Borist hefur bréf frá Bryndísi Haraldsdóttur, 6. þm. Suðvest., um að hún verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Arnar Þór Jónsson. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.
Borist hefur bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 653, um viðurkenningu á heilbrigðismenntun sem aflað hefur verið í öðru landi, frá Helgu Völu Helgadóttur.
Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um.
Herra forseti. Ég velti því fyrir mér hvort forseti þurfi að afrugla stjórnarliðið aðeins. Það er alla vega eitthvað að ruglast í tengslum sínum við raunveruleikann miðað við ummæli formanns Framsóknarflokksins í gær, um þann misskilning hans að stjórnarandstaðan haldi störfum þingsins í gíslingu, og síðan í dag í langhund formanns þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að þinghaldið sé allt í hægagangi út af einhverju sem hann kallar málþóf stjórnarandstöðunnar. Í gær náðum við ekki einu sinni að fullklára fundartíma. Við þurftum að fara snemma heim vegna þess að þegar umræðu um fjarskiptafrumvarpið lauk voru ekki ráðherrar hér til að mæla fyrir fleiri málum. Sama fólk og á samfélagsmiðlum heldur því fram að það gangi um allan bæinn tilbúið með framsöguræðurnar í töskunni til að hlaupa hingað inn og mæla fyrir málum, það fékkst ekki í hús. Þetta var eini þingfundadagurinn í vikunni og ekki er nú stjórnarandstaðan að ákveða að einn af þremur þingfundadögum sé lagður undir stjórnarmál. Nei, það er forseti Alþingis, stjórnarþingmaðurinn sjálfur. [[Forseti hringir.]]Ég ætla að biðja virðulegan forseta að beina því til félaga sinna í stjórnarflokkunum að hætta þessu rugli, að hætta að ljúga því upp á stjórnarandstöðuna að hér höldum við öllu í hers höndum þegar það eru þeirra eigin ráðherrar sem geta ekki einu sinni mætt.
Virðulegi forseti. Já, ég verð að taka undir þetta. Mér finnst það ansi lélegt að formaður stjórnarþingflokks, hv. þm. Óli Björn Kárason, kalli það sem fram fer í þessum sal einhverjar málfundaæfingar. Ég veit ekki betur en að við höfum setið hér og átt í mjög góðu samtali við hæstv. heilbrigðisráðherra um hans frumvörp. Hér vorum við í gær að ræða frumvarp um fjarskipti. Ég ákvað nú að taka þetta með mér og sýna allar greinarnar sem ég fór mjög efnislega og málefnalega í gegnum hér í þingsal í gær um hvað mætti betur fara. Þetta er það sem við eigum að vera að gera sem alþingismenn. Þetta eru ekki einhverjar málfundaæfingar, við erum að sinna vinnunni okkar. Það er annað en hægt er að segja um marga aðra hv. alþingismenn úr stjórnarliðinu, þeir mæta ekki einu sinni hér.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, mennta- og barnamálaráðherra og menningar- og viðskiptaráðherra.
Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin ætlar að stíga ákveðin hænuskref til að auka heimildir lífeyrissjóðanna til að fjárfesta erlendis. Þegar maður les álit Samkeppniseftirlitsins og fleiri sést að það er hætta á því að það veiki samkeppnisumhverfi og skapi hættu á eignabólum. Sjálfir hafa lífeyrissjóðirnir bent á að út frá hagsmunum sjóðfélaga, þeirra sem hafa greitt inn í lífeyrissjóðina, skapist talsverð hætta á bólumyndun á innlendum eignamarkaði sem getur leitt til þess að innleidd eignasöfn lífeyrissjóða verði að einhverju leyti ósjálfbær til framtíðar. Þessu til viðbótar, virðulegi forseti, er fjármagn lífeyrissjóðanna ráðandi í flestum stærstu skráðu fyrirtækjunum hérna á Íslandi. Með öðrum orðum er kominn upp sá vandi að sömu eigendur eru að bönkunum og helstu viðskiptavinir þeirra. Í þessu er auðvitað fólgin mikil áhætta eins og lífeyrissjóðirnir m.a. benda á. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra sem hefur lagt fram mál eða það eru alla vega búin að birtast drög að því að það eigi að taka þau skref að heimila lífeyrissjóðunum að fjárfesta í útlöndum úr helmingi upp í 68% frá þessu ári til ársins 2038 og þess vegna er talað um hænuskref. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Sér hann möguleika á því að fara hraðar í sakirnar og þá taka líka stærri skref? Það er verið að tala um hvort það eigi ekki að fara allt upp í 70%, jafnvel 75%, heimila lífeyrissjóðunum að gera það. Í fyrsta lagi spyr ég: Sér hann fram á það að taka stærri og ákveðnari skref og mörkin verði þá rýmri fyrir lífeyrissjóðina til að fjárfesta í erlendum eignum sem að þeirra mati skiptir máli til að verðgildi rýrni ekki fyrir sjóðfélaga sem þeir síðan bera ábyrgð á?
Virðulegi forseti. Hér er vísað í frumvarp sem nýlega var í samráðsgáttinni og við afgreiddum málið úr ríkisstjórn í gær með nokkrum breytingum eftir samráðsgátt. Það er nú í þingflokkum og verður því dreift hér á þinginu vonandi í dag eða á morgun. En já, ég get sagt sem svo að ég mun leggja það til að við tökum nokkurt tillit til fram kominna athugasemda, en við erum þó ekki að galopna fyrir erlendu heimildirnar heldur fylgja þeim ráðum sem við höfum fengið og byggjum á úttekt um þessi mál. Það er í sjálfu sér mikið gleðiefni að sjá hversu sterkt lífeyrissjóðakerfið á Íslandi stendur. Það er ekki langt síðan íslenska lífeyrissjóðakerfið fékk fyrstu einkunn í samanburði við önnur kerfi. Það nemur nú um tvöfaldri landsframleiðslu þannig að það er ekki hægt að halda því fram að hér sé verið að tala um einhver hænuskref þegar lífeyrissjóðirnir fá á hverju ári auknar heimildir til þess að fara út vegna þess að í sjálfu sér má segja að eins og sakir standa sé hvert prósentustig eins og 2% af landsframleiðslu. Það eru háar fjárhæðir. Og þegar við erum farin að telja breytingarnar í tugum prósenta upp í, segjum 50% upp í 65%, þá erum við að ræða um breytingu sem nemur 30% af landsframleiðslu. Það eru nýjar heimildir til að fjárfesta í útlöndum. Það er skynsamlegt að gera og það er mjög ánægjulegt að við þurfum ekki að hafa miklar áhyggjur af þessu. En á hinn bóginn er rétt sem hv. þingmaður nefnir, það eru miklar áskoranir í því fyrir ekki stærra hagkerfi en okkar að hafa lífeyrissjóðakerfi sem er tvöföld landsframleiðslan. Að finna fjárfestingarkosti og finna góða ávöxtunarmöguleika er því mikil áskorun. Þess vegna m.a. held ég að það sé mjög tímabært að stíga þessi skref.
Virðulegi forseti. Ég fagna því ef tekið hefur verið tillit til þessara athugasemda lífeyrissjóðanna. Þeir eru markvisst að benda á að það sé raunveruleg hætta, eins og þeir hafa nefnt það sjálfir, á ruðningsáhrifum og bólumyndun á innlendum eignamarkaði sem síðan geti leitt til þess, sem er náttúrlega enn alvarlegra, að innlend eignasöfn lífeyrissjóða verði að einhverju leyti ósjálfbær til framtíðar. Lífeyrissjóðirnir hljóta að benda á þetta og ég fagna því ef ríkisstjórnin ætlar að stíga eitthvað lengri skref en hænuskref. Þetta eru hænuskref eins og þetta blasir við núna. Það má kannski ekki nefna fílinn í þessari postulínsbúð en það er auðvitað íslenska krónan. Við sjáum að fyrst og fremst er það yfirlýst ástæða fjármála- og efnahagsráðherra að fara varlega í sakirnar og það er ekkert óeðlilegt meðan við við erum með krónuna. En það er alveg ljóst að það er til að koma í veg fyrir að stöðugleika gjaldeyrismarkaða verði ógnað. Þetta er fyrst og fremst til þess að verja íslensku krónuna og ekkert annað og það er reyndar önnur umræða. En meðan við búum við þetta tel ég engu að síður mikilvægt að skilaboðin verði skýr, að stigin verði stærri skref og tekið verði tillit til þessara athugasemda lífeyrissjóðanna um að fjárfesta enn frekar í eignum í útlöndum.
Frú forseti. Meðal þess sem segir í nýútkominni skýrslu um þetta efni er að ekki sé ástæða til að ætla að fjárfestingar erlendis séu í eðli sínu eitthvað áhættuminni en fjárfestingar í íslenska hagkerfinu. Þess vegna er ekki alveg sanngjarnt að halda því fram að þetta snúist fyrst og fremst um íslensku krónuna. Við verðum engu að síður að taka það með í reikninginn að það getur haft áhrif á gjaldeyrisjöfnuð í landinu ef svona stórar fjárhæðir eru undir. Góðu fréttirnar eru þær að fyrir nokkrum árum komst íslenska þjóðarbúið í fyrsta sinn í jákvæða stöðu gagnvart útlöndum, eftir stöðugleikaframlögin, og sú staða hefur bara vaxið í millitíðinni. Þannig að við getum farið í þessa umræðu af miklu sjálfstrausti. Staða okkar gagnvart umheiminum hefur bara styrkst. Þá stöðu höfum við byggt upp á grundvelli og með stuðningi við okkar eigin gjaldmiðil.
Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra hefur nú birt nýja fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og það er ekki að sjá að þar sé mikið tillit tekið til þróunar síðustu mánaða, hvað þá síðustu vikna. Þó er haldið áfram með það sem virðist vera rauður þráður í stefnu þessarar ríkisstjórnar, að stækka báknið áfram. Bætt er í borgarlínustefnu Samfylkingarinnar í Reykjavík, borgað fyrir hana, og alls konar loft. En látum það liggja á milli hluta, herra forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra, þrátt fyrir að þess sjáist ekki stað í fjármálaáætlun: Hefur ríkisstjórnin gert einhver áform, einhverjar áætlanir um hvernig eigi að bregðast við þeim miklu efnahagslegu hamförum sem gætu orðið á heimsvísu nú; stóraukin verðbólga, mjög líklegur hráefnaskortur, til að mynda á byggingarefni? Hefur ríkisstjórnin lagt mat á hver áhrifin af þessu verða og búið til einhver viðbrögð, eitthvert plan um hvernig eigi að bregðast við þessu? Því að þetta mun óhjákvæmilega hafa mjög veruleg áhrif á íslenskt efnahagslíf eins og víða annars staðar, en við höfum lítið heyrt frá ríkisstjórninni um viðbrögðin. Spurningarnar eru þessar, herra forseti: Hefur ríkisstjórnin lagt mat á hvers sé að vænta, hversu mikil áhrif geti orðið og er ríkisstjórnin með plan til að bregðast við því?
Virðulegi forseti. Það er nú kannski fyrst um útgjaldaþróunina, en samkvæmt nýrri fjármálaáætlun munu heildargjöld ríkisins fara lækkandi sem hlutfall af landsframleiðslu, þ.e. ef áætlunin nær fram að ganga. Í mínum huga þýðir það að opinberi reksturinn verður léttari fyrir hagkerfið og leggst ekki með aukinni byrði á skattgreiðendur heldur verður hlutfallslega léttari. Það er tiltölulega lítill raunvöxtur á útgjaldahliðinni á komandi árum. Varðandi þær hamfarir, sem hv. þingmaður nefnir svo, sem við horfum upp á; afleiðingar stríðsins, vaxandi verðbólga, mögulega hráefnisskortur, þá hefur það verið rætt út frá ýmsum sjónarhornum í ríkisstjórninni. Við höfum verið með efnahagslegan vinkil á það mál og við höfum velt því upp hvers væri að vænta í orkumálum. Þá er ég kannski ekki síst að vísa til þess að eldsneyti hefur verið að hækka, olía. Við höfum líka verið að ræða málið út frá matvælaöryggi og skoða birgðastöðu. Það eru vinklar í þessu máli sem lúta að varnar- og öryggismálum, sem hafa sömuleiðis verið á dagskrá og eru í góðum farvegi. Ég myndi því vilja svara því játandi að á vettvangi ríkisstjórnarinnar hefur málið verið rætt og á hverjum stað er verið að horfa til ólíkra þátta. Í forsætisráðuneytinu er horft til þess að samhæfa aðgerðir stjórnvalda á þeim sviðum þar sem samhæfingar er þörf. En það er dálítið snemmt, finnst mér, að kalla eftir því að menn grípi nú strax til umfangsmikilla ráðstafana. Við getum kannski leyft okkur að gleðjast yfir því að við höfðum þegar gripið til ráðstafana, eins og t.d. þess að fella niður vörugjöld og annars konar álögur, sem ella myndu leggjast á þá hluti sem nú eru að hækka mjög verulega í verði.
Herra forseti. Ég skil hæstv. ráðherra sem svo að ráðherrar í ríkisstjórninni hafi aðeins spjallað um þetta mál, rætt það yfir kaffibolla á ríkisstjórnarfundi að verðbólga kynni að vera að aukast og að hafa þyrfti auga með því, en það sé ekkert plan, það sé ekki búið að gera neina áætlun um það hver áhrifin geti orðið og hvað þá plan um hvernig bregðast eigi við. Ég ætla því að afmarka spurninguna betur og spyrja hæstv. ráðherra hvort hann geti til að mynda hugsað sér að bregðast við óhjákvæmilegri og þegar yfirstandandi hækkun orkuverðs með því að draga úr, þó ekki væri nema tímabundið, álögum ríkisins á eldsneyti. Það eitt og sér myndi hafa mikil áhrif á efnahagslífið, á allar starfsgreinar og auðvitað á lán heimilanna, þ.e. að ríkisstjórnin drægi úr fyrirsjáanlegum áframhaldandi eldsneytishækkunum.
Virðulegi forseti. Ég hef áður tjáð mig um þetta mál; það er ekki í forgangi hjá okkur á þessu stigi máls að fara að draga úr álögum á olíu eða eldsneyti. Við erum með umfangsmiklar aðgerðir í gangi einmitt til þess að draga úr notkun á olíu og eldsneyti. Við höfum verið með sérstakar álögur á eldsneyti einmitt í þeim tilgangi að ýta eftir orkuskiptunum og það myndi skjóta skökku við ef sama ríkisstjórn myndi leggja sig sérstaklega fram um að grípa til aðgerða sem mættu verða til þess að auðvelda notkun á eldsneyti, auka losun o.s.frv. Að því marki hins vegar sem eldsneytisverðshækkanir eru farnar að hafa efnahagsleg áhrif - en það sjáum við ekki enn - finnst mér að það gæti komið til álita, en til þess þyrfti langvarandi hækkanir og mælanleg áhrif. Það horfum við einfaldlega ekki upp á eins og sakir standa.
Herra forseti. Fyrsta fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar liggur nú fyrir en í henni er greint frá í hvaða verkefni ríkisstjórnin hyggst ráðast á kjörtímabilinu. Þar sjá forstöðumenn ríkisstofnana líka hvernig landið liggur, enda er það svo að í fjárlögum er stuðst við þessa fjármálaáætlun sem sýnir stóru myndina. Það skiptir því máli fyrir allan fyrirsjáanleika í rekstri stofnana sem reknar eru á opinberu fjármagni að fjármálaáætlun sé í tengslum við raunverulegan vilja og áætlun ríkisstjórnar hverju sinni. Laugardalshöll er úr sér gengin og hefur um árabil verið á undanþágu fyrir keppnir en aðstaðan telst ólögleg fyrir alþjóðlegar keppnir hvort tveggja í handbolta og körfubolta. Íslensku landsliðin hafa þannig þurft að leika heimaleiki sína erlendis en líka í snotrum en þó litlum sölum á Ásvöllum og í Smáranum. Laugardalsvöllurinn er einnig á undanþágu og styttist í að landslið Íslands í fótbolta þurfi að fara að spila heimaleiki sína erlendis, hvar sem það nú verður. Þrátt fyrir áralanga umræðu um mikilvægi þess að ráðist verði í uppbyggingu nýrrar þjóðarhallar og þjóðarleikvangs, loforð í aðdraganda kosninga, fullyrðingar í stjórnarsáttmála og hvaðeina, eru enn skipaðir starfshópar á starfshópa ofan sem eiga að skila nýjum og nýjum skýrslum. En, herra forseti, það er ekki ein króna sett í þetta verkefni í fjármálaáætlun þessa kjörtímabils hjá þessari ríkisstjórn. Engir fjármunir og svo óljóst orðalag um fjárfestingar til framtíðar að það virðist morgunljóst að ekkert verði af slíkri uppbyggingu. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Er ekkert að marka yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar, hvorki í stjórnarsáttmála, fyrir kosningar, eftir kosningar eða í viðtölum ráðherra á síðustu mánuðum? Er ekkert að marka það sem sagt er fyrir utan þennan sal og inni í þessum sal?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir þessa fyrirspurn og segja að það er algerlega skýrt af hálfu þessarar ríkisstjórnar að við erum að setja það sem lýtur að þessari þjóðarhöll og þjóðarleikvöngum í forgang. Það liggur hins vegar alveg fyrir - og þarf að vinna ákveðna grunnvinnu hvað það snertir, það er stýrihópur starfandi vegna þess það þarf að fara fram samtal við borgina og íþróttahreyfinguna - að það þarf að forma hvar við byrjum, hvað við leggjum áherslu á. Ég tek undir áhyggjur hv. þingmanns gagnvart sérstaklega innanhússíþróttunum. Sú vinna er í fullum gangi. Ég reikna með því að öðrum hvorum megin við þessa helgi munum við kynna hvernig við sjáum fyrir okkur skrefin stigin á þessu kjörtímabili hvað það snertir. Í framhaldinu gæti farið fram áframhaldandi samtal við borgina, vegna þess að það hefur bara verið samtal við borgina undanfarnar vikur, og þá munum við geta áttað okkur á því hvaða fjármagn nákvæmlega þarf til hvers og eins þessara verkefna. Þangað til erum við með óráðstafað framkvæmdafé, sem komið hefur fram, bæði í viðtölum við þann sem hér stendur og við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, sem er notað til þeirra verkefna sem á þarf að halda til að koma þessu sem hraðast áfram. Það er því ekkert til í fullyrðingum hv. þingmanns um að verið sé að svíkja þjóðina um þjóðarleikvanga eða þjóðarhallir og að ríkisstjórnin ætli sér ekki að standa við það. Því hefur verið svarað og algerlega skýrt að það er ætlunin. Þegar við sjáum nákvæmlega hvaða fjármagn þarf til verksins þá er hægt að forma það betur. Þangað til hefur ekki strandað á því á milli mín og fjármálaráðherra að við höfum getað unnið þau verk sem þarf að vinna í þessu en það tekur tíma, hönnun, skipulag, samtal og forgangsröðun um með hvaða hætti við gerum það. Það eru þau verkefni sem framkvæmdarvaldið er með á sinni könnu, það eru þau verkefni sem ég er með sem ráðherra og það eru þau verkefni sem ég ætla að ljúka á þessu kjörtímabili.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, að hann segi að hann ætli að setja uppbyggingu þjóðarleikvangs og þjóðarhallar í forgang þrátt fyrir að það sé ekki eina króna í það í fjármálaáætlun, sem hlýtur þó að vera stefnuplagg sem við miðum við. En í fjármálaáætlun segir, með leyfi forseta, um fjárfestingarsvigrúm: „Þetta svigrúm vex smám saman yfir tíma og verður orðið allnokkuð undir lok tímabilsins og gæti það ef til vill“ - ef til vill - „rúmað einhver stærri fjárfestingarverkefni á síðari hluta tímabilsins.“ Í sömu fjármálaáætlun er verið að tala um að þetta ef til vill-fjárfestingarverkefni sé þjóðarleikvangurinn, sé þjóðaríþróttahöll, sé listaháskóli, sé tækniskóli. Við fengum skýrslu 2015 um hvað þetta verkefni kostar í Laugardalnum, við fengum aðra skýrslu 2018, starfshópur skilaði af sér skýrslu í janúar 2019. Hvað þurfum við margar skýrslur, herra forseti, ef það eru engir peningar sem þið ætlið að setja í verkefnið? Hvar ætli að taka peningana? Ætlið þið að taka peningana úr heilbrigðiskerfinu? Ætlið þið að taka peningana úr velferðarkerfinu? Ef þið setjið ekki peningana á blaðið, hvernig eigum við þá að trúa því að það sé eitthvað að marka þessa fjármálaáætlun? Í alvöru talað, það er í fjármálaáætlun þar sem segir hvað þið ætlið að gera, ekki hér með einhverjum fagurgala.
Virðulegi forseti. Það liggur algjörlega ljóst fyrir að við þurfum að átta okkur á því hvaða upphæðir það eru sem þarf til verksins. [[Gripið fram í.]]- Virðulegi forseti, það er erfitt að svara þegar þingmaðurinn grípur eilíft fram í í hvert einasta sinn sem við eigum orðastað. Það liggur algjörlega ljóst fyrir að við ætlum í þessi verkefni. Ég verð að segja að mér finnst þetta minna dálítið á umræðu frá síðasta kjörtímabili þegar verið var að ræða um lengingu og hækkun greiðslna í fæðingarorlofi. Í fyrstu fjármálaáætlun sem lögð var fram lá fyrir að við ætluðum okkur að vinna þá vinnu. Það lá fyrir að við vorum að vinna í því. Stjórnarandstaðan, sem er sú sama og nú er, gagnrýndi það að ekki væri fjármagn í fjármálaáætlun, að þetta væru allt saman svik. Hver reyndist verða niðurstaðan? Fæðingarorlofskerfið var tvöfaldað, greiðslur voru hækkaðar, það var lengt í fæðingarorlofi. Það sama verður upp á teningnum hér. Við erum að vinna að þessum málum. Þetta er í pólitískum forgangi. Þegar það liggur fyrir hvaða fjármagn þarf til verksins verður það eyrnamerkt sérstaklega. En fram að því er framkvæmdafé óráðstafað á sameiginlegum lið sem haldið er utan um. Það verður nýtt í það. Ég skal gleðja hv. þingmann með því að segja að ég held að hún verði fyrir vonbrigðum í þessum pólitíska leik sem hún er í þegar upp verður staðið.
Forseti. Hæstv. fjármálaráðherra ræddi við Vísi fyrir stuttu um ástæður þess að ríkisstjórnin hafi enn eina ferðina frestað því að afgreiða gríðarlega mikilvægt mannréttindamál, afglæpavæðingu á vörslu neysluskammta vímuefna. Ráðherrann sagði tvö sjónarmið stangast á varðandi afglæpavæðingu sem væru, með leyfi forseta: „Það er annars vegar það að hætta að refsa fíklum vegna fíknar og líta frekar á það sem heilbrigðisvandamál, en hin hliðin á málinu er þá sú að menn slaki þannig á löggjöfinni að það sé í raun og veru verið að stórauka aðgengi að fíkniefnum og þannig valda þróun sem væri mjög óæskileg.“ Ráðherrann sagði einnig, með leyfi forseta: „Ég myndi vilja fara mjög varlega í það að segja að fíkniefni séu lögleg á Íslandi.“ Forseti. Ungir Sjálfstæðismenn hörmuðu nýlega ákvörðun hæstv. heilbrigðisráðherra um að slá þessu mikilvæga máli á frest og sögðu, með leyfi forseta: „Stríðið gegn fíkniefnum er löngu tapað. Við þurfum að leita leiða til að lágmarka skaðann sem hlýst af fíkniefnum. Afglæpavæða ætti því neysluskammta af öllum fíkniefnum sem fyrst.“ Ungir Sjálfstæðismenn virðast því skilja um hvað málið snýst þótt hæstv. fjármálaráðherra beiti fyrir sig enn einni afsökuninni fyrir því að halda áfram að refsa fólki fyrir að nota vímuefni. Þegar mál Pírata um afglæpavæðingu var fellt, m.a. af hæstv. ráðherra árið 2020, var því haldið fram af hálfu flokks hans að flokkurinn styddi afglæpavæðingu, bara ekki núna. Þegar fyrrverandi heilbrigðisráðherra lagði svo fram sambærilegt mál og okkar strandaði það í nefnd og nú heyrum við afsakanir í allar áttir um hvers vegna enn og aftur eigi að viðhalda refsistefnu sem allir virðast þó sammála um að sé skaðleg og hafi mistekist. Enn og aftur skal einn viðkvæmasti hópur landsins bíða eftir réttarbót. Kannski seinna, kannski á morgun, kannski einhvern tímann í haust, alla vega ekki núna. Spurningin mín til hæstv. ráðherra er því einföld og sú sama og ég spurði hæstv. innviðaráðherra fyrir ekki svo löngu síðan: Er ekki bara best, er ekki bara heiðarlegast að hætta þessum fyrirslætti og viðurkenna einfaldlega að þessi ríkisstjórn mun aldrei afglæpavæða vörsluskammta?
Virðulegur forseti. Þetta mál er ekki á mínu forræði. Ég hafði enga aðkomu að því að heilbrigðisráðherra ákvað að taka það af þingmálaskrá. Ég vil biðja hv. þingmann um að fara aðeins varlega í það að draga almennar og stórar ályktanir um mínar hugmyndir um þetta efni út frá stuttu spjalli við blaðamann sem birtist á vísi.is. Hv. þingmaður þvældi hér fram og til baka um tvö óskyld mál, sem er annars vegar lögleiðing fíkniefna og hins vegar afglæpavæðingin, ruglaði þessu öllu saman og sagði að sá sem væri á móti öðru hlyti þá að vera á móti hinu. Ég hef hvergi tekið fyrir það að afglæpavæðing geti verið skynsamleg, þ.e. sú stefna að hætta að refsa fólki fyrir það að hafa á sér neysluskammta, og hallast frekar að því að heilbrigðiskerfið geti komið að gagni til að takast á við þann vanda. Ég hef bara hvergi tekið þannig í það mál og ekki einu sinni í umræddu viðtali, ekki einu sinni í viðtalinu gerði ég það. Reyndar má rifja upp í þessu sambandi að það var heilbrigðisráðherra Sjálfstæðisflokksins sem átti frumkvæði að því að láta skoða þessi mál ofan í kjölinn - ekki satt? - og koma út með skýrslu um það - ekki satt? Þannig að umræðan um afglæpavæðingu hefur verið undirbúin af ráðherra Sjálfstæðisflokksins og málið er enn í ráðuneytinu til frekari útfærslu, hefur reyndar komið hér fyrir þingið án þess að hafa verið afgreitt. Ég er síðan þeirrar skoðunar að fíkniefni séu mikill vágestur fyrir samfélagið og við eigum að gera allt sem við getum til að hefta útbreiðslu þeirra, vara við því að fólk neyti fíkniefna og horfast í augu við þann hroðalega harmleik sem neysla fíkniefna hefur fyrir einstaklinga og samfélagið í heild, allan þann [[Forseti hringir.]]hrikalega félagslega og efnahagslega kostnað sem af neyslu fíkniefna stafar. Ég tek því mjög alvarlega og ég ætla ekki að biðja hv. þingmann afsökunar á því.
Virðulegur forseti. Vegna þess að hæstv. ráðherra spurði þá voru það Píratar sem komu með þingsályktunina sem varð til þess að hæstv. heilbrigðisráðherra Sjálfstæðisflokksins var falið að fara af stað með þessa vinnu, bara svo við höldum því til haga. Það er ágætt að heyra að hæstv. ráðherra er ekki andvígur afglæpavæðingu en samhengi þessarar fréttar var að það var verið að spyrja hæstv. ráðherra um afstöðu hans til afglæpavæðingar og það er bara gott að hæstv. ráðherra leiðrétti það hér og nú vegna þess að hann hefur vissulega sjálfur sætt gagnrýni fyrir það að hafa ruglað saman hugtökunum lögleiðingu og afglæpavæðingu, sem er algerlega sitthvor hluturinn. Hæstv. ráðherra talar um að það eigi ekki að taka of mikið mark á því sem hann segir við einhverja fjölmiðlamenn í sambandi við það hvort standi til að afglæpavæða eða ekki. Gott og vel. Hefur hæstv. fjármálaráðherra einhverja fullvissu fyrir því að málinu verði ekki frestað „en gang til“ með fleiri afsökunum eins og koma alltaf upp þegar þetta mál er loksins nálægt því að koma til afgreiðslu? [[Forseti hringir.]]Þá byrjar fagurgalinn um að það þurfi bara að gera þetta aðeins seinna.
Virðulegi forseti. Ég bara get ekki elt ólar við það þótt Twitter samfélagið fari á hliðina við að oftúlka ummæli í fjölmiðlum eða hv. þingmaður dragi af því almennar ályktanir um stjórnmálalega skoðun mína á þessu máli. Ég bara ætla ekki að þreyta sjálfan mig eða aðra á því að elta ólar við slíkt. Það sem ég er einfaldlega að benda á er að ég hef hvergi í viðtölum sagt að sú leið að reyna frekar að beita heilbrigðiskerfinu til að koma til móts við þennan vanda sé óskynsamleg eða að ég leggist gegn henni. En þetta liggur auðvitað á endanum allt í útfærslunni. Þegar við ræðum um fíkniefni í íslensku samfélagi þá finnst mér það bara vera bráðnauðsynlegur hluti umræðunnar að ræða það hversu alvarleg vandamál skapast í samfélaginu vegna þeirra. Við eigum að ræða í því samhengi um miðlara fíkniefna, innflutning fíkniefna, framleiðslu fíkniefna og hvað við ætlum að gera til að berjast gegn öllu þessu [[Forseti hringir.]]til að verja ungt fólk, til að verja börn og unglinga, fjölskyldur [[Forseti hringir.]]og aðra þá sem eru að verða fyrir hrikalegum skaða vegna fíkniefna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Á síðu Stjórnarráðsins stendur: „Almannatryggingar eru opinbert lífeyriskerfi með skylduaðild allra landsmanna og eru samtrygging, tekjujöfnun og félagslegt öryggi lífeyrisþega meginmarkmið þeirra.“ Ég leyfi mér að fullyrða að ríkisstjórnin standi illa við þessi orð. Staðreyndin er sú að þeir sem þurfa að treysta á almannatryggingakerfið lifa í fátækt. Um það hefur oft verið rætt og svör ríkisstjórnarinnar hafa yfirleitt snúist um að ráðast eigi í heildstæða endurskoðun á almannatryggingakerfinu. Enginn veit hins vegar hvenær sú endurskoðun á að fara fram, hvað þá hvenær henni eigi að ljúka. En á meðan bíður fólk sem á vart til hnífs og skeiðar án þess að ríkisstjórnin hafi miklar áhyggjur af því. Ég minni á að vel fyrir komu Covid var búið að lofa úrbótum á almannatryggingakerfinu en í fjármálaáætluninni sem við sáum í gær er ekki að finna nema 430 millj. kr. á ári yfir fjögurra ára tímabil sem viðbót til almannatrygginga. Þess ber að geta að upp á síðustu fjárlög vantaði hærri upphæð til að tryggja lögbundnar hækkanir svo að lífeyrir almannatrygginga héldi í við verðbólguna, sem mælist nú 6,7%. Ég spyr því fjármálaráðherra: Hvar er fjármagnið fyrir úrbótum á almannatryggingakerfinu?
Virðulegi forseti. Ég tek því þannig að hv. þingmaður telji að það sé ekki hægt að gera neinar úrbætur á almannatryggingakerfinu án þess að setja fleiri krónur í kerfið, að það sé að öðru leyti bara eins og það best getur orðið. Ég er nú ekki tilbúinn til að samsinna því. Ég held að það sé hægt að gera ýmislegt, t.d. með því að gera breytingar á bótareglunum sem gætu hjálpað fólki til sjálfshjálpar, sé hægt að ná árangri án þess að það myndi á endanum þurfa að kosta ríkissjóð verulegar fjárhæðir. Við höfum verið að vinna okkur í átt að slíkum breytingum á undanförnum árum. Hvar eru allir peningarnir sem þarf til þess að geta gert vel og betur í þessum málaflokki? er spurt. Ég er hérna með fyrir framan mig fjármálaáætlunina. Þetta er nú frekar einfalt. Í málefni aldraðra fara 104 milljarðar á ári, 104 milljarðar. Og það er af heildargjöldunum. Ef við horfum á frumgjöldin, eiginlega bara akkúrat 10%. Við tökum 10% af öllu sem við höfum til ráðstöfunar til að reyna að gera vel þarna. Þetta er þrátt fyrir að við séum með lífeyristryggingakerfi á Íslandi sem er í raun og veru fyrsta stoðin áður en reynir á tryggingakerfið. Við erum með lífeyriskerfi sem stenst samanburð við öll önnur lönd. Ég vil halda því fram að þær kynslóðir sem á undan okkur fóru hafi hugsað vel til framtíðar og við höfum nýtt vel það svigrúm sem ríkissjóður hefur til skiptanna til þess að standa með þeim sem á því þurfa að halda. Væri gott að geta gert betur? Já, það væri auðvitað gott að geta gert enn betur [[Forseti hringir.]]en þannig er það nú á endanum alltaf að manni líður [[Forseti hringir.]]eins og það mættu gjarnan vera fleiri krónur í kassanum. En hérna er málaflokkur sem við höfum klárlega forgangsraðað til.
Virðulegi forseti. Já, það þarf fleiri krónur í kerfið, það fer ekkert á milli mála. Hæstv. ráðherra talar eins og fólk sem þarf að treysta á almannatryggingakerfið hafi eitthvert val. Það hefur ekkert val um það. Það er bara veikt eða aldrað eða hver svo sem staðan er; öryrkjar og aldraðir. Það að fólk eigi vart til hnífs og skeiðar á Íslandi í dag er bara ekki ásættanlegt. Ég spyr bara: Hvar er þá fjármagnið sem þarf til að brúa bilið þangað til að búið er að finna þessar lausnir eða fara í þessa margfrægu og sífrestuðu endurskoðun? Hvað á þetta fólk að gera í millitíðinni? Þessi margnefnda og margfrestaða endurskoðun almannatryggingakerfisins er farin að hljóma eins og þægileg afsökun fyrir ríkisstjórnina til að gera ekkert. Ég hef bara verulegar áhyggjur af því að þegar títtrætt endurskoðun kemur til þingsins verði ekki gert ráð fyrir nýju fjármagni til að útrýma áratugalangri uppsafnaðri kjaragliðnun lífeyris almannatrygginga gagnvart launaþróun. Hér fá fjárfestar [[Forseti hringir.]]2 milljarða í afslátt. En nei, við eigum ekki meiri peninga en þetta í almannatryggingakerfið.
Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar, eins og ég rakti áður, að hægt sé að gera breytingar á kerfinu og það stendur til að gera breytingar, eins og fram kemur í áætluninni, sem geta horft í átt til aukinnar sanngirni og réttlætis við framkvæmd kerfisins, sem mun geta opnað möguleika fleira fólks til að bjarga sér sjálft ef það hefur framfærslugetu, svo dæmi sé tekið. Það getur þýtt að við þurfum að færa eitthvað til fjármuni í kerfinu og teygja okkur meira og lengra til þeirra sem enga slíka framfærslugetu hafa. Það er ekki hægt að halda því fram að málaflokkur, sem fyrir örfáum árum var með um 40 milljarða heildarframlög á fjárlögum og stefnir núna í 110 milljarða, hafi ekki verið í forgangi, að við höfum ekki haft metnað til þess að gera betur. Við höfum verið að stórauka framlög í þennan málaflokk, sem sést ágætlega á því hvernig kaupmáttur bótanna hefur vaxið frá einum tíma til annars. En þetta er alltaf sama sagan þegar við ræðum um fjármál ríkissjóðs, það er alltaf ein rödd hér í þinginu og hún er þessi: Það þarf að eyða fleiri krónum.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir tækifærið að fá að ræða hér sérstaklega rekstrarumhverfi fjölmiðla við hæstv. ráðherra málaflokksins, Lilju Alfreðsdóttur, og aðra hv. þingmenn. Mikilvægi sjálfstæðra fjölmiðla fyrir heilbrigt lýðræðissamfélag er okkur öllum ljóst. Fyrir ári héldu Sameinuðu þjóðirnar og UNESCO alþjóðlegan dag fjölmiðlafrelsis þar sem þemað var upplýsingar sem almannagæði. Það er góð nálgun. Það felast almannagæði í frjálsri, faglegri og sterkri fjölmiðlun. Á sama tíma og fjórða valdið veitir t.d. stjórnvöldum mikilvægt aðhald varðandi mannréttindi, lýðræði og sjálfbæra þróun er staðreyndin sú að frelsi fjölmiðla fer þverrandi víða um heim. Á lista Blaðamanna án landamæra yfir fjölmiðlafrelsi kemur fram að frelsi fjölmiðla sé skert í 73% þeirra 180 ríkja og landsvæða sem úttektin tekur til. Það hefur einfaldlega í för með sér að aðgangur almennings og blaðamanna að upplýsingum er skertur og rannsóknarblaðamennsku hafa verið mikil takmörk sett. Hér á landi líkt og víða í hinum vestræna heimi hefur birtingarmyndin einna helst verið rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla. Með tilkomu internetsins fyrir þremur áratugum eða svo hrundi grundvöllur áskriftamódels fyrri tíma og alþjóðlegir risar hafa yfirtekið stóran hluta auglýsingamarkaðarins. Staðan er líka sú að ríkisfjölmiðillinn hér á landi, RÚV, er í yfirburðarstöðu, rekinn með opinberum fjárlögum og með miklar tekjur af auglýsingum. Ég er þeirrar skoðanir að vandaður, innlendur, ríkisrekinn fréttamiðill sé nauðsynlegur en leikreglurnar mega ekki vera þannig að aðrir innlendir fjölmiðlar eigi sjálfkrafa erfitt uppdráttar. Þess vegna, herra forseti, er fyrsta áhersluatriði mitt hér samkeppnisstaða á íslenskum fjölmiðlamarkaði og aðgerðir stjórnvalda þar að lútandi. Að mínu mati er nauðsynlegt að ræða hér samhliða stuðning við einkarekna fjölmiðla, skattlagningu erlendra miðla og stöðu RÚV á auglýsingamarkaði; að græða það sár sem við horfum öll upp á á íslenskum fjölmiðlamarkaði í stað þess að falla í þá freistingu að plástra það. Þingmál sem varða fjölmiðlamarkaðinn - og þau eru ýmisleg vegna þess að þetta er áhugamál mjög margra hér inni - eru yfirleitt lögð fram án tillits til heildarmyndarinnar og útkoman verður bútasaumskennt rekstrarumhverfi. Ég hef saknað þess að ríkisstjórnin hafi rætt þessa heildarmynd. Stuðningsúrræðin fyrir einkarekna fjölmiðla sem voru samþykkt á síðasta kjörtímabili hafa verið gagnrýnd, m.a. vegna þess að þau hafi falið í sér meiri stuðning við stærri fjölmiðla án tillits til þess hvar stuðningsþörfin sé mest. Það liggja almannahagsmunir í því að fjölmiðlamarkaðurinn sé heilbrigður. Það felur m.a. í sér jafnvægi, að það ríki jafnvægi á milli stórra og smárra miðla, á milli innlendra og erlendra miðla og á milli einkarekinna miðla og Ríkisútvarpsins. Þess vegna þurfum við að ræða og nálgast þessa hluti heildstætt. Þær umbætur sem hæstv. ráðherra hefur talað fyrir í þessa veru hafa ekki verið útlistaðar nægilega. Við eigum í raun og veru eftir að sjá hver hin sanna sýn ríkisstjórnarinnar er á íslenskt fjölmiðlaumhverfi, bæði ríkisrekna miðilinn okkar og hina einkareknu fjölmiðla - og samspil þessara þátta. Herra forseti. Ég nefndi áðan fjölmiðlafrelsi. Hér á landi stöndum við frammi fyrir því að hafa fallið jafnt og þétt niður listann yfir fjölmiðlafrelsi síðustu árin. Hin Norðurlöndin skipa sér í fjögur efstu sætin. Ísland er í því 15. Þar vega þyngst samskipti fjölmiðla og ráðandi stjórnmálaafla hverju sinni. Þess vegna er annað áhersluatriði mitt í þessari umræðu tengsl rekstrarumhverfis fjölmiðla á Íslandi við sjálfstæði þeirra og frelsi. Staðreyndin er einfaldlega sú að fjölmiðlar gegna lykilhlutverki í upplýsingagjöf til almennings og við að veita stjórnvöldum á hverjum tíma aðhald. Það er ólíðandi að sjálfstæði þeirra sé skert vegna þess að það skortir heildstæða sýn á rekstrarumhverfi þeirra og að ráðandi stjórnmálaöfl geti með einu pennastriki hverju sinni ráðið örlögum þeirra. Fjölmiðlar veita ekki eingöngu stjórnvöldum aðhald, þeir gegna líka aðhaldshlutverki gagnvart öðrum valdamiklum aðilum í samfélaginu. Þriðja áhersluatriði mitt í umræðunni er því áhrif rekstrarumhverfis fjölmiðla á getu þeirra til að sinna mikilvægu aðhaldshlutverki sínu. Við höfum séð það skýrt á síðustu tveimur árum hvaða áhrif það getur haft á fjölmiðla að standa fyrir umfjöllun um brot stórra valdamikilla afla. Sjálfstæði fjölmiðla skiptir lykilmáli í því að þeir geti upplýst almenning og þurfi ekki að óttast um afleiðingar þess að sinna sínu mikilvæga hlutverki. Við erum á hættulegum slóðum hvað þetta varðar. Rauðu flöggin sjást víða og hér þarf skýra afstöðu ríkisstjórnarinnar um að sjálfstæði fjölmiðla á Íslandi sé meira en bara markmið. [[Forseti hringir.]]Það þarf að standa vörð um fjölmiðla í þágu almennings á Íslandi. Herra forseti. Ég hlakka til að heyra sjónarhorn ráðherra sem og hv. þingmanna í umræðunni hér.
Virðulegur forseti. Það er ljóst að ríkisstjórnin leggur mikla áherslu á að það séu öflugir fjölmiðlar á Íslandi. Það vill þannig til að ein ástæða þess að við stóðum okkur mjög vel í sjálfstæðisbaráttunni á síðustu öld var sú að landslag fjölmiðla á Íslandi var mjög gott. Við höfðum Ísafold og við höfðum mörg blöð sem lögðu grunninn að þeirri fullveldishugsjón sem ég tel að sé mjög mikilvægt að varðveita. Ég held að ein af ástæðunum fyrir því að vel gekk sé sú að við vorum með, og erum enn, að ég tel, öfluga fjölmiðla á Íslandi. Við vorum með öflug skáld, fjölmiðla o.fl. sem stóðu fyllilega undir mjög öflugri umræðu um stjórnmál og framfaramál á Íslandi. Nú er öldin að einhverju leyti önnur, þ.e. að rekstrarumhverfi fjölmiðla hefur gjörbreyst vegna þeirra tækniframfara sem hafa átt sér stað, ekki bara á Íslandi heldur um heim allan. Efnisveitur og ókeypis aðgangur að fjölmiðlum hafa breytt öllu. Ég tel að það sé gríðarlega mikilvægt að við höldum áfram að efla starfsumhverfi einkarekinna fjölmiðla. Við þurfum að hafa öflugt ríkisútvarp en við þurfum líka, og það er nauðsynlegt, að hafa öfluga einkarekna fjölmiðla. Ég ætla að nefna aðeins tölfræðina sem við höfum. Við sjáum til að mynda að auglýsingatekjur íslenskra fjölmiðla drógust saman um 17%, reiknað á föstu verðlagi, á árunum 2018–2021. Auðvitað er þetta algerlega gjörbreytt umhverfi og þetta er alvarlegt. Ég er sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að fjölmiðlar séu öflugir vegna þess að þeir veita stjórnvöldum aðhald, ekki bara ríkisstjórninni heldur stjórnarandstöðunni, viðskiptalífinu og öllu því sem skiptir okkur máli. Þeir skipta líka máli er varðar framþróun tungumálsins. Það er nauðsynlegt að ungt fólk hafi aðgang að öflugu fréttaefni um málefni líðandi stundar og ég tel, virðulegi forseti, mjög mikilvægt að börn hafi dagblöð fyrir framan sig á hverjum einasta morgni og fari yfir málefni líðandi stundar til að bæta orðaforða sinn og geta tekið þátt í lýðræðislegri umræðu. Þar gegna fjölmiðlar mjög mikilvægu hlutverki. Ástæða þess að ég nefndi að fjölmiðlar væru mikilvægir og hefðu skipt miklu máli þegar við vorum að vinna að stofnun fullveldis, fyrst heimastjórn, síðan fullveldi og sjálfstæði, er sú að sú fjölmiðlahefð sem við höfum tekið upp kemur frá Kaupmannahöfn. Þar voru okkar andans menn að læra og fyrirmyndin kemur þaðan. Ég get líka upplýst þingið um að við horfum aftur í þá átt aftur vegna þess að það rekstrarumhverfi fjölmiðla sem mér hugnast best er þar. Ég ætla að nefna nokkra þætti til að rökstyðja það. Í fyrsta lagi eru Danir með öflugt ríkisútvarp en þeir eru að endurskoða það umhverfi og ríkisútvarpið þeirra er ekki á auglýsingamarkaði. Það hefur verið gagnrýnt mjög oft að ég hef haldið því fram að ég telji ekki æskilegt að ríkisútvarpið sé á auglýsingamarkaði. En ein af ástæðunum er sú að ég leita einmitt í smiðju Dana hvað það varðar. Í öðru lagi eru Danir með betri skattalegt umhverfi sem ég tel að við eigum að innleiða og talaði fyrir því á síðasta kjörtímabili. Ég vildi að ég hefði fengið fleiri í lið með mér þá því að við höfum misst mikilvægan tíma við að hafa ekki innleitt það. Í þriðja lagi eru þeir með stuðning við einkarekna fjölmiðla, nákvæmlega þann sama og við innleiddum hér á síðasta kjörtímabili og hefðum átt að gera miklu fyrr. Það er miður að umræðan hafi farið í pólitískar skotgrafir vegna þess að það er svo mikilvægt að vera með öfluga fjölmiðla.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu og get svo sem tekið undir margt af því sem kom fram í máli bæði hv. þingmanns og hæstv. ráðherra. Ég botnaði reyndar ekki alveg í umræðu hæstv. ráðherra um fullveldisbaráttuna og fjölmiðla og Ísafold. Ísafold var náttúrlega málgagn valtýinga, við skulum hafa það alveg á hreinu, og tók mjög afgerandi afstöðu gegn heimastjórninni og Hannesi Hafstein.
Af því að við vildum frekar fullveldi.
[[Hlátur í þingsal.]] Já, já, við getum tekið umræðu um það einhvern tímann seinna hvort valtýingar eða heimastjórnarmenn voru réttum megin í sögunni. En nóg um það. Störfum í fjölmiðlum fækkaði úr 2.238 í árslok 2013 í 876 árið 2020. Það segja tölur Hagstofunnar. Það eru alveg sláandi tölur. Ég trúði því eiginlega ekki fyrst þegar ég sá þetta. Þetta eru tölur sem lýsa í rauninni algjöru niðurbroti einnar af grunnstoðum lýðræðis og upplýstrar umræðu á Íslandi, og ég held að hæstv. menningarráðherra átti sig alveg á því hvað þetta er alvarlegt, átti sig alveg á mikilvægi þess að bæta rekstrarumhverfi fjölmiðla, eins og hún fór hér yfir, og er ágætt að horfa til Danmerkur í þeim efnum. En vandinn er bara sá að hæstv. ráðherra er í stjórnarsamstarfi við flokk og fólk sem hefur beitt sér af alefli gegn því að hér verði komið upp sanngjörnu styrkjakerfi fyrir einkarekna fjölmiðla. Þannig er það bara. Við sáum þennan núning á síðasta kjörtímabili og þegar það fékkst loksins í gegn hér á Alþingi að samþykkja endurgreiðslur á rekstrarkostnaði til fjölmiðla var búið að búa þannig um hnútana að mikill meiri hluti styrkjanna rennur til þriggja stærstu einkafjölmiðla á Íslandi, m.a. til fjölmiðlastarfsemi sem rekin er með gríðarlegu tapi en er niðurgreidd af sérhagsmunaöflum og á köflum misbeitt mjög harkalega í þágu fjársterkra hópa í samfélaginu. [[Forseti hringir.]]Og hver er staðan núna? Jú, styrkjakerfið rennur út á þessu ári og hjá einkareknum fjölmiðlum ríkir algjör óvissa um framhaldið. [[Forseti hringir.]]Fyrirsjáanleikinn er enginn. Það er varla stafkrók um þetta að finna í fjármálaáætlun, ekkert konkret. Ríkisstjórnin verður að gera miklu betur.
Herra forseti. Mig langar að víkja aðeins að rekstrargrundvelli fjölmiðlanna, sem eru náttúrlega afar mikilvægir í okkar samfélagi eins og við þekkjum öll. Rekstrargrundvöllur fjölmiðla er víða í kreppu vegna harðnandi samkeppni og víðtækra breytinga í fjölmiðlum á undanliðnum árum og störfum fækkað þar mikið, eins og kom fram. Ég held að það sé ágætt að horfa til Norðurlandanna, við berum okkur oft saman við þau. Þar er hin almenna stefna víðast hvar sú að halda almannaútvarpsstöðvunum, sem eru á vegum hins opinbera, utan við samkeppni á auglýsingamarkaði á sama tíma og þær keppa við einkareknar stöðvar um áhorfendur og hlustendur. Þannig er t.d. norska ríkisútvarpið nánast algerlega án auglýsinga og aðrar stöðvar eins og TV2 keppa við ríkisstöðvarnar á áhorfendamarkaði en ekki auglýsingamarkaði. Dregin er upp dökk mynd af ástandinu á norskum fjölmiðlamarkaði, ég var aðeins að kynna mér það. Fyrir nokkrum árum var þar starfandi nefnd sem sagði m.a. að viðtekin viðskiptamódel geti ekki tryggt nægar tekjur og minni tekjur og umfangsmikill niðurskurður á fréttastofum og ritstjórnum komi í veg fyrir að stjórnendur hafi þær bjargir sem þurfi til að skila til almennings raunverulegri fjölbreytni fjölmiðlaefnis. Þessi sama fjölmiðlanefnd í Noregi telur að það sé mikil hætta á því að sú blaðamennska, sem er nauðsynleg fyrir opinbera umræðu, geti beinlínis horfið áður en tekist hefur að finna sjálfbær rekstrarmódel fyrir fjölmiðla. Það er því brýnt að við finnum leiðir sem henta best í þessum efnum sem allra fyrst og ég veit að hæstv. menntamálaráðherra er mjög áfjáð um það.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mikilvæga mál á dagskrá í þingsal. Varðandi fjölmiðlaumhverfið í landinu - áður voru flokksblöðin og við erum að koma úr því umhverfi í dag. Í dag er það þannig að íslenskir auðjöfrar eiga nokkra helstu fjölmiðla landsins, t.d. Morgunblaðið, það eru kvótaeigendur. Af hverju ætli það sé? Jú, ég tel að það sé til að tryggja framgang núverandi kvótakerfis. Það er helsta markmiðið. Það er ekki endilega að upplýsa þjóðina og vera svo góðir við íslenskt samfélag, að styrkja Morgunblaðið ár eftir ár er ekki til þess. Sama á við annan auðjöfur sem heldur úti blaði vegna ESB-aðildar. Hér er minnst á Noreg og Danmörku. Ég hef sjálfur búið í Noregi og ég tel að íslenskt fjölmiðlaumhverfi sé ekki á nokkurn hátt sambærilegt og við eigum ekki endilega að leita fyrirmynda þar. Það er bara allt öðruvísi siðmenning, allt öðruvísi gildi í gangi í norskum fjölmiðlum en á Íslandi. Ég tel að stóra málið hér á Íslandi sé RÚV. Það skerðir samkeppnisstöðu íslenskra einkarekinna fjölmiðla og skerðir þannig tjáningarfrelsið. Við erum í umhverfi núna í dag, tækniumhverfi, þar sem fólk getur stofnað sína eigin fjölmiðla. Fyrr á öldum stofnuðu Einar Benediktsson og Jón Sigurðsson sína eigin fjölmiðla í blöðum eða með tímaritaútgáfu. Þá getur fólk stofnað sína eigin fjölmiðla í dag og það að ríkið sé að styrkja einkarekna fjölmiðla í dag á ekki að líðast. Það skerðir samkeppnisstöðuna, það verður erfiðara fyrir aðra að koma inn á markaðinn og er raunverulega niðurgreiðsla. Það sem á að huga að er skattheimtan, skattumhverfi fjölmiðla, og það á að reyna að minnka eða afnema skatttekjur af þessari starfsemi svo að það verði sem allra mest frelsi og það er þannig sem ríkið á að koma að þessu. Varðandi aðhaldshlutverk fjölmiðla þá er það gott og gilt í rannsóknarblaðamennsku og öðru slíku. [[Forseti hringir.]]En það er líka aðhaldshlutverk í frjálsum félagasamtökum [[Forseti hringir.]]og ég hef verið formaður samtaka sem heita Orkan okkar [[Forseti hringir.]]og fyrir þau samtök skrifaði ég kæru til fjölmiðlanefndar [[Forseti hringir.]]og fór fram á það að Ríkisútvarpið yrði kært vegna framkomu þess í máli þriðja orkupakkans. [[Forseti hringir.]]Það að tala um hlutlaust ríkisútvarp er bara rangt, [[Forseti hringir.]]rangt frá a til ö.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda og hv. þingmanni fyrir þessa umræðu og eins hæstv. ráðherra fyrir hennar innkomu hér. Frjálsir fjölmiðlar eru mikilvægir fyrir lýðræðislega umræðu í samfélaginu en það er auðvitað mikilvægt að aðgengi að upplýsingum um bæði stjórnun, stefnumótun og starfsemi fjölmiðla sé gagnsætt og liggi skýrt fyrir þannig að við vitum hverjir standa á bak við miðlana. RÚV hefur mikilvægu hlutverki að gegna í þágu þjóðarinnar. Mig langar samt að nota þær fáu mínútur sem ég hef hér til að fjalla aðeins um héraðsmiðla þar sem í svo mörgum samfélögum úti á landi eru það litlu héraðsmiðlarnir, sem heita Dagskrá og annað, sem eru svo gríðarlega mikilvægir fyrir alla umfjöllun í staðbundnum málum; fá kannski ekki pláss í almennri umræðu en geta skipt íbúa hvers svæðis höfuðmáli. Það hefur oft hallað á landsbyggðarmiðlana. Þetta eru miðlar sem oft sinna öðrum og ólíkum verkefnum, sinna hlutum sem eru utan höfuðborgar, menningu, atvinnulífi og öðru sem ekki nær upp á pallborðið hjá stóru miðlunum. Ég vildi því nota minn tíma til að hvetja okkur til að styðja vel við litlu héraðsmiðlana.
Frú forseti. Í ríkjum þar sem lýðræði, gagnsæi og tjáningarfrelsi njóta ekki tilskilinnar verndar verða blaðamenn og annað fjölmiðlafólk oft fyrir miklum ofsóknum. Þegar verst lætur óttast fólk, sem er í því hlutverki að upplýsa almenning um stöðu og gang mála í samfélaginu, beinlínis um líf sitt og hefur ástæðu til. En slíkar ofsóknir eru ekki alltaf jafn augljósar og þær sem koma fram í beinu líkamlegu ofbeldi. Pólitískir fangar eru sjaldnast fangelsaðir fyrir skoðanir sínar samkvæmt ákæruskjali. Sjónum er beint að einhverju allt öðru; þeir eru saksóttir og jafnvel fangelsaðir fyrir háttsemi sem þeir gætu hugsanlega hafa viðhaft eða hafa viðhaft en er í engu samræmi við skilgreiningu á hinni refsiverðu háttsemi. Sakir eru beinlínis lognar upp á þá eða falsaðar og að sjálfsögðu fullyrt af hálfu stjórnvalda að ofsóknirnar hafi ekkert með vinnu þeirra að gera. Fyrir stuttu voru nokkrir blaðamenn boðaðir í skýrslutöku hér á landi vegna rannsóknar á meintum brotum gegn friðhelgi einkalífs. Málið á rætur að rekja til umfjöllunar blaðamannanna í fjölmiðlum um svokallaða „skæruliðadeild“ Samherja, en fréttirnar sem þessi blaðamenn fluttu voru unnar upp úr gögnum sem vörpuðu ljósi á hvernig um umrædda blaðamenn hafði verið njósnað og árásir skipulagðar á þá. En í stað þess að rannsaka þær njósnir og skipulögðu árásir og ofsóknir voru umræddir blaðamenn boðaðir til skýrslutöku vegna brots sem hvorki er vitað að hafi verið framið eða af hverjum og allt það, og fullyrt að sjálfsögðu að þetta hefði ekkert með þeirra vinnu að gera. Þetta er auðvitað eitthvað sem við þurfum að taka mjög alvarlega og skoða mjög alvarlega. [[Forseti hringir.]] Annað sem ég vil nefna í þessari umræðu sem við erum í hér varðar rekstrargrundvöll fjölmiðla. [[Forseti hringir.]]Það er töluvert um að fjársterkir aðilar fari í tilhæfulausar málshöfðanir gegn fjölmiðlafólki, mál sem vitað er fyrir fram að muni tapast en veldur fjölmiðlafólki fjártjóni. [[Forseti hringir.]]Þetta er viðvarandi vandamál sem ógnar fjölmiðlafrelsi á þessu landi. Þetta er eitthvað sem við þurfum að taka mjög alvarlega og er mikilvægur punktur í þessa umræðu.
Ég minni hv. þingmenn á ræðutíma, sem er skipt jafnt á milli þingmanna.
Frú forseti. Við ræðum hér eitt af mörgum stórum og aðkallandi málum sem ríkisstjórnin ýtir á undan sér án þess að taka á málinu í samræmi við tilefnið. Hér kemur hæstv. ráðherra og útskýrir fyrir okkur að það væri gott ef það væri stefna í þessum málum, það sé mikilvægt að takast á við þessi mál sem varða fjölmiðla og vanda þeirra. En af hverju er stefnan ekki komin og af hverju er ekki búið að innleiða hana eftir að þessi ríkisstjórn hefur setið í meira en heilt kjörtímabil? Það er vegna þess að ríkisstjórnin kemur sér ekki saman um hvað eigi að gera, ekki í þessu frekar en svo mörgu öðru. Málinu var reddað í horn eflaust að þeirra mati á síðasta kjörtímabili, seinni hluta þess, með sérstökum styrkjum sem þó var tekið skýrt fram að væru einungis tímabundnir. Hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins margir hverjir lögðu áherslu á það að þetta væri tímabundin ráðstöfun. Nú þykir mér ekkert ólíklegt að þessi tímabundna ráðstöfun haldi áfram eins og margt annað, hvað sem líður yfirlýsingum hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins, því að það er alla vega líklegra en að von sé á raunverulegri stefnu og einhverjum breytingum á starfsumhverfi fjölmiðla á Íslandi, sérstaklega í ljósi þess að það hefur algjörlega mistekist af hálfu þessarar ríkisstjórnar að líta á það sem er kannski stærsta málið - ekki kannski heldur augljóslega stærsta málið á fjölmiðlamarkaði, staða Ríkisútvarpsins og samkeppnisstaða annarra fjölmiðla gagnvart því. Menn kasta fram einhverjum fullyrðingum um að hugsanlega eigi Ríkisútvarpið að fara af auglýsingamarkaði, hugsanlega megi gera einhverjar breytingar á rekstri þess en það kemur engin stefna. Þessi ríkisstjórn er nefnilega stefnulaus í öllum stórum og erfiðum málum, sérstaklega pólitískum málum, enda er þetta ekki pólitísk ríkisstjórn. Þetta er kerfisstjórn sem í besta falli mun áfram redda í horn í málefnum fjölmiðla eins og á svo mörgum öðrum sviðum.
Frú forseti. Íslenskir fjölmiðlar starfa á einum samhangandi markaði. Sérstakur stuðningur við einkarekna fjölmiðla, skattlagning erlendra miðla og staða Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði hefur allt áhrif á heildarniðurstöðuna og samkeppnisumhverfið. Breyting á einum þætti hefur áhrif á aðra og þess vegna þarf heildstæða endurskoðun. Þingsályktunartillaga hv. þm. Sigmars Guðmundssonar, sem liggur fyrir, er um einmitt þetta og að baki honum er allur þingflokkur Viðreisnar. Það skiptir máli að svara spurningum eins og hvaða áhrif það hefði á auglýsingamarkað að draga úr umsvifum Ríkisútvarpsins, hvaða áhrif það hefði t.d. á stuðning ríkissjóðs við fjölmiðla og menningarstarf. Stuðningsúrræði við einkarekna fjölmiðla sem samþykkt voru á síðasta kjörtímabili hafa verið gagnrýnd. Þau hafa verið gagnrýnd m.a. vegna þess að þau fela í sér meiri stuðning við stærri fjölmiðla en minni og án tillits til þess hvar stuðningsþörfin er mest. Það vekur auðvitað upp spurningar um sjálfstæði fjölmiðla. Ísland hefur á síðustu árum fallið jafnt og þétt niður á lista samtakanna Blaðamenn án landamæra um fjölmiðlafrelsi, án þess þó að ríkisstjórnin virðist vakna til meðvitundar. Önnur norræn ríki skipa sér hins vegar í efstu fjögur sætin. Ísland hefur fallið úr því 8. niður í það 15. Þetta er umhugsunarefni. Það er almannahagsmunamál að fjölmiðlar séu sterkir, vandaðir og starfi á heilbrigðum markaði, að jafnvægi ríki á honum milli innlendra og erlendra miðla og milli einkarekinna miðla og Ríkisútvarpsins sem gegnir grundvallarhlutverki. Það þarf að svara því hvernig haga á skattlagningu erlendra efnisveita og samfélagsmiðla í samræmi við skattareglur um innlenda miðla. Tillaga hv. þm. Sigmars Guðmundssonar gengur út á þetta heildstæða mat sem ég nefndi og að skilað verði tillögum sem ráðherra verði falið að innleiða. [[Forseti hringir.]]Hér þarf nefnilega meira en bara að gefa út yfirlýsingar. [[Forseti hringir.]]Það þarf stefnu og það þarf aðgerðir.
Virðulegur forseti. Samkeppnin á íslenskum fjölmiðlamarkaði er hörð. Einkareknir miðlar hafa ítrekað bent á erfiðið við að keppa við ríkisrekinn miðill, þ.e. Ríkisútvarpið. RÚV rekur sjónvarpsstöð og útvarpsstöðvar sem eru aðgengilegar öllum ásamt því að vera á auglýsingamarkaði. Sú blanda leiðir vissulega til þess að þeir sem vilja auglýsa leita fyrst til RÚV. Frjáls fjölmiðlun er mikilvæg lýðræðislegri umræðu. Hún veitir stjórnvöldum, atvinnulífinu og helstu stofnunum samfélagsins nauðsynlegt aðhald. Þó getur það reynst þeim erfitt að finna rekstrargrundvöll í samkeppni við þann risa sem RÚV er, en auglýsingamarkaðurinn horfir einnig til erlendra efnisveita á borð við Instagram og Facebook í meira mæli en áður. Á síðasta kjörtímabili lögfesti ríkisstjórnin styrki til einkarekinna fjölmiðla að norrænni fyrirmynd til að jafna samkeppnisstöðuna í breyttu rekstrarumhverfi. Það hefur sýnt sig að styrkirnir hafa skipt máli við að halda einkareknum miðlum samkeppnishæfum. Þeir hafa komið í veg fyrir brottfall í geiranum og jafnvel fjölgað stöðugildum blaða- og fréttamanna. Það er þó mikilvægt að taka umræðuna um stöðu Ríkisútvarpsins í nútímanum. Þarf RÚV að vera á auglýsingamarkaði? Er þörf á því að hafa tvær opinberar útvarpsstöðvar, þ.e. Rás 1 og Rás 2? Það liggur í augum uppi að það er hægt að hagræða betur, bæði í þágu ríkissjóðs og fjölmiðlastéttarinnar. Mögulega getur það verið til hagsbóta að leggja Rás 2 niður. Fjölmargar einkareknar útvarpsstöðvar eru starfræktar í dag og RÚV þarf einungis eina útvarpsstöð til að sinna sínum starfsskyldum og vera til staðar ef þörf er á. Að lokum vil ég hvetja hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra áfram til dáða í sinni frábærri vinnu við að tryggja samkeppnishæfni sjálfstæðra fjölmiðla.
Virðulegi forseti. Í lýðræðissamfélögum er almennt gengið út frá því sem gefnum hlut að fjölmiðlar eigi að vera sjálfstæðir, frjálsir og óháðir, frelsi fjölmiðla sé ein af meginstoðum lýðræðis og mannréttinda og án frelsis fjölmiðla væru lýðréttindi einstaklinga lítils virði. Stundum er sagt sem svo að fjölmiðlar taki ávallt á sig þá mynd sem ríkir í því félagslega og pólitíska umhverfi sem þeir starfa í. Það hefur nefnilega alltaf einhver stjórn á fjölmiðlum, hvort sem um er að ræða fjölmiðla á einkamarkaði eða ríkisstyrkta fjölmiðla. Spurningin er bara hversu mikil er sú stjórn og hverjir hafa þá stjórn? Í umræðu um frjálsa fjölmiðlun á Íslandi virðist mér oft sem svo að aðeins sé verið að horfa á skilgreininguna á frelsi fjölmiðla með neikvæðum hætti, þ.e. frelsi undan oki og bönnum en ekki horft til jákvæðs frelsis, þ.e. frelsis til einhvers sem getur m.a. falið í sér skyldu til athafna. Í núverandi rekstrarumhverfi hér á landi skapast þær aðstæður að megintilgangur fjölmiðla verður að skapa ódýrar vörur á hagstæðu snertiverði fyrir auglýsendur sem getur leitt til áherslu á framleiðslu á mjúkum fréttum sem stundum eru settar fram með krassandi og yfirborðskenndum hætti. Það er erfitt að sjá hvernig slíkar fréttir og fréttatengt efni getur þjónað upplýsingaþörf í lýðræðissamfélagi. Á tímum þar sem almannatenglar, kynningarfulltrúar, ráðgjafar, aðstoðarmenn, markaðsfólk og aðrir spunameistarar eru fleiri en starfandi blaðamenn er jafnvel enn meira aðkallandi að tryggja rekstrarumhverfi fjölmiðla. Við þurfum að skapa varanlega þá umgjörð að hér á landi sé fréttakerfi sem fjallar um sannleikann á bak við völdin en ekki að þau sem völdin hafa sjái til þess að framleiddar séu fréttir í eins konar sannleikslíki sem henti þeirra hagsmunum en ekki hagsmunum almennings.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þá mikilvægu umræðu sem hér fer fram. Ég tek undir margt það sem hér hefur verið sagt og greini hér ákveðinn samhljóm meðal þingmanna sem bendir til þess að dögum Ríkisútvarpsins í núverandi mynd hljóti nú að fækka. Það er samhljómur um að það sé mikilvægt að draga úr umsvifum Ríkisútvarpsins og skapa þannig rými fyrir frjálsa fjölmiðla á því sviði. Það hlýtur að opnast heilmikið rými þar. Það er áhyggjuefni að Ísland hrapi niður listann yfir frjálsa fjölmiðla. Ég vil hér í þessari pontu minna á að fjölmiðlar hafa það hlutverk að veita aðhald þeim sem fara með pólitískt og efnahagslegt vald á hverjum tíma og þetta er gert í þágu almennings, þ.e. hlutverk fjölmiðla er ekki að veita almenningi aðhald í þágu valdhafa. Ég tel, þótt ég hafi ekki mikinn tíma hér í þessum ræðustól, að á tímum kórónuveirunnar hafi þetta samhengi riðlast. Ég hef áhyggjur af því að hér hafi verið farið í áróðursherferð í nafni gagnrýninnar hugsunar sem hefur að mörgu leyti grafið undan gagnrýnni hugsun þegar fólki er sagt hverju það eigi að trúa og hverju ekki og það hefur komið í ljós að margt af því sem sagt hefur verið á undanförnum tveimur árum er ekki rétt. Ég get upplýst það hér að á þingflokksfundi hjá Sjálfstæðisflokknum áðan lagði ég til að það yrði lögð fram þingsályktunartillaga, sem ég býð mig fram til að skrifa, þar sem lagt verði til að ráðherra skipi nefnd til að fara yfir það sem hér hefur farið úrskeiðis í fjölmiðlun og samkrulli valdhafa og fjölmiðla á síðustu tveimur árum þar sem ég tel að hér hafi afhjúpast ákveðnir veikleikar í grunnstoðum lýðveldisins. Ég tel að fjölmiðlar sannarlega sem fjórða valdið megi teljast sem ein af þessum mikilvægustu grunnstoðum. Ég hlakka til að fá tækifæri til að sinna þessu nánar.
Virðulegi forseti. Varðandi ástandið á samkeppnisstöðu fjölmiðla þá tel ég að núverandi kerfi; með ríkisstyrkjum og eignarhaldi auðjöfra sem halda uppi ósjálfbærum fjölmiðlum, skekki viðskiptamódelið í dag sem er hjá íslenskum fjölmiðlum. Mjög lítið er um að notendur fréttasíðna á Íslandi greiði fyrir afnot af þessum fréttasíðum. Af hverju er það? Jú, það er vegna ríkisstyrkjanna og það er vegna þess að íslenskir auðjöfrar halda uppi fjölmiðlum sem eru ósjálfbærir. Maður þarf ekki að fara lengra en til Noregs til að sjá að þar er venjan að fólk sé áskrifendur að þessum síðum. Ég veit bara um einn fréttamiðil í dag þar sem er greitt fyrir afnot, og það er Stundin. Ég tel að þetta módel muni koma um leið og afskipti ríkisins og afskipti auðjöfra, sem halda uppi ákveðnum áróðri, hætta. Það að vera bæði með auðjöfrana og ríkisstyrki gengur alls ekki upp. Þetta lýtur að tjáningarfrelsinu og aðgangi fólks að fjölmiðlum. Ég, sem var formaður Orkunnar okkar, fann það svo vel í þriðja orkupakkanum. Við skrifuðu sérfræðingaskýrslu, lögðum mikla vinnu í hana, hún var vel yfir 100 bls., og það var algjörlega hunsað. Ríkisútvarpið, RÚV, virðist líta á sig sem einhvern verndara EES-aðildar Íslands. Ef það kemur eitthvað upp sem er hættulegt málinu þá er algjörlega lokað á það og þau hagsmunasamtök sem eru að berjast, eins og gegn þriðja orkupakkanum. Ég er ekkert að segja að það sé heilagur sannleikur sem þar var sagt en það var algjörlega lokað á okkur. Áhugi minn á því máli byrjaði á því hversu illa var talað um fólk sem var á móti þriðja orkupakkanum. Ég las tillöguna, skrifaði grein í Morgunblaðið og þá byrjaði boltinn að rúlla hjá mér. Ég væri sennilega ekki í þessari pontu hérna í dag ef ég hefði ekki orðið var við það í einni heimsókn minni hingað fyrir páska hversu illa var talað um fólk sem var á móti þessum þriðja orkupakka. Og það var í fjölmiðlum. Það var alveg komið niður í útlendingaandúð og fleiri atriði. Ég skora bara á ykkur að gúgla það; þriðji orkupakkinn og útlendingaandúð. Það sjáum við í leiðara eins af netmiðlunum. Ég tel að íslenska ríkið eigi ekki að koma að þessum málum nema varðandi skattleysi. Svo þarf að tryggja dreifikerfi útvarps og sjónvarps út um allt land. En það á aðallega að auka tjáningarfrelsi í landinu og það gerir ríkið ekki með því að auka styrki.
