar samþykkt frá 2012? Verður ekki bara skipuð nefnd strax í næstu viku?
Frú forseti. Hv. þingmaður misskilur það ef hann heldur að málið sé á forræði þess sem hér stendur. Málið er einfaldlega, eftir sérstaka samþykkt á síðasta sumri, í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það var samþykkt á Alþingi að samhliða þeirri rannsókn sem er nýlokið skyldi nefndin fara ofan í þörfina fyrir þetta. Það sem ég hef gert í umræðum um þessi mál er að vekja athygli á öllu því sem þegar hefur komið fram og hv. þingmaður getur ekki bent á eitt einasta atriði máli sínu til stuðnings sem stendur út af eftir allar þær rannsóknir sem Ríkisendurskoðun hefur framkvæmt. Og þetta skiptir máli. Ef menn ætla að setja af stað rannsókn þá þarf að liggja fyrir vel skilgreint hvað á að rannsaka. Við höfum á undanförnum árum látið rannsaka Íbúðalánasjóð. Við létum sömuleiðis rannsaka fall sparisjóðanna. Við vörðum til þessara tveggja rannsóknarmála 900 millj. kr. Mitt innlegg í umræðuna er þetta: Nefndin á þinginu sem er með málið verður einfaldlega að komast til botns í því [[Forseti hringir.]]hvaða atriði það eru sem standa út af eftir allar hinar fyrri rannsóknir. Séu útafstandandi atriði mun ég að sjálfsögðu, eins og ég hef gert hingað til, styðja að farið verði í að skoða þau mál.
Hæstv. forseti. Í tilefni af þeirri umræðu sem fór fram hér á undan í fyrirspurnum til ráðherra tel ég rétt að byrja á því að fara aðeins yfir þingsályktunartillöguna um rannsókn á erlendri þátttöku á kaupum á 45,8% eignarhlut í Búnaðarbanka Íslands. Sú rannsókn var falin einum manni og til þess ætlast að hann myndi draga saman og búa til birtingarupplýsingar um málsatvik og aðkomu einstakra aðila að þátttöku þýska bankans í kaupunum með tilliti til þeirra upplýsinga sem kaupendur veittu íslenska ríkinu sem seljanda og stofnunum þess. Síðan var til þess ætlast á grundvelli niðurstöðu rannsóknarinnar og að lokinni yfirferð stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að nefndin myndi leggja mat á hvort hún gerði tillögu að frekari rannókn á einkavæðingu Fjárfestingarbanka atvinnulífsins, Landsbanka og Búnaðarbanka Íslands, samanber ályktun frá 7. nóvember 2012. Þetta er í þingsályktunartillögunni og þá vinnu verður farið í. Ég hef sjálfur lýst þeirri skoðun minni áður, og það er eftir samtal við marga sérfræðinga, og m.a. við umboðsmann Alþingis sem kom fyrir nefndina, að ekki sé tilefni til frekari rannsóknir á einkavæðingu þessara banka, og vel að merkja hafa farið fram rannsóknir áður, nema nýjar upplýsingar komi fram, hvort sem er í kringum þá rannsókn sem nú er nýlokið eða önnur gögn, að þá fari rannsókn fram um einstök tilvik eða einstök atriði í stað þess að við önum út í mikla rannsókn og kostnaðarsama án þess að vita raunverulega hvert við erum að fara og hvert hún muni leiða okkur. Ég vil byrja á því að taka þetta fram. Í umræðu um svona mál, þegar rannsóknarnefndir og rannsóknarniðurstöður koma fram, vil ég nota tækifærið til að fara yfir hlutverk stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, tala almennt um hlutverk hennar. Samkvæmt 1. mgr. 13. gr. þingskapa Alþingis skal stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd taka skýrslur rannsóknarnefnda til umfjöllunar, gefa þinginu álit sitt um þær og gera tillögur um frekari aðgerðir þingsins. Þetta mun nefndin auðvitað gera. Enn fremur segir í athugasemdum við frumvarpið, sem varðar lög um rannsóknarnefndir, nr. 68/2011, en þar er þessu hlutverki lýst nánar: „Mikilvægt er að hafa í huga að niðurstöður rannsóknarnefndar eru ekki bindandi og því er nauðsynlegt að unnið sé úr þeim með skilvirkum hætti. Skýrslubeiðandi þarf með öðrum orðum að leggja sjálfstætt mat á niðurstöður nefndarinnar“ - þ.e. rannsókarnefndarinnar - „og taka ákvörðun um framhaldið sem getur eftir atvikum falið í sér lagabreytingar og gagnrýni á vinnubrögð í stjórnsýslunni og eftir atvikum ráðherra, svo dæmi séu tekin.“ Þetta er hlutverkið. Nú hefur nefndin fengið þessa skýrslu til umfjöllunar. Nefndarmenn eru að kynna sér efni hennar. Nefndin fundaði í morgun til að ræða sín á milli um framhaldið, hvernig best sé að hátta málsmeðferð, og fara yfir þetta skilgreinda hlutverk. Það er auðvitað mikilvægt að við áttum okkur á því hvert hlutverk og starf okkar er. Í þessu máli er rannsóknarnefndin eða nefndarmaðurinn að draga fram upplýsingar, afla gagna og draga fram upplýsingar. Nefndin dregur sínar ályktanir en við í stjórnskipunar- og eftirlitsnefndinni verðum líka að draga okkar eigin sjálfstæðu ályktanir af þeim atvikum og gögnum sem um ræðir. Það sem skiptir okkur mestu máli er að fara yfir aðkomu stjórnvalda við sölu bankans á sínum tíma. Hvaða skilyrði voru sett af hálfu stjórnvalda? Hvernig var þingsályktunartillagan? Til hvers var ætlast? Skipti þetta máli? Hvaða lög og reglur giltu á þeim tíma? Fylgdu stofnanir ríkisins því öllu saman eftir? Hvert var hlutverk þeirra í þessu ferli öllu saman? Hversu mikið umboð hafði einkavæðingarnefndin? Hvaða skilyrði setti hún o.s.frv.? Á grundvelli þessa þurfum við að komast að einhverri niðurstöðu. Við þurfum að vinna þetta faglega og með tilliti til hlutverks okkar. Ég ætla ekki að hafa skoðun á innihaldinu núna. Ég ætla ekki að hafa skoðun á því hvort stjórnlagaráð hafi verið blekkt. Ég ætla ekki að hafa skoðun á því núna hvort stjórnvöld hafi staðið sig illa. Ég vil fara vandlega yfir þessi atriði, staðreyndir og gögn, og ég vil taka afstöðu til málsins þegar það hefur verið gert. Ég skora á alla að fara vandlega yfir þessa skýrslu og hafa líka þolinmæði og leyfa stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að sinna hlutverki sínu við að fara yfir gögnin og koma með álit sitt og tillögur til þingsins í málinu.
Frú forseti. Hver skýlir sér bak við grímu lundans? Skýrslan sem við ræðum hér vekur svo sannarlega upp spurningar um margt sem sneri að einkavæðingunni árið 2003. Ekki er nokkur vafi á því að margir voru blekktir og m.a. margir sem ekki höfðu ástæðu til annars en að ætla að þeim væri sagt satt um kaupendur. En spurningar vakna um þátt eftirlitsstofnana og aðkomu þeirra að eðlilegu eftirliti með kaupum sem skiptu framtíð Íslands jafn miklu máli og einkavæðing tveggja ríkisbanka á sama tíma. Endalok þessara banka fimm árum síðar urðu til þess að íslenska þjóðin fór í gegnum meiri hörmungar af mannavöldum en dæmi eru til um á lýðveldistímanum. Þrátt fyrir að rökstuddur grunur væri um annað og oftar en einu sinni settur fram af hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni, sem þá var „bara aðjúnkt“ eins og svo smekklega var að orði komist, upplýstu hvorki Ríkisendurskoðun né Fjármálaeftirlitið málið. Ekki verður séð af gögnum að þessar stofnanir hafi gert alvarlega tilraun til að ganga úr skugga um að ekki væri um blekkingarleik að ræða. Fyrir þingmenn og þjóð er mikilvægt að vita svarið við spurningunni: Getum við treyst eftirlitsmönnunum? Hver hefur eftirlit með eftirlitinu? Úr bréfi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem birt var í lok heimsóknar sjóðsins til Íslands nú í vikunni vil ég leyfa mér að lesa, með leyfi forseta: „Afar mikilvægt er að marka stefnu sem tryggir að bankarnir verði í höndum traustra eigenda. Sýna þarf þolinmæði við einkavæðingu ríkisbankanna tveggja, með áherslu á að finna íhaldssama kaupendur sem sýnt hafa langtímahollustu við Ísland. Í öllu falli ættu gæði nýrra eigenda að hafa forgang umfram hraða viðskiptanna eða verð. Nýleg kaup á eina einkarekna bankanum meðal þeirra stærstu mun reyna á FME. Frá sjónarhóli fjármálastöðugleika og hlutleysis er nauðsynlegt að framkvæmt verði ítarlegt, nákvæmt og sanngjarnt „fit-and-proper“ hæfismat“. Rifjum upp söguna varðandi annan banka sem einkavæddur var á sama tíma og Búnaðarbankinn. Þann 3. febrúar 2003 tók FME ákvörðun um hæfi Samson eignarhaldsfélags við að eignast hlut í Landsbankanum. Þar sagði m.a., með leyfi forseta: „Í bréfum Fjármálaeftirlitsins til Samson og viðræðum við forsvarsmenn þess hefur verið lögð á það rík áhersla að tryggt verði að eignarhlutur þeirra í bankanum, ef af verður, skapi þeim ekki stöðu eða ávinning annan en þann sem felst í ávinningi almennra hluthafa af heilbrigðum og arðsömum rekstri bankans. Þannig muni félagið, eigendur þess, tengdir aðilar eða kjörnir fulltrúar í bankaráði ekki njóta aðstöðu í bankanum, svo sem viðskiptakjara, íhlutunar í viðskiptalegar ákvarðanir er varða þá sjálfa, tengd félög eða samkeppnisaðila, eða upplýsinga um viðskipti núverandi eða tilvonandi samkeppnisfyrirtækja.“ Var þetta ákvæði virt í rekstri Landsbankans á sínum tíma? Eða var ákvörðun Fjármálaeftirlitsins orðin tóm? Ég held lestrinum áfram: „Meðal atriða sem Fjármálaeftirlitið lagði til er að reglum bankaráðs verði breytt á þann hátt að tryggt verði að upplýsingagjöf til bankaráðsmanna fari aðeins fram í gegnum bankaráð, að starfsmönnum verði óheimilt að veita bankaráðsmönnum upplýsingar um viðskiptamenn bankans, að vanhæfisreglur í bankaráði verði styrktar og að upplýsingagjöf til bankaráðs um fyrirgreiðslu til venslaðra aðila verði víðtækari og taki ótvírætt til einstaklinga og fyrirtækja í nánum tengslum við bankaráðsmenn.“ Ég spyr: Voru þessi ákvæði virt meðan bankaráðsformaðurinn var með skrifstofu á milli bankastjóranna tveggja? Fjármálaeftirlitið taldi reyndar að þeir Björgólfsfeðgar væru óskyldir aðilar þvert á það sem Íslendingabók segir. Langt var til þess seilst að þurfa ekki að uppfylla skilyrði framangreindrar ákvörðunar. En nú eru breyttir tímar, eða hvað? Við stöndum aftur frammi fyrir því að erlendir aðilar vilja kaupa íslenskan banka. Hverjir standa á bak við þessa sjóði? Slóðin liggur til aflandseyja sem fram að hruni voru okkur flestum framandi eða óþekktar. Eru þessir sjóðir raunverulegir eigendur? Þeir segjast vera það, en þeir þurfa að leggja spilin á borðið. Virðulegi forseti. Síðastliðinn föstudag skrifaði ég Fjármálaeftirlitinu bréf með 11 spurningum sem lutu að eignarhaldi á þeim sjóðum eða fyrirtækjum sem höfðu keypt hluti í Arion banka. Í ljósi sögunnar þarf eignarhaldið að vera sannreynt með öllum ráðum. Ég vænti þess að FME svari svo fljótt sem auðið er. Ef ekki koma fram óyggjandi sannanir um það hverjir eru raunverulegir eigendur verður traust á bankakerfinu ekki endurvakið. Fyrir okkur sem samfélag er það líka grundvallaratriði að við getum treyst eftirlitsmönnunum, Fjármálaeftirlitinu og Ríkisendurskoðun. Frú forseti. Við verðum að vita hver er bak við grímu lundans.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um þátttöku Aufhäuser-bankans í einkavæðingu Búnaðarbankans hf. árið 2003. Hér er varpað ljósi á einn hluta málsins, enn er eftir að fara yfir einkavæðinguna í heild. Hæstv. forsætisráðherra Bjarni Benediktsson segir í gær að það sé óþarfi. Formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sagði áðan, og raunar í fjölmiðlum líka, að það þurfi að koma eitthvað nýtt fram til þess að vekja slíka rannsókn. Eitthvað nýtt er komið fram. Núna liggja fyrir nýjar upplýsingar, þær eru komnar fram, þær eru hér. Þær eru þessi skýrsla hér, þær eru skýrslan um blekkingarnar. Það er fullnægjandi til þess að hefjast handa við rannsókn í samræmi við samþykkt Alþingis frá því í nóvember 2012, um rannsókn á einkavæðingu Fjárfestingarbanka atvinnulífsins, Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands. Enda liggur nú fyrir, eftir fyrirspurnatímann í dag, og eru stærstu tíðindin í umræðunni hér að það er meiri hluti á Alþingi með því að taka til við rannsókn á á einkavæðingu bankanna í heild í samræmi við umrædda þingsályktun. Næstu skref eru því að taka til starfa í samræmi við þann vilja þótt formaður Sjálfstæðisflokksins og formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hafi talað gegn því. Því ber að fagna. Virðulegur forseti. Sú óheillaför sem hófst með einkavæðingu bankakerfisins, helmingaskiptum þáverandi ríkisstjórnarflokka og þeirri niðurstöðu að almenningur tapaði, samfélagið tapaði og endaði með sögulegu efnahagshruni og kreppu á Íslandi tekur á sig sífellt skýrari mynd. Almannahagsmunum var varpað fyrir róða og algjört sinnuleysi virðist hafa verið fyrir hendi. Pólitísk nauðhyggja um að allt skyldi einkavæða, leyndarhyggja og klíkupólitík leiddu til þess sem hér er til umfjöllunar. Blekkingum var sannarlega beitt með skipulegum hætti og fjármunum var stolið frá almenningi. Það liggur fyrir. Margt hefur gerst síðan en enn þá er ekki öllum spurningum svarað. Hver átti að gæta almannahagsmunanna í þessu ferli? Var það Fjármálaeftirlitið? Var það Ríkisendurskoðun? Voru það ráðherrarnir í ríkisstjórninni? Þeim sem var falið að gæta hagsmuna samfélagsins, heildarinnar? Það liggur a.m.k. fyrir að þetta ferli brást, að framkvæmdanefnd um einkavæðingu sem starfaði í sterku umboði ríkisstjórnarinnar á þessum tíma mistókst verkefnið. Fyrir réttu ári voru Panama-skjölin í hámæli, tengsl við aflandsfélög, leyndarhyggja og peningagræðgi höfðu ráðið för hjá fjölda fólks og fyrirtækja. Jafnvel forystumenn í ríkisstjórninni reyndust hafa geymt fé í skattaskjólum og niðurstaðan varð sú að hún hrökklaðist frá og við gengum til kosninga fyrr en ella. Nú höfum við hér nýja ríkisstjórn þar sem forsætisráðherrann er einn þessara forystumanna sem voru í Panama-skjölunum. Þessi forsætisráðherra sagði í gær að ekki þyrfti að kanna neitt frekar og ekki einkavæðinguna í heild. Kunnugleg stef, leyndarhyggja, passað upp á sína. Hver gætir almannahagsmunanna núna? Það hlýtur að vera fortakslaus krafa af hendi Alþingis að nú verði ráðist í þessa heildarendurskoðun í þágu samfélagsins í heild. Feluleiknum verður að linna. Virðulegi forseti. Í þessari rannsóknarskýrslu kemur fram að það var skýrt markmið að gera leynilega samninga til að leyna eignarhaldinu á kaupendum Búnaðarbankans á sínum tíma og að vísvitandi blekkingum var beitt í því skyni. Fyrir liggur að verulegir fjármunir voru þar með dregnir af almenningi og að einstaklingar stórefnuðust af þeirri fléttu sem í skýrslunni er lýst. Skýrslan vekur spurningar um það hverjir vissu hvað og verður að teljast í hæsta máta ólíklegt að fleiri í S-hópnum hafi ekki vitað hvers kyns var og þar með einhverjir ráðamenn. Það sem liggur fyrir núna og liggur fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er að við þurfum að hafa öll tól og tæki til að skýrt sé hverjir eigi í hlut á hverjum tíma. Það þarf að vera hægt að knýja bankana til að segja til um aðkomu við einstaka gerninga um eignarhald og annað því um líkt. Í skýrslunni hefur því verið lýst skilmerkilega hvað gerðist og þar með skapaður skýr grundvöllur fyrir okkar störf, okkar störf á Alþingi, stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, það er okkar að ákveða næstu skref, fara í saumana á málinu og gera tillögur til Alþingis. Hv. þm. Brynjar Níelsson fór yfir greinargerð frumvarps til laga um rannsóknarnefndir þar sem segir að mikilvægt sé að gæta að því að skýrslubeiðandi, þ.e. Alþingi, þurfi að leggja sjálfstætt mat á afurð rannsóknarnefndar hverju sinni. Þannig að næstu skref eru að draga lærdómana en ekki síður að spyrja pólitískra spurninga um almannahagsmuni, um það hverjir gættu þeirra þá en ekki síður hverjir gæta almannahagsmuna núna. Er um að ræða gagnsæi núna, er um að ræða traust á viðskiptalífinu núna? Er ásættanlegt að um sé að ræða samspil leyndar, valda, viðskipta og stjórnmála yfir höfuð? Það leiddi okkur út í ógöngur þá og hætt er við að slíkt endurtaki sig ef um slíkt samspil er að ræða við stjórn landsins á hvaða tímum sem er.
Frú forseti. Næstu skref í þessu máli koma fram í þeirri þingsályktun sem var samþykkt á síðasta ári og bjó til þá rannsóknarnefnd sem var að skila skýrslunni sem við erum að ræða. Þau eru í raun tvíþætt, og þar kemur að hlutverki stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, þ.e. annars vegar að ákveða hvort halda eigi áfram og fara í þá heildstæðu rannsókn sem við erum búin að vera að tala um, heildstæða rannsókn á einkavæðingu Landsbanka Íslands - nú man ég ekki alla bankana en ég á við þessa þrjá viðskiptabanka sem voru á sínum tíma og voru seldir 2002. Hvernig myndi slík heildarendurskoðun líta út? Það kemur fram í þingsályktuninni sem var samþykkt 2012. Nú segir hæstv. forsætisráðherra Bjarni Benediktsson að við þurfum það ekki, það liggi svo mikið af gögnum fyrir. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á bara að fara í gegnum þau gögn öllsömul. Það mun taka mikinn tíma. Við gætum kallað til sérfræðinga o.s.frv. til að aðstoða okkur við þá vinnu og munum þurfa að gera það. En hvað gerist ef við skipum rannsóknarnefnd um heildarrannsókn á einkavæðingu þessara þriggja banka? Ef þetta liggur allt hvort eð er fyrir er lítið starf fyrir þá rannsóknarnefnd. Þá er þetta bara „copy/paste“ úr öllum þeim skýrslum og rannsóknum sem farið hafa fram. Þá er það ekki mikill kostnaður, en hæstv. forsætisráðherra bar fyrir sig kostnað í þessu máli, það kostar svo mikið, það er búið að leggja svo mikinn pening í þessar rannsóknir. Lýðræði kostar, eftirlit kostar. En það kostar miklu meira að vera ekki með eftirlitið og lýðræðið. Miklu, miklu, miklu meira. Mér finnst einboðið að við fylgjum þingsályktuninni frá 2012 og förum í þessa heildarendurskoðun, sér í lagi vegna tilgangsins með henni. Hver var hann? Tilgangurinn með henni stendur í greinargerðinni: Að veita heildstætt yfirlit um þá stefnumörkun, ákvarðanatöku og framkvæmd sem réð för við sölu hlutabréfa í bönkunum þremur … Svo hvað? Þetta er mikilvægt. … svo draga megi lærdóm af ferlinu við mótun stefnu um hvernig best verði staðið að sölu eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum í framtíðinni. Þetta er „basic“. Nú vantar mig þýðingu til að fylgja þingsköpum alveg. [[Gripið fram í.]]Þetta er grundvallaratriði. Nákvæmlega. Ég skil ekki hvað menn eru að þráast við. Hæstv. fjármálaráðherra Benedikt Jóhannesson var afgerandi í því að þetta þyrfti að gera. Ég geri því ekki ráð fyrir öðru en að þingflokkur Viðreisnar sé sammála í því máli og hafi rætt það sín á milli og þá er meiri hluti fyrir því í þinginu. Svo er annað áhugavert sem við vorum að ræða, þ.e. hvort við getum ekki hent í eina skoðanakönnun, Gallup, það kostar um 150 þús. kr., til að fá það á borðið hvort landsmenn eru ekki líka hlynntir því að fá þessar upplýsingar. Við getum tekið okkur saman, þeir þingflokkar sem hafa áhuga á að láta þetta gerast, og fengið afgerandi niðurstöðu. Vilja landsmenn ekki fá rannsókn á því hvernig einkavæðingarferlið var þannig að við förum ekki að gera sömu mistök í þessu ferli, þannig að við getum lært af því og gert þetta vel, haft þetta gegnsætt, haft þetta opið án tortryggni, hafið yfir gagnrýni og fengið gott verð og góða eigendur fyrir þessa banka? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Það var afar sérstakt og vont að sjá niðurstöðu rannsóknarskýrslu rannsóknarnefndar Alþingis í gær þar sem skýrt er að mati þeirra sem skýrsluna unnu að einn kaupenda að Búnaðarbankanum á sínum tíma hafi með samstarfsmönnum sínum blekkt alla, stjórnvöld, almenning, eftirlitsaðila og jafnvel samstarfsaðila að kaupunum einnig. Það er með ólíkindum að horfa á hvað menn gengu langt til þess. Menn hafa velt þeirri spurningu upp hvort það hafi verið einhver sérstakur tilgangur með því að þurfa að leyna þessu eignarhaldi, hvort það eitt og sér hafi haft áhrif, en í ljósi þess hversu langt menn gengu í því að tryggja að það væri hlýtur það að hafa verið fyrir einhverja aðila. Við sjáum enn á ný að með því að nýta sér aflandsfélög í þeim eina tilgangi að leyna raunverulegu eignarhaldi erum við í þessum heimi okkar að kljást við aðila sem erfitt er að kljást við. Við sjáum í þessari skýrslu að sá erlendi aðili, franski bankinn Société Générale, sem upphaflega var talinn líklegastur til að vera að koma að kaupunum virðist hafa verið aðalmennirnir í því að útbúa þessa fléttu. Það kom fram í svörum við spurningum mínum við rannsóknarnefndina í gær. Það kemur í ljós að annar banki, þýskur banki, telur það vera nægilega virðingu við sig að fá 1 milljón evra fyrir að taka þátt í slíkri fléttu. Með öðrum orðum sýnir þetta okkur heim sem við þekkjum ekki eða illa, heim sem við myndum vilja að væri ekki til eða væri í það minnsta eitthvað öðruvísi. En kannski er það mikilvægasta að við verðum að viðurkenna að svona var þetta og er sennilega enn í hinu alþjóðlega fjármálakerfi. Þá kemur að stóru spurningunni, hvernig við sem gæslumenn almannahagsmuna getum upplýst og komið í veg fyrir að svona lagað gerist aftur, annars vegar með lögum og reglum, að tryggja að eftirlitsaðilar hafi tæki til þess að fylgja því eftir, og einnig það sem kemur líka fram í skýrslunni og í svari nefndarmanna við spurningu minni um fagaðilana, þá sem gjarnan er talað um að við stjórnmálamenn eigum að treysta á. Við eigum ekki að hlusta á okkar eigið brjóstvit heldur eigum við að kalla til óháða sérfræðinga sem segja okkur hvernig hlutirnir eru, í þessu tilviki stór þekktur, alþjóðlegur banki, HSBC. Það er ekkert í gögnum sem rannsóknarnefndin gat aflað sér sem benti til þess að þessir aðilar hefðu haft vitneskju um þetta, í það minnsta gáfu þeir ekki íslenskum stjórnvöldum og eftirlitsaðilum neinar vísbendingar um að þarna væri pottur brotinn. Og þá er spurningin hvar við erum stödd. Hvernig eigum við að koma í veg fyrir slíka hluti? Það er augljóst að við þurfum að velta fyrir okkur og nota til þess okkar eigið brjóstvit að svona hlutir geta gerst. Nú hefur Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn mætt í sína reglubundnu heimsókn og gefið út skýrslu þar sem hann tekur undir gagnrýni, m.a. okkar Framsóknarmanna, á það ferli sem hefur verið við sölu á hlut í Arion banka. Það er vissulega ekki ríkið sem er að selja heldur eru þeir eigendur að bankanum að einhverju leyti að selja sjálfum sér. Enn og aftur dúkkar upp viðurkenndur alþjóðlegur banki, Goldman Sachs, sem sagður er vera hluti af kaupunum, væntanlega til að auka við trúverðugleikann á kaupunum, en í þeim spurningum sem við höfum lagt hér fyrir, m.a. í efnahags- og viðskiptanefnd, hefur Fjármálaeftirlitið ekki getað svarað því hvort hann sé raunverulegur eigandi eða hvort það sé í þessu tilviki ekkert ósvipað ferli og var hér fyrir 15 árum. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur líka bent á það sem við höfum gagnrýnt, að það sé mjög óheppilegt og óæskilegt að vogunarsjóðir, sem eru kvikir fjárfestar sem eru ekki að hugsa um langtímastarfsemi, séu raunverulegir eigendur að fjármálakerfinu, að mikilvægum kerfislægum stofnunum á fjármálasviði á Íslandi. Ég held að allt þetta verði til þess að við þurfum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, í efnahags- og viðskiptanefnd og eftir atvikum í öðrum nefndum þingsins og hérna í þingsal að gæta þess sérstaklega hvort sá laga- og reglugrunnur sem var hér fyrir 15 árum sé nægilega breyttur til að hægt sé að taka á þessu máli inn í framtíðina til að við getum raunverulega tryggt það með einhverri vissu að svona gerist ekki. Það er augljóst að innan þessa fjármálakerfis svífast menn einskis þar sem í þessu máli er verið að tala um tvo alþjóðlega banka sem væntanlega vilja gjarnan koma fram sem traustir aðilar á sínu svæði. Það er líka spurning þar sem núverandi ríkisstjórn hefur lagt fram drög að eigandastefnu þar sem aðalatriðið er að það skuli selja eignir ríkisins í hinum bönkunum, þ.e. Landsbankanum og Íslandsbanka, og tengsl þeirrar sölu við fjármálastefnu næstu fimm ára og fjármálaáætlun. Nú hefur hæstv. fjármálaráðherra og forsætisráðherra sagt að það þurfi að vanda sig og rétt sé að fara varlega. Það hefur reynst erfitt að fá inn raunverulegan erlendan banka í íslenskt fjármálakerfi. Ef við þurfum að vera mjög þolinmóð þurfum við kannski að velta þeirri spurningu upp: Hvernig ætlum við að sjá þetta fjármálakerfi? Þurfum við ekki áður en við förum í þá sölu að búa til það kerfi hér á landi, hvernig kerfið á að vera, aðskilja viðskipta- og fjárfestingarhluta ef það er skynsamlegasta niðurstaðan eftir skoðun og aðra þætti, hversu stórt bankakerfið eigi að vera? Hverjir eru hæfir sem eigendur í bankakerfi á Íslandi? Mikilvægast af öllu er að upplýsa það sem gerst hefur en draga lærdóm af því svo að við getum með einhverjum hætti tryggt að það gerist ekki aftur.
Virðulegi forseti. Í gær og í dag og í þessari umræðu um einkavæðingu Búnaðarbankans erum við að verða vitni að stórkostlegri blekkingu og svindli á íslensku samfélagi í heild sinni. Ég verð að segja fyrir mig persónulega fyrir mitt leyti, hafandi verið í málaferlum við íslenska banka í nokkur ár og hingað til haft rétt fyrir mér í öllum atriðum, kemur mér þetta ekki mikið á óvart. Ég velti því alltaf reglulega fyrir mér hver hvatinn er á bak við blekkingu og svindl sem drífur fólk áfram, þennan einlæga ásetning að blekkja. Eftir að hafa lesið mig hratt í gegnum skýrslu rannsóknarnefndar um einkavæðingu Búnaðarbankans velti ég fyrir mér hvort okkur sé viðbjargandi. Til að gera langa sögu stutta og til að lýsa mínum skilningi þá leiðir þessi lestur í ljós þá ömurlegu stöðu að þeir sem trúað var fyrir því að selja bankana breyttu leikreglum eftir að lagt var af stað. Þeir sættu sig við hálfkveðna vísu erlendra ráðgjafa. Þeir gengu ekki á eftir frekari upplýsingum. Þeir gáfu viðbótarfresti ofan á viðbótarfresti og bera svo enga ábyrgð á neinu þegar upp er staðið. Mig langar, virðulegi forseti, að gera þessi vinnubrögð að umtalsefni hér, þau vinnubrögð sem íslenskir embættismenn í einkavæðingarnefnd og íslenskir stjórnmálamenn viðhöfðu eru vinnubrögð sem aftur og aftur hafa komið okkur á óvart, aftur og aftur hafa komið okkur í ógöngur. Ég veit raunar ekki hvort um er að ræða vanhæfni eða spillingu. Það virðist í þessu tilfelli ekkert benda til þess að menn hafi vitað að einn eigenda hafi fengið þýskan banka til að leppa fyrir sig kaupin á stórum hlut í Búnaðarbankanum. En það er vegna þess að engum datt í hug að spyrja réttu spurninganna eða vegna þess að menn ákváðu að snúa blinda auganu að því sem þarna átti sér stað. Við þekkjum það úr lögfræðinni að fyrir dómi snýst aðferðafræðin um það sem hægt er að sanna, ekki endilega sannleikann sjálfan, því hann er ekki alltaf aðgengilegur. Hvað ef menn vilja ekki segja satt og rétt frá og bera við minnisleysi eins og gerðist í skýrslutöku þessarar rannsóknarnefndar? Hvað ef upplýsingar um hið sanna liggja ekki fyrir? Ef sönnunargögnin eru ekki fyrir hendi þá snúast mál ekki um sannleikann heldur það sem hægt er að sanna. Hvort það er það sem blasir við okkur hér, virðulegi forseti, veit ég ekki. Í skýrslunni kemur fram að einkavæðingarnefnd hafi beinlínis breytt leikreglum eftir á. Svo virðist sem S-hópurinn sem keypti Búnaðarbankann hafi fengið að skrifa leikreglurnar sjálfur eftir á. Þannig blasir þetta við mér. Það gerði hann með því að kynna þá hugmynd að fá franskan banka til að vera kjölfestufjárfesti með sér í gegnum íslenska hlutafélagið Eglu. Svo virðist reyndar að aðkoma þessa franska banka hafi ekki verið annað en einleikur eins eða tveggja starfsmanna hans þar sem a.m.k. annar þeirra hætti störfum hjá bankanum í miðjum leik, stofnaði ráðgjafarfyrirtæki og fór að leita að öðrum fjárfesti til þess að koma inn í hið íslenska hlutafélag. Einkavæðingarnefnd eða íslensk stjórnvöld höfðu ekki skrifað inn í matsferlið að erlend aðkoma að kaupunum skilaði bjóðendum sérstöku vægi. Svo gerist það einhvers staðar á fundi að aðkoma hins franska banka er kynnt og eftir það verður kúvending af hálfu einkavæðingarnefndar sem leggur upp frá því ofuráherslu á að stór fjárfesting erlendrar fjármálastofnunar sé ein af grundvallarforsendunum. Hver tók þá ákvörðun og á hvaða forsendum? Ég minnist þess að á þessum tíma var talsvert fjaðrafok yfir því að einn fulltrúi í einkavæðingarnefnd sagði sig úr nefndinni. Skýringar nefndarmannsins voru þær að hann hefði aldrei kynnst öðrum eins vinnubrögðum. Þessi tiltekni nefndarmaður treysti sér ekki til þess að taka þátt í þessum störfum á þeim forsendum sem lagt var upp með og sagði skipta sköpum fyrir einkavæðingarnefndina að unnið væri eftir skýrum reglum og með hlutlægum og gagnsæjum hætti. Nú fimmtán árum síðar erum við enn að glíma við sambærileg mál sem tengjast vinnubrögðum þeirra sem við treystum til stórra verka. Það er einhvern veginn eins og það stingi sér niður alvarleg siðferðisvilla þegar bankar eru annars vegar í þessu samfélagi. Borgunarmálið er dæmi um svona vinnubrögð þar sem annaðhvort er um að ræða stórkostlega vanhæfni þeirra sem eiga að standa vaktina fyrir okkur eða alvarlega spillingu sem ekki hefur tekist að sanna. Hvað ætlum við að gera við þær upplýsingar núna árið 2017 sem blasa hér við þegar við erum að undirbúa okkur undir það að selja mögulegan hlut í Landsbankanum aftur, selja Íslandsbanka og þann hlut sem ríkið á í Arion banka? Það sem lesa má um í þessari skýrslu má ekki endurtaka sig. Við verðum að setja skýrar leikreglur, búa til gagnsætt ferli og fylgja því. Að öðrum kosti verðum við hér að fimmtán árum liðnum að ræða nákvæmlega sömu stöðu. Það tók menn fimm ár að koma okkur á hausinn með fimmta stærsta gjaldþrot heimssögunnar og holskeflu af málaferlum í kjölfarið vegna lögbrota sem framin voru innan bankans og holskeflu málaferla sem stór hluti þjóðarinnar þurfti að standa í til að sækja eigur sínar til baka. Það má ekki gerast aftur. Nýverið bárust fregnir af sölu í hlut í Arion banka. Svo virðist sem þær leikreglur sem við höfum sett okkur nái ekki nógu vel utan um það sem þar gerðist. Erlendir vogunarsjóðir sem skáka í skjóli leyndar og enginn veit raunverulega hverjir eru eiga nú orðið hlut í bankanum. Ég spyr mig, virðulegi forseti, hvort við getum ekki gert betur á þeim vettvangi. Getum við skrifað reglurnar þannig að við getum alltaf í öllum tilvikum krafist þess að vita hverjir eiga alla hluti í samfélagslega mikilvægum stofnunum eins og bönkum? Sópum því ekki undir teppi að svikin felast ekki síður í vinnubrögðum þeirra sem við treystum og treyst var fyrir mikilvægum verkefnum, að sjá til þess að leikurinn færi vel fram, og fóru ekki vel með það traust. Ég vil taka það fram og ég tek það sem dæmi að það sem gerðist líka í Borgunarmálinu. Ætli sé í raun og veru einhver munur á Borgunarmálinu og Búnaðarbankamálinu? Mögulega verður ekki hægt að sanna það. Virðulegi forseti. Ég spyr að lokum hvort við getum ekki sameiginlega gert betur? Ég mun leggja mitt af mörkum við að tryggja að svo verði. Ég hef engan áhuga á að alþingismenn standi hér eftir fimmtán ár og ræði nákvæmlega sömu hluti og við gerum í dag.
Herra forseti. Á blaðamannafundi í gærmorgun lýsti Gylfi Magnússon því yfir að fléttan sem notuð var til að blekkja stjórnvöld hafi verið of ævintýraleg til að hún hefði þótt trúverðug í reyfara og hefði líklega verið hafnað af útgefendum fyrir vikið. Það er rétt að í skýrslunni birtist óvenjumikil siðblinda og gróðafíkn sem leiddi á endanum til skelfilegra atburða, ekki þó fyrir aðalleikarana sjálfa, nýir eigendur bankans léku sér nefnilega eins og óvitar að eldspýtum sem leiddi loks til falls viðskiptabanka á fáum árum. Afleiðing þess fyrir heimili og almenning er öllum kunnug en verður ekki sagt frá því nógu oft. Krónan hrundi, verðbólga fór úr böndum, atvinnuleysi mældist í tveggja stafa tölu. Ísland lagðist inn á gjörgæsludeild AGS og landið var í höftum þangað til í síðustu viku. Margir Íslendingar eiga enn um sárt að binda og velferðarkerfi landsins er enn veikara fyrir vikið. Það er því ansi kaldhæðnislegt að skýrslan skuli opinberuð nánast á sama tíma og höftum er aflétt og bankasalan fer aftur af stað. Bling. Hringnum er lokað. Viljum við nokkuð fara aðra leið í þessari hringekju? Ég held ekki. Það er því ekki skrýtið þó að það hafi hríslast um mann nettur aumingjahrollur þegar forsætisráðherra fagnaði barnslega sölu Arion banka til vogunarsjóða nýlega. Nú fer hann með löndum þegar um er að ræða frekari rannsókn á einkavæðingu bankanna upp úr aldamótum. Hann virðist ætla að halda áfram að hundsa þingsályktun þess efnis, sem þingmenn Samfylkingar, VG og Hreyfingarinnar samþykktu árið 2012. Þó er gott að vita að hv. fjármálaráðherra hafi kveðið skýrt upp úr með það að slíkt eigi að rannsaka, en það sýnir hvað þeir frændur eru ósamstiga um margt. Þetta mál minnir okkur rækilega á það sem hefur verið margítrekað úr þessum ræðustól síðustu vikur við misjafnar undirtektir. Við verðum tafarlaust að ráðast í og ljúka vandaðri vinnu á því hvernig fjármálakerfi við viljum byggja upp til framtíðar og hverjir geta talist heppilegir eigendur banka. Þessu þarf að ljúka áður en bankarnir tveir sem ríkið á verða seldir. Raunar birtist í fyrirhugaðri bankasölu athyglisvert ósamræmi milli stjórnarliða. Á meðan hæstv. fjármálaráðherra fullyrðir að ekkert liggi á að selja bankana segir hv. formaður fjárlaganefndar í umræðu um fjármálastefnu að það verði gert á þessu kjörtímabili. Þessi hringlandaháttur skapar ekki traust á leiðinni fram undan, sýnir hve ósamstiga ríkisstjórnin er og hve illa hún heldur í raun á þessu máli. Herra forseti. Það verður tafarlaust að ráðast í rækilega rannsókn á einkavæðingarferlinu fyrir hrun og líka tengslum viðskiptamanna við stjórnarflokka þess tíma, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Þrálátur orðrómur er nefnilega um að helmingaskiptaflokkarnir hafi deilt bönkunum á milli sín rétt eins og grunur lék á að aðkoma Hauck & Aufhäuser hafi verið málamyndagjörningur og spyrjið hv. þm. Vilhjálm Bjarnason um það. Skýrslan sem var kynnt í gær dregur upp spurningar um sinnuleysi stjórnvalda, stofnana og endurskoðenda í einkavæðingarferlinu og eftirmálum þess. Þeim verður að svara. Enn er aftur minnst á það að það er undarlegt að hæstv. forsætisráðherra telji að ekki þurfi að rannsaka málið frekar. Herra forseti. Nú stendur yfir vika sem er helguð fjármálalæsi ungs fólks um allan heim. Hún stendur til 2. apríl, þegar nemendur úr Háteigsskóla aðstoða Benedikt Jóhannesson fjármála- og efnahagsráðherra við að hringja inn opnun markaða í Kauphöllinni. Þetta verður eflaust fallegt og einstaklega myndrænt slútt á þessari viku. Ég ætla þó að skora á ríkisstjórnina að veita ríflegt fjármagn til siðfræðikennslu allra barna í grunn- og framhaldsskólum því að ég er sannfærður um að slíkt er ekki síður líklegt til að koma borgurum og bankamönnum framtíðarinnar að gagni og stuðla að betra siðferði og heilbrigðara fjármálaumhverfi.
