Virðulegi forseti. Skortur á íbúðarhúsnæði er og hefur verið viðvarandi vandamál í mörgum byggðum landsins og hefur vöntun á íbúðum víða hindrað atvinnuuppbyggingu og samfélagsþróun. Ný skýrsla Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar um þróun húsnæðismarkaðar utan suðvesturhornsins staðfestir að stöðnun hefur ríkt í húsnæðismálum byggðanna á allt of löngum köflum. Nú er hins vegar umtalsverð uppbygging hafin og áform uppi sem m.a. má rekja til nýrra stuðningskerfa ríkis og sveitarfélaga. Sú vinna er á fljúgandi ferð undir forystu hæstv. félags- og barnamálaráðherra Ásmundar Einars Daðasonar. Í gær var vefurinn Tryggð byggð, samstarfsvettvangur um húsnæðisuppbyggingu á landsbyggðinni, opnaður. Auk þess að vera upplýsingavefur er Tryggð byggð samstarfsvettvangur allra þeirra sem koma að húsnæðismálum á landsbyggðinni. Í gegnum vefinn er aðgengi að heildstæðum upplýsingum stórbætt og hægt að finna á einum stað allt það helsta um húsnæðismálin úti um landið. Á vefnum eru aðgengilegar upplýsingar um verkfærin og stuðningsaðgerðir ríkis og sveitarfélaga sem nú eru komin í notkun og geta nýst sem hvatar til húsnæðisuppbyggingar. Það eru sérstök landsbyggðarlán, stofnframlög, byggðaframlög, hlutdeildarlán, samstarf við opinbera leigufélagið Bríeti og fleira. Á vefnum eru einnig upplýsingar um húsnæðisverkefni sem nú er unnið að og það sem er að gerast í húsnæðismálum í byggðum um land allt, svo sem á Húsavík, Akureyri, Dalvík, Egilsstöðum, Hörgárbyggð, Þingeyjarsveit, Kópaskeri, Fáskrúðsfirði, Borgarfirði eystra, Djúpavogi og miklu víðar. Þessu er hægt að fletta upp eftir landshlutum. Þessi vefur sýnir svart á hvítu að stöðnunin og frostið í uppbyggingu íbúðarhúsnæðis hefur verið rofið eftir langt hlé. Upplýsingarnar á vefnum geta nýst öllum sem eru að huga að byggingu húsnæðis á landsbyggðinni við leit að leiðum og fyrirmyndum.
Herra forseti. Nú ber það hæst að fyrsta gos í nær 800 ár er hafið á Reykjanesskaga. Landsmenn fylgjast áhugasamir með og leggja jafnvel á sig langa göngu til að berja sjálft eldgosið augum. En gosið í Geldingadölum er ekki saklaus viðburður. Þar geta leynst hættur og því nauðsynlegt að veita áhugasömum sem bestar upplýsingar og leiðbeiningar og hafa almannavarnir og hjálparsveitir staðið sig afar vel í þeim efnum. Mér virðist, herra forseti, að stór hluti landsmanna sé orðinn sérfræðingar í jarðfræði síðustu daga. Við erum öll að verða jarðfræðingar. En það er ekki aðeins hraun sem kemur upp um strompinn sem helst lætur að sér kveða, þarna gýs einnig upp mikið magn af hættulegum gastegundum og enn meira vegna þess hve kvikan kemur djúpt úr iðrum jarðar. Þar könnumst við við lofttegundir eins og koldíoxíð og fleiri skaðlegar lofttegundir sem við höfum kallað gróðurhúsalofttegundir. Gígurinn í Geldingadölum framleiðir þannig meira af þessum gastegundum en iðnaðarþjóðir eins og Bretland eða Þýskaland. Það eru sláandi staðreyndir, sérstaklega þegar haft er í huga að nú ræða jarðvísindamenn sín á milli um að gosið geti mögulega staðið árum saman. Það leiðir hugann að aðgerðum okkar í loftslagsmálum en í þann málaflokk hafa stjórnvöld lagt stóraukið fé. Hvert hefur það fé farið? Um það ríkir algjör þögn. Það sem við sjáum er að starfsfólki í ráðuneytum og stofnunum sem undir þetta svið heyra hefur fjölgað mjög á síðustu árum. Nú er ráðgert að leggja milljarð til viðbótar til loftslagsmála. Það kemur fram í fjármálaáætlun sem nú er komin fram. Í hvað skyldi það fé eiga að fara? Hvar er mat á árangri af þessum aðgerðum? Eða er þetta enn og aftur til að belgja út báknið á vakt vinstri manna? Við Miðflokksmenn höfum talað um raunhæfar lausnir í þessum efnum. Við höfum talað fyrir aukinni skógrækt til kolefnisbindingar og að brenna sorp okkar innan lands í stað þess að sigla með það til útlanda til brennslu með tilheyrandi sóðaskap.
Herra forseti. „Ég get ekki sagt að ég hafi verið barinn, en það er hægt að meiða með fleiru en barsmíðum.“ Þessu trúði eldri einstaklingur mér fyrir fyrir allmörgum árum og í kjölfarið hélt ég fyrirlestur um ofbeldi gegn öldruðum á námsstefnu Öldrunarfræðifélags Íslands árið 2003. Ofbeldi gegn öldruðum er vissulega dulið vandamál í íslensku samfélagi og hefur verið mjög lengi. Talað er um að það geti verið einhvers staðar á bilinu 2–10% eldra fólks sem lenda í slíkri slíkum hremmingum, misjafnt eftir því hvernig menn skilgreina það. Öldrunarfordómar eru sannarlega einn hluti ofbeldis gegn öldruðum og leiðast oft út í einelti, eins og þessi gamla einstaklingur sem ég nefndi hér í upphafi hafði lent í. Þetta hættir ekkert þótt fólk nái einhverjum tilteknum aldri. Ofbeldissamböndum lýkur ekki þó að aðilarnir samböndum verði 67 ára. Það er því gott að nú um stundir hefur velferðarsvið Reykjavíkurborgar vakið máls á þessu og Helga Hannesdóttir geðlæknir ritar grein um þetta efni í Fréttablaðið í dag. Oft eru þarna nákomnir einstaklingar þannig að þetta fer dult og menn bera ekki þennan harm sinn á torg. En þetta er samfélagsmein sem við verðum að horfast í augu við sem samfélag og við eigum að finna leiðir til þess að grípa til aðgerða og verja þessa einstaklinga.
Virðulegur forseti. Klúður ríkisstjórnarinnar í veiruvörnum vegna breska afbrigðis veirunnar er komið í ljós. Því miður hefur ríkisstjórnin skitið upp á bak í Covid-málinu [[Forseti hringir.]]og það bæði í bóluefnamálinu og sérstaklega í vörnum gegn veirunni á landamærum. 17 greindust með kórónuveiruna innan lands í gær, sem vitað er um. 14 þeirra sem greindust voru í sóttkví en þrír utan sóttkvíar. Svo margir hafa ekki greinst hér á landi á einum degi síðan um mánaðamót nóvember/desember. Þá mígleka landamærin eins og þau hafa gert lengi. Þar greindust fimm í gær og þar af þrír í fyrri landamæraskimun og tveir í þeirri seinni. Af þeim 17 sem greindust með kórónuveiruna í gær var stór hluti börn og voru sum utan sóttkvíar. Hvað gerir ríkisstjórnin í málinu? Heldur hún áfram meðalmennskunni eða girðir hún sig í brók og grípur til harðra aðgerða hið snarasta? Vinnubrögð ríkisstjórnarinnar í Covid-málunum eru á engan hátt boðleg eftir að ný sóttvarnalög voru samþykkt. Hún hefur brugðist þjóðinni með því að nota ekki þau nýju úrræði sem eru í boði. Hvað næst? Rauður dregill fyrir brasilísku veiruna frá Austfjörðum því að þar grasserar hún um borð í skipi með súrál? Það gagnast ekki ríkisstjórninni að vera áfram meðalhófssúr yfir gangi mála eða álkuleg yfir að hafa verið of sein að loka landamærunum fyrir bresku veirunni því að betra er seint en aldrei. Flokkur fólksins segir: Lokum öllu strax. Inga Sæland, formaður flokksins, sagði þetta fyrir ári í Kastljósi og var höfð að háði og spotti fyrir. En miðað við stöðuna í dag höfðum við í Flokki fólksins rétt fyrir okkur, allan tímann. Já, fullkomlega rétt fyrir okkur. Ríkisstjórnin hefur sleppt lausri fjórðu bylgju kórónuveirufaraldursins og breska afbrigðið er inni í landinu og það brasilíska bíður eftir að vera sleppt þar einnig. Flokkur fólksins segir: Það er kominn tími til að skella öllu í lás, að harðar samkomutakmarkanir verði teknar upp eða eins og þær voru verstar í vetur. Því er verr og miður.
Forseti verður að hvetja hv. þingmann til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri með orðbragði sem er húsum hæft. Forseti gerir alvarlegar athugasemdir við það orðfæri sem hv. þingmaður notaði hér áðan.
Herra forseti. Það kemur betur í ljós með degi hverjum þvílíkt ógæfuspor það var þegar ríkisstjórnin ákvað að binda trúss sitt við Evrópusambandið í því að útvega bóluefni gegn kórónuveirunni. Við sjáum að víðast hvar í kringum okkur gengur þó nokkuð betur vegna þess að þau ríki sem voru með okkur á klafa Evrópusambandsins hafa reynt að brjótast þaðan út, samanber Danmörk og Austurríki o.fl., og hafa náð miklu meiri árangri í að bólusetja en Íslendingar. Það er líka mark takandi á að í Bretlandi er nú þegar búið að bólusetja alla sem eru fimmtugir og eldri. Við erum að berjast við að klára að bólusetja 80 ára og eldri. Við erum ekki búin að útvega efni til að bólusetja heilbrigðisstarfsfólk að fullu. Nú er svo komið að langlundargeð sóttvarnalæknis er þrotið og hann lét hafa eftir sér í gær eða fyrradag að bóluefnaútvegun til Íslands væri óforsvaranleg. Þetta hefur verið ámálgað hér nokkrum sinnum en því tekið með hefðbundnum hroka og fálæti. Nú er kominn tími til að menn íhugi það mjög alvarlega að gera hér bragarbót á. Ég verð að spyrja eins og hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir gerði um daginn: Hvers vegna hafa menn ekki leitað samstarfs við Bretland sem virðist vera að ná miklum árangri í bólusetningum? Það er ekki eftir neinu að bíða [[Forseti hringir.]]og ríkisstjórnin er búin að boða opnun landsins að því er virðist löngu áður en hjarðónæmi verður náð. Það er alvarlegt, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ástæða þess að tekin var ákvörðun um að greina sýni frá leghálsi á rannsóknastofu í Danmörku var sögð vera sú að tryggja gæði og öryggi þjónustunnar. Allflestir sérfræðingar hafa tjáð sig á þann hátt að þeir dragi í efa þá staðhæfingu. Engir sérfræðingar utan tveggja hafa talið það nauðsynlegt. Allt hefur gengið á afturfótunum vægast sagt. Nú síðast hefur komið í ljós að rannsóknir á leghálssýnum eru útboðsskyldar en engin útboðsvinna var eða er í gangi. Nú eru dæmi þess að konur bíði enn eftir niðurstöðu, konur sem fóru í sýnatöku fyrir mörgum mánuðum. Það tekur á að bíða og það í marga mánuði í fullkominni óvissu. Það er Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins sem ber ábyrgð á þessu klúðri. Ekki er hægt að kalla allt þetta ferli annað en klúður. Ég hef óskað eftir því að velferðarnefnd fái álit frá Persónuvernd um hvort þessi afgreiðsla Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins standist lög um persónuvernd. Það getur varla verið eðlileg afgreiðsla að senda sýni til útlanda án þess að upplýsa þann sem gefur sýnið um það. Það eina sem við konur biðjum um er að þjónustan tryggi öryggi, gæði og mannvirðingu.
Herra forseti. Ég ætla að taka undir með öðrum þingmönnum sem hér hafa stigið upp í ræðustól Alþingis í dag og lýsti yfir áhyggjum sínum af stöðunni sem nú er uppi í fjölgun Covid-smita í samfélaginu. Það eru ekki bara við þingmenn sem höfum áhyggjur af því. Þjóðin öll hlýtur að hafa miklar áhyggjur af hröðu nýgengni smita og sér í lagi meðal barna og unglinga. Ríkisstjórn fundar nú, herra forseti, á neyðarfundi vegna stöðunnar sem upp er komin. Það er von á tillögum frá Þórólfi Guðnasyni sóttvarnalækni um hugsanlega hertar aðgerðir innan lands vegna kórónuveirufaraldursins sem ríkisstjórnin mun taka fyrir til umfjöllunar og kynna nánar á blaðamannafundi eftir hádegi. Herra forseti. Ég hvet stjórnvöld, ég hvet ríkisstjórn Íslands til þess að víkja ekki frá ráðleggingum sóttvarnalæknis eins og gert var hér á mánudaginn í síðustu viku heldur halda áfram að hlýða á okkar færustu sérfræðinga og hlýða áfram sóttvarnalækni og þeim ráðleggingum sem þaðan koma og ekki hlusta heldur á raddir sem koma úr ákveðnum armi Sjálfstæðisflokksins um að hér eigi að slaka á öllu. Núna er einfaldlega ekki tíminn til þess, herra forseti. Við hljótum að þurfa að taka upp afdráttarlausari aðgerðir til þess að koma í veg fyrir enn frekari fjölgun smita. Talandi um að ESB hafi klikkað í bóluefnadreifingu og okkur hefði verið betur borgið við að gera samninga við Bretland eða Rússlandi eða Kína eða hverjir það eru - þvílík endemis vitleysa, herra forseti. Það vill svo til að Bretland gerði samninga við eigið lyfjafyrirtæki og það er ástæðan fyrir því af hverju búið er að bólusetja svo marga í Bretlandi. Þar [[Forseti hringir.]]spilar inn í þjóðernishyggja en ekki alþjóðasamstarf og alþjóðahyggja eins og hjá Evrópusambandinu. Herra forseti. Við bíðum öll í ofvæni eftir blaðamannafundi ríkisstjórnarinnar og vonandi verða góð tíðindi sem koma af þeim fundi.
Hæstv. forseti. Það eru mikil gleðitíðindi að í frumvarpi til laga um loftferðir, sem nú er komið inn í þingið, sé að finna ákvæði, nánar tiltekið 146. gr., sem segir, með leyfi forseta: „Sveitarfélög eru bundin af skipulagsreglum flugvallar frá gildistöku þeirra og skulu við gerð eða breytingu skipulagsáætlana samræma gildandi svæðis-, aðal- og deiliskipulag eftir því sem við á að skipulagsreglum flugvallar innan fjögurra ára frá samþykkt viðkomandi skipulagsreglna.“ Hér er um grundvallarmál að ræða þar sem komið er í veg fyrir að einstök sveitarfélög geti farið gegn helstu öryggishagsmunum þjóðarinnar. Þetta er vel gert hjá hæstv. samgönguráðherra og ber að hrósa honum fyrir þessa framgöngu. Öryggishagsmunir þjóðarinnar krefjast þess að ráðherra geti sett skipulagsreglur fyrir flugvelli sem ganga framar svæðis-, aðal- og deiliskipulagi sveitarfélaga. Þetta er enda ekki án fordæma, hvort sem litið er til nágrannalandanna eða hingað heim. Keflavíkurflugvöllur fellur t.d. í dag undir skipulagsvald ríkisins. Mér finnst eðlilegt að aðrir flugvellir geri það líka þannig að almenn regla sé um þessi mál og sveitarfélögin geti ekki stigið fram með sérstök mál og gripið inn í þegar kemur að svona miklum öryggismannvirkjum. Annað dæmi: Í vegalögum frá 2007 er kveðið á um að sveitarfélagi sé óheimilt að víkja frá tillögu Vegagerðarinnar um veglagningu hafi það minna umferðaröryggi í för með sér. Þannig getur ríkið tekið yfir skipulagsvald sveitarfélagsins séu öryggishagsmunir í húfi. Sömu rökum má beita í flugsamgöngum. Öryggishagsmunir almennings eru ofar öllum öðrum hagsmunum. Við þurfum að leggja höfuðáherslu á að tryggja stöðu grunninnviða samfélagsins og aðra mikilvæga samfélagslega innviði sem varða öryggi þjóðarinnar. Í stuttu máli má segja að Íslendingar séu langt á eftir nágrannalöndum þegar litið til þjóðaröryggishagsmuna í tengslum við helstu samgöngumannvirki þjóðarinnar.
Herra forseti. Nú liggur fyrir sú ákvörðun breskra stjórnvalda að stækka kjarnorkuvopnabúr sín um 40% í tengslum við endurnýjun Trident-kjarnorkukafbáta sinna. Eftir aukninguna mun Bretland hafa yfir 260 kjarnaoddum að ráða. Það ætti að vera áhyggjuefni fyrir okkur Íslendinga af mörgum ástæðum, t.d. vegna þess að Bretland er það kjarnorkuveldi sem liggur næst okkur, heimahöfn þessara vopna verður í Faslane-stöðinni við Clyde-fjörð í Skotlandi, einnig vegna þess að með þessari aukningu fótumtroða Bretar NPT-sáttmálann um bann við útbreiðslu kjarnorkuvopna, en hér er um augljóst brot á 6. gr. hans að ræða. Ákvörðunin mun því grafa undan NPT-sáttmálanum og draga úr líkum á því að samkomulag náist um að þróa hann frekar. Þetta er þeim mun mikilvægara í ljósi þess að Ísland hefur, eins og önnur NATO-ríki hingað til, haft þá afstöðu að ekki sé æskilegt að undirrita sáttmála Sameinuðu þjóðanna um að banna kjarnorkuvopn heldur beri að vinna að slíku banni innan NPT-samningsins. Þetta gengur auðvitað ekki. Ég minni því hv. þingmenn á þingmál mitt og fleiri þingmanna um að Ísland gerist aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um að banna kjarnorkuvopn. Nóg er það víst sem heimurinn er að glíma við núna, svo sem heimsfaraldur og loftslagsvá, og nokkuð ljóst að hvorki kjarnorkustyrjaldir né kjarnorkustríð munu hjálpa okkur í þeirri baráttu heldur einmitt gera vandann enn stærri.
Virðulegi forseti. Augu landsmanna og fólks um heim allan beinast núna að Grindavík, að Fagradalsfjalli, að Geldingadal þar sem er eldgos. Ég hef kallað hraunið sem þar er að myndast Fagrahraun af því að það er um margt fagurt. Jú, öllum finnst það fallegt og fólk flykkist þangað núna til að skoða það. Og það er mjög fallegt. Við vitum ekki enn hvort það verður hraundyngja eða hvernig það mun þróast, það verður að koma í ljós. Það er líka eitthvað fagurt við að allir geti komið og skoðað hraunið og að það ógni ekki innviðum hér eða lífi og heilsu fólks. Ég finn að það skapaði vissan létti hjá okkur Grindvíkingum þegar jarðskjálftarnir hættu og einhver niðurstaða kom í þá atburðarás sem verið hafði. Ekki er þar með sagt að þetta skapi ekki áfram miklar áskoranir fyrir almannavarnir og viðbragðsaðila, fyrir sveitarfélagið og fyrir landeigendur. Ég vil þakka öllum þessum aðilum fyrir hversu hratt og vel og örugglega þeir hafa brugðist við, fyrst og fremst til að tryggja öryggis fólks en líka til að leyfa fólki að upplifa þennan mikla og merkilega atburð. Sumir kalla eftir því að göngustígar séu lagðir, plön jafnvel malbikuð og allt gert klárt. En þetta tekur tíma og að mörgu þarf að hyggja. Ég held að við eigum bara að fagna því hversu röggsamlega fólk hefur gengið fram og gefa því næði og tíma til að halda áfram að skipuleggja þetta þannig að allir geti komið, tryggt öryggi sitt og fengið að upplifa þá miklu sýn sem þarna er.
Forseti. Mig langar að gera að umtalsefni frumvarp hæstv. ráðherra Katrínar Jakobsdóttur um stjórnarskrá og breytingar á henni, sem er til umfjöllunar í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það hefur verið einstaklega áhugavert og ánægjulegt að fá að fjalla um þetta mál sem fulltrúi í þeirri nefnd. Það hefur verið ánægjulegt að sjá umsagnir þeirra sem sent hafa inn slíkar umsagnir og þeirra gesta sem komið hafa á fund okkar í nefndinni vegna þess að í fjölmörgum umsögnum er að finna hvatningu til Alþingis um að stíga nú loksins það skref að koma á breytingum á stjórnarskránni. Þar má sérstaklega nefna Félag heyrnarlausra sem sér það sem mannréttindi félagsmanna sinna að koma ákvæðum um íslenskt táknmál inn í stjórnarskrá. Það er á okkar ábyrgð að verða við því ákalli. Það vakti sérstaklega athygli mína hvatning frá Öldu, félagi um sjálfbærni og lýðræði. Fulltrúi þess hvatti á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar alþingismenn til að festast ekki um of í þjóðaratkvæðagreiðslunni 2012 heldur koma á umbótum á stjórnarskránni. Það er kannski rétt að taka það fram, forseti, að ég fékk sérstakt leyfi frá umræddum fulltrúa til að vitna í orð hans. Í máli hans kom fram að hann óttaðist að við festumst aftur í deilunum um þjóðaratkvæðagreiðsluna og drög stjórnlagaráðs og köstuðum á glæ því tækifæri að breyta stjórnarskránni til hins betra og festa loksins í stjórnarskrá ákvæði um þjóðareign á náttúruauðlindum. Mig langar að vitna í umsögn félagsins, forseti, í lok máls míns: „Félagið lýsir yfir ánægju með að fram séu komnar tillögur að ákvæðum í stjórnarskrá landsins um auðlindir, náttúru og tungumál og telur mikilvægt að slík ákvæði verði samþykkt á þessu kjörtímabili.“
Herra forseti. Við þekkjum það öll að samfélag okkar hefur fært miklar fórnir í tengslum við baráttuna gegn útbreiðslu kórónuveirufaraldursins, mismiklar þó. Efnahagslega höggið hefur verið þungt en misþungt. Við erum svo lánsöm hér á landi að staðan hefur verið mjög góð þegar litið er til annarra landa og fyrir það ber að þakka, ekki síst almenningi sem hefur í þessari baráttu sýnt enn og aftur styrk sinn og samheldni þegar á bjátar. En nú brennur á okkur öllum spurningin hvenær lífið kemst aftur í eðlilegt horf. Það verður að segjast eins og er að þar kveður við gamalkunnugt stef. Það er liðkað til á landamærunum og það kemur bakslag. Opin landamæri eru auðvitað stór hluti af eðlilegu lífi okkar landsmanna, að ekki sé talað um mikilvæga efnahagslega viðspyrnu sem við bíðum öll eftir. Raunveruleikinn er hins vegar sá í ljósi stöðunnar að opin landamæri þýða hertar sóttvarnaaðgerðir hér innan lands. Það eru einfaldlega mjög dýrkeyptar aðgerðir og hætt við því, eðlilega, að þol almennings fyrir þessum dansi fram og til baka minnki með hverju bakslaginu. Hann borgar líka brúsann og efnahagslegt mat á kostum og göllum þessara aðgerða hefur ekki enn þá legið fyrir svo skýrt sé. Væntingar stjórnvalda eru til þess að bólusetning þjóðarinnar sé leiðin út úr þessu ástandi. Nú er það svo að staðan á bólusetningum hér á landi er ekkert til að hrópa húrra fyrir, svo ég noti nú inniröddina. En gott og vel, það eru væntingar stjórnvalda. Væntingar til stjórnvalda eru þær að þau hafi plan sem færi okkur áfram, ekki eitt skref áfram og eitt skref til baka aftur og aftur.
Virðulegi forseti. Fréttir bárust af því í morgun og síðustu daga að nokkur smit hefðu verið greind hérlendis. Það liggur fyrir í dag að þrjú þeirra smita hafa verið svokölluð utansóttkvíarsmit. Þá bregður svo við að boðað hefur verið til blaðamannafundar ríkisstjórnarinnar í dag. Þingstörf eru sett í uppnám. Ég hygg að þingfundi verði frestað að loknum þessum dagskrárlið hér og umræður sem áttu að fara fram um fjármálaáætlun muni frestast. Fréttir berast af því að nú verði boðað til hertra aðgerða innan lands, þar fór þetta ársgamla loforð um eðlilegt líf innan lands enn og aftur, með miklum lokunum og fjöldatakmörkunum. Rótin að þessu eru sem sagt þrjú smit sem greinast utan sóttkvíar. Ég vil nota þetta tækifæri og þennan vettvang til að rifja það aðeins upp hér að sóttvarnalög voru endurskoðuð í febrúar í þeim tilgangi að renna stoðum undir þær sóttvarnaaðgerðir sem þá hafði verið framfylgt löglausum að mestu leyti. En það var sem sagt gert. Í þeirri viðleitni að standa við skuldbindingar sem menn hafa gagnvart stjórnarskrá og mannréttindum almennt og lífsskoðunum langflestra Íslendinga var lögð sérstök áhersla á meðalhóf við allar sóttvarnaraðgerðir. Mér þykir skorta upp á það hér að þingið og þingmenn almennt láti sig þessi mál varða í ljósi nýrra sóttvarnalaga, með þeim breytingum sem þar urðu á. Ég nefni sem dæmi glórulausa umræðu um bólusetningarvottorð í síðustu viku sem ekki tók nokkurt mið af þeirri breytingu sem varð á sóttvarnalögum sem kveður skýrt á um að ekki sé heimilt að stöðva för bólusettra um landamæri Íslands. [[Forseti hringir.]]Ég hvet þingheim til þess að hafa í huga löggjafarhlutverk sitt og gildandi lög í landinu þegar kemur að meðalhófi í sóttvarnaaðgerðum.
Herra forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun síðar í dag. Mig langar að grípa tækifærið og minna okkur á nokkrar staðreyndir. Í fyrsta lagi er atvinnuleysi í hæstu hæðum, sem er auðvitað óásættanlegt. Það er líka rétt að minna okkur á að hér hefur atvinnuleysi aukist meira frá því að Covid hófst en hjá nokkru öðru landi innan OECD. Verðbólga er hæst hér af öllum Evrópuríkjum. Það eru helst Ungverjar sem keppa við okkur um það. Þetta eru ekki góð teikn. Þá vil ég líka benda á að gengi krónunnar sveiflast til og frá. Fyrir sléttum tveimur árum var gengisvísitalan um 178 stig, fór hæst í 214 stig í september í fyrra, var í gær 193 stig. Ég veit ekki hvað hún er í dag en ég sá að gengið er að hreyfast til. Á mannamáli þýðir það að ísskápur sem kostaði 178.000 kr. fyrir tveimur árum kostaði 214.000 fyrir ári síðan en kostaði í gær 193.000 kr. Sveiflan í þessu litla dæmi sýnir að sá sem keypti á versta tíma borgaði 36 þúsundum meira en sá sem keypti á besta tíma. Mismunurinn er hvorki meira né minna en 20%. Svona leikur krónan sér að heimilunum.
Virðulegi forseti. Í dag eru liðnar þrjár vikur frá því að Alþingi samþykkti beiðni mína og 25 annarra þingmanna um skýrslu frá heilbrigðisráðherra varðandi mál sem lýtur að skimun fyrir leghálskrabbameini og rannsóknarþátt þess máls. Í því máli eru útistandandi margar veigamiklar spurningar sem brýnt er að fá fram svör við, svör þannig að forsendur málsins og röksemdir og vinnulag liggi fyrir, svör sem geta vonandi orðið til að byggja upp og endurheimta traust kvenna til kerfisins að nýju. Það bætist stöðugt í þetta mál, að manni finnst. Síðast í dag eru fréttir af því fluttar um að verkefnið hafi verið útboðsskylt, upplýsingar um það hafi legið fyrir án þess að farið hafi verið eftir þeim tilmælum og því regluverki sem gildir. Ég er hingað komin upp til þess að minna á þessa skýrslubeiðni okkar þingmanna. Þar var farið fram á það og óskaði eftir því að samráð yrði haft við þingflokka um að finna óháðan aðila til að vinna skýrsluna og ég vil brýna heilbrigðisráðherra til að hefjast handa við þetta. Liðnar eru þrjár vikur en ráðherrann hefur samkvæmt gildandi reglum tíu vikur til að skila af sér þessari skýrslu. Margar stórar, mikilvægar og þýðingarmiklar spurningar eru þar útistandandi sem við þurfum að fá svör við og vont að vera að draga það að hefjast handa í þessu verkefni.
Eins og hv. þingmönnum er væntanlega kunnugt hafa aðstæður breyst í dag. Ríkisstjórn situr á fundi og í framhaldinu eru væntanlega blaðamannafundur þannig að ekki eru tök á því að hefja um sinn þá umræðu sem næst var á dagskrá að loknum atkvæðagreiðslum, þ.e. um fjármálaáætlun. Þessum fundi verður nú frestað til kl. 16, en þá standa vonir til að hægt verði að hefja fundinn á atkvæðagreiðslum og síðan umræðum um fjármálaáætlun.
Forseti vill taka fram að hann lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir og reyndar lengur en sérstakt samkomulag um fundahald í þessum mánuði gerir ráð fyrir. Þó er ekki áformaður næturfundur. Forseti lítur svo á að þetta sé samþykkt ef enginn hreyfir andmælum.
Herra forseti. Fyrirliggjandi frumvarp skortir vandaðan undirbúning. Í stað þess að leggja grunn að opinberum stuðningi við nýsköpun sýnist frumvarpið helst snúast um að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og færa hluta af verkefnum hennar í einkahlutafélög. Aðgerðir stjórnvalda hafa þegar valdið mikilli óvissu um framhaldið, að ekki sé talað um óboðlega framkomu við starfsfólk Nýsköpunarmiðstöðvar. Hv. atvinnuveganefnd lagði sig fram um að berja í brestina og við Miðflokksmenn styðjum breytingartillögur hennar. Herra forseti. Fjárhagsáætlun fyrir fyrirhugað einkahlutafélag er enn ekki komin fram en ekki hefur verið gengið frá framtíðarskipan byggingarrannsókna með fullnægjandi hætti. Ég óska þess að málið verði tekið fyrir í hv. atvinnuveganefnd milli umræðna til að nefndinni gefist færi á að fara yfir þessa mikilvægu en óloknu þætti í málinu og eftir atvikum önnur atriði sem máli skipta.
Virðulegur forseti. Atvinnuveganefnd hefur gert jákvæðar og veigamiklar breytingar á málinu í góðri samvinnu við ráðuneytið og nefndina. Þar má nefna að skotið er styrkari stoðum undir samfelldar langtímabyggingarrannsóknir og þær tryggðar. Nýsköpunargátt er nýmæli, en hún veitir ráðgjöf og þjónustar allt landið. Hún er gjaldfrjáls og sinnir líka stuðningi við umsóknir. Lagaumhverfi við stafrænar smiðjur er styrkt og verkefnasjóðurinn er settur inn í lagatextann. Réttindi starfsfólks eru enn frekar skýrð og tryggð og að tveim árum liðnum mun hæstv. ráðherra skila skýrslu um hvernig hefur gengið, hver árangurinn hefur verið, hvernig hefur verið með styrkveitingar, hvernig þær hafa dreifst og hvernig starfsemi Tækniseturs hefur þróast. Við skulum öll leggjast á eitt og gera þetta mál að lögum og taka það til skoðunar að tveim árum liðnum og sjá hvernig til hefur tekist, en ég tel að það sé vel undirbúið eins og það liggur fyrir núna.
Herra forseti. Eins og komið hefur fram er hér fyrst og fremst verið að bregðast við þeirri ákvörðun ráðherra að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð og koma á fót Tæknisetri Íslands. Í nefndaráliti meiri hlutans eru nokkrar nauðsynlegar breytingar lagðar til á frumvarpinu sem þingflokkur Samfylkingarinnar styður. Enn er staðan þó sú að tilefni lagasetningarinnar er óskýrt og greiningarvinna, sem leggja hefði átt fram til undirbúnings málsins, vanreifuð eða jafnvel ekki til staðar. Þá er tímarammi breytingaferlisins of stuttur og stofnunin lögð niður án þess að búið sé að móta þá ferla sem taka eiga við veigamiklum verkefnum stofnunarinnar. Eins liggja ekki fyrir rekstraráætlanir, og fleira mætti nefna. Ég tek því undir beiðni hv. þm. Ólafs Ísleifssonar um að málið verði kallað inn á milli umræðna. Í ljósi alls þessa er það sannfæring þingflokks Samfylkingarinnar að ástæða hefði verið til að undirbúa málið betur enda hefur sjaldan verið jafn mikil þörf fyrir nýsköpun og stuðning við frumkvöðlastarf og nú er. Við munum því greiða atkvæði gegn málinu.
Herra forseti. Ég er handviss um að málið og þær breytingar sem því fylgja séu nýsköpunarumhverfinu í heild til góðs, að þær leiði af sér að við römmum betur inn einstaka verkefni sem stofnunin sinnti. Við erum að forgangsraða betur framlagi hins opinbera til nýsköpunar. Við erum að stórauka stuðning til nýsköpunar í heild sinni og eflum hann enn frekar. Með stofnun Tækniseturs erum við til að mynda loksins að koma því á fót sem talað hefur verið um lengi og við finnum kraftinn sem fylgt hefur þeim áformum sem eru fyrir þinginu og við höfum farið af stað með, sérstaklega víða um landið. Það eru nánast óteljandi verkefni sem eru að fara af stað til að efla nýsköpun í heild sinni úti um allt land á forsendum hvers svæðis fyrir sig.
Virðulegi forseti. Þetta eru klassísk vinnubrögð þar sem tekin er ákvörðun og svo er því reddað eftir á hvað á að koma í staðinn. Frumvarpið sem liggur fyrir svarar því ekki neitt rosalega vel. Það er frekar óljóst hvernig ferli fyrstu stiga nýsköpunar verður miðað við frumvarpið sem við greiðum nú atkvæði um. Þetta er örstutt frumvarp, það leggur grófar línur um hvernig eitthvað gæti mögulega raðast innan þessa sviðs en það er ekkert á við það skipulag sem við höfðum áður, sem var mokað út og eitthvað óljóst er komið í staðinn. Það er ekki eðlilegt að vinna vinnuna svona. Ráðherra á að geta gert betur. Þingið á að geta sett niður fótinn og sagt: Við tökum ekki við svona verki.
Herra forseti. Ég tel að frumvarpið hafi ýmsa kosti í för með sér og í því felst viss hugsun sem er mér þóknanleg. Mér finnst það hins vegar vera nokkur galli á málatilbúnaði hvernig að þessu hefur verið staðið. Þetta hefur ekki verið gert nógu vel og ekki undirbúið nógu vel og ég harma það. Mér sýnist að staðan sé sú að varla verði gerðar breytingar á þessu en ég get tekið undir með þeim þingmönnum sem talið hafa æskilegt að kalla málið inn til nefndar til skoðunar en ég veit ekki hvort það skilar árangri. En niðurstaða okkar í Viðreisn er sú að við munum sitja hjá við afgreiðslu þessa máls á þeim forsendum að það sé ekki nógu vel undirbúið.
Herra forseti. Eins og ég gat um þá lagði hv. atvinnuveganefnd sig fram um að berja í brestina í þessu frumvarpi, sem hvorki er nægilega vandaða né nægilega ígrundað. Við Miðflokksmenn styðjum tillögur hv. nefndar. Þær eru góðar svo langt sem þær ná, en að öðru leyti styðjum við ekki þetta mál af þeirri ástæðu sem ég hef þegar getið um.
Herra forseti. Enda þótt við þingmenn Miðflokksins styðjum ekki hvernig staðið var að því að endurskipuleggja verkefni Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands og leggja hana niður, þar sem rót þessa frumvarps liggur, styðjum við þetta frumvarp sem nauðsynlega lagastoð undir starfsemi Tækniþróunarsjóðs sem gegnir mikilvægu hlutverki sem samkeppnissjóður á sviði nýsköpunar. Að meginstefnu er með frumvarpinu verið að klippa ákvæði úr gildandi lögum og líma inn í sérstök lög um sjóðinn með lítils háttar breytingum sem við fulltrúar Miðflokksins í hv. atvinnuveganefnd stöndum að ásamt meiri hluta nefndarinnar.
Virðulegi forseti. Líklega var ekki rætt meira um neitt atriði í umfjöllun allsherjar- og menntamálanefndar um þetta mál en þann mikla og brýna vanda sem blasir við ungum drengjum í skólakerfinu. Þess sér stað í nefndarálitinu sem hér liggur fyrir og verður að ganga út frá því að þegar gripið verður til aðgerða á grundvelli þeirrar breiðu markmiðasetningar sem felst í þessu frumvarpi þá hafi það algjöran forgang að bregðast við þeim brýna vanda sem blasir við drengjum í skólakerfinu núna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd kærlega fyrir hennar störf. Við stöndum á ákveðnum tímamótum. Við erum að samþykkja menntastefnu til ársins 2030 þar sem við lofum því að við verðum hér með framúrskarandi menntakerfi. Við erum að fara í aðgerðaáætlun sem tekur á þeim atriðum sem nefndin nefnir í áliti sínu. Við getum verið bjartsýn, við erum að ná utan um stöðuna og þetta er í fyrsta sinn sem samþykkt er hér á þingi menntastefna til svo langs tíma. Ég vil þakka nefndinni kærlega fyrir.
Virðulegi forseti. Menntastefna 2020–2030 er mikilvæg því að með henni vörðum við leiðina inn í framtíðina, hvernig við sjáum markmiðin, hvernig við sjáum menntakerfið þroskast og þróast til þess að mæta þeim áskorunum sem munu blasa við samfélaginu á næstu árum og gera nú þegar. Umsagnir voru fjölmargar og rauði þráðurinn í þeim var þessi: Í fyrsta lagi fögnuðu allir umsagnaraðilar því að fram væri komin menntastefna. Í öðru lagi væri mikilvægt að innleiðingaráætlun væri skýr, eftirfylgni, ábyrgðarskipting og svo að fjármagn myndi fylgja þeim aðgerðum sem ráðist yrði í. Á það lagði nefndin mikla áherslu.
Virðulegur forseti. Það er mikilvægt að mynda góða og öfluga menntastefnu og í menntakerfinu eru margar áskoranir sem er mikilvægt að taka á, og skiljanlegt að ekki er kannski hægt að orða þær allar beint í svona víðtækri stefnu. Ég fagna þó þeirri miklu umræðu og þeirri miklu áherslu sem nefndin leggur á stöðu ungra drengja í menntakerfinu og að sú umræða fari fram. Það er gríðarlega mikilvægt að Alþingi sendi slík sterk skilaboð með þessari stefnu og ég tel ekki annað hægt en að framkvæmdarvaldið fylgi þeim skilaboðum eftir þegar þessi stefna verður samþykkt og ég legg áherslu á að svo verði.
Virðulegi forseti. Eðli málsins samkvæmt er farið nokkuð almennum orðum um markmið í þessari menntastefnu en þau markmið eru öll góð og gild og vonandi ná þau fram að ganga. Ég hefði kosið að þessara góðu markmiða sæi betur stað í þeirri fjármálaáætlun sem við erum að fara að ræða á næstunni. En það er líka annað sem ég sakna úr þessari menntastefnu. Ég gerði einfalda leit í menntastefnunni að einu orði og það var orðið „leikur“. Það orð er ekki í stefnunni og ég sakna þess vegna þess að það á, virðulegi forseti, að vera leikur að læra.
Herra forseti. Það er góðra gjalda vert að hafa hér menntastefnu en hún þarf að vera skýr og afmörkuð og þannig gerð að hægt sé að vinna eftir henni. Það á svo sannarlega að vera leikur að læra en því miður er það ekki þannig með öll börn í íslensku menntakerfi. Þá vil ég taka undir orð formanns hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Ég hef líka verulegar áhyggjur af stöðu drengja í skólakerfinu og kem hingað upp til að hvetja hann til að koma máli þingflokks Samfylkingarinnar áleiðis þar sem skorað er á hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að koma með markvissa, fjármagnaða og tímasetta aðgerðaáætlun til að bæta stöðu drengja í íslensku skólakerfi.
Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að við séum hér að samþykkja menntastefnu og markmiðin í henni eru góð og gild en þau eru mjög almenn. Hér eru útlistaðar ákveðnar áherslur án þess að fjallað sé um með hvaða hætti eigi að ná fram markmiðum, án þess að fjallað sé um leiðir, án þess að fjallað sé um forgangsröðun, án þess að fjallað sé um skýran fókus, ábyrgð eða endurmat. Ég myndi í þessu sambandi líka vilja nefna það, af því að hér er verið að tala um orðin sem vantar, að ég hefði viljað sjá meiri og dýpri umfjöllun um ákveðna grundvallarstoð í menntakerfi okkar sem er læsi.
Virðulegi forseti. Á næsta áratug verða ýmsar áskoranir fyrir menntakerfið sem ég held að menntastefnan nái ekki fyllilega yfir og er mögulega ekki endilega hægt að setja í menntastefnu því að samfélagið breytist hratt með tækniþróun og ýmsu öðru. Við þurfum að vera vel vakandi fyrir þeim breytingum sem eru handan við hornið, fylgjast vel með, grípa inn í og taka þátt ef svo ber undir. Eins og ég kom að í ræðu í gær finnst mér t.d. vanta svið varðandi námsgreiningu sem gerist sjálfkrafa, t.d. nýtingu á gervigreind sem hægt er að vinna með og er t.d. stefna í fjármálaáætlun. Það væri áhugavert að sjá slíkt koma yfir í menntamálin.
Herra forseti. Í menntastefnunni sem hér er verið að greiða atkvæði um eru mörg falleg orð og ágætismarkmið sem fólk sem lengi hefur unnið í menntakerfinu hefur allt saman séð áður. Þó að fjallað hafi verið um það mörgum sinnum og í áratugi að ná ákveðnum markmiðum, svo sem hvað varðar aukna starfsmenntun og margt fleira gott sem er í þessari stefnu, þá megum við ekki gefast upp og þess vegna verðum við að halda áfram veginn. En það er ekki nóg að setja orð á blað. Ég vil nota tækifærið til að benda á að í fjármálaáætluninni sem búið er að samþykkja og stjórnarliðar hafa sagt að liggi undir á næsta kjörtímabili, næstu fimm árin, er ekki gert ráð fyrir fjármunum til að framkvæma þessa stefnu. Margt af því sem þar er mun kosta helling af peningum og ekki er gert ráð fyrir því í fimm ára áætluninni sem er í gildi heldur er þvert á móti dregið úr fjárframlögum þegar þau málasvið eru lögð saman sem fjalla um menntamál.
Herra forseti. Það sést einna best í nefndarálitinu sem fylgir þessari tillögu hvað hún er rýr í roðinu. En nefndarálitið, eins gott og það er, nær ekki að laga þessa tillögu sem er í meginatriðum umbúðir utan um ekki neitt. Tillagan er ekki sá vegvísir sem við þurfum til að bæta menntakerfið okkar, sem er illa statt að mörgu leyti, og hún er ekki það leiðarljós sem við þurfum akkúrat núna til að gera menntakerfið okkar betra. Þess vegna er ekki hægt að standa að samþykkt þessarar stefnu, hún er umbúðir utan um nánast ekki neitt. Við Miðflokksmenn sitjum hjá við þessa afgreiðslu.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um frumvarp sem snýr að sveitarfélögunum. Þau bera hitann og þungann af mikilvægustu grunn- og nærþjónustu við íbúa þessa lands og varða hag þeirra og velferð frá vöggu til grafar. Í yfirstandandi faraldri hafa mörg sveitarfélög lent í hremmingum og þurft að grípa til ráðstafana sem teflt hafa mikilvægri þjónustu í tvísýnu. Sveitarfélög hafa í þeim erfiðu aðstæðum lýst með háværum hætti eftir frumkvæði og aðkomu ríkisvaldsins og hverju skrefi í þá átt er fagnað. Mikilvægt er að við þessa lagasetningu sé í öllum atriðum gætt jafnræðis gagnvart einstaklingum og fyrirtækjum, gegnsæi ríki og samræming sé höfð í huga milli sveitarfélaga um framkvæmd laganna. Í trausti þess styður þingflokkur Samfylkingarinnar þetta frumvarp.
Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum tengdum málefnum sveitarfélaga, um sveitarfélög og kórónuveirufaraldur. Sem sagt: Ýmis viðbrögð vegna kórónuveirufaraldurs. Hér er verið að leggja til auknar heimildir til sveitarfélaga til að víkja frá fjármálareglum og aukinn sveigjanleika í innheimtu, auk þess að veita heimild til viðbragða við farsóttum eða náttúruhamförum, stundum er talað um fjarfundaákvæðið sem nú verður heimilt að nýta áfram. Frekari breytingar á því eru svo fyrirhugaðar í öðru frumvarpi seinna á þessu þingi. Þetta frumvarp styð ég.
