Forseti vill upplýsa að á fundi forsætisnefndar í gær, mánudaginn 4. júní, var samþykkt að víkja til hliðar starfsáætlun Alþingis frá og með deginum í dag og það mun svo skýrast á næstu dögum hversu mörgum dögum þarf að bæta við þinghaldið áður en þingið getur lokið störfum. Forseti vill einnig upplýsa að gert verður hlé á þessum fundi kl. 11.15, eða þegar að afloknum óundirbúnum fyrirspurnum, þar sem borist hafa óskir um tíma til samtala og fundahalda milli forystumanna flokka og formanna þingflokka.
Forseti vekur enn fremur athygli á því að dagskrárliðurinn óundirbúinn fyrirspurnatími getur staðið lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir þannig að allt að sex fyrirspurnir komist að.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Herra forseti. Í nýkynntri úttekt Viðskiptaháskólans í Sviss á samkeppnishæfni ríkja kemur í ljós að Ísland fellur niður um fjögur sæti og erum við núna í 24. sæti. Danmörk, Noregur og Svíþjóð eru langt fyrir ofan okkur, þ.e. í 6.–9. sæti. Samkeppnishæfni lýsir því umhverfi sem ríki stuðla að til að fyrirtæki geti skapað verðmæti á sjálfbæran hátt. Sterk tengsl eru á milli samkeppnishæfni og lífskjara. Í efnahagslegri frammistöðu fellur Ísland um heil 18 sæti. Við erum í 57. sæti. Þetta er mesta lækkun á efnahagslegri frammistöðu í löndum Vestur-Evrópu. Hluti af þessu falli er vegna blessaðrar krónunnar. Raungengi hennar hefur aldrei verið eins sterkt. Skilvirkni hins opinbera minnkar einnig milli ára og fellur Ísland þar úr 8. sæti niður í 16. Skilvirkni atvinnulífsins batnar hins vegar lítillega en innviðir standa í stað og er Ísland í 17. sæti. Ísland er síðan í 49.–56. sæti af 63 löndum þar sem flutningur starfsemi frá landinu er beinlínis ógn við hagkerfið. Það er athyglisvert að sá þáttur sem íslenskir stjórnendur telja hvað minnst eftirsóknarverðan við Ísland er þátturinn sem kallast hæfni stjórnvalda. Þetta skorar neðst. Mig langar því að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvaða aðgerðum hún muni beita sér fyrir svo hægt sé að snúa þessari þróun við. Hvernig mun hún efla hér innviði, skilvirkni og framleiðni og bregðast við einum helsta dragbít íslensks samfélags sem er krónan?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessari rannsókn eða mælingu, sem við getum kallað svo. Ég held að þarna sé margt sem við getum dregið lærdóm af. Í fyrsta lagi tel ég - og það er ríkisstjórnin að gera - að við þurfum sem samfélag að leggja stóraukna áherslu á nýsköpun, rannsóknir og þróun. Hluti af því er ákvörðun mín um að skipa nefnd sem á að gera samantekt um það hvernig við ætlum að bregðast við fjórðu iðnbyltingunni, til að mynda þegar kemur að því hvaða áhrif hún muni hafa á framleiðni í ólíkum greinum - það er alveg ljóst að þau verða ólík á milli greina - hvaða áhrif hún muni hafa á vinnumarkaðinn og réttindi launafólks, hvaða áhrif hún muni hafa á löggjöfina og regluverkið sem við þurfum að sjálfsögðu að endurskoða. Ég tel gríðarlega mikilvægt að stjórnvöld taki afgerandi ákvarðanir um þetta. Og hluti af því er líka að fara í mótun nýsköpunarstefnu fyrir Ísland sem hefur verið ákveðið að gera undir forystu ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra með þátttöku allra flokka. Hluti af því er að efla háskólastigið. Hluti af því er að horfa til þess að afnema þak á endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar. Ég tel að það allt muni skila sér í aukinni samkeppnishæfni. Hv. þingmaður nefnir gjaldmiðilinn. Það má til sanns vegar færa að hagsaga Íslands einkennist af miklum sveiflum. Meðal annars þess vegna skipaði síðasta ríkisstjórn nefnd um endurskoðun á fyrirkomulagi peningastefnu. Sú nefnd mun skila af sér í dag og kynna tillögur sínar um það hvernig styrkja megi ramma peningastefnunnar. Þegar við horfum til þess hvernig við getum rekið samfélagið erum við auðvitað að horfa til innviðanna og ríkisútgjaldanna sem hv. þingmaður nefndi. Við erum að horfa til þess hvernig unnt er að skapa sátt á vinnumarkaði, en ekki síður hvernig við getum skapað sterkara fyrirkomulag um peningastefnuna. Ég held í stuttu máli að það sé mjög margt sem við getum gert betur á Íslandi þegar kemur að t.d. uppbyggingu atvinnulífs svo það verði fjölbreyttara. Við erum þegar að styrkja innviði og þess má sjá stað í fjármálaáætlun þar sem einmitt er verið að horfa á styrkingu innviða. Við þurfum að horfa til framtíðar og gera það á ólíkum sviðum. Þar þurfum við að [[Forseti hringir.]]taka forystu í því hvernig við ætlum að bregðast við þeim tæknibreytingum sem augljóslega munu verða.
Herra forseti. Einmitt varðandi fjármálaáætlunina, vegna þess að innviðirnir eru eitt af því sem dregur okkur niður, sjáum við að Landspítalinn hefur álitið að það vanti 87 milljarða til viðbótar. Samtök iðnaðarins benda á að samgöngupeningarnir í fjármálaáætlun dugi ekki einu sinni til að ná tíu ára meðaltali sem við höfum sett í málaflokkinn. Háskólinn, fyrst hæstv. forsætisráðherra nefnir hann, fær bara helming af því sem lofað er í stjórnarsáttmálanum. Og hér hef ég ítrekað minnt á það að Öryrkjabandalag Íslands kallar þessa blessuðu áætlun ávísun á fátækt og eymd. Og viti menn, meiri hluti fjárlaganefndar er að afgreiða núna frá sér þessa fjármálaáætlun sem er upp á 5.000 milljarða - það er engin breyting lögð til. Hlutverk Alþingis sem stimpilstofnunar þessara ráðherra hefur aldrei verið eins ljóst. Þeir hnika ekki einu sinni 1 milljarði til. Þetta er algert sjónarspil, öll þessi vinna fjárlaganefndar. Þau eru búin að hitta fjölmarga gesti og fá 71 umsögn, engin breyting. Hvernig stendur á því að það virðist enginn sjá þessa innspýtingu í innviði [[Forseti hringir.]]nema ráðherrarnir? Og svo er það krónan. Krónan hefur verið helsti dragbítur íslensks samfélags, gengið hefur aldrei verið eins sterkt og nú er og það hefur alltaf fallið. Við slíkar aðstæður er óvarlegt að gera ráð fyrir óbreyttu raungengi en það er forsenda þessarar áætlunar.
Herra forseti. Ef ég aðeins held mig við fyrri fyrirspurn hv. þingmanns er ég ósammála því sem hann segir í síðari fyrirspurn um að fjármálaáætlunin endurspegli ekki sókn innviða. Það sést best á því hve hjartanlega ósammála stjórnarandstaðan er innbyrðis um hvort sóknin sé of mikil eða of lítil. Auðvitað er sókn í uppbyggingu innviða og það er horft sérstaklega til skólanna; eftir margra ára niðurskurð og kyrrstöðu er loksins verið að gefa í og sækja fram á þeim vettvangi. Það er verið að sækja fram þegar kemur að samgöngum og það er horft til breytinga á nýsköpunarkerfinu sem ég held að skipti verulegu máli. Ég sagði áðan og vil ítreka: Ef við erum að ræða um samkeppnishæfni landsins tel ég að það skipti mestu að atvinnulífið byggist upp á fjölbreyttari stoðum en sagan sýnir. Sama má segja ef við viljum læra af sögunni, þegar kemur að peningastefnunni dugir ekki að benda eingöngu á gjaldmiðilinn heldur þurfum við að horfa til þess og meta það raunhæft hvort við sem samfélag og stjórnvöld á hverjum tíma höfum fylgt þeim leikreglum sem við höfum sett okkur þegar kemur að rekstri peningastefnunnar. [[Forseti hringir.]]Ég held að sagan sýni að svo hefur ekki alltaf verið.
Virðulegi forseti. Á Hornafirði býr lítill sex ára drengur sem heitir Ægir. Hann er með ólæknandi vöðvahrörnunarsjúkdóm. Það eru til lyf, hann er einn af fáum og sá eini hér á landi sem þarf á þessu lyfi að halda sem svarar sjúkdómnum hans og hjálpar honum að lifa lífinu lengur á eðlilegan hátt eins og lítill drengur. En lyfjanefnd Landspítalans neitar fjölskyldunni um lyfið, neitar litla drengnum um lyfið í annað sinn af því að það kostar of mikið. Ég ætla að sýna ykkur mynd af þessum litla dreng, honum Ægi. [[Þingmaður sýnir ljósmynd.]]Hann er sex ára, hann er enn hlaupandi um, þetta lyf verður þess valdandi að hann hleypur enn lengur um. Það er enginn að hugsa um það að ef hann fær ekki lyfið verður hann mjög fljótlega kominn í hjólastól því að við sjö ára aldur er talið að stökkbreyting verði á sjúkdómnum þar sem hann virkilega kikkar inn af fullum krafti. Þessi litli drengur fer í hjólastól, hann fer í öndunarvél og allt sem því fylgir. Það þurfa sennilega sex til átta einstaklingar á vegum hins opinbera að hugsa um hann allan sólarhringinn. Það er ekki spáð í þann kostnað. Mig langar því að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Ert þú tilbúin í það, hæstv. heilbrigðisráðherra, að berjast fyrir hagsmunum þessa litla drengs og beita þér fyrir því að hann fái það lyf sem hann þarf á að halda til að geta lifað lífinu lengur og betur sem lítill drengur?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Það tilvik sem hv. þingmaður nefnir hér til sögunnar er auðvitað þess eðlis að það snertir alla. Það er hins vegar þannig að þegar hér er komið sögu er það lyfjanefnd Landspítalans sem ákveður lyfjameðferð. Það er hlutverk og verkefni sérfræðilæknis þess sem með málið fer, í samstarfi við lyfjanefnd Landspítalans, að ákveða þá meðferð. Það getur ekki verið undir neinum kringumstæðum ákvörðun ráðherra á hverjum tíma að taka afstöðu til lyfjameðferðar. Það held ég að öllum sé ljóst. Ákvörðunin er flókin en hún er á hendi sérfræðinga og þeirra sem best þekkja til og skýrastar forsendur hafa til að taka ákvörðun í þessu máli. Það er svo í þessu máli eins og í öðrum sambærilegum að það er á hendi sérfræðinga í læknisfræði og sérfræðinga í lyfjamálum að komast að niðurstöðu í málinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég var engan veginn að spyrja hana að því hvort hún ætlaði að fara að taka fram fyrir hendurnar á lyfjanefnd heldur var ég að spyrja hvort hún væri tilbúin að beita sér í málinu sem heilbrigðisráðherra. Staðreyndin er sú að það er alveg ljóst, ég hélt að það hefði verið nógu skýrt hér áðan, að hann svarar lyfinu, það er komið í ljós að þessi litli drengur svarar lyfinu. En staðreyndin er sú að það kostar 50 milljónir að gefa honum þetta lyf. Það er of mikið. En það var ekki of mikið að lækka tekjuskattinn um 1% fyrir 14 milljarða, ekki of mikið að lækka bankaskattinn fyrir 7 milljarða og það er ekki of mikið að kalla núna á lækkun veiðigjalda upp á tæpa 3 milljarða. En það er of mikið að hjálpa þessum litla dreng af því að það kostar of mikla peninga. Hæstv. heilbrigðisráðherra. Ert þú tilbúin að beita stöðu þinni sem heilbrigðisráðherra til að hafa þau áhrif að reyna að hjálpa þessum litla dreng? Sú er spurningin.
Virðulegur forseti. Svar mitt er þegar fram komið. Það eru faglegar forsendur sem liggja til grundvallar, bæði hjá sérfræðilækninum sem hefur með þetta tiltekna mál að gera og önnur sambærileg og síðan hjá lyfjanefnd Landspítalans miðað við þær forsendur sem þar liggja fyrir; að ákveða lyfjameðferð í hverju tilviki. Það er ekki ráðherra, ekki undir neinum kringumstæðum, að grípa inn í slíkar ákvarðanir.
Herra forseti. Ég vil beina spurningu til hæstv. forsætisráðherra í tengslum við það frumvarp sem liggur nú fyrir þingi um lækkun á veiðigjöldum. Það væri í sjálfu sér ekkert athugunarvert við það ef við værum að ræða raunverulega lækkun á veiðigjöldum til lítilla eða minni útgerða sem raunverulega þurfa á því að halda en það er ekki verið að því. Eins og við sjáum vel á forsíðu Fréttablaðsins í dag fer helmingur lækkunarinnar til tíu stærstu útgerðarfyrirtækja landsins. Það er hægt að bæta því við að ef við förum upp í 20 stærstu útgerðarfyrirtæki landsins fá þau ríflega 80% af lækkuninni. Á síðustu metrum þingsins er erfitt að fá svona frumvarp sem er keyrt beint í gegnum þingið, það á að keyra þetta ofan í kokið á okkur og við verðum að gleypa það hvort sem okkur líkar betur eða verr. Þess vegna langar mig að beina tveimur spurningum til hæstv. ráðherra, a.m.k. til að byrja með: Mun hæstv. ráðherra, sem gegnir forystuhlutverki í íslensku samfélagi og íslenskum stjórnmálum, beita sér fyrir breytingum á frumvarpinu sem geta leitt til meiri sátta á síðustu dögum í þá veru að við framlengjum annars vegar heimildina til að taka veiðigjöld og hins vegar að við reynum að fókusera beint á litlu fyrirtækin í gegnum persónuafsláttinn? Er hægt að finna leiðir til að við náum sátt um þetta mál þannig að við getum síðan rætt nýtt fyrirkomulag í haust í fyrsta lagi? Með því teldi ég hana sýna vilja til annarra og betri vinnubragða sem ég treysti henni til að hafa forgöngu um hér á þingi. Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra, ekki síst í því ljósi að sjávarútvegurinn er gríðarlega mikilvæg atvinnugrein fyrir okkur, mikil framleiðni og verðmætasköpun: Mun hún beita sér fyrir því að það verði að nýju skipuð þverpólitísk sáttanefnd til að við reynum að ná raunverulegri sátt um sjávarútveginn? Á síðasta ári var slík nefnd starfandi, það var ágreiningur [[Forseti hringir.]]innan nefndarinnar en það voru engu að síður ákveðin leiðarljós þar sem að mínu mati er hægt að taka áfram [[Forseti hringir.]]og reyna að ná þeirri sátt og ákveðinni málamiðlun sem við þurfum að ná um sjávarútveginn til lengri sem skemmri tíma.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Nú hefur komið fram í mínu máli að ég skil vel þá gagnrýni stjórnarandstöðunnar í þingsal á að fá hér inn frumvarp sem felur í sér ákveðnar grundvallarbreytingar á útreikningi veiðigjalda með svo skömmum fyrirvara. Ég skil mætavel þá gagnrýni og tel mikilvægt að við ræðum þetta mál í samhengi við önnur mál á þingi og hef þess vegna boðað til fundar með formönnum flokkanna núna á eftir til að við getum rætt þinghaldið fram undan og þar með talið þetta mál. Hafandi sagt það vil ég þó segja að ég hefði átt von á að flötur væri á því að ná meiri samstöðu um þau markmið sem birtast í frumvarpinu, þ.e. þau markmið að færa útreikning veiðigjalda nær í rauntíma. Ég veit að hv. þingmaður, þegar hún gegndi embætti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, talaði fyrir því að það væri ekki gott að við miðuðum útreikning veiðigjalda við þriggja ára gamlar afkomutölur. Það er það kerfi sem við höfum haft, m.a. vegna þess að nýrri tölur hafa ekki verið til staðar. Ef við metum það hins vegar svo að við séum komin með nýrri grunn þurfum við auðvitað að taka pólitíska umræðu um hvort þá sé ekki eðlilegt að miða gjöldin við nýrri afkomutölur, þ.e. ef við erum sammála þeirri forsendu að veiðigjöldin eigi að vera afkomutengd. Fyrir mér snýst þetta mál fyrst og fremst um þetta tvennt, þ.e. að veiðigjöldin eigi að vera afkomutengd, og ég segi já við þeirri spurningu, og að eðlilegt sé að miðað útreikninginn við þá mögulegu nýjustu útreikninga sem við eigum. Við vitum það því að hv. þingmaður lét sjálf setja af stað vinnu við skoðun á afkomu sem sýnir að hún hefur versnað verulega hjá útgerðinni og það liggur fyrir að við sjáum fram á erfiða tíma þar. Að þessu sögðu hins vegar, í ljósi þess hvernig málið er inn komið, er ég reiðubúin til þess að við förum nú yfir það á vettvangi formanna flokkanna [[Forseti hringir.]]og sömuleiðis innan atvinnuveganefndar hvort unnt sé að skapa meiri sátt um málsmeðferðina [[Forseti hringir.]]því að ég átta mig algerlega á því að svona breytingar kalla á umræðu.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Okkur greinir á að ákveðnu leyti. Ég er sammála því að veiðigjaldið þarf að afkomutengja að hluta til, en ekki að öllu leyti. Ég horfi ekki á það sem skatt. Ég horfi á það sem aðgangsmiða að auðlindinni. Útgerðin á að greiða fyrir hráefni sem er sameiginleg auðlind þjóðarinnar, punktur. Þetta er ekki skattur, þetta er aðgangsmiði að því að fá að veiða úr sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Það er ekki hægt að afkomutengja það eingöngu. Í öðru lagi var þessi skýrsla skrifuð að minni forgöngu. Það var nefnilega endalaust þessi kór að það væri svo hart í ári hjá útgerðinni. Það gerðist í sjómannaverkfallinu. Ríkisvaldið átti að koma með ríflega hálfan milljarð til að niðurgreiða laun útgerða. Síðan átti að framlengja skuldaafslátt fyrirtækja af því að það væri svo rosalega erfitt hjá þeim. Þess vegna var farið af stað með Deloitte-skýrsluna. Og hvað kemur í ljós? Jú, að afkoman hefur versnað aðeins. EBITDA hefur farið úr 22% í 16%. En er það léleg afkoma? Síður en svo. Ef við berum sjávarútveginn saman við allar aðrar atvinnugreinar - og ég horfi hér á ráðherra ferðamála sem ætti að hafa verulegar áhyggjur af [[Forseti hringir.]]stöðunni í ferðaþjónustu - sjáum við að sjávarútvegurinn er í grunninn vel rekin, [[Forseti hringir.]]vel stæð atvinnugrein. Það er engin ástæða til þess að fara út í þessa lækkun veiðigjalda sem helst snýr [[Forseti hringir.]]að því að lækka veiðigjöld þeirra best stæðu, stærstu útgerða landsins. Það er það sem ég hef áhyggjur af.
Forseti vill biðja hv. þingmenn að gæta að tímamörkum.
Herra forseti. Ég vil líka segja, af því að hv. þingmaður nefndi sérstaklega stöðu minni útgerða, að það er auðvitað svo að ég og minn flokkur höfum lengi haft áhyggjur af því að samþjöppun í sjávarútvegi sé ekki góð fyrir greinina, þ.e. að of mikil samþjöppun í sjávarútvegi sé hvorki góð fyrir greinina né fyrir byggðir þessa lands. Þess vegna var vægi afsláttar fyrir þessi litlu og meðalstóru fyrirtæki aukið í frumvarpinu. Hv. þingmaður nefndi í fyrri fyrirspurn sinni möguleika á einhvers konar sáttanefnd. Nú er það svo að við höfum örugglega deilt um sjávarútveg jafn lengi og við hv. þingmaður höfum verið hér, sem eru orðin allnokkur ár samanlagt. En við erum í vinnu og ég vona að allir flokkar á Alþingi séu af heilum hug í þeirri vinnu - og minnst var á hana hér í gær, í eldhúsdagsumræðum - um það hvort við gætum til að mynda náð saman um auðlindaákvæði í stjórnarskrá, hvort við getum náð saman um það. Fólk getur haft sína skoðun á því að við séum að reyna að afgreiða áfanga í endurskoðun stjórnarskrárinnar, en ég er þeirrar gerðar að ég vil frekar sjá einhvern árangur af vinnunni en að allt snúist um allt eða ekkert, eins og mér finnst því miður allt of rík tilhneiging til í stjórnmálum í dag.
Hæstv. forseti. Ég vil beina orðum mínum til samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í sambandi við samgöngumál á sunnanverðum Vestfjörðum. Árið 2006 var fólk tilbúið að fara í aðgerðir í samgöngumálum í Gufudalssveit um Teigsskóg, en síðan eru liðin 12 ár. Sú saga er í raun og veru sorgarsaga hvernig það mál hefur þróast og hvar það er statt í dag. Það er of langt mál að fara yfir það allt saman og hafa menn í rauninni ekki fundið neina leið til að liðka fyrir málinu. Ég er með þá spurningu til ráðherrans hvort ráðherrann hafi hugsað um aðgerðir til að liðka fyrir í þessu máli. Þá er ég að hugsa um Breiðafjarðarferjuna Baldur sem gengur yfir Breiðafjörð, fer tvær ferðir á dag á sumrin á virkum dögum og eina ferð á veturna, hvort ráðherrann hafi hugsað út í það að ganga til viðræðna við aðila og veita stuðning til þess að fjölga ferðum. Nú er ljóst að samgöngur til Vestmannaeyja, sem er eyja, eru í raun og veru í betra ástandi en samgöngur á sunnanverðum Vestfjörðum. Þar hefur verið gefið vel í í sambandi við ferjusiglingar þangað. Hyggst ráðherrann gera eitthvað í þessu máli? Hefur ráðherrann hug á að stuðla að fjölgun ferða með Breiðafjarðarferjunni Baldri?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni fyrir fyrirspurnina um samgöngumál á sunnanverðum Vestfjörðum. Ég veit ekki hvort ég tek undir það, eða íbúar Vestmannaeyja, að samgöngur þangað séu betri en á nokkrum öðrum stað á landinu. Vestmannaeyingar eru auðvitað algjörlega háðir ferjusiglingum eða flugi, geta ekki keyrt einn einasta veg, ekki einu sinni vondan veg, eins og tilfellið er á sunnanverðum Vestfjörðum. Ég get hins vegar tekið undir það með hv. þingmanni að saga stjórnsýslu og undirbúnings á nauðsynlegum vegaframkvæmdum, til bóta fyrir bæði almenning og fyrirtækin á svæðinu, er sorgarsaga og hefur tekið allt of langan tíma. Nú er það í ákveðnu ferli eins og hv. þingmaður kom aðeins inn á. En fyrirspurn hans var um það hvernig við getum komið til móts við þessar aðstæður með skýrari hætti. Ég veit að Vegagerðin hefur gert það í vetur. Þegar þær aðstæður hafa verið uppi hafa menn reynt að liðka fyrir með aukinni þjónustu á veginum. Það var reyndar þegar Baldur var tekinn í slipp og seinkaði um allt of langan tíma vegna óvæntra bilana. Þær hugmyndir að sigla oftar til að tryggja þarna samgöngur hafa komið til skoðunar og verða til skoðunar. Mér finnst hugmyndin ekki slæm. Samgöngur eru með þeim hætti að eftirspurn og þörf er fyrir að koma vörum á markað, fólki til þjónustu. Það er eitthvað sem við þurfum að skoða á hverjum tíma. Ég tek þessa fyrirspurn hv. þingmanns til mín til enn frekari skoðunar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Vonandi gengur hann í að skoða málið. Ég ætlaði ekki endilega að fara að bera saman samgöngur til Vestmannaeyja og á sunnanverðum Vestfjörðum heldur geta þess að samgönguöryggi hefur oft og tíðum verið mjög lítið á veturna á sunnanverðum Vestfjörðum. Ég hef heyrt að aðilar hafa talað saman um hvernig þeir sem eru með þungaflutninga, fiskflutninga, laxeldið, þeir fyrir vestan, geti mætt áætlunum flóabátsins yfir Breiðafjörð þannig að þeir geti nýtt sér þær ferðir. Það hefur ekki gengið sem skyldi og því kem ég með þessa spurningu til ráðherrans og eins það hvort ekki megi eiga von á því að málið komist á rekspöl til að koma til móts við þá staðreynd. Þungaflutningar eru það sem fer verst með veginn um Teigsskóg og Gufudalssveit. Það er alveg kristaltært, [[Forseti hringir.]]eins og náttúrlega alla aðra vegi. Bara þetta atriði myndi létta á málinu.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að þungaflutningar fara verr með vegina en flest annað, bæði vöruflutningar og eins fólksflutningar. Það er nákvæmlega það sem við höfum verið að sjá á liðnum árum í vaxandi mæli og sérstaklega eftir þennan erfiða vetur; ófyrirséðar skemmdir á vegunum sem menn bjuggust ekki við í mati Vegagerðarinnar, bæði í fyrra og eins í vetur. Það vakti furðu mína í umræðum hér í gær að hv. þingmenn, þeirra á meðal samflokksmenn fyrirspyrjanda, voru að hnýta í það að ríkisstjórnin ætlaði að bregðast við þeim ófyrirséða vanda og setja aukna fjármuni í að bæta vegina. Það er tilgangur okkar sem erum í stjórnsýslunni að bregðast við. Þessa ábendingu hv. þingmanns, um að hugsanlega þurfi að gera það með öðrum hætti á sunnanverðum Vestfjörðum vegna aukinna flutninga, er sjálfsagt að skoða á sama hátt og það er sjálfsagt að skoða hvernig við getum brugðist við hinum ófyrirséða vanda sem hefur komið upp á liðnum vetri með því að setja aukið fjármagn í viðhald á vegum hringinn í kringum landið. Hún kom mér mjög á óvart umræðan sem meðal annars kom frá hv. samflokksmönnum fyrirspyrjanda í gærkvöldi.