Virðulegi forseti. Samfélagslegt hlutverk fjölmiðla er afar mikilvægt í öllu samhengi. Í kappi samtímans um athygli allra er mikilvægi traustra og áreiðanlegra upplýsinga meira en nokkru sinni fyrr. Óháðir fjölmiðlar gegna þar lykilhlutverki, sem bæði heldur okkur hér á Alþingi við efnið og beinir sjónum okkar að málefnum líðandi stundar. Rekstrarumhverfi sjálfstæðra fjölmiðla á Íslandi hefur lengi verið erfitt eins og okkur flestum er kunnugt. Markaðurinn er ekki stór, við erum fá og undanfarna áratugi hafa vefmiðlar hvaðanæva að orðið aðgengilegir umheiminum öllum. Þessi meginbreyta hefur líka haft áhrif á tekjumöguleika fjölmiðla þar sem auglýsingar á netmiðlum er í æ meira mæli á höndum alþjóðlegra stórfyrirtækja og mikilvægt að mínu mati að skattleggja þá, ekki síður en hina íslensku. Eins og hér hefur verið rætt voru styrkir til einkarekinna fjölmiðla lögfestir á síðasta kjörtímabili með það fyrir sjónum að jafna stöðu þeirra. Það er deginum ljósara í mínum huga að fjölmiðlar á Íslandi reka sig ekki án ríkisstuðnings og að mínu mati er afar mikilvægt að styðja ekki síst við staðbundna héraðsfjölmiðla sem hafa í gegnum tíðina verið vettvangur skoðanaskipta. Í rannsókn sagnfræðingsins dr. Hrafnkels Lárussonar um svæðisbundna fjölmiðla á Austurlandi kemur fram mikilvægi lýðræðisumræðunnar og að þegar héraðsmiðlarnir fóru að veikjast á síðasta áratug aldarinnar sem leið hafi það strax haft áhrif á staðbundna umræðu um ýmis mál er snerta líf íbúa hinna smærri byggða. Að því sögðu tel ég mikilvægt að úthlutun stuðnings úr ríkissjóði fari fram á faglegum grundvelli til að tryggja æskilega fjarlægð á milli stjórnvalda og umræðunnar, til að tryggja að allir séu undir vökulu auga fjölmiðla. Það er gagnrýninni óháðri umfjöllun í vil, það er okkur öllum í vil. Þá er ekki síður mikilvægt að stjórnvöld efli umgjörð og starfsumhverfi fjölmiðla með löggjöf og greiði þannig fyrir lýðræðislegu hlutverki þeirra. Þetta var t.d. gert með bættum upplýsingalögum og breyttri umgjörð um lögbann og fjölmiðlaumfjöllun, fjölmiðlum og öllum almenningi til hagsbóta. Þeirri vegferð er hvergi nærri lokið og nýleg dæmi sýna hversu mikilvægt er að við stöndum þá vakt.
Frú forseti. Frá því að stofnað var til núverandi ríkisstjórnarsamstarfs árið 2017 hefur starfsfólki fjölmiðla fækkað um helming. Fleiri hundruð fjölmiðlamenn hafa gefist upp á lágum launum og miklu álagi. Margir þeirra hafa flúið í hlýjan faðm hins opinbera sem hefur komið sér upp heilum her upplýsingafulltrúa sem margir hverjir líta á það sem sitt eina hlutverk að fegra störf stjórnvalda og skammta fjölmiðlum upplýsingar. Þetta er varhugaverð þróun, forseti. Í heilbrigðu samfélagi væri hún öfug. Starfsfólki fjölmiðla myndi fjölga á sama tíma og stjórnvöld myndu hætta að verja sífellt meira skattfé í að spinna um sig fréttir og jákvæða umfjöllun. Þetta hefur ekki verið raunin í valdatíð þessarar ríkisstjórnar, þvert á móti. Hér í þessum sal hefur verið rætt árum saman um rekstrarumhverfi fjölmiðla. Nefndir hafa verið skipaðar, skýrslum hefur verið skilað en litlu áorkað. Á sama tíma hefur ekki aðeins rekstrarumhverfi versnað heldur hefur verið grafið undan starfsskilyrðum og öryggi blaðamanna. Má þar nefna lögbann á umfjöllun Stundarinnar um viðskipti þáverandi forsætisráðherra, sem er nú hæstv. fjármálaráðherra, við forvera Íslandsbanka sem sami ráðherra selur þessa dagana. Umfjöllun Stundarinnar sýndi svo ekki verður um villst, með leyfi forseta, „að fjármálaráðherra var ekki leiksoppur í viðskiptum, heldur leiddi hann viðskipti Engeyjarættarinnar, þvert á það sem hann hefur áður sagt fyrir dómi“. Þessi umfjöllun átti tvímælalaust erindi við almenning en fulltrúum framkvæmdarvaldsins var misboðið. Ef stjórnvöldum er raunverulega annt um starfsumhverfi fjölmiðla, eins og heyra mátti af ræðu hæstv. ráðherra í þessari umræðu, ættum við að gera þá lágmarkskröfu að fjölmiðlafólk geti um frjálst höfuð strokið, ekki aðeins þegar kemur að lögbönnum, ofsóknum skæruliðadeilda og skýrslutökum, heldur að stjórnvöld snúi við þeirri þróun sem hefur orðið á vakt núverandi ríkisstjórnar. Upplýsingagjöf til almennings á nefnilega vera á forsendum almennings, ekki almannatengla. Þar leika fjölmiðlar lykilhlutverk.
Frú forseti. Ég ætla að taka aðeins upp þráðinn þar sem frá var horfið í máli hv. þm. Arnars Þórs Jónssonar og Eyjólfs Ármannssonar því að þeir viku hér að máli sem er ekki hægt að líta fram hjá ef við ætlum að ræða stöðu fjölmiðlamarkaðar á Íslandi yfir höfuð. Það er málfrelsi, tjáningarfrelsi á Íslandi. Tjáningarfrelsi hefur átt mjög undir högg að sækja, ekki bara hér á landi heldur um allan hinn vestræna heim. Til að mynda lýsti forstjóri áhrifamesta fréttamiðils heims, Twitter, því yfir núna fyrir fáeinum dögum að miðillinn ætlaði sér ekki að verja málfrelsi, það væri liðin tíð. Hann ætlaði sér ekki að verja fyrstu breytingu bandarísku stjórnarskrárinnar sem á að tryggja málfrelsi þar í landi. Tilgangur miðilsins væri frekar að beina umræðunni í ákveðna átt. Þetta sjáum við gerast í mjög auknum mæli með ofurvaldi nýju samfélagsmiðlanna og verður að segjast með valdi margra hefðbundinna miðla einnig, til að mynda ríkismiðla sem hafa haft tilhneigingu til að segja ákveðna sögu í stað þess að segja bara fréttir, búa til ákveðið „narratíf“, eins og það er kallað. Ég fagna því að fram komi þessi tillaga frá hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins - þó að við vitum auðvitað að ríkisstjórnin muni væntanlega ekki afgreiða hana en það verður áhugavert að fá umræðu um hana - en ef ríkisstjórninni er alvara með að taka á málefnum og starfsumhverfi fjölmiðla á Íslandi þá þarf liður í því að vera að treysta málfrelsi hér á landi því að það á í vök að verjast.
Frú forseti. Ég þakka fyrir góða umræðu hér og það er ljóst að við erum sammála um að staðan er ekki góð. Við erum líka sammála um birtingarmynd þeirrar slæmu stöðu en svo greinir okkur kannski á um lausnina. Það er mjög áberandi hér að fólk nálgast þetta svona út frá sínum áhugamálum og hugðarefnum og þar liggur hundurinn kannski grafinn, hluti vandans sem ráðherra á við að etja við að setja saman heildstæða mynd, af því að það er heildstæð mynd sem skortir og það kom mjög skýrt fram í máli ráðherra hér í upphafi. Nú er það danska leiðin sem hæstv. ráðherra hefur augastað á og hún er alveg ágæt svo sem en ég held að það væri heillavænlegra fyrir íslenskt fjölmiðlaumhverfi að við færum frekar í það að skoða íslenskan markað, hvað það er sem einkennir hann og hvernig við leitum leiða. Varðandi nokkur mál af þessum danska markaði, sem ég þekki alveg ágætlega, þá er rétt að danska ríkisútvarpið er ekki á auglýsingamarkaði en það er hins vegar TV2, sem er líka ríkissjónvarp, það er á auglýsingamarkaði. Skattlagning og skattumhverfið, það er alveg klárt að það liggur fyrir þar bætt skattumhverfi, þar er verið að leggja sérstaka áherslu á svæðisbundna fjölmiðla og hjálpa þeim minni, nokkuð sem við þurfum áþreifanlega á að halda og hefur vantað. Það er líka verið að tala um stuðning við einkarekna fjölmiðla. Danir leggja gríðarlega áherslu á nýsköpun, alveg gríðarlega, nokkuð sem líka væri gott að sjá gert hér af því að þessi markaður er á fleygiferð. Hvað varðar orð hæstv. ráðherra um að umræðan fari í pólitískar skotgrafir og hún hafi saknað þess að fá ekki stuðning við þau mál sem hún þó lagði fram hér á síðasta kjörtímabili þá er það kannski málið að það vantar þessa heildstæðu mynd. Það vantar að sjá að eitt mál - og aftur, ég hef fullan skilning á stöðunni. Ráðherra leggur fram mál og samflokksþingmenn leggja fram mál sem gengur þvert á það. Þetta er ekkert alveg einfalt. Við verðum hins vegar að skoða stóru myndina og ég alla vega, [[Forseti hringir.]]sem mikil áhugamanneskja um fjölmiðla og fylgist ágætlega vel með markaðnum hér og annars staðar, hef átt samtöl við kollega hér á þingi og ég er sannfærð um það að leiðin [[Forseti hringir.]]til að fá stuðning við mál hér á þingi er að leggja fram heildstæða mynd um íslenska fjölmiðla. [[Forseti hringir.]]Það getur vel verið að það kosti eilítið meiri vinnu en það held ég að sé leiðin til þess að koma skikki á þennan markað.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir mjög málefnalega umræðu og að sjá að þingmenn eru tilbúnir í þá vegferð að bæta umhverfi fjölmiðla á Íslandi. Ég held að það séu margar hugmyndir sem komið hafa fram í dag sem eru góðar. Mig langar að fara yfir nokkrar. Ég er ekki á því að það eigi að stofna enn eina nefndina, eins og þingflokkur Viðreisnar leggur til. Þetta er allt til og ef þingflokkur Viðreisnar myndi fara yfir þau skjöl sem eru á heimasíðu mennta- og menningarmálaráðuneytisins eða menningar- og viðskiptaráðuneytisins þá er þetta allt til og það er alger óþarfi að stofna enn eina nefndina um einhverja sjálfsagða hluti. Við munum fara í þetta og ég get upplýst hv. þingmann um að það fer af stað vinna á vegum fjármála- og efnahagsráðherra um að breyta þessu skattalega umhverfi og jafna stöðuna. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og ég höfum farið yfir það og við munum tilkynna um þær niðurstöður og förum að sjálfsögðu í samanburðarrannsókn á því hvernig það umhverfi er. Aðeins af því að hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson vék að fullveldisást sinni og fór að tala um Valtýinga - hann minntist reyndar ekki á Þjóðólf - ástæðan fyrir því að ég minntist á heimastjórnina og uppkastið og fleira er að sú hefð sem við höfum, hana höfum við frá Danmörku. Ég verð að segja eins og er að eitt veldur mér verulegum vonbrigðum, það er í raun og veru málflutningur þingflokks Viðreisnar. Hann gat ekki stutt einkarekna fjölmiðla á síðasta þingi vegna þess að hann var enn og aftur í pólitískum leik, gat ekki staðið með fullyrðingu sinni.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir tækifærið til að ræða sölu á Íslandsbanka þegar margt liggur annað fyrir þinginu. 108 milljarðar kr., það er andvirði seldra hluta ríkisins í Íslandsbanka hingað til. Hér er um að ræða eign sem ríkissjóður fékk í sinn hlut án endurgjalds fyrir örfáum árum síðan. Þegar rætt er um sölu ríkisins á eignarhlutum í Íslandsbanka er ekki úr vegi að rekja sögu málsins stuttlega. Á árinu 2015 kom 95% eignarhlutur til ríkisins sem stöðugleikaframlag úr slitabúi Glitnis. Í ríkisreikningi árið 2016 var bankinn metinn á 185 milljarða kr. og var þá miðað við eigið fé bankans. Samtals nemur söluandvirði 57,5% hlutar í síðustu tveimur sölum þessu, 108 milljörðum, og eftirstandandi 37,5% hlutur af stöðugleikaframlaginu er nú að markaðsvirði um 95 milljarðar. Má því segja að virði stöðugleikaframlagsins sé um 203 milljarðar, eign sem afhent var ríkinu án endurgjalds, 203 milljarðar, auk arðgreiðslna að fjárhæð 72 milljörðum. Ábati af stöðugleikaframlagi Íslandsbanka stendur því nú í um 275 milljörðum. Hér má nefna að markaðsvirði 5% eignarhluta ríkisins í bankanum sem ekki var hluti af stöðugleikaframlaginu er um 12,7 milljarðar til viðbótar. Sá hlutur sem nú stendur eftir af eign ríkisins er, miðað við markaðsgengi þessa dagana, rúmlega 107 milljarðar. Þetta söluandvirði sem ég hef hér verið að fara yfir, fer úr áhætturekstri í niðurgreiðslu skulda og uppbyggingu samfélagsins og það munar sannarlega um minna. Í nýútkominni fjármálaáætlun er rakið hvernig 100 milljörðum hærri skuldir ríkissjóðs geta beint og óbeint leitt til 8 milljarða aukins vaxtakostnaðar á ári til framtíðar. Ef við leyfum okkur að ímynda okkur að okkur takist að selja síðari hlutann eða þennan hluta sem eftir stendur, þá værum við sannarlega að tala um rúmlega 200 milljarða kr. lægri skuldir fyrir vikið sem myndu þá samkvæmt þessari úttekt létta okkur 16 milljarða vaxtakostnað á ári til framtíðar. Það er þess vegna sannarlega ánægjulegt að eiga þessa umræðu hér í dag. Með tveimur sölum á hlut ríkisins í Íslandsbanka höfum við náð miklum árangri fyrir samfélagið allt og það sem meira er, við höfum náð öllum helstu markmiðum okkar með sölunni; dreift eignarhald, að uppistöðu fjárfestar sem horfa til lengri tíma, mikil þátttaka almennings, skráningu í kauphöll hefur styrkt hlutabréfamarkaðinn, ríkið hefur dregið úr þátttöku sinni á samkeppnismarkaði og fengið gott verð fyrir. Fyrsta skrefið var tekið síðasta vor með stærsta frumútboði Íslandssögunnar. Þar var bankinn fjölmennasta almenningshlutafélag landsins með hátt í 24.000 hluthafa. Áherslan, eins og alltaf hefur verið, á dreift eignarhald þar sem lögð var sérstök áhersla á að gefa almenningi tækifæri að taka þátt með því að taka við áskriftum allt niður í 50.000 kr. og áskriftir undir milljón voru ekki skertar og almenningur tók sannarlega virkan þátt. Ríkissjóður fékk sanngjarnt verð fyrir selda hluti, eðlilegt er í því samhengi að bera söluverðið saman við verð sambærilegra banka með sambærilega arðsemi á þeim tíma sem salan fór fram. Í framhaldi af skráningu jókst verðmæti bankans með hækkandi arðsemi og almennum hækkunum á markaði og eftirstandandi hlutur ríkissjóðs þar með. Þetta endurspeglast í sölu í síðustu viku sem gekk vel á alla mælikvarða. Þar var 22,5% hlutur seldur fyrir 53 milljarða kr., 22,5% hlutur seldur fyrir svipaða upphæð og 35% hlutur síðasta sumar. Útboðsverðið nam 117 kr. á hlut sem jafngildir um 123 kr., að teknu tilliti til arðgreiðslu í bankanum sem fór fram nokkrum dögum fyrir útboðið en arðgreiðslan var um 7,7 milljarðar. Verðið sem ríkið fékk var þannig í hæstu hæðum þrátt fyrir þá óvissu sem nú er uppi á heimsmarkaði, m.a. í kringum og kannski fyrst og fremst vegna innrásar Rússa í Úkraínu. Salan jafngilti 304 daga veltu. Þetta er mikilvægt að hafa í huga þegar fólk er að velta fyrir sér markaðsgenginu dagana og vikurnar áður. Umfang sölunnar jafngilti því sem selt hafði verið rúmlega 300 daga á undan samanlagt. Þetta hefur gríðarlega mikil áhrif þegar við erum að velta fyrir okkur skilmálum útboðsins. Þessi sala, þessi mikla velta, er áttföld sú sem að meðaltali átti við í sambærilegum sölum í Evrópu. Þar hefur að jafnaði náðst að selja um 39 daga veltu. Útboðsgengið var 4,1% lægra en lokaverð síðasta viðskiptadags. Þrátt fyrir þetta gríðarlega magn var verðið ekki nema 4,1% lægra en lokaverð síðasta viðskiptadags. Til samanburðar hefur meðalfrávik í Evrópu verið 6,4% og ef við horfum bara á tímann frá innrásinni í Úkraínu hefur meðalfrávikið verið 8,7% lægra en síðasta viðskiptagengi. Hér má einnig hafa í huga að um hæsta dagslokagengi frá frumútboði var að ræða að teknu tilliti til arðgreiðslu. Við getum einnig litið til sölu Kaupþings á hlutum í Arion banka með sama fyrirkomulagi í apríl 2019 þar sem seldur var 10% hlutur í bankanum á útboðsverði sem þá var 8,1% lægra en lokaverð. Af öllu þessu má sjá að það er óneitanlega full ástæða til að hrósa Bankasýslu ríkisins fyrir góða niðurstöðu. Eins og við þekkjum er Bankasýslunni falið að annast söluferlið í samræmi við lög sem sett voru í tíð vinstri stjórnarinnar sem starfaði frá árinu 2009–2013. Í lögunum segir m.a. að Bankasýslan skuli í starfsemi sinni leggja áherslu á endurreisn og uppbyggingu öflugs innlends fjármálamarkaðar og stuðla að virkri og eðlilegri samkeppni á þeim markaði. Um sölumeðferðina sjálfa gilda lög sem samþykkt voru hér á Alþingi árið 2012. Fyrir þeim mælti hv. þm. Oddný Harðardóttir sem þá gegndi starfi fjármálaráðherra. Í 3. gr. laganna segir, með leyfi forseta: „Þegar ákvörðun er tekin um undirbúning og framkvæmd sölumeðferðar eignarhluta skal áhersla lögð á opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni. Með hagkvæmni er átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignarhluti. Þess skal gætt að skilyrði þau sem tilboðsgjöfum eru sett séu sanngjörn og að þeir njóti jafnræðis. Þá skal við sölu kappkosta að efla virka og eðlilega samkeppni á fjármálamarkaði.“ Óhætt er að segja að öllum þessum markmiðum hafi verið náð. Eftir vel heppnað, opið almennt útboð síðasta sumar taldi Bankasýslan að bestum árangri yrði náð við söluna í þessum áfanga með því að nýtast við svokallað tilboðsfyrirkomulag. Almennt er það talin einfaldasta, algengasta og áreiðanlegasta leiðin til að selja stóran eignarhlut í skráðu félagi á markaði án þess að hafa um of mikil áhrif á markaðsverð, þ.e. að seljandi hlutarins fái sem hæst verð og að áhætta hans af utanaðkomandi áhrifum á ferlið sé lágmörkuð. Salan átti sér talsverðan aðdraganda en á fyrstu dögum febrúarmánaðar féllst ég á tillögu Bankasýslunnar um sölu frekari eignarhluta. Um það var birt fréttatilkynning, greinargerð og fylgigögn send fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd og óskað umsagna. Sömuleiðis var óskað eftir umsögn Seðlabankans í samræmi við ákvæði laganna. Þann 18. mars síðastliðinn var svo tekin ákvörðun um að hefja framhald sölumeðferð, raunar eftir jákvæðar umsagnir þingnefnda og Seðlabankans. Um þetta var birt fréttatilkynning, bréf mitt til Bankasýslu ríkisins, greinargerð ráðuneytisins og umsagnir bæði þingnefndanna og Seðlabankans. Bankasýslan hóf undirbúning sölunnar mánudaginn 21. mars á grundvelli ráðlegginga ráðgjafa stofnunarinnar. Fyrst var aflað upplýsinga um vænta eftirspurn, þar með talið verðbil og mögulegt magn. Í framhaldinu var ákveðið að hefja lokað útboð með þátttöku hæfra fjárfesta eftir lokun markaða þriðjudaginn 22. mars en útboðinu lauk fyrir opnun markaða miðvikudaginn 23. mars með því að 209 hæfir fjárfestar keyptu 22,5% hlut í bankanum af ríkinu fyrir tæpa 53 milljarða kr. eins og áður segir. Eins og við sjáum á uppfærðum lista yfir stærstu hluthafa eru lífeyrissjóðir þar stærstir á eftir íslenska ríkinu eins og áður ásamt bandaríska sjóðstýringarfyrirtækinu Capital Group. Samkvæmt upplýsingum frá Bankasýslu ríkisins tekur Íslandsbanki nú saman lista yfir hluthafa í bankanum fyrir og eftir síðustu sölur sem verður aðgengilegur öllum hluthöfum. Þar verður hægt að bera saman hluthafalistann eins og hann stóð fyrir söluna og eins og hann stendur núna eftir söluna. Þá er von á ítarlegri samantekt frá Bankasýslunni um söluna sem verður kynnt ráðherranefnd um ríkisfjármál og ég vænti þess að sá fundur fari fram á morgun. Ég hef enn fremur sent Bankasýslunni bréf í því skyni að fá endanlegan lista yfir úthlutun Bankasýslunnar. Í anda gagnsæis á öllum stigum málsins standa væntingar mínar til þess að þessi gögn öll verði hægt að gera opinber nema lög standi því í vegi. Virðulegi forseti. Góður árangur í sölunni, jafnt nú sem síðasta sumar, raungerðist ekki fyrir tilviljun. Undirbúningur málsins alls hefur verið umfangsmikill og vandaður. Í árslok 2018 skilaði starfshópur hvítbók um eignarhald í bankakerfinu. Þar varð niðurstaðan m.a. að rök stæðu til þess að draga úr umfangsmiklu eignarhaldi ríkisins á viðskiptabönkum. Með því yrði dregið úr áhættu ríkisins og fórnarkostnaði af því að binda svo mikla fjármuni í bankarekstri og heilbrigðara samkeppnisumhverfi væri með því komið á. Áform um söluna koma sömuleiðis fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og eigendastefnu ríkisins fyrir fjármálafyrirtæki. Í dag erum við nær því að ná þessum markmiðum og það skiptir óneitanlega miklu máli í samhengi þessarar sölu sem nú er nýafstaðin. Við munum hvernig ríkið var í langtum sterkari stöðu en ella gagnvart kröfuhöfum föllnu bankanna árið 2008, einmitt vegna þess að bankarnir voru ekki í eigu ríkisins. Þá var hægt að segja að við ætluðum ekki að gera vanda einkaaðila að vanda þjóðarinnar allrar með því að yfirtaka þær skuldbindingar sem einkabankar höfðu þá tekist á herðar og gátu ekki staðið við. Þetta var einmitt vegna þess að bankarnir voru ekki í eigu ríkisins. Lykilaðgerð við endurreisn bankakerfisins var sú að gera ekki skuldir einkaaðila að ríkisskuldum heldur skilja áhættuna eftir þar sem hún átti heima. Þrátt fyrir að við búum nú við allt annað og traustara regluverk og eftirlitsumhverfi en fyrir efnahagshrunið þá má ekki gleyma því að bankarekstur getur í eðli sínu verið áhættusamur og hann getur einfaldlega ekki síður verið sveiflukenndur. Þetta á ekki síst við í dag þar sem samkeppni eykst stöðugt samhliða tækniþróun og tilkomu fjártæknifyrirtækja. Það er mín skoðun að ríkissjóður sé alls ekki rétti aðilinn til að leiða meiri hluta viðskiptabankakerfisins í gegnum slíka þróun. Ef illa gengur getur tjónið orðið verulegt fyrir almenning enda hundruð milljarða af almannafé bundnir í bankarekstri eins og þessu var háttað hér þegar ríkið átti bankana að fullu og er með yfirgnæfandi eignarhlut, 98%, í Landsbankanum. Það er ekki að ástæðulausu sem ekkert nágrannaríkja okkar bindur jafn mikið almannafé í sínum rekstri og við höfum verið að gera. Það er reyndar þannig að ef maður lítur enn víðar þá er bara erfitt að finna slíkt ríki í heiminum. Við verðum að hafa í huga að eignarhald ríkisins verður þrátt fyrir allt, jafnvel eftir að við ljúkum áformum um að selja Íslandsbanka að fullu, enn verulegt í alþjóðlegum samanburði. Þess vegna er áhugavert að fylgjast með málflutningi þeirra sem hér hafa hæst látið síðustu daga. Þeir sem finna minnkuðu ríkiseignarhaldi allt til foráttu eru mjög fyrirferðarmiklir í að finna leiðir til þess að gagnrýna þetta stig sölunnar. Skemmst er að minnast málflutnings stjórnarandstæðinga og ýmissa sérfræðinga í kringum frumútboðið. Sagt var að salan væri ótímabær, aðstæður væru afleitar, látið að því liggja að bankann ætti að afhenda útvöldum og nýir eigendur myndu ganga hart fram gagnvart skuldurum bankans. Hver man ekki eftir þessum rökum? Þetta var slæmt mál vegna þess að nýir eigendur myndu knésetja alla viðskiptamennina. Hvað hefur raungerst af þessum kenningum? Ekkert. Ekkert af þessu stóðst skoðun. Ég verð að segja að það má svipaða sögu segja af ákalli þeirra sem vilja að við tökum þessar verðmætu ríkiseignir sem eiga heima á samkeppnismarkaði og sköpum úr þeim eitthvert nýtt fyrirbæri sem oft hefur gengið undir orðinu samfélagsbanki. Það sem mér finnst eiginlega merkilegast í þeirri umræðu er að það eru oft á tíðum þeir sömu og helst hafa talað fyrir samfélagsbönkunum sem vilja sjá hvern einasta milljarð sem mögulega er hægt að kreista út úr sölunni núna skila sér í ríkiskassann og telja allt annað algerlega fráleitt og forkastanlegt. En samfélagsbankahugmyndin er einmitt kannski sú hugmynd sem er líklegust til að draga hvað mest úr verðmæti þessara eigna í höndum ríkisins. Í þeirri umræðu hefur oft á tíðum verið látið að því liggja að hagnaður eða ekki hagnaður, það sé orðið aukaatriði, vegna þess að menn séu með aðrar og stærri hugmyndir fyrir framan sig. Það er auðvelt að sjá hvernig það myndi smám saman leiða til þess að þessi verðmæta eign yrði yfir tíma verðlítil eða jafnvel bara hreinlega byrði á ríkissjóði eins og okkur tókst á sínum tíma að gera úr Íbúðalánasjóði sem þó gerði ekkert annað en að lána með fyrsta veðrétti áhættulaus húsnæðislán og hafði til þess ríkisábyrgð, bara að lána húsnæðislán á góðum kjörum með ríkisábyrgð. Það var það eina sem sá sjóður átti að gera og hann átti alltaf að taka bara fyrsta veðrétt. Nú stendur hallinn af þeim viðskiptahugmyndum í gríðarlegum halla, einhvers staðar á bilinu 200–300 milljarðar. Ég veit ekki hvort það er skynsamlegt að fara að spá því hvernig myndi fara með samfélagsbankahugmyndina. Ég ætla bara að vona að hún rætist ekki vegna þeirra ríkisbanka sem við höldum á núna, ég held að við séum á réttri leið með því að koma þessum bönkum í virði fyrir ríkið, greiða upp skuldir, skapa eðlilegt samkeppnisumhverfi á Íslandi á fjármálamarkaði. Þeir sem vilja berjast fyrir því að koma á fót samfélagsbanka geta bara komið fram með þá tillögu án þess að rýra þessar eignir. Það er óskaplega mikilvægt að minna á að ríkið þarf ekki að gera alla skapaða hluti. Það verður að gjalda varhug við málflutningi þeirra sem segja að ríkið eitt geti átt og rekið alla skapaða hluti. Ég segi að í slíkri afstöðu felst yfirlýsing um að fólkinu úti í samfélaginu sé einfaldlega ekki treystandi til að fara með rekstur, eignir og fjármuni, a.m.k. ekki eins vel og stjórnvöldum. Og á endanum þýðir það heldur ekkert annað en stjórnmálamennirnir sjálfir, þeir sem tala fyrir þessu, vilja treysta sjálfum sér betur en öðru fólki til að gera flest það sem máli skiptir. En sem betur fer er ramminn um þessa sölu, þessi áform ríkisstjórnarinnar, skýr. Þótt ríkið hafi mikilvægu hlutverki að gegna á mörgum sviðum þá fer mun betur á því að stjórnvöld einbeiti sér að því að setja reglurnar um fjármálamarkaðina og veiti fyrirtækjunum síðan frelsi til að taka ákvarðanir um rekstur, áhættu og ráðstöfun eignanna innan þess ramma sem lögin setja. Við höfum verið að herða þann ramma mjög verulega. Við höfum verið að stórauka kröfur um bundið eigið fé í bönkum og margar aðrar reglur væri hér hægt að tína til sem allar eru settar til að veita skjól fyrir innstæðueigendur, venjulegar fjölskyldur og fyrirtæki í landinu í samskiptum þeirra við fjármálakerfið og setja fjármálafyrirtækjunum mörk varðandi ákvarðanir sem þau geta tekið. Ég nefni sem dæmi í því sambandi fjárfestingar bankanna fyrir eigin reikning. Samandregið, virðulegi forseti, þá stöndum við nú á miklum tímamótum. Við höfum lokið öðrum áfanga sölu Íslandsbanka. Það er mjög gleðilegt. Þetta hefur skilað 108 milljörðum í ríkissjóð og eignin sem eftir stendur eru aðrir 100 milljarðar. Ef við horfum til þess að bankinn var tekinn yfir án endurgjalds og við höfum fengið rúmlega 70 milljarða í arð þá hefur Íslandsbanki sannarlega reynst ríkinu gríðarlega mikils virði og styður vel við þá áætlanagerð sem nú er unnið að í nýrri ríkisstjórn. Við ætlum áfram að stuðla að því að hér verði heilbrigt umhverfi á fjármálamarkaði, samkeppni og heilbrigt eignarhald ekki síst. Það er til mjög mikils að vinna. [[Forseti hringir.]]Við viljum ljúka sölu Íslandsbanka fyrir lok næsta árs því að sala bankans skiptir sköpum í samhengi ríkisfjármálanna á næstu árum og þar með talið fyrir vaxtabyrðina og komandi kynslóðir.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir framsöguna. Sökum þess að mikil umræða hefur verið um það gengi sem ríkið ákveður að selja á þá langar mig að byrja á að spyrja hæstv. ráðherra hvert hafi verið besta mat ráðgjafa eða Bankasýslunnar um verðbil á því markaðsvirði þess hluta sem seldur var, bæði í frumútboðinu og í því útboði sem fór fram nú á dögunum. Með öðrum orðum: Hvað töldu ráðgjafarnir að væri líklegt verð sem hægt væri að fá fyrir hvern hlut, hvort sem það er allt markaðsvirðið eða hlutinn? Hvað töldu þeir að væri líklegt? Nú er það oft þannig þegar fyrirtæki fara á markað að horft er á útboðsgengið og svo hvert gengið er í lok dags, það er svona einn mælikvarðinn á það hvort útboðið gekk vel. Það er alltaf talað um að ráðgjafarnir séu góðir ef þetta tvennt er nálægt hvort öðru. Mig langaði því að fá að vita hvort hæstv. ráðherra gæti upplýst okkur um hvað þeir sögðu um verðbilið.
Virðulegi forseti. Nú erum við annars vegar að ræða um frumútboðið og hins vegar nýafstaðið útboð og ef við tökum bara fyrst fyrir frumútboðið þá var að sjálfsögðu í aðdraganda þess að bankinn var skráður gríðarlega mikil óvissa. Sumir töldu reyndar að við værum galin að láta reyna á skráningu bankans á þeim tíma vegna almennrar svartsýni en við vísuðum til þess að markaðirnir væri nokkuð líflegir og það virtist sem hér væri ágætis eftirspurn. En það tók marga mánuði að þreifa fyrir sér með mögulegan áhuga á því að koma að þátttöku í almennu útboði. Eins og menn muna þá var farin sú leið að fá ákveðna kjölfestufjárfesta, hornsteinsfjárfesta, eins og það var nefnt á þeim tíma, að málinu í upphafi. Varðandi verðbilið þá voru ráðgjafar okkar í endanlegu útboði með bil sem markaðist af því annars vegar hvernig bankar voru metnir á þeim tíma í öðrum löndum, markaðist af því að við værum hér að skrá í fyrsta skipti bankann og það þyrfti að vera, ja, við skulum leyfa okkur að segja einhvers konar gulrót fyrir þátttökunni, ella gætu menn bara farið og fundið annan skráðan banka og keypt sér hlutabréf í honum. Það þýðir með öðrum orðum að það þyrfti að vera einhvers konar hvati til þátttöku sem m.a. birtist í verðinu. Ef við horfum á síðasta ramma sem ráðgjafarnir töluðu um fyrir frumútboðið þá endaði verðið til bjóðenda í útboðinu í hærri enda þess ramma. Í þessu útboði sem nú er nýafstaðið, sem var einungis til hæfra fjárfesta, fékk ég tillögur frá Bankasýslunni sem byggðu á þeirra ráðgjöf sem kom frá fleiri en einum ráðgjafa og það er í raun og veru sama, hérna er verið að leitast eftir því að finna verð sem tryggir að það magn sem við viljum selja rati út á verði sem menn munu ekki hrökkva frá. Það var á endanum verðið 117.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Mér þótti ég þó ekki fá svar við verðbilinu í frumútboðinu en vænti þess að það sé kannski eitthvað sem hæstv. ráðherra getur komið fram með. Mín seinni spurning gengur út á það að hæstv. ráðherra sagði að útboðið hefði gengið vel á alla mælikvarða og ég spyr því hæstv. ráðherra: Hverjir voru þessir mælikvarðar og hvernig komu þeir út? Ég vænti þess að einn af mælikvörðunum um að útboðið gengi vel hafi verið að kostnaður við söluferlið væri viðunandi. Það hefur verið mikil gagnrýni um að kostnaðurinn hafi verið mjög hár síðast og mig langar því að spyrja hver kostnaðurinn var við söluferlið að þessu sinni.
Virðulegi forseti. Þegar þetta útboð var undirbúið þá hafði komið fram hjá Bankasýslunni að gera mætti ráð fyrir því að það yrði einhver afsláttur af síðasta skráða söluverði. Það tíðkaðist. Ég ætla ekki að neita því að það er eitt af því sem olli mér ákveðnum áhyggjum við framkvæmd útboðsins að þessi afsláttur yrði í efri mörkum þess bils sem nefnt hafði verið eða nálægt því sem tíðkast víða annars staðar. En það var nokkuð langt frá því. Þessi markmið sem við erum að leita að eru m.a. lögbundin, eins og er t.d. að finna í 3. gr. laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins. Áhersla skal lögð á opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni og með því er átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs. Mér finnst að þessi markmið hafi náðst mjög vel. Ég fæ ekki betur séð en að okkur hafi tekist að draga að alveg gríðarlegan áhuga í bæði skiptin og niðurstaðan er, ef við bara skoðum hluthafaskrána, að við erum með langtímafjárfesta og dreifða eignaraðild.
