Í gærmorgun lést Páll Pétursson, fyrrverandi alþingismaður og ráðherra, á líknardeild Landspítalans í Kópavogi eftir langvinn veikindi, 83 ára gamall. Páll Pétursson var fæddur á Höllustöðum í Blöndudal 17. mars 1937. Foreldrar hans voru bændahjónin þar, Hulda Pálsdóttir og Pétur Pétursson. Páll ólst þar upp við almenn sveitastörf. Hann lauk stúdentsprófi við Menntaskólann á Akureyri 1957 og hóf þá þegar búskap á Höllustöðum, svo sem hugur hans stóð til, og bjó þar lengstum meðan sætt var og var jafnan kenndur við þann stað. Hann naut bústarfanna, unni landinu og náttúru þess, hafði yndi af dýrum, einkum sauðfé og hrossum, og kunni glögg skil á háttum þeirra. Á æskuslóðum Páls var rík félagsmenning og stjórnmálaáhugi mikill. Voru frændur hans margir alþingismenn og forystumenn í héraði. Þann áhuga erfði hann, varð forystumaður ungra Framsóknarmanna í sveitinni, kosinn í hreppsnefnd og var valinn til framboðs fyrir Framsóknarflokkinn í Norðurlandskjördæmi vestra sumarið 1974 og kjörinn alþingismaður þá. Sat hann samfellt á Alþingi í 29 ár, á 34 löggjafarþingum og var aldursforseti þingsins síðustu árin. Páll lét frá upphafi að sér kveða á Alþingi, var snjall ræðumaður og naut vaxandi álits og trúnaðar samflokksmanna sinna. Hann varð formaður þingflokks Framsóknarmanna 1980 og hafði það starf á hendi í 14 ár. Vorið 1995 var Páll skipaður félagsmálaráðherra og gegndi því embætti í full tvö kjörtímabil eða þar til þingmennsku hans lauk 2003. Páll lét sér löngum landbúnaðarmál og hag bænda miklu skipta, en sinnti jafnframt vel nefndastörfum á Alþingi á mörgum málefnasviðum, vaskur til verka og fylginn sér. Hann var glöggskyggn, fljótur að setja sig inn í mál og skilaði vel því sem honum var trúað fyrir. Hann hélt góðu sambandi við kjósendur í kjördæmi sínu, gjörþekkti þar staðhætti alla, sögu héraðanna og íbúa þeirra. Á ráðherraárum hans komust mörg stórmál í höfn, m.a. í húsnæðis- og vinnumarkaðsmálum, og ekki hvað síst ný, merk löggjöf um fæðingar- og foreldraorlof. Sem formaður þingflokks um óvenjulangan tíma setti Páll mark sitt á þingstarfið og skipulag þess. Átti hann ríkan hlut að stjórnarskrárbreytingunni 1991 þegar deildir þingsins voru afnumdar og Alþingi voru sett ný þingsköp með mörgum nýjungum. Páll var áhugasamur um norrænt og vestnorrænt samstarf og var fyrst kosinn í Íslandsdeild Norðurlandaráðs 1980. Tvívegis varð hann forseti ráðsins, í fyrra sinn 1985 og svo síðar 1990, einmitt þegar viðsjár voru í alþjóðamálum og samvinna Norðurlandaráðs við Eystrasaltsríkin var að hefjast og byggjast upp. Páll Pétursson var glaðlyndur að eðlisfari, hnyttinn í orðum og spaugsamur en skapmikill þegar sló í brýnu. Hann var mikill sögumaður og með bestu hagyrðingum á þingi og urðu margir kviðlingar hans fleygir. Páll var litríkur persónuleiki og orðaði oft hlutina umbúðalaust. Í stjórnmálasnerrum gaf hann hvergi hlut sinn frekar en hann átti kyn til, en það segir nokkuð um mannkosti hans og heilindi að hann aflaði sér vina þvert á hinar pólitísku línur og naut mikils trausts þegar lenda þurfti erfiðum deilumálum milli manna og flokka. Ég bið þingheim að minnast Páls Péturssonar, fyrrverandi alþingismanns, með því að rísa úr sætum. [[Þingmenn risu úr sætum.]]
Samkvæmt starfsáætlun Alþingis var gert ráð fyrir að 2. umr. fjárlagafrumvarps yrði í dag, þriðjudaginn 24. nóvember. Nú er ljóst að það gengur ekki eftir en borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem þess er farið á leit við forseta Alþingis að umræðunni verði seinkað og hún fari fram eigi síðar en í annarri viku desember. Ástæðan er sú að unnið er að tillögum um breytingar sem kunna að hafa áhrif jafnt á bæði fjárlagafrumvarpið og fjármálaáætlunina. Þær breytingar leiða af áhrifum kórónuveirufaraldursins, þar með talið rýmkaðar fjárheimildir vegna mótvægisráðstafana stjórnvalda. Málið er af þessum ástæðum ekki á dagskrá þingfundar í dag. Forsætisnefnd fjallaði um málið, tók það fyrir á fundi sínum fyrr í dag, og samþykkti fyrir sitt leyti þessa breytingu á starfsáætlun. Tilkynnt verður um hvenær 2. umr. um fjárlög muni fara fram um leið og það liggur ljósar fyrir.
Borist hefur bréf frá starfandi formanni Pírata um að Helgi Hrafn Gunnarsson, 3. þm. Reykv. n., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Því er óskað eftir að í dag taki Sunna Rós Víðisdóttir sæti á Alþingi en hún er 3. varamaður á lista Pírata í kjördæminu. 1. varamaður á lista í kjördæminu hefur boðað forföll og 2. varamaður á lista situr þegar á þingi. Að ósk forseta hefur landskjörstjórn komið saman og gefið út kjörbréf handa Sunnu Rós Víðisdóttur. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kjörbréfið.
Eins og fram kom í máli hæstv. forseta hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd komið saman til að fara yfir kjörbréf Sunnu Rósar Víðisdóttur, 3. varaþingmanns Pírata í Reykv. n. Var það samhljóða niðurstaða nefndarinnar að gera ekki athugasemd við kjörbréfið.
Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með samþykkt kjörbréfsins og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Sunna Rós Víðisdóttir hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.
Sunna Rós Víðisdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, félags- og barnamálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Herra forseti. Landspítalinn mun að óbreyttu þurfa að skerða þjónustu við sjúklinga vegna hagræðingar á næsta ári í miðjum heimsfaraldri. Það er staðreynd. Þá gildir einu þótt framlög hafi aukist milli ára. Reksturinn hefur einfaldlega verið undirfjármagnaður um árabil og þá safnast upp halli. Nú sjá stjórnendur Landspítalans fram á að þurfa að fresta húsnæðisframkvæmdum, skerða þjónustu kvenlækningadeildar, þétta vaktaskipti lækna og seinka sumarráðningum vegna þess að fjármunir til rekstursins eru of naumt skammtaðir, auk þess að geta ekki unnið á biðlistum sem hafa lengst mikið vegna farsóttarinnar. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur af heilum hug reynt að vinna bug á uppsöfnuðum vanda í heilbrigðiskerfinu og ég fagna þeirri löngu tímabæru uppbyggingu við Hringbraut sem nú á sér stað. En óháð þessu öllu, óháð mistökum, óháð fjársvelti fortíðar og óháð einstaka framfaraskrefum, sem hafa verið stigin á núverandi kjörtímabili, vil ég biðja hæstv. heilbrigðisráðherra um að svara mér alveg skýrt: Er það forsvaranlegt að Landspítalinn sé knúinn til að skerða þjónustu við sjúklinga á tímum heimsfaraldurs? Er virkilega ekki hægt að falla frá kröfum, aðhaldskröfu í fjárlögum og þeirri kröfu að Landspítalinn þurfi að vinna uppsafnaðan halla á næstu þremur árum, og tryggja þannig spítalanum viðunandi rekstrarskilyrði á þessum skrýtnu tímum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Landspítalann hefur skrifað ráðuneytinu bréf og er fyrirhugað að funda um það bréf núna á allra næstu dögum. Þar leggur Landspítalinn til tilteknar aðgerðir til að koma til móts við hallarekstur. Það er líkt og allar stofnanir þurfa að gera þegar virðist líta út fyrir hallarekstur. Skerðing á þjónustu við sjúklinga kemur ekki til álita að mínu mati sem partur af slíkum aðgerðum. Það er alveg ljóst að þegar um er að ræða halla eins og raunin er hér, þarf Landspítalinn sveigjanleika til að vinna á þeim halla á löngum tíma. Það er líka algjörlega ljóst, af því að hv. þingmaður vísar hér til heimsfaraldurs, að allur viðbótarkostnaður sem fellur til hjá Landspítala verður bættur, komi hann til vegna Covid-19. Það liggur fyrir og það liggur fyrir í fjárauka á þessu ári og það mun liggja fyrir, komi enn frekar til þess á þessu ári eða á næsta ári. Það breytir því ekki að það er mín sýn og mitt markmið að halda áfram að byggja upp og efla opinbert heilbrigðiskerfi á Íslandi. Það hef ég gert frá því að ég tók við embætti og það mun ég gera áfram. Ég fagna öllum liðsauka í þeim efnum.
Herra forseti. Eftir yfirferð hef ég tekið eftir því að víða í kringum okkur í nágrannalöndunum er verið að gefa hallann eftir vegna aðstæðna. Kæmi það til greina, hæstv. ráðherra? Þá segja mínar heimildir líka að það sé auðveldara nú að fá fólk til starfa og að manna stöður í þessu sögulega atvinnuleysi. Ég spyr ráðherra hvort það sé ekki jákvætt einmitt núna að ráðast gegn undirmönnun í heilbrigðiskerfinu. Loks langar mig að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hún telji að við þessar aðstæður gæti orðið til ákveðinn freistnivandi fyrir hægri öflin á þingi og hægri öflin í ríkisstjórninni að reyna að knýja á um meiri einkarekstur og einkavæðingu í kerfinu.
Virðulegur forseti. Ég tek undir þau sjónarmið sem fram koma í máli þingmannsins um að það sé jákvætt að ráðast gegn undirmönnun. Mönnunarvandinn er auðvitað eitt af stærstu viðfangsefnum heilbrigðiskerfisins á Íslandi, eins og heilbrigðiskerfa í heiminum almennt. Þess vegna er mönnun og menntun heilbrigðisstétta eitt meginviðfangsefni heilbrigðisþings nú á föstudaginn og eitt af forgangsmálunum sem ég hef lagt áherslu á og lögð er áhersla á í heilbrigðisstefnu. Varðandi freistnivanda þá myndi ég ekki kalla það freistnivanda sem er kannski frekar bara pólitískur áherslumunur. Freistnivandi er ekki sérstaklega fólginn í pólitískum áherslumun, en við erum öll meðvituð um þennan pólitíska áherslumun sem hér erum á Alþingi, vegna þess að sú umræða hefur verið mjög einkennandi fyrir pólitíska vettvanginn á Íslandi á undanförnum árum og áratugum.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að þeir eru svolítið skringilegir tónarnir varðandi forgangsröðun frá ríkisstjórninni. Í miðjum heimsfaraldri er verið að setja fram niðurskurðarkröfu upp á marga milljarða á Landspítalann. Það er ekki hægt að horfa á þetta sem hagræðingarkröfu, ekki ef hún er rýnd. Það þarf m.a. að fresta uppbyggingu innviða, það er ekkert annað en niðurskurðarkrafa. Og korteri eftir Landakotsskýrsluna er þetta afar furðuleg forgangsröðun. En gott og vel. Í viðtali við hæstv. ráðherra í Kjarnanum er hún spurð um geðheilbrigðismál, af því að eftir því er tekið að það er ekkert eyrnamerkt fjármagn í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar þegar kemur að lögum um samtalsmeðferðir. Þetta eru lög sem voru samþykkt samhljóða hér á þingi af öllum flokkum, um að fella nauðsynlegar, klínískar samtalsmeðferðir undir greiðsluþátttökukerfi Sjúkratrygginga Íslands. Ráðherra getur um það í þessu viðtali að nú eigi sér stað vinna og að fara þurfi yfir það hversu miklum fjármunum eigi að ráðstafa í þennan samning. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hversu langt er sú vinna komin? Verður sviðsmyndin klár strax á nýju ári? Og við skulum hafa það hugfast að heilsugæslan - ég geri mér grein fyrir því að hæstv. ráðherra bendir sífellt þangað - annar ekki því fólki sem er á biðlistunum. Það má kannski segja að eitt af einkennismerkjum þessarar ríkisstjórnar séu biðlistar í heilbrigðiskerfinu. Af hverju? Af því að það má ekki leita til sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsfólks hér á Íslandi. Við verðum að horfa á vanda fólksins. Verið er að kalla eftir meðferðum, úrræðum, og þá verðum við einfaldlega að kalla alla á dekk til að svo verði. Það þýðir ekki að útiloka sjálfstætt starfandi sálfræðinga eða annað heilbrigðisstarfsfólk til að taka á þessu. Ég spyr hæstv. ráðherra: Munum við sjá skýra sviðsmynd strax á nýju ári þannig að hægt verði að uppfylla þau lög sem samþykkt voru samhljóða hér á þingi fyrir nokkrum vikum?
Virðulegi forseti. Það er því miður ekki í fyrsta skipti sem hér er farið rangt með um að engir samningar séu í gildi við sjálfstætt starfandi aðila á heilbrigðissviði. Það eru náttúrlega fjöldamargir samningar í gangi, ég held að þeir séu á annað hundrað. Ég hef sjálf staðið fyrir því að gerðir væru samningar, til að mynda við Ljósið sem aldrei höfðu verið gerðir samningar við fyrr en í minni tíð, vegna þess að ég veit að það þarf margar hendur á dekk og ég hef alltaf talað fyrir því. Varðandi það hvað hv. þingmaður gerir lítið úr þjónustu heilsugæslunnar vil ég benda honum á að á þessu ári hafa 2.600 manns fengið þjónustu geðheilsuteyma heilsugæslunnar, 2.600 manns sem hv. þingmaður telur ekki ástæðu til að nefna í fyrirspurn sinni hér á Alþingi. Þetta fólk er að fá stuðning og hjálp, faglegan stuðning, sálfræðistuðning, stuðning frá geðlæknum og fleiri stéttum sem það fékk ekki áður. Þetta er breyting. Af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, sem sannarlega fór mótatkvæðalaust í gegnum Alþingi, vil ég segja að ég studdi það mál vegna þess að ég taldi rétt að heilbrigðisráðherra hefði skýra heimild til að semja við sálfræðinga eins og aðrar heilbrigðisstéttir. Það er það sem frumvarpið gekk út á og það sem lagabreytingin frá Alþingi gekk út á. Það snerist ekki um að taka ákvörðun um nákvæmlega hvaða upphæð ætti að ráðstafa í slíkan samning. Ég vil fullvissa hv. þingmann um að það er minn vilji að sá rammi liggi fyrir við afgreiðslu fjárlaga nú í desember.
Virðulegi forseti. Ég frábið mér það að ráðherra skuli segja að við séum að tala niður opinbera heilsugæslu. Það er bara ekki þannig. Hins vegar er staðreyndin sú að fólk er á biðlistum, m.a. eftir klínískri sálfræðimeðferð o.fl. Því er ekki að leyna að við í Viðreisn höfum ítrekað lagt fram tillögur til þess að leysa biðlistana með því m.a. að samþætta opinbera þjónustu og sjálfstætt starfandi heilbrigðisþjónustu. Í því er engin ógn svo lengi sem markmiðið er skýrt og markmiðið er að losa fólk undan þjáningum sem hefur verið mánuðum og árum saman á biðlistum. Þess vegna segi ég: Við þurfum allar hendur á dekk. En ítrekað hefur ríkisstjórn Vinstri grænna, Framsóknar og Sjálfstæðisflokks fellt tillögur okkar sem stuðla m.a. að því að reyna að leysa þennan biðlistavanda, hvort sem við erum að tala um liðskiptaaðgerðir, mjaðmaaðgerðir eða sálfræðimeðferð. Það liggur alveg ljóst fyrir að ungt fólk er á biðlistum eftir sálfræðimeðferð. Verið er að segja að samhliða sóttvarnaaðgerðum þurfum við að huga að lýðheilsu landans. Við þurfum að [[Forseti hringir.]]huga að líðan þjóðar. Eins og staðan er núna munu þau fjárframlög sem eru áætluð í fjárlögum, [[Forseti hringir.]]ekki duga til þess að hjálpa fólki sem er að leita eftir þjónustu. Þess vegna segi ég: Hvað ætlar ráðherra [[Forseti hringir.]]að gera til að stuðla að því að allar hendur komi raunverulega á dekk [[Forseti hringir.]]til að mæta þörfum fólksins okkar?
Forseti biður hv. þingmann að gæta að tímamörkum.
Virðulegur forseti. Einhvern tíma var sagt við mig að það væri óþarfi að berja á dyr sem væru opnar. Það er dálítið það sem mig langar til að segja við hv. þingmann. Við erum sammála um mikilvægi sálfræðiþjónustu. Við erum sammála um að tryggja aðgengi að faglegum stuðningi vegna geðheilbrigðisvanda og að hann sé mikilvægur. Við erum væntanlega sammála um það, ef marka má orð hv. þingmanns hér, að það sé mikilvægt að byggja upp sálfræðiþjónustu í opinbera heilbrigðiskerfinu. Ég skil orð hv. þingmanns þannig þegar hún frábiður sér það að ég telji hana ekki vera nægilega styðjandi að því er varðar uppbyggingu og fjölgun, tvöföldun, á fjölda sálfræðinga í heilsugæslunni og uppbygging nýrra geðheilsuteyma á landsvísu. Ég tel þar með að ég eigi stuðning hv. þingmanns vísan í því. Og jafnframt árétta ég það sem ég hef áður sagt, að ég vil að það liggi fyrir við afgreiðslu fjárlaga nú í desember hversu [[Forseti hringir.]]há upphæð gengur til sérstakra samninga við sjálfstætt starfandi sálfræðinga.
Virðulegi forseti. Nú fyrir helgi kynnti ríkisstjórnin aðgerðaáætlun, nýjan pakka, sem fól í sér m.a. „gæsku“, myndi ég kalla það, að vísu gæsku innan gæsalappa, til öryrkja. Það felur í sér bónusgreiðslu upp á 50.000 kr. nú í desember. Í fyrsta lagi væri það verulega ánægjulegt ef hæstv. félags- og barnamálaráðherra gæti sagt við okkur hér og nú að þeir þyrftu ekki að bíða eftir þessari greiðslu og fengju hana 1. desember. En það sem ég er að velta vöngum yfir er hvort þessi bónusgreiðsla sé ekki bjarnargreiði, svipað og þær bónusgreiðslur sem komið hafa til öryrkja og fela ekki bara í sér að þær séu skattlagðar, heldur er ekkert samtal við sveitarfélögin. Þau greiða annars vegar styrki til einstaklinga sem eru í sárri fátækt, það eru sérstaklega öryrkjar, og við vitum það öll, og skerða síðan sérstakar húsaleigubætur. Og ekki nóg með það, sérstök uppbót á framfærslu lífeyrisþega frá almannatryggingum, sem greidd er mánaðarlega - þessir einstaklingar þurfa að endurgreiða hluta af henni á næsta ári. Ég spyr: Veit hæstv. félags- og barnamálaráðherra hversu margar krónur öryrkinn kemur hugsanlega út með í mínus þegar upp er staðið, af þessum bjarnargreiða, eins og ég kalla það? Ef hann veit það þætti mér voðalega vænt um að fá að vita það. Og annað líka: Ef gera á góðverk, ef koma á til móts við þá sem minnst mega sín, af hverju er það ekki þannig að það sé virkilega látið virka? Af hverju er það ekki þannig að ekki sé verið að skerða? Af hverju er það ekki þannig að það geti komið að gagni og viðkomandi geti verið sæll og glaður með það? Hvers vegna er verið að mismuna eldri borgurum sem eru einungis á strípuðum almannatryggingabótum og eru jafnvel með lægri framfærslu en fátækustu öryrkjar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það voru allmargar spurningar í þessu, í fyrsta lagi af hverju umrædd 50.000 eingreiðsla væri ekki greidd út 1. desember. Ástæðan er sú að við reiknum með að það þurfi að undirbúa að geta haft hana án skerðinga, að hún skerði ekki aðrar tekjur og sé skattfrjáls. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Það þarf líka ákveðinn tíma í tölvukerfi Tryggingastofnunar til að geta greitt þetta út. Í næstu setningu fór hv. þingmaður að velta því fyrir sér hvort þessi desemberuppbót, sem væri góð, væri í rauninni slæm. Þá næ ég eiginlega ekki tengingu við það sem hv. þingmaður er að segja. Ég held að verið sé að stíga jákvætt skref hvað þetta snertir. Við erum líka að undanskilja þetta skatti. Þetta verður skattfrjálst sem er ekki sjálfgefið vegna þess að almennt er það ekki svoleiðis með einskiptisgreiðslur. Þær eru almennt til skerðinga og skattlagðar. Það verður ekki í þessu tilfelli þannig að ég held að við eigum að geta fagnað þessu. Þegar kemur að málefnum sveitarfélaga verður sveitarstjórnarstigið auðvitað að svara því hvernig það bregst við samhliða þessu. Það getur ekki verið neikvætt að við séum að koma með uppbót sem þessu nemur ofan á desemberuppbót. Á næsta ári munu síðan koma lagabreytingar sem lúta að því að koma sérstaklega til móts við tekjulægsta hópinn. Síðan er spurt af hverju ekki er sambærileg ráðstöfun fyrir eldri borgara. Að hluta til erum við að gera það sama með desemberuppbótina. Við erum síðan að ráðstafa 1,1 milljarði sem ætlaður var til örorkulífeyrisþega í fjárlögum yfirstandandi árs og var eyrnamerktur ákveðnum breytingum sem við erum að víkja frá [[Forseti hringir.]]til að koma fjármagninu til þeirra sem sannarlega þurfa á því að halda. Ég skal útskýra það betur í seinna seinna svari mínu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég verð að segja að ég fékk í fyrsta skipti í langan tíma hreint og klárt svar og það ætti að vera gleðiefni. Kæru öryrkjar, þið fáið þessar 50.000 kr. skattfrjálst. Það eru alveg nýjar fréttir, ég vissi það ekki. En það er þá gott að hæstv. ráðherra er búinn að uppfræða okkur um það. En ég spurði líka hæstv. ráðherra hvort hann vissi hverju þetta myndi í raun skila öryrkjum. En ég fékk ekki svar við því. Hvernig er svo með þennan 1,1 milljarð? Jú, hann var eyrnamerktur í það og átti að fylgja því eftir að skerðingin fræga, króna á móti krónu, yrði afnumin að hluta. En ég spyr þá aftur: Fá eldri borgarar þessa 50.000 kr. desemberuppbót, sem einungis eru á berstrípuðum almannatryggingabótum, með jafnvel lægri mánaðarlega framfærslu en öryrkinn sem situr við sama borð? [[Forseti hringir.]]Ef ekki, af hverju ekki?
Virðulegi forseti. Ég hélt að ég hefði svarað því til hér áðan að þessi 1,1 milljarður væri vegna endurskoðunar á kerfinu, vegna þess að við hefðum eyrnamerkt ákveðna fjárhæð á fjárlögum yfirstandandi árs og við verðum að nýta þá fjármuni. Það var gríðarleg leiðrétting innan kerfisins gagnvart eldri borgurum hér á sínum tíma, þegar innleitt vnýtt kerfi, og talað var um að örorkulífeyrisþegar hefðu orðið eftir. Við ætluðum að fara í ákveðna kerfisbreytingu þar en við náum ekki að stíga hana með jafn miklum krafti og ætlunin var, en við erum engu að síður að nota fjármagnið sem eyrnamerkt er í það þannig að það er vel. Gagnvart eldri borgurum höfum við komið fram með frumvarp sem lýtur að því að koma sérstaklega til móts við tekjulægstu hópana sem eru á strípuðum bótum … [[Gripið fram í.]]- Það koma desemberuppbætur til eldri borgara rétt eins og örorkulífeyrisþega, atvinnuleitenda og annarra. Við erum með almennar desemberuppbætur. Síðan kemur þetta álag vegna þess að þessir fjármunir voru til handa örorkulífeyrisþegum og eyrnamerktir þeim hópi. Það hélt ég að ég væri búinn að útskýra og hv. þingmaður og fleiri hafa rekið á eftir því við ráðherra að þeim fjármunum yrði komið í vinnu. [[Forseti hringir.]]Það erum við að gera núna. Við erum að koma þeim í hendur þeirra sem þeir voru svo sannarlega eyrnamerktir. Því ættum við að geta fagnað, hv. þingmaður. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Í efnahagslegum niðursveiflum er mikilvægt að huga að grunnatvinnuvegum þjóðarinnar. Sjávarútvegurinn er einn af grunnatvinnuvegunum og skiptir okkur verulegu máli, ekki síst nú þegar stærsta atvinnugreinin, ferðaþjónustan, hrundi nánast á einni nóttu. Atvinnuleysi er í hæstu hæðum, eins og við þekkjum, og á enn eftir að hækka. Í Reykjanesbæ er það komið í 22%. Staðan í atvinnumálum er alvarleg. En hvað getum við gert tiltölulega hratt til að bæta ástandið? Herra forseti. Ég tel að sjávarútvegurinn skipti þar miklu máli. Margar fiskvinnslur hafa ekki úr nægu hráefni að spila. Á íslenskum fiskmörkuðum er ekki nægilegt framboð á hráefni og eiga fiskvinnslur sem ekki eru í útgerð í basli með að halda uppi vinnu og vinnslu. Á sama tíma er flutt úr landi umtalsvert magn af óunnum fiski sem vel væri hægt að vinna hér á landi. Aukningin frá því í fyrra er 22% og stefnir í að flutt verði út um 60.000 tonn af óunnum fiski á þessi ári. Ef við myndum vinna þennan afla hér heima næmu verðmætin allt að 10 milljörðum kr. og ný störf gætu verið allt að 1.000. Árið 2014 voru flutt út 23.000 tonn. Þá voru hömlur á útflutningi sem síðan voru afnumdar. Eftir það hefur orðið stöðug aukning í útflutningi á óunnum afla. Herra forseti. Við verðum að nýta öll úrræði sem til eru til að halda uppi atvinnu í landinu. Atvinnuleysi er samfélagsleg meinsemd og kostar ríkissjóð háar fjárhæðir. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé reiðubúinn að beita einhvers konar hvötum til að auka fiskvinnslu hér á landi og draga úr útflutningi á óunnum fiski.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hún kemur reglulega upp, sú fyrirspurn, og umræðan um útflutning á óunnum fiski frá Íslandi. Þau sjónarmið sem heyrast í umræðunni eiga allan rétt á sér. Við höfum hins vegar langa hefð fyrir því hér á Íslandi að afla okkur tekna með því að fá sem hæst verð fyrir sjávarafurðir hverju sinni. Við þekkjum það í gegnum tíðina að siglingar með fisk hafa verið mjög miklar á erlenda markaði. Ég þekki það sjálfur af eigin reynslu frá því að ég var til sjós. Ég held að þetta sé bara í öðru formi núna. Það kann vel að vera að mönnum bregði við þegar þetta tekur kipp, eins og virðist vera að gera núna um þessar mundir, og þá er sjálfsagt mál að ræða mögulegar leiðir til þess að auka við þá vinnslu sem á sér stað innan okkar vébanda, ríkisins. Við sjáum hins vegar vel hvernig sjávarútvegurinn og fiskvinnslan hefur svarað þessu. Hún hefur svarað þessu með aukinni tæknivæðingu, aukinni þekkingu, betri tæknigetu og sótt fram á erlendum mörkuðum á þeim grunni. Við sjáum þess stað í því sem byggt er upp núna í íslenskum fiskvinnslufyrirtækjum. Það er flókið að reisa skorður við þessu. Ég hef kallað eftir því. Ef hv. þingmaður hefur hugmyndir í þá veru með hvaða hætti það verði best gert er sjálfsagt mál að taka það til skoðunar. En ég legg áherslu á að undir liggur sömuleiðis að sjómenn gera kröfur um að fá sem hæst verð fyrir aflann. Og ef við ætlum að hygla einum hópi umfram annan þá verðum við að vera tilbúin í þá umræðu sömuleiðis. En ég lýsi mig reiðubúinn til að ræða hvaða hugmyndir sem er til að auka og styðja við frekari fullvinnslu afla hér á Íslandi. Tvímælalaust.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Það er nú einu sinni þannig að það er ekki nóg að ræða hlutina, það þarf líka að framkvæma. Þessi útflutningur er orðinn allt of mikill, ég held að allir séu sammála um það. En ég er með aðra spurningu: Getur hæstv. ráðherra hugsað sér að breyta aflareglu tímabundið í helstu tegundum nytjastofna meðan slæmt atvinnuástand varir og auka þannig vinnslu og veiðar, sem myndi skila sér í aukinni atvinnu og auknum tekjum þjóðarbúsins? Að lokum vil ég segja þetta, herra forseti: Það eru hagsmunir þjóðarinnar í heild að verðmætasköpun úr sameiginlegri auðlind hennar verði sem mest innan lands. Það er pólitísk ákvörðun að sem mestur afli sé unninn hér heima. Það er pólitískur ótti hjá Sjálfstæðisflokknum við að taka þá ákvörðun og virðist hann ganga framar hagsmunum þjóðarinnar. Við getum ekki treyst því að hagnaðardrifin fyrirtæki í sjávarútvegi muni gera það sem er best fyrir þjóðina. Það er hlutverk stjórnmálamanna að verja störfin innan lands á erfiðum tímum. [[Forseti hringir.]]Þeir verða að hafa kjark til þess.
Virðulegur forseti. Ég kallaði eftir því hjá hv. þingmanni hvaða hugmyndir hann hefði til að auka við afla unninn hér innan lands. [[Gripið fram í.]]Ekki ein einasta hugmynd. Það sem kom fram hjá hv. þingmanni var að saka pólitískan andstæðing um kjarkleysi, það eru frasarnir sem við þekkjum. Þegar menn eru komnir í algjört málefnalegt þrot þá er hjólað í manninn með þeim hætti sem hv. þingmaður gerir. Þessi umræða skilar okkur ekki neinu. Ég kalla eftir tillögum að lausnum og ég skal ræða þær hvar og hvenær sem er. Þegar hér er fullyrt að það sé allt of mikið flutt út af íslenskum fiski þá spyr ég: Hvert á markið að vera? Mér þætti vænt um að heyra það vegna þess að ég veit að t.d. á strandveiðunum í sumar þökkuðu menn fyrir þann möguleika að geta selt aflann við sem hæstu verði. Varðandi aflaregluna þá bið ég hv. þingmann að hafa það í huga að forsendan fyrir því [[Forseti hringir.]]hvernig við getum verðlagt íslenskar sjávarafurðir á erlendum mörkuðum er að við höfum vottanir á þeim afla sem við erum að draga úr sjó. Eitt af því er það að við vinnum á grundvelli sjálfbærrar nýtingar og ráðgjafar vísindamanna.
Forseti. Markmið sóttvarnaaðgerða hefur frá upphafi verið að vernda viðkvæmustu hópana. Miðað við ástand og þann húsakost sem heilbrigðiskerfið hefur úr að spila má segja að heppni og þrautseigja heilbrigðisstarfsfólks hafi bjargað okkur þangað til í lok október. Smiti á Landakoti fylgdi sá harmleikur að 13 einstaklingar, sem höfðu verið sjúklingar þar, létust úr Covid-19 sjúkdómnum. Smitið hefur verið tilkynnt sem alvarlegt atvik. Niðurstaða bráðabirgðaskýrslu Landspítalans er að mistök starfsfólks hafi ekki valdið því að svo fór sem fór heldur hafi það fyrst og fremst verið vegna ófullnægjandi húsakosts spítalans í bland við manneklu. Bæði sóttvarnalæknir og landlæknir hafa í kjölfar atviksins á Landakoti lýst því yfir að þeir telji íslenskt heilbrigðiskerfi ekki burðugt til að takast á við faraldur eins og þann sem nú gengur yfir og því höfum við þurft að fara einstaklega vandlega með allar sóttvarnaaðgerðir. Forseti. Í ljósi þess að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur nú setið í embætti í rúm þrjú ár langar mig að spyrja hvort ráðherra hafi ekki verið meðvitaður um það áður en atvikið á Landakoti átti sér stað að húsakostur og mönnun Landakotsspítala væri langt fyrir neðan þær öryggiskröfur sem gerðar eru um slíkar heilbrigðisstofnanir. Ef svo er, hvað hafði ráðherra gert til að aðstæður yrðu bættar og öryggi sjúklinga og starfsfólks tryggt á þeirri stofnun? Að lokum spyr ég hvort hæstv. heilbrigðisráðherra líti ekki svo á að ráðherra sjálfur beri endanlega ábyrgð á gæðum og frammistöðu undirstofnana síns ráðuneytis þegar upp koma alvarleg atvik sem rekja má til ástands þeirra.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt að taka það fram að innri skoðun spítalans er lokið en það sem er eftir er í raun og veru rannsókn embættis landlæknis á þessari atburðarás. Hún stendur núna yfir og það er ljóst að hún tekur tíma og því miður er ólíklegt að henni ljúki fyrir áramót, bæði vegna þess hversu flókið verkefnið er og líka vegna þess hversu gríðarlegt álag er á öllu okkar kerfi vegna faraldursins, bæði í heilbrigðisþjónustunni en ekki síður hjá embætti landlæknis. Ég vil geta þess í þessari umræðu að í ljósi þess að athugunin tekur mikinn tíma, og mun taka mikinn tíma, óskaði landlæknir sjálfur eftir fundi með mér og forstjóra Landspítala daginn sem skýrslan var birt til að við gætum farið yfir þær úrbætur sem þegar eru hafnar á Landspítala. Sumar hverjar voru þegar komnar í farvatnið þegar smit komu upp í vor. Þær aðgerðir eru allnokkrar, sumar varða aðstöðu starfsmanna, aðrar varða húsnæði, aðrar varða líka aukna varkárni við að fara milli deilda, aukin þrif og skimanir o.s.frv. Það er því ýmislegt komið í gang nú þegar. Hv. þingmaður segir að það hafi verið heppni sem hafi bjargað okkur hingað til. Þar er ég ekki sammála hv. þingmanni. Það liggur alveg gríðarlega mikil vinna að baki því að reyna eftir fremsta megni að verja okkar viðkvæmasta fólk. Það hefur okkur sem betur fer lánast gegnumsneitt í þessum faraldri. En þetta atvik sem hv. þingmaður vísar til er grafalvarlegt. Það olli því að fólk dó og það er hræðilegt, það er átakanlegt. En það undirstrikar kannski fyrst og fremst að þrátt fyrir miklar aðgerðir [[Forseti hringir.]]smokrar þessi veira sér í gegnum hvaða girðingar sem er [[Forseti hringir.]]og hún er ekki bara skæð heldur er hún líka lífshættuleg.
Forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Ég vil byrja á því að segja að með heppni á ég við að á meðan húsakosturinn er eins og raun ber vitni þarf ákveðna heppni til þar til eitthvað gefur sig. Og það er það sem gerðist. Það var ekki loftræsting á Landakoti og það var ekki hægt að hólfa niður eins og þurfti. Það er það sem ég átti við. Forseti. Nú heyrðum við í fyrradag af 4,3 milljarða hallarekstri Landspítala. Slíkur hallarekstur kemur eins og blaut tuska í andlitið á stjórnendum spítalans sem og þjóðinni allri, sem þurft hefur að þola ýmislegt síðustu níu mánuði vegna ógnvekjandi heimsfaraldurs, Covid-19. Hafa síðustu mánuðir sýnt fram á gríðarlegt mikilvægi heilbrigðiskerfisins fyrir þjóðina. Það sætir því undrun að stjórnvöld skuli gera stórkostlega aðhaldskröfu á þungamiðju heilbrigðiskerfisins sjálfs, Landspítalann. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Af hverju er burðarstólpi heilbrigðiskerfisins, þar sem starfsfólk hefur þurft að starfa undir ómanneskjulegu álagi undanfarin ár, síðan vanfjármagnaður sem nemur mörgum milljörðum? Hvers vegna fær Alþingi ekki útskýringar [[Forseti hringir.]]á orsökum hallans miðað við það fjárlagafrumvarp sem þingið er að vinna [[Forseti hringir.]]og fjárheimildir til Landspítalans? Hvers vegna vill ráðherra skerða þjónustugetu aðalsjúkrahúss landsins?
Virðulegur forseti. Ráðherra vill það bara alls ekki neitt. Hv. þingmaður spyr hérna um húsakost á Landakoti. Það er svo að húsakostur íslenskrar heilbrigðisþjónustu er víða barn síns tíma. En það er líka svo að það þarf sérútbúinn húsakost til að uppfylla ströngustu kröfur um sóttvarnir á öllum tímum. Það er jafnframt svo, af því að hv. þingmaður spurði um hvað sá ráðherra sem hér er hefði verið að aðhafast síðustu þrjú árin, að við höfum t.d. hafið uppbyggingu Landspítala við Hringbraut, sem er löngu tímabært verkefni. Við höfum hafið uppbyggingu hjúkrunarrýma víða um land og verkefni sem ætluð eru til að bæta aðbúnað hjúkrunarrýma víða um land þar sem enn eru tvíbýli eða þríbýli. Og af því að hv. þingmaður talar um blauta tusku er það svo, því miður, að Landspítalinn veit og vissi af þessum halla og vissi af því hvernig hann liti út. En aðhaldskrafa stjórnvalda er 0,5% á ári hverju á heilbrigðisþjónustu. [[Forseti hringir.]]Og fjárlagafrumvarpið er núna til afgreiðslu á Alþingi. Ég geri ráð fyrir því að fjárlaganefnd muni ljúka afgreiðslu á því og gera tillögu til þingsins.
Virðulegi forseti. Mig langar að ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra um skólasókn framhaldsskólanemenda eða bara nemenda almennt. Í sóttvarnaaðgerðunum, sem hafa verið mjög íþyngjandi fyrir fjölmarga hópa, höfum við reynt að gera hvað við getum til þess að bæta það tjón sem verður eða koma með mótvægisaðgerðir, t.d. með lokunarstyrkjum og tekjufallsstyrkjum. Við höfum líka framlengt tekjutengdar atvinnuleysisbætur o.fl. En aldrei mun neitt af þessu koma í veg fyrir tjónið sem verður. Á sama tíma hefur verið reynt eins og hægt er að hafa sóttvarnaaðgerðirnar sem vægastar gagnvart nemendum við grunnskóla, framhaldsskóla og jafnvel upp í háskóla. Undanfarin tvö skipti sem reglugerðirnar hafa verið uppfærðar hefur sú áhersla stjórnvalda, sóttvarnalæknis og landlæknis komið fram. Landlæknir hefur fylgt því eftir með greinaskrifum um að það sé mikilvægt að skólastarf gangi sinn vanagang og nemendur geti mætt í skóla. Þrátt fyrir þetta hefur ekki tekist að hefja staðnám í framhaldsskólum aftur nema að litlu leyti. Einn skóli sóttist eftir undanþágu til þess að geta starfrækt sig þar sem hann er með einingakerfi og öðruvísi fyrirkomulag. Þeirri undanþágubeiðni var hafnað á grundvelli þess að gæta þyrfti að samræmi og jafnræði milli skóla. En er það eitthvert samræmi og jafnræði milli skóla ef aðeins sumir skólar geta uppfyllt þessar kröfur en aðrir ekki? Því spyr ég: Af hverju gengur svona hægt að koma framhaldsskólanemendum í skólana, sem er gríðarlega mikilvægt? Þurfa ekki að vera skýrari reglur og meira svigrúm í reglunum svo að skólarnir geti allir setið við sama borð um að hleypa nemendum aftur í skólann?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég held að við séum alveg sammála um það, öll sem hér erum, að það er gríðarlega mikilvægt að viðhalda samfellu í menntun og skólastarfi. Það er mikilvægt á öllum skólastigum og við höfum í öllum okkar sóttvarnaaðgerðum lagt mjög mikla áherslu á að börnin og ungmennin hafi sem mesta samfellu og inntak í sínu daglega lífi. Við höfum að sumu leyti gengið lengra en þjóðirnar í kringum okkur í því að vera með óbreytt og óraskað skólastarf, sérstaklega á leik- og grunnskólastigi. Sums staðar hafa skólar verið stopp um margra vikna og mögulega margra mánaða skeið. Ég tek algjörlega undir að það hlýtur að vera forgangsmál og meginmarkmið okkar, ef við erum að horfa til lýðheilsusjónarmiða og geðheilsu, að tryggja staðnám í framhaldsskólanum. Ég hef haft þann háttinn á þegar við erum að taka ákvarðanir um aðgerðir sem lúta að takmörkunum á skólastarfi, sem við höfum þurft að gera og skólarnir hafa þurft að sæta frá því að þessi faraldur nam land, að eiga mjög náið samstarf við menntamálaráðuneytið og menntamálaráðherra að því er varðar þá forgangsröðun sem farið er í á framhalds- og háskólastiginu en ekki síður samstarf við sveitarfélögin að því er varðar leik- og grunnskóla. Við höfum freistað þess í öllum okkar skrefum að gæta að því að sóttvarnaaðgerðir skerði sem minnst skólastarf. Það er okkar sameiginlega markmið. Ég deili því þessari skoðun með hv. þingmanni og ég vil fullvissa hann um að þegar við förum að horfa til næstu skrefa að því er varðar vormisseri, því að við erum náttúrlega komin dálítið langt núna með haustið, er það meginmarkmið okkar að staðnám [[Forseti hringir.]]geti átt sér stað eins mikið og hægt er.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og áherslurnar af því að ég tel að heilsufarslega hættan af þessari miklu félagslegu einangrun - nemendur missa sjálfsálit unnvörpum, brottfall getur aukist, sérstaklega hjá ungum drengjum, og annað - sé að verða meiri áhætta en Covid-faraldurinn sjálfur, en ég veit að við þurfum að fara í eitthvert millistig þarna. Mér hefur sýnst stjórnvöld leggja áherslu á að hafa staðnám sem virkast en þrátt fyrir tilslakanir og þær áherslur hefur skólunum ekki tekist að opna staðnámið aftur. Ég tel gríðarlega mikilvægt að það gerist sem hraðast og vænti þess að næstu tilslakanir og tilmæli verði þá skýr um það að framhaldsskólarnir [[Forseti hringir.]]geti hafið staðnám.
Virðulegi forseti. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að það hefur verið nokkuð mismunandi hvernig framhaldsskólunum hefur tekist að bjóða upp á staðnám. Það ræðst að hluta til af mismunandi húsakosti og mismunandi aðstæðum, mismunandi miklu rými, en líka því hvort um er að ræða áfangakerfi eða bekkjakerfi sem setur skólunum töluverðar skorður að því er varðar möguleika á sveigjanleika í skipulagi. Við höfum haft þann háttinn á að menntamálaráðuneytið hefur í raun og veru falið hverjum skóla fyrir sig að leita leiða til þess að nálgast það markmið að bjóða upp á staðnám eins og hægt er. Ég tek undir áherslur hv. þingmanns og sömuleiðis orð hæstv. menntamálaráðherra sem hafa komið fram, bæði hér í ræðustóli Alþingis og ítrekað í fjölmiðlum, að við leggjum mjög mikla áherslu á virkni og staðnám framhaldsskólanema.
Herra forseti. Ég flyt hér nefndarálit um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 25/2020, um breytingu á XIII. viðauka við EES-samninginn um flutningastarfsemi. Til að útskýra málið ætla ég að fá, með leyfi hæstv. forseta, að grípa aðeins ofan í þingsályktunartillöguna: „Markmið reglugerðarinnar er að stemma stigu við þeirri hættu sem kann að stafa af því að flugverjar sinni störfum sínum um borð í loftfari undir áhrifum geðvirkra efna eða ef þeir eru ófærir um að sinna störfum sínum vegna meiðsla, þreytu, lyfja, veikinda eða af öðrum keimlíkum orsökum. […] Í reglugerðinni er einnig fjallað um framkvæmd sálfræðimats á flugmönnum áður en þeim er heimilt að hefja störf og innleiðingu á stuðningsáætlun fyrir flugmenn sem ætlað er að styðja við og hjálpa þeim við að þekkja og bregðast við hvers konar vanda sem gæti haft áhrif á getu þeirra til að sinna störfum sínum af öryggi. Þá tiltekur reglugerðin einnig kröfur til landslagsgreiningarkerfis (e. terrain awareness and warning system) fyrir flugvélar sem eru með hámarksflugtaksmassa yfir 5.700 kg. Efni reglugerðarinnar byggist að miklu leyti á viðbrögðum við Germanwings flugslysinu svonefnda sem átti sér stað árið 2015.“ Ég skýt því inn að mörgum er í fersku minni þegar flugmaður flaug viljandi vél fullri af farþegum í fjallshlíð. Ég held svo áfram stuttlega með leyfi hæstv. forseta: „Ekki er lagaheimild í núgildandi lögum um loftferðir, nr. 60/1998, með síðari breytingum, fyrir þeirri skimun fyrir geðvirkum efnum sem kveðið er á um í reglugerðinni. Sú lagaheimild verður fengin í nýjum loftferðalögum, en samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra hyggst leggja fram frumvarp til nýrra loftferðalaga á 151. löggjafarþingi. Reglugerðin yrði í kjölfarið innleidd með breytingu á reglugerð um tæknikröfur og stjórnsýslureglur í tengslum við starfrækslu loftfara …“ Þetta er tilefni þessarar þingsályktunar og í nefndarálitinu frá utanríkismálanefnd segir, með leyfi forseta: „Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Gaut Sturluson frá utanríkisráðuneyti og Ólaf Hjörleifsson frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 25/2020 frá 7. febrúar 2020 um breytingu á XIII. viðauka (Flutningastarfsemi) við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og fella inn í samninginn reglugerð framkvæmdastjórnarinnar (ESB) 2018/1042 frá 23. júlí 2018 um breytingu á reglugerð (ESB) nr. 965/2012 að því er varðar tæknilegar kröfur og stjórnsýslumeðferðir er varða stuðningsáætlanir, sálrænt mat á flugáhöfn, sem og kerfisbundna og handahófskennda skimun fyrir geðvirkum efnum til að tryggja heilbrigði flugliða og öryggis- og þjónustuliða og að því er varðar uppsetningu á landslagsgreiningarkerfi í nýlega framleiddar flugvélar, knúnar hverfihreyflum með 5.700 kg skráðan hámarksflugtaksmassa eða minna og samþykktar hafa verið til að bera sex til níu farþega. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála.“ Nefndin leggur því til að tillagan sé samþykkt eins og hún kemur fyrir. Þetta er dagsett 18. nóvember og undir skrifa Sigríður Á. Andersen formaður, Ari Trausti Guðmundsson framsögumaður, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þorgerður K. Gunnarsdóttir. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Herra forseti. Ég geri grein fyrir þessu nefndaráliti á þskj. 367 í máli 217 sem hefur verið farið yfir í inngangi hæstv. forseta. Utanríkismálanefnd hefur fjallað um málið og segir svo í nefndarálitinu með leyfi forseta: „Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Gaut Sturluson frá utanríkisráðuneyti og Gunnlaug Helgason frá fjármála- og efnahagsráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 16/2020 frá 7. febrúar 2020 um breytingu á IX. viðauka (Fjármálaþjónusta) við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2019/630 frá 17. apríl 2019 um breytingu á reglugerð (ESB) nr. 575/2013“ - þá kemur rúsínan í pylsuendanum - „að því er varðar lágmarkstryggingarvernd fyrir tapi vegna vanefndra áhættuskuldbindinga. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt.“ Þetta er dagsett 18. nóvember og undir þetta skrifa Sigríður Á. Andersen, formaður og framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, sem leysir framsögumann af, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þorgerður K. Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 67/2020 um breytingu á IX. viðauka, fjármálaþjónustuviðauka við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Gaut Sturluson frá utanríkisráðuneyti og Benedikt Hallgrímsson frá fjármála- og efnahagsráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta umrædda ákvörðun og fella inn í EES-samninginn. Hér eru fimm liðir þar sem gerð er grein fyrir því hvað þetta fjallar um og hvað verið er að staðfesta: a. reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins, nr. 1286/2014, frá 26. nóvember 2014 um lykilupplýsingaskjöl fyrir pakkaðar og vátryggingatengdar fjárfestingarafurðir fyrir almenna fjárfesta, b. reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins, nr. 2340/2016, frá 14. desember 2016 um breytingu á reglugerð ESB nr. 1286/2014 um lykilupplýsingaskjöl fyrir pakkaðar og vátryggingatengdar fjárfestingarafurðir fyrir almenna fjárfesta að því er varðar gildistökudag hennar, c. framselda reglugerð framkvæmdastjórnar ESB, 2016/1904, um viðbætur við reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins, nr. 1286/2014, að því er varðar afurðaíhlutun, d. framselda reglugerð framkvæmdastjórnar ESB, 2017/653, um viðbætur við reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins, nr. 1286/2014, og rúsínan í pylsuendanum, um lykilupplýsingaskjöl fyrir pakkaðar og vátryggingatengdar fjárfestingarafurðir fyrir almenna fjárfesta með því að mæla fyrir um tæknilega eftirlitsstaðla að því er varðar framsetningu, inntak, yfirferð og endurskoðun lykilupplýsingaskjala og skilyrðin fyrir því að uppfylla kröfur um að láta slík skjöl í té, e. framselda reglugerð framkvæmdastjórnar ESB, 2019/1866, um breytingu á framseldri reglugerð, 2017/653, til laga um breytingarfyrirkomulag framleiðenda pakkaðra og vátryggingatengdra fjárfestingarafurða fyrir almenna fjárfesta, sem bjóða hlutdeildarskírteini í sjóðum eins og um getur í 32. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins, nr. 1286/2014, sem undirliggjandi fjárfestingarmöguleika, að framlengdu undanþágutímabilinu sem um getur í þeirri grein. Nefndin kemst að þeirri niðurstöðu að framsetning tillögunnar teljist í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Nefndarálitið er dagsett 18. nóvember. Undir það skrifa hv. þingmenn Sigríður Á. Andersen, formaður og framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, sem leysir framsögumann af, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Herra forseti. Ég hef lokið við að gera grein fyrir þessu nefndaráliti.
Herra forseti. Þetta er komið í ágæta rútínu hjá okkur. Ég geri grein fyrir nefndaráliti á þskj. 369 í 219. máli frá hv. utanríkismálanefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Gaut Sturluson frá utanríkisráðuneyti og Drífu Sigurðardóttur og Rögnu Bjarnadóttur frá dómsmálaráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 63/2020, frá 30. apríl það ár um breytingu á IX. viðauka um fjármálaþjónustu við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2018/843, dagsetta 30. maí 2018, um breytingu á tilskipun ESB 2015/849 um ráðstafanir gegn því að fjármálakerfið sé notað til peningaþvættis eða til fjármögnunar hryðjuverkastarfsemi og um breytingu á tilskipunum 2009/138/EB og 2013/36/ESB. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Nefndarálitið er dagsett 18. nóvember 2020 og undir það rita hv. þingmenn Sigríður Á. Andersen, formaður og framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, sem leysir framsögumann af, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Herra forseti. Nú hef ég lokið máli mínu.
Herra forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að gefa hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni smá pásu frá sínum mikilvægu störfum. Ég ætla að gera grein fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 83/2020, um breytingu á XI. viðauka. Þetta fjallar um rafræn fjarskipti, hljóð- og myndmiðlun og upplýsingasamfélagið. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Gaut Sturluson frá utanríkisráðuneyti og Veru Sveinbjörnsdóttur frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 83/2020, frá 12. júní 2020 um breytingu á XI. viðauka, sem fjallar um rafræn fjarskipti, hljóð- og myndmiðlun og upplýsingasamfélagið, og bókun 37, sem inniheldur skrána sem kveðið er á um í 101. gr. við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2019/517 frá 19. mars 2019 um að taka í notkun höfuðlénið .eu og hlutverk þess og um breytingu og niðurfellingu á reglugerð nr. 733/2002 sem og niðurfellingu á reglugerð framkvæmdastjórnarinnar nr. 874/2004. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Því leggur nefndin til að hún verði samþykkt. Nefndarálitið er dagsett 18. nóvember 2020 og undir það rita formaður nefndarinnar, hv. þm. Sigríður Á. Andersen ásamt framsögumanni, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, og hv. þingmönnum Bryndísi Haraldsdóttur, Gunnari Braga Sveinssyni, Loga Einarssyni, Njáli Trausta Friðbertssyni, Rósu Björk Brynjólfsdóttur, Silju Dögg Gunnarsdóttur og Þorgerði K. Gunnarsdóttur.
