Ég vil vekja athygli hv. alþingismanna á því að við höfum í þinghúsinu í dag góðan gest. Forseti sænska þingsins, Urban Ahlin, er staddur á þingpöllum ásamt sendinefnd sænskra þingmanna. Forseti sænska þingsins er hér í heimsókn í Alþingishúsinu í tengslum við opinbera heimsókn til Íslands í boði forseta Alþingis. Ég vil fyrir hönd Alþingis bjóða forseta sænska þingsins, Urban Ahlin, velkominn í Alþingishúsið og ég vænti þess að heimsókn hans til Íslands verði til þess að styrkja enn frekar þau góðu tengsl sem eru milli landa okkar. Alþingi vottar forseta sænska þingsins og sænsku þjóðinni vináttu og virðingu. Ég bið hv. alþingismenn að taka undir orð mín með því að rísa úr sætum. - [[Þingmenn risu úr sætum.]]
Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að koma hér upp til þess að ræða samband og samskipti Alþingis við hæstv. dómsmálaráðherra. Málatilbúnaður hæstv. ráðherra undanfarna daga um ábyrgð sína og Alþingis í tengslum við skipun dómara í Landsrétt er með nokkrum ólíkindum og hlýtur að vekja upp margar spurningar um upplýsingaskyldu ráðherra til þingsins. Hæstv. ráðherra hefur kosið í málsvörn sinni að varpa allri ábyrgð á herðar þingsins í stað þess að axla þá ábyrgð sjálf eins og henni ber. Nú er komið í ljós að hæstv. ráðherra virti að vettugi ráðleggingar embættismanna í Stjórnarráðinu vegna þess að hyggjuvit hennar og sérfræðiþekking segði annað. Látum það nú vera. Hitt eru forkastanleg vinnubrögð að upplýsa þingið á engu stigi máls um að verulegar efasemdir væru um vinnubrögð hennar og aðferðafræði innan Stjórnarráðsins í þessu stóra máli er varðaði skipan 15 dómara í nýjan dómstól. Herra forseti. Á þingheimur að sætta sig við þetta?
Herra forseti. Nú hafa engin skrifleg gögn komið á okkar borð sem benda til þess að nokkur sérfræðingur innan eða utan Stjórnarráðsins hafi ráðlagt hæstv. dómsmálaráðherra að fara þá leið sem hún fór við undirbúning sinn við skipun landsréttardómara. Enginn ráðuneytisstarfsmaður, enginn embættismaður, enginn lögfræðingur eða sérfræðingur í stjórnsýslurétti var sammála mati hæstv. dómsmálaráðherra, að það stæðist stjórnsýslulög að handvelja dómaraefni án ítarlegrar rannsóknar og greinargóðs rökstuðnings. Ef svo var, kviknuðu engar viðvörunarbjöllur hjá hæstv. dómsmálaráðherra? Hvers vegna lét hún okkur ekki vita af því? Ef ekki, ef einhver af þeim sem hæstv. dómsmálaráðherra leitaði ráða hjá var sammála lagatúlkun hennar, hvers vegna var ekkert skráð um það? Ekkert minnisblað, engin tölvupóstar, ekki neitt. Eru þessi vinnubrögð boðleg, herra forseti?
Virðulegi forseti. Flokkur fólksins leggur áherslu á vandaða og faglega stjórnsýslu. Flokkur fólksins var ekki einn þeirra stjórnmálaflokka sem dómsmálaráðherra ræddi við um tillögu dómnefndar og varð þess áskynja, að eigin sögn, að þær tillögur yrðu aldrei samþykktar óbreyttar fyrir þinginu. Ég vil leiða hugann að því hvernig slíkum málum sé best komið til framtíðar og er að mínu viti nokkuð ljóst að núverandi skipan mála er ekki viðunandi af ýmsum ástæðum. Í fyrsta lagi eru augljósir vankantar á matsþáttakerfi dómnefndar sem fjölmargir hafa bent á og þarf ekki nema að benda á að ef einkunnagjöf riðlast um tvær, þrjár kommur í einum matsþætti breytist röð þeirra sem eru á listanum umtalsvert. Þetta er sérstaklega athugunarvert þar sem bent hefur verið á nokkra matsþætti sem virðast nokkuð handahófskenndir, svo sem samningu og ritun dóma og stjórn þinghalda þar sem allir umsækjendur fá einkunnina tíu, jafnvel þótt einhverjir hafi aldrei nálægt slíku komið. Ég vil einnig benda á aðkomu Alþingis sem ég hef miklar efasemdir um. Augljóst er að sitjandi dómsmálaráðherra mun yfirleitt, eins og staðan í stjórnmálum á Íslandi hefur verið, hafa stuðning [[Forseti hringir.]]þingmeirihluta á bak við sig ef hann leggur til breytingar á skipan í embætti, annað leiddi óhjákvæmilega til stjórnarkreppu.
Herra forseti. Það lá ekki fyrir fyrir kosningar að ráðherra hefði fengið fjölmargar ráðleggingar um að leið hennar væri ekki fær. Það lá ekki fyrir fyrir kosningar að ráðherra hefði brotið lög samkvæmt Hæstarétti. Það lá ekki fyrir fyrir kosningar að ráðherra hefði skapað hundraða milljóna skaðabótakröfu á skattgreiðendur, en sú skylda kom fyrst fram í dómi Hæstaréttar sem féll eftir kosningar. Herra forseti. Þetta mál er prófsteinn á endurreisn Íslands eftir hrunið. Erum við enn föst í fyrirhrunshjólförunum þar sem frændhygli og gerræðisleg vinnubrögð ráðherra eru daglegt brauð? Eða erum við komin fram á veginn þar sem slík vinnubrögð líðast ekki og kalla á eðlilegar pólitískar afleiðingar? Er ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur að falla á sínu fyrsta prófi?
Forseti. Ég skil ekki hvernig það getur orðið farsælt fyrir stjórnarandstöðuna og ríkisstjórnina að vinna saman meðan það situr ráðherra sem getur algerlega hunsað allar ráðleggingar sérfræðinga, ráðleggingar minni hlutans, ráðleggingar þingmanna og gert það sem henni sýnist án þess að bera nokkra ábyrgð á því. Mér finnst þetta mjög alvarlegt og skil ekki hvernig við eigum að halda áfram án þess að hæstv. ráðherra taki raunverulega ábyrgð á því að hunsa allar raddir og ákveða að hún sé sérfræðingur sem geti gert hlutina eins og henni sýnist. Og hvað? Á hún ekki að segja af sér þegar kemur í ljós að þetta var bara vitleysa?
Virðulegi forseti. Ákvörðun dómsmálaráðherra um að fara ekki eftir ráðleggingum hæfnisnefndar við skipan dómara í Landsrétt var lögbrot. Ákvörðunin var ekkert vafamál og ekki léttvæg miðað við gögn málsins. Þeir dómar sem fallið hafa í málinu voru ráðherra áfall að hennar sögn og á sama tíma var dómsmálaráðherra „bara ósammála“ dómnum. Stöldrum aðeins við það álit dómsmálaráðherra. Ráðherra er ósammála niðurstöðu Hæstaréttar og þar með einnig niðurstöðu héraðsdóms. Íhugum hversu alvarlegt mál það er að dómsmálaráðherra geti bara sagst vera ósammála niðurstöðu Hæstaréttar og komist upp með það. Ef dómsmálaráðherra kemst upp með það án afleiðinga, af hverju geta þá ekki allir aðrir sem hljóta dóm í Hæstarétti eða hvaða öðru dómstigi sem er bara sagt það sama og komist hjá því að axla ábyrgð á brotum sínum? Málið er grafalvarlegt. Við megum ekki missa okkur í því að hlaupa á eftir hverri útskýringunni á fætur annarri sem kemur í kjölfarið. Þessi útskýring frá dómsmálaráðherra, „bara ósammála dómnum“, er grafalvarleg.
Hæstv. forseti. Þessi greinilega skipulagða uppákoma af hálfu þingmanna stjórnarandstöðunnar er mjög sérkennileg í ljósi þess að það mál sem hér er um að ræða er enn þá til umræðu í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að ég hélt. Ég hélt að eitthvert framhald yrði á því í næstu viku, jafnvel þó að nefndin muni þá hugsanlega stíga til hliðar meðan aðrir þættir eru í athugun í þessu máli. Um þetta má auðvitað margt segja sem á heima í lengri umræðu en á sér stað hér í umræðum um störf þingsins. En fyrst ber að geta þess að menn geta haft mismunandi skoðanir á dómum Hæstaréttar en eftir dómsorðinu er auðvitað farið. Það er það sem skiptir máli. Í þessu tilviki var ógildingarkröfu hafnað, skaðabótakröfu var hafnað en dæmd miskabótakrafa, sem verður auðvitað greidd, 700.000 til hvors þeirra sem stefndu í þessum tveimur málum. Ásakanir á hendur hæstv. dómsmálaráðherra eru að mínu mati fullkomlega tilhæfulausar. Hafi menn fylgst með og hlustað á þær umræður sem áttu sér stað í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd [[Forseti hringir.]]í gær og skýringar ráðherra ættu menn að gæta orða sinna í þessari umræðu hér.
Virðulegi forseti. Það hefur komið í ljós á síðustu dögum í því máli sem við ræðum að ekki eingöngu tók ráðherra ekki mark á þeim ráðleggingum sem voru viðvaranir fagfólks sem þekkir málið og ferilinn, heldur lét hún hjá líða að upplýsa þingheim um þær. Það er því eðlileg spurning: Ef þetta eru vinnubrögð sem við ætlum að láta viðgangast, hvert förum við héðan?
Herra forseti. Þetta mál er ákaflega dapurlegt og í raun sorglegt, sérstaklega í ljósi þess að verið hafa miklar væntingar til þessa nýja dómstigs og margir beðið eftir því. Hæstiréttur hefur talað og fellt dóm yfir embættisfærslum dómsmálaráðherra. Niðurstaða dómsins er skýr: Ráðherra gerðist brotlegur við 10. gr. stjórnsýslulaga. Eins og segir í dómnum hafnar hann einnig þeirri málsvörn ráðherrans að Alþingi sé ákvörðunarvald í málinu en ekki ráðherra þar sem ráðherra leggi aðeins til við Alþingi nöfn sem Alþingi samþykki og leggi til við forseta til skipunar. Hæstv. forsætisráðherra, sem er því miður ekki viðstödd þessa umræðu, hefur tjáð sig um þetta mál og ég hef orðið fyrir miklum vonbrigðum með það. Ég trúi því ekki að hæstv. forsætisráðherra leggi blessun sína yfir þessar embættisfærslur.
Herra forseti. Mál hæstv. dómsmálaráðherra og hvernig þau hafa þróast kalla sannarlega á ýmsar spurningar, ekki síst um siðareglur og traust. Hæstv. ráðherra breytir niðurstöðu nefndar um skipun dómara í Landsrétt og biður þá hv. þingmenn sem studdu þáverandi ríkisstjórn að staðfesta uppröðun sína. Það gerðu þingmennirnir og treystu ráðherranum sem starfaði í umboði þeirra. Hæstv. ráðherra hafði verið ráðlagt að gera hlutina með öðrum hætti en hún gerði en lét þingmennina, sem hún hafði beðið um að styðja sig, ekki vita um það. Þeir þingmenn eru óánægðir og telja að ráðherrann hafi brugðist trausti sínu, en þá hafa aðrir hv. þingmenn hlaupið í skarðið og vilja að hæstv. ráðherra starfi í sínu umboði, hv. þingmenn Framsóknarflokksins og Vinstri grænna, og virðast vilja varpa ábyrgðinni yfir á þingið en ekki ráðherra. Auðvitað verðum við, herra forseti, að fara yfir þetta í sameiningu, þingmenn og forseti Alþingis.
Hæstv. forseti. Okkur er vitanlega ákveðinn vandi á höndum. Það er ljóst að ráðherra hefur verið dæmdur af æðsta dómstóli landsins. Fyrir mér er það prinsippmál. Ég hef spurt hæstv. forsætisráðherra út í málið, hvenær brot sé nógu alvarlegt til að ráðherra þurfi að axla ábyrgð. Ég hef ekki fengið nein svör frá forsætisráðherra við því. Það er alveg ljóst að hæstv. dómsmálaráðherra hefur haldið mjög óhönduglega á þessu máli. Ég held að það dyljist engum. Segja má að ráðherrann hafi orðið tvísaga í einhverjum tilvikum, en ég held hins vegar að það verði líka að hafa í huga að ráðherra ber ákveðna ábyrgð, ráðherra er falin ákveðin ábyrgð. Það er ekki hægt að segja við ráðherra á sama tíma að honum beri að fara eftir einhverri nefnd úti í bæ en beri samt ábyrgðina. En þeim ráðherra sem hér um ræðir tókst illa upp og var dæmdur fyrir hvernig hann hélt á málum sínum. Það er það sem mér finnst aðalmálið, ráðherra sem dæmdur hefur verið getur varla setið í skjóli Alþingis. Auðvitað getur hann það ef þeim alþingismönnum [[Forseti hringir.]]sem verja slíkt þykir það bara allt í lagi.
Virðulegi forseti. Það er svo merkilegt í málflutningi hæstv. dómsmálaráðherra að hún er ósammála dómnum en ætlar ekki að deila við dómarann. Hún segist axla ábyrgð en leggur ábyrgðina í hendur þingsins. Hæstv. ráðherra getur ekki einu sinni viðurkennt mistökin. Þá verðum við að spyrja okkur hér í nefndum og í störfum Alþingis almennt í hvert einasta sinn sem hæstv. dómsmálaráðherra kemur fram með tillögu sem þingmenn hafa áhuga á: Á þá alltaf að vefengja allt sem ráðherrann segir? Eigum við alltaf að vera að spyrja hvað sérfræðingarnir sögðu? Eigum við alltaf að vera í þeim fótsporum? Það er afleiðing þess hvernig hæstv. dómsmálaráðherra hefur brugðist við þessum atburði. Hún sýnir enga iðrun, ekki að hún skilji einu sinni að þetta hafi verið mistök - deilir ekki við dómarann, en er samt ósammála dómnum. Hvað ætlar hæstv. dómsmálaráðherra að gera næst? Það er alger grunnforsenda trausts, þegar fólk gerir einhvers konar mistök, hvort sem þau eru lagabrot eða öðruvísi, að það viðurkenni alla vega mistökin og sýni smávægilega viðleitni til þess að breyta öðruvísi í framtíðinni. Við fáum ekkert slíkt. Pólitísk ábyrgð, virðulegi forseti? Hvílíkt bull!
Virðulegi forseti. Alþingi liggur undir ámæli vegna embættisfærslu dómsmálaráðherra að ósekju. Með leyfi forseta vitna ég í grein sem Ragnar Aðalsteinsson, einn virtasti lögmaður landsins, skrifar í Kjarnann 30. janúar. Þar segir hann, með leyfi forseta: „Alþingi brást skyldum sínum með alvarlegum hætti. Það gætti ekki að eftirlitshlutverki sínu með framkvæmdarvaldinu. Alþingi tempraði ekki vald framkvæmdarvaldsins heldur studdi ólögmætar ákvarðanir …“ Ég tel að þarna gangi lögmaðurinn heldur langt vegna þess að ég held að Alþingi hafi veitt dómsmálaráðherra atbeina að ákvörðunum sínum í góðri trú þrátt fyrir allt. Alþingi hafði einfaldlega ekki þær upplýsingar sem það þurfti að hafa í þessu máli til að taka vitlegar ákvarðanir um skipan dómara. Alþingi hafði ekki upplýsingar um þau miklu og eindregnu varnaðarorð [[Forseti hringir.]]sem embættismenn höfðu haft í frammi í þessu máli.
Virðulegi forseti. Dómsmálaráðherra varpaði í gær ábyrgðinni á skipun dómara í Landsrétt yfir á Alþingi. En hver og einn þingmaður er bundinn sannfæringu sinni. Þegar málið um skipun dómara í Landsrétt kom til Alþingis ákváðu sumir þingmenn að treysta því að ráðherra hefði skilað faglegri vinnu og sinnt rannsóknarskyldu sinni. Aðrir voru ekki jafn sannfærðir. Síðan þá hefur komið í ljós að þingmenn fengu ekki allar upplýsingar um málið frá ráðherra. Þar vantaði t.d. að efasemdir sérfræðinga úr ráðuneytinu bærust þinginu. Þær gagnrýnisraddir hefðu átt að berast þingmönnum. Með því að halda upplýsingum frá Alþingi er ráðherra í yfirburðastöðu gagnvart öðrum þingmönnum þegar kemur að atkvæðagreiðslum. Ráðherra er líka þingmaður og í þessu máli greiddi hún, þá sem þingmaður, atkvæði gegn því að vísa málinu aftur til ráðherra, þá væntanlega eini þingmaðurinn sem hafði vitneskju um gagnrýnisraddir sérfræðinganna. Þar sem ráðherra var eini þingmaðurinn sem hafði þessar upplýsingar, hvílir þá ekki öll sú ábyrgð sem hún varpar yfir á Alþingi á hennar eigin herðum?
Herra forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson sagði hér í pontu rétt áðan: Eftir dómsorðinu er farið. Jú, jú, það má halda því fram, en skaðinn er skeður. Skipan dómara stendur þrátt fyrir að ráðherra hafi ekki farið að lögum við skipunina. Dómskerfið er rúið trausti og hér stöndum við og vitum ekki hvort við getum treyst orðum dómsmálaráðherra, sem trúir því augljóslega að hún viti betur en allir aðrir hver hin rétta túlkun á stjórnsýslulögum sé og þurfi greinilega ekki að endurskoða allrækilega hvernig hún hagar störfum sínum sem ráðherra. Herra forseti. Við það ástand verður ekki búið.
Herra forseti. Ég, líkt og fleiri þingmenn, er verulega hugsi yfir málatilbúnaði hæstv. dómsmálaráðherra. Það þarf ekki að fjölyrða um mikilvægi þess að skipan dómstóla sé yfir allan vafa hafin og það á ekki hvað síst við þegar verið er að skipa 15 dómara í nýjan rétt eins og hér um ræðir. Þetta mál er mér því mikil vonbrigði, svo ekki sé sterkar að orði kveðið, að hæstv. dómsmálaráðherra hafi ekki upplýst þingið um þær efasemdir sem fjölmargir sérfræðingar höfðu viðrað við hana fyrir afgreiðslu þingsins á tillögu ráðherra. Það tel ég vítaverð vinnubrögð af hálfu ráðherra. Það ber að hafa í huga að vissulega er ráðherra heimilt að víkja frá ráðleggingum sérfræðinga en það gerir ábyrgð ráðherra á þeirri ákvörðun enn ríkari en ella. Það hlýtur því þurfa að skoða sérstaklega í huga þess þegar í ljós kemur að dómur fellur einmitt á grundvelli þeirrar ráðleggingar sem ráðherra hafði áður en ákvörðun var tekin.
Hæstv. forseti. Varðandi þátt Alþingis í málinu er alveg ljóst að eins og lögin voru og eru var gert ráð fyrir aðkomu Alþingis að endanlegri aðkomu í þessu efni. Það er bæði á grundvelli þeirrar reglu að þegar ráðherra víkur frá ráðleggingum dómnefndar skuli bera það undir Alþingi en líka vegna þeirrar sérreglu sem gilti um skipun landsréttardómara í fyrsta sinn, að það skyldi í öllum tilvikum borið undir Alþingi. Alþingi ber auðvitað ábyrgð á þeirri atkvæðagreiðslu sem hér fer fram og þeir þingmenn sem þar greiddu atkvæði. [[Gripið fram í.]]Þau sjónarmið sem reifuð hafa verið og koma m.a. fram í tölvupóstum innan dómsmálaráðuneytisins komu fram fyrir þinginu, í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Í meðförum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar komu fram vangaveltur, skiptar skoðanir, sjónarmið um að öðruvísi bæri að standa að málum. Það voru því ekki nýjar eða óvæntar upplýsingar að þetta matskennda [[Forseti hringir.]]ákvæði 10. gr. stjórnsýslulaganna væri hægt [[Forseti hringir.]]að túlka mismunandi og það er nákvæmlega það sem málið snýst um.
Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að ráðherra ber vitanlega að horfa til þeirra siðareglna sem gilda um ráðherra. Þar stendur, ef ég veit rétt, að ráðherra skuli leita sér ráðgjafar um þau mál sem hann fjallar um og tekur ákvarðanir um. Ég held að það sé alveg ljóst að ráðherra uppfyllti einmitt þau skilyrði, enda held ég að það standi ekkert um það í siðareglunum hvort ráðherra þurfi að fara eftir þeim. Það er auðvitað samviska hans sem þar ræður. En ráðherra var dæmdur. Síðan tekur við valkvætt siðferði ákveðins fólks. Valkvætt siðferði Vinstri grænna er sérstaklega áberandi í þessu öllu saman vegna þess að þeirra eigin ráðherra var dæmdur á sínum tíma af sama dómstól fyrir að brjóta lög. Hér hafa hins vegar siðapostular Vinstri grænna staðið í ræðupúlti Alþingis hvað eftir annað og messað yfir hinum og þessum um hversu slæmir þeir séu en þegar kemur að því að fara eftir dómi Hæstaréttar er það bara allt í lagi. Nú mun VG verja þennan dómsmálaráðherra með kjafti og klóm. Vitið þið af hverju? Það er vegna þess að ef hann þarf að víkja mun væntanlega þeirra ráðherra einnig þurfa að víkja vegna þess að hann fékk dóm frá sama dómstól og sá ágæti dómsmálaráðherra sem hér situr.
Herra forseti. Ég verð að segja að ég undrast þá umræðu sem hér er og ég undrast þau orð sem hv. þingmenn Viðreisnar hafa látið falla. Ég vil af því tilefni rifja upp orð sem féllu á opnum fundi þingflokks Viðreisnar og haft var eftir Hönnu Katrínu Friðriksson á RÚV þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Það vorum við sem rákum hana [dómsmálaráðherra] til baka vegna þess að við hefðum ekki hleypt fyrri listanum í gegn“ - þ.e. lista dómnefndarinnar. Þáverandi formaður Viðreisnar, Benedikt Jóhannesson, sagði einnig orðrétt, með leyfi forseta: „Við sögðum einfaldlega að listi sem uppfyllti ekki jafnréttissjónarmið, að við gætum ekki samþykkt hann.“ Nú spyr ég hv. þingmenn Viðreisnar: Í hvaða stöðu voru þeir búnir að koma dómsmálaráðherra með þeim yfirlýsingum?
Virðulegi forseti. Það er hægt að læra mikið með því að hlusta á ræður hv. þm. Birgis Ármannssonar um fundarstjórn vegna þess að hann er mjög góður í að lýsa einhverjum svona lagatæknilegum ferlum um hvernig hlutirnir virki. Við vitum alveg að Alþingi greiddi atkvæði um tillöguna. Við vitum alveg hvað gerðist. Það liggur fyrir. [[Gripið fram í.]]Það er enginn staðreyndaágreiningur, nema af og til frá hæstv. dómsmálaráðherra sem enn þá virðist ekki alveg hafa lært að hún hafi raunverulega brotið lög. En hún ætlar ekki að deila við dómarann, bara vera ósammála honum, og ekki sýna neina iðrun í því sambandi. Þegar upp koma einhver hneykslismál í pólitíkinni koma menn hingað stundum og segja: Hvaða lög voru brotin? Eins og það sé endilega aðalatriðið. Sem það er ekkert endilega. Ég get sagt hvaða lög voru brotin: 10. gr. stjórnsýslulaga. Þannig er það. Ókei. Svo höldum við áfram yfir í pólitísku ábyrgðina. Það er ekki bara að einhver lög hafi verið brotin. Strangt til tekið brjótum við lög þegar við mætum ekki á þingfund hér. Það er ekki aðalatriðið. Aðalatriðið hérna er afleiðingar lögbrotsins, fyrirsjáanlegu afleiðingarnar, skýringarnar við því og viðbrögðin við því. Og ekkert af þessu er viðunandi á neinn hátt. Ráðherrann sýnir enga iðrun. Enga. Ekki neina viðleitni til að breyta einhvern veginn [[Forseti hringir.]]öðruvísi í framtíðinni. Og þá getum við ekki treyst þessum ráðherra. Hún á að sjá lágmarkssóma sinn í að segja af sér, að sjálfsögðu, ráðherrastól. [[Forseti hringir.]] Ég velti fyrir mér einni spurningu. Hvernig gæti hæstv. ráðherra axlað minni ábyrgð? [[Forseti hringir.]]Hvað gæti hún gert minna en hún gerir?
Virðulegi forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að svara góðri spurningu hv. þm. Óla Björns Kárasonar. Við vorum búin að koma hæstv. ráðherra í þá stöðu að standa við orð sín, frá því fyrr í þessari umræðu, hér í pontu, um að hún teldi þessi mál heyra undir jafnréttislög; kanna málið, gagnrýna hæfismatið, koma með nýja tillögu sem væri studd rökum og þing væri upplýst um þær röksemdir og gæti tekið upplýsta ákvörðun í kjölfarið. Í stað þess kaus hæstv. ráðherra, í krafti þess og vitandi að þingið bæri jú endanlega ábyrgð með atkvæðagreiðslu sinni hér í sal, að leyna þingmenn, jafnt stjórnarmeðlimi sem stjórnarandstöðuþingmenn, því að það sem hv. þm. Birgir Ármannsson kallar vangaveltur, eða skiptar skoðanir í einstaka tölvupósti, voru ráðleggingar, einróma ráðleggingar, og viðvaranir [[Forseti hringir.]]hennar nánustu samstarfsmanna og fagfólks úr ráðuneytinu.
Herra forseti. Það sem málið snýst um er að hæstv. dómsmálaráðherra hélt gögnum frá þinginu. Sú sem hér stendur studdi ekki uppröðun hæstv. ráðherra en það gerði meiri hluti þingsins. Samkvæmt því sem við höfum fengið að vita hér og í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd höfðu nefndarmenn ekki upplýsingar um viðvaranir sérfræðinga. Hv. þm. Birgir Ármannsson talar um að vangaveltur hafi verið í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd áður að listinn fór aftur í þingið. Það er allt annað en upplýsingar frá sérfræðingum, gögn sem sýna að hæstv. dómsmálaráðherra var ráðlagt að gera annað en það sem hún gerði. Þrátt fyrir það bað hún þá þingmenn sem hún starfaði í umboði fyrir um að treysta sér og samþykkja sína leið.
Herra forseti. Að gæta orða sinna, það er góður siður. Það að halda því hér fram að það hafi verið „einhver viðhorf“ og „einhverjar spekúlasjónir“ í „einhverjum tölvupóstum“ frá helstu ráðgjöfum ráðherrans, settum ráðuneytisstjóra - einhver tölvupóstur, einhverjar hugleiðingar, þetta voru beinar ráðleggingar um það hvaða leiðir væru færar. Þetta var ekki einhver tölvupóstur, þetta voru ekki einhverjar hugleiðingar. Það veldur mér auðvitað mjög miklum vonbrigðum, af því að ég studdi ráðherrann í hans tillögugerð, að hann hafi brugðist svona illilega því trausti sem honum var sýnt. Það er mjög alvarlegt mál og ég tek það vissulega nærri mér að hafa stutt ráðherrann og varið hann hér í þingstól með ráðum og dáð en komast síðan að því að hún hafði ekki fyrir því að segja okkur frá því að efasemdir væru uppi frá [[Forseti hringir.]]sérfræðingum ráðuneytanna um að þær leiðir sem hún var að fara væru færar.
Herra forseti. Það er alveg rétt að þingflokkur Viðreisnar lagði á sínum tíma ríka áherslu á að jafnréttislög giltu um þessa skipan. Jafnréttislög eru alveg skýr í því samhengi. Þar er hæfi fyrst og kynjahlutfall svo. Við vorum ekki að biðja hæstv. dómsmálaráðherra að ganga gegn lögum. Við vorum eingöngu að biðja hæstv. ráðherra að gæta þess að jafnréttissjónarmiða væri gætt, að jafnréttislög giltu um skipan dómara í þessu tilviki. Hafi ráðherra, líkt og hv. þm. Óli Björn Kárason kemur inn á, við þá beiðni verið komin í svo slæma stöðu að hún teldi sig vera að brjóta gegn lögum eða eðlilegri skipan dómstólsins hefði henni verið hægur leikur að taka það mál upp og segja: Þessi tillaga gengur ekki upp, mínir helstu sérfræðingar benda mér á að þetta gangi einfaldlega ekki upp. Það virtist vera einróma ráðlegging hennar helstu sérfræðinga að tillaga hennar gengi ekki upp. Um það upplýsti hún ekki þingið. Þar liggur kjarni máls.
Virðulegi forseti. Okkur verður hér tíðrætt um embættisfærslu dómsmálaráðherra. Það er vegna þess að málið snýst ekki aðeins um þessa embættisfærslu eins og hún var þá heldur líka um störf þingsins og hvernig þingið á að geta treyst því að dómsmálaráðherra sé í góðri trú þegar hún færir fram einhver mál. Hún telur sig ekki þurfa að fara að ráðleggingum helstu sérfræðinga sinna og þingmenn kalla þær ráðleggingar hér „einhverja tölvupósta innan dómsmálaráðuneytisins“ sem sýnir mat þeirra á því. Þingið getur ekki treyst því að ekki sé um geðþóttaákvarðanir hennar að ræða eftirleiðis. Þingið þarf þess vegna ævinlega að skoða allan hennar málatilbúnað og tillögur undir smásjá.
Herra forseti. Viðreisn gerði miklu meira en að óska eftir því að hugað væri að jafnréttissjónarmiðum. Þingflokksformaður Viðreisnar lýsti því yfir á opnum fundi, eins og ég rakti áðan, að þingflokkur Viðreisnar hefði hrakið dómsmálaráðherra til baka með listann með þeim skilaboðum að hann yrði ekki samþykktur. Þáverandi formaður Viðreisnar ítrekar að ekki verði samþykkt skipan í Landsrétt nema jafnræði verði á milli kynja. Svo geta menn auðvitað í pólitískum hentugleika stundarinnar í dag hagað orðum sínum með öðrum hætti og neitað að kannast við það sem sagt var hér fyrir ári.
Til svara eru: Mennta- og menningarmálaráðherra, utanríkisráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Í september 2016 komu hingað til lands tveir ungir hælisleitendur með Norrænu á Seyðisfjörð. Þeir náðust á Breiðdalsvík og sögðust þá vera 16 og 17 ára. Eftir að hafa verið færðir á lögreglustöðina á Egilsstöðum og yfirheyrðir voru þeir settir í hendur barnaverndaryfirvalda og þegar farið var að leita eftir því hvernig ætti að snúa sér í málum drengjanna varð fátt um svör. Þeir voru sendir í læknisskoðun, bólusetningar, aldursgreiningu og viðtöl í Barnahúsi. Herra forseti. Niðurstaða úr aldursgreiningu á tönnum var sú að drengirnir skyldu njóta vafans og vera áfram í umsjá Barnaverndarnefndar. Fæðingardagurinn 23. desember 1999 var færður inn á skírteini drengsins Husseins sem nú hefur í rúma 80 daga dvalið í gæsluvarðhaldi í fangelsum landsins, gæsluvarðhaldi sem eingöngu er ætlað harðsvíruðum glæpamönnum. Hann er í gæsluvarðhaldi vegna þess að hann gerði ítrekaðar tilraunir til að leita verndar í öðru ríki þar sem íslensk stjórnvöld tóku ákvörðun um að vinur hans skyldi njóta verndar hér á landi en ekki hann. Fjallað er um aldursgreiningar í lögum um útlendinga hvar segir að gengið skuli út frá því að umsækjandi um alþjóðlega vernd sem segist vera barn sé álitinn barn við meðferð máls nema það þyki afar ósennilegt eða annað komi í ljós með aldursgreiningu eða öðrum hætti. Ef ekki hefur tekist að leiða í ljós aldur umsækjanda með nægilega tryggum hætti, þrátt fyrir aldursgreiningu, skal viðkomandi njóta vafans og vera meðhöndlaður sem barn. Því spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra: Hyggst hún beita sér fyrir því að íslensk stjórnvöld leggi af ómannúðlegar aðferðir sínar í garð fylgdarlausra barna á flótta í samræmi við ákall og ráðleggingar frá fjölda stofnana hérlendis sem erlendis?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður nefnir hér mál sem mikilvægt er að hafa til skoðunar á hverjum tíma og er mikið álitaefni, ekki bara á Íslandi heldur úti um allan heim. Það er móttaka fylgdarlausra barna, meðferð þeirra og afgreiðsla við hælisumsóknir og þar fram eftir götunum, jafnvel þótt þessi fylgdarlausu börn séu ekki að sækja um hæli. Það er nýtt viðfangsefni fyrir okkur á Íslandi að hingað leiti einstaklingar sem lýsa því yfir að þeir séu börn. Mér skilst að aðeins einu sinni hafi komið hingað fylgdarlaust barn sem lá ljóst fyrir að væri mjög ungt, og var það mál leyst á sínum tíma. En það liggur fyrir að þeim fer fjölgandi sem koma hingað sem menn þurfa að fá staðfest hvort séu raunverulega börn, einstaklingar sem koma hingað án skilríkja. Það liggur fyrir og þarf að vera þannig að meðferð í málum einstaklinga sem eru sannarlega börn er allt annars eðlis en hinna sem ekki eru börn. Ég held að enginn ágreiningur sé um það hjá nokkrum manni. Þess vegna þarf að skera úr um með eins óyggjandi hætti og hægt er hvort einstaklingur sé barn eða ekki. Í þeim tilvikum sem þurft hefur að gera það á Íslandi hefur það verið gert með heildstæðu mati, með læknisfræðilegu mati, vissulega, en líka með ýmsum öðrum hætti eins og viðtölum við einstaklinga, t.d. í Barnahúsi. Þau fara fram á Íslandi og hafa verið mjög til eftirbreytni og er fylgst mjög vel með því af löndunum í kringum okkur. Eftir því sem mér skilst er það samdóma álit manna erlendis að móttaka fylgdarlausra barna hér sé til mikillar fyrirmyndar og að mjög sé horft til Íslands í þessum efnum. Það er sjálfsagt að skoða á hverjum tíma hvort leita þurfi ýmissa annarra úrræða til að slá því föstu hver aldur einstaklinganna er.
Herra forseti. Það er ótrúlega sorglegt að hlusta á hæstv. dómsmálaráðherra tala um fylgdarlaus börn á flótta sem viðfangsefni. Það verður einhvern veginn svo ótrúlega mikil fjarlægð frá því að í fangelsi nú, á Hólmsheiði eftir flutning, situr drengur sem aldursgreiningar hafa farið fram á sem segja að eigi að fá að njóta vafans. Hann er líklega jafn gamall og hann segist vera. Rauði krossinn hefur eindregið beint tilmælum til stjórnvalda um að hætta að styðjast við þessar aldursgreiningar. Í skýrslu Evrópuráðsins er talað um að aldursgreiningar séu mjög vafasamar. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gaf út leiðbeiningarreglur um aldursgreiningar og bendir á að líkamsrannsóknir til aldursgreininga séu afar umdeildar. Samtökin Læknar án landamæra um allan heim segja líka að þessar [[Forseti hringir.]]rannsóknir séu allar mjög vafasamar. Engu að síður eru stjórnvöld á Íslandi með dreng í haldi í rúmlega 80 daga, í gæsluvarðhaldi, vegna þess að íslensk stjórnvöld telja að hann sé ekki lengur barn. Ætlar hæstv. [[Forseti hringir.]]dómsmálaráðherra að beita sér af alvöru til þess að við komum ekki [[Forseti hringir.]]svona fram við fylgdarlaus börn á flótta?
Bið hv. þingmenn að gæta að tímamörkum.
Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort það er umræðu um þessi mál eitthvað til framdráttar að hengja sig í framsetningu eða orðræðu einstakra þingmanna eða þess ráðherra sem hér stendur um þessi mál, að telja það sorglegan málflutning sem ég var með í fyrra andsvari þegar ég lýsi því yfir, sem er bara staðreynd, að fylgdarlaus börn væru nýtt viðfangsefni og væru áskorun fyrir Íslendinga og íslenska stjórnsýslu og vörðuðu alvarlegt mál. Það þurfa allir að horfast í augu við það. Það er auðvitað eins og hvert annað verkefni og það gerir ekkert lítið úr málinu þótt um það sé talað sem slíkt, enda er það á dagskrá hjá okkur. Hér var vísað til þess, hv. þingmaður kom sjálfur inn á það, að þau fylgdarlausu börn sem hingað komu hafi verið látin njóta vafans. Einstaklingar eru látnir njóta vafans við mat á þessu. Það fer fram heildstætt mat. Það kemur þó ekki í veg fyrir [[Forseti hringir.]]að þeir sem hljóta hér dóm fyrir dómstólum þurfi að afplána dóma eða sæta gæsluvarðhaldi ef á þarf að halda [[Forseti hringir.]]að undangengnu mati lögregluyfirvalda og dómstóla.
Herra forseti. Mig langar til að taka upp fyrirspurn sem var lögð fyrir hæstv. landbúnaðarráðherra í síðustu viku af hv. varaþingmanni Miðflokksins, Elvari Eyvindssyni, er varðaði kolefnisjöfnun og endurheimt votlendis. Fyrirspurninni var ekki svarað þar sem hæstv. landbúnaðarráðherra vísaði henni að mestu leyti til hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra. Því óska ég eftir svörum frá honum varðandi þetta mál. Mikið er rætt um kolefnisjöfnun og kolefnisfótspor þessa dagana og hefur spunnist talsverð umræða um endurheimt votlendis í kjölfar þess. Af fréttum í Bændablaðinu nýverið má ráða að ekki séu til mikil gögn um málið og að jafnvel sé verið að nota erlenda stuðla í mælingum til að meta losunina sem henti kannski ekki í þessu tilfelli. Fyrirspurnin er því svohljóðandi: Verður farið í auknar rannsóknir á þessari meintu losun koltvísýrings úr framræstu landi og hvenær má þá búast við að þær líti dagsins ljós?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Svarið er: Já, farið verður í auknar rannsóknir á þessu sviði. Það er þannig núna að á síðasta ári voru um 20 milljónir sem voru sérstaklega ætlaðar í verkefni á sviði endurheimtar votlendis og hluti af þeirri upphæð fór í að sinna rannsóknum. Þessi upphæð er áfram á þessu ári en að auki við það erum við að leita leiða í ráðuneytinu núna til að nýta tímann þar til aðgerðir byrja vonandi af meiri krafti síðar, þá kannski á næstu árum, til að auka rannsóknir enn frekar. Það er rétt að þarna þarf að bæta rannsóknir. En hvað varðar þá alþjóðlegu staðla sem hv. þingmaður benti á eru þeir í ágætum takti við það sem þó hefur verið rannsakað hérlendis þannig að ekki er óeðlilegt að nýta þá. Hins vegar er gríðarlega mikill breytileiki á milli mismunandi gerða votlendis og líka í tíma og rúmi, þ.e. það er mismunandi votlendi og síðan fer þetta líka eftir tíma. Til dæmis getur vatnsstaðan haft mjög mikil áhrif á það hversu mikið er að losna út úr þessum votlendum. Þegar vatnsstaðan er há er það minna.
Herra forseti. Ég þakka fyrir svarið. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra fylgi málinu eftir. En fyrst ég er komin hér upp langar mig til að spyrja í leiðinni hvort ekki sé fyrirhugað að styðja betur við skógrækt en nú er gert. Eins og hæstv. ráðherra veit væntanlega mun gróðrarstöðin Barri hætta starfsemi sinni næsta sumar og það virðist vera vegna vanefndra loforða um aukna skógrækt og kolefnisbindingu. Þá verða einungis tveir framleiðendur eftir á skógarplöntum. Það er staða sem við getum varla sætt okkur við ef auka á kolefnisbindingu. Hyggst hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að gróðrarstöðin Barri leggist ekki af og/eða hyggst hann tryggja rekstrargrundvöll þeirra tveggja gróðrarstöðva sem eftir verða í rekstri að óbreyttu?
Hæstv. forseti. Það er alveg rétt að þessi málefni vekja manni allnokkrar áhyggjur, ekki síst vegna þess að þegar færri koma að því að framleiða plönturnar verður samkeppnin minni og við horfum fram á að verðið hækki. Það er eitt sem er vissulega alvarlegt. Það er fyrirhugað, og við erum að vinna að því í kringum fjármálaáætlunargerðina, að reyna að fá aukningu til málefna sem snúa að endurheimt votlendis, landgræðslu og skógrækt. Varðandi það hvort ég mun beita mér sérstaklega fyrir því að rekstur þessara fyrirtækja leggist ekki af eru vonandi bjartari tímar fram undan hjá þeim ef meira fjármagn kemur inn í þennan geira. Það er svarið sem ég get gefið að þessu sinni.
Virðulegi forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur talað um það í fjölmiðlum að hún axli pólitíska ábyrgð með því að mæta í fjölmiðlaviðtöl og fjalla um störf sín. Nú hefur hæstv. ráðherra hins vegar ítrekað farið með rangt mál í fjölmiðlum. Þegar Stundin birti gögn úr dómsmálaráðuneytinu í síðustu viku fullyrti ráðherra að gögnin hefðu einvörðungu borist þessari nefnd. Þetta var rangt og þetta sagði ráðherra að því er virtist til að breiða yfir þá staðreynd að eftirlitsstofnun, umboðsmaður Alþingis, hafði þá þegar kallað eftir sömu gögnum. Hæstv. ráðherra sagði í viðtali við mbl.is um daginn að skjölin sem Stundin birti mánudaginn 22. janúar hefðu aldrei átt að birtast, þau væru vinnugögn. Nú eru engar viðkvæmar persónuupplýsingar í þeim gögnum svo ráðuneytinu hefði verið fullheimilt að veita fjölmiðlum og þar með almenningi upplýsingarnar á grundvelli ákvæðisins um aukinn aðgang í upplýsingalögum. Hvers vegna fannst hæstv. ráðherra svona mikilvægt að þau gögn færu leynt? Hvers vegna fannst hæstv. ráðherra svona mikilvægt að almenningi væri haldið óupplýstum um embættisfærslur hennar við skipun landsréttardómara? Sama dag skýldi ráðherra sér sérstaklega á bak við það í viðtali við mbl.is að hún hefði ekki sjálf fengið tölvupósta þar sem fjallað er um mikilvægi þess að hún legði mat á hæfni allra umsækjenda út frá nýjum forsendum. Nú er alveg ljóst af þeim gögnum sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið að vissulega bárust ráðherra gögnin í tölvupósti, m.a. frá ráðuneytisstjóra. Hvernig stendur á því að ráðherrann getur ekki veitt fjölmiðlum viðtöl án þess að afskræma sannleikann og gefa ýmist ranga eða villandi mynd af atvikum þessa ömurlega máls? Sýnir þetta ekki að hæstv. ráðherra treystir sér ekki eða getur ekki axlað pólitíska ábyrgð með fjölmiðlaviðtölum einum saman?
