Virðulegur forseti. Áður voru útlagar í íslensku samfélagi afbrotamenn. En nú er kominn hópur fólks sem gert hefur verið útlægt úr okkar ríka samfélagi fyrir það eitt að veikjast, slasast eða bara fyrir vera aldrað fólk. Það eru stórir hópar sem hafa það töluvert verr andlega og líkamlega, heilsa þeirra fer hratt versnandi og þá einnig möguleikar þeirra til að mæta óvæntum útgjöldum og ofan á koma áföll vegna Covid-19. Húsnæðismálin hjá þessum útlögum í íslensku samfélagi fara hratt versnandi og þá sérstaklega á þeim sem eru á leigumarkaði. Sumir fá rétta framfærslu á laun til að lifa mannsæmandi lífi, en það á ekki við þennan hóp. 200 öryrkjar eru gerðir útlægir af heimilum sínum vegna veikinda, fluttir hreppaflutningum á hjúkrunarheimili fyrir aldrað fólk. Eða ef þeir reyna að flýja land þá koma refsingar í formi skerðingar á heimilisuppbót og öðrum bótum og styrkjum. Þetta fólk skal ekki fá að lifa betra lífi erlendis: Nei, þið fáið ekki að flýja land, gerast útlagar, án þess að stóri bróðir, ríkisstjórnin, refsi ykkur fjárhagslega þannig að þið lendið í sárafátækt. Aldrað fólk borgar alla sína tíð í lífeyrissjóð. En hvernig er komið fram við það? Jú, það er líka flutt hreppaflutningum á sjúkrastofnanir úti á landi og ástæðan er sögð vera Covid-19. Og einnig er hirtur af þeim stór hluti lífeyrissjóðs sem er lögþvingaður, eignavarinn sparnaðar. Fráflæðisvandi, ljótasta orð íslenskrar tungu, er notað um eldra fólk sem er veikt inn á spítala. Er ekki kominn tími til að hætta því að nota svona ljótt orð um okkar aldraða fólk sem hefur byggt upp þetta land?
Virðulegur forseti. Einu sinni sem oftar kem ég hingað í pontu til að ræða vandaða lagasetningu og vönduð vinnubrögð hér á Alþingi. Við samningu og vinnslu þingmála þarf að hafa samráð við helstu hagaðila og fræðifólk svo að hægt sé að fá helstu sjónarmið fram og það skiptir ekki minna máli að við hér í þinginu fáum nægan tíma til umfjöllunar til að koma í veg fyrir mistök, stundum óafturkræf. Því miður erum við strax hér við upphaf kjörtímabils að sjá hið gagnstæða í vinnubrögðum stjórnarflokkanna. Á síðasta kjörtímabili komu fram ýmis mál sem varða klúður stjórnar við lagasetningu, ýmist af ásettu ráði eða ekki. Í morgun bárust fregnir af því að ESA hefði staðfest brot íslenska ríkisins á löggjöf um umhverfismat en málið varðar afgreiðslu þingsins á fiskeldisfrumvarpi sem afgreitt var hér í miklum hraði á einum degi árið 2018. Þetta er stóralvarlegt mál og sýnir viðhorf stjórnvalda til ákvarðanatöku í umhverfismálum. Þáverandi umhverfisráðherra Guðmundur Ingi Guðbrandsson fullyrti hér í þinginu að engar áhyggjur þyrfti að hafa af lögbrotum og þar við sat. Nú sitja íslensk stjórnvöld og auðvitað íslenskur almenningur uppi með að hafa brotið lög með tilheyrandi tjóni. Sama var uppi á teningnum varðandi Landsréttarmálið og skipun dómara sem ráðherrar hér, einn af öðrum, fullyrtu að hefði verið innan laga og allt í samræmi við leikreglur en allir dómstólar, innlendir sem erlendir, komust að gagnstæðri niðurstöðu um að þar hefði skýrt lögbrot verið á ferðinni. Virðulegur forseti. Það er ekki merki um góða stjórnarhætti að standa hér fastur á vondri framkvæmd. Enn verri stjórnarhættir eru það að þvinga í gegnum Alþingi lagasetningu sem hefur óafturkræfar afleiðingar og oft og tíðum umtalsverðan kostnað í för með sér fyrir íslenskan almenning. Herra forseti. Gerum betur og vöndum okkur því að til þess vorum við kosin.
Virðulegi forseti. Ég kem hér í dag til að vekja athygli á og fagna breytingu sem varð á reglugerð um ferðakostnað sjúkratryggðra og aðstandenda þeirra innan lands nú um áramótin. Frá og með áramótum taka Sjúkratryggingar Íslands því þátt í ferðakostnaði vegna ítrekaðra ferða þegar um er að ræða fyrirbyggjandi meðferð sem ætlað er að koma í veg fyrir illkynja sjúkdóma hjá einstaklingum sem hafa verulega auknar líkur á slíkum sjúkdómum vegna erfðaþátta. Á síðasta þingi vakti ég ítrekað athygli á aðstöðumun fólks eftir búsetu ef það ber meinvaldandi BRCA-gen og nýtir sér fyrirbyggjandi heilbrigðisþjónustu í samræmi við ráðleggingar þar um. Kostnaður vegna tíðra ferða í tengslum við eftirlit vegna BRCA og aðgerða getur orðið gríðarlegur fyrir hvern einstakling. Til dæmis má gera ráð fyrir 8–20 ferðum í tengslum við áhættuminnkandi aðgerðir. Bara ferðakostnaðurinn getur þá orðið hálf til ein milljón. Ferðir geta líka orðið fleiri og þar fyrir utan er það dvalarkostnaðurinn. Ég vil nota þetta tækifæri og hrósa þeim einstaklingum og samtökum sem hafa barist fyrir úrbótum í þessum efnum en jafnframt stjórnvöldum fyrir að hafa brugðist við. Það er samt óásættanlegt að hver og einn einstaklingur þurfi að berjast fyrir sínum rétti eða að breytingar bíði þar til einhver sem hefur orku til fer í að berjast fyrir framförum. Það er nauðsynlegt að reglur um endurgreiðslu ferðakostnaðar þeirra sem búsettir eru á landsbyggðinni og þurfa að sækja sérhæfða heilbrigðisþjónustu til höfuðborgarsvæðisins séu endurskoðaðar jafnóðum samhliða þróun þjónustunnar. Það getur ekki verið að fólk á landsbyggðinni eigi að vera í þeirri stöðu að taka ákvarðanir um nýtingu á heilbrigðisþjónustu í ljósi ferðakostnaðar og fjárhagsstöðu. Hér var stigið mikilvægt skref til að jafna aðstöðumuninn með breytingu á reglugerð. Því ber að fagna. Höldum áfram á sömu braut.
Virðulegur forseti. Veitingaaðilar hafa staðið frammi fyrir mjög erfiðri stöðu undanfarin tvö ár og þrátt fyrir það þá held ég að ekki nokkrum manni hafi dottið það í hug eða ætlast til þess yfir höfuð að fá allt tekjutap þessa tímabils að fullu bætt. Hins vegar er staðan þannig að mörgum fyrirtækjum í þessum atvinnugeira hefur blætt verulega þetta tímabil og eigið fé að verða uppurið og jafnvel gengið á sparifé eigenda margra fyrirtækja vegna mjög íþyngjandi aðgerða sem hafa komið hart niður á þeim. Fyrirtækin finna verulega fyrir takmörkunum sem í gildi hafa verið en á bak við þau, eins og önnur fyrirtæki í landinu, eru einstaklingar og fjölskyldur. Hlutabótaleiðin og Hefjum störf nýttust þessum fyrirtækjum nokkuð vel. Hvað varðar aðrar aðgerðir eins og lokunarstyrki eða tekjufallsstyrki þá ber þeim aðilum sem til mín hafa leitað algjörlega saman um að það hafi verið flókin úrvinnsla og miklar kvaðir og að mörgu leyti reyndist ógerlegt að komast í gegnum það svifaseina kerfi án aðstoðar endurskoðanda með tilheyrandi kostnaði. Nýrri fyrirtæki eiga litla von þar sem stuðst er við eldri rekstrartölur sem stundum eru ekki til eða eru ómarktækar þar sem samkomutakmarkanir voru við lýði í kringum upphaf reksturs. Margir furða sig einnig á viðmiðum lokunarstyrkja. Hvers vegna er ekki horft t.d. til sannanlegs kostnaðar, m.a. með því að horfa á reikninga frá því tímabili fyrir húsaleigu, hita, rafmagn og annan rekstrarkostnað sem auðvelt ætti að vera að sannreyna? Á þann hátt fæst betri mynd af raunverulegu tapi sem hægt er að mæta að einhverju leyti. Virðulegur forseti. Auðvitað horfumst við í augu við erfiða stöðu í kjölfar heimsfaraldurs og þar eru fjölmargar atvinnugreinar undir sem og félagsleg vandamál. Við þurfum að halda áfram að bregðast við. Við stigum hér skref í þinginu í gær. Við þurfum að halda áfram, gera betur og að bregðast mjög hratt við erfiðri stöðu þessara fyrirtækja og atvinnugreina.
Herra forseti. Mig langar hér í dag að gera það að umræðuefni sem ég kom inn á í óundirbúinni fyrirspurn við heilbrigðisráðherra í gær þar sem ég spurði hæstv. ráðherra út í rannsóknarskyldu hans og með hvaða hætti hann hefði sinnt henni í tengslum við ákvarðanir sem snúa að sóttvarnaaðgerðum í tengslum við Covid-19 faraldurinn. Mér þótti svar hæstv. ráðherra tiltölulega þunnt í roðinu hvað þetta varðar. Ég fór í framhaldinu að líta til með því með hvaða hætti minnisblöð sóttvarnalæknis væru aðgengileg. Og vissulega eru þau ínáanleg á netinu á vef Stjórnarráðsins en það kallar á allnokkra handavinnu að tína þau til. Mig langar til að óska eftir því við hæstv. forseta að þingið taki þetta saman þannig að minnisblöð í heild sinni verði aðgengileg á einum stað fyrir almenning og þingmenn að glöggva sig á og jafnframt að gerð verði greining á því hvenær tillögur hæstv. heilbrigðisráðherra viku frá tillögum sóttvarnalæknis og í hvað atvikum svo var ekki. Það hefur iðulega verið talað um upplýsingaóreiðu í tengslum við aðgerðir stjórnvalda er snúa að sóttvörnum. Það er hægur leikur fyrir hæstv. forseta að hlutast til um það að okkur þingmönnum og almenningi öllum verði þó gert auðveldara að glöggva okkur á þeim upplýsingum sem fyrir liggja, hvernig ákvarðanir eru teknar og rökstuddar og með hvaða hætti hæstv. heilbrigðisráðherra hefur sinnt rannsóknarskyldu sinni.
Herra forseti. Eðlilega hafa sóttvarnatakmarkanir miðast við að heilbrigðiskerfið ráði við vandann en þær hafa líka haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir bæði fólk og fyrirtæki í öðrum greinum. Stóra verkefnið er auðvitað fullfjármagnað heilbrigðiskerfi og þar á ríkisstjórnin satt að segja mjög mikið verk óunnið. Þau hafa haft nægan tíma til að bregðast við en heilbrigðisstarfsmenn eru orðnir örmagna og þeir sjá ekki fram á sanngjarnar bætur á starfsumhverfi, hvað þá álagsgreiðslur á störf sín. Þessi staða gerir það að verkum að sífellt er verið að grípa til mjög íþyngjandi aðgerða sem snerta frelsi og atvinnu fólks. Fjöldi fólks hefur misst vinnuna til lengri eða skemmri tíma og þau sem harðast verða fyrir aðgerðum núna er fólk úr menningargeiranum, listageiranum og veitingageiranum. Það er hætt við að þetta fólk muni hreinlega gefast upp og treysti sér ekki til að starfa við þessar greinar og þessa óvissu og þá fjárhagslegu áhættu sem fylgir ef ekki verður gert eitthvað í því. Það kemur fram í nýlegri skýrslu að 20% hafi horfið úr menningargreinum á síðustu tveimur árum, aðallega konur. Eigendur veitingahúsa róa líka lífróður til að halda uppi starfsemi og starfsfólki. Ég vona innilega að þessar nýju aðgerðir, sem verið er að boða, lini eitthvað þær þjáningar en þessi langvarandi óvissa og veiking greinanna myndi hafa mjög alvarleg áhrif á okkur, ekki bara á efnahagslífið og ferðaþjónustuna heldur líka á lífsgæði okkar fólks. Við skulum hvetja ríkisstjórnina til dáða. Það þarf að ráðast í miklu harðari aðgerðir og hér er ekki bara um lífsgæðamál að ræða, hér er líka um mjög brýnt efnahagsmál að ræða.
Herra forseti. Mig langar að ræða í samhengi nokkrar fréttir sem hafa birst á undanförnum tveimur vikum. Fyrsta fréttin kom rétt um áramótin um sjúkraflug í landinu og hversu mörg þau voru á síðasta ári, 807 flug á síðasta ári. Um helmingurinn af sjúkrafluginu er svokallað F1 eða F2, þegar sjúklingarnir eru í lífsógn eða alvarleg staða er uppi. Þetta er næstmesti fjöldi sjúkrafluga í sögunni á Íslandi og greinilegt að starfsemi í landinu, atvinnustarfsemi, er að fara á fulla ferð miðað við hvernig þetta ár þróast miðað við 2020, Covid-árið stóra. Á sama tíma er aðalskipulag Reykjavíkur samþykkt þar sem gert er ráð fyrir Reykjavíkurflugvelli til 2032. Það var bara samþykkt núna fyrir nokkrum dögum. Áður hafði norður/suður-brautin bara átt að vera til 2022 en á sama ári er það lengt til 2032. Þessi staða er náttúrlega gjörsamlega óþolandi, að við skulum alltaf vera að hugsa þetta til svona skamms tíma og það sé stöðug óvissa sem snýr að þessum mikilvæga þætti sem er t.d. sjúkraflug í landinu. Þetta er það sem var að koma frá Reykjavíkurborg en á sama tíma kemur skýrsla frá stjórnvöldum sem snýr að lendingarstöðum í sjúkraflugi á landsvísu, ágætisskýrsla sem kom inn á vef Stjórnarráðsins núna um áramótin. Þar er bent á mikilvægi þess að styrkja og byggja upp ákveðnar staðsetningar í sjúkraflugi á Íslandi og ber að fagna þeirri umræðu. En það er greinilegt að það er misjafnt hvað mennirnir hafast að í málefnum sem snúa að sjúkraflutningum með flugi, sem er gríðarlega mikilvægt í þessu landi.
Virðulegur forseti. Í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar Þýskalands, sem tók við völdum í byrjun desember, kemur fram að áfram skuli unnið að því markmiði að Evrópusambandið verði eiginlegt sambandsríki. Þetta er að vísu ekki fyrsta ákall Þjóðverja um evrópskt sambandsríki en mér vitandi er þetta í fyrsta sinn sem slíkt ratar inn í þýskan stjórnarsáttmála. Þetta eru því mikil tíðindi frá þessu áhrifamikla og fjölmennasta ríki Evrópusambandsins. Þróunin innan Evrópusambandsins hefur óumdeilanlega verið í átt að stórauknum samruna. Engu að síður væri fróðlegt að heyra afstöðu ESB-flokkanna hér á Alþingi, Samfylkingar og ekki síður Viðreisnar, sem var stofnuð einvörðungu vegna afstöðunnar til ESB, til þessara drauma þýskra skoðanasystkina þeirra, drauma um eiginlegt evrópskt sambandsríki. Afstaða Pírata er e.t.v. meira á huldu. Sem sagt: Hvernig hugnast ESB-flokkunum hér á Alþingi hugmyndir um evrópskt sambandsríki og þessi vatnaskil hjá leiðandi ríki í ESB-samstarfinu?
Virðulegi forseti. Ég vil gera að umtalsefni mínu mikilvægi þess, sérstaklega í lýðræðislegu tilliti, að hér fari fram opin og hreinskiptin umræða um stöðu okkar sem samfélags í faraldrinum og hvernig við tökumst á við faraldurinn. Þá þurfum við að þora að taka umræðuna frá mörgum sjónarhornum, sem mér finnst hafa, eftir bráðum tveggja ára veru í faraldrinum, einskorðast svolítið bara við sóttvarnasjónarmið. Maður finnur það bara almennt í samfélaginu að það er svolítið verið að stíga inn á hættulega braut með því að fara að gagnrýna eitthvað, að spyrja spurninga. En við verðum, við verðum bara að taka þessa umræðu. Ég verð að segja og get tekið undir það að ríkisstjórnin hefur að mörgu leyti brugðist gagnvart því að hafa umræðuna meira um afleiðingarnar af takmörkunum, hvernig á að bregðast við. Þar þurfum við líka að byrja að ræða eftirköstin. Af því að umræðan snýst svolítið mikið um atvinnurekendur og hvernig við eigum að halda atvinnulífinu gangandi - jú, til að fólk haldi störfunum? Það er nefnilega málið. Það er töluvert af fólki sem er þá kannski frekar á lágum launum sem hefur fallið úr starfi og þarf virknistuðning til að komast aftur til starfa en hefur kannski bara verið með 70–80% laun síðustu tvö árin og hafði þó ekki miklar tekjur fyrir. Hvaða félagsleg og andleg áhrif hefur þetta og hvernig ætlum við að takast á við þetta? Og líka bara spurningar eins og læknar eru byrjaðir að spyrja núna: Er betra að nýta starfsfólkið í að þjónusta í heilbrigðiskerfinu eða að taka sýni og annað slíkt? Er betra að nota fjármunina í að byggja upp heilbrigðiskerfið, í geðheilbrigðismálum, annað en að nota þá í þessar víðtæku skimanir? Við þurfum að þora að taka þessa umræðu, fjölmiðlar, alþingismenn og samfélagið allt.
Hæstv. forseti. Mig langar til að beina sjónum okkar út fyrir landsteinana. Íbúar Tonga, eyjaklasa í Suður-Kyrrahafi, glíma nú við afleiðingar sprengigoss. Tonga er líklega eins langt frá Íslandi og hugsast getur en við getum samt vonandi sett okkur í spor fólksins sem býr þar. Við þekkjum afleiðingar náttúruhamfara og eldgosa, öskufallið, jarðskjálftana og allt raskið sem þeim fylgir. Gleymum ekki íbúunum á Tonga en gleymum ekki heldur Afganistan, landi sem er á barmi hungursneyðar af manna völdum. Getum við sett okkur í spor Afgana? Það er ástæða til að spyrja að því. Ísland hefur átt í náinni samvinnu við stjórnvöld í Afganistan í tæplega tvo áratugi á vettvangi NATO og Sameinuðu þjóðanna. Þar höfum við tekið þátt í uppbyggingu í kjölfar stríðs og reyndar áratugalangra átaka en talibanar hafa aftur náð völdum í Afganistan, þökk sé óskiljanlegum og ófyrirgefanlegum samningi sem Bandaríkjastjórn gerði við þá. Trump teppalagði fyrir brotthvarfið og Biden þurfti ekki annað en að gefa fyrirskipunina og her Bandaríkjamanna og bandamanna þeirra var á brott. Annar eins afleikur er vandfundinn í sorglegri sögu Afganistans. Forseti. Það er búið að taka konur úr leik í Afganistan. Allir sem geta hafa flúið land eða eru af illri nauðsyn í stofufangelsi eða felum. Eignir Afganistans eru frystar. Það þýðir að venjulegt fólk getur ekki farið í banka og náð í peningana sína af því að það eru engir peningar í bönkunum. Rúmlega helmingur Afgana, tæplega 25 milljónir manna, þarf á neyðaraðstoð að halda núna og hefur ekki hugmynd um hvaðan næsta máltíð kemur. Eins og alltaf þjást börnin mest og deyja fyrst. Það hefði mátt afstýra þessum hörmungum, þær eru mannanna verk og á þeim ber Ísland líka ábyrgð.
Forseti. Í upphafi vikunnar féllu minnst sex snjóflóð í Súðavíkurhlíð og er mildi að ekki hlaust mannskaði af. Bragi Þór Thoroddsen, sveitarstjóri Súðavíkur, lýsti ástandinu í Súðavíkurhlíð sem ólíðandi og sagði m.a. um það: „Blessunarlega hefur ekki orðið stórskaði úti á hlíðinni en þegar fólk er að sleppa með skrekkinn allnokkuð oft að því er virðist hvort sem það er frá grjóti eða snjóflóðum þá er það nú bara þannig að einhvern tímann kemur að því að einhver sleppur ekki.“ Það er mikilvægt að innanríkisráðherra og Alþingi tryggi það í samgönguáætlun og með nauðsynlegum fjárveitingum að ráðist verði í Súðavíkurgöng á milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar í Ísafjarðardjúpi. Sú jarðgangagerð þolir ekki lengri bið. Þá þarf strax að efla snjóflóðavarnir í Kirkjubóls- og Súðavíkurhlíðum og tryggja vegi gegn grjót- og aurskriðum uns jarðgangagerð er lokið. Auk þess að tryggja ferðaöryggi fólks munu slík jarðgöng fela í sér byltingu fyrir byggðarlagið og opna á frekari tækifæri til uppbyggingar atvinnulífs og samfélags á svæðinu. Þá er vert að benda á að það samrýmist ekki áætlunum stjórnvalda um orkuskipti að ætla Ískalki að brenna jarðefnaeldsneyti vegna óbreyttrar kerfisáætlunar Landsnets og viljaleysis og arðsemiskrafna Orkubús Vestfjarða til að bæta afhendingaröryggi og framboð á raforku í Súðavík. Lagning strengs um göng væri bæði öruggari og ódýrari og vegur upp á móti kostnaði við göngin. Auk þess eru orkuskipti fram undan við hafnir og í samgöngum sem eru nánast ógerningur miðað við framboð á raforku í Súðavík, innan við 2 megavött. Jarðgöngin munu tryggja ferðaöryggi fólks, opna gott aðgengi fyrir framtíðarbyggingarland, stuðla að sjálfbærri uppbyggingu atvinnulífs og skapa samfélaginu á svæðinu enn frekari tækifæri til vaxtar. Hér þarf strax að bregðast við. Það er til svo margs að vinna.
Herra forseti. Nú hefur allsherjar- og menntamálanefnd hafið endurskoðun á lögum um heiðurslaun listamanna. Það sem slær mig í þeirri vinnu er hinn óljósi tilgangur með heiðurslaununum. Annars vegar eru það þau félagslegu sjónarmið að listamenn eigi takmörkuð lífeyrisréttindi og því sé verið að styðja við þá listamenn sem hafa varið starfsævi sinni til listastarfa. Hins vegar eru það sjónarmið um heiður sem listamanni er veittur fyrir mikinn árangur, jafnt á Íslandi og jafnvel á erlendri grundu. Þessi sjónarmið fara einfaldlega ekki alltaf saman og ég hefði talið mikilvægt að um annað yrði barist á vettvangi stéttarfélaga, inni í þeim hluta. En hins vegar er það þetta gildishlaðna orð, heiður, þegar við erum að veita heiðurslaun. Mig langar að koma inn á þann fjölda pósta sem við fengum hér fyrir jólin er vörðuðu veitingu heiðurslauna. Sögu heiðurslauna má rekja allt til 1890 eða þar um bil og við búum vissulega í öðru samfélagi í dag en við gerðum þá. Bylgjur #metoo-hreyfingarinnar hafa gengið yfir undanfarin ár og því ber að fagna. Nú hef ég fengið marga pósta og margar ábendingar um að ekki sé viðeigandi að sú bylgja nái inn í lista yfir heiðurslaun listamanna. Mig langar því bara að varpa spurningu fram: Hvað er öðruvísi við listamenn en fótboltamenn eða valdamenn í viðskiptalífinu? Af hverju eiga listamenn síður að sæta ábyrgð? Endurskoðun laganna er mikilvæg. Fyrstu skrefin hafa verið stigin og ég vona að við komumst að ásættanlegri niðurstöðu.
