Á fundi Íslandsdeildar þings Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu fyrr í dag var Bryndís Haraldsdóttir kjörin varaformaður. Þá vill forseti enn fremur tilkynna að gert er ráð fyrir atkvæðagreiðslum í lok þessa fundar sem og í upphafi og á seinni fundi sem hefst þegar að loknum þessum. Má gera ráð fyrir að það verði um kl. 15.
Forseti. Mig langar til að ræða um afgreiðslu fjárlaga og fjáraukalaga. Hér er hægt að gera gríðarlega margar athugasemdir við afgreiðslu þessara mála og mig langar að vekja athygli á nokkrum atriðum sem mér finnst vera óafsakanleg. Í breytingartillögum meiri hluta við fjárlög er að finna tillögur um fjárveitingar til aðila sem ekki eru til neinar umsagnir um á Alþingisvefnum né í skjalakerfi fjárlaganefndar. Mér er sagt að þessar beiðnir hafi komið í gegnum ráðuneytið og hafi verið skráðar í eitthvert fjármálakerfi sem ég er ekki með aðgang að. Ég get því hvorki skoðað rökin fyrir því að þessir aðilar fái styrk á fjárlögum né heldur umsóknir um styrki sem var neitað. Það ætti ekki að vera erfitt að giska í eyðurnar til að skilja hversu alvarlegt þetta mál er. Í fjáraukalögum er síðan verið að leita fjárheimilda fyrir ýmis mál sem eiga alls ekkert heima í fjáraukalögum. Ég bað fjármálaráðuneytið um útskýringar á því af hverju hver heimild fyrir sig átti heima í fjáraukalögum út frá þeim skilyrðum sem um þau eru sett. Þá vildi ég líka fá skýringar á því til hvaða aðgerða hefur verið gripið til þess að fjárútlát haldist innan heimilda og hvernig varasjóðum hefur verið ráðstafað. Svörin fengust fyrr í dag og þau innihéldu alls ekki þær útskýringar sem ég bað um, svo ég orði hlutina varlega. Til dæmis á að koma til móts við vanda sauðfjárbænda, sem er ágætt, en þar á að setja 100 milljónir í aðrar greiðslur sem samkvæmt ráðuneytinu er ekki búið að taka ákvörðun um hvernig skuli ráðstafað. Loksins er verið að sækja fjárheimild sem ekki hefur verið stofnað til skuldbindinga fyrir en vegna þess hversu erfitt er að sjá fyrir í hvað eigi að nota þetta er erfitt að samþykkja slíka fjárheimild á þessum tíma dags. Almennt séð hefur verið staðfest að hingað til hefur verið leitað fjárheimilda eftir á, sem sagt vegna gjalda eða skuldbindinga sem þegar hefur verið stofnað til. Þetta er einstaklega slæmur siður sem stangast á við 41. gr. stjórnarskrárinnar og Alþingi á að sameinast um að láta ríkisstjórnina hætta að stilla sér svona upp við vegg.
Herra forseti. Á þessum tíma ársins er flestum tamt að horfa yfir farinn veg, vega og meta hvað hefur tekist vel og ekki síður hvað betur hefði mátt fara. Fortíðinni fær maður ekki breytt en af henni má læra og einsetja sér að gera sömu mistökin ekki að nýju. Mikilvægast er þó að huga að því hvað megi færa til betri vegar. Við alþingismenn njótum þeirra forréttinda að geta haft umtalsverð áhrif á þróun íslensks samfélags með þeim laga- og fjárhagsramma sem við búum því. Á þessum tíma halda flestir Íslendingar hátíð ljóss og friðar í nafni kristinnar trúar sinnar. Það gera hins vegar ekki allir. Þeim fjölgar sem aðhyllast önnur trúarbrögð. Sömuleiðis fjölgar þeim sem ekki vilja vera í þjóðkirkjunni. Herra forseti. Í mínum huga er löngu tímabært að Alþingi verði við hinni sjálfsögðu kröfu um að skilja að ríki og kirkju. Það er rétt að um vandasamt verk er að ræða en við megum aldrei forðast verkefni bara vegna þess að þau eru krefjandi. Aðskilnaður sem þessi hefur þegar gengið í gegn í ýmsum löndum í kringum okkur, til að mynda í Svíþjóð. Því er bæði rétt og eðlilegt að líta til reynslu þeirra og stuðla þannig að hvoru tveggja, vandvirkni og sátt allra aðila. Við þurfum að taka skref fram á við í átt að auknu trúfrelsi og auknu jafnræði trú- og lífsskoðunarfélaga. Það er von mín að samstaða hv. alþingismanna fáist um þetta mikilvæga mál á sitjandi þingi. Fyrir því munu þingmenn Viðreisnar beita sér.
Herra forseti. Á jólahátíðinni er gott að leiða hugann að heimsfriði. Ég vil nefna tvennt sem Ísland gæti gert til að stuðla að þeim friði. Fyrst: Ísland er aðili að alþjóðlegu banni við jarðsprengjum og alþjóðlegu banni við klasasprengjum. Þetta er þrátt fyrir að NATO-bandamenn Íslands, Bandaríkin, reki eitt af stærstu jarðsprengjusvæðum heims á landamærum Norður- og Suður-Kóreu og heimili auk þess notkun klasasprengja í hernaði. Það er ótrúverðugt að Ísland geti ekki orðið aðili að alþjóðlegu banni við kjarnorkuvopnum vegna NATO-aðildar sinnar. Varnargildi slíkra vopna fyrir Ísland er ekkert. Hættan við kjarnorkuvopn er algerlega skýr núna þegar 2.056 slíkar sprengjur hafa verið sprengdar í hernaðar- og tilraunaskyni. Það er rétt að nauðsynlegt er að afvopna öll lönd, ekki bara NATO-bandamenn okkar. Það mætti jafnvel færa rök fyrir því að Norður-Kórea, Pakistan og Indland ættu að vera fyrst til að afvopnast. En aðild Íslands að alþjóðlegum samningi um bann við kjarnorkuvopnum væri til þess að stuðla að því en ekki draga úr því. Annað: Fréttir bárust af því í gær að forseti Bandaríkjanna hefði tekið frekjukast eftir að Sameinuðu þjóðirnar tóku mjög skýra afstöðu á móti ákvörðun hans um að viðurkenna Jerúsalem sem höfuðborg Ísraels, einhliða ákvörðun sem ógnar margra áratuga löngu friðarferli. Þetta fýlukast mun kosta Sameinuðu þjóðirnar 258 milljónir dollara á ári í skertum framlögum. Það væri kannski viðeigandi að Ísland sýndi samstöðu með markmiðum Sameinuðu þjóðanna, einnar mikilvægustu stofnunar heims hvað varðar heimsfrið, og auka framlög okkar að einhverju leyti upp á móti og sýna þar með gott fordæmi fyrir önnur lönd, hin 192 löndin sem gætu veitt fjármagn í stofnunina. Ísland getur tekið þessa pólitísku slagi fyrir heimsfriði nú á þessum óvissutímum og við ættum að gera það. Við verðum að vera leiðandi afl í þágu mannkynsins alls. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Í umræðu um fjárlög varð mér tíðrætt um það að mér þætti ekki fara saman hljóð og mynd hvað varðar samgönguáætlun og fjármálaáætlun ríkisins og fjárlög. Þetta rifjaðist upp fyrir mér þegar ég hlustaði á hv. þingmann og fyrrverandi samgönguráðherra, Jón Gunnarsson, sem talaði af mikilli þekkingu um samgöngumál í útvarpsþætti í morgun. Enn ýfðist upp þessi tilfinning að menn væru að rekast á innbyrðis og núna sýndist mér á öllu að það stefndi í að það yrði staðan innan stjórnarflokkanna. Það er mál sem mig langar til að vekja athygli á. Hér á milli umræðna í fjárlögum féll af himnum ofan hér um bil hálfur milljarður til að hefja framkvæmdir á Skriðdal fyrir austan. Síðan við hittumst síðast þá hafa aðilar að austan verið í sambandi. Þetta verk ku hvergi nærri vera í þeim forgangi sem sú aðgerð að setja hálfan milljarð í án nokkurrar umræðu gefur tilefni til að ætla. Þótt það sé auðvitað ekki spurning sett fram inn í þetta samhengi hér, þá væri áhugavert að vita með hvaða hætti hálfs milljarðs framkvæmd við vegalagningu um Skriðdal kom inn í fjárlög þegar svo miklu, miklu brýnni verkefni sem kallað er eftir á Austurlandi bíða hanteringar og afgreiðslu. Hvað kom í staðinn? Voru þetta bara einhver hrossakaup á lokasprettinum?