Herra forseti. Ég fer hér yfir nefndarálit frá utanríkismálanefnd á þskj. 371 í 221. máli sem varðar breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Gaut Sturluson frá utanríkisráðuneyti og Benedikt Hallgrímsson frá fjármála- og efnahagsráðuneyti. Með tillögunni leitar Alþingi heimildar til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 81/2020, frá 12. júní 2020, um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2013/50/ESB frá 22. október 2013 um breytingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2004/109/EB um samhæfingu krafna um gagnsæi í tengslum við upplýsingar um útgefendur verðbréfa sem eru skráð á skipulegan markað, tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2003/71/EB um útboðs- og skráningarlýsingu sem birta skal við almennt útboð verðbréfa eða þegar þau eru tekin til skráningar og tilskipun framkvæmdastjórnarinnar 2007/14/EB um nákvæmar reglur til framkvæmdar tilteknum ákvæðum tilskipunar 2004/109/EB. Nefndin telur að framsetning tillögunnar sé í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Nefndarálitið er dagsett 18. nóvember 2020 og undir það rita hv. þingmenn Sigríður Á. Andersen, formaður og framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, sem leysir framsögumann af, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þorgerður K. Gunnarsdóttir. Þar með, herra forseti, hef ég lokið máli mínu.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti fjárlaganefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um opinber fjármál, nr. 123/2015, skilyrði um heildarjöfnuð og skuldahlutfall. Ég mun halda mig að mestu við nefndarálitið eins og það kemur fyrir enda dregur það nokkuð saman það sem málið fjallar um, þær umsagnir sem bárust um málið og þá umfjöllun og umræðu sem fór fram í hv. fjárlaganefnd. Ég tek það þó fram að þrátt fyrir að allir séu sammála um að óhjákvæmilegt sé, í ljósi aðstæðna, að víkja frá fjármálareglunum í þrjú ár til viðbótar, eins og hér er lagt til, eru fleiri hliðar á málinu þegar horft er til framtíðar, stefnu stjórnvalda, laga um opinber fjármál og fjármálareglu sem m.a. birtast í umsögnum við málið. Þá má gefa sér að tilteknir fyrirvarar við málið felist í því. Nefndin fundaði um málið samhliða því sem hún fjallaði um tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025 og frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2021. Málin eru nátengd þar sem forsendur fjármálaáætlunar gera ráð fyrir að Alþingi samþykki frumvarpið áður eða samhliða því að þingsályktunartillagan er afgreidd. Þess vegna kallaði nefndin eftir umsögnum frá sömu aðilum og um hin málin tvö. Umsagnaraðilar tóku undir þau sjónarmið sem fram koma í greinargerð frumvarpsins um nauðsyn þess að víkja frá fjármálareglum 7. gr. laga um opinber fjármál í þrjú ár, til viðbótar við þau þrjú ár sem heimild er fyrir í lögunum, og þegar hafði verið nýtt við endurskoðun ríkisfjármálastefnu 2018–2022 nú í september, en með þeirri tillögu var, á grundvelli 10. gr. laga um opinber fjármál, vikið frá fjármálareglunum, skv. 7. gr. laga um opinber fjármál, afkomureglu, skuldareglu og reglu um niðurgreiðslu skulda. Nokkrir umsagnaraðilar fjölluðu um nauðsyn þess að endurskoða sjálfar fjármálareglurnar í heild sinni, ekki aðeins að víkja frá þeim tímabundið. Ég held að það megi segja að mikilvægt sé á næstu misserum að leggja mat á virkni laganna og hvort tilætluð markmið með lagasetningunni hafi náðst og vísa ég þá m.a. til orða ríkisendurskoðanda í endurskoðunarskýrslu um ríkisreikning 2019. Þar segir enn fremur að endurskoðun á ákvæðum laganna þurfi að fara fram. Nefndin tekur undir margvísleg sjónarmið sem fram koma hjá umsagnaraðilum. Nefndin telur óhjákvæmilegt að leggja til að frumvarpið verði samþykkt eins og rökstutt er í greinargerð með frumvarpinu og í álitinu sem ég fer yfir hér. Þá telur hún jafnframt óhjákvæmilegt að taka fjármálareglurnar, eins og ég vék að, til endurskoðunar áður en þær taka gildi að nýju. Nefndin tekur undir með umsagnaraðilum um að fjármálareglur eigi að stuðla að því að ekki séu teknar ákvarðanir sem eru skaðlegar fyrir ríkisfjármálin en þær megi ekki heldur koma í veg fyrir að teknar séu nauðsynlegar ákvarðanir, t.d. um að ráðast í hagkvæmar fjárfestingar. Þrátt fyrir nauðsyn þess að leita heimilda til frávika, eins og lagt er til í frumvarpinu, þá er líka mikilvægt að varðveita trúverðugleika og viðhalda aga í opinberum fjármálum en þó þannig að nauðsynlegur sveigjanleiki sé til staðar til að bregðast við framtíðaráföllum. Ég held að það megi segja að þetta dragi saman það viðhorf og markmið sem slík skilyrði þurfa að uppfylla en margvísleg sjónarmið eru uppi um það hvernig slíkar reglur þurfi að líta út til að ná utan um það markmið. Mikil umræða átti sér stað í aðdraganda þess að lögin voru samþykkt 2015 en þau tóku gildi 1. janúar 2016. Var m.a. rætt um útgjaldareglu og hagsveifluleiðrétta afkomu. Helsta gagnrýnin á hagsveifluleiðréttingu hefur verið að erfitt er að meta eða tímasetja hvar við erum stödd í hagsveiflunni hverju sinni. Slíkar reglur eru afar misjafnar eftir þjóðum og einnig erfitt að meta þar sem misjafnt er hversu heildstæð lög um opinber fjármál eru í samanburði. Ég tel hins vegar mikilvægt að slík umræða fari fram í tengslum við endurskoðun laganna. Í frumvarpinu sem við ræðum hér er lagt til að heimilt verði að víkja frá skilyrðum 7. gr. laga um opinber fjármál fyrir árin 2023–2025. Í lagagreininni eru sett þrjú skilyrði um töluleg viðmið um afkomu og efnahag hins opinbera: 1. Að heildarjöfnuður yfir fimm ára tímabil skuli ávallt vera jákvæður og árlegur halli ávallt undir 2,5% af vergri landsframleiðslu. 2. Að heildarskuldir, að frátöldum lífeyrisskuldbindingum og viðskiptaskuldum og að frádregnum sjóðum og bankainnstæðum, séu lægri en nemur 30% af vergri landsframleiðslu. 3. Ef skuldahlutfall skv. 2. tölul. er hærra en 30% skal sá hluti sem umfram er lækka að meðaltali á hverju þriggja ára tímabili um a.m.k. 5% á hverju ári. Í 10. gr. laganna kemur fram að ef grundvallarforsendur fjármálastefnu bresta eða fyrirsjáanlegt að þær muni bresta vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna, sem ógerlegt er að bregðast við með tiltækum úrræðum, skal ráðherra leggja fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um breytingar á stefnunni eins fljótt og auðið er. Við slík tilvik er heimilt að víkja í allt að þrjú ár frá skilyrðum 7. gr. Efnahagsleg áhrif heimsfaraldurs kórónuveirunnar falla undir þetta ákvæði og við endurskoðun fjármálastefnunnar sem samþykkt var á Alþingi 3. september sl. var fjármálareglunum vikið til hliðar með vísan til 10. gr. laganna fyrir árin 2020–2022. Nú er lagt til að framlengja það tímabil þannig að tölusettu fjármálareglurnar taki ekki aftur gildi fyrr en árið 2026 og að reglurnar verði þannig teknar úr sambandi samtals í sex ár. Í frumvarpinu er einnig lagt til að fjármálaráði verði falið að leggja mat á hvort yfirlýst markmið stjórnvalda í opinberum fjármálum og framfylgd þeirra muni gera kleift að skilyrði í 7. gr. laga um opinber fjármál taki aftur gildi frá og með árinu 2026. Þessu mikilvæga hlutverki fjármálaráðs eru gerð frekari skil í álitinu og ég kem að því síðar. Virðulegur forseti. Það er mikilvægt að setja tilefni og nauðsyn þess að víkja frá reglunum í efnahagslegt samhengi og draga fram af hverju það þykir óhjákvæmilegt að víkja frá fjármálareglunum í 7. gr. í þetta langan tíma, sem eru sex ár. Þrátt fyrir alla óvissuna þá er það alveg ljóst að efnahagshöggið nú er þyngra en fordæmi eru fyrir um mjög langa hríð. Má segja að kórónuveirufaraldurinn hafi valdið efnahagsáfalli sem er í raun einstæður atburður í nútímahagsögu Íslands. Hagstofan hefur áætlað að verg landsframleiðsla á Íslandi muni dragast saman um 7,6% á þessu ári og að atvinnuleysi verði um 7,8% af mannafla. Nýjustu spár Landsbanka og Íslandsbanka, og reyndar Seðlabankans líka, sem kom fram við síðustu vaxtaákvörðun peningastefnunefndar bankans, eru svartsýnni og miða við um 8,5% samdrátt á þessu ári. Þó að reiknað sé með hagvexti á næsta ári verður atvinnuleysi áfram mikið og það mun taka tíma að vinna úr efnahagsáfallinu. Útlit er fyrir að halli á heildarafkomu hins opinbera verði í kringum 300 milljarðar kr. bæði árin og uppsafnaður halli til ársloka 2021 verði þar með orðinn um 600 milljarðar kr. Það svarar til liðlega 20% af landsframleiðslu yfirstandandi árs og meira en 75% af tekjum A-hluta ríkisins á næsta ári. Gangi þessar áætlanir eftir mun það leiða til þess að skuldahlutfall hins opinbera á mælikvarða laga um opinber fjármál stórhækkar á næstu árum. Ljóst er að efnahagsáfall af þessari stærðargráðu er stærra en svo að það rúmist innan ramma laganna. Stjórnvöld hafa markað skýra stefnu til þess að bregðast við þessum áhrifum. Í fyrsta lagi að leyfa sjálfvirkum sveiflujöfnurum að virka til fulls, í gegnum aukin útgjöld vegna atvinnuleysis og í formi minni skattheimtu, svo sem í tekjuskatti. Öryggisnet sem innbyggt er í vinnumarkaðinn hérlendis hefur miklu hlutverki að gegna við að verja fjárhag heimila og styðja við eftirspurn í hagkerfinu þegar kreppir að í efnahagslífinu. Í öðru lagi hefur verið gripið til margvíslegra kröftugra mótvægisaðgerða, svo sem frestunar skatta, greiðslu atvinnuleysisbóta á móti skertu starfshlutfalli, greiðslu hluta launa á uppsagnarfresti, veitingar ríkisábyrgða á lánum til atvinnulífsins, auk þess sem ráðist hefur verið í sérstakt fjárfestingarátak. Allt frá því faraldurinn skall fyrst á hafa aðgerðir birst í sérstökum frumvörpum, bandormum sem við gjarnan köllum, þegar við erum að breyta nokkrum lögum og fjáraukalagafrumvörpum og við eigum von á fimmta fjáraukalagafrumvarpinu fljótlega þar sem auknum kostnaði, m.a. í heilbrigðiskerfinu, og atvinnuleysinu verður mætt. Í þriðja lagi hefur ekki verið dregið úr opinberri þjónustu, framkvæmdum eða tilfærslukerfum þrátt fyrir tekjutap ríkissjóðs. Þvert á móti hefur stuðningur við ýmis félagsleg úrræði verið aukinn. Virðulegi forseti. Það má kannski lýsa þessari stöðu þannig, horfandi á fjárlagafrumvarp 2021, að í tekjufalli ríkissjóðs, með áætlaðar 772 milljarða kr. í tekjur og liðlega 1.000 milljarða kr. umfang í útgjöld, eða rúmlega það, þá dugi tekjurnar fyrir þremur ráðuneytum af tíu, eða 15 málefnasviðum af 35. Þá er ég að vísa til úgjalda til heilbrigðismála, málefnasviða félags- og barnamálaráðuneytis og menntamálaráðuneytis. Ef við tökum út það sem fer til þessara þriggja ráðuneyta og bætum áætluðum vaxtagjöldum við eru tekjurnar uppurnar og málefnasvið og málaflokkar allra annarra ráðuneyta og æðstu stjórnsýslu fjármögnuð með lántöku. Markmiðið með þessu er að milda það tjón sem heimilin og atvinnulífið standa frammi fyrir við núverandi aðstæður. Ljóst er að þessi stefnumið og nauðsynlegar aðgerðir ná ekki fram að ganga nema að víkja tímabundið frá fjármálareglum í 7. gr. laga um opinber fjármál þannig að sveiflujöfnun opinberra fjármála skili sér að fullu í hagkerfið. Ég kom hér aðeins inn á umsagnir í byrjun ræðunnar og umræðu um lögin og fjármálareglurnar, þær sem við erum að víkja frá, en slíkar reglur eru notaðar víða hjá öðrum þjóðum, og sérstaklega eftir kreppuna árið 2008, til þess að stuðla að skýrum markmiðum í opinberum fjármálum, aga og stöðugleika. Algengt er að reglur kveði á um að skuldamarkmið séu á bilinu 40–60% af vergri landsframleiðslu, ólíkt eftir þjóðum, þó með mismunandi útfærslum. Á Norðurlöndunum eru nokkuð misjafnar fjármálareglur. Í Svíþjóð eru til að mynda skuldamarkmiðin 35% af vergri landsframleiðslu og afgangur skal vera 2% af vergri landsframleiðslu yfir ákveðið tímabil. Í Danmörku skal hið opinbera skila 0,5–1,5% afgangi yfir ákveðið tímabil. Í Finnlandi er sveigjanlegt markmið um halla eða afgang mínus 1 upp í 1% af vergri landsframleiðslu og þar eru markmið um skuldasöfnun. Því má segja að í þessum samanburði séu íslensku fjármálareglurnar í strangara lagi. Það hefur rifjast upp, virðulegi forseti, við þessa umfjöllun að við undirbúning laga um opinber fjármál var töluverð umræða um fjármálareglurnar sem tóku mið af þáverandi efnahagsástandi og langtímamarkmiðum í opinberum fjármálum. Þannig er það á höndum ríkisstjórnar hvers tíma að tilgreina ítarleg fjárhagsleg markmið sem þó eru háð lögum um opinber fjármál um verklag og töluleg markmið. Tölulegar fjármálareglur laganna veita ákveðinn sveigjanleika til að samhæfa opinber fjármál við breytingar í efnahagslífinu. Reynslan sýnir líka að reglurnar geta veitt töluvert svigrúm fyrir hvort sem er skattalækkanir eða útgjaldavöxt þegar þörf krefur. Efnahagsáfallið í kjölfar sóttvarnaaðgerða hefur leitt til þess að stjórnvöld víða um heim hafa þurft að beita undanþáguákvæðum í regluverki um stjórn opinberra fjármála til þess að víkja tímabundið frá fjármálareglum sínum eða heimila frávik frá þeim eins og lagt er til í þessu frumvarpi. Það er mikilvægt í þessu samhengi að horfa til aðstæðna, að ríkissjóður sinni sveiflujöfnunarhlutverki sínu, m.a. með tilliti til grunngildis um stöðugleika. Almennt séð felur fjármálaáætlun hins opinbera í sér sveiflumótvirkandi aðgerðir og snýst um að halda föstum vexti í útgjöldum til lengri tíma þrátt fyrir sveiflur í tekjum. Þetta felur í sér að á þenslutímum er komið í veg fyrir að útgjöld aukist í takt við vaxandi skatttekjur vegna meiri efnahagsumsvifa. Þannig skapast afgangur hjá hinu opinbera sem tekinn er til hliðar úr hagkerfinu og með því er dregið úr heildareftirspurn. Á samdráttartímum snýst dæmið við, skatttekjur dragast saman en útgjöldum er haldið föstum og á þann hátt skapast halli sem vinnur á móti samdrætti í eftirspurn. Hin sveiflumótvirkandi áhrif, t.d. aðgerðir, eru einmitt inntak flestra fjármálareglna sem ætlað er að stuðla að stöðugleika í efnahagslífinu. Þetta verður ekki gert við þessar aðstæður eða í gegnum þetta ástand öðruvísi en að auka skuldir ríkissjóðs og það verulega umfram það regluverk sem lögin geyma í dag. Virðulegi forseti. Varðandi það hversu langt má ganga þegar við erum að ræða um skuldir - þetta hefur verið nefnt sjálfbærni skulda og í áliti fjármálaráðs er ágætisumfjöllun um þennan þátt. Fjármálaráð hefur bent á að lögin hafa stuðlað að góðri stöðu ríkissjóðs fyrir kórónuveirufaraldurinn. Sem dæmi má nefna að í upphafi faraldursins var skuldastaða ríkissjóðs mjög hagstæð í samanburði við flest önnur ríki. Skuldir samkvæmt skuldareglu laganna voru 22,5% af vergri landsframleiðslu í árslok 2019 sem er vel innan við 30% viðmið fjármálareglna. Nú er hins vegar gert ráð fyrir miklum hallarekstri á næstu árum þar sem halli á afkomu opinberra aðila í heild verði allt að 15,5% af vergri landsframleiðslu árið 2020, 13% árið 2021 og 10% árið 2022. Hallareksturinn verður fjármagnaður með lántökum. Áhrif hallarekstursins koma m.a. fram í því að skuldir hins opinbera munu nema, gangi þær áætlanir eftir sem við sjáum í fjármálaáætlun, um 59% af vergri landsframleiðslu í lok árs 2025. Útfærsla fjármálaáætlunarinnar fól þess vegna í sér tvíþætt úrlausnarefni: Annars vegar að tryggja að hin lagalega umgjörð skapi nauðsynlegan sveigjanleika til að geta beitt opinberum fjármálum sem hagstjórnartæki í þágu efnahagslegs stöðugleika og hagvaxtar á komandi árum og hins vegar að mörkun og framfylgd fjármálastefnunnar komist aftur í þann farveg að hægt verði að standa við þær tölulegu fjármálareglur sem Alþingi hefur sett sér, eins og svo mörg ríki hafa gert. Markmiðið er að stöðva skuldasöfnun á árinu 2025 og frá og með árinu 2026 taki fjármálareglurnar gildi að nýju. Um mikilvægi þessarar tímasetningar og markmiða varðandi reglurnar vil ég vísa til álits fjármálaráðs og ég ætla að fá að lesa það hér upp eins og það kemur fyrir, með leyfi forseta: „Stjórnvöld boða að fjármálareglur laganna verði aftur virkar árið 2026 […] Í stað þeirra verður sett markmið um að stöðva skuldaaukninguna árið 2025. Fjármálaráð vill nú ítreka það sjónarmið að þegar fjármálareglur séu settar til hliðar kalli það á vel skilgreint og gagnsætt ferli. Slíkt hjálpar til við að viðhalda trúverðugleika stefnumörkunarinnar […] Það á líka við um aðlögunarferli skuldalækkunarinnar. Í þessu samhengi má enn fremur árétta að mikilvægt er að gagnsæi sé viðhaft um öll viðbrögð. Með umfjöllun eins og hún birtist í fjármálaáætluninni og lagafrumvarpinu sem hefur verið lagt fram má segja að í stefnumörkuninni sé hugað að ofangreindu.“ Nauðsyn þess að setja markmið um að stöðva skuldasöfnun og hvenær áformað er að reglurnar taki gildi að nýju verður ekki betur lýst en í þessu áliti fjármálaráðs. Þó er það viðurkennt í greinargerð með fjármálaáætlun, að í ljósi mikillar óvissu um þróun efnahagsmála og opinberra fjármála er um leið óvissa um hversu hröð og umfangsmikil aðlögunin getur orðið og þá um leið þær afkomubætandi aðgerðir sem ráðast þarf í þegar ráðgert er að stöðva skuldasöfnun og ná því markmiði. Ég vísaði til álitsgerðar fjármálaráðs sem hefur óumdeilt mikilvægu hlutverki að gegna við að tryggja hlutlægt mat á stefnumörkun opinberra fjármála. Í 13. gr. laga um opinber fjármál kemur fram að hlutverk þess sé að leggja mat á hvort fjármálastefna og fjármálaáætlun fylgi þeim grunngildum sem talin eru í 2. mgr. 6. gr. og skilyrðum 7. gr., þ.e. grunngildin og fjármálaskilyrðin eru lögð til grundvallar þegar fjármálaráð leggur mat á stefnu og áætlun. Þetta hefur reynst Alþingi afar vel, vil ég segja. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu er lagt til að í stað mats á skilyrðunum skuli ráðið leggja mat á hvort yfirlýst markmið stjórnvalda í opinberum fjármálum og framfylgd þeirra muni gera það kleift að skilyrði í 7. gr. taki aftur gildi frá og með árinu 2026. Nú þegar fjármálareglurnar skv. 7. gr. eru settar tímabundið til hliðar veita grunngildi í lögum um opinber fjármál ein leiðsögn í stefnumörkuninni. Lögin mynda áfram umgjörð um verklag við gerð og framsetningu opinberra fjármála og marka álit fjármálaráðs. Óvissan um þróun mála í nánustu framtíð gerir stjórnvöldum erfitt fyrir að uppfylla skilyrði laganna um varfærni. Þó er ljóst að Alþingi og fjármálaráð þurfa að fylgjast vel með hvernig tekjur og gjöld hins opinbera muni þróast á næstu árum. Breytingarnar á lögunum kalla bæði á breytt hlutverk fjármálaráðs og einnig breytingu á verklagi stjórnvalda og Alþingis. Hlutverk stjórnvalda í kjölfar breytinga á lögum um opinber fjármál verður að sýna fram á að markmið þeirra og framfylgni sé til þess fallin að hægt verði að virkja fjármálareglurnar að nýju á árinu 2026. Hlutverk Alþingis verður að veita stjórnvöldum aðhald í þessum efnum og leggja stöðugt mat á hve raunhæft sé að virkja fjármálareglurnar að nýju árið 2026. Verður hlutlægt mat fjármálaráðs ekki síður mikilvægt í þessu sambandi. Að þessu öllu sögðu, virðulegur forseti, leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Jón Steindór Valdimarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Páll Magnússon, Ágúst Ólafur Ágústsson, með fyrirvara, Inga Sæland, með fyrirvara, Birgir Þórarinsson, Björn Leví Gunnarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég held að það sé augljóst að víkja þarf til hliðar fjármálareglunum í lögum um opinber fjármál. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur og stjórnarliðar settu sér fjármálastefnu í upphafi eins og lögin gera ráð fyrir. Hún var gagnrýnd harðlega af fjármálaráði fyrir að lítið mætti út af bera til að henni yrði stefnt í voða. Í ljós kom að með loðnubresti og við fall WOW þurfti að víkja frá þeirri stefnu og setja nýja. Það var gert og nú er það þá þriðja stefnan sem ríkisstjórnin setur sér á þremur árum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér um að þessar aðstæður sýni að ekki sé skynsamlegt að vera með sérstakar fjármálareglur bundnar í lögum. Þessi atburðarás öllsömul, sem enginn gat auðvitað séð fyrir, sýnir að ekki er gott að reglurnar séu settar í lög. Ég vil líka spyrja hv. þingmann um það, þegar talað er um að 7. gr. eigi að fara aftur í gang árið 2026, hvort það sé þá upphafsárið og þá sé hægt að horfa á að niðurstaðan verði jákvæð hjá ríkissjóði yfir fimm ára tímabil, frá árinu 2026 til 2031. [[Forseti hringir.]]Eða hvernig er þetta hugsað?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Ég vil fyrst víkja að inngangi andsvarsins sem kom inn á stefnu hæstv. ríkisstjórnar í upphafi. Það er rétt, sem hv. þingmaður segir, að fjármálaráð gagnrýndi að ríkisstjórnin hefði með þeirri stefnu sett sig í ákveðna spennitreyju. Þar vil ég segja: Jú, sú stefna byggði á efnahagsspám sem voru bjartsýnar og þar með gekk hún út á að standa við gefin loforð í stjórnarsáttmála, m.a. um innviðauppbyggingu, að styrkja heilbrigðiskerfið og ég gæti lengi talið. Það mátti hins vegar lítið út af bregða, á það benti fjármálaráð og það raungerðist. Við vorum þá tilneydd að koma hingað og endurskoða þá stefnu vegna þess að hún gekk ekki upp. Þá var hins vegar byggt inn í stefnuna óvissusvigrúm. Ég held að þetta óvissusvigrúm sé mjög mikilvægt fyrir alla sem setja sér stefnu í framtíðinni. Í því samhengi vil ég víkja að spurningunni um hvort fjármálareglur eigi að vera klossfestar í lögum. Nú get ég bara svarað fyrir það hvaða skoðun ég hef á því. Ég hef þá skoðun að ríkisstjórnin eigi að setja sér þau markmið en ekki klossfesta þau í lögum. Mér finnst einhvern veginn blasa við, og þá er ég kannski að svara lokaspurningunni, að það sé farið að virka svolítið þannig að við getum haft stífar reglur í uppsveiflu og góðæri en eigum mjög erfitt með að halda svona reglur [[Forseti hringir.]]í niðursveiflu og ég tala nú ekki um í kreppu. Þá ráðum við ekkert við þetta. Þá kann maður að spyrja: Þegar reglurnar [[Forseti hringir.]]gilda bara í aðra áttina er þá skynsamlegt að hafa þær í lögunum?
Herra forseti. Strax eftir efnahagshrunið og hrun bankanna haustið 2008, eða fljótlega eftir það, var farið að vinna að nýjum lögum um opinber fjármál enda ekki vanþörf á. Það þurfti að gera hvort sem er en var mikilvægt í ljósi aðstæðna. Heilmikið samráðsferli fór í gang, starfshópar voru myndaðir og farið var í samráð og ráðgjöf hjá viðurkenndum stofnunum o.s.frv. Fjórir fjármálaráðherrar komu að samningu þessara laga um opinber fjármál sem síðan voru samþykkt hér árið 2015. Síðustu greinarnar sem inn í frumvarpið komu voru um fjármálareglurnar. 7. gr. og 10. gr. um stefnurnar og allt í kringum fjármálareglurnar fóru ekki í gegnum þetta samráðsferli enda kom í ljós, við afgreiðslu málsins í þingsal, að þar voru ágreiningsefni. Greinarnar eru 64, ef ég man rétt, og allar til bóta að mínu mati nema 7. gr. um fjármálareglurnar. Ég er innilega sammála hv. þingmanni þegar hann segir að það sé hans persónulega skoðun að skynsamlegra sé að hver ríkisstjórn setji sér sínar fjármálareglur því að auðvitað skrifar maður ekki pólitík inn í lög um opinber fjármál sem þurfa að gilda bæði fyrir ríkissjóð og sveitarsjóði landsins. Við erum sammála um þetta, ég og hv. þingmaður, en ég vil spyrja hvort það hafi þá komið til tals, annaðhvort í hv. fjárlaganefnd eða innan ríkisstjórnar og stjórnarliða, að gera breytingar á lögum um opinber fjármál í þessa veru.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að rifja þetta upp með okkur. Hv. þingmaður átti sæti í fjárlaganefnd og var fjármálaráðherra þegar þessi vinna fór öll í gang. Hún þekkir þetta mun betur en ég. Ég hafði hins vegar mikinn áhuga á þessu og fylgdist með á þessu tímabili, í aðdraganda þess að við samþykktum þetta 2013–2016. Ég hef haft þá skoðun og hef í raun og veru, í ljósi þeirra efnahagslegu atburða sem við erum að kljást við, staðfest í þeirri trú að það sé miklu skynsamlegra að ríkisstjórn setji sér skilyrði í upphafi hvers kjörtímabils. Það kann að vera að skuldaregla geti átt þar heima en á einhverju bili og snúi þá að einhvers konar sjálfbærni sem setur okkur einhverjar skorður í því sem snýr að skuldsetningu gagnvart komandi kynslóðum. Auðvitað höfum við rætt þetta að einhverju marki í fjárlaganefnd, kannski á göngum og í upphafi funda o.s.frv., en við höfum ekki tekið þetta til markvissrar skoðunar. Ég fór svolítið yfir þetta í minni framsögu og vísaði þá til margra aðila sem kalla eftir endurskoðun á lögunum. Mér finnst blasa við að áður en 7. gr. verður gangsett aftur fari fram umræða og endurskoðun og greinargóð skoðun á gildi slíkra skilyrða í lögum. Ég hins vegar studdist við álit fjármálaráðs í þeirri spurningu sem hefur komið upp: Af hverju segjum við að stöðva eigi skuldasöfnun 2025 og gangsetja skilyrðin 2026? Ég tel það afar mikilvægt og er sammála fjármálaráði í því [[Forseti hringir.]]upp á trúverðugleika stefnu.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að koma inn í þessa umræðu um breytingu á lögum um opinber fjármál, þ.e. skilyrði um heildarjöfnuð og skuldahlutfall. Það eru nokkur atriði sem ég vil nefna í þessu máli. Fyrir það fyrsta ætla ég að lýsa ánægju minni með að allir nefndarmenn séu á álitinu; það er alltaf gott þegar við getum verið sammála um þá stefnu sem ríkisstjórnin hefur markað. Það er ekki síst merkilegt þegar við erum að fjalla um grundvallaratriði líkt og það hvernig við ætlum að vinna okkur út úr þessu kófi. Það er ekkert sjálfsagt. Við sjáum mikil átök á milli stjórnar og stjórnarandstöðu víða í kringum okkur, menn ætla beinlínis að bíta hver annan á barkann vegna viðbragða eða viðbragðaleysis, hvort sem það er í sóttvörnum eða efnahagsmálum. Það höfum við ekki gert hér. Aðgerðir stjórnarinnar hafa batnað við gagnrýna umræðu í þessum sal, bæði vegna þess að umræðan dregur fram hversu skynsamlegar þær eru og þegar það hefur gerst að gallar hafa fundist þá höfum við tekið höndum saman og lagað þá. Þetta eru viðsjárverðir tímar og því er samstaða og eining mikilvæg og það eigum við að viðurkenna og þakka fyrir það. Í annan stað, herra forseti, þá er það svo, eins þreytt og það er nú orðið, að síðustu tíu mánuði höfum við glímt við dæmalausa tíma. Ég leyfi mér að fullyrða að við fæst í þessum sal bjuggumst við að standa í þeirri stöðu að sjá jörðina opnast fyrir okkur og heila atvinnugrein beinlínis steypast fram af brúninni. Fleiri hundruð milljarða verðmæta sem aldrei sköpuðust í ár, milljónir vinnustunda sem ekki voru unnar; þess þá heldur að við byggjumst við því að þetta gerðist um allan heiminn samtímis, að það dræpist beinlínis á öllum vélum heimshagkerfisins nánast á sama tíma. Þessir atburðir gerðust svo hratt að allar hagspár urðu í raun ónýtar jafnharðan og þær voru gerðar og við erum sannast sagna í dálitlu limbói enn. Fjármálaáætlunin frestaðist til haustsins þar sem það var einfaldlega ekkert vit í því að standa síðasta vor og giska út í loftið. Þótt vinur minn, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, hafi haldið því fram að óvissan væri mögnuð upp, af því að það skorti fjármálaáætlun í sumar, er það svo að fjármálaáætlun eru sett mörk af óvissunni en það setur óvissunni sjálfri engin mörk. En þegar þetta gerist, þegar öll fyrri stefnumörkun í opinberum fjármálum er einfaldlega úr öðrum veruleika, þarf auðvitað að bregðast við. Þá kem ég að því sem ég vil benda á að lokum og halda til haga í þingtíðindum. Ég stóð hér fyrir fimm árum ásamt félögum mínum í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði og gagnrýndi þessa 7. gr. laga um opinber fjármál sérstaklega, að hún væri of stíf. Við vöruðum við því að hún væri gagnlítil til að draga úr þenslu og beinlínis skaðleg til að vinna úr afleiðingum niðursveiflu. Mig langar að rifja aðeins upp það nefndarálit sem ég skilaði fyrir hönd þingflokksins á sínum tíma þar sem við fjölluðum m.a. um að skilyrðin væru ekki ásættanleg þar sem svigrúminu við beitingu ríkisfjármála, til skynsamlegrar hagstjórnar og sveiflujöfnunar, væru settar of þröngar skorður. Við töldum betra að fella 7. gr. brott og setja þess í stað ákvæði um að hver ríkisstjórn skyldi í upphafi starfstíma síns setja fram markmið í sömu efnum í ríkisfjármálunum, líkt og það sem hv. formaður fjárlaganefndar fór hér yfir áðan. Það kom fram á þeim tíma, hjá gestum nefndarinnar, að það væri betra að tengja hallaviðmiðin við sveifluleiðréttan halla þar sem það að tengja þessa hallareglu við ósveifluleiðréttan halla gæti gert ríkissjóð að sveifluvaka. Auðvitað lá það fyrir á þeim tíma að þetta 30% viðmið sem sett var byggðist ekki á alþjóðlegum viðmiðum, og Maastricht-skilyrðin t.d. gerðu ráð fyrir 60%. Skuldahlutfallsregluna, þessi 30%, töldum við vera of þrönga og ósveigjanlega og í sjálfu sér væri enginn haldbær rökstuðningur fyrir henni. Síðan ræddum við það að frá sjónarhóli velferðarhámörkunar fyrir samfélagið væri rétt að láta skuldahlutfallsviðmiðið ráðast af horfum um vaxtakjör hins opinbera til millilangs tíma. Eins og komið hefur fram, bæði þá og nú aftur, getur þessi krafa um hallalaust fimm ára tímabil virkað hindrandi á efnahagsstjórn; er engin trygging fyrir jafnvægi og getur jafnvel verið til hindrunar því að jafnvægi náist eins og við erum kannski að upplifa núna. Við töldum líka að fimm ára viðmið væri of stuttur tími þar sem hagsveiflan gæti verið mun lengri og samdráttarskeið kunni enn að vera til staðar á þeim tíma þótt fjármálareglan krefjist aðhaldsaðgerða sem gangi gegn ríkjandi ástandi og auki því á samdráttinn. Við töldum því á þessum tíma að ekki hefði verið bent á að fjármálareglurnar legðu eitthvað til við stjórn efnahagsmála á þenslutíma eða í aðdraganda ójafnvægis en þær gætu verið til óþurftar við að vinna á afleiðingum á samdráttartíma sem fylgi í kjölfarið. Þetta er akkúrat það sem við höfum séð raungerast. Þetta var ekki sett fram í tómarúmi. Við sem komum á þing hér á hrunárunum þekkjum hversu langan tíma það tekur fyrir afleiðingar niðursveiflu að berast t.d. til heimila, hún bítur ekki strax. Þessi ríkisstjórn hefur hins vegar dregið úr bitinu með því að lengja tímabil tekjutengingar og nú síðast með því að hækka atvinnuleysisbætur. Við þekkjum hversu erfitt það er að þurfa að ná frumjöfnuði á örfáum árum. Það hefði því verið afleitt að sitja uppi með kerfi sem hefði magnað upp áhrifin af þessari niðursveiflu. Þess vegna er það mjög ánægjulegt að ríkisstjórnin ætli að breyta leikreglunum þannig að við vinnum úr þessari miklu niðursveiflu, þessu mikla höggi, á skynsamlegan hátt, með því að beita ríkisfjármálunum af fullum þunga til að verja afkomu heimila og fyrirtækja. Þannig sköpum við viðspyrnu til að ná okkur aftur. Íslendingar eru fljótir á lappirnar, það höfum við sýnt þegar á hefur gefið og ég hef þá trú að við verðum fljótari núna en stundum áður, enda höfum við ekki fengið gengishrun og verðbólguskot í magann í kjölfarið á þessum samdrætti. Vegna þess að það er skynsamleg stjórn efnahagsmála í tíð ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur erum við með viðspyrnu sem verður þess valdandi að við þurfum að setja ríkissjóð í töluverðan halla til ákveðins tíma. Það er sett fram með því að taka eigi það upp í næstu stefnu og áætlun, gert ráð fyrir því að byrjað verði á því 2026. En það er auðvitað framtíðarmúsík og verður að sjálfsögðu að sjá hvernig úr vinnst. Eins og við vitum þá er eiginlega fátt sem við getum spáð og spekúlerað á þessum óvissutímum fram í tímann.
Herra forseti. Meginefni frumvarpsins sem við ræðum hér, breytingu á lögum um opinber fjármál, er að láta skilyrði laganna um heildarjöfnuð og skuldahlutföll hins opinbera, svonefndar tölulegar fjármálareglur, ekki gilda fyrir árið 2023–2025. Auk þess er verið að leggja til að ekki þurfi sérstaka undanþágu frá lögunum vegna mögulegrar endurskoðunar á fjármálastefnu á sama tímabili. Hún hefur reyndar verið endurskoðuð í tvígang í tíð þessarar ríkisstjórnar. Með frumvarpinu er fjármálaráði falið það hlutverk að leggja mat á það í umsögnum sínum um þingsályktunartillögur fyrir komandi ár, þ.e. um fjármálastefnu og fjármálaáætlun, hvort yfirlýst markmið stjórnvalda í opinberum fjármálum og framfylgd þeirra muni gera kleift að skilyrði 7. gr. taki aftur gildi frá og með árinu 2026. Við þekkjum það að markmið laganna um opinber fjármál er að stuðla að góðri hagstjórn og styrkri ábyrgri stjórn opinberra fjármála líkt og kveðið er á um í 1. gr. laganna. Þessi ábyrga fjármálastjórn, sem sætir leiðsögn trúverðugra fjármálareglna, eykur traust og stuðlar að hagstæðari fjármagnskjörum hins opinbera. Reynslan hefur sannað gildi slíkra reglna, held ég að sé óhætt að segja. Það er jafnframt mikilvægt að fjármálareglurnar stuðli að aðhaldssamri stefnu á uppgangstímum þannig að búið sé í haginn fyrir niðursveiflu. Maður spyr sig: Hefur þessi ríkisstjórn búið í haginn fyrir þessa niðursveiflu? Ég er ekki alveg á því vegna þess að við sjáum það bara að samkvæmt ríkisreikningi 2019 er alveg ljóst að ríkisstjórnin var í hálfgerðri afneitun gagnvart því að dregið hefði verulega úr hagvexti og við værum komin í niðursveiflu. Í ríkisreikningi er ofáætlun í tekjum ríkisins upp á tugi milljarða. Maður veltir því fyrir sér hvort það sé yfir höfuð góð fjármálastjórn. Mönnum átti að vera það ljóst að það væri að draga verulega úr komu ferðamanna til landsins. Síðan verður áfall, það verður loðnubrestur á árinu 2019 og það verður gjaldþrot flugfélags sem menn sáu fyrir. Hvort sem menn hafa þrætt fyrir það eða ekki sáu þeir í hvað stefndi með flugfélag sem flutti 35% allra farþega til landsins. Það var alveg í kortunum að hér væri að bresta á niðursveifla og þá að sama skapi stefndi í minni tekjur fyrir ríkissjóð. Engu að síður voru ríkisútgjöldin þanin til hins ýtrasta og bætt í báknið eins og þessi ríkisstjórn hefur verið svo iðin við á sínu kjörtímabili og þá með Sjálfstæðisflokkinn í fararbroddi í þeim efnum. Ég held að óhætt sé að segja að menn hafi ekki haft uppi aðhaldssama stefnu á uppgangstímum og að ekki hafi verið búið í haginn fyrir niðursveiflu í tíð þessarar ríkisstjórnar. Eðli málsins samkvæmt aukast skatttekjur þegar vel árar og síðan skapast svigrúm til aukinna útgjalda til skamms tíma. Auknum tekjum fylgja alltaf háværar kröfur um aukin útgjöld. Það er einmitt á því sviði sem menn verða að vera aðeins á bremsunni, þegar þeir átta sig vonandi á því að tekjur fara minnkandi og hagvöxtur að sama skapi. Í álitsgerð fjármálaráðs um tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025 kemur fram að ráðið telji þetta ákvæði, verði það að lögum, kalla á nýtt verklag og vinnubrögð fjármálaráðs við gerð álita sinna sem og hjá stjórnvöldum í stefnumörkun. Mikilvægt er að fjárlaganefnd skoði þetta ákvæði sérstaklega enda stangast það verkefni á við hlutverk fjármálaráðs sem er að leggja mat á hvort fjármálastefna og fjármálaáætlun fylgi þessum svonefndu grunngildum laga. Það er fróðlegt, herra forseti, að skoða umsagnir við frumvarpið sem bárust til nefndarinnar. Þær voru í sjálfu sér ekki margar en þar eru athyglisverðir punktar. BSRB varar t.d. við því í umsögn sinni við frumvarpið að fjármálaráð verði gert ábyrgt fyrir stefnumótandi ákvörðunum í ríkisfjármálum. Taka skal undir það hér. Niðurstaða fjárlaganefndar er að tilefni sé til þessara breytinga vegna þeirra aðstæðna sem nú hafa skapast í íslensku efnahagslífi vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar. Miðflokkurinn tekur undir það að opinber fjármál leiki lykilhlutverk í hagstjórnarviðbrögðum við þeirri miklu efnahagsvá sem heimsfaraldurinn er fyrir íslenskt efnahagslíf. Þörf er á að víkja til hliðar tölulegum fjármálareglum laganna þannig að hægt sé að nýta þetta mikilvæga hagstjórnartæki sem best við núverandi aðstæður. Það er einkum þess vegna sem ég, sem fulltrúi Miðflokksins í fjárlaganefnd, stend að þessu nefndaráliti. Miðflokkurinn leggur líka áherslu á að þær aðhaldsaðgerðir sem reglurnar kveða á um megi ekki draga úr getu ríkissjóðs til að sinna verkefnum sínum og alvarlegum áskorunum. Fjármálaráð bendir á að sjálfbærni opinberra skulda sé ekki áhyggjuefni að svo stöddu. Hún sé jafnframt breytileg vegna afkomu hagvaxtarþróunar og vaxtastigs. Þessir hlutir geta breyst, vextir geta hækkað o.s.frv. Við erum enn þá stödd í óvissunni og við vitum ekki nákvæmlega um hagvaxtarþróunina. Við vitum ekki hvenær ferðamenn fara að koma aftur hingað til lands og lífið að ganga sinn vanalega gang á ný. Vonandi verður það fljótlega á nýju ári og gætir ákveðinnar bjartsýni með það vegna frétta af bóluefnum við veirunni. Bent er á að flest lönd ætli sér að vaxa út úr þessum efnahagslegu erfiðleikum og afleiðingum kreppunnar. Ráðið ítrekar líka ábendingu sína um að áhersla á jákvæða afkomu megi ekki valda rýrnun eignahliðar efnahagsreiknings hins opinbera. Undir það skal tekið hér. Þá hefur fræðafólk á þessu sviði bent á að fjármálareglur megi ekki koma í veg fyrir að ráðist verði í mikilvægar fjárfestingar til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og aðrar þær fjárfestingar sem leiða til verðmætasköpunar og velsældar til lengri tíma. Með breytingunum má sem sagt nýta ríkisfjármálin til að tryggja meiri stöðugleika í efnahagsmálunum sem er eitt af grunngildum fjármálastefnu og fjármálaáætlunarinnar líkt og er tilgreint í lögunum um opinber fjármál. Ég nefndi hér áðan, herra forseti, að það væru athyglisverðir punktar í umsögnum sem hafa borist við frumvarpið. Þar vil ég nefna umsögn frá Samtökum atvinnulífsins. Þar er kafli sem ber yfirskriftina: Huga þarf að trúverðugleika. Þar kemur fram: „Ítrekuð endurskoðun á núverandi fjármálastefnu hins opinbera vekur upp spurningar um framkvæmd þeirra skilyrða sem finna má í lögum um opinber fjármál. Nauðsynlegt er að sú stefna sem er mörkuð í fjármálastefnu setji viðmið um árangur en sé ekki markmið í sjálfu sér. Það er, að t.d. afkoma hins opinbera sem sett er fram í stefnu setji ákveðið gólf sem ekki skuli fara undir, en svigrúm sé til þess að skila betri afkomu en gert er ráð fyrir í stefnu. Þegar stefna markar jafnframt ákveðin endamarkmið leiðir það til þess að ekkert megi út af bregða til þess að forsendur stefnu bresti sem kallar á endurskoðun. Vinnur það gegn grunngildum laganna sem snúa að stöðugleika og festu. […] Enda svo að ítrekaðar endurskoðanir grafa undan trúverðugleika laganna og áætlunargerðar hins opinbera.“ Þetta er nefnilega lykilatriði og rétt að hafa það í huga að ef menn ætla að endurskoða stefnuna og lögin þá grefur það náttúrulega undan trúverðugleika. Á sínum tíma var lögð verulega mikil vinna í undirbúning og samningu þessara laga. Það var í raun og veru ekki gert ráð fyrir því að til þess þyrfti að koma að taka lögin að hluta til úr sambandi. Vissulega eru þær aðstæður einstakar sem við búum við akkúrat núna. Þær hafa brostið á með skyndilegum hætti, með kórónuveirunni, og enginn sá það fyrir. En sú staðreynd að fráviksheimildin sé útvíkkuð með tímabundinni lagasetningu í kjölfar fyrsta efnahagsáfallsins sem gengur yfir íslenska hagkerfið eftir að lögin tóku gildi gengur að mati Samtaka atvinnulífsins einnig gegn markmiðum laganna og setur ekki síður hættulegt fordæmi. Þetta eru athyglisverð orð sem hér eru sett fram af hálfu Samtaka atvinnulífsins og þess virði að veita þeim eftirtekt. Þeir segja hér áfram að ekki sé æskilegt að vikið sé frá lagalegum skilyrðum eftir hentiseminni einni saman. Að sjálfsögðu skal tekið heils hugar undir það. Að lokum segir í umsögninni: „Mikilvægt er að fráviksheimildir, líkt og sú sem nú er útvíkkuð tímabundið, séu raunsæjar og taki mið af íslenskum aðstæðum […] Til þess að varðveita trúverðugleika er mikilvægt að heimild hins opinbera til að víkja frá tölulegum markmiðum laganna sé þess eðlis að ekki gerist þörf á viðlíka aðgerðum og hér eru til umsagnar. Heimildin verður að vera til þess fallin að viðhalda aga í opinberum fjármálum.“ Miðflokkurinn hefur lagt ríka áherslu á þetta, ráðdeildarsemi í fjármálum hins opinbera, sem að mörgu leyti hefur ekki ríkt í tíð þessarar ríkisstjórnar. Við höfum fært rök fyrir því að þessi ráðdeildarsemi hafi því miður ekki verið nægileg af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það birtist t.d. í því að verið er að blása út ríkisbáknið og ekki að taka á þeim vanda sem blasir við. Hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt að það sé blóðug sóun, eins og mig minnir að hann hafi orðað það, í ríkiskerfinu þegar kemur að fjármálum hins opinbera. Það eru náttúrlega alvarleg orð sem þarfnast frekari skýringa og að á því verði þá tekið. En það hefur ekki komið fram hjá hæstv. fjármálaráðherra. „Heimildin verður að vera til þess fallin að viðhalda aga í opinberum fjármálum en þó þannig að nauðsynlegur sveigjanleiki til þess að bregðast við framtíðaráföllum sé tryggður.“ - Undir þetta skal heils hugar tekið. Með því að setja fjármálareglurnar til hliðar þá veita grunngildin í lögum um opinber fjármál ein leiðsögn í þessari stefnumörkun. Mikilvægt er að Alþingi og fjármálaráð fylgist vel með því að framsetning um opinber fjármál feli í sér gagnsæi og festu. Það er rétt að taka sérstaklega fram að nú þarf að fylgjast mjög vel með. Með þessu frumvarpi, verði það að lögum, er stefnt að því að taka hluta laganna úr sambandi. Breytingarnar á lögum kalla á breytt hlutverk fjármálaráðs og einnig breytingu á verklagi stjórnvalda og Alþingis. Fjármálaráð mun gegna lykilhlutverki í því að greina hvort yfirlýst markmið stjórnvalda, að virkja aftur fjármálareglurnar árið 2026, sé mögulegt. Herra forseti. Það gæti orðið nokkur áskorun að viðhalda bærilegum hagvexti hér á landi á næstu árum. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur áætlað að á Íslandi sé hagvaxtargeta til lengri tíma litið u.þ.b. 2%. Það verður því mikil áskorun að virkja reglurnar aftur árið 2026 með raunsæjum markmiðum. Í fjármálaáætlun er hins vegar gert ráð fyrir um 2,5% hagvexti til lengri tíma litið. Það er margt sem má ekki út af bregða á komandi árum ef þetta á allt að ganga eftir. Ég vil segja það hér í lokin að vonandi þarf ekki að rýmka þetta umrædda svigrúm frekar. Fréttir af bóluefni gegn veirunni sem er að koma á markaðinn gefur okkur væntingar um að faraldurinn, sem hefur valdið gífurlegu efnahagstjóni um allan heim, og náttúrlega manntjóni eins og við þekkjum og sem er ekki metið til fjár, dragist ekki frekar á langinn og efnahagslegar afleiðingar hans fari minnkandi. Við vonum það svo sannarlega. Það er mjög mikilvægt, einnig fyrir íslenskan efnahag. Að þessu sögðu þakka ég fyrir umræðuna vegna þess að hún er mikilvæg. Það er óvenjulegt að víkja reglum og lögum til hliðar með þessum hætti. Ég held að enginn hafi séð fyrir þegar lögin voru sett að við ættum eftir að verða í þessum aðstæðum. Að sama skapi er rétt að geta þess og árétta það að lögin eru mannanna verk og þau mega náttúrlega ekki vinna gegn því að við náum okkur hratt og vel á strik aftur í efnahagslífinu og atvinnulífið nái þeirri viðspyrnu sem það þarf svo sannarlega á að halda um leið og ferðamenn koma og efnahagslífið tekur á sig eðlilega mynd á ný. Þá er afar mikilvægt að ekki séu hindranir í veginum. Auðvitað gegna ríkisfjármálin gríðarlega mikilvægu hlutverki í þeirri viðspyrnu sem fram undan er og það er hluti af þessum aðgerðum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram, að viðspyrna verði góð. Við í Miðflokknum höfum stutt þessar aðgerðir. Við höfum líka komið með hugmyndir, góðar hugmyndir, um aðrar aðgerðir sem nauðsynlegt er að ráðast í. Ríkisstjórnin hefur því miður ekki sýnt þeim neinn áhuga. Þó að hún hafi kallað eftir samráði í upphafi þessara aðgerða þegar ósköpin dundu yfir hefur hún ekki farið eftir einni einustu tillögu sem Miðflokkurinn hefur lagt fram heldur fellt þær allar. Það er að sjálfsögðu dapurlegt. Við höfum komið þeim skilmerkilega á framfæri. Það er erfitt að koma sumu af þessu á framfæri. Fjölmiðlar hafa t.d. ekki haft mikinn áhuga á tillögum frá Miðflokknum hvað þetta varðar. Við brugðum einfaldlega á það ráð að auglýsa þær bara í fjölmiðlum [[Forseti hringir.]]svo að almenningur gæti séð að við viljum leggja okkar af mörkum til að endurreisnin verði sem allra best fyrir íslenskt þjóðfélag.
Herra forseti. Við fjöllum hér um breytingar á lögum um opinber fjármál, einkum skilyrði sem sett eru varðandi heildarjöfnuð og skuldahlutfall. Sem áheyrnarfulltrúi í nefndinni styð ég frumvarpið. Hægt er að hafa mörg orð um ríkisfjármálin, um frammistöðu ríkisstjórnarinnar, um það efnahagsáfall sem við erum að glíma við um þessar mundir, og ég mun að einhverju marki gera það í þessari stuttu ræðu minni. Efnislega er ég sammála því, og tek undir það með umsagnaraðilum, að nauðsynlegt sé að grípa til þeirra ráðstafana sem gert er við breytingar á þessum lögum. Það má svo velta því fyrir sér til framtíðar hvort ekki sé nauðsynlegt að endurskoða og endurhugsa þessar leikreglur allar í ljósi þeirrar reynslu sem við erum að fá á þær, bæði í gegnum mikið góðæri, langt og mikið góðæri, við skulum ekki gleyma því, og nú síðast verulega alvarlegt efnahagsáfall sem sagt er af sumum að gerist ekki nema á 100 ára fresti. Það er kannski erfitt að útbúa regluverk sem tekst á við aðstæður sem eru svo sjaldséðar, sem betur fer. Við í Viðreisn höfum lagt áherslu á það, í gegnum það efnahagsáfall sem hér ríður yfir, að styðja við allar góðar aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Við sýndum því að sjálfsögðu skilning, sérstaklega í upphafi, að aðstæður væru með þeim hætti að ekki væri allt endilega fullkomið. En eftir því sem efnahagskreppan hefur dregist á langinn hefur okkur þótt að ríkisstjórnin sé ekki mikið gefin fyrir það, þó að hún tali stundum þannig, að hafa stjórnarandstöðuna með í ráðum, hlusta á góð ráð og taka tillit til þeirra. Ég held að það þurfi mjög langa og ítarlega leit til að finna hvar tillögur stjórnarandstöðunnar hafa beinlínis ratað inn í málatilbúnað ríkisstjórnarinnar. Vissulega, því skal ekki neitað, hafa frumvörp í stöku tilfellum stórbatnað í meðförum þingsins. Í þingnefndunum hafa verið gerðar margvíslegar góðar lagfæringar og þar hefur stjórnarandstaðan ekki látið sitt eftir liggja. Það er sagt að það sé erfitt að stjórna í kreppu en enn erfiðara að stjórna í góðæri. Ég held að það sannist nokkuð á þeirri ríkisstjórn sem nú situr, að hún réð ekki fyllilega við að stjórna í góðæri, fordæmalausu góðæri, óvenjulöngu góðærisskeiði, alveg fram undir áramótin 2019/2020. Það er því harla merkilegt þegar maður lítur til baka og sér að ekki tókst að halda betra jafnvægi í ríkisfjármálunum en raun ber vitni, ef litið er til ríkisreiknings fyrir árið 2019. Við þurfum að takast á við vandamálið núna en við þurfum líka að horfa til framtíðar. Eins og ég hef áður sagt þá höfum við í Viðreisn lagt áherslu á að stigin yrðu stór skref strax, að peningunum yrði komið þangað sem þeirra væri mest þörf í þessu ástandi og tryggja þyrfti sérstaklega að fólk sem hefur misst vinnuna hefði lífsviðurværi. Það þarf að reyna að gera eins mikið og hægt er til þess að þau fyrirtæki sem orðið hafa fyrir mestum skakkaföllum, einkum í ferðaþjónustu, séu í stakk búin til þess að hefja starfsemi þegar ferðamannastraumur hefst að nýju en enn er þó margt óljóst um það hvenær það getur orðið. Það þarf ekki síður að huga að framtíðinni þótt maður sé vissulega upptekinn af nútímanum og vandamálum hans. Við þurfum að gera það sem hægt er að gera, m.a. með því að undirbyggja nýsköpun; hagvaxtardrifin fyrirtæki sem gætu sótt á erlenda markaði með hugvit sitt og þjónustu og vörur sem hægt væri að selja úr landi góðu verði og gætu skapað hagsæld fyrir samfélagið í heild og þá starfsmenn sem ynnu við þau fyrirtæki. Þess vegna má ekki gleyma því að undirbyggja framtíðina með því að huga að því með djörfum hætti að efla nýsköpun og leggja fyrir í sjóði sem geta hjálpað fyrirtækjum til að komast á legg, og skoða starfsumhverfi þeirra allt saman. Það er líka mjög mikilvægt, þegar við horfum til framtíðar, að velta fyrir sér hvernig við ætlum að takast á við það að ná jafnvægi í ríkisbúskapnum, hvernig við ætlum að ná niður skuldum og á hve löngum tíma. Það getur verið dýrt að skulda og þrátt fyrir að vaxtastig sé mjög lágt um þessar mundir er mjög erfitt að segja fyrir um það hvert vaxtastigið verður til lengri tíma. Þeim mun meira sem maður skuldar, þeim mun meira þarf jú að borga í vexti. Þeim mun meira sem borgað er í vexti, þeim mun minna verður til ráðstöfunar af ríkisfé til að setja í arðbærar framkvæmdir, arðbæra innviði, hugsa um framtíðina og gæta þess að hægt sé að veita alla þá þjónustu sem við erum sammála um að sé í verkahring hins opinbera. Ég held því að það sé líka afar brýnt að við hugum að því að skoða vendilega allan ríkisrekstur, hvar hægt er að gera betur, hvað hægt er að straumlínulaga, hvar hægt er að ná fram betri afköstum án þess að skerða þjónustu og án þess að ganga of langt í því að leggja auknar byrðar í formi aukins álags á starfsmenn. Þetta þurfum við að gera. Við í Viðreisn erum sannfærð um að þarna sé eftir mörgu að slægjast. Við höfum séð mjög skýr dæmi um það á þessum tímum hvernig hægt er að leita nýrra og annarra lausna til að takast á við margt sem þarf að sinna í daglegu amstri, í fyrirtækjarekstri og annarri þjónustu, t.d. með því að nota tæknina, fjarfundabúnað og annað slíkt. Það sést vel að hægt er að sinna góðri þjónustu, stjórnsýslu, samstarfi - það er meira að segja hægt að sinna nefndastörfum á Alþingi, þið getið rétt ímyndað ykkur hvað þarf nú til þess - í gegnum þessa tækni. Það er margt sem hægt er að gera og það þurfum við að hafa í huga til framtíðar. Við eigum að vera óhrædd við að velta fyrir okkur hver verkefni ríkisins eru. Er allt sem ríkið og hið opinbera fæst við bráðnauðsynlegt? Ef það er bráðnauðsynlegt getum við spurt okkur: Er bráðnauðsynlegt að ríkið eða opinberir aðilar sinni því eða er hægt að sinna þessum verkefnum með einkarekstri? Jafnvel er hægt að velta því fyrir sér hvort hægt sé að sinna þeim með einkarekstri sem ríkið stendur að einhverju leyti straum af, eins og mörg dæmi eru um. En eftir mun auðvitað alltaf standa alls konar kjarnastarfsemi og alls konar starfsemi sem við flest erum sammála um að eigi að leysa af hinu opinbera og engar deilur um það. En við eigum að vera órög við að skoða þessa hluti vel og vandlega. Mér fannst rétt að koma inn á efnahagsumræðuna eins og aðrir hv. þingmenn. Hverjum þykir sinn fugl fagur og mér fannst, a.m.k. á orðum einhverra sem tóku til máls, að allt væri nú harla gott og nánast fullkomið og mætti þakka þessari ríkisstjórn fyrir það hversu frábær hún væri. Ég vil ekki draga úr því sem hún hefur gert vel en frábær er hún ekki að mati mínu og margt er svo sannarlega hægt að gera betur. En ég vil líka aðeins velta upp efni frumvarpsins í tengslum við jöfnuð í ríkisfjármálum, skuldasöfnun og það að setja markið við að stöðva skuldasöfnunina 2025 og setja fjármálareglurnar í samband 2026. Ég tek undir það að það er nauðsynlegt að við setjum okkur þessi markmið og stefnum hiklaust að því að ná þeim. Á sama tíma þurfum við líka að vera raunsæ og þess vegna er það mikilvægt, sem fram kemur í þessu lagafrumvarpi, að við ætlum okkur að leggja reglulegt mat á það, m.a. fá fjármálaráði nýtt hlutverk í þeim efnum, hversu raunhæft er að ná þessum markmiðum. Framtíðin er þess eðlis að hún er í framtíðinni og erfitt að sjá fyrir hvernig hún lítur út, en það er margt sem þarf að hafa í huga. Það þarf t.d. að hafa það í huga - ef það er rétt, sem ég dreg ekki í efa, að efnahagsáfallið sé af þeirri stærðargráðu að það komi upp á 100 ára fresti - hvort hægt sé að ráða við það með sömu gömlu meðulum og áður og hvort það er ofætlan að ná því markmiði að geta greitt niður skuldirnar eins hratt og þarna er lagt til. Ég er ekki alveg viss um það. Það kann vel að vera að það sé hægt, sérstaklega ef okkur tekst að örva efnahagslífið af þeim krafti og djörfung og dug að þar verði verulegur vöxtur og mikil verðmætaaukning sem getur þá orðið til þess að vöxtur samfélagsins, útflutningstekjur, leysi meira og minna úr því að greiða niður þessar skuldir, sem sagt af vextinum, en ekki þurfi að grípa til róttæks og mikils niðurskurðar. Það er að sjálfsögðu ekki gott að draga mjög snögglega úr þeirri þjónustu sem hið opinbera á að veita samkvæmt lögum og þurfa að grípa til mikils niðurskurðar. Það þýðir þó alls ekki það, eins og ég minntist á áðan, að ekki þurfi að endurskoða og skoða mjög vel umsvif hins opinbera og hvernig hægt er að gera enn betur. Vissulega er víða mjög vel gert en alltaf er rúm fyrir endurbætur og nýja hugsun og nýja starfshætti. Okkur hættir öllum til þess, og það þekkjum við vel á Alþingi, að vilja vera í sömu gömlu hjólförunum og verða frekar stúrin ef á það er bent að kannski væri hægt að sinna því sem við sinnum með betri og skilvirkari hætti. Þá segja menn: Já, en þetta hefur alltaf verið gert svona og það hefur reynst ágætlega og þess vegna er ekki hægt að breyta og bæta. Þann hugsunarhátt megum við ekki hafa. Ég er ekki að fullyrða að hann sé ríkjandi hjá hinu opinbera. Það eru mörg teikn á lofti og það skal lofað sem vel er gert. Rafræn stjórnsýsla og átak í henni er mjög til fyrirmyndar. Þar held ég að hægt sé að gera mun betur, ná góðum árangri, m.a. til þess að snarbæta þjónustuna, bæta aðgengi að henni og draga úr kostnaði. Ég ætla ekki að hafa um þetta mikið fleiri orð. Verkefnið, þ.e. frumvarpið og það sem í því felst, er allra góðra gjalda vert. Það vekur auðvitað upp ýmsar spurningar um fyrirkomulag þessara mála. Það vekur upp spurningar um efnahagsstjórn liðinna ára og það vekur ekki síður upp margvíslegar spurningar um efnahagsstjórn í framtíðinni.
Herra forseti. Ég get tekið undir mjög margt af því sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson sagði hér rétt í þessu og ég ætla ekki að tala jafn vítt eða breitt um þetta málefni enda er búið að fjalla nokkuð vel um það í fyrri ræðum. En því er kannski við ræðu hv. þingmanns að bæta að mörg verkefni hafa að sama skapi fengið vandræðalega litla fjármögnun af hálfu ríkisins og oft er erfitt að fjármagna verkefni sem allir eru sammála um að þurfi að fara í og jafnvel verið að velta kostnaði við verkefni sem allir eru sammála um að þurfi að framkvæma yfir til sveitarfélaga eða einkafyrirtækja og annarra, oft með þeim afleiðingum að einkafyrirtæki fá að taka til sín hagnað fyrir að inna af hendi verkefni sem allir eru í grunninn sammála um að séu samfélagsleg nauðsyn. Það er ekkert að því að fyrirtæki græði og það vel að öllu jöfnu en þegar við erum að tala um grunnstoðir samfélagsins þá er rosalega pínlegt að horfa upp á það að ríkið sinni verkefnum illa og velti þeim einhvern veginn yfir til fyrirtækja, sem, svo maður tali hreint út, tengjast oft einhverjum með einhverjum hætti þannig að kannski verður gróðasjónarmiðið ekki alveg jafn kristaltært og maður vildi helst óska. En það er ekki það sem ég ætlaði að fjalla um þó að það væri hægt að tala um tilhneigingu stjórnmálamanna til að víkja sér undan ábyrgð og hygla sínum nákomnu alveg endalaust. Það sem mig langaði að fjalla um er að hér fyrr í umræðunni var talað um að það væri kannski ekki endilega jákvætt, og að fólk væri að reyna að forðast það, að setja einhvers konar pólitík inn í lög, þ.e. að lög um opinber fjármál ættu að vera einhvern veginn hafin yfir pólitík sem er alveg mjög viðeigandi og jákvætt sjónarmið. En það er þess vegna sem mér finnst ástæða til að benda á að afkomureglan og skuldareglan eru að sjálfsögðu pólitískar reglur, eins og reyndar allar reglurnar í lögum um opinber fjármál. Það kann að vera að þau endurspegli pólitík sem allir eða flestir voru sammála um þegar lögin voru sett á sínum tíma en þau byggjast þó engu að síður á pólitískum og efnahagslegum kreddum frekar en náttúrulögmálum og það er mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því. Þetta eru ekki náttúrulögmál. Þetta er hugmyndafræði sem vissulega er algeng og vinsæl en það eru engu að síður hugmyndafræðilegar ákvarðanir að þessar reglur skuli vera settar upp með þessum hætti. Um þær kreddur má segja að þær eru alls ekki óumdeildar. Meðan allir geta eflaust verið sammála um að það sé ágætt að hafa einhverjar reglur um hvernig ríkisútgjöld eigi að vera og hvernig þau eigi að ganga fyrir sig þá eru þær reglur sem voru settar, og nú er verið að fjalla um að taka úr sambandi, byggðar á mjög íhaldssamri túlkun á mjög íhaldssamri grein hagfræðinnar, nýklassískum hagfræðikenningum sem er að einhverju leyti meira að segja búið að sanna að séu rangar. Höfum í huga að þetta er sama hugmyndafræði, sami efnahagslegi skóli, og hefur leitt af sér þó nokkur hrun á heimsvísu, einhverja tugi ef ekki hundruð peningamarkaðskrísa, kreppur og heimtar stöðugt aðhald á kostnað velferðar og uppbyggingar samfélagsins. Þetta eru ekki einu sinni umdeildar staðreyndir sem ég er að nefna hér. Þetta er eitthvað sem er búið að skrifa þó nokkuð margar bækur um. Það sem má kannski rífast um er hvort einhver önnur hagfræðikenning eða annar skóli hagfræðinnar hefði leitt af sér aðra og verri niðurstöðu og vissulega eru til skólar sem myndu alveg örugglega leiða af sér verri niðurstöðu en til eru aðrir skólar sem gætu mögulega leitt af sér betri niðurstöðu og það hefur verið talað mikið fyrir þeim undanfarin ár, m.a. hef ég reynt það af veikum mætti. Til að setja það í samhengi við þessa umræðu þá er verið að tala um að taka nokkrar reglur úr sambandi og laga þær að því að hér höfum við gengið í gegnum gríðarlegt efnahagslegt áfall í kjölfar heimsfaraldurs og ekki bara í kjölfar heimsfaraldurs því hann er áframhaldandi og verður það um einhverja hríð í viðbót þannig að „samhliða heimsfaraldri“ er kannski réttara orðalag. Þegar maður er að skipuleggja einhvers konar regluverk, þegar maður er að hanna eitthvert kerfi, þá ber kerfishönnuðinum ákveðin skylda til að hugsa sér hvernig kerfið muni bregðast við ef forsendurnar standast ekki. Ef maður er að hanna kerfi og gerir það ekki vil ég meina að viðkomandi sé í besta falli fúskari og í versta falli sekur um mjög alvarleg afglöp í starfi. Við verðum að hanna reglur til að þola högg, til að þola mistök, til að þola það að kerfið gangi ekki upp, að forsendurnar klikki. Þegar reglur eru hannaðar til þess að halda eingöngu þegar gott er í ári og gífurlegur uppgangur þá er maður er að búa til slæmar reglur. Þegar maður horfir á skuldaregluna og afkomuregluna sem eru báðar byggðar eingöngu út frá þeirri forsendu að hér sé endalaus og viðvarandi vöxtur og hamingja - það er mjög erfitt að horfa á þær reglur og sjá það öðruvísi - þá er ekki hægt að komast hjá þeirri hugsun að þarna hafi verið alvarleg afglöp á ferð. Það að kippa þeim úr sambandi núna er bara hið besta mál. En mig langar bara til að leggja það til að þegar við komumst á þann tímapunkt að mögulega eigi að taka þær upp að nýju þá ætti kannski að fara í þá vinnu að hanna kerfið vel, ekki bara betur heldur vel, vegna þess að það hefur vantað. Við höfum verið með lög um opinber fjármál í einhver ár núna sem hafa verið hönnuð út frá einhvers konar bjartsýni sem hefur aldrei átt rétt á sér. Nú er talað um að þetta sé einhver atburður sem eigi sér stað á 100 ára fresti en það eru ekki 100 ár frá síðustu efnahagskreppu á Íslandi. Það eru rétt rúm 12 ár og ef maður hugsar um hvernig þessum reglum hefði vegnað í því árferði þá er ekki hægt að sjá það að við værum ekki í nákvæmlega sömu stöðu, að kippa þeim úr sambandi, og ef við getum ekki byggt reglur sem duga í 12 ár, hvers vegna ættum við að ímynda okkur að þær ættu að eiga rétt á sér yfir höfuð? Hvað þá ef við byggjum þær með það í huga að þær eigi bara að klikka einu sinni á 100 ára fresti, sem mér finnst ekki góð kerfishönnun heldur. Ég vildi bara leggja til málanna að við vitum það, það er búið að fjalla um það innan fræðanna í mörg ár núna, að undir undirliggjandi forsendur flestra hagfræðikenninga sem hafa átt upp á pallborðið hjá stjórnendum ríkja, sérstaklega Vesturlöndum, sérstaklega undanfarna skulum við segja þrjá til fjóra áratugi, byggjast á rugli sem er mjög oft búið að afsanna. Við getum gert betur vegna þess að við vitum betur hvernig þessir hlutir virka. Ef við gerum ekki betur núna þegar við sjáum þetta, þegar við horfum fram í vandamálin nákvæmlega eins og þau raungerast, þá erum við flón og ég vil helst ekki að við séum það.
