Borist hefur bréf frá mennta- og menningarmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 861, um fjölda nema í iðn- og verknámi, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 784, um samkeppniseftirlit, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Herra forseti. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur nú samþykkt fern fjárlög þar sem rekstur hjúkrunarheimila hefur í öll skipti verið vanfjármagnaður. Sveitarfélög hafa lengi lýst áhyggjum af þeirri stöðu og Samfylkingin ítrekað lagt fram tillögur til bóta sem hafa allar verið felldar. Ríkinu ber þó að standa undir kostnaði af starfsemi hjúkrunarheimila en um þriðjungur hjúkrunarheimila landsins er rekinn af sveitarfélögum með samningi við Sjúkratryggingar Íslands. Afleiðingin af þessari skortstefnu ríkisstjórnar síðustu ára er að sveitarfélög hafa þurft að greiða milljarða á milljarða ofan til að tryggja öldruðum mannsæmandi þjónustu í heimabyggð, sem ríkið ber þó ábyrgð á. Akureyrarbær hefur t.d. borgað hátt í 2 milljarða með hjúkrunarheimilum bæjarins síðustu átta ár. Þá hafa fjögur sveitarfélög, Akureyrarbær, Vestmannaeyjabær, Höfn og Fjarðabyggð, neyðst til að segja upp samningum. Fleiri sveitarfélög íhuga nú stöðu sína enda glíma hjúkrunarheimili þessara byggðarlaga við alvarlegan rekstrarvanda. Herra forseti. Hér erum við að ræða um heimili gamals fólks sem enginn veit enn hvernig á að tryggja rekstur á frá 1. maí næstkomandi, a.m.k. á Akureyri. Ekki verður betur séð en að Sjúkratryggingar Íslands reyni að neyða sveitarfélögin fjögur sem hafa sagt upp samningum til að halda rekstri áfram án nægilegs fjármagns. Ráða- og viðbragðaleysi stofnunarinnar í þessu máli virðist ömurlegt, herra forseti. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort henni þyki þessi vinnubrögð ásættanleg og hvort og þá hvernig hún hyggist stíga inn í málið svo hægt sé að tryggja öldruðum viðunandi þjónustu og öryggi hvar sem þeir búa á landinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Nú er það svo, eins og hv. þingmaður veit væntanlega, að vinnuhópur var skipaður í sumarlok í fyrra að mínu frumkvæði, sem hefur það hlutverk að greina raungögn um rekstur og rekstrarkostnað hjúkrunarheimila. Af hverju var það gert? Það var gert vegna stefnu ríkisstjórnarinnar um að styrkja rekstrargrunn hjúkrunarheimilanna. Skipunin er auk þess í samræmi við samkomulag milli Sjúkratrygginga Íslands, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu sem undirritað var af öllum aðilum í desember 2019. Gylfi Magnússon stýrði þessum hópi og ég vænti niðurstöðu hans innan fáeinna vikna. Ég neita því ekki að það eru mér ákveðin vonbrigði að þrátt fyrir starfsemi þessa hóps, og þrátt fyrir þau heilindi sem eru afar mikilvæg í vinnu af þessu tagi, skuli undirtónninn í samskiptum aðila opinberlega og á vettvangi stjórnmálanna snúast um gífuryrði. Það eru mér vonbrigði vegna þess að það er algerlega á hreinu að ég sem heilbrigðisráðherra legg mikla áherslu á að sannfærandi og viðunandi gögn komi út úr þessari vinnu sem hægt sé að nýta. Ég bið hv. þingmann að gæta að því að vera ekki að leggja lykkju á sína pólitísku leið til að halla hér orði á ágætt starfsfólk Sjúkratrygginga Íslands.
Herra forseti. Hér er ég einfaldlega ekki að leggja neina lykkju á leið mína og ekki halla neinu orði. Þetta hefur legið fyrir í mörg ár og 2016 steig þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra eitt skref, sem viðurkennt var af öllum að þyrftu að vera fleiri, og kom með meiri pening inn í reksturinn. Þetta hefur legið fyrir í alla tíð núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra. Ríkið ber einfaldlega ábyrgð á hjúkrun aldraðra og daggjöldin duga einfaldlega ekki fyrir rekstrinum í dag. Þau duga varla fyrir launum. Með því að greiða samstarfsaðilum ekki nægt fé úr ríkissjóði er verið að láta sveitarfélögin greiða af útsvarstekjum sínum til ríkisins aftur, sem er ekki hlutverk þeirra. Þegar sveitarfélög leggja fé inn í þennan rekstur, sem þau eiga ekki að þurfa, eru þau einfaldlega að taka af öðrum málaflokkum, af börnum og unglingum og tómstundum eldri borgara. Við það verður ekki unað, hæstv. heilbrigðisráðherra.
Virðulegi forseti. Svo að allrar sanngirni sé gætt þá held ég að rétt sé að benda hv. þingmanni á að halda því til haga að mörg skref hafa verið stigin á þessu kjörtímabili varðandi hjúkrunarheimili. Við höfum lagt í sérstök tilraunaverkefni sem lúta að sveigjanlegri dagdvöl. Við höfum fjölgað dagdvalarrýmum og sérhæfðum dagdvalarrýmum. Við höfum lagt aukna áherslu á heimahjúkrun sem við höfum byggt upp með myndarlegum hætti, m.a. í samstarfi við Reykjavíkurborg. Þessi skref hafa verið stigin og þau eru öll mikilvæg í stóru heildarmyndinni. Það dugar ekki, virðulegur forseti, að nefna einhverja tölu. Ég held að við eigum það sameiginlegt, ég og hv. þingmaður, að vera vinir ríkissjóðs. Þess vegna dugar ekki að nefna bara einhverja tölu heldur þarf að liggja fyrir greinargóð greining og grundvöllur þess þegar við ákveðum að greiða fjármagn úr ríkissjóði en ekki tala sem einhverjum dettur í hug. Ég held að við ættum að vera sammála um að þarna þarf að vinna vinnuna vel og af nákvæmni.
Virðulegur forseti. Hundrað manns á mánuði fullnýta atvinnuleysisbótaréttinn sinn og nú þegar hafa þúsund manns, á síðasta ári, dottið út af atvinnuleysisbótum hjá Vinnumálastofnun og það tekur tvö ár að vinna sér inn bótarétt að nýju. Það á greinilega að færa þennan vanda ríkisstjórnarinnar yfir á sveitarfélögin. Um 30% fleiri eða hátt í 500 óskuðu eftir fjárhagsaðstoð Reykjavíkurborgar og 300 á Reykjanesi. Flestir sem missa bótaréttinn sækja um fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna en sveitarfélögin ráða engan veginn við vandann. Á sama tíma og hæstv. félagsmála dregur lappirnar langt á eftir sér í málefnum þeirra hundruða atvinnulausra sem eru að detta út af bótum stendur ekki á honum og ríkisstjórninni að hjálpa þeim sem hafa borgað sér milljarða króna í arð og vita ekki aura sinna tal. Milljónaframlag til þeirra en þeir sem detta út af bótum eiga sér enga von um fæði, klæði eða húsnæði. Það er orðið stutt bil á milli þeirra sem eru með grunnskólamenntun og háskólamenntun á atvinnuleysisbótum, það er eiginlega svo til sami hópurinn. Neyðin vex og við verðum að fara að gera eitthvað fyrir þetta fólk. Við getum ekki hent fólki út á guð og gaddinn og sagt við það: Þið fáið ekkert, svo til ekkert. Ef fólk fer til sveitarfélaganna og annar aðilinn hefur einhverjar tekjur þá fær það ekkert. Það fær ekki einu sinni 340.000 kr. Það fær ekki neitt af því að það er króna á móti krónu skerðing. Þess vegna segi ég: Hvað er hæstv. félags- og barnamálaráðherra að gera fyrir þetta fólk? Eiga sveitarfélögin að taka á vanda ríkisins? Er ekki kominn tími til að ríkið taki á sínum eigin vanda?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Við höfum komið jafnt og þétt með ýmsar aðgerðir til þess að ná utan um stöðu fólks sem er atvinnulaust. Ég hef sagt það og segi það hér líka varðandi einstaklinga sem eru búnir að vera atvinnulausir í 30 mánuði að eitt er að tryggja framfærslu þeirra, hvort sem það er gert í samstarfi ríkis og sveitarfélaga eða með framlengingu bótaréttar. Það eru ýmsar leiðir til þess. Hitt er að koma þeim í einhverja virkni. Þegar einstaklingur er búinn að vera atvinnulaus í 30 mánuði eða í um 900 daga er gríðarlega mikilvægt að við náum utan um það að koma honum í einhverja virkni samhliða því sem við tryggjum honum framfærslu. Við höfum verið að vinna að því undanfarnar vikur að forma einhvers konar aðgerðir til þess að ná utan um þessa einstaklinga, til þess að aðstoða þá við að komast í virkni og tryggja þeim framfærslu samhliða. Það er von mín að við getum á næstu tveimur vikum kynnt eitthvað í þá veruna vegna þess að ég sé lausnina ekki fólgna í því eingöngu að framlengja bótaréttinn. Þegar einstaklingur er búinn að vera, ég ítreka það aftur, atvinnulaus í 30 mánuði eru verulegar líkur á því að þar sé orðinn einhvers konar félagslegur vandi og þá ber okkur sem samfélagi að taka utan um einstaklinginn; ríkinu, sveitarfélögunum og eftir atvikum atvinnulífinu. Við höfum ráðist í margvíslegar aðgerðir og ég tek undir með hv. þingmanni, við höfum verið í góðu samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga og höfum verið að kortleggja þennan hóp betur. Ég vonast til þess að einhverjar aðgerðir verði kynntar á allra næstu dögum eða vikum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en ég skil þau eiginlega ekki vegna þess að hann er að tala um virkni. Í hverju? Hvar á fólk að fá vinnu? Nú er mesta atvinnuleysi í sögu landsins og við erum að slá met, við erum í fyrsta skipti með meira atvinnuleysi en önnur Norðurlönd. Þá talar hann um virkni. Fólk lifir ekki á tali um virkni. Við verðum að gera eitthvað vegna þess að fólk lifir á því sem það fær inn. Þessir einstaklingar fá ekki krónu inn, ekki krónu. Ef um er að ræða hjón og annað þeirra var vinnandi en hitt öryrki þá fá þau ekki krónu inn. Á lágmarkslaunum fær enginn neitt ef hann er settur út af þessu atvinnuleysisbótakerfi. Þar af leiðandi er verið að setja fólk út á gaddinn. Á sama tíma er ekkert vandamál að borga þeim sem hafa fengið milljarða í arð. Hvernig í ósköpunum stendur á því að það þarf að hjálpa þeim en það er ekki hægt að hjálpa þessum? Hvers vegna er það svona erfitt?
Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin hefur auðvitað verið að fylgjast með stöðu þessa faraldurs og verið að vinna út frá því að á einhverjum tímapunkti færum við að sjá ferðaþjónustuna komast af stað. Ástæða þess mikla atvinnuleysis sem er hér á landi er einkum og sér í lagi sú hversu stór þáttur ferðaþjónustan er í hagkerfi okkar Íslendinga. Í máli mínu áðan talaði ég bæði um framfærslu og virkni. Ég tel að okkur sem samfélagi beri skylda til að tryggja framfærslu þeirra einstaklinga sem hafa verið án atvinnu í 30 mánuði og aðstoða þá við það, hvort sem það er gert í samstarfi ríkis og sveitarfélaga eða eingöngu af ríki eða eingöngu af sveitarfélagi. Það er samstarfið og samtalið á milli þessara tveggja stjórnsýslustiga sem getur náð samkomulagi um það við einstaklinginn. Síðan er líka mikilvægt að koma einstaklingnum í virkni og það er einmitt eitt af grunnverkefnum Vinnumálastofnunar, sem er að sýsla með mál þessara einstaklinga í samstarfi við þá, að aðstoða þá við að halda sér í virkni. Við vitum að það er áskorun fyrir þá sem ekki hafa verið í vinnu í 900 daga að komast af stað aftur. Það er það sem við erum að reyna að ná utan um í aðgerðum, [[Forseti hringir.]]þ.e. að geta tryggt bæði framfærslu og virkni. Ég hlakka gríðarlega til þegar við getum kynnt slíkar aðgerðir.
Herra forseti. Ég ætla að halda aðeins áfram að tala um vandræðagang heilbrigðisráðuneytisins við yfirfærslu á rekstri hjúkrunarheimila frá ríki til sveitarfélaga, eins og hv. þm. Logi Einarsson kom inn á hér áðan. Þá voru nefnd í því sambandi sveitarfélögin Vestmannaeyjabæjar, Hornafjörður og Akureyri. Þau hafa lýst yfir óánægju með framlög ríkisins til rekstursins og fylgdu uppsagnir í kjölfarið eins og komið hefur fram. Það er athyglisvert að skoða samskipti þessara sveitarfélaga við Sjúkratryggingar Íslands og ég hef hér undir höndum bréf frá Vestmannaeyjabæ til Sjúkratrygginga Íslands. Þar kemur m.a. fram að bærinn sendi uppsögn á samningi í júní 2020 og voru gerðar ítrekaðar tilraunir til að ná tali af forstjóra stofnunarinnar. Loks rúmum þremur mánuðum eftir uppsögnina náði Vestmannaeyjabær tali af fulltrúum frá sjúkratryggingum. Það kom ekkert fram á þeim fundi hver myndi taka við rekstrinum. Sjö mánuðum síðar er ekki enn ljóst hver tekur við rekstrinum. Hinn 17. febrúar barst bréf frá sjúkratryggingum um að enginn hafi lýst yfir áhuga á að taka við rekstri hjúkrunarheimilis í Vestmannaeyjum. Á Hornafirði á nýr rekstraraðili að taka við núna um mánaðamótin og þar liggur enginn samningur fyrir. Á Akureyri var gefin út sameiginleg fréttatilkynning um að Heilbrigðisstofnun Norðurlands myndi taka við rekstrinum og síðan var bakkað með það allt saman nokkrum mánuðum seinna. Það er alveg ljóst, herra forseti, að þessi mikilvægi málaflokkur er í fullkominni óvissu og það bitnar ekki síst á heimilisfólkinu á þessum hjúkrunarheimilum og aðstandendum þeirra og þessu fólki er einfaldlega sýnd óvirðing. Við verðum bara að viðurkenna það því að þessi málaflokkur er á ábyrgð ríkisins. Svo snýr þetta að starfsfólkinu. Það veit ekki um framtíð sína. Kemur það til með að halda vinnunni, verður skerðing á launum o.s.frv.? Hvað með réttindi þess almennt? Bæjarstjórar Vestmannaeyjabæjar, Hornafjarðar og Akureyrar funduðu með velferðarnefnd um málið í morgun og var verulega þungt hljóð í þeim. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki séu til neinir verkferlar í ráðuneytinu eða hjá sjúkratryggingum um yfirfærslu hjúkrunarheimila frá sveitarfélagi til ríkisins. [[Forseti hringir.]]Þetta er þjónusta sem er á ábyrgð ríkisins.
Virðulegur forseti. Eins og kom fram í orðaskiptum mínum við annan hv. þingmann fyrr í þessum fyrirspurnatíma þá bind ég mjög miklar vonir við þá vinnu sem stendur núna yfir. Ég vænti þess að fá skil frá vinnuhópnum annaðhvort síðar í þessari viku eða í næstu viku og ég hef verið nokkuð langeyg eftir skilum þessa hóps, satt að segja. Gylfi Magnússon fer fyrir hópnum og í honum eru allir þeir aðilar sem hv. þingmaður nefnir hér, þ.e. Sambandi íslenskra sveitarfélaga fyrir hönd sveitarfélaganna, Sjúkratryggingar Íslands og Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu og auðvitað frá heilbrigðisráðuneytinu. Þessi vinna skiptir mjög miklu máli að því er varðar sameiginlegan skilning, ekki bara á því hver kostnaðurinn er við þjónustuna sem verið er að veita heldur ekki síður hver skilin eru milli annars vegar félagsþjónustu og hins vegar heilbrigðisþjónustu. Það er nokkur einföldun sem hefur verið í umræðunni sem lýtur að því hverjir beri skyldur gagnvart sínum elstu íbúum í þessum efnum og það eru vonbrigði þegar sveitarfélög segja sig frá þjónustu sem lýtur að þeim hluta, sem er þjónusta við þeirra elstu borgara. Það skiptir þess vegna mjög miklu máli að greina þarna á milli, annars vegar þeirrar þjónustu sem er sannarlega félagsþjónusta og hins vegar heilbrigðisþjónustu af því það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að hjúkrunarheimili eru ekki heilbrigðisstofnanir í venjulegum skilningi þess orðs heldur heimili fólks. Fólk er skráð þar með lögheimili en á auðvitað sama rétt og allir aðrir borgarar samfélagsins á því að njóta heilbrigðisþjónustu óháð þeim aldri sem viðkomandi er á. Ég er mjög meðvituð um þau mál sem hv. þingmaður nefnir en ég tel að stjórnvöld og þeir aðilar sem hafa komið að borðinu beri sameiginlegar skyldur gagnvart íbúunum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og ég heyri að hún er langeyg eftir því að þessi hópur fari að skila einhverri niðurstöðu. Og það eru fleiri sem bíða, þetta eru orðnir margir mánuðir eins og ég rakti. Það er algerlega óviðeigandi að það skuli vera auglýst eftir nýjum rekstraraðila sjö mánuðum eftir að sveitarfélag hefur sagt upp. Það er náttúrlega eitthvað að í kerfinu þegar svo langur tími líður vegna þess að þetta skiptir verulegu máli fyrir, eins og við nefndum, heimilismenn. Svo langar mig að spyrja hæstv. ráðherra út í réttarstöðu starfsfólks almennt þegar þessi óvissa er uppi. Koma þau til með að halda sínu starfi, verður þeim sagt upp, hvað með launakjörin o.s.frv.? Mig langar sérstaklega að spyrja um tilfelli Vestmannaeyja. Nú hefur enginn lýst yfir áhuga á því að taka við þeim rekstri. Hvernig ætlar ráðuneytið að leysa þá stöðu? Mun ráðuneytið mæta [[Forseti hringir.]]þeim fjárframlögum sem þarf til þess að sveitarfélagið haldi áfram að reka hjúkrunarheimilið í Vestmannaeyjum?
Virðulegur forseti. Það sem hv. þingmaður nefnir hér síðast, um það hvort kröfum einstakra sveitarfélaga verði mætt með auknum fjárframlögum, gerir ráð fyrir því að staðan sé þannig að viðkomandi sveitarfélag vilji annast reksturinn áfram. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef þá hafa þessi sveitarfélög ekki áhuga á því og það er auðvitað sá útgangspunktur sem ráðuneytið og við þurfum að vinna út frá. En mig langar að nefna það hér, þannig að það liggi algjörlega ljóst fyrir, að við þurfum að vera meðvituð um það í greiningarvinnunni, þegar við erum að leggja grunn að endurmati á raunkostnaði þessara hjúkrunarheimila og þar með útgjöldum ríkissjóðs, að það getur verið verulegur munur á litlum hjúkrunarheimilum sem eru rekin víða úti um land og eru samkvæmt einhverjum mælikvörðum ekki eins hagkvæmar rekstrareiningar og miklu stærri hjúkrunarheimili, en í þeim liggja önnur gæði, þ.e. að búa nálægt sínu heimili og sínu fólki. Það skiptir líka verulega miklu máli þegar verið er að greina þennan kostnað og meta þar með útgjöld ríkisins.
Forseti. Í kjölfar skotárásar um þarsíðustu helgi hafa sprottið upp umræður um orsakir og ástæður og hvort þörf sé á úrbótum innan lögreglunnar. Auðvitað viljum við sem samfélag koma í veg fyrir slíka atburði og auðvitað þurfa valdhafar að fullvissa borgara um að allt sé gert til að koma í veg fyrir sambærileg atvik í framtíðinni. En við þurfum einnig að tryggja réttindi sem við búum öll við í lýðræðislegu réttarríki. Þetta var haft eftir ríkislögreglustjóra í viðtali 17. febrúar sl., með leyfi forseta: „Við erum ekki með nægjanlega sterkar heimildir inni í afbrotavarnahlutverki lögreglu sem er eitthvað sem við erum að ræða við ráðuneytið um og svo erum við líka með mjög þröngar skorður til dæmis varðandi afhendingu gagna og hversu lengi við megum halda fólki í stórum rannsóknum.“ Mig langar því að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra í fyrsta lagi hvort forsvarsmenn lögreglunnar hafi farið fram á það við dómsmálaráðuneytið að fá slíkar heimildir, þ.e. auknar heimildir til að sinna afbrotavarnahlutverki sínu og einnig hvort þeir hafi farið fram á útvíkkun á þeim heimildum sem eru þegar til staðar. Hver er afstaða ráðuneytisins og hæstv. dómsmálaráðherra til þeirra beiðna, séu þær til staðar? Það er einnig áhugavert að málflutningur lögreglu virðist ítrekað vera að vopnavæða þurfi lögregluna frekar eða auka eða víkka út heimildir hennar. Ég velti því fyrir mér hver ástæðan er og þá í samhengi við stefnumörkun dómsmálaráðuneytisins í löggæslumálum. Hversu langt ætlar dómsmálaráðuneytið að fara í því að víkka út heimildir lögreglunnar og að hvaða leyti eru núverandi heimildir lögreglu ekki nægjanlegar til að hún geti sinnt afbrotavarnahlutverki sínu? Ef rannsóknarheimildir lögreglunnar verða víkkaðar út eða bætt við þær, hvernig verða réttindi einstaklinga tryggð? Munu almennir borgarar geta treyst á það að ferlar séu til staðar og muni vera til staðar til að tryggja friðhelgi einkalífs og réttindi einstaklinga?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Slíkar vangaveltur eru einmitt mjög mikilvægar þegar við skoðum þessi mál. Varðandi það hvort þetta sé til skoðunar þá er þetta bara nýlega komið upp, þær vangaveltur sem vitnað er til í viðtali við ríkislögreglustjóra um afbrotavarnahlutverkið, útvíkkun á ákveðnum heimildum vegna gæsluvarðhalds og fleira. Það hefur ekki verið forgangsatriði til að geta brugðist við þeirri stöðu sem hefur verið uppi undanfarið. Við höfum eflt ýmsa aðra þætti til að geta brugðist við skipulagðri brotastarfsemi. Má þar nefna m.a. löggjöf um aðgerðir gegn peningaþvætti, eflingu deildarinnar sem tekur á þeim málum sem og sérstakan hóp sem er að vinna að því að lögreglan vinni betur saman í því að geta varnað skipulagðri brotastarfsemi. Það hafa allt verið forgangsatriði sem og að forgangsraða fjármunum í búnað fyrir lögregluna til að efla getu hennar til að takast á við þessa starfsemi. En það þarf auðvitað að skoða í stóru samhengi. Varðandi þær lagabreytingar og hugmyndir sem lögreglan hefur sett fram þá er það bara á byrjunarstigi og er í ráðuneytinu til skoðunar og þarfnast meiri umræðu. Það þarf alltaf að treysta því að almennir borgarar geti verið fullvissir um sín réttindi, þekki sín réttindi og að með þeim réttindum sé virkt eftirlit. Ég minni á frumvarp sem er til umræðu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd um eflingu eftirlits með lögreglu en líka auðvitað að friðhelgi einkalífs sé virt. Á sama tíma viljum við vera með öfluga löggæslu sem getur tekist á við fjölbreytt verkefni eins og flókna skipulagða glæpastarfsemi sem getur leitt til ýmissa og fjölbreyttra brota þar sem öll lögreglan þarf að vinna saman sem heild. En engar breytingar eru áætlaðar á vopnaburði. Aðalsmerki íslensku lögreglunnar er [[Forseti hringir.]]að hún er ekki með vopn. En við erum með öfluga sérsveit og næga þekkingu til að takast á við þessi mál.
Forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Mig langar að taka þetta kannski skrefi lengra og spyrja um annað sem hefur komið fram í umræðunni, sem er ákall frá lögreglunni um að vera með sambærilegar heimildir og lögregla annars staðar á Norðurlöndunum, svokallaðar forvirkar rannsóknarheimildir. Mig langar að spyrja ráðherra hver stefnumörkun dómsmálaráðuneytisins væri ef ákall um slíkar heimildir yrði hærra og ýtt meira á að fá slíkar heimildir fyrir lögreglu. Hver er stefnumörkun dómsmálaráðuneytisins hvað varðar forvirkar rannsóknarheimildir?
Virðulegur forseti. Vangaveltur um breytingar á löggjöf er varðar forvirkar rannsóknarheimildir eða afbrotavarnir, það má nálgast þetta út frá báðum atriðum, eru á frumstigi. Þær breytingar sem ég kom með í frumvarpi um lögreglulög inn á þingið voru stefnumörkun míns ráðuneytis í því hvað brýnast væri að laga í lögum um lögreglu. Það er helst að auka samvinnu og samráð lögreglunnar á landsvísu svo að hún sé betur í stakk búin til þess m.a. að takast á við skipulagða glæpastarfsemi sem á sér ekki landamæri við önnur lönd; auka samvinnu við önnur lönd og alþjóðasamstarf og auka samvinnu milli embætta hér svo að embættin þekki og átti sig á þeim brotum sem framin eru í mismunandi landshlutum. Þar er líka verið að efla eftirlit með lögreglunni, gera það sjálfstæðara. Ég held að allar þessar breytingar, hvort sem það er aukið samráð, lögfesting lögregluráðsins, aukið alþjóðasamstarf við lögreglu eða eftirlit með lögreglunni, sýni mjög þá stefnumörkun sem hefur farið fram. Hin umræðan er á byrjunarstigi, hvort það þurfi, en við skulum átta okkur á því að lögreglan þarf að geta tekist á við þann vanda sem uppi er í samfélaginu. Ef hann breytist hratt þá þurfum við líka að bregðast hratt við.
Herra forseti. Um helgina sá læknaráð Landspítalans sig knúið til að vekja athygli á því að stórt slys væri í uppsiglingu. Það fyrirkomulag að senda leghálssýni úr landi til greiningar er að mati ráðsins aðför að heilsu kvenna. Í umræðum um þetta mál hér um daginn sagði hæstv. heilbrigðisráðherra, með leyfi forseta: „Ég hef lagt á það áherslu að standa með faglegu mati míns fólks á því hvernig öryggi er best tryggt og upplýsingar verði öruggar á milli rannsóknastofunnar og þeirra kvenna sem fara í skimun.“ Forstjóri Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins hefur lýst áhyggjum af seinagangi með niðurstöður hjá dönsku rannsóknastofunni sem sinnir nú greiningu. Rúmlega 1.000 sýni eru ógreind frá því í janúar og fram til þessa mánaðar. Gagnrýnisraddir sérfræðinga á þessu sviði eru háværar. Læknafélag Íslands hefur ályktað um það að með því að flytja rannsóknarhluta krabbameinsleitar í leghálsi séu mikilvæg störf lögð niður og flutt úr landi. Það er líka álit kvensjúkdóma- og fæðingarlækna. Það er álit Félags rannsóknalækna, álit embættis landlæknis og álit meiri hluta fagráðs um skimun fyrir leghálskrabbameini. Gunnar Bjarni Ragnarsson, formaður Félags krabbameinslækna, hefur sagt í fjölmiðlum að það skipti ekki máli hver hýsi þjónustuna en það skipti hins vegar meginmáli hvar sýnin séu, hvar þau séu geymd og greind og hvernig aðgengi sé að sýnunum. Faglegt mat þessara sérfræðinga virðist ekki hafa ráðið för. Ég spyr því ráðherra: Mat hverra var þarna að baki? Hvers vegna varð þessi greining flutt úr landi? Ég er þeirrar skoðunar að það sé orðið sjálfstætt viðfangsefni að efla traust til þessa kerfis í ljósi þess hvernig að þessum breytingum hefur verið staðið. Ég spyr að síðustu þriðju spurningarinnar: Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að byggja megi upp traust aftur til þessa kerfis í ljósi þessarar þungu gagnrýni sérfræðinga innan heilbrigðiskerfisins?
Virðulegi forseti. Staðan í málefnum skimunar við krabbameinum var ekki góð. Þátttakan hafði farið minnkandi, hún var undir 70% og af því höfðu heilbrigðisyfirvöld og raunar Krabbameinsfélagið líka áhyggjur. Af þeim sökum voru leghálskrabbamein að greinast á alvarlegri stigum en áður. Ég vil rifja það upp með hv. þingmanni að staðan var þannig að svartíminn hjá Krabbameinsfélagi Íslands var á tímabilum upp í fjóra mánuði, sem var rætt í öllum fjölmiðlum hér í nóvember. Vegna mistaka í haust sem leið þurfti að endurskoða tæplega 5.000 sýni. Það var raunveruleikinn. Staðan sem við byggjum á er sú að við höfum tilteknar leiðbeiningar frá skimunarráði og embætti landlæknis um það hvernig sýnatöku á að vera háttað, þ.e. skimuninni sjálfri. Sýnin verði tekin á heilsugæslustöðvum um allt land, þannig hefur það verið frá síðustu áramótum, og af stofulæknum. Þannig að aðgengið er betra, þátttakan verður meiri og það er ódýrara. Nú kostar þetta 500 kr. sem áður kostaði næstum því 5.000 kr. Sýnin verða, í samræmi við verkefnið og öryggið í rannsóknunum, rannsökuð á vottaðri rannsóknarstofu sem greinir núna sýni frá Stokkhólmi, frá Gautaborg, frá Skáni auk sýna frá Danmörku. Þetta tryggir rétta greiningu sem er mikilvægasta hagsmunamál okkar allra. Svarið berst samkvæmt samningi innan þriggja vikna. Þannig verður það. Hv. þingmaður spyr hvernig við byggjum traustið upp aftur. Við byggjum það upp með því að þjónustan sé góð. Nú hefur greiningarstöðum fyrir konur á höfuðborgarsvæðinu fjölgað um 19 frá áramótum. Það eru 19 fleiri staðir þar sem konur [[Forseti hringir.]]geta farið í skimun vegna leghálskrabbameina þannig að ég fullyrði það að [[Forseti hringir.]]staðan verður ódýrari þjónusta, aðgengilegri þjónusta og öruggari þjónusta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir svörin. Hún talar um að staðan hafi ekki verið góð. Mér sýnist í það minnsta að upptakturinn að þessum breytingum sé á sama stað. Staðan er ekki góð. Háværasta gagnrýnin heyrist frá heilbrigðisstéttinni sjálfri og frá konum. Sérfræðingar á sviðinu lýsa efasemdum, þeir gagnrýna og tala nú síðast um stórslys. Formaður Félags krabbameinslækna hefur sagt að rökum hæstv. ráðherra um flutning sýna til annars lands sé hafnað af öllum sem best til þekkja hvað varðar aðgengi og öryggi sýnanna. Þannig að ég spyr: Hvert er svar ráðherra við gagnrýni og viðvörunum sérfræðinga sem segja að greiningargetan sé til staðar hérlendis, sem hafna því að greiningarnar verði öruggari með þessum breytingum, sem segja að sýnin verði svo sannarlega ekki aðgengilegri og hafa áhyggjur af neikvæðum áhrif flutningsins á aðra þætti í rannsókna- og greiningarvinnu hérlendis? Mér finnst svörin hér í dag því miður vera ófullnægjandi. Ég held að það fari best á því að óska eftir skýrslu frá ráðherra um forsendur og áhrif þessa vinnulags, um þessar breytingar, með það að leiðarljósi að ná fram sátt og endurheimta traust og ég mun gera það, herra forseti.
Virðulegur forseti. Ég er þess fullviss að það sem er mikilvægast í þessu efni öllu er að fólk byggi umræðuna á staðreyndum. Ég held að það sé gott og mikilvægt veganesti fyrir alla sem eru í forystu í samfélaginu eða í heilbrigðisþjónustunni að byggja umræðu sína á staðreyndum. Það er mjög stórt sagt þegar fólk notar gífuryrði sem snúast um öryggi fólks og það á að fara varlega með gífuryrði í þeim efnum. Mér finnst það mjög mikilvægt. Mér finnst mikilvægt að sá ekki ótta og óöryggi í samfélaginu. Ég tek undir það sem hv. þingmaður segir, það er mikilvægt að umræðan sé opin, hún sé uppi á borðinu og að jafnframt liggi allar röksemdir og forsendur ákvarðana fyrir. Ef það hjálpar til að leggja fram skýrslu um málið þá geri ég það með gleði og vil benda á að heilsugæslan hefur núna hafið mjög ítarlega kynningu á framkvæmd málsins sem ég held að sé okkur öllum til góðs. [[Forseti hringir.]]Ég ítreka hversu mikilvægt það er að við tökum allar þátt í skimun gegn leghálskrabbameini.
