Herra forseti. Mikið hefur verið rætt um upplýsingaóreiðu undanfarin ár og fer hún virkilega vaxandi en merkilega lítið hefur verið gert til að bregðast við henni með þeim verkfærum sem eru þó fyrir hendi. Í 2. mgr. 13. gr. upplýsingalaga er kveðið á um eftirfarandi, með leyfi forseta: „Stjórnvöld skulu vinna markvisst að því að gera skrár yfir mál, lista yfir málsgögn og gögnin sjálf jafnóðum aðgengileg með rafrænum hætti.“ Þetta hefur ekki verið gert þrátt fyrir að lögin hafi verið sett árið 2012. Þegar frumgögn liggja fyrir er erfiðara að bulla með sannfærandi hætti. Þannig hefði t.d. hæstv. dómsmálaráðherra ekki getað haldið því fram í svari við spurningu minni um viðhald á þyrlum Landhelgisgæslunnar nýverið að nákvæmar tölur liggi ekki fyrir um slíkt, enda eru viðhaldsdagbækur loftfara mjög ítarlegar í samræmi við Part-M EASA-reglugerðirnar. En birting gagna er út af fyrir sig ekki nóg til að sporna við upplýsingaóreiðu. Það er líka mikilvægt að fólk kunni að nota gögnin. Þannig hefur t.d. verið gagnrýnt árum saman að eingöngu eitt efnahagslíkan er til staðar fyrir Ísland, en það líkan er af tagi svokallaðs slembijafnvægislíkans eða á ensku, með leyfi forseta: „general stochastic equilibrium model“. Slík líkön eru höfð að háði í fræðunum fyrir að hafa mjög takmarkað spágildi, en mér skilst að verið sé að reyna að bæta þetta líkan núna. Þetta líkan er m.a. lagt til grundvallar fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar sem byggir auðvitað á jafn miklum skýjaborgum og fyrri ár, að hluta til vegna lélegra spágetu líkansins. Og auðvitað er þetta kannski enn þá verra þegar horft er til núverandi ástands þar sem enn þá meiri óreiða er í hagkerfinu. Viðbrögð við upplýsingaóreiðu þurfa að vera tvenns konar: Aukin krafa um gagnsæi og samvinna um að vinna betur úr þeim upplýsingum sem fyrir liggja. Það er algjörlega gagnslaust að reyna að vinna áróðursstríð ef við getum ekki unnið stríð gegn eigin vanþekkingu.
Virðulegur forseti. 1.193 börn um allt land bíða eftir greiningu eða meðferð við geðrænum og sálrænum vanda. Fjölmennastur er biðlistinn á Þroska- og hegðunarstöð þar sem 584 börn bíða greiningar. 107 börn bíða eftir greiningu og meðferð á barna- og unglingageðdeild Landspítalans, BUGL, og níu börn eru á biðlista eftir innlögn á deildina. Þetta kemur fram í svari Svandísar Svavarsdóttur heilbrigðisráðherra til mín. Hvað segja þessar tölur okkur? Þær segja okkur að við erum að láta börn með geðræn vandamál bíða, ekki bara mánuðum saman heldur jafnvel árum saman. Og hverjar eru afleiðingarnar fyrir viðkomandi börn? Skólaganga þeirra er í uppnámi og framtíð þeirra. Er það örorka? Það er hægt að koma í veg fyrir þetta með því að sjá til þess að börn séu ekki á svona biðlistum. En þetta eru ekki einu afleiðingarnar. Hverjar eru afleiðingarnar fyrir fjölskyldurnar? Það gerir sér enginn grein fyrir því nema sá sem er í þeirri aðstöðu að þurfa að bíða mánuðum, jafnvel árum saman, eftir aðgerð, eftir einfaldri meðferð fyrir barn sem er veikt. Álagið á heimilið getur valdið því að umsjónaraðilar missi heilsuna og lendi líka á örorku. Fjárhagslegur grundvöllur margra þessara fjölskyldna brestur algjörlega. Þess vegna segi ég: Er ekki kominn tími til, í öllu því sem gengur á, að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að börn þurfi ekki - aldrei - að bíða eftir þjónustu?
Virðulegi forseti. Komið hefur í ljós ósamræmi á milli talna um útflutning landbúnaðarvara frá ESB til landsins og tölum um innflutning í gögnum Hagstofu Íslands. Þessi munur kallar á skýringar og er það í raun mjög alvarlegt ef satt reynist. Samkvæmt opinberum gögnum frá ESB virðast tölur um útflutning landbúnaðarvara frá ESB til Íslands hærri en kemur fram í innflutningsgögnum Hagstofunnar. Hér er um töluverðan mun að ræða og telst jafnvel í hundruðum tonna í ákveðnum tollflokkum á þriggja ára tímabili, t.d. er misræmi á innflutningi á unnum kjötvörum um 1.700 tonn. Hér er að rísa heilu fjallgarðarnir á milli þess trausts sem ætti að ríkja í milliríkjasamningum og eftirliti með þeim. Þetta misræmi á ekki að vera til staðar í landbúnaðarvörum og eru allar reglur skýrar hvað varðar innflutning á lægri og engum tollum. Hvað er því í gangi? Hér eru miklir hagsmunir í húfi, störf innan lands auk tapaðra skatttekna fyrir ríkissjóð. Það eru því sameiginlegir hagsmunir bænda, neytenda og innflutningsaðila að það ríki heiðarleiki um viðskipti sem þegar hefur verið samið um. Rétt skal vera rétt. Það er óásættanlegt að hér sé verið að brjóta þær leikreglur sem eiga að ríkja og bæði lög og reglur eru skýrar með það. Það er ekki nóg að benda á brostnar forsendur samninga. Það eru samningar í gildi og ef ekki er farið eftir þeim er verið að brjóta lög og það á ekki að líða. Það er ekki nóg að setja á stofn starfshóp, það verður að fara í þetta. Hér er verið að brjóta lög. Ef manneskja tekur sér eitt læri í Hagkaup er hún kærð umsvifalaust og fær jafnvel fangelsisvist. En ekki er hægt að mynda starfshóp um þetta atriði. Það verður bara ganga í þetta. Íslenskir bændur verða fyrir miklu tjóni sem má rekja til skorts á eftirliti með innflutningi. Slakt eftirlit veldur einnig tekjutapi fyrir ríkissjóð. Óvissan skapar tortryggni og því verður varla séð að ástæða sé til að slaka á frekari tollvernd á landbúnaðarvörum. Því eru allir að tapa og ekki síst neytendur. Hvar er eftirlitið?
Herra forseti. Það dylst engum að ástandið á Suðurnesjum er grafalvarlegt. Atvinnuleysið í landshlutanum er um helmingi meira en á höfuðborgarsvæðinu þar sem það er næstmest. Atvinnuleysi kvenna á Suðurnesjum var 21% í ágúst og 16,1% meðal karla. Í þessum tölum eru ekki þeir sem eru á uppsagnarfresti og ástandið á eftir að versna á næstu vikum. Það er gríðarlegt áfall að missa vinnuna og getur dregið dilk á eftir sér. Gæta þarf sérstaklega að börnum atvinnulausra, skólagöngu þeirra, að þau fái nóg að borða og geti tekið þátt í skipulögðu frístundastarfi sem kostar peninga. Við vitum ekki hvenær faraldurinn gengur yfir en hitt blasir við hverjum þeim sem vilja sjá að þau sem missa vinnuna og fara á atvinnuleysisbætur verða að fá meiri stuðning frá stjórnvöldum og það verður að vinna miklu betur gegn atvinnuleysi, bæði karla og kvenna, einkum á svæðum sem verða verst úti. Það er kynjahalli á úrræðum stjórnvalda sem ná nær eingöngu til karlastarfa þó að atvinnuleysið sé ekki síður meðal kvenna. Og úrræði fyrir landshlutann sem á í mestum vanda skortir. Hér eru nokkrar hugmyndir fyrir stjórnvöld að moða úr til að mæta alvarlegri stöðu Suðurnesja: Bæta sveitarfélögum upp tekjutap og bregðast við vaxandi þörf íbúa fyrir félagsþjónustu, sjá til þess að allir fái sex mánaða tekjutengt tímabil en ekki bara sumir, hækka grunnatvinnuleysisbætur og lengja réttinn til atvinnuleysistrygginga, efla Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, einkum heilsugæslu og geðheilbrigðisþjónustu. Í Suðurnesjabæ búa um 3.500 manns. Þar rekur ríkið enga umönnunarþjónustu og bráð nauðsyn er þar fyrir dagdvalarrými fyrir aldraða. Allar menntastofnanir svæðisins þurfa aukið fjármagn til að taka á móti atvinnuleitendum sem vilja styrkja stöðu sína, það ætti að auka framlög til sóknaráætlana sveitarfélaga myndarlega, til menningarmála og stórefla uppbyggingarsjóðinn og ráðast strax í byggingu sjóvarnargarðs við slippinn í Njarðvík. Ég er með fleiri hugmyndir fyrir stjórnvöld. Það þarf ekki að gera neitt annað en að grípa símann og ég mun fara yfir það með þeim.
Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á því að vísa í þingmálaskrá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra þar sem boðað er frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld, sem snúa að þriðja geiranum. Það er í samræmi við tillögur starfshóps sem skilaði skýrslu um þetta efni og tillögum til að hvetja og styrkja skattalegt umhverfi þriðja geirans. Ég vil fagna þeim viðbrögðum hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að boða þetta frumvarp. Þetta er afar mikilvægt mál. Það kemur jafnframt fram í fjárlagafrumvarpi sem við ræddum í gær að áætlað er að 2,1 milljarður fari í að styðja þriðja geirann. Þriðji geirinn er mjög fjölþættur og afar mikilvægur og ekki síst allt það sjálfboðaliðastarf sem fer fram í þeim geira. Það eru fjölmargar rannsóknir sem staðfesta að þetta styrkir uppvöxt barna og unglinga. Þátttaka í öllu skipulögðu íþrótta- og menningartengdu tómstundastarfi styður við uppvöxt þeirra og bætir lýðheilsu til lengri tíma. Það eru fjölmargar rannsóknir sem staðfesta þetta. Starfshópurinn skoðaði þó nokkuð hver staðan á þessu er í löndunum í kringum okkur og slíkur samanburður leiddi í ljós að víðast hvar væru skattalegir hvatar víðtækari en hér á landi. Hér er verið að bregðast við því, virðulegi forseti, og ég vil fagna því.
Herra forseti. Við höldum nú þingstörfum áfram við óvenjulegar og að sumu leyti erfiðar aðstæður. Við glímum nú við bylgju smita vegna kórónuveirunnar sem hefur auðvitað áhrif, bæði úti í samfélaginu almennt og eins hér innan dyra. Við þessar aðstæður veltir maður fyrir sér: Hvert er hlutverk þingsins? Í fyrsta lagi er auðvitað mikilvægt að þingið haldi, eftir því sem kostur er, eðlilegri starfsemi uppi, eðlilegri lýðræðislegri umræðu og taki til umræðu og afgreiðslu þau mál sem brýnt er að það sinni á þessum tímum. Forgangsmálin í umræðunum hljóta að taka mið af ástandinu. Fyrir utan nauðsynleg árviss verkefni eins og fjárlög og þau mál sem þeim tengjast þurfum við í þinginu að taka til umræðu mál sem tengjast viðbrögðum stjórnvalda við ástandinu. Við þurfum að ræða hér innan dyra sóttvarnaráðstafanir, hvernig þær eru útfærðar og annað þess háttar. Við þurfum bæði að fara yfir það sem gert hefur verið og hvað gera þarf á næstunni í þeim efnum. Við fáum væntanlega einhver tækifæri til þess á næstunni. Síðan þurfum við að setja umræður um efnahags- og atvinnumálin í forgang hjá okkur því að þrátt fyrir að heilsufarsvandinn sé auðvitað mikill verður efnahagslegi þátturinn sennilega sá sem mun fylgja okkur lengur, viðbrögð á efnahagslegum grundvelli og hvernig við ætlum að endurreisa efnahagslífið í landinu eftir þetta mikla áfall sem þarf að leita mjög langt aftur í tímann til að finna samjöfnuð við.
Herra forseti. Hallinn á ríkissjóði sem átti að vera 10 milljarðar á þessu ári verður rúmir 269 milljarðar. Á tveimur árum verður hallinn rúmir 533 milljarðar. Eftir bankahrunið var hallinn 194 milljarðar þannig að sú staða sem við stöndum frammi fyrir í efnahagsmálum er erfið. Við ættum að gera allt til þess að geta staðið undir velferðarkerfinu og þar á meðal að leita hagræðis í ríkisfjármálunum. Samtök atvinnurekenda spá því að allt að 30.000 manns geti verið atvinnulausir um áramótin og þetta er mjög alvarleg staða. Herra forseti. Það vantar í fjárlagafrumvarpið skýr markmið um fjölgun starfa. Arðbærar fjárfestingar ríkissjóðs í þessu árferði eru mjög mikilvægar og þær þurfa að vera meiri. Við í Miðflokknum leggjum áherslu á að lækka enn frekar tryggingagjaldið. Það vinnur gegn atvinnuleysi. Lækkun þess er ekki glatað skattfé eins og margir vilja telja vegna þess að það ýtir undir að fjölga störfum og það er ákaflega mikilvægt í þessu árferði þegar greiðslur atvinnuleysistryggingabóta slaga hátt í 100 milljarða á tveimur árum. Þessi fjárlög eru sérstök að því leytinu til að þau eru kosningafjárlög þegar kemur að því að ná niður halla ríkissjóðs. Ríkisstjórnin þorir ekki að mæta miklum halla með því að draga úr umsvifum. Til þess er of stutt til kosninga. En það er hægt að ráðast í niðurskurð án þess að draga úr aðstoð til almennings. Þar á ríkisstjórnin að sjálfsögðu að sýna gott fordæmi en það gerir hún ekki einu sinni hjá sjálfri sér. Hún sparar ekki í sínum fjárheimildum. Hún fær 680 milljónir á fjárlögum sem hækka um 20 milljónir milli ára þegar við erum stödd í mesta fjárhagshalla ríkissjóðs í 100 ár. Þannig að þið sjáið að það er hægt að hagræða á mörgum sviðum. Ég get nefnt marga málaflokka. Fjármálaráðherra sagði að það væri blóðug sóun úti um allt í opinbera kerfinu en hann gerir ekkert í málinu.
Herra forseti. Nú dregur til nokkurra tíðinda. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur tilkynnt í þingmálaskrá og fjölmiðlum að hún hyggist leggja fram frumvarp um að mannanafnanefnd verði lögð niður. Ég verð að segja að mér hugnast frumvarpið vel. Það er eins og mælt út úr mínum munni. Kannski er það vegna þess að ég vann að sama máli fyrir rétt um ári síðan. Það var mannanafnafrumvarp sem flutt var af þáverandi þingmanni og samflokksmanni mínum í Viðreisn, Þorsteini Víglundssyni. Það var kolfellt hér í þinginu á þeim tíma. Nafn er nátengt sjálfsmynd og sjálfsvitund fólks og varðar fyrst og fremst einkahagi og persónurétt. Í núgildandi mannanafnalögum eru lagðar víðtækar takmarkanir á rétt fólks til að stýra þessum rétti, takmarkanir sem ekki verða rökstuddar með vísan til almannahagsmuna eða annarra hagsmuna sem réttlætanlegt er að byggja á í nútímasamfélagi. Fólki á að vera treyst til að ráða sjálft nafni sínu. Munur frumvarpanna, herra forseti, er kannski helst sá að teljist nafn vera barni til ama var í frumvarpi Þorsteins gert ráð fyrir aðkomu barnaverndaryfirvalda en í frumvarpi ráðherra verður leitað umsagnar umboðsmanns barna. Sá er nú allur munurinn. Ég held reyndar að það séu litlar líkur á að foreldrar gefi börn sínum meiðandi nöfn. Allt að einu þá óska ég hæstv. ráðherra velgengni með hið ætlaða frumvarp og að henni takist að fullvinna það og leggja fram tímanlega svo að það geti fengið umfjöllun og afgreiðslu hér á þingi. Einnig óska ég þess að henni takist að koma því í gegnum ríkisstjórn sína án þess að það missi grundvallarmarkmiðið um að fólk ráði eigin nafni. Ég óska henni einnig sérstaklega velfarnaðar í því að koma málinu í gegnum eigin flokk en þar hefur brugðið við að menn séu frjálslyndir einungis í orði en ekki á borði.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að ræða áfengisgjald. Á sama tíma og kallað er eftir markvissum aðgerðum til stuðnings þeim atvinnugreinum sem hafa orðið fyrir þungu höggi boðar ríkisstjórnin skattahækkun í formi hækkunar áfengisgjalds. Hún er til höfuðs þeim sem minnst þurfa á því að halda. Veitingahús og barir sem róa nú lífróður fá þessa hækkun á sig af hálfu stjórnvalda. Eitthvert samhengi þarf að vera á milli veruleikans og aðgerða stjórnvalda og þessi hækkun er ekki nálægt því að ríma við þá stöðu sem veitingahúsin og öldurhúsin standa nú frammi fyrir. Rekstrarvandinn er augljós og mikill og það er alltaf að verða ljósara og ljósara að þetta erfiða efnahagsástandi lengist og lengist. Að ganga um miðborg Reykjavíkur, t.d. að kvöldi til, er annað en það var. Ljósin á veitingastöðunum eru slökkt, stólar standa uppi á borðum og rými til að skapa tekjur er að hverfa. Þess vegna þarf að gera allt sem hægt er til að sporna gegn rekstrarvanda, sporna gegn atvinnuleysi. Við sjáum krítískar spár frá Vinnumálastofnun um þróun atvinnuleysis. Talað er um 11–12% um næstu áramót, 25.000 manns mögulega án vinnu. Við sjáum líka að atvinnuleysi á Íslandi hefur vaxið meira en á hinum Norðurlöndunum. Áfallið í ferðaþjónustunni og veitingahúsunum er langtum þyngra hér en þar. Og það er eins og það vanti upp á skilning á því að veitingahúsin eru vitaskuld hluti af þeirri keðju og því höggi sem ferðaþjónustan er að verða fyrir. Núna þegar við okkur blasir annar þungur vetur sem verður líklega erfiður, ekki bara hvað varðar sóttvarnir heldur líka efnahagslega og félagslega, þurfum við að gera allt sem við getum sameiginlega til að takast á við afleiðingarnar. Þá þurfa stjórnvöld að vera læs á aðstæður og bregðast við í samræmi. Eitt stórt atriði er að stjórnvöld forðist að bæta við útgjaldahlið fyrirtækja.
Virðulegi forseti. Í óundirbúnum fyrirspurnatíma í gærmorgun átti hæstv. dómsmálaráðherra orðastað við hv. þm. Þorstein Sæmundsson um málefni fólks sem hefur sótt um alþjóðlega vernd. Til að gera langa sögu stutta benti ráðherrann á að í löndum í kringum okkur er sums staðar sá háttur á að fólk sem bíður brottvísunar er vistað á afmörkuðum brottvísunarsvæðum á meðan það bíður brottvísunar. Það sem um ræðir er að sjálfsögðu ekkert annað en flóttamannabúðir eða jafnvel bara fangelsi og það kemur ekki til greina af hálfu þingflokks Vinstri grænna að setja slíkt á laggirnar. Eins og ráðherrann sagði þyrfti lagabreytingu til að slíkt yrði að raunveruleika og ég leyfi mér að fullyrða að slíkt frumvarp kæmist ekki í gegnum minn þingflokk, enda er slíkt mál hvergi að finna á þingmálaskrá ráðherrans og ekkert sem hún sagði gefur til kynna að það eigi að hrinda slíku í framkvæmd. Þótt þingmálaskrár séu oft uppfærðar með tilliti til stöðunnar í samfélaginu myndi afstaða Vinstri grænna ekki breytast ef slíkt mál birtist þar. Umræðan sem hefur skapast í kjölfarið, að um sé að ræða stefnu ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, á sér heldur enga stoð í raunveruleikanum enda segir í stjórnarsáttmálanum, með leyfi forseta: „Aldrei hafa fleiri verið á flótta vegna stríðsátaka, ofsókna og umhverfisvár. Ísland mun leggja sitt af mörkum til lausnar á flóttamannavandanum og taka á móti fleiri flóttamönnum. Mannúðarsjónarmið og alþjóðlegar skuldbindingar verða lögð til grundvallar og áhersla á góða og skilvirka meðhöndlun umsókna um alþjóðlega vernd. Auk þess verður tryggð samfella í þjónustu og aðstoð við þá sem fá slíka vernd. Þverpólitískri þingmannanefnd verður falið að meta framkvæmd útlendingalaga og eftir atvikum endurskoða þau.“ Nú vill svo til að ég sit í téðri þingmannanefnd, eins og fulltrúar allra flokka á Alþingi. Ég hef áður sagt og segi enn að þar mun ég berjast fyrir því að fólk sem hingað sækir fái sanngjarna, réttláta og mannúðlega málsmeðferð. Ég vona að aðrir þingmenn hér inni, og sérstaklega þeir sem hafa tjáð sig um þessi orð dómsmálaráðherra, muni standa með mér í því, því að þetta er fráleit hugmynd og hún kemur ekki til greina.
Herra forseti. Heimsfaraldur kórónuveiru og smit á Íslandi eiga örugglega eftir að setja svip sinn á störf okkar á þinginu í vetur. Það skiptir máli að við sem hérna erum, líkt og allir aðrir í samfélaginu, fylgjum fyllstu varúðarreglum og við sjáum að þingstörfin taka mið af því. Akkúrat núna erum við að ræða fjárlög komandi árs og fjármálaáætlun næstu ára og það er eðlilegt að þættir eins og sú mikla efnahagslægð sem við erum að ganga í gegnum núna vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar séu ofarlega á dagskránni og ofarlega í umræðunni og setji mark sitt á hana. Að sama skapi er líka mikilvægt að muna eftir því að þrátt fyrir heimsfaraldur kórónuveiru er ýmislegt sem gengur sinn vanagang og ýmislegt sem mun ekki breytast þrátt fyrir hana eða öllu heldur; það er ýmislegt annað sem við þurfum að breyta þrátt fyrir hana. Til að mynda munu breytingar af mannavöldum þegar kemur að loftslagsmálum ekkert hætta. Þess vegna skiptir máli að hugsa einnig um þau mál. Því miður er það svo að mörg ríki setja enn þá mikla fjármuni í heri sína og stríðsrekstur í stað þess að forgangsraða þeim í heilbrigðismálin eins og þyrfti að gera. Það er atriði sem við þurfum að vera meðvituð um og ræða hérna. Ég er stolt af því að tilheyra landi sem hefur ekki her en getur þess í stað sett peninga í heilbrigðismálin.
Umræðunni verður þannig hagað að eftir framsögu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra tala talsmenn þingflokka en að því loknu, eða kl. 14:00, munu fagráðherrar, hver á fætur öðrum, taka þátt í umræðum um einstaka málaflokka á sínu sviði. Verður það bæði í dag og á morgun. Gert er ráð fyrir að einn þingmaður tali frá hverjum flokki í hverjum málaflokki. Þó geta þingflokkar ákveðið að tveir þingmenn tali og þá aðeins í tvær mínútur hvor. Forseti vill geta þess að veittur verður rýmri andsvararéttur að lokinni framsöguræðu hæstv. ráðherra þannig að tryggt verði að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka geti veitt andsvör við ræðu ráðherra.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025, sem dreift hefur verið á þskj. 2. Fjármálaáætlun þessi er þriðja áætlun ríkisstjórnarinnar og byggist í meginatriðum á gildandi fjármálaáætlun og endurskoðaðri fjármálastefnu ásamt viðbrögðum stjórnvalda við efnahagslegum afleiðingum faraldursins sem nú geisar. Hún felur þannig í sér útfærslu á markmiðum síðustu fjármálaáætlunar og fjármálastefnu og stefnumörkun um þróun tekna, gjalda og efnahags opinberra aðila, þ.e. A-hluta ríkis og sveitarfélaga og fyrirtækja í þeirra eigu. Það er sérstaklega mikilvægt við þær krefjandi aðstæður sem stjórnvöld standa frammi fyrir nú, að fjármálum hins opinbera verði beitt markvisst í hagstjórnarlegu tilliti og að ríkisfjármálin og peningastefnan gangi í takt til þess að lágmarka neikvæð áhrif kórónuveirufaraldursins á efnahagslífið og lífskjör þjóðarinnar. Fyrstu viðbrögð ríkisstjórnarinnar við efnahagsáhrifum heimsfaraldurs kórónuveirunnar fólust í því að beita traustri stöðu ríkissjóðs til að verja heimili og fyrirtæki fyrir fullum þunga áfallsins. Með stórauknum framlögum til atvinnuleysisbóta, hvort sem var vegna lækkunar starfshlutfalls eða atvinnumissis - ég leyfi mér að taka hlutabótaleiðina með í þessa umræðu - ásamt launum í sóttkví og sérstökum barnabótaauka o.fl., tókst að draga stórlega úr bráðu tekjufalli heimilanna sem ella hefði hlotist af skyndilegum gjaldþrotum og fjöldaatvinnuleysi. Fyrirtækjum var einnig veittur öflugur stuðningur, m.a. með frestun á skattgreiðslum, styrkjum vegna launa á uppsagnarfresti, lokunarstyrkjum og stuðnings- og viðbótarlánum með ríkisábyrgð. Þessu til viðbótar komu aðgerðir Seðlabankans á sviði peningamála, einkum mikil lækkun stýrivaxta og lækkun á eiginfjárkröfum til fjármálafyrirtækja. Tilgangurinn með þessum ráðstöfunum var að styðja við lausafjárstöðu og greiðsluhæfi fyrirtækja og heimila eins og kostur var og fleyta þeim áfram til betra efnahagsástands, þar sem vonir stóðu til þess að faraldurinn yrði skammvinnur. Þetta höfðum við sem leiðarljós allt frá vordögum. Kórónuveirufaraldurinn hefur hins vegar dregist á langinn um allan heim og nú er ljóst að faraldurinn og eftirmál hans munu hafa mikil áhrif á lífsviðurværi þjóðarinnar næstu árin. Því er mikilvægt að nálgun stjórnvalda taki mið af því og að aðgerðir verði aðlagaðar að, ég vil segja þeim nýja veruleika. Með framlagningu og samþykkt Alþingis á endurskoðaðri fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022 í byrjun september voru stigin fyrstu formlegu skrefin í þá átt að beita fjármálastefnunni þannig að sú sterka fjárhagsstaða sem byggð hafði verið upp áratuginn á undan yrði nýtt til öflugrar viðspyrnu gegn djúpum efnahagssamdrætti. Í sama skyni var ákveðið að víkja í þrjú ár frá tölulegum fjármálareglum laga um opinber fjármál, eins og undanþáguákvæði laganna heimila. Líkt og víðast hvar annars staðar mun efnahagssamdrátturinn og aðgerðir stjórnvalda gegn faraldrinum leiða til hratt vaxandi skulda. Samanlagður halli áranna 2020 og 2021 gæti þannig orðið um 600 milljarðar kr. Skuldir hins opinbera samkvæmt skuldareglu laga um opinber fjármál gætu því vaxið úr 28% af vergri landsframleiðslu í árslok 2019 í 48% árið 2021. Ef ekkert verður að gert verður afleiðingin tekjuhalli sem nemur 5–6% af vergri landsframleiðslu á árunum 2023–2025 vegna misvægis milli tekjukerfis sem byggist á efnahagsumsvifum sem hafa dregist saman vegna faraldursins og þróunar útgjalda sem tekin var ákvörðun um áður en hann blossaði upp. Það myndi leiða til þess að skuldahlutfallið færi hækkandi ár frá ári og væri komið í 65% af vergri landsframleiðslu í lok tímabilsins og útlit fyrir að það héldi áfram að hækka jafnvel eftir það. Við þessar aðstæður er nauðsynlegt að víkja tölulegum fjármálareglum frá lengur en þau þrjú ár sem lög um opinber fjármál gefa svigrúm til. Ella þyrfti að taka halla sem næmi um 6% af vergri landsframleiðslu niður í 2,5% í einu vetfangi. Slíkur viðsnúningur myndi í sinni einföldustu mynd kalla á um 120 milljarða kr. aðhaldsráðstafanir árið 2023 á verðlagi dagsins í dag. Þá þyrfti að grípa til viðbótarráðstafana sem næmu um 40 milljörðum að meðaltali á árunum 2024 og 2025, sem sagt fyrst 120 milljarða, svo 40 milljarða til viðbótar á árinu þar á eftir. Afleiðingar þess gætu hins vegar komið fram í minni efnahagsumsvifum með lækkandi tekjum hins opinbera og áframhaldandi hallarekstri. Ráðstafanir í ríkisfjármálum myndu þannig draga þróttinn úr hagkerfinu. Hætt væri við að slíkar aðgerðir myndu bíta í skottið hver á annarri og tefja endurreisn hagkerfisins og þar með opinberra fjármála. Útfærsla fjármálaáætlunar fyrir árin 2023–2025 miðast því við að tölulegu fjármálareglunum verði vikið áfram til hliðar á þeim árum. Gert er ráð fyrir að sérstakt lagafrumvarp um það fyrirkomulag mála verði lagt fram á Alþingi þessa dagana samhliða fjármálaáætluninni. Frumvarpinu er ætlað að veita stjórnvöldum svigrúm til að aðlaga opinber fjármál að afleiðingum þessa afdrifaríka áfalls á lengri tíma þegar hagkerfið hefur komist aftur á gott skrið með það að markmiði að fjármálareglurnar geti gengið í gildi aftur frá og með árinu 2026. - Ég hygg að frumvarpið sé þegar fram komið. Í ljósi þessa tímabundna fyrirkomulags telur ríkisstjórnin mikilvægt að í staðinn verði sett skýrt og raunhæft stefnumið með stoð í grunngildum laganna, sem verði leiðarljós allrar ákvarðanatöku um opinberu fjármálin þar til reglurnar taka gildi aftur: Að stöðva hækkun á skuldum hins opinbera sem hlutfall af landsframleiðslu eigi síðar en á lokaári fjármálaáætlunarinnar. Þetta meginmarkmið áætlunarinnar er lykillinn að því að rjúfa vítahring hallareksturs og skuldasöfnunar í því skyni að endurheimta styrka fjárhagsstöðu hins opinbera í framtíðinni. Til að ná þessu markmiði þarf að ráðast í um 37,5 milljarða kr. afkomubætandi ráðstafanir árlega árin 2023–2025, eða sem nemur tæpum 3% af veltu hins opinbera. Það er rúmlega 1% af vergri landsframleiðslu. Miðað er við grunnsviðsmynd opinberra fjármála og fyrirliggjandi hagspá. Með slíkum afkomubætandi aðgerðum yrðu brúttóskuldir hins opinbera meira en 230 milljörðum kr. lægri í lok ársins 2025 en ef ekki væri gripið til þeirra. Gert er ráð fyrir að skuldasöfnunin stöðvist við um 59% af vergri landsframleiðslu í stað þess að verða um 65% af vergri landsframleiðslu og halda áfram að hækka í framhaldinu, þ.e. stöðva skuldahlutfallið undir 60% fyrir hið opinbera. Í kjölfarið taki síðan skuldahlutfallið að lækka á grunni þeirrar hagvaxtargetu sem lögð er til grundvallar í áætluninni. Aðgerðir af þessari stærðargráðu eru nauðsynlegar til að tryggja áframhaldandi sjálfbærni opinberra fjármála, að staða þeirra stuðli að efnahagslegum stöðugleika og að ríkissjóður verði í færum til að veita viðnám gegn efnahagsáföllum framtíðarinnar. Það er eitthvað sem við hljótum öll að vera sammála um að við njótum góðs af í dag, að hafa búið í haginn, og við þurfum að hugsa þannig líka til lengri tíma. Að öðrum kosti væri gengið gegn grunngildum laga um opinber fjármál, ekki síst um sjálfbærni og stöðugleika, sem ekki má missa sjónar á að hafa einnig stöðu fjármálareglna. Við þurfum að hafa slík ný meginmarkmið þegar við höfum ekki tölusettar reglur lengur til að styðjast við, við erum að taka þær úr sambandi. Vert er að hafa í huga að engir búhnykkir eru í sjónmáli sem líkjast því sem féllu ríkissjóði í skaut í tengslum við uppgjör bankahrunsins og afnám fjármagnshafta. Við getum ekki treyst á að við fáum stórar makríltorfur, eins og þá gerðist, sem ný verðmæti inn í okkar efnahagslögsögu og engum dylst hversu miklu munaði um það á þeim tíma. Sömuleiðis er sú mikla breyting sem varð í komum ferðamanna ekki í hendi en við hljótum engu að síður að vilja vinna að því að fá að nýju ferðamenn til landsins. Allir innviðir eru til staðar til að taka við þeim, en við höfum ekki stjórn á þeirri stöðu að öllu leyti sjálf. En allt þetta mun þýða það að við náum tökum á skuldastöðunni þannig að hún verði algerlega viðráðanleg. Auðvitað hanga hér saman skuldahlutföll, nafnvirði skuldanna og kjörin sem lánin eru tekin á. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því. Við treystum á að við njótum áfram nokkuð góðra lánskjara. Skuldahlutföllin lækka samkvæmt þessari áætlun fyrst og fremst með auknum hagvexti. Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að fara nánar í efni áætlunarinnar. Útgjaldaáætlun fjármálaáætlunar er í grunninn byggð á þeim útgjaldamálum sem lágu til grundvallar síðustu fjármálaáætlun að viðbættum útgjöldum sem tengjast faraldrinum, svo sem sérstöku fjárfestingarátaki árin 2021–2023 ásamt auknum útgjöldum vegna atvinnuleysis á tímabilinu en þau flokkast til sjálfvirkra sveiflujafnara ríkisfjármálanna sem hafa miklu hlutverki að gegna í niðursveiflu í hagkerfinu við að verja fjárhag heimila. Gert ráð fyrir að fjárfestingar- og uppbyggingarátakið nemi alls tæplega 119 milljörðum á tímabili áætlunarinnar, en vegna umfangs sumra verkefna nær það einnig yfir á árin 2024 og 2025. Horft var sérstaklega til þess að þær fjárfestingar sem ráðist yrði í væru til þess fallnar að auka hagvöxt, skila viðunandi arðsemi og hafa þannig jákvæð efnahagsleg og samfélagsleg áhrif. Tekjuáætlun fjármálaáætlunar mótast að uppistöðu til af tveimur þáttum: Annars vegar af áherslum ríkisstjórnarinnar á að draga úr álögum með það fyrir augum að hækka ráðstöfunartekjur fólks og bæta samkeppnishæfni atvinnulífsins. Hins vegar af þróun efnahagsmála í kjölfar kórónuveirufaraldursins. Á næsta ári munu álögur lækka varanlega um 34 milljarða miðað við undirliggjandi forsendur og hefur hlutfall skatttekna og tryggingagjalds ekki verið lægra að jafnaði yfir áætlunartímabilið síðan 2010. Stærsta einstaka skattaaðgerð ríkisstjórnarinnar á yfirstandandi kjörtímabili fólst í endurskoðun á tekjuskattskerfi einstaklinga. Hefur það í för með sér að skattar lækka um 21 milljarð á ársgrundvelli. Síðustu skrefin taka gildi um áramót. Að auki hefur tryggingagjald lækkað alls sem nemur 8 milljörðum á ársgrundvelli en því til viðbótar er nú gert ráð fyrir tímabundinni lækkun gjaldsins um 4 milljarða á árinu 2021 samkvæmt nýjustu yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar. Þetta er gert til þess að mæta áhrifum samningsbundinna launahækkana á almennum vinnumarkaði. Ríkisstjórnin hefur að auki lækkað aðrar álögur með beinum hætti í tengslum við faraldurinn. Þar má m.a. nefna auknar endurgreiðslur virðisaukaskatts, en það er ein stærsta skattaaðgerðin á næsta ári; að framlengja Allir vinna átakið þannig að það séu fullar endurgreiðslur í samræmi við það átak út árið 2021. Það kemur sér mjög vel, bæði fyrir einstaklinga og ekki síður fyrir sveitarfélögin. Við getum í þessu samhengi líka minnst á að gistinátta- og tollafgreiðslugjöld voru felld niður auk þess sem lækkun bankaskatts var flýtt. Það mun allt saman draga úr skattbyrði fjármálastofnana, þ.e. bankaskatturinn, þar munar um 6,6 milljörðum á næsta ári. Ætlun okkar er auðvitað að fjármálakerfið sé þá betur í stakk búið til að sinna heimilum og atvinnustarfsemi. Við höfum væntingar til þess að lækkun eiginfjáraukanna og ívilnandi skattaákvarðanir skili sér í ákvörðunum bankana um að standa með sínum viðskiptamönnum. Að lokum vil ég minnast á fyrirhugaða lækkun erfðafjárskatts með hækkun frítekjumarks og endurskoðun stofns fjármagnstekjuskatts sem gert var ráð fyrir í fjárlagafrumvarpi næsta árs. Erfðafjárskattsbreytingar koma litlum eða eignaminnstu dánarbúunum best hlutfallslega, með hækkun frítekjumarks upp í 5 millj. kr. eins og það er hugsað verða fyrstu 5 millj. kr. hvers dánarbús skattlausar. Ég ætla að lokum, virðulegi forseti, að segja að við höfum náð verulegum árangri í ríkisfjármálum á undanförnum árum og það veitir okkur þann viðnámsþrótt sem við þurfum á að halda núna. Við erum í stakk búin til að taka á okkur mikinn hallarekstur en við verðum samt sem áður að hafa áætlun um að stöðva skuldasöfnunina. Það er nauðsynlegt til að það sé lágmarkstrúverðugleiki á bak við þau verkefni sem við þurfum að sinna núna. Það hefur sömuleiðis heppnast vel að fá skuldaþróun fyrirtækja og heimila og reyndar sveitarfélaga einnig í rétta átt á því hagvaxtarskeiði sem er nú að taka enda. Helsta áskorun stjórnvalda á tímabili áætlunarinnar verður að snúa við þessum mikla hallarekstri. Við megum ekki missa móðinn þótt hér sé mikill hallarekstur og hugsa til þess að hallareksturinn er ekki tapað fé. Hann er til þess að styðja hagkerfið [[Forseti hringir.]]og þetta er rétta efnahagsstefnan við þessar aðstæður. Herra forseti. Það er margt að segja en takmarkaður tími. Ég læt þetta duga sem mitt innlegg hér við fyrri umræðu þessarar áætlunar. Ég legg til að áætluninni verði vísað til fjárlaganefndar að lokinni umræðu.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um framtíðaráætlun fjárlaga næstu fimm árin. Hæstv. fjármálaráðherra sagði áðan í ræðu sinni um dánarbú að fyrstu 5 milljónirnar yrðu skattlausar. En þær verða áfram skertar keðjuverkandi hjá Tryggingastofnun ríkisins. Og ég spyr: Finnst hæstv. ráðherra eðlilegt að ef þeir sem minnst hafa standa í þeim sporum að fá einhverjar örfáar krónur, þó ekki væri nema í arf, þá kosti það það að þeir þurfi að halda sér uppi það sem eftir er af árinu? Þeir eiga að borga meðan aðrir sem hafa það mun betra þurfa þess ekki. Finnst honum kerfið sem hefur verið búið til eðlilegt og er hann með einhver áform um að breyta því?
Virðulegi forseti. Það er margt hægt að segja um almannatryggingakerfi okkar en það er ekki hægt að halda því fram að það sé lélegt eða að það sé ekki sniðið að því að hjálpa þeim sem minnst hafa á milli handanna. Ég held að stundum væri ágætt fyrir fólk að ímynda sér að við hefðum ekkert almannatryggingakerfi, bara ekkert, og spyrja sig við þær aðstæður: Hverjum myndum við helst vilja hjálpa ef við ætluðum að byrja að byggja upp nýtt almannatryggingakerfi? Myndum við hjálpa fólkinu sem hefði þá nýlega fengið mikinn arf? Myndum við leggja það fólk til jafns við fólk sem engan arf hefði fengið? Ég held að við myndum fyrst hjálpa þeim sem hefðu engan arf fengið. Ég held að við myndum fyrst hjálpa þeim sem hefðu enga aðra tekjustrauma, hvorki atvinnutekjur, lífeyristekjur, fjármagnstekjur, húsaleigutekjur né neina aðra tekjustrauma. Ég held að við myndum fyrst teygja okkur til þess fólks. Það er það sem almannatryggingakerfi okkar í dag gerir. Menn kalla það skerðingar þegar við látum það hafa áhrif að sumir hafa úr meiru að spila en aðrir. En það eru til fleiri hugtök yfir þá viðleitni og það er einfaldlega að stýra peningunum til þeirra sem minnst hafa. Svo getur fólk upplifað þetta allt saman sem mjög ósanngjarnt og vill fá meira út úr bótakerfunum. En einhver verður að standa undir þessu. Einhvers staðar verðum við að fá tekjur. Og í augnablikinu erum við að láta þessi kerfi virka af fullum þunga þrátt fyrir að ríkissjóður sé rekinn með 260 milljarða halla, tæplega 300 milljarða halla á yfirstandandi ári. Það stefnir í næstum 600 milljarða halla á næstu tveimur árum. Og menn segja að kerfin séu ósanngjörn. Ég segi: Við erum að leggja gríðarlega mikið á okkur til að verja þessi kerfi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin en ég verð bara að spyrja hann: Er það sanngjarnt að fái ég, hérna og núna með mína tekjur, 5 milljónir króna í arf má ég gera það sem ég vil en ef ég fengi arf í þeirri stöðu sem ég var í áður mætti ég það ekki? Þá ætti ég að borga aftur til ríkisins í skerðingu. Allar skattskyldar tekjur öryrkja skerða bæturnar. Finnst ráðherra það virkilega sanngjarnt? Hvers vegna í ósköpunum er allt hjá þessum hóp, sama hvað það er, skerðanlegt nema það sé skattlaust? Hinir sem hafa það virkilega gott og þurfa þar af leiðandi ekki að fá þetta skattlaust gætu borgað skatt af þessu. Þetta er það ósanngjarna við þetta kerfi.
Hv. þingmaður segir hér að ef í hans hlut félli arfur í þeirri stöðu sem hann er núna væri hann frjálst að ráðstafa honum en öryrki eða annar sem fær bætur úr almannatryggingakerfinu þurfi að sæta skerðingum og sé ekki frjáls að ráðstafa arfi. En þetta er ekki rétt. Það sem er rétt í þessu er að hann er fullfrjáls að taka við arfinum og ráðstafa honum eins og honum sýnist. En arfurinn kann að hafa áhrif á hvað almannatryggingakerfið telur þörf á að styðja mikið við viðkomandi. Almannatryggingakerfið lítur til þess að ef einn hefur ekki fengið neinn arf en hinn hefur kannski fengið 10–20 milljónir í arf sé rétt og sanngjarnt og eðlilegt að horfa fyrst til þess sem fékk ekki arfinn. Menn geta sagt að það sé ósanngjarnt. En það er nákvæmlega verið að reyna að hámarka nýtingu takmarkaðra fjármuna í þágu þeirra sem eru í veikastri stöðu.
Herra forseti. Í fjármálaáætlun sjáum við áform ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára. Skoðum sex málefnasvið og látum tölurnar tala. Af hverju er verið að lækka framlög til nýsköpunar um 23% frá upphafi áætlunarinnar og til enda hennar? Er ekki búið að segja okkur að nýsköpun sé leiðin úr kreppunni? Af hverju er verið að lækka framlög til samgöngumála um 31% á næstu fimm árum þrátt fyrir mikla þörf um allt land? Af hverju er verið að lækka framlög til menningar, lista og íþrótta um 13% á næstu fimm árum? Er sá geiri ekki nægjanlega aðþrengdur? Af hverju er aukningin einungis rúm 4% í umhverfismál á næstu fimm árum? Áttu ekki umhverfismál að vera helsta forgangsmálið? Af hverju standa fjárframlög til framhaldsskóla í stað á næstu fimm árum? Átti ekki að vera menntasókn? Og að lokum: Hvernig stendur á því að það verður lækkun á fjárframlögum til hjúkrunar á næstu fimm árum þegar þjóðin er að eldast hratt? Þetta eru allt lykilmálefnasvið sem má lesa mjög skýrt í töflu í fjármálaáætlun að munu uppskera minni fjármuni eftir fimm ár en nú.
Virðulegi forseti. Meginskýringin á því að á síðasta ári áætlunarinnar eru lægri fjárhæðir en þær sem eru hæstar á áætlunartímabilinu er sú að þá lýkur tímabundnu mjög kraftmiklu átaki. Ef liðir eins og nýsköpun, rannsóknir og þróun eru skoðaðir yfir aðeins lengra tímabil sjáum við að á síðasta ári áætlunarinnar liggur við að framlag til nýsköpunar hafi u.þ.b. fjórfaldast, ef við skoðum t.d. frá árinu 2005. Það er staðreynd að við höfum ekki bara verið að stórauka framlög í nýsköpun heldur erum við komin með viðbótarátak núna þegar kreppir sérstaklega að. Ef við ætluðum að nota þá nálgun sem hv. þingmaður gerir þá ættum við að taka alla súpupeningana í einn pott og dreifa þeim þannig að það komi minnst fyrst og hækka síðan alltaf á hverju ári þannig að við séum með mest síðast. En það er ekki rétta strategían. Það er ekki rétta nálgunin. Það er ekki rétta stefnan við þessar aðstæður.
Herra forseti. Það eru 35 málefnasvið og flest þeirra fá hækkun á þessum fimm árum, fá sem sagt meira eftir fimm ár en nú er. Ég flaggaði þeim sex málefnasviðum sem fá lækkun. Það er það sem ég er að gagnrýna. Af hverju fá þessi málefnasvið lækkun á meðan önnur fá hækkun? Af hverju fá menning og listir lækkun? Af hverju fá samgöngumál lækkun? Af hverju fær nýsköpunin lækkun? Á sama tíma fær margt annað í öðrum málum hækkun. Ég er ekki að halda því fram að allt fái lækkun eftir fimm ár, svo er ekki, það eru þess sex málefnasvið sem ég hef áhyggjur af. Ég hef ítrekað deilt á ráðherra að hér sé ekki gert nóg. Fjárfestingarátak sem hann nefndi er kallað fjárfestingar- og uppbyggingarátak ríkisstjórnarinnar. Það nemur einungis 1% af landsframleiðslu. Það dugar ekki til að mæta þessari djúpu kreppu. Viðbótin í nýsköpun er einungis 0,3% af landsframleiðslu. Af hverju tökum við ekki þá pólitísku ákvörðun að setja enn meiri fjármuni í nýsköpun, fullfjármögnum Tækniþróunarsjóð, hækkum endurgreiðsluhlutfall til kvikmynda- og sjónvarpsgerðar o.s.frv.? [[Forseti hringir.]]Hugmyndirnar vantar ekki en það vantar fjármagnið, herra forseti.
Virðulegi forseti. Ef við skoðum nýsköpunina sérstaklega, af því að hún er eitt af þeim sviðum sem hv. þingmaður vill leggja áherslu á, þá vorum við með í upphafi kjörtímabilsins rétt um 15 milljarða eyrnamerkta nýsköpun og þróun og við verðum á síðasta ári áætlunarinnar með 20 milljarða. Það er 5 milljarða aukning. Það er gríðarleg aukning ofan á 15 milljarða. Hins vegar, ef við tökum þau árin sem sýna mesta hækkun, er það rétt að á lokaárunum erum við að draga úr tímabundna átakinu. Svo verð ég að furða mig á því að hv. þingmaður tali svona um fjárfestingarátak ríkisstjórnarinnar upp á rúma 30 milljarða. 30 milljarðar er engin smátala og við erum að tala um að koma henni út á 12 mánuðum. Hann talar um þetta eins og það sé léttvægt, 1% af landsframleiðslu. Þetta er bara stórmál. Það er stórmál að fara í verklegar framkvæmdir fyrir hartnær 3 milljarða í hverjum mánuði að jafnaði. Það er stórmál og að segja að það sé ekkert mál að vippa því upp í 2% af landsframleiðslu og láta í það skína að 3% væri betra, að við gætum bara bætt við 10 milljörðum á mánuði, er ekki rétt nálgun.
Herra forseti. Nú er ég þeirrar skoðunar að það ríki metnaðarleysi í þessari áætlun þegar kemur að ráðdeildarsemi í ríkisfjármálum. Ekki hefur verið mikið um hagræðingarkröfu innan Stjórnarráðsins á síðustu árum og orðið löngu tímabært að ráðast í uppstokkun á opinbera kerfinu og draga úr umsvifum hins opinbera. Það verður að hagræða í ríkisrekstrinum við þessar aðstæður, það er alveg ljóst, og hægt er að gera það auðveldlega án þess að það bitni á þeim sem nú þurfa aðstoð. Ef ekki er tilefni til að spara núna í ríkisfjármálunum þegar hallinn á rekstri ríkissjóðs er í sögulegu hámarki, er það aldrei. Hæstv. fjármálaráðherra sagði að það væri blóðug sóun úti um allt í opinbera kerfinu í viðtalsþætti í fjölmiðlum fyrir skömmu. Mig langar því að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Hvar sér þess merki í þessari áætlun að það eigi að stöðva þessa blóðugu sóun í opinbera kerfinu?
Virðulegi forseti. Sóunina ætlum við að uppræta með því að nota gögn og upplýsingatækni. Við ætlum að fara í stafræna byltingu til að gera opinbera reksturinn gegnsærri. Við ætlum ekki bara að hætta að sóa tíma fólks og fyrirtækja heldur líka tíma og kröftum opinbera kerfisins í heild, þar með starfsmannanna sem vinna hjá hinu opinbera, með því að taka stafræna tækni í notkun okkur til gagns. Næsta stóra verkefni á þessu sviði eru þinglýsingar. Ímyndið ykkur alla sóunina sem felst í því að láta pappíra liggja í stöflum hjá sýslumannsembættum sem hægt væri að láta ganga rafrænt á milli og afgreiða með nánast sjálfvirkum hætti. Það er sóun víða. Ég spyr hins vegar á móti þegar hv. þingmaður boðar að við ættum að gera mun meiri hagræðingarkröfu og í ljósi þess að langstærsti útgjaldaliður ríkisins er heilbrigðiskerfið og velferðarkerfið: Hvar sér hv. þingmaður tækifærin til sérstakrar hagræðingarkröfu þar?
Herra forseti. Ég skal svara þessu þó að það sé kannski ekki alveg samkvæmt reglunum að ég svari hér fyrirspurnum frá hæstv. fjármálaráðherra. Ég get nefnt dæmi. Ég sé t.d. enga ástæðu fyrir því að við þurfum að bæta svo verulega í loftslagsmálin í þeim aðstæðum sem við erum í. Loftslagsmálin eiga að mínu mati ekki að hafa forgang fram yfir lífskjör almennings í þessum aðstæðum, þessum sérstöku aðstæðum. Hækkun milli ára í umhverfismálum er 4,4 milljarðar. Ef ofanflóðasjóður er dreginn frá og styrkir til sveitarfélaganna í fráveitumálum eru það samt sem áður 2 milljarðar. Það er víða hægt að koma við. Ég nefni málefnaflokkinn alþjóðleg vernd. Það má ekki tala um hann, þá fara allir í kerfi og setja sig í alls konar stellingar. Það eru 3 milljarðar í alþjóðlega vernd. Meginhlutinn af því fólki sem er að koma hingað til lands er að leita sér að betri lífskjörum. Það er gott og gilt og ég ber virðingu fyrir því. En við eigum að afgreiða þær umsóknir á tveimur sólarhringum eins og Norðmenn gera. Við getum það ekki. Við gerum það ekki eins og það er í dag. Við erum að halda þessu fólki uppi í framfærslu í marga mánuði. Þetta eru 3 milljarðar. [[Forseti hringir.]] Þarna er ég búinn að nefna tvö dæmi, hæstv. fjármálaráðherra, þar sem hægt er að hagræða og nota peningana til að hjálpa því fólki [[Forseti hringir.]]sem þarf virkilega á því að halda núna í mesta atvinnuleysi sögunnar.
Virðulegi forseti. Það var eins og ég hélt að það kæmu ekki dæmi úr stóru útgjaldakerfunum, hvorki úr heilbrigðismálunum né velferðarmálunum. Við getum alveg velt því fyrir okkur hvort það sé góð ráðstöfun að fjárfesta í loftslagsmálum og fara í orkuskiptin og standa okkur betur sem grænna framtíðarsamfélag. Ég trúi því að þar sé fjármunum vel varið og með því að trassa umhverfismálin séum við að senda reikninginn á framtíðina. Það er ekki rétt að nálgast umhverfismálin öll undir þeirri yfirskrift að það sé með einhverjum hætti allt saman loftslagsmál. Og jafnvel þótt það væru allt saman hrein og tær loftslagsmál þá held ég að hægt sé að færa fyrir því bæði umhverfisleg rök en ekkert síður efnahagsleg rök að það sé góð fjárfesting. Varðandi alþjóðlegu verndina er það rétt hjá hv. þingmanni að ef við missum niður eðlilega skilvirkni í hælisleitendakerfinu hjá okkur þá mun það kosta okkur mjög mikla fjármuni. Það er þetta jafnvægi á milli mannúðar og skilvirkni sem það kerfi á að snúast um. Ef það skortir upp á skilvirknina þá kostar það okkur mikið. [[Forseti hringir.]]Við erum að meðaltali með u.þ.b. 500 manns í skjóli á meðan verið er að finna úr þeirra málum og það kostar mikla peninga. Það er alveg rétt. [[Forseti hringir.]]En það er ekki hægt að skapa væntingar um að við losnum undan öllum kostnaði.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna. Mig langar aðeins til að ræða við hæstv. fjármálaráðherra um stöðu sveitarfélaganna og hvernig fjármálaáætlunin og fjárlögin tala til þeirra. Nú liggur fyrir að afkoma sveitarfélaganna er ekki góð. Þau hafa sett fram sínar áætlanir og sínar tölur og gera ráð fyrir því að afkoman á þessu ári verði um 33 milljörðum undir áætlunum og verði um 50 milljarða umfram áætlanir árið 2021. Skapast það auðvitað vegna tekjufalls vegna minni útsvarstekna, vegna atvinnuleysis og minni umsvifa í atvinnulífinu og síðan er stóraukinn félagslegur kostnaður [[Forseti hringir.]]vegna fjárhagsaðstoðar af ýmsu tagi. Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann telji nóg að gert í þeim áætlunum sem liggja fyrir af hálfu ríkisins, hvort hann geti ekki verið sammála [[Forseti hringir.]]um að það þurfi að gera heldur betur.
Virðulegur forseti. Í umræðu um samskipti ríkis og sveitarfélaga finnst mér stundum gleymast að við búum í landi þar sem sveitarstjórnarstigið er sjálfstætt. Það er ágætt að rifja upp 1. gr. sveitarstjórnarlaga. Hún hljóðar svona: „Landið skiptist í sveitarfélög sem sjálf ráða málefnum sínum á eigin ábyrgð.“ Ráða sjálf málefnum sínum á eigin ábyrgð. Þau hafa sjálfstæða tekjustofna og eru ekki á fjárlögum. Ég tel að þeirri spurningu verði seint svarað um einstaka málaflokka, hvort sem varðar fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga eða aðra, hvort nóg sé að gert. Það er auðvitað á endanum dálítið huglægt mat. En það sem við höfum gert nýlega er að við höfum náð saman um stóru myndina við sveitarfélögin með sérstöku samkomulagi um skuldaþróun og afkomuþróun til næstu ára. Ríkisstjórnin hefur nýlega gefið út yfirlýsingu um að styðja sérstaklega við nokkur málefnasvið sem standa sérstaklega veikt, við höfum gert úttekt á þeim málefnasviðum, [[Forseti hringir.]]og við höfum lofað að vera áfram í nánu samstarfi um að greina stöðuna og grípa til aðgerða eftir því sem þörf krefur.
Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að lesa 1. gr. sveitarstjórnarlaganna. Hann las þar rétt. Hins vegar hafa sveitarfélögin allt önnur úrræði en ríkið þegar á bjátar. Þau hafa ekki jafn sterka sveiflujafnara og ríkið hefur. Þau geta ekki prentað peninga og þau eru háð því að þau bera lögbundnar skyldur sem ríkið leggur þeim á herðar. Nú verða þau fyrir miklu óvæntu áfalli og ég leyfi mér að efast um, svo ég taki ekki sterkar til orða, að nóg sé að gert. Það er mjög brýnt að sveitarfélögin geti ráði við sitt hlutverk, þau geti örvað eigin fjárfestingar og þau geti risið undir þeim félagslegu verkefnum sem þau verða að takast á við og eiga raunverulega ekkert val um. [[Forseti hringir.]]Eða er hæstv. fjármálaráðherra að tala um að þau eigi að skera niður í lögbundnum verkefnum sem ríkið hefur falið þeim?
Virðulegur forseti. Ríkið er bara í sömu sveit sett og sveitarfélög varðandi það að við eigum enga peningavél. Við erum bara með sjálfstæðan seðlabanka, við prentum enga peninga. Við þurfum að taka lán, við þurfum að borga þessi lán til baka. Og af því að hér er minnst á sveiflujafnara og efnahagssamdráttinn þá eru sveitarfélögin betur varin en ríkið, m.a. vegna þess að ríkið tekur á sig að fjármagna að fullu persónuafsláttinn og þau fá t.d. útsvar af atvinnuleysisbótum. Ég ætla á engan hátt að gera lítið úr því að tekjuáhrifin eru gríðarleg fyrir sveitarfélögin en þau eru samt sem áður í betra skjóli en ríkið hvað þann þátt snertir. Um þetta er m.a. fjallað í skýrslunni sem kom út í sumar. En við höfum verið að grípa til sérstakra aðgerða. Lækkun tryggingagjalds skiptir sveitarfélögin gríðarlega miklu máli. Framlenging á endurgreiðslu virðisaukaskatts skiptir þau gríðarlega miklu máli. Styrkur til fráveituframkvæmda skiptir máli og styrkir til að efla tómstundastarf hjá sveitarfélögum. Allt skiptir þetta miklu máli. Þetta eru margir milljarðar sem við erum að ráðstafa sérstaklega. [[Forseti hringir.]]Og þetta er fyrir utan það sem við höfðum áður ákveðið að gera.
Forseti. Til að Alþingi geti tekið upplýsta ákvörðun um fjárheimildir fyrir framkvæmdarvaldið þarf það að fá upplýsingar sem útskýra umfang og tilgang þeirra fjárheimilda sem framkvæmdarvaldið biður um. Það ætti að vera sjálfsagt en til vonar og vara hefur Alþingi sett lög um hvaða upplýsingar ráðherra á að veita Alþingi í fjármálaáætlun og fjárlögum. Ráðherra skal gera grein fyrir stefnu sinni með heildstæðri áætlun til lengri tíma með tímasettri forgangsröðun verkefna og fjármögnun þeirra. Það á að liggja fyrir mat á því hvort þörf sé á lagabreytingum, hvort það séu bein eða óbein áhrif á hvert verkefni fyrir sig. Það á að útskýra hvaða aðgerðir muni stuðla að heildstæðum umbótum, aukinni skilvirkni og framþróun. Skilyrðin eru mun fleiri en farið er yfir þau í ítarlegu máli í greinargerð frumvarps til laga um opinber fjármál. Mig langar til að spyrja ráðherra hvort farið sé eftir skilyrðum sem fjallað er um í lögunum. Réttara sagt veit ég að það er ekki gert. Mig langar bara til að heyra ráðherra segja það.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að á stundum þykir mér áhugi hv. þingmanns á formreglum yfirskyggja alla praktíska hugsun. Við erum hér með stjórnkerfi sem tekur á sig lagaskyldur til að gera grein fyrir tillögum um fjárheimildir og fjárveitingar til ríkisaðila. Við höfum aldrei í Íslandssögunni haft meiri getu og lagt meira á okkur til að vinna að bæði áætlunum næsta árs og ekki síður til lengri tíma. En hv. þingmaður klifar á því að við séum svo langt frá því að vera komin á þann stað sem við ættum að vera á. Ég kem hins vegar úr hinni áttinni. Ég sé framfarirnar, ég sé umbæturnar, ég sé aðhaldið sem þessi umgjörð veitir bæði Stjórnarráðinu og þinginu, ég sé breytingarnar á verklagi og umræðu hérna í þinginu. Við erum að taka svo stórstígum framförum að það er ekki hægt að bera það saman [[Forseti hringir.]]hvernig umræða um þessi mál fer fram í dag og hér fyrr á tíð. [[Forseti hringir.]]Þó að það kunni að vanta eitthvað upp á fyrir þá sem allra stífastir eru á formkröfunum bið ég menn um að opna augun og sjá breytinguna.
Forseti. Þegar hæstv. ráðherra er búinn að segja að hann sé ekki að fara eftir lögum um opinber fjármál langar mig til að heyra hann útskýra hvaða áhrif það hefur á þingræðið og fjárveitingavaldið ef Alþingi fær ekki nægilega miklar upplýsingar frá framkvæmdarvaldinu til að taka upplýsta ákvörðun um fjárlög. Hvaða áhrif hefur það á lýðræðið ef kjósendur fá ekki að sjá rökstuðning ríkisstjórnarinnar fyrir því að eitt verkefni er mikilvægara en annað? Það skal hafa í huga að lög um opinber fjármál eru samin af nákvæmlega sama ráðherra og er að reyna að fara ekki eftir þeim. Það er hægt að finna hræsni einhvers staðar í þeirri staðreynd ef einhverjir hafa áhuga á því. En ég hef hins vegar bara áhuga á að vita af hverju ráðherra fer ekki eftir lögunum. Allar spurningarnar í þessari umræðu hafa nefnilega snúist um að skortur er á upplýsingum. Fólk er að leita eftir svörum. Af hverju þetta en ekki hitt? Það er í lögunum að útvega eigi þau svör. Þá fyrst myndi umræðan verða allt önnur. Já, hún er að þróast í áttina af því að við erum að krefjast þess að farið sé eftir lögunum. Við erum ekki komin þangað enn þá og þess vegna erum við enn þá í ákveðnum pólitískum [[Forseti hringir.]]óþarfaspurningum. Þess vegna skiptir formið máli. Það er praktískt [[Forseti hringir.]]að ráðherra skili þessum upplýsingum.
Virðulegi forseti. Ég hafna því algerlega að hafa sagt hér í fyrra andsvari mínu að við værum ekki að fara að lögum. Það sem ég sagði var að hv. þingmanni virðist vera algerlega fyrirmunað að sjá í gegnum formreglur og sjá framfarirnar sem eru að verða í þessum málum. Að mínu áliti er fullkominn skortur á praktískri hugsun hjá hv. þingmanni. Við getum tekið hvern málefnaflokkinn, hvert málefnasviðið á eftir öðru. Við getum tekið heilsugæslu sem dæmi þar sem verkefnum heilsugæslunnar er lýst ágætlega í þessari áætlun. Helstu áskoranir og tækifæri til umbóta eru tekin fyrir á heilli opnu. Þar er síðan farið yfir markmið og mælikvarða og þrjú markmið hafa verið skilgreind fyrir þennan tiltekna málaflokk: Skilvirkari og aðgengilegri þjónusta fyrir sjúklinga sem leita til heilsugæslu. Í öðru lagi aukinn aðgangur sjúklinga að fjölbreyttri geðheilbrigðisþjónustu. Og í þriðja lagi lækkun tíðni sjúkdóma sem rekja má til lífshátta. Svo er farið yfir það undir hverjum og einum málaflokki hvernig fjárheimildir eiga þróast yfir tíma til að styðja við þessi meginmarkmið. Að standa hér og fullyrða að við séum að skila auðu blaði, að við séum á engan hátt að mæta markmiðum og skilyrðum laganna um að gera grein fyrir því í hvaða tilgangi við óskum fjárheimilda frá ríkinu, það bara stenst enga skoðun.
Herra forseti. Eins og fram hefur komið er helsta áskorun stjórnvalda í fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025 að snúa við miklum hallarekstri, eigi síðar en á lokaári áætlunarinnar, og skal tekið undir það heils hugar hér. Mikill halli á ríkissjóði í einhver ár hefur margvíslegar neikvæðar afleiðingar fyrir þjóðarbúið og í áætluninni segir jafnframt að til þess að ná markmiðinu þurfi að auka tekjur ríkissjóðs um tæpa 38 milljarða á næstu árum. Það er nauðsynlegt svo að fjármál ríkisins verði sjálfbær en ekki kemur fram með hvaða hætti eigi að gera þetta. Ljóst er að ríkisstjórnin veigrar sér við að segja sannleikann enda styttist í kosningar. Þetta er einfaldlega ávísun á skattahækkanir í framtíðinni og boðaðar skattalækkanir sem þegar hafa verið komnar til framkvæmda og kynntur verður væntanlega skammgóður vermir nema hagvöxtur verði þeim mun meiri, sem verður að teljast ólíklegt og það er staðfest í áætluninni á bls. 22, með leyfi forseta: „Ólíklegt er þó að vöxturinn verði slíkur að ekki þurfi að grípa til aðgerða að einhverju marki til að stöðva skuldavöxt …“ Hagvöxtur á Íslandi hefur verið sveiflukenndari en nágrannaþjóða okkar enda hagkerfið lítið og opið og áfall í okkar stærstu atvinnugrein, ferðaþjónustunni, hefur haft veruleg áhrif á hagvöxt og þróun hans. Fyrir skömmu breytti Alþingi fjármálastefnunni á þann veg að hún leyfir nú meira svigrúm til útgjalda án fjármögnunar. Hún leyfir sem sagt meiri skuldasöfnun og halli ríkisins má þannig ná að hámarki 7–16% af landsframleiðslu. Ég nefndi það í umræðunni um fjármálastefnuna að í henni mætti vera meira gagnsæi varðandi dekkri sviðsmyndir í þjóðhagsspá og hvernig óvissusvigrúmið myndast út frá því. Ekki kemur fram í fjármálastefnunni hvert hið opinbera mun sækja lán til að fjármagna þann áætlaða halla, hvort það verður innan lands eða utan. Uppsafnaður halli í fjármálastefnunni nemur tæpum 1.200 milljörðum kr. og skuldir hins opinbera munu að sama skapi aukast um þá upphæð. Sé óvissusvigrúmið nýtt til hins ýtrasta munu skuldir hins opinbera í A-hluta nema samtals um 2.000 milljörðum á næstu árum og skuldir hins opinbera gætu numið allt að 64% af landsframleiðslu. Þetta eru gríðarlegar upphæðir, herra forseti, og flest bendir til þess að hið opinbera á Íslandi muni standa undir þessari skuldsetningu en mikilvægt er þó að búa í haginn til lengri tíma þannig að skuldir lækki. Í framtíðinni munu koma önnur efnahagsáföll og þá er mikilvægt að hið opinbera geti staðið þau af sér. Þetta hangir saman við hagvöxt til framtíðar og aga í fjármálum hins opinbera. Almennt séð á skuldsetning hins opinbera einungis að standa undir fjárfestingum og skattar að standa undir rekstri og tilfærslum. Ljóst er að í fjármálastefnunni er aukin skuldsetning notuð til að fjármagna að hluta rekstur og tilfærslur. Ekki kemur fram þar hve mikið af skuldaaukningu tengist fjárfestingu. Verðbólga er í vexti og fylgjast þarf mjög vel með þróun hennar í þeim aðstæðum sem við erum í. Ef Seðlabankinn nýtir sér peningastefnuna til að reyna að hafa áhrif á hagvöxt, atvinnuleysi og raunvexti með því að þenja efnahagslífið kerfisbundið þá veldur það óstöðugleika og stöðugt vaxandi verðbólgu. Hér er nauðsynlegt að feta hinn gullna meðalveg. Umfangsmikil lántaka hins opinbera er fyrirsjáanleg á næstu árum. Huga þarf að því að fjármálastefna og peningastefna vinni vel saman og hið opinbera ýti ekki út einkafjárfestingum með umsvifum sínum á lánamarkaði og meira mætti fjalla um samspil fjármálastefnu og peningastefnu í þessari fjármálaáætlun. Athygli vekur að heildarútgjöld til sjúkrahúsþjónustu fara lækkandi í fjármálaáætlun eftir 2023 en OECD reiknar með að útgjöld til heilbrigðisþjónustu á Íslandi þurfi að hækka á næstu árum, t.d. vegna fjölgunar aldraðra. Vissulega byggist lækkunin á því að framkvæmdum við nýjan Landspítala muni ljúka á tímabilinu en hafa verður ráðrúm til að mæta fyrirsjáanlegum auknum útgjöldum til heilbrigðisþjónustu og á því er ekki tekið í þessari áætlun. Forsendur fjármálastefnu hafa breyst nokkuð miðað við forsendur fjármálaáætlunar. Í uppfærðri fjármálastefnu var gert ráð fyrir 4,8% hagvexti á næsta ári en í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir 3,9% hagvexti á næsta ári og fjármála- og efnahagsráðuneytið áætlar að margfeldisáhrif opinberra útgjalda séu jákvæð um 0,3–0,4% sem þýðir að aukning útgjalda um 1% af vergri landsframleiðslu leiðir að jöfnu til þess að hagvöxtur eykst um 0,3–0,4% eins og fram kemur á bls. 33 í fjármálaáætluninni. Mikilvægt er að nýta þessi jákvæðu áhrif vel þannig að það skapi sem flest störf. Þrátt fyrir töluverða breytingu á spá um hagvöxt fyrir næsta ár er spá um atvinnuleysi á næsta ári sú sama og í uppfærðri fjármálastefnu eða um 6,7%. Töluverðar líkur eru á að atvinnuleysi geti orðið meira á næsta ári ef hagvaxtarhorfur hafa versnað. Fyrir liggja dekkri spár um atvinnuleysi. Þar af leiðandi tel ég að vanmat sé á útgjöldum til atvinnuleysisbóta í þessari áætlun og þau gætu farið yfir 100 milljarða næstu tvö árin. Það er því ákaflega mikilvægt að efla sköpun starfa og ríkisstjórnin verður að hafa trúverðuga stefnu hvað það varðar. Hlutverk ríkisins er hér afar mikilvægt. Ég vil líka víkja aðeins nánar að skuldasöfnun ríkisins. Þó að hún sé skásti kosturinn í stöðunni við þær fordæmalausu aðstæður í efnahagsmálum sem við erum í er skuldasöfnunin engu að síður mikið áhyggjuefni. Lán þarf alltaf að greiða til baka. Samkvæmt þessari áætlun koma skuldir ekki til með að hætta að hækka fyrr en árið 2025 sem hlutfall af landsframleiðslu. Sú hætta er fyrir hendi að skuldahlutfall ríkis og sveitarfélaga geti verið komið í 65% af landsframleiðslu á þessum tímapunkti ef ekki verður gripið til ráðstafana. Það er gríðarleg breyting til hins verra á skömmum tíma. Hér skiptir því öllu að örva hagvöxt og það er langur tími og áhyggjuefni að það skuli taka fimm ár að ná jafnvægi í ríkisfjármálum. Fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir að afkoma ríkissjóðs verði neikvæð um 264 milljarða á næsta ári og um 800 milljarða á árunum 2021–2025. Útlit er fyrir að skuldir ríkissjóðs hækki í 1.250 milljarða í lok þessa árs og verði 430 milljörðum meiri en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Verði óvissusvigrúmið nýtt að fullu eins og heimild er til samkvæmt nýrri fjármálastefnu erum við að horfa á um 2.000 milljarða á fáeinum árum. Á næsta ári er gert ráð fyrir að þær aukist um 268 milljarða og verði komnar yfir 1.500 milljarða í lok ársins eða rúmlega 41% af landsframleiðslu. Lágt vaxtastig og greiður aðgangur að lánsfé fyrir ríkissjóð á hagstæðum kjörum er vissulega jákvætt hvað þetta varðar en þannig verður það ekki um ókomna framtíð. Vextir koma til með að hækka á ný innan ekki svo langs tíma og fjármagnskostnaður ríkisins mun hækka. Ekki liggur fyrir í fjárlagafrumvarpinu né er þess getið í fjármálaáætlun hvaða árangri aðgerðapakkar ríkisstjórnarinnar vegna veirufaraldursins, upp á tugi milljarða, hafa skilað þrátt fyrir að lög um opinber fjármál kveði á um að meta beri árangur af þeim aðgerðum. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar einkennast um margt af örvæntingu og voru ekki nægilega vel undirbúnar eins og við sáum svo glögglega þegar stöndug fyrirtæki fóru að nýta sér úrræði eins og hlutabótaleiðina án þess að þurfa á þeim að halda. Hér var undirbúningur laganna einfaldlega ófullnægjandi. Ríkissjóður er sameiginlegur sjóður okkar allra. Að misnota hann kemur alltaf í bakið á mönnum síðar með einum eða öðrum hætti. Það er augljóst að kosningar eru á næsta leiti og þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir að hagvöxtur verði strax á nýju ári og ferðaþjónustan taki við sér á ný er ekki dregið úr útgjöldum. Að því leyti má segja að þessi fjárlög og fjármálaáætlun sé lituð af kosningunum sem fram undan eru. Lagt er í hendur næstu ríkisstjórnar að ná niður halla ríkissjóðs. Ríkisstjórnin sem á innan við ár eftir af stjórnarsetu sinni telur mikilvægt að sett verði skýr og raunhæf stefnumið um að stöðva hækkun á skuldum hins opinbera sem hlutfall af landsframleiðslu eigi síðar en á lokaári fjármálaáætlunarinnar og rjúfa með því vítahring hallareksturs og skuldasöfnunar til að endurheimta styrka fjárhagsstöðu hins opinbera, eins og segir í fjármálaáætluninni. Ríkisstjórnin þorir hins vegar ekki að mæta miklum halla með því að draga úr umsvifum og þeirri sóun sem ríkir í ríkisrekstrinum eins og fjármálaráðherra hefur nefnt. Til þess er of stutt til kosninga. Gera verður eðlilega kröfu um skilvirkni og hagræðingu í allri starfsemi hins opinbera og á það skortir í þessari fjármálaáætlun og eins og ég nefndi hér í andsvari verður að hagræða í ríkisrekstrinum. Það er auðveldlega hægt að gera án þess að það bitni á þeim sem við þurfum að aðstoða núna í þessum erfiðleikum og þessu mikla atvinnuleysi. Að það taki fimm ár að ná jafnvægi í fjármálum ríkisins er mjög langur tími, og ekki er í tillögunni gert ráð fyrir niðurgreiðslu skulda heldur lækkun sem hlutfalli af vergri landsframleiðslu. Þannig á að vinna á skuldunum. Þá hefur ríkissjóður lítið svigrúm og næsta ríkisstjórn mun þurfa að taka erfiðar ákvarðanir, það er alveg ljóst, herra forseti, en við sjáum að við þurfum að huga vel að því hvernig við forgangsröðum fjármunum ríkisins í þessum erfiðu aðstæðum. [[Forseti hringir.]]Ég vona svo sannarlega að við náum málefnalegri og góðri umræðu um þessa fjármálaáætlun því hún er ákaflega mikilvæg í þeirri stöðu sem við erum í.