Virðulegi forseti. Hér var fulltrúi Pírata í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og við tekur fulltrúi Pírata í hv. fjárlaganefnd. Ég ætla að fara nokkurn veginn með nákvæmlega sömu ræðu, kannski með aðeins öðrum áherslum. Við erum að ræða lög um opinber fjármál. Á undanförnum árum hef ég mikið talað um að við eigum að fara eftir lögum um opinber fjármál. Þau eru viðameiri en núverandi framkvæmd þeirra. Við höfum oft fengið þær útskýringar að enn sé verið að innleiða ýmsa króka og kima laganna og meira að segja grundvallaratriði þeirra, að mínu mati, sem fela í sér stefnumótun stjórnvalda þar sem á að vera kostnaðar-, ábata- og valkostagreining á þeim verkefnum sem stjórnvöld fara út í til að grundvöllur sé fyrir því að þau geti sagt að það sem lagt sé til sé arðbær og góð notkun á almannafé. Við setjum þessar reglur og ramma, fyrir okkur, fyrir stjórnvöld, fyrir framkvæmdarvaldið, til að veita aðhald. Það er nefnilega nauðsynlegt að geðþóttavald ráði ekki meðferð almannafjármuna. Eins og hv. þm. Smári McCarthy kom inn á virðast þessar reglur bara eiga við í hagvexti. Þegar samdráttur verður hlaupa allir til, eins og var gert hér þegar flugfélag féll eða loðnan fannst ekki, og endurskoða fjármálastefnuna og víkja frá þessum ætluðu aðhaldsreglum. Það er ekki farið eftir þeim aðhaldsaðgerðum sem ákveðnar eru, eins og gagnvart kostnaðar-, ábata- og valkostagreiningu. Svo erum við með reglur sem standast ekki þegar á reynir. Það er mjög merkilegt. Ég spurði í nefndinni: Af hverju bara þrjú ár? Svörin voru að það væri ekki trúverðugt að hafa enga lokadagsetningu. Það er ekki þar með sagt að það sé útséð um hvað gerist eftir þrjú ár, hvort reglurnar verði óbreyttar, hvort það verði einhverjar allt aðrar reglur eða hvað. Maður pælir í hver trúverðugleikinn á bak við þetta sé þegar allt kemur til alls. Við ætlum gera eitthvað eftir þrjú ár. Að víkja frá reglunum í þrjú ár í núverandi ástandi er tvímælalaust eitthvað sem ég get tekið undir því að það þarf að fara í ansi mikla endurskoðun á því hvernig við framkvæmum lög um opinber fjármál til að þau virki vel. Við þurfum líka að vera með trúverðugar reglur en ekki eins og þær sem við erum með núna sem virðast vera tiltölulega lélegar reglur sem bregðast þegar á reynir. Að hafa slíkar reglur gefur okkur ásýnd trúverðugleika. Sjáið þið bara, við erum með fastmótaðar og skýrar aðhaldsreglur um skuldir hins opinbera. En reynslan sýnir okkur að þær skipta engu máli þegar á reynir. Þær skipta máli í hagvexti, þær tempra ákveðna þenslu ríkisins sem er alveg ágætt. Þegar hið gagnstæða gerist gleymist algjörlega að huga einfaldlega að því að gera greiningu á öllum mögulegum aðstæðum sem geta komið upp. Það er léleg kerfishönnun. Áhættugreining á djúpri kreppu og því hvað hún þýðir fyrir reglurnar gleymist. Þýðir það bara að við strokum reglurnar út í smátíma? Er það lausnin? Það væri t.d. alveg hægt að hafa það hluta af lögunum í staðinn fyrir að þetta vesen, að afnema þær í smá tíma og gera síðan eitthvað við þær eftir þrjú ár. Þetta er bara sýndartrúverðugleiki og það er ekki eitthvað sem við höfum efni á að grípa til með reglulegu millibili. Þegar allt kemur til alls er það Alþingi sem getur sett niður fótinn þegar framkvæmdarvaldið fer ekki eftir lögum um opinber fjármál, a.m.k. þar sem grundvöllur þeirra er í stefnumótun stjórnvalda. Alþingi getur sett fótinn fyrir dyrnar og sagt: Nei, fyrirgefið, þetta verður bara að fara aftur til ykkar. Þið verðið að skila betra frumvarpi, betri ályktun, til þingsins til meðferðar. Þið verðið t.d. að útskýra af hverju rekstur Landspítalans, eins og er í umræðunni núna, kostar þetta mikið eða þetta lítið. Af hverju kostar um 70 milljarða að reka Landspítalann og hvers vegna erum við þá bara að leggja 68 milljarða í þann rekstur? Til hvers? Hver munurinn? Ég fæ ekki svar í fjárlaganefnd þegar ég bendi á að hér sé langur listi af lögbundnum verkefnum sem allar stofnanir eiga að sinna. Ég vil fá að vita hver kostnaðurinn er til að ég viti sem þingmaður hvort verið sé að sinna á fullnægjandi hátt þeim lögbundnu verkefnum sem við höfum ákveðið að séu hluti af starfsemi hverrar stofnunar fyrir sig til að uppfylla réttindi almennings. Hver er þjónustuþörfin þarna á bak við? Af hverju er t.d. svona mikill kostnaður þrátt fyrir að þjónustuþörfin virðist lítil? Svarið getur verið: Af því að þetta eru þung verkefni, og ýmislegt í þá áttina, að sjálfsögðu. Við sjáum hins vegar biðlista fram og til baka hér og þar og spyrjum ekki: Af hverju erum við með svona langa biðlista en svona lítið fjármagn? Myndi ekki borga sig að vera með aðeins meira fjármagn til að losna við biðlistana eða eru einhverjir biðlistar ásættanlegir? Væntanlega, en hversu langir þá? Við tökum aldrei þessa umræðu. Lykilvandamálið er að ríkisstjórnin kemur hingað í þingið til okkar með fjárlög eða fjármálaáætlun, skellir á borðið og segir: Þetta er það sem við þurfum. Við spyrjum: Af hverju? Þá er öxlum bara yppt og engu svarað. Við fáum umsagnir frá fullt af umsagnaraðilum sem koma með fullt af áhugaverðum ábendingum en þeir geta ekki komið með greinargóðar greiningar á því hverjar fjárheimildirnar eru af því að þær eru ekki gagnsæjar í fjármálaáætlun og fjárlögum. Þar af leiðandi eru umsagnirnar ekkert rosalega gagnlegar fyrir okkur í þinginu. Við höfum því ekki forsendur til að segja: Nú, allt í lagi, aðstæðurnar eru þær að það vantar 10 milljarða í þetta verkefni en fjárheimildir eru upp á 8 milljarða. Það þarf 2 milljarða í viðbót í verkefnið eða gera það á einhvern ódýrari hátt. Hvað gerist? Við köllum umsagnaraðila inn á nefndarfund til að segja okkur hvað standi í umsögn þeirra. Þegar gestakomum lýkur og ríkisstjórnin er ekki tilbúin með tillögur um hvað á að gera þá þurfum við bara að bíða. Við getum ekki gert neitt, við höfum engar forsendur til að segja af eða á, hvort þetta sé gott eða slæmt eða hvort fjármagn sé nægt eða of mikið. Við bíðum bara eftir að ríkisstjórnin nefni einhverja upphæð. Við fáum síðan engin svör þegar við spyrjum: Af hverju þessi upphæð? Nákvæmlega það sama liggur á bak við reglurnar sem við erum að tala um. Af hverju þessar reglur? Af því að hugmyndafræðin segir að þetta eigi að virka svona. Þegar maður bendir á dæmi eins og ástandið nú eða hrunið fyrir rúmum áratug og spyr hvað eigi að gera er svarið: Við strokum bara út reglurnar í smátíma þar til að það er orðið þægilegt að hafa þær aftur. Þetta er ekki aðferðafræði sem við eigum að beita hér í þinginu, bara alls ekki. Á þessum tímum, þegar við erum að glíma við núverandi vandamál, reynum þá, eins og hv. þm. Smári McCarthy kom inn á áðan, að gera hlutina betur og koma með reglur sem eru ekki bara trúverðugar í hagvexti heldur útskýra einnig hvað gerist ef það kemur efnahagsáfall eins og gerst hefur núna.
Virðulegur forseti. Við í hv. efnahags- og viðskiptanefnd vorum með þetta góða frumvarp til umfjöllunar. Til að byrja á að skýra það er markmið þessara laga að koma í veg fyrir óréttmætar takmarkanir á netumferð og aðra mismunun sem byggist á þjóðerni, búsetu eða staðfestu viðskiptavinar og efla netviðskipti yfir landamæri innan Evrópska efnahagssvæðisins. Einhvern tímann á síðasta ári vorum við með sambærilegt mál í utanríkismálanefnd þegar verið var að taka þessar reglur upp í EES-samninginn. Hér er komið frumvarp til að fylgja því eftir. Eins og segir í nefndarálitinu hefur nefndin fjallað um málið og fékk á fund sinn Heimi Skarphéðinsson frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, Gunnar A. Ólafsson og Heimi Örn Herbertsson frá Nova hf. og Breka Karlsson og Einar Bjarna Einarsson frá Neytendasamtökunum. Umsagnir um málið voru eingöngu tvær og voru frá Neytendasamtökunum og Nova hf. Þá barst nefndinni líka minnisblað frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu til að bregðast við þeim athugasemdum sem fram höfðu komið í umsögnum þessara umsagnaraðila. Með frumvarpinu er lagt til að innleiða í íslenskan rétt reglugerð (ESB) 2018/302 um ráðstafanir gegn óréttmætum landfræðilegum takmörkunum á netumferð og annarri mismunun sem byggist á því hvert þjóðerni viðskiptavinar er, hvar hann er búsettur eða hvar hann hefur staðfestu á innri markaðnum. Með frumvarpinu er því lagt til að sett verði ný heildarlög um ráðstafanir gegn óréttmætri takmörkun á netumferð o.fl. Um efni og markmið frumvarpsins að öðru leyti vísast til greinargerðar með því. Í umsögn Neytendasamtakanna er vakin athygli á því að aðstoð við neytendur á grundvelli 8. gr. reglugerðarinnar falli vel að hlutverki Evrópsku neytendaaðstoðarinnar (ECC) á Íslandi, sem hýst er hjá Neytendasamtökunum. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að ráðuneytið og Neytendasamtökin hafi komist að niðurstöðu um að samtökunum verði falið þetta hlutverk. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta nefndarálit skrifa, ásamt mér, hv. þingmenn Óli Björn Kárason formaður, Brynjar Níelsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Oddný G. Harðardóttir, Smári McCarthy, Jón Steindór Valdimarsson, Ólafur Þór Gunnarsson og Willum Þór Þórsson. Að lokum, til að setja þetta fram á mannamáli, ætti þetta að gera íslenskum neytendum auðveldara fyrir að kaupa vörur eða þjónustu á netinu og söluaðilar geta þá ekki mismunað eða sagt að þeir selji ekki til ákveðinna aðila eða ákveðinna svæða. Þess ber þó að geta að ekki er sett skylda á söluaðila að senda til viðkomandi landa þannig að neytendur þurfa þá ef svo er að finna aðrar lausnir til að nálgast vöruna eða þjónustuna. Ég tel, virðulegur forseti, að hér sé um hagsmunamál að ræða og það kom til að mynda vel fram í umsögn Neytendasamtakanna sem fögnuðu þessu frumvarpi mjög og lögðu til að það yrði afgreitt hratt og vel á Alþingi.
Herra forseti. Mig langaði bara til að koma aðeins inn í þetta mál af því að mér fannst áhugavert, þegar við vorum að fara í gegnum málið í nefndinni, að heiti frumvarpsins er ráðstafanir gegn óréttmætri takmörkun á netumferð o.fl. En þegar rýnt er í málið, eins og kom fram í máli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur rétt í þessu, þá snýst málið kannski fyrst og fremst um neytendavernd á mjög afmörkuðu sviði og það svið er að mínu mati mjög takmarkað um takmarkanir á netumferð per se heldur meira um hvernig viðskiptum er háttað þegar þau eru stunduð í gegnum net. Að því marki sem það er tilfellið þá er þetta fínt frumvarp, enda er ég á nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar og styð að málið sé afgreitt og því fyrr því betra. Mig langar samt til að nefna að þetta frumvarp tekur í sjálfu sér ekki á mörgum óvissuþáttum sem snúa að skipulagi og rekstri netkerfa að því marki sem þau geta haft áhrif á líf fólks í samfélaginu nú þegar við reiðum okkur þetta mikið á netið í okkar daglega lífi. Hér er ég kannski að fara út fyrir neytendaverndarþáttinn per se - og ég tek eftir því, herra forseti, að ég er byrjaður að sletta orðunum per se, sem er latína, of mikið og biðst afsökunar á því. Það sem er að gerast í viðskiptum á netinu og í rekstri netkerfa, og bara almennt í öllu sem snýr að neti og tölvukerfum, er að við erum að horfa upp á mikla sýndarvæðingu á ýmsum þjónustuþáttum. Í stað þess, eins og var hér áður fyrr í upphafi netsins, að á bak við hverja þjónustu var ein tölva sem hafði fastan viðverustað í heiminum, yfirleitt vegna þess að tölvan var upp á einhver tonn, erum við að tala um eina til tvær tölvur sem eru staðsettar einhvers staðar á jörðinni, sem kann jafnvel að breytast mörgum sinnum á klukkutíma, og með þjónustu liggjandi ofan á sem er í raun ekkert annað en hugbúnaður sem getur breyst og aðlagast og færst til eftir atvikum. Þannig gæti þjónustuverið hýst eitthvað hér á landi eitt augnablik sem væri svo afgreitt frá Kambódíu næsta augnablik. Þetta býður upp á ótrúlega mikla möguleika, t.d. fyrir rekstraraðila að kjósa staðsetningu sem er með ódýrara rafmagn eða lægri kostnað við netumferð eða hvaðeina. En þetta býður líka upp á ýmsa möguleika í því, fyrir rekstraraðila, að veita þjónustu frá þeim stað sem er lagalega hagkvæmast hverju sinni og hentar jafnvel best upp á hluti að gera eins og samskipti við neytendur. Til að gera þetta ögn flóknara erum við að horfa upp á brotthvarf þess sem var hér áður fyrr kallað POTS, með leyfi forseta, eða Plain Old Telephone System, eða gamla góða símkerfið. Í stað þess eru að koma stafræn eða netvædd símkerfi, sem við tölum í daglegu máli um sem 3G, 4G og 5G, og síðan eru einhverjar stafrænar símstöðvar sem byggja á gömlum kapallögnum en eru samt stafrænar að einhverju leyti. Í þessu felst, eins og kom m.a. fram í umsögn sem við fengum til okkar í nefndinni, að hlutar símkerfisins sem maður kannski heldur að séu á tilteknum stað eru það ekki endilega. Þegar maður fær símhringingu úr íslensku númeri, með +354 á undan, gengur maður yfirleitt út frá því að verið sé að veita þá þjónustu, eða alla vega verið að hringja það símtal, frá Íslandi. En það er bara engin trygging fyrir því, enda vitum við öll að við getum farið með farsímann okkar til Ítalíu og hringt þaðan og samt verið á íslensku símanúmeri ef maður er með gamla SIM-kortið. En þetta getur verið útfært á ótal vegu. Það væri hægt að reka símþjónustu í Síle og samt birtast hvar sem er í heiminum sem íslenskur aðili. Þetta mun endurspeglast í því að þjónustustig breytist smám saman með tíð og tíma. Þegar við tölum um þjónustustig þá hugsar fólk yfirleitt kannski bara um vefsíðuna sem maður heimsækir til að stunda viðskipti og kaupa vörur eða þjónustu af, en ekki endilega að sama marki vefþjóninn sem liggur undir þeirri þjónustu eða netþjóninn, hina eiginlegu tölvu sem verið er að keyra þann vefþjón á, hvað þá einhvern greinarmun á undirliggjandi samskiptastöðlum, http eða hvað það er. Ég er ekki að reyna að flækja þessa umræðu heldur er ég kannski frekar að reyna að sýna fram á það að hún er í eðli sínu flókin og neytendavernd er út af fyrir sig ekki nema lítill hluti þess sem þetta snýr að. Ég hef svo sem lýst þeirri skoðun nokkrum sinnum að það að þingmenn setji sig ekki inn í það hvernig internetið er uppbyggt og hvernig það starfar á þessum tímapunkti er mögulega jafn hættulegt og að fólk setji sig ekki inn í hvernig afleiðuviðskiptum var háttað rétt fyrir hrun. Þetta er í vaxandi mæli flækjustig sem kemur okkur öllum við, því miður. Ég vildi gjarnan að þetta væri einfaldara en þangað til við erum búin að ná að búa til almennilegt regluverk utan um þetta er hætta á því að þessir þættir sem geta skaðað neytendur og skaðað almenning hvað allt þetta varðar, t.d. með takmörkunum á netumferð sem slíkri en ekki endilega bara einhverjum viðskiptalegum hindrunum sem varða vistun eða veitingu á vörum eða þjónustu innan Evrópska efnahagssvæðisins. Þetta geta orðið þættir sem verða ráðandi í niðurstöðum dómsmála í framtíðinni, geta verið andlag viðskiptastríða, geta jafnvel í einhverjum tilfellum verið grunnurinn að því að gengið sé gegn mannréttindum fólks. Ég er ekki einu sinni viss um að ég hafi ímyndunarafl til að sjá fyrir mér allar mögulegar leiðir þar sem þetta getur raungerst. En mér finnst ástæða til að við sem þing séum alla vega meðvituð um og eigum samtal um að þetta gæti gerst og þetta er eitthvað sem við verðum að vera vakandi fyrir. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, bara skilja eftir þessa hvatningu. Ég veit að margir hv. þingmenn hafa reynt að setja sig vel inn í þessi mál, þetta er flókið. En vonandi getum við haldið áfram að gera góð frumvörp, eins og þetta er, og horfa á þetta frá nógu mörgum hliðum; taka upp fleiri hliðar á þessu máli og vonandi veita eins góðar lagalegar tryggingar og hægt er miðað við það að við erum að tala í lok dags um alþjóðlegt fjarskiptakerfi.
Virðulegur forseti. Ég bað um að fá að fara í andsvar þegar hv. þm. Smári McCarthy sagði að hann væri alls ekki að reyna að flækja hlutina. En honum tókst það svo sannarlega, alla vega fyrir flest fólk, hugsa ég, sem er ekki mjög mikið inni í þessum málum. Mér varð bara hugsað til þess hvort hv. þingmaður væri ekki örugglega sammála þessari nálgun hérna en hann skrifar að sjálfsögðu undir nefndarálitið og sagði svo í lok ræðu sinnar að hann fagnaði þessu frumvarpi. Bara svo að því sé til haga haldið þá man ég mjög vel eftir því þegar við fjölluðum um þetta mál þegar það kom inn í utanríkismálanefnd á sínum tíma, sem þetta lagafrumvarp byggist svo á. Ég held að við höfum, almennt talið - og ég held meira að segja að Neytendasamtökin hafi skrifað okkur umsögn þá líka - fagnað mjög þessu skrefi. Ég veit að fólk á Íslandi verslar mjög mikið orðið á netinu og margir hafa lent í því að vera búnir að velja sér eitthvað á netinu og svo allt í einu kemur í ljós þegar á að ganga frá kaupum að þar segir: Nei, heyrðu, ég sel þér ekki af því þú ert á Íslandi og tek ekki svona kreditkort og annað. Því miður breytir þetta ekki því að við gætum enn þá lent í því þegar kemur að því að versla á bandarískum síðum því að þetta er auðvitað bara réttarvernd varðandi Evrópska efnahagssvæðið. Þetta þýðir þó alla vega það sem dæmi að þýsk ferðaskrifstofa getur ekki neitað að selja mér einhverja ferð og sama á við um einhverja vöru. Ég gæti aftur á móti þurft að finna leiðir sjálf til að koma henni til landsins því að það er engin skylda á því. Mér finnst mjög mikilvægt að því sé til haga haldið og ég held að þetta sé mikil bót fyrir neytendur þannig að við höfum það alveg á hreinu. Hv. þingmaður kom líka inn á annað og ef ég skil það rétt er hann líka að ræða hér almennt um netöryggismál. Kannski er ágætt að nefna það að við eigum sameiginlegan fund, utanríkismálanefnd og umhverfis- og samgöngunefnd þingsins, um netöryggismál í þessari viku vegna þess að það er gríðarlega mikilvægur þáttur og hann þurfum við að ræða. Hv. þingmaður lýsti því hvernig þessi hlutir geta flætt hér á milli og nefndi símtölin, við fögnuðum því mjög þegar lögin um að taka reikið með, [[Forseti hringir.]]sem gagnast Íslendingum mjög mikið, voru sett fram. Ég vil spyrja hv. þingmann: Er þetta ekki örugglega gott mál og er þá ekki hitt einhver umræða sem við þurfum að fjalla um sérstaklega undir m.a. netöryggismálum?
Herra forseti. Bara svo það sé alveg skýrt: Ég var rosalega ánægður með þetta mál þegar það kom inn í utanríkismálanefnd á sínum tíma, ég er mjög ánægður með þetta frumvarp vegna þess að það tekur einmitt á því vandamáli sem ég hef sjálfur lent í, og ég veit að margir aðrir hafa lent í, að vera að reyna að stunda viðskipti við evrópska aðila í gegnum netið og svo kemur í ljós að þeir eru ekki tilbúnir til að veita þjónustu til Íslands vegna þess að þeir líta á okkur sem einhvern útnára sem skiptir engu máli. Þetta er liður í því að koma í veg fyrir það og það er rétt og eðlilegt að gera það innan Evrópska efnahagssvæðisins og helst úti um allan heim. En við komumst þangað síðar. Það sem ég var að reyna að fjalla um í ræðu minni er einmitt að þó að það sem þetta mál snýst um skipti máli þá snýst þetta kannski ekki nákvæmlega um það sem nafnið á málinu gefur til kynna. Verið er að segja að t.d. megi ekki takmarka aðgang að netskilflötum eins og er fjallað um í frumvarpinu. En það er kannski aðeins vandasamara að fjalla í fyrsta lagi um það hvað netskilflötur er, það er eitthvað sem þarf helst tvo til þrjá tæknimenn til þess að rífast um. Auk þess er hægt að brengla þessar hugmyndir um aðgang að netskilflötum með svo ótrúlega fjölbreyttum hætti og mér finnst alveg ástæða til þess að við sem þing reynum að fjalla um það og finna einhverja leið til að fjarlægja þessa flækju. Ég var svo sem ekki að reyna að flækja málið en ég var frekar að reyna að benda á það að sá þáttur sem ég var að fjalla um er í eðli sínu alveg vandræðalega flókinn.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á þinglýsingalögum, nr. 39/1978, frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Rún Knútsdóttur og Maríu Dungal frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, Ólaf Sigurðsson og Helgu Láru Hauksdóttur frá Landssamtökum lífeyrissjóða og Jónu Björk Guðnadóttur frá Samtökum fjármálafyrirtækja. Nefndinni bárust umsagnir frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, Landssamtökum lífeyrissjóða og Samtökum fjármálafyrirtækja. Með lögum um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru, nr. 25/2020, sbr. lög nr. 82/2020, var m.a. samþykkt ákvæði til bráðabirgða við þinglýsingalög, nr. 39/1978, sem veitti viðauka við veðbréf sem kveður á um frestun greiðslna á skuldum einstaklinga eða fyrirtækja í allt að níu mánuði, sömu réttaráhrif og ef honum væri þinglýst og hann samþykktur af síðari veðhöfum. Heimildin var áður bundin við að kröfuhafar skyldu þinglýsa viðaukanum fyrir 16. mars 2021. Með frumvarpinu er lagt til að kröfuhafar fái lengri frest til að þinglýsa viðaukum við veðbréf sem veita skuldara greiðslufrest á afborgunum og/eða vöxtum til allt að 18 mánaða fram til 16. maí 2021. Gestir voru samdóma um það að heimildin hafi nýst vel, bæði fyrir kröfuhafa og skuldara, og hafi leitt til einföldunar og meiri skilvirkni. Þá væri mikilvægt að framlengja frestinn, m.a. með hliðsjón af sóttvarnaaðgerðum vegna kórónuveirufaraldursins. Meiri hlutinn áréttar að ekki er um íþyngjandi heimild að ræða og telur nauðsynlegt að kröfuhafar geti boðið upp á tímabundin úrræði fyrir skuldara til að mæta tímabundnum erfiðleikum vegna áhrifa heimsfaraldursins. Meiri hlutinn leggur því til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Sá sem hér stendur var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir þetta álit samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Hv. þingmenn Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þorsteinn Sæmundsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir þetta nefndarálit rita auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir.
Virðulegi forseti. Það er aðdáunarvert að heyra hvað forseti fer vel með tölur. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd að tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2017/1564 frá 13. september 2017, um tiltekna leyfilega notkun á tilteknum verkum og öðru efni sem er verndað af höfundarétti og skyldum réttindum í þágu blindra, sjónskertra eða þeirra sem glíma við aðra prentleturshömlun og um breytingu á tilskipun 2001/29/EB um samræmingu tiltekinna þátta höfundaréttar og skyldra réttinda í upplýsingasamfélaginu, verði felld inn í EES-samninginn. Tilskipun 2017/1564 frá 13. september 2017 sem felld var inn í EES-samninginn með ákvörðun nr. 165/2020 hefur það að markmiði að samræma reglur Evrópusambandsins um sérstök leyfileg afnot verka og annars efnis í þágu einstaklinga sem eru blindir, sjónskertir eða prentleturshamlaðir við ákvæði Marakess-sáttmálans um að greiða fyrir aðgengi þeirra sem eru blindir, sjónskertir eða glíma við aðra prentleturshömlun að útgefnum verkum. Sáttmálinn var samþykktur í Marakess 27. júní 2013 og er Evrópusambandið aðili að honum. Tilskipun 2017/1564 er alls 13 greinar og er markmið tilskipunarinnar sett fram í 1. gr. hennar þar sem segir: „Þessi tilskipun miðar að frekari samræmingu á gildandi löggjöf Sambandsins um höfundarétt og skyld réttindi innan ramma innri markaðsins, með því að koma á reglum um notkun á tilteknum verkum og öðru efni án samþykkis rétthafa þeirra í þágu blindra, sjónskertra eða þeirra sem glíma við aðra prentleturshömlun.“ Þetta markmið er síðan nánar rætt í 1.–8. og 16.–18. formálsgreinum tilskipunarinnar. Tilskipunin er liður í aðild Evrópusambandsins að Marakess-sáttmálanum, eins og að framan greinir. Með því að innleiða tilskipunina er jafnframt búið í haginn fyrir Ísland til að gerast aðili að sáttmálanum en ýmis hagsmunasamtök sjónskertra og leshamlaðra hafa óskað eftir að Ísland verði sem fyrst aðili. Gera þarf breytingar á höfundalögum. Lagt hefur verið fram á Alþingi frumvarp til laga um breytingu á höfundalögum, nr. 73/1972, með síðari breytingum (takmarkanir á einkarétti höfunda til hagsbóta fyrir einstaklinga með sjón- og lestrarhömlun), 136. mál á 151. löggjafarþingi. Ég legg til, virðulegur forseti, að að aflokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um opinberan stuðning við nýsköpun. Markmið frumvarpsins er að efla opinberan stuðning við nýsköpun á landinu með einföldu verklagi, skýrri ábyrgð og sterkum tengslum við háskólasamfélag, atvinnulíf og hagaðila. Áhersla er lögð á eflingu nýsköpunar á landsvísu, stuðning við nýsköpun á sviði hátækni og rannsóknir og fræðslu í byggingariðnaði. Leitast verður við að forgangsraða verkefnum, draga úr yfirbyggingu og auka sveigjanleika þannig að opinbert fé nýtist sem best til þeirra verkefna sem það er veitt í. Því markmiði verður náð með eftirfarandi aðgerðum sem felast að hluta í frumvarpi þessu en eru einnig verkefni sem unnið er að nú þegar í ráðuneytinu. Vegna aukinnar áherslu á stuðning við frumkvöðla og sprotafyrirtæki í nýsköpun verður stofnað tæknisetur í samstarfi við háskólasamfélagið. Tæknisetrið mun byggja á grunni Efnis-, líf- og orkutækni, Rannsóknastofu byggingariðnaðarins og hluta Frumkvöðlaseturs hjá Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Frumvarpið gerir ráð fyrir heimild til að stofna óhagnaðardrifið einkahlutafélag um slíkt tæknisetur þar sem ríkið er eigandi, en aðkoma háskólastigsins er stjórnunarlegs eðlis. Mikilvægt er að tryggja formlega aðkomu háskólasamfélagsins að rekstri tæknisetursins og að háskólarnir taki virkan þátt í að þróa verkefnið áfram. Lagt er upp með að félagið styðji við starfsemi frumkvöðla og fyrirtækja á sviði hátækni, verkfræði, raunvísinda og skyldra greina og sé vettvangur fyrir rannsóknir og þróun á þessum sviðum. Þá er lögð sérstök áhersla á eflingu nýsköpunar á landsbyggðinni og til að vinna með skilvirkum hætti að því markmiði verður settur á fót verkefnasjóður um nýsköpun á landsbyggðinni. Sjóðnum er ætlað að styðja við nýsköpunarverkefni í samvinnu við landshlutasamtök, atvinnulíf og þekkingarsamfélög á viðkomandi svæðum og auka þannig slagkraft nýsköpunarverkefna sem studd eru af byggðaáætlun, sóknaráætlunum landshlutanna og öðrum áhersluverkefnum svæðanna. Hér er um að ræða verkefni sem birtist ekki beint í frumvarpinu en er í vinnslu í ráðuneytinu þar sem unnið er að því að koma slíkum verkefnasjóði á fót og skilgreina betur þær kröfur og skilyrði sem fylgja eigi stuðningi úr sjóðnum. Ráðuneytið mun stuðla að áframhaldandi stuðningi við frumkvöðla á fyrstu stigum, svo sem með samstarfi við bæði opinbera aðila og einkaaðila um þjálfun og leiðsögn fyrir frumkvöðla. Áhersla verður lögð á að samræma og samþætta slíka aðstoð við starfsemi atvinnuþróunarfélaga og klasa um land allt. Auk þess verður áfram haldið stuðningi við stafrænar smiðjur eða á ensku, með leyfi forseta, „Fab Labs“, víðs vegar um landið, auk stuðnings við nýsköpunar- og frumkvöðlamennt á öllum skólastigum í samstarfi við mennta- og menningarmálaráðuneytið og skólayfirvöld. Í frumvarpinu er kveðið á um áframhaldandi rannsóknir, fræðslu, upplýsingamiðlun og gagnasöfnun á sviði mannvirkjamála og mun sú starfsemi byggja á grunni Rannsóknastofu byggingariðnaðarins. Í samvinnu við félagsmálaráðuneytið verða verkefni á þessu sviði flutt til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, þar á meðal útgáfa svokallaðra Rb-blaða, upplýsingamiðlun og gagnasöfnun ásamt því að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun tekur yfir þær prófanir á byggingarvörum sem nauðsynlegt er að halda áfram með til að tryggja samfellu í verkefnum og þjónustu. Jafnframt verður unnið að því að prófanir á byggingarvörum verði í framtíðinni framkvæmdar af faggiltum aðilum í samræmi við alþjóðlegar gæðakröfur. Þær prófanir sem forsendur eru til að framkvæma á markaði verða síðan látnar einkaaðilum eftir. Settur verður á fót samkeppnissjóður byggingarrannsókna í þeim tilgangi að efla rannsóknir í greininni. Sjóðurinn er samstarfsverkefni félags- og barnamálaráðherra og ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra en verður í umsýslu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Um þennan sjóð er kveðið á í frumvarpinu með breytingu á lögum um mannvirki, nr. 160/2010. Enn fremur verður unnið að aukinni samþættingu og einföldun í opinberri þjónustu við atvinnulífið. Þetta á m.a. við um mælingaþjónustu og prófanir sem krefjast flókins tækjabúnaðar og gæðastjórnunarkerfis og annan stuðning við atvinnulíf og nýsköpun. Starfsemi efnagreininga hjá Nýsköpunarmiðstöð verður sameinuð efnamælingum Hafrannsóknastofnunar í þeim tilgangi að ná fram aukinni samþættingu, hagræðingu og auknum gæðum í þjónustumælingum á vegum hins opinbera. Í frumvarpinu sjálfu felast nánar tiltekið efnisákvæði sem heimila stofnun einkahlutafélags um rekstur tækniseturs, skerpa á heimildum ráðherra og fella brott lög nr. 75/2007, um opinberan stuðning við tæknirannsóknir, nýsköpun og atvinnuþróun, en þau lög leggja grunninn að starfsemi Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands og stofnunin hefur starfað eftir þeim. Þá eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á öðrum lögum sem vísa til Nýsköpunarmiðstöðvar, þ.e. lögum um byggingarvörur, nr. 114/2014, og lögum um vísitölu byggingarkostnaðar, nr. 42/1987. Jafnframt er lögfest hlutverk Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar við rannsóknir, kynningu, fræðslu og gagnaöflun í tengslum við byggingar- og mannvirkjarannsóknir og settur á fót samkeppnissjóður um slíkar rannsóknir. Þá er í ákvæðum til bráðabirgða kveðið nánar á um niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar og flutning verkefna stofnunarinnar, réttindi starfsmanna og tilfærslu eigna stofnunarinnar líka. Hvað starfsmannamálin varðar munu stöðugildi fylgja með flutningi verkefna auk þess sem tæknisetrið mun ráða til starfa starfsfólk með þekkingu og reynslu. Hluti starfsmanna stofnunarinnar hefur þegar fært sig um set og hluti á rétt á biðlaunum eða eftirlaunum þegar stofnunin verður lögð niður. Ekki verður þó hjá því komist að einhverjir starfsmenn missi starf sitt. Verði frumvarpið að lögum mun Nýsköpunarmiðstöð hætta starfsemi sinni þann 1. maí nk. og fram að því verður áfram unnið að flutningi verkefna. Upphaflega hafði verið boðað að stofnunin yrði lögð niður um komandi áramót en ákveðið var að færa það til 1. maí, svo klára mætti farsælan flutning verkefna, tilfærslu rannsóknarsamninga og til að starfsfólki og stjórnendum gæfist rýmri tími til frágangs. Herra forseti. Umhverfi nýsköpunar á Íslandi hefur tekið stakkaskiptum á undanförnum árum og frumvarpið tekur mið af því. Nýsköpunarmiðstöð Íslands hefur gegnt mikilvægu hlutverki í þágu atvinnulífs og nýsköpunar frá því hún var sett á laggirnar árið 2007 og fyrir það mikilvæga starf ber að þakka. Með frumvarpinu erum við að forgangsraða verkefnum í þágu atvinnulífs og samfélags í takt við nýsköpunarstefnu. Undanfarna mánuði höfum við því unnið að því að endurskoða hlutverk stofnunarinnar og fundið hluta af verkefnum hennar nýtt heimili í öðru rekstrarformi á meðan öðrum verkefnum verður hætt. Það er eðlileg þróun í hinu kvika umhverfi nýsköpunar hér á landi og í samræmi við þróun og forsendur í atvinnulífi að stjórnvöld endurskoði umgjörð stofnana með reglulegu millibili með það að markmiði að opinber stuðningur þjóni sem best þörfum samfélagsins hverju sinni. Það er einlæg trú mín að þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu, með þeirri vinnu sem átt hefur sér stað við undirbúning þess, verði til heilla fyrir umhverfi nýsköpunar hér á landi. Virðulegur forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Virðulegi forseti. Við í hv. fjárlaganefnd sendum spurningar um ýmislegt varðandi nýsköpunarmál. Það var ansi langur listi en að síðustu var beðið um upplýsingar varðandi frumvarp til fjárlaga fyrir 2021 og fjármálaáætlun, þ.e. hvernig stjórnsýslukostnaður lækki og framlög til nýsköpunarverkefna aukist að sama skapi. Svarið hvað varðar aukin framlög til nýsköpunarverkefna er góðra gjalda vert. Það er svo sem verið að auka þau. En í tengslum við niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar sagði ráðherra að það leiddi til hagræðingar og minni stjórnsýslukostnaðar. Afraksturinn ætti í auknum mæli að renna til þeirra verkefna sem þar lægju undir. Þeim hluta svarsins var einfaldlega sleppt. Því langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra, einfaldlega bara beint út: Er til greining á því að þessar breytingar, sem er verið að gera með niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, leiði til hagkvæmni, minni stjórnsýslukostnaðar og betri þjónustu við þá sem sinna nýsköpun? Er sú greining til?
Herra forseti. Fyrst, bara svo að það sé alveg skýrt, þá er þessi ákvörðun ekki tekin vegna hagræðingarkröfu eða henni einhvern veginn stýrt af vilja mínum til að hagræða. Verkefnið leiðir það af sér að við erum að forgangsraða verkefnum sem við teljum að ríkið eigi að stíga inn í og sinna. Það gerir að verkum að af rúmlega 700 millj. kr. sem fara árlega inn í Nýsköpunarmiðstöð verða um 300 millj. kr. eftir þegar þessu verkefni er lokið. Ég legg hér til að þeim sé í raun skilað aftur inn í ríkissjóð. Auðvitað eru fjölmörg verkefni að fara á nýjan stað og í því felast samlegðaráhrif, til að mynda með flutningi til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Þar erum við einfaldlega að setja málaflokkinn á einn stað sem ég trúi að muni bæta stöðu hans í heild sinni. Það sama á við um önnur verkefni sem eru einfaldlega að fara á nýtt heimili. Við erum að gera samning við Hafrannsóknastofnun sem þegar er með ákveðin tæki og þar er ákveðin þekking. Ég held að bæði sé það verkefninu til heilla og muni líka leiða af sér frekari samlegðaráhrif sem mér finnst skipta máli að séu partur af þessu. Það er ekki sérstök greining önnur en það sem varðar fjármál Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands. Við látum fjármuni fylgja þeim verkefnum sem fara á nýjan stað. Við erum ekki að flytja verkefnin án fjármagns þannig að það muni bitna á verkefnum sem þegar eru á öðrum stað í stjórnkerfinu. Það er ekki til önnur greining en sú að við horfum á fjármagnið sem fer nú þegar til Nýsköpunarmiðstöðvar. Með flutningi verkefna, og auðvitað líka nýjum verkefnum sem verður að koma á fót, verða eftir 300 millj. kr. sem fara síðan til baka inn í ríkissjóð.
Virðulegi forseti. Ég spurði einmitt hvort þessi greining væri til og svarið var, að ég tel, nokkuð skýrt: Nei, hún er ekki til. Hún er bara til hvað varðar fjárhag Nýsköpunarmiðstöðvar sjálfrar. Ástæðan fyrir því að ég spyr er að hæstv. ráðherra sagði, við meðhöndlun málsins á undanförnum mánuðum, að ein af ástæðunum fyrir því að verið væri að leggja í þá vinnu að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands, dreifa verkefnunum o.s.frv., væri að það leiddi til lægri stjórnsýslukostnaðar sem myndi búa til meira svigrúm til að setja fjármagnið sem sparaðist til þeirra verkefna sem þar liggja undir. Þess vegna er ég að spyrja að þessu. Við erum að færa stjórnsýslukostnað frá einum stað, sem er í Nýsköpunarmiðstöð Íslands, á marga aðra staði, vissulega með einhvers konar samlegðaráhrifum o.s.frv. En ég var að spyrja hvert samasemmerkið þarna á milli væri. Segjum að 300 milljónir í stjórnsýslukostnað vegna NMÍ fari til ríkissjóðs, hver er þá kostnaðurinn á móti hjá öllum hinum aðilunum sem taka við verkefnum? Ég spyr af því að í útskýringum á því af hverju verið væri að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð sagði ráðherra það gert til að spara stjórnsýslukostnað. Ég hef ekki séð nein gögn um að það sé satt. Þess vegna spyr ég.
Herra forseti. Ég veit ekki hvort ég er með einhverjum hætti að misskilja hv. þingmann eða hvort hann er, viljandi eða óviljandi, að snúa út úr. Það er augljós hagræðing innan stjórnsýslunnar þegar við getum haldið áfram verkefnum og flutt fjármagn með þeim verkefnum. Við sendum þau ekki fjársvelt á nýjan stað heldur fylgir þeim á nýjan stað það fjármagn sem hefur farið til þeirra. Við lækkuðum stjórnsýslukostnað um 300 millj. kr. Það er hagræðingin. Það sem ég sagði í fyrra svari mínu er að við förum ekki í þetta verkefni með það eitt að markmiði að geta skilað 300 millj. kr. inn í ríkissjóð að nýju. Verkefnið er að forgangsraða verkefnum, hætta þeim sem við teljum ríkið ekki þurfa að sinna lengur á ákveðnum svæðum og færa verkefni á betri stað þar sem ég trúi að þau muni eflast. Og við látum fjármagnið fylgja. Af öllu þessu leiðir að 300 millj. kr. sitja eftir. Ég tók ákvörðun um að finna ekki ný verkefni til að nýta fjármagnið í heldur skila því í ríkissjóð. Í samhengi við allar aðrar ákvarðanir sem við höfum tekið, sem hafa falið í sér stórkostlega aukinn stuðning og fjármuni úr ríkissjóði í alls konar nýsköpunarverkefni, felur það sem snýr að Nýsköpunarmiðstöð Íslands í sér 300 millj. kr. hagræðingu innan stjórnsýslunnar. Við gerum ekki ráð fyrir að aukinn kostnaður verði á þeim stöðum sem verkefnin hafa farið á heldur flytjum við fjármagnið með. Það er kostnaðarmatið og það er auðvitað gert í samvinnu og samtali við þær stofnanir sem taka við verkefninu. Að baki eru til greiningar og samtal á milli þeirra sem taka við verkefninu og okkar sem erum að flytja það yfir, kostnaðargreining, samlegðaráhrif, ábatagreining o.s.frv.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Eins og komið hefur fram gegnir Tækniþróunarsjóður lykilhlutverki í stuðningsumhverfi nýsköpunar hérlendis og er í raun sú grein ríkissjóðs sem styðja skal við tækniþróun í landinu. Þess vegna er lagagrundvöllur þessa sjóðs forsenda þess að við getum nýtt okkur auðlindir og mannafla og staðið jafnfætis öðrum þjóðum, lífskjörum, byggt grunn undir framleiðsluiðnað sem atvinnugrein og nýtt íslenskt hugvit til að ná markaðsforskoti á heimsvísu í einstökum greinum. Það er náttúrlega markmiðið með þessu öllu saman, mjög göfugt og ánægjulegt. En ég vil víkja aðeins að 1. gr. Þar er fjallað um hlutverk sjóðsins og mætti ýmislegt finna að þessu orðalagi þar en ég sleppi því hér. En það er einkanlega eitt atriði sem ég staldraði dálítið við. Þar segir varðandi hlutverk sjóðsins að hann eigi að styrkja uppbyggingu sprotafyrirtækja og eiga aðild að þeim á frumstigi nýsköpunar. Hér kemur að því sem ég held að þurfi að skýra betur; sjóðurinn getur náttúrlega ekki verið óháður burðaraðili styrkveitingar til nýsköpunar í landinu á sama tíma og hann er eignaraðili að einstökum sprotaverkefnum, þ.e. að hann eigi aðild á frumstigi nýsköpunar. Hann er samkeppnissjóður og hlýtur þá væntanlega þurfa að starfa sem óháður og hlutlaus matsaðili umsókna í sjóðnum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Þegar sjóðurinn á sjálfur orðið aðild að verkefninu, eru ekki þarna hreint og beint alvarlegir hagsmunaárekstrar?
Hv. þingmaður. Nú er forseti í svolitlum vanda staddur. Var þingmaðurinn að tala um 19. dagskrármálið? [[Gripið fram í.]]- Nei, hann er nr. 20, [[Gripið fram í.]]þannig að það dagskrármál er ekki núna, [[Gripið fram í.]]þannig að við getum væntanlega sleppt þessu andsvari. [[Gripið fram í: Þá tek ég það bara aftur næst.]]Tekur það aftur næst. Það er gaman að heyra hana aftur. [[Gripið fram í: Alltaf gaman að sjá þig.]]
Herra forseti. Við ræðum um nýsköpun og breytingar á tilhögun þar og það hafa komið fram ansi djarfar tillögur um breytingar í því máli sem snertir opinberan stuðning við nýsköpun og tæknirannsóknir. Ég ætla aðeins að fara yfir áhyggjur mínar í þeim efnum hvað byggingarrannsóknir snertir. Við höfum rætt þetta mál og skyld mál hér saman í þingsal, ég og hæstv. ráðherra. Ég er enn tvístígandi þegar kemur að breytingunum því ég lít svo á að byggingarrannsóknirnar sem hafa verið í gangi hjá Nýsköpunarmiðstöðinni séu eins konar grunnrannsóknir í samfélagsþágu. Þau snúast m.a. um hina, mér liggur við að segja eilífu myglu sem hrjáir húsnæði og svo t.d. um steinsteypurannsóknir og steinsteypuþróun sem hefur verið mjög merkileg, jafnvel á heimsvísu. Ég er í sjálfu sér feginn að sjá að ef verður af þessum breytingum, að fella niður Nýsköpunarmiðstöð, verði byggingarrannsóknirnar vistaðar hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Það er til bóta miðað við að þær væru nánast munaðarlausar ef þær væru eingöngu hjá einkaaðilum. En fjármögnun er þegar allt kemur til alls lykillinn að byggingarrannsóknum á landsvísu og þá er spurning um hversu vel samkeppnissjóðir geta séð um þessa fjármögnun, sinn hluta, því að þeir sjá aðeins um hluta af fjármögnun. Þegar um er að ræða opinbera aðila er það 80% og þegar um er að ræða verkfræðistofur er það 65%. Það finnst mér kalla á mjög mikinn stöðugleika í grunnrannsóknum eða fjármögnun þeirra, með ríkisframlögum hreinlega. Mestu fjármunir landsmanna eru fólgnir í byggingum og það þarf að standa vel að rannsóknum sem tengjast þeim. Það sem ég á hér við nokkurn veginn er að það sé trygg fjármögnun fyrir það sem ég kalla stofnrannsóknir, eins og myglurannsóknirnar eru, og samfellu í starfi. Það séu ekki eingöngu bylgjur sem ganga í takt við úthlutanir samkeppnissjóða heldur sé samfella í því starfi og einnig trygg fjármögnun fyrir samhæfingu og samvinnu innan þessa stóra geira sem byggingarrannsóknir eru. Það eru, eins og allir vita, bæði háskólar og verkfræðistofur sem koma þar inn í. Mér finnst þurfa að vera þar einhver samhæfingaraðili og það á að vera þessi deild innan Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Hún getur starfað með áætlunargerð og tillögum og ráðstefnum og að eigin rannsóknum, að sjálfsögðu, og tryggja þá um leið að grunnupplýsingar séu til reiðu á netinu og með öðrum hætti, þ.e. ritröð handbæklinga og alls konar upplýsingar sem skipta máli varðandi þessar rannsóknir. Þetta er það sem ég vil segja um byggingarrannsóknir. Svo komum við að því sem gengur undir gælunafninu Eló, hjá Nýsköpunarmiðstöðinni, en það er Efnis-, líf- og orkutækni. Það hefur verið til skamms tíma, eftir því sem ég best veit, 15, 16, 17 manna vinnustaður og þeirra hlutverk er að styðja við mikilvægar grunnrannsóknir, stunda hluta af þeim jafnvel og taka þátt í þróunarverkefnum í samvinnu við fyrirtæki sem leitað hafa til þeirra. Þetta er þá hluti af nýsköpun. Mig langar bara að benda á eitt verkefni sem ég hef komið nálægt sjálfur, sem er að vinna mjög dýrmætar og merkilegar basalttrefjar úr íslensku grjóti sem gæti verið efni í mjög merkilegan iðnað á Íslandi. Í líftækninni hafa verið rannsóknir, t.d. hvað varðar lífhagkerfi svokölluð og í orkutækni hafa verið rannsóknir og vinna sem tengist orkuskiptum. Ég ætla ekki að eyða tímanum í að rekja þetta frekar, en það sem mér gengur til, herra forseti, með þessu tali er að þarna vil ég meina að nýtt fyrirtæki í meiri hluta eða fullri eigu ríkisins tryggi ekki sjálfkrafa þessa starfsemi og fjármagn til hennar. Samkeppnissjóðirnir skipta vissulega máli hér eins og varðandi byggingarrannsóknir, en það er spurning hvort styrkhlutfall til svona ohf.-fyrirtækja hafi ekki sýnt að það sé örugglega lægra en til ríkisstofnana. Ég efast um að samkeppnissjóðirnir líti þessi tvö ólíku form, þ.e. hreina ríkisstofnun og ohf.-fyrirtæki sömu augum og það sé töluverð hætta á því að svona ohf.-stofnun, ekki fyrirtæki svo að ég segi nú rétt frá, hafi minni möguleika á styrkjum hjá samkeppnissjóðunum en öflug ríkisstofnun. Svo er það að alþjóðastyrkir ganga síður til ohf.-fyrirtækja en ríkisstofnana. Það er einfaldlega vegna þess að það er fyrirsjáanlega veik eiginfjárstaða, litlar eignir og lítið eigið fé sem tilvonandi tæknistofnun mun hafa, eðlilega. Þannig að ég spyr einfaldlega: Má ekki endurskoða þetta fyrirkomulag aðeins betur og hafa samvinnu við hagaðila og háskóla og fagfólkið hjá Nýsköpunarmiðstöð Íslands til að ná betur utan um fjármálahlið þessara rannsókna? Hún er mjög mikilvæg. Auðvitað geta og munu einkafyrirtæki og háskólarnir o.s.frv. áfram stunda svona rannsóknir en á sama hátt og með byggingarrannsóknirnar finnst mér vanta kjölfestuna. Svo er það ráðgjöfin til frumkvöðla. Ég vil benda á að þar er eitt og annað sem vekur spurningar, m.a. ef einkaaðilar eiga að sinna ráðgjöf til frumkvöðla sem eru að taka fyrstu skref, þá er spurning hvort verð hjá einkaaðilunum fæli ekki þessa frumkvöðla frá því að taka fyrstu skrefin. Nýsköpunarmiðstöð hefur fengið allt að 1.000 fyrirspurnir um frumkvöðlaverkefni, við skulum orða það þannig, á hverju ári. Það hefur oft verið minna en nálgast þessa tölu, allt að 1.000. Það bendir til þess að það sé nauðsyn að hafa bakhjarl fyrir fyrstu skref sem er mjög ódýr eða ókeypis. Það er það sem ég er að reyna að segja. Mér finnst ríkið geta tryggt það og spyr einfaldlega: Er það ekki svo? Er einhver mótsögn í því að ákveðinn hluti þessarar ráðgjafar verði áfram í höndum ríkisins? Ég tel ekki svo vera. Þá vil ég líka benda á það að mér finnst ekki skýrt hvað verður um skipulag frumkvöðlaaðstoðar um landið allt. Þetta er jú mikilvæg byggða- og atvinnustefna eins og við vitum. Ég get varpað fram spurningum eins og hver verði tengsl við þekkingarsetur, sem eru til um allt land. Væri ekki hægt að skýra það betur, búa fyrir fram til tillögu að skipulagi um hvernig samhæfingu og aðstoð við frumkvöðla um allt land verður háttað? Það þarf líka að tryggja að það verði samhæfing og tenging við frumkvöðlasetur atvinnulífsins því þau eru orðin nokkur. Það er búið að stofna frumkvöðlasetur á Íslandi. Það þarf að vera einhvers konar samhæfing og tenging milli þeirra og það gæti verið í höndum þeirra aðila sem myndu sjá um aðstoð við frumkvöðla á fyrstu skrefum. Þetta er sumt af því sem ég hef áhyggjur af. Ég verð að segja, herra forseti, að ég er að viðra mínar áhyggjur úr ræðustól og um leið ansi margra sérfræðinga sem hafa verið í sambandi við mig, líka í ljósi þeirrar nýsköpunarstefnu sem við getum hreykt okkur af að hafi verið sett í fyrsta sinn og er framsækin að mínu mati. Þegar allt kemur til alls eru tvær leiðir núna fram undan. Það er að endurvinna þetta frumvarp í ráðuneytinu að einhverju leyti með nægilegu samráði eða að þingnefnd, hv. atvinnuveganefnd, leggi verulega mikla vinnu í það að skýra ýmislegt í þessu frumvarpi. En hvor leið sem farin verður finnst mér það verða að leiða fyrirsjáanlega - ég nefni orðið fyrirsjáanlega - til þess að tæknirannsóknir og nýsköpun á Íslandi eflist mjög því að við höfum mikla þörf fyrir það í íslensku samfélagi núna, hvort sem við tölum um fyrir eða eftir Covid. Það finnst mér vera verkefni okkar í þinginu að tryggja.
Herra forseti. Við ræðum opinberan stuðning við nýsköpun, mjög mikilvægt málefni. Ég þakka hv. þingmanni ræðu hans hér, sem var ágæt. Ríkisstjórnin segir í stjórnarsáttmála sínum frá 2017 um mikilvægi nýsköpunar: „Nýsköpun og hvers konar hagnýting hugvits er mikilvæg forsenda fjölbreytts atvinnulífs, sterkrar samkeppnisstöðu, hagvaxtar og velferðar þjóða …“ Þetta er allt mjög göfugt og hljómar vel. En síðan segir einnig í stjórnarsáttmálanum: „Ríkisstjórnin mun vinna að því að skilyrði hér á landi fyrir frumkvöðla og sprotafyrirtæki verði framúrskarandi.“ Svo segir einnig að hugvit einstaklinga sé mikilvægasta uppspretta nýsköpunar, og skal hér tekið heils hugar undir það. Undir þessum orðum mætti ætla að ríkisstjórnin vilji efla starf hugvitsmanna og búa þeim viðunandi starfsumhverfi. Hugvitsmenn og frumkvöðlar hafa með sér tvenn hagsmunasamtök, SFH, sem stendur fyrir Samtök frumkvöðla og hugvitsmanna, og KVENN, félag kvenna í nýsköpun. Þessi ágætu félög starfa í anda þeirra markmiða sem ríkisstjórnin og ráðherrar hennar setja sér í þessum tilvitnuðu yfirlýsingum sem ég las hér upp áðan. Þessi félög hljóta því að vænta þess að fá stuðning við verkefni sín frá ríkinu. Þau hafa sinnt margvíslegum og áhugaverðum verkefnum, m.a. fyrir öryrkja og Þroskahjálp og annað slíkt. En málið er að þessum félögum hefur í tvígang verið synjað um styrki frá hinu opinbera. Framlögin voru mest árið 2013, en fóru síðan minnkandi, og árið 2017 hefur ráðuneyti nýsköpunar synjað þeim algerlega um styrki. Fyrir þessu liggur enginn rökstuðningur. Ég vil spyrja hv. þingmann, ég veit ekki hvort hann þekki málið sérstaklega, en er þetta ekki algjörlega á skjön við það sem hér hefur verið sagt og kemur sérstaklega fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar?
Herra forseti. Ég tek mér bara stöðu sem ráðherra og framkvæmdarvaldið. Ég held að það hefði nú verið ágætt hjá hv. þingmanni að spyrja hæstv. ráðherra. En ég tek undir það að þessi ríkisstjórn hefur sett sér þau markmið að hér verði framúrskarandi umhverfi nýsköpunar og tel að hún hafi nú gert ansi margt í þá veru. Ég vil ekki telja upp Kríu-sjóðinn og Nýsköpunarsjóð námsmanna og nýsköpunarsjóð í heilbrigðisþjónustu og nýsköpunarsjóð í matvælaframleiðslu og annað slíkt, vegna þess að þá gæti hv. þingmaður haldið því fram að við hefðum ekki gert nægilega mikið. En samt sem áður er það svo að þessir sjóðir eru til og skipta nú sennilega mörg hundruð milljónum, ef ekki yfir milljarð. Sett er fram nýsköpunarstefna í fyrsta skipti, sem er mjög framsækin að mínu mati. Klasasamstarf á Íslandi er eflt og verið er að setja fram klasastefnu, sem er lykilatriði í nýsköpun, og búið er að efla Tækniþróunarsjóð verulega og samkeppnissjóðina yfir höfuð. Það er nýbúið að gera það í gegnum vísinda- og tæknisamvinnunefnd ráðherranna. Það sem hér er undir eru breytingar á skipulagi. Ég fór yfir mikilvægi þess að það sé í góðu horfi og tel að ráðherra hafi lagt fram frumvarp sem er vísir til þess, en að það þurfi að endurskoða það eða vinna það betur í nefnd. Nær því að hrósa núverandi stjórnvöldum fyrir nýsköpun eða aðstoð við nýsköpun kemst ég ekki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið, að fara yfir mikilvægi nýsköpunar og þeirra sjóða sem hann nefndi hér og ég tek að sjálfsögðu undir það. En ég óttast að t.d. með því að setja á laggirnar þennan nýja sjóð, sem við erum að fara að ræða, Tækniþróunarsjóð, sé í raun og veru verið að hverfa frá því að einyrkjar, ef við getum orðað það svo, á sviði nýsköpunar fái aðgang að þessu þolinmóða fé sem þeir þurfa nauðsynlega á að halda til þess að geta sinnt nýsköpun sinni. Það eru stórir aðilar í kringum þessa sjóði, ríkisstyrktir háskólar og fleiri. Það sýnir bara að þarna eru lítil hagsmunasamtök sem skipta miklu máli og búin að vinna mikla sjálfboðavinnu, hafa fengið viðurkenningu erlendis, eins og KVENN, félag kvenna í nýsköpun, o.s.frv., að verið er að draga úr stuðningi við þessa hópa, sem ég hef miklar áhyggjur af og finnst það vera algerlega á skjön við það sem verið er að gera hér í nýsköpunarmálum. Það er mikilvægt að talað sé fyrir mikilvægi nýsköpunar, sérstaklega á þessum erfiðu tímum. Þess vegna vildi ég koma þessu á framfæri. Af því að hv. þingmaður minntist á það hef ég áður rætt þetta við hæstv. ráðherra. Það var lítið um svör en farið í kringum hlutina, eins og oft vill verða þegar ráðherrar eru spurðir. En ég legg áherslu á að það er mjög mikilvægt að sinna þessum hópi. Þetta er fámennur hópur en sinnir gríðarlega mikilvægu starfi, m.a. samskiptum við þá sem eru að byrja í nýsköpun, veitir leiðbeiningar, heldur fyrirlestra og annað slíkt, sem er ákaflega mikilvægt.
Herra forseti. Aðstoð við frumkvöðla eða stuðningur eða samstarf við frumkvöðla er mjög flókið ferli í sjálfu sér, einfaldlega vegna þess að frumkvöðlastarfsemi er ákaflega langæ starfsemi yfirleitt, þ.e. tíminn frá því að hugmynd kviknar og þangað til komin er einhver vara getur tekið fimm til tíu ár. Þannig að við erum að tala um þrepaskiptingu sem byrjar með aðstoð í upphafi, sem t.d. Nýsköpunarmiðstöðin hefur verið að veita og aðrir munu vonandi veita í samvinnu við frumkvöðlana sjálfa. Síðan eru það samkeppnissjóðir sem hægt væri að sækja í og þeir hafa verið efldir. Svo koma fyrirtækin til sögunnar, Startup og ýmislegt slíkt sem tíðkast hefur núna, ráðstefnur eða samkomur þar sem verið er að tengja á milli fyrirtækja og frumkvöðla. Það skiptir verulegu máli vegna þess að þar er jú hluti af fjármagninu. Fjármagnið er ekki allt á vegum ríkisins sem kemur til nýsköpunar, svo fjarri því. Það skiptir einmitt máli bæði að fjárfestingarbankar og fyrirtæki komi inn í þetta. Síðan eru það frumkvöðlasetrin sjálf og klasarnir sem koma líka til sögunnar, þannig að ég get alveg tekið undir að það væri æskilegt að þau samtök frumkvöðla sem hv. þingmaður var að kvarta yfir að fengju ekki nóg fé, væru styrkt frekar. En þegar öll þessi margra þrepa eldflaug er skoðuð er ekkert skrýtið þó að ekki sé fullt jafnvægi milli fjármögnunar eða fjárveitingar til allra þessara aðila vegna þess að það er ærið verkefni að gera það svo vel fari.