Umræðunni verður þannig hagað að í framhaldi af ræðu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra munu talsmenn allra þingflokka tala og gilda þá venjulegar ræðutímareglur. Veittur verður rýmri andsvararéttur við framsöguræðu ráðherra, þ.e. tryggt verður að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka geti veitt andsvör við ræðu ráðherrans. Að því loknu munu fagráðherrar taka þátt í umræðum um einstaka málaflokka í dag og á morgun. Gert er ráð fyrir að einn þingmaður tali frá hverjum flokki í hverjum málaflokki að undanskildum þingmönnum úr flokki viðkomandi ráðherra. Þó geta þingflokkar ákveðið að tveir þingmenn tali og þá aðeins í tvær mínútur hvor. Andsvör verða eðli málsins samkvæmt ekki leyfð undir þessum hluta umræðunnar.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026, sem dreift hefur verið á þskj. 1084. Þessi fjórða fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er óvenjuleg enda fara alþingiskosningar fram í september. Af þeim sökum fellur tímabil áætlunarinnar alfarið á nýtt kjörtímabil og næsta fjárlagafrumvarp verður lagt fram af hálfu nýrrar ríkisstjórnar. Þá hefur Alþingi nýlokið ítarlegri umfjöllun um stefnumörkun opinberra fjármála, það gerðist hér undir lok síðasta árs, auk umfjöllunar um stefnu, markmið og aðgerðaáætlanir allra málefnasviða. Við vinnslu þessarar áætlunar voru því ekki gerðar efnisbreytingar á grunnsviðsmynd gildandi fjármálaáætlunar heldur tekur uppfærslan aðeins til veigameiri breytinga á tekju- og útgjaldahlið. Þessi áætlun hverfist því fyrst og fremst um hagstjórnarlegt hlutverk hins opinbera en það hlutverk er tvíþætt: Annars vegar að styðja hagkerfið og tryggja viðspyrnu þess þar til við sjáum augljósan bata á vinnumarkaði og hins vegar að efla fjárhagsstöðu ríkissjóðs að nýju samsvarandi vaxandi styrk efnahagslífsins og stefna að stöðvun skuldasöfnunar hins opinbera á eðlilegum hraða. Hér er gengið út frá því að við náum því markmiði að stöðva hækkun skuldahlutfallanna sem hlutfall af landsframleiðslu árið 2025. Auk þess að leggja stóru línurnar fram veginn segir áætlunin góða sögu. Í þeirri sögu eru tvenn skilaboð: Réttar ráðstafanir skiluðu árangri og staðan er betri en flestir þorðu að vona. Það er langt í frá sjálfgefið mál og það munar reyndar miklu og er afar fróðlegt að skoða spár frá því snemma á síðasta ári og sjá svo uppgjör fyrir árið 2020. Þar er himinn og haf á milli og útlitið hefur sömuleiðis batnað verulega. Eftir fjármálahrunið 2008 hvarf tiltrú á efnahagsstefnuna. Við vorum snemma komin í gjaldeyrishöft og ríkissjóður greip þá hratt til aðhaldsaðgerða og heimili og fyrirtæki gripu í handbremsuna. Við teljum að aðstæður nú bjóði upp á töluvert aðra nálgun. Við höfum lagt miklu meiri áherslu á að nýta sterka umgjörð efnahagsmála til að styðja við efnahagslífið. Stuðningurinn hefur bæði skilað sér beint til heimila og fyrirtækja í formi fjárframlaga en einnig höfum við með þessu verulega dregið úr þeirri óvissu sem heimili og fyrirtæki standa frammi fyrir. Hegðun heimila og fyrirtækja endurspeglast í þessu og er verulega frábrugðin þeirri sem átti sér stað eftir fjármálahrunið. Skoðum, svo að dæmi sé tekið, neyslu og fjárfestingu í fyrra og berum saman við það sem gerðist hér árið 2009. Í almennri umræðu er gjarnan fyrst og fremst horft á landsframleiðsluna en ef við grípum út úr landsframleiðslutölunum neyslu og fjárfestingu, sem ganga undir heitinu þjóðarútgjöld, sjáum við mjög merkilegar tölur. Neysla og fjárfesting árið 2009 dróst saman um rúm 19%, samanborið við 1,9% í fyrra - 19% á móti 1,9%. Þessi tala segir heilmikið um það hvernig heimilin meta stöðu sína og hvernig atvinnustarfsemin horfir til framtíðar. Það að innlend eftirspurn dróst aðeins lítillega saman í fyrra, þrátt fyrir að ráðstafanir í sóttvörnum kæmu í veg fyrir stóran hluta neyslu heimilanna, er í sjálfu sér afrek. Það er allt til marks um að heimili og fyrirtæki treysti á stefnuna og trúi því að við taki bjartari tímar þegar þessu tímabundna ástandi lýkur. Við stöndum frammi fyrir gríðarlegum halla á ríkissjóði. Þótt hallinn í fyrra hafi verið minni en við gerðum ráð fyrir fram eftir árinu var hann verulegur og það sem meira er, það stefnir í mjög mikinn halla á þessu ári. Þetta er sögulega gríðarlegur halli á ríkisfjármálunum. En höfum í huga í því sambandi að hallinn sem er að myndast er ekki tapað fé. Honum er varið til að standa með heimilum og fyrirtækjum, styðja þau í gegnum erfiða tíma. Innspýting ríkisfjármálanna hefur þannig stutt við innlenda framleiðslu og þjónustu, haldið lífsneistanum í fyrirtækjum og byggt undir umsvif til framtíðar. Tekjur heimilanna reyndust vegna þessara aðgerða mun stöðugri en í síðustu kreppu. Þessi staða hefur ekki orðið til í tómarúmi. Það má fullyrða að í viðbrögðum stjórnvalda felist einhverjar umfangsmestu efnahagsaðgerðir sögunnar. Ráðist hefur verið í gjaldfresti, skattalækkanir og ívilnanir, tugmilljarða stuðning með beinum hætti og ýmsum óbeinum hætti. Úrræðin eru nú alls á annan tug og hafa beinst jafnt að heimilum og fyrirtækjum. Við höfum stutt við þá sem urðu fyrir tekjumissi með úrræðum á borð við hlutabætur, greiðslu launa á uppsagnarfresti, lengra tímabili tekjutengdra atvinnuleysisbóta og greiðslu launa í sóttkví. Við höfum beitt skattkerfinu með frestun skattgreiðslna, auknum endurgreiðslum virðisaukaskatts og tímabundinni lækkun tryggingagjalds. Auk þess höfum við hækkað frítekjumörk og lækkuðum tekjuskatt einstaklinga mest fyrir þá tekjulægstu. Síðasta skrefið var stigið um nýliðin áramót. Og má ég bara koma því að hér að við stóðum við það sem við sögðum varðandi tekjuskattinn þrátt fyrir að vera stödd í einhverri mestu efnahagslægð sem við höfum upplifað. Það var staðið við það og skiptir miklu. Fyrirtækjum í vanda hefur verið gefinn kostur á greiðsluskjóli með nýju lagaúrræði og hér hef ég ekki enn talið upp lánaúrræðin sem hafa verið fjölbreytt, stuðningslán sem við munum næst framlengja endurgreiðsluskilmála fyrir og svo öll þessi beinu framlög í formi tekjufallsstyrkja sem áttu við vegna ársins í fyrra, viðspyrnustyrkina sem eru núna lokunarstyrkir sem aftur eru komnir inn í myndina. Það er í gildi enn allt um lokunarstyrkina í lögum og félagsmálaráðherra hefur útfært tillögur um ráðningarstyrki sem skipta miklu vegna atvinnuástandsins. Með ráðningarstyrkjunum fá rekstraraðilar beinan fjárhagslegan stuðning til að bæta við sig starfsfólki á ný. Ef horft er lengra fram í tímann endurspeglar fjármálaáætlunin stefnumörkun síðustu fjögurra ára í raun og veru. Í stjórnarsáttmálanum var mörkuð stefna um verulega eflingu velferðarkerfa, stórsókn í innviðafjárfestingum, lækkun skatta og mjög metnaðarfull markmið í umhverfismálum. Svigrúm í krafti öflugs hagvaxtarskeiðs var þannig nýtt til að efna loforð um aukna velferð og kaupmátt samhliða verulegri lækkun skulda ríkisins. Afraksturinn sést víða. Má þar nefna styrkingu heilbrigðisþjónustunnar, eflingu menntakerfisins, aukna áherslu á nýsköpun og rannsóknir, átak í samgöngumálum, eflingu ýmissa löggæslu- og landhelgisgæsluverkefna, aukin framlög til byggðamála, uppbyggingu innviða á ferðamannastöðum, aðgerðir á sviði umhverfis- og loftslagsmála og auknar endurgreiðslur vegna framleiðslu kvikmynda á Íslandi. Afraksturinn er sem sagt víða. Í tíð núverandi ríkisstjórnar hafa rammasett útgjöld málefnasviða verið aukin um meira en 80 milljarða að raunvirði. Við erum sem sagt að skila beint til styrkingar á opinberri þjónustu, til að fjárfesta til framtíðar í innviðum, þessu hagvaxtarskeiði sem nú hikar, en við höldum okkar striki þar sem við trúum því að við séum að glíma við tímabundið ástand. Þessi aukning á rammasettum útgjöldum er að raungildi 12%. Hlutfallslega hafa framlög til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina, sem við virðumst flest sammála um að séu grundvöllur að því að skapa verðmæt störf í framtíðinni, vaxið um ríflega 70% í tíð þessarar ríkisstjórnar. Hæstv. forseti. Ég vík máli mínu nú að einstökum breytingum frá gildandi fjármálaáætlun. Nýlegar tölur Hagstofunnar sýna að umsvif í hagkerfinu voru meiri en vonir stóðu til og reyndar mun meiri, en sú þróun á þátt í að hagvöxtur verður minni í ár en áður var spáð. Hagvöxtur er jú alltaf borinn saman við árið í fyrra. Þar sem samdrátturinn var ekki jafn mikill og áður var gert ráð fyrir verður hagvöxtur í ár ívið minni en áður var spáð. En á móti kemur að Hagstofan spáir meiri vexti nú yfir allt tímabil áætlunarinnar en spáð var í október. Sú mun bjartari mynd sem nú birtist í hagtölum og spám er mikið fagnaðarefni. Spáin er enn drifin áfram af fjölgun ferðamanna og er gert ráð fyrir 720.000 ferðamönnum í ár sem er 50% fjölgun frá árinu 2020. Þetta eru þó tæplega 200.000 færri ferðamenn en áður hafði verið gert ráð fyrir. Á árunum 2023–2024 er hins vegar gert ráð fyrir álíka fjölda ferðamanna og kom til Íslands árið 2019. Afkomu- og skuldahorfur hins opinbera árin 2023–2025 hafa batnað frá eldri áætlun í takt við bjartari efnahagshorfur. Afkomubatinn nemur allt að 1,5% af vergri landsframleiðslu á síðari hluta tímabilsins, sem er umtalsverð breyting. Auknar tekjur drífa þróunina áfram að mestu þó að fjórðung batans megi rekja til hækkunar á nafnvirði vergrar landsframleiðslu í uppfærðri þjóðhagsspá. Þannig vegur hallinn minna sem hlutfall af vergri landsframleiðslu eftir því sem landsframleiðslan stækkar. Þá gefa undirliggjandi horfur til kynna að skuldastaða verði betri en síðasta fjármálaáætlun gerir ráð fyrir. Skuldir eru áætlaðar lægri í upphafi tímabilsins og vaxa sömuleiðis hægar. Gert er ráð fyrir að skuldir ríkissjóðs sem hlutfall af vergri landsframleiðslu verði 46,5% árið 2025 eða 5 prósentustigum lægri en í gildandi áætlun. Vegna bættrar undirliggjandi afkomu verður einnig hægt að draga verulega úr afkomubætandi ráðstöfunum sem sýndar voru í gildandi áætlun fyrir árin 2023–2025. Bráðabirgðauppgjörið gefur til kynna minni hallarekstur á síðasta ári en áður var gert ráð fyrir, eins og ég hef hér komið inn á, en í því er gert ráð fyrir að hallarekstur ríkissjóðs hafi numið um 200 milljörðum kr. eða 6,6% af vergri landsframleiðslu árið 2020. Þar munar 70 milljörðum, borið saman við það sem við vorum að vinna með hér undir lok síðasta árs. Og hvað er að baki þessari bættu afkomu? Það skýrist fyrst og fremst af þróttmeira efnahagslífi sem byggir m.a. á aðgerðum stjórnvalda. Þar vil ég vísa bæði til beinna og sértækra aðgerða á efnahagssviðinu en ekkert síður á sviði sóttvarna sem hefur verið grundvöllur að sterkri einkaneyslu á síðasta ári og fram á þetta ár. Á gjaldahliðinni skýrist bjartari mynd einkum af lægri nýtingu á Covid-úrræðum. Þó lítur út fyrir að hluti þessara útgjalda muni raungerast á árinu 2021 í stað 2020. Á yfirstandandi ári er afkoma ríkissjóðs áætluð neikvæð um 10,2% af vergri landsframleiðslu sem er í meginatriðum í samræmi við fjárlög og fjármálaáætlun sem í gildi er, en við verðum að gæta okkar á því að venjast ekki þessum svakalegu tölum. 10% af landsframleiðslu í halla á ríkissjóði er svakaleg tala og verulega mikið áhyggjuefni í venjulegu ári ef ekkert væri í kortunum um að úr myndi rætast. En við leyfum þessum mikla halla að myndast til að styðja myndarlega við. Við sögðum strax í upphafi að við vildum frekar gera meira en minna og höfðum trú á því að það myndi skila sér og tölurnar sem við sjáum núna fyrir árið 2020 styðja okkur í því að það hafi einmitt gert það. Við fórum fram úr öllum spám varðandi stöðu heimilanna og samdrátt í hagkerfinu. Það er gleðiefni og við erum að segja núna með nýrri áætlun að við viljum halda áfram á þessari sömu braut með þessar sömu áherslur. En ekki bara það heldur getum við meira að segja gert betur. Fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir að afkoma ríkissjóðs fari smám saman batnandi frá þeirri erfiðu stöðu sem ég er hér að lýsa og að lokum verði jákvæðum frumjöfnuði náð árið 2025. Árin 2022–2025 verða útgjöld ríkissjóðs að jafnaði um 10 milljörðum hærri en í gildandi fjármálaáætlun en tekjuáætlun er sömuleiðis um 25 milljörðum hærri á ári. Þannig batnar afkoma ríkissjóðs um tæplega hálft prósent af vergri landsframleiðslu á ári á tímabilinu og árið 2026 er gert ráð fyrir að afkoma ríkissjóðs verði í heildina neikvæð sem nemur 59 milljörðum kr. eða um 1,4% af vergri landsframleiðslu. Virðulegi forseti. Ég mun ekki komast yfir alla þá þætti sem varða stöðu efnahagsmála en ég vil að lokum koma því að að hér erum við með áætlun fyrir framan okkur sem sýnir, svo að ekki verður um villst, að við höfum á traustum grunni að byggja. Við getum sótt frekari árangur. Hagstjórnin undanfarin ár gaf okkur viðspyrnu og við höfum nýtt hana vel. Við fórum fram undir merkjum verndar, varna og viðspyrnu fyrir ári en fram undan er tími sóknar.
Fimm hv. þingmenn hafa óskað eftir því að veita andsvar og eru það talsmenn flokka sem skipa stjórnarandstöðu. Ég mun því hleypa þeim að í sömu röð og kemur hér á eftir, þ.e. eftir stærð þingflokka. Andsvarsréttur er 2 mínútur í fyrri umferð og 1 mínúta í seinni umferð.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna. Það kemur fram í þessari nýju fjármálaáætlun að því er spáð að afkoma verði betri og minni skuldasöfnun o.s.frv. Þrátt fyrir þessi jákvæðu teikn af hálfu ríkisstjórnarinnar, a.m.k. að hennar mati, verður ekki séð fram á að atvinnuleysi verði lægra á tímabilinu, samanber spár um atvinnuleysi í fyrri fjármálaáætlunum. Þetta er að sjálfsögðu áhyggjuefni og það er alveg ljóst að þessi áætlun, frú forseti, blæs ekki þeim þúsundum Íslendinga sem eru atvinnulausir von í brjóst. Til samanburðar má geta þess að í Bandaríkjunum er búið að setja 1,8 milljónir íslenskra kr. á hvern einasta Bandaríkjamann í aðgerðir til þess m.a. að fjölga störfum en hér er búið að setja, að því er mér telst til, um 540.000 kr. á hvern Íslending. Hér er því ríkisstjórnin að skera við nögl í raun og veru. Ég spyr hæstv. ráðherra: Með hvaða hætti ætlar ríkisstjórnin að ná niður þessu gríðarlega atvinnuleysi sem er mjög mikið áhyggjuefni? Við erum að tala um að það verði um 4,5% í lok áætlunarinnar sem er allt of hátt og þetta kostar þjóðina gríðarlegar upphæðir, svo að ekki sé talað um andlega þáttinn í þessu öllu saman. Ég get ekki séð að fjármálaáætlun sendi þau skilaboð til þessa fólks að það eigi að reyna að fjölga störfum. Það er ekki verið að nota ríkisfjármálin, að mínum dómi, til að fjölga störfum í gegnum einkaframtakið. Þá spyr maður sig: Er þetta allt á réttri leið eins og hæstv. ráðherra gat hér um þegar við erum að horfa á þessar gríðarlegu atvinnuleysistölur? Ef hæstv. ráðherra gæti farið betur yfir það með hvaða hætti ríkisstjórnin sér fyrir sér að ná þessu alvarlega atvinnuleysi niður.
Virðulegi forseti. Ég rakti það í máli mínu að við hefðum gert betur en allar spár gerðu ráð fyrir þegar árið 2020 var gert upp. Sú spá sem við höfum í höndunum í dag, um atvinnuleysi til framtíðar, er stærsta efnahagslega áskorun okkar. Það er alveg skýrt. Þess vegna þurfum við að marka skýra stefnu, renna traustum stoðum undir hana svo að við getum unnið niður atvinnuleysið sem er í þjóðhagsspánni frá Hagstofunni. Í raun og veru snýst áætlunin einmitt um það að leysa úr læðingi þá krafta sem geta tryggt að fyrirtækin geti sótt fram, t.d. á sviði ferðaþjónustunnar þar sem bróðurpartur alls atvinnuleysis á Íslandi á rætur sínar, að ferðaþjónustan geti sótt fram. Þess vegna höfum við verið að standa með þeim fyrirtækjum, hjálpa þeim að komast í skjól, leggjast í híði, halda þeim á lífi í gegnum tekjustyrki og viðspyrnustyrki og svo tekjufallsstyrki og viðspyrnustyrki o.s.frv. þannig að um leið og birtir til að nýju þá sé einhver viðspyrna þarna. Í þessum skilningi, í þessu samhengi, þá er það ekki stefna ríkisstjórnarinnar að atvinnuleysi verði eins og hagspáin gerir ráð fyrir heldur þvert á móti. Við ætlum að skora þessa spá á hólm með efnahagsáætlun okkar og stefna að því að gera betur, að veita svigrúm, nota sjálfvirku sveiflujafnarana til fulls, ekki fara í skattahækkanir þó að tekjurnar lækki, sækja fram með ný útgjöld og fjárfesta í framtíðinni þrátt fyrir að við séum komin í halla og vera með trúverðuga áætlun um það hvernig við lokum hallanum vegna þess að ella fáum við ekkert aðgengi að lánsfjármagni. Þetta eru lykilaðgerðirnar í átt að því að sigrast á atvinnuleysinu, að fjárfesta í nýsköpun, leysa úr læðingi krafta sem munu tryggja verðmæt störf til framtíðar. Árangur í sóttvörnum er hluti af þessu vegna þess að hann skiptir máli fyrir framtíð ferðaþjónustunnar í landinu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég verð að segja að mér finnst þessi áætlun vera metnaðarlaus þegar kemur að þessum málum. Þetta snýst allt um það að sníða þetta gagnvart einhverju skuldahlutfalli. Þá spyr maður sig: Þegar atvinnuleysið er svona gríðarlega hátt er þá skuldahlutfallið aðalatriðið? Atvinnuleysi kostar þjóðarbúið gríðarlegar upphæðir og það veit hæstv. fjármálaráðherra. En það er líka rætt um það í þessari áætlun að ef frávik verði þurfi að ráðast í afkomubundnar ráðstafanir, eins og segir í áætluninni. Það bendir allt til þess að það verði frávik. Við erum að horfa á stöðuna í veirufaraldrinum, bæði hér heima, þessar nýju slæmu fréttir, og svo úti í Evrópu þannig að ég held að spár um komu ferðamanna séu mjög bjartsýnar. En hins vegar er ekki gert ráð fyrir því í þessari áætlun hverjar ráðstafanirnar eru vegna þess að það er náttúrlega óþægilegt fyrir ríkisstjórnina á kosningaári. En er þá ekki nauðsynlegt að gera grein fyrir því og getur hæstv. ráðherra gert grein fyrir því? [[Forseti hringir.]]Þarf þá ekki væntanlega að fara í niðurskurð upp á a.m.k. 100 milljarða, til að ná niður skuldahlutfallinu sem hæstv. fjármálaráðherra [[Forseti hringir.]]er svo fast bundinn í en horfir ekki í þessar gríðarlegu atvinnuleysistölur?
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörk.
Virðulegur forseti. Ég hef í máli mínu hér í dag verið að vekja athygli á því að tekjur heimilanna eru mun stöðugri nú en var í síðustu kreppu. Fyrirtækin halda ekki eins að sér höndum þó að við höfum áhyggjur af því að þar hafi fjárfestingarstigið ekki verið nægilega hátt. Ríkisstjórnin er sömuleiðis í átaki. Við erum að senda um 400 milljarða út í hagkerfið á síðasta ári og þessu og við erum með algjört met í halla ríkissjóðs til þess einmitt að róa að því öllum árum að auka umsvif og styðja við þegar mest þarf á að halda. Svo koma menn hér upp og segja: Hér er ekki neinn metnaður hjá mönnum. Má ég vekja athygli á því að við erum með yfir 300 milljarða halla á ríkissjóði á þessu ári. Það eru um 40% af tekjum ríkissjóðs. Telji menn það ekki vera metnað í verki þá veit ég ekki hvað menn eru að biðja um og þegar talað er um að eitthvað það sem við gætum gert núna myndi skapa fleiri störf langt inni í framtíðina þá vil ég bara vekja athygli á því að störfin sem töpuðust í ferðaþjónustunni voru fyrst og fremst þegar 2 milljónir ferðamanna hurfu af landinu. Það er það sem gerðist. Það er ekki hægt að tala um þetta eins og einhvern breiðan almennan vanda í atvinnulífinu.
Frú forseti. Aðgerðirnar sem grípa þarf til svo að ríkisstjórnin nái skuldaviðmiði sínu árið 2025, en treystir sér ekki til að segja hvar bera skuli niður, nema 90 milljörðum kr. á þremur árum. Þær eru reyndar af einhverjum ástæðum kallaðar afkomubætandi aðgerðir af ríkisstjórn sem hljómar vissulega betur en niðurskurður og skattahækkanir en merkir það sama. Hagspá gerir ráð fyrir miklu atvinnuleysi árið 2026 eða um 5%. Um 10.000 manns verða samkvæmt því enn atvinnulaus eftir fimm ár sem er langt yfir meðaltali undanfarinna áratuga. Leiðin sem ríkisstjórnin virðist vilja fara til að vinna bug á langtímaatvinnuleysi er að lækka launastig í stað þess að auka verðmætasköpun. Á síðustu árum hafa fjárframlög til nýsköpunar verið aukin en sá stuðningur stendur ekki lengi því strax eftir tvö ár hefur upphæðin lækkað um rúman fjórðung og um 34% á fimm árum. Til lengri tíma veðjar ríkisstjórnin ekki á nýsköpun og þróun í greinum sem þó má búast við að greiði hærri laun og auki við framleiðni. Í áætluninni er talað um að undirliggjandi vandi sé til staðar sem felist í hækkun launastigs umfram framleiðniaukningu. Það geti leitt til langtímaatvinnuleysis nema, og hér er bein tilvitnun í greinargerð með fjármálaáætluninni, með leyfi forseta, „aðilar vinnumarkaðarins sammælist um nýtt og skilvirkara kjarasamningslíkan sem getur stuðlað að jafnvægi á vinnumarkaði og aukið með því stöðugleika öllum til hagsbóta“. Má skilja þessa klausu svo að ríkisstjórnin telji að það sé á ábyrgð þeirra sem lægst hafa launin að sjá um stöðugleikann og þau verði einfaldlega að slá af kröfum sínum um kjarabætur, annars fái þau kannski bara enga vinnu?
Virðulegur forseti. Svarið við spurningunni sem kemur hér síðast er augljóslega nei, enda hefur ríkisstjórnin sýnt það í verki að aðgerðir hennar, bæði við kjarasamningagerð og í áherslum í skattamálum, hafa nýst tekjulægri endanum miklu betur en öðrum hlutfallslega. Hér er komið inn á nýsköpunarmálin. Réttnefni fyrir þessa ríkisstjórn væri einmitt nýsköpunarríkisstjórnin vegna þess að slíkar breytingar hafa orðið á því sviði á undanförnum árum að við höfum sjaldan séð annað eins. Ég rakti það í minni framsögu áðan, 70% aukning í rammasettum útgjöldum til þess málefnasviðs. Það er gríðarleg breyting og skýrt merki um að ríkisstjórnin vill trúa á hugvit fólksins í landinu, framtakssemi þeirra sem eru að vinna að því að stofna lítil fyrirtæki, eru í grunnrannsóknum eða vilja sækja í samkeppnissjóði, sem við höfum stóreflt, til þess að fylgja eftir hugmyndum sem lofa góðu. Endurgreiðslurnar, hvatar til fjárfestinga - allt ber að sama brunni. Við trúum á kraftinn, frumkvæði fólksins í landinu og erum að reyna að greiða götu þess þannig að þessi verðmætu störf verði til inn í framtíðina. Ég sé ekki mikinn ágreining við nokkurn mann hér inni um þessa stefnumörkun. Síðan getur fólk greint á um það, af því að ég tek eftir að menn staldra við skuldahlutföllin - en það er ekkert annað ábyrgt, sérstaklega þegar við horfum til baka og horfum til þess hversu miklum sköpum það skipti að vera með lág skuldahlutföll, hafa sterka stöðu ríkissjóðs þegar áfall dynur yfir, en að segja að við hljótum að stefna að því að loka fjárlagagatinu til framtíðar þó ekki væri nema að ná frumjöfnuði sem hlýtur að vera algjört grundvallaratriði árið 2025 og stöðva þannig hækkun skuldahlutfallanna. Þannig ætlum við ekki endalaust að velta vandanum, sem nú hefur borið að garði, yfir á framtíðarkynslóðir heldur vera með nokkurra ára áætlun um að ná hallanum niður smám saman og byrja að byggja okkur upp að nýju þegar ástandinu er lokið.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir athyglisvert svar þó að hann hafi ekki komið mikið inn á það sem þó er nefnt á nokkrum stöðum í greinargerð með áætluninni. Þar er talað um þann kerfislæga vanda sem er að það sé ekki næg framleiðni til að standa undir háum launum. En meira um það síðar. Heilbrigðisráðherra tilkynnti í desember að leitað yrði eftir sérstökum fjárheimildum í fjármálaáætlun 2022–2026 til uppgjörs á halla Landspítala. Landspítalinn hefði staðið að óbreyttu frammi fyrir 4,3 milljarða hagræðingarkröfu í ár. Það er ekki orð um þetta samkomulag í fjármálaáætlun fyrir árið 2022–2026 sem nú er til umræðu en því var lofað að svo yrði. Hæstv. heilbrigðisráðherra sagði hér í ræðum um fjárlagafrumvarp 2021 að hallinn [[Forseti hringir.]]og hvernig hann yrði tekinn niður yrði ekki til þess að skerða þjónustu við sjúklinga. Á ekki að standa við þau orð?
Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér þannig að halli eldri ára er bara liðin tíð og við erum með samkomulag í gangi um að standist spítalinn áætlanir sem kynntar hafa verið þá verði ekki gerð krafa um að hann verði unninn upp. Það er engin ástæða til að skrifa fyrir fram inn í fjármálaáætlun það uppgjör. Það stendur allt sem sagt hefur verið um þetta mál. Aðeins um framleiðni og samhengi framleiðni í samfélaginu við laun. Ég átta mig ekki alveg á því hvað hv. þingmaður er að fara, að hnýta í athugasemdir í fjármálaáætluninni þar sem bent er á hversu miklu grundvallarmáli það skiptir að samstaða takist á íslenskum vinnumarkaði um að leggja áherslu á aukna framleiðni svo að við getum staðið undir því að vera hálaunaland. Þeir sem efast um þetta ættu, held ég, að fara aftur á byrjunarreit og spyrja sig: Hvað er það sem réttlætir kröfuna um há laun á Íslandi, ef ekki það að hér sé mikil verðmætasköpun, mikil framleiðni í þeim störfum sem unnin eru í landinu? Þetta eru bara grundvallarsannindi sem ég hélt að við þyrftum ekki að vera að deila um hér.
Forseti. Í fjármálaáætlun leggja stjórnvöld fram stefnu sína til næstu fimm ára og í þessari fjármálaáætlun er einfaldlega endurgerð stefnan sem var samþykkt síðastliðinn desember. Það stendur á bls. 163: „… stefnumörkun málefnasviða er efnislega óbreytt.“ Hæstv. ráðherra segir að með stefnunni sé gert betur en áður en stefnan var samþykkt, fyrir áramót. Þá vorum við með hagspá sem sagði ýmislegt um verðbólguþróun og atvinnuþróun o.s.frv. og við gagnrýndum að hvergi sást í fjármálaáætlun að komið væri til móts við það atvinnuleysi sem var verið að spá, ekkert um það, ekki neitt. Hver er raunin? Staðan sýnir árangurinn. Við erum með 12% atvinnuleysi, 4% verðbólgu. Við erum með minni hagvöxt en búist var við áður en síðasta fjármálaáætlun var samþykkt. Við erum með meira atvinnuleysi en búist var við áður en síðasta fjármálaáætlun var samþykkt. Við erum með meiri verðbólgu en var áður en síðasta fjármálaáætlun var samþykkt og nú á að gera sömu fjármálaáætlun og samt búast við því að við gerum betur. Ég skil ekki hvernig þetta virkar, virðulegi forseti. Ef við gerum betur með stefnunni en raunin er samt að atvinnuleysi er hærra, verðbólga er hærri, atvinnuleysið meira, minni hagvöxtur, hvernig nær þessi áætlun þá að raungera þá stefnu stjórnvalda að gera betur en hagspá segir? Því að staðan segir okkur að það hefur ekki tekist.
Virðulegi forseti. Það er þvert á móti. Skoðum afkomu ríkissjóðs. Það munar um 70 milljörðum borið saman við spár. Skoðum einkaneysluna, skoðum stöðu heimilanna, skoðum kaupmátt launa sem sögulega hefur aldrei verið hærri. Þó að hagvöxtur í ár verði minni þá leiðir það af því að landsframleiðslan í fyrra, og reyndar árið 2019 sem hefur verið leiðrétt, er meiri en áður var spáð, þannig að landsframleiðslustigið er að hækka. Hagvöxturinn í ár skiptir miklu minna máli en sú staðreynd að fram á við litið verður landsframleiðslan að jafnaði töluvert meiri, þannig að það er að sjá ekki skóginn fyrir trjánum að festa sig í hagvaxtartölum fyrir árið 2020. Við höfum ekki teljandi áhyggjur af verðbólgunni þó að ég heyri að hv. þingmaður lýsi áhyggjum af verðbólgustiginu. Þá vil ég á móti svara því að markaðsaðilar virðast ekki telja miklar líkur á því. Ég bendi á stöðugt gengi. Ég bendi á yfirlýsingar Seðlabankans um að þar sé ekki gert ráð fyrir viðvarandi hærri verðbólgu. Ég bendi á nýjustu ákvörðun Seðlabankans í vaxtamálum. Hver er hún? Hún er sú að viðhalda lægstu vöxtum sem við höfum séð í sögunni, viðhalda þeim. Það lýsir ekki mikilli trú á vaxandi verðbólgu að taka slíka ákvörðun. Einkaneyslan í fyrra var fram úr öllum væntingum stanslaust og m.a., segi ég, vegna efnahagslegra ráðstafana en líka vegna vel heppnaðra ráðstafana á sóttvarnastiginu. Allt eru þetta merki um að við gerðum betur. Þetta er bjartsýnni áætlun heldur en sú sem samþykkt var í desember og þess vegna segi ég: Við erum á réttri leið, við erum með réttar áherslur og við getum haldið áfram að fara fram úr væntingum.
Virðulegi forseti. Mér finnst dálítið erfitt að bera saman epli og appelsínur hérna í máli hæstv. ráðherra. Ég er að segja að hagvaxtarspáin eins og hún var í október í fyrra sé betri en hún er núna, þrátt fyrir stefnu stjórnvalda. Ég geri fullkomlega ráð fyrir því að niðurstaðan í ríkisreikningi verði betri en hún er lögð fram í þessari áætlun, alveg eins og var í fyrra. En ég er að segja að spáhorfurnar hafi versnað þrátt fyrir stefnu stjórnvalda. Ef allt hefði verið eðlilegt og fjármálaáætlunin sem var samþykkt fyrir áramót hefði verið það góð að hún hefði haft jákvæð áhrif á spárnar þá hefðu spárnar orðið betri núna en þær voru í október. Við sjáum hins vegar að þær eru verri fyrir árið 2021. Það er málið sem ég er að tala um, virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Það skiptir máli hvaða mælistiku maður notar til að mæla árangurinn sem maður hefur áhuga á að mæla. Hv. þingmaður vill nota vöxt í landsframleiðslu en ég er að benda á að landsframleiðslustigið var metið upp á við fyrir árið 2019. Landsframleiðslan dróst mun minna saman árið 2020 en áður hafði verið gert ráð fyrir sem leiðir til þess að vöxturinn á þessu ári getur ekki orðið jafn mikill og áður var spáð. En þegar við metum stöðuna eru hagvaxtarhorfurnar ekki verri. Þær eru betri. Við erum í miklu betra ástandi heldur en við þorðum að vona og horfurnar eru bjartari en í síðustu áætlun.
Herra forseti. Það verður seint sagt að ríkisstjórnin hafi gengið mjög rösklega til verks í opinberum fjárfestingum þrátt fyrir miklar yfirlýsingar um annað. Það liggur fyrir að þær hafa dregist saman miðað við það sem ætlunin var og það sem áður var. Það er auðvitað mjög slæmt þegar einmitt er mikil þörf fyrir slíkar fjárfestingar. Þetta er líka svolítið sérkennilegt í ljósi þess að ríkisstjórnin, eins og ég sagði, hefur verið nokkuð dugleg við að lýsa yfir miklum áformum um opinberar fjárfestingar. Ég minnist þess sérstaklega að einn flokkur, sem ég trúi að hafi verið flokkur hæstv. fjármálaráðherra, lagði af stað fyrir síðustu kosningar með loforð um 100 milljarða í fjárfestingar. Það skýtur því skökku við að ríkisstjórnin skuli ekki hafa verið betur undirbúin en raun ber vitni og að framkvæmdarvaldið hafi verið svona illa í stakk búið til að hrinda opinberum fjárfestingum í framkvæmd í ljósi þess hversu mikilvægt verkfæri þetta er til að vinna upp á móti niðursveiflu í ríkisfjármálunum. Ég vil einfaldlega spyrja hæstv. fjármálaráðherra að því hvort honum þyki frammistaða ríkisstjórnarinnar í því að efna loforð um viðamiklar fjárfestingar, innviðafjárfestingar, beri vott um fyrirhyggju og góða hagstjórn núna þegar við stöndum frammi fyrir þessari miklu kreppu.
Virðulegi forseti. Eins og rakið er í rammagrein 4 í þessu riti, fjármálaáætlun, þá hefur fjárfesting ríkissjóðs verið að vaxa undanfarin ár og við höfum verið í sérstöku fjárfestingarátaki. Eftir að hafa lýst yfir sérstöku átaki strax í upphafi þessa faraldurs um 18 milljarða á árunum 2020 og 2021 erum við nú búin að framlengja þetta átak og það nemur 119 milljörðum á árunum 2020–2025. Það breytir því ekki, eins og rakið er í áætluninni, að okkur hefur ekki tekist að koma öllum þeim fjárheimildum sem tryggðar voru í fjárlögum, bæði í fjárauka og í fjárlögum yfirstandandi árs, í vinnu samkvæmt áætlun. Því er velt upp, og ég tel að það sé bara gert með mjög gagnsæjum hætti og af fullum heiðarleika, hvers vegna það er. Við tökum frá háar fjárhæðir í því augnamiði að auka fjárfestingarstigið til skamms tíma, m.a. til að berjast gegn atvinnuleysi, og við veljum sérstaklega mannaflsfrek verkefni sem auka þjóðhagslega hagkvæmni og forgangsröðum þeim og því er velt upp hvers vegna okkur tekst ekki betur en raun ber vitni að koma peningunum í vinnu. Komið er inn á þetta í sérstakri rammagrein í áætluninni. Ég tel að það sé umræðu virði að lágmarki í fjárlaganefnd og við ættum að velta því fyrir okkur og skoða, fara hreinlega ofan í saumana á því, hvort það liggur meira í skipulagslegum þáttum - þá er ég að meina í lögum um skipulagsmál og samskiptum við sveitarfélög - eða hvort stofnanirnar sem í hlut eiga hafi einfaldlega ekki þekkingu, jafnvel ekki mannafla, til að vinna úr jafn háum fjárhæðum og við erum hérna að vinna með. Mögulega ættum við að fara meira í útboð. Ég vek athygli á því að Framkvæmdasýsla ríkisins er með á prjónunum gríðarlega háar fjárhæðir í útboðum. Við þurfum að kljúfa þetta en það stendur samt sem áður eftir að ríkisstjórnin er í fjárfestingarátaki.
Herra forseti. Það er ágætt að hæstv. fjármálaráðherra viðurkennir hér að ekki hafi tekist sem skyldi og ríkisstjórninni hafi ekki tekist að hrinda því í framkvæmd sem hún ætlaði sér. Þetta er auðvitað sorglegt vegna þess að það er ekki eins og þessi vandi, sem minnst er á í rammagrein 10 um opinberar fjárfestingar, hafi ekki legið fyrir. Það vill nú svo skemmtilega til að í desember 2017 samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu frá Viðreisn sem fjallaði m.a. um þessi atriði; um tryggingu gæða, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga. Með þetta hefur ekkert verið gert. Ríkisstjórnin hefur boðað frumvarp um fjárfestingar, eins og kemur fram í greinargerðinni, í rammagreininni. Það frumvarp átti að koma fram í fyrra. Það kom ekki fram þá. Það á að koma fram núna en það hefur ekki enn litið dagsins ljós. Það er nokkuð seint í rassinn gripið að ætla að fara að ráðast í breytingar af þessu tagi þegar þörfin fyrir allar fjárfestingarnar er liðin hjá.
Virðulegi forseti. Það sérstaka fjárfestingarátak sem við erum að ræða hér er átakið sem við boðuðum í kjölfar kórónuveirufaraldursins snemma á síðasta ári. Það er mikil áskorun að koma milljarðatugum í vinnu með skömmum fyrirvara, í áhlaupi. Það er bara staðreynd. Þetta eru mjög háar fjárhæðir sem við erum að fjalla um. Sumt af því sem dregist hefur var óviðráðanlegt. Ég get nefnt hér sem dæmi að hraðinn við uppbyggingu Landspítalans hefur ekki verið alveg sá sem vonast var til. Eitthvað er það í uppbyggingu samgöngumannvirkja sem á sinn þátt í þessu. En það breytir ekki hinu að við höfum tryggt fjárheimildirnar, við jukum fjárfestingarstig ríkisins í fyrra. Við gerðum það. Ég hef væntingar um að það verði töluverður vöxtur á yfirstandandi ári í fjárfestingu þannig að við erum ekki bara búin að fjármagna átakið heldur erum við að vinna markvisst að því að fylgja því eftir. En ég viðurkenni það hins vegar alveg og það þýðir ekkert að berja hausnum við steininn í því að það er eitthvað í okkar stofnanastrúktúr, eitthvað í leiðslunum hjá okkur, sem virðist vera dálítið stíflað. [[Forseti hringir.]]Við því verður að bregðast og við tökum það sérstaklega út í rammagrein 10 hvað mætti verða að gagni til að bæta úr því.
Herra forseti. Við erum hér að fjalla um fjármálaáætlun næstu fjögurra ára. Ég er búinn að vera að fletta þessu riti og reyna að finna eitt orð, athuga hvort það kæmi fyrir þótt ekki væri nema einu sinni, og það er sárafátækt, að útrýma sárfátækt eða bara að útrýma fátækt, hvort það fyndist í þessu, hvort það væri einhver metnaður og þau ætluðu ekki að dusta rykið aftur af einhverjum innantómu loforðum við næstu kosningar. En þetta er ekki þarna inni. Ég held að ríkisstjórnin og fjármálráðherra séu búin að stinga hausnum í sandinn og með því telja þau sig ekki þurfa að sjá fátækt, þurfa ekki að sjá fólk í biðröðum eftir mat, þurfa ekki að sjá þann fjölda fólks, sem hefur tvöfaldast, sem þarf að leita sér heitrar máltíðar. Hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt að það séu örfáir einstaklingar í þessari aðstöðu en samt tekst honum að gleyma þeim. Samt eru þeir ekki hluti af því sem hann hefur metnað fyrir. Það kemur líka skýrt ljós ef við horfum á framtíðarsýnina að það er reiknað með um 2% verðbólgu. Við vitum að síðast voru greidd 3,6% til ellilífeyrisþega í almannatryggingunum en verðbólgan var komin í 4%. Það er því alltaf skortur þar og verður örugglega í framtíðinni því að það sem á að setja til almannatrygginga eru 2,5%. En á sama tíma er reiknað með að laun hækki um 4%. Enn á að breikka bilið þarna á milli. Og hvers vegna í ósköpunum er fjármálaráðherra ekki með í áætlun næstu fjögurra ára að þessi hópur, þessi litli hópur sem við höfum tekist á um, sem lifir við fátækt eða sárafátækt, fái sitt leiðrétt og verði ekki í sömu sporum áfram?
Virðulegi forseti. Þannig að það sé nú útskýrt þá hef ég eingöngu sagt, þegar hv. þingmaður nefnir dæmi um þá sem eru á bótum almannatrygginga og hafa engar aðrar tekjur til að styðjast við af nokkru tagi, að sá hópur sé tiltölulega lítill. Staða hans hefur hins vegar batnað töluvert á undanförnum árum og ég ætla að leyfa mér að halda því fram að það sé erfitt að finna tímabil undanfarna áratugi þar sem staða láglaunahópa í landinu hefur batnað jafn hröðum og öruggum skrefum og átt hefur við undanfarin ár. Það leiðir bæði af skattbreytingum sem við höfum verið að gera, þar sem sjónum hefur verið beint sérstaklega að lægri tekjuendanum, og breytingum í bótakerfunum. Ég vísa sérstaklega til breytinga sem voru gerðar árið 2016 og vörðuðu ekki síst eldri borgara en líka þeirrar áherslu sem við höfum lagt á að styrkja almannatryggingakerfið, núna síðast með breytingu sem félagsmálaráðherra kynnti til sögunnar. Við höfum ráðstafað sérstökum 4 milljarða sjóði sem tekinn var til hliðar til þess einmitt að ná markmiðum á þessu sviðinu. En þetta er mikil áskorun. Mín pólitík gengur út á það að styðja við verðmætasköpun í landinu þannig að við höfum efni á að standa með þeim sem höllum fæti standa. Við erum daginn út og inn að takast á um það hér í þinginu hvað megi verða til þess í skattaáherslum, í öðrum áherslum um umsvif ríkisins, hvað við getum gert til þess að standa með fyrirtækjum, hvetja fólk áfram, reyna að tryggja að góðar hugmyndir falli í frjóan jarðveg svo verðmæt störf verði til. Allt eru þetta pólitískar áherslur sem eru einmitt til þess hugsaðar að hér verði til verðmæti í samfélaginu til að standa með því fólki sem hv. þingmaður nefnir. [[Forseti hringir.]]Það dugar þess vegna ekki það eitt að hafa þá pólitík, maður þarf líka að hafa lausnir til þess að geta staðið undir þeim kröfum sem gerðar eru til kerfisins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin en þau eru frekar rýr vegna þess að það er ekkert í fjármálaáætlun um að hjálpa þessum hópi og það er enginn metnaður. Á sama tíma sjáum við metnað þegar kemur að atvinnuleysisbótum, 472.000 kr., sem er flott, það er frábært. En það er fólk þarna úti sem lifir á helmingi minna en því, reynir að tóra á helmingi minna. [[Gripið fram í.]]Og þú segir að þeir eigi bara að halda áfram að reyna að tóra á helmingi minna en hinir. Við erum að tala um fólk sem þarf að lifa á rétt um 200.000 kr. eftir skatt. Þetta er fólkið sem er í biðröðum eftir mat. Þetta er fólkið sem fer til Samhjálpar til að fá heitan mat, fjöldinn hefur tvöfaldast. Ég sé enga metnað hjá þessari ríkisstjórn í því að breyta þessu. Þetta er ekki stór kostnaðarliður í öllum þeim Covid-málum sem eru í gangi og öðrum málum og við getum algjörlega séð til þess hér á þinginu að finna fjármuni til að hjálpa þessu fólki.