Virðulegi forseti. Mig langar að fjalla hérna stuttlega um traust og ábyrgð í stjórnmálum. Það var þannig í kosningabaráttunni að núverandi hæstv. dómsmálaráðherra birtist á auglýsingu og þar stóð undir: Ábyrgð í verki. Nú hefur Landsréttur verið skipaður með hætti sem er algjörlega óverjandi eins og nú er komið. Hæstiréttur hefur úrskurðað að dómsmálaráðherra hafi brotið lög með vinnubrögðum sínum, það liggur fyrir. Það sem meira er að það liggur fyrir hvers vegna. Og það sem enn þá meira er að það lá fyrir 1. júní á þessu ári. Þá hélt hv. þm. Jón Þór Ólafsson mikla tímamótaræðu þar sem hann að vísu beitti fúkyrði til þess að lýsa því að hér þyrfti fólk tíma og hafði mánuð í viðbót til þess að gera þetta almennilega samkvæmt lögum. Það kemur fram í minnihlutaáliti og í bókun minni hlutans frá þeim tíma að það væri fordæmi í dómi Hæstaréttar í máli nr. 412/2010. Það er sama fordæmi og Hæstiréttur vísar til nú. Það er ekkert nýtt í dómi Hæstaréttar. Ekki neitt. Þetta lá allt fyrir 1. júní. Hæstv. dómsmálaráðherra tók meðvitaða ákvörðun um að fara á svig við lögin að mínu mati. Það á ekki að þurfa að kalla eftir því að hæstv. ráðherrar axli ábyrgð. Þeir eiga að sjá sóma sinn í að bregðast við slíkum bersýnilegum mistökum og fyrirsjáanlegum mistökum sem varað var við, með sömu efnisforsendum og Hæstiréttur hefur nú staðfest, með því að viðkomandi ráðherra axli ábyrgð og að sjálfsögðu segi af sér. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að það er töluverð ólga undir niðri á vinnumarkaði um þessar mundir og óvissa um framlengingu kjarasamninga í byrjun næsta árs. Þar er m.a. af hálfu verkalýðshreyfingarinnar horft mjög til félagslegs stöðugleika. Það virðist hins vegar vera að ný ríkisstjórn ætli að láta aðilum vinnumarkaðar algjörlega eftir að sækja slíkan stöðugleika í kjarasamningum í staðinn fyrir að leggja sitt af mörkum einmitt við fjárlagavinnuna eins og tækifæri er til nú um stundir. Það kemur m.a. fram í því að meiri hlutinn, þ.e. þingmenn að baki ríkisstjórn, hafa þegar fellt hugmyndir um sérstaka hækkun vaxtabóta og ekki er að finna nein áform um sérstakar breytingar varðandi barnabætur eða vaxtabætur til að færa til fyrra horfs. Hér er beinlínis unnið gegn jöfnunarhlutverki skattkerfisins. Það væri kannski miklu betri bragur að því að stjórnarmeirihluti stæði að því að verja jöfnunarhlut skattkerfisins til þess einmitt að stuðla að félagslegum stöðugleika í stað þess að ætla aðilum vinnumarkaðar að þurfa að sækja slíkt í gegnum kjarasamninga. Þá er líka ágætt að hafa í huga í aðdraganda boðaðs sáttafundar forsætisráðherra í þessum efnum að hér er mjög mikilvægt að staðinn sé vörður um þetta tekjujöfnunarhlutverk skattkerfisins og þær breytingar sem ríkisstjórnin boðar varðandi sérstaka lækkun á neðra þrepi skattkerfisins, og lækkun tryggingagjalds eru ekki þeir þættir sem er einhver skiptimynt eða gjaldeyrir inn í umræður um kjarasamninga á komandi ári. Því hafa fulltrúar launþega þegar lýst yfir. Ég held því að ríkisstjórnin verði að endurskoða afstöðu sína í þessu máli. Það er enn tækifæri til þess í aðdraganda 3. umr. fjárlaga. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Í dag kýs ég að gera að umtalsefni mínu týndar þingsályktanir þessa þings. Í anda nýrra vinnubragða langar mig að minna stjórnarmeirihlutann á og ræða við alla þingmenn hér um hvernig við sjáum fyrir okkur ný vinnubrögð vegna eftirfylgni þeirra þingsályktana sem þingið samþykkir, eftirfylgni þeirra tilmæla sem koma frá hinum ýmsu rannsóknarnefndum sem Alþingi skipar. Hvernig fylgjum við því eftir? Hvernig er þinginu ætlað að uppfylla hlutverk sitt sem eftirlitsaðili með framkvæmdarvaldinu og hlutverk sitt sem löggjafi? Nú rifja ég upp nokkrar þingsályktanir sem hafa bara legið í salti og enginn veit örlög þeirra. Það má nefna þingsályktun um rannsókn á einkavæðingu bankanna, þingsályktun um ýmis mál sem tengjast tjáningarfrelsi og höfundarétti, þ.e. um Icelandic Modern Media Initiative eins og það er oft kallað, sem liggja bara í skúffu í ráðuneyti, og þingsályktun um heildarstefnumótun í málefnum heilabilaðra. Hér má nefna geðheilbrigðisáætlun sem við höfum engin verkfæri til að fylgja eftir. Það má nefna heildarendurskoðun laga um fóstureyðingar sem ekkert hefur gerst með. Hér má einnig nefna endurskoðun laga um ávana- og fíkniefni og annarra laga sem samkvæmt tillögum starfshóps þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Kristjáns Þórs Júlíussonar, þarf að endurskoða. Þetta liggur allt fyrir en hver eru verkfæri þingsins til að fylgja þessu eftir? Þau eru afskaplega fá, hæstv. forseti. Við höfum engar leiðir nema mögulega fyrirspurnir og skýrslubeiðnir og annað til að athuga hver staða mála er þegar kemur að ályktunum sem þingið samþykkir, þeim fyrirmælum sem við gefum framkvæmdarvaldinu. Ég legg til við allan þingheim að við vinnum að því saman að styrkja þau úrræði sem þingmenn hafa sem eftirlitsaðilar með framkvæmdarvaldinu til að fylgja eftir þeim fyrirmælum sem þingið gefur framkvæmdarvaldinu.
Virðulegi forseti. Mig langar að gera að umtalsefni rekstrarumhverfi fjölmiðla. Þar kemur nokkuð margt til, bæði áhugi minn á því umhverfi og fjölmiðlum almennt en ekki síst umræða sem hefur komið upp núna síðustu daga og svo það að von er á skýrslu sem mun fjalla um það mál, að ég hygg er hún bara tilbúin. Hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar viðraði hugmynd í fjölmiðlum um að fella niður vask á áskrift fjölmiðla og hæstv. menntamálaráðherra hefur einnig tjáð sig um ýmsar leiðir sem hægt væri að grípa til til að styrkja rekstrarumhverfi fjölmiðla. Ég fagna öllum hugmyndum um hvernig ríkisvaldið getur komið inn í að styrkja umhverfi fjölmiðla. Það er að mörgu leyti barnungt á Íslandi. Það byggðist upp undir óeðlilegum kringumstæðum, tengslum stjórnmálaflokka og fjölmiðla. Frjáls fjölmiðlun á Íslandi er ekki rosalega gömul. Umhverfið í dag er þannig að samfélagsmiðlar hafa þar mikil áhrif. Þar eru auglýsendur með svæði til að auglýsa og undanþegnir jafnvel innlendum lögum um skatta. Þannig að það er ýmislegt sem þarf að huga að í þessu. Sjálfur held ég að það þurfi ekki að gera eitt heldur allt þegar að þessu kemur, því að lýðræðislegt hlutverk fjölmiðla er gríðarlega mikilvægt. Ég vil kalla eftir því að við skoðum tímabundnar ívilnanir vegna þess sem í raun og veru má kalla markaðsbrest sem hlýst af samfélagsmiðlum. Það mætti skoða að fella vask niður, ekki bara af áskriftum heldur af fjölmiðlum almennt. Það má skoða tryggingagjald, hvort mætti fella það tímabundið niður. Ég held að við ættum að horfa til Noregs og hvítbókar sem þar var unnin um fjölmiðla sem má kynna sér á heimasíðu fjölmiðlanefndar. Ég hvet hv. þingheim til að taka höndum saman og skoða allt þetta. [[Forseti hringir.]]Því það þarf að skoða allt og síst má undanskilja þar t.d. styrki til fjölmiðla.
Hæstv. forseti. Það er alkunna að íslensk fyrirtæki og íslenskur almenningur búa við mesta vaxtaokur sem er í boði í hinum vestræna heimi. Þessi galeiðuróður fyrirtækja og einstaklinga er framkvæmdur undir taktföstum slögum Seðlabanka Íslands sem setur bönkunum grunninn með of háum stýrivöxtum. En það er ekki einungis með háum vöxtum sem bankarnir okra á almenningi. Tekjur bankanna af svokölluðum þjónustugjöldum, sem eru í stuttu máli rukkun fyrir allt það sem var ókeypis í bönkum áður fyrr, námu á árunum 2014–2016 105 milljörðum kr. Það er nokkuð víst að sú endurbygging bankanna sem hefur orðið frá hruni hefur verið fjármögnuð af einstaklingum og fyrirtækjum í landinu og kemur í sjálfu sér snilld bankamanna ekkert við. Mig langar til að geta um eitt atriði sem er innlegg bankanna í jólahátíðina núna þetta árið. Þeir gefa út og selja svokölluð gjafakort, fyrir 1.500 kr. stykkið held ég, þar sem einstaklingar og fyrirtæki geta lagt inn á kort og gefið vinum og vandamönnum í jólagjöf. En þar með er ekki öll sagan sögð og bankarnir eru ekki alveg búnir að sleppa hendinni af þessari jólagjöf því að sá sem reynir að innleysa eða „tæma“ þetta viðskiptakort þarf að borga 180 kr. fyrir að gera það. Sá sem er svo óheppinn að hafa fengið viðskiptakort frá öðrum viðskiptabanka en hann hefur viðskipti við hefur þann heiður að borga 480 kr. fyrir að tæma kortið. Ég verð að viðurkenna að hugmyndaflug þessara manna til að blóðmjólka almenning er mér umhugsunarefni. Ef þetta væri ekki svona alvarlegt myndi ég hafa aðdáun á því. En að koma upp með svona hugmyndir ár eftir ár - það er ekki furða að þessir menn séu á þokkalegum launum við þetta.
Virðulegur forseti. Þjóðleikhúsið frumsýndi á annan dag jóla leikverkið Hafið eftir Ólaf Hauk Símonarson. Það var frumflutt í þessu sama húsi fyrir 25 árum, haustið 1992. Ég var svo heppin að sjá sýninguna fyrir 25 árum en einnig núna á annan dag jóla og verkið er merkilega í takt við tímann. Um hvað er það? Hafið fjallar um valdamikinn útgerðarmann í sjávarþorpi, fjölskyldu hans og grimmileg átök þeirra um fjölskylduauðinn. Og hver er svo auðurinn? Jú, virðulegur forseti, það er leyfi til að veiða fiskinn í sjónum, fiskinn okkar. Börnin vilja að kvótinn verði seldur svo auðurinn verði innleystur áður en vitleysingarnir við Austurvöll taka ákvörðun um að breyta kerfinu. Útgerðarmaðurinn hefur tengsl við þorpið sitt og er ekki sama sinnis. Herra forseti. Þetta er sagan okkar, þetta er saga Þingeyrar, þetta er saga Grímseyjar, Raufarhafnar, Flateyrar, Þorlákshafnar, Breiðdalsvíkur og hér stöndum við, 25 árum eftir að Ólafur Haukur skrifað þetta leikrit sitt, og erum í nákvæmlega sömu sporum. Hvað er Alþingi Íslendinga að gera fyrir byggðirnar í landinu? Hvað er Alþingi Íslendinga að gera fyrir eigendur þessa dýrs sem þarna svamlar í sjónum? Ekki neitt af því að fjárhagur fárra skal vera meira virði en samfélagið. Hvernig í veröldinni stendur á því að við erum á þessum stað? Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er talað um stjórnarskrá og endurskoðun stjórnarskrár. Nú er búið að boða til þverpólitískrar þingmannanefndar um útlendingalög og hvet ég ríkisstjórnina til að bretta upp ermar og fara einnig í að ljúka vinnu við endurskoðun stjórnarskrár því að sú vinna er langt komin.
Herra forseti. Þá að hinum höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar. Gjaldeyristekjur stefna á árinu í 535 milljarða og tekjur hins opinbera eru u.þ.b. 10% af því, þ.e. 54 milljarðar. Uppspretturnar eru virðisaukaskattur, gistináttagjöld, bílastæðagjöld þjóðgarða, vörugjöld bílaleiga o.fl. Þótt nú hafi hægt á vextinum spái ég því að innan tiltölulega fárra ára sjáum við þrjár milljónir ferðamanna og þar yfir. Þá tel ég Íslendingana með. Þetta kallar á ærin innviðaverkefni. Þar vil ég nefna vegi, ferjur, heilbrigðisþjónustuna, flugvellina og innviði þjóðgarða, landvörslu, löggæslu o.fl. Hvernig eigum við að komast yfir það án þess að hafa hér fleiri gjöld, t.d. komu- og brottfarargjöld sem oft má helst ekki nefna í umræðunni, og jafnvel aðrar gjaldbreytingar, samanber stjórnarsáttmálann? Það beinir svo augunum að þolmörkum íslenskrar náttúru og íslensks samfélags og stýringu í ferðaþjónustunni. Þá ætla ég að leyfa mér að minna á skýrslu sem ég fékk samþykkta hér sem verið er að vinna í ráðuneyti ferðamála og á að vera tilbúin í febrúar. Ég tel að hún verði grunnur að heildstæðri tekjuöflunarstefnu ríkis og sveitarfélaga í þessum málaflokki sem er mjög brýnt verkefni. Það er verk að vinna á fyrstu mánuðum hins nýja árs. Það þarf auðvitað að vinna slíka áætlun í samræmi við nýja ríkisfjármálaáætlun sitjandi ríkisstjórnar og ég er alveg viss um að það horfir til bjartari tíma í þessum efnum.