Virðulegi forseti. Mín spurning til hæstv. fjármálaráðherra er frekar einföld: Hver voru rökin fyrir því að hleypa að hópi lítilla fjárfesta inn í svona tilboðsferli? Hugmyndin á bak við tilboðsferli er frekar einföld, þ.e. að það er réttlætanlegt að veita afslátt frá markaðsvirði vegna þess að þú færð stóra aðila inn sem kaupa stóra bita, taka mikla markaðsáhættu á að bréf falli mögulega í verði og þeir sitji eftir með svartapétur. Nú berast upplýsingar í gegnum innherjalista að aðilar hafi fengið að kaupa 55 millj. kr. hlut, 27 millj. kr. hlut, 11 millj. kr. hlut. Þessir aðilar hefðu hæglega getað keypt á eftirmarkaði. Þetta eru ekki stórir, umfangsmiklir langtímafjárfestar sem voru að taka á sig mikla markaðsáhættu. Hver er tilgangurinn með því að hleypa svona aðilum að í afslátt? Verða þessir aðilar, þessir litlu aðilar sem fljóta svona með til hliðar, á þessum lista sem verður birtur eða er þetta bara þessi klassíski listi sem kemur fram yfir þá sem eru með langstærstu hlutina?
Virðulegi forseti. Af hálfu fjármálaráðuneytisins var lögð á það áhersla að það giltu almennar reglur í þessu útboðsferli, sem þýðir m.a. að gagnvart tegundum fjárfesta, segjum lífeyrissjóðum eða eftir atvikum fagfjárfestum öðrum, þá þyrfti eitt yfir alla að ganga. Þegar hv. þingmaður spyr: Með hvaða rökum var litlum fjárfestum hleypt að? þá var þeim í sjálfu sér ekki hleypt að sérstaklega. En ég tek því þannig að hv. þingmaður sé að spyrja hvers vegna ekki var sett eitthvert lágmark á þátttökuna. Það hefði svo sem mátt sjá það fyrir sér að það þyrfti að koma með lágmarksþátttöku, segjum 100 milljónir, 200 milljónir, 500 milljónir. Ég fann ekki fyrir því að það væri áberandi í umsögnum héðan af þinginu en það hefði sannarlega sigtað út, eigum við að leyfa okkur að segja minni spámenn, með því að segja að það fær enginn að taka þátt nema hann sé með visst umfang. En þá þurfum við að hafa það í huga að í fyrri umferðinni þegar við fórum í almenna útboðið þá voru slíkir fjárfestar nær alfarið skornir niður. Það var nákvæmlega engin áhersla á að hafa þá með í hluthafahópnum. Þeir sem voru í algerum forgangi var almenningur sem ekki var skorinn niður ef tilboðin voru upp að 1 milljón. Þeir fengu þá fulla úthlutun. Ég var áður búinn að nefna hornsteinsfjárfestana sem voru sérstaklega lokkaðir að almenna útboðinu með því að koma fyrstir inn og tryggja þannig að þetta gæti orðið árangursríkt. Síðan var við úthlutun í almenna útboðinu frekar leitast við að tryggja úthlutun til þeirra sem væri einhver kjölfesta í. Það má þess vegna að spyrja sig hvort ástæða hefði verið að setja slíkt lágmark á þátttöku að þessu sinni vegna þess að þá hefðum við sagt við hina almennu fjárfesta, innlenda eða erlenda sem vildu fjárfesta [[Forseti hringir.]]fyrir einhverja slíkar fjárhæðir í bæði skiptin: Þið eruð óæskilegir. Ég veit ekki hvort tilefni var til þess að gera það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessar útskýringar en ætla að fá að ítreka spurningu mína um hvort þessir aðilar, þessi nöfn, muni líka birtast á þeim lista sem við fáum, þ.e. að við fáum að sjá alla þá aðila sem var boðið að kaupa í þessu ferli. Það er ekki gott í ferli sem á að vera gagnsætt og yfir alla gagnrýni hafin að það berist slúður, gróusögur, upplýsingar um að sumir hafi fengið símtal frá sínum verðbréfamiðlara og aðrir ekki. Hugmyndin á bak við tilboðsverð af þessu tagi þar sem verið er að grípa inn í markaðsverð - í almenna útboðinu á sínum tíma var bankinn ekki kominn á markað - er að það séu góð og gild rök fyrir slíku. Ég get ekki séð, þegar var svona mikil umframeftirspurn hjá stórum aðilum sem vildu fá inn, að það hefði átt að hleypa svona litlum fjárfestum að. Fáum við að sjá þessi nöfn? Munu þau vera á þessum lista og hvenær kemur hann?
Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé eins og ég rakti áðan; það má hafa skoðanir á því hvort það hefði með einhverjum hætti þjónað betur tilgangi okkar með sölunni að hafa einhverja lágmarksþátttöku. Ég ætla ekki að fullyrða að svo sé. En ég tek hins vegar undir með hv. þingmanni þegar hún segir að það geti varpað skugga á útboðsferlið að það séu sögur um það að einhverjir hafi verið svo heppnir að haft hafi verið samband við þá á meðan aðrir hafi kannski ekki verið í þeim hópi. En einu verður ekki haldið fram um ferlið í heild sinni, það er að það hafi ekki verið opið og gegnsætt, vegna þess að við höfum rætt þetta hér á þinginu, við höfum gert opinber áform okkar í þessu efni og Bankasýslan hafði sömuleiðis gert það þegar hún lét til skarar skríða. Varðandi birtinguna þá hef ég hér rakið að Íslandsbanki mun gera aðgengilegan allan hluthafalistann eins og hann var fyrir útboðið og eins og hann lítur út eftir útboðið þannig að þar ætti að vera hægt að sjá þetta. Ég hef sömuleiðis kallað eftir en ekki enn fengið [[Forseti hringir.]]niðurstöðu úthlutunarinnar og vil gera hana aðgengilega og mun gera það, nema mér séu einhverjar hömlur settar með lögum til þess að gera það, sem ég vona og trúi ekki að sé.
Virðulegi forseti. Ég vil undirstrika það að Viðreisn hefur stutt sölu ríkisins á hlutanum í Íslandsbanka. Það er okkar stefna að ríkið eigi ekki að standa í bankarekstri nema það að eiga kjölfestueign í einum banka. Það er stefna okkar í Viðreisn. Þess þá heldur skiptir máli hvernig við förum í söluna á Íslandsbanka og þeim fyrri hlut sem við höfum þegar selt. Við höfum stutt þetta ferli og það sem við höfum lagt áherslu á er að eignarhaldið verði dreift, það verði traustir eigendur og náttúrlega að gagnsæi ríki við alla gjörninga í tengslum við söluna. Eins og orðaskipti ráðherra áðan við hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur bera með sér þá er ákveðin tortryggni þegar kemur að smærri fjárfestum í þessu ferli. Ég vil túlka orð ráðherra þannig að það megi gera aðeins betur í þessu, að það megi gera allt til þess að upplýsa sem mest um gang mála og hverjir það voru á endanum sem keyptu. Ég held að það skipti máli líka upp á framhaldið af því að við viljum halda áfram og við í Viðreisn viljum gjarnan halda áfram að styðja ráðherra í að selja eignarhluti í bönkunum. En þá er algjört lykilatriði að það sé gert þannig að ekki bara við hér inni trúum og treystum heldur líka að almenningur treysti því að ferlið sé gott, gegnsætt og upplýsandi. Nú eru ákveðnir fjármunir komnir í þetta og í samhengi við það að við erum komin með fjármálaáætlun þá er áhyggjuefni hvernig hún stendur, ekki síst hvað varðar skuldir ríkissjóðs. Mín spurning er þessi: Er það ekki alveg á hreinu að við munum nýta þessa fjármuni sem við fáum fyrir Íslandsbanka í það að greiða niður skuldir að meginhluta til og í markvissari og skýrari innviðafjárfestingu? Ótti minn og okkar í Viðreisn er að þetta fari í rekstur ríkisstofnana í stað þess að [[Forseti hringir.]]greiða niður skuldir og fara í tiltekna og afmarkaða innviðauppbyggingu.
Virðulegur forseti. Það er alveg skýrt í mínum huga að við gætum ekki leyft okkur að vera með áform um það umfang ríkisrekstrarins sem við erum með í fjármálaáætlun ef við ætluðum eingöngu að byggja það á lántökum, þ.e. við ætluðum að vera með halla sem væri þeim mun meiri en raun ber vitni vegna skuldsetningar sem við þyrftum að ráðast í ef ekki kæmi til þessarar sölu. Í því samhengi er það alveg skýrt að við erum að losa um eignarhlutinn til að takmarka lántökur. En það breytir því ekki að við erum auðvitað að taka lán til að fjármagna hallann. Við erum enn í hallarekstri. Að þessu leytinu til þá held ég að við hv. þingmaður séum algerlega sammála. Við náum með sölunni að takmarka lántökur og við náum að viðhalda fjárfestingarstigi ríkisins. Svo getum við endalaust rætt það hvernig við eigum að forgangsraða þeim útgjöldum sem við erum með í fjárlagagerðinni eða í fjármálaáætlun hverju sinni þar sem rammasettu útgjöldin losa 1.000 milljarða, við getum endalaust rætt það. En það er lykilatriði í mínum huga að Íslandsbanki hefur nú þegar skilað 108 milljörðum fyrir utan arðgreiðslurnar til ríkisins og við eigum enn eftir eignarhlut sem við getum selt fyrir rúmlega 100 milljarða. Þetta eru aðgerðir sem ég vil ráðast í, einmitt í samhengi við markmið sem við höfum sett okkur í ríkisfjármálum.
Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að greina orð hæstv. ráðherra þannig að hann vilji gera allt til þess að reyna að lækka skuldir ríkissjóðs. En ég hefði viljað benda á að sporin hræða, m.a. við sölu Símans þar sem átti að fara í tiltekin verkefni, en af því að peningarnir voru ekki eyrnamerktir sérstaklega þá fóru þeir bara í eitthvað allt annað. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra að vera mjög fastur fyrir þegar hann fer í þetta samtal við sína kollega í ríkisstjórninni, að þetta fari sem mest til þess að takmarka lántökur, greiða niður skuldir og í tilteknar ákveðnar innviðafjárfestingar og innviðauppbyggingu. Annað atriði sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra er hvernig hann sér samkeppni aukast, hvernig hann sér neytendaverndina verða meiri með því að taka þetta skref. Það er ljóst og Samkeppniseftirlitið segir að það ríkir fákeppni á bankamarkaði og fjármálamarkaði hér á Íslandi. Hvernig sér hann að þessari fákeppni verði kollvarpað þannig að við fáum raunverulega samkeppni á fjármála- og bankamarkaði á Íslandi?
Virðulegi forseti. Ég trúi því einfaldlega að við fáum framsæknara bankakerfi með því að losa um eignarhald ríkisins. Við höfum engu að síður mikinn metnað fyrir hönd Landsbankans og viljum að hann sé í fremstu röð og veiti afbragðsþjónustu þó að hann sé í ríkiseigu. En ég held að með því að ríkið fari með allan eignarhlutinn í tveimur af þremur stórum kerfislega mikilvægum bönkum sé ekki bara tekin mikil rekstrarleg áhætta heldur séu líkur á því að framþróun í kerfinu í heild sinni verði hægari en ella væri. Vonandi verður þessi sala til þess að laða að bankanum eigendur sem í samstarfi við stjórnendur bankans munu tryggja að hann verði í fremstu röð í þágu viðskiptamanna sinna. Þetta verður ávallt krefjandi verkefni í ekki stærra samfélagi en okkar þar sem þrífast örfáir fjölmiðlar, örfá tryggingafélög, örfá fjármálafyrirtæki af þessari stærð en það á samt sem áður að vera metnaður okkar að þar ríki samkeppni.
Virðulegi forseti. Það var tekin ákvörðun í þessari annarri umferð á sölu hluta Íslandsbanka að halda ekki almennt útboð, þ.e. almenningi gafst ekki kostur á að kaupa í þessu útboði. Rökin voru þau að það hefði verið nóg um slíka fjárfesta í síðasta útboði. Nú væri komið að hæfu fjárfestunum, fagfjárfestunum, og fyrir því væru ýmis rök. Ef hugmyndin er að fá að borðinu stóra fjárfesta sem treysta sér til að styðja við rekstur bankans til lengri tíma, kaupa þar með stóran hlut og taka umtalsverða markaðsáhættu með því að kaupa stóran hlut, hlut sem gæti mögulega fallið í verði eftir kaupin, þá væri eðlilegt að veita afslátt á markaðsverði. Kostnaður við slíkt útboð væri og er að öllu jöfnu líka lægri því umfangið en einfaldlega minna, samskipti við færri aðila, meiri vissa í áhuga, einfaldari útfærsla. Svona var þessu stillt upp, að þetta væri tæknileg útfærsla sem borgaði sig. Þetta væri alþekkt. Þegar hæstv. ráðherra var spurður að morgni útboðs hvers vegna veittur hefði verið þessi 5 kr. afsláttur, þrátt fyrir að umtalsverð umframeftirspurn hefði verið eftir bréfum í bankanum, var svarið að það hafi byggt á því að heildarmyndin hafi skipt máli, hverjir keyptu. Hverjir keyptu væri það sem skipti máli. Ef þetta snerist bara um að finna hæstbjóðanda myndu réttu fjárfestarnir ekki endilega að finnast. Já, hverjir keyptu skiptir máli. Undir það má nefnilega taka. Tilboðsferli er vissulega þekkt aðferð við sölu á stórum hlutum í fyrirtækjum. En tvennt þarf þá að hafa í huga. Í fyrsta lagi er afslátturinn ekki meitlaður í stein. Hann tekur mið af áhuga og við höfum ekki fengið að vita hvernig sá áhugi dreifðist. Bara yfirlýsingar frá Bankasýslunni um að talsverð umframeftirspurn hafi verið og svo fréttaflutningur þar sem fólk er að reyna að leggja tvo og tvo saman. Í öðru lagi er ekki bara verið að selja einhverja eign, ekki bara eitthvert fyrirtæki, heldur ríkiseign, almenningseign. Því skiptir enn meira máli að almenningur fái skýr rök fyrir því hvers vegna verðmiðinn var þessi og hvers vegna þeir aðilar sem fengu að kaupa fengu að kaupa og hvers vegna svo og svo mikið. Hér er kannski fullmikið verið að reyna á stjórnvöld, alvöru gagnsæi og plan, sýn fyrir fjármálakerfið. Hvað vilja stjórnvöld sjá? Hverjir eiga að eiga íslensku bankana og er sú sýn raunhæf? Því var velt upp að gott væri að fá erlendan aðila á sínum tíma þegar það var vitað mál að slíkt væri ógjörningur, að fá stóran stöðugan fjárfesti með langtímasjónarmið og reynslu af bankarekstri, kannski jafnvel erlendan banka, til að kaupa hér í krónukerfi. Hætt var við tvíhliða skráningu á sínum tíma og reyna að koma bankanum á markað erlendis þannig að það var alltaf ljóst að þetta var að fara fyrst og fremst til innlendra fjárfesta. Og hverjir viljum við að það verði? Virðulegi forseti. Áður en ég fer lengra langar mig til að gera athugasemd við málflutninginn í þessu söluferli, ákveðinn tón. Ég er mikill talsmaður málefnalegrar umræðu án óþarfa upphrópana en ég kann ekki að meta það þegar nálgast er svona stórt mál með svolitlum mikilmennskutón: Við vitum hvað við erum að gera, þetta er bara tæknilegt mál og þið þarna úti þekkið bara ekki hvernig fjármálamarkaðir virka. Hæstv. fjármálaráðherra vísar í sífellu til Bankasýslunnar sem sjálfstæðs aðila sem var fenginn í utanumhald um bankaeign ríkisins út frá armslengdarsjónarmiði. Svo birtast áform um sölu og Bankasýslan mætir og fer að segja fólki og þjóðkjörnum fulltrúum frá því hvernig þetta verður gert. Allt mjög teknókratískt. Þetta eru bara staðreyndir og tölur. Svo tekur hæstv. fjármálaráðherra upp málflutninginn frá Bankasýslunni og sver af sér pólitík því að þetta komi allt saman frá Bankasýslunni. En það er pólitík í öllu. Það er pólitík í því hvaða viðmið eru notuð í kynningum. Það er pólitík í því hvernig samanburðartölur eru valdar. Kynning Bankasýslunnar á sölunni á Íslandsbanka í þetta skiptið sem birtist mjög víða innihélt til að mynda langa útskýringu á því hvers vegna bankaskatturinn væri svo slæmur, sýndi fram á virðisrýrnun á eignarhlut ríkissjóðs vegna skattsins. En það láðist að taka til að mynda fram í þeirri framsetningu - sem skiptir sköpum ef það á að skoða hvort bankaskatturinn myndi skila nettó jákvæðri summu til ríkissjóðs eða nettó neikvæðri - að inni í þeirri tölu sem í kynningunni var virðisrýrnun Landsbankans, banka sem stendur ekkert til að selja. Það hafði veruleg áhrif á þá framsetningu. Þetta skiptir máli því að umræða um að halda Landsbankanum snýr ekki bara að því hverju það skilar eða skilar ekki í ríkiskassann heldur líka aðhaldshlutverki á fjármálamarkaði, mikilvægi þess að vera með ákveðið akkeri þegar kemur að launahlutföllum, arðsemishlutföllum, kostnaðarhlutföllum, samfélagslegu sjónarmiði. Og þessi söguskýring hjá hæstv. fjármálaráðherra varðandi Íbúðalánasjóð er merkileg í þessu samhengi vegna þess að það var einmitt pólitísk ákvörðun sem var tekin hér 2003 um að opna flóðgáttirnar á lánveitingar frá Íbúðalánasjóði sem gerði Íbúðalánasjóð gjaldþrota. Þá var vitnað í sama tilgangi til arðsemi bankanna í kynningum Bankasýslunnar, sér í lagi út af þessari umræðu um bankaskatt og hvers vegna það væri fráleitt að endurskoða þá ákvörðun sem tekin var í Covid að lækka álögur á bankana til að örva hagkerfið. Samt voru samhliða því veittar stórar upphæðir til fyrirtækja í íslensku atvinnulífi til að koma í veg fyrir stórkostleg áföll sem hjálpuðu til við efnahagsreikninga bankanna. Sú virðisrýrnun, sem gekk í fyrra til baka á lánasöfnum bankanna og skilaði þeim þess vegna mikilli arðsemi auk mikilla umsvifa á hlutabréfamarkaði vegna örvunaraðgerða stjórnvalda, skilaði sér í gífurlegri arðsemi. Þetta er stórpólitískt mál. Það er nefnilega pólitík í öllu. En Bankasýslan mætir með kynningu og talar um hversu slæmt það væri fyrir virði bankanna að skoða bankaskattinn. Afsakið, en hvað er ríkið að reyna að gera með þessari sölu? Hámarka hagnað, hámarka virðið til skamms tíma eða að reyna að byggja upp samfélag? Þetta snýr að dýnamíkinni í kerfinu, hegðun mjög mikilvægra stofnana í okkar hagkerfi. Hvernig bankarnir eru reknir er stórpólitískt mál þótt þeir fari á einkamarkað. Hér er stofnun, sem á að vera teknókratísk, að vasast í mjög pólitísku máli, virðulegi forseti. Í þetta vitnar hæstv. fjármálaráðherra eins og heilagan sannleik. Virðulegi forseti. Mig langar að fullyrða að umræðan um þetta mál, sölu bankanna, ber keim af svona stjórnmálum óhjákvæmileikans, stjórnmálum sem segja þá sögu að við séum alltaf á réttri leið. Þó að vandamál komi upp þá sé það bara nauðsynleg og afleidd áhrif kerfis sem sé fengið að ofan, hlutlauss kerfis. Óhjákvæmileg þróun í tilviki óhefts markaðskerfis birtist með þeim hætti að aðalmálið sé að koma hlutunum á markað, ósýnilega höndin, markaðurinn muni bara koma hlutunum á réttan stað. Ef afleidd áhrif verða sú að einhverjir kaupi sem þurfi ekki að kaupa, t.d. á afslætti, þá sé það bara hliðarmál, eins og heyrðist hér áðan í andsvörum hæstv. fjármálaráðherra, því að stóra fréttin er sú að bankinn var seldur. Þá gleymirðu gildunum, þá þarf ekki að spyrja gagnrýnna og erfiðra spurninga og horfa inn á við því að ferlið sjái bara um þetta allt saman. Ég segi þetta einmitt í samhengi við umrædda mikilvæga hliðarafurð af þessari sölu sem nú er að birtast. Það er ekki hægt að taka pólitíkina út úr tilboðsleiðinni þegar verið er að selja almenningseign. Þetta kemur okkur öllum hér inni við. Mín vonbrigði snúa að því að það var ekki hægt að fara þá leið að markmiðin með sölunni væru skýr og allt uppi á borðinu. Hvers var vonast til að selja til? Hvernig fóru tilboðin fram? Ég er nokkuð viss um að ef hæstv. fjármálaráðherra hefði staðið hér í pontu fyrir nokkrum vikum síðan og sagt að það væri markmið með sölunni að fá inn slatta af tilfallandi smáum fjárfestum til að leggja inn 10–50 millj. kr. í bankann og veita þeim afslátt af upphæð hlutar sem þeir gátu allt eins keypt á eftirmarkaði eins og allir aðrir, þá hefði verið gerð athugasemd við það. Hvers vegna var skilinn eftir stabbi fyrir svona litla aðila til að fljóta með? Hvers vegna? Við höfum ekki fengið skýr svör við þessu. Þetta þarf að koma fram á þeim lista sem hæstv. ráðherra vitnaði áðan til af því að upplýsingarnar sem hafa hingað til komið fram segja bara sögur um stóru aðilana. Stóra myndin. Það er þessi óhjákvæmileiki. Afleiddu áhrifin, hliðaráhrifin skipta engu máli. Svona umræða, svona sögur, eins og ég vitnaði hér til áðan, gróusögur um það hverjir fengju að kaupa og hverjir ekki, eru ekki góðar, virðulegi forseti. Höfum við ekkert lært? Þetta þarf að fá á hreint. Er hæstv. ráðherra lýsa því yfir að full ástæða hafi verið fyrir svona afslætti og því að skerða hlut aðila sem voru þá hvað, of hæfir, of stórir og of miklir langtímafjárfestar? Þetta þarf alltaf að liggja fyrir. Traustið er einfaldlega of lítið hér á bankakerfinu, sem mér þykir miður, til að leyfa svona sögum að fljóta án þess að upplýsa hvað raunverulega gekk á. Ég endurtek: Við vitum ekki hverjir fengu að fljóta með, hvaða litlu aðilar fengu að kaupa og hvers vegna. Einn aðili keypti fyrir 55 millj. kr., annar 27, sá þriðji fyrir 11. Þetta er bara það sem við vitum út af tilviljanakenndum upplýsingum. Eru þetta langtímafjárfestar? Eru þeir að taka á sig umtalsverða markaðsáhættu fyrir almenning til að koma þessum banka á markað? Ég frábið mér þann málflutning að þetta sé einhvers konar eðlilegt fyrirkomulag. Það er það ekki. Tilgangurinn með tilboðsfyrirkomulaginu var ekki að leyfa nokkrum fagfjárfestum sem eru að fjárfesta fyrir sitt persónulega bókhald að fá smá afslátt. Svona upphæðir, litlar upphæðir sem vekja minni athygli, geta nefnilega oft gefið til kynna að um spillingu sé að ræða. Hvernig voru þessir aðilar valdir, hversu stór hluti Íslandsbanka í þessari umferð var seldur undir markaðsverði til aðila sem höfðu ekkert við svona afslátt að gera því að þeir gátu keypt á eftirmarkaði? Aðilar sem eru ekki stórir langtímafjárfestar heldur mögulega bara á réttum hringilista hjá verðbréfamiðlara. Þetta þarf að birta. Hvernig líta tilboðin út frá stóru langtímafjárfestunum og kölluðu þau virkilega á að þessum aðilum væri hleypt að? Virðulegi forseti. Viðhorfið til þessarar sölu er því miður ekki alveg rétt. Það virðist vera takmarkaður sans fyrir þeirri viðkvæmni sem er gagnvart þessari einkavæðingu. Hugmyndin er einhvern veginn sú að þessi sala með þessum hætti hafi verið óhjákvæmileg, hliðaráhrifin, þeir sem fengu að fljóta með, skipti engu máli því salan gekk svona í heildina séð vel. Við höfum fimm ára reynslu af einkavæddu bankakerfi, fimm ár. Það er fullkomlega eðlilegt að fólk sé hrætt en nú gefst tækifæri til að setja allt upp á borðið, birta bara allar þessar upplýsingar. Hversu stór stabbi fór til þessara minni aðila, hvernig þeir voru valdir, af hvaða lista þeir komu, upphæðirnar, hverjir fengu skerðingu? Af hverju var ákveðnum langtímafjárfestum sem voru ekki að fjárfesta fyrir eigin bók hafnað? Það eru gríðarleg tækifæri fram undan. Ég vona að þetta komi allt upp á yfirborðið og það sé ekkert að óttast.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég tek undir þetta með fagfjárfestana, það sé óeðlilegt að í þessum hópi hafi verið litlir fjárfestar, með litla fjárhagslega getu, og það á afslætti. Ég heyrði það líka um helgina að fólk vissi hreinlega ekki um þetta, fólk sem hefði haft áhuga á að vera með og taka þátt í þessu, á fjármagn, en svo allt í einu gerist þetta. Fólk spyr: Af hverju var þessi á listanum? Hvað var þessi að gera þarna? Og það er líka það að þeir þykjast, það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður segir, viðhorf ríkisstjórnarinnar er: Við vitum hvað við erum að gera. Það er sjálfumgleði. Þetta er svona fyrir hrun-sjálfumgleði og ekkert annað. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann að er eftirfarandi: Sér hún einhver markmið með sölu Íslandsbanka annað en það að uppfylla samkomulag ríkisstjórnarflokkanna sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum? Ég sé engin markmið þar. Það er ekki verið að auka samkeppni. Ég minni á grein Gylfa Zoëga prófessors í Vísbendingu þar sem hann talar um að Samkeppniseftirlitið þurfi að fara að skoða hegðun bankanna. Hegðun bankanna mun ekki breytast við þessa sölu, hún mun ekki auka samkeppni. En mér þætti gaman að heyra það frá hv. þingmanni hvort hún sjái fram á að það aukist samkeppni með þessari sölu og einkavæðingu Íslandsbanka. Hver eru markmiðin? Hver eru markmiðin sem hv. þingmaður sér annað en það að fara að vilja Sjálfstæðisflokksins, að Íslandsbanki verði í einkaeigu og það í eigu einkaaðila sem eru t.d. í þessum hópi núna sem hafa ekki fjárhagslega getu til þess að eiga banka? Það er bara verið að gefa áskrift að sjálftöku í hagnaði og ekkert annað. Hvað er það annað? Við erum ekki að tala um gagnsæi á nokkurn einasta hátt. Mig langar að heyra hvað það er sem á sér stað hérna annað en það að það var ekki hringt í ákveðna aðila. Miðlarar hringdu ekki í ákveðna aðila, hringdu bara í suma. Það lítur allt út fyrir að alla vega hluti af fagfjárfestunum [[Forseti hringir.]]átti ekki að vera þarna og hvað er það annað en klíkuskapur? Ef hv. þingmaður gæti svarað þessari spurningu líka.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að það veldur mér talsverðum vonbrigðum að það sé ekki almennilegt gagnsæi í þessu ferli. Mér hefur ekki þótt eðlilegt að þessi banki sé endilega að eilífu í eigu hins opinbera og hef sagt það opinberlega. Mér finnst hins vegar skipta máli hvernig þetta er gert og þess vegna eru þetta vonbrigði af því að ef markmiðið með þessari sölu var t.d. að auka tiltrú fólks á bankakerfinu og samskipti þar á milli, þá eru svona lítil atvik, sem er svolítið ýtt til hliðar, einmitt til þess fallin að grafa undan öllu ferlinu. Þess vegna veldur þetta mér gríðarlegum vonbrigðum. Ég myndi að sjálfsögðu vilja sjá, fyrst við erum komin á þessa vegferð, að selja bankann á þessum tímapunkti, að þessum fjármunum yrði varið í samfélagslega uppbyggingu. Ég hef sagt það víða og get sagt það hér að mér finnst eðlilegt að Landsbankanum sé haldið eftir en ekkert óeðlilegt við að Íslandsbanki sé seldur. Það er síðan hægt að rökræða um tíma og stað. En ef markmiðið núna var að auka traust á þessu ferli og halda að hundraðkallar til eða frá skipti engu máli þá er það bara rangur útgangspunktur. Það eru nákvæmlega svona hliðarafurðir sem skipta máli. Það er nákvæmlega þetta sem fær fólk til að hafa áhyggjur af því að verið sé að setja hluti undir borðið og einhverjir sem eru tengdari en aðrir komist að. Við megum ekki við þessu. Þetta er stórmál. Ég ætla bara að vona að hæstv. fjármálaráðherra setji pressu á það að þessar upplýsingar komi fram og við fáum að vita hvers vegna Bankasýslan samþykkti þessa aðila.