Virðulegi forseti. Ef við horfum bara á bætur almannatrygginga vegna ellilífeyris erum við að verja í ár u.þ.b., og ég hygg að það sé rúmlega, 10% af öllum tekjum ríkissjóðs einmitt í þann málaflokk. Svo skulum við tala um þá sem eru örorkumegin í almannatryggingakerfinu og við slögum hátt í sömu fjárhæð. Það er ekki hægt að segja að þetta séu lágar fjárhæðir í neinu samhengi. Við getum verið stolt af því ótrúlega sterka velferðarneti og þéttriðna sem við höfum byggt upp á Íslandi. Það sem ég er einfaldlega að benda á er að til þess að geta risið undir þessu verða að verða til í samfélaginu einhver verðmæti. Pólitík okkar gengur einmitt út á það að trúa á frelsið, lágmarksríkisafskipti, lægri skatta, hvetjandi umhverfi, vera bjartsýn þannig að fólk sjái tilgang í því að láta til sín taka og hrinda góðum hugmyndum í framkvæmd. Það mun á endanum skapa ríkissjóði tekjur til að gera betur við þessa hópa. Mér er ekki ljóst annað [[Forseti hringir.]]en að hv. þingmaður vilji einfaldlega auka ríkisútgjöldin í þennan hóp og ég bendi bara þá á að við erum með 40% halla af tekjum á ríkissjóði á þessu ári.
Herra forseti. Ég sagði áðan í andsvari við hæstv. fjármálaráðherra að fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar væri ekki til þess fallin að blása þeim þúsundum Íslendinga sem eru atvinnulausir von í brjóst. Ég stend við það. Það er að mínum dómi ekki verið að nota ríkisfjármálin til að fjölga störfum í gegnum einkaframtakið eins og æskilegt er undir þessum kringumstæðum. Svo mikið atvinnuleysi, sem verður í lok tímabilsins um 4,5 eða 4,7%, er allt of hátt og er nú um stundir mjög hátt og reynist þjóðinni mjög dýrt og kostnaðarsamt svo ekki sé talað um andlega þáttinn. Ég vil reyndar benda á það, herra forseti, að það virðist vera sem atvinnuleysistölur í fjármálaáætlun nú séu tölur um skráð atvinnuleysi en ekki mælt atvinnuleysi eins og Hagstofan birtir sínar tölur, t.d. í töflu á bls. 162 hér í áætluninni er atvinnuleysi sagt vera 9,2% á þessu ári og 4,7 í lok tímabilsins, en í Hagstofuspánni eru þeir með 7,8% atvinnuleysi fyrir 2021, svo að því sé haldið til haga. Ég nefndi það líka í andsvari áðan að ríkisstjórnin hefur ekki verið að setja þá fjármuni í úrræði sem hefðu verið æskilegir til að draga úr atvinnuleysinu og reyna að búa til störf í gegnum einkaframtakið. Ég nefndi Bandaríkin áðan, þar er búið að setja 1,8 millj. kr. á hvert mannsbarn í Bandaríkjunum í aðgerðir sem m.a. lúta að því að fjölga störfum. En hér er búið að setja að mér telst til 540.000 kr. á hvern Íslending og það er því verið að skera við nögl. Það verður bara að segjast eins og er. Herra forseti. Hversu mikinn tíma hef ég? Tíminn hefur eitthvað skolast til, er rétt að það séu sjö mínútur eftir? Er það ekki frekar lítið? Ef herra forseti skoðar það fyrir mig. Þessi áætlun tekur ekkert á því hvað tekur við þegar aðgerðapakkar ríkisstjórnarinnar renna út núna í maí og fólk fer þá væntanlega á atvinnuleysisskrá. Hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt það í umræðunni að staðan sé að batna mjög hratt en ég verð að segja það, herra forseti, að það er ekki ríkisstjórninni að þakka vegna þess að það er einkum einkaneyslan og íbúðafjárfestingin sem gerir það að verkum að staðan er betri núna en menn gerðu ráð fyrir og það er líka rétt að halda því til haga. Kjarni málsins er sá að hér höfum við ríkisstjórn sem er að fara inn í kosningar með þúsundir Íslendinga atvinnulausar og fjármálaáætlun sem í raun og veru gerir ekkert til að vinna gegn því. Og þetta er að sjálfsögðu mjög athyglisvert í aðdraganda kosninga. En ég segi að þessi áætlun er metnaðarlaus og hún er kjarklaus vegna þess að það er ekki verið að stíga þau skref sem þarf að gera nægilega til að nota ríkisfjármálin til að vinna á þessum alvarlega vanda. Það er miklu frekar að þetta snúist um að sníða áætlunina að skuldahlutfalli árið 2026, að það verði undir 60% og annað til, sníða hana í áttina að þessari niðurstöðu þrátt fyrir að hér sé metatvinnuleysi og stærsta atvinnugrein þjóðarinnar í gjörgæslu. Svo má líka segja að í áætluninni séu gefin vilyrði fyrir ýmsum fjárfestingum sem síðan er engin innstæða fyrir. Það er t.d. þjóðarleikvangurinn sem við þekkjum, það er ekki ein einasta króna í hann í þessari áætlun. Þannig er að finna innihaldslausar yfirlýsingar í þessu. Ríkisstjórnin talar um að hún hafi eytt svo miklu í aðgerðir vegna faraldursins en hins vegar tala tölurnar öðru máli. Það er verið að setja of litla fjármuni í það að vinna gegn þessu alvarlega atvinnuleysi. Ríkisstjórnin hamrar einmitt stöðugt á því að það sé aukning í nýsköpun, allt að 70%, en hún er bara ekki að skila því sem hún á að skila og við höfum ekki séð neinar áætlanir um það hvaða árangri hún hefur skilað. Og það er óraunhæft, herra forseti, ég kom inn á það áðan, að gera ráð fyrir því að hingað komi 2 milljónir ferðamanna árið 2022 og 2023, á næstu tveimur árum. Þó að maður vilji að sjálfsögðu vera bjartsýnn verða menn að vera raunsæir í þessum efnum. Staðan í faraldrinum í kringum okkur er með þeim hætti og svo eru þær fréttir sem bárust í dag alls ekki góðar hvað þetta varðar. Ég nefndi það áðan að atvinnuleysið er allt of hátt í lok tímabilsins og síðan er rætt hér um að ráðast í afkomubætandi ráðstafanir, eins og það er nefnt í áætluninni. En ekki er gerð grein fyrir því með hvaða hætti það er gert og það er augljóst að ríkisstjórnin vill náttúrlega ekki sýna á spilin í þeim efnum í aðdraganda kosninganna. Þá verður væntanlega að fara í niðurskurð upp á einhverja tugi eða yfir 100 milljarða kr. til að ná þessu margumtalaða skuldahlutfalli sem ríkisstjórnin vill ríghalda í. Gleymum því ekki að við erum með eitt lægsta skuldahlutfall af vestrænum löndum og það á að gefa okkur svigrúm til þess að reyna af fremsta megni að draga úr þessu alvarlega atvinnuleysi. Eins og ég nefndi áðan er ráðherrann nokkuð ánægður með það að samdráttur hafi verið upp á 6,6% af landsframleiðslu á síðasta ári. En það eru heimilin sem hafa verið að skuldsetja sig og eyða sínum sparnaði og það er íbúðafjárfestingin, eins og ég nefndi, sem hefur gert það að verkum að ekki fór eins illa og menn héldu og gerðu ráð fyrir. Ég verð að koma aðeins inn á það sem mér finnst skipta verulegu máli í þessu en það er vaxtaumhverfið. Fjármálaáætlunin endurspeglar það að hér sé áfram lágt vaxtaumhverfi og það held ég að sé bara ekki raunhæft, herra forseti. Það er áhyggjuefni hvers vegna við getum ekki fjármagnað okkur meira innan lands í þessum efnum því að það er betra að skulda í eigin mynt heldur en að taka inn gengisáhættuna. Síðan er það sem snýr að árangurstengingunni, hagkvæmni og skilvirkni, sem er mjög mikilvægt. Það er athyglisverður kafli hér í áætluninni, sem ég vil fagna, á bls. 138 þar sem rætt er um starfsemi hins opinbera, að hún hafi árangur að leiðarljósi. Þetta er ákaflega mikilvægur kafli sem ég hvet þingmenn til að lesa vegna þess að auðvitað er þetta það sem á að skipta mestu máli, að við getum mælt hver árangurinn er með gagnsæjum hætti í umsvifum ríkissjóðs og að við séum að nýta þessa peninga sem allra best. Þetta er umræða sem er svo sannarlega mikilvæg og nauðsynlegt að taka. Ég sé að tíminn líður hratt og ég held að það sé eitthvað dularfullt með þessa klukku, herra forseti, hvernig hún er stillt en látum það liggja milli hluta. Í þessari áætlun er rakið hver rekstrarhalli er og annað slíkt sem ég ætla ekki að endurtaka hér, en það er eitt sem þarf að liggja nokkuð ljóst fyrir og það er með hvaða hætti ríkisstjórnin ætlar að bregðast við ef þessi veirufaraldur dregst á langinn. Það er lagt upp með að dregið verði hratt úr þessum sértæku stuðningsaðgerðum á árinu 2027 samhliða því að fyrirtækin geti staðið á eigin fótum. Og svo höfum við bólusetningaráætlun ríkisstjórnarinnar sem verður áfram undir hælnum á Evrópusambandinu með tilheyrandi töfum. Allt getur þetta haft áhrif sem þarf að liggja fyrir í þessari áætlun. Síðan komum við einnig að verðbólguhorfunum sem hafa versnað frá síðustu þjóðhagsspá og er búist við að einkaneysla muni aukast um 2,3% í ár en síðan meira á næsta ári. Þá er spáð kröftugum vexti opinberra fjárfestinga í ár. Að sjálfsögðu vonum við að þetta allt saman rætist. Ég hefði viljað fá meiri og ítarlegri umræðu, og vonandi getum við gert það innan fjárlaganefndar, um þessa árangursmiðuðu fjárlagagerð sem er svo mikilvæg, sem sagt hvaða árangri fyrri fjárveitingar hafa skilað. Liggur það t.d. fyrir hvaða árangri aðgerðapakkar ríkisstjórnarinnar hafa skilað? Nei, ég get ekki séð að við höfum fengið nægilega árangursmælingu hvað það varðar og almenningur á að sjálfsögðu [[Forseti hringir.]]að geta treyst því að almannafé sé nýtt með skynsamlegum hætti. En ég kem að sjálfsögðu inn í umræðuna í síðari umræðu. Ég verð að segja það að [[Forseti hringir.]]þessi áætlun veldur mér vonbrigðum, herra forseti, og ég mun að sjálfsögðu fara nánar yfir það í síðari umræðu.
Forseti vill benda hv. þingmanni á að það er ekkert dularfullt við klukkuna, ræðutíminn er 10 mínútur hjá hv. þingmanni eins og öllum öðrum.
Herra forseti. Stjórnarflokkarnir hafa samþykkt sameiginlega stefnu sína á öllum málasviðum nú þegar. Það gerðu þau í desember. Þessi áætlun uppfærir aðeins tölur miðað við hagspá Hagstofunnar. Helstu fréttirnar eru þær að það er ekkert að frétta. Þetta er komið. Nú er bara beðið eftir kosningum. Í greinargerð með fjármálaáætluninni stendur, með leyfi forseta: „Verði slegið af stuðningi of snemma er hætt við að efnahagslífið nái ekki nægilegri fótfestu og við taki lengri og dýpri efnahagslægð. Sé hagkerfinu á hinn bóginn veittur stuðningur í of langan tíma er hætt við ofhitnun með tilheyrandi verðbólguskoti og vaxtahækkunum.“ Ég vil taka undir þessi orð en um leið draga í efa að ríkisstjórnin hafi fundið hinn gullna meðalveg hvað þetta varðar. Það kom mér á óvart að framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar fyrir næsta kjörtímabil væri þegar komin fram og samþykkt með fjármálaáætlun 2021–2025. Ég bjóst við að í fjármálaáætlun þeirri sem við ræðum hér gripi ríkisstjórnin tækifærið til að segja frá því hvernig þau vildu nýta betri afkomu en búist var við til að bæta heilbrigðiskerfið og mæta fólki og þeim landsvæðum sem verst verða úti í heimsfaraldrinum með sértækum aðgerðum, hvernig þau vildu vinna gegn vaxandi ójöfnuði og styðja hópana sem samkvæmt nýlegri könnun BSRB og ASÍ líða efnislegan skort. En svo er ekki. Framtíðarsýnin er sú að afkomubatinn verði nýttur til að ná fyrr niður skuldastöðunni, skuldastöðu sem er þó lág fyrir í öllum alþjóðlegum samanburði. Markmiðið um að stöðva hækkun skuldahlutfallsins fyrir árslok 2025 er það sem stjórnarflokkarnir hafa komið sér saman um, já og líka að bæta 1 milljarði kr. á ári í loftslagsmál. Meira var það nú ekki. Kostnaðurinn af Covid-kreppunni verður minni til langs tíma ef ríkið stígur inn með miklu myndarlegri hætti en áætlað er með fjölbreyttum vinnumarkaðsaðgerðum og fjárfestingum. Nýta ætti slakann í hagkerfinu og vinna gegn atvinnuleysinu, renna fleiri stoðum undir atvinnulífið og verja velferðina og mæta tekjufalli fólks meðan það er á milli starfa. Ríkisstjórnin vill frekar festa sig í ákveðinni skuldatölu undir lok tímabilsins og tekur áhættuna á því um leið að efnahagslífið nái ekki nægilegri fótfestu og við taki lengri og dýpri efnahagslægð. Það þarf að taka utan um atvinnuleitendur og fjölskyldur þeirra með sanngjarnari hækkun bóta, lengra bótatímabili og kraftmiklum vinnumarkaðsúrræðum. Hæstv. fjármálaráðherra segir að staða heimila sé nokkuð góð en þá er hann ekki að horfa sérstaklega til þeirra rúmlega 20.000 einstaklinga sem eru án atvinnu. Við munum ekki ná að vinna á halla ríkissjóðs nema við ráðumst gegn rót vandans. Rót vandans er auðvitað Covid-veiran og við vorum svo sannarlega minnt á það í dag að þetta er ekki búið. Það skiptir miklu máli að við tökum fast utan um þær aðstæður sem nú eru uppi, ekki bara vegna þess að það er mikilvægt fyrir heilsu fólks heldur er það líka mikilvægt fyrir efnahag landsins. Það þarf að skapa störf, fjárfesta í innviðum og uppbyggingu og vinna markvisst gegn ójöfnuði. Samkvæmt hagspá Hagstofunnar verða um 10.000 manns atvinnulausir eftir fimm ár sem er langt umfram meðaltal síðustu áratuga. Þetta er einmitt nefnt í fjármálaáætluninni þó að ekki sé talað um nýjar aðgerðir eða fleiri fjárfestingarverkefni eða nokkuð annað til að mæta vandanum. Það er hins vegar fjallað um kerfislægan vanda, sem kallaður er svo í textanum, undirliggjandi vanda sem felist í verulegri hækkun launastigs umfram framleiðsluaukningu og geti leitt af sér meira langtímaatvinnuleysi en við höfum áður átt að venjast. Fjárfestingum í menntun, innviðum, rannsóknum og þróun er ætlað að styðja við framleiðniaukningu en með henni geti hagkerfið staðið undir hærri launasetningu en annars, eins og það er orðað í áætluninni. Þetta er allt satt og rétt, en hvernig bregst ríkisstjórnin við? Fjárframlög til nýsköpunar voru aukin í ár og hækka lítillega samkvæmt áætluninni á næsta ári en strax tveimur árum seinna hafa framlögin lækkað um 26% og lækka um 34% á fimm árum. Kallað er eftir auknu fjármagni til nýsköpunar og það tekur fleiri ár en tvö að uppfylla þær kröfur og þær þarfir. Lausnin á framleiðnivandanum er að renna fleiri stoðum undir atvinnulífið sem eru til þess fallnar að auka framleiðni. Lausnin er ekki sú að kalla eftir og greiða fyrir óheftum vexti í atvinnugreinum sem skila lítilli framleiðniaukningu og standa ekki undir góðum kjörum í landinu. Hæstv. ríkisstjórn hefur fundið lausnina og kynnir hana í fjármálaáætluninni. Hún er hvorki fleiri vel launuð störf né færri láglaunastörf heldur þessi sem segir í áætluninni, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að aðilar vinnumarkaðarins sammælist um nýtt og skilvirkara kjarasamningslíkan sem getur stuðlað að jafnvægi á vinnumarkaði og aukið með því stöðugleika öllum til hagsbóta.“ Þetta rósamál hagfræðinnar skil ég í þessu samhengi á þann veg að finna þurfi leiðir til að koma í veg fyrir launahækkanir lágra launa, svo sem víða eru í þjónustustörfum sem unnin eru af konum, ungu fólki og innflytjendum. Herra forseti. Fjölbreyttar og arðbærar fjárfestingar eru undirstaða aukinnar verðmætasköpunar og aukin innviðafjárfesting mun gegna stóru hlutverki í að koma okkur upp úr atvinnukreppunni. Fjárfesting í innviðum hefur verið of lítil á síðustu árum og það mun bitna á okkur öllum til lengri tíma ef ekki verður bætt úr. Í nýrri skýrslu Samtaka iðnaðarins kemur fram að fyrirhuguð aukning í opinberri fjárfestingu mun lítið bíta á þeirri uppsöfnuðu viðhaldsþörf sem skapaðist í kjölfar síðustu niðursveiflu. Til þess að ástand innviða geti talist gott verður að setja enn meiri kraft í opinbera fjárfestingu í innviðum og þörf er á 420 milljarða kr. fjárfestingu til að koma þeim í viðunandi horf, líkt og segir í skýrslunni. Við náum ekki að halda við eðlilegri viðhaldsþörf gangi fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar eftir. Þannig erum við í raun að horfa fram á samdrátt í opinberri fjárfestingu þrátt fyrir mjög umfangsmiklar fjárfestingar Reykjavíkurborgar. Ef fram heldur sem horfir komumst við of seint af stað. Sveitarfélög víða um land sem treyst hafa á ferðaþjónustuna búa við kröpp kjör. Þar er mjög takmarkað svigrúm til fjárfestinga og það mun bitna á þessum viðkvæmu svæðum núna strax og einnig til lengri tíma. Ríkisstjórnin hefur ekki beint sérstökum stuðningi til þessara sveitarfélaga til að mæta tekjufalli þeirra og ákalli um aukna félagsþjónustu og það gerir þeim mun erfiðara að ráðast í umfangsmiklar fjárfestingar. Síðasta haust þegar fjármálaáætlun var lögð fram lá fyrir að það stefndi í samdrátt í fjárfestingu hjá sveitarfélögunum og boðaðar framkvæmdir Vegagerðarinnar minnka um 7 milljarða milli ára. Á útboðsþingi Samtaka iðnaðarins 2021 kom fram að framkvæmdir urðu færri en gert var ráð fyrir. Í þessari kreppu þurfum við að dreifa fjármagninu á rétta staði. Fjármunirnir verða að leita í þá uppbyggingu sem skiptir máli og er arðbær til lengri tíma. Fjármunir verða að komast til þess fólks sem lendir í áfallinu núna og í innviðafjárfestingar sem styðja við atvinnulífið. Við vitum að þær fjárfestingar gagnast flestar körlum á framkvæmdatíma. Um 85% þeirra starfa sem skapast við framkvæmd fjárfestingarátaks ríkisstjórnarinnar eru karlastörf. Þess vegna er nauðsynlegt að mati okkar í Samfylkingunni að ráðast einnig í fjárfestingar í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu og velferðarkerfinu þar sem eru hefðbundin kvennastörf og mikil mannekla. Við eigum að fjölga hjúkrunarfræðingum, sjúkraliðum og fólki í umönnunarstörfum með öllum ráðum. Þetta er framlínufólkið okkar og er undir miklu álagi nú um stundir og atvinnuleysi er mikið meðal kvenna. Þar er mikill og verðmætur kraftur ónýttur og samfélaginu öllu til heilla að nýta hann. Frítekjumark vegna launatekna öryrkja - herra forseti, nú er ég að ruglast á blöðum og ég má engan tíma missa. Nýleg rannsókn sem gerð var í sjö aðildarríkjum OECD sýnir að fjárfestingar í umönnun og velferð, svo sem öldrunarþjónustu, heilbrigðiskerfi og leikskólum, séu ekki síður árangursríkar og jafnvel vænlegri til árangurs en fjárfesting í starfsgreinum þar sem meiri hluti starfsmanna eru karlar, svo sem í opinberum framkvæmdum eða í byggingariðnaði. Forseti. Í þessari fjármálaáætlun gilda samþykktir um málasvið sem við töluðum um hérna í desember. [[Forseti hringir.]]Þar skortir sannarlega á að mæta fólki sem þarf að treysta á ellilífeyri og örorkulífeyri og það er ekkert gert til að bæta kjör þessa fólks. En forseti, ég hélt ég hefði 15 mínútur og hef svo margt að segja en er ánægð með að þegar fjármálaáætlun kemur hér til síðari umræðu þá get ég talað endalaust.
Virðulegi forseti. Þetta er ósköp skrýtið ástand og við erum ítrekað minnt á að það er ekki búið. Þegar maður veltir því fyrir sér að ekki eru nema rétt ríflega 90 dagar frá því að við samþykktum síðustu fjármálaáætlun hefur svo sem eitt og annað gerst. Fyrst og fremst er það kannski þessi góða staða ríkissjóðs, sem var í upphafi þegar faraldurinn skall á, sem hefur skipt okkur gríðarlega miklu máli í því að takast á við þann vanda sem við blasir. Áhrif þessa faraldurs og hversu lengi hann stendur er okkar helsta efnahagslega óvissa í dag. Sem betur fer voru ýmsar hagstærðir ekki jafn dökkar og gert var ráð fyrir þegar við samþykktum síðustu áætlun, þann 17. desember. Það er mikilvægt að horfa til heildarhagsmuna. Um leið og við þurfum að lækka skuldastöðu ríkisins þarf að standa vörð um innviði og tryggja lífskjör allra íbúa, halda áfram að byggja upp okkar helstu innviði og þróa þá í takt við tímann. Við þurfum að hafa alla anga úti til að styðja við aukna atvinnu, bæði með framlengingu á þeim aðgerðum sem nú þegar hafa sýnt sig að virka og vera opin fyrir nýjum leiðum. Þær gríðarmiklu framkvæmdir sem fyrirhugaðar eru eru auðvitað atvinnuskapandi en útgjöld vegna fjárfestinga jukust um tæp 6% á síðasta ári og í raun mun meira ef leiðrétt er fyrir Vestmannaeyjaferjunni, er í kringum 12% aukning á milli ára, um 66 milljarðar. Sú ákvörðun að ráðast í jafn stórt fjárfestingar- og uppbyggingarátak á árunum 2020–2023, til að vinna gegn samdrætti í hagkerfinu, skipti miklu máli þegar við samþykktum síðustu áætlun og gerir áfram. Gert er ráð fyrir áframhaldandi vexti fjárfestinga á þessu ári og að fjárfestingarstig hins opinbera haldist áfram hátt á næstu árum. Tilgangurinn er auðvitað að vinna gegn samdrætti í efnahagslífinu í þessari miklu efnahagslægð sem við þekkjum sem afleiðingu kórónuveirufaraldursins um leið og við leggjum grundvöll að auknum hagvexti eftir faraldurinn með margs konar verkefnum sem auka framleiðni. Við þekkjum þetta. Ég nefni aukinn stuðning, eins og hér hefur verið rakið, við nýsköpun og rannsóknir, stafræna þróun, viðhald. Við erum að endurbæta fasteignir og við erum að vinna verkefni tengd orkuskiptum og grænum lausnum. Virðulegi forseti. Ég held að við séum öll sammála um að atvinnuleysið sé ein versta afleiðing þeirrar kreppu sem við þurfum að glíma við. Þess vegna er afar mikilvægt að styrkja og styðja við fólk og fyrirtæki og að við gerum okkar allra besta til að verðmæt störf og þekking tapist ekki, og það á að sjálfsögðu við um öll kyn, og alls staðar verðum við að hafa alla anga úti. Það er ýmislegt sem við þurfum að huga að þegar við glímum við svona mikið atvinnuleysi og eitt af því sem mun nýtast okkur er að vinna með velsældarmælikvarðana og markmiðin því að hagur almennings er það sem við þurfum að tryggja til að ná okkur út úr þessu ástandi. Ríkisstjórnin lagði sex velsældaráherslur til grundvallar við gerð síðustu fjármálaáætlunar og fjárlaga. Saman endurspegla þessar áherslur stefnu ríkisstjórnarinnar og horfa til framtíðar á mikilvægum sviðum. Þessar sex áherslur hefur ríkisstjórnin sett í forgrunn og þær varða andlegt heilbrigði, öryggi í húsnæðismálum, virkni í námi og starfi, kolefnishlutlausa framtíð, grósku í nýsköpun og betri samskipti við almenning. Það er unnið að því á alþjóðavísu að þróa svona mælikvarða og það er skref í átt að sameiginlegum skilningi á því hvaða þættir gera líf fólks betra. Virðulegi forseti. Þetta er gott mælitæki til að nýta þegar kemur að forgangsröðun fjármuna. Í þessari fjármálaáætlun er lögð áhersla á geðheilbrigðismál, lækkun greiðsluþátttöku sjúklinga og á árunum 2018–2021 hækkuðu bein fjárframlög til geðheilbrigðismála um ríflega milljarð. Þeir fjármunir fóru til heilsugæslunnar, Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri. Framlög til geðheilbrigðisþjónustu hækka árlega um 100 milljónir á ári út áætlunartímann í samræmi við geðheilbrigðisstefnuna og hefur fjárheimildin þá hækkað um 400 milljónir í lok tímabilsins. Frá því að þessi ríkisstjórn tók við hafa því árleg framlög til geðheilbrigðisþjónustu verið aukin ár frá ári og verður hækkunin rúmir 1,5 milljarðar. Sama má segja um greiðsluþátttöku sjúklinga, hún lækkar um 800 milljónir á ári til ársins 2025 og hefur greiðsluþátttakan þá lækkað um ríflega 4 milljarða í heild frá og með árinu 2020. Þetta skiptir allt máli og ekki síst fyrir fólk sem nú er atvinnulaust og hefur minna á milli handanna, að þessi þátttaka í heilbrigðisþjónustu lækki. Við eigum auðvitað að stefna áfram sama veg. Með þessu erum við að ná svipaðri stöðu og er á Norðurlöndunum og að því höfum við lengi stefnt og það er vel. Af því að ég talaði um fjárfestingu áðan þá er, eins og við þekkjum, hafin framkvæmd við uppsteypu á meðferðarkjarnanum við Hringbraut og áætlað er að henni ljúki 2023. Þá tekur við ýmis vinna sem tengist húsinu. Hönnun rannsóknarhúss er líka á lokastigi og útboð á jarðvinnu er í undirbúningi. Einnig á að fara í alútboð á bílastæði og tæknihúsi. Það er margt fram undan þegar kemur að því að hlúa betur að umgjörð okkar í heilbrigðismálum. Virðulegi forseti. Fólk hefur sagt að það sé mikilvægt, og ég tek undir það, að við vöxum út úr þessari kreppu og helst með grænar áherslur. Ég verð því að lýsa ánægju minni með aukninguna í loftslagsmálin frá því að þessi ríkisstjórn tók við enda eitt stærsta málið sem við þurfum að takast á við og snertir okkur öll á alla vegu sem og næstu kynslóðir. Framlögin verða aukin um milljarð á þessu ári, samkvæmt áætlunum ríkisstjórnarinnar, og aðgerðirnar eru hertar og þær eru sérstaklega á fjórum sviðum. Það eru náttúrumiðaðar lausnir í loftslagsmálum. Þar er m.a. unnið að landgræðslu og skógrækt, vernd og endurheimt votlendis í samstarfi við bændur og aðra landeigendur. Síðan er það í landbúnaðinum sjálfum, því verður hraðað, þar sem verið er að vinna enn frekar að loftslagsvænni landbúnaði í því skyni að fjölga verulega bændum sem taka þátt í slíkum verkefnum. Svo er það aukinn stuðningur við orkuskipti í samgöngum á landi, hafi og í lofti - öllu þessu á að hraða og lögð verður sérstök áhersla á orkuskipti á sviði ferðaþjónustu og þungaflutninga sem ég held að skipti gríðarlega miklu máli. Verið er að styðja við innlenda framleiðslu á endurnýjanlegu eldsneyti til að mæta m.a. þessum þörfum. Við leggjum líka áherslu á eflingu umhverfisvænni almenningssamgangna og ég held að það sé eitt af því sem við þurfum að horfa verulega í, ekki síst þegar við fjöllum um borgarlínu, að við ætlum að efla vistvænar almenningssamgöngur, vera með vagnana umhverfisvænni og bæta almennt innviðina fyrir þennan ferðamáta og annan með uppsetningu hleðslustöðva. Þessar aðgerðir stuðla að uppfyllingu markmiða okkar og eins og rætt hefur verið um höfum við sett okkur það markmið að stefna að 55% samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda fram til ársins 2030 og að við náum kolefnishlutleysi 2040. Allt þetta skiptir mjög miklu máli þegar við horfum til framtíðar því að þessi mál koma til með að hafa áhrif á allt okkar samfélag og í raun gerist lítið ef þessi mál verða ekki í lagi. Virðulegi forseti. Það hafa verið taldar upp mjög margar aðgerðir sem farið hefur verið í og óþarfi að endurtaka það. Ýmsar aðgerðir hafa reynst vel, styrkir og stuðningur og annað því um líkt, en það er alltaf þannig að við þurfum að gera betur við að gera gott samfélag betra. Einhvern veginn lýkur því verkefni aldrei. Þess vegna held ég að við þurfum að vera vel vakandi næstu árin, líklega bara strax í haust. Eins og ég sagði er staðan einhvern veginn þannig að við vitum varla hvað gerist á morgun. Ég held að við höfum ekki endilega átt von á því að vera í þeim sporum sem við erum í í dag, að vera komin aftur á bak. Við glímum væntanlega við það verkefni út þetta árið og mun lengur en við héldum kannski í upphafi. En ég tel að þessi fjármálaáætlun styðji vel við það sem ríkisstjórnin hefur lagt af stað með og sýnt er að aðgerðir hafa skilað árangri.
Herra forseti. Í fyrra og fram eftir ári kölluðu Samtök atvinnulífsins eftir því að kjarasamningar yrðu endurskoðaðir og verkalýðsfélögin myndu slá af kröfum sínum um að samningar héldu. En sem betur fer héldu samningarnir, hún skipti miklu máli þessi hækkun lægstu launa. En mantran var svolítið sú að nú væri bara svo lítil framleiðni í hagkerfinu, og það var reyndar byrjað áður en heimsfaraldur skall á og varð áberandi, að ekki væri hægt að standa undir þessum háu lágmarkstekjutryggingum eins og lífskjarasamningarnir gera ráð fyrir. Sami tónn er sleginn í texta og greinargerð og kynningum með þessari fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Ég vil bara spyrja hv. þingmann hvort hún geti tekið undir að það sé kannski einn helsti vandinn, sem kallaður er bæði í kynningum og í textanum kerfislægur vandi, að lágmarkslaun á Íslandi séu of há og ef stöðugleiki eigi að haldast sé mikilvægt að láglaunafólk átti sig á því þegar það situr við kjarasamningsborðið. Ef þau gera það ekki þá geti þau búist við að fá ekki vinnu til lengri tíma. Hvað vill hv. þingmaður segja um þennan tón sem sleginn er af ríkisstjórn sem hv. þingmaður styður?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að við séum systur í þessum skilningi þegar kemur að því að láglaunafólkið á ekki að axla þær byrðar sem falla til og ójöfnuður á ekki að aukast í kjölfar þessarar kreppu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við gætum þess og stöndum öll saman í því. Ég tel að tónninn sé ekki eins og hv. þingmaður kýs að túlka hann og mér fannst fjármálaráðherra svara því mjög hreinskilnislega þegar hann svaraði hv. þingmanni um það hvort láglaunafólkið ætti að axla þessar byrðar. Það er alla vega skýrt í mínum huga að svo er ekki. Ég hef aldrei staðið fyrir því og geri það ekki. Ég varð mjög hissa þegar Samtök atvinnulífsins báru þetta fram, svo ég taki undir það sem hv. þingmaður sagði varðandi lífskjarasamningana, því að ég tel að þeir hafi verið tímamótasamningar í sjálfu sér og að sjálfsögðu eiga þeir að halda. Ég tel ekki að sú fjármálaáætlun sem hér er undir sé til þess fallin og að þar sé gert ráð fyrir því að lægst launaða fólkið eigi að bera einhverjar sérstakar byrðar umfram einhverja aðra og líklega frekar minni en hitt. Það hefur alltaf verið stefið í þessari ríkisstjórn og það hafa aðgerðir að mínu mati sýnt sem hér hafa verið settar fram og orðnar eru að veruleika. Og ég held að hv. þingmaður hljóti að geta tekið undir það að mjög margar aðgerðir hafa einmitt komið þeim lægst launuðu til góða. En við þurfum að sjálfsögðu að gera betur og ég hef alltaf sagt það.
Herra forseti. Þetta er bara gott að heyra. Ef hv. þingmaður les nú vel bls. 23 í fjármálaáætluninni mun hún átta sig á því um hvað ég er að tala. Það skiptir máli hverjar aðgerðir ríkisstjórnarinnar eru til þess að ýta undir vöxt, nýsköpun og þróun þeirra greina sem geta staðið undir háum launum. Það er nauðsynlegt að renna fleiri stoðum undir atvinnulífið og auðvitað skiptir ferðaþjónustan miklu máli. Hingað til a.m.k. hafa störf í ferðaþjónustunni ekki aukið mikið á framleiðnina, hvort sem það er hér á landi eða í öðrum löndum. Við erum að tala um mannaflsfreka grein sem borgar lág laun. Í þessu samhengi hljótum við að þurfa að horfa á aðgerðir ríkisstjórnarinnar, hvernig ýtt er undir greinar og hvernig greitt er fyrir þeirri góðu þróun sem ætti að vera sú að auka verðmætasköpun í landinu og skapa fleiri vel launuð störf, en að láglaunafólkið eigi ekki bara að taka á sig skellinn. Mig langar í lokin, frú forseti, að spyrja hv. þingmann hvort hún geri ekki athugasemd við það þegar hæstv. fjármálaráðherra talar hér um hallann hjá Landspítalanum. Hann segir bara: Hallinn er fyrir bí, það þarf hvergi að koma fram. Er það svo að það sé ekki þingið sem er fjárveitingavaldið eða getur hæstv. fjármálaráðherra tekið sér það vald að skera niður halla hér og þar í kerfinu?
Herra forseti. Ég tek undir það að þær aðgerðir sem við þurfum að viðhafa, höfum viðhaft og höfum lagt gríðarlega fjármuni í þurfa að ýta undir vöxt þeirra greina sem geta skilað hærri launum, búa til fleiri stoðir eins og við höfum sagt. Í litlu samfélagi eins og okkar eru körfurnar oft of fáar, skellurinn verður dálítið stærri eins og við upplifum núna í tengslum við ferðaþjónustuna. Ég tek undir það að það er áhyggjuefni hversu lág laun eru greidd í ferðaþjónustunni. Það er eitthvað sem er ekki bara samfélagslegt hér, þetta er bara almennt í ferðaþjónustu víða um heim. Þessi mannaflsfreka grein, eins og hv. þingmaður sagði réttilega, borgar allt of lág laun. Ég veit ekki hvað skal segja en það er oft ungt fólk sem sækir í þessi störf, fólk sem er jafnvel að vinna með skóla og annað slíkt, þarna er oft vaktavinna og ýmislegt fleira, þetta er fólk af erlendum uppruna. Mér þykir þetta mikið áhyggjuefni og ég hef svo sem rætt það áður að þetta er mein sem þarf að laga. Ég veit ekki hvernig við gerum það öðruvísi en að gera góða samninga, þ.e. þeir sem eru að semja. Varðandi hallann á Landspítala þá er hárrétt að það er Alþingi sem ákveður hvernig við förum með hann. Það tel ég að við í fjárlaganefnd eigum að taka til skoðunar þegar við fáum þetta plagg til okkar, hvernig við viljum fara með þá tölu. Eins og hér var sagt er ekki búið að ákveða þetta en það þarf að gera ráð fyrir þessu að mínu mati, þ.e. það er búið að ákveða þetta en ekki komin niðurstaða.
Forseti. Fyrir ári hófst þessi faraldur og mótvægisaðgerðir ríkisstjórnarinnar fólust í því að fjármálaáætlun var seinkað. Það var svo mikil óvissa að ekki var hægt að setja stefnu til að komast út úr þeirri óvissu. Ég tel það vera hlutverk stjórnvalda að setja stefnu til þess að eyða óvissu en það var ekki gert. Fjármálaáætlun var seinkað. Hún var lögð fram síðastliðið haust, fjármálaáætlun 2021–2025, og var afgreidd fyrir jól. Undirliggjandi í þeirri fjármálaáætlun var hagspá frá október 2020. Sú hagspá gerði ráð fyrir ákveðnu atvinnuleysi og hagvexti og verðbólgu á árinu 2021. Í kjölfarið á því er einmitt samþykkt fjármálaáætlun og fjárlög til þess að koma til móts við þær tölur og, eins og hæstv. ráðherra talaði um áðan, til að gera betur. Núna er fjármálaáætlunin aftur lögð fram, í rauninni með óbreyttri stefnu efnislega á málefnasviðum. Fjárlögin og fjármálaáætlunin sem er í gildi og er verið að vinna eftir skilar verri horfum í þjóðhagsspá, þ.e. minni hagvexti, meira atvinnuleysi og meiri verðbólgu, lægra gengi. Þetta er afleiðing þess hver stefna stjórnvalda er, að hafa greinilega ekki náð að koma til móts við þær efnahagshorfur sem hafa þróast frá október þangað til núna. Af hverju erum við þá með óbreytta stefnu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Sú áætlun sem við samþykktum í desember og erum að fjalla um núna byggir, rétt eins og hv. þingmaður segir, á ákveðnum gögnum. Við höfum stundum gagnrýnt að hafa einhverja eina hagspá en ekki fleiri undir því sem við byggjum ákvarðanir okkar á, við höfum oft rætt það í fjárlaganefnd. Sannarlega er það alltaf verkefni ríkisstjórnar á hverjum tíma að reyna að koma til móts við það plagg sem lagt er fram og samþykkt. Um leið og við hljótum að gleðjast yfir því að hafa skilað betri hagnaði á síðasta ári, eða minni skuldum, þá reynum við að reikna okkur áfram í því. Það er í rauninni það sem við erum að gera í þeim spám sem nú liggja fyrir og birtast á sama tíma og áætlunin. Ég tel að við séum að gera rétt með því að gera þetta svona. Þetta er alltaf ákveðinn eltingaleikur. Ég held að það verði alltaf þannig. Ég skil alla vega hv. þingmann svona en það getur vel verið að ég nái ekki utan um það sem hann er að spyrja mig að. Á hverjum tíma erum við með einhverja spá undir sem við reynum að uppfylla. Hér erum við að framreikna miðað við þær forsendur sem við höfum í dag og ætlum alltaf að gera betur. Ég tel að við séum að gera það, að reyna að vinna úr ástandinu og gera betur en síðast. Eins og hér er nefnt kemur fram í spám að atvinnuleysi verði ákveðið mikið í lok tímabils o.s.frv. og við hljótum alltaf að reyna að gera betur en það.
Virðulegi forseti. Ég er einmitt að reyna að koma því til skila að við viljum að sjálfsögðu reyna að gera betur og ég hef alla trú á því að niðurstaðan í ríkisreikningi verði betri en hún lítur út í fjármálaáætlun. Það er almennt séð sú regla sem hið opinbera á að fara eftir varðandi grunngildi um varfærni, að spá í raun fyrir um verri niðurstöðu en verður síðan og það er allt gott og blessað með það. Gerð var þjóðhagsspá í október og lögð var fram stefna til þess að gera betur en það sem fram kom þar. Afleiðingin er sú að við fáum nýja þjóðhagsspá sem lítur verr út. Ég held að þetta muni samt koma betur út en sú þjóðhagsspá segir til um, en afleiðingin af stefnunni sem við erum að fjalla um núna, af því að hún er óbreytt frá því fyrir jól, er verri þjóðhagsspá en áður en stefnan var lögð fram. Þess vegna skil ég ekki af hverju ekki eru gerðar breytingar, því að stefna stjórnvalda í síðustu fjármálaáætlun var gagnrýnd. Ég gagnrýndi hana fyrir að taka ekki á því atvinnuleysi sem við horfðum fram á þá. Það var ekkert um það í rauninni. Við vitum alveg hvernig aðgerðir stjórnvalda hafa verið hingað til. Reynt hefur verið að grípa í skottið á því ástandi sem er að myndast, að bregðast við jafnóðum, en ekki að setja stefnu fram á við og reyna að ná markmiði hennar. Við fáum ekkert svoleiðis. Við fáum bara eftiráaðgerðir um að redda þessu fram í tímann: Hver er staðan núna? Hún er þessi: Búum þá til aðgerðir núna og vonumst til þess að þær lagi eitthvað fram í tímann. En það er aldrei sagt hvað það á að vera. Raunin er sú, miðað við þá stefnu sem samþykkt var fyrir áramót, að efnahagshorfur samkvæmt þjóðhagsspá eru orðnar verri, ekki betri. Ef við ætluðum að gera betur hefði þjóðhagsspá átt að vera orðin betri.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það er örugglega margt sem hefur áhrif á þjóðhagsspána, ekki bara aðgerðir stjórnvalda. Ég held t.d. að flestar þjóðir standi frammi fyrir því núna að þetta gengur erfiðlegar en flestir vonuðu og töldu hér fyrir jólin, þó að það sé ekki lengri tími en þetta, alveg eins og ég held að það hafi verið komið dálítið bjartsýniskast í Íslendinga, sem fá núna bakslag. Þannig að ég tel að það sé margt sem hafi þarna áhrif. Við búumst t.d. enn við ríflega 700.000 ferðamönnum sem þó er enn miðað við seinni partinn á þessu ári, ekki er gert ráð fyrir þeim fyrr. Kannski verður það ekki veruleiki og okkur líður örugglega mörgum þannig núna eftir tíðindi dagsins að það sé alla vega einhver skrekkur í okkur hvað það varðar. Það hefur að sjálfsögðu áhrif á það sem við erum að fjalla um núna, varðandi fyrirsjáanlegt atvinnuleysi og að grípa of seint inn í, það er allt partur af þessu. Ég held að við höfum ekki endilega séð það fyrir okkur í ljósi þess sem ég var að segja, við vonuðumst til þess að á þessum tíma værum við aðeins farin að lyftast upp, að það væri farið að opnast, og þess vegna áttum við von á minna atvinnuleysi. Allt er þetta partur af því sem hefur svo áhrif á hvernig þjóðhagsspá hin nýrri lítur út. Það er að mínu mati ekki vegna þess að við vorum ekki nógu varkár, af því að við höfum auðvitað trúað því að við myndum ná utan um ástandið með bólusetningum og öðru slíku. En það er mjög margt sem hefur áhrif þarna á. Ég tek ekki undir það að við höfum alltaf gripið seint inn með allar aðgerðir. Jú, sannarlega í upphafi faraldursins, eðlilega, vegna þess að þá fengum við í fangið eitthvað sem við héldum að við myndum bara græja á örstuttum tíma. Flestir héldu það. En nú er hann orðinn langur. Við vitum auðvitað ekki enn hvernig faraldurinn mun þróast, hvort við verðum í sömu sporum eða hvort nýir þingmenn verði um næstu áramót að ræða nákvæmlega sömu mál og við.
