Nú flytur hæstv. forsætisráðherra stefnuræðu sína fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og fram fara umræður um hana, sem verður útvarpað og sjónvarpað héðan úr Alþingishúsinu. Umræðurnar skiptast í þrjár umferðir. Forsætisráðherra hefur 12 mínútur til framsögu en aðrir þingflokkar en flokkur forsætisráðherra hafa sex mínútur í fyrstu umferð, fimm mínútur í annarri og í þriðju umferð hafa þingflokkarnir fjórar mínútur hver. Röð flokkanna í öllum umferðum er þessi: Vinstrihreyfingin – grænt framboð, Miðflokkurinn, Samfylkingin, Sjálfstæðisflokkur, Píratar, Framsóknarflokkur, Viðreisn og Flokkur fólksins. Ræðumenn fyrir Vinstrihreyfinguna – grænt framboð verða Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra í fyrstu umferð, Guðmundur Ingi Guðbrandsson umhverfisráðherra í annarri umferð og Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra í þriðju umferð. Ræðumenn fyrir Miðflokkinn verða Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, 3. þm. Norðaust., í fyrstu umferð, í annarri Bergþór Ólason, 4. þm. Norðvest., og í þriðju umferð Ólafur Ísleifsson, 10. þm. Reykv. n. Fyrir Samfylkinguna tala Logi Einarsson, 5. þm. Norðaust., í fyrstu umferð, Guðmundur Andri Thorsson, 4. þm. Suðvest., í annarri umferð og Helga Vala Helgadóttir, 4. þm. Reykv. n. í þriðju. Fyrir Sjálfstæðisflokkinn tala Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, í fyrstu umferð, í annarri Bryndís Haraldsdóttir, 2. þm. Suðvest. og í þriðju umferð Páll Magnússon, 1. þm. Suðurk. Ræðumenn Pírata verða í fyrstu umferð Halldóra Mogensen, 11. þm. Reykv. n., Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, 4. þm. Reykv. s., í annarri og í þriðju umferð Björn Leví Gunnarsson, 11. þm. Reykv. s. Fyrir Framsóknarflokkinn tala í fyrstu umferð Sigurður Ingi Jóhannsson, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, í annarri Lilja Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra og í þriðju umferð Ásmundur Einar Daðason, félags- og barnamálaráðherra. Ræðumenn Viðreisnar verða í fyrstu umferð Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, 7. þm. Suðvest., Hanna Katrín Friðriksson, 7. þm. Reykv. s., í annarri og Jón Steindór Valdimarsson, 13. þm. Suðvest., í þriðju umferð. Fyrir Flokk fólksins tala í fyrstu og þriðju umferð Inga Sæland, 8. þm. Reykv. s., og Guðmundur Ingi Kristinsson, 12. þm. Suðvest., í annarri umferð. Þingmenn utan flokka, þau Andrés Ingi Jónsson, 9. þm. Reykv. n., og Rósa Björk Brynjólfsdóttir, 3. þm. Suðvest., hafa fjórar mínútur hvor við lok fyrstu umferðar.
Herra forseti. Góðir landsmenn Árið 2020 verður tæpast talið viðburðalítið í Íslandssögunni. Óveður, jarðhræringar, snjóflóð og að lokum það smæsta en þó rúmfrekasta í lífi okkar allra - kórónuveiran sjálf - orðin eins og þaulsetinn ættingi í fermingarveislu sem átti að vera lokið. Eins og Albert Camus orðaði það í sinni frægu sögu, Plágunni, en gaman er að segja að öll eintök af henni voru í útláni á Borgarbókasafninu í dag, af einhverjum ástæðum: „Drepsóttir og styrjaldir koma fólkinu ávallt jafnmikið á óvart. […] Plágan fer út fyrir ímyndun mannsins, menn segja því að hún sé óraunveruleg, vondur draumur sem líði hjá. En hún líður ekki ævinlega hjá.“ Þessi ganga ætlar að verða löng og ekki sér alveg fyrir endann á henni. Það er jafnan það sem gerir gönguferðir erfiðar - að vita ekki alveg hve mikið er eftir. En eitt vitum því þó, þessu lýkur og ég veit að okkur mun takast að færa líf okkar í betra horf. Faraldurinn var ekki til umræðu í síðustu stefnuræðu enda ófyrirséður í september 2019. En nú ári síðar hefur hann leikið allar þjóðir grátt. Um milljón manna hefur nú látið lífið og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin óttast að annar eins fjöldi muni falla í valinn áður en yfir lýkur. Þó að hér á landi hafi þurft að grípa til margvíslegra aðgerða hefur okkur tekist að fást við faraldurinn án þess að þurfa að grípa til jafn harkalegra aðgerða og í flestum nágrannalöndum okkar. Metfjöldi ferðaðist innan lands í sumar og margir heimsóttu staði á okkar fagra landi sem þeir höfðu aldrei komið á áður - umræðuefni kaffitímans á fjölmörgum vinnustöðum voru áfangastaðir eins og Stuðlagil og Grænihryggur, Stórurð og Látrabjarg. Margoft í þessum faraldri hef ég verið stolt sem manneskja af því að tilheyra samfélagi þar sem leiðarstefið hefur verið að treysta hvert öðru og standa saman. Það gat aldrei orðið auðvelt að ganga í gegnum slíkan faraldur, og við höfum ekki yfirstigið alla erfiðleika. En það eru forréttindi að búa í slíku samfélagi. Herra forseti. Þegar fyrsta smitið barst til Íslands ákváðu stjórnvöld að gera það sem þyrfti, og frekar meira en minna, til að koma samfélaginu í gegnum þann mikla efnahagslega skell sem leiðir af faraldrinum. Við gripum samstundis inn í með efnahagsaðgerðum til að tryggja afkomu fólks og styðja við almenning og atvinnulíf í gegnum erfiða tíma. Fram undan er tími endurreisnar þar sem við munum efla opinbera fjárfestingu, verja velferð og beita til þess krafti ríkisfjármálanna. Við njótum þess að hafa búið í haginn; staða þjóðarbúsins er sterk, skuldir hafa verið greiddar niður og Seðlabankinn ræður yfir öflugum gjaldeyrisvaraforða. Peningastefnan hefur skilað lægstu vöxtum lýðveldissögunnar. Mikil samvinna stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins um bætt samskipti á vinnumarkaði hefur skilað margvíslegum árangri, stofnun nýs þjóðhagsráðs og kjaratölfræðinefndar. Fyrr í þessari viku kynntu stjórnvöld aðgerðir til að greiða fyrir sátt á vinnumarkaði. Þar fara saman aðgerðir sem ætlað er að auka umsvif, fjölga störfum en stuðla um leið að grænni umbreytingu og aukinni fjölbreytni í íslensku atvinnulífi. Það er ánægjulegt að aðilar vinnumarkaðarins sýndu þá ábyrgð að segja ekki upp samningum og halda friðinn á vinnumarkaði. Þar með getum við samhent snúið okkur að stóru áskoruninni sem er að skapa störf og tryggja að atvinnuleysi verði ekki langvarandi böl í samfélagi okkar. Fjármálaáætlunin, sem dreift var í dag, sýnir staðfastan vilja stjórnvalda til að verja þann árangur sem náðst hefur í uppbyggingu heilbrigðis- og velferðarkerfis og nýja sókn í menntun, rannsóknum og nýsköpun. Í fjárfestingarátaki stjórnvalda eru fjölbreyttar fjárfestingar; samgöngumannvirki, byggingar, þekkingargreinar, skapandi greinar og grænar fjárfestingar. Ríkissjóði verður beitt af fullum þunga til að skapa viðspyrnu fyrir almenning og atvinnulíf í landinu. Þetta verður græn viðspyrna. Hvetja þarf til einkafjárfestingar og stjórnvöld munu tryggja með jákvæðum hvötum að kraftur hennar styðji við græna umbreytingu, kolefnishlutleysi og samdrátt gróðurhúsalofttegunda. Einnig við hátækni- og þekkingariðnað sem verður mikilvæg stoð í efnahagslífi framtíðar. Þessi eru líka áhersluatriði stjórnvalda í nýjum markáætlunum á sviði vísinda og tækni. Um leið eflum við velsæld, heilbrigðisþjónustu og alla þá samfélagslegu innviði sem hafa sannað styrk sinn í þessum hamförum. Kæru landsmenn. Lífið er ekki bara faraldur. Á meðan hann hefur geisað höfum við haldið ótrauð áfram í þeirri vinnu sem hafin var. Fjölmörg mál voru afgreidd hér á síðasta þingi og mörg önnur mál eru á dagskrá komandi þings. Metnaðarfull aðgerðaáætlun í loftslagsmálum stjórnvalda var kynnt í sumar þar sem sagt var frá aðgerðum sem skila munu meiri árangri en alþjóðlegar skuldbindingar okkar krefjast af okkur samkvæmt Parísarsamkomulaginu og samkomulagi Íslands, Noregs og Evrópusambandsins. Og við stoppum ekki þar því að ríkisstjórnin ákvað strax í upphafi kjörtímabilsins að setja markið hærra og stefna að kolefnishlutleysi eigi síðar en árið 2040. Markmið sem núna fer að verða áþreifanlegt. Á síðustu tæpum þremur árum hefur orðið viðsnúningur í baráttunni við loftslagsvána á Íslandi, og ekki seinna vænna. Fram undan eru líka stór verkefni á sviði náttúruverndar: Miðhálendisþjóðgarður sem ég vonast til að Alþingi afgreiði hér á vetur sem væri stórkostlegt framlag til náttúruverndar á heimsvísu. Þegar heimssagan er skoðuð reynast faraldrar á borð við þann sem enn geisar iðulega valda auknum ójöfnuði í heiminum. Þeim mun mikilvægara er að tryggja jöfnuð og félagslegt réttlæti í þessum hamförum. Á þeirri braut erum við nú; réttlátara skattkerfi var lögfest hér í fyrra og nú um áramót munu skattar lækka á tekjulægri hópa. Við höfum ákveðið að lengja fæðingarorlof og í vetur mun Alþingi glíma við hvernig staðið skuli að skiptingu þess milli foreldra. Sérstaklega þarf að huga að ólíkum afleiðingum faraldursins á karla og konur en sjá má merki þess að heimilisofbeldi hefur aukist um allan heim og þar er Ísland engin undantekning. Þess vegna var ein af fyrstu aðgerðum ríkisstjórnarinnar að styrkja Kvennaathvarfið og ráðist var í markvissa vitundarvakningu um þetta samfélagsmein. Til að auka jöfnuð höfum við eflt félagslega húsnæðiskerfið og aukið möguleika tekjulægri hópa á að eignast húsnæði. Í vetur munum við takast á við að bæta réttarstöðu leigjenda og draga úr vægi verðtryggingar í húsnæðislánakerfinu. Við höfum dregið úr kostnaði sjúklinga í heilbrigðiskerfinu og eflt þjónustuna, ekki síst á sviði geðheilbrigðismála. Við höfum stóreflt heilsugæslu um allt land og við erum að byggja nýjan Landspítala við Hringbraut. Alþingi samþykkti sérstakar ráðstafanir til að koma til móts við tekjulægri hópa aldraðra og við drógum úr skerðingum á greiðslum til örorkulífeyrisþega. Fram undan eru stór verkefni til að vinna gegn kennitöluflakki og félagslegum undirboðum. Dregin verður varnarlína um fjárfestingarbankastarfsemi í fjármálakerfinu. Frumvarp um lagastoð gegn umsáturseinelti og endurskoðuð jafnréttislög verða lögð fram, eins ný ákvæði sem styrkja stöðu barna með ódæmigerð kyneinkenni í því skyni að efla enn lagaumhverfið í þágu hinsegin fólks. Staða fylgdarlausra barna á flótta verður endurskoðuð sem og aðferðafræði við hagsmunamat barna sem hingað koma í leit að skjóli. Og stórar og mikilvægar lagabreytingar verða lagðar fram á þessu þingi til að efla velsæld barna. Kæru landsmenn. Alþingi fær tækifæri þennan vetur til að takast á við ýmis ákvæði til breytinga á stjórnarskrá, m.a. ákvæðið um að auðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti verði þjóðareign. Um þetta hefur verið deilt hér á Alþingi allt frá því snemma á sjöunda áratug 20. aldar. Þingmenn úr ólíkum flokkum hafa tekið þetta mál upp og gert að sínu. Og nú fær Alþingi tækifæri til að stíga þetta skref og setja slíkt ákvæði, skýrt og knappt, inn í stjórnarskrá til að tryggja réttlæti til framtíðar, ásamt fleiri ákvæðum um umhverfis- og náttúruvernd, íslenska tungu og táknmál, forseta og framkvæmdarvald, þjóðaratkvæðagreiðslur og þjóðarfrumkvæði. Alþingi getur ákveðið að nýta þetta tækifæri til að sýna hvernig þessi samkunda tekst á við slík stór og mikilvæg mál. Alþingi getur ákveðið að breyta stjórnarskrá með skynsamlegum hætti með almannahagsmuni að leiðarljósi. Alþingi getur ákveðið að standast þetta mikilvæga próf og eiga efnislega umræðu um þessi mál fremur en að festast í hjólförum liðinna ára og áratuga. Við höfum frábært tækifæri til að horfa til framtíðar og taka góðar ákvarðanir fyrir komandi kynslóðir. Mörgum þykir eflaust nóg komið af umræðu um pláguófétið. En þar sem ég var ein af þeim sem náðu sér í eintak af Plágunni eftir Camus til að koma mér í rétta gírinn fyrir þetta kvöld þá get ég sagt ykkur að rétt eins og í Plágunni mun þessi sótt ganga yfir. Og þá er gott að muna hvaða lærdóm Rieux læknir, sögumaður Plágunnar, dró af drepsóttinni sem gekk yfir borgina Oran; þau einföldu sannindi sem menn læra á drepsóttartímum, að það er fleira aðdáunarvert en fyrirlitlegt í fari mannanna. Þannig finnst mér að við sem samfélag höfum sýnt aðdáunarverða seiglu, styrk og heilbrigða skynsemi í átökum okkar við veiruna. Það hefur líka sýnt mér að við búum í sterku samfélagi. Samfélagi þar sem örlög og saga allra eru samtvinnuð en þó eru örlög hvers og eins sérstök. Og þó að hlutverk okkar stjórnmálamanna sé fyrst og fremst að hugsa um samfélagið sem heild þá skiptir máli að hugsa um örlög hvers og eins. Ákvarðanir okkar eiga að snúast um heildarhagsmuni en áhrifa þeirra gætir hjá einstaklingum sem hver fyrir sig eða með öðrum reyna að fá það besta út úr lífinu. Hugsum um unga parið sem sér núna fram á að geta varið meiri tíma með nýfæddu barni sínu af því að við samþykktum að lengja fæðingarorlof. Ungi pilturinn sem ég hitti um daginn sem hafði fæðst í líkama stúlku og var nú búinn að segja frá því að hann væri drengur og leið vel með það af því að nú fjalla lögin ekki lengur um kynáttunarvanda heldur samþykkti Alþingi lög um kynrænt sjálfræði. Vísindamenn sem hafa þurft að berjast fyrir hverri krónu til að geta stundað rannsóknir sínar en hafa nú betri möguleika á að geta sinnt þekkingarleit sinni, samfélaginu öllu til hagsbóta, vegna þess að við höfum ákveðið að stórauka framlög til rannsókna og þróunar. Frumkvöðla sem allt í einu sjá möguleika á að nýsköpunarfyrirtækin þeirra geti vaxið enn frekar með bættum stuðningi við nýsköpun því að Alþingi samþykkti hærri endurgreiðslur og Alþingi samþykkti nýsköpunarsjóðinn Kríu. Tekjulágt ungt fólk sem nú á færi til að kaupa sér eigið húsnæði með nýjum hlutdeildarlánum, af því að við hér inni samþykktum að skapa það færi. Ábyrgðarmennirnir sem fengu bréf um að þeir væru ekki lengur ábyrgðarmenn á námslánum sem höfðu nagað þá árum og áratugum saman - því að Alþingi ákvað að afnema ábyrgðir á námslánum. Öll þau sem hafa barist fyrir því að auka skilning á mikilvægi ósnortinnar náttúru og sáu Dettifoss friðlýstan og alla hans félaga í Jökulsá á Fjöllum í takt við ákvörðun Alþingis um að skipa Jökulsá á Fjöllum í verndarflokk. Allt sem gerist hér í þessu húsi snertir örlög fólks. Og hlutverk okkar er að gera samfélagið betra, fjölbreyttara og jafnara þannig að fleiri fái notið sín, þroskað hæfileika sína og uppfyllt drauma sína. Nú eru kosningar fram undan á næsta ári og lesa má kunnuglega spádóma um að allt muni nú leysast upp í karp um keisarans skegg. Allt verði hér undirlagt í hefðbundnum átökum um völd undir neikvæðustu formerkjum stjórnmálaátaka. En gleymum því ekki heldur að á bak við átökin og skoðanaskiptin eru ólíkar stefnur og hugmyndir. Þessar ólíku hugmyndir geta styrkt hver aðra eða kveikt nýjar. Hugmyndirnar eru það sem gerir samfélagið okkar að því sem það er. Á bak við átökin eru manneskjur með sannfæringu og hugsjónir sem hver og ein vill vinna að betra samfélagi. Og ég trúi því að okkur muni áfram lánast að vinna að því að gera samfélagið betra fyrir hvern og einn. Þó að faraldurinn hafi reynst erfiður þá er bjart fram undan. Við erum ýmsu vön hér á hjara veraldar. Við þekkjum það úr sögunni að í íslensku samfélagi býr kynngikraftur og með þeim krafti munum við spyrna okkur sterklega frá botni. Þetta mun allt saman fara vel. - Góðar stundir.