Virðulegi forseti. Ég fékk svar við einu sem ég spurði um en ég fékk ekki svar varðandi aukna samkeppni, og ég vil taka fram að minn flokkur, Flokkur fólksins, var eini flokkurinn á Alþingi sem var á móti sölunni. Af hverju var það? Það var m.a. vegna þess að við höfðum akkúrat enga tiltrú á því að söluferlið yrði sómasamlegt og yrði þannig að við gætum borið traust þess. Það er alveg klárt mál að það sem gerðist síðustu daga er ekki til að auka það traust. Það staðfestir það sem við vorum að segja og rökin sem voru á bak við það að við vorum á móti þessari sölu. Það er greinilegt að það er ekki verið að gera neitt annað en að koma hluta af eign ríkisins, hlutabréf í Íslandsbanka, til einkaaðila. Það er ekki verið að gera neitt varðandi endurskipulagningu á fjármálamarkaði, endurskipulagningu á bankamarkaði eða að auka samkeppni. Hagnaður bankanna árið 2000 var 29 milljarðar. Hagnaður bankanna í fyrra, 2021, 82 milljarðar. Það eru engin rök fyrir því. Það var ekkert að gerast merkilegt í bankakerfinu, annað en að það var Covid-ástand. Íslenska ríkið var að dæla peningum til fjármálafyrirtækja og það eru ein rökin fyrir því að íslenskir bankar eru að græða svona mikið. Það er ekki vegna þess að þeir séu að standa sig, þeir eru vissulega að minnka sparnað hjá sér eða útgjöld, en það er ekki að fara til neytenda. Það er ekki í minnkandi gjöldum eða minni vaxtamun. Það er ekki verið að auka samkeppni á nokkurn einasta hátt. Það er verið að selja eign ríkisins til að gefa aðgang að sjálftöku í hagnaði og ekkert annað. Það er það sem verið að gera. En mig langar að spyrja hv. þingmann að því hvort hún sjái einhvers staðar örla á því að það verði aukin samkeppni á bankamarkaði með sölu á hlut í Íslandsbanka. Mun það auka samkeppni og þekkingu á íslenskum bankamarkaði innan íslensks fjármálakerfis? Ég sé ekki þessa þekkingu. Þetta er sjálftaka í hagnaði og ekkert annað. Íslenskt fjármála- og bankakerfi verðskuldar ekki það [[Forseti hringir.]]traust og virðingu sem það virðist hafa hjá ríkisstjórnarflokkunum. Það er einfaldlega ekki nógu mikill agi og ekki nógu mikil þekking.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir eftirfylgnina. Hvort þessi sala hafi aukið samkeppni - ég held reyndar að það sé mjög erfitt að ná almennilegu samkeppnisumhverfi á íslenskum bankamarkaði. Auðvitað eru kaupendurnir lykilatriði. Það tókst til að mynda ekki að fá inn stóran aðila með umtalsverða þekkingu á bankastarfsemi, erlendan aðila, mögulega erlendan banka sem hefur þekkingu á svona starfsemi. Það eru margar ástæður fyrir því. Ein er sú sem við í Samfylkingunni höfum bent á, hvort sem fólki líkar það betur eða verr, hvort fólk sé hlynnt inngöngu í Evrópusambandið eða ekki, að staðreyndin er sú að það kemur aldrei hér inn stór aðili, erlendur banki, til að kaupa hlut í íslenska bankakerfinu til þess eins að taka áhættu fyrir 350.000 manna markað, gjaldeyrisáhættu, krónuáhættu og viðskiptalega áhættu í litlum fyrirtækjum á meðan við erum með krónu. Það er bara eitthvað sem við þurfum að horfast í augu við. Ef við sem samfélag tökum þá ákvörðun að við viljum ekki ganga inn í myntsamstarf þurfum við að horfast í augu við það að hér verður áfram fákeppni á íslenskum fjármálamarkaði. Það er bara þannig. En ég get ekki séð að með þeim kaupendahóp sem kom hingað inn aukist gríðarlega samkeppni á Íslandi. Það er ekkert að koma nein ný þekking þarna og ég ætla að leyfa mér að fullyrða að þessi nokkrir aðilar, sem hæstv. fjármálaráðherra mun vonandi upplýsa okkur um hverjir voru, sem flutu þarna með eru ekki að koma með einhverja gríðarlega þekkingu inn í bankann sem gerir að verkum að þeir þurftu að fá afslátt og taka áhættu til að koma inn í bankann. Ég er ekki viss um að það hafi verið útgangspunkturinn en ég er reyndar ekki á þeirri skoðun að hér komist á almennileg samkeppni á markaði meðan við erum í krónuhagkerfi. Það er staðreynd málsins.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hingað og eiga þetta samtal við þingið. Það er mjög mikilvægt og skiptir okkur miklu máli, enda er þetta risastórt mál sem við erum að ræða hér í dag og umfangsmikið. Aðkoma þingsins að þessu máli á þessu stigi sem og á fyrri stigum er mikilvæg og umræður um það hér í þinginu eru svo sannarlega af hinu góða og fyrir það vil ég þakka enn og aftur. Í ríkisstjórnarsáttmála Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs segir að stjórnvöld muni halda áfram að draga úr eignarhaldi ríkisins í fjármálakerfinu og nýta fjármuni sem liggja í slíkum rekstri í uppbyggingu innviða. Að því sögðu kemur sala hlutabréfa í bankanum ekki á óvart. Áform um sölu á hlut í Íslandsbanka hafa verið á dagskrá stjórnvalda allt frá árinu 2015. Íslenska ríkið eignaðist öll hlutabréf í bankanum sem hluta af stöðugleikaframlagi Glitnis við uppgjör þrotabúsins og var eigandi að tveimur af þremur stórum viðskiptabönkum sem starfa á fjármálamarkaði hérlendis. Frá árinu 2008 hafa breytingar verið gerðar á þeim reglum sem gilda um eigendur að bönkunum. Til að mynda verða fjárfestar sem hyggjast fara með virkan eignarhlut í banka að standast hæfnismat sem byggir á ítarlegri greiningu og gagnaöflun. Hæfnismatið grundvallast nú á öllum eftirfarandi atriðum: Orðspor þess sem hyggst eignast eða auka hlut sinn í bankanum, orðspor og reynsla þess sem hyggst veita bankanum forstöðu, fjárhagslegt heilbrigði viðkomandi sem skal tryggt, m.a. með tilliti til starfsemi viðkomandi banka, að eignarhaldið torveldi ekki eftirlit og að eignarhaldið leiði ekki til peningaþvættis eða fjármögnunar hryðjuverka. Skyldur virkra eigenda eignarhluta til að veita Fjármálaeftirlitinu nauðsynlegar upplýsingar hafa verið auknar og það hefur viðvarandi eftirlit með hæfi þeirra. Heimilt er að setja takmarkanir á eignarhald teljist eigandinn óhæfur til að fara með virkan eignarhlut og það þrátt fyrir að hann hafi áður verið metinn hæfur. Varðandi þá sem teljast fagfjárfestar og voru metnir hæfir til að taka þátt í þessu útboði er það þannig að það eru fjármálafyrirtækin sjálf sem sjá um skilgreiningu á því hverjir geta fallið undir þá skilgreiningu að teljast fagfjárfestar og séu hæfir til þess að standa undir þeim kröfum sem til fagfjárfesta eru gerðar og var farið yfir hér á undan. Það ferli sem var viðhaft þegar kemur að sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka hefur verið rætt og þá sérstaklega hvers vegna það var gert með þeim hætti sem raun varð. Orð eins og „í skjóli nætur“ hafa verið höfð uppi í því samhengi. Er rétt að halda því á lofti að sú leið sem var valin er alþekkt og viðurkennd sem slík, þ.e. að halda leynd á tímasetningu útboðs til að koma í veg fyrir að hægt sé að hreyfa við gengi bréfa í bankanum á markaði fyrir útboð. Þá er leiðin að hefja útboð eftir lokun markaða og þar til þeir opna daginn eftir. Með því að hafa útboð með slíkum hætti er einnig möguleiki fyrir hendi að hætta við ef tilboðin eru ekki samkvæmt væntingum án skaða fyrir neinn. Slíkt er ekki hægt ef útboðið er opið yfir lengri tíma. Virðulegur forseti. Sala á 35% hlut ríkisins síðasta sumar gekk vel fyrir sig þrátt fyrir óvissu í efnahagslífinu þegar ákveðið var að selja. Reyndist eftirspurn miklu meiri en framboðið og samtals eignuðust um 24.000 hluthafar hlut í bankanum. Hver hlutur var seldur á 79 kr. og nam söluandvirði hlutanna um 55,3 milljörðum. Var þetta stærsta frumútboð og næststærsta almenna útboð á hlutabréfum á Íslandi. Salan var í góðu samræmi við fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar eins og þær birtast í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2022 þar sem fram kemur að stefna eigi að því að selja allan eignarhlut í bankanum á þessu ári og næsta. Salan nú byggir á sömu grunnmarkmiðum og rökum og voru lögð fram á síðasta ári og eru að minnka áhættu ríkisins af svo stórum eignarhlut í fjármálakerfinu, að efla virka samkeppni á fjármálamarkaði, að hámarka endurheimt ríkissjóðs af eignarhaldinu og sölu á hlutnum, að stuðla að fjölbreyttu heilbrigðu og dreifðu eignarhaldi til lengri tíma, að auka fjárfestingarmöguleika fyrir innlenda einstaklinga og fagfjárfesta og ekki síst að minnka skuldsetningu eða auka svigrúm ríkisins til samfélagslegrar arðbærrar fjárfestingar. Bankasýsla ríkisins seldi 22,5% af útistandandi hlutafé Íslandsbanka sem jafngildir 450 milljón hlutum í bankanum. Söluverðið var 117 kr. á hlut og nam söluvirði hlutarins því um 52,6 milljörðum kr. Að viðskiptunum loknum á ríkissjóður nú 42,5% af útistandandi hlut í Íslandsbanka. Heimild Bankasýslu ríkisins til að selja hlut ríkissjóðs í Íslandsbanka í nokkrum skrefum að höfðu samráði við ráðherra er í gildi fram til loka ársins 2023. Ríkissjóður heldur nú á 42,5% hlutafjár, eins og áður segir. Breskir og bandarískir sjóðir eiga samanlagt um 11% og af innlendum hluthöfum eru lífeyrissjóðir stærstir. Hluthafahópurinn er fjölmennasti hluthafahópur skráðs félags og fullyrða má að markmið um fjölbreytt og dreift eignarhald hafi náðst. Mikil óvissa var í efnahagslífinu þegar ákveðið var að selja 35% af hlutafé í bankanum en nú hafa aðstæður batnað til muna. Mat á virði útlána viðskiptabankans sýnir fram á þennan viðsnúning. Um helmingur af niðurfærslu útlána ársins 2020 hefur verið dreginn til baka í uppgjörum bankanna fyrir árið 2021. Þar með jókst arðsemin verulega á milli ára og efnahagsreikningur Íslandsbanka sem liggur til grundvallar sölu á bréfum ríkissjóðs er mun sterkari en sá sem lá til grundvallar í frumútboðinu. Verð hlutabréfa er töluvert hærra nú en þegar frumútboð Íslandsbanka fór fram síðasta sumar. Þannig hefur heildarvísitala aðalmarkaðar hækkað um 17% frá lokum útboðs og verð hlutabréfa í Íslandsbanka eru nú rúmlega 30% hærri en í lok fyrsta viðskiptadags með bréfin þann 22. júní síðastliðinn. Verð hlutabréfa annarra banka hefur einnig hækkað á sama tíma. Stjórnarmeirihlutinn mat það svo að tímasetning væri nú hagstæð fyrir ríkissjóð og til þess fallin að hámarka söluandvirði á hlutum ríkissjóðs. Í stað framtíðararðgreiðslna sem ávallt ríkir töluverð óvissa um fæst eingreiðsla við sölu sem á að endurspegla núvirtar framtíðargreiðslur úr rekstri bankans. Einnig hefur það komið fram að ástæða fyrir tímasetningu sölunnar hafi verið sú að hagstæða hreyfingar hafi verið á mörkum í Evrópu sem og hér heima og má halda því fram að það mat hafi verið rétt. Einnig hefur verið rætt um þann afslátt sem veittur var til fagfjárfesta í útboðinu. Um það er að segja í fyrsta lagi að slíkt er alþekkt og í raun má segja að í útboðum sem þessum er nánast undantekningarlaust slíkir afslættir veittir. Fyrir fram er ekki hægt að segja hver afslátturinn verður en það fer eftir eftirspurn eftir hlutabréfunum. Í tilfelli Íslandsbanka var um umframeftirspurn að ræða sem varð til þess að umræddur afsláttur endaði í 4,1%, sem er töluvert undir því sem áætlanir eða því sem menn höfðu í raun og veru ímyndað sér að slíkur afsláttur gæti orðið, en áætlanir eða hugmyndir voru uppi um það að slíkur afsláttur gæti endað á milli 5–7%. Að afslátturinn sé eins lágur og raun ber vitni er gæðastimpill á íslenskan fjármálamarkað og því ber að fagna. Það er rétt að ítreka það í ljósi þeirrar umræðu sem hefur átt sér stað um afsláttinn að það er í raun og veru ekkert óeðlilegt þar á ferð og hann er alþekktur í slíkum útboðum. Skuldastaða ríkisins í lok ársins 2021 er gjörbreytt vegna áhrifa heimsfaraldurs kórónuveiru. Salan eykur sjóðstreymi ríkissjóðs og skapar honum svigrúm til að minnka skuldsetningu og ráðast í samfélagslega arðbærar innviðafjárfestingar auk þess sem hún er til þess fallin að auka tiltrú fjárfesta á ríkissjóði og auðvelda þar með öflun lánsfjár til að mæta miklum hallarekstri. Það er æskilegt að nota söluandvirði Íslandsbanka til samfélagslegra fjárfestinga svo lengi sem þær samrýmast grunngildum fjármálaregla um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Rétt eins og á heimsvísu hefur efnahagsbatinn innan lands reynst kraftmeiri en vænst var í upphafi faraldursins. Atvinnuleysi hefur lækkað mun hraðar og einkaneysla aukist meira en spár gerðu ráð fyrir í lok árs 2020. Þar munar miklu um öflugt viðbragð hagstjórnar sem viðhélt tekjustigi heimila og stuðlaði að sköpun fjölda nýrra starfa. Fjárfestingar fyrirtækja reyndust mun meiri á síðasta ári en væntingar stóðu til um og íbúðafjárfesting hefur að sama skapi náð öflugri viðspyrnu. Síðast en ekki síst hefur batinn í ferðaþjónustu í kjölfar víðtækra bólusetninga reynst bæði þróttmeiri og þrautseigari en óttast var í upphafi. Eftir tilkomu bóluefna hafa nýjar bylgjur faraldursins ekki haft jafn víðtæk áhrif í greininni eins og óttast var í fyrstu. Kortavelta erlendra ferðamanna á Íslandi var í desember um tveir þriðju hlutar þess sem hún var áður en faraldurinn skall á. Aukin tiltrú á að umsvif í ferðaþjónustu hafi náð varanlegum bata og nær því stigi sem þau voru fyrir faraldurinn hefur aukið tiltrú á efnahagslegum bata almennt. Virðulegur forseti. Það eru og verða áfram krefjandi verkefni og þeir sem hafa staðið í stafni hér hafa gert sitt besta og tekið að mínu mati réttar ákvarðanir sem hafa haft og munu hafa jákvæð áhrif á rekstur og stöðu ríkissjóðs í þeirri erfiðu og flóknu stöðu sem ríkissjóður er í eftir þau áföll sem dunið hafa á þjóðinni á undanförnum árum. Það fjármagn sem ríkissjóður fær úr sölu hlutar ríkisins í Íslandsbanka mun nýtast vel í þeirri viðspyrnu og þeirri innviðauppbyggingu sem þörf er á á næstu árum. Við þurfum að halda áfram á þessari vegferð.
Virðulegur forseti. Flokkur fólksins hefur lagst alfarið gegn þeirri ákvörðun fjármála- og efnahagsráðherra að fallast á tillögu Bankasýslu ríkisins um sölu á eignarhlutum í Íslandsbanka. Að það sé ekki hlutverk ríkisins að eiga banka, eru ekki rök fyrir sölu heldur fullyrðing byggð á þeirri hugmyndafræði að allt sem geti verið einkarekið eigi að vera það. Öllum er frjálst að hafa slíka lífsskoðun, en þeir sem aðhyllast hana hafa aldrei fært rök fyrir því hvers vegna það sé endilega verra að ríkið eigi banka sem þjónar samfélaginu. Frekar en að selja hefði verið hægt að fara aðrar leiðir. Það hefði t.d. verið hægt að aðskilja fjárfestingarbanka og viðskiptabanka og stofna óhagnaðardrifinn samfélagsbanka, banka sem stundar bankaviðskipti og hefur hagsmuni viðskiptavina í fyrirrúmi í stað hagnaðarkröfu fjárfesta. Á venjulegum viðskiptabanka og samfélagsbanka er mikill munur því að samfélagsbanki staðsetur sig með neytendum og miðar allar ákvarðanir við að þær séu þeim til hagsbóta. Og áður en meira er selt af bönkum þarf að skoða það alvarlega að nýta arð ríkisins af bönkunum til að gera heilt við þá sem fóru illa út úr hruninu án þess að eiga nokkra sök á því. Já, bankahrunið 2008 er enn þá algjörlega óuppgert. Þó að Flokkur fólksins sé alfarið mótfallinn sölu bankanna er því miður ekki hægt að segja að eignarhald ríkisins á bönkunum hafi á nokkrum tímapunkti komið neytendum til góða. Þvert á móti hefur ríkið, ásamt lífeyrissjóðunum, beygt sig undir og samþykkt hagnaðarkröfur bankanna, sem hefur komið neytendum illa. Ríkið hefur þannig aldrei gert athugasemdir við þann methagnað sem bankarnir hafa haft á undanförnum árum því að þó að þeir hafi sýnt methagnað á síðasta ári var það í kjölfarið á mörgum vægast sagt gjöfulum árum. Það má þannig segja að bankarnir hafi hagnast mikið, mjög mikið, og svo enn þá meira á undanförnum árum. En þó að ríkið hafi ekki reynst vörn gagnvart hagnaðarkröfum fjárfesta þá var það þó til staðar og átti möguleika á að grípa inn í, en þann möguleika er ríkið að gefa frá sér. Bankarnir hafa gríðarlega víðtæk áhrif á líf okkar allra með beinum og óbeinum hætti. Þeir hafa t.d. öll völd yfir þeim lánakjörum sem okkur bjóðast í húsnæðislánum, sem eru stærsti útgjaldaliður flestra heimila, ef ekki allra. Ég óttast það mjög að þetta vald sé að stórum hluta komið í hendur fjárfesta, alveg sama hversu miklir fagfjárfestar þeir eru, því að ég held að fagmennska þeirrar snúist fyrst og fremst um að hámarka eigin hagnað. Svo blasir líka við furðulegt mat á hæfum fagfjárfestum, eins og fyrstu fréttir um þá sem fengu að kaupa báru með sér, þegar það reyndust vera innherjar, þrír einstaklingar, sem voru reyndar háeffaðir í bak og fyrir. En hvað gerði þá svo faglega og hæfa fjárfesta að þeir væru teknir framar öðrum? Allir tengdust þessir menn - allt karlmenn - Íslandsbanka með einum eða öðrum hætti. Einn í gegnum mægðir, annar er háttsettur starfsmaður bankans og sá þriðji situr í stjórn hans. Þessir þrír aðilar keyptu samtals 97 milljóna hlut sem þeir borguðu 94 milljónir fyrir. Einn þeirra rekur ehf.-félag sem er með neikvæða eiginfjárstöðu upp á 135 milljónir. Hvað gerði hann að fagfjárfesti? Og annar varð gjaldþrota árið 2015 vegna 313 millj. kr. skuldar við - jú, hvern annan en Íslandsbanka? Ég ætla ekki einu sinni að ræða þá staðreynd að þrátt fyrir þetta sitji hann í stjórn bankans en vil gjarnan fá að vita hvers vegna einstaklingur með þessa sögu er gjaldgengur í lokað útboð fagfjárfesta. Hvernig fjármögnuðu þessir menn kaupin? Fengu þeir kannski lán í bankanum sjálfum fyrir þeim? Skilyrði fyrir því að geta kallað sig fagfjárfesti eru eftirfarandi, skv. 54. gr. laga um markaði fyrir fjármálagerninga, með leyfi forseta: „1. Hann hafi átt umtalsverð viðskipti á viðeigandi markaði næstliðna fjóra ársfjórðunga, að meðaltali a.m.k. tíu sinnum á hverjum ársfjórðungi. 2. Verðgildi fjármálagerninga og innstæðna fjárfestis nemi samanlagt meira en jafnvirði 500.000 evra, miðað við opinbert viðmiðunargengi eins og það er skráð hverju sinni. 3. Fjárfestir gegni eða hafi gegnt, í a.m.k. eitt ár, stöðu í fjármálageiranum sem krefst þekkingar á fyrirhuguðum viðskiptum eða þjónustu.“ Fagfjárfestar þurfi að uppfylla a.m.k. tvö þessara skilyrða. Það er erfitt að ímynda sér að fjárfestir sem er með neikvæða eiginfjárstöðu uppfylli skilyrði 2, um að verðgildi fjármálagerninga og innstæðna fjárfestis nemi samanlagt meira en jafnvirði 500.000 evra, eða um 70 milljónum. Auk þess veltir maður fyrir sér hvort þessir menn hafi átt umtalsverð viðskipti 40 sinnum á einu ári. Það er ljóst að tveir þeirra hafa gegnt stöðu eða verið í stjórn Íslandsbanka í ár eða meira, en hins vegar er óvíst um þann þriðja. Það er ástæða fyrir vantrausti þjóðarinnar, bæði gagnvart þessu söluferli og einnig því að bankarnir séu yfirleitt seldir. Minningarnar frá hruninu og aðdraganda þess eru þjóðinni í fersku minni þar sem alveg svakalega klárir menn, sem sumir voru titlaðir fagfjárfestar, rændu bankana að innan og létu svo þjóðina borga allt sukkið en hafa sjálfir alla tíð síðan lifað í vellystingum praktuglega á meðan a.m.k. 15.000 fjölskyldur misstu heimili sín vegna þeirra. Þeir héldu hins vegar allir sínum heimilum. Sumir þeirra sátu reyndar inni í skamman tíma, en svo ég tali fyrir sjálfa mig þá hefði ég frekar kosið nokkurra mánaða fangelsi en ógnina sem ég bjó við í heil 11 ár auk þess að missa heimili mitt. Þegar leið á þennan tíma var smátt og smátt búið að setja allar þær nýju reglugerðir um fjármálakerfið sem eiga að breyta öllu og koma í veg fyrir að þessar sömu hörmungar endurtaki sig. Með leyfi forseta, vil ég segja hæstv. fjármálaráðherra það að þessar reglugerðir breyta litlu fyrir neytendur sem eru upp á náð og miskunn bankanna komnir. Fjármálaeftirlitið er veikt, auk þess sem það lítur engan veginn á neytendavernd sem sitt hlutverk. Stefnt er að því leynt og ljóst að veikja Neytendastofu með því að færa verkefni hennar og fjármagn til annarra stofnana. Hagsmunasamtök heimilanna hafa, þó að ég segi sjálf frá, oft og tíðum verið eini aðilinn sem hefur veitt bankakerfinu aðhald og verið einu málsvarar neytenda á fjármálamarkaði. Þessi samtök eru rekin fyrir valkvæð félagsgjöld að mestu leyti og byggja á sjálfboðavinnu, auk tveggja starfsmanna í samanlagt einu stöðugildi. Ég er gríðarlega stolt af starfi þeirra og áhrif þeirra eru meiri en flestir gera sér grein fyrir. En það er engu að síður við ofurefli að etja í baráttu við heilt bankakerfi og það gríðarlega fjármagn sem þar er, ásamt, því miður, ríkisstjórn og embættismannakerfi sem alltaf setja hagsmuni fjármálakerfisins framar hagsmunum heimilanna. Hrunið hefur ekki verið gert upp og á meðan svo er ekki er vantraust á milli þjóðar og fjármálakerfisins og sennilega ríkisstjórnarinnar líka, a.m.k. hvað þennan málaflokk snertir. Rætt hefur verið um samfélagslega ábyrgð banka. Á opnum fundi efnahags- og viðskiptanefndar með seðlabankastjóra sagðist hann gera ráð fyrir og í raun ætlast til að bankarnir myndu sýna samfélagslega ábyrgð. Þetta er umorðað en ég held ég hafi skilið seðlabankastjóra rétt. Ég deili því miður ekki þeirri trú hans á að bankar sýni samfélagslega ábyrgð. Ég hef ekki séð nein merki um hana og bendi á að minni eigin baráttu við banka eftir hrunið 2008 lauk ekki fyrr en í nóvember 2019. Þrátt fyrir allt regluverkið neytti bankinn þess gríðarlega aflsmunar sem hann bjó yfir til fulls og ég sá aldrei nein merki um nokkuð annað en að þeir ætluðu að ná því sem þeir gætu, hvað sem það kostaði og þó að ég og mín fjölskylda stæðum allslaus eftir. En ef fjármálaráðherra og Bankasýslan deila þessari trú seðlabankastjóra, var eitthvað gert til þess að tryggja þessa samfélagslegu ábyrgð áður en salan fór fram? Var þessi trú eitthvað rædd við væntanlega kaupendur eða settir einhvers konar skilmálar í útboðsgögnin? Eða á bara að láta skeika að sköpuðu? Þegar rætt var um sölu Íslandsbanka í efnahags- og viðskiptanefnd komu þangað gestir, t.d. frá Bankasýslunni, Kauphöllinni og fjármálaráðuneytinu. Allir voru þessir aðilar mjög hlynntir sölu og endurtóku sömu möntruna um kosti hennar af mikilli trúfestu. Þeir töldu að salan myndi styrkja fjármögnunarumhverfi íslenskra fyrirtækja, gagnast íslensku fjármálaumhverfi og laða að erlenda fjárfesta, svo eitthvað sé nefnt. Einnig var töluverð áhersla lögð á áhættu ríkisins við að eiga banka, en á sama tíma var talið jákvætt og æskilegt að lífeyrissjóðirnir myndu fjárfesta í þeim. Þegar spurt var um hvort ríkið myndi, ef allt færi á versta veg, stökkva inn og bjarga bönkunum, var reynt að komast hjá svörum um það, en þó mátti skilja að þannig myndi það vera. Hver er þá áhættan fyrir ríkið? Bankarnir hafa hagnast gríðarlega á undanförnum áratug og nú verður þeim hagnaði beint í vasa hæfra fagfjárfesta þangað til einhvers konar bankakreppa verður og þá mun ríkið taka það á sig án þess að vera búið að hagnast á rekstrinum árin á undan. Að hvaða leyti er það jákvætt eða minnkun á áhættu? Það má segja að allir útgangspunktar Kauphallarinnar, Bankasýslunnar og fjármálaráðuneytisins hafi verið út frá hagsmunum fjárfesta og markaðarins, en neytendur voru einhvers konar afgangsstærð eins og eitthvað ofan á brauð sem skiptir litlu máli. Reyndar var rætt um að sala bankanna myndi skila sér í aukinni samkeppni neytendum til hagsbóta. Dettur einhverjum í alvörunni í hug að allt í einu verði til samkeppni á bankamarkaði vegna þess að ríkið selur banka? Stóð ríkið þá í vegi fyrir samkeppni? Þetta er þvílíkt bull að það tekur engu tali. Á Íslandi er fákeppni á bankamarkaði. Það vita allir að það er engin raunveruleg samkeppni milli bankanna og það mun ekki breytast með því að búið sé að selja einn banka í viðbót. Ekki reyna að telja okkur trú um það. Alþýðusamband Íslands er hins vegar alfarið á móti sölunni og fulltrúar þess mættu á fund efnahags- og viðskiptanefndar og ítrekuðu afstöðu ASÍ, sem kom fram í ályktun miðstjórnar frá 20. janúar 2021. Ég les hér brot af ályktuninni, með leyfi forseta: „Miðstjórn Alþýðusambands Íslands mótmælir harðlega áformum um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka við þær óvissuaðstæður sem eru uppi. Miðstjórn ASÍ gagnrýnir þann flýti sem einkennir ferlið og telur ekki hafa verið færðar fram fullnægjandi röksemdir fyrir sölunni. Mikilvægt er að ríkið, fyrir hönd almennings, sé með aðkomu að fjármálamarkaði og haldi uppi samfélagslegum sjónarmiðum við endurreisn efnahagslífsins.“ […] „Óvíst sé hvort salan myndi auka samkeppni á fjármálamarkaði og núverandi tímapunktur sé ekki ákjósanlegur í ljósi efnahagslegrar óvissu.“ Ályktun ASÍ endar á eftirfarandi orðum, með leyfi forseta: „Miðstjórn ASÍ hafnar því að selja þurfi hlut ríkisins til að bæta stöðu ríkissjóðs eða fjármagna fjárfestingar í samfélagslegum innviðum. Nýlegar skattalækkanir á fjármagnseigendur benda ekki til þess að ríkisstjórnin hafi þungar áhyggjur af afkomu ríkissjóðs. Ákall um sölu á banka kemur ekki frá almenningi sem að miklum meirihluta er mótfallinn slíkri sölu og jákvæður í garð ríkisins sem eiganda banka.“ Fulltrúar ASÍ mættu á fund efnahags- og viðskiptanefndar og ítrekuðu þá afstöðu sem þarna kemur fram ári eftir að hún var skrifuð. Þegar til kom var eftirspurnin til að fjárfesta í Íslandsbanka meiri en framboðið. Maður skyldi ætla að við það fengist hærra verð fyrir bankann en við var búist, því að þannig virkar jú lögmálið um framboð og eftirspurn. En við sem ekki erum útvalin eigum núna að skilja að markaðslögmálin eigi ekki við á markaðnum. Markaðslögmálin, sem eru í hávegum höfð einmitt af fjárfestum og þeim sem vilja einkavæða allt sem gefur einhvern hagnað - því að öllu sé betur komið í samkeppni á markaði þannig að markaðurinn ráði verði í samræmi við framboð og eftirspurn, eru að engu höfð þegar verið er að selja vel völdum fagfjárfestum banka. Ef þessir hæfu fjárfestar voru ekki tilbúnir til að greiða uppsett verð þá var það þeirra mál. Eftirspurnin var mikil. Ég er viss um að þarna er verið að selja mjög arðsaman fjárfestingarkost og að þeir hefðu flestir keypt hvort eð er, því að þetta eru jú hæfir fagfjárfestar sem þekkja góðan díl þegar þeir sjá hann. En var yfirleitt látið á það reyna? Okkur hefur reyndar verið sagt að það sé venja að gefa afslátt í svona kaupum. En hver kom þeirri venju á og er einhver sérstök ástæða til að beygja sig undir hana? Þegar ríkið munar verulega um þessa 2 milljarða sem um ræðir samkvæmt síðustu fjárlögum eru t.d. ekki til nema 430 milljónir fyrir almannatryggingakerfið á næstu fjórum árum. Almannatryggingakerfið er verulega illa statt og upp á síðustu fjárlög vantaði meira en 430 milljónir í það til að tryggja lögbundnar hækkanir sem þá voru orðnar svo lífeyrir almannatrygginga héldi í við verðbólgu sem núna er 6,7%. Þessir 2 milljarðar, sem fjárfestarnir fengu á silfurfati, hefðu aldeilis komið sér vel þar, eða til að fjölga hjúkrunarrýmum fyrir aldraða umfram þessi 364 sem nú eru fjármögnuð, því að það er öllum ljóst að þau rými uppfylla ekki þörfina. Hvernig er hægt að umgangast fé almennings með slíkri lítilsvirðingu af því að fjárfestar eru vanir að fá afslátt? Það er kunnuglegur fnykur frá 2007 af því sem er að gerast núna. Það berast fregnir af gríðarlega háum arðgreiðslum sem venjulegt fólk hefur ekki einu sinni forsendur til að tengja við, jafnvel frá fyrirtækjum sem fyrir skemmstu fengu stórar upphæðir úr ríkissjóði af því að þau stóðu svo illa. Sú fjárhagsaðstoð hefur ekki verið greidd til baka því að greiðsla í sköttum felur ekki í sér endurgreiðslu láns, eins og sumir vilja meina. Það berast líka fregnir af ofurlaunum forstjóra ríkisfyrirtækja sem eru ekki í neinu samræmi við kjör á vinnumarkaði. Hagnaður bankanna er í hæstu hæðum og núna er verið að koma þeim í hendur fjárfesta bæði hratt og örugglega. Sporin hræða. Það virðist vera að byrja nýtt partí á Íslandi eins og 2007, en á sama tíma berast fregnir af því að einstætt foreldri á lágmarkslaunum sé tæknilega gjaldþrota, að þar vanti 83.000 kr. í hverjum mánuði upp á að það geti framfleytt sér og að hjá pari með tvö börn sé rekstrarhallinn tæpar 90.000 kr. á mánuði. Ætli það sé fólkið sem mun sitja uppi með timburmennina þegar partíinu lýkur? Mun sauðsvartur almúginn, sem ekki er með í partíinu, eiga að borga þrifin eins og síðast? Flokkur fólksins segir nei við því. Aldrei aftur.
Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir skýrsluna og góða yfirferð um stöðu mála um sölu á Íslandsbanka sem boðuð var í stjórnarsáttmála. Þar segir, með leyfi forseta: „Stjórnvöld munu halda áfram að draga úr eignarhaldi ríkisins í fjármálakerfinu og nýta fjármuni sem liggja í slíkum rekstri í uppbyggingu innviða.“ Við í fjárlaganefnd samþykktum fyrir okkar leyti söluna með eftirfarandi rökum; að með sölunni væri hægt að minnka lánsfjárþörf ríkissjóðs, að hægt væri að styðja við lánshæfismat og styrkja stöðu ríkisins á fjármagnsmörkuðum, og loks að minnka skuldsetningu og auka svigrúm ríkisins til samfélagslegra arðbærra fjárfestinga. Það er mikilvægt að hafa í huga að okkur munar um þá fjármuni sem fást fyrir söluna þegar halli er á ríkissjóði, en hann hefur orðið verulegur eins og við vitum, m.a. til að mæta efnahagsáhrifum kórónuveirunnar. Í ljósi aðstæðna er mikilvægara en áður að byggja undir fjárfestingu og innviðaverkefni á vegum ríkisins og er þessi sala að sjálfsögðu liður í þeirri vegferð. Með sölunni skapast aukið svigrúm til þessara fjárfestinga og ekki síst til að lækka vaxtabyrðina, sem er talsverð. Sala ríkisins á eftirstandandi hlut í Íslandsbanka er þess vegna varða á þeirri leið sem við fetum í efnahagsbata þjóðarinnar og styður við, eins og áður segir, sett markmið. Það er pólitísk ákvörðun, sannarlega, að haga sölunni á þann hátt sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fór yfir í máli sínu hérna áðan. Ef selja hefði átt hæstbjóðanda hefði öll fyrirhöfn stjórnvalda verið til lítils og gæti það verið svo að við sætum jafnvel uppi með einn aðila sem ætti ráðandi hlut í sannarlega samfélagslega mikilvægri bankastofnun. Þá ættum við líklega annað samtal en það sem við eigum í dag. Við ákváðum að haga sölunni á þann hátt að eignarhaldið yrði dreift og á það er lögð sérstök áhersla til að tryggja gagnsæi og gagnsætt ferli eins og talað hefur verið um. En það er afar mikilvægt fyrir þjóðfélagið að búa vel um hnútana í þessum málum. Við viljum að eigendur mikilvægra stofnana, sem Íslandsbanki er, sæki ekki í áhættu, þeir sjái hag sinn í því að eiga hlutinn til lengri tíma og hér ríki ákveðinn stöðugleiki. Í söluferlinu var kallað eftir umsögnum ýmissa aðila og bárust m.a. umsagnir frá Samkeppniseftirlitinu þar sem tekið var undir þau sjónarmið sem ég hef farið yfir um dreifða eignaraðild að bankanum til þess að treysta samkeppni á markaði. Ég tel að því markmiði höfum við náð, enda bankinn með fjölmennasta eignarhaldið á íslenskum markaði. En ég skil vel að þessi sala á Íslandsbanka veki upp blendnar tilfinningar. Ég var varaþingmaður á eftirhrunsárunum og man nákvæmlega hvernig staðan var, bæði í pólitíkinni og í efnahagsmálunum. En það er óumdeilt að regluverk í kringum banka hér á landi hefur verið bætt til muna og eftirlitið verið hert. Eðlilega, það vill ekki nokkur maður sjá samfélagið komið á vonarvöl eins og það var hér fyrir 15 árum síðan. Þegar kemur að sölu ríkisins á samfélagslega mikilvægum innviðum, hvort sem það eru bankar eða annað, er ætíð ærið tilefni til að vinna það af kostgæfni og vanda til verka. Mér finnst það sýna þróttmikið samfélag að gera þetta með þeim hætti sem var og það er að mínu mati jákvætt að almenningur vilji að svo sé og hversu rík þátttaka var í fyrra útboðinu, þannig að ég tel, virðulegi forseti, að þessi sala hafi leitt margt gott af sér. Eins og fram hefur komið var það vilji meiri hluta Alþingis að selja bankann og að tryggja bæði að fyrirkomulagið yrði gagnsætt og gott verð fengist. Ég tel að sala á bankanum hafi verið í samræmi við þennan vilja og við höfum uppfyllt þau skilyrði sem okkur voru sett, að Bankasýslan hafi fylgt þeim fyrirmælum sem henni voru gefin og að tryggð hafi verið dreifð eignaraðild, gagnsæi og skýr og vönduð vinnubrögð. En ég tek undir að það er mikilvægt að við fáum upplýsingar, eins og hér hefur verið rætt í dag, um þá sem fengu tækifæri til að kaupa, einmitt líka minni fjárfestana. Þess vegna fagna ég þeim orðum hæstv. ráðherra að hann muni birta allar þessar upplýsingar um leið og þær berast. En við sem sitjum í fjárlaganefnd fáum líka Bankasýsluna í heimsókn eftir hádegi á morgun og fáum vonandi svör við einhverjum af þeim spurningum sem hér hafa verið bornar fram, því að það er jú í hennar verkahring að höndla með fyrirkomulagið vegna þeirrar armslengdar sem við höfum kosið að setja hér á Alþingi gagnvart fjárveitingavaldinu. Ég vona sannarlega að við verðum einhvers vísari á morgun eftir þá umræðu sem kemur til með að verða í nefndinni og ég tel mig nú nokkuð vita hvað það er sem við þurfum að heyra. Það er það sem hefur kannski verið borið hér fram í dag.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir þetta innslag og er ánægð að við séum að fá Bankasýsluna til okkar. Mig langaði einmitt til að koma inn á það sem hér var rætt um þessa litlu fjárfesta sem ég nefndi í ræðu minni, hvernig það slær hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, hvort hún telji að það sé í anda þess sem rætt var í ferlinu þegar við fengum Bankasýsluna til okkar á fjárlaganefndarfund, en líka út frá umsögn meiri hlutans, að hleypa þarna að litlum aðilum sem keyptu 10, 30, 50 millj. kr. hlut. Ég spyr hvort hún telji að þetta kasti rýrð á þetta ferli vegna þess að við áttum okkur ekki á því hversu margir þessir aðilar voru. Er þetta í samhengi við hennar skilning á umræddu tilboðsferli, að veita nokkrum aðilum afslátt umfram aðra?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það má kannski segja að við ræddum það aldrei innan nefndarinnar þegar við fengum þessa heimsókn og kynningu á þessu verklagi og kannski var það vegna þess að við hugsuðum alltaf stórt, veltum alltaf fyrir okkur hverjir það væru sem gætu keypt og hugsuðum kannski fyrst og fremst um lífeyrissjóðina og einhverja almenna stóra fjárfesta sem við sæjum fyrir okkur sem langtímafjárfesta. Ég ætla ekki að halda neinu fram fyrr en ég er búin að fá einhver svör frá Bankasýslunni um það og hvernig þessa aðkomu minni fjárfesta bar að, hvernig þeir voru valdir og allt það sem hér hefur komið fram í dag. Ég ætla ekki að fella neina stóra dóma um hvort það var eðlilegt eða ekki. Ég tel að það sé heppilegra að bíða útskýringa og svara við því hvernig þetta fór fram áður en ég tek afstöðu. En sannarlega tek ég undir það að það er engu að síður óheppilegt að um þetta fyrirkomulag, sem við töldum að væri gott, að mínu mati a.m.k., ríki einhver óskýrleiki sem styrkir ekki stoðirnar undir því trausti sem við viljum að bankakerfið hafi. Það er anginn sem ég hef áhyggjur af í þessu samhengi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar fyrir svarið. Það er svolítið merkilegt að velta því fyrir sér af hverju þetta var ekki rætt. Hæstv. ráðherra talaði um áðan að þetta hefði hvergi komið fram í umsögn til að mynda frá nefndinni, hvorki meiri hluta né minni hluta, en ég ætla leyfa mér að fullyrða að það hafi verið vegna þess að flestir gerðu ráð fyrir því að þegar verið var að tala um langtímafjárfesta sem þyrftu að fá sérmeðferð þá væru það bara risastórir fjárfestar. Ég er ekkert viss um að hægt sé að gera þá kröfu að fjárlaganefnd hefði átt að skrifa um þetta í umsögn sinni. Bankasýslunni, sem á að vera svo fagleg, á að hafa svo mikla þekkingu, var treyst út frá armslengdarsjónarmiði til þess að fara með þetta vald. Hún hefði náttúrlega átt að sjá þetta. Að því leytinu til hef ég skilning á því að meiri hlutinn hafi ekki birt þetta í sínu áliti vegna þess að ég held að flestir hafi bara gert ráð fyrir að svona yrði ekki farið með tilboðsferlið. En mig langar til að velta því upp við hv. formann fjárlaganefndar, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, hvort hún muni ekki ásamt fleirum, þá sérstaklega okkur í minni hlutanum, ýta á eftir því, líkt og hæstv. fjármálaráðherra hefur komið inn á að sé vilji til að gera, að birtur verði fullur listi yfir þá sem keyptu. Það verði þá gripið til sérstakra úrræða ef þarf svo öll þessi nöfn séu birt og menn feli sig ekki á bak við einhverja bírókrasíu, þannig að við fáum líka að sjá, við í nefndinni og almenningur, fyrir hverju fólk skráði sig og hvers vegna aðilar voru skertir.