Herra forseti. Við höfum frekar skamman tíma í fyrri umr. og ég ætla að reyna að nota hann vel. Auðvitað skarast þetta svolítið á við umræðuna í gær um fjárlagafrumvarpið, en gott og vel. Það fyrsta sem ég vil vekja athygli á þegar við lesum þessa fjármálaáætlun til fimm ára er að forsendur áætlunarinnar eru fullbjartsýnar að mínu mati. Þetta höfum við bent á áður þegar kemur að fjárlögum, fjármálaáætlun og fjármálastefnu. Þó að við séum að vonast eftir betri stöðu í hagkerfinu þá þurfa spár okkar að vera raunsæjar, ég hef átt þetta samtal við ráðherrana áður, og þar er hægt að styðjast við fleiri spár en Hagstofunnar. Í þessari fjármálaáætlun er t.d. gert ráð fyrir tiltölulega lágri verðbólgu. Ég vil segja það úr þessum stól að ég held að verðbólgan sé eitthvað sem við þurfum að óttast. Verðbólgan hefur alltaf farið á flug við fall í hagkerfi okkar. Ég veit að aðstæðurnar eru ekkert nákvæmlega eins og í síðasta hruni, bara langt í frá, en þegar gengi krónunnar gefur eftir um 15–17% hefur það alla jafna skilað sér í verðbólgu. Við vonum það besta auðvitað. Ég hélt svipaða ræðu þegar við vorum að ræða fjáraukalögin, um að verðbólguspárnar væru of bjartsýnar, og svo kom á daginn að bæði Seðlabankinn og fleiri aðilar höfðu verið að hækka sínar verðbólguspár. Verðbólgan er eitthvað sem við þurfum að passa okkur sérstaklega vel á. Hún er eitur í beinum Íslendinga eins og allir vita. Annað sem ég vil vekja athygli á í þessari fjármálaáætlun til fimm ára er að það glittir í niðurskurð eftir tvö ár, við skulum kalla það óútfærðan niðurskurð. Það er hugsanlegt að mæta honum með skattbreytingum en það er niðurskurður sem við þurfum að passa okkur á. Samfylkingin vill frekar lengja tímabilið sem það tekur að greiða niður hallann. Ég veit að hallinn er mikill og við þurfum að greiða hann niður, að sjálfsögðu, en það liggur ekki eins mikið á að greiða þennan ríkishalla niður og þann sem við þurftum að greiða niður eftir bankahrunið því að sá halli var m.a. fjármagnaður af erlendu fé. Það sem ég óttast ef við förum í harkalegan niðurskurð eftir rúm tvö ár er að það muni bitna á þeim hópum sem njóta opinberrar þjónustu. Og hverjir eru það? Það er fátækt fólk, öryrkjar, eldri borgarar, námsmenn og sjúklingar. Það eru þessir hópar sem nýta þjónustu hins opinbera og langstærstur hluti ríkisfjármálanna á að sjálfsögðu fara í félags- og heilbrigðismál. Ef menn ætla að fara að ná einhverjum tölum niður of harkalega og of hratt þá mun það bitna á þeim hópum þannig að ég vil hvetja hæstv. ráðherra og þingmenn alla - þarna verður nú komin ný ríkisstjórn - til að taka lengri tíma í að greiða þennan sögulega halla niður. Það liggur ekki svona mikið á því. Þriðja atriðið sem mig langar að nefna, sem ég nefndi líka á sumarþinginu, er að í þessari fjármálaáætlun er haldið í aðhaldskröfu. Ég veit að hún er ekki stór en hún er samt engu að síður fyrir hendi gagnvart sjúkrahúsum og skólum fyrir þetta ár og næsta. Mér finnst skjóta skökku við að við séum með þessa aðhaldskröfu, þótt lítil sé þá skiptir samt máli, á tímum Covid, að við séum að setja aðhaldskröfur á þessar stofnanir. Það er aðhaldskrafa 2021 og 2022 en það er svo merkilegt að það er engin aðhaldskrafa á sjúkrahús og skóla árið 2023 og 2025. Ég hefði haldið að þetta ætti að vera öfugt, að við ættum að ekki hafa aðhaldskröfu á sjúkrahús, heilsugæslur, öldrunarstofnanir og skóla á tímum Covid en þegar við erum búin að vinna bug á Covid geta menn innleitt aðhaldskröfu, kjósi þeir svo. Hæstv. fjármálaráðherra sagði um daginn í viðtölum að í ljósi stöðunnar þyrftum við einfaldlega hlaupa hraðar, staðan væri þannig. Ég velti fyrir mér hverjir eigi að hlaupa hraðar. Er það hjúkrunarfræðingurinn? Er það lögreglan? Er það sjúkraliðinn, skólaliðinn, kennarinn? Eru það öryrkjar, námsmenn? [[Gripið fram í: Þingmenn.]]Já, þingmenn. Ég velti fyrir mér hvort við séum að varpa byrðunum á þá sem eru nú þegar of hlaðnir verkum. Við þurfum að gæta að því á hverjum höggið lendir. Við höfum ítrekað tekist á það um í þessum sal hvort hægt sé að dreifa byrðunum jafnar þegar kemur að ríkisútgjöldum og ekki síst þegar kemur að ríkistekjum. Ég ætla að fara aðeins í tölur. Þetta er eðli málsins samkvæmt þingmál um tölur. Ég var gagnrýndur fyrir að vera of mikið í prósentum en mér finnst það ekkert sérstaklega beitt gagnrýni. Mér finnst allt í lagi að skoða tölur. Fjárlög snúast um tölur og það er gott að setja þær í prósentusamhengi. Í andsvari mínu flaggaði ég sex málefnasviðum. Ég hvet fólk til að skoða fjármálaáætlun og töflu 7. Ef fólk treystir ekki þessum tölum úr mínum munni kemur svart á hvítu fram að það eru a.m.k. sex málaflokkar sem fá minna árin 2020 og 2021, ólíkt öðrum málaflokkum. Það er ekki eins og allir málaflokkar lendi í þessu. Þetta eru málaflokkar eins og nýsköpun og rannsóknir. Lækkunin þar er 23%. Það er mikil lækkun. Við sjáum að samgöngumálin lækka um 31% á fimm árum og menning, listir, íþróttir og æskulýðsstarf lækkar. Af hverju verið að lækka það? Það lækkar um 13% á næstu fimm árum. Svo eru það umhverfismálin sem er forgangsmál ríkisstjórnarinnar, alla vega í orði. Heildartala sem fer í málefnasviðið umhverfismál hækkar um rúm 4% á milli 2021 og 2025. Það er málaflokkur sem ætti bara að fara vaxandi, algerlega. Við ættum alltaf að setja myndarlega í þann málaflokk. Loftslagsvandinn er ekki vandi sem er háður Covid. Þetta er vandi sem við þurfum að taka mjög alvarlega, hvort sem það er til skamms tíma eða til lengri tíma. Framhaldsskólastigið fær eiginlega sömu fjármuni árið 2021, 2022, 2023, 2024 og 2025. Hér er margbúið að boða menntasókn og ég átta mig ekki á því að hún geti falist í því að halda bara sjó þar. Svo er svolítið sérkennilegt, við ræðum þetta að sjálfsögðu betur í nefndinni, að hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustan fær örlitla lækkun á fimm árum. Ég skil það ekki í ljósi þess að þjóðin er að eldast. Ekki er hægt að segja að það eigi sér eðlilegar skýringar að allt sé að lækka milli 2021 og 2025 því að langflestir málaflokkar hækka. Yfirleitt erum við alltaf að bæta í. Við erum með verðlagsuppbætur og síðan birtist pólitíkin í einstaka málaflokkum þar sem menn vilja bæta í. Þetta eru lykilmálaflokkar sem ég myndi telja að mörgum í stjórnarflokkunum væri annt um; umhverfismál, menning, nýsköpun, samgöngumál og hjúkrun. Þetta eru engir jaðarmálaflokkar. Þetta er eitthvað sem við þurfum að fá skýringu á. Ef ég fer í einstaka þætti þá er sérkennilegt að sjá í fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarpi, sem við ræddum aðeins í gær, ákveðna þætti sem fá beinlínis lækkun á næsta ári. Og hverjir eru það sem fá lækkun á næsta ári? Það er Ríkisútvarpið. Það er Samkeppniseftirlitið. Það er liður sem kallast Náttúruvernd, skógrækt og landgræðsla. Útlendingamálin fá lækkun á næsta ári. Háskólinn á Akureyri fær lækkun eftir næsta ár, sem ég átta mig ekki alveg á. Garðyrkjan stendur í stað eftir næsta ár. Það kemur aðeins aukning á næsta ári og svo stendur hún bara í stað. Ég hélt að við værum einmitt sammála um að stórefla stuðning við garðyrkjuna, innlenda grænmetisframleiðslu, allt frá hægri til vinstri og miðjan. Ég hélt að við gætum a.m.k. sameinast um það en ekki virðist vera meiri metnaður en svo að menn ætli bara að halda sjó þar. Barnabæturnar standa í stað næstu fimm árin. Vaxtabæturnar eru nánast horfnar. Ég nefni þetta sem dæmi því að síðast þegar Samfylkingin var í ríkisstjórn setti hún í alvörunni helmingi meira í barnabætur og vaxtabætur en það sem þessi ríkisstjórn gerir, helmingi meira á kjörtímabilinu. Pólitíkin verður ekki skýrari hvað þetta varðar. Síðan get ég fundið hérna einstakar stofnanir sem er sérstakt að fái lækkun miðað við verkefnin sem þær eru að kljást við. Ég nefni sem dæmi Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Hún fær lækkun eftir næsta ár þrátt fyrir biðlista og mikla þörf. Sú aukning sem má finna í þessu plaggi til öryrkja og aldraðra er fyrst og fremst vegna fjölgunar í þeim hópi, enda hafa bæði Öryrkjabandalagið og Félag eldri borgara ályktað frekar harkalega gegn þessum plöggum. Ef fólk heldur að þetta sé einhver pólitískur leikur sem kemur úr þessum stól þá er það bara alls ekki. Ég vitna ítrekað í umsagnaraðila og hagsmunaaðila og ég er að segja nákvæmlega það sem þeir segja. Öryrkjabandalagið er mjög harðort og segist sjá litla von í þessu frumvarpi og í fjármálaáætlun. Ég er búinn að fara svolítið yfir atvinnuleysið sem er okkar stærsti óvinur. Það eru 20.000 störf horfin og stefnir í að 25.000–30.000 Íslendingar verði atvinnulausir. Við verðum að beita öllum tiltækum ráðum til að minnka atvinnuleysið. Aftur sýna tölurnar að metnaðurinn er ekki meiri en svo að samkvæmt þeim forsendum sem liggja að baki þá á atvinnuleysi að minnka um - takið eftir - 1 prósentustig. Þrátt fyrir innspýtingarnar, þrátt fyrir öll þessi risafjárfestingarátök og nýsköpunarátök, sem ég tel ekki uppfylla skilgreininguna á orðinu átök, þá lækkar atvinnuleysi einungis um 1 prósentustig. Það er einfaldlega allt of lítið, herra forseti. Þetta er ekki eitthvert hefðbundið pólitískt yfirboð. Ég vil ekki að fólk líti á það þannig. Ég er bara kallað eftir metnaðarfullri tillögu á tímum neyðarástands. Nú er sérstaklega lag til að gera slíkt, herra forseti.
Forseti. Hér er stefna stjórnvalda til næstu ára lögð fram en um grunninn að því hvernig setja skuli þá stefnu fram er fjallað í lögum um opinber fjármál. Mjög margar ástæður eru fyrir því að þau lög eru sett upp eins og þau eru. Þar er fjallað um að það skuli vera forgangsraðaður verkefnalisti, það er eitt af lykilatriðunum, til að þingið geti tekið ákvörðun og viti af hverju einu verkefni er forgangsraðað umfram annað. Það er til þess að taka burt pólitíkina og kjördæmapotið sem við höfum upplifað aftur og aftur á undanförnum áratugum og sérstaklega rétt fyrir kosningar. Það á t.d. við þegar það er ekki útskýrt af hverju Vaðlaheiðargöng voru sett á dagskrá og toguð langt fram fyrir allar aðrar framkvæmdir þrátt fyrir að margar aðrar séu mikilvægari. Við erum nokkuð vel stödd í samgöngum þar sem þar er tiltölulega vel forgangsraðaður listi en ekki í neinum öðrum málaflokki. Við getum tekið samgönguáætlun sem nokkuð góða fyrirmynd í því hvernig þetta þyrfti allt að vera í heilu lagi. Það á að vera kostnaðar- og ábatagreining til að grípa til nákvæmlega í því ástandi sem við erum í núna. Þegar harðnar á dalnum eigum við á auðveldan hátt að geta litið á listann og séð ábatasöm verkefni sem við getum bætt í til að ná þeim árangri sem þarf að ná miðað við aðstæður. Nú þurfum við verkefni sem skapa atvinnu og líklega varanlega af því að ekki eru endilega horfur á því að við náum til baka þeim störfum sem eru að hverfa í þessari niðursveiflu, a.m.k. ekki fyrr en 2026. Stefna stjórnvalda er hins vegar sú að reyna að ná því árið 2023. Það eru þrjú ár í það þannig að við þurfum að bíða þangað til við fáum þau störf. En einhverra hluta vegna þá kemur ekkert fram í þessari áætlun um það hvernig fjölga eigi ferðamönnum upp í 2 milljónir aftur 2023 í stað 2026. Það er engin sérstök áætlun eða stefna um það. Það er bara gefið að ef ekki komi 2 milljónir 2023 þurfi að fara í niðurskurð og alls konar vesen í staðinn fyrir að geta haldið áfram með sömu stefnu. Ég spurði fjármálaráðherra einmitt um þennan skort á gagnsæi hér áðan og af hverju ekki væri farið eftir lögunum eins og þau eru sett upp. Ráðherra fletti upp í fjármálaáætlun og tók dæmi um verkefni sem eru listuð upp, og gott og blessað með það, og þá mælikvarða sem þar eru settir. En þar vantar einmitt kostnaðar- og ábatagreininguna, það vantar að segja af hverju ákveðið verkefni skilar þeim árangri sem hafður er til viðmiðunar en alla jafna, það er minna um það núna, er enn verið að móta mælikvarða. Það er mjög algengt í þessari fjármálaáætlun að ekki sé einu sinni vitað hvaða árangri stefnt er að. Ég drep t.d. niður á bls. 207 þar sem talað er um að útgjöld fyrirtækja til rannsókna og þróunar sem hlutfall af vergri landsframleiðslu eigi að hækka úr 1,35% 2019 upp í 1,6% árið 2025. Þetta er mjög skýrt markmið og ég myndi segja að það væri mjög augljóst að sjá einmitt hvernig það að hækka nýsköpunarþakið myndi ná þessu markmiði. Það er tiltölulega vel útskýrt. En á heildina litið sjáum við t.d. ekki hvernig við náum mælikvarðanum sem er ofar, að við ætlum að ná meðal 20 efstu ríkja í Global Innovation Index, eins og stendur þar. Það er ekkert sem segir hvernig við náum því markmiði nema kannski fyrirtækin nái því fyrir okkur með því að við hækkum nýsköpunarþakið hjá þeim. Á sama tíma bendir allt til þess að þegar við hækkuðum þakið hafi það aðallega haft áhrif á fá stórfyrirtæki, hæstu upphæðirnar. Það eru sem sagt fá stórfyrirtæki sem eiga að ná markmiðum stjórnvalda. Mér finnst það pínulítið öfugsnúið miðað við hvaða hlutverki stefna ríkisins ætti að gegna, hver stefna ríkisins ætti að vera, að miða einmitt að þeim sem eru að byrja. Við ættum ekki að beina styrkjum að þeim sem eru orðnir fastir og stórir á markaði heldur ættum við einmitt að beina aðstoðinni til þeirra sem eru að byrja. Þetta er vandamálið sem ég sé í stefnu stjórnvalda. Það fer ekki saman hver markmiðin eru, hverjar aðgerðirnar eru og hver áhrifin eru í heildstæðu samhengi. Við erum ekki með fjölskipað stjórnvald, hver ráðherra ber ábyrgð á eigin málefnasviði, setur markmið og stefnu o.s.frv., og það vantar að toga allar þessar stefnur og áætlanir upp og setja einhvers konar heildstæða áætlun um það hvernig þeim markmiðum sem við þurfum að ná verður best náð. Það er ekki gert. Handahófskenndar aðgerðir eru tíndar saman án þess að fyrir liggi heildstæð saga um það af hverju það er til framfara, fyrir utan það sem fólki finnst vera augljóst. Fólki finnst augljóst að það að hækka þak nýsköpunarstyrkja muni skila árangri. Það er rétt samkvæmt öllum upplýsingum sem við höfum en við höfum ekki þær upplýsingar hvort hægt sé að ná meiri árangri með því en með öðrum aðgerðum, t.d. með því að styðja við grasrót nýsköpunar. Þegar við höfum þá tvo valkosti hlið við hlið þá á ríkisstjórnin að útskýra það fyrir okkur og þjóðinni af hverju betra er að velja annan möguleikann frekar en hinn, af hverju betra er að setja miklu meiri pening til þeirra fyrirtækja sem eru þegar stöndug á markaði en til þeirra sem eru að byrja og eru að búa til framtíðarskipulagið. Við búum í heimi sem þróast mjög hratt og þar skiptir nýliðun gríðarlega miklu máli. Þeir sem eru að koma nýir inn með nýju hugmyndirnar sjá þá stöðnun sem verið hefur í kerfinu og eru með hugmyndir um það hvernig eigi að gera betur, hvernig eigi að gera hlutina öðruvísi. Það er eiginleiki allra kerfa að viðhalda sjálfum sér og það skapar ákveðna stöðnun. Við verðum að hvetja til þess utan frá, með því t.d. að styrkja grasrótina í nýsköpun, að menn skapi ákveðið mótvægi. Þetta er allt of stuttur tími til að fjalla um þessa heild, þetta er ekki alveg nógu gott fyrirkomulag sem við höfum hér. Mig langar til að fjalla um tvær fullyrðingar sem þarf að útskýra betur í fjármálaáætluninni. Það er annars vegar fullyrt að verðmætasköpun atvinnulífsins sé uppspretta tekjuöflunar hins opinbera. Sjáum til hvort ég hef tíma í þær báðar en ég byrja á þessari. Það er ekki nauðsynlega rétt að atvinnulífið sé uppspretta tekjuöflunar hins opinbera. Það getur verið nákvæmlega jafn rétt að hið opinbera bókstaflega búi til pening með útgjöldum sínum og þurrki út pening með sköttum og gjöldum. Útgjöld og skattar hins opinbera eru hagstjórnartæki sem eru ekki notuð til að ná jafnvægi í ríkisrekstrinum heldur til að ná jafnvægi í hagkerfinu. Á þessu er mikilvægur munur því að hann breytir því í grundvallaratriðum hvernig við beitum þeim hagstjórnartækjum sem hið opinbera hefur. Halli ríkissjóðs er t.d. ekki vandamál svo lengi sem verðbólgan er ekki vandamál. Stærra vandamál en halli ríkissjóðs væri t.d. atvinnuleysi því að það þýðir að það vantar virkni í samfélaginu. Það þýðir halla fyrir hagkerfið og þá bæði efnahagslegu og félagslegu kerfin. Þetta er eitthvað sem mér finnst vanta í stefnu stjórnvalda. Það er þessi atvinnustefna. Lagðar eru fram margar hugmyndir um aðgerðir í vegamálum og ýmsu svoleiðis og fullt af nýjum framkvæmdum en það er engin greining á því hvernig það kemur til með að hafa áhrif á atvinnuleysi, því að allar þessar aðgerðir eru tímabundnar, þær hverfa síðan. Framlög til samgöngumála minnka um 18 milljarða frá 2021 út áætlunartímabilið. Þar hverfa störf. Hvaða störf koma í staðinn? Við sjáum það ekki. Við sjáum 200 í þekkingargeiranum, 800 út tímabilið en ekkert annað, ekkert til að koma til móts við mesta vandann sem steðjar að okkur núna og það er atvinnuleysi.
Herra forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun sem tekur að mestu til næsta kjörtímabils en það er alltaf mikilvægt, skynsamlegt, eðlilegt og auðvitað lögum samkvæmt að horft sé fram í tímann og menn séu ekki bundnir af kjörtímabilum. Að sumu leyti geta þau oft hamlað því að menn móti skýra framtíðarsýn. Ég held að þetta fyrirkomulag sé í sjálfu sér mjög gott. Vandi þeirra sem reyna að horfa fram í tímann er að átta sig á þeim forsendum sem liggja til grundvallar. Ég hef áhyggjur af því að sumar þær forsendur sem lagðar eru hér til grundvallar séu í bjartsýnni kantinum að mörgu leyti. Og af hverju segi ég það? Það er m.a. vegna þess að mikil þyngd er í því að ferðaþjónustan nái vopnum sínum hratt og örugglega til þess að gera þegar á miðju næsta ári. Eins og staðan blasir við manni akkúrat núna, bæði hér á landi og erlendis, óttast ég - ég vona svo sannarlega að það rætist ekki en óttast það - að frekari tafir verði á því að ferðaþjónustan taki við sér í þeim mæli að hún geti leikið jafn stórt hlutverk og forsendur hér gera ráð fyrir. Annað sem tengist þessu eru almennar horfur varðandi atvinnuleysið, að það verði erfitt viðfangs ef ferðaþjónustan tekur ekki við sér. Við viljum öll reyna að gera sem best til að draga úr því atvinnuleysi. Þá kem ég kannski að því sem okkur mörgum hefur verið tíðrætt um og við í Viðreisn höfum talað dálítið mikið fyrir, þ.e. framþungi framkvæmda og verkefna. Ég vil kannski ekki gera alveg skýran greinarmun á því, frekar en mér sýnist ríkisstjórnin gera, hvað eru verkefni og hvað eru verklegar framkvæmdir. Það er mjög margt hægt að gera sem getur skilað okkur fram á við og verið arðsamar fjárfestingar. Þegar ríkið stígur inn í efnahagslífið með kröftugum hætti er auðvitað lykilatriði og grunnforsenda að það sem ráðist er í sé arðbært. Það er líka mjög mikilvægt að það sé gert eins tímanlega og nokkur kostur er. Það sem mér finnst svolítið skorta á í áætluninni, kannski á það eftir að koma betur í ljós í umræðum í hv. fjárlaganefnd, er hvað sé hægt að gera strax, bæði í verklegum framkvæmdum og ekki síður í arðsömum verkefnum sem hafa jafnvel eftir atvikum setið á hakanum. Verkefni sem eru nauðsynlegir innviðir í opinberum rekstri hafa setið á hakanum en væri hægt að ráðast í núna og skapa atvinnu. Ég vil í því sambandi benda á nýlega tilkynningu frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Sjóðurinn hefur að nokkru leyti snúið við blaðinu og hvetur ríkari lönd í heiminum til að gera mikið af því að fjárfesta í arðbærum verkefnum og framkvæmdum. Öfugt við það sem margoft hefur verið sagt hjá þeim ágæta sjóði segja þeir: Nú er ekki rétti tíminn til að hafa allt of miklar áhyggjur af skuldsetningu ríkissjóða ef ráðist er í arðbærar fjárfestingar vegna þess að vextir eru nú í sögulegu lágmarki og því kjörið tækifæri til að takast á við vandann. Þess vegna held ég að í áætlun af þessu tagi, fjárlögum næsta árs og jafnvel því sem gerist á þessu ári, sé mjög mikilvægt að tekið sé mið af þessu og við reynum að grípa tækifærið til að ráðast í arðbærar fjárfestingar og verkefni og skapa þannig atvinnutækifæri og búa í haginn fyrir framtíðina. Það má líka spyrja sig hvort það sé raunhæft markmið í ljósi alls og alls að stefna að því að geta tekið fjármálareglurnar að fullu upp í lok þessarar áætlunar. Ég leyfi mér að efast um að það sé raunhæft. Og það kann að vera að það sé jafnvel ekki skynsamlegt í ljósi þeirra aðstæðna sem við búum við og allrar þeirrar óvissu sem er. Auðvitað vonar maður að þetta gangi allt mjög vel. Sem betur fer eru flestir spáaðilar á því að kreppan verði skammvinn. En við vitum það auðvitað ekki. Það hangir allt á því að bóluefni finnist og ekki síður á því að þegar það loksins finnst sé hægt að dreifa því með skjótum hætti. Í þessu samhengi t.d. er mjög mikilvægt að horfa til þess, og ég trúi ekki öðru og treysti því raunar, að um leið og bóluefni finnst verði gengið mjög markvisst í það að bólusetja þjóðina með skipulegum hætti til að mannlífið komist í eðlilegt horf og við getum byrjað að taka við ferðamönnum. Þetta eru atriði sem skipta máli. Það er mikið talað um framtíðina, nýsköpun og þróun og það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt. Ég hef oft gert það að umtalsefni. Ég tel mjög skynsamlegt að við hröðum því eins og við getum að koma fjármagni út í þær greinar sem núna skapa atvinnu og byggja undir framtíðina fyrir okkur. Þess vegna tel ég t.d. að ekki sé skynsamlegt að byrja strax að draga úr skattafslætti vegna þróunarverkefna eins og gert er ráð fyrir í fjármálaáætluninni. Ég held að það sé óskynsamlegt. Þó að gera mætti betur hefur miðað áfram í því að efla áhuga ungs fólks á verk- og tækninámi og það fólk mun skila sér út í samfélagið. Eitt atriði er kannski ekki stórt í stóra samhenginu en ég vil engu að síður nefna það hér í þessari umferð. Ég tek eftir því að það á að fara að lækka framlög til vinnustaðanámssjóðsins. Og hvað er vinnustaðanámssjóður? Jú, það er sjóður sem er ætlaður til að aðstoða fyrirtæki við að taka nema á samning. Ef við erum að unga út, sem aldrei fyrr, fólki sem hefur lagt stund á iðnnám finnst mér skjóta skökku við að akkúrat þegar það hrúgast út úr skólanum og er að ljúka sínu námi sé dregið úr möguleikum þess á því að komast á samning til að geta klárað sitt nám og myndað tengsl við fyrirtækin. Mér finnst þetta skjóta mjög skökku við. Sá tími sem hér gefst er skammur þannig að ekki er hægt að fara djúpt í málin. Það verður væntanlega gert þegar ráðherrar koma hingað og ræða sína málaflokka og sitja fyrir svörum. Síðan þarf auðvitað að taka þetta mjög til skoðunar í hv. fjárlaganefnd og ég er viss um að það verður gert. Og eins og ég lauk orðum mínum líka á í umræðu um fjárlögin treysti ég því að nefndin muni skoða þetta vel og það verði hlustað á öll sjónarmið og tekið tillit til þeirra því að samstarf og samvinna og samráð er það besta sem við getum gert núna til að ná sameiginlega eins góðum árangri og nokkur kostur er.
Virðulegur forseti. Nú erum við að fjalla um fjármálaáætlun fyrir 2021–2025 og þar kennir margra grasa. Ég ætla að byrja þar sem ég endaði í andsvörum við hæstv. fjármálaráðherra því að ég fæ ekki betur séð en skúta Sjálfstæðisflokksins með hæstv. fjármálaráðherra í stafni sigli stolt til skerðingar. Þeir virðast vera mjög stoltir af þeirri undarlegu ráðstöfun að ef öryrkjar, og það gildir líka um ellilífeyrisþega að stórum hluta, fá einhvern arf þá eigi þeir að nýta hann sér til framfærslu. Skýringin á því er að þeir eiga ekki að fá neitt út úr kerfinu á sama tíma og aðrir fá ekki neinn arf, sem er algjörlega fáránlegt. vegna þess að þeir eru að borga með því fyrir hina. Það er verið að láta þá sem eru í almenna tryggingakerfinu borga fyrir aðra í almannatryggingar. Hversu ömurlegt getur það verið? Hvernig í ósköpunum er hægt að verja það? Og hvernig í ósköpunum geta bæði Framsókn og Vinstri grænir hoppað um borð í þennan bát? Við verðum að spyrja okkur að því: Er þetta eitthvað samkrull fjórflokksins um að hafa þetta svona, að reyna enn og aftur að níðast á þeim sem síst skyldi með því að láta þá borga fyrir sig sjálfa? Á sama tíma mega þeir sem hafa það gott hafa sínar tekjur algerlega óskertar, hvort sem það er arfur eða annað, og þurfa ekki að hafa neinar áhyggjur af því. Þessi fjármálaáætlun er mjög fjandsamleg almannatryggingakerfinu, þ.e. þeim sem þurfa að lifa í því, öryrkjum og eldri borgurum, vegna þess að það er ekki nein áætlun, ekki nokkur áætlun um að bæta hag þeirra sem mest þurfa á að halda. Við sjáum það bara á bæði málefnum öryrkja og eldri borgara. Það er talað um 2,5% hækkun hjá öryrkjum og 3% hjá eldri borgurum næstu fimm árin. Þeir segja það meira að segja sjálfir á bls. 87 í þessu 433 blaðsíðna plaggi að bætur almannatrygginga hækki að raunvirði. Raunvirði þýðir það bara að þessir hópar fá í mesta lagi hækkun vísitölu neysluverðs. Það segir okkur líka aðra sögu ef við horfum á árin fram undan. Það á eftir að harðna enn á dalnum hjá þessum hópi eftir eitt til tvö ár. Guð hjálpi okkur ef þessi ríkisstjórn verður þá enn við völd. Hún hefur sýnt það svart á hvítu að þessi hópur hér er breiðu bökin í þjóðfélaginu, það á að auka byrðar hjá honum. Við tökum líka vel eftir því að í skattkerfisbreytingunum - sem betur var skattprósentan lækkuð hjá þeim sem lægstar hafa tekjurnar og það ber að þakka, það kemur þeim til góða og það kemur líka öllum öðrum til góða - er prósentan hækkuð lítillega í miðflokknum en það sem er merkilegast er að ríkisstjórnin hækkar ekki um krónu í hátekjuflokknum, ekki krónu þar sem ætti helst að hækka. Ef það væri eitthvert vit þá ætti bæði að hækka prósentuna hjá þeim með hæstu tekjurnar og taka líka persónuafsláttinn af þeim. Það segir sig sjálft að þeir sem eru með hæstu tekjurnar hafa ekki þörf á persónuafslætti ólíkt þeim sem eru með lægstar tekjur og eru að borga skatta núna. Það er auðvitað algerlega óþolandi að vera að borga skatta af framfærslu sem dugir ekki til. Með því er verið að setja fólk ekki bara í fátækt heldur sárafátækt. Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins verður fyrir niðurskurði. Samt var verið að enda við að gefa út svar sem sýnir að 1.193 börn bíða, þar af bíða 584 eftir greiningu. Við höfum líka orðið vör við það að starfsfólk á BUGL er að segja upp, eftir því sem mér hefur verið sagt, vegna lélegra launa. Hvað erum við gera gagnvart börnum sem geta ekki varið sig? Foreldrar reyna sitt besta en það er ekkert hlustað. Nei, það á að skera niður. Þetta eru breiðu bökin þessarar ríkisstjórnar. Ótrúlegt. Hún er líka búin að finna önnur breið bök. Hún ætlar að skera niður NPA-þjónustu, notendastýrða persónulega aðstoð. Það þarf auðvitað að skerða hjá þeim sem geta ekki hjálpað sér, eru í hjólastól eða þurfa mikla aðstoð. Það eru breiðu bökin. Þar þarf að skera niður. Hefði ekki verið nær að setja aðeins hærri skattprósentu á þá hæstlaunuðu eða skella á 6 milljarða kr. auðlegðarskatti sem er búið að taka af þeim sem eru hvað ríkastir og vita ekki aura sinna tal? Bankaskattinn? Þeir fá að halda sínu sem ríkastir eru en það þarf að skera niður hjá börnum í greiningu, með geðræn vandamál, hjá hreyfihömluðu fólki sem þarf nauðsynlega á NPA-aðstoð að halda. Það er fólkið sem á að skera niður hjá. Ég segi fyrir mitt leyti að ef maður horfir á þetta allt saman er alveg með ólíkindum hversu vitlaust er gefið. Sumt hérna er kannski gott, ég sá að það á að setja upp miðstöð liðskipta á Vesturlandi. Skyldi þá verða séð til þess að hægt verði að gera þrjár aðgerðir fyrir hverja eina aðgerð í útlöndum sem fólk þurfti að fara í og getur ekki núna? Enda veitir ekki af, það bíða nærri 1.000 Íslendinga eftir liðskiptaaðgerðum. Það er mikill metnaður. Það á að setja 500 milljónir í geðheilbrigðismálin á heilsugæslum. Þar er bið og komast ekki allir að sem vilja. Það er hægt að fara yfir þetta endalaust. Það er eiginlega merkilegt hvernig þessi ríkisstjórn getur leyft sér að koma fram við þá sem verst eru staddir. Og það sem er kannski merkilegast við þetta allt saman er að í þessari fjármálaáætlun opinberast hvernig hún ætlar að koma fram við þennan hóp í framtíðinni. Það er undir ykkur komið hvort þið viljið leyfa þessari ríkisstjórnin að vera áfram og gera það sem hún boðar. Hér segir að andleg heilsa fleiri Íslendinga sé slæm og fleiri með þunglyndi. Erum við hissa? Erum við hissa á því með þessa stjórn og fjórflokkinn við völd að andleg heilsa Íslendinga sé farin að gefa sig?
Hæstv. forseti. Við erum í fyrri umr. um endurskoðun fjármálaáætlunar fyrir árin 2021–2025 og þar er fjallað um þróun tekna og gjalda eða afkomu og efnahag hins opinbera. Þetta er þingsályktunartillaga þar sem fram koma lykiltölur um afkomu og efnahag, sundurliðaðar fyrir A-hluta ríkissjóðs og sveitarfélaga og opinberra fyrirtækja og svo allra þessara aðila í heild sinni. Ég sagði það í umræðu um fjárlagafrumvarp fyrir næsta ár í gær að stærsti efnahagslegi óvissuþátturinn fyrir árið 2021 væri auðvitað veiran sjálf og afleiðingar þeirra viðbragða á sóttvarnasviði sem við neyðumst til að grípa til og þeirrar gífurlegu röskunar sem verður á lífi og starfi þegna okkar með tilheyrandi efnahagslegum áhrifum. Það blasir við í þessu plaggi sem horfir til lengri tíma en fjárlagafrumvarp næsta árs að við beitum ríkisfjármálunum af miklum krafti og einblínum á viðbrögðin við því ástandi sem við erum að kljást við. Við erum sammála um það, alla vega flest okkar, að það sé skynsamlegt við þessar kringumstæður að reka ríkissjóð með halla eins og hér er boðað með lækkandi tekjum ríkissjóðs, bæði með sjálfvirkum hætti og breytingum þar sem við gefum eftir skatttekjur í þeirri viðleitni að auka ráðstöfunargetu heimila og fyrirtækja. Auk þess horfum við til aukningar útgjalda til allra helstu málefnasviða með áherslu á velferð, fjárfestingar og nýsköpun. Það er mikilvægt við þessar kringumstæður að verja velferðarkerfið, þar með talið heilbrigðiskerfið. Við höfum undanfarin ár byggt upp og aukið styrk ríkissjóðs með því að greiða niður skuldir og draga úr vaxtabyrði. Skuldsetning ríkissjóðs hefur minnkað um u.þ.b. helming á liðnum áratug. Það hefur veitt okkur efnahagslegan styrk og svigrúm til að mæta sveiflunni, þessu gríðarlega efnahagsáfalli, og draga úr högginu á heimili og fyrirtæki, verja velferðina og veita kröftuga viðspyrnu með sértækum aðgerðum. Við sjáum nú hvað verðstöðugleiki er í raun og veru mikilvægur. Það er vandasamt að orða þetta, virðulegi forseti, en stundum finnst mér eins og orðið stöðugleiki sé farið að fela í sér einhverja neikvæða nálgun og verið að blanda saman stöðugleika og stöðnun. Hér er eitt gott dæmi um það hvað verðstöðugleiki er mikilvægur, sem okkur hefur auðnast að ná á liðnum árum, ella hefði ekki verið hægt að bregðast hratt við þessari stöðu og lækka vexti eins hratt og raun ber vitni. Á sama tíma höfum við byggt upp myndarlegan gjaldeyrisforða sem nýtist vel sem akkeri við þessar aðstæður sem allur heimurinn er að kljást við og kemur auðvitað fram í gengisáhrifum. Þetta er jafnframt dæmi um það þegar fjármálastefna og peningastefna leggjast á sömu sveif eða vinna í takt, sem ekki hefur ávallt verið raunin. Það má segja að lög um opinber fjármál hafi við þessar kringumstæður sannað gildi sitt að þessu leyti og kannski því leyti sem við erum að horfa til hér, sem er kallað gjarnan hringrásarferli eða hið stefnumótandi ferli sem lögin eru. Það ferli hefur vissulega raskast eins og flest annað við þessar ótrúlegu aðstæður, en við fylgjum þó þessu stefnumótandi ferli: Stefna, áætlun, fjárlög. Fjármálastefnuna endurskoðum við í september þar sem markmið um opinber fjármál voru endurskoðuð vegna afleiðinga faraldursins eins og lögin heimila okkur þannig að við vorum beinlínis tilneydd til þess að endurskoða viðmið um afkomu og skuldir. Þar setjum við í raun gólf á afkomuna sem getur mest orðið á líðandi ári 14,5% og 13% inn á næsta ár. Gólfið sýnir í raun og veru þann veruleika sem við erum að kljást við. Þá er innbyggt óvissusvigrúm og sett eins konar þak á skuldir sem má verða allt að 64% af vergri landsframleiðslu. Gangi sú spá eftir sem miðað er við í þessari áætlun inn á næsta ár, þ.e. spá Hagstofunnar um 3,9% hagvöxt, er metið að það taki um þrjú ár að ná fyrri styrk. Vægi samneyslunnar eykst við þessar aðstæður og fjárfesting er borin uppi að miklu leyti af hinu opinbera. Í þessu öllu saman er þó mikil óvissa og allar spár háðar gríðarlegri óvissu og því hafa verið teiknaðar upp dekkri sviðsmyndir. Um framvindu faraldursins í tíma getur enginn fullyrt, um alþjóðlega efnahagsþróun ríkir einnig óvissa og þar með utanríkisviðskipti, sem við erum mjög háð. Því má segja, herra forseti, að áætlunin endurspegli það að við þurfum að snúa við óumflýjanlegum hallarekstri þegar þar að kemur. Við horfum til þess að það taki okkur þrjú ár að ná fyrri framleiðslustyrk hagkerfisins. Ef svo fer verður það stærsta áskorunin okkar að koma böndum á eða stöðva þá skuldasöfnun sem fylgir hallarekstrinum sem við einblínum þó á núna og erum alveg sannfærð um að þurfi til að koma okkur í gegnum þetta. Þannig er ekkert hik á hæstv. ríkisstjórn að styðja efnahagslífið og styrkja fjárhagslega stöðu heimila og fyrirtækja til þess einmitt að koma í veg fyrir að framleiðsluverðmætin og störfin tapist með varanlegum hætti. Það er kannski mikilvægasta og stærsta áskorunin í þessu gríðarlega umfangsmikla plaggi. Mjög ítarleg og góð greinargerð fylgir þingsályktunartillögunni og auðvitað ekki tími í þessari stuttu ræðu til að fara yfir það allt en verðmætt fyrir þá vinnu sem fram undan er í hv. fjárlaganefnd. Það er óhjákvæmilegt til lengri tíma litið að takast á við þá ábyrgð sem felst í grunngildum laga um opinber fjármál um sjálfbærni og stöðugleika og við sendum ekki reikninginn á komandi kynslóðir. Hvað þýðir það, virðulegi forseti? Ef við skoðum sjálfbærni, hvaða skuldahlutföll erum við að tala um? Við erum í raun og veru að taka fjármögnun opinberrar þjónustu að stórum hluta að láni hér á næsta ári og næstu ár, auk þeirra sértæku aðgerða sem við þurfum að grípa til í þeirri viðleitni að verja störf og efnahag heimila og fyrirtækja. Það er í raun og veru ekki til neitt algilt viðmið um hvar skuldahlutföll liggja þegar við tölum um sjálfbærni. Það getur verið mjög ólíkt á milli þjóða og fer m.a. eftir samsetningu framleiðsluþátta en einnig fjölmörgum öðrum þáttum. Þá ber að hafa í huga hverjar líkurnar eru á öðru efnahagsáfalli og hvað gæti verið langt í það. Því hærri sem líkurnar eru á öðru áfalli og því styttra sem talið er að það sé í það, því minni er skuldageta ríkissjóðs. Þessa verðum við alltaf að taka tillit til. Við verðum alltaf að vera í færum til að geta tekist á við svona áföll eins og við getum gert núna. Þá hafa vextir og skuldastýring auðvitað mikið að segja í þessu. Miðað við flesta mælikvarða erum við vel í færum og í stakk búin til að ráða við þá skuldsetningu sem við stöndum frammi fyrir. Það er þó mikilvægt að frumjöfnuður ríkissjóðs verði sem fyrst jákvæður og þess vegna, virðulegi forseti, einblínum við á það í þessari fjármálaáætlun að koma okkur [[Forseti hringir.]]í gegnum þetta og svo þegar hagkerfið hjarnar við að stöðva skuldasöfnun. Það er ábyrg fjármálastjórn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni, fyrir ágætisræðu. Okkur í nefndinni er að sjálfsögðu hugleikið áhyggjuefni hinn mikli halli á ríkissjóði sem fram undan er og er nú þegar orðinn og hefur að sjálfsögðu margvísleg neikvæð áhrif á þjóðarbúið. Í áætluninni segir jafnframt að til þess að ná því markmiði að ná hallanum niður þurfi að auka tekjur ríkissjóðs um tæplega 38 milljarða kr. árlega á næstu árum. Þetta er nauðsynlegt svo að fjármál ríkisins verði aftur sjálfbær. Þetta eru náttúrlega gríðarlega háar upphæðir og engan veginn sjálfgefið að okkur takist að auka tekjurnar á hverju ári með þessum hætti, enda kemur ekkert fram hvernig ríkisstjórnin sér þetta fyrir sér. Ef hv. þingmaður gæti farið aðeins nánar yfir það. Ég held að það sé alveg ljóst að við náum ekki þeim hagvexti sem einn og sér myndi uppfylla þessar kröfur og þessa nauðsyn. Erum við, hv. þingmaður, að tala um skattahækkanir, erfiðan niðurskurð í málaflokkum sem varða velferð? Ef hv. þingmaður gæti farið aðeins nánar yfir það. [[Forseti hringir.]]Það vantar þarna skýringar á því hvernig ríkisstjórnin sér fyrir sér að ná þessu markmiði.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir spurninguna um það hvernig við ætlum að afla tekna inn í framtíðina horfandi til ríkissjóðs og þess framleiðslutaps sem er að verða við þessar kringumstæður. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að það er hvergi í umfangsmiklum texta í greinargerð talað beint um þetta. Ég ætla ekki að segja að það megi lesa milli línanna en það birtist þó, í þeim aðgerðum sem verið er að fara í, að við höfum enga aðra leið en að vaxa út úr þessari kreppu. Það þýðir að við þurfum að nýta framleiðsluþættina okkar inn í framtíðina og við erum hér, þessi ríkisstjórn, að lækka álögur á fólk og fyrirtæki. Ég held að það sé rétt við þessar kringumstæður, það mun fleyta okkur hraðar í gegnum kreppuna og það mun hjálpa okkur við að afla tekna. En það er engin önnur leið út úr þessu en að vaxa út úr því. Það þýðir bara að við aukum verðmæti framleiðslunnar. Það er þó talað mjög hreint út um það að okkur hefur tekist að hækka laun í landinu, sem er kostnaður við notkun mannauðsins. Hin hliðin er þá að auka hér framleiðni, þannig við vöxum út úr kreppunni og aukum framleiðni. Við eigum gríðarlega mikið af ónotuðum framleiðslutækjum um allt land sem hafa byggst upp í kringum ferðaþjónustuna, ekki bara kjarnaþjónustu ferðaþjónustunnar heldur mjög tengda þjónustu. Um leið og við náum tökum á veirunni og getum farið að nýta þessa framleiðsluþætti alla að nýju, mannauðinn þar með talinn, munum við að vaxa út úr þessu. Þá komumst við á fyrra framleiðslustig. Það gæti tekið okkur í kringum þrjú ár.
Herra forseti. Ég þakka þingmanni svarið. Sannarlega vona ég að okkur takist að vaxa út úr þessum erfiðu aðstæðum og þá með auknum hagvexti. En það verður að segjast eins og er að líkurnar á því að það náist fyllilega með þeim hætti eru ekki miklar að mínum dómi. Mig langar aðeins að koma inn á það við hv. þingmann að umfangsmiklar lántökur hins opinbera eru fyrirsjáanlegar á næstu árum. Það er ákaflega mikilvægt í því sambandi að fjármálastefnan og peningastefnan og fjármálaáætlun vinni saman en hins vegar getur það haft áhrif á einkageirann ef ríkisvaldið er svona sterkur aðili á lánamarkaði. Það hefði verið æskilegt ef meira hefði verið fjallað um samspil fjármálastefnu og peningastefnu í þessari fjármálaáætlun, ef hv. þingmaður gæti komið inn á það, þ.e. lántökur hins opinbera. Svo eru það þessar breytingar á hagvexti fyrir næsta ár og spurningar um atvinnuleysi og þær tölur sem þar eru settar fram. Nú eru komnar dekkri spár um atvinnuleysi, því miður. Það eru töluverðar líkur á því að atvinnuleysi geti orðið meira en gert er ráð fyrir og þá spyr maður: Er ekki sú hætta fyrir hendi núna, hv. þingmaður, að það sé vanmat á útgjöldum til atvinnuleysisbóta í þessari áætlun og í frumvarpinu? Ég held að það gæti farið svo að þetta færi yfir 100 milljarða sem er gríðarlegt tekjufall fyrir ríkissjóð, eða útgjöld, það er betra að orða það þannig. [[Forseti hringir.]]Það er ákaflega mikilvægt að skapa störfin og þar höfum við í Miðflokknum viljað leggja meiri áherslu á tryggingagjald. Ef hv. þingmaður gæti aðeins farið yfir þessa tvo þætti.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fjölmargar stórar spurningar. Ég segi stórar vegna þess að eiginlega allt það sem hv. þingmaður kom hér að er verkefnið fram undan. Ég ætla þá að hnýta við mitt fyrra svar að þegar ég tala um að það geti tekið okkur um þrjú ár að vaxa út úr kreppunni þá er ég að vísa til þess sem fram kemur í hagspá Hagstofunnar. Þannig er það metið í þeirri hagspá og þar er búið að reikna að einhverju marki inn í þær ráðstafanir sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir og við höfum samþykkt í þinginu, sértækar aðgerðir vegna Covid, jafnframt um bótakerfin og atvinnuleysistryggingarnar. Ég vil líka segja að við munum koma út úr þessu að einhverju marki með breytt hagkerfi, einhverja breytta samsetningu. Heimurinn verður breyttur eftir þessa glímu. Þess vegna höfum við verið að auka verulega fjármuni í nýsköpun. Þá ætla ég að reyna að svara spurningunni einmitt um það hvernig við horfum á tekjuöflunina í framtíðinni. Við höfum verið að horfa á nýsköpun sem getur tekið langan tíma en það mun skila sér vegna þess að við erum búin að setja verulega aukningu, frá 15 milljörðum í 25 milljarða frá 2017 og hingað til. Það er veruleg aukning, yfir 70% aukning. En fjárfestingin hvílir að miklu leyti nú um stundir hjá hinu opinbera. Það má velta því fyrir sér hvort við þurfum endilega þegar við horfum til atvinnuþróunar að vera með svo mikinn nýnæmisstuðul á öllum verkefnum, að vera að hvetja til atvinnuvegafjárfestingar og styðja við fyrirtæki til að fara í aukna framleiðslu, ég tala nú ekki um gjaldeyrisskapandi framleiðslu.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025. Mig langar í upphafi að segja að fram að þessu hefur góð staða ríkissjóðs verið nýtt til þess að sækja fram í heilbrigðis-, mennta- og umhverfismálum og miklar framfarir hafa orðið í tíð þessarar ríkisstjórnar, m.a. stórstígar framkvæmdir í samgöngumálum. Við getum nefnt sem dæmi að borgarlínuverkefnið er farið af stað, unnið er að tvöföldun vega frá höfuðborgarsvæðinu og margt fleira mætti nefna. En fyrst og fremst hefur verið fjárfest í samfélagslegum innviðum. Þá hafa einnig verið gerðar breytingar á tekjuskattskerfinu þannig að ráðstöfunartekjur þeirra sem hafa lægstu launin munu hækka mest. Þessu öllu er mikilvægt að halda til haga og þessi góða staða gerir það mögulegt að bregðast við hinu mikla efnahagsáfalli sem er að dynja á okkur núna vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, og svo auðvitað það að skuldastaða ríkissjóðs er góð. Þar hafa margar ríkisstjórnir komið að málum allt frá hruni til að koma okkur í þá stöðu sem við erum í núna, þ.e. fyrir faraldurinn. Allt það sem ég nefndi hér áðan, breytingar á tekjuskattskerfinu og að standa vörð um félagslega innviði, erum við að gera án þess að fara í nokkurn niðurskurð í opinberri þjónustu og það er gríðarlega mikilvægt að muna eftir því og hafa það í huga þegar við ræðum bæði fjárlög og fjármálaáætlun næstu ára. En við vitum líka að við þurfum að ná viðspyrnu upp úr efnahagslægðinni og verið er að setja gríðarlega mikla fjármuni í fjárfestingar- og uppbyggingarátak á næstu þremur árum. Þetta er eitthvert kröftugasta hagstjórnarviðbragð sem ég held að við höfum nokkurn tíma séð og þetta er nauðsynlegt. Það er mikilvægt að bæði ríkisfjármálin og peningamálin gangi hér hönd í hönd við að létta undir með almenningi og fyrirtækjum. En verstu áhrif þessa efnahagsáfalls eru auðvitað stóraukið atvinnuleysi. Störfum hefur því miður fækkað mjög mikið og ég held að við séum öll sammála um að atvinnuleysi sé eitthvert mesta böl sem kemur fyrir einstaklinga og samfélög. Þess vegna skiptir það gríðarlega miklu máli að hér verði til störf til framtíðar. En þrátt fyrir góða stöðu ríkissjóðs fyrir kórónuveirufaraldurinn er ljóst að hallarekstur mun á komandi árum verða töluverður og skuldahlutfall mun hækka. Það er í raun óumflýjanlegt. Það er þó hin rétta leið vegna þess að það er ríkissjóður sem ætlar að taka höggið eins og hann getur og hlífa þannig velferðarsamfélaginu okkar. En þetta er auðvitað vandasöm staða til framtíðar og það er eitt af því sem verið er að fjalla um í fjármálaáætluninni. Það eru þrjár megináskoranir sem ég tel að bíði okkar sem samfélags á komandi árum. Í fyrsta lagi er þjóðin að eldast hratt og það mun verða þörf fyrir að heilbrigðisþjónustan vaxi í framtíðinni í takti við það óháð öðrum sveiflum og stærðum í hagkerfinu. En til þess að standa undir öflugu velferðarkerfi þurfum við öflugt hagkerfi. Í öðru lagi munu loftslagsbreytingarnar hellast enn frekar yfir okkur. Við munum því miður finna enn frekar fyrir þeim á komandi árum. Við vitum að loðna hefur ekki mælst í veiðanlegu magni tvö ár í röð og lífríkið í sjónum er að breytast og við þurfum að bregðast við því, bæði með því að Ísland nái markmiðum sínum í loftslagsmálum en svo þurfum við einnig sem samfélag að búa okkur undir þær loftslagsbreytingar sem því miður er óumflýjanlegt að verði, m.a. vegna þess hvernig komið hefur verið fram við jörðina okkar marga síðustu áratugi ef ekki hundruð ára. Í þriðja lagi er ójöfnuður ein afleiðing efnahagskreppunnar vegna Covid. Við vitum að þessi kreppa kemur mjög misjafnt niður á fólki og þó svo að kannski megi segja að við séum öll í sama storminum þegar kemur að veirunni þá erum við svo sannarlega ekki endilega á sama farrými í bátnum. Störfin sem hafa glatast í ferðaþjónustu eru aðallega úr neðri hluta tekjustigans og þar starfa margir innflytjendur og því er atvinnuleysi mun hærra á meðal þeirra. Það er eitthvað sem við þurfum að hafa í huga og taka tillit til í efnahagsviðbrögðum okkar. Jafnframt þurfum við að standa vörð um velferðarkerfin okkar. Og ekki bara standa vörð um þau, við þurfum líka að bæta þau og þróa þau áfram því að það þarf einnig að gerast í takt við breytt samfélag. Þetta verður áskorun næstu ára og hið opinbera verður að gera sitt til þess að hér skapist ekki frekara eða nýtt kerfisbundið óréttlæti. Ég tek undir með þeim sem hafa talað um að við þurfum að vaxa út úr þessari kreppu. En ég vil bæta því við, vegna loftslagsmála, að við verðum að leggja áherslu á að vaxa út úr kreppunni með grænum formerkjum. Það er áskorun næstu ára. Í fjármálaáætluninni er líka fjallað um, og mig langar að nota síðustu sekúndurnar mínar hér til að nefna það, velsældarhagkerfið. Það er eitt af því sem kemur fram í sáttmála ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, þ.e. að þar verði komið á þverpólitískum hópum um þróun mælikvarða um hagsæld og lífsgæði. Slíkir hópar eiga að verða til þess að auðvelda stjórnvöldum að fylgjast með þróun og breytingum í samfélaginu og styðja við stefnumótun og ákvörðunartöku. Þetta held ég að verði tæki sem verði okkur gríðarlega mikilvægt inn í framtíðina þar sem við vitum að miklar áskoranir bíða okkar, að geta fylgst með því hvernig ólíkar breytur hafa ólík áhrif á ólíka hópa því að markmiðið hlýtur [[Forseti hringir.]]alltaf að vera að standa vörð um velsældina og þar með hag fólks út úr kreppunni.
Herra forseti. Í framlagðri fjármálaáætlun má sjá að ríkisfjármálum hefur verið beitt af fullum þunga til að verja störf og skapa viðspyrnu. Gert er ráð fyrir áhrifum heimsfaraldurs kórónuveirunnar á ríkissjóðs raunar lengur en vonir okkar stóðu til í sumar. Rétt eins og ég nefndi í ræðu minni í gær, í umræðum um framlagt fjárlagafrumvarp ársins 2021, eru áhrif faraldursins og lengd hans langstærsta efnahagslega óvissan í dag. Ég tel að við verðum allt eins að búa okkur undir gjörbreytta heimsmynd. Við getum ekki leyft okkur að hugsa að allt falli í fyrra horf. Við verðum að horfa til styrkleika okkar og tækifæra, horfa til þess að efla okkar eigið samfélag, búa okkur undir aðra nálgun, aðra hugsun um hvernig við nálgumst opinberan rekstur. Ég vil þó ekki tala eða álykta með þeim hætti að þær áætlanir sem við byggjum á hér í dag séu á sandi reistar nema síður sé. En vissulega má lítið út af bregða. Fjármálaáætlunin sem við ræðum nú er ábyrg því að hún horfir til þeirrar staðreyndar að skuldasöfnun verði stöðvuð og sem fyrst verði náð jafnvægi í ríkisrekstrinum. Til að sá samdráttur verði ekki jafn sár og gæti orðið skiptir ekkert meira máli en að byggja aftur upp verðmætasköpun, auka verðmæti, stækka hratt út úr þessari óvæntu kreppu, vaxa út úr henni, eins og hv. formaður fjárlaganefndar nefndi það svo ágætlega hér áðan. Með fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2021 og fjármálaáætlun er haldið áfram á þeirri braut sem mörkuð var með fyrstu viðbrögðum við efnahagslegum áhrifum farsóttarinnar, að verja lífskjör og veita viðspyrnu fyrir nýtt hagvaxtarskeið. Góð staða ríkissjóðs við upphaf farsóttarinnar hefur gefið stjórnvöldum tækifæri til að bregðast kröftuglega við afleiðingum hennar með stuðningi við fólk og fyrirtæki. Hæstv. fjármálaráðherra fór ágætlega yfir það í framsögu sinni fyrr í dag hver helstu úrræðin eru. Í þeirri fjármálaáætlun sem nú er rædd er áfram unnið að helstu stefnumálum ríkisstjórnarinnar á þessu kjörtímabili. Þar á meðal er veruleg efling velferðarkerfa, stórsókn í innviðafjárfestingum, endurskoðun skattkerfa og metnaðarfull markmið í umhverfismálum. Velferðar-, heilbrigðis- og menntamál eru þau málefnasvið sem mest fjármagn taka, eða um 60% af heildarfjárheimildum ríkissjóðs. Í fjármálaáætlun sem við nú ræðum má sjá glögg merki þess hver sú viðbót og aukning hefur verið á undanförnum árum og þá viðbót er verið að verja eftir fremsta megni til næstu ára. Ég vil sérstaklega nefna átak í uppbyggingu hjúkrunarheimila. Á tímabili fjármálaáætlunar er áætlað að allt að 26 milljarðar kr. fari til byggingar hjúkrunarheimila og í dag fer í útboð fjöldi heimila sem er að komast af stað í framkvæmd. Framlög til félagslegs húsnæðis- og tryggingamála vega þungt, eru um 26% af heildarframlögum. Lenging fæðingarorlofs er meðal áherslumála kjörtímabilsins ásamt hækkun frítekjumarks atvinnutekna aldraðra og auknum stofnframlögum til byggingar leiguhúsnæðis. Mikil áhersla hefur verið lögð á nýsköpun og rannsóknir í tíð ríkisstjórnar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Má í því samhengi nefna stofnun fjárfestingarsjóðsins Kríu sem er ætlað að stuðla að uppbyggingu, vexti og aukinni samkeppnishæfni atvinnulífs. Auk þess að hafa ívilnanir til fyrirtækja vegna rannsókna- og þróunarstarfs verið ríflega þrefaldaðar frá árinu 2017. Nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar fá ríflega 20 milljarða kr. á tímabili áætlunarinnar en til samanburðar var sambærileg fjárhæð rúmir 12 milljarðar í fjárlögum árið 2009. Þá aukast verulega framlög til upplýsingatækniverkefna. Raunar má segja að upplýsingatækni og bylting í notkun stafrænna lausna leiki lykilhlutverk í að bæta aðgengi okkar allra að opinberri stjórnsýslu og auka um leið hagkvæmni í ríkisrekstri. Umhverfismál hafa verið í brennidepli allt kjörtímabilið og þar má nefna aðgerðir í loftslagsmálum og landgræðslu. Þá hefur auknum framlögum verið varið til viðamikillar uppbyggingar innviða á ferðamannastöðum, samhliða aukinni landvörslu. Þyngst vega aukin framlög til ofanflóðasjóðs til að efla ofanflóðavarnir. Í fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarpi má sjá að við erum að komast hraðar áfram í að byggja þær mikilvægu varnir. Á næsta ári verða skattar 35 milljörðum kr. lægri en þeir hefðu orðið ef ekki hefði komið til ákvörðunar ríkisstjórnarinnar frá árinu 2017 um skattkerfisbreytingar. Sértækar aðgerðir vegna faraldursins lækka að auki tekjur ríkissjóðs um ríflega 17 milljarða kr. á næsta ári. Skattar á árinu 2021 verða því tæpum 52 milljörðum kr. lægri en þeir hefðu orðið án breytinganna frá árinu 2017. Þetta er sá grunnur sem við höfum lagt á undanförnum árum og honum erum við að fylgja eftir í þessari fjármálaáætlun. Skattkerfisbreytingar hafa síðustu ár falið í sér endurskoðun á skattkerfinu með það fyrir augum að auka ráðstöfunartekjur lægri tekjuhópa, bæta samkeppnishæfni atvinnulífs og vinna að framgangi umhverfismarkmiða ríkisstjórnarinnar. Tryggingagjald hefur einnig verið lækkað á kjörtímabilinu og verður skattbyrði fyrirtækja 8 milljörðum kr. minni á næsta ári en ella hefði orðið og er þá ótalin tímabundin lækkun tryggingagjalds sem nú hefur verið boðuð í tengslum við lífskjarasamningana. Framlög til fjárfestinga á árinu 2021 eru há í sögulegu samhengi eða um 111 milljarðar kr. Stærsta einstaka fjárfestingarverkefnið er bygging nýs Landspítala en gert er ráð fyrir tæplega 12 milljarða kr. framlagi til framkvæmdanna árið 2021. Bein opinber fjárfesting losar ríflega 100 milljarða kr. á gildistíma þeirrar fjármálaáætlunar sem við nú ræðum. Ég vil sérstaklega nefna hér við fyrri umræðu um tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun að fjárlaganefnd verður í vinnu sinni að rýna áhrif opinberra framkvæmda á útboðsmarkaðinn. Aukning fjármuna til opinberra framkvæmda er vissulega til að fjölga störfum, tæki til atvinnusköpunar, en að sama skapi verður að tryggja að kerfið sem við höfum til að framkvæma útboð myndi ekki stíflu sem leiðir til óhagkvæmari tilboða í verk. Ég á þar sérstaklega við hvernig við flokkum verk og hvernig við framkvæmum útboð. Ég tel sérstaka ástæðu fyrir fjárlaganefnd að ræða, bæði í vinnu sinni við fjárlagafrumvarpið og fjármálaáætlun, hvernig að þessum verkum verður staðið. Virðulegur forseti. Ég vil að lokum nefna einstakt og sérstakt mál sem tekið er á bæði í fjárlagafrumvarpinu og fjármálaáætlun og ég tel sérstaka ástæðu til að vekja athygli á. Í því máli er fólginn mikill áfangi í réttlætis- og baráttumálum þeirra sem hafa barist fyrir því að hækkun framlaga til jöfnunar á dreifikostnaði raforku í dreifðum byggðum nái fram að ganga. Það er boðað í fjárlagafrumvarpi og er tryggt til lengri tíma í fjármálaáætlun. Jafnframt eru í fjármálaáætlun lagðar til 500 millj. kr. til að efla dreifikerfi raforku. Ég gæti haft mjög mörg orð um hversu stór og mikilvægur mér þykir þessi einstaki þáttur. Án þess að ég eyði tíma í það vil ég fyrst og fremst vekja athygli á því að hér er baráttumál margra þingmanna úr flestum kjördæmum að komast í höfn. Helsta áskorun stjórnvalda á tímabili fjármálaáætlunar fyrir árin 2021–2025 verður að snúa við hallarekstri hins opinbera vegna efnahagslegra áhrifa heimsfaraldurs kórónuveiru og koma böndum á skuldasöfnun. Við aðstæður sem þessar felur hallareksturinn ekki í sér þjóðhagslegt tap, sagði fjármálaráðherra hér fyrr í morgun. Ég tel rétt að ítreka þau orð. Fénu er varið til að styrkja fjárhagslega stöðu einstaklinga og fyrirtækja til að koma í veg fyrir að verðmæti og störf tapist varanlega. Markmiðið er að styðja við og örva hagkerfið svo að út úr lægðinni komi samkeppnishæft þjóðfélag þar sem velsæld byggist á öflugum mannauði og kröftugu efnahagslífi. Fyrstu viðbrögð ríkisstjórnarinnar við efnahagsáhrifum Covid-19 heimsfaraldursins fólust í því að beita traustri stöðu ríkissjóðs til að verja heimili og fyrirtæki fyrir fullum þunga áfallsins með ýmsum aðgerðum. Tilgangur þeirra fyrsta kastið var að styðja við lausafjárstöðu og greiðsluhæfi fyrirtækja og heimila eins og kostur var og fleyta þeim áfram til betra efnahagsástands þar sem vonir stóðu til að heimsfaraldurinn yrði ekki mjög langvinnur. Samanlagður halli áranna 2020 og 2021 gæti orðið 600 milljarðar kr. og skuldir hins opinbera, samkvæmt skuldareglu laga um opinber fjármál, gætu því vaxið úr 28% af landsframleiðslu í árslok 2019 í 48% árið 2021. Markmið okkar er að stöðva skuldasöfnun við ríflega 60% af landsframleiðslu. Ég vona að svo langt göngum við nú ekki en það má ekkert út af bregða. Öll fjármálaáætlun og öll stefna okkar byggir á því að okkur takist að endurreisa hér gott og kröftugt samfélag á nýjan leik.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hann kom inn á hallann sem er að sjálfsögðu stóra málið ásamt atvinnuleysinu í þeirri umræðu sem hefur verið hér undanfarna daga. Mikill halli á ríkissjóði hefur margvísleg neikvæð áhrif á þjóðarbúið. Ég kom aðeins inn á það áðan við hv. formann fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, að í áætluninni er gert ráð fyrir því að auka þurfi tekjur ríkissjóðs um tæplega 38 milljarða á ári á næstu árum. Mér finnst vanta í þessa áætlun að nánar sé fjallað um það. Erum við að horfa á skattahækkanir strax eftir kosningar eða á næstu árum? Hvað ef það markmið sem lagt er upp með hér næst ekki? Verður þá niðurskurður í velferðarkerfinu? Hvað sér hv. þingmaður fyrir sér með það? Mig langaði síðan að koma inn á það sem ég var að reyna að fá hv. þm. Willum Þór Þórsson til að svara áðan en tímans vegna náðist það ekki, en það eru umfangsmiklar lántökur af hálfu ríkisins sem eru fram undan á næstu árum. Hvað áhrif geta þær haft á einkafjárfestingu og lánamál? Mig langar að vita hvort hv. þingmaður er sammála mér um að það hefði átt að fjalla meira um samspil fjármálastefnu og peningastefnu í þessari fjármálaáætlun. Ef hv. þingmaður gæti komið aðeins inn á það væri það mjög gott.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Svar mitt við fyrri spurningu hans er að mörgu leyti keimlíkt svari hv. formanns fjárlaganefndar við svipaðri spurningu áðan. Ég held að það sé ábyrgt, og veit að það er ábyrgt af ríkisstjórninni, að flagga þeim markmiðum hér að stöðva verði skuldasöfnun, að hún fari ekki yfir ríflega 60% af landsframleiðslu. Það þýðir allt að 40 milljarða kr. niðurskurð, ef við getum orðað það með þeim hætti, á ári til þess að ná því. Ég bind miklar vonir við, og auðvitað eru það bara vonir, það er engin vissa í því, að til þess þurfi ekki að koma heldur nái hagkerfið að vaxa af slíkum krafti að til þess þurfi ekki að grípa. Það er stefna okkar og markmið að ná því. Þótt ég segi að ég hafi ekki vissu fyrir því þá standa öll færi til þess að svo verði. Við erum í öllum aðgerðum okkar að verja framleiðslutækin. Allar aðgerðir okkar miða að því að við getum átt öfluga viðspyrnu. Varðandi lánakjör og það sem hv. þingmaður nefnir í seinni spurningu sinni, um samspil lántökunnar við peningamálastefnuna og möguleika á einkamarkaði til að fjármagna mikilvæg eða arðbær verkefni, er sjálfsagt að við ræðum það sérstaklega í meðförum fjárlaganefndar á þessum þingmálum tveimur. En sú sérstaka staða er uppi í dag að engin merki eru um að vextir fari hækkandi. Almennt eru góð kjör á lánum í dag, ef einhvern tímann er hægt að tala um góð kjör á lánum. Vaxtastig er mjög lágt þannig að [[Forseti hringir.]]ég hef kannski ekki sömu áhyggjur af þeim hluta [[Forseti hringir.]]og hv. þingmaður nefndi í sínu fyrra andsvari.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Varðandi fjármagnskostnaðinn erum við vissulega svo lánsöm að vextir eru lágir og við eigum aðgang að lánsfé á mjög góðum kjörum. En það kemur örugglega ekki til með að gilda mörg ár fram í tímann þannig að það er eitthvað sem þarf að hafa mjög vakandi auga með. Ég vildi koma aðeins að útgjöldum til atvinnuleysisbóta sem ég spurði um áðan en ekki gafst tími til að svara. Þrátt fyrir töluverða breytingu á spá um hagvöxt fyrir næsta ár er spá um atvinnuleysi á næsta ári sú sama og í uppfærðri fjármálastefnu eða 6,7%. Það eru töluverðar líkur á því að atvinnuleysi gæti orðið meira á næsta ári ef hagvaxtarhorfur versna. Núna liggja fyrir dekkri spár um atvinnuleysi og þar af leiðandi er veruleg hætta á því að útgjöld til atvinnuleysisbóta séu vanmetin og þau gætu farið yfir 100 milljarða á næstu tveimur árum, sem er gríðarlega há upphæð. Það sýnir bara hversu mikilvægt er að efla sköpun starfa og þar höfum við í Miðflokknum lagt ríka áherslu á að lækka þurfi tryggingagjaldið enn frekar. Það er undirstaðan að því að byggja undir fyrirtækin, að þau geti haldið sínum starfsmönnum og vaxið og ráðið til sín fleira fólk. Menn mega ekki líta svo á að það að lækka verulega tryggingagjaldið tímabundið sé glatað skattfé. Það er mikill misskilningur. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort ekki sé [[Forseti hringir.]]hugsanlegt að það sé vanmat á atvinnuleysisbótum og hvað honum [[Forseti hringir.]]finnist um að lækka tryggingagjaldið tímabundið, jafnvel fella það niður tímabundið, [[Forseti hringir.]]til að reyna að byggja betur undir fyrirtækin sem er lífsnauðsynlegt í þessum aðstæðum.