Herra forseti. Við höfum sett okkur metnaðarfulla matvælastefnu á Íslandi og hún snýst m.a. um svokallað matvælaöryggi og gæði matvæla en líka um sóknarfæri hér innan og utan lands. Þegar við tölum um sóknarfæri þá eigum við við hina hefðbundnu garðyrkju, sem við köllum svo, þar sem t.d. sveitarfélögin koma mjög sterkt inn með fegrun síns umhverfis o.s.frv., en ekki hvað síst ylræktina sjálfa. Í þessum greinum er gildi menntunar auðvitað ótvírætt og þarf ekki að fara mörgum orðum um það. Fyrirkomulag þessarar menntunar var að áður hét þetta Garðyrkjuskóli ríkisins, síðan gekk hann inn undir Landbúnaðarháskóla Íslands og svo hafa liðið núna á að giska tvö ár þar sem hefur verið ósamkomulag og jafnvel skortur á samráði á milli aðila þannig að staða menntunar og fyrirkomulag hangir að sumu leyti í lausu lofti. Ég er samþykkur þeirri niðurstöðu hæstv. ráðherra, Lilju Alfreðsdóttur, að skilja á milli fagmenntunar og framhaldsmenntunar, þ.e. að leggja höfuðáherslu á að menntun í garðyrkju og ylrækt sé á framhaldsskólastigi en síðan geti menn náð sér í framhaldsmenntun á háskólastigi. Það er í samræmi við álit þorra aðila í greininni. Nú þegar fyrir liggur ákvörðun um að nám í garðyrkju og ylrækt verði vistað undir Fjölbrautaskóla Suðurlands vil ég spyrja: Hvaða skref þarf að taka á næstunni svo að þetta verði nú í góðu lagi? Og eins, hvernig þarf að byggja upp aðstöðu garðyrkjuskóla LBHÍ að Reykjum til að húsnæði og tækjakostur teljist fullnægjandi, svo að hluti náms í garðyrkju og ylrækt geti farið þar fram?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga viðfangsefni, þ.e. garðyrkju og matvælaframleiðslu á Íslandi. Framtíð garðyrkju á Íslandi er björt hvað varðar menntun, rannsóknir og tækifæri. Ég vil fyrst byrja á því að fjalla um menntunina. Eins og er orðið ljóst höfum við ákveðið að starfsnámið verði undir Fjölbrautaskóla Suðurlands og við viljum efla það. Þetta höfum við gert í samvinnu við Landbúnaðarháskólann, Fjölbrautaskóla Suðurlands og Reyki. Það er mjög mikilvægt að stíga þetta skref og öll umgjörðin í kringum námið er að verða skýr og á Suðurlandi er mikill áhugi á því að stíga þetta skref. Næst langar mig að nefna að við ætlum að setja á laggirnar framtíðarhóp er varðar Reyki, þ.e. allt sem tengist því. Við höfum verið að fjárfesta í húsnæði og byggja upp eins og okkur er frekast unnt að gera. Þetta gerum við vegna þess að við teljum að tækifærin í garðyrkju séu endalaus á Íslandi. Það sem mig langar líka að nefna hér, og ég tel að sé mjög mikilvægt, er að við sjáum aukna nýsköpun og eitt af því sem við viljum leggja áherslu á er að landbúnaðurinn taki til að mynda mið af lóðréttum landbúnaði, að við færum okkur og rannsökum enn meira hvað það varðar. Enda sjáum við að ef við viljum ýta undir sjálfbærni Íslands þurfum við enn frekar að huga verulega að stórum skrefum í matvælaframleiðslu.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég vil bara ítreka tvennt í þessu sambandi. Annars vegar að sáttin sem þarf að ríkja í þessum efnum, milli fagaðilanna, greinarinnar, þeirra sem stjórna Fjölbrautaskóla Suðurlands, þeirra sem stjórna Landbúnaðarháskólanum, þarf að vera með þeim hætti að samfella verði í náminu, það verði ekkert hik. Og hins vegar, þegar kemur að húsnæði Garðyrkjuskólans að Reykjum, þá hefur það verið mjög bágborið og hefur margt gengið á þar. Það þarf að tryggja bæði fjármuni og áframhaldandi samkomulag til að sú aðstaða og eignarhald á henni o.s.frv. verði með þeim hætti að engin alvarleg truflun verði á náminu. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra að í þessu liggja mýmörg tækifæri til nýsköpunar, útflutnings o.fl., en þarna þurfa menn virkilega að taka höndum saman.
Virðulegi forseti. Það er hárrétt, við höfum verið að taka höndum saman og við höfum verið að vinna að því að þetta sé gert í sátt. Það er ljóst að við viljum auka áhuga á menntun. Við viljum auka áhuga á menntun sem tengist matvælaframleiðslu og við sjáum mörg tækifæri í því. Þarna erum við að vinna saman, mennta- og menningarmálaráðuneytið, Landbúnaðarháskólinn, Fjölbrautaskóli Suðurlands og starfsfólkið að Reykjum. Ég er sannfærð um að þetta muni allt ganga mjög vel og við viljum tryggja að þarna hugum við að framtíðinni og að það samkomulag sem við erum að vinna að verði farsælt og góð sátt náist um það.
Frú forseti. Með leyfi forseta: Húsið það lekur, myndast alltaf mygla þar. Þetta söng Ásgeir Trausti um árið í laginu Nýfallið regn. Það er ljóst að mörg hús á Íslandi gráta. Í kjölfar reynslu sinnar af vandamálinu sem um ræðir á eigin heimili réðst hv. þm. Halldóra Mogensen fyrsti flutningsmaður tillögunnar í þá vinnu að semja þingmálið sem við greiðum atkvæði um í dag, tillögu til þingsályktunar um aðgerðir vegna rakaskemmda í fasteignum. Þingsályktunartillagan leggur til í sex liðum þau nauðsynlegu atriði og þær breytingar sem þarf að ráðast í og falin yrðu félags- og barnamálaráðherra. Ég vil sérstaklega þakka hv. velferðarnefnd allri sem hefur í verki sýnt skilning á alvarleika málsins. Það er sérstaklega gleðilegt að næstum öll nefndin sé á nefndarálitinu, fólk úr öllum flokkum á þinginu, og ég vil þakka nefndarmönnum fyrir gott samstarf um þetta mál. Það er gleðidagur að þetta sé komið til atkvæðagreiðslu hér í dag.
Virðulegur forseti. Hér er mál á dagskrá sem ég styð og er bæði á þingsályktunartillögunni og nefndarálitinu. Mjög gott mál sem er sem betur fer komið alla leið og verður sennilega samþykkt. Sérstaklega er þetta alvarlegt mál fjárhagslega en enn þá alvarlegri er heilsufarsvandinn sem af rakaskemmdum hlýst. Við höfum orðið vör við hann í skólum, opinberum stofnunum, sjúkrahúsum og annars staðar. Sem betur fer og vonandi erum við að ganga frá þessu með því að klára þetta mál og taka það föstum tökum.
Herra forseti. Það er fagnaðarefni að hv. velferðarnefnd hafi náð saman um þetta mál. Málinu var sennilega fyrst hreyft hér í þingsölum af hv. þm. Álfheiði Ingadóttur á þeim tíma og síðan fleiri þingmönnum þar á eftir. Nú er hæstv. ráðherra húsnæðismála falið að ná utan um þetta verkefni og taka á því af myndugleika því að það er rétt sem hefur komið fram við atkvæðagreiðsluna að um heilsufarsvanda er að ræða og hér er um gríðarlega mikið fjárhagslegt spursmál fyrir margar fjölskyldur að ræða. Það er fagnaðarefni að við skulum ná saman um að reyna að ná tökum á vandanum.
Herra forseti. Samfylkingin styður þetta mál og það er margt í því mjög til bóta. Því miður hefur myglan verið samferða okkur Íslendingum í gegnum aldirnar. Það sem áður voru kölluð innanmein eða jafnvel móðursýki í skáldsögum og frásögnum fyrri alda var auðvitað bara afleiðing af vondu og lélegu húsnæði. Síðan hefur þetta einhvern veginn færst til aðeins betri vegar en er enn þá áberandi. Til að ná tökum á þessu þurfum við fyrst og fremst að beina sjónum okkar að því að auka gæði bygginga. Það að búa gjarnan við háa vexti og óstöðuga krónu hefur því miður leitt húsbyggjendur út í það að spara niður í hörgul. Ef við ætlum að ná utan um þennan vanda skulum við búa húsbyggjendum á Íslandi umhverfi sem gerir þeim kleift að byggja gott húsnæði á viðráðanlegum kjörum. Það held ég að við myndum gera með stöðugri og betri gjaldmiðli.
Forseti. Ég fékk þá endurgjöf að ég hefði hljómað reið þegar ég kom upp í atkvæðagreiðslu. Ég vil skýra frá því að ég er ekki reið. Ég er alsæl, himinsæl og glöð að málið sé komið þetta langt. Ég tel fullvíst að flutningsmaður tillögunnar fylgist spennt með heima, með barn í fanginu, farsælum framgangi máls síns hér innan þings, enda er taflan iðjagræn. Pólitíska samstaðan sem náðst hefur um málið er að mati þeirrar sem hér stendur Alþingi til sóma og ég segi að sjálfsögðu já.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 916, mál nr. 549. Þar er um að ræða frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði fiskeldis, matvæla og landbúnaðar, sem lýtur að einföldun regluverks. Frumvarpið er samið í atvinnu- og nýsköpunarráðuneytinu. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að átak verði gert í einföldun regluverks í þágu atvinnulífs og almennings og áhersla lögð á skilvirka og réttláta stjórnsýslu. Í samræmi við þær áherslur hefur í ráðuneyti mínu verið útbúin þriggja ára aðgerðaáætlun sem lýtur að einföldun regluverks. Framgangur aðgerðaáætlunarinnar er forgangsverkefni í ráðuneytinu og hefur verið unnið ötullega að því verkefni undanfarin ár. Fyrsti áfangi sneri að breytingum á ýmsum lögum um matvæli og var frumvarp þess efnis lagt fram á 150. löggjafarþingi og samþykkt þann 17. desember árið 2019. Í þeim fyrsta áfanga fólst einnig afnám 1.242 reglugerða á málefnasviði sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Í öðrum áfanga verksins voru lögð fram tvö frumvörp í apríl 2020, annars vegar um breytingu á ýmsum lögum á sviði landbúnaðar og matvæla og hins vegar um breytingu á ýmsum lögum á sviði sjávarútvegs, fiskeldis, lax- og silungsveiði. Með þeim lögum voru 33 lagabálkar felldir brott, nefndum fækkað og stjórnsýsla einfölduð. Það frumvarp sem mælt er fyrir í dag er liður í þriðja áfanga fyrrgreindrar aðgerðaáætlunar. Frumvarpið er afrakstur víðtæks samráðs sem haft var við stofnanir ráðuneytisins. Þá voru drög að frumvarpinu einnig birt í samráðsgátt stjórnvalda. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á núgildandi lögum á sviði matvæla, landbúnaðar, dýravelferðar, sjávarútvegs og fiskeldis sem allar miða að því að einfalda regluverk í þágu atvinnulífs og almennings og auka skilvirkni innan íslenskrar stjórnsýslu. Áhrif frumvarpsins felast einkum í því að verkefni verða ýmist flutt til innan stjórnsýslunnar, einfölduð eða felld niður. Þá verður álögum létt af atvinnulífinu með einföldun á regluverki í starfsumhverfinu og með niðurfellingu rekstrarleyfisskyldu í ákveðnum tilfellum. Breytingarnar eiga það sammerkt að stuðla að einföldun regluverks og stjórnsýslu. Fyrst má nefna að með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á regluverki um fiskeldi þar sem komið er til móts við minni aðila í landeldi. Meginmarkmið þeirra breytinga er að draga úr kostnaði þessara aðila og stuðla að einfaldari stjórnsýslu, m.a. er lagt til að ráðherra hafi heimild til að kveða á um í reglugerð að tiltekin starfsemi verði skráningarskyld í stað þess að vera rekstrarleyfisskyld. Skilyrði eru að hámarkslífmassi í landeldi sé ekki meiri en 20 tonn á hverjum tíma og að starfsemin sé ekki háð mati á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum. Þá eru lagðar til breytingar á lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru og lögum um innflutning dýra og náttúruverndarlögum sem snúa einnig að því að einfalda leyfisveitingaferli. Lagt er til að leyfi sem Matvælastofnun gefur út til fóðurfyrirtækja sem nota aukefni eða forblöndur í fóðurvörur, framleiða lyfjablandað fóður eða vinna fóður úr aukaafurðum dýra verði ótímabundin. Fjöldi útgefinna starfsleyfa er nú um 100 og eru þau gefin út til 12 ára í senn. Mun þetta bæði stuðla að aukinni skilvirkni og leiða til hagræðingar með lækkun kostnaðar fyrir eftirlitsaðila. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til breytingar á lögum um innflutning dýra og lögum um náttúruvernd sem snúa að einföldun og samræmingu leyfisveitingakerfis við innflutning dýra. Breytingarnar taka mið af tillögum frá Matvælastofnun og Umhverfisstofnun og miða að því að samþætta stjórnsýslu, auka skilvirkni og einfalda ferla með því að umsækjendur þurfi að sækja um leyfi til innflutnings dýra hjá einni stofnun í stað tveggja. Jafnframt er lagt til með frumvarpinu að afnumin verði milliganga ráðuneytisins í vissum tilvikum en breytingarnar eru gerðar í því skyni að gera stjórnsýsluna skilvirkari. Þar má t.d. nefna að lagt er til að ákvæði falli brott sem kveða á um að ráðuneytið og ráðherra skuli staðfesta fjallskilasamþykktir og samþykktir um búfjárhald. Breytingarnar eru gerðar í því skyni að stytta boðleiðir þar sem núverandi milliganga ráðuneytisins þykir til þess fallin að flækja og tefja ferla innan stjórnsýslunnar. Þá er lagt til að ekki verði kveðið á um að svokölluð hestavegabréf verði gefin út af Bændasamtökunum svo hægt sé að fela öðrum aðilum slíka umsýslu. Einnig er lagt til að ráðgjafarnefnd um útflutning hrossa verði lögð niður þar sem nefndin hefur ekki fundað um árabil og engin virkni verið í starfi hennar. Að lokum mætti nefna að lagt er til að ráðherra skipi fagráð um velferð dýra í stað þess að staðfesta skipun þess, að stjórn Matís verði skipuð fimm fulltrúum í stað sjö og styrkt verði heimild til sérgreiningar greiðslumarks ábúenda og leiguliða. Aðrar breytingar frumvarpsins snúa að því að auka skilvirkni, einfalda ferla, t.d. með tilfærslu verkefna og aukinni samvinnu innan stjórnsýslunnar. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni frumvarpsins og vil að öðru leyti vísa til þeirrar greinargerðar sem fylgir því en þar er ítarlega fjallað um efni frumvarpsins. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði. Á þessari þingsályktunartillögu erum við, gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir lok ársins 2021 þess efnis að staðgreiðsla skatta fari fram við innborgun í lífeyrissjóð en ekki við útgreiðslu lífeyrissparnaðar. Tryggt verði að þeim fjármunum sem breytingin skilar ríkissjóði verði varið í þágu aukinnar velferðar.“ Í greinargerð með þingsályktunartillögunni kemur fram að þetta mál var áður lagt fram á 150. löggjafarþingi, mál nr. 25, en náði ekki fram að ganga, þó að ég skilji það nú bara engan veginn, það hljóta allir að vera mjög hissa á því. Tillagan er nú endurflutt óbreytt. Á síðustu árum hafa eignir lífeyrissjóðanna stóraukist og námu um 5.200 milljörðum kr. við lok árs 2019, samkvæmt upplýsingum á vef Seðlabanka Íslands. Inngreiðslur í samtryggingarsjóði nema yfir 200 milljörðum kr. á ári hverju. Árið 2000 námu eignir lífeyrissjóðanna um 80% af vergri landsframleiðslu en árið 2017 var hlutfallið komið í 157% samkvæmt hagtölum lífeyrissjóða sem birtast á vef Landssamtaka lífeyrissjóða, lífeyrismál.is. Það er áhyggjuefni hve mikil umsvif lífeyrissjóðanna eru í íslensku viðskiptalífi. Stjórnir þeirra eru skipaðar fulltrúum verkalýðsfélaga og atvinnulífsins sem skipa síðan stjórnarmenn til að sitja fyrir hönd sjóðanna í stjórnum fyrirtækja sem sjóðirnir eiga hlut í. Þannig eru tengslin á milli eigenda fjármagnsins, sjóðfélaga, og þeirra sem annast fjárreiður lífeyrissjóða lítil sem engin. Útkoman er sú að stór hluti íslenskra fyrirtækja er í eigu óvirkra aðila sem starfa samkvæmt lögbundinni ávöxtunarkröfu en ekki vilja sjóðfélaganna sjálfra. Undanfarin ár hafa lífeyrissjóðir sætt gagnrýni fyrir að fjárfesta í áhættusömum fyrirtækjum, greiða stjórnarmönnum ofurlaun og styðja viðskipti sem sjóðfélögum blöskrar hreinlega. Með því að greiða skatta af iðgjöldum við innlögn í lífeyrissjóði má sporna gegn því að lífeyrissjóðir verði óeðlilega stórir miðað við stærð hagkerfisins. Fjármuni skortir til að ráðast í nauðsynlegar úrbætur á íslenska velferðarkerfinu. Heilbrigðiskerfið stendur á brauðfótum, bætur almannatrygginga duga ekki til framfærslu og bilið milli hinna ríku og hinna fátæku eykst ár frá ári. Því er nauðsynlegt að auka tekjur ríkissjóðs og nýta þær í þágu fólksins. Skattlagning við innlögn í lífeyrissjóð í stað útgreiðslu er sársaukalaus leið til að stórauka tekjur ríkissjóðs og gerir honum kleift að styrkja velferðarkerfið án þess að skerða ráðstöfunartekjur almennings. Samkvæmt gildandi fyrirkomulagi eru iðgjöld í lífeyrissjóði og mótframlög vinnuveitenda ekki skattlögð. Þess í stað eru greiðslur úr lífeyrissjóðum til lífeyrisþega skattlagðar. Þegar við erum fersk og fullfrísk og vinnandi er tekinn af okkur lögþvingaður lífeyrissparnaður og sumir leggja í séreignarsparnað og annað slíkt, en enginn skattur er greiddur. Ef við verðum hins vegar svo ólánsöm einhvern tímann á miðri lífsleiðinni að lenda í áföllum, lenda í slysum og þurfum að nýta okkur lífeyrisréttindin vegna veikinda, nú ellegar þegar við erum komin á efri ár og förum að taka út þennan svokallaða lífeyrissparnað, þá er hann skattlagður. Hann er skattlagður þegar við þyrftum í rauninni enn þá frekar á því að halda, annaðhvort vegna örorku og sjúkleika eða vegna öldrunar, að geta fengið greiðslu úr lífeyrissjóðnum óskipta án skattlagningar. Mig langar að taka smásnúning á þessari ágætu greinargerð okkar um innborgunina í lífeyrissjóðinn, skattlagningu strax við upphaf á innborgun, og tala um hvernig ástandið er í samfélaginu í dag. Ég veit ekki hvort hugtakið Covid-19 hefur einhvern tímann verið nefnt hér í þessu ræðupúlti, svo ég sé pínulítið háðsk, vegna þess að við höfum verið undirlögð af þessum heimsfaraldri í heilt ár, algerlega undirlögð. Talað er um að jafnvel eftir fjögur ár verði skuldir ríkissjóðs farnar að slaga hátt í 2.000 milljarða kr. Núna erum við t.d. að safna skuldum og öðru slíku upp á tæpa 600 milljarða 2020 og 2021 þegar verið er að reyna að bregðast við því efnahagshruni sem á sér stað í samfélaginu. Og nú kemur rúsínan í pylsuendanum, virðulegi forseti. Við erum að fara að selja hlut í Íslandsbanka, allt að 35% eignarhlut okkar í Íslandsbanka, fyrirtæki sem ekkert segir og engin rök mæla með því að selja. Engin rök. Þau rök sem lögð hafa verið fram, og eiga að styrkja þær stoðir að það sé algerlega það besta fyrir okkur að selja bankann, eru bara algerlega reist á brauðfótum. Það er engin áhætta fólgin í því akkúrat núna að við höldum áfram að taka arð út úr okkar sameiginlegu bönkum, ekki nein. Það er ekkert sem segir að það sé einhver samþjöppun á markaði og við myndum fá meira frelsi á markaði ef við seldum hlut okkar í Íslandsbanka, enda hefur þjóðin talað og meiri hluti þjóðarinnar er algjörlega andvígur því að selja bankann. Ein aðalrökin eru þau að okkur vanti fjármagn og talið er að við gætum fengið allt að 35 milljarða kr. fyrir sölu á þessum eignarhlut okkar í Íslandsbanka og þeir 35 milljarðar séu afskaplega mikilvægir inn í hagkerfið, inn í ríkissjóð akkúrat núna þegar við erum að berjast í bökkum vegna þess hruns sem við höfum þurft að horfast í augu við vegna Covid-faraldursins, heimsfaraldurs - tökum eftir; heimsfaraldurs. Við það að skattleggja lífeyrissjóðina núna við innborgun fáum við hátt í 80 milljarða kr. á ári. Virðulegur forseti. Gerum við okkur grein fyrir því hver fjárhæðin er í hverjum einasta mánuði sem lífeyrissjóðirnir þurfa nauðsynlega að fjárfesta fyrir? Tæpir 18 milljarðar kr. Þeir þurfa að fjárfesta fyrir tæpa 18 milljarða kr. Lífeyrissjóðirnir okkar eiga orðið yfir 40% af öllum skráðum félögum, 40% af eignarhlutanum í Kauphöllinni, hvorki meira né minna. Og þegar verið er að tala um sölu á Íslandsbanka er líka talað um að sennilega hafi nú fæstir tök á því að hafa þessa fjármuni til þess að kaupa eignarhlut okkar í bankanum nema ef vera skyldi lífeyrissjóðirnir. Enn einu sinni lífeyrissjóðirnir, sem eiga stóran hlut í Arion banka; lífeyrissjóðirnir, sem væru þá komnir hringinn í kringum borðið. Þeir eru líka í lánaviðskiptum út úr sínum sjóðum til eigenda sinna, sjóðfélaga, og í þessu tilviki eru það þeir sem geta hugsanlega fjárfest í eign okkar í Íslandsbanka. Við skulum ekki gleyma því að ekki hefur gefist neinn tími til að markaðssetja þessa sölu erlendis til þess að athuga hvort við gætum fengið einhverja erlenda aðila frekar að rekstrinum, því að flýtirinn er svo gríðarlegur að selja eignarhlut okkar í bankanum. Virðulegi forseti. Fyrst ég er nú að tapa mér í bankamálunum þá virðist vera sama hverjir það eru sem eiga þessa banka. Þeir eru alltaf til í að hámarka hagnaðinn og okra á viðskiptavinum. Það er ekki flóknara en það. Það skiptir engu einasta máli þótt stýrivextir Seðlabankans séu 0,75%. Það skiptir ekki einu einasta máli, t.d. eru óverðtryggðir vextir úr lífeyrissjóði ríkisstarfsmanna 4,5%. Og við skulum ekki gleyma því að ávöxtunarkrafa sjóðanna er 3,5%, hvorki meira né minna. En ætla ég að snúa mér aftur aðeins að greinargerðinni, sem ég þarf kannski ekki að vísa svo mikið meira til því að þetta talar nokkuð fyrir sig sjálft. Við erum að tala um að ávöxtun lífeyrissjóðanna sé ekki áhættulaus, eins og við vitum, sérstaklega ekki þegar þeir sitja uppi með þá kröfu sem á þá er lögð. Borið hefur við að lífeyrissjóðir hafi skilað tapi og þeir fá náttúrlega skell eins og flestir aðrir, eins og þegar við gengum í gegnum efnahagshrunið 2008. Þá töpuðu þeir sennilega ríflega 600 milljörðum kr. á ýmsum misviturlegum fjárfestingum. Með þessari þingsályktunartillögu er lagt til að ríkissjóður sæki skatttekjurnar í upphafi og geti því ráðstafað þeim á eigin forsendum í stað þess að treysta lífeyrissjóðunum til að ávaxta allt þetta fé. Það þýðir ekki á nokkurn hátt, eins og andstæðingar þessarar þingsályktunartillögu hafa gjarnan sagt, að verið sé að skerða réttindi lífeyrisþeganna og endi með því að ef staðgreiðslan er tekin við innborgun strax í upphafi þá myndu sjóðirnir bara tæmast og ekkert yrði eftir. Þetta myndi bara að verða bara til tómra vandræða þegar kæmi að því að þurfa að greiða eigandanum út lífeyri. Þetta er eiginlega það mesta bull sem ég hef nokkurn tíma heyrt því að það heldur áfram að streyma inn í sjóðinn á þriðja hundrað milljarða kr. á hverju einasta ári og við erum einungis að tala um að við fáum að nýta það og sleppa þessari undanþágureglu sem lífeyrissjóðirnir eru með, sem er almenna meginreglan um að við séum með staðgreiðslu hér í skattkerfinu, staðgreiðslu strax við útborguð laun. Það myndi gilda það sama þegar lífeyrissjóðirnir fá fjármuni frá eigendum sínum, þá væri staðgreitt við innlögn. Það er í rauninni ástæða til og mjög athyglisvert að velta því upp hvort ekki ætti að gera öfluga könnun á meðal sjóðfélaganna sjálfra til þess að fá fram í beinu lýðræði í þeim hópi hvernig þeim sjálfum líst á það að láta taka staðgreiðslu af sér strax við innborgun í sjóðina í stað þess að greiða skattana við útborgun. Það væri verulega áhugavert, vegna þess að með þessum 70–80 milljörðum kr., sem við myndum fá inn í ríkissjóð á hverju einasta ári við að taka þessa staðgreiðslu við innborgun í sjóðinn strax í upphafi, getið þið ímyndað ykkur hvað hægt væri að gera í sambandi við lágmarkslaun skatta- og skerðingarlaust upp í t.d. 350.000 kr. Við gætum gefið þeim tugþúsundum Íslendinga sem hokra hér tækifæri, þótt ekki væri nema öryggi um fæði, klæði og húsnæði. Það er alltaf verið að tala um hvernig við getum forgangsraðað fjármunum. Við höfum svo sannarlega séð það núna á þessu kjörtímabili hvernig forgangsröðun fjármuna hefur verið. En það er líka mikið ákall eftir fjármagni í ríkissjóð. Við höfum orðið af gríðarlegum tekjum vegna aukins áfalls í hagkerfinu, úti í samfélaginu, vegna atvinnuleysis, fyrirtækin okkar ströggla og við vitum að efnahagskerfið okkar gengur varla á hraða snigilsins, það silast áfram verulega hægt, en er sem betur fer ekki alveg stopp. Okkur vantar fjármuni í ríkissjóð. Þetta er ein aðferðin. Ég ætla líka að benda á það, svona til þess að taka af allan vafa um það að þegar þessu kerfi var komið á í kringum 1969 stóð aldrei nokkurn tímann til að þeir sem greiddu skatta þá og væru búnir að greiða sína skatta yrðu tvískattaðir. Það kemur aldrei til. Þessi lög verða að taka gildi frá þeim degi sem þau eru sett. Þau virka ekki íþyngjandi afturvirkt frekar en nokkur önnur löggjöf, því að það er hreint og klárt lögbrot, samanber málið sem Flokkur fólksins vann fyrir hönd eldri borgara þegar við sóttum fyrir þeirra hönd tæpa 7 milljarða kr. með vöxtum þegar brotin höfðu verið á þeim lög.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og þessa þingsályktunartillögu sem ég hygg að hafi komið fram áður og að ég hafi væntanlega jafnframt tekið þátt í umræðu um hana áður við hv. þingmann. Það er svo gaman að eiga samtal við hv. þingmann. Mig langar að deila áhyggjum mínum af framtíðinni með hv. þingmanni, þ.e. þeim áhyggjum að þjóðin er að eldast og þar af leiðandi verður það sem kallað hefur verið hækkandi framfærsluhlutfall, þ.e. að fleiri og fleiri munu verða eldri borgarar, eins og við höfum skilgreint það, komnir út af vinnumarkaði, á meðan færri eru á vinnumarkaði til að standa undir velferðarkerfinu. Þannig voru 5,6 vinnufærir einstaklingar á hvern 67 ára og eldri árið 2012 en árið 2061 er því spáð að það verði komið niður í 2,4 vinnufæra einstaklinga. Þá velti ég þeirri spurningu upp, í samræmi við þingsályktunartillöguna sem hér liggur fyrir um að breyta þessu þannig að tekinn verði tekinn skattur af inngreiðslunum í staðinn fyrir útgreiðslum úr lífeyrissjóði, hvort hv. þingmaður óttist ekki hvernig hægt verði að standa undir því velferðarsamfélagi, sem ég hygg að við hv. þingmaður séum sammála um, til langrar framtíðar ef taka á skatttekjur af inngreiðslunum og verja með þeim hætti sem hv. þingmaður kom inn á. Hvernig munum við til framtíðar geta staðið undir því velferðarsamfélagi sem við viljum sjá, hv. þingmaður, þegar við sjáum færri og færri vinnandi hendur á hvern ellilífeyrisþega?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur andsvarið og tek undir að það er afskaplega gaman að eiga orðastað við hana og við erum bara að verða eins og síamstvíburar. Hún er sú sem sýnir mér hvað mestan áhuga þegar ég flyt mín mál og það er afskaplega ánægjulegt. Jú, ég deili þessum áhyggjum að vissu marki. Ég deili þeim áhyggjum ef vinnandi höndum fækkar eins og spálíkön sýna fram á og það er staðreynd að okkar þjóð lifir lengur og eldist eins og flestallar aðrar velmegunarþjóðir. Ég hef hins vegar engar áhyggjur af því fjármagni sem við myndum fá við inngreiðslurnar, sem væru sennilega um 75 milljarðar kr., á meðan lífeyrissjóðirnir fá að halda eftir sínum kannski 130 milljörðum til þess að halda áfram að fjárfesta, hvað þá ef þeir gera það snilldar vel og tapa vonandi ekki allt of miklu af því, þá hef ég engar áhyggjur af því að þetta kerfi í rauninni haldi ekki áfram að rúlla eins og það hefur gert hingað til. Ég er hins vegar ekki ánægð með þetta kerfi á margan annan hátt. Mér finnst það hafa verið ósanngjarnt - þó að það sé ekki akkúrat það sem hv. þingmaður spurði mig um - og ég get alla vega sagt að ég hef áhyggjur af því að við stöndum kannski allt í einu uppi með það að velferðarkerfið okkar stendur ekki undir þeim væntingum og þeim markmiðum sem því er ætlað að gera. En ég tel ekki að það séu lífeyrissjóðirnir sem muni bjarga því, bara alls ekki. Og ég hef engar áhyggjur af því og tel að þessum fjármunum yrði svo vel varið í það t.d. að höggva meira á skerðingarnar, koma meira til móts við fólk til að reyna að hjálpa því að bjarga sér sjálft og að einmitt eldri borgararnir, sem hv. þingmaður talar um, fái kannski leyfi til þess að vinna t.d. án skerðinga því það eru ekkert svo rosalega mörg ár sem þessir eldri borgarar hafa heilsu til þess að halda áfram að bjarga sér. Eins og staðan er núna hef ég meiri áhyggjur af því að stjórnvöld skuli ekki gefa þeim sem vilja vinna tækifæri á því að bjarga sér sjálfir með alls konar skerðingum og alls konar íþyngjandi aðgerðum sem við getum losnað við ef við staðgreiðum við innborgun í lífeyrissjóðina og nýtum þetta fjármagn t.d. í það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið en verð að segja að ég er ósammála. Ég óttast að sú aðgerð sem hér er verið að falast eftir og óska eftir að fjármálaráðherra komi með frumvarp um verði þess valdandi að veikja lífeyriskerfi okkar þegar við þurfum einmitt á því að halda að styrkja það, í ljósi þess að þjóðin er að eldast og við verðum með færri og færri vinnandi hendur á hvern eldri borgara. Að því sögðu get ég verið hjartanlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að leyfa fólki að vinna áfram þegar það hefur starfsorku, getu og vilja til. Ég held að eitt af því sem við hér í þessum sal þurfum að fara að ræða af fullri alvöru sé einmitt hvaða aldur sé réttur til að hefja töku ellilífeyris. Við erum sem betur fer líka að horfa á það að heilbrigði manna er meira og starfsorka endist lengur. Mig langar þá kannski að spyrja hv. þingmann um eitt sem ég veit að hefur verið mikið áhugaefni Flokks fólksins, flokks hv. þingmanns, en það er þetta með skerðingarnar. Nú átta ég mig á því og mér þykir þingmenn Flokks fólksins hafa verið duglegir að benda á ósanngirni sem kann að koma upp vegna skerðinga en á sama tíma finnst mér umræðan stundum verða ansi einföld þegar þessir þættir eru ræddir. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Telur Flokkur fólksins rétt að greiðslur út úr almannatryggingakerfinu okkar séu ekki með neinum hætti skertar þegar fólk getur aflað sér tekna sjálft? Þá velti ég því fyrir mér: Er sanngjarnt að þingmaður á fullum launum geti líka þegið greiðslur úr almannatryggingakerfinu okkar? Er rétt að fólk sem getur unnið og til að mynda fengið vel greitt fyrir að sitja í stjórnum fyrirtækja eða reka sitt eigið fyrirtæki fái áfram fullar greiðslur úr almannatryggingakerfinu á sama tíma og það er fólk sem raunverulega getur ekki aflað sér slíkra tekna? Og þá er spurningin í rauninni: Hvar eiga þessi mörk liggja og hvað þykir okkur sanngjarnt í þeim efnum?
