Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkisráðherra og dómsmálaráðherra.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til þess að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort ríkisstjórnin hyggist leyfa áframhaldandi stórhvalveiðar á þessu ári. Með stórhvalveiðum á ég við veiðar á langreyðum, en 844 hvalir af þeirri tegund hafa verið veiddir af fyrirtækinu Hval hf. hér við land síðan veiðar á langreyðum hófust að fullu í atvinnuskyni sumarið 2009, fyrir tíu árum. Árið 2018 var síðasta árið af fimm ára tímabili þar sem kvótar höfðu verið gefnir út af stjórnvöldum til veiða á langreyðum. Ef halda á áfram veiðunum úr þessum hvalveiðistofni á komandi sumri verður ríkisstjórnin að gefa út ný veiðileyfi og kvóta vart seinna en nú í sumarbyrjun. Hæstv. forsætisráðherra sagði á síðasta ári, bæði við fjölmiðla og í ræðustóli Alþingis, að ákvörðun um úthlutun nýrra hvalveiðileyfa yrði ekki gefin út fyrr en úttekt á umhverfisáhrifum, dýraverndunarsjónarmiðum, samfélagslegum áhrifum og áhrifum á íslenskt efnahagslíf hefði verið gerð. Í síðustu viku skilaði Hagfræðistofnun Háskóla Íslands skýrslu um þjóðhagsleg áhrif hvalveiða. Hér er hún, sú góða skýrsla. Þar er m.a. komist að þeirri niðurstöðu að hvalveiðar skaði ekki íslenskt efnahagslíf. Ég ætla ekki að ræða þá skýrslu frekar hér og nú, en bendi á að hún hefur þegar vakið deilur. Skiptar skoðanir eru um hvalveiðar í samfélaginu, m.a. hefur Vinstrihreyfingin – grænt framboð, flokkur hæstv. forsætisráðherra, þar sem hún er formaður, lagst eindregið gegn hvalveiðum við Íslandsstrendur. Í landsfundarályktun flokksins frá haustinu 2015 segir m.a., með leyfi forseta: „Við veiðarnar er beitt ómannúðlegum veiðiaðferðum til að viðhalda áhugamáli örfárra útgerðarmanna.“ Virðulegi forseti. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Ætlar ríkisstjórnin á ný að gefa út ný veiðileyfi og kvóta til veiða á langreyðum í lögsögu Íslands?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Útgáfa leyfa vegna hvalveiða heyrir reyndar undir sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sem er hér líka til svara, en ég skal með gleði fara yfir það hvar þetta mál er statt. Hv. þingmaður vitnaði réttilega í mig þar sem ég benti á nauðsyn þess að við mætum áhrif hvalveiða út frá forsendum sjálfbærni áður en ný ákvörðun væri tekin. Mér finnst eðlilegt og faglegt að gera það. Fyrir liggur að flokkarnir í ríkisstjórninni hafa mjög ólíka sýn, og flokkarnir á Alþingi, á hvalveiðar en um þær er ekki fjallað sérstaklega í stjórnarsáttmála. Þar var ekki tekin nein pólitísk ákvörðun um framhaldið heldur að við yrðum fyrst og fremst að láta þetta mat fara fram. Það sem hefur verið gert í þeim efnum er að Hafrannsóknastofnun hefur skilað skýrslu um stöðu hvalastofna við Ísland og síðan skilaði Hagfræðistofnun Háskóla Íslands skýrslu sinni að ósk sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Eins og fram hefur komið, bæði hjá hv. þingmanni og öðrum, hefur komið fram ákveðin gagnrýni á þá skýrslu og fyrir liggur að fara þarf yfir hana og þær forsendur sem eru fyrir hendi hvað varðar annars vegar stofnstærð stofnanna, efnahagsleg áhrif og hvort við teljum umfjöllun skýrslu Hagfræðistofnunar fullnægjandi. Á þeim forsendum verður ný ákvörðun byggð. Og af því að hv. þingmaður spyr hvort búið sé að taka þessa ákvörðun get ég sagt hv. þingmanni að sú ákvörðun hefur ekki verið tekin, hún þarf að byggjast á þessum forsendum. En ég vil þó segja, og það er raunar ekki í fyrsta sinn sem ég segi það, að ég tel þau tæki sem stjórnvöld hafa til að meta það sem ég vil kalla sjálfbærni tiltekinnar auðlindanýtingar, hvort sem um er að ræða veiðar úr fiskstofnum eða nýtingu orkuauðlinda - ég tel um margt þau tæki enn vanbúin. Ég get farið yfir það nánar í seinna svari mínu, t.d. hvernig ég tel þau vanbúin þegar kemur að [[Forseti hringir.]]nýtingu orkuauðlinda.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Ég er í rauninni að vísa í nákvæmlega það sem ég býst við að hæstv. forsætisráðherra átti sig á. Ég geri mér fulla grein fyrir því hvaða ráðuneyti fer með málaflokkinn en ég geri mér líka grein fyrir því að hæstv. forsætisráðherra og flokkur hennar er í forsvari þessarar ríkisstjórnar og hefur verið með skýra stefnu og skýra sýn hvað varðar hvalveiðar við Íslandsstrendur. Ég tel í raun og veru að það felist meira í dýraverndarsjónarmiðinu sem slíku. Síðasta sumar var einn einstaklingur að veiða. Þjóðin er í raun nánast klofin. Þá er spurningin enn þá þessi, og mér nægir eitt svar: Mun hæstv. forsætisráðherra og flokkur hennar á einhverjum tímapunkti samþykkja áframhaldandi útgáfu nýs hvalveiðileyfis nú í sumar?
Herra forseti. Ég get gefið hv. þingmanni sama svar og ég hef áður gefið öðrum hv. þingmönnum. Það svar er á þá leið að um þetta er ekki samið í stjórnarsáttmála. Flokkarnir þrír hafa ólíka sýn á þetta mál og sú leið sem við höfum valið að fara er að byggja ákvörðunina á eins faglegum sjónarmiðum og unnt er. Ég nefndi áðan að við nýtingu auðlinda hafa mér oft þótt stjórnvöld vera vanbúin af tækjum. Ég ætla að nefna eitt dæmi. Í rammaáætlun gerum við ráð fyrir því að meta eigi sjálfbærni nýtingar auðlinda út frá umhverfisþáttum, efnahagsþáttum og samfélagsþáttum. Við síðustu umræðu á vettvangi Alþingis um rammaáætlun var í raun viðurkennt að við hefðum ekki tæki til að meta samfélagsleg áhrif. Kannski stöndum við að einhverju leyti frammi fyrir því að þurfa að meta umhverfisáhrifin út frá stofnstærð - og dýraverndarsjónarmiðum að einhverju leyti þegar kemur að veiðitíma, en fyrst og fremst út frá stofnstærð og hvort við metum það svo að þessar tegundir séu í hættu og hins vegar út frá hinum efnahagslegu [[Forseti hringir.]]áhrifum sem kannski er auðveldara að meta. En ný ákvörðun hefur ekki verið tekin því að við eigum eftir að fara betur yfir þau gögn sem fyrir liggja og skoða hvort ástæða er til að afla frekari gagna til að byggja ákvörðunina á.
Forseti. Læknafélag Íslands kynnti í gær niðurstöður könnunar meðal félagsmanna sinna um líðan og starfsaðstæður. Fyrst ber að nefna að þátttaka, aldurs- og kynjadreifing var mjög góð en það gerir niðurstöðurnar bara enn meira sláandi. Ríflega 30% lækna á Íslandi eru í vinnunni í meira en 60 klukkustundir á viku og 4% þeirra vinna yfir 80 klukkustundir á viku. Þótt þeir vinni alla daga vikunnar eru það samt 12 tímar á dag. Áhrif langvarandi streitu á dómgreind eru vel þekkt. Smáatriði fara fram hjá okkur, samskipti versna og mistök eru gerð. Ég er ekki að segja að þessi 30% lækna séu að gera mistök en áhættan er sannarlega meiri hjá þeim en öðrum. Annað atriði sem vert er að hafa í huga þegar niðurstöður þessarar könnunar eru skoðaðar eru líkur á kulnun í starfi. Ábyrgð lækna er mikil og álagið er stöðugt. Þegar ofan á það bætist óhóflegur vinnutími spyr maður hvenær varnirnar bresta. Rannsóknir hafa einnig sýnt að styttri vinnudagur hjá læknum fækkar veikindadögum gríðarlega með tilheyrandi ábata fyrir rekstur heilbrigðiskerfisins. Spurning mín til hæstv. heilbrigðisráðherra er: Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að bregðast við þessum upplýsingum og til hvaða aðgerða þarf að grípa svo hægt sé að tryggja heilbrigðisþjónustu á Íslandi án þess að setja heilsu starfsfólks í hættu? Höfum líka í huga að við vitum að nýjar kynslóðir lækna eru kannski ekki alveg jafn tilbúnar til að vinna þessar löngu vaktir og þær kynslóðir sem komu á undan. Það er augljóst að þarna þurfa einhverjar breytingar að koma til.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Könnunin verður kynnt ítarlega á læknadögum í dag eftir því sem ég skil best, hún hefur ekki verið til á aðgengilegu formi þannig að það liggur í raun og veru ekki meira fyrir en það sem fram hefur komið í fjölmiðlum og ég hef haft tök á að kynna mér rétt eins og hv. þingmaður hefur gert. Af þeim sökum get ég bara brugðist hér við með mjög almennum hætti. Í fyrsta lagi vil ég segja að það sem hér kemur fram er auðvitað áhyggjuefni en um leið verðum við að gæta að því að mönnun í heilbrigðisþjónustunni almennt hefur verið töluvert krefjandi viðfangsefni íslenskra heilbrigðisyfirvalda um áratugaskeið og hefur raunar verið viðfangsefni um víða veröld. Okkar sjónir hafa raunar fyrst og fremst beinst að mönnun í hjúkrun á höfuðborgarsvæðinu en líka í heilsugæslu og heimilislækningum úti um land. Það fer svolítið eftir því hvort við erum að tala um landsbyggð eða höfuðborgarsvæði hverjar áskoranirnar eru helstar í mönnunarmálum af því að hv. þingmaður spurði um það. Hins vegar vil ég segja, þannig að það sé alveg skýrt, að starfsumhverfi lækna og annarra heilbrigðisstarfsmanna er auðvitað á ábyrgð heilbrigðisstofnananna sjálfra og rekstraraðila þar sem viðkomandi aðilar starfa. Það er eitthvað sem viðkomandi stofnanir verða að horfa til. Með nýrri heilbrigðisstefnu horfum við líka meira til þess að hver stofnun fyrir sig beri ábyrgð á árangri og gæðum þeirrar þjónustu sem þar er veitt. En svo það liggi líka fyrir þá vænti ég þess að funda með formanni Læknafélags Íslands alveg á næstu dögum, út af reyndar ýmsum málum en ég geri ráð fyrir að þetta mál beri þar líka á góma.
Forseti. Ég þakka svörin. Það er gott að heyra að niðurstaða könnunarinnar verði skoðuð nánar. En þetta var bara dálítið sláandi og tengist inn í alla umræðu um styttingu vinnuvikunnar, sem ég vil meina að sé svo sannarlega ekki bara á höndum félags- og barnamálaráðherra heldur einnig heilbrigðismál, sérstaklega þegar við lítum á hversu mikið kulnun í starfi hefur aukist. Það væri áhugavert að heyra hvort hæstv. heilbrigðisráðherra er sammála mér hvað það varðar að þetta sé heilbrigðismál, að við þurfum að skoða það að stytta vinnuvikuna. En einnig væri áhugavert að heyra frá hæstv. ráðherra hvort þetta sé ekki spurning um að tryggja fjármagn til þess að heilbrigðisstarfsfólk geti unnið innan heilbrigðiskerfisins án þess að vinna endalausa yfirvinnu til að ná endum saman og hvort við horfum fram á að hægt verði að leysa þennan mönnunarvanda. Ég veit að við munum tala um það nánar á eftir í sérstökum umræðum varðandi hlutaúttekt landlæknis á bráðavanda Landspítalans. Erum við tilbúin til að leysa mönnunarvandann [[Forseti hringir.]]með því að leggja aukið fjármagn í það og hækka laun t.d. hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða og fleiri sem ekki ráðast til þessara starfa?
Virðulegi forseti. Ég vil geta þess í svari mínu að í vikunni mun ég senda bréf til allra heilbrigðisstofnana á landinu og óska eftir viðbrögðum við tilteknum tillögum og hugmyndum sem lúta að því að bæta starfsumhverfi hjúkrunarfræðinga, og af sjálfu leiðir sjúkraliða. Þær tillögur lúta að almennum starfskjörum, ef svo má að orði komast, þ.e. því sem er fyrir utan hefðbundna kjarasamninga og snýst um sveigjanleika í starfsumhverfinu, vaktaálag o.s.frv. Ég deili þeim áhyggjum sem koma fram í máli hv. þingmanns og tel að stytting vinnuvikunnar sé stórt lýðheilsumál. Ég held að við eigum öll að stefna þangað, ekki aðeins fyrir starfsfólk heilbrigðisþjónustunnar heldur fyrir þjóðina alla. Ég vil líka geta þess að það er auðvitað sérstakt álag sem læknar búa við sem vinna mikið í hlutastörfum. Það er væntanlega eitthvað sem kemur betur fram þegar gögn liggja fyrir í heild um ástæður þess álags [[Forseti hringir.]]sem hv. þingmaður bendir á í fyrirspurn sinni. Væntanlega fáum við skýrari svör við því.
Herra forseti. Fjarheilbrigðisþjónusta varðar málaflokk sem við Íslendingar erum sorglega lítið farin að tileinka okkur, hvort heldur er að nýta þá nýsköpun og tækni sem þegar er til staðar eða hvað varðar skipulag heilbrigðisþjónustunnar sjálfrar. Óþarfi er að fjölyrða um þann ávinning sem hlytist af því fyrir landsbyggðarfólk að nýta sér sérhæfða heilbrigðisþjónustu ýmiss konar á þéttbýlissvæðum með aðstoð slíkrar tækni svo ekki sé nefnt hversu jákvætt það væri fyrir dreifðari byggðir að geta með nýtingu slíkrar tækni og nýrri nálgun í heilbrigðisþjónustu laðað til sín heilbrigðisstarfsfólk, sérfræðinga, sem gæti sinnt bæði nær- og fjærumhverfi sínu á þennan hátt. Ég hef lagt inn beiðni um sérstakar umræður við hæstv. heilbrigðisráðherra um þennan málaflokk, en mig langar að þjófstarta núna og spyrja sérstaklega um fjárfestingu ráðuneytisins á tækjabúnaði til fjarheilbrigðisþjónustu á Suðurlandi og Austurlandi, sem farið var í fyrir tæpu ári. Þá var því fagnað sérstaklega með málþingi á Kirkjubæjarklaustri að bæði Heilbrigðisstofnun Austurlands og Heilbrigðisstofnun Suðurlands hefðu fengið tækjabúnað frá ráðuneytinu til notkunar á átta stöðum innan þessara heilbrigðisumdæma. Búnaðurinn var keyptur fyrir styrktarfé velferðarráðuneytisins. Af hálfu heilbrigðisstofnananna sem um ræðir voru eðlilega miklar væntingar til þeirrar nýju tækni og breyttrar nálgunar. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Er þessi búnaður kominn í notkun á því tæpa ári sem liðið er? Hvernig hefur reynslan verið? Og hvers konar breytingar, ef einhverjar, hafa verið gerðar á greiðslukerfi í heilbrigðisþjónustunni í tengslum við þá nýjung sem fjarheilbrigðisþjónustan er? Hafa íbúar umræddra heilbrigðisumdæma notið góðs af þeirri fjárfestingu?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni þjófstartið því að sannarlega er hér um að ræða spurningar sem ég þyrfti meira ráðrúm til að afla mér gagna um. Hún spyr um tiltekna fjárfestingu í tiltekinni þjónustu. Ég get þó sagt að við sjáum gríðarlega mikil sóknarfæri í þessu sem alla jafna er kallað fjarheilbrigðisþjónusta. Ég held að það skipti miklu máli fyrir okkur öll að tala um núverandi þjónustu sem er bætt með aukinni og bættri tækni, þ.e. að ekki sé um að ræða í raun og veru nýja þjónustu heldur þjónustu sem verður enn aðgengilegri óháð búsetu. Þá erum við sérstaklega að horfa til þeirra þátta sem lúta að styrkingu heilsugæslunnar og aukinni áherslu á sálfræðiþjónustu og geðheilbrigðisþjónustu í framlínu heilbrigðisþjónustunnar. Hv. þingmaður spurði sérstaklega um Suðurland og Austurland og nefndi í því sambandi Kirkjubæjarklaustur. Nýlega fékk ég, ég held að það hafi verið fyrir áramót, í október eða nóvember, skýrslu þar sem allir þessir aðilar höfðu saman sest yfir það hver væru helstu sóknarfæri okkar í fjarheilbrigðisþjónustumálum. Niðurstaða þess var að fela Sjúkrahúsinu á Akureyri að vera lykilaðili í því að skipuleggja og byggja upp fjarheilbrigðisþjónustu um landið gjörvallt. Þar horfum við líka til sérstakrar fjármögnunar í gegnum byggðaáætlun. Í byggðaáætlun eru eyrnamerktir peningar til að byggja upp og bæta fjarheilbrigðisþjónustu. Ég vil bara segja það í þessari umræðu að ég vil gjarnan verða við beiðni um sérstaka umræðu um þessi mál þar sem hægt er að undirbúa betur og skoða töluleg gögn og staðreyndir í þessu máli þannig að það sé meira bit í mínum svörum en er hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma. En það er alveg ljóst að þarna eru mjög mikil sóknarfæri og [[Forseti hringir.]]við erum rétt að byrja að nýta þau færi.
Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er svo sem alveg rétt að þetta eru ekki endilega upplýsingar sem ráðherra hefur á reiðum höndum með litlum sem engum fyrirvara en ég get upplýst hana um það að ég held að þau tæki séu ekki komin í notkun. Fyrir því eru ýmsar ástæður. Þetta er kannski ákveðin viðvörunarbjalla fyrir okkur í þeim mikla málaflokki vegna þess að mjög slæmt væri ef við ætluðum að fara leið sem við þekkjum svolítið vel, sem er að ana út í fjárfestingar og kaupa hluti án þess að vera búin að setja nákvæmlega niður fyrir okkur stefnumörkun. Hvernig ætlum við að þjálfa heilbrigðisstarfsmenn í að nýta þetta sem og þá mikilvægu viðbót sem hæstv. ráðherra nefnir? Þarf námið að taka mið af því? Hvernig verður greiðslukerfið? Hver verður hvatinn til að nýta þá þjónustu? Hvað ætlum við raunverulega að fá út úr þeim fjármunum sem við leggjum í kerfið? Ég fagna því að ráðherra ætlar að mæta með upplýsingar og vel vopnuð í sérstaka umræðu um þau mál. Ég held að þarna liggi ekki eingöngu mikilvægur vaxtarsproti fyrir íslenska heilbrigðisþjónustu heldur er þetta einfaldlega eitt af þeim tækjum sem við þurfum [[Forseti hringir.]]að koma í lag og eigum að vera í fararbroddi með.
Virðulegi forseti. Ég fer með þessar upplýsingar með mér í ráðuneytið og við förum yfir þær. Varðandi stefnumótunina, af því að hv. þingmaður talar um hana, vísa ég til þeirrar skýrslu sem ég nefndi áðan. Ég held að það sé full ástæða til að benda hv. þingmanni á skýrsluna, hún liggur væntanlega fyrir á heimasíðu ráðuneytisins. En af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um hvatann til að nýta þjónustuna, þá gerum við ráð fyrir því samkvæmt drögum að heilbrigðisstefnu að ríkið sem kaupandi þjónustunnar hafi um það hugmyndir hvaða þjónustu við viljum kaupa. Það gildir auðvitað um fjarheilbrigðisþjónustu eins og aðra þjónustu. Og ef við ætlum að standa undir nafni varðandi heilbrigðisþjónustu sem fólk getur nýtt sér, ekki bara óháð efnahag heldur líka óháð búsetu, hljótum við að byggja hvata af því tagi inn í það kerfi.
Herra forseti. Mig langar að eiga orðastað við hæstv. forsætisráðherra um þær hugmyndir sem uppi eru í ríkisstjórn og stjórnarflokkum um álagningu vegaskatta á almenning í landinu. Nú er það svo að kjarasamningar eru lausir og hafnar eru viðræður við aðila vinnumarkaðarins. Í gær kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra að ríkisstjórnin ætlaði sér að koma með tillögur inn í þær viðræður á næstu dögum um lækkun skatta á sama tíma og fram eru lagðar hugmyndir um víðtæka skattheimtu í formi vegaskatts á allan almenning óháð efnahag. Við jafnaðarmenn aðhyllumst þá stefnu að þeir borgi sem geti en þeir sem aðhyllast frjálshyggju í stjórnmálum tala meira fyrir því að þeir borgi sem noti. Þar sem flokkur hæstv. forsætisráðherra hefur lengst af flokkast sem vinstri flokkur sem talar fyrir auknum jöfnuði og þar sem í stefnu þess flokks má greina harða andstöðu gegn álagningu vegaskatts vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hennar flokkur standi einhuga á bak við tillögur stjórnarflokkanna um álagningu vegaskatta á almenning óháð efnahag. Ég vil einnig spyrja hvort þessi nýja skattheimta hafi verið rædd við aðila vinnumarkaðarins og þá hvort greind hafi verið þau hagrænu áhrif sem þessi nýja skattheimta muni hafa á almenning í landinu, ekki síst þá efnaminni þar sem um flata skattheimtu er að ræða.
Herra forseti. Hv. þingmaður ræddi ákveðin grundvallaratriði í skattheimtu. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að ég tel að tekjuskattskerfið sé ekki einungis tekjuöflunarkerfi fyrir ríkissjóð heldur líka tekjujöfnunarkerfi. Hv. þingmaður innti mig eftir þeim hugmyndum sem unnið er að og tillögum hvað varðar breytingar á tekjuskattskerfinu og þær snúast einmitt um að auka jöfnuð í tekjuskattskerfinu og koma þannig til móts við lágtekjuhópa og lægri millitekjuhópa. Við lukum fundi fyrir hádegið með aðilum vinnumarkaðarins þar sem við fórum yfir grunn þeirra tillagna sem við vinnum nú að. Ég er líka í grænum flokki þar sem við aðhyllumst þá hugmyndafræði að þeir borgi sem mengi og það má segja að bensín- og olíugjöld hafi verið slíkur skattstofn hingað til í samgöngukerfi okkar. Þess vegna höfum við staðið fyrir því að þeir sem keyra ökutæki sem nýta umhverfisvænni orkugjafa á borð við rafmagn njóti sérstakra ívilnana. Nú liggur hins vegar fyrir að þau gjöld munu breytast þannig að ég lít svo á að umræðan um veggjöld sé tvíþætt. Annars vegar er það hvernig við ætlum að hafa fjármögnunarkerfið til lengri tíma. Samgönguráðherra hefur sett niður hóp sem annars vegar skoðar hvernig á að fjármagna samgöngukerfi til lengri tíma og hefur þar á meðal litið til Noregs þar sem veggjöld hafa vissulega verið innheimt og þau verið nýtt til að færa notkun samgangna yfir í umhverfisvænni samgöngur. Það er áhugavert að sjá að þau veggjöld sem hafa verið lögð á í kringum Ósló hafa að 70% leyti runnið í uppbyggingu almenningssamgangna. Hins vegar er það verkefni sem við þekkjum, að inni í þinginu er samgönguáætlun þar sem verið er að bæta verulega í framlög til uppbyggingar, eins og kemur fram í stjórnarsáttmála, en uppi hafa verið hugmyndir um það hvort flýta megi þeim framkvæmdum enn frekar. Ég ætla bara að segja að ég er opin fyrir því [[Forseti hringir.]]að skoða breytta fjármögnun en enn hefur ekki verið lokið við beinar tillögur á því sviði. Það er því allt of snemmt að segja til um hvernig þær [[Forseti hringir.]]munu líta út og þar af leiðandi allt of snemmt að ræða það við aðila vinnumarkaðarins sem hv. þingmaður spyr um.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra kærlega fyrir þessi svör. Fjármagnstekjur eru skattlagðar mun minna en launatekjur á Íslandi og þarna má ætla að fá megi meira inn í ríkiskassann. Því vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort áform séu uppi um það í ríkisstjórn hennar að leita fjármagns hjá hinum breiðu bökum áður en farið verður í skattlagningu á almenning óháð efnahag og getu í formi vegaskatts. Orkuskiptin eru staðreynd en þau veggjöld sem ætlunin er að leggja á vegna minnkandi tekna þar koma víst ekki til umræðu fyrr en í mars samkvæmt nýjustu upplýsingum úr umhverfis- og samgöngunefnd, svo við erum ekki að tala um það að hér. Það er ekki tímabært að ræða það, en þar sem einmitt hefur verið talað um stórátak í loftslagsmálum vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra hvernig henni lítist á þær hugmyndir sem nú eru uppi um að einungis 7% af nauðsynlegu framlagi í borgarlínu séu í hugmyndum meiri hluta, þ.e. að leggja 800 milljónir á næstu fimm árum, á meðan árleg þörf er 2,25 milljarðar, í borgarlínu á hverju ári. Og hvernig líst henni á að ekki eigi að setja viðbótarfjármagn í almenningssamgöngur um allt land sem eru í algjöru uppnámi? Það myndi ég halda að væri einmitt liður í þessu loftslagsátaki.
Herra forseti. Hv. þingmaður kom með margar spurningar. Ég get glatt hana með því að það vill svo til að í þeim ríkisstjórnum sem ég hef setið hefur fjármagnstekjuskatturinn verið hækkaður. Fyrst var það gert 2009–2013 og svo var það aftur gert á síðasta ári. Ég greini því einhverja fylgni þar á milli, sem hv. þingmaður hlýtur að fagna. Hins vegar er full ástæða til að bera saman þau fjármagnstekjuskattskerfi sem við höfum hér á landi og annars staðar á Norðurlöndum, þar sem við höfum farið ólíkar leiðir. Skattprósentan er lægri á Íslandi en annars staðar en um leið eru undanþágur mun færri ef við lítum t.d. til Noregs þar sem skattprósentan er hærri en undanþágur mun meiri og gerður greinarmunur á ólíkum tegundum fjármagnstekna. Ég held að það sé áhugaverð umræða fyrir þingið. Hv. þingmaður ræddi veggjöld og borgarlínu. Það liggur fyrir að undirbúningur ríkisins af hálfu borgarlínu er fjármagnaður í samgönguáætlun, 300 millj. kr. á árinu 2019 og 500 millj. kr. á árinu 2020. Það er ekki gert ráð fyrir því í hugmyndum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu að framkvæmdir hefjist fyrr en 2021 og fyrir liggur viljayfirlýsing ríkisins og sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu [[Forseti hringir.]]um að við viljum vinna saman að því verkefni og að við ætlum okkur að fjármagna það þótt ekki sé búið að semja um endanlega [[Forseti hringir.]]skiptingu á því hvernig verkefnið verður fjármagnað. Ég verð að segja að mér finnst fyrirspurn hv. þingmanns [[Forseti hringir.]]æðiafvegaleiðandi fyrir umræðuna þar sem skýr vilji liggur fyrir. Ég get glatt hv. þingmann með því að ríki og fulltrúar sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu [[Forseti hringir.]]eiga næsta fund um það verkefni á morgun, þannig að það gengur vel.
Forseti verður að fara fram á við hæstv. ráðherra og hv. þingmenn að [[Gripið fram í.]]veggjöld og samgönguáætlun verði rædd þegar þar að kemur en ekki þegar ræðutíminn er útrunninn.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra um stefnu og markmið varðandi stuðning við landbúnaðinn. Mörg ráðuneyti og margar stofnanir ríkisins koma að málaflokknum með einum eða öðrum hætti og hefur ríkið uppi margvíslegan stuðning við atvinnugreinina. En mér hefur oft fundist að það sé lítil eða engin heildarsýn af hálfu ríkisins á það á hvaða vegferð það er eða hvers vegna það vill styðja við landbúnaðinn. Er greinin látin einhvern veginn velkjast um frá einu skerinu til annars. Mig langar að leggja fram dæmi. Ríkið heldur úti Matvælastofnun með miklum tilkostnaði með her dýralækna og sérfræðinga á mörgum sviðum. Hún býr til viðmið og heldur uppi eftirliti. Fullyrða má að hún veiti landbúnaðinum mikið aðhald og ýmsar ráðstafanir hennar valda einnig miklum kostnaði í framleiðslu og vinnslu. Flestir eru ágætlega sáttir við stífar reglur og aðhaldið þegar upp er staðið, enda er niðurstaðan sú að við stöndum að mörgu leyti miklu betur en aðrar þjóðir á mjög mikilvægum sviðum og samt vitum við að hægt er að gera betur. En hvað gerist svo? Án mikils fyrirvara og án þess að menn virðist hafa af því miklar áhyggjur, hvað þá tilburði til að aðhafast eitthvað, er opnað fyrir stóraukinn innflutning, t.d. á kjöti frá löndum þar sem við vitum að aðhald og varúð er ekki viðhaft í sama mæli og hér. Sérstaklega er vert að nefna það sem kunnugt er, að virtir læknar hér á landi segja að sýklalyfjaónæmi sé ein mesta lýðheilsuógn mannkyns. Þeir telja jafnframt að innflutningur á hráu kjöti sé mjög til þess fallinn að raska góðri stöðu okkar, sem ekki er síst tilkomin vegna atbeina ríkisins í gegnum MAST. En til hvers er þá farið í svona vegferð með gífurlegum kostnaði ef við fáum þessi vandamál innflutt frá öðrum löndum sem ekki hafa hugað að þessum hlutum? Stundum hefur þurft að fara í mjög íþyngjandi aðgerðir til að ná góðri stöðu. Var það tómt bull eða var þetta geðþóttaákvörðun stofnunar sem lifir í eigin heimi án leiðsagnar? Hægt væri að taka mörg fleiri atriði fyrir, svo sem Samkeppniseftirlitið, byggðamálin og efnahagsmálin í stóru samhengi. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún geti tekið undir það með mér að það sé eins og heildarsýn vanti. Er hún tilbúin að vinna að því að búa hana til og veita svo þá pólitísku forystu sem þarf til að draga þennan marghöfða þurs ríkisvaldsins [[Forseti hringir.]]að settu marki?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég get lítið sagt til um ráðstafanir Matvælastofnunar, hér er sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra til svara, en það er allt í lagi, mér finnst mest gaman að fá allar fyrirspurnirnar sjálf, ég fagna því að fá þessa fyrirspurn. Ég ætla hins vegar ekki að tjá mig um ráðstafanir Matvælastofnunar því að þar þekki ég ekki til. En hvað varðar stóru myndina þegar kemur að framtíðarsýn um matvælaframleiðslu á Íslandi get ég tekið undir með hv. þingmanni að við eigum í fyrsta lagi gríðarleg verðmæti í matvælaframleiðslu okkar, hvort sem er í landbúnaði eða sjávarútvegi. Ég tel að þau verðmæti eigi eftir að aukast enn meira. Af hverju segi ég það? Ég held að loftslagssjónarmið spili þar inn í. Við eigum að velta fyrir okkur kolefnisspori matvælanna sem við flytjum inn í landið og hvernig getum við stuðlað að því að við neytum fremur matvæla með minna kolefnisspor en meira. Þetta tengist auðvitað því sem hv. þingmaður nefndi um innflutning á matvælum. Við eigum líka að horfa á matvælaframleiðslu út frá sjónarmiðum lýðheilsu. Við vitum að stóru áhætturnar fram undan þegar kemur að heilbrigðismálum snúast einmitt um lýðheilsu, lífsstílssjúkdóma, og hvað við erum að borða og hvernig við erum að haga okkur. Þar eigum við líka gríðarleg verðmæti sem við getum aukið enn frekar með því að efla innlenda matvælaframleiðslu. Ég vil horfa á matvælastefnu fyrir Ísland, sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra vinnur nú að undirbúningi að, þannig að við séum að taka öll þessi sjónarmið inn í, við séum líka að horfa til nýsköpunar í matvælaframleiðslu og gera aukin verðmæti úr frumafurðunum sem við fáum úr innlendum landbúnaði og innlendum sjávarútvegi og nýta þá miklu þekkingu sem við eigum í nýsköpun og rannsóknum til að skapa aukin verðmæti. Ég vil líka sjá aukna menntun á sviði matvæla því að ég held að við eigum alveg óteljandi tækifæri þegar kemur að því að byggja upp matvælaframleiðslu á Íslandi og fagna öllum þeim stuðningi sem við fáum [[Forseti hringir.]]við að vinna að því verkefni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin og fagna viðhorfi hennar til landbúnaðarins. En þetta er einmitt það sem ég var að segja: Við segjum þetta alltaf en það er eins og það komi ekki fram í framkvæmdinni, nema mjög óljóst og mjög misvísandi skilaboð sem bændur fá. Sem dæmi má nefna að þeir þurfa stundum að bregðast við. Núna er aukinn innflutningur á kjötvörum. Það er verið að kynbæta nautgripina til að svara aukinni samkeppni en það mun taka 20 ár. Það er vegna þess að við förum mjög varfærna leið sem Matvælastofnun ákveður. Það er ekki hægt og alls ekki rétt að reyna að fjarstýra stofnunum eða vera með puttana í því hvernig þær taka ákvarðanir. En það þarf að hafa heildarsýn, vita hvert við ætlum og vinna samkvæmt því. Mér finnst þetta stundum vera eins og hjá Lísu í Undralandi sem stóð á krossgötum og spurði hvert hún [[Forseti hringir.]]ætti að fara en þar sem hún vissi ekki sjálf hvert hún ætlaði og var alveg sama hvert hún fór. Hættan er sú að við endum bara einhvers staðar. Það er ekki góður endir.