Forseti. Góðir landsmenn. Næstu daga og vikur munu þingmenn Miðflokksins halda áfram að kynna lausnir á þeim vanda sem við erum að takast á við en einnig á þeim málum sem stjórnvöld hafa vanrækt frá því áður en faraldurinn hófst. Nú er hins vegar ætlunin að ræða stefnuræðu forsætisráðherra og nýbirta þingmálaskrá. Í ræðu sinni rakti forsætisráðherra þekkt áhugamál ríkisstjórnarinnar, sagði frá Covid-faraldrinum og vitnaði ítrekað í franska heimspekinginn Albert Camus. Það var reyndar viðeigandi að ráðherra skyldi vitna í Camus, ekki vegna þess að hann var sósíalisti heldur vegna þess að hann skilgreindi sig sem absúrdista eða fáránleikasinna. Sú stefna sem ríkisstjórnin kynnir nú í lok kjörtímabilsins er í anda Albert Camus. Hún er absúrd, hún er fáránleg. Þar heldur áfram hin endalausa runa kerfismála sem flest snúast um að sýna að Ísland sé hæfasti krakkinn á upptökuheimili Evrópusambandsins. En að því marki sem ríkisstjórnin sýnir pólitískar áherslur nú við lok kjörtímabilsins skortir mann orð til að lýsa nær undrun á því hvert þessi ríkisstjórn stefnir. Forsætisráðherra kom inn á nokkur þessara mála í stefnuræðu sinni, þar með talið mál fjögur í málefnaskránni, tillögu sem miðað við lýsinguna er líklega óhugnanlegasta þingmál sem ég man eftir í seinni tíð. Þar virðist standa til að leggja bann við því að börn fái nauðsynlegar og lífsbætandi aðgerðir. Börn geta fæðst með ýmiss konar fæðingargalla. Stundum er ekkert við því að gera en sem betur fer gera nútímavísindi okkur kleift að bæta úr mörgum þeirra. En nú er lagt til að óheimilt verði að gera aðgerðir til að lagfæra, lækna, ákveðin líffæri eða það sem kallað er ódæmigerð kyneinkenni. Það á við um 1,7% barna samkvæmt gögnum ráðuneytisins. Nú ætlar ríkisstjórnin að banna foreldrum og læknum að nýta nútímalækningar. Þetta er aðför að framförum og vísindum. Þetta er aðför að frelsi foreldra. Þetta er aðför að frelsi heilbrigðisstarfsfólks og þetta er aðför að réttindum barna. Ég trúi því ekki að Sjálfstæðisflokkurinn hleypi þessu máli í gegn. Það hafa reyndar verið mörg mál sem ég hélt að sá flokkur gæti ekki samþykkt en hann gerði það nú samt. Þriðji flokkurinn mun svo væntanlega gera það sem ætlast er til af honum. Forsætisráðherra boðaði líka breytingar á lögum um móttöku fylgdarlausra barna, að því er virðist til að gefa þeim og væntanlega fjölskyldum þeirra forgang til hælisveitingar. Sem forsætisráðherra leitaðist ég við að kynna mér málefni flóttamanna með samtölum við fólk sem vinnur að þeim málum á vettvangi alla daga. Það sem stóð upp úr í ráðgjöf þessa fólks var að alls ekki mætti setja sérreglur um fylgdarlaus börn vegna þess að með því væri verið að stuðla að því að börn yrðu send ein af stað í hættuför. Hér sem fyrr byggist stefnan bara á orðanna hljóða, ímynd en ekki raunverulegum afleiðingum. Staða innflytjendamála er raunar í algjörum ólestri af sömu ástæðum. Stjórnleysið sem ríkir kemur í veg fyrir að við getum hjálpað sem flestum þeirra sem þurfa mest á hjálp að halda. Málefnaskrá ríkisstjórnarinnar er uppfull af furðumálum. Hún boðar lögleiðingu fíkniefna, hvorki meira né minna, en virðist í staðinn ætla að beita sér gegn nikótínpúðum og rafrettum. Gerð verður önnur tilraun til að vega að starfi íslenskrar leigubílstjóra á sama tíma og þeir hafa orðið fyrir verulegri tekjuskerðingu án þess að fá mikla aðstoð. Nú á að rústa íslenskri nafnahefð sem hefur varðveist frá landnámi og þar til þessi ríkisstjórn tók við. Ríkisstjórnin hefur heldur ekki gleymt áformum sínum um lögþvingaða sameiningu sveitarfélaga. Þótt ekki gefist tími til að fara yfir öll furðumálin sem bíða okkar má nefna það að efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar verða ítarlega ræddar þegar fjárlagaumræðan hefst hér eftir helgi. Samkvæmt forsætisráðherra liggur fyrir áætlun um samdrátt í öllum geirum samfélagsins. Þar er ekki vísað í efnahagslega samdráttinn, sá samdráttur hefur komið án áætlunar, heldur aðgerðir í loftslagsmálum. Nú sér stjórnin tækifæri til að nota ástandið í pólitískum tilgangi eða eins og það var orðað, nýta þau færi sem faraldurinn hefur skapað til að hraða grænni byltingu. En hvert er langstærsta framlag Íslendinga til loftslagsmála? Það er iðnaðurinn sem við rekum hér með umhverfisvænni orku. Ef eitt álver flyttist frá Íslandi til Kína myndi losun nærri tífaldast. Þrátt fyrir það er íslensk stóriðja í uppnámi og engin merki um að ríkisstjórnin ætli að bregðast við. Vandinn er enn meiri í landbúnaði. Sótt er að greininni úr mörgum áttum og atvinnugrein sem hefur verið undirstaða byggðar á Íslandi frá landnámi er í verulegri hættu. Á sama tíma eyðir ríkisstjórnin tugum milljarða í verkefni á borð við borgarlínu og stofnanavæðingu loftslagsmála. Báknið þenst áfram út eins og sést best á ríkisstjórninni sjálfri. Útgjöld forsætisráðuneytisins hafa aldrei aukist jafn hratt og í tíð þessarar ríkisstjórnar og engin ríkisstjórn hefur ráðið viðlíka fjölda aðstoðarfólks og bætt í framkvæmdarvaldið eins og þessi ríkisstjórn sem sagðist mynduð um eflingu Alþingis. En til hvers var hún mynduð? Er eitthvað í þessari síðustu málaskrá ríkisstjórnarinnar sem hefði ekki átt jafn vel við og reyndar enn betur ef Vinstri græn væru í ríkisstjórninni með t.d. Pírötum og Viðreisn? Þetta þarf ekki að vera svona. Það er annar valkostur og það munu þingmenn Miðflokksins sýna á nýju þingi.
Forseti. Kæru landsmenn. Á þessum skringilegu tímum verður gangverk samfélagsins nánast áþreifanlegt, hvert tannhjól hefur áhrif á það næsta og lítil bilun, jafnvel í því smæsta, slævir gangverkið allt. Sjaldan hefur mikilvægi ríkisvaldsins og sterkrar almannaþjónustu birst með jafn skýrum hætti og aldrei augljósara að heilbrigt samfélag þarf að byggja á öflugri samneyslu, jöfnuði, fjölbreytni og þátttöku allra. Hugmyndir hægri manna um að reglulítill markaður greiði sjálfur úr vandamálum sínum og skili þar að auki almenningi réttmætum gæðum, dæma sig einfaldlega sjálfar. Nú eru það lausnir jafnaðarstefnunnar sem eru mikilvægastar í baráttunni við hamfarahlýnun og ríkisstjórnir úti um allan heim, jafnt til vinstri og hægri, líta til þeirra kinnroðalaust. Í heimsfaraldri og sögulegu atvinnuleysi getur almenningur á Íslandi reitt sig á jafnaðarstefnuna. Það getur hún líka í baráttunni gegn hamfarahlýnun. Með samtakamætti getum við tekist á við vandamálin fram undan en til þess þarf pólitískan kjark og skýra framtíðarsýn. Á næstu dögum mun Samfylkingin leggja fram heildstæða áætlun um hvernig Ísland getur brotist út úr atvinnuleysiskreppunni til móts við grænni framtíð. Hún byggir á þremur stoðum; vinnu, velferð og grænni uppbyggingu. Ábyrga leiðin út úr atvinnuleysiskreppunni felst í því að fjölga störfum hratt, bæði í einkageiranum og hinum opinbera, um allt land, efla velferð og reisa nýjar grænar stoðir til framtíðarverðmætasköpunar. Við þurfum að ráðast í markvissari vinnumarkaðsaðgerðir, taka vel utan um atvinnuleitendur og gera fyrirtækjum kleift að ráða til sín fólk, koma til móts við sveitarstjórnir landsins og verja störfin þar en umfram allt vernda nærþjónustu fólksins. Við þurfum að fjárfesta í heilbrigðisþjónustu og menntun. Við þurfum að gera atlögu að undirmönnun almannaþjónustunnar. Það skiptir miklu máli. Síðast en ekki síst þurfum við að stíga miklu fastar til jarðar í baráttu gegn hamfarahlýnun. Við núverandi aðstæður dugar nefnilega ekkert minna en raunverulega græn atvinnubylting. Það er ódýrt að heyra forsætisráðherra tala um græna byltingu þegar hún leggur sama dag fram fjárlög og fjármálaáætlun sem gefa engin fyrirheit um slíkt. Það er ekki græn bylting þegar Ísland setur veikari loftslagsmarkmið en Danmörk og Noregur. Það er ekki græn bylting þegar við losum meira og meira á vakt þessarar ríkisstjórnar á hverju ári. Það eru ekki græn bylting þegar ríkið ver minna en 1% af vergri landsframleiðslu til loftslagsaðgerða. Abraham Lincoln sagði að besta leiðin til að spá fyrir um framtíðina væri að skapa hana og nú þurfum við einfaldlega að hafa kjark til þess. Átak íslenskra stjórnmála næsta árið þurfa að snúast um hvert við stefnum. Rétta leiðin, ábyrga leiðin, felst í því að ráðast strax í kraftmikla græna fjárfestingaráætlun, aðgerðir sem vinna gegn hamfarahlýnun en skapa um leið atvinnu og verðmæti fyrir okkur öll. Græn atvinnubyltingu er rétta svarið við atvinnuleysinu sem sogar núna máttinn úr samfélaginu. Lánakjör ríkisins eru hagstæð og nú er tími til að fjárfesta duglega í hugviti, nýsköpun, þróun, umhverfisvænni atvinnusköpun, grænni matvælaframleiðslu og orkuskiptum og stórum fjárfestingum í almenningssamgöngum. Þetta verður að gera strax. Kæru landsmenn. Ég er sannfærður um að við getum skapað betra og sterkara velferðarkerfi á Íslandi þar sem ekkert barn fer svangt að sofa. Þar sem húsnæðisöryggi er jafn sjálfsagður hlutur og aðgangur að vatni og lofti. Þar sem matarkarfan er ódýrari og gjaldmiðillinn stöðugri. Þar sem atvinnulausir, öryrkjar og gamalt fólk þarf ekki að lifa í kvíða frá degi til dags en líka þar sem hvers kyns mismunun er hafnað og börnum á flótta er veitt skjól. Það er samfélag sem einkennist af mannúð og sjálfbærni, jöfnuði og frelsi. En þannig samfélag sköpum við ekki nema við séum með réttláta skattbyrði og minnkum ójöfnuð. Þannig samfélag sköpum við heldur ekki nema við virðum niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrá, aukum alþjóðasamvinnu og tryggjum að þjóðin fái réttmætan arð af auðlindum þjóðarinnar og aldrei nema við sýnum meiri metnað í loftslagsmálum. Kæru landsmenn. Við stöndum nú frammi fyrir óvenju flóknum verkefnum sem verða ekki leyst öll á einni svipstundu. En fyrsta skrefið er að skipta um kúrs, snúa skútunni frá hægri og hrista af okkur gamaldags kreddur um hvernig ríkisfjármál virka og hvernig verðmæti verða til. Á svona tíma höfum við einfaldlega ekki efni á því að leyfa hugmyndafræði Sjálfstæðisflokksins eða fjármálastefnu hægri manna að ráða för. Það er einfaldlega allt of mikið í húfi. Þess vegna er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að við sem höfum önnur gildi, trúum á aðra leið, séum ábyrg og staðföst og vinnum saman, snúum bökum saman. Það er hlutverk Samfylkingarinnar á þessum stundum að leiða saman þau öfl sem eru tilbúin að fylkja sér um vinnu, velferð og græna framtíð og mynda græna félagshyggjustjórn eftir næstu kosningar.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Þetta eru ekki lengur fordæmalausir tímar, var niðurstaða upplýsingafundar almannavarna fyrir um það bil tveimur vikum. Við erum í þeirri skrýtnu stöðu að hið óvenjulega er orðið venjulegt. En við þær aðstæður er líka mikilvægt að muna að þetta er samt sem áður tímabundið ástand, þetta er ekki ástand sem er komið til að vera. Við erum í tímabundnum erfiðleikum og við erum staðráðin í að vinna bug á þeim, bæði veirunni og efnahagsvandanum. En þar með er ekki sagt að sá veruleiki sem tekur við að því loknu verði alveg eins og hann var fyrir. Og mig langar til að segja hér að hann eigi beinlínis ekki að verða það. Það sem ég vil fá aftur er næg vinna, óheft samskipti og heilsufarslegt öryggi. Hversdagslíf sem gengur eðlilega fyrir sig, eins og við erum vön, þar sem fólk fer ekki í sóttkví eftir að hafa farið með barnið sitt á leikskólann og þar sem ekki þarf að sigla í land með fullan bát af veikum sjómönnum. En það sem ég vil að breytist er fjölbreytni atvinnulífsins. Fleiri stoðir, áhersla á þekkingu og atvinnugreinar sem eru ekki eins viðkvæmar fyrir sveiflum náttúrunnar - jafnvel dyntum náttúrunnar - og þær sem við treystum svo mjög á nú. Ég vil sjá veg rótgróinna stoða sem mestan, að ferðaþjónusta blómstri, útvegurinn afli vel og álframleiðslan verði greidd sanngjörnu verði eins og allt sem kemur úr orkufrekum iðnaði og standist um leið alþjóðlega samkeppni. Við viljum að allt þetta verði aftur eins og það hefur verið og geti orðið til framtíðar. En við viljum líka tengja okkur betur við umheiminn, opna landið fyrir fólki sem vill koma hingað til að vinna og margfalda þekkingu okkar á ýmsum sviðum. Við eigum að vera opin fyrir því að fá sérfræðinga sem vilja gjarnan koma, búa hér, deila þekkingu sinni með samfélaginu, fá þá hingað til að vinna með okkur að framtíð landsins. Við eigum áfram að hlúa að nýsköpun og rannsóknum, og við þurfum að gera meira til að finna nýja styrkleika og koma þannig sterkari út úr erfiðleikunum en við fórum inn í þá. Þetta ástand er ógn. Það er ógn við heilsu og efnahag. Atvinnuleysi hefur aukist hratt og óvissan er erfið. Það er sárt fyrir fólk að tapa vinnunni og vita ekki hvað morgundagurinn ber í skauti sér. Eins er staðan erfið fyrir atvinnurekendur, fyrir fólk sem hefur byggt upp fyrirtæki, hefur jafnvel verið lengi í rekstri en sér nú fótunum kippt undan sér. En við verðum öll að koma þeim skilaboðum skýrt til skila að þetta er tímabundið ástand. Og við, sem höldum um stjórnartaumana, höfum gefið það loforð að gera meira en minna. Það er mikilvægt að taka þannig utan um samfélagið, bæði fólk og fyrirtæki, að þau komist hratt á fæturna aftur þegar glaðnar til. Að við töpum ekki verðmætum að óþörfu, að hjarta lífvænlegrar starfsemi geti haldið áfram að slá. Án atvinnulífsins verður engin viðspyrna. Án atvinnulífsins eru engin störf, hvorki núna né til að snúa aftur í. Þess vegna er mikilvægt að við gerum núna það sem hægt er að gera til að milda áfallið og stytta atrennuna að næsta hagvaxtarskeiði. Það er okkur öllum því lífsnauðsynlegt að atvinnustarfsemin taki aftur við sér. Þeir sem gera lítið úr vanda atvinnulífsins eða telja rangt af stjórnvöldum að standa með fyrirtækjum skilja einfaldlega ekki þetta mikilvæga samband milli þess að sköpuð séu verðmæti í einkageiranum og lífskjara okkar allra. Góðir landsmenn. Vissulega höfum við ekki stjórn á veirunni, eða þeim áhrifum sem hún hefur á fólk. Ekki enn þá. En það kemur. Og það er til mikils að vinna að reyna að halda lífi fólks eins venjulegu og hægt er, innan þess óvenjulega. Þess vegna höfum við ákveðið að gera það sem í okkar valdi stendur til að lífið geti haldið áfram sinn vanagang. Að við skerðum ekki opinbera þjónustu heldur stöndum vörð um hana þótt við vitum að það þýði hallarekstur um tíma. Við þessar aðstæður er hallarekstur réttlætanlegur. Halli ríkissjóðs er ekki tapað fé. Honum er varið til aðstanda með heimilunum og styðja fyrirtæki í gegnum erfiða tíma; efla innlenda framleiðslu, allt frá matvælaframleiðslu til fjölbreyttrar iðnaðarframleiðslu, en um leið hugbúnaðargerð og við stöndum með hugviti og skapandi greinum. Hallanum er líka varið í að fjárfesta í betri tækni, sterkari innviðum og styðja rannsóknir; við fjárfestum með hallanum í hraðari orkuskiptum og stefnum að því að ná markmiðum í loftslagsmálum, leggjum mikið undir þar. Og við erum að lækka skatta og tryggja skattalegar ívilnanir til að örva fjárfestingu einmitt á þeim tíma sem hana skortir sárlega. Þetta gerum við best með beinum stuðningi, með lægri álögum, með því að láta ríkissjóð bera auknar byrðar, með grænum lausnum, nýjum hugmyndum og með því að taka höndum saman um að koma sterkari út úr vandanum. Við tefldum fram aðgerðum undir merkjum verndar, varna og viðspyrnu í vor, en við verðum líka að sækja fram, verðum að líta á þetta sem tækifæri til að uppfæra Ísland. Tæknivæddara, skilvirkara, grænna, sanngjarnara og kraftmeira samfélag. Það verður Ísland í uppfærslu 2.0.