Frú forseti. Í fjármálaáætlun segir, með leyfi forseta: „Alþingi hefur því nýlokið afgreiðslu á ítarlegri umfjöllun um stefnumörkun opinberra fjármála …“ Nei, bara alls ekki. Ekkert í yfirferð þingsins var ítarleg umfjöllun um stefnumörkun opinberra fjármála. Eins og venjulega þá vantaði kostnaðargreiningu á stefnu stjórnvalda. Það vantaði ábatagreiningu á stefnu stjórnvalda og það vantaði í rauninni stefnu stjórnvalda. Punktur. En eins og forseti veit þá snýst ábatagreining um að stjórnvöld sýni okkur fram á það að stefna þeirra skili okkur fram á veginn og sé ekki tilgangslaus eyðsla á almannafé. Það vantaði líka nákvæmari forgangsröðun verkefna og það vantaði bara alla stefnu stjórnvalda, eins og ég sagði. Engin stefna um hvernig við ættum að vinna okkur út úr efnahagsáhrifum kófsins. Stjórnvöld skiluðu einfaldlega auðu og gera það enn því að þetta er sama fjármálaáætlun og síðast. Áður en fólk byrjar að tala um alla milljarðana sem hafa verið notaðir í viðbrögðin við því ástandi sem kófið hefur valdið þá er stór hluti þeirra fjármuna sjálfsögð viðbrögð, þ.e. atvinnuleysisbætur, hlutabætur og svoleiðis, eitthvað um 65 milljarðar kr. þar. Til viðbótar voru ýmis úrræði sem voru alls ekkert sjálfsögð eins og uppsagnarstyrkir upp á rúma 10 milljarða og aðrar ráðstafanir um 44 milljarðar miðað við stærstu stuðningsúrræði ríkisstjórnarinnar, samanber rammagrein 2 á bls. 32 í fjármálaáætlun. Í áætluninni segir, með leyfi forseta: „Alþingiskosningar fara fram í september næstkomandi. Það felur í sér að tímabil fjármálaáætlunar fellur til á kjörtímabili næstu ríkisstjórnar og að næsta fjárlagafrumvarp, sem tekur til fyrsta árs áætlunarinnar, verður lagt fram af hálfu nýrrar ríkisstjórnar og mun byggjast á nýrri fjármálastefnu sem mun þurfa að leggja fram samhliða því.“ Já, það er alveg rétt og með þessari fjármálaáætlun er núverandi ríkisstjórn einfaldlega að segja að hún ætli ekki að taka þátt í þeirri stefnu sem þarf að setja eftir næstu kosningar. Þessi ríkisstjórn getur ekki einu sinni sett stefnu út þetta kjörtímabil. Fyrir ári síðan frestaði ríkisstjórnin framlagningu fjármálaáætlunar af því að það var svo mikil óvissa. Það er stórkostlega merkilegt því að það er hlutverk stjórnvalda að setja stefnu og eyða óvissu. Það kom svo augljóslega í ljós þegar stjórnvöld lögðu loks fram fjármálaáætlun að þau höfðu enga stefnu. Stjórnvöld voru að bregðast við jafnóðum í stað þess að leggja veg fyrir okkur öll út úr faraldrinum. Það voru engar áætlanir um hvernig ætti að koma til móts við vaxandi atvinnuleysi. Það voru engar áætlanir um uppbyggingu til framtíðar. Í þessari fjármálaáætlun sjáum við það sama, stefnuleysið aftur. Í þessari fjármálaáætlun er svo sem ágætisumfjöllun um núverandi stöðu hagkerfisins og áskoranirnar fram undan, pínu gildishlaðið á köflum, en allt í lagi, það ber að hrósa fyrir þá umfjöllun, en það er nákvæmlega ekkert fjallað um hver stefna stjórnvalda er út úr þessu ástandi, ekkert nema það sem í raun skein í gegn en var ósagt: Stjórnvöld voru einfaldlega bíða eftir að faraldurinn kláraðist til að ferðaþjónustan gæti aftur orðið sá bjargvættur sem hún var í síðasta hruni. Ég hefði haldið að þeir stjórnmálaflokkar sem eru hér við stjórn myndu keppast við að segja okkur öllum hvernig þeir ætli að redda málunum svona stuttu fyrir kosningar en þau eru augljóslega svo ósammála að afurðin er ekki neitt. Með leyfi forseta: „Áætlunin gerir ráð fyrir að aðstæður verði til þess að draga hratt úr sértækum stuðningi hins opinbera árið 2022.“ Allt í lagi, segjum að það sé satt og sviðsmyndir um aukinn ferðamannafjölda standist sem og allt annað. Við erum samt í þeim aðstæðum að vera með ansi miklar skuldir sem við þurfum að taka tillit til. Markmið ríkisstjórnarinnar birtist okkur ljóslifandi í áætluðum ráðstöfunum upp á 102 milljarða sem eru, með leyfi forseta, „ekki útfærðar niður á einstaka tekjustofna á tekjuhlið eða málefnasvið á útgjaldahlið í þessari fjármálaáætlun“. Ríkisstjórnin veit sem sagt hvaða aðstæður þarf að glíma við en leggur ekkert til málanna og ber fyrir sig þá afsökun að það verði kosningar fyrst. Í fyrra þegar faraldurinn hófst var svo mikil óvissa að það þurfti að fresta framlagningu fjármálaáætlunar. Í ár er ekki einu sinni gerð fjármálaáætlun fyrir næsta ár. Í fyrra vissi ríkisstjórnin ekki hvaða stefnu átti að taka og í ár gefst hún einfaldlega upp og hættir. Í fjármálaáætluninni í ár er ríkisstjórnin að leggja skóna á hilluna og segja að stefna næsta árs ráðist í kosningum í haust en það er ekki stefna sem ríkisstjórnin setur núna í fjármálaáætlun, sem er skjalið sem ríkisstjórnin notar til að leggja fram stefnu sína, monta sig af því hvað hún ætli að gera æðislega hluti. Nei. Kannski finnst einhverjum það mjög eðlilegt. En ef það væri svo að ríkisstjórnin hefði einhverja framtíðarsýn myndi hún leggja fram þá sýn núna og myndi monta sig af henni og sýna að hún væri traustsins verð eftir næstu kosningar. En í staðinn skilar ríkisstjórnin auðu og skilur allt og alla eftir í þeirri óvissu sem var svo ómöguleg fyrir ári síðan að það væri ekki hægt að setja neina stefnu. Óvissan fyrir næsta ár er ekki til komin vegna heimsfaraldurs núna heldur vegna ábyrgðarleysis núverandi ríkisstjórnar. Það er í raun tilgangslaust að fjalla um þessa fjármálaáætlun. Það er einfaldlega tímasóun því að ríkisstjórnin lagði enga vinnu í þessa áætlun. Þau nenntu ekki að uppfæra stefnu málefnasviða og láta duga að segja að það sé fyrirséð að grípa þurfi til ráðstafana á tekju- og útgjaldahlið ríkissjóðs á árunum 2023–2026 en skila auðu í því hvernig eigi að gera það vegna þess að það er ekki þessi ríkisstjórn sem ætlar að gera eitthvað í þeim málum. Og vegna þess að ríkisstjórnin leggur ekki til neina stefnu fyrir næstu fimm árin er algerlega tilgangslaust að rýna í stefnu sem er ekki til. Það sem hægt er að gera er að fjalla um stöðuna sem ríkisstjórnin vill ekki takast á við, stöðuna sem ríkisstjórnin er búin að búa til með 12% atvinnuleysi og 4% verðbólgu. Það er svo merkilegt að ríkisstjórnin monti sig af hinum ýmsu mótvægisaðgerðum þegar þetta er niðurstaðan. Við höfum svo sem heyrt þau segja að staðan væri annars verri. Það kemur nákvæmlega ekkert á óvart. Það er nákvæmlega enginn sem sagðist ekki ætla að gera neitt. Allir voru með tillögur um hvað væri hægt að gera til að mæta því ástandi sem hefur myndast vegna faraldursins. En sama hvað ríkisstjórnin ákvað að gera segja þessar tvær tölur allt sem segja þarf; rúmlega 12% atvinnuleysi og rúmlega 4% verðbólga. Það hafa aldrei verið jafn margir atvinnulausir á heilu ári á þessari öld, samkvæmt tölum Vinnumálastofnunar. Ég skal segja ykkur smá leyndarmál. Það láta allir eins og hagstjórn sé rosalega flókið mál. Það er gert með því að bæta við alls konar tormeltum orðum eins og hagsveifluleiðréttur frumjöfnuður eða launavísitala, sem sýnir samt ekki launaþróun samkvæmt lögum um almannatryggingar en gerir það samkvæmt rannsóknum verkalýðsfélaga, sem er áhugavert. Hagstjórn er í rauninni mjög einföld því hún snýst um að fólk hafi þak yfir höfuðið og geti lifað mannsæmandi lífi. Það sem er kannski flókið er hvernig á að ná sem mestum árangri í slíkri hagstjórn. Markmiðið er augljóst. Aðferðirnar eru kannski flóknari. Þegar maður ætlar að setja fram einhverjar aðgerðir þá leggur maður fram stefnu um hverjar þær aðgerðir eiga að vera, t.d. í fjármálaáætlun. En nei, það er ekkert, ekki neitt. Verkefnið er einfalt en það að ná eins góðum árangri og hægt er er erfitt. Í því ljósi verðum við að skoða þennan árangur ríkisstjórnarinnar, það er mesta atvinnuleysi aldarinnar af þeirri einföldu ástæðu að ríkisstjórnin bjóst við stuttum faraldri og að ferðaþjónustan myndi ná sér á ný. Það þýddi að stefna stjórnvalda í faraldrinum var að bíða þangað til að hann kláraðist og metfjöldi af fólki átti að bíða í atvinnuleysi á meðan. Ríkisstjórnin stærir sig af gríðarlegum mótvægisaðgerðum á sama tíma og það er metatvinnuleysi. Hvernig er hægt að monta sig af því? Ef fólk er að velta fyrir sér hvernig falsfréttir virka og verða til þá þarf það bara að horfa á aðgerðir ríkisstjórnarinnar annars vegar, hvað þau segja að allt gangi vel og hins vegar hver staðan er á vinnumarkaði. Við stöndum frammi fyrir þörf upp á rúmlega 100 milljarða afkomabætandi aðgerðir á árunum 2023–2025 samkvæmt fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, ríkisstjórnar sem útskýrir bara vandann en leggur ekki til lausnir. Það er alveg örugglega af því að ríkisstjórnarflokkarnir eru ekki sammála um hvernig eigi að taka á þeim vanda og vilja leita til almennra kosninga eftir stuðningi fyrir lausnum sínum hver í sínu lagi. Það þýðir óhjákvæmilega að þessi ríkisstjórn mun ekki starfa saman á næsta kjörtímabili nema einhverjir flokkanna muni svíkja kosningaloforð sín. Ef eitthvað er þá eru þetta merkilegustu upplýsingarnar sem koma fram í fjármálaáætlun. Þessi ríkisstjórn er búin að leggja skóna á hilluna og vinnur í rauninni bara sem starfsstjórn í dag. Þá verður maður að spyrja: Til hvers í ósköpunum þurfum við að bíða fram á haust eftir að fá nýja ríkisstjórn?
Hæstv. forseti. Við erum að ræða þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026. Eins og komið hefur fram í umræðunni og í framsögu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er þessi tillaga lögð fram við afar sérstakar og óvenjulegar aðstæður og blekið vart þornað á gildandi fjármálaáætlun 2021–2025. Þá erum við stödd á mjög viðkvæmum tíma og við stöðugt minnt á það hvað varðar sóttvarnir og framvindu bólusetningar en ekki síður efnahagslega séð. Við erum á krítískum tímapunkti þar sem við eigum mikið undir framvindu bólusetninga og því að halda veirunni í skefjum og horfa fram úr þessu ástandi og afleiðingum sem faraldurinn hefur leitt af sér. Í annan stað er stutt í kosningar og óhjákvæmilega mun því fjárlagafrumvarp fyrir næsta ár hvíla á fjármálastefnu nýrrar ríkisstjórnar sem verður lögð fram samhliða ásamt því að fjármálaáætlunin mun hvíla á þeirri stefnu. Þessi áætlun hér gefur hins vegar skýra mynd af því, miðað við fyrirliggjandi forsendur og spár, hvaða sviðsmyndir við erum að horfa á fyrir fjárlagaárið 2022, auk heildarmyndar ríkisfjármálanna sem rammar útgjöld, tekjuöflun og skuldaþróun á áætlunartímabilinu. Þess vegna segi ég, virðulegi forseti: Þessi fjármálaáætlun eins og hún er umbúin og fram sett er skynsamleg, hún er ábyrg og með tilvísun í gildandi fjármálaáætlun sem við samþykktum í desember og útgjaldaáætlun málefnasviða. Hér er lögð áhersla á heildarmyndina og þær áskoranir sem við öll stöndum frammi fyrir á komandi misserum og árum. Undan þeim áskorunum verður ekki vikist. Það verður áskorun að setja saman áætlun og fjárlög þar sem haldið er áfram þeirri uppbyggingu sem hefur átt sér stað á fjölmörgum sviðum. Um það ber raunaukning málefnasviða allt kjörtímabilið vitni. Þá hafa nauðsynleg viðbrögð og aðgerðir síðasta árið, sem útfærðar hafa verið m.a. í fjáraukalagafrumvörpum og breytingum á ýmsum lögum, sérlögum ásamt endurskoðun fjármálastefnunnar og fjármálareglunum þar vikið frá - allt þetta hefur sett mark sitt á ríkisfjármálin svo um munar. Þessi áætlun dregur upp mjög skýra mynd af áherslum og stefnumiðum og tiltekur þær aðgerðir sem nauðsynlegt var að fara í, af stöðunni í dag, horfum og sviðsmyndum út áætlunartímabilið. Þegar ég tala um áskoranir, virðulegi forseti, þá er það staðreynd að til að takast á við slíkar aðstæður þarf sterka stöðu ríkissjóðs sem hefur gríðarlega mikilvægu hagstjórnarhlutverki að gegna. Við verðum öllum stundum að huga að því að ríkissjóður geti mætt sveiflum til jöfnunar og geti þegar verulega gefur á bátinn, eins og nú, mætt slíkum áföllum. Við erum hér að vinna með tæki, og þá vísa ég í fjármálaáætlunina, í samræmi við lög um opinber fjármál til þess að horfa inn í og meta framtíðina, til að geta með markvissari og skilvirkari hætti útfært stefnu og farið í nauðsynlegar ráðstafanir á fjárlögum hvers árs. Hér er í samræmi við lögin tekið mið af gildandi endurskoðaðri fjármálastefnu um þróun tekna, um þróun gjalda og um þróun skulda. Það er rammi sem er í samræmi við markmið og stefnu hæstv. ríkisstjórnar. Ég held að það sé mikilvægt að fara yfir stefnuna sem við endurskoðuðum og samþykktum hér á Alþingi í september, til samræmis við þær aðgerðir sem við fórum í þegar fyrir ári síðan þegar fárið skall á, og undanfara endurskoðaðrar fjármálaáætlunar 2021–2025 sem er nú uppfærð til ársins 2026 frá og með næsta ári, ásamt því að við vikum frá fjármálareglunum svo við gætum nýtt af festu og með ábyrgum og skynsamlegum hætti stöðu ríkissjóðs til að mæta af öllu afli þessu gríðarlega efnahagsáfalli, þessari djúpu kreppu. Tilefni þessa ferlis og óhjákvæmilegra viðbragða deilum við ekki um, en rifjum upp stefnuna: Að draga ekki úr umfangi opinberrar þjónustu ásamt því að falla ekki frá fyrri áformum og markmiðum. Beita fjármálum hins opinbera markvisst til að tryggja stöðugleika og skapa efnahagslega viðspyrnu. Áhersla lögð á framkvæmdir og tilfærslukerfi þrátt fyrir fyrirsjáanlega tekjurýrnun ríkissjóðs. Grípa til margvíslegra mótvægisaðgerða. Meginmarkmið aðgerðanna var að milda það tjón heimila og fyrirtækja og atvinnulífsins sem við stóðum frammi fyrir. Síðan er þetta oft notað: Að leyfa sjálfvirkum sveiflujöfnurum ríkisfjármálanna að virka til fulls. Við erum með mjög öflugt kerfi þar, það hefur sýnt sig. Þess vegna var afkomuviðmiðum og viðmiðum um skuldahlutföll breytt, virðulegi forseti. Hér er beinlínis verið að setja áætlanir fram í fullu samræmi við þessa stefnu. Hún er beinlínis sett til að skapa svigrúm til að mæta þeirri stöðu sem við blasti. Það var jafnframt sett inn óvissusvigrúm til þess að mæta óvissunni sem hefur verið allan tímann og er enn, virðulegi forseti. Við getum tekist áfram á við þetta, mildað höggið og stutt fyrirtæki og heimili með sértækum aðgerðum þess utan. En höfum við gengið götuna til góðs hingað til þegar við horfum til viðbragða í efnahagsmálum vegna kórónuveirufaraldursins og til hvers eigum við að horfa? Helstu tíðindin eru að viðbrögðin hafa skilað sér á margan hátt vel og staðan er betri, það vitum við nú, en í desember. Til að mynda verður samdrátturinn minni, framleiðslutapið er minna. Þess vegna mælist hagvöxturinn minni eins og hann er mældur. Afkoman er jákvæðari en á horfðist og sama gildir um skuldaþróunina. Þetta verður jákvætt fyrir okkur öll til að takast á við þau ár sem eru undir í þessari áætlun. Skuldir ríkissjóðs verða samkvæmt þeim spám sem og á sviðsmyndum sem við horfum til 5 prósentustigum lægri eða 46,4%. Þau tíðindi gefa sterkt til kynna að við getum vel klárað okkur af þessu verkefni og komist í gegnum þetta. Jú, það verður áskorun að ná þeim meginmarkmiðum sem boðuð eru í þessari áætlun; að stöðva skuldasöfnun 2025, að ná frumjöfnuði í jafnvægi fyrir árslok 2025 þannig að við getum virkjað fjármálareglur 2026. Það er gerlegt að vinna niður skuldir og neikvæðan vaxtajöfnuð og það er afar mikilvægt til að geta tekist á við vaxtajöfnuðinn og skuldabyrðina. Á sama tíma er mikilvægt að standa vörð um og efla tilfærslukerfi okkar. Áskorunin felst í að fara verður í afkomubætandi ráðstafanir á tímabilinu 2023–2025, vissulega minni að umfangi en fyrri áætlun boðaði og á auðvitað eftir að endurmeta árlega. Í ljósi óvissunnar er ekkert hægt að fullyrða á þessari stundu. Eins eigum við eftir að fá álit fjármálaráðs og mat á því hvort yfirlýst markmið og framfylgd þeirra í samræmi við áætlun gerir kleift að virkja fjármálareglur að nýju 2026. Fjárfesting undanfarinna ára í efnislegum og félagslegum innviðum mun skila sér í því verkefni að vinna upp framleiðslutapið og öðlast fyrri efnahagslegan styrk. Gleymum því heldur ekki að það er hvorki innbyggt í þessa áætlun né fyrri áætlanir að viðspyrnan verður líklega kröftugri hér með sama hætti og samdrátturinn var kröftugri hér eða niðursveiflan í samanburði við aðrar þjóðir, til að mynda Norðurlandaþjóðirnar. Vægi ferðaþjónustunnar er óumdeilt aðalþátturinn í því. Það er auðvitað þungt að horfa til þeirra sem hafa misst vinnu og fyrirtækja sem berjast fyrir tilveru sinni. Það er mikilvægast að átta sig á því að þessari baráttu er ekki lokið og við verðum að einbeita okkur að því að tryggja áframhaldandi stuðning við atvinnulífið og tryggja úrræði fyrirtækja, aðallega þeirra sem starfa í ferðaþjónustunni, til að fleyta sér áfram og inn í hina eiginlegu viðspyrnu, sem og tekjur þeirra sem hafa misst vinnu og tryggja atvinnusköpun og virkni áfram inn í viðspyrnutímabilið sem við horfum til í þessari áætlun. Boðað átak, Hefjum störf, er hluti af því en það þarf meira að koma til og við eigum að einbeita okkur að því næstu daga, vikur og mánuði. Þetta snýr að því að framlengja þau úrræði sem hafa virkað vel, hlutastarfaleiðina og fleiri úrræði sem hér hefur verið komið inn á. Og það þarf að segja það strax, það þarf að segja það hér og nú að vinnustaðastyrkir verða að nýtast fyrirtækjum og um leið leggjum við áherslu á að koma fólki í virkni og að skólafólk gangi að vinnu í sumar og námi í haust. Ég vil eyða kröftum mínum í það hér og nú og næstu daga og það er það sem við eigum að vera að gera. Þessi áætlun er góð og gild og nauðsynleg. Hún leysir okkur ekki undan því að klára þetta verkefni. Áformin sem í henni birtast eru miklum mun fremur háð því að við höldum einbeitingunni og við tryggjum það næstu mánuði að við verðum öll tilbúin í viðspyrnuna; í sóttvörnum; í bólusetningum og efnahagslegum stuðningi við heimili og fyrirtæki. Stóra verkefnið hér og nú og fram undan er að vinna niður atvinnuleysið hraðar og meira - en sú mynd sem dregin er upp hér byggir á spám - með öllum tiltækum ráðum og koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi, tryggja tekjur og virkni.
Virðulegi forseti. Það er fullt af fínum orðum í ræðu hv. þingmanns en ég sé ekki mikið um þau orð, hver stefnan er í raun og veru, hver markmiðin eru eins og á að setja fram í fjármálaáætlun, enda er ekkert uppfært frá því síðast. Mig langaði aðallega að spyrja hv. þingmann, formann fjárlaganefndar, um það. Það er ekkert um þetta, stefnumörkun málefnasviða er sem sagt efnislega óbreytt. Þurfum við nokkuð að fá ráðuneytin í heimsókn til okkar í fjárlaganefnd? Þau eru bara að fjalla um það sama og þau gerðu fyrir áramót. Getum við ekki miklu frekar nýtt þann tíma sem við höfum í fjárlaganefnd til að gera eitthvað sem er í raun og veru þörf á, t.d. eftirfylgni með framkvæmd fjárlaga? Það hefur skort tilfinnanlega á þann hlut í verkefnum nefndarinnar. Fyrst ríkisstjórnin var svona góð að koma í rauninni ekki með neina fjármálaáætlun þá getum við nýtt tímann í fjárlaganefnd í eitthvað annað.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að koma hér upp og setja fram spurningar en mér fannst þær bera keim af því að það væri bara allt ómögulegt, og hann setur þá kröfu á mig að reyna að réttlæta einhverja hluti í heildarsamhengi. Ég fór ágætlega yfir það í minni ræðu, hv. þingmaður. Ég rifjaði upp stefnuna sem býr að baki þessari áætlun. Ég fór yfir það hvað felst í þessari áætlun. Ég fór yfir það að hún hefði tengingu við áætlun sem við samþykktum í desember og er vísað í hér. Ég fór yfir fjármálastefnuna sem við endurskoðuðum við mjög erfiðar aðstæður, tilneydd, og ég rakti hvernig þetta hangir saman eins og lög um opinber fjármál kveða á um. Það kann vel að vera að hv. þingmanni finnist þetta allt saman ómögulegt en ég er alveg til í að svara spurningum. Varðandi eftirfylgni með framkvæmd fjárlaga, já, við höfum eytt tíma í það og við höfum fengið skýrslu frá Ríkisendurskoðun og við höfum fengið fjármála- og efnahagsráðuneytið á okkar fund og fengið skýrslu þaðan um hvernig þessu hefur undið fram það sem af er ári. Ef hv. þingmaður getur bent mér á hvað við getum gert betur í því þá er ég alltaf tilbúinn til að hlusta. Ég ber miklu meiri virðingu fyrir bæði störfum hv. fjárlaganefndar og Alþingis en svo að mér finnist þetta bara allt saman marklaust og ómögulegt. Nú er þingið að fá þessa þingsályktunartillögu og fjárlaganefnd til að vinna með hana og ég hef bara meiri trú á okkar störfum en svo að ekkert kom út úr því, eins og mér fannst einhvern veginn blasa við í andsvari hv. þingmanns.
Virðulegi forseti. Ég vísaði í efnislega óbreytt málefnasvið. Við fjölluðum um efni málefnasviðanna með ráðuneytunum, fagráðuneytunum, fyrir jól, um nákvæmlega þá stefnu sem birtist þar. Það er ekkert að breytast þar. Þurfum við að hitta þau aftur vegna málefnasviða sem eru ekkert breytt? Það var það sem ég spurði um. Mér finnst það ekkert óeðlileg spurning. Það er ýmislegt annað hérna varðandi efnahagshorfur o.s.frv. sem við getum tvímælalaust fundað um. Ég var ekki að spyrja um það. Mér finnst þetta ekki vera góð stefna út af ástæðum sem ég rakti í andsvari við hæstv. fjármálaráðherra. Þrátt fyrir hagspá sem kom fram fyrir stefnuna sem þessi áætlun byggir á þá varð hún verri þrátt fyrir stefnuna. Mér finnst það vera augljóst dæmi um að stefnan er ekki að virka og af hverju er henni þá ekki breytt?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvar. Varðandi stöðuna þá sagði ég í minni ræðu að staðan væri betri nú en í desember. Hv. þingmaður er ekki sammála því. Þá ætla ég aðeins að útskýra það. Í desember vorum við að miða við spá sem spáði framleiðslutapi, ákveðnu framleiðslutapi. Hagvöxtur er síðan útreikningur á magnaukningu frá þeirri spá. Framleiðslutapið er minna og þess vegna er hagvöxturinn mældur minni í magnaukningu. Þetta veit ég að hv. þingmaður veit og skilur. Varðandi verklagið og áætlunina sem er í gildi, sem við samþykktum í desember, þá get ég alveg verið tilbúinn til að skoða það, þegar við ræðum í hv. fjárlaganefnd, hvernig við högum þeirri vinnu. Ég tek undir með hv. þingmanni um það að það er ekkert endilega sjálfgefið að við tökum bara sama rúntinn aftur.
Herra forseti. Hv. þingmaður fór yfir það í ræðu sinni hversu ábyrg og skynsamleg honum finnst þessi áætlun vera og stefna hæstv. ríkisstjórnar. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort honum finnist það í raun skynsamlegt og ábyrgt á miklum álagstímum í heilbrigðiskerfinu í miðjum heimsfaraldri og þegar við horfum fram á öldrun þjóðarinnar að gerð sé krafa af hálfu ríkisstjórnarinnar um aðhald í heilbrigðiskerfinu frekar en myndarlega innspýtingu. Það er gerð krafa um aðhald í heilbrigðiskerfinu í ár og sama krafa á næsta ári samkvæmt þeirri áætlun sem við ræðum hér. Það eru líka gerðar aðhaldskröfur á öldrunarstofnanir og skóla á árinu 2022. Finnst hv. þingmanni þetta vera ábyrgt og skynsamlegt í miðjum heimsfaraldri og þegar öldrun þjóðarinnar er fram undan? Hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta lækkar samkvæmt áætluninni um rúm 4% en þó vitum við bæði, ég og hv. þingmaður, að við erum þar í heilmiklum vanda og þegar kemur að rekstri hjúkrunarheimila og allri umgjörð um aldraða þá er það í miklum lamasessi. Þarna er áætlun sem hv. þingmaður er mjög ánægður með og telur vera mjög skynsamlega en hún gerir einmitt ráð fyrir þessu. Hvað vill hv. þingmaður segja um það?
Hæstv. forseti. Varðandi aðhaldskröfuna, hálft prósent, þá hefur verið sagt að heilbrigðisþjónustan muni verða tryggð og þessi aðhaldskrafa skiptir ekki sköpum í því samhengi. Ég hef áður sagt að það sé sjálfsagt að gera kröfu um aðhald í öllum opinberum rekstri en við eigum ekki að setja flata aðhaldskröfu á allt kerfið. Ég er bara á móti því svo við tölum um það almennt. Ef hv. þingmaður er að vísa í þá aðhaldskröfu sem fellur á Landspítalann, og við höfum rætt það áður, þá skiptir hún ekki sköpum. Það kom fram í fyrri andsvörum að búið væri að gera samning um uppsafnaðan halla. Ég vildi líka koma inn á það að við í hv. fjárlaganefnd þurfum að fá að sjá þann samning þegar hann liggur fyrir og um hvað hann snýst. Það er mjög mikilvægt að skilaboð til heilbrigðisþjónustunnar við þessar kringumstæður séu þau að við stöndum með heilbrigðisþjónustunni og hún fái þá fjármuni sem til þarf, ekki síst til að takast á við þær kringumstæður sem eru uppi núna. Varðandi þær tölur sem hv. þingmaður kom inn á að væru að lækka þá verðum við að greina það núna, á milli umræðna, hvað eru tímabundnar ráðstafanir sem falla út, Covid-ráðstafanir, og hvað eru einskiptisráðstafanir og eins hagræna skiptingu, ef það eru fjárfestingarliðir þarna inni. Þegar við erum búin að fara í gegnum það [[Forseti hringir.]]þá sjáum við raunaukninguna allt tímabilið og hvað raunverulega er um að ræða.
Herra forseti. Ég er ekki viss um að öldrunarstofnanir og heilbrigðisstofnanir úti um landið séu sammála því að aðhaldskröfurnar skipti engu máli. Það þrengir sannarlega að þeim þegar þarf að skera niður ár eftir ár og enn aftur á næsta ári eins og þessi áætlun gerir ráð fyrir. Nú hafa stjórnarflokkarnir sameinast um að setja mjög metnaðarfullt skuldamarkmið, að stöðva skuldasöfnunina árið 2025 og hlutfallið verði undir 50% sem er bara fáheyrt í alþjóðlegum samanburði. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann viti um einhverja þjóð sem er að glíma við djúpa efnahagslægð í heimsfaraldri sem hefur sett sér slíkt skuldaviðmið.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni seinna andsvarið. Fyrst vil ég segja að það voru ekki mín orð að aðhaldskrafa skipti engu máli. Ég var að reyna að útskýra það að ég hefði rætt áður í þessum ræðustól nálgunina á því að gera kröfur um aðhald í opinberum rekstri. Ég er ekki mjög hrifinn af flatri aðhaldskröfu á allt kerfið og það gildir ekki bara um heilbrigðisstofnanir. Og ég veit að hver króna skiptir máli í þessum rekstri. Það þekki ég alveg af störfum í hv. fjárlaganefnd. Varðandi skuldamarkmiðin þá er það mjög góð spurning og stóra spurningin í raun og veru í þessu samhengi. Það er ólíkt eftir hagkerfum hvaða sjálfbærniviðmið gilda um skuldahlutföllin og eftir því sem ég kemst næst erum við við 60% farin [[Forseti hringir.]]að ganga vel á þá línu sem lýtur að sjálfbærni. Þannig að þetta skiptir máli og svo skiptir vaxtastigið máli.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni, fyrir ágætisræðu. Í þessari áætlun er ekki að finna áætlanir um hvernig eigi að mæta eldri borgurum og þeim kjaraskerðingum sem þeir hafa orðið fyrir á liðnum árum. Það eru ekki áætlanir um það hvernig eigi að fjölga störfum í því mikla atvinnuleysi sem við stöndum frammi fyrir. Það eru ekki áætlanir um það hvernig við bætum stöðu hjúkrunarheimila í landinu en það er hins vegar áætlun um að bæta fjármunum í loftslagsmálin. Ég persónulega tel mikilvægara að reyna að vinna bug á atvinnuleysinu með því að fjölga störfum með þátttöku ríkissjóðs í samstarfi við einkaaðila heldur en að setja mikla peninga í loftslagsmálin undir þessum kringumstæðum. En það eru misjafnar áherslurnar. Það er tafla á bls. 102 í áætluninni þar sem fjallað er um aukin framlög til loftslagsmála og það er verið að auka þau í þessari áætlun. Það er eitt af því fáa sem kemur skýrt fram í henni, það er verið að auka þessi framlög um 10 milljarða kr. til ársins 2031, um 1 milljarð á ári frá 2022. Það er líka talað um það í þessari áætlun á bls. 138 að starfsemi hins opinbera hafi árangur að leiðarljósi. Þá vil ég spyrja hv. þingmann: Vitum við hver árangurinn er af þessum aðgerðum ríkisstjórnarinnar, þessum miklu peningum sem við erum að setja í þennan málaflokk? Taflan á bls. 102 fjallar um framlögin en það er ekkert um þann árangur sem þessi hækkun til loftslagsmála á að skila. Framlögin hafa áttfaldast frá því að ríkisstjórnin tók við. En hvar eru mælikvarðarnir um árangurinn? Þeir liggja ekki fyrir. Er ekki eðlilegt, hv. þingmaður, af því að hann hefur áhuga á ráðdeildarsemi í fjármálum [[Forseti hringir.]]og hefur komið inn á það í sínum störfum með ágætum hætti, að það liggi ljóst fyrir hver árangurinn er af öllum þessum ráðstöfunum [[Forseti hringir.]]og þeim miklu peningum sem við erum að setja í þetta?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir andsvarið og góðar spurningar. Hér vísar hann í rammagrein á bls. 102 um aukin útgjöld til loftslagsmála. Jú, við höfum í hv. fjárlaganefnd stöðugt kallað eftir þessum mælikvörðum. Ég ætla bara að nota tækifærið og koma því að hér í svari mínu að þessi áætlun, eins og hún er sett fram, er góður hagvísir og það eru vandaðar rammagreinar eins og um útgjöld til loftslagsmála og þar erum við að færa okkur nær því að uppfylla skuldbindingar Parísarsamkomulagsins. En það er hárrétt sem hv. þingmaður segir og ég ætla ekkert að reyna að standa hér og þvælast eitthvað gegn því. Við verðum að fá nákvæmari mælikvarða á það hvaða árangri þessir fjármunir skila en þá að þeir séu hluti af einhverju heildarsamkomulagi. Ég segi það hér og nú: Við munum halda áfram að kalla eftir þessum mælikvörðum. Svo vísar hv. þingmaður, og er greinilega vel lesinn, í mjög athyglisverða kafla hér um verkefni sem hefur verið vistað í fjármálaráðuneytinu um umbætur í ríkisrekstri. Það er afar athyglisverður kafli og ég bind vonir við þá vegferð, bæði stafrænar lausnir og fleira sem kemur þar fram um umbætur og ákveðna hugsun í opinberum rekstri. Við þurfum að færa ríkisfjármálin og fjárlagagerðina miklu meira inn í þetta, árangurstengja hana og markmiðssetja, binda þær krónur sem við erum að setja í verkefnin mælikvörðum. Ég tek bara undir það með hv. þingmanni.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir gott svar og ég fagna því að hann er í liði með mér með það að við þurfum svo sannarlega að bæta úr þessu og fá það algerlega á hreint hvaða árangri aðgerðir skila þegar við erum að setja svona háa fjármuni í málaflokka eins og loftslagsmálin. Ég minni reyndar á að hæstv. umhverfisráðherra sagði í svari við fyrirspurn sem ég lagði fyrir hann fyrir nokkru að það væri mjög erfitt að segja til um árangurinn þegar kemur t.d. að því að auka kolefnisbindinguna. Það væri erfitt að meta árangurinn. Það er náttúrlega umhugsunarefni hvort menn verði ekki að leggja það alveg á borðið hver árangurinn er. Ég vænti þess að formaður fjárlaganefndar beiti sér í þessu því þetta er mjög mikilvægt mál. Aðeins í lokin, bara örstutt, um fjárhagsstöðu margra sveitarfélaga í ljósi hins mikla atvinnuleysis. [[Forseti hringir.]]Það kemur náttúrlega til með auka byrðar á sveitarfélögin. Sér hv. þingmaður fyrir sér að það þurfi að mæta þeim með einhverjum hætti [[Forseti hringir.]]á næstu misserum vegna þessa?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna um sveitarfélögin. Ég kom inn á einmitt þetta í ræðu og tengdi það því að við værum á krítískum tímapunkti varðandi sóttvarnir og framvindu bólusetninga og ekki síst efnahagslegar aðgerðir. Hættan er sú þegar við erum að horfa til kosninga að við töpum einbeitingunni á það sem við eigum raunverulega að vera að gera, bara á hverjum degi; að horfa til þess að við komumst öll sameinuð út úr þessari kreppu. Það gildir líka um þau sveitarfélög sem við höfum sannarlega reynt að horfa til, sem eru kannski hvað mest háð ferðaþjónustu. Við þurfum að horfa til þeirra og við höfum gert það í hv. fjárlaganefnd. Við höfum til að mynda horft mikið til sóknaráætlana og framlaga til þeirra sveitarfélaga sem verst hafa orðið úti. Við þurfum að halda því áfram og horfa ekki bara á heimilin [[Forseti hringir.]]heldur líka ferðaþjónustutengd fyrirtæki og þau svæði sem hafa orðið hvað verst úti [[Forseti hringir.]]og við höfum tækifæri til þess næstu daga.
Herra forseti. Fyrir nánast réttum þremur mánuðum samþykkti Alþingi fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025. Sú áætlun var mjög seint á ferðinni vegna þess að stjórnvöld treystu sér ekki til að leggja hana fram á réttum tíma sem hefði átt að vera fyrir u.þ.b. ári. Ástæðuna þarf ekki að rekja fyrir þingheimi. Áætlað er að ríkissjóður verði rekinn með 223 milljarða kr. halla á næsta ári samkvæmt þessari nýju fjármálaáætlun. Hallinn á svo að fara lækkandi ár frá ári og verða 59 milljarðar kr. árið 2026. Samanlagður halli ríkissjóðs á árunum 2022–2026 er áætlaður 590 milljarðar kr. Við þá upphæð má bæta að hallinn í fyrra er áætlaður 196 milljarðar kr. og halli verður á rekstri ríkissjóðs í ár, 320 milljarðar kr. Loks er gert ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs verði um 1.100 milljörðum kr. lægri en útgjöld hans á sjö ára tímabili, frá byrjun síðasta árs og út árið 2026. Þetta er ekkert smáræði. Ný hagspá Hagstofunnar gerir ráð fyrir 2,6% hagvexti í ár, 4,8% á næsta ári, 3,8% árið 2023 og að árlegur hagvöxtur verði að jafnaði 2,4% árin 2024–2026. Þrátt fyrir þennan vöxt er gert ráð fyrir að skuldasöfnun stöðvist ekki fyrr en árið 2025. Það eru ekki góð tíðindi. Reiknað er með að heildarskuldir verði rúmlega 3.500 milljarðar kr. Það gefur augaleið að vaxtakjör á slíkum skuldum geta skipt sköpum. Hvert prósentubrot skiptir gríðarlega miklu máli. Herra forseti. Miðað við yfirlýsingar og nánast ástarjátningar milli ríkisstjórnarflokkanna um hversu vel samvinna þeirra hefur gengið og að allir geti þeir vel hugsað sér að starfa saman áfram verður að ætla að ríkisstjórnin ali með sér þann draum að geta haldið áfram ríkisstjórnarsamstarfinu og þannig séu nýlega samþykkt fjárlög fyrir yfirstandandi ár og þessi fjármálaáætlun vegvísir inn í framtíðina fyrir stjórnarflokkana. Kosningar eru eftir sex mánuði og það væri harla sérkennilegt ef þessir þrír flokkar myndu skipta um kúrs, hafandi lagt fram slíkan vegvísi og stefnuyfirlýsingu um hvernig þeir sjá framtíðina saman fyrir sér. Það verður a.m.k. harla önugt fyrir þá að heyja kosningabaráttu sína á öðrum grunni. Það væri harla ótrúverðugt að kynna núna plan út árið 2026, þ.e. rúmlega allt næsta kjörtímabil, en skipta strax um kúrs að lokinni samþykkt þess hér á Alþingi. Þessi áætlun hlýtur því að vera límið sem heldur drauminum um framhaldslíf stjórnarinnar saman. Verði sá draumur hins vegar að martröð blasir við að öðruvísi skipuð ríkisstjórn mun fá það verkefni að stokka upp spilin, gefa út nýja fjármálastefnu, fjármálaáætlun, og leggja fram fjárlög fyrir árið 2022. Það held ég að væri raunar afar skynsamlegt fyrir þjóðina, að gefa þessari ríkisstjórn langt og gott frí. Þessi nýja áætlun bætir litlu sem engu við hina fyrri. Engar efnislegar breytingar eru gerðar á grunnsviðsmynd gildandi fjármálaáætlunar né á stefnu, markmiðum og aðgerðaáætlunum einstakra málefnasviða. Ekki er að finna neina uppfærslu í ljósi aðstæðna. Ekkert endurmat fer fram á nauðsynlegum og æskilegum breytingum á ýmsum sviðum, enginn viðbótarlærdómur dreginn af því hvað muni breytast í viðfangsefnum eða aðferðum. Það er ekki einu sinni gerð tilraun til að sýna hvernig ríkisstjórnin ætlar að fjármagna margvíslega hluti sem hún hefur lofað í kastljósi fjölmiðlanna og má þar t.d. nefna nýja íþróttaleikvanga fyrir þjóðina og byltingu í meðferð mála sem snerta börn, svo ekki sé nú minnst á mál Viðreisnar sem samþykkt var af góðum meiri hluta Alþingis um stóraukna sálfræðiþjónustu. Þá er ekki að sjá að stórsókn í menntamálum sé fjármögnuð. Allt þetta kemur svo sem ekki á óvart enda er ríkisstjórnin kyrrstöðustjórn sem er helst búin að afreka það á þessu kjörtímabili að hún kann að halda flotta blaðamannafundi og er góð í að nýta auglýsingastofur. Umbúðir og áferð eru ær og kýr þessarar ríkisstjórnar. Herra forseti. Atvinnuleysi er í hæstu hæðum, hefur aukist hér mest af öllum OECD-ríkjum. Þrátt fyrir aðgerðir ríkisstjórnarinnar er henni ekki að takast að ná tökum á þeim vanda. Hann mun verða verulegur næstu ár ef ekki verður skipt um kúrs. Fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir að atvinnuleysi við lok áætlunartímabilsins verði á bilinu 4–5% sem er hærra en meðalatvinnuleysi síðastliðinna áratuga og merki um viðvarandi hærra atvinnuleysi en verið hefur hérlendis. Það þarf að horfast í augu við að við verðum að finna aðrar atvinnugreinar með meiri framlegð en ferðaþjónustuna til að taka við umtalsverðum fjölda fólks sem mun ekki eiga afturkvæmt á þann vettvang. Verðbólga er hæst hér á landi í öllum Evrópuríkjum og er útlit fyrir að svo verði áfram á komandi árum. Gengi krónunnar sveiflast til. Fyrir tveimur árum var gengisvísitalan 178 stig, fór hæst í 214 í september í fyrra en var 193 stig í gær. Á mannamáli þýðir þetta að bíll sem kostaði 6 milljónir fyrir tveimur árum kostaði 7,2 milljónir ári síðar og hann kostaði 6,5 milljónir í gær. Sveiflan í þessu litla dæmi sýnir að sá sem keypti á versta tíma borgaði 1,2 milljónum meira en sá sem keypti á besta tíma. Mismunurinn er 20%. Svona leikur nú krónan sér að heimilunum. Herra forseti. Þrátt fyrir það sem að framan er rakið vilja ríkisstjórnarflokkarnir halda í krónuna með öllum ráðum. Þeir treysta henni þó ekki betur en svo að búið er að leggja fram frumvarp sem felur í sér að það er gefið upp á bátinn að krónan geti staðið óstudd og án hafta. Óskað er eftir því að Alþingi staðfesti að krónan sé gjaldmiðill af því tagi að honum sé varlega treystandi. Það sé því nauðsynlegt að hafa á takteinum ýmis úrræði til að reyna að koma í veg fyrir þann skaða sem hann getur valdið. Þetta eru auðvitað stórtíðindi en merk fyrir þær sakir að hér er að fullu viðurkennt, af þeim sem standa þéttastan vörð um mikilvægi krónunnar, að hún geti ekki sinnt því hlutverki sem gjaldmiðill verður að geta gegnt í frjálsu og opnu hagkerfi án þess að víðtæk úrræði til inngripa og hafta séu tiltæk. Herra forseti. Nýsköpun atvinnulífsins er okkur nauðsyn. Við verðum að byggja upp nýjar og fleiri greinar. Í því felst í senn aukin viðspyrna og stöðugleiki. Stuðningur við nýsköpun er ekki skammtímaverkefni. Við í Viðreisn erum óþreytandi við að benda á þetta. Innspýting til bráðabirgða dugar ekki. Því miður hefur ríkisstjórnin ekki tryggt að um langtímafjárfestingu sé að ræða heldur aðeins til skamms tíma. Umgjörð nýsköpunar þarf að vera mjög sterk og fyrirsjáanleg. Þess vegna höfum við í Viðreisn lagt fram tvö frumvörp sem fela annars vegar í sér að festa í sessi sérstakar ívilnanir vegna rannsókna og þróunar sem voru ákveðnar til bráðabirgða í maí síðastliðnum og hins vegar að festa í sessi og rýmka tímabundnar heimildir lífeyrissjóðanna til að taka þátt í sameiginlegum fjárfestingum eða svokölluðum vísisjóðum. Með þessu móti teljum við að hægt sé að örva nauðsynleg umskipti í atvinnulífinu. Herra forseti. Í andsvörum áðan við hæstv. fjármálaráðherra staðfesti hann það, sem við í Viðreisn höfum ítrekað bent á, að opinberar fjárfestingar eru ekki í nálægð við loforð ríkisstjórnarinnar. Við í Viðreisn vildum taka stór skref strax en enn bólar ekkert á þessum fjárfestingum. Það er ekki vottur um góða hagstjórn í dýpstu kreppu síðari tíma. Kjarni málsins er auðvitað hvenær svona hlutir koma til framkvæmda. Nú liggur alveg kristaltært fyrir að þessar framkvæmdir allar og fjárfestingar hafa dregist og hvað þýðir það fyrir þjóðarbúið og almenning? Verður hér ekki of seint í rassinn gripið og fjárfestingarnar verða af fullum krafti einmitt þegar hið almenna atvinnulíf er að taka við sér? Það getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir hagstjórnina og valdið þenslu á komandi árum.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir 2022–2026, eiginlega stórmerkilegt að við skulum vera að ræða það plagg í dag þegar það er í sjálfu sér orðið gjörsamlega úrelt. Fjórða bylgja Covid er komin af stað og í þessu plaggi er t.d. reiknað með um 700.000 ferðamönnum í ár og 1,3 milljónum á næsta ári sem er mikil bjartsýni. Af hverju er þessi fjármálaáætlun svona slæm? Það er einfaldlega vegna þess að ríkisstjórnin hefur brugðist algjörlega. Hún brást í því að sjá ekki til þess að veiran kæmist ekki inn í landið aftur, því miður. Og síðan er hitt að þessi fjármálaáætlun er hvorki fugl né fiskur vegna þess sem vantar inn í hana og er ekki einu sinni nefnt á nafn eins og ég benti hæstv. fjármálaráðherra á. Það er ekki sagt frá fátækt í henni, ekki eitt orð, hvað þá sárafátækt. Það er ekki talað um biðraðir eftir mat og það er ekki talað um þann hóp sem þarf að leita sér hjálpar til að fá heita máltíð en hann hefur tvöfaldast núna á stuttum tíma. Í þessari fjármálaáætlun er þessi hópur skilinn eftir. Hæstv. fjármálaráðherra hefur ítrekað bent á að þetta sé mjög fámennur hópur en vandamálið sé að fá peninga til þess að hjálpa þessum fámenna hópi. Hjálpa honum til hvers? Jú, hjálpa honum til þess að þurfa ekki að bíða í röð eftir mat, hjálpa honum til að eiga fyrir nauðsynjum út allan mánuðinn. Það er eiginlega stórfurðulegt að það skuli vera hægt að segja það aftur og aftur á Alþingi, í þessum ræðustól, að þetta sé fámennur hópur en ekki sé hægt að hjálpa honum vegna þess að það vanti fjármuni. Hvað erum við að tala um hér? Við erum að tala um gífurlega fjármuni. Það virðist ekki heyrast múkk um að það vanti fjármuni fyrir fyrirtækin, maður hefur ekki heyrt fjármálaráðherra tala um það, eða að það vanti fjármuni fyrir einhver gæluverkefni ríkisstjórnarinnar. Það vantar ekki fjármuni fyrir það. En það vantar fjármuni og það er ekki hægt að finna þá fyrir fólk sem sveltur. Þessi ríkisstjórn segir ítrekað að fé hafi verið stóraukið til velferðarmála og í að lækka skatta. Jú, það er rétt. Þeir lækkuðu skattprósentuna en lækkuðu líka persónuafslátt á móti. Hvernig í ósköpunum eigum við að trúa ríkisstjórn sem segist ætla að hjálpa einhverjum þegar hún lækkar persónuafsláttinn en lækkar líka þriðja skattþrepið? Af hverju í ósköpunum létu þeir þá ekki a.m.k. persónuafsláttinn vera eins og hann var eða hækkuðu hann jafnvel? Þá hefðu þeir virkilega verið að hjálpa þeim sem mest þurfa á að halda. Þá hefðu þeir líka getað minnkað persónuafsláttinn hjá þeim sem þurfa ekkert á honum að halda, ekki neitt. En hvað segir hún okkur, þessi fjármálaáætlun sem þeir eru með hér? Jú, hún segir okkur að hlutirnir eigi að vera svo til óbreyttir. Þeir sem hafa ekki fengið krónu, enga aðstoð frá þessari ríkisstjórn - hæstv. fjármálaráðherra spurði mig að því hverjir þetta væru og ég gat ekki svarað honum þegar hann spurði, en ég svara því núna: Eldri borgarar. Þeir voru skildir eftir í Covid. Þeir eru eini hópurinn sem hefur ekki fengið neina Covid-tengda hjálp, ekki neina. Mega þeir búast við einhverju meira en 3,6% hækkun sem þeir fengu síðast, í verðbólgu sem er komin yfir 4%? Það þýðir mínus hjá viðkomandi. En hvað stendur í fjármálaáætlun fyrir næstu fjögur árin? Það er reiknað með að neysluvísitalan verði 3,2% í ár, hún er núna 4%, hún verði 2,4% á næsta ári, 2,4% árið 2023, 2,5% 2024, 2,5% 2025 og 2,5% 2026. Hvað segir þetta okkur? Það segir okkur að þeir stefna að því að hækka almannatryggingar um þetta hlutfall. Á sama tíma reikna þeir með launahækkunum 2022 upp á 5,4%, 4,3% 2023, 3,9% 2024, 3,8% 2025 og 3,7% 2026. Á hið sama að fara til almannatrygginga? Nei, það hefur aldrei gerst og mun ekki gerast, ekki hjá þessari ríkisstjórn. Þess vegna segi ég að það er löngu tímabært að við gefum þessari ríkisstjórn frí. En verið viss, þeir munu dusta rykið af loforðum og lofa að þeir muni bæta sig. En er það trúlegt? Nei. Flokkur fólksins hefur lagt fram hvert frumvarpið á fætur öðru til að bæta kjör þeirra sem verst hafa það í þessu landi. En þau daga upp í nefndum. Þessi ríkisstjórn hefur engan áhuga á því að auka velferð allra eða kaupmátt allra en þeir eru alltaf tilbúnir til að verja það að að meðaltali hafi allir það rosalega gott. Þeir sem eru á lægstu launum og bótum borða ekki þetta meðaltal, því miður. Heilbrigðisþjónustan, menntakerfið, framhaldsskólinn - allt fellt. Markmiðin eru rosa flott en staðreyndirnar tala sínu máli. Staðreyndir um samræmdu prófin, stöðu drengja í skólakerfinu. Þegar talað er um að það eigi að stórefla menntakerfið er það trúverðugt? Ekki samkvæmt þessari fjármálaáætlun. Það er ekkert verið að stórbæta það kerfi. Síðan eru þeir að hæla sér af hækkun frítekjumarks vegna atvinnutekna aldraðra. Það er ekki hækkað næstum því eins mikið og þeir voru búnir að lofa. Það var búið að lofa því að stórdraga úr skerðingum almannatryggingakerfisins - hefur það átt sér stað? Nei, því miður. Við vitum að þeir hafa sett á laggirnar hlutdeildarlán og hæla sér af því í þessari fjármálaáætlun. Því miður var það eins og við var að búast. Upphæðirnar eru allt of lágar þannig að þetta hjálpar ekki þeim sem eru verst staddir, þeir lenda hreinlega í vandræðum í því kerfi. Hér eru því miður ekkert nema falleg loforð í flottum umbúðum en innihaldið er mjög rýrt. Og það verður þannig áfram ef þessi ríkisstjórn heldur velli. Við höfum dæmi um það að núna er verið að hvetja fyrirtæki til að ráða atvinnuleitendur þannig að þeir sem hafa verið lengst atvinnulausir fá 472.000 kr. á mánuði, sem er flott, mjög gott, en lægstu atvinnuleysisbætur eru 307.000 kr. Síðan koma 270.000 kr. sem margir þurfa að lifa af og svo er hópur sem lifir á 240.000 kr. fyrir skatt. Hefur þessi hópur það gott í boði þessarar ríkisstjórnar? Nei. Mun hann hafa það gott? Nei, vegna þess að fjármálaráðherra sagði: Hvar í ósköpunum eigum við að fá peninga til að aðstoða þennan litla hóp? Þessi litli hópur sem þeir skilja gjörsamlega eftir - þeir finna peninga fyrir alla nema þá sem mest þurfa á því að halda, þennan litla hóp sem hæstv. fjármálaráðherra segist ekki hafa peninga fyrir.