Hæstv. forseti. Það vantar ekki að stjórnarflokkarnir, sér í lagi forystumenn ríkisstjórnarinnar, hafi haft uppi digurbarkalegar yfirlýsingar um bætt vinnubrögð, nýja pólitík o.s.frv. Á sama tíma er talað um ótrúlegt ástand, óvenjulegt ástand. Það er rétt, það er óvenjulegt ástand á Alþingi. Fjárlög eru afgreidd núna með nánast annarri hendi þar sem tíminn er nánast enginn til að fara ofan í málin. Við höfum ekki orðið vör við ný vinnubrögð, ekki orðið vör við þessa nýju pólitík sem ríkisstjórnin hefur boðað. Enn þá er allt sem kemur frá stjórnarandstöðunni einfaldlega fellt, því er hafnað, því er hent út í hafsauga. Ekki var fallist á tillögur eða breytingar eða hugmyndir stjórnarandstöðunnar þegar raðað var í nefndir. Allt er þetta merki um að það á bara að halda áfram. Það á ekki að breyta neinu. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom hér inn á eitt mál í dag sem er dæmi um að það hefur ekkert breyst. Það er vandræðagangur hæstv. virðulegs dómsmálaráðherra. Dómsmálaráðherra lendir í því klandri að vera dæmdur af Hæstarétti. Hvað gerir dómsmálaráðherra þá? Hann bara situr áfram. Hvað gera aðrir stjórnarflokkar? Ekkert heyrist að sjálfsögðu frá Framsókn, þeir skríða ofan í holuna. Hvað gerir VG sem hefur staðið hér og messað yfir þingmönnum og þingheimi um ný vinnubrögð, nýja pólitík? VG segir: Æ, æ. Við þurfum að læra af þessu. Læra. Hvað þurfum við að læra lengi að virða það sem kemur frá dómstólum landsins? Auðvitað er það svo að dómsmálaráðherra á að axla ábyrgð í þessu máli. Það hlýtur að vera krafa okkar allra. En við hljótum líka að gera kröfu til flokkanna líkt og Vinstri grænna sem hafa tekið þennan ræðustól hér, ég ætla ekki að segja í gíslingu en hafa staðið í honum tímunum saman og talað um að nú þurfi aldeilis að draga pólitíkusa fyrir dómstóla, ja, þess vegna landsins eða eitthvað annað. Hvað hafa fulltrúar VG oft staðið hér og sagt: Það þarf ný vinnubrögð? Það heyrist ekki múkk frá þingmönnum Vinstri grænna um þennan vandræðagang hjá dómsmálaráðherra. Ekki múkk. [[Forseti hringir.]]Eini Vinstri græni þingmaðurinn sem hefur talað er hæstv. forsætisráðherra sem ætlar að læra af þessu.
Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða jöfnuð og víkja að stjórnarsáttmála. Þar segir, með leyfi forseta: „Frá efnahagshruninu hefur náðst margvíslegur árangur en enn skortir á þá félagslegu sátt sem þjóðin hefur lengi kallað eftir. Að henni þarf að vinna. Um leið þarf að bregðast við örum þjóðfélagsbreytingum og breyttri sýn á samfélagið á ótal sviðum en líka ójöfnuði ...“. Í Fréttablaðinu í morgun segir í fyrirsögn greinar um auðsöfnun á blaðsíðu 12, með leyfi forseta: „Auðsöfnun hinna ríku fjórfaldaðist á milli ára“. Í leiðara í sama blaði sem Þorbjörn Þórðarson skrifar byrjar hann á orðunum: „Þegar kyndilberar frjálsra markaða eru byrjaðir að vara við vaxandi ójöfnuði á Vesturlöndum, þá er það vísbending um að eitthvað mikið sé að.“ Og lýkur leiðara á orðunum: „Í fjárlagafrumvarpi næsta árs er gert ráð fyrir að fjármagnstekjuskattur hækki úr 20 í 22 prósent. Í framhaldinu stendur til að endurskoða skattstofninn en markmiðið er að gera skattkerfið réttlátara óháð uppruna tekna. Þetta er jákvætt skref og það er mikilvægt að við lærum af mistökum fortíðar sem birtust meðal annars í misræmi milli skattlagningar fjármagns- og launatekna. Skattkerfið á ekki að vera hannað til að ýta undir ójöfnuð.“ Ég held að við sjáum samhengi þegar við tökum stjórnarsáttmálann og því sem vísað er í í Fréttablaðinu í dag. Það er á dagskrá hæstv. ríkisstjórnar, virðulegi forseti, að huga að skilvirkni tekjustofna á sama tíma og þeir leiði fremur til jöfnuðar en hitt, að ýta undir ójöfnuð.
Herra forseti. Leikhús fáránleikans er listform sem lýsir fáránleika mannlegrar tilveru. Persónurnar tala í kross og í klisjum, segja eitt og gera annað. Atkvæðagreiðslan hér rétt fyrir jól í tengslum við fjárlagafrumvarpið minnti mig á þetta leikhús. Ég skal skýra þetta nánar. Reykjanesbær boðaði til fundar rétt fyrir kosningar með þingmönnum Suðurkjördæmis og fleirum þar sem bærinn lagði fram skýrslu sem sýndi fram á að svæðið fengi hlutfallslega lægri fjárveitingar til opinberra stofnana en sambærilegar stofnanir á landsbyggðinni. Þingmenn voru ábúðarfullir og sögðu að það yrði að leiðrétta ranglætið strax. Ég sem hér stend flutti breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið þess efnis að leiðrétta nú ranglætið á Suðurnesjum og lagði til aukafjárveitingu til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja upp á 90 milljónir og lögreglustjórans á Suðurnesjum upp á 70 milljónir. Því er skemmst frá að segja að þingmenn búsettir á Suðurnesjum, hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Vilhjálmur Árnason, sögðu nei við breytingartillögu minni. Suðurnesjaþingmenn sem höfnuðu því að auka útgjöld til Suðurnesja verða að standa frammi fyrir kjósendum sínum og útskýra hvers vegna.
Hæstv. forseti. Mikilvægt áhersluatriði í stefnu flokks Miðflokksins er að stórefla iðn- og tækninám. Þar er á ferðinni mál sem flestir eru sammála um en hefur einhverra hluta vegna orðið út undan um allt of langan tíma. Viðhorfsbreytingar þurfa að eiga sér stað allt frá löggjafanum og til þeirra sem standa frammi fyrir því að velja sér námsleið til framtíðar. Þegar ungt fólk, oftast í samráði við foreldra eða forráðamenn sína, spekúlerar í námsleiðum er bóknámið oftar en ekki valið, sennilega ekki síst vegna þess að því er gert hærra undir höfði af yfirvöldum. Skortur er á iðnmenntuðu starfsfólki á vinnumarkaði úti um allt land. Því er mikilvægt að hvetja ungmenni til að sækja sér dýrmæta þekkingu í fjölbreyttu iðnnámi. Unnið er að því að brúa bilið milli iðnnáms og háskólanáms sem eykur möguleika á frekari menntun síðar meir og er það vel. En til þess að auka áhuga ungmenna á iðn- og tækninámi þarf í fyrsta lagi að auka fjármagn til námsbrautanna, fjármagn sem sérstaklega er eyrnamerkt iðn- og tækninámi en lendir ekki í einhverjum heildarpotti sem virðist hafa verið raunin á undanförnum árum. Ekki er að sjá neina breytingu á því í fjárlagafrumvarpi sem nú liggur fyrir þó að í sáttmála ríkisstjórnarinnar segi, með leyfi forseta: „Iðnnám og verk- og starfsnám verður einnig eflt í þágu fjölbreytni og öflugra samfélags.“ Ekki er þó að sjá að ríkisstjórnin hafi áhuga á að standa sérstaklega við bakið á iðn- og tækninámi miðað við fjárlagafrumvarpið sem nú liggur fyrir. Í heimi hraðra breytinga er ljóst að lítið samfélag mun þurfa mjög á iðn- og tæknimenntuðu fólki að halda í framtíðinni. Besta leiðin er að búa samfélagið undir örar breytingar næstu áratugi, þ.e. að styrkja nám til að gera það aðlaðandi fyrir ungt fólk dagsins í dag. Markvisst átak í iðn- og tækninámi mun skila sér margfalt aftur til samfélagsins. [[Forseti hringir.]]Því er ekki eftir neinu að bíða.
