Borist hafa tvö bréf frá innanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 670, um pyndingar, frá Birgittu Jónsdóttur, og á þskj. 796, um söfnunarkassa og happdrættisvélar, frá Ögmundi Jónassyni.
Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á góðri samantekt um rammaáætlun sem upplýsingaþjónusta Alþingis hefur tekið saman og dreift hefur verið til allra alþingismanna. Umfjöllun sem er um tilurð rammaáætlunar og hvernig staðið er að mati á virkjunarkostum og stjórnun verkefnisins er gott innlegg í umræðuna um nýlega ákvörðun meiri hluta atvinnuveganefndar þar sem stjórnmálamenn handvelja virkjunarkosti sem bíða úrvinnslu faglegrar verkefnisstjórnar og leggja til að Alþingi samþykki að færa þær í nýtingarflokk. Þetta er gert þrátt fyrir að verkefnisstjórnin hafi sagt að bæði þyrfti fleiri gögn og lengri tíma til að hún treysti sér til að leggja til flokkun virkjunarkostanna. Þeir sem styðja þessa ákvörðun meiri hluta atvinnuveganefndar verjast gagnrýni með því að segja að með samþykkt þingsályktunartillögu um rammaáætlun á síðasta kjörtímabili hafi sáttin verið rofin. Enginn þeirra hefur hins vegar óskað eftir því að sú sem hér stendur fari yfir hvernig unnið var úr umsögnum um drögin að þingsályktunartillögu sem hafði verið 12 vikur í umsagnarferli. Við, þ.e. ég sem iðnaðarráðherra og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir umhverfisráðherra, fórum í gegnum á þriðja hundrað umsagnir og lögðum aðeins til, og eðlilega, að þau gögn sem komu þar fram og verkefnisstjórnin hafði ekki fjallað um áður færu í frekari skoðun hennar. Margir vildu hafa áhrif á þá ákvörðun okkar en þó að ráðherra sé ekki bundinn af niðurstöðu verkefnisstjórnar kom ekkert annað til greina af okkar hálfu en að vinna málið á faglegan og gegnsæjan hátt. Þess vegna tókum við það ekki í mál þótt þrýst væri fast að færa virkjunarkosti á milli þeirra tveggja flokka sem rammaáætlun gerir ráð fyrir, nýtingarflokks og verndarflokks. Andi laganna um rammaáætlun var okkar leiðarljós en það skemmdarverk á rammaáætlun sem meiri hluti atvinnuveganefndar leggur nú til í óþökk hæstv. umhverfisráðherra er sannarlega ekki í anda þeirra laga. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Það er komið að kjarabótum fyrir almennt launafólk í landinu. Við sjáum núna á þessu vori, síðast í gær hjá Starfsgreinasambandinu, settar fram kröfur vinnandi fólks um hlutdeild í lífskjarabatanum sem hér hefur orðið á síðustu árum. Það er full ástæða til því að það hafa sannarlega verið nægir peningar, bæði til þess að lækka skattana á efnaðasta fólkið í landinu, lækka skattana á útgerðina í landinu, til þess að hækka verulega laun, ekki aðeins á lækna í einhverjum undantekningarsamningi heldur í fleiri kjarasamningum og sömuleiðis á hinum almenna vinnumarkaði laun stjórnenda og millistjórnenda langt umfram það sem aðrir hafa fengið. Það er þess vegna holur hljómur í því ef stjórnvöld eða forustumenn atvinnulífsins ætla að fara að kalla eftir því að hér eigi að vera þjóðarsátt í landinu sem borgist einungis af láglaunafólkinu, að það sé fólk á almennum launatöxtum sem eigi að axla byrðarnar og horfa upp á alla aðra skara eld að sinni köku, fá skattalækkanir og launahækkanir langt umfram þá sem eru á launatöxtunum. Nei, virðulegur forseti. Ef einhver þjóðarsátt á að vera verða allir að taka þátt í henni. Þá verður fólkið sem hitann og þungan og ber af hinum daglegu störfum í þessu landi að fá ríkulegan hlut þess lífskjarabata sem orðið hefur á síðustu árum í sinn hlut. Það hefur það enn ekki fengið. Eftir því verður kallað á þessu vori.
Herra forseti. Ég vil einnig ræða um kjarabaráttu láglaunafólks í landinu. Starfsgreinasambandið hefur lagt fram kröfugerð sína um 40% hækkun á næstu þremur árum til þeirra sem búa við lægstu laun. Þykir eflaust einhverjum það vera of mikið í lagt. En hvað þýðir þetta? Eftir þrjú ár væri þessi hópur hugsanlega að fá kannski um 240 þús. kr. útborgað eftir skatta. Gætum við hér inni lifað á því? Ég held varla. En þetta er það sem er verið að tala um. Það er auðvitað ekkert óvanalegt að Samtök atvinnulífsins hrópi „úlfur, úlfur“, að þetta geti ekki gengið, óðaverðbólga fari af stað og allt leggist á hliðina. Og Seðlabanki Íslands tekur undir það með því að segja að það sé eingöngu hægt að hækka laun um 3,5% á milli ára. En situr ekki einhver hópur eftir sem þarf að mynda samstöðu um að rífa upp úr þessu hjólfari sem er óásættanlegt og er ekki mannsæmandi að bjóða fólki upp á? Það var fróðlegt erindi um daginn í sjónvarpinu þar sem prófessor við Harvard-háskóla í Bandaríkjunum talaði um ójöfnuð í Evrópu, en hann sagði að ójöfnuður hefði aukist eftir 1980. Hverjar voru orsakirnar? Það var stefna stjórnvalda og að verkalýðshreyfingin veiktist. Það er nákvæmlega það sama sem hefur verið að gerast hér undanfarin ár. Þessi mikla misskipting er að aukast hér á landi og það er vegna stefnu stjórnvalda og að verkalýðshreyfingin hefur ekki verið nógu öflug til þess að standa vörð um velferðarkerfið sem hún sjálf barðist fyrir og kom á koppinn og forfeður okkar stóðu í baráttu fyrir. Ég er því mjög ánægð með að verkalýðshreyfingin í landinu reisir þessar kröfur núna og ætlar að berjast fyrir bættum kjörum í landinu með því fólki sem þarf að standa við hliðina á og ætlar að berjast fyrir [[Forseti hringir.]]betri afkomu þess hóps sem við höfum [[Forseti hringir.]]skilið eftir allt of lengi.
Virðulegi forseti. Í þjóðaratkvæðagreiðslu um nýja stjórnarskrá lýðveldisins Íslands þann 20. október 2012 var sex spurninga spurt. Sú þriðja þeirra varðaði kirkjuskipan ríkisins og var spurningin svohljóðandi, með leyfi forseta: „Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um þjóðkirkju á Íslandi?“ 57,1% þeirra sem tóku afstöðu sögðu já, þ.e. meiri hluti. Virðulegi forseti. Þótt ég telji persónulega óþarft að hafa sérstakt ákvæði um þjóðkirkju í stjórnarskrá þykir mér mikilvægt að þjóðarviljinn sé virtur. Ákvæði um þjóðkirkju á Íslandi gæti jafnvel hjálpað til við að nútímavæða kirkjuskipan ríkisins. Því tel ég að heppilegt væri að ákvæði í stjórnarskrá um þjóðkirkju á Íslandi væri svohljóðandi: Þjóðkirkju skal aldrei í lög leiða heldur skal ríkisvaldið styðja og vernda trúfrelsi á Íslandi. Ég hef þegar hafið undirbúning frumvarps þess efnis og þigg með þökkum meðbyr, stuðning og hjálp annarra þingmanna við að koma því á framfæri á vettvangi þingsins. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.
Virðulegi forseti. Seinni einkavæðing bankanna var gerð án nokkurrar umræðu á Alþingi og án þess að breytingar hefðu verið gerðar á starfsumhverfi banka og annarra fjármálafyrirtækja eða lögum um fjármálafyrirtæki í kjölfar hrunsins. Þess skal getið að Glitnir var einkarekinn banki allt fram að hruni eða þar til ríkið tók hann yfir og hann varð að ríkisbanka. Síðan tók síðasta ríkisstjórn ákvörðun um að færa lánadrottnum Kaupþings og Glitnis umsvifalaust hina nýju banka sem stofnaðir voru á grunni hinna gjaldþrota banka sem ég minntist á. Stærstur hluti Landsbankans á þessum tíma var og er enn í eigu ríkisins og það alvarlegasta er að sú ákvörðun að taka vald af Fjármálaeftirlitinu og færa inn í fjármálaráðuneytið var tekin án nokkurs faglegs mats, verðmats eða útboðs. Mikilvægt er að á einhvern hátt verði farið yfir þessi gögn og það gert opinbert á sundurliðaðan hátt hvert matsverð þessara eigna var við flutning frá föllnu bönkunum og yfir í hina nýju banka og það skýrt dregið fram hverjir voru ábyrgðaraðilar þess verðmats og hvaða forsendur lágu því til grundvallar. Virðulegi forseti. Þetta mál hefur verið mjög til umræðu síðustu daga og eru mjög skiptar skoðanir um það. Hv. þm. Árni Páll Árnason, formaður Samfylkingarinnar, tjáði sig með afgerandi hætti á Bylgjunni í gær þar sem hann taldi það fásinnu að skoða þetta frekar. Því spyr ég hv. þingmann: Er þetta sett fram sem pólitísk hagsmunagæsla eða er vísvitandi verið að halda upplýsingum frá fólki til að þurfa ekki að takast á við málið eða [[Forseti hringir.]]að viðurkenna að hér sé breytt niðurstaða í málinu sem gæti haft úrslitaáhrif fyrir framtíð íslenskrar þjóðar?
Virðulegi forseti. Það er lágmark ef menn vitna í orð annarra þingmanna að þeir fari rétt með. Ég tók skýrt fram í gær að ef menn vildu rannsaka þetta mál væri það sjálfsagt. Ef grunur leikur hins vegar á um lögbrot er það ekki Alþingis að gera það heldur höfum við réttarvörslukerfi í landinu, lögreglu og ríkissaksóknara, og eðlilegt að þeir rannsaki grun um lögbrot. Ég held ekki upplýsingum frá nokkrum manni, enda fer ég ekki með neinar þær upplýsingar sem ég get haldið frá nokkrum manni. Flokkur hv. þingmanns er í ríkisstjórn og getur gert hvað hann vill við þær upplýsingar sem hann hefur aðgang að í gegnum setu sína í Stjórnarráðinu. Hæstv. fjármálaráðherra sagði skýrt í gær að hann sæi hvergi að ásakanir um lögbrot ættu við rök að styðjast þannig að mér þætti eðlilegt að hv. þingmaður beindi máli sínu að hæstv. fjármálaráðherra í þessu efni. Hann fer með allar upplýsingar um þessi mál, situr á þeim í fjármálaráðuneytinu. Ég hef gert athugasemdir við það að menn noti ásakanir um lögbrot án nokkurs efnislegs rökstuðnings í pólitískum tilgangi og mér sýnist það vera að eiga sér stað í þessu máli. Það er grundvallaratriði að á Íslandi eru lög sem tryggja kröfuhöfum í öllum tilvikum rétt yfir eignum þrotabús sem þeir eiga kröfur á. Ríkið hefur ekki í nokkru tilviki frjálsan rétt til að taka eignir úr þrotabúum og svipta kröfuhafa rétti yfir eignum sínum og eignarrétti sínum í þrotabú. Þannig er það með öll þrotabú í landinu, alveg sama hvort það eru bankar eða önnur þrotabú. Kröfuhafarnir eiga búin og forsenda neyðarlaganna, forsendan sem lagt var upp með af hálfu ríkisstjórnarinnar haustið 2008, forsendan sem þáverandi seðlabankastjóri kynnti í efnahags- og skattanefnd þegar verið var að ræða neyðarlögin, var sú að sannvirði yrði greitt fyrir þær eignir sem teknar yrðu út úr þrotabúunum. [[Forseti hringir.]]Og það hefur verið loforð íslenskra stjórnvalda frá upphafi, frá því að Geir H. Haarde, Árni Mathiesen [[Forseti hringir.]]og Davíð Oddsson skrifuðu undir fyrstu viljayfirlýsinguna til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, [[Forseti hringir.]]að sannvirði yrði greitt fyrir eignina.
Hæstv. forseti. Líkt og fleiri hv. þingmönnum eru kjarasamningar mér ofarlega í huga í dag, en í gær kynnti Starfsgreinasambandið kröfugerð sína í tengslum við yfirvofandi kjarasamninga á vinnumarkaði. Í þeirri kröfugerð er gert ráð fyrir talsverðri hækkun lægstu launa. Kröfur Starfsgreinasambandsins eru rökréttar og sanngjarnar því þær byggja á þeirri forsendu að íslenskt launafólk geti lifað á dagvinnu en þurfi ekki að þræla sér út í endalausri aukavinnu eða meira en einu fullu starfi. Óháð viðbrögðum atvinnurekenda hljóta launabreytingar á vinnumarkaði að verða í þessa átt. Slíkur er þunginn í kröfum launafólks. Það er því eðlilegt að gera ráð fyrir verulegri hækkun lægstu launa á næstu missirum og þótt fyrr hefði verið. Þessi þróun varðar okkur þingmenn að sjálfsögðu þar sem við erum handhafar fjárveitingavalds. Ríkið er stærsti vinnuveitandi landsins og einnig stærsti kaupandi vinnu og þjónustu. Löngu tímabær leiðrétting á kjörum láglaunafólks ætti því að vera ein af forsendum fjárlagagerðar hér í þinginu. Því miður hefur sitjandi ríkisstjórn lagt meiri áherslu á að veikja tekjustofna ríkisins en að styrkja þá og staðið fyrir breytingum sem líklegri eru til að gagnast þeim ríkari en hinum efnaminni. Það er ljóst að frá þessu verður að hverfa við komandi fjárlagagerð og gera strax frá upphafi ráð fyrir að hraustleg hækkun lægstu launa muni eiga sér stað á næstunni.
Virðulegi forseti. Ég ætlaði að tala um kjarasamninga og hækkun launa hjá æðstu stjórnendum í fyrirtækjum í eigu lífeyrissjóðanna, en mig langar aðeins til að koma inn á það mál sem var til umræðu áðan milli hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur og hv. þm. Árna Páls Árnasonar, formanns Samfylkingarinnar. Ég var hvergi var við það í ræðu hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur að hún talaði um lögbrot, en þær ásakanir sem hafa verið í umræðunni núna undanfarna daga eru auðvitað grafalvarlegar. Ef rétt reynist að pólitískar ákvarðanir hafi verið teknar sem hafa stuðlað að því að kröfuhöfum hafi verið færðir 300–400 milljarðar, að staða þeirra hafi verið styrkt sem því nemur, þá hlýtur það að vera kappsmál okkar allra að slíkt sé rannsakað, að slíkt sé skoðað. Ég veit að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er að skoða þetta mál. Þegar niðurstaða úr því liggur fyrir hlýtur það að vera eitthvað sem þingheimur allur ætti að geta sameinast um, að ef einhver vafi leikur á því að eitthvað í þessu hafi verið með þeim hætti að það þurfi að skoðast, þá hlýtur það að vera vilji allra sem hér eru til að skoða þau mál og rannsaka þau með þeim hætti sem eðlilegt er til að eyða allri óvissu um að þarna hafi rétt verið farið að. Ég verð að segja að það hryggir mig að hlusta á formann Samfylkingarinnar, hv. þm. Árna Pál Árnason, koma hingað upp með útúrsnúningum og hálfpartinn eyða því að Samfylkingin verði tilbúin til að skoða þetta mál með [[Gripið fram í.]]tilhlýðilegum hætti. Það er fullkomlega eðlilegt að þetta mál verði rannsakað [[Gripið fram í.]]ekki hvað síst vegna - þá verður hv. þingmaður líka að fara rétt með það að hann vitnar í hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur. Það er ekki síst [[Gripið fram í.]]mikilvægt í ljósi þessara ásakana að þetta sé [[Gripið fram í.]]rannsakað. [[Gripið fram í: Þetta er nú fín …]] [[Gripið fram í: Mikil ókyrrð …]] [[Gripið fram í: … hjá Samfylkingunni.]]Mikil ókyrrð.
Hæstv. forseti. Kynbundinn launamunur er því miður staðreynd í samfélagi okkar og þrátt fyrir miklar breytingar síðustu ár og áratugi er íslenskur vinnumarkaður mjög kynskiptur. Þótt tölur sýni að hlutur karla í svokölluðum dæmigerðum kvennastörfum sé rýr alls staðar á Norðurlöndunum er hann áberandi minnstur hér á landi. Allar breytingar eru afar hægfara. Því vil ég vekja athygli á jákvæðu framtaki. Hæstv. ráðherra Eygló Harðardóttir sem er bæði samstarfsráðherra Norðurlandanna og ráðherra jafnréttismála segir í grein í Fréttablaðinu, með leyfi forseta: „Í norrænu jafnréttissamstarfi hefur meginstefið verið að jafna stöðu og réttindi kvenna og karla á vinnumarkaði. Sjónum hefur verið beint að jafnrétti til launa og því hvernig brjóta megi upp hefðbundna kynjaskiptingu á vinnumarkaði.“ Allir sem hafa fylgst með jafnréttisstarfi hér á landi vita hvað vinnumarkaðurinn hefur verið kynjaskiptur á Íslandi. Svo hefur einnig verið annars staðar á Norðurlöndunum. Þar hafa hins vegar verið settar upp alls kyns áætlanir, alls kyns prógrömm, sem ganga út á að ná körlum inn í hinar hefðbundnu kvennastéttir, svo sem í leikskólastörf og umönnunarstörf og öfugt. Það hefur tekist ágætlega af því að þar hefur verið unnið markvisst í því. Það höfum við hins vegar því miður ekki gert. Ég vil því fagna því sérstaklega að eitt af stóru verkefnum um jafnréttismál sem ráðherrann nefndi og á að styrkja úr framkvæmdasjóði jafnréttismála er einmitt verkefni um gerð framkvæmdaáætlunar til að draga úr kynbundnu náms- og starfsvali. Verkefnið verður unnið í velferðarráðuneytinu í samstarfi við mennta- og menningarmálaráðuneytið. Ég segi því: Loksins, loksins, virðulegur forseti. Nú á að vinna markvisst að því að brjóta upp hinn kynskipta vinnumarkað. Það er vel.
Virðulegi forseti. Ég ætla að ræða áherslu á sérhæfðar læknisfræðilegar greiningar barna í þjóðfélaginu þegar á stundum væri hægt að fara einfaldari leiðir. Ég hef lengi velt þessum málum fyrir mér en umfjöllun um málið í Morgunblaðinu þann 15. janúar síðastliðinn þar sem rætt var við Evald Sæmundsen, sviðsstjóra rannsókna hjá á Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, vakti mig til frekari umhugsunar. Á síðustu árum hefur þekkingu starfsfólks grunn- og leikskóla á ýmsum frávikum í þroska og námi barna fleygt fram. Jafnframt hefur þekking aukist á því hvernig mögulegt er að aðstoða nemendur við að sinna námi og starfi í skólunum. Samhliða hefur fagleg þekking og færni starfsfólks skólaþjónustunnar aukist og burðir til að greina frávik og veita starfsfólki ráðgjöf. Þetta ætti að tryggja að í minna mæli þyrfti að leita út fyrir kerfið eftir þjónustu en samhliða þessu lengjast biðlistar í sérhæfðustu læknisfræðilegu greiningarnar, svo sem hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og BUGL. Ég leyfi mér að efast um að allir sem eru á þessum biðlistum séu þar af raunverulegri þörf, heldur byggist þörfin að einhverju leyti á því að fjármagni úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga og jafnvel innan sveitarfélaga er að einhverju leyti úthlutað til skóla á grunni sérhæfðra læknisfræðilegra greininga. Sem betur fer er verklag í flestum grunn- og leikskólum samt þannig að brugðist er við þörfum barna óháð því hvort formleg greining sálfræðings eða læknis liggur fyrir. Ég vil því skora á heilbrigðisyfirvöld, menntamálayfirvöld og samtök sveitarfélaga að taka höndum saman og fara yfir verkferla á þessu sviði því að þarna tel ég mögulegt að einfalda málin samhliða því að efla þjónustu og draga úr kostnaði hjá foreldrum, skólum, sveitarfélögum og heilbrigðiskerfinu.
Virðulegi forseti. Fyrir ári og einum degi varð Kvenfélagið Hringurinn 110 ára. Á þeim degi ákváðu Hringskonur að færa Barnaspítala Hringsins 110 millj. kr. Í gær var þess minnst hvað gert hefði verið í tækjakaupum til starfsemi Barnaspítala Hringsins. Barnaspítali Hringsins hefur notið góðverka Kvenfélagsins Hringsins á undanförnum árum og áratugum og er þess vert að minnast hér. Kvenfélagið Hringurinn er farvegur fyrir ýmis góð verk. Velunnarar Hringsins gefa Hringnum fjármuni, íbúðir, peningagjafir til að ráðstafa til Barnaspítala Hringsins. Með þessum gjöfum er spítalinn vel tækjum væddur til að annast skjólstæðinga sína, íslensk börn. Ég vil nota þetta tækifæri í ræðustól til að þakka það sem vel er gert. Ég þakka fyrir hönd íslenskra barna, fæddra og ófæddra. Ég segi takk og ég segi líka: Mínar elskulegu frúr, Hringskonur, takk fyrir. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins til að ræða um Skólaþingið sem starfrækt er á Alþingi fyrir efstu bekki grunnskóla. Þar fara nemendur í hlutverkaleik og fá tækifæri til að setja sig í spor þingmanna og taka þátt í þingflokksfundum og nefndarfundum og hugmyndin er að gefa nemendum innsýn í það hvernig hlutirnir eru unnir á Alþingi og hvernig pólitískar ákvarðanir eru teknar. Mér finnst þetta mjög mikilvægt og var mjög áhugasöm þegar ég kynntist Skólaþinginu við upphaf þingsetu minnar. Ég hafði hins vegar aldrei heyrt um Skólaþingið og á ég þó tvö börn sem hafa gengið í gegnum grunnskólanám á Akureyri þannig að ég spurðist aðeins fyrir um það hvaða skólar það væru sem sæktu Skólaþingið. Frá 2007 hafa 70 grunnskólar heimsótt Skólaþingið, þar af eru 17 utan höfuðborgarsvæðisins og af þeim eru sex í næsta nágrenni, á Suðurnesjunum eða Vesturlandi. Enginn skóli frá Austfjörðum hefur nokkurn tíma heimsótt Skólaþingið, tveir frá Norðurlandi og tveir frá Vestfjörðum sem komu í einni ferð. Mér finnst í rauninni ekki ásættanlegt að þessi mikilvæga fræðsla sé ekki aðgengileg nemendum nema rétt á höfuðborgarsvæðinu og í næsta nágrenni. Getur Skólaþingið farið um landið? Ég veit það ekki. Norska þingið býður skólum upp á ferðastyrki ef þeir vilja koma og heimsækja þingið. Er leið að bjóða framhaldsskólanemendum, t.d. í 1. bekk, að heimsækja Skólaþingið? Í framhaldsskólum er oft farið í menningar- og fræðsluferðir til Reykjavíkur. Ég vil velta þessu upp hérna. Ég veit ekki alveg hvert ég beini þessum spurningum, kannski til hæstv. forseta, en ég vonast til að hugsuð verði upp leið til að kippa þessu í liðinn, hvernig við tryggjum að börn á öllu landinu geti þekkst þetta boð. Mér finnst þetta ekki ásættanlegt og það ætti að vera fleirum umhugsunarefni en mér.
Forseti vill af þessu tilefni taka undir orð hv. þingmanns, telur að hv. þingmaður hafi hreyft hér mjög áhugaverðu máli. Það er sjálfsagt mál að þingið gæti að því með hvaða hætti hægt sé að auðvelda börnum utan höfuðborgarsvæðisins að njóta þeirrar þjónustu sem Skólaþingið sannarlega býður upp á. Forseti mun þess vegna taka þessi mál upp á fundi forsætisnefndar til að leita leiða til að bæta úr því sem hv. þingmaður benti svo réttilega á.
Hæstv. forseti. Það hefur verið lærdómsríkt og gaman að fá tækifæri til að starfa í þessu sögufræga húsi í þessum litla sal sem er samt svo stór fyrir okkur Íslendinga. Starf alþingismanns er mjög mikilvægt og hafandi fylgst með úr fjarska sem áhugamaður um stjórnmál um langa hríð hefur verið ánægjulegt að fá tækifæri til að máta sig við þetta starf. Þetta mikilvæga starf sem mörgum er mjög tamt að tala niður og lítilsvirða langar mig að gera að umfjöllunarefni hér. Ímyndum okkur eftirfarandi atvinnuauglýsingu og veltum því fyrir okkur hvort okkar besta og hæfasta fólk sé líklegt til að sækja um: Auglýst er eftir starfsmanni í mikilvægt starf sem felur í sér að setja lög, hafa áhrif á samfélagið í lengd og bráð, tækifæri til að hafa áhrif á kjör fólks, umhverfi viðskipta, menntunar og heilbrigðismála svo eitthvað sé nefnt. Taka þarf stórar og stefnumarkandi ákvarðanir sem ekki eru allar líklegar til stundarvinsælda. Vinnutími er óreglulegur, ekki er greitt sérstaklega fyrir kvöld-, nætur- eða helgarvinnu, líkur eru á að stór hluti fólks í landinu muni gagnrýna þig linnulítið í fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum, oftast ómálefnalega, fyrir það eitt að vera á öndverðri pólitískri skoðun. Frammistaða verður ekki mæld né gagnsemi með hlutlægum mælikvörðum. Engin raunveruleg endurgjöf vegna starfsins fer fram innan vinnustaðarins. Að fjórum árum liðnum munu kjósendur þíns flokks stjórna því hvort þú verður endurráðinn, fyrst í prófkjöri og svo í kosningum, án þess að í raun hafi farið fram nokkurt hlutlægt mat á árangri í starfi. Starfsvettvangurinn nýtur trausts um 10% þjóðarinnar. Mötuneytið er mjög gott. [[Gripið fram í.]] Fyrir þetta starf verða greidd föst laun 651.446 kr. Til samanburðar eru regluleg meðallaun á Íslandi 436 þús. kr. Í samanburði við þau lönd sem við berum okkur hvað oftast saman við eru grunnlaun alþingismanna á Íslandi lág og ekki í réttu hlutfalli við mikilvægi starfsins. Grunnlaun alþingismanna í samanburðarlöndum eru að meðaltali tvisvar til þrisvar sinnum hærri en meðallaun. Er tryggt að þessi kjör laði að hæfasta fólkið, metnaðarfyllsta og best til þess fallið að stýra þjóðarskútunni? Mitt mat er að hætta sé á því þetta starf verði, ef ekki verður brugðist við, eingöngu fyrir þá sem eru sterkefnaðir þegar, eldheita hugsjónamenn [[Forseti hringir.]]eða þá sem ekki hafa val um annað og betra starf. Því segi ég að til að starfið sé raunverulegur valkostur [[Forseti hringir.]]þarf að hugsa starfsumhverfi og kjör alþingismanna upp á nýtt. Ég óska eftir málefnalegum umræðum um þetta mál.
Virðulegi forseti. Umræðan um vopnamál lögreglunnar hélt áfram hér í gær. Ég er svolítið hugsi eftir þá umræðu og spyr: Hvað er það sem þingmenn skilja ekki? Eða er verið að draga lögregluna inn í pólitíska umræðu? Hér hefur verið gríðarlega mikil umræða um málið frá því í október. Þingnefndir hafa fengið fullt af upplýsingum um málið, fullt af upplýsingum hafa komið fram á opinberum vettvangi en enn er því haldið fram að verið sé að breyta vopnastefnu eða vopnavæðingu lögreglunnar. Þetta hefur legið fyrir, allar reglurnar hafa legið fyrir í nokkra mánuði. Lögreglan hefur átt hundruð skotvopna í tugi ára sem hefur verið dreift víða um land. Hún er með fastar reglur um aðgengi að þeim og oft hefur verið sagt frá grunni þeirra reglna að undanförnu. Samt er því haldið fram að verið sé að breyta þessu og lögreglan sé farin að nota vopn daglega og annað slíkt. Það sem er í gangi er að lögreglan er að sinna hlutverki sínu, öryggishlutverkinu sem snýst um að tryggja öryggi borgaranna með því að vera viðbúin við því óvænta. Allt þetta hefur snúist um það að eftir faglegt áhættumat og áhættugreiningar og annað er tekin ákvörðun um hvernig þjálfun og búnaður á að vera. Ég spyr marga þá sem hafa tekið þátt í þessari umræðu hvort þetta hafi verið hugsunin, stefnubreyting, þegar hingað komu 50 skotvopn sem norski herinn gaf árið 2011. [[Gripið fram í: Til Landhelgisgæslunnar.]]Til Landhelgisgæslunnar sem sinnir löggæslu á hafi. Var þetta það sama? Við skulum líka hafa það á hreinu að þetta snýst allt um að auka öryggi borgaranna og þeirra sem sinna örygginu og það á ekki að vera að tortryggja svona.
Forseti. Ég verð að segja að yfirleitt er öryggið ekkert meira þótt byssur séu til staðar. En það er eitthvað sem ég ætla ekki að tala um núna. Mig langaði að fara aðeins yfir umræðu sem hefur átt sér stað um þau gögn sem Víglundur Þorsteinsson hefur sent á okkur þingmenn og hafa verið í umræðunni í samfélaginu. Af einhverjum ástæðum hefur verið ákveðið að gera þetta að pólitísku máli, en það er rétt að halda því til haga að málið er til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þar var hv. þm. Brynjar Níelsson fenginn til þess að halda utan um vinnuna og í raun er verið að rannsaka málið í fagnefnd Alþingis. Mér finnst því alveg furðulegt að fara með þetta í hinar hefðbundnu pólitísku skotgrafir, sem aðallega Framsóknarflokkurinn er að reyna að gera. Rétt skal vera rétt. Ég verð líka að segja, kæru samþingmenn, að mér finnst afskaplega leiðinlegt þegar verið er að bera upp á fólk einhverjar annarlegar hvatir. Ég sat hérna rétt áðan og heyrði hv. þm. Árna Pál Árnason segja að hann væri hlynntur því að þetta yrði skoðað og svo kemur þingmaður úr Framsóknarflokknum og heldur því fram að þingmaðurinn hafi verið að segja eitthvað allt annað. Og ef það er gagnrýnt er það allt í einu vegna þess að okkur þykir óþægilegt að sitja undir því. Ég skil ekki svona þvælu. Ég skil ekki af hverju við þurfum að haga okkur eins og við séum á leikskóla. Getum við ekki farið að haga okkur eins og fólk? Ég bið ykkur um það, í það minnsta. Ástandið er alveg nógu ömurlegt í sumum nefndum. Ég ætla ekki að segja meira. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Það er kunnara en hafa þurfi um mörg orð að það er eitt brýnasta verkefni efnahagsstjórnar á Íslandi að losa gjaldeyrishöft. Kostnaðurinn af þeim er gríðarlegur. Viðskiptaráð mat tapaðar gjaldeyristekjur á ári 80 milljarða vegna gjaldeyrishaftanna. Við sjáum að fjármálafyrirtækin eiga erfitt með að fjármagna sig erlendis og þar af leiðandi eru stærri fyrirtækin farin að njóta betri kjara, aðstöðumunur eykst milli minni fyrirtækja og þeirra stóru og fjölmargar aðrar neikvæðar afleiðingar eru af gjaldeyrishöftunum. Til að ná árangri við þetta mikilvæga verkefni þarf heildarmyndin að ganga upp og það þarf að setja hagsmuni íslensks atvinnulífs og íslenskra heimila og fyrirtækja í öndvegi. Það dugar ekki að einblína á þrotabú og þarfir þeirra eða aðra þætti, það má ekki stíga neitt skref til að losa suma út nema tryggt sé að hægt sé að mæta þörfum einstaklinga, lífeyrissjóða og atvinnufyrirtækja í bráð og lengd. Við getum ekki hneppt íslenskt atvinnulíf í hlekki um ókomna tíð til að þjóna erlendum kröfuhöfum. Við höfum séð á undanförnum missirum að ríkisstjórnin talar digurbarkalega um afnám hafta en það gerist óskaplega lítið. Yfirlýsingar forsætisráðherra og fjármálaráðherra hafa nú verið svo miklar og stórkarlalegar að það er eiginlega orðin sérstök bókmenntagrein að fara yfir þær. Það dugar að nefna að strax eftir að ríkisstjórnin tók við sagði forsætisráðherra að hann hefði skýra áætlun um afnám hafta sem yrði kynnt í september það sama ár. 15. október 2013 fullyrti fjármálaráðherra að stutt væri í afnám haftanna. Í janúar 2014 sagði forsætisráðherra að ríkisstjórnin hefði skamman tíma til að afnema höftin og 7. júní á síðasta ári sagði fjármálaráðherra - og það er nú kannski hægt að taka undir með honum í því - að það þurfi pólitískan kjark til að afnema höft. Það hefur ekki verið mikið framboð á honum, að því er best verður séð. Við höfðum í tíð fyrri ríkisstjórnar áætlun uppi á borðum sem var öllum ljós og unnið hefur verið eftir og tryggðum samningsstöðu gagnvart erlendum kröfuhöfum með því að fella eignir þrotabúanna undir höftin í mars 2012. Þá sat Framsóknarflokkurinn hjá og Sjálfstæðisflokkurinn greiddi atkvæði á móti. Og það er sú samningsstaða sem við þurfum nú að nýta. Við höfðum í lok þess kjörtímabils lagt upp hugmyndir um lausn haftanna, sem gerðu ráð fyrir að ríkið og lífeyrissjóðir tækju yfir eignarhald bankanna og að svigrúm upp á 300 milljarða, var áætlað þá, mundi skapast. En síðan hefur ekkert gerst. Í aðgerðaáætluninni sem fyrir liggur var gert ráð fyrir því að þegar álandsgengi og aflandsgengi færðust saman kæmi til útgönguskatts. Það hefur nú gerst en það bólar ekkert á útgönguskattinum eða útfærslu á honum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvað líður í því efni? Stóra spurningin er síðan: Hvert er markmiðið? Er höfuðmarkmiðið að afnema höft með íslenska hagsmuni að leiðarljósi eða er ríkisstjórnin orðin verklaus og lömuð vegna þess að hún er orðin fangi ítrekaðra yfirlýsinga forsætisráðherrans um hversu gríðarlega mikla peninga hann ætlaði að skapa með afnámi hafta? Er ekki nauðsynlegt að ríkisstjórnin geri það upp við sig hvort markmiðið er að afnema gjaldeyrishöft eða að afla tekna fyrir ríkið? Hver er afstaða fjármálaráðherrans í þessu efni, hvað setur hann í forgang? Er ekki höfuðverkefnið að losa höftin, finna leið til þess, og getum við ekki sameinast um það meginmarkmið? Auðvitað viljum við skapa allt það svigrúm sem mögulegt er en höfuðmarkmiðið hlýtur að vera að tryggja árangur við afnám hafta. Að síðustu þá er leyndin, sem hefur verið yfir verkefninu öllu, mikið umhugsunarefni. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn segir í nýlegri úttekt sinni að mjög mikilvægt sé að fullt gagnsæi sé og fyrirsjáanleiki um áætlun um afnám hafta. Hann vekur áhyggjur og tortryggni þessi leyndarhjúpur og það mikla hringl sem verið hefur á stofnanaumgjörðinni í þessu efni, sífellt nýjar og nýjar nefndir sem virðast vera til vitnis um ágreining innan ríkisstjórnarinnar um leiðina áfram. Er fjármálaráðherra tilbúinn að stíga næstu skref í opnu ferli hér og [[Forseti hringir.]]ræða við okkur opinskátt og byggja þverpólitíska samstöðu um þetta mikilvæga hagsmunamál þjóðarinnar?