Frú forseti. Það er alveg rétt, eins og ég sagði áðan í mínu fyrra andsvari, að við ræddum þetta ekki sérstaklega við Bankasýsluna að öðru leyti en því að þar væri fyrst og síðast um að ræða stóra langtímafjárfesta. Það er alveg rétt, Bankasýslan var stofnuð á sínum tíma til að vera í armslengd frá framkvæmdarvaldinu og ég tel í sjálfu sér að það sé gott fyrirkomulag. Þegar við treystum Bankasýslunni fyrir slíku fyrirkomulagi, eins og hér er um að ræða, þá er auðvitað mjög mikilvægt að við upplifum að það sé hægt að treysta. Ég held að það skipti miklu máli. Jú, ég held að við verðum af fullum þunga að ýta á eftir þessum lista, eins og hæstv. ráðherra nefndi hér í dag og ég sagði líka áðan. Þetta skiptir allt miklu máli og ég vona svo sannarlega að það sé ekkert innan kerfisins sem stoppi okkur. Ég sé þá helst fyrir mér að það gæti verið persónuverndarmál eða eitthvað slíkt, en það ætti þó ekki að vera, þetta er opið útboð að einhverju leyti. Við látum alla vega á það reyna og ég tel að það sé svo mikilvægt fyrir traustið á fyrirkomulaginu og við eigum auðvitað eftir að selja meira af bankanum, þó að sannarlega sé talað um að hafa uppi annað fyrirkomulag í framhaldinu, líkara því sem var fyrst, meiri blanda þó af fagfjárfestum og almenningi. Ég tel að til að við höfum einhverja tilfinningu fyrir því að hér sé verið að fara vel með vald þá verðum við að fá botn í þetta mál - allir sem fengu tækifæri, hvernig það bar að og allt það verði að koma upp á borðið. Ég tek undir það, mér finnst það mikilvægt.
Forseti. Við ræðum nú sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka sem hingað til hefur farið fram í tveimur áföngum. Píratar lýstu afstöðu sinni gagnvart sölunni í álitum sínum í gegnum hv. efnahags- og viðskiptanefnd og fjárlaganefnd fyrir söluna og mun ræða mín að miklu leyti byggja á þeim álitum en fyrst finnst mér mikilvægt að árétta eftirfarandi atriði: Í fyrsta lagi var afráðið að fara aftur af stað með söluferli án þess að fyrra söluferli hafi verið greint með viðeigandi hætti. Þetta var misráðið að mínu mati þar sem fyrri salan var misheppnuð, eins og ég kem nánar að hér á eftir. Í öðru lagi er það gagnrýnivert að upplýsingar um uppgjörið vegna seinni sölunnar liggja ekki fyrir þrátt fyrir að boðað hafi verið að uppgjörið myndi liggja fyrir í fyrradag. Af þeim sökum er erfitt að taka upplýsta umræðu um hvort yfirlýstum markmiðum með sölunni og týpunni af söluferli sem var valin hafi verið náð. Það er óljóst hverjir keyptu, hvernig þeir voru valdir, hverjir fengu ekki að kaupa og hvers vegna. Það er sérlega gagnrýnivert, með tilliti til orða hæstv. ráðherra áðan um gagnsæi og jafnræði, að enn hafa ekki fengist upplýsingar um söluna að fullu. Loks finnst mér mikilvægt að leiðrétta misskilning sem virðist vera uppi um afstöðu Pírata gagnvart sölunni á Íslandsbanka. Því hefur verið haldið fram að Píratar hafi stutt þetta söluferli. Því fer fjarri, virðulegi forseti, eins og ég mun fara yfir. Afstaða Pírata er sú að við séum ekki í prinsippinu mótfallin því að selja hlut ríkisins í Íslandsbanka, að það sé einmitt ekki endilega æskilegt að ríkið eigi tvo banka. En við höfum hvorki stutt þetta söluferli né það fyrra vegna margvíslegra athugasemda sem við höfum gagnvart ferlinu, tímasetningunni á sölunni og verklagi ráðherra sem bera ábyrgð á þessu ferli. Nú sný ég mér að þeim athugasemdum, virðulegi forseti. Í bréfi til fjármála- og efnahagsráðherra frá Bankasýslu ríkisins sem fjallar um sölu Íslandsbanka og áform um áframhaldandi sölu bankans segir, með leyfi forseta: „Þann 22. júní sl. voru hlutir í Íslandsbanka teknir til viðskipta á aðalmarkaði Kauphallar Íslands eftir vel heppnað frumútboð á rúmum 35,0% af hlutafé í bankanum á 79 kr. á hvern hlut. Nam söluandvirði hlutanna 55,3 ma. kr. og var þetta stærsta frumútboð og næst stærsta almenna útboð á hlutabréfum á Íslandi. Í dag var lokaverð á hvern hlut 124,6 kr. og markaðsvirði hlutafjár í bankanum því 249,2 ma. kr. og markaðsvirði 65,0% eignarhlutar ríkisins í honum þar með 162,0 ma. kr.“ Hér segir Bankasýslan að 57,7% hækkun á verðgildi hlutanna í kjölfar fyrri sölu sé vel heppnuð aðgerð. Samkvæmt umsagnaraðilum sem komu fyrir hv. fjárlaganefnd er eðlilegt að seljandi vilji að andvirði hlutafjárins í svona frumútboði hækki eitthvað í kjölfar útboðsins. Í sögulegu samhengi gæti seljandi talið að slíkt útboð væri vel heppnað ef andvirði hlutabréfanna myndi hækka um til að mynda 10% eða svo. En einu aðilarnir sem gætu talið að fyrra útboðið hafi verið vel heppnað eru kaupendurnir, því að þarna er verið að gefa kaupendum um 27 milljarða kr., sem er munurinn á milli 10% hækkunarinnar sem ætti að vera æskileg og 57% hækkunarinnar sem varð í raun. Vandinn er auðvitað að það er Bankasýslan sem skipulagði útboðið. Því er hún augljóslega ekki óháður aðili til að meta það hvort útboðið hafi verið vel heppnað eða ekki. Virðulegi forseti. Yfirlýst markmið með sölunni voru: 1. Að minnka áhættu ríkisins af svo stórum eignarhlut í fjármálakerfinu. 2. Að efla virka samkeppni á fjármálamarkaði. 3. Að hámarka endurheimtur ríkissjóðs af eignarhaldinu og sölu á hlutunum. 4. Að stuðla að fjölbreyttu heilbrigðu og dreifðu eignarhaldi til lengri tíma. 5. Að auka fjárfestingarmöguleika fyrir innlenda einstaklinga og fagfjárfesta. 6. Síðast en ekki síst, að minnka skuldsetningu eða auka svigrúm ríkisins til samfélagslega arðbærra fjárfestinga. Ef það á að meta hvort útboðið hafi verið vel heppnað eða ekki þá hlýtur að þurfa að skoða hvort einhverjum af ofangreindum markmiðum hafi verið náð. Nokkur markmiðanna eru langtímamarkmið og erfitt að meta þau í dag. Það er hins vegar hægt að gera athugasemd nú þegar við ýmis af þessum atriðum. 1. Að minnka áhættu. Í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar kemur fram að talsverð áhætta sé í núverandi rekstrarmódeli viðskiptabanka út af tækniframförum. Á sama tíma er samt ítrekað að ríkið ætli að halda áfram að eiga meiri hluta hlutabréfa í Landsbankanum. Einnig kemur fram hjá umsagnaraðilum að viðskiptabankarnir hafi hvort sem er verið reknir sem einkabankar á undanförnum árum og því væri spurning hvers vegna ríkið væri að standa í slíkum rekstri. Ábendingin þar vegna áhættu banka væri þá vísun í að í þess háttar bankarekstri er tekin áhætta sem hið opinbera myndi ekki taka. Píratar benda á þversögnina í þessu áhættumati. Það sé nákvæmlega jafn mikil áhætta fyrir ríkið að eiga banka og hafa þá einkarekna, a.m.k. ef bankakerfið fer á hausinn. Kostnaður ríkisins yrði líklega svipað mikill, hvort sem bankarnir væru einkareknir eða í opinberri eigu. Það þýðir ekki að bankar eigi bara að vera reknir á opinberum forsendum heldur þýðir það einfaldlega að það að minnka áhættu séu ekki gild rök fyrir sölu. Rökin um að láta einkaframtakið sjá um tækniframfarir í bankaþjónustu eru betri en þau útskýra þó ekki eigu ríkisins á Landsbankanum. Áhættan af sölu Íslandsbanka kom svo bersýnilega í ljós í kjölfar frumútboðsins. Áhættan af því að bankinn hafi verið undirverðlagður var miklu meiri en áhætta ríkisins af öðrum atriðum því að það er ýmislegt hægt að gera fyrir þá 27 milljarða sem verðið var vanmetið um. 2. Að efla virka samkeppni. Það er óljóst hvort þessu markmiði hafi verið náð eða muni verða náð. Umsagnaraðilar bjuggust flestir við því að lífeyrissjóðirnir yrðu þeir sem keyptu í Íslandsbanka. Það er ekki beinlínis samkeppniseflandi þar sem lífeyrissjóðirnir eru einmitt í samkeppni við bankana um íbúðalán og fjárfestingar. Eins er markviss undirfjármögnun Samkeppniseftirlitsins áhyggjuefni í þessu sambandi þar sem stofnunin á í erfiðleikum með að sinna eftirlitshlutverki sínu vegna undirmönnunar. Ekki er að finna nein áform ríkisstjórnarinnar um að efla getu Samkeppniseftirlitsins til eftirlits samhliða sölunni, sem er áhyggjuefni. 3. Að hámarka endurheimtur ríkissjóðs. Þessu markmiði hefur augljóslega ekki verið náð og hefur ráðherrann sjálfur meira að segja dregið í land með það og sagt að það hafi aldrei verið aðalmarkmiðið. Kannski er ekki annað hægt en að draga í land miðað við hvernig fór, 27 milljarðar í gjafaumbúðum til kaupenda úr vasa almennings. Hvers vegna var ekki byrjað að selja minni hlut en 35% á meðan verðmætið var enn óráðið til þess að ætlað tap yrði minna fyrir ríkið? Í seinna hollinu fóru 2,25 milljarðar úr vasa almennings í afslátt til kaupenda þrátt fyrir að mikil umframeftirspurn væri eftir hlutunum og að bæði lífeyrissjóðir og almennir fjárfestar voru til í að fjárfesta yfir útboðsgengi en var hafnað. Það skilur eftir spurningar um af hverju selt var með viðlíka afslætti til fjárfesta fyrir lægra verð og minna umfang. Hv. þm. Kristrún Frostadóttir fór mjög vel yfir þennan þátt málsins í ræðu sinni hér áðan og ég tek heils hugar undir með henni að öllu leyti. 4. Að stuðla að fjölbreyttu eignarhaldi til framtíðar. Hér voru umsagnaraðilar allir sammála. Það væri engin trygging um slíkt við söluna þar sem hverjum og einum er frjálst að selja sína hluti í framtíðinni. Eignarhaldið yrði að sjálfsögðu örugglega dreifðara heldur en ef ríkið ætti allt hlutafé. En það er engin trygging fyrir því að eignarhaldið verði fjölbreytt, hvað þá heilbrigt, enda sáum við það að viku eftir fyrri söluna seldu stórir erlendir fjárfestar megnið af bréfum sínum með 20–25% hagnaði. Það hver tekur þátt í hverju útboði fyrir sig er engin trygging á áframhaldandi eignarhaldi. 5. Að auka fjárfestingarmöguleika. Þetta markmið uppfyllist að sjálfsögðu sjálfkrafa við söluna en það er allt annað mál hvort það hafi verið góð hugmynd að gera þetta núna og á þann hátt sem salan fór fram. 6. Að minnka skuldsetningu og/eða að fara í arðbærar fjárfestingar. Það er til ágætisgreining á því hvernig skuldsetning þróast til næstu ára ef ríkið tekur lægri lán. Það er tiltölulega auðvelt að reikna út þær stærðir. Það er erfiðara að reikna út arðsemi þess að eiga bankana hins vegar. Það er athyglisvert vegna þess að það er líka erfiðara að sjá hvaða fjárfestingar væru arðbærari en að eiga banka, þ.e. ef það á að nota söluandvirði Íslandsbanka í eitthvað arðbærara. Það væri því heppilegt að hafa einhverjar greiningar á því samhliða markmiðunum um arðbærar fjárfestingar, því að það liggur ekki fyrir af hverju þessi tímasetning var valin umfram aðrar eða af hverju seinna útboðið var afgreitt í slíkum flýti. Það má einnig og sérstaklega velta fyrir sér með hliðsjón af óvissu á mörkuðum þessa dagana vegna Covid og stríðsins í Úkraínu hvers vegna þessi tímapunktur af öllum var valinn til að selja í seinna skiptið. En hvernig á þá að selja bankann, virðulegi forseti? Bankasýslan mælti með að Íslandsbanki yrði seldur með tvenns konar fyrirkomulagi í bland, annars vegar utan markaðar og hins vegar samkvæmt miðlunaráætlun. Sala utan markaðar, eða á ensku „over-the-counter“ sala, með leyfi forseta, er til ákveðinna fjárfesta sem mæta ákveðnum kröfum seljanda. Í slíkum viðskiptum er algengt að veittur sé einhver afsláttur. Hitt fyrirkomulagið er hefðbundin sala á markaði þar sem seljandinn gefur út tíma og magnsetta miðlunaráætlun. Þriðja aðferðin, sem gjarnan er notuð, er aðferðin sem var notuð í frumútboðinu, svokallað markaðssett útboð. Það er dýrara ferli, yfirleitt vegna þess að það er flókið að verðsetja hlutabréfin. Nú er verðið hins vegar þekkt og þar af leiðandi var áhættan minni við að fara þá leið. Miðlunarleið er almennt góð leið til að selja en það tekur langan tíma að selja stóran hlut í bankanum með henni. Að okkar mati hefði verið eðlilegra að fara í annað markaðssett útboð ef markmið sölunnar er að finna nýja eigendur að bankanum. Ef markmiðið er einnig að hámarka heimtur ríkissjóðs af eignarhaldinu þá er tilboðsleið utan markaðar sem yfirleitt er með afslætti einmitt ekki heppileg, eins og komið hefur í ljós, til slíkrar hámörkunar. Miðlunarleið hámarkar heimtur og nú þegar markaðsverðið er þekkt þá gerir markaðssett útboð það einnig. En tilboðsleið var farin án þess að fyrir liggi að markmiðunum með því ferli og þeirri leið hafi verið náð. Það er ekki búið að réttlæta fyrir okkur hvers vegna afsláttur var gefinn miðað við umframeftirspurn, hverjir fengu að kaupa og hverjir fengu ekki að kaupa og hvers vegna eða hvort jafnræðis og gagnsæis hafi verið gætt við söluna. Forseti. Pólitík er réttlætanleg ástæða til að selja Íslandsbanka, en til þess að hægt sé að taka pólitíska ákvörðun þá þurfa valkostirnir og markmiðin að vera til staðar, annars er ekki um pólitíska ákvörðun að ræða heldur geðþóttaákvörðun. Það er búið að undirbúa sölu bankanna í langan tíma, það er rétt. Það er búið að reka þá eins og um einkarekin fyrirtæki væri að ræða með það að markmiði að hámarka verðmæti þeirra svo hægt sé að selja þá. Verðmæti bankans endurspeglast í eigin fé og arðsemi bankans en hér ber að hafa í huga að arðsemi bankanna kemur frá neytendum, fólkinu sem tekur lán fyrir húsnæði á háum vöxtum. Krafan um arðsemi bankanna kemur frá handhafa eignarhalds ríkisins á bönkunum, kemur frá eiganda bankans, fjármála- og efnahagsráðherra. Þetta þýðir bókstaflega að vextir bankanna þurfa að vera hærri en þeir væru ef arðsemiskrafan væri lægri. Venjulegt fólk sem tekur lán er að borga fyrir þessa ávöxtunarkröfu ráðherra. Fólk sem tekur lán er að borga meira til þess að hækka verðmiðann á Íslandsbanka og þegar bankinn var svo loksins seldur var hann seldur með 27 milljarða kr. afslætti. Það er rétt 1% af vergri landsframleiðslu síðasta árs sem fjármála- og efnahagsráðherra gaf frá sér af sameiginlegri eign okkar allra. Slík pólitík sem klúðrar sölu á almannaeign með svo stjarnfræðilegum hætti hefði ekki undir neinum kringumstæðum átt að fá að halda áfram. Þótt almennt séð geti það verið góð hugmynd að selja Íslandsbanka, meira að segja núna, og þó að það sé almennt góð hugmynd að losa um eignarhald ríkisins í fjármálafyrirtækjum þannig að ríkið eigi ekki tvo banka, þá skiptir máli hvernig slík sala fer fram. Það ætti að vera öllum augljóst að frumútboð Íslandsbanka klúðraðist algerlega frá sjónarhóli hins opinbera. Við öll töpuðum 27 milljörðum í vasa þeirra sem gátu keypt í bankanum. Nú í seinna skipti töpuðum við að lágmarki 2,25 milljörðum, ef ekki meira, miðað við umframeftirspurn. En það er ekki kaupendum að kenna, virðulegi forseti, heldur ráðherra.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir þá skýrslu sem hann gaf hér í upphafi þessarar umræðu og sömuleiðis taka undir að það er mikilvægt á þessum tímapunkti að við tökum fyrstu umferð í að ræða söluna og áhrif hennar og þeirri umræðu lýkur ekki hér í dag. Sú umræða mun standa áfram. Vegna orða hv. þingmanna, formanns fjárlaganefndar, Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur, og hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur í fjárlaganefnd, sem fram fór hér í andsvörum áðan vil ég öldungis taka undir þau orð sem þær báðar sögðu. Það liggur þá fyrir okkur þegar Bankasýslan kemur á fund fjárlaganefndar á morgun að ræða einmitt þau atriði sem hafa verið hér til umræðu um þessa minni fjárfesta sem þarna komu að og óska eftir skýringum á því. Ég held að ég geti sagt á þessu stigi máls, virðulegi forseti, án þess að hafa hlustað á skýringar Bankasýslunnar og heyrt fyrir því rök, að það sé sá punktur í mínum huga sem okkur ber að komast til botns í, án þess að fella um það sérstaka dóma á þessu stigi máls. Ég held að umræðan haldi áfram og uppgjör á þessari sölu og þessari söluaðferð eigi að sjálfsögðu eftir að eiga sér stað. Áform um sölu á hlutum í Íslandsbanka hafa verið á dagskrá stjórnvalda allt frá árinu 2015. Ríkið eignaðist öll hlutabréf í bankanum sem hluta af stöðuleikaframlagi Glitnis við uppgjör þrotabúsins og var eigandi að tveimur af þeim þremur stóru viðskiptabönkum sem starfa á fjármálamarkaði hérlendis. Við styðjumst hins vegar við bankasöluna og meðferð eignarhluta í ríkisbönkum við lög nr. 155/2012 og við stofnsettum Bankasýsluna til að sjá um þessa hluti og koma þeim í þessa margumtöluðu armslengd frá pólitíkinni. Við verðum að muna það við þessa umræðu hér í dag að við höfum viðhaldið því fyrirkomulagi, við höfum gengið þá slóð sem mörkuð var með löggjöfinni frá 2012 og stuðst við hana og ég ætla að koma nánar að því síðar í minni ræðu, virðulegi forseti. Sala á 35% hlut ríkisins síðastliðið sumar gekk vel. Eftirspurn reyndist miklu meiri en framboðið og samtals eignuðust um 24 þúsund hluthafar hluti í bankanum. Niðurstaða um verð sem nam 79 kr. á hvern hlut var mjög viðundandi, sérstaklega í ljósi óvissu í efnahagslífinu vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar. Í árslok 2021 hafði hluthöfum aftur á móti fækkað í 15.700. Ríkissjóður hélt þá, við upphaf þessa söluglugga núna, á 65% hlut í bankanum. Breskir og bandarískir sjóðir voru með samanlagt 5% af eignarhlutum og af innlendu hluthöfum eru lífeyrissjóðirnir stærstir. Hluthafahópurinn er fjölmennasti hluthafahópur skráðs félags og fullyrða má að markmiðið um fjölbreytt og dreift eignarhald hafi sannarlega náðst. Markmið með sölu á hlutum í Íslandsbanka koma fram í greinargerð ráðherra til þingnefnda, þeirra sem um þetta hafa fjallað. Í greinargerð ráðherra kemur m.a. fram að helstu markmið með sölu á hlutum í bankanum séu sex; að minnka áhættu ríkisins af svo stórum eignarhlut í fjármálakerfinu, að efla virka samkeppni á fjármálamarkaði, að hámarka endurheimtur ríkissjóðs af eignarhaldinu og sölu á hlutum, að stuðla að fjölbreyttu og heilbrigðu og dreifðu eignarhaldi til lengri tíma, að auka fjárfestingarmöguleika innlendra einstaklinga og fjárfesta, að minnka skuldsetningu eða auka svigrúm ríkisins til samfélagslegra arðbærra fjárfestinga. Virðulegur forseti. Ég vil einmitt varðandi þennan punkt staldra við þau orð sem hæstv. fjármálaráðherra fór svo skýrt yfir í skýrslu sinni hér í upphafi. Við höfum selt hlut í þessum banka sem ríkið fékk í hendurnar fyrir 108 milljarða kr. Fyrir þessa 108 milljarða kr. hefur okkur tekist að minnka lánsfjárþörf ríkisins sem sparar okkur allt að 16 milljarða kr. á ári. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við setjum þessa staðreynd í beint samhengi við það þegar við ræðum um framtíðarvirði og framtíðararðtöku af þessum bönkum og horfum til þess að með þessari aðgerð höfum við einmitt byggt undir þá fjárfestingaráætlun sem við höfum haft og birtist m.a. í fjármálaáætlun sem nýlega barst til þingsins og á reyndar eftir að mæla fyrir. Mikil óvissa var í efnahagslífinu þegar ákveðið var að selja 35% af hlutafé í bankanum. Nú hafa aðstæður batnað til muna. Mat á virði útlána viðskiptabankanna sýnir fram á þennan viðsnúning. Um helmingur af niðurfærslu útlána ársins 2020 hefur verið dreginn til baka í uppgjörum bankanna fyrir árið 2021. Þar með jókst arðsemi verulega milli ára og efnahagsreikningur Íslandsbanka, sem liggur til grundvallar sölu á bréfum ríkissjóðs, er mun sterkari en sá sem lá til grundvallar frumútboði. Ég held að þegar við ræðum um hagnað og arðsemi banka á síðasta ári sé mikilvægt að hafa þessa lykilstaðreynd í huga þar sem varúðarfærslurnar á árinu 2020 gengu að stórum hluta til baka, sem eitt og sér endurspeglar vel hversu traustum höndum aðgerðir hins opinbera til stuðnings við atvinnulífið í gegnum kórónuveirufaraldurinn skiluðu fyrirtækjunum og heimilunum síðan til lengri tíma þeirri stöðu að bankarnir drógu til baka niðurfærslu á útlánasöfnum. Verð hlutabréfa er töluvert hærra nú en var í frumútboði Íslandsbanka sem fram fór síðastliðið sumar. Þannig hefur heildarvísitala aðalmarkaðar hækkað um 17% frá lokum útboðsins og verð hlutabréfa Íslandsbanka er því nú rúmlega 30% hærra en í lok fyrsta viðskiptadags með bréfin 22. júní síðastliðinn. Verð hlutabréfa annarra banka hefur einnig hækkað á sama tíma. Það var mat meiri hluta fjárlaganefndar í svari í því bréfi sem áskilið er í slíku ferli að svara fjármálaráðherra þegar hann tilkynnir um væntanlegt söluferli, að salan nú væri til þess fallin að hámarka söluandvirði á hlutum ríkissjóðs. Í stað framtíðararðgreiðslna sem ávallt ríkir töluverð óvissa um, fæst eingreiðsla við sölu sem á að endurspegla núvirtar væntar framtíðargreiðslur úr rekstri bankans. Seinna segir í sama bréfi: „Á síðastliðnum árum hafa átt sér stað miklar tækniframfarir innan fjármálageirans. Í því felast mikil tækifæri en einnig talsverð áhætta sem snýr að núverandi rekstrarmódeli viðskiptabanka. Í ljósi þeirra breytinga sem eiga sér stað í fjártækni er vandséð að ríkið sé heppilegasti eigandi að banka þar sem taka þarf skjótar og erfiðar ákvarðanir til að halda viðskiptaböndum samkeppnishæfum á komandi árum.“ Meiri hlutinn í fjárlaganefnd sagði einnig í sinni umsögn um söluferlið, og tók undir sjónarmið sem komu fram hjá umsagnaraðila sem kom fyrir nefndina, að það væri óheppilegt fyrir stjórnvöld að bera ábyrgð á því regluverki sem bankarnir starfa eftir og hafa eftirlit með þeim og að ríkið sé jafnframt eigandi að þeim fyrirtækjum sem regluverkið á við um. Þetta er atriði, virðulegi forseti, sem ég sakna svolítið úr umræðunni hér í dag, að menn hafa ekki munað eftir því og gefið betri gaum. Markmiðið um að minnka skuldsetningu og auka svigrúm ríkisins til samfélagslega arðbærra fjárfestinga liggur fyrir. Nefndin kallaði eftir minnisblaði frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem sérstaklega er fjallað um áhrif sölu Íslandsbanka á skuldir og vaxtabyrði ríkissjóðs. Það töldum við mjög mikilvægt því að hlutverk fjárlaganefndar í þessu ferli er fyrst og fremst að meta áhrifin á ríkissjóð til lengri tíma. Í því minnisblaði kom fram að stærsti óvissuþátturinn í því mati eru áhrif á vaxtakjör ríkissjóðs. Ef ekki kemur til frekari sölu ríkissjóðs í bankanum eru áhrifin þríþætt. Sem sagt: Ef við færum ekki í þessa sölu á hlutabréfum ríkisins, sem nú er um garð gengin, þá væri skuldabréfaútgáfa ríkisins hærri en ella vegna fjárþarfar. Á móti myndi vega að ríkið fengi áfram arðgreiðslur frá bankanum og það er ágætt að halda því til haga. Síðan megi gera ráð fyrir að aukin skuldabréfaútgáfa þrýsti ávöxtunarkröfu ríkisskuldabréfa upp. Áfram segir í minnisblaði fjármálaráðherra til nefndarinnar: „Í fjárlögum fyrir árið í ár, er gert ráð fyrir að útgáfa innlendra skuldabréfa nemi um 160 ma. kr. Ef hún hækkar í 235 ma. kr. gæti það haft þau áhrif að vaxtakjör ríkisins versni um 0,2 prósentustig á þessu og næsta ári þar sem aukið framboð ríkisbréfa leiðir til lakari vaxtakjara í útboðum ríkisins. Slíkt mat er reyndar háð mikilli óvissu. Hærri skuldir gætu síðan þrýst kröfunni upp um önnur 0,2 prósentustig á meðan skuldaaukningin varir. Það þýðir að hækkun skulda jafnvel þó svo að hækkunin sé lítil, hækkar yfir tíma einnig kostnað af öllum öðrum útistandandi skuldum. Einnig hækka vaxtagjöld vegna hærri lántöku en á móti þeim vöxtum vega arðgreiðslur bankans. Nettóáhrifin miðað við þessar forsendur eru að vaxtagjöld aukast um samtals 32 ma. kr. á tímabilinu 2022–2026 og skuldir aukast um 152 ma. kr. Þessu til viðbótar má benda á að ef áætlað söluvirði Íslandsbanka er ekki notað til að lækka skuldir þá hækka þær um 4% af vergri landsframleiðslu og verða þar með hærri en gert er ráð fyrir í nýsamþykktri fjármálastefnu.“ Meiri hluti nefndarinnar hefur á síðastliðnum árum bent á mikilvægi þess að viðhalda fjárfestingargetu hins opinbera til þess að stuðla að arðbærri fjárfestingu sem nýtist öllum landsmönnum til langs tíma. Ekki var kostur á því í kjölfar bankahrunsins árið 2008 og segja má að ríkissjóður sé enn að ná til lands í þeim efnum, þ.e. að taka utan um það viðhald sem dróst á þeim innviðum sem þá þurftu að gjalda fyrir viðhaldsleysi og auka fjárfestingar til að vega upp á móti niðurskurði á þessum sviðum á fyrstu árunum eftir bankahrunið. Sala á eftirstandandi hlut ríkisins í Íslandsbanka stuðlar að þessu markmiði. Þar með skapast aukið svigrúm til nauðsynlegra arðbærra fjárfestinga. Virðulegur forseti. Þetta er í aðalatriðum það mat sem meiri hluti hv. fjárlaganefndar lagði til grundvallar á sínu áliti. Ég vil að lokum rifja það upp að í lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, nr. 155/2012, er býsna nákvæmlega kortlagt hvernig slík sala fer fram, þeim atriðum öllum var fullnægt í þessu ferli. Það er beinlínis talað um tilboðsleiðina sem farið var í, hún er tíunduð í greinargerð með frumvarpinu sem lögð var fram á þeim tíma þannig að umræða um að þetta sé á einhvern hátt óvæntur snúningur eða óvænt söluaðferð á einfaldlega ekki við. Að öllu samanlögðu, virðulegi forseti, þá vil ég aðeins segja hér að lokum að ég held að þegar til lengdar lætur muni það skref að hafa selt þennan eignarhlut á þessum tíma skipta gríðarlega miklu máli fyrir framtíðarfjárþörf ríkissjóðs og getu hans til að standa undir því velferðarkerfi sem hann rekur og því heilbrigðiskerfi og því fjárfestingarstigi sem við viljum að sé mögulegt á hverjum tíma.