Hæstv. forseti. Þegar maður les þetta frumvarp yfir og gaumgæfir það þá dettur manni helst í hug að hugmyndin að því hafi fæðst í fundarhléi á landsfundi Sjálfstæðisflokksins þar sem menn hafi verið með uppskrift að ríkisfyrirtækjum sem væri gott að leggja niður. Menn hafi verið með svartan penna og strikað yfir nokkrar stofnanir sem þeim voru ekki að skapi eða þóknanlegar. Þetta mál virðist ekki vera djúpt hugsað og það kann vel að vera að einhvers staðar í heiminum þyki það til marks um að minnka bákn að leggja niður ríkisstofnun sem hefur ágætt orð á sér og stofna í staðinn einkahlutafélag. Það getur vel verið, nota bene í eigu ríkisins. Það getur vel verið að þetta sé einhvers staðar í heiminum sett til marks um vel heppnaða leið til þess að minnka báknið. En við Miðflokksmenn teljum reyndar ekki svo vera. Mig langar að lesa hér úr nýlegri ályktun sem var samþykkt á aukalandsþingi Miðflokksins um daginn. Ályktunin er nr. 10 og er um mikilvægi nýsköpunar. Þar segir, með leyfi forseta: „Miðflokkurinn styður dyggilega við hvers konar framþróun og nýsköpun. Miðflokkurinn telur þó að fyrirliggjandi frumvarp atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra um opinberan stuðning við nýsköpun sem inniber að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands sé samið án fullnægjandi greiningarvinnu á ráðstöfun opinbers fjármagns til rannsóknar og þróunar og án fullnægjandi samanburðar við sambærileg kerfi í öðrum löndum. Það er auk þess gert án fullnægjandi kostnaðargreiningar á fyrirhuguðum breytingum á fyrirkomulagi tæknirannsókna til framtíðar og starfsemi nauðsynlegra rannsóknastofnana atvinnuveganna. Þá vantar faglega greiningu á hvar helstu tækifæri Íslands í tækni- og orkurannsóknum liggi og án þess að áætlun liggi fyrir um markvissan stuðning við þau svið til að hámarka árangur framlags hins opinbera til tæknirannsókna og nýsköpunar í náinni framtíð. Miðflokkurinn telur því skynsamlegt að fresta því að afgreiða umrætt frumvarp þar til niðurstöður slíkrar greiningarvinnu liggja fyrir.“ Nú segi ég aftur, herra forseti: Það kann vel að vera að einhvers staðar í heiminum þyki það rosalega sniðugt að leggja niður vel þokkaða ríkisstofnun og stofna í staðinn einkahlutafélag í eigu ríkisins og telja sig hafa minnkað bákn með því og aukið samlegð og aukið gagnsæi, og ég veit ekki hvað. En þá skal fyrst til taka það sem farið hefur á undan. Við höfum spor til að hræðast. Við höfum tekið ríkisfyrirtæki og breytt þeim í hlutafélög. Stjórnvöld, og þá er ég líka að tala um Alþingi, hafa um leið misst nánast alla aðkomu að þessum fyrirtækjum, hvað varðar stjórnun, eftirlit og hvað sem er. Við höfum mjög slæm dæmi um þetta sem eru nýleg og líka dæmi sem eru gömul. Mig langar að nefna eitt fyrirtæki sem er ríkisfyrirtæki í hlutafélagsformi, sem er hér þremur götum frá að byggja höfuðstöðvar á dýrustu lóð á Íslandi sem er helmingi stærri en stofnunin þarf á að halda og er á stað þar sem slík starfsemi þarf alls ekki að vera á, á dýrustu lóð á Íslandi. En á meðan er sama stofnun, og ég er að tala um Landsbanka Íslands, að selja mjög gott hús á Selfossi. Ég vil geta þess að milli Selfoss og Reykjavíkur eru mjög góðar samgöngur. Fjöldi fólks af Árborgarsvæðinu sækir vinnu til Reykjavíkur. Nú geta höfuðstöðvar Landsbankans staðið hvar sem er. Þær gætu verið á Raufarhöfn, og ég er ekki að gera lítið úr Raufarhöfn, það er mjög góður og skemmtilegur og fallegur staður. Það eina sem gæti orðið til að trufla starfsemina eru tölvusamskipti. Ef þau væru í lagi og samgöngur yrðu aðeins bættar væri ekkert mál fyrir Landsbanka Íslands að hafa höfuðstöðvar þar. Og því segi ég þetta, herra forseti, að ég sé ekki sparnað í því að leggja niður þessa stofnun, sem ber reyndar að með mjög skjótum hætti, og leggja í það fé úr ríkissjóði, hlutafé, nema menn ætli að hafa lágmarkið 500.000 kr., það er hugsanlegt, það kemur þá í ljós á eftir, og breyta apparatinu í einkahlutafélag. Þar sem svona tilraunir hafa verið gerðar áður á Íslandi þá er það þannig að það sem gerist í fyrstu atrennu er að laun allra stjórnenda hækka verulega, yfirleitt umfram almennar launahækkanir. Launakostnaður í þessum fyrirtækjum hækkar verulega. Ég fæ heldur ekki séð í fljótu bragði að svona vel þokkaða ríkisstofnun, sem hefur staðið sig bærilega, eigi að leggja niður með svo bráðum hætti að það kom mjög flatt upp á starfsfólk; það virðist ekki hafa verið gefið neitt merki um það til starfsfólks að þetta stæði til. Í samantekt með frumvarpinu, herra forseti, er tæpt á alls konar atriðum sem í sjálfu sér standast ekki alveg skoðun. Á bls. 12 segir, með leyfi forseta: „Eins og áður hefur komið fram varð stofnunin til með lögum um opinberan stuðning við tæknirannsóknir, nýsköpun og atvinnuþróun, nr. 75/2007, með samruna Iðntæknistofnunar og Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins.“ Nú á einmitt, herra forseti, að taka fullt af verkefnum frá Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins og setja þau inn í nýja Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Það er engin þekking þar. Menn verða þá að flytja þessa sömu starfsmenn, sem þarna missa vinnuna, þangað yfir. Ég velti fyrir mér hagkvæmninni og síðan kemur hér perla, aðeins neðar á bls. 12: „Sú starfsemi sem fram fer í húsnæði Nýsköpunarmiðstöðvar í Keldnaholti og varðar stuðning við frumkvöðla og sprota- og nýsköpunarfyrirtæki á sviði hátækni á betur heima í meiri nálægð og samlegð við háskólasamfélagið og rekstur slíkrar stuðningsþjónustu þarf jafnframt að byggjast á skýru eignarhaldi og ábyrgð.“ Eru samgöngur svona ógreiðar vestan úr bæ upp í Keldnaholt, herra forseti? Nú horfi ég í augun á mesta stuðningsmanni borgarlínunnar á Íslandi sem mun örugglega fagna því mjög að þetta verði með þessum hætti en í sömu andrá eru menn að byggja upp kerfi, rándýrt, sem ekki eru til peningar fyrir til að flytja fólk á milli þessara sömu bæjarhluta. Þessi starfsemi sem er á landsvæði þar sem stækkunarmöguleikar eru fínir - nei, það á að bora þessu niður í Vatnsmýrina og þrengja þar með að flugvellinum sem þetta sama fólk hatast við af því að samgöngur eru ekki það sama og samgöngur. En það er önnur saga, herra forseti. Á bls. 12 segir einnig: „Þá má einnig nefna að ýmis verkefni Nýsköpunarmiðstöðvar sem snúa að stuðningi við nýsköpun á landsbyggðinni mætti tengja við sóknaráætlanir landshluta og atvinnulíf og innviði á viðkomandi stöðum.“ Þetta er alveg hárrétt. En þá ætla ég að nefna það að þeir sem ekki koma fljúgandi í bæinn eiga miklu greiðari leið að Keldnaholti en niður í miðbæ Reykjavíkur, bara svo að það sé sagt, ef menn vilja auka persónuleg kynni eftir að þessari plágu lýkur. Herra forseti. Mér finnst að þetta frumvarp hafi verið samið í fljótræði og ég er t.d. efins um það - ég fæ kannski svar við því hér á eftir frá hæstv. ráðherra, mér sýnist að hún vilji koma í andsvar við mig, sem ég fagna - að samráð eða samband hafi verið haft við viðskiptavini ríkisstofnunarinnar, þ.e. frumkvöðla sem eru með starfsemi. Hefur verið leitað samráðs við þá? Hafa þessar áætlanir verið kynntar fyrir frumkvöðlum, virkum frumkvöðlum? Einhvern veginn er mér það til efs. Það er til ágætur málsháttur vestur í Ameríku sem við Íslendingar ættum stundum að fara eftir: Ef það virkar, ekki breyta því. Hér held ég að við séum með dæmi um eitthvað sem hefur virkað bærilega en þarf nú að leggjast á höggstokkinn út af því að í fundarhléi á landsfundi Sjálfstæðisflokksins hefur einhver verið með lista yfir stofnanir sem hægt væri að strika út til að „minnka báknið“. Menn hafa líka leitað ýmissa leiða til að minnka skriffinnsku og bákn á Íslandi, t.d. með því að leggja niður löggildingu bílasala, eitthvað sem var til stórrar óþurftar og mun færa verslun með notaðar bifreiðar niður á frumskógarstigið aftur. En að hrófla við einhverju sem skiptir einhverju verulegu máli - nei, það vantar kjark til þess, herra forseti. Þann kjark er ekki að finna í fundarhléi á landsfundi Sjálfstæðisflokksins, það er alveg greinilegt. Þess vegna taka menn einhverjar svona ákvarðanir og í staðinn fyrir að leggja eitthvað niður þá á að byggja upp nýtt bákn, en það heitir ehf. og verður þá á ríkisreikningi, það er alveg rétt. En þetta held ég að sé misráðið. Ég átti tal um daginn við einn mesta frumkvöðul á Íslandi. Hann sagði við mig: Taktu eftir einu, um leið og sprotafyrirtæki á Íslandi eru komin af bernsku, jafnvel komin með framleiðsluvöru eða fullmótaða hugmynd, sem þarf bara að hrinda í framkvæmd, þá eru þau oftast seld til útlanda að miklu leyti. Hvers vegna? Jú, það er vegna þess að þessi frumaðstoð við frumkvöðla og menn sem eru í nýsköpun virðist vera í bærilegu lagi, m.a. út af stofnunum eins og Nýsköpunarmiðstöð. Nei, það sem gerist þá, þegar fyrirtækin eru orðin burðug, er að þau fá hvergi fjárhagsfyrirgreiðslu. Íslenskir bankar, þar á meðal tveir ríkisbankar, lána ekki til slíkra fyrirtækja, sem þýðir að fyrirtækin þurfa að leita út eftir fjármagni. Það hefur mjög oft í för með sér að þessi fyrirtæki flytjast úr landi, yfirstjórnin flyst alla vega úr landi og í undantekningartilfellum eru hér einhverjar útstöðvar í vinnu. Ég hefði haldið, herra forseti, að núna þegar við þurfum að skjóta fleiri stoðum undir íslenskt atvinnulíf, og það eru allir sammála um að gera það, alla vega í orði, þá myndu menn hugsa sig um. Í stefnuræðu forsætisráðherra hér um daginn var alltaf verið að tala um eitthvað grænt, græn markmið og græn fyrirtæki, en það er ekkert á bak við þetta. Þetta eru pólitískir límmiðar og límmiðapólitík er ódýr pólitík. Það voru engar alvörutillögur um eitt eða neitt. Það er eins og hér, það á að auka tækniframleiðslu á Íslandi, auka nýsköpun og auka framleiðsluverðmæti þeirra sem þetta gera. Þetta er bara sagt á hátíðlegum stundum en um leið er stofnunin sem þetta sama fólk leitaði til skriðtækluð og menn vita ekkert hvað á að koma í staðinn, nema ehf. Það er alls ekkert skýrt og það er heldur ekki skýrt hvernig það á að virka, alls ekki. Fjárhagslegur sparnaður - nei, hann er ekki hérna. Meint hagræðing - í lágmarki. Betri þjónusta - það getur vel verið að þjónustan batni við að svarað sé í símann með orðunun Nýsköpunarmiðstöð Íslands ehf. í staðinn fyrir Nýsköpunarmiðstöð yfir höfuð. Ég er ekki alveg að kaupa það en það getur verið, hugsanlegt er það. Ef menn halda það er bara miklu ódýrara að halda gott þjónustunámskeið fyrir þá starfsmenn sem þarna voru og á nú að kasta út með litlum sem engum fyrirvara. Ég hefði haldið, herra forseti, að það væri affarasælt, eins og segir í ályktun okkar Miðflokksmanna, að geyma þetta um sinn. Undirbúa þetta betur, hafa kannski samband við viðskiptavinina, frumkvöðlana sjálfa, kanna hug þeirra til stofnunarinnar og þeirra hugsanlegu breytinga sem nú standa fyrir dyrum áður en haldið er af stað út í óvissuna.
Herra forseti. Það eru nokkrar spurningar sem mig langaði að koma með. Hv. þingmaður fer víða í ræðu sinni. Ég átta mig ekki alveg á samhenginu við eignarhald ríkisins á Landsbankanum en ég er alveg til í að ræða hversu góð hugmynd það er að selja banka. Hv. þingmaður segist ekki sjá sparnaðinn. Hann er samt 300 milljónir. Það liggur fyrir og ég hef tekið ákvörðun um að skila þeim fjármunum í ríkissjóð. Þau verkefni sem áfram lifa eru að mínu viti að eflast á nýjum stað. Við erum að setja aukinn þunga í sum þeirra. Það eru samlegðaráhrif, það er aukin skilvirkni, það er ákveðin straumlínulögun innan stjórnkerfisins þar sem við erum að setja verkefnið þar sem málaflokkurinn á heima sem er verkefninu þá til góðs. Ég veit ekki hvort maður eigi að svara því yfir höfuð en hv. þingmaður lætur að því liggja að ákvörðunin sé tekin af því að stofnunin hafi ekki verið mér þóknanleg. Ég vil bara að það sé hér á riti hversu fjarstæðukennd ályktun það er og mínu viti niðurlægjandi fyrir hv. þingmann að halda það. Nýsköpunarmiðstöð Íslands er öflug stofnun með öflugu starfsfólki sem hefur sinnt vinnu sinni vel og af mikilli alúð. Verkefnið snýst um allt annað og meira en það. Það er minni háttar að nálgast málið með þeim hætti. Hv. þingmaður segir að starfsmönnum hafi ekki verið gefið merki. Það var einmitt gert í febrúar og það hefur verið gagnrýnt hinum megin frá að við höfum tekið þennan tíma í það. Það er vegna þess að ég vildi að starfsmenn fengju að heyra af þessum áformum og gætu verið innviklaðir í þá vinnu sem fram undan væri. Það er áhugaverð ályktun hjá Miðflokknum, sem gaman væri að fá að hlýða á hér, að af því að embættismenn hafi ekki unnið nógu miklar greiningar sé ekki hægt að leggja niður opinberar stofnanir og minnka báknið. Það er ágætt að það liggi fyrir að þegar Miðflokkurinn fær tækifæri til að gera það sem hann einmitt segist gera og skrifar stundum greinar um þá er svarið alltaf: Nei, það er ekki hægt. [[Forseti hringir.]] En það að fyrirtæki fái fjármagn erlendis frá er ekki vont. Ef menn halda því fram að Tæknisetur, sem er hugmynd [[Forseti hringir.]]og verkefni sem hefur verið til umræðu í 20 ár, snúist um að svara í símann þá er ekki svo. En samhengið við Landsbankann og þessa þætti, það skil ég ekki alveg. Það væri gott að fá frekari skýringar á því.
Hæstv. forseti. Ég fagna þessu andsvari mjög. Það er mjög auðvelt að benda á líkindi við Landsbanka Íslands hf. Líkindin eru þau að þegar fyrirtæki í eigu ríkisins eru hf.-vædd minnkar aðhaldið sem þau njóta og þau fara sínu fram. Þess vegna minntist ég á það sem er líklega ein mesta sóun í nútímasögu Íslendinga, að byggja höfuðstöðvar fyrir þetta ríkisfyrirtæki á dýrasta stað á Íslandi, ergo helmingi of stórt, og fara þannig inn á leigumarkað. Það er algjör nýlunda fyrir mér að það sé eitthvað sérstaklega framsækið eða nýjungagjarnt að ríkisfyrirtæki séu á leigumarkaði að keppa við einkafyrirtæki. Það er algjör nýlunda fyrir mér að það sé rosalega flott. Ég er nefnilega alveg sammála hæstv. ráðherra um að þessi stofnun er gríðarflott og ég held að ég hafi sagt það nokkrum sinnum í ræðu minni að hún væri vel þokkuð. Jú, þar vinnur fínt starfsfólk sem hefur lagt alúð við verk sín. Ég er algerlega sammála. Þess vegna er Miðflokkurinn á móti því að leggja hana niður umhugsunarlítið eða -laust. Það er ekki mjög flókið að skýra það út. Þessi ályktun sem ég las áðan, ég átti von á að hæstv. ráðherra myndi grípa í það að Miðflokkurinn væri ekki til í að gera neitt þegar ætti að minnka báknið og ég get alveg ítrekað þá skoðun sem ég hélt fram áðan: Nei, mér finnst það ekki framsækið að missa löggildingu bílasala út og gera þann markað ómerkilegri fyrir viðskiptavinina. Mér finnst það ekki eitthvert atriði sem sé til fyrirmyndar til að leggja niður bákn. En ef menn færu í einhver alvöruverkefni í því stendur ekki á Miðflokknum að styðja þau.
Herra forseti. Við fjöllum hér um frumvarp ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um opinberan stuðning við nýsköpun. Þetta er frumvarp sem verið hefur nokkuð til umfjöllunar og einhverjir hópar hafa á því sterkar skoðanir. Saga opinbers stuðnings við vísindarannsóknir á Íslandi er ekki löng. Opinber afskipti af rannsókna- og vísindastarfi í núverandi mynd hófust með stofnun Rannsóknaráðs ríkisins árið 1940 og Vísindasjóðs árið 1957. Saga Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands nær aftur til 2007, með sameiningu Iðntæknistofnunar og Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins. Nú virðist úti um Nýsköpunarmiðstöð, hún fuðrar upp og verður skilin eftir sviðin jörð og öskunni dreift á víðavang. Tugir sérhæfðra starfsmanna fara á aðra vegu, missa vinnu sína, þar af sex sem starfað hafa á landsbyggðinni, en þeir voru þar flestir 13. Þetta er mjög miður. Það ánægjulega við þetta frumvarp er alltént það að nú er sjónum beint að því mikilvæga verkefni sem er nýsköpun. Það er lykilhugtak í samfélagi dagsins, grundvallaratriði fyrir sjálfstæða þjóð sem einsetur sér að efla velferð og skapa þegnum sínum ákjósanlegt líf, líf á borð við það sem best þekkist meðal samfélaga á heimsvísu. Ný verkefni, ný viðfangsefni bíða handan við hornið. Tækni fleygir fram og við horfum fram á kúvendingu á ýmsum sviðum og við tölum um fjórðu iðnbyltinguna með sprengiáhrifum í gervigreind, róbótatækni, sjálfkeyrandi bílum, sjálfvirknivæðingu og fleiru sem mun líklega valda víðtækum samfélagsbreytingum á næstu árum og áratugum. Hvert stefna íslenska stjórnvöld? er spurt og svörin eru ekki sannfærandi. Það er lagt upp í ævintýraferð. Ráðherra ferðamála, iðnaðar og nýsköpunar segir að allt sé að gerast, jörðin sé frjó, markaðurinn bíði ólmur, einkaaðilar geti tekið að sér verulegan hluta af þeim sérhæfðu, samhæfðu, mikilvægu og krefjandi verkefnum sem Nýsköpunarmiðstöð hefur haft á hendi. Ég er mikill unnandi einkaframtaks. Í því býr kraftur, dirfska og áræði og mikið afl til frumkvæðis og framkvæmda. Þetta eigum við sannarlega að virkja. En allt á sín takmörk og á ýmsum sviðum eigum við sameiginlega að móta meginstefnu, halda utan um mikilvæga þætti á sviði rannsókna og innviðauppbyggingar, langtímaverkefni sem útheimta samfellu og samfélagslega ábyrgð þar sem mikilvægt er að safna upp reynslu og sérþekkingu og stunda vísindalegar rannsóknir sem eru lykilatriði í nýsköpunarverkefnum. Þetta eru mikilvæg atriði. Það eru margir spennandi hlutir að gerast á þessu sviði á Íslandi, margvíslegir sprotar og angar sem gefa góð fyrirheit eða gætu gert það ef þeir fá jarðveg og ná að festa rætur. Að þessu ættum við að einbeita okkur með markvissum vinnubrögðum, með þróun, líka varðandi yfirstjórn á þessum málum. Nýsköpun á landsbyggðinni er gríðarlega mikilvæg og er mér hugleikin, en á sama tíma er hún brothætt og sérstakt áhyggjuefni. Ef ég horfi bara á mitt kjördæmi, sem ég geri nú ekki af tilviljun, þá hafa einstaklingar og hópar náð að fikra sig með aðdáunarverðum hætti inn á svið nýsköpunar þótt ytri aðstæður séu þeim að mörgu leyti heldur önugar. Á Skagaströnd er t.d. starfandi sjávarlíftæknisetur sem byggir starf sitt á rannsóknum á lífríki Húnaflóa og hefur alla burði til vaxtar. Á Blönduósi er unnið að áhugaverðum verkefnum í matvælaþróun og spennandi möguleikar eru tengdir gagnaverum. Í Húnaþingi vestra er mikil gerjun og nýsköpun í ferðaþjónustu og ýmsum störfum tengdum þeim. Á Sauðárkróki er unnið af miklum metnaði að þróun á ýmsum vörutegundum sem verða til við sjávarútveginn og það á reyndar einnig við um afurðir sem koma frá landbúnaði. Á Ísafirði vex starfsemi fyrirtækisins Keresis hröðum skrefum, fyrirtæki sem vinnur verðmæta afurð úr fiskroði fyrir erlenda markaði. Á Akranesi og á Ísafirði er fyrirtækið Skaginn 3X sem á í viðskiptum um allan heim með sínar þróuðu hátæknivörur í matvælaiðnaði. Þetta eru bara fá dæmi um möguleikana og hug fólks um landið til að takast á við framtíðina. Það skortir ekkert á áhugann, færnina og þekkinguna hjá fólki á svæðunum. Þetta eru líklega allt dæmi um verkefni sem ég trúi að Nýsköpunarmiðstöð hafi komið að á einu eða öðru stigi í ferli þessara fyrirtækja. Flest sprotafyrirtæki hafa á einhverju stigi notið fyrirgreiðslu og stuðnings, fengið styrki til rannsókna og þróunar, fyrir tilstuðlan Nýsköpunarmiðstöðvar. Ef kostirnir bjóðast drífur fólk að á landsbyggðinni. En okkar, hinna opinberu aðila, stjórnvalda, er að skapa almennar forsendur til þess að nýsköpun fái að dafna og taka þarf sérstakt tillit til aðstæðna þar sem fjarlægðir eru talsverðar og kostnaðarsamt að afla aðfanga, ef það á við, og koma þeim afurðum á markað. Þetta er sérstakt áhyggjuefni, hvernig þessi sprotafyrirtæki fá að spreyta sig á landsbyggðinni. Hugurinn hvarflar að því hvað stjórnvöld sýna raunverulega í verki varðandi mikilvægi þessa þáttar, sérstaklega því sem snýr að nýsköpun utan höfuðborgarsvæðisins. Það er ólíkt hlutskipti að fást við nýsköpun, vísinda- og þróunarstörf á landsbyggðinni eða hér á suðvesturhorninu. En það er ekkert aukaatriði að sprotar nái og fái að dafna að þessu leyti um allt land. Nýsköpunarmiðstöð hefur á sínum starfstíma, sem er ekki langur, 13 ára líftími stofnunar er ekki langur tími, veitt gjaldfrjálsa ráðgjöf til frumkvöðla og sprotafyrirtækja um allt land. Eins og fram kom hjá hv. ræðumanni áðan, Ara Trausta Guðmundssyni, hefur þessi stofnun meðtekið allt að 1.000 handleiðslufyrirspurnir á hverju ári og verið fyrirtækjum gríðarlega mikilvægur stuðningur. Það er hætta á því að öllu þessu starfi, öllu þessu handleiðslustarfi, leiðbeiningum um fyrstu skrefin, verði fórnað og landsbyggðin verði illa fyrir barðinu á þessu. Sprotafyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu eru meira að segja uggandi. Þetta er alvarlegt á okkar tímum. Þetta er alvarleg aðgerð. Reynslan hefur þegar sýnt okkur frá kreppunni 2008 hversu mikilvæg slík þjónusta er fyrir samfélagið, þetta samfélag sem freistar þess að ná öflugri og hraðri viðspyrnu eftir yfirstandandi áfall og hversu mikil verðmæti hún getur skapað. Nýsköpunarmiðstöð hefur stutt lítil sprotafyrirtæki með þekkingu og leiðbeiningum varðandi rannsóknarstyrki. Það hefur slegið nokkuð á aðstöðumun landsbyggðarfyrirtækja sem leita þessarar leiðar og munurinn er mikill því að það fylgir því líka mikill ferðakostnaður að leita sér aðstoðar lykilstofnana í Reykjavík. Nýsköpunarfyrirtæki á landsbyggðinni segja líka að trúverðugleiki þeirra sé stundum dreginn jafnvel í efa vegna þess að þau eru fjarlæg, hafa ekki sama tengslanet og fyrirtæki í Reykjavík. Þess vegna er þessi handleiðsla, leiðbeiningar Nýsköpunarmiðstöðvar, þeim svo dýrmæt. Virðulegi forseti. Opinberum starfsmönnum hefur fækkað á landsbyggðinni og það nær líka til þessa geira, t.d. varðandi Nýsköpunarmiðstöð. Þeim hefur fækkað í seinni tíð. Það er fyrst og fremst af fjárhagslegum ástæðum, hvernig hin fjárhagslega umgjörð stofnunarinnar er búin út. Það er gríðarlegt atriði að við náum að fjölga fólki með sérfræðiþekkingu á landsbyggðinni, breikka þekkingargrunn og efla möguleikana til að sækja um rannsóknarstyrki. Það er hörð barátta, fjármunir eru takmörkuð lind. Það eitt að sækja um, annast umsóknarferlið og leiðbeina varðandi það er mikilvægt. Litlir frumkvöðlar, lítil sprotafyrirtæki, lítil nýsköpunarfyrirtæki hafa ekki þessa þekkingu, þau hafa öðruvísi þekkingu og þarna þurfa þau stuðning. Þróunarsetrin og nýsköpunar- og samfélagsmiðstöðvar um landið gegna þar að vísu miklu hlutverki, virka hreinlega eins og bræðslupottar fyrir hugmyndir og ýmis verkefni. Reynslan sýnir í gegnum árin hvað það er mikilvægt fyrir nýsköpun á landsbyggðinni að hafa sérfræðinga nærri sér, hafa sérfræðifulltrúa í samfélaginu sem geta aðstoðað frumkvöðla persónulega. Þess vegna er þetta svo mikilvægt. Þessum tengslum og tengslaneti hefur Nýsköpunarmiðstöð verið að sinna og rækta og það er ekki svo auðvelt að sjá að önnur fyrirtæki í einkaeigu muni geta skapað sér þessa stöðu nema með ærnum kostnaði. Og hver mun greiða hann? Hugsanlega saxast á þennan 300 millj. kr. pott hjá hæstv. ráðherra við það. Það er jákvætt að heyra að vilji ráðherra standi til þess að efla nýsköpun á landsbyggðinni og mæli hún manna og kvenna heilust. Þetta kemur fram í greinargerð með frumvarpinu en er ekki útskýrt með skýrum hætti. Frumvarpið skilur eftir margar spurningar sem enn hefur ekki verið svarað, en vonandi tekst að vinna með málið í nefnd og við fáum skýrari svör. Herra forseti. Markmið frumvarpsins er að leggja Nýsköpunarmiðstöð niður á allra næstu mánuðum. Það má kannski ráða af mínum orðum að ég sé efins um að þetta sé skynsamleg leið, fremur en að búa stofnunina enn betur út til að geta talað til samfélagsins, tekið einhverjum breytingum. Það er ekkert óeðlilegt að Nýsköpunarmiðstöð þurfi að taka breytingum í takt við tímana, en að við köstum ekki algerlega á glæ þeirri þekkingu og þeirri reynslu, því stofnanaminni sem þarna er inni, brennum það upp, brennum á báli. Það er mikilvægt að geta talað inn í þær miklu breytingar sem fram undan eru og við vitum af, með tæknibreytingum og tækninýjungum sem blasa við. Ég er sem sagt efins um að þau skref sem stigin eru hér séu merki um ráðdeild og skynsemi þó að ráðherra segist munu skila 300 millj. kr. í ríkiskassann til baka. Er það ekki á kostnað neins? Ráðherra metur það svo að með þessari lagagerð verði skapað umhverfi sem sé framúrskarandi fyrir frumkvöðla og aðila sem vinna í nýsköpunarumhverfi, hér sé verið að leggja upp í ferð með glæsibrag sem muni skila okkur miklum ávinningi. Ég er efins í ljósi þeirra trúarbragða sem ríkja í hennar ranni. Ég held að þetta sé ferð án fyrirheits.
Forseti. Ráðherra segir í andsvari við framsöguræðu hér áðan að verkefnin séu að færast til annarra aðila og að fjármagn fylgi þeim verkefnum en ekki komi til aukinn kostnaður. Því til stuðnings fylgja kostnaðargreiningar á þeim verkefnum, sem er bara æðislegt og frábært. Einfalda spurningin er því: Af hverju var það ekki svarið við fyrirspurn fjárlaganefndar um hver væri ágóðinn af því að færa verkefnin svona á milli? Það var það sem fjárlaganefnd bað um. Hún bað um útskýringar á því hvernig stjórnsýslukostnaðurinn færðist til. Og það sem meira er, það var líka verið að spyrja hvaða greiningar hefðu verið til þegar ákvörðunin var tekin. Svo virðist nefnilega vera að tekin hafi verið ákvörðun um að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og síðan fundinn rökstuðningur fyrir því, að það væri hagkvæmt og gott fyrir nýsköpunarumhverfið eða ýmislegt svoleiðis. Það er mjög áhugaverð leið til að endurskipuleggja. Ég myndi vilja sjá kostnaðargreiningarnar sem liggja þarna undir: Hér er verkefni X sem er í Nýsköpunarmiðstöð. Það færist til einhvers annars aðila. Því fylgir þetta mikið fjármagn o.s.frv. Verkefni Y í Nýsköpunarmiðstöð, sem kostar A, færist yfir í nýja stofnun eða á nýjan stað og þar er kostnaður B eða sami kostnaður, eða eitthvað því um líkt. Þegar búið er að raða öllu þessu upp þá er það samtals það sem eftir er í ákveðinn stjórnsýslukostnað, verkefni sem flytjast ekki. Það eru þessi verkefni, það er eðlilegt að þau falli niður af því að það er annað bókhald sem séð er um annars staðar. Það er ekki þörf á því lengur, það fellur niður. Frábært. Og svo er það summan hinum megin: Er aukinn eða minni kostnaður út af samlegðaráhrifum af því að færa verkefni yfir? Vegna einhverra galdra virðist tilfærslan ekki kosta aukalega, eða nýr aðili tekur við fleiri verkefnum án þess að það kosti neitt aukalega. Allt fjármagnið sem kemur með verkefninu nær að halda algjörlega utan um það verkefni sem fluttist yfir. Ef við höldum áfram með þau rök og færum þau yfir á öll verkefni Nýsköpunarmiðstöðvar, að allt það fjármagn sem verkefnin kosta flytjist með þeim á annan stað, hvað er þá eftir þegar búið er að flytja þau öll yfir? Það er nefnilega merkilegt. Kannski eru það einhver stjórnsýsluverkefni sem sitja eftir og eru á einhvern hátt gerð skilvirkari á nýjum stað. Það væri frábært að geta séð það á blaði, enda var það það sem fjárlaganefnd spurði um. Vinsamlegast sýnið okkur þetta hagræði, þessi auknu fjárframlög sem færast yfir í nýja fyrirkomulagið í stað þess að vera sóað í Nýsköpunarmiðstöð. Þannig vinnum við endurskipulagningu, við vinnum hana ekki með því að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð og fara síðan að teikna upp nýtt fyrirkomulag sem gæti verið miklu betra en það sem við erum með núna. Við byrjum á því að segja: Núna erum við með þetta skipulag. Það virkar svona fyrir nýja aðila sem eru að koma inn, fyrir stöndug fyrirtæki sem eru að sækja um nýsköpunarstyrki, fyrir aðra aðila sem eru að fóta sig í nýsköpunarumhverfinu. Þetta eru leiðirnar sem þeir fara og hér er óskilvirkni samkvæmt þeim greiningum sem við erum með. Hérna erum við að endurtaka ýmsa hluti, sem væri auðveldara að gera skilvirkari með því að láta þessa aðila sjá um þá, sem eru hvort eð er að sjá um þá og þurfa ekki að vinna þá í endurtekningum. Í staðinn fyrir að það séu tíu aðilar að vinna sömu tíu hlutina tíu sinnum þá er það einn aðili sem vinnur þessa 100 hluti einu sinni. Það eru vissulega samlegðaráhrif í því. En þetta er skipulagið sem við erum að biðja um og ég veit að starfsmenn Nýsköpunarmiðstöðvar báðu líka um þetta. Þau vissu að það þyrfti að fara í ákveðna endurskipulagningu og gera hlutina betur í Nýsköpunarmiðstöð. Það hefur legið fyrir. Það hefur legið fyrir í ályktun þingsins um nýsköpunarstefnu að það ætti að gera það, það átti að fara í endurskoðun, skilvirknigreiningu og endurbætur á því hvernig þetta fúnkerar, hvernig þetta virkar. En í staðinn kemur allt í einu upp úr þurru frá hæstv. ráðherra: Ég ætla að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Þegar allir klóra sér í hausnum og spyrja: Bíddu, af hverju? Passar hún ekki inn í? Er einhver óskilvirkni í gangi? Hver er hún nákvæmlega? Þá er bara sagt: Ég ætla að leggja stofnunina niður þannig að það verði minni stjórnsýslukostnaður og hann færist yfir í aukið fjármagn til verkefna. Og ýmislegt annað, vissulega. En það er þessi fullyrðing sem ég festi mig í. Þarna er fullyrðing og á bak við hana á að liggja greining. Þá spyr ég: Allt í lagi, fyrst þú getur fullyrt þetta, sýndu mér þá gögnin sem liggja þar á bak við. Ég er mjög ósáttur við að framkvæmdarvaldið fullyrði eitthvað án þess að til séu greiningar til að rökstyðja þær fullyrðingar. Ef ráðherra ætlar að segja svona verður hún að geta hóstað upp gögnunum því til stuðnings. Þess vegna spurði ég í fjárlaganefnd: Hvar eru þessar útskýringar? Hvaða gögn lágu fyrir ákvörðuninni þegar hún var tekin? Og svörin eru engin. Nú svarar ráðherra því hins vegar þannig að þessar greiningar séu til, sem ég verð þá að gera ráð fyrir að hafi verið gerðar eftir á. Gott og blessað, frábært. Af hverju megum við ekki sjá þær? Af hverju voru þær ekki hluti af svarinu sem barst fjárlaganefnd fyrir ekki svo mörgum dögum? Ég skil það ekki. Það er á þessum forsendum sem maður nálgast frumvarp eins og þetta. Þetta er eftirárökstuðningur. Við erum búin að taka ákvörðun og við þurfum að finna út eitthvert fyrirkomulag sem við höldum að virki betur. Sýnið okkur þá að það virki betur. Sýnið okkur af hverju það virkar betur. Það er það eina sem við biðjum um. Það er ekki gert í þessu frumvarpi. Svo einfalt er það. Það viljum við ekki og þannig eigum ekki að vinna. Það getur meira að segja vel verið að aukinn stjórnsýslukostnaður sé góð hugmynd af því að ábatinn af því sé enn meiri en ábatinn af einhvers konar hagræðingu fram og til baka á milli stofnana sem þegar eru til. Ábatinn af nýsköpunarstarfsemi er almennt séð mjög mikill. Það á að leggja enn meira í stjórnsýslu nýsköpunarmála til þess að þau geti tekið á móti fleiri umsóknum, til þess að þau geti hjálpað meira þeim frumkvöðlum sem eru að stíga sín fyrstu skref, til að geta lagt betur í þær grundvallarrannsóknir sem liggja undir, t.d. í byggingarrannsóknunum, þannig að við fáum fyrr byggingarefni sem er mygluþolnara og þess háttar, til þess að við þurfum ekki að bíða í áratugi í viðbót og nota efni sem gera það að verkum að skólarnir okkar mygla. Það væri miklu hentugra að vera komin með nýtt byggingarefni áratug fyrr. Það gætum við kannski fengið með því að leggja meira í nýsköpun, alla vega ef það væri stefnan. Einhverra hluta vegna fáum við þetta. Við fáum að heyra ákvörðun um að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands, að færa þessi verkefni yfir í einkarekið fyrirkomulag án þess að útskýrt sé hvernig það skilar mögulega árangri. Í umsögn starfsmanna Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands er rakið hvernig einkafyrirtæki myndi sinna rannsóknum sem fá endurgreiðslu út frá rannsóknarfyrirkomulaginu, en eftir stendur að leggja þurfi út ákveðið fjármagn til framtíðartaps á tekjum, þegar allt kemur til alls. Talað er um að tæknirannsóknir séu grundvöllurinn að framtíðaruppbyggingarstarfi, sem eru rosalega erfiðar og áhættusamar í einkageiranum, af því að grunnrannsóknir fara fram löngu fyrir framkvæmd og hagnýtingu tækninnar. Þá er áhættan mun meiri í því að vinna grunnrannsóknir, það er mun hentugra að vinna það í ákveðnum opinberum ferlum. Það minnkar áhættuna og dreifir henni, að hið opinbera styðji grunnrannsóknirnar sem er síðan hægt að hagnýta. Hið opinbera getur mjög vel tekið slíka áhættu. Svo er það ráðgjöfin varðandi þjónustu við frumkvöðla á fyrstu stigum sem búið er að sýna sig að skilar mjög góðum árangri. Þegar maður hefur eitthvað sem skilar mjög góðum árangri og ætlar að skipta því út fyrir eitthvað annað þá þarf maður að svara rosalega stórum spurningum. Að hvaða leyti skilar nýja fyrirkomulagið a.m.k. sömu góðu niðurstöðum og það sem við höfðum áður? Því er ekki svarað í þessu frumvarpi. Ég hlakka til að sjá hvernig nefndin fer með þetta mál og hvaða spurningar og svör hún fær við þessum að því sem mér finnst vera augljósu göllum í því ferli sem við ættum að vera að vinna eftir við endurskipulagningu á nýsköpunarumhverfi Íslands í heild sinni, sem er mjög áhugavert.
Herra forseti. Ég ætla ekki að halda því fram að engu megi breyta. Ég ætla ekki að halda því fram að ekki sé hægt að gera hlutina betur eða öðruvísi. En þegar við horfum á þetta frumvarp þá verð ég að viðurkenna að ég skil ekki alveg hverju er verið að reyna að ná fram. Það er ekki nægilega vel útskýrt, það er ekki nægilega vel rökstutt og það sem kannski er verra það er einhver pólitík þarna á bak við sem er rosalega illskiljanleg. Ég ætla að reyna að ræða þessi atriði aðeins. Kannski er skemmtileg leið til að nálgast þetta, herra forseti, að tala um hið góða, hið slæma og hið ljóta. Byrjum á hinu góða vegna þess að yfirleitt er nú eitthvað gott í öllu. Lesi maður frumvarpið og greinargerðina virðist vera hér á ferðinni tilraun til að bæta umsjón nýsköpunar á Íslandi. Ég skil ekki alveg hvernig það á nákvæmlega að virka að kippa stoðunum undan núverandi fyrirkomulagi, víxla út stofnun fyrir einkahlutafélag og hrista í raun upp allt saman í staðinn fyrir að laga bara það sem fyrir er. Það er samt löngu tímabært að við skoðum heildstætt hvernig fyrirkomulagið á nýsköpun er. Nýsköpunarmiðstöð Íslands er ekki fullkomið apparat frekar en nokkur önnur stofnun. Þeir sem þekkja þar til, jafnvel þeir sem hafa unnið þar eins og ég gerði fyrir mörgum árum, fleiri hv. þingmenn hafa gert og margir í samfélaginu, vita alveg að ekki er allt fullkomið þar innan húss. Og það sem meira er, allir starfsmenn sem ég hef talað við, bæði núverandi og fyrrverandi, eru alveg til í að viðurkenna að ýmislegt mætti betur fara. Hið góða í þessu máli er að hér er alla vega gerð tilraun til að laga eitthvað. En ég skil ekki hvernig það að fara nákvæmlega þessa leið á að ná því markmiði. Þar með er eiginlega allt það góða sagt sem ég get fundið til. Það er gott að sýna þá viðleitni að reyna að laga hlutina þegar þeir gætu verið betri. Hið slæma er þó miklu stærra. Með því að fara þessa tilteknu leið varð til mikil óvissa. Það varð til rosaleg óvissa hjá öllu starfsfólki stofnunarinnar nú í janúar þegar tilkynnt var að það ætti að leggja hana niður án þess að gerð væri grein fyrir áætlun um hvernig það skyldi fara fram, hvað skyldi koma í staðinn eða hvernig þetta myndi allt saman virka. Meira að segja í sumar lá það ekki fyrir. Það sem hefur gerst, og er afleiðing af þessari óvissu, er að mikilvæg vinna, sem í venjulegu árferði gengur yfirleitt fyrir sig með áframhaldandi styrkumsóknum, fjármögnunarferlum, niðurstöðuskýrslum og öðru, hefur smám saman dregist saman. Alla vega ríkir svo mikil óvissa um framtíð ýmissa einstakra verkefna að heyrst hefur að fólk sé ekki endilega til í að leita eftir frekari fjármögnun enda ekki vitað hvort þeir sem starfa við verkefnin verði í vinnu eftir áramót. Nú er vissulega búið að fresta þessu fram í maí. Ég veit ekki hvort það gerir nokkuð til að bæta stöðuna. Mér sýnist á frumvarpinu að öll óvissan verði í raun áfram til staðar. Jú ókei, við vitum núna það sem við vissum ekki fyrr en frumvarpið kom fram, kannski var aðeins ýjað að því í drögum sem birtust í samráðsgáttinni, en við vitum það alla vega núna að samkvæmt upplegginu á að taka inn í þetta hina svokölluðu Elo-deild ásamt Rb-deildinni, þ.e. Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, - herra forseti, ég er að reyna að rifja upp hvort Elo standi ekki fyrir efni, líftækni og orka eða hvort það var eitthvað annað; jú, segjum það, efnis-, líftækni- og orkudeild var það - og svo vissulega hluta frumkvöðlaseturs en menn vissu hins vegar ekki nákvæmlega hvaða hluta þess. Það er sagt að mótuð verði umgjörð um Fab Lab smiðjur sem er alveg frábært. Ég fagna því kannski meira en aðrir. Að vísu segir ekkert um hver sú umgjörð skuli vera. Nú veit ég að staðið hefur til í mörg ár að móta þessa umgjörð en hvar er hún? Það eru ýmsir punktar hérna en allir þessir punktar benda bara í áttina að óvissu, óvissu sem er ekki verið að uppræta heldur er verið að ýta henni á undan sér, alla vega fram í maí á næsta ári. Þetta er rosalega slæmt vegna þess að þegar maður er með mikilvæga stofnun eins og Nýsköpunarmiðstöð Íslands, sem vinnur mikilvæga vinnu í samfélaginu, hefur það hvorki jákvæð áhrif á starfsfólkið, starfsandann né vinnuna, sem reynt er að vinna þar innan húss, ef byrjað er á því í janúar 2020 að kasta öllu upp í loft og búa til einhvers konar óreiðu. Svo er því fylgt eftir með meiri og meiri óreiðu alveg til ársloka. Þegar þangað er komið er því lofað að óreiðan muni halda áfram, alla vega fram í maí. Mér finnst það frekar slæmt. Herra forseti. Það ljóta í stöðunni er að þetta gerist ekki í tómarúmi. Jafnvel í venjulegu árferði hefði maður viljað að við nálguðumst þessa vinnu á skipulagðan og uppbyggilegan hátt, kannski að byrjað væri á að eiga samtöl við þá sem til þekkja, unnið markvisst að því að greina hver vandamálin væru, við áttuðum okkur á umfangi þeirrar endurskipulagningar sem þörf væri á og síðan færum við skipulega af stað í að reyna að átta okkur á því hvernig ætti að breyta hlutunum en tilkynntum þetta ekki bara í janúar og fylgdum því eftir. Janúar var ekki bara augnablikið þar sem tilkynnt var að fara ætti í þessa óreiðuvegferð heldur var það líka þá sem heimsfaraldur skall á með tilheyrandi efnahagssamdrætti, með tilheyrandi atvinnuleysi. Þetta bjó til ástand þar sem fólk hafði eðlilega bara rosalegar áhyggjur. Og það sem verra er þá leit þetta út, og lítur satt að segja að einhverju leyti enn út, eins og enginn skilningur sé á því hvað nákvæmlega fari fram þarna innan húss. Auðvitað er það að einhverju leyti skiljanlegt vegna þess að þetta er stór stofnun. Það er margt að gerast þarna inni og það er hátt flækjustig. Satt að segja veit ég ekki hvort hægt sé að ætlast til að nokkur hafi fullkomna yfirsýn frekar en að nokkur hefur yfirsýn yfir allar rannsóknir sem fara fram innan Háskóla Íslands, þó svo að það sé vissulega stærri stofnun. Þegar hlaupið er af stað með þeim hætti sem raun ber vitni, svo að ég komi inn á það sem ég lagði upp með, þá er einhver pólitík í gangi sem er erfitt að skilja. Það er hætt við að þessi pólitík muni verða til þess að ringulreiðin haldi áfram, jafnvel í nokkur ár, vegna þess að það tekur smátíma að finna nýjan takt eftir að hlutir breytast. Hér á að breyta hefðbundinni ríkisstofnun - kannski svolítið óhefðbundinni að mörgu leyti, hún varð náttúrlega til sem samsuða margra ólíkra stofnana á sínum tíma og hefur fylgt óvenjulegri aðferðafræði, en góðri þó, með mikilli áherslu á landsbyggðina, mikilli áherslu á að hver og einn rannsakandi fái ákveðið sjálfstæði sem er bara flott - ekki í opinbert hlutafélag, eins og því miður hefur verið ákveðin tilhneiging til að gera undanfarin ár með mjög misjöfnum árangri, heldur í einkahlutafélag sem nær einhvern veginn að hafa enn þá minni tengsl við ríkið sem væntanlega mun koma að fjármögnun þess til framtíðar. Þegar maður horfir á hvernig á að gera þetta veltir maður fyrir sér: Hvert er nákvæmlega markmiðið? Þegar forræði yfir hlutafé á að vera á hendi fjármálaráðuneytisins, eins og segir í 4. gr. frumvarpsins, veltir maður fyrir sér hvað nákvæmlega eigi að gera við stjórn þessa apparats þannig að það stuðli að meiri nýsköpun og betri nýsköpun, svo að ekki sé farið út í, á þeim stutta tíma sem ég á eftir, allar spurningarnar um fjármögnunina og hvernig þessu á að miða áfram. Nei nei, það á bara að verða til einkahlutafélag, það á að vera skipulagt einhvern veginn og einhvern tímann munum við komast að því, kannski í maí, hvernig það er nákvæmlega hugsað. Herra forseti. Þetta lyktar örlítið af Kísildalsvæðingu frekar en að litið sé á þetta sem grunnstoðir nýsköpunar fyrir stórt samfélag. Ísland er kannski ekki rosalega stórt samfélag en þar er mikil fjölbreytni. Fólk er að gera alls konar hluti og það þarf vitanlega ýmiss konar aðstoð við það. Það er ekki auðvelt að stofna fyrirtæki á Íslandi og það er heldur ekki ódýrt en sér í lagi er það ekkert sérstaklega auðvelt. Margar hættur steðja að fólki og það reiðir sig á margvíslega þjónustu á fyrstu stigum þess að vera frumkvöðlar. Þegar maður skoðar frumvarpið finnst manni markmiðin einhvern veginn þau að breyta stofnuninni bara yfir í afgreiðslustofnun fyrir fjármuni. Þegar maður setur þetta í samhengi við Kríu og aðrar breytingar, t.d. á Tækniþróunarsjóði, er svolítið eins og fjármunum verði bara ausið í stöndug fyrirtæki í staðinn fyrir að veita þá mikilvægu handleiðslu sem nú er til staðar. Ég vona að handleiðslan haldi áfram. Ég vona að áfram verði ýmiss konar námskeið í boði fyrir frumkvöðla og allt annað. En mér finnst það ekki augljóst af þessu frumvarpi, langt í frá. Hugmyndin um einhvers konar Kísildalsvæðingu felur kannski í sér von um að á Íslandi verði til fleiri alþjóðleg stórfyrirtæki. Og það væri fínt, það væri frábært. En við þurfum líka litlu fyrirtækin, við þurfum alla fjölbreytnina. Ísland með fleiri Íslenskar erfðagreiningar og Marel og Össur og CCP væri alveg flott en það eru svo mörg fyrirtæki á Íslandi sem eru ekki að fara út í stóra hluti á heimsvísu en skipta samt máli fyrir íslenskt samfélag. Stuðningsnetið verður að vera gott í því samhengi. Ég gæti svo sem talað lengur um þetta en að vísu leyfir tíminn það ekki. Svo að ég dragi þetta saman að lokum vekur frumvarpið upp fullt af spurningum sem mér skilst að illa hafi gengið að fá svar við, hvort sem það er núverandi starfsfólk hjá Nýsköpunarmiðstöð, þeir sem reiða sig á þessa þjónustu, fjárlaganefnd þingsins eða fleiri aðilar sem hafa verið að spyrjast fyrir. Frumvarpið svarar ekki mjög miklu. Það á eftir að fara í meðferð í þingnefnd, ég veit ekki alveg hvort það fellur undir atvinnuveganefnd en líklegast. Mikið vona ég að einhverjum þessara spurninga verði svarað með fullnægjandi hætti. Ástandið sem hefur verið stærstan hluta árs er ekki til þess að róa neinar taugar. Þetta ferli hefur hvorki verið mjög trúverðugt né hægt að leggja mikið traust á það. Jú, eflaust eru til svör við öllum þessum spurningum en það er ekki nóg að þau séu til, þau verða líka að koma fram.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Tækniþróunarsjóð. Í frumvarpi þessu felast sérlög um Tækniþróunarsjóð en frumvarpið tengist frumvarpi því sem ég mælti fyrir hér áðan um opinberan stuðning við nýsköpun. Í frumvarpinu er lagt til að lög um opinberan stuðning við tæknirannsóknir, nýsköpun og atvinnuþróun, nr. 75/2007, falli brott. Lagaákvæði sem skjóta stoðum undir starfsemi Tækniþróunarsjóðs er að finna í þeim lögum sem munu falla brott og því er nauðsynlegt að setja um sjóðinn sérlög til að tryggja lagagrundvöll undir áframhaldandi starfsemi hans. Ekki eru lagðar til efnislegar breytingar á ákvæðum II. kafla laga nr. 75/2007, sem nú fjalla um sjóðinn, að undanskilinni viðbót í ákvæði a-liðar 2. mgr. 1. gr. Í viðbótinni er tiltekið að Tækniþróunarsjóði sé heimilt að styrkja rannsóknir og tækniþróun í samstarfi við erlenda sjóði einnig en í núgildandi ákvæði er aðeins fjallað um tilteknar stofnanir, háskóla og fyrirtæki sem samstarfsaðila. Þannig er í raun verið að flytja ákvæði um Tækniþróunarsjóð sem er að finna í lögum nr. 75/2007, yfir í sérlög og tryggja þannig fulla samfellu í starfseminni. Í athugasemdum við frumvarpið, sem bárust ráðuneytinu eftir opið samráðsferli, komu fram ábendingar um að rétt væri að endurskoða og útvíkka hlutverk og verksvið Tækniþróunarsjóðs ásamt því að bent var á að nafn sjóðsins endurspeglaði ekki þann stuðning sem sjóðurinn veitir og nær til fleiri sviða en einungis tækniþróunar. Nú stendur fyrir dyrum endurskoðun á lagaumhverfi Vísinda- og tækniráðs og það er markmið mitt og ráðuneytisins að af því tilefni verði hugað nánar að framtíðarskipulagi samkeppnissjóðsins sem og metin þörf á breytingum á hlutverki, skipulagi og aðkomu aðila að stjórn Tækniþróunarsjóðs. Umræðan um heiti sjóðsins hefur einnig komið upp reglulega og mun verða unnið að því í framtíðarstefnumótun að finna sjóðnum mögulega annað heiti. Aðaltilgangur þessa frumvarps sem ég mæli fyrir nú er að flytja ákvæði um sjóðinn í sérlöggjöf svo tryggður sé lagagrundvöllur fyrir starfseminni. Hér er sem sagt ekki um að ræða heildarendurskoðun á Tækniþróunarsjóði eða lagaumgjörðinni í kringum hann. Virðulegur forseti. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Herra forseti. Nú er stefnt að því að setja sérlög um Tækniþróunarsjóð og þá er náttúrlega nauðsynlegt að gæta samræmis í allri lagasetningu er varðar nýsköpun. Það sem ég vildi aðeins ræða við hæstv. ráðherra er nokkuð sem mér finnst vera svolítið óljóst og gæti hugsanlega valdið hagsmunaárekstrum. Við vitum að Tækniþróunarsjóður gegnir lykilhlutverki í stuðningsumhverfi nýsköpunar á Íslandi. En hann getur hins vegar ekki verið óháður burðaraðili styrkveitinga, ef svo má að orði komast, til nýsköpunar í landinu á sama tíma og hann er eignaraðili að einstaka sprotaverkefnum. Það er það sem ég skil, alla vega þegar ég fór yfir þetta. Ef ég fer aðeins yfir 1. gr. þar sem fjallað er um hlutverk sjóðsins, er ýmislegt sem mætti fara aðeins betur, finnst mér, varðandi orðalagið sem þar er. Þar segir að hlutverk Tækniþróunarsjóðs sé að virkja uppbyggingu sprotafyrirtækja og eiga aðild að þeim á frumstigi. Það var það sem ég hnaut svolítið um, hvort eðlilegt sé að þetta fari saman. Tækniþróunarsjóður er samkeppnissjóður og sem slíkur þarf hann náttúrlega að vera óháður og hlutlaus matsaðili umsókna í sjóðinn. Og þá spyr maður: Er hann þá hlutlaus þegar hann er um leið aðili, eins og segir í greininni, á frumstigi nýsköpunar? Ef hæstv. ráðherra væri tilbúinn að skýra þetta svolítið betur út og reyna þá að taka af allan vafa um vangaveltur mínar, hvort þetta sé þá ekki eins og ég sé þetta fyrir mér.
Herra forseti. Svarið við spurningunni er kannski bæði já og nei. Varðandi það atriði að eiga aðild að sprotafyrirtækjum þá er það ekki þannig í praxís hjá Tækniþróunarsjóði, það er ekki þannig í framkvæmd hjá sjóðnum og hann eignast ekki hlut í fyrirtækjum. Það er ekkert í stefnu stjórnar eða annað í dag sem gerir honum það kleift. Að því leytinu til myndi ég segja að áhyggjurnar væru óþarfar. En það er samt alveg sjálfsagt að skoða hvort taka eigi einfaldlega alfarið fyrir það. Það er kannski eitthvað sem nefndin gæti skoðað í meðferð málsins. Ástæðan fyrir því þetta er svona núna er að þetta var svona í lögunum og við erum ekki að gera neinar breytingar nema þessa litlu breytingu sem ég tiltók sérstaklega. Að öðru leyti er þetta bara yfirfærsla á ákvæðum úr gildandi lögum í þetta frumvarp. Þetta eru mínu mati gild sjónarmið hjá hv. þingmanni. Það er kannski eins og um annað í þeim ákvæðum sem fjalla um Tækniþróunarsjóð, að þar eru atriði sem mætti skoða og nafnið er þar á meðal og það atriði sem hv. þingmaður kemur inn á. En við tókum einfaldlega ákvörðun um að gera það ekki núna af því að verkefnið er Nýsköpunarmiðstöð og að finna þeim verkefnum farveg. Og vegna þess að verið er að endurskoða lagaumhverfi Vísinda- og tækniráðs, þar sem Tækniþróunarsjóður er mjög mikilvægt verkfæri, væri það eitthvað sem kæmi síðan í kjölfarið. En ef hægt er að gera einhverjar frekari breytingar í nefndinni, eins og það að taka alfarið fyrir þetta, þá held ég að það séu bara mjög gild sjónarmið sem nefndin ætti að fara yfir án þess að taka að sér einhverja almenna endurskoðun, sem er það sem tekur við næst.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og fagna því að hún mælist til þess að þetta verði skoðað innan nefndarinnar, að alla vega verði tekinn af allur vafi um að hér séu hugsanlegir hagsmunaárekstrar þegar kemur að umsóknum. Sjóðnum berst gríðarlegur fjöldi umsókna og það er hörð samkeppni um styrki. Ef það er eitthvað sem veldur tortryggni er það náttúrlega mjög slæmt og til þess fallið að draga úr trúverðugleika sjóðsins. Það er alls ekki gott og sérstaklega ekki þegar verið er að setja heildarlög um opinberan stuðning við tækniþróun, nýsköpun og atvinnuþróun. Ég fagna því þess vegna ef þetta verður skoðað innan nefndarinnar og þessar vangaveltur mínar séu kannski ekki neitt sem við þurfum að hafa áhyggjur af. En þetta blasti við. Þegar ég las þennan texta á hnaut ég um þetta, að hlutverk sjóðsins sé að styrkja uppbyggingu sprotafyrirtækja og hann eigi aðild að þeim á frumstigi nýsköpunar, eins og segir. Það getur valdið misskilningi. Við þekkjum það öll að lög eiga að vera skýr og greinargóð og það er mjög mikilvægt að þetta mál fái góða umfjöllun og að þeir sem koma fyrir nefndina og hafa áhyggjur af þessu - ég veit að það eru aðilar innan þessa geira sem hafa áhyggjur af þessu - verði fullvissaðir um að áhyggjur þeirra séu óþarfar. Þannig að ég fagna þessu svari hæstv. ráðherra og vona að málið verði skoðað ítarlega í nefndinni.
Herra forseti. Það er svo sem ekki miklu við þetta að bæta. Ég deili þeim sjónarmiðum með hv. þingmanni að það er hin almenna regla að varast það frekar en hitt að vera með of loðið fyrirkomulag hvað varðar eignarhald hins opinbera á þessum stigum. Hlutverk Tækniþróunarsjóðs er skýrt og þar af leiðandi er það þannig í framkvæmd að þetta sé ekki með þessum hætti. En það er eðlilegt að löggjöfin sé skýr með það og spurning hvort orðalagið væri eins ef þetta væri afurð af heildarendurskoðuninni. En af því að við vorum einfaldlega að flytja ákvæði úr gildandi löggjöf í þessi lög þá stendur þetta svona. En eins og ég sagði þá kíkir nefndin á það.