Herra forseti. Ég er nú bara heilluð af þessari síðustu líkingu og vona að ég sé ekki hjartadrottningin eða spaðadrottningin eða hvað það var sem hálshjó allar aðrar persónur í Lísu í Undralandi sem var ein af mínum eftirlætissögum þegar ég var barn. En við erum að undirbúa þessa stefnumótun og ég nefndi þann undirbúning sem nú fer fram af hálfu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sem er að kortleggja stöðuna þegar kemur að innlendri matvælaframleiðslu en ekki bara framleiðslu heldur líka neyslu. Við þurfum til að mynda að huga að því hve hátt hlutfall þess sem við neytum er innlend matvæli. Ég vil líka nefna stefnu í opinberum innkaupum sem ætlað er að draga úr kolefnisfótspori vegna matvælaneyslu hjá hinu opinbera. Ég vil líka nefna matarsóun. Ég heimsótti ferðaþjónustufyrirtæki á Suðurlandi í síðustu viku. Þau hafa dregið úr matarsóun í sínum rekstri um 57% fyrir hvern gest. Þetta er það sem mér finnst frábært, að sjá einkaaðila stíga fram og taka forystuna með svona stefnu. Þetta sýnir mér hvað við eigum mikil tækifæri. Ég nefndi bara nokkra málaflokka áðan sem ég taldi að ættu að koma að þessu verkefni en [[Forseti hringir.]]þetta tengist líka atvinnugreinum á borð við ferðaþjónustu og tengist byggðamálunum eins og hv. þingmaður nefndi. Ég held að þetta eigi að vera verkefni okkar á næstunni, ekki síst út af stöðunni í loftslagsmálum.
Herra forseti. Lífið er saltfiskur, sagði skáldið svo eftirminnilega. En lífið er ekki bara saltfiskur fyrir okkur. Við viljum ekki búa í verstöð, við viljum njóta listar og menningar. Ákvörðun Seðlabanka Íslands um að forfæra tiltekin listaverk í eigu bankans hefur vakið mikla athygli og umræður. Sú ákvörðun hefur verið harðlega fordæmd af ýmsum, þar á meðal af Bandalagi íslenskra listamanna sem lýsir furðu sinni á umræddri ákvörðun Seðlabankans og talar um þá undarlegu tímaskekkju að ritskoða list á þennan hátt. Mér þykir hlýða að fá fram viðbrögð æðsta yfirmanns bankans og spyr þess vegna hæstv. forsætisráðherra: Hvert er viðhorf hæstv. ráðherra til umræddrar ákvörðunar Seðlabankans sem svo harðlega hefur verið fordæmd, m.a. af Bandalagi íslenskra listamanna eins og ég gat um? Í annan stað: Úr því að bankanum sýnist um megn að fara með þetta listaverkasafn, sem er allmikið að vöxtum, og sýna listamönnum og verkum þeirra þá virðingu sem þeim ber, er ráðherra sammála því viðhorfi sem fram hefur komið að bankanum væri sæmst að afhenda Listasafni Íslands listaverk í eigu sinni?
Herra forseti. Fyrir mér er þetta mál tvíþætt og kannski þríþætt út af fyrirspurn hv. þingmanns. Í fyrsta lagi er það svo að ég er mikill talsmaður listræns frelsis og tel að við eigum aldrei að skerða hið listræna frelsi. Það er grundvallarsjónarmið í mínum huga. Í öðru lagi tengist fréttaflutningur af listaverkaflutningum innan Seðlabanka Íslands því að viðkomandi listaverk hafi á þeim stað þar sem það var og í því samhengi sem það var þar haft áhrif á líðan starfsmanna. Þá finnst mér það vera úrlausnarefni viðkomandi stofnunar, Seðlabankans, að tryggja að listaverk séu til sýnis í þeim rýmum þar sem þau hafa ekki þau áhrif að vera sett í óþægilegt samhengi fyrir viðkomandi starfsmenn. Ég hef fullan skilning á því að list geti stuðað og mér finnst mikilvægt að stofnanir ríkisins sýni starfsmönnum sínum nærgætni og tilhlýðilega tillitssemi, en um leið er ég alfarið á móti því að listaverk sem sýna nekt, eða hvað það nú er, eða pólitísk skilaboð, við getum tekið hýpótetísk dæmi um pólitísk skilaboð - ég er með eitt slíkt verk upp á vegg hjá mér. Það stuðar vafalaust einhverja sem þangað koma en það er allt í lagi, þá koma þeir bara ekki aftur heim til mín. En í opinberri stofnun eða á opinberum vinnustað skiptir auðvitað máli að starfsmönnum sé sýnd ákveðin nærgætni. Hv. þingmaður spyr: Á Seðlabankinn að afhenda Listasafni Íslands listaverkasafn sitt? Ég veit ekki betur en að Seðlabankinn búi vel að listaverkasafni sínu. Þau ætla að hafa verkin til sýnis á safnanótt þar sem ég verð gestur þeirra, þann 8. febrúar, og geta vafalaust búið vel að því safni. En mér finnst mikilvægt að ákvarðanir [[Forseti hringir.]]viðkomandi stofnunar stjórnist af báðum þeim sjónarmiðum sem ég rakti áðan.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég vil nota tækifærið og nefna úr því að umræðan hefur spunnist um verk eftir Gunnlaug Blöndal að við njótum verka Gunnlaugs í Alþingishúsinu. Þar ber auðvitað sérstaklega að nefna mynd hans af þjóðfundinum 1851 í anddyri þinghússins þar sem hann dregur ljóslega fram hina glæstu forystu Jóns Sigurðssonar á þeirri stóru stund, örlagastund í sögu íslensku þjóðarinnar. Þekkja má alla þjóðfundarmenn á myndinni, þeir voru tveir úr hverri sýslu, og ef ég má langar mig að segja á persónulegu nótunum að ég orna mér stundum við það að vera afkomandi eins þeirra.
Herra forseti. Það er mikilvægt að við búum vel að menningararfi okkar. Það er mikilvægt að við uppfyllum þær skyldur sem við leggjum á í lögum, að opinberar stofnanir eigi að vera til fyrirmyndar þegar kemur að því að hefja listina til vegs og virðingar. Af því að hv. þingmaður nefnir þetta fallega verk af þjóðfundinum á hæðinni fyrir neðan nýti ég það iðulega, fyrir utan að verkið er fallegt, til að uppfræða ungu kynslóðina þegar ég fæ tækifæri til þess. Ég er því miður allt of sjaldan beðin um það af starfsmönnum Alþingis að taka á móti skólahópum, og þau taka tillit til þess sem ég er að segja núna, en þá nýti ég verkið til að ræða sögu kynjajafnréttis á Íslandi, því að ef ég man rétt eru eingöngu karlmenn á myndinni. Verkið er því ekki aðeins fagurt heldur líka ákveðinn vitnisburður um sögulega þróun. En stóra málið í þessu er að miklu máli skiptir að varðveita listrænt frelsi. Það skiptir líka miklu máli að við sýnum hvert öðru alúð og högum okkur eftir því en virðum um leið að list er alls konar og birtir alls konar sjónarmið og þannig á það að vera. [[Forseti hringir.]]Því megum við ekki glata.
Forseti. Forseti hefur ekki gætt upplýsingaskyldu sinnar í samræmi við þingsköp varðandi það mál sem hefur verið sett á dagskrá hér næst, sem kemur kannski ekki á óvart þegar markmið málsins sem hann hyggst kynna á eftir er að brjóta þingsköp með svívirðilegum hætti. Við gátum e.t.v. ekki vænst þess að Steingrímur J. Sigfússon forseti yrði sanngjarn forseti. En við gátum heldur ekki búist við annarri eins framgöngu og við höfum séð frá forseta að undanförnu. Þó hefur forsetinn sýnt á undanförnum árum að hann skeytir ekki um lög, jafnvel þegar þau varða þjóðarhagsmuni, né réttlæti þegar hann vill ná markmiðum sínum. En hvern gat grunað að hann myndi standa fyrir því að löggjafinn vanvirti lögin sem gilda um þingið sjálft?
Herra forseti. Mér þykir leitt að þurfa að segja það en þjösnaleg framganga forseta í þessu máli vekur óneitanlega athygli. Ég ætla að leyfa mér að vekja athygli á því að við hv. þm. Karl Gauti Hjaltason höfum engar upplýsingar fengið um málsmeðferð á vettvangi forsætisnefndar. Einn daginn lesum við það í blöðunum að forseti ætli að beita sér fyrir setningu afturvirkra laga til að koma fram vilja sínum í málinu. Annan dag lesum við að hæstv. forseti ætli að nota ákvæði í þingsköpum til að handvelja fólk í sérstaka forsætisnefnd til að framkvæma ákvörðun sína sem hann kemur ekki sjálfur fram vegna vanhæfis. [[Forseti hringir.]]Ég hlýt að furða mig á þessum vinnubrögðum og vek um leið athygli á því að við höfum ekki notið andmælaréttar í þessari málsmeðferð allri annars en þess að fá að tjá okkur um hæfi forsætisnefndarmanna og siðanefndarmanna.
Herra forseti. Það er rétt sem hér hefur komið fram. Við höfum ekki fengið neinar upplýsingar eða haft neina aðkomu að því að ræða hvernig málinu á að vinda fram. Samt er búið að ákveða hvernig ljúka á þessu máli. Það er meira að segja búið að ákveða að setja upp tímalínu sem segir okkur að málinu eigi að vera lokið í apríl, ef ég man rétt. Mér finnst þetta ekkert annað en valdníðsla. Mér finnst mjög óþægilegt að standa hér en ég get ekki annað.
Hæstv. forseti. Nú er Bleik brugðið. Hér er verið að ræða þingsköp og eftir því sem ég kemst næst er engin heimild í þingsköpum fyrir því sem hér á að gera. Samkvæmt sögusögnum, þar sem okkur hafa ekki borist nein gögn um þetta, ætlar hæstv. forseti að hengja sig í 94. gr. þingskapa, sem ég sé ekki í fljótu bragði að hægt sé á nokkurn hátt að nýta til þessara verka. Hér er um valdníðslu að ræða. Ætli hann sér hins vegar að kjósa nýja forsætisnefnd fer um þá kosningu samkvæmt 3. gr. þingskapa. Við þá aðgerð kemur 6. gr. inn, að hægt er að kjósa nýja menn, en þá ógildist fyrri kosning. Við hljótum að kalla eftir því á Alþingi að farið sé að þingsköpum. Við hljótum að kalla eftir því að farið sé að lögum. Þetta sætir furðu. Mig langar til að fá svör við því, ef rétt reynist að þingmenn hafi verið rannsakaðir í þeim tilgangi að sjá hvort þeir séu hæfir til að fjalla um þetta mál eða ekki, hver framkvæmdi þá rannsókn, á hvaða forsendum, með stoð í hvaða lögum það var gert og hvað var rannsakað.
Herra forseti. Þótt ekki væri nema fyrir það að okkur, þessum tveimur óháðu þingmönnum utan flokka, sé haldið algjörlega í myrkrinu varðandi allar afgreiðslur í forsætisnefnd og þurfum að lesa það í fjölmiðlum hvað sé á döfinni, eins og til að mynda það að kjósa ætti varaminniháttarundirforsætisnefnd til að fara með þetta mál - þetta lásum við í blöðunum - er einnig furðulegt að horfa upp á hæstv. forseta koma fram í fjölmiðlum, eftir að hann er búinn að lýsa sig vanhæfan í þessu máli, og lýsa því yfir að nauðsynlega þurfi að kjósa nýja forsætisnefnd sem hefði það eina hlutverk að vísa kærumálinu til siðanefndar. Hann er sem sagt að mæla fyrir um hvað ókosinni forsætisnefnd beri að gera. Vanhæfur forseti er að gefa [[Forseti hringir.]]fyrirmæli um það hvað ókosin nefnd eigi að gera. Við, þessir óháðu þingmenn, höfum ekki fengið eitt einasta bréf síðan 18. desember um gjörðirnar. Allt þetta hefur gerst síðar.
Herra forseti. Ætla Sjálfstæðismenn að láta hæstv. þingforseta draga sig út í slíka ófæru? Sama mann og stóð fyrir því að draga formann Sjálfstæðisflokksins fyrir landsdóm? Enginn þingmaður Sjálfstæðisflokksins greiddi atkvæði með því að nokkur maður, hvorki Sjálfstæðismaður né Samfylkingarmaður, færi fyrir landsdóm. Á hvaða vegferð er Sjálfstæðisflokkurinn ef hann samþykkir valdníðslu eins og þá sem hér er uppi? Ég ætla að segja við hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins: Gjör rétt, þol ei órétt.
Hæstv. forseti. Það leiðindamál sem er nú á dagskrá, kosning tveggja nýrra varaforseta, er komið í öngstræti. Eftir því sem manni sýnist á að nýta 94. gr. þingskapalaga til að koma málinu áfram. Í 6. gr. þingskapalaga kemur fram að kosning forseta og varaforseta skuli gilda allt kjörtímabilið og ef eigi að breyta því eigi að koma fram ósk og beiðni frá meiri hluta þingmanna. Hún hefur augljóslega ekki komið fram, enda menn orðnir ansi þreyttir á þessu máli sem var samt vissulega ekki gott. Síðan er þó það að nýta 94. gr. sem hingað til hefur verið notuð til annarra hluta en að víkja frá 6. gr. Þá má líka gera sér grein fyrir því, þeir sem hafa skoðað lögin, að það hefur ekki verið vilji löggjafans, enda hefur 94. gr. aldrei verið notuð á þann hátt. Ég lýsi mikilli furðu yfir því hvernig þetta mál allt er komið og mér finnst framkoman óhefluð.
Eins og þingheimi er kunnugt barst forsætisnefnd fyrir jól bréf átta þingmanna sem óskuðu eftir að nefndin fjallaði um mögulegt brot sex tilgreindra þingmanna á siðareglum fyrir alþingismenn. Forsætisnefnd fjallaði um erindið á tveimur fundum, 15. og 17. desember, og varð það niðurstaða forseta og síðan allra varaforsetanna hvers um sig að með hliðsjón af 2. mgr. 17. gr. siðareglnanna yrðu þeir að segja sig frá málinu vegna ummæla á opinberum vettvangi. Nefndin fól svo á fundinum 17. desember skrifstofu þingsins að halda málinu í horfinu þar til búið væri að bæta úr ágalla á hæfi forsetanna. Enn fremur hefur forsætisnefnd móttekið annað erindi um mögulegt brot á siðareglum vegna hátternis er tengist málinu. Á fundi forsætisnefndar 14. janúar sl. sögðu forseti og allir varaforsetar sig jafnframt frá því máli. Á fundi forsætisnefndar 14. janúar sl. kynnti forseti þá fyrirætlan sína að leggja til við þingið að kosnir yrðu sérstaklega tveir eða þrír varaforsetar í viðbót við þá sem fyrir eru til að annast meðferð málsins og ljúka því. Varaforsetar lýstu stuðningi við tillögu forseta, allir nema einn. Á fundi með formönnum þingflokka daginn eftir, 15. janúar, fór forseti yfir málið og kynnti tillögu sína. Voru þar ekki gerðar athugasemdir við málsmeðferðina. Eftir að forseti og varaforsetar sögðu sig frá málum hefur komið í ljós að meginþorri þingmanna hefur tjáð sig með þeim hætti í fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum að draga megi með réttu í efa hlutlægni þeirra til að fjalla um málið. Forseti hefur því kannað hvort unnt sé að fá þingmenn sem líkur eru á að séu hæfir í málinu til að taka við því. Þar koma fáir til greina og á grundvelli athugunar sinnar leggur forseti nú til að á þessum fundi verði kosnir tveir nýir varaforsetar, sem verði 7. og 8. varaforseti Alþingis, til að fara með þau tvö tengdu siðareglumál sem borist hafa forsætisnefnd. Forseti leggur því til að veitt verði afbrigði frá þingsköpum, eins og heimilt er samkvæmt 94. gr. þingskapa, til að víkja frá 3. mgr. 3. gr. um fjölda varaforseta, svo og frá 1. mgr. 6. gr. um kjörtíma svo Alþingi geti kosið tímabundið tvo nýja varaforseta til að fara með þessi siðareglumál. Ég vil svo láta þess getið að það er einróma afstaða, bæði í forsætisnefnd og á vettvangi með formönnum þingflokka, að taka beri stöðu forsætisnefndar að þessu leyti gagnvart siðareglunum til endurskoðunar.