Herra forseti. Hv. þingmaður veit eins og ég að vextir á lánum hafa verið afar hagfelldir fyrir ríkissjóð á undanförnum misserum, mögulega neikvæðir. Þegar við höfum rætt það hér í þingsal eða í hv. fjárlaganefnd höfum við engar upplýsingar eða vísbendingar fengið um að breyting á þeim til hins verra sé í sjónmáli. Það má vera að það breytist en það er nokkuð sem ég var að nefna hér áðan, virðulegi forseti, að við þyrftum að fara rækilega yfir í vinnu okkar í fjárlaganefnd. Í ræðu minni um fjárlagafrumvarpið í gær nefndi ég að 100 milljarðar til atvinnuleysisbóta á tveimur árum væru mikil útgjöld. Hv. þingmaður Samfylkingarinnar ýjaði að því að ég sæi eftir þeim peningum, en það er að sjálfsögðu ekki svo. Það er hluti af almannatryggingakerfi okkar að styðja fólk sem missir vinnuna. En mér finnst atvinnuleysistryggingar eða atvinnuleysisbætur alltaf vera fjármunir sem við ættum að horfa til þess að nýta betur til að stuðla að því að fjölga störfum og fyrir því eru þekkt fordæmi úr síðustu kreppu, hvernig við beittum þeim. Hvort um vanmat sé að ræða get ég ekki svarað blákalt hér úr ræðustól. Við munum fara yfir þær forsendur í vinnu okkar í nefndinni um tímabundna lækkun tryggingagjalds eða hvernig við beitum tryggingagjaldinu í samhengi við það hvernig við eflum og fjölgum störfum, það má vel ræða. Ég hefði hins vegar líka áhuga á að ræða í því sambandi kerfisbreytingu á því hvernig við innheimtum tryggingagjaldið, koma á meira gagnsæi í því hvað það fjármagnar [[Forseti hringir.]]og hvernig við förum síðan með þá fjármögnun og til hvaða hluta hún rennur.
Herra forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun. Ég mun ekki nota tíma minn til þess að fara sérstaklega yfir málaflokka forsætisráðuneytisins en mun að sjálfsögðu taka við spurningum um þá málaflokka á eftir í umræðum. Það hefur verið áhugavert að hlusta á þessa umræðu. Breyttur veruleiki og ný heimsmynd eru orðin sem heyrast í ræðustól Alþingis. Og þá, einmitt vegna þeirra aðstæðna sem við stöndum frammi fyrir, skiptir ekki minnstu máli hvernig við högum ríkisfjármálum til næstu ára og hugum líka að samhengi þeirra við peningastefnu, þróun á vinnumarkaði og aðra stóra þætti sem geta haft áhrif á það hvernig samfélag okkar þróast. Meginmarkmið fjárlaganna, sem er hið sama og birtist í fjármálaáætluninni, er að nota ríkissjóð og beita afli hans til að verja grunnstoðir samfélagsins, velferðina, menntunina, heilbrigðiskerfið, styðja við afkomu fólks með því að styðja við almenning og atvinnulíf í landinu en auka líka fjölbreytni og verðmætasköpun með því að styðja við nýsköpun og grunnrannsóknir og skjóta þannig fleiri stoðum undir efnahagslífið til framtíðar. Til að ná þessum markmiðum er ríkissjóði leyft að safna miklum skuldum því að rétta leiðin út úr þessari djúpu kreppu, þeirri dýpstu sem líklega hefur skollið á okkur í hartnær 100 ár, er ekki að halda að okkur höndum eða draga úr almannaþjónustu. Með þeirri nálgun myndum við auka á vandann. Til að geta brugðist við með þessum hætti verður tölulegum fjármálareglum laga um opinber fjármál vikið til hliðar allt áætlunartímabilið. Mig langar að draga nokkra þætti fram á þessum stutta tíma. Í fyrsta lagi er þetta fyrsta fjármálaáætlunin þar sem við stígum fyrsta skrefið í að nýta hugmyndafræði velsældarhagkerfa. Ríkisstjórnin ákvað að leggja sex velsældaráherslur til grundvallar við gerð fjármálaáætlunar og fjárlagafrumvarps og þær eru leiðarstef í vinnu á öllum málefnasviðum. Það er farið yfir þær í sérstakri rammagrein og þær eru: Andlegt heilbrigði. Ég get nefnt nokkur dæmi um það hvernig sú áhersla birtist, til að mynda í geðheilbrigðisverkefninu Heilsuefling í heimabyggð, tómstundastyrkjum fyrir börn á lágtekjuheimilum o.s.frv. Öryggi í húsnæðismálum. Þar erum við auðvitað að tala um ýmsa þætti, svo sem hlutdeildarlán, jöfnun á dreifikostnaði rafmagns og stuðning við almenna íbúðakerfið. Virkni í námi og starfi. Þar horfum við sérstaklega til menntunartækifæra fyrir atvinnuleitendur. Kolefnishlutlaus framtíð. Ég get nefnt hringrásarhagkerfið, kolefnisjöfnun landbúnaðar, aukin framlög til garðyrkjusamnings, undanþágur vegna vistvænna farartækja o.s.frv. Gróska í nýsköpun. Það er kannski stærsti einstaki þátturinn sem vex mest í rammasettum útgjöldum. Það eru framlög til grunnrannsókna og nýsköpunar og líka nýjar aðferðir við að styðja við nýsköpun. Betri samskipti við almenning. Þá hlýt ég sérstaklega að nefna öll þau verkefni sem við getum tíundað undir Stafrænu Íslandi. Þetta eru allt önnur viðbrögð en í síðustu kreppu og um það var aðeins rætt hér í gær. En auðvitað er þessi kreppa annars konar. Hún er annars konar vegna þess að við eigum í henni með heimsbyggðinni allri. Við erum öll í sömu stöðu að eiga við efnahagslegar afleiðingar heimsfaraldurs kórónuveiru. Við höfum líka dregið ákveðna lærdóma af því sem við gerðum síðast, ekki síst að of mikið aðhald og of mikill niðurskurður getur beinlínis dýpkað kreppu. Ef við lítum bara til alþjóðlegra ráðlegginga þá kemur til að mynda í ljós að aðhald í opinberum fjármálum eftir kreppuna 2008 hafði beinlínis neikvæð áhrif á hagvöxt fremur en jákvæð. Þess vegna erum við að beita opinberum fjárfestingum af krafti. Á næsta ári er gert ráð fyrir að opinber fjárfesting nemi 111 milljörðum, sem er 36% aukning frá fjárlögum yfirstandandi árs, meira en 100% aukning frá því að ríkisstjórnin tók við þegar 53 milljörðum var varið í opinbera fjárfestingu. Hún var þá auðvitað í algjöru sögulegu lágmarki þrátt fyrir gríðarlega uppsafnaða þörf á sviði opinberra fjárfestinga. Sömuleiðis drögum við ekki úr þeim gjöldum sem renna til ýmissa málefna, útgjaldavöxturinn sem þegar hafði verið boðaður í síðustu fjármálaáætlun heldur sér, sem þýðir að í fjárlagafrumvarpi næsta árs er um 7,1% aukningu í rammasettum útgjöldum að ræða í mikilvæg samfélagsleg verkefni. Það eitt og sér, eins og ég kom að í óundirbúnum fyrirspurnum í gær, er pólitísk ákvörðun, að ákveða að viðhalda og verja þann vöxt sem hefur verið í almannaþjónustunni, enda tel ég að yfirstandandi heimsfaraldur hafi svo sannarlega sýnt mikilvægi þessara samfélagslegu kerfa sem við eigum og hversu miklu skiptir að við séum í raun búin að vera að efla þessi kerfi. [[Forseti hringir.]]Það hefur gert okkur mun betur í stakk búin til að takast á við þessa erfiðu tíma sem við eigum núna í, að vera með þessi góðu kerfi sem við eigum í samfélaginu okkar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir ræðuna. Það var svo sem ekki sérstaklega mikið sem kom fram í ræðunni sem snertir þá áætlun sem við erum að ræða núna. Ég kem kannski reyndar aðeins betur inn á það á eftir. Hæstv. ráðherra talaði um það og hrósaði sér af því að verið væri að viðhalda og verja vöxt í samfélagskerfunum og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Á hverju byggist það að hægt sé að verja þann vöxt? Ég spyr ráðherra líka hvort hún telji það í raun raunhæft að verja þann vöxt eða halda honum áfram á komandi árum og á því tímabili sem áætlunin tekur til. Ég held að það blasi við öllum sem vilja opna augun fyrir því að við getum ekki haldið áfram að óbreyttu eins og staðan er í dag. Að því kemur að við þurfum að skera niður og spara. Þó að þessi ríkisstjórn ætli ekki að gera það vegna þess að það eru að koma kosningar, það er ekkert slíkt í þessu fjárlagafrumvarpi sem við sjáum núna, þá mun koma að skuldadögum í því. Mig langar líka að spyrja ráðherra hvernig hún skýri það að vöxtur ráðuneytis hennar hafi verið engu lagi líkur. Í raun hefur annar eins vöxtur í útgjöldum varla sést. Hvað hefur starfsmönnum ráðuneytisins fjölgað mikið frá því að hæstv. forsætisráðherra tók við lyklunum að Stjórnarráðinu? Ég velti því líka fyrir mér, hæstv. forseti, hvort ráðherrann geti upplýst okkur um það hvernig standi á því að kostnaður við ríkisstjórnina hefur aukist gríðarlega. Hann er í dag tæpar 700 milljónir en var fyrir fjórum árum rúmar 360 milljónir. Verkefnunum hefur ekki fjölgað mikið. Einn málaflokkur færðist inn í ráðuneytið sem reyndar var þar áður, jafnréttismálin. Aðrir málaflokkar fóru út úr því. Ráðherra hlýtur að þurfa að segja okkur hvernig stendur á þessum gríðarlega vexti á útgjöldum sem hún hefur staðið fyrir í forsætisráðuneytinu á tímum [[Forseti hringir.]]þar sem við höfum í rauninni ekki efni á að standa í slíku.
Herra forseti. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson ræðir hér um þessi viðbrögð, þ.e. að standa vörð um kerfin okkar sem ég gerði að umtalsefni í ræðu minni. Ég fór yfir það í henni en ætla að gera það aðeins ítarlegar núna. Þegar við skoðum þau viðbrögð sem við beittum hér eftir hrunið 2008 þá var ráðist í gríðarlegan niðurskurð hjá hinu opinbera sem hv. þingmaður nefnir. Staða okkar þá var auðvitað allt önnur en nú þar sem þá vorum við eiginlega fyrsta ríkið sem tókst á við bankakreppuna sem þá reið yfir og hún skall í raun og veru töluvert harðar á og varð miklu dýpri á Íslandi en víðast hvar annars staðar þannig að eins og hv. þingmaður man vel þá voru valkostirnir ekki margir á þeim tíma og aðgangur að lánsfjármagni takmarkaður. Hv. þingmaður kallar það sem við stöndum frammi fyrir núna kosningaáætlun. Ég spyr hv. þingmann: Heldur hann að kosningar séu í öllum Evrópuríkjum um þessar mundir? Ef hann skoðar viðbrögð ríkja Evrópu og vestan hafs við þessum faraldri þá eru viðbrögðin flest á einn veg. Menn hafa dregið ákveðna lærdóma og sjá að það eru röng viðbrögð á þessum tímapunkti að fara í ónauðsynlegan niðurskurð á mikilvægum kerfum, heilbrigðiskerfi, menntakerfi og öðru. Það mun dýpka kreppuna þannig að viðbrögðin hafa einmitt verið að beita ríkisfjármálunum til þess að draga úr neikvæðum áhrifum kreppunnar. Þetta eru ríkisstjórnir ekki að gera af því að kosningar eru fram undan. Þetta eru ríkisstjórnir að gera því að það eru skynsamleg efnahagsleg viðbrögð. Og af hverju erum við að gera þetta svona? Vegna þess að við treystum því að íslenskt hagkerfi sé það sterkt að við getum vaxið út úr þessari kreppu. Ég trúi ekki öðru en að ég og hv. þingmaður séum sammála um að íslenskt hagkerfi standi á sterkum stoðum. Í stað þess að fara í einhverjar fálmkenndar aðgerðir hér í miðjum heimsfaraldri þá segjum við: Við ætlum að verja velferðina, menntakerfið og heilbrigðiskerfið og ætlum að vaxa út úr þessari kreppu og treysta á að íslenskt hagkerfi [[Forseti hringir.]]standi svo sterkum fótum að við munum geta það.
Hæstv. forseti. Já, við skulum bara kalla þetta kosningaáætlun. Ég held að ég hafi reyndar ekki gert það, ég talaði hins vegar um það að fjárlögin væru þannig að það væri ljóst að kosningar væru á næsta leiti. Ekki er verið taka á neinum málum í fjárlögum eins og þau eru lögð fram núna. Hæstv. forsætisráðherra nefnir aðhaldið og niðurskurðinn sem þurfti að fara í 2008–2009. Já, það þurfti að bregðast svolítið við þá. Síðan hafa ráðherrarnir í ríkisstjórninni keppst við að tala um að nú stöndum við frammi fyrir dýpstu kreppu Íslandssögunnar, að við höfum aldrei séð annað eins. Hvað á að gera? Ætla menn virkilega að halda því fram hér að með sömu aðferðum og þessi ríkisstjórn er að boða núna - að ausa bara fjármunum úr ríkissjóði í stað þess að reyna að efla atvinnulífið og efnahaginn - getum við vaxið út úr kreppunni og þeim aðstæðum sem núna eru? Það er ekki þannig, hæstv. forsætisráðherra. Við hljótum að þurfa að horfa til þess að lækka skatta, gera fyrirtækjum auðvelt að vaxa og afnema tryggingagjaldið þannig að fyrirtækin geti fjölgað starfsmönnum og bætt við sig. Það er ekki á dagskrá þessarar ríkisstjórnar. Nei, það eru allt aðrir hlutir og þess vegna hljótum við að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvernig hún sér fyrir sér að mæta þeim áskorunum sem eru fram undan í ríkisrekstrinum. Það er ljóst nú þegar að þær áætlanir sem við höfum um hagvöxt eru á mjög veikum grunni byggðar. Menn hafa jafnvel talað um að svartari tímar séu fram undan varðandi atvinnuleysi og annað slíkt. Það er ekki til þess að auka bjartsýni okkar um að þessi ríkisstjórn geti gert nokkurn skapaðan hlut til að lyfta landinu og koma því áfram. Þess vegna hljótum við að spyrja ráðherrann hvernig hún sér fyrir sér að beita ríkisbatteríinu til að koma efnahagslífinu af stað. Það verður ekki gert með því að setja fleiri milljarða í einhver verkefni sem eru ekki til þess að fjölga starfsmönnum hjá einkafyrirtækjum. Það er ekki gert með því að þenja út ríkissjóð eins og hefur gerst. Hæstv. ráðherra kom sér undan því að svara spurningunni um það hvernig stendur á allri þessari stækkun í forsætisráðuneytinu undir hennar stjórn og stórauknum útgjöldum. Öflugt atvinnulíf verður ekki til með því að fjölga aðstoðarmönnum forsætisráðherra. Það gerist ekki þannig. Báknið hefur blásið út undir forystu [[Forseti hringir.]]forsætisráðherra, Katrínar Jakobsdóttur, og á því þarf að taka.
Herra forseti. Ég tel hugmyndir Miðflokksins um aðgerðir vegna faraldursins algerlega óraunhæfar. Á að afnema tryggingagjaldið? Hvaða tekjustofn á þá að standa undir atvinnuleysistryggingum og fæðingarorlofi? Eða á bara að skera það niður? Miðflokkurinn þarf að svara því, þegar hann kemur hér upp og talar um að afnema tryggingagjaldið, hvernig nákvæmlega eigi að fjármagna þau útgjöld sem eru fjármögnuð með þeim skattstofnum. Eða á bara að setja atvinnuleitendur og atvinnulaust fólk út á guð og gaddinn? Ég trúi því ekki að það geti verið hluti af sóknaráætlun Miðflokksins í þessu máli. Hv. þingmaður talaði um vöxt í útgjöldum forsætisráðuneytisins. Þá ætla ég að fara yfir það. Lög um Stjórnarráðið hafa gert ráð fyrir tilteknum fjölda aðstoðarmanna, allt frá árinu 2013. Þeim lögum hefur ekki verið breytt og ekki farið út fyrir þær lagaheimildir. Málaflokkur jafnréttismála var ekki í forsætisráðuneytinu. Það er ekki rétt. Jafnréttismálin voru flutt frá félagsmálaráðuneyti yfir í forsætisráðuneyti með forsetaúrskurði. Að sjálfsögðu fjölgaði þá starfsmönnum í forsætisráðuneytinu. Það þarf engum að koma á óvart og tengist því að þessi málaflokkur hefur fengið nýtt vægi í Stjórnarráðinu og er nú unnið við hann þvert á öll ráðuneyti. Það er hins vegar rétt að útgjöld hafa aukist og það er fyrst og fremst vegna nýrrar viðbyggingar við Stjórnarráðið. Ég þekki hug a.m.k. formanns Miðflokksins til þeirrar viðbyggingar. Ég ætla ekki út í nákvæma umræðu um hana og það má deila um það hvort rétti tíminn sé til að gera það. Ég myndi segja að efnahagslega væri einmitt rétti tíminn til að fara í slíka opinbera framkvæmd, viðbyggingu við Stjórnarráðið. Við getum haft ólíkar skoðanir á því hvernig hún er. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þetta á eftir að vera hagkvæmara til lengri tíma þar sem ráðuneytið leigir núna húsnæði í miðborg Reykjavíkur í stað þess að vera í sínu eigin. [[Forseti hringir.]]Til lengri tíma, alveg eins og ég styð nýbyggingu hjá Alþingi, held ég að þetta verði hagkvæmara.
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra spyr hv. þingmenn Miðflokksins hvort það eigi að skilja atvinnulausa eftir úti á guð og gaddinum. Mér sýnist í fjárlagafrumvarpinu að það eigi nefnilega að gera það. Hún talar líka um að þessi kreppa sé öðruvísi en sú síðasta án þess að gera nánar grein fyrir því. En það er rétt. Þessi birtist í sögulegu atvinnuleysi og bítur verst tekjulægstu hópana á meðan við sem eru í vinnu og jafnvel mjög tekjuhá finnum ekki fyrir efnahagslegum áhrifum faraldursins og getum jafnvel hækkað kaupmátt okkar með lægri vöxtum. Fólk sem er nú að missa vinnuna í tugþúsunda tali horfir hins vegar framan í svartnættið. Það hallar mest á ungt fólk, á konur og innflytjendur. Atvinnuleysi þeirra yngri er þrefalt meira en þeirra eldri og atvinnuleysi kvenna tvöfalt meira en atvinnuleysi karla. Það þarf að bregðast við þessu til að ójöfnuður aukist ekki gríðarlega. Það var því mjög sérkennilegt að hæstv. forsætisráðherra nefndi ekki einkenni þessarar kreppu sem er mikill ójöfnuður. Ég sé ekki nægileg áform í fjárlagafrumvarpinu eða fjármálaáætlun til að taka á honum. Ég spyr því einfaldlega: Finnst hæstv. forsætisráðherra virkilega ekki þurfa róttækari atvinnuskapandi aðgerðir, sérstaklega fyrir þessa hópa, ekki síst í ljósi þess að í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir að atvinnuleysi lækki einungis um 1 prósentustig á næsta ári? Og í öðru lagi: Getur hún í fáum orðum talið upp helstu rökin gegn því að hækka grunnatvinnuleysisbætur tímabundið a.m.k., þannig að fólk geti framfleytt sér og fjölskyldum sínum þegar það missir vinnuna, svona rétt á meðan þessi plága gengur yfir?
Herra forseti. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður var ekki að hlusta þegar ég fór yfir af hverju þessi kreppa væri öðruvísi en sú síðasta. Ég get þá bara farið aftur yfir það ef hann missti af þeim kafla í ræðu minni áðan. Eins og þar kom fram er þessi kreppa ólík að því leyti að við stöndum öll frammi fyrir henni. Öll heimsbyggðin stendur frammi fyrir kreppunni. Það hefur að sjálfsögðu áhrif á viðbrögð ríkja við kreppunni því að það hefur til að mynda áhrif á aðgang að lánsfjármagni. Eins og hv. þingmaður þekkir var það ekki einfalt mál 2008 þegar ríkisstjórn okkar flokka tók við skömmu síðar. Það mótaði m.a. að sjálfsögðu viðbrögð við þeirri kreppu. Síðan voru stýrivextir 18% í september 2008 meðan vextir núna hafa aldrei verið lægri í lýðveldissögunni og það ber vott um góðan árangur peningastefnunnar. Ég hef orðið vör við það að hv. þingmenn hafa einmitt kallað eftir því að við ræðum meira og setjum í samhengi peningastefnuna og ríkisfjármálastefnuna sem einmitt skiptir svo miklu máli að vinni saman og það er líka ólíkt milli þessara kreppa. Hv. þingmaður nefndi jöfnuð og að það væri sérkennilegt að ég hefði ekki nefnt hann en raunar nefndi ég það einmitt í stefnuræðu minni að heimsfaraldrar, þegar við skoðum sögu þeirra, valda iðulega auknum ójöfnuði. Hv. þingmaður þekkir vel það sem ég sagði þar sem er að það er sérstakt verkefni okkar að skoða hvernig við getum komið í veg fyrir að þessi heimsfaraldur leiði af sér aukinn ójöfnuð á Íslandi. Það eru margháttaðar leiðir til þess. Ég get nefnt ýmislegt sem við höfum verið að gera, breytingar á skattkerfi, lengra fæðingarorlof, sem er líka jafnaðarmál, aukin áhersla á velsæld sem ég fór yfir í ítarlegu máli í ræðu minni. Það eru margháttaðar aðgerðir í fjárlögum og fjármálaáætlun sem geta stutt við það [[Forseti hringir.]]og spornað gegn auknum ójöfnuði. Ég mun ræða nánar atvinnuleysistryggingar í síðara andsvari.
Herra forseti. Já, mér finnst rétt að hæstv. forsætisráðherra svari einmitt þeirri spurningu hvaða rök eru gegn því að hækka atvinnuleysisbætur a.m.k. tímabundið við þessar aðstæður. Það er alveg rétt að öll heimsbyggðin stendur frammi fyrir þessu vandamáli en það er hluti af heimsbyggðinni sem stendur frammi fyrir meiri erfiðleikum og það gildir líka um Ísland. Það er bara þannig að efnaminna fólk og fólk sem er að detta inn á atvinnuleysisbætur þarf að bera uppi þessu kreppu að miklu leyti á meðan hún lenti illa á öllum 2008. Mér finnst sérkennilegt að ríkisstjórn með forsætisráðherra sósíalista í forsæti ljái ekki máls á því að hækka atvinnuleysisbætur eða tryggja lífeyrisþegum sambærilegar hækkanir og í lífskjarasamningunum en geti á sama tíma boðað lækkun fjármagnstekjuskatts á efnamesta fólkið, veitt útgerðarfyrirtækjum afslátt vegna skipakaupa og lækkað veiðigjöldin. Bæði hæstv. forsætisráðherra og fjármálaráðherra hafa tekið undir að það voru mistök í lagasetningunni í byrjun september þar sem fólk lenti milli skips og bryggju sem datt út af tekjutengdum atvinnuleysisbótum 31. ágúst. Hvernig hyggst hæstv. forsætisráðherra bregðast við þessum mistökum? Mun því fólki verða bættur sá missir eða hugsar hún sér að það nái jafnvel til stærri hópa lengra aftur? Það verði þá bætt kjörin hjá öllum þeim 12.000 sem nú eru á grunnatvinnuleysisbótum.
Herra forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni fyrir og það er margt sem mig langar að koma inn á. Ég ætla aðeins að byrja á atvinnuleitendum. Í fyrsta lagi varðandi framlengingu tekjutengdra bóta þá er hæstv. félagsmálaráðherra að fara yfir þau mál. Ég tel að það verði að skoða það sérstaklega hvernig þessi lög birtust gagnvart þeim sem þarna féllu, eins og ég hef sagt, á milli skips og bryggju, og það er í skoðun hjá hæstv. félagsmálaráðherra. Hv. þingmaður nefndi líka atvinnuleysistölur, ég náði því ekki nákvæmlega hvernig hann orðaði það, en það er vissulega hærra meðal kvenna en karla alls staðar á landinu nema á höfuðborgarsvæðinu þar sem það er meira meðal karla en kvenna. Heildaratvinnuleysið er núna 9,3% ef við tökum ágústtölur Vinnumálastofnunar sem eru þær nýjustu. Það er auðvitað risastórt viðfangsefni í fyrsta lagi hvernig við ætlum að skapa fleiri störf. Það gerum við vissulega með opinberum fjárfestingum. Ég átta mig alveg á því að megnið af þessum hefðbundnu fjárfestingum skapa frekar karlastörf og þess vegna legg ég svo mikla áherslu á að við séum að verja almannaþjónustuna. Það er stór pólitísk en líka kynjuð aðgerð því að þar er mjög stór hluti kvennastétta starfandi. Við stóðum frammi fyrir mjög erfiðum ákvörðunum 2009, 2010 og ég verð að segja að ég er mjög ánægð með að við höfum tekið þessa ákvörðun núna af því ég held að hún muni skipta verulegu máli til lengri tíma. Ég vil síðan bara segja það, af því hv. þingmaður spyr um hækkun atvinnuleysisbóta og ég hef svarað honum áður, að við munum þurfa að fara yfir það. Hv. þingmaður þekkir vel að við hækkuðum þessar bætur 2018. Það var mjög mikilvægt skref að stíga. Ég er mjög fegin því eftir á að hyggja að það hafi verið gert því að annars hefðu þær staðið í u.þ.b. 235.000 kr., ef ég kann þetta rétt, en þær höfðu ekki tekið hækkun mjög lengi. Ég tel að við munum að sjálfsögðu þurfa að fara yfir þetta kerfi heildstætt og líka samspil hlutastarfa, tekjutengingar [[Forseti hringir.]]og annað slíkt þegar við sjáum kannski líka betur fram á þróunina. Ég leyfi mér að segja það að [[Forseti hringir.]]auðvitað hefði maður viljað að við værum komin á annan stað í þessum faraldri þegar kemur að fjölda þeirra sem hafa smitast. [[Forseti hringir.]]En mér sýnist að þetta verði heldur lengra hlaup en við höfðum ætlað.
Forseti minnir á ræðutíma sem er 2 mínútur hverju sinni.
Forseti. Stefnumótun í opinberum fjármálum er aðeins gagnsærri núna en undanfarin ár með innleiðingu velsældarviðmiða í fjármálaáætlun. Fyrstu skrefin eru ágæt en nokkur atriði mætti bæta. Það mætti t.d. hafa samantekt sem nær yfir öll málefnasviðin fyrir hvern velsældarmælikvarða þannig að hægt sé að sjá ætluð heildaráhrif og kostnað til að fá eitthvert samhengi. Í fjármálaáætluninni er fjallað um velsældaráherslur ríkisstjórnarinnar en þær eru sérstaklega andlegt heilbrigði, öryggi í húsnæðismálum, virkni í námi og starfi, kolefnislaus framtíð, gróska í nýsköpun og betri samskipti við almenning. Ágætisáherslur. En mig langar til að spyrja hæstv. forsætisráðherra um síðustu áhersluna, betri samskipti við almenning. Ég gríp þá til umsagnar Jóns Ólafssonar um stjórnarskrárfrumvarp hæstv. forsætisráðherra, með leyfi forseta: „Ekki er reynt með neinum kerfisbundnum hætti að byggja á samráðinu þegar svo vill til að niðurstöður þess eru í samræmi við frumvarpsdrögin og engin tilraun er gerð til að skýra frávik þegar í drögunum eru farnar aðrar leiðir en samráðið gefur til kynna að almenningur styðji.“ - Jón segir einnig: „Höfuðtilgangurinn virðist sá að réttlæta og fá fólk til að sætta sig við hreina og klára valdníðslu; að stjórnmálaflokkar á Alþingi geti gert breytingar á stjórnarskrá eins og þeim sýnist þrátt fyrir að yfir tveir þriðju hlutar kjósenda hafi þegar samþykkt efnislegan grundvöll nýrrar stjórnarskrár í þjóðaratkvæðagreiðslu sem boðað var til í nafni þingsins.“ Þetta kemur frá formanni starfshóps forsætisráðherra um traust á stjórnmálum. Ég spyr því: Er nóg að segjast vilja betri samskipti við almenning en gera ekkert við þau samskipti ef niðurstöðurnar eru ekki þóknanlegar stjórnvöldum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa spurningu sem tengist ekki beinlínis fjármálaáætlun heldur því frumvarpi sem sett var í samráðsgátt Stjórnarráðsins um [[…betri samskipti. Það stendur í þessu.]]forseta- og framkvæmdarvald. - Ég hlustaði á hv. þingmann að hann þarf ekkert að æpa fram í - heldur frumvarpi því sem sett var í samráðsgátt Stjórnarráðsins um forseta- og framkvæmdarvald. Það frumvarp hefur ekki komið fram hér í þinginu eins og hv. þingmaður nefnir. Til þess er samráðsgáttin. Hún er til að fá athugasemdir frá fólki. Finnst mér það ekki bara jákvætt? Jú. Er verið að vinna úr þessum athugasemdum? Já. Snýst opið samráð ekki um það að fólk geti átt samskipti með opnum hætti? Jú. Mun þessara athugasemda sjá stað í nýju frumvarpi þegar það kemur inn á þingið? Ég vænti þess. Er þá eitthvert vandamál? Ég held ekki. Ég held nefnilega að ef við viljum og meinum eitthvað með því að samskipti við almenning eigi að bæta þá verðum við líka bara að þola það að samskiptin séu opin, að þau séu gagnsæ, að við setjum frumvarp á samráðsgátt, að þau fái á sig gagnrýni, að við bregðumst við henni. Mér finnst þetta ekki stórmál. Finnst mér þetta eitthvert vandamál gagnvart bættum samskiptum við almenning? Nei, mér finnst þetta bara jákvætt. Þannig hef ég unnið öll mín frumvörp. Ég hlusta á samráð, tek mark á því sem kemur fram, bæði í samráðsgátt Stjórnarráðsins og á þingi. Stundum kemur maður með frumvörp hér inn sem engar athugasemdir fá. Síðan kemur þingið með verulegar athugasemdir og þá vinnum við með það. Um það snýst þetta. Ég sé ekki að það sé vandamál að skilað hafi verið inn umsögn við frumvarp um forseta- og framkvæmdarvald. Mér finnst það jákvætt og ég held að það rími við það hvernig við erum að breyta vinnubrögðum, eins og við gerðum til að mynda þegar við opnuðum samráðsgáttina sem var auðvitað opnuð á þessu kjörtímabili og er mjög í anda núverandi ríkisstjórnar.
Forseti. Mig langar að byrja á að vísa í bls. 88 í fjármálaáætlun en þar segir að árið 2022 falli niður tímabundið framlag vegna starfa stjórnarskrárnefndar. Flestir ráðherrar setja í fjármálaáætlun, sem er til fimm ára, að þeirra verkefni muni halda áfram. Vinna forsætisráðherra vegna stjórnarskrárinnar átti að ná yfir tvö kjörtímabil en ekki er áætlað fjármagn til að klára þá vinnu. Ég myndi kannski vilja fá útskýringu á því. Svo er á bls. 156 fjallað um að dregið verði úr fjármagni til eftirlitsstofnana Alþingis. Alþingi er með tvær eftirlitsstofnanir, Ríkisendurskoðun og umboðsmann Alþingis. Ég vil spyrja: Borgar það sig að minnka fjármagn til Ríkisendurskoðunar, sem er með eftirlit með ríkisfjármálunum, sérstaklega á tímum þegar verið að auka umsvif á mörgum sviðum eins og forsætisráðherra hefur talað um og við verðum að fara rosalega vel með fjármagn? Er það ekki akkúrat þá sem það borgar sig að tryggja að eftirlit Ríkisendurskoðunar með ríkisfjármálum sé mjög virkt? Síðan er hitt sem er enn þá mikilvægara en peningarnir. Umboðsmaður Alþingis sér um réttindavernd borgaranna gagnvart stjórnvöldum. Það er það sem hann á að gera. Á þessum tímum, þegar við erum að fara í fyrsta sinn á það stig að stjórnvöld taki sér rosalega miklar heimildir til að takmarka réttindi borgara vegna Covid, er sérstaklega mikilvægt að tryggja að umboðsmaður Alþingis hafi nægt fjármagn til þess að sinna sínu. Það er komið inn á þetta hér, bæði varðandi frumkvæðisrannsóknir en einnig OPCAT-eftirlit umboðsmanns sem er samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum o.fl., sem beinist að stofnunum og heimilum þar sem frelsissviptir einstaklingar dveljast. Akkúrat þetta verður að passa núna á þessum tímum. Við megum ekki missa frá okkur réttindaverndina á tímum Covid. Ég vil spyrja forsætisráðherra hvort það sé ekki alveg ljóst, ef þetta er misskilningur, [[Forseti hringir.]]að það verði bætt í, hún styðji alla vega að það verði bætt í hjá eftirlitsstofnunum Alþingis [[Forseti hringir.]]gagnvart ríkisfjármálum og sér í lagi gagnvart réttindum borgaranna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli mína á þessu. Ég ætla bara að viðurkenna það að hvað varðar Alþingi er ég ekki algerlega heima í áætluninni því að hún byggist auðvitað á áætlun Alþingis sjálfs. Ég held því að það sé mikilvægt að forsætisnefnd Alþingis fari yfir þessa áætlun, hvort hún meti hana viðunandi. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni að báðar þessar eftirlitsstofnanir eru mjög mikilvægar. Þær hafa í raun borið aukna ábyrgð á síðari árum, bæði Ríkisendurskoðun og umboðsmaður Alþingis, þannig að ég held að best færi á því að forsætisnefnd færi yfir það. Hvað varðar stjórnarskrárvinnuna var hún lögð upp í upphafi þessa kjörtímabils. Mín sýn á það var að þeirri heildarendurskoðun yrði lokið á tveimur kjörtímabilum. Ekki er gert ráð fyrir fjármagni til þeirrar vinnu á næsta kjörtímabili, einfaldlega vegna þess að ég tel að það þurfi að koma í ljós hvernig okkur gengur að ljúka þeim áföngum sem við lögðum upp með á þessu fyrra kjörtímabili. Mun Alþingi takast á við og afgreiða, hvernig sem það fer, samþykkja eða hafna breytingum sem verða lagðar til á stjórnarskrá? Verður vettvangur til að halda því áfram eða verður að endurmeta stöðu þessa verkefnis og hvernig við höldum áfram með það? Stærstu fjármunirnir fóru m.a. í að virkja almenningssamráð í rökræðukönnun sem var að mínu mati mjög vel heppnað verkefni og gaf okkur mjög mikinn efnivið í það hvernig við viljum sjá ákveðna þætti í stjórnskipan. Það tók auðvitað ekki á öllum þáttum, en er eitthvað sem ég myndi vilja sjá nýtt meira við stefnumótun og ekki bara í tengslum við stjórnarskrárbundin málefni heldur ýmis önnur málefni sem gætu átt heima í slíku almenningssamráði. En ég lít svo á að það hangi kannski dálítið á því hvernig [[Forseti hringir.]]við tökum þetta verkefni áfram á komandi kjörtímabili.
Herra forseti. Mig langar til að tala um jafnréttismál. Það hefur mikið að segja um árangur í jafnréttismálum að löggjafinn sé meðvitaður um að ákvarðanir, stefna og lagasetning, sem er almenn og virðist kynhlutlaus, getur í reynd haft mjög ólík áhrif á kynin. Þetta höfum við séð í aðgerðum á vinnumarkaði. Þetta höfum séð í þeim aðgerðum sem við beitum til að vinna gegn kynbundnu ofbeldi. Þetta hefur mikið að segja um uppbyggingu skólastarfs þar sem við sjáum að þarfir drengja og stúlkna er ekki alltaf þær sömu. Blessunarlega liggja fyrir miklar rannsóknir og starf að baki þessari þekkingu. Þekking á eðli og afleiðingum ofbeldis hefur aukist gríðarlega, miklar greiningar liggja fyrir á stöðu kynjanna á vinnumarkaði, staða drengja í skólum hefur kortlögð og þannig mætti lengi telja. Og þetta er staðan víða í stjórnkerfinu. Þegar hafa verið unnar miklar og góðar greiningar og stefnumótunarvinna hefur farið fram víða og lengi. Þekkingin á samfélaginu og innviðunum er góð. Gögn, tölur og áætlanir liggja fyrir. Mig langaði að nefna þetta í því samhengi hvort við förum ekki að komast á þann stað að fara að nýta þá góðu vinnu, að það þurfi að fara að taka næstu skref og nýta þessa góðu vinnu sem þegar hefur verið unnin. Við höfum t.d. hvað varðar jafnréttismálin þekkinguna og nú þurfum við að fara að taka næstu skref. Í því samhengi er ég að nefna þetta að ég set spurningarmerki við ákveðið „trend“ ríkisstjórnarinnar sem hefur verið að setja stöðugt upp fleiri hópa sem halda áfram að tala og greina stöðuna. Nýleg fyrirspurn frá Viðreisn varpaði ljósi á þessa tilhneigingu. Í mars bárust svör um fjölda nefnda og starfshópa sem höfðu verið skipaðir á yfirstandandi kjörtímabili. Forsætisráðherra skipaði 37, fjármálaráðherra 14 og þannig mætti lengi telja áfram. Alls voru þetta 248 nefndir að störfum á kjörtímabilinu ofan á þær nefndir sem þegar höfðu verið stofnaðar. [[Forseti hringir.]]Og fleiri hafa verið stofnaðar síðan í mars. Það gætu þá verið yfir 300 nefndir starfandi í dag. [[Forseti hringir.]]Spurningin er þá sú hvort virkilega sé þörf [[Forseti hringir.]]á 250–300 nýjum nefndum á vegum ríkisstjórnarinnar. [[Forseti hringir.]]Og þegar fjármálaráðherra talar um blóðuga sóun í opinbera kerfinu hvort hann sé þá að [[Forseti hringir.]]vísa til þessa því að hver ætli kostnaðurinn sé.
Enn minnir forseti á að 2 mínútur eru til ráðstöfunar hverju sinni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég veit ekki alveg hver tengingin er við jafnréttismál. Ég skal bara fara yfir nokkra hópa og af hverju við skipum hópa. Jú, ég skipaði til að mynda nefnd um upplýsinga- og tjáningarfrelsi. Hver var afraksturinn? Ný upplýsingalög, vernd uppljóstrara, skýrar reglur um tjáningarfrelsi opinberra starfsmanna. Þetta var hópur - vann hann fyrir kaupinu sínu? Já, tvímælalaust. Ég skipaði í kjölfar óveðursins hóp nokkurra ráðuneyta sem fór yfir alla innviði í landinu hvað varðar raforku- og fjarskiptaöryggi. Sá hópur lagði fram gríðarlega umfangsmikla skýrslu með gríðarlega umfangsmiklum tillögum um flýtingu verkefna sem gerir það að verkum að við erum að flýta því að leggja jarðstrengi í jörð, við erum að flýta snjóflóðavörnum, við erum að endurskoða mönnun og skipulag þeirra stofnana sem annast raforku- og fjarskiptaöryggi, við erum að endurskoða hlutverk almannavarna. Þessi hópur hefur lokið störfum sínum. Vann hann fyrir kaupinu sínu? Já, ég held það. Vill einhver lenda aftur í því sem við lentum í hér í óveðrinu í desember? Ég held ekki. Ég setti á laggirnar hóp til að móta stefnu um fjórðu iðnbyltinguna sem listaði upp þau verkefni sem þar þurfti að vinna. Þau eru allmörg. Og ég er meira að segja að fara að skipa nýjan hóp sem sprettur af því að móta þarf stefnu um gervigreind fyrir íslenskt samfélag. Hverju er þetta að skila? Jú, þetta skilar sér m.a. inn í markáætlun á sviði vísinda og nýsköpunar sem miðar að því að gera íslenskt samfélag betur í stakk búið til að takast á við tæknibreytingar. Vann þessi hópur fyrir kaupinu sínu? Já, ég myndi segja það. Af því að hv. þingmaður byrjaði að tala um jafnréttismál er ég núna með hóp sem á einmitt að takast á við kynjaskiptan vinnumarkað, vandamál sem hefur verið til staðar áratugum saman, eða vandamál ef við lítum þannig á það, a.m.k. viðfangsefni. Trúi ég að samtal milli ólíkra aðila skili sér? Já, ég geri það. Ég get haldið áfram. Átakshópur um húsnæðismál skilaði sér í lagabreytingum, bæði á mannvirkjalögum sem við erum að fara að ræða nú í sumar, réttarstöðu leigjenda og [[Forseti hringir.]]hlutdeildarlánum. Þessi hópur vann fyrir kaupinu sínu. [[Forseti hringir.]]Af hverju erum við að skipa þessa hópa? [[Forseti hringir.]]Jú, það er til að ná fram framfaramálum fyrir samfélagið.
Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin og þá sýn hennar að ekkert sé athugavert við 250–300 starfandi nefndir ríkisstjórnarinnar ofan á allar þær nefndir sem þegar eru starfandi. Punkturinn er vitaskuld ekki sá, og það ætti auðvitað blasa við, að nefndir eigi ekki rétt á sér eða að nefndir geti ekki skilað árangri - þetta er kannski það svart/hvíta hjal hér inni í þessum þingsal sem fólk er að þreytast á - heldur það hvort ekki mætti huga aðeins að því hver þróunin er. Í því sambandi er áhugavert að heyra að til standi að fjölga þessum hópum. Hæstv. ráðherra talar um vinnumarkaðinn og það kemur auðvitað líka fram í fjármálaáætlun að verið sé að vinna að samþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða við alla stefnumótun. Það er jákvætt og mikilvægt atriði því að það hefur mikið um árangur í jafnréttismálum að segja að löggjafinn sé meðvitaður um að lagasetningin, sem er almenn og virðist stundum kynhlutlaus, hafi ólík áhrif á kynin. Í þessu samhengi vil ég lýsa yfir miklum áhyggjum af tilteknum punktum í frumvarpi hæstv. forsætisráðherra til laga um stjórnsýslu jafnréttismála. Í vor vil ég meina að við höfum upplifað ákveðið bakslag í jafnréttisbaráttunni þegar menntamálaráðherra ákvað að stefna konu fyrir dóm sem hafði leitað ásjár kærunefndar jafnréttismála og fengið þá niðurstöðu að á henni hafi verið brotin jafnréttislög við skipun í embætti. Viðbrögð menntamálaráðherrans voru, eins og þekkt er, að stefna konunni fyrir dóm. Íslenska ríkið hefur vissulega allan lagalegan rétt á því að gera það. Þetta er heimild, henni þarf ekki að beita og henni hefur ekki mikið verið beitt, sannarlega vegna þess að ekki hefur þótt smart pólitík að gera það. Ég velti því fyrir mér hvort þetta sé jafnréttispólitík sem femínískt stjórnmálaafl fellir sig við því að ég held að þegar maður skoðar samþættinguna blasi við að þetta er kynhlutlaust lagaákvæði sem mun bitna á konum miklu frekar en körlum, einfaldlega vegna þess að það hallar mun frekar á konur á vinnumarkaði. Það eru konur sem leita til nefndarinnar og fari ráðherra í það, [[Forseti hringir.]]þó að líka eigi að stefna nefndinni samhliða, [[Forseti hringir.]]mun lagasetningin hafa dramatískari áhrif á konur en karla og kælandi áhrif á jafnrétti kynjanna á vinnumarkaði. [[Forseti hringir.]]Ég myndi segja: Lögleg er þessi leið stjórnvalda en femínísk er nú tæpast.
Herra forseti. Mér finnst bara mjög mikilvægt að svara því sem að mér er beint og hef því opnað svarið sem hv. þingmaður vitnaði hér til um þessa 37 hópa. Og af því að hv. þingmaður kom hér upp í seinna svar og sagði að ekki væri á bætandi alla þessa hópa sem eru starfandi hjá Stjórnarráðinu get ég glatt hv. þingmann með því að megnið af þessum hópum hefur lokið störfum og skilað þeim árangri sem ég fór yfir hér áðan. Og af því að við erum að ræða um jafnréttismálin vil ég nefna það sérstaklega að nokkrir af þeim hópum sem birtast í þessu svari eru hópar sem hafa verið að undirbúa sérfræðinefndir sem voru skipaðar til að undirbúa frumvörp um börn með ódæmigerð kyneinkenni. Þeim frumvörpum hefur verið dreift á Alþingi og ég vona svo sannarlega að Alþingi muni taka þau til umræðu. Einnig eru þar hópar sem hafa einmitt verið að vinna að endurskoðun jafnréttislaga. Og af því að hv. þingmaður gerir þau sérstaklega að umræðuefni hér þá er rétt að ég legg til breytingu í því sem varðar kærunefnd jafnréttismála, þ.e. ég tel að það fari betur á því að þar sem sá möguleiki er fyrir hendi í lögum að ógilda úrskurði sé það ekki eingöngu gagnvart einstaklingi heldur líka gagnvart viðkomandi nefnd. Raunar var hefðin sú í íslensku stjórnkerfi til 1997 að nefndunum var í raun og veru stefnt, eftir því sem mér hefur verið greint frá af mér löglærðara fólki. Ég tel að þetta muni vera mjög mikilvægt ákvæði til að styðja við kynjajafnrétti í jafnréttislögum. Ég vonast líka til að jafnréttislagafrumvörpin, sem sömuleiðis hefur verið dreift hér á þingi, fái góða umræðu og leiði af sér framfarir á sviði kynjajafnréttismála. Ég er alveg viss um að við hv. þingmaður erum mjög sammála því að mikil þörf er á úrbótum í þeim málaflokki eins og öðrum. Á síðasta þingi var til að mynda samþykkt mjög mikilvæg forvarnaáætlun. Það verður eitt stærsta verkefnið núna fram undan [[Forseti hringir.]]að vinna að eftirfylgni og framkvæmd hennar. Hún snýst um forvarnir gegn kynbundnu [[Forseti hringir.]]ofbeldi og áreitni sem ég tel raunar eina stærstu [[Forseti hringir.]]meinsemdina þegar kemur að kynjajafnréttismálum á Íslandi.
Virðulegur forseti. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort henni finnist það fjárhagslegt jafnrétti, eins og kom fram hjá hæstv. fjármálaráðherra og hann taldi alveg eðlilegt, að í fjármálaáætlun sé gert ráð fyrir 5 milljarða kr. skattleysi af arfi en á sama tíma, ef það væri lífeyrisþegi, öryrki eða eldri borgari sem fengi þennan arf yrði hann liggur við skertur um krónu á móti krónu? Skýring hæstv. ráðherra á því furðulega jafnrétti var sú að honum fyndist eðlilegt að þetta væri svona vegna þess að það héldi uppi í kerfinu eins og það væri í dag. Honum finnst þar af leiðandi eðlilegt að þeir sem verst hafa það haldi uppi kerfinu en þeir sem best hafa það fái að halda slíkum arði skerðingarlaust. Finnst henni eðlilegt að það gildi líka ef ég fæ stóra peningagjöf, að þá væri það í lagi og hún væri ekkert skert en ef öryrki fengi peningagjöf, segjum mánaðarlega, þá væri kannski helmingurinn af þeirri framfærslu skertur? Er ekki kominn tími til að við finnum einhvern grundvöll þannig að þeir sem eru í slíkri aðstöðu, hvort sem það eru öryrkjar, eldri borgarar eða aðrir, eigi einhvern varasjóð, geti bjargað sér og börnum sínum vegna aukins kostnaðar eða einhvers annars, að ekki sé allt skert svona gífurlega og það strax, alveg sama hvað það er?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja þessa umræðu um skerðingar sem við höfum auðvitað átt áður hér. Ég vil ítreka það sem ég sagði, kannski í heldur styttra máli, í gær. Það er alveg á hreinu að í upphafi þessa kjörtímabils var lagt af stað með vinnu í tengslum við örorkulífeyriskerfið. Forsagan er sú vinna sem lokið var hér 2016 þegar kemur að þeim hluta almannatrygginga sem snýr að öldruðum. Þar voru auðvitað samþykktar mjög miklar breytingar 2016 sem áttu að verða til þess að einfalda kerfið, sem áttu að verða til þess að draga úr skerðingum en skerðingar eru vissulega til staðar. Síðan má segja að nánast um leið og þær voru samþykktar hafi upphafist töluverð umræða um skerðingar þeim megin, hjá eldri borgurum, og niðurstaðan af þeirri umræðu varð að við hækkuðum frítekjumark vegna atvinnutekna en áfram er tiltölulega lágt frítekjumark vegna lífeyris- og fjármagnstekna. Síðan var sett af stað vinna af hálfu hæstv. félagsmálaráðherra hvað varðar örorkulífeyriskerfið og formaður þess starfshóps sem var starfandi, sem hv. þingmaður sat í, skilaði af sér fyrir u.þ.b. einu og hálfu ári. Ég verð að segja að ég hefði að sjálfsögðu kosið að þessi starfshópur hefði lokið störfum í meiri sátt því að þegar maður skoðar tekjudreifingu þeirra sem fá örorkulífeyri þá eru alveg augljóslega víxlverkandi skerðingar milli bótaflokka sem gera það að verkum að kerfið er í senn ekki gagnsætt og getur orðið ósanngjarnt fyrir þá sem reiða sig á það. Ég held að við hv. þingmaður séum alveg sammála um að við þurfum endurskoðun á þessu kerfi. [[Forseti hringir.]]Í þetta voru ætlaðir tilteknir fjármunir og ég ætla að koma aðeins nánar að því á eftir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Ég held að að mörgu leyti séum við sammála. Við erum búin að setja frítekjumark fyrir atvinnutekjur en ég tel að þessir einstaklingar þurfi líka að hafa einhvern varasjóð. Ef þeir fá pening einhvers staðar verður líka að vera frítekjumark þar, þannig að það sé eitthvað varið. Fólk er að lenda í þeim ömurlegu aðstæðum að það fær peninga en gerir sér ekki grein fyrir því að ári seinna verður það skert, bæturnar teknar af því. Fólk notar þessa peninga í örvæntingu sinni, jafnvel til að kaupa skóladót fyrir börnin sín eða föt eða bara til losna við skuldir en svo skellur þetta margfalt á því til baka ári seinna í formi skerðinga. Það hlýtur að segja okkur það að þetta er mjög ósanngjarnt og er skelfileg staða að vera í. Annað sem mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra um eru heilbrigðismál. Finnst henni nóg að gert að setja 540 milljónir í geðheilbrigðismál í sambandi við heilsugæslu en á sama tíma á að skera niður hjá greiningardeild þar sem verið er að greina börn með geðræn vandamál og annars konar vanda sem hrjáir stóran hóp barna og veldur því að skólaganga þeirra er í uppnámi og þau geta orðið fyrir einelti? Er eðlilegt að gerð sé krafa um aðhald? Er ekki sjálfsagt að sjá til þess að þarna verði ekki skorið niður heldur bætt í?
Herra forseti. Svo ég ljúki því sem ég vildi sagt hafa áðan um almannatryggingakerfið þá vil ég segja að í upphafi þessa kjörtímabils voru eyrnamerktir 4 milljarðar til breytinga og 2,9 milljörðum var varið hér með samþykkt Alþingis vegna tillögu félagsmálaráðherra um að draga úr skerðingum örorkulífeyrisþega. Enn þá er óráðstafað því sem eftir stóð þar, svo að ég nefni það. En ég held hins vegar að það skipti alveg gríðarlegu máli að við komumst í það að eiga samtalið um þær tillögur sem voru á borði starfshópsins sem hv. þingmaður sat í. Ég held að hv. þingmaður hljóti að vera sammála mér um það að við verðum að fara að nálgast þetta kerfislægt, þ.e. að horfa á kerfið eins og það er uppbyggt. Við erum sammála um að það er ógagnsætt. Við erum sammála um að það er flókið í útfærslu og þá verðum við einfaldlega að geta tekið umræðuna á vettvangi þingsins um hvernig við viljum sjá örorkulífeyriskerfið byggt upp. Við verðum að fara að vinna úr þeim tillögum sem starfshópurinn vann úr. Hvað varðar geðheilbrigðismálin þá nefnir hv. þingmaður 540 milljónir sem eru sérstaklega ætlaðar á þessu ári. Það er auðvitað ekki aukningin til geðheilbrigðismála á kjörtímabilinu. Hún hefur verið miklu meiri. Það hefur verið sérstakt forgangsmál hæstv. heilbrigðisráðherra að efla geðheilbrigðismálin, enda þörfin mikil á því sviði. Ég tel nú, af því að hv. þingmaður lýsir áhyggjum af þessu, að þar hafi verið ráðist í verulega uppbyggingu með stórauknu aðgengi að m.a. sálfræðiþjónustu um land allt en líka að þjónustu geðlækna. Það tekur að sjálfsögðu tíma að byggja þetta upp en ég tel að við höfum verið á hárréttri leið í því. Þetta rímar fullkomlega við þá áherslu sem við leggjum á velsæld í fjármálaáætlun.
Hæstv. forseti. Sem fjármála- og efnahagsráðherra ber ég ábyrgð á þremur málefnasviðum, auk þess sem ráðuneytið á hlutdeild í fimm öðrum. Ég ætla að leggja sérstaka áherslu í mínu máli á málefnasvið 5, en þau málefnasvið sem alfarið eru á forræði fjármála- og efnahagsráðuneytisins eru einmitt málefnasvið 5 sem er skatta-, eigna- og fjármálaumsýsla, málefnasvið 33 sem er fjármagnskostnaður, ábyrgðir og lífeyrisskuldbindingar, og málefnasvið 34, almennur varasjóður og sértækar fjárráðstafanir. Fyrst sérstaklega að skatta-, eigna- og fjármálaumsýslu. Ábyrg umsýsla fjármuna og eigna ríkisins er mikilvæg til að styðja við skilvirka og góða þjónustu og þar með bætt lífskjör á Íslandi. Meginmarkmið málefnasviðsins er að skatta-, eigna- og fjármálaumsýsla ríkisins sé samræmd, gagnsæ, skilvirk og hagkvæm. Helstu áherslur snúa að betri og skilvirkari opinberri þjónustu sem endurspeglast bæði í stefnu og áherslu málaflokksins og fjárveitingum. Í fyrsta lagi er áhersla á aukna og betri stafræna þjónustu við almenning og fyrirtæki og er áætlunin að á næstu árum verði Ísland komið í hóp fremstu þjóða í heimi í stafrænni opinberri þjónustu. Með aukinni áherslu á stafræna þjónustu hins opinbera skapast tækifæri til hagvaxtar til framtíðar vegna hagræðingar í rekstri, mikils tímasparnaðar í samfélaginu og jákvæðra umhverfisáhrifa. Samhliða verður unnið að endurnýjun upplýsingatæknikerfa og eflingu tækniinnviða ríkisins. Efling stafrænnar þjónustu er hluti af fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar og gert er ráð fyrir viðbótarfjárfestingu upp á 1,5 milljarða frá næsta ári til að auka framboð þjónustunnar, einnig til að endurnýja upplýsingatæknikerfin og til að efla tækniinnviði sem er grunnforsenda þess að auka hagkvæmni í opinberri þjónustu. Í öðru lagi er áhersla á aukið traust og bætt skattskil með eflingu eftirlits, rannsókna og varna gegn peningaþvætti og skattundanskotum. Gert er ráð fyrir 150 milljóna auknum framlögum í verkefni á sviði peningaþvættis, skattrannsókna og skatteftirlits. Auk þess er gert ráð fyrir 100 milljóna hækkun til skatteftirlits árin 2022 og 2023 í þessari áætlun, en með auknu skatteftirliti er gert ráð fyrir að auka megi árangur á því sviði á næstu árum og það geti m.a. haft jákvæð áhrif á heildarafkomuna. Í þriðja lagi er áhersla á markvissari nýtingu eigna ríkisins og aukna fjárfestingu í samfélagslegum innviðum. Unnið er að því að ríkið geti hagnýtt efnahagsreikning sinn þannig að allar eignir ríkisins nýtist eins og best verður á kosið. Mikilvægur þáttur í því er að bæta yfirsýn og gagnsæi við meðferð eigna ríkisins. Einnig er mikilvægt að bæta áætlanagerð fyrir fjárfestingarverkefni til lengri tíma og skapa þannig betri grundvöll fyrir forgangsröðun. Eins og fram hefur komið kallar núverandi efnahagsástand á fjárfestingar sem hægt er að ráðast í með skömmum fyrirvara til að örva hagkerfið þegar mest þarf á að halda. Liður í því er að fara í viðhald og endurbætur á húsnæði ríkisins, m.a. á húsnæði heilbrigðisstofnana, lögreglu- og sýslumannsembætta og framhaldsskóla og er gert ráð fyrir 1,6 milljörðum í viðbótarfjárfestingu í slík verkefni á næsta ári og viðbótarmilljarði aftur árið 2022. Meðal annarra áherslumála á málefnasviðinu er vinna við mótun framtíðarstefnu um sjálfbæra skattlagningu ökutækja með sérstakri áherslu á skattlagningu á notkun ökutækja og tæknilega útfærslu slíkrar skattlagningar. Markmið vinnunnar er m.a. að hraða orkuskiptum með það að leiðarljósi að auka hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í samgöngum og draga úr losun ásamt því að tryggja áframhaldandi skatttekjur ríkissjóðs í ljósi rýrnunar skattstofna vegna aukinnar rafbílavæðingar og sparneytnari ökutækja. Það er risastórt mál eitt og sér og eitt af stærri málunum sem við erum að vinna að á þessu málefnasviði, spennandi tækifæri í að umbreyta Íslandi, gera það tæknivæddara og grænna og ná fram efnahagslegum markmiðum um leið með því að við hættum að flytja inn orkugjafana sem knýja samgöngur í landinu. Ég verð að láta hér staðar numið við að rekja þessar helstu áherslur okkar og [[Forseti hringir.]]við fáum tækifæri til að fara ofan í önnur svið [[Forseti hringir.]]eftir áhuga þingmanna.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Það sem ég vildi koma aðeins inn á er einmitt það sem hæstv. ráðherra var að fjalla um, þ.e. skatteftirlit og skattskilin. Við tókum þá umræðu aðeins í gær en ég hefði viljað að hún væri svolítið dýpri, um skattkröfurnar sem eru afskrifaðar og eru rúmir 17 milljarðar. Þarna er hækkun um nokkur hundruð milljónir, held ég, frá fyrra ári. Ætti ekki að vera í þessari fjármálaáætlun áætlun um að reyna að vinna það niður? Þetta eru gríðarlega háar upphæðir og það getur ekki verið að þetta séu allt saman gjaldþrota félög. Og er þá ekki eitthvað að í kerfinu ef hægt er að fara í gjaldþrot með hin ýmsu fyrirtæki og einstaklinga fyrir þessa gríðarlega háu upphæð? Ég hefði viljað fá aðeins dýpri umræðu frá hæstv. ráðherra hvað það varðar. Síðan langar mig að spyrja hann aðeins út í heimild til að auka hlutafé í Farice, á bls. 17 í fjárlagafrumvarpinu. Það eru væntanlega gríðarlegir fjármunir. Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að það verði fjármagnað? Síðan hjó ég eftir því að það á að kaupa sendiherrabústað eða skrifstofur í Washington, London og New York, væntanlega með sölu eigna á móti, ef hæstv. ráðherra gæti farið yfir það. Síðan rak ég augun í að það stefnir allt í að ríkissjóður yfirtaki Hörpu, reksturinn og skuldir og allt sem því fylgir. Eru það ekki töluverðir fjármunir? Ef hæstv. ráðherra myndi fara yfir það og [[Forseti hringir.]]allt sem því fylgir.
Virðulegi forseti. Við höfum verið að vinna þetta með þeim hætti að við erum með áætlaðar skatttekjur annars vegar á tekjuhliðinni og hins vegar erum við með áætlaðar tapaðar skattkröfur sem vinna á móti. Þetta er svona framsetningaratriði í sjálfu sér en er gagnsærra en ef við tækjum afskriftirnar með í tekjuáætlunina og sundurgreindum þetta ekki. Ég held að það sé gagn að því að horfa sérstaklega til þess hvað við þurfum að afskrifa á hverjum tíma af skattkröfum. Ætli það sé ekki hægt að segja sem svo að besta leiðin til að takmarka þörfina fyrir afskriftir skattkrafna sé að reyna að tryggja sem best almennt rekstrarumhverfi fyrirtækja, hafa efnahagslegan stöðugleika á landinu. Þá mun held ég þörfin fyrir afskriftir skattkrafna vera í lágmarki. Hins vegar þegar við förum í gegnum efnahagsdýfu eins og við erum í núna þá held ég að við þurfum að gera ráð fyrir því að ekki muni allir ná til lands eftir tekjufallið og það geti leitt til þess að skattkröfur í einhverjum tilvikum verði afskrifaðar. Það er sjálfsagt að fara nánar ofan í þetta og skoða í sögulegu samhengi en þarna kallast á áætlaðar skatttekjur eftir álagningu og síðan rauntölur sem oft á tíðum eru vegna gjaldþrots. Varðandi Farice erum við að hugsa um að auka þar hlutafé til þess að tryggja fyrirtækinu eiginfjárstöðu í þeim tilgangi að geta fjármagnað lagningu á sæstreng. Það er töluvert mikil fjárfesting en botnrannsóknir í hafinu hafa staðið yfir og munu halda eitthvað áfram áður en hægt er að taka næstu skref. Ég get svo komið inn á stöðuna hjá Hörpu og varðandi erlendar fasteignir hér á eftir.
Herra forseti. Ég vil fyrst af öllu hrósa hæstv. fjármálaráðherra fyrir þá víðsýni sem hann sýnir með því að taka nú loks upp tillögu okkar Miðflokksmanna, sem við höfum flutt þrisvar sinnum, um að auka fé til skattrannsókna og til Skattsins um 250 milljónir, og því ber að fagna. Hæstv. fjármálaráðherra benti réttilega á að ráðstöfun fjár með þessum hætti er líkleg til að auka tekjur ríkissjóðs vegna þess að innheimta batnar. Ég sá reyndar ekki í frumvarpinu, og hæstv. ráðherra leiðréttir mig þá, að skattrannsóknarstjóri væri að fá einhverja tilgreinda upphæð heldur var þetta merkt Skattinum. En virða ber það sem vel er gert. Þá vil ég enn einu sinni, herra forseti, minnast á málefni tollgæslu. Ég sá ekki við yfirferð minnisblað, ég veit að kallað var eftir því, sem ég held að sé ekki komið um sundurliðun þar á. En það er ljóst að mikil fjárþörf er hjá tollgæslunni, sérstaklega til endurnýjunar búnaðar. Við Miðflokksmenn höfum flutt hér, líklega í tvö til þrjú ár, tillögur sem varða tæknibúnað sem nauðsynlegur er tollgæslu til að inna af hendi vinnu sína á landamærum og auka öryggi landsins á allan hátt. Þó að nú sé fátt um ferðamenn eru verkefni tollgæslu miklu fleiri en varðar ferðamenn. Verkefnin varða líka innflutning á öllum vörum, innflutning á smápökkum og sendingum. Ég vek athygli á því að þrátt fyrir lítið flug nú í vor var samt nóg af fíkniefnum á markaði hér á Íslandi sem einhvern veginn hafa komist inn í landið. Ég verð því að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann ætli sér að bæta hag tollgæslu í þessu frumvarpi og þá með aukatillögum.
Virðulegi forseti. Við höfum lagt upp úr því að vera í góðum samskiptum við allar lykilstofnanir ráðuneytisins, m.a. um fjárþörf. Við höfum hlustað eftir ákalli um auknar fjárheimildir þar sem það á við, innan þess ramma sem við höfum úr að spila. Þetta á við um Skattinn sem fær aukna fjármögnun til að ná enn betri árangri. En það sama á við um skattinn og tollgæsluna að báðir þessir liðir eru mjög háðir því að við nýtum okkur tæknina sem allra mest og með skilvirkum hætti, að við séum með réttu greiningartækin, t.d. til að sjá útslög. Það sem stingur í augu er skrýtið og vekur upp ástæðu til að kafa dýpra og taka hluti til skoðunar og alþjóðlegt samstarf skiptir auðvitað líka gríðarlega miklu máli. Spurt er sérstaklega að því hvort ég hyggist leggja til frekari fjárheimildir eða fjárveitingar til þessara embætta. Ég er hér að mæla fyrir frumvarpinu eins og það hefur verið smíðað í mínu ráðuneyti og við höfum úr fjármunum að spila innan ákveðins ramma. Á þessum tímapunkti gerum við ekki ráð fyrir því að það komi viðbótartillögur. En ég er hins vegar algerlega sammála hv. þingmanni þegar hann leggur áherslu á mikilvægi þess starfs sem unnið er af tollinum. Bæði má það vera augljóst vegna tekjuöflunar sem leiðir af þessari starfsemi en ekkert síður til að gæta að því að lögum og reglum sé fylgt, þar með talið alþjóðasamningum sem við eigum aðild að. Öflug og skilvirk tollgæsla er í því samhengi liður í því að jafna samkeppni á milli þeirra sem starfa hér innan lands og annarra þjóða og skiptir gríðarlegu máli til að vernda framleiðslu og þjónustu hér innan lands og um leið neytendavernd og aðra slíka þætti sem hér eru undir.