Virðulegi forseti. Sú umræða sem ég hef kosið að koma með hér og nú verður aldrei of oft kveðin. Staðreyndin er sú að í dag erum við á toppi hagsveiflunnar. Í dag hefur stór hluti landsmanna það virkilega gott og fær að njóta þess sem við erum að uppskera með tilkomu auðlindar ferðamanna og öðru því sem hefur gert þann hagvöxt að veruleika sem við horfumst í augu við. En það breytir ekki þeirri staðreynd að þessi hagsæld nær ekki til allra. Þess vegna varð Flokkur fólksins til og þess vegna stendur þessi kona hér og nú. Það er enn þá nokkuð ljóst að um 10% barna okkar líða skort. Samkvæmt skýrslu UNICEF á Íslandi sem kom út í janúar 2016 líða 9,1% barna hér mismikinn skort, bæði félagslegan og efnislegan. Það breytir heldur ekki þeirri staðreynd að þessi börn eiga fjölskyldur, það eru þúsundir Íslendinga sem búa við fátækt, fátækt sem er skattlögð. Ef eitthvað er þjóðarskömm, ef það er eitthvað sem ég get skammast mín fyrir þegar ég segist vera Íslendingur er það að ég þarf að bæta þessu við: Og vitið þið hvað, við getum ekki lifað af í allri hagsældinni nema með því að skattleggja fátækt fólk. Þannig förum við að því að komast af. Þess vegna hef ég valið að koma með fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra. Það er núna, þegar við erum að fara að greiða atkvæði í 3. umr. fjárlaga sem fór á ljóshraða í gegnum þingið, sem væri kannski möguleiki að breyta hlutunum til batnaðar. En það virðist því miður ekki vera mikill vilji til þess. Til að mynda er ýmislegt hægt að gera sem kostar ekki krónu, hæstv. fjármálaráðherra, en sem myndi skila sér í stórauknum og bættum hag heimilanna í landinu. Þar má t.d. nefna húsnæðislið sem er inni í vísitölu og sem hefur með stórkostlegum fjármagnsflutningum hækkað greiðslubyrði heimilanna um tugi milljarða á ári. Hvað myndi ríkissjóður tapa miklu á því að taka þennan húsnæðislið burt og um leið færa þessa milljarða aftur til fjölskyldna sem eru að sligast undan verðtryggðum lánum sínum? Ekki neinu. Það eru aftur á móti fjármagnsstofnanirnar, fjármagnseigendurnir sem myndu einhverju tapa. Nú ætla ég að dúndra upp stóru gleraugunum svo ég sjái spurningarnar og fari rétt með þær. Í fyrsta lagi langar mig að spyrja: Telur hæstv. fjármálaráðherra að fjárlagafrumvarpið sýni á fullnægjandi hátt vilja hæstv. ríkisstjórnar til að útrýma fátækt barna á Íslandi og þá hvernig? Jú, stórt er spurt, en ég vona að þú svarir mér núna, hæstv. fjármálaráðherra, því að mér hefur oft fundist svörin eiginlega daga uppi og verða ekki að neinu. Eftir að ég hef spurt um eitthvað sit ég eftir með enn þá fleiri spurningar og hef í rauninni aldrei fengið neitt svar. Í öðru lagi: Er hæstv. ráðherra sáttur við þá örbirgð sem tæplega 10% íslenskra barna búa við? Ef ekki, hvað vill þá ráðherrann gera til að koma þeim til hjálpar? Þetta er í rauninni fyrri hlutinn af því sem ég er að tala um hér vegna þess að nú kemur í ljós að um áramótin á að hækka framfærslu bótaþega eða réttara sagt lífeyrisþega almannatrygginga um 4,7%. Einu sinni enn er verið að þverbrjóta 69. gr. laga um almannatryggingar, þar sem í 1. mgr. er algjörlega skýlaust tekið fram að miða eigi við almenna launaþróun í landinu. Ef sú launaþróun er hins vegar lægri kemur fram í 2. mgr. 69. gr. að þá skuli hins vegar hækka bæturnar eða meta samkvæmt vísitölu neysluverðs. Í þessu tilviki er nokkuð ljóst að launaþróun í landinu hefur verið langt umfram það sem segir til um í 2. mgr. 69. gr. og almennt hefur verið notuð hér þegar verið er að fleygja þessari ölmusu í fólk sem er að sligast undan byrðinni og sér varla fram á næsta dag af áhyggjum. Þetta er fólk sem á líka börn, hæstv. fjármálaráðherra, sem þarf að hugsa um. Við erum að tala um þúsundir Íslendinga og við skulum ekki gleyma því. Það er skylda okkar hér, 63, að standa með fólkinu sem kemur [[Forseti hringir.]]okkur hingað og vinna fyrir það með sæmd og sóma.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að taka þátt í umræðu um þetta mikilvæga mál. Ég ætla að byrja á að svara því játandi að ég tel að fjárlagafrumvarpið sýni að við erum með skýran vilja til þess að taka á fátækt á Íslandi. Dæmi um það er áherslan á það sem við finnum í fjárlagafrumvarpinu til að auka við fjárheimildir í velferðarmálin. Við erum t.d. að bæta við um 13% inn í velferðarráðuneytismálaflokkana frá fjárlögum þessa árs sem nú er að renna sitt skeið. Fleira væri auðvitað hægt að tína til. Við tölum um það í stjórnarsáttmálanum að við hyggjumst gera úttekt á kjörum tekjulægstu hópanna í íslensku samfélagi, að koma fram með tillögur til úrbóta og þeim verði fylgt eftir á kjörtímabilinu. Það þarf sérstaklega að huga að stöðu barna, sem málshefjandi gerir að sérstöku umtalsefni, en eins og við vitum eru þau einn af viðkvæmustu hópum samfélagsins. Þá er spurt hvort ráðherrann sé sáttur við þá örbirgð sem tæplega 10% íslenskra barna býr við. Ég verð að byrja á að segja að ég hef fyrirvara við þá fullyrðingu sem er í þessari spurningu, þ.e. að 10% íslenskra barna búi við örbirgð. Mér finnst það ekki lýsa þeim raunveruleika sem blasir við mér í íslensku samfélagi. Það er hins vegar alveg hárrétt og mjög mikilvægt að halda því til haga að það eru of mörg börn sem búa á heimilum þar sem við erum að tala um verulegan efnislegan skort. Tölurnar sem málshefjandi vísar til eru byggðar á svokölluðum tekjuviðmiðum þar sem við skoðum meðaltekjur og síðan könnum við hversu margir eru með 60% eða minna af meðaltekjunum. Þannig að þarna erum við að tala um hlutfallslega stöðu gagnvart öðrum hópum. Það er of langt gengið að segja hreinlega að þeir sem falla undir þann hóp hlutfallslega gagnvart öðrum búi við aðstæður sem væri hægt að lýsa sem örbirgð. Það finnst mér bara of langt gengið. Ef við skoðum hins vegar hversu margir fylla þann hóp að búa við verulegan skort á efnislegum gæðum þá erum við með tölur frá 2015 sem segja að þar séu um 2,1% barna á Íslandi. Þetta er hlutfall sem myndi þykja mjög lágt á allan evrópskan mælikvarða. Ætli við séum ekki í 4. sæti innan OECD-ríkjanna, en engu að síður raunverulegt viðfangsefni sem á að vera okkur tilefni til þess að taka reglulega umræðu um það hvernig okkur tekst til við að lyfta undir með þeim sem eru í þessari stöðu. Ég ætla að segja almennt um þá sem hafa lítið á milli handanna. Það sem við getum sem samfélag gert til þess að styðja við þá hópa og tryggja að þeir allir - allir Íslendingar - fái að njóta jafnra tækifæra er að reka hér öflugt menntakerfi þar sem aðgangur að menntun er algjörlega óháður efnahag. Að við höfum greiðan aðgang að allri heilbrigðisþjónustu er grundvallaratriði þess að ná betur til þessara hópa. Síðan þurfum við auðvitað að huga að öðrum almennari þáttum, eins og t.d. bara það að skapa atvinnu og hér sé verðmætasköpun í gangi. Sú verðmætasköpun sem við höfum náð að tryggja á undanförnum árum hefur til að mynda tryggt breytingar til hópa eins og ellilífeyrisþega í gegnum almannatryggingakerfið þannig að ellilífeyrisþegi sem býr einn og hefur engar aðrar tekjur fékk á árinu 2009 180 þús. kr. á mánuði en fær á þessu ári 280 þús. kr. á mánuði. Sama er með öryrkja sem býr einn og hefur engar aðrar tekjur, þar erum við að horfa upp á nákvæmlega sömu breytingu, úr 180 þús. kr. árið 2009 upp í 280 þús. kr. á þessu ári. Þetta er auðvitað gríðarlega mikil breyting. En betur má ef duga skal. Ég vil bara fagna því að hafa fengið öflugan talsmann eins og þann sem hér hefur opnað umræðuna inn á þing til að halda stjórnvöldum við efnið og koma inn með þá reynslu og þekkingu sem hv. þingmaður hefur inn í þennan málaflokk. En ég kalla eftir því að við notum þá tölurnar sem eru byggðar á rannsóknum. Þar erum við að tala um að um 2% barna búi á Íslandi á heimilum þar sem verulegur skortur er á efnislegum gæðum. Síðan varðandi almannatryggingakerfið þá höfum við svo sannarlega verið að bæta í svo um munar á því sviði.
Herra forseti. Hvernig skyldi verðmætasköpunin sem hæstv. fjármálaráðherra talaði um skiptast? Síðan 1980 hefur ríkasta 1% í heiminum tekið til sín 28% af allri verðmætasköpuninni. Sama þróun, þó kannski ekki jafn öfgakennd, er líka á Íslandi. Hagdeild ASÍ og greiningar Stefáns Ólafssonar hafa sýnt að skattbyrði frá aldamótum hefur færst frá ríkasta fólkinu yfir á fólk með lágar og millitekjur. Hvernig skyldi birtast sá skýri vilji sem hæstv. ráðherra talar um að sé í stjórnarsáttmálanum til að slá á þennan ójöfnuð? Í nýjum fjárlögum eru aldraðir, öryrkjar, ungt barnafólk og 6.000 börn á Íslandi algjörlega skilin eftir á fordæmalausu hagvaxtarskeiði. Ríkisstjórnin ætlar ekki að beita skattkerfinu til að jafna kjör fólksins í landinu og afleiðingin er einföld: Vaxandi ójöfnuður. Það á ekki að skerpa á þrepaskiptingu skattkerfisins, ekki leggja á auðlegðarskatt, það er ekki boðaður sanngjarnari arður af auðlindum og boðaður fjármagnstekjuskattur er með þeim hætti að til greina kemur að fjármagnseigendur gætu jafnvel varið sig gegn verðbólgu, nokkuð sem venjulegt launafólk getur ekki. Í fjárlögum næsta árs er gefinn eftir 21 milljarður kr. sem hefði getað nýst í baráttunni gegn fátækt. Í stjórnarsáttmálanum er líka talað um frekari eftirgjöf síðar á kjörtímabilinu, lækkun neðra þreps tekjuskattsins sem mun gefa þeim sem hér stendur þrisvar sinnum meira í hverjum mánuði en þeim sem lifa á lægstu laununum. Nei, við þurfum að bæta kjör þessa fólks. Nógir peningar eru til. Ég spyr, herra forseti: Er þessi ríkisstjórn ekki undir forsæti sósíalista?
Herra forseti. Við ræðum fátækt á Íslandi og sú umræða er góð og á að vera hér reglulega. Fátækt er á Íslandi, það er staðreynd. Misskiptingin hefur verið að aukast og heldur áfram að aukast þó að efnisleg gæði í landinu aukist. Þá safnast auðurinn á æ færri hendur. Þetta er veruleiki sem við þurfum að bregðast við, sama hvar í flokki við stöndum, og horfast í augu við hann. Það er ekki ásættanlegt að yfir 6.000 börn á Íslandi búi við efnahagslegan skort, hvort sem varðar fæði, klæði eða húsnæði. Það er veruleikinn. 1.600 börn búa við alvarlegan skort, 1.600 börnum of mikið. Þetta er veruleikinn. Það er ekki nóg að tala um þetta fjálglega og reglulega ef verkin fylgja ekki í kjölfarið. Við settum hér á Velferðarvakt árið 2009. Hún var endurskipulögð í tíð Eyglóar Harðardóttur, þáverandi félagsmálaráðherra, og er enn að störfum. Eftir Velferðarvaktina liggur góð skýrsla með tillögum og greiningum. Við þurfum ekki miklar greiningar til viðbótar, þetta liggur allt fyrir. Við þurfum að vinna eftir þeirri skýrslu og tillögum að kerfisbreytingum sem Velferðarvaktin hefur lagt fram. Þess vegna verður þessi ríkisstjórn, sem ég er stuðningsmaður að, að sýna í verki, þótt ekki hafi náðst í þessum fjárlögum að gera nægilega mikið fyrir fátækasta fólkið í landinu, á þessu kjörtímabili að hún setji fátækt fólk á Íslandi í forgang, [[Forseti hringir.]]í okkar góða landi þar sem efnahagurinn er það góður að fátækt á ekki að líðast.