Hæstv. forseti. Eins og heyra mátti á orðum hæstv. forseta er hann nú að leggja fram, eftir að hafa lýst sig vanhæfan, tvö nöfn þingmanna sem fundin eru eftir ítarlega rannsókn sem ekki liggur fyrir hvernig eða á hvaða forsendum var gerð. Það liggur fyrir að í þessum sal eigi að vera fimm eða sex þingmenn sem ekki eru vanhæfir til að taka þátt í afgreiðslu málsins sem um ræðir. Ég geri þá ráð fyrir því að ef atkvæðagreiðslan sem boðuð er fer fram muni aðeins þeir fimm eða sex greiða atkvæði í atkvæðagreiðslunni sem lögð er til af vanhæfum forseta um menn til að taka að sér ákveðin verk. Ég geri ekki ráð fyrir því að allir aðrir í salnum, sem er að sögn forseta sannarlega búið að rannsaka til hlítar að geti eða geti ekki tekið afstöðu í málinu, geri slíkt hið sama. Það hlýtur að verða athyglisvert fyrir okkur ef atkvæðagreiðslan kemst á að fylgjast með því hverjir greiða atkvæði, hvort það eru allir þeir sem eru vanhæfir eða hvernig það er. [[Forseti hringir.]]Ég held að það væri ráð, hæstv. forseti, að gera stutt fundarhlé og fara aðeins yfir þetta mál með formönnum flokka og formönnum þingflokka áður en lengra er haldið í því ólánsmáli.
Herra forseti. Þingforseti baðst afsökunar á tali sex þingmanna án þess að gera grein fyrir því á hverju hann var að biðjast afsökunar hjá hverjum um sig. Þetta gerði hann í ræðu 3. desember sl. þar sem hann kallaði allsherjarfordæmingu þjóðarinnar yfir sexmenningana. Af þessu tilefni spyr ég hæstv. forseta: Nákvæmlega hvað er það sem ég lét mér um munn fara við þetta tilefni sem kallaði á þá fordæmingu og afsökunarbeiðni? Nákvæmlega hvað sagði ég sem kallar á að forseti Alþingis biðjist afsökunar á því?
Forseti. Nú hefur forseti lýst hreint dæmalausum áformum sínum í þeim vandræðagangi sem hann sjálfur hefur sett þetta þing í með málsmeðferð sinni frá upphafi. Fyrir áramót lýsti forseti því yfir í skriflegri yfirlýsingu að hann hygðist láta breyta lögum og beita þeim svo afturvirkt til að ná ákveðinni niðurstöðu. Einhver hefur sagt honum að það gengi ekki upp og þá kynnir hann aðra leið sem gengur heldur engan veginn upp og er hreint út sagt fráleit, nánast fyndin ef hún væri ekki sorgleg vegna þess að hún varðar heiður þingsins. Hún varðar það að þingið sýni að það sé fært um að fylgja lögum sem það setur. Hann ætlast til þess að litið sé fram hjá lögum um þingsköp og beitt ákvæði sem er til þess ætlað að flýta fyrir framgangi mála til að hópur 57 eða 60 vanhæfra þingmanna geti valið tvo þingmenn sem forseti hefur handvalið [[Forseti hringir.]]til að skila þeirri niðurstöðu sem forseti er búinn að mæla fyrir um að þeir eigi að skila. Þetta, virðulegur forseti, er svartur blettur á störfum Alþingis.
Hæstv. forseti. Ég fór yfir það áðan að mér finnst þetta gerræðisleg vinnubrögð. Það kemur fram í 6. gr. þingskapalaga að forsetar og varaforsetar skuli sitja allt kjörtímabilið nema fyrir liggi beiðni meiri hluta þingmanna. Nú ætlar hæstv. forseti þingsins að beita 94. gr. sem hefur aldrei verið beitt með þessum hætti en í anda laganna, ef menn fara yfir það, hefur löggjafinn ekki ætlast til að svo yrði gert. Ég spyr: Finnst þingmönnum í lagi að 94. gr. sé beitt með þessum hætti? Þetta mál er komið í algjört öngstræti og ég óska eftir því að gert verði hlé á þingfundi, í það minnsta, ef þetta verður ekki dregið til baka.
Herra forseti. Þetta er hlægilegt mál. Afgreiðslan á þessu máli hér í þinginu er hið hlægilegasta mál. Herra forseta verður tíðrætt um það hversu einróma forsætisnefnd hafi verið í öllum sínum ákvörðunum. Vanhæf forsætisnefnd var einróma að ákveða þetta og ákveða hitt. Hann lýsir því yfir hvað þessi hæfa, minni háttar, auka- eða varaforsætisnefnd tveggja manna eigi að gera. Hann er að segja þeim hvað þeir eigi að gera. Þetta er hlægilegt mál, hann er búinn að segja þeim hvert hlutverk þeirra eigi að vera. Þetta minnir óþyrmilega á landsdómsmálið hvað varðar pólitískan blæ sem er yfir allri afgreiðslu málsins, nema hvað nú eru leikendur með Vinstri grænum sjálfur Sjálfstæðisflokkur Íslands sem greiddi reyndar allur atkvæði á móti þeim ákærum sem pólitískt var beitt þar af fullkominni ófyrirleitni.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að gera mig vanhæfan í þessu máli. Ég er víst einn af þeim sex þingmönnum sem voru taldir hæfir en ég er hér með orðinn vanhæfur vegna þess að ég er búinn að taka til máls um þetta meinta mál sem mér og mörgum öðrum finnst vera búið. Þetta mál er búið. Þegar forsætisnefnd lýsti sig vanhæfa í þessu máli að meðtöldum forseta Alþingis var málið búið í mínum huga. Að ætla að fara að feta einhverjar slóðir til að koma þessu á koppinn aftur með kosningu tveggja varaforsætisnefndarmanna er ekkert annað en valdníðsla í mínum huga. Ég lýsi vanþóknun minni á því að þurfa að standa í þessu máli. Ég fór inn á þing til að gera landi og þjóð eitthvert gagn en ekki til að standa í svona argaþrasi um akkúrat ekki neitt nema ónýtt mál.
Hæstv. forseti. Þetta mál er með ólíkindum. Mig langar að biðja þingmenn um að velta því fyrir sér hvað komi í kjölfarið ef raunin er sú að hægt sé að beita 94. gr. þingskapa til að ná fram svona málum. Hvað er þá næst? Er þá búið að breyta réttarríkinu í ráðstjórnarríki? Getum við næst skikkað ákveðinn flokk út úr ákveðinni nefnd, umhverfisnefnd eða samgöngum eða einhverju öðru, af því að þingmenn eru erfiðir? Er það gott? Ég held að við ættum að hugsa aðeins hvað er undir hérna. Það er réttarríkið. Af stakri óbilgirni hefur forseti Alþingis valið að gera aðför að því. Ég held að við ættum að hugsa hvort þetta sé það sem við viljum og við skulum hugsa það líka hvort við ætlum núna að fylgja drengskaparheiti okkar og [[Forseti hringir.]]verja stjórnarskrána.
Herra forseti. Ég hlustaði vel á orð hæstv. forseta hér áðan þar sem hann tók sérstaklega fram að í kjölfarið á þessu máli eigi að endurskoða reglur, þ.e. reglur vegna siðanefndar og forsætisnefndar. Ég spyr: Af hverju á að gera það þá? Af hverju er ekki verið að skoða þessar reglur núna? Eru einhverjar ástæður til að endurskoða þær o.s.frv.? Þetta þýðir aðeins eitt: Við erum að fara að fylgja, ef fram heldur sem horfir, hæstv. vanhæfum forseta í máli sem ekki á sér lagastoð.
Forseti. Það liggur fyrir að það mál sem forseti boðar hér er ekki í samræmi við lög. En þá vill forseti líta fram hjá lögunum, fá undanþágu frá þeim. [[Gripið fram í.]]Hann vill að Alþingi veiti sér undanþágu frá lögunum svo hann geti haldið áfram með hið vonlausa mál sitt. Gallinn er bara sá að sú aðferð sem forseti leggur upp með er heldur ekki lögleg. Hún stenst ekki lög. Hún stenst raunar ekki stjórnarskrá. Þetta veit forseti. Honum hefur verið gerð grein fyrir þessu með erindum, nú síðast erindi sem barst forseta í morgun þar sem farið var yfir lagalega hlið málsins. Mörgum þessara erinda hefur forseti ekki svarað, öðrum virðist hann ætla að líta fram hjá, enda hefur forsetinn sýnt það nú, og því miður áður, að allt annað skal víkja; sanngirni, réttur, jafnvel lög, svo hann nái þeirri niðurstöðu sem hann mælir fyrir um. Ég ítreka þá beiðni sem fram kom áðan um að forseti geri hlé á þessum þingfundi [[Forseti hringir.]]svoleiðis að formenn flokka geti hist og rætt málin áður en forseti leiðir þessa óværu yfir Alþingi Íslendinga.
Hæstv. forseti. Ég fór yfir það áðan að með þessari samþykkt er verið að brjóta 6. gr. þingskapalaga. Ekki liggur fyrir beiðni þingmanna um að kjósa nýja forsætisnefnd. Þannig er það. 94. gr. á ekki að nýta til þessa. Ég segi nei.
Herra forseti. Auðvitað rennur þetta ljúflega niður í pólitíska andstæðinga okkar, sem í raun og veru flestir hér inni eru. Auðvitað gerir það það. Það á að troða þessari óhæfu í gegn þrátt fyrir augljóst vanhæfi pólitískra andstæðinga, sem við erum flest hér inni, og alla meinbugi á meðferð málsins og afgreiðslu þess og þau meingölluðu lög sem það styðst við. Þingmaðurinn segir nei.
Herra forseti. Ég tel mig ekkert hafa að óttast gagnvart siðanefnd. Til mín hafa ekki verið rakin ummæli sem eru meiðandi eða særandi í garð nokkurs manns. Ég hef ekki hallað orði á nokkurn mann. En forseti Alþingis er að kalla yfir Alþingi þvílíka smán og niðurlægingu og yfir sjálfan sig blett á sinni forsetatíð. Ég lýsi samúð minni með hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins að hafa látið teyma sig út í þær ógöngur sem þeir bersýnilega eru í. Ég segi nei.
Virðulegur forseti. Þótt oft sé hart tekist á í stjórnmálunum hef ég leitast við að verja ákveðin grundvallarprinsipp og fyrir vikið oft komið til varnar fólki úr öðrum flokkum, pólitískum andstæðingum, jafnvel þegar það hefur verið erfitt. Það er sorglegt að sjá hvað Alþingi á fáa prinsippmenn. Ég hélt satt best að segja að þeir væru fleiri í Sjálfstæðisflokknum en raun ber vitni. Allt er þetta gert til að koma máli til siðanefndar, máli sem heyrir ekki einu sinni undir nefndina samkvæmt reglunum sem um hana gilda. Gildissvið nefndarinnar sýnir að málið á ekki einu sinni heima þar, [[Gripið fram í.]]en þangað ætlar forseti Alþingis að troða því. Það er sama hvað kemur út úr þessari siðanefnd, ég hef ekki áhyggjur af þeirri niðurstöðu frekar en aðrir sem hafa talað hér á undan, en mér finnst sorglegt að sjá hvernig forseti Alþingis hefur leitt þingið út í þessar ógöngur sem eru því miður óhjákvæmilega bara upphafið að áframhaldandi [[Forseti hringir.]]og væntanlega vaxandi vandræðagangi. Ég segi nei.
Hæstv. forseti. Það er öfugmæli að segja á sólríkum degi að þetta sé dimmur dagur en í mínum huga er hann mjög dimmur og myrkur í brjósti að þurfa að standa í því að greiða atkvæði um þetta leiðindamál. En ég geri það til að standa mína plikt. Ég verð að segja að þetta minnir mig svolítið á það þegar ég fylgdist með landsdómsmálinu á sínum tíma, þegar það var í gangi hérna. Þá horfði ég á það í gegnum sjónvarp. Mér leið mjög illa með það og ekki líður mér betur í dag. Ég er því mjög dapur á þessum degi. Ég segi nei.
Hæstv. forseti. Ég vil bara endursegja það sem ég sagði áðan: Við erum að fara í vegferð sem augljóslega er ekki rétt þar sem hæstv. forseti hefur sagt að greinilega þurfi að skoða reglur er lúta að siðanefnd og forsætisnefnd. Ég segi nei.
Hæstv. forseti. Þetta er sorglegt, það er bara eitt orð yfir það. Það sem verið er að gera hér mun draga dilk á eftir sér, myndi ég segja, vegna þess að hér er verið að beita óbilgirni í krafti atkvæðamunar sem á ekkert skylt við lýðræði. Þetta getur komið niður á þinginu seinna. Nú er fordæmið komið í boði hæstv. forseta, það er hægt með þingmeirihluta að kjósa í nýjar nefndir eða kjósa varamenn inn ef svo háttar til að við viljum koma ákveðnum málum í gegn. Og nú er það gert. Þetta er í beinni ætt við ráðstjórnarríki. Ég verð að segja það, kæru félagar mínir, Sjálfstæðismenn: Þessu átti ég ekki von á. Þingmaðurinn segir nei.
Forseta hefur borist einn listi sem á eru nöfnin Steinunn Þóra Árnadóttir og Haraldur Benediktsson. Þar sem ekki eru fleiri tilnefndir en kjósa skal lýsi ég réttkjörna sem 7. varaforseta, komi ekki fram aðrar tilnefningar, Steinunni Þóru Árnadóttur og sem 8. varaforseta Harald Benediktsson til þess tímabundið að fjalla um siðareglumál sem fyrir forsætisnefnd liggur.
Virðulegur forseti. Hér birtist einn af undarlegri öngum þessa máls og eru þeir þó margir. Forseti tilkynnir hvaða tveir hv. þingmenn eigi að taka að sér það hlutverk sem hann ætlaði þeim og lýsti í fréttum fyrir fáeinum dögum, sem sagt að skila þeirri niðurstöðu sem forseti vill fá í málið. Þessir þingmenn voru valdir með hætti sem hefur örugglega aldrei sést áður í sögu Alþingis. Eitt af mörgu sem forseti á eftir að svara er: Nákvæmlega hvernig gekk þetta fyrir sig? Hver tók ákvörðun um að eðlilegt væri að forseti fæli starfsmönnum Alþingis að grennslast fyrir um viðhorf þingmanna til að geta síðan handvalið þá tvo þingmenn sem hann er nú búinn að setja til verka?
Forseti endurtekur að Steinunn Þóra Árnadóttir er réttkjörin sem 7. varaforseti Alþingis og Haraldur Benediktsson sem 8. varaforseti, tímabundið til þess að fjalla um tilgreint mál.
