Virðulegi forseti. Í Fréttablaðinu í morgun las ég frétt um fjögurra ára stúlku sem heitir Alex. Hún heitir Alex, henni var gefið það nafn. Það er fallegt nafn, ég þekki konu sem heitir Alex. En þessi unga stúlka má ekki heita Alex. Og af hverju má hún ekki heita Alex? Vegna þess að yfirvöld, Alþingi hefur einhvern veginn ákveðið það að það sé í verkahring yfirvalda að ákveða hvort hún megi heita það eða ekki. Þetta er sem sé úrskurður mannanafnanefndar, þeirrar umdeildu nefndar - hún er réttilega umdeild enda fráleitt fyrirbæri - sem byggir vitaskuld úrskurði sína á lögum, lögum um mannanöfn sem eru ekki úrelt að mínu mati heldur bara óskapnaður sem átti aldrei að setja í lög til að byrja með. Þau eru ekki barn síns tíma, ekki barn neins tíma. Mér finnst það segja sína sögu um það hvernig við Íslendingar höfum í gegnum tíðina litið á yfirvald. Að við höfum aldrei áttað okkur á því að einstaklingar séu á einhvern hátt hugsanlega frjálsir til að ráða jafn einföldu atriði í sínu lífi og nafni sínu. Hvernig datt Íslendingum í hug að spyrja yfirvöld hvort þeir mættu heita nafni eins og Alex ef þeir eru af „röngu“ kyni? Hvernig datt okkur það í hug? Það er fráleitt, virðulegi forseti, og það sem er fráleitara er að fólki finnst það nokkurn veginn í lagi og tilgreinir hluti eins og réttindi barna, að börn hafi rétt á því að bera ekki fáránleg nöfn. Til þess eru barnaverndarlög, þeim mótmælir enginn. Til þess eru barnaverndarnefndir sem sjá um slíka hluti. Lög um mannanöfn voru ekki sett til að vernda börn heldur til að vernda hefðir, til að vernda þá kröfu ríkisins að stjórna því hvað fólk í þessu landi heitir, sem er fráleitt. Ég vil að lokum minna á ágætt frumvarp sem lagt er fram af Viðreisn og fleirum sem ég vona að fari hér í gegn og muni gera þau lög um mannanöfn sem nú eru í gildi að sögulegu fyrirbæri sem enginn muni nokkurn tímann vilja endurtaka á frjálsri jörð.
Virðulegur forseti. Ég er kominn hingað í dag til að óska nýrri stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna velfarnaðar í störfum sínum. Sú stjórn fær í vöggugjöf þann mikla vanda sem íslenskir iðn- og háskólanemar eiga við að etja. Núverandi kerfi hefur þróast í eins konar fátæktargildru sem háskólanemar eiga við að etja. Í alvarlegustu tilvikunum getur þetta haft veruleg áhrif á jafnrétti til náms. Sú afkáralega staðreynd að aldraðir í þessu þjóðfélagi hafa hærra atvinnutekjumark en iðn- og háskólanemar er því miður sá raunveruleiki sem námsfólki er boðið upp á. 930.000 kr. skerðingarmörk eru fyrir marga undir sumartekjum þeirra. Með skerðingarhlutfalli LÍN og tekjuskatti er námsmönnum boðið upp á kerfi sem skerðir tekjur þeirra upp á tæp 82%. Það er óréttlátur hátekjuskattur á lágtekjufólk. Það liggur í augum uppi. Nei, herra forseti, í núverandi kerfi er bannað að vera duglegur. Það er ekki í samræmi við þá frjálslyndishugsjón að í þessu samfélagi geti hver og einn bætt sína framtíð og sitt líf. Árið 2011 kom fram í viðamikilli könnun innan Háskóla Íslands að meira en helmingur námsmanna sótti sér ekki viðeigandi heilbrigðisþjónustu vegna kostnaðar. Sú staðreynd er þyngri en tárum taki að unga fólkið okkar geti ekki sótt þá nauðsynlegu læknisaðstoð sem það þarf. Í alvarlegustu tilvikunum þarf það að taka hlé frá námi vegna þess kostnaðar. Sá sem hér stendur hefur verið í þeirri stöðu að þurfa að taka hlé frá námi vegna heilbrigðiskostnaðar. Ég óska engum að lenda í því en allt of margir námsmenn fá ekki viðeigandi heilbrigðisþjónustu. Hækkun á atvinnutekjumörkum LÍN er líkleg til að draga úr svartri atvinnustarfsemi og auka heildartekjur ríkissjóðs. Í þessum málaflokki þarf snör handtök því að vandinn er mjög alvarlegur. Því treysti ég nýrri stjórn LÍN til að ráðast í þetta á komandi misserum.
Forseti. Ég las í morgun mjög framsækna og góða skýrslu sérstaks sendiherra mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna um rétt okkar allra til bestu mögulegrar heilsu. Í skýrslunni er að finna mikilvæga stefnubreytingu í geðheilbrigðismálum og varpar hún ljósi á þann skort á langtímahugsun og nýsköpun sem einkennir þennan málaflokk hér á landi sem og annars staðar í heiminum. Í skýrslunni er m.a. tekið á því hvernig oftrú á líflæknisfræðilega líkanið við stefnumótun hefur gengið of langt og er nú orðið ómóttækilegt fyrir breytingum. Þar segir, með leyfi forseta: „Innlendar geðheilbrigðisáætlanir hafa tilhneigingu til að endurspegla líflæknisfræðilegar áherslur og eiga til að skyggja á viðhorf og markvissa þátttöku frjálsra félagasamtaka, notenda og fyrrverandi notenda geðheilbrigðisþjónustu og sérfræðinga úr ýmsum greinum öðrum en læknisfræði.“ Í skýrslunni er sagt að brýn þörf sé fyrir áherslubreytingar og ættu þær að leiða til þess að nýsköpun í stefnumótun sé sett í forgang á vettvangi íbúanna sjálfra með áherslu á félagslega ákvörðunarþætti og að horfið sé frá því í ráðandi læknisfræðilegu líkani sem leitast við að lækna þá einstaklinga með því að beina sjónum að röskunum. Í tilmælum kemur fram að auka þurfi fjárveitingar til óhefðbundinnar geðheilbrigðisþjónustu og stuðningslíkana í tengslum við hana. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Jafningjastuðningur er óaðskiljanlegur hluti þjónustu sem grundvallast á bata, þegar hann virkar. Hann vekur vonir í brjósti, og eflir einstaklinga í því að læra hverjir af öðrum.“ Forseti. Geðheilsa – eftirfylgd og Hugarafl eru teymi sem hafa sl. 15 ár boðið upp á úrræði í ætt við þau sem talin eru æskileg í skýrslu Sameinuðu þjóðanna. Þar sem nú eru uppi áform um að leggja niður Geðheilsu – eftirfylgd með því að aðskilja það frá Hugarafli og draga inn í annars konar teymi sem byggja á einhæfri nálgun á geðheilbrigðisþjónustu, þ.e. umönnun, forræðishyggju og lyfjum, langar mig að leggja sérstaka áherslu á að hæstv. heilbrigðisráðherra kynni sér skýrsluna og endurskoði nálgun sína. Hér höfum við kjörið tækifæri til að vera leiðandi í þessum málaflokki frekar en eftirbátar, eins og er því miður orðið allt of algengt.
Herra forseti. Mig langar aðeins að gera grein fyrir ferð Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins til Grænlands á dögunum á þemaráðstefnu sem var haldin þar hjá Vestnorræna ráðinu. Þar kom margt fróðlegt fram. Rædd voru tækifæri og áskoranir í ferðaþjónustu á Vestur-Norðurlöndunum og málstofa haldin um þau mál. Það eru mismunandi áskoranir og verkefni í þessum þremur löndum. Á Grænlandi er ferðaþjónustan líka að byggjast hratt upp. Þar horfa menn til þess að stækka flugvelli sem fyrir eru til að auka flutning fólks til landsins og innan lands, bæði í Ilulissat og í Nuuk. Þar eru ferðaþjónustuaðilar mikið erlendir og hagnaður fer mikið úr landi og er verið að tala um að reyna að halda hagnaðinum heima fyrir. Í Færeyjum er mikil áhersla lögð á menntun í greininni og að regluverkið sé styrkt og eflt. Þar er verið að setja ný náttúruverndarlög. Í máli ferðamálaráðherra kom fram að hér á Íslandi sé samstarf milli ráðuneyta um ferðamál og mikil áhersla lögð á sjálfbærni í greininni og að vöxturinn sé í sátt við samfélagið. Vissulega erum við að glíma við mismunandi verkefni. Ég tel að það sé brýnt verkefni, við endurskoðun á samgönguáætlun, að við horfum til innviðanna og þá ekki síst flugvalla landsins. Þar eru miklar fjárfestingar sem hafa verið að drabbast niður. Við þurfum að byggja upp flugvelli landsins til þess að stýra ferðamönnum út um allt land í ferðaþjónustu allt árið. Ný samgönguáætlun þarf að endurspegla þá miklu þörf á innviðauppbyggingu á Íslandi. Við getum ekki bara tekið endalaust við fleira fólki ef innviði skortir, við vitum að þeir eru í lamasessi.
Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða störf hv. fjárlaganefndar, störfin fram undan og þá stóru áskorun eftir lúkningu fjárlaga 2018 sem blasir við, þ.e. framkvæmd fjárlaga. Nefndin hefur nú til umfjöllunar þrjú mál sem öll tengjast því rammaverklagi sem lög um opinber fjármál setja okkur og ekki síður markmiðum þeirra laga, þ.e. þingsályktun um fjármálastefnu, þingsályktun um gerð stofnefnahagsreiknings fyrir ríkissjóð í heild og einstaka ríkisaðila í A-hluta og svo frumvarp til lokafjárlaga 2016. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar til Alþingis frá því í desember sem snýr að framkvæmd fjárlaga frá janúar til júní á liðnu ári er farið m.a. yfir þróun gjalda og tekna á fyrri hluta ársins. Dregið er fram að niðurstöður bendi til þess, þegar kemur að því sem við köllum fylgni við fjárlög, að setning nýrra laga um opinber fjármál hefur ekki hingað til aukið til muna, eins og lagt var af stað með, festu í fjármálastjórn ríkisins. Þessi áskorun einskorðast auðvitað ekki við hv. fjárlaganefnd en þann þátt í störfum okkar sem heitir aðhald og eftirlit með framkvæmd fjárlaga og hvað veldur frávikum frá fjárheimildum. Á tíðum eru auðvitað eðlilegar skýringar á því, útgjaldatilefnin eru ýmist vanmetin við fjárlagagerðina eða vannýttar vegna frestunar verkefna og tekjur. Það er hins vegar mikilvægt að við vinnum að bættri áætlunargerð, auknum sveigjanleika við framkvæmd fjárlaga og viðeigandi notkun varasjóða eins og lögin gera ráð fyrir. Allt að einu snýr þessi áskorun að því að vinna að markmiðum laganna, auka festu, stöðugleika og aga við framkvæmd fjárlaga. Pólitísk stefnumörkun er nauðsynleg en ábyrgðin er um leið [[Forseti hringir.]]mikil.
Herra forseti. Ríkisstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks tók við völdum fyrir rúmum tveimur mánuðum, þ.e. 30. nóvember sl. Sáttmáli um störf ríkisstjórnarinnar var kynntur með pompi og pragt og hróðugir ráðherrar kynntu ný vinnubrögð og stórsókn á mörgum sviðum. Sjálfsagt og eðlilegt er að veita nýrri stjórn svigrúm til að sanna sig en satt að segja lofar upphafið ekki góðu um þrótt og verkgleði ríkisstjórnarinnar og fá merki eru um stórsókn eða bætt vinnubrögð. Tími þingsins hefur ekki verið nýttur til þess að taka mál ríkisstjórnar til meðferðar. Reyndar hafa fá mál komið til þingsins frá ríkisstjórninni. Lausleg athugun sýnir að ríkisstjórnin hefur lagt fram u.þ.b. 25 mál, þar af eru níu mál endurflutt frá fyrri ríkisstjórn, tvö innleiðingarmál vegna EES og þá voru einhver mál sem voru langt komin í undirbúningi fyrri ríkisstjórnar. Á þingmálaskrá ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur sýnast mér vera tæplega 130 mál af ýmsu tagi. Samkvæmt þessu eru rúmlega 100 mál ekki komin fram og er það ekki lítið og vandséð að þingið ráði við þann málafjölda fyrir þinglok í vor. Auk þessara mála bíður meðferðar og afgreiðslu fjöldi þingmannamála frá þingmönnum, jafnt meiri og minni hluta. Það sem að framan er rakið bendir hvorki til bættra vinnubragða né stórsóknar, a.m.k. virðist sú sókn ómarkviss og lítt undirbúin ef marka má þau mál sem ríkisstjórnin hefur lagt fram. Ég kalla því eftir því að hæstv. forsætisráðherra, verkstjóri ríkisstjórnarinnar, taki sig á og standi undir orðum sínum um bætt vinnubrögð og samráð við þingið og leggi fram sín stefnumarkandi mál svo að þingið geti fjallað um þau með vönduðum og yfirveguðum hætti.
Virðulegi forseti. Ég rakst um daginn á grein eftir hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé og bað hann um að eiga orðastað við mig í störfum þingsins um málið. Í þessari grein fjallar þingmaðurinn um gamaldags átakastjórnmál, skoðun sem má finna meðal þingmanna Samfylkingarinnar um einhver vinstri-svik. Hv. þingmaður svarar greininni efnislega mjög vel og málefnalega en ágreiningurinn þar fjallar um krónur og prósentur sem er óþarfi að rekja nánar hér. Það sem vekur hins vegar athygli mína í greininni er tvennt. Í fyrsta lagi er kvartað undan stimplinum vinstri-svik og hann sagður vera gömul átakapólitík sem engu skili og stjórnarandstaðan hvött til að taka höndum saman með ríkisstjórninni. Í öðru lagi er minnst á áherslu á bætt vinnubrögð. Um þetta er viðkomandi að segja: Ég tek undir gagnrýni hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés á orðinu vinstri-svik en ég virði þau orð jafnframt sem góða og gilda skoðun. Ég tek undir þann skilning að um gamla átakapólitík gæti verið að ræða en dæmi þá skoðun ekki nauðsynlega sem slíka. Því finnst mér svar hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés, um að vinstri-svik séu gömul átakapólitík, vera gömul átakapólitík. Að svara í sömu mynt er, að mínu mati, gömul átakapólitík sem á ekki heima innan einhvers konar betri vinnubragða. Ég verð því að spyrja mig, og hv. þingmann, hvers vegna ég sem þingmaður í stjórnarandstöðu og í gagnrýnishlutverki ætti að taka höndum saman með ríkisstjórninni þegar vinnubrögðin þar eru enn gömul miðað við að við erum enn þá hér að reyna að útskýra fyrir dómsmálaráðherra og fjármálaráðherra hvað þau gerðu rangt við skipun dómara, uppreist æru og feluleik með skattaskjólaskýrslur. Hver ber ábyrgð á því að stunda betri vinnubrögð? Sá sem er í hlutverki gagnrýnanda eða sá gagnrýndi? Þó að gagnrýnin sé kannski ómálefnaleg, verður svarið samt ekki að vera málefnalegt?
Forseti. Hér er komin gagnrýni á gagnrýni um gagnrýni og best að ég bæti um betur og gagnrýni þá gagnrýni á gagnrýnina um gagnrýnina. Þegar ég hlustaði á ræðu hv. þingmanns kom upp í huga mér lag með Megasi, Heimspekilegar vangaveltur um þjóðfélagsstöðu, en ég þakka hv. þingmanni fyrir að eiga orðastað við mig um málið. Ég veit sannast sagna ekki hvernig ég á að svara því - þetta hefur ekki komið skýrt fram hjá mér í greininni - að ég sé á einhvern hátt að biðjast undan því að við eigum í málefnalegum umræðum. Það er sjálfsagt að gagnrýna ríkisstjórn og gagnrýna það sem þar er gert. Mér fannst t.d. margt til í orðum hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar sem talaði á undan mér varðandi það að ríkisstjórnin komi með fleiri mál inn á þing. Það þýðir ekki að maður geti ekki haft þá skoðun á gagnrýninni að hún sé á einhverjum forsendum gamaldags átakapólitík, sem mér finnst vera í þessu tilfelli. Það að tala um það sem svik þegar Vinstri græn lofa 40–50 milljarða útgjaldaaukningu á öllu kjörtímabilinu fyrir síðustu kosningar og tekst að auka útgjöldin á einum mánuði um 19 milljarða, sem er allt upp í 47,5% af loforðinu fyrir allt kjörtímabilið, finnst mér einfaldlega gamaldags átakapólitík þar sem fólk ræðir í raun ekki hlutina á sanngjarnan máta heldur reynir að komast inn í fyrirsagnir með upphrópunum. Það er það sem ég kalla gamla átakapólitík. Af hverju ætti hv. þingmaður að taka höndum saman með okkur? Hann verður að eiga það við sjálfan sig. Við bætum ekki né breytum vinnubrögðum á Alþingi fyrr en við tökum öll höndum saman, fyrr en við erum öll tilbúin til að setjast niður og ræða hvernig við ætlum að gera hlutina. Sjálfur ber ég mikla von í brjósti. Ég mun í það minnsta rétta út höndina og ég vona að fólk geti tekið höndum saman til að bæta vinnubrögðin á Alþingi og í stjórnmálum almennt.