Virðulegur forseti. Það að selja eignir ríkisins krefst þess að vel sé vandað til verka og fullkomins gagnsæis og jafnræðis sé gætt. Sú aðferð sem notuð var við fyrri sölu bankanna gerði fólk tortryggið gagnvart sölu ríkiseigna og óljóst hvernig þeir fjármunir sem fengust fyrir þá sölu voru nýttir. Þegar Síminn var seldur á sínum tíma var alltaf gert ráð fyrir að þeir fjármunir færu í byggingu nýs Landspítala en ákveðnir stjórnmálamenn tóku sér það bessaleyfi að henda þeim í það efnahagslega svarthol sem myndaðist eftir hrun. Þann 22. mars síðastliðinn seldi svo Bankasýsla ríkisins mjög óvænt 22,5% hlut í Íslandsbanka á 117 kr. á hlut eða fyrir samtals 52,7 milljarða. Útboðið fór fram með svokölluðu tilboðsfyrirkomulagi með þátttöku innlendra og erlendra hæfra fjárfesta, þ.e. fagfjárfesta og viðurkenndra gagnaðila, eins og það er nefnt. Í fyrra útboði var hins vegar seldur 35% hlutur í bankanum og því er ríkið orðið minnihlutaeigandi í Íslandsbanka. Viðreisn gerði ekki athugasemdir við sölu bankans og telur að með sölunni sé verið að minnka áhættu ríkisins af stórum eignarhlut í umræddu fjármálafyrirtæki. Það eitt geti stuðlað að virkari samkeppni á fjármálamarkaði. Viðreisn lagði einnig áherslu á að við söluna yrði litið til þeirra viðmiða sem fram koma í umsögn Samkeppniseftirlitsins, sér í lagi varðandi það að stefnt verði að sem fjölbreyttustu eignarhaldi aðila sem hafa að leiðarljósi langtímahagsmuni þjóðarinnar af traustum bankarekstri. Mikilvægt er að eignarhald bankans sé dreift og að kaupendur á hlutum í bankanum hafi ekki ríkra hagsmuna að gæta sem beinir samkeppnisaðilar bankans, eigendur stórra hluta í samkeppnisaðilum bankans eða séu umsvifamiklir viðskiptavinir hans. Viðreisn telur enn fremur mikilvægt að hagnaði ríkissjóðs af sölu Íslandsbanka verði ekki ráðstafað í almennan rekstur ríkisins. Þar sem um einskiptistekjur er að ræða er brýnt að þeim verði varið í samfélagslega arðbærar innviðafjárfestingar og/eða niðurgreiðslu á skuldum ríkissjóðs. Það er hins vegar ekki ljóst á þessum tímapunkti hvernig andvirði af sölu bankans verður varið. Munu þessir fjármunir verða nýttir í uppgreiðslu skulda eða í innviðafjárfestingu eða verða þessir fjármunir bara nýttir í ósjálfbæran rekstur ríkissjóðs? Ríkisstjórnin þarf að gera grein fyrir þessu. Þá vekur það athygli hversu hratt salan gekk fyrir sig og það eitt og sér vekur tortryggni. Hvers vegna var ekki hægt að auglýsa eftir áhugasömum kaupendum með meiri fyrirvara? Hefði það ekki getað gert erlendum aðilum kleift að undirbúa tilboð í hlut í bankanum eða var þessi leið farin til að koma í veg fyrir að erlendir aðilar gætu keypt þar sem það hefði getað skapað þrýsting á krónuna? Eða eru allar okkar efnahagslegu aðgerðir miðaðar við það að verja þessa löskuðu krónu? Við hljótum einnig að spyrja hvernig þeir sem fengu að kaupa voru valdir. Það liggur fyrir að um umframeftirspurn var að ræða og því má gera ráð fyrir að einhverjir áhugasamir hafi ekki fengið að kaupa. Hvernig voru kaupendur valdir? Þegar verið var að hugsa um dreifða eignaraðild, eins og fjármála- og efnahagsráðherra hefur látið hafa eftir sér, hvers vegna var þá ekki farin sú leið sem farin var í upphafi, þ.e. að bjóða almenningi að kaupa hlut í bönkunum? Þá liggur heldur ekki fyrir að verið sé að tryggja heilbrigða samkeppni á bankamarkaði. Er það t.d. af hinu góða að lífeyrissjóðir sem hafa verið í samkeppni við bankana á lánamarkaði verði stærstu eigendur bankanna eða væri kannski rétt að heimila þeim auknar fjárfestingar í útlöndum í staðinn? Virðulegur forseti. Þessi aðferð sem valin var virðist hafa hleypt illu blóði í stóran hluta almennings sem tortryggir þetta ferli. Sala ríkiseigna má ekki verða til þess að skapa úlfúð í samfélaginu. Það á að vera hafið yfir allan vafa að heiðarleg vinnubrögð hafi verið viðhöfð þegar verið er að sýsla með almannafé. Það skiptir máli að vel sé að hlutunum staðið. Líkt og ég nefndi áður er það að mínu mati jákvætt að selja eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka. Salan er til þess fallin að minnka áhættu ríkisins. Staðan er sú að þótt rekstur bankans hafi verið arðbær síðustu árin þá er hann í eðli sínu áhættusamur og ríkið á ekki að taka áhættu í meðferð almannafjár. Salan er einnig til þess fallin að efla virka samkeppni á fjármálamarkaði enda getur það verið samkeppnishamlandi að ríkið eitt, eða nánast eitt, sé eigandi að tveimur þriðju hlutum markaðarins. Þannig eru gæði falin í því að stuðla að fjölbreyttu og dreifðu eignarhaldi en þá þarf líka að tryggja það að eignarhaldið sé fjölbreytt og dreift. Við þurfum að hafa vissu fyrir því að söluferlið taki mið af því. Öll skref sem stuðla að aukinni erlendri fjárfestingu eru líka jákvæð. Íslenskur markaður er ekki sérlega eftirsóknarverður fyrir erlenda aðila fyrir margra hluta sakir. Í janúar á síðasta ári var það haft eftir framkvæmdastjóra Deutsche Bank á Norðurlöndum að það myndi ekki svara kostnaði fyrir alþjóðlega banka að hefja hér starfsemi. Hann sagði líka engan vafa leika á því að íslenska krónan væri stór hindrun. Það ætti þó ekki að koma nokkrum á óvart að það myndi auka hér erlenda fjárfestingu, auka þjónustuframboð fyrir neytendur og gera samkeppni virkari ef við hefðum evru. Krónan stendur í vegi fyrir þessu. Það á ekki einungis við á bankamarkaði. Aðgengi nýsköpunarfyrirtækja að erlendu fjárfestingarfé væri greiðara ef við hefðum alþjóðlegan gjaldmiðil og stöðugra vaxtaumhverfi. Það er áhættusamt að færa fé til Íslands. Og rétt eins og hæstv. innviðaráðherra nefndi hér um árið: Það er talsvert flókið að eiga peninga á Íslandi. Virðulegur forseti. Það er mikilvægt að samkeppni á bankamarkaði sé virk. Þar skiptir eignarhaldið lykilmáli. Við þurfum að hafa vissu fyrir því að kaupendur að stórum hluta með Íslandsbanka séu líklegir til að hafa langtímahagsmuni af traustum bankarekstri að leiðarljósi. Það skerðir t.d. hvata til innbyrðissamkeppni ef kaupendur eiga jafnframt hluti í keppinautum bankans. Það skapar hættu á hagsmunaárekstrum ef þeir eru umsvifamiklir viðskiptavinir hans, t.d. ef þeir ættu fyrir vikið greiðari aðgang að fjármögnun en aðrir samkeppnisaðilar þeirra. Þetta skapar augljósa hættu út frá sjónarmiði fjármálastöðugleika. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis í kjölfar fjármálahrunsins var því lýst að stærstu eigendur allra stóru bankanna hafi fengið óeðlilega greiðan aðgang að lánsfé hjá þeim bönkum sem þeir áttu, að því er virtist í krafti eignarhalds síns. Af þessari reynslu þurfum við að draga skýran lærdóm. Í hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið sem kom út árið 2018, segir m.a. að heilbrigt eignarhald á bönkum sé mikilvæg forsenda fyrir fjármálastöðugleika og trausti almennings á bankakerfinu. Þar segir, með leyfi forseta: „Til að fara með ráðandi eignarhald í banka þurfa eigendur að njóta óskoraðs trausts sem byggist á reynslu þeirra, þekkingu og heiðarleika í viðskiptum. Eigendur sem hafa langtímahagsmuni að leiðarljósi eru líklegri til að styðja við rekstur bankans til framtíðar og sjá sér hag í því að stuðla að varanlegu trausti og langtíma viðskiptasamböndum. Mikilvægt er að stærstu eigendur kerfislega mikilvægra banka hafi fjárhagslega burði til að standa á bak við bankana á erfiðum tímum. Æskilegt er að helstu eigendur banka, og fulltrúar þeirra í stjórn, hafi yfirgripsmikla reynslu og þekkingu á fjármálastarfsemi sem nýtist við stefnumörkun og ákvarðanatöku.“ Þess vegna er óheppilegt, svo ekki sé fastar að orði kveðið, að ekki hafi legið fyrir frá upphafi útboðs hverjum byðist að kaupa hluti í Íslandsbanka. Hvaða fagfjárfestar voru valdir til að kaupa hlutinn í bönkunum? Hvaða skilyrði þurftu þeir að uppfylla? Hvernig var jafnræði bjóðenda tryggt? Hvers vegna voru þessar upplýsingar ekki opinberar áður en salan fór fram? Er það ekki sjálfsögð krafa, sérstaklega í ljósi þess hversu langan tíma söluferli bankans hefur tekið? Annað atriði sem nefnt var í hvítbókinni er gagnsætt eignarhald. Það er mikilvæg forsenda þess að mat verði lagt á áhættuþætti varðandi samþjöppun eignarhalds. Við þurfum því líka að horfa til lífeyrissjóðanna. Þeir voru stórir eigendur fyrir og við getum getið okkur til að hlutfallsleg eign þeirra hafi aukist við söluna. Hver er hlutur sömu lífeyrissjóða í öðrum bönkum og hver er samkeppnisstaða þeirra gagnvart bönkunum á fasteignalánamarkaði? Vegna innlendrar fjárfestingar eiga lífeyrissjóðirnir líka hagsmuna að gæta sem veigamiklir hluthafar í ýmsum stærri fyrirtækjum landsins sem eru að auki meðal stærstu viðskiptavina bankans. Virðulegur forseti. Fjölbreytt og dreift eignarhald og gagnsæi við sölu getur stuðlað að breiðri sátt um bankakerfið okkar. Léttúð í þeim efnum getur hæglega slátrað traustinu. Bein aðkoma sterkra erlendra fjárfesta hefði verið til þess fallin að hafa jákvæð áhrif á samkeppnisumhverfi íslenskra bankaþjónustu til framtíðar, auka stöðugleika og minnka áhættu á krosseignatengslum. Hér sjáum við enn og aftur ókosti þess að vera smár markaður með smáan gjaldmiðil og flöktandi vexti. Salan er þó jákvæð, hafi verið rétt að henni staðið. Í vestrænum ríkjum er víðtækt ríkiseignarhald á viðskiptabönkum sjaldséð, heldur er eðlileg aðkoma ríkisins í gegnum reglu- og eftirlitskerfi sem stuðlar að heilbrigðu fjármálakerfi, ekki með beinu og áhættusömu og samkeppnishamlandi eignarhaldi. Virðulegur forseti. Ég hefði viljað sjá annað og opnara vinnulag við sölu á þessum hlut í Íslandsbanka. Ferlið var að mínu mati ekki opið og gagnsætt og ekki til þess fallið að auka traust almennings á að vel hafi verið farið með almannafé. Ég fæ heldur ekki séð að allir þeir sem fengu að kaupa hafi verið hæfir, stórir fagfjárfestar sem ætla sér að fjárfesta til lengri tíma. Það hefði mátt hafa lengri aðdraganda að sölunni. Það hefði mátt kynna áhugasama bjóðendur fyrir fram, rétt eins og þegar fólk er að sækja um opinbert starf þá eru listar með umsækjendum lagðir á borðið. En það er ekki gert þegar verið er að selja fyrir milljarða tugi króna. Því miður var slíkt ekki gert og því er niðurstaðan sú að um þessa sölu ríkir ekki traust.
Frú forseti. Við ræðum hér nýafstaðna skyndisölu ríkisins á hlut í Íslandsbanka. Hæstv. fjármálaráðherra fór nokkuð ítarlega yfir málið hér í framsöguræðu sinni og nefndi mörg mikilvæg atriði og það er ástæða til að undirstrika nokkur þeirra. Til að mynda nefndi hæstv. ráðherra að nú stefndi í að stöðugleikaframlag bankans sem þá hét Glitnir, yrði sem nemur nærri 300 milljörðum kr. Það munar um það og ég efast ekki um að ég og hæstv. ráðherra deilum góðu minningum um þann slag sem átti sér stað til að tryggja þetta framlag og önnur, því að hann var stór. Hins vegar hljótum við þegar svona miklir hagsmunir eru undir að velta fyrir okkur með hvaða hætti var staðið að því að innleysa þá eða tryggja að ríkið fengi sem mest í sinn hlut. Það er rétt sem hæstv. ráðherra sagði að það var gæfa á sínum tíma að bankarnir gömlu sem féllu skyldu ekki vera í ríkiseigu. Það styrkti mjög stöðu íslenska ríkisins við það að takast á við gríðarlega miklar efnahagsþrengingar en um leið að finna lausnirnar til að bregðast við þeim þrengingum. Það tókst vel og ég tel alveg ástæðu til að minna á það að hæstv. fjármálaráðherra stóð sig mjög vel í þessum slag á sínum tíma. Þetta voru aðgerðir sem umbyltu stöðu ríkissjóðs á Íslandi að því marki að ekkert ríki, held ég að mér sé óhætt að segja, a.m.k. ekki í seinni tíma sögu, hefur náð viðlíka efnahagslegum viðsnúningi og íslenska ríkið náði með niðurstöðunni um uppgjör slitabúa bankanna og yfirtakan á Íslandsbanka er hluti af því. Ég tók líka eftir skotum hæstv. fjármálaráðherra, eiginlega skothríð, á samstarfsflokkinn í ríkisstjórn, Framsóknarflokkinn, þegar hann talar um samfélagsbanka, og keyrði í kaf, ef svo má segja, í málflutningi sínum stefnu þess flokks varðandi svokallaðan samfélagsbanka. En það sem ég vil þó fyrst og fremst leggja áherslu á hér, á þeim stutta tíma sem ég hef til ráðstöfunar í þessari mikilvægu umræðu, er sú aðferð sem ríkisstjórnin hefur notast við við að innleysa ávinninginn eða eftir atvikum réttmæta kröfu vegna uppgjörs slitabúanna með tilliti til Íslandsbanka. Það verður ekki annað sagt en að í frumútboðinu hafi verðið reynst lágt. Þetta var gagnrýnt á sínum tíma og óhjákvæmilega var því svarað til að það væri ómögulegt að segja til um hvernig verð á hlutabréfum myndi þróast, sem er vissulega rétt. En eftir frumútboðið þá hækkaði verðmæti þessara hlutabréfa mjög verulega og þeir sem höfðu tekið þátt í því högnuðust fyrir vikið, hafi þeir innleyst þann hagnað. Svo kemur þessi annar áfangi í framhaldi af því og þá veltir maður fyrir sér: Lærði ríkisstjórnin af reynslunni varðandi aðferðina og verðlagninguna? Ég er ekki alveg viss um það því að eins og margir hv. þingmenn hafa velt upp hér í umræðunni í dag þá er margt á reiki um hvernig staðið var að þessum öðrum áfanga í sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka. Svo er hitt, spurningin um hvernig ríkið nýtir það fjármagn sem það fær fyrir bankann. Þar höfum við heyrt tillögur eða hugmyndir ríkisstjórnarinnar um nýtingu fjármagnsins, annars vegar umræðu um að nýta þetta fjármagn til að greiða niður ríkisskuldir, sem þarf kannski ekki að koma á óvart og er skynsamleg ráðstöfun, en við höfum líka séð það í samþykktri þingsályktunartillögu að það ætti hugsanlega nýta tekjur af sölu Íslandsbanka til að ráðast í framkvæmd á borð við borgarlínu. Hún var nefnd sérstaklega. Þá veltir maður aftur fyrir sér: Er verið að gera þetta á skynsamlegan hátt? Er verið að ráðstafa fjármagninu á skynsamlegan hátt? Reyndar er ekki lengur bein tenging milli tekna af sölu Íslandsbanka og borgarlínu en fjármögnun frá ríkinu engu að síður er sú sama svoleiðis að það má alveg heimfæra þetta á þessa sölu, að ríkið sé að verja tekjunum í framkvæmd sem er að mínu mati óhagkvæm og til þess fallin að uppfylla kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík. En þetta eru kannski allt saman aukaatriði í stóra samhenginu sem er þetta: Þegar ráðist var í yfirtöku á íslenska fjármálakerfinu að mjög verulegu leyti samhliða uppgjöri slitabúa bankanna lagði ég áherslu á að það þyrfti að nýta það tækifæri sem í því fælist til að laga fjármálakerfið á Íslandi. Fyrri áfanginn væri að taka við framlögum slitabúanna, m.a. í formi eignarhalds á bönkum, en óhjákvæmilegt framhald hlyti að felast í því að nýta þá einstöku stöðu sem þannig skapaðist til að endurskipuleggja fjármálakerfið á Íslandi og láta það virka betur fyrir íslensk fyrirtæki og íslenskan almenning því að það hefur ekki gert það. Íslenska fjármálakerfið hefur ekki virkað sem skyldi fyrir íslenskan almenning og það hefur ekkert með evruna að gera eða íslensku krónuna. Það hefur með það að gera hvernig þetta kerfi hefur verið sett upp og skipulagt og rekið. Þarna gafst einstakt tækifæri til að gera breytingu þar á. Fyrir alþingiskosningarnar 2017 lagði Miðflokkurinn fram tillögu að endurskipulagningu íslenska fjármálakerfisins með hliðsjón af þeirri stöðu sem þá var uppi, ekki bara varðandi bankana heldur líka lífeyrissjóði, tryggingafélög, fjármálakerfið í heild, því að þetta var einstök staða sem kemur ekki aftur. Það er mikil synd að ríkisstjórnin á þessu kjörtímabili, eins og við sjáum nú með þessari sölu, og því síðasta, skuli ekki hafa nýtt þetta tækifæri. Það hefði verið hægt að ráðast í sölu á eignarhlut ríkisins í bönkunum, Íslandsbanka og Arion banka sem ríkið hafði í hendi sér að yfirtaka líka, með þeim hætti að fjármálakerfið á Íslandi hefði nýst öllum almenningi miklu betur en nú er. Þessi hluti atvinnulífsins lýtur ekki sömu lögmálum og aðrir hlutar þess. Þetta er ekki eins og matvöruverslanir eða nokkur annar rekstur. Bankarekstur, fjármálakerfið, hefur algjöra sérstöðu. Bankarnir hafa í raun heimild til að prenta peninga og það kallar á að ríkisvaldið geri ákveðnar kröfur til þeirra. Tækifærið til að gera þær kröfur og endurskipuleggja kerfið var til staðar, einstakt tækifæri, en það hefur ekki verið nýtt. Við lögðum til fyrir síðustu kosningar, að a.m.k. til að byrja með yrði þriðjungshlut í Íslandsbanka útdeilt til allra landsmanna jafnt. Það er sanngjörn einkavæðing. Þannig hefði myndast raunverulegt verð, raunverulegt verðmæti hlutabréfa í bankanum hefði komið í ljós og allir Íslendingar hefðu notið góðs af því til jafns. Þar var um verulegar fjárhæðir að ræða, fyrir meðalfjölskyldu líklega vel yfir milljón krónur miðað við verðið eins og það var strax eftir söluna. En þetta var ekki bara spurning um að afhenda fólki þessi verðmæti þannig að það gæti sjálft farið með þau og nýtt þau á þann hátt sem það teldi skynsamlegast, þetta var líka spurning um að almenningur hefði beina aðkomu að fjármálakerfinu. En það varð ekki raunin. Þá var ráðist í þetta útboð á sínum tíma, frumútboð og svo þennan annan áfanga þar sem er a.m.k. tiltölulega óljóst með hvaða hætti var staðið að því að velja eða ákveða hverjir fengju að kaupa. Það vekur óhjákvæmilega spurningar. En ef allur almenningur hefði haft jafnan aðgang, jafnt hlutfall, þá hefði myndast í fyrsta lagi heilbrigður og eðlilegur markaður, eðlilegt verð, og aðkoma alls almennings að bankakerfinu hefði verið tryggð. Hvers vegna var þessi leið ekki farin? Ég ímynda mér að ríkisstjórnin myndi segja að hlutverk hennar hafi verið fyrst og fremst að tryggja sem mestan hagnað, sem mestan ávinning af sölunni. Tryggði þessi leið það? Ég er ekki viss um það. En látum það liggja á milli hluta. Ef það var afstaða ríkisstjórnarinnar að það þyrfti að gera þetta með þeim hætti að beinar tekjur ríkisins af sölunni yrðu sem mestar þá var engu að síður litið fram hjá samfélagslegu mikilvægi fjármálakerfisins og mikilvægi þess efnahagslega og fjárhagslega fyrir allt samfélagið, að búa til, hanna, innleiða fjármálakerfi sem virkar betur en það fjármálakerfi sem við búum enn þá við á Íslandi. Þetta er meginathugasemd mín við hvernig ríkisstjórnin hefur staðið að meðferð þessara framlaga slitabúa bankanna, að hún skyldi ekki nýta tækifærið, þetta einstaka tækifæri sem gafst til að laga kerfið. Þetta er það sama í heilbrigðiskerfinu og í rauninni öllum öðrum kerfum. Það er ekki ráðist í það að laga kerfið sjálft. Tækifæri til slíks eru ekki nýtt. Mér dettur ekki í hug að væna hæstv. fjármálaráðherra um að hafa valið aðferð sem fæli í sér neitt misjafnt eða væri til þess ætluð að ná einhverjum óeðlilegum markmiðum. En hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin völdu þó engu að síður ekki þær aðferðir sem hefðu getað tryggt breytingu á fjármálakerfinu á Íslandi sem til lengri tíma litið hefði verið miklu verðmætari, margfalt verðmætari en þeir milljarðar sem ríkið fær með sölu á eignarhlut sínum í Íslandsbanka með þeim hætti sem gert var.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að veita munnlega skýrslu um þetta mál sem svo sannarlega brennur á mörgum. Það er mikilvægt, eins og hæstv. ráðherra nefndi, að söluferlið sé allt saman opið og gagnsætt og það er einna helst það sem mig langar að benda á, hvað almenningi finnst um hvað hefði betur mátt fara. Ég mun leggja fram einhverjar spurningar, en ég ætlast ekki endilega til að ráðherra svari þeim öllum. Honum er að sjálfsögðu frjálst að gera það en ætti kannski frekar að taka þær sem ákveðið veganesti því að nú á enn eftir að selja einhvern hluta af bankanum og má því kannski læra af þessu hvað hefði betur mátt fara. Það er því miður þannig að almenningur telur ekki að þetta söluferli hafi verið mjög gagnsætt eða opið og það er náttúrlega skiljanlegt að hluta til vegna þess að það er ekkert mjög auðvelt að skilja hvernig svona hlutir gerast í þessum geira. Til dæmis bara hvað það þýðir að vera fagfjárfestir er eitthvað sem kannski ekki allir vita. En það er einmitt ekki neitt sem við ákveðum bara eða einhver ákveður sisvona, það er lagaskilgreining á því. Það er líka mjög gild ástæða fyrir því að það er til skilgreining á því hvað er að vera fagfjárfestir. Það er til þess að tryggja ákveðna neytendavernd vegna þess að þú vilt ekki að hægt sé að bjóða neytendum eitthvað sem þeir hafa kannski ekki nægilega mikla þekkingu á eða reynslu til þess að meta hvort sé góð fjárfesting eða ekki. Gott dæmi um þetta, ef við viljum taka eitthvað úr fortíðinni, er þegar verið var að selja hlutabréf fyrir 20 og eitthvað árum síðan í Decode. Það voru allir að kaupa þetta vegna þess að þetta átti að verða það næsta sem gerði mann ríkan. Fyrirtækið var ekki komið á markað þá og svo endaði það nú á því að bréfin urðu mun minna virði en flestir höfðu keypt fyrir. En þegar kemur að því að fara í útboð, og í útboð eins og var ákveðið að fara í núna, þ.e. einungis til fagfjárfesta, þá vakna að sjálfsögðu upp spurningar hjá almenningi um það hverjum var boðið að vera með í þessu útboði. Var öllum skráðum fagfjárfestum á Íslandi boðið? Ég veit reyndar ekki hvort sú skrá sé til. Hvernig umgjörð var um það og hvaða reglur voru um það hverjum var í raun boðið að vera með? Það er ein af stóru spurningunum sem allir spyrja sig þessa síðustu daga: Hver fékk að taka þátt og hver ekki? Jú, það er einfalt að segja að það voru fagfjárfestar, en var öllum fagfjárfestum leyft að vera með eða voru það einhverjir ákveðnir sem höfðu rétt tengsl? Þegar kom að því að velja tilboðin, þá komum við aftur að þessari spurningu. Voru einhverjar reglur eða fyrir fram skilgreindar aðgerðir við það hvernig velja ætti þessi tilboð? Voru þessar reglur skýrar og aðgengilegar fyrir útboðið til fjárfestanna og verða þær birtar svo við getum séð hvaða reglur giltu? Á hluthafalistanum birtast ekki neinir erlendir fjárfestar í þetta skiptið og spyr fólk sig því einnig hvort erlendum fjárfestum hafi verið boðinn aðgangur í þetta skipti, þessu öðru útboði, og þá hversu margir tóku þátt. Ef þeim var boðið og enginn tók þátt þá er það náttúrlega ákveðið rautt flagg. Þessu tengt: Hvaða reglur voru um val á því hvaða erlendu fjárfestar fengu að taka þátt í frumútboðinu og þessu seinna útboði? Það er nefnilega þannig að ef þessar reglur eru óljósar og ferlið er ekki gagnsætt þá vakna að sjálfsögðu upp efasemdir hjá fólki, hvort frændhygli, vinargreiðar og spilling hafi átt sér stað. Maður hefur m.a. séð bæði á samfélagsmiðlum og í fréttum og á netinu fólk spyrja hvort aðilar tengdir ráðamönnum hafi fengið að kaupa eða fjárfesta, eitthvað sem ekki stóð öðrum til boða. Já, það er nefnilega mjög eðlilegt að hræðsla við spillingu aukist þegar gagnsæið er ekki nógu gott. Nú er ég alls ekki að segja að það hafi verið spilling, frændhygli eða vinargreiðar, en að sjálfsögðu, að gefnu tilefni í ljósi sögunnar, er það eitthvað sem fólk hræðist og því er mjög mikilvægt að gagnsæið sé sem mest. Hæstv. ráðherra benti á það hér áðan að birtur yrði listi yfir hvaða hluthafar keyptu, en það væri áhugavert að vita hvort listi yfir það hverjir gátu tekið þátt í útboðinu verði birtur líka. Eins er mikilvægt þegar þessi hluthafalisti birtist að raunverulegir eigendur hluta komi fram, ekki bara eignarhaldsfélögin þeirra, svo maður geti áttað sig á raunverulegum tengslum á milli eigenda. Auðvitað skulum við vona að enginn þessara kaupanda séu aflandsfélög sem erfitt er að rekja raunverulega eigendur á. Það vekur líka upp ákveðnar spurningar að á núverandi hluthafalista er hægt að sjá bæði Landsbankann og Arion banka meðal stærstu hluthafar. Er þetta raunverulegt? Eru þetta bankarnir sjálfir að kaupa eða voru þeir að kaupa fyrir viðskiptavini? Ef þetta voru bankarnir sjálfir þá spyr maður: Er það af hinu góða að það sé eignarhald á milli allra þessara aðila? Annað sem bent hefur verið á í tengslum við að hæstv. ráðherra talaði um kjölfestufjárfesta í fyrsta útboðinu, er að einhverjir af þeim stóru aðilum sem keyptu í frumútboðinu seldu mjög fljótlega og kom það mörgum á óvart því að í flestum svona útboðum er oftast settur binditími á slíka kjölfestufjárfesta. Svona rétt til að klára ræðu mína langar mig að nefna tvo hluti. Annars vegar: Jú, það er gott að fá tekjur inn í ríkissjóð, 108 milljarða, en við megum heldur ekki gleyma því að bankinn hefur skilað arði í ríkissjóð undanfarin ár og hefði sennilega gert það á næstu árum þannig að tekjur ríkissjóðs á næstu árum munu verða aðeins lægri. Þetta er því ekki alveg eins einfalt og að segja bara að við höfum fundið 108 milljarða. Hins vegar langar mig að lokum að spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að nú þegar bráðum stefnir í að það verði bara einn ríkisbanki, Landsbankinn, eru einhver áform uppi um að breyta þeim banka [[Forseti hringir.]]í samfélagsbanka þar sem arður og hagnaður fer ekki aftur inn í ríkissjóð heldur fer hann í kjarabætur og betra aðgengi að fjármagni fyrir almenning?
Frú forseti. Ég vil ræða hér um söluferli á Íslandsbanka sem átti sér stað í síðustu viku. Hvað erum við að horfa upp á hérna? Jú, við sjáum að kjörnir fulltrúar eru að selja eignir okkar á undirverði svo að fjárfestar geti grætt og haldið áfram í partíinu því að þeir sakna svo sárt ársins 2007. Ég vil minna á fræg orð sem Árni Mathiesen lét falla 17. mars árið 2007, með leyfi forseta: „Drengir, sjáið þið ekki veisluna?“ Þetta sagði hann þegar hann var spurður að því hvort ekki ætti að taka alvarlega viðvaranir greiningardeilda og erlendra banka. Hvað gerðist? Fjárfestarnir og eigendur bankanna héldu áfram í partíinu þangað til allt hrundi og almenningur sat uppi með skítinn. Almenningur sem aldrei var boðið í partíið var látinn borga gegndarlausa græðgi fjárfesta. Ef bankakreppan hefði ekki komið til hefðu skattgreiðendur aldrei eignast tvo einkabanka. Í fyrrnefndri bankakreppu fór fjöldi banka á hausinn á heimsvísu. Einkabankar eru alltaf að fara á hausinn. Samkvæmt þekktri rannsókn urðu á árabilinu 1970–2011 147 bankagjaldþrot í heiminum. Þrátt fyrir að menn segi að löggjöf sé mun betri um bankakerfið í dag en áður þá er þar ekki á vísan að róa. Í fyrsta lagi vinna lobbíistar bankakerfisins að því að reglurnar séu rýmkaðar svo hægt sé að fara að gambla aftur. Og þeim hefur yfirleitt orðið að ósk sinni í ljósi sögunnar. Ástæðan fyrir því að til hefur komið sérstök löggjöf um tryggingar á bankainnstæðum eru þessi tíðu gjaldþrot einkabankanna. Oftar en ekki eru það skattgreiðendur sem standa straum af sandkassaleik einkabankanna. Það eru margir sem telja að þeir einu sem geti rekið banka séu einkaaðilar. Það eru margir sem telja að ríkið eigi alls ekki að reka banka. Það eru engar forsendur fyrir því í ljósi sögunnar. Það ríkir ekkert traust gagnvart núverandi bankakerfi og það er ekkert skrýtið. Leyfið almenningi að lifa við traust bankakerfi. Því tel ég mig geta fullyrt með nokkrum sanni að ef menn vilja endilega einkavæða bankana aftur þá eru þeir að bjóða skattgreiðendum upp á óútfylltan tékka til þess eins að einhverjir fjárfestar fái að leika sér með bankana um óákveðinn tíma. Ættum við ekki að læra af sögunni? Það er mælikvarði á greind að endurtaka ekki sömu hlutina aftur og búast við annarri niðurstöðu. Með leyfi forseta: „Insanity is doing the same thing over and over and expecting different results.“ Geðveiki er að gera það sama aftur og búast við mismunandi niðurstöðum. Til að koma í veg fyrir geðveiki á Alþingi Íslendinga verðum við að forðast að auka hlut einkabankanna því að það mun bara lenda á skattgreiðendum fyrr eða síðar samkvæmt sögunni. Það eru fleiri valmöguleikar í stöðunni en síendurtekin einkavæðing bankanna. Stórskaðaminnkandi aðgerð er að stofna samfélagsbanka. Að stofna litla kósí samfélagsbanka mun ekki breyta neinu og getur því ekki verið takmark ef maður vill minnka tök auðvaldsins á bankakerfi Íslands og minnka skaða almennings sem þarf síðar að standa undir gjaldþroti. Til að tryggja hagsmuni skattgreiðenda sem björguðu einkabönkunum eftir einkavæðingu þeirra á sínum tíma verður að stofna sterkan og öflugan samfélagsbanka. Sá samfélagsbanki þarf að vera stór. Hann verður að vera stærsti bankinn á Íslandi. Hann verður að vera ráðandi. Hann verður að vera stóri bróðir sem aðrir bankar halla sér að ef þörf er á. Til þess að hann verði þetta stór verða bæði ríkið og sveitarfélögin að skipta við hann. Slíkur banki er eingöngu viðskiptabanki en stundar ekki fjárfestingarstarfsemi. Hann er eign ríkis og sveitarfélaga. Hans markmið er ekki hagnaður nema til að byggja sjálfan sig upp. Þess vegna býður hann ódýrari þjónustu en aðrir bankar. Hann skilar að mestöllu leyti hagnaði til skattgreiðenda. Það er eðlismunur á samfélagsbanka og einkabönkum. Einkabankar sinna hluthöfum en samfélagsbankar sinna almenningi. Þar sem samfélagsbankar stunda ekki fjárfestingarstarfsemi, þ.e. spilavíti einkabanka, eru mun minni líkur á því að þeir lendi í fjárhagsvandamálum eða gjaldþroti. Ég vil líka leiðrétta þann misskilning sem komið hefur hér fram um það að Íbúðalánasjóður sé einhvers konar samfélagsbanki. Það er ekki hægt að líkja Íbúðalánasjóði við banka því að við getum ekki farið inn í Íbúðalánasjóð og stofnað bankabók. Ef fólk vill síðan hafa nokkra kósí einkabanka og standa í fjárfestingum þá er það bara í góðu lagi svo lengi sem við almenningur þurfum ekki að borga tap þeirra. Af hverju er ég að tala svona mikið um gallana á þessu bankakerfi? Það er af því að við erum nauðbeygð til að stunda viðskipti við banka sem eru bæði fjárfestingarbankar og viðskiptabankar. Við almenningur viljum fá val. Við almenningur höfum engan áhuga á því að „víla og díla“ á forsendum fjárfesta. Okkur langar einfaldlega að eiga venjuleg viðskipti við bankann okkar, banka sem færir launin okkar til bókar, veitir okkur lán til að eiga þak yfir höfuðið og kannski fá lán til að kaupa bíl eða ferðast, því að flest viljum við bara eiga venjulegt líf þar sem við erum örugg og getum treyst því að bankinn okkar sé traustur svo við getum einbeitt okkur að fjölskyldunni og almennt notið lífsins. Svo er ákveðinn hópur í þjóðfélaginu sem hefur ánægju af því að græða og gambla með peninga, svona fagfjárfestar sem er búið að nefna hér oft í dag. Þessi hópur hefur fullan rétt á því að spila með peningana sína. Mér finnst líka almenningur hafa fullan rétt á því að sleppa því að vera þátttakandi í þeim leik þeirra. Þess vegna viljum við í Flokki fólksins berjast fyrir því að stofna venjulegan viðskiptabanka sem vinnur fyrir fólkið og tekur ekki þátt í spilavíti fjárfestingarbankanna.
Virðulegi forseti. Í umræðu um eignarhald í Íslandsbanka og stóru bankana er ekki hægt að láta hjá líða að ræða mikilvægi þess að tryggja starfsumhverfi smærri fjármálastofnana í landinu og þá ekki síst þeirra sem eru í dreifðri eignaraðild og í raun félagslegri eigu eins og sparisjóðirnir sem eftir standa. Ég vil nefna hér sérstaklega Sparisjóð Strandamanna, Sparisjóð Suður-Þingeyinga, Sparisjóð Höfðhverfinga og Sparisjóð Austurlands; samfélagsbanka eða ígildi þeirra sem við höfum mörg talað fyrir undanfarin ár, banka sem fólki þykir vænt um, þekkir og þjóna nærumhverfinu. Nokkrir sparisjóðir stóðu af sér hrunið og áhlaup stóru bankanna til að gleypa þá, ljótur atgangur sem dapurlegt var að fékk að viðgangast. Þeir eru stoðir í héraði fyrir íbúa og fyrirtæki þar sem þá er að finna. Í umræðu um eignarhald banka á Íslandi megum við ekki gleyma þessari sögu og hversu mikilvægt það er að einn stóru bankanna, Landsbankinn, verði áfram í samfélagslegri eigu allra landsmanna, að stuðlað sé að sem dreifðastri eignaraðild hinna stóru bankanna, eins og nú þegar losað er um eignarhald ríkisins á Íslandsbanka, og að við stöndum vörð um og tryggjum framtíð samfélagsbanka eins og sparisjóðanna sem umfram aðrar bankastofnanir sýna í verki samfélagslega ábyrgð víða á landsbyggðinni. Við í Vinstri grænum höfum aldrei haft þá stefnu að ríkið ætti að eiga allt bankakerfið, en það er skýrt í okkar huga að Landsbankinn verði ekki seldur. Sú stefna hefur ekki breyst. Við þá stefnu mun VG standa eins og við stóðum við hana á seinasta kjörtímabili. Þetta er skynsamleg nálgun að mínu mati, að ríkið, almenningur eigi Landsbanka, svipuð nálgun og Norðmenn hafa tileinkað sér. Fyrir okkur sem höfum sjálfstæðan gjaldmiðil skiptir það talsverðu máli til þess að tryggja sjálfstæði íslensku krónunnar. Meðal annars þess vegna er ég talsmaður þess að við, almenningur, samfélagið, höldum eignarhaldi á a.m.k. einum ríkisbanka og það ætti að vera Landsbankinn. Íslandsbanki kom í fang ríkisins með tilteknum hætti í tengslum við stöðugleikasamninga og salan nú hefur haft langan aðdraganda. Salan er í fullu samræmi við stjórnarsáttmála og eigendastefnu og hafði m.a. eftirfarandi markmið: Að minnka áhættu ríkisins af svo stórum eignarhlut í fjármálakerfinu, að tryggja æskilega samkeppni á fjármálamarkaði, að tryggja ágóða ríkissjóðs af eignarhaldinu og sölu á hlutum, að stuðla að fjölbreyttu, heilbrigðu og dreifðu eignarhaldi til lengri tíma, að auka fjárfestingarmöguleika fyrir almenning á Íslandi og fagfjárfesta, að minnka skuldsetningu og auka svigrúm ríkisins til samfélagslegra arðbærra fjárfestinga. Ég sé ekki betur en að fyrirkomulag sölunnar hafi uppfyllt þessi markmið.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að lesa hér upp 3. gr. laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, með leyfi forseta: „Þegar ákvörðun er tekin um undirbúning og framkvæmd sölumeðferðar eignarhluta skal áhersla lögð á opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni. Með hagkvæmni er átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignarhluti. Þess skal gætt að skilyrði þau sem tilboðsgjöfum eru sett séu sanngjörn og að þeir njóti jafnræðis. Þá skal við sölu kappkosta að efla virka og eðlilega samkeppni á fjármálamarkaði.“ Lykilorðin hérna eru opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni, hagkvæmni og jafnræði. Í greinargerð með lögunum segir svo: „Gert er ráð fyrir að bjóða skuli eignarhlut til sölu í opnu söluferli. Nauðsynlegt er hins vegar rökstyðja sérstaklega ef ekki stendur til að bjóða hlut til sölu með þeim hætti. Slíkt fyrirkomulag kann í undantekningartilvikum að koma til greina,“ - í undantekningartilvikum - „t.d. við sölu á minni eignarhlutum ríkisins eða ef einhverjar sérstakar aðstæður kalla á að þetta fyrirkomulag sé viðhaft.“ Gott og vel. Í þessum öðrum hluta sölumeðferðar Íslandsbanka var ákveðið að víkja frá þessari almennu reglu um opið söluferli. Það var sem sagt ákveðið að í þetta sinn fengi almenningur ekki að taka þátt, að farið yrði í lokað útboð til hæfra fjárfesta. Og hvaða sjónarmið voru það sem lágu þarna að baki? Jú, það átti að fá að borðinu burðuga, hæfa fjárfesta, langtímafjárfesta, sem myndu þá treysta sér til að styðja við rekstur bankans til lengri tíma. Um þetta talaði hæstv. fjármálaráðherra hérna áðan. Hann talaði líka um mikilvægi heilbrigðs eignarhalds. Í hvítbókinni um framtíð fjármálakerfisins, helsta stefnuplaggi ríkisstjórnarinnar í þessum efnum, er talað sérstaklega um að huga þurfi að því við sölu ríkisins á eignarhlutum í bönkum að nýir eigendur séu traustir, hafi umfangsmikla reynslu og þekkingu á starfsemi banka og fjárhagslega burði til að standa á bak við banka þegar á móti blæs. Þessum markmiðum átti sem sagt að ná með tilboðsfyrirkomulagi sem virkar þannig að söluráðgjafar kanna áhuga hæfra fjárfesta á einum eða tveimur dögum og afla þannig upplýsinga um vilja þeirra til að taka þátt í útboði. Þetta er ósköp algeng aðferð við sölu á stórum hlutum í skráðum félögum á evrópskum hlutabréfamörkuðum. Ég held að mikilvægt sé að hafa í huga að það er ekkert óeðlilegt í slíku fyrirkomulagi að hlutirnir gerist ofboðslega hratt, að salan eigi sér stað eftir lokun markaða og niðurstaða liggi fyrir áður en markaðir opna daginn eftir. Og það er heldur ekkert óeðlilegt að veittur sé afsláttur. Afslátturinn er einmitt eitt af þeim tækjum sem eru notuð til að framkalla þessa eftirspurn og laða að hæfa fjárfesta, langtímafjárfesta. Til þess er leikurinn gerður. Það var ágætisumræða um þetta í Morgunútvarpinu á Rás 2 í síðustu viku. Þar sagði Snorri Jakobsson hagfræðingur, með leyfi forseta: „Ríkið hefur líklega frekar viljað fá fagfjárfesta og einhverja langtímafjárfesta. Þú vilt kannski ekki selja einhverjum eignarhaldsfélögum sem eru mjög skuldsett og eru þá áhættusæknir eigendur.“ Já, það hefði maður haldið. En svo gerist það bara daginn eftir að það fara að fljóta upp á yfirborðið upplýsingar um það hverjir keyptu og það fyrsta sem við fáum eru upplýsingar um að þrír innherjar tengdir stjórn og yfirstjórn Íslandsbanka hafi keypt. Einn þeirra er t.d. sambýlismaður millistjórnanda í bankanum sem keypti hlut í gegnum eignarhaldsfélag sem er með neikvætt eigið fé upp á 135 milljónir samkvæmt síðasta ársreikningi og þar af eru 120 milljónir vegna skulda við tengda aðila. Hann er sem sagt einn af þessum hæfu fjárfestum, eflaust ágætismaður, en af hverju var hringt í hann en ekki einhvern annan? Og hvað ætli Bankasýslan og söluráðgjafarnir hafi hringt í marga? Hverjir fengu að fljóta með og hverjir ekki? Af hverju gátu þessir litlu aðilar ekki bara keypt á eftirmarkaði? Við erum að tala um fólk sem var kannski að kaupa fyrir 11 milljónir, 20 milljónir. Var þetta lokaða útboð ekki ætlað burðugum langtímafjárfestum? Hvernig var jafnræði eiginlega tryggt í þessu ferli? Mér finnst við í rauninni ekki hafa fengið neitt ofboðslega skýr svör við því hér í dag. Hæstv. fjármálaráðherra sagði áðan í svari við ræðu hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur, með leyfi forseta: „Þegar hv. þingmaður spyr: Með hvaða rökum var litlum fjárfestum hleypt að? þá var þeim í sjálfu sér ekki hleypt að sérstaklega.“ Jú, þeim var hleypt að sérstaklega. Það er þannig sem svona tilboðsfyrirkomulag virkar, er það ekki? Hér ætla ég að leyfa mér að vitna í minnisblað Bankasýslu ríkisins til fjármálaráðherra þar sem einmitt er farið yfir það sem Bankasýslan viðurkennir að séu ákveðnir gallar á tilboðsfyrirkomulagi, með leyfi forseta: „Framangreint fyrirkomulag er því heimilt samkvæmt lögum nr. 155/2012. Það er þó ljóst að slíkt fyrirkomulag er ekki að fullu í anda meginregla laga nr. 155/2012 um opið söluferli og gagnsæi. Þannig njóta ákveðnir fjárfestar betri réttinda en aðrir ásamt því að almenningur getur ekki tekið beinan þátt og þar með [er] ekki tryggt fullt jafnræði bjóðenda. Aftur á móti er um að ræða hefðbundna venju á alþjóðlegum verðbréfamörkuðum sem talin er ákjósanlegasta aðferðin við áframhaldandi sölur til að hámarka verð og lágmarka áhættu.“ Ábyrgð þeirra sem sjá um söluna verður þá alveg sérstaklega rík í svona tilboðsfyrirkomulagi, það hlýtur að liggja í augum uppi, því að þarna er vikið frá þessari almennu reglu um opið söluferli. Eftir stendur kannski spurningin: Hver var tilgangur þess að fá þessa litlu fjárfesta? Af hverju fengu þeir að fljóta með? Taka þeir á sig einhverja umtalsverða markaðsáhættu? Eru þetta langtímafjárfestar? Eins og fram kom áðan þá eru þetta aðilar sem hefðu allt eins getað keypt á eftirmarkaði. Tilgangurinn með tilboðsfyrirkomulaginu var væntanlega ekki sá að leyfa nokkrum fagfjárfestum sem eru að fjárfesta fyrir sitt persónulega bókhald að fá smáafslátt. Afslátturinn er þá væntanlega til þess einmitt að laða að þessa stóru og hæfu fjárfesta. Ég held að ég hafi þetta ekki lengra í bili. Ég kem kannski aftur upp á eftir.