Herra forseti. Ég fæ þann heiður að vera síðastur í þessari umræðu um fjármálaáætlun áður en við tökum til við að ræða einstök ráðuneyti og stefnu næstu ára á þeirra sviðum og málaflokkum. Ég vil í upphafi segja að mér hefur fundist þessi umræða í dag vera að mörgu leyti ágæt um það sem kemur fram hér í þessari ágætu greinargerð um fjármálaáætlun áranna 2022–2026, þar er vel tekið utan um og rammað inn það stóra verkefni sem við höfum haft með að gera í um ár. Fyrir um ári stóðum við frammi fyrir stóru verkefni. Við brugðumst við með því að endurskoða fjármálastefnu og marka okkur nýja stefnu í opinberum fjármálum. Mig langar í upphafi minnar ræðu að draga fram það sem stendur í þeirri ágætu greinargerð sem fylgir fjármálaáætluninni og þingsályktunartillögunni, með leyfi forseta: „Fjármálastefna áranna 2018–2022 var endurskoðuð sl. haust vegna áhrifa faraldursins á fjármál hins opinbera og til þess að mynda svigrúm fyrir viðeigandi hagstjórnarviðbragð stjórnvalda. Í ljósi tvísýnu um efnahagsþróun var óvissusvigrúm stefnunnar aukið umtalsvert en svigrúmið má nýta til þess að aðlaga afkomumarkmið stefnunnar að breyttum efnahagshorfum. Í endurskoðaðri stefnu er óvissusvigrúmið allt að 2% af VLF árið 2020 og 3% af VLF árin 2021 og 2022. Samkvæmt þessari fjármálaáætlun mun afkoma hins opinbera nýta helming þess óvissusvigrúms sem gildir á yfirstandandi ári en gangi áætlanir eftir mun ekki reyna á notkun óvissusvigrúmsins á næsta ári. Þannig eru afkomuhorfur hins opinbera árið 2022 í takt við fjármálastefnuna án óvissusvigrúms.“ Áfram segir, virðulegur forseti: „Nýlega birti Hagstofa Íslands bráðabirgðauppgjör hins opinbera fyrir árið 2020 sem gefur til kynna minni hallarekstur ríkissjóðs og sveitarfélaga en áætlanir höfðu gert ráð fyrir. Þannig hafi halli ríkissjóðs það árið verið um 200 milljarðar kr., eða 6,6% af VLF. Það er um 70 milljarða kr. betri niðurstaða en gert var ráð fyrir þegar horfur ársins voru endurmetnar sl. haust. Bætt afkoma ríkissjóðs árið 2020 skýrist að hluta af jákvæðari efnahagsþróun og sterkari einkaneyslu en gert var ráð fyrir, sem birtist m.a. í auknum tekjum af virðisaukaskatti.“ Virðulegur forseti. Mér fannst mikilvægt að draga þetta fram því fyrir um ári blasti einfaldlega við okkur sú alvarlega staða að við værum að sigla inn í sögulega mestu kreppu sem við höfum nokkurn tímann staðið frammi fyrir. Spáð var um 10,4% samdrætti í landsframleiðslu en niðurstaðan var 6,6%. Ég vil draga þetta fram vegna þess að grunnur að þeirri fjármálaáætlun sem við ræðum nú er fjármálastefna sem við samþykktum fyrir réttum 90 dögum þar sem, eins og áður hefur komið fram í þessari umræðu, festar eru í sessi þær ráðstafanir sem gripið hefur verið til og stefna sem var mörkuð í tíð þessarar ríkisstjórnar sem m.a. birtist í því að búið er að stórauka ríkisútgjöld til margra þátta í okkar samfélagi, hvort sem við nefnum menntakerfi, heilbrigðiskerfi eða fjárfestingar og bætt samgöngukerfi og svo mætti lengi telja. Við slógum ekki undan í þeim efnum, við bættum heldur í. Við gripum til umfangsmikilla viðbragða, umfangsmikilla aðgerða til þess að vernda heimili og atvinnulíf og viðhalda framleiðslugetu efnahagskerfisins. Kannski er besti vitnisburðurinn einfaldlega sá, virðulegi forseti, að vitna til þess sem fram kemur í þessari ágætu greinargerð, að eftirspurnarsamdráttur var um 1,9%. Ef við berum það síðan saman við kreppu sem við munum mörg mjög vel var sambærileg tala 19,4% í kjölfar efnahagskreppunnar 2009. Á þessu er mikill munur enda er viðbragðið með allt öðrum hætti nú en þá var. Ég ætla aðeins að draga það fram við þessa umræðu að þær efnahagsráðstafanir sem gripið hefur verið til eru um 25 lagabreytingar og margvísleg úrræði sem standa enn til boða. Hæstv. fjármálaráðherra lýsti á blaðamannafundi í dag að löggjöfin um þau fjölmörgu úrræði væri enn í fullu gildi og þau stæðu til boða og þetta er árangurinn af því. Það breytir hins vegar ekki þeirri stöðu að við erum stödd í mjög alvarlegum vanda og hér er mikið atvinnuleysi. Við lokum ekki augunum fyrir því hversu mikil vandamál tengjast því. En ég minni líka á að þrátt fyrir þetta mikla atvinnuleysi höfum við viðhaldið launastigi og haldið áfram að verja aukinn kaupmátt í landinu. Allt eru þetta hlutir sem skipta okkur öll máli. Þetta birtist í því, eins og segir í greinargerð með fjármálaáætlun, sem ég vitna nú aftur til, virðulegur forseti, með leyfi: „Hagkerfið vex að nýju í ár og nær sterkri viðspyrnu árið 2022 gangi væntingar um dvínandi faraldur kórónuveirunnar eftir. Til skemmri tíma ráðast hagvaxtarhorfur ekki síst af því hversu vel tekst að halda faraldrinum í skefjum innan lands og hversu hratt ferðaþjónustan nær vopnum sínum að nýju. Ríkið og Seðlabankinn hafa gripið til fordæmalausra aðgerða til að lágmarka það tjón sem faraldurinn veldur, dreifa því á fleiri herðar og yfir lengra árabil til að styðja við vöxt framleiðslugetunnar. Þessar aðgerðir ásamt sterkri stöðu heimila, fyrirtækja og hins opinbera fyrir faraldurinn hafa dregið mjög úr því framleiðslutapi sem um tíma var óttast að yrði afleiðing faraldursins. Öflugt viðbragð opinberra fjármála, bæði í gegnum sjálfvirka sveiflujafnara og sértækar aðgerðir stjórnvalda, styður því ekki aðeins við hagsæld heldur stuðlar að sjálfbærni opinberra fjármála til lengri tíma litið.“ Þetta finnst mér mikilvægt að við ræðum hér í upphafi þessarar umræðu og við meðferð þingsins á fjármálaáætlun næstu ára til að undirstrika að það skiptir máli hvað við gerum í þessum þingsal og hvaða meðulum við beitum. Þetta vil ég síðan setja í samhengi við það sem hefur líka komið ansi oft upp í umræðunni í dag, þ.e. hvers vegna við erum að horfa til afkomubætandi aðgerða ríkissjóðs til lengri tíma. Það segir einfaldlega þá sögu að við verðum á hverjum tíma að búa þannig um opinber fjármál að við höfum sterkan ríkissjóð, höfum tæki til öflugrar viðspyrnu til að bregðast við óvæntum áföllum. Í nefndri greinargerð þar sem fjallað er um að í efnahagsstefnu þurfi að geta brugðist við stórum áföllum í náttúru og umhverfi, segir, með leyfi forseta: „Sumir áhættuþættir sem virðast fjarlægir geta gert vart við sig með afar skömmum fyrirvara. Það á ekki síst við um áhættu sem rekja má til náttúrunnar eins og sést hefur af reynslu undanfarinna missera með stórum heimsfaraldri og jarðhræringum á Reykjanesskaga, sem eru þær fyrstu sinnar tegundar í hundruð ára. Náskyld þessum atburðum er ýmis áhætta af völdum loftslagsbreytinga sem kann, þrátt fyrir framfarir í loftslagsvísindum, að hluta til að vera ófyrirséð nú. Nýlegir atburðir eru þörf áminning um að stjórnvöld þurfa að hafa virkan viðbúnað gagnvart fjölda áhættuþátta sem margir hverjir eru ólíklegir hver um sig en geta haft veruleg áhrif. Slíkur viðbúnaður er ekki síst á sviði efnahags- og ríkisfjármála. Tjón af völdum umhverfisþátta getur kallað á skjót og markviss sértæk viðbrögð eins og í upphafi heimsfaraldursins þegar fjöldi aðgerða var útfærður og innleiddur á skömmum tíma. Forsenda þess er þó að stefna í efnahags- og ríkisfjármálum sé almennt varfærin og veiti svigrúm til skjótra viðbragða þegar á þarf að halda. Tilgangur þess að stöðva hækkun skulda sem hlutfall af landsframleiðslu á seinni hluta tíma fjármálaáætlunar er ekki síst, og jafnvel fyrst og fremst, að geta brugðist við áföllum af þessu tagi.“ Virðulegur forseti. Ég hef reynt að ramma inn þrenn mikilvægustu skilaboðin sem ég vildi koma á framfæri í fyrri umræðu þessarar þingsályktunartillögu. Það hefur þrátt fyrir allt ræst betur úr en við óttuðumst fyrir ári. Í öðru lagi, vegna sterkra viðbragða og markvissra aðgerða, höfum við náð að grynnka lægð efnahagslífsins og við erum að mæta núna til næstu ára með um 100 milljarða meiri landsframleiðslu í grunninn til að vinna með. Og í þriðja lagi hef ég reynt að varpa ljósi á það að við þurfum að horfa til þess tíma sem stefnutímabilið er til að byggja aftur upp undirstöður ríkissjóðs, stöðva skuldasöfnunina til að vera í stakk búin til að bregðast við óvæntum áföllum, sem eru örugglega ekki að dynja á okkur í síðasta sinn. Þetta held ég að sé ákaflega mikilvægt veganesti fyrir hv. fjárlaganefnd þegar hún tekur núna þessa fjármálaáætlun og þingsályktunartillögu til meðferðar og góð skilaboð að hafa í farteskinu. Það er akkúrat þessi umgjörð, þessi verkfæri sem hv. fjárlaganefnd verður að vinna með á næstu vikum í sinni meðferð með þingmálið og draga síðan fram í nefndaráliti, þegar sá dagur kemur, hvernig við ætlum að ná þessum markmiðum.
Virðulegur forseti. Við erum að tala um fjármálaáætlun þar sem stefna stjórnvalda er lögð fram. Mig langar til að prófa aftur það sem ég hef verið að fjalla um í andsvörum og í ræðum. Þegar stjórnvöld leggja fram fjármálaáætlun sem stefnu sína um það sem þau ætla að gera betur á komandi mánuðum og árum þá byggist hún á þjóðhagsspá, eins og hefur alltaf verið sagt. Við byggjum okkar áætlun og þær tölur sem við erum með á þjóðhagsspá, sama þó að ýmsar aðrar spár séu til um það hvernig hitt og þetta þróast á komandi mánuðum og árum. Maður myndi ætla að í núverandi ástandi þar sem vandamálið er atvinnuleysi, og þegar síðasta fjármálaáætlun var lögð fram var fyrirsjáanlega vandamálið atvinnuleysi, myndi stefna stjórnvalda bæta aðstæður hvað það varðar. Þegar við sjáum þá þjóðhagsspá sem var lögð fram í október á síðasta ári, áður en sú stefna sem við fjöllum í raun hér um var samþykkt í desember - þ.e. stefna málefnasviðanna, sem er óbreytt, stefna stjórnvalda er efnislega óbreytt - myndi maður ætla að það gæfi betri þjóðhagsspá núna þegar menn eru byrjaðir að fara eftir þeirri stefnu það sem af er árinu 2021, en horfurnar hafa versnað. Ég veit að niðurstaðan getur síðan verið betri en spáð er fyrir um í fjármálaáætlun og fjárlögum, að afkoman verði að lokum betri. [[Forseti hringir.]]En ég er að segja að horfurnar hafi versnað þrátt fyrir stefnu stjórnvalda. Af hverju erum við þá með óbreytta stefnu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hef heyrt þetta andsvar hans hér fyrr í dag. Þá langar mig kannski að gera sömu tilraun og margir aðrir hafa gert þegar hann ber saman þjóðhagsspá frá í haust og þjóðhagsspána núna og segir að tölurnar séu lakari í þjóðhagsspánni núna og reyna enn og aftur að draga það fram að í þjóðhagsspánni í haust var kannski af varfærni áætlað að landsframleiðsla yrði minni en raunin varð og þess vegna er eðlilegt að prósentustigstala áætlunarinnar núna sé lægri. Ég held að annað hefði kannski verið fullmikill happdrættisvinningur. Meira máli skiptir að upplýsa um það að þegar við komum með hærri landsframleiðslu inn í þetta ár þá skiptir það í raun og veru grundvallarmáli. Um atvinnuleysið má segja, sem ég sagði í minni ræðu að væri meinið sem við þyrftum að kljást við, að sú staða sem er uppi í okkar samfélagi núna snýr kannski fyrst og fremst að einni atvinnugrein sem er ferðaþjónusta. Við vonumst eftir að hún rétti úr kútnum með þeim aðgerðum sem við höfum gripið til til að reyna að vernda framleiðslutækin og halda utan um fyrirtækin þannig að þau geti þreyjað þessa kreppu með ýmsum aðgerðum. Ég vona að raunin verði sú að þau verði þá tilbúin til þeirrar viðspyrnu sem við þurfum á að halda og vonandi fyrr en síðar.
Forseti. Ég hef heyrt einmitt þetta svar áður og það hefur reyndar komið fram í andsvörum fyrri ræðumanna en það gengur hins vegar ekki upp. Ef niðurstaðan var meiri hagvöxtur en búist var við þegar árið var gert upp hefði maður haldið að það myndi leiða til spár um lægra atvinnuleysi eða að atvinnuleysið myndi kannski minnka með þessum aukna hagvexti sem við getum þá deilt með fleirum, kakan myndi stækka og allt þetta, sama klisjan og venjulega. Það sem ég er að reyna að segja er að þjóðhagsspáin gerði ráð fyrir auknum hagvexti og hagvöxtur myndi stigaukast á næstu árum upp í venjulegt ársmeðaltal og ef við erum að fá hann aðeins fyrr, fá aðeins aukinn hagvöxt aðeins fyrr, þá á það ekki endilega að þýða lægri hagvöxt í kjölfarið því samkvæmt spánni var áframhaldandi aðeins hærri hagvöxtur í spilunum. Það gerðist ekki. Hagvöxturinn var vissulega meiri þegar niðurstaðan kom en samt var atvinnuleysið meira og samt eru horfurnar hvað varðar atvinnuleysi verri en þær voru í haust, þrátt fyrir stefnu stjórnvalda. Þess vegna spyr ég aftur: Ef stefnan hefur ekki þau áhrif að minnka atvinnuleysið, af hverju er hún þá óbreytt?
Herra forseti. Aftur þakka ég hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við erum að fást við spár. Síðan er raunveruleikinn oft og tíðum annar. Því miður verðum við að segja að spárnar um atvinnuleysið hafi kannski ekki verið það nákvæmar en þó eru þau ánægjulegu tíðindi nú að atvinnuleysi hefur náð hámarki, samkvæmt tölulegum upplýsingum er það að ná hámarki. Vonandi. Atvinnuleysi er mikið mein. Ég ætla ekkert að gera lítið úr því en allar okkar aðgerðir, eins og við erum að draga hér fram, og þess vegna höldum við okkur við þá stefnu sem ég rakti ágætlega í ræðu minni, hafa virkað til að grynnka þessa lægð kreppunnar þannig að við munum hafa öfluga viðspyrnu, öflugra samfélag til að spyrna aftur frá þegar áhrifum faraldursins léttir, sem vonandi verður fyrr en seinna. Það er stóra málið en ekki kannski spátölurnar á hverjum tíma fyrir sig. Við erum að koma inn í þetta ár með meiri verðmæti í landsframleiðslu en spár gerðu ráð fyrir og á þeim grunni stöndum við.
Virðulegur forseti. Í fjármálaáætluninni kemur fram að ný hagspá er bjartari en fyrri áætlun byggði á. Sýnir áætlunin fram á minni hallarekstur, minni skuldasöfnun, minni þörf fyrir afkomubætandi ráðstafanir og niðurskurð. Afkomubætandi ráðstafanir hafa ekki verið útfærðar til fulls en líklegt er að þetta verði á endanum aðhaldsaðgerðir eða skattahækkanir eða hvort tveggja. Hvað heldur hv. þingmaður að verði gert og hverjum verður sendur reikningurinn? Verða það ekki þeir sem verst hafa það eins og vanalega? Það virðist vera eins og Sjálfstæðisflokkurinn neiti að horfast í augu við að það er ákveðinn hópur hér sem lifir langt undir fátæktarmörkum. Það virðist gleymast að bæta kjör hans og það virðist líka vera þannig að þegar skorið er niður bitni það helst á þessum hópi. Ég spyr hv. þingmann: Er hann sammála því að hafa þetta svona? Hvers vegna í ósköpunum getið þið ekki hjálpað þessum hópi? Eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur margoft bent á er þetta mjög fámennur hópur, hann segir það hvað eftir annað, en einhvern veginn getið þið aldrei fundið peninga til að hjálpa þessum hópi. Hvers vegna í ósköpunum ekki? Þrátt fyrir alla þá útgjaldaaukningu sem verið hefur vegna Covid virðist alltaf þurfa að skilja einhvern hóp eftir. Hvers vegna er þessi ótrúlega tregða við að taka á þessu og sjá til þess að enginn sé skilinn eftir?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann var með tvo flokka af spurningum. Ég mun leitast við að svara þeim í einhverju samhengi. Þegar hv. þingmaður spyr mig um afkomubætandi aðgerðir og hvernig þær muni birtast þá held ég að það sé mjög heiðarlegt að við ræðum það núna, sérstaklega við lok kjörtímabils, þannig að við getum alla vega farið að birta hugmyndir okkar um það. Í fyrsta lagi vil ég segja að þar sem okkur hefur sem betur fer gengið betur en spár hafa gefið til kynna á undanförnum mánuðum þá er þörfin fyrir þessar afkomubætandi aðgerðir að minnka. Ég ætla ekki að falla í þá freistni að vona að vöxturinn verði meiri þannig að við þurfum ekki afkomubætandi aðgerðir. Þá tökum við það sömuleiðis fyrir í greinargerð fjármálaáætlunar til næstu ára hverjar þessar afkomubætandi aðgerðir geta verið, t.d. vegna bætts ríkisrekstrar, ég ætla ekki að tíunda það í stórum liðum, og síðan aðrar aðgerðir sem grípa verður til. Ég ætla ekki að fara lengra út í það. Hv. þingmaður spyr hvers vegna við getum aldrei nokkurn tímann bætt afkomu þess fólks sem hann nefndi hér. Ég held að við deilum ekki um það, hv. þingmaður, að við höfum stigið þar mjög mikilvæg skref. Við höfum aukið kaupmátt þessa fólks verulega. Það liggja fyrir ágæt gögn um það. Varðandi það hvenær við getum stigið fleiri skref og tekið betur utan um þessa viðkvæmustu hópa þá held ég að við hv. þingmaður séum alveg sammála um að það þurfum við að gera og við þurfum að finna leiðir til þess.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir svörin. Í fyrri fjármálaáætlun var gert ráð fyrir 900.000 ferðamönnum til landsins en nú er gert ráð fyrir að sá fjöldi lækki í 720.000. Þetta var sagt áður en núgildandi ráðstafanir voru gerðar og áður en fjórða bylgjan, sem er að fara af stað, skall á. Þannig að ég sé ekki annað en að þessi fjármálaáætlun sé þegar komin í algjört uppnám. Þar af leiðandi nær maður eiginlega ekki utan um það hvernig á að sjá til þess að eitthvert vit verði í henni. Þetta er eiginlega óskrifað blað vegna þess að við vitum ekki hvaða afleiðingar þessi fjórða bylgja gæti haft og hvað það hefði í för með sér ef hún færi algerlega á fullt. Í sambandi við þá sem verst hafa það er alltaf hægt að segja að bætt hafi verið rosalega í fyrir þá, en þá er oftast verið að tala um prósentutölur og prósentuhækkun á rosalega lágar bætur eða lífeyrislaun þessara einstaklinga, sem eru svo lágar upphæðir að það munar engu. Fyrir fólk sem er langt undir fátæktarmörkum er 3.000, 4.000 eða 5.000 kr. hækkun bara eitt lambalæri, í mesta lagi það. Það er ekki nema plástur á sárið. Það þarf að gera betur. Nú er ríkisstjórnin búin að vera við völd í fjögur ár og það er óskiljanlegt að ekki skuli vera búið að gera betur vegna þess að það var á stefnuskrá allra þessara flokka að gera betur.
Herra forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hv. þingmaður dragi fram það sem hann gerði hér, t.d. spár um fjölda ferðamanna, þegar við horfum nú mögulega framan í nýja bylgju af faraldri, og gripið var til aðgerða í dag út af því. Það er okkar hlutverk í hv. fjárlaganefnd að ræða þessar forsendur. Ég vil líka minna á að í forsendum fjárlaga sem nú gilda var t.d. ekki gert ráð fyrir loðnuvertíð. Við fengum þó ágæta loðnuvertíð. Það er nú svona með þessar spár og áætlanir okkar að þær geta tekið einhverjum breytingum. Ég nefndi í ræðu minni áðan að eftirspurnarsamdrátturinn hér innan lands hefði verið miklu minni en við óttuðumst. Ef við setjum það í samhengi við það hvort ferðamenn verða 700.000 eða 400.000 þá vil ég segja að það sem ræður fyrst og fremst okkar hag er hvernig mótvægisaðgerðir okkar eru, hvernig þróttur efnahagslífsins er, hvernig staða heimilanna er og hvernig kraftur fyrirtækjanna er til þess að ráða við stöðuna. Ég vil ekki segja að við þurfum ekki að ræða um forsendur fyrir spá um fjölda ferðamanna, ég held að þær geti líka breyst ef áætlanir um bólusetningar ganga eftir eins og þær hafa verið birtar, þó að kannski sé eitthvað í þoku í þeim efnum. Varðandi síðari hluta andsvars hv. þingmanns um fáar krónur þegar við tölum um prósentur á lágar bætur þá er ég honum hjartanlega sammála. Það er svolítið villandi oft og tíðum að tala um prósentur þegar stofninn er lágur. Þá er mitt viðbragð þetta: Náum við samstöðu um að tala frekar um krónuhækkanir? Náum við samstöðu um að bæta kjör þessa fólks með því að tala um krónur og fjölda þeirra? Náum við samstöðu um að þær ryðji þá ekki brautina upp allan skalann eins og við höfum oft og tíðum þurft að glíma við?
Herra forseti. Ég mun nýta mínar fimm mínútur til að fara yfir stóru línurnar í fjármálaáætluninni, en er hér að sjálfsögðu til svara vegna þeirra málaflokka sem undir mig heyra. Eins og komið hefur fram var framlagningu fjármálaáætlunar vegna áranna 2021–2025 frestað í fyrravor en hún var lögð fram samhliða fjárlagafrumvarpi fyrir yfirstandandi ár í byrjun október síðastliðnum og afgreidd frá Alþingi í desember. Það þarf því í raun ekki að koma á óvart að ríkisstjórnin hefur ákveðið, í ljósi þess að Alþingi hefur nýlega lokið umfjöllun um stefnu og markmið og áætlanagerð allra málefnasviða, að halda sig við þá niðurstöðu Alþingis, sömuleiðis í ljósi þess að við erum á síðasta ári kjörtímabils. Í þessari fjármálaáætlun er fyrst og fremst horft á stóru myndina í ríkisfjármálum og hagstjórnarlegt hlutverk hins opinbera til næstu ára. Það er ljóst að heimsfaraldurinn hefur haft gríðarleg áhrif á stöðu ríkissjóðs. Nýr veruleiki blasti við strax í fyrravor með miklum tekjusamdrætti og fyrirsjáanlega auknum útgjöldum. Þá strax tók ríkisstjórnin þá ákvörðun að sækja fram, bregðast ekki við fyrirsjáanlegum halla á ríkissjóði með því að draga saman og skera niður. Fjármálareglunum var vikið til hliðar og um leið verður það líka að segjast hér að góð staða ríkissjóðs við upphaf faraldursins, sterk skuldastaða og skynsamleg hagstjórn síðustu ára, hefur gert okkur kleift að bregðast við þessari nýju sveiflu af fullum krafti. Ég tel sömuleiðis að vel hafi tekist til hingað til í samspili ríkisfjármála, peningastefnu Seðlabanka og ákvarðana á vinnumarkaði. Ekki síst skiptir þetta samspil máli í erfiðum aðstæðum eins og eru nú uppi. Ríkisfjármálunum hefur verið beitt til að tryggja óskerta starfsemi og stuðningskerfi hins opinbera, styðja við heimili og fyrirtæki sem orðið hafa illa úti í faraldrinum með beinum hætti og sömuleiðis með því að fjárfesta kröftuglega til framtíðar í menntun, innviðum, rannsóknum, nýrri tækni, sprotastarfsemi og ekki síst loftslagsaðgerðum. Ég tel þetta vera skynsamlega hagstjórn, bæði til lengri og skemmri tíma. Við sjáum árangur aðgerðanna birtast í minni niðursveiflu en ótti var um í fyrstu og betri horfum til framtíðar. Það er auðvitað töluverður munur á þjóðhagsspá Hagstofunnar nú og þeirri þjóðhagsspá sem lá til grundvallar fjármálaáætluninni sem samþykkt var í desember, töluverður munur sem mun skipta verulegu máli til framtíðar. Þegar faraldrinum linnir munum við sömuleiðis standa betur að vígi og verða fljótari að ná fyrri styrk að nýju sem mun skipta sköpum fyrir ríkisfjármálin og dregur úr þörf á ráðstöfunum til að bæta afkomu hins opinbera. Við tryggjum líka að efnahagslegar og félagslegar afleiðingar faraldursins verði ekki langvarandi og verði ekki til þess að auka ójöfnuð í samfélaginu. Eins og ég nefndi er fjármálaáætlun í öllum meginatriðum í samræmi við gildandi áætlun. Breytingar snúast fyrst og fremst um útgjöld vegna frekari viðbragða við faraldrinum og betri afkomuhorfur ríkissjóðs. Stóra verkefnið núna er að ná niður atvinnuleysinu og þær aðgerðir sem við kynntum nýlega sem ætlað er að skapa allt að 7.000 störf með því að styðja við stofnanir hins opinbera, frjáls félagasamtök og lítil og meðalstór fyrirtæki til að ráða fólk af atvinnuleysisskrá, munu skipta verulegu máli í því verkefni. Sömuleiðis munum við tryggja að skólakerfið geti tekið við auknum fjölda nemenda og áfram stutt við atvinnuleitendur til að sækja sér nýja þekkingu. Sömuleiðis mun 119 milljarða kr. fjárfestingarátak á árunum 2020–2025 hafa jákvæð áhrif til að draga úr niðursveiflunni, fjölga störfum og skapa tækifæri til framtíðar. Ég hlýt síðan að nefna að í þessari fjármálaáætlun eru enn aukin framlög til loftslagsmála. Bein framlög hafa áttfaldast á kjörtímabilinu og ný og metnaðarfyllri uppfærð markmið sem kynnt voru í desember kalla á frekari aðgerðir og því er árlega bætt við milljarði til málaflokksins á komandi árum til að efla enn frekari aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum. Ég tel að þetta skipti verulega miklu máli við að ná þeim markmiðum sem við höfum skuldbundið okkur til þess að takast á við. Það liggur fyrir að stór verkefni munu blasa við þegar kemur að stjórn efnahagsmála og ríkisfjármála á næstu árum. En ég held varðandi þær aðgerðir sem við höfum þegar ráðist í kringum niðursveiflu í þessum heimsfaraldri, sem er eðlisólík niðursveiflu vegna þeirrar kreppu sem hér varð 2008 og kallar því á allt annars konar aðgerðir, að við séum þegar farin að sjá afrakstur þeirra í minni samdrætti og við munum sömuleiðis sjá afrakstur þeirra í því að hraðar [[Forseti hringir.]]mun draga úr atvinnuleysi en gert er ráð fyrir í þjóðhagsspá Hagstofunnar, enda er þjóðhagsspáin spá. Herra forseti. Okkar markmið hlýtur að vera að tryggja að þessi spá um atvinnuleysi, sem er það [[Forseti hringir.]]sem veldur mér mestum áhyggjum, raungerist ekki.
Herra forseti. Það er óneitanlega svolítið sérkennilegt að ræða þessa fjármálaáætlun nú, það er dálítið eins og að leika á hörpu á meðan efnahagskerfið brennur, því að framtíð íslensks efnahagslífs er í einstakri óvissu. Síðast í dag, bara fyrir nokkrum klukkutímum, tilkynnti ríkisstjórnin um grundvallarbreytingar á þeim forsendum sem liggja til grundvallar. En hitt er að þetta er áætlun fyrir næsta kjörtímabil þegar verður önnur ríkisstjórn. Hugsanlega segir þetta okkur eitthvað um hvert þessi ríkisstjórn, stjórnarflokkarnir vilja stefna. Það væri áhugavert að heyra álit hæstv. forsætisráðherra á því hvort þetta sé á ábyrgð allra stjórnarflokkanna, hvort þetta sé sameiginleg forgangsröðun þeirra, því að það vantar óneitanlega margt í þessa stefnu og margt til að takast á við þær aðstæður sem nú eru uppi. Til að mynda er algerlega óljóst með hvaða hætti þeir flokkar sem mynda núverandi ríkisstjórn ætla sér að spara, eða eru yfir höfuð einhverjar hugmyndir uppi um það? Ríkisstjórnin hefur eytt heilmiklu fjármagni, hafði mikið til ráðstöfunar þegar hún tók við og óvíða og líklega hefur vöxtur báknsins hvergi verið eins mikill og einmitt í forsætisráðuneytinu. Ég tel að það sé óhætt að segja að aldrei á lýðveldistímanum hafi nokkurt ráðuneyti vaxið eins hratt og forsætisráðuneytið í tíð þessarar ríkisstjórnar. Hvar ætlar þessi stjórn að spara? Hvernig ætlar hún að bregðast við því ástandi sem nú er uppi, sem virðist því miður ekki vera lagast? - Nú geri ég athugasemd, herra forseti, við það að hafa einungis fengið tvær mínútur til ráðstöfunar. Ég hefði viljað hafa hundraðfalt [[Forseti hringir.]]fleiri en ég geri mér grein fyrir því að hæstv. forseti getur ekki veitt mér aukatíma.
Herra forseti. Ég mæli eindregið með 200 mínútna ræðum, það gæti sett skemmtilegan blæ á þingstörfin. Í fyrsta lagi reifar hv. þingmaður þessa áætlun og það er hárrétt að hún er sett fram við aðstæður sem eru hreinlega þannig að þær gera langtímaáætlanagerð töluvert erfiða í framkvæmd. Ég held að hv. þingmaður hafi skilning á því að sú staða sem við höfum verið í undanfarið ár - ófyrirsjáanleg, fordæmalaus og öll þau ágætu orð - gerir það einfaldlega mjög erfitt að ráðast í langtímaáætlanagerð. Það sést best á því að afkoma ríkisins hefur batnað á áætlanatímabilinu frá áætluninni sem við samþykktum í desember, þ.e. forsendur áætlunarinnar hafa breyst. Þjóðhagsspá Hagstofunnar gerir ráð fyrir töluvert betri afkomu ríkissjóðs en hún gerði í desember sem segir okkur sitt um það verkefni að ráðast í langtímaáætlanagerð á þessum tímum. Að sjálfsögðu geta sóttvarnaráðstafanir, eins og hv. þingmaður kom að, haft áhrif á efnahagskerfið. En ég held hins vegar, og það er mjög mikilvægur punktur, að þær sóttvarnaráðstafanir sem við höfum ráðist í á Íslandi, sem byggja á mjög skýrri aðferðafræði um mikla skimun, smitrakningu og beitingu sóttkvíar og einangrunar, hafa skilað betri sóttvarnaárangri en mun harðari aðgerðir eins og útgöngubann í nágrannalöndum okkar og með minni samfélagslegum og efnahagslegum skaða. Að því leyti til held ég að við sem samfélag séum að ná því markmiði okkar að lágmarka þann skaða sem verður af ráðstöfunum. Hv. þingmaður nefnir hér báknið í forsætisráðuneytinu. Þessi umræða er okkur ekki alls ókunnugleg, við höfum átt hana áður, en ég hlýt að minna hv. þingmann á að meðal þess sem hefur gerst á kjörtímabilinu er að málaflokkur jafnréttismála var færður yfir í forsætisráðuneytið. [[Forseti hringir.]]Síðan var ákveðið að ráðast í viðbyggingu við forsætisráðuneytið.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra tekst ekki að draga mig inn í umræðu um viðbyggingu við forsætisráðuneytið, við þurfum að gera það þegar ég hef meiri tíma. Hins vegar liggur ljóst fyrir að útgjaldaaukning ráðuneytisins er gríðarleg þrátt fyrir að málaflokkur jafnréttismála hafi verið áður í þessu ráðuneyti. Og ekki fengust mikil svör við því hvar þessi ríkisstjórn sæi fyrir sér að hægt væri að spara á næsta kjörtímabili. Væntanlega vill stjórnin ekki gera grein fyrir því, hafi hún einhverjar slíkar hugmyndir yfir höfuð. Hæstv. forsætisráðherra talaði mikið um áhrif faraldursins og sóttvarna. Þá myndi ég gjarnan vilja að hæstv. ráðherra botnaði þá vísu með því að ræða áhrif bólusetninga því þar liggur vandinn. Nú síðast í kvöld upplýsti einn af hv. þingmönnum stjórnarliðsins landsmenn um að Evrópusambandið væri búið að setja Ísland á bannlista hvað varðar útflutning bóluefna. Þetta er allt þakklætið fyrir undirgefnina sem íslensk stjórnvöld, ríkisstjórn Íslands, hafa sýnt Evrópusambandinu með því að halda áfram að láta draga sig ofan í þann forarpytt sem samkomulag Evrópusambandslanda um öflun bóluefna er orðið, þrátt fyrir að mörg Evrópusambandslönd reyni að klóra sig upp úr þeim aðstæðum. Ísland er auðvitað í miklu betri stöðu á flestan hátt en þau lönd til að gera það. Því hlýtur maður að velta því fyrir sér hvort hæstv. ráðherra geti þá notað tækifærið nú, fyrst að ráðherranum verður tíðrætt um áhrif faraldursins, til að sannfæra okkur um að það verði stefnubreyting og íslensk stjórnvöld, ríkisstjórnin, taki af skarið með það að útvega bóluefni til að koma í veg [[Forseti hringir.]]fyrir áframhaldandi milljarðs króna tap fyrir samfélagið á hverjum degi.
Herra forseti. Það er mjög gott að hv. þingmaður vísaði til reglugerðar sem Evrópusambandið birti í dag. Þeim skilaboðum hefur verið komið mjög skýrt á framfæri við Evrópusambandið að þetta þyki okkur engin vinnubrögð, hafandi verið í samstarfi við Evrópusambandið sem aðildarríki að EES-samningnum. Sjálf var ég í samskiptum við Ursulu von der Leyen og fékk þau skýru svör að þessar nýju reglur um útflutningshömlur á bóluefni myndu ekki hafa áhrif á afhendingu bóluefna til Íslands frá aðildarríkjum ESB í samræmi við þá samninga sem við höfum gert. En við gerum hins vegar ráð fyrir að reglugerðinni verði breytt til samræmis við þessi skýru skilaboð, og höfum komið þeim sjónarmiðum á framfæri, í samræmi við EES-samninginn. Ég tek bara undir með hv. þingmanni að það er náttúrlega alveg stórfurðulegt að fá slík skilaboð um þessa reglugerð. Hv. þingmaður spyr um sparnaðinn. Við erum með þá stöðu að afkoma frá því í desember hefur tekið töluverðum bata og því má segja að þegar við horfum á það sem heitir í fjármálaáætluninni afkomubætandi ráðstafanir þá er það auðvitað sett fram í þeirri óvissu sem við erum stödd í um endanlegar efnahagslegar afleiðingar af faraldrinum. En af minni hálfu er það algjörlega skýrt að ég lít ekki á það sem vöxt á bákninu, þær viðbætur sem við höfum lagt inn í heilbrigðiskerfið sem hefur verið forgangsmál kjósenda ár eftir ár, kosningar eftir kosningar. Ég lít ekki á það sem vöxt á bákninu að við höfum ákveðið að styrkja menntakerfið, auka stuðning við rannsóknir og nýsköpun, styrkja hið félagslega velferðarkerfi. Það er ekki bákn. [[Gripið fram í.]]Það snýst um að vera samfélag. Ég held hins vegar að það séu tækifæri til hagræðingar hjá hinu opinbera. Eitt af því sem við höfum ákveðið að ráðast í [[Forseti hringir.]]er til að mynda að draga úr kostnaði með því að nýta tæknina í auknum mæli og við erum þegar farin að sjá merki þess [[Forseti hringir.]]hvað aukin nýting stafrænnar tækni er að skila miklum sparnaði hjá hinu opinbera.