Virðulegur forseti. Nú veit ég ekki hvort hv. þingmaður fylgdist með umræðum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í gær sem var yfir tveggja klukkutíma fundur sem sýndur var í beinni útsendingu á vef Alþingis og er hægt að finna á heimasíðu Alþingis og verður þar um ókomna tíð. Þetta er held ég síðasti fundurinn í langri fundaröð, vonandi ekki síðasti, ég vonast til að ég eigi fleiri fundi með þeirri nefnd og öðrum fastanefndum í opinni dagskrá. En mér er til efs, þótt ég hafi ekki tölfræðina á takteinum, að nokkur ráðherra í lýðveldissögunni hafi komið jafn oft á opna fundi fastanefnda Alþingis og sá ráðherra sem hér stendur og hef ég hvatt til þess að þeir fundir sem ráðherrann hefur sótt, m.a. með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og allsherjar- og menntamálanefnd, eðli máls samkvæmt, séu opnir og í beinni útsendingu. Mér er til efs að nokkur ráðherra hafi mætt á jafn marga fundi og í öllu falli á jafn skömmum tíma og sá ráðherra sem hér stendur og hefur lýst sig reiðubúna til að mæta á alla þá fundi og veita öll þau viðtöl sem lúta að þessu máli eins og frekast er unnt. Hvað gögn í málinu varðar, vinnugögn og önnur sem hafa orðið til í ráðuneytinu við afgreiðslu þessa máls, hef ég lýst því yfir að það er mér algerlega að meinalausu að öll þau skjöl verði opinber almenningi. Ég hef rætt það og reifaði fyrir löngu síðan í ráðuneyti mínu að þetta yrði allt sett á heimasíðu ráðuneytisins. Sérfræðingar ráðuneytisins hafa hins vegar ráðlagt ráðherranum og sett sig upp á móti því að það verði gert, m.a. með vísan til þess að þarna séu tölvugögn og vinnugögn sem varða samskipti starfsmanna sín á milli. Þar á meðal er einn tölvupóstur sem birtur hefur verið opinberlega [[Forseti hringir.]]og er mér persónulega alveg að meinalausu, en sá póstur barst mér t.d. aldrei. Hann var tölvupóstur um samskipti starfsmanna sín á milli en barst mér aldrei. En ég hef ekkert við það að athuga að opinbera öll þessi gögn. Þau hafa verið send stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og umboðsmanni Alþingis. [[Forseti hringir.]]Ég veit ekki að hverju hv. þingmaður er að ýja þegar hún fjallar um einhvers konar leka og nefnir [[Forseti hringir.]]umboðsmann Alþingis í því sambandi.
Herra forseti. Ég fylgdist raunar vel með fundinum í gær og sá þar enn einn viðsnúning í málflutningi hæstv. dómsmálaráðherra í þessu þvílíka máli, svo ég fari nú ekki út í ásakanir um að ég sé að ásaka umboðsmann Alþingis um leka, sem er alls ekki það sem ég var að segja. Ég er hreinlega að segja að það er rangt að halda því fram að einungis stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi fengið afrit af þessum gögnum, því að ráðherra orðaði mjög skýrt að hún hefði engum öðrum sent gögnin. Það er ekki sannleikanum samkvæmt. En að hinum viðsnúningunum sem ég fylgdist mjög vel með á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í gær, sem snýr að ábyrgð þingsins í málinu. Sigríður Andersen, hæstv. dómsmálaráðherra, sagði á opnum fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í gærmorgun, sem ég horfði á, að skipunarvaldið, þingið, hefði ákvörðunarvaldið. Það skipti öllu máli, það hefði skipunarvaldið, sagði ráðherra. Alþingi ber klárlega ábyrgð á skipuninni, það er Alþingi sem staðfestir hana. 31. maí 2017 sagði hæstv. ráðherra: „… það er ráðherra sem hefur veitingarvaldið og ber á því ábyrgð, bæði pólitíska og stjórnsýslulega ábyrgð.“ [[Forseti hringir.]] Hvernig stendur á þessum viðsnúningi hæstv. ráðherra? Hvenær hættir þetta hringleikahús?
Virðulegur forseti. Ef hv. þingmaður ætlar áfram að gera sér mat úr þessu máli, sem mér finnst alveg sjálfsagt að hv. þingmaður geri áfram, verður hann að gera örlítið betur en að vera með þennan orðhengilshátt um hvað haft er eftir ráðherranum um einstök orð í fjölmiðlum um það hverjum hafi verið veitt einhver skjöl. Það liggur fyrir, svo því sé haldið til haga, að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd óskaði eftir tilteknum gögnum með tiltekinni fyrirspurn. Sá gagnapakki var afhentur eingöngu stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Sú fyrirspurn var ekki send neinum öðrum en þeim fyrirspyrjanda, sem var hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Umboðsmaður Alþingis hafði lagt fram annars konar fyrirspurn í ráðuneyti dómsmála og fékk svör við henni og tiltekinn gagnapakka sem í voru m.a. þau skjöl sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd [[En hvað með afganginn …?]]óskaði eftir, svo því sé haldið til haga. Ég hef nefnt það hér, og hef ekki gert annað en að vitna í virðulega stjórnskipunarfræðinga við Háskóla Íslands, að ákvörðunarvaldið í þessu máli var hjá Alþingi og er [[Forseti hringir.]]enn hjá Alþingi þegar upp koma þessar aðstæður. Menn kunna að vera ósammála því [[Gripið fram í.]]og þeim kann að finnast það óþægilegt en þannig er staðan og ráðherra getur ekki starfað eftir öðru. Ákvörðun um tillögu til Alþingis [[Forseti hringir.]]liggur að sjálfsögðu hjá ráðherranum en Alþingi hafði og hefur enn þá ákvörðunarvald í þeim tilvikum þegar ráðherra ákveður að víkja frá tillögu dómnefndar.
Herra forseti. Margir hafa orðið til að benda á að í hinu þunga iðukasti samtíma okkar sé íslenskri tungu ákveðinn háski búinn. Þess er skemmst að minnast að við mennta- og menningarmálaráðherra sátum fund ásamt fleiri frambjóðendum á vegum Rithöfundasambandsins og Félags íslenskra bókaútgefenda í aðdraganda nýliðinna alþingiskosninga undir þeim formerkjum að grípa þyrfti til aðgerða, ekki bara til að vernda og efla íslenska tungu heldur til að bjarga henni. Þar þarf auðvitað margt til að koma. Eitt er að íslenskur almenningur er mjög augljóslega hlynntur vernd og viðgangi tungu sinnar en af hálfu opinberra aðila þarf að grípa til margvíslegra ráðstafana, ekki síst sem tengjast netheimum sem stundum eru kallaðir svo. Eitt af því sem maður saknar á netinu og verður að telja algerlega nauðsynlegt að fólk hafi greiðan aðgang að er íslensk orðabók, og þá í leiðinni fleiri orðabækur, íslensk-ensk, íslensk-dönsk o.s.frv., þannig að þýðingar séu greiðar. Sömuleiðis vil ég nefna orðsifjabók. Ég vil nefna hin fjölmörgu íðorðasöfn sem fyrir liggja og hafa verið samin af miklum hagleik og vandvirkni í fjölmörgum greinum, efni um sögu og þróun íslensks máls. Spurning mín til hæstv. ráðherra er því þessi: Hvaða áform og aðgerðir eru uppi af hálfu hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]og ráðuneytis hennar í þessum efnum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina og fyrir að vekja máls á mikilvægi þess að við setjum íslenskuna í öndvegi. Ég tek undir að það er brýnt að auka aðgengi að íslenskum orðabókum. Eitt af því sem fræðasamfélagið og fleiri hafa verið að gera á undanförnum árum er að byggja upp mikinn efnivið hvað þetta varðar en aðgengi er ekki alveg nógu greitt. Ég er sammála honum í því. Þetta er eitt af því sem ég vil skoða þegar við vinnum að þessum málaflokki. Ég vil nefna þær aðgerðir sem við erum að vinna að. Í fyrsta lagi er verið að vinna að þingsályktunartillögu sem miðar að því að setja íslenskuna í öndvegi. Hún verður í nokkuð mörgum liðum þar sem við munum beina sjónum okkar að bókaútgáfu, kvikmyndum, fjölmiðlum og öðrum slíkum þáttum. Þetta er mjög spennandi verkefni og segja má að þjóðin sé algerlega í liði með okkur því að ein af stóru áskorununum á þessu kjörtímabili verður svo sannarlega að styrkja alla umgjörð er varðar íslenska tungu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég þykist vita að þetta mál sé ráðherra mikið áhugamál. Það er hins vegar ekki úr vegi að flytja nokkur brýningarorð um þau efni sem ég geri að sérstöku umtalsefni. Aðrar þjóðir hafa talið nauðsynlegt að slíkt efni sé aðgengilegt. Samtími okkar ber mikla ábyrgð varðandi framþróun, vöxt og viðgang íslenskrar tungu. Við þyrftum að eiga núna menn á borð við Rasmus Kristján Rask og Fjölnismenn. En auðvitað ber hverjum manni að gera skyldu sína í þessum [[Forseti hringir.]]efnum þannig að okkar fagra tunga megi áfram lifa og standa af sér þá hríð sem hún er í um þessar mundir.
Forseti veigrar sér mjög við að berja í bjölluna þegar svona fallega er talað um íslenska tungu en biður menn að huga að tímamörkum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur fyrir innlegg hans og þau brýningarorð og fyrir það að ég eigi svona öflugan liðsmann er varðar þennan málaflokk. Ég vil nefna að ég tek undir með hv. þingmanni, við þurfum að auka aðgengi að orðabókum, og ég mun ráðast í það verk að skoða þá möguleika. Að auki vil ég nefna að eitt af því sem við höfum fjármagnað að fullu er máltækniverkefnið sem miðar að því að gera íslenskuna gildandi í stafrænum heimi. Það verkefni er að fullu fjármagnað sem ég tel mjög jákvætt. Þarna erum við að vinna með atvinnulífinu með það hvernig við ætlum að láta tækin okkar tala við okkur á íslensku. Þetta verkefni hefur stundum verið nefnt Guðbrandsbiblía vorra tíma og ég held að mjög gagnlegt væri fyrir þennan málaflokk að ég leitaði eftir auknu samráði við þingið varðandi þær tillögur og þá þingsályktunartillögu sem ég er að boða til þess að fá jafn góðar hugmyndir og hafa verið nefndar.
Herra forseti. Í vikunni bárust fréttir eða leki úr skýrslu sem bresk stjórnvöld létu vinna þar sem greindar voru sviðsmyndir um möguleg áhrif af Brexit, þ.e. útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu. Það er í sjálfu sér áhugaverð lesning þar sem kom fram mjög skýrt miðað við þær þrjár meginsviðsmyndir eða líklegustu sviðsmyndir sem greindar voru að áhrifin yrðu umtalsverð, neikvæð í öllum tilvikum. Áhrifin væru neikvæð á allar meginatvinnugreinar Breta. Þarna voru bornar saman þær sviðsmyndir að enginn samningur næðist, að umfangsmikill fríverslunarsamningur næðist eða að Bretar gengju inn í Evrópska efnahagssvæðið, sem þykir kannski heldur ólíkleg sviðsmynd miðað við samningsforsendur Breta. Í öllum tilvikum voru áhrifin umtalsverð og neikvæð. Hæstv. utanríkisráðherra hefur í umræðum um þessi mál rætt talsvert um þau tækifæri sem felist í Brexit fyrir okkur Íslendinga. Ég hef reyndar ekki orðið var við sambærilegan málflutning hjá starfsfélögum hans innan hinna EES-ríkjanna en látum það liggja á milli hluta. Það hlýtur að vera alveg ljóst að ef breskt efnahagslíf á næstu árum mun veikjast umtalsvert vegna útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu, þá getur það haft umtalsverð og neikvæð áhrif á íslensk fyrirtæki sem eiga í miklum viðskiptum við Breta enda er Bretlandsmarkaður einn okkar mikilvægasti útflutningsmarkaður. Mig langar því að spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Hefur farið fram ítarleg greining innan utanríkisráðuneytisins á heildaráhrifum þess að Bretar gangi úr Evrópusambandinu, hverjar okkar helstu áskoranir verði og hvernig við getum brugðist við þeim?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður vísaði hér í skýrslu sem var lekið úr breska stjórnarráðinu og hefur nú verið gagnrýnt nokkuð. Á það hefur verið bent að allar þær spár sem gerðar voru í tengslum við útgöngu Breta, Brexit, á sínum tíma hafi fram til þessa ekki gengið eftir, þvert á móti. Það er þó aukaatriði, við vonumst til þess að það gangi vel hjá vinum okkar, Bretum, í náinni framtíð. Það er undir þeim fullkomlega komið. Svo ég vísi til þess þegar ég var að tala um tækifæri Íslendinga þegar kemur að útgöngu Breta úr Evrópusambandinu þá veit hv. þingmaður mætavel að það eru tollar á ákveðnum vörum inn á EES-markaðinn fyrir okkur. Það hljóta þá að vera tækifæri, eins og hv. þingmaður mætavel veit, ef þeir tollar verða lækkaðir eða afnumdir sem ætti auðvitað að gera. Evrópusambandið hefur ekki tekið það í mál fram til þessa. Á sama hátt veit hv. þingmaður að Bretar hafa lagt á það áherslu að þeir ætli að vera alþjóðlegir í viðskiptum, leggja meiri áherslu á aukna fríverslunarsamninga og hv. þingmaður veit að það verða gerðir fleiri fríverslunarsamningar sem þýðir tækifæri fyrir útflutningsþjóðina Ísland sem er fríverslunarþjóð og gott dæmi um það að fríverslun skilar árangri. Við erum skýrt dæmi um það. Hvað varðar heimavinnu utanríkisráðuneytisins hefur hvorki meira né minna en verið gefin út heil skýrsla um það sem hv. þingmaður hefur undir höndum þar sem nákvæmlega er farið yfir það hvernig vinnan hefur verið. Við höfum lagt mikla áherslu á þetta þar sem Bretland er okkar næstmikilvægasta viðskiptaland. Þar hafa verið gerðar hinar ýmsu sviðsmyndir en sömuleiðis hefur þetta verið greint, ekki bara innan Stjórnarráðsins heldur líka með hagsmunaaðilum vegna þess að það skiptir máli að við fáum þá strax að borðinu og það var gert. Sú skýrsla liggur fyrir og búin að liggja fyrir um nokkurn tíma. En áfram heldur vinnan.
Herra forseti. Það er alveg rétt sem kemur fram í máli hæstv. utanríkisráðherra að í Brexit geta falist ýmis tækifæri fyrir vörur sem nú eru undir tollum í EES-samningnum, t.d. í sjávarútvegi. Það er engin ástæða til að gera lítið úr þeim tækifærum sem þar kunna að felast en við vitum líka að við eigum í umtalsvert miklum þjónustuviðskiptum við Breta. Það eru leiddar að því líkur að breskt fjármálakerfi muni veikjast verulega vegna Brexit. Raunar eru þegar farin að sjást merki þess að alþjóðleg fjármálafyrirtæki séu að færa starfsemi sína eða draga úr vægi starfsemi sinnar í Bretlandi og færa yfir til meginlands Evrópu í aðdraganda Brexit. Ég hef ekki séð að það hafi verið lagt mjög heildstætt mat á heildaráhrifin þegar kemur að íslensku efnahagslífi, ég hef vissulega séð reifaðar ýmsar vangaveltur en þess vegna spyr ég í ljósi þess mats sem bresk stjórnvöld hafa lagt á áhrif þessa fyrir sinn efnahag: Er ekki einmitt rík ástæða til þess fyrir [[Forseti hringir.]]íslensk stjórnvöld að leggja sambærilegt mat á áhrif Brexit fyrir íslenskan efnahag og hvernig við getum mögulega brugðist við því? [[Forseti hringir.]]Það er alveg ljóst að ógnanir okkar liggja á talsvert fleiri sviðum en bara tækifærin í sjávarútvegi.
Virðulegi forseti. Við hv. þingmaður erum þó alla vega sammála um að það eru tækifæri fyrir Ísland þegar kemur að útgöngu Breta úr Evrópusambandinu. [[Gripið fram í.]]Það er alla vega gott. Þá liggur það bara fyrir, við þurfum ekkert að ræða það meira, því að það fer augljóslega mjög í taugarnar á hv. þingmanni þegar maður vísar til þess að það séu tækifæri í heiminum. Svo það sé líka sagt; þó að EES-samningurinn sé okkar mikilvægasti viðskiptasamningur var það ekki þannig að Evrópusambandið fyndi upp fríverslun. Fríverslun er víðs vegar um heiminn og fríverslun er ekki bara um vörur. Tollar eru bara mjög lítill hluti af því. Það sem snýr að tæknilegum viðskiptahindrunum … [[Gripið fram í.]]Hv. þingmaður á eitthvað erfitt með sig núna, allt í góðu með það. Stærsta ógnin almennt er tæknilegar viðskiptahindranir. Við erum svo sannarlegar farin mikið úr þessum hefðbundnu vöruviðskiptum yfir í allra handa þjónustuviðskipti. Ferðaþjónustan er t.d. mikilvægasta atvinnugreinin hjá okkur núna, svo enn eitt dæmið sé tekið, þannig að þetta er stór mynd. Ástæðan fyrir því að við höfum haft þetta opið varðandi Brexit-vinnuna, kallað aðila að, kynnt þetta fyrir þinginu, er sú að við viljum fá fram allar athugasemdir og ábendingar. Við höldum áfram þessari vinnu, við lítum á þetta heildstætt. Ef hv. þingmaður kemur með einhverjar góðar ábendingar [[Forseti hringir.]]til þess að gera enn betur tökum við því fagnandi en það á ekki bara við um hv. þingmann heldur hagsmunaaðila og þjóðina alla.
Virðulegi forseti. Afsakið eitt skiptið enn, en dómsmálaráðherra sagði áðan að gögnin hefðu bara verið send til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það er ekki nákvæmt. Skjölin fara í fundagátt eða nefndagáttina þar sem allir þingmenn hafa aðgang að þeim gögnum. Eitthvað var talað um leka í tengslum við það en þessi gögn eru ekki bundin neinum trúnaði þannig að við skulum hafa það alveg á hreinu. Einnig sagðist ráðherra ekki hafa fengið neinn tölvupóst hvað varðar þessi samskipti, en einmitt í þeim gögnum sem er að finna í nefndagáttinni segir starfsmaður ráðuneytis að hann ætli að taka saman afrit af öllum bréfum strax í fyrramálið og koma þeim til ráðherra. Það er því ekki satt að ráðherra hafi ekki fengið þessar upplýsingar og þau gögn sem talað er um í tölvupóstinum og það er ekki satt að bara stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi haft aðgang að þessum gögnum.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ættleiðingar, nr. 130/1999, með síðari breytingum, umsagnir nánustu fjölskyldu. Frumvarpið er einn liður í því að bæta réttarstöðu þeirra barna sem misst hafa annað foreldri eða bæði. Sá hópur barna er því miður illa varinn þegar slík áföll koma upp í lífi þeirra. Þá spyr maður sig hver gæti réttinda þeirra. Það er þörf umræða sem við þurfum að taka og hefjum við hana í dag. Í þessari umræðu þurfum við að læra af hinum Norðurlöndunum sem hafa með ýmsum hætti tryggt réttarstöðu þessa hóps barna í lögum og með skýrum verkferlum þegar alvarleg veikindi eða brátt andlát kemur upp og barn lendir í hlutverki aðstandanda. Við verðum að tryggja þjónustu við börn í því hlutverki innan heilbrigðiskerfisins, félagslega kerfisins og stjórnsýslunnar og upplýsa þau um réttarstöðu sína. Við þurfum t.d. að gera þeim grein fyrir réttaráhrifum ættleiðingar en við ættleiðingu breytast tengsl við stórfjölskylduna samkvæmt lögum og erfðaréttur breytist einnig. Það er grunnatriði að barn fái að halda tengslum, uppruna og séreinkennum þótt nýtt fólk komi inn í líf þess. Þau eru fjölmörg atriðin sem þarf að fara yfir til að tryggja jafnræði í réttarstöðu barna sem misst hafa annað foreldri. Því ákváðum við að leggja fram frumvarp um breytingu á einu afmörkuðu atriði sem snýr að ættleiðingu barna sem misst hafa annað foreldri eða bæði. Þá er komið fram á þinginu frumvarp um að barnalífeyrisþega verði heimilt að óska eftir viðbótarbarnalífeyri vegna sérstakra útgjalda, sem er einnig mikilvægt mál. Vinnan við að jafna réttarstöðu umrædds hóps barna mun svo að sjálfsögðu halda áfram. Með því frumvarpi sem við ræðum eru lagðar til breytingar á 7. og 11. gr. laga um ættleiðingar, nr. 130/1999, með síðari breytingum. Breytingarnar eru tvenns konar. Í fyrsta lagi er lagt til að ef sótt er um ættleiðingu barns sem misst hefur annað foreldri sitt eða bæði, hvort sem um er að ræða frum- eða stjúpættleiðingu, skuli leita umsagna nánustu fjölskyldu látins foreldris barnsins eða þeirra beggja ef bæði eru látin. Í öðru lagi er lagt til að í þeim tilvikum þar sem barn hefur verið í fóstri hjá umsækjendum og hagir þess mæla eindregið með ættleiðingunni skuli þó leita umsagnar nánustu fjölskyldu ef annað foreldri er látið eða bæði. Markmið frumvarpsins er að tryggja að ekki sé unnt að rjúfa varanleg tengsl barns við fjölskyldu látins foreldris eða foreldra séu báðir foreldrar látnir án nokkurrar aðkomu nánustu ættingja þess foreldris eða þeirra foreldra. Í umræðu um ættleiðingu barna hafa verið uppi sjónarmið um að hún eigi að vera háð ströngum skilyrðum, enda er ættleiðing í eðli sínu verndarúrræði fyrir barnið. Samkvæmt 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, skal börnum tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Með fullgildingu Íslands árið 1992 á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins frá 1989 og síðar lögfestingu samningsins með lögum nr. 19/2013 og aðild Íslands að Haag-samningnum frá 1993, um vernd barna og samvinnu varðandi ættleiðingar milli landa, hefur verið tekin afstaða til þess hvernig þörfum barnsins verði best þjónað í því sambandi. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að barni sé almennt fyrir bestu að alast upp hjá foreldrum sínum eða fjölskyldu. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að reynt sé að tryggja barni fullnægjandi umönnun í heimalandi sínu til að tryggja tengsl barns við uppruna sinn og menningu. Talið er að milli 40 og 50 börn undir 18 ára aldri missi foreldra sína árlega hér á landi. Auk foreldramissis bíður þeirra oftar en ekki að tengsl rofni við nánustu fjölskyldu hins látna foreldris og við uppruna sinn. Í 7. gr. laga um ættleiðingar er kveðið á um samþykki þess sem fer með forsjá barns eða sérstaks lögráðamanns. Í 4. mgr. 7. gr. er kveðið á um að veita megi leyfi til ættleiðingar þrátt fyrir að samþykki samkvæmt 1. eða 2. mgr. greinarinnar skorti ef barn hefur verið í fóstri hjá umsækjendum og hagir þess mæla að öðru leyti eindregið með því að það verði ættleitt. Í athugasemdum við 7. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum um ættleiðingar kemur fram að ákvæðið eigi ekki við um stjúpættleiðingar. Á hinn bóginn á ákvæðið við í þeim tilvikum þar sem barn, sem misst hefur foreldri eða jafnvel bæði, er sett í fóstur. Slíkt barn má ættleiða án samþykkis forsjárforeldris. Hvergi er vikið að því að leita skuli samþykkis eða umsagnar nánustu fjölskyldu foreldris eða foreldra í þeim tilvikum. Þá er kveðið á um í 11. gr. laga um ættleiðingar að leita skuli umsagnar þess foreldris sem ekki fer með forsjá barns, ef unnt er, áður en afstaða er tekin til ættleiðingarumsóknar. Á það bæði við um frum- eða stjúpættleiðingu. Þannig eru engin ákvæði um hvað gera skal ef sótt er um ættleiðingu barns, frum- eða stjúpættleiðingu, sem misst hefur annað foreldri sitt eða jafnvel bæði. Af því leiðir að hægt er að frum- eða stjúpættleiða barn sem orðið hefur fyrir slíkum missi án þess að leitað sé umsagnar nákominna ættingja í fjölskyldu hins látna foreldris. Hvorki í 7. né 11. gr. laganna er gerð krafa um að leitað skuli umsagnar nánustu fjölskyldu látins foreldris í tilviki frum- eða stjúpættleiðingar eða nánustu fjölskyldna beggja foreldra í tilviki frumættleiðingar þegar báðir foreldrar eru látnir. Að sama skapi er ekki gert ráð fyrir að leita umsagnar nánustu fjölskyldu í þeim tilvikum þegar barn, sem misst hefur foreldri eða jafnvel báða foreldra, hefur verið sett í fóstur og fósturforeldrar sækja síðar um leyfi til ættleiðingar. Til að tryggja hagsmuni barnsins og rétt þess til uppruna síns, fjölskyldu og persónueinkenna er í frumvarpi þessu mælt fyrir um aðkomu nánustu fjölskyldu látins foreldris eða foreldra séu báðir foreldrarnir látnir áður en afstaða er tekin til ættleiðingarumsóknar. Það er síðan sýslumanns í samræmi við ákvæði 1. gr. laganna að meta heildstætt allar aðstæður, umsagnir og vilja aðila. Til að gæta samræmis er með frumvarpi þessu áréttað að slík umsögn þurfi einnig að liggja fyrir ef barn hefur verið í fóstri hjá umsækjendum og hagir þess mæla að öðru leyti eindregið með því að það verði ættleitt. Verði frumvarpið að lögum telja flutningsmenn að um sé að ræða réttarbót á réttarstöðu barna. Undir þetta frumvarp skrifar sá sem hér stendur ásamt hv. þingmönnum Andrési Inga Jónssyni, Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, Guðjóni S. Brjánssyni, Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, Ólafi Ísleifssyni, Bergþóri Ólasyni, Silju Dögg Gunnarsdóttur, Sigurði Páli Jónssyni, Jóni Steindóri Valdimarssyni og Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur. Ég óska eftir góðri samvinnu þingmanna við þinglega meðferð málsins og að málið gangi til allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni 1. umr. Ég vona að við getum átt gott samstarf um að tryggja þessum hópi barna sjálfsögð réttindi sín og að þau haldi fókus áfram á málefnum sínum til að tryggja réttarstöðu þeirra.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 80/2016, um útlendinga (fylgdarlaus börn). Um er að ræða breytingar á sex greinum útlendingalaganna. Þær sem skipta hvað mestu máli lúta að hlutverki Barnaverndarnefndar og Barnaverndarstofu þegar kemur að málefnum fylgdarlausra barna. Einnig er áhersla lögð starfrækslu móttökumiðstöðvar og móttökuheimilis fyrir börn. Með leyfi forseta vil ég lesa hér upp úr breytingartillögu á 27. gr. laganna á lögum nr. 80/2016, um útlendinga, sem orðast svo ásamt fyrirsögn: „Móttökumiðstöð og móttökuheimili barna. Ráðherra ber ábyrgð á að starfrækt sé móttökumiðstöð fyrir lögráða umsækjendur um alþjóðlega vernd sem og sérstakt móttökuheimili fyrir börn þar sem starfsemin miðast við að rækja til fulls og á mannúðlegan hátt skyldur hins opinbera við umsækjendur um alþjóðlega vernd og þannig að tekið sé tillit til ólíkra þarfa einstaklinga og hópa og öryggi þeirra tryggt. Ráðuneytið getur eftir atvikum falið viðeigandi stofnun, sveitarfélagi, félagasamtökum eða öðrum rekstur þessarar starfsemi á grundvelli þjónustusamninga þar sem hlutverk og skyldur rekstraraðila eru ítarlega skilgreind. Ráðuneytið skal fylgjast reglubundið með framfylgd samningsins. Hvorki er heimilt að starfrækja móttökumiðstöð eða móttökuheimili í hagnaðarskyni né án þjónustusamnings við ráðuneytið. Móttökumiðstöð og móttökuheimili skulu vera athvarf umsækjenda um alþjóðlega vernd frá því að þeir koma til landsins þar til lyktir verða á umsókn þeirra og einnig eftir atvikum fórnarlamba mansals og útlendinga í neyð meðan fjallað er um mál þeirra. Fylgdarlausum börnum undir 18 ára aldri, sem sækja um alþjóðlega vernd og eru fórnarlömb mansals eða eru í neyð af öðrum ástæðum, skal boðin dvöl á móttökuheimili barna ætluðu þessum aldurshópi svo lengi sem þörf er á eða þar til varanleg lausn finnst á málefnum þeirra. Móttökuheimili barna skal hafa tengsl við leikskóla, skóla, heilsugæslu og aðra opinbera starfsemi sem lýtur að velferð barna og þar skal starfa fagfólk á sviði uppeldis og menntunar. Er fylgdarlaust barn kemur á móttökuheimili skal lagt faglegt mat á stöðu þess og þarfir og gerðar ráðstafanir til að uppfylla þær eins og best verður á kosið. Leita skal eftir sjónarmiðum barnsins og taka tillit til óska þess og vilja eins og unnt er. Forstöðumaður móttökuheimilis skal gera ráðuneytinu skriflega grein fyrir stöðu barnsins og áformum varðandi það meðan dvöl þess á móttökuheimilinu varir. Ráðherra setur reglugerð um nánari framkvæmd þessa ákvæðis, m.a. um stofnun og starfsemi móttökumiðstöðvar og móttökuheimilis barna og þær kröfur sem slík starfsemi þarf að uppfylla með tilliti til ólíkra þarfa og réttarstöðu þeirra sem þar dvelja.“ Ég vil nefna aðra breytingartillögu við núverandi lög um útlendinga sem ég er líka að leggja fram með frumvarpinu og lýtur einnig að móttöku á fylgdarlausum börnum. Hún varðar 5. mgr. 28. gr. laga um útlendinga. Tillaga mín í frumvarpinu hljóðar svo: „Sá sem tekur viðtal við barn skal hafa sérþekkingu á málefnum barna. Starfsmaður barnaverndaryfirvalda skal ávallt vera viðstaddur viðtöl Útlendingastofnunar við börn, sbr. a-lið 2. mgr. 31. gr. Þegar um fylgdarlaust barn er að ræða skal réttindagæslumaður þess skv. 6. mgr. 24. gr. ávallt vera viðstaddur viðtal.“ Mig langar líka að ræða aðra breytingartillögu á núverandi lögum, sem kemur fram í frumvarpinu. Hún er eftirfarandi, með leyfi forseta: „Þegar niðurstaða er fengin í málefnum barns skal Barnaverndarstofa útvega barni varanlegan samastað, svo sem á fósturheimili, sjá til þess að hagsmunir barns séu ávallt hafðir í fyrirrúmi og að barnaverndarnefnd ræki skyldur sínar gagnvart barni á viðeigandi hátt og í samræmi við barnaverndarlög, m.a. hvað varðar búsetu, heilbrigðisþjónustu og möguleika til menntunar.“ Einnig skal tryggja barni örugga búsetu í samræmi við ákvæði barnaverndarlaga; börn undir 18 ára aldri dvelji á sérstöku móttökuheimili barna eða í sambærilegu úrræði. Það sem mestu máli skiptir í því frumvarpi sem ég mæli fyrir er að lagðar eru til breytingar á lögum um útlendinga sem miða að því að efla rétt fylgdarlausra barna. Þó svo að ákvæði útlendingalaga nr. 80/2016, sem tóku gildi 1. janúar 2017, sem taka m.a. til fylgdarlausra barna og meðferðar mála þeirra, feli í sér verulegar umbætur frá eldri útlendingalögum þar sem engin ákvæði voru um fylgdarlaus börn, þá skortir nokkuð mikið á að þessum hópi umsækjenda um alþjóðlega vernd sé tryggður skýr aðbúnaður og aðstoð við hæfi. Eins og staðan er núna skiptir mestu máli í þessu sambandi að ekki gert ráð fyrir sérstökum dvalarstað fyrir fylgdarlaus börn heldur er einungis gert ráð fyrir einni móttökumiðstöð þar sem allir aldurshópar dvelja saman. Ekki verður annað ráðið af 27. gr. laga um útlendinga en að þar sé gert ráð fyrir að fylgdarlausum börnum sé ætlaður samastaður, þ.e. í móttökustöð, með fulltíða einstaklingum. Hið sama er að segja um ákvæði í 24. gr. reglugerðar nr. 540/2017, um útlendinga, þó að þar sé vissulega ákvæði um að leitast skuli við að tryggja réttindi barna og réttindi fatlaðra einstaklinga. Hins vegar verður, eins og ég sagði áðan, ekki annað ráðið af lagagreininni en að gert sé ráð fyrir að fylgdarlausum börnum sé ætlaður samastaður í móttökumiðstöð ásamt fulltíða einstaklingum. Slík tilhögun er einfaldlega ekki boðleg með tilliti til öryggishagsmuna barna, enda vart í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem lögfestur hefur verið hér á landi, samanber lög nr. 19/2013. Af þeim sökum er lagt til að auk móttökustöðvar verði komið á fót móttökuheimili fyrir fylgdarlaus börn upp að 18 ára aldri. Einnig er lagt til að slíkt heimili verði nægilega tengt því starfi sem hið opinbera heldur úti í þágu barna til þess að börnum sem dvelja á móttökuheimili gefist færi á að njóta skólagöngu, íþrótta- og tómstundastarfs, heilsugæslu og annarrar starfsemi sem börnum býðst að taka þátt í eða njóta góðs af, enda er það á ábyrgð stjórnvalda að tryggja flóttabörnum alþjóðlega viðurkennd réttindi sín og mikilvægt að þau sinni skyldum sínum við þennan vanmáttugasta hóp flóttamanna. Við samningu þessa frumvarps var höfð hliðsjón af kafla 5A í norsku barnaverndarlögunum og leiðbeiningum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð fylgdarlausra barna. Einnig var vísað í „Guidelines on International Protection“ og „General Comment No. 6(2005) Treatment of Unaccompanied and Seperated Children Outside their Country of Origin“ frá nefnd Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Þessar reglur eru allar til þess fallnar að tryggja að réttindi fylgdarlausra flóttabarna samkvæmt alþjóðasamningum séu virt hér á landi sem og annars staðar. Í upplýsingariti rannsóknarþjónustu Evrópuþingsins frá desember 2016 er skýrt frá því að samkvæmt mati Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna (UNICEF) hafi fylgdarlaus flóttabörn í heiminum árið 2015 ekki verið undir 100 þúsundum. Fylgdarlaus flóttabörn sem hrekjast um Evrópu skipta tugum þúsunda og samkvæmt sömu heimildum hafa að minnsta kosti 10 þúsund fylgdarlaus flóttabörn horfið á vergangi í álfunni á síðustu árum. Það er gersamlega ólíðandi, sú tala er allt of há. Börn eru ávallt í veikari stöðu en fullorðnir og ýmsar hættur sem ógna flóttabörnum sérstaklega hafa verið greindar af nefnd Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna. Meðal algengra brota gegn réttindum fylgdarlausra flóttabarna er að hindra inngöngu þeirra, halda þeim í gæsluvarðhaldi og láta undir höfuð leggjast að taka mál þeirra til meðferðar eða sniðganga kröfur um að málsmeðferðin miðist við aldur þeirra og kynferði. Mannréttindasamtökin Human Rights Watch hafa einnig margoft vakið athygli á bágri stöðu fylgdarlausra flóttabarna og m.a. bent á að oft séu framin á þeim réttindabrot með því að vista þau með ókunnugum fullorðnum einstaklingum í fangelsum eða á stöðum sem jafna má til fangelsa. Slíkt á að sjálfsögðu aldrei að viðgangast hér á Íslandi. Því er þessu frumvarpi ætlað að bæta úr. Vandinn sem finna má í Evrópu, þessi skelfilegi vandi er varðar fylgdarlaus börn á flótta, hefur líka ratað til Íslands. Fylgdarlausum flóttabörnum í Evrópu hefur fjölgað mjög að undanförnu og sú þróun er einnig hérlendis. Samkvæmt upplýsingum frá Rauða krossinum á Íslandi komu 18 fylgdarlaus flóttabörn hingað til lands árið 2016. Sú tala hækkaði á síðasta ári, 2017, þó að endanleg tala sé ekki komin í mínar hendur, og þessi tala, 18 börn árið 2016, var tvöföldun frá því á árinu áður. Það endurspeglar þann mikla fjölda flóttamanna sem kom til Evrópu og kemur líka hingað. Því miður bendir ekkert til þess að flóttamannavandi í Evrópu sé í rénun og verður að búast við því að á næstu árum komi hingað ótilgreindur fjöldi fylgdarlausra flóttabarna sem þarfnast aðstoðar íslensks samfélags og á svo sannarlega rétt á þeirri aðstoð samkvæmt þeim alþjóðlegum skuldbindingum sem Ísland hefur undirgengist. Það frumvarp sem ég mæli fyrir miðar að því að íslenskt samfélag uppfylli mikilvægar skyldur sínar gagnvart þessum varnarlausa hópi barna sem eru fylgdarlaus á flótta. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem eru með mér á þessu frumvarpi, sem eru Logi Einarsson, Halldóra Mogensen, Þorsteinn Víglundsson, Vilhjálmur Árnason og Halla Signý Kristjánsdóttir. Ég vil beina frumvarpinu til allsherjar- og menntamálanefndar og óska eftir góðu samstarfi við nefndina um framgang þess. Ég veit og er sannfærð um að þingmenn sem þar sitja munu taka frumvarpinu fagnandi og vinna það vel.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur um breytingu á útlendingalögum með tilliti til fylgdarlausra barna. Ég tel mjög nauðsynlegt að tryggja ungum fylgdarlausum börnum öruggt skjól og að til séu úrræði í formi heimilis þar sem sérstaklega er hlúð að þeim meðan málefni þeirra eru skoðuð. Í frumvarpinu er verið að leggja til að málefni ungra hælisleitenda séu þegar komin í fast form við komu þeirra til landsins. Það er líka verið að leggja til úrræði sem lögregla og barnaverndaraðilar geta leitað til í þessum málum. Það skiptir líka miklu máli því að þeir hafa kvartað undan því að þeir hafi ekki úrræði eða eitthvað til að leita í með þessi málefni. Nýlegt mál sem hefur verið í fréttum um stöðu ungs hælisleitanda þar sem hann mátti þola ofbeldi innan veggja fangelsis hér á Litla-Hrauni styrkir þá skoðun mína að efnismeðferð fylgdarlausra barna hér á landi sé ekki viðunandi. Þessi ungi maður er 18 ára og hefur verið kastað á milli kerfa í þau tvö ár sem hann hefur dvalið hér. Það mætti ætla að ef þessi ungi hælisleitandi hefði fengið viðunandi úrræði og athvarf strax væri hann í annarri stöðu í dag. Mig langar til að spyrja hv. þingmann og frummælanda hvort hún telji móttöku fylgdarlausra barna hér á landi hafa verið og vera í samræmi við 3. kafla útlendingalaganna sem fjallar um málsmeðferðarreglur í málefnum um alþjóðlega vernd.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina frá hv. þingmanni. Hún spyr hvort ég telji að málsmeðferð hafi verið viðunandi hvað þennan aldursflokk varðar, þennan viðkvæma flokk barna og ungmenna sem koma hingað til Íslands. Þó að vissulega hafi verið gerðir góðir hlutir eftir bestu getu tel ég að við þurfum að gera betur í þessum málaflokki til að tryggja réttindi barnanna og uppfylla þær alþjóðlegu skuldbindingar sem við höfum undirgengist. Ég tel, og það er kannski rétt að koma því líka á framfæri, að þetta frumvarp mitt sé til þess að tryggja sérstakt móttökuheimili fyrir börnin, þannig að þau fái að vera í friði og fái viðunandi þjónustu sem þeim sæmir og þeim ber að fá; séu ekki innan um fulltíða einstaklinga, ókunnugt fólk o.s.frv. Ég trúi því að þetta frumvarp muni skerpa á þeim móttökum sem þessi aldursflokkur þarf. Ég vil líka minna á að lögin um útlendinga, sem hér var þverpólitísk sátt um, eru ekki klöppuð í stein. Það eru lög sem eiga að geta tekið breytingum. Við eigum að vera óhrædd við það, einmitt í þessum málaflokki, sem tekur svo miklum breytingum, sem svo mikil gerjun hefur verið í, að leyfa okkur að betrumbæta þau lög og bæta með tilliti til þeirra alþjóðlegu skuldbindinga sem við höfum undirgengist og til að vernda viðkvæmustu hópana sem hingað koma.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þetta er það sem ég held einmitt, þ.e. að þetta myndi skerpa á ákveðnum úrræðum sem yfirvöld hér þurfa að hafa til að taka á þessum málefnum. Eins þarf líka að aðgreina þennan hóp frá fullorðnum einstaklingum. Hælisleitendur eru mjög breiður hópur, geta verið öll aldursbil, og aðstæður geta verið mjög ólíkar. Við þekkjum að félagsleg aðstaða ungra hælisleitenda er kannski miklu verri en fullorðinna einstaklinga. Ég kem til með að fylgja þessu frumvarpi og styð það innilega. Takk fyrir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni stuðninginn við frumvarpið, verulega gott að heyra það. Ég held líka að frumvarpið, þó að það skerpi á aðkomu barnaverndaryfirvalda og varpi ljósi á þörfina fyrir móttökuheimili fyrir börn, sé ekki endanleg lausn til að tryggja betri þjónustu við börn og ungmenni. Við getum líka velt því fyrir okkur hvort við þurfum til að mynda að endurskoða þær aðferðir sem notaðar eru við aldursgreiningar. Rauði krossinn hefur gert verulegar og alvarlegar athugasemdir við þær aðferðir og ekki bara Rauði krossinn á Íslandi heldur líka alþjóðleg samtök og stofnanir sem hafa velt því fyrir sér hvort þær aðferðir séu góðar og réttlátar. Við þurfum líka að styrkja sveitarfélögin og barnaverndir sem starfa hér um allt land og sér í lagi hér á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjunum til þess að geta veitt þá þjónustu um leið og þessi hópur kemur hingað og leitar til okkar eftir alþjóðlegri vernd. Ég held að við getum öll sameinast um að gera umbætur í þessum málaflokki, þessum börnum og öðrum viðkvæmum hópum til handa.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka flutningsmönnum fyrir að leggja fram málið. Þetta er mjög gott mál. Ég vona að málin verði fleiri og reyndar hafa fleiri verið lögð fram á Alþingi núna. Ég held að það sé nokkuð mikið sem þarf að huga að í hinum nýju útlendingalögum sem við erum tiltölulega nýlega búin að setja og búin að laga nokkrum sinnum. Þetta mál hefur verið lagt fram tvisvar sinnum áður en þá náði það ekki inn í umsagnarferli alla vega ekki þannig að umsagnir hafi borist. Eftir yfirferð á málinu þyki mér það mjög vandað og vel úthugsað og í raun og veru eins og upprunalegu lögin hefði átt að vera, en viðamikil mál á borð við þetta skýrast oft þegar umsagnir um þau berast. Útlendingalögin og útlendingamál eru málaflokkur sem varða í raun og veru allt sem getur hent manneskju í lífinu. Þau mál eru eins misjöfn og mannfólkið sjálft og í fáum málaflokkum, nema hugsanlega varðandi málefni fatlaðra, er um að ræða jafn fjölbreyttan hóp og þarna, fyrir utan það að hluti af hópnum er fatlað fólk. Þetta er ofboðslega fjölbreyttur hópur, ofboðslega fjölbreytt mál og ofboðslega misjafnt hvernig aðstæður fólks eru. Þegar við búum til lagabálka til að reyna að halda utan um slíka málaflokka kemur aftur og aftur í ljós að við erum að setja mannlífið í box og það er ekki hægt. Við verðum að haga löggjöfinni með tilliti til þess að við getum ekki gert ráð fyrir stöðluðum málum þar sem við gera svona ef þetta gerist, annars hitt. Við verðum á einhvern hátt að gera það vegna þess að þetta eru landslög og þau þurfa að vera útreiknanleg, þau þurfa að vera læsilegri og ekki bara fyrir dómara heldur þarf almenningur og Útlendingastofnun líka að geta lesið lögin og áttað sig á því hver vilji löggjafans í málaflokknum er og hvernig eigi að bregðast við því þegar fólk passar einfaldlega ekki í boxin. Einn af þeim hlutum sem passar ekki alveg í boxið er hið mannlega og líffræðilega fyrirbæri aldur, sem er ekki klipptur og skorinn, hvorki í lífríkinu né hjá manneskjum. Það er ekki þannig að akkúrat þá sekúndu sem við verðum 18 ára verðum við nógu ábyrg til að kjósa og gifta okkur og hvað eina. Það er ekki þannig að akkúrat þegar við verðum tvítug lærum við að fara með áfengi. Það er ekki þannig að akkúrat þegar við verðum 17 verðum við nógu ábyrg til að keyra bíl. Þetta eru allt viðmiðunarreglur. Við gerum alltaf ráð fyrir því að á einhverri einni sekúndu, á miðnætti á ákveðnum degi breytist aðstæður einstaklingsins skyndilega. Þegar kemur að áfengiskaupaaldri, lögræði eða bílprófi er þetta ekki hrikalegt mál. Það er allt í lagi að við hittum ekki akkúrat á réttan stað. En þegar kemur að því að taka ákvarðanir um varanlega framtíð fólks skiptir það þó nokkuð miklu máli. Þá skiptir miklu meira máli að við leyfum fólki að njóta vafans, þegar það er einhver spurning um það hvort fólk sé undir eða yfir tilteknum aldri. Það er í gangi sú mýta í samfélaginu, sem ég hef neyðst til að taka þátt í í gegnum tíðina, að þetta virki þannig að hingað komi fólk og heimti hæli, það heimti gull og græna skóga og það segist vera á barnsaldri. Ég heyri sögur af því að ef það kemur einhver hvítskeggjaður gamall karlmaður og segist vera barn og hafnar því að fara í aldursgreiningu fái hann sjálfkrafa meðferð sem barn. Þetta er bull. Þetta er þvættingur. Þetta er lygi og mýta sem kemur niður á fólki sem þarf vernd, höfum það á hreinu. Við skulum ekki kalla það neitt annað en það er. Því miður þykir óheiðarleiki alveg sérlega heiðarlegur í þessu málaflokki þegar kemur að nokkrum sjónarmiðum. En ég vil ekki fara mikið út í þá myrku sálma vegna þess að hér fyrir framan okkur er frumvarp sem er hugsað til að bæta stöðu fylgdarlausra barna. Eins og fyrr segir þýðir það ekki þótt einhver hafni aldursgreiningu að farið sé með viðkomandi sem barn, þótt hann segist vera barn. Ef einhvers staðar er vafi eigum við að láta fólk njóta vafans vegna þess að um börn gæti verið að ræða. Ég tel það talsvert alvarlegra að láta ekki barn sem metið er sem fullorðinn einstaklingur fá réttláta málsmeðferð heldur en að fullorðin manneskja, kannski 19 ára eða 22 ára, sé metinn 17 ára og fái meðferð sem barn. Það er hvergi nærri því eins alvarlegt og að láta barn ekki njóta réttmætra réttinda sinna. Augljóslega hlýtur vafinn að leiða til þess að við eigum frekar að hallast að því að fólk sé börn ef það er ekki bersýnilegt að svo sé ekki. Þá kemur aftur inn vafaatriði sem er ekki endilega hægt að útkljá, þannig er bara lífið og þannig þurfum við að takast á við þetta. Við þurfum að hafa lög sem gera ráð fyrir því vegna þess að það er ekki þannig að þegar við verðum 18 ára verði tennurnar í okkur öðruvísi eða eitthvað líffræðilegt breytist sisvona. Það er ekki þannig. Við búum ekki í þeim raunveruleika og eigum ekki að þykjast að búa í þeim raunveruleika. Mig langar að nefna sérstaklega eitt sem vakti mig til umhugsunar, sem er 5. gr. frumvarpsins. Þar er fjallað um að starfsmaður barnaverndaryfirvalda skuli ávallt vera viðstaddur viðtöl Útlendingastofnunar við börn, sem er viðbót frá 5. mgr. 28. gr. fyrri laga. Þar stendur, með leyfi forseta: „Sá sem tekur viðtal við barn skal hafa sérþekkingu á málefnum barna. Útlendingastofnun er heimilt að kveðja sérfræðing í málefnum barna sér til aðstoðar.“ Ég ætla ekki að tala fyrir hönd flutningsmanna en þetta rímar mjög vel við sýn mína á Útlendingastofnun. Ég verð að segja, og finnst ekkert gaman að gagnrýna fólk eða stofnanir úr pontu Alþingis, að Útlendingastofnun stendur sig ekki í þessu verkefni. Hún er ekki nógu góð í að fara með þennan málaflokk. Við eigum að segja það upphátt vegna þess að þetta er það mikilvægur málaflokkur að við getum ekki leyft okkur meðvirkni gagnvart stofnunum ríkisins þegar þær standa sig ekki. Það eru fleiri aðilar sem standa sig ekki. Kærunefnd útlendingamála hlustar stundum ekkert á rök og meira að segja svarar þeim stundum ekki. Síðan er það stjórnkerfið okkar í heild, yfirvöld, í sínum víðasta skilningi, sem standa sig ekki. Við á Alþingi stöndum okkur ekki í þessum málaflokki. Þótt Útlendingastofnun vinni á gólfinu, eins og sagt er á vondri íslensku, er fleirum um að kenna. Ég hygg því miður að það sé vegna þess að við höfum ekki alveg áttað okkur á ábyrgð okkar. Við erum enn þá tiltölulega einsleitt samfélag - sem mun vonandi breytast með tímanum og ég geri fastlega ráð fyrir og tel þá þróun ekki aðeins jákvæða heldur nauðsynlega - og það er auðvelt fyrir okkur að láta eins og vandamál heimsins komi okkur ekki við, eins og flóttamannakrísan komi okkur ekki við, en hún kemur okkur við. Allt í málaflokknum kemur okkur við. Við getum ekki látið eins og þetta sé einungis vandamál fyrir botni Miðjarðarhafs eða í miðri Evrópu eða í Þýskalandi eða eitthvað slíkt, við verðum líka að taka þátt sjálf. Það getur kostað fórnir. Það þarf ekki að kosta miklar fórnir ef við stöndum rétt að málum, sem ég vona að förum að gera af einhverri alvöru. Við berum ábyrgð. Stóra spurningin þegar kemur að málaflokknum er í raun hvernig við stöndum að því að taka á móti fólki, hvort sem um er að ræða börn eða fullorðna. Þá er algengt að fólk setji einfaldlega byrðina á einhvern annan. Fólk segir stundum hluti í líkingu við að það sé allt í lagi að hingað komi fólk svo framarlega sem það er eins og við. Það er allt í lagi að þetta fólk sé öðruvísi en bara ef það er einhvers staðar annars staðar. Þetta er ekki raunveruleiki sem við búum við í dag, hvort sem fólki líkar það betur eða verr. Í þessu máli erum við að tala um börn, alla vega fólk sem er það ungt að það er nógu líkt börnum í útliti til þess að geta verið börn. Þá tel ég að það sé nógu ungt til þess að geta mótast af íslensku samfélagi með tímanum, betur en eldra fólk sem á erfiðara með að breyta háttum sínum og siðum. Þegar kemur að börnum ættum við ekki að láta útlendingaótta ráða för, heldur ættum við þvert á móti að sameinast um að gera okkar besta sem hlýtur að fela í sér að við látum það fólk njóta vafans sem segist vera börn þegar vafi leikur á því. Mig langar og hefur langað til að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra, og nú fer ég aðeins út fyrir efnið, virðulegi forseti, og biðst forláts á því, út í þessi mál og fleiri. Hins vegar er staða þess ráðherra og hvað varðar traust gagnvart þeim ráðherra á því stigi að mér finnst vandræðalegt að ræða við hana um annað en fílinn í herberginu, sem er Landsréttarmálið. Mér finnst þegar við förum að tala um önnur mál við ráðherrann eins og við séum að gleyma eða fyrirgefa eða því um líkt fyrir það mál, sem er ekki lokið og lýkur ekki fyrr en ráðherrann segir af sér. Síðan er það líka það að komið hefur í ljós að ráðherra málaflokksins gerir það sem honum sýnist og er alveg sama þótt fram komi gagnrýnisraddir og er alveg sama þótt Hæstiréttur kveði svo á um að hæstv. dómsmálaráðherra brjóti lög. Það þýðir að ef ég spyr hæstv. dómsmálaráðherra að einhverju þarf ég líka að spyrja hvort það sé samdóma álit sérfræðinganna sem vinna með ráðherra, eða hvort hún hafi spurt einhvern annan. Ég treysti því ekki og trúi ekki því sem hæstv. dómsmálaráðherra, sem er ráðherra málaflokksins, segir. Það er alveg sjálfstætt vandamál í stjórnsýslu okkar að við erum alltaf að sóa tíma í að eltast við svona. Minni ég á ágæta ræðu hv. varaþingmanns Olgu Margrétar Cilia sem benti á í pontu um daginn að stjórnmálamenn ættu að hætta að sóa tíma almennings og okkar allra í það að eltast við slík mál. Við eigum að geta farið út í þannig mál og rætt þau en málin eiga ekki að þvælast fyrir, sem þau gera. Ég á mjög erfitt með það að fara út í alvöruumræður við hæstv. dómsmálaráðherra vegna þess að þetta máli þvælist alltaf fyrir, það er alltaf fyrir okkur. Það er sérstakt vandamál í málaflokknum. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, virðulegi forseti. Ég þakka aftur fyrir gott mál og lýk máli mínu á því að minna á að lögin eru gölluð þótt þau séu ný. Það þarf fleiri svona mál, það þarf að laga lögin meira þótt fólki geti fundist óþægilegt að fara út í svokallaðan bútasaum. Lögin mega þó eiga það að þau eru skýrari en þau sem fyrir voru, það er auðveldara að lesa þau og auðveldara að fletta hlutum upp í þeim en í lögunum sem fyrir voru. Það er jákvætt. Við eigum að nýta það og getum alveg nýtt það, enda sýnir þetta frumvarp vel fram á að það er alveg hægt að eiga við lögin án þess að fara út í heildarendurskoðun. Ég óttast að það tæki lengri tíma en það ætti að gera að laga lögin og gera þau raunverulega mannúðleg eins og ætlunin var.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugann á málinu og stuðninginn við það, og líka fyrir hans pælingar um aldur. Ég held að við hljótum að deila því að það skipti ekki máli hvort maður er 12 ára eða 60 ára; þeir sem koma hingað til Íslands í leit eftir alþjóðlegri vernd eiga rétt á góðri og sanngjarnri málsmeðferð sem miðar við stöðu þeirra sem hingað koma. Í andsvari við hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur hér áðan minntist ég á að ég hefði ekki mikla trú á aldursgreiningum á borð við tanngreiningar. Ég held einmitt, eins og hv. þingmaður minntist á undir lok ræðu sinnar, að þó svo að núgildandi lög um útlendinga séu góð og gild á sinn hátt séu aðstæður samt sem áður síbreytilegar og kalli á stöðuga endurskoðun á þeim lögum. Ég deili þeirri skoðun með hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni að ég hef smákvíðahnút í maganum yfir því að endurskoðun á lögum um útlendinga taki of langan tíma. Ég vonast til þess að svo verði ekki. Þangað til verðum við kannski að sætta okkur við það að við þurfum að bæta þau lög sem eru í gildi núna. Mig langar til að spyrja hvort hv. þingmaður deilir með mér sýn á aldursgreiningar á borð við tanngreiningar, hvort hv. þingmaður telji þær vera réttláta og sanngjarna aðferð til að mæla aldur þeirra hælisleitenda sem hingað koma í leit eftir alþjóðlegri vernd.