Virðulegi forseti. Á undanförnum misserum hef ég spurt bæði hæstv. forsætisráðherra og fjármálaráðherra út í siðareglur ráðherra og hvort það hafi ekki verið brot á þeim siðareglum að fela skýrslu um skattaskjólseignir Íslendinga fyrir kosningar 2016. Fyrstu fyrirspurnunum á 146. þingi var beint til þáverandi forsætisráðherra, Bjarna Benediktssonar, og var ekki svarað þrátt fyrir að ráðherra hefði fengið marga mánuði til þess og spurningarnar hafi ekki verið flóknar. Það var ekki fyrr en núverandi forsætisráðherra fékk tækifæri til að svara að svör fóru loksins að berast. Í þeim svörum kom m.a. fram að það er undir hverjum ráðherra komið að túlka siðareglur og fara eftir þeim. Í nýlegu svari fjármálaráðherra kom fram áhugaverð túlkun sem mig langar til að spyrja hæstv. forsætisráðherra út í. Spurningin var hvenær mat á því hvort efni skattaskjólsskýrslunnar varðaði almannahag eða ekki hefði farið fram. Hvenær fór matið fram? Svarið var, með leyfi forseta: „Skýrsla um eignir Íslendinga á aflandssvæðum var unnin að frumkvæði Bjarna Benediktssonar, fjármála- og efnahagsráðherra. Birting hennar var því algerlega án utanaðkomandi kvaða eða mats á því hvort þær ættu við samkvæmt siðareglum.“ Virðulegi forseti og hæstv. forsætisráðherra. Þetta svar gerði mig kjaftstopp í ansi langan tíma. Er það virkilega svo að ef um frumkvæði ráðherra er að ræða þurfi ekkert að fara eftir siðareglum? Ég bið vinsamlega um skýrt svar við þessari spurningu, svar sem byrjar annaðhvort á jái eða neii áður en útskýringar byrja: Já, ráðherra þarf ekki að fara eftir siðareglum í frumkvæðismálum, eða: Nei, ráðherra þarf að fara eftir siðareglum í frumkvæðismálum.
Herra forseti. Ég vil fyrst taka fram að ég hef ekki lesið það svar sem hv. þingmaður vísar í frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Ég get því ekki lagt sérstakt mat á það svar sem hv. þingmaður vísar í. [[Gripið fram í.]]Þar sem það koma svo ansi margar fyrirspurnir hér inn koma ansi mörg svör, eins og hv. þingmanni er kunnugt um, og erfitt að henda reiður á þeim öllum. Hvað varðar siðareglurnar er það alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að gildandi siðareglur gera ráð fyrir því að leggja það á herðar hvers ráðherra að meta hvernig beri að bera sig að þegar kemur að álitamálum sem varða siðareglur. Síðan, eins og hefur komið fram í samtali mínu við hv. þingmann og svari mínu við fyrirspurn hans, er forsætisráðuneytið boðið og búið til ráðgjafar fyrir alla þá ráðherra sem vilja leita hennar. Raunar hafa þau dæmi verið birt opinberlega nú í vetur þannig að hv. þingmenn og almenningur allur hefur svo sem góða hugmynd um það. Svo að ég taki smáútúrdúr hér: Samkvæmt tillögum, getum við sagt, erlendra aðila tel ég þó ekki endilega gott að birta slík tilvik því að það getur haft þau áhrif að ráðherrann leiti síður ráðgjafar um hvenær eigi að beita siðareglum; ef þeir eiga von á að fyrirspurnir og svör við þeim verði öll birt. Það er eitt af því sem við þurfum að taka afstöðu til við endurskoðun siðareglna. En gilda siðareglur ekki ávallt? spyr hv. þingmaður. Jú, siðareglur eiga auðvitað við um öll störf hæstv. ráðherra sem og hv. þingmanna hvernig sem þau ber að. Hins vegar er það svo, og það er alveg hárrétt, sem hv. þingmaður hafði eftir upp úr svari hæstv. fjármálaráðherra, að sú skýrsla sem um ræðir var unnin að frumkvæði ráðherrans og væntanlega er verið að vísa til þess í því svari sem ég hef ekki lesið. En siðareglurnar eiga við um öll störf ráðherra.
Virðulegi forseti. Þetta er svarið sem ég bjóst við, sem betur fer. Auðvitað hafa siðareglur ráðherra sérstaklega áhrif í málum þar sem ráðherra beitir ráðherravaldi að eigin frumkvæði. Þar þarf sérstaklega að vanda til verka. Siðareglur ráðherra eru einmitt mjög skýrar um þetta og í 7. gr., um ábyrgð, segir, með leyfi forseta: „Ráðherra skal sýna samstarfsvilja séu störf hans tekin til skoðunar af hálfu Alþingis eða eftirlitsstofnana þess og eins þegar þingmenn óska eftir upplýsingum á grundvelli laga um þingsköp.“ Hæstv. forsætisráðherra. Hvers konar samstarfsvilji er það að svara ekki fyrirspurnum í langan tíma annars vegar og þegar svör loksins berast eru þau einfaldlega ósönn? Hvaða ábyrgð mun hæstv. forsætisráðherra axla á svona svörum frá ráðherra í hennar ríkisstjórn? Hvers konar ábyrgð mun fjármálaráðherra axla? Eða er þetta bara enn eitt dæmið um íslenska pólitíska ábyrgð? Ráðherra segir ósatt og kemst upp með það?
Herra forseti. Ég vil taka skýrt fram að ég fellst ekki á að hæstv. fjármálaráðherra hafi sagt ósatt; það ætla ég ekki að fallast á hér. Hins vegar bera ráðherrar ábyrgð á svörum sínum hér í þingi. Það er okkar stjórnskipan. Við erum ekki fjölskipað stjórnvald og forsætisráðherra fylgist ekki með svörum einstakra ráðherra. Þau hafa verið mörg, eins og ég sagði í mínu fyrra svari, enda fyrirspurnirnar margar. Ég fullvissa hv. þingmann um að hæstv. ráðherrar eru allir sem einn að reyna að fylgja þeim skyldum sem á þá eru lagðar, þ.e. að veita þinginu þær bestu mögulegu upplýsingar sem eru fyrir hendi á hverjum tíma. Hins vegar held ég að það sé síðan sérstakt umræðuefni hvort við þurfum ekki að gefa því aukinn kraft að vinna úr því að svara fyrirspurnum þingmanna í ljósi þess mikla álags sem hér hefur verið. Það kann auðvitað að þýða aukinn mannafla. Það liggur til að mynda fyrir að ég skulda, að ég held, hv. þingmanni svar við spurningu um störf þingmanna í ýmsum nefndum. Það hefur satt að segja reynst þrautin þyngri, svo að ég segi það hér í þingsal, að grafa þær upplýsingar upp [[Forseti hringir.]]tíu ár aftur í tímann. Það hefur kallað á mikinn tíma. Ég vona að hv. þingmaður sýni því skilning líka.
Virðulegi forseti. Svo skal hamra járnið meðan það er heitt. Ég ætla aftur vestur í Gufudalssveit. Pattstaða er við framkvæmdir við Vestfjarðaveg um Gufudalssveit. Við erum að tala um 20 ára sögu vandræðagangs í máli sem hefur ekki náð eðlilegum framgangi vegna úrræðaleysis stjórnsýslunnar sem vandar sig sérstaklega við að stíga varlega til jarðar í málinu, svo varlega að hún svífur um í lausu tómarúmi. Því hefur hreinlega verið unnið gegn eðlilegum samgöngubótum á sunnanverðum Vestfjörðum. 20 ár innihalda fimm kjörtímabil sveitarfélaga og þessi tími nálgast vaxtartíma mosa á steini. Ekki þarf að fjölyrða um brýna nauðsyn þess að ráðast í vegabætur á svæðinu sem um ræðir enda ber gamli malarvegurinn um Gufudalssveit ekki lengur þá umferð sem um hann fer og skapar alvarlega hættu. Óásættanleg töf hefur nú þegar orðið á málinu sem hefur velkst um í kerfinu svona lengi. Á meðan reyna íbúar sunnanverðra Vestfjarða að halda uppi nútímaatvinnuvegum og lífsháttum. Eins og í öðrum landshlutum eru samgöngur forsenda þess. Ef ekki verður ráðin bót á samgöngum í Gufudalssveit er verið að hefta eðlilegan framgang atvinnulífs á svæðinu. Íbúar og fyrirtæki á svæðinu hafa haft frumkvæði að uppbyggingu atvinnu sem leggur frekari grunn að sjálfbærni samfélagsins og þá grípur kerfið um kverkar þess. Því vil ég spyrja hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra: Sér hæstv. ráðherra fyrir sér einhverja lausn til að höggva á þennan hnút sem málið virðist komið í? Ef svo er, sem vonandi er, hvenær má vænta þess að vegaframkvæmdir fari af stað á þessu svæði?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir fyrirspurnina. Það er rétt að ítreka það að ferlið í þessari vegaframkvæmd um suðurfirðina, sérstaklega gegnum Teigsskóg, hefur verið sorgarsaga stjórnsýslunnar í allt of langan tíma og tek undir með hv. fyrirspyrjanda. Þannig er staðan í þessu máli að í apríl, ef ég man rétt, var samþykkt í sveitarstjórn Reykhólahrepps að senda tillögu að aðalskipulagi til athugunar hjá Skipulagsstofnun. Ég veit að Skipulagsstofnun hefur farið yfir þá tillögu og býst við að sveitarstjórn auglýsi hana fljótlega, væntanlega á fyrstu fundum sínum nú að afloknum sveitarstjórnarkosningum, sem hefur kannski líka komið þarna inn í málið. Eins og komið hefur fram var haldinn íbúafundur með norskum ráðgjöfum, Multiconsult, sem ætla að leggja óháð mat á valkosti að beiðni sveitarfélagsins. Það skal vinnast samhliða athugasemdafresti vegna auglýsingar á aðalskipulaginu. Þar af leiðandi er áætlað að ráðgjafar skili af sér núna í sumar. Samkvæmt því gæti staðfesting Skipulagsstofnunar á aðalskipulagsbreytingu eftir auglýsingu og athugasemdafrest legið fyrir í haust, nóvember, að því gefnu að það verði auglýst í júní, síðar ef það dregst. Því væri hægt að sækja um framkvæmdaleyfi í fyrsta lagi í nóvember 2018. Ef við gerum ráð fyrir því, vegna forsögunnar, að það verði kært má gera ráð fyrir að úrskurður úrskurðarnefndar gæti legið fyrir í júlí 2019, að teknu tilliti til kærufrests og lögbundinna tímafresta, sem þýðir í raun og veru að við gætum farið af stað sumarið 2019. Verktíminn er áætlaður þrjú ár, öllum rannsóknum er lokið, það eru einhverjar mælingar eftir í Teigsskógi. Hönnun á brú í Djúpafirði er langt komin, aðrar brýr eru ekki komnar í verkhönnun. [[Forseti hringir.]]Þar með gætu verklok verið kannski haustið 2022 samkvæmt þessu plani miðað við alla venjulega tímafresti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og vonast til að þau orð sem hann segir hér standist. Ég hef fulla trú á að hann vinni áfram að þessu máli. En það er almenn samstaða Vestfirðinga um þessa vegaframkvæmd og þarf ekki að fá einhverja norska aðila til þess; það er nú samt allt í lagi. Gerð var könnun nýlega af Gallup meðal Vestfirðinga. Það eru tæp 90% á þessari leið. Það verður að eyða þeirri óvissu sem málið er komið í. Hugmyndir að þessari vegarlagningu eru löngu orðnar fullorðnar og Vestfirðingar eru orðnir mosavaxnir af að bíða eftir þessu. En það er vonandi að þetta náist fram og að Vestfirðingar sjái að þetta sé að fara að gerast. Það er það sem skiptir máli. Ég veit að framkvæmdin tekur einhvern tíma. En ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu í þinginu. Það er mikilvægt að halda þessu gangandi, halda pressu á málinu. Ég er sammála hv. þingmanni um að ef ekki verður ráðin bót á samgöngum um þetta svæði heftir það - það hefur verið þannig - eðlilegan framgang atvinnulífs og hindrar að íbúar geti sótt sér þjónustu og komist á milli staða. Það svar sem ég gaf hér er samkvæmt bestu vitneskju um þá tímafresti sem um er að ræða, þannig að þetta gæti gerst eins og ég lýsti. Ég vona svo sannarlega að það geti orðið þannig að þessir eðlilegu tímafrestir, það verklag sem er í gangi núna, fari í gegnum stjórnkerfið á eðlilegan hátt og að þetta geti gengið og við getum þá farið af stað í þetta nauðsynlega verkefni fyrr en síðar. Við sjáum þá fyrir okkur verklok innan þriggja ára frá því að það hefst.
Forseti vill upplýsa það um fundarhaldið að nú að afloknum atkvæðagreiðslum um 2. til og með 7. dagskrármálið verður tekið fyrir 11. dagskrármálið, aukatekjur ríkissjóðs, og mun hæstv. ráðherra mæla fyrir því máli en að því loknu verður gert fundarhlé fyrir fundi þingflokka.
Virðulegi forseti. Ég styð þessa breytingartillögu, en nefndin hefur fengið ábendingu um að yfirfara orðalag þannig að ég óska eftir að málið gangi til nefndar á milli umræðna.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991, með síðari breytingum. Frumvarpið varðar dvalarleyfi vegna samninga við erlend ríki. Eins og sjá má af greinargerð með frumvarpinu hefur það þýðingu í samningum við erlend ríki þegar samið er um gagnkvæm dvalarleyfi og réttinn til þess að stunda tímabundið störf í viðkomandi landi og hvernig háttar til með greiðslu fyrir dvalarleyfi hér á landi. Í stuttu máli hafa íslensk stjórnvöld átt í viðræðum við Japan um gagnkvæma samninga á þessu sviði. Í þeirri samningsgerð hefur reynt á gjaldtöku hér á landi. Það hafa komið fram athugasemdir af hálfu viðmælenda okkar um að það væri óásættanlegt að greiðsla þyrfti að koma fyrir dvalarleyfi á grundvelli samningsins. Þetta er sjónarmið sem við höfum fullan skilning á, enda sé full gagnkvæmi í samningunum um þetta atriði. Þess vegna er hér komið fram frumvarp til laga um að við 32. tölulið 1. mgr. 14. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: „Eigi skal þó greiða fyrir dvalarleyfi skv. 66. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, sé samningur samkvæmt þeirri grein í gildi og þar sé kveðið á um undanþágu frá greiðslu.“ Þetta er tiltölulega einfalt mál, virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að rekja allt efnið í greinargerðinni. Ég tel að þar sé nánar og vel gerð grein fyrir þessu máli. Þetta tengist gagnkvæmum rétti og skyldum sem við sækjumst eftir að ná samningum um við Japan. Ég vil þakka fyrir að málið fái að komast á dagskrá og vonast til þess að það fái skjóta afgreiðslu, enda einfalt, á þessu þingi.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir breytingu á lögum um meðferð sakamála, með síðari breytingum, um áfrýjun dóms til Landsréttar eftir endurupptöku mála. Þetta er breytingartillaga frá allsherjar- og menntamálanefnd, að í stað orðsins „Hæstaréttar“ í 2. mgr. 189. gr. og 3. mgr. 191. gr. laganna kemur: Landsréttar. Í greinargerðinni sem fylgir kemur skýrt fram af hvaða ástæðum mælt er fyrir þessu. Þetta er smávægileg leiðrétting, eiginlega á misritun sem þarna varð, þ.e. það kemur einfaldlega Landsréttur í stað Hæstaréttar í þessari tilteknu grein.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um brottfall laga um kjararáð, nr. 130/2016, með síðari breytingum. Flutningsmenn eru meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar. Í greinargerð kemur fram að ríkisstjórnin hafi ákveðið í janúar síðastliðnum, að höfðu samráði við heildarsamtök á vinnumarkaði, að skipa starfshóp um málefni kjararáðs. Forsætisráðherra skipaði starfshópinn 23. janúar 2018 og átti hann að bera saman fyrirkomulag um ákvörðun launa hjá kjörnum fulltrúum, dómurum og embættismönnum í nágrannalöndum og leggja fram tillögur að breyttu fyrirkomulagi launaákvarðana kjararáðs væri annað fyrirkomulag talið líklegra til betri sáttar í þjóðfélaginu til framtíðar um ákvörðun launa þeirra sem stöðu sinnar vegna njóta ekki samningsréttar. Þá átti starfshópurinn að taka til skoðunar úrskurði kjararáðs, meta með hliðsjón af launasetningu og launabreytingum þeirra stétta sem samningsfrelsis njóta og þeirri launastefnu sem samið var um við meginþorra launafólks og eftir atvikum leggja fram tillögur um úrbætur. Starfshópurinn skilaði skýrslu í febrúar síðastliðnum. Í greinargerðinni er vitnað í þá skýrslu og helstu niðurstöðu starfshópsins og einnig þær tillögur sem starfshópurinn telur rétt að verði viðhaft, þ.e. fyrirkomulag við launaákvarðanir. Í fjármála- og efnahagsráðuneytinu er nú unnið að gerð frumvarps þar sem kveðið er á um að ákvörðun launa þeirra sem nú falla undir úrskurðarvald kjararáðs verði hagað með hliðsjón af þeim tillögum um fyrirkomulag sem starfshópurinn um málefni kjararáðs lagði til í skýrslu sinni. Með því frumvarpi er stefnt að breyttu fyrirkomulagi launaákvarðana þeirra sem nú heyra undir ákvörðunarvald kjararáðs samanber 1. gr. laga nr. 130/2016. Gert er ráð fyrir því að frumvarpið verði lagt fram á Alþingi í haust eftir samráð við þá sem frumvarpið snertir fyrst og fremst. Skipunartími núverandi ráðsmanna kjararáðs rennur út 30. júní næstkomandi. Í ljósi þess er nú unnið að gerð frumvarps þar sem stefnt er að breyttu fyrirkomulagi launaákvarðana eins og áður segir. Með 1. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í þessu fyrirliggjandi frumvarpi er lagt til að þrátt fyrir að ákvæði 1. gr. um niðurfellingu laga um kjararáð skuli allir sem falla undir úrskurðarvald kjararáðs þegar lög þessi öðlast gildi halda kjaraákvörðunum samkvæmt lögum nr. 47/2006 og lögum 130/2016 þar til viðkomandi aðili hefur tekið nýja ákvörðun um laun og starfskjör. Af ákvæðinu leiðir að laun þeirra sem nú falla undir ákvörðunarvald kjararáðs verða ekki endurskoðuð á þessu ári. Eins og fram kemur á bls. 11 í skýrslu starfshóps forsætisráðherra er launaþróun innan þess hóps sem nú fellur undir ákvörðunarvald kjararáðs mjög ólík. Til dæmis hafa héraðsdómarar fengið 35% hækkun en ráðherrar 64% frá þeim tíma sem rammasamkomulag aðila vinnumarkaðarins var gert síðla árs 2015. Ef litið er til lengri tíma, t.d. starfstíma kjararáðs frá árinu 2006, blasir hins vegar allt önnur mynd við, en á því tímabili hafa laun þessara aðila þróast með svipuðum hætti. Jafnframt kemur fram að verði ekki um frekari endurskoðun að ræða á árinu 2018, þ.e. laun haldist óbreytt frá síðustu úrskurðum kjararáðs til ársloka 2018, verður launaþróun kjararáðshópsins að meðaltali við þau mörk sem rammasamkomulag milli aðila vinnumarkaðarins frá 27. október 2015 gerði ráð fyrir. Viðmiðunartímabil rammasamkomulagsins er ekki liðið. Því er ekki hægt að segja nákvæmlega til um hversu miklar launabreytingar verða á tímabilinu, en fram kemur í skýrslunni áðurnefndri að nú liggi þó fyrir að launavísitala Hagstofunnar hækkaði um 36% á tímabilinu frá nóvember 2013 til janúar 2018. Milli áranna 2013 og 2016 hækkuðu meðallaun ríkisstarfsmanna á ársgrundvelli, þ.e. regluleg laun, um 31% og á árinu 2017 áætlaði starfshópurinn að launavísitala ríkisstarfsmanna hefði hækkað um 7%. Komi hins vegar til þess að ný lög hafi ekki tekið gildi fyrir 1. maí 2019 er lagt til í ákvæðinu að laun hækki frá og með þeim degi miðað við hlutfallslega hækkun á reglulegum meðallaunum ríkisstarfsmanna næstliðið almanaksár. Samkvæmt upplýsingum frá kjararáði bíða tugir mála frá forstöðumönnum opinberra stofnana sem heyra undir ákvæði 39. gr. a laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, afgreiðslu kjararáðs. Er þar einkum um að ræða mál sem heyra undir 5. mgr. ákvæðisins til bráðabirgða í lögum um kjararáð, nr. 130/2016, þar sem segir að málum sem tekin hafa verið til meðferðar við gildistöku laganna skuli lokið samkvæmt ákvæðum eldri laga. Miðað við málsmeðferðartíma kjararáðs má ætla að ráðinu takist ekki að ljúka afgreiðslu nema örfárra þeirra mála sem send voru ráðinu fyrir núgildandi laga fyrir 1. júlí næstkomandi þegar skipunartími ráðsins rennur út. Með 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða er því lagt til að málum þeirra aðila sem falla undir 39. gr. a laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins en eru með mál til meðferðar hjá kjararáði verði lokið á grundvelli þeirrar lagagreinar. Af því leiðir að kjararáð mun ekki taka ákvörðun um laun þeirra aðila líkt og gert var ráð fyrir í 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 130/2016. Virðulegur forseti. Ég legg þetta frumvarp fram til umræðu og óska eftir að því verði síðan að þeirri umræðu lokið vísað til 2. umr.
Virðulegi forseti. Tvö atriði, annars vegar til að vera alveg viss um að það sé ekki launavísitalan og þá launavísitala opinberra starfsmanna sem kemur til með að ráða hækkuninni, og vera alveg viss um að það sé ekki skilningurinn að það væri málið, heldur einhverjar meðalhækkanir o.s.frv. en ekki launavísitalan. Hins vegar langar mig aðeins til að fjalla um þessa breytingu, hvað hún þýðir. Vissulega hef ég haft áhyggjur af ákvörðunum og tilhögunum kjararáðs á undanförnum misserum og er hjartanlega sammála því að gera þurfi einhverjar breytingar þar. Þau hafa í úrskurðum sínum ekki verið að fylgja eftir almennri launaþróun og því um líku eins og komið hefur fram hér í ræðum áður. En núna, með þessari breytingu, er Alþingi í raun og veru aftur farið að ákveða laun þingmanna, því að við erum með þessari ákvörðun að segja til um hvernig laun þingmanna koma til með að breytast ef ekkert annað hefur verið gert 1. maí 2019. Þá breytast laun þingmanna samkvæmt því sem við segjum hérna. Ég veit ekki endilega hvort það er afturför eða ekki. Þetta er ákveðið ábyrgðarmál, tvímælalaust. En þetta er líka ákveðið freistnivandamál sem hefur leitt Alþingi út á ákveðnar slæmar götur áður, t.d. í ákvörðun á eigin lífeyriskjörum. Mig langar því til að fjalla aðeins um þetta vandamál. Við erum með þessu aftur að stíga spor, alla vega í áttina að því, að Alþingi taki ákvarðanir um eigin laun.
Herra forseti. Ég er ekki alveg viss um að ég geti tekið undir með hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni þegar hann segir að með þessu séum við, sem sitjum hér í þingsal, að fara að hlutast aftur til um okkar laun. Nú er það þannig að gengið er út frá því annars vegar að lög um kjararáð falli úr gildi og það er gert í því trausti að við fáum til meðferðar frumvarp þar sem kveðið verði á um hvernig laun þeirra starfsstétta, ef svo má kalla, dómara og kjörinna fulltrúa meðal annars, verði ákvörðuð í framtíðinni og það verði gert með eins gegnsæjum hætti og hægt er að hugsa sér og þar er byggt á sameiginlegum tillögum nefndar sem aðilar vinnumarkaðarins tóku þátt í. Þar er reglan tiltölulega einföld. Eins og segir: að miða skuli við hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa ríkisstarfsmanna eins og það birtist í tölum Hagstofu Íslands fyrir næstliðið almanaksárs. Þetta skuli gert 1. apríl ár hvert og það verði fastsett í lögum að launin, launakjörin, breytist þá 1. maí ár hvert. Það liggur þá alltaf fyrir með hvaða hætti laun þessara aðila breytast.
Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi erum við ekki búin að fá frumvarpið og afgreiða það, það er aldrei í hendi, ekki endilega. Hitt atriðið er, eins og hv. þingmaður segir, að þetta verði fastsett í lögum. Þá verður fastsett í lögum krónutala. Krónutalan þarf að breytast í lögum á hverju ári með ákvörðun Alþingis, sem er mælt með að sé samkvæmt einhverjum hagtölum frá Hagstofu Íslands, einhverjum meðaltölum o.s.frv. Það getur vissulega gengið blessunarlega fyrir sig, en var varnaglinn, um almenna launaþróun, í lögum um kjararáð ekki nákvæmlega eins? Þegar við komum til með að ákveða og breyta lögum um ráðamenn, þingmenn, ráðherra, forseta Íslands, dómara o.s.frv., komum við til með að þurfa að samþykkja frumvarp sem breytir þessari krónutölu. Um leið og við víkjum í plús eða mínus frá þeim tölum sem eru gefnar upp hjá Hagstofunni erum við að taka ákvarðanir um eigin laun. Þetta er kannski ákveðið tækniatriði, en þegar allt kemur til alls þurfum við að greiða atkvæði um að breyta krónutölunni innan húss um okkar eigin laun. Ég sé ekki muninn akkúrat eins og er á þessari hlutfallslegu breytingu, sem á að gerast miðað við meðallaun opinberra starfsmanna og svoleiðis, og þessari almennu launaþróun sem var í kjararáði. Það tókst ekki þar að halda viðmiðunum um almenna launaþróun. Ég leyfi mér að vera efins um að þetta fyrirkomulag gildi í raun að eilífu upp á það að gera.