Herra forseti. Ég ætla að nota ræðutíma minn undir þessum lið til að ræða kjarnorkuógnina sem heimurinn stendur frammi fyrir. Það er ekki í fyrsta skipti sem ég nota þetta ræðupúlt til þess, en þörfin til að ræða þessi mál verður meira og meira knýjandi. Frá árinu 1968 hefur verið sáttmáli í gangi um bann við útbreiðslu kjarnorkuvopna, svokallaður NPT-samningur. Hann felur í sér bann við frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna og leggur skyldu á herðar þeim þjóðum sem búa yfir slíkum vopnum að vinna að útrýmingu þeirra. Ég er í hópi þeirra sem telja að þessi samningur hafi því miður ekki verið að virka. Þó að vissulega hafi tekist að fækka sprengjunum hafa þær sprengjur sem hafa verið í þróun orðið öflugri. Nú ber svo við og hægt er að lesa um það í fjölmiðlum að kjarnorkuvopnastefna Trump-stjórnarinnar í Washington er núna að breytast, þar sem talað er fyrir því að þróa það sem kallað er taktísk kjarnorkuvopn sem er hægt að nota í staðbundnum hernaði, sem sagt minni vopn. En þá erum við að tala um vopn af þeirri stærðargráðu sem varpað var á Hírósíma, svo að við setjum hlutina í samhengi. Þetta er auðvitað grafalvarlegt mál og ég mun þess vegna á næstu dögum endurflytja þingmál um það að Ísland gerist aðili að nýlegum samningi á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um að kjarnorkuvopn verði einfaldlega bönnuð, því að því miður hafa þeir afvopnunarsamningar sem hafa verið í gildi síðustu áratugi ekki verið að [[Forseti hringir.]]virka. Þetta er risastórt mál og ég brýni þingheim í því að taka þessi mál til umhugsunar og skoðunar um það hvernig við getum lagt heiminum lið.
Herra forseti. Sé horft til síðastliðinna 10–20 ára sést að við erum einkar lagin við að flækja stjórnsýslu, t.d. varðandi þjóðgarða. Það eru um átta til tíu stofnanir og stjórnir, fyrir utan ráðuneyti, sem véla um þau mál. Nú er nýútkomin skýrsla frá Ríkisendurskoðun um stjórnsýslu ferðamála. Hún kom í október síðastliðnum. Niðurstaðan er tiltölulega einföld: Það er hátt eða of hátt flækjustig og ónóg skilvirkni þar á bæ. Ef við horfum yfir sviðið höfum við stjórnir þjóðgarðanna, við höfum Umhverfisstofnun, Ferðamálastofu, Íslandsstofu, Ferðamálaráð lengst af. Nú hefur Stjórnstöð ferðamála bæst við. Sveitarstjórnir, Samgöngustofa, markaðsstofur landshluta og svo ráðuneyti. Eflaust gleymi ég einhverju. Hér þarf greinilega úrbóta við. Ég hvet hv. þingheim til að leggjast á eitt um það og fara þá m.a. eftir ábendingum Ríkisendurskoðunar. Það er margt ágætt í ferðaþjónustunni en annað miður. Ég ætla að nefna tvennt sem dæmi. Það er heimagisting, eða það sem við köllum langtímaleiga íbúðarhúsnæðis. Dæmi um það er Airbnb. Það er alveg augljóst að það fyrirkomulag og fjöldinn hefur vaxið mörgum sveitarfélögum yfir höfuð. Annað sem ég ætla að nefna eru þrír staðir á Suðurlandi þar sem boðin er gisting í föstum tjöldum. Þar eru leyfi óljós, fasteignagjöld óljós, skipulagsatriði óljós og öryggismál óljós. Einnig þar er verk að vinna, að sjá til þess að komið sé böndum á slíkt.
Herra forseti. Þegar við ræðum bankakerfið, umfang og þjónustu þá þurfum við að horfa til þess að við erum fámenn þjóð og markaðurinn er lítill en við þurfum jafnframt að koma okkur upp regluverki og eftirliti með fjármálastarfsemi sem nýtur alþjóðlegrar viðurkenningar og trausts. Það er einnig forsenda þess að hér sé rekin samkeppnishæf utanríkisverslun. Við verðum líka að vera með öfluga neytendavernd á fjármálamarkaði. Lánveitingar mega ekki vera eins og hver önnur sölumennska sem stjórnast af því hvað veitir fjármálastofnun og stjórnendum hennar hámarkshagnað. Lántakandinn þarf að vera vel upplýstur og hafa fullnægjandi greiðslugetu. Bankinn á ekki að hafa leyfi til að ýta honum út í skuldafen. Það þarf að jafna samningsstöðu og áhættu lánveitanda og lántakanda og slíkt er sérstaklega mikilvægt nú á tímum þegar aðgengi að lánsfé er ótrúlega gott og afgreiðslan gengur mjög hratt fyrir sig með rafrænum hætti. Það er nauðsynlegt að ríkið beiti eigendaáhrifum sínum í bönkunum til að stuðla að heppilegri og hagkvæmari þróun á fjármálamarkaði og skipulagi hans. Áhættan í starfseminni er enn borin, að stærstum hluta, af viðskiptavinum og skattborgurum. Framtíðarskipan fjármálakerfisins á Íslandi þarf að miða að því að kerfið verði öruggt, skilvirkt og hæfilega umfangsmikið fyrir þjóðarbúskapinn. Í framtíðinni verði fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi aðskilin. Almenningur verði varinn fyrir áhættufjárfestingarbankastarfsemi og til verði bankar sem sjá um þjónustu á eins ódýran máta og mögulegt er við fólk og venjuleg fyrirtæki. Greiðslukerfið og fjárfesting með lágmarksáhættu verði hluti af almennri þjónustu við fólkið í landinu. Við eigum að endurskipuleggja bankakerfið en það verk getur ekki beðið lengi, lengi eftir enn einni skýrslunni eða enn einni nefndinni.
Hæstv. forseti. Ég er hugsi yfir orðaskiptum sem urðu hér í gær í þingsal milli hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur. Í svörum ráðherrans, ef svör skyldu kalla, komu fram stefnuleysi og kjarkleysi ríkisstjórnarinnar og áhugaleysi og skilningsleysi forsætisráðherrans sjálfs á nauðsyn þess að endurskipuleggja fjármálakerfið á Íslandi. Það lítur út fyrir að nú ætli flokkur forsætisráðherrans, sem hefur reyndar gamla sögu í því að gefa útlendingum banka, að endurtaka leikinn með nýju bestu vinum sínum, íhaldinu, og hirða ekki um að nýta forkaupsrétt ríkisins á Arion banka. En það var að skilja á hæstv. forsætisráðherra í gær að hún vissi ekki af því að þessi forkaupsréttur væri til. Forsætisráðherra þjóðarinnar veit ekki af því að forkaupsrétturinn er til. Nú er það næsta víst að það fyrsta sem verður gert ef Arion banki verður seldur í hendur kröfuhafa eða vogunarsjóða, sem allt lítur út fyrir að verði gert, þá verður byrjað á því að búta þennan banka í sundur, selja út úr honum verðmæti eins og Valitor. Í stað þess að verðmætin skili sér í ríkissjóð Íslands þá munu þau skila sér í vasa eigenda vogunarsjóða úti í heimi sem væntanlega hlakka yfir því. Ef það er þannig, herra forseti, virkilega, að umfram eigið fé Arion banka, sem nægir til þess að byggja nýtt þjóðarsjúkrahús frá grunni, verður látið leka út úr landinu, verður látið leka ofan í vasa erlendra vogunarsjóða, þá mun þessarar ríkisstjórnar fyrir það eitt minnst um aldur og ævi fyrir ótrúlegt kjarkleysi og aumingjaskap.
Virðulegi forseti. Það er með miklum trega sem ég stend hér og tala um það sem heitir mannlegur harmleikur. Treginn verður ekki umflúinn því að ég vil axla ábyrgð, ég vil taka á erfiðum verkefnum af þeirri festu sem mér ber skylda til sem lýðræðislega kjörnum fulltrúa á Alþingi Íslendinga. Hún hefur varla farið fram hjá neinum, #metoo-byltingin, bylting sem við megum vera stolt af að fá að upplifa, bylting sem er einstök í veraldarsögunni. Ég ætla ekki að tala meira um hana. Ég ætla heldur að tala um vöntun á byltingu fyrir börnin okkar, fyrir þann samfélagshóp sem er viðkvæmastur og gersamlega varnarlaus gagnvart hvers kyns níðingsverkum sem á þeim kunna að vera unnin. Mér finnst með ólíkindum sú þöggun sem umlykur kynferðisofbeldi gegn börnum. Barnaníð er eitthvað það viðurstyggilegasta sem ég get ímyndað mér, varnarlaus börn, jafnvel í umsjá aðila sem þau treysta. Börn sem er nauðgað í svefni, börn sem er byrlað ólyfjan til þess að þau séu meðfærilegri við viðurstyggilega iðju þess sem hana fremur. Það er mál til komið að draga þá til ábyrgðar sem á að heita að beri umhyggju fyrir börnum okkar og verndi þau. Það er löngu tímabært að við stígum fram, köllum eftir byltingu fyrir börnin okkar og áttum okkur á því að það er ekki nóg að vera embættismaður, ekki nóg að vera í fínni stöðu, við verðum líka að vera burðug til að standa undir því og bera ábyrgð. Og ef manni hefur brugðist bogalistin á hann að hafa vit á að segja af sér og gefa öðrum kost á að vinna vinnuna sína.
Herra forseti. Nýlega skilaði starfshópur um hlutverk lífeyrissjóða í uppbyggingu atvinnulífsins mjög merkilegri skýrslu. Ég vil vekja athygli þingheims á þeirri skýrslu og hvet alla þingmenn til að kynna sér efni hennar. Við vorum með nefndarmenn sem gesti í efnahags- og viðskiptanefnd í morgun í u.þ.b. klukkutíma og tókst ekki að klára viðfangsefnið. Ég ætla bara að benda á eitt atriði í skýrslunni, umfang lífeyrissjóðanna í atvinnulífinu og fjárfestingar þeirra sem eru, þegar kemur að atvinnulífinu, fyrst og fremst bundin í skráðum félögum sem eru upp til hópa stærstu félögin á Íslandi. Sú fjárfestingarstefna, jafn góð og hún getur annars verið, hefur hins vegar neikvæðar afleiðingar þegar kemur að stöðu lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Það er alveg ljóst að fjárfestingarstefna lífeyrissjóðanna gerir það að verkum að samkeppnisstaða lítilla og meðalstórra fyrirtækja er ekki eins og hún væri annars vegna þess að aðgangur þeirra er ekki sá sami og stóru fyrirtækjanna þegar kemur að áhættufé. Það er áhyggjuefni. Við þurfum að hafa það í huga og ræða það sérstaklega því að það var akkúrat það sem gerðist í aðdraganda fjármálahrunsins. Að lokum, herra forseti, vil ég óska þér til hamingju með daginn. Mér skilst að í dag séu 19 ár frá því að hæstv. forseti stofnaði Vinstrihreyfinguna – grænt framboð. Ég vil óska þingmönnum VG innilega til hamingju með daginn. [[Gripið fram í: Og þjóðinni allri.]] [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] [[Hlátur í þingsal.]]
Herra forseti. Nú berast fréttir utan úr heimi um að ekki gangi of vel á hlutabréfamörkuðum. Nasdaq hrundi niður um 1.176 punkta í gær og hefur gengið eitthvað niður í dag. Svona atburðir eru til að minna okkur á hætturnar sem leynast í hagkerfinu. Manni verður hugsað til þess hvernig best sé að verjast öðru hruni. Í lífríkinu er fjölbreytni ein af forsendum þolgæðis gagnvart snöggum breytingum. Hagkerfi Íslands er frekar einsleitt eins og við þekkjum. Ferðaþjónustan er rúmlega 30% af vergri landsframleiðslu, samanborið við 16% á Spáni, sem er nú land sem þekkt er fyrir mikinn ferðamannastraum. Stærsta iðngrein Þýskalands, bílaiðnaðurinn, skilar 12,8% af útflutningstekjum landsins. Okkar stærstu geirar eru töluvert stærri en það. Fjölbreytni atvinnuvega er nauðsynleg. Við verðum að stuðla að henni. Ýmsir möguleikar eru fyrir hendi: Bein markaðssetning og styrking Íslandsstofu til að hvetja til frekari beinna fjárfestinga á Íslandi; að laða fyrirtæki til Íslands frá Bretlandi sem geta ekki starfað utan innri markaðarins í Evrópusambandinu; að höfða til nýsköpunarfyrirtækja í geirum þar sem regluverk, t.d. í Bandaríkjunum, er of þungbært fyrir þau og gæti verið skárra hér og að auðvelda aðgengi að okkar mörkuðum - þetta eru almennt augljós skref og fleira mætti telja til. Samhliða þessu þarf að gera skráningu fyrirtækja ódýrari, rekstur þeirra einfaldari, flutninga á fjármagni fyrirsjáanlegri með skynsamlegri peningastefnu og flutninga á vinnuafli mannúðlegri með fjölbreyttari formum dvalarleyfa og atvinnuleyfa, bættri rafrænni stjórnsýslu og færri handahófskenndum gjöldum. Við hljótum að geta tekið á þessu. Þetta er það sem mun gera okkur kleift að bregðast við á betri hátt þegar fjármálamarkaðir heimsins fara í einhvers konar rússíbanareið.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um afleiðuviðskipti, miðlæga mótaðila og afleiðuviðskiptaskrár. Frumvarpið er á þskj. 160 og mál nr. 93. Frumvarpið, sem unnið var í ráðuneytunum með aðstoð frá nefnd skipaðri helstu haghöfum, felur í sér innleiðingu reglugerðar ESB nr. 648/2012, um afleiðuviðskipti, miðlæga mótaðila og afleiðuviðskiptaskrár í íslenskan rétt. Meginefni frumvarpsins er lögfesting reglugerðarinnar og nauðsynlegra ákvæða þar að lútandi svo sem um hvernig eftirlit með ákvæðum frumvarpsins fer fram, um heimildir eftirlitsaðila til upplýsingaöflunar, aðfararhæfi ákvarðana Eftirlitsstofnunar EFTA og EFTA-dómstólsins, viðurlagaákvæði, kæru til lögreglu og heimild ráðherra til að setja reglugerðir. Sú ESB-reglugerð sem um ræðir var tekin upp í EES-samninginn haustið 2016. Meginefni frumvarpsins er eftirfarandi: 1. Tilkynna skal um alla afleiðusamninga til afleiðuviðskiptaskrár, sem er nýr starfsleyfisskyldur aðili á fjármálamarkaði sem safnar saman og viðheldur gögnum um afleiður. 2. Stofna skal tiltekna OTC-afleiðusamninga hjá miðlægum mótaðila, en OTC-afleiðusamningar eru afleiðusamningar sem ekki eru með viðskipti á skipulegum verðbréfamarkaði. Miðlægur mótaðili er nýr starfsleyfisskyldur aðili á fjármálamarkaði sem stillir sér upp á milli aðila og verður nýr kaupandi gagnvart hverjum seljanda og öfugt. Hann gerir kröfur um tryggingar til að lágmarka áhættu við uppgjör og kemur þannig í veg fyrir keðjuverkun vanskila á markaði. 3. Nýjar kröfur um áhættustýringu vegna OTC-afleiðusamninga sem ekki eru stöðustofnaðir hjá miðlægum mótaðila. 4. Umgjörð um starfsemi miðlægra mótaðila og afleiðuviðskiptaskráa. Virðulegi forseti. Þau ákvæði sem lögð eru til í frumvarpinu munu hafa áhrif á öll afleiðuviðskipti hér á landi, í flestum tilvikum þó aðeins með þeim hætti að gerð er krafa um að öll slík viðskipti séu tilkynnt. Áhrifin eru meiri ef stunduð eru viðskipti með OTC-afleiður. Frumvarpið mun hafa takmörkuð áhrif á almenna fjárfesta og lítil og meðalstór fyrirtæki þar sem afleiðuviðskipti þeirra eru óveruleg. Fyrir þessa aðila er aðallega um að ræða fyrrgreinda tilkynningarskyldu um afleiðuviðskipti, en einnig kröfur um innra skipulag vegna áhættustýringar ef stunduð eru viðskipti með OTC-afleiður. Áhrif á fjármálastofnanir og aðra aðila sem stunda veruleg OTC-afleiðuviðskipti eru meiri. Til þeirra eru gerðar kröfur um stöðustofnun eins og það er nefnt OTC-afleiðna, áhættustýringu og meðhöndlun trygginga vegna samninga sem ekki eru stöðustofnaðir, auk þess að skila inn upplýsingum um afleiðusamninga. Kostnaður sem þessu fylgir verður nokkur, en að miklu leyti er um að ræða einskiptiskostnað við að koma á sambandi og samningum við miðlæga mótaðila og afleiðuviðskiptaskrár, auk innleiðingar og smíði nýrra ferla og verklags við áhættustýringu. Hvorki er gert ráð fyrir að miðlægur mótaðili né afleiðuviðskiptaskrá muni hefja starfsemi hér á landi sökum smæðar markaðarins. Það skiptir verulega miklu máli að ekki sé gert ráð fyrir að miðlægur mótaðili eða afleiðuviðskiptaskrá muni hefja starfsemi hér á landi sökum smæðar markaðarins. En að mati Fjármálaeftirlitsins mun frumvarpið auka á verkefni eftirlitsins sem nemur hálfu til einu stöðugildi miðað við núverandi aðstæður. Gert er ráð fyrir aukningunni í rekstraráætlun eftirlitsins fyrir árið 2018. Kostnaði vegna aukinna krafna er mætt með hærra eftirlitsgjaldi. Eru nettóáhrif á ríkissjóð því lítil sem engin. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. í þinginu.
Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja spurningar sem hæstv. ráðherra hefur kannski lítillega komið inn á með þeim orðum að hér verði ekki stofnuð afleiðuviðskiptaskrá eða miðlægur mótaðili vegna smæðar hagkerfisins. Ég velti fyrir mér við að lesa þetta frumvarp hvort Fjármálaeftirlitið muni þurfa einhverjar frekari eftirlitsheimildir en er að finna í frumvarpinu. Það hefur verið gagnrýnt af Alþjóðagjaldeyrissjóðnum að Fjármálaeftirlitið hafi ekki þær tennur sem það þarf til að sinna sínu eftirliti og hafa komið fram uppástungur annars staðar úr samfélaginu um að það eftirlit verði sett inn í Seðlabankann. Hugmyndir sem ég veit ekki hvað hæstv. ráðherra finnst um, né reyndar mörgum öðrum ef út í það er farið. Burt séð frá því finn ég ekki í fljótu bragði neinar sérstakar heimildir í frumvarpinu handa Fjármálaeftirlitinu til að sinna þessu hlutverki fyrir utan heimildir til að leggja á sektir. Þarna er jú eitt ákvæði með fangelsisrefsingu. En ég velti fyrir mér hvort einhver þörf sé á að skoða sérstaklega heimildir Fjármálaeftirlitsins með tilliti til þessa frumvarps. Eða eru þetta viðskiptalegir gjörningar sem eru einfaldlega ekki af þeirri stærðargráðu hérlendis að það þurfi svo mikið eftirlit með þeim yfir höfuð?
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi Fjármálaeftirlitið og þær almennu athugasemdir sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur fært fram. Þær hafa í aðra röndina snúið að mikilvægi þess að Fjármálaeftirlitið væri sjálfstætt, vel fjármagnað og gæti sinnt sínu eftirlitshlutverki á þeim grundvallarforsendum að vera faglega sjálfstætt og til þess bært í mannskap og sérfræðiþekkingu og fjármagni að sinna sínu hlutverki. Ég hef litið þannig á að athugasemdir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hafi einkum minnt á mikilvægi þessa. Ég tel að Fjármálaeftirlitið sé vel í stakk búið til að taka á sig þær viðbótarskuldbindingar eða -kröfur sem fylgja þessu frumvarpi. Varðandi afleiðuviðskipti almennt tel ég að fyrir því megi færa rök, og ég hef skrifað um það sjálfur áður, að það sé gríðarlega mikilvægt að við höfum gott yfirlit yfir stöðu afleiðuviðskipta í landinu sem geta haft þau áhrif að safna upp áhættu í kerfum hjá okkur þannig að það geti jafnvel myndast keðjuverkandi áhrif sem geta valdið miklum óstöðugleika ef ákveðnar aðstæður skapast. Fyrir t.d. hlutabréfamarkað getur skipt miklu máli að fyrir liggi slíkt yfirlit ef mikið er um skortstöður í hlutabréfum, og það eykur gagnsæi á verðbréfamörkuðum, svo ég nefni dæmi um afleiður sem getur verið mikilvægt að upplýsingar séu gefnar um. [[Forseti hringir.]]Það er kannski grundvallaratriðið með þessu frumvarpi, að auka gagnsæi og yfirsýn.
Virðulegi forseti. Ég kann mjög vel að meta að þetta frumvarp boði gegnsæi og yfirsýn. Ég verð bara að segja eins og er að ég tel frumvarpið efnislega mikilvægt, ekki síst í ljósi þess hvers konar viðskiptagjörninga verið er að fjalla um. Þeir eru í eðli sínu ekki endilega gegnsæir nema til komi eitthvert regluverk um þá. Þá er annað sem ég velti fyrir mér í sambandi við lestur frumvarpsins. Nú frem ég þann pontuglæp að spyrja um eitthvað sem ég veit ekki svarið við, það á maður víst ekki að gera en ég ætla að gera það samt: Hversu fyrirferðarmiklir eru þessir gjörningar í íslensku efnahagslífi sem hingað til hefur verið hægt að framkvæma án þess að láta neinn vita? Hvernig vitum við hversu fyrirferðarmiklir þessir gjörningar, þessir OTC-gjörningar, eru í íslensku hagkerfi? Er það eitthvað úr hruninu eða eftirköstum þess sem gefur okkur vísbendingu um það? Ef ég skil hæstv. ráðherra rétt þá fullyrti hann að þessir gjörningar væru ekki fyrirferðarmiklir vegna smæðar hagkerfisins. Ég trúi því í meginatriðum. Svo er hitt sem fær mig til að efast pínulítið; þó að hér sé hagkerfið mjög lítið hefur það ekki endilega hindrað menn í að fremja mjög stóra fjármálagjörninga. Ég velti fyrir mér: Hvernig er þessi stærð þekkt? Ég segi það fyrir fram að ég skil það mjög vel ef við þurfum mál eins og þetta til þess að svara þeirri spurningu almennilega, en þá vekur það aftur upp spurningu um hvort eftirlitið sé viðunandi. Alla vega. Ég leyfi hæstv. ráðherra að botna þessar vangaveltur mínar.
Virðulegi forseti. Vilji menn komast að raun um það hversu algeng afleiðuviðskipti hafa verið hér í hagkerfinu mundi ég telja að það væri langlíklegast að viðskiptabankarnir hafi verið mótaðilar í slíkum viðskiptum. Það er erfitt að ímynda sér að slík áhætta hafi verið tekin af öðrum en stóru viðskiptabönkunum á sínum tíma. Það var vissulega töluvert um afleiðuviðskipti hér á árunum fyrir hrun og afleiðuviðskipti geta verið mjög eðlilegur og nauðsynlegur þáttur í starfsemi margra fyrirtækja til þess að takast á við áhættu í rekstrinum. Ég geri ráð fyrir því að ef Fjármálaeftirlitið mundi leggja sig eftir því væri hægt að kalla eftir upplýsingum um það hversu umfangsmikil sú áhætta var. En að jafnaði auðvitað spegla viðskiptabankarnir þeirri áhættu eitthvert annað og kerfið tryggir sig innan frá. Hér er um að ræða Evrópureglugerð sem meðal annars kveður á um að menn þurfi að koma upp þessum sérstöku mótaðilum og skrá og menn meta það svo, eins og ég get um í framsögu minni, að ekki sé líklegt vegna smæðar markaðarins að slík starfsemi fari af stað sérstaklega hér á landi í kjölfar þessa máls.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér eitt af þeim miklu og merkilegu málum sem við fáum úr EES-samstarfinu, frumvarp til laga um afleiðuviðskipti, miðlæga mótaðila og afleiðuviðskiptaskrár. Ég hef fulla samúð með áheyrendum ef þeir skilja illa um hvað frumvarpið fjallar, það er svo sem ekki skrýtið ef maður sekkur sér ekki eitthvað í það. Eftir yfirlegu mína á frumvarpinu - ég tek fram að ég er ekki sérfræðingur í efninu en kann að fletta hlutum upp og mér finnst gaman að læra um þetta - verð ég að segja að ég er efnislega sammála frumvarpinu, mér finnst þetta mikilvægt frumvarp. Mér finnst mjög mikilvægt að gegnsæi sé aukið í þessum viðskiptum. Eins og hæstv. fjármálaráðherra nefndi áðan, og kemur reyndar fram einhvers staðar í greinargerð frumvarpsins, ef ég man rétt, nema ég hafi lesið það annars staðar við lestur málsins, að þetta er eitt af því sem átti þó nokkurn hlut í hruninu, fjármálaáfallinu árið 2008. Þá kom fram gagnrýni á það að slík viðskipti væru ekki nógu gegnsæ. OTC stendur fyrir „over-the-counter“ á ensku og er tegund af viðskiptum sem eiga sér ekki stað í verðbréfahöll eða þvílíkum stað, heldur bara manna á millum eða félaga á millum eða hvað eina og mjög erfitt að hafa einhverja yfirsýn eða gegnsæi í því nema til komi regluverk eins og þetta. Ég er því hlynntur málinu. Það sem kom hins vegar líka upp við lestur þess, og ég hafði tekið eftir áður við umfjöllun málsins og sambærilegra mála, er ákveðið vandamál sem við stöndum frammi fyrir, Ísland, í sambandi við EES-samninginn, vandamál sem er ekki nýtt af nálinni og var varað við strax árið 1992 og hefur verið varað við alla tíð síðan, að fyrr eða síðar fara kröfurnar gagnvart okkur vegna EES-samstarfsins að ganga fullnærri stjórnarskránni okkar, nánar tiltekið 2. gr. sem fjallar um dómsvald. Nú man ég að á 145. þingi var hér einnig mál til umræðu þar sem sami vafi var uppi og þetta virðist vera orðið umræðuefni sem festist mjög gjarnan við þessi mál upp á síðkastið vegna þess að það er í þessa átt sem okkar samstarf er að þróast, sem þessar tilskipanir og reglugerðir eru að þróast og sér í lagi reglugerðirnar auðvitað. Þegar settar eru á laggirnar stofnanir í Evrópu sem eiga að hafa einhvers konar dómsvald, ég vil ekki kalla það dómsvald í sjálfu sér en svona dómsvaldslíki, ætla ég að kalla það í bili, þá slær það óhjákvæmilega mjög nærri þeirri grundvallarforsendu að á Íslandi gildir stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þar er tilgreint að dómstólar fari með dómsvaldið. Ég hef heyrt sögur af lagaflækjum sem ég kann ekki að fara með í sambandi við það hvort EES-samningurinn standist hreinlega stjórnarskrá. Ég ætla ekki að fara með það, vegna þess að í fyrsta lagi kann ég ekki að fara með það og ég held að það sé of löng og gömul saga til að fara með í þessu tiltekna máli. Þetta tiltekna mál hefur hins vegar áður komið til umræðu. Sambærileg mál hafa komið til umræðu mjög nýlega, ekkert bara á 145. þingi 2016, heldur líka síðar, á seinasta kjörtímabili, hinu stutta. Það varðar alltaf þessa hluti. Nú hafa komið fram einhver lögfræðileg álit um það: Jú, jú, þetta stenst svo sem stjórnarskrá. En enn þá er það ekki ljóst, alla vega ekki fyrir mér og ekki fyrir fleirum sem hafa skoða það, og ekki að mati núverandi hæstv. forsætisráðherra á sínum tíma. Þá sagði núverandi hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, að hún teldi að það mál, sem er rökstutt á sama grunni og þetta, stæðist ekki stjórnarskrá. Má vel vera að hæstv. forsætisráðherra hafi skipt um skoðun og ég kann alveg að meta það. Það er ekkert að því að skipta um skoðun, sér í lagi þegar maður kynnir sér málin betur, en þá finnst mér samt að við þurfum að heyra þann rökstuðning, finnst mér persónulega. Það segi ég aftur að ég er efnislega sammála málinu sjálfu. Ég kemst heldur ekki hjá því að nefna einfalda lausn á þessu vandamáli, lausn sem ég myndi leggja til að innleiða, þ.e. að setja ákvæði í stjórnarskrá sem heimilar framsal ríkisvalds. Sumum líst mjög illa á það, finnst það vera einhvers konar uppgjöf gagnvart því að við séum að gefa upp á bátinn sjálfstæði Íslands. En slíkt ákvæði fæli í sér að ávallt væri hægt að taka slíkt framsal til baka, ég tala nú ekki um ef það væru lýðræðislegir öryggisventlar á því, svo sem að einhvern aukinn meiri hluta þings þyrfti til samþykktar eða þjóðaratkvæðagreiðslu eða jafnvel hvort tveggja, hver veit. En hugmyndir hafa komið fram um slíkt ákvæði, þær eru ekki nýjar af nálinni reyndar. Það hefur oft verið kallað eftir því, löngu fyrir tíma þessa ágæta plaggs, sem í daglegu tali er kallað frumvarp stjórnlagaráðs. En þar er nefnt framsal ríkisvalds, í 111. gr. Það er ein af mörgum greinum sem þar er að finna sem ættu ekki að vera neitt sérstaklega umdeildar af þeim aðilum sem eru hvað mest á móti frumvarpi stjórnlagaráðs. Ég átta mig á að aðilar í samfélaginu innan ákveðinna flokka eru á móti slíku ákvæði. Mér finnst ekki ólíklegt að einhver sé hreinlega á móti frumvarpi stjórnlagaráðs í heild sinni vegna þessa ákvæðis, en það er mikilvægt ef við ætlum að halda áfram þessu samstarfi og ég legg til að við gerum það, en þá þurfum við svona ákvæði. Við þurfum að greiða úr þessu vegna þess að mér finnst það ekki ganga til lengdar, af því að við erum að taka þátt í mjög eðlilegu, mikilvægu, jákvæðu og uppbyggilegu samstarfi eins og EES, að við séum þá alltaf í leiðinni einhvern veginn að greiða atkvæði með 33 atkvæðum gegn minni hlutanum um mál sem varða 2. gr. stjórnarskrárinnar, dómstólana sjálfa. Mér finnst það bara rangt. Mér finnst það ekki alveg passa við stjórnskipunina okkar heldur. Mér finnst þetta mál og sambærileg mál sem sífellt vekja upp slíkar spurningar kalla á að við endurskoðum stjórnarskrána. Við höfum fullt tækifæri til þess. Fyrir okkur liggur prýðilegt plagg, ekki fullkomið plagg, en prýðilegt plagg sem heitir frumvarp stjórnlagaráðs. Af því kemur frumvarp stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og í kjölfarið á því þingskjal 1111 frá því þingi, 141., þar sem er að finna þriðju útgáfuna af því ágæta plaggi. Við gætum alveg rökrætt það hér, komum væntanlega og vonandi til með að gera það fyrr eða síðar. Mér finnst mikilvægt að við nefnum þetta vegna þess að við erum á Alþingi svolítið að trassa stjórnarskrána okkar. Mér finnst það mjög vont. Það eru þrjár útgáfur til af þessu ákvæði sem eiga uppruna úr frumvarpi stjórnlagaráðs, þ.e. það sem er að finna í drögum stjórnlagaráðs, annars vegar í frumvarpi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og hins vegar í því sem er að finna í breytingartillögunni, þ.e. í framhaldsnefndarálitinu, þingskjali 1111, sem var 113. gr. þess fylgiskjals sem var ný útgáfa af frumvarpinu í heild sinni. Í frumvarpi stjórnlagaráðs er gert ráð fyrir að samningar á borð við EES og vissulega ESB færu í þjóðaratkvæðagreiðslu, eitthvað sem mér finnst góð hugmynd. Þótt ég sé ævinlega þakklátur fyrir það að við séum í EES og telji það hafa verið rétta ákvörðun á sínum tíma, þá held ég að það hefði ekki skemmt neitt fyrir málinu ef það hefði farið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég tel það sjálfsagðan rétt þjóðarinnar að koma að ákvörðunum eins og þessum. Í þingskjali 1111, sem er líka komið af eða grundvallað á frumvarpi stjórnlagaráðs, er talað um að þrír fimmtu hlutar Alþingis þurfi að samþykkja samninga eins og EES. Sé það minna en það, þó meiri hluti, þá skuli málið fara í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er önnur lausn. Ef ekki nást þrír fjórðu hlutar Alþingis þá þarf væntanlega að skoða málið betur. En ég vek athygli á því að ef það ákvæði hefði verið í stjórnarskrá Íslands árið 1992, þá hefði EES-samningurinn samt farið í þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess að ekki var það mikill meiri hluti, það var næstum því 60%, það var 58% eða 59%, eitthvað því um líkt, á þeim tíma af greiddum atkvæðum, sjö sátu hjá. Mér finnst mikilvægt að við útkljáum þetta á einhverjum tímapunkti. Mér finnst mikilvægt að við getum haft það á hreinu að mál eins og þessi séu ekki hugsanlega stjórnarskrárbrot. Mér finnst mikilvægt að Alþingi sé ekki einhvern veginn klofið niður meira eða minna um miðjuna eða svo um það hvort það samþykki EES-mál trekk í trekk sem hugsanlega brjóti á 2. gr. stjórnarskrárinnar. Mér finnst það óþægilegt, svo ekki sé meira sagt, og við verðum einhvern veginn að takast á við það. Lausnin er mjög einföld. Við endurskoðum stjórnarskrána og setjum inn þau ákvæði sem við þurfum, eins og framsalsákvæðið, sem ætti ekki að vera neitt vandamál ef fólk fær sitt næði, sinn tíma, til að rökræða það til enda. Enda hefur fólk ákveðnar áhyggjur af því máli. Að því sögðu ítreka ég að ég er efnislega sammála frumvarpinu, en kem ekki til með að styðja það, alla vega ekki með því að greiða því atkvæði að svo stöddu vegna þessa atriðis, af því að ég ætla ekki að taka áhættuna meðvitað um það að samþykkja mál sem ég er ekki sannfærður um að brjóti ekki í bága við stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Alveg hugsanlegt að mér snúist hugur, en ég hef alla vega ekki enn þá heyrt nóg til að sannfæra mig um að það sé óhætt. Ég læt það því bíða seinni tíma. Við erum nú bara í 1. umr., það er næg umræða eftir. Ég hygg að þetta sé enn eitt málið sem krefur okkur um það að taka heildræna endurskoðun stjórnarskrárinnar, grundvalla það á frumvarpi stjórnlagaráðs, taka það að sjálfsögðu alvarlega og klára það mál í stað þess að vera sífellt einhvern veginn að þráast við og láta eins og gildandi stjórnarskrá sé eitthvert plagg af himnum ofan. Þetta er gamalt plagg. Það er að mörgu leyti úrelt. Þetta er í raun afurð konungsríkis og það ber þess merki, kjörbréfanefnd er annað slíkt dæmi sem ég ætla ekki út í við þetta tilefni, en það er af nógu að taka. Það er löngu orðið tímabært. Eins og ég segi, mér þykir vænt um EES-samstarfið. Mér finnst að við eigum að halda því áfram. Mig langar til að greiða atkvæði með þessu máli, en á meðan þetta stendur út af þá er það erfitt í besta falli.