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra talaði áðan um minni efnahagslegan skaða, bætta afkomu. Fyrir hvern? Vegna þess að þegar maður skoðar þessa fjármálaáætlun er svolítið eins og það sé markmið í sjálfu sér að ná einhverri sérstakri tölu út úr ríkisreikningnum í staðinn fyrir að viðhalda góðu samfélagi áfram. Það eru 26.000 Íslendingar sem glíma við atvinnuleysi og helmingur þeirra á erfitt með að ná endum saman. Þetta er auðvitað ömurlegt fyrir þau. En þetta er líka ofboðslega dýrt fyrir þjóðarbúið. Um 80% af halla ríkissjóðs í fyrra var vegna samdráttar í hagkerfinu og atvinnuástandsins, einungis 20% vegna beinna aðgerða. Það blasir því við að við munum ekki geta unnið á þessum halla og ekki komið ríkissjóði í jafnvægi nema við virkjum fólk, sköpum fleiri störf og örvum hagvöxt. Það er stóra verkefnið, að ráðast gegn atvinnuleysi. En það er ekki nógu mikið gert og ekki gefin nógu góð fyrirheit um það í þessari fjármálaáætlun, því miður. Og hvert er eiginlega markmið ríkisstjórnarinnar með þessari fjármálaáætlun? Er forsætisráðherra sammála sýn Sjálfstæðisflokksins um að sjálfbærni í ríkisbúskap snúist fyrst og fremst um tiltekið skuldahlutfall til skemmri tíma? Eða er hún sammála okkur í Samfylkingunni um að hún snúist frekar um atvinnuástandið til lengri tíma og það sé skynsamlegri leið, bæði til að ná niður halla og koma í veg fyrir vaxandi ójöfnuð og bæta afkomu allra í landinu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Við erum sammála um að langtímaatvinnuleysi er stærsta viðfangsefnið, stærsti vandinn. Á því þarf að sigrast og það má ekki verða langtímaböl í samfélagi okkar. Ég tel að þær aðgerðir sem við höfum ráðist í, bæði með beinum fjárfestingum, sértækum vinnumarkaðsaðgerðum, tækifærum til að sækja sér nám fyrir þau sem misst hafa vinnuna, séu allt aðgerðir sem munu tryggja að viðspyrnunni verði hraðað. En ég tel líka að þeir styrkir og sá stuðningur sem við höfum veitt fyrirtækjum í landinu, litlum og meðalstórum fyrirtækjum, til að geta haldið áfram starfsemi, til að geta áfram haft fólk í vinnu, sé líka gríðarlega mikilvæg aðgerð til að sporna gegn atvinnuleysinu. Ég tel að sú ákvörðun okkar að fara ekki í niðurskurð á velferðarkerfinu og ekki í niðurskurð í menntakerfinu, ekki í niðurskurð í heilbrigðiskerfinu, sé líka mjög mikilvæg vísbending um að við ætlum að verja þessi kerfi og þá mikilvægu þjónustu sem þau veita og þau störf sem þar eru. Ég tel að allar þær aðgerðir sem ég lýsti, þ.e. að verja þessi kerfi, fara í aukna fjárfestingu, fara í beinar vinnumarkaðsaðgerðir þar sem við stefnum að því að getað skapað allt að 7.000 störf með því að styðja við fyrirtæki, með því að styðja við stofnanir, frjáls félagasamtök, til að ráða fólk af atvinnuleysisskrá og koma því út í samfélagið og á vinnumarkaðinn, eins og hv. þingmaður er að segja, muni verða til þess að hraða þessari viðspyrnu. Síðan verður að sjálfsögðu ekki litið fram hjá því að eftir því sem bólusetningu vindur fram mun það hafa mikil efnahagsleg áhrif á samfélagið. Þær aðgerðir sem við höfum ráðist í hafa borið árangur. Þær hafa borið þann árangur að við sjáum minni samdrátt en við sáum fyrir og við stöndum betur að vígi en áður var talið til þess einmitt að spyrna frá.
Herra forseti. Minni samdráttur. Hæstv. forsætisráðherra er dottinn í meðaltölin. Það er vissulega minni samdráttur í heildina en gert var ráð fyrir. En þegar það er haft í huga að þetta deilist annars vegar á okkur sem erum svo heppin að hafa vinnu og höfum há laun og hins vegar þau sem bera skellinn þá blasir allt önnur mynd við. Mörg okkar og heimili okkar hafa beinlínis hagnast í þessari kreppu vegna eignabólu, hækkunar á hlutabréfum og öðru slíku á meðan það eru 26.000 manns sem bera hitann og þungann af þessu. Ríkisstjórnin gerir í eigin áætlunum, miðað við bjartsýnustu spár, ekki ráð fyrir að atvinnuleysi verði minna en 7% á næsta ári. Þjóðhagsspá er vissulega spá, eins og hæstv. forsætisráðherra segir, en það vantar í fjármálaáætlunina einhverja trúverðuga og bjartsýnni áætlun um hvernig á að ná betri stöðu en spáin gerir ráð fyrir. Áætlunin á bak við þessi 7.000 störf sem minnst var á er ekki nógu trúverðug og það vantar miklu meira kjöt á beinin. Hæstv. forsætisráðherra talar um að ríkisstjórnin hafi mildað kreppuna og hæstv. fjármálaráðherra talar um að heimilin hafi það jafnvel betra en áður. Já, heimilin að meðaltali. En þá verð ég aftur að segja: Það er ekki það sama heimili og heimili, ekki heimili mitt eða heimili þess atvinnulausa. Það verður einfaldlega, af tilliti til þeirra aðila sem nú standa í ströngu, að koma betur til móts við þá, en það verður einnig að gera það til að ná betra jafnvægi á þjóðarbúskapinn vegna þess að tala á blaði með skuldaafkomu skiptir engu máli í stóra samhenginu ef við erum búin að byggja upp samfélag sem er splittað í tvennt [[Forseti hringir.]]milli þeirra sem eru heppnir og hafa það mjög gott og jafnvel betra en fyrir kreppu, og þeirra sem hafa miklu verra og mun taka áratugi að vinna sig út úr.
Herra forseti. Finnst mér afkoma ríkissjóðs skipta máli? Já. Þetta er ekki fyrsta ríkisstjórnin sem ég tek þátt í sem þarf að stríða við efnahagskreppu og ég veit að afkoma ríkissjóðs skiptir máli. Er ég þar með að segja að jöfnuður í samfélaginu skipti ekki máli? Nei, hann skiptir gríðarlega miklu máli.
… beita sér þannig.
Þess vegna er verið að beita sér þannig. Þess vegna er verið að skapa störf. Þess vegna hefur þessi ríkisstjórn hækkað atvinnuleysisbætur um 35% á kjörtímabilinu, lengt tímabil tekjutengdra bóta, tryggt aukinn stuðning við atvinnuleitendur og aðra lágtekjuhópa, beint skattalækkunum að þeim sem lægri tekjurnar hafa og lengt fæðingarorlofið, sem er risastórt hagsmunamál, samhliða því að hækka greiðslur í því. Hv. þingmaður gagnrýnir að ekki hafi verið meira gert í þessu og að eignamyndun í samfélaginu hafi orðið mikil hjá vissum hópum. En þá hlýt ég að velta fyrir mér: Af hverju er það? Jú, það er vegna þess að vextir hafa verið lágir. [[Gripið fram í.]]Hefði ég viljað hafa það öðruvísi? Nei, svo sannarlega ekki. Ég held einmitt að það hafi verið hluti af vel heppnuðum efnahagsaðgerðum að peningastefnan og ríkisfjármálastefnan hafa unnið saman og við höfum verið með lágt vaxtastig þennan tíma, sem hefur vissulega [[Gripið fram í.]]stutt við fólk … [[Gripið fram í.]]
Hæstv. ráðherra hefur orðið.
Þakka þér fyrir, herra forseti. Vissulega hefur lægra vaxtastig stutt við fólk til að eignast meira í húsnæði sínu, en heildaráhrifin af þessu lága vaxtastigi fyrir samfélagið eru jákvæð. Ég hlýt að velta því fyrir mér nákvæmlega í hverju þessi gagnrýni felst þegar rætt er um aukna eignamyndun á íbúðamarkaði sem stafar fyrst og fremst af lægra vaxtastigi.
Forseti. Mig langar í rauninni bara að taka stóru myndina. Það er ekkert eitt atriði sem hefur meiri áhrif á fjármálaáætlun ríkisins inn í framtíðina en Covid-faraldurinn. Mig langar að spyrja forsætisráðherra hvort við gerð þessarar fjármálaáætlunar hafi verið horft á mismunandi sviðsmyndir í þróun þessa faraldurs. Nú er nýkomið til landsins breska afbrigðið sem er byrjað að smita fólk. Talið er að það smiti börn frekar og sé almennt meira smitandi, mögulega meira skaðlegt. Um leið og smitstuðullinn fer upp fer hjarðónæmisprósentan líka upp. Hugmyndir okkar um nógu mikið magn af bóluefni, bóluefni sem við höfum reiknað með, breytast. Það dugar þá skemur. Jafnframt er alveg skýrt komið fram, alla vega virðist svo vera í fyrstu rannsóknum varðandi þessi nýju afbrigði, það suðurafríska og það brasilíska, sem er byrjað að dreifa sér, að bóluefni virki minna á þau. Nú virkaði AstraZeneca-bóluefnið til að byrja með einhvers staðar í kringum 74%, minnir mig, en er komið alveg niður í 40% gagnvart suðurafríska afbrigðinu þó að það minnki vissulega líkurnar verulega á því að maður veikist alvarlega eða deyi. Samt sem áður er virknin á miklu víðtækara sviði en hjá Pfizer og Moderna. Að hvaða leyti hefur verið tekið inn í dæmið aðgangur að bóluefnunum og hver virkni þeirra er gagnvart þessum nýju breytum um meiri smittíðni og alvarleika veirunnar og hvernig hún þróast? Við erum að hugsa um hvernig við getum reynt að bjarga ferðasumrinu, en mér sýnist það vera farið út um gluggann miðað við nýju stöðuna. Að hvaða leyti skila þessar sviðsmyndir sér inn í fjármálaáætlun? Þetta eru lykilbreytur hvað það varðar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða fyrirspurn. Það er mjög erfitt að byggja áætlanagerð á ólíkri virkni bóluefna. Við ákváðum að fara í alþjóðlegt samstarf um að afla bóluefna vegna þess að okkur fannst mikilvægt að eiga ekki allt okkar undir einum framleiðanda, það væri mikilvægt að veðja á fleiri framleiðendur. Auðvitað hefur þróun bóluefna verið mjög hröð en einmitt þess vegna eru enn þá uppi töluverðir óvissuþættir, sérstaklega hvað varðar þessi nýrri afbrigði. Það er harla erfitt að leggja mat á það í fjármálaáætlun til næstu fimm ára nákvæmlega hvernig þessi samsetning verður, þó að við vitum til að mynda að fjögur bóluefni eru uppistaðan í bólusetningum Íslendinga á fyrstu tveimur ársfjórðungum þessa árs. Hins vegar veita bóluefnin töluverða vörn gagnvart öllum afbrigðunum nema hugsanlega einu afbrigði þar sem tiltekin bóluefni eru ekki talin veita eins mikla vörn. Þetta eru þær upplýsingar sem við höfum núna. Þetta er sagt með þeim fyrirvara að við erum enn í raun og veru í ákveðnum rannsóknarfasa hvað varðar virkni bóluefna. Að fara hraðar í bólusetningar mun auðvitað hafa gríðarlega jákvæð, efnahagsleg áhrif af því að við erum að koma í veg fyrir veikindi fólks. Hins vegar er eitt sem við þurfum að horfast í augu við, af því að hv. þingmaður nefnir hér ferðasumarið, og það er að við erum auðvitað ekki ein í heiminum og það þarf í raun að ljúka bólusetningu alls heimsins til þess að ná þessum faraldri endanlega niður. Þannig er það. Það er stóra verkefnið þar sem Íslendingar hafa raunar staðið sig ágætlega með framlögum til alþjóðlegra bólusetningarverkefna og við höfum þannig lagt okkar af mörkum í þeim efnum.
Forseti. Ég skil að það er að sjálfsögðu erfitt að reikna þessar breytur inn í fjármálaáætlun, en það er einmitt gott að eiga samtal um að með breytum sem þessum verður lítið úr svona áætlun. Þetta eru bara of miklir breytingatímar til að sá rammi haldi sem búinn var til þegar verið var að hugsa um að búa til fjármálaáætlun. En það er gott að búa til áætlanir. Napóleon Bónaparte sagði að hann hefði ekki fylgt einni einustu enda hefðu gjörbreyst öll áform hans um alla bardaga sem hann hefði farið í. En hann skipulagði samt alla bardaga sína mjög vel fyrir fram til að vita hvað skipti máli í dyn bardagans og geta þar af leiðandi tekið ákvörðun til að bregðast við. En það er mikilvægt að fólk sem er að fylgjast þessari umræðu og við hérna áttum okkur á því að allt gjörbreytist með því að eitt afbrigði geri bóluefni minna virkt, eitt afbrigði sé meira smitandi sem þýðir það að hjarðónæmið rýkur upp o.s.frv. Við þurfum að ræða það. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er að í upphafi faraldursins þegar við vorum að ræða fyrsta björgunarpakkann og ég ræddi þetta í matsalnum þegar menn voru að leggja þetta fram var hugmyndin sú að þetta yrði bara búið í maí. Það var náttúrlega ljóst, ef maður hefði aðeins fylgst með umræðunni úti í heimi, að það myndi líklega ekki verða raunin, sem varð líka önnur. Það er nauðsynlegt að við tökum þessa umræðu hér hvað þetta varðar. Við þurfum að halda áfram umræðu um mögulegar sviðsmyndir inn í framtíðina, hvernig þetta lítur út. Ef þetta gerist, þessar stökkbreytingar sem eiga sér stað núna með brasilíska afbrigðinu og breyta grundvellinum fyrir bóluefnanotkun og jafnvel notkun þeirra bóluefna sem við höfum og aðgengi að því bóluefni sem hafði minnsta virkni af þeim sem við höfum verið að nota - það virðist vera að virknin sé mögulega að minnka þar - þá gjörbreytir það stöðunni í framtíðinni. Ég tala nú ekki um ef það verða einhverjar öflugar stökkbreytingar. Það þýðir að við þurfum að bregðast við. [[Forseti hringir.]]Við gerum það kannski ekki í fjármálaáætlun núna en við þurfum að bregðast mjög hratt við hérna í þinginu varðandi það hvernig við ætlum að nálgast þessi mál. [[Forseti hringir.]]Og þá er gott að hafa þessar sviðsmyndir skýrar fyrir framan okkur. [[Forseti hringir.]]Ég hvet til þess að forsætisráðherra fari að skoða þessar sviðsmyndir varðandi það ef bóluefni virka ekki og staðan fer að breytast.
Herra forseti. Ég nefndi í máli mínu áðan að við hefðum vikið fjármálareglunum til hliðar í upphafi þessa faraldurs vegna þess, eins og hv. þingmaður bendir algerlega réttilega á, að lög um opinber fjármál gera hreinlega ekki ráð fyrir því að svona kreppa skelli á, sem er ekki bara efnahagsleg niðursveifla heldur snýst hún um miklu stærra mál sem er barátta við þennan vágest, þessa veiru sem hegðar sér með ófyrirsjáanlegum hætti. Það er mjög erfitt að smíða líkön til að leggja eitthvert mat á hvað gerist næst. Við erum búin að sjá það í gegnum þennan faraldur og allar bylgjur hans að hver bylgja hefur sín sérkenni. Og þó að við lærum af reynslunni þá er mjög erfitt að sjá langt fram í tímann, samanber það sem ég var að benda á áðan, að afkoman er núna á annað hundrað milljörðum betri á áætlunartímabilinu en við töldum að hún yrði í desember. Það eru ekki nema tæplega 100 dagar liðnir síðan þá, það er ekki langur tími. Þannig að ég get tekið undir með hv. þingmanni að þetta er tilefni til að ræða áætlanagerð á þessu sviði og hvernig við getum unnið meira út frá innri sveigjanleika, fleiri sviðsmyndum. Það er eitt af því sem fjármálaráð hefur bent á kringum lög um opinber fjármál, hversu mikilvægt það er að teikna upp ólíkar sviðsmyndir. Við höfum dregið þann lærdóm ekki síst af undanförnum misserum, þannig að ég tek undir með hv. þingmanni. Svo vil ég nefna varðandi það sem hann segir um bóluefni og virkni þeirra, að nú horfa ríki heims til þess að fjárfesta í áframhaldandi þróun, í raun fasa tvö, í þessum bóluefnum. Það er það sem líklega mun gerast næst í þessum málum öllum; annars vegar eru ríki heims að reyna að ljúka bólusetningu hjá sér og það gengur mishratt, það verður að segjast, og síðan eru ríki að horfa til þess hvernig við förum [[Forseti hringir.]]inn í næsta fasa í þróun og uppfærslu bóluefna. Það verður risastórt verkefni.
Herra forseti. Mig langar til að tala ekki um sóttvarnir heldur fara frekar yfir breiðu línurnar með hæstv. forsætisráðherra. Þetta er síðasta fjármálaáætlunin sem ráðherra leggur fram á þessu kjörtímabili. Það hefur ekki gengið þrautalaust fyrir ríkisstjórnina að setja fram fjármálastefnu og áætlanir sem standast. Festa í stefnu opinberra fjármála verður seint arfleifð þessarar ríkisstjórnar. Vissulega er það svo að heimsfaraldur setti strik í reikninginn hjá ríkisstjórninni eins og okkur öllum, en það breytir ekki þeirri staðreynd að þegar árið 2019 stefndi í óefni í ríkisfjármálum. Um það ber ríkisreikningur ársins 2019 skýrt vitni þar sem var 70 milljarða sveifla til hins verra frá fjárlögum þess árs. Strax árið 2018 fórum við þingmenn Viðreisnar að benda á of bjartsýnar hagvaxtarforsendur, að ríkissjóður væri orðinn ósjálfbær á sama tíma og uppsöfnuð fjárfestingarþörf safnaðist saman. Strax og heimsfaraldur skall á kölluðum við ítrekað eftir því að það yrðu tekin stór skref strax, ekki eftir eitt ár heldur strax, til að koma heimilum og fyrirtækjum í gegnum þennan skafl, skapa vissu og fyrirsjáanleika. Staðreyndin er sú að opinber fjárfesting dróst saman um 9,3% árið 2020 þannig að árið sem átti að nýta til framkvæmda, nýta til ákveðinnar viðspyrnu, varð í raun ár samdráttar. Ríkisstjórnin lofaði auknum útgjöldum og fjárfestingum í innviðum í fyrra, bæði í fjárlögum þess árs og í aukafjárlögum, en það virðist ekki hafa skilað sér í raunheima. Við höfum tekið umræðu um þetta hér áður í þessum sal við ýmsa hæstv. ráðherra ríkisstjórnarinnar en akkúrat núna þegar ég hef færi á að tala um fjármálaáætlun, þetta stefnuplagg ríkisstjórnarinnar til næstu ára, langar mig til að inna hæstv. forsætisráðherra eftir því hvaða leiðir hún sér færar til að fullvissa okkur um að fyrirheit um opinberar framkvæmdir verði að veruleika núna. Spurningin er raunverulega: [[Forseti hringir.]]Hvers vegna ætti almenningur núna að trúa þessu, trúa því að farið verði í þessar mikilvægu framkvæmdir? Ég ætla ekki að fara í einhver álitamál um hvaða framkvæmdir það eru [[Forseti hringir.]]heldur breiðu myndina sem ég tel áhugavert að fá hæstv. forsætisráðherra í samtal um.
Herra forseti. Í fyrsta lagi vil ég segja, af því að þingmaðurinn ræðir um þessa þróun á kjörtímabilinu, að það er vissulega rétt að það hafa verið krefjandi tímar til langtímaáætlanagerðar á kjörtímabilinu, ekki bara út af heimsfaraldri. Við skulum bara segja það eins og það er. Það varð mikið áfall fyrir ferðaþjónustuna og fluggeirann þegar WOW-flugfélagið fór á hausinn. Það hafði veruleg áhrif. Og eins og ég sagði áðan þá skiptir auðvitað máli að við drögum lærdóm af reynslunni og það skiptir máli, þegar auknum stöðugleika hefur verið náð aftur í ríkisfjármálum, að við ræðum það og förum yfir þessa reynslu og metum hvort gera þurfi ráð fyrir því í lögum um opinber fjármál að við séum með meiri sveigjanleika í áætlanagerð. Ég styð það að sjálfsögðu að við gerum langtímaáætlanir. Ég held að það auki gagnsæi og ég held að það auki lýðræðislega umræðu og auki skilning á því hvernig við verjum fjármunum og leggi ákveðna ábyrgð á herðar framkvæmdarvaldinu þannig að það þurfi að standa fyrir máli sínu gagnvart Alþingi, sem fer með fjárstjórnarvaldið, um hvað það hyggst gera. En það er hins vegar fullt tilefni til að ræða hvort við teljum að aukinn sveigjanleika þurfi í þessari áætlanagerð í ljósi reynslunnar, sem er ekki bara heimsfaraldurinn. Fjárfesting í hagtölum. Bent hefur verið á það hér í þessum sal að opinber fjárfesting sé ekki að aukast að ráði. Því er til að svara að fjárfesting ríkisins er að aukast sem hluti af opinberri fjárfestingu sem er auðvitað bæði fjárfestingar ríkis og sveitarfélaga. Það eru hins vegar fleiri skýringar á þessu. Fjárfestingarátakið 2020–2025, sem ég nefndi það áðan, nemur 119 milljörðum. Þar leggst mestur þungi á árin 2021 og 2023, það er meiri þungi á þeim árum en á nýliðnu ári, 2020. [[Forseti hringir.]]Síðan túlkar Hagstofan fjárfestingu með aðeins öðrum hætti [[Forseti hringir.]]en við gerum endilega í stjórnmálum. Ég kem nánar að því á eftir.
Herra forseti. Það er gallinn við þetta form; á sama tíma og ég þigg það að ráðherrann komi nánar inn á þetta á eftir er ég komin út í aðra sálma. Svona er þetta form sem okkur er boðið upp á. En áhyggjuefnið varðandi fjárfestingar er kannski ekki síst það að ef þær koma inn af fullum þunga á sama tíma og almenn atvinnuvegafjárfesting er að taka við sér erum við komin í vond mál. Það má segja, a.m.k. þegar litið er í baksýnisspegilinn, að þar geti verið um alvarleg hagstjórnarmistök að ræða. En ég tek algerlega undir það með hæstv. ráðherra að tímarnir eru erfiðir til áætlanagerða. Mig langar aðeins til að ræða samspil verðbólgu, atvinnuleysis, vaxta og gengis krónunnar okkar. Við erum eina þjóðin á Vesturlöndum þar sem Covid hefur leitt til aukinnar verðbólgu. Við búum við það að atvinnuleysi virðist því miður vera nálægt því að festa sig í sessi. Við erum með mestu aukningu atvinnuleysis af OECD-ríkjum. Og vextir eru enn hærri en í samanburðarlöndunum þrátt fyrir að vera í lágmarki. Á sama tíma verð ég að segja að það kemur á óvart að sjá vantraustsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar á krónuna með frumvarpi um gjaldeyrismál, nýju frumvarpi þar sem festa á í sessi mjög víðtækar heimildir til inngripa og hafta, þeim víðtækustu sem þekkjast í hinum vestræna heimi. Það er inngrip sem ráðherrann er þá kominn með án þess að þurfa að eiga pólitískt samtal hér. Þá erum við svolítið komin að því að á sama tíma og það er erfitt, meira að segja fyrir hörðustu varðmenn krónunnar, að túlka þetta frumvarp öðruvísi en sem vantraust á þessa sömu krónu er verið að koma í veg fyrir að hér eigi sér stað málefnaleg umræða um þetta risamál. Að auki hefur verið tekin ákvörðun af hálfu ríkisstjórnarinnar um erlent lán upp á mörg hundruð milljarða með þeirri gengisáhættu sem við þekkjum. Við vitum hvar hún lendir ef illa fer. Ég hef áhuga á því að forsætisráðherra velti því upp á þeim örfáu mínútum sem hún fær til umráða, hvort hún hafi ekki áhyggjur af þeim aðgerðum sem búið er að búa til svigrúm fyrir með þeirri fjármálaáætlun [[Forseti hringir.]]sem við ræðum hér. Eru þær nægilegar þegar við lítum á þetta samspil atvinnuleysis, vaxandi verðbólgu, vaxtanna og síðan krónunnar okkar? [[Forseti hringir.]]Erum við ekki að læsa okkur inni í einhverjum erfiðleikum sem mun taka okkur langan tíma að vinna okkur út úr ef þetta er brautin?
Herra forseti. Bara örstutt um fjárfestinguna til að ég geti klárað það. Fjárfesting er metin sem hin hefðbundna fjárfesting í samgöngum, nýbyggingum og öðrum slíkum framkvæmdum. Þegar við erum hins vegar að fjárfesta í því sem sannarlega skiptir ekki minna máli, eins og rannsóknum og nýsköpun, birtast þeir þættir ekki sem fjárfesting hins opinbera. Þeir birtast sem aukin fjárfesting atvinnuveganna þegar þeir eru nýttir. Skiptir það máli? Algjörlega. En það lendir ekki í þeim kassa [[Gripið fram í.]]sem heitir opinber fjárfesting. Mitt mat er að við eigum alls ekki að binda okkur bara við það sem við getum kallað hefðbundnar fjárfestingar, heldur einmitt að horfa til fjölbreytninnar. Ég held að það skipti verulegu máli fyrir efnahagslífið. Aðeins um verðbólguna og gengi og krónu og fleira. Ég vil benda á að Seðlabankinn og Hagstofan gera ráð fyrir í sínum spám að verðbólga muni hjaðna tiltölulega fljótt þegar líður á árið og verðbólguvæntingar fólks og fyrirtækja eru tiltölulega stöðugar. Ég vil líka benda á að gengisveikingu núna er ekki hægt að rekja til einhverra mistaka í efnahagsstjórninni. Þetta snýst einfaldlega um veiru sem hefur laskað efnahagslíf um heim allan. Ég tel ekki að atvinnuástandið núna væri til að mynda betra með annan gjaldmiðil. Hvað varðar frumvarpið sem hér liggur fyrir er það einfaldlega í samræmi við alþjóðlega þróun þar sem við höfum séð gerbreytingu á því hvernig umræðan er um þjóðhagsvarúðartæki, sem var algjört bannorð hér á árunum fyrir fjármálahrun. Það mátti engum þjóðhagsvarúðartækjum beita því að allt átti að vera í frjálsu flæði milli ríkja. Þetta er auðvitað gerbreytt. Óheftir fjármagnsflutningar geta skapað mjög óhóflega áhættu. Ég tel algerlega fráleitt að tala um það frumvarp hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem hér liggur fyrir þinginu sem einhver ný tíðindi í þessu, heldur er þar fyrst og fremst verið að staðfesta að það er mikilvægt í litlu hagkerfi að við höfum heimildir til að beita þjóðhagsvarúðartækjum [[Forseti hringir.]]sem hafa fengið allt annan sess í opinberri umræðu um þessi mál á undanförnum árum eftir fjármálahrunið 2008.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fram til ársins 2026. Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra um skýringar á því hvers vegna í ósköpunum kæmu hvergi fram í þessari fjármálaáætlun orðin fátækt og að útrýma fátækt, hvað þá að sárafátækt verði útrýmt. Á Íslandi býr ákveðinn hópur í sárafátækt, sem betur fer ekki stór hópur en allt of stór, og í honum eru börn. Það er mér gjörsamlega óskiljanlegt ef það er virkilega stefna þessarar ríkisstjórnar, ef hún heldur áfram og vinnur kosningarnar, að halda því áfram alveg fram til 2026 að ræða það ekki að útrýma fátækt á Íslandi. Samkvæmt því sem spáð er hérna um hækkun til eldri borgara og öryrkja er bara stefnt að rétt rúmlega 2% hækkun, sem er nærri því helmingi minna en áætlaðar launahækkanir á sama tímabili. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur: Vissi hún af því að þetta væri svona, að ekki væri verið að taka á þessum vanda? Hver er þá skýringin á því? Hvers vegna í ósköpunum er þessi hópur skilinn eftir? Við verðum að átta okkur á því að núna í Covid er þetta hópurinn sem lokast strax inni. Margt af þessu fólki er með undirliggjandi sjúkdóma, fólk sem þarf þá að fara að panta vörur í gegnum netið, sem er dýrt. Og þetta er fólkið sem hefur núna í lok mánaðar ekki efni á því að gera þetta. Þess vegna er þetta hópurinn sem þarf á hjálp að halda. Ég vona heitt og innilega að ekki sé búið að afskrifa þennan hóp, að ekkert eigi að gera fyrir hann alveg fram til ársins 2026.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp málefni þeirra sem höllustum fæti standa, hvort sem það eru tekjulágir einstaklingar eða örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar. Ég vil minna hv. þingmann á að við höfum auðvitað gripið til margháttaðra aðgerða til þess að styrkja stöðu örorkulífeyrisþega á þessu kjörtímabili. Það hefur verið dregið úr skerðingum. Það hefur verið ráðist í breytingar á skerðingum milli bótaflokka til þess að auka tekjur hinna tekjulægstu í hópi örorkulífeyrisþega. Skattalækkanir voru þannig útfærðar að þær nýttust best hinum tekjulægri og sömuleiðis var ráðist í eingreiðslur í tengslum við Covid. Hvað varðar hina tekjulægri hópa hafa barnabætur hækkað og þeirri hækkun hefur fyrst og fremst verið beint til tekjulægstu hópanna. Atvinnuleysisbætur hafa verið hækkaðar um 35%. Sömuleiðis hefur stuðningur verið aukinn við atvinnuleitendur sem eru með börn á framfæri. En þetta snýst um fortíðina. Þetta snýst um það sem við höfum verið að gera. Ég segi það hér til að færa fyrir því rök að við höfum verið að horfa sérstaklega til tekjulægstu hópanna og einmitt reynt að byggja aðgerðir okkar á þeim gögnum sem við höfum yfir að ráða um raunverulegar ráðstöfunartekjur ólíkra hópa. Hv. þingmaður spyr: Sé ég fyrir mér að þetta verði óbreytt staða út næsta fjármálaáætlunartímabil? Því er til að svara að þessi fjármálaáætlun er síðasta áætlun þessa kjörtímabils og hún er samin á miklum óvissutímum, eins og ég fór yfir áðan. Ég tel að það væri mjög óeðlilegt að núverandi ríkisstjórn, undir lok kjörtímabils, væri að leggja fram miklar framtíðaraðgerðir inn á næsta kjörtímabil sem hugsanlega verður einhverra annarra að útfæra. En ég vil segja það við hv. þingmann að ég held við séum sammála um að þessu verkefni er ekki lokið, [[Forseti hringir.]]þ.e. að styðja við verst stöddu og tekjulægstu hópana í samfélaginu. Því er ekki lokið með þeirri stöðu sem nú er uppi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur fyrir svörin, en ég verð bara að vera gersamlega og innilega ósammála að því leyti að við erum að tala um hóp þar sem jú, eitt skattþrep var lækkað, en á sama tíma var persónuafsláttur líka lækkaður. Það gerði að verkum að þeir sem verst höfðu það fengu ekki eins mikið og þeir hefðu átt að fá. Á sama tíma hefur ekki verið gert það sem þarf að gera, að draga úr skerðingum, vegna þess að keðjuverkandi skerðingar valda því oft að þeir sem mest þurfa á hækkunum að halda verða aftur fyrir skerðingum, á sérstöku húsaleigubótunum og húsaleigubótunum. Þetta er ómannúðlegt kerfi. Ég segi fyrir mitt leyti: Ég næ því ekki hvers vegna í ósköpunum við erum ekki löngu búin að gera eitthvað fyrir verst setta hópinn vegna þess að þetta er, eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur margítrekað, svo lítill hópur, en samt segir hann að það séu ekki til peningar til að taka á vanda þessa litla hóps. Það er aldrei hægt að finna þessa peninga. En það virðist vera hægt að finna peninga ef það þarf að bjarga einhverjum öðrum í þessu samfélagi. Það hlýtur að vera hægt að finna peninga til að grípa þennan hóp sem verst hefur það í kerfinu. Við erum með fólk sem fær búsetuskerðingar, fólk sem lifir á rétt rúmum 200.000 kr. eftir skatta. Það þarf ekki að segja mér að ekki sé hægt að ná þessum hópi upp fyrir fátæktarmörk. Að vera með rétt yfir 200.000 kr. útborgað eftir skatt í dag er að vera í sárafátækt. Og þó að fólk fari upp í 300.000 kr. er það enn í fátækt miðað við þá útreikninga sem menn nota í alþjóðlegu samhengi, miðað við þjóðartekjur, um hvað útborguð laun þurfa að vera til þess að fólk sé yfir fátæktarmörkum.
Herra forseti. Það er auðvitað ekki rétt að ekkert hafi verið gert. Ég fór ítarlega yfir það í fyrra svari hvernig aðgerðir okkar hafa einmitt beinst að þessum hópum, tekjulægstu hópunum, hvort sem um er að ræða skattkerfisbreytingar, barnabætur, húsnæðisstuðning. Við höfum verið að styðja sérstaklega við leiguhúsnæði á vegum verkalýðshreyfingarinnar með stofnframlögum til þess að bæta húsnæðisöryggi láglaunafólks í þessu landi, sem hefur einmitt verið vandamál undanfarin ár og áratugi. Við höfum verið að hækka atvinnuleysisbætur, lengja tekjutengdar bætur o.s.frv. Það er auðvitað ekki svo að aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafi ekki beinst að þessu fólki. Ég fór yfir breytingar á örorkukerfinu þar sem 4 milljörðum hefur verið varið í það verkefni annars vegar að draga úr skerðingum og hins vegar að draga úr skerðingum milli bótaflokka til að lyfta tekjum hinna tekjulægstu í hópi örorku- og ellilífeyrisþega. Þannig er þessi staða. Ég get verið sammála hv. þingmanni að við erum ekki komin að einhverjum verklokum í því verkefni að styðja betur við tekjulægstu hópana. Það er svo sannarlega ekki þannig og það er enn verk að vinna í því. Við getum rætt líka þau sem þiggja fjárhagsaðstoð sveitarfélaga sem er mjög mismunandi milli sveitarfélaga. Það þyrfti að ræða það að setja einhvers konar viðmið fyrir sveitarfélögin til að fylgja í þeim efnum þannig að tryggð séu ákveðin lágmarksviðmið. Við getum rætt líka um stöðu ungs fólks á húsnæðismarkaði. Við kynntum til sögunnar ný hlutdeildarlán til að styðja betur við ungt fólk til að komast inn á húsnæðismarkað því það er enn þá þungt verkefni fyrir ungt fólk. Ég get verið sammála hv. þingmanni um að verkefnin eru enn þá ærin í þessu máli og það er mikilvægt að halda áfram á þessari braut til að tryggja hér jafnaðarsamfélag. En það er ekki hægt að segja að ekkert hafi verið gert og það er ekki hægt að halda því fram að ríkisstjórnin hafi ekki beint aðgerðum sínum sérstaklega að þessum hópum því það hefur hún gert.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér síðustu fjármálaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur sem samanstendur af Framsóknarflokki, Vinstrihreyfingunni – grænu framboði og Sjálfstæðisflokki. Það eru auðvitað ákveðin tímamót þegar ríkisstjórn skilar af sér búi og við þær aðstæður sem nú eru uppi er það gert á miklum óvissutímum vegna þess heimsfaraldurs sem nú geisar og eðlilega hefur hann litað umræður um þetta mikilvæga mál hér í dag. Ég vil þó segja í upphafi að þegar maður horfir yfir þetta kjörtímabil er það auðvitað svo á málefnasviði félagsmálaráðuneytisins að verkefnunum er ekki lokið. Við erum hins vegar á margan hátt að skila mjög góðu búi. Ef við förum yfir helstu málefnasvið sem heyra undir félagsmálaráðuneytið hefur í öllum tilvikum verið blásið verulega í á kjörtímabilinu. Ég ætla að rekja það fyrir ykkur í tölulegu samhengi af því að umræðan hér snýst oft um að það sé bara ekkert búið að gera. Það er auðvitað ekki rétt. Málefnasvið um örorku og fatlað fólk var í 54 milljörðum árið 2017. Árið 2021 er það komið í 83 milljarða. Málaflokkur aldraðra var í 67 milljörðum en er kominn í 93 milljarða. Málefni fjölskyldna er komið úr 30 milljörðum árið 2017 í 47 milljarða. Húsnæðismálin eins og þau eru fram sett í fjármálaáætlun standa að einhverju leyti í stað en það stafar líka af því að við kynntum aðgerð, sem er ekki tekin hér inn í, sem kallast hlutdeildarlán þar sem ríkið lánar vaxtalaust lán til íbúðakaupa fyrir ákveðinn hóp. Auðvitað er það stuðningur þó að það komi ekki með beinum hætti inn í fjárlagafrumvarp þegar við erum að lána vaxtalaust með þessum hætti. En samanlagt hafa þeir málaflokkar sem heyra undir félagsmálaráðuneytið hækkað á ársgrunni frá árunum 2017–2021 um 70 milljarða. Á hverju einasta ári rennur 70 milljörðum meira af almannafé til málefna sem heyra undir félagsmálaráðuneytið. Af þessu er ég gríðarlega stoltur og af þeirri ríkisstjórn sem hefur stigið þessi skref. Við höfum stigið skref þegar kemur að því að draga úr skerðingum. Við höfum stigið skref þegar kemur að því að bæta stöðu tekjulægstu hópa aldraðra. Við höfum stigið myndarleg skref þegar kemur að barnafjölskyldum eins og með lengingu fæðingarorlofs og ýmsum aðgerðum sem lúta að málefnum barna og barnafjölskyldna. Allt þetta telur í þessari 70 milljarða aukningu. En það er auðvitað þannig að það er einn liður sem hefur hækkað núna síðustu tvö árin sem sá sem hér stendur er ekki jafn stoltur af. Það er vinnumarkaðsliðurinn eða atvinnuleysisbætur. Þessi heimsfaraldur hefur haft þau áhrif að við höfum þurft að greiða miklu meira í atvinnuleysisbætur en við gerðum á fyrstu árum kjörtímabilsins. En það er m.a. vegna þess að við viljum að kerfin grípi fólkið okkar, og það hefur sýnt sig að þau gera það með mjög markvissum hætti. Þau ná að grípa fólkið okkar og þá sem eru að ganga í gegnum þennan heimsfaraldur. En það er líka þannig, þegar við ræðum síðan fjármálaáætlun, að það mun ráðast fyrst og síðast af því hvernig okkur gengur að minnka akkúrat þennan lið, hvernig okkur gengur að minnka atvinnuleysið, þegar kemur að því að verja aðra þætti velferðarkerfisins. Það er grundvallaratriði að okkur takist að koma ferðaþjónustunni af stað á nýjan leik, koma atvinnulífinu af stað eftir þennan heimsfaraldur. Ríkisstjórnin hefur verið að stíga markviss skref í því, bæði með fjárfestingaráætlunum, fjárfestingum ýmiss konar, en líka með beinum vinnumarkaðsaðgerðum eins og þeirri sem við kynntum nýverið og er ætlað að geti skapað um 7.000 störf. Það verður verkefni næstu ára að verja velferðina og lykillinn í því að verja velferðina og halda þeirri stöðu sem þessi ríkisstjórn er búin að byggja upp og bæta í, stendur og fellur með því hvernig okkur gengur að koma atvinnulífinu af stað og draga úr atvinnuleysi. Virðulegi forseti. Ég horfi stoltur á þessi fjögur ár sem hafa liðið. Við höfum gert gríðarlega stóra hluti og ég vonast svo sannarlega til þess að við getum haldið áfram á sömu braut.
Herra forseti. Ríkisstjórn Framsóknarflokks, Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokks sýnir fádæma metnaðarleysi þegar sex mánuðir eru eftir af kjörtímabilinu og færa okkur gamlar fréttir í fjármálaáætlun næstu fimm ára. Gamlar fréttir sem miðast við stöðu mála í fyrra við upphaf þings. Enn skýrari merki ójöfnuðar í íslensku samfélagi hafa komið fram, enn skýrari en síðasta haust vegna mesta atvinnuleysis sem við höfum nokkru sinni kynnst. Elli- og örorkulífeyrir hækkar heldur ekki í takt við lægstu laun og þannig er fjölmennum hópum samfélagsins, atvinnuleitendum, öldruðum, veikum og börnum þeirra haldið í fátæktargildru. Eina uppfærsla ríkisstjórnarinnar er ekki vegna bættra kjara heldur vegna fjölgunar í þessum hópi. 70 milljarðarnir sem renna í málefnaflokk hæstv. ráðherra eru vegna fjölgunar, eru vegna fleiri verkefna. Þessi stefna ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára miðast við stöðuna fyrir hálfu ári. Hvað erum við að tala um? Jú, ef lífeyrir hefði hækkað í samræmi við launavísitölu væri hann ekki rúmar 250.000 kr. heldur nærri 300.000. Ef frítekjumark á örorkulífeyri hefði ekki verið fryst í krónutölu árið 2009 ætti það með réttu að vera nánast tvöfalt hærra í dag. Herra forseti. Mögulega þykir hæstv. félags- og barnamálaráðherra þetta ekki skipta miklu máli á tímum heimsfaraldurs en það skiptir öllu máli að stjórnvöld geri allt til að minnka ójöfnuð í íslensku samfélagi, ójöfnuð sem, herra forseti, kemur í veg fyrir hagvöxt af því að jöfnuður í ríkjum eykur hagvöxt. Því miður hafa stjórnarflokkarnir greitt atkvæði gegn þeim tillögum okkar að reyna að tryggja jöfnuð eins og frekast er unnt. Því vil ég spyrja, herra forseti, hvort hæstv. félags- og barnamálaráðherra hafi ekki áhyggjur af þeim ójöfnuði sem birtist meira og meira í samfélaginu í dag. [[Forseti hringir.]]Ég vil biðja hæstv. ráðherra um að tala ekki um heildartölu í málaflokkum heldur staðreyndir varðandi fólkið í landinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Við þurfum ávallt að vera vakandi yfir því og setja það í algjöran forgang að jafna kjör í landinu. Sá sem hér stendur hefur ávallt talað fyrir því og félagsmálaráðuneytið í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur stigið mikilvæg skref í því, bæði í samstarfi við þingið, í samstarfi við verkalýðshreyfinguna, lífskjarasamninginn, ég nefni aðgerðir til að mynda í húsnæðismálum sem lúta að hlutdeildarlánum til þess að aðstoða ungt og tekjulágt fólk til að komast í eigið húsnæði, ég nefni aðgerðir sem við höfum ráðist í í skattamálum sem miða allar að því að létta skattbyrði af þeim sem lægstar hafa tekjurnar. Allt eru þetta aðgerðir sem voru unnar í tengslum við lífskjarasamninginn. Ég nefni líka fjölgun almennra íbúða sem heldur áfram á þessu kjörtímabili þannig að allt hefur þetta miðað að því sama. En ef hv. þingmaður er að reyna að fiska eftir því að nú komi félagsmálaráðherra upp og segi: Nú erum við búin að ná hinu fullkomna samfélagi, nú eru allir jafnir, þá er það ekki rétt. Verkefninu er ekki lokið. Við höfum stigið mikilvæg skref en verkefninu er ekki lokið. Grunnurinn að því að við getum haldið áfram að auka fjárfestingu í fólki í gegnum félagsmálaráðuneytið er sá að okkur takist að ná niður atvinnuleysinu. Það er mjög erfitt að skipuleggja þær aðgerðir í miðjum heimsfaraldri þegar stærsta atvinnugreinin er í algerri lokun. Það mun verða verkefni næstu ára að auka atvinnu vegna þess að þá mun skapast svigrúm í ríkisfjármálunum til framtíðar. Ég sagði það líka hér í upphafi að við erum auðvitað að ræða þetta plagg á miklum óvissutímum. Fréttirnar breytast dag frá degi og við erum að gera áætlanir og þær breytast dag frá degi vegna þess að það hefur enginn stjórn á þessari veiru.
Herra forseti. Já, hlutirnir breytast dag frá degi. Ef atvinnuleysi snarminnkar vegna betri tíðar þurfum við ekki að hafa áhyggjur af því að við séum að greiða of mikið út af atvinnuleysisbótum vegna þess að þá er þetta fólk farið í vinnu. Þá þurfum við ekki að hafa áhyggjur af því að við séum búin að skapa svigrúm umfram það sem þörf er á. Það verður aldrei glatað fé. Þetta snýst um það að fella ekki tillögur Samfylkingarinnar um lengri rétt til atvinnuleysisbóta, að fella ekki tillögu Samfylkingarinnar um að námsmenn eigi á þessum fordæmalausu tímum líka rétt á atvinnuleysisbótum, að fella ekki tillögur Samfylkingarinnar um lengingu á tekjutengda tímabili atvinnuleysisbóta. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í orð Kára Stefánssonar í Kastljósþætti kvöldsins þar sem hann segir merki um að starfsmenn af erlendum uppruna sem misstu vinnuna vegna faraldurs séu að koma hingað til lands vegna réttinda sinna á þessum tíma vegna þess hvernig umhverfinu er háttað. Þeir sem eru af erlendum uppruna þurfa að sækja um heimild til að fara utan lands í atvinnuleit og getur það verið að hámarki í þrjá mánuði. Ef þú færð ekki þá heimild þá þarftu að koma heim og tilkynna rafrænt með íslenskri IP-tölu að þú sért áfram atvinnulaus og í atvinnuleit. Vegna þessara orða Kára Stefánssonar um að það séu merki um að smit berist m.a. með þessum hópum vil ég spyrja hvort það komi til greina að auðvelda þessu fólki lífið. Það hefur jú borgað sinn hlut inn í tryggingakerfið, atvinnuleysistryggingakerfið, og maður veltir fyrir sér hvort við ættum kannski að bregðast við þessu ef þetta er vandamál sem er að birtast okkur núna.