Herra forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um eitt. Þetta gildir ekkert að eilífu. Þetta gildir þangað til Alþingi ákveður annað, vegna þess að lagasetningarvaldið er alveg skýrt. Við erum sjálfsagt ekki að hugsa í sömu ferlum, ég geri mér grein fyrir því, en mér finnst gæta einhvers misskilnings hjá hv. þingmanni. Alþingi mun ekkert á hverju ári koma saman og greiða atkvæði um breytingar á launum. Það verður fastákveðið í lögum að laun þingmanna og ráðherra, dómara o.s.frv. skuli breytast í samræmi við útreikning Hagstofunnar á meðallaunavísitölu eins og hún er hjá opinberum starfsmönnum. Eina leiðin sem ég sé, fyrir okkur hér í þessum þingsal, til að hafa með beinum hætti og afgerandi hætti áhrif á okkar eigin laun, er að auðvitað við tökum einhverja geggjaða ákvörðun, brjálæðislega ákvörðun, um að hækka laun ríkisstarfsmanna um 30, 40, 50, 60, 70%. Við myndum auðvitað njóta góðs af því, en ekki til langframa, vegna þess að hér færi allt um koll.
Herra forseti. Þetta frumvarp er að mörgu leyti gott og sér í lagi það að við erum þá loksins að fara að festa ákvarðanir um laun þingmanna inn í meðaltöl um hækkanir opinberra starfsmanna. Það er þá ekki eitthvert fyrirbæri sem heitir kjararáð sem getur tekið ólöglegar ákvarðanir, byggðar á sínum eigin vísitölum, sínum eigin hugmyndum um það og jafnvel ekki rökstutt þær eins og það á að gera lögum samkvæmt. Þetta er gott. Það er gott að verið er að leggja niður kjararáð. Það er gott að verið er að færa þetta inn í almenna launaþróun og horft til síðasta árs, sem þýðir að ráðamenn, eins og lögin um kjararáð áttu að virka, hækka ekki í launum nema landsmenn hafi gert það. Það er gott. Það sem ég á eftir að skoða og vil biðja hv. þingmann og flutningsmann, formann efnahags- og viðskiptanefndar, að varpa ljósi á fyrir okkur er það hvers vegna þetta meðaltal reglulegra launa ríkisstarfsmanna er valið. Í gömlu lögunum um kjararáð er bara talað um almenna launaþróun; þá heyra allir þar undir. Hvers vegna er ákveðið að velja ríkisstarfsmenn, ef þingmaðurinn getur upplýst okkur um það? Jafnframt spyr ég: Hvað þýðir þetta nákvæmlega? Er ráðherra að fara að taka ákvarðanir? Lög um kjararáð falla úr gildi 1. júlí, hvað gerist svo? Getur ráðherra verið að hækka fullt af hópum fram til 1. janúar 2019? Hver er þessi heimild ráðherrans, svo að við glöggvum okkur á henni, til að hækka laun sem kjararáð hefði annars gert?
Herra forseti. Þegar ég vitna til þess að miða skuli við meðaltal vísitölu reglulegra launa ríkisstarfsmanna er það gert á grundvelli þeirra tillagna sem fyrir liggja og almenn samstaða hefur náðst um. Auðvitað getur hinn mælikvarðinn alveg verið í lagi. Meginmálið, og þar held ég að ég og hv. þm. Jón Þór Ólafsson séum sammála, er að við megum ekki búa til það kerfi hér við launaákvörðun æðstu embættismanna og kjörinna fulltrúa sem verður til þess að launaþróun þessara hópa verði algjörlega úr takt við það sem almennt gerist. Ég held að við eigum að fylgja á eftir, en við eigum ekki að vera á undan. Ég hygg að það sé gríðarlega mikilvægt líka vegna þess að annars er svo mikil hætta á, eins og við höfum upplifað hér síðustu árin, að tortryggni skapist í garð kjörinna fulltrúa. Ég held að við eigum ekki að vera að ýta undir það. Það skiptir máli líka að við tryggjum það að dómarar haldi fjárhagslegu sjálfstæði sínu og séu algjörlega óháðir þeim duttlungum sem eru hverju sinni, t.d. hér í þingsal. Það eru dæmi um það að Alþingi hafi talið sig knúið - og kunna að hafa verið rök fyrir því þó að ég sé nú ekki alveg sannfærður um það - til að grípa fram fyrir hendur kjararáðs með lagasetningu og jafnvel lækka laun annarra en þeirra sem sitja hér í þingsal. Það er ekki góður bragur á því. Ég held að meginatriðið í þessu sé að við tryggjum og sameinumst um það hér í þingsal að við komum launaákvörðunum fyrir þá starfshópa [[Forseti hringir.]]sem heyra undir kjararáð í þann farveg að sátt sé um það og fyrst og fremst [[Forseti hringir.]]að það sé gagnsæi og menn viti að hverju þeir ganga.
Herra forseti. Þá er það varðandi hvaða vald ráðherra hefur til að hækka laun ýmissa hópa sem heyra undir kjararáð sem verður fellt niður með þessum lögum, þannig að kjararáð er lagt af, valdið til launaákvörðunar fyrir ákveðna hópa sem enn heyra undir kjararáð fer í skaut ráðherra. Að hvaða leyti, hvaða hópar eru þetta? Hvað getur hann gert mikið til hækkunar? Hvert verður umboð hans og vald til þess að hækka laun? Það er frábært að verið sé að fella kjararáð burt. Það er frábært að verið sé að festa laun ráðamanna við meðalhækkanir og að ráðamenn fylgi alltaf á eftir. Ef verðmætasköpun og launahækkanir í samfélaginu eru á einhverju ákveðnu róli, þá fá menn það ekki fyrr en almenningur hefur fengið það. Það er mjög góð meginregla. Ef formaður nefndarinnar vill skýra fyrir okkur hvaða vald verið er að færa ráðherranum til að taka ákvarðanir tímabundið, en þó ákvarðanir um launahækkanir - hvaða annarra aðila sem heyra undir kjararáð. Það væri mjög gott að fá það skýrt hérna í ræðustól.
Herra forseti. Ég biðst nú afsökunar að ég gleymdi mér áðan, hefði kannski getað verið stuttorðari í fyrra svari mínu. Það er alveg ljóst að það eru einhver ófrágengin mál. Við þurfum að tryggja að forstöðumenn þeirra stofnana sem hugsanlega hafa ekki fengið úrlausn sinna mála fái þá úrlausn. Það liggur hins vegar fyrir að kjararáð mun ekki gera það. Með bráðabirgðaákvæðinu er hins vegar verið að leggja það til að málum þeirra aðila, sem falla undir 39. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en eru með mál til meðferðar hjá kjararáði, verði lokið á grundvelli þeirrar lagagreinar. Það er alveg ljóst að ráðherra, þetta eru örfá mál, þarf að líta til þessarar lagagreinar og þeirra réttinda og skyldna sem viðkomandi starfsmaður hefur samkvæmt þeim lögum. Ég vona að þetta svari spurningu þingmannsins.
Forseti. Bara til að fara yfir stöðu málsins. Við erum komin á góðan stað með þessu frumvarpi að því leytinu til að fellt verður niður þetta kjararáð sem hefur verið að taka ólöglegar ákvarðanir vil ég segja og hef kært með VR þær ákvarðanir sem kjararáð tók m.a. á kjördag 2016 þegar það hækkaði laun þingmanna, ráðherra og annarra langt, langt umfram almenna launaþróun. Nú verður þetta kjararáð ekki lengur til jafnvel þótt lögin segðu að fylgja eigi einhverjum ákveðnum viðmiðum um almenna launaþróun, það var þess vegna sem ég og verkalýðsfélagið VR kærðum það mál. Þeir sem áhuga hafa geta komið og mætt í dómsal, það verður held ég kl. 13.30 núna á fimmtudaginn. Eftir tvo daga verður málið tekið fyrir, en þar biður ríkið eða ríkislögmaður um að málinu verði vísað frá. Þeir vilja ekki að það mál sé tekið fyrir, sem er áhugavert, þegar borgarar eru að leita réttar síns þegar stjórnsýslustofnun tekur ákvörðun sem virðist, og benda mjög margir á það, hafa verið lögbrot. Aðilar vinnumarkaðarins segja klárlega allir, bæði ASÍ og SA á þeim tíma, að sú ákvörðun hafi skapað verulegan usla á vinnumarkaði sem lögin segja alveg skýrt í greinargerð að megi ekki gera. Það má ekki setja kjarasamninga þorra launafólks í hættu, það má ekki einu sinni setja þá í hættu. Ekki að það hafi síðan orðið, en það má ekki setja þá í hættu. Þannig eru lögin þegar ákvörðunin var tekin. Eins og staðan er núna verður kjararáð lagt niður. Það getur ekki tekið svona ólöglegar ákvarðanir áfram og það verður bara fest við launaþróun - að vísu vil ég fá að skoða það aðeins betur í þessu tilfelli um opinbera starfsmenn, hvað það mun nákvæmlega þýða - en það er gott að verið er að festa þetta við almenna launaþróun þannig að ráðamenn hækki ekki í launum nema landsmenn hafi hækkað í launum. Það er meginreglan og það er mjög góð meginregla. Annars skapast bara tortryggni. Fólk horfir upp á það eins það hefur verið að gera núna síðasta eina og hálfa árið að ráðamenn hækka í launum og landsmenn sitja eftir. Ráðamenn hækka um tugi prósenta sem ASÍ og fleiri vöruðu við. VR og fleiri verkalýðsfélög vöruðu við og sögðu: Það verður ekki sátt á vinnumarkaði með þessu. Það er það sem við stöndum frammi fyrir núna, við stöndum frammi fyrir mjög miklu ósætti á vinnumarkaði. Sátt á vinnumarkaði þarf alltaf að grundvallast á sanngirni. Fólk upplifir það sem það hefur verið að upplifa, að ráðamenn fara langt umfram almenna launaþróun. Og þá verður ósætti. Með frumvarpinu er samt sem áður verið að gera eitt. Á sama tíma og verið er að fella kjararáð niður og segja: Þið eigið ekki að taka þessar ákvarðanir, þá er verið að færa ákvörðunartökuvaldið til ráðherra. Ég spurði 1. flutningsmann málsins, formann nefndarinnar, hv. þm. Óla Björn Kárason, um það áðan. Hann vildi meina að það væru örfá mál, en við verðum að fylgja því eftir, í nefndinni líka, og sjá hvaða mál þetta eru, hvaða raunverulegar heimildir er verið veita ráðherra til að taka ákvarðanir um laun og kjör áður en þessi festing verður, að launin hækki bara ef laun þeirra viðmiðunarstarfsmanna, sem eru að vísu opinberir eins og ég nefndi, hafa hækkað þar á undan. Svo ég reki örlítið söguna og aðkomu mína að þessu. Strax á kjördag 2016 voru laun þingmanna hækkuð um 43%. Fyrr á árinu höfðu þau verið hækkuð um 13%. Þetta setti allt náttúrlega á hliðina. Kennarar sögðu upp unnvörpum. Við þekkjum síðan söguna, bæði ASÍ og VR lýstu því mjög skýrt yfir að þetta væri að valda usla á vinnumarkaði. Ég gagnrýndi þá ákvörðun strax og var með grein viku síðar þar sem ég hafði tekið stöðuna um hverjir gætu stöðvað þetta. Forsetinn hefði getað stöðvað það, en skiljanlega gerði hann það kannski ekki. Það hefði verið óhefðbundið að mörgu leyti. Kjararáð hefði getað viðurkennt mistök: Heyrðu, við tókum bara ranga ákvörðun og viðurkennum að ákvörðunin grundvallaðist ekki á almennri launaþróun, sem allir sáu að var ekki að gerast í þessu tilviki, og kjararáð ákveðið að þetta þyrfti að leiðrétta. Ráðherra hefði líka getað sagt: Heyrðu, þið þurfið að leiðrétta þetta. Það er það sem Davíð Oddsson og Geir H. Haarde gerðu á sínum tíma. Nei, það var ekki Geir H. Haarde, Halldór Ásgrímsson gerði það á sínum tíma, þeir sendu bréf. Þegar því bréfi var ekki svarað af kjararáði þá settu þeir lög. Þetta var á fyrsta starfsári þeirra beggja, hvor á sínu ári, þá voru svona miklar launahækkanir á launum þingmanna og ráðherra, sem verkalýðshreyfingin gagnrýndi harðlega, og þær ollu miklum usla á vinnumarkaði. Hvað gerðist í kjölfarið? Í kjölfarið voru sett lög, lög á þessar ákvarðanir og það þurfti að taka nýjar ákvarðanir, þá erum við ekki að tala um 43% hækkanir, það voru miklu lægri prósentutölur þar undir, vel undir 10%, þannig að þingið gæti sett þau lög. Ef þessi atriði væru ekki, ef enginn aðili væri sem gæti gert eitthvað í málinu; forsetinn, kjararáð, ráðherra, þingið, þá myndi ég kæra. Ég lagði það fram í þinginu að það skyldi gert. Ég nefndi það í forsætisnefnd þegar kjör þingmanna voru aðeins lækkuð til að koma eitthvað á móts við þetta. Ég nefndi það, en það var ekki nóg. Verkalýðshreyfingin hefur sagt að það sé ekki nóg sem hefur verið gert. Við Píratar lögðum fram frumvarp um að leiðrétta skyldi launin. Þessi launahækkun skyldi felld úr gildi og önnur tekin af kjararáði sem samsvaraði því sem lögin segðu, að við eigum að fylgja almennri launaþróun. Þetta var svæft í nefnd. Það fór ekkert lengra í þinginu. Um vorið talaði ég betur við lögfræðinginn og sagði: Heyrðu, við erum komin á þennan stað. Við fórum yfir stöðuna, unnum við málið og niðurstaðan varð sú að hann sagði að til þess að eiga sem bestan séns væri að vera talinn aðili máls - takið eftir þessu - það að vera aðili máls, það að launafólk í þessu landi horfi upp á þetta og horfi upp á uslann á vinnumarkaði, horfi upp á það að verið sé að setja stöðugleikann í hagkerfinu í hættu - maður, eða kona, úti á götu í Bretlandi sem var ekki hrifinn af Brexit gat kært þá ákvörðun. Það er ekki hægt á Íslandi af því að dómstólar á Íslandi hafa skilgreint það svo þröngt hver sé aðili máls. Hér geturðu sagt: Ég er aðili máls. Þetta hefur áhrif á mig. Ég vil gera eitthvað í málinu. Ég vil fá að kæra þessa ákvörðun stjórnvalda og fá niðurstöðu í það mál. Það að ég væri þingmaður, við reyndum að finna leiðir að því, það var ekki alveg víst að það tækist, en að hafa verkalýðsfélag sem klárlega er í því hlutverki að standa vaktina gagnvart stjórnvöldum og öðrum fyrir umboðsmenn sína, fyrir aðila í sínu verkalýðsfélagi, vinna að hagsmunum þeirra, ef verkalýðsfélag getur ekki verið aðili að slíku dómsmáli þá er enginn sem getur verið aðili að slíku dómsmáli. Eftir kosningarnar 2017 rétt fyrir áramót, í desember, samþykkti VR að kæra með mér kjararáð sem og við gerðum í desember. Það að taka málið fyrir hefur frestast töluvert. En núna gerist það eftir tvo daga. Þá fáum við að sjá hvort ríkið nái fram sínum kröfum um að fá að vísa málinu frá. Ef ekki, og dómstólar komast að raun um að ákvörðunin hafi verið ólögleg, þá verður hún bara felld úr gildi, og þá þarf að taka aðra ákvörðun sem samræmist því að ráðamenn fari ekki upp fyrir það sem almenna launaþróunin er, að þeir þurfi að fylgja í kjölfarið þannig að lækkun verði í launum ráðamanna. Þá hef ég líka áhuga á að sjá hvernig þessi lög hérna myndu hafa áhrif á það, af því að það sem þetta frumvarp gerir er bara að festa í sessi þá ákvörðun sem kjararáð tók á sínum tíma, ákvörðun sem heildarsamtök á vinnumarkaði launafólks eða atvinnurekenda voru sammála um að væri ekki lögum samkvæmt og væri að valda usla, og væri ekki heimil. Þetta er staðan. Þetta er yfirferðin. Það verður spennandi að sjá hvað gerist eftir tvo daga. Þetta er í sal, held ég, 302 í Héraðsdómi Reykjavíkur, klukkan 13.30. Þá munum við sjá hvernig málið þróast.
Hæstv. forseti. Sjálfum finnst mér mjög lítill bragur á því þegar menn koma hér í ræðustól þingsins og segja að aðrir hafi brotið lögin, að aðrir hafi ekki farið að lögum, eitthvað sé ólöglegt. Hv. þingmaður verður að átta sig á því að kjararáði er falið að úrskurða um þessi mál, samkvæmt lögum sem um það gilda. Okkur getur fundist þeir úrskurðir illa rökstuddir, getur fundist þeir rangir, en þeim er hins vegar falið að kveða upp úr um þetta. Þá giltu ekki bara meðallaun opinberra starfsmanna heldur hinn almenni markaður [[Gripið fram í.]]- já, almenn laun - og viðmiðunarstéttir í þeim geira. Það er kjarni málsins, af því að hér er verið að ræða um þetta, að menn verða að átta sig á því að ekki er hægt að miða við árið 2013 eða 2015. Þær stéttir sem undir ráðið heyrðu fengu í kjölfar hrunsins launalækkun frá 10 upp í 15% og voru síðan frystar í lengri tíma. Svo þegar hækkunin kemur til að vinna það upp eins og alltaf stóð til, þá koma menn og segja: Hér er miklu meiri hækkun en allir aðrir eru að fá. Það er ósanngjörn viðmiðun og gengur ekki upp. Menn geta ekki haldið því fram að ákvörðunin sé ólögleg af því að hún valdi usla. Ég man aldrei eftir öðru en að ákvarðanir, hvort sem var Kjaradóms gamla eða kjararáðs, hafi valdið usla þegar kemur að þessum stéttum. Það hefur alltaf verið. Vandamálið er að það var aldrei tekið reglulega á þessum hópum heldur langur tími látinn líða og svo ætluðu menn að vinna það upp. En auðvitað urðu menn fyrir tekjutapi af því að ekki var tekin [[Forseti hringir.]]ákvörðun fyrr en svo seint. Það var óeðlileg framkvæmd að því leyti til.
Herra forseti. Nákvæmlega. Kjararáð átti að taka ákvörðun í samræmi við lög. Hvað sögðu lögin? Lögin sögðu að innra samræmi og ytra samræmi ætti að vera og utan um það allt átti að vera almenn launaþróun. Ytra samræmið felst í því að miða á þá sem kjararáð þarf að taka ákvörðun um við aðra sem gætu verið sambærilegir í þjóðfélaginu, en heyra ekki undir kjararáð. Það er ein ákvörðun. Innra samræmið felst í því að ef einhver sem er undir kjararáði hækkar í launum þarf að gæta að samræmi við aðra, þ.e. aðrir þurfa að hækka í samræmi við það. Svo er alveg skýrt að þeir sem hafa lesið lögin, lesið greinargerðirnar, lesið hvernig þetta færðist úr kjaranefnd yfir í Kjaradóm og síðan í kjararáð - það var sérstaklega ítrekað: Við ætlum að herða á því og passa sérstaklega vel að heildarákvörðun, varðandi innra og ytra samræmi, fari ekki umfram almenna launaþróun. Það er það sem lögin segja. Nú eru allir sem ég hef talað við, sama hvort það er í forsætisnefnd eða annars staðar, sama hvar komið er að þessu, á sama máli um að laun þingmanna fóru umfram almenna launaþróun. Það var gripið til þess að einhverju leyti, sem var síðan bent á að væri ekki nóg, að lækka þá kjör þingmanna eitthvað í forsætisnefnd. Tökum eftir því að forsætisnefnd hefur enn þá þessa heimild. Það að horfa á það að við höfum ekki enn áhrif á laun okkar og kjör verður ekki rétt með þessu frumvarpi. En þetta er alla vega skref í rétta átt hvað það varðar. En það er alveg ljóst. Allir aðilar sem tóku þátt í þessu samtali í samfélaginu, það er málið, allir aðilar á vinnumarkaði, voru sammála um að þetta fór umfram það sem lögin heimiluðu þeim. Þeir tóku ákvörðun um að hækka laun þingmanna umfram almenna launaþróun. Það er það sem lögin sögðu að ekki mætti gera.
Hæstv. forseti. Við hvaða tíma er hv. þingmaður að miða þegar hann talar um að þetta hafi farið umfram almenna launaþróun? Er hv. þingmaður að tala um tímann frá 2006 þegar kjararáð varð til? Nei. Hv. þingmaður verður að átta sig á því að þetta snerist ekki bara um almenna launaþróun. Þetta snerist líka um ákveðnar viðmiðunarstéttir. Lögin voru þannig. Við getum verið ósátt við lögin. [[Gripið fram í: Nei.]]Jú, en það er ekki þannig að þetta hafi verið umfram einhverja launaþróun. Nei, þar sem það verður svo mikið bil þá verður mikið launatap hjá þessum stéttum á þeim tíma sem engin hækkun varð. Ef menn ætla að gæta sanngirni í þessu þá er þetta mjög sambærileg launaþróun, hún gerist hins vegar bara á skömmum tíma. Það vita allir sem vilja vita. En menn geta alltaf verið í sínum pólitíska áróðri og sínum popúlisma endalaust í þessu og það verður alltaf. Ég veit það og við því er ekkert að gera. En þetta er auðvitað bara eðlileg launaþróun frá þeim tíma, en vandamálið var það að þessir hópar sátu árum saman eftir. Árum saman. Svo kemur þessi stóra hækkun og allt verður vitlaust, varð líka í hvert einasta skipti sem þetta var gert, líka 2006 í gamla Kjaradómi. Það varð allt brjálað. Það var heldur ekki mikill bragur á því í þinginu, þó að Davíð Oddsson og Halldór Ásgrímsson hafi ráðið mestu þá, að fara í þá vegferð að taka hér völdin með nýjum lögum. Það er ekki til eftirbreytni. Ég vona að menn fari aldrei þá leið.
Herra forseti. Þingmaðurinn talar um að ef miðað væri við 2006 hefðum við ekki farið umfram almenna launaþróun. Það er ekki rétt. Ég er bara með tölurnar beint úr forsætisnefnd sem reiknaði það. Ég er með tölurnar beint úr fjármálaráðuneytinu sem reiknaði það. Þeir sem fylgdust með þessum málum á sínum tíma voru sammála um þetta. Þetta eru tölur frá Bjarna Benediktssyni úr fjármálaráðuneytinu, þetta eru tölur sem voru afhentar okkur í forsætisnefnd. Jú, þar kemur fram að eftir að forsætisnefnd tók ákvörðun um að lækka kjör þingmanna um 100.000 eða 150.000 kr., það var mismunandi hvað talað var um og hvernig horft var á það, ákvörðun sem kallað var eftir af formönnum allra flokka hér á þingi, þá lækkar talan það mikið að þó miðað sé við 2006 vorum við komin á almenna launaþróun. [[Gripið fram í.]]Þá komum við á hinn staðinn. Hv. þm. Brynjar Níelsson verður að horfa á þær tölur. Þær koma bæði frá Bjarna Benediktssyni úr fjármálaráðuneytinu, þær koma til forsætisnefndar og hafa verið reiknaðar hjá okkur. Það er alveg ljóst. [[Gripið fram í.]]Þá erum við að miða við 2006, árið sem Bjarni Benediktsson og ríkisstjórnin vildi gera á sínum tíma. Alveg ljóst. Aftur á móti ef við miðum við 2013 þá erum við náttúrlega langt umfram og þessi lækkun á kjörum sem forsætisnefnd gerði dugir ekki til. Hvers vegna ættum við að miða við 2013? 2013 er það viðmið sem 70% launasamninga, þorri launasamninga, á almennum launamarkaði þurfti að miða við. Það var samtalið sem átti sér stað. Þess vegna skiptir það máli út af því að þegar lögin eru lesin þá voru þau sett um að ekki mætti fara umfram almenna launaþróun. Þau voru sérstaklega sett til að passa upp á að ekki væri hægt að hækka launin umfram það sem hinn almenni launþegi væri að fá. Þess vegna var það sett. Það var meira að segja orðað svoleiðis að ákvarðanir kjararáðs mættu ekki skapa hættu á því [[Forseti hringir.]]að raska kjarasamningum þorra launafólks sem í þessu tilfelli er launafólkið sem þurfti að sætta sig við 2013-viðmiðið. Þess vegna er það sanngjarnt.