Hæstv. forseti. Við ræðum um fátækt. Hér kallaði hæstv. fjármálaráðherra eftir nokkrum tölum sem ég hef heyrt núna undanfarið að séu nokkuð alvarlegar. Til Mæðrastyrksnefndar Reykjavíkur, sem úthlutar mat og hefur gert síðastliðna tvo mánuði, þriðjudag og miðvikudag í hverri viku, komu u.þ.b. 180–250 manns í hvert skipti. Um jólin var úthlutað mat og gjöfum til 800 einstaklinga. Inni í því eru sumir með fjölskyldur, mjög margir sem koma eru öryrkjar og/eða hafa lent í erfiðleikum tímabundið. Ég vil taka fram að þetta eru tölur og þetta eru staðreyndir sem skipta máli fyrir þessa umræðu. Ég vil þakka kærlega fyrir að fá að taka þátt hér í ræðustól.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að taka þetta mál upp á Alþingi og eins hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir að veita andsvör. Það er gríðarlega mikilvægt og gott að taka þessa umræðu hérna. Ég vil segja að það liggur algerlega skýrt fyrir að stefna ríkisstjórnarinnar er sú að auka jöfnuð í íslensku samfélagi. Hún er líka sú að taka á fátækt og skoða sérstaklega stöðu barna í því samhengi. Inn á þetta kom hæstv. fjármálaráðherra í ræðu sinni og fleiri þingmenn hafa gert það. Ég vil kalla eftir samstarfi þvert á flokka þegar kemur að þessu. Það er afar mikilvægt að við skoðum þetta algerlega ofan í kjölinn. Það liggur ljóst fyrir að margt hefur verið lagt til í þessum efnum en líka að stórar aðgerðir eins og þessar verða ekki lagðar fram og kláraðar á tíu dögum, sem var sá tími frá því ríkisstjórnin tók við þar til fjárlagafrumvarp var tilbúið. Ég held að skipta þurfi þessu í tvennt. Annars vegar að skoða, og það liggur fyrir að mitt ráðuneyti mun setja þá vinnu af stað strax í upphafi ársins, hvað varðar fátæktina, og hæstv. fjármálaráðherra kom inn á stöðu þeirra hópa sem minnst hafa í íslensku samfélagi, til hvaða aðgerða verður gripið. Þar þarf að skoða m.a. stöðu örorkulífeyrisþega, vaxtabótakerfið, barnabótakerfið og fleiri þætti. Það liggur undir og lagðar verða fram tillögur hvað það snertir, rétt eins og fjármálaráðherra kom inn á. Síðan er það staða barna almennt, sem ég held að sé miklu víðtækara og stærri spurningar sem við þurfum að spyrja okkur þar. Þar þarf að fara fram vinna þvert á málaflokka. Þar tengjast inn í til að mynda menntamálaráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti, sveitarfélög og fleiri aðilar. Þar eigum við ekki einungis að taka undir stöðu barna sem búa við fátækt heldur barna sem búa við félagslega erfiðleika af fleiri orsökum en vegna fátæktar. Inn á þetta er komið í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar. Bæði þessi verkefni eru í undirbúningi og verða sett í farveg strax í byrjun nýs árs. [[Forseti hringir.]]Ég vænti þess að í framhaldinu komi tillögur til Alþingis, bæði í formi fjárlagatillagna og með öðrum hætti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og vænti stuðnings við þetta og samstarfs við hv. þm. Ingu Sæland sem og aðra þingmenn.
Forseti. Fátækt er mannanna verk. Fátækt er afleiðing ákvarðana sem teknar eru hér í þessu húsi, ákvarðana sem viðhalda kerfislægri fátækt. Lágar bætur viðhalda fátækt. Króna á móti krónu-skerðingar viðhalda fátækt. Vanfjármagnað menntakerfi viðheldur fátækt. Húsnæði á uppsprengdu verði viðheldur fátækt. Samþjöppun auðs og eigna á hendur fárra viðheldur fátækt. Að fólk hafi ekki aðgang að hollum mat, þak yfir höfuðið og viðeigandi fatnað viðheldur fátækt. Að fólk hafi ekki frelsi til að ákvarða framtíð sína óháð efnahag viðheldur fátækt. Hugmyndafræði viðheldur fátækt, hugmyndafræði sem tilbiður samkeppni og ræktar hana sem lýsandi einkenni mannlegra samskipta, hugmyndafræði sem endurskilgreinir fólkið í landinu sem neytendur og lýðræði sem kaup og sölu á vörum, hugmyndafræði þar sem markaðurinn er heilagur og ávinningur er aðeins skilgreindur í krónum og aurum. Samkvæmt ofangreindri hugmyndafræði eru tilraunir til að takmarka samkeppni skaðlegar frelsinu. Skattur og reglugerðir verða að vera í lágmarki, opinbera þjónustu ber að einkavæða, ójöfnuður er dyggð, verðlaun fyrir skilvirkni sem skapar mikinn auð á toppinum sem sullast svo niður og auðgar samfélagið allt. Tilraunir til að skapa jafnara samfélag eru ekki einungis hamlandi markmiðum þessarar hugmyndafræði heldur beinlínis í andstöðu við það sem er nánast orðið trúarbrögð og þar af leiðandi siðferðislega rangt. Markaðurinn á að tryggja að allir fái það sem þeir eiga skilið. Hinir ríku sannfæra sig um að þeir hafi eignast peninga sína vegna verðleika sinna og hunsa tækifærin sem þeir höfðu fram yfir aðra, svo sem menntun, efnahag og umhyggjugetu foreldra sinna. Fátækt fólk byrjar að kenna sjálfu sér um mistök sín þrátt fyrir að hafa litla stjórn á aðstæðum sínum og litla möguleika á að sækja sér þau tækifæri sem þörf er á til að betrumbæta líf sitt. Fátækt er einkenni skaðlegrar hugmyndafræði. Við upprætum ekki fátækt án þess að bera kennsl á og tækla undirliggjandi mein. Fátækt er ekki skömm einstaklingsins sem lifir við hana, hún er skömm samfélagsins og stjórnmálafólks sem viðheldur henni. Skömmin er okkar og ábyrgðin er okkar að endurskoða samfélagsgerðina með gagnrýnum augum og opnum hug. Nú er tími nýrra hugmynda.
Herra forseti. Ég þakka þessa mikilvægu umræðu. Það er alveg rétt sem fram hefur komið að þrátt fyrir allt hefur okkur miðað vel í að draga úr fátækt. Það dregur ekki úr mikilvægi þess að halda áfram að gera vel í þessum málaflokki. Það er tvennt sem mig langar að nefna sérstaklega sem ég held að sé gríðarlega mikilvægt í þessum efnum. Það er annars vegar jöfnunarhlutverk skattkerfisins. Það er held ég að verði að segjast stærsti veikleiki þessa fjárlagafrumvarps sem hér liggur fyrir þinginu sem og fjárlagafrumvarps síðustu ríkisstjórnar. Það er kerfisbundið búið að grafa undan mikilvægum stuðningskerfum eins og vaxta- og barnabótakerfunum. Þrátt fyrir áform um að endurskoða slík kerfi breytir það ekki stöðunni á þessu ári eða því næsta. Það er þá ekki fyrr en í fyrsta lagi árið 2019 sem við sjáum áhrifin af þeim breytingum. Auðvitað endurspeglar það forgangsröðun ríkisstjórnar sem nær á tíu dögum að sprauta 20 milljörðum inn í þetta sama fjárlagafrumvarp en gerir ekkert til þess að vinna á þessum helsta veikleika sem snýr að tekjujöfnunarhlutverki skattkerfisins og sér í lagi að reyna að endurreisa þótt ekki væri nema að hluta vaxta- og barnabætur. Það er í öðru lagi mikilvægt að við horfum til þess að endurskoða skattkerfið í heild. Það er mjög ankannalegt hversu há skattbyrðin er orðin á tekjulægstu hópana í samfélaginu. Þar vegur kostnaðurinn við núverandi persónufrádrátt mjög þungt. Þetta kerfi verður að endurskoða með það að markmiði að draga úr skattbyrðinni. Það getur hjálpað mjög stórum hópum, hvort sem horft er til öryrkja, ellilífeyrisþega eða þeirra sem lægstar hafa tekjurnar á vinnumarkaði. Jöfnuður er ekki lengur umræða um hægri eða vinstri pólitík, þetta er einfaldlega mjög mikilvægur þáttur í stöðugleika í samfélaginu. Síðan er annað sem verður ekki farið yfir í stuttu máli hér en það skiptir miklu máli að endurskoða örorkulífeyriskerfið til að auka hvata til virkni, til þátttöku, og að þeir sem eru á örorkulífeyri hafi ávinning af þátttöku í samfélaginu, [[Forseti hringir.]]í atvinnulífinu. Þetta skiptir mjög miklu máli.