Forseti. Þessi sala á Íslandsbanka hefur verið í undirbúningi í þó nokkuð langan tíma, eðlilega. Það er mjög skrýtið að ríkið eigi marga banka. Í alvöru, það er mjög skrýtið, það er í samkeppni við sjálft sig í rauninni. En það skiptir máli hvernig staðið er að sölu heils banka enda höfum við brennt okkur á því á þessari öld, fyrir ekkert rosalega mörgum árum síðan, að selja banka mjög óvarlega. Það sem hefur verið gert á undanförnum árum í undirbúningi þess að selja banka í eigu ríkisins er að hámarka andvirði þeirra. Það hefur verið gert með því t.d. að ríkið krefur bankann um arðsemi og fær arðgreiðslur. Það gerist með því að bankinn fer í starfsemi sem býr til arðsemi, einhver borgar fyrir þá arðsemi og það eru neytendur. Ekkert flóknara en það. Þarna er ríkið að biðja bankann, sem er ákveðinn milliliður í viðskiptagerningum og þess háttar, að búa til eins mikil verðmæti og hægt er. Þau sem borga fyrir það eru m.a. þau sem eru með lán hjá bankanum, með hærri vöxtum af því að þannig fæst meiri arðsemi. Þannig er búið að borga fyrir það að andvirði bankans sé hámarkað. Hvað er svo gert þegar farið er í söluna? Þá er farið í ákveðið frumútboðsferli þar sem keyptir eru inn ráðgjafar um það hvert sé nú andvirði bankans o.s.frv. Þegar það mat er lagt fram þá heyrast fullt af viðvörunarröddum héðan og þaðan um að þetta sé undirverðlagning. Hversu mikil er erfitt að segja í ástandinu miðað við faraldur og þess háttar, en það er tvímælalaust undirverðlagning. Það er áhugavert út af fyrir sig að þá hringi ekki viðvörunarbjöllur. Bankasýslan kemur til ráðherra og þings og ráðleggur að selja 25% af bankanum og eitt af markmiðum sölunnar er að hámarka endurheimtur ríkissjóðs af eignarhaldinu og sölu á hlutum, einnig að stuðla að dreifðu eignarhaldi, en það voru engin skilyrði um dreift eignarhald til framtíðar. Uppsetningin á útboðinu var á þann hátt að það voru í rauninni smærri kaupaðilar sem gátu fengið forgang og það sem slíkt stuðlaði að dreifðu eignarhaldi til að byrja með. En það var nákvæmlega ekkert sem stöðvaði þá í að selja bara strax aftur, sem mjög margir gerðu. Um 25% af upprunalegum kaupendahópi eru horfin og það eru allar líkur á því að hópurinn dragist enn eitthvað saman. Enda verður maður að spyrja hvað dreift eignarhald þýðir. Þýðir það fullt af fjárfestum sem eiga brot af prósenti eða þýðir það átta kjölfestufjárfesta með 10% hver og afgangurinn í dreifðara eignarhald smærri fjárfesta eða erum við að tala um þrjá eða hvað? Hvað þýðir þetta dreifða eignarhald? Niðurstaðan af útboðinu var að verð hækkaði í kjölfarið. Það sögðu sérfræðingar okkar að væri alveg eðlilegt. Það væri viðbúið að í svona uppboði væri þetta sett upp þannig að andvirði hlutanna gæti hækkað um 5–10%. Það væri merki um vel heppnað útboð. Það gætu bæði seljendur og kaupendur sætt sig mjög vel við, en raunin varð næstum því 60%. Hluturinn sem seldur var á 55 milljarða var orðinn 85 milljarða virði. Þá verður maður að spyrja sig hvort þessir 30 milljarðar séu góður fórnarkostnaður fyrir þá neytendur sem borguðu í því að hækka andvirði bankans út af arðsemiskröfu ríkissjóðs eða út af þessari óljósu kröfu um dreift eignarhald. Það er alveg tvímælalaust, það liggur fyrir að varað var við því að bankinn væri undirverðlagður í frumútboðinu. Það fer ekkert á milli mála. Það þýðir að þegar tilboð bárust og eftirspurnin varð miklu meiri í rauninni en menn þorðu að vona, þá hefðu fleiri viðvörunarbjöllur átt að hringja. Þurfti t.d. að selja 35%? Var ekki hægt að selja bara 25%, gæta smá varfærni upp á möguleikann á því að það væri kannski verið að selja bankann of ódýrt? Hefði meira að segja ekki verið rétt hjá hæstv. ráðherra að segja: Nei, hérna er eitthvað skrýtið í gangi. Við þurfum að passa upp á verðmæti ríkisins og við þurfum greinilega að gera þetta betur. Eftirspurnin ber þess vitni að viðvaranirnar um undirverðlagningu hafi haft eitthvað til síns máls. Sem þær svo sannarlega gerðu. Þannig að í nokkrum þrepum sölunnar í frumútboðinu mistókst ráðherra að verja andvirði eigna ríkisins og úr varð 30 milljarða kr. tap á sölu. Segjum 25, rúnnum það aðeins niður miðað við 10% hækkun og það sem hægt var að búast við. Fyrir utan að það töpuðust 30 milljarðar í fyrsta útboðinu stendur eftir spurningin um það hvaða kaupendur fengu að kaupa og hverjir ekki. Það er sama spurning og á við núna um nýjustu söluna. Þar komu miklu fleiri að en fengu. Þá verður maður að spyrja um skilyrðin, sérstaklega skilyrðin með tilliti til markmiðanna um að minnka áhættu ríkisins, að efla virka samkeppni, hámarka endurheimtur, stuðla að fjölbreyttu, heilbrigðu og dreifðu eignarhaldi, að auka fjárfestingarmöguleika og minnka skuldsetningu. Allt í lagi. Tökum handahófskennt dæmi: Af tveimur sem buðu í, af hverju fékk annar að kaupa en hinn ekki? Það eiga að vera mjög einföld svör við þessu. Þessar spurningar hafa farið í gegnum fjárlaganefnd og það hafa ekki borist svör enn þá um fyrri söluna. Þegar maður sér í seinni sölunni að sumir af þeim sem keyptu voru með stöðu innherja þá verða spurningarnar enn háværari. Efinn um að salan hafi í rauninni verið í háum gæðaflokki verður mikill, augljóslega. Í fyrsta lagi er búið að tapa 30 milljörðum a.m.k., 25–30 milljörðum í fyrstu sölunni, og í öðru lagi kemur það upp að það eru innherjar að kaupa í útboði sem ekki allir fengu að taka þátt í og ekki komust allir að sem vildu. Þetta eru stórar spurningar sem við þurfum að fá svör við og ég hefði búist við því að svör hefðu átt að vera komin mun fyrr, alla vega um frumútboðið, en ekkert slíkt er aðgengilegt, alla vega ekki miðað við þær spurningar sem við höfum spurt í fjárlaganefnd. Þannig að ég kalla eftir því að við seljum alla vega ekki meira, alla vega ekki núverandi ráðherra, fyrr en svör koma við þessum augljósu spurningum um hvort þetta hafi verið vel gert eða ekki. Mér finnst tiltölulega augljóst að frumútboðið var mjög misheppnað, alla vega með tilliti til markmiðsins um að hámarka endurheimtur ríkissjóðs af eignarhaldi á bankanum. 25–30 milljarðar eru eitthvað sem við hefðum getað gert ýmislegt gott við, þótt ekki væri nema bara að lækka skuldastöðuna, en ýmis önnur verkefni bíða okkar. Svo varðandi seinni söluna: Af hverju fengu sumir en ekki aðrir að kaupa og hvaða voru innherjarnir að gera þarna?
Virðulegi forseti. Þessi umræða hér í dag hefur verið málefnaleg og um margt mjög gagnleg. Það er ekki bara eðlilegt heldur nauðsynlegur hluti af sölu ríkiseigna að fylgja niðurstöðunni eftir með greinargerð og reyna að tryggja sem best gagnsæi. Þannig skilaði Bankasýslan á sínum tíma sérstakri skýrslu til þingsins um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í Íslandsbanka eftir fyrra útboðið. Þetta er skýrsla sem kom út fyrir ekki mjög löngu og í henni er nú að finna svör við sumum af þeim spurningum sem hafa komið fram í kvöld. Ég ætla t.d. að koma inn á atriði sem snúa að verðlagningu í þessu útboði en töluvert hefur verið rætt um það að í útboðinu hafi falist eins konar afsláttur og er þá verið að horfa til þess að á markaði var eitthvert tiltekið viðskiptagengi opinbert, við lokun markaða þann dag sem útboðið var framkvæmt. Það er ekkert óeðlilegt í sjálfu sér að menn beri sig upp við síðasta skráða gengi, það er ekki nema eðlilegt. En eins og ég rakti í framsögu minni hér í dag og fyrr í kvöld þá verður að hafa fleira inni í myndinni þegar þessi samanburður er gerður og sérstaklega verður að horfa til þess hversu mikið magn er um að ræða í þessu tilviki. Þannig má halda því fram að í reynd hafi enginn afsláttur verið gefinn vegna þess að ekki var til neitt ákveðið verð fyrir framkvæmd á sölu fyrir rúma 50 milljarða á þessum stutta tíma. Hvert var rétta verðið frá því að markaðir lokuðu þar til markaðir opnuðu ef selja átti 22,5% hlut í bankanum? Hvert var rétta verðið? Var það einhvers staðar til skráð? Ég held að það sé nauðsynlegt, þegar menn velta þessu fyrir sér, að horfa til umfangs sölunnar. Ég hef nú rakið það hér áður að þetta hafi jafngilt 300 daga veltu, sem er langt umfram það sem hefur verið að meðaltali í sambærilegum tilvikum í Evrópu, þar sem menn hafa séð veltu sem jafngildir 39 dögum að meðaltali. Við getum notað annan mælikvarða. Við getum sagt að þetta útboð hafi verið margföld velta með hlutabréf í bankanum á þessu ári í Kauphöllinni, sem sagt heildarveltan. Það er í raun og veru sama á hvaða mælikvarða við mælum þetta, það er ekki auðvelt að halda því fram að áður en útboðið hófst þá hafi rétta verðið fyrir sölu á þetta stórum eignarhlut verið nákvæmlega lokagengi dagsins. En ég er ekki að gagnrýna að menn noti það sem viðmið og mér þykir það ekkert óeðlilegt og ég hef sjálfur vikið að því að á þann mælikvarða var afslátturinn 4,1%, sem er minna en hefur tíðkast í Evrópu. Ef við lítum okkur nær og skoðum hvað hefur verið að gerast á Íslandi sjáum við að í Arion banka var síst um minni breytingar á verðinu að ræða frá því að hlutir voru seldir þar til að þeir voru komnir aftur í sölu á markaði. Hér er ég að koma aðeins inn á það sem gerist frá því að útboði er lokað þar til að bréf eru tekin til sölu á markaði, sem hefur verið rætt hér líka í dag og snýr að fyrri sölunni. Ef við veltum fyrir okkur verðbreytingum á hlutum frá því að frumútboð fer fram þar til bréf eru tekin til viðskipta þá segir um það í skýrslu Bankasýslunnar, frá því í febrúar, að hækkun eftir frumútboð hafi verið 19,7% hjá Íslandsbanka en 18,4% í Arion banka. Þar var ríkið ekki með aðkomu. Það er erfitt að halda því fram að þeir viðskiptamenn sem stóðu að baki skráningu á Arion banka hafi með opin augun tekið ákvörðun um að skrá bankann í þeim tilgangi að tryggja þátttakendum í útboðinu 18% afslátt, einhvers konar, af raunvirði. Það sem gerist einfaldlega við skráningu er að hlutafélög verða verðmætari. Við sjáum þetta ítrekað. Þetta er ein helsta ástæða þess að menn sækjast eftir því að skrá fyrirtæki sem uppfylla að öðru leyti skilyrði. Svo er ágætt að rifja upp, sem segir í skýrslu Bankasýslunnar, um þróunina frá skráningu á bréfum í Íslandsbanka annars vegar og Arion banka hins vegar. Þar má sjá að þróun á markaði frá skráningu var mjög áþekk milli Íslandsbanka og Arion banka frá því að Íslandsbanki var skráður, sem segir okkur að það voru markaðskraftar að verulegu leyti sem voru að baki breytingum á virði eignarhluta í Íslandsbanka. Það er í sjálfu sér mikið fagnaðarefni og einn grundvöllur þess að við náðum góðri sölu í þessari umferð núna. Hér hefur dálítið verið rætt um tilboðsfyrirkomulagið sjálft og vísað til þess að þetta hefur þótt vera áreiðanleg leið og mikið farin í öðrum löndum. Ég rakti þetta aðeins áðan. En þarna koma að málum söluráðgjafar og fjármálaráðgjafar Bankasýslunnar og áður en ákveðið er að ráðast í útboðið er reynt að nálgast líklega kaupendur, sérstaklega stóra langtímafjárfesta eins og lífeyrissjóði, til að meta fjárfestingaráhugann áður en ráðist er í sölu. Það var eftir að þetta hafði verið gert sem bankinn gaf út tilkynningu um að hann ætlaði að framkvæma útboðið. Hann hafði fengið vísbendingar um að það yrði góð eftirspurn. Eftir það ferli, sem gerist að verulegu leyti í samstarfi við ráðgjafa sem voru fengnir að borðinu, er hæfum innlendum og erlendum fjárfestum boðin þátttaka. Þetta hefur verið dálítið rætt hér í dag og spurt: Bíddu, hverjum nákvæmlega var boðin þátttaka? Ja, það er auðvitað að gerast í gegnum þetta víðtæka ráðgjafanet, söluráðgjafanet sem Bankasýslan hefur komið upp í kringum sig og það er á grundvelli opinberra yfirlýsinga um að útboðið sé hafið sem þessar snertingar eiga sér stað. Hér hefur verið rætt sérstaklega í dag, og ég hef aðeins komið inn á það áður, hvort það hafi verið rétt að hleypa að smærri hluthöfunum og þegar ég segi í dag að það hafi svo sem ekki verið tekin sérstök ákvörðun um það þá er ég bara að vísa til þess að ekki var sérstaklega falast eftir þeim, jafnvel þótt það hafi ekki verið sett lágmarksfjárhæðarmörk varðandi þátttökuna. Í því sambandi hef ég hér vísað til þess að hafa megi í huga að slíkir fjárfestar sem vildu kaupa fyrir tugi eða hundruð milljóna - nú þekki ég ekki öll þessi dæmi, ég hef ekki séð úthlutunina í sjálfu sér - voru í raun og veru bara útilokaðir frá almenna útboðinu. Þeir voru ekki að fá úthlutað. Þeir fengu í raun og veru meðhöndlun eins og almennir fjárfestar. Ég er ekki á nokkurn hátt að gagnrýna það, ég er bara að rifja það upp að í þeirri umferð var þeim nánast úthýst, getum við sagt. Það má spyrja sig í því samhengi hvort ástæða hafi verið til að gera það í þessari umferð sömuleiðis. En ég virði alveg sjónarmið þeirra sem segja að það hefði átt að vera einhver lágmarksþátttaka. Það er alveg gilt sjónarmið í þessari umræðu en ég held að þetta sé aðalskýringin. Ég ætla ekki að fara út í skilgreiningar á hæfum fjárfestum. Það hefur verið vísað til þess hér í umræðunni að um það gilda lagaákvæði og þeir þurfa allir að vera á lista sem er hjá Seðlabankanum. Þátttaka innherja í kaupunum hefur, að því er mér sýnist, öll farið fram í samræmi við innherjareglur um það efni og gerist að öllu leyti á söluendanum, það eru ekki ákvarðanir sem eru teknar hjá Bankasýslunni þannig að því sé nú haldið til haga. - Ég ítreka aftur þakkir fyrir fína og málefnalega umræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa yfirferð. Við dettum oft í ákveðna heildarumræðu og þá tapast fókusinn. Ég vil fara aftur í þessa litlu aðila, vegna þess að hér var mikið talað um að ekki væri til verð fyrir 50 milljarða kr. hlut. Það var hins vegar til verð fyrir 11 millj. kr. hlut. 11 millj. kr. voru á þessu verði, 94.000 hlutinn, það er hægt að skoða margra vikna viðskipti aftur í tímann á markaði þar sem svona viðskipti voru gerð á markaðsverði. Við erum að tala um reglulega veltu á sumum dögum 3 til 7 milljónir hluta, 32–75 slík 11 millj. kr. viðskipti eiga sér reglulega stað á hverjum einasta degi um bankann. Það er ekki réttlætanlegt að veita þessum aðilum afslátt út frá tilboðsfyrirkomulaginu. Það var ekki það sem farið var fram með og sú framsetning að ekki hafi verið sett lágmark í þessu útboði finnst mér vera ákveðin smjörklípa, vegna þess að fólk gerði bara ráð fyrir því að ef verið væri að gefa afslátt af markaðsvirði bankans væri það gert af góðri ástæðu. Mig langar því til að varpa fram þeirri spurningu til hæstv. fjármálaráðherra: Hvers konar söluráðgjafanet er eiginlega hægt að hafa ef það á að leita til allra fagfjárfesta í landinu sem eiga 11 millj. kr. til að kaupa fyrir? Ég velti því fyrir mér hvort tekist hafi að hafa samband við alla aðila á Íslandi og langar líka að varpa fram þeirri spurningu hvort hæstv. ráðherra muni beita sér fyrir því að fá að vita í hverja var hringt þarna um kvöldið og hvers vegna.
Virðulegur forseti. Mér finnst þetta vera útúrsnúningur, að taka mögulega lægstu tilboðin og segja: Það var til markaðsverð fyrir þessi tilboð. Við erum hér að tala um framkvæmd á risastóru útboðið þar sem ein meginregla átti að vera almennar reglur, jafnræði fyrir alla. Það er hins vegar látið í það skína hér að þá leið hefði mátt fara að taka einfaldlega öllu tilboðinu sem kæmi hæst inn og byrja svo bara éta sig niður eftir tilboðslistanum, og þá hefðu menn verið að taka þátt í ákveðnu veðmáli. Á sama tíma hefðum við, samkvæmt slíku fyrirkomulagi, látið kylfu ráða kasti með það hversu stóran eignarhlut einstakir aðilar myndu fá og sá sem byði hæst samkvæmt slíku fyrirkomulagi myndi bara fá allt sem hann vildi. En við vildum ekki framkvæma slíkt útboð og það stóð heldur aldrei til. Sú aðferð sem hér er farin, og við höfum verið að vísa til í umræðunni í dag að sé þekkt, gengur út á það að byggt á eftirspurn og hugmyndum um verð fyrir stóran eignarhlut þá sé á endanum ákveðið verð sem mæti þeim markmiðum sem að er stefnt. Það verð stendur til boða fyrir alla sem komast yfir þröskuldinn; að teljast hæfir og hafa boðið nægilega hátt til þess að uppfylla skilyrðin. Síðan, þegar við fáum frekari upplýsingar frá Bankasýslunni, geri ég ráð fyrir að það hafi verið ólíkar skerðingarreglur eftir tegund fjárfesta eða eftir fjárfestahópum sem réðu, þar sem þeim hefur verið ívilnað sem voru líklegri til að standa lengur með fjárfestingunni en öðrum, bara alveg eins og átti við í útboðinu sem ég var að vísa til á síðasta ári. Þetta svarar vonandi spurningunni.
Virðulegi forseti. Ég verð því miður að viðurkenna að þetta svarar ekki alveg spurningunni. Það er enginn að tala um verðið í þessu samhengi. Þetta ferli var auglýst á þeim forsendum að það væri verið að fá stóra, öfluga fjárfesta til langs tíma inn í þetta ferli. Við vitum einmitt ekki hversu margir keyptu fyrir 11 millj. kr. Það er einskær tilviljun að við vitum þetta vegna þess að það voru þrír aðilar sem voru innherjar. Við höfum ekki hugmynd um hversu margir af þessum litlu aðilum fengu símtal og hverjir ekki. Miðað við þær frásagnir sem hafa borist - og þetta er ekki staðfest og þess vegna þarf að fá þetta á hreint - þá virðist það hafa verið óljóst á markaðnum hverjir fengu slíkt símtal. Það þarf þá bara að fá það á hreint ef þetta er ekki grunsamlegt, með upplýsingum, fá þetta allt upp á yfirborðið, vegna þess að það er ekki í lagi að svona sögur fari á kreik eftir útboð á almenningseign. Ég set þetta líka í samhengi við það að það er enginn að tala um að taka alltaf hæsta verðið. En voru lífeyrissjóðirnir ekki nógu góðir fyrir ríkið? Ég á eftir að sjá útskýringu á því af hverju stórir, stöndugir fjárfestar voru skertir umtalsvert til þess mögulega að koma þessum 11 millj. kr. stöndugu fjárfestum að, langtímafjárfestum. Það hafa ekki komið skýr rök fyrir því hvernig að þessu var staðið. Ég ætla bara að varpa þessu svona fram vegna þess að ég gef mér að það sé vilji til þess að upplýsa um þetta mál, vegna þess að þessar spurningar hljóta að koma upp og það er full ástæða til að sýnt verði fram á í hverja var hringt, hvers vegna, hvers vegna ákveðnir aðilar voru skertir, af því ef ekkert er hér að fela þá á þetta allt að vera uppi á borðum. Þegar verið er að selja almenningseign þá er ekki hægt að tala um að heilt yfir hafi þetta gengið ágætlega. Ef það er efi þá er hann til staðar og það er ekki í lagi í svona útboði.
Virðulegi forseti. Já, vegna umfangs þessa útboðs þá var Bankasýslan með á sínum snærum ýmsa ráðgjafa. Það er eðlilega reynt að efna til samstarfs við ráðgjafa sem eru líklegir til þess að geta kallað fram og verið í samstarfi um að auka sem mest eftirspurn eftir útboðinu. Það liggur í hlutarins eðli að það fer mjög mikið eftir tengslaneti, viðskiptamannaskrá og, hvað á að segja, framlagi einstakra ráðgjafa hversu víða þeir ná að kasta netinu á þessum stutta tíma sem líður frá því að útboðið fer í gang þar til því er lokið. Það sjá allir í hendi sér að Bankasýslan sjálf getur ekki verið að reka slík viðskiptamannatengsl af sinni skrifstofu. Þess vegna er Bankasýslan, við það verkefni að framkalla eftirspurnina, algerlega háð þessum samstarfsaðilum sínum og getur örugglega vel gert grein fyrir því hvernig það gekk. En mér heyrist á öllu sem fram hefur komið til þessa að það hafi tekist að framkalla eftirspurn sem var, eins og ég segi, umfram það sem við höfum séð í sambærilegum útboðum annars staðar. Þetta er eitt stærsta útboð Íslandssögunnar og það gerist á stuttum tíma, það er margt nýtt í því fyrir okkur að framkvæma þetta með þessum hætti þó að Arion banki hafi haft viðlíka aðferð uppi á sínum tíma. En eflaust er það þannig að það hefur ekki náðst í alla fagfjárfesta og/eða alla þá sem myndu falla undir það að vera hæfir fjárfestar. En það myndi þá í öllu falli fyrst og fremst vera á reikning ráðgjafanna sem fengu það sérstaka hlutverk að framkalla sem allra mesta eftirspurn.
Forseti. Bara til að hafa það á hreinu þá komu sérfræðingar fyrir fjárlaganefnd og sögðu einmitt að í svona fyrirkomulagi eins og var við seinni söluna væri ekkert óeðlilegt að gefa afslátt, eitthvað í kringum þennan afslátt, en ég geri svo sem ekki neinar athugasemdir út af því. En því skilyrði fylgja hins vegar ákveðnar reglur sem þeir aðilar sem fá afsláttinn þurfa að haga sér samkvæmt, það eru kröfur. Hvaða kröfur eru settar á þessa fjárfesta um að vera einhvers konar eigendur til frambúðar eða alla vega til lengri tíma? Það er augljóslega eitthvað sem þarf að gera grein fyrir. Hitt er síðan, eins og hæstv. ráðherra talar um hérna í andsvörum, að þetta hljómar eins og að Bankasýslan velji sér nokkra ráðgjafa og segi: Einn, tveir og núna, þið megið hringja í alla vini ykkar, farið bara í gegnum símann og byrjið að hringja í fyrsta, annan og þriðja eða sendið tölvupósta á alla. Svo gerist það sem gerist. Ég veit ekki. Það hljómar ekkert rosalega spennandi fyrir mér að svona hafi stærsta útboð Íslandssögunnar verið. Ég veit ekki með aðra hérna í þingsalnum. Ég er ekkert rosalega mikið: Vá, þetta var æðislegt. Þetta var rosalega vel gert, fáum nokkra vini okkar til að hringja í alla kunningja sína til að athuga hvort þeir geti ekki keypt fyrir 11 milljónir eða meira. Ég hlakka til að sjá meira af því að mér finnst ævintýralega lítið af gagnsæi í kringum þessa sölu og [[Forseti hringir.]]þessar skýringar Bankasýslunnar í einhverri skýrslu eru ekkert rosalega miklar útskýringar eða svör. [[Forseti hringir.]]Þær eru svona, hvað á maður að segja, þar sem þú segir hlutina en það er ekkert innihald, það eru bara orðin tóm.
Virðulegur forseti. Það er rétt að hafa það í huga að við erum að taka skref númer tvö og við fórum aðra leið í upphafi með almenna útboðinu og frumskráningu bréfanna og mér fannst það hafa tekist vel. Þótt hv. þingmaður hafi lengi gagnrýnt verðið í því útboði og vísi til þess að bréfin hafi mikið hækkað við skráningu og í kjölfarið þá tel ég að það sé ágætlega fram komið að það hafi verið bara í samræmi við það sem gerist í sambærilegum tilvikum. Síðan förum við þessa leið núna til að koma miklu magni út á því sem ég tel vera vel ásættanlegt verð fyrir ríkið. Þetta er gríðarlega mikið magn í íslensku kauphallarsamhengi og þetta gerist allt á einum degi. Nú er ágætt að hafa það í huga að það eru auðvitað til fleiri leiðir til að gera þetta en við hefðum getað reynt að nota markaðinn og segja bara: Við ætlum að mjatla þessu út í gegnum markaðinn og við munum þess vegna bara alltaf taka því verði sem er í boði hverju sinni yfir langan tíma á markaðnum og fela einhverjum að mjatla þessu svona út. Það hefur líka sína ókosti að gera það og getur stöðvað verðþróun í bankanum ef það er vitað að það sé stanslaus og öflug framboðshlið af hálfu ríkisins. Það hefði líka verið hægt að fara aftur í almennt útboð með skráningarlýsingu. Reynslan sýnir að þá lækkar yfirleitt verðið í aðdraganda útboðsins. Margir fara að leika þann leik að létta af sér bréfum og ætla síðan að koma krafti inn í útboðið. Það er ekki heldur gallalaus leið. En ef maður skoðar heildarniðurstöðuna í þessu tilviki þá finnst mér að markmiðum okkar hafi verið náð. Eftir standa hér spurningar um nákvæma framkvæmd útboðsins, þennan skamma tíma sem útboðsferlið stóð opið og mér finnst bara sjálfsagt að því sé svarað og við fáum betri skýringar frá Bankasýslunni. Ég hef kallað eftir gögnum sem eru enn ókomin. [[Forseti hringir.]]En það verður enginn skortur á því að ég fleyti þeim áfram um leið og ég get.
Forseti. Hvernig hljómar það, svo skal böl bæta, eða eitthvað svoleiðis? Ég ætla nú bara að segja það um söluna á Arion banka þar sem var, eins og hæstv. ráðherra vitnaði í áðan, hækkun um 18% að þeir sem voru að selja hljóta að hafa lamið sig allhressilega í tærnar eftir á, misstu þarna af dágóðri summu, því að eins og allir sem komu fyrir fjárlaganefnd til að útskýra þetta fyrirkomulag lýstu því þá er eðlileg hækkun eftir svona frumútboð í kringum 5–10%. Það væri ásættanleg niðurstaða fyrir alla. Minna, en það er ekki gott fyrir kaupendur hvað þá ef það lækkar. Ef það er hærra fer það að verða sífellt verra fyrir seljendur, augljóslega. Þannig að þeir sem seldu í Arion banka og verðið hækkaði svo um 18% í kjölfarið hljóta að hafa sagt: Við misstum þarna dálítið mikið. Við erum að tala um 19% strax fyrir Íslandsbanka og upp í 60%, næstum því, á næstu mánuðum eftir það. Það er ekki bara óheppilegt. Þetta voru 25–30 milljarðar. Það er miklu, miklu meira en óheppilegt. Þannig að mér finnst áhugavert að þeir sem stóðu að tilboðinu, ráðuneytið, Bankasýslan og fleiri, komi bara og segi, þvert ofan í allt sem allir ættu að sjá að sé augljóst, að þetta hafi verið frábær sala. Hún er það ekki, ekki þegar munurinn á verðinu er svona gríðarlega mikill. Það má alveg vera 5–10% hækkun, það er bara fínt, og í seinna útboðinu má alveg vera 5% afsláttur miðað við að það séu [[Forseti hringir.]]skilyrði fyrir kaupendur. Það er bara fínt. En þegar við erum komin í þessar upphæðir, [[Forseti hringir.]]60% hækkun, næstum því, þá er eitthvað að.
Virðulegur forseti. Þannig að það sé alveg skýrt þá hef ég aldrei sagt að það hafi verið óheppilegt að bréfin hafi hækkað eftir skráningu eða á mánuðunum þar eftir, bara alls ekki. Ég tel að útboðið hafi heppnast mjög vel og það sé bara jákvætt að eignarhluturinn hafi hækkað. Við skulum muna að þetta eru bréfin sem við vorum að selja núna sem við erum að tala um að hafi hækkað. Reyndar verð ég að segja alveg eins og er að ég held að ef við hefðum staðið hér fyrir ári og reynt að tjakka upp væntingar um að við gætum kannski selt á 117 snemma á árinu 2022, þá hefðu margir talið það vera þó nokkra bjartsýni, t.d. var Arion banki mun lægra verðmetinn á þeim tíma. En mér finnst ekki ósanngjarnt að bera þróunina á verði Íslandsbanka saman við þróunina á Arion banka. Það er ákveðið viðmið, verðbreytingin. Hérna er einn punktur sem lítið hefur verið í umræðunni í dag, en hann er sá að ríkið á enn eftir að selja einhverja eignarhluti og það skiptir máli að útboð heppnist með þeim hætti að ekki verði verðhrun strax í kjölfar þess að útboðinu er lokið. Menn eru almennt sammála um að það væri illa heppnað útboð og ekki til þess fallið að laða að fjárfesta eða vekja áhuga næst þegar ríkið er að selja. Það er miklu betra og betra fyrir eftirstandandi eignarhlut ríkisins og frekari sölu að verð þróist eitthvað upp á við. Verðþróunin þessa örfáu sólarhringa sem liðnir eru frá þessu útboði er ekkert dramatísk, hún er í öllu samhengi, held ég, bara mjög eðlileg. Áfram er talsverð óvissa á alþjóðamörkuðum sem við eigum enn eftir að sjá hvernig rætist úr.