Virðulegi forseti. Mig langar að koma því að í fyrsta lagi að þótt fram hafi komið í umræðunni að ekki sé gert ráð fyrir því að miðlægur mótaðili eða afleiðuviðskiptaskrá muni vera með starfsstöð eða hefja starfsemi hér á landi er tilkynningarskyldan engu að síður til staðar. Slíkar tilkynningar munu fara fram með rafrænum hætti í gegnum vefinn og munu þá mjög stórir aðilar, sem teygja sig yfir mögulega mörg lönd, vera í þeirri starfsemi. Síðan er hitt sem hv. þingmaður kom inn á og varðar EES-réttinn. Þar finnst mér vera komið inn á gríðarlega stórt mál. Hv. þingmaður tengir það við stjórnarskrána o.s.frv. Það er margt sem mig langar að segja um það hér. Í fyrsta lagi tel ég að þetta tiltekna mál sé vel innan þeirra marka sem við höfum hingað til talið að gildi að stjórnskipunarrétti um framsal valdheimilda. Þar skiptir máli hversu umfangsmiklar valdheimildir verið er að framselja, og hér er verið að framselja þær til stofnana sem við eigum aðild að. Varðandi stjórnarskrána get ég tekið undir með hv. þingmanni að það getur verið mikill kostur í því fólginn og til þess fallið að auka skýrleika að festa í stjórnarskrá þær valdheimildir sem framselja má að stjórnskipunarréttinum eins og hann er. En ég hef persónulega engan áhuga á því að auka heimildir til slíks. Ég tel að við höfum nokkuð skýrar reglur um það hvaða valdheimildir hægt er að framselja til stofnana sem við höfum og eigum aðild að. Það gæti verið ágætt að festa í stjórnarskrá slíkt framsalsákvæði, en það er engin ástæða, að mínum dómi, að útvíkka þær heimildir. Þar held ég að ég og hv. þingmaður séum mögulega ekki alveg sammála. Mér finnst hann ganga svolítið langt í því þegar hann segir að heimildirnar verði í raun og veru fyrst til staðar þegar þær verði festar í stjórnarskrá.
Virðulegi forseti. Ég er ekki viss, bara oft ekkert viss, um hvort þessi EES-mál stangist á við stjórnarskrána eða ekki. En það er ekki nógu góð staða, það dugar mér ekki. Ég vil að stjórnarskráin okkar sé skýr, að það sé óumdeilt hvað hún þýði, jafnvel þó að manni sé ekki sérstaklega vel við einstök ákvæði. Það eru alveg ákvæði í frumvarpi stjórnlagaráðs sem mér er persónulega illa við, alveg eins og í gildandi stjórnarskrá. Eins og menn eiga að vita. Ég tel mikilvægt að festa þetta í stjórnarskrá til að það hætti í það minnsta að þvælast fyrir. Og svo ég segi það bara á íslensku: Ég er ekki í einhverjum pólitískum leik. Ég hef ekkert á móti þessu máli efnislega. Ég er hlynntur því efnislega. Ég hef ekkert á móti EES, ég er hlynntur EES. Ég vildi óska þess að ég gæti einfaldlega greitt atkvæði með þessu og fagnað því að hafa lært svo mikið af því að kynna mér þetta mál eins og mörg önnur. En ég bara er ekki þar út af þessu. Því þetta stendur alltaf út af. Það er vandamál fyrir mig sem þingmann, vandamál fyrir mig sem borgara, og mér finnst það vandamál fyrir þjóðina líka, fyrir hinn óbreytta borgara, sem reynir að skilja stjórnsýsluna sína og lögin, sem er verið að samþykkja, út frá gildandi stjórnarskrá og getur ekki lesið út úr henni heimildina til að gera þetta. Það er ekki eins og þetta spretti upp úr einhverju tómarúmi, ekki eins og þetta komi upp með villimennskunni í Pírötum. Þetta umræðuefni hefur verið til staðar frá því að við gengum inn í EES og af góðri ástæðu. Þannig að umfram allt finnst mér mikilvægt að það sé skýrt. Ég held ekki að með setningu framsalsákvæðisins eins og er að finna í frumvarpi stjórnlagaráðs væri verið að útvíkka réttinn samkvæmt skilningi hæstv. ráðherra. Þvert á móti mætti færa rök fyrir því að verið væri að þrengja hann vegna þess að það eru settar aukalegar kröfur, nefnilega þjóðaratkvæðagreiðslu til samþykktar í frumvarpi stjórnlagaráðs. En síðan í þingskjali 1111 á 141. þingi, breytingartillögu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í framhaldsnefndaráliti, er gert ráð fyrir auknum meiri hluta þingsins, þremur fimmtu þingsins, til þess að samþykkja. Þannig að það eru auknir varnaglar með því ákvæði sem ég myndi ekki segja að væru að auka þær heimildir, þ.e. ef ég gef mér að ég væri sammála hæstv. ráðherra um þær heimildir sem stjórnarskráin á víst að veita nú þegar.
Virðulegi forseti. Þetta er gríðarlega spennandi umræðuefni og ég er alls ekki að gera þingmanninum upp einhvern pólitískan leik hérna. Ég tek undir með honum að umræðuefnið er mjög mikilvægt og það hefur líka verið mikið rætt og alveg rétt, m.a. frá því að við gengum inn í Evrópska efnahagssvæðið. Ég tel einfaldlega að það sé algjörlega óumdeilt meðal fræðimanna á Íslandi að til staðar séu heimildir til að framselja vald, líkt og við gerðum þá, en þar skiptir miklu og er algjört grundvallaratriði í mínum huga að um sé að ræða stofnanir sem við Íslendingar eigum aðild að. Málin fara að flækjast þegar Evrópusambandið krefst þess að einstök aðildarríki að EES-samningnum samþykki að lúta boðvaldi stofnana sem EFTA-ríkin eiga ekki aðild að. Ég held að megi segja að þar séum við fyrst komin út á verulega hálan ís. Það kann að vera, ég ætla ekki að úttala mig um það í dag, að í afar afmörkuðum tilvikum myndi það ekki stríða gegn stjórnarskránni að samþykkja að lúta boðvaldi slíkra stofnana, þá kann að þurfa að skoða fyrirkomulagið hverju sinni og við erum með slík mál á dagskrá þessa þings að ég hygg. Það er síðan tilefni til annarrar sérstakrar umræðu að við stofnuðum til EES-samningsins á grundvelli tveggja stoða kerfis þar sem við lútum boðvaldi þeirra stofnana sem við eigum aðild að og Evrópusambandsríkin lúta boðvaldi þeirra stofnana sem þau eiga aðild að. Þegar Evrópusambandið er núna, með þeim breytingum sem eru að verða á sambandinu og þar með samningnum, farin að krefjast þess að EFTA-ríkin lúti boðvaldi þeirra stofnana koma upp grundvallarspurningar um það t.d. hvort að Evrópusambandið sé yfir höfuð í stöðu til þess að gera slíka kröfu þegar horft er til uppruna EES-samningsins og þeirrar grundvallarhugsunar sem liggur að baki honum.
Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra nefnir að þetta sé óumdeilt meðal fræðimanna og ég ætla að gefa mér að svo sé, án þess endilega að taka undir það. Ég þori ekki að fullyrða neitt slíkt sjálfur. En óháð því þá dugar það mér einfaldlega ekki. Það dugar mér ekki að lesa almenn hegningarlög og fá ráðgjöf sérfræðinga til að segja mér hvað þau þýða. Það dugar mér ekki að sérfræðingar séu sammála um eitthvert tæknilegt en þó mikilvægt atriði úr stjórnarskrá lýðveldisins Ísland. Stjórnarskrá lýðveldisins á að vera skiljanleg hinum almenna borgara. Það á ekki að þurfa að karpa svona mikið um hana. Hér á þingi sinnum við bara okkar lýðræðislega hlutverki við að efast um löggjöf sem kemur frá ríkisstjórninni. Það er beinlínis hlutverk okkar, það er í starfslýsingunni. Við værum að trassa vinnu okkar ef við stæðum ekki í því. Það er það sem er svo leiðinlegt. Mér þætti best að þetta væri skýrt. Þá þyrftum við ekki að ræða það heldur væri það á hreinu. Ég geri vitaskuld ráð fyrir því að slíkt framsalsákvæði væri vel gert, það væri gert þannig að sátt væri um það og það væri skýrt og myndi útskýra fyrir óbreyttum borgurum og snarvitlausum þingmönnum, eins og þeim sem hér stendur, hvernig þetta allt saman á að virka án þess að fá samhljóða álit sérfræðinga, með fullri virðingu fyrir þeim og mikilvægu innleggi þeirra í þetta. Hvað varðar grundvallarspurninguna er það rétt sem hæstv. ráðherra fer út í í sambandi við tveggja stoða kerfið og allt það. En þar er aftur sama svarið: Ef ég segi við hinn almenna borgara að tveggja stoða kerfið sé lausn á þessu þá skilur hann ekki hvað ég er að tala um. Ég þarf að fræða hann alveg óheyrilega mikið, bara til þess að hann skilji þennan einfalda punkt, hvort við séum yfir höfuð sjálfstæð þjóð eða ekki í umræðunni sem fylgir. Það dugar ekki. Við verðum að hafa ákvæði í stjórnarskrá sem gerir þetta skýrt þannig að við séum öll á sömu blaðsíðu, [[Forseti hringir.]]fræðimenn sem hinn almenni borgari, um það hvað við erum að gera þegar við tökum þátt í annars góðu og mikilvægu samstarfi eins og EES-samstarfinu.
Herra forseti. Hér hefur verið drepið á afar athyglisverðum málum. Ég vil fyrst taka fram að ég er efnislega sammála því frumvarpi sem hér er eða ég hef að minnsta kosti ekki sérstaka fyrirvara við það á þessu stigi. Mér þykir mjög athyglisverð sú umræða sem farið hefur fram um stjórnarskrá og heimildir til að framselja vald og vil ég þakka hæstv. fjármálaráðherra og hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir innlegg þeirra í þá umræðu. Ég minnist þess að ég átti orðastað við núverandi hæstv. forsætisráðherra þegar við ræddum um innleiðingu á evrópsku eftirlitskerfi á fjármálamarkaði á 146. löggjafarþingi. Þar var margt athyglisvert sagt. Meðal annars var niðurstaða þáverandi hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur, nú hæstv. forsætisráðherra, eftirfarandi, svo ég vitni beint í hana, með leyfi forseta: „Af þeim sökum er mér mjög erfitt að styðja þetta mál þótt markmið lagasetningarinnar séu með þeim hætti sem ég lýsti hér áðan.“ Hún var ekki á móti frumvarpinu, en ég man ekki betur en að hún hafi setið hjá og sennilega flestallir þingmenn Vinstri grænna við afgreiðslu þess máls. Ef ég vitna meira í orð hv. þm. þá, Katrínar Jakobsdóttur, þá einmitt vitnar hún hér í nefndarálit þar sem fram kemur að það er mikill vafi á því að heimildir til framsals standist stjórnarskrá. Ég get ekki tekið undir það með hæstv. fjármálaráðherra að þetta sé algerlega óumdeilt. Að minnsta kosti var málið það umdeilt að Vinstri grænir treystu sér ekki á þeim tíma til að styðja það út frá þessum forsendum.
Virðulegi forseti. Ég verð nú reyndar fyrstur manna til að taka upp hanskann fyrir þingmenn sem sitja hjá. Það er alveg lögmætt atkvæði og þingmenn gera það af margvíslegum ástæðum. Stundum eru þeir einfaldlega ekki vissir um hvort forsendurnar sem þeir vilja leggja til grundvallar ákvörðun sinni séu skýrar eða ekki, eins og í þessu tilfelli. Ég er efnislega sammála frumvarpinu. Ég er óviss um þetta með stjórnarskrána. Það getur vel verið að ég sitji bara hjá í þessu máli. Ég hef ekki enn gert upp hug minn. Það er ekkert að því í sjálfu sér. En ræða hv. þingmanns og núverandi forsætisráðherra var hins vegar alveg skýr að mínu mati; sá ágæti hv. þingmaður taldi þetta ekki uppfylla skilyrði stjórnarskrár, taldi þetta alla vega mjög líklega vera brot á stjórnarskrá. Þetta er ekki óumdeilt. Það er gott og vel að sérfræðingarnir séu sammála um eitthvað, en það dugar ekki til. Við hér inni þurfum að vera sammála um það. Við þurfum ekki endilega að vera sammála um hvort okkur líki vel við frumvarpið, en við þurfum að vera sammála um það hvað stjórnarskráin þýðir. Nú liggur það fyrir að á þessu kjörtímabili og á því seinasta, þó að stutt hafi verið, og á kjörtímabilinu þar áður þá er það ekki skýrt. Það liggur fyrir. Það þýðir ekkert að benda á einhverja sérfræðinga til að laga það vandamál, því að það eru einfaldlega ekki sérfræðingarnir sem stjórna þessu, það eru óbreyttir borgarar sem eru kjörnir til Alþingis í alþingiskosningum sem stjórna þessu. Þeir þurfa að skilja þetta sjálfir alla vega nógu vel til að vera vissir um hvort þetta stangist á við stjórnarskrá eða ekki. Mig langar að halda því til haga að í þessari atkvæðagreiðslu um málið sem hv. þingmaður nefndi hér, um evrópskt eftirlitskerfi á fjármálamarkaði, sem vissulega er ekki sama mál og þetta, voru það fimm þingmenn Pírata sem greiddu atkvæði gegn því; allir aðrir ýmist sögðu já eða greiddu ekki atkvæði. Það voru alls 18 þingmenn sem greiddu ekki atkvæði væntanlega af sömu ástæðu. Þá voru það 27 á þeim tíma sem greiddu atkvæði með frumvarpinu. Það er bara ekki nóg. Við ættum að geta sammælst um þetta. Þetta eru góð mál. Við eigum að geta sammælst um þau. Stjórnarskráin á að mínu mati ekki að þvælast fyrir okkur þegar kemur að því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil líka taka það skýrt fram að ég greiddi atkvæði með frumvarpinu sem ég vitnaði til afgreiðslu á, þannig að mitt mat var á þeim tíma, og er enn, að það hafi staðist stjórnarskrá, þannig að það komi nú skýrt fram. Ég vildi taka til máls fyrst og fremst vegna þess að ég tel, og tek undir með hv. þingmanni, að það sé vont ef vafi leikur á svona stórum atriðum í því sem við erum að gera varðandi innleiðinguna og hvað má og hvað má ekki, hvað er heimilt að framselja og hvað ekki. Þess vegna hef ég orðið talsmaður þess að það hljóti að vera einn stærsti þátturinn í endurskoðun stjórnarskrárinnar að laga hana að nútímanum hvað varðar samstarf Íslands við önnur ríki. Við eigum að ganga býsna langt í því að setja skýrar heimildir um að við getum tekið þátt í margs konar samstarfi eiginlega á hvaða grundvelli sem er. Það kemur svo sem engum á óvart að ég mundi vilja ganga svo langt að það mundi t.d. heimila okkur að ganga í Evrópusambandið, við værum tilbúin undir það. Það er ekki þar með sagt að það eigi að geta gerst bara með mjög einföldum hætti, það er allt önnur umræða. Ég held bara að í nútímanum eigi Ísland sem fullvalda sjálfstætt ríki að vera undir það búið að geta tekið þátt í því samstarfi sem þingið og Íslendingar ákveða að taka þátt í. Við eigum að hugsa fram í tímann og vera undir það búin. Síðan er allt önnur spurning hvort það verður einhvern tímann samþykkt, t.d. það sem ég nefni með aðild að Evrópusambandinu. En við eigum að vera undir þetta allt saman búin en ekki að fara í fát ef sú staða kemur upp að við viljum allt í einu gera það.