Herra forseti. Eins og ég nefndi í andsvari við hæstv. ráðherra nýsköpunarmála þá er stefnt að því að setja sérlög um Tækniþróunarsjóð en hann hefur til þessa verið hluti af heildarlögum um opinberan stuðning við tækniþróun, nýsköpun og atvinnuþróun. Ég nefndi það einnig áðan að nauðsynlegt væri að gæta samræmis í allri lagasetningu er varðar nýsköpun og tek því undir það. Tækniþróunarsjóður gegnir lykilhlutverki í því stuðningsumhverfi sem við höfum hérlendis þegar kemur að nýsköpun og er í raun sú grein ríkissjóðs sem styðja skal tækniþróun í landinu. Lagagrundvöllur hans er því forsenda þess að við getum nýtt auðlindir okkar og mannafla og staðið jafnfætis öðrum þjóðum þegar kemur að lífskjörum og byggt grunn undir framleiðsluiðnað sem atvinnugrein og nýtt íslenskt hugvit til að ná markaðsforskoti á heimsvísu í einstökum greinum. Það er náttúrlega hið endanlega markmið. Tækniþróunarsjóður getur ekki verið óháður burðaraðili styrkveitingar til nýsköpunar á landinu og á sama tíma eignaraðili einstakra sprotaverkefni, eins og ég nefndi í andsvarinu og hafði áhyggjur af því. Ég fagna því að hæstv. ráðherra leggur til að þetta verði skoðað vel innan nefndarinnar, hvort nauðsynlegt sé að breyta þessu orðalagi svo að allur vafi verði tekinn af um hagsmunaárekstra hvað þetta varðar þar sem sjóðurinn er í raun og veru að styrkja og er aðili að um leið. Það þarf að skýra þetta betur. Vonandi næst góð niðurstaða með það mál. Það sem mér finnst galli við þetta mál er að mér finnst þessi sjóður allt of mikið sniðinn að þörfum háskólasamfélagsins og þessara stóru fyrirtækja. Það er ekki að finna ákvæði um að tiltekinn hluti ráðstöfunarfjár sé ætlaður verkefnum einstaklinga sem eru með verkefni á byrjunarstigi. Það er mjög mikilvægt að sinna þeim hópi en því miður hefur það ekki verið gert nægilega vel. Það virðist vera að áfram sé haldið á þeirri braut að einyrkjar eða fámennur hópur á sviði frumkvöðlastarfs og nýsköpunar þurfi að búa við þetta stóra umhverfi sem er fyrir stór fyrirtæki og svo háskólana. Það virðist því miður vera ætlunin að fela ákvörðunarvaldið, skulum við segja, þessum stærstu sjóðum, fela það í hendur fámenns hóps hagsmunaaðila. Því miður lítur út fyrir að verið sé að sniðganga smærri hagsmunasamtök eins og frumkvöðla og hugvitsfólk, sem ég kem nánar að á eftir. Áfram er gert ráð fyrir því að Vísinda- og tækniráð skipi fagráð Tækniþróunarsjóðs. Áfram er einnig gert ráð fyrir því að hagsmunasamtök hugvitsfólks, sem er merkilegur félagsskapur, eigi enga aðkomu að þessu ferli sem skiptir meginmáli til að ný verkefni einstakra hugvitsmanna geti orðið að veruleika. Það verður að passa það í þessu ferli að ekki sé verið að útiloka einn né neinn sem starfar á sviði nýsköpunar. Ég hef áður rætt um mikilvægi þess að styðja við bakið á samtökum hugvitsfólks og hef tekið þessa umræðu við hæstv. ráðherra. Svo er þarna ákvæði um fagráð byggingarrannsókna. Mér finnst þetta svolítið óljóst allt saman og sé ekki beint skyldleika við meginstarfsemi Tækniþróunarsjóðs. Það er mikilvægt fyrir stefnu stjórnvalda að styðja markvisst við uppbyggingu á nýsköpunardrifnum atvinnuvegum, stuðla þannig að vexti sprota og nýsköpunarfyrirtækja auk þess að tryggja að á Íslandi sé aðgengi að fjármagni sem er sérhæft fyrir þessa starfsemi. Það að fjölga sjóðum sem frumkvöðlar geta leitað til er af hinu góða, svo sannarlega, svo framarlega sem þeir eru víðsýnir og setja ekki öll eggin í sömu körfuna, eins og við getum sagt. Það var reyndar það sem gerðist með Nýsköpunarsjóð þegar tæknibólan sprakk á sínum tíma, held ég, í kringum aldamótin. Það sem vantar mest fyrir frumkvöðla á byrjunarstigi, og það er hópur sem við eigum að sinna vel, er þetta þolinmóða framlag, þolinmóða fjárframlag, og að hvert og eitt verkefni verði metið og í því fjárfest svo lengi sem þurfa þykir, allt þar til frumgerð hefur sannað sig. Ein af dyggðunum þegar kemur að nýsköpun er þolinmótt fjármagn, að menn hafi tíma til að bíða og gefa verkefnum tækifæri til að sanna sig, þótt það taki langan tíma. Það er t.d. ekki nóg að mínu mati að veita fjármagn til þriggja ára ef verkefnið er stórt og umfangsmikið og fyrirséð að það klárist ekki á svo skömmum tíma. Það er því miður þannig, herra forseti, að allt of mörg verkefni á sviði nýsköpunar eru skilin eftir úti í miðri á, ef svo má segja. Það eru verkefni sem þurfa þetta þolinmóða fjármagn og meiri tíma til að sanna sig. Það er alveg klárt að allur raunverulegur og skilvirkur stuðningur við nýsköpun er af hinu góða en það skiptir miklu máli að fjármunir nýtist vel til nýsköpunar, sem er ekki eins og hver annar rekstur þar sem menn hafa alltaf gróðann í sjónmáli og í fyrirrúmi. Það held ég að hafi verið svolítið gallinn við Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins, fjárfestingar hans hafa miðast við skjótfenginn arð að mínum dómi og ekki hefur verið nógu mikið hugsað um að leggja áhættufé í nýsköpunarverkefni, því að vissulega er nýsköpun líka áhætta, það hvort verkefnið takist og feli síðan í sér fleiri tækifæri eða hvort það verður ekki meira úr verkefninu. Þegar sjóðurinn hefur haft þetta að leiðarljósi að mínum dómi þá hafa þessi verkefni verið útilokuð frá aðstoð hans. Heilt yfir litið þá sýnist mér að sá sjóður sem á að stofna með þessum lögum myndi því miður lítið gagna þeim sem eru á frumstigi nýsköpunar. Það eru skynsamleg viðbrögð stjórnvalda við ástandinu núna að setja aukið fé í nýsköpun. Ég tek heils hugar undir það og við í Miðflokknum höfum stutt það. Hins vegar virðist eiga að ráðstafa því mestöllu eftir þessum sama farvegi sem er Tækniþróunarsjóður. Það held ég að ætti að íhuga fara betur yfir, herra forseti, hvort það sé rétta nálgunin. Hefði ekki verið líka eðlilegt að efla fleiri sjóði sem starfa við hliðina á Tækniþróunarsjóði? Ég nefni Orkusjóð sem dæmi. Tækniþróunarsjóður er að mörgu leyti ágætur sjóður og býður upp á fjölbreytt úrræði. Það er hins vegar alltaf spurning hvort það sé fyllilega rétt að það sé einhver ein stofnun sem ákveður hverjir fá þessa líflínu sem í raun felst í því að veita styrk nýsköpunarverkefni og hverjir fá það ekki. Mig langar aðeins í lokin að segja, herra forseti, að þegar maður fer yfir stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar 2017 þá eru þjóðinni gefin ýmis fyrirheit um eflingu hugvits og nýsköpunar. Þar segir t.d. þetta: „Nýsköpun og hvers konar hagnýting hugvits er mikilvæg forsenda fjölbreytts atvinnulífs, sterkrar samkeppnisstöðu, hagvaxtar og velferðar þjóða …“ Ég tek að sjálfsögðu heils hugar undir þetta. Þetta eru göfug og góð markmið. Það segir líka í stjórnarsáttmálanum að ríkisstjórnin muni vinna að því að skilyrði hér á landi fyrir frumkvöðla og sprotafyrirtæki verði framúrskarandi. Í inngangi nýrrar nýsköpunarstefnu segir nýsköpunarráðherra svo réttilega: „Hugvit einstaklinga er mikilvægasta uppspretta nýsköpunar. Það er þar sem við getum átt von á að finna lausnirnar og svörin sem munu áfram gera það mögulegt að bjóða upp á framúrskarandi lífsgæði í harðbýlu landi.“ Þetta eru fögur fyrirheit og góð markmið en af þessu mætti ætla að ríkisstjórnin vilji efla starf hugvitsmanna og búa þeim viðunandi starfsumhverfi. Rétt er að nefna, og ég hef nefnt það áður, herra forseti, að hugvitsmenn og frumkvöðlar hafa með sér hagsmunasamtök, SFH, sem stendur fyrir Samtök frumkvöðla og hugvitsmanna, og KVENN, sem stendur fyrir konur í nýsköpun. Ég hef verið ötull talsmaður þess að styrkja þessi félög. Þetta eru félög sem hafa gert mjög góða hluti en því miður hefur þeim ekki verið sýndur sá skilningur sem þau eiga svo sannarlega skilinn þegar kemur að stuðningi af hálfu hins opinbera. Markvisst hefur verið dregið úr stuðningi við félögin og hann er enginn í dag. Þessi ágætu félög vinna í anda þeirra markmiða sem ríkisstjórn og ráðherra setja í yfirlýsingum sínum, sem ég vitnaði í áðan, og þau starfa náið saman. Því mætti ætla að þau fengju stuðning fyrir verkefni sín og starfsemi en það er öðru nær. Stjórnvöld hafa í tvígang synjað þessum félagasamtökum um styrk. Auðvitað þarf að rökstyðja það en það hefur ekki verið gert. Maður spyr sig hvort það skyldi virkilega verða svo að þeim verði hafnað í þriðja sinn vegna þess að ég veit að þau hafa lagt inn beiðni til fjárlaganefndar um fjárstyrk. Og það er ekki um háar fjárhæðir að ræða þar, alls ekki. Það verður því áhugavert að fylgjast með því hvort þessi félög fái þann styrk sem þau hafa óskað eftir núna í þriðja sinn. Þetta eru einu hagsmunasamtök hugvitsfólk á Íslandi sem nutu framlaga af opinberu fé til þessa mikilvæga starfs, að sinna og vinna að eflingu nýsköpunar, og framlögin voru mest 2013 en fóru síðan minnkandi ár frá ári. Árið 2017 synjaði nýsköpunarráðuneytið þeim um styrki. Það hefur í raun og veru enginn rökstuðningur fylgt því. Ég hef rætt þetta við hæstv. ráðherra. Ég ætla að vona að ráðherra sýni því skilning að þessi hópur er að gera mjög góða hluti. Hann hefur t.d. sinnt jafningjafræðslu til frumkvöðla. Þetta er félagsskapur sem telur um 400 manns og innan þessa hóps er fjölbreytt menntun og gríðarlega mikil reynsla. Það er dýrmætt fyrir þá sem hyggjast efla nýsköpun að eiga kost á viðtölum við þetta fólk. Þarna eru nýliðar sem hafa fengið ráðgjöf um fyrstu skref við að þróa hugmyndir og vinna að nýsköpun. Það er hægt að leita eftir fræðilegri ráðgjöf, hvernig menn eigi að bera sig að við að sækja um styrki o.s.frv. Það er svo mikilvægt að sú handleiðsla sem fólk fær á þessum fyrstu skrefum fái notið sín. Mikið af þessu hefur verið unnið í sjálfboðavinnu, þ.e. sú ráðgjafarþjónusta sem þessi félög hafa veitt, að miðla verkefnum milli félagsmanna og eftir eðli verkefnanna, á sama tíma og t.d. ráðgjafarþjónusta Nýsköpunarmiðstöðvarinnar er rekin af fólki sem hefur laun frá ríkissjóði. Þessi ráðgjafarþjónusta er ákaflega mikilvæg. Ég vildi nefna þetta í lokin, herra forseti, vegna þess að ég tel mjög mikilvægt að við gleymum engum þegar kemur að nýsköpunarmálum. Hér erum við að setja sérlög um sjóð sem er stór og mikill og margt ágætt við hann en við megum ekki gleyma [[Forseti hringir.]]frumkvöðlum, einyrkjum í þessu mikilvæga verkefni [[Forseti hringir.]]sem skilar okkur öllum á endanum hagfelldri og góðri niðurstöðu þegar kemur að nýsköpun [[Forseti hringir.]]og mikilvægi hennar fyrir þjóðina.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um fæðingar- og foreldraorlof. Áður en ég vík mér að efni frumvarpsins er fróðlegt að vitna til þeirrar umræðu sem var í þessum sal hinn 28. apríl árið 2000, fyrir rúmlega 20 árum, þegar mælt var fyrir frumvarpi til laga um fæðingarorlof í þeirri mynd sem við höfum þekkt þau. Það var þáverandi félagsmálaráðherra, Páll heitinn Pétursson, sem mælti fyrir því frumvarpi. Það er kannski vel við hæfi að það hitti upp á daginn í dag þegar þingheimur minntist fráfalls hans við upphaf þingfundar í morgun. Þegar Páll mælti fyrir þessu máli á sínum tíma þá hóf hann ávarp sitt með því að segja frá markmiði laganna, sem var að tryggja barni samvistir við báða foreldra sína. Hann fjallaði í framsöguræðu sinni um málið fyrir 20 árum um það að ein skýringin á kynbundnum launamun væri sú að konur væru meira bundnar heimili en karlar. Frátafir þeirra frá vinnu vegna barneigna væru því meiri en karla. Þá fjallaði hann einnig um það að forsenda þess að karlar og konur gætu tekið jafnan þátt í launavinnu sem og öðrum störfum utan heimilis væri sú að þau skiptu með sér umönnun barna sinna. Páll heitinn fjallaði einnig um ástæður þess að lögbundin skipting réttinda hefði verið ákveðin sú að festa hvoru foreldri um sig þriggja mánaða rétt til töku fæðingarorlofs í stað þess að foreldrarnir veldu sjálfir hvernig þeir ráðstöfuðu þeim mánuðum sem til skipta væru. Ástæðan var m.a. sú að stuðla að jafnri foreldraábyrgð og til að bæta hag karla enda hafi mæður áður aðallega nýtt réttinn til fæðingarorlofs þrátt fyrir að foreldrar gætu ráðstafað réttinum milli sín óhindrað. Það var mat þeirra sem sömdu þessi lög fyrir 20 árum að lögbinda þyrfti fyrirkomulagið með þessum hætti meðan réttur feðra til fæðingarorlofs væri að festast í sessi. Páll benti á að þegar reynsla væri komin á jafna foreldraábyrgð myndum við þurfa að endurskoða hvort lögbinda þyrfti áfram skiptingu orlofsins milli foreldra. Sú endurskoðun myndi byggja á því hvernig foreldrar hefðu skipt sameiginlegum rétti sín á milli og töku feðra á sjálfstæðum rétti sínum. Síðustu 20 ár hefur Fæðingarorlofssjóður, sem haldið hefur utan um greiðslur fæðingarorlofs, safnað tölfræðigögnum um nýtingu fæðingarorlofsréttar. Þar kemur í ljós að heilt yfir nýta feður einungis sjálfstæðan rétt sinn og sá réttur sem er frjáls til ráðstöfunar milli foreldra er nýttur af mæðrum. Það liggur því fyrir að reynsla sé enn ekki komin á jafna foreldraábyrgð hér á landi að þessu leyti og því ástæða til að binda áfram rétt hvors foreldris fyrir sig. Páll heitinn Pétursson ræddi þau atriði sem fólk hafði bent á að væru ágallar á þeim lögum sem þá voru sett. Þær ábendingar vörðuðu m.a. stöðu einstæðra foreldra. Úr þeim ágöllum hefur verið bætt og við erum jafnvel að ganga enn lengra í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar. Núna árið 2020 eru tuttugu ár liðin frá gildistöku gildandi laga um fæðingar- og foreldraorlof en í tilefni af því hafa lögin verið endurskoðuð í heild sinni af sérstökum starfshópi og er frumvarpið afurð þeirrar vinnu. Það myndaðist góð samstaða innan starfshópsins sem vann þessi lög hvað varðar þær breytingar á gildandi lögum sem fram koma í frumvarpinu eins og hópurinn skilaði frá sér. Því ber að fagna sérstaklega. Frumvarpið, eins og það kom frá starfshópnum, var kynnt í samráðsgátt stjórnvalda og bárust ráðuneytinu fjölmargar ábendingar sem unnið var úr í kjölfarið og tók frumvarpið því breytingum frá því að starfshópurinn skilaði því af sér. Fæðingarorlofskerfið er í stöðugri mótun með hliðsjón af samfélagslegum aðstæðum hverju sinni og því mikilvægt að löggjöfin sé endurskoðuð reglulega og endurspegli þannig þá þróun sem á sér stað í samfélaginu. Það er ljóst að þegar lögin um fæðingar- og foreldraorlof voru sett fyrir tuttugu árum þóttu þau gríðarlega framsækin, svo vægt sé til orða tekið, og enn líta aðrar þjóðir til okkar við mótun sinna reglna og þeirrar reynslu sem hefur skapast á grunni þeirra framsæknu laga sem samþykkt voru hér fyrir 20 árum. Þrátt fyrir að verkefni fjölskyldna hafi breyst mikið frá því sem áður var samfara breyttum lífsháttum, ekki síst á síðustu árum, er umönnun og uppeldi barna þó enn í dag mikilvægasta verkefni hverrar fjölskyldu. Við viljum áfram skapa gott umhverfi fyrir fólk sem eignast börn og veita báðum foreldrum jafna möguleika á því að njóta dýrmætra stunda með barninu sínu á fyrstu mánuðunum í lífi þess. Frumvarpið eins og það er lagt fram hér er stórt skref í þá átt. Það er því miður samt þannig að það verður aldrei hægt að móta fæðingarorlofskerfið með þeim hætti að það falli nákvæmlega að þörfum hverrar og einnar fjölskyldu í þessu landi fyrir sig, en markmiðin eru skýr, virðulegi forseti. Með frumvarpinu eru gildandi lög um fæðingar- og foreldraorlof m.a. uppfærð þannig að þau verði skýrari og aðgengilegri og eru breytingarnar hvað þetta varðar til þess fallnar að auðvelda verðandi foreldrum að átta sig á rétti sínum innan kerfisins. Þá er í frumvarpinu lagt til að skipting á rétti fæðingarorlofs annars vegar og fæðingarstyrks hins vegar verði sem jöfnust á milli foreldra þannig að foreldrar geti nýtt sex mánuði hvort um sig en þó verði hvoru foreldri heimilt að framselja einn mánuð til hins foreldrisins. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því að þessi jafna skipting á rétti foreldra til fæðingarorlofs og fæðingarstyrks er í samræmi við það sem starfshópurinn var sammála um að leggja til. Að mínu mati er sú tilhögun á skiptingu fæðingarorlofsréttar milli foreldra sem fram kemur í frumvarpinu best til þess fallin að ná markmiðum laga um fæðingar- og foreldraorlof þess efnis að tryggja réttindi barna til samvista við báða foreldra og að gera bæði konum og körlum mögulegt að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Þetta fer nefnilega saman, réttindi barna og réttindi foreldra í þessu tilviki. Í því sambandi má nefnda að niðurstöður rannsókna á íslenska fæðingarorlofskerfinu benda til þess að ábyrgð vegna umönnunar barna sé nú jafnari milli foreldra en áður var og því ber að fagna. Niðurstöður rannsóknanna sýna enn fremur að sú tilhögun að binda það í lög að foreldrar eigi sjálfstæðan fæðingarorlofsrétt hvort um sig hafi reynst árangursrík leið til breytinga hvað varðar jafnrétti kvenna og karla. Hvað varðar þessi tvö atriði þá fer það algerlega saman, réttindi barna og möguleikar þeirra á að vera með báðum foreldrum og rannsóknirnar sem sýna það hversu mikilvægt það er fyrir börn að ná að mynda tengingar við föður sinn líkt og móður á fyrstu vikum og mánuðum í lífi hvers barns. Virðulegi forseti. Til viðbótar við það sem ég hef þegar rakið eru með frumvarpinu jafnframt lagðar til ýmsar breytingar frá gildandi lögum hvað varðar frekari heimildir til lengingar, framsals og tilfærslu réttinda þegar annað foreldrið getur ekki vegna tiltekinna aðstæðna nýtt rétt sinn innan kerfisins. Má þar nefna aðstæður þegar foreldri er ófært um að uppfylla skyldu sína um að feðra barn samkvæmt barnalögum, þegar foreldri er gert að sæta nálgunarbanni og/eða brottvísun af heimili sínu og þegar annað foreldrið á hvorki rétt til fæðingarorlofs eða fæðingarstyrks hérlendis né sjálfstæðan rétt í öðru ríki. Þá er einnig lagður til aukinn réttur til forsjárforeldris í þeim tilvikum þegar umgengni forsjárlauss foreldris við barnið er engin eða verulega takmörkuð, svo sem undir eftirliti, á grundvelli niðurstöðu lögmælts stjórnvalds eða dómstóla. Ég fagna þessum breytingum sem eiga það sammerkt að ákveðinn ómöguleiki er á samvistum barns við báða foreldra í fæðingarorlofi, en mikið hefur verið kallað eftir slíkum breytingum innan fæðingarorlofskerfisins. Það er óhætt að segja að margar af þeim umsögnum líka sem bárust um málið í samráðsgátt sneru akkúrat að þessum þætti. Því töldum við líka mikilvægt að bregðast við og fara betur ofan í það og var það gert á milli þess sem frumvarpið fór í samráðsgátt og þar til að mælt er fyrir því hér á þinginu. Við framangreindar aðstæður þykir rétt að þau börn sem eiga í hlut eigi þannig möguleika á að njóta samvista við eitt foreldri í jafn langan tíma og önnur börn sem geta notið samvista við báða foreldra sína. Ég vil þó leggja áherslu á að ég tel mikilvægt að þau frávik frá meginreglunni um jafna skiptingu réttar til fæðingarorlofs eða fæðingarstyrks milli foreldra séu ávallt með þeim hætti að markmiðum laganna verði ekki stefnt í hættu. Þessu til viðbótar eru í frumvarpinu lagðar til frekari breytingar á gildandi lögum og ber þar helst að nefna sérstakan styrk til foreldris sem gengur með barn vegna skerts aðgengis að fæðingarþjónustu á landsbyggðinni. Það er gríðarlega mikið réttlætismál og hefur verið kallað eftir því í mjög langan tíma að við sem samfélag komum inn sterkari inn gagnvart fjölskyldum og foreldrum sem þurfa einhverra hluta vegna að dveljast langt frá heimili sínu í aðdraganda þess að barn kemur í heiminn. Síðan erum við að auka rétt foreldra til fæðingarorlofs eða fæðingarstyrks vegna fósturláts. Þar er verið að víkka út frá núgildandi lögum. Virðulegi forseti. Í mínum huga er engum blöðum um það að fletta að það kerfi sem við höfum komið okkur upp til að auðvelda foreldrum að taka sér leyfi frá störfum í tengslum við barneignir er gríðarlega mikilvægt fyrir foreldra en ekki síður fyrir börnin sem í hlut eiga. Ég er einnig þeirrar skoðunar að fæðingarorlofskerfið sé þannig kerfi að við sem samfélag eigum að leggja áherslu á að þeir sem eiga rétt innan kerfisins nýti réttinn og nýti hann til fulls en þannig náum við þeim árangri sem að er stefnt með þessum réttindum. Virðulegi forseti. Mér er það því sönn ánægja að kynna þetta frumvarp hér á Alþingi og legg mikla áherslu á að það verði samþykkt en það er að mínu mati mikil réttarbót fyrir foreldra og börn framtíðarinnar. Það er gaman frá því að segja að á þessu kjörtímabili, bæði með þeirri lengingu sem þetta frumvarp felur í sér, með breytingum gagnvart einstæðum foreldrum, gagnvart landsbyggðinni og gagnvart fleiri þáttum sem ég hef nefnt hér, og samhliða þeim hækkunum á greiðslum sem gerðar hafa verið í fæðingarorlofskerfinu, þá munu í tíð þessarar ríkisstjórnar heildargreiðslurnar sem renna úr sameiginlegum sjóðum almennings fara úr 10 milljörðum í 20 milljarða á yfirstandandi kjörtímabili. Þannig að núverandi ríkisstjórn er, með þeim aðgerðum sem hún er að ráðast í, að tvöfalda það fjármagn sem fer til barnafjölskyldna í þessu landi í gegnum fæðingarorlofskerfið. Það er ég gríðarlega ánægður með og stoltur af. Hins vegar er það svo, eins og ég sagði áðan, að það er alveg sama hvernig frumvörp er komið með sem fela í sér stórar breytingar eins og þær að tvöfalda fæðingarorlofskerfið, það verða alltaf skiptar skoðanir um einstök atriði. Ég þykist vita að í þessum sal verði skiptar skoðanir um einstaka atriði hvað varðar þetta frumvarp. Hins vegar held ég að við hljótum öll að geta fagnað því að við séum að ná að endurreisa fæðingarorlofskerfið, ná að lengja þann rétt sem foreldrar fá, allir foreldrar, frá því sem var í upphafi kjörtímabilsins, og ná að tryggja að það tvöfaldist það fjármagn sem rennur til barnafjölskyldna í gegnum þetta kerfi. Með það er ég gríðarlega ánægður. Að lokinni þeirri umræðu sem nú mun fara fram hér, legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar Alþingis.
Herra forseti. Þetta er mikill gleðidagur og ég fagna því mjög að við séum aftur að fá hingað inn tillögu um lengingu fæðingarorlofs upp í 12 mánuði. Það var einmitt það sem ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur samþykkti hér á kjörtímabilinu 2009–2013. En því miður var það fyrsta verk ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, eftir stjórnarskipti, að stytta fæðingarorlofið aftur niður í níu mánuði. Ég fagna því að við ætlum að hafa það 12 mánuði en vil spyrja út í atriði er varðar nálgunarbann. Það er talað um nálgunarbann gagnvart barni, að ef foreldri sæti nálgunarbanni gagnvart barni þá færist réttur foreldris sem sætir nálgunarbanni yfir á hitt foreldrið, umönnunarforeldrið. Nú er nálgunarbann yfirleitt ekki gegn barni heldur gegn foreldri og ég spyr því ráðherra: Hvernig sér hann fyrir sér að hægt sé að verja það foreldri sem verður fyrir ofbeldi eða er ástæða þess að nálgunarbanni er beitt, af því að yfirleitt er það milli fullorðinna? Þetta er fyrri spurning mín.
Virðulegi forseti. Þegar kemur að þeim ákvæðum sem snúa að flutningi á réttindum til fæðingarorlofs yfir á hitt foreldrið er verið að horfa til þess að þarna sé átt við foreldri með barni. Það sem er þarna undir er að það komu ákveðnar tillögur frá nefndinni, menn voru að reyna að feta þá braut skynsamlega að stíga þarna inn. Almennt vil ég segja um þetta, en nefndin getur farið dýpra ofan í það, að við vorum að reyna að feta þá braut að opna línuna gagnvart því að við ákveðnar aðstæður væri hægt að flytja fæðingarorlof yfir. Við vildum samt ekki opna þetta það mikið að sá tilgangur laganna glataðist að einstaklingar væru ekki að gera það nema um raunveruleg dæmi væri að ræða. Hvað varðar þetta einstaka atriði þá er átt við það foreldri sem er forsjáraðili barnsins, eins og ég skil það. En ugglaust er hægt að skerpa á þessu í meðförum nefndarinnar og skýra frekar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Ég vil spyrja út í fleiri atriði, á bls. 5. Hér er verið að tala um forsjárlaust foreldri og rétt forsjárlauss foreldris, eða foreldris sem ekki býr með foreldri sem fæðir barnið, til töku fæðingarorlofs. Þar vil ég spyrja út í útfærslu er varðar það að þessi tilfærsla verði eða að tilfærslan verði ekki til staðar ef viðkomandi skilar inn staðfestum samningi frá sýslumanni eða dómi innan þessara 24 mánaða frá fæðingu. Nú er kerfið okkar þannig að það bara virkar ekki svona. Maður veltir fyrir sér: Það barn sem getur ekki notið samvista með báðum foreldrum, fær það bara þessa sex mánuði? Sjöundi mánuðurinn þarf þá að vera framseljanlegur með samþykki beggja. Ég vil líka spyrja út í fæðingarstyrkinn, hvort hæstv. ráðherra telji nóg að fæðingarstyrkur sé 190.000 kr. fyrir námsmenn og 83.000 kr. fyrir einstaklinga utan vinnumarkaðar.
Virðulegi forseti. Varðandi fyrstu spurninguna: Ef umgengni er engin og það er staðfest, til að mynda með úrskurði sýslumanns eða dómara eða af hálfu barnaverndar, eða ef umgengni er undir eftirliti eða takmörkuð að verulegu leyti, þá má forsjárforeldri sækja um þetta. Þegar við erum að tala um að hafa þessa jöfnu skiptingu, og hafa ákveðna opnun á því, þá er það alltaf línudans að stíga. Rök liggja að baki útfærslum á einstaka undanþágum hvað það snertir, þau liggja fyrir í greinargerð og hægt er að gera betur grein fyrir þeim Ég náði ekki að svara seinni spurningunni en ég skal koma í andsvar við hv. þingmann, þegar hún flytur ræðu hér á eftir, og svara því.
Virðulegur forseti. Það er frábært að komið sé fram frumvarp til laga um fæðingar- og feðraorlof. En mér er spurn: Hvar er réttlætiskápan? Eruð þið búin að týna réttlætiskápunni sem þið viljið gjarnan klæða ykkur í? Einu sinni að vera með eitthvert smáréttlæti eða hysja upp um ykkur samviskubuxurnar, eru þær enn á hælunum? Hvernig dettur ykkur í hug að vera með svona mismunun? Þetta flokkast eiginlega undir fjárhagslegt ofbeldi. Hvernig er hægt að gefa það út að þeir sem þurfa mest á þessu að halda eigi að fá 83.000 kr.? Svo erum við með 190.000 kr. og síðan er ég kominn upp í 137.000 kr. og 600.000 kr. Af hverju eruð þið í þessum talnaleik? Af hverju þarf alltaf að mismuna í fjárhæðum? Hvað er að í ykkar innstu sál? Hvernig getið þið sagt við þá sem mest þurfa á þessu að halda, þá sem eru atvinnulausir og hafa engar tekjur, að þeir eigi að fá minnst, 83.000 kr.? Það er eitthvað mjög undarlegt við þetta.
Virðulegur forseti. Það er gríðarlega mikilvægt að átta sig á grunninum að þessu kerfi. Þetta er upphaflega vinnumarkaðskerfi. Ástæðan fyrir því að Vinnumálastofnun heldur utan um þetta, og ástæðan fyrir því að vinnumálaráðherra flytur þetta mál upphaflega, er sú að þetta er vinnumarkaðsúrræði, rétt eins og atvinnuleysistryggingar eru vinnumarkaðsúrræði. Upphaflega kemur þetta þannig inn. Hins vegar er alveg ljóst að það eru atriði sem ég myndi gjarnan vilja breyta, og ég held að við hv. þingmaður getum verið sammála um það. Þegar við erum búin með þessa 10 milljarða endurreisn á fæðingarorlofskerfinu er verkefnið ekkert búið; fæðingarstyrkurinn, gólfið, að brúa bilið úr fæðingarorlofi yfir í leikskóla, þetta er ekki búið. En að koma hér upp og segja að 10 milljarða endurreisn á fæðingarorlofskerfinu sé ekki neitt, ég er ekki sammála hv. þingmanni í því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. En eins og ég segi: Ég get ekki kennt hækjunni minni um að ég sé slæmur í bakinu. Það er ekki henni að kenna, ekki frekar en Vinnumálastofnun er um að kenna hvernig þið útfærið ykkar upphæðir. Þetta er bara afsökun. Það breytir engu hvort við erum að tala um 10 milljarða eða 20 milljarða í því samhengi að það eru 83.000 kr. sem einhver sem er í fæðingarorlofi á að fá. Það eru bara gleðitíðindi að þetta sé komið inn en ég get ekki séð hvernig í ósköpunum hægt er að finna þessa upphæð út. Þetta er lægsta upphæð sem hægt er að hugsa sér. Við fundum svona upphæð í búsetuskerðingum, það voru einhverjir sem voru sárafátækir sem voru að fá svona upphæð. Hvernig dettur ykkur þetta í hug? Þið hljótið að geta reiknað þetta út þannig að fólk fái það að lágmarki sem það þarf á að halda. Það er nýtt barn á leiðinni og það kostar peninga.
Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan: Þetta eru réttindaáunnið kerfi, þú færð ákveðið hlutfall af launum þínum í fæðingarorlof. Síðan ertu með fæðingarstyrki gagnvart einstaklingum - og hv. þingmaður, ég er bara að útskýra hvernig kerfið er upp byggt - sem ekki eru með réttindi innan atvinnukerfisins. Það er líka þannig að einstaklingar fá ákveðið hlutfall af launum sínum. Ég er aftur ósammála því að 10 milljarða endurreisn á kerfinu sé ekki neitt. Það er ekki sjálfgefið að taka kerfi eins og fæðingarorlofskerfið á einu kjörtímabili og tvöfalda það. Er verkefnið búið? Nei. Er ég sammála hv. þingmanni um að hægt sé að fara í frekari aðgerðir? Já.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og tek undir með þeim sem hafa talað um að hér er á ferðinni mikilvægt frumvarp sem snertir réttindi fólks á vinnumarkaði. En það er einmitt það sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um sérstaklega, þ.e. að nú er í rauninni ekkert gólf í kerfinu. Gera ráð fyrir því að ef menn eru á vinnumarkaði geti gólfið verið 268.000 á mánuði. Mig langar að inna ráðherrann eftir því hvort þess hafi verið freistað í ráðuneyti hans að reikna út hvað það myndi kosta að fara með gólfið til að mynda upp í lágmarkslaun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Já, það eru til útreikningar á því en ég er ekki með þá í handraðanum. Það er hægt hins vegar að koma því til hv. þingmanns eða nefndarinnar. Ríkisstjórnin lagði annars vegar upp með að auka greiðslur úr fæðingarorlofi og hins vegar að lengja fæðingarorlofið. Það var það sem ríkisstjórnin lagði upp með sem verkefni. Við erum sannarlega að gera það og við verðum að standa við það. Við gerum það með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi. En ég er líka sammála hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni um að verkefninu er ekki lokið. Þetta er klárlega eitt af því sem þarfnast skoðunar í framhaldinu, rétt eins og það að brúa bilið, rétt eins og frekari aðgerðir til að hvetja og styðja við barnafjölskyldur í þessu landi. Ég er ekki með í handraðanum hvað það myndi kosta, en það er hægt að koma því til hv. þingmanns.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og hlakka til að sjá þetta skjal. Það er býsna mikilvægt að við þingmenn áttum okkur á því þegar við erum að vinna með málið nákvæmlega hvaða upphæðir við kynnum að vera að vinna með. Þess vegna tel ég þetta skipta verulegu máli. Þarna er einmitt það fólk sem er með lægsta framfærslu, eða öllu heldur lægstu upphæðirnar til að framfleyta sér, og á þess vegna erfiðara að taka á sig þá skerðingu sem af hlýst en þeir sem eru með hærri tekjur. Það er mjög mikilvægt að þetta verði skoðað gaumgæfilega. Ég velti líka fyrir mér varðandi það að auka réttindi þeirra sem eru, eins og ráðherrann nefndi, einir foreldrar, þ.e. einir til uppeldis á barni, þó að öðru foreldri sé til að dreifa. Telur ráðherrann vera nægilega vel um það búið að þau börn eigi líka rétt á 12 mánuðum með foreldrum sínum?
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni varðandi gólfið. En hins vegar vil ég segja að það er líka ákveðinn galli á umræðunni. þ.e. að við tölum um að þetta eigi að vera réttindabundið kerfi. Sumir í þessum sal tala um að það eigi ekki að tengja þetta við annað kynið, að þetta snúist um réttindi barnsins. Á sama tíma eru það líka réttindi þeirra barna, óháð stöðu foreldranna, að geta nýtt sér kerfið. Ef þetta er vinnumarkaðskerfi með áunnin réttindi, rétt eins og atvinnuleysistryggingakerfið, þá eru þau kerfi einfaldlega byggð upp öðruvísi. Þannig að það er ákveðinn vandi við þessa umræðu. En ég mun koma þessu til hv. þingmanns. Þegar kemur að einstæðum foreldrum vorum við að reyna að feta þá braut að opna þetta gagnvart einstæðum foreldrum, en þó ekki of mikið til að tilgangur frumvarpsins, sem er líka sá að tryggja að við feðurnir tökum fæðingarorlof, glataðist ekki. Það eru til frekari útfærslur á þessu sem unnar voru í aðdraganda málsins og verður hægt að kynna fyrir nefndinni við vinnslu þess.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra sagði rétt í þessu að tilgangur frumvarpsins væri m.a. að feður, eins og hæstv. ráðherra, tækju fæðingarorlof til jafns við konur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, sem veit eins vel og ég að það er mikilvægt að gæta meðalhófs þegar ríkisstjórn og stjórnvöld eru að taka ákvarðanir, hvort ekki hefði verið heppilegra og meira við hæfi og meira í samræmi við meðalhófsregluna að skapa jákvæða hvata fyrir feður til taka fæðingarorlof, t.d. með því að hækka þakið á tekjutengingu, frekar en að neyða alla foreldra í sama box. Samkvæmt 2. gr. frumvarpsins er frumvarpinu aðallega ætlað að tryggja barni samvistir við báða foreldra en við vitum að þetta mun þýða að sum börn munu missa af mánuði með foreldrum sínum, einfaldlega vegna þess að sumir feður eru betur launaðir en mæður og sumar mæður eru betur launaðar en feður. Hefði ekki verið betra að skapa jákvæða hvata frekar en boð og bönn og forræðishyggju eins og þetta frumvarp ber með sér?
Virðulegi forseti. Að tvennu: Í fyrsta lagi rakti ég í upphafi þau orð sem voru látin falla þegar mælt var fyrir þessu máli, þau rök sem þar voru greind varðandi það að binda réttindin hvoru kyni fyrir sig. Þau eiga fullan rétt á sér enn í dag vegna þess að við höfum ekki uppfyllt það sem lagt var upp með þegar lagt var af stað með lögin. Í öðru lagi vil ég segja að núverandi ríkisstjórn er þegar búin að hækka á þessu kjörtímabili umrædd þök sem hv. þingmaður vitnar til í sinni ræðu og bæði sú lenging sem við erum að ráðast í og hækkun á því þaki kostar ríkissjóð á hverju ári 10 milljarða kr. í aukningu. En er hægt að gera meira? Já, það er sannarlega hægt að gera meira en við höfum bæði stigið skrefið með jákvæða hvata með því að hækka umrædd þök, en við erum líka halda í það grunngildi sem lögin voru byggð á, [[Forseti hringir.]]vegna þess að við höfum ekki enn þá náð þeim markmiðum sem við ætluðum okkur að ná þegar þau voru sett. Það á líka við um réttindi barnsins. [[Forseti hringir.]]Þetta snýst um réttindi barnsins, rétt eins og hv. þingmaður kom inn á.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að ræða við hæstv. ráðherra um jafnræði. Jafnræðisreglan felur í sér að sambærileg mál eru afgreidd með sambærilegum hætti og ólík mál á ólíkan hátt. Hvergi er munurinn á milli kynjanna jafn áberandi og afgerandi og við barneignir. Ég get gengið með barn, og geng raunar með barn, en ráðherra ekki. Er jafnræði í því að ráðherrann fái nákvæmlega jafn mikinn rétt til leyfis og ég vegna barneigna? Ég get frætt hæstv. ráðherra um að það er heljarinnar átaka að ganga með barn en við gefum konum hvorki sérstakt orlof á síðasta mánuði meðgöngu, eins og er raunar gert á öllum Norðurlöndunum frá 36. viku, né fáum við konur sjálfstæðan rétt til að jafna okkur eftir þetta heljarinnar átak sem fæðing barns er. Er það virkilega í anda jafnréttis og jafnræðis að karlar fái nákvæmlega jafn langt leyfi og konur miðað við verkaskiptinguna í barneignum?
Virðulegi forseti. Frumvarpið eins og það er lagt fram hér, gerir ráð fyrir jafnri skiptingu, sex, sex, en að mögulegt sé að flytja einn mánuð á milli, sem þýðir þá að skiptingin getur orðið sjö, fimm. Að einhverju leyti er þá verið að koma til móts við einmitt það sjónarmið sem hv. þingmaður kom inn á. Að öðru leyti vil ég segja að ég held að það sé mikið jafnréttismál fólgið í þessu frumvarpi. Ég vitna bara aftur til þeirra orða sem voru sögð hér fyrir 20 árum í þessum sal og til þess hvernig aðrar þjóðir hafa horft á árangur þessarar löggjafar, bæði gagnvart jafnrétti, gagnvart aukinni þátttöku feðra í uppeldi barna sinna og gagnvart jákvæðum áhrifum af því fyrir börn að fá að alast upp fyrstu vikur og mánuði í lífi sínu til jafns með föður og móður eða með auknu hlutverki föður. Ég trúi því að þær rannsóknir sem hafa sýnt þetta séu sannar, þær sýna það. Ég trúi því að við séum að stíga hér gott skref hvað þetta snertir. [[Forseti hringir.]]En við erum þó að tryggja ákveðinn sveigjanleika eins og ég kom inn á í mínu máli.
Herra forseti. Já, ég lýsi því aftur yfir að þetta er mikill gleðidagur. Það er ánægjulegt að ríkisstjórnin sé að standa við gefin loforð um lengingu fæðingarorlofs í 12 mánuði. Og ég ítreka að ég fagna því að verið sé að fara aftur til baka til 12 mánaða, eins og samþykkt var hér af ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur á kjörtímabilinu 2009–2013, en tekið af og stytt af ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks á kjörtímabilinu sem á eftir kom, sem þó var í styttra lagi. Þetta var eitt af þeirra fyrstu verkum og ég get ekki látið hjá líða að minnast á það af því að við værum komin lengra ef þetta hefði fengið að vera í friði. En ég fagna því sem vel er gert. Það eru nokkrir hlutir sem ég bæði gleðst yfir og vil þó vekja athygli á. Ég er sammála því sem kemur fram í umsögn embættis landlæknis í samráðsgátt þegar embættið gagnrýnir í rauninni þann hóp sem kom að vinnu við samningu þessa frumvarps. Því að þó að um sé að ræða réttindi fólks á vinnumarkaði þá hefur skilningur samfélags okkar einhvern veginn verið sá að við værum líka að líta á réttindi barnanna til samvista við foreldra. Gildissvið laganna eru engu að síður þannig: „Lög þessi taka til réttinda foreldra á innlendum vinnumarkaði til fæðingar- og foreldraorlofs“, en einnig til réttinda foreldra utan vinnumarkaðar eða í minna en 25% starfshlutfalli og foreldra í fullu námi. Þetta miðast við réttindi foreldra en ekki réttindi barna. Þetta er kannski það sem við ættum að skoða næst þegar við fjöllum um breytingar á fæðingarorlofi, hvort við eigum líka að horfa á þetta út frá réttindum barnanna. Það er engu að síður mjög mikilvægt að við viðurkennum þá staðreynd að um áratugaskeið hefur verið unnið í því að jafna rétt kynjanna á vinnumarkaði. Og að gera þetta með þessum hætti er gríðarlega mikilvægt þegar kemur að jöfnum rétti kynjanna á vinnumarkaði, þ.e. að hvetja karla til töku fæðingarorlofs og tryggja jafnan rétt kynjanna á vinnumarkaði þannig að konur, eða það foreldri sem gengur með barnið, beri ekki skarðan hlut á vinnumarkaði vegna fjarveru í tengslum við meðgöngu og fæðingar. Það skiptir mjög miklu máli. Þess vegna hefur þetta verið þróunin, að reyna einhvern veginn að ýta undir þátttöku beggja foreldra. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því að umræðan undanfarna mánuði í tengslum við samningu þessa frumvarps hefur í rauninni opinberað svolítið að þeir einstaklingar sem eru eldri en 35 ára, eldri en fertugt, muna kannski frekar eftir baráttunni fyrir þessum rétti en þeir sem yngri eru og maður finnur að þau sem eru í kringum tvítugt eru mun heitari í þeirri umræðu að fá að ráðstafa öllum mánuðunum sjálf, að eigin vilja og rétti og því sem hentar best. Ég verð að viðurkenna það þar sem ég stend hér í pontu Alþingis, að ég hef sveiflast mjög í umræðunni um þetta af því að einhver taug í mér segir: Við eigum að leyfa fólki að velja þá aðferð sem hentar því og barni þess best. En því miður er sú tilhneiging að konan taki þá umtalsvert fleiri mánuði, eða það foreldri sem gengur með barn, eins og það er orðað í frumvarpinu - og nú þarf maður að vanda sig að nota það orðalag, en ekki kona og karl og bið ég þá sem hlusta bara velvirðingar, en ég er að reyna að vanda mig. Við þurfum að passa okkur á að muna úr hvaða umhverfi við komum. Við erum að reyna að hafa þetta þannig að við förum ekki aftur til baka til þess umhverfis þegar réttur kynja á vinnumarkaði var gríðarlega ójafn. Það þekkist í ákveðnum löndum um heiminn að konur sem sækja um vinnu eru í fyrsta lagi spurðar: Áttu mann? Ef þær segja nei, er spurt: Ætlar þú að fara að eignast mann? Ætlar þú að fara að fjölga mannkyninu? Ef konan vogar sér að svara þeirri spurningu játandi fær hún síður vinnu. Við verðum að muna það í þeirri umræðu sem hér er. Það er þess vegna sem verið er að reyna að gera þetta eins jafnt og hægt er, bæði vegna réttar þess foreldris sem ekki gengur með barnið, til að fá að tengjast barninu sínu, en líka vegna réttar hins aðilans á vinnumarkaði. En aftur segi ég: Ég hef sveiflast mjög í þessu. Auðvitað fer maður og skoðar þau atriði þar sem um er að ræða einhvers konar ágreining og veltir því fyrir sér hvernig þetta eigi að vera. Í gegnum árin hefur réttur barns sem elst upp hjá einu foreldri verið mjög skertur miðað við rétt barns sem býr með báðum foreldrum og getur notið samvista við þá báða. Gerð er tilraun í þessu frumvarpi til að lagfæra þetta og það er gott. En í 9. gr. frumvarpsins er talað um framsal eða tilfærslu á rétti foreldra til fæðingarorlofs. Það er t.d. að þegar um er að ræða einstætt foreldri eftir tæknifrjóvgun eða frumættleiðingu á það foreldri alla 12 mánuðina. Svo er talað um það sem ég ræddi við hæstv. ráðherra áðan, þ.e. nálgunarbannið. Ef foreldri er gert að sæta nálgunarbanni gagnvart barni sínu og/eða brottvísun af heimili og er af þeim völdum ófært um að annast barn sitt á fyrstu 24 mánuðum eftir fæðingu þess færist sá réttur til fæðingarorlofs sem stofnast hefur og foreldri hefur ekki getað nýtt sér, yfir til hins foreldrisins. Mig langar aðeins til að taka okkur inn í raunveruleikann. Það er þannig að nálgunarbann er milli fullorðinna aðila, og eftir stutta eftirgrennslan mína hjá ákæruvaldinu þá hefur ekki verið mikið um að nálgunarbanni hafi verið beitt gagnvart einstaklingi annars vegar og hins vegar barni viðkomandi. Það kunna að vera uppi aðstæður sem eru beinlínis fjandsamlegar barninu og fjandsamlegar því foreldri sem barnið býr hjá án þess að úrskurður fáist um nálgunarbann. Og þegar þetta er á öllum 24 mánuðunum þá veltir maður fyrir sér: Á hvaða tímabili getur rétturinn færst yfir? Af því að sex mánuðirnir eru liðnir og það er áfram slæmt ástand en maður nær ekki að fullnýta fæðingarorlofið með barninu, þ.e. hina sex mánuðina, nema á næstu 18 mánuðum - eða reyndar bara næstu 12 mánuðum, rétturinn rennur út við 24 mánaða markið - þá sé ástandið orðið slíkt að það sé orðið hættulegt barninu. Það er ekki einu sinni nóg að það sé hættulegt þeim sem er forsjáraðili barnsins, til að fá úrskurð um nálgunarbann til að hægt sé að nýta þessa mánuði. Þá sér maður fyrir sér hvernig þetta vinnur í rauninni gegn sér með þessu ákvæði. Ég veit að tilgangurinn er góður með þessu, þ.e. að reyna að vernda þá sem eiga á hættu að sæta ofbeldi, en mér sýnist útfærslan á þessu vera þannig að hún gangi ekki alveg upp. Mér sýnist hún ekki vernda það foreldri sem annast barnið og þarf að þola einhvers konar vanvirðandi eða hættulega meðferð. Svo er einnig veitt undanþága frá skiptingu fæðingarorlofs ef foreldri er ófært vegna sjúkdóms eða afleiðinga slyss um að annast barn sitt á fyrstu 24 mánuðum og er það vel. Það á einnig við vegna afplánunar refsivistar, en jafnframt ef foreldri á hvorki rétt til fæðingarorlofs eða fæðingarstyrks samkvæmt lögum þessum né sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs eða fæðingarstyrks í öðru ríki. Þá getur hitt foreldrið öðlast rétt til fæðingarorlofs í allt að 12 mánuði. Þetta skiptir mjög miklu máli af því að það er nú þannig að við erum ekki öll með sama rétt til eins sjálfsagðs hlutar og okkur finnst fæðingarorlofið vera í dag. Í þeim tilvikum þar sem um maka er að ræða sem njóta einskis réttar hér á landi og fá mögulega ekki einu sinni dvalarleyfi hafa börn þessara einstaklinga borið mjög skarðan hlut frá borði. Ég tel að þessi breyting sé gríðarlega mikilvæg. Ég vil aðeins ræða starfshópinn sem kom að endurskoðun laganna, þar eru eingöngu fulltrúar frá vinnumarkaði og Sambandi íslenskra sveitarfélaga, en þarna vantar í rauninni notendur. Það er því miður allt of algengt þegar settir eru af stað starfshópar á vegum framkvæmdarvaldsins, að það vantar notendur. Ég velti fyrir mér Félagi einstæðra foreldra, námsmönnum og listamönnum, af því að listamenn hafa einmitt bent á ósanngirnina í útreikningi Fæðingarorlofssjóðs þegar kemur að rétti til fæðingarorlofs. Þá eru gefnar upp einhverjar tölur sem ekki eru í neinum tengslum við raunveruleikann hjá hinum hefðbundna, sjálfstætt starfandi listamanni sem vinnur 150–200% vinnu en nær ekki upp í 540.000 kr. viðmiðið sem skilgreint er sem lágmarkslaun listamanns í fullri vinnu. Eftir að hafa verið í þeim harkbransa verð ég að segja að 540.000 er bara býsna há upphæð fyrir þá sem eru sjálfstætt starfandi á þeim vettvangi. Það eru mjög óreglulegar tekjur. Stundum koma meiri tekjur. En ef þessu er dreift yfir 12 mánuði eru 540.000 fyrir sjálfstætt starfandi listamenn sem ekki eru á föstum samningi hjá einhverjum húsum eða öðru bara býsna há upphæð. Það sem flokkast undir þessari upphæð er þá hlutfall af 100% starfi. Við sjáum það líka að þetta er nokkuð undir listamannalaunum. Þau eru samt skilgreind sem 100% laun í einhvern ákveðinn tíma, þannig að þarna fer ekki alveg saman hljóð og mynd. Ég held að við þurfum að skoða þetta. Í lokin vil ég segja að ég hlakka til að vinna þetta mál í hv. velferðarnefnd en hefði viljað fá málið inn fyrr svo við fengjum nú góðan tíma, af því að við verðum að klára það fyrir áramót. Og aftur er þessu skutlað inn rétt fyrir mánaðamótin nóvember/desember. Því miður gefst nefndinni ekki fullnægjandi tími til að vinna þetta mál. Þrátt fyrir að það hafi verið heilt ár til stefnu þá fáum við það svona seint. En aftur vil ég segja að sú ákvörðun að hafa fæðingarstyrkinn annars vegar 190.000 kr. og hins vegar rúmlega 80.000 kr. eftir því hvort maður er námsmaður eða utan vinnumarkaðar er of lág fjárhæð. Ég held að við séum öll sammála um að þetta sé of lág fjárhæð. Það er eiginlega með ólíkindum að hún skuli hreyfast svona hægt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu. Það er tvennt sem mig langar til að koma inn á, það þarf að drepa á mörgu. Áður en ég fer í þau tvö atriði vil ég fagna þeim jákvæðu orðum sem hv. þingmaður hafði um þetta mál og þá miklu réttarbót sem það felur almennt í sér. Vissulega eru þarna atriði sem hv. þingmaður benti á í máli sínu og ég ætla að reyna að koma inn á tvö þeirra. Varðandi fæðingarstyrkinn vil ég segja, eins og ég sagði í ræðu minni og eftir andsvör við henni, að við erum að ráðast í aðgerðir sem bæði miða að því að lengja fæðingarorlof og hækka greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði til að skapa jákvæða hvata sem kallað hefur verið eftir. En það er alveg ljóst að verkefninu er ekki lokið. Þó að við séum á þessu kjörtímabili að ráðast í 10 milljarða aðgerðir til að bæta fæðingarorlofskerfið okkar og í því felist margar umbætur sem hv. þingmaður kom inn á í sínu máli, þá er verkefninu ekki lokið. Skárra væri það, þá gætum við bara pakkað saman og farið heim. Við þurfum að halda áfram. Næstu verkefni sem þarf að ráðast í eru fæðingarstyrkurinn, þessi lágmörk, og það sem snýr að því að brúa bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla. En það gerir ekki lítið úr þeim aðgerðum sem við ræðum hér. Varðandi nálgunarbannið og þá umræðu sem hv. þingmaður fór inn á vil ég segja að hv. þingmaður er bæði með meiri menntun og reynslu á því sviði en sá sem hér stendur, bara svo að það sé sagt. Ég veit að í fyrri störfum sínum kom hún talsvert nálægt svona málum. Þetta er eitt af því sem við skoðuðum á milli samráðsgáttar og þess frumvarps sem síðan er lagt fram. Kann að vera að það séu einhverjar glufur í þessu? Það kann að vera. Þess vegna erum við að koma með þetta hér til þingsins. Ég vil bara þakka fyrir þessar ábendingar hv. þingmanns. Ég heiti því, ef þessar glufur eru til staðar - ég hef bara ekki nægilega persónulega þekkingu til að geta metið það - að ráðuneytið vinni með nefndinni í því að finna leiðir til að loka þeim.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Já, við erum ekki hætt, við erum bara á leiðinni. En öll skref í framfara- og réttlætisátt eru af hinu góða. Ég held að við ættum að skoða aðeins hvernig staðan er annars staðar á Norðurlöndum. Það kemur fram, í umsögn landlæknis á samráðsgátt, að við séum að búa til kerfi sem er að mörgu leyti mjög ólíkt því sem er annars staðar á Norðurlöndum varðandi einmitt þessa skiptingu. Ég veit ekki hvort þau séu þá svona aftarlega á merinni þegar kemur að réttindum fólks á vinnumarkaði eða hvað það er sem veldur því. Það væri auðvitað frábært ef við hefðum tíma til að vinna það í nefndinni, en því miður höfum við það ekki. Það er alveg rétt, sem hæstv. ráðherra segir, næsta verkefni er að brúa bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla. Þar skiptir mestu máli í mínum huga að við reynum að tryggja jafnræði milli barna eftir því í hvaða sveitarfélögum þau búa. Það er ekki til staðar í dag. Sum sveitarfélög eru að opna hvern ungbarnaleikskólann á fætur öðrum, færa leikskólann niður. En önnur sveitarfélög eiga bara enga möguleika á að fara í það, sérstaklega ekki nú í því árferði sem er vegna Covid þegar allur gangur er á því hvort ríkið ætli að styðja við bakið á sveitarfélögunum. Þetta er klárlega næsta verkefni. Ég veit að nefndin mun leggja sig alla fram við að laga mögulega agnúa í þessu máli og gera allt sem hún getur til þess að það verði betra fyrir alla.
Virðulegi forseti. Já, ég var eiginlega búinn að svara þeim fyrirspurnum sem ég náði ekki að svara í andsvörum við upphafsræðu minni. Mig langaði bara rétt að koma upp til að ræða næsta verkefni, þ.e. að brúa bilið. Það er auðvitað rétt sem hv. þingmaður kemur hér inn á í sambandi við það. Við létum skoða, í samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga, hver staðan er varðandi þessi mál á landsvísu. Staðan er sú að meiri hluti sveitarfélaga er að bjóða upp á leikskóla frá 12 mánaða aldri eða stefnir að því. En minni hluti íbúanna býr í sveitarfélögum sem bjóða upp á slíkt. Það segir okkur að stóru sveitarfélögin ná ekki að teygja sig í þetta. Við höfum verið í samtali við þau og það náðist einfaldlega ekki við vinnslu þessa frumvarps að brúa það. Það verður næsta verkefni að brúa það. Ríkið er að gera vel núna með því að lengja í 12 mánuði og teygja sig þarna í áttina og það dugar gagnvart ákveðnum sveitarfélögum. En betur má ef duga skal gagnvart öðrum og þar þurfa sveitarfélögin að sjálfsögðu líka að koma að borðinu. Það er samvinnuverkefni ríkis og sveitarfélaga hvernig við náum þessu, ég er sammála hv. þingmanni með það. Ég læt þetta duga í bili.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir seinna andsvarið. Mér finnst aðeins örla á því að við séum í sama samtali og við vorum í fyrir ári. Þar stóð ég og kvartaði yfir því að fæðingarorlofsfrumvarpið kæmi allt of seint inn í þingið, að við fengjum svo lítinn tíma til að ræða við þá hagsmunaaðila sem málið varðar. Það er ótrúlega dapurlegt að við séum aftur þar, rétt fyrir mánaðamót nóvember – desember, að ströggla í því. Fyrir ári var mikið rætt um skiptinguna. Það var mikið rætt um rétt þeirra sem á einhvern hátt standa höllum fæti félagslega, að reyna að grípa þau. Það er búið að gera það að einhverju leyti. En maður veltir áfram fyrir sér börnum foreldra sem ekki búa saman, hvernig við náum að grípa þau. Ég kom inn á þessa skyldu, að það eigi að vera einhvers konar staðfestur samningur um umgengni á þessum 24 mánuðum, en kerfið okkar hjá sýslumanni og hjá dómstólunum er bara miklu svifaseinna en það. Þegar því er hafnað að þú fáir umgengnissamning er rétturinn til fæðingarorlofs runninn út á þessum 24 mánuðum. Þriðji hluturinn sem ég vil benda á, sem við ræddum hér fyrir ári, það er þetta að brúa bilið. Við ræddum það líka fyrir 12 mánuðum og við erum alveg á sama stað. Við erum ekki komin neitt lengra en mér líður svolítið eins og við séum hér í sama samtalinu aftur. En það er allt í lagi. Áfram gakk. Við erum með þetta. [[Forseti hringir.]]Það hefur ekki verið hætt við tólf mánuðina eins og gerðist síðast og ég bara fagna því.