Herra forseti. Hér er sett á dagskrá eitt allra stærsta verkefni á sviði efnahagsmála sem ríkisstjórnin vinnur að ef ekki það stærsta. Það skiptir miklu að við ræðum um þetta mál í réttu heildarsamhengi hlutanna. Fyrst aðeins út af umræðu um þann tíma sem það tekur að afnema höft, ég hef margoft sagt: Það er í sjálfu sér ekkert lagatæknilegt eða efnahagslegt sem kallar á að höftin séu visst lengi. Það þurfa bara ákveðnir hlutir að gerast. Það þarf að létta af þeim þrýstingi sem stendur á krónuna, vegna uppgjörs á slitabúum föllnu bankanna, vegna aflandskrónuvandans og vegna endurfjármögnunarþarfar hér innan lands, áður en það er gert. Fyrir okkar parta, sem sitjum í ríkisstjórninni, þarf það ekkert að taka vissan árafjölda. Það hafa bara ekki fæðst þau skilyrði að þetta sé mögulegt. Það er fyrst og fremst vegna þess að slitabúin hafa ekki náð að ljúka nauðasamningum og hafa ekki haft uppi raunhæfar væntingar um það hvernig það getur gerst svo að hægt sé að gefa vilyrði um undanþágur frá gjaldeyrishöftum. Það hefur tafið ferlið. Þess vegna hef ég oft sagt í opinberri umræðu um þetta: Þetta getur tekið tiltölulega skamman tíma ef hægt er að stilla saman væntingar. Það hefur ekki gerst. Þó hafa ýmsir jákvæðir hlutir gerst á undanförnu einu og hálfu ári eða svo. Þar vil ég nefna að við höfum kortlagt þennan undirliggjandi vanda miklu betur en við höfðum gert fram að þeim tíma. Við höfum fengið erlenda ráðgjafa okkur til liðsinnis, sérstaklega síðasta rúma hálfa árið. Ég met það svo að það hafi verið mjög mikið gagn af því. Nú síðast, þegar við erum að uppfæra skipulag þessarar vinnu, þá er Seðlabankinn að koma nær og nær vinnunni og að setja fólk til starfa í haftaafnámsvinnunni. En það er mín skoðun að við höfum kannski sett of mikinn kraft í framkvæmd haftanna, að viðhalda höftunum, að tryggja að við værum að fylgja lögum og reglum um það hvernig ætti að framfylgja höftunum. Við vorum kannski farin að venjast því á einhverjum tímapunkti og að verða sérfræðingar í því að viðhalda höftum. Of lítill kraftur fór í að kortleggja afnám haftanna. Annað sem ég gæti nefnt er að fram undan er síðasta útboðið á vegum Seðlabankans sem markar ákveðin tímamót hvað varðar aflandskrónuhlutann. Fundir með kröfuhöfum sem voru haldnir undir lok síðasta árs gáfu okkar sérfræðingum líka innsýn inn í það hvaða væntingar eru þar. Allt þetta hjálpar okkur við að móta heildstæða áætlun vegna þess að það er rétt, sem málshefjandi nefnir hér, að við þurfum heildstæða áætlun sem tekur á öllum öngum þessa máls. Ég vil ekki líta þannig á að við stöndum frammi fyrir vali um að hafa höft eða hafa miklar tekjur af afnámi haftanna, þ.e. að við höfum höftin á meðan við finnum ekki leiðir til að afnám þeirra skapi ríkissjóði miklar tekjur, það er ekki verkefnið. Þetta snýst miklu frekar um að viðhalda stöðugleika. Þeim efnahagslega stöðugleika sem hefur skapast hérna á undanförnum árum og við ætlum ekki að skipta á höftunum og stöðugleikanum heldur einmitt að verja stöðugleikann á sama tíma og höftin hverfa. Þetta mun gerast í skrefum, en ég hef, eins og ég hef áður sagt, trú á því að hægt sé að stíga stór skref innan skamms á grundvelli þeirrar vinnu sem er í undirbúningi í Stjórnarráðinu. Það hafa aldrei fleiri verið í fullu starfi við að þróa þær lausnir sem við munum þurfa að láta reyna á á næstu mánuðum en einmitt í dag. Ég vil láta það koma fram í þessari umræðu að ég hef ávallt stutt gott samráð milli flokka frá því að ég var í stjórnarandstöðu. Það var kannski helsta ástæða þess að við lögðumst gegn málinu á sínum tíma, sem vitnað var til hér, að stjórnarandstaðan var algjörlega í myrkrinu og skildi ekkert hvers vegna verið var að herða höftin. Við vorum á móti því að herða höftin á þeim tíma sem við töldum að við ættum að vera farin að létta þeim, meðal annars vegna þess að stjórnarandstaðan væri algerlega í myrkrinu. [[Gripið fram í.]] Það skal sagt hér að ég styð áframhaldandi samráð á þeim pólitísku forsendum sem hafa gilt um það. Þó að smá hikst hafi komið í þá vinnu nýlega, þá stendur hugur minn til þess að viðhalda því og tryggja sem allra mesta samstöðu um þau skref sem stigin verða í framhaldinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að fá tækifæri til að skiptast á orðum um þetta risavaxna mál. Ég vil nota tækifærið og ítreka það sem ég hef áður sagt í umræðum um þessi mál, að um leið og verkefnið er stórt og mikið er mjög mikilvægt að við náum samstöðu um þau skref sem stíga þarf. Sú samstaða þarf að fela í sér að afnám hafta valdi ekki almennri kjaraskerðingu fyrir almenning í landinu. Ég held að það hljóti að vera eitt af markmiðunum í þessari vinnu. Þó að það sé rétt að höftin kunni að verða afnumin í einhverjum skrefum er mikilvægt að hafa heildarmyndina alltaf undir og þess vegna er mjög mikilvægt að vel sé staðið að málinu og að við náum samstöðu um þá aðferðafræði sem verður fyrir valinu, hver sem hún kann að verða. Hér hefur verið rætt um nauðasamninga og hér hefur líka verið rætt um útgönguskatt, sem ég hef nú raunar alltaf haldið til haga að kunni að verða sú leið sem fara þurfi í þessu máli. En hluti af því að við getum lent þessu máli almennilega er að almenningur í landinu og Alþingi allt sé upplýst af því að hér kann að koma upp sú staða að við þurfum að taka ákvarðanir með skömmum fyrirvara og þá er brýnt að við getum náð samstöðu um þær ákvarðanir. Auðvitað er von að við setjum spurningarmerki við til að mynda allar þær misvísandi yfirlýsingar sem gefnar hafa verið og komið hafa fram, meðal annars í máli hv. málshefjanda, þar sem tilkynnt var við upphaf þessa ríkisstjórnarsamstarfs að unnin yrði ný áætlun um afnám hafta. Hana átti að kynna í september 2013, ekki september 2014. Hér kom fram áðan að nú væri unnið að heildstæðri áætlun. Ég skil þá málið sem svo að við séum í raun og veru enn að vinna samkvæmt hinni gömlu áætlun sem sett var á laggirnar 2011, nema það sé þannig að ekki sé unnið samkvæmt neinni áætlun. Mér finnst mikilvægt að fá það staðfest að við séum þá að vinna samkvæmt áætluninni sem samþykkt var 2011 og nýja áætlunin hafi í raun ekki litið dagsins ljós þó að hér sé margoft búið að gefa yfirlýsingar um annað. Ég fagna orðum hæstv. ráðherra um áframhald á þverpólitísku samstarfi en kem nánar að því á eftir í síðara innleggi mínu.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er eins og málshefjandi orðinn svolítið ringlaður á ýmsum yfirlýsingum um afnám hafta, að aðgerðir um afnám hafta verði kynntar fyrir eða eftir helgi, þetta er orðið svona síendurtekið leiðarstef í umræðunni um höftin. Maður er orðinn svolítið langeygður eftir því að fara að sjá einfaldlega hverjar áætlanirnar eru. Ef menn hafa ekki áætlanirnar þá ættu menn að hætta endurteknum yfirlýsingum um að þær sé væntanlegar. Hins vegar finnst mér margt í áherslum hæstv. fjármálaráðherra í umræðunni um afnám hafta vera mjög gott. Ég get tekið undir það. Mér hefur fundist mjög mikilvægt að það er skýrt í huga hæstv. fjármálaráðherra að við erum að fara að afnema höft, við erum ekki að fara að reyna að græða peninga, verkefnið er að afnema höft á fjármagnsflutninga og koma á frjálsu markaðshagkerfi, frjálsum fjármagnsflutningum á Íslandi. Á sama tíma ætlum við að viðhalda stöðugleika og við verðum að búa þetta ferli þannig úr garði að við eflum traust á íslensku hagkerfi. Þetta þarf allt að vera alveg skýrt. Þetta er ekki ferli þar sem við ætlum að reyna að nota tækifærið til að koma höggi á erlenda kröfuhafa eða til að svara fyrir okkur út af því sem íslenska þjóðin þurfti að láta ganga yfir sig í hruninu, eða til þess að koma 300 milljörðum einhvern veginn upp í Seðlabanka sem við getum síðan eytt að vild hér í pólitíkinni. Þetta er ekki ferli um það. Gagnvart þeirri hugmynd að við komum til með að græða fullt af peningum í þessu þá hvet ég til þess að menn spyrji sig: Mun það standast fyrir dómstólum erlendis að það verði hið augljósa markmið afnáms haftanna hér? Hver er munurinn á því að taka 300 milljarða úr þessum sjóðum sem eru ekki inni í hagkerfinu núna og einfaldlega bara prenta þessa peninga og setja þá út í hagkerfið með augljósum efnahagslegum afleiðingum? Þannig að ég fagna því að markmiðin [[Forseti hringir.]]í huga hæstv. fjármálaráðherra eru skýr. Ég held að það sé meiri samhljómur milli [[Forseti hringir.]]hæstv. fjármálaráðherra og minnihlutaflokkanna [[Forseti hringir.]]á þingi en á milli [[Forseti hringir.]]fjármálaráðherra og [[Forseti hringir.]]hæstv. forsætisráðherra.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Páli Árnasyni fyrir að hefja þessa umræðu. Ég fagna því og tel reyndar afar mikilvægt að við fáum tækifæri til að draga fram mikilvægustu þættina í þessu brýna verkefni, í þessu stóra og mikla hagsmunamáli þjóðarinnar. Já, markmiðin eru alveg skýr; að koma á frjálsu flæði fjármagns en um leið að verja stöðugleikann. Í því felst auðvitað sú samstaða sem er svo afar mikilvæg og ég finn í máli hv. þingmanna hingað til að samhljómur er með. Ég hef hins vegar ekki, eins og fram kom hjá hv. málshefjanda, upplifað neitt hringl á þessari vinnu, en það eru auðvitað mjög margir aðilar sem hafa með málið að gera og margt sem þarf að fara saman eins og hæstv. fjármálaráðherra fór mjög vel yfir í sinni ræðu. Ég hef þvert á móti upplifað það að ríkisstjórnin hafi unnið skipulega að lausn þessarar vinnu með aðkomu færustu sérfræðinga og ráðgjafa, innlendra og erlendra, og hingað til hafa verið tekin markviss fagleg skref allt frá því hæstv. forsætisráðherra skipaði ráðgjafarhóp um losun hafta í nóvember 2013. Eins og ég sagði fór hæstv. fjármálaráðherra í ræðu sinni vel yfir þetta ferli og um samfelluna í þeirri vinnu og samráðið við þingflokka, sem ég tek undir að er afar mikilvægt í næstu skrefum sem tekin verða. En hingað til hafa leiðtogar ríkisstjórnarinnar talað af varfærni og ríkisstjórnin tekið yfirveguð og markviss skref í átt að afnámi hafta sem er það mikilvægasta fyrir þjóðina alla.
Herra forseti. Mér finnst hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson spila þetta mjög vel. Hann gerir það faglega, hann gerir það af yfirvegun, hann festir sig ekki í því að við ættum bara einhvern veginn að fara með þetta. Nei. Þetta verður bara gert ef það er innan ramma þess sem hv. þm. Árni Páll Árnason segir, árangur við afnám hafta en þó, eins og hæstv. fjármálaráðherra nefnir, innan ramma stöðugleika. Þessi stöðugleikarammi þýðir að það er bara hægt að taka ákveðið mikið af peningum úr landi. Ef ekki er hægt að hoppa í gegnum þann hring verður þetta ekki klárað. Hæstv. fjármálaráðherra stendur mjög fast á þeim stað, þetta er samningaferli, óbeint samningaferli, þetta er ákveðinn pókerleikur sem er í gangi. Að sjálfsögðu vilja kröfuhafarnir taka sem mest úr landi en fjármálaráðherra hefur staðið fast á sínu, það verður ekki gert nema innan ramma stöðugleika, það er mjög mikilvægt. Síðan þurfum við líka að horfa til þess að 60 milljarðar eiga eftir að fara í kosningaloforð Framsóknarflokksins sem á að taka út úr þessu þrotabúi í gegnum skatta. Þetta á eftir að gera á næstu þrem árum. Það skapar að sjálfsögðu ákveðið vandamál við þetta ferli. Ef það á að klára þetta uppgjör á búunum verður einhvern veginn að ná þessum peningum inn til að geta deilt þeim út til landsmanna. Að sjálfsögðu veldur það ákveðnum óþægindum í öllu þessu ferli. Ef það er rétt, sem hv. þm. Árni Páll Árnason segir, að þetta kosti 80 milljarða á ári í töpuðum gjaldeyristekjum, eru það 80 milljarðar sem tapast. Hvað tefst ferlið mikið út af kosningaloforði Framsóknarflokksins? Það er eitthvað sem við ættum að horfa til ef það er verið að tapa 80 milljörðum á ári í gjaldeyristekjum. Svona loforð kosta og þetta hefur klárlega áhrif á afnámsferlið, en [[Forseti hringir.]]það er mjög gott að hæstv. fjármálaráðherra sé í faglegu ferli að kortleggja allt ferlið [[Forseti hringir.]]og samningsstöðu og stöðu ríkisins gagnvart því að vera ekki lögsótt o.s.frv. [[Forseti hringir.]]og standa fast á því að þessi höft verði ekki afnumin nema innan ramma stöðugleika.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að það kom mér dálítið á óvart að heyra hæstv. ráðherra segja að stjórnarandstaðan hafi verið í myrkri á síðasta kjörtímabili, þann 12. mars 2012 þegar ákveðið var að fella þrotabúin undir höft. Það eru svo sem engin geimvísindi, að sjálfsögðu átti allt að vera innan hafta sem hafði áhrif á útflæði fjármagns hér og afnám þeirra. Þeir flokkar sem nú mynda ríkisstjórn hafa ekki sýnt það í verki hingað til að þeir taki þetta mál sérstaklega föstum tökum og þetta er hluti af sögu þeirra, þ.e. menn hafa ekki treyst sér til þess að fella þrotabúin undir höft. Sjálfstæðisflokkurinn greiddi atkvæði beinlínis gegn því og Framsókn sat hjá og menn geta því ekki afgreitt það svona billega. Stærsta atriðið sem mér finnst órætt hér er að gríðarlegir fjármunir og eignir munu skipta um hendur í öllu þessu ferli, þar á meðal bankar, eignarhald á bönkum og mér finnst við þurfa að fara að ræða með hvaða hætti það verður gert. Þess vegna skiptir það máli sem hv. þm. Árni Páll Árnason sagði í ræðu sinni áðan, að ferlið sé eins gagnsætt og mögulegt er vegna þess að við Íslendingar höfum bitra reynslu af því þegar stjórnmálaflokkar koma að því að einkavæða banka, selja eignir eða hafa eitthvað með slíkt að gera þegar svona stórar eignir skiptar um hendur. Við höfum heilt bankahrun til að sýna afleiðingar þess. Þess vegna skiptir máli að við séum með allt uppi á borðinu í þessum efnum og við verðum að fara að ræða það með hvaða hætti við sjáum það gerast. Að lokum vil ég nefna það að við þurfum líka að ræða hvað gerist svo, og ég sakna þeirrar umræðu af hálfu hæstv. fjármálaráðherra. Það á að afnema höft en hvaða peningastefnu ætla menn svo að reka? Það eina sem sýnt hefur verið í þeim efnum er að menn ætla að loka á evruleiðina. Ekkert annað hefur okkur verið sýnt en maður getur ekki afnumið höft nema vita hvað maður [[Forseti hringir.]]ætlar að gera næst.
Virðulegi forseti. Í þau rúmu 1.100 ár sem við höfum búið í þessu landi höfum við búið við frjálst flæði fjármagns, líklega í 1.015 ár. Í 60 ár bjuggum við við gjaldeyrishöft og síðan aftur í þau sjö ár sem liðin eru frá hruni. Þau gjaldeyrishöft sem nú eru við lýði koma einungis til vegna þess að verið er að varðveita stöðugleika. Í þrotabúum föllnu bankanna er, undarlegt nokk, íslenska ríkið einungis lítill aðili, einungis sem kröfuhafi. Því er þetta mál mjög vandmeðfarið, að íslenska ríkið blandi sér ekki í þetta með þeim hætti að það leiði til málaferla og það lengi í snörunni. Þrotabúin eru sérkafli. Annar kafli er svokölluð snjóhengja sem er afrakstur af vaxtamunaviðskiptum á árunum fyrir 2008. Þar stendur upp á íslenska ríkið. En enn og aftur, segi ég, til að varðveita stöðugleika í gengi og þar með verðlagsbreytingum, verður að fara afskaplega varlega. Það verður að ná samkomulagi við kröfuhafa um eftirgjöf á eignum, sérstaklega á innlenda hlutanum, til að hér losni um greiðslur til kröfuhafa af erlendu eignunum sem eru í raun þau einu verðmæti sem eru í þessum búum. Það er aldrei hægt að líta á eignir þrotabúanna sem einhvers konar mark til skattlagningar. Ég hallast að því að það sé hættulegt að reikna með útgönguskatti öðruvísi en hér verði löng málaferli. En þetta mál þarfnast þess að stigið verði varlega til jarðar og gagnsæið þarf að vera til staðar. [[Forseti hringir.]]Menn verða stundum að halda að sér höndum, sýna ekki á spilin. [[Forseti hringir.]]Til þess er verið að reyna að spila þetta til að varðveita stöðugleikann.
Virðulegi forseti. Áðan sagði hæstv. ráðherra að unnið væri að heildstæðri áætlun. Við fáum kannski svör við því á eftir hvaða áætlun er þá unnið eftir núna. Fyrir nákvæmlega ári kom það einmitt fram hjá hæstv. fjármálaráðherra að unnið væri hörðum höndum að gerð áætlunar um hvernig ætti að komast á næsta stað í ferlinu og raunar sagði svo hæstv. forsætisráðherra í febrúar 2014, af því að hér hefur verið rætt um að hæstv. ráðherrar hafi talað af varfærni, að vissulega væri unnið að áætlun en hún yrði ekki birt og henni yrði haldið leynilegri. Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann sé sammála þeim orðum hæstv. forsætisráðherra frá því í febrúar 2014 en vil líka ítreka, af því að hér hefur verið starfandi hópur þar sem fulltrúar stjórnarandstöðu og stjórnarflokka hafa setið saman, að mér finnst algjört lykilatriði ef það á að vinna einhverja áætlun um afnám hafta að við tökum öll þátt í því, að það sé verkefni okkar allra en ekki einungis verkefni ríkisstjórnarinnar sem svo verði kynnt á einhvern hátt. Annars getum við ekki öll verið ábyrg fyrir þeirri áætlun. Áætlunin er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar ef hún er eingöngu unnin af henni. Það kom líka fram hjá hæstv. ráðherrum áðan að það hefði hlaupið snurða á þráðinn eða eitthvað slíkt í störfum hópsins og vissulega er það rétt. Ekkert fundarboð hefur borist í þennan þverpólitíska hóp síðan snemma í desember. Á meðan hafa birst fregnir af framvindu mála í fjölmiðlum, svo sem um skipan enn einnar nefndar sem hafi verkefni tengd afnámi fjármagnshafta með höndum, að lagt hafi verið fram tilboð um einhvers konar eignaskipti til að greiða götu nauðasamninga, og því finnst mér mjög mikilvægt að því verði komið á hreint hvort ætlunin sé að halda áfram þessu samráði, hvort alvara sé á bak við það og hvort ætlunin sé að hér taki allir þátt í að móta þessa nýju áætlun sem hefur verið í vinnslu nánast allt kjörtímabilið, eins og hefur komið fram. Það liggur alveg fyrir að annaðhvort verðum við öll með og þá er það alvörusamráð, annars ber ríkisstjórnin bara ábyrgð á þessu máli. Ég held að það sé [[Forseti hringir.]]affarasælast í ljósi stærðar málsins og hagsmunanna sem eru svo miklir fyrir alla að við gerum þetta saman. Svona liggur þetta.
Virðulegur forseti. Ég kýs að trúa því að hæstv. fjármálaráðherra átti sig vel á því hvað það er mikilvægt að það myndist um þessa umsvifamiklu aðgerð pólitísk samstaða. Hún bara verður að vera fyrir hendi. Tökum dæmi. Ef ákveðið verður að fara í útgönguskatt, að það verði niðurstaðan, að við viljum létta þrýstingnum af þessu ferli með því að það verði útgönguskattur, þá þarf að hafa mjög sterk pólitísk bein í það. Útgönguskattur verður að ganga jafnt yfir alla. Hann verður ekki bara settur á kröfuhafana, hann verður þá settur á lífeyrissjóðina líka og alla þá sem þurfa að færa fjármuni úr hagkerfinu. Það þarf að vera þverpólitísk samstaða um að það sé í lagi vegna þess að annars verður þessi skattur bitbein hér um missiri og ár. Ég efast um, og ég er sammála þeim sem hafa haldið því á lofti, að það standist að slíkur skattur verði tekjuöflunarleið fyrir ríkissjóð. Ég er ekki viss um að það mundi standast fyrir dómstólum sem málefnaleg ástæða fyrir þessum skatti, að við ætlum að reyna að græða á þessu öllu saman. Það eru miklar freistingar fyrir hendi hér í þessum sal og víðar að reyna að græða mjög mikla peninga á útgönguskatti eða öðrum leiðum við afnám hafta. Það þarf að forðast slíkar freistingar og það reynir á pólitíska samstöðu í því og samtal þannig að hér er augljóst dæmi. Ég nefni eina leið sem hefur verið nefnd í þessu, leið til afnáms hafta, og það er augljóst að hún krefst pólitískrar samstöðu og ég hvet hæstv. ráðherra til að einbeita sér að því að skapa hana. Svo þurfum við auðvitað að horfa á heildarmyndina og til langs tíma. Þetta snýst ekki bara um búin. Ég er í raun farinn að hallast að því að uppgjör búanna sé eiginlega það auðveldasta í þessu. Svo er það fjárfestingarþörf Íslendinga, innlendra aðila, erlendis, um áratugi, lífeyrissjóðanna, annarra, og við þurfum að spyrja okkur: Höfum við [[Forseti hringir.]]gjaldmiðil í landinu sem stenst allan þann þrýsting um áratugina?
Virðulegi forseti. Yfirskrift þessarar umræðu er gjaldeyrishöft. Málshefjandi er hv. þm. Árni Páll Árnason, fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra í ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur. Þeirri ríkisstjórn og þeim ráðherra tókst ekki að ljúka því verkefni að afnema fjármagnshöftin þótt væntanlega hafi ekki skort vilja til verksins. Hvers vegna skyldi það nú hafa tekið svo langan tíma? Hv. málshefjandi hefur kallað eftir samráði af hálfu núverandi ríkisstjórnar, en þó hefur hann sjálfur átt sæti í samráðsnefnd þingnefndar um afnám hafta þar sem fulltrúar allra þingflokka sitja. Í samráðsnefndinni höfum við fengið kynningar um framvindu við afnám hafta og þá undirbúningsvinnu sem þar er í gangi. Við höfum fengið að spyrja innlenda og erlenda sérfræðinga og ráðgjafa sem vinna að tillögum að undirbúningi á næstu skrefum í afnámi hafta bundin trúnaði og þagnareiði. Því miður fara hagsmunir landsmanna og kröfuhafa ekki alltaf saman. Kröfuhafar, sem flestir hafa keypt sig inn í þessa stöðu, vilja að sjálfsögðu hámarka gróðann af þeirri stöðutöku sinni, en þar sem gjaldeyristekjur þjóðarbúsins eru endanleg stærð er ekki hægt að verða við kröfum þeirra nema með því að skerða lífskjör í landinu um ókomin ár. Ég hef heyrt af ræðum þingmanna hér að fullkomin samstaða er um það í þessum sal að það sé ekki fær leið. Það er mikilvægt að rifja upp að kröfuhafar eiga kröfur í fallna banka en ekki á ríkissjóð. Þessir föllnu bankar eru íslensk slitabú sem eru lokuð innan fjármagnshafta eins og allir aðrir í þessu landi. Kröfuhafarnir hafa óskað eftir því að fá að taka sitt fjármagn út fyrir höftin á undan öðrum hér í landi. Ekki er til nægur gjaldeyrir í landinu til þess að verða við því og gjaldeyrisafgangur komandi ára mun ekki duga nema kröfuhafar gefi verulegan afslátt af kröfum sínum. Ríkisstjórnin hefur það vandasama verkefni að leysa fjármagnshöftin og gæta jafnræðis í því ferli og einnig að það verði ekki á kostnað landsmanna og lífskjara í landinu. Hér skiptir miklu að það takist vel til. Og eins og smiðirnir segja: Það skiptir mestu máli að mæla tvisvar því það er bara hægt að saga einu sinni.
Forseti. Ég vil byrja á að fagna því sem fram hefur komið í máli hæstv. fjármálaráðherra um aukið upplýsingaflæði og samvinnu um það hvað við ætlum að gera eftir að höftunum verður aflétt. Mér finnst það ekki síður mikilvægt og ég vona að sú samvinna sem hér hefur verið boðuð feli það líka í sér. Það er löngu tímabært að við sem Alþingi, einstakir þingmenn og flokkar, förum að hugsa framtíðina lengur en til næstu fjögurra ára. Það er óbærilegt að horfa upp á það að góð og vönduð vinna sé rakin upp eingöngu út af því að rétta fólkið kom ekki þeirri vinnu í gegn. Ég vil hvetja hæstv. fjármálaráðherra til að hafa góðan grunn að samvinnu um þessi mál hér á þingi. Ég held að það sé mjög mikilvægt til langs tíma fyrir alla. Auðvitað er það svo að við erum hér á Alþingi fyrir landsmenn alla, ekki bara fyrir kjördæmin okkar, flokkana eða hverfið. Þetta er rosalega stórt mál. Eins og fram hefur komið skiptir miklu að unnið sé með heildarhagsmuni í huga. Ég efast ekki um að það sé markmið hæstv. fjármálaráðherra. En það er líka mjög mikilvægt að í þessu ferli verði ekki það sem kalla má „hubris“. Hann gengur út á það að viðkomandi sem fer með málaflokkinn haldi að hann einn geti leyst hann. Hér skiptir miklu máli að við gerum eins og þegar við þurftum að taka Icesave fyrir dóm, að við vinnum eindregið saman öll. Það mun skila langbestum árangri fyrir framtíð landsins og fyrir okkur öll sem hér sitjum. Þá munum við vonandi sofa ákaflega vel á næturnar ef okkur tekst að gera þetta á tilhlýðilegan máta án þess að hér fari fram [[Forseti hringir.]]…
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessa umræðu. Fyrst, vegna orða hv. þm. Frosta Sigurjónssonar, vil ég segja að það er óþarfi að vera með skens í garð minn eða síðustu ríkisstjórnar fyrir framgöngu okkar í afnámi hafta. Sú áætlun sem var unnin í minni efnahagsráðherratíð árið 2011 er sú sama og búið er að vinna að í næstum því tvö ár í tíð þessarar ríkisstjórnar. Hún hefur ekki breytt einum stafkrók í þeirri áætlun. Það er auðvitað mikil traustsyfirlýsing við það verklag sem lagt var upp með. Ég fagna yfirlýsingu hæstv. ráðherra um samráð sem ég held að sé forsenda að lausn. Hann sagði að slitabúin hefðu ekki getað komið með lausn, það hefði tafið málin. Við getum ekki sætt okkur við það. Við hljótum að standa saman um að sætta okkur ekki við það að þau ákveði hraðann í þessu verki eða þau ákveði dagskrána en samráð hlýtur að felast í alvörusamtali. Það veit hann frá síðasta kjörtímabili og ágætt að hv. þm. Birgitta Jónsdóttir vísaði hér til samráðsins um Icesave í aðdraganda málsvarnarinnar. Það tókst vel vegna þess að menn komu þar ekki að ketinu soðnu. Allir fulltrúar stjórnarandstöðunnar fengu að eiga þátt í mótun afstöðunnar. Það er ekki samráð að boða til funda og kynna ákvarðanir sem þegar hafa verið teknar. Þess vegna er það grundvallaratriði ef menn vilja almenna pólitíska samstöðu um þetta verkefni að við komum saman að mótun afstöðunnar. Ég vil líka undirstrika mikilvægi gagnsæis og almennra leikreglna í þessu efni. Eðli málsins samkvæmt, í ljósi þess hvernig þessir flokkar fóru með það vald sem þeir höfðu tök á við einkavæðingu bankanna á sínum tíma, þegar vildarvinum var afhent lykilaðstaða í efnahagslífinu, þá er tortryggni í samfélaginu. Það er eðlilegt að mæta henni með því að vinna þetta eins og kostur er fyrir opnum tjöldum og draga úr ótta við flokksbundna [[Forseti hringir.]]hrægamma sem nú voma yfir [[Forseti hringir.]]og eru kannski ekkert endilega mikið betri [[Forseti hringir.]]en erlendir hrægammar.
Herra forseti. Þetta hefur verið um allt ágætisumræða, en það er kannski um árin strax eftir hrun að segja að ég held að ekki bara stjórnarandstaðan hafi verið í ákveðnu myrkri, við vorum öll í ákveðnu myrkri. Við áttuðum okkur til dæmis alls ekki á því hversu mikill þrýstingur var á íslensku krónuna hér strax eftir höftin. [[Gripið fram í.]]Upphaflega var út frá því gengið að við værum fyrst og fremst að eiga við aflandskrónuvandann upp á nokkur hundruð milljarða. Það var snjóhengjan sem við ræddum um og var meginástæða haftanna eins og málið var lagt upp í upphafi. Síðan smám saman yfir tíma gera menn sér grein fyrir því að það eru ófjármagnaðar skuldbindingar hér innan lands til næstu ára sem þarf að eiga við og að gjaldeyrisjöfnuðurinn, þegar horft er til slitabúanna, muni alls ekki duga til þess að greiða kröfuhöfunum út eins og væntingar þeirra stóðu til. Þetta hefur gjörbreytt myndinni. Eftir hvaða áætlun er þá verið að vinna? Auðvitað er í grunninn verið að vinna eftir þeirri áætlun sem var lagt upp með strax eftir hrunið, en við höfum þurft að gera breytingar og aðlaganir eftir því sem staðan hefur skýrst. Ég vil leggja áherslu á það að sú vinna sem ég vísa til að verið sé að sinna í stjórnkerfinu er fyrst og fremst sérfræðingavinna. Þetta er ekki eitthvert pólitískt starf þar sem menn velta fyrir sér hvaða pólitíska aðferðafræði gagnist best. Við erum að reyna að kortleggja vandann með aðstoð sérfræðinga, t.d. með því að gera okkur grein fyrir því nákvæmlega hvernig greiðslujöfnuðurinn lítur út, hvernig spá er um hann til næstu ára, hvaða lagalegu þætti þarf að taka með í myndina, þegar allir valkostir eru teknir upp á borðið, allt frá þeim sem hafa verið nefndir hér, eins og skattinum, og yfir í gjaldþrotaleiðina. Gjaldþrotaleiðin hefur verið kortlögð alveg sérstaklega vegna þess að hún er kannski sú sem er nú þegar skrifuð í lögin. Við vitum hvað lögin segja, en við þurfum að gera okkur nákvæmlega grein fyrir því. Allir þessir kostir hafa verið skoðaðir. Þetta er því fyrst og fremst sérfræðingavinna sem er verið að vinna í stjórnkerfinu og það þurfti að gera mikið átak til þess að skýra myndina þannig að við stöndum frammi fyrir valkostum [[Forseti hringir.]]sem hafa verið kannaðir til hlítar. Ég vonast til þess að [[Forseti hringir.]]á hinum pólitíska samráðsvettvangi verði [[Forseti hringir.]]hægt að kynna þá kosti á grundvelli þessarar vinnu á næstu vikum og [[Forseti hringir.]]mánuðum.
Hæstv. forseti. Ég er komin hingað upp til að leiðrétta þau orð sem féllu hjá mér í fyrirspurnatíma í gær í svari til hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur þar sem ég sagði að lagasetning vegna hafnar á Bakka væri til athugunar hjá ESA. Það er ekki rétt, það sló saman hjá mér. Það sem er til athugunar hjá ESA er raforkusamningur vegna Bakka en ekki vegna hafnarinnar á Bakka. Það var allt samþykkt af hálfu ESA í mars á síðastliðnu ári. Mér þykir mikilvægt, í ljósi mikilvægis þessarar umræðu, að fara rétt með og vil því leiðrétta það.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir að koma hingað og leiðrétta mál sitt frá því í gær. Mér þykir til fyrirmyndar af hálfu ráðherra að gera slíkt og mætti það örugglega gerast oftar og hafa gerst. Ég ætla aðeins að fara í gegnum þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands, með síðari breytingum, um skipulag ráðuneyta og stofnana. Við vorum að ræða það í síðustu viku og ýmislegt kom fram. Eins og var nefnt finnst mér ánægjulegt að sjá að í upphafi eru dregnar fram í örstuttu máli þær breytingar sem frumvarpið felur í sér áður en farið er að fjalla um einstök efnisatriði þess og lagagreinar. Það er ágætt til að átta sig á í fljótu bragði um hvað svona mál snýst og mætti svo vera í miklu fleiri tilvikum. Ég held að þeir sem setja saman og semja frumvörp mættu taka sér það til fyrirmyndar. Mig langar að byrja á því að fjalla um 1. gr. Þar er verið að setja inn ákvæði sem tekið var út um að ráðherra geti ákveðið aðsetur stofnunar sem heyrir undir hann, nema mælt sé á annan hátt í lögum. Hér er tilgreint að ákvæðið hafi væntanlega fallið óvart út þegar lögin voru endurskoðuð árið 2011. Ég er ekki sannfærð um það. Ég hef eiginlega meiri trú á því að fólk hafi almennt ekki talið þörf á því að hafa ákvæðið inni, en veit svo sem ekkert nánar um það. Það hefur alla vega ekki verið ástæða til þess að mati síðustu ríkisstjórnar að bæta því inn í aftur eða leiðrétta, eins og hér virðist vera lagt upp með að verið sé að gera. Mér finnst verið að gefa ráðherra miklar heimildir. Talað er um almenna heimildir handa honum til að ákveða aðsetur stofnana sem undir hann heyra. Þrátt fyrir að tekið sé fram að Alþingi geti auðvitað með lögum ákveðið að stofnanir skuli staðsettar á tilteknum stað er það samt sem áður svo að ráðherra getur með þessari heimild gert það líka, nái þetta fram að ganga óbreytt. Það segir síðar í þessari grein að æskilegt kunni að vera að setja almenn viðmið um tilhögun breytinga vegna aðseturs stofnana varðandi stöðu og réttindi starfsmanna og það sé þá í höndum fjármálaráðherra að meta hvort slík viðmið skuli gefin út. Þetta finnst mér mjög opið, hvort það sé æskilegt eða kunni að vera það. Ég held að ævinlega hljóti að þurfa að hafa í huga réttindi og skyldur starfsmanna við svona breytingar og að í rauninni eigi að setja reglugerð samhliða þessari lagasetningu þannig að það sé alveg á hreinu. Hér hefur verið rætt svolítið í þessu samhengi um flutning tiltekinnar stofnunar til Akureyrar. Ég hef ekkert um það að segja í sjálfu sér annað en að ég hef trú á því að heimildin til að flytja heilu stofnanirnar til eða frá geti verið mjög kostnaðarsöm fyrir ríkið og ekki endilega byggð á faglegu mati heldur sé þetta í rauninni, eins og sýndi sig í fyrrnefndu máli, aðeins ákvörðun ráðherra. Burt séð frá öllu því sem komið hefur fram varðandi það mál, hvort sem það snýr að fagmennsku, mannauði eða öðru slíku, er hætta á því að það geti gerst aftur sem einu sinni hefur gerst og það akkúrat núna. Því finnst mér slík heimild ekki eiga að vera í þessum lögum. Ég held að það eigi ævinlega að leggja það fyrir Alþingi sé áhugi fyrir því að rífa stofnanir upp með rótum og flytja þær. Það er mikill kostnaður sem fylgir þessu tiltekna dæmi en eins og ég segi ætla ég ekki að ræða þá stofnun, Fiskistofu Íslands, og flutning hennar. Mér finnst hann sýna og sanna að hér sé verið að búa til ramma utan um eitthvað sem búið er að framkvæma. Mér finnst það koma ákveðnu óorði á flutning starfa út á landsbyggðina að framkvæma flutninginn á þennan hátt. Ég er ekki heldur fylgjandi ákveðnu ráðherraræði, að draga til sín aukið vald eins og mér finnst þetta frumvarp bera svolítið merki um. Svo ég klári þetta með Fiskistofu bendi ég líka á að Eyþing, Samband sveitarfélaga í Eyjarfirði og Þingeyjarsýslum, áttu ágætisskýrslu um það mál sem sneri m.a. að flutningi Fiskistofu á fimm ára tímabili. Það hefði verið vænlegra til árangurs og líka vænlegra gagnvart viðhorfi fólks til flutninga opinberra starfa. Við vitum að töluvert hefur verið skorið niður í opinberum störfum. Á þeim tíma sem bæði síðasta ríkisstjórn og núverandi ríkisstjórn hafa verið að störfum hefur opinberum störfum úti á landi fækkað og eitt svona „drop“ niður á einhvern tiltekinn stað leysir ekki þann vanda. Ég held að við eigum að sjá þessi mál fyrir okkur í stærra samhengi og horfa fram í tímann. Ég get nefnt mörg dæmi um þetta. Við fækkuðum hjá Vinnumálastofnun, Hafrannsóknastofnun, umboðsmanni skuldara á Akureyri, sem stóð sig afskaplega vel og vann hratt og vel þau mál sem þar voru en einhverra hluta vegna þarf landsbyggðin að blæða um leið og skorið er niður. Við getum alveg komið í veg fyrir að það sé alltaf fyrsta ákvörðun stofnana að skera niður útibúin sín, ef við getum sagt sem svo. Ég held að við getum haft áhrif á það á annan hátt. Það má líka segja að þau ársverk sem hafa lagst af á landsbyggðinni eru mikið í heilbrigðisþjónustu og mikið til unnin af konum. Við þurfum að horfa á hlutina í miklu stærra samhengi en hér er gert. Mér finnst ekki gott að ráðherra hafi nánast einn um þetta að segja. Mig langar að tala um tvær greinar saman af því að þar er verið að tala um að ráðherra þurfi eða beri einungis skylda til að skýra frá mikilvægum málefnum á fundum ríkisstjórnar þegar tveir eða fleiri ráðherra koma fram sameiginlega á slíkum fundi gagnvart aðilum að stjórnkerfinu eða utan þess. Ákvæðið tekur sem sagt ekki til funda þar sem ráðherra kemur einn fram fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, þrátt fyrir að þeir fundir séu algengastir. Það er talað um að hagsmunirnir ríkisstjórnarinnar liggi ekki í því að fá upplýsingar um alla fundi heldur einungis um mikilvæga fundi. Það er því ráðherrans að ákveða hvað er mikilvægt gagnvart samstarfsráðherrum sínum en ekki annarra. Svo er skylda ráðherra til að bera mikilvæg stjórnarmálefni upp í ríkisstjórn stjórnarskrárbundin en eins og ég segi er það undir ráðherra komið hvað hann telur mikilvægt. Þetta er svolítið sérstakt af því að í 4. gr., þar sem verið er að tala um ráðuneyti og skráningu upplýsinga og hvað beri að skrá og hvað ekki, er lagt til að í staðinn fyrir að það sé skylda að skrá formleg samskipti verði skylda að skrá mikilvæg samskipti á fundinum. Enn og aftur er matið á því hvað sé mikilvægt mjög huglægt. Það er vitnað í upplýsingalögin til að skerpa á skyldu annarra stjórnvalda að halda til haga mikilvægum upplýsingum og auðvitað er verið að vitna í gegnsæi í stjórnsýslunni. Í 10. gr. snýr a-liður greinarinnar að stjórnvaldinu sjálfu þar sem segir að þau eigi að skrá öll samskipti sín við fólk utan stjórnsýslunnar og að skrá beri niður munnlegar upplýsingar, samskipti á fundum eða í samtölum, það hafi sama vægi og skriflegar upplýsingar. Mér finnst það einkennilegt í ljósi þess sem er sérstaklega tekið fram í athugasemdum um 4. gr. Vitnað er í þáverandi formann allsherjar- og menntamálanefndar á löggjafarþingi 139 sem segir að eðlilegt sé að ráðherrar og ráðuneyti geti átt samtöl frammi á gangi eða í síma og annað því um líkt án þess að það sé skráð. Mér þykir það ósköp eðlilegt en mér finnst óeðlilegt að öll slík samskipti við aðila utan Stjórnarráðsins beri að skrá. Af hverju gildir ekki það sama um þetta ef talað er um það í formi gegnsæis? Í athugasemdum um 6. gr. er talað um innra skipulag ráðuneytanna og mér sýnist það helst ganga út á að fækka svokölluðum stjórnsýslustofnunum og búa til starfseiningar innan ráðuneytisins eða einhverjar ráðuneytisstofnanir. Ég sit í allsherjar- og menntamálanefnd og þar er verið að búa til slíka stofnun sem heitir Menntamálastofnun með því að sameina Námsgagnastofnun og Námsmatsstofnun. Þetta eru ólíkar stofnanir og ekki endilega eining um sameininguna. Það er verið sameina stofnanirnar og gera þær að stjórnsýslueiningu sem hefur ekki stjórn heldur er gert ráð fyrir fagráðum og það finnst mér innstæðan í þessari grein. Talað er um að verkefni hafi flust frá ráðuneytum til stofnana undanfarin ár og úrskurðarnefndum fjölgað. Ég get alveg tekið undir að fækka megi úrskurðarnefndum og fara aðeins í gegnum það. Ég sit í hópi um neytendamál og þar er mikið fjallað um úrskurðarstofnanir. Ég get alveg fallist á að þeim megi fækka og eflaust einhverjum stjórnsýslustofnunum. Ég ætla ekki að draga neitt úr því að það geti verið. Ég hef samt áhyggjur af þeirri tilhneigingu að draga allt inn í ráðuneytið og velti fyrir mér þessari armslengd í mörgum tilvikum og því sem mér finnst vera lagt upp með hér, að fólk telji að hægt sé að búa það til innan ráðuneytisins samt sem áður, þrátt fyrir að verið sé að ræða að hafa það þar innan dyra. Hér er líka talað um að mótuð verði löggjafarviðmið um hvers konar stjórnsýslunefndir eigi rétt á sér. Það er talað um að það séu nefndastörf innan Stjórnarráðsins og mig mundi langa til að vita til hvaða stofnana eigi að horfa. Neðar í sömu greinargerð um 6. gr., varðandi hvort það eigi að ráðast í slíkar breytingar, er vitnað aftur í þessa nefnd Stjórnarráðsins þar sem verið er að greina stöðu styrkleika og veikleika stofnanakerfis ríkisins. Hvenær getum við fengið að sjá þá niðurstöðu? Verður henni skilað á einhvern hátt eða er þetta eingöngu fyrir ráðuneyti eða Stjórnarráðið? Er breytinga að vænta í kjölfarið? Væntanlega er nefndin ekki einungis að störfum til að vera að störfum, hún á að skila ráðherra einhverjum hugmyndum. Ég sé að tími minn hér styttist óðum og ég er rétt að byrja. Meðferð kærumálanna innan stofnunarinnar, og þá er ég að tala um armslengdina sem ég nefndi áðan, það sem mér finnst ekki hljóma vel er að það eigi að vera sérstök starfseining innan ráðuneytisins og hún er hér talin fullnægjandi til að mæta þeim sjónarmiðum sem hafa legið hjá úrskurðarnefndum í þessari fjarlægð. Það er líka talað um að jafnvel sé hægt að setja fót sérstakan stjórnsýsludómstól. Ég mundi vilja heyra í hæstv. ráðherra þegar hann lokar þessu máli, hvort hann sjái fyrir sér að sá sérstaki stjórnsýsludómstóll komi þá í staðinn fyrir einhverjar úrskurðarnefndir og hverjar hann mundi helst leysa af hólmi. Virðulegi forseti. Ég verð að koma í aðra ræðu því að ég á eftir niðurstöðu rannsóknarnefndar Alþingis, ég á eftir siðareglur og margt annað. Ég verð að láta þetta duga í fyrstu ræðu og bið um að ég sé sett á mælendaskrá aftur.