Virðulegi forseti. Bara að þessu síðasta sem hv. þingmaður nefndi. Ég sá ekki umrætt Kastljóssviðtal en það er algerlega skýrt að atvinnuleitendur geta farið utan í atvinnuleit og haldið bótum í ákveðinn mánaðafjölda. Hins vegar er gert ráð fyrir því að atvinnuleitendur séu hér á landi í virkri atvinnuleit utan þess tíma eða í námi eða öðrum aðgerðum og það er gríðarlega mikilvægt fyrir skilvirkni í því kerfi. Þegar kemur að lengingu bótatímabils nefndi hv. þingmaður að sá sem hér stæði væri á móti því. Já, ég hef verið á móti því í þeirri mynd sem Samfylkingin hefur lagt til vegna þeirra sem eru með atvinnuleysisbætur, grunnatvinnuleysisbætur í 30 mánuði, sem eru rúmlega 300.000 kr. Hvaða aðgerð vorum við að kynna í samstarfi við sveitarfélögin? Við vorum að kynna það að allir þeir sem hafa verið atvinnulausir í 24–30 mánuði auk þeirra sem hafa verið að klára bótaréttinn síðustu sex mánuði geti núna í samstarfi við sveitarfélögin farið í vinnu, í störf sem verða sköpuð af sveitarfélaginu. Þar tryggjum við að lágmarki tekjutengdar bætur sem eru 500.000 kr. á mánuði þannig að við erum búin að lengja bótatímabilið í formi atvinnu og í formi hærri tekna. Þetta stuðlar síðan … [[Gripið fram í.]]Það er fyrir alla þá sem hafa lokið bótatímabili, hv. þingmaður. Við stuðlum líka að auknum tekjum sveitarfélaga. Það er þess vegna sem ég er á móti tillögu Samfylkingarinnar um að framlengja bótatímabilið í þeirri mynd sem það er. [[Gripið fram í.]]Það er gert ráð fyrir því að hver einasti einstaklingur sem klárar sinn bótarétt geti farið inn í þetta verkefni þar sem hann fær hátt í tvöfalda framfærslu. Honum er sköpuð vinna, [[Gripið fram í.]]virkni, sköpuð vinna og virkni, [[Gripið fram í.]]og um það snýst þetta verkefni. Við skulum bara tala saman eftir sex mánuði, hv. þingmaður. Þessi tillaga er miklu betri en tillaga Samfylkingarinnar um að lengja bótarétt úr 30 í 35 mánuði á grunnatvinnuleysisbótum án virkni.
Forseti. Ég ætla að halda aðeins áfram með það sem var að klárast. Þetta er áhugaverð tillaga sem er verið að vinna með, að skapa störf, 7.000 ný störf, klára rétt fyrir kosningar. Vandamálið er að fjármagnið dugar ekki í sex mánuði fyrir 7.000 manns miðað við þær tölur sem verið er að tala um. Ég fatta ekki hvernig það gengur upp ef maður notar einfalda deilingu og margföldun og skemmtilegheit. Mig langar til að spyrja um annað. Nú erum við að fjalla um fjármálaáætlun þar sem stjórnvöld leggja fram stefnu sína og lögð eru fram ákveðin viðmið. Við ætlum að ná þessum árangri með því að nota almannafé í það sem við teljum vera okkar góðu verkefni í stefnu stjórnvalda. Það er t.d. aukastuðningur við tekjulága foreldra. Þar á viðmiðið árið 2021 að vera 7,5%, þ.e. hlutfall undir 60% af miðgildi ráðstöfunartekna á mann fyrir barnafjölskyldur. Staðan 2019 er 8%, viðmið 2021 á að vera komið niður í 7,5%, frábært. En við fáum ekki uppfærða stefnu málefnasviða. Við höfum ekki hugmynd um hver staðan er 2020. Við sjáum ekkert hvort verið er að fara í áttina að þessum markmiðum, hvort stefna stjórnvalda er að raungerast eða ekki. Af hverju ekki? Hæstv. ráðherra talar um tölulegt samhengi, 70 milljarða í viðbót í málefnasvið hans. Ef við tökum tillit til verðbólgu þá minnkar sú tala um 10 milljarða eða svo, það er svona gróft skot. En við verðum alltaf að spyrja okkur: Af hverju er þessi aukning? Hverju skilar hún okkur í markmiðunum, í árangri á notkun á almannafé? Mest af því sem ég hef séð, langstærsti hluti þessarar upphæðar, er kerfislægur vöxtur og hæstv. ráðherra getur ekki farið að monta sig af 60 milljörðum aukalega í þessa málefnaflokka bara út af kerfislægum vexti. [[Forseti hringir.]]Ráðherrann mætti endilega sundurliða þetta tölulega samhengi betur fyrir okkur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta og tek undir með honum varðandi þessa málaflokka, sérstaklega þá sem í daglegu tali kallast mjúku málaflokkarnir, eins og félagsmál, heilbrigðismál, menntamál. Við mættum leggja miklu meiri hagrænar mælistikur á þau mál en við höfum verið að gera, ekki bara út frá því að ná þeim markmiðum sem við setjum okkur varðandi það sem hv. þingmaður nefndi, varðandi tekjulága o.s.frv., heldur líka að skoða hvern og einn einstakling og sjá hvernig getum við nýtt þessi kerfi okkar til þess að byggja upp einstaklingana og hugsa það út frá tekjuformi til lengri tíma litið. Við gerðum það í fyrsta skipti í vinnu við málefni barna þar sem við fórum að hugsa hvernig við gætum fjárfest í einstaklingnum og hverju hann myndi skila til lengri tíma litið ef okkur tækist að draga úr líkum á því að hann lenti í félagslega kerfinu síðar meir. Við höfum nákvæmlega sömu nálgun núna á málefni fanga. Þannig að ég tek undir þessa gagnrýni hv. þingmanns og tek hana jafn mikið til mín og aðrir. Mér hefur fundist fjármálaráðuneytið og fjármálahugsunin sem við erum með ekki taka nægilegt mið af því að horfa á þessi mannlegu gildi og setja mælistikur á þau. Þegar kemur að þeim upphæðum sem ég nefndi áðan þá er það alveg hárrétt að inni í þeim er að hluta til eða verulegu leyti kerfislægur vöxtur, en þarna inni eru líka verkefni, mér gefst bara ekki tími til að rekja það allt í fimm mínútna ræðu. Við erum búin að lengja fæðingarorlofið sem dæmi. Þessi ríkisstjórn hefur hækkað greiðslur í fæðingarorlofi. Það hefur aukist á hverju einasta ári frá 2016 og svo til 2022, ef ekki verður skorið niður, um 10 milljarða á hverju einasta ári sem renna úr sjóðum almennings til barnafjölskyldna í þessu landi til að styðja betur við þær á fyrstu mánuðum í lífi hvers barns. Það er alveg hárrétt að inni í þessu er að hluta til kerfislægur vöxtur. [[Forseti hringir.]]En það breytir því ekki að þau málefnasvið sem heyra undir mig hafa fengið auknar fjárveitingar á þessu kjörtímabili, bæði til nýrra verkefna, en að sjálfsögðu er líka inni í því kerfislægur vöxtur.
Virðulegur forseti. Ráðherra getur alveg talið þetta upp á fimm mínútum. Það fóru 2,9 milljarðar í lækkun á krónu á móti krónu, það var 1,1 milljarður sem fór í eingreiðsluna núna af því að ekki er búið að laga kerfisbreytingarnar sem fara átti í á málefnasviði öryrkja. Það var samþætting þjónustu barna upp á 1,9 milljarða og svo eru barnabæturnar og fæðingarorlofið, sem var talið upp hérna áðan. Ég er búinn með 25 sekúndur, það er alveg hægt að gera þetta á fimm mínútum. Já, þessar mælistikur þurfa að vera, en það er nokkuð sem hæstv. ráðherra ber ábyrgð á á sínu málefnasviði, ekki fjármálaráðuneytið eða einhverjir aðrir. Í staðinn fyrir að koma hingað og segja 60 milljarðar, eða eins og hæstv. ráðherra sagði; 70 milljarðar, sem er núvirt u.þ.b. 10 milljörðum lægra, gæti hann talið þetta upp á aðeins gagnsærri hátt fyrir okkur til þess að við fáum betri heildarmynd af þeim málefnasviðum sem hæstv. ráðherra ber ábyrgð á. Ég hef þó nokkrar áhyggjur af málflutningi hæstv. ráðherra. Tökum t.d. fæðingarorlofið. Við greiðum það sjálf í gegnum tryggingagjaldið [[Gripið fram í.]]- einmitt, þannig að það er ekki endilega hægt að tala um að við séum að auka fjármagn í fæðingarorlofsgreiðslur af því að við erum væntanlega líka að biðja fólk um að borga aukalega í tryggingagjaldið því að sá sjóður á að standa undir sér í gegnum það gjald. Það eru svona atriði sem ég hef áhyggjur af varðandi stefnu stjórnvalda. Hvar eru mælistikurnar á markmiðin sem stjórnvöld segjast ætla að ná? Hver eru markmiðin og munum við ná þeim eða ekki? Af því að málefnasviðin eru ekki uppfærð fáum við ekki sjá stöðuna 2020 og þá höfum við ekki hugmynd um hvort við munum ná markmiðunum eða ekki með notkun á almannafé eins og á að gera samkvæmt lögum um opinber fjármál.
Virðulegi forseti. Af því að hv. þingmaður nefndi fæðingarorlofið sérstaklega þá er það þannig varðandi þá málaflokka sem tryggingagjaldinu er ætlað að fjármagna að við verjum miklu hærri fjárhæðum til þeirra málaflokka. [[Gripið fram í.]]Þetta er ekkert „sirka“, hv. þingmaður taldi 10 milljarða áðan og tönnlaðist á þeim. Ég held við séum að tala um yfir 100 milljarða sem ríkissjóður er búinn að setja í heildina til fólksins [[Gripið fram í.]]í landinu. Við skulum hafa það hugfast af hverju það er. Það er vegna þess að ríkisstjórnin hefur á þessum tímum forgangsraðað fólki. Hún forgangsraðar líka fyrirtækjum með því að hækka ekki tryggingagjaldið á móti. Þá tekur ríkissjóður á sig þær fjárhæðir sem því nemur, [[Gripið fram í.]]tugi milljarða til þess að fleyta til fólks og fyrirtækja í landinu. Það er vegna þess sem ríkisstjórnin forgangsraðar með þessum hætti. Það er forgangsröðun ríkisstjórnarinnar að taka ákvörðun um að nýta kerfin okkar til að styðja við fólkið, bæði í gegnum fæðingarorlofskerfið á fyrstu mánuðum í lífi hvers barns en líka atvinnuleysistryggingakerfið. Hvernig haldið þið að umræðan hefði verið hér í þingsal ef ríkisstjórnin hefði komið og boðað að nú skyldi tryggingagjaldið hækkað til þess að standa undir hærri atvinnuleysisbótum? Ég hef aldrei heyrt hv. þingmann mæla gegn því að atvinnuleysisbætur væru hækkaðar. Síðan vil ég segja um töluleg gögn sem lúta að þáttum sem hér eru undir, að ég tek undir með hv. þingmanni og ég sagði það. Ég tek á mig þá gagnrýni hv. þingmanns. Mér finnst við ekki beita hagrænum gildum nægjanlega, ekki bara út frá því hvaða fjármuni á núvirði við setjum í málefni heldur líka hvað er raunverulega fjárfesting til framtíðar í þessu kerfi og hvað ekki, hvað getur sparað okkur seinna meir [[Forseti hringir.]]í krónum og aurum. Við höfum verið að stíga skref í þá veruna, stór skref, og ég myndi vilja stíga stærri skref í þá veruna á næstunni.
Herra forseti. Mig langar til að byrja á að segja að mér þykir þessi fjármálaáætlun, þetta stefnuplagg ríkisstjórnar þriggja flokka sem hafa lýst þeim ásetningi sínum að halda samstarfinu áfram eftir næstu kosningar, komist þeir upp með það, vera ansi efnisrýr. Í þessu plaggi er framtíðarsýnin fjármögnuð, stefnumörkun 35 málefnasviða, en þessi stefnumörkun er óbreytt frá því að ríkisstjórnin lagði síðustu fjármálaáætlun fram síðasta haust. Mér finnst erfitt að skilja hvernig ný stefna í málaflokkum hæstv. félagsmálaráðherra getur ekki tekið mið af þeim nýju áskorunum sem fólk stendur frammi fyrir og langar til að vita af hverju það er. Ég er ekki að tala um aukningu fjármuna hér heldur stefnumörkunina sjálfa, af hverju sú reynsla sem við búum núna yfir eftir eitt ár, áhrifin á líðan fólks, áhrifin á samfélagið, skuli ekki hafa kallað á einhverja stefnubreytingu sem skilar sér inn í þetta plagg. En gott og vel. Tölum líka um það sem fyrir er. Ráðherra hefur verið að kynna í fjölmiðlum kerfisbreytingu í þjónustu við börn og fjölskyldur. Góð og mikilvæg kerfisbreyting. Mig langar til að fá ráðherra til að fara aðeins í gegnum það hvernig sú breyting er fjármögnuð í fjármálaáætlun. Ég spyr vegna þess að í umsögn Reykjavíkurborgar um málið segir, með leyfi forseta: „Fyrirhugað verkefni, verði það að lögum, mun verða umfangsmikið og kostnaðarsamt fyrir sveitarfélög og því nauðsynlegt að tryggja sveitarfélögum fjármögnun þess með nýjum tekjustofnum til frambúðar.“ Og lokaorðin í jákvæðri umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga eru þessi, með leyfi forseta: „Margt er þó enn þá óljóst um útfærslu verkefna, fjármögnun og innleiðingu en lykilatriði er að virk samvinna náist þvert á ráðuneyti og þvert á stjórnsýslustig.“ Ég spyr hæstv. ráðherra: Er hann sáttur við fjármögnun þessa risaverkefnis eins og það lítur út í fjármálaáætlunin sem við ræðum núna? Það hafa fjölmargir umsagnaraðilar sem eru jákvæðir lýst yfir efasemdum um að þetta dugi til, svo ég orði það nú ekki sterkar [[Forseti hringir.]]og mig langar til að vita hver afstaða ráðherra er til afgreiðslu þessa máls í því plaggi sem við ræðum núna.
Virðulegur forseti. Stutta svarið við spurningu hv. þingmanns um hvort ráðherrann sé sáttur við fjármögnun málsins er: Já, hann er fullkomlega sáttur. Ég ætla að rekja það. Þegar við unnum þetta mál var gerð hagræn greining á því sem unnin var af Birni Brynjúlfi Björnssyni hagfræðingi. Hann sendi út mörg hundruð erindi til allra þeirra aðila sem þessi lög munu hafa áhrif á. Þeir skiluðu inn hvað þeir teldu að þetta myndi kosta. Á þeim grunni var síðan reiknaður væntur hagrænn ávinningur af málinu til næstu áratuga. Við vildum fara dýpra í þá greiningu, hvað við teldum að þetta myndi kosta, þannig að við réðum annan utanaðkomandi ráðgjafa, Harald Líndal Haraldsson, sem þekkir sveitarstjórnarstigið vel, til að kafa ofan í þetta. Hann komst að nánast sömu tölu og Björn Brynjúlfur hafði komist að eftir útsend erindi sín. Það eru á bilinu 1,5–2 milljarðar á ári sem þessi kerfisbreyting mun kosta að frádregnum undirbúningi, gagnagrunni, innleiðingarteymi og öðru. Síðan skiptist það bæði á ríki og sveitarfélög. Það sem lýtur að ríkinu er inn á málefnasviði mínu í þessu frumvarpi. Það sem lýtur að sveitarfélögunum er inni í jöfnunarsjóði og hefur verið bætt þar inn. Þannig að málið er fullkomlega fjármagnað til næstu þriggja ára. Við erum líka með það fjármagn sem við þurfum á yfirstandandi ári til að bjóða út sérstakan samskiptagrunn sem á að vera undirliggjandi í þessu kerfi til að aðstoða alla aðila að hafa samskipti í því. Það er verið að undirbúa það útboð, við höfum fjármagn til þess og til að setja upp sérstakt innleiðingarteymi. En við getum ekki sett það útboð af stað fyrr en þingið lýkur afgreiðslu málsins, ef það verða einhverjar breytingar sem lúta að því. Þannig að já, ég er fullkomlega sáttur við fjármögnuninni á málinu og get ekki beðið eftir því að fara af stað að innleiða það þegar þingið verður búið að samþykkja málið.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir og það gleður mig að heyra að staðan er þessi. Ég er aðeins hugsi yfir því að þetta skuli ekki hafa skilað sér til þeirra fjölmörgu aðila sem komið hafa fyrir nefndina og það er kannski eitthvað sem gera þarf bragarbót á, hvort sem um er að ræða samskipti sem hafa einhvern veginn misfarist eða vantraust af hálfu sveitarfélaga og annarra aðila. Það er þá verkefni sem hæstv. félagsmálaráðherra stendur frammi fyrir að bæta. Mig langar líka til að minna á fyrri spurningu mína sem laut að því hvort ekki væri þörf á því af hálfu hæstv. ráðherra að fara í stefnuna í þessum málum. Síðan langar mig rétt að spyrja um eitt. Nú erum við slá met, slæmt met, í aukningu í atvinnuleysi. Það hafa fjölmargar tillögur um aðgerðir verið viðraðar frá upphafi þessa faraldurs og ég þreytist ekki á því að nefna að við í Viðreisn töluðum um stór skref strax og vorum með fjölmargar tillögur. Það getur vel verið að þær eldist ekki allar jafn vel frekar en önnur mannanna verk, en þær eiga eitt sameiginlegt; þær voru allar felldar umhugsunarlaust á því ári sem liðið er af hálfu stjórnarmeirihlutans. Hið sama á við um fjölmargar tillögur annarra flokka í stjórnarandstöðunni. Sumar tillagnanna hafa síðan dúkkað upp núna af hálfu stjórnarmeirihlutans til að bregðast við því mikla atvinnuleysi sem við stöndum frammi fyrir. Við skulum ekki gera lítið úr þeim vanda sem blasir við ef við náum ekki að leysa þetta hratt og vel. Það er samfélagslegt mein sem við munum verða lengi að ná okkur upp úr. Mig langar að nýta síðustu sekúndur mínar í að óska eftir áliti hæstv. ráðherra, sem ég þekki af því að vera maður til að sjá oft stóru myndina, á því hvort ekki hefði verið heillavænlegt ef nálgun ríkisstjórnarflokkanna frá upphafi gagnvart tillögum stjórnarandstöðunnar hefði verið meira í anda samvinnu og samstillts átaks frekar en þessarar hefðbundnu [[Forseti hringir.]]skotgrafapólitíkur að hér skuli allt fellt sem komi þaðan, og hitt allt samþykkt. [[Forseti hringir.]]Við hefðum getað sparað mikinn tíma með öðruvísi vinnubrögðum. Hvað segir hæstv. ráðherra við því?
Virðulegi forseti. Fyrst örsnöggt varðandi það að fjármálaáætlun sem við ræðum núna hafi ekki tekið nægilega miklum breytingum. Ég held að ef hún hefði tekið mjög miklum breytingum hefði verið veruleg hætta á því, bara svo við tölum íslensku, að menn hefðu farið í alls konar innihaldslausan kosningaflaum í fjármálaáætlun. Það held ég að hefði ekki verið vænlegt til vinsælda eða til umræðna í þingsal. Það stafar líka að einhverju leyti af því að staðan breytist gríðarlega hratt viku frá viku, frá mánuði til mánaðar. Við erum ekki á þeim stað að geta áttað okkur nákvæmlega á því hvernig næsta ár verður, svo það sé sagt. Ég held að það hafi sjaldan gerst þegar vormánuðir eru á næsta leiti að við höfum ekki vitað hvort það verður ferðaþjónusta í sumar eða ekki. Við erum að velta því fyrir okkur. Þetta er staðreyndin og við þessar aðstæður er erfitt að gera áætlanir. Varðandi það að fella tillögur umhugsunarlaust og samvinnu og annað slíkt þá höfum við nú farið í gegnum stóra kerfisbreytingu sem lýtur að málefnum barna sem allir þingflokkar hafa komið að, öll ráðuneyti, með gríðarlega mikilli samvinnu. Slík samvinna, jafn góð og hún er, tekur oft gríðarlega langan tíma. Það er bara staðreynd. Það er oft og tíðum þannig að mörg þeirra mála sem við höfum komið með sem lúta að atvinnumálum eru eðlilega samhljóma því sem komið hefur frá stjórnarandstöðu og við getum leikið okkur með það fram og til baka. En það er líka oft þannig að mörg þeirra mála sem komið hafa hér inn hafa ekki hlotið þann undirbúning sem þurft hefði, ekki bara í samráði við þingflokka heldur í samráði við hagsmunaaðila. Það hefur e.t.v. ekki verið hægt að fara með þau í samráðsgátt. Oft og tíðum hafa þessi mál ekki getað farið í yfirlestur í forsætisráðuneyti og fjármálaráðuneyti með sama hætti af því að við höfum verið að dæla málum inn á gríðarlegum hraða til að reyna að bregðast við mjög skrýtnum aðstæðum. Þar eru mín mál ekki undanskilin og hef ég hlotið gagnrýni fyrir í þingsal, sem ég hef bara viðurkennt, af því að það er vandinn þegar við erum að reyna að hlaupa mjög hratt. Þá verða oft mistök. Stundum hefur þurft að leiðrétta þau í þinginu en stundum hefur líka þurft að leiðrétta eftir á með sérstökum lagafrumvörpum. [[Forseti hringir.]]Það er því miður raunin þegar við erum í svona skrýtnum aðstæðum eins og verið hafa hér síðasta árið.
Hæstv. forseta. Það er að heyra að verkefni félags- og barnamálaráðherra séu mikilvæg og þau eru auðvitað margvísleg. En málefni barna, öryrkja og eldri borgara skipta sjálfsagt mestu máli. Í málefnum eldri borgara þarf að ráðast í löngu tímabærar endurbætur. Skerðingar og afar óréttláta skattheimtu verður að afnema, leita raunhæfra lausna og þurfa þær lausnir að vera í anda þeirra aðgerða sem ráðist var í fyrir hrun. Við verðum að nýta öll tækifæri samfélagsins og tryggja að ávinningurinn skili sér á sanngjarnan hátt til allra landsmanna. Stærstur hluti ráðstöfunartekna fer í húsnæði, hvort heldur sem er í leigu eða afborganir. Það þarf að vera nægt framboð á húsnæði um land allt. Vextir hafa vissulega lækkað og það er vel, en gallinn er sá að í því ástandi sem nú er er eftirspurn miklu meiri en framboð. Þetta þýðir að í mörgum tilfellum fer lækkun vaxta beint út í verð húsnæðis. Vaxtalækkun leiðir því til þess að á meðan ekki er nægt framboð húsnæðis er fólk, sérstaklega ungt fólk, litlu betur sett. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann hyggst bregðast við þessu, sérstaklega varðandi öryrkja. Margt ungt fólk er því miður öryrkjar og þetta hlýtur að snerta þann hóp sérstaklega illa.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Áður en ég fer út í þá áskorun sem við stöndum frammi fyrir núna og hv. þingmaður rakti mjög vel, þ.e. varðandi vaxtalækkun og aukna eftirspurn, og húsnæðisskort sem stafar af lóðaskorti, vil ég segja varðandi húsnæðismálin að við höfum ráðist í ýmsar aðgerðir í þeim efnum á kjörtímabilinu. Við höfum verið að bæta í almenna íbúðakerfið, sem er leiguíbúðakerfi sem ætlað er til þess að byggja íbúðir fyrir tekjulægstu hópa samfélagsins. Það byggist á lagafrumvarpi sem þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra Framsóknarflokksins, Eygló Harðardóttir, kom fram með árið 2016. Þarna höfum við jafnt og þétt verið að byggja fleiri íbúðir og mun það halda áfram. Þar náum við til þessa hóps. Síðan kynntum við ný hlutdeildarlán, en ætlunin með þeim er líka að ná til tekjulægsta hópsins og aðstoða þá sem ekki vilja vera á leigumarkaði til að komast í eigið húsnæði. Ríkið lánar 20–30% vaxta- og afborgunarlaust, til ákveðins árafjölda til þessara tekjulægstu hópa. Það eru auðvitað gríðarlega stórar aðgerðir. En þegar kemur að umræðunni um hækkun húsnæðisverðs vegna þess að vextir hafi lækkað, þá hef ég fylgst aðeins með henni. Ég er ekki hagfræðingur og reyni að blanda mér ekki allt of mikið í þau mál. Mér hefur hins vegar fundist sérstök sú pólitík sem verið hefur í gangi þegar menn hafa talað um að ekki megi lækka vexti vegna þess að það hafi þensluáhrif á húsnæðismarkaðnum. En þá þurfum við að fara í hinn þáttinn sem er framboð lóða. Þar verð ég að segja að er mjög erfið staða fyrir ráðherra sem heldur á húsnæðismálum vegna þess að hann hefur ekkert með framboð lóða að gera. Það er annað stjórnsýslustig sem heldur á framboði lóða í þessu landi. Ég hef verulegar áhyggjur af framboðinu hjá því stjórnsýslustigi, sérstaklega með þeirri þéttingarstefnu sem er í Reykjavík, að við náum því ekki. Þannig að ég tek undir þetta. Það sem við getum gert er annaðhvort að hvetja sveitarfélögin með góðu [[Forseti hringir.]]til að skipuleggja lóðir eða koma með einhvers konar lög sem skylda þau til þess.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Sterk sjálfsmynd einstaklings hefur áhrif á breytni hans. Það er því mikilvægt að leggja grunninn snemma á lífsleiðinni með því að styðja við börn og ungmenni til að skapa sem jöfnust tækifæri til þroska, færni og sjálfsbjargar. Það verður að leggja alla áherslu á að svo geti orðið. Mér dettur í hug líðan drengja og svo börn og ungmenni af erlendum uppruna. Þetta snýst um hið félagslega að miklu leyti. Nú er verið að gera átak í málefnum barna og ég fagna því þó að ég viti auðvitað að ýmsar hindranir séu í veginum, sérstaklega hvað varðar fjármagnshliðina, það hafa alla vega sveitarfélögin sagt okkur og jafnvel þeir sem eiga að veita þjónustuna. En að þeim sem ekki eru börn og ungmenni. Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að grípa þá sem eru eldri? Er inni í myndinni að hækka bótagreiðslur, gera átak í því að styrkja sjálfsmynd þeirra eldri með sambærilegum hætti og ráðherra er að gera í málefnum barna? Hefur ráðherra gert plan um hvernig hann ætlar að skapa tækifæri svo fólk með skerta starfsgetu geti lagt sitt af mörkum? Gæti það verið ein leið að sá sem metinn er með 55% örorku geti unnið 45% starf án þess að það skerði örorkubætur? Ég gæti haldið áfram en ég held að það séu komnar nokkuð margar spurningar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Við höfðum í hyggju að reyna að koma í gegn stórum kerfisbreytingum í málefni sem lýtur að starfsgetu fólks og auknum hvata þar. Ég hef líka sagt það hér að það urðu mér vonbrigði að við skyldum ekki ná því með þeim hætti sem við lögðum upp með. Við urðum að hægja verulega á þeirri vegferð og síðan skall á heimsfaraldur og við náðum einfaldlega ekki að finna lausn á því máli samhliða öðrum verkefnum. Ég tek hins vegar undir með hv. þingmanni um mikilvægi þessa. Við höfum þó verið að reyna að gera breytingar í kerfinu með þeim hætti að við séum að - ég ætla ekki að segja „þrengja“ skilyrðin, en við höfum verið að auka það sem fer í endurhæfingarlífeyri og það sem fer þar í gegn þannig að fólk fari ekki strax á örorkubætur vegna þess að það er einfaldlega þannig að samfélagið á ekki að viðurkenna þetta. Það eru skref sem eru svolítið í þá veruna sem við erum að stefna núna varðandi þá sem eru búnir að vera atvinnulausir mjög lengi vegna þess að þar er veruleg hætta á því að jafnvel ungir einstaklingar fari á örorku. Þar erum við líka að stíga skref og greiða það mesta fjármagn sem þekkst hefur í sögu þjóðarinnar í því að skapa störf fyrir þann hóp vegna þess að það er svo mikil hætta á að þessir einstaklingar falli út af vinnumarkaði og endi síðan á örorku. Ég er mjög spenntur að sjá hvernig það reynist og hvernig sveitarfélögin koma inn í það verkefni. Ég tek undir með hv. þingmanni um að það þarf að fara í sambærilega vinnu gagnvart þessum hópi og við höfum gert í málefnum barna. En það er einfaldlega þannig í litlu stjórnkerfi [[Forseti hringir.]]og þegar heimsfaraldur skellur á líka að maður nær ekki að halda alveg eins mörgum boltum á lofti og maður hefði kosið. [[Forseti hringir.]]En ég tek undir vangaveltur hv. þingmanns og athugasemdir.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun til 2026. Mig langar að spyrja hæstv. félags- og barnamálaráðherra spurningar sem ég hef spurt bæði fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra. Það er staðreynd að í þessari fjármálaáætlun, sem hann sagði að hann væri stoltur af, ef ég heyrði rétt, er fátækt ekki nefnd, hvað þá sárafátækt eða að útrýma þeim ófögnuði sem er okkur til háborinnar skammar að sé enn til staðar hér á landi. Við leiðréttum að vísu á sínum tíma bætur vegna búseturskerðinga, sem var auðvitað hið besta mál, þannig að þeir bótaþegar fá 10% lægra en lægstu eftirlaun auk þess sem þar var aftur sett á króna á móti krónu skerðing. Ég spyr hæstv. félagsmálaráðherra hvort honum finnist ekki vera kominn tími til að taka bæði þessi 10% í burtu og krónu á móti krónu skerðingarnar vegna þess að þessar breytingar, breytt kerfi, kosta meira en að leiðrétta þetta. Það væri sparnaður fyrir ríkið að taka þetta til baka. Síðan langar mig að spyrja ráðherra í sambandi við námsmenn, en þeir vinna með námi og borga í Atvinnuleysistryggingasjóð: Hvernig stendur á því að þeir fá ekki atvinnuleysisbætur á móti? Er ekki bara verið að gera eignaupptöku í fjármunum sem þeir eru búnir að borga í þennan sjóð? Og síðast en ekki síst eru það hlutdeildarlánin vegna þess að þau virðast hafa klúðrast algerlega. Ég fæ ábendingar um það að fólk sem er á mjög lágum launum og er að finna sér íbúðir getur ekki keypt þær vegna þess að íbúðirnar eru svo dýrar, þakið á því sem það má kaupa er svo lágt að það dugir ekki fyrir þeim íbúðum sem eru á markaðnum og ef einhverjar íbúðir finnast þá eru allir að berjast um þær. Þannig að þetta gengur ekki upp. Það verður að hafa meira svigrúm í hlutdeildarlánunum.
Virðulegi forseti. Þær voru allmargar spurningarnar sem hv. þingmaður var með. Fyrst varðandi fátækt og sárafátækt. Við höfum núna í þessum heimsfaraldri sett til að mynda sérstakt fjármagn til tekjulágra heimila, í íþrótta- og tómstundastyrki aukalega fyrir tekjulág heimili. Við höfum farið í margvíslegar Covid-aðgerðir í samstarfi við frjáls félagasamtök og aðra, bæði til þess að valdefla þennan hóp og koma með ákveðið fjármagn þar inn. Og með þeirri aðgerð sem felst í átakinu Hefjum störf náum við líka utan um þennan hóp, af því að hv. þingmaður hefur nefnt hér að þeir sem fari á fjárhagsaðstoð eftir að hafa klárað bótarétt fari niður í 180.000–220.000 kr. fjárhagsaðstoð. Við erum að tryggja störf þar þannig að við erum alltaf með einhverjum hætti að koma með ýmsar aðgerðir sem miða að því að ná til þessa hóps. En höfum við lokið því verkefni? Nei. Ég held að við þurfum að taka utan um þennan málaflokk ekki eingöngu á forsendum almannatryggingakerfisins heldur líka reyna að komast að rót vandans, hvernig við getum valdeflt fólk til að komast úr þessari stöðu. Þar höfum verið að stíga skref, bæði í samstarfi við ýmis frjáls félagasamtök en líka innan ráðuneytisins. Varðandi námsmenn þá er einstaklingur sem missir vinnuna skráður í virka atvinnuleit. Hann á að vera að leita sér að annarri vinnu. Um það snýst atvinnuleysistryggingakerfið. Við erum hins vegar búin að opna á það að einstaklingur sem er atvinnulaus geti hafið nám og verið á bótum þar til árið eftir, en þá á hann að fara á námslán. Við erum með hvort sitt kerfið þarna og það er ástæða þess að allt frá efnahagshruni hafa menn ekki verið tilbúnir til að stíga þessi skref. Ég kem kannski aðeins betur inn á það á eftir og svara einnig spurningu hv. þingmanns um hlutdeildarlánin.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félags- og barnamálaráðherra fyrir svörin. Við vitum að það er ákveðinn hópur sem lendir alltaf á milli skips og bryggju og lendir bæði í andlegum og fjárhagslegum erfiðleikum. Nú er fjórða bylgjan skollin á og búið að loka og læsa. Nú er fólk með undirliggjandi sjúkdóma lokað inni. Það hefur ekki efni á að kaupa mat út mánuðinn. Það er lokað inni. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur talað um að þetta sé í nefnd, þetta sé í endurskoðun. En fólk getur ekki borðað það sem er í nefnd eða endurskoðun. Það þarf að fá mat núna, það er lokað inni. Hvað getur það gert? Hvað á að gera? Það er dýrt að panta mat og fólk á ekki pening fyrir mat í lok mánaðarins. Þetta er hópurinn sem hæstv. fjármálaráðherra segir að sé fámennur. En ég spurði hann: Fyrst þetta er svona fámennur hópur, hvers vegna í ósköpunum er þá ekki búið að hjálpa honum? Þá sagði hann: Það er svo dýrt. Það er svo rosalega dýrt. En það getur bara ekki verið rosalega dýrt að hífa einhverja sem eru með 200.000 kr. útborgaðar upp í það að þeir geti keypt sér mat og lifað mannsæmandi lífi á Íslandi. Það er bara útilokað. Núna er t.d. er verið að gera átak, sem er mjög flott, 472.000 kr. í sex mánuði. En horfum á tölurnar. Það er fólk sem fær 240.000 kr. fyrir skatta. Hvernig í ósköpunum á það að lifa af því? Þú segist vera stoltur af þessu kerfi, að því hafi verið komið á. Þú getur ekki verið stoltur af þessu. Þetta er lítill hópur, þetta er hópur sem á að hjálpa og það er búið að segja að það eigi að hjálpa honum. En um leið og maður minnir ykkur á þá er það alltaf svo dýrt. Það er ekki dýrt. Það er ofboðslega dýrt að hafa þetta vegna þess að það á eftir að kosta okkur miklu meira að hjálpa þessu fólki ekki.
Virðulegi forseti. Ég ætla að reyna að svara öllum þremur spurningunum sem hv. þingmaður spurði, ég skuldaði honum eina frá fyrra andsvari sem laut að hlutdeildarlánunum. Það úrræði er auðvitað bara nýfarið af stað. Við skulum átta okkur á því í tengslum við lög um almennar íbúðir, sem samþykkt voru hér í þinginu 2016, að Alþýðusamband Íslands komst ekki af stað fyrr en 2018, 2019, tveimur til þremur árum seinna. Við erum samt þegar farin að sjá hlutdeildarlánaverkefnið komast af stað þar sem fjölskyldur hafa verið að finna húsnæði og eru að fara inn í það. Það eru tugir verktaka, mig minnir að það séu milli 70 og 80 verktakar, búnir að skrá sig til leiks hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem vilja byggja íbúðir í þessu kerfi þannig að við munum sjá fjölgun þeirra á næstu árum. Það gefur góða von um framtíð þessara laga, þ.e. hvernig þetta fer af stað. Ég vil segja varðandi þá einstaklinga sem eru nú staddir í slíkum fjárhagsaðstæðum í tengslum við Covid að þeir geta ekki sótt sér mat o.s.frv., að það eru ýmsar krefjandi aðstæður sem fólk stendur frammi fyrir og ég tek undir með hv. þingmanni með það. Við höfum verið að vakta það með Félagsþjónustu sveitarfélaga vegna þess að við erum með lög í þessu landi sem fela félagsþjónustunni að sjá um framfærslu þessara hópa, aðstoða þá með einhverjum hætti. Við höfum lagt okkur í líma við að vera í miklu samstarfi við þetta þéttriðna net. Og bara síðast í morgun átti ég fund með félagsmálastjórum allt í kringum landið þar sem við vorum að ræða hverjar áskoranirnar væru núna og hvar þyrfti að bæta við o.s.frv. Síðan höfum við líka tengt inn í þetta net ýmis félagasamtök til að koma þarna inn. Einstaklingar sem eru í þessari stöðu eiga að snúa sér til sinnar félagsþjónustu, [[Forseti hringir.]]en margar aðgerðir sem við höfum ráðist í hafa einmitt miðað að því að styrkja [[Forseti hringir.]]starfsemina sem þar hefur farið fram. Þannig að við höfum gert ýmislegt. Er allt fullkomið sem við gerum? [[Forseti hringir.]]Nei, það er það ekki, ekki frekar en í lífinu sjálfu eða hjá nokkrum öðrum.
Virðulegi forseti. Þau málefnasvið sem falla undir mitt verksvið eru nr. 12, 13 og að hluta 7, 16 og 21. Helstu fjárhagsstærðir varðandi landbúnaðinn eru um 17,7 milljarðar kr. árlega og u.þ.b. 8,5 milljarðar á sviði sjávarútvegs og fiskeldis. Stærstu breytingarnar á fjárhæðum á áætlunartímabilinu snúa að byggingu nýs hafrannsóknarskips, en einnig fellur út tímabundið framlag til landbúnaðar vegna Covid-19. Að öðru leyti eru ekki stórvægilegar breytingar á útgjaldarömmum einstakra viðfangsefna. Engu að síður eru gríðarlega miklar breytingar fram undan á þessum málasviðum á komandi árum. Það er augljóst af öllu því sem upp snýr og fram vindur að miklar breytingar munu eiga sér stað í umhverfi þessara greina, m.a. hvernig þær munu leggja sitt af mörkum til þjóðarbúsins. Fjármálaáætlun og þær áætlanir sem liggja fyrir á viðkomandi málefnasviðum taka ágætlega á þessum breyttu áherslum og leiðir það ágætlega í ljós hvernig við ætlum að taka á í þeim efnum. Búið er að ljúka endurskoðun allra búvörusamninga. Þar voru gerðar talsverðar breytingar á starfsskilyrðum landbúnaðarins, m.a. með ráðstöfunum sem stuðla að auknu jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar á markaði með sauðfjárafurðir, blásið var til stórsóknar í garðyrkju og fallið var frá afnámi framleiðslustýringar í mjólkurframleiðslu. Í öllum samningunum er nú rík áhersla á loftslagsmálin og hafa bændur og stjórnvöld sameinast um þá skýru framtíðarsýn að íslenskur landbúnaður verði að fullu kolefnisjafnaður árið 2040. Þá verður innan skamms kynnt sérstakt mælaborð landbúnaðarins þar sem settar verða fram skýrar og aðgengilegar upplýsingar um landbúnaðarframleiðsluna hér á landi. Þetta verkefni mun auka gegnsæi og veita skýra yfirsýn um framleiðsluna m.a. og bæta þannig stefnumótun í málaflokknum. Ég hef sömuleiðis sett fram aðgerðaáætlun í 12 liðum til að styrkja stoðir íslensks landbúnaðar í ljósi þeirra beinu og óbeinu áhrifa sem kórónuveirufaraldurinn hefur haft á greinina. Í fjárlögum fyrir árið 2021 var samþykkt að verja 970 millj. kr. til að koma til móts við bændur vegna faraldursins og liggur nú fyrir útfærsla hvernig þeim fjármunum verður ráðstafað. Þar er sérstaklega horft til sauðfjárbænda þar sem 700 millj. kr. er varið til viðbótargreiðslna inn í þá grein og 243 millj. kr. til nautgriparæktarinnar. Ég vil sömuleiðis nefna nýstofnaðan Matvælasjóð sem hefur það hlutverk að styrkja þróun og nýsköpun við framleiðslu og vinnslu matvæla úr landbúnaði og sjávarútvegi. Við leggjum inn í þennan nýja sjóð um 750 millj. kr. á árunum 2021–2023. Ég tel þennan sjóð mikið framfaraskref fyrir íslenskan landbúnað og sjávarútveg og tel að starfsemi hans muni stórefla nýsköpun á sviði matvælaframleiðslu hér á landi. Stefnur og straumar á alþjóðlegum vettvangi stýra sjávarútvegi og fiskeldi í talsverðum mæli. Til að selja afurðir á alþjóðlegum mörkuðum er grundvallaratriði að hafa vottun og halda henni. Þetta er gríðarlega mikilvægt þegar haft er í huga að 98–99% af afla okkar fer á erlenda markaði þar sem samkeppni er gríðarlega hörð. Fiskeldi er vaxandi atvinnugrein. Þar má nefna að á þessu ári má gera ráð fyrir að útflutningsverðmæti þess verði á bilinu 25–30 milljarðar kr. En á síðasta ári voru útflutningsverðmæti alls þorsks sem við fluttum út um 130 milljarðar kr. Af þessu má sjá að fiskeldið vex mjög hratt og er raunar þegar orðin mikilvæg útflutningsgrein. Ég vil nefna það hér að við höfum sömuleiðis sett fram fyrstu matvælastefnu fyrir landið og markvisst unnið að því að auka vægi verkefna matvæla og fæðuöryggis. Í tengslum við veiruna höfum við enn fremur lagt mikla áherslu á mikilvægi þess að tryggja fæðuöryggi þjóðarinnar. Við höfum verið að vinna mjög ákveðið og einbeitt í þeim efnum á grunni aðgerðaáætlunar um að efla matvælaöryggi, tryggja vernd búfjárstofna og bæta samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu. Landbúnaðarháskóli Íslands vann fyrir okkur skýrslu um fæðuöryggi á Íslandi sem kom út fyrr á þessu ári, en hún verður lögð til grundvallar þeirri vinnu sem unnin er á vegum þjóðaröryggisráðs á þessu mikilvæga sviði. Ég vil í lokin nefna að síðastliðið haust kynnti ég áætlun um að fjölga opinberum störfum á landsbyggðinni. Það er ánægjulegt að geta greint frá því nú að þegar hefur verið ráðið í störf á sviði stjórnsýslu fiskeldismála á landsbyggðinni, nánar tiltekið á Vestfjörðum og Austurlandi. Þá hefur Hafrannsóknastofnun ráðið í tvö ný störf, í Neskaupstað og í Ólafsvík. Auk þess hefur verið gerður samningur við Matís um þrjú ný störf á landsbyggðinni. Þá hefur störfum í höfuðstöðvum Fiskistofu á Akureyri fjölgað jafnframt því sem fækkað hefur í Hafnarfirði. Áfram verður unnið gegn þessum vanda því að hallað hefur á landsbyggðina í þessum efnum, en við höfum séð það núna, bara á síðasta ári, hversu öflug uppbygging háhraðatenginga um landið hefur stytt allar vegalengdir og flestallir opinberir starfsmenn og fyrirtæki sem nýta þjónustu þeirra hafa lært mikið á þau samskipti sem þarna er hægt að nýta til að styrkja þessi störf vítt um land.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir yfirferðina yfir fjármálaáætlun. Það er gleðilegt, eins og fram kom í ræðu hans, að fiskeldið er í miklum vexti og framtíðin er frekar björt í þeim málum. En mig langar að spyrja ráðherrann í sambandi við hafrannsóknir. Nú er nýtt skip í smíðum. Það verður gleðilegt að taka á móti því þegar það kemur til landsins. En í sambandi við rannsóknir á hinum ýmsu fisktegundum sem við höfum tekjur af veiðum á við Íslandsstrendur, kom greinilega í ljós að rannsóknirnar skila sér. Við vorum t.d. búin að vera loðnulaus í tvö ár og síðan var farið í miklar rannsóknir af því að menn höfðu vissu fyrir því að það væri meiri loðna í hafinu. Svo kom í ljós að hægt var að fara að veiða og það voru aflaverðmæti upp á 30 milljarða þannig að sú vinna skilaði sér. Mig langar að spyrja ráðherrann út í rannsóknir á öðrum fisktegundum, eins og ýsu, hvítlúðu, grásleppu og þar fram eftir götunum. Hvítlúðan hefur verið bönnuð í beinni veiði. Og þegar maður spyr um hvað sé að frétta þá er ekkert að frétta af því að Hafrannsóknastofnun segist ekki hafa fjármuni í að rannsaka frekar þá fisktegund eins og þeir myndu vilja. Það sama er með grásleppuna. Hún er metin eftir mælingum sem meðafli í trolli í togararalli. Ýsan sveiflast mikið á milli ára og þeir sem veiða hana og eru í kringum þessar veiðar trúa ekki mikið á þær mælingar, vegna þess að sveiflan er svo mikil á milli ára að stofnstærðarmatið er ekki mjög trúverðugt. Þá kemur upp spurningin: Megum við eiga von á meiri fjármunum í rannsóknir á t.d. þessum fisktegundum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Já, ég er sammála því að fiskeldið er í sókn. Við sjáum það m.a. á þeirri staðreynd sem Fiskeldissjóður segir okkur, að framlög sveitarfélaga til uppbyggingar og styrkingar innviða þar er ráðgert að vera um rúmar 100 millj. kr. Það hefur vaxið núna á nokkrum árum upp í hátt í hálfan milljarð. Það er óumdeilt að þar koma inn fjármunir. Þegar við ræðum um hafrannsóknirnar hjá Hafrannsóknastofnun þá er það rétt, eins og hv. þingmaður nefnir hér, að við vorum að glíma við loðnuleysi. Ég er á því að viðbótarfjárveitingar sem Alþingi samþykkti inn í stofnunina núna í vetur séu í rauninni grunnurinn að þeirri vertíð sem varð síðan að veruleika, þannig að það er beint samhengi á milli þeirra verðmæta sem þarna voru dregin að landi og þeirrar fjárveitingar sem lögð hefur verið í stofnunina á undanförnum árum. Við höfum - ég segi ekki árlega, en við höfum lagt núna á undanförnum árum verulega fjármuni gagngert inn til stofnunarinnar með það að meginmarkmiði að styðja við uppsjávarfiskarannsóknir. Hv. þingmaður nefnir ýsu, hvítlúðu og grásleppu sem dæmi um stofna þar sem þekkingu okkar er ábótavant. Vissulega er það hárrétt að þekkingin er gloppótt, sérstaklega varðandi grásleppu. Sömuleiðis er stofnstærðarmatið á ýsu dapurt. Í þeirri áætlun sem við ræðum hér höfum við ekki gert ráð fyrir vexti í einstökum málaflokkum, alls ekki. Við gerum ráð fyrir því að rammarnir eins og þeir hafa verið í síðustu fjármálaáætlun haldi sér. Við erum hvorki að ræða uppbætur né niðurskurð heldur bara framreiknaða ramma sem þá giltu. Það þýðir að stofnun eins og Hafrannsóknastofnun, eins og aðrar stofnanir sem eru á fjárlögum, verður að forgangsraða þeim verkum sem hún vinnur með á grundvelli þeirra fjárveitinga sem Alþingi setur til hennar hverju sinni. En það eru ekki neinar sérmerktar fjárveitingar í þessa stofnun, enda verður það að vera hlutverk vísindafólksins okkar að forgangsraða þeim rannsóknum sem þarna eru undir.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir þetta svar. Eins og fram kom í ræðu ráðherrans þá skilaði aukið fjármagn til rannsókna á loðnustofninum því að við gátum hafið veiðar og skilað þjóðarbúinu upphæð sem er nálægt 30 milljörðum. Og munar nú um minna. Það segir manni að auknar rannsóknir skila árangri. Ég er alveg viss um að þær myndu líka gera það varðandi hinar tegundirnar sem ég taldi upp áðan. En það er náttúrlega mjög gott að vera varfærinn og láta náttúruna njóta vafans, eða fisktegundirnar í þessu tilviki. Það er algerlega rökrétt og ég tek undir það. En miðað við þetta, að aukið fjármagn hafi skilað þeim árangri að við gátum farið að veiða loðnu aftur, þá hlýtur aukið fjármagn líka skila þeim árangri að við getum hugsanlega veitt meira af ýsu. Við gætum jafnvel farið að veiða lúðu aftur og grásleppan yrði kannski í meiri raunstærð í stofnstærðarmati en hún er í dag. Og talandi um að ekki sé sérmerktur peningur fyrir hverja fisktegund þá hlýtur Hafrannsóknastofnun að geta nýtt aukna peninga til frekari rannsókna og þá í þær fisktegundir sem ég taldi upp. Ég get bara sagt það sem þingmaður sem er í góðu sambandi við sjómenn, að meðafli á hvítlúðu hefur aukist alveg gríðarlega síðustu ár og nú kalla menn [[Forseti hringir.]]eftir því að eitthvað sé gert í þeim málum sem skiptir máli.