Virðulegi forseti. Ég legg það ekki í vana minn að vera með miklar fullyrðingar um vísindasvið sem ég hef ekki kynnt mér sérstaklega - og jafnvel þó að ég hafi kynnt mér það sérstaklega er ég ekki mikið fyrir fullyrðingar. En ég deili vissulega þeirri sýn með hv. þingmanni að ég hef ekki orðið þess áskynja að þetta sé almennt mjög áreiðanleg tækni. Ef ég hugsa um það sem óbreyttur leikmaður þá mundi ég halda að þessi fræði krefðust þess að fólk, sem verið væri að rannsaka að þessu leyti, ælist allt upp við svipaðar kringumstæður. Ég hugsa að tennur í fólki séu mjög misjafnar eftir því hvaðan það kemur og við hvaða aðstæður það býr. En eins og ég segi, ég þekki ekki vísindin á bak við þetta. Við meðferð stóra útlendingamálsins, þegar við settum þessi lög á sínum tíma, nýju lögin, þá kom þetta oft til tals í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, þar sem ég sat á þeim tíma. Það var einlæg skynjun mín að slíkar greiningar væru alla vega ófullkomin vísindi, ég held að það sé alveg óhætt að segja það, kannski eitthvað sem hægt er að nota til viðmiðunar á einhverjum tímum. En eins og ég segi, ég held að þetta verði alltaf svolítið flókið, verði svolítið erfitt. Auðvitað er þetta einfaldasta mál. Hvers vegna förum við ekki, og nú veit ég að ég fer ábyggilega í taugarnar á fólki sem vill passa að hér séu engir útlendingar, í tanngreiningar og gefum fólki atvinnuleyfi, Íslendingum, þegar það verður 16–18 ára gamalt. Þeir mega vera hérna, þeir bara mega vinna hérna. Ef við værum með minna af tálmunum fyrir það fólk sem kemur hingað þyrftum við ekki að standa í þessum vafaatriðum; bara einfalt atriði eins og að hafa dvalarleyfi á grundvelli atvinnuþátttöku er ekki til á Íslandi. Þetta eru sérfræðingaleyfi, það eru til skortsleyfi svokölluð, en fólk sem vill koma hingað og vinna, stofna fyrirtæki, opna pizzastað eða eitthvað, má það ekki nema það komi frá EES eða uppfylli einhver önnur skilyrði, sé gift Íslendingi eða EES-borgara eða eitthvað því um líkt. Ef við hefðum slík leyfi, ef við værum bara minna að stressa okkur yfir því hvort fólk væri hérna eða ekki, ef við værum bara frjálslyndari með þetta, þá væri þetta minna vandamál. Þá þyrftum við síður að svara einhverjum svona vísindalegum spurningum úr pontu Alþingis. Heyri menn og biðji.
Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir svarið. Ég held að við getum verið sammála um það að við höfum hvorugt bakgrunn í tannlækningum eða vísindum, það er eitthvað sem við getum orðið ásátt um. En þessi aðferð við aldursgreiningu er farin að mæta stöðugri og skýrri andstöðu á alþjóðavísu. Hér heima á Íslandi hefur Rauði krossinn einmitt verið mjög harðorður að undanförnu gagnvart þessari tegund af aldursgreiningu. Vissulega þarf líka að hafa í huga að við þurfum að hafa einhverja aðferð til að greina aldur og reyna að miða þá þjónustu sem í boði er við þann aldur sem hún á að miðast. Þar sem hv. þingmaður hefur staðið hér í pontu og tekið þátt í þessari umræðu um aldur gefst líka tilefni til að velta því fyrir sér hvort 18 ára einstaklingur - sem kemur frá stríðshrjáðu landi, hefur upplifað miklar hörmungar, tekið á flótta, tekið þá ákvörðun í lífi sínu að rífa sig upp með rótum frá fjölskyldu, heimili, ættingjum og vinum vegna stríðsástands eða hörmunga, og endar svo hér á Íslandi í leit eftir alþjóðlegri vernd - eigi þá ekki sjálfkrafa rétt á sérhæfðri þjónustu er lýtur að reynslu viðkomandi frekar en að niðurnjörva þá þjónustu við aldurinn eingöngu, þ.e. að reynsla einstaklingsins sé þá tekin inn í þá þjónustu sem veitt er. Mig langar að heyra í örstuttu máli skoðun hv. þingmanns á þessu.
Virðulegi forseti. Það er þannig, eins og ég nefndi í ræðu minni áðan, að við erum að reyna að setja eitthvað í box sem passar illa í box. Fólk kemur hingað úr misjöfnum aðstæðum og af eins misjöfnum ástæðum og hugsast getur. Fólk sem kemur frá stríðshrjáðum svæðum þarf vissulega ákveðna þjónustu. Við getum þakkað fyrir það, Íslendingar, að þekkja ekki þær raunir á eigin skinni og eiga erfitt með að gera okkur í hugarlund nákvæmlega hvað þarf. En eftir því sem við tökum við fleirum öðlumst við reynsluna smátt og smátt, þannig að það er alltaf að batna. Það sem mér finnst mikilvægast er að við séum með svo gott móttökukerfi að við þurfum ekkert að stóla mikið á það hvort viðkomandi sé 22 ára eða 16 ára. Mér finnst allt í lagi að einhver sem er 22 ára fái sérstaka þjónustu eða að tekið sé tillit til aðstæðna einstaklinga óháð aldri. Aldurinn er einungis ein breyta, sem vissulega skiptir ægilega miklu máli hér á Íslandi. Þú veist að 17 ára einstaklingur gæti verið með bílpróf og þú veist að tvítugur einstaklingur hefur kannski þroska til að drekka. En hvernig er 18 ára einstaklingur sem að stórum hluta hefur alist upp í stríði í Sýrlandi, hvernig er 22 ára einstaklingur sem hefur alist upp á götunni í Róm? Við getum ekki notað aldur sem mælikvarða á ýmsan þroska fólks, sérstaklega þegar það er svona misjafnt, hvað þá hvaða tegund af þroska, það er náttúrlega afstætt líka og margvíða. Þannig að þetta er ekki svo einfalt að við getum einfaldlega miðað allt við aldur. Á einhverjum tímapunkti verðum við að gera það vegna þess að við höfum ákveðið sem samfélag að taka sérstakt tillit til barna. Það er sami vandinn með þetta. Þegar svona mikið er í húfi, þegar öll framtíð fólks er í húfi, þá eigum við alltaf að leyfa ungdómnum að njóta vafans og þá að bæta kerfið fyrir þá fullorðnu frekar en að reyna [[Forseti hringir.]]að sporna gegn því að fólk, sem segist vera yngra en það er, fái hugsanlega meiri þjónustu en það á rétt á.
Hæstv. forseti. Ég flyt nú frumvarp um breytingu á lögum um brottnám líffæra, nr. 16/1991, um ætlað samþykki. Meðflutningsmaður minn er hv. þm. Willum Þór Þórsson. Frumvarpið felur í sér að gerðar eru breytingar á 2. gr. núgildandi laga, þ.e. að 1. og 2. mgr. hennar orðast svo, með leyfi forseta: „Nema má brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings til nota við læknismeðferð annars einstaklings hafi hinn látni verið sjálfráða og ekki lýst sig andvígan því og það er ekki af öðrum sökum talið brjóta í bága við vilja hans. Ekki má þó nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings til að nota við læknismeðferð annars einstaklings leggist nánasti vandamaður hins látna gegn því. Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2019. Fram að gildistöku laga þessara skal velferðarráðuneyti kynna efni þeirra fyrir landsmönnum.“ Sú sem hér stendur leggur nú frumvarpið fram í fimmta sinn, en áður hafði fyrrverandi hv. þm. Siv Friðleifsdóttir lagt frumvarpið fram í tvígang. Hæstv. forseti. Í gildandi lögum um brottnám líffæra, nr. 16/1991, er miðað við að líffæri eða lífræn efni verði ekki numin brott úr líkama látins manns nema fyrir liggi samþykki hans eða nánasta vandamanns hans fyrir því, samanber 1. og 2. mgr. 2. gr. laganna. Því má segja að lögin miði nú við „ætlaða neitun“, þ.e. að hinn látni hefði ekki veitt samþykki fyrir brottnámi líffæris eða lífræns efnis að sér látnum, nema annað liggi fyrir. Með frumvarpi þessu er lögð til sú breyting á 2. gr. laganna að miðað verði við „ætlað samþykki“, þ.e. að gert verði ráð fyrir að hinn látni hafi verið samþykkur brottnámi líffæris eða lífræns efnis að sér látnum nema tilefni sé til að ætla annað. Frumvarpinu til grundvallar liggur sú afstaða að eðlilegra sé að gera ráð fyrir því að fólk vilji koma náunga í neyð til hjálpar með því að gefa líffæri og lífræn efni að sér látnum en ekki. Af þessum sökum sé eðlilegra að löggjöf endurspegli viðhorf um ætlað samþykki en ætlaða neitun vegna líffæragjafar. Með frumvarpinu er staðinn vörður um sjálfsákvörðunarrétt fólks um eigin líkama með því að gera óheimilt að nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látinna einstaklinga hafi þeir lýst sig andvíga því eða brottnám sé af öðrum sökum talið brjóta í bága við vilja þeirra. Embætti landlæknis hefur nú komið á fót gagnagrunni þar sem unnt er að skrá afstöðu til líffæragjafar og er tryggilegast að andstöðu sé komið á framfæri með þeim hætti. Einnig beri þó að virða það liggi áreiðanlega fyrir að hinn látni hafi lýst andstöðu sinni með öðrum hætti, t.d. við nánasta vandamann. Þá ætti ekki að nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings væri af öðrum sökum sérstakt tilefni til að ætla að það hefði verið á móti vilja hans, t.d. ef fyrir lægi að það væri andstætt trúarbrögðum sem hann aðhylltist. Forsenda frumvarpsins er að einstaklingar geti sjálfir tekið upplýsta afstöðu til gjafar líffæra eða lífræns efnis úr eigin líkama að þeim látnum. Ekki er unnt að ætlast til þess af ósjálfráða einstaklingum. Brottnám líffæra eða lífrænna efna úr líkama þeirra að þeim látnum kynni því að vega að sjálfsákvörðunarrétti þeirra um eigin líkama. Því er lagt til að það verði óheimilt. Einnig er lagt til að óheimilt verði að nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings til nota við læknismeðferð annars einstaklings leggist nánasti vandamaður hins látna gegn því. Gildir einu þótt hinn látni hafi lýst sig samþykkan því. Þegar sú sem hér stendur flutti málið á 143. löggjafarþingi, komst málið til umfjöllunar hjá hv. velferðarnefnd Alþingis. Nefndin afgreiddi málið á þann veg að hún teldi ekki tímabært að leggja til umrædda lagabreytingu. Í áliti nefndarinnar kom m.a. fram að brýnt væri að leitað yrði leiða til að fjölga líffæragjöfum frá látnum einstaklingum. Reynsla annarra þjóða sýndi þó að ætlað samþykki eitt og sér hefði ekki tilætluð áhrif og gæti vegið að sjálfsákvörðunarrétti einstaklinga. Lagabreyting í átt að ætluðu samþykki gæti verið ein þeirra aðferða sem kæmu til greina en nauðsynlegt væri að allar leiðir að markmiðinu yrðu skoðaðar ítarlega. Í því skyni lagði nefndin til að frumvarpinu yrði vísað til nánari skoðunar hjá ríkisstjórninni. Sú tillaga var samþykkt. Í framhaldinu var sú sem hér stendur skipuð formaður starfshóps á vegum heilbrigðisráðherra og fékk það verkefni að skoða málið ofan í kjölinn og taka ákveðin atriði til sérstakrar skoðunar, m.a. er varða víðtæka þjóðfélagsumræðu, upplýsingu, útgáfu fræðsluefnis, þjálfun heilbrigðisstarfsfólks o.fl. Starfshópurinn var skipaður fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem þá áttu sæti á Alþingi. Hópurinn fékk þá ráðgjöf frá lögfræðingi velferðarráðuneytisins til aðstoðar varðandi samanburð á lögum á Íslandi og í Noregi og Svíþjóð og hópurinn skipti síðan á milli sín að skoða reynslu annarra þjóða af ætluðu samþykki. Fórum við um víðan völl í þeim efnum. Auk þess hitti hópurinn sérfræðinga í líffæragjöf frá Sahlgrenska sjúkrahúsinu í Gautaborg sem Íslendingar eru með samning við og sem annast líffæragjafir fyrir okkur en þeir komu hingað samkvæmt samningnum sem er milli Sjúkratrygginga Íslands og Sahlgrenska en Helgi Guðbergsson yfirlæknir kom á fundi með þeim og starfshópnum. Starfshópurinn fékk einnig tækifæri til að sækja fyrirlestra á Læknadögum 2015 um líffæraígræðslur. Runólfur Pálsson, yfirlæknir nýrnalækninga á Landspítalanum – háskólasjúkrahúsi og Kristinn Sigvaldason, yfirlæknir á gjörgæsludeild í Fossvogi, veittu hópnum ráðgjöf. Í Noregi, Svíþjóð, Danmörku og Finnlandi er gert ráð fyrir svokölluðu ætluðu samþykki til líffæragjafar. Löggjöfin er þá almennt þannig að heimilt er að fjarlægja líffæri úr látnum einstaklingi hafi hann veitt samþykki sitt fyrir því. Liggi slíkt samþykki ekki fyrir má fjarlægja líffæri og nota við læknismeðferð ef ekki liggur fyrir afstaða einstaklingsins um að hann sé mótfallinn slíku eða tilefni sé til að ætla að það fari gegn viðhorfum hans. Í fyrrnefndum löndum er þó leitað eftir afstöðu aðstandenda þrátt fyrir hið ætlaða samþykki og almennt tekið tillit til afstöðu þeirra. Í norskri og sænskri löggjöf geta börn verið lifandi gjafar í sérstökum tilfellum og að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, en slíkt ákvæði er ekki að finna í íslenskri löggjöf. Í nágrannalöndunum gilda jafnframt sömu reglur um börn og um aðra þá sem eru ekki færir um að veita samþykki sitt til líffæragjafar, en ekki eru til sérstakar reglur í íslenskum lögum varðandi samþykki þess hóps. Ég nefndi það hér áðan að starfshópurinn hefði látið gera sérstakan samanburð á löggjöfinni í Noregi og í Svíþjóð. Í stuttu máli sagt, hæstv. forseti, er munurinn þessi: Þegar lifandi gjafi gefur líffæri má ekki vera of áhættusamt fyrir hann að gangast undir aðgerðina. Þegar gefa á vef, sem ekki er endurnýjanlegur, er áskilið samkvæmt sænskri löggjöf að skyldleiki sé fyrir hendi eða viðkomandi sé nákominn líffæraþega. Slíkt ákvæði er ekki til staðar í norskri löggjöf. Ef líffæragjafi er barn eða aðili sem af öðrum ástæðum er ekki fær um að veita samþykki, er áskilið að skyldleiki við líffæraþega sé fyrir hendi. Þess skal ávallt gætt að líffæragjafinn hafi fengið viðeigandi upplýsingar og skilið þær svo upplýst samþykki megi koma til. Sænsku lögin byggja á ætluðu samþykki þegar um látna gjafa er að ræða líkt og þau norsku. Samkvæmt sænskum lögum geta aðstandendur hafnað líffæragjöf hafi þeir vitneskju um að hinn látni hefði ekki viljað gefa líffæri sín. Hins vegar geta aðstandendur ekki komið í veg fyrir líffæragjöf þess sem gefið hefur fyrir fram samþykki sitt. Þetta er meginmunurinn á milli norskrar og sænskrar löggjafar. Þá er í sænsku lögunum ekki sett sérstakt aldursskilyrði til fyrir fram skráningar á líffæragjöf eftir andlát. Auk þess að skoða vandlega löggjöf um líffæragjafir í nágrannalöndum okkar fór starfshópurinn í sameiningu yfir fjölda fræðigreina og rannsókna er varða reynslu annarra þjóða af ætluðu samþykki. Efnisöflun annaðist starfsfólk skjaladeildar velferðarráðuneytisins. Rannsóknarhópurinn fór yfir átta rafræn gagnasöfn með vísindagreinum fram til 2008 og skimaði þannig 2.000 greinar en farið var nákvæmlega yfir 68 greinar. Alls voru svo 26 greinar sem gátu svarað rannsóknarspurningunum okkar. Tvö rannsóknarmarkmið voru sett: Í fyrsta lagi var reynt að meta hvaða áhrif breyting úr ætlaðri neitun yfir í ætlað samþykki hefði á fjölda lífæragjafa, annaðhvort í sama landi eða milli landa. Í öðru lagi var reynt að meta viðhorf til ætlaðs samþykkis til líffæragjafar hjá almenningi, heilbrigðisstarfsfólki og öðrum hagsmunaaðilum. Ef litið er á fyrri rannsóknarspurninguna þá var í átta greinum borinn saman fjöldi líffæragjafa milli landa og í þeim öllum var hægt að tengja fleiri líffæragjafir við það að hafa ætlað samþykki, en engu að síður mjög erfitt að einangra það frá öðrum hlutum sem voru gerðir til að fjölga líffæragjöfum. Þeir þættir sem voru taldir hafa jákvæð áhrif til að fjölga gjöfum voru: Fleiri bílslys, höfuðáverkar - það er reyndar erfitt að kalla þetta jákvætt en það hefur jú áhrif samt á fjölgun líffæragjafa - hagvöxtur og hagsæld landsins, gott skipulag líffæragjafar, trúarbrögð - kaþólskan virðist vera heppilegri - góð menntun, greiður aðgangur almennings að upplýsingum og svo netnotkun. Í fimm greinum var fjöldi líffæragjafa í sama landi, þ.e. í þremur löndum, Austurríki, Belgíu og Singapúr, skoðaður fyrir og eftir breytinguna í ætlað samþykki. Í þeim greinum kom fram mikil aukning á líffæragjöfum í kjölfar lagabreytingar í ætlað samþykki en einnig kom fram að ekki hefðu verið rannsakað nægilega hvað annað hefði verið gert samhliða lagabreytingunni sem hefði mögulega getað haft áhrif á fjölgun líffæragjafa. Þegar skoðað var viðhorf almennings, heilbrigðisstarfsfólks eða annarra hagsmunaaðila til ætlaðs samþykkis þá voru flestar rannsóknirnar breskar. Þar kom fram að æ fleiri Bretar voru hlynntir ætluðu samþykki eftir því sem tíminn leið. Niðurstöður rannsakenda eru því að ætlað samþykki eitt og sér skýri ekki mun á vaxandi fjölda líffæragjafa þegar löggjöf gerir ráð fyrir ætluðu samþykki, hvorki milli mismunandi landa eða í sama landi fyrir og eftir lagabreytingu. Margir aðrir þættir skipta máli eins og að ofan er talið. Í Chile fækkaði t.d. líffæragjöfum eftir að lögum var breytt í ætlað samþykki. Hið sama gilti um Brasilíu. Má draga þá ályktun að ný löggjöf hafi vakið tortryggni. Niðurstaðan er því sú að uppfræða þurfi almenning og heilbrigðisstarfsfólk, þ.e. að um slíka lagabreytingu ríki almenn sátt og upplýst samþykki. Spánverjar eru með eina hæstu tíðni líffæragjafa í heimi en þeir hafa lengi haft ætlað samþykki í lögum. Það var þó ekki fyrr en Spánverjar settu af stað öflugt skipulag, mikla fræðslu til heilbrigðisstarfsfólks og almennings, að tíðni líffæragjafar jókst að marki. Spánverjar telja að góð fræðsla til heilbrigðisstarfsfólks stuðli ekki síst að því að æ færri ættingjar efist og neiti um leyfi til líffæragjafar. Starfshópurinn kynnti sér því spænska kerfið alveg sérstaklega. Árangur Spánar byggist m.a. á löggjöf um ætlað samþykki, samstilltu þjálfunarprógrammi fyrir starfsfólk, upplýsingagjöf og kynningu, fullnægjandi heilbrigðisúrræðum, samhæfingu spítala og gæðastjórnun. Spánverjar eru með fleiri rúm á gjörgæslu og fleiri lækna á hvern íbúa en aðrar þjóðir. Starfsfólk fær góða þjálfun í að greina heiladauða, nálgast fjölskyldur, færa slæmar fréttir, annast sorgarviðbrögð, bregðast við neitun ættingja, menningarmun, eiga samskipti við fjölmiðla og um lagaleg atriði. Samhæfingaraðili er hornsteinn árangursins á Spáni. Fylgst er með gæðastýringu, greiningarferli og árangri innan hvers spítala. Þeir hafa lágt neitunarhlutfall ættingja, e.t.v. vegna þess að þeir greina kerfisbundið ástæður neitunar og bregðast við. Þarna er því mjög stíf eftirfylgni og skoðun. Spánverjar eru ekki með aldurstakmörk varðandi heiladauða gjafa. Löggjöfin frá 1979 um ætlað samþykki breytti ekki miklu en þessir ofantöldu þættir skipta líka mjög miklu máli. Herra forseti. Mig langar til að nefna sérstaklega eina hollenska rannsókn að lokum varðandi áhrif samfélagslegrar umræðu og áróðurs. Í Hollandi gerir löggjöfin ráð fyrir ætlaðri neitun en skipulega hefur verið unnið að kynningarmálum í Hollandi. Rannsóknin sem um ræðir skoðaði tímabilið 1998–2008, hún er því orðin nokkuð gömul en er áhugaverð. Árið 1998 var öllum borgurum sent skráningarform fyrir líffæragjöf og 36% skiluðu sér. Samhliða var farið í massífa auglýsingaherferð á vegum stjórnvalda, það voru auglýsingar í sjónvarpi, útvarpi og blöðum, veggspjöld, bæklingar o.s.frv. Fjölgun líffæragjafa tók smá kipp upp úr 2004 þegar mikil almenn umræða hófst í samfélaginu varðandi breytingar á lögum í átt til ætlaðs samþykkis en málið fór samt ekki í gegnum þingið. Niðurstaðan er sú að herferðir og þjóðfélagsleg umræða hafa áhrif en þó virðist draga umtalsvert úr þeim áhrifum með tímanum. Hér á landi virðist svipað vera upp á teningnum, þ.e. skráningar á vef landlæknis taka kipp þegar umræðan er í gangi í samfélaginu en síðan detta skráningar niður inn á milli. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki endilega að fara yfir niðurstöður fleiri rannsókna og fræðigreina varðandi líffæragjöf en í skýrslu starfshópsins er þeirra allra getið og þar má finna stuttar samantektir um niðurstöður þeirra, sem er afar fróðlegt fyrir þá sem áhuga hafa á málinu. Á fundi starfshópsins með Runólfi Pálssyni, yfirlækni nýrnalækninga, og Kristni Sigvaldasyni, yfirlækni á gjörgæsludeild Landspítala – háskólasjúkrahúss í Fossvogi, sögðu þeir að reynsla annarra þjóða sýndi okkur að við þurfum að vinna á öllum vígstöðvum til að ná árangri í fjölgun líffæragjafa, þ.e. með þjálfun starfsfólks, skipulagi á heilbrigðisstofnunum og samhæfingu á því sviði sem og breyttri löggjöf. Með leyfi forseta, langar mig að vitna í orð Runólfs Pálssonar en hann sagði m.a.: „Þær þjóðir sem hafa byggt upp innra skipulag en ekki breytt löggjöfinni hafa ekki náð eins góðum árangri og þær sem hafa gert hvort tveggja. Hið sama gildir um þær þjóðir sem hafa einungis breytt löggjöf en ekki byggt upp innra skipulag og tryggt almenningsfræðslu með markvissum hætti. Árangur Spánar og Noregs er aðdáunarverður og við eigum að horfa þangað og taka til fyrirmyndar.“ Starfshópurinn varpaði þá fram þeirri spurningu hvort þeir teldu rétt að bíða með breytingu á löggjöf til ætlaðs samþykkis en hefja strax markvissa fræðslu til starfsfólks og almennings og hefja innri skipulagningu á sjúkrastofnunum, mæla síðan árangur eftir nokkur ár og taka þá ákvörðun um hvort breyta ætti löggjöfinni eða hvort þess gerðist þörf. Þeir Runólfur og Kristinn voru sammála um að öll þessi verkefni þyrftu að haldast í hendur. Þeir sögðust hafa reynt að bæta verkferla á stofnunum um árabil. Aðrar þjóðir hefðu reynslu í þeim efnum og ef vilji væri fyrir hendi væri hægt að yfirfæra þá ferla á íslenskar stofnanir. Þeir lögðu áherslu á að verkferlar væru þó til einskis ef fólk synjar síðan líffæragjöf. Þess vegna þarf fræðsla til almennings og umræða stöðugt að eiga sér stað. Gagnagrunnur landlæknis er vissulega til bóta en í raun þyrftu allir að vera skráðir í hann svo við náum að bæta árangur okkar. Reynsla annarra þjóða sýnir að gagnagrunnur hefur sáralítil áhrif á gjafatíðni og vísa ég þá aftur til reynslu Hollendinga. Stóra verkefnið að mati þessara lækna er að stjórnvöld taki afstöðu til hvort við séum tilbúin til að breyta lögum í ætlað samþykki. Breytt löggjöf ein og sér mun ekki breyta miklu en reynslan sýnir að þær þjóðir sem eru með ætlað samþykki hafa hærri tíðni líffæragjafa. Kristinn nefndi að það myndi auðvelda starfsfólki sem vinnur við að ræða við fjölskyldur á þessum erfiðu stundum að hafa stuðning í lögum til ætlaðs samþykkis. Mig langar til að bæta inn í að læknarnir sem við hittum frá Sahlgrenska lögðu líka mikla áherslu á þetta. Það væri gríðarlega mikilvægt fyrir starfsfólkið sem stendur í þessum sporum að hafa lögin á bak við sig. Niðurstaða þeirra var því að breytt löggjöf myndi hjálpa mikið og að við gætum gert miklu meira á þessum vettvangi en við höfum verið að gera. Herra forseti. Einn af mikilvægustu þáttunum til að fjölga líffæragjöfum er góð þjálfun og fræðsla heilbrigðisstarfsfólks. Þó að það séu aðeins ákveðnir hópar heilbrigðisstarfsfólks sem eru beinir þátttakendur í ferli líffæragjafar er mikilvægt að sem flestir heilbrigðisstarfsmenn hafi grunnþekkingu á líffæragjöf. Því er æskilegt að fræða sem flesta verðandi heilbrigðisstarfsmenn almennt um líffæragjöf í grunnnáminu. Það mætti gera á einfaldan og kerfisbundinn hátt með því markmiði að flestir heilbrigðisstarfsmenn fengju jákvæða sýn á líffæragjöf og gætu tekið þátt í samræðum þar að lútandi. Starfshópurinn kannaði hvort þetta væri gert nú í grunnnámi í læknisfræði og hjúkrunarfræði við Háskóla Íslands. Það má ætla að af svörum að eitthvað sé fjallað um líffæragjöf en þó ekki í nægilega miklum mæli. Þessu má bæta úr á skipulegan hátt, t.d. með árlegu málþingi sem haldið væri fyrir læknanema, hjúkrunarnema og jafnvel fleiri heilbrigðisstéttir sem væru að ljúka grunnnámi. Þar mætti fjalla um gagnsemi, siðfræði og skipulag líffæraflutninga, skilmerki fyrir líffæragjöf og gagnagrunn landlæknisembættisins. Í þessu samhengi gæti verið mjög gagnlegt að fá sjónarmið líffæraþega og ættingja líffæragjafa. Á Íslandi er fyrst og fremst um að ræða lækna og hjúkrunarfræðinga á bráðamóttöku, vökudeild og gjörgæsludeildum Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri sem fá þessa fræðslu í dag. Þjálfunarprógrömm af þessu tagi eru til og eru margreynd. Norðmenn hafa til að mynda skipulagt sérstakt fræðslunámskeið fyrir heilbrigðisstarfsmenn, NOROD, en aðferð þeirra er mjög svipuð og sú sem EDHEP-samtökin, European Donor Hospital Education Program, styðjast við og hefur þótt gefast mjög vel, það er síðan 1993. Í þjálfunarteyminu eru skipuleggjendur líffæragjafarinnar, skurðlæknar, gjörgæslulæknar, gjörgæsluhjúkrunarfræðingar og meðlimir prestastéttarinnar. Aðalmarkmið hópsins er að sjá heilbrigðisstarfsfólki fyrir nægum tækifærum til að afla sér þekkingar og færni til að taka þátt í starfsemi sem tengist líffæragjöf. Sahlgrenska háskólasjúkrahúsið í Gautaborg er það sjúkrahús sem Ísland er með samning við um líffæraflutninga eins og áður hefur verið nefnt. Á Sahlgrenska er unnið eftir verklagi EDHEP, þ.e. evrópska kerfinu, samtökum evrópskra sjúkrahúsa sem annast líffæraflutninga. Starfshópurinn fékk að hitta fræðsluteymi Sahlgrenska sjúkrahússins og átti með þeim afar upplýsandi fund. Hjá Sahlgrenska er lögð megináhersla á að greina strax þá sjúklinga sem eru mögulegir líffæragjafar og hvað þurfi að gera svo líffærin varðveitist á meðan verið er að kanna möguleika á líffæragjöf. Einnig hvernig skuli nálgast fjölskyldur dauðvona sjúklinga í þessum tilgangi. Mikilvægt er að viðkomandi heilbrigðisstarfsmenn hafi sérstaka þjálfun í samtali um heiladauða, mögulega líffæragjöf og gagnsemi hennar. Mikilvægt er talið að aðrir komi að samtali um líffæragjöf en bara þeir heilbrigðisstarfsmenn sem hafa annast sjúklinginn. Á Íslandi hefur lítill, sérhæfður hópur lækna skipulagt fræðslu fyrir heilbrigðisstarfsfólk án þess að hafa haft til þess sérstakan stuðning eða fjármagn. Yfirlæknir gjörgæsludeildarinnar í Fossvogi, Kristinn Sigvaldason, hefur borið læknisfræðilega ábyrgð á líffæragjöf hér á landi. Embætti landlæknis hefur verið falið að sjá um umgjörð og stjórnsýslu þessa verkefnis, þar með talið að reka gagnagrunn fyrir skráningu líffæragjafa. Hugsanlega mætti einnig fela embætti landlæknis að sjá um að skipuleggja og samhæfa fræðslu til heilbrigðisstarfsmanna. Runólfur Pálsson sagði á fundi með starfshópnum að gjafatíðni á Íslandi væri lág þar sem við værum af missa af mögulegum gjöfum. Ástæður þess væru m.a. að ekki væri til staðar samhæft og skipulagt kerfi á þeim stofnunum og deildum sem að málinu koma, þ.e. gjörgæsludeildum Landspítala – háskólasjúkrahúss, hugsanlega bráðamóttöku, vökudeildinni og Sjúkrahúsinu á Akureyri. Einnig þarf, að hans mati, að tengja betur saman starfsemina á Hringbraut og í Fossvogi. Hann telur að samhæfingaraðili þurfi að vera til staðar sem hafi eftirlit með verkefninu og tryggi gæðastjórnun, þjálfun og að á öllum vöktum sé alltaf þjálfað starfsfólk. Að þessu sögðu var niðurstaða starfshóps um þjálfun og menntun starfsfólks varðandi líffæragjöf sú að nauðsynlegt væri að gera nákvæma áætlun um þjálfun og fræðslu heilbrigðisstarfsmanna og jafnframt að áætla kostnað. Mikilvægt er að læknar og hjúkrunarfræðingar á þeim deildum hér á landi sem áður voru taldar upp fái þjálfun líkt og lýst er hjá NOROD í Noregi og hjá Sahlgrenska. Virðulegi forseti. Ef við ætlum að breyta lögum í ætlað samþykki er virk og skipulögð þjóðfélagsleg umræða algert grundvallaratriði. Framlagt frumvarp gerir ráð fyrir að almenningur sé upplýstur og hafi tækifæri til að skrá sig sem líffæragjafa eða andsnúinn líffæragjöf í miðlægum gagnagrunni, sem þegar hefur verið komið á fót hjá landlækni. Fjöldi rannsókna hefur verið gerður um árangur herferða um líffæragjafir. Samtöl innan fjölskyldna og vinahópa eru grundvallaratriði, umræða í fjölmiðlum skiptir sköpum og fræðsla til almennings er undirstaða breytinga. Varðandi herferðirnar sjálfar þá hefur gefist best að tengja efnið við persónulega reynslu fólks. Í stærri samfélögum ber á vantrausti til heilbrigðisyfirvalda, sérstaklega varðandi það hvernig heiladauði er úrskurðaður og fleira. Íslendingar eru almennt ágætlega upplýstir, aðeins eitt háskólasjúkrahús, traust til heilbrigðiskerfisins og starfsmanna er til staðar hér, meiri hluti þjóðarinnar er kristinnar trúar og fjölskyldutengsl almennt ágæt þannig að einsleitni íslensks samfélags er kostur í þessum efnum. Rétt er að horfa til áratuga reynslu Blóðbankans - nú tala ég svo mikið að ég þarf að fá mér smá að drekka - og annarra íslenskra stofnana varðandi fræðslu og kynningu. Starfshópurinn var sammála um að íslenskur almenningur óttaðist ekki spillingu hjá heilbrigðisyfirvöldum en áríðandi væri að vel þjálfuð teymi önnuðust allt sem að líffæragjöf sneri og að vandaðar verklagsreglur yrðu að vera til staðar, reglubundin fræðsla til almennings varðandi hvernig heiladauði er úrskurðaður og fleiri þætti er tengjast líffæragjöf. Á fundi með Kristni Sigvaldasyni og Runólfi Pálssyni kom fram að hlutfall aðstandenda sem neitar gjöf hefur minnkað verulega í kjölfar fjölmiðlaumræðunnar um Skarphéðin Andra Kristjánsson heitinn og hans fjölskyldu. Neitunarhlutfall var 40% en er komið niður í 25% þegar ég síðast vissi. Því þurfa stjórnvöld að tryggja fullnægjandi fjármögnun til að tíð og útbreidd umfjöllun geti farið fram um langan tíma og að gagnagrunnur sé aðgengilegur og allar upplýsingar um líffæragjöf til staðar. Talsvert hefur verið gefið út af fræðsluefni, bókum, bæklingum og fleira í Noregi og í Svíþjóð sem mögulega væri hægt að staðfæra og nýta hér á landi. Í Noregi er starfrækt opinber stofnun, Stiftelsen Organdonasjon, kostuð af norska ríkinu, sem hefur það hlutverk að upplýsa almenning um líffæragjafir og hvetja fólk til að skrá sig sem líffæragjafa. Stofnunin sér um stöðuga vöktun og svörun á samfélagsmiðlum sem er einn mikilvægasti þáttur í upplýsingamiðlun og samskiptum við almenning. Virkni er mikil á samfélagsmiðlum auk öflugrar heimasíðu og skjótum viðbrögðum í rafrænum samskiptum. Þessi nálgun krefst stöðugrar vöktunar og skjótra viðbragða. Einnig hefur stofnunin á sínum höndum fræðslu til nema í framhaldsskólum. Þangað fara líffæraþegar og fræða börnin. Stofnunin hefur einnig gefið út handbók fyrir heilbrigðisstarfsfólk sem ætluð er börnum þegar þau eiga í hlut. Stofnunin á gott samstarf við fjölmiðla, deila reynslusögum og staðreyndum um líffæragjafir. Norðmenn hafa til að mynda gefið úr barnabók um líffæragjafir sem hægt væri að staðfæra og nota hér á landi. Með því að dreifa henni í alla grunnskóla landsins og nota t.d. í kennslu í lífsleikni væri hægt að vekja umræðu um málefni á meðal stórs hóps landsmanna; skólabarna, systkina, foreldra og kennara. Herra forseti. Ég hef nú hlaupið yfir efnisinnihald greinargerðar þeirra sem starfshópurinn skilaði til ráðherra í mars 2015. Það liggur fyrir að á Íslandi gilda ekki sérstakar reglur um þá sem vegna andlegs eða líkamlegs ástands eru ekki færir um að taka ákvörðun um líffæragjöf. Svo er hins vegar bæði í norsku og sænsku löggjöfinni, sem einnig gerir ráð fyrir ætluðu samþykki. Hvort sem ákvörðun verður tekin um að breyta íslenskri löggjöf nú í ætlað samþykki er ljóst að löggjöfina þarf að bæta með tilliti til þeirra sem ekki eru færir um að taka ákvörðun sjálfir auk fleiri atriða sem ekki er getið um í íslenskri löggjöf um líffæragjafir. Hún er orðin 27 ára gömul. Í niðurlagi greinargerðar starfshóps eru lagðar fram tillögur til úrbóta auk lagabreytinga sem miða að því að fjölga líffæragjöfum hér á landi. Ég sé að ég á stuttan tíma eftir svo ég ætla ekki að lesa þær upp en þetta eru tillögur um það sem áður hefur verið nefnt, fræðslu til heilbrigðisstarfsfólks, almennings og fleira. Hæstv. forseti. Í framhaldi þessarar viðamiklu úttektar og skoðunar skilaði ráðherra skýrslu á 144. löggjafarþingi um hvernig fjölga mætti líffæragjöfum frá látnum einstaklingum á Íslandi. Tillögur ráðherra voru í fullkomnu samræmi við niðurstöður starfshópsins. Áætlað kostnaður við þetta var 25–30 millj. kr. Það olli mér því vonbrigðum þegar ég leitaði eftir upplýsingum um stöðu málsins á fyrri hluta ársins 2017 þegar í ljós kom að ekki hefði verið gripið til neinna aðgerða sem byggjast á niðurstöðu skýrslu heilbrigðisráðherra. Hins vegar hefur verið unnið að innleiðingu reglugerðar hjá embætti landlæknis og Landspítala um gæði og öryggi líffæra við líffæraflutninga, einkum og sér í lagi varðandi rekjanleika líffæra við líffæraflutning. Virðulegi forseti. Að lokum langar mig að segja þetta: Meginmarkmið allrar okkar umræðu og rannsókna hefur fyrst og fremst verið að skoða hvernig við getum fjölgað líffæragjöfum, þar sem fyrirséð er að eftirspurn eftir líffærum mun aukast verulega vegna hækkandi lífaldurs okkar. Það er þó annað atriði sem mér finnst vega þyngra í þessu máli og það er kærleikurinn. Kærleikurinn sem felst í því að gefa öðrum lífsgjöf og gjöf til betra lífs. Ef við erum tilbúin til að þiggja líffæri þá eigum við að vera tilbúin til að gefa líffæri. Mér þykir það réttari nálgun á þeim samfélagslega sáttmála sem lögin okkar eru. Í bókinni Siðfræði lífs og dauða eftir Vilhjálm Árnason, prófessor í heimspeki, er fjallað um siðferðileg álitamál vegna líffæragjafa, svo sem um sjálfsákvörðunarrétt einstaklinga. Þar segir m.a. með leyfi forseta: „Eðli málsins samkvæmt er siðferðislega mun mikilvægara að vita fyrir víst um andstöðu manneskjunnar gegn brottnámi líffæris en um samþykki hennar fyrir því. Í siðuðu samfélagi er eðlilegra að gera ráð fyrir því að manneskjan vilji koma náunga sínum til hjálpar í neyð en að hún hafni því.