Virðulegi forseti. Aftur þakka ég hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta var alveg frábært andsvar, ég verð nú að segja það, vegna þess að það gefur mér bara fullt að spilum. Þegar hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir talar um að við höfum ekki áhuga - og takk fyrir að gefa okkur svona fallegt „kompliment“, að hafa tekið eftir því hvað við höfum barist - verð ég að segja að ég er dálítið sorgmædd að hv. þingmaður hafi ekki tekið eftir því að við höfum löggjafarþing eftir löggjafarþing mælt fyrir frumvarpi sem eingöngu lýtur að því að hætta að skerða vegna atvinnutekna. Akkúrat í því frumvarpi er sannarlega tekið fram að það hljóti náttúrlega að vera ákveðnar upphæðir sem við verðum að miða við. Það verður aldrei á neinum tímapunkti sem Flokkur fólksins stendur hér og reynir að verja þá sem eiga nóg fyrir sig og eru með fulla vasa af peningum. Það er aldrei. Sjálfstæðisflokkur hv. þingmanns sér alfarið um þann þjóðfélagshóp. Við erum hins vegar að berjast fyrir þjóðfélagshópnum sem á um sárt að binda og stendur hér höllustum fæti og við erum að reyna að berjast á öllum vígstöðvum við að reyna að finna út hvernig við getum híft upp lágmarkslaun þessara einstaklinga þannig að þeir eigi möguleika á því að geta séð sér þokkalega farborða. Í sambandi við að afnema algerlega skerðingar vegna launatekna og gefa fólki kost á að bjarga sér miðar þetta frumvarp eingöngu við fólk sem er ekki bara undir fátæktarmörkum heldur í sárri fátækt. Ég hvet hv. þingmann til að lesa enn einu sinni það frumvarp sem hefur komið hér fram um að afnema skerðingar á launatekjur aldraðra. Þar erum við líka með frumvarp varðandi það að afnema skerðingar á öryrkja. Ég býst ekki við að margir þeirra séu milljónamæringar eða sitji í einhverjum stjórnum og skari eld að eigin köku. Því miður er bara nánast enginn [[Forseti hringir.]]í þeirri stöðu. Svo að það sé sagt held ég að þetta sé algjörlega skýrt. Nei, við erum ekki þannig að við viljum ekki skerða og yfir höfuð vera að hjálpa þeim sem eru [[Forseti hringir.]]milljarðamæringar hér.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða þingsályktunartillögu Flokks fólksins um staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóð. Ég hef heilan helling um þetta mál að segja en ég held ég taki upp boltann þar sem hann var síðast í þessari umræðu og taki inn umræðuna um skerðingarnar, hvort við getum sætt okkur við það að þeir sem eru á hæstu launum fái frá ríkinu. Staðan er þannig í dag að það er stór hópur fólks sem heldur fullum eftirlaunum. Stór hópur er kannski einum of mikið sagt en það er samt hópur fólks sem heldur fullum eftirlaunum eftir að hann fer á ellilífeyri. Þessi hópur er með það há laun að þeir eiga ekkert að fá frá ríkinu. Við vitum að kerfið verður núllstillt rétt við 600.000–700.000 kr., 670.000 kr., held ég að það sé í dag eða hvort það er komið í 680.000 kr. Þá núllstillist kerfið. En hvað skeður við þessa núllstillingu? Jú, þeir sem komast þarna yfir, fara ekki inn til Tryggingastofnunar ríkisins. Þeir þurfa ekki að láta Tryggingastofnun ríkisins vera með rannsóknaraugun ofan í öllum þeirra fjármálum. Þeir geta líka gert annað, þeir geta farið út á vinnumarkaðinn og unnið. Þeir geta unnið eins og þeir vilja án skerðinga. En á sama tíma er verkamaður eða verkakona að fara á eftirlaun sem hafa verið á lágmarkslaunum, 350.000 kr., kannski 400.000 kr. mánaðarlaunum. Þessir einstaklingar fara út á vinnumarkaðinn og fá kannski 150.000–200.000 kr. í lífeyrissjóðslaun. Hvernig í ósköpunum eiga þeir einstaklingar að lifa á þessu þegar við taka skattar og skerðingar? Þess vegna erum við að tala um að skatta inngreiðslur í lífeyrissjóð. Síðan höfum við líka spurt: Hvað eigum við að gera í framtíðinni? Við missum þessar tekjur í framtíðinni. Hvað gerðum við í hruninu? Hvað skeði í hruninu í lífeyrissjóðunum? Hversu mikið tapaðist af skatttekjum ríkisins í hruninu? Hvernig er það í dag? Sennilega 400–500 milljarðar. Er það á einhvern hátt eðlilegt að leyfa lífeyrissjóð að gambla með 6.000 milljarða á markaði, þar af á þriðja þúsund milljarða skatttekjur, gambla með það á markaði eins og, liggur við, í spilavíti? Áhættufjárfestingar, fjármagnið er orðið allt of mikið … [[Gripið fram í.]]Já, kaupa banka eða hreinlega fara með gjaldeyri úr landi. Þeir eru búnir að fjárfesta í sjálfum sér kerfisbundið innan lands, eiga orðið nær hvert einasta fyrirtæki sem hreyfist á markaði. Við höfum áhyggjur og segjum: Bíddu, það verða ekki til peningar í framtíðinni. Höfum við heyrt þetta áður? Iðnbyltingin? Jú, það átti allt að verða bara svart í framtíðinni. Tölvurnar komu. Blessaður, við getum bara kvatt alla, það verður allt selt og enga vinnu að fá. En framtíðin er ekki afsökun fyrir því að níðast á fólki og láta það lifa, ekki í fátækt heldur sárafátækt, í nútíðinni, bara af því að hægt er að gera það, af því að við erum búin að ákveða að leyfa ákveðnum aðilum að gambla með skatttekjur ríkisins á markaði. Þá sé bara allt í lagi og hægt að segja að það séu ekki til peningar fyrir fólk sem lifir á 220.000 kr. Nei, það lifir ekki á bara 220.000 kr., það er undir 200.000 kr. ef það eru búsetuskerðingar og enn þá lægra ef það þarf að fara á félagslegar bætur hjá sveitarfélögum. Gæti einhver þingmaður í þessum sal ímyndað sér að reyna að lifa á 150.000 kr.? Það er ekki einu sinni hægt að lifa á því, það er ekki hægt að tóra á því. Það er galið í sjálfu sér að skattleggja ekki inngreiðslu í lífeyrissjóð og líka séreignarsparnaðinn. Með því myndum við örugglega ná inn 100 milljörðum. Við náum sennilega 80 milljörðum með því að skattleggja inngreiðslur í lífeyrissjóði nú þegar og svo myndi bætast við séreignarsparnaðurinn. Hvað getum við gert við þetta? Hvernig getum við notað þessa peninga? Við þurfum t.d. að taka út þessa skatta og skerðingar. Við gætum komið uppreiknuðum skatta- og skerðingarlausum lífeyrislaunum upp í 350.000 kr. kannski strax, til að byrja með. Hvað myndi það kosta? Kannski 50 milljarða, helminginn af fyrrnefndri upphæð. En hver er ávinningurinn? Ef við gátum gert þetta 1988 við upphaf staðgreiðslu - þá voru lífeyrislaun skatta- og skerðingarlaus og fólk átti meira að segja upp í lífeyrissjóðsgreiðslur - þá getum við það núna. En síðan hafa fjórflokkarnir tekið hér völd og séð til að þess að búa til alls konar gildrur: Sérstaka uppbótin, húsaleigubætur, sérstakar húsaleigubætur, hjónaskatturinn, sem var á sínum tíma og var eitt það stórfurðulegasta, hjónaskattur þar sem hjón voru samsköttuð þannig að annar aðilinn átti að sjá um hinn. Munum við eftir því? Sem betur fer er það farið en við erum samt enn þá með það bæði gagnvart eldri borgurum og öryrkjum. Það eru um 120.000–130.000 kr. sem fara í hjónaskatt ef fólk vill búa saman. Gætum við heimfært þetta upp á okkur hér á þingi? Myndi einhver hér á þingi sætta sig við að borga hjónaskatt, að það yrði dregið frá af því að maki viðkomandi væri með vinnu? Það dettur engum í hug. Það sem við eigum að spyrja okkur að, er: Hvað þarf einstaklingur til að lifa af? Af hverju er ekki spurt að því? Af hverju er það ekki reiknað út? Jú, það er reiknað út en með alls konar brellum t.d. þannig að húsnæði er ekki tekið inn í. Menn forðast það eins og heitan eldinn. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn reiknar út raunverulega framfærslu, hvað þarf til að lifa á Íslandi. Ég get alveg sagt ykkur það strax að það duga ekki 220.000 kr. eða minna. Það er alveg á hreinu og við vitum það. Þess vegna erum við að leggja fram þessa tillögu, einmitt í þeim tilgangi að taka á þessum vanda. Á sama tíma erum við í miðju Covid og við erum að stórauka skuldir ríkissjóðs um 600–700 milljarða, bara vegna Covid. Heildarskuldir, eins og kom hérna fram, eru 2.000 milljarðar. En við erum með tekjurnar fyrir framan okkur. Við erum með þær fyrir framan nefið á okkur. Nei, sverfum frekar að heilbrigðiskerfinu, sverfum frekar að öryrkjum, eldri borgurum, látum jafnvel heilbrigðiskerfið bera skarðan hlut frá borði. Finnum þessi breiðu bök, látum þau borga. Ég verð að segja alveg eins og er að það er stórfurðulegt að við skulum vera komin þetta langt, árið 2021, og vera ekki vitrari eða þróaðri en það að vera með kerfi, eins og ég hef alltaf sagt og mun alltaf segja, þar sem við setjum veikt fólk í biðraðir til að ná sér í mat. Hvernig í ósköpunum getum við leyft okkur það? Og ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum eru þeir flokkar sem hafa látið þetta viðgangast áratug eftir áratug alltaf með völdin? Þeir lofa fyrir kosningar að þeir ætli sér að breyta þessu. Virðulegur forseti. Ég sé að tíma mínum er lokið þannig að ég ætla að biðja um að verða settur aftur á mælendaskrá því að ég er ekki búinn að ljúka mínu máli.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að blanda mér í umræðuna. Ég verð að gjalda varhuga við þeirri aðferð sem lögð er upp í tillögunni sem hér kemur fram. Það er sannarlega hægt að taka undir margt sem kemur fram í greinargerðinni, að það vanti meiri peninga inn í velferðarkerfið, en ég held að þetta sé ekki leiðin til þess. Kerfið sem við byggjum á í dag er í rauninni samkomulag stjórnvalda við aðila vinnumarkaðarins frá 1970, ef ég man rétt, og ég held að það væri ekki ráðlegt ef ríkið ætlaði einhliða að fara að taka ákvörðun um að breyta því. Styrkur sjóðanna til fjárfestinga myndi minnka og þar með geta þeirra til að afla sér tekna til að auka lífeyrisgreiðslur til þeirra sem þurfa á þeim að halda þegar þeir fara á lífeyrisaldur. Með þessu er í rauninni verið að taka lán í skatttekjum framtíðarinnar, eins og ég sé þetta, og við vitum öll að tekjur sem ríkissjóður hefur á hverjum tíma, eða sveitarfélögin, því að væntanlega myndi hluti af þeim greiðslum renna til þeirra, verða ekki notaðar tvisvar. Íslenska lífeyriskerfið er nefnilega dálítið sérstakt að mörgu leyti. Það er ekki gegnumstreymiskerfi, sem er afar mikilvægt og er á góðri leið með að verða sjálfbært. Á næstu 10–15 árum verður lífeyriskerfið okkar stórt séð sjálfbært og það skiptir verulega miklu máli, sérstaklega þegar horft er til þeirra lýðfræðilegu breytinga sem eru að verða á samfélaginu. Við munum ekki í sama mæli og aðrar þjóðir lenda í þeim vanda þegar fólk fer á lífeyrisaldur að þurfa að nota skatttekjur, eins og sum samfélög horfa fram á, tveggja vinnandi manna til að standa undir öllum lífeyrisgreiðslum hvers einstaklings. Við munum í rauninni standa á okkar eigin grunni og það er á þeim grundvelli sem aðilar vinnumarkaðarins hafa náð samkomulagi um þetta kerfi. En það er annað sem er mikilvægt að hafa í huga, að með þeirri aðferð sem verið er að tala um myndu í mörgum tilfellum skattgreiðslur vegna lífeyrisgreiðslna aukast ef eitthvað er, vegna þess að í mörgum tilfellum myndu greiðslurnar skattlagðar við inngreiðslu lenda í efri þrepum skattkerfisins en líkurnar, sérstaklega hjá þeim lægst launuðu, á að þær lendi þá frekar í neðri þrepunum eru miklu meiri ef þær eru ekki greiddar út fyrr en eftir á, þ.e. ef skatturinn af þeim er ekki borgaður fyrr en eftir ár. Með fyrirkomulaginu sem við erum með núna njóta ríki og sveitarfélög í raun hlutdeildar í þeirri ávöxtun sem verður af sjóðunum þegar greiðslurnar koma út en myndu væntanlega ekki gera það í sama mæli, eða myndu ekki gera það, ef þetta fyrirkomulag yrði tekið upp. Með kerfinu eins og við erum með það núna fá ríki og sveitarfélög skatttekjur af þessum greiðslum þegar þeir sem þurfa þjónustuna greiða skatta af sínum lífeyrisgreiðslum. Það er að mörgu leyti, finnst mér, svona til framtíðar litið, miklu eðlilegra fyrirkomulag. En ég ætla að biðja hv. þingmenn að taka ekki endilega bara mark á því sem ég segi, heldur ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp úr umsögn sem barst vegna þessa máls þegar það var lagt fram síðast. [[Gripið fram í.]]Alþýðusamband Íslands lýsir því í fyrsta lagi yfir, í umsögn sinni frá því í fyrra, að það sé alfarið á móti hugmyndum um að fara þessa leið og síðan segir: „Með skattlagningu á inngreiðslur í lífeyrissjóð er skattbyrði flutt á milli kynslóða og vikið frá þeirri meginhugsun lífeyriskerfisins að hver kynslóð standi undir eigin lífeyri og hluta þeirrar þjónustu sem hún nýtur. Breytingin hefði þannig í för með sér að í reynd væri þeim hluta lífeyrissparnaðarins sem nemur sköttum af iðgjöldum breytt úr sjóðsöfnun í gegnumstreymiskerfi. Með hraðri breytingu á aldurssamsetningu þjóða liggur styrkleiki íslenska lífeyriskerfisins í samanburði við aðrar þjóðir ekki síst í því hversu stór hluti lífeyriskerfisins er fjármagnaður í söfnunarsjóðum. Breyting í átt að auknu gegnumstreymi væri því veruleg afturför.“ Áfram segir Alþýðusambandið: „Ef inngreiðslur í lífeyrissjóði eru skattlagðar í dag munu lífeyrisþegar framtíðarinnar að óbreyttu ekki skila skatttekjum í ríkissjóð. Það þýðir að þeir sem verða á vinnualdri eftir 20–40 ár munu þurfa að standa undir kostnaði við þjónustu sífellt stækkandi hóps ellilífeyrisþega með hærri skattbyrði sem nemur þeim skattgreiðslum sem verða teknar út núna. Skattlagning inngreiðslna í lífeyrissjóði mun skerða lífeyrisréttindi úr lífeyrissjóðunum verulega þar sem lægra hlutfall iðgjaldanna er ávaxtað hjá lífeyrissjóðunum. Það mun aftur leiða til aukinna framtíðarútgjalda í almannatryggingakerfinu þar sem lífeyriskerfið byggir á samspili þessara kerfa. Almannatryggingakerfið er ólíkt sjóðsöfnunarkerfinu, gegnumstreymiskerfi sem fjármagnað er með skatttekjum á hverjum tíma. Aukin framtíðarútgjöld í almannatryggingakerfinu munu því einnig þyngja skattbyrði komandi kynslóða.“ Og áfram segir Alþýðusambandið: „Fjöldi fólks á vinnualdri á hvern lífeyrisþega fer ört fækkandi. Í dag eru um sex vinnandi á hvern eftirlaunaþega en eftir 25 ár má áætla að hlutfallið verði einn á móti þremur. Núverandi fyrirkomulag tryggir að lífeyrisþegar greiða skatt af sínum eftirlaunum og leggja þannig sitt af mörkum til að fjármagna til að mynda heilbrigðis- og velferðarkerfið. Verði hins vegar búið að taka þennan skatt við inngreiðslu mun vinnandi fólk framtíðarinnar þurfa að bera mun þyngri skattbyrði en ella til að standa undir rekstri ríkissjóðs eða að skerða verður þjónustu verulega. Miðað við forsendur í greinargerð tillögunnar má ætla að lagt sé til að skattlagning iðgjalda verði utan persónuafsláttar. Það þýðir að líkindum að skattbyrði lægri lífeyrisgreiðslna/iðgjalda hækkar mest en skattur hjá þeim sem hafa háan lífeyrir lækkar frá því sem nú er. Slíkt gengur alfarið gegn hugmyndum um jöfnunarhlutverk skattkerfisins.“ Herra forseti. Það þarf í rauninni ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég held að þessi umsögn Alþýðusambandsins segi býsna margt um það hvað aðferðin sem er lögð til í þessari tillögu er í rauninni skökk miðað við það fyrirkomulag sem við erum með hér á landi. Ég held að það þurfi miklu meiri umræðu og miklu meiri samræður við þá aðila sem hafa hingað til náð samkomulagi um með hvaða hætti eigi að fjármagna íslenska lífeyriskerfið áður en tillaga eins og þessi nær fram að ganga.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir ræðuna og innlegg hans og að taka þátt í þessu með okkur hér. Hann las upp úr umsögn Alþýðusambandsins og mig langar að spyrja hv. þingmann í fyrsta lagi: Er einhvers staðar talað um það þarna hvað margir eru dánir áður en kemur að því að þeir taki krónu af því sem þeir hafa verið lögþvingaðir til að greiða á ævinni inn í lífeyrissjóði? Ég þekki marga sem hafa hrokkið upp af á besta aldri og eru búnir að borga stórfé þar inn sem fellur bara í hítina. Það er númer eitt. Númer tvö: Það er engu líkara en þessi umsögn geri grein fyrir því að okkur haldi bara áfram að fjölga vegna öldrunar. Við verðum eldri og eldri en í rauninni verði engin endurnýjun í samfélaginu faktískt, það fækki alltaf vinnandi höndum. Ég veit ekki betur en að þingflokkur hv. þingmanns og jafnvel fleiri hér vilji hreinlega flytja fólk unnvörpum inn í landið og ég ætla að vona að það sé ekki bara til þess að fara á bótakerfi. Ég ætla að vona að þeir vilji flytja inn fólk til að taka þátt í samfélaginu og halda áfram að byggja það upp með okkur og vinna og vera vinnandi hendur. Ég spyr hv. þingmann líka út í það. Svo segir hann að skattarnir myndu aukast og við værum að færa þetta yfir á næstu kynslóð. Er hv. þingmaður að segja að við sem greiðum staðgreiðslu núna séum að færa það yfir á næstu kynslóð? Með því að greiða staðgreiðslu af launum okkar núna séum við að færa það yfir á næstu kynslóð? Þetta orðfæri er algerlega fyrir ofan mína takmörkuðu skynsemi greinilega. Og að ríki og sveitarfélag njóti - ef ríki og sveitarfélög hafa einhvern tíma þörf á því að fá aukið fjármagn inn í sinn rekstur, með fullri virðingu, hv. þingmaður, þá finnst mér það vera akkúrat núna þegar við [[Forseti hringir.]]erum gjörsamlega í blóðugum bardaga í efnahagshruninu sem við glímum við þessa dagana.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir andsvarið. Þingmanninum er náttúrlega, eins og mér, kunnugt um það að hluti af lífeyrissjóðakerfinu okkar er svokallað samtryggingarkerfi og það er eðli samtryggingarkerfa, alveg eins og þegar maður kaupir sér tryggingu og borgar hana, að það er ekki alltaf sem menn fá greitt út úr þeim tryggingum. Það sama á við um samtryggingarkerfið. Það tryggir að kerfin geti til að mynda mætt hlutum eins og örorku sem verður hjá sjóðfélögum sem byrja þá að taka fyrr út úr kerfinu en ella væri o.s.frv. Hins vegar er hinn hluti kerfisins, eins og þingmaðurinn þekkir, séreignarhlutinn sem erfist. Þetta er kannski varðandi þann hluta sem þingmaðurinn var að velta fyrir sér. Síðan er það lýðfræðin sem blasir við okkur. Það blasir við okkur að þjóðin er að eldast og allar lýðfræðilegar spár gera ráð fyrir því. Ég tek heils hugar undir það með þingmanninum að auðvitað skiptir það okkur sem samfélag mjög miklu máli að fá fólk erlendis frá til að vinna hluta af þeim störfum sem við höfum hreinlega ekki mannskap til að vinna hér. Auðvitað borgar það fólk skatta og skyldur til samfélagsins en það breytir ekki því að jafnvel með þeirri breytingu þá mun lýðfræðin smátt og smátt sýna okkur á Íslandi, eftir 25, 30 ár, að við höfum sex vinnandi hendur til að standa undir velferðarkerfinu fyrir hvern einn aldraðan. Í dag höfum við 12, ef við gerum ráð fyrir að allir hafi tvær hendur eða flestir. Við munum þurfa að bregðast við þessu og þessi tillaga gengur að mínu viti í öfuga átt við það viðbragð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Við erum hér að stefna algerlega í þráðbeina og rétta átt. Það er ekki vafa undirorpið hérna megin, enginn vafi á því. Ég get glatt hv. þingmann með því að við erum hreinlega að ganga fram með enn frekari breytingar á kerfinu. Við höfum þegar mælt fyrir frumvarpi, sem fékk ekki mikla athygli, sem er gríðarlega mikið hagsmuna- og réttlætismál fyrir þá sem eru lögþvingaðir til að láta 15,5% af launum sínum inn í þessa lífeyrissjóðshít og hafa svo á tilfinningunni þegar kemur að því að taka út úr sjóðunum að það sé ekkert áunnið og ekkert sem þeir eru í rauninni að safna til efri áranna nema bara hluti einstaklinga. Þess vegna er grái herinn svokallaði, sem allir þekkja, kominn í mál við ríkið til að láta reyna á hvort það sé löglegt að skerða vegna eigna í lífeyrissjóði. Við í Flokki fólksins höfum lagt fram það frábæra frumvarp sem hv. þingmaður getur tekið fagnandi. Það er að koma með skilyrðislausan eignarrétt á því sem þú hefur tekið af þínum launum og lagt inn í þessa sjóði. Þetta sé ekki bara einhver samtryggingarsjóður heldur sé þetta líka þín eign og hún erfist til eftirlifandi. Þetta er kerfi frá 1969 og það er búið að breyta því hvorki meira né minna en yfir 200 sinnum síðan eftir hrun, hvorki meira né minna. Það er bara hamast í því að breyta því fyrir utan náttúrlega hvernig er farið með okkar fjármuni. Það eru yfir 20 milljarðar notaðir bara í yfirbyggingu, 20 milljarðar á ári til að borga þeim sem reka þetta kerfi fyrir okkur, sem eru búnir að sjúga sig svo fast á spenann á kerfinu að við náum þeim ekki af spenanum nema að rífa úr þeim báða gómana. Þetta er bara hluti, þetta er bara bruðl. Þetta er óráðsía með okkar fé. Við teljum alveg óumdeilt að þessu fjármagni verði betur varið með staðgreiðslu þannig að við getum nýtt það í okkar sameiginlegu sjóði.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Ég hafði ekki áttað mig á því að þetta frumvarp væri komið fram, samflokksmaður hv. þingmanns leiðréttir mig ef það er ekki komið fram, en ég hafði alla vega ekki tekið eftir því. [[Gripið fram í.]]En ég mun kynna mér það. Ef ég skildi hv. þingmann rétt varðandi það að allar lífeyrisgreiðslur einstaklings yrðu eyrnamerktar viðkomandi í lífeyrissjóði hans … [[Gripið fram í.]]Já, eins og þingmaðurinn orðaði það, það væri eignarréttur á öllu sem viðkomandi hefði greitt í lífeyrissjóð. Það er að mörgu leyti dálítið mikið annað kerfi en það sem við höfum verið með hér á Íslandi. Það er athyglisvert að slíku kerfi svipar mjög til kerfa eins og eru t.d. víðast hvar í Bandaríkjunum, þ.e. að fólk borgi bara sjálfu sér í sinn eigin lífeyrissjóð og það komi hinu opinbera ekki nokkurn skapaðan hlut við. Það er einmitt einkenni á lífeyriskerfum þar sem almannatryggingakerfi eða velferðarkerfi er yfirleitt veikt. En ég tel ekki að íslenska lífeyriskerfið eða samheldnin í samfélaginu og samfélagið yfirleitt sé komið á þann stað að við trúum því í alvöru að við eigum að bera okkur saman við samfélög þar sem velferðarkerfið er í rauninni miklu veikara en við myndum nokkurn tíma sætta okkur við [[Gripið fram í.]]á Íslandi. Ég held að þessi aðferð væri ekki mikið skárri en sú sem hv. þingmaður er að leggja til í þessari tillögu.
Virðulegur forseti. Það er hlaupinn galsi í mannskapinn. En ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir ræðu hans. Nú er hann læknir og nú hafa orðið gífurlegar breytingar á íslensku þjóðfélagi, hraðar breytingar og ein af þeim hröðu breytingum er hækkandi lífaldur og vaxandi vinnugeta, þannig að mér heyrist hann trúa því að eftir 30–40 ár, í framtíðinni þegar eru svona miklar áhyggjur af því að skatttekjurnar dugi ekki - er þá ekki mjög líklegt að ellilífeyrisaldurinn verði komin í 100 ár? Við vitum auðvitað ekkert. En það er alltaf þessi hræðsluáróður sem við notuðum líka í iðnbyltingunni og í sambandi við tölvurnar og allt saman. Alltaf er því trúað að eitthvað í framtíðinni sé óttalegt. En staðan er þannig í dag að við vitum að við erum með fé í hendi. Við erum með fé í hendi í dag sem er í lífeyrissjóðum en við vitum ekkert hvort það fé verði í hendi eftir 10–20 ár. Við eigum að læra af bankahruninu. Þetta er alveg óskrifað blað. Finnst hv. þingmanni kerfið eins og það er byggt upp í dag eðlilegt, að þeir sem eru forríkir og eru að „gambla“ á fjármálamörkuðum og annars staðar borgi 22% fjármagnstekjuskatt en á sama tíma borgi fólk sem er að reyna að safna í lífeyrissjóð fullan skatt en ekki fjármagnstekjuslatt? Lífeyrissjóðurinn er að stærstum hluta fjármagnstekjur og það ættu eiginlega að gilda svipaðar reglur um lífeyrissjóðinn. Finnst honum kannski eðlilegt að verkamaður sem á von á að fá 56% til 70% af launum sínum til að lifa þegar hann fer á eftirlaun - hvernig í ósköpunum sér hann fyrir sér að sá sem er á leigumarkaði eigi að geta lifað af þeim smánarlífeyrislaunum sem hann fær?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir andsvarið. Þingmaðurinn ræddi fyrst aðeins um breytingar á samfélaginu og hækkandi lífaldur og að við værum í rauninni smátt og smátt að koma okkur upp kynslóð hraustra eldri borgara sem hefðu töluverða vinnugetu. Það er sem betur fer rétt hjá þingmanninum. Þetta er smátt og smátt að gerast og mun hafa áhrif á það hvernig við munum horfa á lífeyriskerfin í landinu til framtíðar. En leiðin til að leysa það er að mínu viti alls ekki sú að byrja núna að skattleggja inngreiðslurnar. Það er þá miklu frekar að halda að sér höndum hvað það varðar og taka greiðslurnar þá þegar fólk er komið á lífeyrisaldur og þarf á þjónustunni að halda. Ég held að spurning þingmannsins - og nú ætla ég kannski að leggja þingmanninum orð í munn, herra forseti - ætti kannski fremur að vera þessi: Þarf að hækka lífeyrisaldurinn út af þessu? Það er kannski ekki óeðlileg spurning í raun og veru. Þingmaðurinn þekkir það eins og ég að slík umræða hefur verið í gangi í samfélaginu og gott ef við hv. þingmaður vorum ekki einhvern tíma saman í nefnd sem ræddi þetta. Það var í einhverju öðru lífi okkar beggja. En hvað um það, það er kannski hluti af svarinu. Varðandi síðan það sem þingmaðurinn spurði um, hvort lífeyrisgreiðslur til þeirra sem hefðu minnst væri ekki of lágar, þá er það jú hárrétt hjá þingmanninum. Við höfum verið að stíga skref á þessu kjörtímabili til að mæta þeim vanda, að vísu ekki nægilega stór að mati þingmannsins [[Forseti hringir.]]en þau skref hafa verið stigin og við þurfum að halda áfram á þeirri braut.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vil bara grípa boltann akkúrat þarna á lofti. Við vorum að tala um hvernig við erum með þjóðfélagið í dag og við sjáum að við erum að setja ákveðnar stórfurðulegar reglur. Við segjum við öryrkjann: Þú mátt ekki vinna og ef þú ætlar að vinna þá refsum við þér, nema jú, þú mátt vinna fyrir 109.000 kall. Ef þú færð eitthvað fram yfir það ætlum við að refsa þér. Og við segjum við eldri borgara: Jú, þið megið vinna fyrir 100.000 kallinn. Ef þið farið eitthvað lengra tökum við bara 45% af því, fyrst skatta og svo 45%, 80% skerðing. Samt erum við núna að tala um einhvern ótta í framtíðinni. Ég segi fyrir mitt leyti: Hættum þessu. Komum því þannig fyrir að við hvorki sköttum né skerðum meðallaun þeirra sem eru með lágmarkslaun, lægstu launin á vinnumarkaðnum, þessi lágmarkshungurlaun þegar viðkomandi fer á eftirlaun. Væri það ósanngjarnt? Ég held ekki. Við gætum gert þetta með skattlagningu eins og við erum að tala um. Þá kemur líka það sem ég hef einnig velt upp: Hvaða afleiðingar hefur það fyrir þjóðfélagið ef við tökum þennan hóp og sjáum til þess að hann geti valið sér hollan mat, hollan lífsstíl, þurfi ekki að svelta sig eða borða mat sem er óhollur vegna þess að hann er ódýrastur? Og hvaða áhrif hefur þetta þá á heilbrigðiskerfið og allt samfélagið? Við erum að sjúkdómavæða stóran hluta fólks með því að setja það í þær aðstæður að þurfa að fara í röð eftir mat, misgóðum mat og ekki nægilega vítamínríkum mat. Og plús það að það hefur ekki tækifæri til að bjarga sér og eiga eðlilegt líf eins og við öll hin viljum og eigum rétt á að eiga.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þingmaðurinn nefndi þetta sem hann og ég og áreiðanlega miklu fleiri þingmenn höfum rætt um hér í þingsölum, að áherslurnar í skattkerfisbreytingum eigi að vera þannig að lækka skattbyrði þeirra sem hafa lægstu launin. Og það er það sem hefur verið gert á þessu kjörtímabili, þ.e. að með þeirri kerfisbreytingu sem varð á tekjuskattskerfinu, með því að búa til þriðja þrepið, voru skattar þeirra sem lægst höfðu launin lækkaðir. Ég er alveg sammála þingmanninum um að það hafi verið mikilvægt. Þingmaðurinn er vafalítið að vísa í að við eigum að halda áfram á sömu braut. Ég held að þegar færi gefst og við höfum tækifæri til þess þá eigum við að gera það. Það er kannski ekki hægt að gera allt í einu en það er alveg klárlega skynsamleg stefna, enda stendur sú ríkisstjórn sem ég styð um þessar mundir fyrir þeirri stefnu. Þannig að það er ágætt. Varðandi hins vegar það sem þingmaðurinn kallaði sjúkdómavæðingu - ég er ekki alveg sammála þeirri notkun á því hugtaki en það er annað mál - hafa einmitt á kjörtímabilinu verið stigin skref í þá átt að gera fólki í lægstu tekjuþrepunum, öldruðum, öryrkjum og fleirum, kleift að notfæra sér þá heilbrigðisþjónustu og þá læknisþjónustu sem er í boði með því að lækka álögur á þessa hópa þegar þeir nota þessa þjónustu. Ég tel að það hafi skipt miklu máli. Það er hins vegar eðli málsins samkvæmt þannig að það að styrkja og bæta velferðarkerfið er alveg örugglega eilífðarverkefni. Við munum [[Forseti hringir.]]þurfa að halda áfram á sömu braut og það er fagnaðarefni að þingmenn Flokks fólksins [[Forseti hringir.]]skuli vekja máls á slíkum atriðum. Við þurfum öll að vera vakandi í þessum málum.