Virðulegi forseti. Ég ætla með leyfi forseta að lesa úr bók sem ég fann og hefst nú lesturinn: „Ég heyri sagt að þú hafir keypt banka, Jón Hreggviðsson, sagði Arnas Arnæus. Er það rétt? Jón Hreggviðsson hófst við í sæti sínu og ansaði: Hef ég keypt banka eða hef ég ekki keypt banka. Hver hefur keypt banka og hver hefur ekki keypt banka? Hvenær kaupir maður banka og hvenær kaupir maður ekki banka? Fari í helvíti sem ég keypti banka. Og þó?“ Jón Hreggviðsson var aldrei viss um hvort hann hefði keypt banka eða ekki keypt banka og það eru engar vísbendingar um að Jón Hreggviðsson hafi keypt banka. Þetta er alveg sama staðan og Hauck & Aufhäuser er í í dag. Hauck & Aufhäuser keypti ekki banka árið 2003. Í gær og í dag hefur ýmissa spurninga verið spurt. Það er rétt að halda áfram að spyrja, en það er líka rétt að horfa til baka og rifja upp nokkra atburði. Það gerist 16. janúar árið 2003 að þessi tiltekni banki, Búnaðarbanki, er seldur með fréttatilkynningum. Þar er það skráð vel og rækilega að þessi þýski banki, Hauck & Aufhäuser, er kaupandi. Það birtist fréttatilkynning bæði frá svokölluðum S-hóp og bankanum sjálfum sérstaklega, þar sem væntanlegur stjórnarmaður í Búnaðarbankanum, Peter Gatti, lýsir því hvursu góð fjárfesting þetta er. Því er jafnframt lýst í þessari fréttatilkynningu hvar bankinn starfi, hann sé m.a. með starfsemi í Sviss og Lúxemborg. Einkavæðingarnefnd hafði skamman tíma til þess að samþykkja þennan banka, ekki nema nóttina, en það er t.d. einfalt að spyrja: Hvaða starfsemi var þessi banki með í Sviss og Lúxemborg? Samkvæmt skýrslum bankans fyrir 2003 þá voru það nokkur þúsund evrur, þannig að þessi fréttatilkynning ýkir um gæði þessa banka. Ég segi ósköp einfaldlega að einkavæðingarnefnd virðist hafa haft það „mission“, þann tilgang, að selja Búnaðarbanka erlendum banka. Það er í sjálfu sér gott og gilti að tengja íslenskt fjármálakerfi alþjóðlegum bönkum ef rétt er gert. En þar var ekki spurt spurninga. Næsti aðili sem á að spyrja er náttúrlega Fjármálaeftirlitið. Menn hafa spurt hér margoft: Var regluverkið í lagi þá eða núna? Ég segi ósköp einfaldlega: Regluverkið var í lagi á þeim tíma. Sá sem hér stendur starfaði í bankaeftirliti Seðlabankans árið 1995 og 1996. Á þeim árum var verið að innleiða svokallaða CAD-hugsun, Capital Adequacy Directive, þar sem farið er í eiginfjárútreikning á bönkum. Sú aðferðafræði sem ég beitti og hugsaði árið 2005, 2006 svaraði þeim spurningum sem við erum allt í einu að fá svar við núna, að þessi erlendi banki keypti ekki. Þarna bregst Fjármálaeftirlitið. Síðan á miðju ári 2003 þegar Búnaðarbanki og Kaupþing sameinast þá bregðast endurskoðendur vegna þess að þarna er 100 milljón dollara lán inni. Hver er skuldari að því og hvað er undirliggjandi veð? Egla er skuldari, undirliggjandi veð eru hlutabréf í Kaupþingi. Þetta 100 milljón dollara lán virðist mér samkvæmt öllum upplýsingum aldrei hafa verið greitt heldur hafa þeir sem um véluðu vélað út aðra tæpa 100 milljón dollara út úr kerfinu. Þarna eru horfnir 200 milljón dollarar út úr bankakerfinu. Það eru einhverjar fjárhæðir, menn geta reiknað það út í dag. Gengið er nú svo misjafnt, það getur vel verið að þetta sé meira eða minna í dag en í gær, það skiptir ekki máli. En horfum þá til annarra stærða. Þessar fréttatilkynningar eru ótvíræðir gerningar í markaðsmisnotkun. Að hverju beinist markaðsmisnotkunin? Hún beinist í rauninni ekki að félaginu, hún beinist að heilu samfélagi. Þá erum við hér með úttekt á fjárfestingu lífeyrissjóða í fjórum bindum, ég er aðeins með eitt hér. Mér virðast lífeyrissjóðir hafa tapað á Kaupþingi og tengdum fyrirtækjum sem nemur u.þ.b. 150 milljörðum. Hafi ríkið fengið sitt fyrir bankann þá hefur samfélagið tapað í eftirlaunum hjá lífeyrissjóðum. Þannig að tjónið er í heilu samfélagi. Síðan gerist það að Ríkisendurskoðun kemur að þessu máli árið 2006. Hún hefur engan áhuga á því. Hún hefur fyrst og fremst áhuga á því að niðurlægja þann borgara sem kvartar. Það er óþarfi að ræða þá pappíra sem frá Ríkisendurskoðun koma, það er kannski ástæða til þess að ræða við Ríkisendurskoðun í dag eða fyrrverandi ríkisendurskoðanda sem að því máli stóð. En hvað ber að gera núna? Við stöndum núna andspænis mikilli skýrslu og ýmsum gögnum. Nefndin sem um þetta mál fjallaði var mjög afmörkuð, leitaði svara við þeirri spurningu hvernig að þessu var staðið og komst í ákveðin gögn sem leystu úr miklu. Við höfum horft hér á það sem heitir á sænsku „företagstömning“, ég hef kallað þetta á íslensku fyrirtækjatæmingu, þ.e. þegar fyrirtæki er tæmt, strippað. Og hvað á að gera þá? Hverjir nutu þess að bankinn var strippaður? Þarna koma tveir til greina, sem tóku á móti þessum tæpu 100 milljörðum, það er fyrirtæki tengt aðalgeranda málsins og svo er annað, Dekhill, sem enginn veit hver er ávinningshafi að. Væntanlega hafa ríkisskattstjóri og skattrannsóknarstjóri getu til þess að afla þessara upplýsinga. Það verður fróðlegt að fá það fram. Spyrjum um fyrningu í þessu máli. Sagt er að þetta mál sé fyrnt. Hvenær byrjar fyrningarfrestur? Ég tel nú að fyrningarfestur hefjist þegar menn hafa viðhlítandi gögn í höndum en ekki þegar glæpur er framinn. Þetta er samfelldur glæpur. Í mínum huga er þetta samfelldur glæpur frá 16. janúar árið 2003 til 29. mars 2017. Þá er þetta loksins upplýst. Þá vita allir. En ef menn vilja rannsaka það þá tel ég nauðsynlegt að rannsaka það hvernig skuldaskilum tiltekinna einstaklinga var háttað við viðkomandi banka, t.d. eins og í Landsbankanum. Aðaleigandi þar. Þar hef ég undir höndum gögn þar sem endurskoðendur falsa upplýsingar við gerð ársreiknings og sömuleiðis skuldauppgjör þess einstaklings sem um er fjallað í þessari skýrslu og vélaði um einkavæðingu Búnaðarbankans. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Herra forseti. Skýrslan sem birt var í gær felur í sér þungan áfellisdóm. Hún er afdráttarlaus í meginniðurstöðum sínum: Íslensk stjórnvöld, og um leið íslenskur almenningur, voru blekkt. Rannsóknarnefnd Alþingis telur hafið yfir allan vafa að Hauck & Aufhäuser var ekki raunverulegur fjárfestir í þessum viðskiptum, því hafi farið fjarri og hafi í reynd aldrei staðið til. Í tengslum við kaupin hafi verið gerðir baksamningar með leynd með þríhliða samvinnu fulltrúa Hauck & Aufhäuser, starfsmanna Kaupþings hf. og dótturfélags þess, Kaupthing Bank Luxembourg og manna sem komu að því verki af hálfu og í þágu Ólafs Ólafssonar, þáverandi forstjóra Samskipa, stjórnarmanns í Keri hf. og helsta forsvarsmanns S-hópsins. Samhliða þessum baksamningum var búið svo um hnúta að aflandsfélagið Welling & Partners, sem Ólafur Ólafsson var raunverulegur eigandi að, nyti alls hugsanlegs fjárhagslegs ávinnings af þeim hlutum en ekki málamyndaeigandinn, Hauck & Aufhäuser. Rannsóknarnefndin telur að gögn sýni svo ekki verði um villst að Ólafur Ólafsson hafi ekki aðeins verið upplýstur um þessa baksamninga og aðrar ráðstafanir þeim tengdum, heldur hafi hann frá upphafi átt að njóta og notið í reynd fjárhagslegs ávinnings af þeim. Fram kemur í skýrslunni að samanlagður hagnaður aflandsfélags Ólafs Ólafssonar, Welling & Partners, hafi numið að lágmarki 102 milljónum dollara. Rannsóknarnefndin bendir á að áhrif hinna leynilegu baksamninga hafi verið þau að það hafi verið víðs fjarri að Hauck & Aufhäuser væri raunverulegur fjárfestir í bankanum, beint eða óbeint. Það sé þvert á það sem haldið var fram, bæði gagnvart stjórnvöldum og fjölmiðlum. Fram kemur að ekkert í gögnum rannsóknarnefndar bendi til þess að nefndarmenn í framkvæmdanefnd um einkavæðingu, starfsmenn nefndarinnar, ráðherrar sem sátu í ráðherranefnd um einkavæðingu eða raunar nokkur annar fulltrúi eða starfsmaður íslenskra stjórnvalda og stofnana hafi á nokkru stigi haft vitneskju um hver aðkoma Hauck & Aufhäuser að kaupunum á hlut ríkisins í Búnaðarbankanum hafi verið í reynd. Þá bendi ekkert til þess að neinn þessara aðila hafi haft hugmynd um að fjárhagslegur ávinningur af viðskiptunum hafi frá upphafi verið áskilinn og í reynd á endanum runnið til aflandsfélags í eigu Ólafs Ólafssonar og síðar aflandsfélagsins Dekhill Advisors Ltd. Rannsóknarnefndin segir í lok skýrslu sinnar, með leyfi forseta, „[að] ekki verði um villst að íslensk stjórnvöld hafi á sínum tíma verið blekkt um aðkomu Hauck & Aufhäuser að þeirri einkavæðingu Búnaðarbanka Íslands hf. sem lokið var með kaupsamningi 16. janúar 2003. Á sama hátt varpar skýrsla þessi að mati nefndarinnar skýru og ótvíræðu ljósi á hverjir stóðu að þeirri blekkingu, komu henni fram og héldu svo við æ síðan, ýmist með því að leyna vitneskju sinni um raunverulega aðkomu Hauck & Aufhäuser eða halda öðru fram gegn betri vitund.“ Herra forseti. Allt er þetta með hinum mestu ólíkindum. Hér er hulunni lyft af blekkingarvef sem spunninn var með óprúttnum hætti. Fyrstu viðbrögð eru auðvitað reiði og hneykslan. Hvernig gat þetta eiginlega gerst? Hvaða aðstæður voru fyrir hendi sem gerðu þetta mögulegt? Hvar var eftirlitið? Hverjir voru ferlarnir sem unnið var eftir? Hvaða þátt áttu stjórnmálamenn þessara tíma í því að skapa það andrúmsloft að gera þetta mögulegt? Það er óhjákvæmilegt að líta til þess að hér hafa pólitísk öfl tengst viðskiptalífinu sterkum böndum, beint og óbeint. Við lestur skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna árið 2008, sem skilað var 2010, eru skýrar vísbendingar um að pólitísk afskipti og hin gamla óskráða helmingaskiptaregla hafi svifið þarna yfir vötnum. Var það e.t.v. ástæða þess hve stjórnvöld virðast hafa verið værukær og lagt litla áherslu á að komast til botns í málum og nánast treyst í blindni á orð kaupenda og ráðgjafa sinna, ferlið og þau skilyrði sem lögð voru til grundvallar kaupunum voru mjög á reiki og tóku breytingum í sölu- og matsferlinu? Herra forseti. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis mun fara gaumgæfilega yfir skýrsluna. Af henni verður að draga lærdóm. Þessi saga má ekki endurtaka sig. Tengsl stjórnmálaflokka og fjármálaafla er hættuleg blanda. Það verður að vera hafið yfir allan vafa að hlutlæg vinnubrögð ráði för, það þarf gagnsæi, opin ferli og sterkar eftirlitsstofnanir. Fyrir því viljum við hjá Viðreisn beita okkur af fullum þunga. Ég vil aldrei þurfa að lesa skýrslu af þessu tagi aftur.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa góðu skýrslu sem rannsóknarnefnd skilar um þátttöku Hauck & Aufhäuser í einkavæðingu Búnaðarbankans. Það er í raun og veru merkilegt að lesa þessa atburðarás alla saman og það sem kemur fram frá því í byrjun þegar S-hópurinn og Ólafur Ólafsson flagga því að þau hafi erlendan fjárfesti í sigtinu og fram kemur í fundargerð framkvæmdanefndar um einkavæðingu að fremur væri gefinn plús fyrir erlenda peninga, sem þar af leiðandi gaf þessum hópi forskot í að verða sá aðili sem fengi að kaupa bankann. Síðan er þar rakið hvernig þessi erlendi fjárfestir skipti alltaf máli, virðist vera, í öllu þessu ferli og fram kemur í skýrslunni að einkaviðræður við S-hópinn yrðu ákveðnar til tiltekins takmarkaðs tíma og að framkvæmdanefndin yrði treg til að framlengja einkaviðræður ef hún teldi Société Générale eða annan alþjóðlegan fjárfesti ólíklegan til að eiga umtalsverðan hlut í eignarhaldsfélagi um tilboðið og hvernig hópurinn ákveður síðan þegar í ljós kemur að Société Générale ætlar sér ekki að verða fjárfestir heldur eingöngu gegna ráðgjafarhlutverki og finnur fyrir S-hópinn þennan þýska sveitabanka, svo vitnað sé til góðra manna, Hauck & Aufhäuser, til þess að verða málamyndaaðili í öllum þessum gjörningi sem síðar skilaði ómældum persónulegum hagnaði til þeirra aðila sem þarna sátu við borðið. Þarna var blekkingum beitt og það kemur svo skýrt fram hér. Það er mikilvægt fyrir okkur sem hér stöndum nú að það liggur fyrir af opinberum gögnum að ítrekað hafi komið fram efasemdir í fjölmiðlum og opinberri umræðu um það hvort aðkoma Hauck & Aufhäuser hafi verið með þeim hætti sem gefið var til kynna. Slík umræða kom fram á vettvangi Alþingis í fyrirspurnum þáverandi þingmanna stjórnarandstöðunnar, Lúðvíks Bergvinssonar og Ögmundar Jónassonar. Þetta kom fram í athugasemdum Vilhjálms Bjarnasonar, núverandi þingmanns. Enn fremur kemur fram í skýrslunni að þær athugasemdir voru afgreiddar af eftirlitsstofnunum eins og ekkert hefði í skorist. Þess vegna er svo mikilvæg að við tökum þessi mál öll til gagngerrar skoðunar, því að það dugir ekki að vitna til þess að margar rannsóknir hafi farið fram þegar í ljós kemur að þær voru ekki fullnægjandi, að eftirlitsstofnanirnar luku ekki því verki sem þeim var falið heldur voru athugasemdirnar afgreiddar sem hjóm eitt. Nú kemur í ljós að allt var þetta málamyndagjörningur, blekkingum var beitt í því skyni fyrir tiltekna aðila að hagnast á því þegar almannaeigur voru seldar. Það eru staðreyndir málsins sem fyrir okkur liggja, herra forseti. Þessi skýrsla kallar annars vegar á að rannsókn á öllu einkavæðingarferlinu verði lokið, eins og við ræddum í óundirbúnum fyrirspurnartíma áðan, en hún kallar líka á það að við skoðum mjög vel hvernig við ætlum að byggja hér upp fjármálakerfi til framtíðar, því að fjármálakerfið er órjúfanlegur hluti þessa samfélags. Við getum ekki boðið upp á það, Alþingi Íslendinga, að samfélagið verði áfram gegnsýrt af tortryggni og grunsemdum gagnvart því kerfi sem á í raun að vera þjónustuaðili fyrir almenning og atvinnulíf í landinu. Það gengur ekki. Þannig verður það hins vegar ef við ljúkum þessum málum ekki með eðlilegri rannsókn og um leið förum yfir stöðuna núna, hvernig lög og reglur eru, hvernig þeim hefur verið breytt og hvort það er fullnægjandi og hvort þeim er fylgt eftir með nægjanlegum hætti. Eða ætlum við að sætta okkur við að eignarhald íslenskra fjármálafyrirtækja verði á aflandssvæðum? Er það eitthvað sem er hægt að bjóða íslensku samfélagi upp á þegar við lesum um afleiðingar þess fyrir nokkrum árum? Þetta er verkefnið, að gera upp þessa fortíð, loka þessum málum með einhverjum hætti og sýna þannig að samfélagið geti haldið áfram og skilið við þessi mál, að við ætlum ekki að láta þetta gerast aftur. Þess vegna er það ekki í boði að ráðist verði í frekari einkavæðingu á bankakerfinu fyrr en þessari rannsókn hefur verið lokið og við erum fullviss um að lög og regluverk, eftirlitsstofnanir og stjórnvöld geti staðið vaktina þegar kemur að því að ákveða framtíð fjármálakerfisins. Þetta er verkefnið sem fyrir okkur liggur. Annað er ekki boðlegt fyrir íslenskt samfélag. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Við erum með þessa fínu skýrslu hérna sem varpar ljósi á það sem ég myndi kalla einn stærsta glæp aldarinnar fram til þessa. Hún sýnir einbeittan brotavilja, vítavert skeytingarleysi stjórnvalda, undirstrikar það algera siðferðishrun sem einkavæðing bankanna var. Og hún stendur sem skær viðvörun um hvernig mun fara ef við önum áfram á sömu braut á ný eins og núverandi ríkisstjórn hefur lagt línurnar varðandi sölu bankanna enn á ný. Það er áhugavert að heyra hvernig frásagnirnar af þessu hafa verið. Margt áhugavert kom fram í máli hv. þm. Vilhjálms Bjarnasonar, sem á miklar þakkir skildar fyrir að hafa vakið athygli á því máli sem var þessari skýrslu til grundvallar á sínum tíma, en ég er hjartanlega ósammála honum þegar hann segir að regluverkið hafi verið í lagi á þeim tíma. Ef það hefði verið í lagi á þeim tíma hefði þetta kannski ekki gerst. Það má minnast á að í þessu samhengi er þetta mynstur, nákvæmlega þetta ferli, hvernig þessi einkavæðing átti sér stað, ekki einsdæmi sem átti sér bara stað hérna á Íslandi. Það hafa nákvæmlega sams konar einkavæðingarferli með nákvæmlega sams konar feluleikjum og blekkingum átt sér stað í mörgum öðrum löndum. Ég gæti þulið upp nokkur dæmi en læt það ógert. Ljóst er að regluverkið er ekki bara ónýtt hér á Íslandi heldur víðast í heiminum. Eftir þessa skýrslu, sem ég er að vísu ekki búinn að klára að lesa enn þá en kominn langt á leið, liggur ein mikilvæg spurning og hún er: Hver er eða var eigandi að Dekhill Advisors Limited, fyrirtæki sem er skráð á Bresku Jómfrúreyjunum, alræmdu skattaskjóli? Við verðum að gera okkur grein fyrir að blekkingar af því tagi sem um ræðir eru ekki mögulegar nema vegna þess að engin leið er til að vita hver sannleikurinn er. Það er aðeins ein leið til að tryggja að svona lagað geti ekki gerst aftur, það er að tryggja gagnsæi á eignarhaldi á fyrirtækjum. Það að eiga fyrirtæki er ekki einkamál nokkurs manns. Það er samkomulag við samfélagið um að fá ákveðnar takmarkanir á ábyrgð í skiptum fyrir uppbyggilega og heiðarlega þátttöku í hagkerfinu. Gagnsæi í eignarhaldi kemur ekki bara stjórnvöldum við. Aðhald gegn því að eignarhaldi sé ekki misbeitt gegn samfélaginu kemur ekki síst frá samfélaginu sjálfu, m.a. fjölmiðlum og ýmsum öðrum aðilum. Píratar hafa lagt fram frumvarp sem tryggir að allir eigendur banka eigi að sæta þessum gagnsæisreglum, það séu ekki bara þeir sem eiga meira en 10%. Þá er ekki hægt að skýla sér á bakvið 9,99% eins og einhverjir eru nú að reyna að gera. Jafnt á að gilda um alla sem á annað borð hafa möguleika á að kaupa banka. Píratar hafa einnig lagt fram frumvarp sem tryggir öllum jafnt aðgengi að upplýsingum úr fyrirtækjaskrá. Öllum. Óháð efnahag og aðstæðum. Að allir komist í þessi gögn. Þetta eru alger grundvallaratriði, en þetta er ekki nóg. Auðvald heimsins hefur um áratugaskeið byggt upp stórspillt net fyrirtækja á heimsvísu sem í skjóli alþjóðlegrar samvinnu um að leyfa óvinum samfélagsins að fela eignir og stinga undan - þetta er orðið til. Rúmlega 14% af heildarauði heimsins hefur flotið í gegnum skattaskjól og þannig nýst fjárglæframönnum eins og Ólafi Ólafssyni sem veigra sér ekki við að skapa aðstæður þar sem heilu löndin geta farið á hausinn. Ísland þarf í alvöru núna að fara að nýta þetta tækifæri til að skilja að það er ekki og verður aldrei nóg að horfa upp á heiminn brenna og skrifa svo bara skýrslu um það. Við eigum að nota þennan lærdóm til að fara í heilagt stríð gegn skattaskjólum og leyndarhyggju í fjármálakerfinu. Við eigum að byrja á því að opna fyrirtækjaskrá, algerlega upp á gátt, ásamt hluthafaskrá og ársreikningaskrá. Við eigum að setja þungt árlegt leyndargjald á þau fyrirtæki hvers eignarhaldskeðjur enda ekki í nafngreinanlegum einstaklingum sem eru sannarlega til. Og við eigum að skylda samdægurs þinglýsingu og skráningu á sölusamningum á hlutum í fyrirtækjum að viðlagðri ógildingu samnings. Þetta, allt þetta, ásamt þrýstingi okkar á önnur lönd að gera það sama, væru rétt viðbrögð við þessari skýrslu og hefðu verið rétt viðbrögð við upprunalegri rannsóknarskýrslu Alþingis frá 2010. Það sem við eigum alls ekki að gera er að rjúka í taumlausa vanhugsaða einkavæðingu á bönkunum aftur. Við eigum ekki að mata djöful nýfrjálshyggjunnar með andfélagslegum stefnurekstri í ríkisfjármálum og ekki að una við að leyfa manni að sitja sem forsætisráðherra Íslands sem hefur beinlínis haft hag af umræddri leyndarhyggju og dirfist svo segja að það þurfi ekki að rannsaka neitt fleira. Staðan er einfaldlega þannig að við höfum enn á ný fengið skýrslu sem sýnir að glæpsamlegir atburðir áttu sér stað í byrjun þessarar aldar. Þessir glæpsamlegu atburðir munu gerast aftur og aftur og aftur þar til við tökum á þessu með almennilega skýru regluverki sem hleypir ekki neinu rugli í gegn.
Hæstv. forseti. Það verður að segjast eins og er að þegar maður hélt að fátt gæti komið manni á óvart í samskiptum peningamanna við umhverfi sitt dúkkuðu upp stórfelld svik í kringum sölu á Búnaðarbankanum. Það er ónotalegt til þess að vita að til séu menn sem skuli finna sér sérstaka þægð í því að hafa rangt við. Ekki þar fyrir, mannskepnan hefur alltaf haft lag á að reyna að bjarga sér en fyrr má nú vera að blekkja stjórnvöld, kjörna fulltrúa og almenning, allt til þess að geta skarað eld að eigin köku. Að sjálfsögðu má hafa um þetta framferði mörg orð og ekki öll falleg. Hæstv. forseti. Ég hygg að við verðum þrátt fyrir allt að reyna að draga lærdóm af því sem gerst hefur og vanda betur til verka í framtíðinni. Staðan á íslenskum bankamarkaði nú er ekki ósvipuð og hún var fyrir einkavæðingu. Bankakerfið er að miklu leyti í höndum ríkisins. Núverandi stjórnarflokkar telja mikilvægt að losa um þetta eignarhald og kemur það fram í drögum að eigandastefnu, sem birtist á vef fjármálaráðuneytisins, að stefnt skuli að sölu á öllu hlutafé í þremur fjármálafyrirtækjum og stórum hluta í því fjórða, Landsbankanum. Þegar skýrsla sú sem gerð var opinber í gær og nýleg sala á stórum hlut í Arion banka er höfð í huga er ekki alveg laust við að grunur vakni um að sagan gæti endurtekið sig. Hæstv. forseti. Það er hlutverk okkar hér á Alþingi að standa vörð um hagsmuni almennings. Það kann að vera að á köflum þyki sumum okkur ekki hafa tekist allt of vel upp. Skýrslan frá í gær rennir stoðum undir þá skoðun. Á hitt verður þó að líta að yfirvöld þess tíma studdust við það sem kallað er óháðir sérfræðingar og menn báru fullt traust til. Það leysir þó ekki stjórnvöld undan ábyrgð á því sem gerðist. Sú óþægilega niðurstaða sem eftir situr er að í heimi peningamanna virðist fáu og fáum treystandi. Þeir virðast hafa þá sýn á heiminn að þeirra veröld sé óháð þeirri sem almenningur lifir, allt sé heimilt, allt sé falt, bara passa upp á ekkert komi fram í dagsljósið sem óþægilegt kann að þykja. Þá reynir á að yfirvöld standi í lappirnar og ekki bara þá heldur alltaf. Nú þegar þessi skýrsla liggur fyrir ætti það að vera núverandi stjórnvöldum og Alþingi áminning um hvar ábyrgðin á almannahagsmunum liggur. Hún liggur ekki hjá þeim sem vilja kaupa banka, hún liggur hjá stjórnmálamönnum. Hún liggur hjá þeim sem þjóðin hefur kosið til að gæta hagsmuna sinna. Hæstv. forseti. Það er illt til þess að vita að traust virðist vera af skornum skammti. Skýrsla um svik og blekkingar bætir ekki úr skák. Sala á verðmætum í eigu almennings er vandmeðfarin. Við stöndum í sambærilegum sporum nú og við gerðum fyrir einkavæðingu. Stjórnvöldum ber að koma í veg fyrir að sagan endurtaki sig. Stjórnvöldum ber að grennslast fyrir um það hverjir eru raunverulegir eigendur mikilvægra stofnana í samfélagi okkar. Hæstv. forseti. Því miður virtist það lýsandi fyrir andvaraleysi sem ríkir í ranni núverandi ríkisstjórnar að hæstv. forsætisráðherra virtist sérlega kátur á dögunum með kaup erlendra aðila á nær 30% hlut í Arion banka. Þó veit hann ekki, frekar en aðrir, hverjir nýir eigendur eru nákvæmlega né hver framtíðarstefna þeirra er. Þetta hljómar óþægilega kunnuglega. Það er full ástæða til að ljúka rannsókn á einkavæðingu bankanna.
Herra forseti. Það eru stór orð að segja þjóðin að hafi verið blekkt þegar Búnaðarbankinn var seldur. Einkavæðing bankanna og vöxtur þeirra í kjölfarið var rót hrunsins og við erum enn að glíma við slæmar afleiðingar þess. Margir hafa getið sér til um einmitt það að um blekkingar hafi verið að ræða en ekki sannreynt fyrr en nú. Hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason gerði athuganir á sínum tíma á reikningum þýska bankans og benti á að ekkert væri þar að finna um að bankinn hafi verið raunverulegur kaupandi Búnaðarbankans. Vilhjálmur hélt því fram að um blekkingar væri að ræða. En viðbrögðin þá voru þau að athuganir hans voru gerðar tortryggilegar. Jóhanna Sigurðardóttir og fleiri þingmenn Samfylkingarinnar kölluðu oft eftir athugunum á stjórnsýsluháttum þegar bankarnir voru einkavæddir og efuðust um gæði þeirra. Ögmundur Jónasson, þingmaður Vinstri grænna, hafði ásamt fleiri stjórnarandstöðuþingmönnum efasemdir um raunverulega þátttöku þýska bankans í kaupunum og spurði þáverandi viðskiptaráðherra um það. Ögmundur fékk skriflegt svar í febrúar 2006 frá Fjármálaeftirlitinu á þann veg að stofnunin teldi að ekkert benti til annars en að þýski bankinn hefði verið hluthafi í Eglu hf. Efasemdum og grun um blekkingar og slæma stjórnsýslu í aðdraganda einkavæðingarinnar og í kjölfar hennar var ýtt ákveðið til hliðar, m.a. af ráðherrum, Ríkisendurskoðun og Fjármálaeftirlitinu. Í því ljósi er niðurstaða rannsóknarinnar sérstaklega sláandi um að eignarhald þýska bankans á hlutum í Eglu hf. og þar með í Búnaðarbankanum hafi aðeins verið að nafninu til og til málamynda og yfirvarp fyrir endanleg yfirráð, áhættu og ávinning annarra aðila. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um fall íslensku bankanna kemur fram að S-hópnum hafi verið greint frá því í ágúst 2002 að við val á kaupanda Búnaðarbankans yrði gefinn plús fyrir erlenda peninga, eins og það var orðað. Erlendur hluthafi í Eglu hf. er kynntur til sögunnar stuttu síðar og S-hópurinn komst upp með að gefa óljósar upplýsingar um erlenda eigandann og athuganir sem voru gerðar voru óformlegar. Hvers vegna voru blekkingarnar mögulegar? Hvers vegna var ekki gengið harðar eftir upplýsingum um aðkomu og fjármögnun þýska bankans sem öllum var ljóst af umræðum í fjölmiðlum og við ráðamenn að skipti miklu máli við mat á kaupendum? Hvernig gat þetta gerst? Alþingi samþykkti haustið 2012 þingsályktun sem flutt var af þingmönnum Samfylkingarinnar, Vinstri grænna og Hreyfingarinnar undir forystu Skúla Helgasonar, þingmanns Samfylkingarinnar, um að ráðast í rannsókn á einkavæðingu allra bankanna þriggja. Þeirri samþykkt hefur ekki verið fylgt eftir en á auðvitað að gera og á að hefja þá rannsókn eins fljótt og auðið er, því að sagan má ekki endurtaka sig.
Herra forseti. Það er vont að vera plataður og það eru vonbrigði að komast að því að leynd hafi verið um vissa þætti í því máli sem um ræðir. Það er vont, ekki síst því að það grefur undan því trausti sem nauðsynlegt er öllu kerfinu sem er grunnurinn að samfélaginu og fjármálakerfinu þá ekki síst, fjármálakerfi sem þrátt fyrir margt sem betur má fara er nauðsynlegt fyrir hagsæld landsins og almannahag. Ef mistök eru gerð eru þau dýrmæt tækifæri til að læra. Það á einnig við ef í ljós kemur að mistök hafi verið gerð í þessu máli, ekki endilega til að taka U-beygju úr kerfi sem í grunninn er mikilvægt samfélaginu heldur til að reyna að leita jafnvægis þess sem mistökin kenna okkur. Þrátt fyrir að í því samhengi sé nauðsynlegt að líta yfir farinn veg ætti fyrst og fremst að láta mistökin verða steinana til að varast á leiðinni fram á við. Stjórnendum fyrirtækja er sett það markmið að hámarka hag hluthafa. Okkur hér er sett það markmið að hámarka hag fólksins í landinu. Til þess stend ég hér og segi því, alveg eins og stjórnandi í fyrirtæki myndi segja, að af þessu skal læra svo að nauðsynlegt traust skapist til að halda úti kerfi til að búa eins vel í haginn fyrir almenning og mögulegt er. Þegar t.d. verður farið í að losa um eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum höfum við traustan og gegnsæjan lagagrundvöll til að byggja á til að um þá skynsamlegu gjörninga ríki sem mest sátt. Á þessu stigi málsins er brýnt að halda til haga að þrátt fyrir að þessi leyndarangi málsins liggi að því er virðist ljós fyrir eru aðrir þættir málsins um kröfur, áhrif og afleiðingar enn ekki að fullu skýrir. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis hefur það hlutverk að taka skýrslur rannsóknarnefnda til umfjöllunar og gefa Alþingi skýrslu. Við nefndarmenn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd höfum því það hlutverk að fara yfir aðkomu stjórnvalda við þessa sölu, hverjar kröfurnar voru, innan hvaða regluramma o.s.frv. Sú vinna er eftir. Sem nefndarmaður í þeirri nefnd tek ég að lokum undir með formanni nefndarinnar, hv. þm. Brynjari Níelssyni, að til að virða það hlutverk hef ég engar frekar skoðanir að sinni um þetta mál þar til sú vinna hefur átt sér stað. Að því sögðu þarf enginn að velkjast í vafa um að það er fullur vilji, skilningur og stuðningur við þá nauðsynlegu vegferð að gera þetta mál svo úr garði að hægt sé að læra, laga og leiða áfram til að skapa hér nauðsynlegt traust.
Herra forseti. Ég fagna þessari skýrslu og það gleður mig að hún er vönduð, skýr, vel rökstudd og niðurstöðurnar afdráttarlausar. Alþingi getur vel við unað þá ákvörðun sína að hafa sett þetta mál af stað hér á síðastliðnu vori. Niðurstöðurnar eru auðvitað með endemum hvað varðar þær svívirðilegu blekkingar, það baktjaldamakk og þá grímulausu græðgi, mér liggur við að segja samviskulausu græðgi, sem birtist í atferli manna sem þarna eiga í hlut. Það má segja að hér sameinist og birtist allt það versta sem nýfrjálshyggjugræðgiskapítalisminn, sem Ísland varð að bráð, hefur í för með sér. Allar svívirðilegustu hliðarnar á því andrúmslofti, hugarfari og innræti sem menn bjuggu yfir og hegðuðu sér samkvæmt á þeim tíma. Það sem eftir situr er hins vegar margt, þó að niðurstöðurnar séu skýrar hvað varðar þennan afmarkaða þátt. Eftir stendur að svara þeirri spurningu: Hverju sætir að aðkoma hins erlenda banka var aldrei könnuð með trúverðugum hætti, jafn mikið og lagt var upp úr henni? Hverju sætir að framkvæmdanefnd um einkavæðingu lét bjóða sér óljósar staðfestingar og nafnlausar tilkynningar um að í vændum væri einhver erlendur virtur fjárfestir? Hverju sætir að Fjármálaeftirlitið sannreyndi aldrei að um væri að ræða hæfan eiganda að stórum ráðandi eignarhlut í banka? Hverju sætir að seljandinn sjálfur, ríkið, ráðherra fyrir hönd ríkisins, sannreyndu þetta ekki heldur? Mikið var upp úr þessu lagt og ósvífnin kristallast kannski í því að kaupendurnir hömpuðu sérstaklega þeim jákvæðu fréttum að nú væri, eins og þeir sögðu, traustur erlendur banki að taka þátt í að fjárfesta í íslenskri fjármálastofnun, sem hlyti að teljast mikil tíðindi. Með leyfi forseta, vitna ég í skýrsluna á bls. 39: „Búnaðarbankinn kemur til með að njóta þekkingar, reynslu og viðskiptasambanda þýska bankans …“ Og ekki sé síður mikilvægt að „með eignarhaldi þýska bankans í Búnaðarbankanum skapast tengsl sem íslensk fyrirtæki geta notfært sér til að styrkja starfsemi sína og sókn á erlendum mörkuðum“. Hvað varð nú úr þessu öllu saman? Nei, bankinn var aldrei þarna. Hann lánaði nafn sitt fyrir ríflega þóknun og er allt saman svívirðilegt hvernig sem á það er litið. Minnumst þess að það var fleira gagnrýnt í þessu ferli en bara þessi afmarkaði þáttur sem nú hefur verið leiddur í ljós. Allt frá byrjun stóðu stjórnvöld illa að þessum málum. Á tíunda áratugnum er byrjað á því að breyta ríkisbönkunum í hlutafélög. Þá er sagt í þessum sölum: Þetta er bara formbreyting. Í næstu umferð er byrjað að selja úr ríkisbönkunum og sagt: Nei, bara að minnka eignarhlut ríkisins. Ráðandi hlutur áfram í höndum ríkisins. Þannig er það. Í þriðja lagi eru hér áralangar umræður um mikilvægi þess að tryggja dreifða eignaraðild í bönkunum. Þáverandi forsætisráðherra, Davíð Oddsson, lýsti sig eindreginn stuðningsmann þess. Við fluttum hér frumvarp, ræðumaður og fleiri, um að setja ætti þak á hámarkseignarhlut í bönkum, 8% eða svo. Stjórnvöld töluðu þannig að þau væru þessu hlynnt og þetta ætti að skoða. Svo er allt í einu, þegar það hentar af pólitískum ástæðum, blaðinu snúið við. Þá er orðið svo mikilvægt að fá kjölfestufjárfesti að bankanum, einn stóran, ráðandi aðila sem beri aðalábyrgð á bankanum. Þá er það orðið aðalatriðið. Svo kemur mantran um að það sé svo mikilvægt að fá erlendan aðila að bankanum eða a.m.k. erlent fjármagn inn í landið til að borga fyrir kaupin. Allt er þetta svikið. Allt er þetta í skötulíki. Þarf ekki að rannsaka sölu Landsbankans? Var okkur ekki líka sagt að það væru að koma erlendir peningar til að kaupa hann? En hvað leiddi skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis í ljós? Það var allt saman froða. Þeir tóku lán hver hjá öðrum, einkavæddu bankarnir, til að borga hlutinn og sum þeirra lána voru aldrei greidd. Allt saman brást þetta. Það þarf tafarlaust að hrinda í framkvæmd samþykkt Alþingis frá 2012 [[Forseti hringir.]]um almennilega rannsókn á þessu öllu saman og stjórnvöld eiga að setja á ís öll áform um frekari einkavæðingu á meðan. [[Forseti hringir.]]Ekki ofbjóða almenningi á Íslandi [[Forseti hringir.]]ofan í það sem hér er komið á blað.
Herra forseti. Déjà-vu. Banki kaupir banka sem kaupir banka og slóðin liggur á gamalkunnar slóðir. Bresku Jómfrúreyjarnar í Tortólufélag glæpasamtakanna Mossack Fonseca og loks í fangið á gamalkunnum lykilleikara hrunsins forðum. Brotin, ef einhver voru á tímum villta vesturs íslensks fjármálamarkaðar, sem hafði verið afregluvæddur à la nýfrjálshyggjufræða hins sanna villta vesturs, eru fyrnd. Uppsetning nefndarinnar sem samanstóð af einum manni gerði henni ókleift að álykta um saknæmt athæfi, hvort sem um ræðir embættisafglöp Valgerðar Sverrisdóttur og Geirs H. Haardes eða annarra sem brugðust hlutverki sínu sem varðmenn verðmæta almennings. Það liggur ekki heldur fyrir hvort gegndarlaust siðleysi sem lýst er í skýrslunni hafi verið ólöglegt á þeim tíma sem lundamakkið átti sér stað. Hv. þm. Brynjar Níelsson vill ekki ræða um innihald þessarar skýrslu og biður þingmenn að bíða stilltir áður en við tjáum okkur um þær blekkingar sem stjórnvöld eru sögð hafa orðið fyrir af hálfu lunda og Ólafs og annarra sniðugra karla með tékka. Við stöndum hér og ræðum af fullkomnu þekkingarleysi um þessa skýrslu sem við fengum í hendur í gær en það er meðvituð ákvörðun, m.a. hv. formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, Brynjars Níelssonar, sem hafði heimild samkvæmt lögum um rannsóknarnefndir Alþingis til að taka skýrsluna fyrst til meðferðar í sinni nefnd áður en hún yrði tekin til umræðu á þingi. Blekkingum var beitt eða svo segir skýrslan. Já, ginnkeypt, gráðug stjórnvöld sem seldu þjóðareign í hendur loddara og þjófa spáðu ekkert of mikið í hver væri þar á bak við eða hvort allt væri með felldu. Mikil er ábyrgð þeirra sem afsala sér þjóðareignum í hendur þeirra sem ekkert siðferði hafa, sem geyma sjóði sína í skattaskjólum hulin leyndarhjúpi. En við megum ekki ræða ábyrgð þeirra hér því að við höfum engan tíma fengið til að skilja hversu langt botnlaus vanhæfnin nær. Við eigum heldur ekkert að ræða loforðið sem Alþingi gaf þjóðinni árið 2012 um að rannsaka einkavæðingu bankanna í heild sinni til að vita, loksins, hversu langt botnlaus vanhæfnin og spillingin nær. Herra forseti. Ef ekki nú, þá hvenær? Ef ekki við, þá hverjir? Ekki hæstv. forsætisráðherra, svo mikið er víst. Ekki hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem hefur ítrekað gagnrýnt dóma Hæstaréttar gegn títtnefndum Ólafi Ólafssyni í AlThani málinu, en hyggst nú fjalla um sama kauða og fléttu hans í sinni nefnd. En við getum gert það, herra forseti, við sem sitjum hér getum séð til þess að Alþingi standi við gefin loforð og rannsaki til hlítar hvaða glæpir voru fleiri framdir við einkavæðingu bankanna. Við erum að gera það aftur núna og til þess eru vítin að varast þau. Það er déjà-vu, herra forseti, nú er banki að nota banka til að kaupa banka og slóðin liggur í skattaskjól hulin leyndarhjúpi. Við fljótum sofandi að feigðarósi og ráðamenn hér sussa á okkur sem viljum komast að hinu sanna um það siðleysi sem eflaust grasseraði við einkavæðingu á bönkum þjóðarinnar. Það er déjà-vu á sinnuleysi ráðamanna gagnvart því sem skiptir þjóðina raunverulegu máli, sannleika, heiðarleika og réttlæti. Það er déjà-vu um þann tíma sem ég stóð á Austurvelli í búsáhaldabyltingunni forðum og hrópaði með öðrum reiðum Íslendingum, með leyfi forseta: Helvítis fokking fokk.
Virðulegur forseti. Það ríkir engin þórðargleði í landinu nú þegar skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis hefur verið gerð opinber. Miklu fremur hryggð og dapurleiki vegna þess að grunurinn var staðfestur. Auðtrúa, hrekklaus þjóð var blekkt. Það gerðu harðsvíraðir svindlarar, viljandi og einbeittir. Við höfum alist upp og búið við fágæt lífsgæði á Íslandi, traust í samskiptum manna, óformlegir samningar, heiðursmannasamkomulag og stuttar boðleiðir hafa verið aðalsmerki landans. Við höfum lengi haldið í heiðri að orð skuli standa. Það á ekki við um þessa snaggaralegu, velsnyrtu menn í vönduðum fötum sem buðu af sér sæmilegan þokka, boðnir og búnir. Það var ekki endilega greið leið að ná þeirri niðurstöðu að grandskoða þetta ferli. Úrtöluraddirnar voru æði margar, kannski meira úr einni átt en annarri. Skýrslan varpar sínu ljósi á ástæður þess. Þökk fyrir hana. Sá sem farið hefur í fylkingarbrjósti upplýstra efasemdarmanna, hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason, hefur greint frá því sjálfur að hann mætti tortryggni á sinni eyðimerkurgöngu, áhugaleysi og jafnvel spotti á æðstu stöðum. Þá hefur einnig mátt á honum skilja að það sé mjög sérkennilegt og ótrúlegt hve einbeittur vilji sumra ráðamanna á þessum tíma var að trúa einni útgáfu sannleikans sem borinn var á borð af meintum fjármálasnillingum og talsmönnum þeirra. Þar var fagmennskan fyrir borð borin. Fólkið í landinu sem berst í bökkum daglega í amstri sínu er agndofa, ekki endilega reitt lengur, jafnvel meira sorgmætt, því að margir upplifa að hugtakið drengskapur, sem flestum okkar er innrætt að hafa í hávegum, hafi verið saurgað. Það skilur eftir ör. Drengskapur og heiðarleiki eru dýrmæt gildi í fari hvers manns. Það hafa þeir glæframenn sem hér eiga í hlut sannarlega ekki sýnt. Við trúðum því jafnvel á tímabili að þetta væru máttarstólpar samfélagsins en reyndust ótíndir skúrkar og eru nú ærulausir menn. En þeir eru ekki af baki dottnir. Nú ríður á að endurtaka ekki sömu mistökin en hundakúnstum er beitt. Öllum þeim brögðum sem til eru í bókinni. Ný bankasala má ekki ganga fram fyrr en ljóst er hver raunverulegur kaupandi er. Það er krafan. Hversu mörg þurfa axarsköftin að vera? Margir segja einmitt að úr því sem komið er sé ekkert að gera, við verðum bara að læra af þessu. Hvað getum við lært? Er hægt að treysta nokkrum manni í viðskiptum? Við megum aldrei falla í þá gryfju að treysta ekki fólki. Við eigum að ástunda heiðarleg samskipti öllum stundum, ekki síst hér á þingi þar sem traust á í vök að verjast. En því miður er ýmislegt sem bendir til að ekki séu öll kurl komin til grafar í þessu og tengdum málum. Við skulum vona að við upplifum aldrei aftur þá niðurlægingartíma sem glysárin fyrir hrun báru með sér. [[Forseti hringir.]]Þegar sást hér varla til sólar um miðjan dag fyrir einkaþotum og einkaþyrlum sveimandi yfir völlunum með eintóma snillinga um borð. Heimsfrægir poppsöngvarar komu hér og sungu í prívatpartíum fáein lög. Við heyrum tregafulla tóna Eltons Johns deyja út í fjarska. Umhugsunarvert í ljósi framvindunnar. Með leyfi forseta: „Goodbye, yellow brick road.“
Þótt þetta sé falleg tilvitnun minnir forseti á að íslenska er þingmálið.
Virðulegi forseti. Þann sem hér stendur langar að spyrja ríkisstjórnina hvort einhvern tíma hafi borið á góma að selja ekki bankana. Var sá kostur nokkurn tímann metinn gagnvart stefnunni um að selja bankana alla eða að hluta? Í fjármálastefnunni sem við ræðum nú og þaulræðum raunar er gert ráð fyrir að selja fleiri eignir en bankana. Ég nefni til dæmis Isavia, opinbert fyrirtæki sem hefur sogað til sín mestallt fjármagn frá öllum innviðum flugsamgangna Íslands. Ég ræddi málið við stjórnarliða. Til að slá á áhyggjur mínar var mér tjáð að það ætti mögulega bara að selja flughöfnina sjálfa, ríkið myndi áfram eiga flugbrautirnar. Ég verð að játa að uppsetning tollhliða á flugbrautum til þess að fjármagna viðhald þeirra hugnast mér ekkert sérstaklega vel. Einkavæðing þessa hluta flugsamgangna sem einhver arður er af er fásinna. Lengra má taka þennan þráð. Mönnum hefur orðið tíðrætt um að nú sé einnig lag að selja Landsvirkjun. Stefnan sem ríkisstjórnin virðist ætla að reka er að selja eða, ef gróft er tekið til orða, stela öllum tekjulindum ríkisins en samhliða draga úr skattheimtu. Hvaða fjármunir eiga þá að fara í uppbyggingu innviða? Hvernig væri sú hugmynd að marka stefnu í sölu ríkiseigna og leggja síðan í dóm þjóðarinnar? Vilja Íslendingar einkavæða Isavia? Er þjóðarvilji til að einkavæða Landsvirkjun? Ættum við að selja bankana? Skemmst er að minnast að við byggingu Kárahnjúkavirkjunar var sú aðgerð talin stór orsakavaldur í ofhitnun hagkerfisins á þeim tíma. Gæti verið að fjármálastefnan sé að einhverju leyti aðgerð stjórnvalda til að trassa vísvitandi vegagerð samhliða því að gera gegndarlaust skurk í virkjunarframkvæmdum? Á bls. 6 í greinargerð með tillögunni kemur klausa sem rökstyður áhyggjur mínar að hluta. Með leyfi forseta: „Með hliðsjón af nauðsyn á samhæfðri og heildstæðri stefnu í fjármálum hins opinbera og opinberra aðila er leitast við að tryggja að umsvif fyrirtækja í opinberri eigu vinni með en ekki gegn settum hagstjórnarmarkmiðum. Erfitt er hins vegar að beita æskilegu aðhaldsstigi hjá þessum fyrirtækjum á allra næstu árum þar sem mikil þörf hefur myndast fyrir uppbyggingu í innviðum, til að mynda á sviði flugsamgangna og orkumiðlunar, auk þess sem ljúka þarf við verkefni í orkuöflun sem þegar eru hafin. Ákvarðanir um nýjar fjárfestingar þarf að byggja á skýrum arðsemisforsendum og þær þarf að tímasetja með hliðsjón af efnahagshorfum.“ Skýrar arðsemisforsendur, virðulegi forseti. Ekki virðist stjórnarliðum ganga neitt annað til en gróðinn einvörðungu. Þess vegna talar hæstv. samgöngumálaráðherra um vegatolla. Á bls. 8 í greinargerð á eftir feitletraða orðinu varfærni, stendur, með leyfi forseta: „Varfærni skal ríkja til lengri tíma í fjármálum hins opinbera, þ.e. að forðast skuli ákvarðanir sem geta haft ófyrirséðar neikvæðar afleiðingar og að hæfilegt jafnvægi sé fyrir hendi milli tekna og útgjalda.“ Hvernig getur slík nálgun átt við samhliða sölu bankanna? Rannsóknarskýrslan sem var til umræðu rétt áður en ég tók til máls sýndi svart á hvítu að íslenska ríkið er ófær aðili til þess að selja fjármálafyrirtæki, afleiðingarnar eru ófyrirséðar. Með núverandi regluverki eins og það er uppsett er engin leið til að tryggja að það liggi fyrir hver kaupandinn sé, hvað honum gengur til. Síðustu dæmi sýndu að með 10% reglunni er raunar létt verk að komast hjá öllum tækjum ríkisins til þess að veita nauðsynlegt aðhald gagnvart við krosseignatengslum og annarlegum hvötum peningamanna og fjársterkra aðila til að ganga á milli bols og höfuðs á íslenskri þjóð og peningastefnu. Í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar undir liðnum Sala á hlut ríkisins í viðskiptabönkunum, segir í fjórðu málsgrein, með leyfi forseta: „Vanda verður til undirbúnings sölu á eignarhlutum ríkisins í viðskiptabönkunum og skapa þannig traust á söluferlinu. Meiri hlutinn er ekki með beinar tillögur í þeim efnum en bendir á möguleika á að leita til erlendra aðila um ráðgjöf og umsýslu vegna sölu. Það gæti aukið traust á söluferlinu sjálfu og skapað þann frið um það sem nauðsynlegur er. Fyrir þann tíma þarf að liggja fyrir hvernig ríkisvaldið telur að eignarhaldi bankanna verði best fyrir komið til langs tíma. Hugsanlega þarf að marka ramma um hámarkshlut einstakra hluthafa og takmarka krosseignatengsl eftir því sem frekast er kostur. Koma þarf í veg fyrir óeðlilega og óæskilega hagsmunaárekstra og tengsl. Æskilegt er að leita eftir kjölfestufjárfestum meðal erlendra fjármálafyrirtækja.“ Var það ekki erlent fjármálafyrirtæki sem síðan leyndi raunverulegum kaupendum við sölu Búnaðarbankans? Hér talar ríkisstjórnarhluti fjárlaganefndar fyrir því að sú aðferð sem var notuð áður verði notuð aftur eftir að Alþingi hefur rætt það. Virðulegi forseti. Ég hef minnstan áhuga á að tala út í hið óendanlega um setta fjármálastefnu. En að mínu mati ætlar ríkisstjórn Íslands að endurtaka allan sama skollaleikinn og þegar Ísland riðaði til falls í síðustu uppsveiflu. Alveg sama hve mörgum rúmmetrum af orðagjálfri og fallegum fyrirheitum af hálfu stjórnarliða er raunveruleikinn sá að hér hefur ekkert breyst. Þrefalt húrra fyrir „þjófflokknum“, einkavæðið allt, skilið lyklunum og drífið ykkur til Tortólu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanninum aldeilis ágæta ræðu. Ég er sammála mörgu af því sem kom fram í máli hans. Mig langar til að spyrja hv. þingmann um orð hans er varða fyrirhugaða sölu á ríkiseignum. Eins og hv. þingmaður hef ég töluverðar áhyggjur af þeim fyrirætlunum núverandi ríkisstjórnar. Skyldi kannski engan undra sem fylgst hefur með umræðum hér í dag og raunar lesið skýrsluna sem kom út í gær. Það sem fyrirhuguð sala er að nokkru leyti forsenda umræddrar fjármálastefnu eins og hún er lögð fram skyldi maður ætla að það væru allnokkur tíðindi að hæstv. fjármálaráðherra boði enn meiri varkárni, jafnvel rannsóknir á því sem þegar hefur verið gert, og lærdóm af því sem verði dreginn um áframhaldandi aðgerðir í þeim efnum. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann aðeins nánar út í hvort hann telji og sé sammála mér í því að það þurfi einfaldlega að setja stopp og skoða málin í ljósi þeirra upplýsinga sem nú hafa komið fram og rannsókna áður en stigin verði nokkur frekari skref í þeim efnum og hvort það þýði þá ekki einfaldlega að þessi fjármálastefna hæstv. ríkisstjórnar sé fallin um sjálfa sig, því að þetta er jú grunnforsendan fyrir því að hún gangi upp.
Jú, ég held að það hafi verið settar upp rangar forsendur fyrir þessari fjármálaáætlun. Hún fellur um sjálfa sig ef hæstv. fjármálaráðherra ætlar að standa við orð sín. Ég tek undir þær áhyggjur. Það hefur kannski ekki verið rætt á vettvangi þingsins beinlínis að selja Isavia en hv. þm. Óli Björn Kárason, samnefndarmaður minn, hefur skrifað greinar um að það sé líklega besta hugmynd í heimi síðan skorið brauð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er nefnilega sammála því sem kemur fram í orðum hans og ég kom inn á. Kannski ætti ekki að koma mörgum á óvart að ég sé sammála sjálfum mér en það er ekki alveg sjálfgefið á þessum síðustu og verstu tímum. Ég tel að þarna sé grundvöllur og forsenda fjármálastefnunnar einfaldlega brostin. Ef menn ætli að fara í allar þær varúðarráðstafanir sem boðaðar eru hér á tyllistundum, liggur mér við að segja, þegar kastljósi fjölmiðlanna er að þeim beint, eins og hæstv. fjármálaráðherra áðan, um að öll skref í þessu ferli verði stigin af sérstakri varúð, þá geti það þýtt að tekjuforsendur fjármálastefnunnar séu algerlega brostnar. Við skulum ekki gleyma því að eitt af því sem hæstv. fjármálaráðherra gerði sérstaklega hvað varðar þessa fjármálastefnu var að setja sjálfum sér og okkur þak á útgjaldahliðina, 41,5% af vergri landsframleiðslu. Ef eitthvað brestur öðrum megin með þetta þak lít ég svo á að það þurfi einfaldlega að taka upp fjármálastefnuna og endurskoða. Ég hef áður lýst í máli mínu efasemdum um allar þessar forsendur. Það er rétt hjá hv. þingmanni að einkavæðingu hefur mjög oft borið á góma, nánast sama hvaða ráðherra hefur tekið til máls. Nánast hver og einn þeirra hefur talað um einkavæðingu á einhverjum sviðum. Er ekki bara ráð að við sem Alþingi tökum höndum saman og setjum um þetta einhvers konar reglur og starfshóp og vinnum saman að því, svo við þurfum ekki að standa hér aftur og ræða [[Forseti hringir.]]einkavæðingu sem hefur farið algerlega forgörðum?
Ég tek heils hugar undir vangaveltur hv. þingmanns. Það sem ég hefði verið til í að sjá er einfaldlega kalt mat á því hversu mikinn arð við gætum með skynsamlegum hætti tekið út úr bönkunum til margra ára og hvað tæki mörg ár að ná söluandvirði miðað við að einkavæðingin hefur yfirleitt snúist um að við einhvern veginn klúðrum eignunum frá okkur og síðan þremur árum seinna er búið að margfalda þær eða fimmfalda í verði. Fólk situr eftir með sárt ennið. Svo er einhver karl, ónefndur maður einhvers staðar á einhverjum eyjum, sem telur alla peningana og brosir eyrna á milli. Getum við ekki tekið þennan arð út úr bönkunum? Er ríkið ófært um að taka arð út úr eignunum sínum?
Herra forseti. Hv. þingmaður kom inn á einkavæðingarþátt þessa máls. Það er vel til fundið. Það er einkavæðingargrunnur undir þessu að hluta til og áform um að selja hluti ríkisins og nota til að greiða niður skuldir. Það hefur verið umræða sem stjórnarliðar eða tengdir aðilar hafa kveikt að undanförnu, m.a. um fyrirtækin Isavia eða hluta úr starfsemi Isavia og jafnvel Landsvirkjun. Hv. þingmaður veltir upp því sem er alltaf mjög áhugavert í þessari umræðu, þegar kæmi t.d. að Isavia, sem er auðvitað fráleitt frá þeim sjónarhóli að þar er um mikilvægasta samgöngumannvirki landsins að ræða sem landið á engan annan kost en að passa upp á að sé til staðar og í rekstri; og þannig lagað séð alltaf ábyrgt á bak við, jafnvel þótt einkaaðilar fengju að fleyta rjómann af einhverjum rekstri. En það er akkúrat það. Meiningin er að selja ábatasömustu hlutana út, afhenda einkaaðilum það gróðavænlega í þessari starfsemi en skilja ríkið eftir með restina. Sem er minna, eða ekki neitt, upp úr að hafa. Eða þarf að borga með. En því miður, þannig er þetta alltaf. Hugsunin er einmitt sú að einkaaðilarnir sækja inn á þau svið hins opinbera rekstrar og á formi sem gerir mönnum kleift að græða og draga arð, skilja hitt eftir. Hugmyndin um að bera málið undir þjóðina er góðra gjalda verð. Eins held ég að við hér á Alþingi hljótum að þurfa að skoða hvort Alþingi á að taka í taumana og setja stopp. Bara frysta þessi mál í bili, m.a. í ljósi nýlegra atburða. Nú veit ég ekki hvort hv. þingmaður var á ársfundi Samtaka atvinnulífsins í gær en það á erindi hingað inn í þessa umræðu sem hæstv. forsætisráðherra Bjarni Benediktsson sagði þar. Hvað var hæstv. forsætisráðherra að segja? Hann var að barma sér. Hann var að væla. Og þóttist sjálfsagt vera í góðum félagsskap til þess. Undan því hve þungt væri fyrir fæti með einkavæðingu og einkarekstur á Íslandi. Hann var að kvarta undan því. [[Forseti hringir.]]Það voru ekki efasemdirnar um að stefnan væri rétt. Nei, hann talaði um að það þyrfti hugarfarsbreytingu hjá þjóðinni. Þannig að ég held að við þurfum að vera vel á verði. Þessi öfl hafa ekkert lært.