“ Þetta er eiginlega kjarni málsins, virðulegi forseti. Ég ítreka enn og aftur að ég vona sannarlega að það gerist nú að framlagt frumvarp verði samþykkt. Við höfum átt mjög gott samtal síðustu ár, fjölmiðlar hafa vakið athygli á málefninu reglulega og mér heyrist almennt í kringum mig að það hafi orðið vitundarvakning og að Íslendingar séu almennt jákvæðir fyrir því að þessum lögum verði breytt. Mér finnst það vera löngu tímabært. Ég sé að ég hef tíma til þess og langar að segja frá að í þessari viku var frumsýnd frönsk kvikmynd í Háskólabíói í tengslum við franska kvikmyndaviku. Hún heitir Lífs eða liðin. Ég mæli með að fólk fari að sjá þessa kvikmynd. Hún er vel gerð, raunsæ og fræðandi. Hún fjallar sem sagt um líffæragjöf. Að kvikmyndasýningunni lokinni vorum við nokkur í pallborði, ég, títtnefndur Runólfur Pálsson, Kjartan Birgisson líffæraþegi, Steinunn Rósa, móðir Skarphéðins Andra, og Vilhjálmur Árnason heimspekingur. Í samræðum við gesti kvikmyndahússins kom fram í máli Vilhjálms Árnasonar að hann hefði unnið talsvert í kringum löggjöfina 1991. Hann sagði að hann væri svo hissa á því að við værum ekki enn þá búin að breyta lögunum, hann hefði haldið að við myndum breyta þeim fljótlega eftir að þau voru sett árið 1991, honum fannst siðferðilegu rökin það sterk. Hann taldi samt eðlilegt til að byrja með að við þyrftum að átta okkur á löggjöfinni og þessum hlut, líffæragjöf, að almenningur hefði tíma til að átta sig á þessu og skilja þetta og stjórnvöld þyrftu að fræða almenning þannig að upplýsingin væri til staðar. En 27 árum síðar hefur ekkert gerst. Löggjöfin er óbreytt. [[Forseti hringir.]]Við þurfum að taka það til skoðunar og vonandi gera einhverjar breytingar.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um brottnám líffæra sem fjallar um ætlað samþykki. Gildandi lög um brottnám líffæra eru nr. 16/1991. Hv. þingmaður og 1. flutningsmaður þessa frumvarps flutti hér framsögu um málið og hefur gert það fimm sinnum, eins og hún nefndi. Í tengslum við það hversu oft hv. þingmaður hefur lagt frumvarpið fram þá er í opinberri umræðu og umfjöllun málefnið talið afar mikilvægt að halda umræðunni sem slíkri á lofti. Það er mikilvægt ef á að vinna þessu máli framgang. Slík umræða er ekki bara nauðsynleg, hún er þörf og hún getur verið lífsnauðsynleg. Lög um brottnám líffæra voru fyrst sett árið 1991. Síðan þá þarf að liggja fyrir samþykki þess sem gefur líffæri eða hans nánustu vandamanna fyrir því að nema brott líffæri. Í því samhengi er oft talað um þá nálgun að um sé að ræða ætlaða neitun. Það er margt sem getur komið til þegar við ræðum málið á þessum grundvelli, hvort um er að ræða ætlaða neitun, eins og lögin gera ráð fyrir í dag, eða ætlað samþykki, eins og sú lagabreyting sem lögð er til í frumvarpinu. Þá hefur verið talað um sjálfsákvörðunarréttinn, að hann beri að virða. Það má velta því fyrir sér hversu upplýst við erum þegar við ræðum málið í því samhengi. Hér spila inn í tilfinningar, trúarreglur, siðferðislegir þættir sem hafa áhrif á afstöðu og viðhorf. Við verðum að fara í gegnum umræðuna um hvernig við nálgumst viðfangsefnið. Oft eru aðstæðurnar þannig að ákvörðunin er tekin af aðstandendum við mjög tilfinningaþrungnar aðstæður, eðlilega. Maður getur rétt ímyndað sér hvort á því augnabliki sé ekki erfitt að horfast í augu við slíka ákvörðun. Hér er því verið að leggja til breytingu í þá átt að ganga út frá því að hinn látni hafi viljað gefa líffæri sín, nema hann hafi skráð annað eða lýst sig andvígan því, og komið því til skila til sinna nánustu vandamanna, eða þá að þeir leggist gegn því. Hér er sú grundvallarbreyting lögð til að fara frá því að um ætlaða neitun sé að ræða yfir í það sem við köllum ætlað samþykki. Það hljómar kannski einfalt en markmiðið er ávallt hið sama, að bjarga mannslífum eða bæta lífsgæði, eftir atvikum. Þegar við ræðum þetta mál á Alþingi er það hluti af þeirri umræðu sem ég kom inn á um stefnu og leiðir sem nauðsynlegt er að ræða, óháð því hvort lögin kveða á um ætlað samþykki eða ætlaða neitun. Umræðan er mikilvæg, og ekki síður fyrir það þroskaferli sem er nauðsynlegt. Markmiðið er óumdeilt, að fjölga líffæragjöfum. Það hlýtur að vera mikilvægt að leita allra mögulegra leiða til þess. Samkvæmt þeim upplýsingum sem komu m.a. fram í greinargerð starfshóps til hæstv. heilbrigðisráðherra frá 1. mars 2015, sem hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir og framsögumaður málsins, fór reyndar mjög vel yfir, enda sat hv. þingmaður í þeim starfshópi, kemur fram að löggjöfin er í fleiri ríkjum en færri oftar á þann veg að um ætlað samþykki er að ræða, þ.e. það er víðar sem löggjöfin gerir ráð fyrir ætluðu samþykki við líffæragjafir, með þeim fyrirvara að kanna vilja aðstandenda. Þannig er því fyrir komið á Norðurlöndunum. Þess er jafnframt getið í greinargerðinni að í Svíþjóð geta aðstandendur ekki dregið til baka samþykki sem skráð var fyrir andlát. Hér er gerð tillaga um breytingu til samræmis þeirri löggjöf sem er í gildi á Norðurlöndunum, en sannarlega hefur verið deilt um hvort slík breyting sem lögð er til hér leiði raunverulega til þess að fjölga líffæragjöfum, eins og markmiðið er. Til að mynda kemur fram í umsögn Læknafélags Íslands við frumvarpið þegar það var síðast lagt fram á síðasta þingi, sem var eina umsögnin í það skiptið sem var neikvæð gagnvart breytingunni, með leyfi forseta: „[Ekki er] með vissu hægt að fullyrða að lagabreyting úr upplýstu samþykki yfir í ætlað samþykki breyti miklu um fjölda líffæragjafa.“ Er þar vísað til Runólfs Pálssonar læknis í Læknablaðinu, 2. tbl. á því sama ári 2017. Runólfur Pálsson segir jafnframt í þeirri sömu grein að ekki sé auðvelt að meta það því að iðulega hafi verið ráðist í aðrar aðgerðir samhliða lagabreytingu. Margir álíti að ætlað samþykki kunni að auðvelda ættingjum að samþykkja líffæragjöf og hafi jákvæð áhrif á viðhorf samfélagsins til þessa málefnis. Það skiptir auðvitað ekki síður máli, þ.e. samfélagslegi þátturinn. Þá vísa ég aftur til orða Runólfs Pálssonar í sömu grein, með leyfi, að tímabært sé að íslensku löggjöfinni verði breytt í ætlað samþykki. Telur greinarhöfundur að hin samfélagslegu sjónarmið vegi þungt í því mati. Varðandi áhrif slíkrar lagabreytingar þá rýndi sá starfshópur, sem ég vísaði til og skilaði skýrslu til hæstv. ráðherra, vísindagreinar sem fjalla um reynslu annarra þjóða af slíkri lagabreytingu. Hv. framsögumaður kom reyndar vel inn á það í erindi sínu. Þar kemur m.a. fram að til að mynda í þremur löndum, Austurríki, Belgíu og Singapúr, hafi átt sér stað mikil aukning í kjölfar slíkrar lagabreytingar en að ekki hafi verið rannsakað nægilega hversu mikil áhrif aðrir þættir eða aðgerðir sem fóru fram samhliða hafi vegið eða haft áhrif á þá aukningu sem raunin varð. Því er niðurstaðan sú að ekki sé hægt að fullyrða að breytingarnar í ætlað samþykki einar og sér skýri þann mun á vaxandi fjölda líffæragjafa. Allt að einu hefur viðhorf til ætlaðs samþykkis víða orðið jákvæðara með árunum. Svo ég vitni enn og aftur í skýrsluna, voru samkvæmt könnun 64% almennings í Bretlandi hlynnt ætluðu samþykki, þar sem er þó í gildi ætluð neitun, ef ég man það rétt, eins og er hér. Sú könnun fór fram árið 2007. Það er til samræmis við nýlega rannsókn sem gerð var hér á landi þar sem fram kemur að meiri hluti almennings er hlynntur ætluðu samþykki. Í hinu samfélagslega samhengi átti ég þess kost á dögunum að sjá franska bíómynd, og vísa ég í hv. framsögumann málsins sem minntist á þessa bíómynd, sem fjallar um þetta málefni, m.a. það augnablik þegar aðstandendur, foreldrar, þurfa að horfast í augu við að svara því hvort nýta megi eða hvort gefa eigi líffæri þess látna. Það er gert í þessari bíómynd á afar vandaðan og áhrifamikinn hátt. Í kjölfar þessarar bíómyndar komu í Kastljósviðtal, Runólfur Pálsson læknir og Steinunn Rósa Einarsdóttir, móðir Skarphéðins Andra Kristjánssonar. Fram kom í máli Steinunnar Rósu að líffæragjöf hefði hjálpað mikið til í því mikla sorgarferli sem fjölskyldan fór í gegnum. Ég vildi nefna það hér. Í viðtalinu hvatti Steinunn fólk til að ræða saman, hvort sem það væri fylgjandi líffæragjöf eða ekki, og taka afstöðu. Hún segir: „Mín reynsla af líffæragjöf er ofboðslega góð. Það þarf ekki að hræðast að segja já.“ Ég nefni það hér vegna þess að það er afar mikilvægt að fólk gefi sig í slíka umræðu og tali opinskátt um erfiðan hlut. Steinunn Rósa segir að þetta hafi skipt fjölskylduna gríðarlega miklu máli og hvetur til þess að fólk íhugi þetta. Við segjum gjarnan að tilgangurinn helgi meðalið og að umræðan sé þá til einhvers gagns. En markmiðið hlýtur þó alltaf að vera að fjölga líffæragjöfum með öllum tiltækum ráðum í þeim tilgangi að bjarga mannslífum og í einhverjum tilvikum að bæta lífsgæði. Það er því von mín að málið fái nú framgang og, eins og alltaf, ítarlega og vandaða umfjöllun í hv. velferðarnefnd.
Virðulegi forseti. Örstutt um atriði sem mig langar að heyra frá flutningsmönnum um ræktun líffæra til ígræðslu. Hún er náttúrlega ekki langt á veg komin en er eitthvað sem við þurfum að huga að á næstunni og myndi væntanlega létta álagi af líffæragjöf sem slíkri, mögulega í náinni framtíð miðað við hversu hratt tækninni fleytir fram á. Vandamálið þar er hraði. Yfirleitt eða oft þarf fólk líffæragjöf hratt, út af slysi eða því um líku, og þá er ekki hægt að rækta líffæri einn, tveir og þrír. En maður hefur séð tilraunir til að vera með hlutlaus líffæri sem mynda ekki ofnæmi, þannig að líkaminn hafni þeim ekki. Ég var að velta fyrir mér hvort skoðað hefði hversu langt er þangað til löggjöf um líffæragjöf verður jafnvel óþarfi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni spurninguna og andsvar sem snýr að ræktun líffæra. Fyrst vil ég segja að ég treysti mér hvorki til að meta hversu langt við erum á veg komin í þeim efnum né meta læknisfræðilega í því samhengi hvort líkaminn taki slíkum líffærum eða hafni þeim. Ég reikna með að tækni og vísindi takist á við það. Eins og ég kom inn á í ræðu minni og hv. framsögumaður líka eru mál eins og þessi breyting hér, um ætlaða neitun eða ætlað samþykki, alltaf siðferðileg álitaefni og okkur ber að virða þau og sjálfsákvörðunarrétt einstaklinga. Svo eru trúarleg efni sem tengjast þessu. Ég er rétt að feta mig í gegnum þessa lagabreytingu og treysti mér ekki til að svara stórri spurningu.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um brottnám líffæra. Þau eru, eins og komið hefur fram í máli flutningsmanna, orðin sæmilega þroskuð lög, farin að halla í þriðja áratuginn. Ég vil þakka flutningsmönnum fyrir að sýna þá elju að flytja þetta mál aftur og aftur. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða, þ.e. framboð á líffærum til líffæragjafa. Það er viðvarandi skortur á þeim, ekki aðeins á Íslandi heldur í rauninni úti um allan heim. Jafn sorglegt og það er er framboðið á líffærum venjulega mjög óvænt og oftast tengt harmleikjum sem fólk verður fyrir. Eins og flutningsmenn hafa komið ágætlega inn á er á þeim tímapunkti oft mjög erfitt að færa það í tal við eftirlifendur og aðstandendur hvað eigi eða megi gera næst. Þetta eru erfið mál. Ég þekki það sjálfur úr mínu starfi að þetta er ekki eitthvað sem menn geta gert af léttúð eða mikilli færni yfirleitt, vegna þess að þetta er svo sjaldgæft. Það er ekki það mikið um svona tilfelli. Það eru mörg álitamál í málinu. Það eru svo sem til munstur annars staðar í heiminum sem menn hafa notað í sambandi við að reyna að kalla fram það sem við höfum venjulega kallað upplýst samþykki til líffæragjafa, m.a. hafa nokkur lönd, til að mynda flest fylki Bandaríkjanna, farið þá leið að spyrja um leið og menn fá ökuleyfi hvort þeir væru tilbúnir til að gefa líffæri ef eitthvað kæmi upp á. Það er að mörgu leyti ekkert óeðlilegt við það. Það er í slysum, eins og bílslysum, sem framboðsendinn á líffærum er hvað stærstur. Þetta er sú leið sem er farin þar. Þá er hreinlega merkt með litlu rauðu hjarta á ökuskírteini hvort hann eða hún er líffæragjafi. Þetta er ein leið. Á Íslandi er það hins vegar þannig að við skilgreinum þá, alla vega flesta, sem fá ökuleyfi 17 ára sem börn. En það mætti hugsa sér að þegar þeir endurnýja ökuleyfið og fá varanlegt ökuleyfi 18 ára gamlir, eins og gert er ráð fyrir nú, mætti spyrja þeirrar spurningar, auðvitað á vandaðan hátt og þannig að fólk skildi um hvað verið væri að fjalla. Það dregur hins vegar ekki úr mikilvægi þessa frumvarps. Það þýðir ekki að frumvarp eins og þetta gæti ekki engu að síður gengið fram. Þarna væri ein önnur leið til þess að, við skulum segja auðvelda samtalið við eftirlifendur og aðstandendur ef í mjög mörgum tilfellum lægi fyrir einhvers konar afstöðutaka til spurningarinnar. Það er þannig almennt séð í allri heilbrigðisþjónustu og alls staðar þar sem við sinnum fólki í heilbrigðiskerfinu að almenna reglan er sú að fá upplýst samþykki fyrir því sem er gert. Stundum er það eðli málsins samkvæmt með tiltölulega óformlegum hætti en stundum, til að mynda þegar undir eru flóknar og miklar aðgerðir, skiptir verulegu máli að sá eða sú sem fer í læknismeðferð viti nákvæmlega um hvað þetta snýst. Það er í rauninni kennt í flestum heilbrigðisvísindagreinum, alla vega þeim sem ég þekki til, að sé eðlilega viðmiðið, reglan. Án þess að ég ætli neitt að gefa mér um grundvöllinn að afstöðutöku læknaráðs eða Læknafélagsins í gegnum tíðina grunar mann að þessi bakgrunnsþekking þeirra á svipuðum málum hafi þar einhverju valdið. Það eru vissulega líka fleiri algengir snertifletir við opinbera aðila þar sem hægt væri að spyrja að því sama eða finna leiðir til þess, en best er að hafa þetta einfalt. Það er hægt að velta því upp. Ég geri ráð fyrir að málið fari til velferðarnefndar og að þar muni menn koma inn á þau atriði. Talað er í frumvarpinu um látinn einstakling. Þá er væntanlega rétt að fá fram hjá flutningsmönnum hvort átt er við látinn einstakling í þeim skilningi eða hvort hér sé átt við heiladauðan einstakling. Það þyrfti þá að skýra með einhverju móti í greinargerð með frumvarpinu. Það er svo að mesta veiðivonin í líffærum er þegar um er að ræða heiladauða einstaklinga og hefur tekist að halda a.m.k. hjartanu gangandi og líkamsstarfseminni að öðru leyti þangað til heimild fæst til að nýta líffærin. Ég vil í lok máls míns þakka flutningsmönnum enn og aftur fyrir eljuna við að halda málinu lifandi og gangandi og vona innilega að við berum gæfu til að klára málið á þessu þingi.
Virðulegi forseti. Mér þótti vænt um að hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson skyldi koma hingað upp og halda ræðu um þetta frumvarp; hann hefur starfað sem læknir um árabil og hefur mjög góða þekkingu á því sviði. Mig langar til að spyrja þingmanninn og heyra hans sýn á það sem ég nefndi í framsöguræðu minni hér áðan varðandi mögulegar breytingar á þjálfun starfsfólks og samhæfingu innan stofnana og á milli þeirra. Þegar við skoðuðum menntun og fræðslu verðandi heilbrigðisstarfsfólks á þessu sviði, gagnvart líffæragjöf, nefndi ég að hún virðist vera frekar takmörkuð og meira tilviljunarkennd en formföst. Mig langaði að heyra aðeins meira af því hvað þingmanninum finnst um það og hvernig hann sjái fyrir sér að við getum breytt því. Ég spyr einnig hvort hann sé sammála því að lagabreyting í átt til ætlaðs samþykkis muni þá auðvelda heilbrigðisstarfsfólki að nálgast aðstandendur og aðstandendum þá mögulega að taka þessa ákvörðun. Eins og þingmaðurinn nefndi eru þetta mjög fá tilfelli á ári. Ég held að ég fari rétt með að títtnefndur Runólfur Pálsson læknir hafi sagt hér á mánudaginn á frönsku sýningunni að það væru einungis þrír af hverjum 1.000 látnum sem kæmu til greina sem gjafar. Þetta eru mjög fáir einstaklingar á ári, það eru til tölur um þetta hjá landlækni. Ég sé að tími minn er búinn en ég kem meiru að í næsta andsvari.
Herra forseti. Ég þakka þessa spurningu frá hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur. Varðandi þjálfun starfsfólks eða heilbrigðisnema yfirleitt er kannski ekki rétt að segja að hún sé tilviljunarkennd. En hún er lítil, samt einhver. Það er kannski sérstaklega í kennslu um siðfræðileg málefni þar sem þessi umræða kemur upp og einnig að einhverju leyti í tengslum við handlæknisfræði. Auðvitað er síðan einnig í fleiri heilbrigðisvísindagreinum, a.m.k. í læknisfræði, komið inn á þessi mál þó að það sé kannski ekki með skipulegum hætti, einfaldlega vegna þess að þar er verið að ræða um með hvaða hætti líkaminn hafnar bæði blóðgjöfum og öðrum líffærum sem rætt er um í tengslum við líffæragjöf. Það er ekki þannig að heilbrigðisstarfsfólk almennt þekki ekki umræðuna en ég held að það væri jákvætt að taka hana meira og lengra í siðfræðilegu tilliti, það gæti skipt mjög miklu máli. Ég held að það sé líka rétt, sem hv. þingmaður kom inn á, að nálgun eins og þessi, eða kannski einhver sú nálgun sem auðveldaði það að framboð á líffærum ykist, er alveg áreiðanlega til góða og gæti skipt mjög miklu máli. Við skulum athuga að það er ekki bara í innlendu samhengi sem þetta skiptir máli. Þetta skiptir líka máli í því að langflest líffæri sem Íslendingar þiggja í líffæragjöfum koma ekki frá innlendum gjöfum heldur erlendum. Það má svo sem segja að á endanum sé það kannski ekki eðlilegt að við séum bara þiggjendur í þessu efni þó að [[Forseti hringir.]]kannski sé ekki beint hægt að segja að við getum aukið framboðið.
Virðulegi forseti. Annað sem kom upp í máli hv. þingmanns var afstaða Læknafélagsins. Hv. þm. Willum Þór Þórsson kom einmitt líka inn á hana áðan og las upp umsögn Læknafélagsins þegar frumvarpið var lagt fram, að ég held á 143. þingi. Afstaða félagsins hefur verið fremur neikvæð gagnvart lagabreytingum. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson útskýrir kannski aðeins nánar í hverju sú andstaða felst. Mig langar að heyra frá hv. þingmanni: Þegar málið var lagt fram á 143. þingi var landlæknir ekki búinn að setja upp þennan gagnagrunn. Hann kom síðar, í raun haustið 2014 ef ég man rétt. Ég held að hann hafi verið opnaður í nóvember það ár. Mig langaði til að velta þessu upp, vegna þess að afstaða Læknafélagsins, ef ég skildi þingmanninn rétt, byggist á því að sjúklingur sé upplýstur fyrst og síðast. Að því gefnu að upplýsing til almennings sé tryggð af hálfu stjórnvalda, eins og ég nefndi hér áðan, með útgáfu barnabóka, umræðu í grunnskólum, framhaldsskólum, auglýsingum og sérstöku tæki sem tryggir upplýsingagjöf til almennings, fjölmiðla o.fl. - það að þessi gagnagrunnur sé nú til staðar og virkur, er þingmaðurinn ekki sammála því að á þeim grunni megi líta svo á að almenningur í raun gefi upplýst samþykki? Sé þá meðvitaður um lagabreytinguna og hvað í þessu felst? Ég spyr hvort þingmaðurinn telji mögulegt að Læknafélagið muni mildast í afstöðu sinni á þessum forsendum, að það sé til gagnagrunnur og upplýsingagjöf til almennings sé tryggð.
Herra forseti. Nú veit ég í sjálfu sér ekki hvort Læknafélagið er eitthvað sérstaklega til í að skipta um skoðun í þessu máli eða muni líta svo á að með aukinni upplýsingagjöf sé betri og meiri upplýsingagjöf til aðstandenda tryggð. Í siðfræðilegu spurningunni skiptir það kannski ekki heldur öllu máli vegna þess að það er ein af grundvallarreglunum, þegar einstaklingur hefur tekið ákvörðun um meðferð eða ekki-meðferð, að viðkomandi geti alltaf skipt um skoðun. Flutningsmenn frumvarpsins gera í raun ráð fyrir að aðstandendur geti í þessu tilfelli þá skipt um skoðun fyrir viðkomandi einstakling ef til kæmi. Þar sem það prinsipp er í raun alltaf haft í heiðri veit ég ekki hvort þetta atriði per se myndi breyta einhverju um afstöðu einhverra heilbrigðisstétta eða hópa úti í bæ. Á hinn bóginn held ég að sú breyting sem er að verða, og þau tækifæri sem eru að verða í líffæragjöf, og hvernig við getum unnið með vefi úr framandi einstaklingum til lækninga og til að bæta lífsgæði, væri líklegri til að breyta þeirri hugsun eða afstöðu sem gæti birst frá heilbrigðisstéttum um hvernig við eigum að vinna þessi mál.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir bæði umfjöllun hans um málið af mikilli þekkingu sem læknir en ekki síður gagnlegar ábendingar. Ein var sú að það þurfi með einhverjum hætti að taka fram í greinargerð í hvaða tilvikum líffæragjöf komi til greina í tengslum við skilgreiningu á því hvenær um látinn einstakling er að ræða. Ég ætla hér að fara aðeins með greiningu sem er að finna á vef landlæknis sem snýr að þessu máli. Veit þó með vissu að hv. þingmaður er vel að sér í öllum slíkum skilgreiningum, eðli máls samkvæmt, en vil spyrja hvort það sé einhver slík tilvísun sem sé nauðsynleg í greinargerð með frumvarpinu og hv. velferðarnefnd getur þá unnið með það. Á vef landlæknis er þetta sett fram með þeim hætti og spurt. Þar segir, með leyfi forseta: „Við hvaða orsakir andláts kemur helst til greina að gefa líffæri?“ „Andlát vegna heiladauða er forsenda þess að unnt sé að nýta líffæri til ígræðslu. Þá er hægt að fjarlægja líffærin áður en blóðrás stöðvast og þau verða fyrir skemmdum. Algengustu orsakir heiladauða eru blæðingar eða æðastífla í heila eða miklir höfuðáverkar sem valda óafturkræfum skemmdum á heilavef.“ Þar er spurt hvort hægt sé að staðfesta heiladauða með vissu: „Þegar blóðflæði til heilans stöðvast með öllu myndast útbreiddar skemmdir og kallast það ástand heiladauði.“ Ég spyr hv. þingmann hvort það sé eitthvað viðlíka sem hann metur að þurfi að koma fram í greinargerð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni andsvarið. Já, það þarf að mínu mati með einhverju móti að skilgreina þetta og taka fram í greinargerð að það sé akkúrat eitthvað svona sem átt er við. Ég held að það sé mikilvægt vegna þess að öllum efa sem er hægt að eyða, skulum við segja, í ákvörðunartökunni er mjög mikilvægt, ekki síst fyrir eftirlifendur. Að menn séu með á hreinu að þessar spurningar og þessar vangaveltur vakni ekki fyrr en það er orðið algerlega ljóst að sjúklingurinn sem um ræðir muni ekki snúa aftur til neins vitsmunalegs lífs. Það er grundvallaratriði. Ég er sammála þingmanninum að það væri gagnlegt að slíkt kæmi fram í greinargerðinni, eða í umsögn, til að mynda með vísan í þá málsgrein sem þingmaðurinn las.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir ábendingu hans og útskýringu á því hvað hann telur mikilvægt að komi fram í greinargerð. Nú fer málið til hv. velferðarnefndar. Það er gott að vita að hv. þingmaður á einmitt sæti í hv. velferðarnefnd. Ég vona að þar sé hægt að taka mið af þessum ábendingum og vinna málið áfram og betrumbæta eftir því sem þarf. Hv. þingmaður kom jafnframt inn á eitt í ræðu sinni. Ég ætla að nota tækifærið í seinna andsvari og spyrja hann um það sem oft er kallað upplýst samþykki, að við skráum með einhverjum hætti vilja okkar til að gefa líffæri. Hv. þingmaður nefndi það þegar við tökum ökupróf. Eru einhverjir fleiri möguleikar? Nú er það svo að hægt er að fara inn á vef landlæknis og skrá þar. Spyr hvort þetta ætti að vera einhvers staðar víðar. Það hafa komið fleiri hugmyndir fram, til að mynda á skattskýrslu þegar við göngum frá henni. Hvort fleiri möguleikar séu og hvort þetta ætti að vera víða ef við förum þá leið.
Herra forseti. Já, það eru svo sem alveg fleiri tækifæri, kannski ekki í daglega lífinu en í því sem við gerum sem fullorðnir einstaklingar til að spyrja fólk. Ein leiðin er til að mynda að spyrja þegar fólk sækir um rafræn skilríki, eitthvað þess háttar. Ég held að hugmyndin að spyrja um leið og fólk tekur bílpróf sé í rauninni tvíþætts eðlis, þ.e. tilgangur spurningarinnar þá er tvíþættur: Annars vegar að fólk svari með sjálfu sér þeirri spurningu en vakni líka til vitundar um að við það að aka ökutæki og takast á hendur þá ábyrgð að stjórna vélknúnu ökutæki geti menn lent í þessum aðstæðum. Þess vegna er það svo mikilvægt þar. Ég er kannski ekki að segja að það sé forvarnagildi í því beinlínis en það er það samt að vissu leyti. Þess vegna er mikilvægt að spyrja þar. Ég veit ekki með skattskýrsluna. Ég hef hreinlega ekki velt því neitt fyrir mér hvort það ætti við þar. En það er náttúrlega þannig með þessi mál öll að ég er ekki viss um að það sé gott að dreifa þessu mjög víða í samfélaginu, þ.e. spurningunni eða vangaveltunum. Þar kemur til smæð samfélagsins hérna. Við erum afskaplega lítið samfélag. Það þekkja nánast allir alla. Ég held að það sé ekki gott að þessar vangaveltur séu á hendi margra opinberra aðila eða jafnvel einhverra annarra heldur sé reynt að halda á þessu á eins einfaldan og skýran hátt og hægt er.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér skýrslu Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins fyrir árið 2017 og vil gjarnan hafa þann háttinn á í minni ræðu að fjalla aðeins almennt um Evrópuráðið og Evrópuráðsþingið og fara örstutt yfir það sem bar hæst á vettvangi Evrópuráðsþingsins á síðasta ári. Svo held ég að fari vel á því, því mér sýnist að fráfarandi formaður Íslandsdeildarinnar, hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, sé búin að kveðja sér hljóðs og hún muni greina frekar frá þeim störfum sem Íslandsdeildin tók að sér og þeim málum sem hún flutti á vegum Evrópuráðsþingsins á síðasta ári. En aðeins til þess að rifja upp þá er hlutverk Evrópuráðsins að standa vörð um grundvallarhugsjónir aðildarríkjanna um mannréttindi, lýðræði og réttarríki, auk þess að stuðla að efnahagslegum og félagslegum framförum. Í þeim tilgangi beitir ráðið sér m.a. fyrir gerð og samþykkt bindandi fjölþjóðasáttmála. Ályktanir og fjölþjóðasáttmálar Evrópuráðsins hafa haft víðtæk áhrif í álfunni allri. Fjölmargir sáttmálar ráðsins á ýmsum sviðum þjóðlífsins eru mikilvægar mælistikur fyrir þjóðir sem eru að koma á lýðræði og réttarríki, en mælistikur Evrópuráðsins gilda einnig fyrir aðrar fjölþjóðastofnanir og alþjóðleg samtök. Þar ber hæst mannréttindasáttmála Evrópu og félagsmálasáttmála Evrópu. Frá lokum kalda stríðsins hefur Evrópuráðið m.a. gegnt því veigamikla hlutverki að styðja við lýðræðisþróun í nýfrjálsum ríkjum Mið- og Austur-Evrópu, m.a. með tæknilegri aðstoð á sviði laga- og stjórnsýsluuppbyggingar auk kosningaeftirlits. Aðildarríkjum ráðsins hefur fjölgað ört síðan Berlínarmúrinn féll og eru þau nú 47 talsins. Svartfjallaland er nýjasta aðildarríkið en það sleit ríkjasambandi við Serbíu eftir þjóðaratkvæðagreiðslu í maí 2006 og varð aðili að Evrópuráðinu í maí 2007. Þar með mynda ríki Evrópuráðsins eina órofa landfræðilega heild í álfunni, að Hvíta-Rússlandi undanskildu. Evrópuráðsþingið er vettvangur fulltrúa þjóðþinga 47 aðildarríkja Evrópuráðsins. Á þinginu sitja 324 fulltrúar og jafn margir til vara. Ólíkt ráðherranefnd Evrópuráðsins þar sem hvert ríki hefur eitt atkvæði fer fjöldi fulltrúa á þinginu eftir stærð þjóðar. Á þinginu starfa níu fastanefndir og sex flokkahópar. Þá sitja forseti, 20 varaforsetar, formenn fastanefnda og flokkahópa í framkvæmdastjórn þingsins, sem hefur umsjón með innri málefnum þess. Sami hópur skipar stjórnarnefnd þingsins ásamt formönnum landsdeilda. Þingið kemur saman ársfjórðungslega, eina viku í senn, að jafnaði í janúar, apríl, júní og október. Evrópuráðsþingið er nokkurs konar hugmyndabanki Evrópuráðsins um stjórnmál, efnahagsmál, félagsmál, mannréttindamál, umhverfis- og orkumál og menningar- og menntamál. Síðasta ár á vettvangi Evrópuráðsþingsins, sem var nokkuð merkilegt fyrir margra hluta sakir eins og hér verður drepið á, bar hæst flóttamannavandann í Evrópu, spillingarmál á Evrópuráðsþinginu sjálfu og samskipti Rússa og Evrópuráðsþingsins. Í almennum umræðum var staða lýðræðisstofnana í Tyrklandi og deilur í Nagorno-Karabakh-héraðinu á milli Armena og Aserbaídsjana og Úkraínu einnig ofarlega á baugi. Málefni flóttamanna voru til umræðu á öllum þingfundum ársins 2017. Í tilmælum þingsins um heildstæð viðbrögð við flóttamannastraumnum til Evrópu hvatti þingið aðildarlönd til að viðurkenna að fólksflutningar milli landa héldu áfram að aukast og að þeir væru grundvöllur fyrir endurnýjun og þróun Evrópu. Í ályktun um mannréttindi í ljósi viðbragða Evrópuríkja við fólksflutningum yfir Miðjarðarhafið kemur fram að í kjölfar samnings Evrópusambandsins við Tyrkland og lokunar landamæra hafi komum flóttafólks til Balkanskaga og Ungverjalands fækkað um 83%. Þessi aðgerð hafi hins vegar ekki haft áhrif á komu flóttafólks sjóleiðis frá Norður-Afríku. Þingið skoraði á ESB að hafa viðveru á Miðjarðarhafinu við leit og björgun, að herða aðgerðir sínar gegn fólkssmyglurum og að auka samstarf við líbísk stjórnvöld. Fjallað var um slæman aðbúnað flóttafólks á stærstu móttökustöðvum í Evrópu, á Ítalíu og Grikklandi, og Evrópuríki hvött til þess að axla í auknum mæli sameiginlega ábyrgð á móttöku flóttafólks. Talsvert var rætt um viðkvæma hópa flóttafólks, sérstaklega aðbúnað og öryggi fylgdarlausra barna. Fréttir af spillingu þingmanna Evrópuráðsþingsins settu svip sinn á starf þingsins. Fregnir bárust af því á árinu að nokkrir þingmenn hefðu þegið mútur frá stjórnvöldum í Aserbaídsjan í tengslum við eftirlit með mannréttindamálum og kosningum þar í landi. Forseti Evrópuráðsþingsins, Pedro Agramunt, þingmaður landsdeildar Spánar, þótti ekki taka nógu hart á málum og var orðaður við spillingu sjálfur, en hann hefur gegnt kosningaeftirliti í Aserbaídsjan fyrir hönd þingsins. Á vormánuðum fór Agramunt svo í umdeilda ferð til Sýrlands með aðstoð Rússa og hitti Bashar al-Assad forseta. Í kjölfar Sýrlandsheimsóknarinnar lýstu flokkahópar á þinginu því yfir að forsetinn nyti ekki lengur trausts þeirra. Samkvæmt þingsköpum Evrópuráðsþingsins var hins vegar ekki hægt að leggja fram formlega vantrauststillögu til atkvæðagreiðslu. Framkvæmdastjórn Evrópuráðsþingsins kom hins vegar saman á aprílfundinum og svipti Agramunt rétti sínum til að fara í opinberar heimsóknir fyrir hönd þingsins. Á þingfundi í júní var reglum þingsins breytt þannig að unnt er að setja forseta þingsins, varaforseta og formenn nefnda af í kjölfar vantrausts. Vantrauststillaga var lögð fram á sumarþingi en samkvæmt hinum nýju þingsköpum Evrópuráðsþingsins eru vantrauststillögur teknar á dagskrá á næsta þingfundi, nema yfirgnæfandi meiri hluti þingheims skrifi undir þær. Formleg vantrauststillaga var því á dagskrá fundarins í október en daginn áður en hún var tekin til umræðu sagði Agramunt af sér og gaf þá útskýringu að um heilsufarslegar ástæður væri að ræða. Stella Kyriakides, þingmaður landsdeildar Grikklands og meðlimur í flokkahópi íhaldsmanna, var kjörin forseti út árið 2017. Líkt og síðustu ár var aðild Rússlands að átökunum í Úkraínu og stjórnmálaástandið á Krímskaga og Austur-Úkraínu ofarlega á blaði í störfum Evrópuráðsþingsins á síðasta ári. Til upprifjunar þá var landsdeild Rússlands í apríl 2014 svipt atkvæðisrétti í Evrópuráðsþinginu vegna aðkomu Rússlands að átökunum. Rússar hafa ekki skipað landsdeild síðan og hafa því ekki tekið þátt í störfum Evrópuráðsþingsins síðastliðin þrjú ár. Á októberfundi þingsins 2016 fordæmdi þingið enn og aftur aðkomu Rússlands að átökunum og ólöglega innlimun landsins á Krímskaga. Sumarið 2017 versnuðu samskipti Rússa og Evrópuþingsins enn þegar Rússar tilkynntu að þeir myndu ekki greiða framlög sín til Evrópuráðsins fyrr en landsdeild þeirra fengi skilyrðislausan atkvæðisrétt í Evrópuráðsþinginu. Rússar eru ein þeirra þjóða sem greiða hvað hæst fjárframlög til Evrópuráðsþingsins og Evrópuráðsins. Á haustþingi samþykkti þingið tilmæli þar sem kallað var eftir því að reglur ráðherranefndarinnar og Evrópuþingsins um þátttöku aðildarlanda Evrópuráðsins yrðu samræmdar. Tilmælin voru samþykkt með miklum meiri hluta en í kjölfarið tekist á um það hvort eigi að breyta reglum Evrópuráðsþingsins þannig að þinginu sé ekki fært að svipta landsdeild atkvæðisrétti sínum. Rússar myndu þá geta skipað nýja landsdeild án þess að eiga á hættu að missa atkvæðisréttinn. Eins og þingmenn hér í salnum heyra er líf og fjör á vettvangi Evrópuráðsþingsins. Þess má geta, eins og ég kom að í inngangi, að þingfundir Evrópuráðsþingsins eru haldnir fjórum sinnum á ári en árið 2017 sótti Íslandsdeildin aðeins tvo þingfundi af fjórum vegna kosninga hér í október 2016 og svo aftur 28. október 2017. Ég læt þetta gott heita í bili, forseti, enda held ég að fráfarandi formaður Íslandsdeildarinnar geti sagt okkur ýmislegt um þau málefni sem þingmenn deildarinnar komu á framfæri inni í þinginu, þau eru fjölmörg og mjög áhugaverð. Ég þakka fyrir.