Virðulegur forseti. Við í Viðreisn, þingflokkur Viðreisnar, höfum gert svolítið í því frá því að faraldurinn hófst að kalla eftir því að þingið hafi meiri aðkomu að þeim ráðstöfunum sem gripið er til og hafi hlutverki að gegna þegar kemur að því að fara yfir þau mál. Við fórum fram á það, sem heilbrigðisráðherra varð við á sínum tíma, að hér yrði gefin á tveggja vikna fresti skýrsla almenns eðlis um stöðu sóttvarnamála. En við höfum tekið þetta aðeins lengra með því að senda forseta Alþingis bréf þar sem við óskum eftir því að heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra, og eftir atvikum aðrir ráðherrar, gefi Alþingi skýrslu samdægurs eða eins fljótt og auðið er í kjölfar þess að tilteknar sóttvarnaaðgerðir eru kynntar eða framlengdar af hálfu stjórnvalda. Þá óskum við eftir því að skýrslugjöf feli í sér upplýsingar um forsendur að baki ákvörðunum, um fyrirhugaðan árangur og áhrif á samfélagið að öðru leyti og að það verði upplýst samdægurs eða eins fljótt og auðið er til hvaða aðgerða verði gripið til að mæta efnahagslegum og félagslegum afleiðingum sóttvarnaaðgerða hverju sinni. Það er ekki bara þingflokkur Viðreisnar sem hefur verið kallað eftir þessu hér í þinginu á undanförnum mánuðum, það hafa fleiri þingmenn gert. Það var eftirtektarvert að heyra afbragðsræðu hv. þm. Vilhjálms Árnasonar áðan þar sem hann benti mjög réttilega á að ríkisstjórnin hafi klikkað talsvert mikið þegar kemur að því að veita þinginu tækifæri til þess að sýna framkvæmdarvaldinu aðhald. Svo langar mig aðeins að bregðast við spurningu sem borin var upp af hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur. Mér líkar ekki að Evrópa breytist í eitt miðstýrt og niðurnjörvað sambandsríki en ég kann talsvert betur við það að ríki í Evrópu eigi með sér öflugt samstarf þar sem lýðréttindi, mannréttindi, félagslegt réttlæti og efnahagslegar framfarir eru látin ráða frekar en að sú einangrunar- og þúfnahyggja, sem oft er nefnd í sölum Alþingis, fái að ráða. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Heimilisofbeldi er útbreitt og mjög falið vandamál í íslensku samfélagi líkt og víða annars staðar, enda flókið fyrirbæri. Ofbeldið getur verið andlegt, fjárhagslegt, líkamlegt og kynferðislegt. Þótt áverkar af líkamlegu ofbeldi séu greinanlegri hefur fyrir löngu verið sýnt fram á það að andlegt ofbeldi veldur jafn miklum ef ekki meiri skaða en líkamlegt ofbeldi, en það er erfiðara að sanna það. Oft eru börn í spilinu og börn þurfa ekki sjálf að verða fyrir ofbeldinu eða að verða beint vitni að því til að þjást. Afleiðingar heimilisofbeldis fyrir börn eru alvarlegar og geta náð langt fram á fullorðinsár. Það skiptir því miklu máli að koma með öllum ráðum í veg fyrir að barn þurfi að búa við nokkurs konar ofbeldi. Foreldrum ber samkvæmt lögum skylda til að vernda börnin sín gegn ofbeldi. Þegar a.m.k. eitt foreldri barns er álitið forsjárhæft lætur barnavernd sig málið jafnan ekki varða, enda kemur það í hlut hins hæfa foreldris að vernda barnið gegn ofbeldi, leiki grunur á um það. Vandinn er sá að það kerfi sem foreldrum er gert að leita til, barni sínu til verndar, lítur ekki á málið sem verndarmál í þágu barnsins heldur sem deilu á milli foreldranna. Að lögum eru farnar leiðir til þess að „sætta ágreining“ foreldranna um það sem verður andlag deilunnar, forsjá, búseta og umgengni. Við höfum byggt upp kerfi þar sem börn sem búa við ofbeldi falla á milli skips og bryggju. Þau verða að aukaatriði í máli sem afgreitt er sem deila á milli fullorðinna einstaklinga jafnvel þó að ekki sé ágreiningur um annað en það hvort ofbeldi hafi verið beitt eða ekki. Í kerfi sem þessu er foreldrum, sem hafa það eitt að markmiði að vernda börnin sín gegn öllu ofbeldi, líkt og lög gera kröfu um, gert með öllu ómögulegt að sinna þeirri lagaskyldu sinni. Því spyr ég: Þegar kerfið horfir á foreldra í þessari stöðu sem jafningja í deilum og sem andstæðinga sem þarf að sætta, hver á þá að passa upp á barnið?
Herra forseti. Ísland er eyja en ekki eyland í samfélagi þjóða. Það svíður í hjartað þegar maður hlustar á hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur ræða um stöðu mála í Afganistan og um litlu börnin sem búa þar í bullandi hættu alla daga. Við sem búum hér á Íslandi þekkjum þetta ekki, við skiljum þetta ekki. Við vöknum til verka á morgnana, förum með börnin okkar á leikskóla og búum í nánast vernduðu umhverfi. Þegar maður hugsar út fyrir landsteinana blasa við okkur börn í flóttamannabúðum og þau búa ekki við það atlæti sem við teljum eðlilegt og rétt að börnum sé boðið upp á. Mig langar til að hrósa ríkisstjórninni fyrir að hafa aukið við þann fjölda Afgana sem verið er að taka á móti, en það á að taka á móti mæðrum og börnum sem eru á vergangi. Það er auðvitað frábært að það sé að gerast en við getum gert svo miklu meira. Mig langar að nefna móttöku flóttamanna á Íslandi. Margir hverjir búa við mjög slæmt atlæti í gömlu herstöðinni og lítið er um þá hugsað. Það eru örfá sveitarfélög sem eru tilbúin til að taka við flóttamönnum og það er eiginlega til skammar að þannig sé þessi íslenski veruleiki. Ég lít þannig á að við berum öll ábyrgð sem einstaklingar á því hvernig fólki farnast í þessum heimi og við eigum að axla þá ábyrgð.
Herra forseti. Velkist nokkur í vafa um að Landspítalinn sé að glíma við fjárhags- og mönnunarvanda, líkt og raunar má segja um allt heilbrigðiskerfið? Heilbrigðiskerfið er undirfjármagnað. Vandinn í heilbrigðiskerfinu stafar annars vegar af langvarandi vanfjármögnun og hins vegar af þeirri jákvæðu staðreynd að þjóðin er að eldast, þar sem æ fleiri ná háum aldri. Ég lít svo á að ég þurfi ekki að tína til heimildir og tölur til að færa rök fyrir því í þessari stuttu umræðu. Þessar staðreyndir sýna ýmsar skýrslur og greiningar. Auk þess höfum við öll orðið vitni að því í heimsfaraldrinum hvaða áhrif sveltistefna undanfarinna ára hefur haft á heilbrigðiskerfið, hún hefur leitt til þess að ekkert svigrúm er til að takast á við áföll og hún leiðir til þess að íslenska heilbrigðiskerfið fjarlægist markmiðið um að Ísland sé í fararbroddi annarra þjóða þegar litið er til heilsufars, gæða og aðgengis að heilbrigðisþjónustu. Það er sveltistefna sem núverandi ríkisstjórn ætlar að keyra áfram þó að það blasi við öllum sem vilja sjá að sú stefna reynist okkur ákaflega kostnaðarsöm nú í heimsfaraldri. Ákalli eftir auknu fé í heilbrigðisþjónustuna svarar ríkisstjórnin með því að setja aðhaldskröfu á stofnanir. Það á hvorki að takast á við alvarlegan mönnunarvanda né að veita sérstakt fjármagn til að mæta öldrun þjóðarinnar. Stjórnvöld verða að geta hugsað út fyrir heimsfaraldurinn og neyðaraðgerðir. Þau verða að setja niður áætlanir um með hvaða hætti þau ætla að mæta þeim áskorunum sem fylgja fleira eldra fólki sem þarfnast heilbrigðisþjónustu og skorti á starfsfólki til að sinna þeim sem þarfnast umönnunar. Nú þegar fjárlög fyrir árið 2022 liggja fyrir, þar sem stóru upphæðirnar í aukningu á milli ára til Landspítalans fara í húsbyggingar og launa- og verðlagsbætur, er ljóst að spítalinn verður að skera niður þjónustu til að halda sér innan fjárlaga. Áætlað er að niðurskurðurinn verði um 1 milljarður og 600 millj. kr. Stjórnendur Landspítalans hafa bent á að fjármagn vanti til að halda uppi sama þjónustustigi í ár og var í fyrra, til að halda uppi óbreyttum rekstri, og við það bætist álag vegna fólksfjölgunar á árinu 2022 og öldrunar þjóðarinnar. Þetta er hæstv. heilbrigðisráðherra fullljóst og hlýtur því að hafa einhverjar hugmyndir um hvað eigi undan að láta í þjónustu við sjúklinga vegna þessara ákvarðana stjórnarflokkanna. Hvar á að skera niður? Í svörum hæstv. ráðherra hér á eftir fáum við væntanlega að vita allt um það. Herra forseti. Mönnunarvandi í heilbrigðiskerfinu hefur verið að magnast ár frá ári. Heilbrigðisstarfsfólk var undir miklu álagi fyrir faraldurinn en nú hefur keyrt um þverbak. Fólk kemst ekki í sumarfrí, það er kallað til vinnu á jólum, á stórhátíðum og úr fæðingarorlofi, svo dæmi séu tekin. Þeir sem þurfa að leita sér lækninga vilja að heilbrigðisstarfsfólk hafi fengið góðan nætursvefn, náð að hvílast, og sé árvökult við sín störf. Nú um stundir er því miður ekki hægt að ganga að því vísu. Hvaða áætlanir eru stjórnvöld með til lengri og skemmri tíma til að bæta ástandið? Eitthvað mikið þarf að koma til. Það þarf ekki aðeins að hækka laun heilbrigðisstarfsfólks heldur þarf að bæta vinnuaðstöðu, bæta líðan þess og minnka álagið, minnka líkurnar á kulnun í starfi og mistökum vegna streitu og álags. Umbætur eru aðkallandi svo að heilbrigðisstarfsfólk haldist í vinnu og hinir sem hafa yfirgefið heilbrigðisvettvanginn vilji snúa þangað aftur. Finna þarf leiðir til að fjölga nemendum í verknámi. Heilbrigðiskerfið verður ekki bætt nema ráðist sé í þessar aðgerðir og það verður að byrja strax á markvissum aðgerðum. Herra forseti. Stjórnendur heilbrigðisstofnana úti um landið bentu á í umsögn sinni um fjárlagafrumvarpið að þjónustu sérgreinalækna við íbúa landsins væri verulega misskipt eftir búsetu. Heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni hafa sumar freistast til að taka fé af öðrum rekstrarliðum til að fá til sín sérfræðilækna. Þessi mismunun á aðgengi að þjónustu sérfræðilækna stuðlar að enn frekari byggðaójöfnuði. Réttast væri að Landspítalinn tryggði heimsóknir tiltekinna sérfræðilækna með reglulegu millibili út til landshlutanna. Hvað ætlar hæstv. heilbrigðisráðherra að gera til að jafna stöðu fólksins í landinu að þessu leyti?
Hæstv. forseti. Hv. þm. Oddný Harðardóttir er málshefjandi mikilvægrar umræðu um stöðuna í heilbrigðiskerfinu og ber að þakka það. Mikið hefur reynt á kerfið í gegnum þann heimsfaraldur sem við höfum verið að feta okkur í gegnum nú í hartnær tvö ár og voru áskoranirnar nægar fyrr. Einnig dregur hv. þingmaður hér fram þær áskoranir sem við þurfum að huga að óháð faraldrinum, sem snúa að breyttri aldurssamsetningu þjóðarinnar og fjármögnun til framtíðar því tengt. Hv. þingmaður dregur hér sérstaklega fram nokkrar áherslupunkta sem ég ætla að bregðast við, hæstv. forseti. Fyrst fór hv. þingmaður yfir fjárhagslega getu Landspítala – háskólasjúkrahúss til að halda uppi sama þjónustustigi og frá fyrra ári og mæta þeim áskorunum sem felast í breyttri aldurssamsetningu. Þetta hangir saman. Útgjaldaheimild spítalans á þessu ári er um 90 milljarðar kr. samanborið við um 80 milljarða frá árinu á undan, þannig að hækkunin er um 10 milljarðar eða 12,5% á verðlagi hvers árs. Þetta er um 3% raunaukning. Þá má gera ráð fyrir að áskoranir vegna faraldursins verði bættar í fjáraukalögum ársins og verðlagsforsendur eru bættar samkvæmt forsendum fjárlaga sem og launabreytingar, þar á meðal kostnaður vegna betri vinnutíma í vaktavinnu. Landspítalinn hefur fengið samþykkt á fjárlögum þessa árs viðbótarfjármagn til reksturs sex hágæslurýma, þar af eru tvö þegar tilbúin, 30 endurhæfingarrýma á Landakoti, og nýrrar farsóttardeildar til að létta álagi af öðrum deildum og gera spítalanum betur kleift að mæta þessum áskorunum. Það er rétt að ör fjölgun í hópi eldra fólks er og verður mjög mikil áskorun, bæði hér á Íslandi og auðvitað alls staðar í heiminum. Samkvæmt mannfjöldaspá Hagstofu Íslands mun öldruðum fjölga úr 12,9% af mannfjölda árið 2022 í 16,4% 2030. Um þessar mundir er sjöundi hver landsmaður 65 ára og eldri, en árið 2050 verður fjórði hver landsmaður á þeim aldri. Á móti mun fólki á vinnufærum aldri fækka. Það hefur í för með sér að ekki einungis eykst þjónustuþörfin heldur fækkar þeim sem veitt geta þjónustuna og þeim sem standa undir skatttekjum ríkisins til að greiða fyrir hana. Þetta eru miklar áskoranir, virðulegi forseti. Það kallar á breytingar á skipulagi, aðferðum, mannauði og tækni, kallar á nýsköpun, rannsóknir og fjarheilbrigðisþjónustu. Þá umræðu er mjög mikilvægt að taka þessu tengt, að ég tali ekki um lýðheilsutengdar forvarnir, sem við verðum að fara að auka til að mæta þessu. Í annan stað kemur hv. þingmaður inn á mönnunarvandann og áætlanir stjórnvalda um að mæta þeim vanda. Mönnun í heilbrigðisþjónustunni er alþjóðleg áskorun, eins og ég sagði, og vaxandi samkeppni verður um hæft heilbrigðisstarfsfólk. Þetta er ekki spurning um hvort, heldur hvernig við mætum þessum áskorunum þegar kemur að heilbrigðisþjónustu og reyndar líka félagslegri þjónustu. Það verður gert m.a. með því að tryggja áfram öflugt menntakerfi, fjárfesta í menntun og þjálfa heilbrigðisstarfsfólk á framhalds- og háskólastigi víðs vegar um land og skapa samkeppnishæfar starfsaðstæður og efla kjör heilbrigðisstétta. Það hefur margt mjög vel verið gert hér á undan á liðnum árum, til að mynda á sviði sérgreinalækninga þegar kemur að menntun. Hlutverk Landspítala – háskólasjúkrahúss er m.a. að vera háskólasjúkrahús og skapa þennan vettvang fræða, vísindarannsókna og klínískrar þjálfunar. Nemendur á Landspítala eru árlega um 2.000 talsins frá öllum eða flestum menntastofnunum sem mennta heilbrigðisstarfsfólk. Meiri hluti sérnáms lækna fer fram á Landspítala sem er einnig í samstarfi við Þróunarmiðstöð íslenskrar heilsugæslu og Sjúkrahúsið á Akureyri. Þá heldur Þróunarmiðstöð íslenskrar heilsugæslu utan um sérnám í heimilislækningum sem er kennt á um 50 viðurkenndum kennslustofnunum víða um landið. Landspítalinn hefur einnig skipulagt klínískt sérfræðinám fyrir hjúkrunarfræðinga. Landsráð, sem forveri minn skipaði hér í maí á síðastliðnu ári, er samráðsvettvangur um mönnun og menntun í heilbrigðisþjónustu. Þar hafa komið mjög góðar tillögur til að kortleggja sviðið og mæta þessum áskorunum. Í þriðja lagi kom hv. þingmaður inn á byggðajöfnun varðandi heilbrigðisþjónustu um allt land og hlutverk Landspítala – háskólasjúkrahúss í því tilliti. Ég ætla að koma að því síðar, virðulegi forseti.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að koma á þessari umræðu. Við erum hér að ræða vanda Landspítala – háskólasjúkrahúss og heilbrigðiskerfisins vegna Covid. Ef fólk fær Covid-19 veiruna og veikist illa þá er viðkomandi kominn í forgang í heilbrigðiskerfinu. Að þurfa nauðsynlega meðferð vegna krabbameins er ekki í forgangi í heilbrigðiskerfinu. Að brotna illa og þurfa nauðsynlegar aðgerðir vegna þess er ekki í forgangi í heilbrigðiskerfinu. Að þurfa nauðsynlega að fara í hné- eða mjaðmaaðgerð er ekki í forgangi í heilbrigðiskerfinu. Fólk í fullri vinnu sem getur ekki unnið vegna þess að það þarf nauðsynlega aðgerð er sett á biðlista svo mánuðum eða árum skiptir og það bara vegna þess að það fær ranga meðferð í kerfinu. Það fékk ekki réttláta meðferð, það slasaðist eða veiktist ekki rétt. Það er eitthvað að kerfinu ef við erum komin á það stig að ætla að láta stóran hóp fólks, veiks fólks, grotna á biðlista. Að vera á biðlista í ár eða lengur er ótrúleg pyndingarstarfsemi. Ég hef fengið Covid-19 og ég hef verið meira en ár á biðlista. Hvort er verra? Biðlistinn er hundrað sinnum verri. Þar er verið að setja fólk í ótrúlegan vanda en á sama tíma eru Sjúkratryggingar Íslands að auka á vandann. Það er ekki samið við sjúkraþjálfara, það er ekki samið við talmeinafræðinga, það er ekki samið við sérgreinalækna og farið stríð við aðra sjúkrastofnun, SÁÁ. Ég spyr ráðherra: Hvað ætlar hann að gera í þessu máli?
Virðulegur forseti. Íslenskt heilbrigðiskerfi er gott. Ég ætla að endurtaka þetta: Íslenskt heilbrigðiskerfi er gott í öllum alþjóðlegum samanburði. Þetta er þekkingar- og þjónustudrifin starfsemi og þar skiptir starfsfólkið auðvitað lykilmáli. Þess vegna skipta starfsaðstæður, kjör, menntun og endurmenntun þessara stétta lykilmáli. En, virðulegur forseti, þrátt fyrir að það sé ýmislegt sem megi bæta og ýmislegt sem megi gera betur þá eigum við það til að tala niður hið frábæra íslenska heilbrigðiskerfi. Það er m.a. gert með orðum eins og hv. þingmaður og málshefjandi notaði hér áðan; undirfjármögnun, vanfjármögnun, og það versta, sveltistefna. Þegar við ræðum um íslenskt heilbrigðiskerfi þá virðist stærsti hluti umræðunnar alltaf fara í þriðja stigs þjónustuna og helst á Landspítalanum – háskólasjúkrahúsi. Það er auðvitað gríðarlega mikilvægur þáttur í heilbrigðiskerfinu okkar en það er ekki allt heilbrigðiskerfið okkar. Ég tel, virðulegur forseti, að stóru spurningarnar sem við þurfum að svara núna til framtíðar séu hvernig við hemjum útgjöld í þriðja stigs þjónustunni. Þar eru það, eins og hv. þingmenn hafa komið inn á, öldrun þjóðarinnar, sem er jákvætt viðfangsefni, og ekki síður lífsstílssjúkdómar. Ég er ánægð með að heyra hæstv. ráðherra nefna áðan að lýðheilsa og forvarnir skipti lykilmáli. Þegar við í þessum sal hugsum um fjármögnun heilbrigðiskerfisins til lengri tíma litið hljóta lýðheilsa og aðgerðir hins opinbera til bættrar lýðheilsu að vera algjört forgangsatriði.
Forseti. Már Kristjánsson, yfirlæknir smitsjúkdómadeildar Covid-19, sagði á opnum fundi velferðarnefndar í síðustu viku að á síðustu 10–15 árum hafi verið litið á spítalann meira eins og fyrirtæki sem hafi verið rekið með straumlínustjórnun heldur en háskólasjúkrahús. Spítalinn hafi aukið afkastagetu en það hafi verið gert á kostnað rannsókna, menntunar og gæða þjónustu en menntun fólks væri útsæðið fyrir mönnun framtíðar. Sóttvarnalæknir sagði á sama fundi velferðarnefndar að ef ekki væri hægt að gera betur til að auka afkastagetu spítalans í faraldrinum þyrfti að takmarka útbreiðslu Covid í samfélaginu. Það sem straumlínustjórnunin og sparnaðurinn á spítalanum kostar okkur neyðumst við til þess að grípa til harðari aðgerða til að koma í veg fyrir útbreiðslu. Hvað hefur þessi niðurskurður, þessi svokallaði sparnaður, kostað okkur mikið? Það liggur fyrir að kostnaðurinn er gríðarlegur og mjög flókið verður að setja krónutöluhækkun á hann. Glötuð störf, kólnun hagkerfisins, aukin misskipting, aukin einangrun fólks, vaxandi ofbeldi, það er hinn raunverulegi fórnarkostnaður. Starfsmannaflótti af Landspítalanum og fordæmalaus starfsmannavelta hjúkrunarfræðinga er að miklu leyti vegna bágra kjara, mikils vinnuálags og þess að kjaradeilu var lokið með gerðardómi á sínum tíma. Ef við getum ekki boðið upp á umhverfi sem styður við menntun og nýliðun og býður sanngjörn kjör og ásættanlegt vinnuálag glötum við getunni til að byggja upp öflugt heilbrigðiskerfi til frambúðar. Væri ekki skynsamlegt að hækka laun og bæta kjör heilbrigðisstarfsfólks eins og hjúkrunarfræðinga til að auka nýliðun og koma í veg fyrir frekari flótta úr greininni og eins að verðlauna þau fyrir þær fórnir sem þau hafa fært í faraldrinum? Við getum byggt upp afkastagetu spítalans ef við erum tilbúin að launa þeim sem þar starfa. Svo langar mig að spyrja í lokin: Hvernig ætlar heilbrigðisráðherra að efla menntun og rannsóknir og tryggja að heilbrigðiskerfið fari ekki á hlið í næsta faraldri? Og ég er ekki að spyrja hvort hann ætli að gera það, heldur hvernig hann ætli að gera það. [[Forseti hringir.]]Þetta skiptir gríðarlega miklu máli og er lykilatriði fyrir framtíð heilbrigðiskerfisins.
Forseti. Mönnunarvandi heilbrigðiskerfisins má vera öllum ljós og mikilvægt að bregðast við honum, sérstaklega í ljósi aðstæðna. Mig langar hins vegar að horfa til framtíðar og minna á að það er langhlaup að bregðast við þeim mikla mönnunarvanda sem blasir við til lengri tíma litið í heilbrigðiskerfinu og þá ekki síst á landsbyggðinni. Eins og fram hefur komið er heilsugæslunni ætlað að sinna allt að 90% af daglegum verkefnum heilbrigðiskerfisins. Það skýtur því skökku við að á námstíma læknanema sé mjög takmarkaður tími tileinkaður þeim hluta sem sinnir nánast öllum fyrstu snertiflötum. Þannig eru sjúkrahús nær eina starfsumhverfið sem nemar kynnast á fyrstu fimm árunum af sex ára læknisnámi. Beint verknám læknanema í heilsugæslu er um fjórar vikur og þar af er ein vika eða fimm virkir dagar í heilsugæslu úti á landi. Það er gríðarlega mikilvægt að rétta þennan kúrs af. Fyrir því eru erlendar fyrirmyndir og það á að vera hægt að gera án þess að gefa á nokkurn hátt afslátt á faglegum grunni námsins. Áskorun þessa efnis hefur verið send læknadeild Háskóla Íslands frá framkvæmdastjórum lækninga á heilbrigðisstofnunum um land allt. Ég tek undir mat þeirra, þetta er mikið byggðamál. Ég vil líka benda á mikilvægi þess að heilbrigðisnám, hvert sem það er, sé í boði í fjarkennslu frá háskólanum til þess að halda við þekkingunni og menntuninni um allt land.