Virðulegur forseti. Það er búin að vera lífleg umræða og góð um þingsályktunartillögu Flokks fólksins um staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði. Við erum í svolítið skrýtnum málum, t.d. með skattalækkanir þessarar ríkisstjórnar eða hvað á maður að segja, skattalækkanir og skattahækkanir, eins og þegar skattprósenta var lækkuð úr 37 komma eitthvað niður í 35% en á sama tíma var persónuafslátturinn líka lækkaður. Það er eitthvað tekið með vinstri hendinni og eiginlega líka með hægri og svo bætt við einhvers staðar inn á milli. Það finnst mér mjög skrýtið. Ég verð að segja alveg eins og er að það að reyna að telja það til góðs að vera í einhverjum svona brelluleik með prósentur og persónuafslátt er bara sorglegt. Persónuafsláttur á ekki að vera fyrir þá sem eru á góðum launum. Persónuafsláttur á eiginlega að hverfa með hækkandi launum. Ég hef talað um t.d. laun þingmanna og það launaskrið, við gætum algerlega verið án persónuafsláttar. Aftur á móti myndi ég segja að það ætti að hækka persónuafslátt þeirra lægst launuðu þannig að þeir þurfi ekki að borga skatt og hvað þá að skerðingar séu notaðar. Það er grundvallaratriði að sjá til þess að það verði til peningar svo enginn þurfi að svelta og við getum gert það með því að skattleggja inngreiðslur í lífeyrissjóði. Það er ömurlegt til þess að vita að maður skuli vera búinn að vera í á fjórða ár á þessu þingi og alltaf verið að hamra á þessu en það breytist ofboðslega lítið. Að við skulum vera, eins og ég sagði áðan, í þjóðfélagi þar sem við erum að láta fólk bíða í röðum eftir mat og að við skulum vera í þjóðfélagi þar sem við erum með ákveðinn hóp fólks sem getur ekki bjargað sér og hefur misst allt sitt vegna atvinnuleysis eða af því að það veikist eða bara af því það verður eldri borgari og dettur á eftirlaun. Það er ömurlegt að við skulum vera í þessari stöðu af því að við getum gert svo miklu betur. Við getum það með þeim skattpeningum sem við tækjum af lífeyrissjóðunum vegna þess að þá er öruggt að þeir komi til góða nú og hjálpi fólki núna. Við vitum ekkert hvað verður í framtíðinni. Við vitum hvað varð um bótasjóð Sjóvá, hann hvarf. Hann lenti á Cayman-eyjum eða Tortólu, endaði sem lúxusíbúð í Kína og kom svo til baka og endaði á botninum á sundlauginni á Álftanesi sem veð. Hann hvarf. Þarna hurfu ekki bara lífeyrisgreiðslur og annað heldur líka bætur þeirra sem höfðu lent í tjóni. Þannig að við vitum að við eigum að varast þetta og þess vegna eigum við að sjá til þess að minnka þetta fjármagn vegna þess að það er ekki eðlilegt hvað þetta er orðið mikið. Þetta er allt of mikið fyrir lítið hagkerfi, það sem lífeyrissjóðirnir eru. Ég hef enga trú á öðru - kannski er það bara vegna hagsmuna þess í lífeyrissjóðunum sem ASÍ er á móti þessu - en ég held að ef verkalýðsfélögin kynntu sér virkilega vel málin og sæju í hvað ætti að nota peninginn væru þau ekki á móti þessu. Er verkalýðshreyfingin ekki tilbúin til þess að láta fólk fá 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust útborgað, sem eru lágmarkslaun í landinu? Er hún sammála því að það eigi að skatta þau laun? Er hún sammála því að ef fólk fer á eftirlaun þá eigi það að lifa í fátækt, eymd og volæði, ákveðinn hópur, en aðrir eigi að hafa það rosalega gott? Ég hef enga trú á því að svo sé. Er það eðlilegt samfélag þar sem við erum með heilbrigðiskerfi þar sem börn þurfa að fara á biðlista til að komast á biðlista? Er alveg eðlilegt að við séum með heilbrigðiskerfi þar sem eldri borgarar sem þurfa að komast á hjúkrunarheimili þurfi að fara á biðlista til að komast á biðlista? Hvers lags kerfi er þetta sem við erum að berjast við? Við erum með fullt af peningum þarna úti sem ríkið á sem skattgreiðslur, yfir 2.000 milljarða nú þegar í lífeyrissjóðakerfinu, og 80 eða jafnvel 100 milljarðar sem við gætum náð út ef við skattleggjum inngreiðslurnar. Þetta er það sem við eigum að gera. Við eigum að koma hlutunum í lag í dag. Það er enginn tilgangur með því að valda fólki stórtjóni í dag upp á það að hægt væri að gera eitthvað með þessa peninga í framtíðinni sem við höfum ekki hugmynd um að verði nokkurn tíma. Þess vegna segi ég bara: Þessi þingsályktunartillaga okkar er frábær og á það ekki skilið að ekki skuli vera fleiri hérna í salnum að taka undir með okkur. Líka í því ljósi að nú er Covid að auka skattbyrði ríkisins um 600, 700, 800 milljarða, við vitum ekki hversu margir milljarðar það verða, og við gætum svo auðveldlega komið hlutunum í lag með þessu.
Virðulegi forseti. Mig langaði nú bara til að koma hingað upp til að benda á þá staðreynd að þrátt fyrir að þessi ríkisstjórn sé að hæla sér af því að hafa lækkað skatta, ég held það hafi verið um 21 milljarðar kr. sem fóru í að rétta þeim tekjulægstu - það fór í gegnum alla línuna, við skulum átta okkur á því að það fór í gegnum alla línuna. Neðsta skattþrepið lækkaði líka hjá mér og ég er ekki klukkutíma, á mínum launum, að taka inn það fjármagn sem þeir langtekjulægstu fengu á mánuði vegna þessarar skattalækkunar, á heilum mánuði. Ég hefði gjarnan viljað að hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson hefði verið áfram hjá okkur því að ég ætlaði að benda honum á að það liggur líka fyrir frumvarp, og Flokkur fólksins er margbúinn að mæla fyrir því, sem afnemur í rauninni algerlega skatta og skerðingar á fátæka og sárafátæka. Við erum búin að mæla fyrir frumvarpi sem kveður á um skattleysi og skerðingarleysi á alla fjármuni og tekjur undir 350.000 kr. á mánuði. Það er alvöruaðgerð. Hún sýnir vilja en hún sýnir líka vilja ríkisstjórnarinnar. Hún sýnir vilja ríkisstjórnarinnar sem segir að það að láta fátækt fólk bíða eftir réttlætinu sé í rauninni að neita því um réttlæti. En á sama tíma bíður þetta fátæka fólk. Við höfum mjög auðvelda leið. Með því að skattleggja við innborgun í ríkissjóð erum við að taka inn í ríkissjóð hátt í 80 milljarða kr. Við þyrftum ekki að standa í því að réttlæta sölu á Íslandsbanka sem hefur gefið okkur milljarða á milljarða ofan í arðgreiðslur. Það sýnir sig í rauninni þótt verið sé að reyna að réttlæta það og segja: Við getum greitt niður vexti. Við erum ekki að borga neina vexti. Vaxtaprósentan sem ríkissjóður ber núna er algjörlega í sögulegu lágmarki og mjög hagstæð. Hún í rauninni miklu hagstæðari en nokkurn tíma það að ætla að réttlæta það að selja þann ábata sem við höfum haft af því að eiga okkar banka enn sem komið er. Það er ekkert sem segir að ríkið eigi ekki að reka banka, ekki neitt. Einu skiptin sem allt fór á hausinn í bankakerfinu var þegar þeir voru einkavæddir. Ég veit að það er enginn úti í samfélaginu sem nokkurn tímann velkist í vafa um það því að það er staðreynd. En ég ætlaði ekki að halda aðra ræðu mikið lengri en þetta. Ég vildi bara endilega benda á að við erum með tækifæri hér. Nú er lag að sækja þessa fjármuni. Ég sagði í flutningsræðu minni að kannski væri athyglinnar virði að fá lífeyrisþegana sjálfa, þá sem eiga lífeyrissjóðina, til að svara skoðanakönnun um það hvernig þeim lítist á að fara með málið þangað að við myndum staðgreiða við innborgun í sjóðina og nýta þessa tugi milljarða í okkar eigin þágu, í þágu þeirra sem eiga sjóðina, í formi þess að afnema skerðingar, gefa fólki frelsi til að bjarga sér sjálft, hjálpa því til að vinna ef það mögulega getur, þvinga það ekki heim þegar það er komið á aldur, þrátt fyrir að það vilji vinna, vegna þess að um 80% eru hirt af því þegar upp er staðið. Það er með hreinum ólíkindum hvernig augunum er lokað fyrir því hvernig þessi kerfi eru látin kúga tugþúsundir Íslendinga, þessi kerfi sem eru rammlega gerð hér, þessi fátæktargildra sem er svo rammlega byggð utan um tugþúsundir Íslendinga að þeir eiga ekki einu sinni kost á því að bjarga sér sjálfir út úr henni vegna þess að ríkisstjórnin hér leyfir það ekki. Þetta er með ólíkindum. En þarna erum við að benda á fjármuni sem hægt er að sækja í risastóran sjóð sem telur hátt í 6.000 milljarða kr., sjóð sem tekur inn yfir 200 milljarða á ári, lífeyrissjóði sem þurfa að fjárfesta fyrir yfir 17 milljarða á mánuði. Af hverju í ósköpunum er svona óeðlilegt að við sem eigum sjóðina og þjóðin öll fái að nýta þá ávexti sem hugsanlega gætu algerlega gert gæfumuninn? Ekkert hugsanlega, það myndi gera gæfumuninn fyrir stóran hluta þjóðarinnar. Öll þessi „mantra“ um hvað við erum að verða gömul og hvað við lifum lengi, það virðist vera alveg ógn og skelfing að við skulum ekki detta niður fyrr, öryrkjum fjölgar mikið og ég veit ekki hvað og hvað - en við skulum líka átta okkur á því að með því að hætta að skattleggja fátækt og gefa fólki kost á því að hafa einhverjar krónur á milli handanna skilar það sér út í samfélagið beint aftur. Það kemur bara, það skilar sér rétta leið. Við munum öll standa uppi sem sigurvegarar og hið háa Alþingi mun líka öðlast meira traust almennings. Við munum líka sýna úr hverju við erum gerð. Við munum sýna að við erum hér til að vinna fyrir fólkið í landinu. Við munum sýna að við erum ekki hagsmunatengd, að við erum ekki bara að moka undir einhverja ákveðna hagsmunaaðila sem við erum kjörin hér inn til að sinna. Við munum sýna að við erum hér til að vinna fyrir alla. Það gerir Flokkur fólksins. Við erum hér til að vinna fyrir alla. Við erum ekki að vinna fyrir hagsmunaöfl. Við erum ekki að vinna fyrir suma. Fyrst og síðast erum við málsvari þeirra sem höllum fæti standa í þessu samfélagi og hokra hér í sveita síns andlitis í boði þessarar ríkisstjórnar.
Virðulegi forseti. Mikið afskaplega er nú gaman að fá að vera svona mikið með ykkur. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna okurs á tímum hættuástands. Það er ekki algjörlega úr lausu lofti gripið heldur verður frumvarpið til í beinu framhaldi af því að við erum í rauntíma að ganga í gegnum skelfilegan heimsfaraldur. Í 1. gr. I. kafla, breyting á lögum um almannavarnir, segir svo, með leyfi forseta: „Á eftir 27. gr. laganna kemur ný grein, 27. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Bann við okri á hættustundu. Þegar eftirspurn eftir tilteknum vörum eykst til muna vegna hættuástands eða verulega dregur úr framboði á tilteknum vörum vegna hættuástands getur ríkislögreglustjóri kveðið á um hámarkssöluverð eða hámarksálagningu á innkaupsverð tiltekinna vara eða vörutegunda. Þegar kveðið hefur verið á um hámarkssöluverð eða hámarksálagningu á innkaupsverð er söluaðila skylt að veita ríkislögreglustjóra upplýsingar þar að lútandi, ef þess er krafist.“ Við erum ekki að segja að við viljum ekki frjálsan markað og frjálsa álagningu heldur einfaldlega að í þessu tilviki þurfi að koma á tryggu eftirliti. Það er nokkuð ljóst. Það er algerlega ólíðandi að fólk hafi ekki efni á því að ná sér í grímur í þessu tilviki, einnota hanska, spritt og handsápu. Það er nefnilega fólk sem hefur ekki efni á því að borða og það borðar ekki grímurnar og hanskana og sprittið. En það er sóttvörn í því. Það er alveg ömurlegt til þess að vita að við höfum horft upp á það hér, sérstaklega eins og í fyrrasumar, að verðið á þessu bara þaut upp. Það gjörsamlega rauk upp, það margfaldaðist verðið á sprittbrúsanum. En ég ætla að halda áfram að vísa í frumvarpið og þá er 2. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Á eftir 33. gr. laganna kemur ný grein, 33. gr. a, svohljóðandi: Einstaklingur eða lögaðili sem brýtur gegn fyrirmælum yfirvalda skv. 27. gr. a skal sæta sektum allt að 10 millj. kr. en að lágmarki 100.000 kr. Fjárhæð sektar skal taka mið af umfangi og alvarleika brotsins.“ Það á að vera hafið yfir allan vafa að þegar við hlítum ákveðnum fyrirmælum um að vernda okkur sjálf felast almannahagsmunir okkar í því að geta fylgt eftir þeim sóttvörnum sem okkur er uppálagt að fylgja, sem okkur hefur tekist alveg ótrúlega vel að framfylgja hér innan lands sjálf. Við höfum staðið saman sjálf. Það var sannarlega ekki því að þakka að landamæri hér væru vernduð í upphafi faraldursins. Það vorum við, þjóðin sjálf, sem snerum bökum saman og vorum ákveðin í því að passa okkur sjálf ef því var að skipta. Í II. kafla, breyting á sóttvarnalögum, nr. 19/1997, segir, með leyfi forseta: „Á eftir 16. gr. laganna kemur ný grein, 16. gr. a, svohljóðandi: Öllum skal tryggður aðgangur að sóttvarnabúnaði sem nauðsynlegur er til að fylgja lögum þessum og reglum og fyrirmælum settum á grundvelli þeirra.“ - Þetta er grundvallaratriði. Það er lítið gagn í því, virðulegi forseti, að koma með alls konar tilmæli til þess að reyna að aðstoða okkur við að vernda okkur sjálf í samfélaginu ef við höfum svo ekki verkfærin til þess. Í III. kafla er mælt fyrir um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940. Þar segir í 4. gr. og 5. gr: „Á eftir 127. laganna kemur ný grein, 127. gr. a, svohljóðandi: Hver sá sem á hættustundu okrar á neytendum í viðskiptum með nauðsynjavörur, sóttvarnavörur eða hvers konar vöru eða þjónustu sem stuðlar að vernd gegn yfirvofandi hættu, svo sem með því að hækka vöruverð án málefnalegra ástæðna eða vegna aukinnar eftirspurnar, skal sæta sektum eða fangelsi allt að 3 mánuðum. Lögaðili sem okrar á neytendum með þeim hætti sem greinir í 1. mgr. skal sæta sektum allt að 10 millj. kr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Greinargerðin með frumvarpinu er ansi öflug. Frumvarpið var áður lagt fram á 150. löggjafarþingi, mál nr. 971. Ég mælti fyrir því í vor sem leið í kjölfarið á því að við vorum í miðju auga stormsins í svokallaðri fyrstu bylgju af Covidinu. Hér er ég í raun að mæla fyrir því algerlega óbreyttu. Ég átta mig eiginlega ekki á því hvers vegna þessi varnagli er ekki sleginn. Það er í rauninni með hreinum ólíkindum hvernig við virðumst alltaf grípa um rassinn þegar við erum búin að missa allt í buxurnar. Ég átta mig ekki á því af hverju við áttum okkur ekki á því að við tryggjum ekki eftir á. Í þessu tilviki er algerlega óásættanlegt að einn sprittbrúsi sé jafnvel fjórfaldaður í verði af því að lítið er til af vörunni. Hún er jafnvel fjórfölduð í verði sem gerir það að verkum að það er bara á færi sumra að kaupa hana. Gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins er á frumvarpinu, sem ég gleymdi náttúrlega að segja í upphafi en hefði átt að gera, virðulegi forseti. Ég biðst velvirðingar á því. Ef hættuástand eykst getur það haft veruleg áhrif á verðlag þessara vara. Viðbrögð stjórnvalda við hættunni geta leitt til þess að eftirspurn eftir tilteknum vörum eykst verulega eða þá að verulega dregur úr framboði á vörum. Í slíkum tilvikum skapast þessi freistnivandi sem ég er áður búin að tala um. Ég ætla ekkert að fara alveg í gegnum greinargerðina. Það er kannski ekki ástæða til að lengja þetta en þetta er náttúrlega alveg frábær greinargerð og ég hvet ykkur öll til þess að kynna ykkur hana og lesa. Staðreyndin er sú að enginn er að tala um að taka frelsi almennt af verslunareigendum heldur að þeir taki líka þátt í alvarleikanum sem við erum að ganga í gegnum, án þess að ætla að reyna, umfram það sem nauðsynlegt er í sambandi við verðlagningu, að hagnast meira á því. Að hagnast á faraldri og svona lagað hugnast ekki Flokki fólksins að neinu leyti. Ég ætla að vona að það hugnist ekki öðrum þingmönnum frekar en okkur. Ég er nú að hugsa um að ljúka þessu bara hér og nú. Þetta er ansi mikil og stór greinargerð og ég ætla ekki að þreyta ykkur á því að fara í gegnum hana alla. Meginmarkmið frumvarpsins er einfaldlega það að tryggja öllum sem þess þurfa aðgang að nauðsynlegum sóttvarnavörum á þeim hættutímum sem við erum að ganga í gegnum núna. Það er einfaldlega heimsfaraldur núna. Það á ekki að skipta máli hvort fólki er haldið í fátæktargildru, eins og tugþúsundum Íslendinga er haldið hér, það á líka rétt á því að geta fengið sér grímur, geta sótthreinsað hendur sínar og þvegið sér með sápu á svona tímum og fylgt þeim reglum og lögum sem fyrir okkur er lögð.
Virðulegur forseti. Nú erum við að fjalla um frumvarp til laga frá flokki Flokki fólksins um breytingu á ýmsum lögum vegna okurs á tímum hættuástands. Við erum sem betur fer og vonandi á seinustu skrefum Covid-19 faraldursins sem hefur skollið á okkur með svo eftirminnilegum hætti og eiginlega haldið okkur í heljargreipum í rúmt ár. Við vissum að ástandið væri alvarlegt. Flokkur fólksins tók strax þá stefnu í upphafi faraldursins að þarna væri um alvarlega hluti að ræða sem þyrfti virkilega að taka alvarlega. Við bentum á ýmsar leiðir í því samhengi eins og, sérstaklega eftir fyrstu bylgjuna, að taka á gæslu á landamærunum og hleypa veirunni ekki inn. Því miður var ekki hlustað á það heldur var sú sýn sem við höfðum og síðan reyndist rétt höfð að háði og spotti. Við höfum líka rekið okkur á að í upphafi áttu grímur ekki upp á pallborðið. En það gjörbreyttist. Við höfðum enga hliðstæðu á því ástandi sem kom upp, að við skyldum þurfa að fara að spritta okkur og þvo okkur algjörlega út í eitt. Eiginlega snerist bara samfélagið um að spritta sig og þvo sér og síðan komu grímurnar. Við tókum eftir að í því ástandi varð skortur á ákveðnum hlutum og þar á meðal voru grímur og spritt. Þá rauk verðið upp og það er eiginlega sorglegt til þess að vita að það hafi skeð í svona ástandi. Auðvitað á ekki að vera þörf á að setja svona lög. Þegar svona ástand kemur upp eiga stjórnvöld auðvitað að grípa inn í. Þau eiga hafa lagagrundvöll til að taka á hlutunum og sjá til þess að þeir sem þurfa, og sérstaklega þeir sem verst standa í þjóðfélaginu, hafi efni á og geti reddað sér nauðsynlegum hlutum eins og grímum og sóttvörnum sem þörf er á á hverjum tíma. Við vitum líka að ástandið var þannig á þessum tíma að þeir sem höfðu það verst og höfðu minnst handanna á milli einangruðust bara heima. Þeir voru bara í mjög slæmum málum. Málin voru jafnvel það slæm að fólk þorði ekki einu sinni út. Þar af leiðandi var fólk heima í því ástandi að geta ekki farið í verslun og líka vegna þess að það hafði ekki grímu og hafði ekki þá hluti sem til þurfti. Einnig var það fast heima og gat ekki einu sinni nýtt sér þau úrræði að panta vörur í gegnum netið til að redda sér. Það er ömurlegt til þess að hugsa að einhver skuli hafa þurft að vera í því ástandi á Íslandi. Svona hluti verðum við að læra. Við verðum að sjá til þess að ef við eigum von á einhverju svona aftur, eins og þeir segja sérfræðingarnir, þá eigum við að vera tilbúin og búin að sjá til þess og vera með alla varnagla svo að þeir sem verst standa í þessu þjóðfélagi fái hjálp og það samstundis. Það sló mig líka þegar ég las frétt um vöruverð að vörur skyldu að meðaltali vera 48% dýrari í verslunum ef þær voru í fámennum byggðarlögum. Þetta er gífurlegur verðmunur, alveg gífurlegur verðmunur. Sérstaklega myndi ég segja að þetta væri alveg skelfilegt verð fyrir þá sem verst standa, eru kannski á lægstu launum og eiga jafnvel að lifa af lágmarksellilaunum eða örorkulífeyri, að fólk skuli búa við það ástand að matarkarfan sem kostar 10.000 kr. í lágvörubúð á höfuðborgarsvæðinu kosti nær 15.000 á þessum stöðum. Þetta bara sýnir okkur svart á hvítu hversu fljótt það gerist að setja ákveðinn hóp fólks í þann vanda að geta ekki einu sinni framfleytt sér. Við vitum líka að þannig er ástandið hjá eldri borgurum sem eru á lágmarkslaunum og hjá öryrkjum. Þeir hafa kannski síður farartæki til að komast þangað sem þeir fá hagstæðustu kjörin og eru þar af leiðandi fastir í fátækt sinni og þeirri eymd sem ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur sett þennan hóp í. Þess vegna er algerlega á hreinu að við verðum að fara að hugsa öll þessi kerfi upp á nýtt. Besta leiðin í því væri auðvitað að samþykkja frábær lagafrumvörp og þingsályktunartillögur sem Flokkur fólksins hefur lagt fram. Ef það hefði verið þá væri bara gjörbreytt aðstaða hjá þessu fólki og fólk væri á allt öðrum stað til að takast á við það sem upp á kemur og þau vandamál sem fylgja í kjölfar svona farsóttar. En ég ætla ekki að hafa mál mitt miklu lengra. Eins og ég segi er þetta hið besta mál. Við verðum að hafa það á hreinu að þegar hætta steðjar að þá höfum við góð frumvörp og góð lög og reglur til að takast á við vandamálið þannig að enginn þurfi að falla á milli skips og bryggju, enginn þurfi að fara í stofufangelsi heima hjá sér, enginn þurfi að svelta og enginn geti ekki komist út úr húsi vegna þess að hann hefur ekki efni á að fá nauðsynlegar græjur sem til þarf. Þá þurfum við líka að tryggja að fólk hafi alla vega framfærslu til að geta pantað vörur þannig að fólk fái þær sendar heim en þurfi ekki að vera algerlega í einangrun.
Virðulegi forseti. Ég er bara flutt í ræðustólinn, það er ekkert annað, en mikið er það gaman. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum. Ég hef gert það allnokkrum sinnum áður en við dræmar undirtektir þó að ég átti mig ekki alveg á því hvað veldur, nema kannski einhver - ég ætla ekki að segja það núna, það passar kannski ekki. Í 1. gr. frumvarpsins kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: Eftirfarandi breytingar verða á 1. viðauka við lögin: a. Liður 3.22. orðast svo: Vatnsorkuver með uppsett rafafl 200 kW eða meira falli í A-flokk. b. Liður 3.24 orðast svo: Stöðvar sem nýta vindafl til raforkuframleiðslu (vindbú) með 2 MW uppsett rafafl eða meira falli í A-flokk. Og síðan segir í 2. gr. að lög þessi taki þegar gildi. A-flokkurinn er náttúrlega sá sem kveður á um umhverfisáhrifin og þessar stöðvar hafa hingað til verið undanþegnar algerlega öllu sem heitir umhverfisáhrif og frumvarpið varð eiginlega til þegar kom í ljós að það var alveg ótrúleg ásókn í það að kaupa sér réttindi eða setja upp svona vatnsafls- og vindorkustöðvar. Í greinargerð frumvarpsins segir: Mál þetta var áður flutt á 150. löggjafarþingi, 890. mál, en náði ekki fram að ganga. Það mál var sameinað í eitt úr tveimur frumvörpum þessa efnis þannig að nú er sem sagt komið bæði með vindinn og vatnið saman hér. Þetta hefur ekki verið hugsað þannig þegar verið er að koma með litlar virkjanir til heimabrúks, eina litla virkjun í bæjarlæknum heima, að það þurfi að fara í gegnum alls konar kerfi til að fá það í gegn, alls ekki. Í gildandi lögum falla vatnsorkuver með uppsett rafafl 200 kW eða meira og stöðvar sem nýta vindafl til raforkuframleiðslu, þ.e. vindbú, með uppsett rafafl 2 MW eða meira í flokk B í 1. viðauka. Samkvæmt 1. mgr. 1. viðauka skal meta framkvæmdir sem falla undir B- og C-flokk í hverju tilfelli fyrir sig og af því leiðir að ekki er skylt að framkvæma mat á umhverfisáhrifum við slíkar framkvæmdir. Þetta er í rauninni það sem ég er að tala um, að hafið verði yfir allan vafa að þeir sem virkja til eigin brúks á sveitabænum heima eða í kringum sjálfa sig í eigin þágu þurfi ekki að fara í umhverfismat. Þetta byggir eiginlega á því að áður voru kannski allt upp í 10 eða 20 leyfi fyrir stöðvum sem voru undir 10 MW, t.d. 9,99 MW, að verið var að safna á kannski fáar hendur mörgum slíkum leyfum. Það segir sig sjálft að þetta hefur áhrif á náttúruna. Framkvæmdir við gerð og rekstur fallvatnsvirkjana og vindbúa kunna að hafa í för með sér veigamikil áhrif á lífríki og náttúru. Óánægja ríkir með núverandi fyrirkomulag þar sem virkjanir undir 10 MW rafafli hafa hlotið framkvæmdaleyfi án þess að umhverfismat hafi farið fram, eins og ég sagði áðan. Þá geta vindmyllur með 2 MW aflgetu verið töluvert stórar og því verið áberandi í umhverfinu sem eitt og sér getur valdið ýmiss konar röskunum. Því er lagt til að öll vatnsorkuver með uppsett rafafl 200 kW eða meira og stöðvar sem nýta vindafl til raforkuframleiðslu, þ.e. vindbú, með uppsett rafafl 2 MW eða meira falli undir flokk A í 1. viðauka og framkvæmdaleyfi verði samkvæmt því ávallt háð mati á umhverfisáhrifum. Ég vona sannarlega að tekið verði vel tekið utan um þetta. Í allri umræðu um að vernda lífríki og náttúru okkar þá finnst mér og okkur í Flokki fólksins þetta frumvarp vera algjört þarfaþing. Ég vona að þingheimur taki utan um það þó svo að enginn sé í salnum nema þingflokkur Flokks fólksins og hæstv. forseti.
Herra forseti. Við ræðum hér um útvíkkun á því sem við köllum umhverfismat, gjarnan stytt svoleiðis, eigum við mat á umhverfisáhrifum framkvæmda eða áætlana, og þetta snýr að orkuverum. Ég vil byrja á því að vekja athygli á að ég flutti mjög svipað mál árið 2018, að vísu með aðeins hærri mörkum, og það mál liggur reyndar aftur fyrir þinginu núna, þannig að við hv. þm. Inga Sæland erum svolítið að róa á sömu miðum. Mér finnst þessi neðri mörk, með 0,2 MW, 200 kW, vera of lág. Ég setti það sjálfur við 1 MW, þ.e. 1.000 kW, sem mér finnst eðlilegra viðmið þegar um er að ræða vatnsvirkjanir. Hvað vindorkuna snertir er verið að tala um eitt einstakt mastur, einstaka vindmyllu sem eru nú orðnar ekki bara 2 MW heldur jafnvel milli 5 og 10 MW, hver einasta mylla. Það er alveg sjálfsagt að það fari í umhverfismat. En ég vil þá vekja athygli á því að ef slíkar vindmyllur yrðu reistar á annað borð þá væri það einhvers staðar innan sveitarfélaga þar sem byggð er væntanlega nálægt þannig að þetta færi bara í slíkt ferli, sennilega sjálfkrafa, vegna tillits til byggðar. En látum það nú vera. Það sem mig langaði að spyrja um snýst ekki um þetta, þetta voru bara upplýsingar til hv. þingmanns, heldur það að nú hefur verið starfshópur starfandi við endurskoðun mats á umhverfisáhrifum og þetta er komið í samráðsgátt. Hefur hv. þingmaður kynnt sér þá niðurstöðu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir andsvarið og ætla að byrja á að biðja hann afsökunar á því að ég sagði að hér væri enginn í salnum nema við þingflokkur Flokks fólksins, en svo sannarlega var hv. þingmaður hér að fylgjast með umræðunni. Hitt er að ég hafði heldur ekki gert mér grein fyrir því að hv. þingmaður væri með sambærilegt frumvarp. En við erum með þetta lága viðmið, þennan lága þröskuld, því að okkur skildist að þetta væri viðmið sem gæti nýst í þær virkjanir sem ég talaði um sem væru til einkanota, eins og ég nefndi áðan. Í sambandi við samráðshópinn þá hef ég ekki kynnt mér það þannig að ég geti farið að tala um það af einhverju viti hér í ræðustólnum, því miður.