Herra forseti. Ég þakka þessa kórréttu kynningu enda er ég fráfarandi formaður Íslandsdeildar Evrópuráðsþingins og þakka núverandi formanni fyrir sína framsögu. Eins og komið hefur verið inn á var líf og fjör á fundum Evrópuráðsþingsins liðinn vetur og virðist ekkert lát ætla að verða þar á. Þar kennir ýmissa grasa, eins og sagt er. Tyrkland og Rússland eru kannski stærstu þemun þessa dagana hvað það varðar hvernig landsdeildir standa sig í að standa vörð um þessi helstu gildi Evrópuráðsþingsins sem eru mannréttindi, lýðræði og réttarríki. Það hefur gengið á mjög svo ýmsu hvað þessi tvö lönd varðar og þeirra áframhaldandi samstarf við Evrópuráðsþingið vegna víðtækra mannréttindabrota og skerðinga í þeim löndum og innrásarstríðs í þokkabót. Aðeins hefur verið tæpt á því hvað Íslandsdeildir hafa verið að gera en ég ætla að fara yfir hverjir voru í Íslandsdeildinni í fyrra, með mér sem formanni þá. Katrín Jakobsdóttir og Vilhjálmur Árnason voru aðalmenn og varamenn þeirra Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Birgir Ármannsson, og Ásta Guðrún Helgadóttir sat sem varamaður fyrir mig. Eins og kannski öllum landsmönnum er kunnugt hafa verið tíðar kosningar hér þannig að ný Íslandsdeild var kosin 14. desember 2017 og nú eru aðalmennirnir Rósa Björk Brynjólfsdóttir formaður, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, ég, varaformaður og Bergþór Ólason frá Miðflokknum. Varamennirnir eru Ólafur Þór Gunnarsson frá Vinstri grænum, Halldóra Mogensen frá Pírötum og Birgir Þórarinsson frá Miðflokknum. Eins og áður hefur komið fram voru þingfundir Evrópuráðsþingsins sem Íslandsdeildin sótti einungis tveir og var það vegna kosninga, þ.e. ekki var búið að stilla upp Íslandsdeildinni fyrir fyrsta þingið í janúar í fyrra og nú síðast kom kosningabarátta í veg fyrir að við sæjum okkur fært að fara. Fyrsti þingfundurinn sem Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins sótti var fundur Evrópuráðsþingsins í Strassborg 24.–28. apríl 2017 og af hálfu Íslandsdeildar sóttu fundinn ég sjálf, Vilhjálmur Árnason og Katrín Jakobsdóttir, auk Jörundar Kristjánssonar, starfandi ritara. Helstu mál á dagskrá voru umræður um virkni lýðræðisstofnana í Tyrklandi, staða mannréttinda í Norður-Kákasus, umræður um vaxandi misskiptingu, aðgerðir til að vernda flóttakonur fyrir kynbundnu ofbeldi, 25 ára starf Evrópunefndar um forvarnir gegn pyndingum, misnotkun á kerfum Interpol, vernd trúarlega minnihlutahópa og leiðir til þess að bæta fjármögnun aðstoðar við flóttamenn í neyð og samhengi gervigreindar og mannréttinda. Þingið gerði alvarlegar athugasemdir við stöðu mála í Tyrklandi og virkni lýðræðislegra stofnana. Í kjölfar valdaránstilraunar sumarið 2016 voru sett neyðarlög í Tyrklandi sem framlengd hafa verið, lög sem veita stjórnvöldum ríkar heimildir á grundvelli neyðarástands. Í ályktun þingsins var lýst miklum áhyggjum af þróun mála, m.a. því að kjörnir fulltrúar á tyrkneska þinginu hefðu verið hnepptir í varðhald. Tyrkland virðist stefna á að endurupptaka dauðarefsinguna. Tyrkjum hefur því verið bent á að það sé ekki samrýmanlegt aðild að Evrópuráðsþinginu. Í ályktuninni voru tyrknesk yfirvöld hvött til þess að aflýsa neyðarástandi hið fyrsta og Tyrkir voru hvattir til þess að fylgja ráðum Feneyjanefndarinnar um breytingar á stjórnarskrá. Í ræðu sinni um vaxandi misskiptingu rakti Katrín Jakobsdóttir áhrif frjálshyggju á efnahagslega misskiptingu og lagði áherslu á nýja nálgun í hagfræði og styrkingu velferðarkerfisins. Þingið samþykkti ályktun þar sem m.a. var hvatt til aðgerða til að berjast gegn launamun kynjanna. Í sérstökum umræðum um vaxandi útlendingaandúð, einkum gegn gyðingum og múslimum, var Katrín Jakobsdóttir framsögumaður flokkahóps sameinaðra evrópskra vinstri manna og rakti hún m.a. orsakir aukinnar útlendingaandúðar til efnahagskreppunnar og hvernig lýðhyggja hefði fengið byr undir báða vængi með vaxandi misskiptingu. Ég flutti einnig ræðu undir þessum dagskrárlið og vakti athygli á því að það væri ekki einungis efnahagskreppan heldur einnig, og ekki síður, opinber orðræða og hugtakanotkun sem væri olía á eld útlendingaandúðar og vísaði þar með til þess að sífellt og alltaf væri verið að tala um flóttamannavandamálið, eins og þetta væri einhver óþekkt stærð sem væri vandamál í okkar lífi en ekki manneskjur í leit að friði og öryggi á ströndum Evrópu. Í umræðum um skýrslu Evrópunefndar um forvarnir gegn pyndingum kvaddi ég mér enn og aftur hljóðs og fagnaði sérstaklega tillögum um aukið samráðsferlið nefndar laga- og mannréttindanefndar, nefndarinnar sjálfrar, CPT-nefndarinnar svokölluðu, og laga- og mannréttindanefndar Evrópuráðsins. Ég benti líka á að ríki eins og Ísland sem hefur almennt góða ímynd fylgir ekki til fulls tilmælum nefndarinnar, sérstaklega ekki þegar kemur að nauðungarvistun og framkomu við fólk með geðraskanir og geðfatlanir sem vistað er á íslenskum stofnunum. Í umræðum um misnotkun kerfa Interpol var Vilhjálmur Árnason framsögumaður flokkahóps íhaldsmanna. Hann sagði löggæslu mikilvægan hornstein samfélagsins og traust milli löggæslustofnana og borgara vera lykilatriði. Því væri afar mikilvægt að einstök aðildarríki misnotuðu ekki Interpol-kerfin til handtöku og framsalsbeiðna og að fyrir utan órétt gegn borgurunum kæmi það niður á trausti til stofnunarinnar. Fyrir utan hefðbundna dagskrá þingsins var staða forseta þess í brennidepli eins og áður hefur verið vikið að í þessum sal en Pedro Agramunt, forseti Evrópuráðsþingsins, hafði legið undir ámæli fyrir ferð til Sýrlands. Hann gaf kost á þinglegum yfirheyrslum um ferðina og lýstu flokkahópar því yfir í kjölfarið að hann nyti ekki trausts til áframhaldandi starfa. Þetta voru hinar merkilegustu yfirheyrslur þar sem Agramunt ræddi m.a. um horfið peningaumslag af skrifstofu sinni og virtist orðinn pínulítið vænisjúkur í starfi. Samkvæmt þingsköpum Evrópuráðsþingsins var ekki hægt að bera formlega vantrauststillögu undir atkvæði. Framkvæmdastjórn Evrópuráðsþingsins ályktaði á síðasta degi þings að Agramunt væri bannað að fara í opinberar heimsóknir í nafni Evrópuráðsþingins eða senda frá sér yfirlýsingar í nafni þess. Agramunt sat þó sem fastast sem forseti þar sem ekki var hægt að steypa honum af stóli, ef svo mætti að orði komast, og sat áfram sem formaður landsdeildar sinnar og var lengi vel áfram formaður flokkahóps síns í Evrópuráðsþinginu þannig að þetta mál var allt hið vandræðalegasta fyrir Evrópuráðsþingið. Þetta fyrsta þing Íslandsdeildarinnar í þetta sinnið getur kallast heldur betur ævintýralegt og margir sem höfðu jafnvel unnið þarna í áratugi sögðu okkur að þingið væri aldrei svona fjörugt. Það var mjög áhugavert að fylgjast með vantraustsyfirlýsingum þingmanna þarna í þingsal sem treystu ekki forseta sínum lengur, að meginefni til vegna þess að hann fór með rússneskri herþotu í heimsókn til forseta Sýrlands. Ekki nóg með það, hann var einnig ansi duglega bendlaður við spillingarmál í Aserbaídsjan sem ég vík betur að á eftir. Nokkrir þingmenn, m.a. þeir tveir þingmenn sem fóru með forsetanum til Sýrlands, voru einnig bendlaðir við spillingarmálin. Þannig lauk þessu fyrsta vorþingi Íslandsdeildarinnar í fyrra. Annar fundur Íslandsdeildarinnar var haldinn í Strassborg 26.–30. júní 2017. Af hálfu Íslandsdeildar sátu fundinn ég sjálf, Vilhjálmur Árnason og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, auk Bylgju Árnadóttur ritara. Helstu mál á dagskrá voru mannréttindi flóttafólks, viðbrögð Evrópulanda við flóttamannastraumnum og breytingar á þingsköpum Evrópuráðsþingsins. Þá var hryðjuverkaógnin í Evrópu, ofbeldi gegn konum á almannasvæðum og staða lýðræðis- og mannréttindamála í Hvíta-Rússlandi einnig til umræðu. Stærsta mál sumarþingsins var þó tillaga um breytingar á þingsköpum Evrópuráðsþingsins þannig að hægt væri að lýsa vantrausti á forseta þingsins, varaforseta þess og formenn nefnda og setja þá af. Skýrsla málsins og tillagan bar heitið Styrking ábyrgðar í þinginu og átti uppruna sinn í deilum um forseta þingsins, Pedro Agramunt. Á fundi sendinefnda Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna var ákveðið að ég myndi skrifa bréf til þingsins til þess að skýra afstöðu landanna til lögfræðilegra álitamála og lýsa stuðningi við fyrirhugaðar breytingar á þingsköpum. Allar landsdeildir Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna skrifuðu undir bréfið og Íslandsdeildin sá um að dreifa því til þingmanna. Herra forseti. Ég sé að ég hef miklu styttri tíma en ég átti von á til að fara yfir þau miklu störf sem við höfum hér þannig að ég læt nú staðar numið. Ég er búin að lýsa þessum tveimur þingfundum sem við fórum á, þeir voru einstaklega áhugaverðir, en vil árétta að lokum að framkoma Íslands gagnvart Evrópuráðsþinginu er ekki ásættanleg. Við fáum ekki að fara í jafn margar nefndarferðir og við ættum að fá að fara skuldbindingum okkur samkvæmt. Ef við erum þjóð meðal þjóða í Evrópu finnst mér að við ættum að standa [[Forseti hringir.]]við þessar alþjóðlegu skuldbindingar okkar og fjármagna ferðir þingmanna á þetta merkilega þing.
Forseti minnir þingmenn á að þeir geta komið aftur upp ef þeir ná ekki að klára ræður sínar í staðinn fyrir að bjóða upp á þessa tónlist sem er þessi bjölluhljómur. Jafnframt vill forseti upplýsa þingmenn, til aðstoðar, að ef þeir gleyma föðurnöfnum þingmanna er einn á móti tíu að veðja á að faðirinn heiti Gunnar.
Herra forseti. Ég vil þakka þessa umræðu og þessar ágætu skýrslur frá fráfarandi formanni, Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, og hinum nýja ágæta formanni, Rósu Björk Brynjólfsdóttur. Ég sótti vetrarfund Evrópuráðsins sem varamaður. Ég vil byrja á að segja að við eigum þarna mjög skeleggar og góðar þingkonur sem eru fulltrúar í þessari nefnd og ég var mjög stoltur af þeirra verkum. Þar sem ég kem að þessu sem nýr þingmaður langar mig aðeins að deila reynslu minni. Þetta er mjög áhugaverður vettvangur. Þarna eru þjóðþing 47 landa sem koma saman og það er hægt að gera þarna marga ágæta hluti. Mér fannst t.d. athyglisvert að á dagskránni eru málefni sem eru efst á baugi líðandi stundar ef svo má segja. Það var t.d. rætt um málefni Miðausturlanda, Ísraels og Palestínu. Sá sem hér stendur hafði tækifæri til að segja þar nokkur orð og fráfarandi formaður, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, flutti þar mjög skelegga og góða ræðu. Þetta fannst mér áhugavert, að geta komið þarna með okkar sjónarmið á þennan vettvang með tiltölulega einföldum hætti. Síðan er nefndarstarfið mjög áhugavert og margt í gangi, ályktanir og annað slíkt. Forsetar þjóðþinga heimsækja ráðið og það er hægt að koma með fyrirspurnir til þeirra, sem einnig er áhugaverður og góður vettvangur til orðaskipta. Þannig að ég segi fyrir mitt leyti að þetta er eitthvað sem við eigum að sinna vel. Þá vil ég taka undir það sem fráfarandi formaður og núverandi varaformaður sagði áðan, við hér erum kannski ekki nógu áhugasöm um það að mínu mati að taka þátt í þessu að fullu. Þá á ég við Alþingi. Það þarf að stuðla að því að þingmenn geti sótt þetta reglulega. Þá á ég við þennan fjárhagslega þátt í málinu. Það er mjög algengt að ríkin sendi einnig varafulltrúa sína á þingið. Það myndi náttúrlega gera að verkum að nefndin sem slík, Íslandsdeildin, yrði öflugri fyrir vikið. Þetta er mikil vinna. Það er löng dagskrá. Hún er alveg fram á kvöld flestalla dagana sem þingið er að störfum. Ef vel á að vera þurfa menn að sinna þessu vel. Eftir því sem fleiri koma að því verður starfið náttúrlega öflugra og betra. Nefndinni fylgdi öflugur nefndarritari, Bylgja Árnadóttir, sem var mjög gott að hafa og sinnti starfi sínu af miklum sóma. Að lokum langar mig aðeins að minnast á mál sem bæði fráfarandi og núverandi formaður minntust á í sínum framsögum. Það varðar þátt Rússa innan ráðsins. Þetta er ákaflega viðkvæmt málefni, þ.e. að þeim skyldi hálfpartinn vera vísað út með þeim hætti að tekinn var af þeim atkvæðisréttur. Þeir brugðust að sjálfsögðu ekki vel við því. En ég tel mikilvægt að Rússar komi að ráðinu aftur. Það þarf að gera það með þeim hætti að báðir aðilar, þ.e. Evrópuráðið og Rússar sjálfir, nái eðlilegri lendingu í þeim efnum. Þetta er mikilvægt vegna þess að það hefur sýnt sig að þetta skiptir verulegu máli fyrir almenning í Rússlandi. Það eru mannréttindabrot þar eins og víða í þessari álfu og þá eru þessi úrræði til staðar, að vísa málum til mannréttindadómstólsins. Rússar hafa staðið við allar sínar skuldbindingar hvað það varðar. Þeir hafa greitt framlög sem tengjast því. Það er að sjálfsögðu eðlilegt og jákvætt að þeir geri það. Það skiptir ráðið líka fjárhagslegu máli að Rússar komi inn aftur, en auðvitað á það ekki að vera ástæðan fyrir því að fá þá þarna inn aftur. Það er miklu frekar að þeir eru nauðsynlegir inn á þennan vettvang vegna þess sem ég nefndi, við erum að fylgjast með mannréttindamálum í Rússlandi og það er mikilvægt af þeim sökum að hafa þá þarna inni. Ég vonast til þess að það náist einhver lending með þetta en vissulega eru skoðanir mjög skiptar. Úkraínumenn eru t.d. alfarið á móti því að þeir komi þarna inn. Þeir vilja meina, í þeim samtölum sem ég átti við úkraínska þingmenn, að Rússarnir hafi nú töluverð áhrif þarna á bak við tjöldin. Ég þekki það nú ekki en skiljanlega eru þeir ekki sáttir við þá. Við þekkjum þá umræðu alla. En þetta skiptir máli. Það eru ákveðin vandamál sem tengjast því að Rússar eru ekki þarna inni. Ég nefndi fjárhagsmálin en auk þeirra höfum við Tyrki sem hafa greitt meira en þeim ber til ráðsins og þeir hafa ákveðið að falla frá því. Auðvitað eru þetta mál sem þarf að leysa með góðum hætti. Að lokum vil ég lýsa ánægju með þennan fund og þennan vettvang. Vonandi getum við látið til okkar taka með meiri og afgerandi hætti innan ráðsins í framtíðinni.
Herra forseti. Ég ákvað að fara að ágætum ráðum hæstv. forseta og taka aftur til máls. Ég var hins vegar ekki alveg viss um hvort það tækist í fyrri ræðu minni. Ég taldi mig hafa nægan tíma til að fara yfir þessa ágætu skýrslu og einnig ræða um þá hluti sem mér finnst bera hvað hæst á Evrópuráðsþinginu og vera hvað mikilvægastir. Ég sé hins vegar að ég hef alls ekki það langan tíma og hvet ég fólk einfaldlega til að kynna sér skýrslu Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins fyrir árið í fyrra því að þar kemur ýmislegt mjög áhugavert fram um störf nefndanna. Mig langaði rétt í lokin að ræða um ákveðinn nefndarfund og nefndarstarf sem ég hef verið í á vegum Evrópuráðsþingsins en þar hef ég verið að störfum fyrir laga- og mannréttindanefnd Evrópuráðsþingsins og hef unnið þar að ákveðnu áliti. Það var um skýrslu laga- og mannréttindanefndar um saksókn og refsingu fyrir glæpi gegn mannkyni og þjóðarmorð framin af samtökum sem kenna sig við íslamskt ríki. Skýrslan var lögð fyrir á októberfundi Evrópuráðsþingsins en þar sem við vorum í miðjum kosningaslag komst ég ekki til að mæla fyrir henni. Annað áhugavert sem gerðist í nefndarstarfi laga- og mannréttindanefndarinnar var þegar formaður nefndarinnar kynnti skýrslu sem sá hinn sami hafði samið um Aserbaídsjan og mannréttindatilburði þess á árunum 2012–2014. Einmitt sama dag og hann ætlaði að kynna þessa skýrslu, þ.e. kvöldið áður, kom út grein í tímaritinu The Guardian sem útlistaði hvernig asersk stjórnvöld hefðu greitt háar fúlgur fjár í gegnum skúffu- og aflandsfyrirtæki til þess að múta þingmönnum Evrópuráðsþingsins til að fjalla á jákvæðan hátt um mannréttindaumsvif Aserbaídsjan á árunum 2012–2014. Formaður nefndarinnar, sem var framsögumaður þessa álits, ætlaði sér ekkert að minnast á þessi umsvif Aserbaídsjana á þessu sama tímabili og skýrslan náði yfir og náði sú sem hér stendur að bæta inn eins og einni lítilli breytingartillögu, sem var samþykkt með minnsta mögulega meiri hluta, og var það æsispennandi atburðarás. Þetta varð þó til þess að ýmsir rannsóknarblaðamenn fóru að skoða Alain Destexhe, eins og hann heitir, formaður laga- og mannréttindanefndarinnar, og skýrslugjafi í þessu máli. Kom þá ekki á daginn að sá hinn sami átti lítið skúffufyrirtæki heima hjá sér sem var ákveðið lobbýistafyrirtæki fyrir Aserbaídsjan. Þar sem Destexhe hafði ekki lýst yfir neinum konflikt eða hagsmunaárekstrum þegar hann tók við þessari skýrslu axlaði hann pólitíska ábyrgð og sagði af sér. Ég vildi benda á þessa skemmtilegu eða áhugaverðu atburðarás. Loks langar mig að minna á það sem minn ágæti kollegi, hv. þm. Birgir Þórarinsson, var að tala um, þ.e. að Rússar eru að reyna að beita fjárkúgunum til að fá aftur atkvæðisrétt til þingsins. Mig langar að hvetja alla hér inni til að styðja við bakið á Evrópuráðsþinginu og öðrum þjóðum sem hafa hugsað sér að greiða meira í þetta merka ráð til þess að við getum haldið okkar gildum og án þess að láta undan fjárkúgunartilburðum þeirra sem ekki vilja fara eftir okkar gildum. Loks langar mig aðeins að minnast á að laga- og mannréttindanefnd Evrópuráðsþingsins mun koma og heimsækja okkur, þ.e. ef allt fer að óskum. Ef þingið hefur efni á, eftir þessa tilburði alla sem hafa verið í gangi, þá mun laga- og mannréttindanefnd Evrópuráðsþingsins koma og sækja okkur heim í lok maí. Ég hvet alla þingmenn til að hafa augun opin fyrir því. Ég hugsa að það gæti orðið ansi áhugaverður fundur. Hluti hans verður opinn almenningi og almennum þingmönnum. Ég vildi bara minna á það hér í lokin og þakka öllum þeim sem hafa fylgt mér í gegnum mína formennsku fyrir góða samvinnu og óska nýjum formanni velfarnaðar í sínum störfum.
Virðulegi forseti. Þetta er í rauninni safnlagafrumvarp, eða svokallaður bandormur, þar sem lögð er fram tillaga til breytingar á tvennum lögum, annars vegar um ársreikninga og hins vegar um hlutafélög. Tillagan í frumvarpinu er einföld, að engin gjaldtaka skuli vera fyrir rafræna uppflettingu í skránni og skuli allar upplýsingar birtast í rafrænni uppflettingu. Þetta frumvarp var einnig lagt fram á 147. löggjafarþingi en komst ekki til umræðu, enda var það mjög stutt. Með frumvarpinu er lagt til að upplýsingar ársreikningaskrár og hluthafaskrár verði aðgengilegri fyrir almenning. Lagt er til að ekki skuli taka gjald fyrir rafræna uppflettingu í skrám þessum og, sem er mikilvægt, að sömu upplýsingar skuli vera aðgengilegar þar og ef greitt væri fyrir eintak af gögnum úr skránni. Þessar upplýsingar geta ekki talist aðgengilegar almenningi miðað við núverandi löggjöf þar sem greiða þarf fyrir þær. Frumvarp til laga sambærilegt þessu er varðaði aukinn aðgang að fyrirtækjaskrá var samþykkt á Alþingi á 146. löggjafarþingi og varð að lögum. Lögin fólu í sér að veita almenningi aðgang að fyrirtækjaskrá án gjaldtöku. Hér er lagt til að gögn sem tengjast þeim sem er að finna í fyrirtækjaskrá verði gerð aðgengileg á sama hátt. Í meirihlutaáliti fyrirtækjaskrármálsins er farið yfir kostnað og tekjur sem ríkisskattstjóri hefur af fyrirtækjaskrá. Þar eru þær sagðar vera rétt tæpar 40 milljón kr. árið 2016. Af gjaldskrá ríkisskattstjóra að dæma verður ekki séð að sérstaklega sé rukkað fyrir ársreikningaskrá eða hlutafélagaskrá heldur virðist rukkað fyrir þau gögn í gegnum fyrirtækjaskrá. Kostnaðurinn er því ekki mikill. Umsagnaraðilar við fyrirtækjaskrármálið voru m.a. félagasamtökin Gagnsæi sem röktu mikilvægi þess fyrir almannahagsmuni, akademíska greiningu og fjölmiðlun að þessi gögn væru aðgengileg, enda var ein ástæða breytingar á lögum sem lögð var fram um fyrirtækjaskrá að fréttir sem hefðu getað breytt ýmsu í samfélagsumræðunni urðu einfaldlega ekki til því að uppfletting í fyrirtækjaskrá og tengdum fyrirtækjum í gegnum ársreikningaskrá og hluthafaskrá kostaði kannski 50 þús. kr. Það var of hár verðmiði fyrir eina frétt af því að búið var að búa til svo mikla fyrirtækjafléttu inni í fyrirtækjaskrá. Við klárum núna ferlið sem við hófum á fyrirtækjaskrá, sem gefur aðgengi að því hverjir eru stjórnarmenn o.s.frv. og fleiri gögnum hvað það varðar, breytingum á stjórn, gjaldkerum og því um líku og samþykktum félaga, með því að opna á nákvæmlega sama hátt og Alþingi samþykkti áður með öllum greiddum atkvæðum fyrir ársreikningaskrá og hlutafélagaskrá. Ég býst við að málið fái meðbyr sökum fyrri afgreiðslu Alþingis á sambærilegu máli. Ég hlakka til að sjá það fljúga í gegn.
Virðulegi forseti. Hér er annað málið af þremur sem ég er með í dag. Ég veit ekki hvort ég næ þriðja málinu, en í staðinn fyrir að fara í fundarstjórn forseta hefði ég viljað fá þriðja málið samhliða hinum tveimur. En einhverra hluta vegna eru önnur þrjú mál á milli og ég þarf að sinna fjölskyldu í dag, ná í barn á leikskóla o.s.frv., þannig að við sjáum hvernig þetta gengur. Ég ætla að reyna að fara fljótt yfir málið. Það er ívið viðameira mál en hin tvö. Þetta mál er þingsályktunartillaga þar sem Alþingi ályktar að fela ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra og undirbúa og leggja fram lagafrumvarp sem feli í sér endurskoðun á nokkrum lögum um sölu fasteigna og skipa, um fasteignakaup, og á þinglýsingarlögum með eftirfarandi að leiðarljósi: Að seljendum notaðra fasteigna sem ætlaðar eru til íbúðar, verði skylt að láta ástandsskýrslur fylgja með þeim. Þannig að þegar ég ætla að selja íbúð þarf ég að láta fylgja með sölugögnunum ástandsskoðun til þess að þeir sem kaupa eða skoða hafi aðgang að upplýsingum um ástand íbúðarinnar. Eins og það er alla jafna núna kaupir sá sem gerir tilboð í íbúðina ástandsskoðun á íbúðinni, en ef viðkomandi hættir við kaupin og annar líklegur kaupandi gerir nýtt tilboð þá þarf sami aðili að kaupa aftur ástandsskoðun. Það er mikil endurtekning sem er algjör óþarfi. Svona fyrirkomulag er m.a. í Noregi þar sem ástandsskýrslan fylgir einmitt sölunni. Í b-lið tillögunnar er lagt til að aðilar sem útbúa ástandsskýrslur vegna sölu fasteigna verði ábyrgir fyrir göllum sem rýra verðmæti þeirra svo nokkru varði og ekki voru tilgreindir í skýrslum þeirra og skuli hafa starfsábyrgðartryggingu sem tryggi skaðleysi kaupenda og seljenda fasteigna þegar mistök þeirra leiða til bótaskyldu. Í c-lið er lagt til að stuðla að því, án þess þó að gera það að beinni lagaskyldu, að eigendur fasteigna sem ætlaðar eru til íbúðar haldi viðhaldsdagbók sem sé færð rafrænt undir fastanúmeri eignar. Það er í raun mjög svipað og að halda akstursdagbók, að kvitta undir og skrá hvenær maður skiptir um olíu o.s.frv. Það er engin skylda að halda henni við en hún myndi væntanlega auka traust í söluferlinu. Auk þessa fylgja fyrri ástandsskoðanir. Þær detta væntanlega beint inn í viðhaldsdagbókina þannig þá er að minnsta kosti hægt að skoða fyrri ástandsskoðanir og muninn á milli þeirrar skoðunar sem gefin var út við þá sölu og fyrri sölu. Að lokum er lagt til í d-lið að hægt verði að ganga frá einföldum löggerningum á borð við umboð vegna sölu fasteignar, undirritun leigusamnings og kaupsamning um fasteign rafrænt með notkun þjónustu á borð við island.is. Viðskipti með íbúðarhúsnæði eru nefnilega afar vandasöm. Þau eru yfirleitt stærstu viðskiptin sem einstaklingar og fjölskyldur taka þátt í á ævi sinni og mikill hluti fjármuna þeirra er undir í þeim viðskiptum. Fjárfesting í íbúðarhúsnæðis er oftast einnig fjárfesting í heimili. Afar mikilvægt er að reglur um slík viðskipti auki fyrirsjáanleika og öryggi neytenda og dragi úr tjóni og óþarfadeilum og dómsmálum. Þá er mikilvægt að koma í veg fyrir að fólk þurfi að þola íveru í heilsuspillandi húsnæði, en nokkur vitundarvakning hefur orðið um þær hættur sem af því stafa. Hingað til hafa ekki verið gerðar teljandi úrbætur á þessu sviði. Með tillögu þessari er lagt til að ráðherra verði falið að útbúa nokkrar breytingar til þess að bæta stöðu neytenda. Lögð er áhersla á að ástand húsnæðis verði kunnugt öllum aðilum er koma að fasteignaviðskiptum, þ.e., kaupendum, seljendum og líka milliliðum. Með því mætti draga verulega úr líkum á því, eftir að viðskipti með íbúaðarhúsnæði hafa farið fram, að upp komi leyndir gallar með tilheyrandi kostnaði fyrir kaupendur, seljendur og samfélagið. Þá er lagt til að settar verði skýrar reglur um ábyrgð vegna galla sem ekki koma fram í ástandsskýrslum. Ástandsskýrslur eru gerðar vegna sölu fasteigna, en þær eru nú á tímum oft keyptar af tilboðsgjöfum og kaupendum. Aðgangur þeirra að fasteign er síðan ekki sá sami og seljenda, sem getur leitt af sér lakari skýrslur, auk þess sem óskilvirkt er að tveir eða fleiri tilboðsgjafar láti báðir gera ástandsskýrslu vegna sömu fasteignar, hvað þá þegar maður hefur heyrt að bæði seljandi og kaupandi geri ástandsskýrslur til að vera alveg vissir um að allt sé í lagi. En þegar sá sem gerir ástandsskoðunina er þegar með tryggingu er miklu meira traust þar á bak við, að þar sé faglega að verki staðið. Þó getur myndast hvati við vissar markaðsaðstæður til að sleppa því að gera slíkar ástandsskýrslur, sem dæmi má nefna að þegar að mikil eftirspurn er eftir húsnæði getur fyrirvari um ástandsskoðun fasteignar verið talinn kauptilboði til frádráttar, þ.e. þá er frekar valið kauptilboð þar sem ekki er beðið um fyrirvara vegna ástandsskoðunar. Með því að leggja á þá skyldu að ástandsskýrsla verði á meðal sölugagna má verulega draga úr ágreiningi og dómsmálum í kjölfar á sölu íbúðarhúsnæði. Slík skref drægju úr óþarfakostnaði og ykju á gæði viðskiptanna. Kaupandi hefði þannig betri upplýsingar um ástand húsnæðis fyrr í ferlinu og öryggi seljenda ykist þar sem gæði og nákvæmni söluyfirlits og annarra gagna væru meiri. Það gerði milliliðum kost á að veita betri og nákvæmari upplýsingar og þar með betri þjónustu. Viðhaldsdagbók fyrir íbúðarhúsnæði hefur sambærilegan tilgang og olíudagbækur fyrir bíla. Í viðhaldsdagbók má skrá upplýsingar á borð við hvenær meiri háttar framkvæmdir eru gerðar á húsnæðinu. Ekki er þó gert ráð fyrir að skylt verði að halda slíkar viðhaldsdagbækur, en betri upplýsingar í viðhaldsdagbók varðandi íbúðarhúsnæði eru þess til fallnar að auka traust á viðskiptum með þá fasteign. Það yki jafnvel skilvirkni í viðhaldi á fasteignum að geta flett upp þessum upplýsingum langt aftur í tímann. Einnig gæti það hjálpað til að vinna gegn svartri starfsemi í viðhaldi á byggingum þar sem að kaupandi þjónustu og uppfærslu á íbúðarhúsnæði myndi vilja fá skráninguna í viðhaldsdagbókina, sem yrði alla jafna ekki gert ef það væri unnið svart. Eitt helsta markmið þessarar tillögu er að einfalda samskipti milli seljenda og kaupenda húsnæðis, sem og leigusala og leigjenda, hvað varðar gerð samninga og frágang annarra nauðsynlegra löggerninga. Slík einföldun er til þess fallin að minnka kostnað við kaup og sölu, auka skilvirkni í viðskiptum, minnka flækjustig og auka öryggi notenda. Með rafrænum lausnum á borð við island.is verður stigið skref fram á við í þá átt sem þessi viðskiptagrein er nú að þróast. Frumvarp um rafrænar þinglýsingar hefur verið unnið hjá innanríkisráðuneytinu, nú dómsmálaráðuneytinu, og er þess að vænta á allra næstu árum að þinglýsingar og undirritanir við gerð löggerninga muni í auknum mæli fara fram rafrænum hætti. Slíka þróun verður að hagnýta til að auka skilvirkni og öryggi og bæta þjónustu við neytendur. Til glöggvunar á umfangi þessara mála má líta til dóma sem fallið hafa vegna fasteignakaupa. Þó þarf að hafa þann vara á að ekki fara öll mál alla leið í gegnum dómskerfið. Má ætla að mun fleiri mál séu afgreidd án aðkomu dómstóla. Ætla má að dómsmálum sem og þeim málum sem ekki fara fyrir dóm megi fækka verulega með þeim breytingum sem hér eru lagðar til. Við vinnslu tillögunnar var leitað eftir héraðsdómum með lykilorðunum „fasteign“, „fasteignakaup“, „fasteignakaup-gallar“ og „fasteignakaup-greiðslufrádráttur“ á vefsíðunni domstolar.is á tímabilinu 1. janúar 2010 til 18. ágúst 2017. Dómar og reifanir voru lesin til þess að sjá hvort dómsmálið snerist að öllu leyti um galla á fasteign. Í töflunni sem fylgir hér með má sjá niðurstöðu leitarinnar. Alls um 360 mál eru vegna fasteignakaupa og 102 mál vegna galla á fasteign. Það voru dómar sem féllu, og þar af leiðandi bara dómar sem fóru í alla leið í gegnum kerfið. Dæmdur var málskostnaður í 22 málum frá 2016 en felldur niður í þremur málum. Að meðaltali var dæmdur málskostnaður rúmar 1,2 milljónir, lægstur 250 þúsund og hæstur 3,2 milljónir. Hafa ber í huga að málskostnaður er einungis dæmdur öðrum aðila máls, þannig að málskostnaður hins aðilans stendur út af. Auk þess þarf dæmdur málskostnaður ekki endurspegla raunverulegan málskostnað. Á sama tímabili tengdust 15 dómar Hæstaréttar göllum í fasteignum. Leitað var eftir lykilorðunum „fasteign“ og „galli“. Ég mælist til þess að þingmenn skoði þessa tillögu og meti það sem hún hefur fram að færa. Ég hlakka til samstarfsins.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna um tillögu til þingsályktunar um rafræn fasteignaviðskipti og ástandsskýrslur fasteigna. Það er margt mjög athyglisvert við fyrstu rýni. Ég ætla í andsvari að spyrja út í c-lið, sem hv. þingmaður fór ágætlega yfir, en þar stendur: „að stuðla að því, án þess þó að gera það að beinni lagaskyldu, að eigendur fasteigna sem ætlaðar eru til íbúðar haldi viðhaldsdagbók sem sé færð rafrænt undir fastanúmeri eignar“. Þetta er mjög athyglisvert. Þetta er jafnframt fjallað um í greinargerð og samlíking við tilgang olíudagbóka. Það er hvatinn í þessu, væntanlega augljós sá, þegar menn hyggja á sölu ætti fasteignin mögulega að vera söluvænni af því henni hefur verið haldið vel við og það er staðfest í slíkri bók. Hugmyndin er því mjög góð. Af því að tillagan felur ekki beinlínis iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sem tillögunni er beint að, að vinna þetta í gegnum verkefnahóp eða starfshóp þá vakna alls konar spurningar varðandi eftirlit og hversu nákvæmar upplýsingarnar eru. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að vinna úr því?