Virðulegi forseti. Í júní 2020 átti ég samtal við hæstv. fjármálaráðherra hér í þessum sal um yfirvofandi verkfall hjúkrunarfræðinga. Landlæknir hafði þá lýst því yfir að staðan í kjaradeilu hjúkrunarfræðinga væri ógn við glímuna við heimsfaraldur. Heilbrigðiskerfið yrði ekki rekið án hjúkrunarfræðinga. Í byrjun árs 2022 er staðan í heilbrigðiskerfinu fyrst og fremst ástæða þess að takmarkanir eru settar á fólk og hömlur á fyrirtæki, við erum í dag fyrst og fremst að verja heilbrigðiskerfið. En enn dettur ríkisstjórninni ekki í hug að bregðast við með því t.d. að beina kastljósinu að kjörum kvennastétta. Enn bólar ekkert á vinnu fjármálaráðherra, sem átti að hefjast 2018, um viðræður við aðila vinnumarkaðarins og fulltrúa sveitarfélaga til að tryggja jafnræði við launasetningu ólíkra starfsstétta hjá hinu opinbera, m.a. kjör hjúkrunarfræðinga vitaskuld. Í þingsályktun Viðreisnar, sem Alþingi samþykkti, var talað um að sérstakur kjarasamningur yrði gerður um leiðréttingu á kjörum kvennastétta, sérstakar hækkanir til viðbótar við almennar hækkanir fyrir þennan hóp með samstöðu allra helstu samtaka innan verkalýðshreyfingarinnar um sérstakt átak í þeirra þágu. Það vantar um 250 hjúkrunarfræðinga. Það er viðverandi flótti úr stéttinni. Fimm árum frá útskrift velja margir hjúkrunarfræðingar að starfa utan kerfisins, sem segir sögu um verðmætamat samfélagsins. Staða hjúkrunarfræðinga er vitaskuld ekki eina áskorunin en augljós þáttur í mönnunarvandanum. Það gerðist lítið í þessu á síðasta kjörtímabili þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir um hvernig þessari vinnu miðaði. Ein stærsta breytan í þessari stöðu, sem ítrekaðar launagreiningar sýna fram á; konur eru með um 15–20% lægri laun en karlar, er auðvitað kynskiptur vinnumarkaður. Nú þegar um fátt annað er rætt í samfélaginu [[Forseti hringir.]]en heimsfaraldur og stöðu heilbrigðiskerfisins hrópar þögn ríkisstjórnarinnar á okkur. Hvað ætlar hún eiginlega að gera til að bæta kjör kvennastétta?
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu. Mig langar að halda til haga tveimur atriðum, fyrst því sem snýr að fjármögnun Landspítalans og heilbrigðiskerfisins í heild. Það er engum blöðum um það að fletta að töluverðum fjármunum hefur verið bætt við í þessum efnum undanfarin misseri og ár en ég held að það megi færa rök fyrir því að það vanti töluvert upp á að a.m.k. okkur þingmönnum sé gerð glögg grein fyrir því hvernig það fé skiptist, m.a. hvað varðar nýframkvæmdir í steypu, aðgerðirnar við Hringbraut, hvað fer í rekstur og í uppbyggingu þess kerfis sem fyrir er og þar fram eftir götunum. Hv. þm. Halldóra Mogensen kom inn á það í ræðu sinni að Már Guðmundsson hefði komið inn á sjónarmið sín á opnum fundi velferðarnefndar í síðustu viku og þar nefndi Már sömuleiðis, ég held að það sé orðrétt en alla vega orðaði hann það þannig efnislega, að það væri alveg sama hvað við settum mikla peninga inn í kerfið núna, það myndi ekki leysa það vandamál sem heilbrigðiskerfið stendur frammi fyrir. Þar vísaði hann til mönnunar. Það er auðvitað gagnrýnivert að mönnunarvandinn komi svona, ég leyfi mér að segja, aftan að okkur, aftan að stjórnvöldum. Miðað við það hvernig aldurssamsetning þjóðarinnar þróast ætti það að vera með fyrirsjáanlegustu vandamálum sem við glímum við að sjá hver þróun á þörf fyrir heilbrigðismenntað fólk er. Það er eiginlega alveg magnað að fylgjast með því núna að við séum á þessum síðustu dögum að ganga til aðgerða til að hleypa nokkrum hjúkrunarnemum aukalega áfram í námi í stað þess að halda sig við stífan klásus eins og gert hefur verið árum saman, þegar þörfin fyrir þessa menntun er jafn æpandi og raunin er núna. Ég ætla að láta þetta duga í fyrri umferð.
Herra forseti. Í gær ræddi ég við hæstv. forsætisráðherra um hvaða áform væru uppi um að styrkja heilbrigðiskerfið, mikilvæga almannaþjónustu sem var í veikri stöðu fyrir Covid, en faraldurinn hefur svo sannarlega dregið upp enn verri mynd. Því miður fannst mér ekki birtast nein skýr sýn í svari hennar. Ég hlustaði líka spenntur á viðtal við hæstv. heilbrigðisráðherra í Kastljósi fyrir fáeinum dögum og þar var sama uppi á teningnum; vissulega góð fyrirheit en óljóst hver áformin eru. Þau vísa bæði í aukna fjármuni til heilbrigðismála, en ef frá eru dregin beinn kostnaður við Covid, fólksfjölgun, lýðfræðileg þróun, kjara- og vinnutímasamningar og bygging nýs spítala er vandséð að um nokkra aukningu sé að ræða. Það vantar t.d. 2 milljarða í undirliggjandi rekstur spítalaþjónustu í fjárlögum. Einungis sjúkrahúsin tvö, fyrir utan allt hitt, geta með þessu móti aðeins sinnt óbreyttri þjónustu, ekki bætt við hana. Ríkisstjórnin hefur haft fjögur ár til að átta sig á vandanum og móta skýra stefnu, en því miður hefur umræðan um framtíðarstefnu þessa málaflokks einkennst af ágreiningi á milli einstakra stjórnarflokka. En nýjum heilbrigðisráðherra til uppörvunar þá hefur hann skýran stuðning mikils meiri hluta þjóðarinnar fyrir betur fjármagnaðri opinberri heilbrigðisþjónustu. Það ætti a.m.k. ekki að tefja verkið. En meðal brýnustu forgangsverkefnanna núna er að ráðast í að bæta starfskjör og starfsaðstæður heilbrigðisstarfsfólks, sem er margt örmagna eftir tveggja ára ómanneskjulegt álag. En betri mönnun, þótt hún sé mikilvæg, mun ekki nást fram nema bætt sé kröftuglegar í, annars missum við þetta fólk burtu til annarra starfa.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir frumkvæðið að umræðu um stöðuna í heilbrigðiskerfinu. Þar er sannarlega mikilvægt að horfa til framtíðar samhliða lausnum viðfangsefna samtímans. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra fyrr í umræðunni er mönnun heilbrigðiskerfa áskorun á heimsvísu. Þótt störf við heilbrigðisþjónustu breytist með tækniþróun eins og annars staðar á vinnumarkaði liggur fyrir að áfram verður mikil og vaxandi þörf fyrir fólk til starfa í heilbrigðisþjónustu. Við verðum þess vegna að einblína á leiðir til að byggja upp mannauð til langrar framtíðar. Nám í mörgum heilbrigðisgreinum hefur þá sérstöðu að búa við fjöldatakmarkanir vegna skorts á verknámsplássum þar sem færri komast að en vilja. Úrlausnarefnið er því að skapa námsumhverfi sem getur tekið á móti öllu því hæfa fólki sem hefur áhuga á störfum á þessu sviði og þörf er fyrir. Það var því gott að fá þær fréttir í gær að núna yrði tekið á móti öllum þeim hjúkrunarnemum sem náðu fyrsta misseris prófum bæði við Háskólann á Akureyri og Háskóla Íslands. Á opnum fundi velferðarnefndar í síðustu viku, sem hefur verið vitnað til í umræðunni, kom einmitt fram í máli Más Kristjánssonar að gera þyrfti gangskör að því að bæta getu og aðstöðu til að mennta fólk í tengslum við heilbrigðiskerfið. Það væri útsæðið til framtíðar. Að lokum vil ég leggja áherslu á það að námsplássin, námsumhverfið sem verður búið til, verði fjölbreytt, veiti þjálfun við ólíkar aðstæður, í ólíkum byggðarlögum, á ólíkum sviðum. Þar verði tækni fjarnáms og fjarvinnu notuð til nýrrar nálgunar og Menntasjóði beitt þar sem við á. Ég hef miklar væntingar til þess að landsráð um mönnun og menntun í heilbrigðisþjónustu fari í þetta verkefni og horfi út fyrir boxið.
Virðulegur forseti. Heilbrigðiskerfið á við ýmis vandamál að stríða. Það er mannekluvandi, fjársveltisvandi, biðlistavandi og síðan vandi eldra fólks sem situr fast inni á sjúkrahúsum vegna þess að ríkisstjórnin hefur ekki fundið viðunandi úrræði fyrir þetta fólk. Svona mætti lengi telja. Vandamálið er fjölbreytt og fyrirfinnst úti um allt kerfið og staðan virðist aldrei batna, jafnvel fyrir Covid-19 virtist staðan aðeins versna ár frá ári. Í dag, þegar yfir 1.000 smit greinast á degi hverjum, er ekki skrýtið að staðan sé slæm. Sjúkrarýmum hefur fækkað miðað við íbúafjölda undanfarna áratugi en þrátt fyrir það er ekkert útlit fyrir að þeim muni fjölga verulega á næstu árum, jafnvel þótt verið sé að byggja hér hátæknisjúkrahús. Áætlanir um fjölgun hjúkrunarrýma halda ekki í við fólksfjölgun, hvað þá í ljósi öldrunar þjóðarinnar. Mönnun er víðs vegar langt undir eðlilegum viðmiðum. Sem dæmi má nefna að nú starfa 22 geðlæknar á Landspítalanum í 19,7 stöðugildum en þörf er á 31 stöðugildi til að tryggja viðunandi þjónustu. Þá eru margvísleg dæmi um samskiptaörðugleika milli stjórnvalda og einkarekinna aðila sem sinna heilbrigðisþjónustu. Að lokum ber að þakka því starfsfólki sem hefur lagt á sig þvílíka vinnu við að tryggja að heilbrigðiskerfið hrynji ekki í þessum faraldri. En það starfsfólk á síðan eftir að þurfa að taka á þeim vanda sem biðlistarnir hafa skapað í þessu kerfi. Og hvernig í ósköpunum ætlum við að fara að því og sjá til þess að þetta fólk örmagnist ekki algerlega?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka framsögumanni þessarar umræðu og svör ráðherra. Í ljósi þess mikla álags sem hefur verið á Landspítalanum frá upphafi kórónuveirufaraldursins er erfitt að bera saman stöðuna nú og í eðlilegu árferði. Útgjöld til Landspítalans hafa hækkað um 9,3 milljarða frá árinu 2019. Það jafngildir aukning um 12,4% á síðastliðnum fjórum árum, eins og hér hefur komið fram. Allar óskir um fjárframlög vegna sérstakra aðgerða vegna Covid hafa verið samþykktar og ekkert upp á ríkissjóð að klaga í þeim efnum. Landspítalinn fær árið 2022, eins og heilbrigðisráðherra nefndi í ræðu sinni áðan, um 2.000 milljónir eða allt sem beðið var um vegna Covid. Þrátt fyrir það hefur minni hlutinn í þinginu hamast á því að eina leiðin til að auka afköst Landspítalans um þessar mundir sé aukið fjármagn. Virðulegur forseti. Á opnum fundi velferðarnefndar í síðustu viku svaraði Már Kristjánsson formaður farsóttarnefndar Landspítalans slíkri spurningu minni hlutans eitthvað á þessa leið: Þó að ríkissjóður legði allan sinn pening inn á reikning Landspítalans myndu afköst hans ekki aukast. Það eina sem Landspítalinn þarf eru færri sjúklingar. Hann þarf færri sjúklinga. Það er mikilvægt að við styrkjum rekstur Landspítalans til lengri tíma og fækkum á biðlistum með færri sjúklingum á Landspítalanum. Við verðum að vinna á biðlistunum með því að gera samninga við einkaaðila um aðgerðir sem áður voru gerðar erlendis. Verðmæti hvers sjúklings sem aftur kemst í verðmætasköpun í samfélaginu eftir langvarandi veikindi eru okkur öllum kunn. Það má hrósa hæstv. heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórssyni, fyrir að nýta krafta einkaframtaksins með því að semja við Klíníkina og Orkuhúsið um að fá starfsmenn á þeirra vegum í tímabundin verkefni á Landspítalanum og er það áhugaverð samvinna. Það er auðvitað neyðarástand þegar grípa þarf til slíkra ráða. Eina leiðin út úr kórónuveirufaraldrinum er samstaða okkar. Aðeins með samvinnu vinnum við okkur út úr vandanum. Kjaramál hjúkrunarfræðinga er mjög mikilvægt að skoða og bera laun þeirra saman við sambærilegar stéttir erlendis, bæði laun og vinnutíma.
Forseti. Hver er staðan í heilbrigðiskerfinu í dag? Árið 2006 kom út skýrslan Spá um þörf fyrir vinnuafl í heilbrigðiskerfinu. Þar var gert ráð fyrir því að það þyrfti um 3.400–4.000 hjúkrunarfræðinga árið 2020, en fjöldi starfandi hjúkrunarfræðinga árið 2020 var 3.400. Fjöldi lækna þyrfti að vera á bilinu 1.300–1.600, en fjöldi starfandi lækna árið 2020 var rétt rúmlega 1.400. Það rétt náðist að fylgja spánni um hversu marga hjúkrunarfræðinga og lækna við þyrftum á að halda. Sæmilegt, er það ekki? Nei. Spáin árið 2006 byggðist á mannfjöldaspá Hagstofunnar sem gerði ráð fyrir að 320.000 manns byggju á Íslandi árið 2020. Raunin var hins vegar sú að 1. janúar 2020 voru landsmenn 364.134, rúmlega 44.000 fleiri, næstum því 14% fleiri. Samkvæmt grófri námundun þá vantar einnig um 14% fleira heilbrigðisstarfsfólk að lágmarki. Það ættu því að vera tæplega 3.900 hjúkrunarfræðingar og 1.600 læknar, sem var einmitt hámarkið í spánni árið 2006. Þetta er staðan í heilbrigðiskerfinu; undirmönnun, undirfjármögnun. Þar sem það er til skýrsla sem segir okkur við hverju mátti búast, skýrsla sem stenst rýnina úr baksýnisspeglinum ágætlega, þá er ekki hægt að segja annað en að staðan sé sú sem hún er í dag af því að stjórnvöld ákváðu að þetta skyldi vera staðan. Ég tel að ástæðan fyrir stöðunni sé pólitísk hugmyndafræði frekar en að fagleg vinnubrögð ráði ferð. Ef kerfið er fjársvelt og kjarasamningum er stöðugt beint í Kjaradóm þá grefur það undan vilja fólks sem grefur undan kerfinu. Ég tel að þetta sé ákvörðun sem er tekin af yfirlögðu ráði til að láta einkavæðingardrauma í heilbrigðisþjónustu verða að veruleika, yfirveguð ákvörðun um að landsmenn þurfi að þola skaðann því tilgangurinn helgar pólitíska meðalið. Það er staðan í heilbrigðiskerfinu í dag.
Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að hafa framtíðarsýn í heilbrigðismálum enda breytist samfélagið á ógnarhraða. Það er öllum ljóst að huga þarf að fjölbreyttum þjónustuúrræðum í heilbrigðisþjónustu á næstu árum og áratugum. Fjölgun eldra fólks er í senn merki um það góða samfélag sem við byggjum og um leið áskorun. Samkvæmt tölum Hagstofunnar mun hlutfall íbúa yfir 67 ára aldri hækka um hartnær 4% á næstu átta árum. Mönnun heilbrigðisþjónustunnar, eins og hér hefur komið fram, er alþjóðlegt viðfangsefni og þar erum við í samkeppni við önnur lönd. Það er langbrýnast að búa vel að heilbrigðisstarfsfólki, bæði er varðar kjör en ekki síður starfsaðstæður. Við þurfum líka að styrkja enn frekar klínískt starfsnám, bæði á Landspítalanum og á Sjúkrahúsinu á Akureyri sem og heilsugæslunni. Greiningarfyrirtækið McKinsey sendi nýverið frá sér skýrslu sem sýnir þjónustuþörf Landspítalans í nánustu framtíð. Þar ber hæst langtímaumönnun og hækkandi aldur. Skýrslan gerir grein fyrir ýmsum úrlausnarefnum, ekki síst þegar kemur að þjónustuúrræðum. Þar er átt við endurhæfingu, heimaþjónustu og hjúkrunarrými. En það er líka mikilvægt að við komum upp fjölbreyttum þjónustuíbúðum, bæði að stærð og gerð og helst í nágrenni við hjúkrunarheimili, til að auðvelda fólki lífið og ekki síður til að auðvelda samþættingu í þjónustu og styðja á sama tíma við sjálfstæða búsetu fólks fram eftir aldri. Hjúkrunarrýmum hefur fjölgað talsvert um allt land sem er mikilvægt þar sem heilbrigðisþjónusta á landsbyggðunum er yfirleitt fyrsta stigs þjónusta, sú þjónusta sem heilsugæslan á að veita. Heilsugæslan sinnir mjög mikilvægu hlutverki og hana þarf að halda áfram að efla. Með því stuðlum við ekki aðeins að betri þjónustu um land allt heldur léttum við sömuleiðis á sjúkrahúsunum sem fá þá meira svigrúm til að sinna þriðja stigs þjónustu, þeirri þjónustu sem þau eiga helst að veita. Það þarf að skoða sérstaklega þjónustu sérgreinalækna á landsbyggðunum. Í ráðherratíð Svandísar Svavarsdóttur var hafin endurskoðun á því fyrirkomulagi í samráði við stjórnendur heilbrigðisstofnana af landsbyggðunum. Mikilvægt er að gera þjónustu sérgreinalækna að nærþjónustu í þeirri merkingu að hana skuli með einhverju móti veita reglulega í heimabyggð, þ.e. á einum til tveimur stöðum í hverju heilbrigðisumdæmi. Það er mín tilfinning að í áskorunum [[Forseti hringir.]]framtíðarinnar leynist tækifærin til að byggja upp enn betri heilbrigðisþjónustu um land allt.
Virðulegur forseti. Við horfum þessa dagana fram á verulegan vanda innan heilbrigðiskerfisins vegna faraldursins sem við höfum verið að glíma við í tvö ár. Þetta hefur reynt mjög á alla innviði en um leið afhjúpað þá veikleika sem er að finna í kerfinu. Hins vegar fyllist maður aðdáun á því fólki sem hefur lagt nótt við dag við hættulegar aðstæður til að koma í veg fyrir skelfilegar afleiðingar faraldursins. Það er því ódýrt við þessar aðstæður að tala um illa rekið heilbrigðiskerfi en að sjálfsögðu eigum við að nýta okkur það sem þessi faraldur hefur kennt okkur og læra af því. Landspítalinn glímir við þríþættan vanda, þ.e. mönnunarvanda, flæðisvanda og fjárhagsvanda. Nú vantar u.þ.b. 250 hjúkrunarfræðinga, um 100 sjúkraliða og milli 10 til 20 lækna. Kemur þar margt til, svo sem bágar starfsaðstæður, óviðunandi launakjör sem leitt hafa af sér mikla starfsmannaveltu, flæðisvandi vegna þess að við höfum ekki staðið okkur í að byggja hjúkrunarheimili fyrir eldra fólkið okkar, og síðan fjárhagsvandi sem birtist m.a. í því að í fjárlögum næsta árs vantar u.þ.b. 1,6 milljarða til að spítalinn fái sinnt þeim verkefnum sem honum er ætlað. Þessi faraldur hefur einnig haft mikil áhrif á heilsugæsluna og hana þarf að bæta sem fyrsta viðkomustað um allt land. Þar þarf að auka fjölbreytni og heimila sjálfstæðum rekstraraðilum aðkomu. Virðulegur forseti. Það er og verður okkar stærsta og mikilvægasta verkefni að bæta heilbrigðiskerfið okkar til góðs fyrir íslenskt samfélag.
Herra forseti. Ég vil byrja á að leiðrétta mismæli mitt úr fyrri ræðu minni. Það var auðvitað Már Kristjánsson sem hafði uppi þau orð á opnum fundi í velferðarnefnd í síðustu viku að það væri sama hve miklum peningum væri bætt við rekstur spítalans, það myndi ekki leysa vandamálið sem spítalinn stendur frammi fyrir hvað mönnun varðar. Mig langar í þessari seinni ræðu minni að koma inn á þriðja atriðið sem hv. málshefjandi kemur hér inn á sem er byggðajöfnun með heilbrigðisþjónustu um allt land og hlutverk Landspítalans í aukinni sérfræðiþjónustu í öllum landshlutum. Í því samhengi finnst mér allt of lítið rætt um það hér í þessum sal hversu mikill kostnaður það er sem íbúar landsbyggðarinnar bera af því að öll þjónusta hefur á undanförnum árum fyrst og fremst safnast saman hér við Hringbraut. Það er gríðarlegur kostnaður sem lendir á fjölskyldum landsins sem búa fjær þessari kjarnaþjónustu og felst ekki bara í ferða- og uppihaldskostnaði heldur er um að ræða vinnutap, frídaga sem þarf að taka vegna þessa daginn á undan og daginn eftir. Ég held að við verðum, á meðan ekki er lögð meiri áhersla á að styðja við heilbrigðisstofnanirnar sem eru til staðar úti um landið, að taka þetta atriði inn í þá umræðu sem hér á sér stað. Þetta snýr að, eins og ég segi, kostnaði íbúa landsbyggðarinnar við að sækja sér að miklu leyti þá sérfræðiþjónustu, sérhæfðu, sem þörf er á hingað til höfuðborgarinnar. Ef við horfum ekki á þetta sem hluta af jöfnunni verður þessi íþyngjandi landsbyggðarskattur enn meira íþyngjandi á komandi árum en hingað til hefur verið.
Herra forseti. Um leið og ég þakka fyrir þessa umræðu verð ég að segja að málflutningur flestra stjórnarliða um þetta mikilvæga mál finnst mér með öllu óboðlegur. Hæstv. ráðherra og hv. þingmenn stjórnarflokkanna, sem eru nú á fimmta ári í stjórnarsamstarfi, láta eins og ríkisstjórnin fyrr og nú hafi bara gert nóg. Það gera þau jafnvel þótt neyðarkall heyrist frá fólkinu sem starfar á Landspítalanum og í heilbrigðiskerfinu með reglulegu millibili. Nú um stundir ætti engum að dyljast að stjórnvöld verða að bregðast við með öðru en upptalningu á meintum eigin afrekum. Enginn þeirra nefndi viðbrögð við því að uppsagnir hjúkrunarfræðinga á bráðamóttöku Landspítalans taka gildi í mars ef ekkert verður að gert. Of margt heilbrigðisstarfsfólk leitar í önnur störf og jafnvel til annarra landa þar sem starfsaðstæður, vinnutími og launakjör eru betri en hér. Það er auðvelt fyrir fagfólkið okkar að fá störf í útlöndum. Við fögnum því öll að verið sé að byggja nýjan Landspítala. Það er sannarlega löngu tímabært að ráðast í þá mikilvægu fjárfestingu. En þeir sem tína til kostnað við nýbygginguna og láta sem þeir fjármunir gagnist þeim sem glíma við sjúkdóma og þarfnast lækninga og aðhlynningar í dag stunda blekkingarleik. Herra forseti. Það verður að stöðva keyrslu ríkisstjórnarinnar eftir sveltistefnu í heilbrigðiskerfinu. Íslenskur almenningur á betra skilið og íslenskt velferðarsamfélag á betra skilið.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að koma að þriðja áherslulið hv. þingmanns og málshefjanda um að tryggja aðgengi að heilbrigðisþjónustu um allt land. Það skal viðurkennt hér að aðgengi að sérgreinaþjónustu þarf að bæta. Ég vil draga fram að það eru í þróun verkefni sem snúa að fjármögnun samninga á milli heilbrigðisstofnana um allt land, sérgreinaþjónustusjúkrahúsanna á Akureyri og Landspítala – háskólasjúkrahúss. Það er að skila árangri. Að styrkja heilbrigðisþjónustuna og jafna aðgengi mun kalla á fjölbreyttar lausnir og samvinnu milli stofnana og sérgreinasjúkrahúsa, tæknilausnir, fjarheilbrigðisþjónustu, samgöngur o.fl. Við þurfum ávallt að vinna í að bæta þetta. Varðandi mönnunarþáttinn sem er stóra áskorunin og kom fram í máli allra hv. þingmanna sem hér töluðu vil ég segja að sjúkrahúsin tvö, á Akureyri og ekki síður Landspítali, eru afar mikilvæg fyrir menntunina. Þar fer fram algjört kjarnastarf og frábært starf á Landspítala. Það eru aðstæðurnar og það eru kjörin ef við ætluðum að ná að vera samkeppnishæf um starfsfólk og að manna kerfið til framtíðar. Ég vil þakka þessa umræðu. Hún verður ekki tæmd hér en við þurfum oftar en bara í tengslum við fjárlög að taka þessa umræðu. Svo vil ég taka undir með hv. þingmönnum um að við eigum frábært starfsfólk, heilbrigðiskerfi sem hefur staðist gríðarlegt álagspróf og við stöndum með okkar heilbrigðiskerfi og okkar spítala í gegnum þetta og við þurfum að huga að mönnun til framtíðar.