Kæra þjóð. Stærsta spurningin sem við eigum að spyrja okkur næsta árið er spurning sem ég hef spurt mig sífellt oftar á kjörtímabilinu: Hvert viljum við stefna? Mér hefur oft þótt vanta í umræður í þessum sal hvernig við grípum tækifæri framtíðarinnar og búum okkur undir áskoranir hennar. Það er allt of oft sem ég heyri ráðherra og þingmenn ríkisstjórnarinnar tala um hvernig halda skal sem fastast í fortíðina, í úrelta hugmyndafræði. Ástæðan fyrir því að flokkarnir sem mynda ríkisstjórnina vilja frekar ræða fortíðina en framtíðina er einföld, þau skilja ekki framtíðina. Það er hins vegar ekki í boði lengur að flýja þessa umræðu, hamfarir eins og Covid-faraldurinn krefjast þess að við hugsum fram á veginn og að við völd sé fólk sem skilur mikilvægi þess að taka þátt í mótun framtíðarinnar en fljóti ekki eins og dauðir fiskar í straumi framfara. Píratar hafa skýra sýn á hvaða breytingar eru nauðsynlegar til að bregðast við áskorunum framtíðarinnar og ekki bara vegna Covid-19 heldur líka til að undirbúa þjóðfélagið fyrir tækniframfarir sem munu hafa gríðarleg áhrif á okkur öll, líka þau sem berjast hvað mest gegn þeim. Fjölmörg störf munu breytast. Önnur hverfa og ný koma í staðinn. Þetta umrót krefst ekki einungis símenntunar og fjölgunar starfa heldur umfram allt stöðugleika fyrir vinnandi fólk sem atvinnulausa, fyrir námsmenn, fyrir eldri borgara og öryrkja, ekki bara fyrir fyrirtæki. Við þurfum því í alvöru að fara að ræða lausnir eins og borgaralaun, sem eru ekki bara svarið við óstöðugu efnahagsástandi og vélvæðingu starfa, heldur efnahagslegt loforð stjórnvalda um að öllum skuli tryggð afkoma, skilyrðislaus grunnframfærsla, til að vaxa og dafna á eigin forsendum. Við skiljum einnig að áskoranir í loftslagsmálum krefjast metnaðarfullra aðgerða og hugrekkis til að framkvæma þær og fjármagna að fullu. Til að Ísland geti orðið fyrirmynd annarra þjóða þarf brýnar aðgerðir, langt umfram áform núverandi ríkisstjórnar, enda neitar hún að viðurkenna rót vandans, hagkerfi sem hyglir græðgi stórfyrirtækja umfram samfélagslega ábyrgð. Samfélagsleg ábyrgð og sjálfbærni fyrirtækja verða aldrei leiðarstef án þess að umhverfis- og samfélagsskaði þeirra verði metinn til fjár. Ef þú mengar þá borgar þú. Ný hagræn hugsun og sjálfbærnihvatar í stað fortíðarþrár mengandi stórfyrirtækja eru lykillinn að því að koma hér á alvöruvelsældarhagkerfi. Kæru landsmenn. Við skiljum að valdhafar þurfi að sæta ábyrgð, að styrkja þarf rétt einstaklinga gegn valdbeitingu stjórnvalda og auka þarf aðkomu fólks að ákvörðunartöku. Án slíks aðhalds er leiðin greið fyrir alls konar litla einræðisherra í búningi sterkra leiðtoga til að fóta sig, eins og sjá má víða í kringum okkur. Þess vegna berjumst við fyrir nýrri stjórnarskrá. Hún er réttlætismál, lýðræðismál, öryggismál, umhverfismál, framtíðarmál. Þetta er eitthvað sem ríkisstjórnin vill ekki skilja, alveg eins og hún virðist ekki skilja að það er þjóðin sem er stjórnarskrárgjafinn, ekki ríkisstjórnin, ekki formenn stjórnmálaflokka, ekki einu sinni Alþingi eins og forsætisráðherra vildi meina í ræðu sinni áðan, heldur þjóðin. Þjóðin er og á að fá að vera stjórnarskrárgjafinn. Lykillinn að aukinni virðingu Alþingis er nefnilega ekkert svo flókinn. Til að þjóðin beri virðingu fyrir Alþingi þarf Alþingi að bera virðingu fyrir þjóðinni. Ríkisstjórnin virðist ekki skilja að hún situr í umboði fólksins í landinu. Þegar ríkisstjórnin stóð frammi fyrir sinni fyrstu raunverulegu áskorun, að bregðast við efnahagslegum afleiðingum faraldursins, var leitað til peningaaflanna í landinu. Helstu ráðgjafar ríkisstjórnarinnar voru ýmist fulltrúar stórfyrirtækja eða fulltrúar samtaka stórfyrirtækja, lobbíistar sem geta með dags fyrirvara bara pantað blaðamannafund við ráðherrabústaðinn og 25 milljarða úr ríkissjóði. Lobbíistar sem hafa selt stjórnvöldum skaðlega vúdú-hagfræði þar sem fyrirtæki eru alltaf í forgrunni, aldrei fólk. Það má þannig alls ekki hækka atvinnuleysisbætur, örorkubætur og hvað þá laun, hvorki í kreppu né góðæri. Hreinlega aldrei hentugt að standa með fólki. En heilbrigt hagkerfi er tálsýn ef grunneining þess, fólkið í landinu, er hunsuð því að þegar fólk hefur peninga milli handanna þá getur það verslað og skapað störf. Hagkerfi er nefnilega aðeins lýsing á því sem fólk tekur sér fyrir hendur. Aðgerðir til að efla hagkerfi þurfa því að vera aðgerðir til að efla fólk. Einfalt. Hugmyndafræði okkar Pírata hefur alltaf grundvallast á því að valdið eigi heima hjá almenningi. Farsæld til framtíðar snýst um einstaklinga og aðkomu þeirra að mótun samfélagsins en ekki bara stórbokka í Borgartúni. Þess vegna verðum við að velja flokka sem setja hagsmuni almennings ofar hagsmunum stórfyrirtækja sem gera fólki kleift að grípa tækifærin og skapa sína eigin framtíð, velja flokka sem bera virðingu fyrir þjóðinni og veita henni stjórnarskrána sem hún valdi sér sjálf, flokka sem skilja framtíðina og vilja framtíðina.
Virðulegi forseti. Formaður Miðflokksins fór í ræðu sinni yfir að stefna ríkisstjórnarinnar væri stefna Vinstri grænna. Formaður Samfylkingarinnar kom svo upp og sagði að þessi stefna væri hægri stefna Sjálfstæðisflokksins. Svarið liggur auðvitað í augum uppi: Stefna þessarar ríkisstjórnar er stefna Framsóknarflokksins. [[Hllátur í þingsal.]]Það er rétt sem formaður Samfylkingarinnar sagði: Vinna, vöxtur, velferð. Þetta eru kjörorð framsóknarstefnunnar og Samfylkingin er að taka þau upp. Þegar hann lýsti síðan hvaða áform þyrfti að fara í í fjárfestingarátakinu var hann lýsa fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar. Það er rétt hjá formanni Samfylkingarinnar að allur heimurinn er að fara í þá átt. Ræða mín er ónýt því að ég þurfti að byrja á þessu en ég ætla samt að fara í nokkra hluti. Upp er runnin 1. október og áttundu mánaðamótin frá því að kórónuveirufaraldurinn fór fyrir alvöru að hafa áhrif á líf okkar. Fjöldi fólks sem var með vinnu 1. mars er nú án atvinnu. Allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa miðað að því að milda þetta mikla högg um leið og heilsa landsmanna er vernduð eftir því sem best er hægt. Og hvað felst í því að milda höggið? Jú, það felst fyrst og fremst í því að standa vörð um atvinnu fólks og lifibrauð þess og líklega er stærsta aðgerðin hlutastarfaleiðin. Eftir því sem á hefur liðið höfum við framlengt hana og framlengt tekjutengdar atvinnuleysisbætur. Markmiðið er að standa vörð um ráðstöfunartekjur heimilanna eftir því sem kostur er því að mánaðamótin koma með öllum sínum skuldbindingum. Við stöndum vörð um störfin og við sköpum ný störf. Það er atvinna, atvinna, atvinna sem málið snýst um. Sumarið var ólíkt síðustu sumrum, engir erlendir ferðamenn. Íslendingar fóru hins vegar um landið og ég held að það hafi aukið skilning okkar allra á aðstæðum fólks hringinn í kringum landið og skapað sterkari tilfinningu fyrir landinu. Okkar fagra Ísland er nefnilega ekki bara höfuðborg og landsbyggð. Við eigum landsbyggðir, ólíkar en samt með sömu hagsmuni fólks, hagsmuni þar sem atvinna er efst á blaði, það að geta mætt mánaðamótunum án þess að vera með kvíðahnút í maganum. Um það snýst vinna okkar á Alþingi og í ríkisstjórn, síðustu mánuðina, næstu vikur, næstu mánuði: Að standa vörð um störf og skapa ný störf. Atvinna, atvinna, atvinna. Næstu mánuði leggjum við grunn að framtíðinni. Það eru viðamikil mennta- og starfsúrræði fram undan fyrir þá sem missa vinnuna auk áherslunnar á að skapa ný störf og ný tækifæri. Það á ekki síst við á þeim svæðum sem hafa orðið harðast úti vegna frosts í ferðaþjónustu, atvinnugreininni sem hefur auk landbúnaðar og sjávarútvegs verið lífæðin í byggðum landsins. Við vitum öll að þegar þessar hörmungar hafa gengið yfir er framtíðin björt í ferðaþjónustu á Íslandi. Náttúran er enn jafn fögur, innviðir enn til staðar og styrkjast með ári hverju með metnaðarfullum samgönguframkvæmdum, og það sem er mikilvægast: Þekkingin hjá fólkinu og krafturinn er enn til staðar og mun springa út sem aldrei fyrr þegar veiran gefur eftir og ferðaþráin springur út að nýju. Nú eiga lítil og meðalstór fyrirtæki allt sitt undir því að fjármagnseigendur séu þolinmóðir og bíði af sér ölduganginn. Þar eru störf fólks og heimili í húfi. Ég er bjartsýnn að eðlisfari og síðustu mánuðir hafa styrkt þann eiginleika minn því að ég hef upplifað mikla samstöðu þjóðarinnar við erfiðar aðstæður. Þrátt fyrir þá miklu erfiðleika sem við stöndum frammi fyrir, þrátt fyrir að við getum ekki lifað eðlilegu lífi og þrátt fyrir að kreppan komi mismunandi við fólk hefur ríkt skilningur um að við komumst í gegnum þetta saman, með samvinnu, með skilningi á aðstæðum annarra, umburðarlyndi og bjartsýni. Og verkefnið er fyrst og fremst atvinna, atvinna, atvinna. Í dag er gleðidagur. Eftir margra ára baráttu fyrir bættum samgöngum á sunnanverðum Vestfjörðum hefur sá dómur loks verið kveðinn upp að framkvæmdir geti hafist í gegnum Teigsskóg. Áfram veginn um Teigsskóg. Fullyrða má að aukningin í nýframkvæmdum á næstu árum í samgöngum vegi á móti samdrætti næstu ára á ýmsum öðrum sviðum. Sú sókn grundvallast annars vegar á metnaðarfullri framtíðarsýn í 15 ára samgönguáætlun og á viðbótarfjármagni sem lagt var í samgönguframkvæmdir og fjárfestingarátak ríkisstjórnarinnar. Samgönguframkvæmdir næstu ára skapa 8.700 störf einar og sér. Þá er mikilvægt að við séum meðvituð um áhrif okkar sem neytenda þegar við kaupum íslenskar vörur, hvort heldur er lambakjöt eða súkkulaði eða fatnaður. Þannig verjum við störf og sköpum ný. Við höfum val. Íslenskt – gjörið svo vel og Láttu það ganga. Haustið bítur aðeins í nef okkar og veturinn færist nær. Frá því að þing var sett haustið 2019 hefur margt gengið á, ekki aðeins veiran heldur var síðasti vetur mörgum erfiðum með vályndum veðrum. Óveður sem gengu yfir landið síðasta vetur sýndu svo ekki verður um villst aðstöðumun milli landshluta. Ríkisstjórnin brást við af festu og nú myndu óveður af þessari stærðargráðu ekki hafa slík áhrif. Það er búið að framkvæma. Ríkisstjórn framsóknar og Sjálfstæðisflokks og Vinstri grænna er breið í eðli sínu. Þar koma saman ólíkir kraftar sem endurspegla að miklu leyti skoðanir þjóðarinnar. Hún hefur verið einbeitt í því að horfa á sameiginlega hagsmuni þjóðarinnar og vinna að sátt í samfélaginu. Hún er á réttum tíma á réttum stað. Við þurfum að vernda störf, við þurfum að skapa störf. Það er verkefni sem við getum sameinast um. Þegar fer að vora verðum við tilbúin til að snúa vörn í sókn. Framsókn fyrir íslenskt samfélag. Vinna, vöxtur, velferð, formaður Samfylkingarinnar, því að framtíðin ræðst á miðjunni Það er 1. október 2020 í dag og við erum í miðju stríði við kórónuveiruna. En hver mánaðamót sem renna upp héðan í frá segja okkur líka að það styttist í að lífið færist að nýju í eðlilegt horf. Gleymum því ekki. Sameinumst um að vernda störf og skapa störf því að verkefnið er brýnt og verkefnið er ljóst: Atvinna, atvinna, atvinna. - Góðar stundir.
Kæra þjóð. Hér áttum við að heyra stefnuræðu forsætisráðherra. En í staðinn fengum við varnarræðu ríkisstjórnarinnar uppfulla af réttlætingu yfir því að ráðherrarnir fóru þvert gegn eigin yfirlýsingum í upphafi faraldursins um að gera meira en minna. Réttlætingu á því að þau tóku lítil skref í stað stórra skrefa. Strax. Þessi varnarræða veitti þjóðinni ekki leiðsögn og von um það hvernig við förum út úr þessum erfiðleikum, hvernig á að taka utan um fólkið okkar; félagslega, efnahagslega og andlega. Hvernig halda á lífinu í litlu og meðalstóru fyrirtækjunum, verja störfin, standa með atvinnulífinu. Ræðan sendi ekki skilaboð til Suðurnesja þar sem atvinnuleysi er nú um 20%, til unga fólksins sem á erfiðara en áður með að fá vinnu, til listamanna sem fótum hefur verið kippt undan eða einyrkja. Hvernig ríkisstjórnin ætlar að gæta þess að almenningur verði þátttakandi í viðreisn atvinnulífsins og hvernig við brúum bilið milli þeirra sem eiga mikið og þeirra sem eiga lítið sem ekkert. Að endurreisnin verði ekki eingöngu á forsendum gamla fjármagnsins og kunnuglegu vinanna. Eins og síðast, og þarsíðast. Virðulegi forseti. Bráðavandi heimila og lítilla fyrirtækja er núna. Á þessari stundu. Á fyrsta degi eftir mánaðamót. Og við upplifum að allt samræmi vantar á milli sóttvarnaráðstafana og efnahagsráðstafana. Ef stóru skrefin verða ekki stigin strax þá er ríkisstjórnin að bjóða þjóðinni upp á langvarandi kreppu. Það er óboðleg forgangsröðun. Þótt ríkisstjórnin telji það lögmál að vera alltaf einu skrefi á eftir veirunni þarf það ekki að vera svo. Í þessari, nú þriðju bylgju er enn skortur á plani og samtali, skýrri sýn sem þjóðin öll skilur. Veikleikar stjórnarinnar, sem reist var á þeirri einu hugsun að halda hlutum óbreyttum, verða augljósir þegar óvæntar aðstæður og áskoranir koma upp. Ríkisstjórn kyrrstöðunnar, ríkisstjórn lægsta samnefnarans er ekki best til þess fallin að bregðast hratt og örugglega við. Hvað þá stíga stór skref. Kæru landsmenn Við blasir úrslitabarátta í einu stærsta deilumáli stjórnmálanna. Hvernig á auðlindaákvæði í stjórnarskrá að líta út? Stjórnarflokkarnir og Miðflokkurinn hafa lofað útgerðinni að koma ákvæði án tímabindingar veiðiréttar í gegn. Tillagan sem nú liggur fyrir er merkingarlaus, breytir engu, hún tryggir ekki þjóðareignina. Ef eitthvað er eykur hún líkur á að sameign þjóðar verði séreign fárra. Við því verður að spyrna. Þar mun Viðreisn standa vaktina. Og krónan, örgjaldmiðillinn okkar hefur veikst hratt á liðnum mánuðum. Verðbólgan hefur tvöfaldast. Matarkarfan hækkað. En gjaldmiðilinn, hann má ekki ræða. Ekki núna - seinna, segja ríkisstjórnarflokkarnir og fylgitungl þeirra. En þá spyr ég: Hvenær? Hvenær má ræða eitt mesta hagsmunamál almennings, stöðugleika heimilsbókhaldsins? Af hverju þrífast nýsköpunarfyrirtæki á Íslandi ekki til lengri tíma þótt hugmyndirnar sjálfar kvikni hér? Hvers vegna mega stórfyrirtæki gera upp í erlendri mynt meðan heimilin eru látin taka áhættuna af krónunni? Af hverju erum við með gjaldmiðil sem er bara fyrir suma en ekki alla? Er ekki sönnunarbyrðin á þeim sem standa gegn breytingum? Gleymum ekki að samfélag snýst um fólk, ekki kerfi eða hagsmuni fárra. Um það munu næstu kosningar snúast. Og vel að merkja, þá dugar nú lítt fyrir þingmenn Sjálfstæðisflokks að skrifa reglulega aflátsbréf í ríkisstyrkt Morgunútgerðablað til að firra sig ábyrgð á útgjaldaþenslu síðustu ára, sem þó er öll á vakt flokksins og skrifa um mikilvægi frelsismála en þramma svo hingað niður á þing og greiða ítrekað atkvæði gegn eigin orðum og grundvallarhugsjónum, sem voru þá kannski ekki hugsjónir þeirra eftir allt saman. Og það sama má segja um stjórnarliða VG, sem segjast standa fyrir grænni framtíð en kjósa síðan með blárri fortíð. Þetta er flokkurinn sem segist vera á móti hvalveiðum og vill uppfæra sjávarútvegskerfið, en gerir ekkert í því. Flokkurinn sem segist vilja mæta flóttamannavandanum af mannúð, en hefur bara sýnt hið gagnstæða. Við vitum að það mun ekkert breytast á vakt þessarar ríkisstjórnar. Þessum sýndarveruleika verður að ljúka, tjöldin eru að falla og þá er mikilvægt að þjóðin sjái hvað raunverulega býr að baki. Kæru landsmenn. Að ári getur þjóðin valið að framlengja í lífi ríkisstjórnar kyrrstöðunnar, hugsanlega með stuðningi Miðflokksins. Eða að mynda ríkisstjórn fyrir fjöldann þar sem miðja stjórnmálanna verður kjölfestan og frjálslyndið þráðurinn. Og skilin eru skörp á milli fortíðarflokkanna sem engu vilja breyta og þeirra flokka sem þora að fara í umbætur á íslensku stjórnkerfi, íslensku samfélagi, flokka sem eru engum háðir, eru frjálsir. Það frelsi mun Viðreisn nýta. Fyrir sterkara samfélag, fyrir fjölbreytileika, fyrir meiri mennsku og frjálsari framtíð. Ég undirstrika, kæra þjóð: Ykkar er valið.