Virðulegi forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum, um mútubrot. Allsherjar- og menntamálanefnd hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Helgadóttur frá dómsmálaráðuneyti auk þess að nefndinni barst umsögn frá héraðssaksóknara. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 109. gr. og 264. gr. a almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Í fyrsta lagi er lagt til að hámarksrefsing fyrir brot gegn 109. gr., þ.e. að bera mútur á innlendan eða erlendan opinberan starfsmann, verði þyngd úr fjögurra ára fangelsi í fimm ára fangelsi. Í öðru lagi er lögð til breyting á 264. gr. a almennra hegningarlaga sem fjallar um mútubrot til stjórnanda eða starfsmanns fyrirtækis í atvinnurekstri þannig að það nái ekki einungis til innlendra fyrirtækja heldur einnig erlendra. Í þriðja lagi er lagt til að refsirammi 264. gr. a, bæði að því er varðar boð um mútur og kröfu um eða viðtöku þeirra, verði sá sami og gildir um opinbera starfsmenn samkvæmt 109. gr. og 128. gr. laganna, þ.e. að hámarksrefsing verði fimm ár fyrir mútuboð og sex ár fyrir mútuþægni. Með frumvarpinu er verið að tryggja að íslensk hegningarlög séu í samræmi við samning um baráttu gegn mútugreiðslum til erlendra opinberra starfsmanna í alþjóðlegum viðskiptum og samning Sameinuðu þjóðanna um aðgerðir gegn spillingu frá 31. október 2003. Á fundum nefndarinnar kom fram að með frumvarpinu er ætlað að bregðast við alþjóðlegum tilmælum um úrbætur á þessu sviði annars vegar frá vinnuhópi Efnahags- og framfarastofnunarinnar, OECD, og hins vegar frá skrifstofu Sameinuðu þjóðanna um fíkniefni og sakamál, en ábendingar þeirra skarast að verulegu leyti. Nefndin tekur undir mikilvægi þess að brugðist verði við þessum tilmælum og tryggt að lög séu í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.
Forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um breytingu á lögum um skil menningarverðmæta til annarra landa, nr. 57/2011, en lögin fjalla um skil á menningarminjum sem hafa verið fluttar ólöglega frá yfirráðasvæði aðildarríkis EES-samningsins. Frumvarpinu er ætlað að innleiða öll nýmæli úr tilskipun 2014/60/ESB sem leysir af hólmi tilskipun 93/7/EBE frá 15. mars 1993 um að skila menningarminjum sem hafa verið fluttar ólöglega frá yfirráðasvæði aðildarríkis. Með tilskipun 2014/60/ESB er gildissviðið rýmkað þannig að það nái til hvers konar menningarminja sem aðildarríki flokkar eða skilgreinir samkvæmt landslögum eða stjórnsýslureglum sem þjóðarverðmæti með listrænt sögulegt eða fornfræðilegt gildi í skilningi 36. gr. sáttmálans, um starfshætti Evrópusambandsins. Enn fremur þurfa menningarminjar, flokkaðar eða skilgreindar sem þjóðarverðmæti, ekki lengur að tilheyra flokknum eða uppfylla viðmiðanir að því er varðar aldur og/eða fjárhagslegt gildi til þess að uppfylla skilyrði þess að þeim verði skilað á grundvelli tilskipunarinnar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ragnheiði Helgu Þórarinsdóttur frá mennta- og menningarmálaráðuneyti og Kristínu Huld Sigurðardóttur og Þór Hjaltalín frá Minjastofnun Íslands. Á fundum nefndarinnar komu fram sjónarmið um að gæta þyrfti samræmis milli laga um skil menningarverðmæta til annarra landa og laga um menningarminjar, nr. 80/2012, annars vegar varðandi skilgreiningar á þjóðarverðmæti og hins vegar um tímamörk til að krefjast skila á menningarminjum sem fluttar hafa verið ólöglega frá Íslandi til annars aðildarríkis Evrópska efnahagssvæðisins, samanber 50. gr. þeirra laga. Fram kom að hafin er endurskoðun á lögum um menningarminjar og beinir nefndin því til mennta- og menningarmálaráðuneytisins að taka til skoðunar hvort samræma þurfi skilgreiningar milli laga um skil menningarverðmæta til annarra landa og laga um menningarminjar. Nefndin leggur þó til breytingar á 50. gr. laga um menningarminjar til að gæta að samræmis milli laganna um tímamörk. Við meðferð málsins í nefndinni komu fram sjónarmið um að nauðsynlegt væri að tryggja Minjastofnun Íslands fjármagn til þess að sinna því hlutverki sem henni er falið með lögum um skil menningarverðmæta til annarra landa. Nefndin áréttar mikilvægi þess að stofnanir haldi sig innan fjárheimilda, en bendir á að tryggja verði stofnuninni nægilegt fjármagn til að sinna lögbundnu hlutverki. Í áliti sínu beinir nefndin því til mennta- og menningarmálaráðuneytisins að endurskoða í samráði við Minjastofnun Íslands hvernig tryggja megi að stofnunin geti annast framkvæmd og fræðslu samkvæmt lögunum. Nefndin gerir einnig tillögu um að svokallað innleiðingarákvæði bætist við frumvarpið þannig að gerðar verði breytingar á 15. gr. laga um skil á menningarverðmætum til annarra landa og vísað verði til hinnar nýju tilskipunar sem leysir þá eldri af hólmi. Undir þetta nefndarálit skrifa ásamt þeirri sem hér stendur hv. þingmenn Páll Magnússon formaður, Guðmundur Andri Thorsson, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Jón Steindór Valdimarsson, Willum Þór Þórsson og Steinunn Þóra Árnadóttir. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir því helsta í málinu og þakka þeim sem á hlýddu.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um tillögu til þingsályktunar um aðgengi að stafrænum smiðjum. Það gleður mig mjög að þetta mál sé komið núna úr nefnd og hingað í þennan sal. Það hefur verið mikil og góð samstaða um málið, enda mikilvægt mál. Ég leyfi mér kannski að drepa aðeins niður í nefndarálitið frá nefndinni til að ræða um efni tillögunnar. Með tillögunni er lagt til að fela mennta- og menningarmálaráðherra að vinna áætlun í samstarfi við tilgreinda aðila um uppbyggingu á stafrænum smiðjum með það að markmiði að allir framhaldsskólanemendur hafi aðgang að slíkum smiðjum. Gestir nefndarinnar og umsagnaraðilar hafa almennt verið jákvæðir í garð tillögunnar. Samhljómur var um jákvæð áhrif stafrænna smiðja til þess að efla menntun, þekkingu og samfélagið í heild. Nú þegar hafa verið starfræktar nokkrar stafrænar smiðjur víðs vegar um landið. Þær sem nú eru starfandi eru á Ísafirði, Sauðárkróki, Akureyri og Hornafirði, og í Reykjavík, Fjarðabyggð og Vestmannaeyjum. Nokkrar þessara smiðja hafa verið fjármagnaðar að hluta af Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Eins og fram kom í umsögn miðstöðvarinnar eru blikur á lofti um fjárhagslega getu hennar til að halda úti starfsemi á nokkrum af þeim stöðum þar sem stafrænar smiðjur er að finna. Nefndin leggur áherslu á mikilvægi þess að með samþykkt þessarar tillögu verði í áætlun tilgreint hvernig verði staðið að stuðningi við þær smiðjur sem nú þegar eru starfandi eða eru í burðarliðnum. Nefndin beinir því til ráðherra að vinna að því að tryggja rekstrargrundvöll þessara smiðja og leggur nefndin sérstaka áherslu á að slíkt verði gert í samvinnu við heimamenn. Nefndin leggur því til breytingar á orðalagi tillögunnar þannig að vinnsla áætlunarinnar nái bæði til uppbyggingar og reksturs smiðjanna. Stafrænar smiðjur í núverandi mynd hafa einna helst verið hluti af starfsemi framhaldsskóla. Nefndin bendir á að hugmyndafræði stafrænna smiðja byggist á því að þær séu opnar og aðgengilegar öllum sem óska þess og að þær séu vettvangur til þess að deila hugmyndum og fræðum. Nefndin beinir því til hlutaðeigandi aðila að vinna áætlun sem hafi það að markmiði að allir geti fengið aðgang að stafrænum smiðjum. Eins undirstrikar nefndin mikilvægi þess að grunnskólanemendur fái aðgang að smiðjunum til jafns við framhaldsskólanemendur og að jafnræði nemenda verði tryggt, óháð búsetu. Nefndin tekur einnig fram að tryggja verði aðgengi almennings að smiðjunum og leggur því til breytingar á tillögu þessari þannig að markmið hennar verði fyrst og fremst að tryggja aðgengi framhaldsskólanemenda en einnig aðgengi grunnskólanemenda og almennings að stafrænum smiðjum. Við meðferð málsins í nefndinni var rætt hvort tryggja þyrfti öllum framhaldsskólanemum aðgang að stafrænni smiðju með ákvörðun um hámarksvegalengd frá framhaldsskólum til smiðjanna. Nefndin telur ekki nauðsynlegt að mæla fyrir um hámarksvegalengd. Hins vegar þykir nefndinni brýnt að allir framhaldsskólanemar hafi jafnan aðgang að stafrænum smiðjum og æskilegt að ekki verði um of langan veg að fara. Nefndin hvetur ráðherra til að huga að þessum þáttum við gerð áætlunar á grundvelli tillögu þessarar. Fyrir liggur að stafrænar smiðjur eru ekki reknar af mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Þá kom fram við umfjöllun málsins í nefndinni að þessar smiðjur hafa hingað til ekki verið á fjárlögum en Nýsköpunarmiðstöð Íslands, sem heyrir undir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, hafi forgangsraðað fjármagni sínu í smiðjurnar en hafi þó ekki lengur burði til þess að styðja við fleiri smiðjur. Nefndin telur að fjármögnun slíkra smiðja verði að byggjast á einhvers konar framlögum frá ríkinu en jafnframt að tengja verði fjármögnunina við samfélögin á hverjum stað. Í ljósi þess leggur nefndin til að í áætlun verði kveðið almennt á um fjármögnun sem geti verið í samstarfi við aðila í nærsamfélaginu. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar um að stafrænar smiðjur byggðust að miklu leyti á samvinnu margra ólíkra aðila, svo sem framhaldsskóla, sveitarfélaga, byggðastofnana, atvinnurekenda í heimabyggð o.fl. Nefndin telur mikilvægt að tryggja að áætlun á grundvelli tillögu þessarar verði unnin í samstarfi við einstaklinga og félagasamtök í nærsamfélaginu, sérstaklega í ljósi þess að um er að ræða samfélagslegt verkefni þar sem útvega verður þátttakendur á hverjum stað til að sjá um að smiðjurnar beri sig til frambúðar. Slíkir þátttakendur gætu verið einstaklingar, félagasamtök og aðrir hlutaðeigandi, svo sem atvinnurekendur í heimabyggð. Þá telur nefndin heppilegra að um verði að ræða almennt samstarf við menntavísindasvið háskólanna fremur en að samstarfið takmarkist við ákveðna háskóla. Nefndin leggur til breytingar í þá veru. Við umfjöllun nefndarinnar var rætt um aðalnámskrár framhalds- og grunnskóla þar sem birt er stefna stjórnvalda um námsframboð og námskröfur. Fram kom að í báðum aðalnámskrám er fjallað um lykilhæfni, þar á meðal skapandi hugsun og hagnýtingu þekkingar. Það er síðan í höndum skólanna að ákveða hvaða leiðir þeir fara til að framkvæma stefnu stjórnvalda. Fram komu ábendingar um að með tillögu þessari væri gert ráð fyrir því að samhliða áætlunargerð yrði mótuð kennslustefna fyrir grunn- og framhaldsskóla þar sem m.a. yrði hugað að öllum undirstöðuatriðum námsins, hæfniviðmiðum við námslok og að hugsanlegri endurskoðun aðalnámskrár framhaldsskóla. Í því samhengi áréttar nefndin að stefna stjórnvalda í þessum málum hefur þegar verið birt í aðalnámskrám og því getur verið óheppilegt að móta aðra kennslustefnu samhliða hinni. Nefndin leggur því til að við áætlunargerðina verði hafðar til hliðsjónar aðalnámskrár grunn- og framhaldsskóla. Fyrir nefndinni kom fram að Nýsköpunarmiðstöð Íslands hefði verið leiðandi í verkefnum af þessu tagi. Nefndin leggur því til að ferðamála-, atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra verði falið að leiða verkefnið í samvinnu við mennta- og menningarmálaráðherra í ljósi þess að um er að ræða áætlunargerð á sviði nýsköpunar þar sem jafnframt verði hafðar til hliðsjónar aðalnámskrár grunn- og framhaldsskóla. Að teknu tilliti til þess sem að framan greinir leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Tillögugreinin orðist svo: Alþingi ályktar að fela ferðamála-, atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra í samvinnu við mennta- og menningarmálaráðherra að vinna áætlun um uppbyggingu og rekstur stafrænna smiðja með það að markmiði að framhaldsskólanemendur fyrst og fremst hafi aðgang að slíkum smiðjum en að smiðjurnar verði einnig opnar bæði grunnskólanemendum og almenningi. Áætlunin verði unnin í samstarfi mennta- og menningarmálaráðuneytisins og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins við Nýsköpunarmiðstöð Íslands, Samband íslenskra sveitarfélaga, menntavísindasvið háskólanna, einstaklinga og félagasamtök í nærsamfélaginu og aðra hlutaðeigandi. Við áætlunargerðina verði aðalnámskrár grunn- og framhaldsskóla hafðar til hliðsjónar. Áætlunin verði skýr um framvindu verkefnis, verklok og um fjármögnun sem geti verið í samstarfi við aðila í nærsamfélaginu. Undir þetta nefndarálit undirritar sú sem hér stendur, Páll Magnússon formaður, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Jón Steindór Valdimarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir og Willum Þór Þórsson. Steinunn Þóra Árnadóttir var reyndar fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Nú hef ég gert grein fyrir nefndaráliti þessa frábæra máls sem gleður mig að sé komið alla leið hingað. Ég vil óska hv. þingmanni og samflokksmanni mínum, Birni Leví Gunnarssyni, innilega til hamingju með það að málið hafi komist úr nefnd og alla leið hingað upp í pontu, vegna þess að aðgengi að stafrænum smiðjum er vissulega liður í því að undirbúa unga fólkið okkar og almenning allan fyrir þær tækniframfarir sem eru fram undan, að ýta undir og stuðla að nýsköpun og alls konar þróun á ýmsum áhugaverðum sviðum og vonandi ala upp hjá okkur nokkra fleiri frumkvöðla og uppfinningamenn í komandi náinni framtíð.
Forseti. Aðrir tilheyrendur. Ég gat ekki látið hjá líða að koma hingað upp til að fagna því að nefndin hafi afgreitt þessa tillögu og sömuleiðis til að taka undir og fagna breytingartillögunum. Að sumu leyti gengur nefndin lengra en við höfðum leyft okkur að vona, en ég skrifaði tillöguna ásamt hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni. Ég held að við eigum eftir að standa hérna, vonandi, eftir einhver ár og segja: Já, þetta var tímamótatillaga, tímamótaákvörðun, að ákveða að koma á stafrænum smiðjum úti um allt land. Ég er ekki viss um að fólk geri sér almennilega grein fyrir því hversu miklu þær breyta, ekki eingöngu í kennslu heldur líka í aðgengi fyrir frumkvöðla að því að búa til ódýrar, og ekki endilega ódýrar, prótótýpur á hagkvæman og tiltölulega einfaldan hátt. Þeir sem starfa hjá stafrænum smiðjum segja oft að allt sé hægt að gera í smiðjunni og það eina sem takmarki fólk sé ímyndunaraflið. Það er alltaf hægt að finna leiðir. Það að hafa aðgengi að smiðju, að stað nálægt því þar sem fólk býr og aðgengi að tækjum og tólum þar sem hægt er að gera svona hluti skiptir miklu máli. Við sjáum það á stöðum þar sem slíkar smiðjur eru nú þegar, t.d. í Vestmannaeyjum, á Ísafirði, Akureyri og í Reykjavík. Ég gleymdi nokkrum stöðum af því að ég asnaðist til að fara að telja þá upp [[Gripið fram í.]]Einmitt, takk. Þetta hefur skipt miklu máli, ekki síst í að vekja áhuga nemenda á að nýta tölvutæknina, læra að nýta sér tölvustýrð tæki og tól til þess að raunverulega skapa eitthvað. Ég fór í heimsókn í eina af stafrænu smiðjunum - maður er reyndar vanur að kalla þær fab lab, sem er náttúrlega enska heitið og stytting á „fabrication laboratory“ - og þar voru átta ára krakkar að prenta út Minecraft-kallana sína. Ég ræddi líka við ungan mann sem var að læra smíðar og tækniteiknun og var í smá vandræðum með að sjá hlutinn fyrir sér í tölvunni. En þegar hann var búinn að teikna upp hlutinn gat hann prentað hann út og fengið hann í hendur og áttað sig miklu betur á því hvernig formið virkaði. Stafrænu smiðjurnar gera fólki kleift að vinna í fagi sínu á ótrúlega fjölbreyttan og skemmtilegan hátt, að skapa og ekki síst að uppgötva að það hefur kannski áhuga á iðnnámi, sem er eitt af lykilatriðunum með aðgengi að stafrænu smiðjunum, að kveikja áhuga ungs fólks til að mynda á iðnnámi, sem ekki veitir af. Mig langar að segja ykkur frá því að fyrir nokkrum árum fór ég til Portúgals, til Lissabon, og var þar í rúma viku að heimsækja stafrænu smiðjurnar í borginni. Þær voru tvær á þeim tíma, alla vega nálægt miðborginni. Önnur smiðjan var rekin af raforkufyrirtæki landsins og var á svæði þeirra. Þar var unnið með hönnuðum og almenningi, því að slíkar smiðjur þurfa og eiga að vera opnar almenningi, og starfsmenn fyrirtækisins þjálfaðir í að nýta sér tölvustýrð tæki, hönnun o.fl. Fyrirtækið sýndi samfélagslega ábyrgð með því að bjóða aðgengi að slíkri smiðju auk þess sem það nýtti tækifærið til að þjálfa starfsmenn sína og auka getu þeirra. Hin smiðjan var rekin af borginni sjálfri og var í einum fátækasta hluta Lissabon. Þangað komu hönnuðir og arkítektar, alls konar fólk, bæði til að vinna með fólkinu í hverfinu og líka til að vinna að eigin verkefnum, því að það vantaði aðgengi að slíkum tækjum, auk þess sem það hélt námskeið o.fl. Það var alveg ótrúlega magnað að koma þarna inn og finna sköpunarmáttinn og gleðina sem felst í því að geta gert og skapað allt sem fólki dettur í hug. Þetta var ótrúlega skemmtilegt og ég lærði t.d. að nota Arduino, svo ég komi inn á persónulegu hliðarnar á þeirri ferð. Það var einnig skemmtilegt hvernig smiðjurnar nýttu sér styrkleika sína og var t.d. unnið mjög mikið með kork af því að það er efni sem unnið er og framleitt í Portúgal. Ég gæti nefnt mörg fleiri dæmi úr ferðinni sem sýna enn og aftur fram á hversu mikilvægt þetta allt er. Ég held að ekki sé ástæða til þess að lengja mál mitt frekar. Ég vil enn og aftur koma inn á hversu mikilvæg tillagan er og hversu mikil tækifæri felast í henni. Ég vil líka leggja áherslu á það við þá sem taka við verkefninu, þ.e. að vinna áætlunina og taka það saman, að nálgast það með opnum huga. Ef maður á einhvern tíma að vera svolítið djarfur og horfa til framtíðar er það þegar kemur að stafrænum smiðjum. Þær eru gríðarlega mikilvægur hluti þess að við náum að virkja landið allt inn í fjórðu iðnbyltinguna og hreinlega drögumst ekki aftur úr öðrum löndum. Þó að verkefnið sem hópurinn fær í hendur láti kannski ekki mikið yfir sér er það gríðarlega mikilvægt og stórt. Ég hef trú á og treysti því að þau muni vinna það vel og skila því af sér.
Virðulegi forseti. Ég vil til að byrja með þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur kærlega fyrir samstarfið við þessa þingsályktunartillögu sem við unnum saman, bæði tillöguna og greinargerðina, og köstuðum á milli okkar. Þetta er vissulega mál þar sem formið þvælist dálítið fyrir okkur. Við ættum tvímælalaust bæði að vera 1. flutningsmaður. Eina ástæðan fyrir því að ég er 1. flutningsmaður er að ég kom með hugmyndina. Hei, eigum við að gera þetta saman? En það skiptir kannski ekki máli. Eins og lagt var upp með var tillagan sú að verkefnið myndi enda í því að allir framhaldsskólanemendur yrðu með aðgang að stafrænum smiðjum. Vissulega er hugmyndafræðin um stafrænar smiðjur á þann hátt að allir séu með aðgang. En ef þær eru staðsettar þannig til að byrja með að framhaldsskólanemendur eru með aðgang og á réttu stigi fyrir menntunina, til að byrja með alla vega, til að kynna þessa tækni fyrir öðrum, þá er svo auðvelt að taka næsta skref. Ég hugsaði sem svo að tillagan myndi vaxa svo auðveldlega út frá þeim vettvangi. En af því að breytingartillagan er eins og hún er hérna vil ég einfaldlega þakka allsherjar- og menntamálanefnd og bara þinginu í kjölfarið, vonandi, kærlega fyrir að taka stærra skref. Það er bara einfaldlega þannig að með þessari breytingartillögu er þetta orðin þingsályktunartillaga þingsins. Það er ekki flóknara en það. Aðeins um stafrænar smiðjur almennt og þá tækni sem er verið að vinna með þar, þá tel ég þessa tækni sem er unnið með í stafrænu smiðjunum vera jafn stórt skref fyrir mannlegt samfélag og það að finna upp stafrófið, prentvélina, pennann eða í rauninni bara internetið. Þetta er penni framtíðarinnar á það hvernig við búum til hluti. Það er alveg gríðarlega mikilvægt að stíga þessi skref við að hjálpa til við menntun og kennslu á þessi tæki sem fyrst því að árangurinn sem mun verða er svo rosalega mikill. Þeim mun fyrr sem við byrjum á þessu, þeim mun meira fáum við til baka. Mig langar til að skeyta þetta verkefni við annað verkefni sem er kannski ekki alveg skylt, en það byrjar fyrr í þessum hugsunum í menntakerfinu. Nýlega var sett af stað verkefni með Micro:bit fyrir tveimur árum undir forystu Illuga Gunnarssonar menntamálaráðherra. Þá var ég að vinna hjá Menntamálastofnun og við fengum það verkefni að koma Micro:bit, lítilli tölvu, í alla grunnskóla, sjötta og sjöunda bekk. Það verkefni innan Menntamálastofnunar tókst alveg gríðarlega vel. Allir skólar nema einn, held ég, sem var þá bara ekki með sjötta og sjöunda bekk, held ég að hafi verið, en allir skólar með sjötta og sjöunda bekk tóku inn tölvurnar. Það verkefni er t.d. í samstarfi við KrakkaRÚV og fleiri aðila. Ég vona, ég hef reyndar ekki náð að fylgjast nægilega vel með verkefninu síðan þá en kíkt aðeins á þetta og mér var sagt að enn væri verið að dreifa þessum tölvum. Þetta verkefni passar svo vel við verkefnið um stafrænar smiðjur. Því að Micro:bit tölvan getur verið notuð sem stjórntæki fyrir svo margt sem er hægt að byggja utan um í stafrænu smiðjunum. Þó að upprunalega hafi tillagan verið miðuð að framhaldsskólunum á hún svo vel við í grunnskólunum líka. Alveg rosalega. Og ég kallaði eftir því, eða vonaðist til, að við myndum enda þar sem breytingartillagan er komin. Þannig að ég get í raun ekki sagt neitt annað en bara: Takk kærlega fyrir. Gangi ykkur vel.