Virðulegur forseti. Frumvörp Flokks fólksins og þingsályktunartillögur renna á færibandi í gegnum þingið. Við mælum fyrir enn einu frumvarpinu, um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum, með síðari breytingum, um vatnsorkuver og vindbú. Þetta er hið besta mál. Við verðum að átta okkur á því að við erum ekki á góðum stað í umhverfismálum. Við sjáum og verðum vör við það núna, eins og börn okkar og unglingar hafa bent á, bæði hér og um allan heim, að við höfum gengið illa nærri náttúrunni og jafnvel skemmt möguleika framtíðarkynslóða á lífvænlegu umhverfi. Það er mikil þörf á að taka allt svona til gaumgæfilegrar athugunar og við eigum og verðum að fara að setja náttúruna og náttúruvernd í fyrsta, annað, þriðja og fjórða sæti. Við verðum að hætta að vera einir mestu umhverfissóðar í heimi, gyrða okkur í brók og fara að taka til. Þetta frumvarp er liður í því. Ég varð eiginlega orðlaus þegar ég sá ákall frá lítilli eyju við Noreg þar sem var allt í einu verið að setja upp vindmyllugarð. - Það kom allt í einu rautt ljós á mig, ég hélt kannski að ég hefði sagt eitthvað sem varð þess valdandi að ég fékk rauða spjaldið, það er kannski of djúpt í árinni tekið að gefa manni rauða spjaldið í umræðu um umhverfismál en ég skal bara virða það. - En ég var að tala um litla eyju við Noreg þar sem allt í einu var verið að setja upp rosalegan vindmyllugarð og ákall kom frá íbúum vegna þess að þeir voru búnir að átta sig á því að þetta hefði gífurleg áhrif á allt samfélagið. Þeir voru líka búnir að átta sig á að þær tölur sem voru gefnar upp um hversu góð áhrif þetta myndi hafa á samfélagið voru langt frá því að vera réttar. Þeir bentu á það að annars staðar í Noregi þar sem höfðu verið settir upp svona garðar voru afleiðingarnar skelfilegar. Fugladauði var alveg gífurlegur. Ernir og fleiri tegundir fugla dóu í hrönnum við það að lenda í spöðunum á vindmyllunum. Ef slíkt er okkur ekki víti til varnaðar þá veit ég ekki hvað það er. Við eigum ekki að leyfa okkur að setja upp eitthvað til að framleiða rafmagn fyrir okkur, sem við þurfum jafnvel ekki á að halda, og gera það á þann hátt sem veldur fuglalífi stórkostlegu tjóni. Það á aldrei að vera í boði. Og heldur ekki að virkja núna bara af því að einhverjum dettur það í hug, að það sé í lagi að hafa bara litla virkjun, 9,99 MW eins og kom fram, því að þá þarf hún ekki að fara í umhverfismat. Við eigum einhvern tímann að setja upp gagnrýnisgleraugun og rýna vel í hlutina, setja strangar reglur og sjá til þess að farið sé eftir öllum þeim þáttum sem þarf á að halda til þess að náttúran njóti vafans í svona málum. Við stöndum okkur ekki nógu vel og þess vegna styð ég frumvarpið heils hugar. Ég vona heitt og innilega að það fari í gegn en reikna nú ekki með því. Eins og kom fram hjá hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni er hann líka með frumvarp sem er með aðeins hærri tölur en það breytir ekki höfuðmáli. Ef frumvarp okkar kemst ekki áfram gerir frumvarp hans það vonandi, hann á kannski meiri mögulega sem stjórnarþingmaður. Miðað við stefnu Vinstri grænna ætti að vera þarna grundvöllur fyrir þá til að taka þátt í þessu. Ég get ekki ímyndað mér annað en að þetta sé í þeirra anda og held að þeir séu algerlega sammála því að þarna eigi náttúran að njóta vafans. Við erum í þeirri stöðu í dag að nær væri ef okkur vantar orku að huga að því hvernig við getum unnið á orkufrekum iðnaði, minnkað orkuþörf til þeirra sem menga mest, hugsa það þannig. Við eigum alltaf að passa okkur á því, og verðum að gera það héðan af, að náttúran fái að njóta vafans. Það er gott upp á framtíðina og það er það sem börn og unglingar gera kröfu um, því að framtíðin er þeirra. Okkur ber að reyna að koma umhverfismálum í gott horf, helst þannig að þau taki við náttúrunni í betra ástandi en við tókum við henni, þótt það sé reyndar mjög ólíklegt, en alla vega ekki í verra ástandi.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um gerð stefnu um móttöku skemmtiferðaskipa. Er tillagan svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að skipa starfshóp til að móta stefnu um móttöku skemmtiferðaskipa í samráði við umhverfis- og auðlindaráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og dómsmálaráðherra. Við skipan í starfshópinn verði tryggt að helstu hagsmunaaðilar eigi sæti í hópnum. Mótuð verði stefna um móttöku skemmtiferðaskipa þar sem tekið verði á fjárhagslegum, samfélagslegum og umhverfislegum áhrifum skipanna. Jafnframt fjalli starfshópurinn sérstaklega um þætti eins og landtöku utan hafna, kröfur um mengunarvarnir og um öryggismál. Enn fremur geri starfshópurinn úttekt á lagaumhverfi og skilgreini reglur þar um. Starfshópurinn skili skýrslu með tillögum til ráðherra eigi síðar en 1. maí 2021. Ráðherra kynni stefnu, sem byggð er á tillögum starfshópsins, fyrir Alþingi eigi síðar en 1. nóvember 2021 og leggi jafnframt til nauðsynlegar lagabreytingar eða nýja löggjöf.“ Herra forseti. Undanfarin ár hafa hefur verið hraður vöxtur í umferð skemmtiferðaskipa og þjónustu við þau á Íslandi sem er að mörgu leyti vel. Rekstur skemmtiferðaskipa er margbrotinn. Flestir farþegar koma á stórum skemmtiferðaskipum og eru í skemmtisiglingu. Annar stór hluti þessarar greinar eru fræðsluferðir á framandi slóðir undir leiðsögn fræðimanna á smærri skemmtiferðaskipum eða á svokölluðum leiðangursskipum. Alls taka 22 hafnir víðs vegar á landinu á móti skemmtiferðaskipum. Langstærstar eru Sundahöfn, Akureyrarhöfn og Ísafjarðarhöfn. Á vefsíðunni Mælaborði ferðaþjónustunnar sem Stjórnstöð ferðamála heldur úti kemur fram að undanfarin ár hafi komum skemmtiferðaskipa til landsins fjölgað mikið því að skipakomur voru 284 árið 2014 en 725 árið 2018. Árið 2019 voru 864 skipakomur skráðar. Vegna Covid-19 faraldursins drógust skipakomur verulega saman síðasta sumar og voru aðeins 42. Þrátt fyrir þetta óvenjulega ár í fyrra þá sýna tölur síðustu ára mikla aukningu í þeim fjölda skipa sem heimsækja Íslandsstrendur og er engin ástæða til að ætla annað en að skemmtiferðaskip haldi áfram að heimsækja Ísland á næstu árum þegar aðstæður leyfa nýju. Þeir sem þjónusta skemmtiferðaskip hafa undanfarin ár kallað eftir regluverki og stefnumótun varðandi komur þeirra hingað. Engin heildstæð opinber stefna hefur hins vegar verið mótuð um móttöku slíkra skipa hér á landi. Örfá sveitarfélög hafa þó mótað sér einhverja stefnu í þessum efnum, enda geta heimsóknir skemmtiferðaskipa haft umtalsverð áhrif á móttökusvæðin. Engu að síður er ljóst að álag vegna skemmtiferðaskipa getur haft áhrif langt út fyrir einstök sveitarfélög. Þó að skemmtiferðaskip komi í höfn í einu sveitarfélagi eru algengustu áfangastaðir í skipulögðum dagsferðum frá skipunum fyrir utan hafnarbæina sjálfa og getur því orðið mikið álag á þeim stöðum á skömmum tíma. Þannig fara þeir farþegar sem heimsækja Ísafjörð t.d. til Bolungarvíkur, til Flateyrar, jafnvel til Þingeyrar og víðar, í Vigur og jafnvel inn í Jökulfirði. Farþegar sem koma í höfn á Akureyri fara t.d. mikið í Mývatnssveit og víðar um svæðið þannig að það eru ekki bara bæirnir sjálfir sem taka á móti farþegum sem verða fyrir þessu álagi heldur miklu stærra svæði í kring. Flutningsmenn þessarar tillögu telja því augljóst að þörf sé á skýrari umgjörð í þessum efnum því að komum skemmtiferðaskipa fylgja ýmsar áskoranir sem mikilvægt er að bregðast við sem fyrst. Með opinberri stefnumótun gæfist tækifæri til að hafa frekari áhrif á uppbyggingu þessarar greinar. Áhrifin eru að sjálfsögðu líka jákvæð en við þurfum að setjast niður og meta kosti og galla við móttöku skemmtiferðaskipa og reyna að minnka neikvæðu áhrifin og auka þau jákvæðu. Herra forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er lagt til að ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra skipi starfshóp til að móta stefnu um móttöku skemmtiferðaskipa, eins og fyrr sagði, í samráði við fyrrnefnda ráðherra. Við leggjum sömuleiðis til að við skipan starfshópsins verði tryggt að helstu hagsmunaaðilar eigi sæti í hópnum enda um að ræða málefnasvið sem teygir anga sína víða. Stefnumótunin skal taka á fjárhagslegum, samfélagslegum og umhverfislegum áhrifum skipanna. Þá þarf einnig að fjalla sérstaklega um þætti eins og landtöku utan hafna og hvort takmarka þurfi heimildir skemmtiferðaskipa til slíks; kröfur um mengunarvarnir, bæði þegar skip liggja við bryggju og meðan þau sigla innan landhelginnar, m.a. með hliðsjón af markmiðum um kolefnishlutleysi, og hvaða umhverfiskröfur þurfi að gera til skemmtiferðaskipa sem sigla við strendur Íslands; og jafnframt um öryggismál og neyðaráætlanir í tengslum við siglingar skemmtiferðaskipa kringum landið. Þá þarf að svara þeirri spurningu hvort takmarka eigi komur skemmtiferðaskipa til landsins, sérstaklega með tilliti til loftmengunar og kolefnisfótspors þessa ferðamáta. Enn fremur verði starfshópnum falið að gera úttekt á lagaumhverfinu og skilgreina reglur þar um en nauðsynlegt er að lagaumhverfið sé skýrt og ábyrgð verði skilgreind. Herra forseti. Við þurfum að gera okkur sérstaklega vel grein fyrir fyrrnefndum þáttum, ekki síst fjárhagslegum áhrifum og fjalla sérstaklega um tekjur og kostnað hafnaryfirvalda vegna skipanna. Við þurfum að fjalla sérstaklega um landtöku skemmtiferðaskipa utan hafna en í ljósi aukinnar ásóknar svokallaðra leiðangursskipa er mikilvægt að móta reglur um landgöngu þeirra. Nú um stundir er engin tilkynningarskylda fyrir hendi og regluverk mjög óskýrt og hefur ekkert eftirlit verið með því hvar þau taka land. Dæmi um slíkt er landtaka skemmtiferðaskipa við friðlandið á Hornströndum þar sem engin heilsársbúseta hefur verið frá því um miðja síðustu öld og hefur svæði verið friðað allt frá árinu 1975. Umhverfisstofnun hefur unnið stjórnunar- og verndaráætlun fyrir friðlandið en þar er landtaka skemmtiferðaskipa loksins takmörkuð. En við þurfum að svara svona spurningum: Erum við tilbúin til að leyfa skemmtiferðaskipum að setja t.d. í land stóra hópa farþega í friðlandi? Herra forseti. Við þurfum líka að fjalla um öryggismálin en öryggismál skemmtiferðaskipa við Íslandsstrendur snerta m.a. áhættu á mengunarslysum, sjúkdómum og slysum. Við þurfum að kortleggja hvaða úrræði eru í til í ljósi fjölgunar þessara skemmtiferðaskipa, bæði við Ísland og ekki síður á norðurslóðum þar sem einnig er mjög viðkvæmt umhverfi. Í því samhengi verðum við að horfa til reynslu annarra þjóða og hvort tilefni sé til að aðlaga íslensk lög lögum annarra þjóða þar sem hafa verið sett strangari skilyrði um skemmtiferðaskip, sérstaklega um umhverfisþætti og takmarkanir í tengslum við þá. Herra forseti. Um þessar mundir er hægagangur eða jafnvel algjört frost í ferðaþjónustu um allan heim. Því eru fá skemmtiferðaskip sem koma hingað til lands og ekki fyrirséð að komum þeirra fjölgi á ný fyrr en böndum hefur verið komið á útbreiðslu heimsfaraldurs kórónuveiru. Nú er því kjörið tækifæri til að nýta tímann í að móta sýn til framtíðar og marka skýra stefnu um það hvernig taka skuli á móti skemmtiferðaskipum. Niðurstaða slíkrar stefnumótunar gæti verið að vilji sé til að setja skýrari ramma um móttöku skemmtiferðaskipa á Íslandi en niðurstaðan gæti líka allt eins verið að við séum bara nokkuð ánægð með hvernig staðan er í dag og viljum litlu breyta. Við vitum það hins vegar ekki fyrr en við setjumst niður og tökum samtalið og það þurfum við að gera. Fyrst og fremst snýst þetta þó um hvernig við viljum sjá greinina þróast og dafna til framtíðar. Herra forseti. Í tillögugrein þingsályktunartillögunnar er lagt til að starfshópurinn skili skýrslu með tillögum til ráðherra eigi síðar en 1. maí 2021, en ég tel þó, í ljósi þess hversu seint er mælt fyrir málinu hér, að eðlilegt væri að nefndin myndi skoða að leggja til seinkun á þessum tímamörkum. Flutningsfólk tillögunnar eru, auk þeirrar sem hér stendur, Logi Einarsson, Oddný G. Harðardóttir, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson, Helga Vala Helgadóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson, Andrés Ingi Jónsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Halldóra Mogensen og Líneik Anna Sævarsdóttir.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á innheimtulögum, nr. 95/2008. Þetta er mál sem í eðli sínu snýr að aukinni neytendavernd á fjármálamarkaði eins og ég mun hér nánar rekja. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Þetta frumvarp er núna lagt fram í þriðja sinn. Það var áður lagt fram á 149. löggjafarþingi og 150. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt lítillega breytt. Frumvarpið á rætur að rekja til álits umboðsmanns Alþingis í máli nr. 8302/2014 og stofnaðist vegna kvörtunar Hagsmunasamtaka heimilanna yfir skorti á eftirliti með innheimtustarfsemi. Við meðferð málsins kom í ljós að nokkur fyrirtæki sem stunduðu innheimtustarfsemi störfuðu án eftirlits þar sem óljóst var hvort þau féllu undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins eða Lögmannafélags Íslands, með þeirri afleiðingu að hvorugt þeirra hafði í raun eftirlit með þeim. Hér reyndist því vera alvarleg glufa í eftirliti með innheimtustarfsemi. Til að rekja söguna var það með lögum nr. 55/2018 að gerðar voru breytingar á innheimtulögum sem ætlað var að bregðast við þessum niðurstöðum umboðsmanns Alþingis í fyrrnefndu máli. Þær reyndust ganga í raun í öfuga átt og síðan hafa komið fram ábendingar um að breytingarnar hafi ekki reynst eins vel og ætlast var til. Svo virðist sem enn starfi innheimtufyrirtæki án eftirlits eða óljóst sé hvernig eftirliti er háttað og breytingin frá 2018 hafi því ekki tekið af öll tvímæli um það. Við samningu frumvarps þessa hefur verið tekið mið af slíkum ábendingum. Innheimtulög skipta innheimtuaðilum í tvo hópa, annars vegar eru þeir sem eru að meginreglu leyfisskyldir og falla undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins og hins vegar eru tilteknir aðilar sem eru undanþegnir leyfisskyldu. Undantekningarákvæðið á m.a. við um opinbera aðila, fjármálafyrirtæki, lögmenn og lögmannsstofur. Þetta fyrirkomulag er í sjálfu sér ekki óeðlilegt í ljósi þess að fjármálafyrirtæki eru, svo að dæmi sé tekið, þegar undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins, en Lögmannafélag Íslands fer með eftirlit með störfum lögmanna. Ætla má að sérstaða lögmanna samkvæmt innheimtulögum stafi af því að innheimta á kröfum skjólstæðinga er oft liður í lögmannsstörfum sem má skilgreina sem aukastarf með aðalstarfseminni, þ.e. lögmannsþjónustu. Sambærilega undanþágu og hér er getið um er að finna í lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, þegar um tilfallandi þjónustu er að ræða og hún veitt sem eðlilegur þáttur í víðtækara viðfangsefni á starfssviðinu. Eftir sem áður hefur verið bent á að það sé óeðlilegt og geti skapað óvissu og glufur í eftirliti ef fyrirtæki sem hafa innheimtu að meginstarfsemi sinni geta sniðgengið starfsleyfisskyldu með því einu að skráðir eigendur þeirra séu lögmenn. Jafnframt er það til þess fallið að raska samkeppnisstöðu innheimtuaðila með starfsleyfi sem uppfylla öll skilyrði þess að önnur fyrirtæki á sama markaði geti komið sér hjá leyfisskyldu. Með frumvarpi þessu er því lagt til að skýrari aðgreining verði gerð á milli fyrirtækja með lögmannsþjónustu sem aðalstarfsemi og fyrirtækja sem hafa innheimtu fyrir aðra sem aðalstarfsemi og tekin verði af öll tvímæli um starfsleyfisskyldu hinna síðarnefndu án tillits til eignarhalds. Með hliðsjón af ábendingum í umsögnum Hagsmunasamtaka heimilanna er einnig lagt til í frumvarpinu að skerpt verði á upplýsingaskyldu innheimtuaðila um réttarúrræði neytenda og áréttað að eftirlit með viðskiptaháttum innheimtuaðila fari að öðru leyti eftir lögum um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Herra forseti. Eins og ég gat um í upphafi snýr þetta mál að aukinni neytendavernd á fjármálamarkaði með því að fylla í glufur með eftirliti með innheimtufyrirtækjum og með því að árétta að skerpt verði á upplýsingaskyldu innheimtuaðila um réttarúrræði neytenda. Ég lýsi von um að frumvarpið fái góðan framgang hér á hinu háa Alþingi.
Virðulegi forseti. Maður verður nú að nýta tækifærið og lappa upp á vinskapinn hér á Alþingi þegar maður dettur í það að vera sammála Miðflokknum og hv. þingmönnum hans. Ég er mjög hlynntur þessu máli. Ég verð að vekja athygli á því að það er félag í þessu samfélagi sem heitir Hagsmunasamtök heimilanna og þetta ágæta félag stendur þokkalega oft að frumvarpsgerð, mjög góðum frumvörpum að mínu mati. Þau sem ég hef kynnt mér af þeim taka oft á mjög djúpstæðum vanda í samfélaginu sem Alþingi eða ríkisstjórnin setur af einhverjum ástæðum ekki í þann forgang sem er við hæfi. Fyrir það ber að þakka því að það er ekki sjálfsagt að frjáls félagasamtök úti í bæ skrifi frumvörp eða taki svo ríkan þátt í löggjafarhlutverkinu. En þá vil ég auglýsa sérstaklega eftir því meðal þingmanna að þessi samtök séu tekin alvarlega. Ég fæ það nefnilega á tilfinninguna, ég hef ekki sterkari sönnunargögn en þá tilfinningu, að það sé vanmetið hversu gagnlegt innlegg þessara samtaka er hér í nefndastörfum og virðingarverð vinna sem þar fer fram. Þess vegna vil ég líka þakka hv. þingmönnum Miðflokksins fyrir að leggja fram þetta góða frumvarp. Ég kem þó aðallega hingað upp til að fjalla örstutt um smálánastarfsemi og neytendavernd í fjármálum almennt. Þannig er nefnilega mál með vexti að við fæðumst ekki með fjármálavit. Við þurfum að læra fjármálalæsi alveg eins og við þurfum að læra að lesa. Við getum lært á eigin spýtur en það gerist ekki af sjálfu sér og fólk í nútímasamfélagi þarf að kynna sér ansi mikið í fjármálum til þess að verja sig gegn ýmsum gildrum sem lagðar eru fyrir blásaklaust fólk af stofnunum eins og smálánafyrirtækjum og jafnvel bönkum, stórum og virtum fjármálastofnununum, misvirtum að vísu, en stórum fjármálastofnunum þar sem fólk veit alveg hvað það er að gera eða telur sig vita það. Annað dæmi um slíkt er hvernig verðtryggingin hefur áhrif á hagsmuni fólks án þess að fólk átti sig á því. Eftirköst hrunsins 2008 sýna svo ekki verður um villst að almenningur sem tók verðtryggð húsnæðislán, oft með mjög háum vöxtum og jafnvel uppgreiðslugjaldi og þess háttar, var ekki í góðri aðstöðu til að átta sig á afleiðingum gjörða sinna. Það, virðulegi forseti, er ekki frelsi í minni bók. Frelsið snýst um að geta tekið upplýstar ákvarðanir um eigin hagsmuni, eigin framtíð og til þess þurfa upplýsingarnar að liggja fyrir. Það er sama regla með lýðræðið. Það þarf að vera upplýst. Fólk þarf að læra, það þarf að hugsa, það þarf að kynna sér hluti til þess að lýðræðið virki. Og það sama gildir um aðrar tegundir af frelsi. Fólk þarf að skilja og vita og þekkja. Það er algjört grundvallaratriði til að frelsið og lýðræðið gangi upp yfir höfuð. En þrátt fyrir að peningar og peningakerfið og fjármál séu svo rótgróið grundvallaratriði í nútímasamfélagi er merkilega lítil áhersla lögð á það hjá okkur sem og víðar að fólk sé fjármálalæst. Án fjármálalæsis dettur fólk stundum í gildrur eins og smálánastarfsemi. Jafnvel hér í umræðum um smálánastarfsemi hef ég heyrt þingmenn benda á að til sé fólk sem ekki hafi efni á mat í lok mánaðarins og þurfi þá jafnvel að leita á náðir smálánastarfsemi. Sú orðræða undirstrikar punkt minn. Það er engin lausn. Smálánastarfsemi er ekki lausn á einu eða neinu, hún gerir bara illt verra. Þetta er siðlaus starfsemi að mínu mati og hún misnotar fullkomlega eðlilegt skilningsleysi fólks á fjármálum. Við kennum ekki samfélaginu á fjármál. Við kennum það ekki svo heitið geti í grunnskóla, jú, smá stærðfræði og prósentureikning, en það er bara ekki nóg, virðulegur forseti, það er bara alls ekki nóg. Það að taka upplýstar ákvarðanir í fjármálum getur falið í sér þó nokkuð mikla vinnu. Nú búum við í tiltölulega móðgunargjörnu samfélagi og ég veit að þessi orðræða, að stinga upp á því að fólk þurfi að þekkja fjármál betur, móðgar sumt fólk og það verður bara að hafa það. Þetta er bara eins og að lesa. Það þarf að læra það á einhverjum tímapunkti til að kunna það. Við fæðumst ekki með þessa þekkingu. Það er ekkert sjálfsagt að hinn almenni borgari, sem fær aldrei tækifæri til að öðlast þessa þekkingu, geri einhvern svakalegan greinarmun á 3% eða 4% þegar hann tekur lán eða hvaða áhrif uppgreiðslugjald hefur á íbúðalán og tækifæri til þess að endurfjármagna og gera allar þær gloríur. Þegar kemur að því að verja hinn almenna borgara fyrir stórkostlega skaðlegum fjármálagjörningum þá verðum við einfaldlega, alla vega þangað til fjármálalegt læsi er orðið jafn sjálfsagt og það að kunna að lesa texta yfir höfuð, að setja bönd á þá starfsemi sem misnotar aðstæður fólks með þeim hætti sem smálánastarfsemi gerir og ýmis önnur fjármálaúrræði svokölluð sem boðið er upp á. Þetta er mikið lykilatriði. Mér finnst satt best að segja pínu skrýtið hvernig ætlast er til þess af hinum almenna borgara að hann skilji peningakerfið og fjármálakerfið eins og fólk eigi bara að fæðast með þessa þekkingu. Það er náttúrlega ekki þannig. Auðvitað ekki. Peningar eru nefnilega, hvort sem fólki líkar það betur eða verr, algjör forsenda þess að við getum sérhæft okkur og eru þar af leiðandi ein af grunnstoðum nútímasamfélags, jafnvel gamaldags samfélags ef út í það er farið, þetta er gömul uppfinning. Það er skrýtið að við leggjum ekki meiri áherslu á að hinn almenni borgari hafi þekkingu á svona grundvallaratriði og þekki það vel og geti tekið ákvarðanir í fjármálum frekar auðveldlega án þess að detta í einhverjar gildrur eins og smálánastarfsemi. Lagatæknilega séð er þetta ekki endilega skemmtilegt umræðuefni, ég átta mig á því. Ég efast um að margir sem hafa áhuga á því að leysa þessi vandamál hafi sérstakan áhuga á því að finna út úr lagatæknilegum lausnum sem eru til staðar. Þess þá heldur ber að þakka fyrir samtök eins og Hagsmunasamtök heimilanna og aðra aðila í samfélaginu sem láta sig þetta varða, að reyna að laga kerfið okkar þannig að fólk sé óhultara fyrir þessari starfsemi og eigi því betri kost á því að haga ákvörðunum sínum eftir eigin höfði með upplýstum hætti og þar með frjálsum. Ég sagði í upphafi ræðu minnar að ég ætlaði að tala stutt eða gaf það alla vega sterklega í skyn. Ég er að spá í að brjóta odd af oflæti mínu og standa við það. Ég lýk því máli mínu en þakka aftur hv. þingmönnum Miðflokksins fyrir að leggja fram þetta góða frumvarp.
Herra forseti. Ég stend hér upp til að þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir ágæta ræðu hans. Ég geri mér alveg grein fyrir því að þó að leiðir okkar liggi ekki alltaf saman í stjórnmálunum þá erum við í ýmsu tilliti bandamenn. Við erum það í þeim málum sem við erum að tala um hér, eða a.m.k. sem ég er að tala fyrir hér í dag, sem er bætt neytendavernd á fjármálamarkaði. Og ég lít á hv. þingmann sem afar traustan og góðan liðsmann í baráttu fyrir auknum og bættum rétti neytenda á fjármálamarkaði. Ekki er vanþörf á. Það mál sem við erum að ræða hérna núna er um að fylla upp í glufur. Enginn á að þurfa að þola það að sæta innheimtuaðgerðum af hálfu aðila sem ekki sætir eðlilegu eftirliti, hvort sem það er Fjármálaeftirlitið eða Lögmannafélagið eftir atvikum. Hér á eftir mun ég mæla fyrir máli sem lýtur að starfsemi þeirra sem hafa með höndum að gera vanskilaskrár og annað slíkt. Ég fagna því auðvitað mjög að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson skyldi snúast á sveif með okkur sem höfum barist gegn verðtryggingunni. Hann nefndi þann mikla háska sem fólki stafar af því að skuldbinda sig til að bera ábyrgð á fjármálagerningi sem í eðli sínu er afleiða og er fyrirbæri sem jafnvel er notað af fjárglæframönnum. Ég vil sömuleiðis þakka orð hv. þingmanns um Hagsmunasamtök heimilanna og taka undir þau. Ég hef átt mikið og gott samstarf við þau ágætu samtök áður en ég settist á þing og eftir að ég settist á þing. Það vill þannig til að þau búa að yfirburða lögfræðiþekkingu. Við kannski þekkjum það báðir, við hv. þingmaður.
Virðulegi forseti. Það er svo skemmtilegt við grunnstefnu Pírata að við trúum á upplýstar ákvarðanir og sömuleiðis að það skipti ekki máli hvaðan hugmyndir koma. Ég legg mig fram við að skoða hugmyndir óháð því úr hvaða átt þær koma. Ég held að það sé pínu vanmetin regla í pólitík almennt en á í sjálfu sér ekki að vera eitthvað sem fólk þarf að stæra sig af ef út í það er farið. Þetta eru bara heiðarleg vinnubrögð og ákveðið lágmark að mínu mati. Ég get svo sem lítið annað en tekið undir með hv. þingmanni og sér í lagi þegar kemur að hlutum eins og verðtryggingu. Ég verð aðeins að deila því hvernig það gerðist að ég varð mótfallinn verðtryggingu. Það var ákveðið ferli eins og oft er þegar maður er að „díla“ við stór umræðuefni. Nokkrir þættir leiddu mig í þá átt en eitt af því - verandi orðinn áhugamaður um íbúðalán og aðra hluti sem venjulegu fólki finnst kannski leiðinlegir - var að ég var oft að ráðleggja vinum og vandamönnum í kringum lánveitingar, hvort hægt væri að endurfjármagna, hvort það væri skynsamlegt og þess háttar. Sú reynsla sýndi mér svo skýrt hvað fólk er í rauninni í vondri stöðu til að skilja þessi mál ef það setur sig ekki mjög vel inn í þau. Við hv. þingmenn vinnum náttúrlega við að kynna okkur þessi mál þannig að við erum í ákveðinni forréttindastöðu þegar kemur að því en hinn venjulegi borgari sem vill bara þak yfir höfuðið og vinnur við eitthvað allt annað, segjum kvikmyndagerð eða hvaðeina, hefur ekki raunhæft tækifæri til að skoða allar afleiðingar af svona stórum fjármálagjörningum, sér í lagi þegar þeir eru í reynd afleiðuviðskipti, eins og hv. þingmaður bendir réttilega á. Verðtryggingin er afleiðuviðskipti sem eðlilega eru nokkuð sterk bönd um venjulega. Ég get svo sem lítið annað en tekið undir með hv. þingmanni og skal heita því að styðja mál Miðflokksins í fjármálum þegar þau eru á rökum reist eins og þetta mál.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um endurskoðun regluverks um starfsemi fjárhagsupplýsingastofa. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson, Þorsteinn Sæmundsson og Helgi Hrafn Gunnarsson. Rétt eins og við á um málið sem ég mælti fyrir hér næst á undan um breytingu á innheimtulögum lýtur þetta mál að aukinni neytendavernd á fjármálamarkaði. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa þá tillögu til þingsályktunar sem hér er til umræðu: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að skipa starfshóp sem taki til endurskoðunar lög og reglur sem gilda um starfrækslu fjárhagsupplýsingastofa og vinnslu upplýsinga sem varða fjárhagsmálefni og lánstraust einstaklinga og lögaðila í því skyni að miðla þeim til annarra. Starfshópurinn leggi sérstaka áherslu á réttarstöðu neytenda á fjármálamarkaði hvað varðar vinnslu slíkra upplýsinga og geri tillögur um úrbætur til að bæta stöðu neytenda á þessu sviði. Dómsmálaráðherra skipi formann starfshópsins án tilnefningar en fjármála- og efnahagsráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, Hagsmunasamtök heimilanna og Neytendasamtökin tilnefni hvert sinn fulltrúa í starfshópinn. Starfshópurinn hafi samráð við Persónuvernd, Neytendastofu, Fjármálaeftirlitið, Samkeppniseftirlitið, önnur félagasamtök og stofnanir sem málefnið kann að snerta. Starfshópurinn skili skýrslu með tillögum til ráðherra eigi síðar en 1. júní 2021. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins.“ Herra forseti. Þessi þingsályktunartillaga var áður lögð fram á 150. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Tillagan er nú endurflutt með lítils háttar breytingum. Starfræksla fjárhagsupplýsingastofu felur m.a. í sér söfnun og skráningu upplýsinga sem varða fjárhagsmálefni og lánstraust einstaklinga og lögaðila, í því skyni að miðla þeim til annarra. Hér á landi starfar aðeins eitt fyrirtæki sem stundar slíka starfsemi. Starfsemin felur aðallega í sér að halda utan um skráningar á vanefndum fjárhagslegra skuldbindinga, svokölluð vanskilaskrá, og helstu skuldbindingar við fjármálafyrirtæki, svokallað skuldastöðuyfirlit. Með tilkomu laga um neytendalán, nr. 33/2013, og laga um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, hefur gerð lánshæfismats haft æ meiri þýðingu sem skilyrði fyrir lánveitingum, en slíkt mat er að miklu leyti byggt á upplýsingum úr vanskilaskrá og skuldastöðuyfirliti og felur þannig í sér sjálfvirka vinnslu persónuupplýsinga, þ.e. gerð persónusniðs. Herra forseti. Svo ég reki söguna hérna örstutt þá var við setningu nýrra laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, lögfest ákvæði sambærilegt því sem var í þágildandi lögum um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, nr. 77/2000, um vinnslu upplýsinga um fjárhagsmálefni en nýmæli var að vísa sérstaklega til vinnslu persónuupplýsinga sem fer fram við gerð lánshæfismats og taka fram að sú vinnsla þyrfti að byggjast á leyfi Persónuverndar. Ítarlega útfærslu á reglum um starfsemina er að finna í reglugerð um söfnun og miðlun upplýsinga um fjárhagsmálefni og lánstraust, nr. 246/2001. Samkvæmt reglugerðinni er starfsemin leyfisskyld og getur Persónuvernd bundið slíkt starfsleyfi þeim skilmálum sem hún telur vera nauðsynlega hverju sinni. Það hefur t.d. verið gert með útgáfu starfsleyfis til ákveðins tíma í senn, með skilyrðum sem hafa sætt endurskoðun við endurnýjun þess leyfis hverju sinni. Með setningu nýrra persónuverndarlaga, sem ég áður gat um, nr. 90/2018, var reglugerðin þó ekki tekin til sérstakrar endurskoðunar. Engu að síður kemur fram í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 90/2018 að endurskoðun reglugerðarinnar sé tímabær. Nauðsyn þess að endurskoða og skýra reglur um starfrækslu fjárhagsupplýsingastofa hefur komið glögglega fram í kjölfar fjármálahrunsins 2008 í tengslum við álitaefni sem hafa vaknað um lögmæti krafna með hliðsjón af reglum á sviði neytendaverndar. Ekki síst í tengslum við svokölluð smálán með ólöglega háum lánskostnaði sem hafa verið innheimt af hörku, m.a. með því að nota vanskilaskráningu sem hótun og ógn gagnvart neytendum. Herra forseti. Ekkert bólar á endurskoðun reglugerðarinnar frá 2001. Ég vil í því sambandi vekja athygli á svari hæstv. dómsmálaráðherra við fyrirspurn frá mér um söfnun og miðlun fjárhagsupplýsinga. Fyrirspurnin er frá 150. þingi, á þskj. 2119, mál nr. 772, og þar er m.a. spurt: „Hvenær og með hvaða hætti er fyrirhugað að endurskoða reglugerð nr. 246/2001, um söfnun og miðlun upplýsinga um fjárhagsmálefni og lánstraust, og hverjir eru skilgreindir hagsmunaaðilar sem fyrirhugað er að hafa samráð við um slíka endurskoðun? Hvaða efnisþætti reglugerðarinnar telur ráðherra helst þarfnast endurskoðunar?“ Í svari hæstv. ráðherra segir, með leyfi forseta: „Fyrirhugað er að endurskoða reglugerð nr. 246/2001, um söfnun og miðlun upplýsinga um fjárhagsmálefni og lánstraust, á komandi hausti og vetri. Fyrir liggur að endurskoða þarf reglugerðina m.a. með hliðsjón af nýjum persónuverndarlögum. Þá er líklegt að skoðað verði sérstaklega hvort ástæða sé til að setja sérstök ákvæði um framkvæmd persónuverndarreglna í tengslum við gerð og öflun upplýsinga um lánshæfismat, en skv. 1. mgr. 1. gr. reglugerðarinnar tekur hún ekki til starfsemi sem felst í útgáfu skýrslna um lánshæfismat. Við endurskoðun reglugerðarinnar verður sérstakt samráð haft við Persónuvernd og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, sem fer með málefni neytenda. Þegar drög að nýrri reglugerð liggja fyrir má gera ráð fyrir að þau verði birt í samráðsgátt stjórnvalda þar sem öllum gefst færi á að koma á framfæri athugasemdum.“ Eins og áður segir, herra forseti, þá bólar ekkert á þessari endurskoðuðu reglugerð. Hún er orðin 20 ára gömul eða því sem næst. Þessari þingsályktunartillögu er því öðrum þræði ætlað að hvetja hæstv. ráðherra dómsmála til dáða í því aðkallandi máli sem hér um ræðir. Ég lýsi þeirri von, herra forseti, að þessi tillaga fái góðar undirtektir hér á hinu háa Alþingi sem skref í átt að aukinni vernd neytenda á fjármálamarkaði.