Hæstv. forseti. Mörg undanfarin ár hefur verið ákveðinn leki af störfum til höfuðborgarsvæðisins af hálfu hins opinbera í nafni hagræðingar, sameiningar o.s.frv. Lekinn er orðinn svo stöðugur og langvarandi að við lítum nokkurn veginn á hann sem eðlilegan. Þingmaðurinn ræddi um flutning Fiskistofu til Akureyrar og sagði að það þyrfti að byggjast á einhvers konar faglegu mati um flutning stofnana. Ég vil því spyrja þingmanninn, hvernig geta menn búið til faglegt mat um flutning stofnana frá höfuðborgarsvæðinu til landsbyggðarinnar eða öfugt. Eins og þingmaðurinn nefndi líka er verið að flytja Námsmatsstofnun úr Reykjavíkurkjördæmi í Suðvesturkjördæmi. Það byggist held ég ekki á neinu sérstöku faglegu mati. En ég vil spyrja þingmanninn: Á hverju getur … [[Gripið fram í.]]Þetta er ekki sama kjördæmi, hv. þm. Helgi Hjörvar, þetta er úr Reykjavík, úr Borgartúni í Kópavog þar sem Námsgagnastofnun er. Á hverju getur faglegt mat um flutning stofnana byggst?
Virðulegi forseti. Já, ég tók þetta dæmi hérna áðan og ég er sammála hv. þingmanni að þessi leki á störfum til höfuðborgarsvæðisins er óþolandi, við getum verið sammála um það. En hvað varðar faglegt mat þá sáum við til dæmis með Fiskistofu að það er bara hörð og klár ákvörðun ráðherra án þess að hann virðist hafa ráðfært sig við aðra hvað það hefur í för með sér. Missum við mannauð? Auðvitað veit ég að við viljum sjálfsagt öll vera þar sem við erum og treg til að færa okkur um set og allt það. En það þarf að fá í lið með sér fólk sem veit um málaflokkinn, hefur til þess reynslu eða eitthvað slíkt, það þarf ekki endilega að vera starfsfólk viðkomandi stofnunar, alls ekki. En eins og hv. þingmaður nefndi áðan varðandi þær tvær stofnanir sem verið er að sameina og færa milli kjördæma, það er kannski hægt að keyra hér á milli og fólk þarf ekki að flytjast búferlum þó að það fari upp í Ögurhvarf úr Borgartúni, en það getur vissulega raskað einhverju, það hefur líka komið fram og mótbárur hafa komið fram við því. Þess vegna segi ég að mér finnst ástæða til þess, ef þetta færi í meðför Alþingis, að lagt yrði fram frumvarp af hálfu ráðherra um að tiltekin stofnun mundi flytjast eitthvert, það færi í umræður hér, það yrði sent til umsagnar hjá þar til bærum aðilum sem gætu eitthvað haft um málefni viðkomandi stofnunar að segja. Ekki starfsfólkið sjálft heldur málefni stofnunarinnar, hverja snertir það? Það gæti alveg orðið niðurstaðan að heppilegt væri að flytja, og það kostar jú yfirleitt alltaf eitthvað að flytja. Það er kannski það sem ég er að meina með því þegar ég er að tala um faglegt mat en ekki einhendis ákvörðun tiltekins ráðherra.
Hæstv. forseti. Menntunarstig Íslendinga hefur hækkað, samgöngur einnig og samhliða tæknibyltingu erum við þess vegna, held ég, alls staðar á Íslandi, færir um að taka við stofnunum hér og þar. Það sem ég átti við með spurningu minni: Hvernig metum við það faglega hvort Fiskistofa á að vera á Akureyri, Hafnarfirði, Höfn eða einhvers staðar annars staðar? Er til faglegt mat sem segir hvar stofnun á Íslandi á að vera? Ég held að það sé nefnilega ekki þannig. Við lítum svolítið á þennan leka sjálfsagðan á höfuðborgarsvæðið og við lítum á það sem eðlilega uppbyggingu á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna vil ég spyrja þingmanninn aftur, vegna þess að mér finnst hún ekki svara spurningunni: Getum við einhvern veginn byggt faglegt mat á því hvar stofnun á að vera, óháð því hvar hún er þegar menn ætla að skoða það að flytja hana?
Virðulegi forseti. Ég tek undir það að menntun hefur aukist sums staðar en af því að við vorum að fjalla um menntunarmál, svo ég fari nú út í allt annað, þá er nú verið að skera niður þar sem menntunarstigið er hvað lægst, eða úti á landsbyggðinni. Samgöngur hafa jú víða batnað og allt það. Landsbyggðin er mjög vel undir það búin víðast hvar að taka við stofnunum, ég geri ekki lítið úr því, og ég hef ekki sagt neitt um það hvort ég sé hlynnt eða andvíg þeim tiltekna stofnanaflutningi sem hér átti sér stað, af því að mér finnst þetta ekki bara snúast um þá tilteknu stofnun. Mér finnst þetta snúast um það að ráðherra, hver svo sem hann er hverju sinni, getur einhendis ákveðið að flytja stofnun eitthvert. Eins og ég sagði áðan, og mér finnst það rökstyðja mál mitt vel, að fólk á samskipti við tiltekna stofnun, þarf að eiga við hana daglegt samstarf eða mánaðarlegt samstarf eða hvernig því er nú háttað hverju sinni, þeir aðilar eru þá ekki starfsmenn stofnunarinnar - við getum haldið því fólki sem jú vill gjarnan vera á sínum stað þar sem það er, flest hvert vænti ég - að þá fáum við væntanlega umsagnir frá mjög mörgum aðilum sem snerta viðkomandi stofnun. Það held ég að geti orðið til þess að við getum myndað okkur faglega skoðun, þingmenn og fleiri sem kæmu að þeirri ákvörðun. Og þá yrðu miklar og skiptar skoðanir um það mál. Dregnir yrðu fram í dagsljósið kostir og gallar við að flytja eitthvert annað í staðinn fyrir að sitja uppi með það, hver svo sem stofnunin er. Við munum eftir því þegar Landmælingar voru fluttar upp á Akranes. Það eru höfuðstöðvar stofnana úti á landi, það er ekki eins og það hafi ekki gerst áður, það hefur bara farið vel og ekki verið vandamál. En það breytir því ekki að mér finnst að við eigum að vanda stjórnsýsluna í kringum þetta og mér finnst þetta ekki vera leiðin til að vanda stjórnsýsluna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar. Ég vildi spyrja hana nánar út í það sem lýtur að flutningi Fiskistofu sem var hér nokkuð til umræðu á síðastliðnu ári, en mér skilst að búið sé að slá því á frest eða slá það af eða hvernig svo sem það mál stendur núna. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í tilurð þess máls einfaldlega vegna þess að hún er þingmaður kjördæmisins, hvort málið hafi verið rætt í hópi þingmanna Norðausturkjördæmis á meðan það var á undirbúningsstigi og áður en það var tilkynnt sem opinber ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Með hvaða hætti var umfjöllun háttað um þetta mál fyrir norðan, í nærsamfélaginu þar? Síðan vil ég spyrja um það frumvarp sem hér liggur fyrir ári eftir að þessar hugmyndir komu fram. Eru hér á ferðinni þær lagabreytingar sem nauðsynlegar eru til þess að orðið geti af fyrirætlunum eins og flutningi Fiskistofu? Var sá flutningur ekki heimill að gildandi lögum þegar þær yfirlýsingar voru gefnar, sem núna er búið að falla frá eða slá á frest eða hvernig svo sem það mál nú stendur hjá ríkisstjórninni? Það er heldur á reiki eins og margt annað. Að síðustu vil ég spyrja varðandi þessar 3 millj. kr., ef ég man nú fjárhæðina rétt, sem Framsóknarflokkurinn lýsti yfir að ætti að greiða hverjum þeim sem væri tilbúinn til þess að flytja norður. Af því að hv. þingmaður situr í fjárlaganefnd, á hvaða heimildum byggja þær fjárveitingar? Hvaða umfjöllun fékk það mál í fjárlaganefnd, þ.e. varðandi heimildir í gildandi fjárlögum o.s.frv. og sömuleiðis undirbúningurinn að þeirri ákvörðun og yfirlýsingu?
Virðulegi forseti. Þetta mál var ekkert rætt í þingmannahópi þingmanna Norðurausturkjördæmis og í sjálfu sér finnst mér engin ástæða til þess. Þetta kemur ekki bara okkur við, þetta kemur miklu fleira fólki við. Það kemur mér nú á óvart og ég hafði ekki heyrt af því að búið væri að slá flutningnum á frest eða ákveða að láta ekki verða af honum. Ég hefði viljað fara þessa leið af því að ég sé Fiskistofu alveg geta átt heima á Akureyri, það snýr ekkert að því. Ég vitna aftur til þess að Eyþing gerði vandaða skýrslu sem sneri meðal annars að Fiskistofu og lagt var að hún yrði færð á fimm ára tímabili. Það er hins vegar aðferðafræðin sem ég gagnrýni, það er það sem ég gagnrýni í þessu frumvarpi. Ég ræddi það áðan að mér fyndist ekki faglegt að gera þetta með slíkum hætti. Nei, ég tel að það sé akkúrat það sem verið er að reyna gera hér, að klóra í bakkann, að flutningurinn hafi ekki verið heimill samkvæmt núgildandi lögum og að þess vegna sé verið að búa til ramma utan um málið. Varðandi fjárheimildirnar, eins og við ræddum töluvert um í fjárlagaumræðunni, var verið að pikka út peninga héðan og þaðan og færa á milli liða og meira að segja byggðatengdra liða til þess að mæta þeim 205 millj. kr. eða 215 millj. kr. kostnaði sem felst í því að flytja Fiskistofu. Það var því ekki rætt neitt sérstaklega, það kom bara tilkynning frá ríkisstjórninni um að svona hygðist hún leggja málið fram. Skýringarnar varðandi kostnað voru í rauninni bara flutningur á milli hinna ýmsu liða og svo var eitthvað til hjá Fiskistofu líka til þess að mæta kostnaðinum. Ég segi því eins og annar hv. þingmaður áðan, það þurfti ekkert að múta fólki til að flytja til Akureyrar, [[Forseti hringir.]]… Mér fannst það því frekar taka umræðuna niður en hitt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Það er þá allt saman með nokkrum ólíkindum að ríkisstjórnin fari fram með yfirlýsingu um stóra ákvörðun eins og þessa, ekki bara þannig að hún komi starfsmönnum viðkomandi stofnunar jafn illilega að óvörum og raunin varð heldur hafi málið verið svo illa undirbúið að menn hafi ekki áttað sig á því að þá skorti lagaheimildir til að gera það sem þeir lýstu yfir og höfðu ekki einu sinni gert ráðstafanir til að hafa tiltæka þá fjármuni sem þeir þurftu síðan til að geta fjármagnað þær reddingar sem þeir reyndu að fara í eftir á með einhverjum loforðum með einhver fjárútlát sem þó enginn gekkst inn á. Ég vildi af þessu tilefni bara undirstrika að þetta er okkur ágætisáminning um það hvers vegna þarf að vera agi og festa í þeim ramma sem Stjórnarráðið starfar í vegna þess að það eru því miður allt of mörg lausatök og svo fjölmörg mál of illa undirbúin. Ég vildi í síðari andsvari mínu inna hv. þingmann eftir því sem lýtur að skráningu á samskiptum ráðherra, hvort það sé ekki einmitt ákaflega mikilvægt að festa þau ákvæði kirfilega niður, sérstaklega í ljósi þess álits sem við fengum frá umboðsmanni Alþingis fyrir helgina og laut að samskiptum ráðherra við yfirmann undirstofnunar sinnar sem virðast því miður ekki vera til á skrá. Ekki liggur fyrir efni samtala hæstv. ráðherra við undirmann sinn sem var þó í því tilfelli að rannsaka ráðherrann, ekki er til yfirlit um þau símtöl sem þar fóru á milli, hvenær þau fóru á milli, hvenær þau fóru fram, hve löng þau voru, hversu mörg þau voru o.s.frv. Er það okkur ekki enn ein áminningin um að það er ástæða til að herða á rammanum um [[Forseti hringir.]]…?
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni varðandi flutninga stofnana út á land, að þeir skuli vera með þessum hætti og að ramminn hafi ekki verið nægilega skýr. Nú hafa borist svör við fyrirspurn frá hv. þm. Birni Val Gíslasyni um að engar stofnanir verði fluttar út á land í öllum ráðuneytum, það standi ekki til þannig að ég veit ekki hvort þetta á að vera einsdæmi hjá þessari ríkisstjórn. Því spyr maður sig auðvitað hver ástæðan sé fyrir því að hún þurfi að gera þetta, en kannski á aðeins að flytja þessa tilteknu stofnun eina og sér. Ég geri mér líka grein fyrir því og tek undir það sem sagt hefur verið að opinber störf stoppa of stutt úti á landi. Þau eru gjarnan skorin fyrst af, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, frekar en að reynt sé að koma í veg fyrir það, eins og ákvörðun varðandi fjárframlag til Vinnumálastofnunar eða Matís eða hvað það nú er sem verður til þess að einyrkjastörf eða tveggja manna störf einhvers staðar eru lögð af. Störfum er hlutfallslega mun minna fækkað hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég ætla ekki að segja aldrei vegna þess að það er líka skorið niður hér. En hér er um auðugan garð að gresja, að minnsta kosti mun meira en mjög víða úti á landsbyggðinni þegar kemur að störfum. Varðandi siðareglurnar þá kom ég einmitt inn á það áðan. Mér finnst mjög varhugavert að ráðherrar þurfi minna að skrá samskipti og þeir skrá nánast bara það sem þeim þykir tilhlýðilegt en ekki tveggja manna tal eða eitthvað slíkt. Það sýndi sig akkúrat núna. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég dreg þá ályktun að við ættum að auka skráninguna á milli starfsmanna hvað það varðar frekar en hitt. En hins vegar er lögð áhersla á að skrá samskipti [[Forseti hringir.]]við fólk úti í bæ en ekki innan stofnana.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands, frumvarp sem hæstv. forsætisráðherra leggur fram. Kannski er best að byrja á því að segja hvað ég ætla ekki að tala um. Ég ætla ekki að fjalla sérstaklega um 4. gr. frumvarpsins sem fjallar um skráningu samskipta og ég ætla ekki að fjalla sérstaklega um 8. gr. sem fjallar um siðareglur, en umboðsmaður Alþingis kom inn á bæði þessi atriði auk hlutverks aðstoðarmanna í áliti sínu vegna samskipta fyrrverandi innanríkisráðherra og fyrrverandi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Hann hefur mælst til þess og það kom fram á fundi hans með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að farið verði sérstaklega yfir þessi atriði. Ég veit að nefndin ætlar sér að gera það, enda fer þetta mál til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hún mun auðvitað fara yfir þessi mál í því ljósi. Það eru þrjú atriði sem mig langar að ræða í dag. Það er 1. gr. sem lýtur að staðsetningu stofnana og ákvörðunarvaldi ráðherra þar um. Það er 6. gr. sem fjallar um styrkingu ráðuneyta, það er alla vega meining þessa frumvarps, og síðan b-lið 10. gr., um tilfærslu á starfsfólki án auglýsinga. Svo við byrjum á 1. gr. sem er nú aðalfúttið, þar fer forsætisráðherra fram á að þingið gefi ráðherrum ríkisstjórnarinnar vald til að ákveða aðsetur stofnana sem undir þá heyra, nema á annan veg sé mælt í lögum. Það vita auðvitað allir að hér er verið að skjóta lagastoð undir ákvörðun hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra, Sigurðar Inga Jóhannssonar sem ætlaði sér að flytja Fiskistofu með manni og mús frá Hafnarfirði til Akureyrar án þess að sækja til þess sérstaka lagaheimild. Og í stað þess að sækja um lagaheimild fyrir Fiskistofu þá á bara að breyta lögunum í heild sinni og veita þar með geðþóttaávísun til ráðherra svo þeir geti flutt stofnanir að vild. Það voru einu sinni heimildir til ráðherra til að flytja stofnanir að vild en í dómi Hæstaréttar í svokölluðu Landmælingamáli komst Hæstiréttur að því að ráðherra væri ekki heimilt að flytja stofnun án lagaheimildar. Hæstiréttur túlkaði lögin þannig og dæmdi samkvæmt því að það væri Alþingi sem ætti að ákveða um staðsetningu stofnana. Kæmi ekki bein skipun frá Alþingi í formi lagasetningar þar um, væri svo álitið að þær ættu að eiga aðsetur sitt í Reykjavík, enda Reykjavík höfuðborg landsins. Þessu var breytt í kjölfar dómsins, en með endurskoðun laganna þar sem var unnið eftir bestu reglum og hefðum stjórnsýslunnar og laga þar um var heimildin felld úr gildi og það varð aftur í höndum Alþingis að ákveða staðsetningu stofnana. Geri Alþingi það ekki með beinum hætti telst svo til að þær eigi að vera í höfuðborginni. Ég sé enga ástæðu til að breyta þessu. Stofnanir eru eins og annað, þær eru breytileg fyrirbæri, misbreytilegar þó. Sumar eru mjög formfastar en aðrar hafa mismunandi tilgang eftir mismunandi tímum og ýmis sjónarmið geta ráðið því hvar er best að hafa stofnanir. Það er mjög eðlilegt að við höfum það áfram þannig að svo stórar ákvarðanir séu teknar af þingmönnum sem eru kjörnir af kjósendum en ekki í reykfylltum bakherbergjum. Þetta mál er auðvitað til komið út af Fiskistofumálinu en ég verð að segja að tillögur norðvesturnefndar vekja líka mikla tortryggni í þessu samhengi. Mér finnst að forsætisráðherra eigi að opinbera þær tillögur fyrst hann er kominn fram með þetta frumvarp svo við vitum hvað er í spilunum. Við höfum fengið að lesa í fréttum að ráðherrar Sjálfstæðisflokksins urðu ekki hrifnir og við höfum fengið að vita að þarna sé talað um Rarik og skiparekstur Landhelgisgæslunnar. Hvort það er eitthvað meira undir veit ég ekki, en til að draga úr tortryggni í umfjöllun um þetta frumvarp legg ég til að forsætisráðherra opinberi tillögurnar. Hitt ber að benda á að hefði verið búið að breyta lögum í samræmi við vilja hæstv. forsætisráðherra og ef ráðherrar Sjálfstæðisflokksins hefðu verið ánægðir með tillögur norðvesturnefndar þá hefðu þau getað gert það og ákveðið sín á milli hvernig þau vildu raða stofnunum niður í mismunandi sveitarfélög. Ég held að það sé ekki aðferðafræði sem hugnist fólki í dag og ég treysti því að þetta ákvæði verði ekki að lögum. Þá komum við að 6. gr. Þar óskar forsætisráðherra eftir því að við veitum honum heimild til að setja á fót sérstakar starfseiningar, stofnanir sem starfræktar eru sem hluti af ráðuneytinu. Ákveðinn embættismaður stýri slíkum starfseiningum í skilningi laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins undir yfirstjórn ráðuneytisstjóra. Svo fer maður að skoða athugasemdir með greininni. Þá er vitnað í 7. bindi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis þar sem talað er um að styrkja þurfi ráðuneytin og mannauð þeirra en þau væru m.a. vegna smæðar sinnar veik og illa í stakk búin til að takast á við sífellt og fleiri og flóknari stjórnsýsluverkefni. Þetta ætlar ríkisstjórnin að leysa með því að búa til sérstakar stofnanir innan ráðuneytanna. Ég vil benda á að síðasta ríkisstjórn í kjölfar þessarar skýrslu fór í mikla vinnu og ný lög um Stjórnarráðið eru m.a. niðurstaðan úr þeirri vinnu. Það var farið í það að styrkja markvisst ráðuneytin eins og mögulegt var miðað við fjárhagsaðstæður. Þau voru stækkuð og reynt að efla þau eftir fremsta megni. Mér finnst það óforskammað, herra forseti, að koma hingað og vitna í skýrslu rannsóknarnefndarinnar og segja að þetta furðulega ákvæði sé í anda hennar, þegar gjörðir ríkisstjórnarinnar segja okkur allt aðra sögu. Hvað er ríkisstjórnin búin að gera? Hún er í raun búin að skipta upp aftur ráðuneytunum. Velferðarráðuneytið er nú með ekki bara tvo ráðherra, sem gæti verið eðlilegt við einhverjar kringumstæður enda víðfeðmir málaflokkar þarna undir sem margir fagaðilar hafa beðið eftir árum saman að yrðu sameinaðir í eitt ráðuneyti, en það er í raun búið að skipta ráðuneytunum upp. Þau heita enn þá velferðarráðuneyti og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti en það er verið að búa til ný ráðuneyti innan þessara stærri eininga þannig að það er algerlega í andstöðu við hugmyndir um að styrkja og efla Stjórnarráðið. Þarna er beinlínis verið að veikja það til að koma fleiri ráðherrum í sæti og til að geta, í anda afturköllunar, vikið af þeirri braut sem fyrri ríkisstjórn var á. En það er ekki nóg með það og nú ætla ég að víkja að mjög alvarlegum hlut. Í fjárlagagerðinni fyrir árið 2014 var lagt fram fjárlagafrumvarp. Þar var gerð aðhaldskrafa á allar stofnanir ríkisins meira og minna, eins og gengur var aðhaldskrafan mismunandi og með ýmsu móti en gerð var aðhaldskrafa á allar aðalskrifstofur ráðuneytanna. Það er algerlega eðlilegt þegar gerð er slík krafa að aðalskrifstofurnar taki á sig sinn skerf. En hvað gerðist svo á milli umræðna? Það kom viðbótarniðurskurðarkrafa upp á 5%. Það er fáheyrt ef ekki einsdæmi, herra forseti. Þetta var geðþóttaákvörðun og til hvers var þetta gert? Þetta var gert til þess að gefa stjórnsýslunni skýr skilaboð um að ef fjárveitingavaldinu mislíkaði eitthvað mundi það ekki hika við að beita refsivendi fjárveitingavaldsins. Það voru skilaboð til stjórnsýslunnar um að þar skyldi fólk halda sig á mottunni. Fjárveitingavaldinu yrði óspart beitt ef á þyrfti að halda. Ef skera á niður í Stjórnarráði Íslands, sem er algerlega eðlilegt við ýmsar kringumstæður, á að gera það í fjárlagafrumvarpi en ekki í poti á milli umræðna. Hvað gerðist í kjölfar þess að Stjórnarráð Íslands var minnkað um 1/20 án nokkurs rökstuðnings? Jú, auðvitað var fólki sagt upp. Fjölda fólks var sagt upp í stjórnsýslunni án þess að við vissum af hverju þetta var gert með þessum hætti og að sjálfsögðu veikti það stjórnsýsluna. Ég vil lýsa yfir eindreginni andstöðu við þessar breytingar en jafnframt lýsa yfir stuðningi við það ef menn og konur vilja styrkja stjórnsýsluna sem eðlilegt er og nauðsynlegt þá sé það gert með auknum fjármunum í þau verkefni sem þegar eru í ráðuneytunum en ekki með því að búa til einhverjar „míni“-stofnanir inni í ráðuneytunum til að setja einhverja nýja stjórnendur yfir. Ég ætla þá að ljúka máli mínu á einmitt starfsmannamálunum því hér er verið að ganga á svig við lög um opinbera starfsmenn og þar af leiðandi er náttúrlega verið að breyta þeim. Samkvæmt lögum um Stjórnarráð Íslands er ákvæði sem ég veit ekki hvort var nýmæli í núgildandi lögum, ég hef ekki náð að kynna mér það, um að heimilt sé að flytja starfsmenn á milli ráðuneyta sem eru ótímabundið ráðnir, hafa sem sagt verið ráðnir inn með auglýsingu. Það er heimilt að flytja þá á milli ráðuneyta liggi fyrir samþykki beggja ráðherra fyrir flutningnum og starfsmannsins sjálfs. Þetta var gert til að auka möguleika fólks innan stjórnsýslunnar til að vinna sig áfram í starfi, fá fjölbreyttari reynslu og halda í mannauðinn sem búið væri að þjálfa upp því að það tekur tíma að verða góður embættismaður og það er dýrmætur mannauður. En ég áttaði mig ekki á því að með þessari breytingu nú ætti að ganga svona ansi langt, ég var bara að átta mig á því. Nú er kveðið á um það að ekki sé bara heimilt að flytja starfsfólk milli ráðuneyta heldur milli stjórnvalda, samþykki viðkomandi forstöðumaður flutninginn og starfsmaðurinn sjálfur. Þannig að ef það losnar núna starf í ráðuneyti getur ráðherra ákveðið og starfsmaður sem vinnur hjá einhverju opinberu stjórnvaldi, að hann fari í það starf án auglýsingar. Ef ég hef tíma til að fara í aðra ræðu þá mun ég fara ítarlega yfir það sem BHM hefur um svona apa- og slönguleik að segja, en ég held að það sé fullljóst að ég styð ekki frumvarpið og vona að [[Forseti hringir.]]megnið af tillögunum verði felldar út og þær sem verði notaðar verði lagfærðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Við höfum rætt töluvert akkúrat þær víðtæku heimildir sem ráðherra fær verði frumvarpið að lögum. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég vona að það verði ekki að veruleika að hægt verði einhendis að flytja stofnanir, hverjar svo sem þær eru og hvert svo sem ráðherranum mundi hugnast að flytja þær. Mig langar að spyrja af því tilefni hv. þingmann hvort hún teldi að það mundi breyta einhverju ef settar yrðu reglur samhliða þessum lögum um það hvernig á að standa að slíkum breytingum, undirbúningnum og því sem lýtur að starfsfólki, faglegum störfum stofnunar og öllu svoleiðis. Mundi það að mati þingmannsins skipta einhverju máli varðandi þessa heimild til handa ráðherra ef settar væru niður alveg konkret reglur og þær kynntar hér samhliða? Eins og ég segi hallast ég að því að það sé ekki gott að lögfesta aðsetur stofnana eða aðalstöðvar þeirra, heldur fái það bara umfjöllun hér. Eins og ég sagði einmitt í ræðu minni áðan gætum við fjallað um og fengið álit fleira fólks sem hefur með þessi málefni að gera. Ég spyr því hv. þingmann hvort hún telji að þetta mundi breyta einhverju.
Herra forseti. Stutta svarið er: Nei. Ég nefnilega tel að það eigi að lögfesta aðsetur stofnana af því að stofnanir ríkisins eru mikilvægar einingar í samfélaginu. Þær hafa ákveðið hlutverk. Það þarf að ríkja stjórnfesta varðandi þessar stofnanir og það er lágmarkskrafa að ákvörðun um staðsetningu þeirra sé rædd á Alþingi. Ég held að stofnanir séu mikið á höfuðborgarsvæðinu því að hér er hjarta stjórnsýslunnar. Vegna nálægðar fagþekkingar og ýmiss eru þær hér. Síðan erum við með stofnanir á öðrum stöðum og það geta verið mjög gild og góð rök fyrir því að hafa stofnanir annars staðar. En þegar verið er að leita eingöngu með byggðasjónarmið að leiðarljósi legg ég til að það verði byrjað á að hætta við að skera niður þær stofnanir sem nú þegar eru úti á landi, hafa mikilvæga virkni í samfélagi sínu og gegna veigamiklu hlutverki. Af því að þetta vill oft fara í einhverja byggðaumræðu, sem er bagalegt því að við eigum að vera í byggðaumræðu á öðrum forsendum, ég er mjög hlynnt henni, vil ég benda á að hlutfall opinberra starfa er mest á annars vegar höfuðborgarsvæðinu og hins vegar Norðurlandi vestra. Þetta hlutfall hefur lækkað milli áranna 2007 og 2011 en hækkað á ýmsum öðrum stöðum á landinu. Þetta snýst um hlutverk stofnananna og hvernig þær þjóna samfélagi sínu sem best. Þar eigum við að vera [[Forseti hringir.]]með meginfókusinn.
Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan tel ég alveg hægt að halda utan um stjórnsýsluna án þess að hver einasta stofnun sé með lögfesta staðsetningu. Ég tek hins vegar undir, og sagði það áðan, að mér finnst eðlilegt þegar verið er að flytja einhverjar grunnþjónustustofnanir, sem gegna veigamiklu hlutverki eins og hv. þingmaður sagði, fari það í gegnum Alþingi. Síðan erum við með margvíslegar annars konar stjórnsýslustofnanir sem ég held að þurfi ekkert endilega að fá lögformlega staðsetningu og geti eðli málsins vegna verið hvar sem er. Það þarf kannski að vera einhvers konar sveigjanleiki. Mér finnst aðdragandinn að því þurfa að vera afskaplega skýr. Sé það ekki til staðar verður það að fara í gegnum það ferli sem við höfum rætt og þingið kemur að. Ég tek undir með hv. þingmanni um hvort eitthvað sé að marka þetta. Ráðherrar allra ráðuneyta hafa svarað hv. þm. Birni Val Gíslasyni, eins og ég gat um áðan, um að ekki standi til að flytja neinar stofnanir. Í ljósi þess sem hv. þingmaður sagði varðandi norðvesturnefndina fer þetta ekki alveg saman þar sem forsætisráðherra virtist hafa verið til í tuskið en fjármálaráðherra síður. Mig langar að koma að öðru í restina og það varðar siðareglur, skráningu og upplýsingaskyldu. Er þingmaðurinn mér sammála um að það eigi að gilda sambærilegt á milli starfsmanna ráðuneytis, samanber að við höfum núna fengið niðurstöður frá umboðsmanni, um skráningu á samtölum og öðru slíku [[Forseti hringir.]]sem virðist eiga að draga úr í þessu frumvarpi en það á að skrá öll samskipti hins vegar við fólk úti í bæ?
Hæstv. forseti. Fyrst aðeins um reglur um flutning stofnana. Ég ætla að lýsa því yfir aftur að ég tel eindregið að löggjafinn eigi að hafa þetta ákvörðunarvald. Eins og kom fram var skilningur Hæstaréttar sá að væri staðsetur ekki tekið fram í lögum sérstaklega gilti Reykjavík sem höfuðborg. Löggjafinn getur líka sagt í lögum að staðsetning stofnunarinnar skuli ekki ákvörðuð með lögum heldur skuli „tekið mið af“. Við getum líka ákveðið að veita þá heimild, en það er ekki gott að ákvarðanir sem geta varðað mjög mikla hagsmuni séu teknar og enginn viti alveg af hverju. Þegar ástæða er til að flytja stofnun þarf að koma góður rökstuðningur. Við erum núna með í velferðarnefnd sameiningu þjónustustofnana fyrir fatlað fólk. Þar skortir algjörlega á almennilegan rökstuðning og trúverðugar áætlanir um hvernig stofnunin eigi að virka, mjög mikilvæg stofnun. Þarna er staðsetningin ekki vandamálið, heldur megininntak stofnunarinnar sjálfrar. Að sjálfsögðu þurfum við að vita af hverju verið er að færa stofnanir eða sameina þær. Það þarf að vera af góðum og gildum ástæðum. Varðandi siðareglurnar er náttúrlega mjög mikilvægt í stjórnsýslunni að samskipti milli starfsmanna sem varða ákveðin mál séu skráð og dokúmenteruð. Það á að vera þannig í málaskrám ráðuneytanna. Hið sama gildir um símtöl sem varða ákvarðanatöku eða hafa áhrif á ákvarðanatöku í [[Forseti hringir.]]einstaka málum.