Herra forseti. Já, ég get ekki annað en tekið undir orð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Það sem kemur spánskt fyrir sjónir í þessu ferli er að ríkið getur ekki tekið arð. En samt er alltaf talað um að við höfum svo mikið af tekjum af skattheimtu á fyrirtækjunum að við þurfum engan arð til ríkisins. En ríkisstjórnin sem situr nú er einfaldlega þeirrar skoðunar að það eigi ekki að vera neinir skattar á fyrirtækjum eða arðgreiðslum eða neitt. Af hverju setjum við ekki tekjuskatt? Jafnháan skatt og er á beinar tekjur á arðgreiðslur einstaklinga. Það er til dæmis aðgerð sem ég held að hefði lítil áhrif á rekstur fyrirtækjanna. Kannski yrði skárra fyrir þau að halda peningunum inni í fyrirtækjunum og fyrirtækin myndu vaxa. Ég veit það ekki. Ég held að maður komi að tómum kofanum þegar maður spyr út í svona hluti hjá þessari ríkisstjórn.
Herra forseti. Auðvitað þurfum við meiri tíma til að ræða þetta og getum kannski að einhverju leyti gert það í umræðunni hér á eftir. Varðandi það samhengi hlutanna að hægri sinnuð ríkisstjórn, últrahægrisinnuð ríkisstjórn eins og sú sem við höfum í dag, sem vill alls ekki efla tekjuöflunarkerfi ríkisins, veifar auðvitað þessari gulrót, að hægt sé að gera þetta allt svo þægilegt og auðvelt og borga niður skuldir og hvaðeina með því að selja ríkiseignir. Tímabundið geta menn auðvitað gert þetta. Annaðhvort fleytt sér á froðutekjum meðan hagsveiflan er uppi og/eða verið að selja smátt og smátt fjölskyldusilfur þjóðarinnar, verðmætar sameignir, og sleppa því að afla tekna á móti í staðinn á meðan. En hvar endar það þegar ekkert verður eftir til að selja? Við þekkjum dæmi um sveitarfélög sem hafa farið þessa leið og standa ekki mjög vel þegar þau eiga ekki neitt nema skuldir. Það þarf ekki að fara langt í burtu frá Reykjavík til að finna dæmi um slíkt. Í tilviki Keflavíkur, að því marki sem þar verða áfram mikil umsvif og miklar tekjur, væri mjög handhægt að veita einhverjum hluta þess hagnaðar í gegnum ríkið sem arðgreiðslum frá þeirri starfsemi, gegnum ríkissjóð og út í rekstur innanlandsflugskerfisins. Það getum við gert. Þá gætum við gert miklu betur við þann svelta rekstur sem er viðhald flugvalla og innanlandsflug sem ekki hefur afkomugrundvöll. Í tilviki Landsvirkjunar er þetta enn augljósara. Fyrirtækið sjálft segist munu geta frá og með næstu árum borgað eiganda sínum, íslensku þjóðinni, tugi milljarða í arð á ári. Við getum fengið góðan arð af fyrirtækinu, átt hin verðmætu virkjunarréttindi í sameign og átt fyrirtækið áfram. Í staðinn fyrir að selja það í eitt skipti fyrir öll. [[Forseti hringir.]] Það þarf nú varla vitnanna við í því tilviki, svo augljóst er það.
Virðulegi forseti. Þar komum við einmitt að kjarna málsins. Ég væri til í að sjá áætlun um framsýna sýn á það hversu mikinn arð er hægt að taka úr sameiginlegum auðlindum okkar í þágu ríkisins til að byggja upp og greiða niður skuldir ríkisins. Þessar áætlanir eru ekki til. Þær verða aldrei til vegna þess að þær yrðu til þess að íslenska þjóðin hefði engan áhuga á því að gefa einhverjum gróðamaskínum úti í bæ eignirnar sínar.
Frú forseti. Við ræðum fjármálastefnu þessarar ríkisstjórnar. Hún ber þess merki að ríkisstjórnin hefur engan áhuga á að varðveita raunveruleg verðmæti þjóðarinnar og auka virði þeirra fyrir komandi kynslóðir. Mér þykir augljóst af lestri þessarar stefnu að ríkisstjórnin skilur ekki önnur verðmæti en tölur á blaði eða seðla í veski. Þau málefni sem skipta almenning hvað mestu máli, og voru raunar bróðurpartur kosningaloforða Bjartrar framtíðar og Viðreisnar, eru ekki á áberandi stað hér. Hér finnum við engar sviðsmyndir, engan leiðarvísi, engar varúðarspár. Við finnum ekkert um húsnæðismál, heilbrigðiskerfið, menntakerfið eða vegakerfið, sem eru hin raunverulegu verðmæti þjóðarinnar sem ég vísaði í. Við finnum bara spennitreyju nýfrjálshyggjunnar sem ætlar okkur að greiða fyrir þessi verðmæti okkar með vegatollum, bílastæðagjöldum. Hvað verður næst? Klósettgjöld, flugvallagjöld, spítalagjöld, innviðagjöld hvers konar? Ef þeirri stefnu sem finna má hér verður fylgt áfram getum við gert ráð fyrir því þess vegna að farið verði að rukka meira fyrir háskólana okkar, fyrir spítalavistina, og við höldum áfram að greiða úr eigin vasa sem við þó raunar höfum gert með því að greiða skatta, með því að leggja okkar af mörkum í þessu samfélagi. Nú eigum við líka að greiða úr eigin vasa fyrir viðhald veganna okkar. Ég spyr mig: Á ekki fyrir löngu að vera búið að gera það? Erum við ekki fyrir löngu búin að greiða fyrir það margfalt? Hvernig stendur á því að innviðir okkar eru að molna niður og þessi ríkisstjórn hefur ekkert um það að segja nema tölur á blaði og prósentuhlutföll? Stefnu stjórnvalda er lýst í skjali þar sem fram kemur hvernig þau hyggjast ráðstafa fjármunum þess sama almennings og mér verður svo tíðrætt um hérna. Henni er ekki ætlað að gefa almenningi nein skilaboð um það hvernig ríkisstjórnin hyggist hlúa að þessum grunnstoðum samfélagsins: Menntakerfinu, heilbrigðiskerfinu, vegakerfinu eða húsnæðismálum. Það er lítið gagn í að hafa fínan lánshæfispappír frá Standard & Poor's ef engin eru húsin til að hlýja sér í, engir skólarnir til að læra að lesa í svona fínan pappír, ef heilsu manna fer ört hrakandi hér á Fróni vegna hrynjandi heilbrigðiskerfis. Þessi stefna leggur áherslu á að lækka vexti á ríkisstjórn en gerir það með því að senda reikninginn á komandi kynslóðir. Því að vextir eru til í annars konar formi en sem tölur á blaði. Við fáum vexti inn í framtíðina með því að horfa á heilbrigðiskerfið okkar, menntakerfið, vegina og aðra mikilvæga innviði samfélagsins, morkna niður. Það eru vextir að þurfa svo eftir áratug eða fimm ár, eða vonandi bara eftir nokkur ár ef við losnum við þessa ríkisstjórn hérna, að byggja upp það sem nú er að molna niður. Viðhald er miklu ódýrara en viðgerð á einhverju sem nú þegar er ónýtt, eða uppbygging á nýju, ef því er að skipta. Markmiðið með þessari stefnu er aðhald á uppgangstímum. Í staðinn fyrir að fjárfesta í framtíðinni, fjárfesta í komandi kynslóðum og rétti þeirra til að eiga hér góða innviði rétt eins og við höfum fengið að njóta góðs af hingað til, er því hafnað og reikningurinn sendur inn í framtíðina. Komandi kynslóðir skulu borga brúsann af morknuðum vegum, ónýtum spítölum og lélegu menntakerfi. Það eru líka vextir, frú forseti. Það eru vextir að þurfa að skjóta inn í framtíðina greiðslu fyrir uppbyggingu á innviðum okkar. Þess vegna finnst mér leiðinlegt að ríkisstjórnin sé ekki hér til að ræða við okkur um hvernig hún sér þetta fyrir sér, að hún ætli ekki að setja vexti á komandi kynslóðir, að hún sé ekki að taka frá þeim réttinn til að lifa hér mannsæmandi lífi, með því að beita aðhaldi í ríkisrekstri, nota tölur á blaði til að skera niður, byggja ekki upp. Því að tölur á blaði og seðlar í veski eru ekki raunveruleg verðmæti þessa lands. Raunveruleg verðmæti þessa lands felast í fólkinu sem hér býr og þeim kerfum sem við kjósum að hafa til að hugsa hvert um annað. Þessi stefna segir okkur að þessi ríkisstjórn hefur engan hug á að hlúa að þeim kerfum, þeim sem hér búa. Hún hefur miklu meiri áhuga á að fá fallegt bankayfirlit og fallegt yfirlit frá einhverjum lánshæfismatsstofnunum sem lækka einhverja höfuðstóla, sem vissulega er allra góðra gjalda vert. En það er alger óþarfi að flýta sér svona mikið eins og þessi stefna leggur til. Það er miklu meiri þörf á að flýta sér í að fjárfesta í framtíðinni. Framtíðin er ég og framtíðin eru allir aðrir sem búa hér. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að það er ekki freistandi fyrir flesta Íslendinga hér á landi að búa hér í kerfi þar sem flestir innviðir sem eiga að sjá til þess að við höfum það sæmilega gott hérna séu að hruni komnir. Þeir þarfnast viðhalds núna. Þeir verða ónýtir bráðum. Það verður miklu dýrara að byggja þá upp þegar þeir verða ónýtir því að þá þurfum við að byggja frá grunni í staðinn fyrir að viðhalda og byggja aftur upp það sem við eigum nú þegar. Sömuleiðis verður að segjast að sveiflujöfnunarhlutverk ríkissjóðs fær hér einhvers konar stall en fær lítið svigrúm í spennitreyju nýfrjálshyggjunnar, en eins og ég minntist á er ekki að sjá að þessi ríkisstjórn ætli að beita sér í þessu sveiflujöfnunarhlutverki sínu. Hún setur sér allt of strangar reglur, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon minntist hér á í gær. Það eru keðjur og axlabönd og belti og ég veit ekki hvað, sem eiga að sjá til þess að þessi ríkisstjórn noti nú ekki þetta sveiflujöfnunarhlutverk sitt til að bregðast raunverulega við ef á þarf að halda, ef hagvöxturinn, sem allir eru svo duglegir að minnast á hérna, heldur ekki áfram á blússandi ferð. Hér er rætt um ferðamannafjöldann og að hann muni nú væntanlega ekki haldast að eilífu. En hér er ekkert rætt hvernig bregðast eigi við eða hvað eigi að gera til að það verði ekki of mikið högg fyrir almenning í landinu ef mikið dregur úr fjölda ferðamanna hér. Sömuleiðis er hér ekki að finna neina raunverulega hugsjón, engin gildi, engar áherslur sem þessi ríkisstjórn setur önnur, en að jafna út tölur á blaði. Kannski kemur það betur í ljós nú þegar fjármálaáætlun verður lögð fram hvort ríkisstjórnarflokkarnir hyggist yfir höfuð efna eitthvert af sínum mjög svo kostnaðarfreku kosningaloforðum í setu sinni í ríkisstjórn, eða hvort þau ætli bara að tala fjálglega um að þau ætli að gera það, eins og þau hafa gert fram að þessu. Það er eitt að tala fjálglega um að ætla að byggja og fjárfesta í innviðum samfélagsins og svo er annað að gera það. Þessi fjármálastefna ber þess ekki merki að það sé nokkur einasta áætlun um að fjárfesta í innviðum heldur ber hún þess miklu frekar merki að halda eigi að sér höndum, ekki að byggja neitt upp, við ætlum ekki að búa ferðamönnum sem hingað koma almennilega aðstöðu á þeim stöðum sem þeir kjósa að heimsækja eða gera neitt til að reyna að dreifa þeirra ásókn á fjölbreyttari staði en verið hefur hingað til. Suðurland er vissulega mjög fallegt land en það eru fleiri staðir á þessu landi sem gaman er að skoða og vert er fyrir ferðamennina okkar að kíkja á. En þeir staðir sæta ekki sama ágangi. Á einhverjum tímapunkti verður það of mikið fyrir Suðurland að taka við öllu þessu fólki. Þá þarf kannski að fara að huga að því hvernig eigi þá að dreifa öllum þessum ferðamönnum. En ekki er að sjá að það séu nein markmið í þeim efnum, um að dreifa fólki víðar um landið eða sjá til þess að ferðamannastraumurinn á Íslandi verði sjálfbær á einhvern hátt. Það er heldur ekki að sjá að markmiðið hjá þessari ríkisstjórn sé að fjárfesta í framtíðinni. Við stefnum jú á framtíðina. Ég hef engan áhuga á að stefna á framtíðina með heilbrigðiskerfið eins og það er, með menntakerfið eins og það er. Ég sé ekki af hverju Íslendingar á mínum aldri eða yngri ættu að líta þannig á að það sé æskilegt að búa á Íslandi þegar stjórnvöld hafa jafn lítinn áhuga og raun ber vitni á að fjárfesta í innviðunum þannig að fólk geti lifað hér sómasamlegu lífi með góðri þjónustu og góðu samfélagi sem lætur sér annt um þá sem það byggja og hlúir að þeim innviðum sem þar er að finna. Því að tölur á blaði eru ekkert samanborið við raunveruleg verðmæti þjóðarinnar. Ég vona að fjármálaáætlunin beri með sér að ríkisstjórnin hyggist, þrátt fyrir þetta plagg, fjárfesta í raunverulegum verðmætum þjóðarinnar. En ég er ekkert sérlega bjartsýn hvað það varðar, þar sem áherslur þessara flokka fram að þessu hafa ekki verið á velferð, á innviði þessa samfélags, þótt þau tali fjálglega um annað. En orð eru ekki það sama og gjörðir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu. Mig langar að eiga orðastað við hana um nokkuð sem hún sagði í sinni ræðu og sló mig og mér fannst athyglisvert og fékk mig til umhugsunar, þ.e. það að trassa innviðauppbyggingu séu í raun vextir sem lendi á samfélaginu, ekki síst samfélaginu inn í framtíðina. Mér finnst þetta athyglisverð nálgun og er sammála henni. Ég hef hugsað það þannig líka að það sem núverandi ríkisstjórn hefur talað um þegar kemur að uppbyggingu er ekki síst að koma á sérstökum þjónustugjöldum, bæði tollum og fleiri slíku, og boða einkavæðingu hér og einkavæðingu þar sem þýðir oftar en ekki greiðsla fyrir þjónustu. Ég lít á það sem skatta í raun. Mig langaði að ræða þetta við hv. þingmann því hér er ríkisstjórn sem gumar af því að vera ekki með skattahækkanir og jafnvel slær sér á brjóst fyrir það en trassar svo í öðru orðinu þá nauðsynlegu innviðauppbyggingu sem þarf að fara fram og auka við vaxtabyrði þjóðarinnar eins og hv. þingmaður kom inn á sem og að boða skattahækkanir í formi sérstakra gjalda. Samkvæmt fagurgala nútímapólitíkur er víst betra að tala um gjöld en skatta. Þá geta menn falið sig á bak við það. Mig langaði að biðja hv. þingmann aðeins að fara með mér í þessa hugleiðingu, að í raun sé verið að boða vexti á samfélagið með grotnun innviða og auknar álögur með þessum sérstöku þjónustugjöldum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tek heils hugar undir allt það sem hann sagði rétt í þessu í pontu. Vextir til framtíðarinnar, mér finnst þetta ágætisorðalag því við notum oft hagfræðina til að afmennska það sem við gerum hér í þessu húsi og gera það að hlut sem ekki hefur áhrif á raunverulegar manneskjur. Við tölum um að lækka vaxtabyrði ríkissjóðs en við spáum ekki í að með því séum við þá að hækka vaxtabyrði framtíðarinnar, þ.e. þeirra sem munu erfa þjóðfélagið sem við búum í núna. Sömuleiðis með þessa vegtolla og bifreiðagjöld og klósettgjöld. Úti í Þýskalandi borgar maður t.d. klink til að komast á klósettið til að borga fyrir vatnið þar. Það er nú ekki orðið þannig hér. En ég sæi það alveg fyrir mér sem birtingarmynd þeirra leyndu skatta sem þessi ríkisstjórn kýs að leggja á almenning í landinu. Því það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, þetta eru auðvitað bara skattar. Við skulum ekki gleyma að fyrrverandi ríkisstjórn hækkaði virðisaukaskatt á matvæli sem kom hvað verst niður á þeim sem hvað verst hafa það á þessu skeri en hreykti sér samt sem áður af því að lækka skattbyrði almennings og vera almennt andsnúin skattahækkunum. Það má auðveldlega snúa öllu á hvolf og fela í fagurgala pólitíkurinnar eins og hv. þingmaður segir. Ég myndi segja að ef þessi ríkisstjórn sem nú situr hefur komið einhverju í verk er það að snúa út úr, breiða yfir og í raun leyna því sem hún er raunverulega að gera. Það verður eitthvað á bak við tjöldin og það verða fleiri skattahækkanir, þær verða mögulega ekki nefndar skattahækkanir heldur náttúrugjöld.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Svo það sé sagt er ég í sjálfu sér ekki á móti skattahækkunum. Ég er ekki að segja að hv. þingmaður sé það heldur. Ég hef litið á það sem hlutverk ríkissjóðs að sjá um samneysluna okkar. Til hennar þurfum við að afla fjár. Ég er á því að skattkerfið eigi ekki eingöngu að vera tekjuöflunartæki heldur líka tekjujöfnunartæki. Ég hef litið svo á að það ætti að beita því einnig þannig, sem gengur þvert á yfirlýsta stefnu hv. ríkisstjórnar, yfirbreiðslustjórnarinnar sem hv. þingmaður kom inn á. Mér finnst athyglisvert það sem hv. þingmaður segir um virðisaukaskattinn. Í umræðum hér á dögunum kom hæstv. fjármálaráðherra inn á að hann sæi fyrir sér eitt virðisaukaskattsþrep sem yrði einhvers staðar á milli þeirra þrepa sem nú eru við lýði, sem myndi þýða hækkun á virðisaukaskatti á ýmsar nauðsynjavörur sem við þurfum öll jafnt, sama hvað við erum með í laun. Ég komst reyndar ekki sjálfur á aðalfund Samtaka atvinnulífsins í gær en sá ekki betur í fréttum en að hæstv. forsætisráðherra væri að boða slíkt hið sama. Þarna erum við komin að raunverulegri pólitík. Um það hvernig skattkerfið eigi að vera byggt upp, hver eigi að vera tilgangur þess. Ég er sammála hv. þingmanni þegar hv. þingmaður er sammála mér um að það eigi að kalla hlutina réttum nöfnum. Ef á að fara í skattahækkanir sem geta verið í einhverjum tilvikum nauðsynlegar eigi bara að kalla þær það.
Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni enn á ný og tel að það ætti að kalla hlutina réttum nöfnum. Það fer svolítið eftir því hvernig maður lítur á hlutina hvaða nöfnum maður kýs að kalla þá. Ég held að hluti af hugmyndafræðinni sem hefur tekist að taka yfir er að tala alltaf um skattahækkanir frekar en t.d. tekjuöflun til að fjárfesta í innviðum. Ég held að það sé búið að taka svolítið af okkur tungumálið sem við getum notað til þess að ræða það sem okkur finnst um skattahækkanir eða um tekjuöflunarleiðir ríkissjóðs til að tryggja öllum mannsæmandi þjóðfélag að búa í, hvort sem maður lítur á það sem tekjujöfnunarhlutverk eða bara hlutverk ríkisins að afla sér tekna til að fjárfesta í þeim helstu innviðum sem við höfum á þessu landi og notum til að byggja saman samfélag. Skattar hafa alltaf einhvern veginn haft neikvæða merkingu. Ég er svo sem ekkert mótfallin því að kalla þá skatta. En ég held að helsti sigur þeirra sem kenna sig við frjálshyggju sé einmitt að hafa tekist að tengja mjög neikvæða merkingu við skatta og allt tal sem tengist þeim nema einna helst ef það er að tala um að lækka þá. Þeir eru hvað klárastir í að búa til orðræðu sem hentar þeim hverju sinni. Stundum spyr maður sig hvort maður eigi að detta í sama pytt til að taka þátt í þessu rugli og búa til sína eigin hugmyndafræði og sín eigin jákvæðu orð og jákvæðu hugrenningatengsl og breiða yfir allt sem maður vill í raun ekki að komi fram. En ég held að það sé miklu betra að tala hreint út um hlutina. Þessi fjármálastefna ber ekki með sér að ríkisstjórninni sé neitt sérlega annt um þjóðfélagið sitt. Hún ber miklu frekar með sér að ríkisstjórninni sé aðeins annt um tölur á blaði og seðla í veski.
Virðulegi forseti. Nú hef ég fylgst mikið með þessari umræðu enda nefndarmaður í fjárlaganefnd og tel mér skylt að fylgjast með henni. Ég þakka fyrri andsvarendum ágætisumræðu um „newspeak“, þetta er mjög áhugavert mál. En um sama efni, þ.e. um skatta, segir einmitt í lögum um opinber fjármál að í fjármálastefnu skuli vera greinargerð um hvernig grunngildum skuli vera fylgt hvað varðar stefnumörkun um þróun gjalda og skattstefnu og aðra tekjuöflun hins opinbera. Sem sagt: Í fjármálastefnunni á að vera greinargerð um það hvernig skattstefnan og tekjuþróun á að vera næstu fimm árin. Það er hins vegar algerlega tómt í stefnunni, vantar algerlega. Meira að segja í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er talað um samþættingu grænna skatta. Maður hefði getað ímyndað sér að þeir hefðu getað dottið beint inn í fjármálastefnuna, en þá er ekki að finna þar. Það sem mér fannst áhugavert við ræðu hv. þingmanns var einmitt þessi umræða um gjöldin og þessi þróun frá beinum sköttum yfir í óbeina. Það er eitthvað sem við höfum séð gerast á undanförnum áratugum, þ.e. að verið er að reyna að þrýsta niður þessum beinu sköttum og í staðinn koma þessir óbeinu skattar hér og þar. Það væri rosalega áhugavert að fá skýrslu eða yfirlit um það hver skattahækkun eða -lækkun hefur verið að teknu tilliti til þessara nýju óbeinu gjalda og skatta sem hafa verið lagðir á hægri vinstri, aðallega hægri, undanfarin ár. Ég var að velta fyrir mér hvort við gætum aðeins átt smásamræðu um það mál.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og tek heils hugar undir það með honum að fullt tilefni er til að skoða þetta. Ég spyr mig hvort við ættum ekki bara að skella í eina fyrirspurn til Ríkisendurskoðunar um akkúrat þetta, eða mögulega til aðila sem eru betur til þess færir að svara því; það er svona það fyrsta sem mér dettur í hug sem svar við þessari spurningu. Mig langar aðeins að fá að ræða það sem hv. þingmaður talaði um, að það vanti öll grunngildi í þessa fjármálastefnu. Hv. þingmaður er framsögumaður 3. minni hluta hv. fjárlaganefndar og tekur þar einmitt sérstaklega fram að grunngildin, sem tekin eru fram í þessari stefnu, séu í raun orðabókarskilgreiningar á grunngildum sem hafa beri í huga við gerð slíkra stefna án þess að eiginleg merking sé lögð í þau orð eða skoðað hvernig þessi stefna samrýmist þessum grunngildum. Hér eru orð eins og sjálfbærni, varfærni og stöðugleiki og gagnsæi og festa. En hér er ekkert talað um hvernig þessi stefna eigi að tryggja þessi gildi né raunverulega lagt neitt mat á hvað þessi gildi þýða fyrir stjórnarliða. Það er kannski bara í takti við það sem við höfum verið að ræða hér í andsvörunum, þ.e. hve auðvelt er að segja orð og láta þau merkja það sem manni sýnist. Það er langauðveldast að fletta þeim upp í orðabók og skrifa niður skilgreininguna og lýsa engum raunverulegum skilningi á því hvað orðin fela í sér. Það er eitt að drita nokkrum orðum niður á blað eða segja þau en annað að standa að baki þeirra, skilja þau eða finnast þau hafa einhverja merkingu í sínum huga, hvað þá að finnast að það þurfi að framkvæma eitthvað út af þeim orðum sem látin eru falla.
Virðulegi forseti. Þetta er einmitt áhugavert mál út frá því hvernig ákveðið var að setja stefnuna fram. Samkvæmt lögum um opinber fjármál á að setja fram stefnu og hafa síðan greinargerð um það hvernig sú stefna passar við grunngildin. Þegar það vantar er það brot á grunngildunum sjálfum um ákveðna festu og stöðugleika og sérstaklega gagnsæi. Það er dálítið skemmtilegt hvernig það að sleppa þessu brýtur á þeim skilyrðum sem stefnunni eru sett. Aftur hvað varðar skattana: Ég hef einmitt verið að velta fyrir mér hvar væri sniðugt að setja slíka fyrirspurn fram. Hvort það væri bara beint til fjármálaráðherra, skýrsla til Ríkisendurskoðunar eða hvert það færi. Það væri kannski eitthvað sem við gætum grafið upp í hliðarherberginu á eftir. Ég spyr: Þar sem stefnan uppfyllir í raun ekki þau skilyrði sem sett eru í lögum um opinber fjármál, er þetta tæk og gild stefna sem Alþingi ætti að samþykkja?
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessar áhugaverðu umræður. Ég get ekki sagt að þetta sé tæk stefna í mínum huga. Hún á einmitt að byggjast á þessum grunngildum, þessi greinargerð. Það fyrsta sem ég rek augun í hvað varðar lögmæti þessarar stefnu, eða hvernig hún kemur út, er að þegar kemur að sjálfbærni stendur, með leyfi forseta: „Sjálfbærni felur meðal annars í sér að opinberar skuldbindingar skuli vera viðráðanlegar og leggi ekki ósanngjarnar byrðar á komandi kynslóðir. Sjálfbærni kallar einnig á að samfélagið búi sig undir hækkandi meðalaldur og hægari fólksfjölgun.“ Ég fæ ekki séð að þessi stefna taki með nokkru móti mið af þessu. Þetta snertir raunar efni ræðu minnar hvað það varðar að við tökum lán af komandi kynslóðum með þessu fyrirkomulagi, tökum lán af komandi kynslóðum sem bera háa vexti. Þessir háu vextir munu birtast í formi lélegra innviða og í raun lélegs samfélags sem við byggjum þá saman og búum komandi kynslóðum. Það er engin sjálfbærnimarkmið að finna hér, ekkert um varfærni, en í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Varfærni skal ríkja til lengri tíma í fjármálum hins opinbera, þ.e. að forðast skuli ákvarðanir sem geta haft ófyrirséðar neikvæðar afleiðingar og að hæfilegt jafnvægi sé fyrir hendi milli tekna og útgjalda.“ Hér er ekkert um þessa varfærni heldur ætlar ríkisstjórnin að öllu leyti að reiða sig á sölu banka án þess að vita nokkuð hvað það mun bera í skauti sér. Það er engin varfærni í þessari stefnu og ekkert gagnsæi í því hvernig henni skal beitt og enga sjálfbærni hér að finna. Stöðugleiki er orð sem stjórnarliðar nota gjarnan. Ég veit ekki hvernig stöðugleika við erum að búa okkur hér.
Frú forseti. Ég ætla að koma hérna upp og ræða aðeins þessa fjármálastefnu út frá mínu áhugasviði og mínum skilningi á heiminum og hugmyndafræði. Frá unga aldri hef ég alltaf haft þá hugmynd að við getum breytt þessu samfélagi til hins betra þannig að þetta sé samfélag fyrir alla en ekki fáa. Við erum rúmlega 300 þús. manna þjóð sem búum á landsvæði sem er krökkt af náttúruauðlindum, ein ríkasta þjóð í heimi, nóg til að hreinu vatni, nóg til af hreinni orku. Við gætum verið mun sjálfbærari á mörgum öðrum svæðum, eins og t.d. í matvælaframleiðslu, ef það væri stefnan. Pólitíkin er því miður ekki þar. Það hefur kannski með það að gera hver hugmyndafræðin hefur verið seinustu ár og áratugi á bak við lagagerð og stefnur í þessu landi. Í þeirri gnægt sem við lifum við er allt of mikið af fólki sem býr við fátækt. Það eru börn sem alast upp við skort og njóta ekki þeirra tækifæra og þar af leiðandi þeirra réttinda sem eiga að þykja sjálfsögð í samfélaginu okkar. Við ættum að geta búið þannig um hnútana að allir hefðu slík tækifæri og réttindi. Ég skil ekki af hverju við erum ekki þar. Það er mér óskiljanlegt. Það er fjöldinn allur af fólki sem er að kikna undan álagi, kvíða, tómleika, þunglyndi, einmanaleika og svo má áfram telja. Börn sem og fullorðnir leiðast út í neyslu vímuefna til að vinna úr tómleikanum. Það er fjöldinn allur af fólki sem höndlar ekki lífið, finnur engan tilgang. Ég skil það svo vel vegna þess að ég hef verið þar. Það er erfitt fyrir hópdýr eins og okkur manneskjuna að finna tilgang í einstaklingshyggju frjálshyggjunnar. Hver er tilgangurinn? Af hverju erum við hérna? Það er fólk sem hefur það gott, það er alveg rétt, en það er eins og við áttum okkur ekki á almennilega á þeim keðjuverkandi áhrifum sem fátækt annarra hefur á samfélagið allt, á lýðræðið, á umhverfið og þar af leiðandi á okkur öll. Við megum ekki leyfa okkur að hverfa inn í einstaklingshyggjuna og aftengjast heildinni. Við erum öll hér saman og aðstæður mismunandi hópa hafa áhrif á okkur, sérstaklega ef við horfum til langs tíma. Við erum að horfa fram á neyðarástand í umhverfismálum, í loftslagsmálum. Það er ekki hægt að ætlast til þess að einstaklingar í samfélaginu sem lifa frá degi til dags eða frá viku til viku eða frá mánuði til mánaðar til þess að ná endum saman hafi í raun og veru getu til að horfa fram á veginn og sjá stóru myndina. Við verðum að vinna saman sem heild og passa upp á að allir standi jafnfætis þannig að við getum saman tekið á stórum málum í heiminum. Þetta er nákvæmlega hugmyndafræðin sem umrædd stefna byggir á, þ.e. ekki þeirri sem ég var að tala um heldur þeirri hugmyndafræði að grafa undan sameiginlegum kerfum með því að fjársvelta þau og svo einkavæða. Það á að selja ríkiseignir til að greiða upp skuldir en ekki byggja upp innviði. Það er stefnan. Það eru menn sem eru talsmenn fyrir því, eða einn sérstaklega sem hefur verið í fjölmiðlum undanfarið, talsmaður Sjálfstæðisflokksins, að lækka veiðigjaldið. Á meðan meginþorri Íslendinga vill fá meira út úr auðlindunum sínum, meiri arð út úr auðlindunum er talað fyrir því að lækka veiðigjaldið og afnema erfðaskatt, sem er eitt besta jöfnunartól sem við höfum. Þetta eru stórfurðulegar áherslur, sérstaklega með það í huga hvert við stefnum, ekki bara Ísland heldur heimurinn allur. Við verðum að horfa á heildarmyndina. Þetta er sláandi niðurstaða, einkum þegar við hugsum til þess hvernig samfélagið okkar gæti litið út. Við erum svo fá hérna og tækifærin eru mörg. Við getum gert stórkostlega hluti ef við höfum hugmyndaflug og þor til að prufa eitthvað nýtt, gera eitthvað öðruvísi. Við þurfum ekki að elta aðrar þjóðir. Við höfum sjálfstæði. Við höfum sjálfstæðan gjaldmiðil. Við höfum í raun og veru svo mörg tækifæri til að prufa nýja hluti og vera óhrædd. Það var í febrúar sem niðurstöður MMR-könnunar sýndu fram á að meiri hluti þjóðarinnar telur Ísland vera á rangri braut vegna spillingar í fjármálum, stjórnmálum, félagslegs ójöfnuðar og hnignunar velferðarkerfisins, siðferðisins og menntunar. Þetta er dálítið sláandi niðurstaða. Ef ég væri í ríkisstjórn hefði ég sest niður og hugsað minn gang og spurt mig: Hvar erum við þegar meiri hluti þjóðarinnar er farinn að tala um að þetta sé vandamál, að Ísland sé á rangri braut? Þessi fjármálastefna boðar ekki nýja leið. Þetta er ekki nýja leiðin sem Íslendingar vilja sjá. Þetta er, með leyfi forseta, „business as usual.“ Og meginþorri almennings verður undir. Það er ljóst. Forseti. Ég sakna þess að hafa ekki heyrt í þessari umræðu frá hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. velferðarráðherra og í raun og veru frá öllum ráðherrum varðandi þessa stefnu. Mig skortir upplýsingar um hvaða áhrif hæstv. ráðherra telja að stefnan eigi eftir að hafa á málaflokka þeirra. Sú umræða hefur ekki átt sér stað. Telja hæstv. ráðherrar að þeir eigi eftir að geta farið í þá nauðsynlegu uppbyggingu sem þjóðin hefur kallað eftir og flokkar þessara ráðherra hafa lofað fyrir kosningar eða alla vega lagt áherslu á? Ég veit að það er mismunandi skilningur á því hvað telst vera loforð. En góðu fréttirnar eru að stefnan er ekki meitluð í stein. Mér skilst að ný ríkisstjórn geti komið með nýja stefnu og það þurfum við að hafa í huga. Ég hvet þá sem vilja byggja upp annars konar samfélag en þessi stefna rammar inn til að fjölmenna og krefjast þess að samfélagið taki nýja stefnu, krefjast þess að ný ríkisstjórn taki við, þorum að gera eitthvað nýtt, eitthvað róttækt. Kollsteypur eru velkomnar.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna og tel að hún hafi verið ljómandi áminning fyrir okkur um hvert ríkisstjórnin er að fara með þessari stefnu sinni, þ.e. að draga fram hvaða áhrif hún hefur á einstaka hópa og hvernig staða þeirra er í dag. Núna stöndum við frammi fyrir því að litlu eða engu á að breyta. Eins og þingmaðurinn kom inn á og við höfum verið að ræða hér virðist þetta vera með þeim hætti að grafa eigi undan og einkavæða, bæði í menntakerfinu og heilbrigðiskerfinu og hvað það nú er. Það bitnar auðvitað verst á þeim sem verst hafa það í samfélaginu, hvort sem um er að ræða börn eða eldra fólk. Mig langar líka að spyrja hv. þingmann í ljósi þess sem hún sagði um þann hóp: Fram kemur ábending hjá fjármálaráði um að kominn sé tími á að búa til nýja kynslóðareikninga. Þeir voru gerðir fyrir Ísland í kringum síðustu aldamót. Vegna sjálfbærnihugtaksins [[Forseti hringir.]]sem þessi stefna byggir á telur ráðið vert að gera slíka reikninga. Er ekki þingmaðurinn sammála því?
Frú forseti. Mig langar til að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég viðurkenni að ég kannast ekki við þetta fyrirbæri, kynslóðareikninga. En mér finnst þetta mjög forvitnilegt og langar til þess að vita meira. Þar sem hv. þingmaður getur komið aftur í ræðustól þætti mér vænt um að hún myndi kynna það aðeins fyrir mér þannig að ég geti betur svarað hvað mér finnst um þetta.
Frú forseti. Kynslóðareikningar eru það sem snýr að fólki til framtíðar og yfir ákveðinn tíma. Þá eru rannsakaðir hagir, hvort sem um er að ræða laun eða annað, sem snýr að innviðum og öðru slíku sem skiptir okkur öll máli og nær yfir ákveðið tímabil og var gert í kringum síðustu aldamót. Samfylkingin lagði reyndar fram beiðni um að slíkt yrði gert, minnir mig, á síðasta þingi þannig að það er til þingmál sem vert væri að við tækjum fram aftur og legðum til að yrði samþykkt. Alla vega voru einhverjir úr meiri hlutanum í fjárlaganefnd sem voru sáttir við hugmyndina og töldu að vert væri að gera þetta, gott ef það var ekki hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, sem var mér sammála um að skynsamlegt væri að gera þetta í ljósi þess t.d. að við værum að fresta hér uppbyggingu innviða. Við leggjum að mínu mati ekki nógu mikið til innviðauppbyggingar framtíðarinnar miðað við þessar stefnur [[Forseti hringir.]]þannig að það væri áhugavert að sjá það gert af því að hér er alltaf verið að tala um að greiða bara niður skuldir en ekki að gera neitt annað.
Forseti. Ef ég skil þetta rétt var verið að tala um að fara í greiningarvinnu og þarfir komandi kynslóða og innviðauppbyggingu komandi kynslóða þá finnst mér það bara vera ljómandi hugmynd. Ég talaði hérna um daginn um Iroquois-ættbálkinn í Norður-Ameríku, sem er með sjö kynslóða regluna, þar sem engar ákvarðanir eru teknar ef þær teljast hafa neikvæð áhrif á næstu sjö kynslóðir, sem mér finnst vera stórmerkilegt fyrirbæri sem við ættum öll að hugsa um. Því að auðvitað erum við með þessa jörð í láni. Við fæðumst hérna. Við erum með auðlindir sem við eigum öll sameiginlegan rétt til en við eigum það ekki. Við erum bara með það í láni og þurfum að passa upp á að við séum ekki að skerða réttindi komandi kynslóða að þessum gæðum. Ef ég skil þetta rétt þá styð ég það auðvitað.
Virðulegur forseti. Nú er gaman að vera í þingsal. Við erum að ræða alvörupólitík og hvernig við sjáum samfélagið fyrir okkur. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir góða ræðu og finnst það sjónarhorn sem hún er með á fjármálastefnuna gott og athyglisvert. Hvað erum við að horfa á hjá hæstv. ríkisstjórn? Þetta snýst um að fletja allt út í flatar aðgerðir, skatta eða hvað það er sem í krónutölum snertir alla eins óháð tekjum, aðstöðu og efnahag. Hér er meira að segja sett þak á útgjaldahliðina. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að henni var tíðrætt um fátækt, hvernig hún sjái fyrir sér að hægt sé að bregðast við með almennum aðgerðum til að útrýma fátækt og efla velferð á landinu ef það er þak á útgjaldahliðinni og svo á allt annað að rúmast innan hagsveiflunnar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skemmtilega spurningu. Það er eitt aðaláhugamál mitt hvernig við getum útrýmt fátækt og mér finnst alltaf gaman að svara fyrir það og ræða það. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu þess efnis að við skoðum möguleikana á að greiða öllum Íslendingum laun óháð vinnu eða aftengja laun við vinnu. Þetta er hugmynd sem ég hef líklegast ekki tíma til þess að útskýra nægilega vel hérna. Að sjálfsögðu þurfum við að passa upp á að arður af auðlindum okkar dreifist jafnt á alla þannig að allir hafi sömu tækifæri, vegna þess að það er ekki hægt að tala um réttindi án þess að tala um tækifæri. Ef fólk hefur ekki tækifæri til að nýta sér réttindi eru réttindin aðeins sýndarleikur. Þá eru þau ekki til staðar. Þá eru þau einungis falleg orð á blaði, eins og í fjármálastefnunni, þessi fallegu orð um sjálfbærni og ég veit ekki hvað.
Virðulegi forseti. Falleg orð á blaði. Stjórnmálamenn, ég er víst einn þeirra, ég þarf að fara að byrja að hugsa um mig þannig, það er ekki seinna vænna, okkur hættir nefnilega oft til að strá um okkur með fallegum orðum, sérstaklega þegar að því kemur að við þurfum að fá eins og nokkur atkvæði frá kjósendum sem við erum að tala til. Þessi fjármálastefna sýnir svart á hvítu að kosningaloforð hæstv. ríkisstjórnarflokka voru ekki pappírsins virði, þótt það sé ekki meiri pappír en undir þessa fjármálastefnu því að ekki er hún stór. En hér t.d. talaði hæstv. fjármálaráðherra áðan, stráði um sig fallegum orðum um að vanda vel til þegar kæmi að næstu einkavæðingarhrinu, sem er einmitt verið að boða, og þingheimur tók andköf af ánægju. En það er ekki að sjá á fjármálastefnunni að grípa eigi til sérstakra aðgerða í ljósi breyttrar stöðu eða nýrra upplýsinga eða eitthvað um að fá okkur belti, axlabönd, [[Forseti hringir.]]keðjur og var það ekki steypuklumpur sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon boðaði sem megingjarðir utan um sig þegar kæmi að því að fara í einkavæðingu? [[Forseti hringir.]]Þetta snýst allt um útgjaldahliðina, varkárnin, hjá hæstv. ríkisstjórn.
Forseti. Vandamálið við pólitíkina í dag eða stjórnmálakúltúrinn er nefnilega að það er svo mikil skammsýni. Ég held að ástæðan fyrir því hljóti að vera sú að það eru allir að hugsa um þessi fjögur ár. Hvað getum við gert núna til þess að það líti út fyrir að við séum að gera eitthvað rosalega flott og gott fyrir framtíðina, þannig að við fáum endurkjör eftir fjögur ár? Ég held að þetta sé bein afleiðing af því að almenningur fær ekki nægileg tækifæri til að taka þátt í ákvarðanatöku og í stefnumótun. Rödd þeirra kemur ekki nægilega sterkt fram í öllu þessu ferli. Ef við viljum fara að horfa til langs tíma verðum við að taka almenning með og við verðum að leyfa fólki að koma að stefnumótun og opna allt þetta kerfi. Þannig getum við horft til framtíðar. Ef við ætlum að gera breytingar sem raunverulega skipta máli er ljóst að það mun taka miklu lengri tíma en eitt, tvö, þrjú, fjögur ár. Við þurfum að fara að leggja grundvöllinn núna að breytingum inn í framtíðina og hugsa lengra.
Virðulegi forseti. Ég veit að ég verð dæmdur hlutdrægur en ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fallega og nauðsynlega ræðu. Ég vildi koma að óbeinum og beinum sköttum í fyrri andsvörum mínum. Stefnan hefur oft virst vera að fara út í óbeina skatta eins og vegtolla og nefskatt o.s.frv., varðandi útvarpsgjöld og því um líkt, en áhrifin sem óbeinir skattar hafa, skattur sem kemur einu sinni á ári, nokkuð stór upphæð, eru aðallega á þá sem hafa minna á milli handanna og yngra fólk. Það var dálítið sá tónn sem ég heyrði í ræðu hv. þingmanns og ég held að eigi miklu betur við núna að tala um. Sá aðstöðumunur sem er skapaður með þessari skattstefnu, sem er í rauninni engin en er alla vega boðuð í orði, eykur þann mismun sem hv. þingmaður rekur svo vel í ræðu sinni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og athugasemdina. Það er alveg rétt að það er gífurlega mikill aðstöðumunur, t.d. bara það að eiga minni pening þýðir að skatturinn felur sig úti um allt. Það er hægt að kalla þetta fátæktarskattinn. Það er alltaf dýrara þegar maður getur ekki greitt fyrir hlutina strax heldur þarf að taka lán. Skatturinn virðist alls staðar felast. Sú ríkisstjórn sem situr núna byggir á þeirri hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar sem kallast, með leyfi forseta, ég kann ekki íslenska heitið, „trickle-down economics“. Það er sú hugmynd að alltaf þurfi að gera þá ríkari og ríkari af því að peningarnir muni einhvern veginn detta niður til okkar hinna frá þeim. [[Gripið fram í: Brauðmolar.]]- Brauðmolakenningin, já, nákvæmlega. En hún virkar ekki. Hún þjónar okkur ekki. Við erum búin að prufa þetta. Slík tilraunastarfsemi hefur verið í gangi í tvo og hálfan, þrjá áratugi og hefur ekki virkað. [[Forseti hringir.]]Þegar eitthvað þjónar okkur ekki verðum við [[Forseti hringir.]]að horfast í augu við það og taka upp nýja stefnu og prufa eitthvað annað.
Virðulegi forseti. Þessi þróun hefur eiginlega orðið án upplýsts samþykkis þjóðarinnar. Er það almennt séð vilji okkar að fara út í óbeina skatta, notkunarskatta eins og vegtolla og að rukka inn á klósett og slíkt? Er það stefna sem við viljum almennt? Er það eitthvað sem við kjósum um í kosningum? Ég held ekki. Rétt eins og við leggjum fram þingsályktunartillögur hérna inni þá vantar okkur einhvers konar almenningsályktunartillögur sem við værum með þjóðaratkvæðagreiðslur um, sem myndu búa til þennan ramma fyrir okkur hérna inni á þingi: Nei, við viljum ekki að það form t.d. sem við greiðum til Ríkisútvarpsins sé í formi nefskatts heldur sé beinn skattur í gegnum skattprósentuna, ekki í gegnum þessa einu upphæð sem kemur á hverju ári. Ég kannast við [[Forseti hringir.]]það þegar kemur að því að borga í Framkvæmdasjóð aldraðra eða nefskattinn, það hafði rosaleg áhrif einu sinni á ári á það sem ég hafði á milli handanna, [[Forseti hringir.]]það var mikið neikvæðara. Sultarólin var hert þann mánuðinn.
Forseti. Almenningsályktunartillögur, ég fíla þetta nýyrði og tek undir það að við eigum að hafa slíkt kerfi. Að sjálfsögðu þarf almenningur að koma meira að ákvarðanatöku. Ég veit ekki hvernig væri best að fara að því. En það að við séum ekki einu sinni að hugsa um það, að við séum ekki að ræða það almennilega hvernig við eigum að útfæra svoleiðis og hvernig við eigum að fara að því finnst mér mjög alvarlegt. Það að við séum með einstefnu á eitthvað sem þjónar okkur ekki, þjónar ekki meginþorra almennings, finnst mér alvarlegt. Hversu oft ætlum við að rekast á sama vegg án þess að breyta einhverju? Kannski er málið að þeir sem eru við völd rekast ekki á vegg. Kannski er það vandamálið. Kannski er vandamálið einhvers konar aftenging.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir afar góða ræðu; þar var komið inn á kjarnann í pólitík sem fjallar um það hvernig samfélagi við viljum búa í. Svona ræður finnst mér alveg til fyrirmyndar einmitt þegar við erum að ræða um fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar vegna þess að í henni birtist grunnuppskriftin að þeirri samfélagssýn sem boðuð er. Og það er ekki góð sýn. Mig langar að spyrja hv. þingmann vegna þess að hún kom inn á hugtök eins og sjálfbærni og að hugsa um framtíðina. Í nefndaráliti frá meiri hluta fjárlaganefndar segir, með leyfi forseta, feitletrað: „Áframhaldandi hagvöxtur er meginforsenda stefnunnar.“ Er hægt að vera með svona pólitík á 21. öld þegar við ætlum að fara að taka á loftslagsmálum?
Frú forseti. Ég þakka góða spurningu. Nei, þetta er vitaskuld firra, algjör veruleikafirring. Við stefnum inn í gífurlegar breytingar í loftslags- og umhverfismálum og höfum ekki hugmynd um hvert þær leiða okkur. En það er vitað að ef við stefnum áfram á þeirri braut sem við erum á í dag þá erum við ekki á góðri leið, talandi um þessa sjö kynslóðareglu, um að við megum ekki skerða réttindi þeirra kynslóða sem koma á eftir okkur. Ef eitthvað ættum við að tala um það hvernig við getum minnkað hagkerfið, ekki stækkað það. Þetta er ósjálfbært, það er kjarninn í ósjálfbærni að tala um þetta. Ég ætla að þakka hv. þingmanni fyrir að benda á þennan fáránleika. Ég veit ekkert alveg hvernig við eigum að berjast gegn þessu út af því að þetta er miklu stærra vandamál en bara hér á Íslandi. Ég varð vitni að því á fundi alþjóðaþingmannasambandsins þegar ég var úti í New York að ræða um málefni hafsins; þar var enginn reiðubúinn til að horfa fram á að við þyrftum mögulega að tala um að minnka hagkerfið, minnka framleiðslu og minnka neyslu.
Frú forseti. Mig langar eiginlega mest að segja amen á eftir efninu og bæta því svo við að það sem við þurfum að gera er að skipta því sem við höfum jafnara. Það held ég að sé það eina sem við getum gert ef okkur á að verða eitthvað ágengt. Mér finnst það óskaplega dapurlegt þegar í ljós kemur að svona meginplagg frá hæstv. ríkisstjórn tekur ekkert mið af loftslagsmálunum. Hér á eftir verður innleiðing á EES-máli sem varðar einnota umbúðir. Það er gott og vel. Auðvitað eigum við að innleiða svoleiðis tilskipanir og setja okkur stefnu í umhverfismálum en við verðum líka að gera það í stóru málunum. Mér finnst það mjög dapurlegt hvernig þessi ríkisstjórn hefur kolfallið á því prófi.