Virðulegi forseti. Ég get sannarlega tekið undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur að þetta er gleðidagur, að við skulum loksins, vonandi, vera að festa í sessi 12 mánaða fæðingarorlof. En mig langar til að spyrja hv. þingmann út í það hvort henni finnist t.d. eðlilegt að foreldrar skuli ekki fá að ráða því sjálfir hvernig þeir deila þessum 12 mánuðum. Mig langar til þess að grípa niður í pínulítinn pistil sem ég var að lesa inn á heilsugæslu.is, sem fjallar um brjóstagjöf og mikilvægi hennar fyrir barnið, því að þetta snýst ekki bara um foreldra og samskipti heldur líka tengslin við barnið og hvernig því líður á fyrsta ári ævinnar. Hér segir, með leyfi forseta: „Brjóstagjöfin er ein sú besta gjöf, sem okkur hefur verið gefin. Hún hefur jákvæð áhrif á andlegt sem líkamlegt heilbrigði móður og barns og er einstök aðferð til samskipta milli þeirra. Þessi nánd skapar tækifæri til tengslamyndunar og barnið öðlast traustan grunn fyrir lífið. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir að þetta er tími sem ekki kemur aftur.“ Mig langar til að fá það fram hjá hv. þingmanni hvað henni finnst um mikilvægi brjóstagjafarinnar fyrir barnið því að eitt er víst, við göngum náttúrlega með barnið og það er alveg á hreinu að pabbinn, alveg sama hversu mikið hann myndi vilja það, getur sannarlega ekki gefið barninu brjóst. Ég er kannski af svo gömlum skóla, ég veit það ekki, en mér finnst í rauninni algjört lágmark í öllu því frelsi sem við erum að tala um, einstaklingsfrelsi, tjáningarfrelsi, ritfrelsi, skoðanafrelsi og öllu frelsi, að foreldrar eigi líka að fá frelsi um það. Sumar mæður eru bara alls ekkert með börnin á brjósti og þær vilja kannski vinna meira og þá er það kannski pabbinn sem kemur inn í því tilviki. En númer eitt, tvö og þrjú langar mig að spyrja hv. þingmann um þetta, út frá bara frelsi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, það er þetta sem ég ræddi hér áðan, ég hef sveiflast mjög í þessari umræðu allri varðandi einmitt frelsi foreldra til að velja það sem er þeim fyrir bestu og stundum það sem er barninu fyrir bestu, það fer ekkert endilega alltaf saman. Stundum hugsa foreldrarnir að það sé hentugra að tekjuhærra foreldrið taki styttra fæðingarorlof, alveg óháð því hvort tekjuhærra foreldrið er með barn á brjósti eða ekki. Varðandi það að hafa börn á brjósti eru ráðleggingar landlæknis þær að það sé barninu gott að vera eingöngu á brjóstamjólk í sex mánuði ef það er mögulegt og eftir það brjóstamjólk og einhverja fæðu, samkvæmt þeim upplýsingum sem komu fram á samráðsgáttinni og víðar. Ég get bara talað út frá eigin reynslu að þegar barnið er farið að borða fæðu meðfram brjóstagjöf þá hættir brjóstagjöfin nú að vera á þetta allt frá korters fresti eins og er fyrst þegar maður er að reyna að losna við stálmann - þú kannski lokar eyrunum, ég bið hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur að hlusta ekki á reynslusögur núna, þetta er að verða mjög persónulegt [[Gripið fram í: Ég skal koma með eina á eftir.]]- og yfir í að það séu nokkrir klukkutímar á milli, yfir í það að gefa kannski brjóst á morgnana og svo eftir vinnu eða þá að hitt foreldrið mætir með barnið í vinnuna og maður gefur brjóst. Það er allur gangur á þessu. Hafandi verið með þrjú börn á brjósti þá hefur þetta verið alls konar. Ég bara fagna brjóstagjöf og tel að þetta sé mjög mikilvæg tengslamyndun. Ég tel líka að það sé mjög mikilvægt [[Forseti hringir.]]að hitt foreldrið fái að njóta þessara tengsla. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt, þegar mögulegt er.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, ég get tekið undir þetta. Ég er búin að vera með fjögur börn á brjósti, svo það sé sagt. En hvað um það, þetta er aðallega vangavelta um frelsi fullorðinna til að ákveða fyrir sig sjálfir. Ég skil vel að hv. þingmaður hafi verið í einhverjum sveiflum hvað það varðar vegna þess að þetta er vandrataður meðalvegur. En ég segi að númer eitt, tvö og þrjú er frelsi einstaklingsins vegna þess að ég býst við því að báðir foreldrar séu af öllu hjarta að gera það sem þeir telja virkilega að sé bæði þeim og barninu fyrir bestu. Ég er ekkert viss um að tekjuhærra foreldri, ef það er konan, fari endilega að hlaupa með barnið í vinnuna eða láta mæta með það til þess að gefa því brjóst hvar sem væri, það myndi hugsanlega frekar verða til þess að þetta barn myndi missa af því að fá brjóstagjöfina. En það er önnur saga. Ég er aðallega að hugsa um þau sem velja þetta, að það sé ekki verið að stilla þeim upp við vegg: Þú mátt bara vera í sjö mánuði og svo hitt í fimm eða hvernig sem það er. Þau megi bara ráða, hvort það er pabbinn, hvort það er mamman. Mér finnst þetta bara svo barnalegt, mér finnst þetta út úr öllu korti og takti við það sem við erum að reyna að tala um í sambandi við frelsi einstaklingsins. Hvers vegna á Alþingi Íslendinga að ákveða það hvernig foreldrar haga sínu fæðingarorlofi? Ég næ því ekki. Ég gleðst yfir 12 mánuðum en ég gleðst ekki yfir því að við skulum ætla að ákveða hvað sé barninu fyrir bestu, hvað fjölskyldunni sé fyrir bestu og hvernig foreldrar nýta sér það sem löggjafinn er þó að gera fyrir fjölskylduna, að koma á 12 mánaða fæðingarorlofi. Ég ætlaði náttúrlega í ræðu, ég skal viðurkenna það að ég misnota virkilega aðstöðu mína með því að hoppa upp í andsvar við hv. þingmann til að reyna að koma þessu á framfæri. En ég býst við að mörgu leyti séum við sammála, ég og hv. þingmaður, en það er þessi vangavelta sem er aðallega búin að standa þversum í mér.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar og hvet hana til þess að hlusta aftur á ræðu mína frá því áðan, það er hægt að finna hana á alþingisvefnum. Ég var einmitt að fjalla um í löngu máli mikilvægi þess að við tryggjum jafnan rétt kynja á vinnumarkaði. Þessi lög eru vinnumarkaðsúrræði og þá getum við ekki alveg lokað augunum fyrir þeim þætti frumvarpsins sem snýr að því að tryggja að konur eigi jafnan rétt á vinnumarkaði á við karla. Báðir foreldrar séu með jafnan rétt þannig að það bitni ekki á þeim sem fara í lengra fæðingarorlof, viðkomandi fái ekki t.d. framgang í starfi vegna þess að viðkomandi ætlar að fjölga mannkyninu.
… geta bara ráðið því sjálf.
Það hefur bitnað harkalega á konum sem hingað til hafa gengið með börnin og munu nú vera í meiri hluta áfram. Það hefur bitnað harkalega á þeim í gegnum tíðina og gerir það áfram í þeim ríkjum þar sem ekkert er hugsað um þetta, að þær fari í fæðingarorlof og að þeir, karlarnir, geri það síður. Þá fá þeir frekar framgang í starfi, þeir fá betur launaða vinnu af því að þeir detta ekki út af vinnumarkaði með ákveðnu millibili o.s.frv. Hv. þingmaður talaði um að það væri barnalegt að leyfa ekki fullorðnu fólki að velja en þá finnst mér líka á vissan hátt barnalegt að horfa fram hjá baráttu kvenna í áratugi fyrir því að vera metnar að verðleikum á vinnumarkaði.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með síðasta ræðumanni, hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, varðandi það hversu mikilvægt er að hafa fæðingarorlofslög sem miða að því að jafna rétt beggja foreldra til að taka fæðingarorlof. Þetta snýst annars vegar, eins og hér hefur verið rætt í dag, um réttindi barnsins til þess að njóta samvista við báða foreldra og mjög mikilvægt upp á tengslamyndun að gera eins og við vitum, en einnig það að jafna möguleika kynjanna til framgangs á vinnumarkaði. Það skiptir líka máli. Ég hafði í byrjun ekki hugsað mér að koma upp í ræðu. Ég hlustaði á hæstv. ráðherra Ásmund Einar Daðason flytja frumvarp sitt og hlustaði með athygli og gladdist innilega vegna þess, eins og ráðherrann fór yfir, að þetta mál hefur verið lengi í undirbúningi. Endurskoðun núgildandi laga frá árinu 2000 hefur tekið marga mánuði og með aðkomu margra þannig að ég tel að við höfum nokkuð gott frumvarp í höndunum þó að eflaust megi lagfæra það eitthvað og verður vafalaust gert í meðferð hv. velferðarnefndar. Það eru margir á mælendaskrá, enn hafa ekki margir tjáð sig um málið í dag en ég geri ráð fyrir því og heyri það strax að það eru strax komnar ákveðnar ábendingar um hvernig hægt væri að bæta málið mögulega. Það verður áhugavert að fylgjast með þeirri vinnu og taka 2. umr. þegar nefndin hefur fjallað um málið. Hæstv. ráðherra rifjaði upp sögu og tilurð núgildandi laga um fæðingarorlof sem þáverandi hv. þingmaður og hæstv. félagsmálaráðherra, Páll Pétursson heitinn, leiddi á þeim tíma. Þá var um mikið tímamótamál að ræða á heimsvísu, að jafna rétt beggja foreldra til töku fæðingarorlofs. Sú sem hér stendur hefur verið fulltrúi Framsóknarflokksins í utanríkismálanefnd síðastliðin sjö ár og mjög oft á fundum með erlendum þingmönnum koma jafnréttismálin til umræðu vegna þess að Ísland, þó að við getum enn bætt okkur verulega, er í fremstu röð í heiminum á sviði jafnréttis. Þá stöðu landsins má m.a. rekja til þessara laga frá árinu 2000 sem þáverandi hv. þingmaður og ráðherra, Páll Pétursson, stóð fyrir, mjög framsækið mál og til algjörrar fyrirmyndar. Ég verð að segja að ég er mjög montin að rifja þessa sögu upp, rifja upp þessa sögu míns flokks, Framsóknarflokksins, í ræðustól Alþingis, og ekki síst á þessum degi þegar ég er nýbúin að hlusta á hæstv. núverandi félagsmálaráðherra, Ásmund Einar Daðason, leggja fram sitt frumvarp. Þetta er stór dagur og ekki bara hjá Framsóknarflokknum heldur náttúrlega hjá okkur öllum vegna þess að ég er sannfærð um það að nýframlagt frumvarp verður til mikilla bóta. Við erum með frumvarpinu, eins og ég sagði áðan, að gera breytingar á lögum um að lengja fæðingarorlof foreldra úr níu mánuðum í 12 mánuði. Svo er gert ráð fyrir skiptingu. Nú eru það þrír mánuðir á hvort foreldri fyrir sig og þrír mánuðir sem fólk getur skipt á milli sín eftir aðstæðum, en við gerum ráð fyrir sex mánuðum á hvort en foreldrar geti tekið einn mánuð og ráðstafað honum sérstaklega þannig að annað foreldrið gæti tekið fimm og hitt sjö mánuði, sem er þó alltaf aukning miðað við það að núna eru þetta mögulega þrír og sex mánuðir, en yrðu fimm og sjö. Þetta er alltaf aukning. Þetta er alltaf til bóta. Þetta er lengdur tími. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir og hæstv. ráðherra Ásmundur Einar Daðason áttu í orðaskiptum og komu inn á leikskólapláss og mismunandi stöðu sveitarfélaga. Ráðherra talaði um að næsta skref væri að ná betur utan um það vegna þess að það er mjög mismunandi hvaða þjónustu sveitarfélög veita í þessum efnum, þ.e. að taka á móti ungum börnum. Það er auðvitað eitthvað sem þarf að púsla saman við þessar stóru breytingar. En einhvers staðar verðum við að byrja og þetta er eitt skref á leiðinni til þess að auka réttindi barna og bæta jafnrétti kynjanna og foreldra, sem geta náttúrlega verið af ýmsum kynjum eins og við vitum. Mig langar áður en ég hætti, ég ætlaði ekki að tala lengi en maður talar alltaf lengur en maður ætlar sér, að nefna það hér að með frumvarpinu er lagt til að barnshafandi foreldri verði veittur sérstakur styrkur vegna skerts aðgengis að fæðingarþjónustu í þeim tilvikum sem barnshafandi foreldri þarf að mati sérfræðilæknis að dvelja fjarri heimili sínu fyrir áætlaðan fæðingardag í tengslum við nauðsynlega þjónustu vegna fæðingar barnsins. Ég var mjög ánægð að sjá þetta atriði í frumvarpinu vegna þess að á 148. þingi lagði sú sem hér stendur fram frumvarp ásamt þingflokki Framsóknarflokksins um fæðingarorlof þeirra sem væru í þessari stöðu, þ.e. byggju fjarri fæðingarstað og þyrftu að fara á fæðingarstað töluvert á undan settum fæðingardegi að mati sérfræðilæknis. Þessir aðilar þyrftu sem sagt ekki að hefja töku fæðingarorlofs þegar þeir færu á fæðingarstaðinn heldur myndi þessi tími bætast við orlofið. Frumvarpið náði ekki fram að ganga á sínum tíma þó að mikill velvilji og skilningur væri á því. En hæstv. ráðherra ákvað að taka það til sérstakrar skoðunar í þeirri vinnu sem fram fór í tengslum við undirbúning að framlögðu frumvarpi og ég er mjög ánægð að sjá þetta atriði birtast með þessum hætti í frumvarpi ráðherra. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta en óska hæstv. félags- og barnamálaráðherra innilega til hamingju og okkur öllum og hlakka til að hlusta á áframhald umræðunnar hér í þingsal í dag.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um fæðingar- og foreldraorlof og eins og við mátti búast eru skiptar skoðanir um það. Inn í þetta frumvarp kemur auðvitað númer eitt, tvö og þrjú jafnrétti, jafnrétti launa. Við erum ekki búin að ná því að konur og karlar hafi nákvæmlega sömu laun alls staðar og því miður erum við líka, finnst mér, í hálfgerðri fornöld með þessar uppstillingar á þeim upphæðum sem við setjum inn bæði í það sem varðar fæðingarorlofið og líka fæðingarstyrkinn. Það hæsta sem hægt væri að fá eru 600.000 kr. og eftir skatt skilar það, ef maður slær það inn í reiknivél Vinnumálastofnunar, 351.300 kr. útborguðum. Það er nálægt því sem lágmarkslaun í landinu í dag eru fyrir skatt, lægstu verkamannalaunin. En það sem slær mig mest í þessu samhengi er þegar maður slær inn einstakling sem er engar tekjur með. Þá kemur upp talan 80.341 kr. Ég segi fyrir mitt leyti: Hver á að lifa á þessu? Þarna er verið að segja við þennan einstakling sem á að fá 80.341 kr.: Þú getur ekki séð um barnið þitt. Hvað á þessi einstaklingur að halda? Hvert er verið að hrekja hann? Hvernig í ósköpunum getum við fundið út þessa upphæð? Þetta er svo smánarleg tala að ég spyr mig: Hver kom með þessa tölu? Hver fann upp þessa tölu? Og hverjum datt í hug að setja hana inn í frumvarp? Við vitum að manneskja með barn á framfæri með 80.000 kr. - maður lifir ekki einu sinni einn á því, kannski í viku. En einstaklingur með barn á að lifa á þessu í allt að tvo mánuði. Ég spyr bara: Hvernig í ósköpunum? Og síðan, ef maður slær inn einstakling sem er með 300.000 kr. í tekjur, það gefur 204.000 kr. Og ef við sláum inn þá sem eru t.d. öryrkjar með 260.000 kr., þá gefur það 183.841 kr. Þetta er gjörsamlega óskiljanlegt fyrirbrigði. Ég mótmæli því að það skuli vera svona tölur í boði, að við skulum ekki vera - hvað á ég að segja, ekki þróaðri eða vitrari en svo. Hvar er réttlætið? Ég næ því ekki. Og þessar tölur sem við erum að setja inn í þetta frumvarp. Að greiðslur í fæðingarorlofi skuli vera frá 600.000 kr., en aldrei lægri en 137.632 kr. Ég myndi segja að þær ættu aldrei að vera lægri en t.d. 300.000, eða 350.000, sem eru lágmarkslaun í landinu. Nei, þá eru þau með 137.632 kr. Það sló mig svolítið þegar hæstv. ráðherra talaði um að þetta væri vinnumarkaðskerfi eða vinnukerfi. En styrkjakerfið, það hlýtur líka að vera löggjafans að ákveða hvort þetta eru viðunandi mánaðarlaun eða ekki. Og þegar maður horfir á þessar tölur, greiðslur í fæðingarstyrki, þetta eru 85.233 kr., en foreldri í fullu námi getur náð úr 190.749 kr. Við vitum að þetta er allt of lágt. Ég verð að segja, eins og ég hef verið að endurtaka hvað eftir annað, að mér finnst þetta algjörlega út í Hróa hött! En svo er líka annað í þessu sem við höfum verið að tala um. Gamla kerfið er níu mánuðir, nýja kerfið er sex mánuðir fyrir báða foreldra, alls 12, og annað foreldrið getur gefið einn mánuð eftir, þá skiptist það í fimm og sjö mánuði milli foreldra. Ég hefði viljað sjá metnað strax og haft það bara sex mánuði fyrir hvort foreldri og síðan gæti verið val um fjóra mánuði. Ég tel að konu sem fæðir barn veiti ekkert af því að hafa tíu mánuði ef hún telur sig þurfa á því að halda og vill það. Ég er alveg sannfærður um að konan á að hafa töluvert meira svigrúm en karlinn en þessa tvo mánuði sem gefnir eru núna í þessu frumvarpi, vegna þess að við vitum að það er hún sem gengur í gegnum fæðinguna og hún þarf að vera með barnið á brjósti og þar af leiðandi hvílir ábyrgðin mun meira á henni. Ég held að þarna þurfi að vera meira val, það þarf að gefa val og treysta foreldrunum til þess að velja. Ég treysti foreldrum alveg 100% til að velja og færa á milli. Ég hefði viljað sjá þarna í þessu samhengi að konur fengju sjö mánuði og karlinn fimm Ég hefði viljað gefa meira val þarna. Ég hefði gefið fjögurra mánaða val. Fyrst við erum komin með 12 mánuði þá hefðum við getað verið með fjóra, fjóra, fjóra, til dæmis. Þá er ég alveg sannfærður um að í flestöllum tilfellum hefði meiri hlutinn farið til konunnar, átta mánuðir á móti fjórum. Það hefði verið mun sanngjarnara og ég vona heitt og innilega að niðurstaðan verði sú þegar málið kemur fyrir velferðarnefnd og við förum að skoða það þar. Vonandi verður einhvern veginn hægt að breyta þessari smánarlegu tölu. En fyrirgefið, ég er gáttaður. Ég var í ræðu út af búsetuskerðingum hjá einstaklingi sem átti að lifa af 80.341 kr. á mánuði. Ég sagði að það væri ekki fátækt, það væri sára-sárafátækt. Ég meina, hver ætlar að framfleyta barninu sínu í sára-sárafátækt? Ég myndi ekki treysta mér til þess og ég efast um að nokkur þarna úti treysti sér til að reyna það á 80.000 kr. á mánuði. Ég furða mig á því að hæstv. félags- og barnamálaráðherra, sem er nú með þann titil, skuli hafa þessa tölu þarna inni. Það er gjörsamlega óskiljanlegt.
Herra forseti. Nokkrir hv. þingmenn hafa komið inn á það í dag hvað það er mikið fagnaðarefni að það skuli vera lagt fram frumvarp á Alþingi sem fjallar um það að lengja fæðingarorlof í 12 mánuði og foreldraorlofið í fjóra. Þetta eru í rauninni mjög mikil tíðindi og mikið gleðiefni. Í mínum huga er þetta tvennt kannski grundvallaratriðin í því frumvarpi sem við erum að ræða. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli fyrir foreldra, og skiptir ekki síður miklu máli fyrir börn. Í þeirri umræðu sem hefur farið fram bæði núna og í rauninni einnig sl. haust hefur stór hluti áherslunnar legið í skiptingu þess tíma sem er ætlaður í fæðingarorlof, þ.e. hvar á bilinu frá engri ákveðinni skiptingu og yfir í jafna skiptingu eins og frumvarpið kveður á um, eigum við að vera. Hv. þingmenn hafa í ræðum sínum kallað þetta 0, 12, eða fjórir, fjórir, fjórir eða fimm, fimm, tveir eða sex og sex. Núna erum við í raun að tala um jafna skiptingu en með því svigrúmi sem gefið er geta foreldrar ákveðið sín á milli að skiptingin geti verið fimm og sjö, ef fólk vill. Ég held að þarna sé fengin ágætismillilending, sérstaklega þegar horft er til þess að við erum ekki komin á þann stað í íslensku samfélagi - ég held að við eigum bara að horfast í augu við það, hv. þingmenn - að það sé fullkomið jafnræði á milli karla og kvenna á vinnumarkaði. Þangað erum við ekki komin. Okkur langar að komast þangað, a.m.k. mörg okkar, en við erum ekki þar, ekki enn þá. Á nákvæmlega sama hátt spurði hæstv. ráðherra hér áðan: Er þetta frumvarp fullkomið? Er það upphaf og endir alls í umræðunni um foreldra- og fæðingarorlof á Íslandi? Svarið er auðvitað nei, við erum ekki komin þangað. En þetta er mikilvægt skref. Nefndin fékk, eins og ég nefndi áðan, ágætistilhlaup í fyrrahaust til að ræða og kannski að hugsa um þetta mál og fara í gegnum umræðuna, ekki bara um skiptinguna heldur önnur atriði í frumvarpinu. Þá var til að mynda töluvert mikið rætt um hvernig ætti að bregðast við réttindum þegar um væri að ræða annaðhvort eitt foreldri eða eitt fjarverandi foreldri. Hæstv. ráðherra fór yfir það í máli sínu áðan að auðvitað er með frumvarpinu reynt að nálgast þessi sjónarmið. Það kann að vera að eitthvað þurfi að snurfusa það og ég hlakka sannarlega til að taka þátt í því í hv. velferðarnefnd. Það er líka mikilvægt, virðulegi forseti, að það komi fram að á sínum tíma var breytingin á lögunum eins og þau voru þá ákveðin forsenda þess að feður fóru almennt að taka fæðingarorlof á Íslandi. Það var ekki raunin áður þó að í sjálfu sér hefði verið heimild til þess. Þetta er gríðarlega mikilvægt skref í þá átt að leita jafnréttis. Sú fjármögnun sem þá var tekin upp á fæðingarorlofskerfinu, þ.e. tekið er tryggingagjald af launum allra á íslenskum vinnumarkaði, var mjög mikilvægt skref í þá átt að, við skulum segja ýta samfélaginu í jafnréttisátt. Það hefur svolítið verið rætt um það, og ég spurði hæstv. ráðherra um það áðan, hvort ekki væri tímabært að setja gólf í lögin, annað gólf en það að skerða jafnvel lægstu laun á vinnumarkaði um 20% og borga þá í raun út 268.000 kr. á mánuði eða þar um bil til þeirra sem hafa lægstu launin. Ég hlakka til að fá þær upplýsingar frá hæstv. ráðherra, eins og hann lofaði mér í andsvari áðan, vegna þess að þetta skiptir verulega miklu máli um það hversu langt er hægt að teygja sig. Það er a.m.k. hægt að hugsa það þannig að það gæti verið næsta skref í þá átt að bæta lögin og bæta þessi réttindi enn frekar því að þetta skiptir verulegu máli. Ég verð að segja það, herra forseti, að ég hef meiri áhyggjur af því sem ég myndi kalla gólfleysið í frumvarpinu en því hvort þakið sé ekki nógu hátt. Ég trúi því að fólk sem hefur ekki úr nema 335.000 kr. eða þar um bil á mánuði að spila eigi mun erfiðara með að taka á sig skerðingu upp á 20% en þeir sem hafa kannski 800.000 kr. eða milljón. Ég held ég verði bara að segja það, herra forseti. Með þessu frumvarpi, eins og hefur komið fram hér í dag, og ekki bara með því heldur með þeim aðgerðum sem hefur verið farið í á kjörtímabilinu, erum við að taka ákvörðun um að auka greiðslur í fæðingarorlofi um 10 milljarða á kjörtímabilinu. Auðvitað er það ekki fullkomið. En það er býsna stórt skref að tvöfalda greiðslur á einu kjörtímabili til þessa mikilvæga málaflokks. Ég held að við getum öll verið sammála um það. Sumir kynnu að líta svo á að það að fæðingarorlofslögin eða rétturinn til fæðingarorlofs sé vinnumarkaðsúrræði, eins og kemur fram í 1. gr. laganna og hefur raunar alltaf gert, sé ákveðin skekkja, að þar sé ekki tekið nægilega mikið tillit til þess að við erum í raun að tryggja börnum líka samvistir við foreldra sína. En auðvitað er það síðan 2. gr. laganna sem er meginmarkmið þeirra. Það má svo sem deila um það fram og til baka hvað ætti að vera hvar, en raunveruleikinn er sá að þessu var upprunalega komið á sem vinnumarkaðsúrræði. Ég held að sú umræða, hvort við ættum að fara út úr því kerfi og flytja þetta algerlega yfir í segjum réttindakerfi fyrir börn, sé miklu stærri umræða og flóknari. Ég held að við ættum að halda okkur við það núna að ræða þetta á þeim forsendum að við erum hér með mjög mikilsverða aukningu á þeim tíma sem fólk á vinnumarkaði getur átt samvistir með barni sínu eftir fæðingu og það er meginmálið. Ég hef eins og fleiri þingmenn áhyggjur af því að við erum samt sem áður ekki enn þá búin að brúa bilið milli loka fæðingarorlofs og þess tíma sem börn eiga að jafnaði möguleika á að komast inn á leikskóla. Ég er kannski búinn að segja um eitthvað annað að það sé næsta verkefni. En auðvitað eru mörg svona atriði næsta verkefni, hvernig við getum haldið áfram að brúa þetta bil. Núna leysa mjög margir foreldrar þetta með því að dreifa fæðingarorlofinu á aðeins lengri tíma. En þá skulum við átta okkur á því, hv. þingmenn, að þá erum við að einskorða það úrræði við þá sem eru með það háar tekjur að þeir geta framfleytt sér á enn þá minni prósentu en 80% af launum á mánuði. Það er mjög mikilvægt að menn átti sig á því. Síðan er önnur vangavelta og það er foreldraorlofið. Nú hef ég ekki tölur um það hversu almenn taka foreldraorlofs er í landinu. Hún er a.m.k. einhver og það má velta því fyrir sér að skoða það á einhverjum tímapunkti að finna leið til að nota það tæki sem foreldraorlofið getur verið til að brúa þetta bil. Það yrði þá náttúrlega að gerast með því að fjölskyldum yrði tryggð framfærsla í foreldraorlofinu með einhverjum hætti en ég tel mikilvægt a.m.k. að velta þeim möguleika fyrir sér að nota þetta úrræði sem er í lögum. Að lokum aðeins um það sem hefur verið komið inn á hér í umræðunni, að fæðingarstyrkurinn sé ekki nægilega hár. Ég get svo sem alveg tekið undir það. Við skulum samt ekki gleyma því að til að mynda í tilfelli þeirra sem eru á örorkubótum og hafa allar sínar tekjur þaðan þá skerða ekki bætur almannatrygginga greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði eða fæðingarstyrki. En á hinn bóginn getur fæðingarstyrkurinn skert bætur almannatrygginga eftir að farið er upp fyrir hið svokallaða frítekjumark sem menn eru með í dag. Ég skil a.m.k. lögin þannig. Ég held að við verðum að fá þetta á hreint í hv. velferðarnefnd vegna þess að þetta er mjög mikilvægt atriði. Við verðum að vera með algjörlega opin augun fyrir því hvort við ætlum að láta þarna komast upp einhvers konar skerðingarkapal, ef svo má að orði komast. Ég er viss um að það er ekki vilji löggjafans og tæplega vilji þingsins að þannig fari. Virðulegi forseti. Enn og aftur, það er fagnaðarefni að þetta frumvarp skuli vera komið fram. Við erum ekki komin á endastöð í að bæta réttindi barna og foreldra á Íslandi en þetta er gríðarlega mikilvægt skref og því ber að fagna.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér nýja heildarlöggjöf um fæðingar- og foreldraorlof. Það er mikið fagnaðarefni að verið sé að lengja fæðingarorlofið úr níu mánuðum, sem það var í fyrra, upp í 12 mánuði, en það er tíu mánuðir nú á þessu ári og gekk sú breyting í gegn um síðastliðin áramót. Í þessari nýju löggjöf um fæðingar- og foreldraorlof eru mörg atriði sem er verið að laga en þarfnast samt sem áður frekari skoðunar eins og staða einstæðra foreldra og þeirra foreldra sem fæða andvana barn, staða forsjárforeldra og fleiri, en það má líka nefna aðstæður fólks sem býr fjarri fæðingarþjónustu svo dæmi séu tekin. Það sást glöggt á þeim fjölda umsagna sem komu inn á samráðsgátt stjórnvalda um þetta mál sem við ræðum hér hvað það eru mörg atriði sem þarf að ræða og fara yfir og hversu fjölbreytt þetta mikilvæga mál er. Ég hlakka til að takast á við þessi viðfangsefni hjá hv. velferðarnefnd. Ég verð þó að segja að það kom mér verulega á óvart hversu lítið mark var tekið á þeim 280 umsögnum sem komu um málið á samráðsgáttina. Ég tel að það verði hlutverk hv. velferðarnefndar að mæta þeim áhyggjum sem birtast í öllum þessum umsögnum. Þó vil ég fagna einni af þeim breytingum sem hafa orðið á málinu frá því að það var í samráðsgáttinni; svigrúm foreldra til að nýta rétt sinn til fæðingarorlofs verður áfram 24 mánuðir en ekki 18 mánuðir eins og stóð í upphaflegu frumvarpsdrögunum á samráðsgáttinni. Ég ætla því að beina athygli minni í ræðu þessari helst að því atriði sem er hvað umdeildast og um leið mikilvægast í þessu máli. Það er skipting mánaðanna 12 á milli foreldra og svigrúmið sem foreldrum er gefið til að aðlaga fæðingarorlofið sem best að fjölskylduaðstæðum hverju sinni og þar með að tryggja hag barnsins. Það er ábyrgðarmikið hlutverk að takast á hendur að verða foreldri og fylgjast með barninu sínu vaxa úr grasi. Foreldrar og stjórnvöld eru skuldbundin til að gera ávallt það sem er barninu fyrir bestu. Og við þurfum að gera það í takt við tímann. Við lifum í breyttu þjóðfélagi þar sem jafnrétti hefur aukist og atvinnuþátttaka kynjanna hefur jafnast. Nýjar kynslóðir hafa þróað með sér aukna jafnréttisvitund, gildin gagnvart fjölskyldunni hafa styrkst og þróast og fjölbreytileikinn í fjölskyldusamsetningu og fjölskylduaðstæðum hefur stóraukist. Við erum ekki enn þá með samfélag þar sem einungis karl og kona mynduðu fjölskyldu og karlinn vann tvær til þrjár útivinnur með endalausum aukavinnutímum á meðan konan var heima að sjá um heimilið. Þetta er liðin tíð til allrar hamingju. Stjórnvöld tryggja því ekki hag barnsins og rétt þess til að eiga samvistir við báða foreldra sína best með forræðishyggju og lagaboði samkvæmt kröfum aðila vinnumarkaðarins. Stjórnvöld tryggja hag barnsins sem best með því að veita foreldrum þess sem mest frelsi og svigrúm til að haga málum hverrar fjölskyldu þannig að það henti barninu sem best og veiti þannig foreldrum tækifæri til að standa undir þeirri ábyrgð sem því fylgir að ala upp barn. Það hefur núverandi fyrirkomulag fæðingarorlofsins margsannað þar sem einn þriðji fæðingarorlofsins er sveigjanlegur. Þessu til staðfestingar er hægt að nefna það hvað aðstæður fjölskyldna eru orðnar fjölbreyttar og þær verða alltaf fjölbreyttari. Til þess að mæta hag barnsins hverju sinni við svo fjölbreyttar aðstæður er ekki hægt að semja lög sem ná utan um það allt saman. Það verður að treysta foreldrunum sem þekkja sínar aðstæður best og hvernig best verður úr þeim unnið og við verðum að taka mið af því. Undir þetta taka t.d. landlæknir, ljósmæður og fjöldi foreldra sem og aðrir aðilar sem sendu inn umsagnir á samráðsgáttina um þetta mál. Fjölskyldur í dag búa við fjölbreyttari vinnumarkað þar sem gildi fjölskyldunnar hefur breyst töluvert. Ég tók sjálfur eftir því á þeim tíu árum sem ég starfaði sem lögreglumaður hversu hratt það breyttist á þeim vettvangi. Það var nú þekkt að lögreglumenn unnu mikla yfirvinnu og tóku margar aukavaktir á meðan þeir byggðu húsið sitt og annað slíkt. Það var minnsta mál, þegar ég byrjaði í lögreglunni um 2004, að manna aukavaktir. Það var bara eitt það auðveldasta fyrir yfirstjórn lögreglunnar að manna aukavaktir, allir tilbúnir að taka þær. En hratt eftir að ég byrjaði í lögreglunni fóru menn að finna fyrir því að þetta varð miklu erfiðara þar sem tíminn með fjölskyldunni skipti miklu meira máli. Í dag er þetta orðið mjög erfitt. Við erum farin að ræða í lífskjarasamningum og öðru um styttingu vinnuvikunnar og annað slíkt. Fjölskyldustefnan og barnahornin í fyrirtækjunum eru sönnun þess að fjölskyldan er farin að hafa miklu sterkari stöðu. Umönnun barna hefur líka tekið breytingum þegar jafnréttisstaðan hefur batnað, þannig að við verðum að horfa á þessa löggjöf út frá þeim árangri sem við höfum náð og út frá fleiri tækjum sem hafa komið til í jafnréttisbaráttunni. Og talandi um jafnrétti og hvort við eigum að nota fæðingarorlofslöggjöfina sem mjög sterkt jafnréttistæki, sem var rétt á sínum tíma þegar hún kom árið 2000, þá þurfum við svolítið að horfa á breyttar aðstæður og færa okkur miklu meira yfir í það að horfa á hag barnsins þegar við höfum náð svona miklum árangri. En með því að horfa á frjálsari skiptingu erum við samt sem áður áfram vinna að jafnréttismálum. Það er ekki þar með sagt að þá séum við að útiloka jafnréttismálin. Raunveruleikinn er sá að það eru mæður sem ganga með barnið og í mjög miklum meiri hluta tilvika velja þær að taka þá mánuði sem þær hafa til umráða og skipta þeim niður á 12 mánuði til að framlengja orlofið. Með þeirri aðgerð lækka greiðslurnar sem þær fá á hverjum mánuði frá Fæðingarorlofssjóði og þær eru um leið orðnar fjárhagslega háðari maka sínum eða hinu foreldrinu. Ég get ekki séð mikinn jafnréttisvinkil í þessu. En talandi um þessar greiðslur og það að þurfa að skipta þeim á mánuði og annað slíkt þá tel ég það vera barninu fyrir bestu að það fái þessa 12 mánuði í umönnun með foreldrum sínum. Þá skulum við hafa það í huga að við náum sjaldnast 12 mánaða samfellu þar sem foreldrar velja að vera saman með barnið að lágmarki fyrsta hálfa mánuðinn og oftast fyrsta mánuðinn eftir fæðingu barns. Oft er búið að taka eitthvað af orlofinu fyrir fæðinguna og það þarf að horfa í það. Þannig hefur okkur ekki tekist að brúa bilið þar sem fæst sveitarfélögin eru með tryggð dagvistunarúrræði frá 12 mánaða aldri og varla, held ég, hægt að tala um fyrir það, þannig að það er enn þá bil, eins og hefur mikið verið rætt hérna, sem þarf að brúa. Ég skil hvaðan hugmyndin um jafna skiptingu, sex, sex, kemur í þessari umræðu. Allar tölur sýna það að eftir því sem réttur þess foreldris sem gekk ekki með barnið er aukinn, þá eykst takan. Ef við tölum bara eins og allir hugsa þetta þá taka feðurnir þá mánuði sem þeim er úthlutað. Þess vegna er mikilvægt að auka réttinn af því að það liggur við að það sé sagt með mömmurnar að þær leyfi þeim ekki að fá nema það sem þeir eiga rétt á, því sé mikilvægt að lengja þetta. Því miður er það sagt. Svo koma næstu rök á eftir, að það sé barninu fyrir bestu að fá jafna umönnun, það myndi jafn mikil tengsl við báða foreldra og þekki báða foreldra sína jafn vel. Ég tek undir það. Tengsl við báða foreldra skipta gríðarlegu máli og það er réttur barnsins. En ég tel bara ekki sjálfsagt að þessi skipting nái þessu markmiði. Það er mikill munur á þremur mánuðum og upp í sex mánuði og getur farið mjög mikið eftir aðstæðum hverju sinni. Það er ekki sjálfgefið þó að makinn sem gekk ekki með barnið nýti þessa þrjá mánuði að fullu í dag, ef þeim er fjölgað í sex, að hann hafi tök á því eða aðstaða leyfi það að allir sex mánuðirnir séu nýttir eins og þessir þrír. Maður veit ekki hvenær fer að skilja þarna á milli. Ef það skilur einhvers staðar þarna á milli er hætt við að einn, tveir og allt að þrír mánuðir, sem barnið hefði annars fengið, fari í ruslið, eins og var nú oft orðað í umræðunni um þetta á samráðsgáttinni og víðar. Það er ekki það sem við viljum. Það er ekki barninu fyrir bestu að einhverjir mánuðir detti niður ónýttir. Þá langar mig líka að koma inn á að það skiptir ekki bara miklu máli fyrir barnið að hafa samvistir við foreldra sína og þiggja frá þeim umönnun heldur þurfa foreldrarnir að hafa aðstæður til þess og jafnvægi og annað, rólegheit og afslappað andrúmsloft, þetta skiptir allt máli varðandi brjóstagjöfina, varðandi fyrstu upplifun barnsins og þessa tengslamyndun. Því verður tæplega náð ef fjárhagsáhyggjur eru að sliga foreldra meðan á þessu stendur. Þess vegna hef ég miklar áhyggjur af því að við séum að setja á löggjöf sem kemur verst fyrir þær fjölskyldur sem hafa lægstar ráðstöfunartekjur. Þetta sýna margar tölur og staðreyndir frá Svíþjóð og fleiri stöðum, að ef tekjuhærra foreldrið þarf að taka sex mánuði í fæðingarorlof á aðeins 80% af tekjum, sem voru of lágar fyrir heimilið fyrir, svo er komið nýtt barn inn á heimilið, og fólk verður að vera í sex mánuði á bara 80% tekjum til þess að barnið fái alla þá umönnunarmánuði sem það á rétt á samkvæmt fæðingarorlofslöggjöfinni, þá vitum við ekki í hvaða stöðu við erum að setja það fjölskyldulíf og hvernig tengslamyndun við barnið verður í því ástandi. Þetta finnst mér gríðarlega stórt atriði sem við þurfum að hafa í huga. Nú er fjölskyldusamsetning orðin fjölbreytt. Það er móðir og móðir, faðir og faðir og annað slíkt. Atvinnuþátttaka kvenna hefur margfaldast og er orðin jafnari, dregur alltaf meira og meira á launamuninn og við svo fjölbreyttar aðstæður getur ekki stóri bróðir, þ.e. löggjafinn, verið ofan í foreldrum og sagt: Hvernig sinnið þið ykkar hlutverki best? Við ætlum að skrifa það inn í lögin. Það gengur bara ekki upp. Við erum öll stolt af þeim árangri sem við höfum náð með þeirri löggjöf sem við höfum núna. Við erum mjög stolt af því. Þess vegna þurfum við að breyta út frá því sem við sjáum að hún hefur skilað ásamt því að við höfum náð árangri með mörgum öðrum úrræðum og vinnum áfram að því. Svo hefur okkur nú oft orðið tíðrætt í þessum sal um sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Þá spyr ég: Hvar er sjálfsákvörðunarréttur fjölskyldunnar? Og svo líka bara þetta: Ég veit alveg að fæðingar eru ekki sjúkdómur en þetta reynir misjafnlega á líkama kvenna, brjóstagjöfin gengur misjafnlega og enn og aftur: Aðstæður eru mismunandi og því verðum við að leyfa fjölskyldum að hafa svigrúm út frá öllum þessum breyttu aðstæðum. Til að ná þessum markmiðum tel ég ekki rétt að skipta þessum tíma í sex mánuði og sex. Mér finnst vera lágmarksmálamiðlun, þangað til að við erum komin enn lengra í jafnréttismálunum og enn lengra í þessu öllu saman, að hafa skiptinguna fjórir, fjórir, fjórir. Mér þykir það hin rétta skipting að svo stöddu. Þá erum við að halda áfram með það kerfi sem við höfum verið með en í framtíðinni sjáum við náttúrlega fyrir okkar að fjölskyldan ráði þessu alveg. Með því að gefa meira frelsi núna þá sjáum við hvernig nútímakynslóðir eru með allt önnur viðhorf. Það yrði góð mæling á því hvert jafnréttisástandið er, hlutverkaskipting kynjanna og þáttaka í fjölskyldulífi og annað. Það væri góð mæling á það að hafa meira frelsi. Að lokum ætla ég bara segja þetta: Til þess að ná þeim markmiðum sem verið er að reyna að ná með frumvarpinu þurfum við að hækka greiðslurnar, það mun hjálpa mikið til að ná þessu markmiði, og við þurfum að fjölga mánuðunum enn frekar af því að 12 mánuðir munu ekki duga. Við eigum að gera hvað sem við getum til að hjálpa fjölskyldum þessa lands að eignast börn og fjölga okkur.
Forseti. Við ræðum stjórnarfrumvarp um fæðingar- og foreldraorlof sem kveður á um 12 mánaða orlof. Í því er lögð til skipting þar sem hvort foreldri um sig fær sex mánuði en heimilt er að framselja einn mánuð til hins foreldrisins. Ég verð að viðurkenna að mér finnst dapurlegt að ekki hafi verið hægt að gera betur en raun ber vitni fyrst farið var yfir höfuð í þessa löngu tímabæru aðgerð að efla fæðingarorlofskerfið og lengja fæðingarorlof. Eins og svo oft áður þurfa stjórnmálin að vera a.m.k. áratug ef ekki tveimur áratugum á eftir tíðarandanum. Ég fæ ekki betur séð en að það sé einbeittur vilji stjórnvalda að vera hér ekki í takt við tímann og hlusta ekki á ákall samfélagsins í þessu mikilvæga velferðarmáli. Það sést á því að þrátt fyrir að 85% umsagna sem bárust um frumvarpið kölluðu eftir auknum sveigjanleika í því að skipta orlofinu var ekki orðið við því. Þetta er gömul saga og ný í velferðarríkinu Íslandi að ríkisvaldið, í samvinnu við atvinnulífið, vilji stýra beint eða óbeint ákvörðunartöku fjölskyldna á þennan hátt. Þetta þarf að breytast og við höfum tækifæri til þess að gera það í þessu máli nú á komandi vikum. Rökin sem gefin hafa verið fyrir þessari niðurstöðu eru þau að jafnrétti og réttur barns til samvista við báða foreldra hafi vegið þyngst. Formaður nefndarinnar um endurskoðun laganna sagði m.a.: „Í okkar samfélagi á það ekki að vera í boði að segja sig frá uppeldi barnanna sinna og löggjafinn á ekki að ýta undir það eða gefa tækifæri til þess.“ Forseti. Skoðum þetta aðeins. Telur löggjafinn í fyrsta lagi það endilega vera í hag barns að foreldri sem hefur lítinn eða engan áhuga á því að taka þátt í uppeldi þess sé í gegnum löggjöf um úthlutun orlofs þvingað til þess? Ég er ekki alveg sannfærð um að svo sé. Í öðru lagi velti ég því fyrir mér hvers vegna löggjafinn lítur á það sem hlutverk sitt að standa hér á ákveðinn hátt í uppeldi á uppeldisaðilanum. Það kallast að mínu mati á góðri íslensku forræðishyggja. Því að hafi stjórnvöld áhyggjur af tengslamyndun foreldra og barna mættu þau jafnvel skoða að veita foreldrum meiri stuðning meðan á meðgöngu stendur og strax og eftir allt öðrum leiðum og í samvinnu og samráði við fagaðila í þessum efnum. Sú sem hér stendur þykist vera viss um að þetta sé a.m.k. ekki leiðin til að ná því markmiði. Það er auðvitað afskaplega ánægjulegt að við séum komin á þann stað að við getum gefið foreldrum meira svigrúm til að sinna börnum sínum og í fyrsta sinn erum við komin í 12 mánaða fæðingarorlof. En betur má ef duga skal. Og auðvitað á ákvörðunartakan að vera út frá þörfum barnsins, fyrst og fremst og síðast, enda býður litróf lífsins upp á ólíkar persónulegar aðstæður hvers barns og foreldra og fjölskyldu fyrir sig. Nú tala ég af töluverðri reynslu, herra forseti, þar sem ég er sjálf fjögurra barna móðir með börn á aldrinum sjö ára upp í tvítugt og hef því fjórum sinnum farið í þessa vegferð sem við ræðum hér í dag. Þá vil ég bæta öðrum vinkli í þessa umræðu út frá minni eigin reynslu. Hann er sá að það geta verið allt aðrar þarfir fyrir fjölskyldu þegar fyrsta barn mætir á svæðið eða þegar annað barn mætir eða þriðja kemur inn í fjölskylduna. Það getur bara verið allt öðruvísi landslag og allt annað hentað eftir því hvernig málin standa í fjölskyldunni á hverjum tíma fyrir sig. Auðvitað eiga þeir hagsmunaaðilar sem aðstæður hafa mest áhrif á að fá að stýra því hvernig fæðingarorlofstímanum er ráðstafað. Það er eðlilegt. Auðvitað er eðlilegast að setja ákvörðun varðandi skiptingu fæðingarorlofs alfarið í hendur foreldra. Það eru úrelt sjónarmið sem ráða hér för, úrelt sjónarmið þar sem ríkisvaldið lítur á sig á ákveðinn hátt sem drottnandi aðila og sækist eftir því að miðstýra mjög persónulegri ákvörðunartöku innan veggja heimilisins. Því spyr ég, herra forseti: Hvernig væri að foreldrum væri einfaldlega í sjálfsvald sett hvernig þau ráðstafa þeim takmarkaða tíma sem þau fá frá vinnu sinni til þess að annast sitt eigið barn í upphafi lífs þess? Foreldrum er alveg treystandi fyrir því, enda taka foreldrar mýmargar og ólíkar ákvarðanir fyrir börn sín á hverjum einasta degi. Það myndi ekki allt fara hér á hliðina þó að fæðingarorlofstímanum væri ráðstafað af foreldrunum sjálfum og eftir þeirra eigin höfði. Forseti. Samsetning nefndarinnar sem fjallaði um málið gefur auðvitað til kynna hver niðurstaðan varð. Það voru sérfræðingar í málefnum vinnumarkaðarins sem skipuðu nefndina. Því spyr ég: Hvers vegna átti enginn sérfræðingur í málefnum sem varðar þroska ungbarna eða meðgöngu og fæðingu sæti í nefndinni? Þá ber að geta þess að einhverra hluta vegna var ekki tekið tillit til umsagnar landlæknis og Ljósmæðrafélagsins í vinnslu frumvarpsins. Eins skortir töluvert á gagnsæi í vinnu nefndarinnar sjálfrar. Að því er ég best veit er ekki talað um neinar gestakomur í fundargerðum. Því myndi ég vilja beina því til ráðherra hvort ekki væri eðlilegt að upplýsa um þá sem mættu á fund nefndarinnar. Ráðherra minntist í ræðu sinni á að ekki væri hægt að sníða svona frumvarp að þörfum allra. Þess þá heldur væri rétt að hafa meira svigrúm innan kerfisins til þess að hver og einn, hvert og eitt foreldri, hver og ein fjölskylda fyrir sig gæti sniðið þetta að þörfum sínum, ekki þörfum atvinnulífsins eins og þetta frumvarp ber augljós merki um að vilja gera. Eins sýnir reynslan að skipting orlofs getur verið mjög torveld fyrir innflytjendur. Þar getur t.d. menningarmismunur spilað stóran þátt. Eins getur heilsa foreldris spilað inn í hvernig best er að skipta orlofinu, nú eða heilsa barnsins eða jafnvel einhverjar utanaðkomandi aðstæður. En ég vil ítreka að ég fagna því að nú standi til að lengja foreldra- og fæðingarorlof og auðvitað kemur málið til hv. velferðarnefndar, þar sem ég sit. Ég hlakka til að vinna með frumvarpið og óska því góðs gengis í meðförum þingsins.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér mikilvægt mál, frumvarp til laga um fæðingar- og foreldraorlof. Loksins, eftir mjög langan tíma, er svo komið að fæðingarorlof sameiginlega á milli foreldra er komið upp í eitt ár, sem er vissulega framfaraskref og löngu kominn tími til. Ég vil svona í fyrstu atrennu, í 1. umr. um þetta mál, ræða um stóru drættina, stóru línuna, stóru afstöðuna sem tekin er í þessu frumvarpi og fara ekki of mikið út í smáatriði á þessum tímapunkti, enda held ég að velferðarnefnd muni halda vel á þeim málum og komast að góðum niðurstöðum gagnvart agnúum sem finna mætti í þessu frumvarpi. Hins vegar verð ég aðeins að tala um umræðuefni sem ég tók fyrir með hæstv. ráðherra Ásmundi Einari Daðasyni í andsvörum við flutningsræðu hans, um markmið þessara laga um jafnrétti og jafnræði, hvort markmiðum þessara laga sé virkilega náð með þeim aðferðum sem beitt er í frumvarpinu. Markmiðin eru samkvæmt frumvarpinu sjálfu, með leyfi forseta, „… að tryggja barni samvistir við báða foreldra. Þá er lögum þessum ætlað að gera foreldrum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf.“ Það hafa komið fram athugasemdir um að auðvitað ætti þessi réttur að vera réttur barnsins til samvista við báða foreldra, vissulega, en það er ekki alltaf raunveruleikinn að báðir foreldrar séu til staðar. Markmiðið um að gera foreldrum kleift að samræma fjölskyldu og atvinnulíf er vissulega gott líka. En ég velti fyrir mér hvort það eigi ekki að vera markmið okkar að samræma atvinnulíf við fjölskyldulíf. Erum við ekki að halda áfram að tosa í vitlausan enda? Alltaf eru það foreldrar, alltaf eru það mæður sem skulu aðlaga sig að þörfum vinnumarkaðarins en ekki öfugt. Og af því að við erum að tala um einstaklinga núna en ekki einhvern ótilgreindan vinnumarkað þá vil ég segja að jafnrétti er vissulega göfugt markmið. En við verðum að gæta meðalhófs í því hvernig við setjum fram réttindi einstaklinga. Þegar markmiðið er að tryggja jafnrétti á milli karla og kvenna á vinnumarkaði, eins og mér heyrist vera undirliggjandi markmið, þá mætti hugsa hvort aðrar og mildari leiðir en að takmarka valfrelsi foreldra um nýtingu fæðingar- og foreldraorlofs með þessum hætti séu í boði, t.d. með því að skapa jákvæða hvata fyrir feður til þess að taka foreldraorlof, t.d. með því að bjóða upp á að það sé fjárhagslega jákvætt fyrir fjölskyldur að eignast barn. Það er vissulega þjóðhagslegur ábati í því falinn að fjölskyldur sjái sér fært að eignast börn. Eins og staðan er núna þá felur það alla jafna í sér tekjumissi, fjárhagslegt tap, að eignast börn. En ef við hugsum aðeins fram í tímann, lengra en næstu ár og árin þar á eftir, þá vitum við að dreifingin og þróunin í íslensku samfélagi er sú að við verðum sífellt eldri og það verða sífellt færri ungir til að halda vinnumarkaðnum og samfélaginu gangandi. Við hljótum að vilja að það sé hvati til að það komist á meira jafnvægi heldur en stefnir í á milli ungra, fullorðinna og aldraðra. Það er gríðarlegur þjóðhagslegur ábati í því falinn að konur sjái að það sé jákvætt fyrir þær, líka fjárhagslega, að eignast börn. Því hver er staðan sem við erum í núna? Við erum með unga kynslóð sem hefur það verra en foreldrar sínir fjárhagslega, fyrsta kynslóðin í heila öld sem er verr stödd með eigið fé, með húsnæði, frama og framgang og öryggi, en foreldrar sínir. Hvatarnir sem þessi kynslóð, sem er á barneignaaldri núna, hefur til að eignast börn eru fáir. Stuðningur við barnafjölskyldur er lítill og það að taka fæðingarorlof kostar peninga, beinharða peninga fyrir fjölskyldur vegna þess að einstaklingar fá bara 80% af sínum tekjum, þú verður sem sagt fyrir 20% tekjumissi ef þú tekur orlof með barninu þínu, og töluvert meiri tekjumissi ef mánaðarlaun eru hærri en 600.000 kr. á mánuði eða 800.000 kr., hvernig sem maður reiknar þessi 20% til. Eins og staðan er núna eru neikvæðir hvatar gagnvart barneignum og það eru neikvæðir hvatar gagnvart því að taka fæðingarorlof. Mér finnst bara byrjað á vitlausum enda hérna. Ég vil hvetja fólk til að eignast börn. Við viljum virða rétt allra barna til samvista við foreldra sína. Gerum það ekki með því að skilyrða hvernig foreldrarnir ráða högum sínum. Þetta er eins og að setja fólk í fjárhagslega spennitreyju, barnið eða peningana. Annaðhvort getur þú tryggt fjárhagslegan grundvöll fyrir því að barnið þitt lifi mannsæmandi lífi eða þú getur notið samvista við barnið. Þetta eru valkostirnir sem við erum að bjóða upp á akkúrat núna í nafni jafnréttis. En við hljótum að spyrja: Jafnrétti fyrir hverja? Er þetta jafnrétti fyrir börnin? Er hægt að mismuna börnum þar sem annað foreldrið er tekjuhærra heldur en hitt, þar sem fjölskyldur sjá sér ekki fært að skipta orlofinu jafnt vegna þess að það myndi fela í sér of mikla tekjuskerðingu fyrir heimilin, fyrir fjölskylduna? Það er vissulega meiri hluti karlmanna sem hefur hærri laun en konur en það breytir því ekki að börn sem eiga feður sem eru tekjuhærri en mæðurnar eiga jafn mikinn rétt á að njóta samvista við foreldra sína í 12 mánuði og börn sem eiga móður sem er tekjuhærri en faðirinn eða þar sem foreldrarnir eru á einhvern undraverðan hátt jafn tekjuháir. Þetta mismunar börnum innflytjenda. Við höfum heyrt frásagnir ljósmæðra sem segja frá því að t.d. pólskum feðrum sé hótað starfsmissi dirfist þeir að taka fæðingarorlof. Þetta er fólk með lítið bakland hér, oft litla réttarvernd, lítinn stuðning í kerfinu. Jafnrétti er göfugt markmið, en við þurfum að spyrja okkur hvort það þjóni jafnræði, þ.e. að sambærileg mál séu meðhöndluð á sambærilegan hátt, ólík mál séu meðhöndluð á ólíkan hátt. Ég vil endurtaka það sem ég ræddi við hæstv. ráðherra í andsvari við hann um að munurinn á milli kynjanna sé hvergi jafn afgerandi en þegar kemur að barneignum. Sannarlega er það svo að barneignir eiga ekki að hafa neikvæð áhrif á starfsframa kvenna. Hvernig getum við unnið gegn þeim neikvæðu afleiðingum af þessu mikilvæga hlutverki kvenna án þess að það bitni á börnunum þeirra, án þess að mismuna börnum? Þetta frumvarp tekur ekki á því. Það svarar ekki þeirri spurningu. Sömuleiðis finnst mér að það þurfi að koma betur til móts við konur og mér finnst að atvinnulífið eigi að koma betur til móts við konur vegna þess að atvinnulífið hefur líka hag af því að við höfum nóg af ungu fólki til að taka þátt í blessuðu atvinnulífinu. Það tekur á að ganga með börn og eignast þau og það að konur geti tekið einn mánuð af fæðingarorlofsrétti sínum mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag tekur þann mánuð af svokölluðum sjálfstæðum rétti barnsins til samvista við foreldri sitt, einmitt foreldrið sem á að vera með barn á brjósti og foreldrið sem þarf mögulega mánuð eða tvo eða jafnvel lengur til að jafna sig eftir barnsburð. En það er eins og þetta sé ekkert hluti af breytunni. Nei, það skal skipt alveg jafnt, gjörsamlega burt séð frá mjög misjöfnu vinnuframlagi karla og kvenna þegar kemur að barneignum. Mér finnst a.m.k. mikilvægt að við aðlögum vinnumarkaðinn að þörfum barnafjölskyldna og bjóðum frekar upp á t.d. skattafslætti eða styrki til fyrirtækja þar sem orlofstaka allra kynja er studd, eða hvernig væri ef við myndum a.m.k. ekki setja fjölskyldufólk í fjárhagslega spennitreyju? Við ættum að gefa fjölskyldum fjárhagslegan ábata og stuðning við barneignir, ekki valda því tekjuskerðingu við barneignir. Ég vil bara endurtaka það að við erum ekki að yngjast sem þjóð. Það er þjóðhagslegur ábati af því að auka barneignir og auðvelda barneignir en til þess þurfa að vera jákvæðir hvatar, ekki neikvæðir hvatar. Núna er markmiðið að tryggja að feður taki fæðingarorlof til jafns við konur. Löggjafinn getur vissulega haft áhrif með lagasetningu í átt að jafnrétti. Stundum er betra að nálgast hlutina ekki með valdboði að ofan með því að gefa fólki ekkert val heldur með jákvæðum hvötum, með hvatningu. Ég vil að lokum benda á orð hæstv. ráðherra í flutningsræðu sinni þar sem hann talaði um að það væri aldrei hægt að búa til kerfi utan um fæðingarorlof sem hentaði þörfum allra foreldra og ég vil segja, hæstv. forseti, að nákvæmlega þetta viðhorf er það sem er gallinn í þessu frumvarpi. Þörfum allra foreldra. Ef ætlunin með þessu frumvarpi er að tryggja börnum samvistir við foreldra sína, ef rétturinn er barnanna, þá hljótum við að smíða frumvarp sem mætir þörfum allra barna burt séð frá stöðu foreldra þeirra, hvort sem foreldrarnir eru karl eða kona eða önnur kyn. Við hljótum að sjá að það er ekki réttlætanlegt að mismuna börnum á grundvelli þess að það eigi foreldri sem er tekjuhærra en hitt foreldrið, það eigi foreldri sem er innflytjandi, það eigi eitt fjarverandi foreldri eða það eigi föður sem er ekki tilbúinn að taka fæðingarorlof einhverra hluta vegna. Við hljótum að vilja nálgast lög um fæðingarorlof með það að markmiði að mæta þörfum allra barna. Mér finnst ótrúlega leiðinlegt að hæstv. félags- og barnamálaráðherra líti svona illilega fram hjá réttindum barnsins í þessu tilliti.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér einkar áhugavert og bara frábært mál. Ég held að við megum ekki gleyma því, í allri þessari umræðu, hversu mikilvægt skref við erum að stíga með því að færa fæðingarorlofið upp í 12 mánuði. Það má aldrei gleymast. Það er auðvitað stóra skrefið. Við höfum gert það í áföngum. Börn sem fæðast á þessu ári fá tíu mánuði með foreldrum sínum og á næsta ári fer það upp í 12 mánuði. Svo getum við endalaust tekist á um hvort það eigi að vera enn þá lengra. Sum þeirra landa sem við berum okkur gjarnan saman við eru með lengra fæðingarorlof en við verðum líka að átta okkur á því að sum lönd eru bara með lítið sem ekkert fæðingarorlof. Þess vegna held ég að við getum öll hrópað svolítið húrra fyrir þessu máli. Þetta skiptir máli og er ofboðslega mikið hagsmunamál fyrir fjölskyldur. En þetta er líka gríðarlega stórt samfélagsmál og jafnréttismál. Ég heyrði einhvern hv. þingmann - nú er ég að velta fyrir mér hver það var, það var örugglega hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir - ræða um þetta sem jafnréttismál sem væri hluti af umræðu okkar um utanríkismál. Ég ætla að taka undir þann vinkil ef svo má að orði komast. Ég sit líka í hv. utanríkismálanefnd og hef alloft tekið á móti erlendum sendinefndum frá öðrum ríkjum. Á þeim fundum sem ég hef setið, þar sem hingað hafa komið erlendir þingmenn og viljað ræða við okkur, er tvennt sem einna helst hefur komið til umræðu, það eru norðurslóðamál og jafnréttismál. Þess vegna er mikilvægt að við gleymum ekki því stóra og mikla skrefi sem við stigum hér árið 2000 þegar ný fæðingarorlofslöggjöf var samþykkt þar sem báðir foreldrar fengu sjálfstæðan rétt til að taka fæðingarorlof. Það held ég að hafi verið eitt allra stærsta og mikilvægasta skrefið í jafnréttisbaráttunni. Í fullkomnum heimi myndi ég segja að fæðingarorlofið ætti bara tilheyra barninu og fjölskyldur ættu að ákveða hvað hentaði þeim best. En því miður, þrátt fyrir að við setjum hér heimsmet á hverju ári og séum í fyrsta sæti þegar kemur að jafnrétti kynjanna, er jafnrétti samt ekki náð. Virðulegur forseti. Þess vegna held ég að þegar við ræðum þetta mál sé óumflýjanlegt að hafa í huga hversu öflugt og mikilvægt jafnréttistæki það er. Þetta snýst ekki bara um fæðingarorlofið sjálft, fyrstu mánuðina í ævi ungbarnsins sem eru jú gríðarlega mikilvægir og mikilvægt að báðir foreldrar hafi tækifæri til að njóta samvista með barninu og mikilvæg þau réttindi barnsins að njóta samvista við báða foreldra. Þetta nær nefnilega svo miklu dýpra. Þetta hefur áhrif á framgang kvenna á vinnumarkaði. Þetta hefur áhrif á launajafnrétti og þetta hefur líka áhrif á hlutverk kvenna á heimilinu til allrar framtíðar, hlutverk kvenna í þeirri ólaunuðu vinnu. Það er nefnilega þannig að feður sem fá tækifæri til að vera í samvistum við ungbarn sitt á fyrstu mánuðum ævi þess eru líklegri til að taka virkari þátt í uppeldi og umönnun barnanna það sem eftir lifir. Þess vegna eru það auðvitað ofboðslega margir þættir sem við þurfum að hafa í huga þegar við fjöllum um þetta mikilvæga mál. Á sama tíma skil ég algerlega sjónarmið þeirra sem segja að fjölskyldurnar eigi sjálfar að fá að ráðstafa þessu eins og þeim henti best. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir kom svolítið inn á fæðingartíðnina og mikilvægi þess að við bjóðum fjölskyldum upp á gott umhverfi og hvetjum í raun til barneigna. Það er talið að fæðingartíðni þurfi að vera yfir tvö börn á móður en hún er í dag í kringum 1,7. Það lítur út fyrir að árið 2050 verði helmingi færri vinnandi hendur á hvern ellilífeyrisþega. Árið 2012 voru 5,6 á vinnufærum aldri á hvern 67 ára og eldri. Árið 2061 lítur út fyrir að það verði 2,4. Það er auðvitað jafna sem gengur ekki upp. Ein leið sem farin hefur verið er sú að við höfum boðið útlendinga velkomna hingað til að vinna. En stærsta málið er auðvitað að við þurfum að tryggja viðunandi fæðingartíðni. Ég ætla ekki að mæla fyrir einhverjum pólskum leiðum og borga konum fyrir að eignast fleiri börn og vera heima og sinna búi heldur er þetta samfélagslegt mál, að við ýtum undir það að ungt fólk vilji stofna fjölskyldu og hafi tækifæri til að sinna henni á sama tíma og þetta unga fólk hefur tækifæri til að sinna framgangi sínum á vinnumarkaði og öðru því sem lífið hefur upp á að bjóða. Ungt fólk gerir bara hreinlega kröfu um það í dag. Ég hef sjálf verið tvístígandi varðandi hver sé nákvæmlega besta nálgunin þegar kemur að þessari ágætu skiptingu. Ég hef aðhyllst að við eigum að hafa þetta sem jafnast, þó með einhverjum sveigjanleika. Fyrstu hugmyndirnar voru um svokallað fimm, fimm, tveir. Ég hef reyndar gagnrýnt aðra þingmenn þegar þannig hefur verið talað, þetta er svolítið eins og að tala um einhvers konar uppröðun í boltaleikjum, fimm, fimm, tveir eða fjórir, fjórir, fjórir eða eitthvað sem ég skil ekki alveg. Þá er verið að tala um skiptingu milli foreldra og hvað sé í þessum sameiginlega potti. Mér finnst eitt mjög gott í nálguninni í því frumvarpi sem hér liggur fyrir, þ.e. að hafa réttindi beggja foreldra jöfn en segja þó að einum mánuði, eins og í þessu tilfelli, megi skipta á milli. Þurfi einhvern veginn að ganga lengra í að sætta sjónarmið myndi ég segja að við ættum samt að hafa þetta grunnviðmið og segja: Ókei, mögulega kannski tveir mánuðir. Þá er ég að tala um að þetta séu réttindi einstaklinganna og að þeir geti komið sér saman um að ráðstafa þeim öðruvísi. Umræðan um þennan sameiginlega pott hefur líka orðið þess valdandi að karlmenn eru litnir hornauga á vinnustað ætli þeir að fara fram úr sjálfstæðum rétti sínum. Það er í alvöru vandamál. Á sama tíma eru konur litnar hornauga ætli þær ekki að fullnýta réttindi sín sem í þessu tilfelli eru réttindi þeirra og sameiginlegi potturinn. Menningin hefur svolítið verið þannig. Ég fagna því mjög ef við getum færst úr því og talað um sjálfstæð réttindi foreldra þótt ástæða kunni að vera til að eitthvað sé færanlegt milli foreldranna eftir aðstæðum þeirra hverju sinni. Virðulegur forseti. Ég hef haft áhuga á þessu máli í töluverðan tíma, þ.e. lengingu fæðingarorlofsins og mikilvægi þess fyrir ungar fjölskyldur, líka út frá jafnréttismálum. Ég verð að viðurkenna að ég hafði samt ekki velt því ofboðslega mikið fyrir mér fyrir meira en ári, í desembermánuði, þegar við ræddum það hér við framlengingu á fæðingarorlofi fyrir árið 2020. Síðan þá hef ég gert það töluvert. Ég hef líka haft gaman af því að brydda upp á þessu umræðuefni víða í hópum. Ég ætla að fá að deila því hér, virðulegur forseti, að ég hafði samband við góða ættingja mína, frændsystkinahópinn eins og hann er kallaður sem eru frændsystkini mín, öll mér yngri, ég er langelst. Þau eru sem sagt á þessum fræga barneignaaldri. Það var áberandi hvað þær ágætu konur höfðu sterkar skoðanir á því að fjölskyldan ætti að hafa valið um það hvernig orlofinu ætti að vera skipt. En svo steig til að mynda fram 27 ára barnlaus bróðir minn sem sagði: Nei, þetta eiga auðvitað að vera réttindi foreldranna. Honum fannst alveg jafn mikilvægt að hann hefði sömu réttindi til að taka fæðingarorlof og barnsmóðir hans. Hann er mikið að stúdera stjórnun, hefur verið í stjórnendanámi, og það er skoðun hans að þetta sé örugglega risastórt jafnréttistól. Nú ætla ég ekki að segja að ég viti hver hinn hárrétti sannleikur sé varðandi það hversu miklu foreldrar ættu að geta skipt á milli sín. Ég held þó að við þurfum að muna í allri þessari umræðu að við erum svo sannarlega á réttri leið. Við eigum að muna hversu gott og mikilvægt málið er þó að við kunnum að takast á um einhvers konar leikstjórnarskiptingu; fjórir, fjórir, fjórir eða fimm, fimm, tveir eða sex, sex og einn á milli eða sex, sex og tveir á milli. Eins og ég sagði áðan, virðulegur forseti, aðhyllist ég það að við horfum á réttindi foreldra og veltum fyrir okkur hverju þeir mega mögulega skipta á milli sín en við reynum að draga okkur út úr umræðunni um svokallaðan sameiginlegan pott. Miðað við það sem ég hef kynnt mér er reynslan sú að konan tekur þann hluta orlofsins. Það er ekki bara að hún taki þann hluta og vilji það heldur er samfélagslega ætlast til þess af henni. Reynslan, bæði hér og á Norðurlöndum, sýnir okkur að feður taka sjaldnar af þessum svokallaða sameiginlega potti. Ég fagna þessu máli mjög. Þetta er gríðarlega mikilvægt og gott mál og ég óska hv. velferðarnefnd velfarnaðar í því að fara yfir það og ná góðri lendingu og nálgun sem við getum sem flest sætt okkur við. Svo vil ég líka taka það fram að ég held að það sé mjög mikilvægt að við tryggjum einmitt réttindi einstæðra foreldra eða foreldra sem af einhverjum ástæðum geta ekki sinnt barni sínu svo að það bitni þá ekki að fullu á barninu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ræðuna og mjög áhugavert innlegg. Ég tek undir með henni að jafnvægið í samfélaginu, hvað varðar vinnandi hendur á hvern ellilífeyrisþega, gengur vissulega ekki upp. Mig langaði að tala við hv. þingmann um meðalhóf og leiðir að markmiðum eins og t.d. jafnrétti. Ef við hefðum tvo valmöguleika, boð og bönn eða jákvæða hvata, til að stuðla að jafnrétti, væri ekki betra að vinna að jákvæðum hvötum frekar en að setja fólk inn í þennan kassa? Allir þurfa að geta passað inn í hann, sérstaklega ef grundvöllurinn á að vera að tryggja rétt barnsins til samvista við foreldrið. Ég heyrði hv. þingmann tala ansi mikið um rétt foreldranna. En er hún ekki sammála því að það er auðvitað grundvallarréttur barnsins að vera í samvistum við foreldra sína? Það er ekki endilega alltaf hægt að gera það jafnt. Með nálguninni í þessu frumvarpi er ríkisvaldið svolítið að segja foreldrum hvernig þetta eigi að vera, það eigi að vera hnífjafnt algjörlega burt séð frá aðstæðum hvers og eins, til að tryggja að feður taki meiri þátt í uppeldi barna sinna og séu líklegri til að taka fæðingarorlofið. Hv. þingmaður minntist líka á að karlar eru litnir hornauga ef þeir nýta meira en þennan sjálfstæða rétt og konur kannski sömuleiðis ef þær nýta ekki sinn fulla rétt. Væri þá ekki rétt, þegar byrjað er að virkja jákvæðan hvata gagnvart atvinnulífinu og fólkinu þar, að hætta þessum kreddum? Getum við ekki unnið að þeim sömu markmiðum án boða og banna og frekar með jákvæðum hvötum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Mitt fyrsta svar er að ég lít svo á að greiðslur til fólks í fæðingarorlofi séu jákvæðir hvatar, ekki boð og bönn. Enginn er skikkaður til að taka fæðingarorlof eða þiggja greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði þannig að í mínum huga eru þetta einmitt jákvæðir hvatar fyrir bæði kynin til að njóta samvista við barnið sitt, bæði þeim og barninu til heilla. Ég tek bara undir það að þetta eru réttindi barna. Ég ræddi það sem fjölskyldumál en það er líka samfélagsmál og risastórt jafnréttismál og allt hangir þetta saman. Ég held að eitt af því besta sem við getum líka gert fyrir börnin sem fæðast á þessu ári og næsta ári og njóta þessa orlofs sé einmitt líka að vinna að auknu jafnrétti í samfélaginu. Ég hef alltaf litið á það þannig að Fæðingarorlofssjóður og það að við séum að auka réttindi fólks til töku fæðingarorlofs, þá ítreka ég einmitt að það eru réttindi, sé hvati. Það er enginn að segja með þessu að fólk þurfi að taka sex mánuði í fæðingarorlof, allir geta auðvitað valið að taka skemmri tíma. Þeir sem hafa til þess fjárhagslegt svigrúm geta líka valið að taka lengra fæðingarorlof. Það er auðvitað það sem við höfum séð í auknum mæli, konur taka jafnan lengra orlof en greiðslurnar segja til um og deila þeim niður. Sjálf tók ég sem dæmi árs fæðingarorlof þegar ég eignaðist mitt annað barn. Þegar þriðja barnið fæddist ákvað ég að segja upp starfi mínu og verða heimavinnandi húsmóðir. Það var mitt val og fjölskyldunnar. Þá þáði ég auðvitað bara greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði í samræmi við þau réttindi sem uppi voru þá. Eins og ég segi hef ég litið á þetta fyrst og fremst sem gríðarlega jákvæðan og góðan hvata, [[Forseti hringir.]]þ.e. fæðingarorlofið og okkar kerfi þar að lútandi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er kannski spurning um hvaðan við horfum á hlutina, til hvers hvatarnir eru. Ef við erum að hugsa um hvata til þess að fá karla til að vera duglegri við að nýta fæðingarorlofsrétt sinn, er það endilega best gert með því að segja að þessir sex mánuðir verði ekki að fæðingarorlofi nema faðirinn taki þá og ef faðirinn tekur þá ekki þá bara tapi barnið á því? Það er það sem ég er að meina með boðum og bönnum. Hv. þingmaður segir að enginn sé skikkaður til að fara í fæðingarorlof. Foreldri sem fætt hefur barn, eins og það er orðað í 8. gr. frumvarpsins, skal vera í fæðingarorlofi a.m.k. fyrsta hálfa mánuðinn eftir fæðingu barns. Það segir okkur kannski ákveðna sögu um að hlutunum er ekki alveg jafnt skipt þegar kemur að barneignum. Ég er ekki viss um að það að hafa þetta svona hnífjafnt feli í sér raunverulegt jafnræði. Síðasti mánuður á meðgöngu er mörgum konum mjög erfiður. Á öllum Norðurlöndum er það hluti af sjálfstæðum rétti konunnar að vera í leyfi frá 36. viku, bæði fyrir barnið og hana sjálfa. Síðan tekur það tíma sinn að jafna sig eftir barnsburð en þetta skal allt tekið af sjálfstæðum rétti konunnar. Þessir sex mánuðir skulu teknir af sjálfstæðum rétti konunnar. Auðvitað eru til alls konar undanþágur, t.d. ef konur verða alvarlega veikar, ef þær fá vottorð eða vinna á hættulegum vinnustað. En ég vil taka fram að ég er að tala um venjulegar fæðandi konur sem [[Forseti hringir.]]allar eiga erfitt með síðasta mánuðinn og bara venjuleg streita á síðasta mánuði getur valdið fyrirburafæðingu. [[Forseti hringir.]]Er það virkilega jafnræði að það sé nákvæmlega hnífjafnt [[Forseti hringir.]]þegar hlutverkunum er svona skipt?