Virðulegur forseti. Ég ætla að ítreka í þessum ræðustól að það hafa orðið stór mistök við gerð fjárlaga. Mistökin liggja í því að komma fór á rangan stað. Hækkun til eldri borgara og öryrkja átti að vera 47% og ár aftur í tímann, að lágmarki. Og hvað þýðir það ef þetta hefði verið raunin? Jú, það myndi þýða það að flest þetta fólk, 70% af því, væri með um 260 þús. kr. útborgað ef það fengi 47% hækkun. Í staðinn fær fólk rétt um 200 þús. kr. útborgað. Ef við setjum þetta í samhengi við það sem flestir fá um þessi áramót eru þetta 6.700 kr. Það eru öll ósköpin. Á sama tíma erum við alltaf að mismuna, við búum til mismununarkerfi, kerfi sem mismunar fólki. Af hverju getum við t.d. ekki borgað öllum sama jólabónusinn? Hvernig í ósköpunum stendur á því að það þarf að mismuna þar líka? Þingmenn fá 180 þús. kr. Sumir fá ekki neitt. Hvað er síðan notað til að refsa fólki með jólabónus? Lífeyrissjóðirnir, þeir nota hann til að skerða fólk niður í 0. Þetta er líka gert með orlofið. Við erum að búa til refsikerfi. Ég skil ekki hvernig fjármálaráðherra getur komið hér upp, sem hefur sjálfur fengið 44% kauphækkun frá kjararáði, og sagt við það fólk sem er verst statt í þessu þjóðfélagi: Við erum að gera rosalega mikið fyrir ykkur, þið fáið 4,7%. Þetta getur ekki staðist, þetta hlýtur að hafa átt að vera 47% og afturvirkt. Síðan er annað og það er þetta ljóta orð sem hefur verið notað í þingsal einu sinni síðan ég kom hingað inn: Örorkubyrði. Samtök atvinnulífsins, lífeyrissjóðir og aðrir nota þetta orð, en þetta er réttur fólks, lögvarinn réttur fólks sem á að fá frá lífeyrissjóðum og þar af leiðandi er það aldrei byrði. Þetta er réttur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa afar mikilvægu umræðu um fátækt og mismunun á Íslandi. Þrátt fyrir góða stöðu Íslands í ýmsum samanburði um fátækt barna og fjölskyldna lifir enginn á þeim samanburði. Við lifum ekki á súluritum eða hagvísum. Þess vegna er mikilvægasta hlutverk okkar allra að tryggja jafnvægi, sömu tækifæri fyrir alla, að ríki og sveitarfélög, sem og ráðuneyti eins og hér hefur komið fram, tryggi jafna möguleika allra til náms og íþrótta, tryggi öllum félagslega aðstöðu og aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Ég minni líka á að ýmsir minnihlutahópar hafa barist fyrir framgöngu sinni, eins og t.d. heyrnarlausir. Frá því að ég kom á þing árið 2013 hef ég minnt á það reglulega að heyrnarlaus börn í þessu landi fá ekki sama tækifæri til náms og t.d. blind börn, svo ég tali nú ekki um þau sem eru sjáandi og heyrandi. Þrátt fyrir marga fundi með fjölskyldum þessara einstaklinga höfum við ekki verið bænheyrð. Við megum ekki mismuna börnum, fátækum, fötluðum eða hvernig sem þau standa höllum fæti í samfélaginu. Ég er á móti allri mismunun hvernig sem hún birtist. Ég velti líka fyrir mér hvort við öll, kæru vinir hér í þessum sal, viljum ekki líka horfa í eigin barm og hugsa: Hvað gerum við til að mismuna ekki?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að hafa frumkvæði að þessari þörfu umræðu. Við eigum aldrei að sætta okkur við fátækt. Hún er óþolandi. Og við megum aldrei venjast henni, heldur eigum við að beita öllum ráðum til að uppræta hana. Hún er fylgifiskur ákveðinnar hugmyndafræði sem kennd er við nýfrjálshyggju. Eins og kemur glögglega fram í nýrri bók Stefáns Ólafssonar og Arnaldar Sölva Kristjánssonar um ójöfnuð á Íslandi réð sú stefna för hér á landi frá upphafi 10. áratugar síðustu aldar og fram að hruni svo misskipting óx mjög. Þessi stefna, nýfrjálshyggjan, endar óhjákvæmilega og alltaf í hruni. Fátækt er pólitísk ákvörðun. Það er komið undir stjórnvöldum hverju sinni hversu útbreidd hún er. Það er pólitísk ákvörðun að búa svo um hnútana að auðug félög í eigu auðmanna geti staðið í stórfelldum kaupum á húsnæði til að leigja síðan fátæku fólki á uppsprengdu verði í stað þess að stórauka framboð á félagslegu húsnæði. Það er pólitísk ákvörðun að láta vaxtabætur og barnabætur standa í stað. Stjórnarandstaðan hefur nú lagt til að allt fólk undir lágmarkslaunum skuli fá óskertar barnabætur. Þetta kostar um 1,8 milljarða kr. Ríkisstjórnin hefur uppi áform um að láta semja um þessa lágmarkssanngirni, barnabætur, í komandi kjarasamningum, væntanlega sem skiptimynt til að halda niðri launum. Ekki þarf að hafa mörg orð um réttlætið í því fyrirkomulagi. Þetta er afar einfalt, þetta er einfaldlega pólitísk ákvörðun okkar hér.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að kalla fram þessa umræðu. Mér heyrist að við séum nokkuð sammála í þessum þingsal. Ég ætla að lýsa mig sammála hv. þm. Ingu Sæland um að það er þjóðarskömm að það sé fátækt á Íslandi. Ég ætla ekki að festa mig í því hversu margir lifa við fátækt, hvort það er þessi prósentan eða hin. Mér finnst það þjóðarskömm að einhver þurfi að lifa við fátækt. Ég held að fátækt hafi fylgt okkur því miður lengur en nýfrjálshyggjan. Allt of lengi hefur hluti þjóðarinnar búið við fátækt, en við höfum þau skilyrði hér að geta breytt því ástandi og komið í veg fyrir að fólk lifi við fátækt því að við lifum í ríku samfélagi. Ef gæðunum er rétt skipt þarf enginn að búa við fátækt. Mig langar að taka undir brýningu hv. þm. Ingu Sæland til okkar allra, hvort sem við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu, að við sýnum auðmýkt gagnvart verkefninu sama hvar við erum í flokki, við festum okkur ekki í fyrirframgefnum kreddum, að við festum okkur ekki í einhverri hugmyndafræði, festum okkur ekki endilega í stefnu stjórnmálaflokka okkar, heldur tökum höndum saman til að vinna að því verkefni að útrýma einfaldlega fátækt á Íslandi. Ég er sammála því að það er hægt. Það er hægt ef viljinn er fyrir hendi, ef við nálgumst verkefnið af nægilega mikilli auðmýkt þá er það hægt. Það á að vera á ábyrgð okkar allra. Með því er ég ekki að skjóta mér undan því að vera þingmaður stjórnarmeirihlutans, því það er fyrst og fremst á ábyrgð okkar þar. Ég vona að við berum gæfu til að vinna saman að þessu máli og við þurfum ekki að vera að ræða þetta hér aftur og aftur. Ég tek undir með hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur að við horfum til þeirra tillagna að aðgerðum sem þegar eru til eins og hjá Velferðarvaktinni.
Hæstv. forseti. Mér finnst áhugavert að heyra stjórnarliða tala hér, ég leyfi mér að segja, út og suður. Hæstv. fjármálaráðherra segir fjárlögin endurspegla að hjálpa eigi fátækum á meðan hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir sagði fjárlögin ekki gera það. Síðan klykkti hæstv. félagsmálaráðherra út með því að óska eftir samstarfi við stjórnarandstöðu. Mér finnst þessi umræða svolítið sérstök. Ég vona bara að hún falli ekki í gleymskunnar dá og þakka fyrir mig.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að setja þetta mál á dagskrá. Fátækt barna er algjörlega ólíðandi. Við höfum sem samfélag fjárfest umtalsvert í velferðarsamfélaginu þannig að fátækt barna sé með minnsta móti. Hins vegar er það svo að eitt barn sem líður skort er einu barni of mikið. Menntakerfið er eitt mikilvægasta jöfnunartækið sem við höfum og höfum fjárfest í því. Skólar landsins hafa staðið sig sérstaklega vel að vakta stöðu fátækra barna og eiga þeir mikið lof skilið fyrir að taka þetta að sér eins og þeir hafa verið að gera. Ríkisstjórnin hefur verið að auka framlög verulega til menntamála. Aukningin á ársgrundvelli nemur um 6%. Af hverju er ríkisstjórnin að leggja þessa auknu áherslu á menntamál? Jú, vegna þess að í menntun felast tækifæri. Annað sem ég vil nefna og skiptir verulegu máli er aðgengi að tómstundum, íþróttum, tónlist og öðru æskulýðsstarfi. Frístundakortið er jöfnunartæki sem beitt er til þess að jafna aðgengi barna að tómstundum. Sveitarstjórnarstigið á lof skilið fyrir að innleiða frístundakortið. Það er mikilvægt vegna þess forvarnagildis sem þátttaka barna í íþróttum og tómstundum hefur leitt af sér. Að auki sýna rannsóknir að sterkt samband sé á milli hreyfingar og frammistöðu í námi. Því er afskaplega mikilvægt að við styrkjum alla umgjörð og aðgengi að tómstundastarfi er varðar börn. Ríkisstjórnin er mjög áfram um að efla menntakerfið, sérstaklega fyrir börnin í landinu.
Virðulegi forseti. Mér finnst vera grundvallarspurning hérna sem mér sýnist ekki alveg allir koma auga á, þ.e. hvort fátækt eigi að líðast eða ekki. Það er oft vísað til jafnra tækifæra, að fólk eigi að hafa jöfn tækifæri. En þegar við spyrjum þeirrar spurningar erum við að spyrja hvort fátækt eigi að líðast yfir höfuð, óháð tækifærum, vegna þess að það verður alltaf fólk sem nýtir ekki tækifærin, sem þó eru til staðar, af einhverjum ástæðum, aðstæður sem yfirvöld geta ekki gert ráð fyrir og hafa ekki, sem betur fer, nógu mikil inngrip í líf fólks til að gera ráð fyrir öllu sem getur hugsanlega átt sér stað í lífi hverrar manneskju, eða þá að fólk hreinlega þekkir ekki tækifærin sem standa til boða. Það er líka til, en það er óháð því. Ef við segjum að fátækt eigi ekki að líðast dugir ekki að segja að allir hafi jöfn tækifæri. Fólk sem ekki nýtir tækifærin sem eru til staðar af einhverjum ástæðum - fátæktin bitnar á börnum þess. Og ég held að það sé auðveldara fyrir okkur að segja að börn eigi aldrei nokkurn tímann að vera í fátækt. Við hljótum að geta verið sammála um það. En það þýðir að við þurfum að einbeita okkur að hópnum sem sér um börnin, nefnilega foreldrum og forráðamönnum. Það er því alveg hárrétt sem hefur verið sagt hér nokkrum sinnum, að þetta sé pólitísk ákvörðun. Það er ekki hægt að láta náttúrulögmálin einhvern veginn laga þetta. Það er ekki þannig, við búum ekki í þannig heimi. Sum hagkerfi, og ég vil meina öll hagkerfi, gera ráð fyrir fátækt á einhvern hátt og eina leiðin til að útrýma fátækt er að skattleggja eign og veita því annað. Það er eina leiðin sem ég veit um, er alveg opinn fyrir hugmyndum, en það er þannig. Þá liggur beinast við að mínu mati og það sem við ættum að gera, með fyrirvara um þær tillögur sem væntanlega koma fram samkvæmt því sem hæstv. ráðherra sagði, er að laga almannatryggingakerfið, einfalda það og laga það. Það er fullt af vandamálum í því, sum mjög augljós vandamál, sem við ættum öll að geta sameinast um að laga. Við ættum að heimila öryrkjum að vinna, þeim sem það geta, án þess að hegna þeim. Við eigum að hætta að refsa fólki fyrir ráðdeild eins og að búa með öðrum eða dirfast að leyfa barninu sínu að ná 18 ára aldri án þess að kasta því að heiman samstundis. Það eru tvímælalaust leiðir til að auka [[Forseti hringir.]]tækifæri fátæks fólks, það er eflaust alveg satt, en lamandi aflið er fátæktin sjálf. Við eigum að laga hana fyrst til að fólk geti þá nýtt þau tækifæri sem annars eru í boði.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir svörin. Ég vildi gjarnan, eins og ég sagði í upphafi, að þau hefðu verið öðruvísi og minna kannski talað um prósentur og tölur. Það sem oft hefur borið við í þessari umræðu er að verið er að tala um meðaltekjur og meðal-hitt og meðal-þetta. Við erum að tala um fátækt, ekki meðallaun, meðaltekjur eða meðalframfærslu. Við erum að tala um þá sem eru langt frá því að ná því marki að geta talist í meðaltekjum. Við sjáum á fjárlagafrumvarpinu að það er byrjað að skerða barnabætur við 242.000 kr. Nú getum við sýnt hug okkar í verki, það er komin fram breytingartillaga þar sem óskað er eftir að þessi skerðing hefjist ekki fyrr en við 300.000 kr. lágmarksframfærsluviðmið. Ég er ótrúlega þakklát fyrir að finna að við a.m.k. segjum hér og virðumst vilja standa saman, hvað svo sem verður. Ég vona að það sé af heilindum, að við getum tekið saman höndum hvar í flokki sem við stöndum og sammælst um að hér eigi ekki að líðast fátækt. Svo er annað, við erum með lágmarksframfærsluviðmið sem er um 240.000 án þess að inni í því sé húsnæði. Með húsnæðiskostnaði er þetta hátt í 400.000 kr. Við höfum aldrei talað um annað en að fara hóflega leið og talað um 300.000 kr. án skatta og án skerðinga, útborgað. Það er ekki nóg að tala um ofsalega hækkun á framfærslu þegar í því felst að það er verið að tala um 280.000–300.000 kr. og þá á eftir að taka af því skatt. Eftir standa þá rúmar 242.000 kr. sem eru ekki nóg. Að lokum þakka ég öllum þeim sem tóku þátt í þessari umræðu og sýndu sannarlega, a.m.k. með því sem við vorum að tala um, að við erum sammála um [[Forseti hringir.]]að getum útrýmt fátækt og gert það saman.