Forseti. Kæra þjóð. Kreppan er grimm og það er fátæktin líka. Það er athyglisvert að í fyrsta skipti í kvöld kemur fram hugtakið fátækt. En staðreyndin er sú að hér erum við að horfa upp á gjána verða æ dýpri og æ gleiðari á milli ríkra og fátækra. Í boði ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur og Vinstri grænna hefur fátæktin vaxið í takt við áfallið sem við erum að verða fyrir af völdum þessarar veiru. Og hvað sjáum við? Hvað sjáum við, kæru landsmenn? Við sjáum lengri raðir fyrir framan hjálparstofnanir þar sem fólk er að biðja um mat, þar sem svangir biðja um mat. Þá kallar formaður Framsóknarflokksins: Vinna, vinna, atvinna, atvinna. Frábært. Það er alveg rétt. Við verðum að hafa efnahagshjólin í gangi. En þegar verið er að tala um að gera meira en minna þá hefði mátt ætla að verið væri að tala um þjóðina í heild, ekki að kljúfa hana í tvennt þannig að hagsmunagæslan væri bara fyrir þá sem eiga en ekki fyrir þá sem þurfa líka á hjálp að halda. Hvað þýðir að gera meira en minna? Það þýðir að hjálpa öllum, ekki bara sumum. Ég hef sjaldan séð eins grímulausa hagsmunagæslu hjá nokkurri ríkisstjórn og þeirri sem starfar nú í boði Vinstri grænna, aldrei. Ég hef reyndar ekki leitað logandi ljósi en ég leyfi mér að efast um að mér gangi vel að finna hana. Við erum nýbúin að horfa upp á það að um hábjartan dag tókst á sekúndubroti að slengja fram 25 milljarða kr. loforði þegar Samtök atvinnulífsins fóru í fýlu og kreistu ríkisstjórnina. Ég veit ekki hvernig þeir fóru að því, kannski þurftu þeir ekki einu sinni að hafa fyrir því. Kannski eru þeir bara allir svona rosalega nánir, 25 milljarðar á einum degi. En það kostaði blóð, svita og tár að draga fram 25 milljónir kr. sem var skipt á níu hjálparstofnanir til að gefa fátæku fólki að borða. Mér er virkilega misboðið. Hér kemur hver silkihúfan, með fullri virðingu, fram á fætur annarri og talar um komandi kosningar og hér er haldin hver kosningaræðan á fætur annarri. Ég óttast að það sem kemur upp úr kjörkössunum í september að ári liðnu komi til með að gefa landsmönnum nákvæmlega það sama, þessum hópi sem Flokkur fólksins er að berjast fyrir, og við höfum séð kjörtímabil eftir kjörtímabil: Fátækt. Í þessum Covid-faraldri hefur krónan fallið um tæp 20% frá áramótum, það hefur farið beint út í verðlagið, beinustu leið út í verðlagið. Matarkarfan hefur hækkað um tugi prósenta frá áramótum; 6,43% núna um daginn bara á milli mánaða. Og hver einasti Íslendingur, kannski ekki þeir sem eiga nóg af peningum en a.m.k. þeir sem eiga erfitt með að kaupa sér í matinn, sem eiga bágt með aðeiga fyrir salti í grautinn, hafa tekið eftir því að dag frá degi hefur þurft að greiða fleiri krónur fyrir lítilræðið sem hægt er að setja í körfuna. Hvað er ríkisstjórnin að gera í því? Jú, vitið þið bara hvað? Hin árlega vísitöluleiðrétting á að koma 1. janúar sem hefur verið slengt á almannatryggingarnar, 3,6%. Er það launahækkun? Nei, það er lögbundin vísitöluleiðrétting sem árlega hefur komið fram, 1. janúar ár hvert. Við skulum ekki gleyma því þegar þau fara að mæra það hvernig þau eru að hækka launin hjá fátækasta fólkinu. Það er ekki launahækkun. Það eru aum vísitöluleiðrétting sem í engu heldur í við fall krónunnar og hækkun á neysluvörum sem við þurfum að taka á okkur, og fátækt fólk þarf að berjast fyrir dag frá degi. Hver skyldi trúa því þegar verið er að tala um samstöðu og jöfnuð? Hver skyldi trúa því þegar verið er að benda á það hvernig heimskreppur hafa í raun komið með vaxandi ójöfnuði? Hver skyldi trúa því þegar verið er að tala um einhvern Camus koníakskarl að á sama tíma er jöfnuðurinn að verða meiri og meiri ójöfnuður og það í boði þessarar ríkisstjórnar. Mig langar að lokum að nefna eitt. Þann 13. september árið 2017 stóð hæstv. forsætisráðherra, þá þingmaður, í þessu ræðupúlti hér og hvað sagði hún við ykkur, kæra þjóð? Það að láta fátækt fólk bíða eftir réttlæti, það þýðir það sama og að neita því um réttlæti. Og hvað er það sem við horfum upp á í dag? Við horfum upp á nákvæmlega það að þegar þessi ágæti þingmaður situr nú við stýri forsætisráðherra í þessari ríkisstjórn þá láta þau fátækt fólk bíða eftir réttlæti.
Góðir áheyrendur. Saman kemst Ísland í gegnum afleiðingar Covid-19. Saman kemst heimurinn í gegnum þær. Það er nefnilega með þessa áskorun eins og allar þær allra stærstu, að hún kallar á samstillt átak okkar allra. Hér á þingi birtist þetta m.a. í því að ríkið, sem er bara við öll saman, axli sem mest af afleiðingum faraldursins frekar en einstaklingar. Þar þurfum við í þessum sal að gera miklu betur. Þó að viðbrögðin við heimsfaraldrinum séu viðbrögð við tímabundnu neyðarástandi er mikilvægt að við horfum lengra fram á veginn og notum tækifærið til að leggja grunn að samfélagi framtíðar. Grænu og góðu samfélagi þar sem fjölbreytnin þrífst. Of margar þeirra aðgerða sem gripið hefur verið til fram að þessu viðhalda óbreyttu kerfi, hvort sem er varðandi ójöfnuð eða jafnrétti kynjanna og þá hefur allt of lítið borið á loftslagsáherslum í aðgerðum stjórnvalda. Parísarsamningurinn gerir kröfu um að ríki auki metnað sinn í loftslagsmálum reglulega með tilliti til nýjustu vísindarannsókna. Og nú er komið að uppgjörsdegi. Norðmenn brugðust við þessu í vor með því að hækka markmið sín um samdrátt í losun úr 40% í 55%. Umhverfisráðherra Íslands lét hins vegar í vikunni hafa eftir sér að hér á landi myndu stjórnvöld setja markið hærra „á komandi árum“. Sameinuðu þjóðirnar ferðast oft á hraða snigilsins en þarna virðist Ísland ætla að fara enn hægar yfir. Parísarsamningurinn kallar eftir uppfærðum loftslagsmarkmiðum á þessu ári - ekki einhvern tímann á komandi árum. Í stjórnarsáttmálanum er talað um að Ísland geti verið sterk rödd á alþjóðavettvangi með því að setja sér metnaðarfull loftslagsmarkmið. Meinti fólk þá að önnur lönd væru forsöngvarar og Ísland væri í bakröddunum? Í haust, eins og allt of oft áður, lyfti almenningur grettistaki í þágu flóttafólks. Eftir mótmæli vegna máls egypskrar fjölskyldu opnuðust augu stjórnsýslunnar og málið hlaut farsælan endi. En kerfið þarf að laga. Því var gott að heyra forsætisráðherra nefna í ræðu sinni að aðferðafræði við mat á hagsmunum barna á flótta yrði endurskoðuð. Það er aldeilis ekki vanþörf á. Á sama tíma vekur það athygli að á þingmálaskrá vetrarins er enn og aftur frumvarp dómsmálaráðherra um að auka skilvirkni í afgreiðslu mála hælisleitenda. Frumvarp um að henda fólki hraðar úr landi. Auðvitað er mikilvægt að fólk fái niðurstöðu sinna mála sem fyrst. Um það erum við öll sammála. En þegar almenningur hefur mótmælt í þágu flóttafólks er það ekki vegna þess að honum þyki kerfið óskilvirkt, heldur vegna þess að honum misbýður ómannúðlegir múrarnir sem hafa verið reistir um Ísland til að halda fólki úti. Börn á flótta eiga að fá að vera hér og dafna. En Ísland vantar líka hreinlega fleira fólk, innflytjendur af öllum gerðum. Til að byggja upp Ísland framtíðarinnar þurfum við ekki múra við landamærin. Ísland er undirmannað. Áður en fámenni samfélagsins fer að verða okkur hamlandi ættum við miklu frekar að setja markmið um skynsamlegan vöxt með því að taka nýjum Íslendingum opnum örmum. Við gætum gert áætlun um það hvernig við náum því að vera milljón sem sköpum saman þetta samfélag hér á Íslandi. Væri það ekki frábært? Það væri áætlun um að fylla landið af nýjum tækifærum og ferskri sýn.
Kæru landsmenn. Veturinn fram undan verður strembinn fyrir mörg okkar. Heimsfaraldurinn mun halda áfram. Ástvinir geta veikst og lífið getur farið úr skorðum. Við hér á Alþingi þurfum að taka ákvarðanir sem snerta heilsu landsmanna allra en líka atvinnuöryggi fólks, aðstæður til menntunar og félagsleg samskipti. Staðan fram undan krefst þess að liðið sem ætlar að spila fyrir hönd Íslands sé sammála um hvert skuli stefna. Vörnin er þétt, miðjan útsjónarsöm og sóknarleiðin sækir fram af dirfsku. Í vörninni þarf að verja störf en einnig að verja heilbrigðis- og velferðarkerfið. Nú þarf heilbrigðiskerfið ekki á áframhaldandi aðhaldskröfu að halda heldur verulegri innspýtingu langt umfram það sem þegar hefur verið boðað. Þannig fetum við í spor nágrannalanda okkar sem hafa sett mun hærri viðbótarfjárhæðir en við í að styrkja heilbrigðiskerfin í þessu mikla álagi. Útsjónarsemin þarf að snúast um að nýta afl ríkisins því þegar gefur á bátinn í atvinnulífinu verður ríkið að taka við, ekki með semingi heldur af krafti. Þær ráðstafanir verða að taka mið af skuldbindingum okkar í loftslagsmálum og byggja undir græna framtíð með skýrum aðgerðum. Þetta gera önnur ríki. Við eigum að gera það sama. Sóknin úr faraldrinum verður að vera græn. Hér þarf að vera til græn alvöruatvinnustefna. Alþjóðlegar fyrirmyndir að sköpun grænna starfa eru til og þeim skulum við fylgja. Nýsköpunarstefnuna þarf að uppfæra og gera hana miklu markvissari í samræmi við aukna fjármuni í nýsköpun og við þurfum sérstakt atvinnuátak fyrir ungt fólk. Hin hlið sóknarinnar snýst um að taka miklu djarfari og róttækari ákvarðanir nú þegar kemur að loftslagsmálunum. Gera þarf miklu betur en nú er gert í orkuskiptum, eins og forstjóri Landsvirkjunar skrifar í nýjasta pistli sínum. Hann kallar eftir skýrari aðgerðum til að klára orkuskiptin ef við ætlum að standa við markmið Parísarsamkomulagsins. Mikið liggur við. Það ríkir nefnilega neyðarástand vegna hamfarahlýnunar. Þegar kemur að náttúruvernd er stofnun miðhálendisþjóðgarðs eitt stærsta og mikilvægasta þingmálið á þessu þingi. Það verður áhugavert að sjá hvort þeir þingmenn sem hafa staðið í vegi fyrir málinu hingað til og tekist að koma í veg fyrir það muni gera það áfram. Góðir landsmenn. Það er til mælikvarði á hversu manneskjuleg samfélög eru. Hann er sá hvernig við komum fram við þau sem minnst mega sín, hvort við útrýmum fátækt, hvort við styðjum við þau sem þurfa stuðning til að eiga sér mannsæmandi líf með reisn, hvernig við tökum á móti fólki sem til okkar leitar eftir alþjóðlegri vernd undan stríðsátökum, ofsóknum, sárafátækt eða afleiðingum loftslagsbreytinga. Íslenskt samfélag á að vera manneskjulegt samfélag sem lætur ekki 200 manns bíða í röð á fimmtudagseftirmiðdegi eftir matargjöfum. Íslenskt samfélag á ekki að reka börn eða barnafjölskyldur af erlendum uppruna úr landi og meiri hluti almennings vill ekki þessa hörku eins og nýleg skoðanakönnun sýnir um jákvæðari afstöðu fólks en áður til samborgara okkar af erlendum uppruna. Það sýnir líka samtakamáttur þúsunda manna sem mótmæltu því að reka börn úr landi. Það eru því stór vonbrigði að sjá lagafrumvörp dómsmálaráðherra um útlendinga á þingmálaskránni, frumvarp sem er harðlega gagnrýnt af mannréttindasamtökum. Við þurfum meiri mannúð í þennan málaflokk, nokkuð sem við höfum beðið eftir í þessi þrjú ár síðan ríkisstjórnin gaf fyrirheit um það. Á meðan hefur þurft að berjast af krafti fyrir því hvað eftir annað að börn sem hafa fest rætur og myndað tengsl verði ekki rekin úr landi og úr örygginu. Íslenskt samfélag á að taka utan um öll þau sem minna mega sín með opnum faðmi, láta sterk mannúðleg kerfi grípa fólk við erfiðar aðstæður og tryggja jöfn tækifæri fyrir okkur öll, sama hvaðan við erum og hver við erum. Kórónuveiran hefur afhjúpað að við erum alls ekki í sama báti, eins og fjármálaráðherra lýsti yfir fyrir nokkru. Við erum hins vegar öll í sama storminum, eins og Greta Thunberg minnti okkur á, hvort sem um er að ræða kórónuveirufaraldurinn, áhrif loftslagsbreytinga eða efnahagskreppu. Ef það er eitthvað sem við ættum að læra af heimsfaraldrinum er það aukin samkennd, samtakamáttur, umburðarlyndi og náungakærleikur. En við þurfum líka að ákveða hvernig við viljum byggja samfélag okkar upp á ný. Til þess erum við hér. Það samfélag verður að vera byggt upp með grænum lausnum til framtíðar og mannúðlegum leiðum fyrir okkur öll. Ísland hefur öll tækifæri til þess. - Ég óska ykkur velfarnaðar í krefjandi verkefnum.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Í viðbrögðum ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur við kórónuveirufaraldrinum hefur verið lögð áhersla á réttindi og hag launþega, áhersla á jafnréttissjónarmið, áhersla á nýsköpun, menntaúrræði og geðheilbrigðismál og áhersla á loftslagsmál, náttúruvernd og greiðari samgöngur. Við horfum þannig bæði til skemmri og lengri tíma í aðgerðum okkar. Viðspyrna ríkisstjórnarinnar er með grænum áherslum og stuðlar að grænni umbyltingu. Í reynd flýtir hún því og bætir við það sem þegar var hafið áður en kórónuveiran reið yfir því að það má með sanni segja að rík áhersla hafi verið á umhverfis- og náttúruvernd í tíð þessarar ríkisstjórnar. Sé litið til fjárframlaga til málaflokksins hafa þau aukist um 47% milli áranna 2017 og 2021, eins og fram kemur í fjármálaáætlun. Virðulegi forseti. Í loftslagsmálum gildir að koma í veg fyrir alvarlegar afleiðingar loftslagsbreytinga. Í júní síðastliðnum kynnti ég ásamt formönnum stjórnarflokkanna metnaðarfyllstu aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem við Íslendingar höfum eignast en hún sýnir að Ísland mun ná meiri árangri árið 2030 en alþjóðlegar skuldbindingar okkar krefjast af okkur. Nýútkomnar bráðabirgðatölur Umhverfisstofnunar sýna að samdráttur hefur orðið í losun gróðurhúsalofttegunda frá vegasamgöngum í fyrsta skipti í fyrra síðan árið 2014. Aldrei hafa fleiri nýtt sér vistvæna samgöngumáta með rafbílum, reiðhjólum, rafhjólum og rafhlaupahjólum. Aldrei hefur hlutdeild hreinorkubíla verið hærri í nýskráningum. En við erum líka að stíga mikilvæg skref í öðrum geirum loftslagsmála, m.a. í úrgangsmálum, með stóraukinni landgræðslu og skógrækt, í sjávarútvegi og landbúnaði, með aukinni nýsköpun, aukinni grænmetisframleiðslu og með borgarlínu. Nú í þessari viku kynnti ríkisstjórnin áform um skattafslætti til grænna fjárfestinga sem er afar farsælt skref fyrir framtíðina. Það hefur verið gripið til aðgerða í öllum geirum. Niðurstaðan er: Viðsnúningur hefur orðið í loftslagsmálum á þessu kjörtímabili. Það skapar rými og getu til að takast á hendur enn frekari skuldbindingar í loftslagsmálum. Góðir landsmenn. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur lagt feikilega áherslu á nýsköpun og eflingu grunnrannsókna. Suma hluti þarf hreinlega að hugsa upp á nýtt, leita nýrra leiða og nýrra tækifæra. Ég tel t.d. að mikil sóknarfæri felist í samþættingu umhverfismála og landbúnaðarmála og bind vonir við að verkefni sem nú eru í þróun og lúta að loftslagsmálum, náttúruvernd og landbúnaði geti orðið fyrirmynd að breyttu stuðningskerfi í landbúnaði þar sem stuðningurinn yrði í mun meira mæli tengdur við góðan árangur bænda í umhverfismálum. Virðulegi forseti. Á þessu kjörtímabili hef ég lagt ríka áherslu á að fjölga friðlýstum svæðum á Íslandi. Nú hafa mikilvæg svæði eins og Geysir, Goðafoss og Kerlingarfjöll verið friðlýst. Það er þjóðhagslega hagkvæmt. Við undirbúning stofnunar hálendisþjóðgarðs hef ég á undanförnu ári átt mörg og mikilvæg samtöl við fjölda fólks um þessi áform. Allt þetta fólk á það sammerkt að unna hálendinu og vilja taka þátt í skipan mála á svæðinu. Í því felast mikil verðmæti. Með hálendisþjóðgarði fáum við tækifæri til að vernda ein stærstu óbyggðu víðerni Evrópu og ómetanlegt landslag fyrir komandi kynslóðir. Hálendisþjóðgarður felur líka í sér fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni og uppbyggingu í móttöku og fræðslu til ferðamanna. Hálendisþjóðgarður mun skapa ferðaþjónusta á Íslandi mikil sóknarfæri í markaðssetningu erlendis sem stærsti þjóðgarður Evrópu og gæti orðið einn af hornsteinum þess að reisa atvinnugreinina aftur við eftir kórónuveiruna. Nú hillir undir að þetta stærsta náttúruverndarverkefni Íslandssögunnar komi fyrir Alþingi. Góðir landsmenn. Kórónuveiran hefur sýnt okkur hvað tilvera okkar allra er samtvinnuð, ekki bara okkar á Íslandi heldur heimsbyggðarinnar allrar. Það sama gildir í umhverfis- og loftslagsmálum en kórónuveiran hefur líka sýnt okkur hvers við erum megnug þegar við leggjumst öll á eitt og af því skulum við læra. - Góðar stundir.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Um mitt ár 2013 tók við ríkisstjórn undir forystu Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Ríkisstjórnin tók við eftir kjörtímabil ótalmargra slæmra ákvarðana sem oft virtust helst ætlaðar til að koma höggi á gamla pólitíska andstæðinga, ná fram meinlokumálum forystumanna ríkisstjórnarinnar og því markmiði að plata þjóðina inn í Evrópusambandið. Sem betur fer tókst að bjarga í horn hvað mörg þessara mála varðaði en þær efnahagslegu þrengingar sem ómarkvissar aðgerðir orsökuðu, aðgerðir sem urðu í raun til þess að þrengingar íslensks atvinnulífs drógust á langinn umfram það sem hefði getað orðið, ættu nú að vera okkur áminning um hversu miklu máli skiptir að hjálpa atvinnulífinu fljótt af stað aftur. Að þessu sögðu sjáum við nú uppvakninga í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar, uppvakninga eins og stofnun miðhálendisþjóðgarðs, frumvarp um lögþvingaðar sameiningar sveitarfélaga. Fyrirkomulagi leigubifreiðaakstur skal snúið á haus í miðjum heimsfaraldri og svo má áfram telja. Það var athyglisvert að hlusta á formann Framsóknarflokksins fara hér mikinn áðan þar sem hann hélt því fram að nú væri keyrð stefna samkvæmt sýn Framsóknarflokksins. Það skýrir auðvitað ýmislegt og það er áhugavert að formaðurinn gangist við því með þessum hætti að yfirvofandi hrina gjaldþrota, fjöldaatvinnuleysi, lokun landsins, ólæsi drengja, kröpp kjör eldri borgara og svo mætti lengi telja sé stefna sem keyrð er áfram undir gunnfána Framsóknarflokksins. Virðulegur forseti. Mikið hefur verið látið með gríðarlegan vöxt í opinberum fjárfestingum en hver er raunveruleikinn? Í Hagsjá Landsbankans, sem birt var í upphafi vikunnar, er bent á að 14% samdráttur er í opinberri fjárfestingu fyrstu sex mánuði ársins borið saman við sama tíma í fyrra. Hér fer ekki saman hljóð og mynd. Upplýsingaóreiðunefnd ríkisstjórnarinnar ætti að skoða þetta sérstaklega. Miðflokkurinn hefur þegar kynnt tillögur sem snúa að því að lækka tekjuskatt einstaklinga. Það er lykilatriðið að fjölga þeim krónum sem fólk hefur eftir af sjálfsaflafé sínu. Ríkisstjórnin verður að hætta að hugsa þannig að peningar sem verða eftir í vösum einstaklinga og á reikningum fyrirtækja séu tapað fé. Við eigum að lækka tryggingagjaldið hið snarasta og þá er ég að tala um alvörulækkun en ekki bara nokkrar krónur. Við verðum að gæta aðhalds í rekstri hins opinbera. Það er ekki boðlegt að bíða með þær aðgerðir þar til atvinnulífið verður að fótum fram komið vegna hárra skatta og kostnaðar við flókið regluverk. Við megum ekki stýra íslensku efnahagslífi inn í slíkar þrengingar að skásta „pickup“-lína fólks í makaleit verði: Ég er opinber starfsmaður. Kæru landsmenn. Hafandi nú nefnt fólk í makaleit er ekki annað hægt en að nefna frumvarp félags- og barnamálaráðherra þar sem enn er bætt í forsjárhyggjuna hvað skiptingu réttar til fæðingarorlofs varðar. Við í Miðflokknum teljum að sá réttur eigi að vera til kominn vegna barnsins og fyrir barnið. Þess vegna leggjum við til að þar sem foreldrar koma sér saman um slíkt verði foreldrunum sjálfum falið að skipta á milli sín þeim mánuðum sem til ráðstöfunar eru. Foreldrarnir eru líklegastir til að vita hvað er barninu fyrir bestu. Virðulegi forseti. Ágætu landsmenn. Ekki er annað hægt en að segja nokkur orð um Covid-faraldurinn og viðbrögð tengd veirunni. Áhrifin eru gríðarleg. Heil atvinnugrein berst nú fyrir lífi sínu og margar aðrar verða fyrir gríðarþungu höggi sem er annaðhvort afleitt vegna stöðu ferðaþjónustunnar eða til komið vegna veirunnar og ákvarðana stjórnvalda hér á Íslandi og í þeim löndum sem við eigum mest samskipti og viðskipti við. Hægt er að líta á samfélagið sem eitt risastórt stjórnborð með þúsund mælum. Undanfarna mánuði hefur verið einblínt á einn mæli, Covid-19 tölfræðimælinn, en ótalmargir aðrir og mikilvægir látnir liggja á milli hluta. Það er staða sem ekki er hægt að búa við öllu lengur. Á daglegum upplýsingafundum þríeykisins væri eflaust hollt fyrir umræðuna að fá gesti sem færu m.a. yfir tölur um vanskil heimila, fjölda sjálfsvíga, aukna sókn í þjónustu geðlækna og sálfræðinga, þróun áfengisneyslu landsmanna, fjölda gjaldþrota, atvinnuleysistölur og svo mætti áfram telja. Við verðum að horfa á heildarmyndina. Kæru landsmenn. Stjórnmálamenn þurfa að taka dýpri umræðu um hvert skuli stefna og hvernig best sé að komast þangað. Það er okkur ekki samboðið að útvista ábyrgðinni á þessum þáttum. Það er þinginu ekki samboðið að láta það viðgangast að meiri háttar ákvarðanir séu teknar mánuðum saman án efnislegrar umræðu hér í þinginu, þar sem m.a. ýmsum borgaralegum réttindum er ýtt til hliðar. - Góðar stundir.
Virðulegi forseti. Kæru landar. Vonin styrkir veikan þrótt vonin kvíða hrindir, vonin hverja vökunótt vonarljósin kyndir. Vonin mér í brjósti býr besti hjartans auður. Vonin aldrei frá mér flýr fyrr en ég er dauður. Þannig orti Páll Ólafsson, skáldið góða á 19. öld, um vonina, þetta óumræðilega afl sem við þurfum nú á að halda sem aldrei fyrr andspænis krefjandi verkefnum dagsins. Og vonarljósin loga víða - þau eru tendruð af listamönnunum sem hjálpa okkur að túlka og tjá óskiljanlegt ástand og eru samfélagshópur sem þarf sérstaklega að muna eftir. Þau eru tendruð hjá vísindamönnunum sem hjálpa okkur að greina og skilja vágestinn og ná tökum á honum til að geta ráðið niðurlögum hans, og eru annar hópur sem þarf að gæta þess að hafi starfsgrundvöll. Þau loga hjá því fólki sem annast um veikt fólk og hjálpar því til að ná heilsu og þau loga hjá öllum þeim sem ganga daglega til sinnar vinnu og sinna þörfu starfi. Og vonarljósin þurfa líka að vera leiðarljós í komandi uppbyggingarstarfi. Þá er gott að muna eftir grunngildum jafnaðarstefnunnar eins og hún þróaðist annars staðar á Norðurlöndunum: að reyna alltaf að finna réttláta og sanngjarna skiptingu á gæðum og byrðum, taka almannahagsmuni fram yfir sérhagsmuni, efla velferð og iðka skynsamlega hagstjórn þar sem ábyrgðarkennd helst órjúfanlega í hendur við samhjálp. Jafnaðarstefnan er ábyrga leiðin út úr vandanum. Nú duga augljóslega ekki úreltar kennisetningar nýfrjálshyggjunnar. Ábyrga leiðin út úr vandanum snýst um að tryggja lágmarksafkomu þeirra sem veikast standa eftir að hafa misst vinnu eða þurfa að treysta á samhjálp. Það er ekki bara rétt vegna þess að fátækt á ekki að sjást í okkar ríka samfélagi heldur líka vegna þess að það örvar hagkerfið. Ábyrga leiðin snýst um að hækka atvinnuleysisbætur svo að þær nái lágmarkslaunum enda fráleitt að segja atvinnulausu fólki að leita sér bara að vinnu, þegar enga vinnu er að fá. Ábyrga leiðin snýst um að veita fjármuni til að skapa störf, styðja lítil fyrirtæki sem byggja á snjöllum hugmyndum, áræði og ástríðu. Ábyrga leiðin snýst um að veita fé til þess að efla menntun til að búa í haginn fyrir gott og auðugt mannlíf í framtíðinni. Ábyrga leiðin snýst um að gera stórátak í loftslagsmálum til að búa í haginn fyrir yfirleitt eitthvað mannlíf í framtíðinni. Ábyrga leiðin snýst líka um að hætta að hlusta á eiginhagsmunaverðina og taka upp evru sem gjaldmiðil og ganga alla leið inn í Evrópusambandið, þar sem öll okkar helstu viðskiptalönd eru og koma sér saman um leikreglur á markaði jafnt fyrir yfirþjóðlega risa sem þjóðarkríli eins og okkur. Ábyrga leiðin snýst um að þjóðin fái raunverulegan arð af auðlindum sínum. Virðulegi forseti. Í morgun birtist í Fréttablaðinu könnun sem sýndi að ráðherrar ríkisstjórnarinnar njóta upp til hópa ámóta trausts og fylgistölur Donalds Trumps eru hér á landi. Slíkt vantraust á ráðamönnum getur beinlínis verið hættulegt lýðræðinu. Kjósendur telja sig ekki geta treyst því að atkvæði þeirra styrki í raun og veru þá stjórnmálastefnu sem þeir aðhyllast. Þú kýst kannski vinstri flokk sem leiðir svo til valda flokk sem lækkar fjármagnstekjuskatt og hækkar frítekjumark erfðafjárskatts. Þessi ríkisstjórn gerir iðulega tilkall til að spanna allt litróf íslenskra stjórnmála, eins og það er kallað, en það vantar svo mörg litbrigði í hana að hún líkist í raun og veru meira þoku en regnboga. Kæru landar. Vonin hverja vökunótt vonarljósin kyndir. Við skulum líta eftir þeim.
Virðulegi forseti. Í upphafi árs var ég bjartsýn. Ég taldi okkur vel í stakk búin fyrir þann lítils háttar samdrátt sem væntanlegur var enda höfðu skuldir ríkissjóðs hvergi lækkað hraðar en einmitt hér á Íslandi. Lánshæfiseinkunn ríkissjóðs hafði verið hækkuð, lífskjarasamningar höfðu náðst og skattar á fólk og fyrirtæki höfðu farið lækkandi. Þannig hafði traust efnahagsstjórn skilar sögulega lágu vaxtastigi og aukið enn frekar við kaupmátt fólks. Við vorum tilbúin í það sem í vændum var, en fljótlega áttuðum við okkur öll á því að verkefnið var mun stærra en nokkurn hafði órað fyrir. En ég er enn þá bjartsýn, bæði vegna þess að við höfum búið í haginn en líka vegna þess að við Íslendingar kunnum að takast á við áföll og aflabrest. En ég þakka guði fyrir að við höfum ekki búið við fjármálastefnu Samfylkingar og Pírata á síðustu árum. Þeim fannst bara ekkert mikilvægt að greiða niður skuldir ríkisins þegar vel áraði og vildu aukaútgjöld við hvert einasta tækifæri. En það er líklega frekar kjósendum en guði að þakka fyrir það. Vel hefur verið haldið um ríkissjóð í tíð Bjarna Benediktssonar í fjármálaráðuneytinu og við höfum svigrúm til að taka á okkur höggið með því markmiði að vaxa hratt og örugglega út úr kreppunni. En peningar vaxa ekki á trjánum og auðvitað eru fyrir því takmörk hversu lengi og hversu mikið ríkissjóður getur tekið á sig. Þar þurfum við í þessum sal að vera á varðbergi. Hér má umræðan ekki snúast um yfirboð og innantóma frasa heldur raunverulegar og skynsamlegar leiðir til að skapa viðspyrnu og draga úr ríkisskuldum um leið og árar betur. Áhrif veirunnar eru ekki bara efnahagsleg heldur fyrst og síðast samfélagsleg. Íslenska þjóðin hefur sýnt samstöðu og samkennd. Við höfum lært nýja siði og nýjar venjur. Við sprittum okkur og við hneigjum okkur í stað þess að takast í hendur og knúsast. Og við höfum fært ýmsar fórnir en kerfin okkar hafa staðist áhlaupið. Heilbrigðiskerfið, sem mikið hefur reynt á, hefur svo sannarlega staðið undir álaginu með undraverðum hætti. Heilbrigðisstéttin sýndi sem aldrei fyrr hvers hún er megnug, þau breyttu og aðlöguðu þjónustuna að stöðunni. En það kom fleira til. Íslensk erfðagreining, einkafyrirtæki sem byggir á þekkingu og vísindum, hefur aðstoðað við að greina sýni og hvergi í heiminum er jafn góð yfirsýn yfir stöðu og þróun veirunnar og einmitt hér á landi. Vísindin eru okkur mikilvæg og þarna sannaðist það sem aldrei fyrr, en líka mikilvægi þess að leita út fyrir raðir hins opinbera og stuðla að eðlilegu samstarfi einkaaðila, nýsköpunarfyrirtækja og starfsfólks í opinbera geiranum. Þarna eru tækifæri til frekari sóknar. Kostnaður á áfram að greiðast úr sameiginlegum sjóðum en það væri sóun að nýta ekki krafta nýsköpunar, frumkvöðlakraftinn sem í einstaklingum búa til að bæta og gera grunninnviði okkar enn betri. Tækni og fjarskipti eru í auknum mæli nýtt í heilbrigðiskerfinu og öll þjóðin hefur á stuttum tíma lært að nýta fegurðina sem býr í þeirri tækni. Tækifæri til frekari framþróunar á því sviði eru mikil og þar hafa íslensk nýsköpunar- og frumkvöðlafyrirtæki þróað góðar lausnir sem við eigum að nýta. En öll él birtir upp um síðir og öll hlökkum við til að losna við veiruna úr samfélaginu og það mun gerast. Við viljum fara í fyrra horf í svo mörgu í okkar hegðun, en munum að á þessum tíma höfum við lært ýmislegt og notum það líka til að gera samfélagið enn betra. Hér þurfum við að tryggja aftur heilbrigt, opið og öruggt samfélag. Við þurfum að vernda störf og gefa atvinnulífinu tækifæri til að skapa ný störf. Við þurfum að gefa fólkinu í landinu frelsi til að skapa sín eigin tækifæri og það er stefna ríkisstjórnarinnar. Kreppan sem við glímum nú við er hvorki krónunni né stjórnarskránni að kenna og lausnin getur því ekki leynst þar. En þrátt fyrir veiruna og þær hræðilegu fréttir sem okkur berast daglega af afleiðingum af útbreiðslu hennar þá megum við ekki gleyma öðrum orrustum sem við háum. Grænlandsjökull bráðnar nú sem aldrei fyrr og snjókoma í dag og framvegis vegur ekki lengur upp á móti bráðnuninni, jafnvel þótt hlýnun jarðar stöðvist í dag. Ísinn á norðurskautinu hefur aldrei mælst minni og á aðeins örfáum árum hefur íshellan minnkað um flatarmál sem nemur Frakklandi, Spáni, Þýskalandi, Póllandi og Ítalíu samanlagt. Ríkisstjórnin hefur þegar sett þessi mál á oddinn og aðgerðir til að mæta loftslagsbreytingum og áhrifum þeirra á umhverfið. Metnaðarfullar, raunhæfar og vel fjármagnaðar áætlanir um kolefnishlutleysi eru skýr merki um það. Loftslagsbreytingar hafa mikil áhrif á heilbrigði hafsins, súrnun sjávar og fiskgengd og við þurfum að rannsaka betur og vita hverju við getum átt von á. Við þurfum að gæta að þeirri verðmætu matarkistu sem býr í hafinu í kringum okkur fyrir komandi kynslóðir. Eitt er að bregðast við loftslagsógninni með því að draga úr útblæstri og stuðla að umhverfisvænni lifnaðarháttum og það er mikilvægt. En annað og ekki síður mikilvægt er að búa okkur undir þær breytingar sem óhjákvæmilega eru og munu verða á umhverfi okkar. Við þurfum að tryggja að innviðir okkar eins og hafnir, vegir, raflínur, brýr og fráveitur standist þann ágang sem loftslagsbreytingunum fylgja því það er allra veðra von. En þrátt fyrir ógnina sem loftslagsváin veldur er ástæða til að vera bjartsýn á framtíðina. Það er engin þörf á heimsendaspá. Við vitum meira en nokkru sinni fyrr um áhrifin og hvað veldur. Við verðum að hlusta og bregðast við. Mikið væri nú gott ef við gætum verið öll saman á þeirri línu en Miðflokkurinn notar hvert tækifæri til að gera lítið úr loftslagsvánni, nú eða flækja og gera lítið úr umræðum um lausnirnar. Tölum skýrt, hættum að flækja málin og einblínum á raunhæfar, sjálfbærar lausnir. Hugvit mannsins á sér engin takmörk - virkjum þetta hugvit, umhverfinu og samfélaginu öllu til góða.