Virðulegi forseti. Já, ég er í meginatriðum sammála hv. þingmanni. Það er þess vegna sem mér finnst svo mikilvægt að við lögum stjórnarskrána. Það er nú bara við þetta tilefni sem ég nefni þetta ákvæði því að mér finnst það blasa við. Það kemur aftur og aftur fyrir að eitthvað gerist í stjórnmálunum, ekki endilega bara hér á Alþingi, ekki endilega varðandi eitthvert mál sem er lagt fram, sem öskrar á mig að við þurfum nýja stjórnarskrá - sem við ætluðum að taka upp skömmu eftir 1944. Það var ekkert umdeilt þá, en er umdeilt núna vegna þess að við höfum einhvern veginn fest í sessi með þá sem við höfum núna og kerfið svokallaða hefur vanist henni og er logandi hrætt við einhverjar breytingar sem það upplifir sem risavaxnar; sem eru reyndar ekki risavaxnar, alla vega ekki ef gengið er út frá frumvarpi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Í tillögum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á þskj. 1111 frá 141. þingi kemur fram ákveðin takmörkun sem mig langar að nefna sérstaklega fyrst ég hef hér nokkrar sekúndur. Með leyfi forseta: „Þó er óheimilt að framselja ríkisvald til að breyta stjórnarskránni eða mörkum íslensks yfirráðasvæðis eða til takmörkunar á mannréttindum umfram heimildir í stjórnarskrá.“ Einnig kemur fram í öllum útgáfum að þetta framsal ríkisvalds skuli ávallt vera afturkræft. Er það skýrt í núgildandi stjórnarskrá? Mér finnst það ekki vera skýrt. Við höfum sem betur fer ekki þurft að kljást hér um slík efni. En mér þætti betra ef það væri skýrt. Mér finnst betra ef borgarinn getur lesið þetta og við þurfum ekki að karpa um þetta. Aftur: Þótt hv. þingmaður sé þeirrar skoðunar að þetta standist stjórnarskrá - ég öfunda hv. þingmann að vera þeirrar skoðunar því að það er auðvitað auðveldara - er það samt sem áður skylda okkar að velta því fyrir okkur. Ef við náum ekki þeirri sannfæringu er það skylda okkar að koma hér og tala um það og velta því upp þegar við gætum einfaldlega, ef við hefðum þetta ákvæði í stjórnarskrá eins og mörg önnur góð sem er að finna í frumvarpi stjórnlagaráðs, sagt: Þetta er flott mál, gerum þetta, vonandi hrynur efnahagskerfið aldrei aftur. Það væru góð lok þessa máls.
Virðulegi forseti. Ég vil segja að þetta var áhugaverð umræða sem snerist að verulegu leyti um framsalsheimildir að stjórnarskrá en þó líka um efnisatriði málsins. Ég vil ítreka það sem ég tók fram í andsvari, að þótt ekki sé gert ráð fyrir að mótaðilar í afleiðuviðskiptum eða þeir sem reka afleiðuviðskiptaskrá hefji starfsemi hér á landi munu tilkynningar engu að síður geta átt sér stað og munu gera það rafrænt á netinu. Varðandi Evrópuvinkilinn í málinu vil ég taka fram að ég tel alveg skýrt í íslenskum rétti að það séu heimildir til að framselja með afmörkuðum og skýrt skilgreindum hætti vald til alþjóðlegra stofnana í þágu alþjóðasamstarfs sem Ísland á aðild að. Þetta er ákveðin grundvallarregla. En síðan hefst alvöruumræðan þegar menn fara að ræða hvað sé afmarkað, hvað sé takmarkað, hvað sé meiri háttar og hvað minni háttar framsal o.s.frv. Ég held að það muni ekki breyta miklu um þá umræðu í framtíðinni þótt við segðum í stjórnarskrá og þar væri lögfest heimild til minni háttar framsals valds í afmörkuðum málum til alþjóðastofnana sem Ísland ætti aðild að, jafnvel þótt við færum þá leið að segja að þegar um meiri háttar framsal væri að ræða þyrfti samþykki 3/5 þingsins eða eitthvað álíka, með sambærilegum hætti og Norðmenn hafi ákveðið að gera, vegna þess að meira að segja þar tekst mönnum að gera ágreining um hvað séu meiri háttar mál og hvað minni háttar. Það gildir alveg það sama um stjórnarskrána og alla aðra löggjöf. Við viljum að lögin séu skýr og skiljanleg fyrir alla Íslendinga. En það kemur ekki í veg fyrir að við þurfum á dómstólum að halda til að útkljá alls konar ágreining. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar að jafnvel þótt við settum í stjórnarskrá skýra framsalsheimild yrði það í besta falli til þess að við tækjum dýpri umræðu um hvernig við teldum að gildandi réttur væri og hvort við vildum mögulega þrengja að þeim heimildum, eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson vék að í umræðunni fyrr í dag, um að fram hefðu komið á undanförnum árum tillögur þar sem væru settir þröskuldar fyrir framsalsheimildum, bæði héðan frá þingnefndum og frá stjórnlagaráðinu. Það er því ekki sjálfgefið þótt slíkt ákvæði færi í stjórnarskrá að þar yrðu heimildir útvíkkaðar. Ég bara lýsti þeirri skoðun minni að ég teldi enga ástæðu til að útvíkka heimildirnar eins og þær hafa verið túlkaðar fram til þessa til framsals. Þetta er dálítið önnur umræða en sú sem ég vék að stuttlega, sem snýst um að við stöndum núna frammi fyrir því ítrekað, í hverju málinu á eftir öðru, það er nánast orðinn árlegur viðburður, að Evrópusambandið krefst þess þegar við tökum upp Evrópgerðir, tilskipanir eða reglugerðir, að við Íslendingar fellum okkur við að sæta boðvaldi, úrslitavaldi, sektarákvörðunum eða með öðrum hætti skipunum frá alþjóðastofnunum sem Evrópusambandið hefur komið sér upp en við eigum enga aðild að. Það er mun alvarlegra mál vegna þess að þar er í raun og veru vegið að grunnstoðum EES-samningsins, sem er tveggja stoða kerfið sem við höfum rætt. Mér finnst orðið tímabært að við tökum það til alvarlegrar skoðunar á þinginu hver staða EFTA-ríkjanna sé á grundvelli EES-samningsins þegar slíkar kröfur eru gerðar af hálfu Evrópusambandsins. Mjög fljótt á litið sýnist mér að það séu í raun og veru ekki kröfur sem samrýmast grunnhugsun EES-samstarfsins. Það eitt og sér ætti að duga til að þvinga í sérhverju tilviki fram tveggja stoða lausn. Okkur hefur tekist það í sumum málum. Það á t.d. við um regluverk sem snertir fjármálamarkaðinn. Þar höfum við smíðað sérlausnir eftir mjög langt samningaferli við Evrópusambandið. En síðan erum við með önnur dæmi þar sem mun meiri tregða mætir okkur. Ekki hjálpar það þegar samstarfsþjóðir okkar EFTA-megin í samstarfinu hafa ákveðið að láta undan áður en við höfum komist að niðurstöðu. Þá stöndum við ein eftir með kröfuna um að byggt verði á tveggja stoða kerfi. Þetta er ekki aðeins alvarlegt út frá stjórnskipulegu sjónarhorni og vegna þess að með því er grafið undan grunnstoðum EES-samstarfsins heldur líka vegna þess að mikilvægt er að þær stoðir EFTA-megin sem EES-samstarfið hvílir á séu sterkar, séu ekki skildar eftir út undan og látið eins og þær séu eitthvert aukamál og menn láti sér í léttu rúmi liggja hvernig þær stoðir þróast, styrkist innan frá vegna aukinna verkefna, að á sama tíma og Evrópusambandið er að koma á fót nýjum stofnunum eða fela eldri stofnunum aukin verkefni leyfi það sér að beita því sjónarmiði gagnvart EFTA-ríkjunum að engin ástæða sé til að láta EFTA-stoðirnar glíma við sömu verkefni. Þetta er eitt og sér gríðarlega alvarlegt og bætist í raun við þann vanda sem við glímum nú þegar við sem er hversu fá ríki standa að EFTA-stofnununum EFTA-megin. Því vildi ég koma á framfæri vegna þess að mér finnst verkefninu ekki hafa verið gefinn nægur gaumur. Ég verð var við það í hverju málinu á eftir öðru að ákveðin þróun á sér stað sem við verðum að bregðast við. Mér finnst utanríkisþjónustan og einstök fagráðuneyti hafa staðið sig ágætlega í því að spyrna við fótum og fara fram á sérstakar lausnir en við sjáum aukna tregðu Evrópusambandsmegin og kannski vaxandi eftir Brexit, þar sem allir verða að falla í sama mótið og engar undanþágur eru samþykktar. Menn fara einfaldlega aftast í röðina ef þeir fara fram á sérlausnir. Við erum með slík mál uppi núna. Þess vegna er þetta mál sem er mjög raunhæft að gefa gaum strax á þessu þingi. Við þurfum að velta fyrir okkur hvernig við tökum það til frekari og ítarlegri skoðunar í framhaldinu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir afar athyglisverða ræðu. Hann tæpti þar á málum sem eru býsna merkileg og þurfa kannski lengri umræðu en rúmast í því formi sem hér er. Það er tvennt sem ég myndi vilja spyrja hæstv. ráðherra út í eða biðja hann að hugleiða með mér. Ég vitnaði hér til afstöðu núverandi hæstv. forsætisráðherra og efasemda hans um stjórnarskrá og þær lausnir sem við höfum þurft að búa við. Hefur farið fram eitthvert sérstakt samtal milli hæstv. ráðherra og forystumanna í ríkisstjórninni um þessa stöðu? Ég þykist að minnsta kosti greina, og vona að ég leggi ekki neinum orð í munn, að áherslumunur sé á milli forystumanna ríkisstjórnarinnar um þetta mál. Hæstv. fjármálaráðherra minntist líka á annað mál, sem mér þótti býsna merkilegt. Ég þarf eiginlega að spyrja beint að því: Er hæstv. fjármálaráðherra að boða að Íslendingar muni fara fram á endurskoðun EES-samningsins? Mér fannst hann fara giska langt í þá átt án þess að segja það beinlínis en það mátti heyra á máli hæstv. ráðherra að hann liti þessa stöðu býsna alvarlegum augum. Ég verð að segja að það eru talsverð tíðindi, ef ég skil ráðherrann rétt, að Íslandi finnist það orðið svolítið einangrað, önnur EFTA-ríki í EES-samstarfinu séu eftirgefanleg og sveigjanleg en Ísland standi gjarnan eitt eftir. Þess vegna spyr ég beint: Er hæstv. fjármálaráðherra að boða endurskoðun EES-samningsins?
Virðulegi forseti. Ég tel í raun engan ágreining vera á milli stjórnarflokkanna, hvorki milli Sjálfstæðisflokks og Vinstri grænna né annarra, eins og Framsóknarflokks, um að það sé mikið grundvallaratriði þegar um framsal valdheimilda er að ræða að við virðum þær reglur sem gilda um ytri mörk slíks framsals. Vissulega hafa komið upp einstök mál í þinginu þar sem reifuð hafa verið ólík sjónarmið um hvort við séum alveg á mörkunum eða réttum megin við þau. Við höfum þá reynt að leysa úr því með svipuðum hætti og við gerðum þegar gengið var í EES-samstarfið á sínum tíma, að leita til okkar færustu sérfræðinga, fá ráðgjöf og fá fram túlkun, sem ég lít svo á að muni alltaf þurfa jafnvel þótt við færðum þessi ákvæði inn í stjórnarskrá. Það muni alltaf þurfa að túlka tilvikin. Varðandi það hvort ég sé að boða endurskoðun á EES-samningnum er ég það nú ekki. Ég er mikill stuðningsmaður þess að við byggjum tengsl okkar við Evrópusambandið á Evrópska efnahagssvæðinu og þessum samningi. En ég er einfaldlega að benda á að þetta er tvíhliða samningur. Hann felur í sér réttindi og skyldur, má segja, allra sem að honum standa. Meðal þeirra réttinda sem við sömdum um þegar við gerðumst aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu var að samningurinn og sú starfsemi sem fram færi undir merkjum hans byggðu á tveggja stoða lausnum. Þegar Evrópusambandið er farið að þrýsta á í hverju málinu á fætur öðru að vikið sé frá þeirri grundvallarreglu sé ég ekki betur en að við séum í stöðu til að segja: Heyrðu, þetta er ekki partur af samningnum, ekki hluti hans. Það er ekki hægt að fara fram á þetta undir fána EES-samstarfsins. Þarna held ég að við þurfum að gaumgæfa betur rétt okkar og stöðu gagnvart Evrópusambandinu vegna þess að sú vél er með mjög mikinn skriðþunga og veltur áfram [[Forseti hringir.]]á móti hvers kyns mótbárum. Og já, stundum kemur fyrir að samstarfsríki okkar hafa gefið eftir. Það er samt ekki einkenni á starfi þeirra innan EES-samningsins. En þegar það gerist hjálpar það okkur ekki.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svarið. Auðvitað er EES-samningurinn tvíhliða í þeim skilningi að hann er á milli EFTA-ríkjanna annars vegar og Evrópusambandsins hins vegar. Hann er náttúrlega ekki tvíhliða samningur Íslands og Evrópusambandsins þannig að við höfum skuldbundið okkur til þess að starfa saman með hinum EFTA-ríkjunum innan þessa ramma. Hitt er síðan alveg rétt ályktað, held ég, hjá hæstv. fjármálaráðherra að EES-samningurinn og hið evrópska samstarf hafa tekið gríðarlegum breytingum frá því við gerðum samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, það er alveg rétt. En það finnst mér líka vera svolítill hluti af því sem ég gerði að umtalsefni áðan, að alþjóðamálin þróast hratt. Þess vegna held ég að það sé mjög nauðsynlegt fyrir ríki eins og Ísland, sem er þrátt fyrir allt lítið og mjög háð því að geta átt samskipti við önnur ríki og gert það með réttum hætti, að við skoðum mjög vandlega þann ramma sem t.d. stjórnarskráin setur okkur. Ég var ekki alveg sannfærður um svör hæstv. ráðherra um að eining og eindrægni væri milli stjórnarflokkanna um það hversu langt eða skammt mætti ganga í þessu tilliti. Þá hefur einhver breytt um afstöðu. En ég get ekki skilið hæstv. fjármálaráðherra öðruvísi en svo, það hlýtur eiginlega að vera miðað við ræðuna sem hann flutti, að honum þyki þessi staða vera orðin óviðunandi fyrir hönd Íslands þannig að hann hlýtur að ætla að aðhafast eitthvað í málinu. Það getur varla falist í neinu öðru en að óska eftir því að Evrópusambandið láti af því háttalagi sínu [[Forseti hringir.]]að fara fram á þessi atriði sem hæstv. fjármálaráðherra líkar illa.
Virðulegi forseti. Ég vil vera alveg skýr varðandi kröfuna um að við framseljum vald til stofnana sem við eigum ekki aðild að, það megum við aldrei gera. Ég tel að það sé ekkert ríki Evrópu sem mundi samþykkja að gera eitthvað slíkt. Ég þekki engin dæmi um að menn geri það með opin augun að undirgangast einhverjar alþjóðastofnanir og boðvald þeirra án þess að eiga aðild að viðkomandi stofnunum. En það er í grunninn það sem Evrópusambandið er að fara fram á í litlum hænufetsskrefum. Við höfum brugðist við þeirri kröfu með því að búa til einhvers konar bræðing á milli þeirrar kröfu og hinnar lausnarinnar sem er skýr tveggja stoða lausn. Þarna finnst mér við vera komin á grátt svæði, ég segi það alveg eins og er. Það er líka það sem lögfræðiálitin fjalla um. Þau segja: Þetta er orðið mjög grátt svæði. Og sérfræðingar eru alveg eins líklegir til að segja að það gangi upp eins og að það gangi ekki upp. Aðalatriði þess sem ég vek athygli á í dag er að við þurfum að þekkja stöðu okkar innan EES-samstarfsins þegar slík krafa rís. Ef þetta fer að verða æ algengara, eins og mér sýnist, að Evrópusambandið setji fram skýlausa kröfu um að EFTA-ríkin undirgangist boðvald Evrópusambandsstofnana sem við eigum ekki aðild að, þá kallar það á viðbrögð, það hlýtur að gera það. Ef þau leiða á endanum til þess að við þurfum að taka EES-samninginn til endurskoðunar þá gerum við það. Við gerum það alltaf frekar en að fallast á kröfu sem er óásættanleg. Ekki bara að hún stangist á við stjórnarskrána heldur er bara algjörlega út í hött að nokkurt ríki myndi undirgangast slíka kröfu.