Virðulegi forseti. Ég vil aðeins byrja á að segja að varðandi útfærslu á 69. gr. tel ég að hún hafi verið lögum samkvæmt á undanförnum árum. Þingið hefur tekið þá ákvörðun ár eftir ár þannig að ég kannast ekki við að verið sé að útfæra þá tryggingu sem felst í greininni með röngum hætti. Hér hefur töluvert verið rætt bæði um barnabætur og vaxtabætur, fyrst og fremst um að hækka hvort tveggja. Það er svo sem ágætt. Ég hef beitt mér fyrir því á undanförnum árum að hækka barnabæturnar en færa líka hærra hlutfall af þeim til þeirra sem eru með lægri tekjur, auka tekjutengingarnar en hækka bæturnar. Það hefur skilað sér í auknum stuðningi við þá sem eru með minna á milli handanna. Ég held hins vegar að barnabótakerfið sé langt frá því að vera fullkomið og reyndar alls ekki neitt nálægt því, ekkert frekar en vaxtabótakerfið. Vaxtabótakerfið skilar hvað mestum vaxtabótum til þeirra sem hafa efni á að taka stóru lánin. Þó að þarna uppi séu eigna- og tekjuskerðingarmörk höfum við samt sem áður haft dæmi um fólk sem er langt yfir meðaltekjum í þessu landi en tekur stuðning úr þessum stuðningskerfum. Ef menn vilja taka á dagskrá vaxtabóta- og barnabótakerfin í umræðu í þinginu um fátækt þurfum við að stokka þau kerfi upp alveg frá rótum, ef þau eiga fyrst og fremst að gagnast þeim sem hafa allra minnst á milli handanna. Varðandi húsnæðismálin hlýt ég að koma þeirri athugasemd að hér að staða heimilanna hefur lagast töluvert mikið á undanförnum árum. Við höfum verið með róttækar aðgerðir til að styðja betur við heimilin. Ég gæti nefnt allt frá skuldalækkunaraðgerðum yfir í húsnæðisbótakerfi sem við höfum tekið upp og innleitt yfir í félagslega húsnæðið, hvernig lögin hafa tekið stakkaskiptum á því sviði o.s.frv. Að lokum, þessi umræða hér í dag snýst að verulegu leyti um jöfnuð [[Forseti hringir.]]og það er sjálfsagt að koma því að í þeirri umræðu að á alla alþjóðlega viðurkennda mælikvarða um jöfnuð stendur Ísland fremst meðal ríkja. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Þetta er mál sem ég held að lengst af hafi fáum hugnast að tala mikið um. Þetta er, eins og kemur fram í frumvarpinu, framlenging á bráðabirgðaástandi vegna þess að embættum byggingarfulltrúa hefur ekki tekist að afla sér faggildingar. Það virðist mjög einfalt og sjálfsagt við fyrstu sýn og ég hygg að flestir þingmenn hafi litið svo á en ég get ekki annað en minnst á umsögn frá fyrirtæki sem heitir Inspectionem. Þar birtust áhyggjur og tillögur sem ég fæ ekki séð að hafi verið ræddar. Ég sé það ekki í gögnum þingsins. Ég er ekki í hv. umhverfis- og samgöngunefnd sjálfur, og við erum reyndar ekki með nefndarmann þar heldur áheyrnarfulltrúa, en svo virðist sem þessir aðilar hafi ekki verið boðaðir á fund til að ræða þetta eða velta upp öðrum möguleikum við frumvarpið. Mér sýnist liggja alveg ljóst fyrir að þetta mál kemur seint fram, það kemur a.m.k. þessum aðila að óvörum. Svo heyri ég sögur af því að það hafi komið öðrum aðilum í samfélaginu líka að óvörum og það kemur niður á rekstri þeirra fyrirtækja. Mér finnst mikilvægt að halda þessu til haga. Ég held að þetta mál hefði verið unnið öðruvísi ef við hefðum haft tíma til að vanda okkur. Ég held að þetta mál sé enn eitt einkenni þess hvað við erum í miklu óðagoti og höfum lítinn tíma. Við getum ekki sinnt því hlutverki sem almenningur ætlast til af Alþingi, sem er að ástunda vönduð vinnubrögð, taka yfirvegaðar og upplýstar ákvarðanir með hliðsjón af staðreyndum og rökum þannig að við tölum við hagsmunaaðilana, tökum tillit til þeirra sjónarmiða og reynum að búa þannig um hnútana að það komi sér sem best fyrir alla. Ég hygg að tímaskorturinn geri það að verkum að ekki gefst færi á að skoða þetta nógu vel. Ég hygg í fljótu bragði að tillagan sem kemur frá þessu umrædda fyrirtæki ætti alveg að virka og geta gengið upp. Þá þyrftum við ekki að ganga á hagsmuni þessa fyrirtækis eða annarra í sambærilegri stöðu. Mér fannst rétt að nýta þann tíma sem er til að minnast á þetta vegna þess að mér finnst hann koma aftur og aftur upp, þessi hábölvaði tímaskortur sem er sérstaklega mikill núna, en við skulum líka halda því til haga að þetta er óþarflega mikið þema á Alþingi og var líka 2013–2016 þegar ekkert átti að vera að flýta sér. Þá var hins vegar alltaf búin til einhver tímapressa út af einu eða öðru sem gerði það að verkum að við gátum ekki sinnt hlutverki okkar sem Alþingi Íslendinga á þann hátt sem almenningur býst réttilega við. Mér finnst alveg tilefni til að nefna það sérstaklega undir þessum kringumstæðum, sérstaklega þegar maður kemur auga á það greinilega allt of seint að betur hefði mátt fara en fór.
Herra forseti. Er nokkuð hægt að fá ráðherra í salinn? Í frumvarpinu, sem er stjórnarfrumvarp, er verið að stilla upp góðum leikreglum sem koma fram í handbók um stjórnarfrumvörp um samráðsvinkil. Ég vildi eiga lítinn orðastað við ráðherra um samráð. Er hægt að kalla ráðherrann í salinn fyrir það? Ég get haldið áfram að tala um málið. Lykilatriðið er að samkvæmt stjórnarfrumvörpum á að leita samráðs. Það er talað um það hérna en samt sem áður virðist ekki hafa verið haft samráð við þau fyrirtæki sem gætu sinnt þessu. Þau málefnalegu sjónarmið sem koma fram eru að klárlega þarf að gera það sem frumvarpið segir, þ.e. að lengdur sé sá frestur sem aðilar hafa til að leita sér faggildingar og að þetta sé enn í höndum ríkisins sem sinnir þessu eins og það er að gera þannig að við getum haldið áfram að faggilda hlutina. Þetta hefur verið trassað lengi. Aftur á móti er ekki loku fyrir það skotið að fagaðilar, eins og sendu inn umsögn um málið, geti sinnt þessu samhliða. Það er mikil þörf á að þessu sé sinnt vel og að þetta sé ekki flöskuháls í þeim mikla uppbyggingarfasa sem á að fara í á húsnæðismarkaðnum. Það sem ég vil spyrja ráðherra út í, fyrst ég rak augun í þetta, er hvort leitað hafi verið til þeirra aðila sem uppfylla þessi skilyrði til að geta sinnt löggildingu, leitað til þessara einkaaðila. Þeir sendu inn umsögn til Alþingis. Var leitað til þeirra í ferlinu þegar verið var að vinna málið hjá ráðuneytinu? Má vænta ráðherra?
Hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra hefur verið gert kunnugt um að óskað hafi verið eftir nærveru hans en hann er ekki í húsi. Ég hef ekki upplýsingar um hversu langan tíma taki að fá ráðherrann til umræðunnar.
Ókei. Almenna meginreglan er að ráðherra sé til staðar þegar verið er að ræða hans frumvörp.
Forseti ætlar ekki í orðaskipti við hv. þingmann meðan hann er í ræðustól.
Ókei. Þetta er sjónarmið sem einhver annar gæti kannski átt orðastað við mig um. Kannski er framsögumaður málsins hjá nefndinni meðvitaður um hvernig þetta var unnið í nefndinni. Ég sit ekki í henni sjálfur en framsögumaður hlýtur að hafa kynnt sér málið það vel að hann geti mætt í ræðustól og svarað fyrir það. Ég skoða hvernig þetta lítur út með framsögumann málsins. - Ég sé það ekki merkt. Það hlýtur þá að vera sá sem - [[Gripið fram í: Hann er að koma.]]Hann er að koma, já. Ókei. Var hv. þingmaður meðvitaður um það sem ég var að spyrja varðandi þetta erindi sem kom frá einkaaðilum og hvernig ferlið var hjá ráðuneytinu varðandi meginreglur um stjórnarfrumvörp, um að leita samráðs? Það er spurningin.
Virðulegur forseti. Til að svara þeim spurningum eins og ég er fær til varðandi það sem hv. þingmaður spyr um kom fram fyrir nefndinni að þessi sjónarmið hefðu verið skoðuð í ráðuneytinu en leiðin sem var ákveðið að fara er í rauninni þannig útfærð að þau fyrirtæki sem veita þessa þjónustu, m.a. það sem þú nefndir hér áðan, Frumherji er sambærilegt, Efla, Verkís og fleiri, hafa unnið þessi verkefni fyrir byggingarfulltrúaembættin víða um land, sérstaklega úti á landsbyggðinni. Ef ég skil málið rétt verður ekki röskun á því að þau geti sinnt þeim störfum áfram. Hvað faggildinguna sjálfa varðar hefur það mál ekki unnist hraðar en þetta í Mannvirkjastofnun. Niðurstaða nefndarinnar eftir að fulltrúar ráðuneytis höfðu komið þar fyrir varð að útfæra málið með þessum hætti. Þannig væri svigrúm allra þeirra sem hafa veitt þessa þjónustu tryggt áfram þar til öll skilyrði reglnanna hafa verið uppfyllt og faggilding verður þá veitt á grunni þeirra reglna sem settar verða. Ég vona að þetta svari spurningu hv. þingmanns.