Herra forseti. Sjávarútvegsgagnagrunnur Deloitte var kynntur á sjávarútvegsdeginum 2020 sem haldinn var 16. september sl. Gagnagrunnurinn inniheldur rekstrarupplýsingar úr 89% sjávarútvegsgeirans en fjárhæðirnar uppreiknaðar þannig að þær endurspegli hann allan. Alls greiddu fyrirtækin sér arð upp á 10,3 milljarða kr. í fyrra. Frá árinu 2010 hafa þau greitt 103,2 milljarða kr. til eigenda sinna í arðgreiðslur. Hagur sjávarútvegsfyrirtækjanna hefur vænkast um 479,2 milljarða kr. frá hruni. Í gagnagrunninum kemur fram að tekjur sjávarútvegsfyrirtækjanna hafi vaxið um 33 milljarða kr. milli ára og verið 280 milljarða kr. í fyrra. Þær hafa aldrei áður verið jafn miklar. Hagnaður fyrir afskriftir, fjármagnsgjöld og skatta var 73 milljarðar kr. og jókst um 20 milljarða kr. í fyrra. Endanlegur hagnaður var 43 milljarðar kr. árið 2019. Vissulega fengum við hærri skatttekjur í ríkissjóð með hærri tekjum en tekjuskattur er ekki auðlindagjald. Veiðigjöld lækkuðu hins vegar umtalsvert á milli ára og voru 6,6 milljarðar kr. sem er 4,7 milljörðum kr. minna en þau voru árið ár. Og enn lækka veiðigjöldin. Þau eru áætluð 4,65 milljarðar kr. á árinu 2021. Finnst hæstv. ráðherra upphæð veiðigjalda ásættanleg? Kemur ekki til greina á erfiðum tímum að hækka hlutfallið sem veiðigjaldið er miðað við? Þjóðfélagið þarf nú sem aldrei fyrr að reiða sig á atvinnugreinar sem standa af sér skakkaföllin af völdum kórónuveirunnar.
Virðulegi forseti. Þetta eru góðar tölur fyrir afkomuna í sjávarútvegi sem Deloitte var að birta og gefa væntingar um að það muni skila sér í hærri veiðigjöldum. Þessar tölur verður hins vegar að setja í rétt samhengi. Þegar menn tala t.d. um endanlegan hagnað útgerðarinnar upp á 40 milljarða rúma, þá þarf að spyrja: Hver er fjárbindingin? Hvert er heildar eigið féð í greininni sem er að skila þessari tilteknu arðsemi? Hvað hafa menn bundið mikið fé í rekstri, í skipum, í tækjum og tólum, í verksmiðjum og vegna kaupa á heimildum þegar því er að skipta, til þess að fá þennan hagnað? Hverju hefur það skilað síðan aftur út í samfélagið í gegnum laun og launatengd gjöld, í lífeyrisréttindum, beinum sköttum og óbeinum sköttum, þjónustu, viðskiptum o.s.frv.? Hver er hagur samfélagsins í heild af því að það gangi vel í sjávarútvegi? Ég ætla að vera mjög skýr þegar spurt er hvort það komi ekki til greina sem hv. þingmaður spyr hér um. Mér finnst í raun og veru alveg með ólíkindum þessi spurning: Kemur ekki til greina vegna erfiðrar stöðu ríkissjóðs að hækka álögurnar á sjávarútveginn? Þetta er eiginlega vandamálið við Samfylkinguna og umræðu um sjávarútveg, það eru engin prinsipp. Það á að sveiflast eftir afkomu ríkissjóðs hvaða gjöld eru lögð á sjávarútveginn. Það er ekkert prinsipp. Af hverju leggur Samfylkingin ekki til að við hækkum bara tekjuskattinn almennt núna á öll fyrirtæki vegna bágrar stöðu ríkissjóðs? Hvers vegna ekki? Hvað varð um prinsippin sem snertu það að menn væru að greiða fyrir aðgang að auðlind? Hvað varð um þetta? Eru menn komnir núna út í það að það þarf tekjur fyrir ríkið og þá förum við bara í þessa atvinnugrein og tökum tekjur? Svarið er nei, þegar ég er spurður að því [[Forseti hringir.]]hvort það sé ekki núna góður tími til að hækka álögur vegna þess að ríkinu gangi illa. Nei, við eigum einmitt að byggja á [[Forseti hringir.]]sanngjörnum álögum á þessa atvinnugrein eins og allar aðrar og það er alveg sérstaklega mikilvægt þegar við erum í efnahagslægð.
Herra forseti. Ég get ekki sagt að svar ráðherrans hafi komið mér á óvart. En ég tel að við ættum einmitt að greiða hærra hlutfall fyrir aðgang að auðlindinni sem er fénýtt með þessum hætti. Þegar við horfum til þeirra talna sem ég taldi upp í fyrri ræðu minni þá er ég mjög hissa á þessari afstöðu hæstv. ráðherrans. Að mínu áliti erum við í raun að rétta þeim sjávarútvegsfyrirtækjum sem svo vel standa fjárhagsaðstoð úr ríkissjóði með allt of lágum veiðigjöldum. En að öðru máli. Hvað finnst hæstv. ráðherra um þróun lífeyrisgreiðslna í samanburði við þróun lágmarkstekjutryggingar samkvæmt lífskjarasamningnum? Munurinn á greiðslu almannatrygginga, hvort sem er til aldraðra eða öryrkja, og á lágmarkstekjutryggingunni samkvæmt lífskjarasamningnum, er í ár tæpar 80.000 kr. á mánuði en verður á næsta ári 86.000 kr. á mánuði með 3,6% hækkun á greiðslum almannatrygginga samkvæmt forsendum fjárlagafrumvarpsins og hækkun lágmarkstekjutryggingar samkvæmt lífskjarasamningnum. Verulega hefur dregið í sundur með lífeyri og launum á undanförnum árum og enn dregur í sundur og mun halda áfram á meðan ekki er tekið á rót vandans. Norræna ráðherranefndin gaf út skýrslu fyrir tveimur árum eða svo um hvernig ójöfnuður hefur vaxið á Norðurlöndunum og hvað þyrfti að gera til að vinna gegn ójöfnuði. Aðalatriðið er að stjórnvöld sjái til þess að bætur almannatrygginga, barnabætur og húsnæðisbætur fylgi raunverulegri launaþróun og að gjaldtaka í velferðarkerfunum sé sem minnst. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það standi til að breyta 69. gr. laga um almannatryggingar þannig að stöðva megi þá gliðnun sem er á milli launamanna og þeirra sem eiga allt sitt undir greiðslu almannatrygginga.
Virðulegi forseti. Ég ætla fyrst að ítreka það að við getum haft væntingar um að veiðigjaldið muni skila enn meiri tekjum en forsendur fjárlagafrumvarpsins gera ráð fyrir í ljósi þess að það virðist hafa verið mjög gott rekstrarár hjá útgerðinni árið 2019. Þetta sjáum við betur eftir álagningu ársins sem er fram undan. Hér er spurt um lágmarkstekjur í landinu og samhengið við bætur almannatrygginga. Við höfum séð sögulega gríðarlega aukningu á lágmarkstekjum í landinu á undanförnum árum. Hér hafa verið gerðir kjarasamningar þar sem aftur og aftur er lögð áhersla á hækkun lægstu launa. Þá er bent á að það þurfi að láta almannatryggingar fylgja með sama hætti og í sama takti. En spurningin sem æpir á mann í þessu sambandi er: Hver á að borga þetta? Hver á að borga þegar bæði ellilífeyrir almannatrygginga og örorkulífeyrir hefur hækkað á fjárlögum um u.þ.b. helming? Við höfum á sjö, átta árum tvöfaldað fjárhæðina í fjárlögum. Og eftir situr spurningin þegar menn koma hingað og segja að þetta sé bara alls ekki nóg: Hver á að borga þetta? Við erum með tryggingagjaldið til að standa undir þessu en það er sífellt lægra hlutfall af fjármögnun almannatrygginga. Hvaða tekjur er hv. þingmaður með í huga til að fara að auka um tugi milljarða útgjöld almannatrygginga á sama tíma og ríkissjóður er rekinn með 300 milljarða halla? 300 milljarða eða því sem næst á þessu ári og svo 260 milljarða á næsta ári, tæplega 600 milljarða halla. En hv. þingmaður er í raun og veru að boða milljarða ef ekki tugmilljarða aukningu útgjaldanna ofan á það.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra ræðuna. Ég held að við getum verið sammála um að sá góði árangur sem við höfum náð undanfarin ár við að greiða niður skuldir og styrkja gjaldeyrisvaraforðann hefur skipt miklu máli í stöðunni sem við glímum við í dag. Það hefur líka orðið til þess að við höfum getað byggt verulega upp innviði okkar en sannarlega má alltaf gera betur og það erum við að gera, að mínu mati, með þeirri fjármálaáætlun sem hér liggur fyrir og sýnir okkur líka gríðarlega aukningu á rammasettum útgjöldum. Það er t.d. ánægjulegt að sjá framlög til nýsköpunar, rannsókna- og þekkingargreina aukast um 70% frá árinu 2017 og mikið hefur verið rætt í þessum sal. Framlög til samgöngumála hafa líka aukist gríðarlega og ég tala nú ekki um alla þá aukningu sem hefur orðið í heilbrigðismálum. En nú stöndum við frammi fyrir þessari veiru sem ljóst er að hefur haft gríðarleg áhrif í samfélaginu og líka á fjármál ríkisins. Sumir segja að spáin, sem er grundvöllur þessarar áætlunar, sé bjartsýn. Við vitum að það eru engir búhnykkir í vændum eins og gerðist við uppgjör bankanna með stöðugleikaframlögunum og skuldahlutföllin lækka því aðeins með hagvexti og betri afkomu þegar hagkerfið tekur við sér að nýju. Í þessu samhengi langar mig að velta upp stöðu ríkissjóðs þar sem um þessar mundir eru vextirnir í sögulegu lágmarki og þeir vextir sem íslenska ríkinu bjóðast eru töluvert lægri en til að mynda þeir sem buðust í kjölfar fjármálakreppunnar 2008, þegar nánast enginn vildi lána okkur og þá bara á okurvöxtum. Þetta lágvaxtaumhverfi auðveldar vissulega ríkinu að ráðast í tímabundinn hallarekstur til að aðstoða við endurreisn hagkerfisins og viðhalda þeirri velferð sem við höfum byggt upp. Ég vil því spyrja ráðherrann í fyrsta lagi: Hversu mikið af þessum halla verður fjármagnað með erlendum lántökum og hversu mikið með innlendri lántöku? Það er ekkert fyrirséð við núverandi kringumstæður. Í öðru lagi: Hvaða áhrif getur það haft á ríkissjóð ef hann þarf að ráðast í meiri erlenda lántöku, t.d. ef bóluefni kemur seinna en áætlað er?
Virðulegi forseti. Þetta eru mjög mikilvægar spurningar sem hérna eru bornar upp og bent á gríðarlega mikilvægan þátt í þessari áætlunargerð hér, sem leiðir af hallarekstrinum. Spurningin varðar það í raun og veru: Hvernig ætlum við að fjármagna þetta og hvað mun það kosta okkur til lengri tíma litið? Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að við höfum á undanförnum árum notið hagstæðari vaxtakjara. Það leiðir annars vegar af mjög bættri lánshæfiseinkunn ríkisins og síðan hefur það leitt af alþjóðlegri lækkun vaxta auk þess sem vextir hér innan lands hafa verið að lækka. Ég vil meina að vextir hafi verið að lækka og hafi verið sögulega séð tiltölulega hóflegir innan lands vegna þess að okkur hefur gengið vel í efnahagsstjórninni. Við höfum verið með gott samspil peningastefnu og ríkisfjármála. Hér er spurt beint út: Kemur til greina að taka erlend lán og í hvaða mæli? Ég myndi svara því þannig að það kemur til greina. Við höfum á undanförnum árum ekki haft þörf fyrir erlendar lántökur til að fjármagna ríkisútgjöld. Við höfum einmitt frekar verið að greiða upp lán hér heima fyrir og vorum komin með skuldahlutföllin mjög langt niður. Við þær aðstæður hefði verið einkennilegt að fjármagna rekstur ríkisins með erlendum lánum. Hins vegar eru takmörk fyrir því hversu langt er hægt að treysta á innlenda skuldabréfamarkaðinn og innlenda fjármagnsmarkaðinn fyrir fjármögnun ríkisins og þess vegna er ekki hægt að útiloka að við munum í einhverjum mæli treysta á erlenda lántöku. En við ættum að reyna að halda því í lágmarki vegna þess að til lengri tíma litið og fyrir þjóðarbúið í heild er betra að skuldirnar séu hér heima fyrir.
Herra forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svörin og ég er sammála því að það er auðvitað í fyrsta lagi náttúrlega alltaf best að þurfa ekki að taka lán, en það liggur alveg fyrir að við gætum þurft að gera dálítið af því í ljósi stöðunnar, sérstaklega ef það dregst eitthvað að ná ráða niðurlögum þessarar óværu og hvað þá ef bóluefni dregst. Við erum hér með fimm ára áætlun og í endann á henni er farið að gera ráð fyrir dálitlum samdrætti. Við þurfum, miðað við það, að lækka skuldahlutfallið um 5% að meðaltali á hverju þriggja ára tímabili eftir þessa áætlun. Þess vegna veltir maður fyrir sér hversu mikið má út af bregða frá þeim áformum sem hér eru lögð til til að áætlunin haldi. Hér hefur verið talað um að bæta bara endalaust í fjárfestingu og 1% af vergri landsframleiðslu er 30 milljarðar. Hversu mikið má út af bregða í því uppleggi sem við erum hér með til að þetta haldi? Maður hefur eðli máls samkvæmt áhyggjur af skuldasöfnun ríkissjóðs en líka af heimilunum ef verðbólgan fer af stað og allt þetta sem við erum sífellt að fjalla um. Það er margt reifað í áætluninni en mér finnst kannski vanta einhver skrif eða greiningu um þetta, það er gert ráð fyrir bjartsýnisspá en svo er önnur spá sem áætlunin byggist á. En ef við reynum að færa okkur í einhver prósentuhlutföll: Hversu mikið þarf til að þessi áætlun raskist svo um munar og verðbólgan og annað fari af stað?
Virðulegi forseti. Ég ætla að vera talsmaður þess að ekki megi mikið út af bregða. Ég ætla að vera harður á því að þessi áætlun, þar sem við þurfum að byggja á ráðstöfunum til að ná markmiðum okkar ef hagvöxtur verður ekki meiri, sé ábyrg. Það eigi ekki að stefna að hærra skuldahlutfalli ríkisins en u.þ.b. 50%. Það væri óábyrgt að reyna að halda uppi lífskjörum landsmanna lengur en gert er ráð fyrir í þessari áætlun án þess að innstæða sé fyrir því. Við getum sannarlega tekið á okkur halla og það er rétt ráðstöfun í efnahagslegu samhengi að leyfa halla að myndast núna tímabundið til að styðja við hagkerfið. En þegar áhrifa veirunnar hættir að gæta, þegar hún hefur horfið úr samfélaginu, verðum við að taka stefnuna rakleitt á að hætta skuldasöfnun. Það getur tekið einhvern tíma og það verður að leggja af stað tímanlega þannig að ekki má mikið út af bregða. Ég ætla sömuleiðis að halda á lofti því sjónarmiði að við Íslendingar getum ekki leyft okkur að skulda að jafnaði jafn mikið og önnur ríki þrátt fyrir að við höfum eigin gjaldmiðil. Það er vegna samsetningar hagkerfisins og þess að við erum útsett fyrir meiri sveiflum en fjölbreyttari hagkerfi. Það þýðir að við eigum áfram að byggja á skuldareglunum sem eru með stífari skuldaviðmið en aðrar þjóðir gera ráð fyrir. Við færðum fyrir því rök á sínum tíma og ég held að þau hafi sannað sig núna. Það sem virtist vera gríðarlegt svigrúm í ríkisfjármálum fyrir jafnvel 300 milljarða skuldasöfnunin - ímyndið ykkur 300 milljarða skuldasöfnun, áður en færi virkilega að reyna á skuldaregluna, þetta virtist vera gríðarlega mikið svigrúm - var skyndilega bara nóg fyrir árið 2020 og við verðum komin langt fram úr því árið 2021. Auðvitað erum við að tala um alveg fordæmalausar aðstæður og ótrúlega skuldasöfnun á litlum tíma. En þetta sýnir hve miklu skiptir að við séum [[Forseti hringir.]]með stíf skuldaviðmið og komum okkur rakleitt aftur inn undir reglur laganna þegar aðstæður hafa lagast.
Herra forseti. Það var ánægjulegt að heyra hæstv. ráðherra tala um mikilvægi þess að nýta tæknina við að rannsaka skattsvik og skattundanskot. Mig langaði einmitt að spyrja út í ákveðna tækni. Fræðimaðurinn Charles Babbage, sem hannaði fyrstu reiknivélarnar og tölvurnar upp úr 1800, kvaðst í ævisögu sinni hafa tvívegis verið spurður að því hvort réttar niðurstöður myndu samt fást ef rangar tölur væru settar inn í reiknivél. Þannig er að spálíkan sem liggur til grundvallar fjármálaáætlun hefur verið gagnrýnt fyrir að hafa lítið spágildi, einkum hvað varðar ríkisfjármálin, enda eru ríkisfjármálin ekki nema að mjög takmörkuðu leyti tekin með í líkaninu. Það, ásamt tölum sem birtast í sviðsmyndum fjármálaáætlunar, vekur upp spurningar um hvernig niðurstöðurnar eiga að geta talist trúverðugar. Í því samhengi er eðlilegt að velta fyrir sér hvort sé ekki ástæða til að hafa einhvers konar sennileikamat á spánni. Hversu sennilegt er það t.d. að eftir samdrátt í atvinnuvegafjárfestingu upp á 12–18% í tvö ár þá skjótist hún upp í 8% vöxt 2021? Hversu sennilegt er að eftir samdrátt í innflutningi upp á 10–23% í tvö ár að hann skjótist allt einu upp í 17% vöxt 2021? Það er eðlilega erfitt að spá fyrir um hegðun hagkerfis þegar alger forsendubrestur hefur orðið eins og staðan er núna með Covid-19. En hitt er annað mál að jafnvel þegar slíkt högg hefur komið þá er hægt að sjá fyrir sér hvernig hlutirnir eiga að ganga fyrir sig, gera ráð fyrir frávikum, hafa jafnvel bæði belti og axlabönd. Ég velti þessu fyrir mér. Það er ákveðið grundvallarprinsipp í reiknifræðum sem útleggst sem „rusl inn, rusl út“. Trúir hæstv. fjármálaráðherra því að spádómarnir í þessu gallaða líkani muni standast? Hversu líklegt telur hann að spárnar standist? Hvernig eigum við að bregðast við þegar kemur í ljós að þær standast ekki eins og hefur gerst jafnvel á bestu árum undanfarin ár? Við vitum að þetta eru svolítið erfiðari aðstæður.
Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt ábending hjá hv. þingmanni að við verðum að leggja okkur öll fram um að tryggja að þjóðhagsspáin okkar styðjist við bestu mögulegu aðferðir og fáanleg gögn. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því að þegar við spáum fyrir um tekju- og gjaldahlið ríkisins hvílir það á forsendum sem hafa verið reiknaðar og eru ekki fullkomnar. Meðal annars af þeirri ástæðu erum við með í fjármálaáætlun núna bjartsýnisspá og svartsýnisspá. Við erum að reyna að dýpka umræðuna um nákvæmlega þá þætti. Það er alltaf það sama sem maður sér, sama á hvaða hlið maður veltir þessum teningi, upp úr því kemur ávallt að hagvöxtur er ráðandi um það hvernig úr öllu mun spilast. Það er hægt að velta því fyrir sér hvort það sé líklegt að hagvöxtur verði þetta mikið meiri á næsta ári eða þarnæsta eins og hv. þingmaður vék að. En ég held að sagan sýni að íslenska hagkerfið er gríðarlega sveigjanlegt. Við erum opið hagkerfi. Við höfum farið í gegnum ofboðslegt vaxtartímabil á undanförnum tíu árum. Það gat enginn séð fyrir þann mikla vöxt í komu ferðamanna sem varð. Við sáum það í þeirri hagsveiflu sem er núna að ljúka, og þeirri hagsveiflu sem við vorum stödd í þegar við fórum í stærstu virkjunarframkvæmdir sem við höfum ráðist í fyrir bráðum 20 árum síðan, að vinnumarkaðurinn er gríðarlega sveigjanlegur á Íslandi. Við gátum þannig komið í veg fyrir þá þenslu sem flest módel hefðu gert ráð fyrir með því að sækja erlent vinnuafl til landsins. Ég held að það sé ekki rétt að nota orðið rusl í samhengi við hagspár Hagstofunnar. Ég held að það sé rétt aðferðafræði hjá okkur að láta fjármálaráðherra ekki kokka upp sína eigin spá, óháða áliti utanaðkomandi sérfræðinga, heldur að honum sé gert að byggja á hagstofuspánni. [[Forseti hringir.]]Það er hægt að ræða hana fram og til baka. [[Forseti hringir.]]En þetta er það form sem ég held að sé líklegast til að skila okkur árangri.
Forseti. Það er ákveðið vandamál, eins og hæstv. ráðherra talar um, að hagvöxtur sé undirliggjandi þáttur. Mikið hefur verið talað um það í fræðunum undanfarin ár að hagvöxtur sé fyrst og fremst mælikvarði á breytingu á peningamagni í umferð. Það er í rauninni miklu betra að byggja slíkar greiningar á framleiðsluspennu eða öðrum þáttum sem snúa hreinlega að því hversu mikið fólk er að framleiða af verðmætum og öðru. Þarna kemur kannski að ákveðnum punkti vegna þess að við höfum þetta spálíkan og í því er hringur. Það er ákveðin hringavitleysa í jöfnunum sem gerir að verkum að hagvöxtur er alltaf rangt metinn. Við erum með spálíkan sem hefur nánast ekkert spágildi eins og hefur verið sýnt fram á, jafnvel á góðæristímum. Núna er verið að byggja fjármálaáætlun á spá sem hefur nánast ekkert á bak við sig. Það er kannski rétt að við verðum að vinna með það sem við höfum. En þess vegna var upphaflega spurningin: Hvernig ætlum við að bregðast við þegar hún reynist röng, eins og er nánast öruggt að gerist? Nú er kannski allt í lagi að nota restina af tímanum til að ræða annan þátt. Nú er kominn í fjármálaráðuneytið nýr stafrænn leiðtogi svokallaður og góð vinna hefur verið í því að byggja upp og bæta tæknilega stoðir ríkisins og mikið var. En væri ekki í ljósi aðstæðna tilefni til að reyna að flýta því ferli enn frekar? Verið er að flýta því í fjármálaáætluninni. En af hverju var stoppað þar sem var stoppað? Er ekki grundvöllur fyrir því að ganga miklu hraðar fram, og kannski í ljósi þess að okkur vantar betra reiknilíkan, að nýta rauntímaupplýsingar betur en við höfum verið að gera og búa jafnvel til einhvers konar spálíkan sem lagar sig að aðstæðum?
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að gera ágreining um það að hagvöxtur er ekki fullkominn mælikvarði á það sem er að gerast í hagkerfinu, en hann gefur mjög sterka almenna vísbendingu og er lagður til grundvallar sem mælikvarði í öllum þróuðum ríkjum og af öllum alþjóðlegum stofnunum sem fjalla um efnahagsmál. En það eru fleiri þættir sem verður að líta til eins og hv. þingmaður bendir á. Framleiðnivöxtur í samfélaginu er lykilatriði. Við höfum séð það t.d. á nýjustu OECD-tölunum sem taka til ársins 2019 að laun á Íslandi hafa hækkað langt umfram það sem hefur gerst í öðrum löndum sem hlutfall af framleiðni í landinu. Það er bara alvarlegt mál og gefur til kynna að við höfum farið fram úr okkur. Hérna er undirliggjandi spurningin: Hvað eigum við að gera ef forsendur þessarar áætlunar reynast rangar? Segjum sem svo í fyrsta lagi að forsendur um hagvöxt og fjölgun nýrra starfa séu rangar og staðan verði verri. Þá hef ég margoft sagt að okkar bíður aðlögun að nýjum veruleika og það verða mjög erfiðir tímar. Þá höfum við stillt útgjaldastig ríkisfjármálanna langt fyrir ofan tekjuöflunarkerfið. Við værum einfaldlega, ef við ætluðum ekki að grípa inn í þá mynd og laga okkur að nýjum veruleika, að taka lífsgæði úr framtíðinni, taka þau út núna og láta framtíðarkynslóðir síðan taka reikninginn. Það er að mínu áliti óverjandi. En þetta dregur auðvitað líka fram að við höfum á undanförnum árum verið að reisa opinberu þjónustuna og gæði hennar á herðum atvinnulífsins. Þegar störf tapast í atvinnulífinu kemur í ljós að við höfum ekki efni á þjónustustiginu. Ég þakka fyrir hvatningu til þess að efla stafrænt Ísland, Ísland.is [[Forseti hringir.]]og allt það sem þar er að gerast. Við erum í miklu átaki. Ég heyri ákall um að gera enn meira og ganga lengra. Ég fagna því. [[Forseti hringir.]]Það kemur til greina. Við höfum verið að leita leiða til að fjölga þjónustuleiðum á Ísland.is og það er mikið verk að vinna þar enn.
Herra forseti. Eitt af því sem mikil áhersla er lögð á, og ég held að það sé að sjálfsögðu með réttu, er að reyna að auka fjárfestingar í samfélaginu til að reyna að koma hjólum af stað og skapa atvinnu. Kjarnaorðið í fjárfestingum ríkisins og þeim verkefnum sem ríkið ræðst í núna, og gerir það með skuldsetningu, sem ég geri ekki ágreining um, er að það sem ráðist er í sé arðbært og skili samfélaginu ábata til lengri tíma. Það er réttlætingin fyrir því að ráðast í aðgerðir af þessu tagi. Í nýrri umsögn fjármálaráðs, reyndar um fjármálastefnuna, er það gert að umtalsefni að talsvert skorti á þegar ríkið er að fjárfesta að gerð sé grein fyrir þjóðhagslegri hagkvæmni eða arðsemi fjárfestinga og hvað er haft að leiðarljósi þegar fjárfestingarkostir eða verkefni eru valin. Í því samhengi langar mig í framhjáhlaupi að minnast á þingsályktunartillögu frá undirrituðum sem var samþykkt 2018, um stefnumörkun af hálfu fjármálaráðherra í kringum gæði, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga. Ekkert hefur bólað á skýrslugerð um það en ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra að því hvaða aðferðafræði er beitt þegar verkefni eru valin og framkvæmdir og hvort það sé ótvírætt að ávallt sé valið það sem arðsamast er.
Virðulegi forseti. Það er rétt að við byggjum fjárfestingarátak okkar m.a. á því að núna sé skynsamlegt að ráðast í arðbærar fjárfestingar til lengri tíma. Það er ekki bara vegna þess að þær eru arðbærar heldur vegna þess að aðstæður hafa leitt til þess að svigrúm er fyrir stóraukin umsvif ríkisins í fjárfestingum. Það svigrúm myndast vegna slakans sem orðinn er í fjárfestingum einkageirans. Það er ekki bara út frá arðsemissjónarmiði heldur líka vegna efnahagslegra ástæðna sem við höfum ákveðið að ráðast í þetta átak. Til lengri tíma litið þurfum við að fylgjast mjög vel með fjárfestingarstigi ríkisins þannig að tryggt sé að það mæti að lágmarki afskriftaþörf opinberra eigna. Með nýjum reikningsskilareglum erum við að byggja upp efnahagsreikning ríkisins sem gerir okkur kleift að horfa yfir tíma til þess hvað verið er að afskrifa þar. Þá förum við smám saman að hafa getu til þess að leggja gróft mat, það verður aldrei nema gróft mat, á það hvort fjárfesting fari fram úr afskriftum. Ef ekki þá erum við að ganga á stofninn. Það sem við höfum gert fram til þessa er m.a. að byggja það inn í gerð samgönguáætlunar að arðsemismat sé framkvæmt. Það er þá hlutverk samgönguráðs að koma með tillögur til samgönguráðherra um forgangsröðun verkefna þar sem m.a. er verið að horfa á arðsemi. En við erum ekki hér með heildstætt mat á öllum verkefnum hvað arðsemina varðar. Við erum meira að byggja á almennum sannindum um að sumar tegundir framkvæmda geti reynst arðbærari en aðrar. Svo er þingið auðvitað þekkt fyrir það að taka reglulega hreinar pólitískar ákvarðanir um fjárfestingar án tillits til hagrænnar mælingar á arðsemi, en það er efni í aðra umræðu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Mér sýnist að hér kunni að vera talsvert verk að vinna og kannski hefði verið betra að búið hefði verið að vinna í haginn. Það kemur mér örlítið spánskt fyrir sjónir þegar viðurkennt er að ekki sé endilega víst að öll þau verkefni og framkvæmdir sem ráðist er í séu arðsöm. Ég hefði haldið að fyrir ætti að liggja góður listi af arðsömum verkefnum sem skila þjóðfélaginu aukinni hagkvæmni í framtíðinni sem væri þá hægt að ráðast í. Þarna held ég að pottur sé brotinn sem sjálfsagt er ekki bara á reikning hæstv. fjármálaráðherra heldur eru það kannski syndir fyrri tíma að menn hafi ekki lagt sig betur fram um það. Ég verð auðvitað að kinka kolli þegar hæstv. ráðherra bendir á að þingið eigi það stundum til að fara aðeins fram úr sér. En við þurfum að reyna að búa þannig um hnúta að það gerist ekki vegna þess að ég held að það sé mjög slæmt ef ríkið er að skuldsetja sig til framkvæmda og verkefna sem eitthvað óljóst er um. Mig minnir að hæstv. ráðherra hafi talað um almenn sannindi. Almenn sannindi eru nú oft þess eðlis að undir þeim hvílir ekki alltaf raunsætt mat, þegar menn ráðast í umfangsmiklar fjárfestingar á þeim grunni. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra og ríkisstjórnina, og svo sem okkur öll, til að taka sér tak í þessum efnum þannig að við getum verið viss um að verkefni séu arðsöm og skili árangri. Ef menn vilja af einhverjum ástæðum ráðast í önnur verkefni verði það ekki fært í þann búning að það sé byggt á arðsemissjónarmiðum.
Virðulegur forseti. Ég fagna þeirri áherslu sem hv. þingmaður leggur á að við hugum að arðsemi fjárfestinga. Við þekkjum það kannski helst í samgöngumannvirkjum þar sem horft er til styttingar á umferðartíma og umferðaröryggis. Við erum með lista sem sýnir okkur hvar slysin verða helst og hversu mikill ábati getur verið af því að laga umferðarmannvirki þar sem við getum stytt ferðatíma, dregið úr slysum, aukið öryggi og þar með lífsgæði. Umhverfismál og loftgæði koma síðan inn í myndina líka. Þetta er því gríðarlega mikilvægt. Ég ætla að láta ábendingar hv. þingmanns verða mér tilefni til að rifja aftur upp það sem ég kom inn á í upphafi, sem er efnahagsreikningur ríkisins og mikilvægi þess að við horfum á það hvort við séum að hámarka efnahagsreikninginn, eignir ríkisins, á sama tíma og við arðsemismetum nýjar fjárfestingar. Við höfum beitt okkur fyrir þeirri aðferðafræði að fara út í markaðsleigu fyrir ríkisaðila þannig að við sjáum bara svart á hvítu hvað það kostar okkur að geyma ríkisaðila í tilteknu húsnæði. Hér miðsvæðis ættu menn t.d. að greiða markaðsleigu fyrir húsnæði. Það kallar fram kostnað ríkisins við það að halda á eigninni. Valkosturinn er þá alltaf sá að losa eignina, selja hana á háu verði, flytja starfsemina á ódýrari stað og hámarka þannig nýtingu fjármuna sem eru bundnir á efnahagsreikningi ríkisins ef menn sjá að heildarhagsmunirnir liggja þannig. Ég held að hægt sé að fara mjög vandlega yfir allan efnahagsreikning ríkisins og spyrja sig spurninga um það hvort við séum að hámarka virði eignanna. Í þessu sambandi reikar hugurinn auðvitað víða og m.a. til þess að ríkið er mjög stór eigandi að bönkum, svo dæmi sé tekið. Það má spyrja sig hvort það fé sé vel geymt.
Virðulegur forseti. Í umræðunni áðan barst í tal 69. gr. almannatryggingalaga og hæstv. fjármálaráðherra spurði hvað eftir annað: Hver á að borga? Við vorum t.d. að ræða um launaþróun. Það á að hækka almannatryggingar samkvæmt launaþróun. En með einhverjum ótrúlegum brellum hefur það ekki verið gert. Það er bara 3,6% hækkun um næstu áramót þó að launaþróunin ætti að vera rétt um 7%. Í þessari fjármálaáætlun er samt launaþróunin sögð vera um 5,2%. Þetta eru ótrúlegustu brellur til að koma í veg fyrir að almannatryggingaþegar fylgi launaþróun. Kjaragliðnun verður alltaf meiri og meiri. En hver á að borga? Ég held það væri mjög sniðugt núna tímabundið að við sköttum inngreiðslur í lífeyrissjóði. Hvað myndum við fá við að gera það? Sennilega nálægt 100 milljörðum. Hvað væri hægt að gera við þessa peninga? Það væri hægt að bæta stórlega hag öryrkja, eldri borgara, atvinnulausra, heilbrigðiskerfisins. Þessa peninga væri hægt að nýta gífurlega vel þó ekki væri nema bara tímabundið í því ófremdarástandi sem er í dag. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Hvernig líst honum á þessa hugmynd, að við bara skellum okkur í það? Ég held að enginn myndi vera á móti því vegna þess að þetta er eiginlega frábær hugmynd, sérstaklega í ljósi þess að við gætum eyrnamerkt féð velferðarmálum. Á sama tíma gætum við séð til þess að sennilega þyrfti enginn að vera í biðröð eftir mat.
Virðulegi forseti. Ég skil vel að menn velti því fyrir sér hvort hægt sé að hefja skattlagningu á inngreiðslum eða taka jafnvel til ríkisins geymdan skatt sem liggur inni í lífeyriskerfinu. Þessar hugmyndir voru reifaðar fyrir um tíu árum og við tefldum þeim fram til mótvægis við þá aðferðafræði sem þá var keyrð og fólst í því að hækka töluvert skatta á þeim tíma, eftir fall fjármálakerfisins. En við komumst út úr ástandinu þá án þess að fara þá leið. Ég held að við eigum að leggja á okkur að gera það sömuleiðis núna. Ég tel að við höfum hér fyrir framan okkur mjög trúverðuga áætlun út úr stöðunni. Það er kannski tvennt sem ég myndi vilja nefna í því samhengi. Í fyrsta lagi að þjóðin er að eldast og við verðum langlífari með hverju árinu. Við munum aldrei hafa séð jafn stóra árganga af eldri borgurum, fólki á eftirlaunaaldri, eins og blasir við eftir nokkur ár. Sú þróun mun halda áfram ár eftir ár og þetta er að gerast tiltölulega hratt. Það að þjóðin sé að eldast er ákveðið áhyggjuefni fyrir ríkisfjármálin. Það mun kosta okkur mun meira að sinna þessu fólki. Þá mun það reynast okkur vel að eiga inni skatttekjur vegna úttektar á lífeyristekjum. Hv. þingmaður talaði um að við ættum kannski að gera þetta bara tímabundið. Ég held að það sé eiginlega alveg útilokað að gera þetta tímabundið. Ég held að við þurfum annaðhvort að ákveða að leysa til okkar allar skatttekjurnar og hefja skattlagningu á inngreiðslum eða ekki. Það væri mjög erfitt að stíga skrefið tímabundið og bakka svo aftur í gamla kerfið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svarið. Ég vil benda á að í hruninu töpuðust hundruð milljarða skatttekjur. Hvers vegna töpuðust þær? Jú, vegna þess að við látum lífeyrissjóðina „gambla“ á markaði með skatttekjur ríkisins. Við bara höfum dæmin fyrir framan okkur núna, t.d. með Icelandair og Lífeyrissjóð verslunarmanna. Þar tapaðist mikill peningur. Hvað tapaðist mikið af skatttekjum þar? Er ekki mun betra að ríkið sé með þessa peninga? Ef við myndum gera þetta varanlega gætum við notað féð í kreppunni til að auðvelda líf hjá eldri borgurum, öryrkjum, í heilbrigðiskerfinu og því öllu. Síðan væri hægt að setja það í varasjóð. Þá er það a.m.k. komið til ríkisins og ekki verið að spila með það á markaði. Ég held að þetta sé eiginlega bara snilldarhugmynd. Áttum okkur á því að lífeyriskerfið er orðið 5.000 milljarðar. Og þarna erum við að tala um nærri 2.000 milljarða skatttekjur. Þetta eru engir smáaurar. Það er alveg stórfurðulegt því að við vitum að þetta eru bara peningar í skógi en ekki í hendi.
Virðulegi forseti. Ef út í það er farið held ég að lífeyrissjóðirnir kæmu ágætlega út í samanburði við ríkissjóð varðandi fjármálalega ábyrgð. Ef við tækjum allar þessar tekjur til okkar er engin trygging fyrir því að við færum betur með þær til lengri tíma en lífeyrissjóðirnir innan þess regluverks sem þeir starfa. Ég tel reyndar að lífeyrissjóðirnir séu heilt yfir að standa sig mjög vel í þágu þjóðarinnar. Það er hins vegar alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að áskoranir felast í því hvað lífeyrissjóðakerfið er orðið stórt. Við erum ekki stærra hagkerfi en raun ber vitni og við höfum séð dálítið skuggalega þróun á undanförnum árum varðandi umsvif lífeyrissjóðanna í íslensku atvinnulífi. Það munu koma dæmi um einstaka fjárfestingar sem misheppnast en á móti kemur að aðrar ganga vel og það er oft minna talað um þær. Heilt yfir hefur lífeyrissjóðakerfinu gengið ágætlega að ávaxta sig og það rétti tiltölulega vel úr kútnum eftir mjög mikið áfall í hruninu. Áskoranir sem tengjast stærð lífeyrissjóðakerfisins birtast okkur m.a. í ótrúlega háu hlutfalli lífeyrissjóða á hinum skráða hlutabréfamarkaði, hlutföll í skráðum félögum sem við höfum ekki séð áður. Til skamms tíma voru lífeyrissjóðirnir með í kringum 20% af útgefnu hlutafé en þeir eru núna komnir með yfir 50%. Fjárfestingarþörfin er slík að hún getur haft áhrif á greiðsluflæði inn og út úr landinu. Það eru nýjar áskoranir. Þær eru á ákveðinn hátt lúxusvandamál vegna þess að þær endurspegla mjög mikinn sparnað landsmanna. Við getum tekist á við þetta og það skiptir máli að gera það vel. Ég held að hugmyndin um að fara frekar þá leið að skattleggja lífeyrissjóði en þá sem er boðuð hér, sé ekki góð.
Virðulegi forseti. Ég vil meina að fram undan séu einar mestu umbreytingar í samgöngum sem sést hafa á þessu landi. Í þennan málaflokk fara á næsta ári 56 milljarðar eða 67% af þeim 83 milljörðum sem koma í hlut míns ráðuneytis. Á næstu 5 árum eru þetta 282 milljarðar. Ég held að það megi segja að landsmenn hafi ekki upplifað annað eins framkvæmdatímabil í samgöngum og vegamálum. Um leið og við vinnum gegn samdrætti í hagkerfinu þá stórbætum við vegakerfið okkar og aukum umferðaröryggi, sem hefur verið og er mitt hjartans mál. Svo ég nefni einhverjar framkvæmdir þá er það tvöföldun Reykjanesbrautar, Suðurlandsvegur og Vesturlandsvegur um Kjalarnes, Skagastrandarvegur, Vestfjarðavegur um Gufudalssveit, vegur um Borgarfjörð eystri og brú yfir Jökulsá á Fjöllum, svo nokkrar framkvæmdir séu nefndar. Inni í þessu er höfuðborgarsáttmálinn með sínar 120 milljarða framkvæmdir, félagið nýstofnað. Ég vil líka nefna samvinnuverkefni í vegaframkvæmdum, samstarf á milli hins opinbera og atvinnulífs. Þau snúa kannski fremur að stórum og mikilvægum framkvæmdum sem styðja við þjóðhagslegan ábata og með áherslu á umferðaröryggi. Fyrst í röðinni verður brú yfir Hornafjarðarfljót, nýr vegur yfir Öxi og ný Ölfusárbrú. Aðrar framkvæmdir eru láglendisvegur og göng í gegnum Reynisfjall í Mýrdalnum, önnur göng undir Hvalfjörð og Sundabraut. Ein stærsta öryggisaðgerðin er fækkun einbreiðra brúa. Í fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir 5,8 milljörðum næstu fimm árin og stefnt er að því að þeim fækki á hringveginum um ríflega helming á tímabilinu, verði 19 árið 2025 í stað 36 nú. Við bætum í hafnirnar og mikilvægar sjóvarnir. Á næsta ári eru 1,8 milljarðar til ráðstöfunar. Ýmis stór verkefni eru á teikniborðinu með áherslu á að mæta þörfum samtímans, svo sem nýr hafnarkantur við Sundabakka á Ísafirði, lenging Norðurgarðs á Grundarfirði, endurbygging stálþils á Djúpavogi vegna vaxandi umsvifa í fiskeldi og endurbygging Bjólfsbakka á Seyðisfirði, svo nokkur séu nefnd. Það er vissulega lægð í fluginu núna en hún er tímabundin. Á meðan nýtum við tímann vel, fjárfestum í völlunum. Á næsta ári eru 3,8 milljarðar til ráðstöfunar í innanlandsflugið og á næstu fimm árum gætu allt að 14 milljarðar farið í flugið. Það er nú unnið að því að stækka flugstöðina á Akureyri með það að markmiði að hún sé betur í stakk búin að taka á móti auknu alþjóðlegu flugi. Þá verður flughlaðið einnig stækkað til að tryggja öryggi loftfara á flugvelli og styrkja hlutverk flugvallarins sem varaflugvallar. Þar að auki er unnið að viðhaldi á flugvöllum víða um land, svo sem á Reykjavíkurflugvelli, Ísafjarðarflugvelli, Þórshafnarflugvelli og tilteknum lendingarstöðum, svo sem á Norðfirði. Mun það hafa áhrif á öryggi, greiðleika og jákvæða byggðaþróun. Ég sleppti hér í upptalningunni Egilsstaðaflugvelli sem er verið að byggja upp sem varaflugvöll í millilandakerfinu. En það er ekki nóg að innviðirnir séu til staðar. Það þarf að vera hægt að nota þá. Ég hef lagt áherslu á að jafna aðstöðumun íbúa á landinu, bæta aðgengi að miðlægri þjónustu í höfuðborginni með því að gera innanlandsflugið að hagkvæmari kosti fyrir íbúa landsbyggðarinnar. Það hefur gengið eftir og ég er stoltur af loftbrúnni sem ég opnaði í síðasta mánuði. Nú stendur íbúum á landsbyggðinni til boða að fá 40% afslátt á flugfargjöldum. Verkefnið er í raun samhæft verkefni samgöngu- og byggðamála. Loftbrúin er jafnframt eitt stærsta skref á landsvísu sem tekið hefur verið í jafnréttismálum á síðustu árum. Ég veit að þetta eru stór orð en það eru hins vegar ekki nýjar fréttir að töluverður munur er á notkun karla og kvenna á innanlandsflugi sem almenningssamgöngum. Konur greiða oftast sjálfar fyrir flugið en karlar greiða síður fyrir flugið sjálfir. Af þeim sem ferðast á vegum fyrirtækja eru til að mynda 82% karlar. Í byggðamálum er nóg um að vera. Við höldum áfram að styrkja sóknaráætlanir landshluta. Við leggjum áherslu á að fjölga atvinnutækifærum, það eru fjarskipti, fjarvinnslustöðvar og heilbrigðisþjónusta. Þið þekkið þetta. Ég vind mér yfir í fjarskipti og netöryggismál, ég sé að tíminn styttist. Við bætum þar í, sérstaklega í netöryggið. Það mun skila sér margfalt inn í samfélagið, 1,6 milljarðar á næstu fimm árum. Annað öryggismál er nýr fjarskiptastrengur, sá þriðji, sem mun liggja milli Írlands og Íslands og mun bera það fallega heiti Íris. Hann skapar tækifæri fyrir atvinnulífið og fjárfestingar innan lands og erlendar fjárfestingar. Ísland ljóstengt þarf ekki að nefna hér. Að lokum ætla ég að nefna sveitarfélögin. Þar eru tímabundnir erfiðleikar eins og hjá öðrum. Það eru tímabundnir erfiðleikar hjá fólki sem hefur misst vinnuna, hjá fyrirtækjum sem hafa misst kúnnana, hjá ríkinu sem glímir bæði við tekjubrest og aukin útgjöld. Þess vegna þurfa ríki og sveitarfélög að ganga hönd í hönd í þessu tímabundna ástandi eins og við skrifuðum undir í sameiginlegri yfirlýsingu. Þetta er tímabundið ástand. Okkar verkefni er að milda áhrifin, [[Forseti hringir.]]halda sjó og vera tilbúin þegar birtir til, því það mun birta til. Og þá verðum við tilbúin.
Herra forseti. Það er býsna áhugaverður pistill á heimasíðu Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þar er farið yfir víðtækan stuðning norrænu ríkjanna við sveitarfélögin. Í lok hans er nýju samkomulagi íslenska ríkisins við sveitarfélög vissulega fagnað en greinin endar þó engu að síður á þessum orðum, með leyfi: „Engu að síður er ljóst að töluvert vantar upp á að íslensk sveitarfélög fái jafn mikinn stuðning frá ríkisvaldinu og sveitarfélög annars staðar á Norðurlöndum hafa notið.“ Ég átta mig á því að þetta eru tímabundnir erfiðleikar en ég hef engu að síður áhyggjur af því að með þessu sé ekki verið að gera sveitarfélögum kleift að vera jafn mikill þátttakandi í viðspyrnunni og nauðsynlegt er með því t.d. að geta ekki ráðist í nægjanlegar fjárfestingar. Sögulega séð er það nefnilega þannig að sveitarfélögin hafa staðið fyrir u.þ.b. 50% af öllum fjárfestingum. Það er mjög mikilvægt að þau geti haldið áfram uppi háu fjárfestingarstigi. Ofan á þetta bætast svo auðvitað áhyggjur af því að nærþjónusta almennings í landinu, sem er oft veitt af sveitarfélögum, sé í hættu. Þar fyrir utan er ríkisvaldið með því að ýta undir fækkun opinberra starfa ekki að gera annað en að auka vandann enn meira. Vissulega eru sveitarfélögin mjög misilla stödd. En það eru þó engar ýkjur að halda því fram að öll eru þau í talsvert miklum vanda í þessari kreppu og þau geta ekki skuldsett sig með sama hætti og þau geta ekki aflað tekna með sama hætti og ríkið. Því spyr ég: Hefur hæstv. ráðherra sagt sitt síðasta orð í þessu máli? Mun hann koma með meiri stuðning til sveitarfélaga og þá hvar, hvernig og hvenær?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fínar vangaveltur og ágætisspurningar um stöðu sveitarfélaganna. Ég er því sammála að staðan er misjöfn. Ég myndi kannski ekki vilja orða það þannig að hún sé almennt slæm því að eftir sjö ára hagvöxt þá skyldi maður ætla að einhver sveitarfélög hefðu búið í haginn og ekki búist við því að hagvaxtartímabilið yrði óendanlegt. En hún er sannarlega misjöfn og ég deili áhyggjum hv. þingmanns af því að sveitarfélögin verði nægilega öflug í langan tíma að taka þátt í fjárfestingum eins og þau hafa sannarlega gert. Ég vil hins vegar minna á að ríkisvaldið er búið að gera umtalsvert. Í vor var talað um að við þyrftum að koma til móts við tekjufallið sem yrði í jöfnunarsjóðnum. Það reynist á þessu ári vera rúmir 4 milljarðar. Í tengslum við þessa yfirlýsingu um daginn komum við með fjármagn sem er nærri því 5 milljarðar að umfangi, af því að við erum alltaf í tímabundnu ástandi. En ég vil minna á að með því sem við gerðum í fjáraukanum í vor og með ýmsum aðgerðum hefur beint eða óbeint um 15 milljörðum nú þegar verið komið til sveitarfélaga, m.a. í beinum framlögum. Það voru sennilega um 3 milljarðar bara í vor í fjáraukaákvörðunum, bæði til stuðnings viðkvæmum hópum, inn í heilsugæsluna, inn í geðræktarmálin, í tómstundir barna og með Allir vinna átakinu sem er sennilega um milljarður og verður annar milljarður á næsta ári til sveitarfélaganna. Og síðan auðvitað með fjölmörgum öðrum aðgerðum sem miðuðu beinlínis að því að styrkja stöðuna í sveitarfélögunum; í hafnarframkvæmdum, flugmálum o.s.frv. Þannig að ég myndi ætla að umfangið hjá okkur í dag sé beint eða óbeint um 20 milljarðar á þessu ári en ekki bara þeir 5 sem þessi yfirlýsing segir til um.
Herra forseti. Síðast þegar ég vissi var nú ekki komið til framkvæmda þetta átak t.d. til tómstunda barna, en látum það nú vera. Það er alveg rétt að sveitarfélög hafa mörg búið í haginn. Þetta er bara svo rosalegt högg. Það verður svo miklu lengra en við bjuggumst við. Það væri alveg ótrúlega vont ef sveitarfélögin þyrftu að spara sig út úr þessari kreppu, taka hana út í aukinni myglu í skólahúsnæði eða fresta mikilvægum framkvæmdum, svo ég tali nú ekki um að skera niður í nærþjónustunni. En nú ætla ég að fara í allt annað. Nú ætla ég að fara í svolitla sagnfræði vegna þess að þegar ég var að undirbúa þetta áðan þá rifjaðist upp fyrir mér þegar ég var sveitarstjórnarfulltrúi og hæstv. ráðherra var ráðherra sjávarútvegs- og landbúnaðarmála. Þá fór ég á skemmtilegan fund hjá honum í ráðuneytinu varðandi sóknaráætlanirnar. Mér sýnist í fjármálaáætlun að það eigi að draga úr fé til sóknaráætlana. Þá viðraði hann þá snjöllu hugmynd að sóknaráætlanafé væri tengt upphæð veiðigjalda. Mér fannst þetta skemmtilegt og mikil framför vegna þess að þarna myndu sveitarfélögin um allt land hafa beinlínis hag af því að veiðigjöldin yrðu ekki lækkuð niður úr öllu valdi. Þess vegna langar mig, fyrst ég hef tækifæri til að spyrja: Er hæstv. ráðherra enn þá að velta þessari snjöllu hugmynd fyrir sér eða er hann kominn með einhverja aðra?
Virðulegur forseti. Fyrst langar mig að klára þetta með sveitarfélögin. Í yfirlýsingu sem við skrifuðum undir, oddvitar ríkisstjórnarinnar, einhliða til stuðnings þessum aðgerðum, lýsum við því yfir að við séum tilbúin að fylgjast áfram með þróun fjármála og standa að baki sveitarfélögunum eins og frekast er unnt og tryggja að starfsemi þeirra raskist ekki um of á komandi mánuðum og misserum. Líta beri á þann stuðning sem yfirlýsingin felur í sér sem mikilvægt skref á þeirri leið, svo ég svari spurningunni í fyrra andsvarinu. Síðan kannast ég ekki við það að sóknaráætlanir séu að lækka. Það getur verið að vegna tímabundinna hækkana vegna fjáraukans í vor þar sem við settum 200 milljónir til viðbótar séu þær ekki reiknaðar með inn í framhaldið en þær eru ekki að lækka. Það er enginn niðurskurður. Síðan nefnir hv. þingmaður eina af frábærum hugmyndum Framsóknarflokksins í tengslum við vinnu við stefnu í fiskveiðistjórnarkerfinu frá 2011. Þá vorum við að velta fyrir okkur hvernig við gætum tryggt að í sveitarfélögunum eða byggðunum þar sem auðlindin er nýtt renni tekjurnar meira beint þangað, til fyrirtækjanna að hluta og að hluta til sveitarfélaganna eða landshlutasamtakanna, vegna þess að þar ættu þær frekar heima en að fara beint í ríkissjóð. Þessi hugmynd er jafn góð og hún var þá og ég er tilbúinn að taka umræðu um hana inn í framtíðina og það sem meira er: Við höfum fengið fullt af nýjum og góðum hugmyndum til viðbótar, hv. þingmaður.
Forseti. Í fjármálaáætlun segir: „Annað dæmi um kerfisumbætur sem gætu skilað markverðum framförum í efnahagsþróuninni væri að efla og samþætta sveitarstjórnarstigið með það að markmiði að það gæti bæði átt virkari hlutdeild í farsælli hagstjórn …“ Á sama tíma og þetta stendur í fjármálaáætlun keppist fjármálaráðherra við að útskýra hvernig sveitarstjórnarstigið sé sjálfstætt stjórnsýslustig. Á sama tíma reynir ríkisstjórnin að lögþvinga sveitarfélög til sameiningar sem ég tel að standist ekki stjórnarskrá og lög. Enn fremur vitum við að tekjustofnar sveitarfélaganna hafa ekki náð að standa undir kröfum um gæði þjónustu. Laun opinberra starfsmanna hjá sveitarfélögum eru lægri en laun opinberra starfsmanna hjá ríkinu. Í fjármálaáætlun eru markmið og viðmið fyrir framtíðarþróun þau að hlutfall þeirra sem eru innan við 30 km frá heilsugæslustöð lækki ekki miðað við stöðuna 2018. Það á ekki að hækka heldur bara lækka ekki. Það er stöðnun, ekki í samræmi við það sem stendur þarna um að hagstjórn eigi að vera farsælli. Miðað við þetta vil ég spyrja sveitarstjórnarráðherra hvernig hljóð og mynd fari eiginlega saman. Hvernig eru sveitarfélög sjálfstæð þegar sameiningar þeirra eru lögþvingaðar? Hvernig eru sveitarfélög sjálfstæð þegar tekjustofnar duga ekki fyrir lögbundnum verkefnum, tekjustofnar sem hafa verið ákveðnir af ríkisstjórnum sem hafa meirihlutavald á þingi? Miðað við að tveir ríkisstjórnarflokkanna hafa verið við völd meira og minna undanfarna áratugi, hvernig hafa þeir eiginlega trúverðugleika til að stuðla að framförum á sveitarstjórnarstiginu? Við skulum hafa það algerlega á hreinu að núverandi ástand er í boði valdaflokkanna. Það er ekkert sem bendir til þess að þeir hafi neina framtíðarsýn í byggðamálum, um það hvernig við þurfum að huga alvarlega að uppbyggingu þjónustukjarna úti um allt land til þess að nauðsynleg og sjálfsögð þjónusta sé í alvörunni í boði á hverju atvinnusóknarsvæði. Það er nákvæmlega ekkert í þessari fjármálaáætlun sem sýnir slíkan vilja valdaflokkanna.
Virðulegur forseti. Þetta var nú aldeilis ádrepan, alls konar staðhæfingar. Ég gæti svo sem farið í þær hverja fyrir sig en ég ætla að reyna að svara þingmanninum málefnalega og spyrja hann einnar spurningar eða tveggja: Er þingmaðurinn sammála því að það sé skynsamlegt að fara í að stórefla sveitarstjórnarstigið? Ef þingmaðurinn er sammála því þá þarf að fara einhverjar leiðir til þess. Sú leið sem verið er að fara í yfirlýsingunni sem ég ræddi hér við hv. þm. Loga Einarsson áðan er að við setjum 935 milljónir samkvæmt beiðni sveitarfélaganna inn í það verkefni að styrkja og styðja við sameiningar sveitarfélaganna. Það er augljóst. Einnig er gert samkomulag við sveitarfélögin í fjármálaáætlun til næstu fimm ára hvernig þau geti með ríkinu unnið að því að verða sjálfbær í þessu umhverfi sem er sannarlega fullt af óvissu vegna Covid. Við erum með skýra sýn á það að skynsamlegt sé að búa til sterkari einingar sveitarfélaga, m.a. vegna þess að tveir óháðir sérfræðingar á sviði sveitarstjórnarmála hafa metið það svo, og lagðar voru til sameiningar í þingsályktun sem var samþykkt hér á þinginu og hv. þingmaður kallar lögþvingaðar. Ég spyr hann þá enn aftur, ef hann er sammála því að það sé skynsamlegt að efla sveitarstjórnarstigið og stækka sveitarfélögin: Hvernig á að fara að því ef maður ætlar að hafa einhverja skoðun sem þingmaður og er sá sem setur lögin um sveitarfélögin? Hvernig getur það verið lögþvingað? Er þá ekki allt sem við gerum hér lögþvinganir? Við setjum lög um alla mögulega og ómögulega hluti. Síðan eru menn sjálfstæðir að lögum innan þess. Það sama gildir um sveitarfélögin. Það sem við erum að gera er að vinna í einni samfellu að því að koma fram með hugmyndir um stuðning við sameiningarnar, hvernig þær eiga að geta átt sér stað. Þær skila, hv. þingmaður, 3,5–5 milljarða ávinningi [[Forseti hringir.]]til íbúa þessara sveitarfélaga á ári. Þá þurfa menn ekki að koma til ríkisins og biðja um 5 milljarða stuðning ár hvert, [[Forseti hringir.]]heldur geta þeir búið hann til sjálfir.
Virðulegi forseti. Því var sleppt að svara og meira farið í að spyrja. Já, ég er sammála þessu en það er spurning um hvernig. Lögþvingunin sem ég er að tala um er brot á stjórnarskrá og þess vegna er hún lögþvingun.
Rangt.
Næst vil ég spyrja um netöryggismál sem eru mikilvæg í samfélagi nútímans. Nýlega fengum við að frétta að Danir hafi gefið leyniþjónustu Bandaríkjanna aðgang að fjarskiptainnviðum í Danmörku. Það leiðir óneitanlega hugann að nettengingum okkar Íslendinga sem fara flestar í gegnum danska lögsögu. Til hvaða úrræða hefur ráðherra gripið til þess að passa upp á samskiptaleiðir okkar? Hann ber ábyrgð á samskiptainnviðum. Mig langar líka til að spyrja ráðherra um opinbera eigendastefnu og þá sérstaklega í samskiptamálum. Nú á að hækka gjaldskrá Farice til þess að leggja Farice 2. Samræmist það eigendastefnu að gjaldskráin sé hækkuð til að kosta þá framkvæmd og er það jákvætt fyrir íslenskan efnahag? Hvort sem svarið við því er já eða nei þarf ráðherra að svara af hverju það er. Eins og ég þreytist ekki á að benda á þá þurfa ráðherrar að útskýra fyrir þingi og þjóð af hverju opinberar framkvæmdir eru jákvæðar fyrir íslenskan efnahag. Nánar tiltekið þarf að útskýra fyrir okkur af hverju gjaldskrárhækkun er betri leið til að fjármagna framkvæmdina frekar en einhver önnur leið, eins og kannski PPP-leiðin sem ég veit að Framsóknarflokkurinn hefur áhuga á, eða hrein opinber framkvæmd eða einhverjir aðrir möguleikar sem fólki gæti dottið í hug.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður forðaðist að svara spurningum mínum [[Ég er að spyrja.]]um sveitarfélögin. Ef það er skýr stefna og gott að fara í þá átt en menn segja: Ég er á móti þessum leiðum, þá verða þeir að koma með einhverjar aðrar leiðir. Það gerði hv. þingmaður ekki. Varðandi það að tryggja samskiptaleiðir held ég að það sé mjög auðvelt að útskýra það fyrir öllum landsmönnum, öllum almenningi í landinu, öllum fyrirtækjunum og vegna tækifæranna sem hér liggja undir, að það sé mjög skynsamleg fjárfesting að fara í þriðja stóra, skulum við segja, sæstrenginn - þá er ég ekki að gleyma þeim fjórða sem fer til Grænlands - vegna þess að þá eykst öryggið umtalsvert. Nú þori ég ekki alveg að fara með tölurnar en mig minnir að við séum að tala um að fara úr 99,5 upp í 99,9 eða svo. Það er lykilatriðið í öryggi. Auðvitað er öll okkar vinna í kringum netöryggi og kannski meira samskiptaöryggi komin á ásættanlegan stað, skulum við segja, en um leið vaxa tækifæri í því að byggja hér upp öflugri gagnaversiðnað eða aðra starfsemi sem lýtur að því. Þess vegna held ég að það sé mjög auðvelt að útskýra fyrir almenningi í landinu að þetta sé skynsamleg fjárfesting. Það er líka auðvelt að útskýra, held ég, fyrir almenningi í landinu og fyrirtækjunum að það sé skynsamlegt að gera þetta á hendi ríkisins sem er búið að eignast Farice að fullu, það hefur gerst á tímabili þessarar ríkisstjórnar, til að tryggja samkeppni. Kaflinn þarna á milli verður grunneining í eigu ríkisins en síðan verður samkeppni við endastöðvar í tæknilausnum fyrirtækjanna en ekki einhvers konar þvinguð einokun á strengnum eða fákeppni. [[Forseti hringir.]] Ég held að ég geti útskýrt mjög vel að þetta sé mjög skynsamleg fjárfesting. Auðvitað þarf að fjármagna hana. Það verður væntanlega gert bæði með lántökum, með auknu eigin fé og hugsanlega gjaldskrárhækkunum eins og hv. þingmaður nefndi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna og langar aðeins að eiga við hann orðastað um í grundvallaratriðum tvö mál. Annað snýr að sveitarfélögunum og við byrjum á því. Þar stendur nú yfir áætlun og markmið um að sveitarfélög stækki og þeim fækki og raunar er á þingmálaskrá ráðherra mál þar að lútandi. Það sem þetta leiðir hins vegar til og mér finnst kannski ekki hafa verið nægilega mikið í umræðunni er hvaða áhrif þetta hefur á lýðræðið í sveitarfélögunum, hvaða áhrif þetta hefur á aðkomu íbúanna að lýðræði og svona bein áhrif á stjórn sveitarfélaga sinna. Þetta segi ég verandi algerlega sammála þeim markmiðum sem hæstv. ráðherra hefur einmitt birt í þingsályktunartillögu sem við samþykktum í fyrra. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort ráðherranum þyki skynsamlegt að jafnvel inni í fjármálaáætluninni eða þá með einhverjum hætti í reglum ráðuneytisins væri einhvers konar viðmið um það, kannski ítarlegri viðmið heldur en eru núna í lögum beinlínis um fjölda sveitarstjórnarfulltrúa, hvort það ætti að vera áskilnaður um til að mynda heimastjórnir eins og var ákveðið að gera fyrir austan og við eigum eftir að sjá hvernig reynist. Þetta getur skipt máli. Síðan er hitt sem kemur fram í áætluninni, þetta með kynjajafnrétti og kynjasjónarmið í sveitarstjórnum og hvort það sé eitthvað sem er verið að vinna með sérstaklega í ráðuneytinu. Það er alvarlegt mál að í rauninni séu konur kannski vel innan við, í mörgum sveitarfélögum, þriðjungur [[Forseti hringir.]]af sveitarstjórnarfulltrúum en yfirleitt alltaf helmingur íbúa.
Herra forseti. Takk, hv. þingmaður, fyrir að taka þennan vinkil upp í þessari umræðu. Það er rétt að í tengslum við fjárlög og fjármálaáætlun erum við að setja fjármagn inn í þetta ferli, að uppfylla eina tillögu af 11 í þingsályktun um eflingu sveitarstjórnarstigsins sem er lágmarksíbúafjöldi og í tengslum við það beinn fjárstuðningur inn í jöfnunarsjóð. En það eru aðrir hlutir í þingsályktunartillögunni, m.a. sérstök tillaga um jafnrétti og reyndar aðeins um lýðræði líka. Við erum að vinna að því nú þegar. Frumvarpið lýtur fyrst og fremst að einni af þessum 11 tillögum en við erum að vinna á grunni allra hinna tillagnanna í þessari þingsályktun á mismunandi sviðum. Ég er sammála hv. þingmanni að það er mjög spennandi leið sem menn völdu við nýja sveitarfélagið Múlaþing á Austurlandi, að setja á laggirnar heimastjórnir. Ég held að mjög mörg sveitarfélög sem eru að velta fyrir sér sameiningu á stóru landsvæði, sem er tilfellið í mörgum tilvikum á Íslandi, séu einmitt að horfa til þess hvernig muni takast til. Við erum t.d. í samkomulaginu í Jónsmessunefndinni við sveitarfélögin varðandi opinberu fjármálin til næstu fimm ára að skrifa inn texta sem lýtur að sameiningu sveitarfélaga og fjárhagslegum stuðningi en jafnframt að þar af leiðandi þurfi endurskoðun, heildarendurskoðun á reglum jöfnunarsjóðs. Þetta hangir allt saman meira og minna saman, eins og ég var að reyna að ræða hér við hv. þingmann Pírata fyrr í dag. Þetta er ein samfella, sú nálgun hvernig við eigum samskipti við sveitarfélögin vegna þess að þau eru jú hitt stjórnsýslustigið [[Forseti hringir.]]og jafnfætis ríkinu hvað það varðar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Ráðherra kom sjálfur, held ég örugglega, inn á það áðan með fleiri verkefni til sveitarfélaganna og hvernig við gætum stuðlað að því og stækkun sveitarfélaganna er sannarlega ein leiðin til þess. Mig langar þá í framhaldi af því aðeins að inna ráðherrann eftir því sem ég hef stundum rætt, bæði hér í þingsal og annars staðar, þ.e. hvort hluti af þeim verkefnum sem sveitarfélögin taka yfir eða taka að sér, skulum við segja, ætti að vera valkvæður. Þetta hefur verið prófað til að mynda í samningum við sveitarfélög um heilbrigðisþjónustu á bæði Akureyri og Höfn í Hornafirði og þá er kannski spurningin: Ætti það í meira mæli að vera þannig? Ættum við þá að hafa einhvers konar hvata í jöfnunarsjóðnum til þess að mæta slíku? Hitt sem mig langar aðeins að nefna er varðandi samgöngusáttmálann sem ég tel mikið fagnaðarefni og fær þokkalegt pláss í fjármálaáætluninni. Þar er á bls. 246 komið inn á markmiðin í sambandi við umhverfisvænar samgöngur. Ég velti því fyrir mér hvort markmiðið sem þar er nefnt, að á árinu 2021 séu 26% allra samgangna á höfuðborgarsvæðinu umhverfisvæn eða sjálfbær, sé kannski fullhógvært og hvort við eigum ekki sem samfélag að reyna að stefna miklu hærra en þetta. Það er í rauninni í áætluninni gert ráð fyrir vexti upp á sirka 1% á ári í þeim þáttum. Mig langar að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort hann sjái ekki tækifæri í því að ganga fram með ákveðnari hætti þarna.
Virðulegur forseti. Fyrst aðeins um spurningarnar varðandi sveitarfélögin. Ég hef svolítið hræðst það að við færum að flokka sveitarfélög í A og B, í fyrsta flokk og annan flokk, með því að setja á mismunandi skyldur. Áskorunin á móti er auðvitað óbærileg eins og hún er í dag verandi með sveitarfélög af mismunandi stærðargráðu, frá 30–40 manns upp í 130.000, og það er líka ósanngjarnt. Þess vegna erum við í þessu verkefni. Hins vegar finnst mér það alls ekki óspennandi tilhugsun og mér sýnist að þau verkefni hafi gengið á margan hátt vel, tilraunaverkefni til að mynda í heilbrigðismálum. Ég þekki það ágætlega frá Höfn í Hornafirði þar sem menn ráku tilraunaverkefni í kringum heimahjúkrun og -þjónustu og í raun og veru alla heilsugæsluna og allt það. Ég held að við ættum ekki að vera hrædd við eitthvað slíkt. Það er heimild til þess í sveitarstjórnarlögunum, alveg eins og við ræddum áðan um heimastjórnir. Varðandi markmið okkar í loftslagsmálum, ávinning af orkuskiptum í samgöngum, þá er ég bara sammála hv. þingmanni. Fyrir nokkrum árum settum við fram töluleg markmið eða töluðum um alls konar hluti eins og t.d. að banna innflutning á bensín- og dísilbílum 2030 og okkur fannst það mjög djarft. Ég held að það muni aldrei reyna á slík bönn. Við töluðum um að eftir tiltölulega fá ár áttum við að vera komin í 25%. Við sjáum bara að það gerist núna með byltingum á milli ára þannig að ég held að við verðum að skora okkur sjálf á hólm og tek undir með hv. þingmanni að það er allt í lagi að endurskoða slík markmið reglulega.