Virðulegi forseti. Ákvæði laga um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna, nr. 85/2018, lúta að jafnri meðferð fólks á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar, óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Með frumvarpi þessu er lagt til að við framangreind lög verði bætt mismununarþáttunum trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum og kyntjáningu. Verði frumvarpið samþykkt koma lögin til með að samræmast betur lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði, nr. 86/2018, en þau fjalla um alla framangreinda mismununarþætti en ekki einungis kynþátt og þjóðernisuppruna. Þá munu báðir lagabálkar ná til sömu mismununarþátta. Þessu til samræmis er lagt til nýtt heiti á lögunum þar sem núverandi heiti takmarkast við þá mismununarþætti sem eru í gildandi lögum. Lagt er til að nýtt heiti verði: Lög um jafna meðferð utan vinnumarkaðar. Við gerð frumvarpsins var höfð hliðsjón af norsku, sænsku og finnsku lögunum um bann við mismunun og enn fremur var gætt samræmis við lög um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, nr. 150/2020, lög um stjórnsýslu jafnréttismála, nr. 151/2020, og lög um kynrænt sjálfræði, nr. 80/2019. Rétt er að geta þess að frumvarp þetta er liður í innleiðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hér á landi sem Ísland undirritaði 30. mars 2007 og var fullgiltur 23. september 2016. Herra forseti. Almennt bann við mismunun á grundvelli framangreindra þátta í almennum lögum verður að teljast nýmæli enda þótt öðrum ákvæðum innlendra laga sé einnig ætlað að tryggja jafna meðferð og stuðla að virkri þátttöku fólks á tilteknum sviðum samfélagsins. Nærtækt er að vísa til 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, 233. gr. a, 1. mgr. 180. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, og 11. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Engin breyting er lögð til varðandi þau svið samfélagsins sem lögin ná þegar til en einstök svið eru sérstaklega tilgreind til áherslu. Eiga lögin m.a. við um félagslega vernd, þar á meðal í tengslum við almannatryggingar og heilbrigðisþjónustu, félagsleg gæði, menntun og aðgang að vörukaupum og þjónustu. Sérstaklega er tekið fram að frumvarpið eigi við um húsnæði sem er í boði fyrir almenning. Með félagslegum gæðum er m.a. átt við tækifæri til að njóta tiltekinna gæða á vegum opinberra aðila eða einkaaðila, svo sem aðgangs að stöðum sem ætlaðir eru almenningi þar sem unnt er að njóta frístunda - er þá átt við sundstaði, skíðasvæði, skautasvell, skipulögð leiksvæði, fjölskyldugarða og bókasöfn, listasöfn, leikhús og ýmsa aðra menningar- og listviðburði. Miðað er við að framangreint eigi við um alla staði sem ætlaðir eru almenningi, hvort sem viðkomandi staður telst vera opinber eða í einkaeigu, en stundum er einfaldlega talað um almannarými í þessu samhengi. Mikilvægt er að hafa í huga að mismunandi meðferð kann að vera réttlætanleg við vissar aðstæður og ef unnt er að rökstyðja slíka meðferð á málefnalegan hátt með lögmætum markmiðum er ekki um mismunun samkvæmt frumvarpinu að ræða og hvert tilvik þarf að meta fyrir sig. Virðulegi forseti. Nauðsynlegt er að taka tillit til þess að þeir mismununarþættir sem lagt er til að verði bætt við lögin með frumvarpi þessu eru ólíkir innbyrðis og það getur verið þörf á sérreglum hvað einstaka mismununarþætti varðar. Því er lagt til að bætt verði við lögin tveimur nýjum ákvæðum, annars vegar nýju ákvæði um viðeigandi aðlögun vegna fötlunar, sem er þá 7. gr. a, og hins vegar nýju ákvæði um frávik vegna aldurs, 7. gr. b. Sambærilegar sérreglur eru til staðar í lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði. Mismununarþættirnir aldur, trú og lífsskoðun í frumvarpinu - þeim er ekki ætlað að hafa áhrif á skipulag skólakerfis eða starfsemi skóla, þar með talið á efni aðalnámskrár á öllum skólastigum. Því er ekki heldur ætlað að hafa áhrif á trúarbragðakennslu eða viðburði á vegum skóla tengdum trúarhátíðum eða lífsskoðunum eða á aldursskiptingu eftir árgöngum eða aðra aldurs- og hópaskiptingu sem tíðkast í menntakerfinu eða íþrótta- og æskulýðsstarfi eða tilteknar skipulagðar vettvangsferðir sem einungis eru í boði fyrir nemendur í tilteknum aldurshópum, svo að dæmi séu nefnd. Það skiptir máli, þegar við ræðum þessar almennu reglur, að muna að við horfum alltaf til þess að það eru málefnalegar ástæður fyrir ýmissi skiptingu í kerfinu okkar og þær munu áfram eiga við. Frú forseti. Lagt er til að lögin taki þegar gildi verði frumvarpið samþykkt. Þó er lagt til að ákvæði laganna skuli ekki gilda um mismunandi meðferð á grundvelli aldurs, sbr. 1. mgr. 1. gr., fyrr en 1. júlí 2024. Það er gert til að tími gefist til að fara yfir aldurstengd ákvæði í öðrum lögum, stjórnvaldsfyrirmælum og samningum og gera breytingar á þeim ef þörf krefur til samræmis við ákvæði frumvarpsins. Lagt er til ákvæði til bráðabirgða og það fjallar um skipan starfshóps sem skal fjalla sérstaklega um mismunun vegna tengsla og mögulegar tillögur til breytinga á þessum lögum og lögum nr. 86/2018, um jafna meðferð á vinnumarkaði, í tengslum við þess háttar mismunun. Hvað er átt við með því? Jú, þegar einstaklingi er mismunað vegna þess að einhver honum tengdur hefur einhver þau persónueinkenni að bera sem lögin taka til, til að mynda ef hæfasti umsækjandinn í störf fær ekki starf vegna þess að hann á fatlað barn eða maka af erlendum uppruna og það eru engar aðrar málefnalegar forsendur fyrir því viðkomandi aðili fái ekki starfið. Að lokum eru lagðar til breytingar á lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði, nr. 86/2018, til samræmis við frumvarp þetta. Frú forseti. Sú breyting sem hér er lögð til mun leiða til aukinnar réttarverndar fyrir fólk sem telur sér mismunað utan vinnumarkaðar á grundvelli framangreindra mismununarþátta og veitir þeim einstaklingum í fyrsta skipti heimild til að leita réttar síns til úrskurðarnefndar innan stjórnsýslunnar hér á landi. Það er mikilvægt til þess að við getum stuðlað að virkri þátttöku sem flestra í íslensku samfélagi, óháð trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum og kyntjáningu, og komið í veg fyrir félagslega einangrun fólks. Hugsanlegt er að stofnanir eða fyrirtæki kunni að verða fyrir kostnaði ef bæta þarf aðgengi eða gera breytingar á húsnæði og búnaði vegna fatlaðs einstaklings en samkvæmt frumvarpinu ættu slíkar ráðstafanir ekki að vera of íþyngjandi, m.a. að teknu tilliti til fjárhagslegs bolmagns viðkomandi stofnunar eða fyrirtækis. Hvert tilvik þarf að meta fyrir sig en ég held að við hv. þingmenn getum flest verið sammála um að það er mikil þörf á því að bæta aðgengi í samfélaginu, hvort sem er hjá hinu opinbera eða hjá einkaaðilum. Í raun og veru á það að vera sjálfsagt mál að aðgengismál séu í lagi en þarna er þetta áréttað, bara svo að dæmi sé nefnt, um hugsanlegar orsakir kostnaðaraukningar. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir að frumvarpið hafi teljandi áhrif á útgjöld ríkissjóðs umfram það sem leiðir af gildandi löggjöf í jafnréttismálum. Frú forseti. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins hér og legg til að því verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra framsöguna. Hæstv. ráðherra lá nokkuð lágt rómur hér í dag þannig að ekki er útilokað að ég hafi misst af því sem hér verður spurt um. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða réttindi það eru sem ekki eru varin samkvæmt gildandi rétti sem bætast við samkvæmt því frumvarpi sem hér er mælt fyrir?
Frú forseti. Eins og kom fram í ræðu minni hér áðan er lagt til að mismununarþáttunum trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum og kyntjáningu sé bætt við þessi lög sem breytingin er lögð til við, sem eru lög nr. 85/2018. Það þýðir að þessi lög verða þá til samræmis við lög nr. 86/2018 sem gilda um jafna meðferð á vinnumarkaði. Það eru sömu mismununarþættir sem gilda innan og utan vinnumarkaðar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra. Það eru kannski ekki sérstaklega góð rök með þessari lagasetningu að hún sé eingöngu til samræmis við lögin frá 2018. En er það skoðun hæstv. forsætisráðherra að 65. gr. stjórnarskrár verji ekki þá þætti sem hæstv. ráðherra taldi upp hér í svari sínu? Og af því að ég heyrði að hæstv. ráðherra kom inn á mismunun á grundvelli tengsla leikur mér forvitni á að spyrja hæstv. ráðherra hvort það eigi við um mismunun á grundvelli skoðunar maka.
Frú forseti. Svo að ég taki síðari punktinn fyrst þá er það svo, eins og ég sagði áðan, að hér er ekki verið að leggja til breytingar á mismunun á grundvelli tengsla. Hins vegar er ákvæði til bráðabirgða þar sem lagt er til að það verði skoðað sérstaklega. Ég nefndi sem dæmi ef einstaklingi er mismunað á grundvelli þess að eiga fatlað barn. Stjórnmálaskoðanir eru ekki taldar upp sem sérstakur mismununarþáttur í þessu frumvarpi, af því hv. þingmaður nefnir það. Hv. þingmaður spyr: Veitir þetta frumvarp, verði það að lögum, aukna réttarvernd umfram 65. gr. stjórnarskrárinnar? - sem ég nefndi hér sem grundvöllinn að því sem við erum að gera, þar sem kveðið er á um jafnan rétt okkar allra. En ég held að við hv. þingmaður getum verið sammála um að eigi að síður höfum við talið mikilvægt að setja til að mynda lög um jafna stöðu kynjanna. Við höfum með margháttuðum réttarbótum í löggjöf verið að tryggja jafna meðferð, t.d. gagnvart fötluðu fólki. Og þetta frumvarp er liður í því að innleiða samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hér á landi. Þó að við séum með hina almennu reglu algjörlega kristaltæra í okkar stjórnarskrá, og í besta heimi allra heima ætti það að vera nægjanlegt til að tryggja að enginn yrði fyrir mismunun út frá þessum þáttum, hefur reynslan verið sú að það skiptir máli að við gerum grein fyrir þeim mismununarþáttum sem við lítum til í almennri löggjöf og að við tryggjum réttarvernd þeirra sem á er brotið út frá þessum mismununarþáttum.
Frú forseti. Mig langar að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að leggja þetta frumvarp fram. Það er ánægjulegt að sjá að verið sé að auka við mismununarþættina. Það kom mér í raun á óvart að margir af þessum þáttum væru ekki þegar í núgildandi lögum. Við miðaldra, hvítir og gagnkynhneigðir karlmenn verðum kannski ekki fyrir öllum þessum fordómum og þessari mismunun nema kannski þegar kemur að aldri og við verðum ekkert alltaf varir við það. En undanfarna mánuði og undanfarin ár hefur mér þótt mikið ráðist á fólk sökum þessara þátta. Það er nokkuð sem ég hef miklar áhyggjur af, þ.e. þessi aukna hatursorðræða sem í raun er hér á landi. Hún fyrirfinnst sér í lagi á samfélagsmiðlum og í kommentakerfum fjölmiðlanna. Í tengslum við það vil ég nefna að það er stutt síðan við í þingflokki Pírata vöktum einmitt athygli á slíkri hatursorðræðu sem hv. varaþingmaður okkar, Lenya Rún Taha Karim, hefur orðið fyrir sökum aldurs, sökum lífsskoðunar og sökum þjóðernisuppruna. Það er nokkuð sem hvorki þingmenn né aðrir eiga að þurfa að verða fyrir og ég tel mjög mikilvægt að við sem þingheimur berjumst gegn slíkri hatursorðræðu. Í yfirlýsingu okkar hvöttum við reyndar aðrar stjórnmálahreyfingar til að fordæma alla hatursorðræðu og rasisma í pólitískri orðræðu og ég sakna þess dálítið að sjá undirtektir annarra flokka við þeirri beiðni að fordæma slíkt. Við þurfum að gera meira en bara að bæta mismununarþáttum inn í lög. Við þurfum einnig að tryggja að þegar það er mismunað, þegar fólk lendir í hatursorðræðu og öðru, þá séu sektir, séu hegningarlög sem taka á því. Að lokum þurfum við ekki bara að setja lög heldur að vinna saman í því að búa til viðhorfsbreytingu þegar kemur að þessum málum í öllu samfélaginu.
Frú forseti. Þetta mál er dæmi um mál sem einkenna að talsverðu leyti þessa ríkisstjórn og ekki hvað síst frumvörp frá hæstv. forsætisráðherra, að því leyti að maður veltir fyrir sér hvort það snúist fyrst og fremst um umbúðir og yfirlýst markmið frumvarpsins fremur en hið raunverulega innihald og raunveruleg áhrif þess. Yfirlýst markmið er eitthvað sem ég held að allir hljóti að geta tekið undir en svo hefur raunin ekki alltaf orðið sú sama eða áhrifin hafa ekki alltaf orðið þau sömu og frumvörpin eða lögin eiga að ná. Ég hef áður, í umræðu um forvera þessa máls, lýst áhyggjum af þessari tilhneigingu til að telja upp sífellt fleiri persónueinkenni sem njóti verndar. Ástæðan fyrir því að ég hef áhyggjur af því er sú að það gefur tilefni til gagnályktunar, þ.e. að þau persónueinkenni sem ekki eru sérstaklega nefnd njóti ekki sambærilegrar verndar á við önnur. Þetta er að mínu mati, frú forseti, mjög vafasamt fordæmi til að setja. Ég sé að í greinargerð með frumvarpinu er því einfaldlega ranglega haldið fram að ýmsir þeir þættir sem þar eru taldir upp njóti ekki sambærilegrar verndar á við önnur persónueinkenni eins og sakir standa. En afleiðingin, gagnályktunin, er þá sú að þeir þættir sem eru ekki taldir upp í þessu frumvarpi eða fyrri frumvörpum njóti ekki verndar. En þeir gera það. Stjórnarskrá og lög á Íslandi heimila ekki mismunun á grundvelli persónueinkenna og hafa ekki gert. Því þarf maður að velta því fyrir sér hvort þetta frumvarp snúist fyrst og fremst um það sem stundum er kallað dyggðaflöggun eða dyggðamont eða hvort í því felist raunverulegar lögbætur. Það sem veldur mér þó ekki síður áhyggjum varðandi frumvarpið og þessa tilhneigingu til þess að telja upp sífellt fleiri þætti er að hér er farið út fyrir það sem kalla mætti persónueinkenni, meðfædd eða áunnin persónueinkenni, og sérstaklega fjallað um lífsskoðun. Að mínu mati er það verulega umhugsunarvert, kallar a.m.k. á frekari skoðun en virðist hafa farið fram við undirbúning þessa frumvarps, hvort það sé réttlætanlegt í frjálslyndu lýðræðisríki að setja inn ákvæði sem að einhverju leyti a.m.k. virðist koma í veg fyrir gagnrýni á ólíkar lífsskoðanir fólks. Það verður að vera heimilt að gagnrýna skoðanir fólks, lífsskoðanir eins og það er kallað hér, og jafnvel trúarbrögð. Að mínu mati á að vera heimilt að gagnrýna trúarbrögð, jafnvel að gera grín að þeim þótt mönnum þyki það ekki endilega alltaf viðeigandi. En að leiða það í lög að móðgun á grundvelli skoðana sé ekki ásættanleg og sé ólögleg er mjög stórt og varasamt skref að stíga og ástæða til að taka það til ítarlegrar umræðu. Um hugtakið lífsskoðun segir í 3. gr. frumvarpsins: „Lífsskoðun: Skoðun sem byggist á veraldlegum viðhorfum til lífsins, ákveðnum siðferðisgildum og siðferði ásamt skilgreindri siðfræði og þekkingarfræði.“ Og hverjir voru umfram marga aðra eða flesta aðra áhugasamir um svokallaða þekkingarfræði. Það voru marxistar og Marx skrifaði mikið um þekkingarfræði, sambandið milli raunveruleikans og þekkingar eins og hann sá það, eins og það féll að hans lífsskoðun. Við getum ekki hætt á það að leiða í lög bann við gagnrýni á marxisma eða aðra lífsskoðun. Svo er eitt og annað í frumvarpinu sem vekur athygli og bendir kannski til þess að það sé ekki samið af lögfræðingum eða sérfræðingum á sviði lagasetningar heldur fremur af áhugamönnum um þetta svið. Það er t.d. tekið sérstaklega fram í frumvarpinu að fjölþætt mismunun verði einnig óheimil. Mismunun er óheimil en fjölþætt mismunun verður líka óheimil. Það er sem sagt bannað að mismuna en það er líka bannað að mismuna oft. Það segir sig sjálft, frú forseti, og hefur gert um áratugaskeið eða lengur, frá því að menn fundu upp lög líklega, að ef það er bannað að brjóta lög í einum skilningi er líka bannað að brjóta þau oft. En þarna er það sérstaklega tekið fram, leitt í lög, að það að brjóta lögin oft sé líka ólöglegt. Það er e.t.v. vísbending um hvað lagt er upp með hér, hver tilgangur þessa er. Hæstv. forsætisráðherra sagði í ræðu sinni hér áðan að það væru ákveðnar undanþágur, praktískar undanþágur, t.d. hvað varðar aldur. Ég gat ekki skilið það öðruvísi en svo að 89 ára maður gæti ekki gert kröfu um að skrá sig í 4. bekk í grunnskóla. Það er ágætt að hæstv. ráðherra taki slík praktísk atriði með í reikninginn. Ef umræddur maður hefur misst af grunnskólanámi þætti mér þó eðlilegt að hann hefði tækifæri til að bæta þar úr. En það er þó óljósara með þennan þátt sem ég nefndi hér áðan, aðaláhyggjuefni mitt, þetta með skoðanirnar, lífsskoðun, að það er sérstaklega nefnt í 7. gr. - ég vitna bara beint í greinina, með leyfi forseta: „Kennslu- og námsgögn skulu þannig úr garði gerð að ekki sé mismunað á grundvelli þeirra þátta sem um getur í 1. mgr. 1. gr. og þau séu ekki til minnkunar eða lítilsvirðingar þeim sem hafa ákveðna lífsskoðun eða trú, eru á vissum aldri, af tilteknum kynþætti eða þjóðernisuppruna eða í ljósi fötlunar, kynhneigðar, kynvitundar, kyneinkenna eða kyntjáningar viðkomandi.“ Sams konar ákvæði er að finna víðar í þessu frumvarpi, m.a. varðandi lífsskoðun. Þá veltir maður fyrir sér praktískum áhrifum þess því að þó að hæstv. forsætisráðherra hafi nefnt þetta atriði að nokkru leyti áðan þá sést þess ekki staður í þessu frumvarpi sem einkennist umfram annað, þessar 23 bls. með greinargerð, af endurtekningum, það er sífellt verið að endurtaka sömu hlutina. Við svona lagasetningu þarf að hafa í huga þau álitamál sem geta komið upp. Það eru til að mynda rekin hér á landi ýmis félagasamtök sem byggja á ákveðinni lífsskoðun, KFUM og KFUK og Hjálpræðisherinn til að nefna dæmi. Þessi félög hljóta áfram að þurfa að hafa frelsi til að vinna að framgangi sinnar lífsskoðunar. Svo er það nú nokkurt áhyggjuefni að mínu mati að sjá að í 8. gr. er að vissu leyti gert ráð fyrir því að ríkið fari að ritstýra auglýsingum. Það er sérstök grein um auglýsingar. Þær mega ekki vega að lífsskoðun í þeim skilningi að það má ekki móðga fólk með ákveðna lífsskoðun eða trú og það sama á við um þjóðernisuppruna. Ég man eftir mörgum auglýsingum þar sem gert hefur verið góðlátlegt grín að öðrum þjóðum, ekki hvað síst nágrönnum okkar, Norðmönnum, Dönum, Þjóðverjum, Ítölum, jafnvel Færeyingum - en allt góðlátlegt og oft og tíðum til að auglýsa einhverjar vörur frá þessum löndum. Hvaða áhrif hefur frumvarpið á slíkt? Einhverjir gætu haldið því fram að hér sé verið að velta upp óþarfaáhyggjum en reynslan af svona lögum, lögum sem eru sett á þessum forsendum, án lögfræðilegrar íhugunar, hefur því miður oft og tíðum verið sú víða um lönd að þau eru túlkuð mjög frjálslega og nýtt til þess að auka á vald ríkisins yfir miðlum, umræðu og jafnvel auglýsingum eins og hér er lagt upp með. Því tel ég mikilvægt að í meðferð þessa máls sé betur skýrt hver raunveruleg áhrif þessa frumvarps verði. Áfram er talað um lífsskoðun, ítrekað. Þetta er mikil endurtekning eins og ég nefndi áðan, forseti. Það skortir á það að útskýrðar séu málefnalegar ástæður fyrir því að víkja frá því að heimila gagnrýni eða umræðu, jafnvel háð, varðandi ólíkar lífsskoðanir. Slíkt er alger forsenda frjálslyndrar lýðræðislegrar umræðu, að hægt sé að gagnrýna ólíkar skoðanir. Lífsskoðun getur verið mjög röng, að mínu mati og væntanlega flestra, a.m.k. kalla slíkar skoðanir á umræðu, skoðun, mat en ekki það að ríkið grípi inn í og komi í veg fyrir slíka umræðu. Í greinargerð frumvarpsins sem, eins og ég nefndi áðan, einkennist umfram annað af endurtekningum, er eitt og annað nefnt sem ég hefði viljað fara yfir en ég sé að tíminn er óðum að fljúga frá mér, frú forseti. Ég ætla þó að gefa mér tíma til að lesa upp nokkrar línur úr í 2. kafla greinargerðarinnar en þar segir: „Einstaklingar eru hins vegar ekki verndaðir á sama hátt gegn mismunun á grundvelli trúar, lífsskoðunar, fötlunar, aldurs, kynhneigðar, kynvitundar, kyneinkenna eða kyntjáningar, utan vinnumarkaðar, samkvæmt framangreindri löggjöf um jafnréttismál. Það þýðir að þau sem telja sér mismunað á grundvelli þeirra þátta njóta ekki jafn ríkrar réttarverndar utan vinnumarkaðar og þau sem telja sér mismunað á grundvelli kyns, kynþáttar eða þjóðernisuppruna. Ef ekkert er aðhafst munu þau áfram búa við lakari réttarvernd hvað það varðar en fólk sem telur sér mismunað á grundvelli kyns, kynþáttar og þjóðernisuppruna.“ Þetta er einfaldlega ekki rétt, frú forseti, í tvennum skilningi. Í fyrsta lagi er þetta ekki rétt vegna þess að flest þessi persónueinkenni, eða öll persónueinkennin, njóta nú þegar verndar í lögum. Þá vekur þetta spurningar sem ég nefndi í byrjun, áhyggjur af því að menn gagnálykti um að það sem ekki er nefnt sérstaklega njóti ekki sambærilegrar verndar. En þetta er líka málfræðilega rangt. Hver eru þessi þau sem alltaf er verið að tala um? Líklega er þetta bara enn eitt einkennið um að þetta frumvarp er að verulegu leyti ekki byggt á lögfræði heldur frekar á hugmyndafræði og því að sýna ákveðna skoðun. Skoðunin er góð, frú forseti, að langmestu leyti. Ég held, eins og ég sagði áðan, að allir geti tekið undir það nema hvað varðar skoðanir, lífsskoðun eða hvað menn vilja kalla það. Þar erum við komin inn á hættulega braut. Hvað hina þættina varðar snýst þetta fyrst og fremst um þörfina, að hvaða leyti hún sé til staðar. Ég sé t.d. annars staðar í greinargerð að verið er að tala um hluti eins og að ekki megi meina fólki inngöngu á veitingastað eða koma í veg fyrir að það fái að leigja hús vegna t.d. þjóðernisuppruna. Hér er líklega verið að taka slag sem er meira en 100 ára gamall þegar sett voru upp skilti um að Írar eða aðrir þjóðflokkar í Bandaríkjunum eða á Bretlandi fengju ekki að leigja húsnæði. En á móti má segja: Jú, kannski hefur þetta lagast verulega en þurfum við ekki að vernda þetta í lögum. Jú, við þurfum að vernda þetta í lögum, en við gerum það nú þegar. Og aftur kemur upp þetta áhyggjuefni mitt með gagnályktun, þ.e. að nefna þurfi sérstaklega öll persónueinkenni sem njóti verndar. Það er ekki þannig. Öll persónueinkenni njóta verndar. Allir einstaklingar eiga að njóta jafnræðis og jafnréttis óháð persónueinkennum. Ég var búinn að skrifa hjá mér punkta við eitt og annað í greinargerðinni sem mér þykir orka tvímælis eða þarfnast skýringa. Ég næ ekki að klára það í þessari ræðu, frú forseti. Það bíður væntanlega 2. umr. Ég vona að þetta frumvarp taki breytingum og við fáum betri skýringar á því hverju á að ná fram með því áður en 2. umr. fer fram.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir kynninguna á frumvarpinu og þakka henni fyrir að leggja það fram. Það er mikilvægt öllum stundum að berjast gegn hvers kyns mismunun. Það er magnað, í jafn upplýstu samfélagi og við lifum í, bæði hér og víða í nágrannalöndum okkar, að það virðist sem ákveðið bakslag sé að verða í jafnréttismálum, hvort sem um er að ræða jafnrétti vegna kyns, kynhneigðar, þjóðernisuppruna eða jafnvel vegna heilsufars. Örlað hefur á meiri hörku gegn minnihlutahópum, ofsóknir víða um heim og í nágrannalöndum okkar. Við höfum líka heyrt það hér í þingsal að það er verið að efast um réttmæti þess að berjast gegn hvers kyns mismunun. Það er verið að efast um réttmæti þess á grundvelli tjáningarfrelsis, eins og það sé á einhvern hátt samtvinnað að mega mismuna fólki, að mega ráðast að minnihlutahópum og fá að njóta tjáningarfrelsis. Af því að það er ekki á neinn hátt verið að segja að fólk megi ekki tjá skoðanir sínar þegar verið er að vernda ákveðna minnihlutahópa gegn mismunun, þvert á móti. En einhvern veginn hefur í umræðunni örlað á þessu, jafnvel hjá hv. þingmanni sem flutti hér ræðu á undan mér. Hvers vegna er svona mikilvægt að taka þetta til? Jú, af því að það skiptir máli að löggjafinn og stjórnvöld sendi mjög skýr og eindregin skilaboð öllum stundum og á öllum tímum um að mismunun sé ekki í boði, að það séu bara skýr skilaboð. Við tökum ekki þátt í því. Þá langar mig aðeins, varðandi lagatæknilega útfærslu, að velta fyrir mér hvort - þetta eru bara vangaveltur - við erum mögulega á villigötum þegar við aukum alltaf við upptalninguna á þáttum sem ekki má brjóta gegn, hvort við lendum þá í því að við þrengjum þetta alltaf þannig að við séum í rauninni farin að útiloka ákveðna hópa sem ekki komast inn í upptalninguna, eru ekki taldir upp. Ég held að það sé eitthvað sem við þurfum alltaf að hugsa um við lagasetningu, að reyna eins og við getum að hafa lög nógu almenn til að grípa alla mögulega hópa sem málið á að varða. Ég held að ég geti fullyrt, af því að hér er t.d. talað um fötlun, að víða eru undirliggjandi í íslensku samfélagi fordómar og mismunun gagnvart þeim sem glíma við geðrænar áskoranir. Þetta er það undirliggjandi að við áttum okkur ekki á því, þessi þjóðfélagshópur mætir einhverra hluta vegna afgangi þegar kemur að ýmsum þáttum sem verið er að bæta. Nærtækasta dæmið er t.d. bara húsnæðisbygging, bygging nýs meðferðarkjarna Landspítala við Hringbraut, þar sem löngu úr sér gengið húsnæði fyrir þennan sjúklingahóp er bara látið standa, hundrað ára gamalt húsnæði við Klepp og áratugagamalt og algerlega ófullnægjandi húsnæði við Hringbraut. Þessi sjúklingahópur á ekki að fá að komast inn í nýjan meðferðarkjarna. Þetta er ekki sagt af mannvonsku og ég ætla ekki að mannvonska búi þarna að baki eða að þetta sé meðvituð ákvörðun. Ég velti fyrir mér hvort við ættum kannski að hugleiða þetta alltaf, hvort það geti verið að þetta sé svona rótgróið, að við hugsum svona lítið um þetta. Frumvarpið er mjög gott. Það tekur á mjög mörgu sem við erum að glíma við og það verður gaman að fylgjast með starfinu sem mun eiga sér stað í allsherjar- og menntamálanefnd. En ég vona að við munum tala meira um það hér í þingsal, þennan misskilning þegar kemur að því að halda að þetta snúist um tjáningarfrelsi fólks og skoðanir fólks á annarra manna skoðunum. Það er ekkert verið að fjalla um það. Það er verið að fjalla um það að vega að öðru fólki og mismuna því á einhvern hátt. Það er ekki skoðun fólks að vera með fötlun, vera á ákveðnum aldri, hafa ákveðna kynhneigð, kynvitund, kyneinkenni - þetta er ekki skoðun. Auðvitað eigum við að fagna allri umræðu, en hér erum við að tala um mismunun og að fjölga þeim mismununarþáttum sem taka á í þau lög sem eru í gildi nú þegar. Ég bara ítreka að ég fagna frumvarpinu og vona að nefndinni gangi vel við vinnslu þess.