Hæstv. forseti. Fyrir nokkrum misserum kom fram í fréttum að alvarleg staða væri á bráðamóttöku Landspítala en ekki hafa fengist fullnægjandi svör um hvort nú sé hægt að uppfylla ýmis lagaákvæði um réttindi sjúklinga. Því er rétt að eiga samtal við hæstv. heilbrigðisráðherra um stöðuna eins og hún er núna. Annað atriði hefur ítrekað komið fram, undirmönnun og þá sérstaklega undirmönnun hjúkrunarfræðinga sem og annarra starfsstétta á Landspítala, en skortur á hjúkrunarfræðingum og þá líka sjúkraliðum leiðir af sér að ekki er hægt að hafa allar deildir opnar, með öðrum orðum að nýta öllu rúm sem annars væri hægt að nýta. Í hlutaúttekt landlæknisembættisins vegna alvarlegrar stöðu á bráðamóttöku Landspítalans kemur fram að bæta þurfi starfsumhverfi starfsfólks. Jafnframt segir starfsfólkið að starfsandinn sé góður. Þetta þykir mér nokkuð merkileg hugsun hjá starfsfólkinu sem segir mér það eitt að það ætli að reyna að halda þetta út. Það ætlar að halda áfram að vinna við þessar aðstæður. Það er nefnilega ekki annað hægt en að velta því upp hvort starfsaðstæður á Landspítala geri það að verkum að ekki fáist þar fólk til starfa. Mér finnst þetta, eins og ég sagði áðan, nokkuð mikilvægt atriði. Við þekkjum það öll að gera okkar besta en það getur reynst erfitt ef við sjáum ekki fram á að aðstæður batni. Það getur verið erfitt að halda út en það er ljóst að það þarf að bæta kjör þeirra stétta sem starfa á Landspítala, og í heilbrigðiskerfinu öllu ef út í það er farið. Aðeins þá getum við fengið til starfa lyfjafræðinga, sjúkraþjálfara, iðjuþjálfa, félagsráðgjafa o.s.frv. þar sem Landspítalinn vill gjarnan vinna þvert á stéttir og í góðri samvinnu. Í úttektinni kemur einnig fram að brýnt sé að auka ábyrgð sveitarfélaga og umdæmissjúkrahúsa sem og að koma á sérhæfðri heimaþjónustu. Því verður áhugavert að fá þessa umræðu á eftir og vonandi koma þessir þættir allir fram. Það er nefnilega að mörgu að hyggja og t.d. hefur fjölgun ferðamanna haft gríðarleg áhrif á starfsemi Landspítala. Það má segja að stjórnendur og starfsfólk, sérstaklega á bráðamóttöku, hafi lengi bent á að öryggi sjúklinga geti verið hætta búin ef ekki er brugðist við. Samtímis má líka benda á að vandinn er ekki aðeins vandi Landspítala. Hann er stærri en svo en hann verður aðeins leystur í samvinnu við alla aðila, þar með Landspítala og af öllum aðilum sem koma þar að. Þær spurningar sem ég hef lagt til grundvallar og vil spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra eru að í úttekt embættis landlæknis á alvarlegri stöðu bráðamóttökunnar kemur í ljós að ekki er hægt að uppfylla ýmis lagaákvæði um réttindi sjúklinga. Hvað hyggst ráðherra gera til að bæta réttindi sjúklinga? Þetta þarf að vera í lagi. Hvað sér ráðherra fyrir sér að gera varðandi undirmönnun og þar af leiðandi skort á hjúkrunarrýmum á Landspítala? Hefur ráðherra velt því fyrir sér hvaða áhrif þessi bráðavandi - sem mér skilst að sé ekki beint að batna, fari hægt niður á við eins og einhver sagði - hefur til lengri tíma á sjúklinga og ekki síður á starfsfólk? Því má ekki gleyma. Hvaða lausnir sér ráðherra?
Virðulegur forseti. Ég vil fyrst þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessari stöðu og jafnframt að þakka hv. velferðarnefnd sem hefur líka tekið málið til umfjöllunar. Mér finnst það vera nákvæmlega þannig sem nefndir þingsins eiga að virka, þ.e. að taka mál sem eru uppi í samfélaginu til umfjöllunar. Nefndin brást mjög fljótt við því þannig að ég er búin að hitta hv. velferðarnefnd og ræða málin, en fannst sjálfsagt að gera það líka hér í þingsal að beiðni hv. þingmanns. Vegna umræðunnar um alvarlega stöðu bráðamóttökunnar er rétt að vísa sérstaklega til tveggja mikilvægra ábendinga sem komu frá embætti landlæknis í hlutaúttektinni og er beint sérstaklega til heilbrigðisráðuneytisins. Þessar ábendingar komu strax í minnisblaði í desember og svo aftur í hlutaúttektinni og lutu að tvennu, annars vegar því að fjölga hjúkrunarrýmum og hins vegar að tryggja mönnun fagfólks, eins og það er orðað. Ég vil nota þetta tækifæri til að geta þess, af því að hv. þingmaður nefnir í fyrirspurn sinni hjúkrunarrými á Landspítala, að það er kannski ekki nákvæmt að orða það þannig, því að þau rými sem eru ætluð þeim sem ættu þegar að hafa útskrifast en eru til að leysa eða koma til móts við útskriftarvandann að hluta, eru miklu frekar biðrými en raunveruleg hjúkrunarrými og eru skilgreind sem slík. Eins og reyndar kemur líka fram í hlutaúttektinni hefur þegar verið mikið unnið að því í heilbrigðisráðuneytinu að fjölga hjúkrunarrýmum og finna leiðir til að tryggja hjúkrunarfræðinga. Á síðasta ári kynnti ég stórátak í uppbyggingu hjúkrunarrýma sem nú er unnið samkvæmt og þær úrbætur sem koma til framkvæmda á næstu mánuðum ættu að gjörbreyta stöðunni á Landspítala. Þar er fyrst að nefna að verið er að taka í notkun nýtt hjúkrunarheimili á Seltjarnarnesi með 40 nýjum hjúkrunarrýmum og ef allt gengur samkvæmt áætlun ætti það að vera komið í fulla notkun í mars/apríl. Um svipað leyti er svo ráðgert að nýtt 60 rýma hjúkrunarheimili í Hafnarfirði verði tekið í notkun. Þar er reyndar bara um eitt viðbótarhjúkrunarrými að ræða, en á haustmánuðum er svo ráðgert að opna 99 rýma hjúkrunarheimili á Sléttuvegi í Reykjavík. Hér munu því bætast við um 140 ný hjúkrunarrými á þessu ári. Þegar úttekt embættis landlæknis var gerð biðu um 120 einstaklingar á Landspítala eftir hjúkrunarrými, þar af biðu 53 inni á deildum sem ætlaðar eru fyrir aðra starfsemi, þ.e. inni á bráðarýmum. Það er því ljóst að þessi 140 hjúkrunarrými munu bæði mæta þörfum þeirra einstaklinga sem þar bíða og annarra sem enn eru heima en eru í þörf fyrir dvöl í hjúkrunarrými. Það er mikilvægt líka að mæta þörfum þeirra sem bíða heima, því að þegar allt um þrýtur myndu þeir væntanlega að öðrum kosti enda á Landspítalanum sem er ekki góður kostur fyrir þá sem þurfa hjúkrunarrými, fyrir utan að vera afskaplega dýr valkostur, ef svo má að orði komast. Til viðbótar þessu er unnið að framgangi frekari hugmynda til að fjölga hjúkrunarrýmum til að þessi fjölgun verði jafnvel enn hraðari. Þar erum við til að mynda að skoða tímabundna notkun gamla Sólvangs, auk þess sem unnið er að áframhaldandi uppbyggingu hjúkrunarrýma samkvæmt framkvæmdaáætluninni sem áður var getið og kynnt var á síðasta ári. Aðrir þjónustuþættir sem bæta svokallað flæði fólks og sjúklinga um Landspítalann og til Landspítalans skipta líka miklu máli til að öll þjónustukeðjan verði sem liprust og sinni sem best sínu hlutverki. Sjúkrahótel mun opna í apríl og þó að þar séu ekki sjúkrarými mun það bæta mjög möguleikana til að veita enn betri þjónustu þeim sem þurfa á þjónustu Landspítala að halda, t.d. þeim sem koma utan af landi, þeim sem eru sjálfbjarga en þurfa þjónustu spítalans. Efling heimahjúkrunar er mjög mikilvæg og aukið fé, 130 milljónir, hefur verið veitt til að bæta þar úr. Það er mikilvægt að halda því áfram en skýrsla KPMG frá 2018 sýnir að Ísland ver minna fjármagni í heimahjúkrun en nágrannalöndin. Áhrifin af þessum aðgerðum munu leiða til þess að réttindi sjúklinga verði betur tryggð á bráðamóttöku Landspítala og spítalans í heild. Það er ljóst að mönnun fagfólks er forsenda þess að hægt sé að veita góða og örugga heilbrigðisþjónustu og embættið hefur sérstaklega bent á þau mál. Í skýrslu Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga frá árinu 2017 kom fram að 24% hjúkrunarfræðinga á vinnualdri starfa við annað en hjúkrun. Það er óhætt að taka undir að þessi vandi er mikill og lagast ekki án aðgerða. Ég hef því þegar lagt fram tillögur um aðgerðir fyrir ráðherranefnd um samræmingu mála. Það eru aðgerðir sem kalla á samvinnu milli ráðuneyta og sú vinna er í gangi og eru væntingar bundnar við árangur hennar. Virðulegi forseti. Ég verð að gera hlé á því að svara spurningum hv. þingmanns en kem væntanlega að þeim í lok umræðunnar.
Frú forseti. Landspítali, máttarstólpi okkar í heilbrigðisþjónustunni, er á vörum fólks og í fjölmiðlum oft í viku hverri. Ekki bara vegna þess frábæra starfs sem þar er unnið af hugviti, ekki heldur vegna þeirra úrlausna sem starfsfólk glímir þrotlaust við á hverjum degi í úreltu og þröngu húsnæði, nei, heldur vegna álags og óöryggis og úrræðaleysis sem blasir reglulega við gagnvart sjúklingum sem hafa fengið fulla meðferð og þurfa ekki lengur viðdvöl á þessu hæsta viðbúnaðarstigi í heilbrigðiskerfinu. Spítalinn getur ekki tekið refjalaust við bráðveiku fólki til lækninga og gegnt þannig að fullu öryggi hlutverki sínu sem bráðastofnun, háskólasjúkrahús. Það var einmitt þetta sem forstjóri spítalans tjáði sig um í fjölmiðlum ekki alls fyrir löngu, að ástandið væri á stundum svo tvísýnt að ekki væri hægt að tryggja öryggi sjúklinga. Embætti landlæknis var tilkynnt um málið sem réðist þegar í úttekt vegna þeirrar alvarlegu stöðu sem upp var komin, sérstaklega á bráðamóttöku. Frú forseti. Erfiðleikar í rekstri og starfsemi Landspítalans hljóma ekki sem ný frétt í eyrum landsmanna en birtingarmyndin er kannski önnur nú en oft áður. Það eru ekki fjárhagsleg vandræði sem eru í forgrunni í þetta sinn heldur miklu fremur þrengsli, yfirfullur spítali af sjúklingum sem komast hvergi og síðast en ekki síst tilfinnanlegur skortur á fagfólki til starfa, einkum hjúkrunarfræðingum. Í öllum þeim þáttum felast miklar áskoranir fyrir framtíðarstarfsemina og stjórnendur gera sér það ljóst. Ljósið í myrkrinu er að vinnuaðstaða mun batna til muna með nýjum spítala á komandi misserum. Hvað varðar útskriftarvandann mun nýtt sjúkrahótel eflaust létta til í meðferðarmálum, eins og hæstv. ráðherra drap á, sömuleiðis opnun nýrra hjúkrunarheimila á höfuðborgarsvæðinu á þessu ári. Mönnunarvandinn er hins vegar sá þáttur sem er hvað alvarlegastur og sá hnútur verður ekki leystur með gömlum hefðbundnum leiðum. [[Forseti hringir.]]Það væri því fróðlegt að heyra hvaða úrræði ráðherra sér fyrir sér í því efni.
Frú forseti. Það er ágætt og við hæfi að við hefjum nýtt ár á því að ræða um þessa mikilvægu stofnun, Landspítalann. Það er nú hins vegar þannig, eins og kom skýrt fram í máli hæstv. heilbrigðisráðherra, að verið er að undirbúa margt og ýmislegt er í farvatninu sem leysa mun að hluta til þann vanda sem við er að glíma á Landspítalanum. Ég hef hins vegar ítrekað það hér í hverri ræðunni á fætur annarri þegar kemur að Landspítalanum að mér finnst oft eins og þingmenn festist í þeirri gildru að telja að lausnin felist alltaf í því að setja bara meiri peninga í vandann. Við ættum fremur að fara núna að hugleiða og ræða það í fullkominni alvöru hvort Landspítalinn glími t.d. við stjórnskipulegan vanda, hvort við þurfum að fara ofan í stjórn Landspítalans, hvernig hann er skipulagður og hvort þeir fjármunir sem við setjum í spítalann - við ætlumst til að spítalinn veiti okkur þjónustu sem við viljum að sé fyrir hendi fyrir þá sem þurfa á að halda - nýtist með þeim hætti sem við gerum kröfu til. Ég hef efasemdir um að svo sé. Ég hygg að við verðum að hafa burði til þess að ræða af fullkominni hreinskilni að þar kann að vera pottur brotinn þegar kemur að stjórnskipulagi Landspítalans. Ég ítreka það sem ég hef líka haldið fram, að það er fráleitt að stærsta fyrirtæki - því að auðvitað er Landspítalinn ekkert annað en fyrirtæki, með 5.300 starfsmenn - [[Forseti hringir.]]skuli ekki hafa sjálfstæða, faglega stjórn sem er ábyrg gagnvart ráðherra og þingi. Við ættum að taka það upp hér áður en þingi lýkur í vor, frú forseti.
Forseti. Ég vil byrja á því að geta þess og það er mikilvægt að fram komi að landlæknir hefur sagt, og mig minnir að það komi fram í hluta af úttektinni, að Landspítalinn sé mjög vel rekinn, bara svo það komi skýrt fram. Helstu ástæðurnar fyrir þeim mikla vanda sem nú er uppi eru skortur á mönnun og að fráflæði frá bráðadeild er ekki tryggt. Fram kom á fundi velferðarnefndar um hlutaúttektina að einn helsti orsakavaldur þess mikla bráðavanda sem við erum nú að fást við sé aðgerðaleysi fyrri ríkisstjórna. Staðan í dag hefur í raun verið fyrirséð um langt skeið. Við höfum vitað af öldrun þjóðarinnar í sex áratugi, talað er um 60+ ár, en við erum samt sem áður engan veginn undirbúin undir það. Fyrri ríkisstjórnir hafa meira að segja reynt sitt ýtrasta til að reka heilbrigðiskerfið á lágmarksframlögum. Aukin þörf á heilbrigðisþjónustu í bland við vanfjármögnun um árabil er aðalástæðan fyrir vandanum sem nú blasir við. Lausnirnar felast m.a. í því að opna fleiri hjúkrunarrými og efla heimahjúkrun og heimaþjónustu. Nú ber hæstv. heilbrigðisráðherra að bregðast hratt og skjótt við og mér skilst að hún sé að því. En hvers vegna var ekki löngu farið af stað í þessar aðgerðir? Hvers vegna erum við aldrei undirbúin? Hvers vegna erum við alltaf að bregðast við? Er það vanhæfni eða pólitísk ákvörðun? Einnig hefur verið varað við mönnunarvanda í mörg ár sem einungis nýlega er farið að viðurkenna, en 24% hjúkrunarfræðinga á vinnualdri vinna ekki við hjúkrun. Vandinn er að miklu leyti ósanngjarn vinnutími og ósanngjörn kjör. Hjúkrunarfræðingar eru nauðsynlegir heilbrigðiskerfinu og án þeirra gengur þetta dæmi ekki upp. Það er mjög skiljanlegt að þeir sæki í önnur störf enda er þessi stétt með 12% lægri laun en sambærilegar stéttir. Það er óásættanleg staða sem okkur ber að leiðrétta. Mín helsta gagnrýni í þessum málum er hversu skammsýn pólitíkin virðist vera. Það er algjör skortur á langtímahugsun þar sem flokkar og ríkisstjórnir hugsa bara eitt kjörtímabil í einu. Skammtímalausnir eru allsráðandi svo lengi sem hægt er að sýna fram á að verið sé að gera eitthvert smotterí núna til að auka líkur á endurkjöri næst. Það vekur þá von í brjósti að bráðum megi búast við framlagningu nýrrar heilbrigðisstefnu af hálfu heilbrigðisráðherra. Ég vona svo sannarlega að um hana geti myndast þverpólitísk sátt svo við getum unnið af heilum hug að uppbyggingu heilbrigðiskerfisins. Lögum þennan bráðavanda núna en lögum pólitíkina í leiðinni til að koma í veg fyrir framtíðarslys.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli og hæstv. ráðherra fyrir hennar innlegg. Velferðarnefnd hefur fjallað um þetta mál og fylgst með þessum vanda og kallað til sérfróða aðila til að halda nefndinni upplýstri um málið. Það hafa verið nefndar ýmsar ástæður fyrir þeim bráðavanda sem uppi er núna en hann snýr að því að erfiðlega gengur að leggja sjúklinga inn á legudeildir þar sem þær eru fullar. Bráðamóttökunni tekst vel að sinna sínu hlutverki, það hefur komið fram, og dvalartími þar er innan viðmiðunarmarka en svo hefst vandamálið þegar kemur að því að leggja fólk inn á legudeildir. Þær eru fullar og gengur illa að koma sjúklingum í viðunandi úrræði, þar með talið sjúklingum með öldrunarsjúkdóma. Ljóst er að bregðast verður við þeim vanda sem snýr að biðlistum eftir hjúkrunarrými. Hæstv. ráðherra nefndi hér ýmis úrræði sem eru á teikniborðinu og því ber að fagna en það er ljóst að nokkuð vantar upp á að hægt sé að mæta eftirspurn. Fram undan eru lausnir eins og hjúkrunarheimili á Seltjarnarnesi og fleiri rými eru í farvatninu. Það hefur borist ákall frá sveitarfélögum eins og Hafnarfirði og Akranesi um að ríkið tryggi fjármagn til að reka hjúkrunarrými sem þegar eru til staðar en eru núna nýtt undir aðra þjónustu fyrir aldraða. Þetta eru rými sem eru tilbúin og þau eru til staðar og starfsfólkið er til staðar líka, en það vantar aðkomu ríkisins. Þetta er lausn sem myndi liðka fyrir því að leysa þennan skammtímavanda. Framsóknarflokkurinn hefur talað fyrir því að lögð yrði fram heilbrigðisstefna sem nú hillir undir, heilbrigðisstefna sem yrði forsenda fyrir betri fjármálaáætlun sem héldi. Með góðri heilbrigðisstefnu er hægt að kortleggja framtíðarverkefni heilbrigðiskerfisins og verður þá komið í veg fyrir þann vanda sem nú er uppi á Landspítalanum.