Virðulegi forseti. Takk fyrir góða spurningu. Það er einmitt ekki gert ráð fyrir eftirliti eða neinu slíku með þessu. Þarna myndu í rauninni einungis detta inn upplýsingar sem kæmu út úr ástandsskoðun við sölu ef viðkomandi eigandi aðhefst ekkert meira með viðhaldsdagbókinni, hann þarf heldur ekkert að skrá upplýsingar í olíudagbókina frekar en hann vill. En það er mjög auðvelt að setja inn ástandsskoðun af því að hún fylgir með sölugögnum og dettur þá í rauninni inn sem upplýsingar um ástand eignarinnar. Hvað svona nákvæmar upplýsingar varðar þá myndi slíkt falla undir a-lið, um ábyrgð þess aðila sem tekur út eign og skilar ástandsskýrslu um hana. Það væri þá hægt að sjá á milli tveggja ástandsskýrslna hvað hefur breyst ef engar aðrar upplýsingar eru til staðar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er ekki viss um að ég sé tilbúinn að hafa fullan skilning á svarinu eða kaupa það alveg í fyrsta umgangi af því að mér finnst hugmyndin og tillagan og margt þarna hljóma vel við fyrsta lestur. Ég tek það fram að auðvitað á tillagan eftir að fá umfjöllun í nefnd og maður þarf að kynna sér hana betur. Ég hygg þó að það sé rétt hjá hv. þingmanni að þessir liðir geti stutt hvor annan eins og þeir eru settir fram, eins og hv. þingmaður benti á varðandi ástandsskýrsluna og viðhaldsdagbókina. Það hlýtur að vera eitthvert samræmi þar á milli. Ég er enn þá svolítið fastur í fyrstu vangaveltunum varðandi c-lið af því að mér finnst hann vera býsna athyglisverður og hugmyndin góð í útfærslu. En það má ekki snúast upp í andhverfu sína, að fólk fari mögulega - ég segi mögulega - að skrá viðhald sem ekki stenst. Mögulega er þá hægt að sjá það á milli ástandsskýrslna. En ég mun fylgjast með málinu af áhuga. Ég tel að það sé margt mjög gott í því.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa ábendingu. Það er alveg hárrétt að ástandsskýrslan vottar í rauninni það viðhald sem eigandi hefur skráð í millitíðinni. Þarna eru ástandsskýrslur sem koma með vissu millibili og þá alltaf alla vega við sölu þannig að kaupandi hefur alltaf núverandi ástand eignarinnar að fullu staðfest og tryggt í gegnum ábyrgðartryggingu úttektaraðila. Allar færslur sem eigandi hefur gert fyrir það, frá síðustu ástandsskýrslu þar á undan, ættu að styðja við þá ástandsskoðun. Ef þær gera það ekki er það eitthvað undarlegt. Væntanlega sér seljandi það sjálfur ef eitthvert misræmi er. Verk ráðherra yrði þá að sjá til að sett yrði ákveðin viðbót t.d. í island.is, þ.e. viðhaldsdagbók eignar, sem er þá vel aðgengileg eigendum, til þess að skrá og bæta við og meðhöndla þær upplýsingar eins og maður myndi gera í olíudagbók. Það er ekki miklu flóknara en það. Það þarf ekki endilega starfshóp fyrir slíkt, nema kannski forritara og svoleiðis. Það er öll dulúðin við viðhaldsdagbókina. Það getur vel verið að hægt sé að fá áhugaverðar upplýsingar úr henni einhvern tímann síðar, ég myndi þó fara varlega í það eins og er. En það er ekki ætlunin. Ætlunin er einfaldlega að vera geymsla fyrir ástandsskýrslurnar og möguleg virðisaukandi tæki fyrir eiganda.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um tryggingu gæða, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga. Að flutningi tillögunnar standa einnig hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, Bryndís Haraldsdóttir, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Logi Einarsson, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Þorsteinn Víglundsson og Ari Trausti Guðmundsson. Tillagan er nú endurflutt lítillega breytt frá síðasta þingi. Mér þykir rétt að geta þess að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Lilja Alfreðsdóttir, þáverandi hv. þm., var á málinu þegar það var síðast flutt. Ég tek þetta fram til að benda á að það er víðtæk samstaða hér á Alþingi um tillöguna, a.m.k. meðal flutningsmanna sem koma jafnt úr stjórn og stjórnarandstöðu. Ályktunin er í sjálfu sér ekki flókin að efni en áhrif af samþykkt hennar geta orðið mikil ef vel tekst til í framhaldinu. Ályktunin felur í sér tvo efnisþætti og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að útfæra stefnumörkun með það að markmiði að tryggja gæði, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga allt frá hugmyndastigi til framkvæmda og út ætlaðan líftíma þeirra.“ Síðari hluti ályktunarinnar er: „Ráðherra skipi fimm manna starfshóp til þess að stofna til formlegs samstarfsvettvangs stjórnvalda, atvinnulífs og fræðasamfélags um gerð rammaáætlana til þriggja ára í senn til þess að byggja upp þekkingu og færni og efla rannsóknir á sviði gæða, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga.“ Og að síðustu: „Ráðherra leggi fram og kynni Alþingi tillögur sínar eigi síðar en 1. mars 2018“, stendur hér í tillögunni en ég reikna nú með að það sé orðin óraunhæf dagsetning. Það skiptir kannski ekki höfuðmáli. Skömmu fyrir áramót var kynnt skýrsla þar sem var lagt á það mat að til að koma fjárfestingum í innviðum landsins í gott og eðlilegt horf þyrfti allt að 372 milljarða kr. Það eru ekki neinir smáaurar og eins gott að standa vel að verki. Með nýjum vinnubrögðum mætti spara allt að 26 milljarða í beinhörðum peningum við þessi verkefni ef sá árangur næst sem ég vænti að þessi tillaga gæti leitt til. Það er gömul saga og ný að það þarf tíma, fé og framsýni og skipulag til að ná árangri á vettvangi sem þessum. Það þarf að ganga þannig til verks að öll þau verkefni sem ráðist er í skili hámarksárangri, hvort sem litið er til nytsemi, arðsemi, gæða, verðs, verktíma eða forgangsröðunar. Það hefur viljað brenna við, jafnt á Íslandi sem í öðrum löndum, að verkefni, stór fjárfestingarverkefni á vegum hins opinbera, rísi ekki undir þeim kröfum sem til þeirra hafa verið gerðar og uppfylli ekki þær þarfir sem að var stefnt. Nægir að nefna að kostnaður fer oft úr böndum, framkvæmdatími verður miklu lengri en til stóð og oft veita þau ekki þann ávinning sem að var stefnt. Auðvitað eru skýringar á þessu margvíslegar og margar þeirra samverkandi. Þar mætti nefna þætti eins og pólitískt undirbúningsferli, greiningu á þörfum, ferla sem notaðir eru við skipulag, forsendur og skilyrði sem þarf að uppfylla til þess að ráðist sé í verkefni og þessi atriði eru oft ófullnægjandi. Þá má nefna að stundum er slælegri stjórn og eftirliti um að kenna á framkvæmdastigi verkefna. Oft blasir við að það er skortur á hæfni og þekkingu, skýrar reglur eru ekki fyrir hendi og síðast en ekki síst ríkir oft óhófleg bjartsýni um framgang verkefna. Þar á nú pólitíkin einhverja sök líka. Menn eru óhóflega bjartsýnir þegar menn leggja af stað og halda að það sé hægt að drífa verkefni með litlum undirbúningi hratt og vel af stað og að þau uppfylli þær þarfir sem að er stefnt. Allt er þetta gert í góðri meiningu en fer oft úrskeiðis. Þetta gildir auðvitað almennt um fjárfestingarverkefni en er sýnu alvarlegra þegar farið er með opinbert fé. Því fer víðs fjarri að vandamál sem ég hef rakið hér og nefnt dæmi um séu bundin við Ísland. Þessi vandamál eru alþjóðleg ef svo má segja. Ég vil líka taka fram að því fer víðs fjarri að íslensk stjórnvöld og þeir sem koma að opinberum fjárfestingarverkefnum hér á landi geri ekki margt vel og ekki sé að finna regluverk og ferla. Alls ekki. En það er alltaf hægt að gera betur og það er eftir miklu að slægjast ef vel tekst til við að gera enn betur. Ég held að þetta gildi ekki síst um undirbúningsferli verkefna, þ.e. að menn vandi sig meira þegar þeir eru að taka ákvarðanir um að ráðast í verkefni, hvaða verkefni og með hvaða hætti. Þetta sýnir reynsla annarra þjóða glöggt. Ég vil nefna að sá lagarammi sem við höfum á Íslandi byggist á lögum nr. 84/2001, um skipan opinberra framkvæmda. Lögunum er skipt í nokkra kafla og þau fjalla um frumathugun, áætlanagerð, verklega framkvæmd og skilamat. Þau eru frá árinu 2001, eins og kom fram í númeri þeirra, en ekki hafa verið gerðar neinar efnisbreytingar á þeim 17 árum sem liðin eru síðan þau tóku gildi. Meðal þess sem núverandi lög ná ekki til eru margs konar fjárfestingar aðrar en framkvæmdir, svo sem meiri háttar eignakaup, stórt húsnæði, þyrlur og skip. Mörg lönd hafa tekið þessi mál föstum tökum og greinilegur árangur hefur komið í ljós. Ég nefni Noreg sérstaklega þar sem ég þekki það einna best. Þar hafa verið settar um þetta reglur. Þar get ég vísað til regluverks sem norska fjármálaráðuneytið hefur gefið út sem heitir upp á norsku, með leyfi forseta, Ordning for kvalitetssikring av store statlige investeringer. Og síðan samstarfsverkefnið Concept sem er rekið af Norges teknisk-naturvitenskapelige universitet. Það eru um 16 ár frá því að Norðmenn hófu sína vinnu við að gera úrbætur hjá sér á þessum vettvangi. Þar benda rannsóknir til þess að af 40 meiri háttar fjárfestingarverkefnum sem ráðist hefur verið í í Noregi þar sem þessari aðferðafræði hefur verið beitt hafi um 80% verkefna staðist ytri ramma kostnaðar- og tímaáætlana. Enn fremur hafi þessum verkefnum verið skilað með um 7% lægri meðaltilkostnaði en áætlað var. Þaðan hef ég þessa tölu, 26 milljarða, sem ég nefndi í upphafi ef sami árangur gæti náðst hér. Norðmenn meta það svo að hið nýja fyrirkomulag hafi valdið algjörum viðsnúningi þar í landi. Nú sé ekki lengur meginregla að verkefni fari úr böndum. Skýrslan sem ég gerði að umtalsefni áðan, sem var gefin út af Félagi ráðgjafarverkfræðinga og Samtökum iðnaðarins um fjárfestingarþörf í innviðum, var einmitt sótt til Noregs, aðferðafræði sem Norðmenn beita þegar þeir meta framtíðarþörf fyrir fjárfestingar í innviðum og fjárfestingarverkefnum. Þess vegna held ég að væri ekki úr vegi að við litum líka í smiðju til Norðmanna um efni þessarar þingsályktunartillögu. Þess er líka að geta að menntun og rannsóknum á sviði verkefnastjórnunar og verkefnastjórnsýslu hefur vaxið mjög fiskur um hrygg á alþjóðavísu. Hérlendis er þegar nám á háskólastigi í verkefnastjórnun þótt það eigi sér frekar stutta sögu en slíkt nám er nú í boði við Háskólann í Reykjavík, þ.e. til MPM-gráðu, og við Háskóla Íslands til MS-gráðu. Það er mjög mikilvægt að við stuðlum að því og það er markmið tillögunnar að efla rannsóknir og miðla reynslu og þekkingu á þessu sviði til hagsbóta fyrir samfélagið allt. Það er mjög mikilvægt þegar við ræðum efni þessarar þingsályktunartillögu að það sé alveg skýrt, að þó að hún yrði samþykkt og fram kæmu tillögur og á fót yrði settur starfshópur um framkvæmdaáætlanir til þriggja ára í senn, er þetta langhlaup. Þetta mun ekki skila 100% árangri undir eins því að það þarf að breyta viðhorfum og þetta er lærdómsferli. Eins og alltaf er þá er ekki hægt að taka alla hluti bara hráa upp og kaupa handbækur frá Noregi og halda að þar með sé málið leyst. Eitt af því sem ég held að sé mikilvægast í öllu þessu samhengi, og það hafa Norðmenn t.d. gert, er að leggja mjög þunga áherslu á undirbúningsstig fjárfestinga og fjárfestingarverkefna. Norðmenn hafa sett upp kerfi sem þeir kalla „kvalitetssikring“. Það felst í því að þegar er verið að ákveða hvaða verkefni eigi að ráðast í þá byrja menn á því að segja: Hér er viðfangsefni, hér er vandi, við þurfum að tengja betur saman þessa og þessa byggð eða það þarf að reisa sjúkrahús eða eitthvað annað sem þarf að gera, og þá byrja menn á að velta fyrir sér hvaða möguleikar séu tækir í stöðunni með mjög vönduðum hætti. Síðan er þetta líkan tekið til framkvæmdarstigs og fjármögnunarstigs. Það sem þeir gera, sérstaklega við stærri verkefni, er að þá er sett þessi gæðatrygging og hún felst fyrst og fremst í því að ráðnir eru óháðir ráðgjafar til að leggja mat á hugmyndir og verkefni í tilteknum áföngum. Þeir eru nokkurs konar hliðverðir ef svo má segja. Þeir leggja mat á hugmyndirnar, verklagið, skipulagið o.s.frv. Það eru alltaf hlið, ef má orða það þannig, sem stjórnvöld á hverjum tíma þurfa að taka afstöðu til. Það eru lagðar til þessar og þessar leiðir, það kemur fram mat á þeim og þá er hægt að stöðva eða breyta á undirbúningsstigi tilteknum framkvæmdum. Þetta hefur gefist mjög vel. Ef við getum bætt menningu okkar á þessu sviði og gert betur þá er eftir mjög miklu að slægjast. Þingsályktunartillagan felur í sér að fela efnahags- og fjármálaráðherra að gera tillögur um nauðsynlegar lagabreytingar og þá er hægt að horfa til annarra landa, en hinn þátturinn er sá að setja upp þennan vettvang til að stunda rannsóknir og miðla. Við getum hjálpast að við að læra og gera betur á þessu sviði. Ég held að þetta sé umbótaverkefni sem íslenskt samfélag hefði mjög gott af að fara í gegnum. En ég vil samt að lokum ítreka það sem ég sagði áðan að með þessum tillöguflutningi er ég ekki að kasta rýrð á það sem vel hefur verið gert hingað til. Það hefur margt verið mjög vel gert. En það er hér eins og annars staðar að sums staðar má gera betur. Ég held líka að þetta skipti miklu máli þegar við erum að velja leiðir og aðferðir til að ná einhverjum markmiðum. Ég held að við séum ekki alveg nógu dugleg við að velta fyrir okkur ýmsum möguleikum. Okkur hættir til að segja: Hér er vandi og það er bara þessi lausn á þessum vanda. Við förum kannski ekki nógu djúpt í að skilgreina hvaða leiðir gætu verið færar að þessu markmiði. Þær geta oft verið margar. En til að lengja nú ekki mál mitt meira, enda sé ég að ég er að verða búinn með minn ræðutíma, legg ég til að þessari þingsályktunartillögu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til frekari meðferðar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni framsöguna. Ég held að lykilsetningin í ræðu hv. þingmanns og það jákvæða sem ég sé strax við fyrstu rýni hafi einmitt verið að þetta er stórt umbótaverkefni og fellur vel í þann ramma sem við í stóra samhenginu getum horft til sem eru lög um opinber fjármál. Þá leiði ég hugann strax að tillögunni sjálfri þar sem er sagt að hún sé um tryggingu gæða, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga. Í lögum um opinber fjármál eru bæði grunngildi og fjármálareglur sem eru vel sett af hugtökum. Það er þessi skilgreining hugtaka sem ég dvel aðeins við. Þetta eru stór og mikil hugtök. Þegar við förum í stórar opinberar fjárfestingar og fjárfestingarverkefni get ég tekið undir hvert orð. Við eigum að tryggja það sem best, hv. þingmaður nefndi hlið, en ferli sem tryggir að við gerum þetta sem best úr garði, hvaða hugtök sem við notum í því efni. En tillagan er sett fram þannig að fela fjármála- og efnahagsráðherra að útfæra stefnumörkunina og svo það sem mér líst jafnframt ágætlega á að skipa sérfræðingahóp, starfshóp, því að ekki er mjög ítarlega farið í hugtökin í greinargerð. Nú notum við hv. þingmenn ýmiss konar hugtök sem eru býsna stór: Þjóðhagsleg hagkvæmni kemur í hugann, við notum það mikið, án þess kannski að greina hvað það þýðir. Spurningin er þá væntanlega um [[Forseti hringir.]]að eftirláta þeim starfshópi að greina þau hugtök sem eru viðeigandi þegar skýrsla frá honum kemur.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir andsvarið. Þetta er góð ábending. Ég held að ég svari henni þannig að þegar við leggjum af stað í einhver verkefni, hvað sem við ætlum að taka okkur fyrir hendur, skilgreinum við með einhverjum hætti hvað það er sem við ætlum að fara að gera og hvaða kröfur það á að standast. Það er ekki altækt en í þessu samhengi felast gæði í því að það sé gert sem að er stefnt. Með þessu er verið að benda á að hafa ferli sem tryggir að sett markmið náist. Um leið þýðir þetta að það sem gert er sé eins gott, hagkvæmt og skilvirkt og hægt er miðað við það sem ákveðið er. Ég gerði Noreg dálítið mikið að umtalsefni í þessu samhengi. Það er rétt að taka fram að tillagan í sjálfu sér felur ekki í sér að við tökum upp norska kerfið. Ég vil að við lítum víðar og skoðum meira. En til dæmis er regluverk Norðmanna mjög ítarlegt um þessi atriði, um hvað menn eru að eiga við í þessu samhengi. Ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er viðfangsefni annars vegar löggjafans eða fjármálaráðuneytisins að huga að og síðan þessa samráðsvettvangs þar sem menn eru þá að ræða um alla þessa hluti. Þar geta menn sett sér skýrari reglur um það eða hugmyndir um hvað [[Forseti hringir.]]þessi hugtök þýða nákvæmlega.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mjög greinargott svar. Það er nú kosturinn við að setja svona stór umbótamál fram, sem það sannarlega er, í þingsályktun, og leiða málið fram og fela framkvæmdarvaldinu að taka það áfram. Ég get ekki annað en hvatt hv. efnahags- og viðskiptanefnd þegar hún fjallar um málið að taka fyrir þessi hugtök og hugtakanotkun, því að nú liggur fyrir mál í hv. fjárlaganefnd um stofnefnahagsreikninga. Nú ætlum við að fara að eignfæra vegi og stórar fjárfestingarframkvæmdir. Þetta mál fellur mjög vel að því. Ég held að nauðsynlegt sé að svona umbótavinna fari fram. Það er þá ágætt að slík þingsályktunartillaga liggi fyrir þannig að það fái stuðning frá þinginu, það er alla vega ekki verra, fari svo. Þetta er mjög áhugavert mál. Hv. þingmaður nefndi frekari hugtök, svo ég haldi mig við hugtökin, því að við getum talað um hefðbundna arðsemi af fjármunum og svo nefndi hv. þingmaður hugtak sem er nytsemi. Það geta verið alls konar samfélagslegar ástæður fyrir því að við förum út í fjárfestingar. Ég reikna með að nefndin fjalli um þetta. En ég er ekki með neina sérstaka spurningu í seinna andsvari heldur vil bara taka undir með hv. þingmanni að þetta er stórt [[Forseti hringir.]]umbótamál. Ég segi það bara að nauðsynlegt er fyrir okkur að fara í gegnum þetta ferli og jafnframt horfa til Norðmanna í þessu. Þeir hafa gert vel á þessu sviði.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni orð hans. Það gleður mig mjög að hann tekur vel undir þetta. Bara rétt til þess að halda mig við frændur vora Norðmenn, þó að það væri nú ekki beinlínis spurning frá hv. þingmanni, þar sem þeir fjalla t.d. um gæðatrygginguna eða þá hugmynd sem á að fara að vinna með, hvaða kröfur hún eigi að uppfylla, er einmitt sérstaklega minnst á að kortleggja þurfi hagsmunaaðilana, velta fyrir sér áhrifum fyrirhugaðs verkefnis í samhengi við þarfir samfélagsins og að það uppfylli markmið sem sett eru í samfélaginu eða af stjórnvöldum, og hvaða áhrif það muni hafa og hversu raunhæft þetta er o.s.frv. Þessir hlutir eru allir inni. Þetta er ekki bara: Kostar þetta 1 milljarð plús/mínus 5% og þá gerum við það, heldur: Til hvers erum við að gera það? Er þetta nauðsynlegt? Hvaða tilgangi þjónar þetta? Er hægt að fara aðrar leiðir? Og svo framvegis. Þetta er svona tól til að menn viti mjög vel hvað þeir eru að gera og séu sæmilega öruggir um að þeir séu að velja skynsamlegustu og bestu leiðina miðað við þær þarfir eða þann tilgang sem verkefnið hefur og hvaða vandamál því er ætlað að leysa eða hvað það á að bæta.
Virðulegi forseti. Ég er einn af meðflutningsmönnum málsins og styð það heils hugar. Það sem kemur mér skemmtilega á óvart með tillöguna og þær umsagnir sem ég hef fengið í fjárlaganefnd undanfarið frá fjármálaráði, sem talar um nauðsyn þess að setja kostnaðar- og ábatagreiningar á verkefnaval hins opinbera í forgangsröðun, þá er þetta eins og ég skil það hvati til þess að fara út í þess konar greiningar. Ég tel alla vega að formlegur stuðningur þingsins eftir tvær athugasemdir við fjármálastefnu og fjármálaáætlun hjá fjármálaráði, það væri mjög sterkt ef þingið tæki undir þær og í samvinnu við framkvæmdarvaldið, gera þetta að mun dínamískari vettvangi en yrði kannski ef framkvæmdarvaldið myndi gera það upp á sitt eindæmi að fara eftir ráðleggingum fjármálaráðs. Ef við bindum þingið með í þessu svo við fáum skýrslu um framgang þingsályktunarinnar þá er þetta miklu sterkari leið fyrir alla hlutaðeigandi í þessu máli. Það var bara athugasemdin sem ég ætlaði að koma að.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir athugasemdina. Ég tek undir þetta. Ég held að sú hugsun sem er verið að reyna að forma í þessari þingsályktunartillögu sé mjög góð og geti nýst okkur víða. Auðvitað má segja að þingsályktunartillagan eins og hún lítur út við fyrstu sýn sé kannski meira hugsuð um hvernig við stöndum að einstökum verkefnum, en það þýðir ekki að þetta sé ekki mjög gagnlegt tól eða hugmyndafræðin geti ekki gagnast víðar. Ég tek bara undir með þingmanninum. Ég held að það væri mjög gott ef þingið gæti náð samkomulagi um að afgreiða tillöguna og eftir atvikum með breytingum eins og gengur eftir meðferð hv. efnahags- og viðskiptanefndar þannig að við byrjum að feta okkur með markvissari hætti inn í þann þankagang sem liggur þarna að baki.
Forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um undirritun á fullgildingu valfrjálsrar bókunar við alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni fyrir Íslands hönd að undirrita og fullgilda valfrjálsa bókun við alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem var samþykkt á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 10. desember 2008. Þessi samningur, alþjóðasamningur um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, ASEFMR, var samþykktur 16. desember 1966 á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og undirritaður fyrir Íslands hönd hinn 30. desember 1968 og fullgiltur 22. ágúst 1979. Í inngangsorðum samningsins segir að þau ríki sem séu aðilar að samningnum hafi í huga að viðurkenning á meðfæddri göfgi mannsins og jöfnum óaðskiljanlegum réttindum allra manna sé grundvöllur frelsis, réttlætis og friðar í heiminum. Í inngangsorðum viðurkenna aðildarríki hans að sú hugsjón að menn séu frjálsir, óttalausir og þurfi ekki að líða skort rætist því aðeins að sköpuð verði skilyrði til þess að allir geti notið efnahagslegra, félagslegra og menningarlegra réttinda, jafnt sem borgaralegra og stjórnmálalegra réttinda. Með fullgildingu samningsins á Íslandi var ákveðnum efnahagslegum, félagslegum og menningarlegum mannréttindum veitt vernd sem þau höfðu ekki notið áður. Var með fullgildingu samningsins þannig stigið stórt skref í sögu mannréttindaverndar hérlendis. Á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 10. desember 2008 var samþykkt valfrjáls bókun við þennan samning, ASEFMR, sem fól í sér stofnun kærunefndar sem starfar samkvæmt ASEFMR og hefur úrskurðarvald gagnvart samningsaðilum um brot gegn ákvæðum samningsins. Vinna við bókun þessa hefur staðið yfir síðan á 10. áratug síðustu aldar en í kjölfar samþykkt hennar á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna hófst undirritun 24. september 2009. Síðan þá hafa 48 ríki gerst aðilar að samningnum. Kæruleiðin sem kveðið er á um í bókuninni hefur verið virk síðan 2013 og hafa nú fyrstu úrskurðir fallið. Árið 1979 fullgilti Ísland tvo alþjóðasamninga Sameinuðu þjóðanna. Þar var annars vegar um að ræða alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og hins vegar um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Samhliða fullgildingu alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi var fullgild valfrjáls bókun við samninginn sem kom á fót kærunefnd og nefnist hún mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna. Nefndin starfar þó aðeins samkvæmt alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og tekur þannig aðeins á úrlausnarefnum er varða fyrstu kynslóðar mannréttindi. Með fullgildingu valfrjálsrar bókunar við ASEFMR yrði komið á fót sambærilegri kærunefnd fyrir brot gegn þeim samningi og mundu efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi þannig hljóta aukna vernd sambærilega þeirri sem gilt hefur um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi síðan 1979. Á síðasta ári fór fram allsherjarúttekt mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna á stöðu mannréttindamála á Íslandi. Í skýrslunni var farið yfir hvernig íslensk stjórnvöld hafa fylgt eftir tilmælum fyrri úttektar Sameinuðu þjóðanna og greint frá til hvaða aðgerða hefur verið gripið til að bæta stöðu mannréttindamála á Íslandi. Í úttektinni var bent á að Ísland hefur fullgilt allar valfrjálsar bókanir við þá mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem það er aðili að, nema bókanir við ASEFMR, samning gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, sem heitir OPCAT, og þriðju bókun við barnasáttmálann. Í allsherjarúttektinni voru íslensk stjórnvöld hvött til að fullgilda valfrjálsa bókun við ASEFMR. Ekki var tekin sérstök afstaða til skýrslu stjórnvalda um allsherjarúttekt Sameinuðu þjóðanna á stöðu mannréttinda sem gefin var út 1. ágúst 2016 hvort látið yrði af undirritun og fullgildingu bókunarinnar. Ljóst er að á undanförnum árum og áratugum hefur vægi efnahagslegra, félagslegra og menningarlegra réttinda aukist svo um munar. Með undirritun og fullgildingu valfrjálsrar bókunar við ASEFMR mætti stuðla að aukinni vernd þessara réttinda. Yrði þannig komið á sambærilegri kæruleið fyrir þau réttindi sem varin eru í alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Langt er orðið síðan Ísland varð aðili að þessum samningi og staðfesti mikilvægi réttindanna sem hann verndar, bæði með breytingum á lögum og stjórnarskrá en einnig fyrir dómstólum. Með því að undirrita og fullgilda valfrjálsa bókun við ASEFMR verður kærunefnd sem starfar samkvæmt samningnum kleift að taka við erindum frá einstaklingum á Íslandi. Með því að stíga þetta skref má auka vernd þessara mikilvægu réttinda og er því lagt til að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að undirrita fyrir Íslands hönd og fullgilda valfrjálsu bókunina við alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi.
Forseti. Ég mæli hér með fyrir þingsályktunartillögu um notkun og ræktun lyfjahamps. Með þingsályktun þessari er ráðherra falið að semja frumvarp sem ráði bót á núverandi lagaumhverfi með því að heimila notkun og ræktun lyfjahamps. Við undirbúning frumvarpsins er mikilvægt að gætt verði allra þeirra þátta sem skipta sköpum við stefnubreytingu sem þessa. Reynsla nágrannaþjóða af setningu reglna um notkun lyfjahamps, eða það sem kallast erlendis „medical marijuana“, með leyfi forseta, er rík og því mikilvægt að ráðherra nýti reynslu þeirra þjóða þar sem vel hefur tekist til. Nauðsynlegt er að með frumvarpi ráðherra verði tryggt að ræktun og dreifing verði örugg og að þeim aðilum sem hafi hana með höndum, sem og sjúklingum, verði ekki refsað. Lyfjahampur er heiti yfir kannabis eða hampjurt sem notuð er í læknisfræðilegum tilgangi. Notkun hampjurtarinnar sem lyfs á sér langa sögu auk þess sem hampjurtin hefur margvíslegt annað notagildi. Á síðastliðnum árum og áratugum hafa verið gerðar fjölmargar rannsóknir á læknisfræðilegum áhrifum lyfjahamps og ábata fyrir sjúklinga af notkun hans. Rannsóknir þessar hafa sýnt fram á að lyfjahampur hefur raunverulegt notagildi, m.a. í meðferð gegn krabbameini, taugasjúkdómum og öðrum alvarlegum sjúkdómum. Vímuefnalöggjöf á Íslandi hefur að mestu leyti haldist óbreytt undanfarna áratugi, fyrir utan einstaka hækkanir á refsiramma. Þar sem ljóst er að löggjöf víðs vegar um heiminn færist nú í átt að afnámi á þeirri bannstefnu sem hefur verið meginreglan í vímuefnalöggjöf, er vert að skoða hvaða skref væri rétt að stíga hér á landi og hvaða úrbóta er þörf. Í því samhengi mætti líta til nýlegra vísindarannsókna og reynslu nágrannalanda okkar af setningu reglna um slík efni, bæði vegna notkunar sem lyfs og til almennrar notkunar. Meðal þeirra ríkja sem nú hafa heimilað notkun lyfjahamps eru Austurríki, Belgía, Kanada, Grikkland, Tékkland, Síle, Úrúgvæ, Kólumbía, Finnland, Þýskaland, Ísrael, Ítalía, Holland og Spánn, auk hluta Ástralíu og Bandaríkjanna. Fleiri lönd munu bætast við því að þetta virðist vera stefnan í heiminum. Á Íslandi er staðan sú að notkun hampjurtarinnar er ólögleg. Ekki getur sú flokkun efnisins talist rétt þegar viðurkennt hefur verið að mögulegt notagildi þess sem lyfs er mun meira en ef það væri flokkað sem ávana- og fíkniefni. Þá kemur núverandi flokkun í veg fyrir að hæfir aðilar geti nýtt jurtina til rannsókna. Núverandi lagaumhverfi kemur því í veg fyrir að sjúklingar sem notið gætu góðs af meðferðareiginleikum lyfjahamps geti nálgast efnið á lögmætan og öruggan hátt. Í sumum tilfellum mætti jafnvel halda því fram að staða lyfjahamps sem ólöglegs efnis gangi gegn ákvæðum laga um réttindi sjúklinga til þess að fá bestu mögulegu meðferð og heilbrigðisþjónustu sem völ er á. Í ljósi þess að fjöldi rannsókna hefur sýnt fram á notagildi lyfjahamps í meðferðarskyni er full ástæða til þess að setja reglur um notkun hans, sjúklingum til heilla. Í febrúar árið 2010 kynntu vísindamenn frá kannabisrannsóknarmiðstöðinni í háskólanum í Kaliforníu niðurstöður úr rannsóknum sínum um heilsufarslegan ábata af notkun jurtarinnar. Við gerð rannsóknarinnar var stuðst við staðla bandaríska lyfjaeftirlitsins, en niðurstöður hennar sýndu fram á að lyfjahampur væri ákjósanlegt fyrsta meðferðarúrræði fyrir sjúklinga sem þjást af taugakvillum og öðrum alvarlegum sjúkdómum. Nokkrar rannsóknir á vegum miðstöðvarinnar mældu áhrif plöntunnar á taugaverki, verki í tengslum við krabbamein, sykursýki, HIV/alnæmi, mænuskaða og marga aðra örkumlandi sjúkdóma. Þessar rannsóknir benda allar til þess að hampjurtin dragi úr sársauka, jafn vel eða betur en þau lyf sem notuð eru í dag. Í ýmsum öðrum rannsóknum sjálfstætt starfandi lækna og vísindamanna hafa einnig verið könnuð áhrif hampjurtarinnar á mismunandi sjúkdóma og læknisfræðileg virkni hennar. Þar á meðal má benda á rannsókn Shaheen E. Lakhan og Marie Rowland sem birtist í tímaritinu BMC Neurology í desember 2009. Rannsóknin sýndi fram á að notkun hampjurtarinnar fyrir sjúklinga sem þjáðust af MS dró úr neikvæðum áhrifum sjúkdómsins. Þá hafa sambærilegar rannsóknir sýnt fram á notagildi hampjurtarinnar við að draga úr einkennum mígrenis, en rannsókn þess efnis birtist í bandaríska tímaritinu Headache: The Journal of Head and Face Pain, í maí 2015. Þegar kemur að vísindarannsóknum á notagildi hampjurtarinnar eru samantektarrannsóknir einna mikilvægastar, þ.e. rannsóknir þar sem skoðaður er mikill fjöldi annarra rannsókna og niðurstöður þeirra greindar til að gefa heildstæða mynd af þeim vísindalegu gögnum sem liggja fyrir. Grein um slíka rannsókn, gerð af Lauru M. Borgelt, Kari L. Franson, Abraham M. Nussbaum og George S. Wang, birtist árið 2013 í Pharmacotherapy-tímaritinu undir heitinu, með leyfi forseta, „The Pharmacologic and Clinical Effects of Medical Cannabis“. Niðurstöður rannsóknarinnar voru þær að hampjurtin hefði óumdeilanlegt læknisfræðilegt gildi en að í lagaumhverfi þar sem notkun jurtarinnar er óheimil og refsiverð væri erfitt að fylgjast með og mæla áhrif af notkun hennar. Forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að ráðherra verði falið að undirbúa og leggja fram frumvarp að lögum sem heimili notkun og ræktun lyfjahamps. Með því er stigið fyrsta skrefið að setningu reglna um lyfjahamp. Nauðsynlegt er að breyting sem þessi sé vel ígrunduð og er margra mismunandi lagabreytinga þörf. Þess vegna er ráðherra falið að semja það frumvarp sem lagt skuli fram. Fjölmargar þjóðir hafa þegar stigið þau skref sem hér er fjallað um. Nauðsynlegt er fyrir íslensk stjórnvöld að taka mið af og mark á þeim framförum sem orðið hafa í málaflokki þessum. Það getur ekki talist í takt við framfarir þær sem nú eiga sér stað í hinum vestræna heimi að árið 2018 sé enn verið að refsa sjúklingum sem kjósa sér þessa meðferðarleið. Nauðsynlegt er að í stjórnarfrumvarpi ráðherra verði að finna breytingu á 6. gr. laga nr. 65/1974, um ávana- og fíkniefni. Þá mun ráðherra þurfa að setja reglugerð á grundvelli laganna sem setur stjórnvaldsfyrirmæli um hvernig notkun og ræktun skuli háttað. Setning slíkra reglna ein og sér er ekki svo flókin að til þess þurfi langan undirbúningstíma en þó svo að rétt er að ráðherra heilbrigðismála og ráðuneyti hans undirbúi lagafrumvarpið. Þessi þingsályktunartillaga er fyrst og fremst hugsuð til að koma til móts við þá aðila í samfélaginu sem kalla eftir þessu úrræði. Það er ljóst að fólk nýtir sér nú þegar þetta lyf til lækninga. Veikt fólk í samfélaginu notar þetta lyf ólöglega. Það er ekki til góðs að við séum að gera veikt fólk að glæpamönnum í samfélaginu þegar það er svo augljóst að í þeim löndum, eins og t.d. Ísrael þar sem þetta hefur verið leyft í mörg ár, og Ísraelar eru mjög framarlega í rannsóknum á kannabis til lækninga, hefur komið í ljós að þetta hjálpar fólki. Kannabis, lyfjahampur er mun skaðlausari en önnur lyf sem við notum og hætta á misnotkun er lítil í samanburði við þau læknalyf sem við notum í dag, til dæmis ópíóíða sem eru hættulegir og fólk deyr af vegna ofneyslu. Það ber að skoða í takti við það sem er að gerast í löndunum í kringum okkur. Í raun og veru þarf að skoða það líka með hliðsjón af afglæpavæðingu, sem er stefna sem mörg lönd í kringum okkur hafa tekið upp, þar sem við hættum að refsa neytendum eða notendum lyfja og förum í staðinn að huga að heilbrigði þeirra og hvernig við getum hjálpað þeim að ná sér af þessum fíknisjúkdómum.
Herra forseti. Þessi þingsályktunartillaga Pírata vekur upp ýmsar spurningar. Öll viljum við sjúklingum vel. Það er staðreynd að sumir þeirra geta nýtt sér kannabis í lækningaskyni, um það eru engar deilur. Þingsályktunartillagan snýst um að leyfa bæði notkun og framleiðslu hamps í lækningaskyni. Þá vaknar eiginlega spurningin: Hver er hin raunverulega þörf? Það er ekki gerð nein grein fyrir annarri hugsanlegri þörf í þingsályktunartillögunni en að nefndir eru ákveðnir sjúkdómar sem þetta hefur gagnast við. Það er aðallega fjallað um rannsóknir á notagildi í greinargerðinni og nefnd 15–20 ríki sem leyfa notkun. Ég legg áherslu á orðið notkun. Það eru mannmörg ríki og maður spyr sig sjálfan hvort notkunin þar byggi á því að lyfjahampur sé framleiddur þar líka. Snúum okkur þá hingað í smáríkið og fámennið. Það væri mjög áhugavert að fá á hreint, hvort sem væri í einhverri sérstakri rannsókn eða hjá flutningsmönnum, hver raunveruleg þörf er fyrir lyfjahamp á Íslandi og hvers vegna það er þá tengt saman við ræktun líka. Spurningin er einfaldlega sú hvort innflutningur þessa efnis geti ekki dugað. Ef við leyfum á annað borð notkunina gæti það verið einboðið. Ég giska á að sjúklingar sækist fyrst og fremst eftir áhrifum virka efnisins sem er oft kallað THC og veit fyrir víst að það er hættulegt efni, mjög hættulegt, í langtímanotkun. Rannsóknir hafa líka sýnt fram á það, en þetta hefur gagnast sjúklingum og því sjálfsagt að skoða hvort ekki skuli leyft að nota efnið hér. Ef notkun er þá leyfð, eins og ég sagði áðan, væri unnt að flytja inn lyfjahamp í nægum gæðum, hvort sem það er kannabisolía, hampur til að reykja eða annað, í lækningaskyni. Ég skoðaði vefinn og sá að það eru til hylki þar sem búið er að einangra aðalvirku efnin í kannabis, lyf sem heitir dronabinol og er notað t.d. í Bandaríkjunum, Kanada, Þýskalandi og Nýja-Sjálandi. Þegar skoðaður er í heild sinni möguleiki á að flytja inn lækningahamp í nægum mæli má spyrja hvort ekki sé einföld lausn á þessu máli. Mælir nokkuð á móti því að sleppa ræktunarleyfinu en styðja við innflutning og notkun?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og kann að meta spurningarnar líka. Og umræðuna. Hv. þingmaður spyr: Hver er þörfin? Mig langar þá kannski til að minnast á að t.d. í Ísrael er lyfjahampur notaður fyrir þá sem þjást af krabbameini, krónískum taugaverkjum, krónsjúkdómi, MS, áfallastreituröskun, HIV/AIDS, ristilbólgu, parkinsonveiki, tourette. Þeir eru leiðandi í kannabisrannsóknum, eins og ég minntist á í framsögu minni. Varðandi ræktunina hugsaði ég mikið um þetta þegar ég var að skrifa þessa þingsályktunartillögu, þ.e. innflutning versus að rækta þetta hérna. Hugsun mín snerist aðallega um að þeir aðilar sem nýta sér þetta sem lyf hafi heimild til að rækta sjálfir heima hjá sér. Það var hugmyndin mín á bak við þetta. Það er gert í mjög mörgum löndum í kringum okkur. Þá er kannski leyft að rækta megi allt að fimm plöntum. Í öðru landi er bara ein planta leyfileg. Þetta fer eftir löndunum hvernig lagaramma þau eru með í kringum þetta. Þá þarf fólk að fá sérstakt leyfi til að rækta. Svo eru aðrir sem leyfa alls ekki ræktun til persónulegrar notkunar en leyfa hana til fyrirtækja. Þá er misjafnt hvort ríkisstjórnin sjái um þetta eða einkaaðilar sem rækta. Þingsályktunartillagan skilur þetta allt eftir alveg opið fyrir heilbrigðisráðherra að ákveða hvernig sé best að fara að þessu. Varðandi THC, sem er alveg rétt að er hættulegt efni, er þess virði að minnast á að núna á meðan plantan er ólögleg tíðkast að rækta upp THC-magnið í plöntunum. Þetta fer eftir því hvaða tegund fólk er með. Oft er fólk að fá plöntur með ofboðslega hátt THC-magn sem er stórhættulegt. [[Forseti hringir.]]En meðan við erum með eftirlit - tími minn er búinn. Ég ætla að koma að því í seinna andsvari.
Virðulegi forseti. Ég tók svo sem ekki afstöðu til þingsályktunartillögunnar, svo það sé nú á hreinu. En ég var búinn að lesa þetta um notkunarsviðið í Ísrael, eða hvar það nú var. Auðvitað höfum við marga sjúklinga ef við förum að skoða þessi notkunarsvið en þetta tengist auðvitað líka vilja manna til að nota þetta. Það er ekki sjálfgefið að þetta sé stór hópur. Annað, varðandi heimaræktun lyfja. Ég veit ekki um nein önnur lyf sem eru ræktuð heima. Ég tel alveg einboðið að þetta lyf eins og önnur ætti auðvitað að vera undir lyfjaeftirliti, hvort það er sala eða ræktun eða framleiðsla. Ég get ekki fallist á að það sé einhver sérstakur plús að menn geti ræktað þetta heima í gluggakistu hjá sér. Aðalmálið er þetta: Það þarf að sjá fyrir þörfina og sjá fyrir hvort hér sé ekki alveg eins gott í lækningaskyni að nota framleiðsluvörur þar sem búið er að þjappa saman þessu virka efni í einhvers konar hylki eða olíur eða annað slíkt og láta þar við sitja. Því það er stórt skref að fara að leyfa kannabisræktun á Íslandi, hvort sem er til einhvers ákveðins brúks eða ekki. Ég tel því betra að fara varlega og sjá heldur til þess að þetta sé til reiðu á annan máta en úr eigin ræktun sjúklinga.
Forseti. Já, ég er alveg sammála hv. þingmanni um að það þurfi að fara varlega. Ég skil að fólk er með mismunandi skoðanir á því að geta ræktað sitt eigið lyf heima hjá sér. Það er bara eitthvað sem er alveg til umræðu og mögulega er einhver staður sem heilbrigðisráðherra mun draga línuna á. En þá er bara spurning hver eigi að rækta þetta, hvort við eigum að flytja þetta inn eða rækta þetta yfir höfuð. Þetta er allt til umræðu. Varðandi THC-magnið í kannabis, það er eitthvað sem hægt er með reglum að stjórna, hversu mikið THC-magn er í kannabisplöntunni. Svo er alveg til umræðu hvort við eigum hreinlega bara að vera að nota CBD-lyf sem er engin víma í en hefur samt sýnt mjög góðar niðurstöður fyrir fólk með taugasjúkdóma, að nota bara CBD-olíuna og hreinlega rækta THC úr. Allir þessir hlutir eru því til umræðu. Tilgangurinn með þessari þingsályktunartillögu er einmitt að koma þessari umræðu í gang. Hvort fólk noti þetta eða ekki, það kemur líka bara að því hvernig læknar líta á þetta. Þegar við lögleiðum, hvaða leið? Munu læknar vilja ávísa þessu? Munum við sjá notagildi í þessu eða ekki? Ef ekki, gott og vel. En alla vega að þetta sé valkostur fyrir fólk, fólk sem stríðir við mjög alvarlega sjúkdóma, að það hafi það val að geta notað lyfjahamp í staðinn fyrir einhver önnur sterkari og erfiðari lyf. Ef þetta hjálpar því finnst mér sjálfsagt að við leyfum fólki að hafa þetta val. Hvers vegna ekki? Hvað er því til fyrirstöðu?