Virðulegur forseti. Það mál sem er hér til umræðu er nokkuð umdeilt sem sést ágætlega á því að mjög margir þingmenn vilja taka til máls um það. Það er ekki nýtt af nálinni. Þegar lögin um Stjórnarráð Íslands voru samþykkt 2011 voru hér umræður í að mig minnir upp undir tíu daga, ef ég man rétt í september, þar sem þingmönnum var mjög heitt í hamsi um ýmislegt varðandi Stjórnarráð Íslands. Þetta er mál sem margir láta sig varða og skiptir miklu. Mér finnst margt í frumvarpinu ágætt og vel ígrundað og bera þess vott að að baki liggi einlægur vilji til þess að bæta lagaumgjörð Stjórnarráðs Íslands og reyna af fenginni reynslu að stoppa upp í einhver göt sem reynslan hefur leitt í ljós. Hins vegar eru greinar í frumvarpinu sem eru algjörlega einhvern veginn stílbrot á þessari ásjónu. Sama hvað manni finnst er ágætlega rökstutt í þessu frumvarpi af hverju það ætti að vera hægt að búa til einhvers konar ráðuneytisstofnanir eða starfseiningar innan ráðuneytanna, það er ágætlega rökstutt og var hluti af umræðunni 2011 af hverju ætti að vera hægt að hafa meiri sveigjanleika í Stjórnarráðinu og flytja til starfsmenn og það er útskýrt. En svo er 1. gr. Það er eins og henni hafi verið fleygt inn í frumvarpið: „Ráðherra kveður á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir, nema á annan veg sé mælt í lögum.“ Þessi grein er ákaflega illa rökstudd í frumvarpinu. Rökstuðningurinn er mjög öfugsnúinn. Það er sagt að þetta hafi verið fellt út úr lögunum 2011 og að þess vegna eigi að setja þetta aftur inn. Sínum augum lítur hver silfrið, en ég mundi segja að það væri frekar rökstuðningur með því að hafa það ekki í lögunum að þetta var einmitt fellt út úr lögunum eftir þrjár umræður á þingi 2011. Það að eitthvað hafi verið fellt úr lögum er frekar rökstuðningur með því að það eigi ekki að vera í lögum. Ef við ætlum að fara að setja aftur í lög allt sem hefur verið fellt úr lögum veit ég ekki alveg hvar við endum. Mér finnst þetta ákaflega furðuleg röksemdafærsla fyrir því að 1. gr. eigi að vera þarna. Hún verður auðvitað að vera studd einhverjum efnisrökum. Af hverju er þetta mikilvægt? Af hverju þarf ráðherra að ákveða hvar stofnanir eiga að vera? Hvernig er það gott fyrir Ísland? Hvernig er það gott fyrir Stjórnarráðið? Hvernig er það gott út frá öllum mælikvarða um faglega stjórnsýslu? Hver eru rökin? Er þetta bara af því að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og hæstv. forsætisráðherra lýstu því yfir munnlega á fundi að þeir vildu flytja Fiskistofu og áttuðu sig á því að þeir höfðu ekki lagaheimild til þess? Er þetta út af því? Er það málefnaleg ástæða? Það getur auðvitað ekki verið þannig. Viðvörunarbjöllurnar fóru strax að hringja í þessu máli fyrir jól þegar fregnir bárust af því að á leiðinni væri frumvarp með þessari almennu heimild til ráðherra um að flytja stofnanir. Ég spurði hæstv. forsætisráðherra í fyrirspurnatíma fyrir jól hvort það stæði virkilega til að koma með svona opna heimild til ráðherra inn í þingið og lögfesta hana og ef svo væri hvort það mundu ekki örugglega fylgja þessu heimildarákvæði einhver lögfest skilyrði fyrir valdi ráðherranna, ef ráðherra mætti ákveða aðsetur stofnana væri í lögunum líka að hann þyrfti að horfa til ýmissa þátta í þessari ákvörðun sinni, t.d. réttinda starfsmanna. Það er augljóst, starfsmenn hafa skuldbundið sig og gert samning um að starfa á ákveðnum stað. Hvernig á að glíma við breytingar á öllu því starfsumhverfi starfsmannanna sem þeir hafa gengið út frá? Hver eru hagræðingarsjónarmiðin? Hvernig samrýmist þessi ákvörðun heildaráætlunum um að byggja upp störf á landsbyggðinni ef þetta er hluti af því.? Hver er faglegi ávinningurinn fyrir þetta tiltekna svið þjónustunnar? Fiskistofa er augljóst dæmi. Ákveðinni faglegri uppbyggingu innan þeirrar stofnunar er stefnt í voða með mjög óábyrgum flutningi til Akureyrar. Það þarf að gæta að sjálfstæði stofnananna. Ég spurði hæstv. forsætisráðherra hvort ekki væru örugglega einhver svona ákvæði um skilyrði heimildarinnar. Svörin voru mjög óljós. Á forsætisráðherra mátti heyra að hann teldi mikilvægt að hafa svona skilyrði og svona hluti í huga, horfa til þeirra, jú, jú, hafa þau bak við eyrað, skrifa þau aftan á umslag eða setja gulan miða á vegg þegar svona ákvörðun væri tekin. En það nægir ekki. Þetta verður að vera allt saman lögfest. Það verður að vera einhver ferill. Það verða að vera málefnaleg skilyrði fyrir því að flytja til stofnun. Ef við ætlum að færa lagasetningar í þá átt að við ætlum að færa ráðherrum opnar heimildir, af hverju förum við þá ekki lengra, ráðherra ákveði hvar vegir skuli liggja, hvar skólar skuli starfa, hvað skuli kennt í skólum? Af hverju ákveður ráðherra ekki bara fjárheimildirnar? Af hverju erum við að bögglast með það inn í þingið? Af hverju höldum við ekki bara áfram, af hverju ákveður ráðherra ekki skattlagningarprósentuna? Er það ekki bara eitthvert tæknilegt mál á flestum sviðum? Hver er málefnalega ástæðan fyrir því að hér eigi ráðherra allt í einu að fara að ráða því hvar stofnanir eru staðsettar algjörlega burt séð frá öllum skilyrðum sem ætla mætti að þyrfti að leggja til grundvallar slíkum ákvörðunum? Og hver er besta leiðin til að ræða svona mál? Er það ekki á Alþingi? Það er ekki að ástæðulausu sem þetta opna heimildarákvæði var fellt út úr lögunum árið 2011. Það er vegna þess að hér hafði verið skrifuð yfirgripsmikil skýrsla um ofríki ráðherra gagnvart Alþingi. Það var talið skynsamlegt að færa meira vald til Alþingis. BHM hefur meðal annars tekið undir þau sjónarmið að Alþingi fjallaði um svona ákvarðanir. Það mætti til dæmis skrifa inn í lögin. Ég vil beina því til nefndarinnar að hún skrifi inn skilyrði, skrifi inn í þetta frumvarp og væntanleg lög einhvern feril sem þarf að liggja til grundvallar slíkri ákvörðun. Ég er ekkert endilega þeirrar skoðunar að það þurfi að setja í lög alltaf í öllum tilvikum hvar stofnun eigi að starfa, en tilfærsla stofnunarinnar þar sem þarf að gæta að öllum sjónarmiðum og öllum réttindum fólks og fjölskyldna - heimila, svo ég noti það orð, mönnum er það tamt - þarf að vera skrifuð inn. Það mætti ímynda sér að það væri sett í lögin að þegar ráðherra vill flytja til stofnanir - það kunna að vera mjög góðar ástæður til þess, það getur verið mjög góð hugmynd og hefur stundum verið það, ég vil halda því algjörlega til haga, það getur til dæmis verið að það sé mjög góð hugmynd að Fiskistofa sé á Akureyri en það verður að flytja hana með öðrum hætti, gera það faglega og gæta að réttindum starfsmanna. Ef við viljum lögfesta svoleiðis feril geta menn til dæmis sett inn í lögin að ráðherra beri að leggja fram þingsályktunartillögu um flutning stofnunar og honum beri þar að taka tillit til a-b-c-d-e-þátta í sínum rökstuðningi fyrir flutningnum. Væri það ekki eitthvað? Hvað væri rangt við það? Væru ekki af augljósum og málefnalegum ástæðum valdi ráðherrans settar skorður og þetta bæri að ræða hér? Ein áleitin spurning í þessu er: Er réttur ráðherra til að ákveða aðsetur stofnana meiri en réttur starfsmanns til að vita hvar hann á að starfa í nánustu framtíð? Hvaða rétt hefur ráðherrann í þessu? Mér finnst þetta ótrúlega mikið „ég á þetta, ég má þetta“-hugmynd um vald, ótrúlega frekjuleg nálgun á vald. Þetta er skrifað út frá hugmynd um rétt ráðherra til að ákveða einhverja hluti. Hvaða rétt hefur hann? Við ættum þá til dæmis ekki að vera bundin því að hann hafi sagt frá þessum fyrirætlunum sínum einhvern tímann. Það er ekki einu sinni farið fram á það í þessu frumvarpi að ráðherrann rökstyðji ákvörðun sína. Honum er fært fullkomið gerræði hvað þetta varðar. Alveg burt séð frá því hvort það er góð hugmynd að færa störf út á land, sem það kann að vera, er svona lagagrein algjört stílbrot og frávik frá öllu því sem við erum að gera varðandi lagasetningu hér á landi og höfum verið að gera. Ég trúi því ekki að þetta fari svona í gegn. Tökum samanburð hérna. Ég segi að þessari grein hljóti að hafa verið fleygt inn í þetta frumvarp algjörlega án mikillar umræðu, svona svipað og að menn ætli sér í framtíðinni að færa til stofnanir án mikillar umræðu. Tilkoma greinarinnar inn í þetta frumvarp er lýsandi dæmi um það hvernig menn vilja örugglega hafa stjórnsýsluna í framtíðinni meira og minna án umræðu og rökstuðnings. En skoðum b-lið 10. gr.: „Heimilt er, án þess að starf sé auglýst laust til umsóknar, að ákveða að starfsmaður sem er ráðinn ótímabundið til starfa flytjist um afmarkaðan tíma eða varanlega milli stjórnvalda …“ Þetta ákvæði er um sveigjanleika í starfsemi Stjórnarráðsins. Ég er skotinn í því. Ég mundi segja að það þyrfti auknar heimildir til að geta fært starfsmenn til en lesum aðeins lengra: „… enda liggi fyrir samþykki viðkomandi forstöðumanns fyrir flutningnum og starfsmannsins sjálfs.“ Þetta er málefnalegt og skiljanlegt. Starfsmaðurinn er búinn að ráða sig inn í eitthvert ákveðið starf, búinn að gera um það ráðningarsamning og auðvitað getur enginn bara flutt hann til án þess að spyrja hann. Hann verður að samþykkja. Forstöðumaðurinn verður að samþykkja líka. Hann er kannski búinn að ganga út frá því að hafa þennan góða starfsmann í starfi. Þetta er málefnalegt. Þetta finnst mér skynsamlegt. Það er bundið ákveðnum skilyrðum hvernig á að flytja starfsmenn milli stofnana. Þess vegna er svo ótrúlegt stílbrot á frumvarpinu að þegar það á að flytja til heilar stofnanir milli landshluta þurfi ekki að spyrja neinn. Það þarf ekki að spyrja þingið. Það þarf ekki að spyrja starfsmennina. Það þarf ekki að spyrja forstöðumanninn. Það þarf ekki að rökstyðja það. Það þarf ekki að sýna fram á að það sé gott, faglegt, spari peninga eða skapi betri þjónustu. Ráðherra getur bara gert þetta þegar honum sýnist. Mér finnst beinlínis alvarlegt að menn komi með svona grein inn í þingið og láti sér detta í hug að þetta sé boðleg hugmynd um ráðherravald, að það sé boðlegt að leggja svona fram og rökstyðja það ekki einu sinni. Hvaða þýðingu getur þetta haft? Af hverju voru skrifaðar skýrslur um að það þyrfti að dempa völd ráðherra og koma á meira jafnvægi milli þings og framkvæmdarvaldsins í eftirleik hrunsins? Það var einn lærdómurinn sem menn drógu af þessum árum fyrir hrun. Menn vilja gegnsæi. Menn vilja réttlæti. Menn vilja minnka yfirgang í þessu samfélagi. Menn vilja ekki skapa skilyrði fyrir spillingu og ýmiss konar kúgun. Hvað er svona opið heimildarákvæði um að færa stofnun til? Við höfum séð í íslensku samfélagi hvernig einhverjar stofnanir hafi verið lagðar niður bara með orðum ráðherra vegna þess að stofnanirnar hafa ekki gengið í takt við stjórnarstefnuna. Það hefur gerst á Íslandi. Ég trúi að við viljum ekki svoleiðis samfélag. Við viljum ekki samfélag þar sem ráðherra getur hótað því að ef stofnun er ekki stillt og starfsmenn hennar verði hún bara flutt út í hafsauga án rökstuðnings. Um það snýst þetta mál í mínum huga, að berjast gegn ofríki og misbeitingu á valdi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans góðu ræðu hér áðan. Ég er algjörlega sammála flestu sem fram kom í henni og kannski ekki síst því síðasta. Þetta snýst ekki bara um það að menn geti af hentisemi ákveðið að leggja niður stofnanir eða færa þær til, stofnanir sem menn eru að „refsa“ eins og við höfum svo sem séð í sögunni, heldur líka um það að menn geti ekki farið í hreppaflutninga með stofnanir í hreppapólitík. Það finnst mér líka alvarlegt vegna þess að við þurfum að geta stólað á ákveðinn stöðugleika og að fagmennska liggi að baki ákvörðunum manna. Ég er sammála því sem hv. þingmaður sagði hér áðan að það getur vel verið að Fiskistofa eigi best heima faglega fyrir norðan, við vitum ekkert um það, okkur hefur ekkert verið sýnt neitt sem segir okkur það annað en bara orð ráðherrans. Ég vil líka nefna í þessu samhengi að það vantar algjörlega heildarsýn. Hvað ef menn eru með þá stefnu að fjölga eigi störfum hins opinbera úti á landi? Þá gengur ekki að horfa bara á einhverja eina stofnun og flytja hana á meðan störf flytja í hina áttina annars staðar frá. Þar vil ég nefna, og hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir nefndi þetta í ræðu sinni hér fyrir helgi, það sem við náðum ekki að koma fram með, þ.e. að nákvæmlega þann sama dag voru þrjú sérhæfð störf flutt frá Akureyri, Akureyrarflugvelli, í bæinn vegna þess að Isavia breytti fyrirkomulagi sínu á flugmálum fyrir norðan. Það stenst því ekki skoðun að einu eða neinu leyti að menn séu að gera þetta samkvæmt einhverri áætlun né heldur á faglegan hátt. Þess vegna tek ég undir það með hv. þingmanni að við þurfum einhvern veginn að reyna að [[Forseti hringir.]]setja fyrir lekann í þessu frumvarpi.
Virðulegi forseti. Við hv. þingmaður erum sammála um þetta. Hún tæpir þarna á mörgum mikilvægum spursmálum og sjónarmiðum. Ég kom aðeins inn á það í ræðu minni að þetta mál snýst ekkert um það hvort við viljum flytja störf út á land eða ekki. Stundum er reyndar verið að flytja stofnanir af landsbyggðinni og til Reykjavíkur. Þetta snýst eiginlega ekkert um þau spursmál heldur bara hvernig það er gert. Það er gríðarlega mikilvægt að skoða heildarmyndina, hvert er heildarplanið. Það hefur verið bent á það með Akureyri að á sama tíma og ákveðið var að Fiskistofa færi þangað - jú, það voru þessi þrjú störf hjá Isavia, en það voru líka störf hjá Hafrannsóknastofnun og Matís sem voru að fara þaðan á sama tíma. Væri ekki skynsamlegra að skoða heildarmyndina í þessu öllu saman? Gerð hefur verið ágæt skýrsla um flutning Fiskistofu til Akureyrar þar sem lagt er til að það verði gert á löngum tíma. Akureyri er sjávarútvegsbær og það er öflug sjávarútvegsdeild við Háskólann á Akureyri. Það eru alveg augljósar röksemdir fyrir hendi að Fiskistofa verði þar einhvern tímann í framtíðinni og að unnið verði að því, að starfsmannaveltan verði til dæmis notuð til að koma stofnuninni þangað. Hér ákváðu menn bara og gáfu yfirlýsingu um það á einhverjum fundi - munnlega yfirlýsingu, höfðu ekki einu sinni samráð við stofnunina sjálfa og starfsmennina þar, þá sem þar ráða ríkjum - að þeir vildu flytja stofnunina til Akureyrar. Þetta er hluti af byggðastefnu sem hefur verið ákveðin í rassvasanum á Framsóknarflokknum. Þetta er engan veginn boðlegt. Mér finnst þetta ömurlegt. Mér finnst mjög skynsamlegt að reyna að dreifa störfum um landið. Það er alveg fáránlegt að við ætlum að fara að setja það mikilvæga verkefni undir hattinn á svona ömurlegu opnu heimildarákvæði þar sem ráðherra getur ákveðið þetta og algjörlega [[Forseti hringir.]]án rökstuðnings.
Virðulegi forseti. Það sem er þó jákvætt við þessa umræðu er það að við erum farin að ræða aðrar leiðir til að reyna að fjölga opinberum störfum um land allt, svo að maður reyni nú að horfa á bjartar hliðar í þeim flumbrugangi sem mér finnst einkenna þessar hugmyndir um flutning Fiskistofu. Mér finnst áhugavert að skoða hvort Stjórnarráðið ætti ekki í auknum mæli að fara að taka upp starfshætti eins og Umhverfisstofnun hefur til dæmis tileinkað sér. Umhverfisstofnun er með starfsstöðvar á nokkrum stöðum um landið og þegar auglýst er eftir starfsfólki þá er það tekið fram að það geti ráðið því hjá hvaða starfsstöð það starfar, sama hvert starfið er. Mér fyndist það vera eitthvað sem við ættum að skoða fyrir hið opinbera kerfi í heild sinni og móta þannig heildstæða stefnu með markmiðum sem menn geta unnið að í stað þess að stunda slík vinnubrögð, þ.e. að taka þessi [[Forseti hringir.]]störf, flytja þau hingað, á meðan störf eru að leka frá sama stað í hina áttina án umræðu.
Virðulegur forseti. Það eru mörg ágæt dæmi um það hvernig hefur tekist að fjölga störfum á landsbyggðinni og viðhalda þeim. Skattstjóri hefur til dæmis staðið sig með eindæmum vel í því verkefni, var með sérhæfðar starfsstöðvar víða um land, á Akranesi, í Vestmannaeyjum, hingað og þangað, og fór mjög faglega í það verkefni og í sátt við alla starfsmenn. Það er frábært að heyra ríkisskattstjóra lýsa því ferli öllu saman, hvernig það var gert, og niðurstaðan er góð þjónusta við alla landsmenn og störf úti um allt land. Þetta er vel hægt. Ég vil beina því til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, í umfjöllun sinni um frumvarpið, að hún skrifi inn í þessa grein hvaða sjónarmið eigi að liggja til grundvallar, hvernig eigi að mæta réttindum starfsmanna. Núna er þetta þannig í frumvarpinu að það er sagt í greinargerðinni, [[Forseti hringir.]]í athugasemdum við greinina, að fjármálaráðherra megi ef hann vilji hugsanlega setja eitthvað á blað niður um þessi atriði. Það er auðvitað ekki nóg.
Forseti. Það sem er svolítið sérkennilegt við þetta ferli allt er að fyrst var tekin ákvörðun um að flytja Fiskistofu og síðan er þetta frumvarp lagt fram og það á náttúrlega eftir að fá Alþingi til þess að samþykkja það. Í frumvarpinu eru atriði sem mér finnst mjög ólíklegt að þingmenn meiri hlutans samþykki, og ég bara trúi því ekki upp á þá, og mér þætti skrýtið ef t.d. Sjálfstæðisflokkurinn mundi gera það. Hvert er álit hv. þingmanns á því að koma með lagabreytingar inn á Alþingi eftir á, eftir að skaðinn er í raun og veru skeður? Hefði verið eðlilegra að leggja t.d. frumvarpið fram fyrst og síðan athuga hvort væri tilefni til að flytja Fiskistofu?
Virðulegur forseti. Að sjálfsögðu eru þetta stórfurðuleg vinnubrögð og að uppgötva það eftir yfirlýsingu um að flytja eigi Fiskistofu til Akureyrar að ekki sé lagagrundvöllur fyrir því, er náttúrlega eitt og sér alveg stórbrotið. Sú ákvörðun að flytja Fiskistofu með þessum hætti - það verður alltaf að halda því til haga, að gera þetta svona - hefur verið gagnrýnd mjög málefnalega og á yfirgripsmikinn hátt af BHM og fleirum og starfsmönnum Fiskistofu. Það stendur eftir að það er bara yfirmaður stofnunarinnar sem ætlar að flytja norður. Það blasir við að þarna mun glatast þekking. Flutningurinn kostar peninga. Öðrum opinberum störfum er að fækka á sama tíma á Akureyri sem vekur spurningar um hver heildarmyndin sé og heildarstefnan. Verður þjónustan betri? Það er ekki tryggt. Öll þessi sjónarmið, svo ekki sé talað um bara hið augljósa, réttindi starfsmanna og fjölskyldna þeirra, um að geta gengið út frá einhverju ákveðnu í samskiptum sínum við ríkisvaldið, eru svo augljóslega brotin í þessu ferli, með þessari ákvörðun. Það eru líka ótrúleg viðbrögð að læra þá ekki frekar af gagnrýninni og reyna að taka mark á henni heldur að gefa bara í, koma með heimildarákvæði í frumvarpi þar sem gert er ráð fyrir að ákvarðanir í framtíðinni um flutning stofnana megi taka nákvæmlega svona, án rökstuðnings, án samráðs, án nokkurra faglegra sjónarmiða. Það er auðvitað alveg fáránlegt og ekki boðlegt.
Allt sem hefur komið fram í svari hv. þingmanns gefur manni einmitt tilefni til þess að staldra við og vera mjög áhyggjufullur ef það verður svo að þetta ákvæði verður að lögum. Hvernig ætli það sé fyrir alla þá fjöldamörgu starfsmenn sem vinna í stofnunum á höfuðborgarsvæðinu að vita að það sé í raun og veru bara undir duttlungum ráðherra komið hvort viðkomandi stofnun verði færð út á Kópasker, Akureyri eða í Grímsey? Maður skilur ekki alveg hvað liggur hér að baki. Mig langar að vita hvort hv. þingmaður skilji það betur en ég, ég skil ekki hvað er í gangi því mér finnst þetta svo ofboðslega órökrétt og ófaglegt.
Virðulegur forseti. Ég held að umræðan um þetta frumvarp, að það sé komið hér inn og hversu umdeilanlegt það er, snúist um rökræðu um vald, hvernig við lítum á vald og hver eigi að vera uppspretta valds og hverjar eigi að vera takmarkanir valds. Ég bar fram fyrirspurn í gær til hæstv. utanríkisráðherra um skipun sendiherra þar sem ég auglýsti eftir því að settar yrðu í lög einhverjar faglegar kröfur um skipun sendiherra, að við hættum að láta það vera undanþegið auglýsingaskyldu að skipa sendiherra, það þyrfti sem sagt að sækja um stöðuna. Aðrar Norðurlandaþjóðir gera einhvers konar faglegar kröfur og þær eru á blaði, þær eru fyrir hendi og farið eftir þeim við skipun sendiherra. Mér fannst eins og ég og hæstv. ráðherra skildum ekki hvor annan þegar við vorum að tala um þetta. Mér fannst geisla af svörum hans að honum fyndist allt í lagi að ráðherra bara ákvæði þetta, hann fattaði einhvern veginn ekki gagnrýnina á fyrirkomulagið, að það er auðvitað uppspretta spillingar og bitlinga og hvaðeina. Skipun sendiherra [[Forseti hringir.]]hefur verið gagnrýnd á þeim nótum. Það sama sem getur gerst hér og er að gerast hér. Það er eins og hæstv. ríkisstjórn fatti ekki hvaða kringumstæður hún býr til með þessu, hvers konar gróðrarstíu spillingar, kúgunar og yfirgangs [[Forseti hringir.]]hún býr til með því að hafa svona opið heimildarákvæði í lögum.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni fyrir góða ræðu. Það er tvennt sem ég vil þó fá skýrar fram. Í 1. gr. frumvarpsins er kveðið á um heimild til ráðherra að flytja stofnanir að eigin geðþótta og þingmaðurinn talar um að það þurfi að koma fram reglur um hvernig það eigi að gerast. Ég vil spyrja: Telur þingmaðurinn yfir höfuð þörf á því? Ef það er í höndum löggjafans þá er miklu öruggara að fram fari mat í hvert og eitt skipti. Ég velti mér fyrir mér: Er þörf á að breyta lögunum? Er eitthvað sem kallar á það? Í öðru lagi vildi ég spyrja hv. þingmann út í b-lið 10. gr. Samkvæmt lögum um Stjórnarráð Íslands í dag má flytja fólk á milli starfa, vilji það það sjálft að sjálfsögðu og ef báðir ráðuneytisstjórar samþykkja, sá sem er yfir núverandi starfsmanni og sá sem er yfir því ráðuneyti sem starfsmaðurinn flyst til. Þetta var gert til þess að auka sveigjanleika innan Stjórnarráðsins, gefa fólki tækifæri til þess að þroskast í starfi og fá að takast á við ný verkefni en missa ekki mannauðinn út. En þessi grein gengur svo miklu lengra. Samkvæmt henni er það þannig, og ég skil það þannig, að jafnvel sé verið að ganga fram hjá auglýsingu um ráðuneytisstjóra. Þannig að ef hv. þingmaður yrði ráðherra fljótlega og hann vildi fá starfsmann, einhvern sérfræðing í undirstofnun ráðuneytis inn í sitt ráðuneyti, jafnvel í háttsetta stöðu, þá gæti hann gert það. Þarna er verið að ganga algjörlega á svig við prinsipp starfsmannalaga. Er þetta ekki of langt gengið að mati þingmannsins?
Virðulegi forseti. Ég þakka spurningarnar. Í fyrsta lagi: Er þörf á þessari 1. gr.? Í raun og veru nei. Ég er alveg sammála því, þetta þarf ekki. Eins og þetta er í lögum um Stjórnarráðið núna þyrfti bara að koma með þá tillögu sérstaklega til þingsins ef menn vilja flytja stofnanir. Það er í rauninni það sem ég er að biðja um. Vegna þess að maður er að reyna að vera lausnamiðaður og hugsa uppbyggilega og beina uppbyggilegum tillögum til stjórnarmeirihlutans og nefndarinnar sem mun fjalla um málið þá gerði ég það að tillögu minni að breyta t.d. þessari grein og skrifa inn í hana skilyrði fyrir því af hverju á að flytja stofnanir og gera ráðherra skylt að leggja það fram sem þingsályktunartillögu. Það eru tvær umræður. Þannig að það er málamiðlun í því sem ég er að stinga upp á, en rauði þráðurinn er náttúrlega sá að ég gagnrýni að hér eigi að setja inn opna gerræðislega heimild í svona stóru og veigamiklu máli. Ég vona að nefndin og þingheimur muni sjá að það gengur ekki. Varðandi b-lið 10. gr. og flutning starfsmanna þá hef ég sterka tilhneigingu til að líta á Stjórnarráð Íslands sem einn vinnustað og ég veit að það voru skref stigin á síðasta kjörtímabili með stjórnarráðsfrumvarpinu til þess að reyna að líta á það þannig, það mætti satt að segja svolítilli andstöðu í þingsal þá, og að sveigjanleiki sé fyrir hendi að flytja starfsmenn til. Það hefur líka í för með sér vissan framgangsmáta starfsmanna innan Stjórnarráðsins. Ef þeir standa sig vel geti þeir átt von á því að vera færðir í ábyrgðarmeiri stöðu. Mér finnst það gild sjónarmið sem rakin eru í greinargerðinni með frumvarpinu varðandi [[Forseti hringir.]]þá gagnrýni að verið sé að fara á svig við lög um réttindi opinberra starfsmanna og staðan ekki auglýst, að það losnar auðvitað staða annars staðar þegar starfsmaður er fluttur til. [[Forseti hringir.]]Það er hún sem er þá auglýst. Mér finnst það gilt sjónarmið.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum skýr svör og ég er ánægð að við séum sammála um 1. gr. Ég vona bara að til þess komi ekki að við þurfum að greiða atkvæði um neina málamiðlun. Ég held að við eigum bara að hafa þetta eins og það er í lögunum núna. Varðandi b-lið 10. gr. þá er ákvæðið víðtækara en svo að það nái bara til Stjórnarráðsins. Kannski hefur þingmaðurinn fallið í sömu gryfju og ég þangað til ég fór eiginlega að kafa ofan í þetta. Það má flytja starfsmann, um afmarkaðan tíma eða varanlega, milli stjórnvalda, enda liggi fyrir samþykki viðkomandi forstöðumanns. Þarna erum við komin út fyrir Stjórnarráðið og ráðuneytin og niður í undirstofnun. Stjórnvald - það er víðtækur skilningur á því, stjórnvöld eru af ýmsum toga. Nú kann að vera að ég sé að misskilja þetta, en kannski er verið [[Forseti hringir.]]að vísa í þessi nýju stjórnvöld innan ráðuneytanna. BHM hefur að minnsta kosti miklar áhyggjur af að verið sé í raun að draga máttinn úr jafnræðissjónarmiðum [[Forseti hringir.]]innan laga um opinbera starfsmenn.
Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hef líklega fallið í sömu gryfju og hv. þingmaður. Ég hjó ekkert sérstaklega eftir því að það er talað um stjórnvald, „milli stjórnvalda“. Ég hef ekki velt því fyrir mér hvaða þýðingu það hefur. Ég hef bara skoðað þetta sem ákvæði til að innleiða þá hugsun að Stjórnarráð Íslands sé einn vinnustaður og menn geti farið milli starfa þar. Mér finnst það vera svolítið mikilvægt að sá sveigjanleiki sé fyrir hendi, en ég hef ekki velt þessu fyrir mér, satt að segja. Það kemur örugglega til kasta nefndarinnar að velta því fyrir sér hvaða þýðingu það hefur að þarna stendur stjórnvöld.
Hæstv. forseti. Hér erum við að ræða frumvarp hæstv. forsætisráðherra um Stjórnarráð Íslands. Það væri óskandi að hæstv. forsætisráðherra sæi sér fært að vera í salnum á meðan við ræðum frumvarpið sem hann leggur fram en það er vonandi að hann láti sjá sig í þingsal einhvern tíma á næstunni. Það er svo sem hægt að finna ýmsa jákvæða punkta í frumvarpinu, t.d. viðleitni til að auka möguleika starfsfólks stjórnsýslunnar til að færa sig um set innan Stjórnarráðsins. Í frumvarpi forsætisráðherra er skerpt á þeirri skyldu ráðherra að skýra frá því á ríkisstjórnarfundum þegar þeir eiga fundi með aðilum í stjórnkerfinu um mikilvæg málefni eða þegar þeim eru veittar mikilvægar upplýsingar sem ástæða þykir að ætla að eigi erindi við ríkisstjórnina í heild sinni. Tilgangur frumvarpsins er nokkuð fagur, að bæta upplýsingagjöf og faglega stjórnsýslu innan Stjórnarráðsins. Ég deili þó þeirri skoðun ýmissa þingmanna hér að vera ekki alveg viss um það, herra forseti, að fagleg stjórnsýsla innan Stjórnarráðsins verði bætt með þeirri fyrirætlan forsætisráðherra í þessu frumvarpi að veita ráðherrum almenna heimild til að ákveða aðsetur stofnana sem heyra undir ráðherrana, nánast án þess að viðkomandi ráðherra þurfi að ráðfæra sig við kóng eða prest. Þvert á móti held ég að þetta geti orðið til þess að stjórnsýslan verði þyngri í vöfum, það sé mikil hætta á því að flutningur einstakra stofnana geti orðið kostnaðarsöm geðþóttaákvörðun ráðherra og bjóði upp á kjördæmavelvildarpólitík en ekki faglega stjórnsýslu, svo ég reyni að orða það pent. Við höfum einmitt verið að ræða í þingsal hættuna á þessu. Það sem hræðir mig kannski mest við frumvarp forsætisráðherra er sá hluti þess sem snýr að og fjallar um siðferðileg viðmið í starfsemi Stjórnarráðs Íslands og þar með siðferðileg viðmið um ráðherra sjálfa og þeirra störf. Í 8. gr. frumvarpsins segir meðal annars að forsætisráðuneytið gefi stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað og fylgist með að siðareglurnar nái tilgangi sínum. Í frumvarpinu ákveður forsætisráðherra sum sé nánast með einu pennastriki að leggja niður núverandi samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna. Sú nefnd, okkur til upprifjunar, er skipuð til þriggja ára í senn. Í henni eiga sæti formaður, skipaður án tilnefningar, einn samkvæmt tilnefningu Félags forstöðumanna ríkisstofnana, fulltrúi ráðherra sem fer með starfsmannamál ríkisins, tveir fulltrúar samtaka ríkisstarfsmanna og tveir aðrir valdir á grundvelli sérþekkingar sinnar á stjórnsýslu og siðfræðilegum efnum. Gott og vel, hér er til nefnd sem komið var á fót í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar sem átti meðal annars að vera skipuð óháðum aðilum til að veita stjórnvöldum ráðleggingar um ráðstafanir til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra og spillingu í samstarfi við félagasamtök, stofnanir og innlenda og erlenda aðila til að vinna gegn spillingu í opinbera geiranum, fagleg nefnd sem á að gefa forsætisráðherra árlega skýrslu um starf sitt þar sem fram eigi að koma tillögur til stjórnvalda um frekari aðgerðir til að efla traust á stjórnsýslu ríkisins, draga úr hættu á spillingu og vanda betur til verka í stjórnsýslunni. Skýrsla nefndarinnar á svo samkvæmt núgildandi lögum um Stjórnarráð Íslands að verða lögð fyrir Alþingi þar sem hún yrði væntanlega rædd. Með frumvarpi sínu ætlar forsætisráðherra að leggja niður þessa nefnd, leggja niður nefndina um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna og hann ætlar að taka verk hennar að sér sjálfur, einn og óstuddur. Hæstv. forsætisráðherra Sigmundur Davíð Gunnlaugsson ætlar sér sjálfur að leggja mat á siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna og þar með leggja mat á siðferðileg viðmið ráðherra sinnar eigin ríkisstjórnar. Ég get ekki skilið það öðruvísi en svo að með þessu sé forsætisráðherra að taka sér nánast einræðisvald um túlkun siðareglna sem eiga við alla stjórnsýsluna. Finnst okkur þetta boðleg stjórnsýsla, að í staðinn fyrir sjö manna nefnd sem vegur og metur siðferðileg viðmið fyrir íslenska stjórnsýslu eigi einn maður að leggja blessun sína yfir og vega og meta siðferðileg viðmið íslenskrar stjórnsýslu? Þjónar þetta tilgangi frumvarpsins sem er að bæta upplýsingagjöf og faglega stjórnsýslu innan Stjórnarráðsins? Er þetta áhersla á að bæta stjórnsýslu og þjónustu ríkisins, eins og segir í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar? Ég spyr líka: Hver vegur og metur siðferðileg viðmið forsætisráðherra sjálfs um stjórnsýsluna og störf ráðherra og þá hans eigin störf? Hver á að meta störf hans og ráðherra hans? Mig langar, með leyfi forseta, að vitna í grein Jóns Ólafssonar, prófessors við Háskólann á Bifröst, frá 15. ágúst 2014. Þar bendir hann á að forsætisráðherra hafi ekki gefið sér tíma til að skipa nýja samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið í stjórnsýslunni sem var komið á fót árið 2010. „Á þriggja ára starfstíma sínum annaðist hún samningu siðareglna fyrir ráðherra, starfsmenn stjórnsýslunnar og almenna ríkisstarfsmenn.“ Jón heldur áfram og veltir fyrir sér af hverju við þurfum siðareglur. Af hverju þurfum við siðareglur? Af hverju þurfum við siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna? Ég ætla að fá að halda hér áfram að vitna í greinina, með leyfi forseta: „Siðareglur eru ekki flókið fyrirbæri. Þær eru löngu orðnar alsiða í atvinnulífi og stjórnsýslu. Nú þykir sjálfsagt mál að fyrirtæki og stofnanir setji sér siðareglur í þeim tilgangi annars vegar að efla góða starfshætti og setja starfsfólki skýra siðferðilega mælikvarða, hins vegar til að gefa hagsmunaaðilum til kynna eftir hvaða grundvallarreglum starfað sé. Þó nægir ekki að setja siðareglur, þær eru aðeins einn áfangi í því að bæta starfshætti. Mikilvægast er, hvort sem um er að ræða atvinnulíf eða stjórnsýslu, að fólk reyni að sjá fyrir hættur sem geta verið á hagsmunaárekstrum, spillingu eða rangindum og bregðist við slíkum hættum fyrir fram. Þetta er einmitt tilgangur siðareglna fyrir ráðherra: þeir eiga að geta nýtt sér reglurnar til að ígrunda ákvarðanir sínar og athafnir. Með því að fylgja siðareglum minnka þeir líkur á því að andstæðingar geti dregið úr trúverðugleika þeirra eða haldið því fram að annarleg sjónarmið ráði ferðinni.“ Þetta er líka hagur ráðherra ef einhver skyldi velkjast í vafa um það. Ég ætla, með leyfi forseta, að halda áfram að vitna í grein Jóns. Hann tekur nefnilega dæmi um af hverju siðareglur séu nauðsynlegar og þessi dæmi eru nýleg: „Fyrr í sumar voru forsætisráðherra og fjármálaráðherra gagnrýndir fyrir það að þiggja boð um að veiða lax í Norðurá í tilefni af því að veiðitímabil var að hefjast. Það voru einkaaðilar sem buðu ráðherrunum og ekki var að sjá að boðið tengdist sérstökum embættisverkum þeirra. Ráðherrarnir urðu afar hneykslaðir þegar þeir voru gagnrýndir fyrir þetta, töldu illa að sér vegið … … ef samhæfingarnefndin hefði verið starfandi og ráðherrarnir hefðu leitað álits hennar er líklegt að hún hefði bent þeim á þetta ákvæði reglnanna. Í framhaldinu hefðu þeir þurft að hugsa betur um þátttöku sína“ í þessum ferðum. Jón víkur að í öðru dæmi í grein sinni: „Í siðareglunum eru nokkur ákvæði sem auðvelt er að tengja við málsatvik lekamálsins og eru á ábyrgð ráðherra, alveg óháð því hver hennar þáttur í málinu reynist vera á endanum. Með því að nýta siðareglurnar og jafnvel eiga kost á að leita til óháðs aðila innan stjórnkerfisins á borð við samhæfingarnefndina til að fá ráð um hvernig bregðast eigi við aðstæðum af þessu tagi er líklegra að komast megi hjá erfiðleikum síðar, en þegar brugðist er við af hörku og tekið til varna eins og það að taka mark á gagnrýni jafngildi því að viðurkenna misferli.“ Ef forsætisráðherra ætlar sér að leggja niður samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið í stjórnsýslunni spyr ég: Er þá ekki gráupplagt að samþykkja tillögu Katrínar Jakobsdóttur um stofnun Landsiðaráðs? Þar kemur fram nauðsyn þess að hafa siðareglur sem veita tryggingu fyrir aðhaldi á störfum ráðherra. Ég hef miklu meira um þetta að segja en mér finnst að við þurfum að íhuga þetta alvarlega og velta fyrir okkur hvort þetta sé sú stjórnsýsla sem við viljum búa við. Viljum við búa við engar siðferðilegar reglur, enga tryggingu fyrir því hvort gjörðir ráðherra séu siðlegar? Svo langar mig líka að benda á 6. gr. frumvarps forsætisráðherra. Ég velti fyrir mér raunverulegum tilgangi þess af því að þar segir meðal annars: „Ráðherra skal skipuleggja aðalskrifstofu ráðuneytis með því að skipta henni upp í fagskrifstofur og skal hverri skrifstofu stýrt af skrifstofustjóra undir yfirstjórn ráðuneytisstjóra. Jafnframt er heimilt að setja á fót sérstakar starfseiningar og ráðuneytisstofnanir sem eru starfræktar sem hluti af ráðuneyti.“ Mig langar að vekja athygli á „sérstakar starfseiningar og ráðuneytisstofnanir“. Gott og vel, kannski hljómar þetta svo sem ágætlega en upp í hvaða dans erum við að bjóða? Erum við að einfalda stjórnsýslukerfið, erum við að fella stjórnsýslustofnanir inn í ráðuneytið? Erum við að styrkja ráðuneytið eða erum við að veikja stofnanirnar? Hvað er þarna í gangi? Í útskýringu með 6. gr. frumvarps forsætisráðherra er nefnilega gagnrýnt að verkefni hafi verið færð frá ráðuneytum til sjálfstæðra stjórnsýslustofnana. Áfram segir: „Ekki verður séð að nein almenn stefnumótun hafi legið að baki þessari þróun og afar mismunandi er hvaða rök hafa verið færð fram fyrir breytingum af þessu tagi. Þó virðist sem tilgangur slíkra breytinga hafi í einhverjum tilvikum verið sá að fjarlægja úrskurðarvaldið frá hinu pólitíska valdi ráðherra.“ Akkúrat. Það er nefnilega ekki rétt að almenna stefnumótun hafi vantað þegar stjórnsýsluleg verkefni voru færð frá ráðuneytunum til sjálfstæðra stjórnsýslustofnana, eins og segir í frumvarpi forsætisráðherra, heldur var stefnumótunin einmitt sú að auka aðhald með stjórnsýslunni með það að markmiði að bæta faglega vinnu. Við getum tekið dæmi um stofnanir á borð við Bankasýslu ríkisins, embætti sérstaks saksóknara og Fjármálaeftirlitið sem falla undir þann hatt að vera stjórnsýslustofnanir sem forsætisráðherra vill fella inn í ráðuneytin. Því spyr ég í einfaldleika mínum: Er möguleiki á því að hér sé vegið að stofnunum á borð við þær sem ég minntist á og nefndi hér, eftirlitsstofnunum sem verða að eiga sitt sjálfstæði gagnvart stjórnsýslunni og ráðherrum til að geta starfað sem skyldi og vera það nauðsynlega aðhald með stjórnsýslunni sem við verðum að búa við? Það væri gott að heyra frá hæstv. forsætisráðherra nánari útskýringar einhvern tímann á 6. gr. frumvarpsins. Það væri líka gott ef stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tæki þetta til umfjöllunar og kallaði eftir nánari útskýringum á henni. Ég átta mig ekki alveg á tilgangi hennar í raun og veru. Ef tilgangur frumvarpsins er sá að einfalda stjórnsýsluna er samt verið að fella inn þarna stjórnsýslustofnanir og ég tel það ekki vel.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni sköruglega ræðu og innihaldsríka. Sérstaklega vil ég þakka henni fyrir umfjöllun um siðareglur og velti því fyrir mér að þegar farið er inn á vef Alþingis og inn á efnisyfirlit og ýtt á S þá koma engar siðareglur upp. Alþingismenn hafa ekki sett sér siðareglur. Á síðasta kjörtímabili settu hæstv. þáverandi forseti, Ásta R. Jóhannesdóttir, og forsætisnefnd af stað feril til að búa til siðareglur fyrir alþingismenn. Fengnir voru utanaðkomandi aðilar, siðfræðingar og hvað veit ég, til að fara í þá vinnu. Við alþingismenn mættum mörg hér út í Oddfellowhús á fund til að leggja okkar í púkkið. Svo voru lagðar fram siðareglur og þær þóttu ganga allt of langt. Sérstaklega voru uppi mótmæli í tveimur ákveðnum stjórnmálaflokkum en núverandi hæstv. forseti hefur haft þann metnað að vilja halda þessu starfi áfram og setja þingmönnum siðareglur, að forsætisnefnd samþykki reglur. Við höfum verið með til umfjöllunar í þingflokkunum siðareglur smíðaðar algjörlega í anda siðareglna Evrópuráðsins, sem Evrópuráðið hefur gefið út til viðmiðunar fyrir þing í Evrópu, þjóðþing í Evrópu. Ég veit að í mínum flokki, Samfylkingunni, var fólk sátt við þær reglur, rétt eins og það var sátt við strangari reglurnar sem gengu lengra. Þá vil ég spyrja hv. þingmann: Telur hún að það geti mögulega verið einhver tengsl á milli þess að ekki sé búið að setja siðareglur fyrir alþingismenn og þess að nú vilji hæstv. forsætisráðherra draga úr kröfum um siðareglur í Stjórnarráði?
Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Já, ég leyfi mér að velta því fyrir mér hver raunverulegur tilgangur með frumvarpi forsætisráðherra er. Andi frumvarpsins er greinilega sá að minnka vægi siðareglna og það er algjörlega ólíðandi að siðareglur, sem eiga að gilda um athafnir og ákvarðanir ráðherra og stjórnsýslunnar allrar, séu á höndum eins manns. Hvernig í ósköpunum eigum við að geta treyst því að faglegar ákvarðanir séu teknar varðandi þær gjörðir? Hvernig eigum við að treysta forsætisráðherra, án þess að ég sé að vefengja hans persónu - við verðum að geta treyst því að ferlið sé faglegt. Við erum að tala um þessar siðareglur og við getum líka bent á að sá dráttur sem orðið hefur á því að skipa nýja nefnd er pólitísk ákvörðun og það er ákvörðun sem hæstv. forsætisráðherra tekur sjálfur. Það er ekki hægt að skýla sér bak við það að það sé svo mikið að gera að hann geti ekki tekið þessa ákvörðun sjálfur. Það er pólitísk ákvörðun og meðvituð ákvörðun um að skipa ekki aftur nefnd og sú ákvörðun kemur fram í frumvarpinu. Þetta smitar yfir í þingið og þingstörfin, þannig að við þurfum líka að velta því fyrir okkur. Kannski er upplagt fyrir þingið að taka það til skoðunar og umræðu, hvort ekki sé hægt að fara aftur í þá vinnu að móta siðareglur fyrir þingmenn og þingið allt.
Herra forseti. Ég er algjörlega sammála þingmanninum og ég held að einmitt það að ekki hafi verið skipuð ný nefnd af hálfu forsætisráðherra segi okkur að við eigum að varast að gera breytingar í þessa áttina, því að það muni ekki á neinn hátt bæta umgjörð siðareglna og eftirfylgni með þeim innan Stjórnarráðsins. Það kom einmitt fram á opnum fundi með umboðsmanni Alþingis í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd; þar hjó ég eftir því að hann vísaði í það að frumvarp væri inni og bað þingmenn um að hyggja að því. Þetta var mjög hlutlaus yfirlýsing og ég ætla ekkert að gera umboðsmanni Alþingis upp skoðanir, en hann vakti sérstaka athygli þingmanna á þessu og hvatti þá til að hyggja að þessu frumvarpi. Ég ætla líka að segja að ég á það við sjálfa mig og kjósendur mína að vera heiðarleg í störfum mínum, dylja ekki hagsmunaupplýsingar sem geta haft áhrif á störf mín og geri það. En ég er hluti alþingismanna sem eru hér á Alþingi og við njótum sem stofnun lítils trausts. Og mér finnst vont þegar við fáum ekki samþykktar siðareglur og að þeir sem ég hef starfað í umboði fyrir viti að ég sé bundin af því að fara að þessum siðareglum. Það er vont. Það er hluti af því að efla traust á Alþingi, og það er vont þegar þeir sem koma í veg fyrir að við getum sett slíkar reglur leggja síðan til á vettvangi ríkisstjórnarinnar að dregið sé úr kröfum um eftirfylgni og umbætur í siðareglum fyrir Stjórnarráðið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir góða ræðu og sérstaklega fyrir það að koma hérna inn á umræðuefni sem ekki hefur verið rætt mikið í þessari umræðu hingað til, nefnilega siðareglur. Það er víða í þessu frumvarpi þar sem ég rek greinarnar og umfjöllun um þær aftur til umfjöllunar umboðsmanns Alþingis gagnvart hæstv. fyrrverandi innanríkisráðherra í sífellt meira mæli og þar á meðal auðvitað þetta klaufalega fyrirkomulag með siðareglurnar hjá Stjórnarráðinu, að þær hefðu víst ekki verið settar en menn töldu þær þó vera í gildi en samt ekki eða eitthvað. Það virtist enginn vera með þetta á hreinu og ekkert skrýtið að umboðsmaður Alþingis hafi verið hálfringlaður yfir því hvernig hann ætti að takast á við það. Sömuleiðis þá deili ég gagnrýni hv. þingmanns á að dregið sé úr vægi þessara reglna, sérstaklega með hliðsjón af því að Stjórnarráðið virðist einhvern veginn hafa gefið sér að þær væru enn þá í gildi frá síðustu ríkisstjórn án þess að svo mikið sem lesa þær nógu vel til að átta sig á að svo var ekki, sem er auðvitað klaufalegt svo fastar verði ekki að orði kveðið. Sömuleiðis þykir mér afleitt að túlkun siðareglna sé í höndum hæstv. forsætisráðherra bara eingöngu vegna þess að hann er hæstv. forsætisráðherra, ekki persónan heldur embættið. Og það að þetta embætti sé í raun og veru í því hlutverki að fella áfellisdóma yfir eigin ríkisstjórn þykir mér afleitt. Ég veit ekki til hvers menn vilja vera að þessu á annað borð ef þeir ætla að hafa þetta þannig. Hins vegar velti ég fyrir mér: Ef við viljum efla siðareglur, þurfa þær eiginlega ekki að hætta að verða siðareglur og verða bara reglur? Ég hef alltaf svolitlar áhyggjur af því að hugtakið siðareglur sé til þess fallið að draga úr eftirfylgni í eðli sínu óháð því hver sér síðan um eftirlitið eða hvað. [[Forseti hringir.]]Ég velti fyrir mér hvað hv. þingmaður hefur um það að segja.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og spurninguna. Ég er reyndar þess þenkjandi að ég held að það sé ágætt að afmarka reglurnar sem siðareglur af því að þá sé hægt að afmarka þessi mál betur. Þá getum við kannski frekar flokkað hegðun, dómgreind og verk ráðherra undir þess konar reglur. Annað sem mig langar að benda á er að í umræðum á þinginu í gær var hæstv. forsætisráðherra inntur eftir viðbrögðum sínum vegna lekamálsins. Jú, hann sagði að hann mundi bregðast við en að viðbrögð hans mundu felast í því að ræða þetta frumvarp, að viðbrögðin ættu í rauninni að felast í því frumvarpi sem við ræðum hér í dag. Viðbrögð forsætisráðherra landsins við lekamálinu eru því þau að draga úr vægi siðareglna, að hann, einn og óstuddur og sjálfur, sé dómbær á hvað er siðlegt og hvað er boðlegt í störfum ráðherra. Það eru þá svör forsætisráðherra við lekamálinu. Það er ekki hægt annað en að túlka orð forsætisráðherra í gær sem svo að hér séu svörin komin, að leggja niður samhæfingarnefndina um siðareglur í stjórnkerfinu og fela sjálfum sér öll verkefni sjö manna nefndar sem er óháð og hefur fengið til sín sérhæfða aðila til að meta mál. Forsætisráðherra tekur þessi verkefni að sér einn og óstuddur. Þar höfum við það, þar höfum við svarið. Þar höfum við viðbrögð forsætisráðherra við lekamálinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið, en ég hef enn þá efasemdir um að siðareglur séu endilega gott tæki til þess að valda því að ráðherrar fari eftir einhverjum ákveðnum reglum, eða öllu heldur: Ég velti fyrir mér hvernig siðareglurnar sem nú eru í gildi hefðu farið með lekamálið ef þær hefðu verið í fullu gildi og þeim hefði verið framfylgt af einhverjum óháðum aðila eða túlkaðar af umboðsmanni Alþingis. Ég sé ekki að það væri neitt annað en svokölluð pólitísk ábyrgð þar. Og með hliðsjón af því hvernig farið hefur verið með pólitíska ábyrgð í lekamálinu fæ ég ekki séð að eftirköstin hefðu verið mikil ef nokkur, ef ég á að segja alveg eins og er. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort ekki sé mikilvægara að hafa reglurnar í formi reglna þannig að hægt sé að bregðast við með afdráttarlausari hætti en að segja: Skamm, vondi pólitíkus, vegna þess að það er mjög greinilegt ef maður lítur á lekamálið að það hefur nákvæmlega ekkert að segja, alla vega ekki fyrr en í bláendann þegar ekkert annað er í stöðunni. Jafnvel þá er alltaf einhvers konar afneitun, skringileg afneitun sem einkennir íslensk stjórnmál almennt. Þess vegna langar mig að ganga harðar gagnvart stjórnmálamönnum, alþingismönnum, þegar kemur að siðareglum og setja einfaldlega reglur sem gilda. Ég hef reyndar áhyggjur af því að vegna þess að siðareglur heita siðareglur til þess að hægt sé að hafa eitthvað í þeim sem ekki er hægt að hafa beint í reglum, komi upp ýmis túlkunaratriði og að túlkunin sjálf verði pólitísk, þ.e. að afleiðingarnar af túlkuninni verði ekki bara pólitískar heldur líka túlkunin sjálf. Ég hef svolitlar áhyggjur af því. En þetta er áhugaverð umræða og ég þakka hv. þingmanni fyrir að minnast á þetta því að það er mikilvægt að við höfum eitthvað til hliðsjónar þegar við skoðum það hvernig við ætlum að hafa reglur, hvort sem er fyrir þingmenn eða hæstv. ráðherra. [[Forseti hringir.]]En ég velti fyrir mér: Væri [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður reiðubúin til þess að skoða að breyta þessu í reglu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Þetta er mjög gagnleg og góð spurning og upplagt að velta henni fyrir sér vegna þess að auðvitað þurfum við að hafa siðareglur sem geta átt við hvaða aðstæður sem er. Ég held að það sé líka upplagt fyrir stjórnskipunarnefnd að velta þessari spurningu fyrir sér og hvort þetta atriði þurfi kannski líka að koma inn í frumvarpið. Það er mjög gott að velta því fyrir sér á þeim vettvangi. Mig langar að bæta því við, af því að hv. þingmaður minntist á lekamálið og við vorum aðeins að ræða það hér, að að mínu mati, og ég tel að fleiri deili því mati með mér, hefðu það verið faglegri viðbrögð af hálfu forsætisráðherra að hafa starfandi samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið til þess að geta leitað sjálfur til þeirrar nefndar og fá álit hennar um viðbrögð við lekamálinu, en að ganga sjálfur fram fyrir skjöldu, fara í fjölmiðla og verja þáverandi innanríkisráðherra í staðinn fyrir að halla sér aðeins aftur og leita aðstoðar þessara sérfræðinga, þessarar sjö manna nefndar og biðja hana um álit á stöðunni sem upp væri komin. Þá gæti hann skýlt sér bak við það að hafa leitað aðstoðar og ráðlegginga hjá slíkri nefnd, sem er að mínu viti fullkomlega skiljanleg og miklu betri stjórnsýsla og ákvörðunartaka en að vaða sjálfur fram og verja þáverandi ráðherra.
Virðulegi forseti. Þetta er um margt gagnleg umræða, og að mínu mati sérstaklega seinasta ræða hv. þingmanns sem talaði á undan mér og fjallaði um siðareglur. Mig langar sérstaklega að vekja athygli þingheims á tveimur greinum í frumvarpinu, 4. gr. og 10. gr. Í 4. gr. frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Í stað orðsins „formleg“ í 1. mgr. 11. gr. laganna kemur: mikilvæg.“ Þarna er einu orði breytt í 11. gr. laga um Stjórnarráð Íslands þar sem kveðið er á um að halda skuli til haga mikilvægum upplýsingum en ekki formlegum, eins og þar stendur nú þegar. Þegar ég skoða hvaðan þessi grein kemur kemur í ljós að það þótti á sínum tíma of íþyngjandi að hafa hugtakið „mikilvæg“ og var þess vegna ítrekað við meðferð þingsins frá formanni hv. allsherjar- og menntamálanefndar sem gerði þetta að verkum að þarna ætti að skrá „formleg“ gögn eða hvað það var sem átti að vera formlegt eða mikilvægt. Í bréfi umboðsmanns vegna athugunar hans á samskiptum hæstv. fyrrverandi innanríkisráðherra við háttvirtan þáverandi lögreglustjóra, Stefán Eiríksson, minnist hann á þessa tilteknu grein, 11. gr. laga nr. 115/2011, um Stjórnarráð Íslands, og að hann hafi óskað eftir gögnum um þessi formlegu samskipti milli fyrrverandi hæstv. innanríkisráðherra og lögreglustjórans. Þessi gögn voru víst ekki til staðar. Svo kemur hann inn á það að það virðist eitthvað skorta á að menn átti sig á því hjá ráðuneytinu nákvæmlega hvað teljist til formlegra gagna. Þó er minnst á reglur um skráningu gagna, reglur nr. 1200/2013. Ég fæ ekki betur séð en að það sé nokkuð skýrt þar. Þar eru fjögur atriði sem ég ætla sökum tímaskorts að láta eiga sig að telja upp hér, en þar er einnig minnst á að í 2. gr. þeirra reglna, að um skyldu ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands til skráningar mála og upplýsinga gildi jafnframt ákvæði upplýsingalaga og laga um Þjóðskjalasafn Íslands. Þar er átt við 27. gr. upplýsingalaga sem er breytt með 10. gr. frumvarpsins sem hér um ræðir einnig. Þess vegna varðar þetta 4. gr. og a-lið 10. gr. í frumvarpinu sem við hér ræðum. Því fæ ég ekki betur séð en að hér eigi að láta duga að tala um „mikilvæg“ samskipti en ekki „formleg“ samskipti. Með hliðsjón af því að ekki er komið á hreint hvað átt er við með formlegum samskiptum, og greinargerð frumvarpsins fer inn á það, þrátt fyrir að reglur um skráningu samskipta nr. 1200/2013 virðist fyrir mér nokkuð skýr - ég skil ekki hvað mönnum finnst óskýrt við hana - þykir mér fullbratt miðað við nýlega atburði, nefnilega lekamálið og samskipti hæstv. fyrrverandi innanríkisráðherra við þáverandi háttvirtan lögreglustjóra, að fara út í að breyta þessari skilgreiningu úr formlegu yfir í mikilvæga. Þetta er eitt af þeim atriðum sem mér finnst mikilvægt að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd taki sérstaklega til umfjöllunar. Þetta er enn einn angi þessa frumvarps sem ég sé að eigi einhvern veginn við lekamálið og það fer að verða hálfóþægilegt að sjá sífellt þessar tengingar. Maður hefði búist við því að breytingar á lögum í kjölfar svo alvarlegs máls sem lekamálsins og hátternis þáverandi hæstv. innanríkisráðherra mundu leiða af sér að menn reyndu að bæta úr því sem er að í verklaginu, í innleiðingu laganna, frekar en því hvernig lögin sjálf eru gerð. Mér finnst ekki góður bragur að breyta lögunum þegar það reynist eitthvert klúður við það síðan að framfylgja þeim þrátt fyrir að ábendingarnar séu í sjálfu sér augljósar, að siðareglurnar hefði átt að staðfesta af ríkisstjórninni, að það hefði átt að fara eftir öðru en pólitískri túlkun hæstv. forsætisráðherra, t.d. til að túlka siðareglur, og sömuleiðis að við skráningu gagna væri einfaldlega útskýrt að það ætti að skrá meira af formlegum gögnum. Þeir fundir sem um ræðir sem umboðsmaður Alþingis var að leita að upplýsingum um voru um málefni sem voru til umræðu hjá ráðuneytinu samkvæmt hæstv. þáverandi innanríkisráðherra. [[Forseti hringir.]]Ég velti fyrir mér hvers vegna þessi leið var farin. [[Forseti hringir.]]Nú hef ég ekki tíma fyrir fleira, virðulegi forseti, og lýk máli mínu.
Hæstv. forseti. Ég þarf ekki að taka fram hvað við erum að ræða, það er náttúrlega frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands. Ég fór að hafa verulegan áhuga á stjórnmálum þegar hrunið mikla varð. Ég var þá í háskólanum og fór að velta því fyrir mér, eins og svo margir: Hvernig í ósköpunum getur staðið á því að heilt samfélag hrynur svona? Þá fór maður að velta fyrir sér störfum framkvæmdarvaldsins og velti því fyrir sér á hverjum einasta degi hvernig svona gat gerst. Það var farið í að vinna að rannsóknarskýrslu Alþingis, sem er mikið verk upp á fleiri, fleiri bindi. Með því að lesa og hlusta á umræður um þá skýrslu var ljóst að það var allt sem klikkaði í íslensku samfélagi; framkvæmdarvaldið, fjármálastofnanir, Alþingi. Hlutverk Alþingis var ekki nógu mikið og gott og aðhaldið gagnvart framkvæmdarvaldinu var ekkert. Það voru ýmsir lærdómar og ályktanir dregnar af þessu sem vakti með mér meiri áhuga á stjórnmálum en ég hafði áður haft. Mig langaði að taka þátt, taka þátt í að reyna að breyta og búa til betra samfélag þar sem allir ynnu saman. Það er kannski langsótt og við í Bjartri framtíð höfum fengið á okkur ýmis skot fyrir það að vilja að allir í skóginum séu vinir, sem er náttúrlega fáránlegt og einhverjir aðrir búa til en við. Við hljótum að geta búið til samfélag þar sem allir starfa af meiri samheldni og samhug. Ég hef í mörgum ræðum á Alþingi hvatt ríkisstjórnina til þess að eiga í enn þá meira samráði við alla í landinu, meira samráði við Alþingi, alþingismenn, og ekki síst stjórnarandstöðuna eða minnihlutaflokkana, sveitarfélög, fræðasamfélagið og alls kyns samtök í samfélaginu. Aldrei hefur verið hlustað á það, sem er svo sem ekkert nýtt. Síðan kemur þetta frumvarp hérna fram og ég velti aðallega fyrir mér 1. gr.: Ráðherra kveður á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir, nema á annan veg sé mælt í lögum. Hann ákveður það einn og sér. Maður hrekkur svolítið í kút yfir því. Hvað er að gerast? Eitt af því sem kom fram að hefði verið mjög ábótavant og slæmt fyrir stjórnsýslu Íslands var það mikla ráðherraræði sem var. Það er hægt að lesa viðtöl við fyrrverandi ráðherra þar sem þeir segja að foringjaræðið og ráðherraræðið hafi verið algjört og allt of mikið. Mig langar að vitna í rannsóknarskýrslu Alþingis, bls. 180 í 8. bindi, þar stendur, með leyfi forseta: „Mikið ráðherraræði eykur líkurnar á gerræðislegum ákvörðunum sem efla vald viðkomandi stjórnmálamanns. Þetta helst gjarnan í hendur við þrönga sýn á lýðræðið sem felst í því að stjórnmálamenn beri verk sín reglulega undir dóm kjósenda og þess á milli eigi þeir að hafa frjálsar hendur um það hvernig þeir fara með völd sín, svo lengi sem þeir halda sig innan ramma laganna. Þetta er afar þröng sýn á lýðræðislegt lögmæti stjórnarhátta. Það er mikilvægur hluti af lýðræðislegum stjórnarháttum að haga ákvörðunum stjórnvalda jafnan þannig að þær standist skoðun og séu teknar í sæmilegri sátt við þá sem málið varðar. Frá því sjónarmiði séð krefjast lýðræðislegir stjórnarhættir þess að mál séu faglega undirbúin, ígrunduð og vel kynnt, en ekki bara að verk stjórnmálamanna séu lögð í dóm kjósenda í lok kjörtímabils.“ Þær breytingar sem áttu sér stað á Stjórnarráðinu árið 2011 miðuðu að því að reyna að minnka ráðherraræðið og gera þinginu kleift að rækja umræðuhlutverk sitt betur. Á bls. 184 í sama bindi er talað um ályktanir og lærdóma. Með leyfi forseta langar mig líka til að vitna í það: „Íslensk stjórnmálamenning er vanþroskuð og einkennist af miklu valdi ráðherra og oddvita stjórnarflokkanna. Þingið rækir illa umræðuhlutverk sitt vegna ofuráherslu á kappræðu þar sem þekking og rökræður víkja fyrir hernaðarlist og valdaklækjum. Þingið er líka illa í stakk búið til þess að rækja eftirlitshlutverk sitt, meðal annars vegna ofríkis meiri hlutans og framkvæmdarvaldsins, sem og skorts á faglegu baklandi fyrir þingið. Skortur á fagmennsku og vantrú á fræðilegum röksemdum er mein í íslenskum stjórnmálum. Andvaraleysi hefur verið ríkjandi gagnvart því í íslensku samfélagi hvernig vald í krafti auðs hefur safnast á fárra hendur og ógnað lýðræðislegum stjórnarháttum.“ Síðan er bent á ýmsa lærdóma sem við getum dregið af þessu, t.d. að draga úr ráðherraræði og styrkja eftirlitshlutverk Alþingis. Mér finnst þetta frumvarp ekki í þá áttina heldur er þvert á móti verið að gefa ráðherra vald til að færa heila stofnun hvert sem honum hentar og hvert sem honum sýnist án þess að tala við kóng eða prest og hvað þá þingið. Mér finnst þetta, eins og hefur komið fram í mörgum mjög góðum ræðum hv. þingmanna, vera eitthvað sem við viljum ekki. Í raun finnst manni þetta alveg ótrúlegt þótt það komi manni ekki óvart vegna þess sem gerðist síðasta sumar þegar allt í einu kom fram í fjölmiðlum að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og hæstv. forsætisráðherra hefðu ákveðið að flytja Fiskistofu til Akureyrar. Nú ætla ég ekki að segja að það sé slæmt að flytja Fiskistofu til Akureyrar, ég get alveg tekið undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa sagt að það sé kannski ekkert slæmt, en eins og komið hefur fram í mörgum ræðum er þetta spurning um aðferðafræðina. Er boðlegt að tilkynna starfsmönnum stofnunar að það eigi að flytja hana með manni og mús 400 km norður í land, það sé svo gott að búa þar? Það voru ein rökin, að það væri svo gott að búa þarna, þar væri gott veður á sumrin. Ég velti því fyrir mér hvernig það væri ef ég yrði einhvern tíma ráðherra, kannski í næstu ríkisstjórn þótt það sé frekar ólíklegt, en segjum að ég yrði menntamálaráðherra. Nú kom til umræðu í dag að verið er að sameina tvær stofnanir, Námsmatsstofnun og Námsgagnastofnun. Segjum að ég yrði menntamálaráðherra í næstu ríkisstjórn og tæki upp á því og tilkynnti það í fjölmiðlum að ég ætlaði að færa þessa stofnun til Keflavíkur eða Reykjanesbæjar vegna þess að þar væri atvinnuástandið slæmt. Og mér fyndist það bara fínt því að það væri fínt að búa í Reykjanesbæ, þaðan væri stutt á flugvöllinn, stutt í Bláa lónið. Mér fyndist það ekki boðlegt og svona vinnubrögð eiginlega ekki heldur. Í síðustu viku minntust sjálfstæðismenn Ólafs Thors heitins og 50 ára ártíðar hans. Það kom meðal annars fram í ræðu Davíðs Oddssonar, fyrrverandi forsætisráðherra og núverandi ritstjóra Morgunblaðsins, að Ólafur - og hann var merkur stjórnmálamaður, það leikur ekki nokkur vafi á því, örugglega einn af betri stjórnmálamönnum í sögu Íslands - hefði notaði mikið glettni og gleði til þess að fá menn til samstarfs við sig og til að vinna sameiginlega að einhverjum markmiðum. Ég vildi óska þess að þannig væri það í dag. Ég rakst á grein þegar ég var að lesa um og velta því fyrir mér hvernig ég vil hafa íslenskt samfélag. Greinin er eftir Njörð P. Njarðvík, sem er virtur fræðimaður, skáld og mannvinur, sem hann skrifaði í Morgunblaðið 28. maí 1997. Þar fjallar hann um mannhelgi og vitnar í það að Ólafur Thors hafi haldið ræðu skömmu eftir stofnun lýðveldisins 1944 þar sem hann segir m.a., með leyfi forseta: „Kjörorð hins íslenska lýðveldis er mannhelgi.“ Síðan skýrir Njörður þetta mál og ég vitna í grein hans, með leyfi forseta: „Orðið mannhelgi er skýrt svo sem það sé lögfræðilegt hugtak og merki „persónulegt öryggi staðfest með lögum“ (íslensk orðabók Menningarsjóðs). Nú er „persónulegt öryggi“ að vísu teygjanlegt hugtak“ - við höfum heyrt það áður, t.d. hjá þessari ríkisstjórn. - „og ekki víst að allir skilji það eins. En ég hygg þó að í hugum margra merki orðið „mannhelgi“ í raun meira en einbert lögfræðilegt hugtak segir til um, vegna síðari hluta orðsins er felur í sér í senn friðhelgi og heilagleika. Ég leyfi mér að minnsta kosti að skilja orð Ólafs svo, að grundvöllur hins íslenska lýðveldis eigi að vera mannúðarhugsjón, að í hinu nýfengna fullnaðarfrelsi þjóðarinnar felist tækifæri og raunar nauðsyn þess að skapa samfélag frjálsra manna er stefni að gróandi þjóðlífi með mannréttindi, samkennd og réttlæti að leiðarljósi. Slík framtíðarsýn felur í sér ósk og hugsjón. Og hugsjón gerir kröfu til hollustu og þjónustu. Því hlýtur að búa í þessum orðum Ólafs krafa um að þeir, sem veljast til forystu fyrir þjóðinni, þjóni þeirri hugsjón um mannhelgi, sem er kjörorð hins íslenska lýðveldis.“ Í greininni talar Njörður líka um það hvernig tekist hefur til. Hefur mannhelgi í raun verið kjörorð hins íslenska lýðveldis? Þar bendir hann á ýmislegt, eins og t.d. þegar útgerðarmönnum var afhentur fiskurinn í sjónum. Var mannhelgi þar á bak við? Hann nefnir það meira að segja sem mestu mistök í sögu stjórnmálanna á Íslandi. Hann talar líka um umhverfismál og málefni aldraðra. Takið eftir að hann skrifaði greinina fyrir 17 árum. Ég velti mér: Er fólgin í því mannhelgi að einn ráðherra hafi vald til þess að færa til stofnun? Hvað er stofnun? Er hún aðeins borð, stólar og tölvur? Nei, hún er það ekki. Stofnun er fyrst og fremst starfsfólkið sem vinnur í henni og þekkingin sem er að baki, sem hún hefur aflað sér. Við getum tekið sem dæmi Fiskistofu, ætli hún sé ekki að verða um 20 ára gömul og þar hefur verið byggð upp gríðarlega þekking. Ég spyr: Er almannaheill á bak við þá ákvörðun? Hefur verið skoðað hvort þetta sé til heilla fyrir þjóðina? Er betra að hafa Fiskistofu á Akureyri? Er betra að hafa Námsgagnastofnun á Ísafirði? Það er endalaust hægt að velta þessum spurningum upp. Við megum aldrei gleyma því þegar við erum í stjórnmálum að við erum að vinna fyrir almenning í landinu og við verðum að hugsa málið til enda. Nú hefur þessi ríkisstjórn mikið hampað hugtakinu „heimilin í landinu“. Hún var raunar kosin út á „heimilin í landinu“. Er það gott fyrir heimili 70 starfsmanna Fiskistofu að henni sé kippt upp með rótum og hún flutt norður á Akureyri? Hvað með börnin? Er verið að horfa til réttinda barna í því tilfelli, sem eru í skólum og eiga félaga? Við gerum allt of lítið af því að velta þessu fyrir okkur. Við getum endalaust velt fyrir okkur hversu tæknilegs eðlis það er að hafa stofnanir hér eða þar, en við megum aldrei gleyma því að bak við allar stofnanir er fólk af holdi og blóði, fólk sem hefur mikla reynslu og þekkingu sem getur glatast. Ég velti einnig fyrir mér varðandi Fiskistofu, fyrst við erum farin að tala um hana, að nú stendur til að breyta fiskveiðistjórnarkerfinu og það á að fara að leggja nýtt frumvarp fram. Á að hafa Fiskistofu í uppnámi þegar það er gert? Hvert er hlutverk Fiskistofu? Þar eru veitt ráð og ráðgjöf. Er boðlegt að þetta sé gert á þennan hátt og svo er stofnunin jafnvel í uppnámi þegar verið er að breyta fiskveiðistjórnarkerfinu? Maður spyr sig. Ég veit að það stóð í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að færa ætti opinber störf út á land og að það væru byggðir sem ættu í erfiðleikum sem þyrfti að skoða og reyna að styrkja með því kannski að færa opinber störf þangað. Ég veit ekki til þess að Akureyri, með fullri virðingu þeim góða bæ, sé í sérstakri áhættu eða teljist brothætt byggð. Fyrir utan að það hefur komið fram í umræðum hv. þingmanna að störf hafi verið að færast frá Akureyri og Húsavík til dæmis, opinber störf, og á sama tíma á að færa þessa stofnun norður. Við eigum ekki að gera þetta svona. Við eigum að læra af því sem hefur farið illa hjá okkur á síðustu árum. Það er margt sem orsakaði það að hér varð hrun. Hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir kom inn á siðferðið. Ég verð að viðurkenna að ég hafði ekki áttað mig alveg á því fyrr en hún nefndi það. Þetta var mjög góður punktur vegna þess að hér varð ekki aðeins efnahagshrun, hér varð líka siðferðilegt hrun. Það kom í ljós að fólk veltir hlutunum ekkert fyrir sér. Til hvers erum við hérna? Ég velti því oft fyrir mér. Ég hef lesið mér til og mitt hlutverk hérna er fyrst og fremst að gæta almannahags. Við eigum ekki að taka neinar ákvarðanir, engin frumvörp eða lög eða þingsályktunartillögur, nema það þjóni hagsmunum almennings í landinu, fyrst og fremst, og kannski sérstaklega þeirra sem minnst mega sín í samfélaginu. Það er góð regla sem John Rolls benti á á sínum tíma. Ég vona að þessu verði breytt í meðförum nefndarinnar og að komist verði að þeirri niðurstöðu að þetta gangi ekki. Þetta er ekki til þess fallið. Það er ekkert að því að færa stofnanir, það er allt í lagi í eðli sínu ef það eru fyrir því góð rök, en þá er það rætt á Alþingi og ákvörðun tekin af fulltrúum allra, ekki þannig að einn ráðherra hafi með það að gera að flytja stofnanir með manni og mús hvert sem er ef það hentar honum. Þetta lyktar svolítið af kjördæmapoti, Fiskistofuflutningurinn, og þannig viljum við ekki hafa hlutina. Við viljum byggja upp heilbrigt og gott samfélag þar sem menn vinna saman að heill og hamingju þessarar þjóðar. Mér finnst þetta frumvarp ekki vera í þá átt.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Hann talaði mikið um það mál sem við þingmenn gerum ráð fyrir að sé hér undir, þ.e. að flytja stofnanir að frumkvæði ráðherra. Mér heyrist að við séum sammála um að þetta sé tilhneiging til ráðherraræðis, að draga til sín aukið vald, og algjörlega gegn því sem lagt er til í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Ég held að við eigum að vera dugleg að draga þá skýrslu fram og fara ofan í hana því að það er því miður of margt í samfélagslegri hugsun hjá hæstv. ríkisstjórn sem hneigist til gamallar hegðunar, og ég held að frekar ætti að reyna að styrkja eftirlitshlutverk þingsins eins og lagt var af stað með á síðasta kjörtímabili. Það er auðvitað rétt að það er ófært að einn ráðherra hafi alræðisvald í því að ákveða hvert stofnun fer og, eins og hér var komið inn á, sé almáttugur með siðareglur líka, þrátt fyrir að hafa einhverja sér til fulltingis kjósi hann svo, af því að það er ekkert sem í raun segir það. Við vitum að það er leki á störfum til höfuðborgarsvæðisins utan af landsbyggðinni. Þau fáu störf sem þar hafa verið, ég nefndi í greininni minni störf hjá Vinnumálastofnun, Hafró, umboðsmanni skuldara o.fl., hafa verið að færast af landsbyggðinni og ekkert endilega hingað suður heldur hafa þau bara verið lögð niður. Eins og hv. þingmaður kom inn á segir stjórnarsáttmálinn að það eigi að færa störf út á land. Mig langar að spyrja hann: Telur hann að [[Forseti hringir.]]þörfin fyrir þessar reglur sé til staðar í ljósi [[Forseti hringir.]]þess að [[Forseti hringir.]]hér er búið að svara fyrirspurninni sem segir að ekki [[Forseti hringir.]]eigi að flytja neinar stofnanir út á land?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hef ekki heyrt að ekki ætti að flytja neinar stofnanir út á land og get því miður ekki svarað því. Mér finnst þetta dálítið skrýtið þegar maður fer að velta þessu fyrir sér, af hverju kemur þetta í kjölfarið? Það hefur komið fram í ræðum áður, til dæmis hjá formanni mínum, hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni, að það er eins og þessari 1. gr. hafi verið hent inn í þetta frumvarp og kannski kemur hún í kjölfarið á því að flytja átti Fiskistofu. Allt í einu áttuðu þeir sig á því að þeir gátu það ekki og ekki síst í ljósi þeirra gríðarlegu mótmæla sem urðu í kjölfarið. En ég get ekki svarað því af hverju þetta er gert svona. Hv. þingmaður talaði líka um leka. Það er alltaf verið að ræða þetta með leka. Þetta er höfuðborgin okkar og helsta svæði stjórnsýslunnar og ekkert óeðlilegt að í höfuðborg sé miðstöð stjórnsýslu og annað fram eftir götunum. Þetta er ekki bara hér á Íslandi, þetta er alls staðar, borgarmenningin og borgirnar hafa verið að byggjast upp á síðustu 100 árum. Það þýðir að störfum fækkar úti á landsbyggðinni. Það er atriði sem við getum tekið til og farið að skoða meira hvers vegna í ósköpunum þetta ástand á Íslandi er svona slæmt, af hverju okkur hefur ekki tekist að byggja upp önnur störf úti á landi, þar sem störfin byggjast bara á landbúnaði og sjávarútvegi. Það er kannski framtíðarmál sem við þurfum að taka fyrir og ræða, hvernig við getum byggt upp öflugra og fjölbreyttara atvinnulíf úti á landi.