Virðulegur forseti. Nei, ég ætla ekki að halda því fram að hér sé algjört jafnræði þegar kemur að meðgöngu og fæðingu barna. Það er alls ekki svo. Ég og hv. þingmaður vitum það báðar tvær, ég hafandi gengið með þrjú börn og hún ófrísk að sínu fyrsta barni - innilega til hamingju með það - að það tekur á. Þess vegna geta konur tekið fæðingarorlofið fyrr óski þær þess. En það er alveg rétt að þá gengur það á réttinn eftir að barnið fæðist. Konur eru líka gjarnan það sem oft er kallað „sjúkraskrifaðar“, ef aðstæður þeirra eru slíkar að þær geta ekki sinnt starfi sínu og eru þá í veikindaleyfi síðasta hluta meðgöngu. Það er mjög algengt að konur minnki við sig vinnu á síðasta mánuði eða undir lok meðgöngu. Auk þess eru auðvitað frekari réttindi ef konan verður mjög veik, annaðhvort fyrir eða eftir meðgöngu. Og það eru auðvitað réttindi sem við þurfum að horfa til og ég er alveg sammála því. Við höfum ekki náð jafnrétti, sagði ég hér áðan og ég er ekki að fara að berjast fyrir því að bæði kynin gangi með barn, það er ómögulegt. Þetta er eitt af því sem við munum aldrei breyta. Það verða alltaf einhver önnur sjónarmið uppi þegar kemur að konum og þess vegna taka auðvitað flestar mæður fæðingarorlof sitt strax í upphafi. Sængurlegan er auðvitað veikindaleyfi þannig séð. Þær þurfa á þessari sængurlegu að halda. En eins og ég sagði áðan lít ég fyrst og fremst á þetta sem stórt, mikilvægt og jákvætt skref. Ég hef ekki horft á það þannig að þetta séu einhvers konar boð og bönn heldur frekar einmitt jákvæður hvati, að við séum að bjóða fólki upp á þann möguleika að fá greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði og njóta samvista með barninu sínu. Ég held að stærsta skrefið því miður til að hvetja feður til enn frekari töku fæðingarorlofs sé þakið á greiðslurnar [[Forseti hringir.]]og ég segi „því miður“ vegna þess að karlar eru því miður enn þá með hærri laun en konur og það er ekkert jafnrétti fólgið í því. [[Forseti hringir.]]Þess vegna var það mikilvægt þegar við hækkuðum þakið og ég held að við þurfum að horfa á enn frekari hækkun á því þaki. [[Forseti hringir.]]Ég held að það sé stærsta næsta mál [[Forseti hringir.]]þegar við höfum náð fram þessu frábæra máli um 12 mánaða fæðingarorlof.
Frú forseti. Við höfum átt ágætisumræður í kvöld um þetta mál um fæðingar- og foreldraorlof. Mig minnir að fyrir um ári hafi ég einmitt komið hér upp á eftir hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, þar sem hún var rétt svo búin að ræða um þessa skiptingu. Einhvern veginn vorum við farin að hljóma eins og við værum að ræða markatölur, þetta er annaðhvort sex, sex eða fimm, tveir, sjö eða 12. Það sem ég ætla að fjalla um er einmitt þetta, við skulum segja bara 12. Ég, ásamt félögum mínum í þingflokki Miðflokksins, ætla að leggja fram breytingartillögu við þetta frumvarp þess efnis að foreldrar eigi rétt til sameiginlegs fæðingarorlofs í 12 mánuði og að sama skapi rétt til að skipta þessum 12 mánuðum með sér eins og hentar barninu best og hentar foreldrum best. Það eru ótal álitamál sem vakna við lestur frumvarpsins. Það má til að mynda segja að í kaflanum um tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar sé nauðsynin sú að nú séu 20 ár liðin frá því að lög um fæðingar- og foreldraorlof tóku gildi og því sé rétt að aðlaga fæðingarorlofskerfið að þeirri miklu þróun sem hefur orðið í samfélaginu, og ég tek undir það, þar á meðal í jafnréttismálum og á stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Fæðingar- og foreldraorlof er vissulega vinnumarkaðsúrræði, eins og það er kallað, en á sama tíma þarf það jafnframt að rúma sjónarmið foreldra, hvað hentar þeim og barninu hverju sinni. Að mínu mati er það beinlínis ákveðið í þessu frumvarpi að skikka hvort foreldri til þess að taka sex mánuði, skulum við segja, innan knapps tímaramma en þeim sé svo leyfilegt að skipta einum mánuði á milli sín. Þetta er sagt vera til þess að koma til móts við aðstæður fjölskyldna. Það má vera satt að það liggi eitthvert réttlæti í þeim orðum en þó fæ ég ekki alveg séð hvernig þetta á að standast þá tíma sem við lifum í dag, sérstaklega hvernig þetta á að gagnast stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Aðstæður foreldra eru mismunandi og hvað gerist ef annað foreldrið hefur ekki tök á að taka sína sex mánuði? Falla þeir þá niður? Eins og fram hefur komið hér í umræðunni fær barnið þá aðeins tækifæri til að njóta samvista annars foreldrisins. Foreldrar vilja auðvitað vera með börnum sínum og það sem birtist í þessu frumvarpi mun ekki gera annað en að skapa hugsanlega sektarkennd og jafnvel skömm hjá því foreldri sem einhverra hluta vegna getur ekki nýtt sér sinn hluta. Eðlilegast er að barnið fái þessa 12 mánuði, út á það gengur okkar breytingartillaga, og það séu foreldrarnir sjálfir sem skipti þessum mánuðum á milli sín. Í þessu frumvarpi mætti taka betur tillit til aðstæðna. Við vitum t.d. að sumir foreldrar búa í sitt hvorum landshlutanum, jafnvel í sitt hvoru landinu, og það er ekkert sérstaklega vel hugað að aðstæðum foreldra sem ekki fá pláss fyrir barnið sitt á leikskóla innan þess tímaramma sem frumvarpið boðar. Mér finnst eins og þetta frumvarp miði aðeins að því að foreldri eða foreldrar eignist aðeins eitt barn, að við séum alltaf að ræða hér um einhverja einskiptisaðgerð og alls ekki annað barn og jafnvel ekki það þriðja. Það getur nefnilega vel verið að það henti foreldrum á einhverjum tímapunkti að skipta með sér orlofinu en svo þegar næsta barn fæðist þá henti það best að annað foreldrið taki allt orlofið og með því þriðja verði skiptingin jafnvel enn önnur, allt eftir þörfum hverju sinni. Þetta finnst mér gleymast í umræðunni. Það er líka undarlegt að í frumvarpinu er talað um leikskóla sem dagvistun. Með leyfi forseta ætla ég að vitna í frumvarpið: „Lenging á rétti foreldra til fæðingarorlofs í tólf mánuði er liður í því að minnka það bil sem er á milli fæðingarorlofsréttar foreldra og þangað til barni býðst dagvistun á leikskóla.“ Þetta finnst mér sérstakt orðalag þar sem leikskólinn er eins og við flest vitum skilgreindur sem fyrsta skólastig og það starf sem þar fer fram á ekkert skylt við dagvistun. Ég hefði skilið þessa setningu í frumvarpi um fæðingar- og foreldraorlof fyrir 20 árum, eins og ítrekað hefur komið hér fram í dag, en ég skil ekki að þetta skuli vera orðað með þessum hætti í þessu frumvarpi. Það verður líka að taka fram að í meiri hluti umsagna, sem mér sýndist flestar vera komnar frá konum, þ.e. einstaklingarnir voru konur, komu fram ábendingar um mikilvægi þess að foreldrar hefðu meira svigrúm, það var beinlínis kallað eftir auknu svigrúmi til þess að þeir sjálfir gætu ákveðið hvernig skiptingin á að vera. Það voru 228 einstaklingar sem sendu inn umsögn og það er töluverður fjöldi. Það er þó ánægjulegt, svona til þess að enda á góðum nótum, að horfið hefur verið frá því að stytta tímabilið sem foreldrar hafa til að nýta þennan rétt. Það var talað um að stytta hann niður í 18 mánuði þegar drögin lágu inni á samráðsgátt en er komið í 24 mánuði, sem er beinlínis nauðsynlegt svigrúm. Það er líka gott að komið sé til móts við einstæða eða sjálfstæða foreldra. Það er mikilvægt að stjórnvöld geri allt sem þau geta til að foreldrar geti nýtt sér fæðingarorlof. Það er líka mjög mikilvægt að stjórnvöld setji foreldra ekki í þá afleitu stöðu að þurfa að velja og hafna.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni yfirferðina. Mig langar að spyrja aðeins út í boðaða breytingartillögu. Hv. þingmaður sagði, ef ég skildi rétt, að hún væri þannig að foreldrar gætu skipt með sér 12 mánuðum hvernig sem væri. Mig langar að spyrja hvort hv. þingmaður hafi engar áhyggjur af því að slíkt gæti orðið ákveðið bakslag í jafnréttisbaráttunni. Af þeim fjölmörgu umsögnum sem bárust í samráðsgátt mátti m.a. sjá umsagnir frá Kvenréttindafélagi Íslands þar sem segir, með leyfi forseta: „Kvenréttindafélag Íslands fagnar sérstaklega að í frumvarpinu sé réttinum til fæðingar- og foreldraorlofs deilt jafnt á milli foreldra, réttarbót sem mun stuðla að bættri stöðu kvenna og auknu kynjajafnrétti hér á landi.“ Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi engar áhyggjur af því að ef það er farið alla leið í þá átt að foreldrar geti skipt þessu hvernig sem er á milli sín, gæti komið umtalsvert bakslag í þessi mál. Kvenréttindafélag Íslands er ágætisheimild eða „átorítet“, afsakið, forseti, um þessi mál.
Hæstv. forseti. Ég hef í sjálfu sér ekki áhyggjur af því að það verði bakslag. Ég byggi það á því að það eru yfir 200 einstaklingar sem skila inn umsögn á samráðsgátt, einstaklingar sem alla jafna hafa ekki tækifæri, eða nýta sér ekki tækifærið þó að þeir geti, til að senda inn umsögn þegar mál er komið í þinglega meðferð. Það segir mér að fólk sé mjög vakandi yfir því sem verið er að gera. Ég leyfi mér að efast um að við eigum að taka barn, sem dæmi, inn í þá jöfnu, þ.e. þegar fólk eignast barn og þarf að haga sínum aðstæðum eins og best verður á kosið þannig að allt geti virkað sem skyldi, að það sé jafna sem þurfi að taka með í reikninginn, að jafnréttisumræðan eða jafnréttið eigi að vera mest áberandi á þeim tímapunkti. Þó að ég skilji vel hvað hv. þingmaður meinar þá held ég að málið sé mun stærra en svo. Ég er sannfærð um að foreldrar eigi að hafa þann rétt að skipta með sér hvernig þeir vilja haga sínum mánuðum, fyrstu mánuðum barnsins, og sínu lífi.
Forseti. Já, ég hygg að rétt sé hjá hv. þingmanni að við þurfum að horfa mjög stórt á þetta mál. Það eru fáir viðburðir mikilvægari í lífi fólks en einmitt það að eignast barn og fyrstu mánuðir þess í lífinu. Hér hefur aðeins verið rætt um hver reynslan sé orðin og hvaða áhrif þetta geti haft og hvernig önnur skipting gæti orðið. Við erum aðeins farin að leika okkur með að velta fyrir okkur hvað gæti gerst. Forseti. Önnur umsögn í samráðsgáttinni er frá fjölmörgum fræðimönnum í Háskóla Íslands þar sem m.a. er litið til annarra landa um reynsluna þaðan, með leyfi forseta: „Spyrja má hvort tuttugu ára reynsla af töku orlofs feðra hafi ekki breytt hugarfari á þann veg að draga megi úr sjálfstæðum rétti án þess að það skerði orlofstöku feðra? Svarið er nei, ef marka má nýlega reynslu Norðmanna. Noregur var fyrst Norðurlanda til að lögleiða sérstakan rétt feðra til 4 vikna orlofs árið 1993. Árið 2014 ákvað ríkisstjórn undir forystu Ernu Solberg að draga úr þeim fjölda vikna sem feður áttu rétt á í fæðingarorlofi, úr 14 í 10 vikur. Afleiðingarnar voru þær að feður drógu umsvifalaust úr töku orlofs og því ákvað ríkisstjórn sömu flokka árið 2018 að fjölga orlofsvikum feðra aftur og nú í 15–19 vikur (eftir því hversu hátt hlutfall feður kjósa að fá greitt af fyrri tekjum […] Það var eins og við manninn mælt, um leið og réttur feðra jókst þá jókst orlofstaka þeirra aftur og hefur aldrei verið meiri en 2020.“ Þess vegna spyr ég, forseti, hvort t.d. þetta dæmi frá Noregi sýni okkur ekki raunverulega hættu á því að ef sjálfstæður réttur feðra til orlofstöku er ekki til staðar þá taki feður einfaldlega ekki orlof.
Hæstv. forseti. Það er allt rétt sem hv. þingmaður kom inn á í sambandi við Noreg og ég minnist þess að þegar við opnuðum á orlof til feðra þá var ekki þak á þeirra greiðslum í aðdraganda þannig að þeir unnu mjög mikið til að hækka síðan það sem þeir fengu út úr pottinum með töku fæðingarorlofs. Þegar þakið var sett á þá fækkaði aftur í hópnum. Það sem ég er að fara með þessu er að það eru til önnur tæki, það eru til aðrir hvatar til þess að fá feður til að taka fæðingar- og foreldraorlof. Mér finnst líka mikilvægt að nefna, úr því að við erum farin að ræða umsagnir einstakra aðila, að ég minnist þess að Geðvernd hafi sent umsögn síðast þegar við vorum með málið til umfjöllunar, sem fjallaði einmitt um það að ef við værum að ræða um geðheilbrigði barns og fjölskyldu þess væri mjög mikilvægt að búa til og gefa rými fyrir þennan sveigjanleika. Eins getum við vitnað til umsagnar landlæknis sem taldi réttast að auka sveigjanleikann. Það er að mínu viti það sem við eigum að gera. Ég treysti foreldrum til að skipta með sér þessum mánuðum sem þeir hafa úr að spila og mér finnst ekki mitt að ákveða hvernig fjölskyldur í þessu landi geta best hagað sínum málum, hvort sem það eru tveir foreldrar eða eitt.
Herra forseti. Ég er ekki mikill montrass og hef ekkert ofboðslega gaman af þessu Ísland best í heimi dæmi sem fer stundum í gang, sérstaklega þegar við förum út fyrir landsteinana og segjum frá landinu okkar góða. En ég er samt alveg tilbúinn til að segja að íslenska fæðingarorlofskerfið sé á heimsmælikvarða. Það er engan veginn fullkomið og það er löngu tímabært að við breytum því en það er með allra bestu fæðingarorlofskerfum í heiminum. Raunar er það þannig að Norðurlöndin eru samanlagt með besta kerfið. Það sem er eiginlega verkefnið hér í dag hjá okkur er að plokka það besta sem hefur verið reynt í nágrannalöndunum í sambærilegum kerfum inn í kerfið okkar til að það verði eins nálægt því að vera fullkomið og hægt er. Þetta hefur Ísland gert í hina áttina. Það sem við höfum fært nágrönnum okkar á Norðurlöndunum til eftirbreytni er útfærslan á orlofi feðra. Það var opnað fyrir fæðingarorlof feðra 1980 með hvötum, eins og það heitir, en ekki skylduboði. Ég rúnna töluna, vona að forseti fyrirgefi mér það, en þátttaka feðra með þeim hvata var 0%. Það tók eiginlega enginn faðir fæðingarorlof árið 1980–2000. Árið 2000 voru samþykkt lögin sem við erum að breyta hér í dag. Þá var feðraorlofið innleitt í þremur skrefum. Fyrst mánuður, árið eftir tveir mánuðir, á þriðja ári fimm mánuðir. Nú rúnna ég tölfræðina aftur: Fyrsta árið tóku feður að meðaltali 30 daga, ekki degi meir. Á öðru ári tóku feður að meðaltali 60 daga, ekki degi meir. Á þriðja ári innleiðingarinnar tóku feður 90 daga og ekki degi meir. Það er nefnilega kannski dálítið erfitt að horfast í augu við það en staðan er sú að kynjakerfið, sem stýrir því hvernig þetta samfélag lítur á hlutverk karla og kvenna, feðra og mæðra og fólks sem hefur alls konar ólík hlutverk í samfélaginu, það rammar okkur svo stíft inn að það sést meira að segja á tölfræði fæðingarorlofskerfisins. Mæður taka allan sameiginlegan rétt, m.a. vegna þess að samfélagið ætlast til þess að mæður séu duglegri að sinna börnunum en feður. En það er einmitt það sem við viljum breyta. Við viljum gera feður jafn duglega og mæður að sinna börnunum sínum. Á sama tíma þurfum við einhvern sveigjanleika vegna þess að samfélagið er miklu fjölbreyttara en svo að það passi inn í einhvern svona stífan ramma. Þá höfum við sérstöku lausnirnar fyrir einstæðu foreldrana eða þegar foreldris nýtur ekki við sökum veikinda eða hvað það er. Þannig náum við utan um sem flest. En eftir stendur að grundvallarhagsmunir barna í þessu eru sem mestar og bestar samvistir við foreldra. Grundvallarhagsmunir barna eru jafnrétti í samfélaginu, sem felst líka í aukinni atvinnuþátttöku kvenna og jöfnum launum sem er afsprengi fæðingarorlofskerfisins. Og hagsmunir barna felast líka í jafnrétti á heimilinu. Það er einfaldlega þannig að geta feðra til að standa sína plikt á heimilinu eykst þegar þeir taka fæðingarorlof. Við verðum bara betri í því að sinna heimilisskyldunum til jafns á við manneskjuna sem við búum með. Það er rosulega fúlt að við þurfum eitthvert stíft kerfi til að haga okkur eins og almennilegir menn, en það virðist vera hluti af því að brjótast út úr kynjakerfinu að við þurfum aðeins að pína okkur til þess. Það sem mest þátttaka feðra í uppeldi barna sinna, í gegnum m.a. fæðingarorlofið, skilar líka er að við lærum að vera foreldrar vegna þess að foreldrahlutverkið, eins og öll önnur hlutverk sem við tökum að okkur, er eitthvað sem við þurfum að læra. Við lærum það ekki með því að framselja allt fæðingarorlofið til makans og arka sjálf í vinnuna og kunna ekki neitt á neitt þegar heim kemur. Nei, við lærum það með því að taka á því. Þess vegna held ég varðandi þá útfærslu sem hæstv. ráðherra kemur með hér varðandi skiptingu mánaðanna - í fullkomnum heimi þyrfti hún ekki að vera svona stíf. Í fullkomnum heimi þyrfti ekki að tiltaka þetta allt saman, en staðreynd málsins er að við búum bara ekki í þessum fullkomna heimi sem við viljum öll búa í. Þessi stífi rammi er nauðsynlegur til að koma okkur á þann veg að búa í fullkomna heiminum þar sem feður sinna uppeldi barna og öðrum heimilisstörfum til jafns við mæður. Á leiðinni frá samráðsgáttinni og hingað til þingsins gerði hæstv. ráðherra eina breytingu sem mig langar að nefna sérstaklega sem skiptir miklu máli. Hann lengdi aftur það tímabil sem hægt er að taka fæðingarorlofið á úr 18 mánuðum upp í 24 mánuði. Þetta er jákvæð breyting sem eykur svigrúm foreldra til að haga fæðingarorlofinu þannig að henti þeirra aðstæðum. En við verðum samt að horfast í augu við að þetta er jákvæð breyting vegna þess að það er ekki búið að brúa bilið á milli fæðingarorlofs og leikskóla. Jákvæðasta breytingin væri náttúrlega að það væri hægt að hafa þetta 18 mánuði vegna þess að eftir 12–18 mánuði ættu börn tryggða vist á leikskóla. Mér þykir miður að það hafi ekki náðst lengra í land með það. Þetta var nefnt hérna í þingsal fyrir tæpu ári. Hér situr hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem komst svo vel að orði að ég skrifaði það niður hjá mér, með leyfi forseta: „Það verður einfaldlega að ganga í það mál að setja upp einhverjar áætlanir um að sveitarfélögin og eftir atvikum ríkið þarf að gera eitthvað enn þá meira, hjálpist að við að loka þessu gati.“ Þetta var brýnt fyrir ári og núna, fyrirgefðu, herra forseti, er ráðherrann bara runninn dálítið á rassinn með þetta. Það er ár þangað til þessi lög eiga að koma til framkvæmda og ég sé ekki fyrir mér að það verði búið að brúa gatið hinum megin frá á þeim tíma. Þetta hefði þurft að byrja miklu, miklu fyrr. Við höfum nokkrum sinnum í tengslum við fæðingarorlof rætt þessa togstreitu á milli fæðingarorlofskerfisins sem réttindaávinnslukerfis á vinnumarkaðnum og sem félagslegs stuðningsnets. Þetta er dálítið erfið togstreita vegna þess að það er einn helsti styrkleiki kerfisins að þetta sé réttindaávinnslukerfi í samvinnu við verkalýðshreyfinguna. Þannig tryggjum við stöðuga og nokkuð góða fjármögnun á kerfinu með samvinnu við aðila vinnumarkaðarins, með því að nota tryggingagjaldið til að fjármagna þetta. Miðað við margar aðrar stórar breytingar er ekki svo mikið mál að stíga eitthvert 10 milljarða skref í fæðingarorlofskerfinu, miðað við almenn tryggingakerfi. En þetta er líka veikleiki vegna þess að þá verður félagslegi hlutinn út undan. Hér hefur verið rætt í kvöld að það þurfi bara að laga það í næstu umferð. En ég vil beina því eins sterkt og hægt er til velferðarnefndar að skoða hvort megi ekki laga þetta núna. Reyndar hefði alveg mátt laga þetta bara upp í ráðuneyti af því að málefni vinnumarkaðar og málefni félagslegu kerfanna eru bæði í ráðuneytinu. Þetta er fólk sem vinnur á sömu skrifstofu sem hefði getað leyst þetta þar. Það kom nefnilega fram í fyrirspurn sem ég fékk svar frá ráðherra við fyrir réttu ári að það eru tveir hópar mæðra sem nýta fæðingarorlof ekki alveg upp í topp. Það eru annars vegar þær sem þurfa að reiða sig á fæðingarstyrk sem á að vera, eins og kemur fram í frumvarpinu, 83.000 kr. á mánuði fyrir fólk utan vinnumarkaðar og 190.000 kr. fyrir námsfólk. Hins vegar eru það láglaunakonur, konurnar með lægstu launin. Þær hafa bara ekki efni á því að fá 20% skerðingu í fæðingarorlofi. Þær eru á nógu lágum launum fyrir. Það sem þarf að gera fyrir þessa hópa, og það þarf að gera það núna, er að hífa þá upp. Það þarf að tryggja fólkinu mannsæmandi framfærslu á fyrstu mánuðum barnsins af því það eru hagsmunir barna að foreldrar séu ekki að lepja dauðann úr skel heldur geti haft í sig og á. Við værum ekki einu sinni að tala um það svakalegar upphæðir. Segjum að við myndum hífa þetta fólk upp í lágmarkslaun sem á næsta ári verða 351.000 kr. Það kom einmitt fram í þessu svari ráðherra við fyrirspurn minni í fyrra að slík breyting myndi kosta 1,5–2 milljarða á ári en hún myndi líka ná til kannski 3.000–3.500 manns. Þetta myndi snerta að einhverju leyti um helminginn af fólki sem tekur fæðingarorlof. Þetta er alveg rosalegt hagsmunamál. Ég vona að velferðarnefnd finni það hjá sér að tryggja að fólkið sem raðast neðst á tekjuskalann fái óskertar greiðslur upp að lágmarkslaunum. Svo var eitt smáatriði sem ég rak augun í 9. gr. frumvarpsins sem fjallar um hinar ýmsu ástæður sem geta verið fyrir lengingu, framsali eða tilfærslu á rétti foreldra til fæðingarorlofs. Það eru foreldrar sem eru í fangelsi eða foreldrar sem eru veikir eða hvað það er. Svo er þarna einn hópur sem mér fannst skera sig dálítið úr, því að við erum þarna með mjög marga hópa foreldra sem geta ekki tekið þátt í uppeldi barnanna sinna, eru bara ekki á staðnum. Þá er eðlilegt að geta framselt að fullu rétt þess fólks til hins foreldrisins. En í 9. gr. stendur líka að ef foreldri á hvorki rétt samkvæmt þessum lögum né rétt í einhverju öðru ríki, þá fær hitt foreldrið 12 mánaða rétt. Það hlýtur að vera hægt að útfæra þetta betur. Þó að annað foreldrið sé þarna samkvæmt íslenskum lögum réttindalaust er bara asnalegt að láta það sitja á hliðarlínunni meðan hitt foreldrið fær að fullu framselt fæðingarorlofið. Ég myndi alla vega setja stórt spurningarmerki við að þetta fulla framsal standist markmið laganna um að tryggja barni samvistir við báða foreldra. Ég legg það kannski bara hjá hv. fulltrúum í velferðarnefnd að skoða tölur sem komu fram í svarinu sem ég hef nefnt hérna nokkrum sinnum. Þar kom í ljós að það eru á hverju ári um 700 feður og 100 mæður sem taka ekkert fæðingarorlof. Það þarf bara að grennslast fyrir um af hverju og hvernig við getum látið kerfið sjá til þess að þau taki fæðingarorlof vegna þess að yfirmarkmið þessara laga hlýtur að vera að allir foreldrar landsins taki eins mikið fæðingarorlof og þeir geta. Í þessu tilviki þá grunar mig t.d. að það séu feður sem eru utan vinnumarkaðar, eins og atvinnulausir eða í námi, sem eru fjölmennastar í hópnum sem ekkert tekur. Þess þá heldur skiptir máli að hífa upp botninn þannig að óskert lágmarkslaun séu lágmark allra foreldra í fæðingarorlofi, því að það eru hagsmunir barna.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir ræðu sína. Þetta mál er vissulega mikið jafnréttismál og eins og gefur að skilja höfum við kannski mismunandi skoðanir á því hvernig jafnrétti verði best náð og líka hvernig jafnræði sé tryggt. Ég er í sjálfu sér alveg sammála hv. þingmanni að einhvern veginn þarf að skikka karla til að taka fæðingarorlof og taka virkan þátt í uppeldi barna sinna. Spurningin er hvort nákvæmlega þessi leið sé rétta leiðin og hvort nákvæmlega þessi skipting sé sanngjörn skipting. Ef við höfum 12 mánuði til skiptanna og það stendur til að skipta þeim nákvæmlega jafnt þá velti ég fyrir mér hvort það sé raunverulega sanngjarnt gagnvart konum sem bera þyngri byrðar þegar kemur að barneignum. Vilji þær fara að ráðleggingum sérfræðinga, ljósmæðra, lækna, heilbrigðisstarfsfólks, um það sem er bæði þeim og barni þeirra fyrir bestu hætta þær að vinna mánuði fyrir barnsburð, nokkurn veginn sama hvernig heilsa þeirra er, vegna þess að álag og streita, sérstaklega á lokametrunum, er talin auka líkurnar á fyrirburafæðingu og valda hættu á alls konar fylgikvillum. Samkvæmt þessum lögum er konum ætlað að taka það af sjálfstæðum rétti sínum til fæðingarorlofs og verða þær þá mánuðinum fátækari með barninu sínu. Ef við bætum svo við þeirri staðreynd að flestir foreldrar, eða a.m.k. margir foreldrar, kjósa að taka fyrsta mánuðinn saman þá er orðið úr töluvert færri mánuðum að moða fyrir konuna til að vera með nýfæddu barni sínu, einfaldlega vegna þess að hún er kona. Hún verður að taka fyrstu tvær vikurnar [[Forseti hringir.]]samkvæmt lögunum líka. Hvar er jafnræðið í því?
Frú forseti. Af því að hér er alltaf rætt um þetta frumvarp eins og til standi að skipta 12 mánuðum jafnt þá ætla ég að setja á mig spámannshattinn og segja að það verði ekki reyndin. Ég slumpaði hér á tölfræði síðustu 20–40 ára. Ég held að reyndin verði að allar mæður taki sjö mánuði og allir feður taki fimm mánuði. Það verður sú jafnasta skipting sem mun koma út úr þessu jafnasta allra jöfnu kerfa sem við höfum fengið inn á þingið. Jú, vissulega bera konur þyngri líkamlegar byrðar og einu líkamlegu byrðarnar af því að koma börnum í heiminn. Einmitt, þær hætta flestar störfum nokkru fyrir barnsburð. Þarf það endilega að koma af fæðingarorlofinu? Nú hef ég fylgst með nokkrum konum ganga í gegnum þetta ferli og ég þekki varla nokkra einustu sem fær ekki bara veikindaleyfi síðasta mánuðinn þegar grindargliðnunin, þreytan og allt saman er farið að gera helstu athafnir daglegs lífs erfiðari en svo að það borgi sig að vera að vinna. Það er bara miklu betra en að éta af fæðingarorlofinu og yfirleitt hærri taxti. Þetta er réttur sem konan á. Ég veit að í Svíþjóð geta konur fengið fæðingarorlof fyrir barnsburð. Ég er ekkert viss um að það sé endilega rétta leiðin. Ég er ekkert endilega viss um að besta leiðin sé að líta á það sem hluta af fæðingarorlofinu þegar um er að ræða að kona fær frí frá vinnu heilsu sinnar vegna. Það heitir bara veikindaleyfi.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður nefnir veikindaleyfi. Ég velti fyrir mér hvort allar konur hafi jafnan rétt til veikindaleyfis mánuði fyrir barnsburð og fái full laun í mánuð fyrir barnsburð vegna veikindaleyfis, hvort þar sé kökunni virkilega jafnt skipt. Svo eru það bara ekki veikindi að vera ólétt, hv. þingmaður. Það skýtur skökku við að konur þurfi að fá resept upp á að þær séu veikar þegar þær eru einfaldlega á lokametrum meðgöngu. Þessi lög, eins og þau eru núna, gera ráð fyrir því að konur geti tekið sér fæðingarorlof mánuði fyrir settan dag. Það væri réttara að einfaldlega væri viðurkennt að það sé bara hluti af þessu barneignarferli að taka sér frí. Eftir því sem ég best veit er það þannig á öllum Norðurlöndunum nema hér að konur geta hætt að vinna á 36. viku meðgöngu, einfaldlega vegna þess að þá fer róðurinn virkilega að þyngjast. Hvers vegna það eigi að fara af sjálfstæðum rétti móður til fæðingarorlofs er mér enn þá hulin ráðgáta. Ekki er það tími sem barnið á með móðurinni nema að mjög takmörkuðu leyti. Og ég spyr mig hvort við viljum virkilega hafa það þannig að taka þurfi veikindaleyfi til að geta gengið síðustu metrana með barn frekar en að atvinnulífið, löggjafinn og samfélagið í heild sé bara tilbúið að viðurkenna að síðasta mánuðinn er það bæði móður og barni fyrir bestu að móðirin sé ekki að vinna? Þetta virðast sérfræðingar vera sammála um. Af hverju er löggjafinn ekki sammála um þetta? Hvers vegna á það að bitna á sjálfstæðum rétti móðurinnar að hún hafi fengið það þróunarfræðilega hlutskipti að ganga með barnið?
Virðulegur forseti. Nei, það eru ekki veikindi að ganga með barn. Þess vegna sagði ég það einmitt ekki. Það heitir hins vegar veikindaleyfi þegar kona fær leyfi frá störfum af heilsufarsástæðum vegna þess að hún er það langt gengin að það er henni fyrir bestu að vinna ekki. Það eru heilsufarsástæður. Það er allt annað en veikindi. Ég er nú ekki það vitlaus að halda að ólétta sé veikindi. Ég veit ekki, þetta er kannski bara eitthvað sem velferðarnefnd þyrfti að skoða. Ég er ekki með þessa tölfræði á takteinum. Af þeim samskiptum sem ég hef átt við verðandi mæður á síðustu árum er það tilfinning mín að atvinnulífið hafi lagað sig að þessum veruleika og hið opinbera líka og konur almennt fái resept frá lækni og þær fái almennt leyfi frá störfum. Kannski væri betra að flétta þetta inn í fæðingarorlofskerfið, kannski ekki, ég þori ekki að segja. Þetta held ég að velferðarnefnd þurfi bara að skoða. Ég held að aðalatriðið sé að vikurnar fyrir fæðingu sé einhver sveigjanleiki til staðar fyrir verðandi mæður af augljósum ástæðum sem við hv. þingmaðurinn erum sammála um. Hvort það er í formi einhvers konar forfæðingarorlofs eða veikindaleyfis er bara útfærsluatriði um eitthvað sem við erum sammála um, heyrist mér.
Frú forseti. Ég ætla að reyna að lengja þessa umræðu ekki mikið en ég hef fylgst með henni og hef á henni mikinn áhuga. Umræðan sem hér hefur staðið núna um skeið hefur verið áhugaverð. Ég vil í fyrsta lagi segja að ég fagna þessu frumvarpi mjög. Ég lít á þetta sem gleðidag í fjölskyldumálum og jafnréttismálum í landinu. Nú er ég bjartsýnn á að þetta sé loksins að hafast, lenging fæðingarorlofsins í fulla 12 mánuði, og er þá ekki orðin nema sex til sjö ára töf frá því að slík áform voru lögfest sínum tíma árið 2013 í aðdraganda kosninga, en framkvæmdinni síðan frestað eða hún slegin af um langt skeið, og áraði þó bærilega á árunum sem á eftir fóru til að hrinda þessu í framkvæmd þá þegar hagur landsins fór allur batnandi. En nú er þetta sem betur fer aftur á dagskrá í tíð þessarar ríkisstjórnar og búið að lengja fæðingarorlofið um einn mánuð á þessu ári og síðan verður þetta í höfn frá og með næstu áramótum. Það er vel. Ég ætla að hoppa aðeins aftur í tímann, kannski ein 25 ár, alla vega aðeins aftur fyrir tímamótalöggjöfina árið 2000, af því að hv. þm. Andrés Ingi Jónsson rifjaði upp hvernig þetta var á sínum tíma. Þó að það væri þannig að feður gætu tekið eitthvert mjög takmarkað fæðingarorlof gerðu þeir það almennt ekki vegna þess að það var ekki sjálfstæður, óframseljanlegur réttur. Hann var ekki beysnari en það að árið 1998, þegar sá sem hér stendur eignaðist sitt síðasta barn, yngsta barn - ég er sjálfsagt búinn að segja þetta hérna áður og einhverjir eru orðnir leiðir á að heyra það - þá átti maður rétt á hálfum mánuði, það var allt og sumt. Það var þá nýtilkomið, alla vega í tilviki alþingismanna, því að svo mikið er víst að ég var fyrsti faðirinn á Alþingi Íslendinga sem tók fæðingarorlof, í hálfan mánuð. Það var dýrmætur og dásamlegur hálfur mánuður en auðvitað allt of stuttur. Og eftir þá reynslu grét ég að ég skyldi ekki hafa átt þess kost áður þegar ég átti mín eldri börn, að geta tekið meiri þátt í fyrstu vikum og mánuðum þeirra. Ég bið menn líka aðeins að hugsa um það hvílík gríðarleg tímamót lögin frá 2000 urðu og hvað þau hafa haft mikil áhrif, ekki bara á vinnumarkaðnum, því að þetta er miklu stærra jafnréttismál en bara vinnumarkaðslegt, en þar hafa þau að sjálfsögðu skipt miklu. Þróunin sem kom í kjölfarið eftir að sjálfstæður réttur feðra lengdist var ákaflega áhugaverð. Að vísu var kerfið mjög rausnarlegt og ekki einu sinni þak á greiðslunum óháð því hversu há laun menn fengu rétt fyrstu árin. En svo töldu menn sig ekki hafa ráð á því. Feður fóru að taka fæðingarorlof í mjög ríkum mæli. Það má segja að síðustu árin fyrir hrun hafi það hlutfall verið orðið mjög flott, mjög ásættanlegt. Þá voru báðir foreldrar almennt farnir að nýta þennan rétt sinn í mjög ríkum mæli og tiltölulega fáir feður tóku ekki a.m.k. stærstan hluta af sínum sjálfstæða rétti til fæðingarorlofs. Svo kom aðeins bakslag í það aftur, eins og kunnugt er, en hefur heldur skánað síðan. Við vorum hér í dag að minnast Páls Péturssonar, fyrrverandi alþingismanns og félagsmálaráðherra. Af því tilefni var Ríkissjónvarpið með frétt í kvöld og þar var birt viðtal við ráðherrann frá þeim miklu tímamótum þegar þessi löggjöf fór hér í gegn. Þáverandi hæstv. ráðherra, Páll Pétursson, sagði þá að þetta væri mikið réttlætismál. Þetta væri stórkostlegt fjölskyldumál, en síðast en ekki síst stórkostlegt jafnréttismál sem myndi auðvelda fjölskyldunum í landinu að samþætta fjölskyldulíf og atvinnulíf og stuðla að auknu jafnrétti. Það reyndist svo sannarlega þannig. Það hafði gríðarleg áhrif á menninguna í landinu að þessu leyti. Það hafði uppeldisleg áhrif og það hafði alveg sérstaklega mikið gildi til þess að fá feður til að gangast við ábyrgð sinni í þessum efnum, rétt eins og mæðurnar. Ísland varð þekkt fyrir þessa róttæku, framsæknu löggjöf og hún varð fyrirmynd annars staðar, því að í kjölfarið fóru fleiri og fleiri lönd að taka upp, a.m.k. í einhverjum mæli, sjálfstæðan, óframseljanlegan rétt beggja foreldra. Eru þó mörg þeirra stutt á veg komin enn þá og dauðöfunda okkur Íslendinga af því að eiga þó þessa löggjöf sem við getum verið stolt af að öllu leyti nema því að það tók allt of langan tíma að lengja fæðingarorlofið a.m.k. í 12 mánuði. En það er þó vonandi núna í höfn. Og alltaf neyddist maður á árunum þarna á eftir til að setja þann fyrirvara þegar verið var að hrósa okkur fyrir þetta, að það væri að vísu einn galli á, að við hefðum ekki enn byggt kerfið upp til fulls. En grunneðli þess og uppbygging er góð. Síðast á útmánuðum vorum við á Nýja-Sjálandi, þrír þingmenn frá Alþingi Íslendinga. Þar var verið að ræða þetta og menn að horfa til Íslands. Róttækir femínistar, baráttukonur fyrir jafnrétti á nýsjálenska þinginu, létu sig dreyma um að þær gætu þokað kerfinu lengra í okkar átt. Þetta hafði sem sagt ekki bara í för með sér verulega betri og sterkari stöðu kvenna á vinnumarkaði, og það hefur ekkert lítið gildi, heldur hafði þetta gríðarleg áhrif á það að feður fóru að breyta hugsunarhætti sínum um þetta efni. Þar voru ýmsir ágætir menn sem voru í fararbroddi fyrir því að í raun og veru endurmennta unga karlmenn í landinu og koma þeim í skilning um að þeir ættu að bera þarna sína ábyrgð. Og þetta snýst um það. Ég lærði mikið á þessum hálfa mánuði mínum, hvað það er nú handtak að reyna að sjá um lítið kríli, og skilgreindi ég þó sjálfan mig sem femínista strax á þeim árum. En það rann upp fyrir mér hvað ég átti mikið ólært, og á reyndar enn, því að það er eilífðarlærdómur að reyna að bæta sig sem mann að þessu leyti. En heilmikið hefur gerst í kjölfar þessarar tímamótalagasetningar árið 2000, sem er án efa eitt það framsæknasta sem Ísland hefur gert í þessum efnum, í jafnréttis- og fjölskyldumálum. Þess vegna skulum við gæta okkar og stíga varlega til jarðar við að fara að hörfa um of frá grundvallarhugsun þess kerfis. Skil ég þó að sjálfsögðu vel hvað margir eru að tala um þegar þeir velta því fyrir sér hvort ekki sé orðið óhætt að hafa meiri yfirfærsluréttindi í þessu eða hvort ekki sé í lagi að bakka dálítið með þetta og að menn geti framselt meira af réttinum. Ég bið menn að stíga varlega til jarðar í þeim efnum. Ég segi fyrir mitt leyti: Ég get samþykkt þetta frumvarp á morgun eins og það er. Ég er ágætlega sáttur við að þetta sé svona; jafn, sjálfstæður réttur, sex mánuðir hjá hvoru foreldri, en að semja megi um yfirfærslu á einum mánuði. Ég tel, ef menn vilja glíma meira við það að mæta sérstökum erfiðum, félagslegum aðstæðum eða öðru slíku, að þá sé vænlegra að leiðin til þess liggi í gegnum 9. gr. og að skilgreina betur og útfæra þær heimildir sem eru til staðar til að takast á við slík jaðartilvik þar sem of mikil vandkvæði eru á því að báðir foreldrar geti lagt sitt af mörkum. Það er alveg hægt að glíma betur við. En ég segi líka þar: Það má ekki ganga of langt í þeim efnum. Það má ekki fara að leka of mikið, það má ekki bjóða upp á hættu á misnotkun á því, því að þá verður það þannig að karlarnir fara í minna mæli að taka fæðingarorlof. Ég held við ættum ekki að setja okkur á of háan hest gagnvart því að staða jafnréttismála á Íslandi sé orðin svo góð að við höfum efni á því að slaka á í þeim efnum. Einhver ónotaleg tilfinning segir mér að það gæti hratt komið bakslag ef þetta er ekki tryggt í gegnum þessar reglur eins og þær eru að þessu leyti. Það er engu fullu jafnrétti kynjanna náð á Íslandi þrátt fyrir að við séum heimsmeistarar. Það vantar heilmikið upp á. Hér er kynbundinn launamunur og fljótt getur farið að þyngja fyrir fæti hjá ungum konum á barneignaraldri á vinnumarkaði ef sú þróun færi aftur á fulla ferð að það væru fyrst og fremst þær sem bæru ábyrgð á umönnun barna á fyrsta æviskeiðinu. Ég er ekki að segja að við færum alla leið aftur í það að atvinnurekendur væru skíthræddir við að ráða konur á barneignaraldri og að þær stæðu stanslaust frammi fyrir því að eiga minni framgangsmöguleika á vinnustað vegna þess að hættan á því að þær yrðu óléttar og þyrftu að fara heim til að sinna börnum væri til staðar. En þannig var þetta, þá sögu verður bara að segja eins og hún er. Við höfum farið ótrúlega langt í þessum efnum á 20–25 árum, og það er gleðilegt, en það þýðir ekki að hættan á bakslagi sé ekki til staðar. Feðraveldið stendur djúpum rótum, kynjakerfin eru sterk og við sjáum sótt að rétti kvenna að ýmsu leyti, bara gegnum sviptivinda í stjórnmálunum. Þá er allt í einu ávinningur í þeim efnum, sem maður hefði haldið að væri kominn til að vera, í hættu, eins og það að konur ráði sjálfar yfir sínum eigin líkama. Þannig að við skulum ekki gefa okkur að ekki geti komið bakslag og stígum þar af leiðandi varlega til jarðar í þessu, vegna þess að við höfum dóm reynslunnar hér. Við höfum sannanir fyrir því hvað þessi aðgerð var mikilvæg, hversu miklu hún hefur breytt í sambandi við þessi mál. Þá er ég ekki fyrst og fremst að hugsa um vinnumarkaðsþáttinn, þótt hann sé mikilvægur, ég held að það sé enginn vafi á því að staða kvenna er nánast á allan hátt mun vænlegri á vinnumarkaðnum í dag, mikil ósköp, án þess að vera þó að öllu leyti orðin nógu góð, samanber það sem ég nefndi með kynbundinn launamun og fleira, lægra hlutfall í stjórnunarstöðum og þá hættu að karlakerfið passi upp á sitt og að mönnum gangi betur að fá ákveðinn framgang og ákveðnar uppbætur á launin sín og svona. Þannig hefur það nú viljað vera. En ég er líka að hugsa um andrúmsloftið í samfélaginu. Ég er að hugsa um kúltúrinn. Ég er að hugsa um viðhorfin inni í fjölskyldunum. Ég set þó við þetta þann fyrirvara að auðvitað vil ég trúa því að yngri kynslóðir séu núna að alast upp og komnar inn á þetta aldursskeið sem líti miklu meira á það sem sjálfsagðan hlut að foreldrarnir deili þessu með sér. Það finnst mér ég skynja á ungu fólki í kringum mig, á mínum börnum og öðrum sem eru að eiga börn þessi árin, að það er orðið algerlega gjörbreytt andrúmsloft í þeim efnum. Og kannski myndi það draga langt, en hin öflin, hinir kraftarnir, og þeir fjárhagslegu, geta verið sterkir hér og þá þarf að hafa í huga. En hvernig sem þetta fer veit ég að hv. nefnd mun að sjálfsögðu í ljósi umræðunnar hér líka skoða þetta vel, en ég er ágætlega sáttur við þá lendingu sem er í þessu frumvarpi og gæti, eins og ég segi, samþykkt þetta á morgun, þó að það hljómi kannski ekki vel að forseti Alþingis sé beinlínis að segja að hann sé tilbúinn til að samþykkja mál á morgun. [[Hlátur í þingsal.]]Það á að sjálfsögðu að fara í sína þinglegu meðferð og vera rannsakað vel og fara út til umsagnar og allt það. En afstaða mín í megindráttum er nokkuð mótuð til þess að ég fagna þessu máli. Að allra síðustu. Af því að hv. þm. Andrés Ingi Jónsson var svo vinsamlegur að vitna í einhverja ræðu sem ég hef greinilega haldið í fyrra af svipuðu tilefni varðandi gatið á milli fæðingarorlofs og leikskólaaldurs, eða umönnunargatið, sem við köllum stundum svo, þá hef ég engu breytt um það sjónarmið. Mitt fyrirmyndarframtíðarland í þeim efnum er auðvitað að þarna sé ekkert gat og að leikskólinn sé gjaldfrjáls. Ég hef ekki skipt um skoðun í þeim efnum og það er alveg rétt að til þess gæti þurft eitthvert frekara samstarf og átak ríkis og sveitarfélaga. En gleymum því ekki að ríkið er að stíga hér gríðarlega mikilvægt skref á tveimur árum til að minnka þetta gat um þrjá mánuði neðan frá. Það munar verulega um það. Ég hef líka séð að mörg sveitarfélög eru að teygja sig talsvert í áttina. Og ég tek eftir því að það er að verða algengara að sveitarfélög séu stolt af því og kynni það sérstaklega að þau séu komin með aldurinn mun neðar en áður var, inn í leikskóla. Sums staðar er þetta gat orðið mjög lítið og jafnvel ekkert á einhverjum fáeinum stöðum, eða verður alla vega ekkert eftir að fæðingarorlofið er komið í fulla 12 mánuði. Það er auðvitað mjög gott og vonandi verður metnaður og jafnvel bara samkeppni milli sveitarfélaganna í landinu um að búa fjölskyldum til gott umhverfi að þessu leyti og að menn setji það í forgang að loka þessu gati. Þá getur þetta allt orðið alveg skínandi gott mjög fljótlega. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni og hæstv. forseta, Steingrími J. Sigfússyni, fyrir innblásna og áhugaverða ræðu um þetta mikilvæga mál sem við erum að ræða. Mig langaði aðeins að ræða við hv. þingmann um kynslóðabilið sem hann minntist á í ræðu sinni og að mögulega hefðu viðhorf aðeins breyst frá því að hann var fyrstur þingmanna til að taka fæðingarorlof, og velta því upp hvort það kynni að hafa einhver áhrif á þessar mjög ströngu reglur sem gilda um skiptinguna. Nú hefur t.d. verið nefnt að sjálfstæður réttur foreldra gæti verið fjórir mánuðir á hvort foreldri, framseljanlegur réttur fjórir mánuðir. Telur hv. þingmaður ekki að möguleg viðhorfsbreyting hjá kynbræðrum hans hafi þau áhrif að þeir verði tilbúnir til að taka stærri skerf ef það hentar fjölskyldunni hverju sinni? Mér fannst hv. þingmaður tala svolítið eins og karlar væru að gera allt sem í þeirra valdi stæði til að komast hjá því að njóta samvista við börnin sín á þessum mikilvæga uppvaxtartíma og ef þeir kæmust hjá því þá myndu þeir bara sleppa því. Ég velti fyrir mér hvort orsakirnar geti ekki verið aðrar, orsakir sem hv. þingmaður kom líka að í ræðu sinni og snerust um launamun kynjanna. Þá eru orsakirnar fyrir því að karlarnir taka síður fæðingarorlof ekki þær að kynjakerfið sé svo ósanngjarnt, að þeir fái hærri laun, heldur að það kostar bara fjölskylduna miklu meira fjárhagslega að þeir fari í leyfi en að móðirin fari í leyfi. Er það ekki þar sem við þurfum að vinna að auknu jafnrétti, virðulegi forseti, frekar en að loka algerlega á svigrúmið? Núverandi kerfi gerir ráð fyrir þriðjungi fyrir karl, þriðjung fyrir konu eða föður og móður og þriðjungi valfrjálst. Hvers vegna höldum við því ekki áfram og vinnum að jafnrétti og frelsi annars staðar?