Virðulegi forseti. Í frumvarpinu er að finna áhugaverða texta sem mig langar aðeins til að púsla saman með tilliti til fjárlaganna. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga er talað um að það að lengja þessa heimild til að ofanflóðasjóður geti sinnt kostnaði við hættumat vegna eldgosa, vatnsflóða og sjávarflóða rýri í rauninni getu sjóðsins til að taka þátt í og fjármagna þau hefðbundnu verkefni sem sjóðurinn á að sinna. Þar sem talað er um mat og áhrif í frumvarpinu er sagt að frumvarpið muni ekki hafa „fjárhagsáhrif á ríkissjóð“ en að upphæðir sem taldar eru upp séu þó allar með þeim fyrirvara - sem sagt talað um 50 milljónir, 40 milljónir og 20 milljónir vegna sjávarflóða o.s.frv. - að árlegar fjárheimildir ofanflóðasjóðs haldi. Það á sem sagt að halda því til haga að ef fjárheimildir ofanflóðasjóðs verði ekki auknar muni það leiða til þess að geta sjóðsins til að styrkja gerð varna gegn ofanflóðum á vegum sveitarfélaganna verði minni sem þessum upphæðum nemur. Þetta er í rauninni mótframlag ríkisins fyrir þessi verkefni. Á bls. 305 í fjárlagafrumvarpinu er fjallað um þennan kafla, 17.4 Varnir gegn náttúruvá, og þar er talað um að yfirstandandi verkefni fyrir næsta fjárlagaár séu tvö á Ísafirði, eitt í Vesturbyggð, eitt í Fjallabyggð og eitt í Fjarðabyggð, þó nokkur verkefni, en líka er talað um að heildarfjárheimild til málaflokksins lækki um 6,3 milljónir frá gildandi fjárlögum vegna hagræðingarkröfu. Mér finnst áhugavert að í fjárlögunum er einmitt talað um að undir málaflokkinn Varnir gegn náttúruvá heyri líka gerð hættumats eldgosa, vatnsflóða og snjóflóða og þar er ofanflóðasjóður sem tilheyrir málaflokknum. Fjárlögin eru gerð fyrir árið 2018 en lögin sem þetta frumvarp á að breyta eiga að renna út í lok þessa árs, 2017. Þess vegna er verið að framlengja þau en í fjárlögunum er gert ráð fyrir því að þetta frumvarp gangi í gegn sem er alveg góðra gjalda vert sem slíkt en það kemur niður á framkvæmdagetu sjóðsins til að standa undir skuldbindingum sínum. Við höfum ekki fengið nægilega greinargóð svör í rauninni, ekki einu sinni umsögn frá ofanflóðasjóði, um það hvernig eða hvort hann getur staðið undir þessum verkefnum sem honum eru sett samkvæmt fjárlögunum. Við vitum það ekki, við höfum ekki fengið tíma til að skoða það. Þegar ég púsla því saman hvernig það stendur í frumvarpinu og í fjárlögunum er ekkert útskýrt að þetta muni að lokum standa undir þeim verkefnum sem seinkar þá væntanlega framkvæmdum á öllum þeim verkefnum sem á að taka tillit til sem eru sögð hérna níu til tíu talsins fram til ársins 2022. Væntanlega er hægt að spýta eitthvað í á næstu árum, en við erum að tala um fjárlög fyrir næsta ár. Af því að við erum enn að vinna í þeim mætti halda að það væri hægt að gera betur grein fyrir því hvernig þetta virkar saman. Ég vil bara gera athugasemd við það að gert er ráð fyrir því í fjárlögum 2018 að lagagreinin hérna verði framlengd til 2022. Það er ekkert sjálfsagt í sjálfu sér en alveg sjálfsagt verkefni upp á það að gera og á sama tíma er kallað eftir því í frumvarpinu að ofanflóðasjóður verði fjármagnaður nægilega til að geta staðið undir verkefnum sem er síðan ekki gert í fjárlögunum. Hérna er áhugaverð víxlverkun og ég held að þingið og fólk fyrir utan ætti, upp á framtíðina að gera, að vita hvernig fer fyrir þessum verkefnum á þessu ári.
Herra forseti. Ég ætla ekki að koma inn á eða svara hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni. Ég reikna með að hv. formaður nefndarinnar geri það, Bergþór Ólason. Ég ætla aðeins að ræða um það sem ég hef minnst á hér áður í framhaldi af þessum málum ofanflóðasjóðs sem er sem sagt hamfarasjóður sem er búið að leggja verulega vinnu í að undirbúa. Ég lít á fyrirliggjandi frumvarp sem mjög mikilvægt og þarft sem bráðabirgðalausn til að tryggja að hættumat fari fram á náttúruvá um þann tíma sem það tekur að koma hamfarasjóði á og minni á að nefndarálit sem hér var lagt fram var samhljóða unnið í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Hamfarasjóður er gríðarlega mikilvægur og í raun framför miðað við það fyrirkomulag sem verið hefur hingað til og því er mjög mikilvægt að við veitum honum brautargengi. Mér skildist á gestum sem komu fyrir nefndina í tengslum við afgreiðslu þessa máls að það væri ákveðið fótakefli eða flækjustig vegna hugsanlegrar fjármögnunar hamfarasjóðs og að vinna væri stödd þar núna í þeirri nefnd sem átti að undirbúa löggjöf í þessu efni að verið væri að skoða ýmsar hliðar fjármögnunar á þessum sjóði. Ég hvet hv. þingmenn til að fylgjast vel með hvernig þessu reiðir af. Ég myndi auk þess beina mínu máli til hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra og hvetja hann til að láta ljúka þessari skoðun sem allra fyrst, leggja fram frumvarp við fyrsta tækifæri og þá hvetja þingheim allan til að hjálpast að við að afgreiða það með jákvæðum hætti þegar þar að kemur. Eins og ég segi er það margt undir á Íslandi þegar kemur að náttúruvá, ég þarf ekki að tíunda eldgos, jarðskjálfta eða storm, sjávarflóð eða hvaðeina, og því brýnt að við búum þannig um hnútana að hér sé raunverulega öflugur samhæfður sjóður sem tekur á þessu öllu í einu. Verkefni ofanflóðasjóðs sem eru að búa til varnir gegn snjóflóðum, eðjuflóðum og öðru slíku verða að ná eðlilega fram að ganga. Því sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom hér fram með vísa ég til formanns eða annarra í umhverfisnefnd.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mjög langt en sem nefndarmaður í umhverfis- og samgöngunefnd langaði mig til að vekja athygli á nefndarálitinu þar sem áhersla er einmitt lögð á það að við tryggjum fjármagn til nýs hættumats vegna eldgosa, vatnsflóða og sjávarflóða. Áminning þar að lútandi hefur einmitt verið stöðug að undanförnu vegna jarðhræringa. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að tryggja fjárframlög til að hættumatið sé í stöðugri þróun og sé virkt en um leið langaði mig að vekja athygli á því sem fram kemur í nefndarálitinu og styður við þær umræður og umfjöllun nefndarinnar um þetta mál sem snýr að lögbundnum verkefnum ofanflóðasjóðs og fjármögnun á þeim. Af því að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom einmitt inn á það atriði finnst mér vert að nefna að ég held að það sé gríðarlega mikilvægt fyrir okkur að hlýða og lesa vel umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga þegar kemur að þessum lögbundnu verkefnum ofanflóðasjóðs og leggjast öll sem eitt á þær árar að þeim séu tryggðar fjárheimildir. Við vitum, og sér í lagi landsbyggðarþingmenn, að það eru mörg brýn verkefni sem þarf að fara af stað með, en um leið þarf að tryggja að ekki sé klipið af þeim fjármunum sem til eru til að glíma við þau lögbundnu verkefni sjóðsins inn í einhver önnur verkefni sem sannarlega eru brýn og þörf, heldur að tryggja áframhaldandi fjárframlög í þau lögbundnu verkefni.
Virðulegi forseti. Takk fyrir að minna mig á nefndarálitið, ég ætlaði að taka það með í ræðunni en gleymdi að koma því að. Þegar ég skoðaði umsögnina og nefndarálitið skildist mér einmitt að minnkunin til ofanflóðasjóðs kæmi í kjölfarið á hruninu sem hefur ekki enn þá verið bætt þannig að við erum enn í þessu ferli þar sem ýmsir liðir hingað og þangað eru í hrunástandinu, samanber með framhaldsskólana og framlög til stjórnmálaflokka, [[Gripið fram í.]]nei, að vísu ekki lengur, og t.d. þetta. Mig langaði bara að spyrja: Er það ekki örugglega réttur skilningur minn að skert framlög til ofanflóðasjóðs séu enn þá vegna hrunsaðhaldskröfunnar og að við séum ekki búin að fara í leiðréttingu hvað það varðar?
Virðulegi forseti. Jú, ég hef sama skilning á því og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson að fjárframlögin til ofanflóðasjóðs hafi staðið í stað frá aðhaldskröfunni 2010. Ég held að það sé mjög umhugsunarvert fyrir okkur á Alþingi að fara að skoða, sér í lagi kannski nefndarmenn í fjárlaganefnd, hvort þetta þurfi ekki einmitt að endurskoða þannig að fjárframlögin í sjóðinn dugi til þess að fara inn í þau lögbundnu verkefni sem sjóðurinn sannarlega er stofnaður utan um og þarf að sinna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví fyrir spurningarnar og reyni að svara þeim sem formaður umhverfis- og samgöngunefndar Ef ég skil áhyggjur þingmannsins rétt lúta þær fyrst og fremst að því að ofanflóðasjóður lendi í vandræðum í framtíðinni með að standa undir þeim lögbundnu skyldum sem á honum hvíla. - Akkúrat, þá skildi ég hann rétt. Bókfært eigið fé sjóðsins er milli 14 og 16 milljarðar, ég er ekki með töluna alveg á takteinum, en frá hruni hefur þetta snúist um fjárheimildahlutann þar sem útgjaldahliðin hefur verið mun nettari en tekjuhliðin. Þær heimildir sem hér um ræðir eru á þessu ári 110 milljónir þannig að af stærð sjóðsins eru þetta ekki mjög háar tölur. Eins og kom fram í nefndarálitinu er samt full ástæða til að ramma það inn sérstaklega að rannsóknir sem þessar hafi sína sjálfstæðu fjármögnun. Það mun væntanlega tengjast vinnu við til að mynda hamfarasjóðinn sem hv. þm. Ari Trausti ræddi áðan. Ég held að ekki sé ástæða til að hafa áhyggjur af því í fyrirsjáanlegri framtíð að verkefni sjóðsins sem eru tæk til framkvæmda höggvi nærri eigin fé sjóðsins. Aftur á móti snýst þetta miklu frekar um útgjaldaheimildirnar og á þeim tökum við árlega. Til að mynda hafa ekki komið fram neinar óskir, að ég best veit, um auknar fjárheimildir til framkvæmda sem nú er verið að veita fjárveitingar til þannig að ég held að ekki sé ástæða til að hafa miklar áhyggjur hvað akkúrat þetta varðar.
Forseti. Ég lofa að hafa þetta stutt. Mig langaði bara til að þakka kollegum mínum fyrir lendinguna í þessum málaflokki, að tryggja þessar 70 milljónir til viðbótar í NPA. Þessi upphæð skiptir sköpum fyrir nauðsynlega aukningu NPA-samninga og einnig til að tryggja einstaklingum í öndunarvélum lífsnauðsynlega þjónustu. Næstu skref eru að vinna að því að lögfesta öll ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks í íslensk lög eins og við erum skuldbundin að gera. Við erum byrjuð í þeirri vinnu með frumvörpin tvö um félagsþjónustu sveitarfélaga og fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir þar sem NPA verður lögfest. Þetta er vinna sem þarf að klára sem allra fyrst. Ég fagna þeirri samstöðu sem hefur myndast um þau mál og hlakka til að vinna þau áfram.
Virðulegi forseti. Mér er skapi næst að sitja hjá við þetta mál vegna þess að við höfum þurft að vinna það í óðagoti. Ég greiði atkvæði með því vegna þess að ég tel það rétta ákvörðun miðað við aðstæðurnar en að sama skapi harma ég að þær aðstæður séu uppi og vona að við lendum ekki aftur í þessu í framtíðinni.