Frú forseti. Ég tek heils hugar undir orð hv. þingmanns. Þetta er alveg rétt. Það sem veldur mér líka áhyggjum er að þegar maður ræðir þessi mál þá er aldrei horft á ábyrgð stórfyrirtækja, hvaða ábyrgð þau bera. En það er alltaf rosalega mikið talað um ábyrgð neytandans. Það er reyndar ómöguleiki þegar meginþorri fólks á þessari jörðu er í þannig efnahagsástandi að geta ekki tekið ákvarðanir út frá sjálfbærni um vörur til að versla. Það er ekki hægt að ætlast til þess. Þetta verður að koma að ofan. Við þurfum að taka ábyrgð á þessu. Stórfyrirtæki þurfa að taka ábyrgð á þessu. Við þurfum að dreifa auðlindunum og arðinum af þeim þannig að við reynum að útrýma fátækt. Það er fyrsta skrefið í átt að því að bjarga umhverfinu, held ég, ef við útrýmum fátækt; það væri gríðarstórt skref í þá átt. Þá erum við að valdefla einstaklinginn til að hann geti tekið þessa ábyrgð á sínar herðar. Þá getum við öll tekið ábyrgð saman. Væri það ekki skemmtilegt?
Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2017–2022, stefnu nýrrar ríkisstjórnar til fimm ára í samræmi við nýja lagasetningu um opinber fjármál. Hér hafa verið ræddar og reifaðar ýmsar hliðar málsins, bæði formið og innihaldið. En mig langar til að byrja á því sem fulltrúi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að fjalla stuttlega um þær efasemdir sem hafa komið upp í umræðu innan nefndarinnar að því er varðar lög um opinber fjármál og að hve miklu leyti þau stangast mögulega á við stjórnarskrá. Hér er auðvitað um að ræða grundvallaratriði. Þetta álitamál er til skoðunar núna hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ef á daginn kemur að þessi lagasetning stenst ekki stjórnarskrá þarf augljóslega að fara í þá vegferð að færa það allt saman til betri vegar því eins og komið hefur fram í ræðum þingmanna þá er, ef í harðbakkann slær, a.m.k. eitthvert hald í stjórnarskrá Íslands frammi fyrir löggjöf sem er á gráu svæði gagnvart henni. Í umfjöllun nefndarinnar hafa komið fram efasemdir sérstaklega að því er varðar að ekki sé nægilega vel búið um fjárstjórnarvald Alþingis, ekki sé nægilega tryggt í lögunum að það sé fyrir hendi. Hér sé verið að færa of mikið til framkvæmdarvaldsins af fjárstjórnarvaldi Alþingis sem er varið í 41. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir, með leyfi forseta: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Og í 42. gr.: „Fyrir hvert reglulegt Alþingi skal, þegar er það er saman komið, leggja frumvarp til fjárlaga fyrir það fjárhagsár, sem í hönd fer, og skal í frumvarpinu fólgin greinargerð um tekjur ríkisins og gjöld.“ Þannig er mjög skýrt um það fjallað hvar þetta vald í raun og veru liggur og efasemdir uppi um að vilji löggjafans á þessum tímapunkti hafi staðið til þess að einhverju leyti að afhenda það framkvæmdarvaldinu í of ríkum mæli. Um þetta erum við sérstaklega að fjalla á vettvangi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og vildi ég geta þess hér í umræðunni af því að um það hefur ekki verið fjallað sérstaklega. Í öðru lagi vil ég velta upp þeirri spurningu, af því að það hefur kannski heldur ekki borið á góma hér, að hér er um að ræða auðvitað afstöðu ríkisstjórnarinnar til framtíðar, til næstu fimm ára, um það hvernig beri að ráðstafa opinberu fé og hver ramminn eigi að vera í þeim efnum. Nú er það svo að ríkisstjórnin var mynduð við mjög óvenjuleg skilyrði og ekki síst á mjög óvenjulegum tíma. Af þeim sökum hafði ríkisstjórnin ekki þann hefðbundna tímaramma við að miða sem leiðir af vorkosningum. Þannig er engu líkara en að hæstv. fjármálaráðherra sitji uppi með að mjög stórum hluta útlínur og grunn frá sínum forvera, Bjarna Benediktssyni, núverandi forsætisráðherra, í því hvernig hann og hans fjármálaráðuneyti sá fyrir sér rammann til næstu fimm ára. Nú hefur það ekki komið fram í máli stjórnarliða hvaða breytingum þessi stefna tók frá þeim drögum sem lágu fyrir við ríkisstjórnarmyndun og fram að þeim tímapunkti þegar hæstv. fjármálaráðherra síðan leggur stefnuna fram. Við þessu þurfum við að fá svör. Nú er það oft þannig þegar við erum með ítarlega umræðu hér í þinginu, sem sumir efast um að eigi rétt á sér, hefur hún tilhneigingu til að dýpka skilning okkar allra á því hvað er á ferðinni. Það er ekki síður þannig núna. Nú finnst mér það orðið lýðum ljóst, eftir samtal við þingmenn úr mörgum flokkum, bæði hér frammi og ekki síður í þingsal, að það er ótækt að ljúka afgreiðslu fjármálastefnunnar án þess að við vitum útlínur fjármálaáætlunarinnar. Um svo afdrifaríkt mál getum við ekki fjallað með afgerandi hætti inn í framtíðina og lokað okkur þar með inni, mögulega, má segja, velferðarkerfinu og innviðum samfélagsins til höfuðs. Það gengur einfaldlega ekki. Það er óábyrgt. Nú finnst mér allar líkur á, í ljósi laga um að fjármálaráðherra beri að leggja áætlunina fram á morgun, þá munum við sjá hvernig hún lítur út áður en við afgreiðum stefnuna eftir 2. umr. Þetta er mikilvægt. Við höfum töluvert fjallað hér um umbúnað málsins, þá staðreynd að stefnan er til grundvallar og síðan byggir áætlunin á henni og síðan í framhaldinu fjárlagafrumvörp hvers árs fyrir sig, og það hversu afdrifaríkt þetta mál er. En við höfum líka í ágætri umræðu undanfarna daga, fjallað um inntak þessarar stefnu. Það er auðvitað það sem mestu máli skiptir, að horfa til þeirra pólitísku áherslna sem í stefnunni felast. Hér kemur fram að forsendur áætlunarinnar eru áframhaldandi stöðugur hagvöxtur út allt spátímabilið og eins og kemur raunar fram í sáttmála nýrrar ríkisstjórnar eiga allar viðbætur inn í innviði samfélagsins að rúmast innan sveiflunnar. Það er í raun og veru undirtónninn þar og það sama hér. Það er gert ráð fyrir að ef eitthvert slíkt svigrúm bregðist eða eitthvað breytist þá sé ekki inni í myndinni að afla nýrra tekna. Það liggur algerlega fyrir. Hér er því í raun um að ræða mjög afgerandi hægri nálgun og hægri pólitík. Ekki síður kemur hér fram að í raun er um að ræða niðurskurð þar sem gert er ráð fyrir umtalsverðu aðhaldi á tímabilinu auk þess sem með óljósum hætti er rætt um einkavæðingu og möguleika á, eins og stendur í nefndaráliti meiri hlutans með leyfi forseta, „að fjármagna hagræna innviði í samstarfi við stofnanafjárfesta, svo sem lífeyrissjóði“. Þetta er nokkurs konar nefndarálitsdulmál sem þýðir einkafjármögnun á opinberum innviðum. Það er nú það sem manni gremst oftast í pólitík, þegar ítrekað ber við að svo virðist sem hægri mönnum finnist erfitt að koma fram sem hægri menn í aðdraganda kosninga. Það var meira að segja eftir því tekið þegar hæstv. forsætisráðherra Bjarni Benediktsson kom fram í umræðuþáttum og ég man sérstaklega eftir einum þætti, ég nefni það hér, þar sem við vorum staddar báðar ég og Oddný Harðardóttir þingmaður Samfylkingarinnar og sátum við fyrir svörum hjá Páli Magnússyni, þá þáttastjórnanda, nú hv. þingmanni, sem vildi sérstaklega staldra við það að það væru miklir og sterkir velferðartónar hjá formanni Sjálfstæðisflokksins í aðdraganda kosninga og taldi það til mikilla tíðinda. En það er auðvitað sígilt stef í aðdraganda kosninga að allir hægri flokkar draga upp þá mynd að þeir vilji gera allt fyrir samfélagið og allt fyrir innviðina en svo þegar kemur að framkvæmdinni heykjast þeir á því að sækja peningana þangað sem þeir eru, hafa efasemdir um allan þrepaskatt, efasemdir um hátekjuskatt og hækkun veiðigjalda og gjöld af auðlindum almennt og vilja kannski miklu frekar draga saman útgjöld hins opinbera, sem þýðir ekkert annað en að gengið er áfram á innviðina og áherslur enn frekar lagðar á gjaldtöku í þjónustunni, þ.e. að fólk borgi fyrir þá þjónustu sem það þiggur hvort sem það er í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu eða annars staðar. Hér var vikið að því fyrr í umræðunni að það hefði verið hressandi ef Viðreisn hefði einfaldlega boðið fram undir merkjum stöðnunar og hefði bara sagt það þá, því hér eru engar nýjar forsendur sem ekki lágu fyrir í kosningabaráttunni í október. Viðreisn með þá miklu talnaglöggu forystu sem þar er hefði nú getað áttað sig á því hverjar forsendurnar væru og þar með sagt kjósendum eins og var, þ.e. að hér væri ekki svigrúm fyrir nokkurn skapaðan hrærandi hlut og það stæði til áfram að leggja á samfélagið þannig að það myndi þurfa áfram að líða í raun og veru fyrir hægri stefnu, til að byrja með í aðdraganda hruns, hrunið og svo hægri stefnu aftur. Það er auðvitað þyngra en tárum taki að íslenskt samfélag skuli þurfa að búa við stöðugt aðhald í svo langan tíma. Við erum í raun komin fram yfir sársaukamörk í sumum hlutum innviðanna eins og til að mynda í vegakerfinu og heilbrigðiskerfinu. Allt vegna þess að hér skiptast á annars vegar afleiðingar hruns sem hægri flokkarnir bera ábyrgð á og hins vegar efnahagsstjórn þeirra sömu hægri flokka sem gera ráð fyrir að það megi aldrei undir nokkrum kringumstæðum styðja við okkar sameiginlegu innviði og okkar sameiginlegu eigur, sem samfélagið sannarlega er. Mig langar líka að víkja aðeins að þáttum sem hafa komið fram alveg undir lok umræðunnar eða hér á undan mér. Það eru þættir sem lúta að umhverfissjónarmiðum. Þegar við vorum í ríkisstjórn á árunum 2009–2013, Samfylking og Vinstri hreyfingin – grænt framboð, dró úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það var ekki vegna þess að við værum svo frábær ríkisstjórn heldur vegna þess að það dró úr umfangi efnahagslífsins. Það er því miður svo að þessir þættir haldast algerlega í hendur, þ.e. hefðbundinn hagvöxtur leiðir af sér aukna losun gróðurhúsalofttegunda og þar með meira álag á jörðina. Það er kannski stærsta áhyggjuefnið að sá mælikvarði sem við erum vön að miða okkur við þegar við horfum til þess hvort samfélag virki eða ekki er þessi hefðbundna hagvaxtarnálgun. Í nefndaráliti meiri hlutans er fjallað um að hagspáin, þ.e. áframhaldandi hagvaxtarskeið, sé forsendan og aðeins fjallað um aðaldrifkrafta þessa vaxtar sem séu innlend eftirspurn, atvinnuvegafjárfestingar og vöxtur ferðaþjónustu. Þetta er sannarlega annars konar inntak hagvaxtarins en var í aðdraganda hrunsins þegar við vorum að tala um froðu og skuldsetningu. En það er samt sem áður þannig að allur hagvöxtur sem byggir á ágengri nýtingu með einhverju móti er hagvöxtur sem tekur í raun gæðin af komandi kynslóðum. Ég sakna þess að við þessa fjármálastefnu samfélags sem nýlega hefur undirgengist skilmála Parísarsamkomulagsins í loftslagsmálum sé ekkert að því vikið að mælikvarðar loftslags og losunar gróðurhúsalofttegunda þurfi að vera leiðarljós í framkvæmd stefnunnar. Látum þá liggja á milli hluta hversu góð stefnan er eða slæm, hvort þessir rammar eru of víðir eða of þröngir, hvernig útgjaldaþakið er, prósenturnar og aðhaldið o.s.frv. En það er algert lágmark og annað er óviðunandi en að stórar áætlanir sem eru til langrar framtíðar séu fyrst og síðast í þágu loftslagsmarkmiðanna sem við höfum undirgengist. Það hlýtur að vera þannig. Það er í raun og veru tómt mál að tala um að verið sé að leggja áherslu á loftslagsmál ef það er ekki svo í allri stefnumörkun fyrir samfélagið. Nú bíð ég spennt eftir að sjá fjármálaáætlun á morgun: Er þar góður kafli um loftslagsmál? Er þar verið að fjalla um … Fyrirgefðu, forseti, nú þarf ég að hnerra. [[Þingmaður hnerrar.]]Ah, þetta verður í árshátíðarmyndbandi Alþingis. Það er náttúrlega óviðunandi annað en að í svona stórum áætlunum sé fjallað um það sérstaklega og í ríkisfjármálaáætluninni sjálfri hlýtur það að vera leiðarstef, ef það er eitthvað að marka það sem við erum að segja, ég tala nú ekki um orð hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra um að loftslagsmál séu núna ofar á dagskrá en þau hafi nokkurn tíma verið á byggðu bóli og nokkurn tímann í sögunni, sýnist mér, þá hlýtur það að vera til öndvegis í ríkisfjármálaáætlun. Mér finnst spennandi að sjá það. Það verður ekki bara sérstakur kafli um loftslagsmál heldur hlýtur það ekki síður að fléttast inn í alla aðra málaflokka ef eitthvað er að marka það sem hingað til hefur verið sagt. Það gildir líka um aðrar áætlanir sem væntanlegar eru. Loftslagsmálin hljóta þar að skipa mjög myndarlegan sess. Virðulegur forseti. Við höfum hér fyrst og fremst beint sjónum okkar að því hversu vanbúið þetta er allt saman þrátt fyrir að hér sé um að ræða afdrifaríka stefnu til framtíðar. Ég verð að segja að eftir umræðu dagsins í dag þegar við erum að tala um skýrslu rannsóknarnefndar um einkavæðingu Búnaðarbankans og átta okkur á að það eru veruleg átök í forystu ríkisstjórnarinnar um þau mál, að hér er um að ræða ríkisstjórn sem hefur afar veikan meiri hluta, tæpasta mögulega meiri hluta á Alþingi, og er raunar eins og hefur ítrekað verið bent á ekki einu sinni með meiri hluta kjósenda á bak við sig. Ríkisstjórn sem stendur á brauðfótum sem þeim hefur auðvitað ekki þá stöðu - hún hefur jú umboð gagnvart þinginu og okkar stjórnskipulegu hefðum o.s.frv., en hefur hún stöðu til þess að koma fram með áætlun til fimm ára sem er svo lituð af pólitískri nauðhyggju og áherslu á mjög afgerandi hægri pólitík? Ég segi nei. Það er ekki svo. Ríkisfjármálastefna og fjármálastefna af þessu tagi þarf að endurspegla mikilvægi þess þegar svo langt er liðið frá hruni að við reynum að ná einhvers konar jafnvægi í samfélagið, einhvers konar sameiginlegum skilningi á því hvert sé innihald samfélagssáttmálans. Um hvað snýst það að vera hér á þessu landi, þessi litla þjóð á þessu landi, og ætla sér að standast samanburð við það sem best gerist í heiminum í að vera með mannsæmandi velferðarkerfi? Það er stóra málið. Í þessar stoðir hefur verið höggvið undanfarin ár í nafni hægri pólitíkur í aðdraganda hrunsins, hrunsins vegna og síðan í anda hægri stjórnmála síðan. Við þurfum svo sárlega á því að halda að við náum að endurreisa innviðina, hvort sem það eru vegir eða innviðir aðrir, til þess að við náum að standa undir nafni og að gildin eða meginsjónarmiðin til að mynda um sjálfbærni eigi sér einhverja stoð. Ef ríkisfjármálastefna er ekki bara þannig að hún taki í raun ekkert tillit til loftslagsmarkmiða heldur líka þannig að hún feli beinlínis í sér að hér sé verið að halda áfram að éta samfélagið að innan, þá er það ekki sjálfbærni. Þá er verið að segja með þessari stefnu: Við ætlum komandi kynslóðum síðra samfélag en við búum við sjálf. Við ætlum komandi kynslóðum verri vegi en við búum við sjálf, verra heilbrigðiskerfi, verra menntakerfi o.s.frv. Allt í nafni þess að við ætlum í anda einhverrar nauðhyggju gagnvart excel-skjölum og dálkum að borga niður skuldir ríkissjóðs hraðar en skynsamlegt er gagnvart þessum sömu innviðum. Það er kjarni málsins. Virðulegi forseti. Ég vil lýsa sérstakri ánægju með að hér virðist vera að leysast úr læðingi sú staðreynd að við munum sjá ríkisfjármálaáætlun áður en við lokum þessari stefnu. Annað er óásættanlegt. Það er ólýðræðislegt og óskynsamlegt. Við erum að vinna á grundvelli nýrra laga. Við þurfum að gera það með opin augun. Það væri ótækt að samþykkja ríkisfjármálastefnu áður en ríkisfjármálaáætlun er fram komin vegna þess að þar með værum við í raun búin að loka okkur inni í spennitreyju og gætum ekki fjallað um útlínur áætlunarinnar. Það er með öllu óásættanlegt og hlýtur öllum að vera ljóst. Þetta er allt saman undir. Mikilvægast af öllu er auðvitað að þessi ríkisstjórn sem hefur veikan meiri hluta fari frá. Ef hún ætlar að halda áfram á þessari braut sem birtist í þessu plaggi er enn ljósara hversu mikilvægt það er að hún fari frá og ríkisstjórn sem er í anda félagshyggju og jöfnuðar komi að völdum og setji fram áætlun í þeim anda. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég vil taka undir með henni þegar hún talar um hið stóra sameiginlega verkefni mannkyns sem er að vinna að stöðvun hlýnunar jarðar. Það hefði sannarlega verið áhugavert ef við hefðum séð það stóra verkefni endurspeglast í þessari stefnu. En stefnan er þannig að klipið er í stór mál, sagt að þjóðin sé að eldast og það séu áskoranir þar, en lítið er sagt um hvernig taka eigi að á því. Við erum með vöxt í einni atvinnugrein sem hefur áhrif á efnahagsmálin en ekkert er talað meira um það. Við verðum því að bíða eftir fjármálaáætlun til að sjá hvernig taka á á málunum. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Hvernig finnst henni að farið sé með hlutverk fjármálaráðs sem meta á stefnuna? Í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar er bara látið eins og fjármálaráð hafi ekki sagt neitt um stefnuna. Það gerir hins vegar mjög alvarlegar athugasemdir við hana. Meðal annars er sagt, með leyfi forseta: „… stjórnvöld [geta] lent í spennitreyju fjármálastefnu sinnar ef atburðarásin reynist önnur en efnahagsspáin gerir ráð fyrir.“ Og það mælir með því að í staðinn fyrir punktmat, eina prósentutölu af vergri landsframleiðslu þegar verið er að tala um afkomu, hefði verið betra að skila einhverju bili ef menn treysta sér ekki í að fara í útreikninga á sveiflujöfnun. Í raun er búið að ramma inn afkomuna, skuldirnar og útgjaldaþak. Það var ekki nauðsynlegt að setja útgjaldaþak. Ég spyr hv. þingmann: Hvað finnst henni um athugasemdir fjármálaráðs hvað þetta varðar og hvernig farið er með [[Forseti hringir.]]það ráð og það faglega mat?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Allur þessi umbúnaður um ný lög um opinber fjármál kemur ekki af himnum ofan. Það er langur aðdragandi sem hv. þingmaður þekkir vel frá sinni tíð sem fjármálaráðherra sem snýst um að ná betri tökum á fjárlagagerð og ábyrgara utanumhaldi um þessi mál hér á Íslandi. Þetta er að hluta til einhvers konar þörf á endurreisn íslenska samfélagsins í kjölfar hrunsins. Við þurfum að ná betri tökum á því hvernig við rekum hér samfélag. Það er mjög mikilvægt. Þegar ég tala hér með efasemdartóni um þessa lagaumgjörð er ég ekki að mæla með því að hún sé ekki fyrir hendi, sé engin. En nákvæmlega það sem hv. þingmaður nefnir hér með fjármálaráðið, sem er afar mikilvægt aðhaldstæki á þessari leið, bæði fjármálaráðuneytisins og þingsins, þá finnst mér að þegar fram kemur að þessi dýrmæti vettvangur sérfræðinga, sem skilar af sér verulega ígrunduðu og góðu plaggi um þetta mál, er algerlega hunsaður í meðförum meiri hlutans, sýnir það manni hversu mikil sýndarmennska þetta allt saman er. Það er áhyggjuefni. Mér liggur við að segja að það sé betra að hafa ekki fjármálaráð og horfast þá bara í augu við það og segja það þá bara, vera heiðarlegur í sínu fúski fremur en að ætla sér einhverja fagmennsku og almennilegt utanumhald en hunsa þetta allt saman í raun og veru. Fjármálaráð bendir á ýmsa þætti sem við höfum verið að gagnrýna hér í minni hlutanum, eins og það að við getum lent hér í spennitreyju, betra er bil en punktur, eins og hv. þingmaður nefnir hér, og ekki síður vangaveltur og spurningar um hverju sæti að fara að bæta útgjaldaþaki við aðrar þær takmarkanir sem leiða beinlínis af sér.
Frú forseti. Nú er hv. þingmaður fyrrverandi borgarfulltrúi og þekkir vel til sveitarstjórnarmála. Lög um opinber fjármál ná bæði yfir ríki og sveitarfélög. Gerð er ákveðin aðhaldskrafa til sveitarfélaga. Það eru þrír milljarðar, ef við reiknum prósentutöluna yfir í milljarða á næsta ári, 6 milljarðar á þarnæsta, og svo upp í 7 milljarða afgangur á árinu 2022. En það getur enginn haft valdboð yfir sveitarfélögunum. Enginn getur sagt: Kópavogur þarf að taka upp sína áætlun vegna þess að að meðaltali fellur hún ekki að lögum um opinber fjármál. Það getur enginn ráðið við þetta. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Telur hún ekki að það hefði að minnsta kosti þurft að taka eitthvert vítt bil miðað við þetta ef stefnan hefði átt að vera raunsæ? Getum við fullyrt að grunngildin um varfærni, festu og stöðugleika liggi undir stefnunni [[Forseti hringir.]]þegar svona er farið að?
Forseti. Ég hef áhyggjur af sveitarfélögunum. Sérstaklega þegar maður sér nánast glitta í skeytingarleysi í þeim efnum gagnvart sveitarfélögunum í þessari stefnu. Því að sveitarfélögin eru ekki bara einhver rekstrareining hér og þar um landið. Sveitarfélögin sjá um mjög mikilvægan þátt opinberrar þjónustu. Kannski er þar allra mikilvægast leik- og grunnskólakerfið okkar. Við horfumst núna í augu við mjög alvarlegt ástand að því er varðar menntaða kennara á Íslandi. Við gætum verið í krísu eftir nokkur ár ef við tökum ekki til okkar ráða. Rót vandans eru kannski fyrst og fremst fjárhagslegir erfiðleikar sveitarfélaganna og óeðlileg skipting milli ríkis og sveitarfélaga. Sveitarfélögin þurfa einfaldlega stöðugri grunn til þess að geta staðið straum [[Forseti hringir.]]af þessari þjónustu og kennarar þurfa hærri laun. Það snýst um stöðu sveitarfélaganna.
Virðulegi forseti. Nú höfum við farið nokkuð vel yfir ýmis atriði þessarar þingsályktunartillögu. Það er sífellt að koma upp eitthvað nýtt, nýjar greiningar á því sem vantar. Ef við lítum aðeins um öxl: Við höfum farið mjög vel yfir það sem vantar í þessa þingsályktunartillögu samkvæmt lögum um opinber fjármál, þar eru göt. Hún er í raun samkvæmt forminu hálftóm. Þegar svona þingsályktunartillaga kemur frá ríkisstjórninni, tillaga sem uppfyllir ekki formið, af hverju ætti þingið að samþykkja hana? Ef minnihlutastjórn væri við völd - eins og er í raun núna, lýðræðislega, núverandi ríkisstjórn fékk minni hluta atkvæða, færri en stjórnarandstaðan, það er ákveðinn tæknilegur galli í kosningalögunum sem þarf að laga - og þessi tillaga kæmi frá henni yrði henni hent öfugri út. Þingið myndi ekkert sætta sig við svona tillögu frá minnihlutastjórn: Nei, það vantar í þetta, hún er tóm, viljið þið gera svo vel að gera þetta betur. Ég myndi vilja spyrja hv. þingmann: Af hverju ættum við að greiða leið þessarar tillögu? Eigum við ekki bara að henda henni öfugri út?
Forseti. Þetta er áhugaverð spurning. Ég neita því ekki að ég hef oft hugsað um þessi mál, kannski ekki í tengslum við þetta viðfangsefni núna, heldur ekki síður önnur mál. Við getum nefnt rammaáætlun, allt bixið í kringum aðildarumsókn að Evrópusambandinu o.s.frv. Samgönguáætlun, hvernig við umgöngumst hana. Það er þessi veruleiki, þar sem við hér á Alþingi erum í raun að setja okkur sjálfum reglur sem við förum svo ekki eftir. Við segjum að við eigum að samþykkja samgönguáætlun og á grundvelli hennar eigi að gera svona og hinsegin, en svo gerum við bara eitthvað annað. Hver á að skipta sér af því? Hver á að hafa skoðun á því? Það er auðvitað hárrétt, sem hv. þingmaður segir, að það er okkar sjálfra að gera athugasemdir við þegar svo er og þegar við förum ekki að lögunum við að setja áætlanir fram. Við höfum til að mynda tekist á um þetta í sambandi við rammaáætlun, hvort tillagan sem fram kemur sé í samræmi við lögin á hverjum tíma. Ég nefni sem dæmi þegar tillaga kom um einn virkjunarkost. Var það í samræmi við lögin eða ekki? Við tökumst á um það. Sumir eru þeirrar skoðunar að svo sé og aðrir ekki. Það er ekki síður í þessu efni en svo mörgum öðrum sem við þurfum að viðhafa meiri aga í umgengni við okkar eigin reglur. Því í raun mega þessar reglur sín lítils ef við látum ekki svo lítið að fara eftir þeim sjálf. Þá er dálítið kúnstugt að ætlast til að aðrir í samfélaginu geri það.
Virðulegi forseti. Þetta er nokkurn veginn nákvæmlega lýsandi fyrir það hugarástand sem ég hef átt við að glíma undanfarna daga, í þeim vangaveltum sem ég hef þurft að fara yfir þegar ég les mig í gegnum þessa stefnu, hvernig hún á að vera. Ég get skilið að við erum í innleiðingarferli. En það er samt hægt að afsaka ýmislegt. Það væri alveg hægt að setja ýmislegt í þessa fjármálastefnu sem kannski væri ekki alveg fullkomlega að uppfæra lögin en alla vega í áttina. Hérna vantar bara allt, það er algerlega tómt, það er ekki einu sinni reynt. Það er ekkert um skattaþróun eða þróun tekna nema bara að það eigi að fylgja vergri landsframleiðslu. Ekkert um skattana til dæmis. Þegar vantar meira að segja það að reyna þá getur maður ekki fyrirgefið. Það er ekki hægt að afsaka þá. [[Forseti hringir.]]En ef það er að minnsta kosti reynt getur maður skoðað það á þeim forsendum, hvort það sé að minnsta kosti verið að reyna en vanti bara gögn til að gera betur. Þá væri kannski allt í lagi að haga sér á annan hátt. En þetta er að minnsta kosti, eins og ég segi, tómt og ég tel að við ættum bara að henda þessu út.
Forseti. Það er auðvitað mikið umhugsunarefni þegar svona er í pottinn búið og kannski endurspeglar þessi skortur á forminu, umbúnaði málsins, líka þessa tímapressu sem hæstv. ráðherra undirgengst. Nýrri ríkisstjórn hefði verið í lófa lagið, í samráði við þingið, að búa um þessa óvenjulegu tíma á þann hátt að lengja innleiðingartímabilið þannig að það væri liprara utanumhald utan um þessi fyrstu skref þannig að þingið gæti sameiginlega farið í gegnum að prófa þetta nýja tæki frekar en að halda sig við tækið óbreytt eins og við værum í venjulegu árferði og kosningar hefðu verið á venjulegum tíma og ráðherrann hefði haft nægilegan aðdraganda til að leggja fram sína stefnu. Í staðinn erum við með lög sem miða við það en tímalínu sem snýst um allt annað. Við fáum þá pappír sem er ekki í samræmi við þann ramma sem þingið hefur ákveðið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Við höfum á liðnum vikum, í bráðum þrjá mánuði, hlustað á yfirlýsingar ráðherra, ekki síst ráðherra Viðreisnar og Bjartrar framtíðar, reyndar samgönguráðherra líka, sem hafa verið með alls kyns yfirlýsingar um nauðsyn innviðauppbyggingar í þeirra málaflokkum, sem er kannski svolítið í samræmi við það sem menn töluðu um fyrir kosningar. Á sama tíma höfum við heyrt fjármálaráðherrann, sem talaði líka fyrir kosningar um nauðsyn innviðauppbyggingar á öllum þessum sviðum, tala með allt öðrum hætti. Nú þurfi verulegt aðhald og að leggja fram fjármálastefnu sem að hans mati er mikilvægasta mál, ekki bara þessa þings heldur kjörtímabilsins, stefnu sem okkur sýnist mjög mörgum að gangi þvert á allar hugmyndir um uppbyggingu. Þingmaðurinn nefndi loftslagsmál í ræðu sinni. Ég tók eftir því um daginn í ræðu hæstv. umhverfisráðherra að hún gaf ekki sérstaklega mikið fyrir sóknaráætlanir fyrri ríkisstjórnar í loftslagsmálum því að þær áttu að blása svo svakalega mikið upp. Þó voru verulegir fjármunir settir þar í fyrsta skipti í sóknaráætlun og tiltekin verkefni. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er nauðsynlegt fyrir okkur þegar við erum að afgreiða fjármálastefnu að sjá aðeins útfærsluna í fjármálaáætluninni. Það eru svo misvísandi skilaboð að koma frá ríkisstjórninni, frá einstaka fagráðherrum, eðlilega, þeir tala fyrir sínum málaflokkum. En síðan segja oddvitar ríkisstjórnarinnar að hér eigi allt að vera í ákveðnu frosti og fara eftir hagfræðikenningum og annað í þeim dúr. Spurningin er þessi: Hvenær á að fara í uppbyggingu ef ekki núna? Hefur þingmaðurinn [[Forseti hringir.]]engar áhyggjur af þensluáhrifum? Eða er þingmaðurinn með hugmyndir um hvernig hægt sé að minnka þensluáhrif en engu að síður fara í uppbyggingu á innviðum?
Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi varðandi spurningar hv. þingmanns um ósamræmi milli þessarar stefnu annars vegar og áherslna einstaka ráðherra ríkisstjórnarinnar hins vegar þá er það náttúrlega himinhrópandi. En mest af öllu þó það sem hæstv. heilbrigðisráðherra hefur sagt og er í stefnuyfirlýsingu nýrrar ríkisstjórnar um megináherslu hennar á heilbrigðismál því að þegar til stykkisins kom og farið hefur verið að ganga á hæstv. heilbrigðisráðherra um hvað standi til og hvenær og hversu mikið hefur hann ekki svarað með mjög afgerandi hætti, svo ekki sé fastar að orðið kveðið, heldur vísar yfirleitt í þessa ríkisfjármálaáætlun og segir að í henni muni þetta allt saman koma í ljós. Það er ekki laust við að það hljóti að vera hápunktur spennunnar á morgun þegar kemur í ljós hverjar hinar raunverulegu pólitísku áherslur ríkisstjórnarinnar eru í einstökum málaflokkum ef áherslurnar eiga að rúmast innan stefnunnar sem gerir í raun ráð fyrir mjög þröngum ramma. Það er lykilatriði. Hv. þingmaður spyr líka hvenær eigi að fara í uppbygginguna. Ég tek undir þá spurningu. Hvenær í ósköpunum ef ekki núna? Eigum við að halda áfram í aðhaldi næstu fimm árin og hvernig á eiginlega efnahagsástandið á Íslandi að vera ef við eigum ekki að fara að gera innviðum okkar til góða? Þingmaður spyr líka hvernig eigi að vinna gegn þensluáhrifum. Við þurfum að vera óttalaus í því til að mynda að skattleggja ferðaþjónustuna. Við þurfum að beita þeim verkfærum sem við höfum til að bæði afla tekna og tempra einstaka spennufleti í efnahagslífinu. Það þurfum við að gera með opin augun og án þess að við séum sliguð af eigin kreddum, eins og mér finnst stundum vera vandi núverandi ríkisstjórnar.
Herra forseti. Það er nákvæmlega þetta sem mér finnst vera að. Þess vegna er mikilvægt að fá fram fjármálaáætlunina áður en við göngum frá fjármálastefnunni. Við vitum að fjárþörfin í heilbrigðiskerfinu er gríðarleg, nefnum hjúkrunarheimili, tannlækningar aldraðra, uppbygginguna á Landspítalanum, að því ógleymdu að heilbrigðisstofnanir hringinn í kringum landið hafa liðið allt of mikinn skort í allt of langan tíma, kannski hreinlega ranga stefnu í mjög langan tíma. Ef það mun skýrast í fjármálaáætluninni að hægt sé að ná 40–45 milljarða afgangi af ríkissjóði og setja fullt af peningum í heilbrigðiskerfið veltir maður fyrir sér hvort það muni ekki vanta verulega fjármuni í samgöngukerfi, menntamálin, í loftslagsmálin sem hv. þingmaður nefndi áðan, og önnur þau verkefni sem ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa talað um. Því langar mig að heyra vangaveltur þingmannsins [[Forseti hringir.]]um það hvort ekki sé nokkuð ljóst að við þurfum að fá fram þessa fjármálaáætlun áður en við getum lokið umræðu um fjármálastefnu vegna þess hve andstæð sjónarmið birtast annars vegar hjá fjármálaráðherra og hins vegar hjá fagráðherrum.
Virðulegi forseti. Einmitt vegna þess hversu tæp staða ríkisstjórnarinnar er, hversu þröngur tímaramminn er og vegna þess að við erum að gera þetta í fyrsta skipti þá getum við í raun ekki lokið við að afgreiða þessa stefnu fyrr en áætlunin liggur fyrir. Það er bara svo einfalt. Ég tek undir það sem hv. þingmaður nefnir, bæði mikla fjárþörf í heilbrigðiskerfinu og áform um mikinn afgang og svo einstaka þætti kerfisins þar sem alls staðar á að gera vel og bæta í. Formaður Viðreisnar hefur gjarnan látið eins og hann sé sérstaklega vel til þess fallinn að fjalla um tölur og reikna. Miðað við mína þekkingu á útreikningum og einfaldri samlagningu sé ég ekki að þetta dæmi gangi upp öðruvísi en að gengið sé verulega á [[Forseti hringir.]]einhverja aðra þætti, ef þær áherslur eiga að skila sér sem hæstv. ráðherra talar um.
Herra forseti. Mér finnst nú vera orðið svolítið þunnskipað hér í salnum hvað stjórnarliða snertir, með einni ánægjulegri undantekningu, sýnist mér, fyrir utan forsetastólinn, sérstaklega hvað varðar þátttöku t.d. hæstv. forsætisráðherra sem enn hefur ekkert sést í þessari umræðu svo ég viti. Og formaður fjárlaganefndar er ekki heldur hér í dag, en fjármála- og efnahagsráðherra má þó eiga að hann var hér dálítið í umræðunni í gær og fyrradag, í fyrri hluta hennar. Ef við eigum að taka mark á því á annað borð að hér sé á ferðinni eitt allra mikilvægasta mál hvers kjörtímabils ef ekki bara Málið, þá er þetta tómlæti stjórnarliða dálítið athyglisvert. Fylgir lítill hugur máli? Eru þeir ekkert stoltir af króganum? Ég verð að játa það án þess að lesa í svipbrigði manna eða áruna yfir þeim að ég upplifði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem einhvern veginn ekkert sérstaklega hamingjusaman hér í umræðum og andsvörum enda hefur hann sjálfsagt fengið þetta og meira tilbúið í hendur frá forvera sínum og embættismönnum fjármálaráðuneytisins þegar hann kom þangað inn og örfáum dögum seinna var plaggið komið hér inn á þing. Plaggið er nú saga til næsta bæjar. Stærsta mál kjörtímabilsins eru rúmar tvær arkir. Það kemst aðeins inn á níundu blaðsíðu þetta þunna plagg. Er þetta málið? Já, þetta er málið. Við skulum aðeins líta í lögin um opinber fjármál. Ég er ekki alveg sammála túlkunum þar t.d. hvað varðar það að við núverandi aðstæður hefði ríkisstjórnin orðið að drífa inn þetta plagg til þess að geta svo lagt fram fjármálaáætlunina fyrir 1. apríl. Tökum t.d. eftir því hvernig fjallað er um fjármálastefnuna í 4. gr. laganna. Þar er sagt: „Ríkisstjórn skal eftir að hún er mynduð móta fjármálastefnu sem ráðherra leggur fram á Alþingi í formi tillögu.“ - Skal eftir að hún er mynduð móta fjármálastefnu? Það er væntanlega ekki hugsunin samkvæmt orðanna hljóðan að ráðherrann eigi að koma að tilbúnu plaggi og henda því inn í þingið. Ný ríkisstjórn á að móta sína stefnu og auðvitað taka í það einhvern tíma. Svo er sagt til viðbótar: „Svo fljótt sem auðið er en þó eigi síðar en samhliða framlagningu næsta frumvarps til fjárlaga.“ Gefin er útgönguleið fyrir það í lögunum að ef ríkisstjórnarskipti verða á afbrigðilegum tíma þá er skjól í þessu lagaákvæði hvað það snertir að ríkisstjórnin getur beðið með það fram að framlagningu næstu fjárlaga. Að vísu þýðir það þá að fjármálaáætlun kemur fram án þess að styðjast við fjármálastefnu, en ég les þetta þannig að við sérstakar aðstæður geti það gerst - kannski er meira verið að hugsa hér um ríkisstjórnarskipti að vori, en engu að síður er það þannig að við þessar aðstæður eiga menn að gefa sér tíma og ætla sér svigrúm í þessu. Síðan kemur 7. greinin, sem er auðvitað lykilgrein í þessu, þ.e. skilyrði fjármálastefnu og fjármálaáætlunar. Þau skilyrði töldum við í Vinstri grænum of stíf, að svigrúmið til að beita ríkisfjármálunum sérstaklega á tímum erfiðleika og niðursveiflu væri þrengt of mikið. Með því bæði að afmarka tímann innan fimm ára þannig að það verði að vera afgangur af ríkissjóði eða jöfnuður þýðir á mannamáli að ef menn vilja beita ríkisfjármálunum til örvunar í hagkerfinu og til að mýkja áföll þá hafa þeir ekki til þess nema tvö, þrjú ár að fara niður fyrir strikið því að þeir verða að bæta það upp með afgangi til þess að ná jöfnuði á fimm árum. Það má aldrei fara í meira en 2,5% halla. Hvernig hefði nú fjármálaregla dugað eftir hrun? Auðvitað hefði henni verið hent til hliðar og við vitum það. En þegar ríkið fer í dúndrandi 14% halla af vergri landsframleiðslu 2008 og tæp 10% 2009 var ráðgjöfin sú að láta þann halla hafa sinn gang, fyrst um sinn a.m.k., til þess að dempa hagsveifluna. Við fórum að vísu ekki eftir því sem betur fer, Íslendingar, og tókum upp fjárlögin strax á miðju ári 2009, en það er önnur saga. Síðan er annað viðmið þarna en þessi fimm ár og 2,5% af landsframleiðslu, það er skuldahlutfallið 30% af vergri landsframleiðslu. Er þetta nú ekki nóg? En út á hvað gengur plaggið hér? Að setja viðbótarreglu inn sem við eigum að vera bundin af næstu fimm árin, þ.e. að ríkisútgjöldin fari aldrei yfir 41,5% af vergri landsframleiðslu, það séu hin opinberu útgjöld? Þar bætist sem sagt þriðja skilyrðið við. Þetta eru heildarútgjöld til hins opinbera. Þau mega samkvæmt þessu aldrei vera meiri en 41,5% af vergri landsframleiðslu. Það þýðir einfaldlega að jafnvel aðgerðir sem myndu rúmast innan fjármálaskilyrðanna í lögunum geta verið ómögulegar út af þessum þröskuldi. Útgjöldin eru um 41% á líðandi stundu. Það er 0,5% svigrúm til að beita ríkisfjármálunum. Tökum nú bara árið 2019. Herra forseti, ég tek það fram að ég ætla ekki að gerast spámaður, en segjum sem svo að ójafnvægið haldi áfram að hlaðast upp í hagkerfinu, raungengi styrkist jafnvel frekar en veikist og það endar með stórum skelli árið 2019 þar sem landsframleiðslan hættir allt í einu að aukast ef ekki dregst saman þar sem tekjur ríkisins falla, eins og gerist við slíkar aðstæður þar sem atvinnuleysi vex, útgjöld aukast af þeim sökum og þar sem tilfærslukerfin verða dýrari vegna þess að væntingar um hagvöxt og launahækkanir ganga ekki eftir. Ég þekki hvernig þetta getur gerst. Á svipstundu snúast aðstæðurnar algerlega við; tekjurnar falla, útgjöldin aukast, og þá lækkar viðmiðunin eða stendur í stað. Hin verga landsframleiðsla er þá óbreytt eða jafnvel minnkandi. Þannig að núverandi útgjöld gætu með smá samdrætti landsframleiðslunnar þýtt að við rækjumst á þakið, 41,5%. Þá gætum við ekki einu sinni rekið ríkissjóð með 2,5% halla árið á eftir til að mýkja áfallið af því að við værum komin í hitt þakið. Ef það gengur nú eftir að við náum okkur niður í eða niður fyrir 30% skuldaviðmiðið á árinu 2019 erum við ekki í neinum vandræðum af þeim sökum. Þá væri skuldastaða ríkisins það góð að við gætum látið það eftir okkur að beita ríkisfjármálunum til að milda sveiflur. En hinar girðingarnar myndu loka okkur af. Það er algerlega fráleitt. Þetta er að mínu mati stærsta málið hér vegna þess að þó að áætlunin sé ónýt að öðru leyti og mæti á engan hátt væntingum um uppbyggingu innviða og eflingu velferðarkerfisins, þá er hitt svo óendanlega vitlaust, að ætla að negla sig niður fimm ár fram í tímann með viðbótargirðingum, að ég skil ekkert hvað mönnum gengur til. Þetta er í algeru ósamræmi við það að við vorum að reyna að lenda þessari mikilvægu löggjöf um opinber fjármál í samstöðu hér. Því miður skildi leiðir vegna þess að þáverandi stjórnarflokkar náðu ekki saman við okkur sem vildum hafa svigrúmið ívið meira. Það voru nú ekki stórvægilegar breytingar á fjármálareglunni sem við vorum að fara fram á. Við vildum helst hafa tímabilið sjö ár en ekki fimm ár og svigrúmið aðeins meira. Skuldaþakið, jú, en við hefðum alveg sæst á tiltölulega litlar en aðeins mildandi breytingar til minnkunar þessu. Ég segi það fyrir mitt leyti ég var tilbúinn til þess að leggja mitt af mörkum til þess að reyna að lenda þessu í sátt. Þessi ágreiningur lá fyrir, það náðist ekki að brúa hann, því miður, en hann var í sjálfu sér ekki stórvægilegur. Hann snerist um að hafa þetta ekki of niðurneglt og hafa aðeins meiri keynesisma inni í þessu. Hvað gerir þá núverandi ríkisstjórn þegar hún kemur með plaggið inn? Hún færir þetta í burtu. Hún eykur gjána á milli þeirra sem hafa meira keynesísk sjónarmið að leiðarljósi þegar þeir nálgast þessi mál og hinna dogmatísku hægrimanna sem hér ráða greinilega för. Þetta er algerlega að fara í öfuga átt. Við erum að auka ágreininginn um þetta í staðinn fyrir að reyna að minnka hann og brúa hann. Það væri strax til bóta að mínu mati að henda út þessum 4. tölulið tillögunnar um skuldaþakið. Það væri framlag til sátta af hálfu stjórnarflokkanna. Mér skilst að það sé nú sem betur fer breytingartillaga um það, en ég hef ekki heyrt í þeirra máli að þeir væru mikið á þeim buxunum að ná saman um nokkuð. Að lokum tek ég svo undir það að það er langeðlilegast að þetta mál bíði opið þangað til við höfum séð fyrstu ríkisfjármálastefnuna og getum þá skoðað þetta aðeins í samhengi, enda fer enginn tími forgörðum í þeim efnum. Og það er ekkert sem segir eða kallar á það endilega að klára þetta mál og greiða um það atkvæði áður en hitt kemur [[Forseti hringir.]]fram, vegna þess að það er alveg ljóst að það er að koma og breytist ekkert úr þessu. Þess vegna held ég [[Forseti hringir.]]að við eigum að leyfa þessu að standa opnu og helst þannig að umræðunni hafi ekki lokið, herra forseti.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna og tók eftir því að hann vísaði til þess að ekki hefðu tekist samningar milli fyrrverandi ríkisstjórnar og þeirra sem vildu fara varlegar. Ég vona að hv. þingmaður hafi tekið eftir því að núna er últra-hægri stjórn í landinu og að það hafi ekki verið hægri stjórn við lýði þar á undan heldur hafi menn verið tilbúnir að hlusta á þessi sjónarmið. Mig langar að ræða það atriði sem þingmaðurinn gerði að aðalumtalsefni sínu, þ.e. að bæta við þessu þaki, 41,5%, sem fjármálaráðið gagnrýnir reyndar og virðist ekki hafa verið tekið mark á, við höfum alla vega ekki heyrt það í þingsalnum. Ég tek undir með þingmanninum að það er skortur á fólki hér úr stjórnarliðinu til að taka þátt, í það minnsta að hlusta, og koma inn í umræðuna. Ef þetta þak verður rofið, býst þingmaðurinn við að ríkisstjórnin sé í raun og veru [[Forseti hringir.]]að segja: Það gerir ekkert til, þá hendum við bara þessari stefnu af því það var neyðarástand og við erum að breyta? Þá kemur spurningin: [[Forseti hringir.]]Af hverju heldur þingmaðurinn, af því að ég hef ekki neina stjórnarþingmenn til að spyrja, [[Forseti hringir.]]að menn sníði sér svona þröngan stakk [[Forseti hringir.]]sem þeir munu svo þurfa að henda [[Forseti hringir.]]ef hér verður neyðarástand með [[Forseti hringir.]]tilheyrandi falli á krónu [[Forseti hringir.]]og vexti verðbólgu?
Forseti biður þingmenn um að virða tilsettan ræðutíma.
Herra forseti. Já, ég get alveg tekið undir þær skilgreiningar að núna sé hægri-hægri stjórn en áður hafi verið hægri-miðjustjórn, svona í tilteknum hlutföllum. Okkur fundust að vísu miðjuhorfin voðalega veik á síðasta kjörtímabili en við skulum vera sanngjörn og segja að þau hafi verið til staðar. En núna er þetta svona hægri-hægri eitthvað. Hvers vegna setja menn þetta þak í viðbót við hin fjármálaskilyrðin sem voru umdeild og þóttu mjög stíf, reyndar ef ég veit rétt einhver þau stífustu á byggðu bóli? Það er mjög góð spurning. Er hitt ekki nóg? Hvaðan kom hugmyndin? Er hún frá núverandi fjármála- og efnahagsráðherra eða annars staðar frá? Ég held að þetta sé nýfrjálshyggjan, hörðu nýfrjálshyggju-hægri öflin vilja hafa þetta þak þarna vegna þess að þau geta síðan nýtt sér það í ýmsum tilgangi, t.d. með því að mæta alltaf erfiðleikum með niðurskurði en ekki tekjuöflun, t.d. með því að segja: Ef við ætlum að gera eitthvað meira þá verðum við að selja eignir á móti því o.s.frv. Það er verið að leggja grunn að [[Forseti hringir.]]og ryðja brautina fyrir harða nýfrjálshyggju-hægri stefnu.