Virðulegi forseti. Það verður æ mikilvægara að berjast gegn mismunun í heimi þar sem fjölbreytileiki mannlífsins verður okkur bæði æ ljósari og nálægð okkar hvert við annað verður sífellt meiri. Ég fagna frumvarpinu og leyfi mér að segja: Þó fyrr hefði verið. Að mínu mati munu lög af þessu tagi verða til þess að auka réttarvernd fólks og leiða til aukins jafnréttis í samfélaginu. Þegar tillögur um bann við mismunun á grundvelli ýmissa þátta koma til umræðu er því stundum velt upp að öll ólík meðferð hljóti að vera mismunun og því séu ákvæði af þessu tagi óljós og þeim sé erfitt að framfylgja. Eftir áratugareynslu ef ekki árhundruða af þeirri umræðu erum við þó sem betur fer komin á þann stað að við gerum okkur skýra grein fyrir muninum á ólíkum meðferðum, ef það er réttlætt á málefnalegan hátt með lögmætt markmið fyrir augum með viðeigandi og nauðsynlegum aðferðum. Jafnrétti snýst nefnilega ekki eingöngu um það að farið sé með sams konar tilvik á sama hátt heldur getur það falið í sér að farið sé með ólíkum hætti með ólík tilvik. Það sem ekki má er að mismuna fólki á grundvelli þeirra þátta sem taldir eru upp í lögunum án málefnalegrar réttlætingar og til þess að stefna að lögmætu markmiði með nauðsynlegum og viðeigandi aðferðum. Þetta er ekkert flókið og ekkert sem bendir til annars en að við séum fullfær um að greina þarna á milli með góðu móti. Hér hefur verið bent á annars konar mismunun sem því miður er útbreidd í samfélaginu og fer vaxandi, og ekki hefur verið gert nóg, að mínu mati og margra annarra, til þess að sporna gegn. Það er hatursorðræða og félagsleg útskúfun fólks á ómálefnalegum grundvelli, svo sem á grundvelli kynþáttar, þjóðernis og jafnvel annarra þátta. Ísland er í kjöraðstöðu til að vera í fararbroddi í aðgerðum gegn hatursorðræðu og fordómum. Við erum fámenn þjóð sem öll er meira og minna á sama samfélagsmiðlinum að tala um sama hlutinn á sama tíma. Tiltölulega auðvelt er að hafa áhrif á umræðuna í samfélaginu og fyrir vikið verður alls kyns vitundarvakning auðsóttari en e.t.v. í margra milljóna manna samfélagi. Ég vil að við nýtum okkur þau tækifæri sem felast í smæð þjóðarinnar því að ákveðnu leyti veldur smæðin því, í bland við aðra sérstöðu landsins, að við náum athygli umfram fjöldann og út fyrir þá litlu búblu sem við búum í. Þróunin á Íslandi í átt til kvenfrelsis og aukinna réttinda hinsegin fólks hefur sem dæmi gengið nokkuð vel ef horft er til þess sem gengur og gerist í öðrum löndum þar sem þróunin er e.t.v. hægari. Í ljósi þessa langar mig að leggja til að í kjölfarið á lagasetningu þessari verði stigið skref enn lengra í þá átt að tryggja hér jafnrétti óháð þeim þáttum sem nefndir eru í frumvarpinu og til að útrýma fordómum og hatri í samfélaginu. Ég legg til að ríkisstjórnin sjálf, stjórnvöld sjálf, hlutist til um það að farið verði í herferð gegn hatursorðræðu og fordómum í samfélaginu. Við erum komin á þann stað að við höfum þau tæki, þá þekkingu og færni sem þarf til þess hreinlega að útrýma slíku meini úr okkar góða samfélagi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls fyrir góða og málefnalega umræðu. Vegna þeirra þingmanna sem hafa sérstaklega gert að umtalsefni hatursorðræðu þá held ég að það sé málefni sem mjög vert er að taka upp. Í dag var að fara í samráðsgátt Stjórnarráðsins framkvæmdaáætlun í málefnum hinsegin fólks þar sem sérstaklega er fjallað um aðgerðir til að sporna við hatursorðræðu í garð þess hóps. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni sem talaði hér á undan mér að það er þörf á að nálgast það verkefni út frá breiðari grunni, að við séum að horfa á það bæði út frá þessum hópi en líka út frá öðrum hópum. Ég held að þetta sé verðugt verkefni fyrir stjórnvöld en líka Alþingi allt því að það skiptir máli hvaða línur löggjafarsamkundan leggur í þessum málum. Þetta frumvarp er eitt af mörgum skrefum sem hafa verið stigin á undanförnum misserum og árum í átt að því að styrkja mannréttindi í landinu. Hér hefur eðlilega verið spurt, ég skil það vel, um upptalningu, hvort hættan við upptalningu sé ekki sú að þá verði einhver út undan. Við erum auðvitað með ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti, og því er ætlað að taka utan um þetta. En við verðum líka að viðurkenna að þó að við séum með slík ákvæði í stjórnarskrá og í einstökum lagabálkum þarf oft einmitt að skilgreina betur í lögum hvað felst í mismununinni, hvaða þættir séu þar undir, þannig að við getum fylgt því eftir og brugðist við. Sú réttarvernd sem felst í þessu frumvarpi er auðvitað að við gerum þeim einstaklingum sem verða fyrir mismunun vegna þessara þátta utan vinnumarkaðar kleift að leita réttar síns með því að fara til sjálfstæðrar úrskurðarnefndar. Það er auðvitað stórmál þegar kemur að réttarvernd þessa fólks. Af hverju erum við að nefna þessa þætti? Það er mikilvægt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd ræði það af því að það er eðlilegt að spyrja þessara spurninga. En það eru bæði sögulegar og félagslegar ástæður fyrir því að nauðsynlegt hefur þótt að nefna þessa þætti sérstaklega. Ég vil nefna, af því að hér var rætt sérstaklega um meinta ritskoðun á auglýsingum, að slíkt ákvæði á grundvelli þjóðernis er nú þegar í lögum. Nú þegar er bannað að mismuna á grundvelli þjóðernis í auglýsingum með minnkandi eða lítilsvirðandi framkomu. Það er ekki það sama og að gera góðlátlegt grín. Ég held að það sé líka mikilvægt þegar við erum að tala um mismunun að við föllumst á það hvað í því felst. Góðlátlegt grín er auðvitað ekki það sama og mismunun. En við viljum ekki að góðlátlegt grín snúist um lítilsvirðandi eða niðrandi orðræðu um tiltekna hópa. Við erum því miður með allt of mörg dæmi í sögunni þar sem samfélög hafa leyft slíkri orðræðu að viðgangast oft með skelfilegum afleiðingum. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson nefndi að þetta frumvarp byggðist ekki á lögfræði heldur hugmyndafræði. Ég hafna því auðvitað að þetta frumvarp sé ekki samið af færum lögfræðingum á sínu sviði í forsætisráðuneytinu. En að sjálfsögðu felur það í sér ákveðið gildismat. Það gildismat snýst um það að við höfnum mismunun og höldum vöku okkar gagnvart því þegar tilteknir hópar eru beittir mismunun á grundvelli einhverra slíkra þátta. Hér má vissulega greina skýran vilja löggjafans, verði þetta frumvarp samþykkt, til að taka skýra afstöðu í þessu máli. Það má kalla það hugmyndafræði, það má kalla það gildismat en það er eitt það mikilvægasta gildismat sem við getum rætt hér á Alþingi Íslendinga því að það snýst um grundvallarmannréttindi fólksins í landinu. Ég skal gangast við því að þetta frumvarp endurspeglar ákveðið gildismat en það dregur ekki úr því að vandað hefur verið til verka og gefinn mikill tími til skoðunar. Að sjálfsögðu erum við að huga að ákveðnu samræmi við önnur lönd, við Evróputilskipanir, við löggjöf á Norðurlöndum og líka samræmi við aðra íslenska löggjöf. Ég get nefnt löggjöfina um kynrænt sjálfræði sem er ekki til staðar í öllum þessum löndum, við horfum til hennar og við erum líka að horfa til samræmis við þá löggjöf sem er í gildi á vinnumarkaði. Það eru hins vegar þættir í þessu sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd mun þurfa að skoða nánar og ég vænti þess að nefndin ræði það einfaldlega hvenær málefnalegar forsendur eru fyrir hendi. Það eru málefnalegar forsendur fyrir því að 13 ára börn keyri ekki bíl. Það telst ekki aldursmismunun í þeim skilningi þess orðs. Það eru sérstök lög um málefni aldraðra sem eiga ekki við um þau sem eru ekki öldruð. Það er engin mismunun sem felst í því því að það byggir á málefnalegum forsendum. Að sjálfsögðu þarf nefndin að fara vel yfir þessa þætti og þess vegna leggjum við til að lengri tími verði gefinn til aðlögunar því það skiptir máli að samfélagið hafi svigrúm til að bregðast við og laga sig að breyttri hugsun þegar kemur að mismunun, t.d. út frá aldri. Það kunna að vera tilvik þar sem miðað er við aldur í fjármálastarfsemi, svo að dæmi sé tekið, þannig að það skiptir máli að samfélagið hafi ákveðið svigrúm til þess. Þess vegna leggjum við til þetta viðmið, 1. júlí 2024. Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu frekar. Ég vildi bregðast við því sem hér hefur verið sagt en minni á að skilgreiningin á lífsskoðun, sem hér var spurt um, er í raun og veru sú sama og birtist í lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði sem hafa verið í gildi frá árinu 2018. Ég reikna hins vegar ekki með því að þeir þingmenn sem voru á móti þeim lögum styðji endilega þetta frumvarp af því að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson gerði þetta sérstaklega að umtalsefni. Ég minni bara á að þetta ákvæði hefur verið með þessum hætti í lögum frá árinu 2018 án þess að valda nokkrum vandkvæðum. Ég held að hv. þingmaður þurfi því ekki að hafa sérstakar áhyggjur af því. Að öðru leyti ætla ég ekki að lengja þessa umræðu frekar og vænti þess að nefndin gefi sér góðan tíma til að fara yfir þetta mál.
Frú forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að halda aðra ræðu við 1. umr. en eftir athugasemdir hæstv. forsætisráðherra, sem svöruðu ekki nema að mjög takmörkuðu leyti þeim athugasemdum sem ég kom með í fyrri ræðu, þá tel ég ástæðu til að ítreka það strax við 1. umr. þessa máls að á þessu máli eru ýmsir gallar, ekki endilega gallar sem lúta að markmiðinu heldur raunverulegum væntum áhrifum þess. Ég fagna því þó að hæstv. ráðherra skuli nefna það sérstaklega að málið fái góðan meðferðartíma í nefnd. Fyrst og fremst hef ég áhyggjur af því sem ég nefndi áðan um það að búa til þetta fordæmi eða þessa gagnályktun um að jafn réttur allra einstaklinga sé í rauninni ekki tryggður nema tilteknir hópar séu nefndir. Þetta tengist þeim áhyggjum sem ég hef af tilhneigingu stjórnvalda hér á landi og erlendis til að skipta fólki í auknum mæli upp í hópa í stað þess að líta á samfélagið sem eitt samfélag jafn rétthárra einstaklinga. Þessi aukna hópamyndun, sem er mjög í tísku í stjórnmálum, sérstaklega á vinstri kantinum nú til dags, er ekki gæfuleg og fyrri dæmi úr sögunni sýna okkur það. Einnig hef ég áhyggjur, eins og ég nefndi áðan, af því að verið sé að blanda hér inn í persónueinkennum á borð við fötlun eða kynhneigð, skoðunum, lífssýn. Mér finnst í rauninni fráleitt að setja þetta í sömu lög, að menn njóti verndar vegna til að mynda fötlunar eða kynhneigðar á sama hátt og menn njóta verndar vegna skoðana eða lífssýnar. Þetta er ekki æskileg þróun og er til þess fallin, eins og við sjáum dæmi um víða erlendis, að upp komi álitamál, matsatriði, því að þó að hæstv. forsætisráðherra hafi nánast gert grín að athugasemdum um nýja ritskoðun á auglýsingum hér þá sýnir reynslan erlendis að menn leggja mjög ólíkt mat á það hvað telst vera viðeigandi grín og hvað ekki. Þess vegna myndi ég vilja að hæstv. ráðherra talaði skýrt um það að með þessu verði ekki opnað á, ef svo má segja, misnotkun laganna til að koma í veg fyrir eðlilega gagnrýna umræðu eða þess vegna eðlilegt skopskyn, því að við höfum svo fjölmörg dæmi um slíka þróun frá öðrum löndum. Annað viðvörunarljós birtist í þessu frumvarpi hvað þetta varðar á blaðsíðu 11 þar sem menn fikra sig inn á braut þess að tala um kerfislæga mismunun. Jafnvel þegar mismunun virðist ekki vera til staðar og er jafnvel ekki til staðar, þá hafa menn útgönguleið eða inngönguleið, kannski réttara sagt í þessu tilviki, í formi kerfislægrar mismununar. Og hvernig er þessi kerfislæga mismunun skilgreind? Hún er ekki skilgreind í frumvarpinu en dæmin sýna að menn ganga oft býsna langt í því að telja að eitthvað feli í sér kerfislæga mismunun. Í enskumælandi löndum hefur þetta jafnvel gengið svo langt að raunvísindi, stærðfræði, eru af áköfustu aktívistum á ákveðnu sviði sögð vera kerfislega mismunandi, feli í sér kerfislægan rasisma, Evrópumiðaða sýn eða vestræna sýn, sem er í fyrsta lagi rangt en að mínu mati líka lítilsvirðandi gagnvart fólki af öðrum uppruna, að telja að jafnvel raunvísindin feli í sér kerfislæga mismunun, kerfislægan rasisma o.s.frv. Það er því margt í þessu frumvarpi sem þarfnast frekari skýringa og of óljóst hver raunveruleg áhrif þess verða. En í ljósi þess að málið snýr að markmiði sem ég tel að allir þingmenn á Alþingi Íslendinga séu sammála um, markmiðinu um að tryggja jafnræði allra, þá næst vonandi skynsamleg niðurstaða um leiðir til að ná þessu markmiði. En þær leiðir sem í gegnum tíðina hafa gefist best fela það í sér að menn líti til einstaklingsins og réttinda hans, jafnræðis allra einstaklinga, fremur en að skipta þjóðum upp í fylkingar.
Virðulegi forseti. Ég heyri að hv. þingmaður sem talaði hér á undan mér á í einhverjum vandræðum með einmitt þá hluti sem ég nefndi í minni ræðu varðandi í rauninni skilgreininguna á mismunun. Ég ætla að einhverju leyti að taka undir orð hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur sem kom hérna áðan og benti á að hugsanlega ætti ómálefnaleg mismunun sem stefnir að ólögmætu markmiði eða þegar notaðar eru óviðeigandi aðferðir almennt að vera ólögmæt og kannski spurning hversu löng upptalningin eigi að vera á eftir eða hvort hana þurfi yfir höfuð. Þar með er ég ósammála hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni um að verið sé að skipta fólki upp í hópa með þessu, þvert á móti snýst þetta ekki um hópana heldur um að fólki sé mismunað á ómálefnalegum grunni. Varðandi grín þá langaði mig að koma með trix sem ég held að sé svolítið gott að nota til þess að átta sig á því hvort grín feli í sér einhvers konar mismunun eða hatursorðræðu eða annað, og það er að velta fyrir sér andlagi grínsins. Stundum er þeirri setningu fleygt: Þetta er bara grín. En ég er á þeirri skoðun, og sérfræðingar í húmor eru sammála mér um það, að það er ekki til neitt sem er bara grín. Ég ætla ekki að segja öllu gríni fylgir alltaf einhver alvara en það er nokkuð til í því. Það sem ég ætla að segja er að allt grín hefur þýðingu. Það er ástæða fyrir því að okkur finnst eitthvað fyndið. Það sem segir okkur hvort grín sé viðeigandi eða ekki er inntakið í brandaranum. Hvað erum við að segja? Það er eitthvað sem við erum að reyna að segja. Ef það sem við erum að reyna að segja [[Forseti hringir.]]felur í sér einhvers konar fordóma eða niðurlægingu á einhverju eða einhverjum þá er það óviðeigandi grín.