Herra forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um notkun og ræktun lyfjahamps sem er lögð fram af hv. þm. Halldóru Mogensen og fleiri hv. þingmönnum Pírata. Eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom inn á í ræðu sinni áðan er ekki beinlínis fjallað um þörfina í tillögunni né greinargerðinni, af hverju þurfi að gera þetta. Svörin og ástæðurnar eru meira einhvern veginn að þetta séu réttindi fólks og að við eigum ekkert að vera leiðinleg við fólk sem vill fá að nota eitthvað annað en það sem er í boði í dag. Með þessari umræðu er svolítið verið að ýta undir, ég lít a.m.k. þannig á, þá umræðu að normalísera notkun kannabisefna, gera þetta svolítið löglegt, gera þetta aðeins meira grænmeti, gera þetta svolítið grænt, þetta sé svo náttúrulegt. Allt þetta hafið þið, hv. þingmenn, lesið á netinu alveg eins og ég og heyrt og séð í orðræðu margra sem hafa talað fyrir notkun kannabisefna. Þessi umræða er beinlínis hættuleg vegna þess að skilaboðin sem við sendum út í samfélagið eru þau að hér sé á ferðinni meinlaus lítil planta sem fólk eigi að geta ræktað heima hjá sér og notið ávaxtanna af henni, að hún sé ágætisvalkostur við gagnreynda meðferð við alls konar sjúkdómum. En það er bara rangt, hv. þingmenn. Þekkingargrunnurinn á bak við notkun kannabisefna í lækningalegum tilgangi er ekki sérlega góður og í langflestum þeim sjúkdómaflokkum sem hv. þingmaður taldi upp áðan að væri hægt að nota plöntuna og efnið er til gagnreynd meðferð með öðrum aðferðum sem felur ekki í sér þá samfélagslegu áhættu sem það er að taka inn aðra plöntu, annað efni, sem er og hefur alltaf verið í grunninn vímugjafi og vímuefni og notað upprunalega sem slíkt. Það er ekki hægt að snúa svo við blaðinu og segja: Ja, nei, svo ætlum við eiginlega bara að leyfa þetta af því að þetta er svo gott meðal. Það er ekki þannig og ég bendi hv. þingmönnum á ágætispistil sem vill svo skemmtilega til að er í því ágæta dagblaði Fréttablaðinu í dag, 1. febrúar, á síðu 48, eftir Láru G. Sigurðardóttur, lækni og doktor í lýðheilsuvísindum. Þar rekur hún á auðskildu og í ekkert mjög löngu máli þær hættur sem eru undir og þau vandamál sem við getum skapað með því að losa tökin hvað þetta varðar. Ég ætla að leyfa mér að grípa niður í þetta tilskrif Láru og þar kemur m.a. fram, með leyfi hæstv. forseta: „Við langvarandi neyslu getur kannabis skert greind ungmenna. Þegar heilinn er að taka út þroska myndar hann sífellt ný taugamót og samkvæmt dýrarannsóknum truflar kannabis myndun nýrra taugamóta. Afleiðingarnar geta verið erfiðleikar með einbeitingu og að festa minningar í sessi. Sýnt hefur verið fram á að vitsmunagetan sem tapast kemur ekki aftur þegar kannabisneyslu er hætt.“ Áfram segir svo Lára: „Kannabis getur valdið öndunarfæravandamálum líkt og tóbaksreykingar og einnig hröðum hjartslætti, sem getur aukið hættu á hjartaáfalli.“ Það er einnig vel þekkt hvernig kannabis getur ýtt undir kvíða og aukið á kvíðaeinkenni sem eru einmitt oft mjög erfið einkenni að eiga við í þeim sjúkdómum sem hv. þingmaður taldi upp. Það er beinlínis rangt að ætla að taka ákvörðun um það, án þess að það sé nokkur knýjandi þörf, að ýta undir tiltekin vandamál sjúklinga til að leysa önnur. Ég veit svo sem ekki nákvæmlega hversu margir kannabisnotendur eru í landinu en þær kannanir sem hafa verið gerðar, til að mynda í grunnskólum og fyrstu bekkjum framhaldsskóla, sýna að neyslan þar er í einnar stöðu prósentutölum í prósentuvís, einhvers staðar á bilinu 2–3% upp í innan við 10%, þ.e. þeir sem hafa einhvern tímann prófað efnið. Engu að síður leita 40% úr þessum aldurshópum á meðferðarstöðina Vog vegna fíknivandamála, einmitt út af kannabis. Hv. þingmenn átta sig væntanlega á því að þessir sömu aldurshópar eru miklu virkari í neyslu áfengis, þar eru sennilega 70–80% í sumum aldurshópunum sem neyta áfengis. Þá sjáið þið hvað brautin er miklu styttri í vandamál með neyslu þessara efna en til að mynda með alkóhól sem við erum þó öll sammála um að sé tiltölulega hættulegur vímugjafi. Við erum sennilega ekki tilbúin að banna áfengi en ég held, hv. þingmenn, að við eigum að fara afar varlega í að lögleiða nýja vímugjafa. Ég er algjörlega sammála þeirri hugsun sem hefur komið fram hjá þingmönnum Pírata að það á ekki að glæpavæða það að menn lendi í þeirri ógæfu að neyta þessara efna. Við eigum ekki að glæpavæða það en það er algjör óþarfi að búa til nýjan farveg fyrir enn eitt vandamál í sambandi við neyslu vímuefna á Íslandi og ég geld mikinn varhuga við þessari tillögu.
Forseti. Ég á svo erfitt með að átta mig á því hvers vegna það er svona ofboðslega mikil andstaða við þetta þegar við skoðum lyf sem hjálpar fólki. Hv. þingmaður talar um að skortur sé á rannsóknum sem sýna fram á gagn lyfjahamps til lækninga en niðurstöður rannsókna sýna fram á að kannabis hefur hjálpað fólki með mikla verki ótrúlega mikið. Þannig að ég skil ekki alveg hvaða rannsóknir hv. þingmaður hefur verið að skoða. En er það okkar þingmanna að ræða það, að skoða rannsóknir og taka ákvarðanir um hvort lyfjahampur sé yfir höfuð eitthvað sem að fólk eigi að fá eða ekki? Er það ekki bara þeirra sem eru veikir að ákveða hvort þeir vilji hafa aðgang að þessu lyfi eða ekki og lækna að ákveða hvort þeir eigi skrifa upp á þetta fyrir fólk eða ekki? Það er fullt af hættulegum lyfjum sem við notum sem læknar skrifa upp á og láta fólk fá, sem fara á svarta markaðinn og fólk misnotar á ýmsan hátt. En við hljótum að geta fundið lausnina við því. Varðandi það hvort kannabis sé stórhættulegt þá er alveg rétt að hættur fylgja þessu lyfi, en hætturnar eru fyrir hendi þegar efnið er ólöglegt og ekki er haft neitt eftirlit með því hvaða efni fólk hefur aðgang að. Það er eitt af því sem við getum tekið á ef til er lagarammi í kringum það. Við getum passað upp á að ekki sé hátt THC-magn í kannabisplöntunni, að fólk með undirliggjandi geðsjúkdóma verði ekki veikt af því að reykja það, fyrir utan það að þegar veikt fólk notar þetta þá notar það kannabisolíu, það reykir ekki kannabis. Það er mismunandi hvernig fólk notar lyfið en heilbrigðisráðherra myndi fá allar upplýsingar í hendurnar til þess að finna út úr hvernig best væri að útfæra þá löggjöf fyrir Ísland og íslenskar aðstæður og koma í veg fyrir að lyfið yrði misnotað.
Virðulegi forseti. Þingmaðurinn kom inn á að lyfið gæti verið hjálplegt við verkjum. Það kann vel að vera. Til eru einhverjar rannsóknir sem sýna að það hjálpar við verkjum. Það eru líka til þúsundir, líklega milljónir rannsókna, sem sýna að önnur lyf eru hjálpleg við verkjum. Þegar kannabis er metið „head-to-head“, eins og það er kallað á ensku, þ.e. beint á móti öðrum lyfjum við verkjum, þá stendur það lyf sig ekki sérlega vel. Aukaverkanatíðnin af því er allt of há til þess að það sé ásættanleg áhætta sem felst í því að nota það lyf fyrst og fremst við sjúkdómum. Það eru engin rök í sjálfu sér að það sé fullt af öðrum hættulegum lyfjum á markaðnum. Það er hrein og klár rökleysa að það réttlæti það að bæta enn einu hættulega lyfinu við á markaðinn. Ég get ekki séð að það sé neitt vit í því. Að halda því fram að með því að lögleiða lyfið verði það eitthvað minna hættulegt - fyrir liggur að tetrahydrocannabinol er hættulegt efni. Það er alveg jafn hættulegt löglegt eða ólöglegt. [[Gripið fram í: Nei.]]Ef við erum að tala um geðsjúkdóma eins og geðrof eða kvíða eða þess háttar vandamál er alveg jafn vont að fá geðrof eða kvíða af löglegu eða ólöglegu tetrahydrocannabinol. Það breytir ekki neinu.
Forseti. Það segir sig sjálft að þegar eftirlit með lyfjum er hert þá er það ekki jafn hættulegt. Það hefur bara sýnt sig þeim í löndum sem bjóða upp á þá þjónustu að fólk geti komið með alls konar vímuefni til þeirra og látið skoða innihaldið til að fólk viti hvað það setur ofan í sig. Fólk sem kaupir kannabis á svörtum markaði hér á landi hefur ekki hugmynd um hvað það fær í hendurnar. En burt séð frá því, því að við erum að tala um lyf sem hjálpar fólki, langar mig til að spyrja hv. þingmann: Hvers vegna erum við ekki tilbúin til þess að fara í sömu átt og lönd eins og Ástralía, Belgía, Kanada, Grikkland, Tékkland, Síle, Úrúgvæ, Kólumbía, Finnland, Þýskaland, Ísrael, Ítalía, Holland og Spánn? Hvers vegna getum við ekki hugsað um þetta lyf á sama hátt og gert er annars staðar í heiminum? Fólk notar lyf eins og ópíóíða, sem eru stórhættuleg lyf og fólk verður háð þeim. Það á mjög erfitt með að hætta og trappa sig niður þegar það er búið að taka ópíóíða í langan tíma. Svo fara þessi lyf á svarta markaðinn og hafa gífurlega skaðleg áhrif á fólkið sem verður háð þeim. Er ekki rökrétt þegar komið er lyf eins og kannabis, sem fólk gæti mögulega haft aðgang í staðinn fyrir þetta lyf, að við getum minnkað skaðsemi þess að taka þessi lyf við verkjum? Fólk, sem þjáist af krabbameini og er í mjög erfiðri lyfjameðferð, hefur enga matarlyst, tekur kannabisolíu og það eykur matarlyst þess og lífsgæði. Það er staðreynd. Fólk notar það við taugaverkjum og það hjálpar því alveg gríðarlega mikið. Fólk notar kannabis annars staðar í heiminum með ótrúlega góðum árangri. En við ætlum að banna fólki það. Hvers vegna? Af því að það er svo stórhættulegt og við erum hrædd um að ungmenni fari að reykja það. Við hljótum að geta haft eftirlit með því og fundið lausnina á þeim vanda. Þetta efni er þegar á svarta markaðnum þannig að það er ekki eins og við munum auka það, það er ekki eins og bannstefnan virki.
Forseti. Hv. þingmaður talar í aðra röndina um að það verði minna hættulegt og auðveldara að fylgjast með neyslu lyfsins ef það er löglegt en ef það er ólöglegt, en í hina röndina talar hún að leyfa eigi fólki að rækta plöntur heima hjá sér. Það geti verið ein leið. Það er náttúrlega bara absúrd. Hvernig í ósköpunum ætlum við að staðla þá meðferð? Hvernig í ósköpunum ætlum við að fylgjast með því hver notar afurðirnar af slíkum plöntum? Hvernig ætlum við að gera það? Ætlum við að vera með eitthvert eftirlit inni á heimilum fólks með því hvað það ræktar frá degi til dags? [[Gripið fram í.]]Það er ekki málið. Það er engin leið til þess að staðla þá ræktun. Þingmaðurinn spyr hvort ekki sé rökrétt að við leyfum þessa leið vegna þess að einhver tiltekinn hópur landa hafi leyft þá leið að einhverju leyti. Það er aldeilis ekki. Það er heilmargt í lyfjalöggjöf annarra landa og heilmargt í því hvernig önnur lönd reka lyfjamarkað sinn sem við mundum aldrei gera á Íslandi. Eða munum vonandi aldrei gera á Íslandi. Sum lönd leyfa lyfjaauglýsingar mjög frjálslega. Sum lönd leyfa að sýklalyf séu seld í lausasölu o.s.frv. Við ætlum ekki að fara þangað. Að halda því fram að það sé rökrétt af því að einhverjir aðrir hafi leyft það - við skulum bara átta okkur á því, hv. þingmenn, að sum þeirra landa þar sem kannabis hefur verið lögleitt eða leyft í einhverjum tilgangi eru með margfalt stærri vandamál tengd notkun og ofnotkun þessara lyfja en við erum með. Við viljum væntanlega ekki fara þangað.
Virðulegi forseti. Ég býð mig fram til að rökræða vísindalegu hliðarnar á þessu máli meira við hv. þingmann á öðrum vettvangi en í pontu. Ég held hvorki að við höfum hér tíma til þess né reyndar að það sé mikið tilefni til þess út frá ræðu hv. þingmanns þar sem hann fjallaði aðallega um skaðsemi kannabisefna. Það er rétt að kannabisefnum fylgja ýmsar hættur. Ég veit ekki um neinn sem gerir neinn ágreining um það. Það felast líka hættur í því að nota morfín og concerta. Það felast hættur í því að nota alls konar lyf. Þessi tillaga, þetta er ekki einu sinni frumvarp, snýst ekki um að heimila heimaræktun, almenna neyslu eða neitt því um líkt. Tillagan snýst um að búa til lagaumgjörð til að þessi planta verði notuð til lækninga, þá væntanlega af læknum. Eins og hv. þingmaður vonandi veit, ég geri ráð fyrir því, er þetta umdeilt eins og margt annað í vísindunum. Þetta er ekkert alveg endanlega komið á hreint. Hv. þm. Halldóra Mogensen taldi upp þó nokkurn fjölda landa þar sem sú leið hefur verið farin að nota lyfjahamp í einhverju magni. Kannabisefni sem er vissulega vímuefni og getur haft skaðlegar afleiðingar þýðir ekki að það sé gagnslaust í læknisfræðilegum tilgangi. Það hljóta allir að sjá alveg skýrt. Mig langar að hafa á hreinu að hér er ekki verið að tala um að heimila almenna neyslu, heimaræktun eða neitt því um líkt. Ef ég skil hv. þingmann rétt hefur hann áhyggjur af því að fólk noti meira af kannabisefnum ef þessi tillaga verður samþykkt og því langar mig að spyrja hann: Hvernig ætti það að gerast? Kannabisefni eru sennilega eitt einfaldasta vímuefni í heiminum í framleiðslu. Þetta er illgresi, maður setur það í blómapott og gefur því vatn og ljós og fær kannabisefni. Þetta er ekkert miklu flóknara en það. Væntanlega gæfu margir frekari heilræði ef markmiðið væri að gera það sterkt. Ég sé ekki að samþykkt þessarar tillögu muni [[Forseti hringir.]]auka framboð á kannabisefnum. Það er eftirspurnarhliðin sem við höfum þurft að eltast við í baráttunni gegn neikvæðum afleiðingum vímuefna. [[Forseti hringir.]]Ég verð að koma restinni af punktunum mínum að í seinna andsvari.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson spurði mig einnar lítillar spurningar í lok andsvars síns, hvernig hægt sé að halda því fram að það að leyfa þetta muni auka neysluna. Það er kannski bara svo einfalt að hundruð rannsókna, til að mynda á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, liggja því til grundvallar að bætt aðgengi að vímuefnum alls staðar þar sem sú tilraun, skulum við segja, hefur verið gerð eykur neysluna. Þessi tillaga fjallar um að bæta aðgengi að efninu. Það er það sem við þurfum að ræða. Kannabis er líklega ekki gagnslaust, ég undirstrika líklega. Það er líklega ekki gagnslaust við meðhöndlun verkja og ýmissa einkenna við a.m.k. nokkrum taugasjúkdómum. Við þessum sömu einkennum og sömu sjúkdómum eru hins vegar til önnur lyf sem eru gagnreynd með miklu nákvæmari hætti en nokkurn tíma kannabisefni. Þess vegna tel ég að við eigum að stíga mjög varlega til jarðar í þessu efni. Í grundvallaratriðum held ég að það sem við þurfum að horfa á sé hvað þeir fræðimenn eða heilbrigðisstarfsmenn á þessu sviði, sem fást við þá einstaklinga sem eiga við erfiðleika að stríða vegna neyslu þessara lyfja, eru að segja okkur í þessum efnum. Enginn þeirra mælir með því að við losum [[Forseti hringir.]]tökin á þeim lögum og reglugerðum sem þegar eru í gildi.
Virðulegi forseti. Við erum í raun að tala um tvö mál, annars vegar læknisfræðilega eiginleika lyfjahamps og hvort það geti verið gagnlegt eða ekki og hins vegar vímuefnamál. Það er reyndar alveg eðlilegt út frá tillögunni en hins vegar verðum við að halda því til haga að hér er hugsunin sú að þetta sé notað sem lyf. Höfum það alveg á hreinu. Ég hef spjallað við ýmsa sérfræðinga sem eru með ýmsar skoðanir á því hvernig hlutirnir eigi að vera. Með fullri virðingu fyrir þeim samt sem áður er frekar algengt þegar kemur að vímuefnamálum, og ég ætla ekki að fara út í læknisfræðina, að þær ráðleggingar sem er farið eftir og virðast augljósar hafi frekar öfug áhrif. Til dæmis stöðvaðist hassinnflutningur hingað meira og minna eftir hrun. Ímyndaðu þér ef ég hefði sagt þér árið 2005: Við getum bara skorið burt allan hassinnflutning til Íslands. Hvað heldurðu að myndi gerast? Nú, flestir myndu segja: Neyslan myndi minnka, það yrði minna af kannabisefnum. Hvað gerðist? Kannabisframleiðsla varð innlend, það breyttist ekki nokkur skapaður hlutur. Íslendingar byrjuðu bara að rækta gras upp á eigin spýtur. Í Winnipeg var upprætt glæpagengi sem var fíkniefnasalagengi og það varð morðalda. Það varð árangurinn af að framfylgja stefnunni. Auðvitað vill maður uppræta glæpagengin. Ég er ekki að tala gegn því, ég er bara að segja: Afleiðingar gjörða okkar eru ekki svo augljósar og einfaldar í vímuefnaheiminum. Eftir stendur að fólk vill nota vímuefni, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Annað sem er hætta á að gerist núna er að okkur hafi tekist svo vel að passa að morfínskyldum efnum sé ekki deilt til fólks að fólk sé að fara yfir í heróín sem er miklu hættulegra. Burt séð frá læknisfræðinni þurfa gjörðir okkar í vímuefnamálum að horfast í augu við það að fólk sækist eftir þessum efnum. Það sem ég er að segja er að þegar kemur að kannabisefnum er sennilega ekki til neitt efni sem er einfaldara að rækta. Ég trúi því ekki að þessi tillaga muni hafa einhverjar neikvæðar afleiðingar í því. Þar er fókusinn. [[Forseti hringir.]]Þegar kemur að eftirspurnarhliðinni í kannabisefnum fáum við fókusinn fram með forvörnum, með skaðaminnkun og slíkum úrræðum, ekki með því að reyna sífellt að hindra aðgengi, jafnvel þótt það hindri okkur í að nota lyf sem virka fyrir þó suma sjúklinga.
Herra forseti. Hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni varð tíðrætt um að á kannabis væri litið sem lyf í samhengi þessarar tillögu. Við skulum í smástund segja bara: Ókei, það er þannig. Það hefur verið grundvallarhugsun mjög víða í heiminum þar sem menn velta fyrir sér hvort eigi að taka ný lyf á skrá hvort lyfin hafi eitthvað að bjóða umfram þau lyf sem þegar eru á markaði, hvort þau séu jafn góð eða bæti einhverju við þá verkun sem kann að vera fyrir. Nú veit hv. þingmaður vafalítið að það er pínulítill gluggi einhvers staðar fyrir notkun kannabisefna í lækningalegum tilgangi þar sem við höfum ekki fundið önnur efni. Þeir sjúklingar fá í dag þessi lyf á undanþágu. Hv. þingmaður veit það væntanlega. Þeir sjúklingar geta nálgast lyfin með þeim leyfum. Ég sé ekki að við eigum að fara að opna meira á notkun þessara lyfja. Eftir stendur að í sárafáum tilvikum eru ábendingar fyrir kannabis umfram önnur lyf sem til eru við sömu ábendingum. Þingmaðurinn nefndi einnig morfínlíku lyfin og hvað okkur hefði gengið illa að stemma stigu við notkun þeirra.
Nei, vel.
Hvað okkur hefði gengið vel að stemma stigu við notkun morflínlíkra lyfja? [[Gripið fram í.]]Já, ég held að það sé ekki rétt, að okkur hafi nú ekki gengið vel að gera það. Ég held einmitt að reynslan af erfiðleikunum við að stemma stigu við notkun morfínlíkra lyfja [[Forseti hringir.]]muni ekki batna neitt þó að við leyfum eitt vímuefnið í viðbót.
Virðulegi forseti. Ég hef lítinn tíma áður en ég þarf að ná í krakka í leikskóla þannig að ég ætla að fara fljótt yfir sögu. Með frumvarpinu er verið að breyta lögum um þingfararkaup alþingismanna, 4. gr. laganna fellur brott, mjög einfalt. Þá falli brott ákvæði sem mælir fyrir um rétt alþingismanna til leyfis frá opinberu starfi sem hann gegnir í allt að fimm ár og tryggingu á sambærilegu starfi hjá hinu opinbera í fimm ár eftir það, afsali hann sér starfinu. Ekki er gert ráð fyrir því að alþingismaður geti gegnt starfi hjá ríki eða ríkisstofnun með þingmennsku og notið launa fyrir það starf. Að okkar mati eru þetta ekkert endilega réttindi heldur forréttindi. Þannig er engin ástæða til að hygla opinberum starfsmönnum umfram öðrum og því er lagt til að lagagreinin falli brott. Þegar lögin voru sett þá var fyrri málsgreinin tekin úr eldri lögum frá 1968 þar sem talað er um að eðlilegt þyki að alþingismaður geti fengið leyfi frá störfum fram á annað kjörtímabil sitt, þ.e. að hann verði að sleppa starfinu ef hann er kosinn á Alþingi í annað sinn. Og sanngjarnt þyki að þingmaður sem þannig verður að velja á milli opinbers starfs og þingmennsku hafi tryggingu fyrir hliðstæðu starfi hjá hinu opinbera í nokkurn tíma, eða fimm ár, ef hann afsalar sér því starfi sem hann er skipaður eða ráðinn í. Skipanir og ráðningar í opinber störf eru allt öðruvísi núna. Það er minna um lengri ráðningar eða lengri skipanir og þær eru flestar til fimm ára. Og hæstaréttardómarar hafa til dæmis ekki einu sinni kjörgengi til Alþingis. Síðari málsgreinin er hins vegar úr núgildandi lögum, er samhljóða gildandi ákvæðum um launagreiðslur til alþingismanna - hún var í eldri lögum fyrirgefið: Þá kom til greina að fella niður ákvæði þessarar málsgreinar þar sem fátítt er orðið að þingmenn gegni öðrum störfum fyrir hið opinbera en horfið var frá því. Það er um að gera að taka það upp núna 23 árum seinna eða eitthvað svoleiðis. Það er orðið enn sjaldgæfara. Þetta mál þarf ekki að vera flóknara en það. Ég var til dæmis í opinberu starfi áður en ég byrjaði sem þingmaður. Ég vil endilega minnka forréttindi mín hvað þetta varðar. Við erum með alveg nóg af þeim.
Virðulegi forseti. Mig langaði að eiga smá orðastað við hv. þingmann, flutningsmann frumvarpsins, Björn Leví Gunnarsson. Ég hef nefnilega þá skoðun að við eigum ekkert að gera sem í raun og veru gæti frekar takmarkað það hverjir munu bjóðast fram til Alþingis. Mér er það annt um að allir bjóði sig fram til Alþingis að ég hef áhyggjur af því að frumvarp af þessu tagi myndi verða til þess að það myndi draga úr því, hvort sem það væri tímabundið eða til lengri tíma, hverjir það væru sem bjóði sig fram til Alþingis. Ég er í grundvallaratriðum herfilega ósammála flutningsmönnum frumvarpsins þegar kemur að þessari setningu hér, með leyfi forseta: „Að mati flutningsmanna gerir ákvæðið að verkum að augljóslega er betra að verða alþingismaður eftir að hafa sinnt störfum fyrir hið opinbera en að koma af hinum almenna vinnumarkaði.“ Mér finnst þetta nú eiginlega slíkur rökfræðilegur útúrsnúningur að ég varð eiginlega að hnýta í það. Mig langar hins vegar að spyrja hv. flutningsmann: Væri ekki betra ráð að snúa þessu við? Væri ekki bara frekar ráð að víkka þessi réttindi út frekar en að takmarka þau réttindi sem opinberir starfsmenn hafa í þessu tilfelli? Við ættum kannski frekar að reyna að huga að leiðum þar sem við myndum frekar víkka þau út á almenna markaðinn, ekki jafna niður á við, eins og flutningsmenn gera ráð fyrir, heldur jafna upp á við. - Hv. flutningsmaður má flissa með sjálfum sér eins og hann vill og þykir tilhlýðilegt. - Við höfum gert þetta t.d. hvað varðar fæðingarorlof. Við höfum víkkað það út þannig að fólk getur farið úr vinnu og komið aftur eftir fæðingarorlof. Hefur flutningsmaður engar áhyggjur af því að þetta myndi jafnvel draga úr því hverjir væru tilbúnir að gefa kost á sér til setu á Alþingi og væri þannig lýðræðinu [[Forseti hringir.]]ekki til heilla?
Virðulegur forseti. Draga úr, nei, fjöldi flokka og framboða undanfarið hefur aukist gífurlega, þannig að ég hef nákvæmlega engar áhyggjur af því. Munurinn hérna er að þeir þingmenn sem koma úr opinberu starfi geta gengið að starfi vísu í allt að tíu ár, sem er mjög mikil skekkja miðað við hvað aðrir launamenn hafa úr almenna geiranum. Og að reyna að fara að segja við almenn fyrirtæki úti í bæ: „Nei, þið verðið að halda stöðu opinni í allt að tíu ár“. - Nei.
Virðulegur forseti. Ég man þá tíð að hægt var að eiga í rökræðum við hv. þingmann þar sem hann var ekki eins og í einhverri Morfískeppni, flissandi og gerandi lítið úr málflutningi þess sem er að spyrja hann einfaldlega heiðarlegra spurninga. Ég hef raunverulegar áhyggjur af því, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, að þetta muni draga úr því hverjir fara í framboð. Ég er ekki þrátt fyrir útúrsnúning hv. þingmanns að leggja það til, eins og hv. þingmaður hefði heyrt ef hann hefði hlustað á ræðu mína áðan, að almenni vinnumarkaðurinn haldi störfum opnum í tíu ár. Ég er einfaldlega að segja: Væri ekki frekar ráð ef við viljum gera breytingar að við horfum í þá átt að við gerðum það að verkum að auðveldara væri fyrir fólk að hverfa úr starfi sínu, taka sæti á Alþingi og hverfa svo aftur til sinna starfa hvort sem það er nákvæmlega sama starfið eða svipað starf. Ég hef enga töfralausn á því, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, hvort þetta eigi að vera fimm ár sem starfið bíður og svo fimm ár í sambærilegu þar á eftir, ég er tilbúinn að skoða hvað sem er í því. Ég held hins vegar að ef við horfum í hina áttina værum við að horfa til þess að það yrði bara meira um það að fólk kæmi, sæti á þingi einhvern tíma, en kannski myndi það minnka þaulsetu á Alþingi. Ég held að þetta myndi bara verða lýðræðinu jafnvel til heilla ef við horfðum á það þannig og myndi gefa fleirum færi á að sinna því að fá að setjast hér á hið háa Alþingi. Ég minni á, eins og ég kom inn á áðan, að þegar við vorum að ræða það að útvíkka t.d. fæðingarorlof, ég er alls ekki að segja að hv. þingmaður hafi verið með slík rök, en það voru margir sem fussuðu og sveiuðu yfir því, fannst það algjörlega fáránlegt, það er akkúrat það sem hann er að gera. Við erum að jafna upp á við, ekki niður á við eins og hv. flutningsmenn [[Forseti hringir.]]frumvarpsins leggja til.
Virðulegur forseti. Ég meina ekkert slæmt með þeim orðum, ég er stundvís maður og verð ógeðslega pirraður ef ég er of seinn að ná í dóttur mína í leikskóla, þannig að það er eina ástæðan fyrir því að ég er dálítið stuttur í spuna. [[Gripið fram í.]]Ég bað forseta vinsamlegast um að færa málið með hinum tveimur málunum sem ég flutti hér fyrr í dag, það hefði verið mjög auðvelt að laga það vandamál. Ég hugsaði um það þegar ég samdi frumvarpið að útvíkka réttindin, en ég sá enga gerlega leið til þess að skylda almenna markaðinn í rauninni til að halda störfum opnum í tíu ár og þar af leiðandi jafna réttinn. Þannig að ég get ekki gefið meira svar við því. Ef það er engin sjáanleg lausn, þá hef ég enga gáfulega uppástungu hvað það varðar. Ég hef í rauninni ekkert meira um það að segja.
Virðulegi forseti. Ég ákvað að kveðja mér hljóðs í kjölfar samskipta tveggja hv. þingmanna sem töluðu á undan mér. Ég er meðflutningsmaður á þessu máli. Mér er afskaplega annt um að gera rétt, mér er afskaplega annt um að lögin séu sanngjörn. Það er þess vegna sem ég er meðflutningsmaður að þessu máli. Ef fram koma einhver rök sem gera að verkum að mér hættir að finnast þetta frumvarp sanngjarnt þá skipti ég um skoðun eins og ég geri frekar reglulega - geri það algerlega með köldu blóði án þess að skammast mín nokkuð fyrir það. Ég hef hins vegar ekki heyrt nein rök fyrir því að þetta ætti að vera eins og þetta er. Það sem við erum að tala um er 4. gr. laga um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað. Ég fletti upp frumvarpinu sem gerði það að lögum og fletti upp athugasemdum um 4. gr. þess frumvarps. Ég finn einfaldlega engan viðunandi rökstuðning. Það er einfaldlega fullyrt að það sé á einhvern hátt sanngjarnt að opinberir starfsmenn hafi þann rétt að geta gengið að starfinu vísu í fimm ár eftir að þeir taka sæti, hafi forgang í fimm ár eftir það, sum sé alls um tíu ár. Það er einfaldlega fullyrt að þetta sé á einhvern hátt sanngjarnt og vísað í hluti sem ég sé ekki að rökstyðji að þannig sé það. Ég get tekið undir það með hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé sem talaði hér áðan, í andsvörum við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, að við viljum að sem flestir geti boðið sig fram til Alþingis. Mér finnst hins vegar persónulega að það eigi að vera jafnræði þar og sem mest jafnræði. Ég skil engan veginn af hverju opinberir starfsmenn ættu að hafa þennan rétt umfram fólk sem er á almenna vinnumarkaðnum. Enn fremur sé ég ekki, frekar en hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, hvernig hægt væri að láta þessa reglu gilda fyrir almenna markaðinn. Ég sé ekki betur en það gangi einungis fyrir opinbera markaðinn vegna þess að það er opinberi markaðurinn sem er að mestu fjármagnaður með skattfé og þar eru stofnanir sem vissulega hafa burði til að standa undir þessari kvöð. Að sama skapi átta ég mig ekki á því hvers vegna þessi kvöð ætti að vera til staðar. Það er þess vegna sem ég er hlynntur því að hún falli brott. Ef frekari rök koma fyrir því að þetta fyrirkomulag í 4. gr. þessara laga sé á einhvern hátt rökrétt eða sanngjarnt þá er ég allur eitt eyra, eins og maður segir á hörmulegri íslensku, en ég hef bara ekki heyrt þau rök. Mig langar að nefna í leiðinni að það er fleira sem mætti alveg laga í þessum lagabálki. Ég ætla ekki að fara út í það, en þetta er ekki eina lýtið á þessum lögum sem ég sé. Mér hefur sýnst að í gegnum tíðina hafi alþingismenn kannski leyft sér skrýtna tegund af metnaði, stundum hefur mér fundist það. Ég nefni sem dæmi þegar ákveðið var að formenn stjórnarandstöðuflokka, eða formenn flokka sem ekki sitja í ríkisstjórn, fengju 50% álag, eitthvað sem við í Pírötum höfum ávallt hafnað, enda erum við ekki með formann nema að forminu til. Svo erum við reyndar með formann FR-nefndar, það er öðruvísi tegund af formanni. Að öllu jöfnu finnst mér mikilvægt að jafnræði sé í samfélaginu, jafnræði fyrir lögum og að fólk hafi jafnan rétt og þar á meðal rétt til að bjóða sig fram til Alþingis. Ég velti því fyrir mér, kannski meira sem spurningu út í kosmosið, eins og er sagt nú til dags: Hvað ef maður ætlaði að bjóða sig fram til Alþingis, mundi einhverjum detta í hug að sækja fyrst um vinnu, bara einhverja vinnu, hjá hinu opinbera, og bjóða sig síðan fram til Alþingis svona til þess að hafa einhverja leið út? Það er annað í þessu. Það er þekkt á Íslandi, eða mér er alla vega sagt það, að það sé frekar erfitt fyrir fyrrverandi þingmenn að fá vinnu eða geti verið erfitt, sér í lagi ef þeir eru mjög áberandi í umræðunni. Þeir þurfa ekkert að vera óvinsælir til þess. Bara það að vera áberandi stjórnmálamaður með skoðanir á samfélaginu getur gert þingmönnum erfitt að fá vinnu að þingstörfum loknum. Mér er sagt að þetta sé akkúrat öfugt í flestum öðrum löndum. Þar sé það reiknað til tekna og þyki gott að hafa þetta á starfsferlinum. En ekki hér. Ég átta mig ekki á því hvers vegna þetta er. Það eina sem mig grunar er að það sé vegna þess að fólk sé feimið við að hafa starfsmann sem viðskiptavinur fer að gefa sér einhverjar fyrir fram mótaðar skoðanir um, sem eiga svo kannski ekki við rök að styðjast eða koma starfseminni ekkert við. Ég veit það ekki alveg. Reyndar hef ég rannsakað sérstaklega sannleiksgildi þessarar kenningar. Ég verð að segja fyrir mig að ef við ætlum að fara að hugsa um þessi mál út frá jafnræðisgrundvelli finnst mér að við ættum frekar að líta í hina áttina eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé nefndi hér áðan. Ég sé ekki hvernig það er mögulegt. Aftur - ég er allur eitt eyra á þessari hörmulegu íslensku - en ég bara heyri ekki rök fyrir því að hafa þetta öðruvísi en lagt er til í frumvarpinu.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Það er mál sem tengist jafnréttisstefnu lífeyrissjóða. Hér er um að ræða mál sem allur þingflokkur Viðreisnar stendur að, auk meðflutningsmanna: Helga Hrafns Gunnarssonar, Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, Björns Levís Gunnarssonar, Helgu Völu Helgadóttur, Andrésar Inga Jónssonar, Guðmundar Andra Thorssonar, Guðjóns S. Brjánssonar, Halldóru Mogensen og Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur. Ég nefni þetta til að árétta að hér er um að ræða mál með ansi víðtækan stuðning, um það er samstaða meðal þingmanna úr fimm þingflokkum. Breytingin sem lögð er til er í stórum dráttum tvíþætt. Við 1. mgr. 36. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Lífeyrissjóður skal setja sér jafnréttisstefnu er nái til fjárfestinga sjóðsins. 36. gr. fjallar almennt um fjárfestingarstefnu lífeyrissjóða þar sem tilgreind eru nokkur atriði sem lífeyrissjóðir skuli hafa í huga, þar með talið að hafa hagsmuni sjóðfélaga að leiðarljósi og að þeir setji sér siðferðisleg viðmið í fjárfestingum, svo fátt eitt sé nefnt. Því tengt er lagt til að við 2. mgr. 41. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi: framkvæmd jafnréttisstefnu sjóðsins. 41. gr. tekur til skýrslu stjórnar. Er þar átt við að þar komi, samhliða yfirliti um starfsemi sjóðsins á árinu og öðrum upplýsingum, jafnframt upplýsingar um hvernig lífeyrissjóðirnir hafi staðið að framkvæmd þessarar jafnréttisstefnu. Áhrif lífeyrissjóða í íslensku viðskiptalífi eru veruleg, enda eru sjóðirnir umsvifamestu aðilar á íslenskum fjármálamarkaði nú um stundir. Þeir eru 25 talsins samkvæmt yfirliti Fjármálaeftirlitsins um eftirlitsskylda aðila. Eignir þeirra í lok september síðastliðið haust námu 3.760 milljörðum kr. samkvæmt hagtölum Seðlabankans. Lífeyrissjóðirnir halda á stórum hluta skuldabréfa og skráðra hlutabréfa, annaðhvort beint eða óbeint í gegnum sjóði sem þeir hafa fjárfest í. Þeir hafa fjárfest mikið í óskráðum eignum og sækja einnig á í útlánum til fasteignakaupa, eins og þekkt er. Samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sem hér er vísað í, og starfsemi lífeyrissjóða er öllum launamönnum og þeim sem stunda atvinnurekstur og/eða sjálfstæða starfsemi skylt að tryggja sér lífeyrisréttindi með aðild að lífeyrissjóði. Lífeyrissjóðunum er þannig falið að fara með almannafé og hafa þar af leiðandi samfélagslegu hlutverki að gegna. Það hlutverk endurspeglast m.a. í umræddri 36. gr. laganna sem kveður á um að lífeyrissjóður skuli hafa hagsmuni sjóðfélaga að leiðarljósi og setja sér siðferðisleg viðmið í fjárfestingum. Með frumvarpi þessu er lagt til að hnykkt verði á samfélagslegu hlutverki lífeyrissjóða að því er varðar jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna í samfélaginu með því að kveða á um að sjóðirnir skuli setja sér jafnréttisstefnu sem nái til fjárfestinga viðkomandi sjóða. Að sama skapi skuli þess getið í ársskýrslu sjóðanna hvernig framkvæmd jafnréttisstefnunnar hafi gengið, hvernig fjárfestingar sjóðanna samræmist slíkri stefnu. Þannig beri lífeyrissjóðum samkvæmt þessu að skýra sérstaklega forsendur þess að fjárfest er í fyrirtækjum þar sem kynjahalli er verulegur meðal æðstu stjórnenda, svo dæmi sé tekið. Í raun ætti slík stefna að vera sjálfsögð og eðlileg í ljósi þess hlutverks sem lífeyrissjóðir gegna í samfélaginu enda sýna fjölmargar rannsóknir fram á að fyrirtækjum þar sem jafnvægi er í kynjahlutföllum í stjórn og framkvæmdastjórn vegnar almennt betur. Þetta ætti þannig að falla undir samfélagslega ábyrgð sjóðanna sem nefnd hefur verið. Í ljósi stöðunnar í íslensku viðskiptalífi þykir hins vegar rétt að mæla sérstaklega fyrir um þessa skyldu lífeyrissjóðanna með lögum. Herra forseti. Þó að margt hafi áunnist í jafnréttismálum hér á landi er eins og ákveðin svið samfélagsins séu svolítið sér á báti. Dæmi um það er fjármálageirinn. Tölurnar eru sláandi, ríflega 90% þeirra sem stýra peningum hér á landi eru karlar. Í þeim hópi skera síðan lífeyrissjóðirnir sig úr, ekki frá því hlutfalli heldur að því leyti að þeir tilheyra öllum almenningi. Það verða allir að greiða í lífeyrissjóð af launum sínum, karlar jafnt sem konur. Lífeyrissjóðirnir hafa því, svo ég árétti það, samfélagslegu hlutverki að gegna. Þeir sýsla með peningana okkar. Þeir eru gríðarlega umsvifamiklir í viðskiptalífinu, í fjárfestingum sínum. Með frumvarpinu er lagt til að lífeyrissjóðirnir axli þannig ábyrgð þegar kemur að framgangi jafnréttis í samfélaginu því að þannig sinna þeir samfélagslegri skyldu sinni á sem bestan hátt og því hlutverki sem þeim er ætlað að gegna í samfélaginu. Því er lagt til að þessi samfélagslega skylda sé lögfest þannig að lífeyrissjóðum sé gert að setja sér jafnréttisstefnu sem nái til fjárfestinga þeirra. Reyndin er sú, eins og ég sagði áðan, að rannsóknir sýna að þeim fyrirtækjum sem búin eru fjölbreyttum stjórnendahópi, m.a. með tilliti til kynjaskiptingar, vegnar betur. Það ætti að vera okkur sjálfsagt mál, kappsmál, í ljósi þess að sjóðunum er ætlað að hámarka afkomu fjárfestinga sinna, að litið sé til jafnréttissjónarmiða. Sú hefur einfaldlega ekki verið raunin. Því er rökrétt og mikilvægt næsta skref að lögfesta þessa skyldu. Ákvæðið um jafnréttisskylduna, sem kveðið er á um í 1. gr. þessa frumvarps, er hins vegar ekki nóg. Það þarf að ríkja gegnsæi um hvernig hún er framkvæmd. Þess vegna er líka hnykkt á því og lagt til að lífeyrissjóðunum verði lögum samkvæmt skylt að gera grein fyrir því í ársskýrslunni hvernig jafnréttisstefnan er framkvæmd. Þannig myndu sjóðirnir t.d. þurfa að útskýra hvers vegna fjárfest er í fyrirtækjum sem uppfylla ekki jafnréttisviðmið. Mér finnst mikilvægt að fram komi að hér er um það að ræða að lögfesta skyldur sjóðanna til að rökstyðja val sitt og ákvarðanir, en ekki inngrip í ákvarðanirnar sem slíkar að öðru leyti. Það getur því varla kallast stórkostlegt inngrip í rekstur sjóðanna eða takmarkanir á frelsi þeirra heldur er það einfaldlega eðlileg krafa af hálfu eigenda sjóðanna og þeirra sem hagsmuni eiga að gæta að valið, ákvarðanir og aðgerðir séu rökstudd. Það er skylda stjórnmálanna að vera vakandi yfir því hvernig megi breyta og bæta kerfi almenningi til góðs. Við eigum ekki að láta tiltekin svið samfélagsins þar undanskilin. Við eigum ekki láta líða að tiltekin svið samfélagsins festist í kynbundinni misskiptingu. Herra forseti. Ég vona að þetta mál fái skjótan framgang.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna og tækifærið til að fá að vera einn af meðflutningsmönnum þessa ágæta máls. Mig langar að velta því upp hvort við eigum að líta á þetta sem eitt skref í þá átt að lífeyrissjóðir séu allir til góðs í samfélaginu, að sá mikli auður sem þar hvílir, sem er sameign okkar flestra í landinu, sem höfum greitt inn í lífeyrissjóðina, nýtist samfélaginu til heilla. Mér detta í hug orðaskipti sem ég átti við þáverandi fjármála- og efnahagsráðherra, Benedikt Jóhannesson, um siðferðisviðmið í fjárfestingum lífeyrissjóða hér á síðasta ári. Þá fannst mér dálítið óþægilegt að verða þess var hve hið opinbera hafði litlar upplýsingar um inntak og eðli fjárfestinga lífeyrissjóðanna. Það voru dálítið þunn svörin sem komu úr ráðuneytinu vegna þess að lífeyrissjóðirnir væru einkaaðilar sem ráðuneytið gæti ekki dregið upplýsingar út úr. Þess vegna þykir mér mjög til bóta þessi tillaga í því frumvarpi sem við ræðum hér um að skýrt sé kveðið á um miðlun upplýsinga um jafnréttisstefnu og fjárfestingar í samræmi við hana. Ég velti fyrir mér hvort við ættum kannski að fella inn ákvæði um það að fjárfestingar skuli uppfylla siðferðisleg viðmið, hvort það eigi líka heima í þessum ársskýrslum alveg eins og það að fjárfestingar standist jafnréttisstefnu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega andsvarið og jafnframt velvild hans í garð þessa frumvarps sem hann er meðflutningsmaður á. Þetta er áhugaverður punktur. Ég get svarað því til að þegar við vorum að skoða þetta þá lá beint við að við vildum fá ákvæði um jafnréttissjónarmið inn í 36. gr. sem fjallar um fjárfestingastefnu lífeyrissjóðanna. Þar litum við til 5. gr. en þar undir er talað um að lífeyrissjóður setji sér siðferðisleg viðmið. Síðan fórum við að hugsa að það eitt og sér væri ekki nóg. Við vildum fá þetta inn í skýrsluna líka, að menn upplýstu þar hvernig þeir hegðuðu sér og rökstyddu það. Ég átta mig á því að sumum þykir orðalagið ekki gott þar, tala um að þrengt sé að rekstri. Ég er til í rökræðu um það allan daginn að ekki sé verið að þrengja að rekstri með því að uppfylla þetta ákvæði, en það er einfaldlega þannig að stundum lendir maður í rökræðum um það. Það er ekki verið að gera það öðruvísi en svo að menn hljóta að geta rökstutt þær ákvarðanir sem þeir taka þegar þeir sýsla með jafn stóran hluta af almannafé og raun ber vitni. Það er ástæðan fyrir því að við vildum fá þetta inn í skýrsluna líka. Mér finnst það allrar umræðu virði að skoða hvort þessi siðferðislegu viðmið, sem rætt er um í fjárfestingarstefnu, geti skilað sér inn í skýrslugjöfina, hvernig menn hafi sinnt því. Ég ímynda mér, án þess að vita það, að hv. þingmaður sé þar mögulega að líta til hvernig Norðmenn hafa sýslað með sína opinberu sjóði, þau viðmið sem eru sett þar, takmarkanir og annað. Mér finnst þetta allrar umræðu virði. Ég get ekki sagt annað. Ég væri til í að taka hana áfram.