Herra forseti. Ég mæli fyrir máli sem ég hef áður flutt hér í þingsölum, um breytingu á lögum um málefni aldraðra annars vegar og sem hliðarafurð af þessu máli er síðan breyting á lögum um heilbrigðisþjónustu, með síðari breytingum, og lög um lögheimili og aðsetur, sem eru sjálfkrafa fylgifiskar þessa máls. Meðflutningsmenn með mér á þessu máli eru eftirtaldir hv. þingmenn: Helgi Hrafn Gunnarsson, Guðjón S. Brjánsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Ari Trausti Guðmundsson, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Hanna Katrín Friðriksson. Frumvarpið gengur út á það að tryggja að makar íbúa á hjúkrunarheimilum fái tækifæri til þess og hafi rétt til þess samkvæmt lögum að halda áfram sambúð með ástvinum sínum þó að þeir flytji á hjúkrunarheimili. Mörgum kann að þykja þetta liggja nokkuð í augum uppi en þetta er ekki alveg einfalt. Eins og hv. þingmenn þekkja eru í gildi lög í landinu sem snúa til að mynda að því að til þess að geta átt heimili á hjúkrunarheimili þurfi viðkomandi að hafa undirgengist svokallað færni- og heilsumat. Þess vegna þarf í lagafrumvarpi eins og þessu að búa þannig um hnútana að ákveðin undanþága fáist frá þessu mati. Ég ætla að lesa fyrstu efnisgrein því að hún skýrir í rauninni restina, hin ákvæði frumvarpsins leiða af því fyrsta. Þetta er viðbót við lög um málefni aldraðra og hljómar þannig, með leyfi forseta: „Við 14. gr. laganna bætast tvær nýjar málsgreinar, svohljóðandi: Heimilismaður sem dvelur til langframa á stofnun fyrir aldraða skal eiga kost á að vera samvistum við maka eða sambúðarmaka sinn þar þegar aðstæður leyfa. Maki skal greiða sanngjarna leigu vegna veru sinnar og greiða þann kostnað sem af dvöl hans hlýst. Maki skal eftir atvikum hafa aðgang að þjónustu stofnunarinnar gegn gjaldi. Maki samkvæmt þessari málsgrein er undanþeginn“ - mikilvægt að taka þetta fram, undanþeginn - „færni- og heilsumati og skal eiga lögheimili utan stofnunarinnar. Maki eða sambúðarmaki getur dvalið á öldrunarstofnuninni í allt að átta vikur eftir fráfall heimilismanns. Á þeim tíma skal meta hvort forsendur eru fyrir áframhaldandi dvöl á stofnuninni og fellur dvalarréttur niður nema niðurstaða færni- og heilsumats skv. 15. gr. verði að forsendur séu fyrir áframhaldandi búsetu og öðlast þá viðkomandi sjálfstæðan rétt sem heimilismaður á stofnun fyrir aldraða.“ Í næstu greinum eru síðan reglugerðarákvæði. 2. gr. snýr að undanþágu frá færni- og heilsumati, með vísan í 1. gr. frumvarpsins, 4. gr. snýr að lögum um heilbrigðisþjónustu en þar er aftur vísað í það sama og loks er bætt við lög um lögheimili og aðsetur ákvæði um sambúð maka á hjúkrunarheimili eða dvalarheimili samkvæmt viðeigandi lögum. Sambærilegt frumvarp hefur verið flutt hér áður. Þetta er alls ekki í fyrsta sinn. Rétt er að nefna, sem ég sé að hefur dottið út úr greinargerðinni, að hæstv. heilbrigðisráðherra Svandís Svavarsdóttir flutti fyrst mál sambærilegs efni hér fyrir þinginu og gaman að segja frá því að á þeim tíma skrifaði sá sem hér stendur umsögn með því máli þar sem ég reifaði með hvaða hætti væri skynsamlegast að gera þetta. Í rauninni má segja að núverandi frumvarp sé nokkurs konar afurð af þeim undanfara. Málið snýr að mikilvægum réttindum. Þetta snýr að því að tapi einhver heilsu sinni þannig að hann geti ekki sjálfur algerlega séð um sig eða makinn geti ekki algjörlega staðið undir því að styðja við viðkomandi á því heimili sem þeir eru þá þurfi það ekki að þýða að viðkomandi þurfi að slíta samvistum í raun. Þetta geta verið mjög sársaukafull tilvik þegar þau koma upp. Í mörgum tilfellum er alls ekki sóst eftir þessu sambýli. Oft eru veikindi þess sem flyst inn á hjúkrunarheimili þess eðlis að þau hafa kannski gert makanum erfitt fyrir og hann er kannski ekki lengur í standi til að búa áfram með viðkomandi á sama hátt og áður. Þá leiðir ekkert af sjálfu að menn sækist endilega eftir þessum réttindum. En þetta þarf að mínu mati að vera til staðar þegar fólk vill það. Vegna þess að við erum ekki komin þangað sem við vildum vera, að mínu mati, að allir sem búa á hjúkrunarheimilum eigi kost á að búa í einbýli á þessum heimilum þá er ekki hægt að hafa, að svo stöddu a.m.k., textann í 1. gr. frumvarpsins algjörlega fortakslausan. Þess vegna er hann orðaður eins og kemur fram í 1. málslið 1. gr., „þegar aðstæður leyfa“. Í greinargerðinni er útskýrt að þetta geti til að mynda átt við þar sem um er að ræða að maka bjóðist eingöngu rými í tvíbýli eða þá t.d. að viðkomandi sé á lokaðri deild, þar sem það kann að vera mjög íþyngjandi fyrir maka að þurfa að sæta þeim reglum sem deildin kann að setja, eða aðrar ástæður eru að baki. Eins og ég nefndi áðan getur enginn samkvæmt núgildandi lögum búið á dvalar- eða hjúkrunarheimili án þess að hafa undirgengist færni- og heilsumat. Þess vegna er undanþágan svo mikilvæg. Þar af kemur þetta samræmi sem er svo mikilvægt að hafa. Eðli málsins samkvæmt þarf líka að búa þannig um hnútana að makinn sem flytur á heimilið hafi aðgang að þeirri þjónustu sem heimilið býður upp á, það sé ekki bara búsetan sem fylgi. Þá þarf reglugerðarheimild ráðherra til að ákveða með hvaða hætti það verður nákvæmlega. Það getur verið mikið hagræði af því að viðkomandi geti til að mynda sótt hjúkrunar-, læknis- eða sjúkraþjálfunarþjónustu á staðnum og aðra þá þjónustu sem þar kann að bjóðast. Það þarf líka að búa þannig um hnútana að þegar um fráfall heimilismanns er að ræða sé makanum ekki beinlínis ýtt út af heimilinu samdægurs heldur fái hann nægan umþóttunartíma til að bregðast við nýjum aðstæðum. Á sama hátt hafi hjúkrunarheimili eða dvalarheimili ráðrúm til að gera færni- og heilsumat, óski viðkomandi eftir því, þannig að þá sé hægt að meta hvort forsendur fyrir áframhaldandi búsetu séu fyrir hendi. Eins og ég nefndi áðan, herra forseti, er að mínu mati um ákveðið réttindamál að ræða. Það skiptir töluverðu máli að við horfum svolítið til þess sem samfélag að þegar við eldumst og aðstæður okkar breytast geri samfélagið ekki neitt til að auka á þá félagslegu erfiðleika sem kunna að verða af breytingunni. Samfélagið reyni miklu frekar að vinna með þessum einstaklingum og þegar hægt er og það er vilji af allra hálfu til að taka svona á málunum þá sé það gert. Það má eiginlega segja að þetta bjóði okkur upp á miklu manneskjulegri aðferð til að takast með þessum einstaklingum á við þær breytingar sem eru að verða í lífi þeirra og sambúð þeirra. Þess vegna held ég að þetta skipti miklu máli. Ég vona að frumvarpið fái góða umfjöllun í hv. velferðarnefnd, og kannski ekki síst í ljósi þess að í þetta skipti eru þingmenn úr fjórum flokkum með á því, og að við getum, í þetta skipti alla vega, komist nær því að afgreiða það. Það skiptir máli að þessi réttindi fólks verði tryggð og að við sem samfélag gerum það sem við getum til að taka vel á móti fólki þegar það er að taka erfiðar ákvarðanir um breytingar á lífsháttum sínum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir að tala fyrir þessu máli og fyrir hans þrautseigju og eljusemi að ítreka það. Þetta er gott mál sem skiptir máli fyrir þá sem í hlut eiga. Það er satt að segja oft erfiðar aðstæður þegar viðkomandi þarf að taka það skref að flytjast inn á stofnun þegar um hjón er að ræða, ég tala nú ekki um samrýmd hjón sem vilja eyða ævikvöldinu saman og til hinstu stundar. En eins og hv. þingmaður kom inn á þá er slíkt fyrirkomulag ekki einhlítt og verður að meta hvert tilvik fyrir sig. Þar sem það á við getur þetta haft mjög góð áhrif á líðan og velferð viðkomandi einstaklinga og getur líka oft haft góð áhrif í því kyrrstöðuumhverfi sem ríkir inni á hjúkrunarheimilum, að fá inn einstakling þó að það sé ekki nema til skemmri tíma. Mig langar að spyrja hv. þingmann um það hvort hann geti eitthvað metið þetta. Nú er hér um að ræða fyrrum liðsmann í heilbrigðisþjónustu, sérfræðing í læknisfræði, og hann þekkir vel til og hefur skilning á þessum aðstæðum. Getur hann eitthvað metið umfang þessa, hvað við getum verið að tala um mörg tilvik og hvort eitthvað sé hægt að meta áhrif á kostnað og almennt á starfsemi viðkomandi stofnunar? Getur verið um það að ræða? Þarf að gera ráð fyrir þessu í skipulagi stofnananna varðandi aðstöðu? Og að lokum: Telur þingmaðurinn að þetta geti haft áhrif á ráðstöfunartekjur eða framfærslukostnað viðkomandi einstaklings, haft áhrif á greiðslur viðkomandi frá tryggingum eins og tryggingakerfið er búið út í dag?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni kærlega fyrir og þakka honum fyrir stuðninginn við þetta mál sem hann hefur sýnt í verki. En þetta voru nokkrar spurningar. Ég næ kannski ekki að svara þeim öllum í fyrri umferð. Fyrst varðandi það hvað þetta kynnu að verða margir. Það er erfitt að segja. Við vitum að það losna á milli 1.000 og 1.500 pláss á hjúkrunarheimilum á hverju ári og við vitum að ekki eiga allir þessir einstaklingar maka þegar þeir leggjast inn á heimilin. Nú man ég það hreinlega ekki en mér finnst eins og það sé minni hluti þeirra sem eiga maka á lífi þegar þeir flytja inn á hjúkrunarheimili. Það þarf samt ekki að þýða að allir þessir makar myndu vilja flytja með þannig að það er voðalega erfitt að segja um það og reynslan yrði að segja okkur það. En ég held að þetta þyrfti ekki hafa í för með sér aukinn kostnað fyrir stofnanirnar, sérstaklega ef vel er búið um þetta í reglugerð þannig að kostnaðurinn liggi fyrst og fremst í því sem menn myndu hvort eð er borga fyrir sem þjónustu, t.d. matarkostnað eða læknisþjónustu og þess háttar, eins og þeir alla jafna myndu gera ef þeir væru annars staðar. Að sumu leyti gæti það jafnvel verið hagræði fyrir ríkið, til að mynda hvað varðar læknis- og hjúkrunarþjónustu ef viðkomandi maki þyrfti á henni að halda, að veita hana á staðnum þar sem hún er hvort sem er. Ég held að það sé rétt metið, ef ég skildi hv. þingmann rétt, hvort það þurfi í einhverjum tilfellum að breyta skipulagi stofnananna. Já, ég held að það þurfi. Ég held að það sé hvort eð er einboðið til framtíðar litið að það þurfi að gera ráð fyrir þessum möguleika í starfi og skipulagi stofnana og þar kann að leynast einhver kostnaður inn í framtíðina. En ég er ekki með það í kollinum með hvaða hætti það yrði og það er kannski enn þá stærra mál en hægt er að svara í stuttu andsvari.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og hann þekkir málefnið í þaula. Það er eðlilegt og á flestum nýrri heimilum er gott rými þar sem vel er hægt tímabundið að koma fyrir aðstöðu þannig að tveir aðilar geti búið þar saman. En raunin er í dag, á árinu 2021, að jafnvel á nýlegum heimilum fyrir aldraða eru settir inn tveir alls ótengdir og ókunnugir einstaklingar til þess að búa saman í herbergi til langdvalar. Þetta er ósvinna og vitnar um það hvernig ástandið er í þjónustu við þennan aldurshóp. Þetta er þungbært. Gjaldtakan er sú sama hvort heldur sem í hlut á einstaklingur sem býr í örlitlu herbergi án snyrtingar eða í rúmgóðu rými með snyrtingu og sturtu og jafnvel litlum eldhúskrók. Það leiðir hugann að því hvernig við höfum byggt og þróað þetta kerfi. Ég spyr því þingmanninn: Er þetta ásættanlegt? Er ekki ástæða til að hlusta á þær raddir sem kalla eftir breytingum, bæði á aðbúnaði fyrir aldraða heima og að heiman og á greiðslufyrirkomulaginu þegar við erum flutt inn í þetta umhverfi? Og svo ætla ég í lokin að taka upp stóru sleggjuna og leita álits hv. þingmanns: Erum við komin á þann stað að við ættum að endurskoða það hvort við þurfum sérstök lög fyrir aldraða, hvort þeirra málefni geti ekki rúmast innan hins almenna lagabálks sem fjallar um almenna borgara í samfélaginu?
Herra forseti. Varðandi þetta síðasta sem hv. þingmaður kom inn á og kallaði stóru sleggjuna þá hef ég veifað þeim hamri sjálfur í nokkur skipti. Ég held að við séum löngu komin þangað að við eigum að endurskoða það hvort við þurfum sérstaka löggjöf um málefni eldra fólks. Þingmaðurinn kannast alveg við röksemdir mínar í því efni frá því áður, þ.e. eldra fólk er nákvæmlega eins fólk og við hin. Að vísu er hópurinn kannski dálítið breytilegri en fólk á besta aldri en engu að síður fólk með langanir, þrár og væntingar, alveg eins og aðrir. Þingmaðurinn spurði: Er núverandi kerfi, það fyrirkomulag sem við erum að nota núna, ásættanlegt? Eiginlega má segja að það að flytja mál eins og þetta svari þeirri spurningu sumpart ágætlega: Nei, kerfið er alls ekki ásættanlegt, enda erum við hér að reyna að breyta því. En það er í svo mörgu sem við þurfum að taka upp þráðinn, taka upp kerfið eða fyrirkomulagið sem við höfum notað. Eitt af því er t.d. greiðslufyrirkomulagið sem hv. þingmaður nefndi. Ég hef verið talsmaður þess að það sé endurskoðað og nú er raunar í gangi endurskoðun á daggjaldakerfi öldrunarstofnana. Það er einn angi af þessu máli. En málið er samt miklu stærra, sérstaklega í ljósi þess að við ætlumst til þess að hjúkrunarheimilin séu heimili fólks. Þá eigum við kannski að leyfa okkur aðeins breytingu á hugsun, kannski á [[Forseti hringir.]]einmitt greiðslufyrirkomulagið og gjaldtakan að taka miklu meira mið af því að við ætlum að láta fólki líða eins og heima hjá sér.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skyldu ferðaþjónustuaðila til að bjóða upp á kolefnisjöfnun við sölu á þjónustu. Meðflutningsmenn mínir á þessu máli eru hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Lilja Rafney Magnúsdóttir. Tillagan hljóðar upp á það að fela ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra í samráði við umhverfis- og auðlindaráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að vinna lagafrumvarp sem skyldar söluaðila í ferðaþjónustu til að bjóða upp á kolefnisjöfnun við sölu ferða og annarrar þjónustu. Frumvarp verði lagt fram eigi síðar en á haustþingi 2021. Ég lagði fram svipað mál á síðasta þingi sem kom þá til umræðu en náði ekki að klárast. Með þingsályktunartillögunni er umræddum ráðherra og ráðuneytum gert að vinna frumvarp sem gerir söluaðilum í ferðaþjónustu, og þá erum við að tala um flugrekstraraðila, bílaleigur, gististaði, söluaðila ferða með bifreiðum og öðrum farartækjum, skylt að bjóða upp á kolefnisjöfnun við sölu á ferðum og annarri þjónustu. Stjórnvöld hafa, eins og þingmönnum er kunnugt um, ákveðið í stefnu um loftslagsmál að Íslands verði kolefnishlutlaust árið 2040. Á alþjóðavettvangi er þetta mikið rætt og hafa allnokkur ríki sett sér slíka stefnu þótt með mismunandi hætti sé. Meðvitund almennings hefur einnig aukist. Mikið er rætt um kolefnisjöfnun og kolefnishlutleysi. Með tillögunni er almenningi auðveldað að taka ákvarðanir sem eru jákvæðar fyrir umhverfið. Sem betur fer eru þó nokkrir ferðaþjónustuaðilar þegar farnir að bjóða upp á kolefnisjöfnun en það er langt í land með að það markmið náist að ferðaþjónustan sé kolefnisjöfnuð að fullu. Gera má ráð fyrir að það þurfi breytingar á allnokkrum lögum til að þetta nái fram og því er þetta flutt í formi þingsályktunartillögu. Flutningsmenn telja mikilvægt að áfram verði það valkvætt fyrir neytanda að meta hvort honum finnist mikilvægt að nýta sér þjónustutilboð af þessu tagi en að skyldan um að hafa þessa tegund þjónustu í boði liggi hins vegar hjá söluaðilanum. Þetta er mikilvægt til að vekja neytendur til vitundar um það kolefnisspor sem kann að hljótast af ferðalögum en jafnframt að gera þeim kleift að bregðast við þeirri vitneskju með jákvæðum hætti. Flutningsmenn telja að með því að skylda kaupendur til að greiða fyrir kolefnisjöfnun, fremur en að slíkt sé valkvætt, kunni breytingin að verða íþyngjandi fyrir bæði söluaðila og neytendur. Því er valin sú leið að hafa kolefnisjöfnunina valkvæða, a.m.k. í upphafi. Fyrir íslenska ferðaþjónustu er ímyndaruppbygging alveg gríðarlega mikilvæg enda hefur landið umtalsverða hagsmuni af ferðaþjónustu. Þau skilaboð sem fælust í því að hér væri ekki hægt að selja neina ferð, hvort sem það er með hvalaskoðunarbát eða bílaleigubíl eða hvað það er, öðruvísi en að minnt væri á það í einni setningu: Hefur þú áhuga á að, eða má bjóða þér að kolefnisjafna þá þjónustu sem þú ert að kaupa? Það væru mjög mikilvæg skilaboð um að íslenskt samfélag er stöðugt að hugsa um þetta vegna þess að við ætlum að ná okkar markmiðum. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur sem ferðaþjónustuland sem heldur áfram, við skulum vona það, að taka á móti 1–2 milljónum túrista á ári þegar kófið er yfirstaðið, að þessar 1–2 milljónir gesta sem koma til landsins á hverju ári fái þau skilaboð með sér heim: Já, þaðan sem ég var að koma þykir það bara sjálfsagt mál að minna fólk á það nánast við hvert einasta tækifæri að kolefnisjöfnun sé í boði. Þetta held ég að geti skipt alveg gríðarlega miklu máli og verði góð auglýsing fyrir íslenska ferðaþjónustu. Þar sem flest ferðaþjónustufyrirtæki uppfæra kynningarefni sitt nánast á hverju einasta ári, sum hver á hverju einasta misseri, má gera ráð fyrir að þau hefðu nú tækifæri til að skjóta svona breytingum inn í þjónustuframboð sitt án þess að það væri mjög íþyngjandi fyrir fyrirtækin. Auðvitað myndi þetta að einhverju leyti valda einhverri smávægilegri hugbúnaðarvinnu og einhverju slíku, en ávinningurinn af því væri í rauninni miklu meiri, að ég tel. Það má eiginlega segja að það að vera alltaf með svona framboð á vörunni sem maður er að selja sé nánast eins pínulítil aukaauglýsing fyrir fyrirtækið, að fyrirtækið sé að hugsa um umhverfismál og telji að þau skipti nægilega miklu máli til þess að bjóða upp á þennan valkost. Þar sem má gera ráð fyrir að þetta fæli í sér töluverða vinnu og þyrfti að fara yfir mörg lög er valið í tillögunni að gefa umræddum ráðuneytum rúman tíma til að vinna frumvarp og leggja það fram, enda skiptir máli að þetta sé gert í góðu samráði, ekki bara á milli þessara ráðuneyta heldur líka í samráði og samvinnu við þá hagsmunaaðila sem málið snýst um. Herra forseti. Ég held að með samþykkt tillögunnar værum við að stíga afar mikilvægt skref í átt að því að auka samkeppnisgetu, og samkeppnisforskot að einhverju leyti, íslenskrar ferðaþjónustu og að við værum að senda mjög skýr og mikilvæg skilaboð um hvernig ferðaþjónustuland Ísland vill vera. Það held ég að sé aldrei mikilvægara en nú að við gerum.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um fullan aðskilnað ríkis og kirkju og nýja heildarlöggjöf um starfsemi trú- og lífsskoðunarfélaga. Þessi þingsályktunartillaga er flutt af þeim sem hér stendur og hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson, Þorgerði K. Gunnarsdóttur, Andrési Inga Jónssyni, Birni Leví Gunnarssyni, Helgu Völu Helgadóttur og Helga Hrafni Gunnarssyni. Frelsi til að stofna félög um trú- og lífsskoðanir eru, held ég, einn af grundvallarþáttum þeirrar samfélagsgerðar sem við höfum sammælst um og tryggt með lögum. Til að þetta frelsi sé raunverulegt, bæði í orði og á borði, verður að styðjast við aðra grundvallarþætti sem við erum sammála um, en það eru jafnræði og jafnrétti. Þar er hins vegar pottur brotinn og nauðsynlegt að bæta úr. Samband trúarbragða og stofnana þeirra við ríkisvald á sér langa sögu víða um heim og á köflum hefur verið erfitt að greina á milli hins veraldlega og hins andlega valds, eins og allir vita. Saga þessara tengsla er rík á Íslandi. Má eiginlega segja að hún nái allt frá upphafi landnáms, frá heiðnum sið til kristni, síðar siðaskipta og loks til þróunar sambands ríkis og kirkju eftir að Íslendingar fengu stjórnarskrá og tóku mál sín í eigin hendur sem sjálfstæð og fullvalda þjóð. Þingsályktunartillagan sem hér er til umræðu í dag var einnig lögð fram á síðasta þingi og er nú lögð fram að nýju en með uppfærslu í greinargerðinni þar sem tölur eru fyrst og fremst uppfærðar miðað við þróun um aðild að trúfélögum frá því að frumvarpið var lagt fram síðast. Frú forseti. Ríki og kirkja eiga sér langa og samofna sögu. Kirkjan hefur í senn haft trúarlegt, menningarlegt og samfélagslegt hlutverk. Það ber að virða og viðurkenna. Á síðustu áratugum hafa hins vegar orðið miklar breytingar á viðhorfi til trúar og hlutverki hennar í nútímasamfélagi, ekki síst tengslin við ríkisvaldið og jafnræði milli trúfélaga, lífsskoðunarfélaga og þeirra sem kjósa að standa utan slíkra félaga. Í skýrslu dómsmálaráðherra til Alþingis um stöðu kirkjunnar og tengsl hennar við ríkisvaldið kemur fram að íslenska ríkið greiðir þjóðkirkjunni á grundvelli samninga árlegt framlag til viðbótar öðrum tekjustofnum hennar, lögbundnum sem ólögbundnum. Önnur trúfélög og lífsskoðunarfélög njóta ekki sams konar greiðslna og hefur þjóðkirkjan þannig sérstöðu umfram þau. Hinn 6. september 2019 var undirritaður viðbótarsamningur íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar um endurskoðun á samkomulagi um kirkjujarðir og launagreiðslur presta og starfsmanna þjóðkirkjunnar frá 10. janúar 1997 og samningi íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar um rekstrarkostnað vegna prestsembætta og prófasta, rekstrarkostnað biskupsstofu, framlag til Kristnisjóðs og sérframlög til þjóðkirkjunnar frá 4. september 1998. Á Alþingi hafa verið lagðar fram þó nokkrar fyrirspurnir sem varða fjárhagsleg tengsl ríkis og kirkju, ekki síst á hvaða grundvelli kirkjujarðasamkomulagið hvílir, þ.e. hvert raunverulegt verðmæti þeirra jarðeigna var sem lagt var til grundvallar. Frú forseti. Á Íslandi er trúfrelsi. Hitt blasir við að eitt trúfélag nýtur algerrar sérstöðu. Hin evangelíska lúterska kirkja skal vera þjóðkirkja á Íslandi og skal ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda. Breyta má þessu með lögum. Þetta er það sem segir í 62. gr. stjórnarskrárinnar. Um skipulag, hlutverk og samskipti gilda samningar og venjur. Ekkert annað trú- eða lífsskoðunarfélag nýtur sambærilegrar stöðu að nokkru leyti, því fer fjarri. En auðvitað á þetta sér sínar sögulegu skýringar. Aðild að þjóðkirkjunni hefur tekið miklum breytingum á síðustu öld og enn meiri það sem af er þessari öld. Óhætt er að segja að sjálfsagt hafi 100% landsmanna verið í þjóðkirkjunni á sínum tíma, en sú staða hefur gjörbreyst. Hér fer ég með aðeins uppfærðar tölur frá þeim sem eru þó í hinni uppfærðu greinargerð frumvarpsins því að hlutirnir breytast ört. Samkvæmt gögnum Hagstofunnar voru um 90% landsmanna í þjóðkirkjunni árið 1998 en 62,2% í upphafi þessa mánaðar. Þá hefur fólki innan þjóðkirkjunnar beinlínis fækkað allar götur frá árinu 2010. Árið 1998 voru 244.893 skráðir í þjóðkirkjuna en 229.653 1. febrúar. Alls eru rúmlega 28.000 einstaklingar skráðir utan trú- og lífsskoðunarfélaga, eða u.þ.b. 7,6%, og rúm 55.000 með ótilgreinda skráningu, eða u.þ.b. 15%. Þá er niðurstaðan sú að þeir sem standa utan þjóðkirkjunnar séu því rétt tæplega 40.000 í byrjun febrúar, en eins og áður sagði eru tæp 230.000 í þjóðkirkjunni. Þessi þróun hefur verið óslitin síðustu tíu árin, eða allar frá allar götur frá árinu 2010, og eru engar sérstakar vísbendingar um að það sé að breytast. Í þessari þingsályktunartillögu er mælt fyrir um tvennt: Í fyrsta lagi að lagt verði fram lagafrumvarp sem feli í sér fullan aðskilnað ríkis og kirkju að lögum að formi, efni og fjárhag. Í því felst að búa þarf þannig um hnúta að slitin verði öll tengsl sem byggjast á gildandi lögum og sérstökum samningum, þar með talið sérákvæði stjórnarskipunarlaga um þjóðkirkjuna sem tryggir henni sérstöðu umfram önnur trú- og lífsskoðunarfélög. Gert er ráð fyrir því í tillögunni að semja skuli um endanlegt uppgjör allra samninga þannig að því uppgjöri ljúki eigi síðar en árið 2034. Það er því alllangur og rúmur frestur gefinn í þessu máli. Samhliða þessu er líka lagt til að lagt verði fram frumvarp um heildstæða löggjöf sem nái til trú- og lífsskoðunarfélaga. Þar verði settar almennar reglur um starfsemi þeirra og eftir atvikum hvort ríkið eigi að hafa milligöngu um innheimtu gjalda eins og nú tíðkast, eða hvort slík innheimta verði alfarið í höndum félaganna sjálfra án aðkomu ríkisins. Í frumvarpinu verði einnig ákvæði um hvernig skuli staðið að samningum við félögin, sé talin þörf á að fela þeim tiltekin samfélagsleg verkefni. Um þau verði þá gerðir sérstakir tímabundnir þjónustusamningar og gætt fulls jafnræðis milli þeirra félaga sem hafa hug á því að taka að sér slík verkefni og uppfylla almenn skilyrði um faglega getu og annað sem nauðsynlegt er til þess að sinna þeim. Síðan er rétt að það komi skýrt fram, af því að hér erum við að fjalla um málefni sem vissulega er stórt á mjög marga vegu og vísu, að þjóðkirkjan sjálf er í sjálfu sér ekki andsnúin því að þessi skref verði stigin og leiðtogi þjóðkirkjunnar, frú Agnes Sigurðardóttir biskup, hefur sagt að tengsl við ríkið sé ekkert sérstakt forgangsmál kirkjunnar, að skyldur kirkjunnar liggi fyrst og fremst í því að rækta og viðhalda tengslum við þjóðina. Kirkjan er því ekki andsnúin þessu á nokkurn hátt. Auðvitað setur þjóðkirkjan ýmsa fyrirvara um hvernig að þessu verði staðið. Þess vegna felur tillagan m.a. í sér nokkuð langan frest til að taka á þessum málum. Þau eru flókin og það þarf að vanda mjög til verka. Það er líka rétt að taka mjög skýrt fram að tillagan beinist ekki gegn þjóðkirkjunni sem trúfélagi eða kristinni trú, alls ekki. Tilgangurinn er hins vegar að skapa jafnræði og jafnrétti. Ríkið og kirkjan eiga sér langa samofna sögu og kirkjan hefur í senn haft trúarlegt, menningarlegt og samfélagslegt hlutverk. Eins og áður hefur komið fram verður að virða það og viðurkenna. Akkúrat þess vegna er gefinn svona rúmur tími, eða 15 ár, fram til þess að fullur aðskilnaði verði og búið sé að binda alla lausa enda í málinu. Frú forseti. Ég geri mér grein fyrir því að sumum kann að finnast þetta ansi rúmur tími og vilja ganga hraðar til verks. Ég er ótvírætt þeirrar skoðunar að málið sé þannig vaxið í eðli sínu og umfangi að nauðsynlegt sé að gefa mjög rúman tíma til að hægt sé að binda alla lausa enda og gefa gott svigrúm fyrir þá aðila sem málið snertir, gefa þeim gott færi til að laga sig að breyttum aðstæðum. Það er ekki bara á Íslandi sem mál af keimlíkum toga hafa verið til umræðu og umfjöllunar. Þau lönd sem við stöndum að ýmsu leyti nálægt eru dæmi um það. Þar er þetta fyrirkomulag með misjöfnum hætti. Ég held að mér sé óhætt að fullyrða að í Danmörku séu ríki og kirkja enn talsvert mikið samofin. Í Svíþjóð hafa menn hins vegar skilið algerlega á milli ríkis og kirkju. Það kann að vera að þangað mætti sækja fyrirmyndir og hugmyndir. Ef ég skil það rétt er enn það fyrirkomulag þar að ríkið hefur milligöngu um innheimtu gjalda til sænsku kirkjunnar, en auðvitað gildir þar fullt trúfrelsi og menn ráða því hvort þeir séu skráðir í kirkjuna. Síðan eru ýmis ákvæði sem varða stuðning vegna menningarverðmæta, vegna kirkjubygginga og þess háttar, að hjálpa til við að halda því við og þar fram eftir götunum. Þar hafa menn leyst þetta með samningum af ýmsu tagi til að gera þetta að veruleika. En endamarkmiðið, held ég að ég geti fullyrt fyrir hönd flutningsmanna, er að koma þessu í það horf að þjóðkirkjan og önnur trúfélög, og lífsskoðunarfélög þar með talið, standi sem mest á eigin fótum, að þeir sem eru í þeim félögum standi sem mest og best að baki sínu trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi og ríkið greiði götu eftir atvikum, aðallega þó kannski í því að kaupa tiltekna þjónustu. Það dregur enginn í efa að t.d. þjóðkirkjan, sem er langstærst og þar af leiðandi umsvifamest á þessu sviði, hefur haft og hefur enn samfélagslegu hlutverki að gegna. Ekki er þar með sagt að það hlutverk eigi eða þurfi að vera á trúarlegum forsendum [[Forseti hringir.]]eða að ekki séu aðrir sem geti gegnt slíku hlutverki. [[Forseti hringir.]] Frú forseti. Ég lýk hér máli mínu og vonast til að málið fái góða umfjöllun í nefnd.
Forseti. Það er ákveðið afturhvarf til einhverra síðustu þinga að standa hér í andsvari við hv. þingmann um þetta mál, af því að ég ætla að vera með sama andsvarið. Þannig er mál með vexti að ég skil ekki alveg enn þá það sem ég ætla að spyrja um og ég hélt kannski að það myndi vera komið aðeins inn á það í greinargerðinni, en svo er ekki. Staðreyndin er sú, óháð því hver skoðun mín er á innihaldi þingsályktunartillögunnar, sem mér líst að mörgu leyti ágætlega á, að árið 2012 var spurt eftirfarandi spurningar í þjóðaratkvæðagreiðslu: Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um þjóðkirkju á Íslandi? Þetta samþykktu þátttakendur í þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu, litlu færri en samþykktu aðra spurningu um jafnt vægi atkvæða. Ég er pínulítið hissa á sumum flutningsmönnum þessarar tillögu, sem sum hver, ég hef ekki heyrt annað, hafa haldið því á lofti þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu sem mjög mikilvægum áfanga í stjórnarskrármálinu sem beri að virða og jafnvel er talað um að nýverið hafi u.þ.b. 40.000 Íslendingar skrifað undir undirskriftalista um að virða ætti þá þjóðaratkvæðagreiðslu. En hér er aftur tillaga um að ganga þvert gegn sömu þjóðaratkvæðagreiðslu. Þannig að mig langar að spyrja hv. þingmann hreint út enn og aftur, óháð innihaldi tillögunnar sjálfar: Telur hann sem sagt þjóðaratkvæðagreiðsluna 2012 marklausa þannig að ekki beri að fara eftir henni, eins og tillaga hans virðist gefa til kynna?
Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Það er rétt hjá hv. þingmanni að hann spurði að þessu sama þannig að ég hélt að þetta væri þá kannski útrætt á milli okkar. Og þannig er náttúrlega að ég er nú farinn að eldast aðeins eins og á hærum má sjá, þannig að nú ríður á að ég muni hvað ég sagði síðast. Ég er ekki alveg viss um að ég muni það fullkomlega en við skulum sjá hvort ég get ekki tekið tekist á við þetta. Það er fyrst til að taka að þessi þjóðaratkvæðagreiðsla var gerð fyrir tíu árum síðan og hefur runnið mikið vatn til sjávar síðan þá. Ég gerði það t.d. að umtalsefni að hér hefur stöðugt fækkað þeim sem telja sig eiga samleið með þjóðkirkjunni með því að vera í þeim söfnuði. Þannig að síðan þjóðaratkvæðagreiðslan fór fram hefur fækkað um þúsundir í þjóðkirkjunni. Það kann að hafa áhrif á skoðanir fólks. Þá ber líka að geta þess, þó að það sé kannski svona fulldjarft að tala þannig úr þessum stól hér, miðað við samanburð við þjóðkirkjuna, að samkvæmt nýjustu traustsmælingum þá treysta 32% þjóðarinnar Alþingi, en 31% þjóðkirkjunni. Ég veit ekki hvort það er sanngjarnt að setja það í þetta samhengi, en ég svara þessu þannig að þetta mál er af þeim toga [[Forseti hringir.]]að það sé ekkert athugavert við að flytja það þrátt fyrir niðurstöður þessarar könnunar sem, eins og hv. þingmaður réttilega bendir á, menn hafa ekki séð ástæðu til þess að virða mjög mikið hingað til.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég man svo sem ekki hvort það er eins og síðast. Ég hélt kannski að þetta væri eitthvað sem flutningsmenn hefðu skoðað sérstaklega við samningu tillögunnar og þyrftu kannski ekki að lesa sér til um það núna. Ég er ekki endilega að spyrja um stöðuna núna í þjóðkirkjunni eða fjölda eða traust - og hvað þá til Alþingis. Ég er einfaldlega að velta fyrir mér afstöðu hv. þingmanns til þjóðaratkvæðagreiðslunnar sem fór fram fyrir rétt rúmum átta árum, ekki tíu. Telur hv. þingmaður - ég gat ekki skilið en hann leiðréttir mig ef ég er að oftúlka og þá biðst ég forláts, það er ekki illa meint - að það sé allt í lagi að taka hana ekki sem heilagan sannleik um það hvernig þjóðin horfir á hlutina? Hv. þingmaður orðaði það einhvern veginn þannig að það væri í lagi núna. Þó að þarna hefði verið spurt um það þá sæi hann ekkert athugavert við að leggja fram mál sem færi gegn niðurstöðunni þar. Ég sé heldur ekkert athugavert við það og tek það fram. En á það ekki við um allar spurningarnar í þjóðaratkvæðagreiðslunni árið 2012? Telur hv. þingmaður líka að það eigi þá við um stóru spurninguna um hvort leggja eigi drög að stjórnarskrá á grundvelli nýlegra stjórnarskrárdraga, þ.e. draga stjórnlagaráðs, og allar hinar fimm spurningarnar, fyrir utan spurninguna um þjóðkirkjuna, sem var spurt um samhliða, jafnt vægi atkvæða, umhverfisákvæði, auðlindaákvæði o.s.frv.? Ég tel að við verðum að vera samkvæm sjálfum okkur. Ef við teljum að þjóðaratkvæðagreiðslan 2012 sé ekki sú afgerandi leiðarhnoða sem við verðum að fara eftir í einu og öllu er kemur að niðurstöðu hennar, lesist varðandi þjóðkirkjuákvæðið eins og hér er, þá hljóti hún að vera það líka varðandi öll önnur ákvæði. Annars værum við ekki alveg samkvæm sjálfum okkur.