Virðulegi forseti. Það var þannig að hv. þm. Björn Valur Gíslason fékk svör frá öllum ráðuneytum þar sem sagði að ekki stæði til að færa stofnanir út á land og þess vegna veltir maður þessu fyrir sér. Ég held nefnilega að það sé engin tilviljun að þetta komi inn, þetta hafi ekki dottið inn. Þetta hefur örugglega ýtt við mönnum en ég held að það sé hugsunin, það sé tilhneigingin, að draga til sín vald en ekki að koma með málin hér í gegnum þingið. Mér finnst það vera áhyggjuefni. Ég tek undir það að vissulega er stjórnsýslan hér á höfuðborgarsvæðinu að stærstum hluta en það þýðir ekki að við getum ekki með vönduðum vinnubrögðum horft til ýmissa þátta og búið til heildaráætlun um það hvernig við sjáum þá stjórnsýslu sem við erum með. Nú kemur fram í frumvarpinu að verið er að skoða hinar ýmsu stjórnsýslustofnanir. En það virðist eingöngu verið að skoða þær með tilliti til þess hvað hægt er að búa til inni í ráðuneytunum, að hægt sé að búa til stjórnsýslueiningar þar og fækka þeim sem eru sjálfstætt starfandi, í staðinn fyrir að hafa hringinn víðari og horfa til þess hvort hægt er að koma einhverju, með plani til lengri tíma, fyrir annars staðar.
Herra forseti. Ég velti því líka fyrir mér hvort verið sé að efla ráðuneytin. Nú kom fram í hagræðingarhópnum á síðasta ári og ekki síst hjá mörgum þingmönnum stjórnarliðsins að opinbera kerfið og embættismannakerfið væri að sliga allt hér á Íslandi, að gera þyrfti að því gangskör að fækka embættismönnum mikið, sem væru nánast afætur. En mér sýnist að í þessu sé jafnvel verið að stækka kerfið. Ég skil það kannski ekki alveg rétt, ég hef ekki alveg reynslu eða þekkingu á því en maður gæti alveg haldið að það ætti að fara að gera það. Eins og hv. þingmaður nefnir með þessa fyrirspurn frá hv. þm. Birni Val Gíslasyni þá stingur það svolítið í stúf og kemur á óvart að ekki eigi að fara að flytja neinar stofnanir út á land miðað við það sem kemur fram í þessu frumvarpi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni góða ræðu þar sem hann kom víða við í tengslum við þetta mál. Eitt af því sem hann nefndi var sú sérstaka staða að þessari grein sé skeytt inn í frumvarpið sem veitir öllum ráðherrum jafn víðtæka heimild og raun ber vitni til að ákveða án nokkurra takmarkana staðsetningu allra stofnana sem undir þá heyra á hverjum tíma. Ég vildi í ljósi þess sem hv. þingmaður rakti með tilliti til starfsmanna og annars slíks, velta því upp; finnst honum eðlilegt að aðferðin sem valin er sé svona víðtæk? Ég hef þá kenningu að ef menn hefðu bara kosið að setjast yfir það að flytja Fiskistofu vegna efnislegra raka sem væru fyrir því að flytja starfsemi hennar út á land hefðu menn örugglega getað náð einhverri samstöðu um það og gert það á einhverju árabili. En almennt ákvæði eins og þetta er í sjálfu sér þannig að það er ekki á vísan að róa fyrir Akureyringa að treysta því að Fiskistofa verði þar þó svo að hún verði flutt þangað því að næsti ráðherra getur bara flutt hana aftur. Og eins og ég hef ekki þreyst á að minna á þá er Fiskistofa í Hafnarfirði núna vegna þess að síðasti ráðherra var úr Hafnarfirði og flutti hana þangað síðast þegar þessir flokkar voru saman í ríkisstjórn. Það er því ekki heldur neina línu að finna í afstöðu þessara flokka til þess hvort stofnanir eigi að vera á höfuðborgarsvæðinu eða á landsbyggðinni. Verið er að búa til eina allsherjarhringekju. Ég spyr hv. þingmann: Hvernig hefði honum litist á ef málið hefði borið að með öðrum hætti og verið rætt hér sérstaklega í samráði vegna þess að þurft hefði að breyta lögum - að flytja Fiskistofu til Akureyrar en gera það með einhverjum öðrum hætti?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mér hefði fundist það mjög gott. Eins og ég hef áður sagt og sagði í ræðu minni áðan finnst mér alveg ótækt að einn ráðherra geti haft þá heimild að færa stofnun bara hvert sem er. Og nákvæmlega eins og hv. þingmaður rakti þá væri Fiskistofa flutt til Akureyrar og svo kæmi næsti ráðherra á eftir og færði hana eitthvað annað. Það er alveg ótrúlegt og ég held að ráðherravaldið hljóti þá að vera of mikið, ekki síst í ljósi þess sem fram kom í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Teknar yrðu gerræðislegar ákvarðanir eins og mönnum hentaði, alveg eins og í þessu tilfelli. Ég ætla ekki að væna hæstv. forsætisráðherra um að vera í einhverju kjördæmapoti en þetta er voðalega skrýtið, ekki síst í ljósi þess að á síðasta þingi, 143. þingi, lagði Silja Dögg Gunnarsdóttir, hv. þingmaður Framsóknarflokksins, fram þingsályktunartillögu um að undirbúa flutning Landhelgisgæslunnar á Suðurnesin. Tillagan fékk ekki einu sinni umræðu í nefnd og samt vorum við flestallir þingmenn Suðurkjördæmis á tillögunni og einnig þingmenn úr öðrum kjördæmum. Þetta var ekki einu sinni til umræðu. Þess vegna kom það svo ótrúlega mikið á óvart að ráðherra ætti að ákveða það, hæstv. forsætisráðherra og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, að færa Fiskistofu norður. Við erum ekkert búin að læra, við höfum ekkert lært. Er það þetta sem við viljum sjá í íslenskri stjórnsýslu eftir allt sem á undan er gengið? Eins og hv. þingmaður nefndi áðan er ekkert að því að færa Fiskistofu norður. Það þarf bara að gera það í samráði við alla og ekki síst starfsmennina. Maður hefði haldið að fyrst og fremst ætti að gera það í samráði og góðri sátt við starfsmenn stofnunarinnar og svo Alþingis þar sem komist væri að niðurstöðu sem allir gætu sætt sig við.
Virðulegi forseti. Það er athyglisvert sem hv. þingmaður rekur hér. Ég held einmitt að hægt sé að fjalla efnislega um hvort og í hvaða mæli starfsemi einstakra stofnana geti átt heima á landsbyggðinni. Í tilviki Fiskistofu er stór hluti sjávarútvegsins auðvitað úti um allt land og geta verið ágæt efnisrök fyrir því að einstakir hlutar starfsemi Fiskistofu séu utan höfuðborgarsvæðisins. Eins og hv. þingmaður nefnir varðandi Landhelgisgæsluna eru líka skýr efnisrök fyrir því að nýta þann húsnæðiskost sem er á Keflavíkurflugvelli fyrir flugvélakost Gæslunnar. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Er ekki einboðið að við meðferð málsins í nefnd verði farið yfir þessa þætti og reynt að þrengja heimildina þannig að hún verði ekki ótakmörkuð? Og varðandi stofnanir sem hafa til dæmis verið fluttar á grundvelli þessarar heimildir, eiga þær þá að sækja um að vera fluttar aftur til baka á næsta kjörtímabili?
Herra forseti. Ég tek undir það að vonandi verður rætt um það í nefndinni að þessi grein verði felld brott og öðrum breytt. Fyrst við tölum um Fiskistofu þá er sjávarútvegurinn úti um allt land en Fiskistofa er hér á höfuðborgarsvæðinu ekki síst til þess að vera nálægt sjávarútvegsráðuneytinu. Hún sinnir ráðgjöf og eftirliti og safnar gögnum og öðru fyrir sjávarútvegsráðuneytið og veitir því ráðgjöf. Þess vegna er ekkert óeðlilegt að hún sé á þessu svæði. Þar að auki eru fimm starfsstöðvar Fiskistofu úti um allt land; á Höfn, Akureyri, Ísafirði og í Stykkishólmi. Fiskistofa er því með starfsemi og starfsstöðvar úti um allt land. Þess vegna kemur það enn þá meira á óvart að það skuli eiga að færa hana þangað. Hún er þegar með starfsstöð á Akureyri. Þess vegna er þetta enn þá undarlegra og hefði mátt ræða það miklu betur og fá niðurstöðu um hvort hún væri betur sett á Akureyri en hér.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Nú er það svo að þessum lögum var síðast breytt 2011. Það var gert á grundvelli skýrslu sem bar heitið Samhent stjórnsýsla og var unnin af sérfræðingahópi. Sérfræðingar segja í inngangi að þeirri skýrslu að breytingarnar sem þeir leggja til að gerðar verði séu einmitt til að auka sveigjanleika á milli ráðuneyta og stofnana og tryggja að þekking og mannauður séu nýtt til fulls og að auka gegnsæi í vinnubrögðum. Markmiðið með þeim breytingum sem nú eru lagðar til eru einnig í þá veru að auka sveigjanleikann. Hv. þingmaður nefndi að þarna væri verið að opna fyrir kjördæmapot og í slíkum tilgangi væru heilu stofnanirnar færðar til með slæmum afleiðingum, jafnvel fyrir fjölskyldur starfsmannanna og fjárhagslega hagi. En hv. þingmaður talaði svolítið varlega og vildi ekki fullyrða að flutningur Fiskistofu væri í þessum tilgangi. Ég leyfi mér að segja að þar sé einmitt kjördæmasjónarmið undir. Við hv. þingmaður erum bæði sammála því að flytja eigi Landhelgisgæsluna til Suðurnesja og við þykjumst færa fyrir því fagleg og fjárhagsleg rök, en það eru ekki allir sammála okkur. Ég vil spyrja hv. þingmann: Væri ekki bara gott að hafa svona sveigjanleika ef vera kynni að í sæti innanríkisráðherra mundi setjast Suðurnesjamaður og þá fengjum við fyrst ósk okkar uppfyllta?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, það væri örugglega rosalega gott. En mér hugnast bara ekki þannig stjórnsýsla og mér hugnast ekki þannig pólitík vegna þess að hún hefur ekkert endilega verið gæfurík í gegnum árin. Fyrir mér er Ísland eitt og því miður hafa hv. alþingismenn oft reynt hér í ræðustól að etja saman landsbyggð og höfuðborg, sem mér finnst einhver ljótasti pólitíski leikurinn sem er framinn hér. Við Íslendingar erum eitt og við eigum að geta komist að niðurstöðu um það hvort við viljum hafa stofnun hér eða þar. Hvað varðar Landhelgisgæsluna þá var það mál í umræðu á síðasta þingi. Auðvitað gæti Landhelgisgæslan verið hvar sem er, en af því að Landhelgisgæslan er með hluta af starfsemi sinni uppi á flugvelli og þar er allt til staðar fyrir hana, þá eru rök fyrir því að flytja hana á Suðurnes, og maður hefur líka heyrt að starfsmennirnir séu bara alls ekki á móti þeim flutningi, alveg þveröfugt við Fiskistofu. Það er bara einn sem ætlar að flytja með Fiskistofu og það er fiskistofustjórinn sem kemur sér afar illa fyrir mitt bæjarfélag því hann býr þar, nýbúinn að kaupa sér hús. Það væri auðvitað voða gott að hafa þetta svona, ráðherra gæti sagt: Ég bara færi þetta, en ég vil það ekki, ég kæri mig ekki um slík vinnubrögð. Við eigum að vinna lýðræðislega og leggja alltaf fyrst á borðið almannahagsmuni. Er þetta gott fyrir þjóðfélagið? Er gott fyrir íslenskt samfélag að hafa Landhelgisgæsluna t.d. á Keflavíkurflugvelli? Ég velti því fyrir mér, ekki síst í ljósi umræðu um Vestnorræna ráðið og norðurslóðamál. Hér gæti orðið miðstöð björgunar og leitar og ég sé fyrir mér að Suðurnesin væru alveg kjörin í það. Þar er allt til staðar, flugvöllur og allt. Þannig horfir maður á það, en ég mundi ekki vilja taka þátt í svona stjórnmálum og kjördæmapoti, þótt maður eigi auðvitað að hjálpa sínu kjördæmi.
Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni en það verður líka kannski að horfa á þetta út frá mörgum sjónarhornum. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og í skýrslu þingmannanefndarinnar sem vann úr þeirri skýrslu er einmitt fjallað um stjórnsýsluna og mikilvægi þess að hafa formfestu og aga, virka ferla og mótaða fyrir fram ferla fyrir þjóð sem er fámenn. Í rauninni er öguð stjórnsýsla og formfesta mun mikilvægari fyrir fámennari þjóðir en fjölmennari, einmitt vegna þess að þar þekkjast menn vel og þar er kunningjasamfélag o.s.frv. Ég er þeirrar skoðunar að með þeirri breytingu sem við erum að tala um sé verið að taka formfestuna út og auka á lausung. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála mér í því.
Herra forseti. Já, ég er alveg sammála hv. þingmanni um það. Ég tók sem dæmi í andsvarinu áðan með Landhelgisgæsluna, sem mér finnst akkúrat rétta ferlið í málinu, að lögð var fram þingsályktunartillaga um að Alþingi skoðaði það að færa Landhelgisgæsluna á Suðurnesin. Síðan á sú þingsályktunartillaga að fá efnislega umræðu í þinginu og í nefndum og svo er tekin ákvörðun um það á þingi, eftir að búið er að skoða mjög vandlega hvort þetta henti, hvort þetta sé betra eða ekki. Þannig hefði ég viljað sjá ferlið með t.d. flutning Fiskistofu, að það hefði verið rætt hér á þingi hvort flutningurinn væri hagstæður. Við eigum ekki að taka svona gerræðislegar ákvarðanir. Þessi grein kallar á það að ráðherrar misbeiti valdi sínu, kallar jafnvel á spillingu og sundrung í samfélaginu sem er ekki gott, við þurfum ekkert á því að halda.
Virðulegi forseti. Það er ekkert undarlegt að við séum, í umræðum um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands, farin að ræða Fiskistofumálið vegna þess að það er kannski lýsandi dæmi um það hvernig svona heimild ætti ekki að beita og hvernig menn eiga ekki að taka ákvarðanir. Ég á mér þann draum að menn í þessari ríkisstjórn fari að taka ákvarðanir með þeim hætti að þeir komi hér og segi okkur frá því að gerð hafi verið úttekt á því hvar og hvernig ákveðinni starfsemi er best fyrir komið, þess vegna hafi verið tekin ákvörðun um að flytja þessa eða hina stofnunina í X mörgum skrefum þangað sem hún eigi best heima. Það sé ekki þannig að ráðherrann eins og í þessu tilfelli tilkynni þetta bara út í loftið og komist svo að því eftir á að hann hafi ekki til þess lagalegar heimildir. Meira að segja gekk ráðherrann svo langt að hann lofaði fólki því að það fengi greitt sérstaklega fyrir flutninginn umfram það sem ríkið gerir venjulega og lagaheimildir kveða á um, sem skapar fordæmi og mun geta bakað okkur vanda í framtíðinni. Þá skiptir ekki í hvora áttina menn flytja, þ.e. hvort sem það er frá landsbyggðinni á höfuðborgarsvæðið eða eitthvert annað. Allt í þessu máli hefur verið dæmi um það hvernig á alls ekki að gera hlutina. Þess vegna verður sú umræða svo umfangsmikil hér í umfjöllun um þetta frumvarp. Og vegna þess hvernig þetta var gert er ég alfarið á móti því að þessi grein verði samþykkt óbreytt. Ég tel að það væri miklu heillavænlegra að menn settu í lög skýr ákvæði um á hvern hátt ætti að taka svona ákvörðun og hvaða faglegur undanfari þyrfti að hafa átt sér stað til þess að ráðherra gæti lagt fyrir þingið tillögu um að færa stofnanir eins og hér er lagt til. Það þýðir ekki að ég sé á móti því að við flytjum stofnanir út á land eða til Reykjavíkur frá landsbyggðinni eða hvernig sem er, allra síst er ég á móti því að flytja þær út á land. Ég er orðin mjög leið yfir því hvernig Ísland er að þróast og verða hálfgert borgríki. Ég vil að við leggjum okkur fram og reynum að skapa sátt um að efla byggð um land allt vegna þess að við þurfum á því að halda. Breytingin hefur verið of hröð, það hallar verulega á landsbyggðina og af því höfum við öll áhyggjur. En það að taka eina stofnun eins og Fiskistofu og ætla að færa hana í nafni þess að efla byggð um landið, er ekki leiðin. Það er röng leið, sérstaklega vegna þess, virðulegi forseti, að á sama tíma hafa menn talið upp, ætli þeir séu ekki komnir upp 12, 13, 14 störf sem hafa verið flutt frá Akureyri með einum eða öðrum hætti eða lögð þar niður, frá því að þessi yfirlýsing kom frá hæstv. ráðherra. Það gengur ekki að menn leggi til svona áhrifamiklar breytingar - þegar ég segi áhrifamiklar þá þýðir það að menn ætla að flytja stofnun á svo flausturslegan hátt að fæstir starfsmennirnir munu fylgja með. Þá þarf að eyða miklum tíma og fjármunum í að byggja upp þekkinguna þar innan húss aftur, í stað þess að menn hefðu gert þetta öðruvísi, til dæmis fjölgað hægt og rólega á starfsstöðinni á Akureyri, gert það með eðlilegri endurnýjun á mannafla. Þetta er alls ekki leiðin, sérstaklega vegna þess að það eru mótsagnir í öllu málinu. Á meðan þessi umræða á sér stað og við eyðum orku okkar í hana þá flæða störfin frá Akureyri í bæinn. Það er engin heil brú í þessu, engin heildstæð stefna. Svo verð ég líka að nefna að lokum, virðulegi forseti, því tími minn flýgur, að ég er algjörlega á móti breytingunni í 8. gr. frumvarpsins, sem kveður á um að forsætisráðuneytið eitt eigi að vera ráðgefandi stjórnvöldum um túlkun siðareglna og fræðslu um þær innan Stjórnarráðsins. Mér finnst það algjör afturför. Þetta verður ekki til þess að það skapist traust og trúverðugleiki í kringum þetta ferli. Það er miklu eðlilegra að hafa nefnd þar sem fleiri koma að túlkun siðareglna ef menn ætla að hafa [[Forseti hringir.]]trúverðuga stefnu og vera með trúverðugar siðareglur.
Virðulegi forseti. Í fyrri ræðu minni um þetta mál einskorðaði ég mig við umræðu um flutningsákvæðið í 1. gr. og vísaði til ræðu um aðra þætti þessa frumvarps sem ég vildi fara um örfáum orðum. Ég er sammála breytingunni í 2. gr. og tel hana skynsamlega, að það séu fyrir henni efnisleg rök. Mér finnst breytingin í 6. gr. nokkurt umhugsunarefni, að búa til hugmynd um sérstakar starfseiningar og ráðuneytisstofnanir sem séu starfræktar sem hluti af ráðuneyti. Mér finnst hugmyndin athyglisverð og kannski er þetta breyting til bóta sem getur gert það kleift að draga úr kostnaði við að stofna til stofnana, sjálfstæðra stofnana, þ.e. með því að hýsa þær innan ráðuneyta. En þetta er vandmeðfarið ef tryggja á sjálfstæði slíkra stofnana. Ég er líka sammála öðrum sem hér hafa talað í umræðunni um að gagnrýna 8. gr. um alvald forsætisráðuneytisins við túlkun siðareglna. Siðfræðingar eru almennt þeirrar skoðunar að setning siðareglna sé tilgangslítil ef hún byggist ekki á skuldbindingu þeirra sem reglurnar eiga að gilda um. Ef ekki sé um það að ræða að almennir starfsmenn í Stjórnarráðinu komi að setningu reglnanna og skilji inntak þeirra þá sé það misskilningur á eðli siðareglna að halda að þær geti verið eins og boðorð sem menn eru lamdir í hausinn með, stafi frá einhverjum æðri máttarvöldum. Þess þá heldur er það nú ekki þannig að hæstv. forsætisráðherra hafi sýnt af sér sérstaka elju við að halda fram siðareglum eða siðferðislegum viðhorfum í álitamálum sem upp hafa komið í stjórnartíð hans heldur þvert á móti, eins og viðbrögð hans í lekamálinu fræga benda til, hann horfði í allar aðrar áttir en í þá átt sem hann bar sjálfur ábyrgð á. Ég vil síðan gera að umtalsefni nýjan b-lið 10. gr. um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þar er lagt til að útvíkka enn frekar heimild sem sett var í lögin árið 2011 um heimild til að flytja menn milli ráðuneyta innan Stjórnarráðsins og að þeir gætu flust með eigin samþykki milli ráðuneyta. Rakið er í greinargerð að sú breyting hafi tekist vel. Ég er sammála því. Þarna er opnað fyrir að gera þetta líka milli stofnana. Mér finnst það umhugsunarefni að fólk í ríkisstofnunum geti farið á milli ríkisstofnana eða frá ríkisstofnun til ráðuneytis. Ég vara samt við að gera þessa víðtæku breytingu ef það er ekki í gadda slegið að með því sé ekki verið að opna almenna undanþágu frá auglýsingaskyldu. Við upplifðum það hér í haust að hæstv. þáverandi innanríkisráðherra auglýsti ekki stöðu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, lögreglustjóraembættis sem var með, þegar hún ákvað að setja í það handvalinn lögreglustjóra án auglýsingar, hana og embættisfærslur hennar og pólitískra aðstoðarmanna hennar til rannsóknar. Þetta var ekki gott og þetta var ekki gott fyrir tiltrú á embættið og ekki gott heldur fyrir tiltrú á þann lögreglustjóra sem starfið fékk sem er alls góðs maklegur. Það er ekki skynsamlegt að opna leiðir til að víkja með svona víðtækum hætti, á grundvelli afmarkaðra heimilda til tilflutnings í starfi, frá hinni almennu reglu um auglýsingaskyldu opinberra starfa, ég tala nú ekki um lykilstarfa, forustustarfa, í stofnunum. Ég vil nefna þetta vegna þess að þessi heimild út af fyrir sig - ég get alveg skilið skynsemina á bak við hana, en hún getur orðið gríðarlega víðtæk ef hún er túlkuð umfram það þrönga gildissvið sem henni er ætlað í greinargerðinni. Og það eru engar hömlur við því orðalagi greinarinnar sjálfrar. Ég mundi vilja beina því til nefndarinnar að takmarka gildissviðið eða skýra það frekar. Að síðustu ítreka ég það og fer fram á það við nefndina að hún fari vandlega yfir 1. gr. og komi í veg fyrir þær ógöngur að stofnanir séu viðvarandi í óvissu um framtíðarstaðsetningu sína. Það getur ekki verið neinum til góðs.
Virðulegi forseti. Ég ætla að halda hér aðeins áfram með það sem ég var að ræða áðan, en ég var komin að 6. gr., og spurði um þá nefnd sem rætt er um í athugasemdum við greinina sem er að skoða stofnanakerfi ríkisins, hvaða stjórnsýslunefndir eigi rétt á sér og hverjar ekki. Ég rifja þetta aðeins upp af því ég óska eftir því að hæstv. ráðherra svari því þegar hann dregur vonandi saman umræðuna á eftir. Mér finnst það áhugaverður punktur í athugasemdum við 6. gr. þegar talað er um það mannauðstap sem fylgi því þegar stjórnsýsluverkefnum og úrskurðarvaldi er útvistað frá ráðuneytum. Þar er vitnað í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis þar sem sagt er að ráðuneytin hafi verið svo lítil mörg hver að þau hafi ekki haft burði til að takast á við flóknari stjórnsýsluverkefni og annað því um líkt. En síðan er það fyrsta verk þessarar ríkisstjórnar að skipta upp ráðuneytum og minnka þau, þannig að hér er verið að tala þvert ofan í þetta. Mér finnst menn eiginlega ekki vera samkvæmir sjálfum sér í því hvað þeir framkvæma annars vegar og leggja síðan til hér hins vegar, en hér er nefnt að möguleikar til sérhæfingar innan fámennra ráðuneyta séu litlir og það séu rökin fyrir því að sameina stofnanir ráðuneytum. Menn hefðu þá kannski betur haft ráðuneytin áfram stór og til þess bær að byggja upp góða sérþekkingu. Mig langaði líka til þess að fara aðeins í restina á athugasemdunum við 6. gr., þar sem talað er um að þetta leiði af sér að hægt sé að tryggja yfirmönnum sambærilegar heimildir til töku ákvarðana fyrir hönd ráðherra og forstöðumenn stofnana hafa nú í eigin nafni. Mér finnst hér vera svolítið farið út í embættisvæðingu. Ég tek undir það sem hér hefur verið rætt um 7. gr., um flutning verkefna og annað því um líkt milli ráðuneyta, að það sé ekki gott að vera að hræra mikið í því. Þær breytingar sem urðu á síðasta ári hafa leitt það í ljós að ekki á að fara eftir áhuga eða geðþótta ráðherra hverju sinni. Mikið hefur verið rætt um 8. gr., og þar sem ég hef ekki langan tíma langar mig til þess að segja að mér finnst eitt af því sem er þó jákvætt þar er að ráðuneyti fjármála ætlar að reyna að kynna siðareglur öðrum ríkisstofnunum en ráðuneytum, þó að ekki sé búið að framkvæma það heldur sé það í athugun. Það er auðvitað mjög þarft. Þar er rætt um að gefin verði út handbók til að kynna reglurnar. Það er þó mjög sérstakt að það eigi að vera í höndum eins ráðherra, eins og hér var nefnt áðan, að sjá alfarið um að meta hvort farið sé eftir siðareglum eða ekki. Síðan er sagt í athugasemdum neðarlega á bls. 11, með leyfi forseta, að „athugandi væri til dæmis að móta nánari reglur um áhrif hagsmunaaðila á stjórnsýsluna, t.d. við undirbúning lagasetningar“. - Það er sem sagt athugandi. Í framhaldinu er svo talað um að þessu hlutverki verði betur sinnt innan ráðuneytis, en þó verði haft samráð við einhverja aðila. Mér finnst enginn rökstuðningur vera fyrir því að þessu sé betur fyrir komið svona en með þeim hætti sem það er í dag og get ekki tekið undir það sem hér stendur að það sé til þess að efla fagleg vinnubrögð og auka traust á stjórnsýslunni að einhver einn ráðherra taki það að sér, hver svo sem hann er hverju sinni. Það dugar ekki til að óskað sé eftir tillögum frá Siðfræðistofnun eða einhverjum slíkum aðilum, ég tel betra að hafa fyrirkomulagið í þeirri armslengd og faglegheitum sem það er í dag. Varðandi 10. gr., sem ég fór aðeins í áðan, og það sem snertir skráningu upplýsinga vil ég ítreka að mér finnst eðlilegt að það sé ekki ítarlegri skráning gagnvart þriðja aðila innan stjórnsýslunnar heldur en á milli stjórnsýslunnar sjálfrar eins og hefur komið fram hér og rætt varðandi lekamálið. Mig langar í lokin að ræða um flutning starfsmanna. Ég tel að það sé gott að fólk geti flust á milli starfa innan Stjórnarráðsins, en ég tek undir orð og athugasemdir BHM; þeir geta ekki stutt það að störf verði ekki auglýst þegar þau losna í tilteknum opinberum stofnunum og hægt sé að ráða í störf án auglýsingar. Að lokum, virðulegi forseti, langar mig til [[Forseti hringir.]]að segja að ekki er [[Forseti hringir.]]gert ráð fyrir því að draga úr fjölda [[Forseti hringir.]]lausra starfa heldur störfum [[Forseti hringir.]]sem fer fækkandi og í því felst kannski sú [[Forseti hringir.]]yfirlýsing að minnka kerfið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Nú á nefndin eftir að fjalla ítarlega um frumvarpið, trúi ég, og skoða það með gleraugum rannsóknarnefndar Alþingis sem fjallaði í skýrslu sinni um stjórnsýsluna og hvernig litlar stofnanir og lítil ráðuneyti gætu hugsanlega veikt stjórnsýsluna þannig að ekki væri hægt að krefjast þeirra verkefna af þeim sem nauðsynlegt er að sinna. Mér virðist að í 6. gr. frumvarpsins sé verið að tala um að styrkja megi stjórnsýsluna með því að búa til stofnun innan ráðuneytisins. Hv. þingmaður er í allsherjar- og menntamálanefnd sem fjallar um frumvarp hæstv. menntamálaráðherra um að sameina tvær stofnanir, Námsgagnastofnun og Námsmatsstofnun, og einnig á að færa stóran hluta af menntasviði ráðuneytisins úr menntamálaráðuneytinu í sérstaka stofnun sem á að vera með frumkvæðisskyldu og upplýsingaskyldu og heyra beint undir ráðherra. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hvernig telur hún að sú aðgerð, sem hæstv. menntamálaráðherra telur að muni bæta stjórnsýsluna á því sviði þar sem í rauninni er verið að veikja menntamálaráðuneytið eða minnka það, samræmist þessari reglu og markmiðum 6. gr. frumvarpsins?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég tek undir það og við vorum einmitt með ráðuneyti á fundi okkar í morgun varðandi hina nýju Menntastofnun. Látið er að því liggja að nokkur sátt sé um það mál. Við vitum þó að svo er ekki, það var ekki eining innan þessara stofnana um sameininguna. Ég geri mér vel grein fyrir því að fólk vill standa vörð um störf sín og óttast breytingar og annað því um líkt, en hér er verið að búa til eitthvert millistig. Maður áttar sig ekki alveg á því hver hinn raunverulegi tilgangur er. Það kom fram í morgun. Það er mikið órætt í þessum efnum, til dæmis varðandi samskipti við framhaldsskólann. Þetta er ekki alveg hugsað til enda, finnst mér. Mér finnst faglegi rökstuðningurinn ekki vera til staðar, sérstaklega ekki á bak við 1. gr., ekki bara 6. gr. eða aðrar greinar sem lúta því að draga þessi mál aftur inn í ráðuneytin. Fram kom í morgun að vitað er að það sé meðal annars stefna ríkisstjórnarinnar, hún hneigist til einkaframtaks til dæmis varðandi námsgagnagerð. Ég held að það sé ekki eitt af því sem skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis benti okkur á. Ég held að hún hafi verið að benda okkur á hina margumtöluðu armslengd, að styrkja frekar ráðuneytin með því að stækka þau og hvatti til þess að þau hefðu tilskilin verkefni. En þarna er í rauninni verið að búa til eitthvert millistig. En samt er ráðherra í raun yfir þeim vegna þess að það verður ekki stjórn, það verða fagráð. Það verður kannski svoleiðis gert varðandi aðrar þær stofnanir sem þarna verða dregnar inn að ráðherra hefur áfram yfir þeim vald.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég verð að viðurkenna að ég skil ekki alveg þetta skipulag en ég vænti þess að þegar málið kemur hér til 2. umr. verði betur farið yfir það með dæmum sem og aðrar breytingar sem fyrirhugaðar eru í ráðuneytum, eins og til dæmis í menntamálaráðuneytinu. Ég vænti þess að þá skýrist þetta allt saman og að samfellan í þeim breytingum sem hæstv. ríkisstjórn vill gera á Stjórnarráðinu gangi upp. Ég missti af fyrri ræðu hv. þingmanns. Ég geri ráð fyrir að hún hafi rætt 1. gr. sem valdið hefur hvað mestum deilum. Hv. þingmaður er úr Norðausturkjördæmi sem er nú að taka við starfsemi Fiskistofu. Öll stjórnsýslan í kringum þær breytingar hefur verið gagnrýnd. Nú er verið að opna fyrir það. Við þurfum að ræða í þessum þingsal um flutning Fiskistofu, en ef þessi breyting verður gerð, ef 1. gr. verður að lögum mun þess ekki þurfa, þá fær ráðherrann aukið vald í sínar hendur. Auðvitað kemur flutningur Fiskistofu vel við kjördæmi hv. þingmanns, en telur hún að þetta sé almennt góð regla sem henti lítilli þjóð sem þarf nauðsynlega á formfestu og reglufestu að halda?