Herra forseti. Mig langar að þakka fyrir þá góðu vinnu sem hefur átt sér stað í nefndinni og fyrir þetta mál almennt. Ég frétti af því að það væri í vinnslu og bað um að fá að vera með á því vegna þess að málið tengist mér persónulega. Það vill þannig til að verkefnið kom til Íslands eftir að ég hafði rekist á kynningarmyndband og upplýsingar um það á netinu og lagði það til við Frosta Gíslason, félaga minn í Vestmannaeyjum, sem nú vinnur við rekstur smiðjunnar þar. Við ákváðum að slá til og sækjast eftir fjármagni til að koma verkefninu af stað. Tekið var mjög vel í það hjá Nýsköpunarmiðstöð Íslands og fjármagn fengið í mótvægisaðgerðir vegna niðurskurðar á þorskkvóta sem voru í gangi vegna slæms árferðis þar. Við gangsettum verkefnið svo 2007 með fínum árangri. Hugmyndin var sú að tækni væri að verða til, þ.e. stafræn stýring, stafræn framleiðslutækni og stjórn tækja, sem gæti í rauninni búið til hvað sem er. Í upprunalega pakkanum var talað um leiserskera, fræsivélar af mismunandi stærðum og gerðum, vínylskera og rafrásabúnað, þannig að hægt væri að smíða hvers konar rafrásir. Það fannst mér gríðarlega mikilvægt sem leið til að opna á slíka tækni til fleiri einstaklinga. Sjálfur hafði ég fengið að læra forritun á sínum tíma einmitt vegna þess að tækin voru aðgengileg. Hugmyndin að læra að búa til hvaða áþreifanlega hlut sem er var mjög eftirsóknarverð af sömu ástæðum. Svo var það hin hliðin á peningnum. Þetta leit út fyrir að vera fyrsta skrefið í átt að nýrri iðnbyltingu. Núna er talað um fjórðu iðnbyltinguna og er alveg hægt að gagnrýna þá hugmyndafræði á ýmsa vegu. En ef við göngum út frá því að þetta sé iðnbylting af einhverju tagi verðum við að skoða hvaða afleiðingar iðnbyltingar hafa haft í gegnum tíðina. Ein afleiðingin hefur verið sú að misskipting fólks hefur aukist. Þeir sem búa yfir tækninni, sérstaklega þeir sem búa snemma yfir henni, hafa fleiri tækifæri til að stækka og vaxa og bæta hagkerfi sitt en þeir sem fá tæknina seint eða aldrei. Þá kom upp sú spurning hvernig við gætum tryggt öllum aðgang að tækninni sem allra fyrst í ferlinu, áður en þrívíddarprentun yrði daglegt brauð og við værum komin á það stig að í staðinn fyrir að sprauta smá bræddu plasti á einhvern stað og byggja þannig upp þrívíddarlíkan, eins og gert er í dag, væri hægt að sprauta atómum saman og búa til nákvæmlega hvað sem væri, það væri t.d. hægt að fara á netið og ná sér í kjúklingasamloku og prenta hana út og borða hana. Auðvitað er þetta bara vísindaskáldskapur í dag en það er engin ástæða fyrir því að þetta þurfi alltaf að vera það. Þá er spurningin: Ef hægt er að búa til hvað sem er með svo til engum jaðarkostnaði, hverjir munu stjórna tækninni og hverjir munu verða eftir? Og ef fólk hefur möguleika á að undanskilja einhvern frá tækninni, hvernig getur það verið siðlegt? Af þeim sökum fór ég í margar ferðir í tengslum við þá vinnu og tók m.a. þátt í að byggja stafræna smiðju í Jalalabad í Afganistan, Pune á Indlandi og víðar. Þetta gekk alltaf út á það sama, að skilja eftir getuna á hverjum stað til þess að læra á tæknina jafnóðum og hún þróaðist og taka þátt í þróuninni líka. Það þýðir í grundvallaratriðum að krakkar, oft mjög ungir krakkar, læra bæði með höndunum og í gegnum slíka vinnu grunnatriði þess að geta síðar lært verkfræði, eðlisfræði, efnafræði o.s.frv. Þetta er á vissan hátt undirbúningur fyrir frekara nám. Á sama tíma, af því að þetta er opið almenningi, leiðir það af sér að frumkvöðlar og fyrirtæki sem starfa í hverju bæjarfélagi fyrir sig hafa möguleika á sækja í slíka tækni til að gera frumgerðir að nýjum hugmyndum, til að leysa vandamál sem þau glíma við eða til prufukeyra nýjar vörur og fara í vöruþróun. Það er ákveðin bylting í sjálfu sér. Til að finna sambærilega byltingu þarf að horfa aftur í sögunni og til staða eins og t.d. Charleston í Suður-Karólínu þar sem bærinn byggðist á sínum tíma, fyrir mörgum öldum síðan, upprunalega upp í kringum sameiginlegar smiðjur sem allur almenningur hafði aðgang að. Þetta er náttúrlega liðin tíð en það er mjög rík hefð í mörgum samfélögum - þótt ég hafi að vísu ekki fundið hliðstæðu á Íslandi í sögunni - fyrir sameiginlegum formum smiðja, tækja og svoleiðis sem fólk getur fengið aðgang að og sem auðvelda öllum í samfélaginu að komast lengra. Og við höfum fengið ýmsar sögur. Nú eru stafrænar smiðjur bókstaflega úti um allt. Þær skipta held ég hundruðum frekar en tugum. Það hafa orðið til alls konar samstarfsverkefni. Í Amsterdam var á einhverjum tímapunkti verið að þróa auðveldar leiðir til að búa til gervilimi, hendur, fætur og álíka, fyrir fólk og sérstaklega á stöðum eins og í Kambódíu þar sem mikið er af jarðsprengjum, þetta er óleyst vandamál þar. Hugmyndin var að ef hægt væri að taka mælingar og byggja viðeigandi lausnir fyrir fólk á staðnum með litlum tilkostnaði myndi það gerbreyta lífi þess. Svo er það Indland, eins og ég hef nefnt. Það er þess virði að nefna verkefni Anil Gupta, Honey Bee Network held ég að það heiti, sem tengir fátækt fólk sem býr við mjög vondar aðstæður við smiðjur af þessu tagi og gefur þeim færi á að leysa eigin vandamál, hver svo sem þau eru. Í Barcelona hefur verið mjög ríkt samstarf við borgararkítektinn um áframhald á þróun borgarinnar og uppbyggingu verkefna þar. Þar hafa sterk tengsl milli arkitekta og stafrænu smiðjunnar leitt af sér mun hraðari þróun en annars væri. Það er því ótrúlega margt hægt að gera með innviðunum um leið og þeir eru komnir. Ég ætla ekki að lengja mál mitt með frekari sögum þótt ég gæti haldið áfram í allan dag. Fyrir mér er gríðarlega spennandi að verkefnið hafi þróast úr því að vera lítið tilraunaverkefni í Vestmannaeyjum, sem á rætur sínar að rekja til lítils tilraunaverkefnis í suðurhluta Boston, í það að vera einni atkvæðagreiðslu frá því að verða opinber stefna á Íslandi, að fara þá leið. Það er eitthvað sem ég held að sýni hvert við sem þing ættum að vera að fara varðandi umræður um fjórðu iðnbyltinguna eða komandi tækni og framfarirnar sem eiga sér stað. Við höfum möguleika á því að taka góðar fyrirmyndir annars staðar frá og útfæra þær hér, gera þær betri, ef við mögulega getum, en alltaf að miða að því að taka bestu hugmyndirnar, hvaðan sem þær koma, og nota þær til að lyfta Íslandi eins hátt upp og hægt er, þannig að þegar næsta iðnbylting kemur verðum við alla vega ekki síðust til að fá tæknina í hendurnar.
Virðulegi forseti. Ég ætla að hafa þetta örstutt en ég verð að koma hér upp og þakka flutningsmönnum þingsályktunartillögunnar kærlega fyrir framsýnina, dug og árangur í því að koma þessu verkefni þetta langt, og líka nefndinni. Það vill svo til að þetta mál snertir mig djúpt. Það hefur sennilega verið árið 2010 eða 2011 að ég var í einum virtasta listaháskóla í heimi í Edinborg að ljúka námi og rambaði á þrívíddarprentun á netinu og möguleikana í kringum hana. Ég varð algerlega hugfangin af þessari tækni og þeim möguleikum sem hún gat boðið upp á. Það er ekki lengra síðan en 2010 eða 2011 og ég man að fólk vissi ekki hvað ég var að tala um. Fólk hafði aldrei nokkurn tíma áður heyrt minnst á þrívíddarprentun. Þá var hægt að kaupa eigin heima-þrívíddarprentara sem maður hálfpartinn setti saman heima hjá sér, á mjög hráu stigi þá. Þannig að mér finnst alveg stórkostlegt að standa hér örfáum árum síðar á virtustu stofnun Íslands og verða vitni að því í eigin persónu að sú stofnun sé í takt við tímann og tíðarandann og jafnvel á undan. Ég gæti staðið hér í marga daga og dásamað stafrænar smiðjur og möguleikana í þeim, hvað þær geta boðið upp á. Ég myndi hafa mikinn áhuga á að gera það. En ég held að það sé óþarfi. Það virðist vera ofsalega mikil sameining og jákvæðni gagnvart þessu verkefni á þingi. Ég þakka líka fyrir ræðu hv. þm. Albertínu Friðbjargar Elíasdóttur og eldmóðinn í henni, greinilegt að hún er með á hreinu hvað þetta þýðir líka. En ég ætla aðeins að tala um möguleikana í kringum þetta. Hv. þm. Smári McCarthy minntist á möguleikana, að kannski yrði í framtíðinni hægt að mata atómum inn í svona vélar og prenta út mat, þótt það tilheyrði örugglega vísindaskáldskap enn eins og staðan væri núna. Hins vegar er nú verið að þróa í kringum sjávarfangið okkar - ég er ekki alveg nógu vel að mér í nákvæmlega hvernig þetta er útfært, en afurðir okkar Íslendinga, sjávarafurðir, eru malaðar niður í duftform, settar inn í svona stafræna vél og svo er prentaður út matur. Það er verið að kynna þetta. Þetta er að verða að einhverri tísku. En einnig er hægt að prenta út skartgripi - gefum okkur sem dæmi einhvern sem hefði áhuga á skartgripahönnun: Það er endalaust hægt að þróa, senda upplýsingarnar þvert yfir heiminn, prenta út þar. Þetta er svo stórkostlegt. Og það er annað í þessu sem er ekki síður mikilvægt og fær þá sem hér stendur ekki síður til að vera hrærða. Þetta, að framhaldsskólanemar hafi jafnan aðgang að stafrænum prentsmiðjum, er svo valdeflandi og er svo mikil jöfnunaraðgerð raunverulega fyrir þennan hóp. Ég tek undir það sem aðrir hafa sagt fyrr og vonast til að þetta fari líka inn í grunnskólana fyrir rest. En þetta þýðir að með litlum tilkostnaði getur hvaða barn sem er á Íslandi þróað hugmyndir sínar um heiminn á áþreifanlegan hátt og lært og rannsakað heiminn, eiginlega skapað nýjan. Þetta er stórkostlegt. Ég gæti talað hér heillengi, eins og ég segi, en ætla ekki að gera það. Þess gerist vonandi ekki þörf. Ég vona innilega að þetta mál fái framgang hér á Alþingi og klárist og fari inn í raunheima hér á Íslandi. Að lokum ætla ég að segja: Til hamingju, þið öll. Vel gert. Til hamingju við öll.
Virðulegi forseti. Ég held að ekki þurfi að lengja þessa umræðu mikið. Við virðumst öll mjög sammála um mikilvægi þessa máls og hvað það hefur fram að færa. Það er alveg ljóst að stafrænar smiðjur auka áhuga á verk- og tækninámi í grunn- og framhaldsskólum. Þær auka tæknilæsi og tæknivitund og efla hæfni til nýsköpunar í námi og atvinnulífi. Þetta skapar líka vettvang fyrir nýsköpun og eflir samkeppnishæfni okkar, bæði fyrirtækja og menntastofnana. Mig langar því til að þakka fyrir þetta góða nefndarálit, eða þessa góðu þingsályktunartillögu og nefndarálitið. Og ég held að mjög vel fari á því að opna þetta frekar. Ég hlustaði á hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fjalla um það þegar hún var erlendis og sá svona fyrirbrigði þar. Ég hef einmitt labbað inn í svona - það er ekki hægt að kalla þetta stofnun, opið hús, í raun smiðju, þar sem nýsköpun er svo sannarlega til staðar og frjó hugsun. Þess vegna held ég að það sé svo mikilvægt, fyrst verið er að fjárfesta í tækjum og tólum sem þessum á annað borð, að nýta það og gefa almenningi kost á að taka þátt í þessu. Ég held að þetta sé jákvætt að öllu leyti og ég er mjög ánægð með framgang þessa máls.
Herra forseti. Mig langar til að þakka kærlega fyrir þetta mál. Ég kem frá Höfn í Hornafirði og það er draumur í dós að heyra hvað er í gangi hér. Það sem við erum búin að fara yfir er það sem þetta litla samfélag, 2.300 manna samfélag, hefur verið að byggja upp frá árinu 2010. Fetað var í fótspor Vestmannaeyinga og við í sveitarstjórn fyrir austan byrjuðum á þessu verkefni. Ég verð að segja að síðustu árin hefur maður verið hissa á framlagi Nýsköpunarmiðstöðvar. Maður hefur verið að upplifa að hún er að draga sig út. Það var mikill stuðningur í byrjun en síðan hefur það verið barátta. Ég hjó sérstaklega eftir því sem sagt var um uppbyggingu og rekstur, að þarna erum við að fá einhverja með okkur í verkefnin. Því þetta er rekið þarna sem draumaverkefni. Grunnskólanemendur eru í stafrænni smiðju og framhaldsskólanemendur, það er opið fyrir almenning, það eru eldri borgarar, þeir sem vinna að málefnum fatlaðra, hver sem er. Allir hafa þarna aðgang. Krakkarnir koma þarna á haustin að gera jólagjafir fyrir foreldra og vini, fermingargjafir og hvað sem er. Þarna er verið að smíða hljóðfæri, Vírdós-tónlistarhátíðin er byggð upp af dóti sem verið er að búa til þarna. Eins og ég held að hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir hafi komið inn á er ekkert sem takmarkar nema hugmyndaflugið. Þetta er frábært og ég óska ykkur öllum til hamingju og vona að þetta fari alla leið.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá allsherjar- og menntamálanefnd um tillögu til þingsályktunar um gerð áætlunar um stafræna endurgerð íslensks prentmáls. Það mun útskýra sig betur í máli mínu um hvað þetta fjallar þótt titillinn gefi það kannski ekki alveg beint til kynna. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Eirík Þorláksson frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu, Guðrúnu Nordal frá Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Örn Hrafnkelsson og Ingibjörgu Steinunni Sverrisdóttur frá Landsbókasafni Íslands – Háskólabókasafni, Margréti Hallgrímsdóttur frá Þjóðminjasafni Íslands, Þóru Ingólfsdóttur frá Hljóðbókasafni Íslands, Heiðar Inga Svansson frá Félagi íslenskra bókaútgefenda ásamt Halldóri Birgissyni, lögmanni félagsins, og Ragnheiði Tryggvadóttur frá Rithöfundasambandi Íslands ásamt Sigríði Rut Júlíusdóttur, lögmanni sambandsins. Umsagnir um málið bárust frá Bókasafni Árborgar, Félagi íslenskra bókaútgefenda, Hljóðbókasafni Íslands, Landsbókasafni Íslands – Háskólabókasafni, mennta- og menningarmálaráðuneyti, Rithöfundasambandi Íslands, Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum og frá Þjóðminjasafni Íslands. Með þessari tillögu er lagt til að mennta- og menningarmálaráðherra verði falið að skipa starfshóp sem geri kostnaðar- og tímaáætlun um stafræna endurgerð íslensks prentmáls, sem verði aðgengileg til lestrar á nettengdum búnaði, og kanni möguleika þess að ná samningum við höfundaréttarhafa um slík afnot stafrænnar endurgerðar ritverka. Við erum að tala um að koma bókum á stafrænt form. Almennt var samhljómur meðal umsagnaraðila um markmið og tilgang þingsályktunartillögunnar. Á fundum nefndarinnar var vakin athygli á því að nú þegar væri hafin vinna á þessu sviði. Annars vegar var skipuð samráðsnefnd á grundvelli ákvæðis til bráðabirgða sem sett var í lög um bókmenntir, nr. 91/2007, sem skilaði skýrslu um framtíð íslenskrar bókaútgáfu árið 2014 og á grundvelli þeirrar vinnu hefur Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn unnið drög að áætlun um umfang og kostnað við þær tillögur sem samráðsnefndin lagði fram í skýrslunni. Jafnframt hefur Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn unnið að stafrænni yfirfærslu á öllum íslenskum bókum sem gefnar voru út fyrir 1870, en þannig hefur safnið gert um 500 þús. bls. af efni aðgengilegar á vefnum Bækur.is. Hins vegar hefur mennta- og menningarmálaráðherra verið falið að setja fram markvissa, heildstæða og metnaðarfulla stefnu um varðveislu íslenskrar menningararfleifðar á stafrænu formi á grundvelli þingsályktunartillögu sem Alþingi samþykkti í maí 2014. Í mars árið 2017 var gefin út skýrsla um varðveislu menningararfleifðar á stafrænu formi sem vísar til upplýsinga sem aflað hefur verið vegna málsins. Með skýrslunni hefur þannig verið skapaður grundvöllur fyrir stjórnvöld til að taka ákvarðanir um næstu skref. Fram kom að frá því að skýrslan kom út hefði verið unnið að mótun heildstæðrar og metnaðarfullrar stefnu á þessu sviði sem mennta- og menningarmálaráðherra gæti lagt fyrir Alþingi með vísan til ofangreindrar þingsályktunar. Á fundum nefndarinnar var bent á að í þingsályktunartillögunni frá árinu 2014 hefði ekki verið gerður greinarmunur á menningarminjum en fyrirliggjandi þingsályktunartillaga gæti mögulega veitt íslensku prentmáli ákveðinn forgang meðan önnur gögn gætu legið undir skemmdum, svo sem ljósmyndir. Í þessu sambandi komu fram sjónarmið um það hvort þingsályktunartillaga þessi ætti jafnframt að ná yfir meðal annars ljósmyndir, kvikmyndir, myndir og hljóð. Nefndin telur að þingsályktunartillaga þessi falli vel að menningarstefnu íslenskra stjórnvalda frá árinu 2013, þar sem sett voru fram markmið um að gera menningararf þjóðarinnar aðgengilegan á sem flestum sviðum á stafrænu formi, og eins fellur hún vel að þingsályktun nr. 36/143, sem ég vék hér að áðan án þess þó að geta númersins á henni. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að skilgreina bæri nánar hvað fælist í stafvæðingu prentmáls, hvernig slíkar skrár væru gerðar og varðveittar, hvenær bók hefði náð þeim aldri að vera ekki lengur söluvara á markaði og hvað fælist í afnotum stafrænnar endurgerðar ritverka. Auk þess væri óljóst hvort markmið og tilgangur starfshópsins væri að líta sérstaklega til þeirra aðferða sem stofnanir og embætti í Evrópu og á Norðurlöndunum nota eða hvort bera ætti þær aðferðir saman og jafnvel kostnaðargreina. Nefndin beinir því til mennta- og menningarmálaráðherra að skilgreina nánar hlutverk starfshópsins í skipunarbréfi hópsins í samræmi við stefnu um varðveislu menningararfleifðar á stafrænu formi og skýrslu samráðsnefndar um framtíð íslenskrar bókaútgáfu frá árinu 2014. Nefndin leggur áherslu á að starfshópurinn taki einnig mið af sambærilegri vinnu á erlendri grundu og af þeim aðferðum sem þar hafa tíðkast. Á fundum nefndarinnar var rætt um mikilvægi þess að tryggja að stafræn endurgerð yrði frá upphafi aðgengileg fyrir prentleturshamlaða einstaklinga. Auk þess var fjallað um mikilvægi þess að hægt yrði að nýta textana til rannsókna og eflingar íslenskri tungu. Stór textasöfn eru afar mikilvæg verkfæri í mörgum greinum hugvísinda, í félagsvísindum og einnig í tæknigreinum þar sem unnið er með tungumál, þ.e. í greinum sem tengjast máltækni. Tekur nefndin undir þessar ábendingar og telur mikilvægt að tryggja sem víðtækast aðgengi að íslensku prentmáli frá upphafi, bæði fyrir prentleturshamlaða einstaklinga og rannsóknaraðila sem nýta stafræna endurgerð til rannsóknar, m.a. með vélrænni úrvinnslu. Mig langar að nefna það hér að mér finnst þetta alveg frábært dæmi um mál sem við fyrstu sýn má kannski segja, ef maður veltir því fyrir sér: Tengist þetta á einhvern hátt málefnum eða kjörum fatlaðs fólks? Það gerir það svo sannarlega, vegna þess að hér er verið að auka fjölbreytileikann að aðgengi að hinum ritaða menningararfi sem við eigum. Mér finnst mikilvægt að þessu sjónarhorni sé haldið til haga og er ánægð með að þetta hafi komið fram á fundi nefndarinnar og að þetta sé tiltekið hér í nefndarálitinu. Við meðferð málsins var nefndinni bent á að við skipan starfshóps yrði að tryggja aðkomu hagsmunaaðila, svo sem að tilnefndir yrðu aðilar sem hafa að leiðarljósi rannsóknarhagsmuni, hagsmuni einstaklinga með prentleturshamlanir og hagsmuni rétthafa. Sérstök áhersla var lögð á mikilvægi þess að verkefnið sjálft og skipulagning þess færi fram í samráði við höfundaréttarhafa en einnig að gerðir yrðu samningar við rétthafa um efnið og meðferð þess áður en verkefnið hæfist. Var nefndinni bent á þann möguleika að leggja norsku fyrirmyndina, um stafræna endurgerð prentaðra bóka, til grundvallar þingsályktunartillögu þessari. Nefndin leggur áherslu á að fulltrúar hagsmunaaðila verði skipaðir í starfshópinn og telur brýnt að samráð við rétthafa eigi sér stað á öllum stigum málsins. Nefndin bendir á mikilvægi þess að víðtækt samkomulag náist við samtök höfundaréttarhafa. Auk þess áréttar nefndin að starfshópurinn líti til árangurs annarra landa í stafrænni endurgerð menningararfs, svo sem til Noregs. Á fundum nefndarinnar var fjallað um kostnaðarþætti við stafvæðingu íslensks prentmáls, annars vegar um kostnað við stafræna endurgerð, svo sem vegna starfsmannahalds, tækjabúnaðar og langtímavarðveislu þeirra stafrænu gagna sem til verða, og hins vegar um kostnað við greiðslur til rétthafa eða samtaka þeirra sem þarf að semja um. Nefndinni var bent á að fjármagn þyrfti meðal annars að skoða út frá grunni og tækni. Nefndin bendir á að hlutverk starfshópsins, sem tillagan gerir ráð fyrir að verði skipaður, er meðal annars að gera kostnaðaráætlun um verkefnið og leggur áherslu á að starfshópurinn hafi framangreind sjónarmið til hliðsjónar við gerð þeirrar áætlunar. Auk þess leggur nefndin til að starfshópurinn hafi til hliðsjónar fyrrgreind drög Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns að áætlun um umfang og kostnað við það verkefni að gera prentarfinn aðgengilegan. Að þessu öllu framangreindu virtu leggur nefndin til að þingsályktunartillagan verði samþykkt óbreytt. Undir þetta nefndarálit skrifa allir í allsherjar- og menntamálanefnd, þ.e. sú er hér stendur og hv. þingmenn Páll Magnússon formaður, Andrés Ingi Jónsson framsögumaður, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Jón Steindór Valdimarsson, Willum Þór Þórsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Að þessu sögðu þá ítreka ég það sem segir í niðurlagi nefndarálitsins að líkt og nefndin öll legg ég það til að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt óbreytt.
Virðulegur forseti. Ég þakka framsögumanni kærlega fyrir. Mig langar til að draga saman aðeins tvö mál sem eru í allsherjar- og menntamálanefnd, annars vegar þetta mál, sem er mjög gott og ég styð heils hugar, hins vegar undanþágu frá höfundalögum þar sem gert er ráð fyrir að tölvur geti fengið að lesa bækur án endurgreiðslu, án þess að vera undir sömu takmörkunum og lífverur þegar kemur að því að lesa bækur og læra af þeim, mikilvæga orðið þarna er að læra af þeim. Þetta var það sem framsögumaður minntist á í framsöguræðu sinni, þ.e. um þessa vélrænu möguleika sem stafræn íslenska gerir, t.d. fyrir aðgengi fatlaðs fólks að menningarminjum okkar, bókum og bókaarfi og öllu því sem þar kemur að. Með því að samþykkja frumvarpið um undanþágu frá höfundalögum væri hægt að ná markmiðum þingsályktunartillögunnar miklu betur, á miklu hagkvæmari, fljótvirkari og ódýrari hátt þar sem fleiri vinna að tækniþróun í nákvæmlega þessum málum. Mig langar að velta því upp fyrir hv. flutningsmanni hvort það hafi eitthvað borið upp að bera þessi mál saman og leggja þau jafnvel upp til hliðar hvort við annað til þess að gera enn betur í rauninni en það sem hér er komið?
Herra forseti. Hér kemur svolítið vel á vondan. Ég var að hluta til fjarverandi hluta af gestakomum þessa máls, fylgdist því ekki með öllum umræðum um það vegna þess að ég var einfaldlega við önnur þingstörf á meðan. Það var hins vegar talsvert rætt, eins og kemur fram í nefndarálitinu, að ganga þyrfti frá því við höfunda bóka hvernig greiðslum til þeirra skyldi vera háttað. Líkt og kemur fram í nefndarálitinu leggur nefndin til að fulltrúar þessara hagsmunaaðila verði í starfshópnum, enda geta þeir í einhverjum tilfellum alla vega haft einhverra fjárhagslegra hagsmuna að gæta í því hvernig þessi mál skipast. Ég get ekki svarað því til hvort þessi tvö mál hafi verið borin sérstaklega saman í þeim umræðum, en held að umræðurnar hafi frekar verið á þann veginn að hugsa um það hvernig mætti tryggja hag rithöfundanna. En ég held að nefndin, verði þingsályktunartillagan samþykkt og þegar starfshópurinn starfar, muni líklega skoða hvað hafi verið rætt um á Alþingi, og þá kemur þetta fram og þannig geti hún þá tekið frekari afstöðu til þess hvort hún telji það vera eitthvað sem eigi að vinna frekar með.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður er ekkert vondur. Þessi tvö mál eru keimlík, en að grunni til ólík með tilliti til þess að hverju þau miða. Sú þingsályktunartillaga sem er rætt um hér miðast við menn sem notendur og lesendur þess efnis sem þarna er sett á stafrænt form. Hitt málið sem ég bar saman við snýst um þá sem eru að lesa tölvur, en hafa ekki pening til þess að borga fyrir efnið út af fyrir sig. Í því fyrirkomulagi þar sem tölva er notuð til þess að lesa bækur, til þess að læra tungumál, læra tölfræðilegar tengingar á orðum og stöðum o.s.frv. fyrir íslenskt tungumál, til þess að gera íslenskuna stafræna, er það einfaldlega ógerlegt, fyrir þá sem eru að láta tölvuna vinna það verkefni, að greiða höfundagjöld fyrir tugi þúsunda bóka sem þarf til þess að ná því samhengi sem tölvan þarf til þess að læra og gera íslenskuna stafræna. Þarna eru tvímælalaust samverkandi þættir þar sem annars vegar er tölva sem er að gera íslenskuna og á sama tíma er hægt að nota það til þess að hjálpa til við að ná markmiðum þessarar þingsályktunartillögu. Ég held að Alþingi ætti að taka bæði þessi mál, þetta mál tvímælalaust - það getur auðveldlega byrjað á því strax - en við ættum að taka hitt málið, undanþáguna frá höfundalögum hvað stafræna íslensku varðar, mjög alvarlega. Það eru að verða rosalega stór stökk í tölfræðilega stafrænni tungumálatækni í hinum stóra heimi. Það eru einfaldlega erlendir aðilar sem eru orðnir betri í [[Forseti hringir.]]stafrænni íslensku en Íslendingar. Því fyrr sem við gerum eitthvað þar þeim mun betra.