Herra forseti. Það er ansi knappt form sem við höfum hér til að ræða þennan risamálaflokk. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að það er klárt að fram undan eru miklar umbreytingar í samgöngumálum og ég treysti því að við munum fá tækifæri til að takast á við stóru myndina og fara ítarlega í ákveðin mál. En til að nýta aðeins tímann hér þá er klárlega ýmislegt gott í gangi þótt alltaf sé hægt að gera betur. Það sem mig langar kannski að taka fyrir í fyrri umferð er þessi nálgun. Í ljósi stöðunnar er það mat mitt og okkar í Viðreisn að það sé einfaldlega efnahagslega ábyrgt að taka stór skref strax, að flýta aðgerðum eins og hægt er. Það hefur verið töluvert rætt hér og hæstv. fjármálaráðherra kom t.d. inn á að séu menn sammála um að það þurfi að fara í aðgerðirnar snúist þetta ekki endilega eingöngu um fjármögnunina, þ.e. skuldsetninguna, heldur þurfi framkvæmdagetan að vera til staðar. Þess vegna er þetta ákveðið áhyggjuefni Vegna þess langar mig að spyrja hæstv. ráðherra út í mögulega endurskoðun á verkefnalista, annars vegar á samgönguáætlun og hins vegar á þessu frumvarpi um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir sem hvort tveggja var samþykkt á Alþingi síðastliðið vor. Hefur ráðherra eitthvað skoðað að breyta framkvæmdaröðinni, t.d. með því að færa einhver verkefni af þessum PPP-lista, sex verkefna lista, inn í hreina opinbera framkvæmd og taka mögulega einhver önnur yfir í einkaframkvæmdina? Það lá fyrir þegar sex verkefna listinn var framkvæmdur að þetta væru ekki endilega verkefnin sem væru best til þess fallin að fara í einkaframkvæmd. Ýmsar aðrar ástæður lágu þar að baki og ég nefni Ölfusárbrúna sérstaklega. Hún er búin í umhverfismati og almennt vel á veg komin. Væri það eitthvað sem gæti liðkað fyrir þessum framkvæmdahraða? Hitt atriðið sem mig langar að nefna, og ráðherra kom inn á, er fækkun einbreiðra brúa. Það eru góðar fréttir en engu að síður eru, þrátt fyrir allt, ansi margar slíkar eftir á einhverjum fimm ára framkvæmdalista. Er þetta ekki upplagt verkefni til að flýta akkúrat í þeim aðstæðum sem við búum við núna?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Það er rétt að tíminn er knappur en við skulum reyna að nota hann í þetta. Í öllum undirbúningi þessara risastóru samgönguverkefna - vegna þess að við ætluðum bæði að spýta í samgönguáætlun og að hugsa út fyrir boxið sem endaði í samvinnuframkvæmdum og við náðum samtalinu við höfuðborgarbúa um höfuðborgarsáttmálann og þannig gátum við skalað framkvæmdir verulega upp - vorum við alltaf með augun á þeim bolta: Geta verktakarnir ráðið við þetta? Svarið sem ég fékk var að við hefðum alltaf verið innan þeirra marka. Lykilatriðið var að við værum ekki að gefa í eitt eða tvö ár heldur værum við að horfa til nokkurra ára því að fyrirtækin gætu ekki vaxið eins og harmónikkur, einn, tveir og þrír. Það yrði of dýrt og þau myndu einfaldlega ekki ráða við það. En þau töldu að það sem við værum að gera væri viðráðanlegt. Hins vegar koma fleiri þættir þarna inn í. Til að mynda er ein af ástæðum þess að sumum hlutum hefur seinkað t.d. óvænt ákvörðun Skipulagsstofnunar um að Kjalarnesvegurinn þyrfti að fara í umhverfismat. Það seinkaði skipulagsferli. Reyndar er búið að bjóða út núna en við hefðum getað séð framkvæmdir á honum í sumar. Það var búið að fjármagna hann og hönnunin var klár. Varðandi samvinnuframkvæmdirnar og hvort hægt væri að taka einhverjar þeirra, sem hugsanlega myndu tefjast vegna formsins ef ég skildi þingmanninn rétt, yfir í beina fjármögnun, finnst mér sjálfsagt að skoða það. Mér finnst brúin yfir Hornafjarðarfljót hins vegar líklegast besta dæmið í það. Frumhönnun á Ölfusárbrúnni er lokið en við erum að reyna að leita þar leiða til að búa til fjárhagslegan ávinning af því að fara þessa nýju leið sem getur sparað [[Forseti hringir.]]allt að 20% af ríkisfé. Við getum sagt með öðrum hætti [[Forseti hringir.]]að hægt væri að nota 20% af þessum peningum í fleiri verkefni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. 20% sparnaður af einhverjum framkvæmdum er alltaf vel þeginn og ekki síst á þessum tímum. Það er jákvætt að verið sé að skoða þetta. Mér líður vel að vita að verið sé að leita allra leiða af því að þetta er líka mikilvægt. Og þessi harmóníka sem ráðherra lýsir svo vel er rétt á meðan einkaframkvæmdin er á fullu líka en það hefur náttúrlega orðið fall. Mig langar til að nota þessa seinni umferð í sveitarfélögin. Í samtali við hv. þm. Samfylkingarinnar, Loga Einarsson, kom hæstv. ráðherra inn á aðstoð stjórnvalda vegna vandans sem sveitarfélögin standa frammi fyrir núna. Það var gott að heyra að ríkisstjórnin myndi fylgjast áfram með þróun mála hjá sveitarfélögunum. Mig langaði ná stuttu samtali við ráðherra um það lögbundna hlutverk sveitarfélaga sem lýtur að þjónustu við okkar viðkvæmustu hópa. Við eigum sögu um hvað gerðist fyrir rúmum áratug síðan í annarri kreppu sem kom illa við sveitarfélögin líkt og ríkissjóð og kom niður á þjónustu við þessa sömu hópa. Við erum að sjá mjög slæmar afleiðingar af því akkúrat núna. Þannig að þetta er gríðarlega viðkvæmt. Nú ætla ég ekki að fara að forgangsraða erfiðleikum fólks en það er engu að síður mikilvægt að þetta sé í sviðsljósinu. Ég velti því fyrir mér hvort í þessu samtali öllu, sveitarfélaga við ráðuneytin, ráðherra sveitarstjórnarstigsins og fjármálaráðherra og síðan sveitarfélaganna, hafi einhvern veginn verið reynt að meta hvaða áhrif mögulegt rof í þessari þjónustu hafi þegar talað er um hvar í röðinni aðstoð við sveitarfélögin eigi að vera í langri röð þeirra stofnana og þeirrar þjónustu sem nú þarf að hlúa að. Hefur þetta mat farið fram síðustu mánuði og þá mögulega í ljósi þeirrar reynslu sem við eigum frá því fyrir rúmum áratug?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni jafnframt fyrir að beina sjónum aðeins að þessu vegna þess að í stuðningnum við sveitarfélögin í tengslum við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar var einmitt horft á að tryggja að sveitarfélögin hefðu sömu fjárhagslegu stöðu til að takast á við málefni fatlaðs fólks. Þá voru einfaldlega settir í það fjármunir til viðbótar eins og það var í fyrra. Á sama hátt var metið að fjárhagsaðstoð, sem er oft einmitt fyrir viðkvæmustu hópa, myndi vaxa um 30%. Þess vegna voru settar rúmar 700 milljónir í nákvæmlega það verkefni. En ég vil nefna þriðja þáttinn sem ekki er í þessari yfirlýsingu. Hæstv. félagsmálaráðherra og sá sem hér stendur settu á laggirnar teymi sem fór strax að fylgjast með hvernig gengi hjá sveitarfélögunum að sinna þjónustunni við viðkvæma hópa. Það voru haldnir reglulegir fundir með formanni Sambands íslenskra sveitarfélaga, okkur ráðherrunum og lykilembættismönnum. En aðalatriðið var að samskipti milli sveitarfélaganna og ríkisins voru bein á þessum tíma. Við settum fjármagn í þetta í vor á þessum nótum. Við breyttum síðan hópnum yfir í meiri framkvæmdahóp og hann er akkúrat núna að störfum þar sem hann er til að mynda búinn að greina stöðu innflytjenda í sveitarfélögunum. Hana þarf að skoða sérstaklega og við erum að setja fjármuni, sem við tókum til hliðar úr jöfnunarsjóði í vor, inn í þróunarsjóð innflytjendamála til að styðja við ákveðna þætti. Ég held því að við séum að reyna að vera með puttann á púlsinum í þessu, einmitt að læra af reynslu síðustu kreppu. Við heyrum það frá öðrum löndum. Þau spyrja hvernig þetta virkar hjá okkur. Þau lentu mörg hver í vandræðum í mars og apríl á þessu ári.
Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og halda áfram umræðunni sem við vorum í áðan um tekjustofna sveitarfélaga og lögbundin verkefni þeirra, sérstaklega málefni fatlaðs fólks. Við vitum að ákveðnar hnökrar eru á almenningssamgöngum fyrir fatlaða á landsbyggðinni. Mér finnst metnaðurinn ekki vera mikill þegar panta þarf með sólarhringsfyrirvara ef maður í hjólastól ætlar að komast í strætó á landsbyggðinni. Mér finnst metnaðurinn mjög lítill miðað við það hvernig Færeyingar tóku á þessu. Þeir keyptu heilan strætóflota, algjörlega nýjan, sem gerir það að verkum að fólk í hjólastól kemst alltaf með strætó ef á þarf að halda. Síðan er auðvitað hitt sem er enn alvarlegra mál en það er staða sveitarfélags sem sagðist ekki geta þjónustað fatlaðan einstakling sem átti rétt á NPA-þjónustu og tók hreinlega af honum völdin og setti hann inn á hjúkrunarheimili. Það gekk enn lengra því með því sem hann átti að borga fyrir þá aðstoð var hann kominn í þá stöðu að missa heimili sitt og annað. Það segir okkur að það er eitthvað mikið að þarna. Nú á eftir að aukast enn, í því ástandi sem er núna, fjárhagsaðstoð vegna fátæktar og annað, þannig að ég spyr ráðherra: Hvað sér hann í þessari stöðu? Sér hann lausnina á því að það sé tryggt að þessi þjónusta verði að öllu leyti óskert og helst betri?
Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni að við getum oft horft til Færeyinga og góðar fyrirmyndir sem þar eru. Ég hef einmitt kynnt mér hvernig þeir tóku á þessu með fullnægjandi hætti í almenningssamgöngum á vegunum. Vissulega er þar styttra vegakerfi og líka mun færra fólk, minni umsvif. Varðandi það sem hv. þingmaður segir þá er auðvitað áskorun í því sem við höfum rætt fyrr í dag fyrir ólík sveitarfélög og af ólíkum stærðum að standa undir sömu þjónustu, ég tala nú ekki um þegar vegalengdir bætast þar ofan á. Þess vegna hefur ríkisstjórnin svolítið horft á það hvernig hægt er að styrkja sveitarfélögin. Ég nefndi að við ákváðum að styðja við málefni fatlaðs fólks og að sveitarfélögin stæðu svolítið með sömu fjármuni og í fyrra, áður en Covid kom, og einnig fjárhagsaðstoðina en þörf fyrir hana fer augljóslega vaxandi. Það er ofan í hluti eins og við gerðum í vor þar sem við settum 600 milljónir til að veita tímabundinn stuðning til lágtekjuheimila vegna tómstunda, til að jafna tækifæri barna til íþrótta- og tómstundastarfs, 540 milljónir til að stórefla heilsugæsluþjónustu, ekki síst heilsueflingu í heimabyggð og geðheilbrigðisþjónustuna. Við erum að setja í fjárlögin aftur sambærilega fjárhæð fyrir næsta ár. Við settum í vor 450 milljónir í að efla félagsleg úrræði og tryggja stuðning við viðkvæma hópa, við settum 157 milljónir til að fullfjármagna NPA-samninga á þessu ári og um 100 milljónir í að styrkja úrræði vegna heimilislausra sem fyrst og fremst voru hér í Reykjavík og á Akureyri. Mer finnst við hafa reynt að standa frammi fyrir þessum áskorunum og hjálpa sveitarfélögunum með þær en ég get alveg sagt að það að gera betur akkúrat á næstu árum, verandi að reka ríkissjóð í halla, það er áskorun.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég vona heitt og innilega að séð verði til þess að þessi þjónusta skerðist ekki heldur batni. En það er annað í þessu. Nú er ekkert flug til Vestmannaeyja. Það hlýtur að vera rosalega bagalegt fyrir Vestmannaeyinga og ég spyr ráðherra: Hvaða lausn sér hann í þeim málum? Finnst honum ekki sjálfsagt að leyst verði úr því þannig að flugsamgöngur þangað verði tryggar? Á sama tíma og flugið liggur niðri þarna erum við að ræða borgarlínu sem er furðulegt fyrirbæri sem ég held að við ættum að fresta. Þróunin er það mikil og hröð að sú uppbygging, eins og reiknað er með að hún verði, verður örugglega óþörf. Allt of miklir peningar eru settir í þá uppbyggingu en á sama tíma er ekki verið að leysa umferðarvandann hér á höfuðborgarsvæðinu. Eins og ég hef margoft komið að áður á að leggja ofanbyggðaveg, og maður veltir því fyrir sér hvers vegna í ósköpunum það hefur ekki verið leyst í eitt skipti fyrir öll. Þá þyrfti fólk ekki, þegar komið er inn á höfuðborgarsvæðið á leið út á Suðurnes, að fara í gegnum öll sveitarfélögin, nema Seltjarnarnes, til að komast leiðar sinnar. Þarna er líka enn eitt sem virðist ætla að verða draugur og það er Sundabrautin. Hún virðist alltaf vera einhvers staðar í umræðu en ekkert skeður. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann sjái fyrir sér að þarna verði eitthvað gert. Eða er þetta bara draumur í dós?
Virðulegur forseti. Við hv. þingmaður höfum oft talað um þennan ofanbyggðaveg en svo að það sé skýrt þá er það á hendi sveitarfélaganna. Ég heyrði reyndar þau gleðilegu tíðindi að verið væri að leggja slitlagið á svokallaðan flóttamannaveg í dag og hann lokaður fyrir vikið. Vegurinn er fyrir hendi en hann þyrfti að vera raunverulegur þriðji hringur í svæðisskipulaginu. Ég held að við hv. þingmaður getum orðið sammála um að senda þau skilaboð til sveitarfélaganna að það sé skynsamleg leið. Á sama hátt og skipulag ofanbyggðavegar er á hendi sveitarfélaganna eða annarra aðila en okkar þá gildir það sama um flugið til Vestmannaeyja. Þar er ekki um að ræða hluta af ríkisstyrkta fluginu og það heyrir þar af leiðandi ekki undir samgönguráðherra, nema að því leyti að mannvirkin þurfa að vera fyrir hendi, þ.e. flugvöllurinn, flugleiðsagan og annað í þeim dúr. Þar gerðist það því miður að Isavia sagði starfsfólkinu upp. Ég hefði frekar viljað að menn reyndu fyrst að tryggja öryggishlutverkið, hvað varðar sjúkraflug og almannavarnir, en horfðu síðan á sóknarfærin, hvernig flugi verði komið á. Ég veit það af samtölum mínum að bæjarstjórnin og íbúar og fyrirtæki í Vestmannaeyjum munu verða tilbúin til samtals um það hvernig hægt sé að koma slíku flugi á. Ef verið er að horfa til lágmarksflugs á Covid-tímum verður ráðherra tilbúinn til þess líka. En þetta heyrir ekki beint undir ráðherra vegna þess að þetta er ekki ríkisstyrkt flug.
Virðulegi forseti. Ég ræði um stóran og mikilvægan málaflokk, sveitarfélögin, samgöngur, fjarskipti, byggðamál og margt fleira. Ég ætla að reyna að sameina mína umfjöllun umræðu hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í tveimur þáttum sem tengja þetta allt saman og það eru hafnir og flug. Byrjum á höfnunum. Nú er staðan þannig eins og við vitum, og farið að tala um það fyrir Covid, að það er gríðarlega mikilvægt að auka útflutningstekjur okkar. Þær eru mjög mikilvægar. Það eru nokkrar leiðir til þess og margt sem tengist því. Þar er fiskeldi komið, ferðaþjónustan og svo iðnaðurinn allur saman og matvælaframleiðslan í heild sinni. Þarna spila hafnir gríðarlega stórt hlutverk. Þrjár hafnir eru sérstaklega nefndar í greinargerð með fjármálaáætlun. Það eru fyrst og fremst Þorlákshöfn, Njarðvíkurhöfn og svo höfnin á Sauðárkróki. Allt eru þetta stór og mikil verkefni sem verður enn mikilvægara með hverjum deginum að komist til framkvæmda. Það þarf að uppfylla allt það sem okkur vantar núna, aukinn útflutning, aukinn hagvöxt, umhverfisvænni starfsemi, fleiri störf. Í Þorlákshöfn, ef sú uppbygging gengur hratt og örugglega, erum við að koma nýjum matvælum hraðar á markað. Við erum að fara að fá farþegaferju þangað til að flytja fólk frá meginlandinu á umhverfisvænni hátt og með fjölbreyttari ferðamáta. Í Njarðvíkurhöfn, með því að gera skjólgarð þar, munum við sjá útflutning á íslensku hugviti varðandi skipasmíðar og skipaviðgerðir og annað slíkt sem ég tel gríðarlega mikilvægt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir að taka þessi mál upp. Ég er sammála honum um að þetta eru gríðarlega umfangsmikil verkefni sem við erum með. Á þessu kjörtímabili hefur okkur auðnast að spýta verulega í lófana í þessum málaflokki. Ef við tökum hafnirnar sem dæmi erum við, á milli áranna 2020 til 2021, að auka í um 41%. Við erum að auka í í vegunum um 31%, sem er heilmikið, en í höfnunum erum við að auka í um 41%. Og frá árinu 2016, þ.e. 2017–2020, er aukningin um 96%. Ég veit að við hv. þingmaður vitum af hverju. Það er einfaldlega vegna þess að það er svo mikið að gerast í hafnamálum. Skipin eru að stækka og það eru meiri umsvif. Það eru fleiri hafnir sem þurfa á inn- og útflutningi að halda. Hann nefndi þrjár. Ég hef átt sérstakan fund með Vegagerðinni um þessi mál, um þessar þrjár hafnir. Helsti gallinn er sá að á þessum tímapunkti getum við ekki sagt nákvæmlega hvernig áætlanir Vegagerðarinnar, og þeirra hönnuða sem eru að vinna með þessar hafnir, líta út. Stærðargráðan er samt einhvern veginn þannig að á næsta ári, með því að bæta við 700–800 milljónum, sýnist mér, getum við haldið áfram á þeim dampi sem verið er að tala um í sambandi við öll þessi þrjú verkefni. Þá kostar það líka milljarð á hvoru ári 2022 og 2023. En eins og ég hef lesið umræðuna hér í salnum í dag eru menn frekar að hvetja til meiri fjárfestinga en minni. Mér finnst þetta vera eitthvað sem við ættum að reyna að nálgast og ná þannig utan um þessi verkefni sem vissulega kosta peninga en eru grundvöllur þess að skapa útflutningstekjur á næstu árum og ný störf.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi skýru svör. Við erum greinilega sammála um að það kosti að græða og þarna er akkúrat tækifæri til þess. Ég held að við getum átt góða samvinnu hér í þinginu um að klára það sem þarf til til að þessi verkefni komist áfram öllu landinu til hagsbóta. Það er annað slíkt mál sem tengist líka byggðamálum, eins og hafnirnar, og það er innanlandsflugið. Nú er loftbrúin komin sem er vel, það er mikilvægt mál. Það er líka mikið rætt um innanlandsflugið sem almenningssamgöngur en ekki má gleyma því hlutverki innanlandsflugsins að færa þjónustuna út á land og auka aðgengi að hinni almennu þjónustu með því að sérfræðingar geti flogið að morgni og komist heim aftur að kvöldi. Við það að innanlandsflugið sé í gangi þá eru vissir innviðir sem haldast líka í rekstri eins og flugvellir, t.d. flugvöllurinn í Vestmannaeyjum. Um leið og almenningssamgöngur leggst af í fluginu þá er svo margt annað sem tapast. Það er alltaf verið að horfa í farþegafjölda en það má bara alls ekki gerast. Við þurfum einhvern veginn að tryggja að þessir innviðir séu í lagi. Flugvöllurinn í Vestmannaeyjum er t.d. líka æfingaflugvöllur, sem er gríðarlega mikilvægur við vissar aðstæður, hann getur þjónustað fleiri flugvelli. Hann er syðsti staður sem geymir eldsneyti fyrir þyrlur Landhelgisgæslunnar, sem er mjög mikilvægt. Hann er sjúkraflugvöllur, með sjúkraflug þriðja hvern dag, og margir sem eiga erfitt með að ferðast í bíl og keyra langar vegalengdir þurfa nú að sækja þjónustu um lengri veg. Við þurfum því að tryggja að á stöðum eins og Vestmannaeyjum og fleiri stöðum um landið geti innanlandsflugið gengið þó svo að flugvélarnar séu ekki allar fullar af farþegum.
Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður víkur hér að, það eru áskoranir í flugi. Á þessum tímum er lægð í flugi og hér innan lands hefur fækkun farþega numið, ef ég man rétt, um 50%. Við höfum gripið til þess ráðs, ríkið, að tryggja lágmarksþjónustu á Covid-tímum í almenningssamgöngukerfinu með því að styðja við flug og höfum gert samninga þar að lútandi við alla þá sem hafa flogið innan lands á mismunandi velli. Ef við erum að fara inn í slíkt ástand núna þurfum við líka að horfa til þess. Við höfum verið með augun á þessum bolta. Ég nefndi áðan þær gríðarlegu hækkanir sem við erum með í vegakerfinu, þar sem hækkun milli ára er 31% og á höfnunum 41% en flugvellirnir hækka um 57%. Frá árinu 2016 nemur hækkunin 107%. Þannig að við erum búin að spýta í lófana og gera fullt á þessu ári og ætlum að gera enn meira á næsta ári, byggja upp flughlað á Akureyri og á Egilsstöðum og styrkja það hér í Reykjavík, fara í 100 millj. kr. framkvæmdir í viðhaldi á Reykjavíkurflugvelli og víða hringinn í kringum landið. Við getum eiginlega talið allflesta flugvelli upp. Meira að segja gamalt verkefni, að malbika bílastæði fyrir utan Ísafjarðarflugvöll, er búið. Beðið hafði verið eftir því í 40 ár og við gerðum það í ár. Þannig horfir ýmislegt við og við höfum verið að vinna samkvæmt áætlunum sem Alþingi hefur samþykkt með samgönguáætlun. Samstaða hefur náðst um að efla og auka innanlandsflugið [[Forseti hringir.]]og það höfum við gert í ráðuneytinu, þrátt fyrir að ekki hafi allir unnið með okkur í því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og þær umræður sem hafa átt sér stað. Það væri auðvitað hægt að fara víða því að undir ráðherrann heyra fjölbreyttir málaflokkar, eins og þingmenn þekkja, en ég ætla að reyna að afmarka mig mjög. Það eru svo margir búnir að fara inn á það er snýr að sveitarstjórnarmálunum sem ég ætlaði að koma inn á sjálfur þannig að ég ætla að fara aðeins yfir í umræðuna um þessar stórauknu fjárveitingar til samgöngumála. Það er vissulega jákvætt að nú séum við að horfa á í heildina 59 milljarða fjárveitingu í samgöngu- og fjarskiptamál samkvæmt fjárlagafrumvarpi og síðan þegar við skoðum fjármálaáætlunina í samhengi. Mig langar til að grípa hér niður, með leyfi forseta, á bls. 17 í fjármálaáætluninni. Þar er sagt: „Hlutfallslega hafa framlög til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina aukist mest eða um ríflega 70% ef horft er til breytinga milli fjárlaga 2017 og fjárlaga 2021. Framlög til samgöngu- og fjarskiptamála hafa vaxið um rúm 60% að raungildi á sama tíma og farið úr um 36 ma.kr. í tæpa 60 ma.kr.“ Þetta er 61% aukning á milli áranna 2017 og 2021. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann útskýrir að það eigi síðan að fara aftur niður um 32% í framlögum til ársins 2025. Það kemur fram á bls. 7 í fjármálaáætlun að heildarframlög til samgöngu- og fjarskiptamála verða aðeins 40 milljarðar árið 2025 samanborið við 58 milljarða árið 2021. Nú ber ráðherra sér mikið á brjóst, hann sé að auka fjárveitingar um sem nemur 61% frá árinu 2017, en ætlar síðan að lækka þau aftur niður í hér um bil sömu tölu og var árið 2017 á árinu 2025. Getur hæstv. ráðherra útskýrt þetta fyrir mér vinsamlegast?
Virðulegur forseti. Það er ekkert flókið að útskýra þetta. Við erum að spýta í lófana og höfum verið að gera það markvisst. Við settum tímabundið um 5,5 milljarða í þrjú ár í fjármálaáætlun 2018 vegna umframarðs bankanna, sem við getum auðvitað ekki verið að teikna inn í langa framtíð. Við settum í fjármálaáætlun í fyrra 4 milljarða í fjögur ár í samgöngumál, sem við vorum að nýta af arði Landsvirkjunar. Það er heldur ekki hægt að teikna þá inn í einhverja langa framtíð. Það breytist margt á Covid-tímum. Aukinheldur höfum við verið að bæta í með fjárfestingarátaki upp á 6,5 milljarða í samgöngumál á árinu 2020. Ætli þeir séu ekki verða um 11 milljarðar á árinu 2021 og ég man nú ekki alveg tölurnar í svipinn fyrir 2022. Síðan fjarar það í raun og veru út og árið 2023 er ekkert fjárfestingarátak ríkisstjórnarinnar enda væri óeðlilegt af þessari ríkisstjórn að vera í einhverju átaki til tveggja, þriggja ára og láta það koma fram í tölum fyrir 2024 og 2025. Ég hef hins vegar heyrt menn hér í dag tala um að það sé skynsamlegt að bæta frekar í fjárfestingarnar og samgönguráðherra væri sá fyrsti til að samþykkja að setja meira fjármagn í það. Ég nefndi hér við hv. þm. Vilhjálm Árnason möguleikann á að spýta í tæpan milljarð á þessu ári sem myndi þá kosta hvorn sinn milljarðinn 2022 og 2023 og reyndar sennilega tæpan milljarð árið 2024 í hafnamál. Þannig að það er verkefni næstu fjármálaáætlunar, næstu ríkisstjórnar, að fjalla um það hvernig á að teikna mynd lengra inn í framtíðina. En síðan, sem ég hef ekki tíma til að segja núna, bætast við PPP-framkvæmdirnar, samvinnuframkvæmdirnar leggjast þarna ofan á. Þær hífa þar af leiðandi upp [[Forseti hringir.]]framkvæmdastigið á árunum 2024 eða 2025 að öllu óbreyttu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það má alveg til sanns vegar færa að það sé ekki sanngjarnt að ríkisstjórnin sé að lofa miklum framkvæmdum hér til 2024 og 2025, eins og hæstv. ráðherra segir, og áfram. En hæstv. ráðherra hefur samt í umræðum undanfarið talað mjög fjálglega um að það séu 900 milljarða framkvæmdir í pípunum á næstu 15 árum. Það er ekki bæði sleppt og haldið í þessum efnum, annaðhvort skulum við halda okkur við það sem er raunhæft til skemmri tíma eða horfa á stóru myndina. En það er þó ágætt að fyrir liggi að skilningur ríkisstjórnarinnar og sýn á nauðsyn samgöngufjárfestinga liggur einhvers staðar sem grunnur í námunda við upphæðina sem var til fjárfestinga árið 2017 annars vegar og verður aftur á árinu 2024 og 2025. Þetta verða þá ekki nema innspýtingar ef núverandi sýn ræður. Hitt atriðið sem mig langaði til að koma inn á og spyrja hæstv. ráðherra út í er staða innanlandsflugsins. Nú hefur vissulega verið kynnt hin svokallaða loftbrú en að mínu mati er svo margt því til viðbótar sem gerir rekstur innanlandsflugsins hér um bil óbærilegan fyrir þá sem í þeim rekstri standa. Bara sem lítið dæmi þá var um leið og Covid-ástandið kom upp sleginn af allur kostnaður og gjaldtaka flugfélaga í Keflavík, eins og nokkur kostur var. En þetta fékkst ekki gagnvart innanlandsfluginu. Það eru eflaust einhver samskipti samgönguráðuneytis og Isavia sem ráða þar um en úr fjarska horft hefur verið alveg með ólíkindum að horfa til þess skilningsleysis sem rekstraraðilar og innanlandsflugið hefur unnið við hvað gjaldtöku varðar í gegnum þann heimsfaraldur sem við nú búum við.
Virðulegur forseti. Nei, það var röng ályktun hjá hv. þingmanni að segja að menn væru að sætta sig við eitthvert lægra framkvæmdastig. Ég útskýrði einmitt í mínum síðustu orðum og skal gera það aftur að það sem mun leggjast við þarna eru samvinnuframkvæmdirnar. Þær munu akkúrat leggjast við á næstu árum og munu þar af leiðandi hækka framkvæmdastigið og þá fjármuni sem fara til framkvæmda. Við erum að tryggja að á næstu árum verði framkvæmdastigið mjög hátt, eða á sambærilegu stigi og við erum að stefna á að það verði 2020 og 2021, næstu fimm, sex árin. Ef það verður jákvæð ríkisstjórn, jafn jákvæð og sú sem nú situr og jafn öflug, þá hef ég enga trú á öðru en að menn muni bæta í á þessum árum, 2023, 2024 og 2025, þegar þar að kemur en mér finnst óábyrgt að teikna það upp. Mér finnst hins vegar ekki óábyrgt að nefna 900 milljarða vegna þess að það er búið að gera samning, höfuðborgarsáttmálann, til 15 ára, það er búið að samþykkja samgönguáætlun til 15 ára og það er búið að samþykkja sex framkvæmdir til samvinnuframkvæmda sem vel að merkja, ef maður er þokkalegur í stærðfræði, leggja sig saman á 900 milljarða. Það er til 15 ára. En ég mun ekki ráða því sem samgönguráðherra nema til næsta árs að öllu óbreyttu, við sjáum til hvernig kosningarnar fara. Svo er það líka rangt hjá hv. þingmanni að halda því fram, og það undrar mig reyndar að hann geri það sem fyrrverandi aðstoðarmaður samgönguráðherra, að samgönguráðuneytið sé eitthvað að vasast í rekstri Isavia. Það er einfaldlega ekki þannig. Isavia heyrir undir fjármálaráðuneytið hvað rekstur varðar. Við erum með lagareglur og umsvifin en því miður ekki allan pakkann, sem ég held að væri skynsamlegra. En hv. þingmaður sem fyrrverandi aðstoðarmaður samgönguráðherra hefði átt að vita það. Það hafa engin skilaboð farið frá samgönguráðuneytinu um það hvernig stjórn eða stjórnendur Isavia eiga að haga sér í einstökum málum sem varða viðskiptavini þeirra.
Virðulegur forseti. Ég geri nú í stuttu máli grein fyrir fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025 varðandi þau málefnasvið sem undir mig heyra sem utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra: Nr. 4, utanríkismál, og nr. 35, alþjóðleg þróunarsamvinna. Til þeirra teljast annars vegar fjölþjóðlegt samstarf og samskipti við önnur ríki, öryggis- og varnarmál, utanríkisviðskipti, borgaraþjónusta og þjóðaréttur og hins vegar þróunarsamvinna og mannúðaraðstoð. Þróun framlaga til þessara tveggja málefnasviða verður með nokkuð ólíkum hætti á tímabilinu. Annars vegar er gert ráð fyrir að framlög til málefnasviðs 4, utanríkismála, lækki úr 13,6 milljörðum kr. í 12,2 milljarða kr. á tímabilinu eða um tæplega hálfan annan milljarð. Hins vegar hækki framlög til málefnasviðs 35, alþjóðlegrar þróunarsamvinnu, í samræmi við stefnu ríkisstjórnar, úr um 6,8 milljörðum króna í nær 8,9 milljarða eða um ríflega 2 milljarða kr. Auk aðhalds eru tvær skýringar á lækkuðum framlögum til utanríkismála. Annars vegar lækkuð framlög til uppbyggingarsjóðs EES í samræmi við áætlanir og hins vegar lýkur tímabundnum verkefnum á tímabilinu. Hér er um að ræða formennsku í Norðurskautsráðinu, setu Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna og styrkingu utanríkisþjónustunnar til undirbúnings útgöngu Breta úr Evrópusambandinu, auk fleiri smærri verkefna. Við núverandi aðstæður verður veruleg áskorun fyrir utanríkisþjónustuna að tryggja farsæl lok þessara verkefna og takast á við önnur sem fram undan eru. Þar á meðal er formennska Íslands í ráðherranefnd Evrópuráðsins og hagsmunagæsla vegna útgöngu Bretlands úr ESB. Ekki þarf að fara mörgum orðum um mikilvægi þess að tryggja áfram örugg og farsæl samskipti við þetta mikilvægasta viðskiptaland okkar í álfunni. Þetta forgangsverkefni er hins vegar ekki innan fjármálaáætlunar og því á það eftir að krefjast mikils sveigjanleika og útsjónarsemi af hálfu utanríkisþjónustunnar. Loks má nefna framboð Íslands til stjórnarsetu í UNESCO fyrir hönd Norðurlandanna árin 2021–2023. Starfsemi utanríkisþjónustunnar hefur sjaldan verið Íslendingum áþreifanlegri en undanfarna mánuði, ekki síst þeim þúsundum einstaklinga sem komist hafa aftur hingað heim með liðsinni borgaraþjónustu ráðuneytisins og ríflega 200 ólaunuðum kjörræðismönnum sem starfa í þágu Íslands. Yfirstandandi heimsfaraldur hefur gjörbreytt stöðu íslensks efnahagslífs og endurreisn þess verður mikil áskorun. Ein öflugasta mótvægisaðgerðin sem stjórnvöld geta staðið fyrir er að styðja enn betur við íslensk útflutningsfyrirtæki. Það er í samræmi við það sem nágrannaríki okkar hafa lagt höfuðáherslu á. Á næstu dögum verður viðskiptavakt utanríkisráðuneytisins formlega ýtt úr vör en hún er byggð á fyrirmynd borgaraþjónustunnar. Með því að efla net viðskiptafulltrúa í sendiskrifstofum mætti svo veita útflutningsgreinum enn betri þjónustu sem aftur gæti skilað auknum útflutningstekjum og skilvirkara markaðsstarfi erlendis. Þar sem þetta verkefni fellur utan fjármálaáætlunar verður framkvæmd þess hins vegar að bíða. Ein helsta áskorunin sem við stöndum frammi fyrir í öryggismálum tengist fjölþátta ógnum og þar með talið í netöryggismálum. Á meðal þess sem huga þarf að í því sambandi er að tryggja öryggi sæstrengjanna sem tengja Ísland við Evrópu og Norður-Ameríku. Þessir kaplar mynda lífæð samskipta okkar við umheiminn. Þá hef ég skipað sérstakan starfshóp sem hefur það hlutverk að gera heildstæða úttekt á ljósleiðaramálum með tilliti til þjóðaröryggis. Jafnframt þarf að huga að endurbótum í tengslum við höfnina og olíubirgðastöð Atlantshafsbandalagsins í Helguvík. Tengist það liðs- og birgðaflutningaáætlun bandalagsins sem er mikilvæg fyrir varnir Íslands. Virðulegi forseti. Ég sný mér nú að málefnasviði 35, alþjóðlegri þróunarsamvinnu. Með virkri þátttöku í þróunarsamvinnu leitast Ísland við að uppfylla skyldur sínar sem ábyrg þjóð í samfélagi þjóðanna. Sem fyrr segir aukast framlög til málefnasviðsins um ríflega 2 milljarða kr. á tímabilinu. Aukningin skýrist fyrst og fremst af stefnu stjórnvalda um að framlög til þróunarsamvinnu sem hlutfall af vergum þjóðartekjum hækki úr 0,30% árið 2020 í 0,35% árið 2022. Meginverkefni málefnasviðsins eru tvíhliða. Fjölþjóðleg þróunarsamvinna í samstarfi við samstarfslönd og svæði, fjölþjóðastofnanir og frjáls félagasamtök, mannréttindi, jafnrétti og sjálfbær þróun eru leiðarljós í þróunarsamvinnu Íslands í samræmi við framtíðarsýn heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra veröld. Lögð er sérstök áhersla á svið þar sem sérþekking Íslands nýtist sem best í baráttu gegn fátækt. Þá hefur verið stofnaður nýr samstarfssjóður við atvinnulífið um verkefni sem stuðla að atvinnusköpun og sjálfbærum hagvexti í fátækum þróunarríkjum í samræmi við ákall þar um. Meginverkefni íslenskrar utanríkisþjónustu verða hér eftir sem hingað til að gæta hagsmuna Íslendinga og íslenskra fyrirtækja erlendis. Utanríkisþjónustan er útvörður þjóðarinnar hvað varðar varnir og öryggi, utanríkisviðskipti og menningarmál. Þá gætir hún víðari hagsmuna með [[Forseti hringir.]]öflugu málsvarastarfi og framlagi í þágu sjálfbærrar þróunar og mannréttinda. Þegar heimsfaraldrinum lýkur verða alþjóðleg samvinna, viðskipti og virk hagsmunagæsla sem fyrr undirstaða þess að lífskjör og tækifæri hérlendis verði áfram með því sem gerist best í heiminum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Mig langar í upphafi að spyrja um tvennt. Í fyrsta lagi höfum við séð á heimasíðu norska sjávarútvegsráðuneytisins að Norðmenn og Bretar eru búnir að undirrita rammasamning um sjávarútvegsmál. Hver er staðan á þeim málum hjá Íslendingum? Ég las líka á einhverri norskri heimasíðu að búist væri við að Norðmenn og Bretar myndu klára fríverslunarsamning í desember og seinni spurningin er: Hver er staðan á því hjá Íslendingum? Erum við á svipuðu róli og Norðmenn? Erum við að fara að klára þetta hvort tveggja á næstu dögum, vikum og mánuðum eins og Norðmenn virðast vera að gera? Annars verð ég að segja að mér finnst ekki fara vel saman hljóð og mynd þegar maður skoðar fjárlagafrumvarpið og svo fjármálaáætlunina. Það er víða talað um að það eigi að auka og styrkja útflutning þjóðarinnar en á sama tíma er verið að skera niður og draga saman. Það stendur t.d. í markmiði 3 í fjárlagafrumvarpinu að tryggja eigi íslenskum fyrirtækjum sem bestan aðgang að erlendum mörkuðum. Á hinni blaðsíðunni kemur fram að verið er að draga saman um tæpar 190 millj. kr. í þessum lið, utanríkisþjónustu og stjórnsýslu utanríkismála. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvernig fer það saman að draga svona mikið saman í þjónustunni við útflutningsgreinarnar og ætla um leið að ná þeim árangri sem þarna er talað um? Á bls. 161 í fjárlagafrumvarpinu kemur fram að spara eigi 32 milljónir í London en á sama tíma kemur líka fram annars staðar, þar á meðal á bls. 175 í fjármálaáætluninni, að stigin verði mikilvæg skref í að koma á farsælu framtíðarsambandi við Breta. Enn og aftur fer ekki saman hljóð og mynd. Það er t.d. verið að draga úr fjárveitingum til verkefnanna í Bretlandi á sama tíma og menn berja sér á brjóst og segja að verið sé að stíga mikilvæg skref til að tryggja hagsmuni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar. Fyrst aðeins varðandi Norðmenn og Breta. Menn skyldu hafa það í huga að þeir eru alls ekki búnir að ganga frá samningi um kvótaskipti og aðgang, svo er ekki. Þá er ég að vísa í Breta og Norðmenn. Samningurinn sem var undirritaður um daginn er rammasamningur sem fjallar aðeins um vinnuaðferðirnar, þ.e. að haldnir verði árlegir fundir til að ákveða kvótaskipti og aðgengi. Jafnframt var ákveðið að byggja ákvarðanir á „zonal attachment“-aðferðinni. Næstu skref hjá Noregi og Bretum verður að semja um kvótaskiptin og aðgengi fyrir næsta ár. Varðandi samskipti okkar við Breta eru þau í ágætisgangi. Maður á ekki að gera sér það að koma með tímapunktinn þegar niðurstaða verður komin en þau mál eru í fullum gangi. Hins vegar varðandi það að ekki fari saman hljóð og mynd hef ég í fyrsta lagi aldrei skilið af hverju menn sjá alltaf samhengi milli aukinna útgjalda og aukins árangurs. Ef við gerum það held ég að við séum á slæmri leið. Ég held að það hafi verið mjög skynsamlegt af okkur, þó að mikil andstaða hafi verið við það í þinginu, að klára frumvarpið um Íslandsstofu sem gerir það að verkum að við erum að samþætta frekar þjónustuna á milli utanríkisþjónustunnar og Íslandsstofu. Ég held að fjármunir nýtist mun betur við það og tryggi sömuleiðis að atvinnulífið sé í bílstjórasætinu í samstarfinu. Þannig verður það að vera að mínu mati og það er auðvitað okkar verkefni. Við getum alveg nýtt alla þá fjármuni sem við fáum og ef Alþingi ákveður að setja meiri fjármuni í utanríkisþjónustuna verður þeim fjármunum vel varið. En það að setja alltaf samhengi á milli aukinna útgjalda og árangurs stenst ekki skoðun.
Forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra: Úr því að Norðmenn hafa gert rammasamning um sjávarútvegsmál, hafa Íslendingar lokið rammasamningi eins og þar er um að ræða? Og höfum við ekki sett niður nein markmið um það hvenær fríverslunarsamningi við Breta skuli lokið líkt og Norðmenn virðast hafa gert? Samkvæmt síðunni þar sem ég las fréttina var talað um að þeir ljúki því 31. desember. Hún heitir The Nordic Page, með leyfi forseta. Út af því að hæstv. ráðherra segir að menn tali um að ekki sé hægt að ná betri árangri nema bæta við fé kemur bara fram á bls. 175, 176 og 177 í fjármálaáætluninni að ætli menn sér að ná öllum þessum markmiðum og árangri þurfi að bæta við fólki. Það þarf að bæta við möguleika ráðuneytisins til að sinna verkefninu. Ég veit ekki alveg hvort hægt er að lesa það öðruvísi en svo að fjármuni vanti. Er hægt að bæta við fólki innan núverandi ramma ráðuneytisins? Ef það er hægt hlýtur að þurfa að skera niður annars staðar. Þá hljótum við að spyrja: Hvar ætlar hæstv. ráðherra að skera niður til að mæta þeim áskorunum sem taldar eru upp á þremur blaðsíðum í fjármálaáætlun sem hann leggur fram? Mig langar að segja hér, herra forseti, að í ljósi ástandsins sem við búum við á Íslandi núna, í ljósi áskorana utanríkisþjónustunnar í framtíðinni varðandi það að afla utanríkisviðskipta, ásamt auðvitað Íslandsstofu og fyrirtækjunum í landinu, þarf að fjölga þeim möguleikum, - mig vantar íslenska orðið yfir „resource“, fyrirgefðu hæstv. forseti - tækifærum, þeim tækjum og tólum sem ráðuneytið hefur til að geta sinnt sínum störfum. Þau verða ekki dregin upp úr einhverjum skúffum í ráðuneytinu. Mér finnst vanta metnað fyrir því á áætlunartímanum. Fjármagn til utanríkisráðuneytisins lækkar á þessum fjórum árum. Það vantar metnað til að halda í það minnsta þeim fjármunum þar sem þeir eru og auka helst við til að unnt sé að sinna öllum þeim fögru og fallegu orðum sem hæstv. ráðherra setur í sína áætlun. Ég veit að markmiðið er ljúft og gott [[Forseti hringir.]]en það þarf að vera raunhæft og ganga eftir. Það þýðir ekki að tala bara um þetta.
Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni þegar hann talar um að það dugi ekki að tala bara um hlutina, það verði að framkvæma. Þegar ég kom í utanríkisráðuneytið fórum við í mikla vinnu, sem bar heitið Utanríkisþjónusta til framtíðar, þar sem allir hagsmunaaðilar gátu komið með sínar hugmyndir til þess að endurskipuleggja okkur í breyttum heimi. Eitt af því sem við höfum gert líka er að auka sveigjanleika. Hvernig kemur sveigjanleiki fram? Hann kemur t.d. fram í borgaraþjónustuverkefninu. Bætt skipulag hjálpaði okkur til að takast á við það. Það var lunginn af utanríkisþjónustunni sem sinnti þeirri starfsemi á þeim mikilvæga tíma. Annað dæmi um sveigjanleika er aukið samstarf við Íslandsstofu. Ég skal viðurkenna að mér fannst starfið vera ansi hólfaskipt. Þó að margt hafi verið gert á báðum stöðum þá var þetta hólfaskipt. Nú eru menn að vinna miklu þéttar saman til að ná betri árangri. Sömuleiðis forgangsraðaði ég með þeim hætti að ég nýtti ekki fjármuni sem áttu að fara til að opna sendiskrifstofu í Strassborg, ég nýtti þá fjármuni frekar í hagsmunagæslu varðandi EES og Brexit. Síðan myndi það hjálpa til ef menn klára sendiherrafrumvarpið sem mun auka sveigjanleika í þjónustunni. Þegar ég kom inn þá var fjórði hver diplómat sendiherra og hugmyndir hafa verið uppi hér í þingsal að hafa það þriðja hvern, og það er frá stjórnarandstöðunni. Andstaðan gegn sendiherrafrumvarpinu er í raun það eina sem hefur sameinað stjórnarandstöðuna á þessu þingi, og þá er ég að tala um Pírata, Samfylkingu, Viðreisn og Miðflokkinn. Þeir vilja núverandi kerfi. Það verður mjög gaman að taka þá umræðu. Varðandi það sem snýr að Norðmönnum og Bretum vil ég segja að Norðmenn hafa miklu knappari tíma en við út af afgreiðslu í þinginu og ég get fullvissað hv. þingmann um að við erum að vinna af fullum krafti að framtíðarviðskiptasamningum við Breta. Ég vonast til að við fáum tækifæri til að ræða það ítarlega hér á næstu dögum og vikum.
Herra forseti. Við þetta tilefni hef ég nú yfirleitt átt orðastað við ráðherra um þróunarsamvinnu. Ég ætla að sleppa því núna en ég vil þó segja að mér þykir mjög erfitt að sætta mig við að við ætlum bara að ná helmingi af þeim markmiðum sem Sameinuðu þjóðirnar gera ráð fyrir og við höfum tekið undir. Ég ætla að ræða aðeins um loftslagsmál. Mannkynið stendur frammi fyrir mjög flóknum og margvíslegum áskorunum sem krefjast náinnar og skilvirkrar alþjóðasamvinnu, nú síðast heimsfaraldri sem bætist við flókin verkefni á öðrum sviðum. Í fjármálaáætlun stendur, með leyfi forseta: „Í tilfelli loftslagsbreytinga mun kostnaður vegna aðgerða og aðgerðaleysis aukast eftir því sem tíminn líður. Efnahagsleg áhrif og kostnaður af loftslagsbreytingum getur verið verulegur. Kostnaðurinn er þó mikilli óvissu háður enda geta áhrifin verið ófyrirséð, gerst snögglega og haft keðjuverkandi áhrif. Efnahagslegir hvatar og reglusetning á tímabili fjármálaáætlunar geta þó haft mikið að segja um þessi langtímaáhrif.“ Þarna viðurkennir ríkisstjórnin að efnahagslegir hvatar og reglusetning geti haft mikil áhrif til batnaðar. En þau markmið sem íslensk stjórnvöld hafa sett sér í nýrri aðgerðaáætlun í loftslagsmálum eru einfaldlega of veik og losun gróðurhúsalofttegunda eykst ár frá ári í tíð þessarar ríkisstjórnar. Ísland setur sér veikari markmið en t.d. Danmörk og Noregur og þrátt fyrir fögur fyrirheit um græna byltingu eða græna umbreytingu nema framlög Íslands til loftslagsaðgerða minna en 1% af vergri landsframleiðslu 2021, og aukningin er óveruleg. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki sammála okkur í Samfylkingunni um að við þurfum að stíga miklu stærri skref en boðuð hafa verið og setja metnaðarfyllri markmið og fjármagn í málaflokkinn svo að við getum tekið forystu ásamt öðrum Norðurlöndum. Hefði ekki verið skemmtilegra ef ráðherra gæti spókað sig á öllum fundunum erlendis og virkilega staðið jafnfætis kollegum sínum?
Virðulegi forseti. Aðeins út af þróunarsamvinnunni - heyrði ég rétt? Er hv. þingmaður að gera lítið úr því að við erum að hækka framlagið úr 6,8 milljörðum í 8,9 milljarða á sama tíma og við horfum fram á dýpstu efnahagslægð í sögu íslensku þjóðarinnar? Allt þetta fjármagn erum við að taka að láni. Að öllu óbreyttu verða það börnin okkar sem borga það. En á sama tíma erum við að forgangsraða með þessum hætti í þróunarsamvinnu. Á að gera lítið úr því? Mér finnst það ótrúlegt. Ég hef ekki enn heyrt gagnrýni frá nokkrum aðila sem ég hef talað við á erlendum fundum á Ísland þegar kemur að loftslagsmálum. Þvert á móti er það nú þannig að menn líta til Íslands í loftslagsmálum. Ef öll lönd væru eins og Ísland væri þessi loftslagsvandi ekki til staðar. Við erum hér með endurnýjanlega orku upp á 80–90%. Við erum að miðla þeirri reynslu okkar, m.a. í þróunarsamvinnu, og þá erum við sérstaklega að tala um jarðvarmann en sömuleiðis vatnsaflsvirkjanirnar. Þegar kemur að sjávarútveginum göngum við á undan með góðu fordæmi með sjálfbærum veiðum. Ef hv. þingmaður vill spyrja hvaða fyrirspurnir ég fæ sem fulltrúi Íslands á erlendum vettvangi þá vilja menn læra af okkur. Við erum hér með GRÓ-skólana sem hundruð einstaklinga hafa sótt og við erum að leggja aukinn kraft í þá. Þar er fólk akkúrat að læra af því sem við höfum gert í áratugi og vonandi munu miklu fleiri aðilar gera það.
Herra forseti. Ég er ánægður með að bætt skuli við í þróunarsamvinnu. Ég hef hins vegar stöðugt haldið því fram síðan ég kom hingað að við ættum að reyna að ná 0,7% og meðan við höfum ekki náð því þá gagnrýni ég það að við stígum ekki nógu stór skref. Hæstv. ráðherra sagði að ef öll lönd væru eins og Ísland væru engin loftslagsvandræði. En ef allar þjóðir neyttu og gengju um eins og Íslendingar þyrfti 5,6 jarðir. Þó að við höfum forskot á ýmsum sviðum, og höfum haft hugvit til að nýta jarðvarmann okkar, breytir það því ekki að við þurfum að vega upp á móti umgengni okkar hér innan lands. Mér finnst dapurt ef ráðherra stendur í þeirri meiningu, þrátt fyrir að honum sé sagt það á erlendum fundum, að við séum jafnvel að gera meira en við þurfum og að allir líti til okkar. Mér finnst það ekki mikill metnaður og ég veit fyrir víst að félagar hans í ríkisstjórn, í hinum flokkunum a.m.k., deila ekki þeirri sýn. Megnið af fjármálaáætluninni fjallar um varnarmál og hagsmunagæslu í tengslum við Bandaríkin. Ég fann ESB bara einu sinni, en það er að vísu fjallað um EES-samninginn. Mig langar að spyrja ráðherra að víðu hagsmunamati, hvort hann telji að brýnustu viðfangsefni framtíðar lúti að varnaruppbyggingu í samvinnu við NATO og Bandaríkin en minna í tengslum við metnaðarfullar loftslagsáætlanir ESB sem verða samþykktar síðar í dag.
Virðulegi forseti. Förum aðeins yfir í loftslagsmálin. Ef við ætlum að einfalda þetta þá erum við með gríðarlega notkun en nýtum endurnýjanlega, umhverfisvæna og sjálfbæra orku. Ástæðan fyrir því að við mælumst hátt í útstreymi á hvern einstakling er sú að hér eru t.d. álver sem eru líka annars staðar í heiminum. [[Gripið fram í.]]- Af hverju grípur hv. þingmaður fram í fyrir mér? En annars staðar eru þau keyrð áfram með öðrum orkugjöfum sem kalla á miklu meiri mengun, svo að ekki sé dýpra í árinni tekið. Það er ástæðan. Getum við gert betur í umhverfismálum? Já. Eigum við að gera betur í umhverfismálum? Já. Ég hef skrifað um það og talað fyrir því og starfað að því frá því að ég byrjaði í stjórnmálum og hv. þingmaður veit að það var ekki alveg í gær sem sá sem hér stendur byrjaði. Það vantar ekkert upp á metnaðinn hvað það varðar en við eigum auðvitað að tala um hlutina eins og þeir eru og tala út frá staðreyndum. Það er mér hulin ráðgáta hvernig í ósköpunum hv. þingmaður getur tengt ESB við varnarmálin. En það er alla vega gott að það eru einhverjir sem telja von í ESB, það er alla vega hægt að finna þá hér í þessum sal. Það er erfitt að finna þá annars staðar. Almenna reglan er sú að menn tala um þann mikla vanda sem steðjar að Evrópusambandinu. Og það er ekkert fagnaðarefni, þetta eru nágrannar okkar og við viljum ekkert annað en að þeim vegni vel. En það er mjög erfitt á þeim bænum og væri nú gaman að ræða það hér í þingsal. Kannski fáum við tækifæri til þess. Herra forseti. Það er auðvitað okkar forgangsmál sem þjóðar að gæta að öryggis- og varnarmálum. Það hljóta allir að vera sammála um. Ef menn telja það fyrirkomulag sem er til staðar núna, að vera í Atlantshafsbandalaginu og með tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin, [[Forseti hringir.]]ekki gott þurfa menn að koma með valkost. Ég veit ekki til þess að neinn í íslenskum stjórnmálum hafi komið fram með slíkan kost.
Herra forseti. Það sem kerfið gerir er raunverulegt hlutverk kerfisins. Það sem gert er sýnir raunverulegu stefnuna. Það er óhætt að segja að mikið hafi mætt á utanríkisráðuneytinu að undanförnu enda miklar sviptingar á alþjóðavettvangi og á tímabili mikil þörf á að koma fólki heim. En þegar litið er til framtíðar er eðlilegt að gera ráð fyrir því að verkefni ráðuneytisins verði hefðbundnari á ný og fjalli m.a. um styrkingu á stöðu Íslands á alþjóðavettvangi og í alþjóðaviðskiptum og styrkingu heimsbyggðarinnar í gegnum þróunarsamvinnu. Það síðara virðist vera í ágætisfarvegi ef við horfum algerlega fram hjá skuldbindingum okkar í þeim efnum. En ég má til með að spyrja um hagsmunagæsluna. Þegar maður lítur yfir markmiðin og mælikvarðana á málefnasviði er áhugavert að sjá hvar er gefið í og hvar er ekki gefið í. Samdráttur yfir tímabilið í utanríkismálum er m.a. útskýrður með tilvísun í reiknireglu stofnana og það er varla mikil sókn. Mikil áhersla er á öryggis- og varnarmálin en það virðist aðallega ganga út á að sinna viðhaldi sem ætti hvort eð er að sinna. Ég skil ekki alveg hvernig þetta getur talist fimm ára áætlun. En það sem meira er, ég skil ekki alveg hvar sóknin er. Hvers vegna erum við að spila varnarleik í utanríkismálum næsta hálfa áratuginn? Hvar er útvíkkun t.d. á sendiráðum Íslands? Hvar eru áætlanir um að gera meira í gegnum alþjóðastofnanir en það sem við höfum skuldbundið okkur til nú þegar? Hvar eru markmiðin um aukið samstarf í loftslagsmálum og friðarmálum? Hvar er samstarf við fleiri alþjóðastofnanir? Bara í alvöru: Hvar er metnaðurinn? Ekki síst, miðað við ummæli hæstv. utanríkisráðherra frá 2017 um að áhugaverðir tímar séu fram undan í Bretlandi vegna Brexit og mikil tækifæri í samskiptum okkar við Breta, spyr ég að lokum: Hvar er öll þau tækifæri?
Virðulegi forseti. Ég er bara ekki alveg á sama stað og sumir þingmenn hér, þ.e. að ef fjárframlög séu ekki aukin stórlega þá sé enginn metnaður til staðar. Það eru svakalega slæmar fréttir. Ég veit að hv. þingmaður er úr Suðurkjördæmi og ég veit að mikill metnaður hefur verið í landbúnaðarmálum þar en á undanförnum áratugum hafa framlög ríkisins lækkað gríðarlega til landbúnaðarmála. Þýðir það að menn séu að missa allan metnað varðandi landbúnaðarmál í landinu? [[Gripið fram í.]]Hv. þingmaður vill ekki að ég noti þetta dæmi, allt í góðu. Það er hægt að taka mörg önnur. Þessi hugsun gengur ekki upp. Í ofanálag vil ég benda hv. þingmönnum á að við erum að fara í gegnum eina dýpstu kreppu sem verið hefur og ef menn ætla að mæta hér og segja að ekki sé hægt að gera neitt nema með því að setja meiri peninga í viðkomandi málaflokk þá skulum við bara gefast upp strax, sem við ætlum ekki að gera, það er mjög langur vegur frá. Við setjum gríðarlegan metnað í öll þau mál sem við leggjum áherslu á. Það hefur kannski farið fram hjá hv. þingmanni, það er nú gaman að ræða það sérstaklega, að við fórum í sérstaka stefnumótun eftir að Covid byrjaði. Við reyndum að læra af því hvað gekk vel og hvað við gætum nýtt af því sem gerðist. Eitt af því sem við getum nýtt eru t.d. fleiri fjarfundir, það kallar á minni fjármuni en við munum geta nýtt þá betur. Það sem við leggjum sérstaka áherslu á, og þess vegna erum við að koma á viðskiptavakt, af því að hv. þingmaður vísaði í borgaraþjónustuna, það stóra verkefni þegar við vorum að hjálpa fólki til að koma heim, og það er að fyrirmynd þess. Þá erum við að samnýta ráðuneyti, sendiráð, með svipuðum hætti og við gerðum með borgaraþjónustuna, og svo Íslandsstofu, sem ríkisstjórnin kom sem betur fer hér í gegn eftir harða mótstöðu stjórnarandstöðunnar. Utanríkisþjónustan mun ekki selja neitt, ekki einn fisk. En við getum hins vegar opnað dyr og með því að vinna með atvinnulífinu getum við hjálpað til við að auka útflutningsverðmæti. Það er eitt af stóru forgangsmálunum núna. Ég get nýtt alla fjármuni sem koma inn aukalega, það vantar ekkert upp á það [[Forseti hringir.]]en aðalatriðið er að nýta þá fjármuni sem við höfum eins vel og mögulegt er og setja markið hátt og ná markmiðunum.
Herra forseti. Það er svo sem ekkert nýtt að hæstv. utanríkisráðherra svari ekki spurningum sem til hans er beint og kannski er ekki von til þess að það breytist. Þetta snýst ekki bara um peningana, þetta snýst um hversu vel þeir eru notaðir. Þetta snýst um markmiðin sem koma fram og það koma ekkert rosalega merkileg markmið fram. Dýpstu kreppunni þarf að svara með metnaðarfyllstu stefnunni. Ekki brotthvarfi, ekki uppgjöf. Það hafa verið málefnalegar spurningar í allan dag til ýmissa hæstv. ráðherra og málefnaleg svör að jafnaði. En þetta er í fyrsta sinn í dag sem ég sé þingmenn úr mörgum ólíkum flokkum, Miðflokknum, Samfylkingunni, Pírötum og ég á von á fleirum, koma fram og sammælast um að metnaðarleysi sé í málaflokki. Höfum það alveg á hreinu. Utanríkismál líta út fyrir að skipta engu máli fyrir þessa ríkisstjórn [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]þegar horft er til frumkvæðisins og til niðurstaðna. Ég hef ekki frekari spurningar fyrir hæstv. ráðherra, hann myndi líklega hvort eð er ekki svara þeim, nema bara með útúrsnúningum og rugli en aldrei utanríkispólitík.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hefur uppi stór orð en það er ekki mikið innihald í þeim. Ef hv. þingmaður les það sem hér er um að ræða getur hann ekki með nokkru einasta móti haldið því fram að ekki sé um markmið og áætlanir að ræða. Ég nefndi Covid-skýrsluna, tólf ákveðnar tillögur. Það voru 400 manns úti um allt þjóðfélag, í atvinnulífinu, sem komu að stefnumótun Íslandsstofu um útflutningsstefnu okkar. Er hv. þingmaður að segja að þetta fólk, sem vann saman að því að koma með metnaðarfulla áætlun um það hvernig við getum aukið útflutningsverðmæti okkar, sé bara með útúrsnúninga og að sú vinna sé metnaðarlaus? Það er það sem hv. þingmaður er að segja. [[Gripið fram í.]]Hv. þingmaður heldur kannski að hann sé að slá pólitískar keilur í einhverjum hráskinnaleik en hann er að gagnrýna það sem áhersla hefur verið lögð á, að fá aðila, ekki bara í ráðuneytinu heldur úti í öllu þjóðfélaginu, sem beina þátttakendur í stefnumótun í mikilvægum málaflokkum í utanríkisviðskiptum, af því að hv. þingmaður fjallaði sérstaklega um utanríkisviðskipti. Við getum talað um GRÓ-skólana. Við getum talað um áherslur í þróunarsamvinnu, t.d. á mannréttindamiðaða þróunarstefnu sem hv. þingmaður stjórnarandstöðunnar kom m.a. að. Er hv. þingmaður að gera lítið úr þeirri vinnu og þeim markmiðum?
Nei.
Það verður ekki bæði sleppt og haldið. Ég hlustaði á hv. þingmann, það hlustuðu allir á hv. þingmann, og ef hann er ekki að gera lítið úr öllu því sem allir þessir aðilar komu að, verður hann að segja það. [[Forseti hringir.]]Hann talaði mjög niður til þessarar vinnu og gerði afskaplega lítið úr henni og það þykir [[Forseti hringir.]]mér miður því að ég var að vonast til þess að breið og góð pólitísk sátt og samstaða væri um þessa hluti.
Hæstv. forseti. Í stjórnarsáttmála er sérstaklega kveðið á um forystu Íslands á alþjóðavettvangi á sviði mannréttinda, sérstaklega kynjajafnréttis og réttinda hinsegin fólks, og á sviði loftslags- og umhverfismála. Ísland leggur áherslu á virka þátttöku í starfi alþjóðlegra stofnana en staðan nú er sú að stuðningur ákveðinna ríkja við mikilvægar stofnanir hefur minnkað eða jafnvel horfið. Rótgrónar stofnanir Sameinuðu þjóðanna eiga t.d. undir högg að sækja en á þessu ári er 75 ára afmæli Sameinuðu þjóðanna. Um er að ræða stofnanir sem voru settar á fót til að tryggja velferð fólks, til að stuðla að jöfnuði og friði. Þetta er alvarlegt mál. Í þessu umhverfi er öflugt norrænt samstarf afar mikilvægt, jafnvel mikilvægara en nokkru sinni fyrr, þar sem sameiginleg gildi og grunnstoðir Norðurlanda eru lýðræði, mannréttindi, jafnrétti og réttarríki. Samstarf Norðurlanda á alþjóðavettvangi verður áfram einn af hornsteinum utanríkisstefnu Íslands með velsældar- og loftslagsmarkmið ríkisstjórnar að leiðarljósi og nýja framtíðarsýn um Norðurlöndin sem sjálfbærasta og samþættasta svæði heims árið 2030. Að þessu sögðu langar mig að fá skýringu hjá ráðherra á útgjaldaramma málaflokksins en þar kemur fram að hann fari úr tæpum 14 milljörðum kr. 2021 niður í rúma 12 milljarða 2025. Þrátt fyrir að skýra megi þessa lækkun með því m.a. að formennsku okkar í Norðurskautsráðinu ljúki og með lækkun framlaga uppbyggingarsjóðs EES telur ráðherrann þá að þessi lækkun endurspegli aukna áherslu á loftslagsmálin og þjóðaröryggismálin? Náum við að uppfylla skyldur okkar án þess að bæta við fjármunum? Nú hugsa ég t.d. til norræna samstarfsins þar sem aukin áhersla er á loftslagsmál en þar sem framlög ríkisstjórnar til norræns samstarfs aukast ekki er staðan sú hjá okkur í Norðurlandaráði að draga þarf verulega úr framlögum til menningarstarfs sem er mjög miður þar sem norrænt menningarsamstarf er að stórum hluta það sem heldur grasrótinni saman.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það sem hún hafði fram að færa. Hv. þingmaður tekur upp hluti sem ég held að við getum verið mjög sátt við. Og það er ekki út af því að við séum að berja okkur sjálfum á brjóst heldur erum við t.d. að lesa það sem sagt hefur verið um framgang okkar í mannréttindaráðinu. Ekki er langt síðan lærð grein kom frá fyrrverandi utanríkisráðherra Kosta Ríka, að mig minnir, þar sem hann sagði að önnur Norðurlönd þyrftu að gera eins og Ísland þegar kæmi að setu þeirra í mannréttindaráðinu. Ég er svo sannarlega sammála hv. þingmanni þegar hún talar um norrænt samstarf. Við megum líka vera mjög sátt við það að eftir Thorvald Stoltenberg sé það okkar maður, Björn Bjarnason, sem skrifar næstu skýrslu. Mér er til efs að nokkur Íslendingur hafi gegnt jafn mikilvægu hlutverki í alþjóðastarfi og sá fyrrverandi ráðherra. Það sýnir hvaða traust er borið til okkar í þessu samstarfi. Vilji okkar er alveg skýr og ég vona að Norðurlöndin beri gæfu til að vinna eins mikið saman og mögulegt er. Það gekk einstaklega vel hjá okkur að vinna saman þegar kom að borgaraþjónustuverkefninu, en í mörgu má gera betur. Þegar kemur að því hvort meiri fjármuni þurfi til þá getum við alltaf nýtt meiri fjármuni, það er bara þannig. Við komumst hins vegar ekki hjá því að horfa á það í hvaða stöðu við erum. Þegar við erum að tala um fjárlög næstu ára erum við að taka lán til framtíðar. Í mínum huga er það bara þannig, og ég er kannski einn um það, að við þurfum að nýta þá peninga betur sem við höfum núna. Við viljum ekki að börnin okkar lendi í því að vera með skuldaklafa vegna þess að við höfum ekki sinnt því hlutverki okkar.
Virðulegur forseti. Það er mjög erfitt að tala um öll þessi mikilvægu verkefni þegar við erum komin inn í dýpstu efnahagslægð sögunnar. En við þurfum að ræða málin, til þess erum við hér. Viðbrögðin við Covid meðal æðstu ráðamanna á Norðurlöndunum voru í fullkomnu ósamræmi við opinbera stefnu Norðurlandaráðs um að vera samþættasta svæði heims. Viðbrögð við Covid sýndu að svo er ekki. Þá á ég ekki við samstarf borgaraþjónustu Norðurlanda, það var til fyrirmyndar, heldur á ég kannski frekar við fyrstu viðbrögð. Áður en Covid braust út samþykkti Norðurlandaráð stefnu um samfélagsöryggi. Norðurlandaráð vill meiri samnorrænan viðbúnað svo að bregðast megi við vá með mjög skömmum fyrirvara án vafa um hlutverk og ábyrgðir. Í skjölum og skýrslum um samfélagsöryggi má sjá að Finnland, Svíþjóð og Noregur hafa með sér fast samstarf á ýmsum sviðum en Danmörk, ásamt sjálfsstjórnarsvæðunum Færeyjum og Grænlandi, og Ísland standa utan þess. Ráðherra minntist á skýrslu Björns Bjarnasonar en hún var um norrænt samstarf á vettvangi varnar- og öryggismála og þar var áhersla lögð á netógnir og fjölþátta ógnir. Samstarf um netvarnir hefur farið fram í nokkur ár innan ramma NORDEFCO. Á undanförnum árum hafa norrænu löndin byggt upp netöryggissveitir. Tilgangur þeirra er að fyrirbyggja og takast á við netárásir í löndunum. Núorðið standa þessar sveitir fyrir sameiginlegum námskeiðum og æfingum og skiptast á ástandsskýrslum um ógnir og hættur í netumhverfi á norrænum vettvangi. Með auknu samstarfi geta löndin eflt sameiginlega getu sína til að takast á við ógnir og hættur í netumhverfinu. Mig langar að heyra skoðun ráðherra á þessari stefnu Norðurlandaráðs um aukið samstarf á vettvangi samfélagslegs öryggis og hvort hann telji fjármálaáætlun endurspegla aukna áherslu á norrænt samstarf á vegum varnar- og öryggismála. Telur ráðherra að það yrði okkur til hagsbóta að vinna nánar með Norðurlöndunum á vettvangi netöryggismála? Og að síðustu: Telur ráðherra ekki tímabært að Ísland gerist aðili að stofnuninni í Helsinki, miðstöð fjölþátta ógna, en Ísland eitt Norðurlandanna á ekki hlutdeild í þeirri stofnun? Mun ráðherra beita sér fyrir því og myndi þátttaka okkar þar rúmast innan fjármálaáætlunar eins og hún liggur fyrir?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kemur með góðar en krefjandi spurningar. Ég er sammála hv. þingmanni um að Norðurlöndin áttu að standa sig betur því að við viljum geta litið á okkur sem samþættasta svæði heims. Ég fór ekkert í grafgötur með að ég var mjög ósáttur við hvernig hlutirnir fóru af stað, sérstaklega þegar kom að Covid-faraldrinum. Ég tel líka að við getum gert betur þegar kemur að því að leysa úr þessum málum. Eins og hv. þingmaður vísaði til var borgaraþjónustuverkefnið algjörlega til fyrirmyndar. En þó ekki væri annað en með gagnkvæm skírteini upp á ferðalög er margt sem við getum gert miklu betur til að verða í raun samþættasta svæði heims. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni. Ég vonast til þess að við getum tekið skýrslu Björns Bjarnasonar og rætt hana hér og í hv. utanríkismálanefnd og þar eru margir þættir inni. Hv. þingmaður dregur netöryggismálin fram en þau eru gríðarlega mikilvæg. Svo mikið er víst að við gerum eitthvað ein í þeim málum, ég ætla ekki að gera lítið úr því, en við verðum að vinna að þeim með bandalagsþjóðum okkar. Hv. þingmaður nefndi setrið í Helsinki, ég hef líka litið á setrið í Tallinn, þó að það sé ekki á Norðurlöndunum, og mér finnst það vera veikleiki að við séum ekki þátttakendur í því samstarfi. Mér finnst einhvern veginn að maður þurfi ekki að rökstyðja af hverju það er forgangsmál að vinna með bandalagsþjóðum okkar þegar kemur að netöryggismálum. Ég hef sagt það í þessum stól áður að mér finnst við vera allt of bláeyg þegar kemur að þessari ógn. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að hér er verk að vinna og ég vonast til að við fáum góða umræðu hér í þinginu og vonandi einhverja bragarbót í þessum málum.