Frú forseti. Ég heyrði svo sem ekki beina spurningu til mín, bara ágætar vangaveltur. En þetta er einmitt alltaf matsatriði og áhyggjur mínar snúa að því að menn gangi of langt í að meta hlutina upp á nýtt og þá ekkert endilega allir, ekki meiri hlutinn heldur, að einhver afmarkaður hópur geti misnotað lög sem vega að frelsi til umræðu, tjáningar og svo o.s.frv. Þetta er einfaldlega hluti af því sem ég var að vekja máls á að þyrfti að ræða við meðferð þessa máls. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið og tel að það sé rétt að það fari inn í þá umræðu sem fram undan er.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á hjúskaparlögum. Frumvarpið var lagt fram á síðasta löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er nú lagt fram að nýju. Frumvarpið er efnislega óbreytt að því undanskildu að gerðar hafa verið breytingar á gildistíma frumvarpsins að því er varðar ákvæði um könnun hjónavígsluskilyrða ásamt því að umfjöllun um fjárhagsleg áhrif og samráð vegna frumvarpsins hefur verið uppfærð. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem varða undanþáguheimild vegna lágmarksaldurs til þess að stofna til hjúskapar, könnun hjónavígsluskilyrða, lögsögu í hjónaskilnaðarmálum auk þess sem lagt er til að færa verkefni frá ráðuneytinu til sýslumanna. Í frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að afnumin verði undanþáguheimild frá því að einstaklingar yngri en 18 ára megi ganga í hjúskap og er tilgangurinn að samræma hjúskaparlögin alþjóðlegum tilmælum og viðhorfum varðandi lágmarksaldur til að ganga í hjúskap. Samkvæmt núgildandi lögum mega tveir einstaklingar stofna til hjúskapar þegar þeir hafa náð 18 ára aldri. Ráðuneytið getur hins vegar veitt yngra fólki leyfi til að ganga í hjúskap, enda liggi fyrir afstaða forsjárforeldra til hjúskaparstofnunarinnar. Þá er í frumvarpinu lagt til að lögfest verði meginregla um viðurkenningu hjónavígslu sem stofnað er til erlendis. Lagt er til að lögin beri með sér að hjónavígslur einstaklinga yngri en 18 ára sem fara fram erlendis verði ekki viðurkenndar hér á landi nema samkvæmt ströngum undanþágum. Er miðað við að þetta eigi við óháð því hvort hjónin séu enn yngri en 18 ára þegar þau koma hingað til lands og óska viðurkenningar. Heimilt verður þó að gera undanþágu frá þessu þegar sérstaklega stendur á og ótvíræðir hagsmunir þess sem var yngri en 18 ára krefjast þess. Viðkomandi skal þó hafa náð 16 ára aldri þegar hjónavígsla fór fram og hjúskapurinn vera viðurkenndur í því landi sem hjónavígsla var framkvæmd. Með tilliti til réttinda er fylgja því að ganga í hjúskap, meðalhófs og hagsmuna barna við sérstakar aðstæður þykir nauðsynlegt að heimilt verði að viðurkenna hjúskap í undantekningartilvikum. Í frumvarpinu er í öðru lagi lagt til að könnun hjónavígsluskilyrða fari einungis fram hjá sýslumönnum, hvort sem hjónaefni eigi lögheimili hér á landi eða ekki. Þá er lagt til að ráðuneytið geti með reglugerð ákveðið að fela einu sýslumannsembætti umrætt verkefni. Með því að fela einu sýslumannsembætti umrætt verkefni verði unnt að samræma framkvæmd varðandi þær kröfur sem sýslumenn gera til þeirra gagna sem krafist er frá erlendum ríkisborgurum sem ætla að ganga í hjúskap hér á landi. Þá er gert ráð fyrir að jafnframt verði lögð áhersla á að einfalda ferlið með rafrænum lausnum. Þess ber að geta að vígsluheimildir presta og forstöðumanna trú- og lífsskoðunarfélaga og umboðsmanna þeirra verða óbreyttar samkvæmt lögunum. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar á ákvæðum hjúskaparlaga varðandi lögsögu íslenskra stjórnvalda og dómstóla til þess að veita lögskilnað hér á landi í tilteknum tilvikum ef hvorugur aðili býr hér á landi og viðkomandi eru ekki íslenskir ríkisborgarar. Hjúskapur einstaklinga af sama kyni er ekki viðurkenndur í öllum ríkjum og þeir sem ganga í hjúskap hér á landi eiga ekki beinan rétt né kröfu til að hjúskapur þeirra verði viðurkenndur í öðrum ríkjum, t.d. ríkjum þar sem annar eða báðir eiga ríkisborgararétt eða hafa fasta búsetu. Pör af sama kyni sem gifta sig hér á landi og fá hjúskap sinn ekki viðurkenndan í heimalandi sínu geta ekki óskað eftir lögskilnaði hér á landi samkvæmt gildandi lögum nema þegar viðkomandi einstaklingar eru búsettir hér eða eru íslenskir ríkisborgarar. Til að bregðast við gagnrýni sem hefur komið fram á gildandi löggjöf er varðar ákveðinn hóp, sem og að samræma lögin þeim reglum sem um þetta gilda annars staðar á Norðurlöndunum eru lagðar til breytingar á ákvæðum hjúskaparlaga sem snúa að lögsögu þannig að unnt sé að óska eftir hjónaskilnaði hér á landi ef leitt er í ljós að stefnandi geti ekki höfðað mál til skilnaðar í því landi þar sem hann á ríkisfang eða er búsettur. Eiga breytingarnar jafnt við um hjónaskilnaðarmál fyrir dómstólum og stjórnvöldum að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna. Í fjórða lagi eru lagðar til ýmsar breytingar sem snúa að því að færa verkefni frá ráðuneytinu til sýslumanna sem talin eru samræmast hlutverki sýslumanna betur en ráðuneytisins. Ber þar fyrst að nefna synjun á samþykki lögráðamanns fyrir því að ólögráða einstaklingur geti stofnað til hjúskapar, sem yrði þá borinn undir sýslumann í stað ráðuneytis. Þá er um að ræða undanþágu frá hjónavígsluskilyrðinu um tiltekna stöðu fjárskipta milli hjónaefnis og fyrri maka sem sýslumanni yrði heimilt að veita í stað ráðuneytisins. Því næst er um að ræða heimild ráðuneytis til að veita undanþágu frá því að tveir svaramenn ábyrgist að enginn lagatálmi sé á fyrirhuguðum hjúskap og að einn svaramaður undirriti vottorð. Það mundi þá vera undir sýslumanni komið að veita undanþáguna eftir atvikum. Ákvörðunum sýslumanna verður unnt að skjóta til ráðuneytisins. Að lokum má nefna að frumvarpið gerir ráð fyrir að varanlegur kostnaður hjá sýslumönnum vegna færslu verkefna til þeirra sem snúa að könnun hjónavígsluskilyrði geti numið um 18 millj. kr. á ári. Er í frumvarpinu lagt til að heimilt verði að taka ákveðið gjald fyrir útgáfu könnunarvottorðs. Fjármögnun er lýtur að auknum varanlegum kostnaði hjá sýslumönnum hefur því verið tryggð með breytingum á lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Í frumvarpinu er lagt til að lögin öðlist gildi að undanskilinni 4. gr. frumvarpsins sem lagt er til að taki gildi 1. september 2022. Ákvæðið snýr að því að einungis sýslumenn og löglærðir fulltrúar þeirra annist könnun á hjónavígsluskilyrðum og að heimilt verði að taka gjald fyrir útgáfu könnunarvottorðs. Í frumvarpinu kemur fram að nauðsynlegt sé að gefa svigrúm til að undirbúa breytingarnar þar sem um er að ræða fjölda mála sem mun færast til sýslumanna og mögulega til eins sýslumannsembættis. Undirbúa þarf þær breytingar í samvinnu við sýslumannsembættin til að gera þeim kleift að taka við fleiri verkefnum. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma með þetta mál svona tímanlega til þingsins. Ég vona að það verði til þess að allsherjar- og menntamálanefnd nái að vinna úr því tímanlega svo að við náum að gera þetta að lögum fyrir vorið, vegna þess að undanþáguheimild sem leyfir barnahjónabönd er alveg ótrúlega mikil tímaskekkja í íslensku lagasafni. Það er gott að fá hæstv. ráðherra með okkur í baráttuna gegn þeirri tímaskekkju. Mig langar að spyrja varðandi tvennt, sýnist mér, sem snertir þann hluta frumvarpsins sérstaklega. Annars vegar þá undanþáguheimild sem bætt er inn. Það á að fella út stóru undanþáguna en það á að bæta inn heimild til að viðurkenna í undantekningartilvikum hjúskap sem stofnað hefur verið til erlendis þar sem annar aðilinn hið minnsta hefur verið undir 18 ára aldri. Það kom nefnilega fram í umsögnum á síðasta þingi að umsagnaraðilum þætti mjög mikilvægt að þessar undanþáguheimildir væru ofboðslega skýrt afmarkaðar og skilgreindar. Og ég sé ekki að það hafi verið gerðar neinar þær stórar breytingar á greinargerð eða efni frumvarpsins sem komi til móts við þessar ábendingar. Þannig að mig langar að spyrja ráðherrann hvort þetta sé ekki eitthvað sem nefndin þurfi að skoða sérstaklega vel og jafnvel fá sérfræðinga ráðuneytisins með sér í lið til þess að þrengja það litla nálarauga sem eftir verður, eins mikið og hægt er svo að ekki opnist þarna ný glufa sem mögulegt verður að misnota.
Virðulegur forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn. Eins og kom fram í máli mínu er í raun verið að setja mjög þröng skilyrði við þessu þó að við sérstakar aðstæður þyki nauðsynlegt að heimilt verði að viðurkenna hjúskap í einhverjum undantekningartilfellum. Þannig að ég tek bara undir það að ég held að nefndin eigi að skoða þetta mál mjög vel. Sérfræðingar ráðuneytisins og annarra eru auðvitað boðnir og búnir til að leggja nefndinni allt það lið sem til þarf og þá þekkingu sem myndast hefur sérstaklega við gerð frumvarpsins þar sem þetta hefur verið skoðað vel.
Frú forseti. Hitt atriðið sem mig langaði að spyrja um snertir kannski hjúskaparlögin í heild sinni. Ég boraði mig dálítið ofan í forsögu hjúskaparlaganna og þessarar undanþáguheimildar fyrir einum tveimur árum þegar ég sjálfur lagði fram frumvarp stuttu áður en þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra gerði slíkt hið sama. Það sló mig dálítið að frumvarp sem varð að lögum nr. 31/1993 - eru þetta ekki 29 ár, næstum 30 ár? - byggði mjög mikið á stöðunni á hinum Norðurlöndunum í þessum málum. Eðlilega berum við okkur saman við nágrannalöndin sem hafa svipað lagaumhverfi. Á þeim tíma voru t.d. undanþáguákvæði sambærileg því sem hæstv. ráðherra leggur til að hér sé fellt úr gildi, það voru slík undanþáguákvæði í flestum hjúskaparlögum Norðurlandanna. Svo leið tíminn og þau voru felld úr gildi á öllum hinum Norðurlöndunum. Eftir stendur þessi litli hortittur á Íslandi sem á nú loksins að fella úr gildi. En þetta vekur kannski spurninguna um hvort kannski sé kominn tími á almenna endurskoðun hjúskaparlaga, hvort það séu kannski blettir hér og þar í lögunum sem eru farnir að úldna pínu eins og þessi, sem kalli á það að lögin í heild sinni séu tekin upp, hvort það sé verkefni sem ráðherra hafi eitthvað skoðað innan ráðuneytisins og hvort það væri eitthvað sem væri kannski vert að setja af stað á kjörtímabilinu.
Virðulegur forseti. Sá sem hér stendur skal fúslega viðurkenna að út af sinni forvinnu þekkir hv. þingmaður þetta örugglega betur en ég, enda nýkominn í þetta ráðuneyti og ekki verið í amen-nefndinni hér í þinginu á þeim 14 árum sem ég hef verið hér. Ég get alveg tekið undir það að þegar lög eru orðin 30 ára gömul, og ég tala nú ekki um lög sem snúa að þessum málaflokki þar sem gjörbreyting hefur orðið í okkar samfélagi og öllum þeim samfélögum sem við berum okkur saman við, vestrænum samfélögum, geti verið full ástæða til að skoða það. En þá er líka bara full ástæða fyrir nefndina í yfirferð sinni um málið að tækifærið verði notað ef það eru einhver augljós atriði sem nefndarmenn vilja skoða samhliða því sem hér er lagt til, nú þegar þessi lög eru opin, og ná um það einhverri samstöðu. En ég get fyllilega tekið undir það og mun kanna hvort við förum í það að skoða almenna endurskoðun á hjúskaparlögum. Það getur verið fullt tilefni til þess.
Virðulegur forseti. Ég fagna flestu því sem kemur fram í þessu frumvarpi. Það er ein breyting sem vekur upp ákveðnar áhyggjur í mínum huga og mig langaði að spyrja ráðherra hæstv. ráðherra aðeins út í það. Í frumvarpinu kemur fram að varðandi hjónaband sem stofnað er til erlendis sé möguleiki á að gera undanþágu, hafi einstaklingar báðir verið orðnir 16 ára þegar til hjónabandsins var stofnað, ef það var löglegt í því ríki þar sem hjónabandið fór fram. Markmiðið með þessum breytingum er göfugt, sem er baráttan gegn barnahjónaböndum og því ofbeldi og útsetningu fyrir ofbeldi sem í þeim felst. En ég óttast að þarna sé að gerast það sem því miður gerist oft þegar lausnir eru lagðar til gegn kúgun og misnotkun, sem er að þær missa marks og bitna í raun fyrst og fremst á þolanda. Þarna hef ég í huga konur sem hafa verið giftar mönnum, ef við búum til dæmi, í Sýrlandi og konan hefur verið barnung að aldri þegar til hjónabandsins var stofnað. Svo brýst út styrjöld, hjónin eiga kannski börn saman en eiginmaðurinn leggur land undir fót og nær alla leið til Íslands, fær hér stöðu flóttamanns, en konan og börnin eru eftir einhvers staðar á landamærum og bíða fjölskyldusameiningar hér á landi. Spurningin sem mig langar að beina til hæstv. ráðherra er: Telur hann það ekki vera vandamál að þarna er sú staða komin upp að hjónaband þeirra er ekki viðurkennt og þar með uppfyllir konan ekki skilyrði til fjölskyldusameiningar, jafnvel þótt hún sé orðin fullorðin og allir sáttir? Telur hæstv. ráðherra þetta ekki vera vandamál sem þörf er á að leysa? Og ef svo er, hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að slík mál verði leyst?
Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á í framsögu minni er lagt til að lögfest verði sú meginregla um viðurkenningu hjónavígslu sem stofnað var til erlendis, að hjónavígslur fólks yngri en 18 ára sem þar hafa farið fram verða ekki viðurkenndar hér á landi nema samkvæmt ströngum undanþágum. En gert er ráð fyrir undanþágum kannski í þeim tilfellum þar sem hv. þingmaður vitnar hér til. Er þá, eins og ég sagði áðan, miðað við að þetta eigi við óháð því hvort hjónin séu enn yngri en 18 ára þegar þau koma hingað til lands og óska viðurkenningar. Heimilt verður þó að gera undanþágu frá þessu þegar sérstaklega stendur á og ótvíræðir hagsmunir þess sem yngri var en 18 ára krefjast þess. Þannig að ég held að þetta sé mál sem yrði væntanlega skoðað alveg sérstaklega og metið út frá hagsmunum þeirra sem hér eiga undir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og biðst afsökunar á að hafa kannski ekki verið alveg nógu skýr í upphafi erindis míns. Ég er hér að tala um dæmi þar sem viðkomandi einstaklingur var yngri en 16 ára þegar til hjónabandsins var stofnað. Sannarlega er það svo að því yngri sem viðkomandi var, því alvarlegra er brotið, við skulum bara kalla það það, en kannski er neyð viðkomandi þeim mun alvarlegri. Þannig að ég ætla að endurtaka spurninguna en útfæra hana þannig: Telur hæstv. ráðherra það ekki vandamál sem þarf að leysa, sú staða sem einstaklingar, sem giftust áður en þeir urðu 16 ára, yrðu í við þær aðstæður sem ég nefndi hér áðan? Og hvað telur ráðherra rétt að gera til þess að leysa þann vanda?
Virðulegur forseti. Ég vona að þessi staða yrði leyst með hagsmuni þeirra sem ættu undir eftir að farið hafði farið fram ítarleg skoðun á því og aðstæður þeirra metnar og hagsmunir metnir. Ég tel að við getum reiknað með því að í þeirri meðferð eigi að nást slíkur árangur sem hér er kveðið á um. Það er sjálfsagt fyrir nefndina að skoða það í þaula hvort þetta geti orðið álitaefni sem þarf þá einhvern veginn að bregðast við í löggjöfinni, ef menn telja svo hér á þinginu. Það er annað sem skiptir máli í allri þessari málsmeðferð af hálfu opinberra aðila og er í raun gríðarlega mikilvægt mál þegar horft er til þeirra breytinga sem hér eru boðaðar, og á við reyndar um fleiri atriði, og það er þegar farið er að fela einu sýslumannsembætti að meðhöndla þessi mál í stað þess að þau skuli vera dreifð um landið eins og sýslumannsembættin eru mörg. Með því fæst miklu samræmdari málsmeðferð og samræmdari vinnubrögð og miklu meiri þekking, sérþekking, á þessum málefnum, sem er auðvitað gríðarlega mikilvægt, bæði til að auka skilvirknina og eins til þess að bæta málsmeðferð og samræma alla málsmeðferð.
Hæstv. forseti. Mig langar að byrja aðeins á stuttri ferðasögu og vona að mér fyrirgefist egóisminn með því. Þetta er ferðalag sem ég fór í vorið 2018 til New York þar sem ég sat fund kvennanefndar Sameinuðu þjóðanna og mætti á fund sem skipulagður var í samstarfi ríkisstjórna Malaví, Sambíu og Íslands og með UN Women og Jafnréttisskóla Sameinuðu þjóðanna við Háskóla Íslands. Þessir viðburður fjallaði um barnahjónabönd og baráttuna gegn þeim. Staðreynd málsins er sú að Ísland hefur gert sig gildandi í því að berjast gegn því ofbeldi sem felst í barnahjónaböndum víða um heim og samstarfslöndin Malaví og Sambía eru góð dæmi um það þar sem, að mig minnir, yfir helmingur stúlkna eru gefnar í hjónaband áður en þær ná 18 ára aldri, oft mönnum mjög fjarri þeim í aldri, bara afgömlum körlum sem þær eru gefnar og beittar ofbeldi af árum saman. Þarna hefur íslenska ríkisstjórnin lagt af mörkum pening, sérþekkingu og aðstoð við að uppræta samfélagsmein sem nærist á eitruðum kokteil fáfræði, feðraveldis og fátæktar. Þar sem ég sat þarna í fyrirlestrarsal í kjallara höfuðstöðva Sameinuðu þjóðanna í mars 2018 og hlustaði á frásagnir fólks af baráttunni rann upp fyrir mér að verkfærin sem notuð voru til að hneppa stúlkur í barnahjónabönd voru þau sömu og við erum með í íslenska lagasafninu. Það kom nefnilega fram hjá fulltrúum bæði frá Malaví og Sambíu að þar væri lagaumhverfið í rauninni alveg gott, þar væru bara ágætis hjúskaparlög. Hins vegar væru í þessum löndum ákveðin undanþáguákvæði sem hægt væri að nýta til þess að beita stúlkur þessu ofbeldi og þau eru nýtt í botn í þessum löndum. Þau eru mest nýtt í fátækustu héruðunum. Þau eru nýtt meira þegar verr gengur, þegar verr árar. Við höfum t.d. séð það og UN Women hafa bent á það og sett af stað sérstakt átak á síðustu árum að í Covid t.d. hefur orðið aukning á barnahjónaböndum vegna þess að fjölskyldur stúlkna sem eru gefnar afgömlum körlum í hjónaband fá oft eitthvað fyrir, hvort sem það er peningur eða vörur eða eitthvað annað. Þannig nærist þetta ofbeldi á eymd aðstandenda stúlknanna sem síðan eru seldar inn í þessi ofbeldissambönd. Þarna sat ég í kjallara Sameinuðu þjóðanna og þá kviknaði hjá mér spurning: Hversu oft hefur þetta undanþáguákvæði í íslensku hjúskaparlögunum, sem er sambærilegt undanþáguákvæðum í löndum þar sem þessi hjónabönd tíðkast í miklum mæli, verið nýtt frá því að Ísland hækkaði sjálfræðisaldur í 18 ár? Ég lagði fram fyrirspurn á 148. löggjafarþingi sem ég vil meina að sé svona kannski langamma þessa frumvarps sem við ræðum hér í dag vegna þess að þá kom í ljós að þetta var ekkert dauður lagabókstafur á Íslandi. Við vorum ekkert svo hvítþvegin í þessum málum eins og við hefðum viljað trúa, heldur var þetta undanþáguákvæði notað að meðaltali einu sinni á ári á tímabilinu 1998–2018. Síðan fékk ég nánari upplýsingar um þetta frá ráðuneytinu vegna þess að það er eðlilegt að hugsa, gott og vel, hér eru þetta aðallega stúlkur sem hafa fengið þessa undanþágu, allar 16 og 17 ára, og einn drengur, en hvað með makann? Eru þetta kannski nánast jafnaldrar sem fella hugi saman og vilja giftast og þurfa undanþágu til þess? Þá kom í ljós, þegar aldur hjónaefnis kom frá ráðuneytinu, að svo var bara alls ekki alltaf. Árin 2004 og 2005 var t.d. veitt undanþágu fyrir eina 17 ára stúlku hvort ár til að giftast 31 árs karlmanni. Við höfum ekki söguna á bak við þessi sambönd. Við vitum ekki hvað er þarna að baki en við vitum ekki heldur hvernig ráðuneytið uppfyllti þá skyldu sem á því hvílir þegar svona undanþága er veitt. Hvernig rannsakaði ráðuneytið að þarna væru stúlkurnar að ganga í hjónaband, fullkomlega óþvingað og af heilum hug? Hvernig uppfyllti ráðuneytið þá gríðarlegu ábyrgð sem felst í því að veita undanþágu í jafn mikilvægum málum og þessi eru? Og að því ætlum við að komast vegna þess að fyrr á þessu þingi var samþykkt beiðni frá mér um skýrslu frá innanríkisráðherra um undanþágurnar og verklag ráðuneytisins í hverju tilviki, hvaða viðmið voru lögð til grundvallar, hvaða gagna var aflað og hvernig ráðuneytið rækti rannsóknarskyldu sína til að ganga úr skugga um að ekki væri um þvingun að ræða. Það skiptir nefnilega máli núna þegar við erum að fylla í þessa glufu að við gerum upp söguna, að við gerum upp sögu þessa undanþáguákvæðis og sjáum hvort eitthvað sé af því að læra, hvort stjórnvöld hafi mögulega brugðist. Frú forseti. Ég lagði fram frumvarp um bann við barnahjónaböndum á 151. þingi og í kjölfar þess frumvarps fékk ég skilaboð frá fólki sem þekkti til hjóna sem höfðu fengið þessa undanþágu, sem höfðu jafnvel sjálf fengið slíka undanþágu. Þó að það segi ekkert alla söguna, við erum að tala um þrjú, fjögur sambönd sem ég fékk smá innsýn í í þessum samtölum, þá er ég ekki viss um að þessi saga eigi eftir að koma allt of vel út fyrir ráðuneytið. Þarna spilar oft inn í þrýstingur frá ættingjum, sum þessara dæma eru sambönd þar sem fólk var tekið saman og farið að stunda kynlíf og jafnvel komið til barn og þá vildu foreldrarnir ekki að það barn yrði fætt utan hjónabands vegna þess að það stangaðist á við einhverjar lífsskoðanir innan fjölskyldunnar. Niðurstaðan var sú að stúlkan þurfti að ganga í hjónaband með manni sem hún átti kannski ekkert erindi í samband við til lengri tíma. Ég vona að ráðuneytið taki þessari skýrslubeiðni sem var samþykkt mjög alvarlega og horfist bara heiðarlega í augu við það hvernig þetta var framkvæmt á þessum 20 árum sem undanþágur voru veittar. Í andsvörum áðan var aðeins rætt um þá heimild sem lagt er til að verði sett inn í lög skv. 5. gr. frumvarpsins um að þegar sérstaklega standi á og ótvíræðir hagsmunir standi til þess að viðurkenna hjúskap fólks sem flytur hingað erlendis frá sé heimilt að viðurkenna þann hjúskap. Það kom ágætlega fram í andsvörum áðan hversu viðkvæmt og flókið þetta getur verið. Allsherjar- og menntamálanefnd á því verk fyrir höndum í því að ná góðri lendingu þar, annars vegar á milli þess að það sé skýrt og auðvelt að fara eftir því hvaða hagsmuna eigi að líta til, eins og bent var á í umsögnum t.d. Barnaheilla og Kvenréttindafélags Íslands þegar þetta frumvarp var lagt fram síðast, og hins vegar að túlkunin verði ekki svo þröng að hún komi niður á þeim aðila sem yngri er sem í þessu samhengi er einhvers slags þolandi og þá má ekki láta kerfið brjóta áfram á viðkomandi með of stífri lagatúlkun. Þarna er ákveðin jafnvægislist sem nefndin þarf að finna út úr. Annars langar mig rétt að lokum að nefna annað atriði sem kemur fram í þessu frumvarpi sem ég hef nú dálítið gaman af. Það er 4. gr. frumvarpsins og snýst ekkert um barnahjónabönd heldur um það hvaða aðilar það eru sem annast könnun á hjónavígsluskilyrðum. Í dag eru það sýslumenn eða vígslumenn samkvæmt hjúskaparlögum, sem eru þá til þess bærir fulltrúar trúar- og lífsskoðunarfélaga, en í frumvarpinu er lagt til að einungis sýslumenn og löglærðir fulltrúar þeirra annist könnun á hjónavígsluskilyrðum. Mér finnst þetta jákvætt skref og eitthvað sem ég hefði jafnvel viljað sjá víkkað dálítið út vegna þess að eins og hæstv. ráðherra nefndi er þetta spurning um gæði. Þetta er spurning um að lögfróður sérfræðingur og hlutlaus kanni það hvort hjónaefni uppfylli nauðsynleg skilyrði. Ég held að sömu sjónarmið eigi við varðandi hjónavígsluna sjálfa, eins og við þekkjum í ýmsum nágrannalöndum þar sem hjónavígsla eða það að stofna til hjúskapar á sér einkanlega stað á kontór hjá sýslumanni þar sem farið er upp á punkt og prik eftir lagabókstaf en síðan getur fólk fengið blessun síns trúfélags þar að auki. Það gerir það bara daginn eftir eða hvað sem er og það er eitthvað sem kemur ríkinu ekkert við. Ég held að þetta skipti máli bæði upp á gæði, eins og hæstv. ráðherra nefndi, varðandi hjónavígsluskilyrðin og ég held að sömu gæði skipti máli þegar kemur að hjónavígslunni í heild sinni upp á það að skilja á milli þeirra tengsla sem eru oft á milli trúar- og lífsskoðunarfélaga og löggjafans sem ég held að hafi ekki alltaf verið til góðs eins og við þekkjum úr baráttunni fyrir einum hjúskaparlögum, baráttunni fyrir því að viðurkenndur skyldi réttur einstaklinga af sama kyni til að ganga í hjúskap. Það er bara staðreynd að vegna þess að trúfélög og sérstaklega þjóðkirkjan höfðu svo mikið um [[Forseti hringir.]]hjúskaparlögin að segja þá tafðist það mál, þær lagaúrbætur, um mörg ár vegna þess að í íslenskum lögum er einstaklingum [[Forseti hringir.]]hjá trúfélögum gefið eitthvert vald yfir hjónabandinu sem er borgaraleg stofnun, sem er stofnun sem á að heyra undir sýslumenn. [[Forseti hringir.]]Ég legg til að allsherjar- og menntamálanefnd skoði að útvíkka þetta dálítið frá því sem er í frumvarpinu.