Frú forseti. Í hlutaúttekt embættis landlæknis vegna þess vanda sem bráðamóttakan er í kennir ýmissa grasa. Það er rétt að taka fram að þar kemur fram að spítalanum tekst vel að sinna bráðahlutverki sínu en ástæður í skýrslunni eru eftirtaldar tilteknar: Annars vegar að einstaklingar sem lokið hafa meðferð á spítalanum geti ekki útskrifast og hins vegar skortur á starfsfólki innan spítalans. Í gær ræddum við hér í þingsal stjórnmálaástandið vítt og breitt. Samflokksmaður heilbrigðisráðherra, hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, sagði við það tækifæri, með leyfi forseta: „Ég hef setið nokkuð lengi í fjárlaganefnd … Ég man satt að segja ekki eftir því að jafn fáar stofnanir hafi kvartað yfir því að fjárframlög til stofnana séu ekki sæmileg og að meira að segja þurfti að kalla Landspítalann sérstaklega inn vegna þess að hann óskaði ekki eftir því að fá að koma og sendi ekki inn umsögn.“ Í þessum orðum stjórnarþingmannsins liggur að það er ekki fjárhagsvanda Landspítalans um að kenna að þessi staða er uppi nú. Peningana virðist skorta annars staðar. Ég tek heils hugar undir það sem hv. þm. Óli Björn Kárason nefndi áðan, að rétt væri að skoða hvort nýting fjármuna gæti verið betri en raun ber vitni. Mig langar til að gera sérstaklega að umtalsefni skort á hjúkrunarrýmum og bera saman við þá staðreynd að við samþykkt fjárlaga fyrir nokkrum vikum var skorið þar hraustlega niður við mikil mótmæli þeirra sem starfa við þessi mál og töldu sig hafa vilyrði um annað. Síðan er mönnunarvandinn sem hefur aukist á síðustu árum, ekki síst meðal hjúkrunarfræðinga. Við í Viðreisn lögðum fram tillögu ásamt góðum hópi samþingsmanna sl. vor sem fól í sér að ráðherra fjármála yrði falið að leiða viðræður við aðila vinnumarkaðarins og Samband íslenskra sveitarfélaga um sérstakt átak, þjóðarsátt, til að bæta kjör kvennastétta. [[Forseti hringir.]]Þetta var útþynnt í meðförum meiri hlutans á þann veg að hvorki varð fugl né fiskur, svo það sé nú bara hreint út sagt. [[Forseti hringir.]]En núna þegar við stöndum frammi fyrir því að þessi mönnunarvandi á Landspítalanum er orðinn dauðans [[Forseti hringir.]]alvara er kannski rétt að hæstv. ráðherra og samráðherrar hennar [[Forseti hringir.]]í ríkisstjórn Íslands brjóti odd af oflæti sínu og [[Forseti hringir.]]skoði góð mál þegar þau koma fram af hálfu minni hlutans og viðurkenni að þetta er grunnur vandans. Og það er til lausn á honum.
Forseti vill minna þingmenn á að virða ræðutíma.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda, Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, fyrir að vekja athygli á þessu brýna máli. Einnig þakka ég hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að vera hér með okkur í dag og ræða þessi mál. Það er náttúrlega stuttur tími til þess að fjalla um þann mikla vanda sem blasir við okkur og hefur gert lengi. Þetta er uppsafnaður vandi, að sjálfsögðu, og hæstv. heilbrigðisráðherra hefur ekki haft langan tíma til að berjast. Þó verður maður að þakka það sem gott er, t.d. þau hjúkrunarrými sem við erum að fara að taka í notkun. En mig langar til að spyrja sérstaklega út í þau 40 hjúkrunarrými sem mér skildist að taka hefði átt í notkun á Seltjarnarnesi núna um síðustu áramót. Enn standa út af um 270 hjúkrunarrými, þrátt fyrir þau 200 hjúkrunarrými sem við munum fá núna. Við horfum enn upp á vandann á Landspítalanum en fyrir rúmu ári síðan, í kosningabaráttunni, voru um 100 eldri borgarar fastir þar inni og komust ekki út vegna þess að heimahjúkrun var ekki í boði fyrir þessa einstaklinga. Nú eru þeir orðnir 130 talsins. Mig langar af þessu tilefni til að minna á grein sem ég las í Morgunblaðinu í morgun sem var dálítið sláandi og ég hrökk við. Þar segir eldri maður sögu sína. Hann hefur búið í Hafnarfirði með konu sinni sem er komin með heilabilun. Nú er búið að flytja hana í hvíldarinnlögn í 470 km fjarlægð frá honum, til Húsavíkur. Hvað sér hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir sér í því að bæta t.d. heimahjúkrun, sem er svo aðkallandi, og að við tökum betur utan um fólkið okkar sem er með heilabilun og varðandi það að gera hjónum betur kleift að vera saman? Ég kem að öðru í seinni ræðu.
Frú forseti. Ég vil hefja mál mitt á að þakka hv. málshefjanda, hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, og ráðherra fyrir þessa mjög svo mikilvægu umræðu. Það eru náttúrlega aðallega aldraðir sem bera hallann af þessu ástandi, a.m.k. ekki síst, og þetta er ekki boðleg meðferð á því fólki sem hefur lagt grunninn að því velferðarþjóðfélagi sem við búum í. Hröð fjölgun aldraðra hefur legið fyrir um árabil. Síðustu ríkisstjórnir hafa með algjöru andvaraleysi skotið sér undan því að bregðast við þeirri fjölgun sem nú er orðin staðreynd og er fyrirsjáanleg næstu ár og áratugi. Ég vil nota þetta tækifæri, frú forseti, og vekja athygli á frumvarpi sem ég hef lagt fram um breytingar á lögum um málefni aldraðra til að tryggja að fé Framkvæmdasjóðs aldraðra verði varið til byggingar húsnæðis fyrir aldraða og til að mæta kostnaði við nauðsynlegar breytingar og endurbætur á því húsnæði eins og kveðið er á um í lögunum. Sjóðnum hefur ekki verið bætt upp það fé sem runnið hefur til rekstrar en ekki nýbyggingar og viðhalds á undanförnum árum. Það fé sem hér um ræðir skiptir mörgum milljörðum. Verði frumvarpið að lögum myndi fé sjóðsins á hverju ári til að byggja heimili fyrir aldraða aukast um 67% frá því sem nú er, þ.e. úr 1,4 milljörðum kr. í um 2,3 milljarða. Þetta jafngildir árlega um 30 hjúkrunarrýmum. Þjóðin eldist hratt og hér þurfa að koma til raunhæf úrræði.
Frú forseti. Það er rétt sem fram hefur komið í ræðum nokkurra þingmanna að þessi vandi er í sjálfu sér búinn að vera nokkuð ljós lengi. Það breytir ekki því að ríkisstjórnin sem nú situr skellti skollaeyrum við þeim tillögum sem Miðflokkurinn lagði fram í fjárlagaumræðunni sem hefðu getað orðið til að laga þetta vandamál að hluta, með því að setja meiri peninga í heimaþjónustu fyrir þá sem fá ekki inni á hjúkrunarheimilum og er þess vegna ekki hægt að útskrifa af því að þeir hafa ekki heimilisaðstoð. 250 milljónir lagði flokkurinn til en það var fellt. Nokkrum dögum síðar fór heilbrigðisráðherra ofan í einhvern jólasekk hjá sér og náði í 100 milljónir, ef ég man rétt, til að setja í þetta málefni. En það hefði kannski verið sæmra að fara bara að tillögunni sem Miðflokkurinn lagði fram á sínum tíma. Ég vil líka leggja áherslu á það að ég er sammála hv. þm. Óla Birni Kárasyni um að það þarf að gera úttekt á því hvernig fjármunir sem fara til Landspítalans nýtast. McKinsey-skýrslan sem hér var lögð fram fyrir nokkrum árum og var sett beint ofan í skúffu og hefur enga umræðu hlotið gaf til kynna að það fjármagn sem væri sett til spítalans nýttist ekki, þ.e. að afkastageta hans ykist ekki og ekki framleiðnin. Það hlýtur líka að liggja einhver orsök á bak við það, önnur en laun, hvers vegna hjúkrunarfræðingar fást ekki til starfa, eins og sagt er að sé, að þeir fáist ekki til starfa á Landspítalanum, vegna þess að ekki virðist vera skortur á hjúkrunarfræðingum víða annars staðar. Landspítalinn borgar sæmileg laun, ekkert verri en aðrir, þannig að það hlýtur að liggja einhver vandi þarna sem þarf að komast til botns í til að hægt sé að vinna bug á þessu vandamáli.
Frú forseti. Við ræðum hér skýrslu um stöðuna á Landspítalanum. Það er sérstaklega gleðilegt að málshefjandi í því máli er hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir, en hún og hennar flokkur hafa einmitt staðið hingað til fremst í stafni þeirra sem hafa viljað tefja uppbyggingu á Landspítalalóðinni og það er gott að nú skuli vera komin sinnaskipti hjá þessum ágæta þingflokki, þ.e. að hafa áttað sig á því að staðan er raunverulega slæm á Landspítalanum, að það þarf að grípa til raunverulega aðgerða og að tafir í því máli munu ekki hjálpa okkur neitt. Það er meira en bara fráflæðisvandi á Landspítalanum, það er líka aðflæðisvandi, þ.e. þangað leita í rauninni miklu fleiri en ættu að leita Landspítalans sem fyrsta viðkomustaðar. Hæstv. heilbrigðisráðherra er þegar búin að leggja ýmislegt af mörkum í því að breyta þessari stöðu. Heilsugæslan hefur verið efld. Nám í heimilislækningum hefur verið stóreflt á Íslandi frá því að heilbrigðisráðherra tók við og þannig mætti lengi telja. Heilbrigðisstefnan sem verður lögð fyrir þingið vonandi á næstu dögum mun síðan hjálpa okkur við að rata betur fram á veginn. Við skulum átta okkur á því ef við ætluðum til að mynda að halda okkur við núverandi módel í sambandi við uppbyggingu hjúkrunarrýma á Íslandi, þar sem staðan er sú í dag að helmingur þeirra sem eru 85 ára og eldri á víst hjúkrunarrými á stofnunum víðs vegar um landið, myndum við eftir 30 ár vera komin upp í 8.000 hjúkrunarrými. Langar einhvern í þá stöðu og þann rekstrarbagga sem því myndi fylgja, 100 milljarða á ári? Nei, við verðum að finna nýjar leiðir og við verðum þess vegna að leggja áherslu á að halda áfram að sinna fólki þar sem það helst vill vera, heima hjá sér.
Forseti. Landspítalinn gegnir í senn því hlutverki að vera háskólasjúkrahús, öflugasta sjúkrahús landsins og líka að vera umdæmissjúkrahús fyrir Reykjavík og nágrenni, eins konar héraðssjúkrahús. Það er hlutskipti sem ekki kann góðri lukku að stýra. Vegna bráðahlutverk spítalans þarf iðulega að fresta áformuðum aðgerðum. Nefnt er í skýrslu landlæknis að í fyrra hafi t.d. þurft að fresta 50 liðskiptaaðgerðum og samtals 109 bæklunaraðgerðum á 12 mánaða tímabili. Það bitnar ekki á öðrum en sjúklingum. Það er því áleitin spurning hvort ekki þurfi, samhliða útskriftarvanda að skilgreina betur hlutverk spítalans, hverjir eigi þar að innritast, hvort skynsamlegt sé að spítali á hæsta og dýrasta viðbúnaðarstigi eigi að taka við og skuli taka við öllum þeim sjúklingum sem til hans leita til meðferðar, og hvort önnur stig heilbrigðisþjónustunnar eigi ekki að koma til liðs í auknum mæli. Ég tek undir með hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni að þessu leyti. Í skýrslunni er einmitt tæpt á því að með því að veita heilbrigðisþjónustu á réttu þjónustustigi megi hugsanlega spara stórfé, allt að 20% fjármuna. Ef það er raunin á sér stað umtalsverð sóun í heilbrigðiskerfi okkar. Margt jákvætt kemur fram í skýrslunni, hún er ekki svört en rauði þráðurinn er sá að það blasir við að smyrja þarf ýmsa liði í kerfinu svo þeir virki miklu betur. Bent er á að efla þurfi til muna göngudeildarþjónustu svo að forðast megi innlagnir. Þá er nefnt að samstarf við heilsugæsluna hafi aukist og að það hafi skilað sér í marktækum árangri og dregið úr álagi á bráðamóttöku. Ég spyr því ráðherra hvort ekki eigi enn að efla og styrkja heilsugæsluna og náttúrlega heimaþjónustuna í raun, til að takast á við aukin verkefni hvað þetta varðar. Síðan er það hlutverk spítalanna á suðvesturhorninu. Það er spurning hvort sjúkrahúsin þurfi ekki að fá sitt skilgreinda hlutverk, að þau séu sérhæfð [[Forseti hringir.]]og samkeyrðu jafnvel að einhverju leyti stjórnunarlega með Landspítala. Frú forseti. Opnun nýrra hjúkrunarheimila er skammgóður vermir ef við breytum ekki samskiptum í kerfinu og hættum að einblína á stofnanavæðingu sem stóru lausnina. Innan fárra missera er hætta [[Forseti hringir.]]á því að við verðum í nákvæmlega sömu sporum ef ekkert verður að gert, eða er ekki [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra sammála mér í því?