Virðulegi forseti. Ég held að ég geti tekið undir þessi sjónarmið og að þetta hljóti að vera ástæðan fyrir því að menn setji sér svona þröngar skorður. Það er alveg rétt að þegar við settum þessar fjármálareglur inn þá höfðum við Framsóknarmenn áhyggjur af því að þær væru of stífar, væru ekki nægjanlega sveigjanlegar, en vildum hins vegar gjarnan ná ákveðnum aga og tökum á ríkisfjármálunum á sama tíma og hér voru, að því er okkur varðaði, spár um að hagvöxtur myndi vaxa og við værum að fara inn í efnahagslega blómsturstíma. Nú aftur á móti erum við á toppi hagsveiflunnar. Þá er auðvitað mjög sérkennilegt að menn setji sér svo harðar reglur. Það er auðvitað spurning, eins hv. þingmaður varpar fram og ég get alveg tekið undir, hvort það sé gert til þess að smíða ramma sem menn geti ekki farið fram úr og þess vegna verði þeir að beita nýfrjálshyggjuaðferðum, [[Forseti hringir.]]til þess að aðlaga ríkisfjármálin að efnahagslegu ástandi á þeim tíma.
Herra forseti. Ég get alveg viðurkennt að ég hef átt svolítið erfitt í þessu máli. Ég bar ábyrgð á því að setja þessa vinnu af stað, að leggja grunninn að vinnunni við að semja lög um opinber fjármál. Ég er brenndur af reynslunni eins og aðrir og mér mjög meðvitaður um hversu mikilvægt það er að hafa aga og ábyrgð í þessum efnum. Mér út af fyrir sig líður betur að hafa stíf lög um opinber fjármál, sérstaklega þegar hægri menn fara með völdin, vegna þess að þeir hafa alltaf klúðrað þeim. Ég er orðinn leiður á því að þurfa af og til að koma til baka og taka til eftir þá. Ég hef gert það tvisvar nú þegar, við skulum vona að verði ekki allt þegar þrennt er. Þetta togast dálítið á í mér. Það sem ég tel sérstaklega alvarlegt við þessa reglu og þetta viðbótarþak er hvað endurskoðunarglugginn er þröngur í 9. gr., ef ég man rétt. Það þarf nánast náttúruhamfarir. Það þarf nánast hrun til þess að menn geti, ef þeir svo kjósa, komið inn og endurskoðað. [[Forseti hringir.]]Með öðrum orðum: Þeir sem ekki vilja það geta skýlt sér á bak við það að ástandið sé [[Forseti hringir.]]ekki svo alvarlegt að það þurfi að taka stefnuna upp. Það er auðvitað það sem þeir ætla sér.
Virðulegi forseti. Það er margt sem ég vil koma hérna að. Það er gildandi fjármálastefna. Núverandi fjármálaáætlun sem kæmi núna gæti verið samkvæmt henni - ég skil það auðvitað að ný ríkisstjórn vilji koma fjármálastefnu sinni að þannig að ný fyrsta fjármálaáætlun hennar myndi fara eftir hennar eigin fjármálastefnu. Núna er vinnulagið einmitt dálítið nýtt, við erum að læra á þetta enn þá, við erum að læra í rauninni á það hver hefðin er á milli línanna sem við komum til með að stunda hérna. Ég lýsti því fyrir þingi í annarri ræðu minni hvernig ég teldi og hvernig ég væri að lesa á lögin um opinber fjármál, þ.e. hvernig við ættum að haga þessu. Nú á að leggja fjármálastefnuna fram í síðasta lagi meðfram fjárlögum og þarf í rauninni ekki að samþykkja hana fyrr en fyrsta fjármálaáætlun er samþykkt. Það líður þarna alveg frá kosningum að vori fram að næsta vori þegar þarf að samþykkja fyrstu fjármálastefnu nýrrar ríkisstjórnar í venjulegu árferði. Þegar gefinn er svona mikill tími þá erum við líka að gefa tækifæri [[Forseti hringir.]]til rosalega mikillar umræðu um þetta málefni. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður og [[Forseti hringir.]]fyrrverandi ráðherra sem vann að þessu máli er sammála mér í þessari greiningu á því hvernig við ættum að nálgast það að fjalla um fjármálastefnuna [[Forseti hringir.]]fyrst hún er komin fram og í umræðu.
Herra forseti. Þetta er svolítið sniðið að sænskri norrænni fyrirmynd. Það skyldi nú ekki vera að þar sjáist þess stað að stjórnmálahefðir og vinnubrögð eru talsvert með öðrum hætti, t.d. í því ágæta landi Svíþjóð. Þar er „konsensus“-pólitík, samstöðustjórnmál, miklu meira ástunduð en hér. Það er ekki tilviljun að þessar áætlanir eru til fimm ára en ekki fjögurra, ekki bara kjörtímabil. Ef við hugsum okkur að það væri í grunninn nokkuð góð sátt um fjármálastefnuna og jafnvel fjármálaáætlunina - svo gætu menn tekist á um útfærslur í einstökum þáttum - þá væru ekki þessi vandamál uppi við stjórnarskipti. En þessi lögbundni farvegur núna, ég var að hugsa einmitt um það áðan, er orðinn svo knosaður að það er eiginlega enginn tími ársins sem er almennilega brúklegur til þess að skipta um ríkisstjórn því að það lendir alltaf einhvers staðar inni í ferli þannig að þetta er í tómum vandræðum. Það er í alvöru þannig. Það er ekki gott að gera það um áramót. Það er að sjálfsögðu ekki gott að gera það að vori. Og það er ekki gott að gera það heldur að hausti. [[Forseti hringir.]]Með þessu er ég ekki að segja að núverandi ríkisstjórn eigi að sitja um aldur og ævi, það er ekki svo, en þetta [[Forseti hringir.]]er umhugsunarefni. Punkturinn er sem sagt þessi að þeim mun [[Forseti hringir.]]meiri samstaða sem væri um grunninn, þeim mun minna vandamál væri þetta.
Virðulegi forseti. Skiptum aðeins um gír, tölum um þetta þak sem er sett, 41,5%. Nú er einmitt dálítið erfitt að fylgja því þaki þegar maður áttar sig á því að verið er að fara eftir vergri landsframleiðslu þessa árs. Hún er ekki ljós fyrr en í lok ársins og þá veit maður það í rauninni ekki fyrr en eftir á hvort við vorum undir 41,5% eða ekki. Það verður dálítið vandræðalegt kannski hálfu ári seinna: Já, landsframleiðslan, hún var aðeins lægri en við bjuggumst við þannig að við fórum yfir þakið. Úpps, hvað eigum við nú að gera? Það er kannski þess vegna sem fjármálaráð gerir athugasemdir um þetta og það sé ekki hluti af lögum um opinber fjármál að hafa þetta takmark.
Herra forseti. Það er líka vandi við þetta þak að þarna er um að ræða heildarjöfnuð ríkis og sveitarfélaga, heildarumsvif. Á það er bent, fjármálaráð gerir það, skilst mér, og ég hef verið að benda á það að við værum auðvitað á miklu samanburðarhæfari grunni með þessa hluti ef við notuðum frumjöfnuð og sérstaklega hagsveifluleiðréttan frumjöfnuð, þannig að við værum bara að reyna að skoða rekstur ríkisins í dag og hvað þarf til, hvað þarf ríkið að hafa í höndunum til þess að geta staðið sómasamlega að sínum málum? Það má segja að eina ljósið í þessu að notaður sé heildarjöfnuður er sá vaxtakostnaður sem er inni í þessu núna, í þeim sirka 41% sem við erum þá að keyra þetta á í dag. Það er auðvitað talsverður vaxtakostnaður í heildarjöfnuði, bæði ríkis og sveitarfélaga, eða útgjöldum. En svo er veikleikinn sá að menn eru að veðja á hagvöxtinn. Ef hann gufar upp þá er allt svigrúm allt í einu horfið út úr þessu og þetta er komið í dúndrandi mínus. [[Forseti hringir.]]Þetta er því allt of tæpt fyrir minn smekk og hefur verið að undanförnu. Hagsveifluleiðrétt [[Forseti hringir.]]afkoma ríkisins hefur verið í járnum síðastliðin fjögur ár. Það er bara [[Forseti hringir.]]ekki nóg.
Forseti. Ég þakka fyrir þessa ræðu. Þetta er áhugavert að kynna sér þetta þak sem er 41,5% og setja það í samhengi við það að hagspáin gengur út frá því að hækkun á vergri landsframleiðslu á ári verði minni næstu árin eftir smá uppsveiflu í ár og það er einnig gert ráð fyrir því í þessu að krafa um afgang muni fara hækkandi eftir því sem líður á tímabilið. Þá langar mig til þess að velta því fyrir mér með hv. þingmanni hvaða áhrif þessir tveir atburðir sem ganga svolítið saman muni hafa á það svigrúm sem er til þess að hafa heildarútgjöld hins opinbera í nálægð við þetta þak. Mér sýnist að þetta þak geti í rauninni verið lægra þegar að kreppir, [[Forseti hringir.]]ekki vegna þess að þetta þak sé til staðar, heldur vegna þess að [[Forseti hringir.]]afgangskrafan er svo mikil.
Herra forseti. Nú er að vísu gert ráð fyrir að afgangskrafan, ef við köllum hana það, fari aftur aðeins lækkandi í lokin á þessu fimm ára tímabili ef ég man rétt. Ég heyrði hæstv. ráðherra tala um það á dögunum, er það ekki bara hér á forsíðunni sem við sjáum að heildarafkoman á að fara úr 2,5% á árinu 2020. Hún á að vísu að vera á uppleið alveg samfellt þangað til, en eftir það slaknar aðeins á henni. Svo höfða menn mikið til þess að skuldirnar eigi að lækka og þá myndi minni vaxtakostnaður svigrúm, hagvöxtur og minni vaxtakostnaður myndi eitthvert svigrúm. En það eru allt fuglar í skógi. Hvers vegna að loka sig af, eins og ég orðaði það í minni fyrri ræðu, hvers vegna setja á sig fótjárn og læsa sig inni í klefa næstu fimm árin og henda lyklinum svona fyrir fram? Það hefur aldrei gefist vel að reyna að negla sig þannig niður fyrir fram. Það er næstum því jafn vitlaust og skattalækkanir sem eru lögfestar langt inn í framtíðina eins og menn gerðu á árunum 2003–2007 og gerðu að hluta til á síðasta kjörtímabili. Það er yfirleitt það óskynsamlegasta [[Forseti hringir.]]sem hægt er að gera vegna þess t.d. að skatta- og ríkisfjármálin almennt eru eitt [[Forseti hringir.]]kvikasta tæki sem við höfum til þess að vinna með eða á móti hagsveiflu.
Herra forseti. Það er rétt, þetta fer minnkandi yfir tímabilið, það er ágætt sem slíkt. En það veldur mér samt áhyggjum vegna þess að nú vitum við að þetta á ekkert eftir að geta staðist. Þegar um er að ræða þær ríkisskuldir sem eftir eru þá erum við að tala um mögulega lækkun þeirra um 20 milljarða á ári ef vel gengur. Segjum að það fari upp í 30 milljarða, hvað á það eftir að skila okkur í raunverulegum vaxtasparnaði af þessum 70 milljörðum sem við greiðum í dag? Þá á þetta kannski eftir að fara niður í 69 milljarða, 68, skríða kannski niður fyrir 67 á tímabilinu ef vel gengur. Nú geri ég ekki ráð fyrir sölu bankanna. Ég get ekki séð að þetta gangi upp vegna þess að vaxtasparnaðurinn sem næst mun aldrei vera nægur til þess að jafna út á móti þeirri [[Forseti hringir.]]breytingu sem verður vegna minnkunar á aukningu á vergri landsframleiðslu.
Herra forseti. Ég get út af fyrir sig tekið nokkuð undir þetta. Ég er sammála hv. þingmanni um það. Það er nánast eins og menn telji sig geta lagst allt í einu í nákvæmnisútreikninga með tveimur aukastöfum og þar með búi þeir til svolítið svigrúm. Það er nú ekki víst að það gangi allt eftir, því miður. Svo skulum við ekki gleyma því að þó við séum að tala um einhverja 20, 30 milljarða lækkun skulda að nafnvirði þá er stabbinn áfram talsverður sem þarf að borga vexti af, 1.000 milljarðar plús/mínus eða hvað það nú er. Það sem er langafdrifaríkast er vaxtastigið sjálft. Hver treystir sér til að spá fyrir um það hverjir vextirnir verða? Það þarf ekki nema 30, 50 punkta hækkun, þá er allur þessi ávinningur fyrir bí af því að nafnvirði skuldanna er þrátt fyrir allt það mikið út áætlunartímann. Það hefur nú ekki gengið óskaplega vel að lækka vexti á Íslandi eins og kunnugt er og ekkert víst að það gangi eftirleiðis svo glatt. Þetta er alveg ofboðslega mikil spá út í loftið, puttinn upp í loftið hvað það varðar, hver hin raunverulegu vaxtaútgjöld ríkisins verða á næstu árum. Það ræðst fyrst og fremst [[Forseti hringir.]]af vaxtastiginu. Ef við værum hér með japanska vexti þá væri [[Forseti hringir.]]ekki mikið mál að geyma þessar skuldir og það myndi kosta hér um bil ekki neitt, enda lifir Japan þannig [[Forseti hringir.]]með sínar 250% skuldir af vergri landsframleiðslu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og tek undir með honum þegar hann gagnrýnir fjármálareglur laga um opinber fjármál. Við í Samfylkingunni greiddum atkvæði gegn þeim og sögðum í atkvæðaskýringum að við myndum breyta þessum reglum eða taka reglurnar út úr lögunum um leið og við kæmumst í færi til þess. Það var rætt um það í fjárlaganefnd áður en frumvarp um opinber fjármál voru afgreidd út úr henni að setja útgjaldaþak, bæta því inn í 7. gr. Sem betur fer var það ekki gert og það fékkst ekki meiri hluti fyrir því. Kannski vegna þess að sú ríkisstjórn sem þá var var ekki últra-hægri stjórn, en um leið og hún kemur þá er útgjaldaþakið sett. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort honum fyndist viturlegra að hver ríkisstjórn myndi setja sér sínar fjármálareglur og hafa þannig áhrif á hagstjórnina sjálf, [[Forseti hringir.]]frekar en að negla fjármálaregluna niður í lögunum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Það er athyglisvert að hv. þingmaður rifjar upp, og réttilega, að það bar svo sem á góma hvort ætti að bæta einhverju útgjaldaþaki þarna inn. Það var niðurstaðan að gera það ekki þegar lögin voru afgreidd. Eiginlega er þeim undarlegri sú ráðstöfun núverandi ríkisstjórnar að bæta því inn í stefnuna. Okkur vantar alveg skýringar og rök fyrir því. Hvenær hafa stjórnarliðar komið hér upp og rökstutt það almennilega? Ég hef ekki heyrt það. Við skulum bara krefjast þess að þeir komi og geri það. Er ekki hægt að hringja í hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og biðja hann að koma og útskýra þetta fyrir okkur, herra forseti? Mér finnst ágætt að hann komi aðeins til umræðunnar áður en ræðuréttur manna tæmist. Það væri ein ágæt leið, ein möguleg leið, að það væri einfaldlega í hlutverki stjórnvalda hverju sinni í upphafi kjörtímabils að setja inn sínar viðmiðunarreglur. Ég væri alveg tilbúinn til þess að skoða eina almenna reglu sem væri lögbundin og það er eitthvert skuldaviðmið og að stjórnvöld þyrftu sérstaklega að gera grein fyrir því ef þau ætluðu að fara upp fyrir það, auka skuldir ríkisins, [[Forseti hringir.]]því að þær gufa ekki upp eftir það eins og kunnugt er. Þær þarf að borga. [[Forseti hringir.]]En leyfa mönnum meira svigrúm í því að beita ríkisfjármálunum að öðru leyti.
Herra forseti. Ef ég man rétt svaraði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í andsvari um þetta útgjaldaþak og taldi að það myndi ekki skipta neinu máli þannig lagað vegna þess að það yrði hagvöxtur hér næstu árin og þetta væri nógu vítt til þess að það gæfi svigrúm. En auðvitað mun þakið bíta þegar kreppir að. Eins og fram hefur komið má ekki breyta stefnunni næstu fimm árin nema eitthvað hræðilegt gerist. Það er ekki bara að það sé ósveigjanlegt og reglurnar séu ósveigjanlegar og búið sé að bæta í þær, heldur er líka talað um það í stefnunni með greinargerðinni að tekjur og gjöld eigi að vaxa í takt við hagvöxtinn og þar með er um leið búið að taka sjálfvirku sveiflujöfnunina algjörlega úr sambandi. Það er ekki aðeins með reglunum heldur líka með þessu. Ég vil spyrja hv. þingmann út í þetta, hvort hann telji það ekki vera mikinn galla að sjálfvirka sveiflujöfnunin skuli vera tekinn úr sambandi?
Herra forseti. Ég tel það og ég tel að svigrúmið sé þrengt allt of mikið til þess að hægt sé að beita ríkisfjármálunum, opinberum fjármálum í heild með skynsamlegum hætti. Það er auðvitað sá heimur sem maður vill gjarnan komast í. Að sjálfsögðu er gott að skuldirnar séu þá litlar, bæði hjá ríki og sveitarfélögum. Þá er virkilega hægt að beita opinberum fjármálum til þess að mýkja áföll. Ég get sagt mönnum hér hvað er ömurlegt. Það er að vera fjármálaráðherra í ríkisstjórn sem hefur ekki efni á því að beita örvandi aðgerðum og mýkjandi aðgerðum, nema þá að mjög litlu leyti. Þannig var Ísland statt 2009. Það var eitt fjögurra landa sem t.d. OECD sagði um að staðan þar væri svo erfið að landið hefði ekki efni á stímúlus. Önnur lönd gætu það, þau væru betur stödd. En skuldirnar væru að verða svo háskalega miklar á Íslandi og aðstæðurnar svo erfiðar að það væri óverjandi að fara í útgjaldafrekar örvandi aðgerðir, t.d. framkvæmdir og annað slíkt, til þess að mýkja áfallið. Auðvitað gerðum við það samt að einhverju leyti. [[Forseti hringir.]] Mér finnst engin ástæða til þess að menn séu með ágætisaxlabönd [[Forseti hringir.]]en vilji svo líka hafa belti lausgirt ef það eru rök hæstv. [[Forseti hringir.]]fjármálaráðherra. Ég legg til að við köllum í hann og látum hann reyna að selja okkur þetta betur.
Herra forseti. Það er ekki auðvelt að blanda sér inn í þessar umræður, þær eru á háu og góðu plani, en ekki að öllu leyti mín sérþekking. Ég vildi heldur standa hérna og ræða um innviði eldstöðva eða líkur á eldgosi. Ég ætla nú ekki að vera að spá neinum náttúruhamförum sem eiga víst erindi inn í þetta ágæta plagg sem er hér til umræðu og er óskaplega mikilvægt en mér rennur auðvitað blóðið til skyldunnar og ætla að gera mitt besta. Þessi þingsályktunartillaga um fjármálastefnu hefur verið gagnrýnd á marga vegu, t.d. vegna mögulegrar einkavæðingar lykilkerfa í samfélaginu sem ég er sannfærður um að meiri hluti þjóðarinnar vill ekki. Það hefur líka verið gagnrýnt fyrir skattstefnu sem byggir á vörn fyrir stóreignafólk og fjármagnseigendur í efri kantinum og auðmenn í efri flokkum tekna. Ég nefni til skýringar að í tíu flokka hagkerfi Hagstofunnar yfir tekjur er það þannig að fólk í þremur efstu tekjuflokkunum tekur við um helmingi tekna. Þegar kemur að fólki sem tekur við fjármagnstekjum, tekur 1% þess við 44% af þeim, þær eru upp á 95 milljarða. Það er svo augljóst mál að opinber fjármálastefna sem tekur ekki mið af þessu á ekki mikið erindi til þjóðarinnar í raun og veru. Ég ætla að halda mig á hugmyndafræðilegu nótunum og fjalla um eitt af þessum fjórum hugtökum sem ég eyddi fyrri ræðu minni í gær til þess að fjalla um og stansa við þetta hugtak sjálfbærni enn einu sinni, því það er bæði misnotað og misskilið og jafnvel mistúlkað. Ég ætla að taka mið af framsetningu á grunnstefnu í þingsályktunartillögunni. Þar er sagt sem svo að gæta þurfi að sjálfbærni í opinberum fjármálum. Ég sagði í gær að þetta hugtak væri að mínu mati þarna nokkurn veginn til skrauts vegna þess að það er ekki skilgreint neins staðar nánar en það hvað eiga menn við. Ég minnist þess ekki að neinn úr stjórnarflokkunum, þingmaður hvað þá ráðherra, hafi fjallað um þetta annað en bara að nefna þetta orð sjálfbærni í einhverri ræðu. Í raun og veru þykir mér það miður sem nýjum þingmanni að sjá ekki hér fleiri ráðherra, jafnvel alla ráðherra, taka til máls um þetta grunnplagg ríkisstjórnarinnar, hvort sem það er hæstv. umhverfisráðherra eða fjármálaráðherra eins og verið hefur, eða hæstv. samgönguráðherra. Það er í raun ekki mjög réttlætanlegt að þeir geri það ekki og eru heldur ekki í salnum nema í mýflugumynd lítinn hluta úr degi, nema jú, ég vil taka hattinn ofan fyrir hæstv. fjármálaráðherra í gær. Hann stóð sig vel. Ég spyr: Sjálfbærni í opinberum fjármálum, hvað þýðir það? Það er fleiri en ein skilgreining til á orðinu eða hugtakinu sjálfbærni, hvað þá sjálfbærni í fjármálum og hvað þá sjálfbærni í opinberum fjármálum. Allt botnar það í ólíkri hugmyndafræði, við gleymum því stundum. Ég kallaði þetta í gær að plaggið væri plagg um pólitíska hagfræði. Þar kemur hugmyndafræðin inn. Þetta eru ekki hlutlæg vísindi eins og jarðfræðin sem ég minntist á áðan, heldur pólitísk og huglæg hugmyndafræðileg stefna, getum orðað það þannig. Þetta sést ágætlega ef maður ber saman fyrirtæki og samfélag. Sumir segja stundum: Það er ekkert mál að reka Ísland, það er bara eins og að reka stórt fyrirtæki. Það segir kannski sitt um þá sem segja það, en fyrirtæki er venjulega rekið þannig að menn horfa fyrst og fremst á hag fyrirtækisins. Ég er ekki að gera lítið úr góðri mannauðsstjórnun eða einhverjum snert af samfélagsábyrgð, heldur er það venjulega þannig að fyrirtækið er lifibrauð eigendanna og þeir taka fyrirtækið númer eitt, tvö og þrjú. Samfélagið, sem er risastór eining, faðmar allt líf fólks allra í samfélaginu. Það eru liðin átta ár frá hruni. Stór ævihluti margra Íslendinga hefur liðið með stórsködduðum innviðum og stórsködduðu velferðarkerfi. Fólk margt er orðið ósköp þreytt og allt of margir eru reiðir. Það er gjörólíkt að horfa framan í samfélagið, þessa stóru lifandi einingu sem faðmar alla, og bera það svo saman við stórt alþjóðlegt fyrirtæki sem sennilega gæti haft jafn marga starfsmenn og íslenska þjóðin. Við ræðum pólitíska hagstjórn. Mér finnst stjórnin falla á prófinu. Hvert er þá prófið? spyr einhver. Það er einfaldlega að það verður að taka tillit til velferðar og lífsskilyrða fjöldans í samfélaginu. Þar á hið opinbera að beita sér af alefli í að þau lífsskilyrði og sú velferð sé jafnt og þétt að batna eins og ytri skilyrði leyfa. Þá fyrst erum við að tala um sjálfbær opinber fjármál. Lykillinn að því að opinber fjármál séu sjálfbær er að beita skattkerfi til jöfnuðar en treysta ekki á hagsveiflur, treysta ekki á eitthvað sem við gætum kallað excel-skjal í fyrirtæki án mikillar samfélagslegrar ábyrgðar. Í þessu plaggi er skrifað um óbreytt eða óbreytanlegt fimm ára þak á árleg heildarútgjöld hins opinbera, þau fari ekki yfir 41,5% af vergri landsframleiðslu. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ræddi þetta hér áðan, en ég hef engan heyrt, ekki svo ég muni, tala um hvaða rök eru nákvæmlega fyrir þessari tölu. Er hún vel rökstudd? Er þetta ekki bara meðaltal nokkurra ára? Mig minnir jafnvel að sú hafi verið skýringin sem ég heyrði af munni einhvers hæstv. ráðherra af hverju þessi tala er þarna. Ef við erum farin að reka þjóðfélagið á meðaltölum fyrri ára þá held ég að við séum ekki á réttri leið. Herra forseti. Vissulega eiga ríkisfjármál að vera varfærin, en í þágu hvers? Allra segi ég. Það er ekki hægt að hugsa sem svo að það geti verið til hagsbóta fyrir alla, þótt ég hafi notað það orð hér, þá tala ég eins og hver annar stjórnarþingmaður, vegna þess að þjóðfélagshópar sitja ekki allt í kringum borðið með sömu stöðu. Nokkrir hópar sitja við háborðið en við hin skör neðar. Ríkisfjármálin verða að taka mið af þessari staðreynd og leita í þá átt að rétta þessa mismunun, kalla fram jöfnuð án þess að eðlilegt frelsi sé skert. Þá væri eitthvert blik af sjálfbærni í öllu saman. Sjálfbær opinber fjármál eiga að leiða til sjálfbærni samfélagsins sjálfs. Það er ferli sem tekur ár eða áratugi. Ef við lítum á þrjár undirstöður sjálfbærni í íslensku samfélagi, auðlindanýtingu eða landnýtingu og sjávarnýtingu, við lítum til samfélagsins og við lítum til fjármála, þá er það þannig að auðlindanýting er í sumum greinum nálægt því að vera sjálfbær en ekki öðrum, t.d. alls ekki ferðaþjónustunni. Við þurfum að stefna þangað vegna þess að við viljum ekki hafa hagvöxt í gangi á Íslandi sem byggir á ofnýtingu. Ef við lítum til samfélagsins sjálfs sem á að vera lífrænt og dafnandi þá er það vissulega sums staðar en ekki alls staðar. Það er margbúið að minnast hér á ákveðinn mælikvarða sem er fátækt og vandamál margra þjóðfélagsþegna að láta enda ná saman. Í fjármálum vantar félagslegar lausnir sem gagnast fjöldanum Við höfum ekki efni á svona hagstjórn í fimm ár, ekki einu sinni í eitt eða tvö ár.
Virðulegi forseti. Mér er spurn, hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson: Hver er skoðun þín á því að forsendur frumvarpsins gangi út á að hagkerfi Íslands sé jafn stöðugt og ríkjandi og staðbundin vindabelti í kringum miðbaug þegar raunveruleikinn er nær íslenskri veðráttu?
Herra forseti. Ég átta mig ekki alveg á þessari veðurfræðilegu spurningu. Það tala allir stjórnmálaflokkar og stjórnvöld um sjálfbært samfélag við þau skilyrði sem hér eru, hvernig sem þau eru landfræðilega eða veðurfræðilega. Það er alveg ljóst að ef sú hugsun smitar ekki inn í allar gerðir, hvort sem það eru opinber fjármál, sveitarstjórnir, samfélagið sjálft, okkur sjálf, allar gerðir okkar, vegna þess að þetta er, eins og er margbúið að tyggja hér, lykilatriði til allrar framtíðar, þá er auðvitað illa farið. Ég kann ekki formúluna en ég veit að þau grunnhugtök sem ég nefndi í sjálfbærni, þ.e. umhverfisleg eða náttúrufarsleg sjálfbærni, samfélagsleg sjálfbærni og efnahagsleg sjálfbærni, verða öll að koma inn í hverja einustu stóru ákvörðun, hvort sem Alþingi tekur hana eða ríkisstjórn, það er búið að nefna það áður. Ég get ekki ímyndað mér hvort ég hafi svarað hv. þingmanni nægilega skýrt.
Ég þarf kannski að skýra spurninguna mína. Það sem ég átti við er að vindarnir í kringum miðbaug, öðru nafni viðskiptavindarnir eða „the trade winds“, eru voðalega stöðugir í eina átt. Þar af leiðandi var hægt að ferðast yfir hafið í sitt hvora áttina, fram og til baka og þar af leiðandi stöðugur vindur. Íslenska hagkerfið hefur ekki verið þekkt fyrir það að vera stöðugt, þess vegna var ég að líkja því við íslenska veðráttu. Ég veit ekki hvernig hv. þingmaður á að svara þessu.
Herra forseti. Ég þykist vita að hv. þingmaður er sjómaður að einhverju leyti, þess vegna eru honum þessir vindar mjög kærir. Í alvöru er um að ræða hagkerfi sem er háð hinum og þessum duttlungum. Það er erfitt að halda hér uppi stöðugu hagkerfi vegna legu landsins, vegna þess að hér eru fiskigöngur og ólíkt árferði hjá virkjunum með vatnsbúskap og hvað eina. Það þýðir í sjálfu sér að það er okkar vandamál að bregðast við því með sjálfbærni í huga og öllu sem að því lýtur. Það er þá ólíkt hjá samfélögum sem búa við mjög stöðugt veðurfar, stöðugar auðlindanytjar o.s.frv. Þetta hefur fylgt Íslendingum í þúsund ár, við höfum ekki kunnað þetta sérstaklega vel en höfum núna tæki og tækni og vonandi hugmyndafræði til þess að gera það betur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna, ekki síst vegna þess að ég stóð sjálfan mig að því í andsvörum við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon áðan að tala í rauninni um fjórðu afleiðu hagkerfisins um minnkun á aukningu á vergri landsframleiðslu. Eftir það fór ég að hugsa: Hvers vegna erum við að tala um þetta svona rosalega abstrakt? Af hverju erum við ekki að tala um heimspekina sem liggur þessu til grundvallar? Þetta er stefna sem við erum að ræða, fjármálastefna, ekki áætlun, ekki töluleg nálgun, heldur heimspekileg nálgun um það hvernig við eigum að stýra samfélagi. Efnahagsleg sjálfbærni er einmitt eitt þeirra atriða sem við ættum að vera að tala um og getum sett það í samhengi við ýmiss konar heimspekilegar stefnur svo sem … samvinnustefnu 1830, við gætum verið að spyrja okkur um skorthagkerfi sem við höfum eiginlega gert ráð fyrir frá iðnbyltingu, að ekki sé til nóg af neinu til þess að allir geti fengið að vera með þannig að auðvitað þurfa einhverjir að fá að tróna ofar öðrum eins og hv. þingmaður talaði um. Mig langar að spyrja svolítið út í hvernig þessar hugmyndir um hámark á vergri landsframleiðslu sem hlutfallsleg útgjöld ríkisins geta passað inn í umhverfi þar sem sjálfvirknivæðing er að aukast stöðugt, þar sem kröfur okkar um hreint umhverfi eru að aukast stöðugt, þar sem vöxtur hagkerfisins er í auknum mæli tengdur við þær mannlegu framfarir, tækniframfarir og framfarir á öllum sviðum vísindanna sem við sjáum á hverjum einasta degi. Þessi framsækni kapítalismi sem einhverjir hafa verið að tala um hefur aldrei gefið okkur neitt nema skattaskjól og auðhringi og hefur ekki sinnt þessum málum neitt rosalega vel.
Herra forseti. Þetta eru orðnar mjög hugmyndafræðilegar umræður, ekki mitt sterka svell kannski þegar kemur að hagfræði, en í þessu hagkerfi okkar eru endalausar sveiflur upp og niður, höfum aldrei getað sloppið við þær. Efnahagsleg sjálfbærni verður ekki kleif ef menn geta ekki stjórnað viðbrögðum eða efnahagslífinu í þessum sveiflum. Þá erum við bara þrælar sveiflnanna. og það sýnist mér akkúrat vera það sem hefur gerst með þessa fjármálastefnu. Hvað varðar þetta 41,5% þak, ég hef ekki hugmynd um hvernig það var ákveðið. Ég bara veit að það er ekki góðs viti að festa það til fimm ára. Svo ég get ekki svarað þessari fyrirspurn eða ræðu hv. þm. Smára McCarthys öðruvísi en með þessari hugleiðingu um efnahagslega sjálfbærni, meðvituð viðbrögð við sveiflunum og einhverju marki með hlutfalli af vergri landsframleiðslu sem er fundið með einhverjum öðrum ráðum en að leggja saman nokkur meðaltöl og deila í.
Herra forseti. Þegar ég fer að velta fyrir mér næstu fimm mánuðum þá sé ég fyrir mér gríðarlega aukningu á sjálfvirkni í rafbílum og bílaflotanum, meiri sjálfvirknivæðingu í ýmiss konar verksmiðjum, aukna sjálfvirkni í alls konar framleiðsluferlum sem við eigum jafnvel erfitt með að ímynda okkur í dag. Þá er ég að tala um næstu fimm mánuði. Næstu fimm ár eru nánast óhugsandi í þessu samhengi. Þegar ég hugsa um hvernig hagkerfi Íslands verður eftir fimm ár þá fæ ég svona ónotatilfinningu gagnvart því að við séum að tala um að binda niður ákveðna heimspeki sem hefur reynst úr sér gengin í langan tíma og mun örugglega ekki standast tímans tönn þegar við sjáum gervigreind á hverju strái. Hvernig á þessi sjálfbærni heima innan þess sviðs sem við erum að tala um, þessarar rjúkandi hröðu tæknivæðingar sem er að eiga sér stað?
Herra forseti. Sú sjálfbærni hlýtur að taka mið af og máta sig við þessa hröðu tækniþróun. Við höfum alltaf þessi þrjú grundvallaratriði, nytjarnar, auðlindanytjarnar, hvernig þær falla að því, samfélagsvegferðina, hvernig hún er eða verður og svo efnahagslega þáttinn. Það er ekki hægt að greina frá því á 30 sekúndum hvernig þetta rímar saman. En þarna eru alla vega punktarnir sem við þurfum að horfa á. Ég er alveg sammála að það er mjög fyrirkvíðanlegt að horfa til fimm ára niðurnjörvunar þegar þess er gætt t.d. að verulegt hrun í ferðamennsku af einhverjum orsökum, sem greiningardeildir bankanna hafa reyndar skoðað, myndi kalla á mjög þungt áfall sem væri ekki hægt að bregðast við með neinu vegna þess að það væri ekki náttúruhamfarir. Þó að þetta væri ekki mjög þungt áfall þá værum við strax farin að horfa fram á niðurskurð, eins og hefur verið greint frá áðan í þessum [[Forseti hringir.]]umræðum, sem er mjög fyrirkvíðanlegt eftir átta ár af slíku.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þegar við vorum að vinna lögin um opinber fjármál í fjárlaganefnd töluðum við heilmikið um sjálfbærnihugtakið. Við í minni hlutanum vildum að það yrði skilgreint í lögunum sjálfum en niðurstaðan var sú að skilgreiningin kom fram í meirihlutaálitinu. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga og að það gleymist ekki þar sem meirihlutaálitið er lögskýringarplagg og við látum það ekki líðast að það sé einhver önnur skilgreining á sjálfbærni höfð uppi þegar verið er að tala um þetta hugtak. Það stendur í nefndaráliti meiri hlutans að meiri hlutinn veki athygli á því að með sjálfbærri þróun sé leitast við að ná jafnvægi milli efnahagslegra, félagslegra og umhverfislegra þátta. Svo er tekið fram að það skuli gætt að hag komandi kynslóða. Þegar er verið að tala um sjálfbær ríkisfjármál þá á að taka allar hliðar sjálfbærninnar inn í það hugtak. Stefnan sem við erum að tala um er svo rýr og það hefði þurft að draga betur fram þau áhersluatriði sem hv. þingmaður fjallaði um í ræðu sinni. Því miður vitum við ekki alveg hvort miðað er við þessa skilgreiningu á sjálfbærni, t.d. þegar talað er um skuldahlutföllin. Það læðist að mér sá grunur að þannig sé það einmitt ekki þegar maður horfir á þá spennitreyju sem fjármálareglurnar setja allt saman í. [[Forseti hringir.]]Ég vil biðja hv. þingmann að bregðast við þessu.
Herra forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn. Það er mjög til fyrirmyndar ef hópur þingmanna hefur talað um sjálfbærni og ef það hefur verið gert í fjárlaganefnd, sem ég sat ekki í, þá fagna ég því mjög og skilgreiningunni sem kemur fram í nefndarálitinu, sem ég hef því miður ekki lesið svo ég get svo sem ekki úttalað mig um það. Ég sakna þess að þetta hugtak skuli ekki hafa komið fram í umræðunum, nema kannski í dag, og hvað það þýðir í fjármálum. Kannski hefur fjárlaganefnd verið betur til þess fallin að semja stefnu í ríkisfjármálum en núverandi ríkisstjórn, það kann að vera. Ég held að því nánar sem við náum að vera sammála um hvað sjálfbærni þýðir í fjármálum, þeim mun betra. Það er svo auðvelt að negla niður sjálfbærni þegar kemur að náttúrunytjum, það er að skila náttúrunni eða auðlindunum jafn góðum eða betri til næstu kynslóðar. Sú einfalda skilgreining gerist miklu flóknari þegar komið er að fjármálum. Hvað eigum við nákvæmlega við? Ég reikna með að ég fái annan orðastað við hv. þingmann og spyr hana á móti: Hvernig skilur hún það?
Herra forseti. Okkur fannst svo mikilvægt þegar við vorum að ganga frá nefndarálitum og afgreiðslu laga um opinber fjármál út úr nefndinni að það væri einhver sameiginlegur skilningur á því hvað þetta þýddi. Það er mikil pólitík í því að það sé ekki bara einhver efnahagsleg sjálfbærni heldur komi þetta við umhverfið og samfélagið líka. Það er grundvallaratriði. Þess vegna finnst mér mikilvægt að þetta hafi verið sett í nefndarálit meiri hlutans sem lögskýringargagn. Það er líka annað sem við ræddum um sem var efnahagslegur stöðugleiki og félagslegur stöðugleiki og að ekki væri allt fengið með efnahagslega stöðugleikanum, hann væri ekki til ef sá félagslegi væri ekki með. Það er líka mikil pólitík í því. Við sem viljum halda þessu á lofti þurfum að halda þeim skilningi og skilgreiningu til haga. Er hv. þingmaður ekki sammála mér í því?
Herra forseti. Hv. þingmaður, það er alveg hárrétt. Þegar menn ræða um sjálfbærni þá er sjálfbærnin svona, þ.e. eins og hendur mínar núna, þetta tengist hvað öðru og það er raunverulega ekki hægt að tala um eina stoð sjálfbærni án þess að hyggja að hinum tveimur eða þremur líka. Það er mjög gleðilegt ef þarna voru þingmenn allra flokka, að þarna sé kominn einhver skilningur á þinginu fyrir nákvæmlega þessu atriði. Auðvitað er það þannig að það hefur verið akkillesarhæll í allri þessari umræðu að menn hafa slitið þetta í sundur og ekki skilið að samfélagslegur stöðugleiki er jafn mikilvægur í sjálfbærniþróun eins og, við skulum segja góð meðferð á umhverfi og náttúru eða hagsýni eða festa eða varkárni í fjármálum. Þetta verður allt að spila saman. Það er ekki fyrr en það gerir það [[Forseti hringir.]]sem við náum árangri á þessu landi.
Virðulegur forseti. Ég ætla að vera á svipuðum nótum og sá sem hér stóð í ræðustól á undan mér, hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson, hvað efnistök máls míns varðar. Ég er betur að mér í ýmsum öðrum málefnum en hagfræðinni. Það breytir því ekki að ég get fjallað um þessa ágætu fjármálastefnu út frá öðrum sjónarhornum. Í sjónvarpsþætti um síðustu helgi kom fram að himinflug Sjálfstæðisflokksins í skoðanakönnunum er stjórnarandstöðuflokkunum að þakka, enda hafi þeir bent á góð verk Sjálfstæðisflokksins en ekki samstarfsflokkanna. Þetta eru stór orð. Ég ætla að reyna að ná einhverju af þessu fylgi Sjálfstæðisflokksins með því að tengja hann og fortíð hans í samhengi við einkavæðingu bankanna við fjármálastefnuna sem hér er rædd. Til verksins ætla ég að nota ágæta skýrslu endurreisnarnefndar Sjálfstæðisflokksins frá 2009, Uppgjör og lærdómur heitir einn kaflinn. Þessi ágæta skýrsla vakti reyndar litla hrifningu hjá guðföður flokksins og formanni til margra ára á landsfundi flokksins eins og frægt er orðið. Áður en ég lít á skýrsluna langar mig þó að hafa nokkur bein orð um þessa fjármálastefnu. Hér er settur ákveðinn rammi sem fjárlög verða svo að passa inn í næstu árin. Svigrúm til breytinga er lítið sem ekkert. Alþingi eru settar skorður til næstu ára. Þetta minnir mig svolítið á þegar sjúkrahúsyfirvöld þurfa að spara og loka ákveðnum deildum. Dettur mér í hug geðdeildin norður á Akureyri. Þar er stakkurinn svo þröngt sniðinn að loka þarf þeirri deild tímabundið, eða þurfti í það minnsta hér í eina tíð, nú þekki ég ekki nákvæmlega hvernig það hefur verið síðustu ár. Og ég veit að þetta er víða svona. Þeir sem veikjast alvarlega og þurfa á hjálp að halda komast ekki undir læknishendur, fá ekki aðstoð vegna þess að skorður eru þröngar. Þar er jú útgjaldaþak, sem ég kem að á eftir. Í framtíðinni mun Alþingi þurfa að beygja sig undir fastar kvaðir sem ekki er víst að passi við raunveruleika framtíðarinnar. Enda er það svo að það erfitt að spá, sérstaklega um framtíðina. Ég er nokkuð viss um að þegar stjórnarflokkarnir verða rukkaðir um efndir kosningaloforðanna í framtíðinni munu þeir skýla sér á bak við útgjaldaþakið. Við skulum skoða aðeins álitsgerð fjármálaráðs frá 9. febrúar þessa árs. Þar stendur um þetta útgjaldaþak, með leyfi forseta: „Í greinargerð með fjármálastefnunni er gert ráð fyrir að bæði tekjur og gjöld vaxi í takt við nafnvöxt landsframleiðslu og að hlutföllin haldist því nokkuð föst yfir það hagvaxtarskeið sem vænst er á næstu árum. Eins og nefnt hefur verið felur það í sér aftengingu sjálfvirkra sveiflujafnara sem að öðru óbreyttu væri vísbending um að slakað væri á aðhaldi. Í ákvæði IV í fjármálastefnunni er sett fram það markmið að útgjöld verði ekki umfram 41,5% af vergri landsframleiðslu á tímabilinu en metið er að umsvifin verði um 41% árið 2017. Markmiðið er sett til að takmarka útgjaldavöxt að hlutfallstölu yfir hagsveifluna og umsvif hins opinbera. Vert er að benda á að í greinargerð með 6. gr. laganna um grunngildi stöðugleika kemur fram að ávallt sé stefnt að því að árleg útgjöld hins opinbera, að frádregnum vaxtagjöldum, vaxi ekki að raunvirði umfram langtímavöxt landsframleiðslunnar. Þetta þarfnast frekari umræðu því almennt er það stjórnmálalegt viðfangsefni hvert umfang hins opinbera eigi að vera. Það er ljóst, líkt og umfjöllun hér að framan gefur til kynna, að innlend eftirspurn er farin að vaxa umfram hagvöxt og við því þarf bregðast með auknu aðhaldi. Ítarleg útlistun á þróun útgjalda og sértækra aðgerða hins opinbera kemur þó ekki fram í fjármálastefnunni eða greinargerð hennar, enda þótt margföldunaráhrif aukinna útgjalda velti á því til hvaða málaflokka þeim er varið. Til að greina megi áhrif aukinna ríkisútgjalda á eftirspurn er ekki nóg að fjalla einungis um umfang útgjaldanna, samsetningin skiptir líka máli. Jafnframt skiptir máli hvernig tekna er aflað. Samsetning og samspil skatta getur haft áhrif á eftirspurn í hagkerfinu og skapað mismunandi hvata. Framsetning stefnu hvað þetta varðar og sértækar aðgerðir í skattamálum væru að sama skapi til bóta fyrir gagnsæi og myndi auka festu stefnunnar og gefa vísbendingu um aðhald. Fjármálastefnan byggir á hagfelldri en óvissri efnahagsspá. Með einföldum útreikningi má sýna að afkoman er mjög næm fyrir breytingum á framvindu efnahagsmála. Lítið frávik frá spánni getur leitt til þess að heildarafkoma, án frekari aðgerða, verði nálægt núlli og jafnvel neikvæð. Í þessu samhengi skal á það bent að óvissan eykst eftir því sem lengra líður á tímabilið. Að sama skapi er ljóst, líkt og með afkomumarkmiðið, að ef hagvöxtur reynist lægri en spár gera ráð fyrir gæti reynst erfitt að ná markmiði um útgjöld án aukins aðhalds.“ Og hér kemur rúsínan í pylsuendanum. Ég held áfram tilvitnun minni, með leyfi forseta. „Samkvæmt þessu geta stjórnvöld lent í spennitreyju fjármálastefnu sinnar ef atburðarásin reynist önnur en efnahagsspáin gerir ráð fyrir. Í ljósi þessa gæti verið heppilegra að nota afkomumarkmið á bili, í stað punktmats með gólfi, þar sem tekið er tillit til hagsveifluleiðréttingar við stefnumörkun í opinberum fjármálum. Með hagsveifluleiðréttingu mætti minnka þá áhættu sem felst í að hagspár gangi ekki eftir. Að sama skapi er hægt að mæla með sveigjanlegra útgjaldamarkmiði. Ósveigjanleiki getur reynst fjötur um fót.“ Svo mörg voru þau orð. „Ósveigjanleiki getur reynst fjötur um fót.“ Ég ætla að lesa eina efnisgrein til viðbótar, með leyfi forseta. „Fjármálaráð telur jafnframt mikilvægt að stjórnvöld gæti að einkennum hagsveiflunnar og undirbúi jafnvel sértækt áhættumat eða sviðsmyndir til að auka frekar gagnsæi stefnunnar og undirbúa viðbrögð. Líkurnar á því að efnahagsspár gangi eftir að öllu leyti eru litlar. Bæði vegna þess að það ríkir ávallt óvissa um þróun efnahagsmála sem og hvernig fjármál hins opinbera, tekjur og gjöld, munu þróast við mismunandi framvindu efnahagsmála.“ Þess sjást lítil merki að ákalli almennings um stórfellda uppbyggingu innviða verði svarað og það er miður. Næst langar mig að lesa hluta af umsögn Alþýðusambands Íslands um þessa fjármálastefnu sem við ræðum hér nú. „Fyrirliggjandi fjármálastefna byggir að mati ASÍ í meginatriðum á að auka afgang af rekstri ríkissjóðs með því að nota eignir og afgang af rekstri til hraðari niðurgreiðslu skulda en áður var áformað. Með því lækki vaxtagjöld ríkisins og afkoman batni. Að baki þeirri áætlun er hins vegar óljós stefna um sölu ríkiseigna og talsverð óvissa um söluverðmæti þeirra eigna sem um ræðir. Tekjustofnar ríkisins hafa á undanförnum árum verið veiktir sem dregur úr aðhaldi ríkisfjármálanna og minnkar verulega svigrúm til nauðsynlegra velferðarumbóta. Engin áform eru þannig uppi um að nýta bætta stöðu sem lægri vaxtagjöld ríkissjóðs skapa til að aukinnar almennrar velferðar. Á yfirstandandi ári leiða sértækar kerfisbreytingar til lækkunar tekna um 8 milljarða króna sem bætist við þær þensluhvetjandi aðgerðir sem ráðist hefur verið í á tekjuhlið ríkisfjármálanna á undanförnum árum og má þar m.a. nefna skuldalækkunaraðgerðir og skattkerfisbreytingar á borð við afnám auðlegðarskatts, lækkun veiðigjalda og lækkanir á tollum og neyslusköttum. Afleiðingarnar verða þær að tekjustofnar ríkisins nægja ekki til að fjármagna nauðsynleg útgjöld til velferðar og innviða þrátt fyrir uppsveiflu. Aðhaldið í stefnunni byggir á því að nota velferðarkerfið sem helsta hagstjórnartækið með aðhaldi í gegnum ófjármagnaðar brýnar velferðarúrbætur og innviðaframkvæmdir ásamt veikingu á barna- og vaxtabótakerfunum. Fyrirséð er að þegar dregur úr umsvifum mun blasa við niðurskurður í opinberum rekstri og/eða skattahækkanir, þvert á hagsveifluna.“ Hér kemur fram að hluta til það sem ég hef margoft haldið fram, ríkið er búið að afsala sér ýmsum tekjumöguleikum og mun lenda í erfiðleikum við að fjármagna þær miklu umbætur og framkvæmdir sem þjóðin og fyrirtækin í landinu kalla eftir. Nú vofir sala bankanna yfir vötnum í tengslum við þessa fjármálastefnu og spurning hvort almenningur treysti þeim flokki sem fer fyrir þessari ríkisstjórn, Sjálfstæðisflokknum, til verksins og til annarra verka yfirleitt. Þá er ég kominn að þeirri prýðilegu skýrslu, sem ég boðaði áðan. Hér er fjallað um, með leyfi forseta, einkavæðingu bankanna. Á sérstaklega vel við í dag. „Óumdeilt er að rétt hafi verið að einkavæða þá banka sem voru í eigu ríkisins árið 2002. Með því leystist úr læðingi kraftur sem var atvinnulífinu nauðsynlegur. Pólitísk fyrirgreiðsla skyldi líða undir lok og skilvirkni markaðarins ráða. Þetta ferli hófst raunar árið 1990 þegar Útvegsbankinn var sameinaður minni bankastofnunum og úr varð Íslandsbanki og lauk þegar Landsbankinn og Búnaðarbankinn voru að fullu einkavæddir. Mjög er hins vegar gagnrýnt hvernig var staðið að einkavæðingu þessara tveggja banka. Ferlið var ógagnsætt og hagstæðari tilboð fyrir ríkissjóð á alla hefðbundna mælikvarða voru sniðgengin.“ Virðulegi forseti. Ég geri hlé á beinni tilvitnun í skýrsluna. Ég er ekki að lesa upp úr skýrslunni sem var afhent hér í gær. Ég er að lesa upp úr stórkostlegu plaggi frá árinu 2009 þar sem Sjálfstæðisflokkurinn fór í naflaskoðun. Aldrei hefði mig órað fyrir að ég ætti eftir að lesa upp þetta plagg í ræðustól Alþingis en svo bregðast krosstré sem önnur tré. Ég held áfram með mál mitt. „Ekki var fylgt upphaflegri aðferðafræði, s.s. um dreifða eignaraðild. Bankarnir lentu, að einhverju marki eftir pólitískum línum, í höndum aðila sem voru reynslulitlir í bankastarfsemi (alþjóðlegri sérstaklega). Stjórnvöld sögðu almenningi að engin ríkisábyrgð væri á bönkunum, ef svo hefði verið hefðu bankarnir verið seldir á hærra verði. …“ Herra forseti. Nú geri ég aftur hlé á beinni tilvitnun minni í skýrsluna og rifja upp orð hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar frá því í morgun þegar hann innti hæstv. fjármálaráðherra eftir því að nú þegar búið væri að gera upp Framsóknarhluta þessarar misheppnuðu einkavæðingar hvort ekki væri tími til kominn að gera upp Sjálfstæðishlutann. Hann svaraði því í engu. Ég held áfram tilvitnun minni, með leyfi forseta. „Meðferð sparifjár er alltaf viðkvæm og þarf að vera háð ströngum siðalögmálum, auk öruggrar framkvæmdar laga og reglugerða. Margt í upphaflegri aðferðafræði við einkavæðingu ríkisbankanna tveggja var heppilegt, s.s. að gera ráð fyrir mjög dreifðri eignaraðild. Að þessu öllu skal hyggja þegar kemur að því að einkavæða bankana á ný. Það ferli taki mið af þeim augljósu mistökum sem gerð voru við einkavæðingarferlið hið fyrra.“ Þetta eru áhugaverð orð. Ekki síst eins og ég sagði áðan í ljósi tíðinda gærdagsins. Það er ýmislegt fleira gagnlegt sem kemur fram í þessari skýrslu. Ég held að ég hafi ekki á ævi minni verið jafn jákvæður í garð Sjálfstæðisflokksins og akkúrat núna hér á þessum stað. Það er nefnilega þetta með eftirlitsstofnanirnar. Hér var í morgun mér liggur við að segja hart sótt að Fjármálaeftirlitinu, og í gær reyndar líka, og tekið fram að það hafi kannski ekki staðið sína plikt. Hér gera þessir ágætu aðilar í endurreisnarnefnd Sjálfstæðisflokksins að umtalsefni Þjóðhagsstofnun sem hér var einu sinni og var lögð niður án þess að nokkuð kæmi í staðinn. Ef ég man rétt hefur reyndar verið lögð fram tillaga um að hún verði endurreist. Með leyfi forseta segir: „Það hefur ekki verið skýrt með fullnægjandi hætti af hverju Þjóðhagsstofnun var lögð niður á sínum tíma. Stofnunin hafði gegnt mikilvægu hlutverki við stjórn efnahagsmála um áratugi með faglegri upplýsingagjöf til stjórnvalda. Mikilvægur þáttur í starfsemi Þjóðhagsstofnunar var að leggja sjálfstætt mat á þróun efnahagslífisins og einstakra þátta þess. Þess utan var stofnunin einstökum þingmönnum, Alþingi, hagsmunaaðilum og fleirum til ráðgjafar og umsagnar. Það má telja vafalaust að mikið gagn hefði verið af sjálfstæðri og faglegri umsögn og mati Þjóðhagsstofnunar, eða sambærilegrar stofnunar, á þróun efnahagsmála á seinustu árum. Greiningardeildir bankanna héldu að almenningi og fyrirtækjum einhliða greiningum og mati á íslensku efnahagslífi, en sárlega vantaði faglega og gagnrýna umfjöllun um efnahagsástandið, stöðu og framtíðarhorfur.“ Virðulegur forseti. Hér kemur fram skemmtileg spurning: „Það hefur ekki verið skýrt með fullnægjandi hætti af hverju Þjóðhagsstofnun var lögð niður á sínum tíma.“ Ég get svarað því bara hér og nú í þessum ræðustól. Þáverandi forsætisráðherra, Davíð Oddsson, lenti upp á kant við þá stofnun, eða kannski öfugt, vegna þess að sú ráðgjöf og sú greining sem hún birti og hélt að almenningi og stjórnmálamönnum - og Sjálfstæðismönnum líka - hugnaðist honum ekki. Og í geðillskukasti var Þjóðhagsstofnun allt í einu lögð niður. Vonandi berum við gæfu til þess að endurreisa hana. Virðulegur forseti. Ég er ekki búinn með yfirferð mína um þessa skýrslu endurreisnarnefndar Sjálfstæðisflokksins. Það er spurning hvort ég geri það í annarri ræðu minni síðar í dag. Nú stefnir sem sagt í að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar hefji bankasölu. Ég hef af því þungar áhyggjur. Sporin hræða. Ég er ekki viss um að Sjálfstæðisflokkurinn hafi lært af mistökum fortíðar. Ef Sjálfstæðismenn hafa farið að ráðleggingum Davíðs Oddssonar hafa þeir fleygt þessari skýrslu eða sett hana í arininn, enda var honum sárt um [[Forseti hringir.]]allan pappírinn sem í hana hafði farið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Mér finnst að mörgu leyti gott að við séum hér tveir sagnfræðingar að ræða um þessi mál. Ég hef oft velt fyrir mér hvort það væri ekki landi og þjóð til heilla ef til væri nokkurs konar sagnfræðingaráð sem færi yfir mistök fortíðar í því skyni að hægt væri að forðast að endurtaka þau því að sagan virðist hafa tilhneigingu til að fara í hringi. Eins og hv. þingmaður kom ágætlega inn á stöndum við núna frammi fyrir enn einum hringnum þegar kemur að einkavæðingu. Ég verð að játa að ég hafði ekki hugmyndaflug til að leita fyrir mér í umbótaskýrslu Sjálfstæðisflokksins og þakka hv. þingmanni kærlega fyrir lesturinn úr henni. En nú horfum við einmitt á þessa fjármálastefnu, þetta mesta og mikilvægasta plagg hverrar ríkisstjórnar eins og hér hefur verið sagt af stjórnarliðum, þótt þess sjái ekki stað í umræðunum og áhuga á þeim, með útgjaldaþaki, með óljósri stefnu um sölu ríkiseigna, óvissu um verðmæti þeirra eins og segir í umsögn ASÍ sem hv. þingmaður vitnaði í. Á leiðinni í enn eitt einkavæðingarferlið þar sem virðist sem eigi að treysta á að í þessu óvissuástandi bjargist einhvern veginn allt. Það virðist vera eina nýjungin eða það eina sem menn reiða sig á þegar kemur að tekjuöflun fyrir ríkið. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í þetta. Við höfum komið aðeins inn á einkavæðingu bankanna hina fyrri sem við vorum að ræða í morgun í skýrslu. Telur hann að þetta sé ábyrg fjármálastjórnun sem [[Forseti hringir.]]núverandi stjórnvöld guma gjarnan af, að róa út á þessi mið, þennan fimm ára túr, byggða á þessari miklu óvissu?
Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé andsvarið og vil byrja á að taka undir þessi orð hans um sagnfræðingana. Nú er það svo að í þessum gríðarlega uppgangi í efnahagslífinu sem var fyrir 10–15 árum voru iðulega dregnir fram á sjónarsviðið álitsgjafar sem áttu að segja til um framtíðina. Horfur, var það kallað. En horfur er náttúrlega bara annað orð fyrir framtíðina. Þessir ágætu menn, jafn lærðir og þeir voru, jafn heiðarlegir og heiðvirðir og grandvarir menn og þeir voru, og konur, höfðu ekki spádómsgáfu. Þeir höfðu oftar en ekki gráður í hagfræði og viðskiptafræðum, góðar gráður, prýðilegar gráður efast ég ekki um. En þeir töldu sig oftar en ekki þess umkomna að geta svarað fyrir um hvernig framtíðin yrði, hvernig hitt og þetta myndi nú þróast. Sagnfræðingar voru aldrei spurðir. Sagnfræðingar eru jú svolítið uppteknir af fortíðinni, ég veit það og hef tekið eftir því að hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé er þar á sömu slóðum og ég. En við verðum auðvitað að hugsa um fortíðina og læra af fortíðinni til þess að geta skipulagt framtíðina. Þar er ég kominn að svarinu sem ég þykist vita að þingmaðurinn viti að muni verða neikvætt. Við verðum að passa okkur á að róa varlega út á þessi óljósu mið út í ólgusjó einkavæðingar í framtíðinni. Það er alveg á hreinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Eini sagnfræðingurinn sem mögulega var eitthvað hlustað á, þótt kannski ekki hafi verið fyrr en örskömmu eftir atburðina, fékk slíkan framgang fyrir sitt innlegg í umræðuna að hann er nú orðinn forseti Íslands. Það ætti kannski að draga þann lærdóm af því hvað sagnfræðingar geta gert þegar þeir koma að málum. En ég deili áhyggjum hv. þingmanns um að við séum að endurtaka mistök, séum komin annan hring. Ég hjó eftir því þegar hér var lesið upp úr skýrslunni um einkavæðingu Búnaðarbankans á sínum tíma, fögur orð um traustið sem íslensku efnahagslífi væri sýnt með því að hér streymdi inn erlend fjármagn í bankakaup. Í smástund hélt ég að væri verið að lesa upp úr nýlegu viðtali við Bjarna Benediktsson, hæstv. forsætisráðherra, um það traust sem íslensku efnahagslífi væri sýnt með því að erlendir vogunarsjóðir hefðu keypt hlut í Arion banka. Þetta voru nánast sömu orðin. Einhvern veginn förum við í hringi með þetta þannig að ég deili þessum áhyggjum. Hv. þingmaður sem ég veit að er heiðvirður, bæði af mínum störfum með honum hér í þingsal og í hv. umhverfisnefnd, hefur það umfram mig að hafa í kosningabaráttunni verið með mönnum sem komu meira að þessari fjármálastefnu en ég gerði. Man hann eftir því úr kosningabaráttunni úr Norðausturkjördæmi að þar hafi verið talað um útgjaldaþak? Man hann eftir því að þar hafi verið talað um að öll innviðauppbygging skyldi rúmast innan hagsveiflunnar? Man hann eftir því að það hafi í raun [[Forseti hringir.]]verið sagt að hér yrði ekki mikið gert í uppbyggingu nema ef mögulega tækist að einkavæða ríkiseignir?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Tími sagnfræðinganna er kannski kominn. Einhvern tíma var hér þekkt kona í stjórnmálum sem sagði: Minn tími mun koma. Tími sagnfræðinganna mun koma. Ég upplifði mjög skemmtilega kosningabaráttu í Norðausturkjördæmi. Þar var, eins og hv. þingmaður ýjaði að en sagði þó ekki, efsti maður á lista Viðreisnar, Benedikt Jóhannesson, sem síðar meir átti eftir að verða efnahags- og fjármálaráðherra, og talaði aldrei um útgjaldaþak, aldrei um þær skorður sem hafa verið settar núna í fjármálastefnunni. Hann talaði um innviðauppbyggingu. Hann var mikill talsmaður þess að geðheilbrigðisþjónusta ungs fólks yrði bætt og ekki hvað síst í Norðausturkjördæmi. Ég man líka eftir því að hafa heyrt fulltrúa þriðja ríkisstjórnarflokksins, Bjartrar framtíðar, fara mörgum og fögrum orðum um áherslur þess ágæta flokks í einmitt sömu málum. Þar átti nú heldur betur að taka til hendinni. Þar átti að gefa heldur betur í og slá í klárinn. Það var sama í hvaða málum það var, hvort sem það var um heilbrigðismál, menntamál, samgöngumál eða eitthvað annað sem til bóta horfði fyrir íslenska þjóð. Ég veit líka fyrir víst að sá ágæti maður varð fyrir vonbrigðum með þau sinnaskipti sem sá flokkur tók eftir kosningar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mér fannst einkar vel til fundið hjá hv. þingmanni að eyða svo drjúgum tíma ræðu sinnar í að rifja upp hvernig fór með fyrri einkavæðingu bankanna. Það væri í raun eitthvað skrýtið ef við stæðum í þingsal í dag, og kannski ekki síður í gær þegar fréttir bárust, og tengdum þessi mál ekki saman vegna þess að það er aftur sala á hlut eða jafnvel bönkum í heilu lagi sem virðist grundvöllur þeirrar fjármálastefnu sem hér er lögð fram. Ég ætla að leyfa mér að vitna í álit meiri hluta hv. fjárlaganefndar. Þar segir, með leyfi forseta: „Einn af veigamestu óvissuliðunum á tímabilinu sem stefnan nær til tengist sölu eigna ríkissjóðs, einkum hlutdeildar þeirra í viðskiptabönkunum.“ Svo segir, með leyfi forseta: „Ljóst er að niðurgreiðsla á skuldum ríkisins ræðst að miklu leyti af því hvernig til tekst með sölu þessara eigna.“ Nú langar mig að spyrja hv. þingmann. Burt séð frá því hvort við erum sammála um hvort og jafnvel hvenær selja eigi bankana og látum alla hluti liggja á milli hluta, getur það talist gott líkan fyrir fjármálastefnu að byggja alla áætlun sína á því að þú verðir að geta selt eignarhlut þinn? Hvaða stöðu setur það íslenska ríkið í gagnvart tilvonandi kaupendum?
Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir andsvar hennar. Jú, mér þótti nefnilega full ástæða til að verja drjúgum tíma áðan í að rifja upp þessa einkavæðingu og vil rifja upp tvær eða þrjár línur sem ég las áðan, með leyfi forseta. „Bankarnir lentu, að einhverju marki eftir pólitískum línum, í höndum aðila sem voru reynslulitlir í bankastarfsemi …“ Lentu „eftir pólitískum línum“. Þetta þarf held ég ekki að stafa ofan í fólk og alls ekki ofan í hv. þingmanninn sem kom upp í andsvar. Spurningin er hvenær eigi að selja bankana. Svarið er mjög einfalt. Það á alls ekki að selja nokkurn hlut í þessum bönkum fyrr en gengið hefur verið úr skugga um að hægt verði með því regluverki sem þarf og með þeim lagasetningum sem þarf að komast línuna á enda, að við vitum hver það er sem er að bjóða í banka eða hlut bankana og/eða almennt aðrar eignir. Við erum ekki bara að tala um bankana þótt ég hafi svo sem tekið þá sérstaklega fyrir áðan. Það er ansi margt fleira sem er undir. Við þurfum að ganga frá því að þetta ferli verði skothelt. Þá fyrst skulum við hugsa málið, hvað við seljum og hvað ekki. Og þá förum við okkur hægt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Ég er alveg sammála því að ef það á að koma til sölu á eignarhlut í bönkum á auðvitað að vera búið að tryggja að allt það söluferli sé skothelt. Við skuldum þjóðinni það hreinlega. Annað bæri vott um að við lærðum ekkert af sögunni. Þó svo að sú sem hér stendur sé ekki sagnfræðingur veit hún engu að síður að það er mikilvægt að læra af sögunni. Það vita allir að það er það sem þjóðin vill. Maður þarf ekki að hafa fylgst mikið með samfélagsumræðunni undanfarinn sólarhringinn til að láta sér detta eitthvað annað í hug. En mig langar að ítreka aðeins spurninguna sem ég varpaði fram í fyrra andsvari, hvort það sé þess vegna ekki hættulegt að fara þá leið sem stendur skýrum orðum í nefndaráliti meiri hlutans, að vera búin að festa sig í því að til þess að stóra planið um hvernig á að reka samfélagið gangi upp verðum við að geta selt banka og þess vegna aðrar eignir. Nú vil ég frekar kenna mig við sósíalisma en kapítalisma en ég þykist þó vita það mikið um hvernig kapítalisminn virkar að til þess að fá sem hæst verð fyrir eignina þína megir þú ekki vera algerlega rígbundinn kaupandanum og upp á náð hans kominn um að hann kaupi eitthvað af þér. Er þetta ekki bara arfaslæm pólitík sem hér er verið að boða, burt séð frá öðrum þáttum sem við getum svo verið ósammála um?
Virðulegi forseti. Ég þakka hið síðara andsvar. Ég er hjartanlega sammála hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur í þessu máli. Þetta er arfaslæm pólitík. Þetta er hættuleg spennitreyja. Þingheimur hefur kannski heyrt að ég notaði orðið spennitreyja. Það er ekki mín hugmynd. Þetta orð stendur einmitt í umsögn fjármálaráðs. Það er það hugtak sem þeir ágætu aðilar notuðu, að nú væri ríkissjóður í ákveðinni spennitreyju og hefði ekki nægilegt svigrúm. Hv. þingmaður talaði um að við skulduðum þjóðinni. Það er alveg rétt. Þingmenn og ríkisstjórn skulda þjóðinni fagleg vinnubrögð. Það er nefnilega þannig að þjóðin skuldar enn eftir hrunið gríðarlegar fjárhæðir. Við erum núna að kljást við að borga þær niður. Íslenskur almenningur má enn bera það ok. Það ok er til komið af því að ráðamenn á sínum tíma áttuðu sig ekki á því að þeir væru skuldbundnir þjóðinni til þess einmitt að gera þetta faglega og vel.
Herra forseti. Nú erum við búin að vera að ræða þetta mál í allan dag nánast án þess að nokkur meðlimur stjórnarmeirihlutans svo mikið sem sjáist í þingsal. Það hefur ekki sést til nokkurs ráðherra í dag. Eini ráðherrann sem hefur yfir höfuð tekið til máls um þessa stefnu er hæstv. fjármálaráðherra. Það vantar inn í þessa umræðu mjög mikilvægt sjónarhorn. Það hafa komið fram alveg rosalega mörg mjög mikilvæg sjónarmið á þeim dögum sem við höfum verið að ræða þetta, en það vantar algerlega að hér sé einhver sem er til í að verja þessa stefnu, sem engin er, sem er til í að taka þátt í umræðu um stefnuna út frá því sjónarhorni að hér sé eitthvað til þess að verja. Við í stjórnarandstöðunni erum búin að rífa þessa ömurlegu stefnu í okkur og það er ekkert eftir af henni. Getum við fengið nokkra stjórnarmeirihlutameðlimi [[Forseti hringir.]]í salinn, vinsamlegast, herra forseti?
Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en tekið undir með hv. þm. Smára McCarthy. Eitt er nú að ekki gangi meira undan ríkisstjórninni en raun ber vitni, sem í sjálfu sér er ágætt. Annað er að hún hafi ekki meiri trú á eigin málum að hún geti ekki staðið hér fyrir þeim og átt orðastað við okkur. Í þriðja lagi er sorglegt, svo ég leyfi mér að nota það orð, hvernig hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans hafa ekki meira álit á þeirri málstofu sem Alþingi er en svo að þeir nenni ekki að taka þátt í umræðum almennt um stjórnarfrumvarp, sem ætti náttúrlega að gera um öll frumvörp, hvað þá frumvarp sem hæstv. ráðherrar í ríkisstjórn hafa sagt vera mikilvægasta frumvarpið á kjörtímabilinu. Á þessu frumvarpi virðist stjórnarmeirihlutinn engan áhuga hafa. Til hvers eru menn hér á Alþingi?
Herra forseti. Ég verð að taka undir með félögum mínum hér á undan. Maður fær svolítið á tilfinninguna að þetta plagg sé að verða alveg munaðarlaust, eigi bara enga aðstandendur. Þeir eru allir gufaðir upp. Við höfum hvorki séð í dag formann fjárlaganefndar og framsögumann meiri hlutans né hæstv. ráðherra né neinn ráðherra. Ég var svo bjartsýnn um tíma að ég ímyndaði mér að hæstv. forsætisráðherra og fyrrverandi fjármálaráðherra, sem á nú stóra aðild að því að sú löggjöf er komin sem við búum við á þessu sviði, myndi heiðra þingið og málið með nærveru sinni. Auðvitað er stjórnarmeirihlutinn með þessu að gengisfella þessa mál sitt og sýna því takmarkaða virðingu, að láta ekki sjá sig hérna og gufa upp. Í ræðu minni áðan, sem var trúlega ræða mín númer tvö í þessu máli, þær gætu orðið fleiri, óskaði ég sérstaklega eftir því hvort ekki væri hægt að fá þessa forsvarsmenn málsins til okkar aftur áður en umræðu lyki, t.d. formann fjárlaganefndar. Ég hef hug á að spyrja af hverju fjárlaganefnd eða meiri hluti hennar ræddi ekki um að taka þetta þak út aftur [[Forseti hringir.]]úr því að það mál var skoðað á síðasta kjörtímabili og ákveðið að hafa það ekki. Að hluta til er sama fólk í nefndinni. [[Forseti hringir.]] Ég bið hæstv. forseta að koma þeim skilaboðum áleiðis til formanns fjárlaganefndar og hæstv. ráðherra að þeirra nærveru sé óskað.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til þess að hvetja forseta til að gera hlé á þessari umræðu og gefa fjárlaganefnd tækifæri til að kalla málið aftur inn til sín og funda um það. Í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar er komið að sölu á hlutum ríkisins. Í ljósi þeirra upplýsinga sem komu fram í gær og umræðunnar sem hefur verið í samfélaginu held ég að það sé alveg ástæða fyrir meiri hluta nefndarinnar að endurskoða það sem hann skrifar hér. Talað er um að það þurfi að vanda til undirbúnings, sem ég er svo sannarlega sammála, en hins vegar er nefndur möguleikinn að leita til erlendra aðila um ráðgjöf og umsýslu vegna sölu. Ég held að það sé nú kannski ástæða til að nefndin ræði það aðeins og vandi betur til verka. Það er líka sláandi að standa hérna og sjá bara enga stjórnarliða í þingsal, einn birtist núna í dyragættinni, þegar við erum að ræða um fjármálastefnuna og [[Forseti hringir.]]svo mikilvæga hluti eins og sölu á ríkiseignum eins og kemur fram í þessari stefnu.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmönnum sem hér hafa talað. Það er með öllu forkastanlegt að í þingsal skuli ekki vera einn einasti stjórnarliði til að verja þessa þingsályktunartillögu, fjármálastefnu til næstu fimm ára. Þetta er ekkert smá plagg. Það eru engar smá skuldbindingar sem hér er verið að ræða. Við í minni hlutanum höfum í ræðum okkar bent á að ýmsar forsendur fjármálastefnunnar sem hér er lögð fram og hefur verið til umræðu eru svo veikar að það eru efasemdir um að hún haldi. Þessu þurfum við að fá svör við. Þetta þurfum við að ræða við fulltrúa stjórnarmeirihlutans. Ef þeir sjá sér ekki fært að koma hingað og verja þetta plagg, þessa áætlun til næstu fimm ára, legg ég til að forseti kalli þá hingað í hús og við getum átt orðastað við þá í málstofu þjóðþingsins um þetta plagg.
Virðulegi forseti. Ég get ekki orða bundist og kem því hingað upp. Ég skil vel að hv. þingmenn stjórnarliðsins vilji ekki vera hér og reyni að verja þessa stefnu, vilji kannski sem minnst kannast við hana. En það er einfaldlega þannig að það eru nokkrir aðilar sem bera meiri skyldur en hinn almenni stjórnarliði. Til að mynda hæstv. fjármálaráðherra, sem ég veit að var hér viðstaddur umræðuna framan af í gær og fyrradag, formaður fjárlaganefndar eða í það minnsta einhverjir úr fjárlaganefnd sem væru tilbúnir að bregðast við, í það minnsta að hlusta. Nú þekkjum við að menn geta svo sem setið á skrifstofunum sínum og hlustað, hæstv. forseti. En það er bara ekki það sama og að vera til staðar í þingsalnum, geta gripið inn í, leiðrétt ef menn kjósa að gera svo, en auðvitað helst að taka þátt í umræðunni. Ég kalla eftir því þar sem ég ætla að halda ræðu hér á eftir að hæstv. forseti athugi [[Forseti hringir.]]hvort eitthvað af þessu fólki geti verið viðstatt ræðuna.
Virðulegi forseti. Þetta fer að verða viðvarandi þema hjá þessari ríkisstjórn, að hún sé fjarverandi í öllum sínum helstu málum og kjósi að gera sem minnst grein fyrir máli sínu eða ræða við okkur sem í stjórnarandstöðunni erum. Þetta þykja mér heldur rýr skilaboð, sérstaklega frá þeim flokkum sem töluðu um breytt vinnubrögð, aukið samráð, og meira samtal við okkur í stjórnarandstöðunni, nú væru nýir tímar þar sem allir skyldu tala saman og vera vinir og vinna saman. Þetta er ekki mikil samvinnupólitík þegar við stöndum, stjórnarandstaðan, ein í þjóðþinginu að ræða fjármálastefnu ríkisstjórnar sem hún kýs að standa ekki fyrir sjálf heldur lítum við þess í stað á auða stóla. Kannski kjósa ráðherrar frekar að tjá sig um sín mál á Facebook en það er ekki staðurinn til skoðanaskipta heldur er það í þessari pontu. Ég syrgi fjarveru þeirra.
Virðulegi forseti. Ég óska eftir því við forseta að hæstv. fjármálaráðherra sé gert viðvart um óskir þingmanna að eiga orðastað við hann nú þegar við förum að sjá fyrir endann á þessari umræðu. Ég óska jafnframt eftir því að formaður fjárlaganefndar, hv. þm. Haraldur Benediktsson, verði kallaður til þingfundarins. Það er algerlega óviðunandi annað þar sem um er að ræða grundvallarplagg, þetta er í raun stærsta stefnumarkandi plagg nýrrar ríkisstjórnar, en að hún eigi orðastað við okkur á lokametrum þessarar umræðu. Ég vænti þess, virðulegi forseti, að það verði gert hlé á þessum þingfundi þar til annar hvor eða báðir þessir fulltrúar ríkisstjórnarmeirihlutans sjá sér fært að koma til fundarins.
Virðulegi forseti. Ég tek undir þá kröfu sem kom fram í máli hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur og fleiri hér að þessir tveir fulltrúar stjórnarmeirihlutans verði kallaðir í salinn. Er það misminni í mér, er ég orðinn algerlega ruglaður, sem gæti náttúrlega verið möguleiki, að hér hafi menn verið að boða bætt vinnubrögð, aukið samtal, fyrir kosningar? Jafnvel stofnað heilu stjórnmálaflokkana til að bæta stjórnmálamenninguna? Er það misminni í mér að við afgreiðslu fjárlaga hafi sumir hv. þingmenn, núverandi hæstv. ráðherrar, sérstaklega mært þau vinnubrögð samstöðu og samtal sem hér fór fram? Mér finnst þetta algerlega galið. Núverandi stjórnarmeirihluti hendir málum inn í málstofu þjóðarinnar, situr svo af sér eitthvert þus í stjórnarandstöðunni, er eins og fangar að bíða eftir því að tíminn líði svo hægt sé að halda áfram, kasta næsta máli inn og keyra þetta í gegn. [[Forseti hringir.]]Hvar eru samræðustjórnmálin og vinnubrögðin sem heilu stjórnmálaflokkarnir lugu sig til valda með? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttur nefndi áðan fer umræðan fram í þessum sal, ekki á Facebook. Það vill svo skemmtilega til að ég er með opna vefsíðu í tölvunni minni þar sem allir þeir sem til máls hafa tekið í þessum sal frá því að þing var sett 6. desember eru taldir upp sem og ræðutími þeirra. Það er áberandi að ríkisstjórn og meðlimir ríkisstjórnarflokka eru dálítið langt frá því að vera í verðlaunasætum. Þar er efstur á þeim lista, í 6. sæti, Bjarni Benediktsson. Í 14. sæti er Benedikt Jóhannesson. Í 19. sæti er Björt Ólafsdóttir. Í 21. sæti Óttarr Proppé. [[Forseti hringir.]]Þetta eru allt saman hæstv. ráðherrar, enn er enginn þingmaður kominn á listann. Ég skal halda áfram með hann á eftir.
Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þá beiðni, þá kröfu að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra verði kallaður til og komi hingað og ræði við okkur. Hann var nokkuð duglegur við það í fyrradag þegar við vorum að byrja að ræða þetta mál. Það var til bóta að heyra sjónarmið hans. Við eigum að vera að ræða um inntak og pólitík. Ég vil jafnframt taka undir það sem hv. þm. Eygló Harðardóttir benti á, að það væri auðvitað rétt að gera hlé á þessari umræðu og leyfa hv. fjárlaganefnd að fá málið aftur til sín því að það eru svo margir agnúar á því. Svo langar mig einnig, herra forseti, að biðja um að hæstv. umhverfisráðherra komi og taki þátt í umræðunni vegna þess að það er sagt að sjálfbærni eigi að vera eitt af markmiðum [[Forseti hringir.]]fjármálastefnunnar en það að gert sé ráð fyrir hagvexti til þess að hún gangi eftir er [[Forseti hringir.]]í andstöðu við öll loftslagssjónarmið. [[Forseti hringir.]]Þess vegna þurfum við þann ráðherra [[Forseti hringir.]]líka í umræðuna.
Forseti biður þingmenn að virða ræðutímann sem gefinn er.
Hæstv. forseti. Hér ræðum við grundvallarplagg nýrrar hæstv. ríkisstjórnar sem hefur talað um mikilvægi þess að eiga samtal og samvinnu við hv. þingheim. Ég man ekki betur en að hinn nýi flokkur Viðreisn hafi mikið talað um mikilvægi þessa í nýafstaðinni kosningabaráttu. Eitt stærsta kosningaloforð, ef við megum ræða það svo, hv. þingmanna og hæstv. ráðherra Bjartrar framtíðar var bætt vinnubrögð, að hér ætti að bæta vinnubrögð með aukinni samvinnu og auknu samtali. En þessir hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar sjást ekki í sölum Alþingis að eiga það samtal. Þetta fordæmi ég og ég óska eftir þessum hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum og kem því á framfæri við hæstv. forseta Alþingis.
Forseti vill upplýsa að komið hefur verið skilaboðum til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og hv. þm. Haraldar Benediktssonar.
Herra forseti. Ég tók kannski fyrst til orða í þessari umræðu um fundarstjórn forseta vegna þess að mér þykir alveg afskaplega leiðinlegt að tala við sjálfan mig. Mér þætti rosalega gaman að tala við ýmsa ráðherra um þetta mál, sérstaklega ráðherra þeirra ráðuneyta sem geta ekki starfað undir þeim skilyrðum sem sett eru í þessari fjármálastefnu. Þá á ég helst við hæstv. félagsmálaráðherra, hæstv. heilbrigðisráðherra og jafnvel hæstv. samgönguráðherra. Mér þætti afskaplega gaman að fá þá alla hingað til þess að geta talað við þá og átt samskipti við þá um það hvernig þeir sjái fyrir sér að hægt verði að fjármagna þá uppbyggingu sem stjórnarmeirihlutinn hefur ítrekað sagst ætla að ráðast í undir þeim skilyrðum sem eru sett fram í þessari fjármálastefnu. Ég skil ekki hvernig þetta á að virka. Þeir geta kannski útskýrt það.
Virðulegur forseti. Ég verð reyndar að viðurkenna að því er öðruvísi farið með mig en hv. þm. Smára McCarthy og félaga minn, mér finnst afskaplega gaman að tala við sjálfan mig [[Hlátur í þingsal.]]og geri mikið af því þegar ég geng fram dali og upp á fjöll. En svo ég haldi nú áfram með listann frá því áðan. Ég hafði orð á því að í 21. sæti væri Óttarr Proppé. Það var rangt. Hann er núna dottinn niður í 22. sæti því ég er kominn upp fyrir hann. Fyrsti óbreytti þingmaður stjórnarmeirihlutans er Brynjar Níelsson í 25. sæti. Pawel Bartoszek kemur á hæla hans í 28. Virðulegur forseti sem situr hér að baki mér, Teitur Björn Einarsson, er í 29. sæti. Jón Gunnarsson er í 30. sæti. Hv. formaður fjárlaganefndar [[Forseti hringir.]]sem hér er leitað dyrum og dyngjum, Haraldur Benediktsson er í 31. sæti. [[Forseti hringir.]]Ég skal glaður halda áfram með listann á eftir.
Virðulegi forseti. Ég myndi kannski vilja ítreka beiðni mína frá því fyrr, hvort forseti gæti brugðist við því hvort væri ekki rétt að gera hlé á þessari umræðu meðan við gefum ráðherrum og formanni fjárlaganefndar tækifæri til að koma hingað inn í umræðuna. Þetta er eitt af þeim allra stærstu málum sem hver ríkisstjórn leggur fram eins og virðulegur forseti ætti að vita mjög vel af fyrri reynslu. Það að við skulum þurfa að kalla eftir því að fulltrúar stjórnarflokkanna komi hér er óásættanlegt, og ég held að ekki sé ásættanlegt að kalla bara eftir fjármálaráðherra, það eru þrír flokkar sem standa að þessu ríkisstjórnarsamstarfi. Mér finnst eðlilegt að hér séu að lágmarki oddvitar stjórnarflokkanna, leiðtogarnir þrír, því að þeir hljóta að ætla að fylgja þessu máli eftir. Hér erum við að tala um stærsta einstaka mál hjá hverri ríkisstjórn, hvernig við ætlum að standa að fjármálum ríkisins, hvernig við ætlum við að verja og tryggja að það sem við höfum verið að fjalla um í [[Forseti hringir.]]dag og í gær og náttúrlega í fleiri ár, gerist ekki aftur.
Herra forseti. Eins og ég kom að í ræðu minni um þetta mál er ég þeirrar skoðunar að sökum þess að þetta er ný aðferðafræði við að ákveða fjárlög ríkisins, sökum þess að hér er verið að reyna að setja langtímastefnu fram í tímann, en við erum vissulega enn að innleiða þetta ferli, sé Alþingi ekki búið að átta sig nægjanlega vel á hlutverki sínu. Hér er verið að ræða líklega mikilvægasta málið sem þessi ríkisstjórn mun leggja fram á líftíma sínum, hver sem hann verður. Hér er verið að setja stefnuna til fimm ára um útgjöld ríkisins og verið að sníða framhaldinu afskaplega þröngan stakk. Það er verið að sníða velferðarkerfinu, menntakerfinu, kjörum lægst launuðu hópanna, öryrkja og aldraðra, afskaplega þröngan stakk. Þetta er stóra málið. Að sjálfsögðu undrast maður hversu lítinn þátt [[Forseti hringir.]]stjórnarliðar hafa tekið í þessari umræðu, herra forseti.
Virðulegi forseti. Ég má til með að taka undir með öllum þeim sem hafa mælt á undan mér og lýsa ánægju minni með að hafa komist að áhugaverðri staðreynd um samflokksmann minn, hv. þm. Einar Brynjólfsson. Ég verð einna helst að leggja áherslu á hvað mér finnst mikilvægt að það séu fleiri ráðherrar stjórnarflokkanna viðstaddir. Eins og komið hefur fram í máli hv. þingmanna um fundarstjórn er þetta plagg sem hefur áhrif á störf þeirra allra. Ég hef hug á að vita hvernig þeir geta haldið því fram að þetta plagg sé leiðarvísir að loforðum þeirra, þ.e. hvernig þetta plagg sýni okkur að þeir ætli að standa við innviðauppbygginguna sem þeir lofuðu eða uppbyggingu heilbrigðiskerfisins sem samkvæmt stjórnarsáttmála átti víst að fara í algeran forgang. Ég á erfitt með að sjá það. Ég myndi gjarnan vilja heyra frá hæstv. heilbrigðisráðherra Óttarri Proppé um hvernig hann sjái fyrir sér að þessi rammi, þessi mjög svo þröngi rammi, þetta búr í raun sem þessi stjórn er að setja sér, passar inn í þær áherslur sem hann telur sig framfylgja í þessari ríkisstjórn.
Virðulegi forseti. Ég tek undir áköll hv. þingmanna eftir því að stjórnarliðar láti sjá sig. Þau áköll hafa borið einhvern árangur. Okkur berast fregnir af því hingað í þingsal að hér séu níu stjórnarliðar í húsi og einn þeirra, formaður fjárlaganefndar, hv. þm. Haraldur Benediktsson, er staddur í hliðarherbergi. Það væri ákaflega fróðlegt fyrir okkur sem ræðum þetta mikilvægasta plagg ríkisstjórnarinnar að heyra hvernig hann sér fyrir sér þá uppbyggingu innviða sem lofað var statt og stöðugt af hálfu ríkisstjórnarflokkanna fyrir kosningarnar, því að ekki er auðvelt að sjá í þessu plaggi hvernig því verður háttað. Það væri ákaflega gott ef formaður fjárlaganefndar kæmi hingað og útskýrði það fyrir okkur frá sjónarhóli sínum.
Virðulegi forseti. Fyrir kosningar töluðu allir flokkar um mikilvægi þess að fara í stórfellda innviðauppbyggingu. Ekki bara í heilbrigðiskerfinu heldur menntakerfi, samgöngum og öðrum þeim innviðum, löggæslu og þeim kerfum sem vantar fjármagn í, ekki síst vegna þess að við búum við það, sem er auðvitað jákvætt, að hingað streyma ferðamenn sem aldrei fyrr og bætast auðvitað við íbúana og þurfa þjónustu alveg eins og við. Á öllum þessum sviðum, nema kannski í menntamálum. Það er því sérstakt þegar ríkisstjórnin leggur fram þessa stefnu skömmu eftir að hún verður til, ríkisstjórn sem maður hefði kannski haldið að ætti að snúast um innviðauppbyggingu, það væri lykilatriðið hjá þeirri ríkisstjórn - það hefði allavega verið inntakið í ríkisstjórn sem ég hefði viljað sitja í á þessu kjörtímabili að innviðauppbygging væri á öllum sviðum. Það er líka sérstakt að ríkisstjórn með eins nauman meiri hluta og raun ber vitni, 32 þingmenn, leggur fram stefnu sem gengur lengra í átt frá þeim sjónarmiðum sem hér hafa verið í salnum, þá stjórnarandstöðu síðasta kjörtímabils, og trúir því að það sé eitthvað sem geti orðið ríkjandi sátt um. Við þekkjum það að á Norðurlöndunum, auðvitað er í mörgum tilvikum um minnihlutastjórnir að ræða en líka þegar meirihlutastjórnir eru, gera menn sér þann krók að tala við aðra flokka á þingi til að efla stuðning við þá stefnu sem menn ætla að fara fram með. Það hefði kannski verið skynsamlegt af núverandi ríkisstjórn. Því að þeir segja, sérstaklega hæstv. fjármálaráðherra, að þetta sé ekki bara mikilvægasta mál kjörtímabilsins, maður gæti skilið á orðum hans að þetta sé ástæða þess að ríkisstjórnin varð til, þ.e. fjármálastefnan, að þeir hefðu kannski til að koma henni fram og að hún væri raunhæf, átt samtal við stjórnarandstöðuna um hvernig hægt sé að koma fram með stefnu á erfiðum tímum, ég geri mér fulla grein fyrir því, ekki eru erfiðleikatímar en erfiðir tímar vegna þess að þensla er yfirvofandi og við erum á toppi hagsveiflunnar og eigum mikið ógert í innviðauppbyggingu. Þess vegna skiptir máli hvernig þetta er gert. Það hefði kannski verið skynsamlegt til að stefnan gengi fram í sátt og væri raunhæfari, að menn hefðu sest niður og fundið leið sem snerist að því hvernig við gætum byggt upp innviðina og á sama tíma haft aðhald í ríkisrekstri og skapað þannig svigrúm fyrir áframhaldandi jákvæðan hagvöxt án þess að lenda í efnahagslegum ógöngum vegna of mikils hagvaxtar, of mikillar styrkingar íslensku krónunnar, of hárra vaxta o.s.frv. Við þekkjum þessa umræðu. Við erum í sjálfu sér í ákveðinni tilraun með þessi opinberu fjármál. Það hefur meira að segja á liðnum vikum og mánuðum verið umræða um hvort þau standist stjórnarskrá, hvort búið sé að taka of mikið fjárveitingavald af Alþingi og færa framkvæmdarvaldinu. Umboðsmaður Alþingis er að skoða slíka hluti. Þeim mun sérstakara finnst mér að samþykkt Alþingis í desember á fjárlögum skuli ekki vera það verkfæri að ríkisstjórnin, framkvæmdarvaldið, taki einfaldlega þá niðurstöðu og framkvæmi hana heldur ögri hún þinginu, ekki bara stjórnarandstöðu heldur ekki síður stjórnarþingmönnum sem tóku þátt í þeirri afgreiðslu, að ganga ekki fram og klára verkin á grunni þess sem hefur verið samþykkt. Hér á ég sérstaklega við samgönguhlutann og hafnarhlutann sem voru sérstakar bókanir um í fjárlaganefnd og samþykkt var hér í þinginu. Því að ef við erum í þessari tilraun og mistekst þá er það vont. Tilgangurinn var að skapa aukinn aga, skynsamlegar langtímaáætlanir sem við sæjum fram á að stæðust, þar sem við lögðum áherslu á hvað væru fjárfestingar sem skiluðu okkur arði til framtíðar, auknum hagvexti og aukinni þjónustu við íbúana, og hins vegar aukinn kostnaður við rekstur ríkisins sem hangir auðvitað líka saman og við þurfum að passa upp á að sé í takti við það sem við getum. Ég hef með öðrum orðum skilning á þessari stöðu, að við þurfum að fara varlega á þenslutímum. Hagfræðikenningarnar segja að nú eigi ekkert að gera. Stóra spurningin er þá þessi: Hvenær eigum við að byggja upp innviðina ef ekki þegar við eigum nóg af fjármunum til þess? Það væri hugsanlega í lagi að leggja fram svona plagg værum við búin að koma öllu hér í jafnvægi, búið væri að byggja upp alla innviðina, við værum ekki með þennan halla á innviðum heilbrigðiskerfis, samgangna og fleiri lykilkerfa sem við viljum að séu almennilega fjármögnuð og standi sig vel. En að leggja fram þetta plagg með auknu aðhaldi, viðbótarskrúfum til að passa upp á að ekki verði farið út fyrir rammann á sama tíma og krafa er um innviðauppbyggingu á öllum sviðum þegar við erum á toppi hagsveiflunnar og vitum að við erum á leiðinni niður, það bendir til þess að ríkisstjórnin ætli sér að stefna að því að hér verði niðurskurður þegar að því kemur og við sitjum bara uppi með innantóm kerfi. Það þarf auðvitað að fara í innviðauppbyggingu í heilbrigðiskerfinu, í menntakerfinu en ekki síst í samgöngukerfinu. Ef fjármuni vantar finnst mér aumlegt af ríkisstjórninni að leggja til aukna skattheimtu á þá sem eru að keyra til og frá vinnu, þá sem keyra þjónustuvörur til og frá höfuðborgarsvæðinu, sem mun valda því að þær vörur verða dýrari. Sérstaklega í ljósi þess að markaðar tekjur, sem hæstv. fjármálaráðherra vill ekki kannast við að hafi nokkurn tíma verið markaðar, eru á bilinu 33–35 milljarðar og eiga að fara í vegaframkvæmdir, en rúmlega 20 fara í vegi. Og í alla vegagerðina með höfnum og flugvöllum um 27 milljarðar. Það er með öðrum orðum búið að fjármagna þessar framkvæmdir. Vilji menn slá á þensluna held ég að ekki sé skynsamlegast að auka skattheimtu á þá sem keyra til og frá vinnu eða keyra vörur til og frá höfuðborgarsvæðinu. Það hlýtur að vera skynsamlegra að fara inn á einhverja aðra þætti. Til að mynda verður að ræða hvort ekki sé skynsamlegt að taka upp annars konar gjaldtöku á ferðaþjónustu en við þekkjum í dag. Við Framsóknarmenn höfum lagt það til að setja á laggirnar eins konar komugjöld, hvort sem við köllum það farþegagjöld eins og Þjóðverjar kalla þau, sem er þar af leiðandi leyfilegt innan EES-svæðisins, þegar helsta land Evrópusambandsins leggur á slík gjöld, eða eitthvað annað, sem við getum líka nýtt til stýringar. Þau geta verið mishá eftir mismunandi árstíðum, eftir mismunandi flugvöllum. Isavia leggur á lendingargjöld sem eru mishá eftir árstíðum. Ef við þorum ekki að taka þessa umræðu, ef okkur vantar fjármagn til að fjármagna innviðauppbygginguna án þess að skekkja myndina, finnst mér sérkennilegt að geta ekki átt þetta samtal við nokkurn einasta stjórnarliða. Mér finnst það aumt. Við höfum líka talað um að meiri fjármuni vanti í þetta kerfi. Væri skynsamlegt að setja á laggirnar lýðheilsuskatt? Endurvekja sykurskattinn? Hann var ómögulegur eins og hann var lagður á á sínum tíma. En kannski var þetta sá skattur sem landsmenn greiddu núna með bros á vör því að hann kemur heilsu okkar allra til góða og heilbrigðiskerfinu einnig. Það er heldur ekki hægt að láta hjá líða að velta fyrir sér, vilji menn slá á þenslu, hverjir þeir séu sem valda mestu þenslunni. Eru það ekki þeir sem hafa mesta peninga undir höndum? Við búum við það að vera með sérkennilegan fjármagnstekjuskatt. Hann er til þess að gera nokkuð hár þó að prósentutalan sé lág miðað við Norðurlöndin. Af hverju skoðum við það ekki? Hvaða vit er í að þeir sem eiga 100 sauðkindur og höndla með fé þurfi að reikna sérreiknað endurgjald, borga hlutfall af þeim tekjum sem litlar eru í útsvar til sveitarfélagsins, en þeir sem eiga 100 milljónir og versla með sitt fé þurfi ekki að reikna sérreiknað endurgjald og borga ekkert til sveitarfélagsins í útsvar? Borga aðeins 20% fjármagnstekjuskatt, alveg eins og sá sem á 500 þús. kr. eða 1 milljón inni á bókinni sinni. Það má velta fyrir sér skattkerfisbreytingum í þá átt að slá á þenslu, á þessum tíma. Ríkisstjórnin segir pass, við höfum ekki skoðun. Við ætlum að leggja skatt á þá sem keyra bílana meira. Okkur finnst þeir ekki skattlagðir nóg. Þó var það þannig að í gær á aðalfundi eða ársfundi Samtaka atvinnulífsins hélt hæstv. forsætisráðherra ræðu þar sem hann talaði um að lækka efra þrep virðisaukaskattsins í það lægsta á Norðurlöndum. Við erum reyndar með það lægsta í dag en fara enn neðar, taka afgerandi forystu eins og hann sagði. Hugsanlega voru skilaboðin þau að virðisaukaskattur á ferðaþjónustuna í heild sinni, sem er 11% í dag, færi þá upp í 22%. Það er þó viðleitni til að slá á einhverja þenslu. En er þessi fjármálastefna þá einhvers virði? Ef á að fara að breyta skattkerfinu hérna þegar við erum að ljúka þessari umræðu? Ég saknaði þess í nefndaráliti meiri hlutans að ekkert var fjallað um gengi og gengisþróun og afleiðingar hennar. Það var heldur ekki talað um hátt vaxtastig og afleiðingar þess. Það er náttúrlega augljóst samspil þarna á milli. Í fjármálastefnu til fimm ára sem á að girða svo vel í brók að ekki sé hægt að bæta á sig eins og einni köku eða öðru í þeim dúr er merkilegt að menn fjalli ekki um helstu viðfangsefni efnahagslífsins akkúrat á þessum tíma. Of hátt gengi, vaxandi gengi, hættu á að gengið styrkist enn frekar með tilheyrandi afleiðingum, ruðningsáhrifum ferðaþjónustunnar, og þeirri staðreynd að vextir á Íslandi eru alveg eins og umræðan um að aldrei sé hægt að fara í innviðauppbyggingu, hvorki í kreppu eða á góðæristímum. Vextirnir eru allt of háir hvort sem það er kreppa eða hápunktur þenslutímabils eins og við virðumst vera á í dag. Við getum viðhaldið hagvextinum lengur, bætt við fleiri árum en þessum sjö. Sem er frábær árangur sem við höfum náð á síðustu árum. En við verðum að hafa skynsamlega stefnu þannig að við getum viðhaldið þessum tíma og lent hagkerfinu. Það er ekki skynsamlegt að vera með 7% hagvöxt ár eftir ár. Það verður einfaldlega mjög erfitt að höndla allt efnahagslífið í þeim takti. Ég sakna þess að það virðist vera að ríkisstjórnin ætli að búa þannig um hnútana að fjármálastefnan sé ekki tæki til að taka á raunverulegum vanda í kerfinu. Þó er minnst á það í nefndaráliti meiri hlutans, sem er jákvætt, og með leyfi forseta ætla ég að vitna í álitið á bls. 4 í kaflanum Fjárfestingar hins opinbera: „Til þess að stuðla ekki að enn meiri þenslu og styðja við peningamálastefnu Seðlabanka Íslands þarf ríkið að forgangsraða fjárfestingum sínum með þeim hætti að ekki verði hætta á ofþenslu á sama tíma. Til þess eru margar leiðir.“ Hvaða leiðir? Það stendur ekki mikið um þær. Þó er minnst á það sem var jákvætt og ég ætlaði að vitna til. Talað er um að hægt sé að vega og meta, og við Framsóknarmenn erum sammála því, þar sem þensluáhrif af fjárfestingum hins opinbera eru misjöfn eftir því hvers konar framkvæmdir það eru og hvar þær eru. Það eru svæði á landinu þar sem hagvöxturinn er hreint ekki þessi 7,2%. Hann er miklu lægri. Með öðrum orðum, hagvöxturinn á suðvesturhorninu hefur þá væntanlega verið hærri því að meðaltal landsins var 7,2% á síðasta ári. Skynsamlegt er og það er tækifæri til að fara í stórkostlega uppbyggingu innviða á landsbyggðinni, ekki síst í samgöngumálum en einnig á öðrum sviðum þar sem engin þensla er. Er líklegt að núverandi ríkisstjórn geri það? Ekki miðað við þessa stefnu og ekki miðað við þau áform sem við höfum séð og heyrt til ráðherra ríkisstjórnarinnar. Hvað segja þingmennirnir? Þeir segja lítið, samkvæmt hv. þm. Einari Brynjólfssyni sem var að lesa upp listann yfir hvað hver segir. Þeir koma lítið hingað til að tjá skoðanir sínar. Þeir forðast algerlega að verja þessa fjármálastefnu. Sem ég skil vel. En einhver í stjórnarliðinu verður að gera það því að að lokum þarf að greiða atkvæði um þetta mál. Í áliti meiri hlutans stendur, með leyfi forseta aftur, á bls. 4, þegar búið er að fjalla um að það sé svolítill galli að sveitarfélögin séu ekki alveg í takti við þetta og vilji ekki taka þátt í þessu og alls konar aðrar aðstæður séu uppi hjá sveitarfélögunum, þá segir meiri hlutinn: „Engu að síður leggur meiri hlutinn til að stefnan sé samþykkt óbreytt, enda er brýnt að afgreiða þingsályktun um fjármálastefnu áður en kemur að umfjöllun um fjármálaáætlun fyrir sama tímabil til þess að umræður um ramma einstakra málefnasviða hafi ekki áhrif á heildarfjármál hins opinbera.“ Ef ég reyni að skilja þessa setningu og segja hana á mannamáli þá sýnist mér að meiri hlutinn, þótt hann sé ekki tilbúinn að verja þetta í þingsal, taka umræðuna um þessa stefnu, leggi til að hún verði samþykkt óbreytt. Og ástæðan er sú að það þarf að samþykkja hana áður en fjármálaáætlunin kemur fram svo þingmenn, kannski stjórnarþingmenn, fari nú ekki að segja: Heyrðu, það vantar hér fullt af peningum í þetta málefnasvið, við verðum bara að hækka þennan málaflokk snarlega. Og þá er fjármálastefnan dottin um koll. Mér sýnist meiri hlutinn vera að segja að fyrst þurfi að búa til rammann sem við síðan aldrei komumst út úr. Stjórnarþingmenn verði bara að ýta á græna takkann og sætta sig við að það verði ekki sú innviðauppbygging sem þeir hafa vænst. Virðulegi forseti. Það er mjög bagalegt að við séum að taka þessa umræðu hérna ein í salnum, stjórnarandstaðan. [[Gripið fram í.]]Með einni undantekningu. Og þannig hefur það verið lengst af í dag. Stundum einn, stundum enginn. En aldrei sá sami. Og hafa hv. stjórnarþingmenn komið í pontu og tekið samtal við okkur? Við höfum ekki séð það í dag. Það er líka bagalegt að hæstv. fjármálaráðherra sitji ekki hér og taki þátt í umræðunni. Ég veit að hann gerði það framan af umræðunni, en mikilvægt er að það verði gert til enda. Ég ætla að ljúka máli mínu á að segja: Þessi stefna getur ekki staðið svona í fimm ár. Við í stjórnarandstöðunni munum greiða atkvæði gegn henni. Við í Framsóknarflokknum getum ekki staðið að stefnu sem við sjáum að er óraunhæf. Við þurfum stefnu þar sem er meiri hugsun um blandað hagkerfi, ef fjármuni vantar til að halda jafnvægi í skuldum og tekjum og ef skila á miklum afgangi og slá á þenslu, þá verða menn að koma fram með skynsamlegar skattkerfisbreytingar til að slá á þensluna, til að skapa fjármuni til innviðauppbyggingarinnar, en ekki vera með svona einsýna sýn á það að hægt sé bara að ramma hér allt inn í fastar skorður, skila sem mestum afgangi og vonast til þess að lánshæfismatsfyrirtækin úti í heimi blessi þetta, að Seðlabankinn verði glaður. Ég bendi á að í lögunum skal þetta skjal fara til umfjöllunar hjá fjármálaráði. Það gerði alls konar athugasemdir, m.a. um að það þyrfti meira aðhald. En það benti líka á að þessi viðbótarregla um að þak á fjárfestingu sem hlutfall af landsframleiðslu væri of stíft, vegna þess m.a. að við erum á toppi hagsveiflunnar. Hæstv. forseti. Ég held að það væri skynsamlegast af meiri hlutanum að taka þetta til endurskoðunar, vera tilbúinn að leggja fram breytingartillögur þar sem meiri sveigjanleiki verður í fjármálastefnunni, þar sem tekið er meira tillit til þess sem gera þarf. Menn séu ekki fastir í hagfræðikreddum heldur horfi á raunveruleikann. Það þarf innviðauppbyggingu á Íslandi. En við þurfum auðvitað að passa þensluna. Það er vandasamt en þetta er hægt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta yfirferð yfir þetta mál. Ég deili mörgum af sjónarmiðum hans. Mig langar að nýta mér aðeins þá reynslu sem hv. þingmaður hefur umfram mig, og reyndar marga fleiri hér, til að ræða aðeins málefni sveitarfélaganna. Ég veit að hv. þingmaður starfaði á þeim vettvangi. Eins og hv. þingmaður nefndi er í meirihlutaálitinu komið inn á ýmislegt hvað varðar málefni sveitarfélaganna. Þar segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn bendir á að ósamræmd framsetning á uppgjöri getur kallað fram misræmi á milli fjármálastefnu og uppgjörs sveitarfélaga.“ Hér er hálfpartinn verið að agnúast út í framkvæmdagleði sveitarfélaganna, minnt á að sveitarfélögin þurfi að muna að óumdeilt hlutverk þeirra er að ná tökum á opinberum fjármálum og því „æskilegt að samhliða ábyrgri markmiðssetningu um afgang hjá ríkinu verði samhliða unnið að því sama hjá sveitarfélögunum.“ Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að þessi fjármálastefna, ramminn um hin opinberu fjármál næstu fimm ár, virki í samstarfi við sveitarfélögin? Hér hvetur meiri hluti hv. fjárlaganefndar sérstaklega til þess að samstarfsvettvangur sveitarfélaga og ríkis taki þessi mál til endurskoðunar. Ég er sammála hv. þingmanni að það er furðulegt að eftir allt það sem hér er komið inn á skuli meiri hlutinn leggja til að málið sé samþykkt óbreytt. Hvernig telur hv. þingmaður að sveitarfélögin muni taka þessari stefnu? Mun í raun ganga að framfylgja henni gegn vilja sveitarfélaganna?