Virðulegi forseti. Nei, ég kom einmitt inn á það áðan að í sjálfu sér skiptir ekki máli hvaða stofnun eða hvaða byggðarlag eða eitthvað slíkt á í hlut. Ég hef sagt að mér finnst þessi framkvæmd setja ljótan blett á flutning opinberra starfa. Ég benti meðal annars á að við værum með skýrslu frá Eyþingi sem hefði vissulega lagt til flutning á Fiskistofu en á fimm ára tímabili. Það er ágætisundirbúningur í sjálfu sér í því. Ég hefði viljað sjá einhverjar slíkar útfærslur. Helst hefði ég náttúrlega viljað sjá það hjá ríkisstjórninni, sem talar um það í stjórnarsáttmála sínum að færa störf út á land, að fyrir lægi einhver heildaráætlun um uppbyggingu opinberra starfa á landsbyggðinni. Ég hefði viljað fá faglega nálgun á það. Ef komið hefði fram frumvarp um flutning Fiskistofu eða einhverrar annarrar opinberrar stofnunar hefði ég viljað að við hefðum getað sótt okkur faglega umfjöllun um það mál til þeirra aðila sem ættu mest samskipti við tiltekna stofnun, af því að sumar stofnanir geta átt heima hvar sem er á meðan aðrar eiga meira heima hér þar sem hjarta stjórnsýslunnar er. Ég hefði viljað fá svör frá hæstv. forsætisráðherra, af því að ég sé að hann er kominn í salinn, varðandi það sem nefnt var hér fyrr í dag, að búið væri að slá flutning Fiskistofu af. Er það rétt eða stendur sú ákvörðun enn þá óhögguð? Ég var svo með fleiri spurningar til hæstv. ráðherra sem ég vona að hann leitist við að svara. Ég held að það sé alltaf best að gera þetta með sem faglegustum hætti. Í ljósi þeirra svara sem ráðuneytin gáfu þingmanni varðandi flutning opinberra [[Forseti hringir.]]stofnana stendur ekki til að flytja neinar aðrar stofnanir, að minnsta kosti ekki í bráð.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands. Í skýringartexta með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Þær meginbreytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu miða fyrst og fremst að því að auka sveigjanleika í starfsemi Stjórnarráðs Íslands þannig að stjórnvöldum verði betur kleift að bregðast við nýjum áskorunum í starfi stjórnvalda með hagkvæmni að leiðarljósi og til að skipuleggja starf sitt í samræmi við áherslur í stjórnarstefnu og það sem faglegast og hagkvæmast er talið á hverjum tíma. Lagasetningin hefur því einkum þau áhrif að hún eykur sveigjanleika í starfi Stjórnarráðsins.“ Nú er það svo, virðulegi forseti, að ég get vel tekið undir það að ágætt sé í einhverjum tilvikum að auka sveigjanleika í starfi Stjórnarráðsins, en það er mikilvægt að rifja upp umfjöllun um stjórnsýslu í ítarlegri skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og í umfjöllun skýrslu þingmannanefndarinnar sem fjallaði um skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Í skýrslu þingmannanefndarinnar er fjallað um athugasemdir rannsóknarnefndarinnar og þar kemur fram mikilvægi þess að ráðist verði í endurskoðun á lögum um Stjórnarráð Íslands. Það var gert. Sú endurskoðun var vel undirbúin og samin í forsætisráðuneytinu í samráði við sérfræðinga á sviði stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar og byggði á rannsóknarskýrslunni og þingmannaskýrslunni. Hún var einnig samin út frá skýrslu sem ber heitið Samhent stjórnsýsla sem gefin var út í desember 2010. Í inngangi þeirrar skýrslu segja sérfræðingar sem skipuðu nefndina sem skrifaði hana, með leyfi forseta: „Verkefni nefndarinnar er að gera tillögur að heildarendurskoðun á lögum um Stjórnarráð Íslands í þeim tilgangi að ná fram markmiðum um að auka sveigjanleika milli ráðuneyta og stofnana, tryggja að þekking og mannauður sé nýttur til fulls og auka gagnsæi í vinnubrögðum Stjórnarráðsins og upplýsingastreymi til almennings.“ Breytingarnar sem gerðar voru árið 2011 og fengu mikla umfjöllun og umræðu í þingsal voru einmitt gerðar til þess að auka sveigjanleikann. Sama markmið er með þessum breytingum sem hér eru settar fram. Þær eru helstar: Almenn heimild ráðherra til að ákveða aðsetur stofnana, aukinn sveigjanleiki við skipulagningu ráðuneyta og aukinn hreyfanleiki starfsmanna ásamt öðrum breytingum sem eru smærri eða hafa fengið minni umfjöllun á þessu stigi málsins en munu kannski koma hér frekar til umræðu þegar frumvarpið kemur úr nefnd til 2. umr. Almenn heimild ráðherra til þess að ákveða aðsetur stofnana hefur fengið mesta umræðu og vakið upp mestan óróa í kringum þetta frumvarp. Menn hafa haft uppi stór orð. Mig langar áður en lengra er haldið að vitna í athugasemdir BHM um frumvarpið, sem félagið hefur birt. Ég vil vitna í þær, með leyfi forseta: „BHM telur rétt að vald til þess að ákveða staðsetningu og flutning ríkisstofnunar eigi að vera hjá Alþingi og skal sú ákvörðun tekin af Alþingi hverju sinni. Með því móti verður komist hjá því að ráðherrar taki geðþóttaákvarðanir um flutning ríkisstofnana. Slíkar ákvarðanir geti komið mjög hart niður á starfsmönnum og fjölskyldum þeirra. Það er því ekki í samræmi við lýðræðisleg vinnubrögð að fela ráðherrum einræðisvald til að ákveða hvar slíkar stofnanir skuli vera eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Breytingin sem felst í frumvarpinu eykur hættu á lausung og getur ýtt undir að við hver ríkisstjórnarskipti og/eða ráðherraskipti, yrðu gerðar breytingar á stofnunum, þær sameinaðar, lagðar niður eða fluttar til með tilheyrandi kostnaðarauka, raski og óþægindum sem beinlínis gætu stefnt starfsöryggi starfsmanna í hættu og vegið að réttindum þeirra að öðru leyti. Ákveðin festa er nauðsynleg í sambandi við stofnanir framkvæmdarvaldsins. Slík festa skiptir máli fyrir alla þá sem hagsmuna eiga að gæta, hvort sem um er að ræða einstaklinga og hagsmunahópa sem samskipti eiga við ráðuneytin, starfsmenn þeirra eða opinberar stofnanir sem undir þau heyra.“ Í umsögn BHM er ítrekað að eðlilegt sé að ákvörðunarvaldið sé hjá Alþingi og sá valdatilflutningur sem felist í frumvarpinu sé í ósamræmi við þau viðhorf sem uppi hafi verið í samfélaginu á síðustu árum, að efla beri löggjafarvaldið og Alþingi sem stofnun og að draga að sama skapi úr áhrifum framkvæmdarvaldsins. Talað er um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis til að styðja þetta sjónarmið BHM. Virðulegur forseti. Ég tek undir þetta álit BHM og vara við því að þessi breyting verði gerð. Eins og fram hefur komið hér í dag og í umræðum um frumvarpið áður, þ.e. þegar breytingarnar á lögunum voru gerðar 2011, þá var skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis undir og aðrar skýrslur sem byggðu á henni. Þar er farið mjög ítarlega yfir mikilvægi þess að styrkja stjórnsýsluna og mikilvægi þess að þar sé ákveðinn sveigjanleiki og svo framvegis en grunntónninn var samt sá að lítil þjóð þurfi á formfestu og formlegum ferlum að halda í stjórnsýslunni enn frekar en stærri þjóðir. Það er út af kunningjatengslum sem eru um allt og hættunni á því að fólk freistist til þess að láta annað en fagleg og fjárhagsleg sjónarmið ráða. Ég hef miklar áhyggjur af því, virðulegi forseti, að þessi grein, verði hún að lögum, muni gera ráðherrum svolítið erfitt fyrir. Það getur líka verið gott fyrir stjórnanda að hafa ákveðin ferli að fara eftir sem ráðherra getur ekki vikið út af vegna þess að þau eru bundin í lög, en ef hann hefur frjálsari hendur er hann settur í ákveðinn vanda gagnvart kjósendum sínum í eigin kjördæmi. Hugsanlega gæti komið mikill þrýstingur á ráðherra um flutning. Ég get nefnt sem dæmi, af því það hefur verið talað um það hér í dag, að flestir þingmenn úr Suðurkjördæmi eru á þingsályktunartillögu sem flutt hefur verið á þessu kjörtímabili og var líka flutt á síðasta kjörtímabili um að flytja Landhelgisgæsluna suður á Keflavíkurflugvöll. Ég er meðal annarra á þeirri þingsályktunartillögu og er því fylgjandi og tel mig hafa fyrir því bæði fagleg og fjárhagsleg rök. Það er búið að gera greiningar á þessu og niðurstaðan er komin en ég sem þingmaður og einn af flutningsmönnum þessarar þingsályktunartillögu er ekki sammála niðurstöðu þeirrar skýrslu. Ég gæti hugsað mér gott til glóðarinnar ef Suðurnesjamaður yrði innanríkisráðherra. Þá mundi ég auðvitað gera þá kröfu að hann mundi í skjóli svona opinnar heimildar drífa í því að flytja Landhelgisgæsluna á Keflavíkurflugvöll enda væri það vilji þingmanna kjördæmisins og kjósenda þar. Svona opin heimild býður því hættunni heim í litlu samfélagi, fyrir utan hvaða afleiðingar það hefur. Við höfum horft upp á fjaðrafokið og hvernig staðið hefur verið að þeirri hugmynd að flytja Fiskistofu norður í land. Ég hef sjálf átt heima á Akureyri. Það er gott að búa þar. Ég er ekki að gera athugasemdir við það að stofnanir séu fluttar út á land, en fyrir því verða að vera góðar, faglegar ástæður og fjárhagslegar. Það þarf að gefa því góðan tíma og ekki síst flytja stofnanir með umhyggju fyrir starfsfólki í huga og gefa því góðan tíma. Auðvitað getur ríkisstjórn og ráðherrar haft það sem markmið að flytja stofnanir út á land og það er allt gott um það að segja, en það er mikilvægt að í kringum það sé ákveðið ferli, það sé ekki einhver hugdetta, eitthvað sem kemur ráðherranum vel í sínu kjördæmi eða forsætisráðherranum eða hvernig sem það nú er. Við þurfum að vera með ferla utan um þessa hluti sem við getum treyst og eru líklegir til þess að auka virðingu og traust á framkvæmdarvaldinu. Við urðum vitni að því nýverið, virðulegur forseti, að sjávarútvegsfyrirtæki sem starfar úti á landi ákvað að breyta skipulagi sínu og bauð starfsfólkinu að flytja búferlum. Ég get alveg nefnt hvaða fyrirtæki þetta er, ég er auðvitað að tala um Vísi og ég er að tala um Grindavík. Nú er ég ekki að segja að það sé slæmt að búa í Grindavík, en það er hins vegar mikið álag fyrir fjölskyldur að þurfa að yfirgefa heimili sín til þess að halda vinnu sinni, ég tala nú ekki um á svæðum þar sem er ekki hægt að selja íbúðarhúsnæði á verði sem boðlegt er. [[Gripið fram í: En þeir sem …?]]Þetta er dæmi um einkafyrirtæki sem tekur störf af Vestfjörðum og Austfjörðum með skipulagsbreytingum og flytur til Grindavíkur. Það getur gert það því að lögin heimila því það þó að það hafi sérleyfi til þess að sýsla með auðlindir þjóðarinnar. Þegar við erum að tala um störf viljum við auðvitað að byggð haldist í landinu - með virkri byggðastefnu viljum við gera það. Það er sjálfsagt að horfa á opinber störf úti á landi, en um leið verðum við að gæta að því að það sé gert eftir viðurkenndum ferlum, tekið sé tillit til starfsmanna og enginn vafi leiki á faglegum og fjárhagslegum rökum fyrir flutningnum. Grein sem felur í sér almenna heimild ráðherra til þess að ákveða aðsetur stofnana býður ekki upp á aukna virðingu fyrir opinberri stjórnsýslu. Ég hef áhyggjur af því, virðulegi forseti, ef þessi grein verður að lögum, að það muni stuðla að lausung og jafnvel glundroða á ákveðnum sviðum stjórnsýslunnar því að það að færa stofnun á ekki að vera daglegt brauð eða partur af einhverjum sveigjanleika, það eiga að vera fyrir því haldbær rök og það á að taka í það góðan tíma. Þegar stofnun er sett niður þarf líka að huga að því hvar er best fyrir stjórnsýsluna að vera. Í sumum tilfellum getur verið mjög hagstætt að hafa stjórnsýslueiningu í Reykjavík þar sem er hægt að skjótast á ráðstefnur og fundi í hádeginu. Í öðrum tilfellum gæti verið mjög hagstætt að hafa stjórnsýslueininguna úti á landi. Þetta þarf allt að meta og taka til umræðu, en það á ekki að mínu viti að gefa ráðherra opna heimild til þess að haga þessu eins og honum sýnist, heldur þurfum við að taka umræðuna í þingsal.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða og yfirvegaða ræðu og að rifja upp ályktun BHM og áhyggjur fólks innan raða BHM af frumvarpi forsætisráðherra. Við höfum mikið rætt þá ákvörðun forsætisráðherra að leggja niður núverandi samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna hér. Nú er hv. þingmaður einn af flutningsmönnum tillögu til þingsályktunar um stofnun Landsiðaráðs. Mig langar þess vegna að vita hvort þingmaðurinn telur að stofnun Landsiðaráðs geti haft góð áhrif á stjórnsýsluna. Ef svo er, með hvaða hætti?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Nú er ég ekki með greinargerð með þingsályktunartillögunni hér fyrir framan mig, en í henni er vitnað í svipuð ráð í öðrum löndum og vitnað til reynslu þeirra sem er talin góð. Ég get því ekki annað sagt en að ég hafi trú á því. Ég tel mikilvægt fyrir okkur að hafa slíkt ráð og við eigum að horfa til annarra landa, reynslu þeirra og hvernig slíkt ráð hefur virkað. Ég er tilbúin til að taka þessa umræðu þegar að því kemur að flytja þingsályktunartillöguna, þá verð ég með greinargerðina fyrir framan mig. En fyrst og síðast er ég meðflutningsmaður á þeirri þingsályktunartillögu og ég tala fyrir henni. Ég tel að slíkt ráð muni hafa góð áhrif á stjórnsýsluna og yfir höfuð á ákvörðunartöku á vegum ríkisins.
Ég þakka svar hv. þingmanns. Ég er einmitt með þessa tillögu til þingsályktunar og biðst afsökunar á því að hafa talað um flutningsmann en ekki meðflutningsmann. Í tillögu til þingsályktunar um stofnun Landsiðaráðs er einmitt lögð áhersla á mikilvægi þess að siðfræðilegra sjónarmiða sé gætt við ákvarðanir, stefnumótun og eftirfylgni hvarvetna á opinberum vettvangi. Mikilvægt sé að sá siðfræðivettvangur verði óháður og sjálfstæður um val á verkefnum og málsmeðferð. Því velti ég fyrir mér, og mér fannst mjög gott hjá hv. þingmanni að nefna það að í greinargerðinni með tillögunni er vísað í siðfræðinefndir í nágrannalöndum okkar og hvernig það hefur aðstoðað við betri og upplýstari ákvörðunartöku. Þetta er ég nú að reyna að setja í samhengi við þá ákvörðun forsætisráðherra að leggja niður núverandi samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna og færa þá ákvörðunartöku inn á borð forsætisráðuneytisins þar sem ekkert er kveðið á um hvort einhver annar á að koma að þeirri ákvörðunartöku en forsætisráðherra sjálfur. Mig langar því að vita og velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi skoðanir akkúrat á þessari niðurlagningu nefndarinnar.
Virðulegi forseti. Það sem ég hef áhyggjur af við ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar, og það á ekki bara við hæstv. forsætisráðherra, er að ráðherrar virðast ekki hafa einhvern veginn lært af mistökunum sem við gerðum hér fyrir hrun, þar sem við gerðum alls konar hluti sem sýndu að við vissum ekki hvað það þýddi að vera fámenn þjóð. Það að vera fámenn þjóð þýðir að við þurfum enn frekar á ráðum að halda, á formlegum ferlum að halda og agaðri stjórnsýslu. Það getur tekið lengri tíma. Kunningjasamfélagið býður upp á skjóta ákvörðunartöku en í leiðinni er hætta á að hún sé ekki yfirveguð. Mönnum finnst það kannski ekki nógu töff eða spennandi að fara eftir ákveðnum ferlum og setja upp óháð ráð sem fjalla um málin frá mörgum hliðum og getur tekið langan tíma sem er í lagi ef ekki er verið að tjalda til einnar nætur. En allt sem miðar að því að gera stjórnsýsluna agaðri og gera hana sterkari í leiðinni, ég vil vinna að því marki. En þetta frumvarp með þeim breytingum sem það ber með sér er einmitt að fara í þveröfuga átt. Af því hef ég áhyggjur. Þess vegna vona ég að nefndin taki frumvarpið til alvarlegrar skoðunar og skoði það með athugasemdum rannsóknarnefndar Alþingis.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands. Það fyrsta sem slær mann við lestur þessa frumvarps er hversu áberandi það vald er, meira að segja í mínum augum, en ég er nú hálfgerður nýgræðingur hér á Alþingi, sem verið er að flytja til ráðherra, og þá sérstaklega forsætisráðherra, á kostnað faglegra, vandaðra og vel undirbúinna vinnubragða. Ég held að hluti af ástæðunni fyrir því hversu fáir landsmenn hafa traust og trú á stjórnvöldum sé einmitt skortur á faglegum vinnubrögðum og sá mikli tími fer stundum í það að ræða málsmeðferð hér á Alþingi í stað þess að takast á um hinar stóru pólitísku átakalínur sem ég hefði haldið að við ættum að ræða hér og deila um, því að það er alveg eðlilegt að við höfum ólíkar pólitískar áherslur og að við tökumst á um ólíka pólitíska hugmyndafræði. Að mínu mati verðum við að koma okkur saman um þær leikreglur, viðmið og vinnubrögð sem við setjum okkur um það hvernig við tökumst á um pólitíkina. Mér finnst við ekki vera á alveg nógu góðri leið þar. Líkt og margir hv. þingmenn sem tekið hafa til máls í umræðunni á undan mér er það fyrsta sem ég staldra við, kannski eðli málsins samkvæmt, 1. gr. í frumvarpinu, en þar segir, með leyfi forseta: „Ráðherra kveður á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir, nema á annan veg sé mælt í lögum.“ Líkt og hjá fleiri hv. þingmönnum er flutningurinn á Fiskistofu það fyrsta sem kemur upp í huga mér. Almennt vil ég segja að mér finnst sjálfsagt mál að skoða hvort skynsamlegt sé að flytja störf eða stofnanir frá Reykjavík. Það hlýtur eiginlega að vera eitt af því sem öðru hvoru þarf að huga að, þ.e. hvernig störfum og stofnunum er dreift um landið. En í stað þess að demba sér bara í það að flytja heila stofnun án nokkurs undirbúnings og án þess að fyrir því sé nauðsynleg stoð í lögum, því að það er í rauninni lagastoðin sem kemur með þessu frumvarpi, hefði ég haldið að heillavænlegra væri að gera áætlun til einhverrar framtíðar, heildstæða áætlun, og vinna svo samkvæmt henni. Líkt og fram hefur komið í umræðunum í dag virðist það ekki vera stefna núverandi stjórnvalda að flytja stofnanir út á land, alla vega ekki ef marka má svör frá öllum ráðuneytum við fyrirspurn Björns Vals Gíslasonar, hv. varaþingmanns Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Þetta var það sem ég vildi segja um 1. gr. Önnur grein sem ég staldraði við og varð ansi hugsi yfir er 4. gr., sem lætur reyndar mjög lítið yfir sér og er mjög stutt, rétt rúmlega hálf lína eða svo. Þar segir, með leyfi forseta: „Í stað orðsins „formleg“ í 1. mgr. 11. gr. laganna kemur: mikilvæg.“ Í athugasemdum við einstakar greinar þessa frumvarps, um breytingu á lögum um Stjórnarráðið, er fjallað um 4. gr., þ.e. um að stað orðsins „formleg“ eigi að koma orðið „mikilvæg“. En þá spyr ég: Af hverju ekki formleg samskipti? Hvað annað? Við erum hér að fjalla um Stjórnarráðið. Hljóta ekki samskipti þar að eiga að vera formleg? Í umfjöllun um 4. gr. segir einnig, með leyfi forseta: „Ljóst má vera að áherslan á form samskiptanna fremur en efni þeirra felur í sér alvarlegan ágalla. Þannig kunna mikilvægar upplýsingar allt eins að koma fram í óformlegum samskiptum sem mikilvægt er að skrá ekki síður en upplýsingar sem fram koma í samskiptum sem formleg teljast.“ Það er alveg rétt að auðvitað geta mikilvægar upplýsingar komið fram á alls konar stöðum, þær geta þess vegna komið fram í spjalli á kaffistofu en ekki einungis á formlegum vettvangi. En þar sem við erum að tala um Stjórnarráðið og mikilvægustu stofnanirnar í samfélagi okkar, er þá ekki nauðsynlegt að ef um mikilvæg atriði er að ræða séu þau tekin upp með formlegum hætti og skráð með viðeigandi hætti? Ef breyta á þessu eins og lagt er til með þessum lögum, úr formlegum samskiptum í mikilvæg, þá hlýtur maður að spyrja: Hver er það sem á að meta það hvenær eitthvað er mikilvægt og hvaða viðmið á að nota til þess að meta mikilvægi samskipta? Eins og fram kom í máli hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar fyrr í dag þá liggja fyrir verklagsreglur um það hvað telja eigi til formlegra samskipta. Mér hefur því miður ekki gefist tóm til þess að kynna mér þær reglur þar sem ég hef verið bundin hérna í þingsal, en í því ljósi að fyrir liggur hvernig skilgreina eigi formleg samskipti finnst mér miklu nær að hafa slíka skilgreiningu en ekki að taka upp mun loðnara orðalag vegna þess að það sem einum kann að þykja mikilvægt er ekki víst að einhverjum öðrum þyki jafn mikilvægt. Að lokum langar mig að hoppa yfir í 8. gr. frumvarpsins. Hún hljómar svona, með leyfi forseta: „25. gr. laganna orðast svo: Forsætisráðuneytið gefur stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað, stendur fyrir fræðslu um þær innan Stjórnarráðsins og fylgist með að þær nái tilgangi sínum.“ Hér er í raun verið að gera ansi mikla breytingu frá því sem nú er í núgildandi lögum þar sem sjö manna samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna er skipt út fyrir forsætisráðuneytið. Í samhæfingarnefndinni skulu tveir stjórnarmenn valdir á grundvelli sérþekkingar sinnar á stjórnsýslu og siðferðilegum efnum. Þeim á sem sagt að skipta út fyrir forsætisráðuneytið til þess að gefa ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað. Mér finnst það vera ansi mikil veiking á því hvernig við ætlum að nota siðareglur, því að hversu gott eða næmt sem siðferðismat sitjandi forsætisráðherra á hverjum tíma er, finnst okkur samt eðlilegt að túlkunarvaldið eigi að liggja hjá honum? Hann er náttúrlega, svo ég leyfi mér að sletta, stór „player“, hann er mikilvægur aðili í öllu því sem gerist. Á hann þá að hafa sjálfdæmi í eigin málum? Það eykur í það minnsta trú mína á að hér verði alvöru siðferðilegum viðmiðum fylgt eftir ef faglega skipuð nefnd hefur með þessi mál að gera. Auðvitað eru nokkrar fleiri greinar í þessu frumvarpi en þær hníga allar í sömu átt: Dregið er úr vægi faglegra vinnubragða en ráðherraræði er aukið. Líkt og ég sagði í upphafi þá held ég að hluti af því litla trausti og þeirri litlu trú sem almenningur hefur á stjórnvöldum sé einmitt til kominn vegna þess að okkur skortir svo fagleg vinnubrögð. Þau verða ekki aukin með því að færa allt valdið til forsætisráðuneytisins, þvert á móti. Ég held að ég ljúki máli mínu, þ.e. raddböndin hafa í það minnsta ákveðið að ég ljúki máli mínu hér, en ég vil að lokum segja að ég tel þetta frumvarp alls ekki til þess fallið að bæta lögin um Stjórnarráð Íslands heldur þvert á móti gera þau veikari.
Forseti. Ég er aðallega komin til að taka undir með hv. þingmanni og benda á að í þessari umræðu allri hefur athygli okkar beinst mjög að 1. gr. Hér er um stórvægilegar breytingar að ræða og eins og hv. þingmaður nefndi þá lætur 4. gr. ekki mikið yfir sér, að breyta formlegu yfir í mikilvægt, en það er einmitt, held ég, ein ástæðan fyrir lögum um Stjórnarráð Íslands, þ.e. að formið sé í lagi. Eins og hv. þingmaður sagði: Hver á að dæma hvað er mikilvægt og ef eitthvað er mikilvægt þarf að taka það formlega upp til þess að það komist til skila? Það er nú einmitt til þess sem stjórnarráðslögin eru, tel ég vera. Í annan stað nefndi þingmaðurinn 8. gr. Lítið sem ekkert var fjallað um hana þegar við ræddum þetta hér fyrir helgina en meira hefur verið rætt um hana í dag. [[Gripið fram í.]]Ég tek aftur undir það með þingmanninum að þar þykir mér nokkuð frjálslega farið með þegar embættismenn í forsætisráðuneytinu eiga helst að dæma, að manni skilst, í siðareglum. Ég ætla að spyrja þingmanninn hvort henni finnist það rök fyrir því að slá nefnd eins og þessa af, eins og mér sýnist vera í þessu, að það hafi ekki svo mörgum málum verið beint til hennar. Nefndin þarf ekki að vera óþörf þó að málin séu ekki [[Forseti hringir.]]mörg. Málin sem hún fær til umfjöllunar geta verið fá en mjög mikilvæg.
Hæstv. forseti. Nei, ég held að það séu alls engin rök í málinu að fáum málum hafi verið beint til nefndar sem á að fjalla um siðferðileg málefni, sem betur fer segi ég nú bara. En vegna eðlis þeirra mála sem slík nefnd hlýtur að eiga að fjalla um hljótum við að vilja hafa hana starfandi á hverjum tíma. Ef eitthvað kemur upp þá þarf ekki að fara í að búa til vettvang heldur liggur hann klár fyrir og málið getur farið í sinn farveg og fengið umfjöllun í þeirri nefnd hvernig svo sem það er vaxið, að farvegurinn sé til staðar. Ég endurtek því að það eru alls engin rök fyrir því að slík nefnd sé ekki starfandi að málin séu fá.
Virðulegur forseti. Það er nú orðið til siðs að byrja á því að þakka fyrir umræðuna. Það var eitt og annað í þessari umræðu sem var tiltölulega áhugavert. Hún fór þokkalega af stað en breyttist reyndar fljótlega, að því er virðist, í umræðu um flutning Fiskistofu. En það er ekki það mál sem er til umræðu hér heldur frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands. Ég ætla engu að síður, bara í örfáum orðum ef virðulegur forseti gefur mér svigrúm til þess, að ræða flutning Fiskistofu fyrst menn hafa gert það að umræðuefni hér en ekki málið sem fyrir liggur. Ég hef orðið þess var að í umræðunni hafa menn haldið fram ýmsu sem ekki stenst skoðun um það mál. Því er til að mynda haldið blákalt fram að það sé á einhvern hátt ófaglegt að starfrækja Fiskistofu á Akureyri. Það finnst mér ákaflega undarlegt og ekki hvað síst að heyra slíkt frá þingmönnum Norðausturkjördæmis. Á Akureyri er allt til alls til þess að geti Fiskistofa starfað þar og gert það mjög vel. Háskólinn á Akureyri er alllengi búinn að sérhæfa sig í fræðum sem munu gagnast þessari stofnun ákaflega vel. Jafnframt hefur því verið haldið fram að það sé algjörlega óásættanlegt að rífa stofnunina upp með rótum og flytja hana með manni og mús. Það stendur ekki til og hefur aldrei gert. Eins og kom fram strax í upphafi hefur ætlunin ávallt verið að vinna þetta í samráði við starfsmenn þarna þannig að þetta geti gengið sem best fyrir sig fyrir starfsmennina og fyrir stofnunina um leið. Er engin ástæða til annars en að ætla að þetta geti skilað sér í mjög öflugri Fiskistofu á Akureyri. Ég ætla að láta þetta nægja af umræðu um flutning Fiskistofu enda er það mál ekki á dagskrá hér heldur frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands. Þeir þingmenn sem mér sýnist ætla að stökkva hér upp til að halda áfram umræðu um flutning Fiskistofu gætu orðið fyrir vonbrigðum með framhaldið. Þó kann að vera að ég telji mig tilknúinn að leiðrétta rangfærslur ef fleiri bætast við. Ég náði að gleðja hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur rétt eins og ég gladdi hv. þm. Árna Pál Árnason í gær, allt í einu er ég orðinn gleðigjafi hér í þinginu og þykir ekki leiðinlegt að geta stuðlað að aukinni gleði hér í þingsal. Það er margt gleðilegt við þetta frumvarp. Það er til þess ætlað að gera lög um Stjórnarráðið enn betri, þ.e. tilgangurinn, eins og lýst er í frumvarpinu með þessum breytingum, er sá að ráða bót á þeim vanköntum sem orðið hefur vart við frá því lög um Stjórnarráð Íslands nr. 115 tóku gildi árið 2011. En eins og kannski við er að búast - og það er ekkert óeðlilegt við það, virðulegur forseti - þá verður þess vart hjá stjórnarandstöðu þegar um er að ræða lög um Stjórnarráðið, lög sem fjalla um starfshætti Stjórnarráðsins, að þar gætir tortryggni í garð stjórnvalda. Það var alveg eins árið 2011 þegar við vorum að ræða frumvarp þáverandi ríkisstjórnar um Stjórnarráðið. Ég skal vera fyrstur manna til að viðurkenna að við vorum mörg hver mjög tortryggin í garð þeirra breytinga sem þá voru kynntar vegna þess að við bárum lítið traust til þeirrar ríkisstjórnar sem var að innleiða þær breytingar. Engu að síður er hér verið að viðhalda í grófum dráttum þeim lögum sem þá voru samþykkt, en eingöngu að ráðast í nauðsynlegar úrbætur. Þær úrbætur virðast sumar hverjar hins vegar hafa misskilist og jafnvel er eins og sumir þeirra hv. þingmanna sem hafa tjáð sig um málið hafi ekki kynnt sér lögin eins og þau voru fyrir og telji að með ákvæðum breytinga sem eru til þess ætlaðar að ná enn betur fram tilgangi upprunalegu laganna sé á einhvern hátt verið að bakka þegar í raun er verið að sækja lengra fram í þá átt sem markmiðið var með upphaflegu lögunum. Ég nefni dæmi. Það er umræðan sem varð hér um skráningu upplýsinga. Þar fóru menn að geta sér til um hvað stjórnvöldum gengi til eða ráðherranum með frumvarpinu og jafnvel að álykta sem svo að þetta hlyti að vera til þess ætlað að hægt væri að halda óeðlilega skrá um borgarana og athafnir þeirra. Það er auðvitað ekki svo eins og þeir sem unnu að frumvarpinu á sínum tíma þekkja. Hér er verið að halda áfram vinnu sem hefur staðið alveg frá því skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis birtist þar sem dregið var fram mikilvægi þess að aukin formfesta ríkti hjá stjórnvöldum og það væri mikilvægt til að verja rétt borgaranna að hlutir væru skráðir, þeir væru færðir til bókar, hvað stjórnvöld væru að aðhafast og hvernig brugðist væri við erindum. Svoleiðis að tilgangurinn með þessu er alls ekki sá að skrá upplýsingar sem ekki eiga að vera til staðar, alls ekki, augljóslega, að brjóta friðhelgi einkalífs fólks, heldur að tryggja enn betur það sem ávallt var ætlunin að tryggja með lögum um Stjórnarráð í framhaldi af ábendingum í rannsóknarskýrslu Alþingis um mikilvægi aukinnar formfestu í Stjórnarráðinu. Menn hafa svo velt fyrir sér orðalagsbreytingum eins og þeim að tala um „mikilvæg samskipti“ í stað „formlegra samskipta“ þegar kemur að því að geta um samskipti í ríkisstjórn eða skrá þau. Hér er í raun verið að útvíkka þær skyldur sem lagðar eru á herðar ráðherrum frekar en að gera þeim auðveldara fyrir vegna þess að það getur verið mjög erfitt að meta hvað eigi að teljast formleg samskipti. Sumir hafa fært rök fyrir því að það sé svo erfitt og raunar ómögulegt að draga þar einhver mörk að hægt sé að flokka öll samskipti við stjórnvöld sem formleg samskipti, athugasemdir á Facebook-síðu þess vegna. Þar af leiðandi var óhjákvæmilegt að útskýra nánar við hvað væri átt, hvaða markmiði væri verið að ná hér, markmiðinu um það að öll mikilvæg samskipti, samskipti sem geta haft áhrif á ákvarðanatöku, forsendur ákvarðanatöku, eða ákvarðanirnar sjálfar sem stjórnvöld taka, séu færð til bókar. Það hefur mikið verið rætt um hið svokallaða lekamál undanfarna daga. Til að setja þetta í samhengi má benda á að umrædd samskipti við lögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu gátu ekki talist formleg samskipti eins og kom fram í áliti umboðsmanns. Hér er því í raun verið að leggja auknar byrðar á herðar stjórnmálamanna og ástæðulaust að tortryggja það. Hvað varðar hins vegar þann möguleika að gera breytingar á skipulagi Stjórnarráðsins þá hafa nokkrir þeirra hv. þingmanna sem hafa rætt þá hlið málsins haldið því fram að með því sé á einhvern hátt verið að skerða réttindi starfsmanna. Það er nú aldeilis ekki svo vegna þess að í frumvarpinu kemur fram að eigi að færa starfsmenn til í samræmi við þar að lútandi ákvæði þurfi í fyrsta lagi samþykki yfirmanns í því ráðuneyti eða þeirri stofnun þar sem viðkomandi er starfandi, það þarf samþykki þess sem á að taka við viðkomandi starfsmanni og mikilvægast af öllu þá þarf samþykki starfsmannsins sjálfs. Hér er því eingöngu verið að búa til möguleika fyrir starfsfólk í Stjórnarráðinu eða stofnunum sem undir það heyra til að færa sig til í starfi ef viðkomandi langar það sjálfan. Það er því mjög sérkennilegt að gagnrýna slíka möguleika, enda held ég að það sé óhætt að fullyrða að flestir opinberir starfsmenn vilji hafa slíkan möguleika. Ég held að það séu ekki margir opinberir starfsmenn sem þrá fyrst og fremst að vinna í stöðnuðu umhverfi og því er hér verið að koma Stjórnarráðinu og skipulagi þess og stofnana þess inn í 21. öldina og það gagnast ekki hvað síst starfsmönnunum sem fá tækifæri til að öðlast ólíka reynslu, vaxa í starfi, færa sig á milli, sinna nýjum hlutverkum sem þeim þykja jafnvel skemmtilegri en þau sem þeir voru í áður. Allt horfir þetta því til bóta, virðulegur forseti. Í lokin ítreka ég það sem ég kom inn á í byrjun að hér er fyrst og fremst um að ræða lagfæringar í ljósi þeirrar reynslu sem komin er á lög um Stjórnarráð Íslands. Það er meira að segja sérstaklega verið að lyfta vægi siðareglna miðað við það sem áður var, enda, svo ég vitni nú aftur í umboðsmann Alþingis, má líta svo á að einungis hafi verið til staðar heimildir til ríkisstjórnar til að setja sér siðareglur en ekki skylda, en hér er verið að leggja enn meiri skyldur á herðar forsætisráðuneytinu ekki hvað síst við það að halda utan um siðareglur í Stjórnarráðinu og lyfta mikilvægi þeirra. En jafnframt og rétt að hafa það hugfast, virðulegur forseti, er áfram ákvæði um að leita skuli til Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands enda þótt eðli siðareglna sé slíkt að menn setji sér þær sjálfir, að það séu reglurnar sem þeir vilji starfa eftir. Engu að síður er því viðhaldið að leita skuli álits Háskóla Íslands.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir góð og efnisrík svör sem hann gaf í ræðu sinni. Áhyggjuefni mitt af þessu frumvarpi er fyrst og fremst 1. gr. þess með hinni opnu og takmarkalausu heimild ráðherra til að ákveða flutning stofnana. Ég hef í máli mínu tekið dæmi af Fiskistofu vegna þess að hún er í Hafnarfirði, vegna þess að hún var flutt til Hafnarfjarðar af því að þáverandi ráðherra var Hafnfirðingur. Nú eru sömu flokkar í ríkisstjórn og hafa markað aðra stefnu og þá er lagt til að höfuðstöðvarnar flytjist, eða stór hluti starfseminnar í það minnsta, til Akureyrar. Stofnunin er þá algjörlega berskjölduð við þetta opna lagaákvæði fyrir því að næsti ráðherra sem gæti tekið við eftir tvö ár eða þrjú ár og væri frá Selfossi flytti hana þangað. Ég velti því þess vegna upp við hæstv. ráðherra: Eru ekki efnisrök fyrir því að heimildin til flutnings sé takmarkaðri en gert er ráð fyrir þarna þannig að það séu einhverjar hömlur á því, [[Forseti hringir.]]þótt ekki væri nema að stofnun verði ekki flutt nema einu sinni á hverjum 15 árum eða eitthvað slíkt?
Virðulegur forseti. Það er sjálfsagt að velta fyrir sér þessari athugasemd hv. þingmanns í þeirri vinnu sem fram undan er. Ég tel reyndar að hann ofmeti hættuna á því að Fiskistofa verði flutt fram og aftur um landið eftir því hver er ráðherra málaflokksins á hverjum tíma og ég held að það sé kannski helst til langt gengið að fullyrða að Fiskistofa eða höfuðstöðvar hennar séu staðsettar í Hafnarfirði núna eingöngu vegna þess að sjávarútvegsráðherra á sínum tíma hafi verið úr Hafnarfirði. Fiskistofa starfar raunar um allt land og það gleymist oft í þessari umræðu að þó að höfuðstöðvarnar flytjist á Akureyri, þar sem þær eiga mjög vel heima, m.a. með rökum sem ég rakti aðeins áðan, er ekki verið að leggja af starfsemi Fiskistofu í Hafnarfirði og raunar hægt að framkvæma þennan flutning yfir tíma á þann hátt að það valdi lágmarksraski á [[Forseti hringir.]]starfsemi stofnunarinnar.
Virðulegi forseti. Ég fagna ummælum hæstv. forsætisráðherra og vil halda áfram að reyna að feta í einhverja samkomulagsátt í þessum málum. Ég held að hægt hefði verið að finna farsælli farveg fyrir hugmyndirnar um flutning Fiskistofu ef menn hefðu sest niður og ákveðið að gera þetta á einhverju árabili og mér finnst hæstv. forsætisráðherra vera að tala í áttina að einhverju slíku. Er ekki eðlilegt að reyna að útfæra flutningsheimild með afmarkaðri hætti þannig að þetta sé ekki einhvers konar ógn sem vofi yfir hverri einustu stofnun á hvaða einasta tíma, heldur að menn búi til einhvern farveg um það hvernig við setjumst saman yfir það verkefni að flytja einstaka hluta starfsemi stofnana, eins og hæstv. forsætisráðherra rekur í tilviki Fiskistofu, út um land ef til þess eru efnisrök og komum þannig líka í veg fyrir óvissu um þann flutning þegar skipt er um ríkisstjórn og þegar ný pólitísk viðhorf blása?
Virðulegur forseti. Ég tel ótvírætt að hæstv. sjávarútvegsráðherra hafi, eins og hann hefur raunar útskýrt sjálfur, ávallt gert ráð fyrir að þessi flutningur færi fram yfir tíma og á þann hátt að það valdi sem minnstum vandræðum fyrir starfsmenn. Nú er enn þá í gangi vinna við útfærsluna á þessu með þátttöku starfsmanna, þannig að vilji ráðherrans hefur ávallt staðið til þess. Hvað varðar hins vegar víðtækari skýringar eða hömlur sem verði lagðar til hliðsjónar þegar teknar eru ákvarðanir um staðsetningu stofnana er auðvitað mjög mikilvægt að stjórnvöldum sé kleift að tryggja grundvallaratriði eins og ákveðna dreifingu opinberra starfa út um land. Til þessa hefur straumurinn allur, [[Forseti hringir.]]meira og minna, legið í eina átt án þess að það hafi orðið fréttaefni þegar tugir starfa og jafnvel mörg hundruð störf hafa flust af landsbyggðinni og til höfuðborgarsvæðisins.
Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að koma okkur hérna, að minnsta kosti stjórnarandstöðuþingmönnum Norðausturkjördæmis, til varnar. Ég held að ekkert okkar hafi tekið sérstaklega dæmi af Fiskistofu, þ.e. flutningnum til Akureyrar per se, sem einhverju neikvæðu heldur hafa allir sem hér hafa talað tjáð sig um aðferðafræðina. Um það snýst málið, aðferðafræðina. Það er það sem við erum helst að gagnrýna og þá með því fyrirkomulagi sem virðist felast í 1. gr. þessa lagafrumvarps. Af því að til var skýrsla Eyþings um málefni Fiskistofu og fimm ára prósess í því þá langar mig að spyrja ráðherrann hvort sú skýrsla hafi eitthvað verið skoðuð, hvort hann viti til þess. Var heimilt að flytja Fiskistofu á grundvelli þeirra laga sem nú eru í gildi? Og telur hann þetta fyrirkomulag betra, þ.e. að ráðherra einn og sér geti ákveðið það fremur en að koma með málefni stofnana sem ráðherra á hverjum [[Forseti hringir.]]tíma hyggst flytja eða mundi vilja gera?