Forseti. Kæra þjóð. Við lifum á tímum sem kalla á samfélagslega sjálfsskoðun og við höfum einstakt tækifæri til að líta í spegil og spyrja okkur hvort samfélagið sem við höfum skapað sé samfélagið eins og við viljum hafa það. Verðlaunar samfélagið okkar raunveruleg verðmæti? Þarf þjóðin e.t.v. að breyta gildismati sínu? Eða er mögulegt að það þurfi bara að velja stjórnvöld sem endurspegla betur raunverulegt gildismat þjóðarinnar? Mín upplifun er nefnilega sú að þótt ríkisstjórnin segist deila gildismati með þjóðinni þá segi verk hennar allt aðra sögu. Ríkisstjórnin er raunar nokkuð lunkin í því að segja eitt og gera síðan eitthvað allt annað. Þau kalla t.d. stöðugt eftir samstöðu þjóðarinnar en eru síðan aldrei tilbúin að vera með. Hæstv. forsætisráðherra kallar eftir samstöðu á erfiðum tímum og hæstv. fjármálaráðherra segir að vinnandi fólk sem vildi halda umsömdum launahækkunum lífskjarasamningsins til streitu verði að átta sig á því að við erum öll í sama báti. En þegar við Píratar lögðum til að frysta launahækkanir kjörinna fulltrúa fyrr á þessu ári var minna um samstöðu og sjómannalíkingar á þessum bæ. Ráðherrarnir sóttu sína 115.000 kr. launahækkun og sýndu í verki að hjal þeirra um samstöðu átti ekki við um þau sjálf. Kæra þjóð. Þegar forsætisráðherra sagði í stefnuræðu sinni að þótt hlutverk stjórnmálamanna væri fyrst og fremst að hugsa um samfélagið í heild skipti máli að hugsa um örlög hvers og eins þá hljótum við að spyrja okkur hvers vegna örlög egypsku barnanna sem vísa átti úr landi skiptu hana engu máli. Þegar hún var spurð um örlög þessara barna sagði hún að hún skipti sér ekki af einstaka málum, þetta væri ekki fyrsta brottvísunin og að við tækjum ekki á móti öllum börnum sem hingað leita í átt að vernd og að verkefni stjórnmálanna sé að byggja upp mannúðlegra kerfi frekar en að grípa inn í einstök mál. En eina framlag hennar til þessa mannúðlega kerfis eru síendurteknar og ómannúðlegar tilraunir til að veikja réttarstöðu flóttamanna og barna og auðvelda brottvísanir þeirra í formi frumvarps sem við Píratar og aðrir í stjórnarandstöðunni höfum þurft að stöðva aftur og aftur með mikilli fyrirhöfn. Og aftur stendur til að flytja þennan ósóma í þessu húsi. Má ég þá frekar biðja um að stjórnarliðið geri sem minnst eins og þau gera í hvert einasta skipti sem útkeyrður þingmaður þeirra í Suðurkjördæmi hjólar í hælisleitendur á Facebook. Kannski voru stærstu mistök egypsku barnanna að hafa ekki bara sent tölvupóst á hæstv. sjávarútvegsráðherra því að hann virðist a.m.k. ekki hika við að beita sér í einstökum málum og redda reglugerðum fyrir ráðvillta hvalveiðimenn eða kannski voru stærstu mistök þeirra að vera bara börn en ekki moldríkir útvegsmenn sem greiða hámarksstyrki til Sjálfstæðisflokksins. Kæra þjóð. Þessi ríkisstjórn segir eitt en gerir annað. Þau segja ekkert mikilvægara en að tryggja atvinnu og borga fyrirtækjum milljarða til þess að halda starfsfólki en borga svo sömu fyrirtækjum fleiri milljarða til að reka það sama starfsfólk stuttu síðar. Hér heyrum við forsætisráðherra hreykja sér af því að hafa stóreflt möguleika fræðimanna til að geta sinnt þekkingarleit sinni með auknum fjárframlögum til rannsókna. En ást hennar á akademísku frelsi þessara sömu vísindamanna var þó hvergi sjáanleg í sumar þegar fjármálaráðherra kom í veg fyrir að fræðimaður sem honum er ekki þóknanlegur fengi ritstjórastöðu í útlöndum. Og þessi ríkisstjórn segist vera femínistar og þau baka „he for she“-kökur fyrir myndavélarnar. En þegar kvennastéttir kalla eftir kjarabótum er enga samkennd að finna, hvorki með hundruðum kvenna sem óskabarn þjóðarinnar rekur í miðjum samningaviðræðum né konunum sem bera uppi heilbrigðiskerfið í heimsfaraldri svo að nærtæk dæmi séu nefnd. Kæra þjóð. Við Píratar höfum reglulega látið kanna verðmætamat samfélagsins og ár eftir ár leggur fólk langmesta áherslu á gott heilbrigðiskerfi, vel fjármagnað og vel virkandi heilbrigðiskerfi. Þrátt fyrir þetta hefur Landspítalinn þurft að búa við stífar aðhaldskröfur ár eftir ár. Þrátt fyrir þetta hefur heilbrigðiskerfið okkar verið vanfjármagnað. Þrátt fyrir þetta erum við með fjármálaráðherra sem víkur sér endurtekið undan því að semja við hjúkrunarfræðinga. Þetta þarf ekki að vera svona. Við þurfum ekki ríkisstjórn sem blessar brottvísanir barna og leyfir rasisma innan sinna raða. Við þurfum ekki ríkisstjórn sem vanvirðir kvennastéttir. Við þurfum ekki ríkisstjórn sem segir eitt og gerir annað. Við getum valið stjórnvöld sem deila gildismati með þjóðinni. Við getum valið betri, heiðarlegri og réttlátari framtíð en til þess þurfum við að þora að velja nýja kosti í kjörklefanum. Við getum haft samfélagið eins og við viljum hafa það, við þurfum bara að ákveða það.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Ekkert í heiminum er fegurra en hamingjusöm börn sem njóta umhyggju, ástar, búa að sjálfstrausti og bjartsýni. Börn sem vita að þeirra bíða tækifæri í góðu og fjölskylduvænu samfélagi. Stærsta verkefni okkar þingmanna er að gera allt sem við getum til að auka þessa hamingju, tryggja að börn njóti menntunar frá unga aldri og upp á fullorðinsár, skapa umgjörð sem laðar fram það besta í hverju barni og búa þannig í haginn fyrir framtíðina. Víða um heim hefur yfirstandandi heimsfaraldur sett skólastarf úr skorðum. Dæmi eru um að börn hafi ekki farið í skólann síðan í febrúar og séu ekkert á leiðinni þangað á næstunni. Hérlendis hafa innviðir samfélagsins staðist hið fordæmalausa álagspróf. Mikilvægi skólakerfisins er ómælt í því samhengi, bæði fyrir menntun og hamingju barna og atvinnulífið í heild sem í raun stendur og fellur með skólastarfinu. Viðbrögð kennara og skólastjórnenda á öllum skólastigum við mjög krefjandi aðstæður í vor og í haust verða seint fullþökkuð sem og samhugurinn sem enn þá einkennir nemendur og fjölskyldur þeirra. Árangurinn af samhentu skólastarfi er margvíslegur. Til dæmis hefur það ótrúlega gerst að víða er brotthvarf nemenda í framhaldsskólum lægra en það er í venjulegu árferði. Kennarar og námsráðgjafar hafa sinnt þeim sérstaklega vel sem eru í mestri brotthvarfshættu og tekist að halda þeim við efnið. Markmiðið er að ekkert barn sé skilið eftir í skólakerfinu. Öll börn búa yfir styrkleikum sem skólakerfið á að mæta ef þörf krefur og sjá til þess að viðkomandi aðili fái notið tækifæranna sem hann á rétt á. Auðvitað setur ástandið mark sitt á skólahald þar sem félagslegt hlutverk skólanna er ómælt og það er áhugavert að sjá unga fólkið okkar upplifa mikilvægi þess að mæta í skóla. Í þeirra huga er skólasókn ekki lengur kvöð heldur mikilvæg réttindi sem þau vilja nýta. Í vikunni hitti ég efnilegan framhaldsskólanema á Selfossi sem sagði: Það eru allir æstir í að komast í skólann. Einhvern tímann hefði slík fullyrðing jafnvel komið á óvart en ekki nú. Skólarnir skipta líka sköpum fyrir marga sem upplifa núna atvinnumissi því að margir hafa ákveðið að nýta tímann til að mennta sig, jafnvel á nýjum vettvangi. Slíkt er til marks um nýja tíma og nýtt upphaf. Þau viðhorf til menntunar sem birtast í fjárlagafrumvarpinu eru fagnaðarefni. Aukin fjárfesting í menntun mun skila góðri ávöxtun, bæði fyrir einstaklinga og samfélagið allt. Það sama má segja um auknar fjárveitingar til menningarmála því að sannarlega lifir maðurinn ekki á brauðinu einu saman. Við erum menningarverur, þurfum andlega næringu jafnt sem líkamlega og það er gleðilegt að geta færst meira í fang á sviði menningarmála á nýju ári. Á Íslandi eru glæsilegir listamenn sem bera hróður Íslands um allan heim, leikarar, myndlistarmenn og tónlistarfólk sem komist hefur til æðstu metorða. Við skulum muna að fólk sem fær Óskarsverðlaunin fyrir list sína ávinnur sér ekki bara virðingu heldur fylgja því tækifæri fyrir land og þjóð, beinhörð verðmæti sem við getum notað til að bæta samfélagið okkar og auka verðmætasköpun og styrkt hina fjórðu útflutningsstoð. Slík margföldunaráhrif höfum við séð af árangri íþróttafólks, einstaklinga og liða, sem hafa blásið okkur bjartsýni í brjóst. Það eiga listamenn og íþróttamenn sameiginlegt og hafa sýnt með elju og dugnaði að allt er mögulegt. Góðir landsmenn. Þann lærdóm tökum við með okkur inn í síðasta þing kjörtímabilsins, þing sem ég trúi að muni einkennast af nútímalegum vinnubrögðum og samvinnu til heilla fyrir fjölskyldurnar í landinu. Fjölskylduflokkurinn Framsóknarflokkurinn hlakkar til samstarfsins og er búinn undir veturinn. - Góðar stundir, kæru landsmenn.
Herra forseti. Góðir áheyrendur. Við erum að glíma við þunga atvinnuleysiskreppu. Nokkrar atvinnugreinar hafa nánast þurrkast út og margir hafa þurft að þola þung högg. Önnur áhrif kórónuveirunnar á daglegt líf okkar eru líka mikil og hér sem annars staðar er eðlilega vaxandi umræða um skörun frelsis til athafna og síðan aðgerða stjórnvalda til að hamla útbreiðslu veirunnar. Þetta ástand mun setja mark sitt á þingveturinn en hér, á hinu pólitíska sviði, munu áætlaðar kosningar að ári að sjálfsögðu gera það líka. Í stefnuræðu leiðtoga ríkisstjórnarinnar fór þó ekki mikið fyrir pólitík. Það er í raun einkenni þessarar ríkisstjórnar, þetta litla pólitíska samtal - enda er pólitískt erindi ríkisstjórnarinnar takmarkað. Auðvitað var margt jákvætt í stefnuræðu forsætisráðherra, t.d. fyrirheit um að ríkissjóði yrði beitt til að skapa viðspyrnu fyrir almenning og atvinnulíf. Þar var talað um aðgerðir til að verja störf og stuðla að því að fleiri gætu orðið til. Orð um græna viðspyrnu, stuðning við hátækni og þekkingariðnað. Þetta verða vonandi ekki orðin tóm. Ég segi vonandi því orð og aðgerðir þessarar ríkisstjórnar hafa ekki fallið vel saman. Í nýrri greiningu Landsbankans er t.d. greint frá rúmlega 17% samdrætti í fjárfestingu ríkissjóðs milli ára, þvert á margboðuð fjárfestingarátök ríkisstjórnarinnar. Og enn er hér verið að boða fjárfestingarátak. Forsætisráðherra nefndi aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum. Ríkisstjórnin kveðst stolt af þeim metnaði sem hún sýnir með áætluninni, aðrir undrast metnaðarleysið. Viðreisn gagnrýnir ekki síst að áætlun ríkisstjórnarinnar skautar að mestu fram hjá stærsta losunarþættinum sem er landnotkun. Það fer lítið fyrir viðleitni til að leysa þau mál í samvinnu við bændur og landeigendur. Við höfum skilað góðu verki þegar kemur að viðbrögðum, ákvörðunum og aðgerðum í heilbrigðiskerfinu okkar. Fyrir það er þjóðin öll þakklát. Þar nýtist m.a. sá styrkur sem felst í fámennu og þéttu samfélagi - samvinna og samstaða - enda er sú nálgun sterkasta vopnið. Þar hefur hjálpað að fólk hefur fengið upplýsingar um stöðu mála, um aðgerðir og um ástæður fyrir því hvaða leiðir hafa verið farnar. En þegar kemur að viðbrögðum við efnahagslegum afleiðingum veirunnar, þegar kemur að aðgerðum til að verja störf, verja heimili og fyrirtæki, þá eru viðbrögð ríkisstjórnarinnar bæði veik og ómarkviss. Þessir sögulegu tímar hafa varpað ljósi á ákveðna bresti í kerfinu okkar. Ríkisstjórnin hefur valið að lama þingið. Tækifæri þingmanna til að eiga pólitíska umræðu við ráðherra eru mjög takmörkuð og í raun engin ef ráðherrarnir hafa sjálfir ekki viljann til að taka umræðuna. En í miðjum heimsfaraldri verður Alþingi að fá að sinna hlutverki sínu, fá að axla þá ábyrgð sem okkur er falin, að ræða og takast á um hugmyndir með það sameiginlega markmið að koma samfélaginu sem fyrst og öruggast út úr þessari kreppu. Mögulega hefur ríkisstjórnin talið flýta fyrir að halda spilunum þétt að sér og forðast samtal við Alþingi. Forðast pólitíkina. En þegar hugmyndirnar fá ekki umræðu kemur það niður á árangrinum. Og það erum við að sjá núna. Ríkisstjórnin hefur aldrei náð lengra en að bregðast við. Við stöndumst ekki samanburð við nágrannaríki hvað varðar efnahagsaðgerðir stjórnvalda. Samt eru allar aðstæður hér fyrir hendi. Við í Viðreisn munum halda áfram að styðja í verki efnahagsaðgerðir sem samfélagið þarfnast núna. Við höfum lagt fram hver okkar sýn er um hvernig við viljum verja samfélagið fyrir sögulegu efnahagslegu höggi. Við munum líka halda áfram að benda á það sem betur má fara. Það er okkar hlutverk. En nú þarf ríkisstjórnin að horfast í augu við þingið og þjóðina, þora að taka samtalið. Hún þarf að vera markvissari, snarari og stórstígari. Og hún þarf síðast en ekki síst að þora að ræða pólitísk viðfangsefni hér í þinginu þar sem við sitjum með hag almennings fyrir brjósti.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Um Covid-19 veiruna sagði hæstv. forsætisráðherra í stefnuræðu sinni m.a. að við ættum að stíga eitt skref í einu, vanda hvert og eitt þeirra eins og hægt er og það slysalaust. Afleiðingar veirunnar eru nú þegar þær að biðlistar eftir læknismeðferðum lengjast og lengjast. Bið hjá veiku fólki, sem í flestum tilfellum verður að gleypa sterk verkjalyf árum saman, veldur því að heilsan versnar og versnar. Flokkur fólksins gerir kröfu um að ríkisstjórnin sjái til þess í eitt skipti fyrir öll að leysa veikt fólk undan sárum þjáningum með því að það fái lífsnauðsynlegar aðgerðir strax. Börn bíða eftir aðgerð, meðferð. Börn með geðrænan vanda bíða mánuðum, árum saman eftir meðferð. Nær 1.200 börn þjást að ástæðulausu í þessum ömurlegu aðstæðum. Hvers vegna? Fjölskyldur þeirra þjást einnig og grundvöllur fjárhagslegrar stöðu þeirra versnar og versnar vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar. Flokkur fólksins krefst þess að ríkisstjórnin sjái til þess að ekkert barn þurfi að bíða það lengi eftir nauðsynlegri meðferð að biðin skaði það eða fjölskyldu þess. Flokkur fólksins krefst þess að börn þurfi aldrei, og ég endurtek aldrei, að vera á biðlista eftir nauðsynlegri meðferð eða annarri læknisaðgerð. Við verðum að sjá til þess að varnir gegn Covid-19 verði ekki svo miklar að það valdi fólki heilsutjóni með því að á sama tíma eigi það á hættu að veikjast illa eða deyja vegna annarra sjúkdóma sem hægt er að lækna. Hæstv. forsætisráðherra segir að fyrr í þessari viku hafi ríkisstjórnin kynnt aðgerðir til að greiða fyrir sátt á vinnumarkaði, sátt við Samtök atvinnulífsins sem hóta að standa ekki við lífskjarasamningana. Samtök atvinnulífsins gætu ekki staðið við hækkun upp á 24.000 kr. á mánuði til þeirra lægst launuðu. Það er 1–2% af mánaðarlaunum fjölda þeirra sem eru í Samtökum atvinnulífsins. Auðvitað þarf ekki að hjálpa þeim að hækka lágmarkslaun í 350.000 kr. fyrir skatt en ríkisstjórnin þarf að hjálpa þeim sem verða að lifa af 220.000 kr. lífeyrislaunum á mánuði, sem verða að herða sultarólina vegna hækkandi matarverðs og verðs á öðrum nauðsynjum, vegna hækkandi verðbólgu og gengis. Nei, verjum þessa velferð, segir stolt ríkisstjórnin. Og hún segist einnig hafa dregið úr skerðingum og greiðslum til þeirra sem eru á örorkulífeyrislaunum. Flokkur fólksins segir: Burt með keðjuverkandi skerðingar sem eru ekkert annað en gróft fjárhagslegt ofbeldi gegn veiku fólki og eldri borgurum. Góðir landsmenn. Hæstv. forsætisráðherra bendir á að ríkisstjórnin hafi komið til móts við tekjulægri hópa aldraðra. Jú, hún gerði það en hækkaði þá sem voru í búsetuskerðingum bara um 90% að lágmarki ellilífeyris og setti svo aftur á, hvað? - jú, krónu á móti krónu skerðingu á þennan hóp. Trúið þið þessu? Bara 90% og króna á móti krónu eftir það. Vá! Þvílíkur metnaður hjá ríkisstjórninni og þetta á að verja með öllum ráðum. Flokkur fólksins mótmælir svona vinnubrögðum og mun berjast með öllum ráðum til að fá þetta leiðrétt strax því að þetta er ekkert annað en ávísun á sárafátækt. Þá gerir Flokkur fólksins kröfu um að eldri borgarar og öryrkjar fái strax hækkun á lífeyrislaunum sínum í samræmi við lífskjarasamningana. Þessi hópur hinna verst settu sat einnig eftir þegar aðrir fengu leiðréttingu á launum eftir hrunið og þá kjaragliðnun ber einnig að leiðrétta. Í miðjum Covid-19 faraldrinum hafa þúsundir ekki efni á að kaupa sér mat. Þeir sem geta fara í biðröð eftir mat og þegar allur matur klárast hjá matarstofnunum verður stór hópur að fara matarlaus heim. Þá eru þeir sem heilsu sinnar vegna komast ekki í röðina eftir mat og eru í þeirri ömurlegu aðstöðu að vera einnig matarlausir heima. Góðir landsmenn. Ríkisstjórnin gengur í dag frá Pontíusi til Pílatusar að leita að lausnum á stöðu fjármála en fattar ekki að Pontíus Pílatus er ein og sama persónan, þ.e. Samtök atvinnulífsins. Á meðan ganga öryrkjar og eldri borgarar með þungan kross skerðinga og sveltið frá Pontíusi til Heródesar í leit að réttlæti. En árangurinn er verri en enginn. Eins og hér segir, lífeyrislaunaþeginn með íþyngjandi skattinn stendur sveltur upp við staur, getur ekki borgað keðjuverkandi skattinn því að hann á engan aur. Með hausinn oní tóman maga, maginn oní skó, ríkisstjórnin reimar fyrir og segir: Þessi fær aldrei nóg. - Eigið góðar stundir.