Virðulegi forseti. Þetta er nú að hluta til meðsvar vegna þess að mér finnst þetta vera annað áhyggjuefni sem varað hefur verið við í dágóðan tíma, þ.e. að EES-samstarfið myndi alltaf þróast í þessa átt með einhverjum hætti, að það yrðu sífellt meiri kröfur um að við myndum gera hlutina eins og Evrópusambandið vildi án þess að hafa nógu mikið um það að segja til þess að sporna almennilega gegn því. Ég tek undir það sem hæstv. ráðherra fór yfir varðandi þann vanda. Eins og margt annað í þessu efni þá kemur þetta kannski ekki öllum á óvart. Þetta er eitt af áhyggjuefnunum sem menn hafa haft í gegnum tíðina. Þá er spurt: Hvað er til ráða? Hvað gerum við í því? Jú, á einhverjum tímapunkti gætum við farið í það að endurskoða EES-samninginn. Ég velti þá fyrir mér samningsstöðu Íslands eða EFTA-ríkjanna yfir höfuð gagnvart Evrópusambandinu eftir þær breytingar sem átt hafa sér stað frá 1992. Brexit náttúrlega er eitt risastórt spurningarmerki í allri þeirri jöfnu, þannig að ég get svo sem ekki ætlast til þess að hæstv. ráðherra svari því hér og nú hvernig hægt væri að sjá fyrir sér slíkt ferli, enda er það ekki tímabært. En mig langar samt að spyrja hæstv. ráðherra hvernig við eigum að sporna við þessu. Mér finnst það nefnilega ekki skýrt. Ég tek það gott og gilt ef það er ekki ljóst á þessum tímapunkti. En ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að nefna þetta vegna þess að það er mjög mikilvægt að það komi fram og að við ræðum þetta hispurslaust án þess að vera hrædd við að það gæti móðgað eina eða tvær alþjóðlegar stofnanir.
Virðulegi forseti. Ég lít þannig á að skylda okkar sé fyrst og fremst sú að greina nákvæmlega stöðu okkar og rétt til þess að hafna öllum slíkum tilburðum Evrópusambandsins. Við ættum síðan að taka málið upp á sameiginlegum vettvangi EFTA-ríkjanna sem standa að EES-samstarfinu. Varðandi síðan þróunina og hversu fyrirsjáanlegt þetta hafi verið, má segja að undanfarin ár höfum við séð mikla viðleitni innan Evrópusambandsins til þess að auka og þétta samrunann, en það hefur ekki verið án undantekninga. Við erum með breska dæmið til vitnis um það. Og svo erum við auðvitað með sjálft Evrópusambandið til vitnis um að menn hafa farið mjög ólíkar leiðir. Sumir eru í evru-samstarfinu, aðrir ekki. Einstök ríki hafa samið um afmarkaðar undanþágur. Nýju ríkin þurfa að gleypa allan matseðilinn meðan gömlu ríkin hafa búið við sérlausnir sem eiga rætur sínar í því hvernig Evrópusambandið var þegar þau gengu inn, eins og t.d. Danmörk. Það var ekki ófrávíkjanleg krafa að ganga í myntsamstarfið þegar Danmörk gekk inn. Nýju ríkin myndu ekki komast upp með það. Hin aukna krafa Evrópusambandsins um einsleitni hefur valdið spennu í Evrópusambandinu. Sú spenna hefur brotist út með ýmsum hætti. Við höfum Brexit sem eitt dæmið. Við sjáum líka að ný stjórnmálaöfl rísa víða í Evrópu og taka til sín þó nokkuð mikið fylgi. Það var ekki bara eitthvert innihaldslaust blaðamál að tæpt stæði bæði í Hollandi og Frakklandi í síðustu kosningum hvor fylkingin hefði yfirhöndina þegar upp væri staðið; þeir sem vildu út eða þeir sem vildu vera áfram inni. Menn vörpuðu öndinni léttar þegar þeir sem vildu vera áfram inni urðu ofan á. Nú eru þeir að tala um að herða enn kjarnasamstarfið. Það getur aftur kallað fram aðrar afleiðingar í öðrum ríkjum. Kannski sjáum við færri ríki með þéttara [[Forseti hringir.]]samstarf og síðan aðrar lausnir í jaðrinum sem munu mögulega endurspegla það sem Bretar eru að fara að semja um. Það er ekki gott að sjá það allt fyrir, [[Forseti hringir.]]en við þurfum að halda vöku okkar um stöðu okkar.
Hv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á raforkulögum og lögum um stofnun Landsnets hf., með ýmsum breytingum, á þskj. 184. Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar minni háttar breytingar á raforkulögum, nr. 65/2003, og lögum um stofnun Landsnets hf., nr. 75/2004. Um er að ræða atriði sem rekja má til ábendinga frá Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, og atriði sem sett eru fram til einföldunar og til að gæta samræmis. Einnig er með frumvarpinu lagt til að fellt verði úr gildi ákvæði sem snýr að stofnun Landsnets og hefur ekki þýðingu í dag. Nánar tiltekið eru efnisatriði frumvarpsins eftirfarandi: Í fyrsta lagi er með frumvarpinu lögð til breyting er varðar setningu og staðfestingu svokallaðra netmála, samanber 1. gr. frumvarpsins. Samkvæmt 9. gr. raforkulaga hefur flutningsfyrirtækið Landsnet heimild til að setja reglur um kerfisstjórnun sem staðfestar eru af ráðherra. Í daglegu tali eru þessar reglur kallaðar netmálar og eru í raun nokkurs konar tæknilegir skilmálar. Með frumvarpinu er lagt til að samþykki netmála færist frá ráðherra til Orkustofnunar enda er það almennt í höndum eftirlitsaðila að samþykkja slíkar reglur í samræmi við raforkutilskipun ESB. Í reglugerðum sem settar eru á grundvelli raforkulaga kemur fram að flutningsfyrirtækið á að setja sér frekari reglur um ýmsa aðra þætti en kerfisstjórnun. Netmálar Landsnets snúast þannig ekki eingöngu um kerfisstjórnun heldur snúa þeir líka að almennum leikreglum og viðskiptalegum atriðum. Hefur netmálum verið skipt í fimm flokka: almenna skilmála, viðskiptaskilmála, rekstrarskilmála, tengiskilmála og hönnunarskilmála. Þrátt fyrir orðalag 6. mgr. 9. gr. núgildandi raforkulaga hafa allir netmálar verið sendir ráðherra til staðfestingar, burt séð frá því hvort þeir varði kerfisstjórnun eða ekki. Með frumvarpinu er brugðist við þessu í samræmi við ábendingar frá Orkustofnun og Landsneti og lagt til að orðalag laganna nái til allra tegunda netmála og að sama skapi gerð krafa um staðfestingu Orkustofnunar varðandi alla netmála, þ.e. að allir netmálar, ekki bara þeir sem fjalla um kerfisstjórnun, séu staðfestir af þar til bæru stjórnvaldi sem er raforkueftirlit Orkustofnunar. Með þessu er því verið að styrkja eftirlit með setningu netmála og tryggja að fyrirkomulagið sé í samræmi við raforkutilskipun ESB. Taka ber fram að ekki er verið með þessari breytingu að skapa grundvöll eða auka heimildir Landsnets til setningar nýrra netmála sem ekki eru til staðar í dag. Þvert á móti er verið að gera ríkari kröfur til setningar og staðfestingar netmála. Í öðru lagi er með frumvarpinu lögð til samræming í tilvísun innan raforkulaga til stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Með lögum nr. 26/2015, um breytingu á raforkulögum, var bætt við ákvæði í raforkulög, þess efnis að ráðherra skuli á fjögurra ára fresti leggja fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Í 9. gr. núgildandi raforkulaga er fjallað um kerfisáætlun um uppbyggingu flutningskerfis raforku og stefnu stjórnvalda um lagningu raflína og með frumvarpi þessu er lagt til að þar verði, til að tryggja samræmi innan laganna, einnig vísað til stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Tillaga til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku var sett í opið samráðs- og kynningarferli síðasta sumar og var uppfærð útgáfa hennar lögð fram og samþykkt á fundi ríkisstjórnar 23. janúar og ráðgert er að leggja þá þingsályktunartillögu fram á Alþingi síðar í þessari viku. Í þeirri tillögu til þingsályktunar er m.a. lagt til að núverandi stefna stjórnvalda um lagningu raflína sem samþykkt var í maí 2015 með þingsályktun nr. 11/144 gildi áfram í eitt ár á meðan frekari rannsóknar- og greiningarvinna á sér stað á möguleikum á sviði jarðstrengja eins og nánar er greint frá í þingsályktunartillögunni. Á endanum er fyrirséð að þingsályktun um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku nái einnig yfir stefnu stjórnvalda um lagningu raflína, þ.e. að síðarnefnda stefnan verði hluti af fyrrnefndu stefnunni. Að svo stöddu er hins vegar rétt að í raforkulögum sé vísað í báðar þessar stefnur. Nánar verður komið inn á þetta samspil þegar ég mæli fyrir áðurnefndri tillögu til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku, sem ég held að verði á fimmtudaginn, alla vega í þessari viku. Í þriðja lagi er með frumvarpinu lagt til að orkumálastjóri skili árlega skýrslu til ráðherra um framkvæmd raforkueftirlits Orkustofnunar og rekstrarupplýsinga vegna þess. Í núgildandi raforkulögum er gert ráð fyrir að orkumálastjóri skili eingöngu skýrslu til ráðherra með rekstrarupplýsingum vegna raforkueftirlits Orkustofnunar. Er því hér lagt til að skýrslan nái einnig til framkvæmdar þess eftirlits, raforkueftirlitsins. Þessi breyting er lögð til í ljósi ábendinga frá ESA og ákvæða raforkutilskipunar ESB um að eftirlitsaðilar skuli birta árlega skýrslu um eftirlitsstörf sín. Ég vil árétta að þessi skylda felur ekki aðeins í sér skyldu til að skila framangreindri skýrslu, heldur einnig til að birta hana opinberlega. Ég vil því beina því til hv. atvinnuveganefndar að tryggja að orðalag þessa ákvæðis raforkulaga nái einnig til skyldu til að birta hina árlegu skýrslu, ekki eingöngu skila. Í fjórða lagi er með frumvarpinu lagt til að fellt verði brott ákvæði 3. gr. laga nr. 75/2004, um stofnun Landsnets hf., en það snýr að skipun stjórnar Landsnets við stofnun þess. Í 3. gr. laganna er kveðið á um að ríkissjóður Íslands sé eigandi alls hlutafjár í Landsneti við stofnun þess, ráðherra fari með eignarhlut ríkisins og stjórn Landsnets skuli skipuð þremur mönnum sem ráðherra fær til starfans án tilnefningar. Íslenska ríkið hafði á sínum tíma forgöngu um stofnun Landsnets sem ætlað var að annast raforkuflutning og kerfisstjórnun samkvæmt ákvæðum III. kafla raforkulaga, nr. 65/2003. Eins og fram kemur í frumvarpi því er varð að lögum nr. 75/2004 var gert ráð fyrir að eftir stofnun Landsnets skipaði iðnaðarráðherra stjórn til bráðabirgða, sem ætlað var að koma fram fyrir hönd félagsins við mat á verðmæti flutningsvirkja, auk annarra lögbundinna stjórnarstarfa samkvæmt lögum um hlutafélög. Gert var ráð fyrir að stjórnin sæti aðeins þar til endanleg niðurstaða fengist um verðmæti flutningsvirkja og þar með um eignarhlutföll hluthafa í félaginu. Þegar sú niðurstaða væri fengin mundi ríkissjóður á grundvelli heimildar í 2. mgr. 4. gr. laga nr. 75/2004 selja allt hlutafé sitt í Landsneti til þeirra eigenda flutningsvirkja sem legðu eignir sínar til Landsnets á grundvelli samkomulags um eignarhlutföll milli einstakra hluthafa á grundvelli verðmætis flutningsvirkjanna. Í desember 2004 framseldi iðnaðar- og viðskiptaráðherra alla hluti ríkissjóðs í Landsneti til Landsvirkjunar, Rariks og Orkubús Vestfjarða en Orkuveita Reykjavíkur bættist síðar í hluthafahóp Landsnets. Við afsalið var 3. gr. laganna í raun þýðingarlaus. Stjórn Landsnets hefur á undanförnum árum verið skipuð á aðalfundi Landsnets úr hópi eigenda Landsnets, þ.e. áðurnefndra orkufyrirtækja. Núverandi hluthafar Landsnets telja æskilegt að fjölga stjórnarmönnum úr þremur í fimm. Til samanburðar eru stjórnir Landsvirkjunar, Rariks og Orkubús Vestfjarða skipaðar fimm stjórnarmönnum og stjórn Orkuveitu Reykjavíkur skipuð sjö mönnum. Upphaflegri þriggja manna stjórn Landsnets var aðeins ætlað að vera bráðabirgðastjórn á meðan félagið hefði litla sem enga starfsemi. Í ljósi núverandi verkefna og hlutverks félagsins er talið mikilvægt að fjölga stjórnarmönnum. Samsetning stjórnar þarf að vera í samræmi við starfsemi og stefnu félagsins, þróunarstig þess og aðra viðeigandi þætti í rekstri þess og umhverfi. Þá skapar fjölgun stjórnarmanna möguleika á að auka enn á fjölbreytni og breidd í hæfni, reynslu og þekkingu. Fyrirhugað er að breyta samþykktum Landsnets þannig að stjórnarmenn verði fimm, telja verður eðlilegt að ákvæði hlutafélagalaga gildi alfarið um samsetningu stjórnar Landsnets þannig að í samþykktum félagsins sé kveðið á um fjölda stjórnarmanna. Með 7. gr. þess frumvarps sem ég mæli hér fyrir er því opnað fyrir að málum verði þannig hagað. Hæstv. forseti. Ég hef hér reifað efnisatriði frumvarpsins, en að því er mat á áhrifum varðar þá er tilgreint í athugasemdum við frumvarpið að verði frumvarpið að lögum felur það í sér ákveðna einföldun, samræmingu og lagfæringu á ákvæðum raforkulaga og laga um stofnun Landsnets. Verði frumvarpið óbreytt að lögum er ekki fyrirséð að það hafi áhrif á útgjöld ríkissjóðs. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni umræðu vísað til hv. atvinnuveganefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Það er ekki hægt að hleypa hæstv. ráðherra héðan út eftir þetta án þess að ræða aðeins um valdframsal og Evrópska efnahagssvæðið. Tillögur þessa frumvarps eru í samræmi við skuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum, eins og hæstv. ráðherra kom inn á. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir undir kaflanum Evrópa og viðskiptakjör, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin telur það vera eitt mikilvægasta hagsmunamál Íslands að sinna framkvæmd EES-samningsins vel og Alþingi þarf að vera virkara á því sviði.“ Ég vil spyrja í því samhengi, og af því að hæstv. ráðherra gefur færi á umræðu, hvernig vinna við innleiðingu á þriðja orkupakkanum gengur, þ.e. innleiðingin sem felur í sér þessar nýju valdheimildir bæði ESA og ASE, Evrópsku eftirlitsstofnunarinnar í orkumálum. Ég spyr vegna þess að þetta er eitt helsta hitamálið á norska Stórþinginu um þessar mundir. Ég held að ég fari rétt með að þetta hafi verið sett í samninginn hjá okkur í fyrra með stjórnskipulegum fyrirvörum sem væntingar stóðu til að yrði búið að aflétta fyrir árslok. Ég ætla að nota tækifærið og forvitnast um það hjá hæstv. ráðherra - sem er horfinn.
Herra forseti. Ég fór ekki langt, ég var bara að skrifa. Varðandi fyrra atriðið sem hv. þingmaður nefnir mun ég síðar á þessu vorþingi koma með frumvarp, sem er aðallega um sjálfstæði eftirlitsins. En þar sem vísað er til Stórþingsins og umræðunnar þar var þriðji pakkinn að fara inn í EES-samninginn, þannig að bæði Noregur og Ísland eiga alveg eftir að fara með það í gegnum þingið. Það er í rauninni allt eftir en ég geri ráð fyrir að um það verði mikið rætt hér og mögulega eitthvað á það deilt. En það er náttúrlega miklu stærra mál, þetta er frekar lítið mál. Svo kem ég með annað frumvarp síðar á þessu vorþingi. Það var mat mitt að hafa þetta tvö mál til að einfalda vinnu og auka líkur á að þetta mál færi fram og yrði afgreitt vegna þess að það var tilbúið.
Forseti. Ég þakka fyrir. Ég veit að ég fer að ákveðnu leyti út fyrir efnið en þetta tengist allt og hitað var upp í salnum í viðræðum við hæstv. fjármálaráðherra áðan. Ef ég skil hæstv. ráðherra rétt á hún von á því að á næstu vikum eða mánuðum, á þessu þingi, verði málið tilbúið til umræðu á Alþingi. Ástæða þess að ég spyr er að við erum náttúrlega að tala um umræðu sem töluverður hiti er í þar sem hún hefur átt sér stað, eins og í Noregi. Þetta eru bindandi ákvarðanir hjá ESA gagnvart innlendum eftirlitsaðilum. Við erum í sjálfu sér að tala um heimildir á sviði orkumála sem eru nýmæli þótt þær eigi sér fyrirmyndir í fjármálageiranum. Það er verið að útvíkka valdframsal til stofnana EFTA og svo óbeint til stofnana Evrópusambandsins. Og svo, eins og þekkt er, erum við í gegnum samninginn okkar bara áheyrnaraðili að ASE eða Evrópsku eftirlitsstofnuninni, eigum þar ekki atkvæðisrétt. Það væri gott að vita hvort við eigum von á að fá að ræða þessi mál á þingi á næstunni.