Frú forseti. Ég taldi mig svara þessu með því að vera með þetta í ræðu minni, að ég er ágætlega ánægður með skiptinguna sem frumvarpið felur í sér. Ég er sammála hv. þm. Andrési Inga Jónssyni um að það er langlíklegast, því miður, að útkoman úr þessu yrði að mestu leyti sjö, fimm. Mér finnst það ekki mega mikið minna vera að feðurnir, sem í flestum tilvikum yrðu með minni skammtinn, leggi sitt af mörkum í a.m.k. fimm mánuði. Ég svaraði því líka til, og ég er enn þeirrar skoðunar, að það ætti a.m.k. í fyrstu umferð að skoða betur heimildarákvæði 9. gr. og mögulega aðeins meiri sveigjanleika þar áður en menn færu að veita afslátt af sjálfstæðum óframseljanlegum rétti beggja foreldra, alla vega einhvern teljandi afslátt. Ég ætla ekki í eitthvert prútt um hvort þetta megi vera fjórir, fjórir, fjórir eða eitthvað slíkt. Ég er ekki þar. Ég tel að standa þurfi að vörð um mjög sterkan, sjálfstæðan og óframseljanlegan rétt beggja foreldra, les: feðra, til að þetta nái markmiði sínu. Ég er að sjálfsögðu ekki að gefa mér að ungir feður almennt séu ekki áhugasamur um þetta og ég nefndi það sérstaklega, ég held að það sé orðin heilmikil viðhorfsbreyting og að flestir alist núna upp við það sem miklu sjálfsagðari hlut að leggja sitt af mörkum, deila ábyrgðinni af heimilishaldinu, þar á meðal umönnun barna. Það yrði örugglega áfram þannig hjá verulegum hluta. Það sem ég óttast eru hætturnar sem geta læðst aftan að okkur ef við slökum of mikið á, ef við verðum of andvaralaus. Það geta verið býsna sterkir kraftar sem toga á móti. Ef það er verulegur launamunur, já, að sjálfsögðu, og það hefur jákvæð áhrif á afkomu foreldranna að tekjulægra foreldrið, oftast móðirin, taki þá bara allt fæðingarorlofið, það verði þáttur, og ef faðirinn er á mjög mikilli uppleið í metnaðarfullu starfi og telur að það geti heft starfsframa sinn að taka of langt fæðingarorlof o.s.frv. Það geta verið þarna kraftar sem eru býsna sterkir, sem ég myndi ekki vilja að leystust úr læðingi og kölluðu fram bakslag í jafnréttisbaráttunni á Íslandi.
Virðulegi forseti. Það kemur beinlínis fram í umsögnum sérfræðinga um heilsu og þroska barna að þau óttast að þessi stífa skipting, þetta litla svigrúm, muni geta haft neikvæð áhrif á þroska og geðheilsu ungbarna og þau undrast að ekki hafi verið haft samráð og þau hafi ekki átt þátt í mótun þessara tillagna. Þannig að spurningin er: Eru ekki fleiri í þessari jöfnu en karlar og konur á vinnumarkaði? Eru ekki börn í þessari jöfnu líka? Þarf ekki að huga að því að gefa aðeins meira svigrúm gagnvart báðum foreldrum án þess að við ætlum að gefa upp á bátinn sjálfstæðan rétt hvors foreldris fyrir sig? Gæti það ekki verið til bóta fyrir börnin, sem eru vissulega líka að ryðja sér til rúms í réttindabaráttu og hafa ekki alltaf notið sannmælis sem einstaklingar sem bera sjálfstæðan rétt til að þroskast í heilnæmu og góðu umhverfi? Þannig að ég spyr hv. þingmann aftur hvort ekki megi skoða aðeins aukinn sveigjanleika með þeim formerkjum að áfram verði sjálfstæður réttur foreldra þriðjungur hvor, í ljósi þeirrar viðhorfsbreytingar sem hv. þingmaður telur sig hafa upplifað og í ljósi viðvörunarorða sérfræðinga eins og landlæknisembættisins og Ljósmæðrafélagsins um þennan ósveigjanleika, og endurskoða þessa stífu skiptingu.
Frú forseti. Ég hef kannski ekki lesið allar athugasemdir sem komu við þetta í samráðsgáttinni, en ég skoðaði dálítið af umsögnum um þetta mál síðast og þekki þessi viðhorf ágætlega. Mér finnst nú ekki eiga að tala um þetta þannig eins og hér sé verið að setja inn einhverjar ægilega stífar kröfur sem verði á kostnað móður og barns. Það er verið að lengja þetta. Verið er að bjóða upp á að móðirin geti fengið sjö mánuði í staðinn fyrir hámark sex mánuði, eins og þetta var. Er það ekki eitthvað til að gleðjast yfir? Það er alla vega minna að varast í þessu, minni hættur en áður voru. Menn hefðu kannski átt að taka dýpra í árinni með kerfið eins og það var áður, að skammast meira út í það en minna út í þetta, hefði ég sagt. Auðvitað eru fleiri element í þessu en barnið, jafn mikilvægt og miðlægt og það er, og fleira en foreldrar á vinnumarkaði. Ég nálgast þetta mál ekki nema að litlu leyti sem vinnumarkaðsmál, eins og ég held að ég hafi sagt a.m.k. þrisvar í ræðu minni. Þetta er jafnréttismál í miklu stærra samhengi og spilar miklu meira inn í og ekkert síður heimilin og sameiginlega ábyrgð á heimilishaldi og umönnun barna þar en að þetta tengist stöðu kynjanna úti á vinnumarkaðnum, þótt það skipti vissulega miklu máli. Þannig að nei, því miður, hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, ég er ekki tilbúinn til að veita mikinn afslátt af mínum sjónarmiðum í þessu. Ég ætla bara að vera mjög róttækur í þessu máli, róttækur, femínískur í minni nálgun og líta á þetta sem gríðarlega mikilvægt mál til að treysta áfram forsendur jafnréttisþróunar í landinu af því að sú barátta stendur áfram yfir og er ekki í höfn á nokkurn hátt. Ég myndi hafa algeran skilning á því ef menn legðust betur yfir 9. gr. með þessi sjónarmið að leiðarljósi, sem eru auðvitað alveg fullgild, og veltu fyrir sér hvort hægt væri að skilgreina kannski þær tilteknu jaðaraðstæður, þau tilvik, þær félagslegu aðstæður eða eitthvað sem gæti kallað á að rýmka eitthvað heimildir til yfirfærslu á grundvelli undanþáguákvæða í 9. gr.
Forseti. Mig langaði til að bæta aðeins við í þessa umræðu um fjármögnunina. Eins og er fer 1,1% af tryggingagjaldinu í Fæðingarorlofssjóð. Það er hlutfall af launum þannig að sá sem er með hærri laun er í rauninni með hærri greiðslu af tryggingagjaldinu í Fæðingarorlofssjóð og má alveg álykta sem svo að viðkomandi sé með því að greiða hærri fæðingarorlofsstyrk þegar þannig ber við. Vandamálið sem við glímum þarna við er þakið. Við höfum reynslu og gögn frá því áður en þakið var eins lágt og það eru núna, hvernig notkun á mánuðum sem voru til umráða var jafnari þá en er núna. Þegar við hugsum um þessa skiptingu þá er hinn hlutinn af vandamálinu þakið. Ef við ætlum að fara í sanngjörnustu áttina, að leyfa foreldrum að skipuleggja þá mánuði, sem barnið hefur í rauninni, eins og hverjum hentar, þá verðum við líka að huga að þakinu. Við getum ekki hunsað það algjörlega að lágt þak þýðir að til þess að ná jafnari notkun þá þurfum við að vera með svona svart/hvíta skiptingu á fæðingarorlofinu. En þá erum við einfaldlega bara að gleyma því að við gætum átt við þakið með þessu hlutfalli í tryggingagjaldi og/eða einhverjum hluta eins og með fæðingarorlofsgjöldum eða einhverju því um líku af launum, sem hluta af tekjuskatti. Fjármögnunin er þegar allt kemur til alls aðalhlutinn af vandamálinu, að sjálfsögðu. En af því að fólk er með mishá laun og er að borga hlutfall af laununum sínum í Fæðingarorlofssjóð þá á það að sjálfsögðu rétt á sama hlutfalli til baka. Sá sem er með hærri laun greiðir meira í Fæðingarorlofssjóð og getur þannig auðveldlega fengið hærri greiðslu til baka. Þetta er ekkert voðalega flókið. Hlutföllin eru þannig. Það eru nokkur atriði varðandi gögnin eins og þau voru áður þegar þakið var hærra. Efnaðar mæður enduðu á því að taka jafnvel meira hlutfall af fæðingarorlofi. Þrátt fyrir þær aðstæður, ef það voru efnaðar mæður og efnaðir feður, voru þær samt að taka hærra hlutfall, sem er áhugavert út af fyrir sig. En þegar allt kemur til alls þá kemur þetta alltaf niður á tekjulágum mæðrum, það er alltaf vandamálið. Það er kannski hægt að bjarga því og koma til móts við það vandamál í gegnum barnabætur eða eitthvað þess háttar. Það eru til stillingar sem við getum átt við, sem gefa þann sveigjanleika sem vissir foreldrar þurfa jafnvel að hafa, í staðinn fyrir að koma með alls konar undanþáguákvæði þar sem fólk þarf að fara í gegnum alls konar nálaraugu eða reyna að svindla á kerfinu á einhvern hátt, skrá sig ekki í sambúð eða alls konar svoleiðis dót, til þess að reyna að ná því fram sem þeir þurfa. Þarna liggur vandamálið þegar allt kemur til alls. Mig langaði örstutt að minnast á, í tengslum við þetta, frumvarp mitt og nokkurra annarra flutningsmanna úr þingflokki Pírata um sveigjanleika í fjölda daga í fæðingarorlofi. Eins og er þá verður foreldri, faðir eða móðir, að taka a.m.k. tvær vikur í fæðingarorlof. Þetta er önnur takmörkun sem ég tel vera óþarfa, enda eru rökin fyrir henni að það sé svo erfitt að fylgjast með því. Hvernig væri að fylgjast bara ekki með því? Skiptir það í rauninni einhverju máli þegar við erum hvort eð er að greiða í Fæðingarorlofssjóð, þetta eru ákveðin réttindi sem við erum að afla okkur þegar allt kemur til alls? Af hverju ekki að treysta fólki aðeins meira? Sú breyting sem ég legg til myndi gera það að verkum að foreldrar gætu tekið tvo daga í viku á móti öðrum tveimur dögum í viku eða haft einhverja slíka skiptingu, en þyrftu ekki að vera stöðugt í fæðingarorlofi í tvær vikur að lágmarki. Ég hef alla vega þá sýn að sveigjanleikinn sé lykilatriðið og hitt sé úrlausnarefni hvernig við náum þeim markmiðum, að gefnu því að við séum með sveigjanleika. Ef við gætum unnið að því væri það vel þegið.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir umræðuna sem hefur verið um þetta mikilvæga mál í kvöld. Það hafa verið fluttar margar prýðilega góðar ræður og það hefur verið fróðlegt að fylgjast með. Það er ánægjulegt að finna að í salnum er ánægja með þá aðgerð sem verið er að ráðast í á þessu kjörtímabili sem er endurreisn fæðingarorlofskerfisins, þessi 10 milljarða endurreisn, tvöföldun fæðingarorlofskerfisins á kjörtímabilinu sem felst m.a. í því að við erum að hækka greiðslur í fæðingarorlofi. Í október 2016 voru hámarksgreiðslur úr Fæðingarorlofssjóði 370.000 kr. Í dag eru þær 600.000 kr. Þegar þessi ríkisstjórn tekur við er fæðingarorlofið níu mánuðir. Með frumvarpinu erum við að lengja það í 12 mánuði. Það eru stóru breytingarnar sem þessi ríkisstjórn er að koma til leiðar og það er ég gríðarlega ánægður með. Eðlilega hefur verið mikil umræða um skiptinguna á þessari lengingu, 12 mánaða fæðingarorlofi. Menn hafa hér í kvöld skipst á skoðunum á því hvað sé talið heppilegt hvað það snertir. Þegar lögin voru samþykkt fyrir 20 árum var talað um þessa skiptingu og þá fór fram nákvæmlega sama umræðan í þessum sal eins og nú um af hverju ákveðið hlutfall væri eyrnamerkt öðru foreldrinu. Þá sagði þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra, Páll Pétursson, það vera til að stuðla að jafnri foreldraábyrgð, til að bæta hag bæði barna og karla, til að tryggja að börn fengju að njóta samvista við bæði móður og föður á fyrstu vikum og mánuðum í lífi sínu og til að taka risastórt skref í jafnréttismálum, vegna þess að þetta fer saman. Þá var líka talað um að þegar reynsla kæmist á þetta, fullt foreldrajafnrétti næðist og þar með væru réttindi barna tryggð alveg eins og jafnréttið, væri sjálfsagt að taka skiptinguna til endurskoðunar. Við erum svo heppin að síðustu 20 ár höfum við safnað tölfræðigögnum um hvernig þessu hefur undið fram og í dag er staðan sú að feður taka ekki meira að jafnaði en sem nemur fasta réttinum. Allt sem er færanlegt á milli taka mæðurnar. Rökin sem lögð voru fram til grundvallar fyrir 20 árum, að þegar fullt foreldrajafnrétti næðist væri hægt að endurskoða þessa skiptingu, eiga því enn við í dag. Við höfum ekki uppfyllt þau og erum þar af leiðandi hvorki að ná fullu jafnrétti né að tryggja réttindi barnsins. Það fer líka saman. Þetta eru sömu réttindin. Við erum hins vegar að tryggja ákveðinn sveigjanleika. Þó að við séum í sex, sex er mögulegt að fara í sjö, fimm með því að flytja einn mánuð á milli. Margar umsagnir sem bárust um málið í samráðsgátt lutu einmitt að því að auka síðan sveigjanleikann. Þar voru sérstaklega nefndir einstæðir foreldrar. Í þeim umsögnum sem bent hefur verið á í kvöld var sérstaklega fjallað um einstæða foreldra. Við tókum á því áður en málið kom inn til þingsins og við jukum sveigjanleikann þar. Þar var talað um tímalengdina, styttingu frá 24 mánuðum í 18 mánuði. Það var gagnrýnt. Við tókum á því líka og jukum þann sveigjanleika. Það beindist að mestu leyti að stöðu einstæðra foreldra líkt og hv. þingmaður og forseti Alþingis benti hér á að er í 9. gr. frumvarpsins. Það er líka vandasamt vegna þess að ef menn ætla að setja svo mikinn sveigjanleika í málið að skiptingin sé ekki lengur sex, sex eða fimm, sjö, eftir því hvernig menn leika sér með það, þá er bara heiðarlegra að fara í núll, núll, tólf. Sveigjanleikinn á að nýtast þeim fjölskyldum, þeim einstaklingum, einstæðu foreldrum, sem hafa ekki aðstæður til að skipta þessu jafnt á milli. Við höfum aukið þann sveigjanleika. Ég hef lýst því yfir að ég sé tilbúinn til frekara samtals við nefndina. Ráðuneytið er tilbúið að skoða hvort hægt sé að ná betur utan um einstaka dæmi hvað þetta snertir án þess þó að tapa kjarnanum í frumvarpinu sem er sami kjarninn og var fyrir 20 árum þegar Páll heitinn Pétursson mælti fyrir frumvarpinu hér í þessum sal og Alþingi Íslendinga samþykkti það. Það er líka meiri sveigjanleiki í lögunum vegna þess að annað foreldrið, í þessu tilfelli móðirin sem gengur með barnið, á möguleika á að fá tvo mánuði aukalega í aðdraganda fæðingar. Sá sveigjanleiki er innbyggður ef þörf er á því án þess að það skerði önnur réttindi. Hún á líka möguleika á að fá tvo mánuði eftir fæðinguna ef það verða eftirkvillar eða andleg veikindi, fæðingarþunglyndi og fleira sem getur gerst eftir fæðingu. Það bætist við þessa sex til sjö mánuði sem eru til skiptanna, þ.e. sex mánuðina sem geta farið upp í sjö ef menn nýta fimm, sjö. Við erum komin í tíu til ellefu mánuði þegar þær aðstæður eru til staðar. Við erum því að skapa sveigjanleika í lögunum en um leið erum við að halda í þessi grunngildi. Í umræðum í kvöld var látið í það skína að ríkisstjórnin hefði gefist upp á að brúa bilið. Það er auðvitað af og frá. Ég hef rakið það hér í kvöld að ríkið er að teygja sig þrjá mánuði að sveitarfélögunum og helmingur sveitarfélaga í landinu hefur teygt sig þangað. Það er hinn helmingur sveitarfélaganna í landinu sem er ekki að ná því. Við þurfum því að beina því til sveitarfélaganna að teygja sig lengra. Við gerðum tilraun til að eiga samtal við sveitarfélögin um það. Ekki var full samstaða um það meðal sveitarfélaganna vegna þess að helmingur þeirra var ekki með það á sinni dagskrá. Það verður verkefnið áfram. En að ríkisstjórnin, sem er í 10 milljarða aðgerð, hafi gefist upp á að teygja sig að sveitarfélögunum til að aðstoða við að brúa bilið er af og frá. Það er alla vega ansi lítið bil orðið eftir að brúa vegna þess að það þarf bara að brúa gagnvart helmingi sveitarfélaganna og við höfum byggt þrjá mánuði í þessa brú. Síðan vil ég segja að ég trúi því að þegar horft verður á þessi lög í samspili við lögin sem samþykkt voru fyrir 20 árum og við sjáum jákvæð áhrif þeirra þá munu þau eldast jafn vel. Ég trúi því líka að við getum stigið stærri skref. Ég trúi því að í framhaldi af þessum lögum séum við tilbúin sem þjóð til að taka enn stærri skref þegar kemur að málefnum barna, málefnum fjölskyldna og barnafjölskyldna. En þetta skref er gríðarlega stórt. Það er ekki sjálfgefið. Það er ekki sjálfgefið að á einu kjörtímabili sé mögulegt að tvöfalda að umfangi kerfi eins og fæðingarorlofskerfið. Við erum að fara úr 10 milljörðum í 20 milljarða á einu kjörtímabili með því bæði að hækka greiðslur og lengja orlofið. Ég segi bara geri aðrir betur og af því er ég gríðarlega stoltur. Eðlilega eru atriði sem mættu betur fara en þá tökum við það í næsta slag. Það skal enginn geta sagt að þessi aðgerð sé ekki stór og mikilvæg þó að það séu atriði sem mættu betur fara. Ég vil síðan þakka heilt yfir fyrir gríðarlega góða og málefnalega umræðu og heiti því að bæði ráðherrann og ráðuneytið munu vinna þétt með hv. velferðarnefnd að vinnslu málsins. Vonandi getum við náð að afgreiða það í tæka tíð þannig að þær fjölmörgu góðu réttarbætur sem fylgja þessum breytingum geti tekið gildi fyrir fjölskyldur þessa lands strax frá 1. janúar næstkomandi.
Forseti. Þetta er lítið og einfalt frumvarp, flutt af þingflokki Pírata um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis. Með frumvarpinu er lagt til að 2. mgr. 1. gr. laganna orðist svo: „Íslenskur ríkisborgari, sem náð hefur 18 ára aldri og átt hefur lögheimili hér á landi, á og kosningarrétt hafi hann sótt um hann samkvæmt nánari reglum í 2. gr.“ Lagðar eru til eftirfarandi breytingar á 2. gr. laganna: „a. Í stað 1. málsl. 1. mgr. koma tveir nýir málsliðir, svohljóðandi: Umsókn um kosningarrétt skv. 2. mgr. 1. gr. skal beint rafrænt til Þjóðskrár Íslands á því formi sem hún ákveður. Í umsókn skal koma fram nafn umsækjanda, kennitala hans, hvenær hann flutti af landi brott, síðasta lögheimili á landinu og heimilisfang erlendis. b. 3. og 4. málsl. 1. mgr. falla brott. c. Orðin „í fjögur ár“ í 6. málsl. 1. mgr. falla brott. d. 2. mgr. fellur brott.“ Að lokum er lagt til að tilvísunin „b-lið“ í 3. mgr. 27. gr. laganna falli brott. Þetta er dálítið tæknilegt en nú skal ég reyna að útskýra hvað þetta þýðir. Málið er nú lagt fram í fjórða sinn og var síðast lagt fram á síðasta löggjafarþingi. Með frumvarpinu er lagt til að íslenskir ríkisborgarar sem búsettir eru erlendis verði teknir á kjörskrá ef þeir leggja fram fullnægjandi umsókn um kosningarrétt. Með því fyrirkomulagi verður horfið frá þeirri framkvæmd sem nú gildir að íslenskur ríkisborgari sem hefur átt lögheimili hér á landi þurfi að sækja sérstaklega um að halda kosningarrétti sínum þegar liðin eru átta ár eða meira frá því að viðkomandi ríkisborgari flutti af landi brott, en ákvörðun um að einhver skuli þannig tekinn á kjörskrá gildir í fjögur ár. Sá sem flytur frá landinu þarf áður en átta ár eru liðin að sækja um að halda kosningarrétti sínum og hann þarf að sækja um það á fjögurra ára fresti og getur þannig haldið kosningarrétti út ævi sína. Hér er lagt til að einungis þurfi að sækja um að halda kosningarrétti einu sinni, að ekki þurfi þetta stöðuga ferli á fjögurra ára fresti til að viðhalda honum. Þá er lagt til að umsóknarferli vegna umsókna um töku á kjörskrá verði rafrænt en það einfaldar og styttir ferlið og gerir það öruggara. Flutningsmenn telja að verði frumvarpið samþykkt muni það spara kjósendum og Þjóðskrá Íslands þó nokkra pappírsvinnu og einfalda umstang í kringum kjörskrá. Hér má nefna að í drögum að nýjum kosningalögum er hins vegar verið að leggja til að þessi kosningarréttur gildi í 16 ár, og ekki sé hægt að „kæra sig inn á kjörskrá“ á ný, þ.e. að ekki sé hægt að segja: Ég vil halda áfram kosningarrétti mínum þótt ég búi erlendis næstu fjögur árin og halda áfram þeim kærum. Við í Pírötum, sem erum með það grunngildi að efla og vernda borgararéttindi, sjáum alla vega þá breytingu sem skerðingu á borgararéttindum. Það er munurinn á því að geta kært sig inn á kjörskrá bara svo lengi sem viðkomandi lifir á móti því að kosningarréttur gildi bara í 16 ár frá því að viðkomandi flytur af landinu. Þegar allt kemur til alls ræður fólk því sjálft hvort það nýtir kosningarrétt sinn og það er síður en svo auðvelt að nýta hann þegar maður býr erlendis þar að auki. Þá þarf oft hafa þó nokkuð fyrir því að nýta sér þann kosningarrétt og að sjálfsögðu að fylgjast með gangi mála á Íslandi. En þetta er tillaga til einföldunar á núverandi fyrirkomulagi og að mati flutningsmanna, eins og var sagt hérna, betrumbót á núverandi réttindakerfi í kringum kosningarrétt. Þegar hitt frumvarpið til kosninga til Alþingis verður flutt hér á þingi má endilega taka tillit til þessa á sama tíma. Ég held að það að breyta því á þann hátt að það gildi bara í 16 ár og svo búið sé ekki ásættanleg skerðing á þeim réttindum sem nú eru. Það er afturför hvað það varðar. Það má geta þess að í stjórnarskránni þarf sá sem er með kosningarrétt að hafa íslenskan ríkisborgararétt og búa á Íslandi og í lögum er veitt rýmri heimild, víðtækari réttindi en það lágmark sem stjórnarskráin veitir í raun, það að ríkisborgari, þrátt fyrir að hann búi ekki á Íslandi, en hafi einhvern tímann haft lögheimili á Íslandi, geti viðhaldið kosningarrétti sínum. Ég hef heyrt spurningar um það hvort þetta brjóti gegn stjórnarskrárákvæðinu. Ég er ekki sammála því, því að miðað við núverandi fyrirkomulag þá getur ríkisborgari sem býr ekki á Íslandi haldið kosningarrétti. Stjórnarskráin setur ákveðin lágmörk sem við getum að sjálfsögðu gefið víðtækari réttindi út frá en við getum ekki skert þau niður fyrir það sem stjórnarskráin gefur okkur. Ég tel þetta mjög þægilega viðbót við núverandi fyrirkomulag, sérstaklega hvað það varðar þegar kosningar hafa verið óreglulegar, þegar þurft hefur að grípa til aukatíma og -heimilda til að fólk geti kært sig inn á kjörskrá tímanlega fyrir kosningar sem hafa verið haldnar á óvenjulegum tíma. Eins og núgildandi lög gera ráð fyrir þarf fólk að kæra sig inn á kjörskrá bara núna á næstu dögum ef það vill vera með kosningarrétt fyrir næstu kosningar í lok september, þannig að fólk þarf að huga að því einn, tveir og strax ef það er með þennan útrunna frest miðað við fjögur ár. Við skulum láta staðar numið þar og ég vonast til að þetta frumvarp fari létta og góða leið því að þetta er nákvæmlega sama fyrirkomulag og núna nema einfaldara.
Virðulegur forseti. Þetta mál lætur ekki mikið fyrir sér fara en er samt sem áður mikilvægt lýðræðismál. Það er líka mikilvægt fyrir rafræna stjórnsýslu og fyrir sparnað í opinberum rekstri, svo ég komi með nokkur vinsæl pólitísk slagorð til stuðnings þessu mikilvæga máli. Það sem mér finnst mikilvægast við þetta mál og það sem mér finnst eitt það mikilvægasta við það að hafa íslenskan ríkisborgararétt er að ég hef kosningarrétt á Íslandi. Og á meðan ég ákveð að gerast ekki ríkisborgari annars ríkis og láta frá mér íslenskan ríkisborgararétt er það mín bjargfasta trú að ég eigi að hafa kosningarrétt á Íslandi, hafi ég nokkurn tímann búið hér og haft einhverjar skoðanir á því hvernig hlutirnir eiga að vera hérna. Mér finnst þetta bara vera einstaklingsbundinn lýðræðislegur réttur sem við eigum ekki að takmarka með þeim hætti sem við höfum verið að gera. Við eigum ekki að vera að flækja svona mikið fyrir fólki að sækja þennan rétt. Við ættum auðvitað að gera það miklu auðveldara fyrir fólk sem býr erlendis að kjósa heldur en við gerum. Ég minnist þess að á námsárum mínum þurfti ég að ferðast nokkra klukkutíma með lest, í miðri prófatörn, að sækja umslag sem ég þurfti svo sjálf að koma í póst og allt var þetta mikið umstang og tók mikinn tíma sem ég hafði ekki á þeim tíma yfir að ráða. En þetta er samt mikilvægur réttur sem við viljum auðvitað hvetja fólk til að nýta. Með þessari litlu breytingu sem lögð er til í frumvarpinu leggur þingflokkur Pírata til að þetta verði auðveldað og að við hættum þessum endalausu endurtekningum á umsókn um að komast á kjörskrá. Annaðhvort ertu íslenskur ríkisborgari sem hefur einhvern tímann átt lögheimili á Íslandi eða ekki og ef þú ert það ættir þú að hafa kosningarrétt á Íslandi, svo lengi sem þú ákveður að ánafna ekki þínum ríkisborgararétti öðru þjóðríki. Við þekkjum eflaust - og ég þekki sjálf ótal dæmi um Íslendinga sem hafa búið í mörg ár erlendis en ala samt upp íslensk börn, fylgjast með öllu sem gerist heima á Íslandi, kalla Ísland heimili sitt og fylgjast vel með, og líta til þess sem hér er að gerast, þeim þykir vænt um landið sitt og vilja taka þátt í að ákveða hvernig fari fyrir því, vilja að börnin sín geti búið hér og vilja taka þátt í að skapa framtíð fyrir þau og hafa einhverja skoðun á því hvernig landinu eigi að vera stjórnað. Mögulega eru einhverjar ástæður fyrir því að þau ákváðu að flytja eitthvert annað og það hefur kannski meira að segja eitthvað með það að gera hvernig landinu er stjórnað, a.m.k. stundum. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, virðulegi forseti. Ég vildi bara mæla eindregið með þessu frumvarpi. Það hlýtur að vera talsmönnum rafrænnar stjórnsýslu og sparnaðar í opinberum rekstri mikið fagnaðarefni, og sömuleiðis auðvitað lýðræðissinnum sem ég vona að við séum öll á Alþingi.
Virðulegur forseti. Þetta mál er mikilvægt jafnræðismál og mikilvægt tjáningarfrelsismál. Ég flyt það nú í fjórða sinn, sýnist mér á greinargerðinni, en það miðar að því að veita heimild fyrir áfrýjun í tjáningarfrelsismálum, meiðyrðamálum og þegar kært er fyrir meiðyrði sé málskot til æðra dómstigs alltaf leyft. Þetta kann að hljóma tæknilega, en skiptir virkilega miklu máli þegar kemur að vernd tjáningarfrelsis á Íslandi og þetta skiptir virkilega miklu máli þegar kemur að jafnræði aðila í dómsmáli, sérstaklega í dómsmálum sem varða ærumeiðingar. Hvers vegna? Vegna þess að það gilda ákveðnar reglur um hvenær megi áfrýja málum til æðra dómstigs og hvenær ekki. Það er ákveðin viðmiðunarfjárhæð, ákveðið gólf, sem miðað er við. Ef bótakrafa eða fjárhæð í ákveðnu máli er 1 milljón eða hærra, myndast sjálfkrafa réttur til þess að áfrýja málinu til æðra dómstigs fyrir þann aðila sem tapar málinu, væntanlega líka fyrir þann sem vinnur málið en hann hefur væntanlega ekki hvata til þess að gera það. Þegar kemur að ærumeiðingarmálum virkar þessi regla samt þannig að hún felur í sér að þeim sem kæra fyrir ærumeiðingar, oft eru það fjársterkir aðilar sem kæra litla sjálfstæða fjölmiðla, er kleift að áfrýja, tapi þeir ærumeiðingarmáli gagnvart þessum litla sjálfstæða fjölmiðli, en hún meinar þessum sjálfstæða fjölmiðli að sækja rétt sinn sé hann sakfelldur. Hvernig virkar þetta? Jú, ef einhver ákveður að kæra fjölmiðil fyrir ærumeiðingar og skaðabótakrafan er sett á kannski 1–2 milljónir, auðvitað milljón af því að viðkomandi vill geta áfrýjað til æðra dómstigs skyldi hann tapa þessu máli, sem hann ætti augljóslega að gera þegar tjáningarfrelsið er í húfi, alla jafna. En tapi fjölmiðillinn málinu eru bæturnar sem eru dæmdar langt undir milljón. Það breytir því ekki að kostnaður málsaðila er örugglega kominn vel yfir milljón bara fyrir að hafa rekið þetta mál fyrir dómi. Viðkomandi hefur tapað meiðyrðamáli sem felur auðvitað í sér mikilsverða hagsmuni fyrir þann aðila, sérstaklega ef um sjálfstæðan lítinn fjölmiðil er að ræða, sem lenti kannski í því að fjársterkur aðili var einfaldlega bara að hefna sín fyrir að þessi sjálfstæði miðill hafði upplýst um eitthvað sem hinum fjársterka aðila var svona frekar illa við að hefði verið upplýst. Það geta því verið mikilsverðir hagsmunir fyrir þann sem tapar dómsmáli á lægra dómstigi, í héraðsdómi, að geta skotið ákvörðuninni til æðra dómstigs, til Landsréttar í þessu tilfelli. Eins og staðan er núna er þetta ójafn leikur, það er ójafnvægi á milli málsaðila. Það felst í því að ef sá sem stefnir þessum sjálfstæða aðila, eða manneskju sem tjáði sig með einhverjum hætti, tapar málinu getur sá hinn sami alltaf áfrýjað vegna þess að hann gerir kröfu um milljón eða meira. En tapi þessi sjálfstæði aðili meiðyrðamáli þá getur hann ekki endilega áfrýjað vegna þess að bæturnar sem hann er látinn greiða eru kannski 300.000 kr. eða 500.000 kr., alla vega ekki milljón. Það þýðir að hann fær ekki sama rétt og sá sem upphaflega kærði til að áfrýja málinu. Það er, virðulegi forseti, grundvallarregla í réttarfari að jafnræði skuli ríkja á milli aðila í dómsmáli. Eins og staðan er í þessum málum akkúrat núna þá ríkir bara ekki fullkomið jafnræði á milli aðila í dómsmálum þegar kemur að tjáningarfrelsi. Þegar kemur að tjáningarfrelsinu er mikilvægt fyrir okkur löggjafann að gera eins vel og við getum í að vernda og tryggja að það sé ekki auðvelt að misnota lög, það sé ekki auðvelt að notfæra sér löggjöf til að ná sér niðri á fólki sem er að nýta tjáningarfrelsi sitt, eða til að hefna sín þannig að það kosti fjölmiðla fúlgur fjár að sinna sínu mikilvæga lýðræðislega aðhaldshlutverki. Þó að þetta mál, virðulegi forseti, kunni að hljóma tæknilegt, það feli einungis í sér eina efnislega grein, er það gríðarlega mikilvægt fyrir eflingu tjáningarfrelsis á Íslandi. Eins og ég segi þá er ég ekki að mæla fyrir þessu máli í fyrsta sinn. Aldrei kemst það lengra en inn í nefnd eins og fer fyrir svo mörgum góðum málum stjórnarandstöðunnar, því miður, en það má alltaf reyna aftur. Ég vonast til að sannfæra fleiri þingmenn í þetta sinn. Það er kannski svolítið borin von klukkan tíu mínútur yfir ellefu á þriðjudagskvöldi og þetta fáir eftir í salnum og vafalaust fáir eftir til að hlusta. En ég mun nú ekki láta það stoppa mig í að banka í nokkra hv. þingmenn, og auðvitað alla allsherjar- og menntamálanefnd, hvar ég á sæti, til að ýta þessu mikilvæga máli áfram. Betur má ef duga skal. Kannski náum við því í þetta sinn að efla og styrkja tjáningarfrelsið og auka jafnræði á milli aðila í dómsmálum. Þetta er mikilvægt réttlætismál og er mikilvægt tjáningarfrelsismál. Ég legg til að frumvarpið fari til allsherjar- og menntamálanefndar og til 2. umr.
Forseti. Örstutt einmitt um málsmeðferð þingsins á tiltölulega litlum málum sem sitja inni þing eftir þing og ætti í raun ekki að taka mjög langan tíma að afgreiða, af því að þetta er þegar allt kemur til alls ákveðið prinsippmál. Þetta er ekki vandamál hvað varðar kostnað fyrir ríkissjóð eða neitt svoleiðis heldur eru þetta réttindamál. Þetta eru ekki mál sem þarf endilega endalausar gestakomur fram og til baka í nefndinni, umsagnir að sjálfsögðu, en það ætti að vera tiltölulega auðvelt að afgreiða mörg af þessum málum á nokkuð fljótlegan hátt sem einhverra hluta vegna er ekki gert, sérstaklega ef málin eru minnihlutamál, meira að segja þó að það séu þingmannamál meiri hlutans. Það er, held ég, eitthvað sem við þurfum að taka aðeins betri umræðu um á þingi. Við þurfum að fara yfir mörg af þessum þingmannamálum og hugsa um að það eru mjög mörg góð þingmannamál sem komast ekki neitt af einhverjum stórkostlega undarlegum ástæðum. Ég hef orðið var við það að mál sem ég var að flytja komst ekki út úr nefnd af því að einn í nefndinni sagði bara: Nei, mér finnst að við ættum að skoða þetta meira. Þrátt fyrir að allir aðrir hafi verið tilbúnir til að hleypa málinu inn í þingsal. Og það snerist um ákveðna skiptingu milli þingflokka. Ef einn flokkur fær fimm mál í gegn í þingsal þá verða allir hinir líka að fá alla vega fimm mál. Þegar allt kemur til alls þá er það ekki 1. flutningsmaður eða svoleiðis sem skiptir máli. Það er hvort þingið ákveður að segja: Já, þetta er réttindamál. Já, við tökum öll heiðurinn af því að klára það. Ég nefni t.d. oft þingsályktunina mína um rafrænar smiðjur. Ég og hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir unnum saman. Það var því miður ekki hægt að hafa nema einn flutningsmann á því en þegar allt kom til alls þá eignaði Alþingi sér þá tillögu, bætti við, gerði hana betri, jók við áhrifasvið hennar og því um líkt. Jafnvel þótt ég og hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir hefðum átt hugmyndina að tillögunni og komið henni til þingsins þá á þingið þá tillögu skammlaust, enda greiddu allir þingmenn atkvæði með þeirri tillögu. Ég held að við ættum að gera meira af því að gera svoleiðis hluti saman, með mál sem eru svona augljós. Við getum bara gengið hringinn og sagt: Er þetta ekki mál sem við ættum að klára saman og gera landið betra fyrr frekar en seinna?
Forseti. Þetta er einfalt mál en gríðarlega mikilvægt mál, tillaga til þingsályktunar um undirritun og fullgildingu þriðju valfrjálsu bókunarinnar við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirrita og fullgilda fyrir Íslands hönd þriðju valfrjálsu bókunina við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem samþykkt var á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 19. desember 2011 og hefja án tafar undirbúning innleiðingar hennar hér á landi og ljúka innleiðingunni fyrir haustþing 2021.“ Við höfum áður flutt þessa tillögu en núna eru flutningsmenn ég og hv. þingmenn Halldóra Mogensen, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jón Þór Ólafsson, Smári McCarthy, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Andrés Ingi Jónsson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Oddný G. Harðardóttir og Rósa Björk Brynjólfsdóttir. Þriðja valfrjálsa bókunin við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna snýst um að skilgreina samskipta- og kæruleið fyrir börn. Bókunin gerir börnum og fulltrúum þeirra kleift að áfrýja sérstökum málum til barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna. 52 lönd hafa undirritað bókunina og 46 lönd hafa fullgilt hana. Nú síðast fullgiltu Maldívar bókunina 27. september 2019. Þriðja valfrjálsa bókunin við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins veitir börnum og fulltrúum þeirra heimild til að fara með mál til barnaréttarnefndarinnar að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Barnasáttmálinn var um langt skeið eini alþjóðlegi mannréttindasamningurinn án alþjóðlegs eftirlitsaðila sem einstaklingur gat beint kæru til ef aðildarríki var ekki talið uppfylla skyldur sínar samkvæmt ákvæðum sáttmálans. Með gildistöku bókunarinnar í apríl 2014 var stigið stórt skref í mannréttindabaráttu barna og felur bókunin í sér viðurkenningu á því að sjálfstæð mannréttindi barna séu virt. Hefur því m.a. verið haldið fram að bókunin sé stærsti sigur í réttindabaráttu barna frá gildistöku barnasáttmálans. Afar mikilvægt er að íslensk stjórnvöld hefji undirbúning að undirritun og fullgildingu bókunarinnar sem fyrst. Grípa þarf til aðgerða sem miða að því að gera börnum kleift að leita réttar síns með virkari hætti hér á landi. Þetta mætti gera með sérstöku átaki þar sem stjórnvöldum og úrskurðaraðilum væri boðin fræðsla um þær kröfur sem barnasáttmálinn gerir um þjónustu við börn og sjálfstætt aðgengi þeirra að upplýsingum og ráðgjöf. Mikilvægt er að íslenska ríkið fullgildi bókunina og styrki þannig sjálfstæð réttindi barna en þess skal getið að umboðsmaður barna fjallaði m.a. um þetta í ársskýrslum sínum og skýrslu um helstu áhyggjuefni sem gefin var út sumarið 2017. Þá gáfu umboðsmenn barna á Norðurlöndunum út samnorræna yfirlýsingu í október 2014, fyrir sex árum, þar sem þeir hvetja ríkisstjórnir Norðurlandanna til að styrkja mannréttindi barna með því að undirrita og fullgilda þriðju valfrjálsu bókunina, fyrir sex árum. Þar er einnig áréttað mikilvægi þess að börn geti leitað réttar síns og farið með mál til barnaréttarnefndarinnar. Finnland og Danmörk hafa nú þegar fullgilt bókunina. Ísland stendur tiltölulega framarlega í alþjóðlegum samanburði í því að tryggja mannréttindi barna og brýnt er að grípa til aðgerða til að halda þeirri stöðu. Einn helsti kostur þess að fullgilda þriðju valfrjálsu bókunina er sá að þá gæfist börnum hér á landi kostur á að leita til alþjóðlegs eftirlitsaðila sem mæti hverju sinni hvort íslensk löggjöf og framkvæmd væri í samræmi við ákvæði barnasáttmálans. Slíkt er afar mikilvægt í ljósi sjálfstæðra mannréttinda barna og jafnframt valdeflandi fyrir börn. Með lögfestingu barnasáttmálans stigju íslensk stjórnvöld mjög mikilvægt skref í átt að aukinni mannréttindavernd barna. Með því að undirrita og fullgilda þriðju valfrjálsu bókunina og opna fyrir kæruleið barna og fulltrúa þeirra til barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna væri skrefið stigið til fulls. Hér má minnast á einstaklega áhugaverða tilviljun kannski, að Ísland er með fulltrúa í barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna. Það er Íslendingur í þessari nefnd sem íslensk börn og fulltrúar þeirra mega ekki leita til. Það finnst mér nægilega góð ástæða; að Ísland stæri sig af því að vera með fulltrúa þar en meini börnum og fulltrúum þeirra að leita til nefndarinnar. Mér finnst það næg ástæða til að samþykkja þessa þingsályktunartillögu.
Frú forseti. Það eru tveir stórir mannréttindasáttmálar í gildi hér á landi, sem hafa verið fullgiltir, þar sem íslenskur almenningur hefur ekki aðgengi að sjálfstæðum eftirlitsstofnunum til þess að leita réttar síns, til að leita ráða hjá. Það er annars vegar vernd um réttindi barnsins og hins vegar nefnd um réttindi fatlaðs fólks. Nú getum við spurt okkur hvort þetta séu ekki þeir einstaklingar sem einna helst þurfa á því að halda að geta leitað til sjálfstæðs aðila með réttindavernd sína og réttindabaráttu utan landsteinanna. Við hljótum því að spyrja okkur hvers vegna við flytjum þetta mál ár eftir ár og náum ekki árangri í að koma á samþykkt á fullgildingu þessarar valfrjálsu bókunar sem myndi efla réttarvernd barna á Íslandi. Er það vegna þess að okkur líkar ekki að einhverjir sérfræðingar að sunnan, eins og þeir eru stundum kallaðir, nema núna meinum við sérfræðinga að utan, hafi einhverjar skoðanir á því hvernig við tryggjum réttindi barna á Íslandi eða hafi einhverjar skoðanir á því hvernig við tryggjum réttindi fatlaðs fólks á Íslandi? Hvers vegna meinum við þessum viðkvæmu hópum, sem eru að berjast fyrir réttindum á Íslandi sem og um allan heim, um aðgang að auknu réttlæti? Er það vegna þess að okkur finnst óþægilegt að láta skoða hvernig hlutir eru í raun og veru á Íslandi? Ekki með einhverjum almennum úttektum um hvernig hlutirnir eru og hvernig þeir mættu kannski betur fara heldur með raunverulegum persónulegum dæmum og frásögnum fólks og raunverulegum og skýrum niðurstöðum frá alþjóðlegum nefndum sem eru sérhæfðar í réttindavernd þessara hópa gagnvart einstaka málum. Einstök börn fá einstaka málsmeðferð fyrir einstaka mál. Það er gríðarlega mikilvægt að geta sem einstaklingur leitað réttar síns á grundvelli mannréttindasáttmála sem Ísland er búið að lögfesta, búið að fullgilda. Við getum ekki sagt að við höfum fullkomnað þá réttarvernd sem felst í þessum sáttmálum nema við samþykkjum þessa viðauka og gerum þeim einstaklingum á Íslandi kleift að leita réttar síns líka út fyrir landsteinanna. Við getum ekki sagt að réttarverndin sé orðin fullkomin gagnvart þessum samningum fyrr en við gerum það. Rétt eins og hv. flutningsmaður þessarar tillögu kom inn á, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, þá auðvitað skýtur það skökku við að Ísland eigi fulltrúa í barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna en að íslensk börn geti ekki leitað til þessarar nefndar með réttarúrlausn sína og réttindamál. Það er í lagi fyrir okkur að vera með fínan sendifulltrúa erlendis en guð forði okkur frá því að börnin okkar geti leitað til þessarar fínu nefndar. Hvað segir það okkur um stöðu réttindabaráttu barna á Íslandi að ár eftir ár þurfi að leggja þessa tillögu fram, ár eftir ár sé það einmitt síðla kvölds, þegar enginn er á staðnum, sem málið ratar hljóðlega inn í nefnd og deyr þar drottni sínum? Það er ekki áhugi á því að efla réttarvernd barna á Íslandi að þessu leyti en það er allt í fína lagi að senda mann til útlanda til að vinna í fínni nefnd hjá Sameinuðu þjóðunum. Mér þykir mikilvægara að íslensk börn geti leitað til þessarar nefndar frekar en að við eigum þar fulltrúa, satt best að segja. Í því ljósi vil ég hvetja hv. utanríkismálanefnd, sem ég tel að muni taka á þessu máli, til að klára málið einu sinni og koma því til 2. umr.
Frú forseti. Enn eitt mikilvægt mál til umræðu sem er viðkvæmt. Þetta er tillaga til þingsályktunar um bætta stjórnsýslu í umgengnismálum. Flutningsmenn eru sá sem hér stendur og hv. þingmenn Halldóra Mogensen, Jón Þór Ólafsson, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Andrés Ingi Jónsson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að leggja fram frumvarp til breytinga á lögum sem varða umgengnis- og forræðismál með það að markmiði að staðið verði við skuldbindingar samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og til að gæðaviðmið stjórnsýslu verði virt. Ráðherra setji starfsreglur í umgengnismálum sem samræmist þeim viðmiðum sem sett eru í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ráðherra hafi samráð við sýslumannsembætti, barnaverndaryfirvöld, hagsmunasamtök, ungmennaráð og stofnanir sem koma að málaflokknum. Sérstaklega verði hugað að því hvernig tryggja megi styttri málsmeðferðartíma og að það sem er barni fyrir bestu verði ávallt grundvallað á ákvæðum barnasáttmálans og almennum athugasemdum barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna.“ - Það tengir okkur við mál sem var hér fyrr á dagskrá. - „Aðgerðaáætlun og frumvarp liggi fyrir eigi síðar en við upphaf vorþings 2022.“ Þingsályktunartillagan hefur áður verið lögð fram á þremur þingum, 148., 149. og 150. löggjafarþingi, þá með nokkrum breytingum, en hlaut ekki afgreiðslu. Þingsályktunartillagan er nú lögð fram að nýju óbreytt. Kveðið er á um réttindi og vernd barna annars vegar í barnaverndarlögum og hins vegar í barnalögum. Í barnalögum er mælt fyrir um að það sem sé barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess. Engar starfsreglur mæla fyrir um það til hvaða atriða skuli litið þegar mat fer fram á því hvað sé barni fyrir bestu eins og barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna fjallar um í almennri athugasemd nr. 14 við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þar mælist nefndin til þess að stjórnvöld setji starfsreglur sem gildi um allar stofnanir, þjónustu og aðstöðu sem ætluð er börnum, og sömuleiðis til þess að ríkisvaldið tryggi að þær kröfur séu uppfylltar. Eftirlit með starfseminni skuli einnig vera skilvirkt og tryggja að starfsreglum sé framfylgt með tilliti til öryggis barna, heilsuverndar og hæfni starfsfólks sem tryggir réttindi þeirra. Í 1. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga segir að börn skuli eiga rétt á vernd og umönnun og að þau skuli njóta réttinda í samræmi við aldur sinn og þroska. Þá segir í 1. mgr. 2. gr. sömu laga að það sé markmið þeirra að tryggja að börn sem búi við óviðunandi aðstæður eða börn sem stofni heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð. Íslensk lög sem fjalla um börn og barnavernd miða þannig fyrst og fremst að því að tryggja réttindi og vernd barna. Hið sama gildir um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, en í 1. mgr. 3. gr. hans segir að það sem sé barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn. Þá er í barnasáttmálanum kveðið á um skyldu aðildarríkja til að veita foreldrum og lögráðamönnum viðeigandi aðstoð við að rækja uppeldisskyldur sínar og sjá til þess að byggðar séu upp stofnanir og aðstaða og þjónusta veitt til umönnunar barna, samanber 18. gr. sáttmálans. Þrátt fyrir göfug markmið er gildandi löggjöf og stjórnsýsluframkvæmd ekki með þeim hætti að réttindi barna séu tryggð. Með þingsályktunartillögu þessari er stefnt að því að gera úrbætur á löggjöf og stjórnsýslu er varðar börn með það að markmiði að stuðla betur að því að tryggja áðurnefnd réttindi og vernd barna. Eitt helsta vandamál stjórnsýslunnar í umgengnismálum er að úrræði sem standa til boða eru afar seinvirk og jafnvel áhrifalítil, m.a. vegna þess að málsmeðferð hjá sýslumanni tekur langan tíma. Skjótvirkari úrræði og betri stjórnsýsla kæmu öllum málsaðilum til góða því að skjótari úrlausn í máli eyðir óvissu og bætir öryggi og stöðu allra sem að málinu koma. Samkvæmt 33. gr. a barnalaga er foreldrum skylt að leita sátta áður en krafist er úrskurðar eða höfðað mál vegna forsjár, lögheimilis, umgengni, dagsekta eða aðfarar. Ákvæði þetta var lögfest ásamt nokkrum öðrum breytingum í því skyni að bæta málsmeðferð í þessum málaflokki. Nú þegar nokkur reynsla hefur fengist af notkun og beitingu sáttameðferðarúrræðis og af öðrum lagabreytingum sem gerðar voru á sama tíma er rétt að fram fari könnun á þeim árangri sem hlaust af lagabreytingunum. Eðlilegt er að gera þær kröfur að þessi úrræði þjóni tilgangi sínum og stuðli að bættum aðstæðum barna og foreldra. Reynslan sýnir að vera kann að svo sé ekki og er því ástæða til að skoða hvort frekari breytinga er þörf. Í svari dómsmálaráðherra við fyrirspurn flutningsmanns þingsályktunartillögu þessarar á 150. löggjafarþingi, 196. máli, koma fram ýmsar upplýsingar um málsmeðferðartíma hjá sýslumannsembættum. Þar kemur fram að hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu þurfi foreldrar að bíða í 49 daga að meðaltali til þess að fá viðtal til staðfestingar á breytingum á umgengnisfyrirkomulagi, sem er óásættanlega langur tími. Að meðaltali bíða foreldrar í 473 daga frá því að beiðni um breytingu á umgengni hefur verið send inn þar til niðurstaða fæst. Lengsti biðtíminn var 1.852 dagar. Þetta þýðir tæplega fimm ár eða svo sýnist mér ef við notum hugarreikning. Dómsmálaráðherra vitnar í 12. gr. reglna um ráðgjöf og sáttameðferð þar sem eftirfarandi kemur fram: „Sáttameðferð skal að jafnaði ekki taka lengri tíma en sex mánuði og aldrei standa lengur en í 12 mánuði frá því að tekin er ákvörðun um að hefja hana.“ Einnig kemur fram í svari dómsmálaráðherra að sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu telji að biðtími eftir því að komast í sáttameðferð sé of langur og samræmist ekki málsmeðferðarreglum. Þótt sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu telji ekki að málsmeðferðartíminn sé vandamál, því að aðilar máls stjórni málshraða að miklu leyti sjálfir, bendir meðalafgreiðslutími mála samt til þess að hægt sé að bæta málsmeðferðina. Eins og kemur fram í svari ráðherra við 3. tölul. fyrirspurnarinnar er skylda að leita sátta áður en hægt er að höfða dómsmál vegna forsjár eða umgengni. Sú kvöð er ekki gagnrýniverð sem slík en tefur þó óhjákvæmilega endanlega niðurstöðu í málum sem þurfa að fara fyrir dómstóla vegna þess hversu óeðlilega langan tíma sáttameðferðin tekur. Í áðurnefndu svari fjallar ráðherra um þá aðferðafræði sem er notuð þegar viðtöl eru tekin við börn í forsjár- og umgengnismálum. Þar muni vera notað „verklag sem sérfræðingar hafa sett sér og byggist á þekkingu þeirra á gagnreyndum aðferðum sem þau hafa aflað sér með menntun sinni“. Ekki er tekið fram hvaða gagnreyndu aðferðir stuðst er við og hvernig framkvæmd þeirrar aðferðafræði er samræmd hjá öllum sýslumönnum. Svarið bendir til þess að til viðbótar við gagnreyndar aðferðir sé einnig notast við efni frá Barnaverndarstofu sem kallast Talaðu við mig. Um er að ræða fræðslurit og myndband sem eiga að vera barnaverndarstarfsmönnum til leiðbeiningar þegar þeir eiga samtöl við börn. Barna- og jafnréttisráðuneytið í Noregi lét útbúa efnið, en Barnaverndarstofa hlutaðist til um að það yrði textað og þýtt á íslensku árið 2010. Í svari ráðherra við áðurnefndri fyrirspurn er fullyrt að ekki sé um að ræða skýrslutöku eða rannsóknarviðtöl við börn þegar þau eru tekin í viðtöl hjá sýslumanni. Þar er fjallað um mögulega hollustuklemmu, en lesa má úr svari ráðherra að viðmælendur barna spyrji þau út í hana til þess að átta sig á aðstæðum og afstöðu barns. Þótt fullyrt sé að þar sé ekki um að ræða skýrslutöku eða rannsóknarviðtal bendir lýsingin á viðtalinu til þess að það gæti verið möguleiki. Við aðstæður sem gætu verið skýrslutaka eða rannsóknarviðtal ætti barn að geta haft með sér aðila sem gætir að réttindum þess. Á sama hátt og foreldrar geta haft lögmann sér til halds og trausts ætti barnið einnig að hafa aðgang að slíkum hagsmunaverði, þ.e. guardian ad litem, eins og fjallað er um í almennri athugasemd barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna nr. 14. Í reglum dómsmálaráðuneytisins um ráðgjöf og sáttameðferð samkvæmt 33. og 33. gr. a barnalaga er þess getið að markmið með sérfræðiráðgjöf sé að leiðbeina aðilum með tilliti til þess sem er barni fyrir bestu. Eins og áður hefur komið fram vantar hins vegar starfsreglur, eins og þær sem grundvallaðar eru í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, um við hvað skuli miða þegar metið er hvað sé barninu fyrir bestu. Í sáttmálanum er fjallað um aðskilnað frá foreldrum í 9. gr., rétt til að halda persónulegum tengslum og beinu sambandi í 10. gr., ábyrgð foreldra í 18. gr., aðskilnað frá fjölskyldu og annarri umönnun í 20. gr., ættleiðingu í 21. gr., aðgreiningu frá fullorðnum þegar um frelsissviptingu er að ræða í 37. gr. og almenn réttindi vegna löggerninga í 40. gr. þar sem fjallað er sérstaklega um réttarhöld og meint lögbrot. Í 3. gr. IV. kafla A í almennri athugasemd nr. 14 frá barnaréttarnefnd við barnasáttmálann er sérstaklega fjallað um það sem barni er fyrir bestu, á ensku „the best interests of the child“. Þar er að finna nánari skýringu á 1. mgr. 3. gr. barnasáttmálans og fjallað sérstaklega um skyldur löggjafa og dómsvalds sem og félags- og menntakerfis. Ítrekað er að við mat á hagsmunum barna og þegar ákvarðanir um þá eru teknar eigi að virða þau réttindi sem barnasáttmálinn og valkvæðar bókanir fjalla um. Í hinni almennu athugasemd barnaréttarnefndar nr. 14 er fjallað um skyldu ríkisvaldsins til að setja fram skýr viðmið um hvað teljist vera barni fyrir bestu. Þau viðmið eru ekki til á Íslandi því að þau atriði sem er að finna í barnaverndarlögum ná ekki utan um allt sem þarf að huga að þegar metið er hvað sé barni fyrir bestu. Þá eru ekki heldur til nánari starfsreglur um hvernig eigi að framfylgja þeim ákvæðum sem þegar eru í íslenskum lögum. Af þessum sökum er lagt til að Alþingi álykti að fela dómsmálaráðherra að leggja til breytingar á lögum sem stuðli að úrbótum á þeim vanda sem hér hefur verið fjallað um. Þeir þættir sem óskað er að ráðherra taki tillit til eru hvernig tryggja megi styttri málsmeðferðartíma, að það sem er barni fyrir bestu grundvallist á ákvæðum barnasáttmálans, að endurtekin brot á umgengnissamningi verði ekki meðhöndluð sem ný mál, að meðlag verði tengt við umgengni og að gjafsókn verði lögbundin í forsjár- og lögheimilismálum. Með þessum áhersluþáttum má stuðla að því að gera viðunandi úrbætur í málaflokknum. Þá er lagt til að aðgerðaáætlun og lagafrumvarp liggi fyrir eigi síðar en við upphaf vorþings 2022. Ljóst er af umræðu um þennan málaflokk að fjöldi einstaklinga, foreldra og barna bíður úrlausnar mála sinna og verður því að leggja áherslu á að mál þetta sé unnið hratt. Ég veit hversu hægt allt gengur hérna. Við sjáum það í svörum ráðherra, bæði við skriflegum fyrirspurnum hér á þingi og einnig í þessum umgengnismálum. Með samþykkt þingsályktunartillögu þessarar verður stuðlað að bættu umhverfi og lífsskilyrðum barna og fjölskyldna sem er algert lykilatriði.
Virðulegur forseti. Ég kem hér upp til þess að styðja þetta mikilvæga mál og undirstrika mikilvægi þess að við tryggjum að barnasáttmálinn hafi gildi í öllum ákvörðunum stjórnvalda, í allri lagasetningu sem snýr að börnum. Ég get varla hugsað um atriði sem skiptir meira máli fyrir réttindi og hagsmuni barna en umgengni við foreldra sína, það að umgengnismál séu skýr, að börn séu ekki neydd til að umgangast foreldri sem þeim stafar hætta af og það sé tryggt að það sé hlustað á vilja barna þegar kemur að umgengnismálum. Við vitum það af mörgum nýliðnum dæmum, frásögnum í fjölmiðlum, sérstaklega í Stundinni, að það er því miður allt of algengt að ekki sé hlustað á börn og þau séu neydd til umgengni við ofbeldisfullt foreldri, að börn séu neydd út í aðstæður sem hafa virkilega og verulega skaðleg áhrif á líðan þeirra og framtíð. Við stöndum okkur alls ekki nógu vel þegar kemur að því að tryggja réttindi barna í umgengnismálum. Það er bara alveg á hreinu. Við sjáum það á málsmeðferðartímanum, við sjáum það á máttlitlum úrræðum, við sjáum það á frásögnum barna sem segja frá þvinguðum samvistum, þvingaðri umgengni við ofbeldisfullt foreldri. Við sjáum það á þeim grunni að það er ekki hlustað á börn, ekki passað upp á vilja þeirra, ekki passað upp á að börn séu ekki yfirheyrð án þess að þau hafi einhvern nákominn, einhvern stuðningsaðila, með sér. Virðulegi forseti. Þetta er virkilega mikilvægt mál og ekki seinna vænna, enda hafa umgengnismál og forsjá barna verið mikið í umræðunni og hafa margir vilja fara í einhverjar harðar aðgerðir í þessum efnum, það átti að fangelsa foreldra og ég veit ekki hvað og hvað, en mikilvægast er að við séum bara með eðlilegt og gott kerfi sem hefur hagsmuni barna að leiðarljósi, gerir það sem börnum er fyrir bestu, hlustar á börn og hefur barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem sitt leiðarljós í allri sinni starfsemi. Þetta er svo borðleggjandi að við hljótum að samþykkja þetta í þetta skiptið.