Góðir landsmenn. Nú þegar við hefjum síðasta vetur kjörtímabilsins er rétt að rifja upp hvað samstaða á breiðum grundvelli um uppbyggingu á innviðum samfélagsins var mikilvæg þegar ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur var mynduð. Það átti sannarlega við um heilbrigðis- og menntamálin, líka samgöngumál, ferðaþjónustu og náttúruvernd. Þarfirnar voru brýnar en samstarf við Sjálfstæðisflokkinn eða íhaldið ekki einfalt mál. Öðru gegndi um Framsókn sem hefur átt aðild að mörgum vinstri stjórnum. Niðurstaðan er sú að í heilbrigðismálum hafa orðið róttækar breytingar og mikil uppbygging og þegar Covid-bylgjan skall yfir sýndi heilbrigðiskerfið hvað í því bjó með sveigjanleika og hugkvæmni. Hluti stjórnarandstöðunnar reynir að vísu ítrekað að tala heilbrigðiskerfið niður en sem betur fer er sá málflutningur út í hött. En nú er mikilvægast að vinna sigur á veirunni. Ég vil nota tækifærið og þakka starfsfólki heilbrigðisþjónustunnar hvarvetna, heilbrigðisvísindafólki og ekki síst embætti landlæknis fyrir frábær störf dag og nótt. Það er mikið fram undan enn. Margvísleg mannréttindamál hafa komið fram í tíð þessarar ríkisstjórnar og nú síðast mannréttindi intersex-barna í nýju frumvarpi sem er mál gegn afturhaldi og ömurlegum fordómum sem formaður Miðflokksins talar hér ítrekað fyrir. Það er skýrt fyrir hvað sá flokkur stendur. Ein lykilforsenda samstarfsins er sú að forsætisráðherra er formaður VG. Það er nánast sama hvaða mál hefur komið upp. Alltaf er kallað á Katrínu Jakobsdóttur. Þá breytir engu hvort vandinn snýst um fólk á flótta eða stöðuna á vinnumarkaði. Fyrst er spurt: Hvað gerir Katrín? Hver er málstaður Vinstri grænna? Önnur fullyrða að Katrín geri bara það sem Bjarni Benediktsson vill. Ég ætla ekki að dvelja við þá djúpstæðu kvenfyrirlitningu sem í því birtist. Staðreyndin er og allir sjá að þegar vandi kemur upp hefur Katrín forystu um lausnina á sínum pólitísku forsendum. Hún hefur afl, úthald, vilja og pólitíska skerpu til að leysa flóknustu mál í góðri samstöðu, ekki bara stöku sinnum heldur alla daga aftur og aftur. Nú síðast þegar Samtök atvinnulífsins settu lífskjarasamninga í uppnám. Það er leitun að jafn öflugum leiðtoga og Katrínu Jakobsdóttur. Fram undan er erfiður vetur, atvinnuleysi, fátækt og tekjuhrun hjá þúsundum fjölskyldna. Það er óþolandi að fjöldi fólks þurfi að bíða langtímum saman eftir mat í biðröðum. Þessu verður að breyta, það á enginn að sofna svangur í okkar ríka landi. Nú skiptir öllu að knýja fram víðtæka samstöðu um aðgerðir til að styrkja stöðu atvinnulausra og fjölga tækifærum til atvinnu og menntunar. Þar þurfum við að fara óvenjulegar leiðir eins og að stytta vinnutíma til að dreifa vinnu til fleira fólks og með því að kalla fleira fólk til starfa í þjónustu og nýsköpun fyrir samfélagið. Það er augljóst að kosningar að ári munu fjalla um þessi mál, lífskjör almennings í víðum skilningi. Góðir landsmenn. Samningar eiga að halda, segir forseti ASÍ. Forsætisráðherra og ríkisstjórn hennar hafa séð til þess að lífskjarasamningarnir halda. Næsta endurskoðun kjarasamninga verður í september að ári og þá verða líka kosningar. Þá verður kosið um lífskjör í landinu. Það verða lífskjarakosningar. - Góðar stundir.
Herra forseti. Góðir Íslendingar. Margt var vel sagt í stefnuræðu forsætisráðherra eins og vænta mátti. Þó verður ekki beinlínis sagt að hæstv. ráðherra hafi dregið arnsúg í fluginu þegar hún fjallaði um málefni aldraðra enda hefur ríkisstjórn hennar reynst nánast ófáanleg til að draga úr skerðingum á greiðslum úr almannatryggingum. Miðflokkurinn leggur áherslu á að fast verði tekið á skerðingum vegna atvinnutekna. Fólki á að leyfast að bæta hag sinn með aukinni vinnu án slíkra skerðinga. Skerðingar vegna greiðslna úr lífeyrissjóðum fela í raun í sér upptöku á lífeyrissparnaði og grafa undan tiltrú á lífeyriskerfinu. Aldrað láglaunafólk er skilið eftir jafnsett og fólk sem ekkert hefur greitt í lífeyrissjóð á starfsaldri. Greiðslur í lífeyrissjóð birtast fólkinu eins og hver annar skattur en ekki framlag til að bæta kjör sín eftir að starfsaldri lýkur. Þessu vill Miðflokkurinn breyta og undirbýr þingmál til að svo megi verða. Kynslóðinni sem er að komast á eða er komin á eftirlaun var á sínum tíma gefið það fyrirheit að greiðslur í lífeyrissjóði myndu bæta hag þess á efri árum. Herra froseti. Við þetta fyrirheit verður að standa. Miðflokkurinn vill að öldruðum sé gert kleift að búa á heimilum sínum sem lengst. Til þess þarf að efla heimaþjónustu við aldraða. Miðflokkurinn telur einnig brýnt að þegar aldraðir geta ekki lengur búið heima án stuðnings sé greiður aðgangur að hjúkrunarrými og þess vegna þarf að gangast fyrir átaki til að reisa fleiri hjúkrunarheimili fyrir aldraða. Herra forseti. Málefni hælisleitenda hafa farið hátt í opinberri umræðu á síðustu vikum og mánuðum. Mikilvægt er að ræða þau mál af yfirvegun og marka farsæla stefnu í málaflokknum. Sýnt er að stjórnsýslan ræður ekki við verkefnið á vakt Sjálfstæðisflokksins og er langur afgreiðslutími í fjölda mála skýrasti vitnisburðurinn í því efni. Kostnaður ríkissjóðs hefur á umliðnum árum aukist eftir lögmáli veldisvaxtar. Þá kúrfu verður að fletja út til að sýna viðunandi ábyrgð í ríkisrekstri. Miðflokkurinn sættir sig ekki við óbreytt ástand í þessum efnum og vill nýta reynslu nágrannalanda sem gripið hafa til ýmissa aðgerða til að bæta úr skák. Herra forseti. Við viljum ekki að böl atvinnuleysis leggist yfir landsmenn. Við viljum ráðast í átak til að bæta vegakerfið, flugvelli, hafnir, brýr og fleiri slík vinnuaflsfrek verkefni. Hér eru uppi háar fjárhæðir til arðsamra verkefna. Til að fjármagna framkvæmdir af þessu tagi má sjá fyrir sér að ríkið stofni félag sem nýtir þekkingu og hugvit til að lyfta landinu í þessu tilliti. Slíkt félag gæti leitað til almennings og boðið lífeyrissjóðum áhugaverða fjárfestingarkosti sem féllu vel að eignasöfnum þeirra. Með þessu væri einnig komið til móts við nauðsyn sjóðanna á að ávaxta ráðstöfunarfé til langs tíma til hagsbóta fyrir sjóðfélaga á efri árum. Herra forseti. Framtíðin er björt í landinu fagra. Við þurfum að rækja skyldur okkar við ungar og upprennandi kynslóðir sem standa í senn frammi fyrir miklum áskorunum og um leið miklum tækifærum. Allt veltur á að rétt sé á málum haldið. - Góðar stundir.
Kæru landsmenn. Ég vil byrja á að fagna brennandi áhuga hæstv. samgönguráðherra og formanns Framsóknarflokksins á stefnu Samfylkingarinnar um vinnu, velferð og græna framtíð. Slík framtíðarsýn birtist hvergi í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Þar er ekki stutt við fólkið sem hefur misst vinnuna. Áætlanir um uppbyggingu og fjölgun starfa eru í skötulíki og aukin útgjöld til umhverfismála á milli ára eru rétt um 0,1% af vergri landsframleiðslu. 0,1% á vakt forsætisráðherra sem talar um græna byltingu. Hæstv. ráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, veit jafn vel og við í Samfylkingunni að við gætum gert svo miklu betur, en mögulega er hann bara í röngum félagsskap. Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra boðar breytingar á þeim stjórnarskrárákvæðum sem hún treysti sér til að koma í gegnum ríkisstjórnarflokkana. Tillögur hennar virðast hugnast þeim sem helst vilja engu breyta og sér í lagi engu er varðar nýtingu auðlinda þjóðarinnar. Það er með hreinum ólíkindum að þjóðin, sem saman á að standa undir öllum kostnaði við rekstur samfélagsins, skuli dæmd til að láta arðinn af auðlindum sínum renna nánast óskertan í vasa örfárra notenda eða afkomenda þeirra. Í frumvarpi forsætisráðherra eru hvorki tímamörk á einkanýtingu auðlinda né skýr ákvæði um að greiða skuli eigandanum, íslenskri þjóð, fullt gjald fyrir afnotin. Þetta er ekki hægt. Alþingi á einfaldlega að fara að vilja þjóðarinnar sem birtist í þjóðaratkvæðagreiðslu þann 20. október 2012. Annað er fásinna í lýðræðisríki og algjör falleinkunn á störfum Alþingis. Það er annað ákvæði í stjórnarskrá sem ég vil, með leyfi forseta, vitna í og það er svona: „Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.“ Þarna eru engin börn undanskilin, ekki börn á flótta, ekki börn með fötlun, ekki börn sem beitt hafa verið ofbeldi og ekki fátæk börn. Fyrir skömmu tókst með seiglu lögmanns og óbreyttra borgara, sem hættu ekki að hafa hátt, að stöðva brottvísun barna sem komu hingað í leit að vernd. Ríkisstjórnin gerði því miður ekkert þeim til bjargar heldur vísaði á kerfið eins og kerfið væri sjálfstætt, óbreytanlegt bákn sem enginn réði við. En kerfið er mannanna verk og ríkisstjórninni ber skylda til að gera það bæði skilvirkt og mannúðlegt þannig að það brjóti ekki á réttindum borgaranna. Tökum annað dæmi úr kerfinu. 1.193 börn um allt land bíða eftir greiningu og meðferð við geðrænum vanda og 19 börn, þolendur kynferðisofbeldis, bíða þess að komast í áfallameðferð í Barnahúsi. Hvernig má þetta vera? Það veldur umboðsmanni barna líka áhyggjum að sjá í nýrri skýrslu UNICEF hversu staða barna á Íslandi er mun lakari en í nágrannaríkjum. Í skýrslunni lenda íslensk börn í 24. sæti af 38 með tilliti til geðrænnar og líkamlegrar heilsu, náms og félagsfærni. Herra forseti. Kerfi sem virkar ekki er ekki náttúrulögmál. Það er pólitísk ákvörðun að fjármagna ekki og manna með fullnægjandi hætti nauðsynlegar stofnanir og á því bera þeir ábyrgð sem hafa völdin hverju sinni. Nú eykst atvinnuleysi hratt í kjölfar heimsfaraldurs og þá þarf að bregðast við og grípa þá sem helst þurfa á björginni að halda. Við í Samfylkingunni höfum lagt fyrir þingið tillögur um hækkun grunnatvinnuleysisbóta til verndar fjölskyldum í landinu sem nú hafa misst lífsviðurværi sitt. En nei, ríkisstjórnarflokkarnir treysta sér ekki til þess, ekki einu sinni tímabundið eins og við lögðum til. Herra forseti. Kæru landsmenn. Fátækt er heldur ekki náttúrulögmál. Fátækt er pólitísk ákvörðun. Við þurfum hugrökk stjórnvöld sem þora að grípa til aðgerða til bjargar nauðstöddu fólki. Til þess voru þau kosin.
Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Mig langar til að vega aðeins upp á móti þeirri neikvæðni sem mér hefur þótt einkenna málflutning allt of margra stjórnarandstæðinga hér í kvöld með lítilli dæmisögu úr raunveruleikanum. Þessi dæmisaga er um tómata, ferðamenn og framtak. Í Reykholti í Biskupstungum, í Bláskógabyggð, er fjölskyldufyrirtæki sem heitir Friðheimar. Fyrir 15 árum eða svo hófu þau heilsársræktun á tómötum og vegnaði ágætlega. Upp úr hruni, fyrir 10 árum, fóru þau að þreifa fyrir sér í ferðaþjónustu til að skjóta aukastoð undir reksturinn. Það er skemmst frá því að segja að í öllum þeim uppgangi sem varð í þeirri grein á næstu árum snerust hlutföllin við; ferðaþjónustan varð 75% af rekstrinum en tómataræktin 25%. Um 180.000 gestir komu í Friðheima í fyrra og starfsmenn voru um 60. Þetta eru mikil umsvif í því 300 manna samfélagi sem Reykholt er. Í vor voru góð ráð dýr. Það stefndi í að 75% af rekstrinum hryndi til grunna. Nærtækast hefði kannski verið að skera allt niður og skrúfa reksturinn aftur niður í 25%, en það gerði fjölskyldan í Friðheimum ekki. Þau hugsuðu sem svo að þótt ferðamennirnir kæmu ekki þetta sumarið þá myndu Íslendingar halda áfram að borða tómata. Og þau réðust af öllu afli í það. Keyptu land og notuðu Covid-sumarið til að reisa 5.600 fermetra nýmóðins gróðurhús. Tvöfölduðu ræktunarrýmið og byrja að planta tómötum í nýja húsinu núna í næsta mánuði. Og þau eru líka tilbúin að taka á móti ferðamönnunum þegar þeir koma aftur. Og hvað getum við nú lært af þessari dæmisögu? Í fyrsta lagi getum við notað þessa sögu til að læra dálítið um tómata. Á Íslandi framleiðum við um 40% neyslunnar sjálf en flytjum 60% inn. Munum að tómatar er 92% vatn - þetta er sem sagt aðallega innflutningur á vatni frá útlöndum. Á Íslandi eru tómatar ræktaðir með tæru lindarvatni, endurnýjanlegri raforku og jarðhita. Ef vörunni er ekið í verslanir með rafmagnsbílum verður ekkert kolefnisspor til í öllu ferlinu. Í útlöndum eru tómatar gjarnan framleiddir með afgangsvatni sem oft er ekki verið að nota í fyrsta sinn; orku úr jarðefnaeldsneyti og síðan eru þeir fluttir hingað með olíudrifnum skipum og flugvélum. Hvora vöruna viljum við nota? Í öðru lagi, og það er nú kannski aðalástæðan fyrir dæmisögunni, sjáum við hvernig dugmiklir einstaklingar bregðast við ytri áföllum með hugvitssemi, framtakssemi og kjarki til að snúa aðstæðum sér í vil. Ég geri mér fulla grein fyrir því að ekki hafa allir, hvorki fólk né fyrirtæki, aðstæður til að bregðast við Covid-áföllunum með sama uppbyggjandi hætti og fólkið í sögunni. Margir eiga um sárt að binda og þar þurfum við að hlaupa undir bagga. En gleymum því ekki að við sem þjóð höfum aldrei verið jafn vel í stakk búin til að bregðast við ytri áföllum og einmitt núna. Og þótt við séum núna kannski í öldudalnum miðjum er ég sannfærður um að það er bjart fram undan. - Góðar stundir.