Frú forseti. Já, þetta er athyglisverð umræða. Ég held að kjarni málsins hljóti að vera sá að ef við efnum til þjóðaratkvæðagreiðslu um að gera einhverja hluti þá eigi auðvitað að fylgja því. Á hinn bóginn er líka mjög slæmt að halda þjóðaratkvæðagreiðslur og gera síðan ekkert með niðurstöðuna í fleiri ár. Hefur eitthvað verið gert með niðurstöður þessarar þjóðaratkvæðagreiðslu t.d. í tíð þessarar ríkisstjórnar? Hefur eitthvað verið gert við þessar niðurstöður? Það held ég ekki.
Ég var að spyrja um skoðun þína.
- Já, já, ég veit það, hv. þingmaður. Mín skoðun á þessu máli er alveg skýr. Ég tel að að þessu leyti hafi tímarnir einfaldlega breyst, það sé of langt um liðið. Og það getur í sjálfu sér algerlega gilt um hina þættina líka. Ég tel að það sé afskaplega mikill ljóður á stjórnarfari að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um eitthvert tiltekið mál, gera síðan ekkert með hana en vera síðan alltaf að herma hana upp á fólk árum saman á eftir. Ég vona að það sé ekki of flókið fyrir hv. þingmann að átta sig á þessu, að það skipti máli hver tímalínan er í þessum málum. Er það ekki? Það hefði ég haldið.
Forseti. Ég ætlaði ekki að taka til máls í þessu máli því að ég hafði sannast sagna einfaldlega áhuga á því að skilja hvað hv. þingmanni og fyrsta flutningsmanni fyndist um þessi mál. En mér finnast svör hv. þingmanns kalla á að ég komi hér upp, sérstaklega einhver furðuleg orð um að þetta sé jafnvel of flókið til að ég skilji þetta. Ég hef ekki gert neitt í minni aðkomu að þessu máli núna ár eftir ár annað en að spyrja sömu einföldu spurningarinnar: Ef það er í lagi að fara ekki eftir einni spurningu af þeim sex sem voru til hliðar í þjóðaratkvæðagreiðslunni árið 2012, er þá líka í lagi að fara ekki eftir hinum fimm? Er þá líka í lagi að fara ekki eftir stóru spurningunni sem var undir í þeirri þjóðaratkvæðagreiðslunni, þ.e. um drög stjórnlagaráðs? Ég hef tekið það fram í hvert einasta skipti að ég sé efnislega sammála málinu, ég hef alltaf tekið það fram ár eftir ár að ég sé aðeins að kalla eftir þessari afstöðu og samkvæmni. Ég hef alltaf lýst furðu minni á því að bæði sé hægt að segja: Við verðum að virða niðurstöðuna frá 2012, en líka segja að við verðum að hunsa niðurstöðuna frá 2012. Í mínum huga verður ekki bæði sleppt og haldið. Ef við höldum þjóðaratkvæðagreiðslunni frá 2012 á lofti og segjum að hana verðum við að virða og sleppum öllum ódýrum skotum á stjórnvöld áranna á milli eða þær fjölmörgu ríkisstjórnir sem setið hafa, bæði núverandi ríkisstjórn, sem ég er aðili að, og síðustu ríkisstjórn sem hv. fyrsti flutningsmaður var aðili að, sleppum því öllu. Ef við segjum að við verðum að virða hana þegar kemur að einni spurningunni þá finnst mér við ekki samkvæm sjálfum okkur ef við setjum nafn okkar við mál sem segir beinlínis: Það er í lagi að hunsa sömu þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá erum við að láta eigin skoðun trompa niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Þá erum við að velja úr henni það sem hentar okkur í okkar málflutningi. Það þykir mér ekki góð pólitík, forseti. Að því sögðu styð ég að þessi tillaga fái áfram þinglega meðferð og vonast til að við verðum meira samkvæm sjálfum okkur en mér finnst við vera hér í íslenskri pólitík.
Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að ég á erfitt með að átta mig á því hverju hv. þingmaður er að reyna að ná fram með þessum spurningum sínum. Ég skil það ekki alveg og ég veit reyndar ekki til þess að a.m.k. sá sem hér stendur hafi mikið verið að tjá sig um niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslunnar frá 2012. Það getur vel verið að hann sé að beina orðum sínum að mér en sé að tala við einhverja aðra, ég veit það ekki. Það kann að vera. Kjarninn í því sem ég er að segja er sá að nú er liðinn langur tími frá þessari þjóðaratkvæðagreiðslu og það hefur ekkert verið með hana gert. Það er staðreynd. Það hefur ekkert verið með hana gert, ekkert. Maður getur spurt sig að því: Hvað á þjóðaratkvæðagreiðsla sem ekkert er gert með að halda lengi? Á hún að binda hendur okkar þingmanna? Er það rof á trúnaði við eitthvert mál að flytja tillögur sem eru ekki nákvæmlega í samræmi við niðurstöður viðkomandi þjóðaratkvæðagreiðslu? Er það ekki eðli þjóðaratkvæðagreiðslu að spyrja um vilja þjóðarinnar á tilteknum tíma og framkvæma svo vilja þjóðarinnar á þeim tíma? Mér finnst það vera eðlileg röð hlutanna. Ég vil því bara segja að lokum að ég átta mig ekki á því hverju hv. þingmaður er að reyna að ná fram, en hann á það auðvitað við sjálfan sig.
Virðulegur forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um minnisvarða um eldgosin í Surtsey og Heimaey, sem hljóðar svo: „Alþingi ályktar, í tilefni þess að árið 2023 eru liðin 60 ár frá upphafi Surtseyjargossins og 50 ár frá upphafi Heimaeyjargossins: a. Að fela undirbúningsnefnd að safna hugmyndum og gera tillögur að minnismerki til minningar um tímamótin og skulu þær liggja fyrir eigi síðar en í árslok 2021. Nefndin skal hafa samráð við stofnanir og samtök sem tengjast eldgosunum í Surtsey og Heimaey. Í undirbúningsnefnd skulu eiga sæti fimm fulltrúar og skal tilnefningu þeirra vera þannig háttað að þingflokkar minni hluta á Alþingi sammælist um tilnefningu á einum fulltrúa, þingflokkar meiri hluta á Alþingi sammælist um tvo fulltrúa, bæjarstjórn Vestmannaeyja tilnefni einn fulltrúa og forsætisráðherra einn fulltrúa sem jafnframt skal vera formaður nefndarinnar. Í upphafi árs 2022 móti undirbúningsnefndin endanlegar tillögur og kynni þær forsætisráðherra auk þess að annast frekari undirbúning fyrir uppsetningu minnisvarða árið 2023. b. Að fela forsætisráðherra að sjá undirbúningsnefnd fyrir starfsaðstöðu og undirbúa tillögur um fjárframlög til verkefnisins 2020–2023.“ Virðulegur forseti. Nokkrir stóratburðir í náttúru Íslands á liðinni öld lifa með þjóðinni og marka djúp spor í sögu aldarinnar; allt frá Kötlugosinu 1918 til mannskæðra snjóflóða fyrir vestan og austan undir aldarlok. Fáir atburðir hafa þó vakið meiri athygli á Íslandi utan lands en neðansjávargosið sem myndaði Surtsey og jarðeldarnir á Heimaey. Til Surtseyjargossins sást fyrst 14. nóvember 1963 og stóð það til ársins 1967, án alvarlegra afleiðinga. Eldgosið myndaði um 3 km² eyju; nýjan viðmiðunarpunkt landhelgi og síðar efnahagslögsögunnar. Surtsey er einna fremst meðal eldfjallaeyja á heimsminjaskrá UNESCO. Hún er þeirra yngst og einstæður vettvangur vísindamanna sem fylgjast með myndun móbergs úr gjósku og landnámi gróðurs og dýra á nýju, ónumdu landi og í sjó umhverfis eyjuna. Surtsey hefur verið vísindamönnum og vísindum vettvangur mikilvægra uppgötvana. Í eyjunni hefur einnig verið fylgst með framvindu strandrofs og ferlum rofmyndana á landi, einkum vindrofs. Surtsey hefur minnkað um nærri helming en það hægir smám saman á rofi og veðrun. Líklega verður Surtsey í aldanna rás, líkt og sumar stærri eyjar Vestmannaeyja eru nú orðnar, að sæbröttum móbergs- og hraunstandi með fallegum gróðurhatti. Eldgosið á Heimaey braust út aðfaranótt 23. janúar 1973 og stóð í sex mánuði með hörmulegum afleiðingum fyrir byggðina sem þó rétti við eftir öflugar mótvægisaðgerðir og margvíslegt uppbyggingarstarf. Í upphafi Heimaeyjargossins skarst 2 km löng gossprunga í gegnum austasta hluta eyjarinnar, nánast í túnfæti byggðarinnar. Sprungan gaus hraunstrokum enda á milli og gjósku í sjó allra nyrst. Smám saman einangraðist gosvirknin við miðbik hennar og þar hlóðst upp ríflega 200 m hár gjósku- og hraungígur, Eldfell. Heimaey var 11,2 km² að flatarmáli en að gosi loknu mældist hún 13,44 km². Í eynni bjuggu um 5.000 manns og þurfti að flytja langflesta þeirra á brott eins fljótt og auðið var. Mögnuð barátta björgunarmanna og bæjaryfirvalda vakti heimsathygli. Saga hennar og reynslan af átökum við hraunflóð og gjóskufallið er um margt einstæð, einkum saga hinnar merkilegu hraunkælingar. Svipað gildir um hreinsun og endurreisn byggðar og atvinnulífs sem á sérstæðan sess í sögunni. Afrek þessa tíma mega ekki falla í gleymsku. Árið 2023 verða 60 ár liðin frá Surtseyjargosinu og 50 ár frá Heimaeyjargosinu. Á meðan enn er fólk á lífi sem man vel þessa atburði báða telja flutningsmenn mikilvægt að þessara tímamóta verði minnst á veglegan hátt í Vestmannaeyjum sem og sögu eldsumbrotanna og samfélagsins. Flutningsmenn leggja áherslu á að undirbúningsnefndinni verði gefið svigrúm til að safna hugmyndum og koma með tillögur sem ríma við atburðina og hvetji fólk til að heimsækja Vestmannaeyjar til að upplifa sögu samfélagsins þar, og náttúrunnar, á síðari hluta 20. aldar. Nauðsynlegt er að undirbúningsnefndin hafi nægan tíma til undirbúnings, samráðs og vinnu sinnar. Gert er ráð fyrir að tillögur skuli liggja fyrir í árslok 2021 og að endanlegar tillögur verði mótaðar í upphafi árs 2022 og þær kynntar forsætisráðherra. Vonir standa til að minnismerki um eldgosin skapi sér sess í Vestmannaeyjum til frambúðar, verði þekkt kennileiti og áminning um þá atburði sem áttu sér stað og mótuðu sögu bæjarfélagsins. Virðulegur forseti. Við flutningsmenn þessarar tillögu, sem eru auk mín hv. þingmenn Páll Magnússon, Vilhjálmur Árnason, Ari Trausti Guðmundsson, Birgir Þórarinsson, Oddný G. Harðardóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Karl Gauti Hjaltason, leggjum til að málinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og síðari umr.
Frú forseti. Ég ætla svo sem ekki að orðlengja neitt í kringum þetta mál. En af því að mér er málið skylt sem einum af þeim sem að þessu standa þá langar mig að segja örfá orð sem tengjast í fyrsta lagi því að flestir þingmenn Suðurkjördæmis eru með á málinu, eins og við segjum. Þetta er svolítið ákall frá þverpólitískum hópi, ef við orðum það þannig. Það er búið að segja það sem skiptir máli varðandi Surtsey, sem er jú skráning á heimsminjaskrá, og sá vísindalegi árangur sem þar hefur náðst. En þegar kemur að gosinu á Heimaey held ég að það sem standa muni upp úr kannski einna lengst séu minningarnar sem tengjast þessu gosi vegna þess að það náði að hafa áhrif á margar þúsundir manna. Margt af því fólki er auðvitað er í fullu fjöri enn þá, en það mun breytast með tíma og þetta verður atburður í Íslandssögunni sem verður að mörgu leyti einstakur. Þess vegna er gott að það verði einhvers konar minnisvarði til um hann. Auðvitað hafa menn mismunandi skoðanir á minnisvörðum. Ef minnisvarðinn verður reistur, hvernig sem hann mun nú verða eða hvernig sem þetta mun líta út eða hvar hann verður staðsettur, þá þarf að tengja hann við Eldheima, sem er sýning á safni sem er í Vestmannaeyjum og hefur vakið mikla athygli. Ef vel tekst til held ég að sé vel af stað farið en væri verr ef heima væri setið.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um aukið lýðræði og gagnsæi í lífeyrissjóðum og geri það fyrir hönd gervalls þingflokks Flokks fólksins. Í tillögunni kemur fram að Alþingi álykti að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir árslok 2021 sem hafi það að markmiði að auka lýðræði og gagnsæi í lífeyrissjóðum. Frumvarpið feli m.a. í sér ákvæði sem tryggi að: a. sjóðfélagar fari með æðsta vald í málefnum lífeyrissjóða með því m.a. að stjórn lífeyrissjóða boði til félagsfunda í samræmi við samþykktir sjóðanna og atkvæðisréttur sjóðfélaga á félagsfundi fari eftir áunnum og framreiknuðum iðgjöldum sjóðfélaga eftir nánari ákvæðum í samþykktum sjóðanna, b. stjórnir lífeyrissjóða séu kosnar ár hvert á ársfundi sjóðs, c. stjórnarmenn og framkvæmdastjórar í lífeyrissjóðum megi ekki eiga eignarhlut eða stunda viðskipti fyrir eigin reikning í fyrirtækjum sem lífeyrissjóðurinn á hlut í eða í þeim fyrirtækjum sem sjá um fjárfestingar fyrir hönd lífeyrissjóðs, d. Fjármálaeftirlitið haldi skrá um fjárhagslega hagsmuni og trúnaðarstörf stjórnarmanna og framkvæmdastjóra lífeyrissjóða, e. Fjármálaeftirlitið hafi eftirlit með því hvort hagsmunir stjórnarmanna og framkvæmdastjóra lífeyrissjóða samrýmist þeim reglum sem gilda um störf þeirra. Ég ætla þá að fara í greinargerðina með þingsályktuninni. Mál þetta var áður flutt á 149. og 150. löggjafarþingi, 292. mál, en náði ekki fram að ganga. Ég átta mig eiginlega ekki á því, virðulegi forseti, hvað er svona slæmt við það að auka gagnsæi og lýðræði í lífeyrissjóðum. Hvað er slæmt við það að gefa eigendum sjóðanna kost á því að koma að ákvarðanatöku og rekstri þeirra? Mér er það algjörlega hulin ráðgáta. Með tillögu þessari er lagt til að Alþingi álykti að fela fjármála- og efnahagsráðherra, eins og áður sagði, að leggja fyrir Alþingi frumvarp til laga sem hafi það að markmiði að auka lýðræði og gagnsæi í lífeyrissjóðum. Lagt er til að frumvarpið feli í sér skýr ákvæði sem tryggi sjóðfélögum aukið vald í málefnum lífeyrissjóðanna, að stjórnir þeirra séu með skýrt umboð sjóðfélaga, að ekki séu líkur á hagsmunaárekstrum stjórnarmanna og framkvæmdastjóra við hagsmuni lífeyrissjóðanna og sjóðfélaga, og aukið eftirlit með hagsmunaskráningu til að koma í veg fyrir hugsanlega hagsmunaárekstra. Það er vitað og þekkt að einstaklingar hafa nýtt sér að vera í æðstu stöðum innan þessa risavaxna ríkis í ríkinu sem lífeyrissjóðskerfið okkar er og hafa í rauninni auðgast mjög á því að geta setið báðum megin við borðið, hafa látið fjárfesta fyrir milljarða á milljarða ofan í ákveðnum rekstri, og keypt svo sjálfir í þeim fyrirtækjum sem nýbúið er að láta sjóðina fjárfesta í. En hér er verið að koma í veg fyrir slíka hagsmunaárekstra, sem ég kalla nú einu nafni nánast innherjaviðskipti. Hér er í rauninni bara verið að tryggja að enginn ágreiningur verði um slíkt. Eftir kjarasamningana vorið 1969 hafa stjórnir lífeyrissjóða almennt verið skipaðar til helminga af Samtökum atvinnulífsins fyrir hönd launagreiðenda og af viðkomandi stéttarfélagi, en án aðkomu hins almenna sjóðfélaga sem er þó ásamt launagreiðanda skyldaður til að greiða í lífeyrissjóð viðkomandi starfsstéttar eða starfshóps. Launagreiðendur hafa ávallt tilnefnt fulltrúa til setu í stjórnum lífeyrissjóða og á það sér sögulegar skýringar og grundvallaðist í upphafi á hinni gömlu, góðu svokölluðu húsbóndaábyrgð. Mikil breyting hefur orðið á húsbóndaábyrgðinni og framfærsluskyldu almennt. Framfærsluskyldan er að mestu komin yfir til opinberra aðila og hvílir meginþunginn á sveitarfélögunum en nokkur hluti er hjá ríkinu. Fáum dettur í hug að launagreiðandi hafi skyldu til að framfæra fyrrverandi starfsmenn, eins og var hér á árum áður, hvort sem þeir hafa hætt störfum sökum aldurs eða vegna örorku. Þannig hefur hin forna húsbóndaábyrgð flust yfir til Tryggingastofnunar ríkisins, skattkerfisins (barna- og vaxtabætur), lífeyrissjóða, húsaleigubóta og félagsþjónustu sveitarfélaga. Því er ekki lengur sama ástæða fyrir því að launagreiðendur eigi sæti í stjórn lífeyrissjóða. Það hefur bara ekkert með það að gera. Þá hafa sjóðfélagar mikilla fjárhagslegra hagsmuna að gæta og því þykir flutningsmönnum rétt og eðlilegt að sjóðfélagar fái að taka beinan þátt í starfsemi og stefnumótun lífeyrissjóða með þátttöku og kosningarrétti á ársfundum sjóðanna. Í nútímasamfélagi á 21. öldinni, þar sem kallað er eftir því að allt sé uppi á borðum, þar sem á að vera gegnsæi og þátttaka og lýðræði í samfélagi sem byggist á réttarríki og kennir sig við framsækið menningarsamfélag, skýtur það í rauninni skökku við ef ekki þykir hæfa að eigendur sjóðanna fái að koma að ákvarðanatöku og uppbyggingu þeirra frekar en atvinnurekendur. Það hefur sýnt sig í umræðu síðustu ára að almenningur er ekki ánægður með ríkjandi kerfi þar sem almenningi er jafnan ekki tryggð aðkoma að rekstri lífeyrissjóða sem hann er þó skuldbundinn samkvæmt lögum til að greiða í, eins og ég hef áður sagt. Mikilvægt er því að færa valdið aftur til sjóðfélaga og setja um það skýrar reglur. Er því lagt til að í frumvarpi því sem lagt verði fyrir Alþingi verði m.a. kveðið á um að stjórn lífeyrissjóða boði til félagsfunda í samræmi við samþykktir sjóðanna og atkvæðisréttur sjóðfélaga á félagsfundi fari eftir áunnum og framreiknuðum iðgjöldum þeirra, eftir nánari ákvæðum í samþykktum sjóðanna. Eðlilegt er þó að sjóðfélagi geti veitt öðrum skriflegt umboð til að fara með atkvæði sitt á félagsfundum. Þá telja flutningsmenn rétt að lögfesta ákvæði sem tryggi að kosning stjórnar sé tekin fyrir á hverju ári. Nauðsynlegt er að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra með skýrari reglum um að stjórnarmenn megi ekki eiga eignarhlut, eins og ég kom að áður, eða stunda viðskipti fyrir eigin reikning í fyrirtækjum sem lífeyrissjóðurinn á hlut í eða stundar viðskipti við. Jafnframt þarf að tryggja að opinbert eftirlit sé með hagsmunum stjórnarmanna og framkvæmdastjóra lífeyrissjóða svo grípa megi til aðgerða ef kemur til hagsmunaárekstra. Því er lagt til að í frumvarpinu verði Fjármálaeftirlitinu falið að halda skrá um fjárhagslega hagsmuni og trúnaðarstörf stjórnarmanna og framkvæmdastjóra lífeyrissjóða og jafnframt að hafa eftirlit með því að þeir hagsmunir og þau trúnaðarstörf myndi ekki hagsmunaárekstra gagnvart hagsmunum lífeyrissjóðs og sjóðfélaga. Virðulegi forseti. Svo mörg voru þau orð í greinargerðinni og í þessari þingsályktunartillögu, en hún er í rauninni í anda 21. aldarinnar og þeirrar stefnumótunar sem átt hefur sér stað í samfélagi okkar þar sem við viljum a.m.k. fá að taka þátt og móta stefnu í því sem við eigum augljóslega, eðli málsins samkvæmt. Annað er stórundarlegt. Þessi tillaga kallar t.d. á það. Við viljum meira gagnsæi í stjórnum lífeyrissjóða og aukið lýðræði og út á það gengur þessi þingsályktunartillaga. Ég vona sannarlega að henni verði tekið betur en á síðustu tveimur löggjafarþingum.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um tillögu til þingsályktunar um aukið lýðræði og gagnsæi í lífeyrissjóðum, tillögu Flokks fólksins, sem er, held ég, krafa þeirra sem eiga og borga í lífeyrissjóði, krafa sem þeir hafa gert lengi, um að þeir einir hafi vald til að stjórna sjóðunum. Það er eiginlega stórfurðulegt að enn skuli vera þetta kerfi, að þeir sem borga í lögþvingaðan eignaupptökuvarinn sparnað hafi minnst með það að gera hvernig farið er með þá fjármuni. Við höfum víti til varnaðar. Við getum tekið hrunið sem dæmi, hvernig fór með lífeyrissjóðina í hruninu. Á verðlagi dagsins í dag töpuðust örugglega vel á annað þúsund milljarðar. Ég myndi segja að ástandið í dag sé hættulegt að mörgu leyti vegna þess að svo rosalegir fjármunir safnast inn í sjóðina og þeir eru eiginlega farnir að eiga í öllum fyrirtækjum sem eitthvað kveður að í landinu. Þeir eru farnir að kaupa í sjálfum sér, liggur við, og eru þar af leiðandi ekki bara hver á móti öðrum við borðið heldur allan hringinn í kringum borðið að því leyti að atvinnurekendur eru með ótrúleg völd í þessum sjóðum. Í sjóðunum starfa einstaklingar sem hafa þar völd og fjárfesta á sama tíma jafnvel í fyrirtækjum sem þeir eiga. Það er eiginlega galið og stórfurðulegt að það skuli viðgangast enn þann dag í dag. Það er líka annað í þessu sem hefur fylgt því að atvinnurekendur eru með alla þessa stjórn á lífeyrissjóðunum, það er sá gígantíski rekstur þeirra sem kominn er örugglega vel á annan eða jafnvel þriðja tug milljarða. Þarna eru ótrúlega háar launagreiðslur og þeir sem eiga sjóðina og borga í þá hafa ekkert með það að gera hvernig þetta fer fram, hversu margir stjórna þessu, hvernig launastrúktúrinn er og annað, þeir hafa engin áhrif. Þetta er alveg stórfurðulega uppbyggt kerfi. Annað í þessu, sem sýnir okkur svart á hvítu hvernig kerfið virkar eða virkar ekki, er Fjármálaeftirlitið. Fjármálaeftirlitið var á sínum tíma sérstök stofnun. Það var fyrir hrun og einhvern veginn tókst Fjármálaeftirlitinu ekki að veita bönkunum aðhald, ekki lífeyrissjóðunum, ekki tryggingafélögum eða neinu, heldur virtist bara vera einhver áhorfandi. Hvað var síðan gert við Fjármálaeftirlitið? Hvar er það í dag? Jú, ég tel að það sé orðið bara skúffa í Seðlabankanum. Ég varð steinhissa um daginn og sagði upphátt að Fjármálaeftirlitið hefði kíkt upp úr skúffunni. Allt í einu rumskaði það við eitthvert tal um rafmynt, eða bitcoin. Fjármálaeftirlitið kíkti á það og sagði að engar reglur væru um slíkt og hvarf ofan í skúffuna aftur, í staðinn fyrir að senda aðvörun á þingið um að þarna væri einhver peningur sem ekki væri fylgst með. Ég tel að á sama tíma og atvinnurekendur fara út úr lífeyrissjóðnum þurfum við að stórefla Fjármálaeftirlitið. Fjármálaeftirlitið þarf og á að koma fram, sérstaklega núna þegar verið er að tala um að selja bankana. Hvert er verið að tala um að selja bankana? Jú, til lífeyrissjóðanna. Könnumst við við þetta frá síðustu bankasölu? Það er margt að varast en ég held að það væri þjóðráð að þessi tillaga kæmist í gegnum þingið. En því miður held ég að það sé ekki nokkur von vegna þess að fjórflokkurinn virðist vera búinn að sjá til þess að kerfið sé varið með öllum tiltækum ráðum. Það virðist ekki skipta máli hvaða ríkisstjórn hefur komist til valda undanfarið. Kerfið er varið og þar á allt að vera óbreytt. Áfram skulu ákveðnir kóngar fá að stjórna lífeyrissjóðunum, skammta sér laun og hafa launastefnu eins og þeim hentar, kaupa í þeim fyrirtækjum sem þeim hentar. En ef það kemur svo einföld krafa um að lífeyrissjóðirnir verði notaðir í fjárfestingu til að byggja íbúðir fyrir félagsmenn þá ætlar allt að ganga af göflunum. Þá er sagt að það sé sko langt því frá að það sé tilgangur lífeyrissjóðanna að byggja fyrir þá sem eiga þá svo þeir geti eignast húsnæði og þurfi ekki að vera á leigumarkaði eða enn verr staddir. Nei, það má ekki vegna þess að þeir eiga að vera hagnaðardrifnir. Og hvað þýðir það? Jú, það þýðir að þeir þurfa að fá 3,5% ávöxtun. Hvað þýðir það? Jú, ávísun á verðbólgu, ávísun á að vextir og annað keyri upp verðbólgu. Við erum með hæsta kostnað vegna íbúðakaupa á Norðurlöndunum a.m.k., jafnvel í Evrópu, en Covid hefur þvingað niður stöðuna eins og hún er í dag. En þetta verður allt óbreytt þegar Covid verður farið og þá verður engin breyting á. Ég spyr: Hvað rökstyður það Samtök atvinnulífsins geti verið með menn í stjórn og verið með völd í þessum sjóðum án þess jafnvel að borga krónu í sjóðinn fyrir sjálfa sig, heldur bara vegna þess að þeir borga viðkomandi launamönnum laun og þurfa þar af leiðandi að borga lögþvingaðan, eignaupptökuvarinn sparnað inn í sjóðinn? Hvað rökstyður að þau eigi að hafa öll völd? Þau segja að þau hafi ekki öll völd heldur hafi bara sex á móti sex. En hvað þýðir það? Sex á móti sex þýðir að ef verkalýðshreyfingin ætlar að reyna af litlum mætti að koma með einhverjar tillögur inn þá fellur það á jöfnu. Þannig hefur það verið og þannig er það núna að það eru atvinnurekendurnir sem stjórna í þessum sjóðum. Þeirra eru völdin og hafa verið. Ég vona heitt og innilega að valdatíð þeirra sé að ljúka og að þetta frumvarp nái fram að ganga og að við sjáum fram á bjartari tíma og sjáum til þess að þeir sem eiga þetta fái atkvæðisrétt, fái að stjórna þessu. Ég er alveg sannfærður um að það verður mun betri útkoma, bæði fyrir þá sem eiga þetta og fyrir hagkerfið í heild sinni. Á sama tíma vona ég að það nái fram að ganga sem við mæltum fyrir í dag, að inngreiðslur í lífeyrissjóði verði skattlagðar og að við sjáum til þess að koma hlutum í lag. Þá erum við í fínum málum.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér í annað sinn fyrir tillögu til þingsályktunar um afnám 70 ára aldurstakmörkunar í lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Flutningsmenn með mér eru hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Ásmundur Friðriksson, Björn Leví Gunnarsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Helga Vala Helgadóttir og Guðmundur Ingi Kristinsson. Ályktunin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra, í samráði við félags- og barnamálaráðherra, að hefja viðræður við samtök opinberra starfsmanna um afnám þeirra ákvæða úr lögum sem takmarka starf opinberra starfsmanna við 70 ára aldur.“ Markmið þingsályktunartillögunnar er að veita opinberum starfsmönnum möguleika á vera áfram í starfi eftir að 70 ára aldri er náð, ef þeir vilja og treysta sér til. Ég lagði þessa tillögu fram á síðasta löggjafarþingi og hún fór þá til efnahags- og viðskiptanefndar og fékk umsagnir, m.a. frá BSRB og Landssambandi eldri borgara. BSRB fagnaði í umsögn sinni tillögunni og lýstu sig reiðubúin til að taka þátt í þeirri vinnu sem hún boðar. Þau lögðu líka áherslu á og tóku þar með undir með okkur að samráð við stéttarfélög opinberra starfsmanna yrði og að einungis væri um að ræða heimild til að halda áfram starfi eftir að 70 ára aldri er náð en ekki fortakslaus skylda. Vísað var til heimildar í kjarasamningi BSRB og Sambands íslenskra sveitarfélaga til að framlengja ráðningu starfsmanna sem hafa náð 70 ára aldri um allt að tvö ár. Starfsmenn ríkisins eiga hins vegar ekki sömu möguleika og opinberir starfsmenn sveitarfélaga til að vinna eftir sjötugt. Þá var bent á að lífeyrissjóðir opinberra starfsmanna tækju ekki við lífeyrisgreiðslum eftir að starfsmaður hefði náð 70 ára aldri. Það kom líka fram hjá Landssambandi eldri borgara að nauðsynlegt væri að endurskoða starfslok vegna aldurs m.a. í ljósi þess að lífaldur hefði hækkað til muna síðastliðna áratugi. Og ég tek undir það sem kom fram í umsögn þeirra að hin svokallaða 70 ára regla er úrelt og hún er í rauninni í ósamræmi við mannréttindi. Í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, er lögfest sú regla að opinberir starfsmenn skuli láta af störfum við 70 ára aldur. Þar er líka kveðið á um að embættismanni skuli veita lausn frá og með næstu mánaðamótum eftir að hann nær 70 ára aldri og hið sama gildir um þá sem skipaðir eru tímabundið í embætti. Einnig kemur fram að segja eigi starfsmanni jafnan upp störfum frá og með næstu mánaðamótum eftir að hann nær sjötugu. Í greinargerð með því frumvarpi, þ.e. frá 1996, eru ekki færð sérstök rök fyrir því að viðhalda umræddu aldurshámarki sem þá var að finna í 1. mgr. 13. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í greinargerð með því frumvarpi er varð að lögum 1954 segir m.a. í athugasemdum um 13. gr. að skiptar skoðanir séu um hvort lögbjóða skuli aldurshámark opinberra starfsmanna og þá við hvaða aldur skuli miðað. Eru þar tíunduð þau rök með aldurstakmörkuninni að 60–70 ára gamlir menn væru yfirleitt ekki lengur fullgildir starfsmenn, að sjaldnast viðurkenndu þeir það sjálfir og að veita þyrfti ungum mönnum færi á að komast til starfa. Svo mörg voru þau orð í okkar gömlu lögum. Samkvæmt lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði, nr. 86/2018, er bein eða óbein mismunun á grundvelli aldurs óheimil þegar kemur að aðgengi að störfum og þar með við ráðningar og framgang í starfi. Þó er undantekningu að finna í 12. gr. laganna, en hún kveður á um að mismunandi meðferð vegna aldurs teljist ekki brjóta gegn lögunum séu færð fyrir henni málefnaleg rök sem helgast af lögmætu markmiði, þar með talið stefnu í atvinnumálum eða öðrum markmiðum er varða vinnumarkað, enda gangi slíkar aðgerðir ekki lengra en nauðsynlegt er talið til að ná því markmiði sem stefnt er að. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum 2018 segir m.a. um 12. gr. að heimilt verði talið að kveða á um sérstakan eftirlaunaaldur sé tilgangurinn sá að ná tilteknu lögmætu markmiði, svo sem í ljósi opinberrar stefnu í atvinnumálum. Flutningsmenn benda á að lífsgæði og aðstæður hafa breyst mikið frá því að lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins voru sett. Auknar lífslíkur og bætt heilsa fólks hefur gert því kleift að starfa lengur en það gerði áður. Telja flutningsmenn rétt að opinber stefna í atvinnumálum endurspegli þá breytingu og gefi þeim sem vilja starfa lengur og hafa heilsu til þann möguleika. Þessu til stuðnings má nefna að í sumum tilfellum halda starfsmenn opinberra stofnana áfram störfum fyrir þær sem verktakar eftir starfslok við 70 ára aldur. Jafnframt kann að vera að hið opinbera tapi þekkingu til hins almenna vinnumarkaðar þar sem ekki er að finna sambærilegar aldurstakmarkanir. Tillögu þessari er hvorki ætlað að hvetja opinbera starfsmenn til að lengja starfsævi sína né þrýsta á um það og mikilvægt er að sjónarmið fulltrúa opinberra starfsmanna komi fram þegar reglum um þá er breytt. Flutningsmenn leggja því áherslu á að unnið verði að afnámi umræddra aldurstakmarkana í samvinnu við samtök opinberra starfsmanna og leggja áherslu á mikilvægi þess að útfærsla afnámsins verði vönduð og unnin í sátt. Eins og hér hefur komið fram er heimurinn dálítið mikið breyttur og fólk lifir sem betur fer mun lengur en kannski þegar þessi lög voru sett á sínum tíma og mikilvægt að taka á því að við skilgreinum okkur ekki endilega eftir aldri, heldur fyrst og fremst eftir því hvað við viljum gera og hvort við höfum heilsu og færni til þess eða ekki. Ég held að mikil þekking sé hjá eldra fólki sem er að ná sjötugu eða er orðið sjötugt í dag en hefur í rauninni neyðst til að hætta. Það hefur haft mikla starfsgetu og löngun til þess að vinna en hefur ekki mátt það á þeim vettvangi sem það hefur unnið og ég held að það sé mjög bagalegt. Ég vona sannarlega að tillagan nái fram að ganga. Hún fékk góðar undirtektir hjá umsagnaraðilum í nefndinni á síðasta þingi og ég tel enga ástæðu til annars en að þessi hópur verði settur í gang og málið nái fram að ganga.