Herra forseti. Ég er sammála því að það að íslenskan plumi sig sem best í stafrænum heimi er alveg gríðarlega mikilvægt fyrir okkur sem samfélag og fyrir okkur sem málnotendur. Það er auðvitað partur af okkar menningu og framlagi okkar til heimsmenningarinnar að tala og viðhalda þessu tungumáli. Að því þurfum við auðvitað að huga. Á sama tíma finnst mér við heldur ekki geta litið fram hjá því að það er fólk sem hefur notað vinnutíma sinn og framfleytt sér á því að búa til ritverk á þessu sama tungumáli. Þess vegna þarf líka að taka tillit til sjónarmiða þess, því að ekki er hægt kannski að ganga bara á vinnu annarra án þess að þeir fái neitt fyrir það, eða mér finnst alla vega að við þurfum að fara varlega í það hvernig farið er með höfundaverk annarra án þess að þeir fái neitt greitt fyrir það. Þarna eru atriði sem þarf að skoða hvernig verði best komið fyrir. Ég held að sú nefnd sem hér er lagt til að mennta- og menningarmálaráðherra komi á laggirnar til að gera áætlun um stafræna endurgerð íslensks prentmáls verði fullfær um það og að þetta sé eitt af því sem hún getur haft undir hjá sér að skoða, þó svo ég ítreki það að [[Forseti hringir.]]nefndin hafi fjallað um það í nefndaráliti sínu að hér ættu hagsmunaaðilarnir að vera með í ráðum. Ég held að það sé líka mikilvægt.
Herra forseti. Við fjöllum um merkilegt framfaramál. Í nefndarálitinu kemur fram að undirbúningur þess er þegar hafinn, ýmiss konar undirbúningur hefur farið fram. Það er verst til þess að vita að til er feiknarlegur bókakostur sem bæði fölnar og molnar vegna þess að stór hluti hans er ekki á sýrufríum pappír, eins og allir vita. Með þessu framtaki verður til meira aðlaðandi lesefni fyrir margan manninn, einkanlega þá sem helst vilja lesa á skjá, fyrir utan það að þessi miðill er minna forgengilegur en bækurnar sjálfar. Með því öllu má tryggja aðgengi að mörgum bókagersemum sem eru lítt aðgengilegar þess utan, ýmist vegna fárra eintaka, vegna þess að þær eru dýrar eða menn vilja kaupa upprunalegu bækurnar. Ég ætla ekki að fjölyrða um framkvæmdina sjálfa. Hún er sennilega bæði nokkuð tímafrek og að einhverju leyti flókin, en fagna afgreiðslu málsins og hvet til öflugrar vinnu í framhaldinu. Það fer enginn í grafgötur með að þetta framtak á eftir að efla íslensku sem tungumál í vörn. Það tel ég hana einmitt vera, í vörn, þótt hún sæki fram á nokkrum sviðum og þá einmitt vegna þess að menn leggja alúð í ýmiss konar átak og ýmiss konar leiðir til að efla tungumálið. Maður getur því fullyrt að hér komi fram mikilvægur liður í málrækt í landinu. Herra forseti. Sem rithöfundur mun ég taka fullan þátt í því sem að mér kann að snúa í þeim efnum og koma sem mestu af fjölda verka minna í stafrænt form, hvort sem það eru fróðleiksbækur, skáldsögur eða ljóðabækur, hvernig svo sem höfundarétti verður lent. Ég ætla ekki að fjölyrða neitt nákvæmlega um þau mál, hvorki réttindamálin sjálf né hugsanlega greiðslur. Þetta er í stuttu máli gleðilegt og jákvætt mál í allri neikvæðu umræðunni sem oft dynur yfir, bæði í þjóðfélaginu almennt og á þingi. Ég ætla að lokum að leyfa mér að þakka hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir þá skilvirku vinnu sem þau hafa innt af hendi og lít fram á góða stafræna bókadaga.
Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að útskýra stafræna íslensku. Þessi þingsályktunartillaga leggur til endurgerð íslensks prentmáls á stafrænu formi. Það er hálft skref í átt að því að gera íslensku stafræna. Hitt skrefið, heildarskrefið og stærra skrefið í raun, er að tölvan skilji íslenskt mál. Ef við gerum íslenskuna stafræna, sem er gríðarlega stórt skref, kostar það kannski einhvern pening en ég leyfi mér að fullyrða sá peningur er einskiptiskostnaður og mun duga okkur í þúsundir ára. Kostnaðurinn á heildina á litið er ekki teljanlegur en arðurinn felst í ódauðlegu máli á stafrænu formi. Stafræn íslenska stækkar lesendahóp íslensku. Ég leyfi mér að fullyrða að höfundar eru ekki hlunnfarnir í því umhverfi. Eina leiðin til að gera íslenskuna stafræna er að hleypa tölvum í það að greina íslenskt bókmál og talmál. Til þess þarf gríðarlegt magn upplýsinga. Vissulega gætum við gert einhvern einskiptiskostnað til að greiða öllum höfundum ákveðna upphæð eða eitthvað því um líkt, en höfundar fara tvímælalaust ekki illa út úr því ef lesendahópur þeirra stækkar. Þær stafrænu bækur sem verða til vegna þessarar þingsályktunartillögu verða aðgengilegar miklu, miklu fleiri lesendum. Ef íslenskan er stafræn getur einhver í Japan keypt bók á Íslandi og einfaldlega lesið hana á japönsku, eða jafnvel íslensku, ég á við að bókin er þýdd strax yfir á japönsku. Það virkar í báðar áttir. Ég get keypt japanska bók sem er sjálfkrafa þýdd yfir á íslensku. Það er kosturinn og auðurinn við að gera íslensku að stafrænu máli. Eins og fólk þekkir með sjálfkrafa þýðingar er viss fagurfræðilegur galli á þeim, alla vega eins og er. En tölva getur jafnvel lært stíl þegar allt kemur til alls. Ég set mig ekki í þau spádómsspor að ætla núverandi ástandi og núverandi fagurfræði tölvuþýðinga þær takmarkanir sem þær hafa núna. Ég býst við miklu meiri framförum á þeim vettvangi, en einungis ef við leyfum tölvu að lesa verkin okkar náum við þeim árangri. Ég hvet alla vega til þess, ef ákveðið verður að afgreiða ekki undanþágu frá höfundalögum um að tölvur geti lesið höfundavarið efni til þess að læra íslensku, að starfshópurinn, þótt það sé ekki tekið sérstaklega fram í þessari þingsályktunartillögu, taki sér líka það verk að greina hvort ekki sé nauðsynlegt að keyra það verkefni samhliða því að gera íslenskuna algjörlega stafræna, ekki aðeins bækurnar.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum þær ábendingar sem hann kom með hér. Ég sé að ég hef tekið vitlaust skjal með mér, nú tek ég þetta bara eftir minni. Við umfjöllun nefndarinnar var bent á að eitt af því mikilvægasta sem kæmi út úr því að koma bókmenntaarfinum á stafrænt form væri einmitt að nýta hann í rannsóknir, nýta hann í vélvinnslu, við að hjálpa tölvum að læra íslensku, að vera með miklu auðugri ritmálsskrá en áður hefur verið. Þau atriði sem þingmaðurinn kemur inn á hér eru mjög í takt við það sem rætt var á vettvangi nefndarinnar. Hvað varðar höfundaréttinn, ef maður lítur á verkefnið í dálítið víðu samhengi, þá er það sennilega það eina sem orðið getur ásteytingarsteinn. Það er þess vegna sem lagt er upp með það að unnið verði með höfundaréttarhöfum til að finna einhverja leið til að koma verkefninu áfram. Í þeirra röðum er vilji til þess að koma þeim hluta bókmenntaarfsins sem ekki er markaðsvara lengur, sem er stærsti hluti hans, í hendur almennings og í vélvinnsluna sem þingmaðurinn nefnir og alla þá dásamlegu hluti sem hægt væri að vinna upp úr því. Ég held að þau atriði sem þingmaðurinn nefnir hér séu ekki til að hafa áhyggjur af, heldur einmitt eitt af því sem verður skoðað af þeirri nefnd sem hér er lagt til að taki til starfa.
Virðulegi forseti. Vissulega, en til að gera þetta aðeins skýrara: „sem er ekki markaðsvara“ - það þýðir einfaldlega allar þær bækur sem eru komnar í almannaeign, höfundaréttur útrunnin. En það sem tölvan lærir þá er gamalt mál. Ég get ekki útskýrt það frekar. Þá erum við með tölvur sem tala við okkur á 70 til 100 ára gömlu máli. Málið þróast og við þurfum einfaldlega að taka tillit til íslenskunnar eins og hún er í dag og á morgun.
Virðulegi forseti. Svo að ég taki aðeins undir með hv. þingmanni þá held ég að þær bækur sem hér er fjallað um séu ekki bara þær sem dottnar eru úr höfundarétti sökum aldurs, heldur líka yngri rit sem höfundaréttarhafar líta einhverra hluta vegna ekki lengur á sem markaðsvöru. Ekki er hægt að skilgreina hvaða bók er markaðsvara út frá tilteknum árafjölda eða tilteknum árafjölda frá andláti höfundar; við getum ekki sett upp reiknireglu um það. Þess vegna þarf þetta samtal að eiga sér stað við útgefendur höfundaréttarhafa og þá sem hafa aðra hagsmuni af þessu máli. Mjög sennilega mun þessi tillaga leiða til einhvers í ætt við það sem þingmaðurinn nefnir, að þær bækur sem hér heyra undir séu ekki þær nýjustu. Þær bækur sem seljast fyrir hver jól verða væntanlega ekki aðgengilegar stafrænt án endurgjalds eins og við leggjum til hér. Það er, eins og nefnt hefur verið, eitthvað sem þarf að skoða, hvernig hægt væri að koma þeim texta í vélvinnsluna þannig að máltæknin geti byggt á nýjustu tækni. Ég held að við séum sammála um það, ég og hv. þingmaður.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir það, ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði. Mig langaði kannski að bæta örlitlu við varðandi rannsóknirnar. Ég tel mikilvægt að ekki sé miðað við rannsóknir, þ.e. að það skipti ekki máli hver tilgangurinn sé. Ef tilgangurinn er einungis vísindalegar rannsóknir, sögulegar rannsóknir, hvernig sem það er, þá skilar þetta sér ekki jafn skilmerkilega til almennra neytenda, t.d. til þeirra Japana sem ég nefndi sem kannski myndu vilja lesa íslenskar bækur. Ég held að það sé prófessor eða doktor í málvísindum í Tókýóháskóla sem er að vinna að tungumálakennslu sem byggist á ákveðnum forsendum og tungumálaeiginleikum, gleymskufalli eins og það er orðað. Það mun að lokum skila okkur miklu betri árangri á skemmri tíma að geta notað afurðina og það sem tölvan lærir til þess til dæmis að kenna en ekki bara til þess að gefa út vísindaritgerðir eða til rannsókna.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um Þjóðskrá Íslands. Nefndin hefur fjallað um málið. Það bárust 11 umsagnir frá tíu umsagnaraðilum og flestallir fylgdu þessum umsögnum eftir og komu á fund nefndarinnar. Nefndin fékk m.a. á sinn fund Skúla Þór Gunnsteinsson frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti, Björgu Finnbogadóttur og Inga Þór Finnsson frá Þjóðskrá Íslands, Hrafnhildi Arnkelsdóttur frá Hagstofu Íslands, Þórð Sveinsson frá Persónuvernd, Sigurð Ingólfsson frá Gangverði ehf. og Hauk Arnþórsson. Umsagnir bárust frá Félagi um foreldrajafnrétti, Gangverði ehf., Hagstofu Íslands, Hauki Arnþórssyni, Persónuvernd, Reykjavíkurborg, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum iðnaðarins, Samtökum fjármálafyrirtækja og Samtökum atvinnulífsins. Um frumvarpið og tilgang þess er það að segja að þar er lagt til að sett verði ný lög um Þjóðskrá Íslands. Frumvarpið á að setja ramma utan um stofnunina og verkefni hennar og hlutverk. Þannig kveður frumvarpið á um yfirstjórn hennar, skipulag, markmið, verkefni og hlutverk. Ákvæði um verkefni stofnunarinnar eru á víð og dreif í löggjöfinni og erfitt að hafa yfirsýn yfir öll þau verkefni sem stofnunin sinnir. Frumvarpið á ekki að leysa af hólmi einstök sérlög sem kveða nánar á um verkefni stofnunarinnar. Þá er kveðið á um gjaldskrárheimildir stofnunarinnar í frumvarpinu. Markmiðið með þessu frumvarpi er því að setja ramma utan um Þjóðskrá Íslands, verkefni hennar og hlutverk. Kveðið er á um hlutverk stofnunarinnar í 3. gr. frumvarpsins og í 1. mgr. ákvæðisins er kveðið á um hlutverk hennar með almennum hætti. Í öðrum málsgreinum ákvæðisins er kveðið nánar á um hlutverk stofnunarinnar. Við meðferð málsins komu fram ábendingar vegna 3. gr. frumvarpsins sem kveður á um almennt hlutverk Þjóðskrár Íslands sem og verkefni stofnunarinnar. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að 3. mgr. 3. gr. frumvarpsins sem kveður á um heimild Þjóðskrár Íslands til að safna saman, vinna úr og birta tölfræðilegar upplýsingar á sviði lögbundinna verkefna hennar að fullnægðum skilyrðum persónuverndar geti skarast við starfsemi Hagstofu Íslands um vinnslu opinberrar hagskýrslugerðar samkvæmt lögum um Hagstofu Íslands og opinbera hagskýrslugerð, nr. 163/2007. Óljóst er hver markmið tölfræðivinnslu Þjóðskrár Íslands eru og hvort og hvernig vinnslan tengist opinberri hagskýrslugerð. Fyrir liggur að Þjóðskrá Íslands fer með umsýslu upplýsinga af ýmsu tagi og því nauðsynlegt að stofnunin hafi heimild til að taka saman þessar upplýsingar og birta, svo sem upplýsingar úr þjóðskrá og veðbandayfirlit, og að gefa út kjörskrárstofn. Nefndin tekur fram að með frumvarpinu er þó ekki ætlunin að Þjóðskrá Íslands fari inn á svið Hagstofu Íslands samkvæmt lögum þar um. Í tengslum við þetta komu fram athugasemdir um hvort með frumvarpinu ætti að fella brott 4. mgr. 19. gr. laga um þjóðskrá og almannaskráningu, nr. 54/1962. Í ákvæðinu er m.a. kveðið á um heimild Hagstofu Íslands til að hagnýta þjóðskrá og gögn hennar til hagskýrslugerðar og skyldu Þjóðskrár Íslands til að afhenda Hagstofunni gögnin gjaldfrjálst. Nefndin bendir á að með fyrirliggjandi frumvarpi er ekki lögð til breyting á lögum um þjóðskrá og almannaskráningu og þessi heimild því enn til staðar. Jafnframt komu fram ábendingar um að hvorki í 3. gr. né annars staðar í frumvarpinu væri skýrt kveðið á um hlutverk Þjóðskrár Íslands hvað varðar útgáfu og notkun kennitalna en rík rök eru fyrir því að kennitölur njóti lagaverndar. Fyrir liggur að samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti vinnur að drögum að frumvarpi til laga um þjóðskrá og almannaskráningu þar sem stefnt er að því að setja ákvæði um kennitölur. Nefndin tekur undir mikilvægi þess að skýrt sé kveðið á um hvaða reglur gilda um þetta atriði og leggur því til breytingar á a-lið 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins þar sem áréttað verður að Þjóðskrá Íslands gefi út kennitölur. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið þess efnis að rétt væri að bæta nýrri málsgrein við 3. gr. frumvarpsins þess efnis að Þjóðskrá Íslands skuli veita uppflettiaðgang að upplýsingum um foreldra og forsjáraðila barns að fullnægðum skilyrðum persónuverndar. Nefndin var upplýst um að Þjóðskrá Íslands hefur hafið skráningu í þjóðskrá á upplýsingum um vensl og forsjá en enn sem komið er eru upplýsingarnar ekki aðgengilegar. Nefndin tekur fram að frumvarpi þessu er ætlað að setja ramma utan um verkefni Þjóðskrár Íslands en fyrir liggur að hafin er vinnsla við frumvarp til laga um þjóðskrá og almannaskráningu þar sem heppilegra væri að kveða á um slíka skráningu. Í ljósi þessa beinir nefndin því til samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis að hafa hliðsjón af framangreindri athugasemd um slíka skráningu í þjóðskrá við vinnslu frumvarpsins. Í frumvarpinu er það nýmæli að ekki er gert ráð fyrir að skipuð verði stjórn yfir Þjóðskrá Íslands er lýtur að skráningu og mati fasteigna. Í dag eiga sæti í stjórn Þjóðskrár Íslands fulltrúar frá Samtökum fjármálafyrirtækja og Samtökum sveitarfélaga sem greiða hluta rekstrarkostnaðar. Í greinargerð frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Í 4. mgr. er lagt til að ráðherra geti sett á stofn fagráð með fulltrúum stofnunarinnar, hagsmunaaðila og annarra aðila. Slíkir aðilar geta verið samtök fjármálafyrirtækja, embætti sýslumanna og félag fasteignasala svo að fáein dæmi séu nefnd. Sambærilegt ákvæði er að finna í 2. mgr. 3. gr. laga um Samgöngustofu, stjórnsýslustofnun samgöngumála, nr. 119/2012. Nauðsynlegt er að ráðherra geti skipað fagráð eins og þörf krefur hverju sinni eða skipulagt samráð um ýmis sérmál og tæknileg úrlausnarefni.“ Fyrir nefndinni komu fram ábendingar um mikilvægi þess að tryggja að samráð, líkt og ég fór hér yfir úr greinargerð frumvarpsins, verði haft við hagsmunaaðila á öðrum vettvangi sem sinni m.a. ákveðnu eftirlitshlutverki með starfseminni. Í 4. mgr. 3. gr. frumvarpsins er kveðið á um að ráðherra geti sett á stofn fagráð með fulltrúum stofnunarinnar, hagsmunaaðila og annarra aðila í þeim tilgangi að vera vettvangur samráðs og upplýsingaskipta á fagsviðum stofnunarinnar. Í ljósi þess að um er að ræða fjárhagslega hagsmuni leggur nefndin til að ráðherra verði gert skylt að setja saman fagráð. Í 5. gr. frumvarpsins er fjallað um þjónustugjöld. Þar er lagt til að Þjóðskrá Íslands verði heimilt að innheimta þjónustugjöld samkvæmt gjaldskrá svo sem heimilt er í dag. Á fundum nefndarinnar var nokkuð fjallað um þessa gjaldtökuheimild Þjóðskrár Íslands í 5. gr. frumvarpsins. Fram komu sjónarmið um að 5. gr. væri of rúm og að hvergi væri fjallað með skýrum hætti um fjármögnun stofnunarinnar auk þess sem fram komu ábendingar um að ákvæðið uppfyllti ekki skilyrði tilskipunar 2013/37/ESB. Fyrir nefndinni var áréttað að Þjóðskrá Íslands væri ekki eingöngu rekin á grundvelli þjónustugjalda og almennt er það svo að þjónustugjöld duga ekki til að greiða fyrir þá þjónustu sem veitt er. Endurskoðuð gjaldskrá var undirrituð í ár og í henni hækkuðu sumir liðir en aðrir lækkuðu. Var nefndinni tjáð að þeir liðir sem hækkuðu hefðu þurft að hækka meira. Nefndin áréttar að líkt og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir að breytingar verði á því fyrirkomulagi að ríkissjóður standi undir rekstri Þjóðskrár Íslands að hluta en að tekjur sem stofnunin aflar sér með sölu upplýsinga og þjónustu, þ.e. með innheimtu þjónustugjalda, renni beint til stofnunarinnar. Í áliti umboðsmanns Alþingis nr. 2534/1998 kemur fram að þegar um þjónustugjöld sé að ræða hafi það „grundvallarþýðingu að afmarka með skýrum og glöggum hætti þá kostnaðarliði sem felldir verða undir viðkomandi gjaldtöku“. Umboðsmaður hefur staðfest að við afmörkun á efnislegu umfangi þeirra kostnaðarliða sem heimilt er að mæta með þjónustugjöldum sé unnt að taka tillit til fasts kostnaðar við rekstur stofnunar sem er í nánum og beinum efnislegum tengslum við þá þjónustu sem veitt er á grundvelli laga og fellur undir gjaldtökuheimild. Fyrir nefndinni kom fram að við samningu 5. gr. frumvarpsins hafi verið höfð hliðsjón af sambærilegum ákvæðum í lögum, einkum og sér í lagi 13. gr. laga um Samgöngustofu, stjórnsýslustofnun samgöngumála, nr. 119/2012, og 9. gr. laga um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001, en einnig fleiri ákvæða svo sem 19. gr. laga um þjóðskrá og almannaskráningu, nr. 54/1962. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar, Samgöngustofa – Innheimta kostnaðar, kemur fram að framangreint ákvæði 13. gr. gefi skýrar forsendur fyrir gjaldskrá og þjónustugjöldum. Á fundum nefndarinnar komu fram sjónarmið um að með gjaldtöku væri verið að takmarka möguleika einstaklinga og frumkvöðla til að endurnýta opinberar upplýsingar í þágu nýsköpunar. Nefndin telur að gjaldtaka samkvæmt 5. gr. frumvarpsins og gjaldtaka til að endurnýta opinberar upplýsingar skarist ekki. Núverandi heimildir Þjóðskrár Íslands til gjaldtöku miðast við gjald fyrir að veita aðgang að tilteknum upplýsingum. Nefndinni var tjáð að Þjóðskrá Íslands tæki ekki sérstakt gjald fyrir að leyfa endurnot upplýsinganna í samræmi við hin nýsamþykktu lög um endurnot upplýsinga. Nefndin bendir á að þrátt fyrir lagafordæmi sem vísað er til eru gjaldtökuheimildir laga nokkuð mismunandi og t.d. virðist gjaldtökuákvæði nýsamþykktra laga um endurnot opinberra upplýsinga ganga nokkuð skemur en ákvæði 5. gr. frumvarpsins. Nefndin telur að tryggja mætti með skýrum hætti samræmi í forsendum gjaldskráa hins opinbera með það að leiðarljósi að gjöldum fyrir þjónustu sem hinu opinbera er skylt að veita og varða réttindi borgara sé stillt í hóf. Jafnframt komu fram ábendingar um að óljóst væri hver ætti að greiða kostnað vegna gerðar kjörskrárstofna fyrir kosningar. Nefndin telur ljóst að Þjóðskrá Íslands geti sett gjald fyrir gerð kjörskrárstofna með heimild í f-lið 5. gr. frumvarpsins, en kjörskrárstofn er unnin upp úr öðrum skrám stofnunarinnar. Þó nokkuð var rætt um upplýsingasamfélagið og málefni Ísland.is. Við meðferð málsins fyrir nefndinni komu fram athugasemdir um að ákvæði um upplýsingasamfélagið hefði verið tekið út úr frumvarpinu, þ.e. málefni er varðar útgáfu Íslykils og innskráningarþjónustu Ísland.is, sem og þróun og rekstur upplýsinga- og þjónustuveitunnar Ísland.is. Nefndin áréttar að ákvæðin hafi verið tekin út vegna tilfærslu málaflokksins frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti til fjármála- og efnahagsráðuneytis og því ekki talið tímabært að setja ákvæði um Ísland.is í frumvarpið. Þjóðskrá heyrir undir samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og bendir nefndin á að það geti verið vandkvæðum bundið að fela henni verkefni sem eru á ábyrgð annars ráðherra. Með slíkri lögfestingu færi fjármála- og efnahagsráðuneyti með stjórnarfarslega ábyrgð á tilteknu verkefni án þess að hafa formlegar stjórnunar- og eftirlitsheimildir, samanber IV. kafla laga um Stjórnarráð Íslands, nr. 115/2011. Fyrir nefndinni kom fram að fjármála- og efnahagsráðuneytið hefði gert samning við Þjóðskrá Íslands um framkvæmd vegna Ísland.is. Nefndinni var kynnt að það fyrirkomulag gengi vel og að ráðuneytið og Þjóðskrá Íslands ynnu saman að mikilvægum endurbótum á síðunni Ísland.is og pósthólfi sem tengist síðunni. Margvíslegar breytingar á sviði upplýsingatæknimála undir yfirskriftinni Stafrænt Ísland væru einnig í deiglunni. Þá kom fram að ráðuneytið hefði til athugunar almenna lagasetningu um rafræn samskipti opinberra aðila og almennings. Nefndin telur í ljósi þessa ekki ástæðu til að festa í lög um Þjóðskrá Íslands ákvæði um inntak og skipulag Ísland.is en leggur áherslu á mikilvægi þess að verkefnum er varða Ísland.is, útgáfu Íslykils, upplýsingasamfélagið og rafræn samskipti verði fenginn skýr lagarammi og ábyrgðaraðili og beinir því til fjármála- og efnahagsráðuneytis að flýta vinnu við gerð frumvarps þar um. Þá eru hér tiltekin önnur atriði sem nefndin fjallaði um og leggur hún jafnframt til að bætt verði við almennri tilvísun til laga um persónuvernd í a- og c-lið 2. töluliðar, a- og b-lið 3. töluliðar og 4. tölulið 9. gr. frumvarpsins til að gæta samræmis við orðalag 3. mgr. 3. gr. frumvarpsins. Ég hef farið hér yfir þau helstu mál og breytingar þar að lútandi sem nefndin fjallaði um og lagði mikla vinnu í. Hér er vissulega verið að ramma inn hlutverk og verkefni Þjóðskrár Íslands en mörg þessara verkefna eru mjög mikilvæg. Sérstaklega þurfti að fara yfir nokkur málefni þegar kom að gjaldskrá og upplýsingasamfélaginu, eins og ég fór yfir. Virðulegi forseti. Að því mæltu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Við 3. gr. frumvarpsins, sem snýr að hlutverki þjóðskrár, á eftir orðunum „þjóðskrá og tengdar skrár“ í a-lið 2. mgr. komi: gefur út kennitölur. Í stað orðanna „getur sett“ í 4. mgr. komi: skal setja. 2. Það er sú breyting sem ég fór yfir áðan við 9. gr., sem snýr að breytingu á öðrum lögum, Við a- og c-lið 2. töluliðar, a- og b-lið 3. töluliðar og 4. tölulið 9. gr. bætist: að fullnægðum heimildum laga sem um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga gilda hverju sinni. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt svo breytt. Undir nefndarálitið rita eftirtaldir hv. þm.: Páll Magnússon, formaður hv. allsherjar- og menntamálanefndar, Willum Þór Þórsson, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Jón Steindór Valdimarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.