Virðulegur forseti. Þegar fólk talar um að ákvæði eins og þetta þrengi að rekstri lífeyrissjóða þá er kannski ágætt að skoða hlutina í víðara samhengi af því að fjárfestingar lífeyrissjóðanna í dag mega ekki þrengja að lífi þeirra sem koma hér í framtíðinni og byggja þetta land. Það að byggja upp samfélag jafnréttis, það að byggja upp grænt hagkerfi, það að byggja upp góðkynjaðan hagvöxt á landinu er eitthvað sem kemur kannski ekki jafn skýrt fram í excel-skjölum lífeyrissjóðanna og margt annað, en það skilar ábata til langs tíma til þeirra sem síðan, eftir 50, 60, 70 ár, fara að innleysa lífeyrissparnaðinn sem þetta samfélag verður að hluta til byggt á. Mér finnst því full ástæða til að tiltaka hvaða siðferðislegu viðmið það eru sem lífeyrissjóðir eiga að fjárfesta samkvæmt, jafnréttissjónarmiðin eru eitt af þeim. Af því þingmaðurinn nefndi olíusjóðinn norska og þá þróun sem er að verða varðandi stóra sjóði af svipuðu tagi á Norðurlöndum, þ.e. að þeir eru að færa sig í átt að góðkynja fjárfestingum, þá er það umræða sem við þurfum líka að eiga inni þegar og ef við setjum á fót þjóðarsjóð hér á landi í kringum arð af auðlindum. Við þurfum frá fyrsta degi að gæta að því að það sé meginsjónarmið, jafnrétti, umhverfisvernd og góðkynja fjárfestingar.
Herra forseti. Ég tek undir þessi orð og vil líka árétta að við höfum sem betur fer, íslensk þjóð, borið gæfu til að byggja upp lífeyrissjóðakerfið okkar. Í því liggur a.m.k. eitt af fjöreggjum okkar, ég tala nú ekki um mikilvægi þessa kerfis þegar þjóðin eldist, sem gerist nú á næstu árum. Við verðum þjóð meðal þjóða í því tilliti. Ég tek hjartanlega undir það að þessi viðmið varðandi siðferði, umhverfisvernd og aðra slíka þætti verða sífellt ríkari í huga okkar. Lífeyrissjóðirnir okkar hljóta að koma þar sterkt inn og við sterk inn sem eigendur þessara sjóða með áhrif í þá átt. Hv. þingmaður nefnir hér væntanlegan sjóð sem ég hlakka til að heyra meira af. Hann verður vonandi með svipaðar áherslur, en ég bind miklar vonir við að þessi mál nái fram að ganga, þetta frumvarp, þessar lagabreytingar. Mögulega getur það þá orðið fyrsta skrefið í því að einhver reynsla komi á hlutina og þessi mál komist í eitthvert horf. En hvað varðar upphaflega hugmynd, um þessi siðferðislegu viðmið, þá held ég að það sé umræða sem er mjög þarft að taka og óþarfi að bíða nokkuð með hana.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að þakka fyrir þetta mál. Ég verð að viðurkenna að ég hafði ekki lesið það fyrr en í dag og ekki kynnt mér það alveg til hlítar fyrir yfirferðina í dag þótt ég hafi rennt yfir það á sínum tíma. Núna þegar ég skoða það aðeins betur get ég ekki annað en verið enn hlynntari því. Eins og hv. þingmaður nefndi virðist í sumum kimum samfélagsins verulega halla á konur. Einn af þeim hlutum samfélagsins er fjármálageirinn. Annar hluti mannlegs samfélags þar sem er yfirþyrmandi meira af karlmönnum en konum er í fangelsum. Margir gætu haldið að ég væri að grínast, en ég er ekki að því. Það er sumt í mannlegri hegðun sem einhvern veginn virðist vera þannig að karlar ýmist sækjast í það eða einhvern veginn endast meira í því. Og eitt af því er ofbeldisglæpir og fangelsisvist, annað er fjármálageirinn. Mér finnst það svolítið áhugavert. Ég hef lengi velt fyrir mér hvers vegna það sé svo. Af því að lesa aðeins um þetta, aðallega í fjölmiðlum en líka í samtölum eins og gengur og gerist, hallast ég meira og meira að því að þetta sé áhættusækni. Ég held að það sé eitthvað við karlmenn, ef það eru ekki bara hreinlega hormónarnir, ég veit það ekki, ég er ekki læknir, sem gerir það að verkum að karlmenn sækjast miklu meira í áhættu og konur sýni almennt meiri ábyrgð. Ekki er löng saga að segja frá því að sú var tíðin að ég var mjög á móti öllum kynjakvótum og einhverjum lagaleiðum til þess að reyna að laga ójafnrétti í samfélaginu. Sennilega hef ég á þeim tíma ábyggilega einhvern tímann kallað mig hreinlega antifemínista. Síðan leið tíminn og maður fór að kynnast þessum málaflokki betur og með tímanum varð ég vissulega femínisti og kalla mig femínista í dag. Síðan á ég einhvern veginn með tímanum erfiðara og erfiðara með það og er farinn að kalla mig bara kvenrembu. Mér finnst einhvern veginn að konur eigi að stjórna hlutum eins og fjármálafyrirtækjum og konur eigi frekar að vera við völd. Það eru ekki endilega femínisk sjónarmið, en þessi svakalega áhættufíkn sem ég sé svo mikið hjá kynbræðrum mínum er ekki endilega góð. Það getur alveg verið mikilvægt að sýna einhvern kjark og hugrekki, en við myndum aldrei segja að við þyrftum að auka við hlut kvenna í fangelsum eða auka hlut kvenna í hraðakstri eða einhverri áhættusækinni hegðun sem er samfélaginu til trafala. Þegar kemur hins vegar að fjármálakerfinu hvort sem okkur líkar það betur eða verr og hvort sem við viljum bera það saman við hraðakstur eða fangelsi, þá hljótum við að vilja auka hlut kvenna, ef það er þannig að karlmenn sýni af sér óæskilega hegðun af einhverjum ástæðum, hvort sem það eru uppeldisaðstæður eða líffræðilegar ástæður, skiptir í sjálfu sér ekki öllu máli. Ef við ætlum að ná því markmiði að konur séu jafnsettar körlum í samfélaginu, og ég legg til að það sé sjálfsagt markmið, þá held ég að við verðum að beita lagasetningu og á köflum kynjakvótum. Mér finnst mikilvægt að útfæra þá rétt, hugsa þá til enda, mæla árangurinn af þeim, prófa hvað virkar og hvað virkar ekki. Það sem virkar ekki finnst mér að við eigum að losa okkur við og prófa eitthvað annað í staðinn. Eftir því sem tíminn líður verður augljósara, alla vega núna í dágóðan tíma, einhverja áratugi, þetta sterka ákall um að konur njóti jafns réttar á við karla í samfélaginu. Fyrst um sinn, náttúrlega fyrir einhverjum tíma síðan, ég ætla ekki að giska á hversu löngum tíma, þótti hugmyndin bara fráleit. Konur voru bara eitthvað öðruvísi en karlar, karlar voru karlar og konur voru konur og börn voru börn og þetta var voða klippt og skorið í gamla daga, í því gamla fáfróða samfélagi. Síðan á einhverjum tímapunkti var farið mikið í að laga lögin þannig að lögin skilgreindu ekki eitthvert brot bara gegn konum eða að karlar nytu einhverra sérstakra forréttinda, eitthvað því um líkt. Ókei, við erum sennilega komin langleiðina þar, ef ekki alla leið í að koma á jafnrétti kynjanna samkvæmt lagabókstafnum sjálfum, svona að mestu leyti með einhverjum undantekningum eflaust. Hitt er að þetta menningarlega, þessi djúpstæði munur sem birtist í hegðunarmynstri gagnvart ákveðnum málaflokkum er enn til staðar. Mér finnst það hreinlega mjög áhugavert. Þá líka eins og ég sagði oft á sínum tíma og er núna til að gera lítið úr gagnrýnisröddum með réttu held ég, þ.e. að konur þyrftu bara að vera duglegri að gera eitthvað. Þetta sagði maður sjálfur í gamla daga. Það er þessi hugmynd um að til að ná árangri í fjármálageiranum eða einhverju slíku þá ættu konur einhvern veginn að haga sér öðruvísi. Þær ættu bara að vera áhættusæknari, þær ættu að vera djarfari og sterkari og hugrakkari og allt þetta til að herma eftir körlunum sem ná þessum svakalega árangri í þeim geira. Ég hef tvennt við þetta að athuga. Annað er það að mér finnst það ekki á nokkurn hátt sanngjarnt eða sjálfkrafa skynsamlegt að ætlast til þess að jafnrétti sé einungis náð með því að annað kynið fari að haga sér öðruvísi. Mér finnst það hreinlega segja okkur að ekki sé pláss fyrir tvö kyn, hvað þá fleiri í samfélaginu. Ég bara hafna því að það sé þannig. Það skal vera pláss fyrir konur og fólk af öðrum kynjum í þessum geira. Það bara skal vera að mínu mati. Við þurfum auðvitað engar skýringar á því, við verðum bara að finna lausnir á því. Kannski þurfum við að skoða skýringar til þess að finna lausnina. Það getur verið. En aðalatriðið að mínu mati er að laga það. Hitt er síðan líka, eins og kemur fram í greinargerð frumvarpsins, í næstsíðasta málslið í greinargerðinni. Þar stendur, með leyfi forseta: „Í raun ætti slík stefna að vera sjálfsögð og eðlileg í ljósi hlutverks lífeyrissjóða enda sýna fjölmargar rannsóknir fram á að fyrirtækjum þar sem jafnvægi er í kynjahlutföllum í stjórn og framkvæmdastjórn vegnar almennt betur.“ Þetta finnst mér áhugavert. Með hliðsjón af því að ofarlega í frumvarpinu, í öðrum málslið greinargerðarinnar, sjáum við að í febrúar 2010–2017 gegndu 80 karlar og einungis átta konur stöðu æðstu stjórnenda viðskiptabanka og fleiri tegunda fyrirtækja sem eru nefnd. Þetta segir mér, ég trúi báðum staðhæfingum, að það hverjir veljast til forystu í svona fyrirtækjum eru ekki endilega þeir sem láta fyrirtækjunum vegna hvað best. Og vissulega ekki þegar kemur að samfélagslegri ábyrgð. Mér fannst það áberandi eftir hrun að þegar við vorum að tína saman ýmis nöfn og andlit sem ég ætla ekki að gera hér og nú, orðið langt síðan alla vega, en maður sá bara hvað þetta hrun var karllægt fyrirbæri. Ég segi það stundum í hálfkæringi en samt í hálfum hálfkæringi: Hvað olli hruninu þegar allt kemur til alls? Við erum öll með milljón ástæður fyrir því. Þegar allt kemur til alls, testósterón. Endalaus djörfung, endalaust svokallað hugrekki, sem frá öðru sjónarhorni séð er bara fífldirfska, karlmennska, eitruð karlmennska stundum sögð. Mig langar ekki til þess að konur verði eitthvað duglegri við að haga sér þannig. Mig langar til þess að samfélagið þróist þannig að stofnanir á borð við þær sem eru í fjármálageiranum drífi sig ekki áfram á þessu karllæga hugarfari, þessari áhættusækni. Ég held ekki að það sé gott. Mig langar aðeins fjalla um orðaskipti tveggja hv. þingmanna sem töluðu á undan, ekki til að mótmæla neinu af því sem þeir sögðu, en það vakti mig til umhugsunar. Vegna þess að stundum, kannski ekki mikið lengur, en alla vega hefur maður heyrt í gegnum tíðina um einhverjar svona reglur sem þrengja þetta niður, það gæti einhvern veginn komið niður á fjárhagslegum hagsmunum einhvers staðar, einhver græði ekki jafn mikinn pening, eitthverju fyrirtæki gangi ekki jafn vel og eitthvað svoleiðis. Þá er mér svolítið hugsað til - þetta hljómar dramatískt, en hlýðið aðeins á - borgarastríðsins í Bandaríkjunum. Þar var fólk að rífast um þrælahald. Bara svo ég segi það að borgarastríðið snerist í meginatriðum um þrælahald, fyrir alla sem vilja eitthvað draga úr því, það var flóknara líka, en aðallega snerist þetta um hvort þrælahald ætti að vera heimilt í nýju fylkjunum sem voru þá á leiðinni inn í Bandaríkin. Það voru raunverulegar efnahagslegar ástæður á bak við það að sumt fólk vildi ekki afnema þrælahald, það voru raunverulegar efnahagslegar forsendur á bak við þá skoðun. Myndum við nokkurn tímann taka undir þá skoðun í dag? Ég held ekki. Það kostar pening að frelsa fólk, að koma á jafnrétti í samfélaginu. Það verður bara að hafa það. Þetta eru bara engin rök. Við eigum að ná þessu markmiði. Ég tel það vera í rauninni ákveðna grunnforsendu þess að við getum þroskast hreinlega sem dýrategund. Við erum svolítið föst í nokkrum frumstæðum hvötum. Við verðum auðveldlega reið. Við viljum auðveldlega hefna. Það kemst í tísku að hata þegar allt fer í steik. Við erum frumstæð að mörgu leyti. Eitt af því sem mér finnst einkenna mjög mikið frumstæði samfélagsins, enn sem komið er, er þessi svakalegi munur sem við sjáum í sumum geirum samfélagsins þegar kemur að kynjunum, sér í lagi milli karla og kvenna, en líka þegar kemur að öðrum kynjum. Það birtist í hraðakstri, í fangelsum og af einhvers konar kaldhæðni örlaganna, í fjármálageiranum. Hvað sem því líður styð ég þetta mál og þakka fyrir framlagningu þess og vil reyndar við tækifæri hrósa þessum ágæta flokki, Viðreisn, fyrir að vera mjög virkur í þessum málaflokki. Maður sér að það vekur athygli. Mér þykir sá flokkur eigi hrós skilið fyrir það góða verk sem hann er að vinna í málaflokknum. Ég hugsa að ég komi til með að styðja önnur mál, alla vega sem varða sama málaflokk, frá þeim flokki sem leggur fram svona prýðileg mál.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, með síðari breytingum. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um sjúkratryggingar er varða samninga um heilbrigðisþjónustu. Lagt er til að við 40. gr. laganna, sem fjallar um samninga um heilbrigðisþjónustu, bætist tvö ný skilyrði fyrir samningsgerð. Annars vegar er lagt til að svo að ráðherra sé heimilt að ganga til samninga um rekstur heilsugæslu eða heilbrigðisstofnana, samanber 14., 15. og 17. gr. laga um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, þurfi að liggja fyrir ályktun Alþingis þar sem kveðið verði sérstaklega á um hvaða samninga ráðherra beri að gera sem og helstu forsendur þeirrar samningsgerðar. Í því felst að ráðherra, eða eftir atvikum aðrir þingmenn, leggi fyrir Alþingi tillögu til þingsályktunar þar sem ráðherra verði falið að ganga til samninga um rekstur tiltekinnar heilsugæslustöðvar eða heilbrigðisstofnunar, einnar eða fleiri, og að í ályktuninni verði markaður skýr rammi um það umboð sem ráðherra hefur til samningsgerðarinnar hverju sinni. Aðrar forsendur samningsgerðar sem kveðið er á um í 40. gr. laganna munu einnig gilda um samninga sem ráðherra gerir að fenginni ályktun Alþingis að því leyti sem ekki er mælt sérstaklega fyrir um þær forsendur í ályktuninni. Tilgangur þessarar breytingar er að ráðherra hafi skýrt umboð lýðræðislega kjörinna fulltrúa þjóðarinnar hverju sinni til að ganga til samninga við einkaaðila um rekstur mikilvægra grunnstoða heilbrigðiskerfisins. Að óbreyttu geta ráðherrar tekið stefnumótandi ákvarðanir fyrir heilbrigðiskerfið án þess að bera þær undir þingið. Að mati flutningsmanna verður ekki við það unað að færa sífellt meira af grunnstoðum velferðarkerfisins í einkarekstur enda þarf að virða vilja mikils meiri hluta þjóðarinnar um að grunnþjónusta líkt og heilbrigðisþjónusta verði veitt af hinu opinbera. Tryggja þarf að einkaaðilar fleyti ekki rjómann í samningum við hið opinbera á þann veg að þeir fái greitt án þess að axla sambærilegar skyldur og opinberir aðilar þurfa að gera. Tryggja þarf að allir landsmenn hafi jafnan aðgang að þjónustunni og að greiðsluþátttöku sjúklinga verði haldið í lágmarki. Þá hafa fræðimenn margir bent á að einkarekstur í heilbrigðiskerfi auki frekar heildarkostnað en að hann dragi úr honum vegna hás stjórnunarkostnaðar, aukins eftirlitskostnaðar, ósveigjanleika í þjónustusamningum og ósamhæfðrar og ósamfelldrar þjónustu. Í könnun sem gerð var í apríl 2013 kom fram að 80% landsmanna vildu að rekstur heilbrigðisþjónustu yrði fyrst og fremst á vegum hins opinbera. Hlutfall þeirra sem vilja að ríkið sjái um rekstur sjúkrahúsa hefur hækkað verulega á undanförnum árum. Alls voru 80,7% þeirrar skoðunar í sambærilegri könnun sem gerð var árið 2006, 83,2% í könnun sem gerð var árið 2015 og 86% í könnun Félagsvísindastofnunar sem kynnt var í maí 2017. Um 80% vilja að heilsugæslustöðvar séu reknar af hinu opinbera í könnuninni frá því í maí 2017 og tæp 70% vilja að hjúkrunarheimili séu rekin af hinu opinbera. Þá hafa rúmlega 86 þús. manns nýlega skrifað undir undirskriftalista þess efnis að setja eigi heilbrigðismálin í forgang og leggja aukið fé í heilbrigðiskerfið. Með frumvarpinu er einnig lögð til sú breyting á 40. gr. laga um sjúkratryggingar að í samningi um heilbrigðisþjónustu skuli kveðið sérstaklega á um ráðstöfun hagnaðar sem til verði í rekstri þess einkaaðila sem gerður er samningur við. Skal í samningnum m.a. kveðið á um að viðkomandi aðila sé óheimilt að greiða arð til eigenda sinna. Í ákvæðinu felst því skilyrðislaust bann við arðgreiðslum þegar gerðir eru samningar um heilbrigðisþjónustu og jafnframt verði heimilt að kveða á um hvernig hagnaði skuli að öðru leyti ráðstafað. Ákvæðið gildir um alla samninga um heilbrigðisþjónustu sem gerðir eru á grundvelli laga um sjúkratryggingar og rétt er að taka fram samhengis vegna að gildissvið þess er því mun rýmra en ákvæði a-liðar 1. gr. þessa frumvarps. Tilgangur þessa ákvæðis er augljós en hann er að koma í veg fyrir að skattfé almennings, sem varið er til að veita landsmönnum heilbrigðisþjónustu, verði varið í arðgreiðslur til eigenda félaga sem hafa gert samning við ráðherra um veitingu heilbrigðisþjónustu og greitt er fyrir að hluta eða öllu leyti með skattfé almennings. Skattfé sem Alþingi hefur ákveðið með fjárlögum að nýta skuli í heilbrigðiskerfinu á með sönnu að nýta þar. Ef afgangur er í rekstri einkaaðila sem fjármagnaður er með skattfé ber að nýta þann afgang til fjárfestingar í rekstrinum og auka þannig gæði þjónustunnar, bæta umbúnað sjúklinga og starfsskilyrði og menntun starfsfólks og stuðla með því að betri heilbrigðisþjónustu sem nýtir almannafé á ábyrgan hátt. Með þessari tillögu er horft til tillagna sama efnis í Svíþjóð en þar hefur sýnt sig með auknum einkarekstri í velferðarþjónustu síðustu ár að arðgreiðslur til eigenda félaga sem starfa í velferðarþjónustu hafa ekki gefið góða raun og sænskir sósíaldemókratar hafa lagt til að slíkum aðilum verði bannað að greiða arð. Árétta ber að eigendur slíkra fyrirtækja geta eftir sem áður greitt sér þau laun sem þeir telja hæfileg miðað við reksturinn. Þeir munu hins vegar ekki geta greitt sér út arð, en skatthlutfall af arðgreiðslum er mun lægra en af launagreiðslum. Gildandi samningar um heilbrigðisþjónustu halda gildi sínu en við endurnýjun þeirra þurfa þeir að vera í samræmi við ákvæði frumvarps þessa verði það þá orðið að lögum. Flutningsmenn þessa frumvarps eru ásamt þeirri sem hér stendur hv. þingmenn Logi Einarsson, Guðjón S. Brjánsson, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðmundur Andri Thorsson og Helga Vala Helgadóttir. Herra forseti. Það er ekki verið að mæla fyrir þessu frumvarpi eða svipuðu í fyrsta sinn heldur er þetta í fjórða skipti sem mælt er fyrir þessu frumvarpi. Það er að vísu lítillega breytt, en nánast samhljóða. En það var fyrst lagt fram á 145. löggjafarþingi. Þá var fyrsti flutningsmaður Sigríður Ingibjörg Ingadóttir. Á síðasta ári fórum við hér á Alþingi í gegnum umræður um einkarekstur og Klíníkina, held ég að fyrirtækið heiti, hvaða heimildir það fyrirtæki ætti að fá og hverjir mættu veita þær, hvort það væri ráðherra eða landlæknir. Ráðuneytið og landlæknisembættið tókust á um að veita leyfi til stórra aðgerða. Það þarf að skerpa á þessu, herra forseti. Þetta frumvarp gerir það svo sannarlega. Almenningur í landinu kallar eftir því að opinberir aðilar reki grunnþjónustuna í heilbrigðiskerfinu, sem reki heilsugæslustöðvarnar og sjúkrastofnanirnar. Við eigum að hlýða því kalli. Við eigum ekki að færa einstaka ráðherra þau völd að setja grunnstoðir samfélagsins í einkarekstur án þess að lýðræðislega kjörnir fulltrúar þjóðarinnar, sem sitja hér á Alþingi, fái að koma að þeirri ákvörðun. Það að sífellt sé verið að setja fleiri grunnstoðir í einkarekstur kemur okkur sem sitjum hér á Alþingi við. Það skiptir sannarlega máli og ekki síður hvernig farið er með skattfé. Við erum með nýlegar kannanir og greiningar sem sýna að oflækningar eru víða í kerfinu okkar eins og það er og einkum á stofum sem eru reknar úti í bæ. Þar eru gerðar allt of margar ódýrar aðgerðir og miklu fleiri en í öðrum löndum. Ég nefni hálskirtlatöku, það er nánast leitun að því barni sem enn er með kirtla hér á landi svo tíðar eru þær aðgerðir og margfalt tíðari en í nágrannalöndunum og þeim löndum sem við berum okkur saman við. Það sama má til dæmis segja um speglanir á hnjám og fleiri dæmi eru til. Það er sannarlega ástæða til að kanna það sérstaklega og skoða hvernig farið er með skattfé og hvaða skilyrði eru sett í þjónustusamninga. Þar eigum við, ríkið, að setja viðmiðin en ekki þeir sem selja þjónustuna; þeir eiga ekki að setja viðmiðin sjálfir. Langbest er að Alþingi fái um það að segja hvernig þessum málum er háttað. Um það snýst frumvarpið sem ég vona að fái góða umfjöllun í velferðarnefnd og fái að koma hér aftur inn í þingsal. Þetta er í fjórða skipti sem mælt er fyrir því og fjórða skipti sem það fer í gegnum nefndina og ég vona að það verði ekki svæft þar eina ferðina enn. Ég treysti á að það að Vinstri hreyfingin – grænt framboð sitji í meiri hluta velferðarnefndar hafi einhver áhrif á það að slíkt frumvarp fari í gegn núna þó að það hafi ekki gert það á undanförnum þremur árum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur framsöguna. Ég játa að ég hef ekki tekið þátt í umræðum um þetta frumvarp áður, mig rekur ekki minni til þess, en það hefur verið lagt fram nokkrum sinnum og ég sit ekki í hv. velferðarnefnd. Ég ætla bara að vera heiðarlegur og segja að mér finnst margt hér vera mjög áhugavert. Ég hygg að ég og hv. þingmaður séum að miklu leyti sammála um markmiðin sem koma fram í greinargerð. Núverandi ríkisstjórn hyggst fara í mikla eflingu í heilbrigðiskerfinu. Allir landsmenn eiga að fá notið góðrar þjónustu óháð efnahag og búsetu. Efla á heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað, móta á heildstæða heilbrigðisstefnu og draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga, þannig að ég held að markmiðin ríkisstjórnarinnar og í frumvarpinu geti farið saman. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í eina setningu í greinargerðinni þar sem ég tiltók með markmið núverandi ríkisstjórnar væri öll að finna í stjórnarsáttmálanum. Hæstv. heilbrigðisráðherra Svandís Svavarsdóttir hefur komið nokkrum sinnum í pontu og rætt hugmyndir sínar innan þeirra takmarkana sem stuttar umræður hér hafa þó gefið. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Að undanförnu hefur komið fram að stefna ríkisstjórnarinnar er að færa sífellt meira af grunnstoðum velferðarkerfisins í einkarekstur.“ Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvað í stefnu núverandi ríkisstjórnar gefur tilefni til að sú setning sé þar inni? Eða eru þetta leifar af því þegar þetta frumvarp var lagt fram áður?
Herra forseti. Eins og ég sagði áðan er frumvarpið nú lagt fram í fjórða skipti. Væntanlega hefur hv. þingmaður tekið eftir því að þetta sagði ég ekki þegar ég flutti ræðu mína áðan. Þá sagði ég að mat flutningsmannanna væri að ekki yrði við unað að færa sífellt meira af grunnstoðum velferðarkerfisins í einkarekstur. En á síðasta ári voru þrjár heilsugæslustöðvar settar í einkarekstur. Þegar ég var að endurskoða greinargerðina og undirbúa flutninginn hér að nýju hefur mér yfirsést það. Ég vona að einkarekstur verði ekki aukinn hér á meðan hæstv. heilbrigðisráðherra Svandís Svavarsdóttir er í heilbrigðisráðuneytinu. Við höfum yfirleitt verið sammála um hvernig haga eigi þessum málum. Það er ljóst að snúa þarf til baka. Það er ekki nóg að mínu áliti að segja bara: Nú ætlum við að stoppa og við ætlum ekki að fara úr í aukinn einkarekstur, við ætlum að snúa þróuninni við. Eins og staðan er núna er hún farin að skaða Landspítalann og þá þjónustu, þetta sambland af einkarekstri og starfi sérfræðinga á spítalanum. Það er ekki nægilega gott vegna þess að við þurfum að gæta að hag sjúklinga. Þetta frumvarp gengur ekki svo langt að segja það, heldur segir það: Alþingismenn verða að fá að skipta sér af því hvernig rekstrarformið er vegna þess að það hefur áhrif á þjónustuna.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga, um rétt barna til dvalarleyfis. Að málinu stendur allur þingflokkur Viðreisnar; hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson, Þorsteinn Víglundsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, auk mín. Frumvarpið var lagt fram 147. löggjafarþingi. Var framsögumaður þess Pawel Bartoszek, þingmaður Viðreisnar, en málið hlaut ekki afgreiðslu þá. Í frumvarpinu er lagt til að 1. mgr. 71. gr. laganna orðist svo, með leyfi forseta: „Heimilt er að veita barni yngra en 18 ára dvalarleyfi ef foreldri þess hefur dvalarleyfi á grundvelli 58., 61.–63., 65.–67., 70., 73.–76. eða 78. gr.“ Markmiðið með frumvarpi þessu er að styrkja rétt barna sem eiga foreldra frá löndum utan Evrópska efnahagssvæðisins til að fylgja foreldrum sínum til Íslands. Samkvæmt gildandi lögum um útlendinga, nr. 80/2016, er heimilt að gefa út dvalarleyfi fyrir börn ef foreldrar hafa slíkt dvalarleyfi á grundvelli 58. gr., þ.e. ótímabundið dvalarleyfi, 61. gr., dvalarleyfi vegna starfs vegna sérfræðiþekkingar, 63. gr., dvalarleyfi fyrir íþróttafólk, 70. gr., dvalarleyfi á grundvelli hjúskapar eða sambúðar, 73. gr., dvalarleyfi á grundvelli alþjóðlegrar verndar, 74. gr., dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, eða 78. gr., dvalarleyfi á grundvelli sérstakra tengsla við landið. Flutningsmenn þessarar frumvarpsbreytingar telja að fleiri flokkar dvalarleyfa ættu að falla undir ákvæðið og veita rétt fjölskyldusameiningar þegar um er að ræða börn yngri en 18 ára enda geta eftirfarandi dvalarleyfi gjarnan verið undanfari lengri dvalar. Í fyrsta lagi er lagt til að dvalarleyfi vegna tímabundins skorts á starfsfólki samkvæmt 62. gr. veiti framvegis rétt til að börn fylgi foreldrum sínum til landsins. Um er að ræða dvalarleyfi sem má veita í allt að tvö ár nema um sé að ræða skýrt afmarkaða og tímabundna verkframkvæmd sem tekur lengri tíma. Rétt er að geta þess að allt frá gildistöku laganna árið 2016 hefur umrætt dvalarleyfi mátt vera grundvöllur ótímabundins dvalarleyfis líkt og ákvæði 61., 63., 73., 74. og 78. gr. sem talin eru upp í 71. gr. laga um útlendinga. Ólíkt þeim ákvæðum er þó ekki heimilt að veita barni leyfi til dvalar ef dvalarleyfi foreldris er á grundvelli dvalar vegna tímabundins skorts á starfsfólki. Í öðru lagi er lagt til að dvalarleyfi vegna náms veiti jafnframt barni heimild til dvalar, án undantekninga. Núgildandi lög kveða á um að aðeins námsmenn sem stunda framhaldsnám á háskólastigi, doktorsnám og rannsóknir hér á landi á grundvelli 65. gr. eigi rétt á fjölskyldusameiningu. Það verður ekki séð hver nauðsyn þess er að undanskilja börn námsmanna í grunnnámi og láta þannig foreldra þeirra velja milli þess að koma hingað í nám eða vera með börnum sínum. Í þriðja lagi þykja svipuð rök hníga að því að leyfa barni að fylgja foreldri þegar um er að ræða dvalarleyfi á grundvelli samninga við önnur ríki. Hér er um að ræða dvalarleyfi sem veitt eru ungu fólki á aldrinum 18–26 ára til að koma til Íslands og kynnast landi og menningu. Afleiðing gildandi laga er að ungir foreldrar og t.d. einstæðir foreldrar geta ekki nýtt sér umræddan dvalarleyfisflokk. Loks er lagt til að dvalarleyfi vegna trúboða og sjálfboðaliða, samanber 67. gr., veiti einnig rétt samkvæmt framangreindu sem og dvalarleyfi fyrir hugsanleg fórnarlömb mansals samkvæmt 75. gr. og dvalarleyfi fyrir fórnarlömb mansals samkvæmt 76. gr. Verði frumvarpið að lögum er áfram gert ráð fyrir að dvalarleyfi sérhæfðra starfsmanna á grundvelli samstarfs- eða þjónustusamninga samkvæmt 64. gr., dvalarleyfi vegna vistráðningar samkvæmt 68. gr. sem og dvalarleyfi vegna sérstaks og lögmæts tilgangs samkvæmt 79. gr. eða bráðabirgðaleyfi samkvæmt 77. gr. veiti börnum foreldra með slík leyfi ekki rétt til að fylgja foreldrum sínum til landsins. Þar er í flestum tilfellum um að ræða leyfi sem sannanlega eru ætluð til tímabundinnar dvalar. Vel má þó vera að þau rök sem lúta að réttindum barna eigi einnig við í þeim tilfellum, hins vegar þykja þær breytingar sem hér eru lagðar til ganga hæfilega langt að sinni a.m.k. Virðulegur forseti. Þegar kemur að rétti fólks til að taka með sér börn, maka eða aðra fjölskyldumeðlimi stendur Ísland svipað að vígi og hin norrænu ríkin. Lagalega virðist staðan hafa batnað eilítið með útlendingalögunum sem samþykkt voru á þar síðasta kjörtímabili, en það er margt sem enn má laga. Þessi lög eru í sífelldri þróun og þetta frumvarp er liður í því. Börn eiga einfaldlega að geta fylgt foreldrum sínum óháð því hvort foreldrarnir eru í námi eða vinnu tímabundið. Þá er augljóst að þessi regla stuðlar að ákveðnu leyti að misrétti kynjanna. Karlar eru líklegri en konur til að flytja tímabundið til útlanda og skilja börnin eftir. Það sýnir reynslan. Og við sem þjóð, einna fremst í flokki í jafnrétti, eigum að ganga á undan með góðu fordæmi hér eins og annars staðar. Við viljum að Ísland sé land tækifæranna, að hingað vilji fólk flytjast og að fólki sé gert það kleift. Því fylgir að við viljum að fólk sem við viljum fá til landsins og viljum gera kleift að flytja hingað geti gert það með fjölskyldu sinni, með börnum sem eru yngri en 18 ára. Það er ósk flutningsmanna að málið fái góða yfirferð hjá hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd og komi hingað aftur til 2. umr. eins fljótt og auðið er.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, breytingum sem myndu fella á brott skilyrði um EES-ríkisborgararétt þegar kemur að störfum á vegum ríkisins. Að frumvarpinu stendur þingflokkur Viðreisnar, en málið var áður flutt af Pawel Bartoszek, þáverandi þingmanni. Það er nokkuð af sama meiði, skulum við segja, eða sömu ættar og frumvarp sem var mælt fyrir hér á undan, en þetta varðar réttindi útlendinga á Íslandi. Frumvarpið er afar stutt og hljóðar 1. gr. þess svo, með leyfi forseta: „4. tölul. 1. mgr. 6. gr. laganna fellur brott.“ Ég held að rétt sé að víkja aðeins að núgildandi 6. gr. sem þessi töluliður er hluti af. Þar er fjallað um almenn skilyrði þess að fá skipun eða ráðningu í starf á vegum ríkisins. Í fyrsta lagi er það 18 ára aldur, þó með einhverjum undantekningum um ræstingar, sendilsstörf og þess háttar, í öðru lagi er það lögræði og í þriðja lagi nauðsynlegt heilbrigði. Kemur þá að fjórða skilyrðinu sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Íslenskur ríkisborgararéttur. Þó má ráða ríkisborgara frá öðrum ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins eða aðildarríkjum stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða Færeyjum til starfa með sömu kjörum og íslenska ríkisborgara. Einnig má víkja frá þessu ákvæði þegar um er að ræða aðra erlenda ríkisborgara ef sérstaklega stendur á.“ Í 5. lið er síðan fjallað um almenna menntun og þá sérmenntun sem viðkomandi starf krefst. Í 6. lið er fjallað um fjárforræði þegar um er að ræða starf sem fjárreiður fylgja. Frumvarpið gengur sem sagt út á það að krafan um ríkisborgararéttinn falli brott en að kröfurnar um aldur, lögræði, heilbrigði, menntun og fjárforræði verði óbreyttar. Þess er að geta að á sínum tíma þegar hið sérstaka ákvæði um EES-borgarana kemur inn samkvæmt skuldbindingum okkar samkvæmt EES-samningnum var það útvíkkun á ákvæðinu. Það er líka rétt að taka fram að með frumvarpinu er ekki verið að breyta fyrirkomulaginu þegar kemur að embættismönnum, t.d. dómurum, lögreglumönnum, saksóknurum, ráðuneytisstjórum eða þeim sem fara með opinbert vald. Flest ríki setja slíkar reglur þegar kemur að þeim sem fara með slíkt vald, en mun sjaldgæfara er að slíkt gildi um öll störf, svo sem störf kennara, lækna, hjúkrunarfræðinga, sérfræðinga eða annarra sem vinna hjá ríki viðkomandi lands. Alls staðar á Norðurlöndunum hefur verið fallið frá kröfum um ríkisfang við opinber störf en slíkar reglur eru ekki í Hollandi, Kanada, Bandaríkjunum, Bretlandi eða á Írlandi. Það má segja að núgildandi reglur séu hamlandi og dragi úr sveigjanleikanum á hinum opinbera vinnumarkaði. Við þurfum á alls konar fólki að halda sem hefur sérhæfða menntun eða sérstakt leyfi til að gegna því starfi sem um ræðir. Að okkar mati er ekki nein sérstök ástæða til að útiloka fólk sem hefur t.d. verið hér í nokkur ár en hefur þó ekki íslenskan ríkisborgararétt af einhverjum ástæðum og sækist kannski ekki eftir honum einu sinni. Ákvæði eða reglur um að menn skuli hafa íslenskan ríkisborgararétt eru ekki í gildi á almennum vinnumarkaði. Þar eru almennar reglur um atvinnu- og dvalarleyfi einfaldlega látnar duga. Við sjáum ekki ástæðu til þess að ríkið setji strangari kröfur en það, en það væri að sjálfsögðu hægt að setja áfram málefnaleg skilyrði um málefnalega þætti eins og íslenskukunnáttu og þess háttar. Það liggur fyrir að fjöldi útlendinga sem er búsettur á Íslandi hefur vaxið hratt. Við eigum að nýta þann mannauð og við eigum að bjóða þessa íbúa velkomna til starfa. Vissulega eru ákvæði í núgildandi lögum um að ráða megi útlendinga ef sérstaklega stendur á, eins og það er orðað. Ég held að við ættum að geta verið sammála um að það orðalag sé óþarfur bastarður og eigi að falla út. Á sínum tíma þegar frumvarpið var til meðferðar hjá hv. Alþingi var því vísað til allsherjar- og menntamálanefndar til umfjöllunar og komst a.m.k. það langt að búið var að leita eftir umsögnum um það frumvarp sem er hið sama og hér er flutt. Þar hafa m.a. borist umsagnir frá tvennum stærstu samtökum launþega í landinu, annars vegar Alþýðusambandinu og hins vegar BSRB. Skemmst er frá því að segja að bæði þessi heildarsamtök sjá ekkert því til fyrirstöðu að þetta frumvarp verði að lögum. Ég held að þetta sé liður í því sem við eigum að gera og er í takt við nútímann, er í takt við staðreyndir máls. Við erum orðin þannig samfélag að hér eru mjög margir útlendingar og ég held t.d. að talað sé um að þeir séu 14% af íbúum í Reykjavík. Við eigum ekki að leggja neinn sérstakan stein í götu þeirra til að geta starfað hér hjá ríkinu. Ég vænti þess að frumvarpið fái góða umfjöllun og gangi eftir þessa umræðu til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Þetta er prýðilegasta mál. Ég hjó eftir því að í umsögn BSRB frá því málið var lagt fram síðast - umsögn sem ég er reyndar ekki viss um að ég sé efnislega sammála, þótt þar sé ekki lagst gegn málinu - segir að það sé sjálfsagt mál að skýra þetta, taka þetta til í stjórnarskrá o.fl. Í þeirri umsögn segir, með leyfi forseta: „Vegna orðalags greinargerðar er rétt að vekja athygli á að tillagan nær ekki til allra opinberra starfa (hið opinbera eru ríki og sveitarfélög) heldur eingöngu starfa hjá ríkinu, sbr. gildissvið laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.“ Ég á í svolitlu basli með að átta mig á því nákvæmlega hvað átt er við með þessu. Ég sé að í greinargerð með frumvarpi sem þá var lagt fram stendur „hjá ríkinu“. Ég finn það ekki í umsögninni og fann það ekki við snögga leit hvort einhverjar takmarkanir væru annars staðar í lögunum gagnvart því að hægt væri að ráða fólk utan EES til sveitarfélaga. Ég hefði reyndar viljað ræða umsögnina við BSRB, en ég hjó eftir þessu. Þetta kemur að vísu bara fram í greinargerð. Veit hv. þingmaður til þess að annars staðar séu einhverjar kvaðir sem ekki koma fram í þeim lögum sem hér er verið að breyta?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina eða athugasemdina, andsvarið. Ég kýs að líta þannig á að í umsögn BSRB sé verið að hnykkja á því - þ.e. að það séu ekki efnislegir annmarkar að mati BSRB - að hér er verið að fjalla sérstaklega um ríkið og ríkisstarfsmenn þannig að þetta taki ekki til annarra. Ég lít svo á að það sé megintilgangur þeirra. Ég skal fúslega játa að ég þori ekki að svara því afdráttarlaust hvort ákvæði um starfsmenn sveitarfélaga eru samkynja eða hvort það eru reglur um útlendinga sem vinna hjá sveitarfélögum. Ég þekki það ekki nógu vel til að ég treysti mér til að svara þessu afdráttarlaust. En frumvarpið sem slíkt, eins og það er úr garði gert, fjallar um breytingar á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og gildissviðið takmarkast þar með við það.
Virðulegi forseti. Mig langar að koma því inn, bara fyrir forvitni ræðuritara, að í greinargerð með frumvarpinu, eins og það er lagt fram núna, er orðalagið öðruvísi. Í gamla frumvarpinu stóð, með leyfi forseta: „Ráðningu í opinbert starf hjá ríkinu.“ Í nýju útgáfunni er það, með leyfi forseta: „Ráðningu í opinbert starf.“ Þessi lagfæring hefur greinilega verið gerð með greinargerðinni. Mér þótti þetta bara undarleg athugasemd vegna þess að ég sé ekki hvernig eitthvað í greinargerð gæti haft áhrif á það þegar eitthvað er fellt úr lögum. Lagabókstafurinn mundi aldrei standa eftir ef það væri bannað að ráða fólk utan EES til sveitarstjórnar; ef það finnst ekki í lagabókstafnum, jafnvel þó að það finnist í einhverri greinargerð í einhverju frumvarpi sem afnumdi það. Mér þótti það bara skrýtið og langaði að spyrja að þessu. Ég ætlast svo sem ekki til svars frá hv. þingmanni, en fannst þetta forvitnilegt.
Herra forseti. Ég ætla nú samt að svara þó að ekki sé ætlast til svars. Nei, ég held að þetta sé alveg hárrétt athugað hjá hv. þingmanni. Ég les greinargerð BSRB þannig að þeir séu að fjalla um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, séu að benda á ýmis ákvæði. Þeir eru að fara yfir þetta. Þetta er ítarleg greinargerð sem að mínu mati er ágæt. En ég held að athugasemd þeirra lúti nákvæmlega að þessu og að tekið hafi verið tillit til þess í greinargerðinni. Það eru opinber störf hjá ríkinu sem þetta frumvarp tekur til. Ég held þeir hafi bara viljað vekja athygli á því sem hagsmunasamtök starfsmanna bæði ríkis og sveitarfélaga að fleiri störf væru opinber. Ég leyfi mér að túlka það þannig.