Enn minnir forseta hv. þingmenn á að virða ræðutíma.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur fyrir þessa umræðu. Eins vil ég þakka svör ráðherra við fyrirspurnum hennar. Ég er sannfærður um að hæstv. heilbrigðisráðherra er að gera sitt besta, nákvæmlega eins og starfsfólk á Landspítalanum og í heilbrigðiskerfinu öllu. Við verðum að muna þrátt fyrir allt þegar þessi umræða fer fram að við rekum hér eitt besta heilbrigðiskerfi í heimi. Við skulum ekki gleyma því þó að margt megi betur fara. Við erum sammála um það. Ég er á svolítið svipuðum nótum og þeir félagar mínir sem hér hafa talað, að það er ekki endilega víst að aukið fjármagn leysi allan þann vanda sem við er að etja, hvorki á Landspítalanum né öðrum sjúkrahúsum. Á þessu ári eru lagðir 240 milljarðar í heilbrigðisþjónustuna. Þar af fara 70 milljarðar í Landspítalann. Árið 2013 voru það 40 milljarðar. Það er því gríðarlegt stökk, en mér finnst að umræðan þróist lítið þrátt fyrir að við leggjum gríðarlega miklar fjárhæðir inn í reksturinn á hverju ári. Ég held að við verðum, eins og hér hefur komið mjög glögglega fram og ég hef haldið fram í velferðarnefnd þingsins í samráði við forystumenn Landspítalans, að leita þurfi nýrra leiða, sérstaklega í öldrunarmálunum, eins og fram kom hjá hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni rétt áðan. Ég held að þrátt fyrir þörf á hjúkrunarrýmum í augnablikinu megum við ekki láta það byrgja okkur sýn þegar litið er til framtíðar. Það eru svo margar leiðir, heilsuefling, heimahjúkrun og fjöldamargar aðrar leiðir, sem við þurfum að nýta. Danir hættu að horfa í steinsteypu til að leysa heilbrigðisvandamál. Þeir fóru heilsueflingarleiðina. Ég held að það sé það sem við Íslendingar eigum að gera. Þess vegna tek ég undir með félögum mínum sem ræddu það áðan, að við þurfum að athuga hvort fjármagninu sé vel varið og eins hvort við séum ekki [[Forseti hringir.]]komin á þá skoðun að fara nýjar leiðir.
Frú forseti. Ég biðst velvirðingar fyrir fram að ég mun tala svolítið hratt vegna þess að mér liggur svo mikið á hjarta, það er margt sem mig langar að segja. Ástandinu á Landspítalanum er lýst sem bráðavanda. Helsta ástæðan fyrir þeim vanda er skortur á hjúkrunarfræðingum. Það er mönnunarvandi. Ekki fást hjúkrunarfræðingar til að manna lausar stöður. Ástæðan er aðallega kjör stéttarinnar. Launin í dag eru yfir sársaukaþröskuldinum fyrir marga hjúkrunarfræðinga. Hér er um að ræða mikilvæga stétt sem er að miklum meiri hluta skipuð konum. Þetta er kvennastétt og það er því í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar að leiðrétta laun hennar. Í stjórnarsáttmálanum segir m.a., með leyfi forseta: „Markviss skref verða tekin til að útrýma kynbundnum launamun.“ Eðlilegt skref í því að útrýma kynbundnum launamun hlýtur að vera að leiðrétta laun kvennastétta. Það er mikil eftirspurn í samfélaginu eftir hjúkrunarfræðingum en við sjáum núna að þær eru í miklum mæli að hverfa til annarra starfa þar sem vinnuálagið er minna og launin betri. Við verðum að gera heilbrigðiskerfið að eftirsóknarverðum vinnustað fyrir fólk með viðeigandi menntun. Það er auðvitað á ábyrgð stjórnvalda að tryggja mönnun á Landspítalanum og það er líka á ábyrgð stjórnvalda að tryggja starfsmönnum sanngjörn og réttlát laun. Þessi bráðavandi er hnútur, en eins og ég sé málið er vandinn tvíþættur. Annars vegar snýr hann að langtímavandamáli. Það er auðvelt að hafa ákveðna samúð með hæstv. heilbrigðisráðherra vegna þess að hún tók við erfiðu búi, m.a. vegna þess að mönnunarmál hafa ekki verið tækluð af festu til langs tíma, innan menntakerfisins o.s.frv. Hins vegar er til ákveðin skammtímalausn og eftir gott samtal við stjórnendur Landspítala í gær fékk ég það staðfest frá þeim að eins og þeir líta á málið snýr vandinn aðallega að launum hjúkrunarfræðinga og að hægt væri að höggva á þann gordíonshnút. Ég ætla að [[Forseti hringir.]]freista þess að fara aðeins fram yfir tímann. Það þarf sem sagt að hækka laun hjúkrunarfræðinga. Þegar verið er að ræða laun t.d. ríkisforstjóra [[Forseti hringir.]]er oft talað um að við þurfum að vera í [[Forseti hringir.]]samkeppni við erlenda vinnumarkaði sem réttlæti hin háu laun [[Forseti hringir.]]forstjóranna. Nú veit ég ekki hvort mikil eftirspurn er eftir íslenskum ríkisforstjórum á öðrum vettvangi, í útlöndum, látum það liggja á milli hluta, en ég veit að það er mikil eftirspurn eftir [[Forseti hringir.]]hjúkrunarfræðingum, það er skortur á þeim. Ég veit að ríkisstjórnin vill ekki senda þau skilaboð til samfélagsins að það sé mikilvægara að manna forstjórastöður en stöður hjúkrunarfræðinga á spítalanum.
Enn minnir forseti á að ræðutími er afmarkaður.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér málefni Landspítalans og úttekt landlæknis. Ég þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur fyrir umræðuna og eins vil ég þakka hæstv. ráðherra Svandísi Svavarsdóttur fyrir að fara yfir stöðuna með okkur. Ég vil jafnframt þakka þá úttekt sem er grundvöllur umræðunnar og eins og komið hefur fram brást landlæknisembættið við ábendingum um alvarlega stöðu á bráðamóttöku spítalans. Fyrst vil ég segja að það er ánægjulegt að sjá kerfið okkar, eftirlitið, ábendingarnar og viðbrögðin virka og brýnt að heyra af þeirri vinnu, beint frá hæstv. ráðherra, sem fram fer til að ráða bót á þessum málum. Mér finnst jafnframt mikilvægt að draga fram í umræðunni, og ég get vitnað til orða hv. þm. Guðjóns S. Brjánssonar, að þessi skýrsla er ekki svört. Þrátt fyrir allt og öll þau vandasömu verkefni sem við eigum við á þessu sviði erum við með gott heilbrigðiskerfi. Það er í raun og veru það sem maður tekur með sér úr þessari skýrslu. Það er engin töf á því að þeir sem eru veikastir fái þjónustu. Meðaldvalartími þeirra sem útskrifast hefur ekki lengst og er talinn innan viðmiða samkvæmt alþjóðlegu flokkunarkerfi. Vandinn sem við ræðum hér og hefur komið fram liggur fremur í þjónustu við sjúklinga sem bíða eftir innlögn og hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir þau úrræði sem eru í vinnslu í ráðuneytinu. En á sama tíma og við ræðum þennan vanda gerum við miklar kröfur og eigum að gera það um skipulag og nýtingu fjármuna, sem eru verulegir í samhengi ríkisfjármála. Það er mikilvægt til framtíðar litið, virðulegi forseti, bæði fyrir þing og þjóð, [[Forseti hringir.]]að við styðjumst við skilgreinda mælikvarða um nýtingu fjár.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að fagna þessari umræðu. Hún er gríðarlega mikilvæg. Við þurfum að horfa til þess hvernig við leysum þennan vanda og hvernig stendur á því að við stöndum enn frammi fyrir honum í ljósi alls þess fjármagns sem veitt hefur verið til heilbrigðiskerfisins okkar á undanförnum árum. Það hefur svo sannarlega verið í forgangi hjá ríkisstjórnum sem hér hafa verið við völd öll undanfarin ár og útgjaldaaukningin er umtalsverð. Vandinn er sá að við höfum enga mælikvarða um afköst heilbrigðiskerfisins eða árangur af þeirri fjáraukningu sem þangað hefur streymt þegar málið kemur til umfjöllunar fjárlaganefndar. Þar vantar sárlega upp á. Það er augljóst að víða er mikil sóun í þessu kerfi. Við byggjum tillögur okkar til úrlausna of oft á pólitískum kreddum, t.d. þegar kemur að því að ákvarða hvar hentugast sé að vinna tiltekin verkefni á sviði heilbrigðismála. Þar hefur mikil andstaða verið við hvers kyns einkarekstur óháð því hvort hagkvæmara reynist að leysa þau verkefni af hendi þar eða ekki. Við getum ekki nálgast lausnina með þessum hætti. Við verðum að vera miklu praktískari í nálgun okkar og leita ýtrustu hagkvæmni og sérhæfingar á hverju sviði fyrir sig. Við erum t.d. enn að senda sjúklinga utan í umtalsvert dýrari liðskiptaaðgerðir en hægt væri að sinna af hálfu einkarekinna aðila hér á landi. Þetta er vísvitandi sóun á almannafé. Á sama tíma er alveg ljóst að mönnunarvanda heilbrigðiskerfisins leysum við ekki við núverandi launastig. Þar þarf líka vilja til að leysa verkefnið. Núverandi þingmeirihluti þynnti hér út þingsályktunartillögu sem þingmenn Viðreisnar fluttu á síðasta vorþingi um átak til að lyfta kjörum kvennastétta og þá sérstaklega heilbrigðisstétta. Það er alveg ljóst að þegar byrjunarlaun hjúkrunarfræðinga eru um 350.000 kr. á mánuði á sama tíma og lægsta tekjutíund hér á landi hefur liðlega 400.000 kr. í mánaðarlaun er [[Forseti hringir.]]þetta ekki mjög aðlaðandi fag að leita starfsframa í. Það skýrir kannski fyrst og síðast þann mönnunarvanda sem þar er við að etja.
Frú forseti. Mig langar að nefna það sem kom fram í fréttum í gærkvöldi að læknar virðast vera gjörsamlega útkeyrðir, stór hluti af þeim hópi. Það kemur fram að það jafnvel örlar á því eða er farið að bera á kulnun í starfi og ég veit ekki hvað og hvað. Staðan virðist vera grafalvarleg. Þeir skila allt að tvöföldu vinnuálagi á viku, tvöfaldri fullri vinnuviku, allt að 80 stunda vinnuviku. Þetta er náttúrlega hrikalegt ástand. Ég veit að það eru ærin verkefni og yfirþyrmandi og mikil sem hæstv. heilbrigðisráðherra glímir við en ég efast ekki um að hún á eftir að tukta þetta almennilega til. Ég hef fulla trú á því. Við verðum bara að treysta því, við stólum á það. Í sambandi við það að 24% hjúkrunarfræðinga skuli ekki vera að vinna í faginu er stór áskorun hvernig hægt er að fá þá til að snúa aftur í fagstéttina sína og fara að vinna á spítölunum. Þetta eru gríðarlega stór verkefni, en ég held að ekkert sé ómögulegt í þeim efnum og ég trúi því og treysti að hæstv. heilbrigðisráðherra, þó að ég viti að hún hafi sannarlega mörg járn í eldinum, eigi eftir að takast þetta farsællega. Mig langaði að ítreka spurningu mína um hvers vegna ekki sé búið að opna þessi 40 rými á Seltjarnarnesi, hjúkrunarrými fyrir aldraða, og hvað líði þessum 270 hjúkrunarrýmum sem talið er að skorti enn til viðbótar við þau 200 sem þó er verið að berjast við að taka í notkun.
Frú forseti. Ég þakka allar ábendingar sem mér og okkur hafa borist í dag. Það er greinilega margt í bígerð hjá hæstv. heilbrigðisráðherra. En þegar ég talaði um að það vantaði hjúkrunarrými var ég að vitna til orða forstjóra Landspítalans sem sagði að skortur á hjúkrunarfræðingum leiddi til þess að skortur væri á hjúkrunarrýmum og þess vegna væri ekki hægt að hafa allar deildir opnar, ég skildi hann þannig. Mér þykir mjög ánægjulegt að sjúkrahótelið eigi að opna núna í apríl og vissulega mun það bæta stöðuna eitthvað. Það er rétt sem hér kom fram, það eru ekki nýjar fréttir með yfirfullan spítala. Það er samt sem áður mikilvægt að við tökum umræðuna af og til til að vekja okkur öll. Fram kom að jafnvel þyrfti að fara betur með það fé sem færi til Landspítala. Mig langar að koma inn á það að við þurfum alla vega að vita hvað er gert með það fjármagn sem fer þangað. Í lokin langar mig að spyrja: Eru viðræður við önnur sjúkrahús? Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé einhver hugsun um að fara að beina fólki frá Landspítala og nýta þau sjúkrahús sem við höfðum áður. Ég spyr vegna þess að nú á að auka göngudeildarþjónustu. Það þykir mér svolítið sérstakt vegna þess að við höfðum fyrirkomulag við sérgreinalækna sem virkaði alveg ágætlega. Mig langar að vita hvað er í farvegi með það. Að lokum vil ég þakka innilega fyrir umræðuna í dag og mér heyrist ákveðinn samhljómur vera á milli allra þeirra hv. þingmanna sem tóku til máls.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir góða umræðu og efnislega. Hún er sannarlega gagnleg og það skiptir mjög miklu máli fyrir okkur sem stöndum í stafni íslenskrar heilbrigðisþjónustu að þingið sé samstiga í því að bæta þjónustuna. Ég tek undir að þetta er ekki nýtt verkefni og það er að sumu leyti uppsafnað til mjög langs tíma. Ég er mjög meðvituð um þann vanda sem lýst er í skýrslunni og áhrifin af honum, en hv. þingmaður spurði um áhrifin á starfsfólk og sjúklinga. Allar þær aðgerðir sem ég hef talið hér upp eru til þess að bæta þar úr og eru til marks um að ég tek þessi verkefni alvarlega. Það er líka mikilvægt að halda því til haga að það er á ábyrgð Landspítala að tryggja gæði þjónustunnar og öryggi sjúklinga ásamt því að skapa vinnuumhverfi sem laðar að starfsfólk. Landspítali axlar þá ábyrgð, því að það er afar mikilvægt að það sé skýrt, og kemur líka fram í nýrri heilbrigðisstefnu, hver ber hvaða ábyrgð og hvert er verkefni ráðuneytisins og einstakra stofnana. Mig langaði í lok þessarar umræðu, því að ég mun ekki geta svarað öllum spurningunum sem hér komu fram, að segja að í heilbrigðisstefnu sem væntanlega verður mælt fyrir hér á næstu dögum - mögulega í næstu viku og er það á undan áætlun, sem betur fer því að ég tel mikilvægt að hv. velferðarnefnd hafi góðan tíma - erum við til að mynda að tala um fjármögnun kerfisins. Þar erum við að tala um fjármögnun kerfisins óháð rekstraraðila, hvort sem það eru einkaaðilar eða opinberir aðilar. Við erum að tala um gæðavísa sem er auðvitað mjög mikilvægt að séu fyrir hendi hjá öllum sem sinna heilbrigðisþjónustu. En þær aðgerðir sem ég hef nefnt hér eru að efla göngudeildarþjónustu, efla heilsugæsluna, samstarf við Kragasjúkrahúsin sem hv. þingmaður og fleiri spurðu um, efla uppbyggingu hjúkrunarrýma, auka sveigjanleika í þjónustu við aldraða, sem er líka mjög mikilvægt og margir hafa nefnt hér, og ekki síst að taka mönnunarvandann alvarlega með raunhæfum tillögum. Virðulegur forseti. Ég vil í lokin þakka hv. þingmanni aftur fyrir að vekja máls á þessu. Ég held að það hvernig mér líður akkúrat núna í öndunarfærunum sé til marks um að ég hef miklu [[Forseti hringir.]]meira að segja en kem því ekki að hér í lokin. En ég vænti þess að við hv. þingmaður munum ræða þetta betur.