Virðulegi forseti. Það er rétt að það er í áliti meiri hlutans um afkomu sveitarfélaganna fjallað um að þau eigi að hafa sínar eigin fjármálareglur. Þau benda auðvitað á það. En í þessu plaggi var ætlast til að þau myndu skila ákveðnum afgangi, sem virðist hafa verið frekar illa unnið eða ekki lögð nægileg vinna í það, einfaldlega vegna þess að síðar kom í ljós að það var ekkert samkomulag við sveitarfélögin um þetta. Í meirihlutaálitinu er fjallað um að menn hafi ekki áttað sig á að lífeyrisskuldbindingarnar hjá lífeyrissjóðnum Brú og sveitarfélögunum sem ríkið tekur yfir geti haft veruleg áhrif bókhaldslega og valdið því að það verði útilokað bókhaldslega að ná þessum markmiðum í nokkurn tíma. Það hefði kannski þurft að leggja aðeins meiri vinnu í þetta. Þetta er til marks um það. Varðandi sveitarfélögin er augljóst að þau eru misjöfn. Kannski ekki alveg eins og þau eru mörg en það eru misjafnir hópar. Í sumum sveitarfélögum er veruleg útgjaldaþörf, einfaldlega vegna þess að þar fjölgar mikið og þar af leiðandi þarf að byggja upp leikskóla og skóla. Í sumum sveitarfélögum, tökum dæmi af Reykjanesbæ, sem er mjög skuldsettur, þar er fjölgun íbúa held ég 7% sem mun kalla á slíkar fjárfestingar, þrátt fyrir að þeir eigi í mestu erfiðleikum með að komast inn í 150% regluna á næstu árum. Í öðrum sveitarfélögum er staðan kannski önnur. Í einhverjum sveitarfélögum er fólksfækkun og minnkandi tekjur. Þetta er erfitt og hlýtur að krefjast meira samtals. Ég sagði í ræðu minni að við værum að gera tilraun í þessu verkefni. Tilraunin mun mistakast ef það næst ekki samstarf sveitarfélaga og ríkis, þessara tveggja stjórnsýslustiga, um opinber fjármál. Þá mistekst tilraunin.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er sammála honum í því að tilraunin muni mistakast ef samstarfið verður ekki meira en nú er. Það veit ekki á gott að ætla að fara í svona viðamikla tilraun sem byggir ekki á meira samstarfi en þetta. Hv. þingmaður kom ágætlega inn á í máli sínu þá útgjaldareglu sem sett er aukreitis inn í fjármálastefnuna. Ég veit að hv. þingmaður þekkir vel til í sveitum landsins. Mig langar að spyrja hv. þingmann akkúrat út í þetta. Í meirihlutaálitinu er talað um að jákvæð afkoma grundvallist nær alfarið á þeirri forsendu að hagvöxtur haldi áfram út spátímabilið og það væri lengsta samfellda hagvaxtarskeið í nútímasögu landsins. Einhvern tíma hefðu ættingjar mínir í sveitunum sagt mér að það væru ekki góð búsforráð að gera bara ráð fyrir því að alltaf spretti grasið betur á næsta ári og það verði sett nýtt met í grassprettu á hverju einasta ári. Það væri frekar sniðugt að gera ráð fyrir að hafa smá borð fyrir báru, svo að ég blandi sjómannamálinu inn í þetta líka. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í þetta. Hann þekkir lög um opinber fjármál betur en ég. Hvaða tilgangi getur sú regla þjónað, að koma henni aukreitis hér inn? Hv. þingmaður sagði að í raun þýddi þetta að við myndum ekki fara í neina innviðauppbyggingu, ef ég skildi hann rétt. Erum við að horfa á að ekkert verði af fögrum loforðum um innviðauppbyggingu eða að af þeim verði ekki nema til komi fjármagn einkaaðila?
Virðulegi forseti. Ég ræddi það fyrr í andsvari við hæstv. forseta að þessi regla myndi þrengja mjög að möguleikum á því að vera sveigjanlegur ef, og það er mjög líklegt, tíðin batnar ekki alltaf meira og meira, ekki verður alltaf stöðugt góðæri og stöðugur hagvöxtur, sérstaklega í ljósi þess að við horfum hér á stöðuga styrkingu krónunnar, mjög háa vexti, sem ekkert er fjallað um í nefndaráliti meiri hlutans. Það er hætta á að við förum fram af bjargbrúninni og að lendingin verði hörð, landsframleiðslan minnki mjög hratt. Og þá er búið að gyrða það allt saman af, það má ekki breyta stefnunni. Það hljómar auðvitað mjög sérkennilega fyrir þá sem á hlusta, að við getum ekki breytt hverju sem er, en tilgangur opinberu fjárreiðulaganna var að búa til meiri aga og langtímahugsun. Þess vegna er ég sammála hæstv. fjármálaráðherra að þetta er mikilvægt plagg, kannski ekki það mikilvægasta á heilu kjörtímabili en mikilvægt er það engu að síður. Þess vegna er enn sérkennilegra að stjórnarliðar skuli ekki taka þátt í umræðunni. Afleiðingin getur orðið sú að vegna þess að stefnan bannar mönnum að bregðast við og fara í viðbótarfjárfestingar verði eina leiðin að hleypa einkaaðilunum að, eða selja fleiri eignir. Það er það sem mann grunar að sé undirliggjandi ástæða þess að menn setji sjálfum sér svo strangar reglur, eins og þeir treysti ekki sjálfum sér. En hinn tilgangurinn sé að búa til svo þröngan ramma að það verði að hugsa út fyrir boxið, gera eitthvað annað en að nota ríkisfjármál til að bregðast við ólíkum aðstæðum í efnahagslífinu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir framlag hans í þessa umræðu. Hann sagði í ræðu sinni að skynsamlegt væri að fara nú í uppbyggingu, sérstaklega á landsbyggðinni, og lýsir því yfir í ræðustól að ef hann væri í ríkisstjórn nú myndi hann beita sér fyrir því að fara í langþráða uppbyggingu á innviðum samfélagsins. Hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson segir þetta vegna þess að það sé tækifæri núna. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann hvað honum finnist um þessa ofuráherslu á niðurgreiðslu skulda niður fyrir lögboðin mörk í stað þess að verja hluta tekna ríkissjóðs í margumrædda innviðauppbyggingu sem beðið hefur verið eftir í mörg ár. Nú er lag, eins og hv. þingmaður lýsti. Hann er að vísu eitthvað búinn að koma inn á þetta í fyrri ræðu og í andsvörum en mig langar að heyra nákvæmlega hvað hv. þingmanni finnst um þessa ofuráherslu, sérstaklega þar sem hv. þingmaður er fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra sem sat í ráðherranefnd um efnahagsmál og tók stórar og miklar ákvarðanir í þessum málaflokki.
Virðulegi forseti. Mér þótti mjög mikilvægt fyrir nokkrum árum að við settum mjög skýran ramma í fjármálastefnu og sýndum fram á aga til þess að við gætum skilað miklum afgangi til að lækka skuldir og vaxtabyrði, sem þá var orðin einn stærsti liðurinn í útgjöldum ríkisins, um 90 milljarðar, til að skapa svigrúm og ef við gætum lækkað skuldir og værum komnir með þær í 60–70 milljarða værum við búin að skapa 20–30 milljarða svigrúm til innviðafjárfestingar, hvort sem væri í framkvæmdir eða aukna þjónustu í rekstri. Nú held ég að við séum á þokkalegum stað í dag ef okkur tekst að viðhalda hagsveiflunni jákvæðri einhver ár fram í tímann, við gætum nýtt það og greitt skuldirnar hægar niður en engu að síður náð býsna góðum árangri. Og fara í þeim tilgangi í skynsamlegar fjárfestingar sem skila arði, sem hafa minni þensluáhrif en sumar fjárfestingar. Við ættum jafnvel að velta því fyrir okkur að nota hluta af þessu fjármagni sem við myndum ekki nota til að greiða svona hratt niður skuldirnar til þess að mynda öflugan stöðugleikasjóð sem væri sveiflujafnandi og hefði áhrif á að gengið væri stöðugra. Það eru svona hlutir sem ég hefði viljað sjá í fjármálastefnu. Að menn væru að hugsa um hvernig við gætum búið til meiri stöðugleika, mildari lendingu. Því að lokum munum við fara niður. Það er óhjákvæmilegt að einhvern tíma mun hagsveiflan jafnast og fara niður. Við þekkjum það. Mér finnst skorta á og mér finnst það sláandi að í þessu plaggi meiri hlutans er ekkert fjallað um gengi eða háa vexti. Og þar af leiðandi að engin stefna sé í fjármálastefnu til fimm ára sem svarar þeirri risaáskorun sem við stöndum akkúrat frammi fyrir núna og höfum gert í nokkra mánuði og megum engan tíma missa í að bregðast við.
Ég þakka hv. þingmanni svörin. Ég er sammála hv. þingmanni með þetta. Þrátt fyrir þennan gríðarlega hita og spennu í hagkerfinu eru engar raunverulegar leiðir boðaðar í þessari fjármálastefnu. Eins og við höfum margítrekað bent á er þetta ekki bara fjármálastefna til eins árs heldur fimm ára. Hv. þingmaður minntist áðan í ræðu og andsvari á þessa spennu. Hún er nánast áþreifanleg. Lítið er boðað til að taka á spennunni í hagkerfinu. Ég er sammála honum í því. Hér er alveg ótrúlegt andvaraleysi gagnvart þessu spennustigi nema hvað hér er boðað að sjálfvirkri sveiflujöfnun verði beitt. En það er líka búið að grafa undan grunni þessarar sjálfvirku sveiflujöfnunar, sem á mannamáli þýðir að þetta eigi bara að jafna sig sjálft, tekjurnar komi inn og leiðrétti í raun þessa spennu. Hv. þingmaður minnist á stöðugleikasjóðinn sem er hugmynd sem hefur verið talað um. Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra út í þær hugmyndir. Hann gat eiginlega ekki svarað því. Þær eru einhvers staðar í lausu lofti. Hefði ekki verið vænlegra að boða raunverulegar aðgerðir til að minnka þessa spennu, hvort sem það er á húsnæðismarkaði eða varðandi gengið og vaxtastigið? Hvaða aðgerðir hefði hv. þingmaður séð fyrir sér við þessar aðstæður sem nú ríkja?
Virðulegi forseti. Á síðustu dögum mínum í forsætisráðuneytinu setti ég á laggirnar hóp til að skoða áhrif sífellt sterkara gengis á samkeppnishæfni Íslands, á einstakar atvinnugreinar og aðra þætti sem lúta að ríkisfjármálum og efnahagsmálum. Hópurinn skilaði af sér í lok janúar einum níu tillögum. Ég hef spurt nokkrum sinnum í óundirbúnum fyrirspurnum forsætisráðherra og fjármálaráðherra hvenær sé að vænta einhverra aðgerða á grundvelli þessa. Mín skoðun er sú að við megum engan tíma missa. Þetta gerist svo hratt. Efnahagslífið er í svo miklum krafti. Ef við bíðum of lengi munu kannski aðgerðir sem hefðu getað gengið fyrir tveimur, þremur mánuðum ekki virka. Ein aðgerðanna var til að mynda afnám hafta strax. Nú er hún komin, en hún hafði bara engin áhrif. Meðan vaxtastig í landinu er svona hátt verður stöðugt innstreymi, hvort sem er af ferðamannagjaldeyri sem enn streymir inn, sem er jákvætt, en einnig munu menn alltaf reyna að finna leiðir til að fara í háa vexti, þ.e. fjárfestar alheimsins, þótt við höfum lokað fyrir ákveðna leið í júní í fyrra, sem var mjög gott að gera. Ég hef svolitlar áhyggjur af því, heilt yfir, að þessi ríkisstjórn, með svona lítinn meiri hluta, sé hrædd við að taka á stóru málunum, hafi ekki stuðning til að fara þá leið sem hún vill fara. Og þrátt fyrir orðagjálfur um samstarf, samvinnu og samráð kunni hún það ekki eða vilji það ekki. Ég hef líka áhyggjur af því að pólitísk stefna ríkisstjórnarinnar sé á hinn bóginn raunverulegt athafnaleysi sem síðan valdi því að þegar allt er komið í hönk segi menn: Ja, ef við þurfum að leggja þennan veg, verður þá ekki bara fólkið að borga fyrir hann? Það eru engar aðrar leiðir til. Ég hef áhyggjur af að það sé hin raunverulega stefna sem við horfumst í augu við [[Forseti hringir.]]og þetta plagg sé ein birtingarmynd þess.
Herra forseti. Það er búið að vera rosalega áhugavert að fylgjast með þessari umræðu. Ég hef lært mjög margt á henni. Samt hefur mér fundist eins og við værum of mikið að festa okkur í tækniatriðum því að við erum að tala um stefnu. Stefna á að vera einhvers konar hugmyndafræðilegt plagg að mínu mati. Ég get alveg fallist á það að í fjárlögum eigi að vera töluvert mikið af tölum og stærðum og tæknilegum útfærsluatriðum, sömuleiðis mætti fjármálaáætlunin vera þannig. En stefnan á að vera svolítið meira en það. Stefna er einhvers konar átt, einhvers konar markmið, hugmynd um eitthvað betra. Það hefur ekki komist til skila í þessu. Stefna er nefnilega ekki tafla með tölum og upptalningu á reglum og grautur af orðabókarskilgreiningum eins og þessi svokallaða fjármálastefna er. Ég er búinn að tala oft um að það vanti einhvers konar framtíðarsýn hjá þessari ríkisstjórn. Það sem ég meina með því er að það sé hægt að segja á þeim tímapunkti 2022 þegar þessi stefna á að vera orðin fullnuma þá sé eitthvað í henni, eitthvað í þeim hugmyndum sem ríkisstjórnin leggur fram sem hefur á einhvern hátt gert samfélagið betra. Ég meina ekki betra í skilningi þess að það séu minni ríkisskuldir eða aðeins lægri vextir af ríkisskuldum, að verg landsframleiðsla sé aðeins hærri, heldur hreinlega að fólki líði betur, að samfélaginu hafi orðið eitthvað ágengt. Þegar ég horfi á þessa fjármálastefnu þá gengur hún einhvern veginn út frá því að samfélagið muni una sér best með því að það sé bara gert minna af öllu, að það sé minna af uppbyggingu, minna af því að borga fyrir kerfin sem tryggja okkur líf. Mér varð hugsað til orða Daniels Burnhams sem mér finnast nokkuð áhugaverð þó svo að maðurinn sjálfur hafi kannski ekki verið í miklu uppáhaldi hjá mér, en hann sagði, með leyfi forseta: „Gerið engar litlar áætlanir. Þær skortir galdramátt til að hræra í blóði manna og munu líkast til ekki ná fram að ganga. Gerið stórar áætlanir. Miðið hátt í von og vinnu og munið að heiðvirð og rökrétt mynd sem skráð hefur verið mun aldrei deyja heldur lifa lengi eftir að við erum farin og gera vart við með sívaxandi þrásækni.“ Mér finnst þetta flott. Þetta er að vísu mín þýðing á þessum orðum, þannig að ef eitthvað var asnalegt í þessu þá er það upp á mig að herma. En vandinn er að við erum ekki að tala um stórar áætlanir hérna. Við erum að tala um litla áætlun, svo litla áætlun að hún rúmast á örfáum blaðsíðum. Það er náttúrlega ekki bara það, heldur eins og ég hef sagt í fyrri ræðum að þessi svokallaða stefna, sem lýsir engri stefnu, lýsir engri átt eða engu markmiði öðru en því að minnka aðeins ríkisskuldir og ná einhverjum afkomureglum, uppfyllir ekki einu sinni ákvæði laga um opinber fjármál sem hún gengur út á að uppfylla. Raunar standast lög um opinber fjármál ekki einu sinni stjórnarskrá að því er virðist þar sem þau hirða af Alþingi rétt sinn til sjálfsákvörðunar. Þetta atriði, að þessi útfærsla á stefnu sé í andstöðu við lögin eða uppfylli alla vega ekki ákvæði laga, væri eitt og sér næg ástæða til þess að hafna þessari stefnu. Það þarf ekkert aðrar ástæður þó svo að þær hafi verið taldar upp í þessari umræðu í þingsal ekki bara í tugatali heldur í hundraðatali held ég. Á þessu augnabliki eru komnar svo margar ástæður fyrir því að hafna þessu að þetta er eiginlega orðið vandræðalegt. Það þarf ekki nema eina og hún er sú að þetta uppfyllir ekki lögin. En sú ástæða sem ég held að valdi því að ég mun segja nei við þessari stefnu er ekki það tæknilega atriði að hún uppfyllir ekki ákvæði laga heldur að þetta er ekki stefna, það vantar hugmyndafræðina. Það vantar eitthvað í þetta sem fær blóð manna til þess að hrærast og hugmyndir til þess að vakna og að einhver jákvæðni sé á dagskrá næstu fimm árin. Þetta sést svolítið á því að þegar við erum að tala um þessa stefnu er ekki einu sinni hægt að hræra í blóði hv. þingmanna alla vega í stjórnarmeirihlutanum sem láta varla sjá sig í þingsal. Þeir hafa gert það að verkum með sínu þátttökuleysi að þetta hefur verið einhliða og eiginlega bara frekar leiðinleg umræða hjá okkur í stjórnarandstöðunni. Margt mjög áhugavert hefur komið fram, gríðarlega áhugavert, en nokkrar ræður hafa líka verið frekar þunnar, við verðum að viðurkenna það. Svona einhliða samtal mun alltaf verða þannig. Það verða ekki þau skoðanaskipti sem við þurfum til þess að útkoman verði einhvers konar framtíðarsýn. Það eru fáir þingmenn í húsi. Það eru engir ráðherrar. Það er ekki hægt að eiga samtalið um hvernig við ætlum að haga heilbrigðismálum, samgöngumálum, félagsmálum og velferðarmálum. Við getum ekki einu sinni átt samtal við ráðherra, t.d. hæstv. iðnaðarráðherra um það hvernig nýsköpun muni verða. Við fáum ekki einhvers konar framtíðarsýn í rekstri hagkerfisins sjálfs vegna þess að hæstv. forsætisráðherra mætir ekki og ekki heldur hæstv. fjármálaráðherra þótt hann hafi reyndar gert það fyrstu dagana. En fyrir vikið hefur ekki verið neitt samtal. Við þurfum þetta samtal og við þurfum að fá stefnu sem vekur okkur til umhugsunar um þá framtíð sem við horfum fram á. Í samtali mínu við hv. þm. Ara Trausta Guðmundsson áðan fórum við aðeins inn á nokkur atriði sem skipta gríðarlegu máli fyrir framtíðina. Hvernig við ætlum að huga að umhverfinu, hvernig við munum bregðast við aukinni sjálfvirknivæðingu vegna bættrar tækni, gervigreind, sjálfkeyrandi bílum og einu áhugamáli hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar, kjötrækt, sem gæti mögulega breytt algerlega forsendum hagkerfis okkar. En auðvitað getum við ekki spáð fyrir um nákvæmlega hvaða tæknibreytingar og framfarir muni verða. Það er einmitt þess vegna sem við höfum stefnu. Þegar maður skoðar hugmyndina á bak við svona stefnu, þá meina ég ekki þessa stefnu heldur hugmyndina á bak við stefnumótun í fjármálum ríkisins almennt, þá er viðkvæðið að það skuli vera einhvers konar grind, einhvers konar umgjörð um það hvernig við munum bregðast við í ríkisrekstrinum þegar hagkerfið breytist, þegar samfélagið breytist. Samfélagið mun breytast á næstu fimm árum, við vitum það. Við vitum ekki hvernig. Við getum gert okkur það í hugarlund. Við getum búið til sviðsmyndir, við höfum nú kallað frekar mikið eftir þeim. Við getum búið til einhvers konar hugmyndir um það hvað gerist ef gýs eða ef ferðamannastraumurinn eykst eða hann minnkar. Hvað gerist ef tækniframfarir verða töluvert meiri en við áttum von á eða jafnvel töluvert minni? Við getum búið til þessar sviðsmyndir. Við getum spilað þessa leiki, farið í þessa, með leyfi forseta, „war games“, stríðsleiki, með hagstærðirnar sem við sjáum fram á. Með því getum við farið að búa til framtíðarsýn sem okkur langar raunverulega til þess að takast á við. Þá fer kannski að hrærast í blóði hv. þingmanna. Þá fara þeir kannski að mæta í þingsal. Þá getum kannski farið að eiga samtal um framtíð þjóðarinnar, vegna þess að þessi stefna, ef stefnu skyldi kalla og ég er ekki til í að kalla hana það, mun ekki gera það að verkum að við sjáum neina framtíð, alla vega ekki neina góða.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mér finnst það áhugavert sem hv. þingmaður kom inn á sem varðar það að setja sér stefnu til framtíðar, gera áætlanir og svo það að hafa þær byggðar á einhverju og hafa einhver gögn sem áætlunin eða stefnan byggir á. Í ljósi þess, eins og hefur verið bent á í umræðunni, erum við í nýju umhverfi, þ.e. í umhverfi nýlega samþykktra laga um opinber fjármál. Mig langar annars vegar að spyrja hv. þingmann hvort í því ljósi sé ekki einmitt gríðarlega mikilvægt að hafa þessi gögn, að hafa hluti til að byggja á, vegna þess að við erum að fara að taka ákvarðanir um það hvernig eigi að reka samfélagið næstu fimm árin. Miðað við þau gögn sem við höfum núna í hendi, verði stefnan samþykkt, erum við að gera það í dálítið mikilli blindni. Það vildi ég spyrja um annars vegar og hins vegar af því að hv. þingmaður talaði um stefnu langar mig að tengja það við aðra stefnu, annað markmið sem við sem þjóð settum okkur og reyndar þjóðir heimsins allar eða flestar með því að skrifa undir Parísarsamkomulagið. Það annars vegar og sú stefna sem hér er lögð fram tala á engan hátt saman, því að þessi stefna byggist á því að hagvöxtur muni aukast á komandi árum. Það er ekki hægt að hugsa málin þannig ef við ætlum a takast á við loftslagsmál. Mig langar að biðja hv. þingmann að hugsa þetta með mér og varpa ljósi á það hvernig hann sér þetta tvennt [[Forseti hringir.]]tala saman eða ekki tala saman, eins og hér á við.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir tvær góðar spurningar. Þetta er alveg rétt. Ég er áhugamaður um meiri upplýsingar en minni. Ef við hefðum fengið skýrari forsendur hefðum við auðvitað getað unnið þessa vinnu betur. Ég sé að við erum ekki með eitt, ekki tvö, ekki þrjú, ekki fjögur heldur fimm álit úr nefndinni, fimm nefndarálit. Það þýðir að nefndin hefur ekki einu sinni getað talað sig niður á að vera með fjórar, þrjár, eða jafnvel tvær skoðanir um þetta mál, heldur urðu þær að verða fimm, sem segir mér að vinnan hefur ekki verið unnin. Það er augljóst að vinnan hefur ekki verið unnin vegna þess að það hafa ekki legið gögn fyrir. Fólk hefur ekki getað gert sér grein fyrir því hvaða stefnu er í rauninni verið að taka með þessari svokölluðu stefnu. Þegar við vorum í stjórnarmyndunarviðræðum fengum við alveg gríðarlegt magn upplýsinga frá fjármálaráðuneytinu í formi glærukynninga sem sagði okkur ýmislegt um hvernig hagkerfinu liði. Hvar er það hér? Hvar er kynningin og hvar er hugmyndin um það hvert við erum að fara inn í þessu? Af hverju komast þær hugmyndir ekki til skila? Það er það sem mig langar að vita. Ég spyr hv. þingmann á móti: Hvers vegna er þetta svona? Varðandi markmiðin. Ég er algjörlega sammála að það vanti markmið Parísarsamkomulagsins inn í þetta. Eigum við að tala um heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna, sem eru alveg ágæt og vantar svolítið inn í þessa framtíðarsýn? Það fer ekki rosalega vel á því að það séu einhvers konar tómhyggjumenn, tæknisinnaðir peningahyggjumenn, ég veit ekki einu sinni hvað maður á að kalla þetta fólk, sem leggja fram svona hugmyndir án þess að taka tillit til samfélagsins sem liggur þar undir. Ég bara skil þetta ekki, herra forseti. Ég skil þetta ekki.
Herra forseti. Umræðan verður eðli málsins samkvæmt svolítið skrýtin þegar við spyrjum ýmissa spurninga, viðurkennum að við skiljum ekki hvernig þeir sem leggja þingmálið fram hafa hugsað það til enda og viljum fá skýrari svör við spurningum okkar, en það er enginn viðmælandi. Ég verð að viðurkenna að ég skil ekki hvernig þetta er hugsað. En það læðist óneitanlega að manni sá leiðinlegi grunur að þetta sé bara byggt á pólitískri hugmyndafræði sem eigi að keyra í gegn hvað sem tautar og raular, pólitískri hugmyndafræði sem gengur út á að það megi ekki leggja neitt til samrekstrar samfélagsins nema það rúmist innan hagsveiflunnar sem þýðir að það er bara undir hælinn lagt hvort svo sé. Ég vil að lokum spyrja hv. þingmann hvort við þurfum ekki að halda áfram að kalla hingað inn ráðherrana til þess einmitt [[Forseti hringir.]]að við þurfum ekki að halda áfram að þreifa okkur áfram í blindni.
Herra forseti. Það er frekar leiðinlegt að ana hér áfram í myrkrinu. Ég ítreka þá beiðni mína að fá hv. ráðherra samgöngumála, heilbrigðismála og félagsmála í hús. Það er svolítið skrýtið að við skulum vera að reyna að tala um það sem er og á að vera heimspekilegt plagg, reyndar á það að vera en er ekki heimspekilegt plagg, sem markar stefnu ríkisstjórnarinnar og stefnu hennar í fjármálum ríkisins, en við fáum ekki að ræða neitt annað en einhverja töflu sem kemur fyrir á forsíðunni, eins og hún skipti höfuðmáli, svo einhverjar reglur, afkomureglu, skuldareglu og skuldalækkunarreglu. Þetta er bara leiðinlegt. Fyrir utan að það er engin framtíðarsýn í þessu. Mér leiðist að við getum ekki átt eðlilegt samtal um stjórnmálin og pólitíkina og hugmyndafræðina sem liggur þessu öllu til grundvallar. Ég er algjörlega sammála. Ég veit ekki hvort ég get svarað spurningu hv. þingmanns betur.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Við erum búin að ræða ýmislegt undir þessum lið í dag og í gær. Mér finnst kannski helsta niðurstaðan vera sú að okkur er að takast það að geta horft á áætlunina meðfram stefnunni eins og við vildum gjarnan gera í ljósi þess hvernig málum er háttað og við teljum okkur ekki beinlínis ná utan um þetta. Ég var á ársfundi Seðlabankans þar sem forsætisráðherra hélt ræðu. Nú er búið að færa Seðlabankann undir forsætisráðherra þannig að hann heldur áfram, búinn að tala á þessum ársfundum í þrjú ár og talaði nú á þeim fjórða þar sem eitt og annað kom fram. Meðal annars velti hann fyrir sér stöðugleika í efnahagsmálum sem hann taldi nú að flestir flokkar settu sér sem aðalverkefni og talaði um að það væri sett fram í því skyni að ná einhvers konar samkomulagi og sátt. Það sem vakti athygli mína var að hann talaði um að beita hagstjórnartækjum til að minnka sveiflurnar, af því að það er nú búið að taka samkvæmt fjármálaráði sveiflujöfnunina úr sambandi í þessari ríkisfjármálastefnu, og talaði um löstinn óþolinmæði. Við sem þjóð sættum okkur ekki við hægar breytingar, breytingar upp á einhver 3% hvort sem þar væri verið að tala um ríkisframlög, hækkun launa eða annað slíkt, það væri þörf fyrir svo miklu meira. Hann talaði líka um áætlunina sem verður lögð fram á morgun. Ég gat ekki betur heyrt en þar væri lögð áhersla á heilbrigðismálin og kannski fátt annað. Ég spyr hv. þingmann, af því að ráðherra talaði líka um virðisaukaskatt og álögur á almenning og aukaálögur á ferðaþjónustu, hvort hann telji, í ljósi þess sem við höfum nú þegar heyrt, að farið verði í uppbyggingu innviða, [[Forseti hringir.]]ekki bara í heilbrigðismálum, heldur líka í menntamálum og í samgöngumálum og öðru slíku sem ákall hefur verið um.
Herra forseti. Mér þykir afskaplega gott að heyra að hæstv. forsætisráðherra skuli sjá sér fært að eiga orðastað við Seðlabankann. Það er frábært. Mér þætti enn þá betra ef hann gæti séð sér fært að koma hér og eiga samtal við okkur. Svo ég svari spurningu hv. þingmanns, og ég þakka fyrir þessa spurningu vegna þess að hún er svolítið kjarni málsins, þá er svarið nei. Það er ekkert í þessari stefnu sem bendir til þess og það hefur komið svo oft fram að það er eiginlega vandræðalegt að svara þessari spurningu aftur. En nei, það mun ekkert geta gerst, það mun ekki nein uppbygging geta átt sér stað vegna þess að til viðbótar við það að ekki skuli koma fram nein hugmyndafræði um hvernig framtíðin eigi að líta út í þessari svokölluðu stefnu þá kemur fram mjög kaldlynt viðhorf til samfélagsins þar sem skortir uppbyggingu á innviðum, uppbyggingu á getu okkar til þess að mennta næstu kynslóðir, getu okkar til þess að sjá um eldra fólk og fólk sem þarfnast meiri hjálpar. Það er ekkert eftir þegar það er búið að taka 1,6% af vergri landsframleiðslu frá til þess að borga niður skuldir og þegar það er búið að setja útgjaldaþak upp á fjörutíu og eitthvað prósent, hvað sem það var. [[Gripið fram í.]]Það er ekkert eftir. Þessi stefna gengur út á það að rýja samfélagið inn að skinni. Ég er algjörlega talsmaður þess að við höldum mjög þétt utan um efnahagsstjórn og þétt utan um ríkisfjármál. Við eigum ekki að reka ríkið með endalausum halla og endalausri skuldasöfnun. Það á ekki að gera. Það væri óskynsamlegt. Samfélagið sem liggur undir verður alltaf að vera í forgangi vegna þess að annars búum við til verra samfélag. Ég hef ekki áhuga á því að búa í verra samfélagi.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta svar. Það vakti athygli mína í ræðu hæstv. forsætisráðherra að hann játaði auðvitað að ríkisstjórnin fyndi fyrir þessum þrýstingi við gerð fimm ára fjármálaáætlunar. Hún áttar sig á því að það er auðvitað alls staðar þörf fyrir fjármagn eins og við þekkjum. Hann talar um að það sé þjóðhagsleg hagkvæmni fólgin í hverju verkefni fyrir sig en, með leyfi forseta, „hið sama er ekki hægt að segja um verkefnin þegar þau eru lögð saman. Þá kemur að hinum beiska efnahagslega veruleika.“ Svo segir hann í framhaldinu að forgangsröðunin byggist á stjórnarsáttmálanum og talar einmitt bara um heilbrigðisþjónustuna en ekki hitt. Ég hitti gamlan Sjálfstæðismann sem er núverandi Viðreisnarmaður sem hafði miklar áhyggjur af því að formaður Sjálfstæðisflokksins og forsætisráðherra hefði verið að boða skattalækkanir á fundi úti í bæ í gær og hafði miklar efasemdir um það og taldi að hér væru uppi ýmis merki sem svipaði til þess sem var að gerast fyrir hrun. Getur þingmaðurinn tekið undir það?
Herra forseti. Ég veit ekki hvað maður á að segja. Það er ótrúlegt að maður skuli fá fréttir af fyrirhuguðum skattalækkunum hæstv. forsætisráðherra utan úr bæ. Það var ekkert rosalega ofarlega á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar að mig minnir að fara í einhverjar lækkanir. Þau hafa þvertekið fyrir ýmiss konar lækkanir. Ég hef að vísu spurt hæstv. fjármálaráðherra út í hugsanlegar lækkanir á tryggingagjaldi. Ég er ekki hlynntur því að viðhalda háskattastefnu, en að fara í einhverjar skattalækkanir á þessum tímapunkti er kannski ekki skynsamlegt og sér í lagi ekki í ljósi þessarar fjármálastefnu svokallaðrar sem hefur ekki í sér neina tryggingu fyrir því að við munum geta borgað fyrir allt sem við þurfum að borga fyrir til þess að geta haldið kerfunum í gangi. Nei, ég tek undir þetta. En mér finnst þetta eiginlega vera frekar ömurleg stefna sem maður er að frétta utan úr bæ.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir prýðilega ræðu og fyrir prýðilegan texta, tilvitnun. Nú þekki ég ekki frumtextann, en þingmaðurinn efaðist eitthvað um ágæti eigin þýðingar. Mér heyrðist hún vera prýðileg, en ég ætlaði ekki að tala um það hér. Þingmaðurinn kom inn á það í máli sínu að hugmyndafræði vantaði í þessa fjármálastefnu, þessi fjármálastefna væri í raun engin stefna. Mig langar til að spyrja hv. þingmann aðeins nánar út í það og líka kannski út í þetta margfræga útgjaldaþak sem er ef ég hef skilið rétt nýlunda og komi til síðar meir, var sem sagt ekki upphaflega hugsunin þegar þessi lög voru sett, hver skoðun hans sé á því annars vegar. Og svo hins vegar það sem hann minntist áður á í andsvari í dag að fram fari næstu fimm mánuðina og talaði um að ansi margt væri óljóst enda er það gjarnan þannig með framtíðina, hún er óljós. Hvernig sér hann að kúvendingar í framtíðinni, skyndilegar uppgötvanir, hröð þróun t.d. í átt til sjálfvirkni, kjötræktar o.s.frv., geti komið við íslenska þjóð og fjármálastefnu?
Herra forseti. Ég þakka fyrir spurningarnar. Það er spurning hvernig maður á að nálgast þetta. Hugmyndafræðin er eitt. Ég skal viðurkenna að það er ákveðin hugmyndafræði í þessu. Það er engin framtíðarsýn í þessu, en það er ákveðin hugmyndafræði. Það er hugmyndafræði hinnar kaldlyndu nýfrjálshyggju sem við höfum svolítið mikið séð bera upp hjá hæstv. ríkisstjórn. Það er stefna sem gengur út frá því að enginn skuli gera neitt saman heldur skuli allir gera allt í sitt hvoru lagi. Það er að vísu frekar einstrengingsleg túlkun á því, en ég ætla að leyfa mér hana í ljósi tímaskorts. Við hljótum að geta gert betur. Mig langar til að sjá að við getum gert betur. Það tengist einmitt þriðju spurningu hv. þingmanns sem hefur verið rædd, m.a. af hv. þm. Halldóru Mogensen í gær, að mig minnir, þar sem hún velti fyrir sér hvort það að hugsanlega sé verið að tala um að loka fiskvinnslu á Akranesi sé ekki hluti af því sem við munum halda áfram að sjá með aukinni sjálfvirknivæðingu sem dregur úr þörfinni fyrir starfsfólk og eykur gróðatækifæri fyrirtækja sem hafa vélmenni og gervigreind sem sjái um alla vinnuna. Þegar við setjum það í samhengi við umræðuna, sem m.a. margmilljarðamæringar úti í heimi hafa jafnvel verið að benda á, að við þurfum einhvers konar styrkingu á hinu sjálfsagða félagslega neti til þess einmitt að bregðast við þessari tæknivæðingu og tækniaukningu sem er að eiga sér stað, þá kemur það auðvitað inn. Ég sé að ég er fallinn á tíma þannig að ég svara annarri spurningu kannski næst.
Virðulegur forseti. Spurningin sem út af stóð var um útgjaldaþakið, svo ég nái að minna hv. þingmann á það. Hann kom inn á það í máli sínu að þetta væri hugmyndafræði kaldlyndrar nýfrjálshyggju. Mig langar að spyrja hann út í þann grunn sem þessi fjármálastefna byggist á. Hér ætla ég að leyfa mér að vitna í texta, með leyfi forseta: „Þegar horft er til helstu úrlausnarefna á sviði hagstjórnar blasir við að vöxtur ferðaþjónustunnar, sem er orðin stærsta útflutningsgrein landsins með meira en þriðjung af útflutningstekjum, hefur verið gríðarlega hraður og kröftugur. Það hefur óhjákvæmilega talsverð ruðningsáhrif á aðrar atvinnugreinar, m.a. í samkeppni um vinnuafl og fjármagn. Haldi styrking krónunnar áfram, svo sem horfur eru á að óbreyttu, mun það leiða til frekari veikingar á samkeppnisstöðu annarra þjónustu- og útflutningsgreina og á endanum halla á viðskiptajöfnuði.“ Mig langar til að spyrja hv. þingmann [[Forseti hringir.]]út í þessa staðreynd og þær horfur og þennan grunn sem fjármálastefnan stendur á.
Herra forseti. Ég þakka fyrir spurninguna. Þetta tekjuútgjaldaþak mun væntanlega leiða af sér að ef verg landsframleiðsla fer minnkandi með einhverju móti getum við lent í því að þurfa að fara í niðurskurð ef þessi stefna á að halda. Það er vond hugmyndafræði og ég er á móti henni. Þegar við horfum á þessi ruðningsáhrif ferðaþjónustunnar og aðrar breytingar, þá hefur þjónustujöfnuður farið hækkandi í veldisvexti undanfarin ár, og sumir halda því fram að það muni halda áfram. Aðrir sem eru, held ég, raunsærri sjá fyrir sér að það muni jafnast út sem einhvers konar S-bylgja á næstu mánuðum eða árum. Þegar það gerist þá er spurning hversu mikill skaði er skeður. Vegna þess að á móti hefur útflutningsjöfnuður farið minnkandi að einhverju marki og neyslujöfnuður hefur verið að aukast. Við gætum því verið að horfa fram á mjög neikvæða mynd [[Forseti hringir.]]ef svo fer fram sem horfir. Það er ekki niðurstaða sem ég held að við getum sætt okkur við. Þar af leiðandi þurfum við einmitt að fara að ræða [[Forseti hringir.]]um peningastefnu landsins samhliða þessu.
Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið í ræðum hv. þingmanna ræðum við tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árið 2017–2022. Við erum að ræða þann ramma sem fjárlögin eiga að passa í fram til ársins 2022. Ég ætla í ræðu minni að ræða þau sjónarmið sem fram koma í nefndaráliti frá 4. minni hluta fjárlaganefndar. Það er hv. þm. Framsóknarflokksins, Silja Dögg Gunnarsdóttir, sem stendur að því áliti fyrir hönd Framsóknarflokksins í hv. fjárlaganefnd. Eins og fram kemur í lögum nr. 123/2005 skal ríkisstjórn, eftir að hún er mynduð, móta fjármálastefnu sem ráðherra leggur fram á Alþingi í formi tillögu til þingsályktunar svo fljótt sem auðið er, en þó eigi síðar en samhliða framlagningu næsta frumvarps til fjárlaga. Takið eftir að það er hægt að leggja hana fram samhliða frumvarpi til næstu fjárlaga, þ.e. fjárlaga fyrir árið 2018. Ályktun Alþingis um fjármálastefnu til fimm ára í senn skal leggja til grundvallar við tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun sem lögð er fyrir Alþingi ár hvert. Fjármálaáætlun liggur síðan til grundvallar fjárlagafrumvarpi sem lagt er fram af ríkisstjórn að hausti ár hvert. Það ferli varðandi fjárlagafrumvarp þekkjum við hv. þingmenn mætavel. Samkvæmt því liggur ekki á að afgreiða þá tillögu sem við ræðum. Það má í raun leggja tillöguna fram samhliða fjárlagavinnunni sem fram fer í haust. Síðan mun á morgun, ef ég man rétt, fara fram kynning á fjármálaáætlun og þá munum við hv. þingmenn sjá þær forsendur sem hæstv. ríkisstjórn gefur sér í ríkisfjármálaáætlun á næstu árum. Þar munum við sjá heildartekjurnar og þann afgang sem áætlaður er að verði ef þær forsendur á þeim tekjum sem þar eru lagðar fram ná fram að ganga. Þar ættum við að sjá rammann sem lagður er fram fyrir þá innviðauppbyggingu sem lögð er til að fari fram á næstu árum. Að mínu mati hefði verið gott að geyma það að leggja þessa fjármálastefnu fram þar til við værum búin að sjá línurnar í fjárlagavinnu hæstv. ríkisstjórnar og átta okkur á hvaða mál hæstv. ríkisstjórn ætlar í raun og veru að forgangsraða til. Þar gætum við t.d. séð hvort nægt fjármagn væri til innviðauppbyggingar í landinu. Þá er ég til að mynda að tala um heilbrigðis-, mennta- og samgöngumál og aðra mikilvæga þætti eins og félagsmál, það sem snýr að málefnum aldraðra, öryrkja. Þar gætum við séð í fjárlagavinnu haustsins, ef við værum að vinna þessa fjármálastefnu samhliða, einhverjar línur skýrast um hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að vinna og áherslur í þeirri áætlun, séð hvort bæta eigi við til samgöngumála, fara í nauðsynlegar vegaumbætur, aðgerðir eins og Vestfjarðaveg nr. 60. Hvað með vegaframkvæmdir norður í Árneshreppi á Ströndum? Hvað með Berufjarðarbotn og ýmsa aðra þætti sem mikilvægt er að sjá hvort fjármagn sé lagt til? Þannig getum við haldið áfram að telja. Við gætum séð hvort ætti að forgangsraða til innviða eins og menntamála. Á að efla menntastofnanir víða um landið, framhaldsskóla, háskóla eða aðrar menntastofnanir? Á að efla heilbrigðisstofnanir víða um landið? Hversu mikið á að lækka greiðsluþátttöku sjúklinga? Á að sameina greiðsluþátttöku lyfja- og lækniskostnaðar? Á að bæta við fleiri þáttum inn í greiðsluþátttöku sjúklinga, t.d. sálfræðikostnaði og öðru sem snýr að þverfaglegri þjónustu innan heilbrigðisstofnana og víðar í kerfinu? Hvað með málefni hjúkrunarheimila, heimaþjónustu við aldraða? Það er mikilvægt að það verði mjög aukið til þeirra og það séu skýr merki um það í næstu áætlunum, því að eins og kemur fram og allir hv. þingmenn vita er þetta ört stækkandi hópur í þjóðfélagi okkar og þjónustuþörfin mikil. Við þurfum að vera tilbúin til að bregðast við og veita þessu fólki þá þjónustu sem það á skilið. Með þeim orðum mínum er ég samt ekki að segja að við eigum ekki að borga niður skuldir ríkisins, en okkur greinir á um hversu hratt eigi að vinna að því. Við sem stöndum að áliti 4. minni hluta fjárlaganefndar finnst of hratt farið í að borga niður skuldir ríkisins og erum hrædd um að það komi niður á mikilvægri innviðauppbyggingu á næstu árum. Ég hef líka áhyggjur af þakinu sem fram kemur í fjármálastefnunni þar sem segir að árleg heildarútgjöld hins opinbera verði ekki umfram 41,5% af vergri landsframleiðslu á ári. Þá veltir maður fyrir sér: Hvað ef landsframleiðsla dregst saman? Á þá að draga saman í opinberri þjónustu? Eða hvernig yrði það gert? Er ætlunin þá að leysa þjónustuþætti ríkisins með einkaframkvæmdum? Er hugsunin að ef landsframleiðsla drægist saman ætti jafnvel að selja eignir? Hvernig ætti að bregðast við því ef landsframleiðsla drægist saman? Ef við ættum að vera undir því þaki sem sett er fram í stefnunni, hvernig ættum við að fjármagna innviðina? Ég get ekki annað en tekið undir orð þeirra hv. þingmanna í stjórnarandstöðuliðinu sem hafa velt fyrir sér hvort hérna birtist okkur nýhfrjálshyggjustefna hæstv. ríkisstjórnar. Við segjum mjög varhugavert að binda útgjöld við ákveðið þak. Það kemur einnig fram í inngangi að nefndaráliti 4. minni hluta fjárlaganefndar að til hafi staðið að ríki og sveitarfélög gerðu með sér samkomulag og gengju út frá raunverulegum forsendum fyrir áframhaldandi lækkun skuldahlutfalls. Það kemur fram í álitinu að samkomulag náðist ekki og því telji 4. minni hluti fjárlaganefndar að markmið fjármálastefnu séu fullkomlega óraunsæ þar sem ljóst sé að sveitarfélög nái ekki að standa við sinn hluta afkomumarkmiða sem birt eru í fjármálastefnunni. Okkur finnst mjög gagnrýnivert að ríkisstjórn leggi fram einhliða markmið fyrir sveitarfélögin án samkomulags við þau. Það er í raun alvarlegt. Við vitum öll að kostnaður sveitarfélaga hefur verið að aukast verulega undanfarin ár. Þjónustustig sveitarfélaga í landinu er orðið mjög hátt. Þau hafa veitt aukna þjónustu, t.d. ef við horfum á grunnskólana. Aukin þjónusta er komin inn í þá. Málaflokkur einstaklinga með einhverjar fatlanir, skóli án aðgreiningar, allt þetta, hefur í för með sér, sem betur fer, að fleiri starfsmenn koma inn í grunnskóla til að sinna þessari þjónustu. Það hefur kostnað í för með sér. Það er mikilvægt að ríkið horfi til þess. Það hafa einnig verið gerðir kjarasamningar við ýmsar starfsstéttir innan sveitarfélaganna. Þetta felur í sér aukinn kostnað fyrir sveitarfélögin og hefur án efa áhrif á afkomu þeirra. Auk þessa veita sveitarfélög þjónustu t.d. á málasviði aldraðra, hluta af þeirri þjónustu. Þau veita þjónustu til einstaklinga sem þurfa þjónustu vegna fötlunar og ýmsa aðra þjónustu. Því er nauðsynlegt að þetta samtal eigi sér stað við sveitarfélögin, Samband íslenskra sveitarfélaga. Eins og fram kemur í nefndaráliti 4. minni hluta er mikilvægt að viðræðum ríkis og sveitarfélaga ljúki á þessu ári með því að auka hlutdeild sveitarfélaga í sköttum, m.a. í ljósi fjölgunar vanfjármagnaðra verkefna sem lögð hafa verið á sveitarfélögin, eins og áður sagði; grunnskólinn, aukin þjónusta innan hans, málefni fólks með fötlun og ýmislegt annað. Við hv. þingmenn hljótum að vera sammála um að sú þjónusta verði veitt af öryggi og sé fjármögnuð. Því þarf tekjuskiptingin þarna á milli að vera í lagi. Hvað varðar tekju- og útgjaldastefnuna telur 4. minni hluti að gera þurfi skýrari grein fyrir ráðstöfun þess svigrúms sem áætlað er að skapist á næstu árum. Fjórði minni hluti gagnrýnir hversu hratt ætlunin er að greiða niður heildarskuldir hins opinbera en áætlun gerir ráð fyrir að þær verði komnar undir 30% af vergri landsframleiðslu í árslok 2019 og verði ekki hærri en 26% af vergri landsframleiðslu í árslok 2022. Enn fremur er 4. minni hluti ósammála því hversu hratt á að fara í þetta og er hræddur við hraða niðurgreiðslu, sem er auðvitað nauðsynleg til að borga niður skuldir, ég er ekki að segja að það sé ekki mikilvægt, en við gjöldum varhuga við því hversu hratt á að ganga til þeirra verkefna meðan við sjáum fréttir af slæmri stöðu í samgöngumálum, um þjónustu sem dregist hefur saman í heilbrigðisstofnunum víða um landið. Við sjáum fréttir af bágri stöðu Landspítala og ýmsa aðra þætti. Maður sér ekki merki um að verið sé að vinna að þessu. Eins og ég sagði þekkjum við öll fréttir af minni þjónustu heilbrigðisstofnana víða á landsbyggðinni, fréttir af Landspítala og of háum kostnaði sjúklinga í heilbrigðiskerfinu. Svona er hægt að halda áfram. Við munum að öllum líkindum eftir því að allir flokkar, að mig minnir, ræddu mikilvægi þess að bæta í þá þætti ef þeir kæmust til valda á Alþingi. Það væri afskaplega gott í þessari umræðu ef t.d. hæstv. heilbrigðisráðherra væri hér og við hv. þingmenn sem förum í ræður gætum átt samtal og fengið svör við spurningum okkar um hvernig eigi að vinna að þeim markmiðum sem sett voru fram til að mynda í stjórnarsáttmála um mikilvæga þætti. Mig langar að vitna í stjórnarsáttmálann. Maður veltir fyrir sér út af því litla svigrúmi sem er í þessari stefnu hvernig eigi að uppfylla þau atriði sem koma fram í stjórnarsáttmálanum. Með leyfi forseta, ætla ég að fá að lesa örlítinn bút úr stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar. Þar segir: „Örugg og góð heilbrigðisþjónusta, óháð efnahag og þjóðfélagsstöðu, verður forgangsmál ríkisstjórnarinnar. Mótuð verður heilbrigðisstefna sem samhæfir og treystir heilbrigðisþjónustuna, bætir lýðheilsu og stuðlar að heilbrigði landsmanna. Stefnt skal að því að minnka greiðsluþátttöku einstaklinga í heilbrigðisþjónustu. Uppbyggingu Landspítalans við Hringbraut verður hraðað eins og kostur er og byggingu meðferðarkjarna lokið árið 2023. Aðgengi að sérfræðiþjónustu skal bætt í hinum dreifðu byggðum, meðal annars með því að efla fjarheilbrigðisþjónustu. Staða heilsugæslunnar sem fyrsta viðkomustaðar sjúklinga verður styrkt. Aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu verður aukið, meðal annars með sálfræðiþjónustu á heilsugæslu og í framhaldsskólum. Stuðningur verður aukinn við börn foreldra með geðvanda og sálfræðiþjónusta felld undir tryggingakerfi í áföngum. Sérstakt átak verður gert til að stytta biðtíma eftir þjónustu í heilbrigðiskerfinu.“ Já, þetta eru stór orð, mikilvæg orð. Ég get alveg tekið undir þau. En þetta kostar gríðarlegt fjármagn. Við verðum að vera tilbúin að veita það fjármagn inn í þessa þætti til að geta staðið við það sem kemur fram hér. En ég sé ekki það svigrúm í fjármálastefnunni sem við ræðum sem þarf til þess að markmiðin nái fram að ganga. Þau markmið eru mjög virðingarverð og mikilvæg. Maður sér ekki hvernig á að fjármagna þetta. Ég sé ekki merki um þessa forgangsröðun, sérstaklega ef við horfum á þakið. Ef maður veltir fyrir sér þeim þröngu skorðum sem þakið setur, 41,5% af vergri landsframleiðslu, segjum að það sé stefna að lækka greiðsluþátttökuhlutdeild sjúklinga í kerfinu, auka þættina undir það og efla heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni. Síðan drægist landsframleiðslan gríðarlega saman. Þakið er þetta. Hvernig ætlar þá hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. ríkisstjórn að standa við þennan stjórnarsáttmála? Síðan væri einnig gott að geta átt samtal við hæstv. menntamálaráðherra um hvernig eigi að fjármagna umbætur í menntamálum, styðja enn frekar við háskólana, standast samkeppni, endurskoða reiknilíkön og leggja meiri áherslu á skapandi greinar, verknám og svo má áfram telja. En í stjórnarsáttmála hæstv. núverandi ríkisstjórnar segir, með leyfi forseta: „Styðja skal háskólana í að halda uppi gæðum og standast alþjóðlega samkeppni um leið og samvinna og samhæfing íslenskra háskóla og vísindastofnana verður aukin. Endurskoða þarf reiknilíkön skólakerfisins með tilliti til mismunandi kostnaðar og fjölbreytts nemendahóps. Huga þarf að þörfum grunn- og framhaldsskóla svo leggja megi frekari áherslu á kennslu í skapandi greinum, forritun, hönnun og verknámi, samhliða átaki í hefðbundnum greinum. Fjarnámskennsla verði þróuð enn frekar til að mæta ólíkum þörfum og aðstæðum námsmanna. Efla þarf stuðning við móðurmálskennslu tvítyngdra nemenda, samhliða kennslu íslensku sem annars máls.“ Ég sem menntaður grunnskólakennari og afar stolt af því starfi mínu og þeirri menntun minni tek heils hugar undir það sem fram kemur í þessari stefnuyfirlýsingu um mikilvægi þess að efla menntakerfið okkar. En ég geri mér jafnframt grein fyrir því, eftir að hafa starfað í grunnskólum í 13 ár sem er kannski ekki mjög langur tími en hann er þó nokkur, að þetta kostar fjármagn. Ég veit að skólastjórnendur vilja algjörlega standa þarna, en þá þarf tekjuskiptingin á milli ríkis og sveitarfélaga að vera í lagi. Það þarf samtal við sveitarfélögin, að þau séu með í ráðum þegar útdeila á fjármagni og ákveða hvernig fjármagn fer á milli þeirra til að þessi markmið, þarna eru líka verkefni sem eru einmitt á forræði sveitarfélaganna, nái fram að ganga í góða skólakerfinu okkar. Ég vil segja, þrátt fyrir alla umræðu oft á tíðum, að við eigum afar gott skólakerfi með frábæru starfsfólki. Ég leyfi mér að segja það þó að ég sé menntaður grunnskólakennari. Maður spyr hvernig eigi að fjármagna þetta. Á að selja eignir til að reyna að fjármagna þetta, því að þakið setur því þröngar skorður? Ég held að mjög erfitt sé fyrir alla aðila að ákveða og sjá fram í tímann og vita hvernig kerfið og aðstæður eru. Við erum í núinu og þurfum að vera þar og geta verið með sveigjanleika ef eitthvað kemur upp á. Tími minn er að verða búinn. Ég er ekki viss um að ég nái að klára þessa ræðu. Þá fer ég kannski í aðra. Virðulegur forseti. Í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar segir einnig, með leyfi hæstv. forseta: „Álag á samgöngukerfið hefur vaxið mikið undanfarin ár, einkum vegna fjölgunar ferðamanna. Í því ljósi verður aukinn kraftur lagður í uppbyggingu í samgöngumálum á öllum sviðum. Góðar samgöngur eru lykilþáttur í að bæta búsetuskilyrði og fjölga atvinnutækifærum um land allt. Áhersla verður lögð á að bæta öryggi á vegum og stuðla að hagkvæmum og greiðum samgöngum um landið með því að nýta fjölbreytni og möguleika samgöngukerfisins í heild. Með því getur samgöngukerfið þjónað betur landsmönnum öllum auk þess sem unnt er að ná betur markmiðum um að dreifa ferðamönnum um landið og efla og styðja við atvinnusköpun sem víðast.“ Við þekkjum öll, sérstaklega á því þingi sem við erum á og vinnum okkar verk á, að það hefur verið mikil umræða um vöntun á fjármagni inn í samgöngumálin. Ég ætlaði í þessari 20 mínútna ræðu, sem mér fannst vera heil eilífð áður en ég fór í ræðustól, að ræða og vitna í orð hæstv. samgönguráðherra, því að ég átti samtal við hann um daginn um samgöngumálin, og nefna sem dæmi verkefni sem eru talin í milljörðum, að klára þau. En ræðutími minn er búinn. Mér finnst með ólíkindum að 20 mínútur séu liðnar, ég var að stíga upp í ræðustól. En ég styð orð þeirra hv. þingmanna sem hafa talað, þetta plagg, þessi fjármálastefna þarf að fara aftur til umræðu í hv. fjárlaganefnd til frekari vinnslu og ígrundunar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mér fannst í henni ágæt nálgun á það sem er kjarni málsins, sem eru útgjöldin og vissulega tekjurnar líka sem við ætlum að horfa á núna til næstu fimm ára. Ég er sammála hv. þingmanni að það er miður að hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans hafi ekki meiri áhuga á samfélaginu næstu fimm ár en svo að þeir sjá sér ekki fært að taka þátt í þessum umræðum. Gusan okkar hér áðan skilaði einum hv. þingmanni í hálftíma. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í útgjaldaþakið. Eins og hv. þingmaður kom inn á er sama hvernig árar, vel eða illa, það er alltaf þetta þak á hver útgjöldin verða. Ef eitthvað má segja um íslenskt efnahagskerfi þá er það ekki endilega að það sigli bara lygnan sjó. Sér hv. þingmaður ekki ákveðin hættumerki í því [[Forseti hringir.]]ef það er búið að geirnegla hversu hátt hlutfallið má verða?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir gríðargott andsvar og vil áður en ég svara spurningunni taka undir það að það er miður að hv. þingmenn ríkisstjórnarinnar hafi ekki tekið þátt í umræðunni, alla vega ekki í dag, ég var úti í kjördæminu í gær þannig að ég náði ekki að fylgjast með. En ég geld varhuga við þetta útgjaldaþak, 41,5% af vergri landsframleiðslu, því í okkar efnahagslífi höfum við tekið dýfur og uppsveiflur og ég er mjög hrædd um að við myndum draga saman í opinberri þjónustu ef við tækjum dýfu og mættum ekki fara upp fyrir þetta þak sem hér er nefnt. Þá sé ég ekki annan kost en að draga saman. Þess vegna finnst mér það mjög varhugavert.
Virðulegur forseti. Ég deili einmitt þessum áhyggjum. Afi minn heitinn var bóndi í sveitum landsins og eitthvað hefði hann nú sagt ef ég hefði stungið upp á því við hann að hann setti sér ákveðið mark á það hve stóran hluta teknanna hann ætlaði að nýta í landbætur, í bústofninn, í fóður, í öll þau útgjöld sem þarf til að reka gott bú, það skipti engu máli hvernig áraði, aldrei skyldi farið upp fyrir það. Ég held að blessaður karlinn hefði klappað mér bara góðlega á kollinn og jafnvel reyndar stungið sykurmola upp í mig, en það er önnur saga. Þessu útgjaldaþaki sem sett er á var einhvern veginn lætt inn í tillöguna og virtist koma mörgum á óvart. Ég veit að hv. þingmaður tók þátt í umræðum um lögin á sínum tíma. Þetta útgjaldaþak, er það eitthvað sem hv. þingmaður kannast við að hafi verið ætlunin að setja á með nýjum lögum um opinber fjármál?
Hæstv. forseti. Ég þakka andsvarið. Ég man ekki eftir því að þetta útgjaldaþak hafi átt að vera inni í þessum áætlunum. Eins og ég var að segja er ég mjög hrædd við það. Eins og við sögðum áðan þá tekur efnahagslífið dýfur og uppsveiflur og svo veltir maður fyrir sér hvernig við ætlum að viðhalda þjónustustigi okkar þrátt fyrir þessa dýfu. Verður þá kannski eina leiðin til að viðhalda þjónustustiginu að sækja tekjur með því að selja ríkiseignir, redda þjónustunni með einkaframtaki, einkavæða enn frekar hluta heilbrigðiskerfisins? Mér finnst of mörgum spurningum ósvarað varðandi þetta þak sem sett er hér fram og hvernig eigi að bregðast við sveiflum í efnahagslífinu. Þess vegna þarf þessi þingsályktunartillaga að fara aftur inn til fjárlaganefndar svo hv. þingmenn fái svör.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og tek undir með henni að hún þaut hjá eins og vindurinn, var allt of fljót að líða. Mig langar að eiga orðastað við hv. þingmann um hluta af minnihlutaáliti samflokkskonu hv. þingmanns eða 4. minni hluta fjárlaganefndar, en þingmaðurinn vísaði töluvert í hann í ræðu sinni. Mig langar að lesa smáhluta úr þessu, með leyfi forseta, fyrir hv. þingmann, en þar stendur á 1. blaðsíðu: „Þau afkomumarkmið sem A-hluta sveitarfélaganna eru sett í fjármálastefnunni eru að mati sambands þeirra óraunsæ. Fjárhagsáætlanir sveitarfélaga til næsta árs eru að þeirra mati bindandi reglur um allar fjárhagslegar ráðstafanir af hálfu sveitarfélaganna. Fjórði minni hluti gagnrýnir að ríkisstjórnin þurfi að leita frekara samstarfs um þann talnagrunn sem afkomumarkmið sveitarfélaganna byggist á eftir að ríkisfjármálastefnan hefur verið lögð fram, en sveitarfélögin hafa vonast til að sú rýnivinna leiði til endurskoðunar á afkomumarkmiðum …“ Getur hv. þingmaður tekið undir það með mér að auðvitað væri æskilegt að hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra væri hérna með okkur að ræða þetta, þ.e. af hverju það tókst svona illa til?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir mjög gott andsvar. Hún vitnar í nefndarálit frá 4. minni hluta fjárlaganefndar og ég hef ekki tíma held ég til að lesa það upp, en ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni að það hefði verið mjög mikilvægt að hæstv. sveitarstjórnarráðherra væri hér til að ræða það af hverju ekki tókst betur til varðandi þetta. Mig langar líka að nýta tímann hér og nefna að ég hef fengið upplýsingar um að það þurfi virkilega að fara fram umræða og menn þurfa að klára þá umræðu sem hefur orðið varðandi tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Það er mjög mikilvægt að allir hlutaðeigandi aðilar komi þar að máli og nái samkomulagi um hvernig þessum þáttum verði fyrir komið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mig langar að halda áfram aðeins að rekja það sem fram kemur í þessu annars ágæta minnihlutaáliti, en þar kemur fram, með leyfi forseta: „Það bendir til þess að ríkisstjórninni hafi nú þegar mistekist að innleiða nauðsynlega breytingastjórnun til að tryggja framgang nýrra laga um stjórn opinberra fjármála með því að beita einhliða boðvaldi í því sem átti að vera samráðsferli öllum til hagsbóta. Yfirgnæfandi líkur eru á að þau markmið sem sett eru um niðurgreiðslu skulda sveitarfélaga séu óraunsæ og því muni framlögð fjármálastefna ríkisstjórnarinnar ekki halda. Verði það raunin mun gildissvið laganna reynast takmarkaðra en ætlunin var. Fjórði minni hluti leggur áherslu á að draga beri úr þeim kvöðum sem lagðar eru á sveitarfélögin í ríkisfjármálastefnunni til þess að þau geti áfram greitt niður skuldir sína með eðlilegum hraða og viðhaldið nauðsynlegu framkvæmdastigi.“ Ég spyr hv. þingmann: Nú hreykja forkólfar þessarar ríkisstjórnar sér gjarnan af því að koma úr atvinnulífinu og vera góðir samningamenn. Finnst hv. þingmanni það vera merki um góða samningatækni að geta ekki komist að samkomulagi við jafn mikilvægar stofnanir og sveitarstjórnirnar?
Hæstv. forseti. Mig langar að byrja að segja eitt. Mig minnir að bæði hv. þingmenn Viðreisnar og hv. þingmenn Bjartrar framtíðar hafi talað mjög mikið í aðdraganda kosninga um mikilvægi samtals og samvinnu og, eins og hv. þm. Þórhildur Sunnar Ævarsdóttir bendir á, þeir hreykja sér einmitt af því að koma úr atvinnulífinu, séu góðir samningamenn og allt þetta. Ég ætla ekki að draga það í efa. Hins vegar stingur það svolítið í augun þegar maður sér og heyrir að þessir samningar takist ekki og það séu teknar einhliða ákvarðanir. Undanfarin ár hefur stöðugt verið bætt við verkefnin til sveitarfélaganna. Við getum ekki bæði aukið kröfur á sveitarfélögin og ekki átt samtal við þau hvernig við ætlum að hafa tekjuskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga.
Herra forseti. Mig langar að velta því upp við hv. þingmann hvort hann telji heilt yfir að þessi fjármálastefna feli í sér innviðauppbyggingu í landinu. Ef ekki hvernig sér hv. þingmaður þá fyrir sér að hægt sé að fara í öfluga uppbyggingu á öllum þeim sviðum sem hún nefndi í sinni ágætu ræðu? Á að skera niður? Á að fara í einkaframkvæmdir, kannski með lífeyrissjóðunum? Leggja vegtolla á? Eða á að afla tekna hjá þeim sem hafa bökin til að bera það, leggja á auðlindaskatt og hátekjuskatt og annað því um líkt? Sér hv. þingmaður mun á þessari stefnu frá því hún var í ríkisstjórn og var að undirbúa hana og á stefnunni með fingraförum nýrra flokka, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir andsvarið. Það er að mínu mati of lítið svigrúm til innviðauppbyggingar. Sérstaklega þegar við sjáum þessi stóru orð sem fram komu í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar. Ég get ekki séð hvernig koma eigi til móts við og standa við stjórnarsáttmálann miðað við það svigrúm sem hér er. Ég ætlaði að ræða það í ræðu minni hér áðan en það varð útundan því að tíminn var búinn, en það þarf að horfa á gjaldtöku á ferðamenn til að auka tekjur inn í ríkissjóð. Það má líka horfa til breytinga, setja á lýðheilsuskatt og breyta skattkerfinu í samræmi við það sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn lagði til og sérstök nefnd um skattbreytingartillögur - ég man nú ekki nafnið á henni. Það er það sem við hv. þingmenn Framsóknarflokksins ræddum í nýafstaðinni kosningabaráttu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Nú er það þannig, eins og við þekkjum öll, að þessi stefna er til fimm ára. Sú áætlun sem er til fimm ára er endurskoðuð á hverju ári, síðan er fjárlagavinnan, þessi hefðbundna, að hausti til og fjárlög eru afgreidd fyrir áramót. Hvernig sér hv. þingmaður að þingmenn geti haft áhrif til breytinga við fjárlagagerð þegar búið er að múra okkur inn í ákveðinn farveg? Hafa þingmenn, löggjafinn, möguleika á að gera breytingar? Hvert er vald löggjafans innan stjórnarskrárinnar til að gera það? Er fjárlagavaldið ekki hér á Alþingi? Telur hv. þingmaður að þingmenn í fjárlagagerð og í fjárlögum - í vinnu sem fer fram á haustin, en fjárlög eru síðan afgreidd fyrir jól eða fyrir áramót - eigi að taka til hendinni og gera breytingar ef þörf er á og afla tekna og bæta í þar sem brýn verkefni þurfa á meira fjármagni að halda?
Hæstv. forseti. Kærar þakkir fyrir andsvarið að nýju, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir. Já, ég verð að segja það hér að sérstaklega eftir afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár, 2017, þar sem þingmenn settu mark sitt á fjárlagavinnuna og fylgdu fjármagninu eftir, þá hef ég áhyggjur af því hvernig hv. þingmenn eiga að geta stýrt fjármagninu þangað sem það á að fara. Gerð hefur verið athugasemd við að það skorti á gagnsæi, að ekki sé auðvelt fyrir hv. þingmenn og einstaklinga að bera saman fjárlög undanliðinna ára og fjárlög sem unnin eru eftir nýju fyrirkomulagi. En það er ábyrgðarhlutverk hv. þingmanna að leita leiða til að afla tekna ef aukið svigrúm vantar til innviðauppbyggingar. Ég vona að allir hv. þingmenn og ég þar á meðal munum einbeita okkur að því.
Virðulegi forseti. Mig langar til að vitna í greinargerð 3. minni hluta fjárlaganefndar, en þar kemur fram á bls. 2 í kafla um greinargerð grunngilda, með leyfi forseta: „Upptalning á grunngildunum er orðabókarskilgreining þeirra og af hverju gildin eiga að vera í fjármálastefnunni. Kaflinn um grunngildin er ekki greinargerð um það hvernig þeim gildum er náð og geti verið framfylgt, engin staðfesting að stefnan sé samkvæmt þeim grunngildum sem á að byggja á. Stefnan um þróun gjalda, skattstefnu og aðra tekjuöflun hins opinbera er tóm fyrir utan að það er búist við að hún fylgi VLF á tímabilinu.“ Mér heyrðist á ræðu þingmannsins að hún deildi áhyggjum mínum af því að svipaður háttur yrði á og við gerð fjárlaga. Sagt var að þetta uppfyllti samgönguáætlun, svo þegar raunveruleikinn kom fram þá var það ekkert nema orðin tóm. Það var ekki til nokkur peningur fyrir nokkrum sköpuðum hlut.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. Gunnari I. Guðmundssyni fyrir. Ég deili áhyggjum af þessu vegna þess eins og hv. þingmaður sagði áðan að við gerð fjárlaga fyrir árið 2017 töldu margir hv. þingmenn að þeir væru að uppfylla í fjárlögum þau verkefni sem búið var að samþykkja. Ég er hrædd um að ef svigrúmið verði ekki meira en gert er ráð fyrir í þessari stefnumótun gætum við lent í fleiri slíkum vandræðum ef svigrúmið til að bregðast við verður ekki til staðar.
Svo langaði mig eiginlega að velta upp hinni hliðinni á sama peningi, virðulegi forseti - ég gleymdi að ávarpa. Bæjarfélögin Reykjanesbær og Vestmannaeyjar tóku upp svipaða stefnu með sínar eignir og færðu hana inn í leigufélög. Það leit mjög vel út í bókhaldi til fimm ára, síðan fór að halla undan þegar eigandinn fór að hækka leiguna og svona. Þeir eru nú af sama sauðahúsi mennirnir sem stjórna þar, og stjórnuðu á þeim tíma, og þeir sem stjórna Íslandi í dag. Hefur þingmaðurinn engar áhyggjur af því að einskiptisgróði á sölu ríkiseigna komi til með að fegra þingmenn stjórnarinnar og ráðherra tímabundið, en síðan þegar „inevitably“, afsakið orðbragðið, við tökum við þegar þeir hrynja, að þá verði ekkert eftir?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari I. Guðmundssyni kærlega fyrir andsvarið. Ég hef áhyggjur af því ef farið er í einskiptisaðgerðir að selja ríkiseignir, selja mjólkurkýrnar og hagnast á þeim í eitt skipti. Ég verð að segja það. Ég er hrædd um að það verði leiðin sem verði farin hjá núverandi hæstv. ríkisstjórn til þess að láta ríkisfjármálin líta vel út ef svigrúmið er horfið, til að ráðast í ákveðin verkefni, en síðan er fjármagnið horfið og ekki til að byggja á síðar meir. Ég vona svo sannarlega að það verði ekki raunin.
Herra forseti. Í ræðu sem ég hélt í gær um þetta sama mál, þ.e. tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2017–2022, lagði ég í máli mínu áherslu á þrjú atriði fyrst og fremst. Það var hvort þær forsendur sem gefnar væru upp í fjármálastefnunni væru raunhæfar og byggðar á traustum grunni og ég komst að því að svo væri ekki. Þá velti ég því fyrir mér hvers vegna hefði ekki verið tekið neitt tillit til athugasemda fjármálaráðs og fannst það skrýtið að það væri ekki gert. Svo velti ég því einnig upp hvenær gott væri að selja banka og það er í það minnsta mín niðurstaða að það sé ekki gott að selja banka þegar maður er búinn að koma sér í þá stöðu að maður þarf nauðsynlega að fá peningana til þess að stefna manns geti gengið eftir. Eins og hv. þingmenn heyra bar ég upp spurningar og svaraði þeim sjálf. Það er svolítið þannig sem þessi umræða hefur verið, hæstv. forseti, vegna þess að þó svo að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hafi verið hér framan af umræðunni og tekið þátt, setið hér í þingsalnum og tekið öðru hvoru þátt í umræðunni með andsvörum, þá hefur hann ekki sést í umræðunni í dag og heldur ekki aðrir ráðherrar í hæstv. ríkisstjórn. Þetta er mjög bagalegt. Þetta er vont fyrir umræðuna þegar við sem gagnrýnum þessa stefnu stöndum hér og tölum bara við okkur sjálf. Við verðum eiginlega að gera það vegna þess að það eru margir lausir endar. Það er rosalega mörgu ósvarað um þessa stefnu og vegna þess að þetta er þetta stóra stefnumótandi plagg hæstv. ríkisstjórnar þá ber okkur skylda til þess að kryfja það og ræða, jafnvel þó að hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn meiri hlutans sjái ekki sóma sinn í því að vera hér og taka þátt í umræðunni með okkur. Mig langar í ræðu minni í dag að nota tíma minn til þess að fjalla um atriði sem ég hafði ekki tíma til að koma inn á í gær. Það eru loftslagsmálin og tengsl þessarar fjármálastefnu til ársins 2022 við aðra risastóra stefnu, sem þjóðir heimsins hafa sett sér og utanríkisráðherra Íslands skrifaði undir fyrir hönd Íslands í París fyrir ekkert svo löngu síðan, sem er áætlun um það hvernig við ætlum að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og koma í veg fyrir það að jörðin okkar hlýni upp úr öllu valdi og við missum algjörlega stjórn á aðstæðum. Þetta er grafalvarlegt mál og ég tel að mér beri skylda sem stjórnmálamaður á 21. öld til þess að skoða öll mál í ljósi Parísarsamkomulagsins og hvernig við ætlum að bregðast við þeim aðstæðum sem því miður hafa teiknast upp í loftslagsmálunum. Þess vegna hefði verið svo gott að hafa hæstv. umhverfisráðherra í þingsalnum til þess að taka þátt í umræðunni og ég kallaði raunar eftir því fyrr í dag en hef ekki fengið nein svör við því hvort hæstv. ráðherra hafi fengið að vita af því að hennar væri óskað í umræðunni. Það hefði verið gott að hafa hana núna til þess að útskýra það fyrir mér hvernig þessi fjármálastefna rími við Parísarsamkomulagið. Ég skil það nefnilega ekki. Það segir í nefndaráliti frá meiri hluta hv. fjárlaganefndar að áframhaldandi hagvöxtur sé meginforsenda stefnunnar. Gott og vel. Hvernig rímar það við loftslagsmarkmið? Ég fæ ekki betur séð en að ef okkur á að takast að ná tökum á stöðunni þá þurfi í raun að draga saman, það þurfi að framleiða minna en við gerum núna. Ég myndi gjarnan vilja fá útskýringu á því hvernig eigi að ná markmiði um áframhaldandi hagvöxt en ná líka fram markmiðum Parísarsamkomulagsins. Ég persónulega, ef ég hefði verið að skrifa þessa stefnu, hefði lagt áherslu á hagsæld fremur en hagvöxt. Það tengist auðvitað svo beint inn í pólitískt inntak þessarar stefnu því hagsæld byggir á því að allir í samfélaginu geti haft það gott, hagsældin sé fyrir alla, en til þess að það gangi upp þurfum við að hafa sterka innviði. Þá þurfum við að hafa sterkt velferðarkerfi, þá þurfum við að hafa sterkt menntakerfi. Annars verður velferð og menntun forréttindi þeirra sem hafa peninga til þess að greiða fyrir þjónustuna. Mér finnst mjög óþægilegt að ekkert sé tæpt á því hvernig við ætlum að ná tökum á loftslagsmálunum í þessari stefnu. Það eru engar greiningar, það er ekkert sem bendir til þess að það hafi neitt verið skoðað hvernig þessar tvær stefnur geti tengst. Ef við skoðum dagskrá þessa þingfundar, sem ég er nú hrædd um að hafi eitthvað riðlast þar sem klukkan er orðin rúmlega sjö, þá eru þrjú þingmál á dagskrá, þ.e. mál nr. 7, 8 og 9 á dagskránni, sem tengjast umhverfismálum. Þetta eru raunar allt EES-reglur, en það er bara fínt, því þær fjalla allar á þröngan afmarkaðan hátt, sumar reyndar talsvert víðan, um tiltekin atriði sem þarf að hafa í lagi sem tengjast umhverfismálum. Þetta er mál um meðhöndlun úrgangs og ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur, varnir gegn mengun hafs og stranda og hollustuhættir og mengunarvarnir, svo er 9. málið um loftslagsmál. Ég er hrædd um að ef við ætlum að ræða það sem tengist loftslagsmálum og hvernig við ætlum að draga úr losun í svona litlum afmörkuðum boxum þá verði okkur ekkert ágengt. Það er þess vegna sem ég kalla eftir því að þetta þurfi að skrifast inn í hina stóru fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Það hefur oft verið talað um að það þurfi að gera áætlun um það hvernig við ætlum að draga úr losun til ársins 2030. Þessi fjármálastefna á að taka til ársins 2022. Þá verða bara átta ár í árið 2030 komi. Þetta er nefnilega svo ótrúlega nærri okkur. Þess vegna verð ég að segja að þetta er í rauninni algerlega marklaust plagg, eða það sem jafnvel væri enn verra; að undirskrift Íslands og þær skuldbindingar sem við tókumst á hendur í París með undirritun á Parísarsamkomulaginu sé algjörlega marklaus undirskrift.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir ræðuna. Mig langar að grípa aðeins niður í álitsgerð fjármálaráðs um tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu. Á bls. 10 kemur fram, með leyfi forseta: „Það er viðbúið að ónákvæmni sé í þjóðhagsspám vegna galla í líkönum, skekkju í gögnum og vegna óvissunnar sem er til staðar. Af því leiðir að það getur skapað vanda að miða áætlanagerð og stefnu um of á grundvelli einnar spár án þess að hugað sé að möguleikum á annarri atburðarás.“ Svo er farið aðeins í hvernig fyrri þjóðhagsspár hafa ekki staðist og að skekkjan hafi verið talsvert mikil. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort honum finnist það ekki orka tvímælis, sérstaklega þegar okkur hefur verið tíðrætt um að það vanti allar sviðsmyndir, að ekkert sé tekið fram um sviðsmyndir í fjármálastefnunni. Svo spyr ég vegna ummæla hv. þingmanns um [[Forseti hringir.]]umhverfismál: Ætti ekki að vera sviðsmynd hér um hvernig við bregðumst við út af umhverfismálum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, mér finnst þetta rýra þessa stefnu alveg gríðarlega mikið, raunar svo mikið að ég sé ekki hvernig á að vera hægt að samþykkja hana. Ég fæ ekki betur séð en að þeir hv. þingmenn sem koma til með að greiða henni atkvæði sitt séu að greiða atkvæði sitt, ég segi kannski ekki alveg út í loftið en það fer samt ansi nærri því vegna þess að það er svo lítið af greiningum sem liggja fyrir. Ef hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans hafa fengið að sjá einhverjar meiri greiningar en við höfum fengið að sjá hér, þá hafa þeir þekkingu sem við hin höfum ekki. Það væri út af fyrir sig mjög alvarlegt mál.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mér þykir rétt eins og hv. þingmanni þessi stefna vera byggð á sandi og talsvert vanta upp á upplýsingar til þess að við getum myndað okkur raunverulega skoðun á því sem hún felur í sér. Raunar hef ég einna helst áhyggjur af því að hún feli ekki í sér nokkurt svigrúm til þess að bregðast við ef t.d. loftslagsbreytingar eða önnur náttúruvá, sem getur steðjað að landi okkar, skellur á og veldur hér einhverju tjóni, þar er hvergi gert ráð fyrir einhvers konar svigrúmi. Nú veit ég að lög um opinber fjármál gera ríkisstjórninni kleift að endurskoða fjármálastefnuna ef eitthvað hrikalegt kemur fyrir. Getur hv. þingmaður tekið undir það með mér að það séu frekar léleg vinnubrögð að reiða sig á það að henda stefnunni og byrja upp á nýtt í stað þess að íhuga hvernig brugðist skuli við í neyðartilfellum, þ.e. að endurskoða stefnuna með því að búa til nýtt skjal í staðinn fyrir að hafa einhvers konar svigrúm?
Herra forseti. Ef við ætlum að bregðast við því og gera eitthvað til þess að koma í veg fyrir hlýnun jarðar þá má ekki byrja seinna en í dag að gera alvörustefnu og áætlanir þar um. Það verður allt of seint að bíða þess að allt sé komið í kaldakol og myndu reyndar margir segja að við séum nú þegar komin á mjög slæman stað. Þau rök ein og sér finnst mér nægjanleg til að ýta þessari stefnu til hliðar og hugsa málin upp á nýtt. Ef við hugum að aðeins minna drastískum atriðum eins og þeim sem við sem ein þjóð getum tekið á, líkt og vegakerfinu okkar, þá erum við nú þegar komin út á ystu nöf þar vegna þess að ekki hefur verið sett nægjanlegt fjármagn í vegakerfið mörg undanfarin ár, [[Forseti hringir.]]þannig að þar eru vegirnir farnir að drabbast niður og innviðirnir okkar farnir að skemmast. Það er önnur og kannski minni ástæða fyrir því að segja að þessi [[Forseti hringir.]]stefna gangi ekki heldur.
Virðulegi forseti. Ég heyrði það á ræðu þingmannsins að hún hefur mikinn áhuga á umverfismálum. Það liggur fyrir framsækið plagg í nafni ríkisstjórnar sem heitir Orkuskiptaáætlun. Þar er einmitt verið að tala um að skipta bílaflotanum að stórum hluta til út fyrir rafbíla. Samt stendur í fjármálaáætluninni að við ætlum ekki að virkja næstu árin, við ætlum bara að klára nokkrar virkjanir. Nú hef ég heyrt Landsvirkjun tjá sig um það í atvinnuveganefnd að það þurfi gríðarlega mikla orku í viðbót til þess að knýja þennan bílaflota. Spurningin er því: Er fjármálaáætlunin lygi eða orkuskiptaáætlunin?
Herra forseti. Þetta er svolítið skemmtileg spurning. Maður hugsar einmitt um það hvaða áætlanir eru inni og hverjar eru úti vegna þess að þessi fjármálastefna segir okkur í rauninnni alveg rosalega lítið um það, eiginlega ekki neitt. Eins og hefur margítrekað verið tekið fram sjáum við ekki af hverju, það eru svo litlar upplýsingar gefnar um þær forsendur sem að baki henni liggja og greiningar á stöðunni. En svo vil ég líka leyfa mér að vera ekki alveg sammála Landsvirkjun. Ég dreg í efa að það þurfi að virkja svo mikið fyrir rafbílavæðingu, en við gætum hins vegar alveg örugglega og við munum þurfa að skoða hvað við setjum orkuna okkar í. Að mínu viti er mikilvægt að setja hana í rafbílavæðinguna. En [[Forseti hringir.]]ég er ekki til í að skrifa upp á það að svo komnu máli að endilega þurfi að virkja meira til þess.
Virðulegi forseti. Í nefndaráliti 3. minni hluta nefndarinnar segir í lokaorðunum á 4. bls., með leyfi forseta: „Stefnunni fylgir engin sviðsmyndagreining en það þarf ekki stærðfræðing til þess að sjá að ef ekki verður vöxtur í fjölda ferðamanna, ef hægist um á húsnæðismarkaði eða einhver hiksti verður í þeim greinum sem hafa knúið áfram hagvöxt undanfarinna ára verður erfitt að framfylgja stefnunni og vinna á uppsafnaðri viðhaldsþörf á innviðum samfélagsins á sama tíma.“ Ætli það sé ekki einmitt ætlunin að láta gengið styrkjast gríðarlega og svo loksins þegar ferðamennirnir sjá sér ekki lengur fært að koma hingað verður kominn tími til að virkja aftur út í hið óendanlega?
Herra forseti. Mér finnst skrýtið að hafa stefnu sem gerir í rauninni alltaf ráð fyrir auknum vexti í öllu, það skiptir engu máli hvort það heitir ferðamenn eða eitthvað annað, en þetta er góður punktur sem hv. þingmaður kemur með. Við getum ekki treyst á það að ferðamönnum muni endalaust fjölga. Það getur alveg komið hrun í því. Svo er líka annað sem við höfum ekkert rætt og er viðkvæmt, held ég, fyrir marga og það er að ferðamannaiðnaðinum fylgir líka gríðarleg mengun. Það er partur af því hvernig við eigum að takast á við loftslagsbreytingar vegna þess að við getum ekki litið fram hjá því að það að flytja fólk, eins skemmtilegt og það er að fara á milli landa, er gríðarlega mengandi.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir mjög góða ræðu. Hún kemur inn á loftslagsmálin og ég er sammála henni að það væri til mikilla bóta og er í rauninni nauðsynlegt ef komið væri inn á þau í þeirri fjármálastefnu sem við ræðum hér. Það er mjög sérstakt að við getum ekki séð hvernig við eigum að standa við okkar skuldbindingar eins og Parísarsamkomulagið. Mig langar að spyrja hvort hún sé ekki sammála mér um að hér sé um að ræða talsvert marklaust plagg því við þurfum líklega að taka þessa stefnu upp ef einhver vá steðjar að, ef við tölum nú bara um eldfjöllin okkar eða einhverjar náttúruhamfarir innan lands sem gætu átt sér stað, vonandi ekki. Er það ekki dálítið marklaust plagg ef ekki er gert svigrúm fyrir að bregðast við ef eitthvað kemur upp?
Herra forseti. Ég er farin að binda vonir við það að þetta plagg verði marklaust vegna þess að hér er búið að færa svo mörg rök fyrir því af hverju það á ekki að samþykkja það. Ég tel algjörlega ljóst, og við höfum fært fyrir því mjög góð rök, að það sé óábyrgt. Það finnst mér gríðarlega alvarlegt mál því stjórnvöldum hverju sinni ber auðvitað skylda til þess að setja fram ábyrga stefnu. Það er þessi stefna svo sannarlega ekki. Mér finnst það leiðinlegt að ekki hafi verið brugðist við því með að gera hlé á þessari umræðu og kalla málið aftur inn til nefndar því það væri svo sannarlega hægt að lappa upp á það og bæta á svo gríðarlega margan hátt og ekki vantar hugmyndirnar, því þær hafa komið fram hér úr ræðustól Alþingis, bæði í dag og í gær.
Forseti vonar að honum fyrirgefist að vera aðeins óöruggur því hér eigast við í andsvörum Arnardóttir og Árnadóttir, en það er sem sagt 6. þm. Norðvest., Elsa Lára Arnardóttir, sem veitir nú andsvar öðru sinni.
Hæstv. forseti. Ég skil vel það að þetta krefjist ákveðinnar athygli því hv. þingmaður sem hér stendur er oft kölluð Árnadóttir fyrir mistök þegar hv. þingmaður fer upp í ræðustól Alþingis. Já, ég er hjartanlega sammála hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur að það hefði verið afar gott ef gert hefði verið hlé á þingfundi til að kalla þetta mál inn til hv. fjárlaganefndar til að ræða akkúrat þau atriði málsins sem við höfum verið að velta fyrir okkur hér í dag. Mig langar jafnframt að spyrja hv. þingmann varðandi þakið sem sett er inn í fjármálastefnuna um að útgjöld ríkisins megi ekki fara yfir 41,5% af vergri landsframleiðslu, sérstaklega þegar maður veltir fyrir sér orðunum sem fram koma m.a. í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar um minni greiðsluþátttöku, uppbyggingu í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu og samgöngumálum og öllu því. Hefur hún ekki áhyggjur af því og er það kannski óábyrgt að setja þetta þak, því ef það verður dýfa í efnahagskerfi okkar hvernig á þá að bregðast við?
Herra forseti. Það er kannski gæfa mín og hv. þingmanns Elsu Láru Arnardóttur að nú á forsetastóli er einkar skýrmæltur forseti sem ég treysti fáum betur til þess að geta borið fram tungubrjóta vel og rétt. Svo ég víki mér nú að spurningu hv. þingmanns. Að sjálfsögðu hefur maður áhyggjur af þessu þaki vegna þess að ég skil ekki hvers vegna það er sett inn nema - nú ætla ég að gerast leiðinleg og tortryggin - það sé sett inn vegna þess að það er pólitískur vilji hæstv. ríkisstjórnar að sjá til þess að hér verði ekki hægt að styrkja hið ríkisrekna velferðarkerfi. Það er eiginlega stóra spurningin sem eftir situr í mínum huga.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðu sína og langar að reyna að velta upp einhverju jákvæðu í þessu samhengi vegna þess að það er búin að vera töluverð neikvæðni gagnvart þessari lélegu fjármálastefnu. Hv. þingmaður hefur eins og ég miklar áhyggjur af umhverfinu og vangetu ríkissjóðs og ríkisstjórnarinnar til þess að uppfylla ákvæði Parísarsamkomulagsins í ljósi þessarar fjármálastefnu. Ég deili þeim áhyggjum. Er ekki hægt að sjá einmitt að það vanti í þessa fjármálastefnu einhvers konar hugmyndafræðilega tilvísun í tækifæri sem Íslandi bjóðast í því að vera leiðandi í umhverfisvernd, m.a. með því að byggja upp grænt hagkerfi og stuðla að bættum efnahagslegum forsendum fyrir náttúruvernd?
Herra forseti. Ég veit ekki hvort ég er að misskilja spurningu hv. þingmanns, en hann leiðréttir mig þá bara eða varpar betra ljósi á það hér á eftir. En af því hv. þingmaður vildi vera á jákvæðu nótunum þá var ég ekki viss um hvort hann væri að meina að það væri hægt að sjá í þessari stefnu tækifæri til þess að gera eitthvað jákvætt í umhverfismálum. Ef svo er þá ætla ég að svara því til að, nei, það sé ég nefnilega ekki. Ég sé á höfuðhreyfingum hv. þingmanns að það var ekki það sem hann átti við. Þannig að líklega á hann við að það hefði verið hægt að setja það inn í svona stefnu. Nú nikkar hv. þingmaður. Jú, svo sannarlega hefði það verið hægt vegna þess að við sem þjóð sem búum yfir þeim gæðum að eiga mikið af hreinni orku getum svo sannarlega sett okkur þannig markmið.
Herra forseti. Mig rekur minni til greinar eftir, vil ég segja, Kevin Carson, heimspeking og fræðimann, sem sagði að undir hugmyndafræði nútímakapítalisma þá hefðum við ekki efni á því að koma upp grænu hagkerfi, það væri ekki hægt. Sú pæling hefur með það að gera að hvatarnir í þessu kapítalíska hagkerfi bjóða ekki upp á það að við reynum að njóta góðs af góðu umhverfi. Þess vegna langar mig til þess að biðja hv. þingmann um að velta því fyrir sér með mér hvernig við gætum, ef við myndum fara aðra leið í fjármálastefnu ríkisins, byggt upp grænt hagkerfi fyrir Ísland sem myndi koma að gagni fyrir bæði ríkissjóð og efnahagsþróun landsins?
Herra forseti. Þessi spurning og vangaveltur um að hið kapítalíska hagkerfi og græna stefnan geti ekki farið saman tengist auðvitað beint því sem ég kom inn á í ræðu minni, um að hagvöxtur sé í rauninni forsenda fyrir þessari fjármálastefnu. En hagvöxtur, ef við horfum til þess hvernig hagkerfi landa á 19. og 20. öld og það sem af er 21. aldar ganga alltaf út á það að stækka, gera meira, framleiða meira, er í algjörri andstöðu við grænu stefnuna og loftslagsmálin. Þarna togast á andstæð sjónarmið þannig að ég tel að þetta gangi ekki upp. Nú verð ég, herra forseti, að viðurkenna þá hneisu að hafa gleymt spurningu hv. þingmanns, en hef mér það til afsökunar að nú er klukkan orðin hálf átta.