Virðulegi forseti. Við hæstv. ráðherra getum verið sammála um margt, ekki allt, en m.a. það að ekki er samasemmerki á milli þess að auka fjármagn í málaflokka og að auka gæði vinnu, starfsemi, ég get alveg tekið undir það. Hins vegar skiptir máli að forgangsraða þegar við stöndum frammi fyrir samdrætti til málaflokks eins og þessa, þegar við þurfum að byggja undir utanríkisþjónustuna, efla tengslin og opna leiðir og hafa þær greiðari en nokkurn tímann fyrr. Þess vegna verður mikilvægi EES-samningsins aldrei of oft undirstrikað. Ég rek augun í að á bls. 176 er talað um hagkvæmni í rekstri og að forgangsraða í þágu ákveðinna verkefna. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki alveg á hreinu að við séum að forgangsraða í þágu EES-samningsins. Við eigum að gera allt til þess að verja þann mikilvæga alþjóðasamning sem við erum aðilar að og hefur haft ótrúlega þýðingarmikil áhrif til bættra lífskjara á Íslandi og opnað dyr, ekki bara varðandi viðskipti, heldur einnig námsmenn o.fl. Það þekkjum við. Það segir á bls. 176: „Að óbreyttu er því veruleg áskorun fólgin í því að fylgja eftir áherslumálum sem krefjast mikillar athygli, svo sem styrkingu á framkvæmd EES-samningsins …“ Í ljósi þess að mér finnst þessi ríkisstjórn ekkert endilega hafa verið að tala upp EES-samninginn, þótt vissulega hafi ráðherra gert það af og til, vil ég fá það alveg á hreint: Er ekki alveg örugglega verið að forgangsraða í þágu EES-samningsins? Það er fyrri spurningin. Síðan er það seinni spurningin. Mig langar að vita í ljósi alls þessa hvort hann sé þá sammála bæði Morgunblaðinu og ekki síður Miðflokknum í gagnrýni þeirra á EES. Tekur hæstv. ráðherra undir gagnrýni Miðflokksins og Morgunblaðsins á þennan mikilvæga alþjóðasamning okkar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og fyrirspurnirnar. Fyrst aðeins varðandi forgangsröðunina. Ég er sammála öllu því sem hv. þingmaður segir um að það þurfi að forgangsraða. Ég vísaði til þess að við settum af stað ákveðna Covid-vinnu, ef þannig má að orði komast. Hver var hún? Jú, að læra af því sem gerðist í Covid. Hvernig virkaði þjónustan við þær aðstæður? Hvað getum við lært af því? Við verðum nefnilega að læra af þessu. Sumt gekk loksins upp, eins og samskipti í gegnum vídeó-fundi o.s.frv. sem búið er að tala um í áratugi. Það er alveg gríðarlega gott og við viljum halda því áfram. Sömuleiðis lögðum við áherslu á að hjálpa til við að opna dyr og hjálpa íslenskum fyrirtækjum að auka útflutningsverðmæti við að selja á erlendum mörkuðum. Það er dæmi um forgangsröðun. Varðandi EES þá tala verkin þar. Frá því að ég kom hér inn hef ég lagt gríðarlega áherslu á að efla hagsmunagæslu í EES. Þess vegna eru nú fulltrúar allra ráðuneyta í Brussel. Sömuleiðis kom hér út EES-skýrsla og við erum með eftirfylgni með henni núna af því að það er ekki nóg að setja upp áætlanir og tillögur, við þurfum að fylgja því eftir. En þetta er ekki bara utanríkisþjónustan. EES-samningurinn tengist inn í öll fagráðuneytin og þurfa fleiri aðilar að koma að því og gera það auðvitað ef vel á að ganga. Ég get svo sem ekkert farið að eltast við einhverjar opnar spurningar. Þeir sem töluðu niður EES-samninginn þegar hann fór af stað og síðan ég hóf þátttöku í stjórnmálum voru ESB-sinnar. Síðan hafa aðrir tekið það upp sem vilja fara út úr EES-samstarfinu. Ég held að það sé hins vegar alveg rétt sem lagt upp var með á sínum tíma, að ef EES-samningurinn væri ekki fyrir hendi er vandfundin önnur góð leið. ESB-sinnarnir, þeir sem töluðu niður EES-samninginn, voru með skýrt markmið, þeir töluðu þannig til að menn myndu hrekjast inn í ESB í kjölfarið. Þó svo að ég treysti því að hv. þingmaður ætli ekki að vera þar þá sé ég þess enn dæmi hjá þeim sem vilja að við göngum í ESB.
Virðulegi forseti. Ég ítreka spurningu mína: Er hæstv. ráðherra sammála gagnrýni Miðflokksins á EES-samninginn? Mér þótti ráðherrann tala í lokin eins og United-maður talar um Liverpool, en það er önnur saga. Ég vil bara fá það á hreint hvort hæstv. ráðherra sé sammála þeirri gagnrýni sem m.a. Miðflokkurinn hefur sett fram á EES-samninginn. Í öðru lagi langar mig, og þá kem ég allt öðru efni, að fá að vita hvernig gengur að fá Breta til að viðurkenna Ísland sem strandveiðiþjóð í makríl. Mér finnst það skipta mjög miklu máli að við fáum upplýsingar um það, því að ekki síst á þessum tímum, eins og hæstv. ráðherra lýsir vel, þurfum við að tryggja hagsmuni okkar Íslendinga, viðskiptalega hagsmuni sem og efnahagslega og félagslega hagsmuni. Og þá skiptir utanríkisþjónustan máli. Hvernig gengur að fá Breta til að viðurkenna Ísland sem strandveiðiþjóð í makríl? Það hefði mikla þýðingu fyrir okkur Íslendinga, sérstaklega í ljósi þess að Bretar taka við samningsumboði frá Evrópusambandinu nú um áramótin og virðist vera þokkalegt talsamband milli utanríkisráðherra og Breta. Hversu oft hefur hæstv. ráðherra rætt um makríl og stöðu Íslands sem strandveiðiþjóðar við breska ráðherrann? Ég geri ráð fyrir að ráðherra hafi haldið því sjónarmiði og þeim hagsmunum Íslendinga mjög á lofti í samtölum sínum við Breta, þannig að það væri gott að fá það upplýst. Í þriðja lagi: Er staða Íslands sterkari með því að semja við Breta en ESB að mati ráðherra?
Virðulegi forseti. Aftur spyr hv. þingmaður hvort ég sé sammála Miðflokknum. Þá spurningu fæ ég nú eiginlega aldrei þannig að hv. þingmaður verður að fyrirgefa þó að ég eigi svolítið erfitt með að fóta mig í því efni. Þetta er mjög opin spurning. Ég held að ég hafi tekist nokkuð fast á við Miðflokkinn um EES-samninginn. Venjulega þegar menn gera það eru þeir ekki sammála og ég veit ekki til þess að Miðflokkurinn hafi breytt afstöðu sinni. Og ef þeir eru ekki orðnir sammála mér þá er ég ekki sammála þeim. Ég vona að það svari spurningu hv. þingmanns. Varðandi Breta hefur vandamál varðandi sjávarútveg og slíka þætti ekki komið upp enn þá í það minnsta. Mér þætti mjög líklegt að ég hefði fengi einhverjar slíkar meldingar ef þau hefðu komið upp. Það sem ég hef mest rætt um við breska ráðherra þegar kemur að sjávarútvegi varðar samstarf milli Íslands og Bretlands. Þeir geta mikið lært af okkur á því sviði. Þeir voru búnir að vera í áratugi í Evrópusambandinu og veiddu aðeins 25% af fiski í sinni lögsögu. Þeir eru núna í fyrsta skipti í langan tíma að fá aftur yfirráð yfir lögsögu sinni. [[Gripið fram í.]]Hugsið ykkur ef við Íslendingar værum í þessari stöðu, værum í Evrópusambandinu og gætum bara veitt 25% af okkar eigin fiski. Það er bara raunveruleikinn. Við höfum verið að ræða samstarf á ýmsum sviðum í sjávarútvegsmálum og ég fagna þó ekki fyrr en markið er komið. Ég fagna ekki fyrr en við erum búin að skrifa undir. En hins vegar hef ég reynt að ræða við ESB, m.a. um framkvæmd á tollasamningnum og öðru slíku. Það hefur verið mjög erfitt, virðulegi forseti, og ég hef ekki náð neinum árangri hvað það varðar fram til þessa, ef það svarar fyrirspurn hv. þingmanns.
Virðulegur forseti. Hér er verið að ræða málefni utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra. Mig langar að byrja á því að spyrja hann um EES-samninginn. Það er margt gott í honum. Það er margt allt í lagi og svo er margt slæmt. En ég vil fá upplýsingar hjá honum vegna þess að Eftirlitsstofnun EFTA hefur nú sent Íslendingum lokaaðvörun í meintu samningsbrotamáli, sem stofnunin hefur haft til meðferðar í átta ár, þar sem krafist er að lög og tilskipanir frá ESB verði gerð rétthærri og æðri íslensku réttarfari. Hér kemur enn og aftur fram að EES-samningurinn er baneitraður og hann þverbrýtur stjórnarskrána ef þetta er rétt. Ég vil fá á hreint: Er það ekki skýrt? Er ekki kominn tími til að við klippum á naflastrenginn og segjum bara Evrópusambandinu hreint og beint út að íslensk lög gildi? Ég myndi líka segja að við ættum kannski á sama tíma að senda Bretum innilegar samúðarkveðjur, en samt fagna með þeim að sleppa undan því skelfilega skrímsli sem ESB er. Maður sér það bara best á því sem við vorum að ræða hér áðan, um 25% yfirráð yfir fiskimiðunum. Það sýnir hreinlega að þeir mega vera guðs lifandi fegnir þegar þeir loksins sleppa. En ég vil fá það fram hvort það sé ekki algerlega á hreinu að íslensk lög gildi en ekki EES.
Virðulegi forseti. Út af EES-samningnum þá held ég að vísu að við höfum verið mjög lánsöm á þeim tíma að vera þar sem við vorum, við vorum í EFTA. Þá voru mörg önnur ríki í EFTA sem ætluðu sér ekki í ESB á þeim tíma, t.d. Svíþjóð, Finnland, Austurríki og auðvitað Sviss, það var talið að út af hlutleysisstefnu þess gæti það aldrei gengið í Evrópusambandið. Það var því mjög mikið jafnræði á milli EFTA og ESB á þeim tíma þegar menn settust niður. Þess vegna erum við EFTA-ríkin með okkar eigin eftirlitsstofnun, okkar eigin dómstól, þetta tvíhliða kerfi til jafns við Evrópusambandið, þó að það sé auðvitað miklu stærra. Hvað varðar þessa hluti þá innleiddum við þessar reglur, m.a. svokallaða bókun 35, í upphafi og það hafa ekki verið neinir þeir hnökrar á EES-samningnum að það kalli á stórvægilegar breytingar. Það sem við höfum bent á í þessum málatilbúnaði - þetta er ekkert í fyrsta skipti og ekki í síðasta skipti sem slíkt gerist, það gerist nokkuð oft að ESA fylgi einhverjum málum eftir og síðan þurfum við að sjá hverjar lyktir málsins verða. En lífið snýst alltaf um valkosti. Ef við ætlum ekki að vera í EES, sem er auðvitað valkostur, þá þurfum við að spyrja: Hvað viljum við? Ég nefndi það áðan að þeir sem börðust harðast gegn EES-samningnum þegar hann var stofnaður, voru ESB-sinnar. Af hverju? Þeir töldu að eina leiðin fyrir okkur væri að fara í ESB, sem er 500 milljóna manna markaður, þó ekki væri nema bara út af viðskiptahagsmunum. Það væri erfitt fyrir okkur að halda hér uppi jafn fjölbreyttu atvinnulífi og raun ber vitni ef við hefðum ekki aðgang að þeim markaði. En lífið er bara þannig. Ég vildi gjarnan geta teiknað upp alla hluti eins og ég vildi hafa þá, en það er eitthvað í það, virðulegur forseti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra svarið og ég er alveg sammála því að við eigum að halda í EES-samninginn en við eigum að halda þessu óbreyttu. Við eigum ekkert að láta þá ráða yfir okkur, íslensk lög eiga að gilda. En ég ætla að fara út í annað. Hér áðan var talað um hreina orku. Hæstv. utanríkisráðherra sagði að hann hefði fengið mjög mikla athygli út á það að Ísland er með hreina orku. En hvað segir hann þá um þá staðreynd að við erum að selja þessa hreinu orku? Við erum að selja hana til þeirra sem brenna olíu, nota kjarnorku. Finnst honum það eðlilegt? Er hann spurður um það hversu mikið við erum að selja og hvers vegna við erum að ýta undir það að umhverfissóðar geti fengið stimplun frá okkur um að þeir nýti hreina orku þegar þeir hafa hana ekki? Mig langar líka að spyrja hvort það hafi komið til tals hvort ekki sé kominn tími til að við tökum upp vegabréfaeftirlit á landamærum. Mér finnst sjálfsagt að við vitum hverjir það eru sem koma til landsins, sérstaklega á þessum tímum þegar sú staða virðist komin upp að erlendir glæpaflokkar séu farnir að hasla sér völl hérna. Þar af leiðandi hlýtur þetta að vera lágmarkskrafa. Ég veit að Danir hafa tekið þetta upp og Svíar hafa tekið upp landamæraeftirlit tímabundið. Ég veit ekki hvort þeir gera það enn. En ég þurfti að sýna vegabréf á milli Þýskalands og Danmerkur. Þannig að ég spyr bara: Af hverju í ósköpunum erum við ekki með landamæravörslu hér þannig að fólk þurfi að gera grein fyrir sér þegar það kemur til landsins?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir fyrirspurnina. Fyrst um það hvort þetta snýst um að einhver ráði yfir okkur. Við viljum halda í það að ekki sé brotið á okkur á EES-svæðinu. Þá beitum við okkar stofnunum og segjum: Það er verið að brjóta á okkar fyrirtækjum. Það er ekki farið eftir þeim reglum sem við höfum sammælst um. Þannig að það verður ekki bæði sleppt og haldið. Ef við erum ekki með þetta þá er það augljóst að ef íslensk fyrirtæki gætu ekki keppt á jafnréttisgrundvelli í Evrópu er hætta á að þau myndu fara til Evrópu. Það sama gildir auðvitað um annað. Það er fullt af fólki, sérstaklega eldra fólki, sem vill t.d. búa í heitum löndum í Evrópu og þá hefur það sama aðgang og það hefur hér að heilbrigðisþjónustu og öðru slíku. Það er auðvitað mjög gott. Ef það er brotið á okkur þá segjum við: Þið eruð að brjóta þessar sameiginlegu reglur okkar. Við þurfum auðvitað að vera sjálfum okkur samkvæm. En málið sem um er að ræða er flóknara og er lagaþræta frekar en eitthvað annað. En við erum auðvitað alltaf hörð á því prinsippi okkar að við erum fullvalda ríki og við þurfum alltaf að gæta hagsmuna okkar. Sjálfstæðisbaráttan er endalaus. Henni lýkur aldrei. Ef hv. þingmaður er að vísa til aflátsbréfa þá verð ég viðurkenna að ég skil það ekki alveg. Það heyrir ekki undir mig en eins og aðrir lít ég á þetta og segi: Hlutirnir eru ekki alveg eins og þeir eiga að vera. Ég held að við eigum að fara mjög varlega í það að selja það eitthvað annað, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Varðandi vegabréfaeftirlit þá vísaði hv. þingmaður í Schengen og hann verður að ræða það við dómsmálaráðherra sem fer með þau mál. [[Forseti hringir.]]Ég hef reyndar aldrei getað farið á milli Evrópuríkja eða komið til landsins án þess að sýna vegabréf, hef alla vega þurft að hafa það við hendina, en það er annað mál.
Herra forseti. Þó að málaflokkur hæstv. ráðherra nemi ekki nema 2% af fjárlögum, eða þar um bil, er stundum talað eins og hann sé botnlaus peningahít og einhvern veginn sé auðveldast í heimi að ná jafnvægi í ríkisfjármálunum með því að höggva í utanríkisþjónustuna. Ég held að á síðustu misserum höfum við séð nokkuð góð dæmi um mikilvægi þjónustunnar og þeirrar starfsemi sem þar hefur verið til staðar. Hæstv. ráðherra nefndi borgaraþjónustuna, skrifstofu sem ég efast um að nokkurt mannsbarn hafi vitað af fyrir ári en reyndist vera lífsbjörg margra þegar á þurfti að halda. Þetta sýnir okkur svo vel hvað þessi litla kvika utanríkisþjónusta okkar, með því hæfa starfsfólki sem þar vinnur, getur þegar á reynir. Mig langar að biðja ráðherrann, sumpart vegna þess að hann býr að reynslu sem fyrrverandi fulltrúi í fjárlaganefnd, aðeins að hjálpa mér að skilja aðhaldskröfukonseptið. Það er gerð 2% aðhaldskrafa á þessa málaflokka eins og almennt er í áætluninni. En hvernig virkar það t.d. í málaflokki 4 um utanríkismál þar sem um helmingur af útgjöldunum er bundinn í fjölþjóðasamstarf? Þýðir það þá að 2% aðhaldskrafa leggst þyngra á einhverja tiltekna kjarnaþætti í utanríkisþjónustunni eins og borgaraþjónustuna? Hvernig er það t.d. í þróunarsamvinnunni, sem er væntanlega mestan part einhver millifærsla fjármuna á milli Íslands og alþjóðasamtaka, [[Forseti hringir.]]er aðhaldskröfunni smurt yfir hækkunina? Og þá vaknar spurningin: Til hvers er hún þá ef hún leiðir ekki til þeirra úrbóta í [[Forseti hringir.]]rekstri ráðuneytanna sem maður myndi ætla að væri tilgangur hennar?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er rétt að þetta eru innan við 2% af heildarútgjöldum, mig minnir 1,7–1,8%. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að fara aðeins yfir borgaraþjónustuna. Ég held að það sé rétt hjá honum að fólk hafi ekki vitað hvað hún er. Hins vegar hafa margir nýtt sér þjónustu hennar. Eðlilega er fólk kannski ekki að bera það á torg þegar það, eða einhver nákominn, lendir í einhverjum vandræðum. Það er gott að vekja athygli á því að rúmlega 200 manns vinna frítt fyrir íslenska þjóð. Ég hef lagt áherslu á að styrkja tengslin við þetta fólk og bjóða því hingað heim til að kynna hvað er í gangi og líka til að sýna því örlítinn þakklætisvott. Þetta fólk, kjörræðismennirnir úti um allan heim, var ómetanlegt fyrir okkur við þessar aðstæður. Síðan komum við á laggirnar nýrri deild sem heitir heimasendiherrar. Hún nýtir þá aðila sem eru heima og eru þá sendiherrar gagnvart ákveðnum ríkjum þó að þeir séu staðsettir á Rauðarárstígnum. Það nýttist mjög vel. Hv. þingmaður kom inn á hluti sem mjög gott er að ræða. Menn eru alltaf að reyna að setja ramma utan um þann stóra rekstur sem ríkið er, ekki bara Íslendinga heldur aðrir líka. Við stigum mjög heillavænlegt skref í sambandi við opinber fjármál, fjármálalögin og annað slíkt. Síðan reyna menn að hafa einhverja hreyfingu á hlutunum og eru alltaf að leita leiða til að gera hlutina með hagkvæmari hætti. Það á kannski ekki beinlínis við þá þætti sem hv. þingmaður vísaði til sérstaklega, eins og þegar við semjum um ákveðin framlög í þróunarsamvinnu. Við semjum t.d. um framlög í uppbyggingarsjóði EFTA og annað slíkt og engin aðhaldskrafa kemur á það. [[Forseti hringir.]]En þetta gerir þá kröfu til stjórnenda ráðuneyta að reyna að líta til þess að gera hluti með jafn hagkvæmum hætti og mögulegt er. Hvort þetta er besta leiðin eða önnur leið [[Forseti hringir.]]betri til, það má síðan ræða.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í markmið og mælikvarða í þeim kafla sem snýr að öryggis- og varnarmálum. Ráðherra rekur kannski minni til þess að á 149. löggjafarþingi lagði sá sem hér stendur fram fyrirspurn um viðveru herliðs á öryggissvæðinu á Keflavíkurvelli. Það kom fram að þegar svarið var skrifað hefði verið dagleg viðvera herliðs á vellinum í þrjú ár. Nú er það markmið í fjármálaáætluninni að viðvera bandalagsríkja hér á landi sé viðvarandi á þessu ári og til 2025 og væntanlega lengur. Viðvera bandalagsríkja hér á landi á að vera í 365 daga á ári. Fjöldi þátttakenda, rúllandi yfir árið, er 1.500, allt að 500 undir lok tímabilsins, miðað við fjölda gistirýma sem sömuleiðis er markmið í þessari áætlun. Mig langar að spyrja ráðherrann: Hvenær er herstöð herstöð? Varanleg viðvera sem opinbert markmið ríkisstjórnar, þó að herliðið rúlli, þó að einstaklingarnir séu ekki alltaf þeir sömu, þó að stundum séu færri og stundum fleiri - hvenær förum við að kalla það opna herstöð? Og hefur sú umræða átt sér stað einhvers staðar annars staðar en í tengslum við fjármálaáætlun? Ég hefði ekki haldið að þinglega séð væri það rétta leiðin til að ræða jafn viðamikinn hlut.
Virðulegi forseti. Ég held að einfaldast sé að svara spurningu hv. þingmanns svona: Ef opnuð verður herstöð á Íslandi mun það ekki fara fram hjá hv. þingmanni frekar en neinum öðrum Íslendingi. Það gerist ekki í skjóli nætur og ef menn tækju slíka ákvörðun, sem að sjálfsögðu hefur ekki verið gert og reyndar ekki verið rætt, myndi það taka mjög langan tíma. Sú aukna viðvera sem hv. þingmaður vísar til kemur ekki til af engu. Það er ekki þannig að menn í Atlantshafsbandalaginu hafi ekkert annað við fjármuni að gera en að eyða þeim í þessa hluti. Það er bara ekki þannig. Það er ástæða fyrir því að það var miklu minna um þetta. Og það er ástæða fyrir því að síðar jókst það. Og við vitum alveg hver hún er. Aukin viðvera Rússa á þessu svæði hefur kallað á aukna viðveru af hálfu Atlantshafsbandalagsins og við erum þátttakendur í Atlantshafsbandalaginu. Varnir Íslands byggjast á veru í Atlantshafsbandalaginu og tvíhliða varnarsamningnum við Bandaríkin. Síðan erum við sömuleiðis í öryggissamstarfi við Norðurlandaþjóðirnar sem hefur aukist mjög mikið. Þetta kemur ekki til af góðu heldur út af því ástandi sem við búum við. Við lítum svo oft á þessi mál sem hefðbundin öryggis- og varnarmál en við höfum rætt það aðeins fyrr í dag [[Forseti hringir.]]að ógnirnar eru líka miklu fleiri og við þurfum að taka þær alvarlega.
Herra forseti. Við sjáum hér áfram þá þróun sem við höfum séð undanfarin ár sem er lækkun útgjalda til utanríkismála. Nú er boðað að lækka framlög til utanríkismála næstu fjögur árin um allt að 10–11%. Í fjármálastefnunni kemur fram að fjárheimildir til málaflokksins lækka fyrst og fremst vegna þess að framlög lækka til uppbyggingarsjóðs EES og vegna verkefna sem renna sitt skeið á tímabilinu. Það sem er jákvætt hér er að formennska Íslands í Evrópuráðinu er eitt helsta tilefni til útgjaldahækkunar ásamt hækkun á samningsbundnum framlögum til fjölþjóðasamstarfs. Sem formaður Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins fagna ég því að loksins séum við komin með fast land undir fætur þegar kemur að formennsku okkar í þessari gríðarlega mikilvægu mannréttindastofnun sem við eigum aðild að. Við fyrstu sýn er jákvætt að sjá að það verður hækkun á útgjöldum til þróunarmála á næstu fjórum árum, eða um 1,3% að núvirði, en sú hækkun þarfnast ítarlegri útskýringar þar sem um er að ræða hækkun á framlögum til þróunarmála sem eiga að renna beint til starfsstöðva fastanefndar Íslands í New York, Genf, París og Róm. Með öðrum orðum: Fjármunir til reksturs á starfsstöðvum Íslands í dýrustu borgum heims eru teknir af fjárheimildum þróunarsamvinnu í staðinn fyrir að vera teknir af rekstrarfjármunum utanríkisráðuneytisins sem ég hefði haldið að væri eðlilegra. Það tel ég bera vitni um nokkuð sérkennilegar áherslur í meðferð fjármuna. Herra forseti. Mér þykir mikilsvert að fjárframlög til þróunarmála fari beint í knýjandi verkefni sem eiga að gagnast beint til þess að bæta hag og daglegt líf okkar minnstu bræðra og systra en ekki í rekstur sendiskrifstofa. Vil ég því að hæstv. ráðherra útskýri það nánar. Síðan vil ég fá að heyra frá hæstv. utanríkisráðherra hvernig fjármunum verður varið í að efla hagsmunagæslu Íslands og íslensk sjónarmið innan EES líkt og kveðið er á um í stjórnarsáttmálanum. Ég hef því miður ekki séð hingað til markvissar hækkanir sem tengjast þeirri mikilvægu hagsmunagæslu. Ég treysti ráðherranum til þess að ekki sé verið að klípa af fjármunum í þessa nauðsynlegu hagsmunagæslu, sem verður að vera staðið við af fullum krafti, [[Forseti hringir.]]til að setja í áhugamál hæstv. ráðherra, sem er fríverslunarsamningur við Bandaríkin. Það er eins og staðan er í dag í besta falli fugl í skógi. [[Forseti hringir.]]Evrópusamstarfið er Íslandi langmikilvægast nú sem áður og um það þarf að standa vörð og vinna mun betur á þeim vettvangi og að hagsmunum okkar Íslendinga.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég áttaði mig ekki alveg á öllu því sem hér kom fram. Kostnaður við EES-samninginn er 2,5 milljarðar á ári. Það er ekki neitt eyrnamerkt í meintan fríverslunarsamning við Bandaríkin. Það er svolítill munur þar á, af því að hv. þingmaður var einhvern veginn að leggja þetta að jöfnu. Við erum ekki bara að tala um að styrkja hagsmunagæslu við EES, við framkvæmum það. Núna eru fulltrúar allra ráðuneyta í Brussel.
Er það nóg?
Þegar menn sóttu um aðild að Evrópusambandinu þá tóku menn þetta út. Það var síðan ekki gert þangað til að ég lagði áherslu á þetta og í þeim tveimur ríkisstjórnum sem ég hef verið í var sátt um að gera það. Ég held að við gerum aldrei nóg í hagsmunagæslu. Ég held að það sé ekki hægt. Um leið og einhver heldur að það sé búið að gera nóg í hagsmunagæslu þá er hann kominn á vondan stað. En við gerum miklu meira en við höfum gert áður og höfum ekki bara talað um það heldur framkvæmt sömuleiðis. Varðandi þróunarmálin þá eru þeir sem vinna að þeim auðvitað bæði á Rauðarárstígnum og víðs vegar um heiminn. Það er mjög langur vegur frá að öll aukningin fari í sendiskrifstofur, mjög langur vegur frá. En það er bara ein leið í mínum huga og það er að gera þetta eftir þeim alþjóðlegu stöðlum sem eru til staðar. Ég sé ekki neina aðra leið. Ég held að það væri ekki mjög gott ef við værum að ræða þessi framlög og gera þessa hluti með einhverjum allt öðrum hætti en þær þjóðir sem við berum okkur saman við. Það myndi ekki auðvelda umræðuna. Við förum bara eftir þeim reglum og alþjóðlegu stöðlum sem eru til staðar. Menn þekkja t.d. umræðuna um DAC, hv. þingmaður þekkir það mjög vel sem nefndarmaður í hv. utanríkismálanefnd að þegar þeir breyttu reglunum [[Forseti hringir.]]þá tókum við mið af því. Ég er mjög fylgjandi því, virðulegur forseti, að fara eftir reglum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svörin. Ég hefði kannski viljað sjá meiri metnað þegar kemur að hagsmunagæslu okkar varðandi EES-samninginn. En mig langar til að víkja að loftslagsmálunum sem eru á borði utanríkisráðuneytisins líkt og annarra ráðuneyta. Hvernig sér hæstv. utanríkisráðherra fyrir sér að þetta stærsta verkefni okkar tíma og framtíðarkynslóða, þegar kemur að mikilvægi alþjóðasamvinnu á vettvangi loftslagsmála, verði umfangsmeira en nú er? Það er miður að sjá þessum málaflokki vera eins illa sinnt af hálfu utanríkisráðuneytisins og kemur því miður fram í fjármálaáætluninni. Ég vildi óska þess að hæstv. utanríkisráðherra deildi þeim áhuga með mér að setja loftslagsmálin framar í sínum áherslumálum, til að mynda hefur hann haft mikinn áhuga á því að efla nánara samstarf við Bretland og Bandaríkin. Ég vil hvetja hæstv. utanríkisráðherra til að deila með okkur hinum hvernig utanríkisstefna Íslands getur hverfst meira og betur um loftslagsmálin. Loftslagsmálin í utanríkisstefnunni eru líka gríðarlega mikilvægt viðbragð við Covid, sem hluti af viðspyrnunni og í framhaldinu. Síðan eru það varnar- og öryggismálin sem búið er að tæpa á í þessari umræðu. Hæstv. ráðherra þarf líka að útskýra með skýrum hætti hvaða fjármunir nákvæmlega fara til viðhaldsverkefna vegna viðveru herliðs sem, eins og fram kom í ræðu hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar, er orðin dagleg og til varnarverkefna á næstu fjórum árum. Hversu háar upphæðir sér hæstv. ráðherra fyrir sér að ná í vasa skattgreiðenda til uppbyggingar á hernaðarmannvirkjum og á varnarsvæðinu á næstu fjórum árum? Ég verð að viðurkenna að ég á erfitt með að sjá það nákvæmlega svo ég bið hæstv. ráðherra um að skýra framlög til varnarmála og stefnu hans og sýn og hvernig hún rímar við stefnu og sýn stjórnmálaflokksins sem leiðir ríkisstjórnina sem hæstv. ráðherra er hluti af.
Virðulegur forseti. Ég veit ekki alveg hvað hv. þingmaður er að vísa í þegar hún talar um að það vanti metnað varðandi EES. Mér finnst nefnilega enginn metnaður að tala bara en framkvæma ekki. Ég get alveg komið hér og sagt: Ég er búinn að framkvæma það. Þess sér stað í fjárlögum undanfarinna ára, þess sér stað í stefnumótun og í eftirfylgni. Hins vegar ætla ég ekki að segja að það sé búið að ná fullkomnun í því vegna þess að mér finnst eitthvað vera að þegar einhver segist vera búinn að ná fullkomnun í einhverju. Það má alltaf gera betur en ég get borið mig saman við hvern sem er og komið afskaplega vel út úr þeim samanburði þegar kemur að hagsmunagæslu í EES. Þá er ég ekki að tala um hvað ég ætla að gera heldur hvað ég er búinn að gera. Varðandi loftslagsmálin, virðulegi forseti, þá eru þau alls staðar í okkar utanríkisstefnu. Á norðurslóðum, í norræna samstarfinu. Hver er einn lykilþátturinn í skýrslu Björns Bjarnasonar? Það eru loftslagsmálin. Aldrei fær maður gagnrýni á erlendum vettvangi fyrir það að við Íslendingar séum ekki að leggja næga áherslu á loftslagsmálin. Við erum að tvöfalda framlög í græna loftslagssjóðinn milli 2019 og 2021. Tvöfalda. Þannig að ég veit ekki alveg hvað hv. þingmaður er að fara [[Gripið fram í.]]hvað þetta varðar. Ég bara hvet hv. þingmann, að vísu tekur það svolítinn tíma, að lesa þær ræður sem ég hef flutt á alþjóðavettvangi.
Ég hef lesið þær allar.
Ef hv. þingmaður hefur lesið þær allar þá veit hún alveg um áherslur mínar í loftslagsmálum þegar ég tala fyrir hönd Íslands. Það kemur hér fram að það er hækkun til öryggis- og varnarmála um 44 milljónir á næsta ári. Þau útgjöld hafa farið hækkandi af ástæðum sem ég fór yfir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni. Þegar kemur hins vegar að öryggis- og varnarmannvirkjunum [[Forseti hringir.]]er það ekki þannig að við berum stóran hlut af því, eins og ég hef farið yfir hér í þinginu. Við höfum tekið sérstaka umræðu um það, [[Forseti hringir.]]ég gerði það við hv. þm. Pál Magnússon, og ég er svo sannarlega til í að ræða öryggis- og varnarmál hvenær sem er.
Forseti. Ég er einfaldur maður eins og oft hefur komið fram og vil gjarnan fá að vera í stóru línunum. Hvað mig sjálfan snertir held ég að það skili enda meiru en að kafa ofan í einstaka liði í fjármálastefnu og spyrja út í krónur og aura. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um ekki minni hluti en utanríkisstefnu Íslands og kannski ekki síst, þó að ég viti að hún sé ekki á málefnasviði hæstv. ráðherra, út í þjóðaröryggisstefnu. Ég veit þó að hæstv. ráðherra, sem fer með utanríkismál þjóðarinnar, kemur þar mjög nærri. Einn af þeim lærdómum sem ég dreg af því herrans ári 2020 er að besta fjárfestingin í öryggismálum þjóðarinnar felist í virkri þátttöku í alþjóðastofnunum á hinu borgaralega sviði, á heilbrigðissviði - ég er að tala um Alþjóðaheilbrigðisstofnunina, Sameinuðu þjóðirnar, norrænt samstarf o.s.frv. - frekar en í þessari úreltu, gamaldags hugsun sem tröllríður allt of mörgum húsum víða um heim, þ.e. hernaðarsamvinnu. Ég gæti bætt hér inn netöryggismálum og fleiru slíku. Erum við ekki að komast kannski á þann tímapunkt, forseti, að við þurfum að nýta tækifærin þegar lífið kastar þeim framan í okkur til að endurmeta eldgamlar og úreltar hugsjónir og horfa upp á nýtt á hlutina eins og í þessu tilviki?
Virðulegi forseti. Ég kem eitthvað að þjóðaröryggismálunum enda sit ég í stóli varaformanns þjóðaröryggisráðs. Ég get verið sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að taka þátt í starfi alþjóðastofnana og ég held að við séum sammála um að við eigum að líta á öryggismálin í víðu samhengi. Við horfum fram á ógnir sem enginn talaði um fyrir 10–15 árum, nema kannski þeir sem sáu hvað lengst fram í tímann, sem eru t.d. netöryggismálin. Það skiptir afskaplega miklu máli, ef við ætlum að ná árangri, að við vinnum með bandalagsþjóðum okkar þegar að þeim málum kemur, en þær gera það allar með einum eða öðrum hætti, hvort sem það eru Norðurlöndin eða löndin í Atlantshafsbandalaginu, undir hatti varnarmála því að þetta er samtvinnað. Stjórnvöld allra þjóðríkja hafa þá skyldu að vernda líf og frelsi þegna sinna. Ég vildi að heimurinn væri allt öðruvísi en hann er, en hann er bara svona. Við getum sagt að það sem við lærum af sögunni sé að við lærum ekki af sögunni. Þú þarft ekkert að hitta oft fólk sem býr við ógn sem það er raunverulega hrætt við. Við höfum séð í Evrópu á undanförnum árum að landamærum hefur verið breytt. [[Forseti hringir.]]Við getum ekki látið eins og það sé ekki að gerast og við getum ekki boðið íslenskri þjóð upp á það að vera varnarlaus. Það er bara ekki hægt.
Forseti. Einhvern veginn var ég að vona að hæstv. ráðherra væri ekki svo þungur af kaldastríðsklyfjunum að hann gæti tekið sig aðeins á loft með mér og hafið sig yfir þessa, að mér finnst, úreltu og gamaldags hugsun. En allt í góðu með það. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, sérstaklega í ljósi þess sem hann kom inn á, sem er hlutverk hans sem varaformaður þjóðaröryggisráðs, hvort hann geti ekki tekið höndum saman með mér og lýst því yfir að hann sé tilbúinn til að fara í endurskoðun á þeirri stefnu, þó ekki nema að því leyti að hlutföllin þar væru aðeins öðruvísi en þau eru í dag. Ef þjóðaröryggisstefna Íslands er skoðuð þá er þar hvert ákvæðið á fætur öðru þar sem talað er um Atlantshafsbandalagið, varnarsamning frá 1951 og norræna samvinnu og talað um öryggis- og varnarmál, varnarmannvirki, búnað og ég veit ekki hvað og hvað. Manni líður stundum eins og maður sé að lesa sagnfræðirit, Virkið í norðri eða hvað það er, en ekki endilega lýsingu á stöðu Íslands í nútímanum þar sem ég held að aðaláherslan eigi að vera á hina borgaralegu samvinnu um allan heim, á netöryggismál, að ekki sé talað um heilbrigðismál, Sameinuðu þjóðirnar o.s.frv. Ég veit að allt þetta er að finna í utanríkisstefnu hæstv. ráðherra, hann hefur talað fyrir öllu sem ég er að nefna. Ég er bara að athuga hvort ég geti ekki togað hæstv. ráðherra aðeins upp með mér, þó ekki væri nema í áherslubreytingu á þjóðaröryggisstefnu. Hún er óttalega stríðsóttaleg, leyfi ég mér að segja. Hún er óttalega föst í - og hér tala ég sem sagnfræðingur - deilum og [[Forseti hringir.]]hugmyndum sem allt snerist um í pólitík einu sinni, þ.e. stríðstólum.
Virðulegi forseti. Það sem ég er ánægður með í áherslum hv. þingmanns er að hann lítur til öryggismála í víðu samhengi. Þar náum við alveg saman. Og aftur: Það er varnarmál þegar kemur að t.d. netöryggismálum. Ef litið er til þess hve háð við erum orðin þessum kerfum, og verðum enn háðari, og hve auðvelt það er fyrir þá sem hafa þekkingu og getu að búa til allra handa skaða, þá verðum við að vera algjörlega vakandi í því. Ég er algjörlega með hv. þingmanni þar. Ef hv. þingmaður getur lofað mér, sem hann getur ekki, að það verði aldrei þannig aftur að menn fari með hernaði gegn öðrum þjóðum þá getum við endurskoðað málin. Við höfum verið lánsöm í gegnum tíðina og það er gott. Við eigum enga slíka sögu. Horfum bara til vinaþjóða okkar, Eystrasaltsríkjanna, sem ég hvet alla til að gera. Hugsum okkur ef Ísland hefði verið eitt af þeim ríkjum, verið á milli Eistlands og Lettlands. Við hefðum vaknað einn daginn, af því að hv. þingmaður þekkir söguna, við að Sovétmenn væru komnir. Einu eða tveimur árum seinna voru svo Þjóðverjar komnir. Svo komu Sovétmenn aftur. Þessar þjóðir voru á nákvæmlega sama stað og við vorum 1918 og þeim finnst mikið til frændsemi okkar og vináttu koma, og ég er sammála því. Við erum heppin að hafa ekki lent í þessu, en það er líka af ákveðnum ástæðum. Það er vegna þess að höfum verið í sterkasta varnarbandalagi heims. Það treystir sér enginn til að fara út í slíkt og [[Forseti hringir.]]vonandi verður það aldrei. Vonandi sjáum við afvopnun, vonandi sjáum við friðsamlegri tíma, en við getum ekki tekið áhættu með öryggi íslenskra þegna og íslenskrar þjóðar.
Virðulegi forseti. Í þessari stuttu ræðu sem ég flyt hér gefst ekki tækifæri til að fara ítarlega yfir þau málefnasvið sem heyra undir félagsmálaráðuneytið, [[… tvær svo.]]jafnvel þó að við bætist tvær mínútur í lokin. Ég ætla samt að gera tilraun til að fara yfir stærstu hlutana og segja hér í upphafi að á þessu kjörtímabili hefur tekist að auka við þau málefnasvið sem heyra undir ráðuneyti félagsmála. Almennt hefur aukningin orðið talsvert mikil í einstaka málefnum og ætla ég að fara yfir það hér á eftir. Áður en ég geri það vil ég líka segja að það er alveg ljóst að við þær kringumstæður sem við búum nú er gríðarlega mikilvægt að okkur takist að standa vörð um viðkvæma hópa í samfélaginu og ég er mjög ánægður með að það sé ríkisstjórnin að gera. Það sjáum við í þessari fjármálaáætlun og það sjáum við í frumvarpi næsta árs, að jafnvel þrátt fyrir þessa tímabundnu niðursveiflu, sem er reyndar að dragast á langinn, er ljóst að ríkisstjórnin mun standa vörð um viðkvæma hópa. En eftir því sem þetta ástand dregst á langinn verður það stærri áskorun að ná að gera slíkt, eins og komið hefur fram í umræðu um ríkisfjármálin í dag. Ég ætla að reyna að fara hratt yfir þau málefnasvið sem undir mig heyra í þessu frumvarpi. Það eru í fyrsta lagi málefni örorku og málefni fatlaðs fólks. Heildarfjármagnið sem rennur til þess málaflokks hefur aukist frá árinu 2017 úr 62 milljörðum í tæpa 75 milljarða á árinu 2020. Er gert ráð fyrir að það haldi áfram að aukast á tíma áætlunarinnar og verði komið upp í 87 milljarða á árinu 2025. Það er þá 25 milljarða aukning frá árinu 2018. Vissulega er þarna um að ræða fjölgun einstaklinga en þarna er líka aukning inn í málaflokkinn. Varðandi málefni aldraðra er það sama upp á teningnum. Árið 2018 runnu 74 milljarðar til þess málaflokks. Á yfirstandandi ári, 2020, eru það um 85 milljarðar samkvæmt fjárlagafrumvarpi þessa árs. Gert er ráð fyrir að það haldi áfram að aukast á tíma áætlunarinnar og verði komið í 101 milljarð árið 2025. Eðlilega er það að verulegum hluta vegna lýðfræðilegrar þróunar, en engu að síður er þarna um aukningu að ræða. Frá 2018–2025, á sjö ára tímabili, er gert ráð fyrir aukningu upp á 25 milljarða kr. Varðandi fleiri málaflokka má nefna fjölskyldumál þar sem undir heyra barnabætur, fæðingarorlof, stuðningur við fjölskyldur og börn, bætur vegna veikinda og slysa og málefni innflytjenda og flóttamanna. Á árinu 2018 runnu 33 milljarðar til þessa sviðs sem inniheldur alla þessa málaflokka. Núna, árið 2020, eru það 42 milljarðar og er gert ráð fyrir að í lok þeirrar fjármálaáætlunar sem við ræðum hér verði það komið í 48 milljarða, sem er 15 milljarða aukning á tímabilinu. Það er alveg ljóst að um tugmilljarða fjárveitingaraukningu er að ræða í þessum málaflokkum. Þá eigum við eftir að ræða þann málaflokk sem ræður kannski hvað mestu um hvort okkur tekst að verja þetta, þ.e. vinnumarkað og atvinnuleysi. Árið 2018 runnu 20 milljarðar til þess málaflokks og er gert ráð fyrir því að árið 2021 renni 64 milljarðar til atvinnuleysisbóta. Ekki er gert ráð fyrir því á tíma áætlunarinnar til ársins 2025 að það verði komið niður í 43 milljarða. Það er enn 20 milljörðum meira en árið 2018. Þar liggur stærsta áskorunin í því hvort okkur tekst að verja hina liðina sem ég nefndi áðan, sem í eru viðkvæmir hópar; aldraðir, örorkulífeyrisþegar, fjölskyldur og annað sem skiptir máli, þ.e. hvort okkur tekst að ná atvinnustiginu upp. Það er það sem skiptir langmestu máli og sem verður langmest krefjandi á næstu árum, öll vinna sem tengist því. Ég hyggst nýta mínar seinni tvær mínútur til að fjalla sérstaklega um það, af því að hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson nefndi það áðan.
Hæstv. forseti. Í kafla um málaflokk 27.1, bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar, örorku, segir: „Meiri áhersla verði lögð á getu fólks til starfa. Lögð verði áhersla á getu fólks til að framfæra sig sjálft, þ.m.t. með eigin vinnuframlagi, í stað þess að líta eingöngu til skerðingar vegna sjúkdóms eða fötlunar. Mikilvægt er að huga að möguleikum öryrkja á vinnumarkaði og draga fram styrkleika einstaklinga til virkrar þátttöku í samfélaginu, þar á meðal á vinnumarkaði. Þáttur í því er að þróað og innleitt verði þverfaglegt mat sem byggist á líkamlegum, sálfræðilegum og félagslegum áhættuþáttum í stað læknisfræðilegra þátta. Er það í samræmi við þá þróun sem hefur átt sér stað í nágrannaríkjum okkar.“ Að þessu sögðu langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki hafi komið til tals að leggja þetta starfsgetumat til hliðar, fara dálítið yfir þann þátt og byrja á því að auglýsa ákveðin störf sem fólk getur sótt um, búa fyrst til störfin og flækja ekki málin og sjá til þess að fólk geti sótt um þau störf. Hægt er að gera það í gegnum Vinnumálastofnun sem hefur starfsstöðvar víða um land og hið opinbera gæti því gengið á undan með góðu fordæmi. Við heyrum reyndar að það gangi betur í einkageiranum að ráða fólk með skerta starfsgetu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta innlegg. Við höfum, í gegnum Vinnumálastofnun, verið að veita fjármuni til þess að byggja upp slík störf á undanförnum árum og höfum sett á þessu kjörtímabili aukna fjármuni í það. En það er alveg hárrétt að betur má ef duga skal í því efni. Það er áhyggjuefni að hið opinbera sé ekki nægilega kraftmikið í þessu og ég tek undir með hv. þingmanni. Fjármálaráðuneytið hefur sem ráðuneyti opinberra starfa haldið á því máli og verið að vinna tillögur að því sem eru því miður ekki komnar til framkvæmda, ekki að fullu. Við höfum verið í samtali við Öryrkjabandalagið á þessu kjörtímabili um að stíga skref til innleiðingar á starfsgetumati. Markmiðið var á síðasta þingi að koma fram með einhvers konar lagabreytingar hvað það snertir sem menn gætu náð saman um. Það er alveg ljóst að eitt af því sem Covid hefur haft áhrif á var sú vinna. Það náðist ekki að klára hana á vorþingi. Það er eitt af þeim frumvörpum sem ég gerði ráð fyrir að yrði erfitt að ræða hér á Alþingi á þessum kosningavetri. Þess vegna höfum við verið að skoða aðrar leiðir í því sem krefðust ekki stórra lagabreytinga en stigin yrðu einhver ákveðin skref til að efla þá hugsun og hugmyndafræði sem er í þessari fjármálaáætlun og hefur verið samstaða um á þingi. Vonandi fáum við niðurstöðu í það innan tíðar.
Hæstv. forseti. Ég held áfram í sama kafla áætlunarinnar, en þar kemur fram að eitt af markmiðunum sé að styðja enn betur við þann hóp sem fær endurhæfingarlífeyri. Þetta er í kafla um markmið og mælikvarða. Þar segir að auka eigi áherslu á starfsendurhæfingu í því skyni að draga úr nýgengi örorku og gefa fleiri einstaklingum tækifæri til þátttöku á vinnumarkaði. Samhliða því verði tímabil endurhæfingarlífeyrisgreiðslna lengt úr þremur árum í fimm. Það er gott og vel. Nú hef ég heyrt að þeir sem hyggja á nám og þá sérstaklega á háskólastigi geti aðeins sótt þrjá áfanga um það bil, í stað þess að stunda fullt nám. Flækjan í þessu máli er að viðkomandi einstaklingur fær kannski inni í háskóla með því að skrá sig í fullt nám. Er þetta ekki óþarfagirðing? Er þetta atriði sem hæstv. ráðherra getur bætt úr, í reglugerð til að mynda eða þarf meira til? Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé til skoðunar að opna frekar á möguleika þeirra sem eru á endurhæfingarlífeyri að sækja nám bæði á framhalds- og háskólastigi þótt ég geri mér grein fyrir því að VIRK og Vinnumálastofnun séu vegna vinnumarkaðarins en ekki endilega vegna menntunar. En allt helst þetta jú í hendur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar og vangaveltur. Ríkisstjórnin er að auka um framlög til endurhæfingarmála um 1,5 milljarða. Ég mun skoða þær ábendingar sem hv. þingmaður var með um samspil náms og endurhæfingar. Reynsla mín hefur verið sú að það er margt sem virðist mjög óréttlátt - og ég er ekki að svara því að það sé ekki mögulegt sem hv. þingmaður er að segja - þegar það er skoðað út frá einhverjum ákveðnum vinkli en þegar er hins vegar farið að skoða það betur þá eru einhver önnur rök fyrir því að hlutirnir eru eins og þeir eru. Um leið og ég segi að það sé ekki útilokað að þetta sé mögulegt þá kann að vera að einhver önnur rök búi að baki og það viðurkennist hér að hæstv. ráðherra er ekki með þau alveg í handraðanum. En ábendingin er komin til skila og við munum skoða það. Ég held við séum öll sammála um mikilvægi þess að endurhæfing sé þannig að fólk komist aftur af stað. Við viljum að fólk komist aftur í gang og mikilvægur hluti af því er að geta endurmenntað sig, jafnvel í öðrum starfsgreinum og öðrum sviðum sem viðkomandi getur sinnt þrátt fyrir skerta starfsgetu og getur þar af leiðandi orðið góður og gegn þjóðfélagsþegn og orðið skattgreiðandi en ekki lent á örorku eins og við erum að sjá í allt of miklum mæli. Þannig að ég tek undir með hv. þingmanni að það þarf sveigjanleika þarna og við munum skoða þetta.
Herra forseti. Atvinnuleysi hér á landi hefur aldrei aukist jafnhratt og það stefnir í dýpstu kreppu í heila öld. Aukningin er langmest meðal ungs fólks sem og jaðarhópa en einnig kvenna sem virðast fara verst út úr þessu ástandi. Konur gegna annars konar störfum en karlar. Þær eru frekar í hvers konar umönnunar- og þjónustustörfum en síður í vega- og byggingarframkvæmdum. Nú er hæstv. félags- og barnamálaráðherra einnig ráðherra vinnumarkaðsmála. 20% atvinnuleysi, mögulega 25% á næsta ári, kallar á skapandi hugsun. Við þurfum fyrst og fremst að skapa störf. Vinna, vinna, vinna er okkar verkefni. Við þurfum að skapa atvinnu um allt land. Í tillögum ríkisstjórnarinnar, sem voru afgreiddar á svokölluðum stubbi, voru fyrst og fremst skoðaðir möguleikar á að hvetja þá til náms sem eru komnir á atvinnuleysisskrá. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort það komi til greina í hans huga að fara í sérstakt átak um allt land, eins og farið var í á árunum eftir hrun, til að virkja þá sem eru komnir á atvinnuleysisskrá með því að styðja fyrirtæki til að ráða inn starfsfólk, að gerðir verði samningar við fyrirtæki um allt land, ekki bara svæðisbundið á einhverjum pínulitlum skika heldur um allt land, að stutt verði við fyrirtæki sem geta nýtt grunnatvinnuleysisbæturnar upp í laun fólks í 6–12 mánuði og þau þannig hvött til að ráða fólk til starfa, koma fólki í virkni og á launaskrá. Allir græða, atvinnuleitandinn, fyrirtæki, stjórnvöld og samfélagið allt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar vangaveltur og spurningar. Og ég segi: Já, forsenda þess að okkur takist að verja alla aðra málaflokka sem hið opinbera veitir fjármagni í er að okkur takist að komast í gegnum vinnumarkaðsþáttinn. Ég hef efasemdir um að mögulegt sé að skapa tugþúsundir starfa án þess að við náum að blása lífi aftur í þá atvinnugrein sem er bara á núlli núna. Við vorum að sjá fyrirsagnir í blöðunum um að samdrátturinn hjá Icelandair væri 97%. Við höfum einfaldlega fjárfest ofboðslega mikið í ferðaþjónustunni og það ríður á að við komum henni af stað sem hraðast aftur vegna þess að á þessum skamma tíma munu aðrar atvinnugreinar ekki geta tekið við öllu þessu fólki. Við munum þurfa skapandi hugsun til að ná með einhverjum hætti að opna landið, ná að opna ferðaþjónustuna og koma henni í gang eins fljótt og mögulegt er. Varðandi spurningu hv. þingmanns um sveigjanleika í atvinnuleysisbótakerfinu, hvort fyrirtæki og stofnanir geti fengið atvinnuleysisbætur, þá skrifaði ég undir reglugerðarbreytingu fyrir tveimur vikum síðan, að ég held, þar sem einmitt var opnað á að gera þann sveigjanleika mögulegan og það er ekki bundið við ákveðin landsvæði. Breytingin sem við gerðum á þeirri reglugerð er núna í undirbúningi og þegar er hafið samtal við ákveðin svæði. Á svæðum þar sem atvinnuleysi fer yfir 6%, sem er því miður ansi stórt svæði á landinu, er eftir þessa reglugerðarbreytingu heimilt að ráða fólk í vinnu og halda bótum ef viðkomandi hefur verið atvinnulaus í einn mánuð. Gerð er krafa um þennan eina mánuð og að fyrirtækið hafi ekki verið að segja upp starfsfólki [[Forseti hringir.]]fram að því. Þannig að við erum búin að gera umrædda breytingu og það stendur fyrir dyrum að kynna hana betur og fara svo í framhaldinu í sérstök átaksverkefni [[Forseti hringir.]]með einstaka fyrirtækjum, atvinnurekendasamtökum eða einstökum sveitarfélögum eða landshlutum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og hvet hann til að kynna sér betur þá leið sem var farin eftir hrun þar sem viðkomandi heldur ekki bótunum heldur er verið að hvetja fyrirtækin sem mega að sjálfsögðu ekki borga fólki undir taxta. En því miður hefur hæstv. ríkisstjórn ekki treyst sér til að hækka grunnatvinnuleysisbæturnar, ekki einu sinni tímabundið eins og við í Samfylkingunni lögðum til. Fátækt er pólitísk ákvörðun, hæstv. ráðherra, og því vil ég spyrja: Hvernig stendur á því að þess sjást engin merki að komið verði til móts við þær þúsundir fjölskyldna sem horfa núna fram á fátækt, fjölskyldur sem hafa misst lífsviðurværið? Þá vil ég líka spyrja út í tekjutengda tímabilið sem lengt var með lögum í september síðastliðnum en þá þegar höfðu þúsundir fallið niður á grunnbætur. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í Silfrinu á RÚV um helgina að það hefðu verið mistök, svo að ég vitni beint í hann, í lagasetningu að tryggja ekki samfellu. Kemur til greina, hæstv. félagsmálaráðherra, að þær þúsundir sem komnar eru á grunnbætur, rétt um 240.000 eftir skatt, fái framlengingu á tekjutengingu og komist inn í þetta kerfi? Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra út í lífeyrisgreiðslur úr almannatryggingakerfinu sem hafa dregist verulega aftur úr lágmarkslaunum á undanförnum árum. Ef elli- og örorkulífeyrir hefði hækkað eins og launavísitalan væri lífeyrir ekki rúmar 250.000 kr. heldur tæpar 300.000 kr. Það munar rúmum 40.000 kr. Finnst hæstv. félagsmálaráðherra sæma að skilja þennan viðkvæmasta hóp landsins eftir, að láta lífeyri fylgja neysluverðsvísitölu í stað launavísitölu og að þess vegna dragist þessi hópur stanslaust aftur úr lífskjörum sem nemur tugum þúsunda í hverjum mánuði?
Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin hefur aldrei útilokað neitt varðandi lengingu á tekjutengda tímabilinu eða annað sem lýtur að atvinnuleysisbótum. Við erum einfaldlega alltaf að skoða þetta, alltaf að meta hvenær og hvernig við getum brugðist við. En við verðum líka að skoða hlutina í samhengi við ríkisfjármálin, í samhengi við hversu miklar fjárheimildir við höfum og hversu mikið er skynsamlegt að taka að láni, hversu langur þessi tími verður og fleiri atriði þarf að vega og meta. Af því að ég var að fara yfir það hér áðan, og bara til að átta sig á tölunum, bendi ég í þessu samhengi á að útgreiddar atvinnuleysisbætur voru 20 milljarðar árið 2018, eru núna komnar í 64 milljarða og við gerum ráð fyrir að það lifi út alla þessa áætlun. Ástandið á vinnumarkaði er grafalvarlegt og stóra verkefnið er: Hvernig getum við komið sem flestum aftur í vinnu? Hvernig getum við komið ferðaþjónustunni af stað aftur? Ég fór yfir það inngangsræðu minni að heildarfjármagnið sem rennur til almannatryggingakerfisins hefur nær tvöfaldast á síðustu fimm til sjö árum. Jú, hv. þingmaður. Það hefur gert það og til þeirra málaflokka sem hv. þingmaður nefndi. Stóra verkefnið þar tengist líka vinnumálunum. Í fjárlagafrumvarpinu sem á að fara að leggja fram gerum við áfram ráð fyrir að bætur séu tengdar vísitölu og þær muni hækka. Ég geri mér grein fyrir að þar erum við ekki að tala um launavísitölu heldur neysluverðsvísitölu en ef við ætlum að verja stöðu þessara hópa, líkt og gerist í þessari fjármálaáætlun, er stóra verkefnið að það takist að skapa hér verðmæti og tekjur. [[Forseti hringir.]]Þá er atvinnuleysið grunnurinn að því. Það getur ekki verið sjálfbært til lengdar að reka ríkissjóð með halla. En ríkisstjórnin [[Forseti hringir.]]gerir ráð fyrir því af því að hún ætlar að verja þessa hópa. Það er staðreynd. Það sýna gögnin. Það sýna tölurnar.
Virðulegi forseti. Hæstv. félags- og barnamálaráðherra ræðir um hlutdeildarlánin sem hafa mælst ótrúlega vel fyrir. Ég finn það á Suðurnesjum að mjög margir spyrja um það framboð sem væntanlega verður þar, en 20% íbúða af þeim 400 sem á að styðja á ári verða á landsbyggðinni. Í reglugerð sem kom á samráðsgáttina í dag eru samkvæmt 14. gr. eftirfarandi skilyrði um hámarksstærð íbúða: að tveggja herbergja íbúð sé ekki stærri en 90 m² og hámarksverðið 44 millj. kr. Á Ásbrú eru til íbúðir eftir gagngerar endurbætur, stórglæsilegar, sem eru u.þ.b. 5 m² stærri en metið er hagkvæmt samkvæmt 14. gr. Íbúðir á Ásbrú kostar 27 millj. kr. eða 17 milljónum minna en hámarksverð er fyrir slíka íbúð. Fermetraverð er u.þ.b. 280.000–300.000 kr. þegar tekjulágir þurfa að kaupa sér íbúð sem kostar á bilinu 400.000–550.000 kr. á fermetra. Reglugerðin á samráðsgáttinni má ekki vera svona kassalaga. Virðulegur forseti. Fjögurra herbergja íbúð má vera 100–110 m², samkvæmt áðurnefndri reglugerð, og hámarksverð 52 millj. kr. Á Ásbrú eru íbúðirnar 123–127 m² á 33–37 millj. kr. eða u.þ.b. 15 millj. kr. ódýrari en hámarkið hvað varðar nýju íbúðirnar. Ég spyr því ráðherrann, í ljósi þeirrar hugsjónar laganna að hlutdeildarlán á íbúðir bjóðist á landsbyggðinni og séu ódýr og góður kostur, hvort við þurfum ekki að laga reglugerðina og hafa hana sveigjanlegri gagnvart íbúum sem vilja kaupa nýtt eða notað og endurgert húsnæði á landsbyggðinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar vangaveltur og fyrirspurnir. Grunnhugsunin á bak við hlutdeildarlánin er tvíþætt. Það er annars vegar að tryggja ungu fólki fjármagn til að komast í eigið húsnæði, vaxtalaust fjármagn úr sjóðum almennings. Hinn anginn af hlutdeildarlánunum er að auka framboð á hagkvæmu húsnæði. Það hefur verið gagnrýnt mikið að húsnæðisaðgerðir stjórnvalda hafi eingöngu verið á eftirspurnarhliðinni en ekki á framboðshliðinni. Þarna er aðgerð sem er líka að tryggja framboðshliðina. Við sjáum miklar áhyggjur í atvinnulífinu af því að það er einfaldlega allt í frosti þegar kemur að uppbyggingu á nýju húsnæði. Það er verið að klára það sem verið er að byggja, það er verið að klára það sem er í pípunum, en það er ekkert nýtt að fara af stað. Þessi aðgerð, hlutdeildarlánin, á að virka inn í það samhliða eftirspurnarhliðinni. Hins vegar er líka sveigjanleiki gagnvart landsbyggðinni og þá kem ég að því sem hv. þingmaður velti upp hér, þ.e. hvort heimilt sé að veita hlutdeildarlán til húsnæðis sem er mikið endurnýtt eða endurbyggt úti á landi. Það er tekið á því í lögunum en líka í reglugerðinni og varðandi ábendingu hv. þingmanns þá munum við taka það til skoðunar. Reglugerðin fór í samráðsgátt í dag og hún fór í samráðsgátt til þess að fá fram sjónarmið, fá fram athugasemdir. Sá sem hér stendur er ekki svo ferkantaður að hann sé ekki tilbúinn til að hlusta á athugasemdir. Ég ætla ekki að svara því hér og nú hvort hægt er að taka tillit til nákvæmlega þeirra athugasemda sem hv. þingmaður bar fram en ég hvet til þess að sem flestir veiti umsögn í samráðsgátt um málið.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir þetta góða svar. Ég held að sú hugsun sem kom fram í lögum um hlutdeildarlán þurfi að ná fram að ganga. Ráðherra sagði að hann gæti auðvitað ekki lofað því hér og nú að nákvæmlega yrði staðið við þau fermetraverð sem fram koma í reglugerðinni eins og hún birtist í dag. Ég held að það sé mikilvægast í öllu þessu að hagsmunir íbúðarkaupandans séu fyrst og fremst hafðar í huga. Ef um er að ræða verulega mikinn verðmismun á húsnæði sem stenst allar kröfur, stenst öll viðmið og allt sem við förum fram á í lögunum, og var mikið rætt í nefndinni og í þinginu þegar þau voru sett og gerð, þá held ég að við verðum fyrst og fremst að hugsa um hag kaupendanna. Við verðum þá að mæta því með því að bæta úr með þessari reglugerð í samráðsgátt. Eins og ráðherra minntist svo vel á, virðulegur forseti, er þetta auðvitað sett fram til að hafa samráð. Ég veit að menn í þessu ráðuneyti, eins og ráðherrann, eru ekki kassalaga. Þeir munu skoða það sem hér hefur verið bent á og þær athugasemdir sem munu berast. Að öðru leyti vil ég bara ítreka að það hefur komið mér á óvart að þessi lánamöguleiki hefur mælst ótrúlega vel fyrir. Bæði hef ég fengið gríðarlega mörg samtöl og heyri á fólki að það séu ótrúlega margir sem vilji nýta sér þennan möguleika.
Virðulegi forseti. Ég vil ítreka það aftur að þessi reglugerð var sett í samráðsgátt til þess að hægt væri að fá fram ábendingar. Þetta er stórt mál, þetta er stór kerfisbreyting og eins og þingið afgreiddi málið fól reglugerðin í sér ansi stórar ákvarðanir um útfærslu leiðarinnar. Því fannst mér mikilvægt að hún yrði ekki undirrituð nema fram færi opin og gegnsæ umræða um hana. Ég hét því líka hér í þingsal við afgreiðslu málsins á síðustu dögum þingsins, en uppi varð fótur og fit vegna þess að menn töldu í misskilningi að ráðherrann væri að falast eftir reglugerðarheimild, að hún færi í samráðsgátt og allir gætu tjáð sig um hana. Að því sögðu vil ég líka segja að mikilvægt er að hafa í huga að sú undanþága sem gildir gagnvart landsbyggðinni lýtur að endurgerðu húsnæði en það er hagur þeirra sem vilja komast í eigið húsnæði að meira sé byggt af hagkvæmu húsnæði. Jafnvel þó að við stjórnmálamenn verðum fyrir þrýstingi, á þann veg að þetta eigi að gilda um allar eignir, ekki bara nýjar eignir, þá meina ég hér á höfuðborgarsvæðinu, er mikilvægt að við höfum hugfast að hagur ungs fólks er að hagkvæmt húsnæði sé byggt. Þess vegna má aldrei missa sjónar á hinu tvíþætta hlutverki þessara laga. Annars vegar að tryggja ungu fólki að komast í eigið húsnæði, hins vegar að tryggja aukið framboð á nýju húsnæði. Ef við myndum opna þetta alveg, þannig að þetta mætti gilda um allt húsnæði, væri þetta bara orðin aðgerð á eftirspurnarhlið en ekki á framboðshlið. Mér finnst gríðarlega mikilvægt að því sé alltaf haldið til haga og sérstaklega núna vegna þess að þetta er einmitt verkfæri sem við getum notað á tímum sem byggingarmarkaðurinn er fara niður eins og hefur gerst í kreppum áður í Íslandssögunni. Nú er tækifærið til að nota þetta tæki til að hvetja til þess að byggt verði meira af húsnæði og svo getum við kannski hægt aðeins á því þegar markaðurinn er á fullu. Þetta tvíþætta hlutverk verðum við að hafa í huga.
Forseti. Ég verð að viðurkenna að ég skil ekki alveg hvernig hæstv. félags- og barnamálaráðherra getur staðið kinnroðalaust í pontu Alþingis og kynnt þessa sveltistefnu sína til leiks. Mér finnst það óforskammað. Mér finnst ótrúlegt að hæstv. ráðherra geti sætt sig við að atvinnuleysisbætur haldist smánarlega lágar í stærstu atvinnuleysiskreppu sem við höfum upplifað. Við vitum að a.m.k. 12.000 manneskjur eru nú þegar komnar á strípaðar atvinnuleysisbætur, bætur sem við vitum líka að duga ekki fyrir framfærslu. Allir nema vúdú-hagfræðingarnir í Sjálfstæðisflokknum og Samtökum atvinnulífsins vita líka að þessi sveltistefna ríkisstjórnarinnar gagnvart atvinnulausum í atvinnuleysiskreppu á einungis eftir að hefta hagvöxt enn frekar, lengja í kreppunni, auka ójöfnuð og auka fátækt. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig réttlætir hann þessa vitleysu fyrir sér? Ég vil taka það fram að ég er ekki að óska eftir því að heyra um lengingu tekjutengingar. Ég vil heldur ekki heyra minnst á vísitölulækkun upp á smotterí. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig getur hann réttlætt þetta fyrir þessum 12.000 manneskjum sem nú þegar eru á strípuðum bótum - og nota bene margt af þessu fólki á börn, hæstv. barnamálaráðherra - og hafa fjárhagsskuldbindingar og sjá fram á svarta framtíð? Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að réttlæta þessa arfavitlausu sveltistefnu fyrir þeim?
Virðulegi forseti. Stóra verkefnið sem við stöndum frammi fyrir er að finna atvinnu fyrir sem flesta. Stóra verkefnið er að finna leiðir til þess að koma ferðaþjónustunni aftur af stað. Eins og ég sagði áðan sáum við frétt af því núna í dag að flugumferð hjá Icelandair hefði dregist saman um 97%. Og þegar atvinnugrein, sem orðin var ein af stærstu atvinnugreinum þjóðarinnar, minnkar ekki heldur fer niður í núll þá hefur það áhrif. Ríkisstjórnin hefur ekki útilokað neitt. Við komum með lengingu tekjutengda tímabilsins. Þó að hv. þingmaður hafi sagt að ég mætti ekki segja það hér í pontu þá er það guðsblessunarlega þannig að hver ræður því hvað hann segir og því segi ég: Við komum með lengingu tekjutengda tímabilsins. Við höfum ekki útilokað eitt eða neitt varðandi frekari breytingar.
Ég er að spyrja út í …
Þegar atvinnuleysisbætur fara hins vegar úr því að vera útgreiddar 20 milljarðar árið 2018 og í líklega tæpa 80 milljarða á yfirstandandi ári, þegar fjárlög gerðu ráð fyrir 36 milljörðum, er alveg ljóst að við verðum að skoða þetta allt í stóru samhengi. Ríkisstjórnin hefur ekki útilokað eitt eða neitt í þessu efni en stóra verkefnið er að koma atvinnulífinu af stað, koma hlutunum aftur í gang hér. Og ef eitthvað er þá á það að vera verkefni okkar að geta tryggt að þeir heildarfjármunir sem renna til atvinnuleysisbóta nái að trappast hraðar niður en við gerðum ráð fyrir. [[Gripið fram í.]]En erum við búin að útiloka að ráðast í frekari aðgerðir? Nei.
Virðulegur forseti. Félagsmálaráðherra segir að þau séu ekki búin að útiloka neitt. En þetta er fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem segir okkur, þingi og þjóð, hvernig stefna ríkisstjórnarinnar er, [[Heyr, heyr.]]ekki hver stefna ríkisstjórnarinnar verður kannski einhvern tímann seinna, heldur núna og næstu fimm árin. Mig langar til að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra hvort honum finnist það vera réttlætanleg krafa að lífeyrisþegar, sem treysta á opinbera framfærslu, fái sömu hækkun og lægstu laun samkvæmt lífskjarasamningunum. Einföld já- eða nei-spurning. Önnur spurning til hæstv. félagsmálaráðherra: Hefur lækkun á persónuafslætti, sem gert er ráð fyrir samhliða breytingum á skattkerfinu um áramótin, áhrif á frítekjumörk lífeyris? Svo langar mig að spyrja hæstv. barnamálaráðherra um stefnu um barnvænt Ísland, en í drögum að þeirri stefnu er að finna áform um að fullgilda þriðju valfrjálsu bókunina um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem hæstv. barnamálaráðherra hefur sagst styðja. Það er líka nokkuð sem þingið þarf að samþykkja þegar allt kemur til alls. Þýðir það að barnamálaráðherra ætli að beita sér fyrir því að það þingmál komist loks úr nefnd og í atkvæðagreiðslu á þingi þrátt fyrir andmæli utanríkisráðuneytisins fyrr á þessu kjörtímabili?
Virðulegi forseti. Þetta voru allmargar spurningar en ég ætla að gera mitt besta til að svara þeim. [[Gripið fram í.]]Mér reiknaðist til að þær væru fjórar. Í fyrsta lagi, varðandi stefnuna núna, vegna þess að hv. þingmaður kom inn á það, vil ég segja að það sem hver ríkisstjórn sem er við völd verður að hafa í huga á þeim tímum sem nú eru er að hún verður að vera tilbúin í sveigjanleika. Við erum alltaf að vinna að því að koma atvinnulífinu aftur af stað. Verið var að kynna hertar sóttvarnaaðgerðir í gær og aftur í dag. Þetta plagg fór í prentun fyrir mánuði, eða einum og hálfum mánuði. [[Gripið fram í.]]Þegar við lifum á tímum eins og þessum gerast breytingarnar svo hratt að það er gríðarlega mikilvægt að við séum tilbúin að bregðast við hverju sinni. Það er það sem ég var að meina áðan þegar ég sagði: Ríkisstjórnin er tilbúin til að bregðast við. Það hefur löggjafinn líka verið og það er gríðarlega mikilvægt á þessum tímum að það sé svo. En verkefnið er að koma atvinnulífinu af stað. Varðandi þær hækkanir sem lúta að almannatryggingakerfinu þá hafa þær verið tengdar neysluverðsvísitölu. [[Gripið fram í.]]Þá vil ég segja: Þetta er sú niðurstaða sem er í fjárlagafrumvarpinu. Það eru að koma hækkanir þar inn og hefur verið unnið með það hingað til og verður gert áfram. En fari að þrengja að í hagkerfinu er gríðarlega mikilvægt að það verði áfram varið að hækkanir komi þarna inn. En ef við náum ekki atvinnuleysinu niður, ef við náum ekki hagkerfinu af stað, myndi ég segja: Það er veruleg hætta á því þegar kemur inn í þessa áætlun að við stöndum frammi fyrir öðrum veruleika hvað það snertir. Varðandi Barnvænt Ísland þá er ég mikill stuðningsmaður þess og stefna er væntanleg í þingið í vetur og aðgerðaáætlun sem er í vinnslu. Þar held ég að mikilvægt sé að [[Forseti hringir.]]horft verði til allra þeirra aðgerða sem kynntar voru í umræddri stefnu, þar á meðal er valfrjálsa bókunin. [[Forseti hringir.]]Ég held að atburðir í málefnum barna síðustu vikur hafi sýnt mikilvægi hennar.