Herra forseti. Það er rétt skilið hjá hv. þingmanni að málið kemur inn í þingið eftir einhverjar vikur, alla vega á þessu vorþingi. Það á eftir að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara á því máli. Ef ég þekki það rétt mun utanríkisráðuneytið koma með það á sama tíma og utanríkismálanefnd fjalla um það og svo þetta mál. Þingið mun því fá rými til að fjalla um það stóra mál sem hv. þingmaður vísar til.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um brottfall laga um stofnun hlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja, nr. 10/2001, með síðari breytingum, á þskj. 2010. Með frumvarpi þessu er lögð til sú lagahreinsun að lög um stofnun hlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja, með síðari breytingum, verði felld úr gildi þar sem Hitaveita Suðurnesja er ekki lengur starfandi. Með lögum nr. 58/2008, um breytingu á nokkrum lögum á auðlinda- og orkusviði, var m.a. kveðið á um aðskilnað samkeppnis- og sérleyfisstarfsemi orkufyrirtækja í tvö aðskilin og sjálfstæð fyrirtæki sem hefðu sjálfstæðar stjórnir fyrir 1. júlí 2009. Í framhaldi af samþykkt laganna var Hitaveita Suðurnesja hf. lögð niður árið 2008, en við hlutverki hennar tóku tvö sjálfstæð fyrirtæki, HS Orka hf. og HS Veitur hf. Á hluthafafundi þann 1. desember 2008 var nafni Hitaveitu Suðurnesja hf. breytt í HS Orku hf. og síðan haldinn stofnfundur fyrir nýtt félag, HS Veitur hf. Þar sem Hitaveita Suðurnesja hf. er ekki lengur starfandi þarf að fella úr gildi lög um stofnun hlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja. Í lögunum er að finna almenn ákvæði um starfsemi Hitaveitu Suðurnesja, auk ýmissa sérákvæða, sem eiga ekki lengur við, til að mynda undanþágu frá lögum um hlutafélög, ákvæði um rétt starfsmanna Hitaveitu Suðurnesja og Rafveitu Hafnarfjarðar á störfum hjá hinu nýja félagi og um biðlaunarétt, auk heimildar til ríkisstjórnarinnar til að leggja hlutafélaginu til hlut ríkissjóðs í Hitaveitu Suðurnesja. Einnig er í lögunum að finna ákvæði um einkaleyfi félagsins til starfrækslu hitaveitu. Þá var í lögunum upphaflega að finna undanþágur frá skattskyldu og stimpilgjöldum, en þær undanþágur voru síðar felldar burt úr lögunum. Ekki er talin þörf á sérlögum um HS Veitur hf. eða HS Orku hf. þar sem starfsemi þeirra fellur undir gildandi lög og ekki er talin þörf á sérákvæðum eða undanþágum frá þeim lögum. Sett verður reglugerð um hitaveitustarfsemi HS Veitna hf. á grundvelli orkulaga. Vatnsveitustarfsemi félagsins fellur undir lög um vatnsveitur sveitarfélaga, nr. 32/2004, og raforkustarfsemi undir raforkulög, nr. 65/2003. Starfsemi HS Orku hf. fellur undir raforkulög, nr. 65/2003 sömuleiðis. Við gerð frumvarpsins var haft samráð við HS Veitur, HS Orku og Orkustofnun. Samþykkt frumvarpsins mun ekki hafa nein áhrif á almannahagsmuni, helstu hagsmunaaðila eða stjórnsýslu ríkisins. Verði frumvarpið óbreytt að lögum hefur það engin áhrif á tekjur eða gjöld ríkissjóðs. Hæstv. forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. atvinnuveganefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, með síðari breytingum, um fasteignasjóð. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk á sinn fund Guðna Geir Einarsson og Ólaf Hjörleifsson frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu. Umsagnir bárust frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Reykjavíkurborg og Fljótsdalshéraði. Frumvarpinu er ætlað að útvíkka lögbundið hlutverk fasteignasjóðs Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem komið var á fót þegar málefni fatlaðs fólks voru færð frá ríki til sveitarfélaga 2011. Upphaflegu hlutverki sjóðsins, að annast þær fasteignir í eigu ríkisins sem nýttar voru til þjónustu við fatlað fólk, er nú því sem næst lokið þar sem allar þær eignir sem undir sjóðinn heyrðu hafa verið seldar, utan einnar sem er í söluferli. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að gert sé ráð fyrir að sjóðurinn fari eftir sem áður með réttindi og skyldur sem tengjast fasteignum í eigu ríkisins sem nýttar eru til þjónustu við fatlað fólk, m.a. þar sem sjóðurinn hafi enn tekjur vegna sölu eignanna. Auk þess verði heimilt að nýta fjármuni sjóðsins til að jafna stöðu sveitarfélaga við uppbyggingu fasteigna þar sem veitt er þjónusta við fatlað fólk og fólk með miklar stuðningsþarfir. Á fundi nefndarinnar kom fram að í vissum tilvikum gæti fé úr sjóðnum m.a. nýst til að gera nauðsynlegar breytingar á heimilum mjög fatlaðra einstaklinga. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að ráðherra mæli nánar fyrir um skilyrði fyrir úthlutun og fyrirkomulagi í reglugerð að höfðu samráði við fagráðherra málefna fatlaðs fólks, Sambands íslenskra sveitarfélaga og ráðgjafarnefnd Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Frumvarp þetta er byggt á sameiginlegri viljayfirlýsingu samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra og Sambands íslenskra sveitarfélaga frá 6. júlí 2017. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga um málið kemur fram að sambandið styðji eindregið að frumvarpið verði að lögum. Sami tónn er sleginn í öðrum umsögnum sem bárust nefndinni. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta skrifa Jón Gunnarsson, Ari Trausti Guðmundsson, Hanna Katrín Friðriksson, Helga Vala Helgadóttir, Karl Gauti Hjaltason, Líneik Anna Sævarsdóttir, Maríanna Eva Ragnarsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Vilhjálmur Árnason. Áheyrnarfulltrúi í nefndinni, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, styður einnig framgang þessa máls. Virðulegi forseti. Ég legg því til að málinu verði vísað til 3. umr.
Virðulegi forseti. Ég styð framgang þessa máls enda mjög sniðug leið til að nýta þann fasteignasjóð sem hefur myndast. Fyrir nefndina komu umsagnaraðilar sem lýstu aðeins fyrir okkur framkvæmd við sölu á fasteignunum þar sem því var lýst að þær hefðu í raun verið seldar undir virði og á lágum vöxtum; ellegar væri þessi fasteignasjóður mun stöndugri í dag en hann er núna ef betra verð hefði fengist fyrir fasteignirnar. Ég velti fyrir mér hvort það sé eitthvað sem þurfi að huga að, hvernig framkvæmd við sölu þessara fasteigna hefur verið í skilningi þess að fara vel með opinbert fé.
Virðulegur forseti. Við málsmeðferð nefndarinnar kom það fram frá fulltrúum ráðuneytisins að ástand þessara fasteigna hefði verið mjög misjafnt. Þær hefðu margar þurft á miklu viðhaldi að halda. Það er litið svo á, ég túlka það alla vega þannig, að farin hafi verið þessi leið í því samkomulagi sem gert var milli Sambands íslenskra sveitarfélaga og ríkisins við yfirfærslu þessa málaflokks. Þarna er um að ræða fasteignir og húsnæði sem mjög oft er sniðið að þörfum fatlaðs fólks. Því er kannski erfitt að gera sér grein fyrir hvert markaðsvirði beint er. En markmiðið var augljóslega að sem minnst röskun yrði á högum þess fólks sem þarna býr og á þarna heima og nýtur þeirrar þjónustu sem við sem samfélag veitum því.
Virðulegi forseti. Matið á verðmætum eignanna fór samt fram. Það kom fram að þær hefðu verið metnar á um 3,5 milljarða en söluandvirði hefði að lokum verið um 3 milljarðar. Það kom ekki greinilega fram hvort það var þá eftir á séð, að ástandið hefði verið verra eða eitthvað svoleiðis. Ég geri fastlega ráð fyrir að verðmætamat upp á 3,5 milljarða hafi verið nákvæmt, sér í lagi miðað við hvernig þróun fasteignaverðs hefur verið á undanförnum árum. Til viðbótar var þetta sala með 2% vöxtum sem að öllu jöfnu er ekki eitthvað sem almennt má ganga að í öðrum fjárfestingum á Íslandi. Þetta væri eitthvað sem ég væri alveg sáttur við að geta fengið, lán á þessum kjörum vegna minnar íbúðar. En ég velti því enn fyrir mér - miðað við verðmætamatið sem lá fyrir, miðað við upphæðina sem fékkst, miðað við vextina sem settir eru á þetta - hvort ekki væri eðlilegt að skoða aðeins betur hvort eitthvað mætti fara aðeins betur í framtíðinni.
Virðulegur forseti. Ég er alveg viss um að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson getur fengið allar upplýsingar um hvernig staðið var að þessari sölu, á hvaða verði einstakar fasteignir voru færðar yfir á sínum tíma. Það er auðvitað allt saman til á vettvangi ráðuneytisins. Ég ítreka það sem ég sagði hér áðan, hér var um samkomulagsatriði að ræða milli sveitarfélaganna í landinu og ríkisins þar sem sveitarfélögin tókust á hendur verkefni sem er gríðarlega mikilvægt í samfélagi okkar og við viljum inna vel af hendi. Það var örugglega haft til hliðsjónar að þetta gæti gerst með sem hagkvæmustum hætti fyrir alla aðila. Ég get alveg sagt það sem mína persónulegu skoðun að í málum sem þessum, þegar um er að ræða svona viðkvæman málaflokk, þar sem mikilvægt er að raska ekki ró þeirra sem þjónustunnar njóta, eins og í þessu tilfelli, finnst mér mjög eðlilegt að slíkt hafi verið gert með einhverju samkomulagi milli sveitarfélaga og ríkisins. Það gefur auga leið að ef farið hefði verið fram á markaðsforsendum í þessu viðkvæma máli og þessu tilfelli hefði það mögulega getað orðið til þess að ríkið hefði getað fengið eitthvað meira fyrir þessar eignir. En við getum líka séð fyrir okkur hvað það hefði flækt alla yfirfærslu málaflokksins og hvernig þetta hefði þá mögulega getað gengið fyrir sig og þá röskun sem hefði orðið á högum þess fólks sem hér á sitt undir. Að því leyti hef ég engar efasemdir um að hér hafi verið vel að verki staðið, ágreiningur er heldur enginn um þetta í kerfinu. Rödd hv. þm. Björns Leví Gunnarssonar er sú eina sem ég hef heyrt sem dregur eitthvað í efa að hér hafi verið rétt að málum staðið.
Hæstv. forseti. Ég vil koma upp til að fagna því að þetta mál sé komið á þennan stað og við skulum vera komin vel á veg með það. Hér er verið að breyta ákvæðum um fasteignasjóð Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í lögum um tekjustofna sveitarfélaga sem miða að því að fela fasteignasjóði varanlegt hlutverk og jöfnun aðstöðu sveitarfélaga við uppbyggingu fasteigna sem nýttar eru í þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir, eins og fram hefur komið. Þetta er gríðarlega viðkvæmur, viðamikill og dýrmætur þáttur í samfélagi okkar sem við þurfum að standa vel að. Ég held að menn hafi gert það í þessari vinnu. Verið er að færa starfsemi fasteignasjóðs frá því að leigja og selja fasteignir sem ríkið hefur áður nýtt í þjónustu við fatlað fólk yfir í að jafna með fjárframlögum aðstöðu sveitarfélaganna við uppbyggingu fasteigna sem nýta á í þjónustu við fatlað fólk með miklar og/eða sértækar stuðningsþarfir. Með því að samþykkja þetta frumvarp tel ég að það muni hafa jákvæð áhrif á uppbyggingu sveitarfélaga á húsnæðisúrræðum til þjónustu við fatlað fólk með miklar og sértækar stuðningsþarfir. Ég tek undir allt sem hefur fram komið varðandi það. Okkur veitir ekki af að styrkja tekjustofna sveitarfélaganna og styrkja þau í því hlutverki sem þeim er ætlað. Það hefur mikil yfirfærsla á verkefnum verið til sveitarfélaga en fjármögnunin ekki alltaf fylgt, eins og dæmin sanna. Þetta hlýtur að vera góður liður í því. Ef maður les umsagnirnar í málinu á fyrri stigum er mjög mikil jákvæðni gagnvart því. Það hefur líka komið fram að staðan hefur því miður verið þannig í mörgum sveitarfélögum að mikilvæg verkefni hafa ekki komist áfram eða komist af stað vegna þess að fjármögnun hefur ekki verið næg. Ef þetta verður til þess að bæta úr þeirri stöðu og við getum hlúð betur að þeim sem þetta þurfa að nýta er það mikið fagnaðarefni. Ég fagna því að þetta sé fram komið.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um íslenskan ríkisborgararétt og á barnalögum. Frumvarp sama efnis var lagt fram á 146. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu þá. Um er að ræða breytingar sem einkum varða þá sem eru ríkisfangslausir eða hafa komið hingað til lands á barnsaldri. Markmið frumvarpsins er að koma í veg fyrir ríkisfangsleysi með því að auðvelda þeim sem ekki hafa ríkisfang að öðlast ríkisborgararétt. Með frumvarpinu er einnig komið til móts við ungt fólk sem náð hefur hér fótfestu til að öðlast íslenskan ríkisborgararétt. Þá er lagt til að einfalda skráningu íslensks ríkisborgararéttar barns sem fæðist erlendis og á íslenskan föður og erlenda móður sem ekki eru í hjúskap. Jafnframt er lögð til breyting á málsmeðferð vegna skráningar á íslenskum ríkisborgararétti ættleiddra barna þegar íslenskt kjörforeldri er búsett erlendis við ættleiðinguna. Að lokum er lögð til breyting á barnalögum vegna tæknifrjóvgunar sem fer fram erlendis. Hér er um að ræða mismiklar breytingar þar sem í núgildandi lögum um ríkisborgararétt eru nú þegar nokkur ákvæði er varða börn og ríkisfangslausa. Hins vegar er frumvarpinu ætlað að tryggja lagastoð með hliðsjón af undirbúningi fullgildingar tveggja samninga Sameinuðu þjóðanna um ríkisfangsleysi. Um er að ræða annars vegar samning frá árinu 1954 um réttarstöðu ríkisfangslausra einstaklinga og hins vegar samning frá árinu 1961 um að draga úr ríkisfangsleysi. Þá hefur við undirbúning frumvarpsins m.a. verið haft samráð við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sem hóf herferð undir lok ársins 2014 sem ætlað er að standa í 10 ár með það að leiðarljósi að eyða ríkisfangsleysi á heimsvísu. Virðulegur forseti. Ég ætla að fara stuttlega yfir helstu breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu. Þær eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er lagt til að barn öðlist ríkisfang við fæðingu ef annað foreldri þess er íslenskur ríkisborgari óháð því hvort barnið fæðist hér á landi eða erlendis og óháð því hvort foreldrar barnsins hafi gengið í hjúskap. Þá er einnig lögð til sú orðalagsbreyting að felld verði niður vísun til orðanna faðir og móðir og í staðinn notað orðið foreldri. Það orð mun þá einnig ná til konu sem samþykkt hefur að tæknifrjóvgun fari fram á eiginkonu sinni eða sambúðarmaka. Sú breyting varðar fyrst og fremst börn sem fædd eru erlendis og eiga íslenskan föður sem ekki er í hjúskap með erlendri móður barns. Breytingin miðar því að að jafna rétt barna sem eiga íslenskt foreldri til þess að öðlast íslenskan ríkisborgararétt við fæðingu. Hingað til hefur þurft að óska eftir ríkisborgararétti fyrir barnið hjá Útlendingastofnun og greiða fyrir, en með breytingunni mun eingöngu þurfa að óska eftir skráningu barnsins hjá þjóðskrá. Fær barnið þá sjálfkrafa íslenskan ríkisborgararétt eins og tíðkast t.d. með börn sem fædd eru erlendis þegar foreldrar eru í hjúskap. Ég árétta þó að samhliða þessari breytingu er bætt við ákvæði um heimild Þjóðskrár Íslands til að óska eftir gögnum í því skyni að staðfesta að skilyrði til skráningar barns séu uppfyllt auk þess sem ráðherra skal setja nánari ákvæði í reglugerð um þau gögn sem leggja beri fram til staðfestingar á fæðingu barns og foreldri þess. Í öðru lagi eru nokkur ákvæði um rétt barna til að öðlast íslenskt ríkisfang. Miða þau m.a. að því að lengja þann tíma sem ungt fólk hefur í dag til að óska eftir íslensku ríkisfangi. Önnur eru nýmæli og varða