Virðulegur forseti. Ég reyndi nú að minna á það í upphafi máls míns að þetta væri ekki umræða um flutning Fiskistofu, en ég skal þó bregðast við athugasemdum hv. þingmanns sem heldur því fram að gagnrýnin snúist eingöngu um aðferðafræðina. Með öðrum orðum, farið er gegn þessu mikilvæga máli, sem er liður í því að fjölga opinberum störfum á landsbyggðinni, vegna aðferðafræðinnar, en sú gagnrýni byggist ekki á þeirri aðferðafræði sem var beitt heldur þeirri aðferðafræði sem haldið hefur verið fram að hafi verið beitt. Það hefur aldrei staðið til að flytja stofnunina í heilu lagi frá Hafnarfirði á einum degi með manni og mús, eins og einhvern tíma var haldið fram hér í þessum sal. Það hefur ávallt staðið til að vinna að framkvæmdinni með starfsmönnum til að tryggja það að hún gæti farið fram á þann hátt að það skaðaði starfsmenn ekki [[Forseti hringir.]]heldur yrði fyrst og fremst tækifæri fyrir þá.
Virðulegi forseti. Ég þyrfti fimm mínútur til þess líklegast, ég ætla ekki að fara að munnhöggvast við hæstv. forsætisráðherra um að eining hafi verið um þennan Fiskistofuflutning, hann opnaði á umræðuna um það mál sjálfur hérna rétt áðan. Þetta snýst um aðferðafræði og um það er 1. gr., um ákvörðun ráðherra. Ég spurði: Telur hann það fyrirkomulag betra en að slíkur flutningur færi hér í gegnum þingið? Var heimilt að flytja? Síðan spurði ég í ræðu minni, og hef ekki fengið svör við því, um sérstakan stjórnsýsludómstól sem hér er nefndur, hvort ráðherra sjái hann fyrir sér og í hvaða málaflokkum það mundi helst vera. Ég spurði líka um nefnd sem er að störfum innan Stjórnarráðsins og eru nefnd tiltekin verkefni hennar, m.a. að greina stöðu, styrkleika og veikleika stofnanakerfis ríkisins, og hvaða sjálfstæðu stjórnsýslunefndir eigi rétt á sér, þ.e. þeim verði ekki fundinn staður inni í ráðuneytunum. Kemur fram neðst á bls. 8 í athugasemdum við frumvarpið að ástæða sé til að mótuð verði löggjafarviðmið um það í hvaða tilvikum slíkar sjálfstæðar stjórnsýslunefndir eigi rétt á sér og er nefnd að störfum innan Stjórnarráðsins sem hefur það verkefni meðal annars. Þessu beindi ég til hans í ræðu minni fyrr.
Virðulegur forseti. Þegar fram kemur í frumvarpinu að nefnd sé að störfum við að meta til hvaða stjórnsýslunefnda þetta skuli ná þá getur hv. þingmaður varla vænst þess að ég fari að kveða upp úr um það hérna. Til hvers væri þá starf nefndarinnar, sú faglega vinna sem er í gangi við að meta þetta, ef ráðherrar ættu að mæta hér og koma með tilkynningu um hver niðurstaðan ætti að vera varðandi þær [[Gripið fram í.]]nefndir? Hvað varðar hins vegar staðsetningu stofnana þá held ég, virðulegur forseti, að það væri afskaplega ankannalegt að fara að binda það í lög hvar stofnanir eigi að vera. Við erum alltaf að reyna að þróa stjórnsýsluna og gera hana betur í stakk búna til að þjónusta almenning í landinu en það þýðir þá líka að við verðum að vera í takt við tímann. [[Gripið fram í.]]Við verðum að gefa opinberum starfsmönnum tækifæri til að færa sig á milli stofnana og við verðum að hafa ákveðið svigrúm fyrir stjórnendur stofnana til [[Forseti hringir.]]að haga starfsemi þeirra á þann hátt að þær gagnist borgurum landsins sem best.
Virðulegi forseti. Ég verð að hryggja hæstv. forsætisráðherra með því að ég ætla að tala um Fiskistofu. Hér var ýjað að því að þingmenn kjördæmisins hefðu verið að setja sig upp á móti flutningnum og tala gegn honum. Það var ekki þannig, bara svo að það sé tekið fram hér, það voru bara vinnubrögðin í kringum þetta. Ég vil ítreka spurningu sem hæstv. forsætisráðherra fékk hér áðan: Var skýrsla sem Eyþing lét gera og kom út 2004 höfð til hliðsjónar þegar verið var að vinna að þessum flutningi? Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra hvort honum hafi fundist þessi meðferð öll fagleg og góð, því að þegar verið var að tilkynna um flutninginn vissi starfsfólkið ekki einu sinni af þessu. Síðan hefur líka komið fram í umræðunni, ég get gúglað það betur, að þessum flutningi átti að vera lokið innan árs, en nú á þetta allt í einu að taka fimm ár, eða hvað? Ég skil hvorki upp né niður í þessu.
Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi var ég nú ekki að ýja að því að ákveðnir þingmenn kjördæmisins hefðu verið að setja sig upp á móti flutningi Fiskistofu, ég var að fullyrða það eins og komið hefur fram í yfirlýsingum hv. þingmanna hér í þessum sal og í fjölmiðlum. Hvað varðar áframhaldandi athugasemdir við aðferðafræðina, eins og þá athugasemd sem féll hjá hv. þingmanni hér áðan, um að það hafi verið alveg ómögulegt að starfsmenn Fiskistofu hafi ekkert vitað um að til stæði að flytja höfuðstöðvar stofnunarinnar fyrr en þeim var tilkynnt um það. Þá er nú ekki annað svar til við því en [[Gripið fram í.]]að menn vita ekki af hlutum fyrr en þeim er tilkynnt um þá nema þeir komist að því eftir krókaleiðum. Það hefði verið mjög óeðlilegt að taka slíkar ákvarðanir á bak við tjöldin án þess að láta starfsmenn vita. Ráðherrann taldi miklu eðlilegra og heiðarlegra að starfsmenn fengju að vita [[Forseti hringir.]]við fyrsta mögulega tækifæri hvað stæði til og svo yrði unnið með starfsmönnum að því að framkvæmdin gengi sem best fyrir sig.
Virðulegur forseti. Skil ég það þá þannig að starfsmenn Fiskistofu hafi fengið fréttirnar áður en þær voru fluttar á ársfundi Atvinnuþróunarfélags Akureyrar, var það ekki þar sem þetta var? Það var þá gott að fá að vita það. Annað sem ég kann ekki við er að það er verið að væna okkur þingmenn kjördæmisins um að tala gegn þessum flutningi sem er bara alls ekki rétt, en mér finnst líka svolítið gamaldags hugsunarháttur að ef slæm vinnubrögð eru í gangi þá eigi maður að fagna því af því að það getur þjónað hagsmunum kjördæmisins. Maður talar bara gegn slæmum vinnubrögðum óháð því í hvaða kjördæmi maður er. Ég segi enn og aftur: Ég skil eiginlega ekki þessa umræðu. Ég vil gjarnan fá svör við því hvort starfsmennirnir hafi vitað þetta fyrir fram. Það er ekkert skrýtið að við skulum vera að ræða þetta vegna þess að 1. gr. virðist beinlínis sett hér til að hægt sé að framkvæma þennan flutning og ekkert óeðlilegt að þingmenn ræði það. Bara þannig að það sé ítrekað þá er ekkert að því að flytja höfuðstöðvar Fiskistofu norður til Akureyrar, hún á vel heima þar, en það verður að vanda til verka og gera það faglega eins og alltaf [[Forseti hringir.]]þegar við flytjum ríkisstofnanir.
Virðulegur forseti. Þetta eru tóm undanbrögð. Það er verið að reyna að standa eins faglega að hlutunum og kostur er. Svo að ég komi aftur að fyrstu athugasemd hv. þingmanns, spurningunni um það hvort starfsmenn Fiskistofu hafi fengið að vita að þessi flutningur stæði til áður en tilkynnt var um það norður í landi, þá er svarið já. Kallaður var saman sérstakur starfsmannafundur þar sem farið var yfir þetta með starfsmönnunum þannig að þeir fengju fyrstir að vita hvað stæði til. Málið var hins vegar komið í fréttir út af þessum fundi fáeinum mínútum eftir að tilkynnt var um þetta á fundi með starfsmönnunum. Hvað varðar fagleg vinnubrögð þá hlýtur aðalatriðið, ef við erum þrátt fyrir allt sammála um að Fiskistofa eigi vel heima á Akureyri, að snúast um það hvernig menn vinna framkvæmdina [[Forseti hringir.]]sem best. Hæstv. sjávarútvegsráðherra og ráðuneytið allt hefur svo sannarlega verið boðið og búið til að vinna að því að þetta gangi sem best fyrir sig, [[Forseti hringir.]]enda var lagt upp með það að starfsmenn kæmu að verkefninu frá byrjun.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að leggja mat á það hvort heppilegra sé að Fiskistofa sé á Akureyri eða í Hafnarfirði, en ég tók eftir því að hæstv. forsætisráðherra hváði þegar sagt var að hér væri ræddur flutningur Fiskistofu, frumvarpið er ekki um flutning Fiskistofu að hans sögn. Stundum verð ég ringlaður af því að hlusta á hæstv. ráðherra. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki fróðari en þetta. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra: Stendur ekki til að flytja Fiskistofu með þeirri heimild - og ég ítreka - með þeirri heimild sem er að finna í þessu frumvarpi?
Virðulegur forseti. Ástæðan fyrir því að ég hafði orð á því að þetta mál snerist ekki um flutning Fiskistofu heldur breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands var sú umræða sem fram fór hér í dag og fyrir helgi og snerist fyrst og fremst um flutning Fiskistofu. Það ákvæði laganna sem hv. þingmaður vísar í er ákvæði sem var til staðar í lögunum fram til 2011 þegar það féll út án þess að það virtist vera sérstakt markmið við breytingu á lögunum, enda hafði það verið sett inn í ákveðnum tilgangi, til þess að það léki enginn vafi á því að ráðherra gæti skipulagt ráðuneyti sitt og undirstofnanir þess. Það kann vel að vera að þetta ákvæði geti átt við þegar kemur að flutningi Fiskistofu, en þetta getur líka átt við um fjölmörg önnur mál og fjölmörg önnur ákvæði í þeim [[Forseti hringir.]]beitingum sem hér eru til umræðu eða áttu að vera til umræðu hafa ekkert með flutning Fiskistofu að gera.
Virðulegi forseti. Ég er hreinlegra ringlaðri en áður. Ég skil lokaorð hæstv. forsætisráðherra þannig að það þurfi þá heimild sem er í þessu frumvarpi til þess að hægt sé að flytja Fiskistofu til Akureyrar, sem má vel vera að sé góð og blessuð ráðstöfun, án frumvarps, að það sé mögulegt án þess að leggja það fram sem frumvarp á hinu háa Alþingi. Þannig skil ég hæstv. ráðherra. Nú hef ég talaði íslensku í hartnær 35 ár og finnst svolítið skrýtið, það er kannski mér að kenna, að ég skil þetta ekki. Hvernig í ósköpunum getur það verið að þessa lagaheimild þurfi til að færa Fiskistofu en samt hváir hæstv. ráðherra þegar við ræðum flutning Fiskistofu? Ég tek enga efnislega afstöðu til flutningsins sjálf, en þegar hæstv. ráðherra lætur eins og flutningur Fiskistofu hafi ekkert með málið að gera skil ég ekki eitt aukatekið orð í lokasetningu hæstv. ráðherra. Kannski hann geti hjálpað mér að skilja.
Virðulegur forseti. Svo ég reyni að útskýra þetta skýrt og skilmerkilega í lokin þá er ekkert að því að menn í þessari umræðu nefni flutning Fiskistofu. Það sem ég var að reyna að benda á er að megininntak frumvarpsins snýst ekki um flutning Fiskistofu. Flutningur Fiskistofu er raunar ekki nefndur í þessum tillögum að breytingum á lögum. Svoleiðis að það að umræðan öll, meira og minna, skuli hafa snúist um Fiskistofu var svolítið sérkennilegt og á það leyfði ég mér að benda. Svo ég komi aftur inn á spurningu hv. þingmanns um þörfina fyrir að breyta þessum lögum eða árétta það að stofnanir geti starfað annars staðar en í Reykjavík þá hefur verið bent á að eins og sakir standa megi halda því fram að Fiskistofa megi ekki vera í Hafnarfirði, enda verði stofnanir allar að vera í Reykjavík. Það er auðvitað fyrirkomulag sem allir hljóta að geta verið sammála um að gangi ekki upp.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Schengen-upplýsingakerfið á Íslandi. Frumvarp þetta er um breytingu á lögum nr. 16/2000, um Schengen-upplýsingakerfið á Íslandi, samið til innleiðingar á þremur gerðum Evrópusambandsins vegna aðildarsamnings Íslands að Schengen-samstarfinu. Auk þess eru með frumvarpinu lagðar til tvær breytingar til að treysta eftirlitshlutverk Persónuverndar vegna skráningar í Schengen-upplýsingakerfið. Breytingarnar sem framangreindar gerðir hafa í för með sér á núgildandi lögum eru til komnar vegna gangsetningar á nýrri kynslóð Schengen-upplýsingakerfisins, nánar tiltekið SIS II. Schengen-upplýsingakerfið er mikilvægt verkfæri í samvinnu íslenskra og evrópskra lögregluliða. Kerfið sem er rafrænt gagnasafn upplýsinga frá 30 Evrópuríkjum til notkunar á öllu Schengen-svæðinu er ætlað til að treysta eftirlit á ytri landamærum Schengen-svæðisins og auka samvinnu lögregluyfirvalda ríkjanna til að koma í veg fyrir og uppræta brotastarfsemi. Með starfrækslu gagnasafnsins er upplýsingum miðlað á skilvirkan og öruggan hátt milli ríkjanna en það er mikilvægt að unnt sé að fylgja greiðlega þeim reglum sem gilda um frjálsa för fólks á Schengen-svæðinu. Hin nýja kynslóð Schengen-upplýsingakerfisins er sambærileg við það kerfi sem nú er í notkun að því frátöldu að hið nýja kerfi býður upp á uppfærslu upplýsinga til samræmis við tækninýjungar undanfarinna ára. Helstu breytingar nýja kerfisins miðast við eldri upplýsingakerfi sem nú eru í notkun og felast einkum í að fjölga þeim tegundum upplýsinga sem hægt er að skrá inn í Schengen-upplýsingakerfið, þar á meðal heimild til skráningar fingrafara og mynda af eftirlýstum einstaklingum í kerfið, auk skráningar handtökuskipunar í kerfið í þeim tilvikum þar sem slík handtökuskipun hefur verið gefin út af þar til bæru yfirvaldi Schengen-ríkis. Þá er gert ráð fyrir þeirri nýjung að heimilt verði að tengja skráningar í kerfinu og með því komið á venslum milli tveggja eða fleiri skráninga í kerfið. Með frumvarpinu eru einnig lagðar til breytingar varðandi eftirlitshlutverk Persónuverndar vegna skráningar í Schengen-upplýsingakerfið. Markmið breytinganna er að treysta eftirlitshlutverk Persónuverndar gagnvart ríkislögreglustjóra, auk þess sem ákvarðanir ríkislögreglustjóra má nú bera undir úrskurð Persónuverndar. Þess ber að geta að SIS II var gangsett í öllum ríkjum Schengen-samstarfsins í apríl 2013 en skráningaraðili kerfisins hér á landi, nánar tiltekið alþjóðadeild ríkislögreglustjóra, hefur ekki hafið skráningu á fingraförum eða ljósmyndum í kerfið né sett tengingar milli skráninga. Hefst sú framkvæmd ekki fyrr en lög þessi hafa verið samþykkt. Við gerð frumvarpsins leitaði ráðuneytið sérstaklega eftir umsögnum embættis ríkislögreglustjóra og Persónuverndar, auk þess sem frumvarpið sætti opinberri umsögn á vefsíðu ráðuneytisins í byrjun september á síðasta ári. Það var leitast við að taka fullt tillit til allra þeirra athugasemda sem bárust við frumvarpið. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála, nr. 88 12. júní 2008, með síðari breytingum, lögreglulögum, nr. 90/1996, með síðari breytingum, almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum, og fleiri lögum. Með frumvarpinu er gerð tillaga að framtíðarskipan ákæruvalds hér í landi og fyrirkomulagi rannsókna og saksóknar í efnahagsbrotamálum samhliða niðurlagningu embættis sérstaks saksóknara. Almennt gengur frumvarpið út á að efla og styrkja ákæruvaldið í landinu, þar á meðal efla stjórnunar- og eftirlitshlutverk ríkissaksóknara, stuðla að hagkvæmni og betri og skilvirkari málsmeðferð og síðast en ekki síst að auka réttaröryggi. Þá miðar frumvarpið að því að sú sérþekking og reynsla sem skapast hefur, t.d. á sviði rannsókna og saksóknar í flóknum skattalaga- og efnahagsbrotamálum og saksóknar í kynferðisbrotamálum, glatist ekki heldur flytjist til héraðssaksóknaraembættisins. Með frumvarpinu er lagt til að fyrirkomulag ákæruvalds verði á tveimur ákæruvaldsstigum, svo sem verið hefur. Ríkissaksóknari verði eftir sem áður æðsti handhafi ákæruvalds en lögreglustjórar og eitt hliðsett héraðssaksóknaraembætti fari með ákæruvald á lægra ákæruvaldsstigi. Verkaskiptingin verður samkvæmt frumvarpinu í grófum dráttum sú að saksókn í málum fyrir héraðsdómi flyst frá ríkissaksóknara til héraðssaksóknara og lögreglustjóra. Þá flytjast til héraðssaksóknara verkefni embættis sérstaks saksóknara, peningaþvættisskrifstofu ríkislögreglustjóra og verkefni sem ekki verður með góðu móti komið fyrir við önnur lögreglu- og ákæruvaldsembætti, svo sem rannsókn á ætluðum refsiverðum brotum starfsmanna lögreglu við framkvæmd starfa. Með breytingum verði þessum verkefnum fyrir komið með traustum og skilvirkum hætti í eins fáum stofnunum og unnt er. Rökin fyrir þessum breytingum eru margþætt. Fyrir liggur að ákvæði núgildandi laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, um nýtt saksóknarstig þeirra embætta héraðssaksóknara eigi að óbreyttu að taka gildi 1. janúar 2016 en gildistökuákvæðinu hefur ítrekað verið frestað frá því að sakamálalögin tóku gildi þann 1. janúar 2009. Mikilvægustu rökin að baki ákvæðum um stofnun embættis héraðssaksóknara voru að fyrirkomulag ákæruvalds þyrfti að vera með þeim hætti að ávallt væri unnt að kæra ákvörðun um að fella mál niður eða falla frá saksókn til æðri ákæruvaldshafa, en samkvæmt núverandi fyrirkomulagi er ekki unnt að kæra slíkar ákvarðanir til ríkissaksóknara, t.d. í kynferðisafbrotamálum. Þessi rök eru enn í fullu gildi en hins vegar hafa komið fram efasemdir um nauðsyn þess að koma á fót þriðja ákæruvaldsstiginu. Frumvarpið er samið í þeim tilgangi að setja fram einfaldari og hagkvæmari lausn á framangreindum vanda en jafnframt að bæta úr ýmsum öðrum ágöllum á núverandi skipan ákæruvalds svo og að finna framtíðarlausn á fyrirkomulagi rannsókna og saksóknar í efnahagsbrotamálum. Í lögum nr. 135/2008, um embætti sérstaks saksóknara, er gert ráð fyrir að embættið starfi tímabundið. Stofnað var til embættis sérstaks saksóknara til að annast rannsókn á grun um refsiverða háttsemi í aðdraganda og í tengslum við hinar sérstöku og mjög óvenjulegu aðstæður á fjármálamarkaði á árinu 2008 og eftir atvikum fylgja henni eftir með útgáfu, ákæru og saksókn. Markmið lagasetningarinnar um embætti sérstaks saksóknara var að vinna að því höfuðmarkmiði neyðarlaganna svonefndu að efla traust almennings á fjármálakerfinu. Var við það miðað í lögum um embættið að það mundi starfa tímabundið og að við niðurlagningu þess mundu verkefni embættisins hverfa til annarra saksóknar- og lögregluembætta í samræmi við almenn ákvæði lögreglulaga og laga um meðferð sakamála. Alþingi samþykkti breytingar á lögum um embætti sérstaks saksóknara árið 2011 og fékk embættið varanlegra hlutverk 1. september 2011 þegar öll verkefni efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra voru flutt til embættisins. Jafnframt samþykkti Alþingi ákvæði til bráðabirgða í lögum um embætti sérstaks saksóknara þess efnis að skipuð yrði nefnd sérfróðra manna til að endurskoða skipulag og tilhögun rannsókna og saksóknar í efnahagsbrotamálum. Nefndinni var ætlað að gera tillögur að heildarskipulagi slíkra rannsókna innan einnar stofnunar í þeim tilgangi að gera þær skilvirkari og markvissari og tryggja sem best nýtingu fjármuna sem ætlaðir eru í þessu skyni. Þá skyldi höfð hliðsjón af skipan efnahagsbrotarannsókna annars staðar á Norðurlöndunum. Nefndin skilaði ráðherra tillögum ásamt greinargerð sem kynnt var á Alþingi á árinu 2013 og eru tillögur nefndarinnar lagðar til grundvallar í frumvarpi þessu. Allsherjarnefnd fjallaði um efni skýrslunnar og skilaði nefndaráliti um tillögur nefndarinnar. Í nefndarálitinu er tekið undir sjónarmið í skýrslunni um að efla þurfi rannsóknir á saksókn efnahagsbrota. Taldi nefndin að áður en afstaða yrði tekin til þess hvaða leið yrði best farin til framtíðar þyrfti að útfæra tillögurnar nánar, undirbúa lagafrumvörp sem nauðsynleg eru til að koma þessum breytingum í kring og leggja fram fullmótaðar tillögur um hvernig slík stofnun gæti starfað. Jafnframt þyrfti að kostnaðarmeta áhrif fyrirhugaðra breytinga. Þá kemur fram í nefndarálitinu að þegar nýtt fyrirkomulag yrði lögfest og breytingarnar komnar til framkvæmda bæri ráðherra að tryggja að saksókn og rannsókn efnahagsbrota yrði komið fyrir innan núverandi kerfis þannig að verkefnum yrði sinnt á fullnægjandi hátt og réttaröryggi borgaranna tryggt. Mikilvægt er að sú reynsla og þekking sem byggst hafi upp í embætti sérstaks saksóknara nýtist áfram til að ljúka rannsóknum og eftirfylgni þeirra stóru mála sem tengjast efnahagshruninu allt til enda fyrir dómstólum. Ég legg mjög þunga áherslu á þetta atriði. Ég reifa efni álits allsherjarnefndar hér vegna þess að í því felst mjög mikilvæg leiðsögn um að ljúka málum sem tengjast efnahagshruninu með þeim hætti að fyllsta réttaröryggis verði gætt. Í samræmi við þau sjónarmið sem fram koma í áliti allsherjarnefndar gerir frumvarp þetta ráð fyrir að tryggð verði samfella í þeim málum sem nú eru hjá embætti sérstaks saksóknara. Lagt er til að embætti sérstaks saksóknara verði lagt niður frá og með 1. júlí 2015 samanber gildistökuákvæði en frá þeim degi taki hið nýja embætti héraðssaksóknara við rannsókn, ákærumeðferð og saksókn í öllum þeim málum sem embætti sérstaks saksóknara fer með. Héraðssaksóknari ljúki þannig því verkefni sem embætti sérstaks saksóknara hóf og taki auk þess við hinum varanlegu verkefnum embættis sérstaks saksóknara á sviði skatta- og efnahagsbrota. Jafnframt taki embætti héraðssaksóknara við eignum og skuldbindingum embættis sérstaks saksóknara frá sama tíma. Hið sama gildir um ónýttar fjárheimildir eða skuldbindingar í fjárlögum fyrir árið 2015. Við undirbúning fjárlaga árið 2015 var fjárlaganefnd gerð ítarleg grein fyrir rekstrargrunni embættis sérstaks saksóknara og starfsemi embættisins. Árlegur rekstrarkostnaður embættisins hefur lækkað úr 1.253 milljónum árið 2012 niður í um 920 milljónir árið 2014 og ársverkum fækkað til samræmis við það. Samkvæmt fjárlögum fyrir árið 2015 á að verja 292 milljónum til embættis sérstaks saksóknara en miðað er við að embættið verði lagt niður frá og með 1. júlí og nýtt embætti héraðssaksóknara taki þá til starfa á nýjum rekstrargrunni. Eins og fram hefur komið er mikilvægt að samfella verði í þeim mikilvægu verkefnum sem ríkissaksóknari og embætti sérstaks saksóknara og ríkislögreglustjóri vinna nú að og héraðssaksóknari ætlaði að taka við. Óhjákvæmilegt er að hinu nýja embætti verði tryggðar fullnægjandi fjárheimildir með hliðsjón af kostnaðarmati fjármálaráðuneytisins en þar kemur fram að ekki sé búið að gera ráð fyrir þessu nýja embætti í fjárlögum ársins 2015. Mun ég nú víkja að einstökum atriðum frumvarpsins og koma fyrst að hlutverki ríkissaksóknara í nýrri skipan. Með frumvarpinu er stefnt að því að efla starfsemi ríkissaksóknara og þá sérstaklega stjórnunar- og eftirlitshlutverk embættisins. Til þess skapast svigrúm með flutningi ákæruvalds frá embættinu. Mikilvægt er að embætti ríkissaksóknara verði gert kleift að sinna almennri stefnumótun um ákæruvaldsmálefni, útgáfu fyrirmæla og eftirliti með rannsókn sakamála, meðferð ákæruvalds í landinu og alþjóðlegum tengslum á því sviði. Einn þáttur í því er menntun og þjálfun ákærenda sem lítil tök hafa verið á að sinna fram að þessu. Jafnframt er mikilvægt að embættið geti sinnt alþjóðlegum tengslum á þessu sviði. Umfangsmikil verkefni verða þó áfram hjá embætti ríkissaksóknara, svo sem meðferð áfrýjunar- og kærumála vegna ákvarðana lægra setts ákæruvaldshafa. Þessi verkefni koma til með að aukast nokkuð vegna fyrirsjáanlegrar fjölgunar á kærum á ákvörðun lægra settra ákærenda. Eins og nánar er gerð grein fyrir í frumvarpinu verður hlutverk ríkissaksóknara að öðru leyti með sama hætti og fyrir er mælt í 21. gr. laga um meðferð sakamála. Hlutverk embættis héraðssaksóknara og fyrirkomulag efnahagsbrotarannsókna tekur samkvæmt frumvarpinu verulegum breytingum. Gert er ráð fyrir að nýtt embætti héraðssaksóknara verði hliðsett hinum almennu löggæsluembættum innan ákæruvaldsins og að ákvarðanir þess af niðurfellingu mála verði kæranlegar til ríkissaksóknara líkt og slíkar ákvarðanir lögregluembætta. Embætti héraðssaksóknara er ætlað að annast flóknari verkefni á sviði saksóknar og sakamálarannsókna sem óheppilegt þykir að ríkissaksóknari eða hin dreifðu lögregluembætti fari með vegna sjónarmiða um skilvirkni, nauðsynlega sérhæfingu og hættu á vanhæfi. Með stofnun þessa embættis er leyst úr mörgum vanköntum á núverandi fyrirkomulagi rannsókna og saksóknar. Verkefni þess verða nokkuð fjölbreytt og talsvert umfangsmikil. Embættið leysir þannig af hólmi héraðssaksóknaraembætti samkvæmt lögum nr. 88/2008 og embætti sérstaks saksóknara samkvæmt lögum nr. l35/2008. Lagt er til að embættið verði vegna hins mikilvæga ákæruvaldshlutverks þess nefnt embætti héraðssaksóknara þótt eðli þess verði talsvert annað en þess héraðssaksóknaraembættis á öðru ákæruvaldsstigi sem gert var ráð fyrir að yrði sett á fót samkvæmt ákvæðum 22. og 23. gr. laga um sakamál. Samkvæmt frumvarpinu mun embættið fara með ákæruvald vegna flestra þeirra brota sem ríkissaksóknari fer nú með ákæruvald í þótt hin almennu lögreglustjóraembætti muni annast rannsókn málanna svo sem verið hefur. Gert er ráð fyrir að embætti héraðssaksóknara fari jafnframt með lögregluvald á afmörkuðum sviðum og annist þannig bæði rannsókn og saksókn alvarlegra skattalaga- og efnahagsbrota, brota gegn valdstjórninni sem lögreglustjórar hafa annast og brota starfsmanna lögreglu sem ríkissaksóknari hefur annast. Þá er í frumvarpinu mælt fyrir um að hið nýja héraðssaksóknaraembætti fari að auki með móttöku tilkynninga á grundvelli laga um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka sem peningaþvættisskrifstofa ríkislögreglustjóra hefur annast. Ætlunin er að efla það hlutverk sem peningaþvættisskrifstofan hefur haft með höndum og treysta sjálfstæði hennar. Það er afar mikilvægt í ljósi ítrekaðra og alvarlegra athugasemda FATF (Financial Action Task Force on Measures Against Money Laundering and Terrorist Financing) sem er alþjóðlegur verkefnahópur með aðsetur hjá OECD sem hefur það hlutverk að fylgjast með og taka út aðgerðir ríkja gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Á fundi æðstu yfirmanna FATF hér á landi í síðustu viku kom fram að verði frekari dráttur á aðgerðum af Íslands hálfu kunni það að hafa áhrif á trúverðugleika íslensks fjármálakerfis. Þetta er líka annað mjög mikilvægt atriði sem ég legg þunga áherslu á í meðferð Alþingis á málinu. Jafnframt er lagt til í frumvarpinu að eitt af verkefnum héraðssaksóknara verði að vinna að endurheimt og upptöku ólögmæts ávinnings af hvers kyns refsiverðri háttsemi í tengslum við lögreglurannsóknir við embætti hans og önnur lögregluembætti. Starfsemin verði ekki einskorðuð við að rekja slóð og aðstoða við endurheimt ólögmæts ávinnings af skatta- og efnahagsbrotum heldur einnig hvers kyns skipulagðrar brotastarfsemi sem rannsökuð er við hin almennu lögregluembætti, svo sem fíkniefnabrota, mansals, tryggingasvika og annarra brota. Við embætti héraðssaksóknara verði byggð upp sérþekking á þessu sviði sem nýtist öllum lögregluembættum. Hvað varðar hlutverk lögregluembætta í nýrri skipan ákæruvaldsins er í frumvarpinu gert ráð fyrir að lögreglustjórum verði falið að höfða sakamál vegna fleiri brota en þeir geta gert nú og fært verði til þeirra ákæruvald vegna brota sem ríkissaksóknari hefur annast fyrir héraðsdómi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir höfuðatriðum í þessu frumvarpi. Ég legg áherslu á mikilvægi málsins og þau sjónarmið um réttaröryggi sem gæta verður við undirbúning nýrrar skipanar ákæruvaldsins. Þetta mál er að mínu mati mikið forgangsmál. Með þessum orðum legg ég til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. innanríkisráðherra yfirferðina og hlakka til að ræða þetta mál í nefnd. Þetta er heldur stórt mál. Samkvæmt frumvarpinu fer héraðssaksóknari með lögregluvald á sínu starfssviði og hann fer með rannsókn tiltekinna sakamála, brot gegn stjórnskipan ríkisins, brot gegn valdstjórninni o.fl. Sömuleiðis rannsakar hann samkvæmt lögreglulögum mál þar sem lögreglumenn eru grunaðir um refsivert athæfi í störfum sínum. Ég velti fyrir mér hvort héraðssaksóknari sé nógu óháður lögregluyfirvöldum og hvort ekki sé heppilegra að sjálfstæð stofnun fari með rannsóknir umræddra brota. Eins og ég kom að í ræðu minni í gær hef ég alltaf sérstakar áhyggjur af þessum tengslum á Íslandi, þetta er lítið land, fólk þekkist og héraðssaksóknari fer með mál sem væntanlega eru oft svolítið samhliða lögreglunni. Ég óttast mjög tengslin þarna á milli og velti fyrir mér, eins og ég hef spurt, hvort ekki sé heppilegra að þetta sé algjörlega sjálfstæð stofnun sem fari með eftirlit með lögreglunni. Sömuleiðis langar mig að spyrja hvort og þá hvað hæstv. innanríkisráðherra sjái í vegi fyrir því að búa þannig um málin.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Ég hef tekið eftir því að honum er umhugað um að þessir hlutir séu í lagi, að það sé ljóst að við meðferð mála af þessu tagi sé engin hætta á því að menn séu litaðir af því umhverfi sem þeir eru í, og ég bið menn að taka þessu gætilega. Ég tel reyndar að það fyrirkomulag sem hér er lagt til sé traust. Ég held að með því að það sé komin kæruleið til efra setts ákæruvaldsstigs fáum við mjög mikilvæga réttarbót, ég held að almennt þurfum við að skoða þau mál mjög vel en að tryggt sé að það atriði sem hv. þingmaður nefnir sem varðar borgarana komi til skoðunar hjá æðra stjórnvaldi. Það er nefnd að störfum eins og hv. þingmanni er kunnugt sem fer nánar ofan í þessa einstöku þætti. Ég trúi að út úr því starfi fáum við enn skýrari mynd af því hvað er heppilegast í þessu og ég held að hér fáum við skilvirkara og betra kerfi en við búum við núna.
Virðulegi forseti. Með þeim fyrirvara að ég hef ekki kafað jafn djúpt í lögin og ég hyggst gera áður en hv. allsherjar- og menntamálanefnd tekur það til umfjöllunar get ég tekið undir það að hér er væntanlega verið að betrumbæta það kerfi sem við höfum. Eins og hæstv. innanríkisráðherra veit er mér mjög umhugað um þessi mál og tek það til greina að við hæstv. innanríkisráðherra erum einfaldlega ósammála um umgjörðina á bak við þetta. Það er gott og blessað, við komum til með að ræða þetta betur í nefnd en fyrir utan kostnað í peningum langar mig að heyra, ef hæstv. innanríkisráðherra hefur einhverju við það að bæta, hvort og hvað þá standi beinlínis í vegi fyrir því að hafa algjörlega óháða stofnun sem væri eingöngu í eftirliti með lögreglu.
Virðulegi forseti. Ég vil enn og aftur þakka hv. þingmanni fyrir að halda manni við efnið í þessum mikilvægu málum sem varða öryggi borganna. Ég veit ekki til þess að það hafi verið skoðað sérstaklega hvort það sé betra að einhver annar aðili sjái um það en sú umgjörð sem við höfum búið til í skipulagi á ákæruvaldsstarfsemi. Ég held að mér sé óhætt að fullyrða að það hafi ekki verið skoðað með þeim hætti sem þingmaðurinn nefnir hér. Þetta frumvarp er mjög mikilvægt. Mörg efnisatriði þarfnast þess að menn setji sig inn í þau og ég veit að hv. þingmaður og hv. allsherjar- og menntamálanefnd munu gera það og vanda sig við það. Ráðuneytið og ég erum að sjálfsögðu reiðubúin að koma að því eins mikið og hægt er, en ég vil að lokum aftur leggja þunga áherslu á mikilvægi þess að þetta mál fái góða umfjöllun og að við tryggjum réttaröryggi í landinu núna þegar þessar breytingar, nái þær í gegn, verða að fyrirkomulagi ákæruvaldsmála.
Virðulegi forseti. Ég vil bara fara fáeinum orðum um þetta frumvarp og þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma með tillögu að framtíðarfyrirkomulagi ákæruvaldsmálanna. Við höfum búið við tímabundið ástand frá 2008 vegna frestunar á gildistöku héraðssaksóknarafyrirkomulagsins og enn frekar við tímabundið ástand eftir að rannsókn efnahagsbrota var færð til sérstaks saksóknara sem allir vissu að var tímabundið embætti. Þess vegna er afskaplega ánægjulegt að hafa fengið tillögu að framtíðarfyrirkomulagi þessara mála. Við fyrstu sýn finnst mér á margan hátt skynsamlega að farið við að draga úr kostnaði og í sjálfu sér hef ég á því skilning að menn hverfi frá þriggja þrepa ákæruvaldshugmyndinni í ljósi efnahagslegra aðstæðna. Nóg er nú samt því að þessi hóflega breyting mun, samkvæmt athugasemdum fjárlagaskrifstofu, kalla á hálfan milljarð í auknum útgjöldum til framtíðar umfram það sem gert hafði verið ráð fyrir í ríkisfjármálaáætlun. Út frá umræðu sem hefur verið um framtíð sérstaks saksóknara og frágang rannsókna sem í gangi eru hjá því embætti þykir mér líka mikils virði að heyra orð hæstv. ráðherra um að það skipti máli að gæta vel að þeim, tryggja samfellu í þeim rannsóknum og að þær truflist ekki í aðdraganda ákæru sem við vonum auðvitað öll að verði sem fyrst í þeim málum sem eftir standa. Ég ætla í sjálfu sér ekki að hafa um þetta fleiri orð á þessu stigi. Mér finnst afmörkunin skynsamleg á efnisþáttum sem eru felldir undir þetta nýja embætti og þykir við fyrstu sýn flest mæla með því að fara þessa leið en fagna því sérstaklega að það skuli strax vera komið fram með framtíðarfyrirkomulag. Það er fyrir löngu orðið tímabært og mjög gott að fá mjög skýra tillögu frá hæstv. ráðherra sem hægt er að fara yfir í nefnd.