Virðulegi forseti. Ég hef svo gaman að því að fletta upp í fjármálaáætlun. Þar er t.d. gert ráð fyrir smíði á nýju þjóðskrárkerfi og viðhaldi á núverandi vinnslukerfi Þjóðskrár, eins og segir á bls. 196, með leyfi forseta: „Koma meðal annars á skráningu og miðlun á upplýsingum um skráningu einstaklinga í íbúðir.“ Annað áhugavert á sömu blaðsíðu er fjármögnun málefnasviðsins. Nú er verið að sameina stofnanir. Það kostar ýmislegt, ekki bara á þeim tíma sem sameining gengur yfir heldur oft líka í kjölfarið. En fjármögnun málefnasviðsins fer niður á við, úr tæpum 3,8 milljörðum 2019 í tæpa 3,7 milljarða 2023. Ég kannast aðeins við að það að smíða ný kerfi er ekki rosalega ódýrt. Ég velti fyrir mér, og geri það væntanlega frekar í síðari umr. um fjármálaáætlun, hvernig þessi verkefni eru fjármögnuð. Það kemur ekki mjög vel fram í fjármálaáætlun. En fyrst þetta mál er á dagskrá og tengist þessu atriði í fjármálaáætlun finnst mér eðlilegt að vekja athygli á því, enda er talað um ansi mörg verkefni Þjóðskrár í frumvarpinu og ákveðið flækjustig. Ég býst við að einhver hluti lækkunarinnar útskýrist einfaldlega af tilflutningi verkefna á milli ráðuneyta en það er verið að kaupa aðgang þarna á milli, það er þjónustusamningur á milli, útgjöldin lenda þá vissulega í fjármála- og efnahagsráðuneytinu en ekki endilega á þessu málefnasviði, sem er ekki sem gagnsæjast. Það væri, myndi ég telja, heppilegra að hlutverkið lægi hjá Þjóðskrá, einnig lagalega. Annars erum við í raun að glíma við ákveðna tvöföldun á þjóðskránni þar sem aðgengi inni á island.is er í raun og veru þjóðskráin og þar eru ýmsar aðrar upplýsingar sem eru praktískt séð líka gögn innan fjármála- og efnahagsráðuneytisins þó að þau séu geymd og þjónustuð í þjóðskrá. Þarna er ákveðin tvöföldun á skránni sem slíkri og mér finnst það óheppilegt. Það er ákveðið flækjustig sem ég átta mig ekki á. Þetta er mjög mikilvæg stofnun sem fer með mjög viðkvæm gögn samkvæmt hlutverki sínu. Ég velti fyrir mér í tengslum við annað mál sem við erum að fara að ræða á næstunni, persónuverndarlöggjöfina, hvaða gögnum eigi að safna, kyni, kennitölu og því um líku, og hvernig það rímar við persónuverndarlöggjöfina sem við þurfum að staðfesta. Þá rek ég sérstaklega augun í breytingar á öðrum lögum, lögum um kosningar, sem heimila Þjóðskrá Íslands að vinna persónuupplýsingar við gerð kjörskrárstofna. Það segir líka í reglugerðarheimildinni að ráðherra sé heimilt að kveða nánar á um eftirfarandi atriði í reglugerð, þ.e. um hlutverk Þjóðskrár Íslands. Ég velti fyrir mér hvort seilst sé of langt í því að taka stefnumótun frá Alþingi hvað stofnanir varðar. Ef ég bind saman hlutverkið við þjónustugjöldin finnst mér það í raun tengjast dálítið hvert hlutverkið er og hvaða þjónustu stofnanir ætla að veita og þau þjónustugjöld sem er kveðið á um í frumvarpinu. Þar er kveðið á um þjónustugjöld samkvæmt gjaldskrá, t.d. aðgang að fasteignamati, brunabótamati nýrrar fasteignar, upplýsingar úr fasteignaskrá, úr þjóðskrá, uppflettingar í hinu og þessu. Það á að taka tillit til ýmissa atriða, kostnaðar vegna launa og launatengdra gjalda, framleiðslu, aksturs, þjálfunar og endurmenntunar, aðkeyptrar sérfræðiþjónustu, húsnæðis, starfsaðstöðu, fjarskiptabúnaðar og tækja og ég veit ekki hvað og hvað. En á sama tíma er ráðherra heimilt að skilgreina hlutverk Þjóðskrár í reglugerð. Það hlýtur að tengjast þeirri þjónustu sem Þjóðskrá á að veita. Mér finnst tengingin þarna á milli skjóta pínulítið skökku við, að fastsett sé hvaða þjónustugjöld Þjóðskrá geti rukkað fyrir en hlutverkið fylgi ekki þjónustunni sem Þjóðskrá á að veita. Hlutverkið er líka skilgreint í 3. gr. Þetta er því áhugaverð samblanda hlutverks sem endar líka í reglugerðarheimild. Ég átta mig ekki alveg á samhenginu þar né á því hvernig það er útskýrt í greinargerðinni. Hvað varðar hlutverkið má nefna eitt sérstakt atriði. Í f-lið er sagt að stofnunin aðstoði við stefnumótun og ákvarðanatöku eftir því sem við á. Ég ímynda mér Þjóðskrá sem upplýsingagefandi stofnun og er ekki viss hvort hún aðstoðar við stefnumótun og ákvarðanatöku. Mér finnst það hljóma eins og verið sé að ganga skrefinu lengra en ráðgjöf, þó að útgangspunkturinn sé einmitt ráðgefandi. Það eru nokkrir hlutir sem gerast oft þegar verið er að sameina stofnanir og búa til ný heildarlög. Á heildina litið er þetta mjög fínt en það eru agnúar sem við þurfum alltaf að vera vakandi fyrir þegar stofnanir sameinast. Ég gekk í gegnum þetta þegar Námsgagnastofnun og Námsmatsstofnun voru sameinaðar. Maður hefði haldið að stofnanir hefðu einfaldlega getað haldið áfram að sinna hvor sínu hlutverki undir sama þaki og drifið hvor aðra áfram. En hlutverkið breytist dálítið við sameiningu á þeim mismunandi skyldum sem stofnanir hafa. Þær þróast og eflast í raun og veru ef vel tekst til. Nú er Þjóðskrá búin að bæta við sig Fasteignaskrá Íslands. Þarna kemur tengingin við þjóðskrána sjálfa og fasteignaskrána. Á því málefnasviði sem Þjóðskrá tilheyrir er talað um ákveðna gagnasöfnun tengdri staðsetningu í hús og jafnvel menntun og eftir kyni. Þetta er unnið innan Hagstofunnar. Það er fullt af nýjum hagskýrslum og breytum unnar þar, væntanlega með aðgengi að gögnum í þjóðskrá og núna í eignaskránni sem þjóðskrá er. Þetta er örugglega mjög hentugt samband hvað það varðar, gögnin þurfa ekki að koma frá eins mörgum stöðum til þess að verða að gagni, en á sama tíma verður samþættingin það mikil að persónuverndarsjónarmið hljóta að vera öflug, hvað verið er að hugsa um í stefnumótuninni. Það er sérstaklega gert ráð fyrir ítarlegra manntali, m.a. staðsetningu og menntun, og mikil sundurgreining gagna eftir kyni. Eins gott og það er að hafa meiri upplýsingar þurfum við að staldra við og hugsa af hverju við erum að safna þessum upplýsingum. Við þurfum að útskýra markmiðin með því. Út á það gengur persónuverndarlöggjöfin, ekki bara að safna gögnunum gagnanna vegna og forvitni okkar vegna. Ég geri athugasemdir við það í fjármálaáætlun, líkt og við margt annað í henni, að þau markmið sem eru sett fram, sem þetta frumvarp er að raungera að einhverju leyti, skuli ekki vera sett fram með tilliti til þess hvaða árangur við sjáum af því að safna gögnunum, til að geta útskýrt af hverju við viljum fá gögnin yfirleitt, hvers vegna við erum að safna þeim og búa til skýrslur úr þeim og borga fólki laun fyrir að gera það. Við fáum aðeins upplýsingar um að það eigi að gera þetta. Þetta er galli sem ég sé á því að svo mikilvæg stofnun safni jafn mikilvægum upplýsingum og gögnum, t.d. varðandi kjörskrá. Við þurfum einnig að hugsa út í það hlutverk sem stofnunin hefur og þá þjónustu sem hún veitir og virkilega skipuleggja tilgang hennar og þá söfnun á gögnum sem við leggjum til hér. Maður sér að sjálfsögðu fullt af möguleikum í söfnun á gögnunum og því að hafa t.d. fasteignaskrá á hreinu. Ég myndi glaður vilja hafa þinglýsingarskránna miklu aðgengilegri, miklu nýrri, þannig að um leið og þinglýsingar væru kláraðar væru þær rafrænt skráðar og aðgengilegar fyrir alla til að geta skoðað til að mynda hvernig húsnæðisverð og leiguverð breytist dagsdaglega. Þá er hægt að öðlast miklu betri skilningi á því sem er að gerast í samfélaginu. Við hefðum kannski miklu fyrr séð fyrir vandamál varðandi Airbnb ef gögnin væru til og markmið þeirra skilgreint. Að fylgjast með þróun söluverðs á húsnæðismarkaði vikulega, mánaðarlega, er líklega nægilega gott. Fasteignaskráningin er einhvers staðar þar eins og er en ekki opin almenningi sem slík. Það er mjög sérhæfður aðgangur að þeim upplýsingum og almenningur hefur ekki slíkan aðgang. Þannig gæti almenningur skoðað t.d. meðalfermetraverð í því hverfi þar sem á að kaupa íbúð í eða leigja. Þetta er aðgengilegt eftir því sem ég best veit í Danmörku og ýmsum öðrum borgum í Evrópu. Þar er leiguverðið miklu aðgengilegra svo að fólk viti fyrir fram algengt leiguverð á því svæði sem það er að skoða og veit þegar það fær tilboð um kaup, sölu eða leigu hvort upphæðin sé eðlileg fyrir viðkomandi svæði eða ekki. Það er ákveðin neytendavernd í því og líka ákveðin vernd eða trygging fyrir þá sem eru að selja, að þeir selji ekki á of lágu verði. Það hagnast allir á þessu. Allt í allt er þetta jákvæð þróun. Eins og ég segi geri ég athugasemdir en þær eru ekki endilega alvarlegar heldur meira ábendingar um að markmiðin sem við höfum með því að safna gögnunum þurfi að vera skýr og skýrt sett fram. Það getur vel verið að það sé gert innan stofnunarinnar, sem er eitthvað sem við sjáum aldrei en ættum að fá að sjá, sérstaklega þegar við erum að taka ákvörðun um breytingu á lögunum eins og þau eru. Við eigum ekki endilega að þurfa að treysta á gamlar skilgreiningar eða hefðina fyrir því að slíkum upplýsingum sé safnað. Kannski er ástæðan úrelt fyrir því að safna upplýsingum um kyn í þjóðskrá eða kjörskrá eða hvar sem það er. Ég vildi koma því á framfæri hvað sameining stofnana er erfið, hún kostar. Þróun á nýjum og góðum gögnum og kerfum er líka kostnaðarsöm. Nauðsynlegt er á sama tíma að stefna stjórnvalda um það hver markmiðin eru sé rosalega skýr og líka í tengslum við persónuverndarlöggjöfina, að alla vega sé verið að fara eftir því sem ætlast er til af okkur og að lögin, önnur lög sem við setjum, endurspegli þau markmið sem við þurfum að setja okkur í framtíðinni. Það er óheppilegt að þetta komi rétt áður en við samþykkjum persónuverndarlöggjöfina. Við erum ekki alveg á þeim nótum enn þá af því að við erum ekki búin að klára þá umræðu og þann sameiginlega skilning sem við höfum á því hvernig það allt virkar, því að Þjóðskrá heldur vissulega utan um gögn sem varða þá umræðu. Við þurfum aðeins að hugsa hvort eitthvað hér skiptir okkur máli samkvæmt nýju persónuverndarlöggjöfinni því að annars getum við mjög fljótlega þurft að laga, eins og venjulega. Ef það er eitthvað sem stingur í stúf þurfum við að veita því athygli.
Virðulegur forseti. Þetta er svo sem ekki í fyrsta sinn og örugglega ekki það síðasta sem ég stend í þessari pontu og á orðastað við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson um gjaldtöku á upplýsingum. Það er eitthvað sem er að breytast. Þetta er eitthvað sem við erum að breyta í hverjum lögum á fætur öðrum. Við erum að draga úr gjaldtöku hins opinbera þegar kemur að aðgangi að upplýsingum. Mig langar aðeins að velta einu upp með honum af því að það ákvæði sem við erum að innleiða með þessum lögum er kannski endurómur frá því sem við kveðjum bráðum, þ.e. þegar við horfum til lengri framtíðar er þetta væntanlega gjaldtökuákvæði sem mun úreldast. En við vorum bara rétt á þessu þingi að samþykkja lög um endurnot opinberra upplýsinga þar sem við erum að innleiða grunnprinsippin sem ég held að muni verða hérna til framtíðar, að gjaldtaka fyrir endurnot opinberra upplýsinga eigi bara að endurspegla hreinan kostnað við fjölföldun eða afhendingu gagnanna á meðan eldri ákvæðin sem þetta frumvarp byggir á bera með sér að það sé jafnvel hægt að henda fleiri kostnaðarliðum inn í útreikninginn á stofninum fyrir gjaldtökuna. Ég veit að hv. þingmaður hefur velt þessu mikið fyrir sér. Og líka vegna þess að þingmaðurinn situr í fjárlaganefnd langar mig að spyrja hann hvernig hann sjái fyrir sér næstu misseri hjá okkur, hvers konar heildarendurskoðun á gjaldtökuákvæðum laga við gætum verið að fara út í eða hvort einhver möguleiki sé á að fara að hreyfa við þessu í víðara samhengi þannig að við tækjum þetta ákvæði fyrir ásamt einhverjum tugum annarra ákvæða í sambærilegum lögum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa áminningu. Ég var einmitt með punkt þar sem ég taldi upp þjónustugjöldin en gleymdi að minnast á hann. Þegar búið er að telja upp alla þá liði sem skal taka tillit til við ákvörðun gjaldsins sem á að innheimta gleymist líka að gera grein fyrir því að búið er að greiða með sköttum fyrir að búa til þessi gögn. Við erum búin að borga fyrir það. Það er rétt sem hv. þingmaður bendir á um endurnot opinberra upplýsinga, þetta var einhver reglugerð eða eitthvað því um líkt frá Evrópusambandinu sem kveður á um að ekki megi rukka fyrir opinber gögn nema með þessum sannaða tilkostnaði. Þegar við teljum upp launin og aðkeypta sérfræðiþjónustu, ferðir og uppihald sem ástæðu fyrir þjónustugjöldum, sem eru einmitt laun þeirra sem bjuggu til þessi gögn þegar allt kemur til alls, og við greiðum þau laun með sköttunum, þá erum við búin að því. Þetta verður í rauninni tvígreiðsla. Þetta tengist dálítið því sem við minntumst á varðandi uppflettinguna í þinglýsingaskránni. Ég er búinn að borga fyrir skráningu þessara gagna. Af hverju get ég þá ekki flett þeim upp á auðveldan og ódýran hátt án þess að þurfa að sækja um í tvíriti og fara í kjallarann, eitthvert þangað eins og The Hitchhiker's Guide kenndi okkur svo snilldarlega. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er held ég ansi langur bandormur, safnlagafrumvarp, sem þarf að fara í á næstunni til að þurrka út öll þessi gjaldskilyrði sem við byrjuðum að þurrka út með t.d. nýjum breytingum á lögum um fyrirtækjaskrá.
Virðulegur forseti. Fyrst við erum farin að tala um hvar við byrjuðum að þurrka út gjaldökuskilyrði má ég til með að nefna Landmælingar Íslands sem voru gerðar gjaldfrjálsar í opnum aðgangi í ráðherratíð Svandísar Svavarsdóttur, fyrrverandi umhverfisráðherra. En ég held að þetta sé alveg rétt hjá þingmanninum, innan skamms munum við taka upp gjaldtökuákvæði í þessum lögum og ótal öðrum, samræma þau með þeim hætti að allri gjaldtöku fyrir gögn sem sannarlega hefur verið safnað með opinberum fjármunum og unnið með á sama hátt, þessar gjaldtökuheimildir verði teknar út og allri gjaldtöku stillt í hóf. Þetta var um markmiðið með gjaldtökunni. Síðan hitt sem þingmaðurinn kom inn á og mér þótti áhugavert að hlusta á og aftur er atriði sem við höfum rætt áður og munum örugglega ræða aftur, það er markmiðið með gögnunum og gagnasöfnuninni sjálfri. Þjóðskrá er gríðarlega mikilvæg skrá, grunnskrá hins opinbera. En hún er mikill bútasaumur sem að stofninum til er byggður á lögum sem eru áratugagömul. Þau lög sem við erum með hér til umræðu eru ramminn utan um reksturinn. Hér er því safnað saman á einn stað. Í framhaldinu þarf síðan að fara að setja lög um inntakið. Það þarf að taka upp lög um þjóðskrá og almannaskráningu sem eru frá 1962. Þá þarf akkúrat að spyrja þessara spurninga sem þingmaðurinn spurði: Af hverju erum við að safna þessum upplýsingum eða hinum? Af hverju heldur ríkið utan um trúfélagaskráningu almennings? Af hverju ekki skráningu í íþróttafélög? Hvar drögum við mörkin? Þó að þetta frumvarp verði samþykkt á næstu dögum er það bara skref á miklu lengri leið.
Virðulegi forseti. Eitt einfalt er um þetta að segja: Heyr, heyr. Takk fyrir dæmin. Ég vildi kannski enda þetta á einu dæmi í viðbót sem ég held að púsli þessu öllu saman, meira að segja umræðunni áðan líka. Við höfum á undanförnum árum og áratugum fjármagnað rannsóknir á íslensku og búin hefur verið til íslensk orðsifjabók og samheitaorðabók og íslensk orðabók á stafrænan hátt sem hefur núna verið gefin út á malid.is. Ókeypis meira að segja. En það var dálítil þrautaganga, ég verð að minnast aðeins á það, þar sem það er í samkeppnislögum að opinberir aðilar megi ekki vera í samkeppni við einhverja einkaaðila. Af því að það voru einhverjir einkaaðilar sem voru að gefa út orðabók var einhver vafi á því hvort hægt væri að gefa út svona orðabók á netinu, orðabók sem við erum búin að borga fyrir í ár og áratugi saman og ættum, að mér finnst, sannarlega að hafa opinn aðgang að. Nýlega, ég veit ekki hvernig það tókst, var alla vega farið í að gefa út þessa vefsíðu, malid.is. Það væri áhugavert að vita hvort verið sé að borga einhver höfundagjöld þar á bak við eða hvernig það tókst að lokum. En mér finnst það dálítið kristalla þetta vandamál sem við erum að lenda í varðandi gjaldtöku og samkeppnisvandamál o.s.frv. að íslensk orðabók, sameign okkar, menningarsameign, tæki sem gerir okkur kleift að tala saman, sem við erum að nota til að skilja hvert annað, mátti ekki gefa út opinberlega ókeypis út af einhverjum takmörkunum sem við settum í lögum. Ég held að mjög viðeigandi sé að boða það að til verði safnlagafrumvarp sem fer í gegnum kostnað og gjaldskrár ýmissa stofnanna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðu hans. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um Þjóðskrá Íslands, um hlutverk þjóðskrár. Ég ætla að byrja á að segja að það sem kveikti í mér að koma í ræðustól í andsvar var í raun og veru gjaldtakan sem fjallað er um hér og nefndin fjallaði þó nokkuð um, þjónustugjöld og gjaldtökuheimildir í 5. gr. frumvarpsins. Mér fannst hv. þm. Andrés Ingi Jónsson og hv. ræðumaður Björn Leví Gunnarsson fara ágætlega yfir það og get í raun ekki annað en tekið undir allt sem þar kom fram. Lykilorðið í því er auðvitað meðalhóf í allri gjaldtöku og nefndin fór mjög vel yfir mikilvægi þess að samræma þetta í þeim lögum þar sem slíkar heimildir eru til staðar og nefndin lagði áherslu á það í sínu áliti. Ég get tekið heils hugar undir með hv. þingmönnum í því. Stór hluti af kostnaði stofnunarinnar er óbeinn og það þarf að fara fram kostnaðargreining og þá er afar mikilvægt að bein tengsl séu milli þess kostnaðar sem fellur til og þeirrar þjónustu sem veitt er. En fyrst við deilum áhuga á ríkisfjármálum ætla ég að spyrja hv. þingmann út í kostnaðarábatagreiningu markmiða sem kemur fram aftast í ríkisfjármálaáætlun og við höfum rætt þó nokkuð í hv. fjárlaganefnd, hvort hv. þingmaður geti farið aðeins yfir það hvað hann átti við í sinni ræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir. Ég man ekki eftir að ég hafi talað um kostnaðarábatagreiningu markmiða. Ég held að hv. þingmaður sé að vísa í það sem ég sagði um markmið þess að safna gögnum. Við þurfum að vita af hverju við erum að safna gögnum til að geta útskýrt af hverju við söfnum þeim til að byrja með og þá skipulagt hugbúnaðarsmíði og utanumhald, skýrslur og þar fram eftir götunum, og sett upp ákveðna stefnu til að ná þeim markmiðum sem gögnin eiga síðan að hjálpa okkur til við að taka í framhaldinu. Ég átti t.d. við að við getum ekki notað gamlar útskýringar á því af hverju við söfnum ákveðinni tegund gagna en ekki öðrum eins og t.d. hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom að, af hverju við erum að safna upplýsingum um trúfélagaskráningu. Það gætu verið gamlar ástæður fyrir því sem eru kannski ekki viðeigandi í dag. Þá þurfum við að endurskoða þær og setja okkur markmið og spyrja: Miðað við þau markmið sem við ætlum að ná þarf þessa og þessa breytu? Mig langar í viðbót, fyrst hv. formaður fjárlaganefndar bættist við í mælendahópinn, að varpa örstuttri spurningu til baka um nokkuð sem tengist þessu, það eru mörkuðu tekjurnar sem við samþykktum frumvarp um fyrr á þinginu. Þær tengjast þessum þjónustugjöldum á einhvern hátt, myndi ég halda. Þau renna væntanlega beint í ríkissjóð og svo þarf að greiða þau beint til þjóðskrár aftur. En ég man ekki hvort þjóðskrá féll undir eina af þessum undanþágum sem var sérstaklega sett til ráðherra um að ætti að greiðast til jafns við o.s.frv. Ef hv. formaður fjárlaganefndar gæti minnt mig á það, ég er ekki með það fyrir framan mig, væri það vel þegið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni svarið. Nú upplifi ég mig svolítið á skrýtnum stað í tilverunni, að vera kominn í andsvar og þurfa að svara spurningu hv. þingmanns. En herra forseti, ég skal taka þátt í því samtali án þess að ég ætli að snúa þessu andsvari alveg á haus. Það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á, við vorum nýverið að samþykkja frumvarp til laga um markaðar tekjur en við höfum ekki stigið skrefið til fulls þrátt fyrir að hafa tekið mikilvægt skref með samþykkt þess frumvarps. Og það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á, með þessu frumvarpi hér er ekki verið að breyta fjármögnun stofnunarinnar. Þá sitjum við svolítið uppi með það að hún er að hálfu fjármögnuð með gjaldtöku og að hálfu með fé úr ríkissjóði. Það tengist auðvitað því hvernig gjaldtakan verður síðan til. En það breytir ekki því sem við fórum yfir, aðallega hv. þm. Björn Leví Gunnarsson og Andrés Ingi Jónsson, þeir fóru mjög vel yfir gjaldtökuna í sínum andsvörum, á hverju hún á og má byggja. Mér fannst hv. þingmaður í upphafi ræðu sinnar fara inn á ríkisfjármálaáætlun og ræða það hvernig við kostum eða fjármögnum þjóðskrá, stofnunina, til næstu ára. Við höfum rætt það nokkuð í fjárlaganefnd hvernig málaflokkarnir koma fyrir í ríkisfjármálaáætlun, markmiðin og tilganginn með þeim og kostnaðartengingu markmiða.