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um ökutækjatryggingar. Í frumvarpinu er lagt til að sérstök lög muni gilda um lögmæltar ökutækjatryggingar og bótaábyrgð vegna tjóns af völdum vélknúinna ökutækja. Ákvæði um ökutækjatryggingar og bótaábyrgð er nú í XIII. kafla gildandi umferðarlaga en frumvarp til nýrra umferðarlaga án þeirra ákvæða hefur verið lagt fyrir Alþingi. Markmið frumvarpsins er annars vegar að gera gildandi lagaákvæði um lögmæltar ökutækjatryggingar og bótaábyrgð vegna tjóns af völdum vélknúinna ökutækja skýrari og hins vegar að bæta við nýjum ákvæðum til að tryggja enn frekar réttaröryggi vegna tjóns af völdum vélknúinna ökutækja. Helstu breytingar í frumvarpinu frá gildandi lögum eru þessar: Í fyrsta lagi er gildissvið afmarkað nánar og lögfest verður sú framkvæmd að lögin gildi ekki þegar ökutæki er notað í öðrum tilgangi en sem ökutæki. Þá mun einnig falla utan gildissviðs laganna þegar ökutæki tekur þátt í aksturskeppni á lokuðu svæði sem leyfi hefur fengist fyrir samkvæmt umferðarlögum. Í öðru lagi er lagt til að hugtakið ökutæki miðist við skráningarskyld ökutæki. Án skráningarskyldu er eftirlit útilokað og því nauðsynlegt að láta vátryggingarskyldu haldast í hendur við skráningarskyldu samkvæmt frumvarpi til nýrra umferðarlaga. Í þriðja lagi er bætt við skilgreiningu á hugtakinu umráðamaður en það hugtak er ekki skilgreint í núgildandi umferðarlögum. Í frumvarpi til nýrra umferðarlaga er sambærileg skilgreining á því hugtaki. Í fjórða lagi er það nýmæli í frumvarpinu að undanskilin skaðabótaábyrgð eru þau ökutæki sem eru í eigu björgunarsveita Slysavarnafélagsins Landsbjargar þegar þau draga önnur ökutæki í björgunarstarfi, enda liggi fyrir samþykki eiganda eða umráðamanns ökutækisins sem bjargað er. Markmið ákvæðisins er að fækka tilvikum þar sem föst ökutæki teppa umferð vegna ófærðar með þeim afleiðingum að umferðarleiðir lokast. Hingað til hafa björgunarsveitirnar borið ábyrgð á drætti við þessar aðstæður, sem er óviðunandi staða. Í fimmta lagi er lagt til að ef eftirvagn eða annað tæki er fest við ökutæki í notkun leiði það til þess að ökutækið og hinn tengdi hlutur teljast vera ein heild. Þar af leiðandi eigi hlutlæg ábyrgð ökutækis ekki við ef tjón verður á eftirvagninum eða tækinu. Í sjötta lagi verður það skýrt að umráðamanni ökutækis sé heimilt að vátryggja það í sínu nafni. Í slíkum tilvikum ber eigandi þó eftir sem áður ábyrgð á því að ökutækið sé með lögmæltar tryggingar. Í sjöunda lagi er kveðið á um það nýmæli að lögboðið vátryggingaiðgjald skuli hvíla sem lögveð á ökutæki í tvö ár frá gjalddaga. Áréttað er að lögveðið nái aðeins til lögboðinna trygginga. Í áttunda lagi er í frumvarpinu kveðið á um sameiginlega tilnefningu Félags íslenskra bifreiðaeigenda og Samtaka verslunar og þjónustu á nefndarmanni í endurkröfunefnd í stað tilnefningar Félags íslenskra bifreiðaeigenda. Í gildandi lögum kemur fram að einn nefndarmanna skuli tilnefndur af landssamtökum bifreiðaeigenda og hefur ákvæðið verið túlkað þannig að í því felist sameiginleg tilnefning Félags íslenskra bifreiðaeigenda og Samtaka verslunar og þjónustu. Í frumvarpinu er sem sagt lagt til að það fyrirkomulag verði lögfest. Í níunda lagi er kveðið á um að eftirlit Fjármálaeftirlitsins samkvæmt frumvarpinu taki aðeins til eftirlitsskyldra aðila samkvæmt lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, nr. 87/1998. Í tíunda lagi er lögð til rýmkun á fyrningarreglum. Nú fyrnast allar kröfur á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Kröfurnar fyrnast þó í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatburði. Í frumvarpinu er lagt til að fjögurra ára fyrningarfrestur eigi ekki við um bætur vegna líkamstjóns heldur að þær kröfur fyrnist á tíu árum. Áhrif frumvarpsins, verði það að lögum, eru einkum þau að breytingar á fyrningarreglum bæta réttarstöðu tjónþola og eyða réttaróvissu um upphaf fyrningarfrests. Ekki er þó gert ráð fyrir teljandi mælanlegum áhrifum á greiðsluskyldu vátryggingafélaga vegna þessarar tillögu. Áhrif frumvarpsins á stofnanir eru óveruleg. Þær eiga að vera í stakk búnar til að takast á við þær breytingar sem lagasetningin mælir fyrir um. Frumvarpið hefur engin fyrirséð fjárhagsáhrif á ríkissjóð. Hæstv. forseti. Meginmarkmið frumvarpsins er að hafa sérstök lög um lögmæltar ökutækjatryggingar og gera gildandi ákvæði um bótaábyrgð vegna tjóns af völdum vélknúinna ökutækja skýrari og nýmælum bætt við, auk þess að tryggja enn frekar réttaröryggi vegna tjóna af völdum vélknúinna ökutækja. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 120/2016, um opinber innkaup. Helstu markmið frumvarpsins eru að gera tiltekin ákvæði í núgildandi lögum markvissari í framkvæmd og þannig stuðla enn betur að hagkvæmum innkaupum hins opinbera. Með þeim lagabreytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu er verið að tryggja að regluverk opinberra innkaupa styðji betur við stefnu hins opinbera í málaflokknum ásamt því að koma í veg fyrir að misræmi myndist milli innlendra reglna og EES-réttar við túlkun þeirra. Þá eru fyrirhugaðar breytingar nauðsynlegar til að stuðla að aukinni framleiðni í opinberri þjónustu til hagsbóta fyrir notendur, starfsmenn og skattgreiðendur. Breytingarnar munu gera opinberum kaupendum kleift að nýta sér í auknum mæli sveigjanlegri innkaupaferli, einkum í þeim tilvikum þegar tilboð eru óaðgengileg eða yfir fjárhagsáætlun. Með því er stefnt að því að draga úr kostnaði fyrir kaupendur og bjóðendur við framkvæmd innkaupa. Með gildistöku nýrra heildarlaga um opinber innkaup árið 2016 breikkaði gildissvið laganna og náðu þau í auknum mæli til félagsþjónustu og annarrar sértækrar þjónustu. Sú breyting hafði íþyngjandi áhrif á ríkisaðila og sveitarfélög að því leyti að flóknara regluverk tók gildi um slík þjónustukaup. Fyrirhuguðum breytingum er ætlað að skýra reglurnar og einfalda þannig að framkvæmd þessara ákvæða sé skilvirkari og draga einnig úr óvissu. Í frumvarpinu er einnig mælt fyrir um nýmæli sem varðar keðjuábyrgð aðalverktaka gagnvart starfsmönnum undirverktaka í samræmi við stefnu stjórnvalda um innleiðingu slíks ákvæðis í ólíkum atvinnugreinum. Hingað til hefur þó ekki verið litið svo á að kaupendum sé óheimilt að krefjast keðjuábyrgðar samkvæmt gildandi lögum og hafa ýmsir opinberir aðilar haft slík ákvæði í sínum útboðsgögnum. Meginmarkmið ákvæðisins er að sporna við mögulegri misnotkun á vinnuafli hér á landi ásamt því að auka vitund kaupenda um slíkt. Þá eru fyrirhugaðar breytingar á starfsemi Innkaupastofnunar ríkisins sem leiða til þess að stofnunin Ríkiskaup verður lögð niður að forminu til en fær þess í stað form sérstakrar starfseiningar ráðuneytisins. Áhrif þessara breytinga eru þau að starfseiningin og verkefnin sem hún sinnir verða mun sveigjanlegri og fjölbreyttari en áður. Auk innkauparáðgjafar fyrir hið opinbera er gert ráð fyrir að starfseiningin muni vinna að verkefnum sem stuðla að aukinni samvinnu og samrekstri stofnana með víðtækari skírskotun, t.d. í tengslum við almenna fræðslu, árangursríka stjórnun, mannauðsráðgjöf og uppbyggingu í upplýsingatækni í innviðum. Eru þær breytingar sem stefnt er að í eðlilegu framhaldi af þeim áherslubreytingum sem þegar hafa verið gerðar á starfsemi stofnunarinnar og í fullu samræmi við stefnu stjórnvalda. Með þessu eru stigin veigamikil skref í þá átt að auka umbótahlutverk stofnunarinnar og ná fram bættum árangri starfseminnar á sambærilegan hátt og gert hefur verið með álíka stofnanir á Norðurlöndum. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. fjárlaganefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð krónueigna sem háðar eru sérstökum takmörkunum og lögum um gjaldeyrismál. Eins og heiti frumvarpsins ber með sér skiptist efni þess í tvennt. Fyrri hlutinn snýr að breytingum á lögum um meðferð krónueigna sem háðar eru sérstökum takmörkunum, nr. 37/2016. Í fyrsta lagi er hér lagt til að undanþágur frá þeim takmörkunum á ráðstöfunarrétti eigna sem felast í lögunum verði rýmkaðar verulega. Þær krónueignir sem um ræðir hafa verið kallaðar aflandskrónueignir þar sem þær eru í vörslu erlendra aðila og gengi þeirra í viðskiptum er annað en á við um vöru- og þjónustuviðskipti innlendra aðila sem fara fram á innlendum gjaldeyrismarkaði, svokölluðum álandsmarkaði. Lögin sem hér er lagt til að taki breytingum voru sett árið 2016 og voru mikilvægur liður í áætlun stjórnvalda um losun fjármagnshafta. Við gildistöku þeirra voru aflandskrónueignir áætlaðar 319 milljarðar kr., eða um 15% af vergri landsframleiðslu. Síðan þá hafa stjórnvöld unnið markvisst að því að leysa þann vanda sem felst í slíkum eignum, sem nú standa í um 84 milljörðum kr., eða 3,1% af vergri landsframleiðslu, borið saman við 15% áður. Þegar lögin tóku gildi vorið 2016 var fyrirséð að þær takmarkanir sem þau kváðu á um yrðu tímabundnar ráðstafanir og að stjórnvöld myndu aftur beina sjónum að losun hafta og aflandskrónueignum þegar betra jafnvægi kæmist á eignasöfn innlendra aðila. Mikil óvissa var þó um nákvæmar tímasetningar í því efni. Nú þykja hins vegar efnahagslegar forsendur vera til staðar fyrir því að öllum aflandskrónueigendum verði gefið færi á að losa aflandskrónueignir sínar. Þær rýmkuðu heimildir til úttekta sem felast í frumvarpinu eru einkum þrenns konar. Í fyrsta lagi er almenn heimild fyrir alla aflandskrónueigendur til að losa aflandskrónueignir til að kaupa erlendan gjaldeyri og flytja á reikning erlendis. Heimildin nær aðeins til innstæðna og innstæðubréfa Seðlabankans en eigendur annars konar aflandskrónueigna, svo sem verðbréfa eða hlutabréfa, hafa möguleika á að selja þær eða eftir atvikum bíða þar til þær koma á gjalddaga vilji þeir nýta heimildina. Í öðru lagi er í frumvarpinu heimild fyrir aflandskrónueigendur sem átt hafa aflandskrónueignir samfellt frá 28. nóvember 2008 til að losa aflandskrónueignir undan takmörkunum laganna. Ekki er gerð krafa um að keyptur sé erlendur gjaldeyrir og hann fluttur úr landi eins og í almennu heimildinni, heldur verður heimilt að ráðstafa eignunum hér á landi. Heimildin er háð staðfestingu Seðlabanka Íslands um að skilyrði um samfellt eignarhald sé uppfyllt. Þá er í þriðja lagi heimild fyrir einstaklinga til að taka allt að 100 millj. kr. út af reikningum háðum sérstökum takmörkunum. Heimildin nær til innstæðna og innstæðubréfa Seðlabankans. Ekki er gerð krafa um að keyptur sé erlendur gjaldeyrir og hann fluttur út eins og í almennu heimildinni, heldur verður heimilt að ráðstafa eignunum hér á landi. Heimildin er háð staðfestingu Seðlabanka Íslands á að einstaklingur sé raunverulegur eigandi fjármunanna. Síðari hluti frumvarpsins snýr að breytingum á lögum um gjaldeyrismál, nr. 87/1992. Lögð er til breyting á ákvæði til bráðabirgða III í lögunum þar sem kveðið er á um heimild Seðlabanka Íslands til að grípa til bindingarskyldu á fjármagnsinnstreymi. Sú heimild Seðlabankans, sem almennt er kölluð fjárstreymistækið, var lögfest árið 2016 sem liður í áætlun stjórnvalda um losun fjármagnshafta. Bindingarskylda á fjármagnsinnstreymi inn á skuldabréfamarkað og í hávaxtainnstæður var sett á þar sem slíkt innflæði hafði raskað miðlun peningastefnunnar og hætta var á ofrisi krónunnar áður en útflutningshöft yrðu losuð. Þá kom hún í veg fyrir að áhætta byggðist upp í fjármálakerfinu vegna vaxtamunarviðskipta. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á umgjörð um birtingarskyldu fjármagnsinnstreymis, sem fela í sér aukinn sveigjanleika á formi bindingar reiðufjár vegna nýs innstreymis erlends gjaldeyris. Þær breytingar gera mögulegt að uppfylla bindingarskyldu með endurhverfum viðskiptum með innstæðubréf Seðlabankans, en hingað til hefur binding einungis verið möguleg með innleggi á bundinn reikning. Endurhverf viðskipti sem þessi hafa sambærileg efnahagsleg áhrif og binding á bindingarreikningi að því leyti að fjárfestir verður af ávöxtun á bindingartíma eins og hann hefði bundið fjármuni á bindingarreikningi. Munurinn á núverandi leið og þeirri sem hér er lagt til að bætist við felst í að geta átt innstæðubréf Seðlabankans eða í afleiðuviðskiptum í stað innstæðu, en einnig að fjárfestir sem kýs að uppfylla bindingarskyldu á nýjan hátt er ekki bundinn út bindingartímann heldur getur fjárfestir rofið bindingu með því að selja bréf, gera upp afleiðu eða rjúfa bindingu á bankareikningi gegn kostnaði í samræmi við eftirstöðvar birtingartíma. Gert er ráð fyrir að þeir fjárfestar eða fjármálafyrirtæki sem hafa uppfyllt bindingarskyldu á grundvelli núgildandi heimildar og eiga fjármuni á bundnum reikningum geti í kjölfar gildistöku laganna breytt fyrirkomulagi bindingar til samræmis við nýjar útfærslur hennar sem lagðar eru til með frumvarpinu. Með þessari breytingu er leitast við að koma til móts við þá gagnrýni á fjárstreymistækið að tilvist þess komi í ákveðnum tilvikum alveg í veg fyrir fjárfestingar erlendra aðila á Íslandi. Virðulegi forseti. Þetta frumvarp er eitt af lokaskrefum stjórnvalda við afnám þeirra fjármagnshafta sem sett voru á í kjölfar fjármálaáfallsins 2008. Eins og kunnugt er voru fjármagnshöft afnumin á einstaklinga, fyrirtæki og lífeyrissjóði í mars 2017 en á þeim tíma var metið nauðsynlegt að viðhalda ákveðnum takmörkunum á ráðstöfun aflandskrónueigna. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á tollalögum, nr. 88/2005. Efni frumvarpsins er tvíþætt, lýtur annars vegar að upplýsingagjöf um flutning fjármuna milli landa, en hins vegar svokallaðri VRA-vottun, vottun viðurkenndra rekstraraðila, sem ætlað er að stuðla að aukinni skilvirkni og öryggi við tollafgreiðslu vegna vöruflutninga. Sá þáttur sem snýr að upplýsingagjöf um flutning fjármuna milli landa er liður í viðbrögðum íslenskra stjórnvalda við tilmælum alþjóðlega framkvæmdahópsins FATF, Financial Action Task Force, í úttekt á vörnum Íslands gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka sem birt var í apríl á síðasta ári. Það kom til umræðu í nefndinni að ákvæði 6. gr. frumvarpsins um vinnslu upplýsinga í tengslum við veitingu eða afturköllun VRA-vottunar gætu veitt tollstjóra svo víðtæka heimild til vinnslu persónuupplýsinga, eða legðu slíka skyldu á aðra opinbera aðila til að veita tollstjóra upplýsingar, að stangaðist á við ákvæði persónuverndarlaga. Í umsögn til nefndarinnar, sem og á nefndarfundi, kom fram það mat Persónuverndar að þegar ákvæðið væri virt í samhengi við útskýringar í greinargerð frumvarpsins væri ekki tilefni til athugasemda af hálfu stofnunarinnar. Að framangreindu virtu leggur nefndin því til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálit þetta rita sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Þorsteinn Víglundsson, Brynjar Níelsson, Ásgerður K. Gylfadóttir, Jóhanna Vigdís Guðmundsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Smári McCarthy.