Virðulegur forseti. Í þeirri djúpu efnahagskreppu sem við erum að sigla í gegnum er mikilvægt að við byggjum á velsældarhagkerfi sem hefur verið leiðarstefið í stefnu þessarar ríkisstjórnar og endurspeglast í fjármálaáætlun. Við þessar erfiðu aðstæður er brýnt að verja kjör þeirra verst settu og það hefur verið leiðarljós ríkisstjórnarinnar og einnig við gerð síðustu lífskjarasamninga með aðkomu ríkisins. Fjölmörgum góðum málum hefur verið hleypt af stokkunum á þessu kjörtímabili sem koma tekjulágum, barnafólki, öldruðum og öryrkjum og atvinnulausum vel. Má þar nefna lengingu tekjutengdra atvinnuleysisbóta, félagslegan stuðning í húsnæðismálum, stuðning við atvinnulausa í námi, hækkun barnabóta og einnig hefur mikið verið dregið úr skerðingu til örorkulífeyrisþega og stórlega dregið úr greiðsluþátttöku aldraðra og öryrkja í heilbrigðiskerfinu. Framlög til þessa málaflokks hafa að raunvirði hækkað um 18 milljarða á þessu kjörtímabili. Nýverið var samþykkt frumvarp um sérstakan félagslegan stuðning til þeirra öldruðu sem höllustum fæti standa og átak er í gangi í uppbyggingu hjúkrunarrýma vítt og breitt um landið og stórauknum fjármunum hefur verið varið í geðheilbrigðismál, m.a. aukið aðgengi að sálfræðiþjónustu. Allt eru þetta velferðarmál sem skipta miklu máli til að verja kjör og stöðu viðkvæmra hópa í þessum heimsfaraldri sem bitnar hart á efnahag þjóðarinnar um ófyrirséðan tíma. Í upphafi kjörtímabils var lagt upp með að gera kerfisbreytingar á örorkulífeyriskerfinu og til þess ætlaðir 4 milljarðar á ári sem ekki hafa skilað sér að fullu til þeirra hópa sem þurfa mest á fjárhagsstuðningi að halda. Ég veit að ekki hefur náðst sameiginleg niðurstaða í þeim starfshópi sem um málið hefur fjallað. Fulltrúar öryrkja hafa átt aðild að þeim starfshópi. En ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Er ekki orðið tímabært að koma þessum fjármunum í hendur þeirra sem þeir voru ætlaðir og taka af skarið og koma fram með tillögur þess efnis?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu og ágætisupptalningu á mörgum þeirra verkefna sem ríkisstjórnin hefur unnið að og ágætisyfirferð yfir stöðuna í vinnu við breytingar á almannatryggingakerfinu þegar kemur að málefnum örorkulífeyrisþega og þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar að fara í einhvers konar starfsgetumat eða hvetja til aukinnar þátttöku á vinnumarkaði og þær áskoranir sem hafa verið í kerfinu. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að áætlaðir voru 4 milljarðar í þetta verkefni og niðurstaðan varð sú að hluta af því fjármagni var ráðstafað á síðasta ári, m.a. til að draga úr skerðingum í kerfinu og til fleiri þátta sem hugsunin var að myndu nýtast þegar farið yrði í kerfisbreytinguna. Eftir stendur 1,1 milljarður, óráðstafað innan ramma. Hann heldur sér í fjármálaáætlun sem kynnt er hér. Hugsunin var, eins og ég rakti í andsvari við hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, á síðasta vorþingi að gera einhverjar lagabreytingar til að þetta gæti komið fram en það náðist ekki, bara sökum Covid. Við höfum átt samtal við Öryrkjabandalagið um með hvaða hætti við ráðstöfum þessum 1,1 milljarði. Því samtali er ekki lokið og það er verið að vinna að útfærslum og ég á von á því að þetta verði kynnt á næstunni, skulum við segja. Það gæti þá tekið gildi og verið áfram á næsta ári ef fjárlög verða samþykkt með þessum 1,1 milljarði áfram inni, sem ég á nú von á.
Virðulegur forseti. Ég hvet ráðherra bara til dáða í þessum efnum. Í fjármálaáætlun kemur fram að ríkisstjórnin vilji stuðla að aðgerðum sem dregið geta úr brotthvarfi frá námi og jafnframt að styðja við ungmenni sem ekki eru á vinnumarkaði, í skóla eða starfsþjálfun, en þau eru vissulega í áhættuhópi hvað varðar félagslega einangrun. Brotthvarf úr námi er mikið á Íslandi og getur haft veruleg áhrif á framtíðarmöguleika á vinnumarkaði. Samþykkt var í vor frumvarp þar sem farið var fram með úrræði sem kallast Nám er tækifæri sem gerir atvinnuleitendum kleift að hefja nám og fá fullar atvinnuleysisbætur í eina önn að ákveðnum skilyrðum uppfylltum og framlög sett í að efla menntun í landinu. Í dag er Vinnumálastofnun heimilt að styrkja námsráðgjöf í eitt skólaár sem nemur tveimur önnum, enda haldi viðkomandi atvinnuleitandi áfram námi eftir að fyrstu önninni lýkur. Markmið slíkra vinnumarkaðsaðgerða er að koma í veg fyrir brotthvarf úr námi og tryggja um leið aukna og þéttari þjónustu skólanna. Stuðningur við atvinnulausa til náms og endurmenntunar til að mæta gífurlegum breytingum á vinnumarkaði næstu árin með svokallaðri fjórðu iðnbyltingu er því aldrei brýnni en nú og að fólk festist ekki í varanlegu atvinnuleysi. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Getur hann tekið undir með mér að mikilvægt sé að skoða hvort þetta úrræði sem fór af stað í sumar, Nám er tækifæri, verði gert varanlegt með einhverjum hætti eða álíka úrræði? Það muni til lengri tíma litið skila sér til framtíðar að efla fólk á vinnumarkaði í þeirri hröðu tækniþróun sem er í gangi með tilheyrandi fækkun starfa og breytingu á störfum en mun í leiðinni draga úr útgjöldum til atvinnuleysisbóta ef vel tekst til.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða yfirferð yfir þetta úrræði, Nám er tækifæri, og mikilvægi þess að námsúrræði séu hluti af úrræðakistu Vinnumálastofnunar. Hún hefur það verkefni og hlutverk þegar einstaklingur missir vinnuna að finna honum annan farveg. Nám, það að geta farið og menntað sig á öðru sviði eða bætt við sig eða eitthvað slíkt, getur auðvitað haft úrslitaáhrif. Val á námi, val á því hvert einstaklingurinn stefnir, er alltaf unnið í nánu samstarfi við Vinnumálastofnun af því að verkefnið er að koma viðkomandi einstaklingi á vinnumarkað aftur. Við erum nú búin að tryggja fjármagn til að geta sinnt þessu á þessu ári og næsta ári. Vinnumálastofnun fær fjármagn til að kaupa viðkomandi menntun af menntastofnun. Ég held að það væri mjög jákvætt ef við gætum gert þetta varanlega. En það veltur auðvitað á því fjármagni sem við setjum til málaflokksins vegna þess að Vinnumálastofnun þarf að hafa fjárhagslegt bolmagn til að kaupa viðkomandi þjónustu af menntastofnunum. Ég held að það væri mjög jákvætt ef þetta gæti orðið varanlegt. En við erum engu að síður búin að tryggja fjármagn sem þarf fyrir Vinnumálastofnun til að kaupa 3.000 námspláss með þessum hætti og við verðum bara að meta það hvort hún nær að fylla það og með hvaða hætti vegna þess að aðstæður fólks eru misjafnar, plönin eru misjöfn, tækifærin eru misjöfn. Ég yrði fyrstur til að styðja það að við myndum auka þarna við ef á þyrfti að halda. Ég hygg því að við hv. þingmaður séum nokkuð sammála um þetta.
Herra forseti. Mig langar til að ræða hér í fyrri umferð framlengingu tekjutengdra atvinnuleysisbóta og forvitnast um ástæðu þess að þeir sem fyrst misstu vinnu vegna Covid-faraldursins í mars á þessu ári fengu ekki að njóta framlengingarinnar þegar hún var tilkynnt í lok ágúst. Þessi bútasaumur, sem við í Viðreisn og aðrir stjórnarandstöðuflokkar höfum ítrekað bent á að sé líklegur til að valda mistökum, virðist hafa raungerst í þessu máli. Það hljóta einfaldlega að vera mistök að sá fjöldi fólks sem missir vinnuna frá mars og fram undir lok ágúst skuli ekki falla undir sama hatt og þeir sem koma í kjölfarið. Það er ekki fyrr en um mánaðamótin ágúst/september sem ríkisstjórnin tilkynnir um þessa framlengingu þrátt fyrir að ítrekað hafi verið bent á að það væri skynsamlegt að gera í ljósi stöðunnar. Hæstv. félagsmálaráðherra kom í andsvar við hv. þingmann Samfylkingarinnar, Helgu Völu Helgadóttur, áðan og útskýrði að þetta snerist um kostnað. Nú skil ég vel þær áskoranir sem stjórnvöld standa frammi fyrir varðandi þann gríðarlega kostnað og hallarekstur sem við blasir. En þetta getur ekki verið ástæðan vegna þess að ef þetta snerist um það þá hefði sú leið verið farin að hafa þetta ekki þriggja mánaða framlengingu heldur eins og hálfs mánaðar eða tveggja mánaða framlengingu til að tryggja það sem rétt er og það sem sanngjarnt er í þessum aðstæðum: Að allir [[Forseti hringir.]]njóti sömu aðstoðar stjórnvalda í þessum aðstæðum og þetta snúist ekki um tiltekna dagsetningu. [[Forseti hringir.]]Það er hættan þegar verið er að stíga þessi litlu skref, [[Forseti hringir.]]ómarkvissu skref. Hér hljótum við að standa frammi fyrir mistökum sem verða leiðrétt. Ég trúi ekki öðru.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu og vangaveltur. Ég vil segja það sem ég hef áður sagt: Það er ekkert útilokað í þessum efnum. Öll frumvörp eru lögð fram á Alþingi og fara til velferðarnefndar sem skoðar þau [[Gripið fram í.]]og það liggur alveg ljóst fyrir að alltaf eru atriði sem þarf að skoða á nýjan leik og betur sjá augu en auga í því efni. En þetta er eitthvað sem við erum að skoða og munum skoða áfram. Hins vegar er mikilvægt að taka kostnaðinn inn í þetta. Það stefnir í að atvinnuleysisbætur fari í um 80 milljarða á þessu ári þar sem gert var ráð fyrir rúmum 20 milljörðum. Við höfum aldrei greitt jafn mikið í atvinnuleysisbætur og á yfirstandandi ári á sama tíma og mér finnst örla á því í umræðunni að ríkisstjórnin hafi gert svo lítið gagnvart atvinnulausum. Það er auðvitað ekki raunin vegna þess að þetta eru gríðarlega háar fjárhæðir. En getum við gert betur? Við getum örugglega gert betur. Við getum örugglega alltaf gert meira og betur í þessum efnum og sá sem hér stendur er algerlega tilbúinn í það. Ég hjó eftir því í máli hv. þingmanns að hann talaði um bútasaum ríkisstjórnarinnar. Þar er ég algjörlega ósammála. Við verðum við þessar aðstæður að vera tilbúin til að bregðast við, bregðast hratt við og annað er ekki skynsamlegt þegar við vitum ekki hvað er handan við hornið, síðustu tólf mánuði höfum við ekki vitað það. Þegar við settum hlutabæturnar á vorum við að tala um að þetta gæti orðið mjög skammur tími og ferðaþjónusta gæti farið af stað í ágúst, september. Við vorum síðan að tala um, þegar við opnuðum, að við gætum kannski náð þokkalegum vetri. Hvernig má annað vera við þessar aðstæður [[Forseti hringir.]]en að þetta verði einhvers konar bútasaumur þegar maður veit skrambann ekkert hverju þessi veira tekur upp á á morgun eða hinn?
Herra forseti. Ég þakka andsvarið og árétta að þetta snerist ekki um ákall eftir meiri peningum heldur eftir meiri sanngirni. Bútasaumur í hlutabótaleiðinni var þó samfella. Þarna skorti samfellu og það er bara rétt og það er sanngjarnt að laga þetta. Mig langar í lokin að koma hæstv. ráðherra svolítið á óvart og nefna málaflokk sem ekki heyrir undir ráðuneyti hans, en þar undir er vissulega það fólk að einhverju leyti sem mig langar að tala um. Mig langar til að tala um að hinsegin fólk er að verða út undan þegar kemur að fjárlögum þessarar ríkisstjórnar og fjármálaáætlun. Undir regnhlíf hinsegin fólks eru börn, þar eru unglingar, fatlað fólk, eldri borgarar, flóttabörn, flóttaunglingar og það eru flóttamenn. Þetta er fólk sem félagsmálaráðherra hlýtur að láta sig varða. Ég verð að segja að á tímum sem þessum, þegar Samtökin '78 hafa undanfarið unnið ómetanlegt starf fyrir akkúrat þessa hópa og hlotið sérstaka viðurkenningu Barnaheilla, finnst mér það ósvífið að lagt skuli vera fram fjárlagafrumvarp og fjármálaáætlun þar sem framlag ríkisins til þessara samtaka er skorið niður. Nú veit ég vel að það eru tæp tvö ár liðin síðan málaflokkurinn fór frá ráðuneyti félagsmála yfir til forsætisráðuneytisins og ýmislegt gott hefur verið unnið í málaflokknum. En ég er að tala um akkúrat þessa aðgerð. Ég spyr hæstv. félagsmálaráðherra hvort hann geti hugsað sér að beita sér í þessu máli og hvort hann geti hugsað sér að talað sé fyrir einhvers konar þverfaglegri nálgun í málefnum hinsegin fólks því að hér eru margir málaflokkar undir, þessi fjöldi sem ég taldi upp. Það eru menntamál, það eru heilbrigðismál, það eru réttindamál. Er kannski kominn tími til að það sé tekið utan um þennan málaflokk af þeirri virðingu sem hann á skilið [[Forseti hringir.]]og a.m.k. að þessi ósvífni verði ekki liðin?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég tek undir með hv. þingmanni um mikilvægi samtakanna og hversu mikilvægum tilgangi þau þjóna og sérstaklega á tímum eins og þessum. Þó að þetta heyri ekki beint undir félagsmálaráðherra, vegna þess að gerðar voru breytingar þannig að þessi málaflokkur fluttist yfir til forsætisráðuneytisins, höfum við engu að síður verið í góðu sambandi og samstarfi við samtökin. Það leiddi til þess að við gátum gert örlítinn styrktarsamning við samtökin aukalega núna í miðju Covid til að sinna sérstaklega börnum og ungmennum á tímum Covid vegna þess að það var aukið álag þar eins og annars staðar. Ég verð nú bara að viðurkenna að ég sá í fréttum eins og aðrir að til stæði að loka skrifstofu samtakanna. Formaður og framkvæmdastjóri samtakanna hafa óskað eftir fundi með mér og sú fundarbeiðni kom nú bara í dag. Ég var að skoða í símanum klukkan hvað það var, 16.28 sýndist mér, fyrir tveimur og hálfri klukkustund síðan. Ég hafði eiginlega hugsað mér að eiga þann fund með þeim og er í raun ekkert mikið meira inni í þessu en bara það sem kom fram í fréttunum. Án þess að því fylgi einhver loforð gagnvart hv. þingmanni eða öðrum þá vil ég fá tækifæri til að komast aðeins betur inn í málið.
Virðulegur forseti. Hækkun á bótum almannatrygginga virðist gífurlega flókið fyrirbrigði. Hér fyrr í dag átti ég samtal við hæstv. fjármálaráðherra og eftir ótrúlega útreikninga sem ég fékk frá honum er ég gjörsamlega hættur að botna í hver reiknar hvað og hvernig fengin er út 3,6% hækkun um næstu áramót eða 3,5% hækkunin sem var 1. janúar á þessu ári. Ef rétt væri gefið ætti hækkunin að vera 7% núna miðað við launavísitölu. En hæstv. fjármálaráðherra sagði að þetta væri reiknað út samkvæmt sérstakri launavísitölu sem þeir hefðu fundið út fyrir næsta ár og þess vegna væru þetta 3,6%. En svo hjó ég eftir því að hæstv. félags- og barnamálaráðherra sagði rétt áðan að miðað væri við neysluverðsvísitölu. Hvað er rétt? Er það neysluverðsvísitalan eða þessi furðulega launavísitala hæstv. fjármálaráðherra? Hún stóðst ekki vegna þess að í fjárlagaáætluninni stendur skýrum stöfum að áætlað er að launavísitalan hækki um 5,2% á næsta ári. Þarna erum við komin með enn eina töluna og ég spyr: Hefur hæstv. ráðherra séð þessa útreikninga eða veit enginn hvernig þetta er? Er aðferðin sem er beitt þarna bara eitthvert happa og glappa? Og síðan vil ég líka fá að spyrja hvort hann sé tilbúinn til að sjá til þess, í eitt skipti fyrir öll, að reiknuð verði út rétt framfærsla, mannsæmandi framfærsla, fyrir þennan hóp.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður veltir fyrir sér prósentunum. Ég ætla að byrja á að svara seinni spurningunni um rétta framfærslu. Ég geri ekki lítið úr því að sá sem er á strípuðum bótum við þær aðstæður sem eru í íslensku samfélagi hefur ekki mörg tækifæri til að framfleyta sér. Ég tala nú ekki um ef sá hinn sami er með börn á framfæri eða er á leigumarkaði o.s.frv. Að þessu sögðu vil ég segja að það blasir við, og ég hef rakið það hér, að fjármagn til málaflokksins í heild sinni hefur verið að aukast mjög mikið á síðustu árum. Langstærstur hluti örorkumálefna fatlaðs fólks eru greiðslur til örorkulífeyrisþega en þær greiðslur hafa vaxið frá árinu 2018. Þá runnu rúmir 60 milljarðar til málaflokksins. Samkvæmt áætlun næsta árs er gert ráð fyrir að talan verði komið upp í 80 milljarða. Þar er 20 milljarða aukning. Og í tímaáætluninni er gert ráð fyrir að hún fari upp í 86 milljarða og hafi þá aukist um 25 milljarða á þessum sjö árum. Tölurnar eru áhyggjuefni og það er ástæðan fyrir því að við höfum haft mikinn áhuga á því, og ég veit að hv. þingmaður þekkir það, að reyna að ráðast í aðgerðir til að draga úr nýgengi örorku. Þegar milljarðarnir eru skoðaðir þá kaupir ekki hver og einn einstaklingur eitthvað fyrir það sem fer í heildarútgjöld til málaflokksins. En fjölgunin sem er að verða [[Forseti hringir.]]gerir það að verkum að [[Forseti hringir.]]sérhver lítil aukning hækkar heildarsummuna svo rosalega mikið til framtíðar ef við náum ekki að draga úr nýgengi, [[Forseti hringir.]]og þá sérstaklega hjá ungu fólki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég virði honum til vorkunnar og ég skil ósköp vel að hann hafi ekki viljað svara fyrstu spurningunni minni um prósenturnar og það allt. Það er vegna þess að þetta er gjörsamlega óskiljanlegt og ég held að það sé bara ekki hægt að svara þessu, þetta er svo mikið bull. Jú, við setjum rosalega mikið í þennan málaflokk en við skerðum alveg rosalega mikið á móti. Er það tekið inn í? Eða fjölgunin? Ekki skilar þetta sér í vasa öryrkjanna og ég held að í þessari fjármálaáætlun sé meira að segja gerð krafa um 12 milljarða kr. sparnað við NPA-þjónustu. Á sama tíma er sveitarfélag með þvingunaraðgerðir gegn fötluðum einstaklingi, bara þvingunaraðgerðir. Það tekur af honum ráð og völd og setur hann á hjúkrunarheimili, rukkar hann líka og reynir hreinlega að ná af honum íbúðinni hreinlega vegna þess að hann getur ekki borgað á báðum stöðum. Ég segi fyrir mitt leyti: Hvað er í gangi í þessum málaflokki? Er engin haldbær stefna hjá þessari ríkisstjórn? Er sú stefna hreinlega ráðandi að fólk sem hefur það skítt eða er í biðröðum eftir mat eigi bara að herða sultarólina, að það sé einu breiðu bökin í þjóðfélaginu, eina fólkið sem á ekki tilverurétt? Við vitum að það lifir enginn á 220.000 kr. útborgun sem þarf að borga leigu, borga mat, lyf. Það gengur ekki upp.
Virðulegi forseti. Í svarinu áðan láðist mér að segja að við útreikning á hækkun bóta ræður neysluverðsvísitala ef hún er hærri en launaútreikningur fjármálaráðuneytisins. Það er algerlega skýrt og á ekki að vera tilefni til misskilnings. Hins vegar vil ég segja að það hafa verið gerðar breytingar gagnvart bæði öldruðum og örorkulífeyrisþegum, á sínum tíma og af núverandi ríkisstjórn, til að draga úr skerðingum í kerfinu. Inni í samanburðinum á tölunum sem ég nefndi áðan, að heildarútgjöld til málaflokksins fari úr 60 milljörðum upp í 87 milljarða á tíma áætlunarinnar til 2025, er samt sem áður að dregið hefur úr skerðingum. Síðan vil ég ítreka að stóra verkefnið okkar, þegar við erum að taka hundruð milljarða af lánum til að standa undir tekjutapi ríkissjóðs vegna þess að við erum með mikið atvinnuleysi og skatttekjur hafa lækkað, er að verja stöðu þeirra hópa sem hv. þingmaður talar um. Eftir efnahagshrunið 2009 sáum við að ráðist var í niðurskurð gagnvart einmitt þessum hópum. Það er ekki gert í þessari áætlun. Það er ekki verið að leggja til niðurskurð með sama hætti og gert var. Og ég er mjög ánægður með það. En á sama tíma verðum við að viðurkenna [[Forseti hringir.]]að til að verja það er ríkissjóður að fara að taka hundruð milljarða af lánum [[Forseti hringir.]]á næstu árum.
Herra forseti. Það er af ýmsu að taka í ansi viðamiklum kafla sem heyrir undir hæstv. ráðherra í þessari áætlun. Mig langar að nefna það sem mögulega er eitt stærsta verkefni þessa vetrar hjá ráðherranum, sem er lenging fæðingarorlofsins. Það er löngu tímabær og bráðnauðsynleg aðgerð. En það sem mig langar að vekja hér máls á er atriði sem ég hef dálitlar áhyggjur af, sem er hvað tekur við af fæðingarorlofinu. Þar er það jú auðvitað leikskólinn, en hann hefst sjaldnast við 12 mánaða aldur þar sem fæðingarorlofinu sleppir. Brúun bilsins á milli fæðingarorlofs og leikskóla er því nokkuð sem þarf að leysa á milli ríkis og sveitarfélaganna sem reka leikskólana. Það sem ég hef áhyggjur af er hvar það mál stendur. Ég myndi vilja spyrja ráðherrann út í það hver innan ríkisstjórnarinnar sé með þann bolta hjá sér í dag, vegna þess að sú breyting var gerð á markmiðum hæstv. ráðherra frá fyrri fjármálaáætlun að markmið um það var fært úr kafla félagsmálaráðherra, þar sem málefni leikskóla féllu ekki undir málasvið hans samkvæmt forsetaúrskurði. En þegar við flettum yfir á leikskólakaflann hjá hæstv. menntamálaráðherra er ekki fjallað um það, heldur menntun leikskólakennara og ýmsa þætti sem snúa beint að ríkinu, ekki þá flóknu samninga sem þurfa að eiga sér stað á milli sveitarfélaga og ríkis varðandi það hvernig brúin er smíðuð milli fæðingarorlofs og leikskóla. Mig langar að biðja ráðherra að slá aðeins á þessar áhyggjur mínar með því að segja mér að það sé einhver með þennan bolta upp í Stjórnarráði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar vangaveltur. Áður en ég svara vangaveltum hans vil ég segja að ég er ótrúlega ánægður með þau skref sem ríkisstjórnin hefur stigið í fæðingarorlofinu á þessu kjörtímabili. Við erum búin að hækka greiðslur í fæðingarorlofi. Við erum búin að lengja fæðingarorlofið í 12 mánuði og í rauninni að endurreisa fæðingarorlofskerfið, vil ég meina. Enda sjáum við að það fjármagn sem renna mun til fæðingarorlofs, til barnafjölskyldna í landinu, nær tvöfaldast í tíð núverandi ríkisstjórnar, fer úr rétt um 10 milljörðum í um 20 milljarða, gróflega reiknað. Þannig að það er gríðarlegt ánægjuefni. Nú er frumvarp í samráðsgátt sem lýtur að fæðingarorlofinu og kemur væntanlega inn í þingið í þessum mánuði eða í byrjun næsta mánaðar. Það sem hv. þingmaður veltir upp hér lýtur í rauninni að sveitarfélögunum í landinu. Við höfum átt samtöl við sveitarfélögin allt þetta kjörtímabil í gegnum heildarsamtök þeirra, Samband íslenskra sveitarfélaga. Í könnun sem þeir hafa gert kemur fram að meiri hluti sveitarfélaga býður upp á leikskólaþjónustu þar sem búið er að brúa bilið, en aðeins minni hluti barna býr við þá brú. Við getum lesið út úr þessu að það eru einkum litlu og meðalstóru sveitarfélögin sem hafa verið að brúa þetta bil, en stærri sveitarfélögin hafa ekki gert það. Þá er spurt: Þegar meiri hluti sveitarfélaga í landinu er búinn að búa til þessa brú, er ekki rétt að við beitum þrýstingi gagnvart hinum hlutanum sem ekki er búinn að gera það, að gera slíkt hið sama? Við erum nefnilega með tvö stjórnsýslustig í þessu landi, annars vegar sveitarfélögin og hins vegar ríkið. Ríkið hefur fyrir sitt leyti stigið ótrúlega myndarleg skref á þessu kjörtímabili. Ég hef fundið fyrir því að mörg sveitarfélög hafa metnað til að gera slíkt hið sama og hef sagt að við þurfum einfaldlega að þrýsta á þau og hvetja þau til þess með öllum mögulegum ráðum að þau stigi það skref. En það er ekki á valdsviði ráðherranna að gera það, það er á hendi sveitarfélaganna.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Varðandi það að þrýsta á sveitarfélög að koma til móts við fæðingarorlofið og bjóða upp á leikskóla frá 12 mánaða aldri þá flækir það kannski málið að við erum að tala um lagabreytingar sem taka eiga gildi nú um áramót. Þannig að það verður eitthvað að grípa þau börn sem fæðast á næsta ári þegar þau verða 12 mánaða gömul ári síðar. Það er spurning hvort þrýstingur einn og sér dugi eða hvort bretta þurfi upp ermarnar og gera eitthvað. Mig langar í seinni spurningu minni að spyrja ráðherrann aðeins út í barnabætur og sérstaklega það markmið áætlunarinnar að auka einföldun og skilvirkni á barnabótakerfinu sem þar kemur fram. Mig langar að velta því upp hvort það sé yfir höfuð nógu metnaðarfullt markmið, vegna þess að við þekkjum það að allt of lengi hefur barnabótakerfið verið að koðna niður. Nærtækast er að benda á skýrsluna Barnabætur á Íslandi í samanburði við hin Norðurlöndin, sem BSRB lét dr. Kolbein Stefánsson vinna, sem sýndi að hér á landi eru skerðingar meiri neðar í tekjustiganum en annars staðar á Norðurlöndunum. þannig að barnabæturnar koma ekki inn af þeim krafti sem þær þurfa að gera. Það endurspeglast í því að flest undanfarin ár hefur ekki einu sinni náðst að koma út þeim peningum sem eru ætlaðir til kerfisins í fjárlögum. Talandi um kerfi sem þarf að endurreisa, virðulegur forseti. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Frekar en að, með leyfi forseta, auka einföldun og skilvirkni á barnabótakerfinu, þarf ekki hreinlega að endurskoða það frá grunni og setja þá vinnu af stað með aðilum vinnumarkaðarins?
Virðulegi forseti. Rétt til þess að skilja við fæðingarorlofið vil ég segja að gagnvart þeim fjölskyldum sem eru á þeim stað að ná ekki að brúa bilið núna, vegna þess að sveitarfélögin hafa ekki öll teygt sig niður í 12 mánuðina, eru ríkisvaldið og núverandi ríkisstjórn, sem hv. þingmaður studdi eitt sinn, m.a. til þessara verka, þó búin að stíga gríðarlega stór og myndarleg skref í þessu máli. Hún er búin að stíga þau skref að við erum búin að lengja fæðingarorlofið. Hún er búin að stíga það skref að við erum búin að hækka greiðslur í fæðingarorlofi og hún er núna að stíga skref til að koma inn með kerfisbreytingar á fæðingarorlofinu sem koma munu til móts við ýmsar athugasemdir sem verið hafa á undanförnum árum. Það er ég alla vega mjög ánægður með. Við erum í rauninni búin að endurreisa fæðingarorlofskerfið, vil ég meina. Þó að barnabæturnar séu á þessu málefnasviði þá eru þær í forsetaúrskurði á hendi fjármálaráðherra. Þannig að þó að þetta sé ein ríkisstjórn kemur textinn frá fjármálaráðuneytinu, textinn kemur frá fjármálaráðherranum sem kemur með málið þar inn. Þó að plaggið í heild sinni sé samþykkt af allri ríkisstjórninni hefur þetta verið hjá fjármálaráðuneytinu á undanförnum árum. Hins vegar tek ég undir með hv. þingmanni að það kann að vera ástæða til þess að taka barnabótakerfið og stokka það upp með sama hætti og við erum núna búin að gera við fæðingarorlofskerfið, þannig að það taki betur utan um barnafjölskyldur. En það verkefni verður að bíða nýs kjörtímabils. Ég myndi glaður vilja vera sá ráðherra sem tæki það og barnabótakerfið með sama hætti og búið er að taka fæðingarorlofskerfið.
Virðulegur forseti. Íslenskt skólakerfi hefur unnið þrekvirki á tímum kórónuveirunnar. Atburðir síðustu mánaða hafa reynt verulega á styrk þess úrræðagóða starfsfólks sem hefur haldið skólanum gangandi á erfiðum tímum. Öllum ætti að vera ljóst að vellíðan nemenda, félagsleg virkni og velferð þeirra til lengri tíma þarf að vera í forgangi þegar við horfum fram á veginn til næstu ára. Víða um heim hafa börn ekki komist í skóla í hálft ár og margir óttast varanleg áhrif á samfélög um víða veröld. Velferð nemenda á öllum skólastigum verður því að vera í algerum forgangi hjá okkur sem sitjum hér á þingi. Ég vil nefna að við höfum verið að gera heilmikið í þeim málaflokkum sem heyra undir mig. Við erum búin að hækka á milli ára til að bregðast við þeirri stöðu sem uppi er og er 11% hækkun til málaflokksins. Virðulegur forseti. Menntastefna til ársins 2030 verður vegvísir menntakerfisins til framtíðar. Markmiðið með henni er að tryggja börnum og ungu fólki menntun sem er í fremstu röð og er framúrskarandi. Ríkisstjórnin mun fjármagna fjölþættar aðgerðir til að framfylgja menntastefnunni. Fyrst má nefna að framhaldsskólarnir og háskólarnir fá framlag sem nemur í heild rúmum 1 milljarði aukalega árið 2021 til að bregðast við stóraukinni aðsókn í menntakerfið. Ég tel að það sé gríðarlega mikilvægt að við höfum menntakerfið eins opið og raun ber vitni. Þetta er tími mikilla áskorana og ef við ætlum að láta samfélag okkar ganga upp og taka á móti þeim miklu breytingum sem eru að eiga sér stað þá tel ég að það sé vænlegast til árangurs fyrir okkar samfélag að menntakerfið sé opið og við styðjum við nemendur. Við styðjum líka við það fólk sem hefur í hyggju að breyta til og auka færni sína á íslenskum vinnumarkaði. Ég vil líka nefna, virðulegur forseti, að hið efnahagslega áfall sem við erum að upplifa þessa dagana sýnir okkur svart á hvítu að við verðum að auka fjölbreytni og nýsköpun á öllum sviðum til að skapa ný störf. Í því sambandi er eitt helsta hagsmunamál þjóðarinnar að efla starfsnám, tækninám og iðnnám. Aðgerðaáætlun, unnin í víðtæku samráði, hefur verið hrundið af stað með það að markmiði að auka áhuga á starfs- og tæknimenntun og fjölga einstaklingum með slíka menntun á vinnumarkaðinum. Mikilvægt er að nemendur sem ljúka námi í verk- og iðngreinum fái viðurkenningu á menntun sinni á háskólastigi og geti þannig aukið við kunnáttu sína og fengið fjölbreyttari möguleika á vinnumarkaðnum. Í grunnskólum verður einnig lögð aukin áhersla á verk-, tækni- og listgreinar til samræmis við aðalnámskrá. Virðulegur forseti. Með víðtæku samráði og sátt í samfélaginu tóku gildi ný lög um menntun og hæfi kennara og skólastjórnenda sem munu styrkja kennarastarfið verulega þar sem kennari getur núna starfað á þremur skólastigum. Ráðist hefur verið í umfangsmiklar aðgerðir til að fjölga kennurum og fjármagn hefur verið veitt til að gera kennaranemum mögulegt að ljúka menntun sinni með launuðu starfsnámi. Þessi aðgerðaáætlun hefur skilað þeim árangri að aukning hefur verið um tugi prósenta í aðsókn í kennaranámið. Í upphafi þessa kjörtímabils var talað um að ein stærsta áskorunin væri hinn mikli kennaraskortur sem yrði árið 2032, en nú höfum við á ekki svo löngum tíma gjörbreytt þeirri stöðu. Það er mikið fagnaðarefni, enda segi ég: Kennarastarfið er mikilvægasta starf samfélagsins vegna þess að það leggur grunninn að öllum öðrum störfum í samfélaginu. Ég vil líka nefna að Alþingi samþykkti þingsályktun um eflingu íslenskunnar sem felur í sér níu aðgerðir sem snúa að umbótum í menntakerfinu. Þar vil ég sérstaklega nefna vægi móðurmálskennslu sem verður aukin í grunnskólum landsins og miðar að því að bæta orðaforða og lesskilning. Virðulegur forseti. Það er mjög ánægjulegt að sjá hvað við erum auka og gefa í í þessum málaflokki og það mun svo sannarlega verða til hagsbóta fyrir menntun og menningu í landinu.
Forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í framhalds- og háskólanám. Ég tók eftir því á dögunum að Keilir og menntanet Suðurnesja fengu aukna fjármuni en menntanet Suðurnesja býður upp á nám og starfsúrræði fyrir nemendur í atvinnuleit. Mig langar að spyrja hvort ráðherra hafi hug á því að fara í slíka vegferð á fleiri stöðum á landinu í samvinnu við menntastofnanir þar. Og þar sem ég er komin hingað upp langar mig að nýta tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki lag núna að lagfæra orðalag sem notað er á vef háskólabrúar Keilis. Þar má lesa, með leyfi forseta: „Háskólabrú Keilis býður upp á nám fyrir einstaklinga sem hafa ekki lokið stúdentsprófi og geta nemendur að námi loknu sótt um háskólanám hérlendis og erlendis. Keilir er eini skólinn sem býður upp á aðfaranám í samstarfi við Háskóla Íslands og gildir námið til inntöku í allar deildir HÍ.“ Ég hef þó fengið nokkrar fréttir af því að þegar til kastanna komi sé nemendum synjað um háskólanám og því sé það ekki alveg rétt sem fram kemur á vef skólans. Mig langar því að inna hæstv. ráðherra eftir því hvernig hún hyggst bæta úr þessu svo að nemendur geti gengið öruggir að þessum upplýsingum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir mikinn áhuga og elju í þágu málaflokksins. Hv. þingmaður spurði um menntanetið og þær aðgerðir sem við erum að fara í á Suðurnesjum. Það var löngu tímabært og mikið fagnaðarefni því það er, eins og ég sagði hér í inngangserindi mínu, alveg ljóst að við munum mennta okkur í gegnum þetta ástand. Það er langfarsælast til lengri tíma litið. Spurt er hvort við ætlum í frekara samstarf við fleiri aðila. Já, við höfum það í hyggju. Við ætlum að efla menntun um allt land, nýta tæknina, nýta fjarkennslu. Við vorum að tilkynna um aukið samstarf á Austurlandi þar sem við ætlum að auka tækninám og bjóða þar upp á háskólanám. Hv. þingmaður spurði einnig um aðfaranámið og háskólabrúna á Keili og hvort við hefðum ekki í hyggju að bæta þetta þannig að það sé aukið aðgengi að fleiri háskólum en Háskóla Íslands. Jú, það er í vinnslu í ráðuneytinu og ég vonast til þess að búið sé að ganga frá því máli. Ég er sammála hv. þingmanni að það er mikið réttlætismál. Upplýsingagjöfin verður að endurspegla raunveruleikann og staðreyndir málsins. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er gríðarlega mikilvægt að við lögum þetta og mér skilst að það sé komið í góðan farveg.
Herra forseti. Ég er ögn upptekinn af 19. kafla í fjármálaáætlun sem er um fjölmiðlun. Í tillögunni er að sjá að framlög til Ríkisútvarpsins verði lækkuð um 300 millj. kr. en þess í stað verði sett á skattahækkun því að útvarpsgjaldið verður hækkað um 270 millj. kr. Eins og allir vita er þetta nauðungaráskrift sem allir verða að borga, hvort sem þeim líkar betur eða verr. Ég verð að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki hafi komið til greina að gera einfaldlega hagræðingarkröfu á fyrirtækið sem hefur 5 milljarða á fjárlögum, rétt tæpa, til að reka sig og það sem upp á vantar er sótt í vasa landsmanna. Mig langaði til að spyrja ráðherra um þetta. Einnig kemur fram að greiða eigi aftur til svokallaðra frjálsra fjölmiðla um 400 millj. kr. eins og gert var á þessu ári en megn óánægja virðist vera með það hvernig staðið var að þeirri úthlutun sem var gerð með einfaldri reglugerð, ef ég man rétt. Mig langar einnig að spyrja ráðherra hvort til standi á nýju ári að breyta úthlutunarreglum með einhverju móti þannig að meira gagnsæi verði í því máli og betur hægt að fóta sig, fyrir þá sem sækja um, í því hvernig niðurstaðan er fengin.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugann á fjölmiðlum þessa lands. Ég verð stundum svolítið döpur að heyra málflutninginn sem hv. þingmaður hefur ætíð uppi um Ríkisútvarpið. Það var sett á laggirnar í tíð Framsóknarflokksins árið 1930 og hefur fylgt þjóðinni allan þennan tíma. Ríkisútvarpið gegnir auðvitað mjög mikilvægu hlutverki í því að veita sanngjarnan fréttaflutning og miðla menningu til okkar og hefur staðið mjög framarlega í því að búa til sjónvarpsþætti og annað slíkt. Ríkisútvarpið er að gera marga góða hluti. Ég get hins vegar tekið undir það með hv. þingmanni að auðvitað skiptir alltaf máli að menn séu á tánum varðandi rekstur og annað slíkt. Hv. þingmaður spyr hvort komið hafi til aukinnar hagræðingarkröfu einungis á Ríkisútvarpið. Svarið er: Nei, við höfum ekki viljað gera það á þessum tíma vegna þess að sú aðgerðaáætlun sem ríkisstjórnin stendur fyrir þessa dagana er í anda Keynes, þ.e. við vitum að við þurfum að styðja verulega við allt samfélagið, menntun, menningu og fjárfestingar, til þess að koma okkur í gegnum þessa stöðu. Það erum við að gera og við stöndum líka með Ríkisútvarpinu hvað það varðar. Hv. þingmaður spurði út í styrki til einkarekinna fjölmiðla. Það fyrirkomulag er tekið upp að norrænni fyrirmynd og allt sem við erum að gera í því sambandi er mjög gagnsætt. Gefin var út reglugerð sem tekur mið af frumvarpinu sem var hér til umfjöllunar. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þetta var ekki óumdeilt mál, það er nú oft þannig í stjórnmálunum, en hins vegar finnst mér mjög mikilvægt að við náum að styrkja umgjörð fjölmiðla í landinu betur en okkur hefur tekist hingað til.
Virðulegi forseti. Ég hygg að ég og ráðherra deilum sýn á mikilvægi menntunar og skólastarfs og að menntun sé forsenda þess að hér þrífist gott samfélag. Hæstv. ráðherra vék hér að því að bætt hafi verið í hvað sum framlög varðar. En ekki er það nú alveg einhlítt. Það kemur til að mynda dálítið spánskt fyrir sjónir að framlög til framhaldsfræðslu dragast saman um 50 millj. kr., framlög til fræðslu- og símenntunarstöðva lækka um 30 millj. kr., framlög til íslenskukennslu fyrir útlendinga standa í stað, styrkir til framhaldsfræðslu dragast saman, Vinnustaðanámssjóður er lækkaður um 35 millj. kr. frá 2019 og Endurhæfingarsjóður er skorinn niður um 10%, 70 millj. kr. þar. Í sjálfu sér ætlaði ég ekki að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um þetta heldur hitt að fram kemur að til stendur, hvað varðar samninga og styrki til starfsemi á sviði lista og menningar, að skorið verði niður um 350 millj. kr. nú á milli ára og boðaður er 500 millj. kr. niðurskurður þar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hún sér fyrir sér að listir og menning í landinu muni þrífast þegar við þurfum einmitt svo sárlega á þeirri starfsemi að halda á komandi tíð.
Virðulegur forseti. Það skiptir mjög miklu máli að framlögum til lista og menningar sé haldið á þeim stað sem þau eru núna á milli áranna 2020 og 2021. Ég tek undir með hv. þingmanni að við þurfum, þegar við förum aftur yfir fjármálaáætlunina, að endurskoða þessa þætti. Það er sannfæring mín að við verðum, til að koma okkur í gegnum þetta, eins og ég nefndi, að halda utan um samfélagið okkar og það ætlum við að gera. Ég vil upplýsa hv. þingmann um það að við erum að fara í umfangsmiklar aðgerðir til að styðja við listafólk landsins. Við höfum verið að fjölga verulega á listamannalaunum. Við ætlum í þessari viku að kynna frumvarp þar sem stutt verður sérstaklega við sjálfstætt starfandi listamenn. Sér í lagi eru þær aðgerðir hugsaðar fyrir þá sem starfa við tónlist og eru í sviðslistum. Tekjufall margra þeirra er algjört og við viðurkennum það og það er sjálfsagt að horfast í augu við það. Við höfum líka séð að kerfin okkar ná ekki nægilega vel utan um allt listafólkið okkar og það á skilið að við förum í þessar aðgerðir. Við munum endurskoða ríkisfjármálaáætlun áður en kjörtímabilinu lýkur og ég hef hug á því að skoða þennan þátt frekar.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessi svör og fullvissa hana um að ekki mun standa á stuðningi okkar í Samfylkingunni, og væntanlega annarra í stjórnarandstöðu, við að breyta áformum um stórfelldan niðurskurð til þessarar starfsemi. Eins og kom fram í fyrirspurn hér áðan hjá hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni eru framlög til Ríkisútvarpsins að fara að lækka um 310 milljónir. Það þýðir 10% niðurskurð á næsta ári. Það er sagt vera vegna færri auglýsinga, eðlilega, og líka að færri kennitölur greiði útvarpsgjaldið, eðlilega kannski. Mig langar að heyra hæstv. ráðherra segja okkur frá því hvernig stofnuninni verður bætt þetta upp. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra um það hvað líði gerð þjónustusamnings við stofnunina. Hæstv. ráðherra fór hér áðan nokkrum orðum um mikilvægi starfsemi Ríkisútvarpsins og ég held að við deilum þeirri sýn. Við áttum okkur á því að stofnunin hefur mjög mikilvægu almannahlutverki að gegna og nú á tímum þegar mikið er um tröllasögur og skröksögur sem fljúga um allt er ekki síður mikilvægt að hægt sé að treysta fréttaflutningi einhverrar stofnunar. Mig langar að heyra hæstv. ráðherra segja mér aðeins frá hugmyndum sínum um þessa stofnun og hvað líði þjónustusamningi við hana.
Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður þekkir líklega þróast framlög til Ríkisútvarpsins í takt við þróun kennitalna greiðenda útvarpsgjalds. Þeim kennitölum hefur verið að fækka vegna þess efnahagsáfalls sem við erum að fást við núna. Að sama skapi má segja að þegar vel hefur gengið þá hafa tekjur aukist verulega. Svo minnka þær núna vegna þessarar þróunar. Við erum auðvitað á milli umræðna í fjárlagafrumvarpinu en ég get upplýst hv. þingmann um að Ríkisútvarpið hefur verið að taka eitt og annað að sér sem hefur leitt til aukins kostnaðar vegna kórónuveirunnar. Það er til umfjöllunar í ráðuneytinu. Gerð þjónustusamnings hefur dregist og það er m.a. vegna þess ástands sem er uppi. Mögulega þarf að gera breytingar á samningnum en hann er á lokametrunum. Í honum verður lögð áhersla á aukna menntun. Ég vil líka nefna hér í umræðunni að Ríkisútvarpið hefur verið að gefa mikið í varðandi fræðsluhlutverk sitt og sérstaklega á þessum tímum hefur það verið að miðla fræðslu til barna og ungs fólks í ljósi ástandsins. Það er mjög þakkarvert. Það eru því einhverjar nýjungar líka í þjónustusamningnum sem taka svolítið mið af ástandinu og hvernig það horfir svo við til framtíðar. Ég get líka upplýst hv. þingmann um að ég tel mjög mikilvægt að við séum með öflugt ríkisútvarp.
Virðulegur forseti. Það vill svo til að ég vildi spyrja um nokkurn veginn sömu hluti og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson. Ég leyfi mér kannski bara að ítreka þau málefnasvið sem við höfum verið að ræða hér. Mig langar að vitna í orð vinsæls tónlistarmanns, þjóðargersemi myndi ég kalla hann, Páls Óskars, með leyfi forseta: „Við erum flest öll búin að vera tekjulaus eða búin að upplifa tekjutap allt niður í 70% og sum okkar eru búin að vera launalaus núna í sjö mánuði. Enginn getur lifað áttunda mánuðinn. Ég er kannski heppinn, ég á bara tvo ketti, en á bak við mig eru kannski tíu tónlistarmenn sem eiga börn og heimili og eru að borga af bílum, húsnæðislánum og ég veit ekki hvað og hvað. Þannig að já, við þurfum líka hjálp.“ Hæstv. menntamálaráðherra boðar frumvarp sem á að einhverju leyti að koma til móts við stöðu tónlistarfólks, en ég vil spyrja hvers vegna þessar gríðarlega löngu tafir hafa orðið. Hver stendur í vegi? Er það mögulega yfirlýst andstaða Sjálfstæðisflokksins við menningarstarf sem stendur í vegi fyrir þessu? Ég spyr vegna þess að fyrri úrræði ríkisstjórnarinnar hafa einfaldlega ekki gagnast tónlistarfólki nema að mjög takmörkuðu leyti. Hlutabætur ná til fárra tónlistarmanna. Verkefna- og launasjóðir ná eingöngu til hluta stéttarinnar og tónlistarfólk hefur ekki getað fengið óafturkræfan kostnað bættan vegna aflýstra tónleika o.s.frv. Þetta hefur gengið á í fleiri mánuði. Hvers vegna tók þetta svona langan tíma? Að lokum vil ég spyrja hæstv. ráðherra út í stöðu RÚV. Framlög til Ríkisútvarpsins lækka um 310 milljónir milli ára og ég sé að í fjármálaáætlun er vísað í að það sé bara með tilliti til útvarpsgjalds. En útvarpsgjaldið er samt bara að lækka um 60 milljónir milli ára. Hvað skýrir þennan mun, [[Forseti hringir.]]hvers vegna er miklu meiri lækkun en sem nemur útvarpsgjaldinu?
Virðulegur forseti. Ég vil víkja að þeim aðgerðum sem við erum að fara í til að styðja mun betur við - í raun segi ég ekki styðja við heldur bara þakka fyrir okkur, þjóðin þakkar fyrir sig með því að koma til móts við þann hóp sem er að upplifa gríðarlegt tekjufall. Við erum að ganga frá frumvarpi og ég skal bara upplýsa nákvæmlega hvað hefur verið að gerast varðandi það. Við ætluðum að setja saman sjálfstætt starfandi listamenn og þá sem eru í rekstri, til að mynda þá sem eru að leigja tónlistarbúnað og ljós og annað slíkt. En við höfum ákveðið að aðskilja þá hópa vegna þess að þá getum við fyrr komið með aðstoð til sjálfstætt starfandi listamanna sem hin úrræðin ná ekki utan um. Svo verða almennar aðgerðir fyrir þau fyrirtæki sem upplifa þetta mikla tekjufall. Upphaflega ætlum við að taka það saman að danskri fyrirmynd en höfum komist að því að skynsamlegra er að gera þetta með þessum hætti. Ég vonast til þess að leggja fram frumvarp í ríkisstjórn aftur, af því að við höfum verið með þennan aðskilnað, sem mun leiða til aukins stuðnings. Ég vil frekar taka lengri tíma í það þannig að við séum nokkuð viss um að það sé góð aðgerð og við þurfum ekki að koma aftur eftir einhverja mánuði. Við höfum unnið þetta í mjög góðu samstarfi við allan geirann. Það kom út afskaplega góð skýrsla um tónlistina á Covid-tímum sem við höfum notað sem grunn. Þar var mælt með danskri aðferð en við tókum eftir því að það gæti verið betra að við fengjumst sérstaklega við fyrirtækin í almennri aðgerð og þetta yrði sértækur stuðningur. Þetta verður býsna gott og ég vil frekar, eins og ég segi, að það séu einhverjar tafir en við getum þá sagt: Þetta er bara býsna gott mál.
Forseti. Í fjármálaáætlun er talað um að frá fjárlögum 2020 til fjárlagafrumvarps 2021, svona til að hækka upphæðina, aukist útgjöld til mennta- og menningarmála um tæpa 6 milljarða, ef öllu er steypt saman. Þar af nemur framlag til að mæta fjölgun nemenda á framhalds- og háskólastigi í kjölfar aukins atvinnuleysis 1 milljarði. Hækkun á framlagi til Menntasjóðs námsmanna og Lánasjóðs íslenskra námsmanna og ýmislegt svoleiðis er talið upp, sem og framlög til háskólastigsins til að gera það sambærilegt við önnur Norðurlönd árið 2025. Það er upptalningin í fjármálaáætluninni. En ég skil þetta ekki alveg því að ég sé nánast enga breytingu á fjármögnun framhaldsskólanna. Fjárhæðin er 200 millj. kr. hærri 2025 en 2021. Háskólastigið er vissulega með 3,5 milljörðum hærri upphæð í lok fjármálaáætlunar en ég sé ekkert sem útskýrir þá hækkun nema bara fjölgun nemenda eða þá framkvæmdir við hús heilbrigðisvísinda, en ekki endurskoðun á reiknilíkaninu, sem dæmi, sem er það sem þetta snýst allt um þegar allt kemur til alls. Ég skil ekki hvaða hluti fjármagnsins, sem er farið yfir í fjármálaáætlun, fer í eflingu menntunar til að gera okkur sambærileg við nágrannaþjóðir. Það finnst hvergi í áætluninni. Að lokum er einu orði minnst á stafrænar smiðjur í fjármálaáætlun. Þar eru framhaldsskólar hvattir til þess að nota þær. Ekkert um eflingu og uppbyggingu til að allir, sem Alþingi samþykkti að ættu að geta haft aðgang að slíkum smiðjum, fái aðgang að þeim. Fékk ráðherra ekkert fjármagn í stafrænu smiðjurnar? Hvað verður þá um þátt Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands sem tekur þátt í rekstri þeirra stafrænu smiðja sem þegar eru í rekstri? Ég skil ekki alveg hvað stjórnvöld eiga eiginlega við þegar þau segja að markmið þeirra sé að efla menntun á bæði framhalds- og háskólastigi. Stjórnvöld eru loksins búin að laga stórkostlega gallað lánakerfi en þar með er það eiginlega upp talið.
Virðulegur forseti. Á þessu kjörtímabili höfum við uppfyllt það sem stendur í stjórnarsáttmálanum er varðar fjármögnun til háskólastigsins, þ.e. við erum komin yfir OECD-meðaltalið. Það var eitt af því sem við sögðum og við sögðum líka að við myndum nálgast Norðurlöndin mjög hratt. Við sögðum líka að við myndum fara í miklar kerfisbreytingar á Lánasjóði íslenskra námsmanna sem við settum yfir í Menntasjóð námsmanna og þarna á sér stað algjör kerfisbreyting og núna eru námsmenn með allt önnur kjör með þeirri breytingu. Ég vil líka nefna það, ef hv. þingmaður skoðar til að mynda málefnasvið 22 og hvað við erum að gera varðandi það að efla alla umgjörð er tengist kennaramenntun og kennurum og hvernig við ætlum að styrkja stoðirnar á leik- og grunnskólastigi, að við erum að tala um algera byltingu í menntamálum. Við höfum einnig aukið verulega framlög á hvern og einn einasta framhaldsskólanema vegna þess að þegar bóklega námið var stytt um eitt ár þá breyttum við ekki fjárframlögum inn á framhaldsskólastigið heldur gáfum við í. Þannig að það sé alveg á hreinu: Hér er búið að styðja verulega við framhaldsskólastigið og háskólastigið. Hv. þingmaður spurði einnig út í stafrænar smiðjur. Við erum hjartanlega sammála um mikilvægi þeirra. Ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og ég erum núna að fara að gera samninga við allar stafrænu smiðjurnar, tengja þær betur inn í framhaldsskólastigið, þannig að við sameinum krafta okkar til að styðja sérstaklega við þær. Við erum að tala um nýja samninga alls staðar og við erum að lyfta þeim verulega upp. Við hefðum kannski getað sett það líka í þetta ágæta rit, mér þykir leitt að það hafi ekki komið þar inn. En hins vegar lítur sú stefnumótun mjög vel út.
Herra forseti. Ég tek mjög undir þau orð hæstv. menntamálaráðherra hér í byrjun að mikilvægt er að skólakerfið standi nú opið þeim sem geta nýtt tímann og ekki hafa atvinnu til að sækja sér nám. En það er líka gríðarlega mikilvægt, þegar við ræðum skólamál, að alltaf sé horft til langs tíma. Þess vegna fagna ég að sjálfsögðu þeim áherslum sem hér eru undir, þar sem fram kemur að við séum að auka framlög og ætlum okkur að standa við markmiðið um að komast upp að hlið hinna Norðurlandanna á næstu árum og höfum þegar náð OECD-meðaltalinu. Í umfjöllun um háskóla og rannsóknastarfsemi er líka fjallað um skýrslu, Ísland og fjórða iðnbyltingin, sem forsætisráðuneytið gaf út á síðasta ári. Þar segir að menntakerfi og rannsóknir muni gegna lykilhlutverki við að hagnýta og móta tækninýjungar fjórðu iðnbyltingarinnar og stuðla að jákvæðum áhrifum þeirra á lífsgæði og velferð almennings. Og svo áfram, að háskólar hafi hlutverki að gegna hvað varðar loftslagsbreytingar og allt það. Þessu er ég að sjálfsögðu hjartanlega sammála. En ég ætla að spyrja þá sértækt þessu tengt. Annars vegar skrifaði hæstv. menntamálaráðherra undir samning um háskólaútibú á Austurlandi á dögunum hverju ég fagna mjög. En ég varð aðeins að leita, bæði í fjárlagafrumvarpinu og fjármálaáætluninni, að því hvort þau áform væru þegar fjármögnuð, en sé ekki að svo sé, þó að þeirra sé getið í greinargerð fjárlagafrumvarpsins. Í öðru lagi spyr ég, og því nátengt, um tækninám við Háskólann á Akureyri. Háskólinn á Akureyri hefur að undanförnu sótt á um það að fá viðurkenningu sem slíkur þannig að hann geti bæst í þá flóru. Það mál steinliggur að mínu mati og passar algerlega við þær áherslur að bæta aðgengi að háskólamenntun í tækni- og verkgreinum. Á Akureyri er einn stærsti og öflugasti verkmenntaskóli landsins. Og á upptökusvæði Háskólans á Akureyri er Verkmenntaskólinn á Austurlandi í Neskaupstað, og öflugur fjölbrautaskóli á Sauðárkróki, þannig að ég er algerlega sannfærður um [[Forseti hringir.]]að eitt allra skynsamlegasta sem stjórnvöld gerðu núna, einmitt til að standa við þessi markmið um að efla tækninámið og verknámið, væri að opna aðgengi að slíku námi á landsbyggðinni, á Akureyri, og láta Háskólann á Akureyri fóstra þetta háskólaútibú á Austurlandi.
Virðulegi forseti. Það er markmið ríkisstjórnarinnar að efla allt sem tengist menntun, rannsóknum og nýsköpun. Af hverju viljum við gera það? Vegna þess að við teljum að stærsta hreyfiafl til framtíðarinnar sé aukin menntun. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að Háskólinn á Akureyri sinni þessu hlutverki þegar við erum að stofna til útibús á Austurlandi er varðar tækninám. Við höfum á milli ára fjármagnað undirbúninginn að þessu námi og svo höfum við í hyggju, þar sem við höfum verið að auka verulega fjármuni til háskólastigsins, að hluti af þeim fjármunum fari í að styrkja stoðir þessa útibús og tæknináms á Austurlandi og rýmið sé þannig, þegar við erum að skoða ríkisfjármálaáætlunina, að svo megi vera. Þannig ætlum við að fjármagna þetta. Ég er líka algerlega sammála því að ef við ætlum að auka sveigjanleika og styrkja útflutningsstoðir okkar þá sé langbest að veðja á fjárfestingu í menntun, í nýsköpun og í rannsóknum. Það sjá allir að við erum að auka verulega inn í Innviðasjóð, inn í allt sem tengist rannsóknum. Ég er sannfærð um að það sem við erum að gera núna muni svo sannarlega skila sér í betri framtíð fyrir Ísland og að við verðum enn öflugri en ella hefði orðið.
Herra forseti. Ég þakka fyrir svörin en ég hefði alveg þegið að fá aðeins skýrara svar varðandi það hvort hæstv. ráðherra og ráðuneyti hennar sé hlynnt því að Háskólinn á Akureyri fái viðurkenningu sem tækniháskóli, sem háskóli með tækninám. Það er að mínu mati algerlega lykilatriði hér og svo margt sem mælir með því. Ef við horfum á stöðuna er þar á bak við einn öflugasti verkmenntaskóli landsins þar sem aðsókn í greinar er góð, sem við þurfum virkilega á að halda í þessari fjórðu iðnbyltingu. Sama má segja um skólann í Neskaupstað og á Sauðárkróki. Það er því öflugt upptökusvæði á bak við það að nám á háskólastigi í tæknigreinunum komi til á þessum hluta. Austurland sárvantar betra aðgengi að námi á háskólastigi, auk þess að fá auðvitað öflugra starf á sviði rannsókna og nýsköpunar. Ef við horfum á landshlutana er það Austurland sem dregur stysta stráið af öllum í landinu hvað þetta snertir, þannig að þar þarf að bæta úr. Og þetta myndi sömuleiðis falla mjög vel að áherslum Háskólans á Akureyri hvað varðar sjávarútvegsfræðin sem hefur auðvitað verið flaggskip þess skóla. Þar er einn öflugasti skipaiðnaður og skipaþjónusta á Íslandi þannig að það er mjög margt sem mælir með því, líka samstarf atvinnulífs og skóla, að drífa í þessu á Akureyri. Ég eggja hæstv. ráðherra lögeggjan að veita þessu máli brautargengi. En það eru líka litlir bræður í hópnum og þess vegna leyfi ég mér að spyrja út í orðalag í fjárlagafrumvarpinu sem snýr að lýðskólunum á Flateyri og á Seyðisfirði. Þar er sú breyting boðuð að í staðinn fyrir fasta eyrnamerkta fjárveitingu, upp á 15 milljónir til hvors skóla, verði framlög til þeirra fjármögnuð innan ramma málaflokksins. Gott og vel ef peningarnir skila sér. Ég spyr hæstv. ráðherra: Má ekki eftir sem áður treysta því að skólarnir fái sín framlög og að þeir fái samning og helst til meira en eins árs þannig að hægt sé að byggja þá skínandi góðu starfsemi áfram, sem þarna hefur verið að þróast undanfarin ár, bæði á Seyðisfirði og á Flateyri?
Virðulegur forseti. Jú, ég er mjög spennt fyrir því að Háskólinn á Akureyri fái viðurkenningu sem tækniháskóli og hann taki þátt í uppbyggingunni á Austurlandi. Undirbúningurinn sem er að fara af stað núna miðar að því að Háskólinn á Akureyri öðlist þessa viðurkenningu og því fyrr sem það gerist því betra svo að við getum sett þetta nám af stað. Það er alveg rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að auðvitað þarf að styrkja betur við allt tækninám og háskólanám á Austurlandi. Þetta er fyrsti vísirinn að því og það er mikið fagnaðarefni. Að auki spurði hv. þingmaður út í fjármögnun á lýðskólum. Ég vil minna á það að á síðasta þingi voru í fyrsta sinn samþykkt lög um lýðskóla og að sjálfsögðu fylgjum við eftir fjármögnun þessara skóla og við gerum það innan þess ramma sem við höfum. Það kann að virka villandi hvernig framsetningin er. En það er alveg ljóst að ef við ætlum að vera sterkari eða reyna að auka færni og hæfni í þessu ástandi þarf að verja auknum fjármunum til menntunar og lýðskólarnir eru þar alveg kjörnir til þess að styðja við fjölbreytileika menntakerfisins.
Herra forseti. Mig langar að ræða þá staðreynd að við okkur blasir að atvinnumarkaðurinn er allt að því að lokast ungu fólki. Þetta er í sjálfu sér sama stef og svipað og við sjáum erlendis þar sem yngra fólk er líklegra til að missa vinnuna einfaldlega vegna þess að það starfar í þannig greinum, greinum sem hafa orðið illa úti í kreppunni, eins og á veitingahúsum, hótelum o.s.frv. Það eru þrefalt fleiri undir fertugu sem voru t.d. atvinnulausir í þeim hópi en yfir fimmtugu á tímabilinu mars til ágúst og munurinn er enn dramatískari þegar við skoðuðum aldurshópinn fólk undir þrítugu og berum saman við sextuga og eldri. Mig langar að ræða við ráðherrann að við þessar aðstæður og þegar litið er á þennan hóp þá er menntakerfið sterkt verkfæri sem stjórnvöld eiga og geta beitt í því sambandi, þ.e. að þora að veðja á menntun, þora að fjárfesta í menntun og krafti og taka stór skref strax í þágu menntunar. Sú leið gefur ungu fólki tækifæri til þess að koma sterkara út á vinnumarkaðinn eftir á og mér fannst jákvætt að heyra sjónarmið menntamálaráðherra í því sambandi og hugmyndir hennar þar um. Þessa reynslu höfum við þegar úr fyrri kreppum og hérna erum við sannarlega að tala um arðbærar fjárfestingar, arðbærar fjárfestingar í fólki. En ég velti fyrir mér lánasjóði menntamálaráðherra eða Menntasjóði í þessu sambandi. Þar urðu margar jákvæðar og góðar breytingar en margar þeirra snúa að fólki sem þegar hefur lokið námi. Markvissari aðgerðir akkúrat núna hefðu falist í því að við hefðum stutt betur við stúdenta á meðan þeir eru stúdentar. Sér ráðherra fyrir sér að hægt verði að opna háskólana betur í ljósi þeirra aðstæðna sem eru núna með því að tryggja afkomu stúdenta með einhverjum hætti umfram það sem löggjöf okkar í dag gerir ráð fyrir?
Virðulegur forseti. Það er auðvitað hárrétt að það hefur átt sér stað algjör kerfisbreyting er varðar allt sem tengist Menntasjóðnum og kjörum námsmanna, sér í lagi til framtíðar. Hv. þingmaður er líklega að spyrja: Ætlum við að gera eitthvað til þess að styðja betur við núverandi framfærslu? Já, við erum með það til skoðunar. En ég vil líka minna hv. þingmann á það að síðastliðið sumar fórum við í stórátak í því að fjölga sumarstörfum til að auka reynslu þeirra ungmenna sem höfðu ekki vinnu. Niðurstaðan varð sú að mikið af þeim störfum sem búin voru til gengu ekki út. Það sýndi að í þessu tilfelli gerðum við meira frekar en minna og það voru alveg ótrúlega mörg spennandi verkefni sem komu út úr því. Ég vil líka minna hv. þingmann á að við höfum stóraukið framlög til Nýsköpunarsjóðs námsmanna og þar eru alveg ótrúlegir sprotar að fæðast. Eins og hv. þingmaður gerir sér grein fyrir ætlum við að halda þeirri aukningu áfram. Ég legg verulega áherslu á þetta líka inn í næsta sumar þannig að námsmenn átti sig á því að það verða spennandi tækifæri þarna úti yfir sumartímann. Ég er sammála hv. þingmanni að það er algjört kappsmál að fjárfesta í menntun, en það sem við erum líka að gera núna með því að fjárfesta svona mikið í nýsköpun þá við erum auðvitað að veðja á þá framtíð að búa til störf í þeim geira þar sem unga fólkið okkar vill vera. Það vill þannig til að þau þjóðríki eða fylki sem hafa fjárfest í menntun og nýsköpun eru líklegust til þess að búa til flest störfin til framtíðar og það er áætlun ríkisstjórnarinnar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir greinargóð svör. Hún skildi spurningu mína rétt, ég var að velta fyrir mér afkomu þess stækkandi hóps sem leitar inn í háskólana núna og hvort það sé stefna ríkisstjórnarinnar að opna þetta háskólasamfélag með markvissum hætti þannig að það verði raunhæfur valkostur fyrir fólk að leita í nám. Spurningin laut kannski í framhaldinu að því hvort ríkisstjórnin, sem ég heyrði raunar menntamálaráðherra lýsa, ætli sér að veðja á menntun sem leið út úr kreppunni, bæði til lengri tíma og skemmri, og hvernig við ætlum að nota menntakerfið til að bregðast við því ástandi sem er uppi núna og beinlínis að hvetja þennan stóra hóp ungs fólks til að leita í nám og að við förum í það samhliða að byggja upp sterkara og fjölbreyttara atvinnulíf til lengri tíma litið. Það er mikið talað um nýsköpun og mér hefur fundist sérstakt og umhugsunarvert að ekki sé meira rætt um menntun samhliða því pólitíska samtali, að við séum ekki að ræða um þetta sem þríþætta stoð; menntun, rannsóknir og nýsköpun. Ef við erum að tala um innviðauppbyggingu þá finnst mér blasa við að í því hljóti að felast t.d. að stórauka fjárfestingu í menntun. Það er arðbær fjárfesting til frambúðar og framtíðar. Mér hefur fundist vanta aðeins upp á það af hálfu stjórnarinnar að rætt sé um menntun í samhengi við nýsköpun, menntun í samhengi við atvinnusköpun, menntun og rannsóknir, sem hljóta sem framtíðarstef að gegna sama hlutverki. Næsta spurning væri þá um framlög til framhaldsskólastigsins og háskólastigsins. Þau eru að aukast en mér sýnist að aukningin sé fremur lítil með tilliti til aðstæðna, þ.e. ef maður skoðar hversu mikil hún er umfram það að mæta bara fjölgun nemenda. [[Forseti hringir.]]Sér menntamálaráðherra fyrir sér við þessar aðstæður, þegar atvinnuleysistölur eru að keyrast upp nokkuð dramatískt, [[Forseti hringir.]]að endurskoða megi þær tölur eða forsendur?
Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að þær aukningar sem eiga sér stað núna, bæði í fjárlagafrumvarpinu og í ríkisfjármálaáætluninni, miða að því að fjárfesta í menntun. Við höfum líka sagt að ef við þurfum að bæta í, af því að það er umframeftirspurn eftir nemendaplássum, þá gerum við það. Við skipuleggjum í raun og veru fjárlagafrumvarpið þannig að það fer eftir eftirspurn hjá hverjum og einum skóla hvernig það þróast og við erum með ákveðinn sveigjanleika. En það er alveg ljóst og við höfum sagt það að við erum að tengja menntun við rannsóknir, menntun við nýsköpun og menntun við framþróun samfélagsins. Alveg á fyrstu dögum þessarar ríkisstjórnar fórum við að skoða hvar væri færnimisræmi á vinnumarkaðnum. Það kemur í ljós að það vantar mikið af tæknimenntuðu fólki. Það vantar mikið af fólki með ákveðið verknám og við höfum verið að forgangsraða í þágu þess og til að mynda kynnt átakið Nám er tækifæri, þannig að þeir sem hafa misst vinnuna geti komið inn í menntakerfið. Ég get líka nefnt að við vinnum hreinlega mjög markvisst með umsóknir, þ.e. þær umsóknir sem var ekki ljóst að kæmust strax að. Við fórum yfir það alveg markvisst núna í sumar að koma öllum sem voru að sækja um nám í þá skóla sem þeir höfðu áhuga á að fara í, að því gefnu að viðkomandi aðilar uppfylltu þær kröfur sem ætlast er til að þeir geri. Við erum líka að auka sveigjanleika. Ég er með frumvarp á þingmálaskránni þess efnis að þeir sem hafa lokið sveinsprófi hafi aðgengi að háskólamenntun, kjósi þeir að sækja sér hana. Við erum því í mikilli nýsköpun í menntakerfinu.