Kæru landsmenn. Ef við horfum til framtíðar og skoðum hvað þarf að gera núna til þess að framtíðin verði betri þá koma aðgerðir stjórnvalda ekki á óvart. Þau sem læra ekki af sögunni eru dæmd til að endurtaka hana. Stjórnmál valdaflokkanna hafa gefið okkur skuldaslóð svikinna loforða. Aftur og aftur heyrum við sömu loforðin um sömu verkefnin. Sumum verkefnum sem nú eru í vinnslu var lofað fyrir áratugum síðan. Í dag höfum við ekki efni á að bíða í áratugi eftir því sem þarf að gera í dag til þess að gera framtíðina betri. Enn eru holóttir vegir úti um allt land og myglað húsnæði. Það er innviðaskuldin. Við skuldum líka lífeyri almannatrygginga sem hefur rýrnað um tugi prósenta frá aldamótum og rýrnar enn meira í því fjárlagafrumvarpi sem við sáum í dag. Það eru engir lífskjarasamningar fyrir fólk sem treystir á lífeyri sér til framfærslu. Við erum með loftslagsskuld sem við þurfum að borga strax. Annars mun sú skuld leggjast þungt á komandi kynslóðir. Kæru landsmenn. Lýðræðið er mikilvægt. Í hverjum kosningum biðjum við um heilbrigðiskerfi fyrir alla úti um allt land. Við biðjum um samgöngur fyrir alla úti um allt land en við fáum bara skuldahala svikinna loforða. Við biðjum líka um leikreglur fyrir valdhafa, aukið lýðræði, ábyrgð og gagnsæi. Við notum atkvæðin okkar til að biðja um nýja stjórnarskrá en ekkert gerist. Sagan ætti að vera búin að kenna okkur að stjórnmálin lofa og lofa en gera svo ekki neitt. Valdaflokkarnir efna ekki loforð sín fyrr en áratugum seinna þegar það er orðið allt of seint. Sagan ætti að vera búin að kenna okkur að íslensk stjórnvöld skila okkur bara skuldum á meðan bestu vinir aðals fá bitlinga úr kjötkötlum. Í hverjum kosningum sjáum við stórskulduga valdaflokka hoppa yfir á nýja kennitölu með sömu loforðum og síðast þegar þeir ættu með réttu að vera orðnir gjaldþrota. Við eigum ekki að sætta okkur við svikin loforð og þess vegna eigum við að setja frumkvæðisrétt í stjórnarskrá, að kjósendur geti lagt fram þingmál að eigin frumkvæði. Við eigum ekki að sætta okkur við yfirgang valdamanna, þess vegna setjum við málskotsrétt í stjórnarskrá. Við eigum ekki að sætta okkur við misrétti. Þess vegna setjum við jafnan atkvæðisrétt í stjórnarskrána. Okkar eigin stjórnarskrá er 76 ára gamalt loforð. Okkar eigin stjórnarskrá er fín hugmynd fyrir næstu bók fyrir Ævar vísindamann meira að segja. Kæru landsmenn. Tækifærin eru enn úti um allt. Vísindi og menntun eru drifkraftur framfara. Framfaraskref vísindanna gætu verið markvissari og betri ef pólitíkin hefði einhvern skilning á mikilvægi grunnrannsókna í uppbyggingu á hátækni- og þekkingarsamfélagi. Þótt íslensk stjórnvöld hringsóli í stöðnun sinni gerir samfélagið það ekki. Einkaframtakinu er nefnilega slétt sama um hvaða leðjuslag stjórnmálin eru í og þar á ég við alvörueinkaframtak, ekki þau sem hanga í pilsfaldinum og betla milljarða út úr sameiginlegum sjóðum heldur þau sem við höfum séð blómstra úti um allt land þrátt fyrir stjórnmálin, til dæmis Solid Clouds, Eimverk, Genís, Genki, Skyrora, Myrkur Games, Haustak og Framtíðarstofu Tækniskólans. Það sorglega er að tækifærin eru svo miklu fleiri sem pólitíkin gæti gripið til, en til þess þarf hún að skilja framtíðina, vilja framtíðina og skilja að 2.0-uppfærslan var um síðustu aldamót. Í staðinn þegar ég lít yfir ráðherrabekkina hér fyrir aftan mig sé ég bara pólitík sem heldur að stöðnun sé stöðugleiki. Ég sé bara glötuð tækifæri til framfara. Við eigum ekki að sætta okkur við glötuð tækifæri, sérstaklega ekki í því ástandi sem við glímum nú við. Ef einhvern tímann er þörf fyrir að nýta öll tækifæri sem bjóðast er það núna. Fjárfestum í nýsköpun til framtíðar, fjárfestum í menntun fyrir alla og gerum það af alvöru. Framtíðin verður öðruvísi en nútíðin, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Við verðum að gera meira. Við verðum að gera betur, miklu meira og miklu betur því við verðum að þora að stíga skrefin til framtíðar þar sem hún verður öðruvísi. Við þurfum að þora að fara í átt að samfélagi sem er betra fyrir alla.
Góðir landsmenn. Þrátt fyrir þær fjölmörgu áskoranir sem íslenskt samfélag hefur staðið frammi fyrir síðustu mánuði og tengjast heimsfaraldri Covid-19 er mikilvægt að gleyma ekki öðrum stórum verkefnum sem kannski einmitt vegna afleiðinga Covid-19 á samfélag okkar eru mikilvægari en nokkru sinni fyrr. Ég ætla að koma inn á eitt þessara verkefna. Á haustþingi sem nú er að hefjast mun ég leggja fram stórar kerfisbreytingar er varða börn og fjölskyldur þeirra. Þar vil ég sérstaklega nefna nýja og stóra löggjöf sem á að stuðla að aukinni farsæld barna, grípa fjölskyldur sem þess þurfa og tryggja samtal á milli ólíkra kerfa þegar kemur að þjónustu við börn. Samhliða þessari stóru kerfisbreytingu verða lagðar til fjölmargar aðrar lagabreytingar sem tengjast þessu. Að undirbúningi þeirra breytinga hefur komið afar stór hópur fólks með breiða og mikla þekkingu á málefnum barna. Þar má m.a. nefna sérfræðinga sem starfa með börnum okkar á hverjum einasta degi og bera kennsl á þau tækifæri sem til staðar eru til að gera betur og einstaklinga sem þekkja þjónustu kerfisins á eigin skinni, annaðhvort frá eigin æsku eða gegnum börnin sín. Og síðast en ekki síst hefur þverpólitísk þingmannanefnd með fulltrúum allra þingflokka gegnt gríðarlega mikilvægu hlutverki í þessari vinnu allri og hefur sýnt að við getum unnið saman þvert á flokka. Það er nefnilega svo að þessi mál snerta okkur öll og börn í viðkvæmri stöðu eiga ekki að eiga allt sitt undir flokkspólitískum línum. Við vildum hefja þau yfir þessar flokkspólitísku línur og það hefur tekist vel. Eins og ég nefndi áðan og kynnt verður nánar á næstu vikum munu þessar kerfisbreytingar umbreyta þjónustu við börn og fjölskyldur þeirra þvert á þjónustukerfi. Ég hef fengið utanaðkomandi sérfræðinga til að meta áhrif af þessum kerfisbreytingum og í því mati kemur skýrlega fram að þær muni hafa mjög jákvæð áhrif á þjónustu við börn, tryggja snemmtæka íhlutun og eftirfylgd auk þess sem yfirsýn yfir velsæld barna verður margfalt betri. Markmiðið með frumvarpinu er að börnum og fjölskyldum þeirra líði betur og vegni þar af leiðandi betur og tekið verði fyrr en ella á hindrunum sem verða mögulega á vegi þeirra. Allt sem aldrei er mikilvægara en einmitt á tímum sem þessum. Það sem kemur einnig skýrlega fram í þessari vinnu og úttekt á lagafrumvarpinu er að fjárhagslegur ávinningur af því að koma þessum breytingum í gegn er gífurlegur. Þó að umtalsverða fjárfestingu muni þurfa á næstu árum til að tryggja að breytingarnar skili væntum árangri er ábati af þessum breytingum fyrir samfélagið í heild og þar með talið ríkissjóð ekki talinn í milljörðum heldur tugmilljörðum króna. Raunar yrði þessi fjárfesting, fjárfesting í börnunum okkar, sú allra ábatasamasta í sögu Íslands og það án neikvæðra umhverfisáhrifa eða annars fórnarkostnaðar. Á næstunni mun ráðast hvort við sem samfélag verðum tilbúin í slíka sögulega vegferð. Góðir Íslendingar. Þessi vetur verður erfiður fyrir marga, við vitum það. Það er okkar hlutverk hér á Alþingi og í ríkisstjórn að standa vörð um fólkið í landinu, þétta möskvana í öryggisnetuum og sjá til þess að í sameiningu komumst við í gegnum þetta. Um leið og ég hef fulla trú á því að okkur takist það tel ég mjög mikilvægan þátt í því að tryggja fullnægjandi þjónustu við börn og fjölskyldur þeirra, bæði vegna núverandi aðstæðna og sem hagsmuni okkar til allrar framtíðar. Ég hlakka til að ræða það frekar í þinginu hér á þessu þingi sem nú er að hefjast.
Herra forseti. Við stöndum frammi fyrir alvarlegum þrengingum. Það ríkir óvissa og margt fólk hefur miklar áhyggjur af eigin framtíð og velferð. Til þess að draga úr óvissu og ótta þarf að vinna markvisst og með opnum hætti þannig að hvert skref sé öllum ljóst og hvaða afleiðingar það hefur. Forsenda árangurs felst í þrennu: Upplýsingum, samráði og vandaðri greiningarvinnu. Sé þessu ekki sinnt er hætt við að staðan versni, sundrung aukist og þannig glutrist niður mikilvæg samstaða. Því miður hefur ríkisstjórnin ekki risið undir þessari frumskyldu sinni. Hún hefur þó enn tækifæri til að gera betur og þá ríður á að hún skapi samstöðu um leiðir og markmið í samvinnu við hagsmunaaðila en ekki síður við Alþingi. Það væri í anda þess stjórnarsáttmála sem kynntur var með pompi og prakt á sínum tíma en virðist hafa rykfallið í skúffu í Stjórnarráðinu. Við í Viðreisn höfum lagt okkur fram um að greiða götu mála ríkisstjórnarinnar sem hafa verið sett fram til að takast á við bráðavanda og veita um leið uppbyggilegt aðhald. Það viljum við gera áfram en þá verður ríkisstjórnin að efna til samtals og samráðs. Herra forseti. Sagt er að fátt sé með svo öllu illt að ei boði gott. Á sama tíma og fengist er við alvarlegar afleiðingar til skamms tíma þarf að hugsa til framtíðar. Hvað getum við lært og hvað má gera til þess að bæta samfélagið? Gera það betur í stakk búið til þess að takast á við skakkaföll og skapa ný tækifæri? Efnahagslífið er ofurviðkvæmt þegar fyrirferðarmiklar atvinnugreinar verða fyrir áföllum. Þetta höfum við margoft reynt og gerum það vissulega núna þó að ástæðan sé óvænt. Við vitum hvað þarf að gera. Nýsköpun, tækni og vísindi eru lykilatriði. Ef þeim er sinnt af krafti leysum við úr læðingi öfl sem munu breyta samfélaginu og gera efnahags- og atvinnulífið fjölbreyttara og þróttmeira. Umbylting af þessu tagi tekur tíma og fjármuni. Ríkisstjórnin hefur vissulega stigið skref í þessum efnum. Þau eru hins vegar öll því marki brennd að vera allt of smá. Herra forseti. Eitt af trompum ríkisstjórnarinnar til hjálpar nýsköpunarfyrirtækjum í fjárhagsvanda er svokölluð Stuðnings-Kría, sem felur í sér að fyrirtækjum eru veitt lán ef þeim tekst að fá mótframlag frá fjárfestum. Strax við framlagningu málsins á Alþingi gagnrýndi Viðreisn harkalega að ekki væri veitt nægt fjármagn til verkefnisins. Nú liggur fyrir að 26 fyrirtæki hafa farið í gegn um nálarauga umsóknarferlis og aflað vilyrða frá fjárfestum fyrir um 1,4 milljarða á móti framlagi ríkisins. En ríkið getur hins vegar ekki staðið við sinn hlut nema að hálfu. Gleymum því ekki að við erum að tala um lán, ekki styrki. Þetta eru mikil vonbrigði en því miður fyrirséð. Í stað þess að taka stór skref og fullfjármagna þetta mikilvæga úrræði eru falsvonir vaktar en síðan kastað út hálfum björgunarhring sem setur framtíð þessara fyrirtækja í uppnám. Hér gleymdi ríkisstjórnin að hún ætlaði að gera meira en minna. Skrefin eru stigin til hálfs í stað þess að taka stór skref strax. Og það er ekki leiðin til að gera raunverulegar breytingar.
Forseti. Kæru landsmenn. Hér er ég kominn enn og aftur. Og ég vona að ykkur þyki það ekki leiðinlegt, mér finnst það mjög skemmtilegt. En það sem mig langar til að tala um núna þessa stuttu stund er að líta um öxl og velta fyrir mér: Hvað höfum við lært af fyrri kreppum? Hvernig sýnir ríkisstjórnin það núna að hún hafi lært eitthvað af efnahagshruninu 2008? Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera varðandi verðbólguna, verðtryggð íbúðalán fjölskyldna? Hvað hefur ríkisstjórnin gert til að passa sig að tryggja ekki eftir á, að byrgja brunninn áður en við dettum ofan í? Ekki neitt. Hæstv. fjármálaráðherra og líka ágætur seðlabankastjóri hafa huggað okkur með því, þegar við köllum eftir því að belti og axlabönd verði sett á fjölskyldurnar í landinu til að koma í veg fyrir að þær skelfingar geti endurtekið sig sem áttu sér stað þegar 12.000–15.000 fjölskyldur voru bornar út af heimilum sínum og út á götu eftir síðasta efnahagshrun, að ekkert er verið að gera í sambandi við það, ekki neitt. Hvað er að því að setja belti og axlabönd á þessar fjölskyldur? Hvað er að því að koma í veg fyrir að við upplifum það sama hörmungarástand sem þá var? Flokkur fólksins segir: Það er ekkert að því. Og fyrst hæstv. fjármálaráðherra og seðlabankastjóri eru svo algjörlega vissir um það að það hafi ekkert upp á sig hvort sem er, að við stöndum svo vel, gjaldeyrisvaraforðinn sé í blóma og skuldirnar hafi verið greiddar niður - sem allt er satt, það er satt og rétt. Við stöndum miklu betur að vígi. Þar af leiðandi hefði okkur átt að vera í lófa lagið, og þessari ríkisstjórn, að koma í veg fyrir það með öllum ráðum að við þyrftum mögulega að ganga í gegnum sömu hörmungar og fjölskyldur þurftu að gera eftir efnahagshrunið 2008. Svo er líka annað sem ég er að velkjast í vafa um hérna. Hvers vegna hefur þessi ríkisstjórn ekki leyft fátæku fólki, öryrkjum og öldruðum, að bjarga sér með því að vinna án þess að skerða það svoleiðis að þau geta ekki farið út að vinna, það hefur ekkert upp á sig? Hvers vegna er svo mikil harka hér að þessu fólki er hreinlega meinað að hjálpa sér sjálfu? Flokkur fólksins á ekkert einasta orð yfir því, enda höfum við komið með frumvarp eftir frumvarp og þingsályktunartillögu eftir þingsályktunartillögu sem allar lúta að því að taka utan um þá sem höllustum fæti standa í samfélaginu. Og hvað hefur þessi ríkisstjórn gert? Fellt þær allar. Virðulegi forseti. Ágætu landsmenn. Það er ekki að furða þó að maður sé nánast pass. Það er ekki að furða þó að maður standi hér og sé látinn heyra það stundum. Hvað hafið þið sosum gert? Þið sem eruð eins og gapuxar hér og lofið öllu fögru sjálf? Og hvað hafið þið svo sem gert? Ég segi við þá hina sömu sem eru það grænir að spyrja svona spurninga: Hvað í ósköpunum eigum við að gera, pínulítill þingflokkur í stjórnarandstöðu? Ef þið viljið að við gerum eitthvað þá skuluð þið kjósa okkur næst. Og það get ég algjörlega svarið, eins og ég stend hér og nú, að með okkur við stýrið þá myndi ástandið aldrei verða eins og það er hjá fátækum Íslendingum í dag. Aldrei.