Frú forseti. Mig langar að þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þetta frumvarp. Það er mjög ánægjulegt að sjá að verið sé að taka þar á málum um barnahjónabönd sem, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti á, eru stórt vandamál víða um heim. En bara fólki til glöggvunar þá er talið að ein af hverjum fimm konum eða stúlkum í heiminum hafi gengið í hjónaband sem skilgreinist sem barnahjónaband, að í dag séu um 650 milljón konur víða um heim sem hafi gifst allt of ungar. Mig langar líka að þakka hæstv. ráðherra fyrir að opna á það að skoða fleiri atriði sem tengjast hjúskaparlögunum og langar mig sérstaklega að minnast á að hér á dagskrá er þingmannafrumvarp um breytingar á sömu lögum og það er von mín að í meðhöndlun nefndarinnar geti menn kannski fundið tækifæri til að sameina þessi tvö frumvörp í ein lög, enda tekur þingmannafrumvarpið á mikilvægum atriðum sem eru í hjúskaparlögunum sem mikil þörf er á að taka á, en það fjallar um að auðvelda lögskilnað. Það er nokkuð sem er sannarlega komið til ára sinna eins og annað í lögunum. Mig langar bara að þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma snemma fram með þetta frumvarp. Við munum styðja framgang þess hér á þinginu og vonum að allsherjar- og menntamálanefnd taki þær tillögur sem hér koma og vinni fljótt og vel úr þeim svo við getum sett ný lög sem fyrst.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannavarnir. Frumvarpið var lagt fram á síðasta þingi þar sem það gekk til allsherjar- og menntamálanefndar eftir 1. umr. Frumvarpið er nú lagt fram í lítið breyttri mynd en smávægilegar breytingar hafa verið gerðar, m.a. vegna framkominna umsagna við frumvarpið. Gildandi lög um almannavarnir tóku gildi í júní 2008 og hafa tekið litlum efnislegum breytingum síðan. Talsvert hefur reynt á lögin og það fyrirkomulag sem kveðið er á um í þeim þegar almannavarnaástand skapast og almannavarnastigi er lýst yfir af ríkislögreglustjóra. Síðustu ár hafa verið viðburðarík: fárviðri, snjóflóð, skriðuföll, jarðskjálftar, Covid-heimsfaraldur og nú síðast eldgos hafa reynt mikið á skipulag almannavarna og eru breytingar lagðar til með hliðsjón af þeirri miklu reynslu sem fengist hefur á síðustu misserum. Ein af niðurstöðum átakshóps, sem stofnaður var í kjölfar óveðursins í desember 2019, var einmitt að efla almannavarnir með heildarendurskoðun laganna. Tilgangur frumvarpsins er m.a. að skilgreina betur lykilhugtök, skerpa á verkaskiptingu og leggja til þarfar breytingar á rýni aðgerða viðbragðsaðila. Lagt er til að mismunandi almannavarnastig og hugtakið hættustund verði skilgreind í lögunum en þessi hugtök ráða því hvenær valdheimildir laganna virkjast. Almannavarnastigin eru þrjú, óvissustig, hættustig og neyðarstig, í samræmi við alvarleika þess neyðarástands sem uppi er hverju sinni, umfang viðbúnaðar og þörf á forgangshraða viðbragðsaðila eins og landsmenn hafa fengið að kynnast að undanförnu. Með frumvarpinu er ábyrgð lögreglustjóra á gerð viðbragðsáætlana og könnun áfallaþols einnig gerð skýrari. Þá er einnig tilefni til að færa lögreglustjórum í héraði, í ljósi stöðu þeirra sem aðgerðastjóra, beina aðkomu að gerð viðbragðsáætlana og hættumata. Lagðar eru til orðalagsbreytingar með frumvarpinu, til að mynda verði heiti almannavarna- og öryggismálaráðs breytt í almannavarnaráð til að heiti ráðsins sé meira lýsandi fyrir verkefni þess í samanburði við þjóðaröryggisráð sem tók til starfa með lögum nr. 98/2016. Smávægilegar breytingar eru gerðar á skipan ráðsins, m.a. með því að ráðherra samgöngumála verði aðili að því og heiti fulltrúa sem eiga sæti í ráðinu eru leiðrétt vegna breytinga sem hafa orðið á stofnunum. Jafnframt er kveðið á um að ríkislögreglustjóri geti að fengnu samþykki ráðherra farið fram á aðstoð erlends hjálparliðs í samræmi við alþjóðasamninga sem Ísland á aðild að. Þá verði ráðherra fengin heimild til að setja reglur um móttöku erlends hjálparliðs. Brýnt er að móttaka slíks hjálparliðs geti gengið hratt og örugglega, svo ekki verði ónauðsynlegar tafir á hjálpar- og björgunarstörfum. Þá er lagt til að ákvæði um borgaralega skyldu opinberra starfsmanna verði lögfest varanlega en það hefur hingað til verið lögfest sem bráðabirgðaákvæði. Notkun þess ákvæðis í Covid-heimsfaraldrinum hefur sýnt að þessi heimild er nauðsynleg til að geta brugðist við þegar viðlíka ástand skapast og nú hefur verið. Ákvæðið stuðlar m.a. að því að unnt sé með fumlausum hætti að tryggja almannaþjónustu á hættustundu. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að núgildandi ákvæði um almenna borgaralega skyldu verði eingöngu beitt þegar brýna nauðsyn ber til og önnur vægari úrræði, svo sem áðurnefnt ákvæði um borgaralega skyldu opinberra starfsmanna, duga ekki til. Í ákvæðinu verði tekið fram að maður sé undanþeginn slíkri skyldu þegar heilsufari hans eða annars einstaklings, sem hann ber ábyrgð á, sé stefnt í sérstaka hættu með því að fela honum að gegna slíkum störfum. Breytingar á fyrirkomulagi varðandi rýni aðgerða fela í sér að rannsóknarnefnd almannavarna verður lögð niður. Í hennar stað komi þrepaskipt rýni sem taki mið af þörfum hverju sinni. Fyrsta þrepið felst í innri rýni á aðgerðum viðbragðsaðila. Þannig skal almannavarnadeild ríkislögreglustjóra ávallt halda rýnifund með fulltrúum viðbragðsaðila að loknum aðgerðum þar sem lagt verði mat á það hvernig til tókst. Reynslan hefur sýnt okkur að almannavarnastig getur varað í langan tíma og breyting orðið á því á hvaða almannavarnastigi ástand er metið. Því er í frumvarpinu jafnframt lagt til að ríkislögreglustjóri hafi heimild til að halda slíkan fund meðan almannavarnastig varir ef sérstök ástæða er talin til. Ríkislögreglustjóri ber ábyrgð á og hefur eftirlit með því að viðbragðsaðilar geri viðunandi úrbætur í samræmi við niðurstöður rýnifundur. Utanaðkomandi rýni fari fram ef stjórn samhæfingar- og stjórnstöðvar telur nauðsynlegt og verða þá kallaðir til aðilar til skýrslugerðar sem hafa sérþekkingu sem til þarf. Samhæfingar- og stjórnstöð er jafnframt heimilt að láta vinna slíka skýrslu þótt almannavarnastigi hafi ekki verið aflétt ef sérstök ástæða er talin til. Reynslan sýnir okkur að oft eru málin mjög mismunandi. Það þarf að vera fjölbreytt viðbragð til staðar sem og þekking til að takast á við mjög ólík mál sem almannavarnakerfið hefur tekist á við eins og síðustu ár hafa bersýnilega sýnt. Í alvarlegustu tilvikum geti ráðherrar einnig sett af stað slíka ytri rýni með því að kalla eftir skýrslugerð sérfræðinga til að varpa ljósi á mögulega vankanta og fá tillögur að úrbótum. Ég tel að þetta kerfi taki betur mið af raunverulegri þörf hverju sinni en það fyrirkomulag sem núgildandi lög gera ráð fyrir. Aðrar breytingar í frumvarpinu eru m.a. nauðsynlegar til að tryggja að enginn vafi leiki á um hlutverk viðbragðsaðila þegar almannavarnastigi hefur verið lýst yfir og samfélagið geti starfað án truflana við slíkar aðstæður. Frumvarp þetta er aðeins fyrsta skrefið í endurskoðun laga um almannavarnir. Fyrirhugað er að á árunum 2022–2025 verði áfram unnið að heildarendurskoðun laganna í víðtæku samráði og í samræmi við stefnu um almannavarnir og öryggismál sem samþykkt var á fundi almannavarna- og öryggismálaráðs í mars 2021. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins en með því er skipulag almannavarna gert skýrara sem er lykilatriði þegar bregðast þarf við náttúruvá og öðrum ógnum. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Hæstv. forseti. Það er nú þannig með þessi Covid-mál sem eru lögð fram aftur og aftur að það fer aðeins að grautast í hausnum á manni hvað hefur verið sagt og gert áður og hvernig þau litu upphaflega út. En mig minnir að í fyrstu útfærslu frumvarps um borgaralega skyldu starfsmanna á hættutímum hafi stéttarfélög gripið nokkuð fast í taumana og lýst áhyggjum af ákveðnum þáttum þar. Allsherjar- og menntamálanefnd á þeim tíma, sem er þá væntanlega fyrir tveimur árum, kom til móts við það bæði með orðalagsbreytingu og með því að tímabinda lagaákvæðið ansi stíft. Í ljósi þess að um væri að ræða tímabundna heimild lögðust stéttarfélögin ekki gegn ákvæðinu á þeim tíma. Hið sama var upp á teningnum hér fyrir ári þegar ákvæðið var framlengt til bráðabirgða. Þá lagði BSRB t.d. ríka áherslu á að um neyðarúrræði væri að ræða og var ekki mótfallið því að framlengja bráðabirgðaákvæði í ljósi þess að neyðarástand ríkti. Mig langar þess vegna að spyrja, ljósi þess að hér er lagt til að festa bráðabirgðaákvæðið varanlega í sessi í lögum, hvaða samráð hafi átt sér stað við stéttarfélögin varðandi þetta ákvæði? Þetta er viðkvæmt mál, það kom bersýnilega í ljós fyrir tveimur árum. Og þó að ekki hafi verið jafn hávær mótmæli fyrir ári þegar þetta var framlengt þá horfir það væntanlega öðruvísi við þegar um varanlega lögfestingu er að ræða.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Auðvitað er verið að ávarpa atriði sem getur reynst mikilvægt en á sama tíma viðkvæmt. Í frumvarpinu er verið að reyna að rata þann veg sem er réttlætanlegur í mjög alvarlegum tilfellum þar sem við þurfum að geta gripið til þessara ráðstafana. Eins og fram kom í máli mínu áðan þá er frumvarpið nú lagt fram í lítið breyttri mynd en það hafa samt verið gerðar breytingar vegna framkominna umsagna um frumvarpið sem hafði áður fengið málsmeðferð. Ég tel og vona að tillit hafi verið tekið til þeirra sjónarmiða og þeirrar gagnrýni sem kom fram þannig að við séum hér með eitthvað sem geti kallast viðunandi. Það kemur þá í ljós núna við þinglega meðferð málsins. Það er kallað mjög eftir þessu, ekki síst af hálfu sveitarfélaga. Þetta getur reynt á innviði þeirra og að geta skipað fólki til annarra verka en það var ráðið til á upphaflegum tímum. Auðvitað er slíkt alltaf neyðarúrræði og verður alltaf neyðarúrræði. Það getur reynst nauðsynlegt en er vandratað og hlýtur alltaf að verða tímabundið.
Hæstv. forseti. Mig langar að lesa upp úr umsögn BSRB við frumvarp um borgaralega skyldu frá því fyrir ári, með leyfi forseta: „Fljótlega eftir gildistöku laganna fór BSRB að berast mál þar sem starfsmenn höfðu verið færðir úr sínum hefðbundnu störfum og gert að sinna ýmsu viðhaldi á vinnustað sínum, svo sem málningarvinnu eða öðrum slíkum störfum. Á framangreindum vinnustöðum var engin neyð fyrir hendi, heldur verkefnin einfaldlega færri en vanalega vegna lokunar sundlauga eða íþróttamannvirkja. Við þetta hefur BSRB gert athugasemdir, enda felur umrætt bráðabirgðaákvæði eingöngu í sér skilyrta heimild til viðbragða þegar nauðsyn krefst þess að starfsmaður sinni störfum í þágu almannavarna á hættustundu.“ Þetta hefði náttúrlega mátt skoða miklu betur hjá ráðuneytinu, heyri ég á ráðherranum, og er vonandi eitthvað sem allsherjar- og menntamálanefnd tekur til rækilegrar skoðunar. Þau dæmi sem BSRB nefnir eru ekki það sem ég myndi halda að félli undir borgaralega skyldu heldur einfaldlega sveitarfélaga að bregðast við því að fá ekki styrki vegna tekjufalls eða lokunarstyrki. Ef sveitarfélag rekur tíu sundlaugar og þeim er lokað þá situr það uppi með þann launakostnað. Þá er auðvitað freistandi að nota starfskraftinn sem annars sæti auðum höndum í sundlauginni í eitthvað annað, í því ljósi að ríkið hleypur ekki undir bagga varðandi launakostnað eins og ef veitingastaður myndi þurfa að loka vegna sóttvarnaráðstafana. Þetta er hins vegar ekki tilgangur borgaralegrar skyldu á hættutímum og þess vegna eitthvað sem þarf að skoða mjög vandlega í umfjöllun nefndarinnar.
Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið er tilgangur frumvarpsins m.a. að skilgreina betur lykilhlutverk, skerpa á verkaskiptingu og slíkum atriðum og einmitt að fjalla um almannavarnastigin þrjú, óvissustig, hættustig og neyðarstig, í samræmi við alvarleika neyðarástands sem uppi er hverju sinni og umfang viðbúnaðar og slíkt. Við erum alltaf að tala um að til að beita þessu viðkvæma ákvæði, og hafa heimildir til þess, erum við að tala um einhvers konar almannavarnaástand sem kallar á viðbrögð opinberra aðila; sveitarfélaga, ríkis og náttúrlega viðbragðsaðila. Þrátt fyrir að við séum með mjög öflugt almannavarnateymi, þ.e. allir þeir björgunaraðilar, allir þeir viðbragðsaðilar sem við eigum aðgang að, og hryggjarstykkið í því eru auðvitað sjálfboðaliðasveitir okkar um allt land sem telja á annað hundrað björgunarsveitir og eru til nánast á öllum þéttbýlum svæðum og kannski rúmlega það, þá eru auðvitað svæði sem geta staðið frammi fyrir alvarlegu ástandi af ýmsum orsökum þar sem reynir á að fólk geti verið kallað til starfa við hliðina á þessum viðbragðsaðilum okkar. Við erum jú fámenn þjóð í mjög stóru landi og fámennið getur verið þannig að svæði geta búið að mjög takmörkuðum mannskap. Það er auðvitað alltaf við slíkar aðstæður sem þetta viðkvæma ákvæði á við og það er mikilvægt að við leitum allra leiða til að gera það í sem mestri sátt við verkalýðsfélög og verkalýðshreyfinguna og að við sýnum öll [[Forseti hringir.]]þann skilning sem þarf beggja vegna borðs til [[Forseti hringir.]]að geta gripið til slíkra ráðstafana við alvarlegar aðstæður.
Frú forseti. Mig langar að byrja á að fagna því að hæstv. innanríkisráðherra sé að leggja fram þetta frumvarp, sem tekur á mörgum atriðum sem bent hefur verið á í gegnum árin, atriðum sem við þekkjum sem höfum verið í nánu samstarfi í almannavörnum, og ég veit að hæstv. innanríkisráðherra er einn af þeim. Við sem höfum verið í þessu umhverfi og unnið innan þess vitum að það er margt sem má laga, margt smátt, og þetta frumvarp tekur svo sannarlega á mörgum af þeim atriðum. En ég tel þó mikilvægt að heildarendurskoðun á almannavörnum fari fram eins og áætlað hefur verið að gera. Það mun a.m.k. ekki standa á mínum stuðningi að fara í það. En eins og kom fram í máli hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar hefur verið mikið álag á almannavörnum, sér í lagi núna á undanförnum árum og við sem hér erum og samfélagið allt, stöndum í mikilli þakkarskuld við þann fámenna hóp starfsmanna sem stendur vaktina fyrir okkur allan sólarhringinn, alla daga. Það var því mikil ánægja að sjá að í fjárlögum þessa árs var bætt við nokkrum stöðugildum til almannavarna í frumvarpinu, eða mér er sýndist það alla vega. Það er mjög ánægjulegt vegna þess að raunin er sú að innan almannavarna starfa mjög fáir starfsmenn sem þurfa að takast á við erfiðar aðstæður, hvort sem við eigum í höggi við heimsfaraldur eða náttúruhamfarir, og það er sjaldan sem þau fá einhverja hvíld. Það er líka margt í þessu frumvarpi sem lögfestir atriði sem við sem höfum starfað innan þessa geira þekkjum mjög vel, t.d. skilgreiningarnar á almannavarnastigunum. En það er líka gott að sjá að í þessu frumvarpi eru nokkur atriði skýrð, atriði sem voru kannski ekki nægilega vel skilgreind í núverandi lögum en tekið er á í þessum þessu frumvarpi. Sem fyrrverandi stjórnandi íslensku alþjóðabjörgunarsveitarinnar verð ég sérstaklega að fagna 19. gr. frumvarpsins, en þar er tekið á því hvernig við tökum á móti erlendu hjálparliði hingað til lands ef alvarlegt almannavarnaástand skapast. Það er nefnilega þannig að við höfum verið með ferli og annað skilgreint um það hvernig við hjálpum öðrum löndum, en við höfum ekki alveg verið tilbúin að taka á móti aðstoð sjálf. Það eru flækjustig eins og ef við þyrftum að fá teymi lækna, hjúkrunarfræðinga frá útlöndum, mega þeir þá starfa á landinu í neyð? Má koma með leitarhunda, sérþjálfaða rústabjörgunarhunda hingað ef hér yrði stór jarðskjálfti? Það eru atriði þar sem við vorum í raun að nota gamla góða „þetta reddast“ ef þetta gerðist. En þarna er verið að festa það í lög að ráðherra getur tekið ákvarðanir um að veita undanþágu frá ýmsum reglum, sem er bara mjög ánægjulegt að sjá loksins koma í lög, meira en áratug eftir að við flögguðum þessu. Það er nefnilega þannig, eins og einn mesti sérfræðingur Norðurlandanna í viðbrögðum við hamförum, Jesper Lund heitinn, benti á á NORDRED-ráðstefnu hér á Íslandi árið 2006 þegar hann spurði okkur, fulltrúa frá öllum Norðurlöndunum, hvort við værum of stolt til að biðja um hjálp. Við verðum að átta okkur á því, eins og hæstv. ráðherra benti á, að við erum fámennt land. Við getum ekki tekist á við ýmsar hamfarir ein. Þá verðum við að geta beðið um hjálp og verðum við að geta fengið þá aðstoð fljótt og örugglega. Og bara til að gefa ykkur lítið dæmi: Á þessari ákveðinni ráðstefnu árið 2006 var tekin æfing samhliða ráðstefnunni þar sem átti að hafa kviknað í skemmtiferðaskipi fyrir utan Vestfirði með um 500 manns innan borðs. Þá reyndist það nefnilega vera þannig að við vorum hvorki með, og erum heldur ekki í dag, nægilega mörg brunarými á Íslandi til að taka við ef fleiri en tíu einstaklingar á þessu skipi hefðu hlotið brunasár og hefðum því þurft að óska eftir aðstoð frá Norðurlöndunum og öðrum löndum til að taka við sjúklingum, jafnvel fá sérhæfða slökkviliðsmenn til landsins til að hjálpa til við að slökkva í skipinu. Þetta var einfalt dæmi sem var gefið um að við gætum ekki sinnt þessu útkalli með okkar frábæru sjálfboðaliðum, okkar frábæra fagfólki og okkar góðu almannavörnum, við gætum ekki séð um það sjálf. Þess vegna er rosalega mikilvægt að við séum ekki of stolt til að biðja um hjálp og þegar við biðjum um hjálp þá sé hægt að taka á móti henni á öruggan og snaran hátt. Því fagna ég sérstaklega þessari 19. gr., að þarna sé verið að binda það í lög en ekki bara segja: Þetta reddast.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að taka til máls í þessu máli. Við vorum með það í allsherjar- og menntamálanefnd og ég var þar á síðasta kjörtímabili en sit þar ekki núna. Ég er ekki sátt við frumvarpið eins og það lítur út núna frekar en þá og ætla í stuttu máli að fara yfir þá punkta sem við vorum að vinna með í nefndinni sem ég tel að núverandi nefndarmenn þurfi að hafa í huga og fá nú eflaust umsagnir þar um. Það er kannski sitt lítið af hverju og af því að innviða- og sveitarstjórnarráðherra situr hér líka þá er rétt að nefna að þetta snýr, eins og hér hefur komið fram, talsvert að sveitarfélögunum líka. Það vantar dálítið að skýra hlutverk. Mín upplifun er sú að verið sé að fjölga þeim sem vinna að þessu sama verkefni og hlutverk hvers og eins sé ekki nægjanlega skýrt. Mín upplifun var alla vega sú að verið væri að auka flækjustigið og setja fleiri saman í hóp. Sveitarfélögin sem og lögreglan gera viðbragðsáætlanir, sveitarfélögin gera þær fyrir sig sjálf og svo er sameiginleg áætlun þar sem þau eiga í tilteknu samstarfi. Mér fannst það ekki skýrt í frumvarpinu hvort lögreglan ætti að gera þessa viðbragðsáætlun fyrir sveitarfélögin og innra starf þeirra. En eins og hér var einmitt rætt áðan þá er það kannski ekki lögreglustjóra eða annarra að fara fram hjá sveitarstjóra og segja starfsmönnum sveitarfélags fyrir verkum. Þannig að mér finnst þurfa að vera skýrari greinarmunur þar á, þ.e. sveitarfélög versus almannavarnanefndir. Þetta er samvinna í samráðsnefndunum, af því að almannavarnanefndir eru jú samráðsnefndir, og það koma oft mörg sveitarfélög þar koma að. En svo hafa sveitarstjórar ekki umráð yfir starfsmönnum annarra sveitarfélaga. Oft á tíðum er það þannig að sjónarmið sveitarfélaga ná miklu lengra fram í tímann en lögreglustjóra. Það er oft samlegð í upphafi einhvers konar ástands en svo hugsa sveitarfélögin kannski lengra fram í tímann og eru jafnvel farin að vinna, eins og við þekkjum, með forsætisráðuneytinu og öðrum, eins og við höfum séð í þeim hamförum sem hafa átt sér stað. Svo er það auðvitað starfsmannafjöldinn, við getum tekið Árborg sem dæmi, 1.000 starfsmenn sem þarf að taka tillit til í viðbragðsáætlun. En síðan er lögreglan á svæðinu kannski með mun færri aðila sín megin. Sveitarfélögin eru kannski ekki endilega að sjá um samhæfingu ólíkra viðbragðsaðila, það er hlutverk lögreglustjórans að gera það og mér finnst þetta ekki vera alveg nógu skýrt. Þá er það fagleg þekking á áhættugreiningu. Þar myndi ég vilja hvetja sveitarstjórnarráðherra til að huga að styrkingu sveitarfélaganna. Það má velta því fyrir sér hvort það megi, í þessu samhengi, bæta við einhverri grein í frumvarpið um sveitarfélögin af því að þeirra hlutverk er gríðarlega stórt þegar einhvers konar samfélagsleg röskun verður og kannski í langan tíma, eins og við þekkjum með verkefnin sem við stöndum frammi fyrir núna. Til dæmis á Seyðisfirði, verkefni sveitarfélagsins verða í fjöldamörg ár eftir að óvissuástandi eða almannavarnaástandi hefur verið aflétt, þannig að það þarf að efla sveitarfélögin dálítið, finnst mér, í því að sinna sínu hlutverki í þessu efni. Mig langaði líka að koma inn á að það eigi að leggja niður rannsóknarnefnd almannavarna. Ég er mótfallin því og mér finnst frumvarpið eiginlega rökstyðja það sjálft, það segir beinlínis hér að bara af því að við kláruðum þetta ekki þá ætlum við bara að hætta við þetta. En rökstuðningurinn er alls ekki nægjanlegur. Ég ætla að leyfa mér að rifja það upp að þessi nefnd var sett á laggirnar sem sjálfstæð nefnd og var tryggt að hún starfaði í umboði Alþingis, m.a. til að framkvæmdarvaldið myndi ekki rannsaka eigin aðgerðir. Það má vel vera að það megi gagnrýna það að upphaflega hafi ekki verið gerðar nægilega miklar kröfur um hæfni fólks. Við erum nú svo heppin að í því ráði sem situr núna er afskaplega hæft fólk með þekkingu á hamförum og öðru slíku. En það er sannarlega rétt að það eru ekki gerðar neinar kröfur til skipan þessa fólks. Það er eitthvað sem ég tel að mætti sannarlega laga og gera tilteknar kröfur til þeirra sem eiga að sinna þessu gríðarlega mikilvæga verkefni. Við erum með rannsóknarnefnd samgönguslysa sem mætti nýta sem fordæmi í því. En mér finnst að með því að leggja nefndina niður þá sé í rauninni verið að koma í veg fyrir að óháður aðili rannsaki framkvæmd og aðkomu undirstofnana og almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra. Þannig að mér finnst þetta vera skref aftur á bak og ég ræddi það líka síðast þegar þetta mál var hér til umfjöllunar og hélt þessu á lofti af því að mér finnst við aldrei hafa látið reyna á þetta vegna þess að Alþingi hefur aldrei fjármagnað nefndina. Dómsmálaráðherra setti í þetta örlitla aura 2019, sem voru kannski rétt til þess að koma upp aðstöðu fyrir nefndina, en hún hafði í rauninni aldrei færi á því að taka almennilega til starfa. Og svo kemur auðvitað Covid ofan í allt saman, eins og við þekkjum. Í frumvarpinu, í greinargerð um 15.–18. gr., er þetta beinlínis sagt. Um leið er líka sagt: „Fullyrða má að núgildandi fyrirkomulag hefur ekki náð þeim tilgangi sem stefnt var að“, eðlilega ekki þegar nefndin hefur beinlínis aldrei verið fjármögnuð og aldrei fengið að taka til starfa og sinna því sem henni var sannarlega ætlað. Ég ætla bara brýna það fólk sem situr í allsherjar- og menntamálanefnd að hugsa vel um þetta, sérstaklega út frá því að ekki sé verið að koma í veg fyrir utanaðkomandi rýni. Ég held að hún sé afskaplega mikilvæg. Samkvæmt frumvarpinu eins og það lítur út er það ríkislögreglustjóri sem fer með forræði á rýnifundunum, hefur eftirlit með sjálfum sér og sinnir stofnun og undirstofnunum. Við erum alltaf að tala hér um aukið gegnsæi og eftirlit með ríkisstofnunum þannig að mér finnst þetta skjóta skökku við þrátt fyrir að hér komi margir aðilar að, eins og nefnt er og allt það. Ég vil alla vega brýna fólk í því að skoða þetta mál vel og velta þessum tiltekna fleti upp, hvort nefndarmenn eru sammála því að það hafi í rauninni reynt á þessa nefnd og hvort að önnur leið en sú sem hér er lögð til sé betri og að mínu mati heilbrigðari út frá öllu því sem heitir að rýna ekki sjálft sig þegar verið er að vinna svona störfum eins og hér er undir.