Virðulegi forseti. Já, ég hef fengið umræðuna um lúðuna inn á mitt borð og hef beint þeim tilmælum til stofnunarinnar að endurskoða ráðgjöfina í því. Þeir hafa ekki enn séð ástæðu til að breyta neinu. Það er hins vegar eitt sem ég vil nefna varðandi loðnuna og leitina að henni, að við megum heldur ekki gleyma framlagi fyrirtækjanna í uppsjávarveiðum, sem er alveg gríðarlega mikið og mjög gott, og sem ræður í rauninni úrslitum um að við getum náð þessum afla á land. Svo er alveg dásamlegt að fá tækifæri til að ræða blessaða grásleppuna hér við hv. þingmann. Ég þakka honum fyrir að nefna þessa fallegu og virðulegu skepnu. Já, ég held að við þekkjum það báðir hversu dapurlegt var t.d. á síðustu vertíð, fyrir upphaf hennar, að hafa ekki betri upplýsingar um stofnstærð og annað varðandi grásleppuna. Við rétt náðum að bjarga þessu nánast í horn. Þekkingin á þessari skepnu er ekki það mikil, því miður, að hægt sé að tala um að við séum með mikil nákvæmnisvísindi þar. Ég vil ítreka að ég held að við eigum alltaf þann kost að bæta í rannsóknir. Þörfinni fyrir fjármuni til rannsókna verður aldrei fullsinnt því að það er margt hreinlega órannsakað í hafinu. Það eru endalaus verkefni. Þetta er ramminn sem dreginn er og við verðum einfaldlega að treysta því að það ágæta fólk okkar sem starfar innan vébanda þessarar mikilvægu stofnunar forgangsraði þeim fjármunum sem Alþingi veitir þeim hverju sinni til þeirra brýnustu verkefna sem sinna þarf. Ég veit að fjármunirnir eru þó það miklir að við getum líka tekið önnur verkefni en beinlínis þau sem falla eingöngu undir það að vera afar brýn. Stofnunin er vel fjármögnuð og getur sinnt fleiri verkefnum en einungis einhverjum neyðaraðgerðum.
Herra forseti. Ég ætla byrja á landbúnaðinum. Ég hef verið óþreytandi að ræða það síðustu fjögur ár að við þurfum að auka og auðvelda grænmetisframleiðslu hér á landi vegna þess að íslenskt grænmeti er gott, en einnig til þess að draga úr kolefnismengun sem hlýst af innflutningi. Með því fæst einnig gjaldeyrissparnaður, meira fæðuöryggi, styrking byggða og aukin atvinna. Við í Samfylkingunni leggjum áherslu á að hagsmunir bænda og neytenda fari saman í nýsköpun, sjálfbærni og velferð dýra. Að styrkja umhverfi landbúnaðarins tryggir rekstraröryggi og afkomu bænda, styrkir byggðir, eykur frelsi bænda og leiðir af sér hagkvæma og vistvæna gæðaframleiðslu. Í nýrri umhverfisstefnu Bændasamtakanna skerpir íslenskur landbúnaður áherslur sínar í umhverfismálum og hvetur bændur og landbúnaðinn í heild til að huga að vistbætandi verkefnum. Umhverfisstefnan á að vera leiðarljós, hvatning og verkfæri til jákvæðrar ímyndarsköpunar og sá grunnur sem framtíðarsamstarf bænda og stjórnvalda í umhverfismálum byggir á. Í stefnunni er rætt um mikilvægi þess að endurskoða búvörusamninga og aðra framtíðarsamninga ríkis og bænda um umhverfistengd verkefni, sem er fagnaðarefni, en til þessa þarf að styðja landbúnaðinn. Nú kom tilkynning frá Stjórnarráðinu í vikunni þar sem tilkynnt var um meinta hækkun á framlögum til loftslagsaðgerða. Þar er m.a. nefndur loftslagsvænni landbúnaður og er þar gert ráð fyrir að fram til ársins 2031, sem er reyndar mun lengri tími en sú áætlun sem við ræðum hér um gildir til, verði framlög til loftslagsvænni landbúnaðar 1.250 millj. kr. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort ríkisstjórnin sé með skýr markmið með þessu framlagi. Það væri áhugavert að vita í hvaða formi þessi framlög verða. Erum við að ræða um skattalegar ívilnanir vegna orkuskipta eða beina styrki? Eða með öðrum orðum: Í hvað er ætlunin að þessir styrkir fari?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, við erum á sama stað varðandi mikilvægi þess að auka grænmetisframleiðslu á Íslandi. Ég held að það sé mjög mikil samstaða um þær áherslur og þess vegna er ég að sjálfsögðu afskaplega þakklátur fyrir það traust og þann stuðning sem það mál fékk þegar við jukum áform okkar í grænmetisframleiðslu um heil 25% á tveimur til þremur árum við endurskoðun búvörusamninganna. Það hlýtur að vera fagnaðarefni öllum þeim sem hafa þessar áherslur uppi. Það eru mörg og margvísleg verkefni sem falla ágætlega að þeim áherslum sem ég heyri að hv. þingmaður hefur. Ég ætla bara að nefna hér matvælastefnu fyrir Ísland, stefnu um opinber innkaup matvæla o.s.frv., allt er þetta komið í ákveðinn farveg og við erum að vinna að því við endurskoðun búvörusamninga þar sem við náum saman, bændur og stjórnvöld, um að setja okkur markmið á sviði loftslagsmála. Af því að hv. þingmaður spyr hvaða verkefni séu hér undir þá eru þau öll í vinnslu. Verið er að skilgreina þetta með dyggri aðstoð stofnana vegum Bændasamtakanna, umhverfisráðuneytisins og míns ráðuneytis. Þetta er allt komið í ákveðið ferli. Markmiðin eru þokkalega skýr í ártölum en leiðirnar að þeim liggja ekki allar fyrir. Mér hefur stundum þótt okkur liggja miklu meira á að setja okkur markmiðin og gera kröfur um fjármuni án þess að vita yfir höfuð hvernig við ætlum að eyða þeim, hvernig við ætlum að mæla framgang þeirra o.s.frv. En það er á margan hátt skiljanlegt í ljósi áherslunnar sem uppi er í samfélaginu um að tryggja fyrst samstöðu um þessi stóru markmið, [[Forseti hringir.]]hvar við ætlum að vera árið 2040, taka til fjármuni og gefa okkur síðan tíma til að forma bæði skilgreininguna á verkefnunum og setja upp mælikvarða.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og fagna því að að þetta sé allt saman í vinnslu. En ég vona að það muni ekki taka of langan tíma því að það þarf að koma þessum verkefnum af stað. Ég tek undir með hæstv. ráðherra um að það er mjög mikilvægt að vanda til verka og ekki bara ana út í eitthvað, og það er einmitt þess vegna sem ég spurði. Í síðara andsvari ætla ég að færa mig yfir í sjávarútveginn, þ.e. stoðkerfi hans. Við sömu umræðu síðastliðið haust ræddi hv. þm. Oddný G. Harðardóttir við hæstv. ráðherra um stöðu Fiskistofu enda var þá boðuð umtalsverð lækkun upphæða til reksturs stofnunarinnar. Það kom nokkuð á óvart, ekki síst í ljósi þess að fyrir liggja skýrar tillögur um eflingu Fiskistofu og ef það á að gera það almennilega mun það hafa nokkurn kostnað í för með sér. Hæstv. ráðherra svaraði því til að það væri ekki ætlan ráðherra að skera niður fiskveiðieftirlitið og hefði aldrei verið hans ætlan. Staðan er samt sem áður þannig að rekstur Fiskistofu er undirfjármagnaður í dag. Hefur stofnunin ítrekað lýst áhyggjum sínum af stöðunni og var hún rekin með tapi á síðasta ári. Í ofanálag hefur þingið og ráðuneyti verið að setja fleiri verkefni á stofnunina, því miður að því er virðist án þess að fjármagn til þeirra fylgi. Þá voru gerðar breytingar á svokölluðum AVS-sjóði sem rann saman við fyrrnefndan Matvælasjóð sem orðið hefur til þess að aðgengi stofnunarinnar að styrkjum hefur þrengst nokkuð. Herra forseti. Ef ég les fyrirliggjandi áætlun rétt er ekki annað að sjá en að fram undan sé samdráttur hjá stofnuninni. Getur hæstv. ráðherra staðfest það? Hversu mikill er samdrátturinn? Erum við að tala um 2%? 5%? Hvað erum við að tala um? Hvernig sér ráðherra fyrir sér að stofnuninni verði gert kleift að sinna grunnverkefnum sínum í slíkum niðurskurði sem hún á nú þegar í vandræðum með að sinna eða, herra forseti, hvaða verkefnum sér hæstv. ráðherra fyrir sér að stofnunin eigi að sleppa?
Virðulegur forseti. Fyrst varðandi það að hv. þingmaður vonast til að kolefnisjöfnunarverkefnin taki ekki of langan tíma, þá er byrjað að vinna í mörgum þeirra. Þau eru komin í gang, þannig að það er ekki eins og þetta liggi allt niðri þó svo að við eigum eftir að skilgreina betur mælikvarða og leiðir að markmiðinu. Sumt er bara komið á fulla ferð og gengur vel og bændur komnir af stað o.s.frv. Stærsta breytingin sem orðin er í þessu er fyrst og fremst hugsunin, bæði í stjórnkerfinu en ekki síður í atvinnugreininni sjálfri. Varðandi fiskveiðieftirlitið þá er ég ekki að ræða einstakar stofnanir, við erum að ræða fjármálaáætlun til lengri tíma. Varðandi fiskveiðieftirlitið í heild sinni þá ætlum við að leggja fram, vonandi á þessu þingi, frumvarp til breytinga á fiskveiðieftirlitinu. Ég hef verið talsmaður þess að við getum nýtt okkur m.a. tæknina til að draga úr kostnaði og auka skilvirkni eftirlitsins. Talið hefur verið að við þyrftum styrkari lagaheimildir til þess. Það gefur okkur færi á því að spila með öðrum hætti úr sömu fjármunum og hafa virkara eftirlit. Það eru ýmsir þættir sem við getum nýtt til að mæta þeirri hagræðingarkröfu sem gerð er á allar ríkisstofnanir. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður nefnir, við sjáum hér ekki auknar fjárveitingar í beint fiskveiðieftirlit. Það er alveg hárrétt og ég hef aldrei dregið dul á það. En þó að AVS-sjóðurinn geti ekki veitt styrki þá er fjármögnunin er ekki farin. Matvælasjóður tók yfir AVS-sjóðinn og ef Fiskistofa er með verkefni sem lúta að fiskveiðieftirliti og tengjast matvælaframleiðslu o.s.frv., þá getur hún með sama hætti sótt í þennan nýja sjóð og hún sótti í hinn sjóðinn þó að öðruvísi verði unnið úr því. [[Forseti hringir.]]En AVS-sjóðurinn og aðrir sjóðir eiga ekki að vera til þess að nýta í rekstur [[Forseti hringir.]]viðkomandi stofnana. Það verða menn að gera á allt öðrum forsendum.
Virðulegur forseti. Fyrir liggur frumvarp sem verið hefur í samráðsgátt um breytingu á lögum á sviði fiskveiðistjórnar sem taka á eftirlitshlutverki Fiskistofu. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er m.a. talað um að bregðast við og halda heildaraflahlutdeild einstakra útgerða undir lögbundinni hámarkshlutdeild. Tilgangur þeirra laga var að einstök fyrirtæki gætu ekki orðið það stór að það kæmi í veg fyrir eðlilega samkeppni og leiddi til samþjöppunar, eins og raunin hefur orðið. Mikilvægi eftirlits Fiskistofu varðandi það að framfylgja þessum lögum er mikið, eins og komið hefur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar hvað varðar kvótaþakið og eftirlit með vigtun og brottkasti. Að mati Ríkisendurskoðunar þarf að ráðast í margs konar úrbætur svo Fiskistofa geti sinnt þessu eftirlitshlutverki sínu með sem bestum hætti. Þar er m.a. nefnt að fjölga þurfi eftirlitsstarfsmönnum, en samkvæmt skýrslunni er eftirlit stofnunarinnar með auðlindanýtingu hafsins og samþjöppun aflaheimilda veikburða og ekki samkvæmt vilja Alþingis. Lagðar voru til 11 tillögur til úrbóta sem sneru að eftirliti með vigtun, brottkasti og samþjöppun. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um þessar tillögur og gagnrýni Ríkisendurskoðunar: Hefur þeim hefur verið mætt? Hefur verið tryggt nægt fjármagn til að Fiskistofa geti sinnt þessu eftirlitshlutverki sínu og eflt það eins og best verður á kosið?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Þegar spurt er hvort eftirlitið sé eins og best verður á kosið vil ég svara því að ég tel að svo sé í öllum meginatriðum. Auðvitað eru alltaf skiptar skoðanir um eftirlitið. Bæði finnst sumum sem verða fyrir því menn stundum ganga of hart fram á meðan aðrir halda því fram að eftirlitið sé ekki nægt. Það er bara eðli málsins samkvæmt hin eilífa og sama saga um eftirlit, hvaða nafni sem það nefnist, hvort það er Fiskistofa eða eitthvað annað, og alltaf hafa einhverjir eitthvað til síns máls. Varðandi nægt fjármagn til Fiskistofu væri auðveldast fyrir ráðherra málaflokksins að segja: Nei. En ég þigg það alveg með þökkum að Alþingi láti meiri fjármuni renna til þessa málaflokks. Það munu allir ráðherrar svara slíkum spurningum með jái ef það stendur til boða. Meðan Alþingi setur rammann eru fyrirmæli mín til stofnananna alltaf þau að við fylgjum þeim ramma sem þingið, löggjafinn, setur okkur og við verðum þá bara að forgangsraða innan þeirra fjárheimilda sem okkur eru veittar þar. Eins og hv. þingmaður nefndi þá erum við með skýrslu Ríkisendurskoðunar um fiskveiðieftirlitið og hefur staðið yfir vinna í alllangan tíma á grundvelli þeirra tillagna sem þar voru gerðar. Ein megintillagan var sú að skýra hugtökin raunveruleg yfirráð og tengdir aðilar, vegna þess að Fiskistofa hafði kallað eftir því í rúman áratug og aldrei verið brugðist við því fyrr en núna. Við erum að reyna að koma því í frumvarp sem við getum vonandi lagt fyrir þingið á næstu dögum. Það er rétt, þetta er svona meginatriði fyrir fiskveiðieftirlitið til að geta tryggt það að mati eftirlitsstofnunarinnar að hafa raunverulegt eftirlit með því að ákvæði laga um hámarkshlutdeildina séu virt. Við höfum stefnt að því að búa textann þannig úr garði að eftirlitið eigi hægara með það en hingað til hefur verið.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Eftirlit Fiskistofu með yfirráðum tengdra aðila byggist á því í dag að það koma tilkynningar frá handhöfum aflaheimilda. Athugun Fiskistofu fer fram tvisvar á ári. Fram kom í skýrslu Ríkisendurskoðunar að ekki sé verið að kanna raunveruleg yfirráð með markvissum hætti. Ríkisendurskoðun telur að skortur sé á úrræðum og viðurlögum og að endurskoða þurfi lög um hámarksaflahlutdeild. Ég tek undir það og eins nauðsyn þess að endurskoða hámarkshlutdeildina svo hægt sé að koma böndum á þá miklu samþjöppun sem er í skjóli krosseignartengsla skyldra og tengdra aðila, eins og hæstv. ráðherra kom inn á. Ég tel það gott að sjávarútvegsráðuneytið hafi verið að taka þessi mál til skoðunar og sett á fót starfshóp. Frumvarp liggur fyrir sem á að mæta athugasemdunum í skýrslunni. Ég tel að það séu ríkir almannahagsmunir undir að hafa sem best eftirlit með umgengni og nýtingu sjávarauðlindarinnar, að hún sé traust og að tryggðar séu sjálfbærar og ábyrgar veiðar. Það er í raun ólíðandi að svindlað sé á vigtun afla eða að brottkast líðist og að um ólöglega samþjöppun aflaheimilda sé að ræða. Þess vegna undirstrika ég að það er mikilvægt að Fiskistofa geti sinnt eftirlitshlutverki sínu svo við getum brugðist við athugasemdum Ríkisendurskoðunar, sem ég tel að sé að vænta í því frumvarpi sem hæstv. ráðherra nefndi hér.
Virðulegi forseti. Já, við erum með vinnu í gangi við frumvarpssmíðina á grunni þeirra tillagna sem settar voru fram af starfshópnum. Við erum að reyna að mæta því eftir því sem við best getum. Við settum frumvarpið í samráðsgátt og fengum þar gagnrýni og rýni sem við þurfum að reyna að mæta með einhverjum hætti. Frumvarpið er á síðustu metrunum, það er í yfirlestri og vonandi kemur það fram fyrr en síðar. Ég er sammála hv. þingmanni varðandi sjálfbærni veiðanna og veiðistjórnina alla, hún þarf að vera á þann veg að við tryggjum sjálfbæra nýtingu þeirra fiskstofna sem við nytjum. Það er nú efni í aðra umræðu ef við viljum fara yfir allt sviðið í þeim efnum vegna þess að við erum að minni hyggju líka með nýtingu á nytjastofnum sem hægt væri að nýta með öðrum og sjálfbærari hætti en við gerum í dag. Það er of langt mál að setja þá umræðu á hér í kvöld. Ég veit að hv. þingmann dauðlangar að fá þá umræðu en ég er að hugsa um að sleppa henni. En bara svo það sé líka sagt, af því að hv. þingmaður nefndi að við ættum að vinna að gegn ólöglegri samþjöppun, þá er ég sammála því. Við höfum dæmi um að Fiskistofa hefur í tvígang sett fram athugasemdir og gefið lögbundinn frest til að bregðast við því. Þetta er bæði í stóra kerfinu og litla kerfinu. Varðandi hámarkshlutdeild og skilgreiningu á raunverulegum eigendum höfum við horft til þess að reyna að styðjast við þær reglur sem eru eðlislíkar þeim sem nýttar eru í samkeppnisréttinum og reyna að forma þær á þann veg að Fiskistofa telji sig geta unnið eftir þeim.
Virðulegur forseti. Mig langar til þess að spyrja um stefnu ríkisstjórnarinnar um veiðigjöld. Búist er við 7,5 milljörðum í veiðigjöld á þessu ári, 4,8 milljörðum á síðasta ári. Ég spurði um gögn varðandi rekstur MAST og Fiskistofu og ýmislegt svoleiðis, um eftirlit með fiskveiðiauðlindinni okkar, hver heildarrekstrarkostnaðurinn var hjá Landhelgisgæslunni o.s.frv. Sá kostnaður er 7 milljarðar á ári, eða svo, að meðaltali. Það þýðir að við fáum 500 milljónir í arð út úr fiskveiðiauðlindinni með veiðigjaldinu. Í fyrra var tap upp á 2,2 milljarða, meðgjöf með útgerðinni. Á árunum 2015–2020 er meðaltalið u.þ.b. 2 milljarðar á ári sem hið opinbera fær í sinn hlut á meðan útgerðin hefur verið að greiða sér arð upp á 200 milljarða, þ.e. við fáum u.þ.b. 1% af þeim arði sem fiskveiðiauðlindin gefur. Þá eru, að ég held, meira að segja ótalin kaup á hafrannsóknarskipi. Mig langar til þess að spyrja sjávarútvegsráðherra hver stefna ríkisstjórnarinnar er varðandi hlutdeild hins opinbera í þeim auðlindum sem við eigum í sameign og sjáum um, við á þingi og ríkisstjórnin, fyrir hönd þjóðarinnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Af því mætti ráða að sjávarútvegsfyrirtækin í landinu greiddu engin gjöld til ríkisins önnur en veiðigjald. Þegar rætt er um að það sé tap fyrir ríkið í þessum samanburði, að útgerðin greiði ekki nema 7,5 milljarða til samneyslunnar, þá ætla ég að benda hv. þingmanni á að skattspor sjávarútvegsfyrirtækjanna á Íslandi lætur nærri því að slaga hátt í 80 milljarða á hverju ári, þ.e. það sem þessi atvinnugrein dregur inn í ríkiskassann. En af einhverjum ástæðum horfa menn alltaf fram hjá því að þessi atvinnugrein greiðir skatta og skyldur.
Eins og allir aðrir.
- Eins og allir aðrir. En til viðbótar því er þetta gjald lagt á atvinnugreinina ásamt fleiri gjöldum eins og kolefnisgjaldi sem leggst sérstaklega þungt á þessa atvinnugrein. Stefna ríkisins og ríkisstjórnarinnar varðandi veiðigjöldin liggur alveg fyrir. Búið er að lögfesta með hvaða hætti þessi gjöld eru lögð á. Það er Skatturinn sem reiknar það út. Við erum búin að leggja veiðigjaldsnefndinni sem skipuð var þremur fulltrúum sem ráðherra sjávarútvegsmála skipaði, en það kerfi er búið að leggja af, það er búið að færa þetta út úr ráðuneytinu og Skatturinn leggur þetta á samkvæmt skattskilum fyrirtækja sem í þessari grein starfa. Það er lagður 33% skattur á afkomu sérhverrar veiðiferðar. Mér þykir það há tala, öðrum finnst hún of lág og aðrir vilja hafa hana miklu hærri. Þetta varð niðurstaða þingsins. Þetta er skattur sem leggst á afla sérhverrar veiðiferðar og er hið svokallaða veiðigjald [[Forseti hringir.]]og hefur verið túlkað með þeim hætti að þetta sé aðgangsmiðinn fyrir það að draga afla að landi. [[Forseti hringir.]]Ég ætla bara ítreka að skattspor atvinnugreinarinnar leggur til allra annarra þátta í rekstri ríkissjóðs.
Forseti. Við greiðum öll til samneyslunnar. Við notum vegi sameiginlega. Verið er að keyra annaðhvort með afla eða fiskeldisafurðir á stórum þungaflutningabifreiðum um frekar hruma vegi sem veldur ansi miklu álagi á þá. Sá skattur sem þessi fyrirtæki greiða fer að sjálfsögðu til almennra nota á samgöngukerfinu og þess háttar eins og allir aðrir skattar. Til hliðar við það er síðan aðgengi að sjávarauðlindinni [[Gripið fram í.]]sem er sérstaklega ætlað þessum aðilum, aðgengi að sjávarauðlindinni. Hvert er gjaldið á því og hver er afkoman af því á móti? Við skulum taka það til hliðar. Við erum öll jöfn gagnvart þessari skattlagningu. En sjávarútvegsfyrirtækin hafa aukalega meira að segja auknar heimildir til afskrifta. Það er aukagjöf. Tökum almenna skatta og fjármagnstekjurnar alveg til hliðar því að þær eru jafnar á alla, það er bara eðlileg starfsemi. Síðan er það þessi sérstaki aðgangur að sameiginlegri auðlind. Hver er arður samfélagsins af því miðað við arðinn af notkuninni á þeirri auðlind? [[Forseti hringir.]]Það er u.þ.b. 1% af heildararðinum þegar allt kemur til alls. Er það sanngjörn skipting?
Virðulegi forseti. Það eru ýmsar stofnanir í þjóðfélaginu sem ríkið rekur, sem þjóna ýmsum atvinnugreinum án þess að sérstakur skattur sé lagður á viðkomandi atvinnugrein til að standa undir rekstri viðkomandi stofnana. Þær stofnanir sem hv. þingmaður nefndi áðan þjóna fleiri aðilum en fyrirtækjum í sjávarútvegi. Ef menn aðgreina það er það bara hið besta mál og gott mál. En í grunninn snýst spurningin um þetta: Á ríkið að leggja hærra gjald en 33% á niðurstöðu í afkomu eftir hverja veiðiferð eftir tegundum? Á ríkið að leggja hærra gjald á afkomuna en þessi 33%? Mér heyrist hv. þingmaður vera á þeirri skoðun að það þurfi að hækka þá prósentu. Allt í lagi. Ég virði alveg þá skoðun en ég er hjartanlega ósammála henni. Það er búið að reikna út tekjur samkvæmt bestu vitund okkar færasta fólks og gjöld sömuleiðis og Skatturinn leggur þetta á sína vigt, það er reiknað út veiðigjald á hverja tegund og ríkið hirðir af nettóniðurstöðu 33%. Já, ég heyri hvað hv. þingmaður segir, en ástæða þess að ég nefndi skattspor sjávarútvegsins var einfaldlega að í umræðunni ber stundum á þeim misskilningi að veiðigjaldið sé eina skattgreiðsla fyrirtækja í sjávarútvegi. Ég veit að hv. þingmaður veit betur, en þegar við ræðum skattgreiðslur þessarar atvinnugreinar til samneyslunnar, vegna þess að þetta fer inn í hana að einhverju leyti, stundum, þá ber að taka allar greiðslur viðkomandi atvinnugreinar inn í umræðuna og þær eru, með þessu, einhvers staðar í kringum rúma 80 milljarða á ári.
Herra forseti. Það deila ekki margir um að landbúnaðurinn er mikilvægur hlekkur í samfélagsgerð okkar og uppspretta dýrmætrar verðmætasköpunar. Mikilvægi innlendrar matvælaframleiðslu er augljóst, en einhverra hluta vegna virðist kerfið þjóna hagsmunum fortíðar frekar en nútíðar, að ég tali nú ekki um framtíðar. Sóknarfærin eru hins vegar alltumlykjandi og við höfum ítrekað átt það samtal. Það er á okkar ábyrgð að tryggja að hægt sé að grípa þau og við þurfum að fara að horfast í augu við þá staðreynd hér í salnum að við þurfum að tryggja meiri sveigjanleika í kerfinu á sama tíma og við tökumst á við þær áskoranir sem fylgja loftslags- og umhverfismálum. Við þurfum að koma á raunverulegu hvatakerfi fyrir landbúnaðinn sem stuðlar að nýliðun, nýsköpun og svarar nútímakröfum um gegnsæi og skilvirkni. Ég tel að það sé gríðarlega mikilvægt að við búum svo um hnútana að bændur fái tækifæri til að bera ábyrgð á eigin starfi, ákveða sjálfir hvernig þeir haga eigin framleiðslu og eigin ræktun. Við hljótum að fara að komast að sameiginlegum skilningi á því að þetta framleiðsludrifna styrktarkerfi ríkisins er barn síns tíma og fara að auka framlög til landbúnaðarins með tilliti til grænna hvata, grænna lausna og hugmynda um nýsköpun á þessu sviði. Bændur á Íslandi eru með ein lökustu kjör innan OECD til viðbótar við það öngstræti sem núverandi styrkjakerfi virðist hafa komið framleiðslunni út í og við þekkjum. Mig langar til að nota tækifærið hér þegar við ræðum fjármálaáætlun með tilheyrandi stefnumörkun fyrir ákveðin málefnasvið, og spyrja hæstv. landbúnaðarráðherra: Hvað sér hann fyrir sér að hægt sé að gera til að bæta kjör bænda? Hvernig vill hann tryggja skilvirkara kerfi sem þjónar hagsmunum bænda, sem þjónar hagsmunum umhverfisins og ekki síst hagsmunum neytenda?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hv. þingmaður nefndi að landbúnaðarkerfið þjónaði hagsmunum fortíðar. [[Gripið fram í.]]- Styrkjakerfið. Já, örugglega að einhverju leyti. En þegar við tölum um að við séum föst í einhverju verðum við líka að horfa á þá þætti sem ganga vissulega vel. Við sjáum alls konar nýbreytni og nýja sprota vera að skjóta rótum í landbúnaði á Íslandi. Það er víða í garðyrkjunni, víða í mjólkinni, sömuleiðis á sviði úrvinnslu ýmissa matvæla, þannig að þetta er ekki allt hraunfrosið og fast í fortíð. Það er mikil gróska í tengslum við t.d. landbúnað og ferðaþjónustu og fleiri þætti. Ég ætla líka að nefna eitt dæmi sem snýr að landnýtingu og horfir til þess að greiða úr áratugalangri þrætu um nýtingu jarðnæðis. Það er verkefni sem heitir GróLind sem gerir okkur fært eftir einhver ár að stýra beit í landinu með allt öðrum hætti. Vandinn í landbúnaði er að stórum hluta bundinn við sauðfjárræktina, tel ég. Við endurskoðun síðustu sauðfjársamninga komum við inn nokkrum nýjum breytum. Við reyndum að laga framleiðsluna að innanlandsþörf. Við buðum upp á aðlögunarstyrki fyrir bændur til að breyta um búskaparhætti. Og af því að hv. þingmaður spyr hvernig við getum breytt, þá vænti ég þess að það komi fram í þeirri vinnu sem ég hef sett af stað í mótun nýrrar landbúnaðarstefnu. Við sjáum þess sömuleiðis stað í matvælastefnu sem við höfum nú þegar komið til framkvæmda. Það er að verða áherslubreyting. Næsta endurskoðun búvörusamninganna fer fram 2023. Fyrir þann tíma verður ný landbúnaðarstefna fyrir landið tilbúin og hún mun grundvallast [[Forseti hringir.]]á þeim áherslum sem efst eru á baugi núna og snúa að breyttum framleiðsluháttum, breyttri umgengni um land, loftslagsmálum og fleiri þáttum. [[Forseti hringir.]]Það er bara þannig. Þannig liggja þær áherslur.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Þetta er fín umræða. Af því að hæstv. ráðherra fer yfir það góða sem er að gerast í nýsköpun í bændastéttinni og í landbúnaði víðs vegar um landið, þá er það einu sinni svo að litlu sprotarnir koma af því að fólk er hugmyndaríkt, af því að fólk vill bjarga sér og það koma hugmyndir. Það er síðan það hvernig við byggjum kerfið sem ræður úrslitum um hvort þessir sprotar verða að einhverju og þar hef ég áhyggjur vegna þess að núverandi kerfi vinnur beinlínis gegn svona hugmyndum oft og tíðum. En það er gott að vita að hæstv. ráðherra er með puttann á púlsinum. Það er fullt af verkefnum í gangi, þau þurfa bara að raungerast og þessi breyting þarf að verða. Mig langar að ræða aðeins um sjávarútveginn og taka stjórnarskrána með vegna þess að að mínu mati hefur nú komið í ljós að auðlindaákvæði hæstv. forsætisráðherra, sem er eitt af þessum stóru prinsippmálum samfélagsins, er gagnslaust. Það er útþynnt. Í öllum tilfellum þegar nýta á sameiginlegar auðlindir eru afnotin bundið við tiltekinn tíma nema í sjávarútvegi. Það er eina sérreglan sem kemur í stað þessarar almennu reglu. Verði þessi tillaga að lögum og hún staðfest aftur eftir kosningar er ljóst að það munu engar efnislegar breytingar eiga sér stað. Þetta er a.m.k. ekki skref í átt að aukinni sátt um sjávarútveginn og ég óttast að þetta útspil ríkisstjórnarinnar muni ýfa upp ósætti og sundrung. Það er tímabært að setjast við borðið og eiga opið samtal um það hvernig hægt er að finna fleti og leita leiða til að kveða niður þá tortryggni sem ríkir um þessa grein. Það þarf ekki að kollvarpa einu eða neinu. Það er hægt að nálgast þetta á annan og málefnalegri hátt. Ég spyr ráðherra: Getur hann tekið undir það að tímabundnir samningar væru gott skref í þá átt? Þeir gætu verið til 25 ára. Það er nú öll kollvörpunin ef menn vilja kalla þetta það. Þetta myndi auka fyrirsjáanleika útgerðarinnar. Þeim samningum sem gerðir væru væri ekki haggað á þeim tíma. [[Forseti hringir.]]Væri það ekki betra fyrirkomulag fyrir þessi mikilvægu fyrirtæki okkar í sjávarútveginum [[Forseti hringir.]]í stað þess að búa við þá óvissu, það umtal og geðþóttaákvarðanir stjórnvalda sem þau búa við í dag?
Virðulegi forseti. Þetta eru stórar spurningar sem tvær mínútur munu tæpast duga til að svara. En ég ætla aðeins að koma fyrst inn á landbúnaðinn, botna þá umræðu. Hv. þingmaður nefndi að bændur á Íslandi væru með lökust kjör í Evrópu. Það á sérstaklega við um sauðfjárræktina. Þeir eru neðstir. En nautgripabændur eru ekki þar, þeir eru mjög ofarlega í þessum samanburði. Sá fyrirvari er að styrkina vantar væntanlega inn í þennan samanburð varðandi sauðfjárræktina. Ég þekki þetta samt ekki nægilega vel en þannig er svona grófa myndin. Ég ætla að nefna varðandi nýbreytnina að Matvælasjóður hefur tekið til starfa og hefur úthlutað í um 60 verkefni. Þar af eru 28 í landbúnaði, nýjar hugmyndir … [[… til stórra aðila í greininni.]]- Ekki í landbúnaði. [[Gripið fram í.]]Nei, þetta er mjög dreift og fín gróska. Svo kemur gagnrýni á að þeir stóru séu að gleypa þetta í sig allt saman. Stóru breytingarnar verða ekki alltaf bara fyrir lítil verkefni. Það þarf líka oft og tíðum breidd, þekkingu, fjármuni til að gera hluti að veruleika. Varðandi það sem hv. þingmaður nefnir um tímabindingu og opið samtal og annað þá hafa formenn stjórnmálaflokkanna á þingi nú setið yfir þessu í þrjú ár, reynt að ná þessu samtali. Enn erum við á þeim stað sem hv. þingmaður nefnir, að ekki sé sátt o.s.frv. Ég veit það ekki, stundum líður mér þannig eins og menn vilji bara ekki sátt. Ég treysti þessum formönnum öllum til að reyna að komast að einhverri skynsamlegri niðurstöðu, en þeir eru búnir að sitja yfir því í þrjú ár, held ég, að reyna að ná þessari svokölluðu sátt en það verður aldrei sátt vegna þess að flestir nálgast það þannig að ef þið samþykkið ekki það sem ég legg til þá er ég bara ósáttur. Varðandi þá spurningu sem hv. þingmaður beindi til mín um tímabundna samninga, hvort ég sé inni á því, þá ætla ég bara að minna hv. þingmann á að við vorum einu sinni í samstarfi í ríkisstjórn. Þar ákváðum við í stjórnarsáttmála að við ætluðum að vinna að því að koma á tímabundnum samningum. [[Forseti hringir.]]Af ýmsum ástæðum, sem of langt mál er að rekja, náðist engin niðurstaða í það. En það segir allt um það að Sjálfstæðisflokkurinn hefur [[Forseti hringir.]]alltaf verið tilbúinn til að ræða þessa hluti.
Virðulegur forseti. Við erum enn að ræða fjármálaáætlun. Mig langar að spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um álit hans á frjálsum handfæraveiðum, hvort hann sé ekki sammála um að það væri góð framtíðarsýn. Ef við tökum líka sérstaklega stöðuna eins og hún er í dag, boð og bönn um að ekki megi veiða nema á ákveðnum dögum, þá er það stórhættulegt vegna þess að það segir sig sjálft að þeir sem eru á handfæraveiðum þurfa að fara eftir veðri og vindum en ekki dögum. Síðan erum við með brottkast og þurfum að koma í veg fyrir það. En væri ekki kjörið að setja auknar veiðiheimildir í frjálsar handfæraveiðar og efla þannig litlu byggðakjarnana allt í kringum landið? Ekki veitir af. Telur ráðherra að rekstur Hafrannsóknastofnunar sé í góðum farvegi? Á þessu kjörtímabili höfum við ítrekað fengið fregnir um brotalamir í eftirliti og þörf á frekari fjármagni. Þá var reyndum starfsmönnum sagt upp án gildra ástæðna og það afsakað með orðum eins og skilvirkni, hagkvæmni. Ég tel að slík orð séu notuð sem afsökun fyrir niðurskurði. Ég spyr hvort starfsemin sé nægilega fjármögnuð til að hafa eftirlit með þjóðarauðlindinni. Er þetta nógu gott kerfi sem við erum með og virkar það? Ef ekki, hvað þarf þá að gera? Þarf ekki að koma þessum hlutum í lag og þá sérstaklega til að aðstoða við það sem ég spurði um í upphafi, þ.e. við frjálsar handfæraveiðar og að efla litlu byggðakjarnana?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Þegar spurt er um frjálsu handfæraveiðarnar þá er það mjög falleg hugmynd, ég er mjög hrifinn af handfæraveiðum, bara svo það sé sagt, ég er alinn upp við þær. Ég beygi mig hins vegar undir það að auðlindin er takmörkuð. Við munum núna um ókomin ár sjá botnfiskveiðar Íslendinga vera í heildina einhvers staðar um 500.000 tonn. Það verður þar um kring. Við urðum að takmarka sóknina í auðlindina, m.a. til þess að ganga ekki of hratt á hana. Við erum núna í þeirri stöðu að 98–99% af öllum afla sem dreginn er á land fara á erlenda markaði og við erum þar að keppa við stórþjóðir og stórfyrirtæki. Stærstu fyrirtæki Íslendinga á sviði sjávarútvegsins ná ekki inn á topp 30 eða 40 í heiminum. Þetta eru bara lítil fyrirtæki hérna þó að okkur þyki þau stór. En grundvallaratriði við sölu á afurðum okkar er að þær séu vottaðar af alþjóðlegum gæðafyrirtækjum. Þegar við sækjumst eftir slíkri vottun er fyrsta spurningin: Hvernig stýrið þið þessum veiðum? Stundið þið sjálfbærar veiðar? Og það er bara ein regla í því. Ef maður er með frjálsa sókn í einhverja stofna þá er það stór mínus í þennan vottunarkladda. Það er bara þannig, fyrir utan að það verður með einhverjum hætti að hafa eitthvert þak á þessari sókn. Við höfum hingað til verið að reyna það í strandveiðunum. Við höfum aukið aflann þar á síðustu árum verulega og við erum komin með 11.000 tonn í [[Forseti hringir.]]strandveiðipottinn og enn er verið að gera kröfu um að hann verði aukinn. Ef við ætluðum að gefa þetta frjálst þá vildi ég gjarnan heyra álit hv. þingmanns [[Forseti hringir.]]á því hvernig hann telji að sóknin í þessum efnum myndi aukast eða dragast saman. Sér hann [[Forseti hringir.]]fyrir sér hvernig hún muni breytast?
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fyrir svörin. Varðandi frjálsar handfæraveiðar þá fer, að því er mér skilst, 80–90% á fiskmarkað þannig að það skilar sér þar. Þó að við tölum um frjálsar handfæraveiðar getum við sett ákveðnar reglur, hversu margar rúllur megi vera með og annað, sem við erum með nú þegar. Þetta eru vistvænar veiðar og þetta eru, myndi ég segja, hagkvæmar veiðar að því leyti að þær skila sér til þessara litlu byggðarlaga sem þurfa á þessu að halda. Öll aukning sem við gætum sett í bolfisksveiðarnar ætti að fara í þessar veiðar og við ættum að byrja á að prófa að fara þá leið. Mig langar líka að spyrja: Telur landbúnaðarráðherra að við eigum möguleika á að vera með það góða gróðurhúsaræktun að við gætum orðið sjálfbær í grænmetisræktun? Segjum bara innan fjögurra, fimm ára, að við gætum eflt gróðurhúsaræktun það mikið að við yrðum sjálfbær? Í sambandi við sauðfjárbændur, ég var sem drengur í sveit og mér sýnist menn alltaf vera að ýta vandamálum sauðfjárbænda á undan sér, mér finnst ekkert breytast. Það er eins og það sé gjörsamlega vonlaust að hífa þennan búskap upp þannig að hægt sé að lifa mannsæmandi lífi af þessu. Maður skilur ekki hvers vegna í ósköpunum ekki er búið að finna lausn á þessu. Ég man eftir þessu sem krakki og síðustu 50–60 árin virðist alltaf vera sama vandamálið og engar lausnir.
Virðulegi forseti. Varðandi sjálfbærni í grænmetisræktun þá er úrvalið alltaf að aukast og eftirspurnin er breytileg. Að stærstum hluta tel ég að við ættum að geta verið sjálfum okkur næg í þessu. Við höfum gæði, við höfum orku, við höfum vatn o.s.frv. Við höfum þekkingu. Við þurfum hins vegar á innflutningi að halda í ákveðnum aðföngum. Á sumum sviðum garðyrkju eigum við að geta verið sjálfbær í framleiðslu. Við erum með 43% af innanlandsneyslunni núna á þessu sviði þar sem við erum að framleiða sjálf. Það er eftir töluvert svigrúm þarna, 57%, sem við eigum að reyna að fylla upp í á sviði grænmetisframleiðslu. Varðandi hagkvæmni og að strandveiðar eða handfæraveiðarnar efli litlu byggðirnar: Hefur byggð úti á landi styrkst á síðustu árum frá því að við bjuggum til þennan aukapott? Nei, hún hefur ekki gert það. Við sjáum bara að straumurinn liggur hingað suður þrátt fyrir að við séum að gera þetta. Ég hef sagt að besti stuðningur við byggðina sé ekki endilega á sviði þess að auka sauðfjárrækt eða setja meiri veiðiheimildir. Það snýst miklu meira um samgöngur og menntun, rannsóknir o.s.frv., sem við þurfum að tryggja íbúum úti á landsbyggðinni aðgengi að. En ég er fyrstur manna reiðubúinn til þess að ljá máls á því að við eigum að standa vörð um þessar byggðir. Sauðfjárræktin í landinu er í vandræðum og hefur verið lengi. Það varð einhver sprenging í þessu á árabilinu 2015–2016. Þá gekk þetta mjög illa. [[Forseti hringir.]]Meginvandræðin liggja í því að við framleiðum meira kjöt en eftirspurn er eftir innan lands. Nú er neyslan komin niður í [[Forseti hringir.]]13–14 kíló á mann, sem er töluverður samdráttur á undraskömmum tíma, því miður.