Virðulegi forseti. Ég minntist einmitt á gagnsæi fjármálaáætlunar. Vissulega sjáum við ekki fjármögnun einstakra stofnana í fjármálaáætlun en á sama tíma sjáum við fjárheimildir til málaflokksins minnka. Ein af skýringunum var tilfærsla á verkefnum. En við höfum aldrei séð útskýringarnar á breytingunum. Ég veit ekki hversu mikið af fjármögnuninni, minnkuðu fjármagni, útskýrist af tilfærslu verkefna til fjármála- og efnahagsráðuneytisins og hversu mikla aukningu á móti má útskýra með þessum nýju verkefnum sem eru tilgreind í frumvarpinu. Það var í raun gagnrýni mín á ríkisfjármálaáætlunina sem slíka, það er verið að breyta en það er ekki útskýrt af hverju og hver áhrifin eru í upphæðum séð á næstu fimm árum. Það var ein af kjarnaspurningunum sem fjárlaganefnd sendi til ráðuneytisins, hver væru grunngjöld hvers málefnasviðs, hverju væri bætt við og síðan sundurliðaðar viðbæturnar eða frádrátturinn á hverju málefnasviði eftir helstu ástæðum. En við fengum bara heildarsummuna í plús eða mínus, ekki sundurliðaða. Þess vegna stendur maður eftir og klórar sér í hausnum og sér sameiningu stofnana, fullt af nýjum verkefnum, tilfærslu á einu verkefni, vissulega, og maður skilur ekki hvort fjármögnun sé til staðar til framtíðar eða ekki. Við förum kannski betur yfir það í umræðu um ríkisfjármálaáætlunina.
Herra forseti. Ég kem hingað upp til þess að ræða aðeins og eiginlega eingöngu 5. gr. frumvarpsins sem fjallar um þjónustugjöld sem nokkuð hafa verið rædd hér í dag. Ég sé það á umsögnum, sem sendar voru inn út af þessu máli, að einhverjir umsagnaraðilar virðast hafa áhyggjur af því að þessi grein, 5. gr., sé ekki nógu skýr. Það þarf að vera alveg skýrt að eingöngu sé verið að innheimta þjónustugjöld af þeirri þjónustu sem veitt er en engu öðru; þetta þurfi að vera bein gjöld, beinn kostnaður við veitingu þessarar þjónustu. Maður veltir fyrir sér, þegar maður les þetta tiltekna ákvæði 5. gr., að þá er þetta auðvitað ansi vítt. Til dæmis má sjá í j-lið 1. mgr. 5. gr. að þjónustugjöld samkvæmt gjaldskrá megi innheimta fyrir öll verkefni sem þjónustunni er falin „skv. e-lið 2. mgr. 3. gr.“ Ef maður skoðar e-lið 2. mgr. 3. gr. þá segir þar, með leyfi forseta: „Stofnunin getur samkvæmt ákvörðun ráðherra annast rekstur og varðveislu á öðrum opinberum skrám eða þróun og rekstur annarra opinberra tölvukerfa.“ Ef maður horfir bara á ákvæði j-liðar þá er það mjög vítt og óljóst og ómarkvisst, en þannig háttar líka til um aðrar línur og önnur ákvæði í 5. gr. Við sjáum til dæmis að í g-lið er talað um að Þjóðskrá Íslands sé heimilt að innheimta þjónustugjöld fyrir upplýsingar úr öðrum skrám sem stofnunin heldur hverju sinni og í h-lið sölu á sérhæfðri þjónustu vegna lögmæltra verkefna stofnunarinnar. Í umsögn sem Reykjavíkurborg sendi allsherjar- og menntamálanefnd kemur einmitt fram að Reykjavíkurborg virðist hafa áhyggjur af þessu, að það sé verið að fara þannig í hlutina að þetta sé ekki nógu skýrt. Reykjavíkurborg gerir ekki efnislegar athugasemdir við frumvarpið í heild sinni, en telur nauðsynlegt að tekinn sé af allur vafi um að lögmælt þjónusta þjóðskrár, eins og til dæmis gerð kjörskrárstofna fyrir sveitarfélög, svo að dæmi séu tekin, sé ávallt undanþegin þjónustugjaldi. Þau telja, þ.e. í áðurnefndri umsögn Reykjavíkurborgar, að það sé ekki nógu skýrt í 5. gr. frumvarpsins að um tæmandi talningu sé að ræða á þeim verkefnum sem heimilt er að innheimta þjónustugjöld fyrir. Ég verð eiginlega að taka undir það. Það er auðvitað mjög víðfeðmt hvaða heimild stofnunin hefur til að innheimta þjónustugjöld. Í 2. mgr. 5. gr. segir, með leyfi forseta: „Við ákvörðun gjalda skal í gjaldskrá leggja til grundvallar kostnað vegna launa og launatengdra gjalda, framleiðslu, aksturs, þjálfunar og endurmenntunar, aðkeyptrar sérfræðiþjónustu, húsnæðis, starfsaðstöðu, fjarskiptabúnaðar og tækja, stjórnunar- og stoðþjónustu og alþjóðlegrar samvinnu í þágu lögbundinna verkefna stofnunarinnar, auk ferða og uppihalds og útlagðs kostnaðar.“ Þetta ákvæði 2. mgr. 5. gr. er auðvitað gríðarlega víðfeðmt. Í nefndarálitinu er sérstaklega talað um að ekki hafi komið til álita hvort einhver skörun væri við stjórnarskrána. Maður veltir fyrir sér, hvað varðar heimildina sem stofnunin fær til að innheimta þjónustugjöld, hversu gríðarlega víðfeðm hún er, hvort þarna sé raunverulega verið að leggja viðbótarskatt á almenning, af því almenningur greiðir fyrir starfsemi Þjóðskrár Íslands með skattgreiðslum sínum. Það þarf að vera alveg skýrt, eins og við öll vitum, að þjónustugjöld séu eingöngu innheimt vegna beins kostnaðar, að ekki sé verið að blanda öðrum kostnaði við rekstur stofnunarinnar inn í þegar slík gjöld eru innheimt. Fyrir því eru mörg dómafordæmi frá Hæstarétti þar sem tekin hafa verið af öll tvímæli um þetta. Þá hefur umboðsmaður Alþingis líka komið vel inn á þessa hluti. Í nefndarálitinu kemur fram að á fundum nefndarinnar hafi verið rætt nokkuð um þetta varðandi gjaldtökuna. Auðvitað má sjá að horft hefur verið á þetta, hvort þetta sé mögulega úr hófi, þ.e. þessi heimild sem þjóðskrá er veitt þarna, sér í lagi þar sem við höfum nýlega samþykkt og innleitt Evrópureglugerð um endurnot opinberra upplýsinga. Þar var líka fjallað töluvert, man ég, í þeirri nefnd sem fjallaði um þá reglugerð, um það að öll gjaldtaka fyrir endurnot opinberra upplýsinga verði að vera mjög takmörkuð, ekki megi leggja gjöld á nema það sé algjörlega á hreinu að ekki sé um viðbótarkostnað að ræða fyrir neytandann. Það virðist vera sem nefndin hafi að einhverju leyti verið meðvituð um þessa skörun, þ.e. skörunina á þessu frumvarpi annars vegar og svo umræddri Evróputilskipun um endurnot opinberra upplýsinga. En ég get samt ekki alveg séð að fjallað hafi verið um það á þann veg að þeim vangaveltum hafi verið lokað með öllu. Vissulega hefur Þjóðskrá Íslands í dag heimild til gjaldtöku, en maður veltir samt fyrir sér hvort þarna sé verið að veita stofnuninni rýmri heimild en áður hefur verið. Ég hef að minnsta kosti nokkrar áhyggjur af þessu tiltekna ákvæði einmitt vegna þess sem ég kom áður inn á, þ.e. að umrætt lagaákvæði virðist ganga ansi langt og vera ansi opið. Það er ekki tekið fram með nógu afgerandi hætti að um sé að ræða tæmandi upptalningu í 1. mgr. 5. gr. Það eru vissulega fordæmi fyrir því að leggja gjald á ýmsa þjónustu. Það hefur þótt tilhlýðilegt. Engu að síður þarf það að vera algjörlega skýrt að um sé að ræða beinan kostnað við þá þjónustu. Þjóðskrá Íslands gegnir margvíslegu hlutverki eins og fram kemur í frumvarpinu. Í 3. gr. frumvarpsins er talið upp að stofnunin sjái um þjóðskrána og tengdar skrár og annist rekstur gagna- og upplýsingakerfa. Þá veltir maður fyrir sér hvernig stofnunin fari að því að skilgreina nákvæmlega, án þess að verið sé að leggja viðbótarskatt á almenning, hvaða kostnaður hlýst eingöngu af þeirri þjónustu sem einstaklingurinn sem hefur samband við þjóðskrá, hvort sem hann mætir á staðinn eða rafrænt, er að óska eftir. Hann er að óska eftir einhverjum upplýsingum, óska eftir skráningu nýrrar fasteignar í fasteignaskrá, óska eftir að fá upplýsingar úr fasteignaskrá eða tengdum skrám úr þjóðskrá og slíkt. Hvernig er hægt að tryggja að stofnunin fari ekki út fyrir þær lagaheimildir sem hún hefur við innheimtu þjónustugjalda? Það verður að segjast eins og er að þegar horft er á þetta tiltekna ákvæði 5. gr. frumvarpsins virðist sem þetta sé ekki alveg tryggt, að hætta sé á að stofnunin tryggi rekstur sinn frekar, styrki stoðir sínar, með því að auka við gjaldtöku og bæta við þá gjaldskrá sem hún leggur fram. Maður sér líka að stofnunin hefur heimild til að rukka aukalega sé óskað eftir þjónustu utan hefðbundins skrifstofutíma og þannig skuli greiða fyrir vinnu starfsmanns við þjónustu með álagi í samræmi við gjaldskrár Þjóðskrár Íslands. Einnig er veitt heimild til stofnunarinnar til að mæla fyrir um afslátt af gjaldtöku og niðurfellingu gjalds jafnvel í sérstökum tilvikum, t.d. til námsmanna og vegna rannsóknarverkefna. Þá veltir maður fyrir sér, þegar búið er að reikna það út með svo ígrunduðum hætti hver kostnaðurinn er af hverju einasta verkefni, hver kostnaðurinn er við að veita svör við rafrænum fyrirspurnum úr þinglýsingarhluta fasteignaskrár, svo að dæmi sé tekið, eða veita upplýsingar úr þjóðskrá án þess að prenta út vottorð hverju sinni eða án þess að nokkurt skjal sé afhent. Hvernig fer þá með þann kostnað ef einhver er? Verður honum deilt niður á aðra sem eru að afla upplýsinga en fá ekki notið viðlíka afsláttar? Þetta eru allt vangaveltur sem kvikna hjá mér. En ég get ekki séð að þessum spurningum sé svarað hér. Það er auðvitað talað um það í nefndarálitinu að nefndin telji að tryggja mætti með skýrum hætti samræmi í forsendum gjaldskráa hins opinbera með það að leiðarljósi að gjöldum fyrir þjónustu sem hinu opinbera er skylt að veita og varðar réttindi borgaranna sé stillt í hóf. Við hljótum öll að geta verið sammála um að það skipti máli að öllum slíkum gjöldum sé stillt í hóf og við reynum að okra ekki á borgurunum, að við látum ekki stofnanir hins opinbera okra á borgurunum, nóg er nú samt í dýrtíðinni. Ég get ekki séð að þetta frumvarp tryggi með fullnægjandi hætti að svo sé ekki. Ég verð því að lýsa yfir dálitlum áhyggjum af umræddu ákvæði 5. gr. þessa frumvarps.
Herra forseti. Það er ánægjulegt að heyra þessa sérstöku áherslu hv. þingmanns á 5. gr. vegna þess að fyrir mér virkar hún á mig eins og hún hafi verið skrifuð fyrir 50 árum frekar en árið 2018. Mikið af þeim heimildum sem er verið að veita til þess að innheimta þjónustugjöld byggist á því að fólk borgi fyrir að fletta upp hlutum sem eru í dag í rafrænum skrám í gagnagrunnum. Meira að segja á einum stað í i-lið er bókstaflega talað um rafrænar fyrirspurnir, í f-lið er talað um uppflettingar. Nú er það þannig að þegar maður er með rafræna skrá er ákveðinn grunnkostnaður við að hafa kveikt á tölvunni sem gagnagrunnurinn liggur í og sá kostnaður er afskaplega lítill í raun. En kostnaður við uppflettingu er í sjálfu sér enginn. Má segja að jaðarkostnaðurinn við uppflettingu sé núll. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort hv. þingmaður geti hjálpað mér að skilja hvernig það er varðandi almennar reglur í opinberri stjórnsýslu að rukka fyrir eitthvað sem kostar raunverulega ekkert að veita. Er það heimilt? Er það ekki bara frekar ósiðlegt að gera þetta? Mætti jafnvel leggja til að fella ætti niður öll þjónustugjöld fyrir rafrænar uppflettingar af því tagi þegar jaðarkostnaðurinn er enginn?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir spurninguna. Þetta er auðvitað það sem ég vildi ræða hér, einmitt um beinan kostnað. Hver er sá beini kostnaður sem hlýst af því að hafa upplýsingar á einhverri síðu þegar segja mætti að sá sem sækir upplýsingarnar beri einhvern kostnað við það að kveikja á tölvunni og brúka rafmagnið? Auðvitað kostar alltaf eitthvað að halda úti vefsíðum, það er einhver kostnaður við það og hafa upplýsingar þar. Rafmagn kostar. En á móti kemur að stofnunin er líka með ákveðnar lögbundnar skyldur. Af því hlýst kostnaður per se. Hvernig ætlar stofnunin að fara að því að skilgreina nákvæmlega hvaða kostnaður hlaust af því að einstaklingurinn fór inn og sótti upplýsingar sem búið var að setja inn á síðuna? Ef búið er að útbúa gagnabankann, gagnagrunninn, þá hlýtur kostnaðurinn að vera misjafn eftir því hvort upplýsingar eru sóttar þangað inn þúsund sinnum eða milljón sinnum, þá verður kostnaðurinn við það að útbúa gagnabankann auðvitað ekki sá sami.
Herra forseti. Já, það er einmitt málið. Nú er orkuverð einhvers staðar í kringum 7 kr. á kílóvattstund og tölvan sem keyrir gagnagrunninn notar kannski 800 vött eða þar um bil, þannig að þessi eina tölva kostar tæplega 6 kr. á klukkutímann og kannski eru þær nokkrar vegna þess að vefþjónninn getur verið annars staðar, þetta gætu því verið nokkrar tölvur. Samtals erum við að tala um jafnvel hátt í 12–18 kr. á klukkutíma að keyra slíkt tölvukerfi. Það breytist ekki, óháð því hvort um sé að ræða þúsund eða milljón fyrirspurnir. Það er í rauninni bara sá kostnaður við að búa til gagnagrunn í upphafi sem skiptir einhverju máli. Um leið og þetta lögboðna hlutverk, að safna þessum gögnum, hefur verið uppfyllt, sem er nauðsynlegt fyrir til dæmis starfsemi þjóðskrár, alveg óháð því hvort fólk fái að fletta upp í þeim gögnum eða ekki, þá væri að mínu mati ekki hægt að fullyrða, þar sem búið er að safna þessum gögnum samkvæmt lögboðnu hlutverki sem er óhjákvæmilegt hvort eð er, að það að fleiri en starfsmenn stofnunarinnar geti gert uppflettingar kosti allt í einu miklu meira. Vegna þess að jaðarkostnaðurinn er núll. Þetta er í rauninni vandinn sem ég stend frammi fyrir í svona málum, bæði gagnvart þjóðskrá, gagnvart fyrirtækjaskrá og gagnvart öðrum rafrænum skrám. Það er bull að segja að það kosti eitthvað sérstaklega að veita þessa þjónustu í rauninni, 12 kr., 18 kr., skiptum því yfir þúsund manns. Er hægt að réttlæta það? Ég sé það ekki. Lögmaðurinn getur kannski hjálpað mér að skilja hvar mörkin liggja.
Herra forseti. Já, þetta eru hinar eilífu vangaveltur. Það er eins og áður sagði, með vísan í 40. gr. stjórnarskrár, óheimilt að leggja á skatta nema með skýru lagaboði. Þannig leiðir af því ákvæði að almennt er óheimilt, líka stjórnvöldum, að taka gjald fyrir þjónustu sína eða úrlausnir. Stjórnvöld eiga ekki að taka sérstakt gjald fyrir það nema með skýru lagaboði. Hér er á ferðinni frumvarp, þannig að það er auðvitað skýrt lagaboð að veita þessa heimild. En ákvörðun um fjárhæð þjónustugjalds verður að byggjast á afar traustum útreikningi. Það er kannski það sem vantar tilfinnanlega í þetta hér, sérstaklega af því að við erum að tala um þetta rafræna, og við erum að tala um að ef manneskja mætir í þjóðskrá þarf manneskjan ein að bera allan kostnað við það hreinlega að skrifstofan er með opið. Í frumvarpinu er beinlínis heimilað að leggja inn ferðakostnað. Ferðakostnað hvers? Ferðakostnað forstjóra við að afla upplýsinga um hvernig þjóðskrá er í öðrum ríkjum? Er það kostnaður sem má leggja á þann sem óskar þjónustu? Ég leyfi mér að segja að mér finnst þetta of víðtækt og of óljóst.
Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta langt en mér fannst ástæða til að koma inn á að það eru atriði í 5. gr. frumvarpsins sem ég hefði viljað sjá allsherjar- og menntamálanefnd taka fyrir aðeins öðruvísi vegna þess að það eru, eins og ég kom inn á í andsvörum áðan við - ég man ekki við hvern ég var að tala en það er kannski ekki aðalatriðið. Það er svo langt um liðið. - Já. [[Þingmaður hlær.]]Kjarni málsins er að það eru ákveðin gjöld sem heimild er til að rukka samkvæmt frumvarpinu sem eru ekki réttlætanleg, að ég tel, út frá því hversu mikill kostnaður fylgir því raunverulega að veita þjónustuna, þ.e. margar af þessum uppflettingum - talað er um það í f-lið, uppflettingar, sérstaklega rafrænar, en sömuleiðis er talað um aðgang að upplýsingum úr fasteignaskrá og þjóðskrá og tengdum skrám í hvoru tilfelli fyrir sig, að þar megi rukka, en þessar skrár eru fyrst og fremst rafrænar í dag. Það er enginn jaðarkostnaður sem fellur til af því að veita upplýsingar úr skránni, nema í þeim tilfellum þar sem er einhver starfsmaður sem þarf bókstaflega að gera þetta fyrir einhvern sem mætir á staðinn eða hringir inn. Rafrænar uppflettingar ættu í öllu falli að vera ókeypis. Það er ekki hægt að tala um að kostnaðurinn við að búa til skrána sé það sem réttlætir þetta vegna þess að sá kostnaður verður hvort eð er alltaf til. Það er ekki eins og hægt sé að sleppa því að búa til þessar skrár. Það er sérstaklega áhugavert að skoða þetta í samhengi við umræðuna sem var hér í fyrra um opnun fyrirtækjaskrár. Þar var nákvæmlega sama hugmyndin á ferðinni hjá okkur sem lögðum það mál fram, að þar sem enginn raunverulegur kostnaður er af því að veita þessi gögn á auðvitað ekki að vera neinn kostnaður fyrir þá sem fá þau. Það er miklu eðlilegra að við fjármögnum starfsemi þjóðskrár eða ríkisskattstjóra í því tilfelli með skattfé á eðlilegan hátt en að vera að búa til svona ákvæði sem snúa sérstaklega að því að reyna að réttlæta einhverjar sértekjur. Þetta er hið eina sem ég hef tekið eftir í frumvarpinu sem mér fannst þess virði að gagnrýna sérstaklega. Kannski er þetta tilefni til að fara í nákvæmari greiningarvinnu inn í framtíðina um hvaðan sértekjur koma og hvort þær séu yfir höfuð réttlætanlegar í þeim tilfellum sérstaklega þar sem rafræn skráning og rafrænir gagnagrunnar og hvaðeina eru það sem er verið að rukka fyrir aðgang að.
Herra forseti. Það er einmitt þetta með þjónustugjöldin sem við verðum að velta vel og ítarlega fyrir okkur. Það að fjármagna starfsemi með þjónustugjöldum er ekki heimilt. Maður getur fjármagnað ákveðið verkefni, ákveðna þjónustu með þjónustugjöldum - enda eru þetta þjónustugjöld - en ekki tvírukkað sama fólkið fyrir rekstur stofnunar. Við rekum auðvitað stofnun eins og Þjóðskrá Íslands með skattpeningum okkar þannig að þá fær maður ekki séð að það sé nokkur einasta heimild til þessa ef skráin er á annað borð til og það er lögbundið hlutverk stofnunar að halda utan um skrána, að afla upplýsinga og hafa þær tiltækar, t.d. fyrir stjórnvöld. Vilji almenningur fá einhverjar upplýsingar úr þessari skrá eða þessum gagnagrunni sem er til, en þarf vissulega að viðhalda með einhverjum hætti, ætti hann að fá það. Ég fæ ekki séð að það megi tvírukka fyrir það. Hv. þm. Smári McCarthy talaði um að þetta hefði verið í umræðunni fyrir ári. Í sambandi við hvaða mál var það? Getur þingmaðurinn sagt okkur frá því?
Herra forseti. Já, það var tillaga frá Pírötum í fyrra sem fór í gegn og varð að lögum sem snerist um að aðgangurinn að fyrirtækjaskrá yrði opnaður. Það er kannski rétt að útskýra að fyrirtækjaskrá hjá ríkisskattstjóra er ein skrá af þremur. Reyndar er hún nokkrar mismunandi skrár af því að inni í henni er einkahlutafélagaskrá, hlutafélagaskrá o.s.frv. Fyrirtækjaskrá er aðgreind frá því sem er kallað hluthafaskrá og því sem er kallað ársreikningaskrá. Frumvarpið átti að gera það að verkum að fyrirtækjaskráin yrði almennt aðgengileg samkvæmt lögum og að það yrði enginn kostnaður af rafrænni uppflettingu í gegnum netið. Svo gerist það að hjá ríkisskattstjóra voru gerðar litlar breytingar sem opnuðu á að einn af ábyrgðaraðilum fyrirtækisins sé birtur en ekki t.d. stjórn fyrirtækisins. Almennt er skráin ekki orðin opinber á þann hátt sem lög mæla fyrir um. Hluti af skýringunni virðist vera einhver tregða til þess að opna hana alveg eins og skilningur þingsins var. Það er vísað í að orðalagið sé ekki nægilega ljóst. Af þeim sökum koma um 20 millj. kr. á ári inn til ríkisskattstjóra til að fjármagna eitthvað í utanumhaldi. Hvort það sé réttlætanlegt? Ég trúi því ekki. Creditinfo er stærsti viðskiptavinurinn að mig minnir. Það er held ég ljóst að það átti að taka á þessu enda lögðum við fram nýtt frumvarp núna til að gera einmitt það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi svör. Þetta er mjög fróðlegt, verð ég að segja, af því að þarna er beinlínis verið að nýta þessa þjónustu sem möguleika til þess að auka við rekstrarfé fyrirtækis.
Stofnunar.
Já, fyrirtækis eða stofnunar. Ég get alveg fullvissað þingmanninn um að það er ekki heimilt. Það má ekki. Það verður að vera hægt að sýna fram á að þetta sé beinn kostnaður við það sem þjónustubeiðandinn óskar eftir. Svo veltir maður líka fyrir sér eins og í þessu tilviki, af því að þingmaðurinn nefndi Creditinfo, að svo veltir það fyrirtæki kostnaðinum áfram og leggur auðvitað ofan á. Creditinfo er bara fyrirtæki í einkaeign og á almennum markaði sem hefur enga viðlíka skyldu og opinber stofnun, eins og stjórnvald, að veita upplýsingar, að veita þjónustu, heldur getur það bara lokað sínum skrifstofum og hætt að veita þjónustu ef því sýnist svo. Maður veltir fyrir sér hvort það að það hafi verið ákveðið að loka fyrir hluta af upplýsingum úr fyrirtækjaskrá standist. Ég er vel tilbúin að veita liðsinni mitt þegar Píratar fara af stað aftur. En þá spyr ég aftur: Hefur þingmaðurinn á tilfinningunni að hér sé á ferðinni eitthvað viðlíka og var þá?
Herra forseti. Þetta er góð spurning. Ég veit það satt að segja ekki. Ég hef ekki skoðað rekstrartölur og ekki nákvæmlega hversu mikið af peningum kemur inn í gegnum þetta hjá þjóðskrá. Það er algjörlega þess virði að athuga það. Ég gerði þessa þrígreiningu hér áðan, á fyrirtækjaskrá, ársreikningaskrá og hluthafaskrá og mig minnir, mig gæti misminnt, að matið frá ríkisskattstjóra varðandi þær skrár hafi verið að ef þær yrðu allar opnaðar þýddi það tekjutap upp á u.þ.b. 200 milljónir. Hvort það var satt og hvort mig minnir rétt er svo önnur spurning. En það eru hugsanlega töluverðar upphæðir sem koma inn til ríkisskattstjóra út af þessu. Ég lít svo á að þessi gögn eigi að vera opinber. Það er ekki leyndarmál hver á fyrirtæki og ársreikningar fyrirtækis, útdráttur af þeim er hvort eð er aðgengilegur, eru ekki leyndarmál. Það er alltaf hægt að kaupa þessi gögn, bæði hjá ríkisskattstjóra og fyrirtækjum eins og Creditinfo sem er reyndar þess virði að minnast á. Það gerði ekki athugasemdir, hvorki jákvæðar né neikvæðar, við frumvarpið á sínum tíma þannig að hugsanlega hafa þeir viljað halda sig utan þeirrar deilu og kannski hafi aðrir aðilar sem eru í svipuðum bransa viljað það sama. Mér finnst mjög varhugavert að ríkisskattstjóri skuli fara fram með þessum hætti. Mér finnst mjög varhugavert að aðrar stofnanir geri það. Ég held að við ættum algjörlega að skoða það í tilfelli þjóðskrár og ef við getum í nafni þinglegrar samvinnu sett saman sameiginlega fyrirspurn um hvernig fjármunum er ráðstafað nákvæmlega inni í þessum stofnunum til að skilja réttlætinguna væri það bara hið besta mál.