Frú forseti. Ég ætla nú ekki að lengja ekki þessa umræðu mikið en mér fannst rétt að geta þess að einhverra hluta vegna hef ég ekki verið færður á þetta þingskjal sem meðflutningsmaður en er sannarlega fylgjandi þessu máli. Þetta er algjörlega í takt við það sem ég og margir aðrir þingmenn höfum verið að tala fyrir hér í þinginu undanfarin misseri. Eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kom inn á hér áðan er þetta í rauninni mannréttindamál. Verið er að tryggja að ekki sé verið að ýta fólki út af vinnumarkaði á ómálefnalegum forsendum eins og aldri einum saman. Þetta er þess vegna mál með mjög skýra tengingu við annað þingmál sem er hér inni, um aldursfordóma. Það eru ákveðnir aldursfordómar sem felast í því að halda því fram að bara vegna þess að einhver hafi náð einhverjum tilteknum aldri kunni hann að vera ófær um að sinna sínu starfi. Ófærni til að sinna starfi er miklu líklegri til að tengjast einhverjum færniþáttum, heilsufarsþáttum en nokkurn tímann því á hvaða aldri viðkomandi er. Frú forseti. Eins og ég sagði ætla ég ekki að lengja þessa umræðu en mér fannst mikilvægt að þessi sjónarmið kæmu fram og stuðningur minn við þetta mál. En eins og frú forseti veit þá má ekki lengur fara í samsvar, sem svo er kallað, þannig að ég lýsi yfir stuðningi við málið.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um að Ísland gerist aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um að banna kjarnorkuvopn. Meðflutningsmenn mínir á þingsályktunartillögunni eru hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé, Ari Trausti Guðmundsson og Ólafur Þór Gunnarsson. Tillagan sjálf er stutt en hún hljómar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni fyrir Íslands hönd að undirrita og fullgilda samning um bann við kjarnorkuvopnum sem samþykktur var á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í New York 7. júlí 2017.“ Þetta mun vera í fimmta sinn sem ég flyt þessa tillögu. Sú breyting hefur þó orðið síðan ég mælti síðast fyrir þessu máli að 22. janúar síðastliðinn tók samningurinn gildi. Það gerðist þegar 90 dagar voru liðnir frá því að fimmtugasta þjóðþing heimsins hafði fullgilt samninginn. Í dag er því um að ræða alþjóðasamning sem er fullgildur að alþjóðalögum. Aðdragandi samningsins er sá að árið 2016 ákvað fjöldinn allur af kjarnorkuvopnalausum ríkjum að reyna nýja nálgun í baráttunni gegn þessum skelfilegu vopnum. Samtökin ICAN hafa þar verið fremst meðal jafninga og hlutu raunar friðarverðlaun Nóbels árið 2017 fyrir baráttu sína. Líkt og segir í rökstuðningi norsku Nóbelsnefndarinnar áttu samtökin stærstan þátt í að leiða saman þjóðir heims og undirbúa gerð þessa mikilvæga sáttmála. Á fimmta hundrað friðarhópar og félagasamtök um víða veröld standa saman að ICAN-samtökunum. En svo að við rifjum upp nokkur grundvallaratriði varðandi stöðuna í kjarnorkuvopnamálum í heiminum þá eru níu ríki sem eru skilgreind sem kjarnorkuríki eða kjarnorkuveldi og þau eiga yfir 13.000 kjarnorkuvopn eða -sprengjur. Eldri afvopnunarsamningar gera ráð fyrir því að kjarnorkuveldin muni með tímanum minnka vopnabúr sín og vinna að útrýmingu vopnanna. Það hefur þó ekki gengið eins og væntingar stóðu til. Þvert á móti hafa einstök ríki, og þar á meðal hernaðarbandalagið NATO, haft kjarnorkuvopn sem hluta af hernaðarstefnu sinni. Því miður hefur ýmsum mikilvægum samningum sem hafa verið eins og vörður á leið til kjarnorkuafvopnunar ekki verið fylgt eftir og þeim hefur jafnvel verið sagt upp. Það gerir þennan samning hér enn mikilvægari. Kjarnorkusprengjum hefur að sönnu fækkað frá því þegar þær voru flestar. En það sem hefur gerst er að þær hafa stækkað og þær hafa orðið fullkomnari þannig að sprengjumáttur þeirra hefur stóraukist. Þær hræðilegu kjarnorkusprengjur sem heimurinn hefur þó kynnst og hefur reynslu af eru litlar í samanburði við a.m.k. sum þau vopn sem nú er verið að þróa. Flest kjarnorkuveldin eru jafnframt að veita svimandi háar upphæðir til þróunar á nýjum og fullkomnari vopnum og sú hugmynd að hægt sé að nota slík vopn, sem stundum eru kölluð taktísk kjarnorkuvopn, í almennum hernaði er því miður rædd af sífellt meiri alvöru, í það minnsta í sumum kreðsum. Við erum sem sagt í alvörunni þar stödd að kjarnorkuógnin fer aftur vaxandi. Stundum ber á því viðhorfi þegar rætt er um þennan samning að hann hljóti að vera andvana fæddur þar sem kjarnorkuveldi veraldar hafa enn sem komið er neitað að koma að honum. Þar er hins vegar um misskilning að ræða. Fyrirmynd þessa sáttmála er einmitt fengin frá öðrum afvopnunarsáttmálum á borð við jarðsprengjubann Sameinuðu þjóðanna, bann við klasasprengjum og bann við efnavopnum. Í tilviki þeirra samninga voru það ríki og ríkjahópar sem ekki höfðu yfir slíkum vopnum að búa sem drógu vagninn og knúðu í gegn slík alþjóðleg bönn í hreinni andstöðu við þau ríki sem vopnin áttu. Í öllum tilvikum hefur tilkoma hins alþjóðlega banns þó haft þær afleiðingar að vopnunum var útskúfað og notkun þeirra og framleiðsla talin siðferðilega óverjandi. Þetta mun einnig gerast varðandi kjarnorkuvopnin. Frú forseti. Ég gat þess að sáttmáli um að banna kjarnorkuvopn hafi tekið gildi fyrir um mánuði þegar tiltekinn tími var liðinn frá því að fimmtugasta ríkið hafði fullgilt hann á þjóðþingi sínu. Síðan þá hafa fjögur lönd í viðbót bæst í hópinn. Rúmlega 30 lönd til viðbótar hafa svo undirritað sáttmálann en eiga eftir að stíga seinna skrefið í ferlinu og fullgilda hann. Stöðugt bætist í hóp þessara landa enda stóð mikill meiri hluti aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna að samningu sáttmálans. Mikill meiri hluti segi ég en þó ekki öll ríkin. Hópur ríkja sem hefur yfir kjarnorkuvopnum að búa og fylgiríki þeirra hafa staðið gegn samningnum, þeirra á meðal eru aðildarríki hernaðarbandalagsins NATO. Enn sem komið er hefur reynst erfitt að rjúfa þennan andstöðumúr NATO gegn sáttmálanum. Þó eru nokkur lönd í heimshluta okkar sem eru aðilar að honum og ég vil nefna þau. Það eru Írar, Austurríkismenn og Maltverjar auk Liechtensteins, San Marínó og Páfagarðs. Hæstv. forseti. Í tengslum við gildistöku samningsins um að banna kjarnorkuvopn kynntu samstarfsaðilar ICAN á Íslandi, sem eru m.a. Mannréttindaskrifstofa Íslands og Rauði krossinn, niðurstöður könnunar sem þeir létu gera í nokkrum löndum. Hvað varðar Ísland er meginniðurstaðan sú að 86% aðspurðra Íslendinga sögðust styðja að Ísland gerðist aðili að sáttmálanum um að banna kjarnorkuvopn en einungis 3% voru því andvíg. Rétt um 10% sögðust ekki vera viss. Nú kynni einhver að velta því fyrir sér hvort þessi mikli stuðningur skýrist af því að almenningur viti lítið um sáttmálann um að banna kjarnorkuvopn og geri sér ekki grein fyrir því að samþykkt hans kynni að hafa einhverjar afleiðingar. En til að bregðast við slíkum vangaveltum var framhaldsspurning þar sem fólk var spurt, eftir að það hafði gefið upp afstöðu sína til þess hvort það vildi að við yrðum aðilar að samningnum, hvort það vildi að Ísland yrði í hópi fyrstu aðildarríkja NATO til að undirrita sáttmálann þó svo að slíkt kynni að verða til þess að Bandaríkjastjórn myndi beita landið einhvers konar þrýstingi. Niðurstöður þeirrar spurningar eru sérlega áhugaverðar því að þær leiddu í ljós að hjá sumum, og þá sérstaklega stuðningsmönnum sumra flokka, sem höfðu stutt að Ísland gerðist aðili að samningnum hélst stuðningurinn óbreyttur en hjá öðrum minnkaði hann lítillega, einkum þar sem óákveðnum fjölgaði. Hjá kjósendum Sjálfstæðisflokksins þar sem andstaðan var mest vildu engu að síður 57% aðspurðra gerast aðilar að samningnum. Það er því afgerandi meiri hluti landsmanna með því að Ísland verði aðili að samningi um að banna kjarnorkuvopn. Ég hef því ástæðu til að ætla að stuðningur við þetta mál sé mikill, hann er það greinilega meðal almennings og ég held að afstaðan hér á þingi geti verið í samræmi við það. Ég vil einnig minna á að 25 þingmenn hafa skrifað undir heit eða loforð þess efnis að vinna að því að kjarnorkuvopn verði bönnuð. Það er hægt að kynna sér hverjir þessir þingmenn eru á heimasíðu ICAN. Frú forseti. Vitaskuld á Ísland að vera aðili að slíkum samningi. Það þýðir ekkert að segja á tyllidögum að við séum friðelskandi og herlaus þjóð en leggja svo ekki okkar af mörkum þegar kemur að því að banna illræmdustu vopn sem fundin hafa verið upp. Ég vil með þeim orðum ljúka ræðu minni. Ég legg til að að þessari umræðu lokinni verði málinu vísað til hv. utanríkismálanefndar og síðari umr.
Forseti. Það er ekki reykingamaðurinn sem ákveður hvort hann reyki í fermingarveislunni eða ekki. Það er ekki eigandi sportbílsins sem ákveður hvort hann keyri um á 200 km hraða á göngugötum. Það er ekki eigandi haglabyssunnar sem ákveður hvort hann gangi með hana hlaðna og hættulega um götur borgarinnar eða götur landsins. Og það eiga ekki að vera kjarnorkuvopnaríkin sem ákveða hvort þau eigi vopn sem geta eytt öllu lífi á jörðinni og jörðinni sjálfri. Þetta er afskaplega einfalt. Þetta er mál sem snertir okkur öll og það getur enginn með góðri samvisku sagst vera á móti því að við bönnum tól sem hafa þann eina tilgang í sameiginlegum mætti sínum að eyða öllu lífi á jörðinni. Ísland á að vera í fararbroddi í því að berjast gegn kjarnorkuvopnum. Ég vildi óska þess að ríkisstjórn Íslands tæki málið til sín og stigi það skref að skrifa undir og staðfesta þennan sáttmála eins og hér er lagt til að við gerum. Ég vildi óska þess að við værum ekki aðilar að hernaðarbandalagi, en því miður eru aðrir flokkar en sá sem ég og hv. flutningsmenn tilheyrum, ekki á þeirri skoðun. Við hljótum öll, sem búum hér efst uppi á hnettinum í viðkvæmu umhverfi norðurslóða, að geta sammælst um að stíga þessi skref sem nauðsynleg eru til að tryggja öryggi okkar allra hér á jörð. Eitt er ógnin sem af vopnunum sjálfum stafar. Annað er kolefnissporið sem framleiðsla þeirra og tilvist býr til, mengunin sem fylgir þeim. Það er ekki hægt að tala í einu orðinu um að við þurfum að berjast gegn loftslagsvá og hamfarahlýnun án þess að vera á móti hernaðaruppbyggingu og hvað þá tilvist kjarnorkuvopna. Forseti. Ég vona innilega að þurfum ekki svona tillögur í framtíðinni. Ég vona innilega að íslensk stjórnvöld geti stigið þau skref sem þarf að stíga til að setja okkur í fararbrodd í þessum efnum, að berjast gegn stórhættulegum vopnum sem geta eytt öllu lífi. Þetta á ekki að vera sérstaklega flókið. Ég hvet ríkisstjórnina til að stíga fram og skrifa undir samninginn. Ef ekki þá höfum við þessa tillögu hér sem hægt er fara með hina hefðbundnu leið og ég hvet hv. Alþingi til að stíga þau skref ef með þarf.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á jarðalögum, nr. 81/2004, með síðari breytingum (forkaupsréttur sveitarfélaga). Flutningsmenn ásamt þeim sem hér stendur eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Sigurður Páll Jónsson. Í 1. gr. segir: Á eftir 27. gr. laganna kemur ný grein, 27. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Forkaupsréttur sveitarfélaga. Sveitarfélag á forkaupsrétt að landi og öðrum fasteignum innan sveitarfélagsins sem lög þessi gilda um og fyrirhugað er að selja eða ráðstafa varanlega með öðrum hætti ef fyrirhuguð nýting samræmist ekki aðalskipulagi eða sveitarfélagi er þörf á að fá umráð yfir slíkum fasteignum til nota fyrir opinbera starfsemi sveitarfélags eða sameiginlegra nota fyrir íbúa sveitarfélags. Í 2. gr. segir: Á eftir orðunum „27. gr.“ í 28. gr., 1. mgr. 29. gr. og 1. mgr. 30. gr. laganna kemur: og 27. gr. a. Í 3. gr. segir: Lög þessi öðlast þegar gildi. Frú forseti. Ég ætla að víkja næst aðeins að greinargerð með frumvarpinu. Með frumvarpinu er lagt til að forkaupsréttur sveitarfélaga í jarðalögum verði endurvakinn til að bregðast við þeim breytingum sem orðið hafa á eignarhaldi og nýtingu jarða á undanförnum misserum. Markmiðið er að tryggja að sveitarfélög hafi vitneskju um fyrirhugaða sölu jarða innan sinna vébanda enda má telja að slíkt sé hagur beggja aðila, þ.e. kaupanda jarðar og sveitarfélags, hafi kaupandi t.d. áform um nýtingu sem reynist í andstöðu við hugmyndir og áætlanir sveitarfélags um uppbyggingu á svæðinu. Frá því að ákvæði laga um forkaupsrétt sveitarfélaga var afnumið árið 2004 með setningu nýrra jarðalaga, nr. 81/2004, hefur þróunin verið með þeim hætti að fjársterkir aðilar, oft erlendir, hafa keypt fjölda jarða með tilheyrandi hlunnindum. Slík kaup hafa í mörgum tilfellum farið fram í gegnum erlend félög og er þá endanlegt eignarhald óljóst sem og fyrirhuguð nýting jarðarinnar. Óánægju hefur gætt með þá þróun og kallað hefur verið eftir viðbrögðum stjórnvalda hvað þetta varðar. Með virkjun forkaupsréttar sveitarfélaga gefst sveitarfélögum kostur á að kynna sér fyrirhugaða nýtingu kaupanda viðkomandi jarðar og hvernig hún samræmist aðalskipulagi sveitarfélagsins þar sem framtíðarstefna sveitarfélagsins kemur fram. Samkvæmt skipulagslögum er aðalskipulag skipulagsáætlun fyrir tiltekið sveitarfélag þar sem fram kemur stefna sveitarstjórnar um landnotkun, byggðaþróun, byggðamynstur, samgöngu- og þjónustukerfi og umhverfismál í sveitarfélaginu. Komi í ljós að fyrirhuguð nýting samræmist ekki aðalskipulagi getur sveitarfélagið gengið inn í kaupin verði frumvarpið að lögum. Auk þess er lagt til að forkaupsréttur virkist ef sveitarfélagi er þörf á að fá umráð yfir fasteignum til nota fyrir opinbera starfsemi þess eða til sameiginlegra nota fyrir íbúa sveitarfélagsins. Með frumvarpinu leggja flutningsmenn til að sveitarfélögum verði með forkaupsrétti tryggður aðgangur að upplýsingum um fyrirhugaða ráðstöfun jarða og þar með tækifæri til að bregðast við með hagsmuni sveitarfélaganna að leiðarljósi. Frú forseti. Ég ætla næst að víkja að sögulega þættinum þegar kemur að forkaupsréttinum sem hér er rætt um. Ákvæði um forkaupsrétt í jarðalögum hafa verið í íslenskum lögum allt frá árinu 1723, samanber tilskipun frá 18. júní 1723. Þar voru ákvæði um forkaupsrétt ábúenda sem höfðu lífstíðarábúð á jörðum. Samkvæmt lögum nr. 30/1905, um forkaupsrétt ábúenda, náðu þessi ákvæði hins vegar til allra ábúenda án tillits til þess hvort þeir hefðu lífstíðarábúð eða ekki. Reglurnar um forkaupsrétt náðu einnig til ábúenda sem höfðu sagt upp ábúðarsamningum sínum og ábúenda sem löglega hafði verið sagt upp ábúðarsamningum ef ábúðinni var ekki lokið. Með lögum nr. 30/1905 fengu sveitarfélög einnig forkaupsrétt að afréttum og óbyggðum svæðum sem unnt væri að nýta til sumarhúsabyggða. Með lögum nr. 40/1919 fengu sveitarfélög forkaupsrétt á jörðum á eftir ábúendum sem héldu forkaupsrétti sínum með sömu skilyrðum og áður. Síðan var það með lögum nr. 16/1926, og með breytingum á lögum nr. 40/1919, að lögfestar voru undantekningar frá ákvæðum laganna um forkaupsrétt, en samkvæmt þeim giltu ákvæðin ekki ef jarðeigandi seldi jörð barni sínu, kjörbarni, fósturbarni, bróður, systur eða foreldri. Lög nr. 40/1919 voru síðan endurútgefin og svo breytt með lögum nr. 55/1926. En með lögum nr. 40/1948, um kauprétt á jörðum, voru gerðar þær breytingar á ákvæðum laganna um forkaupsrétt að ábúandi átti aðeins forkaupsrétt á undan sveitarfélagi ef hann hafði haft ábúð í þrjú ár eða lengri tíma áður en söluumleitanir hófust, en að öðrum kosti átti ábúandi forkaupsrétt á eftir sveitarfélagi. Sömu undantekningar giltu áfram um sölu til náinna ættingja. Með lögum nr. 65/1976 var lögfest að ábúendur ættu forkaupsrétt á undan sveitarfélagi ef þeir hefðu haft ábúð á jörð í tíu ár eða lengur og sömu undantekningar og áður voru gerðar um sölu til náinna ættingja en bætt við að þau ákvæði giltu einnig um maka og barnabörn. Enn fremur voru þau skilyrði sett að ábúandi yrði að taka jörðina til ábúðar og fullra nytja. Ákvæðin um forkaupsrétt sveitarfélaga eru í þingskjölum með framangreindum lögum rökstudd með því að verið sé að sporna gegn því að jarðir sem hæfar séu til búreksturs falli í hendur svokallaðra jarðabraskara eða annarra aðila sem ekki hyggjast taka þær til búreksturs og landbúnaðarnytja að öðru leyti án tillits til þess hvort og hvaða röskun það kunni að hafa í för með sér fyrir byggðarlagið. Frú forseti. Ég hef nú rakið hér aðeins söguleg ákvæði um forkaupsrétt í jarðalögum. Sögulega séð á þetta ákvæði sér langa forsögu, eða allt frá árinu 1723. Það sýnir að þetta ákvæði hefur ávallt verið talið mikilvægt. Þess vegna verður að teljast svolítið sérstakt að með lögunum frá 2004 var ákvæðið fellt niður. Ég mun koma aðeins nánar að því á eftir. En það var sem sagt með lögum nr. 81/2004 sem þetta ákvæði var tekið út og hafði þá verið í íslenskum rétti allt frá 1723. Eftirlitsstofnun EFTA gerði nokkrar athugasemdir við ákvæði jarðalaganna, nr. 65/1976, og taldi þau brjóta gegn EES-samningnum. Þær athugasemdir beindust einkum að 6. gr. laganna um að samþykki bæði sveitarstjórnar og jarðanefnda, eins og það var nefnt, þyrfti til að heimilt væri að ráðstafa jörðum og öðrum fasteignum sem lögin giltu þá um, að sveitarstjórn gæti bundið samþykki sitt tilteknum skilyrðum um búsetu, samanber 11. gr. þeirra laga um að aðilar sem vilja kaupa jarðir á Íslandi og nýta til landbúnaðar þurfi að hafa starfað við landbúnað í tvö ár hér á landi nema landbúnaðarráðherra veiti sérstaka undanþágu, og síðan 30. gr. laganna um forkaupsrétt sveitarfélaga og Jarðasjóð ríkisins. Í bréfi stofnunarinnar til íslenskra stjórnvalda þann 4. júlí 2001 kemur fram það álit að framangreind ákvæði jarðalaga, nr. 65/1976, brjóti gegn 40. gr. EES-samningsins. Til að mæta þeim athugasemdum á sínum tíma var farin sú leið að heimild sveitarfélaga til að nýta forkaupsrétt væri bundin ákveðnum skilyrðum á þann veg að sveitarfélögin gætu nýtt forkaupsréttinn teldu þau þörf á að fá umráðarétt yfir jörð, jarðahluta eða öðru landi sem ætti að selja til að nýta fyrir starfsemi sveitarfélagsins eða til sameiginlegra nota fyrir íbúa sveitarfélagsins. Ekki voru gerðar athugasemdir við þá breytingu og má segja að hún hafi verið ágætlega unnin. Sú vinna sem lá að baki snerist fyrst og fremst um að tryggja að þetta ákvæði bryti ekki gegn EES-samningnum. Eins og ég segi voru ekki gerðar athugasemdir við þetta þannig að sú vinna skilaði sér ágætlega. Þetta var sem sagt í frumvarpi til jarðalaga 2004, eins og ég nefndi. En það gerist hins vegar í þessu ferli að innan nefndarinnar er þetta síðan tekið út og þess vegna er ákvæðið ekki í lögunum í dag. Það er þó nokkuð ljóst þegar farið er yfir nefndarálitið að ekki stóð til að taka það út. Til stóð að forkaupsréttarákvæði yrði áfram í lögum. Nefndin rökstyður það ekki hvers vegna hún tekur það út á síðustu metrunum, eins og má að orði komast. En eins og ég nefndi áðan, frú forseti, fer þarna í gang mjög mikil og góð vinna við að tryggja að ákvæðið sé ekki í andstöðu við EES-samninginn. Maður hefði ætlað að eðlilegast væri að þetta yrði áfram í frumvarpinu og það yrði samþykkt sem lög að þetta ákvæði yrði áfram inni, þ.e. forkaupsréttarákvæðið. En eins og ég hef rakið gengur nefndin mun lengra. Hún tekur ákvæðið út einhverra hluta vegna og rökstyður það ekki, sem er svolítið sérstakt. Það verður til þess að ákvæðið er ekki í lögunum í dag og var afnumið árið 2004 eftir að hafa verið í lögunum frá 1723. Í frumvarpi því sem hér er mælt fyrir er stuðst við þetta ákvæði og við það bætt, eins og áður segir, að sveitarfélag geti nýtt sér forkaupsrétt samræmist hugmyndir kaupanda jarðar ekki aðalskipulagi sveitarfélags. Þessu er bætt inn í með aðalskipulagið og telja verður að það falli ágætlega að því ákvæði. Með sameiginlegum hagsmunum íbúa, eins og segir í ákvæðinu og ég rakti hér í upphafi, er átt við hagsmuni margra og jafnvel meiri hluta íbúa sveitarfélagsins. Líta verður svo á að ekki sé gert ráð fyrir því að unnt sé að neyta forkaupsréttar samkvæmt þessu ákvæði í þeim tilgangi að afhenda viðkomandi jörð tilteknum einstaklingum eða þröngum hópi einstaklinga til afnota. Það er ekki í anda þessa frumvarps. Frú forseti. Ég ætla ekki að fullyrða um það hvort sveitarfélögin hafi fjárhagslegt bolmagn til að ganga inn í kaup, telji þau nauðsyn til. Það er önnur umræða sem yrði þá á öðrum vettvangi. Þetta ákvæði er fyrst og fremst hugsað til þess að sveitarfélögin hafi vitneskju um þessi mál innan sinna vébanda. Það er mikilvægt. Þó að sveitarfélög hafi úrræði samkvæmt ýmsum ákvæðum í skipulags- og byggingarlögum þegar kemur að nýtingu jarða, verður að telja mikilvægt að þau hafi vitneskju um fyrirhugaða sölu jarða innan sinna vébanda enda má telja að slíkt sé hagur beggja aðila, kaupanda jarðar og sveitarfélagsins. Auk þess tel ég að þetta ákvæði gæti skapað meiri sátt um þennan mikilvæga málaflokk, einfaldlega vegna þess að þá eru sveitarfélögin vel upplýst, og íbúar sveitarfélagsins einnig upplýstir, og nýting jarðarinnar kemur þá vonandi til með að samræmast þeim hugmyndum sem sveitarfélagið leggur upp með og koma fram í aðalskipulagi. Ég hef rakið það helsta í greinargerðinni sem fylgir þessu frumvarpi, frú forseti. Rétt er að minnast þess að þetta forkaupsréttarákvæði var mjög lengi í lögum, allt frá 1723, svo ég nefni það aftur, og fram til 2004. Þá er eins og það hafi verið tekið út á síðustu metrunum án nokkurs rökstuðnings, sem er svolítið sérstakt, og eins og það hafi í raun og veru ekki verið ætlun nefndarinnar að gera það. Þannig skil ég það eftir að hafa farið nokkuð ítarlega yfir það nefndarálit. En ég vona svo sannarlega að þetta mál fái góða umfjöllun í nefndinni og þá verði einnig farið yfir þá meðferð sem málið fékk á sínum tíma í nefndinni þegar þessu var breytt árið 2004. Ég held að það sé mikilvægt að nefndarmenn kynni sér það. Frú forseti. Að þessu sögðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um - og ég vona að forseti fyrirgefi mér léttúðina - það sem ég hef stundum kallað snöggskilnaði. Það snýst um að í ákveðnum tilvikum verði fólki heimilaður lögskilnaður án undanfarandi skilnaðar að borði og sæng. Staðan í dag er sú að samkvæmt hljóðan hjúskaparlaga er það reglan að fólk sé skilið að borði og sæng í sex mánuði áður en það fær samþykktan lögskilnað hjá sýslumanni. Undantekningartilvikin eru hins vegar algengari. Fólk getur fengið lögskilnað án undangengins skilnaðar að borði og sæng ef um er að ræða hjúskaparbrot eða ef annað hjóna hefur orðið uppvíst að líkamsárás eða kynferðisbroti er bitnar á hinu eða barni sem býr hjá þeim. Til að hægt sé að láta reyna á þetta undanþáguákvæði þarf að vera sönnun, ýmist í formi játningar eða haldbærra sönnunargagna. Ég ætla að leyfa mér að segja það, frú forseti, að ég neita að trúa því að þau 55% hjónabanda sem fara beint í lögskilnað vegna þess að annar aðili játar á sig framhjáhald eða ofbeldi séu raunveruleg dæmi um framhjáhald eða ofbeldi. Staðan er einfaldlega þannig þegar hjón ákveða að skilja að eldsneytið í sambandinu er löngu búið og oft langar fólk einfaldlega að losna úr sambandinu sem fyrst, ekki endilega út af einhverju sérstöku heldur bara af því að sambandið er búið. Þá er stundum einfaldast að grípa til þess að játa á sig brot sem hefur ekki átt sér stað, sem hefur engar afleiðingar að játa á sig, eins og hjúskaparbrot. Það fékk ég staðfest frá fjölda fólks sem hafði samband við mig síðast þegar ég mælti fyrir þessu máli sem hafði einmitt gengið í gegnum það að játa á sig brot sem ekki höfðu verið framin til að losna úr sambandi sem var einfaldlega búið, eða sambandi sem engar forsendur voru fyrir lengur. Skýrasta dæmið er, eins og var nefnt í umræðu um málið síðast þegar það var lagt fram, þegar fólk kemur út úr skápnum t.d. og maki viðkomandi er ekki lengur í samræmi við kynhneigð viðkomandi. Í dag er ekkert ákvæði í lögunum sem hjálpar því fólki að komast fyrr úr hjónabandinu en að loknum sex mánaða afplánunartíma í því að vera skilin að borði og sæng. Til samanburðar getum við skoðað ferlið þegar fólk gengur í hjónaband. Þar þarf ekkert að gera annað en að skila inn vottorðum til sýslumanns sem kannar hjónavígsluskilyrði, kannar hvort fólk sé nógu gamalt, hvort það sé nokkuð í öðru hjónabandi, bara hvort það uppfylli skilyrði þess að ganga í hjónaband. Þegar vel stendur á hjá sýslumannsembættum tekur sú könnun kannski viku og á þeim tíma er hægt að finna tíma fyrir vígslumann að gefa fólk saman. Kerfið þarf því um viku til að ganga frá löggerningum við upphaf hjónabands sem löggjafinn er búinn að teygja upp í sex mánaða ferli við lok þess. Þetta hefur líka í för með sér óþarfa umsýslu hjá sýslumannsembættum. Ef fólk kemur og fær skilnað að borði og sæng og þarf síðan að koma aftur sex mánuðum síðar, alveg jafn staðráðið í því að hætta að vera gift, hefur sýslumaður þurft að eiga tvisvar við mál sem, verði þetta frumvarp að lögum, sýslumaður þyrfti bara að eiga einu sinni við. Það er hins vegar afskaplega þröng heimild sem við erum að mæla með í frumvarpinu. Hún byggist á því í fyrsta lagi að hjón séu sammála um að leita lögskilnaðar og í öðru lagi að annaðhvort eigi þau hvorki sameiginlegar eignir né börn undir 18 ára aldri eða að þau hafi náð samkomulagi um skipan forsjár fyrir börnum og aðra skilnaðarskilmála. Sem sagt: Ef fólk er sammála og búið að skipta búi og börnum og komið til sýslumanns og segist vilja skilja þá eigi að veita því leyfi til lögskilnaðar án undanfarandi skilnaðar að borði og sæng. Í þeim umsögnum sem bárust um málið síðast þegar það var til umfjöllunar er bent á það sem við í þessum sal vitum svo sem öll, að hjúskaparlög þarf að endurskoða að svo ótal mörgu leyti. Sú breyting sem hér er lögð til er bara örlítill hluti af því sem gera þarf. Þannig var t.d. bent á það í umsögn Stígamóta við frumvarpið að það þyrfti jafnvel enn frekar að ná utan um rétt fólks til lögskilnaðar, líka þegar annar aðili hjónabandsins vill ekki skilnað. Í störfum Stígamóta hefur fólk rekið sig á dæmi þess að gerandi ofbeldis geti notað þrönga heimild hjúskaparlaga sér í vil til að lengja skilnaðarferli og nota það þá í raun sem áframhaldandi ofbeldi gagnvart þolanda. Það er klárlega eitthvað sem þarf að taka á en ekki er tekið á í þessu frumvarpi sem er með þrengri fókus. Þá bendir umboðsmaður barna í umsögn sinni á mikilvægi þess að búa betur um börn hjóna sem ganga í gegnum skilnað vegna þess að þó að lögskilnaður marki endapunkt hjónabands þá markar hann upphaf ævarandi samvinnu foreldra um uppeldi barna á tveimur heimilum. Stöðu þessara barna þarf að styrkja og eitt af því sem þarf að gera til að styrkja hana er hreinlega að efla sýslumannsembættin þannig að þau geti unnið hraðar og betur úr málum, þannig að þau geti hjálpað meira við að miðla málum á milli hjóna í skilnaðarferlinu. Þessar athugasemdir, sem komu fram á 148. löggjafarþingi, langar mig að taka heils hugar undir og ég vona að einhver taki upp þau viðfangsefni, þá væntanlega frekar í ráðuneyti en hér á þingi vegna þess að þetta eru stærri atriði og flóknari úrlausnarefni sem taka til fleiri lagabálka en einungis hjúskaparlaga. En hér erum við með í höndunum frumvarp til laga um breytingar á hjúskaparlögum þar sem hjón eru sammála um að skilja og í þeim tilvikum er málið ósköp einfalt: Treystum við ekki fullorðnu fólki til að vita sjálft hvort það vill hætta að vera saman eða ekki? Ég segi: Treystum því.