Virðulegur forseti. Er framtíðarmenntastefnan á réttri leið? Ég efast um það að því leyti sem ég hef mestar áhyggjur af, en það er sú gjá sem er að myndast á milli stúlkna og drengja í menntakerfinu, á kostnað drengja. Þá hljótum við að spyrja okkur að því hvað sé að og hvað sé í gangi. Ég myndi vilja spyrja hæstv. menntamálaráðherra um framtíðarstefnuna og hvernig sjá eigi til þess að drengir og stúlkur standi jafnfætis í menntakerfinu. Eins og staðan er í dag er langt því frá og það þarf líka að taka á lesblindu. Orðrétt segir í fjármálaáætlun, með leyfi forseta: „Mikilvægur liður í að styrka íslenskukennslu á grunnskólastigi er að auka hlutfall íslensku í viðmiðunarstundaskrá í 1.–7. bekk grunnskóla og áformað er að sú breyting taki gildi frá og með skólaárinu 2020–2021. Ekki verður fjölgað vikulegum mínútufjölda en val skóla til ráðstöfunar kennslutíma verður nýtt í íslensku, til að efla læsi og ritun.“ Þess vegna spyr ég: Hvað þarf að koma til svo að ráðherra telji skynsamlegt að fjölga mínútum í íslenskukennslu? Í ljósi þess hve slæm menning hefur verið ætti þá ekki að grípa til frekari aðgerða og það strax?
Virðulegur forseti. Það er gríðarlega mikilvægt að allir hafi sama aðgengi að menntun og sömu tækifæri innan menntakerfisins. Því er það atriði sem hv. þingmaður nefnir okkur öllum mjög hugleikið vegna þess að við sjáum ákveðna breytingu sem hefur verið að eiga sér stað á síðustu 15 til 20 árum. Hún er ekki aðeins að eiga sér stað bara á Íslandi heldur er þetta alþjóðleg þróun. Hvernig ætlum við að bregðast við? Ég ætla að nefna nokkra þætti sem eru listaðir undir málefnasviði 22. Það er í fyrsta lagi að halda áfram að styrkja lestrarfærni grunnskólanema og ein lykilstoðin í nýrri menntastefnu er að huga verði að því hvernig við styrkjum lestrarfærni drengja svo að þeir séu á sama stað og stúlkur. Það er alveg ljóst að við þurfum að gera betur. Ég ætla að nefna nokkra þætti í menntaumbótum sem áætlun er um. Í fyrsta lagi erum við að setja á laggirnar svokallað skólaþróunarteymi sem miðar að því að styrkja þessa grunnstoð í öllu menntakerfinu. Í öðru lagi ætlum við að auka í menntarannsóknir, hreinlega að spyrja okkur: Af hverju er þessi munur? Við vitum að hluta til af hverju hann er, en við þurfum að fá betri rannsóknir á því og ekki bara betri rannsóknir heldur þurfum við að vita hvernig við ætlum að bæta úr. Við ætlum að fara í auknar menntarannsóknir sem miða sérstaklega að því. Eins erum við að styrkja stöðumat og námsmat til að sjá vandann fyrr og nota snemmtæka íhlutun. Við sjáum þessa hluti miklu fyrr núna, jafnvel í fyrsta bekk, að þarna er orðinn talsverður munur, [[Forseti hringir.]]og við verðum að veita aðstoðina sem nauðsynleg er í stað þess að farið sé að huga að því á framhaldsskólastigi [[Forseti hringir.]]vegna þess að það vantar upp á lestrarfærni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir svörin og ég held að við séum alveg sammála að þessu leyti. Okkur ber að sjá til þess að drengir standi á sama grunni og við þurfum líka að hugsa um þessa hluti á framhaldsskólastiginu. Það var verið að tala um tækni- og verkkunnáttu, og þetta þarf eiginlega að byrja fyrr. Það liggur fyrir að áhugi drengja er á tölvusviði. Við höfum búið til hvatakerfi fyrir íþróttastyrki, til að hvetja til íþróttaiðkunar og annað. Í ljósi þess hve slæm áhrif Covid hefur haft á tekjur tónlistarfólks telur ráðherra að auka mætti fjárhagslegan styrk ríkissjóðs til tónlistarfræðslu? Þannig mætti eflaust tryggja ýmsu tónlistarfólki atvinnu, auk þess sem tónlist hefur jákvæð áhrif á þroska barna. Myndi ráðherra til að mynda styðja tillögur um sérstakt tónlistarkennslukort sem foreldrar gætu nýtt til tónlistarfræðslu barna sinna, rétt eins og nú er gert með frístundakort í íþróttum? Það gæti verið ein leið til að efla bæði drengi og stúlkur í tónlist. Ég held að við séum komin á þann stað að við verðum að finna ástæður þess að drengir flosna upp úr skóla og grípa inn í og sjá til þess að við finnum aðferð til þess að þeir geti haldið námi áfram og komist annaðhvort í verknám eða í háskóla.
Virðulegur forseti. Já, ég tel að það sé gríðarlega mikilvægt að við styðjum mun betur við námsframvindu drengja. Ég vildi aðeins fara betur út í það sem við erum að gera með því til að mynda að efla lesskilning. Við erum með þessi lesfimipróf sem mæla hver framgangur barna hefur verið frá fyrsta og upp í tíunda bekk. Þetta er einn liður í því að átta sig betur á stöðunni og grípa þá fyrr inn í og efla lestrarfærni drengja og stúlkna. Við erum komin með ákveðin tæki og tól sem við höfðum ekki áður en það dugar ekki til og við þurfum að gera mun betur. Við þurfum til að mynda að setja fjármuni í það að styðja betur við námsgagnagerð, þ.e. að búa til námsefni sem höfðar til beggja kynja, og huga betur að áhugasviði drengja. Hvers vegna hafa þeir minni áhuga á sumu sem er að gerast innan skólaveggjanna? Og við þurfum að taka mið af því. Þetta er eitt af lykilatriðunum í nýrri menntastefnu, þ.e. jafnrétti til náms til handa báðum kynjum. Einnig vil ég svara því sem hv. þingmaður kom inn á varðandi tónlistarfræðslu og aðstoð við hana. Frístundakortin hafa auðvitað liðkað verulega til varðandi það og svo erum við líka að vinna að því, og það kom inn í einum af fyrstu aðgerðapökkum ríkisstjórnarinnar, að styðja sérstaklega við lágtekjufjölskyldur er varðar tómstundastarf. Ég tel gríðarlega mikilvægt að ekkert barn sé skilið eftir á tímum kórónuveirunnar þannig að aukalegir fjármunir koma inn í það.
Virðulegur forseti. Í fyrra andsvari mínu langar mig að spyrja hæstv. ráðherra nánar út í tvennt sem rætt hefur verið hér fyrr í umræðunni. Í fyrsta lagi um námslánakerfið. Við erum sammála um að það hafi verið löngu tímabært að uppfæra það og mikilvægt að það hafi náðst í höfn. En að sama skapi var svekkjandi, það er eitt af orðunum sem við getum notað, að ekki hafi verið hækkuð grunnframfærsla stúdenta fyrir þann vetur sem nú er byrjaður, sérstaklega vegna þess að möguleikar stúdenta á því að vinna meðfram námi eru nánast að engu orðnir á þessu misseri. Hæstv. ráðherra sagði í umræðunni áðan, ef ég skildi hana rétt, að verið væri að kanna að endurskoða grunnframfærsluna. En þess sér ekki stað í fjármálaáætlun. Þess vegna langar mig að fá það alveg á hreint að verið sé að vinna að því að hækka grunnframfærslu stúdenta. Það er svo sannarlega þörf á. Það var fyrra atriðið sem mig langaði að spyrja um. Hitt er það sem ég heyrði ráðherrann segja í andsvari við hv. þm. Guðmund Andra Thorsson. Ég vildi bara athuga hvort mér hefði misheyrst. Ráðherra sagði, með leyfi forseta: Við munum endurskoða ríkisfjármálaáætlun áður en kjörtímabilinu lýkur. En nú er þetta ríkisfjármálaáætlun sem lögð er fram á síðasta löggjafarþingi kjörtímabils. Það á ekkert að endurskoða hana, fyrir kosningar sem eru eftir tæpt ár, er það? Voru það ekki örugglega bara mismæli hjá ráðherra?
Virðulegur forseti. Jú, þetta voru mismæli. Ég vil nefna það varðandi Menntasjóðinn að þar hefur náttúrlega algjör kerfisbreyting átt sér stað. Þar erum við búin að fella niður ábyrgðir. Við höfum verið að hækka grunnframfærsluna á kjörtímabilinu talsvert, en við getum gert betur þrátt fyrir að við sjáum það ekki í þessari ríkisfjármálaáætlun. Það er alveg ljóst að við þurfum að passa upp á að allir geti lifað af þeim styrkjum og námslánum sem í boði eru. Við vitum að það þarf líklega til framtíðar að gera betur hvað það varðar, ég tek undir það. Hv. þingmaður nefnir það sem ég er algerlega sammála, að í þessu efnahagsáfalli hafa möguleikar námsmanna til þess að afla sér tekna minnkað verulega. En það eru líka tækifæri hvað það varðar. Við höfum séð að íslenskir námsmenn hafa unnið gríðarlega mikið með námi og þeir hafa verið lengur í námi og útskrifast seinna vegna þess. Ég held að við eigum líka að huga að því núna á hinu háa Alþingi hvernig við getum styrkt enn frekar umgjörð íslenskra námsmanna. Við höfum svo sannarlega tekið mjög stór skref með Menntasjóði námsmanna. Við höfum verið að hækka frítekjumarkið og fimmfölduðum það sérstaklega fyrir þá sem eru að koma nýir inn í menntakerfið til að taka mið af þeim aðstæðum sem uppi eru.
Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála hæstv. ráðherra að best væri ef stúdentar þyrftu ekki að vinna með námi og gætu bara einbeitt sér að náminu, lokið því hraðar, fengið meira út úr því og haft það betra almennt. Staðan er hins vegar sú að grunnframfærslan eins og hún er í dag miðast við að fólk sé að vinna með námi. Þess vegna er svo brýnt að endurskoða grunnframfærsluna almennt, en sérstaklega nú þegar erfitt er að fá aukatekjur sem stúdentar þurfa til að geta lifað af. Ég ætlaði að ræða annað í seinna andsvari mínu. Það er nokkuð sem ég ræddi við hæstv. félags- og barnamálaráðherra áðan, sem er brúin á milli þessara tveggja ráðherra, brúin á milli fæðingarorlofs og leikskóla. Hana þarf að byggja á næsta ári, vegna þess að ef við lengjum fæðingarorlofið upp í 12 mánuði núna um áramótin verða þau börn 12 mánaða gömul undir lok næsta árs. Þá þarf að vera til staðar leikskóli til að taka við þeim. Sú er alls ekki raunin í stærstu sveitarfélögum landsins. Félags- og barnamálaráðherra sagði að það þyrfti að þrýsta á sveitarfélögin, það þyrfti að hvetja þau áfram - á sama tíma og sveitarfélögin standa frammi fyrir sögulegu tekjufalli. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Þarf ekki að gera eitthvað meira? Þarf ríkið ekki að setjast niður með sveitarfélögunum, líta aðeins yfir múrinn á milli þessara tveggja stjórnsýslustiga, sem öllum fyrir utan þessa veggi er slétt sama um þegar kemur að því að tryggja fólki grunnþjónustu? Þarf ekki að vinna þetta saman og sjá til þess að þetta fyrsta skólastig okkar sem leikskólinn er, standi undir nafni og standi börnum til boða frá 12 mánaða aldri eftir ár?
Virðulegur forseti. Leikskólastigið hefur algjörlega skipt sköpum fyrir framvindu íslensks samfélags. Það er út af leikskólastiginu sem við sjáum miklu meiri jöfnuð á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndunum. Leikskólastigið tryggir miklu öflugri atvinnuþátttöku kvenna og hefur gert það í gegnum tíðina. Hv. þingmaður spyr hvort við ættum ekki að taka meiri þátt í mótun leikskólastigsins. Við gerum það að mörgu leyti. Við gerum það til að mynda með því að fara í stórsókn til að efla kennaramenntun á leikskólastigi, grunnskólastigi og framhaldsskólastigi. Við höfum séð mikla aukningu, við sjáum aukningu upp á 120% á milli ára í ásókn í kennaramenntun á leikskólastigi. Við höfum ekki séð svo mikinn áhuga á því námi í mörg ár og það er vegna þess að við fórum í markvissar aðgerðir til þess að styðja við leikskólastigið. Það er mjög brýnt að það stig sé mannað fólki með fagþekkingu til að styrkja það. Verið er að gera marga mjög góða hluti. Ég skipaði starfshóp núna á þessu ári til að huga að því hvernig við getum styrkt það enn frekar, hvernig við getum fengið fleiri kennara inn á leikskólastigið. Má til að mynda breyta skipulagi leikskólastigsins með einhverjum hætti, brjóta það upp? Hvernig við getum gert það? En eitt er víst að þetta er gríðarlega mikilvægt skólastig og ég legg mikla áherslu á að námið fari þar fram í gegnum leik. Við eigum því mikið að þakka hvernig á þessum málum hefur verið haldið. En við getum svo sannarlega unnið í sameiningu að því að gera enn betur.
Virðulegi forseti. Þau málefnasvið sem falla undir mitt verksvið eru málefnasvið 12, 13 og síðan að hluta 7, 16 og 21. Helstu fjárhagsstærðir varðandi landbúnaðinn eru u.þ.b. 17 milljarðar kr. árlega og u.þ.b. 7 milljarðar kr. varðandi sjávarútveg og fiskeldi. Stærstu breytingarnar á fjárhæðum á áætlunartímabilinu snúa að byggingu nýs hafrannsóknarskips en að öðru leyti eru ekki stórvægilegar breytingar á útgjaldarömmum einstakra viðfangsefna. Engu að síður er gríðarlega mikið um að vera hvort tveggja á sviði landbúnaðar og sjávarútvegs á komandi árum og miklar breytingar munu eiga sér stað, bæði í umhverfi þeirra og hvernig þær leggja sitt af mörkum til þjóðfélagsins. Fjármálaáætlun og þær áætlanir sem liggja fyrir á báðum málefnasviðum taka ágætlega á því. Mikilvægi landbúnaðar, sjávarútvegs og fiskeldis mun einungis aukast ár frá ári þó með mismunandi hætti sé og verði. Varðandi landbúnaðinn er grundvallaratriði fyrir þá atvinnustarfsemi að jafnvægi náist í framleiðslunni, að eftirlit með framleiðslu verði styrkt og síðan stuðlað að og ýtt undir nýbreytni og nýjungar. Stærsta áskorunin sem þær atvinnugreinar sem þarna heyra undir glíma við er að við þurfum að aðlaga landbúnaðarkerfið að neysluhegðun nútímans og ekki síður að spá í væntar breytingar í framtíðinni. Landbúnaður á Íslandi mun fyrst og fremst keppa á innanlandsmarkaði og þá við innflutta framleiðslu. Samkeppnisstaða framleiðslu okkar er mjög góð í samanburði við erlenda innflutta framleiðslu. Markmiðið er að stækka markaðshlutdeild okkar á innlendum markaði. Sjávarútvegur og fiskeldi glíma aftur á móti við allt aðra þætti. Stefnur og straumar á alþjóðlegum vettvangi, varðandi nýtingu og vernd lifandi auðlinda í hafinu, ráða mestu um framgang þeirrar atvinnustarfsemi. Grundvallaratriði á þessum alþjóðlegu mörkuðum er að við höfum vottun og höldum henni varðandi sjálfbærar veiðar og eldi okkar. Þetta er gríðarlega mikilvægt þegar haft er í huga að 98–99% af afla okkar fer á erlenda markaði. Við keppum þar. Varðandi fiskeldi, sem er vaxandi atvinnugrein hér, ætla ég að nefna að á þessu ári má gera ráð fyrir að útflutningsverðmæti fiskeldisins verði u.þ.b. 25–30 milljarðar kr. Á sama tíma er verðmæti alls þorskafla um 70 milljarðar kr. Þetta er því að verða gríðarlega mikil stærð. Við munum og erum að leggja mikið upp úr verkefnum í matvæla- og fæðuöryggi. Við höfum séð það á þessum síðustu tímum, í tengslum við veiruna, hversu mikilvægt það er okkur á sviði landbúnaðar að stuðla að og tryggja fæðuöryggi þjóðarinnar. Við höfum verið að vinna mjög ákveðið og einbeitt í þeim efnum á grunni áætlunar sem Alþingi gerði í tengslum við regluverk um innflutning búvara. Við höfum sömuleiðis lagt áherslu á nýsköpun og vöruþróun í hvort tveggja sjávarútvegi og landbúnaði, m.a. með stofnun hins nýja Matvælasjóðs. Umsóknir í hann voru auglýstar ekki fyrir löngu. Áhuginn var gríðarlegur og 263 umsóknir skiluðu sér. Þær eru núna til umfjöllunar innan sjóðsins og bera með sér að fólk telur að tækifæri til matvælaframleiðslu hér á landi séu mikil. Ég vil sömuleiðis nefna umhverfis- og loftslagsmál. Þar höfum við gert tímamótasamninga við sauðfjárbændur, mjólkurframleiðendur og nautgriparæktina. Ég vil sömuleiðis nefna einföldun regluverks. Að lokum, þar sem ég sé að tíminn er að renna frá mér, hef ég sett fram áætlun um fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni með þeim hætti að gera samninga við stofnanir sem heyra undir ráðuneyti mitt og veita sérstaka fjármuni til að styðja við uppbyggingu þeirra vítt um land. Eins og menn þekkja hefur mikill halli verið á uppbyggingu í opinberum stofnunum sem hafa höfuðstöðvar hér á höfuðborgarsvæðinu.
Hæstv. forseti. Ég mun vera á landbúnaðarsviðinu. Ríkisstjórnin sýndi viðhorf sitt til landbúnaðar strax í fyrstu fjármálaáætlun sinni þar sem greinin hafði þá sérstöðu að vera sú eina þar sem gert var ráð fyrir því að jafnt og þétt yrði dregið úr framlögum. Bændur voru þar með eina stéttin sem selur ríkinu þjónustu sína sem mátti eiga von á viðvarandi kjararýrnun. Mikilvægt er að hafa í huga að framlög til landbúnaðar lýsa í raun kjaraþróun bænda á sama hátt og framlög til ríkisstofnana lýsa tekjuþróun þeirra sem þar starfa. Nú halda stjórnvöld því fram að fjármálaáætlun geri ráð fyrir aukningu á árinu 2025 miðað við árið 2020. Þegar betur er að gáð er gert ráð fyrir samdrætti á tímabilinu 2021–2025 í fjármálaáætlun. Í ljós kemur að óvænt hækkun árið 2020, sem notað er til viðmiðunar, skýrist af endurskoðuðum garðyrkjusamningi og því að það ár voru verkefni færð frá öðrum sviðum yfir á landbúnað. Það er því afar villandi framsetning að nota árið 2020 með breyttum viðmiðum til samanburðar við þróunina á tímabilinu enda er viðurkennt í smáa letrinu að gert sé ráð fyrir lækkun framlaga til búvörusamninga upp á 624 millj. kr., þ.e. lakari kjörum bænda. Þessi lækkunaráform ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára koma á sama tíma og sótt er að landbúnaði úr mörgum áttum samtímis. Í fyrsta lagi með óhagstæðum tollasamningi sem gerður var við Evrópusambandið, innflutningi á hráu ófrosnu kjöti og ógerilsneyddum matvælum, auknum rekstrarkostnaði, óvenjulágu afurðaverði, óhagstæðum búvörusamningum og sífelldum straumi af nýjum reglugerðum sem oft er dýrt að bregðast við.
Virðulegi forseti. Þegar hv. þingmaður talar um að í þessari fjármálaáætlun sýni ríkisstjórnin viðhorf sitt til landbúnaðar með þeim hætti að draga úr framlögum minni ég hann á að formaður flokks hans var forsætisráðherra þegar búvörusamningarnir sem unnið er eftir voru gerðir. Þeir gera ráð fyrir 8,6% skerðingu framlaga út samningstímann, sem er til ársins 2026. Menn skulu horfa til þeirrar ábyrgðar sem allir bera á því með hvaða hætti samið var við bændur. Það kom ýmislegt annað til sem olli þessari samningsbundnu lækkun. Fyrsta verk þessarar ríkisstjórnar var að bæta inn í búvörusamningana 660 millj. kr. á fyrstu mánuðum starfstíma síns. Það er töluverð fjárhæð. Til viðbótar leggur ríkisstjórnin til verulega fjármuni í garðyrkjuna, til niðurgreiðslu á raforku, langþráð verkefni sem ekki var inni í samningnum. Sömuleiðis er verið að verja gríðarlega auknu fé í nýsköpun og þróun í matvælaframleiðslu. Ég hélt að það væri fagnaðarefni. Og ég hefði treyst því að hv. þingmaður tæki undir að þetta væru góð og gild markmið. Það hefur verið pólitísk samstaða, þvert á flokka, um að við ættum að beina áherslum okkar að þeim sviðum sem ég hef verið að nefna hér en ekki að velta okkur bara upp úr því sem miður má fara og leggja út með þeim hætti að einhverjum allt öðrum en okkur sjálfum sé um að kenna. Það er ekkert þannig. Ég gæti sömuleiðis tekið umræðu um tollkvótana sem um var samið við Evrópusambandið og menn, m.a. úr núverandi flokki hv. þingmanns, gengu fram og fögnuðu framtakinu sem í samningnum birtist, m.a. til hagsbóta fyrir neytendur. Þetta þurfa menn bara að rifja upp fyrir sjálfum sér þegar verið er að keyra það yfir núverandi ríkisstjórn að hún beri ábyrgð á öllu því sem að mati hv. þingmanna kann að hafa farið miður í samningum við bændur.
Hæstv. forseti. Einhverra hluta vegna kemur svar. hæstv. ráðherra mér ekki mikið á óvart. En ég ætla að halda áfram í sambandi við landbúnað. Áform um lækkun koma þegar atvinnugreinin er í raun og veru að berjast fyrir lífi sínu. Í raun er gert ráð fyrir að greinin verði sett í viðvarandi nauðvörn. Um leið eru kynntar enn meiri kröfur til greinarinnar, m.a. áform um kolefnisjöfnun landbúnaðar í tengslum við búvörusamninga. Hver á að bera kostnaðinn af því? Miðað við fjármálaáætlunina er ljóst að það eru bændur sjálfir. Það sama á væntanlega við um áformin um að gera íslenskan landbúnað samkeppnishæfan við erlenda framleiðslu. Hvernig geta íslensk fjölskyldubú orðið samkeppnishæf við erlenda verksmiðjuframleiðslu sem rekin er á ódýru vinnuafli og án margra þeirra skilyrða sem íslenskur landbúnaður þarf að uppfylla? Það segir sína sögu að greinin skuli vera komin ofan í skúffu í sjávarútvegsráðuneytinu. Við þurfum að bregðast við þeirri stöðu sem íslenskur landbúnaður er í, ekki með skerðingum heldur með öflugri sókn í þágu þessarar undirstöðuatvinnugreinar sem er undirstaða byggðar og ýmiss konar atvinnustarfsemi úti um allt land. Nú á þessum fordæmalausu tímum kórónuveiru, þegar óvissa er mikil, er einboðið að leitast við að fæðuöryggi okkar verði stóraukið með stórefldum hvötum til landbúnaðar á því breiða sviði sem sú atvinnugrein nær yfir.
Virðulegi forseti. Aðeins um þessa nálgun hv. þingmanns. Ég met mikils að hann leggi sig fram um að vanda til þeirra sjónarmiða sem hann setur fram en það veldur mér vonbrigðum að heyra talað um að landbúnaðurinn sé vistaður í skúffu í sjávarútvegsráðuneytinu. Þetta er frasi sem búinn var til og á ekki nokkra einustu stoð. Aldrei hafa fleiri verið við störf í landbúnaðarráðuneytinu en núna án þess að það sé eitthvert sérstakt hólsefni. Og að heyra þetta er ekki gott. Mér finnst það köld skilaboð til þeirra sem starfa í íslenskum landbúnaði og þeirra góðu hluta sem þar eru að gerast að íslenskur landbúnaður sé í nauðvörn. Það bara er ekki svo. Ég er t.d. nýkominn frá garðyrkjubændum og blómabændum í Reykholti. Þar er uppbygging fyrir hundruð milljóna á tiltölulega litlu svæði, gríðarleg bjartsýni og trú á að hægt sé að vinna landi og þjóð gagn og skapa verðmæti. Með sama hætti sjáum við á fleiri stöðum í landbúnaðinum fullt af fólki að leggja fram góða vinnu og gera góða hluti. Mér finnst það bara ekki sanngjarnt gagnvart þessu fólki að tala með þeim hætti að allt sé í mínus og stóru tapi. Ég minni á að næsta endurskoðun búvörusamninga fer fram 2023. Það er ekki langt í það. Til að undirbúa þá erum við í ráðuneyti mínu m.a. að nýta þá vinnu sem hefur farið í endurskoðun búvörusamninganna núna fyrir mótun landbúnaðarstefnu fyrir Ísland sem ég vænti að geti orðið grundvöllur endurskoðunar samninga við bændur.
Herra forseti. Þegar ég skoðaði fylgirit með frumvarpi til fjárlaga og áætlanir til ársins 2023 fyrir Fiskistofu verð ég að segja að mér krossbrá. Ég sé að lækkun upphæða á tímabilinu frá 2020–2023 er upp á 16% og framlög til tækja og búnaðar munu samkvæmt þessari áætlun einnig lækka á tímabilinu, um 5%. Ég varð hissa vegna þess að ég sat í starfshópi á vegum ráðuneytis hæstv. ráðherra sem fjallaði einmitt um eftirlitshlutverk Fiskistofu. Við gerðum tillögur um hvernig styrkja mætti hlutverk Fiskistofu og ef eitthvert mark á að taka á þeim tillögum verða þær alveg klárlega ekki til að lækka rekstrarkostnað Fiskistofu. Ég vil biðja hæstv. ráðherra um að fara yfir rökin fyrir því að tölurnar eru með þeim hætti sem þær birtast í fylgiritinu. Við gerðum tillögur um eftirlit með vigtun, bæði með vigtunarleyfishöfum heima og vigtun á hafnarvog. Við gerðum tillögur um eftirlit með brottkasti og einmitt um tækjabúnað sem þyrfti að kaupa og mætti nota til að gera eftirlitið skilvirkara. Og við fjölluðum um eftirlit með samþjöppun aflaheimilda. Allt þetta á Fiskistofa að sjá um og ég fæ ekki séð að þessi mikilvæga stofnun, sem sannarlega þarf að styrkja, muni styrkjast með því að dregið sé úr rekstrarframlagi til hennar.
Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir að hún sat í starfshópi sem átti að gera tillögur um fiskveiðieftirlit á grundvelli skýrslu sem hv. þingmaður hafði forgöngu um að yrði unnin af Ríkisendurskoðun. Og þingið féllst á þá þingsályktunartillögu sem þar var borin upp. Það er ekki nein sérstök ætlan mín að skera niður fiskveiðieftirlitið. Það hefur aldrei verið mín ætlan. Varðandi tillögur frá starfshópnum erum við að vinna með þær núna í ráðuneytinu. Við erum að reyna að koma hlutum þannig fyrir að við getum á þessum þingvetri lagt fram frumvarp sem tekur mið af þeim tillögum sem nefndin, sem hv. þingmaður nefndi hér áðan, gerir. Á þeim grunni munum við kostnaðarmeta það sem við erum að gera og væntanlega gera breytingar á fjármögnun einstakra þátta varðandi fiskveiðieftirlitið ef tilefni er til. En ég hef sagt það áður og get alveg sagt það enn að mér finnst í raun að ekki þurfi endilega að vera samasemmerki milli þess að auka fjármuni til ákveðinnar starfsemi og að hún batni að sama skapi. Það þarf ekkert að vera bein lína þar á milli. Það getur líka vel verið að það komi í ljós, þegar við förum í gegnum þetta, að tækifæri sé til að vinna úr fjárveitingum með öðrum hætti en við höfum gert. En á þessu stigi hef ég engin áform uppi um að rústa fiskveiðieftirlitinu, ekki með neinum hætti. Ég bind þvert á móti meiri vonir við að þær tillögur sem þarna koma fram geti orðið til þess að styrkja eftirlitið með umgengni við auðlindina.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Ég er nú aðeins rórri eftir það og vænti þess þá að ég sjái annars konar tölur í fjármálaáætluninni sem verður lögð fyrir þingið fyrir 1. apríl nk. En að öðru máli, herra forseti. Það kemur ekkert annað til greina en að við breytum neysluvenjum okkar ef við ætlum að ná einhverjum árangri í baráttunni gegn hlýnun jarðar. Neysluvenjur taka sem betur fer örum breytingum og ungt fólk gerir háværar kröfur um að við tökum okkur á í baráttunni við loftslagsbreytingar af mannavöldum. Er hæstv. ráðherra ekki sammála því að til þess að eiga einhverja möguleika á því að ná árangri í þessu stærsta sameiginlega verkefni mannkyns þurfi vilja almennings til breytinga og pólitískan vilja og kjark stjórnmálamanna? Í loftslagsáætlun stjórnvalda, sem kynnt var í júlí, eru markmið um að auka innlenda grænmetisframleiðslu um 25% á næstu þremur árum, styðja við lífræna grænmetisframleiðslu og stefna að því markmiði að íslensk garðyrkja verði kolefnislaus eigi síðar en árið 2040. Það er mikil eftirspurn eftir garðyrkjuafurðum nú og það er brýn þörf fyrir fólk sem hefur verkþekkingu í ræktun og framleiðslu. Sú þörf mun fara vaxandi ef stjórnvöldum er alvara með loftslagsáætlun sinni. Lykillinn að árangri og því að markmið stjórnvalda náist með aukinni grænmetisframleiðslu og skógrækt er að starfsmenntun á sviði umhverfis og garðyrkju styðji við nýsköpun og vöxt. Fagfélög og fyrirtæki í garðyrkju og skógrækt, með formann Bændasamtakanna í fararbroddi, kalla eftir aukinni starfsmenntun og telja að besta lausnin í þeim efnum sé að stofna sérstakan starfsmenntaskóla á framhaldsskólastigi að Reykjum í Ölfusi sem heyrir beint undir menntamálaráðherra en ekki undir Landbúnaðarháskólann. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki ríka þörf á betri starfsmenntun og hvernig honum lítist á þessa hugmynd fagstétta og formanns Bændasamtakanna.
Virðulegi forseti. Það er gott að hv. þingmanni er aðeins rórra og ég fagna því. Í því sambandi vil ég sömuleiðis nefna að tillögur starfshópsins, eins góðar og þær voru, voru ekki kostnaðarmetnar. Við verðum að gera það líka í tengslum við lagafrumvarpið sem ég nefndi að væri í smíðum. Ég deili alveg sjónarmiðum hv. þingmanns varðandi loftslagsáherslur og mikilvægi þeirra möguleika sem við eigum á því sviði hér, t.d. varðandi grænmetisframleiðslu. Við höfum tekið stöðu á því í samningum við garðyrkjuna. Við höfum sömuleiðis tekið mjög skýra afstöðu með sauðfjárbændum og kúabændum varðandi loftslagsáherslur. Í loftslagsáætlun ríkisstjórnar eru átta atriði sem snúa að mínum málefnasviðum. Í þessum efnum erum við að leggja okkur fram. Ég vil sömuleiðis nefna að í ákvæði í stefnumörkun, sem ríkisstjórnin gerði að minni tillögu, um opinber innkaup matvæla er þetta sett í forgang varðandi val á aðföngum í mötuneyti. Við erum með matvælastefnu í burðarliðnum. Ég nefndi það hér áðan, í andsvari við annan hv. þingmann, að við erum að undirbyggja landbúnaðarstefnu og þar verður tekið á öllum þessum þáttum. Jú, ég tel að það megi vel ýta undir frekari starfsmenntun. Ég ætla ekki að blanda mér í verkefni menntamálaráðherra sem fer með málefni menntamála og garðyrkjunnar þar með talið. Ég hef verið talsmaður þess alla tíð að styrkja þurfi málefni Landbúnaðarháskóla Íslands vegna þess að ég tel að á mörgum sviðum vanti landbúnaðinn málsvara í menntakerfinu í umræðunni um hagsmunamál landbúnaðarins og getu og möguleika hans til að leggja sitt af mörkum til þjóðfélagsins. Það tel ég að við gerum best með því að Landbúnaðarháskólinn geti tekið sér öfluga stöðu í slíkri umræðu.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að lýsa ánægju minni með markmið og mælikvarða, sem eru undir í landbúnaðarkaflanum hjá sjávarútvegsráðherra, sem snúa að loftslagsvænni landbúnaði, matvælaöryggi, auknu frelsi til fjölbreyttari framleiðslu og hvata til nýsköpunar og svo einfaldari stjórnsýslu og auknum rafrænum samskiptum. Ég er líka ánægð með það sem við hæstv. ráðherra höfum rætt áður um hér, þetta tilraunaverkefni sem er hafið með því að auðvelda sauðfjárbændum að slátra sauðfé sjálfir heima á bænum og markaðssetja það til neytenda. Mér finnst það gott og eins þessi mikla áhersla sem við leggjum á grænmetisræktina sem mikið hefur verið kallað eftir. Það hefur farið fram margs konar stefnumótun, t.d. gerð matvælastefnu og stefnu um opinber innkaup sem á að stuðla að minnkun kolefnisspors við framleiðslu og flutning og stuðla að því að neytendur fái betri upplýsingar um uppruna matvæla. Nú er stefnt að því, eins og hér hefur komið fram, að gera landbúnaðarstefnu sem mér skilst að eigi að líta dagsins ljós næsta vor. Það var lögð fram aðgerðaáætlun í 17 liðum um að efla matvælaöryggi, tryggja vernd búfjárstofna og bæta samkeppnisstöðu innlendrar framleiðslu. Mig langar að spyrja ráðherra hvernig gengið hefur að innleiða þessa stefnu og aðgerðaáætlanir fram til þessa. Síðan langar mig að spyrja ráðherrann um Matvælasjóð, hvar það er vistað núna sem kannski tilheyrir ekki matvælaframleiðslu og var áður í Framleiðnisjóði. Mig langar líka að spyrja ráðherrann um hvað er fram undan í tollamálum. Það hefur dálítið verið rætt undanfarið í fjölmiðlum og hér í þingsal um svik og pretti sem kunna að vera í því hvernig hlutir eru tollaðir, hvort kjötið er með beini eða án, því við vitum auðvitað að munurinn getur verið mikill. Hver eru næstu skref í þeim málum? Ég ætla að láta þetta duga í fyrri umferð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þau atriði sem hún kemur inn á. Ég hef ekki áður nefnt eða komið inn á verkefni sem kallað er heimaslátrun. Það er gríðarlega mikill áhugi fyrir því hjá bændum og við erum að vinna í því með þeim að koma því á. Ég reikna með því að tekin verði ákveðin skref í því nú í haust. Við færumst nær því að þetta verði að veruleika. Ég tel einboðið að svara þeim áhuga sem þarna er og veit ekki annað en að samstarfið gangi vel. Viðbragðsáætlun sem tengist breytingum á innflutningi á kjöti gengur mætavel. Flest verkefnin þar eru komin í farveg, ef ekki öll, og mörg eru orðin að veruleika. Stærsta verkefnið og sem mesta áskorunin hefur verið í hefur gengið vel, þ.e. varnir gegn sýklalyfjaónæmi, sem ég og heilbrigðisráðherra eigum mjög gott samstarf um að byggja upp og höfum stigið stór skref þar. Matvælasjóður er vistaður í ráðuneytinu. Þetta er sameining tveggja sjóða, Framleiðnisjóðs og rannsóknasjóðs um aukið virði sjávarafurða, AVS-sjóðsins. Síðan kemur þessi viðbót inn núna, 500 milljónir á þessu ári og síðan 250 milljónir inn í pakkann. Þetta er um 650 millj. kr. sjóður og áhuginn á honum er mikill og fullt af metnaðarfullum og góðum verkefnum. Um tollamálin er það að segja að þau eru vistuð í fjármálaráðuneytinu. Spurningum varðandi þau er hins vegar ætíð beint að landbúnaðarráðuneyti sem fer ekki með forræði mála. En ég veit að fjármálaráðherra hefur sett í gang vinnu við það að fara í gegnum ýmis atriði sem hefur verið beint til ríkisins varðandi þetta og veit ég ekki betur en að það sé bara í góðu fari.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það var eitt sem mér fannst standa út af. Ég var að lesa um Matvælasjóð og er ánægjulegt að heyra hve mikil og góð ásókn er í hann en hann er eingöngu matvælatengdur. Framleiðnisjóður studdi við eitt og annað sem var kannski ekki beinlínis matvælatengt og það er það sem ég velti fyrir mér. Verður það út undan? Hvar lendir það? Er það í einhverjum öðrum sjóðum eða hvað? Það er gott að heyra að það gengur vel að innleiða þessar aðgerðaáætlanir og stefnur sem við vorum að ræða um. Þá ætla ég að halda áfram að spyrja með aðgerðirnar: Hvernig gengur að innleiða þær? Svo spyr ég um búvörusamningana sem hafa verið gerðir og snúa að kolefnishlutleysi, í ljósi þess að bara á næsta ári á losun að dragast saman úr 624 kílótonnum í 585. Svo langar mig líka að spyrja ráðherrann í því sambandi hvort hann sjái fyrir sér að hægt sé að auka stafrænar lausnir, sem er eitt af markmiðunum sem kemur fram í fjármálaáætluninni, þ.e. að auka stafrænar lausnir í eftirliti MAST og auka þannig gæði þjónustunnar og vonandi draga úr kostnaði. Ég ætla nú samt að segja eins og fleiri hérna, af því að ég eins og aðrir hef auðvitað fengið að heyra það frá bændum, að fjármagnið í fjármálaáætlun vegna rammasamnings um búvörurnar hefði alveg örugglega mátt vera meira eins og svo margt annað. Að lokum langar mig að spyrja hvort ráðherrann telji ekki vera sóknarfæri í að styðja enn frekar við kornrækt og draga þannig úr þörfinni á innfluttu fóðri og auka þar með matvælaöryggi og styðja enn frekar við Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins sem gegnir, eins og við vitum, stóru hlutverki með ráðgjöf sinni við að draga úr losun og skoða m.a. rannsóknir á mögulegum nýjum tegundum, t.d. til fóðurframleiðslu.
Virðulegi forseti. Þetta voru margar spurningar. Ég veit ekki hvernig þingflokksfundir hjá VG ganga, ef þeir geta svarað öllu á svona skömmum tíma þá er það afrek. Hv. þingmaður spurði hvort Matvælasjóður væri eingöngu matvælatengdur, hvort annað sem ekki er matvælatengt yrði út undan. Það þarf ekki að vera. Hann er fjórskiptur þessi sjóður og örugglega gæti sumt sem áður var inni í öðrum sjóðum eða styrkt hugsanlega farið þarna undir. En ég bendi hins vegar á að megintilgangur t.d. laga um Framleiðnisjóð landbúnaðarins var að efla og stuðla að aukinni og betri matvælaframleiðslu, nýsköpun á því sviði. Þetta hefur með einhverjum hætti færst yfir á aðra þætti en ég bendi þá á að það er fullt af öðrum sjóðum sem hægt væri að sækja í. Ríkisstjórnin er að leggja gríðarlega aukna fjármuni í aðra sjóði til uppbyggingar atvinnulífs og ég held að menn geti í þeim efnum skoðað það sem þar býðst. Jú, ég tek undir það að loftslagsmálin eru mikilvæg og þau eru í búvörusamningunum. Ég veit ekki nákvæmlega hvernig það stendur. Við í landbúnaðarráðuneytinu erum í góðu samstarfi við umhverfisráðuneytið, við bændur, við RML og fleiri aðila. Markmiðið er að sauðfjárræktin og nautgriparæktin verði orðnar kolefnishlutlausar 2040, að því er unnið og ég veit ekki annað en að menn horfi einbeittir til þess máls. Við erum að skoða stafrænar lausnir, ekki bara hjá MAST heldur víðar í okkar kerfi. Fjármunirnir í kerfinu mega vissulega vera meiri. Þetta er samningur sem gildir til 2026. Ég þigg það alveg ef fjárlaganefnd veit eitthvað af lausum fjármunum, það skal ekki standa á okkur að þiggja þá. En hingað til hefur það ekki verið og forsendurnar fyrir því að samningurinn var gerður svona á sínum tíma eru einhverjar og að því leyti kann það m.a. að skýrast af þeirri breytingu sem gerð var á fjármögnun og snertir RML. Gerðar voru einhverjar breytingar á þessu á sínum tíma. [[Forseti hringir.]]RML er fyrirtæki sem Bændasamtökin eiga og reka en við höfum lagt upp með það að styðja við þá starfsemi sem þar er.
Virðulegur forseti. Ég vil spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra út í losun gróðurhúsalofttegunda frá landbúnaði og aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að stemma stigu við því. Á bls. 255 í fjármálaáætlun kemur fram, með leyfi forseta: „Samkvæmt Umhverfisstofnun er áætlað að landbúnaður beri ábyrgð á 578 kt. af CO 2-ígildum eða 12% af heildarlosun Íslands og hefur haldist því sem næst óbreytt sl. 30 ár. Þá er ekki tekið tillit til landnotkunar.“ - Þetta er atriði sem ég vil tala um sérstaklega, landnotkun. Í áætluninni kemur einnig fram að fyrsta markmið og mælikvarði hjá ríkisstjórninni þegar kemur að loftslagsvænni landbúnaði sé að skilgreina, með leyfi forseta, „aðgerðir sem leiði til samdráttar í losun gróðurhúsalofttegunda vegna starfsemi greinarinnar“. Hér velti ég fyrir mér hvort ríkisstjórnin sé bara á algerum byrjunarreit þegar kemur að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda í landbúnaði vegna þess að við vitum að áætluð losun frá framræstu votlendi nemur um 9,3 milljónum tonna og illa farið land er talið losa allt frá 2–20 milljónir tonna. Hvers vegna eru þessir gríðarlega stóru losunarþættir hunsaðir í áætlunargerð ráðherra? Hvers vegna eru ekki komnir mælikvarðar? Er ekki fullmetnaðarlaust að tala bara um að við þurfum mögulega að fara að skoða hvað stemmi stigu við þessu þegar við vitum það og svörin liggja fyrir framan okkur? Er ekki miklu frekar kominn tími til aðgerða þegar kemur að framræstu votlendi og illa förnum jarðvegi?
Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að það eru ákvæði og markmið varðandi losun gróðurhúsalofttegunda inni í þessari áætlun á sviði landbúnaðarmála. Ég geri ráð fyrir því og veit ekki betur en að það sé í rauninni í fyrsta skipti frá því að þessi ríkisstjórn tók við sem þau markmið eru sett fram með þeim hætti sem þarna greinir. Það skal alveg viðurkennt að þekking manna á því sviði til að setja fram slík markmið hefur ekki verið mikil og er ekki mikil, hvorki innan greinarinnar né í stjórnkerfinu. Það er bara staðreynd mála. Það er ekkert langt síðan ríkisstjórnin kynnti áætlun sína í þeim efnum. Þar inni er landbúnaðurinn eða mitt ráðuneyti með átta aðgerðir. Ég vil hins vegar undirstrika að bæði í sauðfjárræktinni og nautgriparæktinni fara áherslur bændastéttarinnar og stjórnvalda mjög vel saman og við höfum sett okkur markmið um að þær greinar verði kolefnishlutlausar árið 2040. Það kann vel að vera að hv. þingmanni þyki metnaðarlítið að setja það fram en það varð að samkomulagi einfaldlega út af því að báðir aðilar þessa samnings mátu veruleikann þannig að við þyrftum þann tíma til að ná því fram. Verkefnin sem þarna voru sett upp eru fjármögnuð og ég vil undirstrika hér að það er mjög mikill áhugi bænda á því að taka vel á í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Í aðsendri grein Eyþórs Eðvarðsson í Kjarnanum kemur fram gagnrýni á aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum. Þar stendur, með leyfi forseta: „Hægt er að bæta áætlunina umtalsvert og myndi tvennt skipta miklu máli: 1. Búa til kerfi sem fær landeigendur til að endurheimta framræst eða raskað votlendi með því að stífla skurðina eða loka þeim alveg. Fá þannig vatnið aftur í jarðveginn svo súrefnið fari úr honum. 2. Banna strax sauðfjárbeit á þeim svæðum þar sem gróður þolir ekki beit og fara í markvissar aðgerðir til að bæta gróðurþekjuna. Með góðri samvinnu við landeigendur og bændur er hægt að leysa þetta hratt og vel. Hið opinbera verður að koma að því máli. Betur má ef duga skal.“ Ég tek undir með greinarhöfundi og vil því spyrja hæstv. ráðherra: Telur hann þetta ekki vera aðgerðir sem liggur í augum uppi að ættu að vera í þessari áætlun og ráðherra ætti að stefna að? Svo langar mig að spyrja hæstv. ráðherra, vegna þess að við erum að tala um aðgerðaáætlun í loftslagsmálum í þessu samhengi, út í ákveðið misræmi sem ég sé í aðgerðaáætluninni sem var gefin út í júní 2020, fyrir mjög stuttu síðan, og svo þessari fjármálaáætlun. Samkvæmt aðgerðaáætluninni er áætlað að samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda verði minnkaður niður í 575.000 tonn CO 2-ígilda árið 2030 en í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að losunin fari niður í 550.000 tonn fyrir árið 2025. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Er fjármálaáætlun svona miklu bjartsýnni og metnaðarfyllri en þessi nýtilkynnta áætlun, eru mistök á ferð eða hvað skýrir þennan stóra mismun í áætlununum?
Virðulegi forseti. Fyrst um það sem hv. þingmaður nefnir varðandi framræslu lands og skurði. Umhverfisráðuneytið er að vinna í þeim efnum og ég held að velflest verkefni sem þar eru undir séu komin í farveg. Ég þekki ekki nákvæma stöðu á því þar sem þetta verk er ekki inni á borði míns ráðuneytis, þ.e. framræsla landsins og vinna við að, hvað á ég að segja, koma því ofan í skurði aftur. Þegar hitt atriðið er nefnt, sem snýr að banni við sauðfjárrækt á landi þar sem beitarþol er lítið, hvort ekki sé tímabært að fara í það að mati Eyþórs, þá vil ég bara nefna að í gangi er verkefni sem heitir GróLind, það er fjallað um það á bls. 256 í skýringunum við áætlunina, sem hefur það að markmiði - staðan á því var kynnt fyrir tveimur til þremur mánuðum - að kortleggja einfaldlega beitarþol á landinu öllu. Það er gríðarlega vel unnið verkefni í samstarfi allra aðila sem þessi mál snerta og menn binda vonir við að á grunni verkefnisins verði hægt að stýra beit í landinu á allt annan veg en hingað til hefur verið gert. Þá væri hægt að opna einhver svæði og loka öðrum. Ég tel þetta verk til mikillar fyrirmyndar og við höfum fjármagnað það til fulls. Ég kann því miður ekki skýringar á því misræmi sem hv. þingmaður nefnir varðandi losunina. Ég get reynt að finna á því einhverjar skýringar en hef þær ekki handbærar.
Virðulegur forseti. Hér eru til umræðu fjármálaáætlun og fjárlög fyrir árið 2021 og mig langar til að rýna ofan í málefni landbúnaðarins. Það er ánægjulegt að sjá í fjárlagafrumvarpinu að gert er ráð fyrir að verkefni tengd vörnum gegn sýklalyfjaónæmi séu innan rammans og unnið verði áfram á þeirri braut er Alþingi samþykkti vorið 2019. Auk þess er ánægjulegt að framlög verði hækkuð í tengslum við endurskoðun garðyrkjusamnings með það að markmiði að auka framleiðslu á næstu þremur árum. Um er að ræða 200 millj. kr. í tengslum við garðyrkjuframleiðsluna og er verkefnið hluti af fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar til að sporna við niðursveiflu í efnahagslífinu í tengslum við heimsfaraldurinn. Þessi heimsfaraldur vekur upp nýjar nálganir og aðrar áherslur. Innlend matvælaframleiðsla er mikilvæg og kannski aldrei eins mikilvæg og í því ástandi sem er uppi núna. Þá kem ég aðeins að tollum. Tollur á matvæli er umræða sem er reglulega tekin upp. Valinkunnir talsmenn frjálshyggjunnar bera sig aumlega undan tollvernd á íslenskum landbúnaðarafurðum og má skilja á þeim að hér sé um séríslenska tegund að ræða, líkt og íslenska sauðkindin. Það þurfi bara að spýta í lófana og fara í markaðsátak og nýsköpun, þá sé fullkomnum markaði borgið. Í störfum þingsins í dag gerði ég að umtalsefni ósamræmi í tölum um útflutning landbúnaðarvara frá ESB til landsins og tölum um innflutning í gögnum Hagstofu Íslands. Þessi munur kallar á skýringar og er í raun mjög alvarlegur, ef satt reynist, og lögbrot. Ég geri mér grein fyrir að tollarnir eru ekki á málefnasviði landbúnaðarráðherra, en ég vil samt spyrja hæstv. landbúnaðarráðherra, því að það á að vera mjög ofarlega á borði hans að fylgjast með því að þetta sé allt rétt gert: Má finna þess stað í fjárlagafrumvarpinu að efla tolleftirlitið þannig að það virki með öflugum hætti?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa ræðu. Varðandi tollana sem eru hv. þingmanni mjög hugleiknir vil ég undirstrika það sem kom fram í máli þingmannsins að þeir heyra undir annað ráðuneyti. Umsýslan með þeim og ákvarðanir um tolla og vinna með þá er á sviði annars ráðuneytis. Af því að hér er spurt hvort það sé í áætluninni að efla tolleftirlit þá ætla ég ekki að svara fyrir um það með hvaða hætti fjármálaráðuneytið hyggst vinna með tollinn og eftirlit þar. Því verða einfaldlega aðrir að svara. Ég veit það eitt að þegar ég leitaði eftir því við fjármálaráðherra og ráðuneytið að bæta vinnuna við tollskrána og eftirlitið þá var því mjög vel tekið og ráðherrann setti þá vinnu í gang sem var löngu tímabær, þannig að ég vænti þess að það verði gert með bravör og hef enga ástæðu til að ætla annað. Varðandi tollinn á matvæli sem hér hefur verið nefndur og að það sé einhver frjálshyggja fólgin í því þá ætla ég bara að minna hv. þingmann á að það voru ekki frjálshyggjumenn sem gengu frá síðasta samningi um tolla við Evrópusambandið og kynntu hann, það voru ekki frjálshyggjumenn. Ég er ekki frjálshyggjumaður svo að það sé upplýst hér. Ég er íhaldsmaður af gamla skólanum en ég get alveg fullyrt að það voru ekki frjálshyggjumenn sem stóðu í stafni þeirrar samningsgerðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þó að það hafi kannski ekki verið frjálshyggjumenn sem kynntu þennan samning þá er mjög mikilvægt að taka hann upp á þessum tíma. Ég minni bara á að hann var gerður til þess að íslenskur landbúnaður gæti nýtt þau tækifæri og flutt út vörur og þá kannski í þágu framleiðenda matvæla, bænda. En það hefur hins vegar ekki verið vilji til þess að flytja út íslenskar vörur vegna tollmúra sem eru í Evrópu þannig að við erum að gera samninga við lönd sem reisa sína tollmúra og ég held að það sé alveg ástæða til að virða það hér á Íslandi líka. Mig langar til að snúa mér aðeins að sjávarútvegsmálum. Það er ánægjulegt að sjá þær áherslur sem finna má í frumvarpi til fjárlaga hvað varðar sjávarútveg. Bæta skal eftirlit með fiskveiðum og innleiðing er á tillögum starfshóps um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni og einnig á að auka fjármagn í Matvælasjóð sem styrkir áfram nýsköpun og þróunarverkefni. Þá eru áætlaðir fjármunir í nýjan fiskeldissjóð sem ætlaður er til að styrkja uppbyggingu innviða á þeim stöðum þar sem fiskeldi er stundað og þar með að styrkja þau samfélög og stoðir atvinnulífs á þeim svæðum þar sem fiskeldi er stundað. Þessi uppbygging er þegar hafin og standa sveitarfélögin sjálf fyrir þeirri uppbyggingu. Í þeirri efnahagslægð sem við erum í núna er fiskeldið ein af meginstoðum atvinnulífsins til að ná til lands aftur. Hér er um verðmæt störf að ræða, bæði fyrir konur og karla, og miklar gjaldeyristekjur. Í fyrra birtust drög að reglugerð í samráðsgátt um fiskeldissjóðinn. Samkvæmt lögum ætti að skipa stjórn sjóðsins og koma honum á laggirnar. Því langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvenær vænta megi að fiskeldissjóðurinn taki til starfa og hvað vanti upp á til að sú vinna fari af stað. Hvar er hún stödd?
Virðulegi forseti. Aðeins til að botna umræðuna um tollana, ég held að við þurfum að reyna að komast út úr því að tala um verslun og bændur sem andstæðinga vegna þess að þetta stendur hvað með öðru. Ég er þeirrar skoðunar að samband framleiðenda innlendrar matvöru þurfi að vera styrkara og betra við verslunina en verið hefur. Ég veit til þess að það er áhugi á því að búa svo um hnúta að það geti orðið. Ég held að það sé alveg grundvallaratriði. Ég vil nefna sömuleiðis að það er á mínum vegum, í tengslum við aðgerðaáætlun, von á skýrslu um þróun tollverndar, sem ég vænti að verði hægt að kynna von bráðar. Varðandi fiskeldissjóðinn þurfum við náttúrlega fyrst að fá fjárheimildir áður en við getum ráðstafað fjármunum úr honum og þess sér stað í fjárlagafrumvarpinu að það er að koma og vinnan við að undirbúa það gengur bara eftir atvikum vel, eins og sagt er, þegar hlutirnir eru kannski komnir á ákveðinn stað. Það er verið að vinna í þessu og ég veit ekki annað en að við eigum að vera tilbúin, þegar fjárheimildirnar eru komnar, til að auglýsa eftir umsóknum.
Virðulegi forseti. Það hefur verið fróðlegt að hlusta á umræðuna í dag og eitt og annað hefur verið dregið fram, m.a. pólitískar áherslur stjórnarflokkanna. Eftir síðasta andsvar er alveg ljóst að ekki er að vænta aukins frelsis í þeirri mikilvægu atvinnugrein sem landbúnaðurinn er. Þá hugsa ég ekki síst um frelsi fyrir bændur, frelsi til að ráða sér sjálfir. Menn geta kallað það hvaða nafni sem er, hvort sem það heitir frjálshyggja eða róttæk frjálslyndismennska eða hvað það er, en ég held að það sé mjög mikilvægt að bændur fái tækifæri til að bera ábyrgð á eigin lífi og ákveða sjálfir hvernig þeir haga ræktun sinni. Ég held að í því tilfelli skipti mjög miklu máli að hafa mjög mikla græna hvata. Við í Viðreisn höfum margítrekað að við viljum, ef eitthvað er, frekar auka framlög til landbúnaðarins svo lengi sem við viðhöfum græna hvata, grænar lausnir, en líka að við förum að huga að stækkun markaða. Ég held að það sé ein af bestu leiðunum fyrir okkur, til þess að styðja við aukna matvælaframleiðslu, að við stækkum markaðinn. Það þýðir að við þurfum að leita út á við, ekki bara inn á við. Og við þurfum náttúrlega að gera ýmislegt fleira. Það er eitt sem mig langar sérstaklega að spyrja hæstv. ráðherra að. Komið hefur fram í alþjóðlegri skýrslu að neytendur á Íslandi, neytendur hér innan lands, borgi hvað hæst verð fyrir landbúnaðarvörur. Ég held að það sé ekki endilega ósætti um það meðal íslensks almennings að við borgum ágætlega fyrir landbúnaðarvörur. Það er hins vegar verra, og það er ekki sátt um það meðal almennings, að íslenskir bændur skuli vera með hvað slökustu kjörin innan OECD. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera, vegna þess að ég sé ekki þess merki í fjármálaáætluninni, hvergi, að bæta eigi kjör bænda, sama hvort það er í garðyrkju, nautgriparækt eða sauðfjárrækt, eða stuðla að því að neytendur fái aðeins betra verð en nú er í boði?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni innkomu hennar í þessa umræðu. Talandi um frelsið sem bændur þrá, og hafa að mörgu leyti vegna þess að fólk kýs sér atvinnu, kýs sér búsetu - það er fyrsti kosturinn sem við getum sagt að fólk hafi, frelsi til að velja. Ég held að það sé engin goðgá að ætla að menn kjósi af mörgum ástæðum t.d. að stunda sauðfjárbúskap. Maður heyrir viðtöl við sauðfjárbændur og á samtöl við þá þar sem þeir segja: Þetta er meira lífsstíll en spurning um afkomu. Ég nefni það í þessu sambandi að það er ýmislegt sem verið er að gera og hefur verið gert sem ýtir undir frelsi. Ég ætla bara að nefna aðlögunarsamninga í sauðfjárræktinni þar sem framleiðendur, það hefur líka verið boðið framleiðendum í nautgriparækt, geta valið með hvaða hætti þeir nýta þann stuðning sem í boði er. Ég ætla að nefna verkefni, sem er vissulega lítið, sem ýtir undir þetta og snýr að heimaslátrun, að gera sauðfjárbændum kleift að slátra og vinna kjöt á sínum eigin forsendum. Ég ætla sömuleiðis að nefna garðyrkjuna sem ýtt hefur verið undir í endurskoðun samnings við garðyrkjubændur. Það er því ýmislegt sem gert hefur verið sem ýtir undir það sem hv. þingmaður gerir hér að umtalsefni og er mjög mikilvægt, að gefa fólki færi á því að ráða meira um sín mál í stað þess að vera bundið á einhvern opinberan klafa. Ég get tekið undir það að mörgu leyti að brýnt sé að stækka markaðinn. En ég segi samt sem áður að það hlýtur að vera næst manni að stækka hlutdeild íslenskrar framleiðslu á innlendum markaði. Ef við horfum t.d. bara á grænmetisframleiðsluna, sem dregist hefur saman í markaðshlutdeild á síðustu árum, er þar fullt af tækifærum vegna þess að tryggð neytenda við íslenska framleiðslu er gríðarlega mikil. Ég hefði álitið að það væri betra og einfaldara fyrir íslenskan framleiðanda að vinna markaðinn hér en að ráðast í útrás á stærri mörkuðum.
Virðulegi forseti. Það er algjört lykilatriði að styðja við íslenska landbúnaðarframleiðslu. Ég spyr: Í þágu hvers er kerfi sem heldur bændum niðri þegar kemur að kjörum þeirra? Þá er Sjálfstæðisflokkurinn bara byrjaður að skilgreina frelsið upp á nýtt ef frelsið á að leiða til þess að íslenskir bændur hafi slökustu kjörin í alþjóðlegum samanburði. Það er vont kerfi og þannig kerfi vil ég bæta með það fyrir augum að við eigum að efla íslenska landbúnaðarframleiðslu. En síðan er hitt, og kem ég þá að hinni spurningunni minni sem tengist sjávarútveginum: Nú stendur yfir endurskoðun á stjórnarskránni, m.a. varðandi auðlindaákvæðið. Auðlindaákvæðið hefur verið lagt fram af hálfu ríkisstjórnarinnar og þar með talið formanni Sjálfstæðisflokksins. Það er að mínu viti alveg vitavonlaust auðlindaákvæði sem treystir ekki rétt þjóðarinnar, sem treystir ekki sameign þjóðarinnar á fiskveiðiauðlindinni. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi ekki áhyggjur af því að með því að setja fram þetta auðlindaákvæði verði áfram ósátt í samfélaginu um þessa gríðarlega mikilvægu atvinnugrein. Bæði innan greinar sem utan er mikilvægt að við náum sátt um hana, en á meðan við erum ekki með tímabundna samninga inn í auðlindaákvæðið óttast ég að ósættið verði áfram. Við sjáum það líka, og við höfum reyndar upplifað það á þessu þingi, á þessu kjörtímabili, að stjórnarflokkarnir hafa ítrekað fellt tillögur okkar í Viðreisn um tímabundna samninga. Tímabundnir samningar eru til að treysta sameign íslensku þjóðarinnar á fiskveiðiauðlindinni. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi ekki þungar áhyggjur af því að við séum að fara að ræða hér auðlindaákvæði sem ýfir enn frekar upp ósætti meðal þjóðarinnar í stað þess að setja niður áralangar deilur, setja niður deilur á þann hátt að það væri hugsanlega í samræmi við það frumvarp sem þáverandi ráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, setti fram á sínum tíma sem fól einmitt í sér tímabundna samninga. Allir flokkar á Alþingi voru sammála þessu nema einn flokkur. Það var Sjálfstæðisflokkurinn.
Virðulegi forseti. Þegar sagt er að Sjálfstæðisflokkurinn hafi einn flokka verið á móti tímabundnum samningum er það ekki alls kostar rétt. Ég ætla að minna hv. þingmann á að við sátum í ríkisstjórn saman. Og í stjórnarsáttmála þeirrar ríkisstjórnar voru ákvæði um að taka upp umræður, viðræður og vinnu með tímabundna samninga.
Það kom í ljós að það var einn flokkur á móti.
Það var ákvæði í stjórnarsáttmála. [[Gripið fram í.]]Svo var það á ábyrgð annarra að sjá um framkvæmd þeirra mála. Það kann vel að vera að menn kunni einhverjar skýringar á því hvers vegna menn sigldu í strand með það. Ég ætla ekki að fara út í það hér í umræðu um fjármálaáætlun. Varðandi það að halda niðri kjörum bænda, að það sé stefna og vilji Sjálfstæðisflokksins að halda því til streitu: Hvaða umræða er það eiginlega? Hvernig dettur hv. þingmanni í hug að eigna tilteknum stjórnmálaflokki það að vilja halda niðri kjörum fólks?
Breyttu þá …
Það er ekki sanngjörn nálgun á málið.
Breyttu þá …
Það er alls ekki sanngjörn nálgun á málið, virðulegur forseti.
Hæstv. ráðherra hefur orðið.
Og það er ekki í þágu neins að ræða þannig um starfskjör í landbúnaði að ætla að það sé vilji einhverra stjórnmálaafla að halda niðri kjörum tiltekinna stétta. Ég bið þá hv. þingmann líka að ræða það með hvaða hætti Sjálfstæðisflokkurinn í þessu tilfelli, fyrst hún gerir hann sérstaklega að umræðuefni, leggur sig fram um að halda niðri kjörum fólks. Þetta er ómálefnaleg nálgun á málið.
Kerfið segir það. Skýrslur segja það.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um málefni sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Ekkert kemur fram í umfjöllun um málefnasvið 13, sjávarútveg, um þann vanda sem felst í núverandi strandveiðikerfi. Við sjáum það kannski best í haust hversu ósveigjanlegt kerfið er. Nóg er eftir að veiða, en ráðherra segist ekki mega heimila fiskveiðar. Á í alvöru ekkert að gera til að koma í veg fyrir svona ástand að ári liðnu, t.d. að auka frjálsar strandveiðar, ef það hentar? Það er mjög gott fyrir byggðir landsins. Í seinni hlutanum vil ég fara út í laxeldið, laxalúsarplágu og mengun frá laxeldi. Náttúrulegir stofnar laxa og silunga eiga á hættu að spillast varanlega vegna þessa. Því spyr ég: Hverjar eru framtíðaráætlanir um það á viðkvæmum stöðum, að setja og gera að skyldu að fiskeldi verði sett í land? Hitt sem mig langar líka að vita er í sambandi við greiðslur. Nú þarf að greiða töluvert fyrir eldisleyfi í Noregi. Stendur eitthvað álíka til hér, að þeir sem vilja fara út í laxeldi greiði almennilega fyrir það á svipaðan hátt og gert er í Noregi? Hvaða ráðstafanir eru gerðar til að sjá til þess að mengun frá eldi valdi ekki tjóni á íslenskri náttúru?
Virðulegi forseti. Þegar hv. þingmaður ræðir um að það sé vandamál í núverandi strandveiðikerfi, þ.e. að þar sem nóg sé eftir til að veiða, af hverju megi þá ekki bara auka strandveiðar, bendir til þess að hv. þingmaður hafi ekki nokkurn einasta skilning á kerfinu. Það er sjálfbærni í sjávarútvegi á Íslandi sem byggir á því að Hafrannsóknastofnun leggur til ákveðinn heildarafla. Þessi heildarafli er ákveðinn af sjávarútvegsráðherra og það hefur sem betur fer verið gert í langan tíma á grundvelli tillögu Hafrannsóknastofnunar. Þar eru bestu fáanlegu upplýsingar. Ég vænti þess að ég og hv. þingmaður séum sammála um að viðhafa það verklag. Af þessum heildarafla er tekin ákveðin prósenta í byggðapotta, 5,3%. Þar undir eru strandveiðarnar og það er ákveðinn tonnafjöldi. Þegar komið er að mörkum hans er ekkert meira til ráðstöfunar í þeim potti. Með sama hætti er það í aflamarkinu, að þegar menn eru búnir að veiða það sem þar er skammtað er ekkert meira þar til ráðstöfunar. Þannig er kerfið uppbyggt. Ég bið hv. þingmann að horfa til þess að þannig er þessum heimildum ráðstafað á hverju ári. Varðandi laxeldið erum við að taka upp ákveðin líkön. Við styðjumst við vísindalega ráðgjöf og rannsóknir og reynum sem mest að forðast mengun, erfðablöndun o.s.frv. Eldi á landi hefur komið til umræðu. En við erum sömuleiðis að vinna á grundvelli leyfa sem þegar hefur verið gengið frá og nýja kerfið gerir ráð fyrir því. Gjaldtaka hófst núna á þessu ári. Ný leyfi sem koma inn verða boðin upp. Það er sama kerfi og er í Noregi. Við erum því að fikra okkur í átt til þess að ríkissjóður fái tekjur til sín af þessari nýju öflugu atvinnugrein sem hún á eftir að verða.
Virðulegur forseti. Þetta veiðikerfi, strandveiðikerfið og annað, er allt mannanna verk og það er ekki greypt í steintöflu að ekki megi hagga því. Við erum í þannig ástandi núna, Covid-ástandi, að við þurfum að auka vinnu og þarna væri hægt að bæta í án þess að setja alls konar fiskstofna í stórhættu. Við erum með kerfi sem við höfum búið til og það hlýtur að vera sveigjanleiki í því. Síðan svarar ráðherra því ekki hvernig hann ætlar að tryggja að náttúran fái að njóta vafans varðandi náttúrulega stofna laxa og silunga út af laxalús og annarri mengun sem af eldinu hlýst. Ég vil spyrja að lokum í sambandi við grænmetisbændur. Hvað er verið að gera til að auka virkilega framleiðslu hjá grænmetisbændum? Ég hef tvisvar lent í því nýlega í Bónus að þegar ég bið um agúrku er hún ekki til vegna þess að birgjar geta ekki útvegað hana. Ég spyr því: Hvað er í gangi, ef það er vandamál að fá hér agúrkur? Ég spyr einnig: Er virkilega verið að hjálpa grænmetisbændum til að auka framleiðsluna með styrkjum eða ívilnunum? Vegna þess að það segir sig sjálft að matvælaöryggi og sjálfbærni hlýtur að vera eitthvað sem við stefnum að. Og ekki veitir af, því að eins og komið hefur fram er ákveðinn hluti bænda algjör láglaunastétt, lepur dauðann úr skel. Eitthvað þarf að gera. Það er ömurlegt að við höfum hörkuduglegt fólk sem vill gera hlutina vel en getur það ekki vegna þess að kerfið er svo ósveigjanlegt. Ekkert er hægt að gera af því að kerfið segir það.
Virðulegi forseti. Kerfin öll eru mannanna verk, það er alveg hárrétt. Þegar hv. þingmaður segir: Það hlýtur að vera hægt að bæta við heimildum. Já, það er örugglega hægt. En ég hef ekki þá þekkingu til að bera að fullyrða að við setjum ekki stofna í hættu með því. Ég get þess vegna spurt hv. þingmann hvort hann vilji bæta við 1.000 tonnum eða 10.000 tonnum eða hvað, það fer örugglega eftir áherslum manna sitt á hvað en byggir ekki á neinni vísindalegri ráðgjöf. Grundvallaratriði fyrir vottun á afurðum okkar erlendis er að við byggjum ákvarðanir okkar með einhverjum hætti á vísindalegri ráðgjöf og rannsóknum, en ekki hvernig pólitíkusum dettur í hug að ákveða aflamark hverju sinni bara eftir behag. Það gengur ekki þannig.
… sveigjanleikinn í kerfinu.
Sveigjanleikinn í kerfinu hefur verið sá að við höfum nýtt ónýttar heimildir í pottinum, m.a. til þess að færa inn í strandveiðarnar, úr línuívilnun o.s.frv. Hvernig ætlum við að tryggja að náttúran njóti vafans? Við erum sennilega fyrsta þjóðin sem tekið hefur upp áhættumat erfðablöndunar til að reyna að tryggja ekki verði erfðablöndun villtra stofna við náttúrulega stofna. Það er þó alla vega tæki sem við erum að reyna að nýta. Einnig hefur verið unnið að skipulagi haf- og strandsvæða. Við höfum sett á laggirnar áhættumatsnefnd. Við höfum skipað nefnd sérfróðra, hlutlægra vísindamanna sem eiga að rýna allt sem vísindamennirnir á Hafró eru að gera o.s.frv. Við erum að reyna að leggja okkur fram. Varðandi grænmetisbændur og hvernig auka á framleiðslu. Ég ætla bara að nefna það dæmi sem ég nefndi. Ég fór nýlega í heimsókn í Reykholt í Biskupstungum. Þar eru uppi áform um að stórauka framleiðslu. Þar eru gríðarlegar fjárfestingar í gangi í gúrkum, tómötum og blómum. Bændur þar eru bjartsýnir. Eðlilega hafa þeir stundum áhyggjur af starfsumhverfi sínu o.s.frv. og það er fullkomlega eðlilegt. En vilji manna í kjölfar nýja samningsins um garðyrkjuna, þar sem veittur er aukinn stuðningur, hvetur menn til fjárfestinga og væntanlega verður framleiðsla aukin.