heimild barna sem eru ríkisfangslaus eða hafa hlotið alþjóðlega vernd til þess að óska eftir íslensku ríkisfangi. Til að mynda er lögð til lítils háttar breyting á möguleikum þeirra sem flust hafa hingað til lands ungir að árum en hafa náð 18 ára aldri til þess að óska eftir ríkisborgararétti með einfaldari hætti en með umsókn. Heimildin er sem sagt lengd til 21 árs aldurs í stað 20 ára. Enn fremur er krafa um búsetu þessara barna hér á landi stytt úr sjö árum í fimm ár. Þá eru lagðar til víðtækari heimildir en eru í núgildandi lögum fyrir ríkisfangslaust barn sem komið hefur hingað til lands ungt að árum eða barn sem hefur hlotið alþjóðlega vernd. Þannig er lagt til að í þeim tilvikum verði hægt að óska eftir ríkisborgararétti fyrir barn eftir þriggja ára búsetu hér á landi fram til 21 árs aldurs. Ákvæði um barn sem fæðist hér á landi og er ríkisfangslaust hefur verið í íslenskum lögum um langan tíma. Nú er lagt til að málsmeðferð verði einfölduð og að unnt verði að óska eftir ríkisfangi fyrir barn í þessari stöðu allt til 21 árs aldurs í stað 18 ára aldurs eins og nú er. Þá er ákvæði um fæðingu barns um borð í íslensku skipi eða loftfari nýmæli, en sú breyting er í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna frá 1961 um að draga úr ríkisfangsleysi. Í þriðja lagi er lagt til nýtt ákvæði um að fullorðnir einstaklingar sem eru ríkisfangslausir geti lagt fram umsókn um ríkisborgararétt eftir fimm ára búsetu hér á landi, en almenna reglan er í dag sjö ár. Er það til samræmis við ákvæði laganna um flóttamenn sem komið hafa hingað til lands og fullnægja skilgreiningu í alþjóðasamningi um stöðu flóttamanna sem gerður var 28. júlí 1951, sem og um þá sem fengið hafa dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Í fjórða lagi er lögð til lítils háttar breyting á málsmeðferð þegar íslenskt kjörforeldri barns sem búsett er erlendis hefur ættleitt það eftir reglum í sínu heimalandi óskar eftir íslensku ríkisfangi fyrir barnið. Lagt er til að þau mál verði afgreidd hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu sem fer með ættleiðingarmál en ekki hjá Útlendingastofnun eins og er í dag. Enn fremur er lagt til að barn sem ættleitt er áður en það verður 18 ára geti fengið íslenskan ríkisborgararétt við staðfestingu ættleiðingar í stað þess að miða við 12 ára aldur. Að lokum er lögð til breyting á 6. gr. barnalaga þess efnis að heimila Þjóðskrá Íslands að meta gilda tæknifrjóvgun sem gerð hefur verið erlendis þegar kona sem er í hjúskap eða sambúð elur barn sem getið er við tæknifrjóvgun með samþykki makans. Gildi framlagðra gagna og reglur um tæknifrjóvgun í viðkomandi landi eru þá metin af Þjóðskrá í hverju og einu máli og skal ráðherra setja nánari ákvæði í reglugerð um þau gögn. Núgildandi lög gera ráð fyrir að tæknifrjóvgun í tilfellum sem þessum hafi farið fram á viðurkenndri heilbrigðisstofnun hér á landi þegar kona sem er í hjúskap eða sambúð elur börn. Til áréttingar tek ég fram að ákvæði 2. og 3. mgr. 6. gr. barnalaga, sem þessi breytingartillaga vísar til, fjalla um tæknifrjóvgun sem fer fram með samþykki maka eða sambúðarmaka til viðurkenningar á foreldri barns sem þannig er getið. Þá vil ég einnig árétta að með þessari breytingartillögu er ekki verið að opna fyrir möguleika á staðgöngumæðrun. Staðgöngumæðrun er óheimil hér á landi, eins og lög um tæknifrjóvgun og dómur Hæstaréttar í máli nr. 367/2016 fjalla um. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. barnalaga telst sú kona sem elur barn sem getið er við tæknifrjóvgun vera móðir þess. Ákvæði það sem lagt er til að bætist við 6. gr. barnalaga tekur auk þess ekki til barns sem kona elur sem ekki er í hjúskap eða sambúð með íslenskum manni eða konu. Frumvarp það sem hér er lagt fyrir er hluti af þeim lagaúrbótum sem ráðast þarf í til þess að Ísland geti uppfyllt samninga sem áður var getið um, samninga Sameinuðu þjóðanna um ríkisfangsleysi. Með nýjum lögum um útlendinga, sem öðluðust gildi 1. janúar 2017, var samþykkt ný löggjöf um útlendinga sem einnig miðar að því að tryggja lagastoð vegna fullgildingar þessara samninga. Með þessu frumvarpi er talið að lagagrundvelli til fullgildingar þessara samninga verði algerlega náð. Virðulegi forseti. Ég hef þá gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins og legg því til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að greina okkur frá þessu frumvarpi og innihaldi þess. Það ber að fagna ýmsum tillögum til breytinga á lögum um íslenskan ríkisborgararétt sem þar eru kynntar, sér í lagi þeim breytingum er lúta að ríkisfangslausum börnum. Þó er vert að benda á að gerð er sú krafa að barn dvelji hér í þrjú ár frá fæðingu ríkisfangslaust og má velta fyrir sér hvort þetta þurfi ekki að skoða vel í þeirri nefnd sem fær frumvarpið til meðferðar af því að þrjú ár í lífi barns geta verið heillangur tími og ríkisfangslaus eiga börn ekki að vera. Það er eitt atriði sem ég vil líka velta fyrir mér, það er þetta með hvenær barn er skráð hingað til lands. Er barn skráð við komu eða þegar það hefur öðlast hér dvalarleyfi? Sá háttur hefur verið viðhafður hingað til að tíminn byrjar í raun ekki að telja fyrr en búið er að skrá barnið inn í landið og það öðlast dvalarleyfi. Sá tími sem líður frá komu barns til landsins og þar til það hefur fengið einhverja stöðu hér á landi getur verið allt að tvö ár og jafnvel lengur. Þá hefur barn dvalið hér ríkisfangslaust í fimm ár, ef svo er. Ég spyr: Hvenær á þessi tímafrestur að byrja að líða? Ég sé að tíminn er að renna út, ég mun bera fram aðra spurningu hér í seinni ræðu.
Virðulegur forseti. Ég átta mig ekki á tilvísun hv. þingmanns til tímafrests, hv. þingmaður útskýrir það kannski nánar á eftir. Það er rétt að árétta að frumvarpið lýtur aðallega að ríkisfangsleysi. Ef hv. þingmaður var að vísa til barna sem eru ríkisfangslaus þá vil ég geta þess að það er afar sjaldgæft að hingað til Íslands komi ríkisfangslaust fólk, fullorðnir eða börn. En það liggur fyrir að miðað er við að ríkisfangslausir geti öðlast ríkisfang hér að nokkrum tíma liðnum. Ástæða er talin til að hafa einhver tímamörk þannig að ljóst sé, sérstaklega ef um börn er að ræða, að þau hafi einhver tengsl við landið, að þau hafi dvalið hér áður en þau fá ríkisfang á þessum grunni. Er þetta í samræmi við reglur og viðmið Alþjóðaflóttamannastofnunar sem veitti ráðgjöf við samningu frumvarpsins. Það væri kannski ágætt ef hv. þingmaður vísaði aðeins nánar í það ef einhverra nákvæmari skýringa er þörf á þessum lið.
Frú forseti. Það sem þingmaðurinn átti við er kannski það að tíminn byrjar ekki að líða hjá þeim sem hingað kemur og er ríkisfangslaus, eða fæðist hér og er ríkisfangslaus og án heimilda til dvalar, fyrr en búið er að afgreiða þá umsókn. Það er sá raunveruleiki sem ég er að vísa í og byggi það á störfum mínum. Þú getur ekki byrjað að telja fyrr en þú ert kominn í lögmæta dvöl þannig að allur þessi tími getur liðið. Það eru fleiri spurningar sem brenna á þingmanninum. Það er líka varðandi 16. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt sem varðar þá einstaklinga sem eru fæddir fyrir 1964 og fylgdu ríkisfangi föður á þeim tíma, hvort ekki hafi komið til álita í ráðuneytinu að koma eitthvað til móts við þá einstaklinga sem eiga íslenska móður en erlendan föður, fylgdu ríkisfangi föður á þeim tíma. Að minnsta kosti höfum við fengið fregnir af einum slíkum sem hefur nú í tvígang verið synjað um íslenskan ríkisborgararétt fyrir Alþingi og hjá Útlendingastofnun vegna þess að 16. gr. laganna heimilar ekki. Þá er það lokaspurningin varðandi þetta frumvarp og beini ég henni til hæstv. dómsmálaráðherra: Hver vann þetta frumvarp? Var það starfsfólk ráðuneytis sem veitti ráðgjöf við samningu þess? Eða er þetta frumvarpi komið frá dómsmálaráðherra einum og hennar hyggjuviti? Ég held að það sé nauðsynlegt að þingheimur sé upplýstur um það, sér í lagi í kjölfar yfirlýsinga dómsmálaráðherra á undanförnum dögum og vikum, varðandi það að hún telji sér ekki skylt að fara að ráðum sérfræðinga ráðuneytisins um þau mál sem hún sendir frá sér.
Virðulegur forseti. Þetta eru auðvitað allt málefnalegar ábendingar hjá hv. þingmanni er lúta að því hver hafi haldið um penna og samið frumvarp sem hér er lagt fram. Ég bendi á að sá ráðherra sem hér stendur er líka þingmaður og hefur allar heimildir til að leggja fram frumvörp eins og aðrir í þessum sal. Það er þó ekki í þessu tilviki að sú sem hér stendur hafi samið frumvarpið. Það kemur skýrt fram í greinargerð og athugasemdum með því að það er samið í dómsmálaráðuneytinu og að frumvarp sama efnis, sem var samið í innanríkisráðuneytinu, hafi áður verið flutt og ekki var nú sá ráðherra sem hér er til starfa í innanríkisráðuneytinu. Það kemur líka fram að við undirbúning frumvarpsins hafi meðal annars verið haft samráð við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og mjög víðtækt samráð við ýmsa aðila, Umboðsmann barna og fleiri. Það kom líka fram við afgreiðslu þessa sama máls að efni til á fyrri þingum að haft var víðtækt samráð við Rauða krossinn og aðra sem komu fyrir allsherjar- og menntamálanefnd og veittu ágætar ábendingar og tekið var tillit til margra þeirra við endurframlagningu og endursamningu frumvarpsins. Hv. þingmaður getur sofið rólega ef hún treystir ekki þessum ráðherra fyrir þeim frumvörpum sem ráðherrann leggur hér fram. En efnislega er hv. þingmaður að ræða hér um frestina sem meðal annars koma skýrt fram í 5. gr., að miðað er við að fólk hafi hlotið alþjóðlega vernd hér og haft fasta búsetu, það þarf ekki að deila um tímamörk þegar kemur að því að meta hversu lengi menn hafa dvalið hér sem er forsenda fyrir veitingu ríkisborgararéttar á grundvelli ríkisfangsleysis.
Frú forseti. Ég hef hug á því að spyrja hæstv. ráðherra sérstaklega út í 6. gr. frumvarpsins, um lengd búsetutíma. Við gerum kröfu um fimm ára búsetutíma fyrir ríkisfangslausa einstaklinga sem hingað koma. Það er, eins fram kom í máli ráðherra, sami frestur og flóttamenn hafa, þ.e. sami tími sem þarf að líða hjá flóttamönnum þar til þeir geta sótt um íslenskan ríkisborgararétt. Ég spyr, í ljósi þess að við erum að reyna að vinna gegn ríkisfangsleysi, hvort ekki hafi komið til álita að stytta þann tíma og hafa hann jafnvel þrjú ár, eins og á við um börn. Ríkisfangsleysi er mjög alvarlegt ástand sem mér finnst að við ættum að vera fljótari að bæta úr. Svo langaði mig að spyrja varðandi regluna um að börn sem fæðast hér á landi ríkisfangslaus þurfi að búa hér í þrjú ár til að fá íslenskt ríkisfang. Hvers vegna var ákveðið að fara þá leið þar sem samningur Sameinuðu þjóðanna um að draga úr ríkisfangsleysi gerir ráð fyrir mun einfaldari leið að ríkisfang verði veitt við fæðingu? Það var lagt til síðast og ég sé að ekki hefur verið tekið tillit til þess, þ.e. að í stað þess að láta barn bíða í þrjú ár verði ríkisfang einfaldlega veitt við fæðingu. Mig langar að spyrja hvers vegna ákveðið hafi verið að hafa þann tíma fimm ár fyrir fullorðna sem eru án ríkisfangs og þrjú ár fyrir börn sem fæðast hér ríkisfangslaus. Finnst ráðherra tilefni til þess að stytta þann frest með tilliti til alvarleika þess að vera ríkisfangslaus?
Virðulegur forseti. Hvað varðar 6. gr. frumvarpsins sem lýtur að umsækjanda sem telst vera ríkisfangslaus samkvæmt ákvæðum laga, að hann þurfi að hafa verið hér búsettur í fimm ár, þá kemur það einmitt fram í athugasemdum við þá grein að það er í samræmi við tilmæli Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um að draga úr ríkisfangsleysi. Hvað tímamörkin varðar er lagt til að þetta sé óbreytt, að fimm ára búseta geti verið grundvöllur að ríkisfangi. Það fullnægir skilgreiningum í alþjóðasamningi um stöðu flóttamanna sem áður er nefndur. Ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að ræða það sérstaklega í vinnu sinni. Ég vonast til að veittar verði umsagnir um frumvarpið eins og það er núna. En eins og ég nefndi reyndar í fyrra andsvari við annan hv. þingmann hefur verið tekið tillit til velflestra þeirra ábendinga sem fram komu í umsögnum um málið á fyrri þingum. Það er sjálfsagt að ræða frekar. Það sama á við um þriggja ára frestinn sem á við um börn sem fæðast hér ríkisfangslaus. Ég árétta það sem ég sagði áðan, það er afar sjaldgæft yfir höfuð að hingað leiti fólk sem er ríkisfangslaust. En því getur farið fjölgandi núna með auknum flóttamannastraumi. Ég árétta líka að við verðum að hafa í huga að menn eru ekki endilega ríkisfangslausir þótt þeir hafi ekki pappíra eða skilríki sem sanna hvaðan þeir koma. Þá eru menn ekki endilega ríkisfangslausir. En ég vona að allir þessir frestir verði til umræðu hjá hv. nefnd.
Frú forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra einmitt um þessar ábendingar. Ef ég man rétt var ein af ábendingunum síðast sú að það vantaði almennilega skilgreiningu á því hvað teldist vera ríkisfangsleysi í íslenskum rétti. Það er m.a. sú afstaða að viðkomandi búi við það ástand að ekkert aðildarríkjanna viðurkenni viðkomandi sem ríkisborgara síns lands. Ég sé fyrir mér atvik þar sem börn fæðast hjá flóttamönnum, hælisleitendum hér á landi, sem geta ekki orðið sér úti um pappíra en þeir geta heldur ekki fengið viðurkenningu á þjóðerni sínu vegna þess að þeir eru flóttamenn frá sínu eigin landi. Ég spyr hæstv. dómsmálaráðherra: Hver tók þá ákvörðun í dómsmálaráðuneytinu að fara þessa leið? Var það hæstv. ráðherra sem hér stendur eða annar ráðherra? Svo langaði mig að spyrja hvort hæstv. ráðherra finnist nóg að gert hvað varðar ábendingar um að skýra skilgreiningu vanti á því hvað ríkisfangsleysi þýðir yfir höfuð til þess að hægt sé að framfylgja þessum lögum með viðeigandi hætti. Hver ákvað að fara ekki að þeim ábendingum að tryggja það betur að það sé mjög skýrt í lögunum hvernig ríkisfangsleysi er skilgreint hér á landi?
Virðulegur forseti. Skilgreining á ríkisfangsleysi hefur ekki verið nokkurt vandamál við afgreiðslu mála hér og er stuðst við alþjóðaviðmið í þeim efnum. Ég veit ekki betur en að það vanti enga lagastoð eða lagagrundvöll fyrir ákvörðunum sem teknar eru á grundvelli ríkisfangsleysis í íslenskum lögum. Frumvarp þetta er unnið, eins og því er lýst hérna, í samráði við marga aðila, eins og ég kom inn á í fyrra andsvari mínu, og hefur legið frammi til kynningar þess utan. Öllum mun gefast tækifæri til að veita umsögn um þetta frumvarp. Þingmenn sjálfir hafa alla möguleika á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Ég efast ekki um að þeir muni gera það og almenningur allur. Frumvarpið liggur fyrir, það mun liggja fyrir á heimasíðu Alþingis og það hefur reyndar legið fyrir til kynningar á heimasíðu dómsmálaráðuneytisins. Óskað verður sérstaklega eftir umsögnum frá sérstökum aðilum sem best þekkja til í þessum málaflokki. Ég held að hv. þingmaður ætti að geyma efasemdir sínar eða dylgjur um einhvers konar ómálefnaleg sjónarmið við vinnu þessa frumvarps sem margir sérfræðingar hafa lagt mikla vinnu í, þar til frumvarpið kemur til atkvæðagreiðslu.