Frú forseti. Mig langaði að þakka hv. þingmanni fyrir að benda á nokkur atriði sem voru í umræðunni þegar þetta frumvarp kom fram síðast. Varðandi umræðuna um sveitarfélög versus lögreglu hvað það varðar að gera viðbragðsáætlanir og annað þá er sannleikurinn sá að flækjustigið er aðeins meira en þetta. Það er þannig að oft eru mörg sveitarfélög undir einni hættu og stundum er bara eitt sveitarfélag undir ákveðinni hættu. Ég held að það þurfi að vinna mikla vinnu í því að fara í gegnum hvaða viðbragðsáætlanir þurfi að gera, forgangsraða þeim og uppfæra þær sem til eru. Gott dæmi er að viðbragðsáætlun út af Kötlugosi gerði ekki ráð fyrir því að það gætu verið 4.000 erlendir ferðamenn á svæðinu heldur var einungis tilgreindur fjöldi bænda á svæðinu. Það er margt sem þarf að gera þegar kemur að viðbragðsáætlunum og það er mikilvægt að það sé vel skilgreint hver ber ábyrgð á hverju. Þá er kannski hægt að búa til einhverja reglu um að lögreglan sjái um það sem nær yfir mörg sveitarfélög en sveitarfélögin annars. En það sem ég sakna helst, þegar kemur að viðbragðsáætlunum, er að það sé sérstaklega skilgreint fjármagn í þetta. Þar sem hv. þingmaður er einnig formaður fjárlaganefndar langar mig að hvetja til þess að það sé skoðað vel hvernig við getum sett meira fjármagn í gerð viðbragðsáætlana. Það þýðir ekki alltaf að við séum að búa þær til eftir á heldur þurfum við að vera tilbúin áður en hlutirnir gerast.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg rétt, eins og ég kom inn á hér áðan, að almannavarnanefndir ná oft yfir mörg sveitarfélög sem eru jafnvel ólík. Eins og við þekkjum mjög víða þá er slíkt undir. Eins og hv. þingmaður bendir á þá getur verið meiri hætta á margs konar áföllum í einu sveitarfélagi umfram önnur og í sjálfu sér þarf hvert og eitt sveitarfélag þess vegna að gera sér sína viðbragðsáætlun en saman þurfa þau svo að standa að einhverri heildarsýn. Það var kannski þess vegna sem ég var að árétta það hér, og ég tek alveg undir það með hv. þingmanni, að það þarf að efla getu sveitarfélaganna til að áhættugreina og til að búa til viðbragðsáætlanir. Og af því að ég var að bera saman lögregluna, sem er kannski yfir öllu á einum tíma en ekki endilega inni í þessu til lengri tíma, þá kemur þekkingin ekki endilega þaðan. Þekkingin þarf að koma einhvers staðar annars staðar frá. Það er alveg spurning: Eigum við að gera meira úr þessu í sveitarstjórnarlögunum, og þá myndi þetta væntanlega falla undir jöfnunarsjóð eða byggðatengingar eða eitthvað slíkt, eða á að búa til átaksverkefni þar sem sveitarfélögum er ýtt út í þessa vinnu, að öll verði þau að vera búin að gera sér einhverjar áætlanir miðað við daginn í dag. Þau eru auðvitað flest með einhvers konar áætlanir, sannarlega, það má svo sem ekki gleyma því, en við sjáum bara að víða er ekki vanþörf á. Eins og hv. þingmaður nefndi er ekki endilega gert ráð fyrir öllu í breyttu árferði þó að sveitarfélögin hafi uppfært sig að einhverju leyti en það er alltaf þessi samhæfing sem við þurfum að gæta að að mínu mati.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ég held við séum sammála. Það er margt sem þarf að gera þarna. Við þurfum bara að hugsa vel um það hvernig við getum tryggt að það verði gert. Sannleikurinn er sá að það er mjög lítið til af viðbragðsáætlunum, mjög lítið. Það er til fullt af almennum áætlunum en þær eru ekki til um alls konar hættu, eldgos og ýmislegt annað sem getur komið fyrir. En mig langaði líka að snerta á punktinum um rannsóknarnefnd versus rýni, sem fjallað er um í frumvarpinu. Það var svo sannarlega þannig að rannsóknarnefnd almannavarna, sem var skilgreind í gömlu lögunum, fékk aldrei fjármagn til að vinna sitt verk fyrr en seint um síðir og síðan var það stoppað. Hafandi tekið þátt í fjölda aðgerða og leitt rýni og séð um rýni get ég sagt að viðbragðsaðilar eru sennilega hörðustu rýningaraðilarnir sem þú getur fundið. Við erum mjög gagnrýnin á sjálf okkur og það er svo sannarlega af hinu góða. Ég tel að það sé af hinu góða að það sé gert að skyldu að gera alltaf rýni. En hvort utanaðkomandi rýni þurfi við ákveðnar aðgerðir - ég tel að hana þurfi ekki við allar aðgerðir en það þarf svo sannarlega að vera einhvers konar flötur á því þegar um stórar og kannski mjög áhrifamiklar aðgerðir er að ræða, hvernig hægt er að leysa það. Ég spáði t.d. aðeins í það hvort meiri tengsl ættu að vera milli almannavarnaráðs og þings til að geta komið hlutum þar áfram. En þetta er svo sannarlega hlutur sem þarf að laga.
Virðulegi forseti. Ég er sammála þingmanninum um það að við verðum að horfast í augu við það að við þurfum væntanlega að endurskoða allar þessar áætlanir, ekki síst í ljósi loftslagsbreytinga. Það er svo margt sem við stöndum frammi fyrir, það sem aldrei hefur gerst er farið að gerast og á eftir að gerast. Ég held því að það sé öllum til heilla að sveitarfélög verði efld og fái utanaðkomandi aðstoð og jafnvel samhæfingu til að vinna að áhættugreiningu á hverjum stað og gera almennilegar viðbragðsáætlanir. Ég spurði dómsmálaráðherra um rannsóknarnefndina hér og við vorum sammála um að nefndin eigi að rýna og meta framkvæmdir almannavarna svo að draga megi lærdóm af reynslunni og stuðla þannig að umbótum innan almannavarnakerfisins. Ráðherrann svaraði því þá að með fyrirkomulaginu sé komið í veg fyrir að framkvæmdarvaldið rannsaki eigin aðgerðir eða þeirra aðila sem starfa á ábyrgðarsviði þess. Við getum verið að tala um mjög stóra og alvarlega hluti. Það er eitt að rýna sjálfan sig - formaður þessarar nefndar hefur starfað á hamfarasvæðum erlendis og veit nokkuð um hvað verið er að tala og er sérmenntuð í þessum fræðum. Nefndin er því mjög vel mönnuð en viljum við halda henni áfram eins og ég myndi vilja þyrftum við að gera kröfur um það hvers konar fólk veldist þar inn, ekki bara pólitískir vildarvinir. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt. Ég held að þetta sé gott, það er hægt að gera þetta nákvæmlega eins og við gerum með fjármálaráð. Þar erum við ekki að velja eftir pólitískum línum heldur erum við að fá utanaðkomandi rýni á mikilvægustu störf Alþingis, þ.e. að vinna með fjárheimildirnar. Ég tel að þetta sé líka risastórt mál og við eigum að þora að takast á við verkefnið og leyfa þessari nefnd að taka til starfa og sjá hvort að við erum ekki á réttri leið eins og ég tel að við séum.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þá málefnalegu umræðu sem hér hefur farið fram og margar góðar ábendingar sem hafa komið fram og verið viðraðar. Mig langar aðeins til að rifja það upp hvaða breytingar urðu í samfélagi okkar þegar við komum viðbragðsaðilum saman í eina samræmingarstjórnstöð í Skógarhlíðinni fyrir tiltölulega stuttu. Við stigum reyndar skref sem eftir var tekið víða um veröld þar sem við náðum að samræma vinnubrögð og fá alla viðbragðsaðila saman á einn stað. Áður voru starfandi sjö stjórnstöðvar út um borg og bý. Það er hægt að fara aðeins aftur í tímann og rifja upp snjóflóðin fyrir vestan 1995 og hvernig hjólin snerust þá þegar við þurftum að virkja almannavarnakerfið okkar, virkja þar með stjórnstöð sem dagsdaglega var aldrei notuð og það kallaði á mikla erfiðleika í framkvæmd. Þrátt fyrir að við værum með viðbragðsáætlanir og skipulag og eitthvað svona á pappírum og í möppum uppi í hillu þá mátti mikið af þessu læra og kannski varð kveikjan að því einmitt að við settum upp eina samræmda stjórnstöð viðbragðsaðila sem er í vinnu dagsdaglega í þeim verkefnum sem eru hjá viðbragðsaðilum og svo stækkar bara umhverfið eftir því sem fleiri þurfa að koma að og verkefnin verða samhæfðari. Það urðu miklar breytingar í tengslum við þetta. Í kjölfarið á þessum stóru skrefum sem tókst að stíga í samkomulagi viðbragðsaðila var sett á fót yfirstjórnstöð í Skógarhlíð og síðan rannsóknarnefnd almannavarna. Það vill svo til að ég var á þeim tíma bæði formaður þessarar fyrstu stjórnar samhæfingarstöðvarinnar í Skógarhlíð og þessarar rannsóknarnefndar almannavarna og það er mikið til í því, sem hér hefur komið fram, að ekki var lagt mikið fjármagn til þessarar rannsóknarnefndar og hún náði þess vegna, jafnvel þrátt fyrir að eftir því væri kallað, ekki almennilega að hefja störf og láta til sín taka. En á þeim sama tíma voru stigin mjög stór skref. Á þessum 15–20 árum hafa verið stigin mjög stór skref í því hvernig við rýnum atburði á þessum vettvangi, hvort sem er í almannavarnaástandi eða ástandi sem nær ekki almannavarnastigi. Það hefur orðið mjög góð þróun í þessu og reynsla sem hefur skilað miklum ávinningi. Til hvers er rýni? Jú, hún er einmitt til þess að læra á veikleika, láta gagnrýnina koma upp á yfirborðið, taka umræðuna og gera breytingar og þróa kerfið til betri vegar. Ég held að í ljósi þessarar reynslu sé það óþarfi hjá okkur að vera með sérstaka rannsóknarnefnd fyrir almannavarnaástand. Það er einlæglega mitt mat, ekki til þess að forðast það eitthvað sem hér var orðað, að framkvæmdarvaldið væri að rýna sjálft sig. Í framkvæmd er það ekki þannig. Við getum alltaf slegið varnagla við því og gert er ráð fyrir því í þessu frumvarpi að stjórn björgunarmiðstöðvarinnar, sem við ætlum að efla og stækka hér á næstu árum með því að flytja hana í nýtt húsnæði og alla viðbragðsaðila þar saman, geti kallað eftir dýpri rýni, frekari úttekt, sem gerist þá ef ágreiningur er mikill og tilefni er til. Þá eru kallaðir til utanaðkomandi sérfræðingar til að fjalla um þessi mál og rýna og koma þá með tillögur um hvað betur megi fara. Það er líka gert ráð fyrir því að ráðherra málaflokksins geti brugðist við ef svo ber undir og þá erum við farin að tala um eitthvað sem sætir mikilli gagnrýni í samfélaginu og veldur miklum deilum, þegar við þurfum að stíga þau skref að taka slíka rýni upp á það stig. Ég fullyrði að það eru svo margir sem koma að, t.d. stjórnstöðinni, samhæfingarmiðstöðinni, frá fjölbreyttum aðilum að það næst engin samstaða þar, menn þurfa ekki að hafa áhyggjur af því, ef það er undirliggjandi, að mál verði með einhverjum hætti þögguð. Það vilja allir, og reynslan sýnir okkur það, rýna til gagns í þessum málum og þess vegna höfum við náð þessum árangri, því að við erum alltaf að læra af reynslunni og alltaf að bæta í verkfærakistuna. Ráðherrann getur þá gripið inn í ef um er að ræða miklar deilur og eitthvað sem þarf að skoða miklu betur og auðvitað getur Alþingi alltaf stigið upp og óskað eftir skýrslu sérfræðinga um einhverja sérstaka stóra atburði og ekki ólíklegt að það eigi eftir að verða. Ég held því að reynslan sýni að það ferli sem við höfum þróað í samstarfi þessara viðbragðsaðila okkar, þar sem við höfum náð þeim í þetta víðtæka samstarf - það er ekki ástæða til að stíga út úr því þegar kemur að þessari rannsókn. Ég held að við ættum að meta þessa reynslu. Ég hvet nefndina til að taka umræðuna við viðbragðsaðilana um þetta og að um það verði gagnrýnin umræða. En ég hef ekki áhyggjur af þessu. Ég skil vel að þetta komi til umræðu. Ég skil vel að þeir sem kannski þekkja ekki mjög vel þá ferla sem viðhafðir eru í dag hafi af þessu áhyggjur. En ég fullyrði að ekki er tilefni til þess, að mínu mati er ekki tilefni til þess. Það er oft betra að hafa ferlin einfaldari og hafa þau smurðari þannig að við lendum ekki í því, þegar stærri atburðir verða, að gangsetja þurfi einhver hjól sem ekki eru reglulega í gangi, eins og gerðist í snjóflóðunum 1995 og það hafði hnökra í för með sér. Reynum að smyrja hjólin og vinna vel úr þeirri reynslu sem við eigum og bæta vinnubrögð okkar, sem er auðvitað markmiðið með þessu. Annars þakka ég fyrir þessa málefnalegu umræðu.
Frú forseti. Mig langar að þakka hæstv. ráðherra fyrir góða söguskýringu. Við sem höfum setið einmitt þarna á þessu svæði í samhæfingarstöðinni undanfarna - ja, það eru víst að verða áratugir, við vitum að það er gott samstarf þar á milli aðila. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að bæði stjórn samhæfingarstöðvarinnar og ráðherrar geti látið vinna skýrslu. En til þess að tryggja að hægt sé að óska eftir slíkri skýrslu frá löggjafarvaldinu líka þá er spurning hvort stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ætti að hafa möguleika á því að óska eftir henni, jafnvel þó að ráðherrann sé ekki sammála. Það gæti verið góð leið til að tryggja það að allir séu sáttir. En ég held líka, eins og bent er á í greininni, að það þurfi að passa að það séu ákveðin hæfnisskilyrði þeirra sem eru settir í slíka nefnd og þau séu vel skilgreind eins og talað er um, en líka að þeir séu ekki of tengdir aðilum sem voru í aðgerðinni. Annars tel ég að það séu margar góðar ábendingar þarna og ég er viss um að nefndin skoðar það. Ég ítreka samt enn og aftur að það þarf að fara í vinnu við heildarendurskoðun á þessu og þar eru tækifæri til að laga ýmis atriði líka sem við vitum að þarf að taka á, eins og t.d. skiptingin milli almannavarnanefnda og lögregluembættanna.
Virðulegur forseti. Ég held að Alþingi hafi í raun alltaf þessa heimild. Ég lít bara svo á að verði hér um mjög stórkostlegt almannavarnaástand að ræða, mjög stórkostlega atburði sem krefjast mjög ítarlegrar rýni og aðkomu margra sérfræðinga, þá hafi Alþingi alltaf þær heimildir sem þarf til að grípa inn í það. Það er bara eðlilegt og ekkert ólíklegt að það eigi eftir að gerast. Þetta á sér auðvitað ákveðin fordæmi í stórum atburðum þar sem unnar hafa verið alveg sérstakar skýrslur. Nærtækt er að minnast átakshópsins sem stofnaður var í kjölfar óveðursins 2019 einmitt til að meta aðstæður, læra af reynslunni og koma með tillögur til úrbóta, kannski ekki bein rannsóknarnefnd en klárlega var hópurinn samt sem áður með það hlutverk að rýna og koma með tillögur um hvað betur megi fara.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um áhafnir skipa. Um er að ræða endurflutning á frumvarpi frá síðasta löggjafarþingi og er það lagt fram í nær óbreyttri mynd. Með frumvarpinu er gerð tillaga um ný heildarlög sem sameina ákvæði fernra laga sem eru í gildi í dag, þ.e. laga um áhafnir íslenskra farþegaskipa og flutningaskipa, laga um áhafnir íslenskra fiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa, laga um lögskráningu sjómanna og loks laga um bryta og matreiðslumenn á farskipum og fiskiskipum. Á grundvelli þeirra laga sem frumvarpinu er ætlað að koma í stað hafa síðan verið settar reglugerðir sem útfæra nánar þær kröfur sem gerðar eru til áhafna skipa. Innan samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins, og þá í dag innviðaráðuneytisins, og Samgöngustofu er unnið að því að einfalda og uppfæra þetta regluverk í heild þannig að það sé aðgengilegra fyrir þá sem starfa eftir því. Gera má ráð fyrir að verði frumvarpið að lögum megi fækka þessum reglugerðum úr 15 í tvær til fjórar. Yrði því um töluverða einföldun regluverks á þessu sviði að ræða og væntanlega auðveldara fyrir þá sem þurfa að fara eftir þeim að lesa þær og kynna sér efni þeirra. Í gildi er víðtækt alþjóðlegt regluverk um áhafnir skipa sem byggist á samningum Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar og Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem og ákvæðum gerða sem teknar hafa verið upp í EES-samninginn. Efni frumvarpsins samrýmist þessum alþjóðlegu skuldbindingum. Frumvarpið, sem skiptist í níu kafla, hefur það að markmiði að tryggja öryggi áhafna, farþega og skipa og efla varnir gegn mengun sjávar. Það hefur að geyma ákvæði um skírteini áhafna, lögskráningu sjómanna, mönnun skipa, vaktstöðu og vinnu- og hvíldartíma, ábyrgð útgerða og skipstjóra og loks eftirlit og viðurlög við brotum gegn ákvæðum þess. Frumvarpið hefur jafnframt að geyma ákvæði um heimildir ráðherra til að setja reglugerðir, þar á meðal til innleiðingar á ákvæðum gerða á grundvelli EES-samningsins. Verði frumvarpið að lögum er lagt til að það taki gildi 1. janúar 2023. Þannig munu útgerðir, sjómenn og aðrir hagsmunaaðilar hafa tíma til að kynna sér kröfur laganna og búa sig undir gildistöku. Jafnframt munu þá stjórnvöld hafa tíma til að uppfæra reglugerðir, einfalda eins og ég kom inn á áður, og önnur stjórnvaldsfyrirmæli áður en lögin taka gildi. Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu eru ekki lagðar til umfangsmiklar efnislegar breytingar á ákvæðum gildandi laga en hér verður engu að síður fjallað um helstu breytingar sem frumvarpið felur í sér. Í fyrsta lagi er kveðið á um að tiltekin erlend skip geti fallið undir gildissvið laganna. Þar er átt við erlend skip sem notuð eru í atvinnuskyni á íslensku innsævi í 30 daga samfleytt eða samtals 90 daga á ársgrundvelli. Eðlilegt er talið að öryggiskröfur sem gilda um íslensk skip eigi einnig við um þau. Þetta ákvæði gæti t.d. átt við um áhafnir erlendra þjónustuskipa laxeldis, áhafnir dýpkunarskipa, dráttarskipa, farþegabáta og farþegaskipa í útsýnis- og skoðunarferðum. Í öðru lagi er lagt til að undanþágunefnd og mönnunarnefnd skipa verði lagðar niður og verkefni þeirra fengin Samgöngustofu. Samgöngustofa hefur haft þessi verkefni með höndum hvað varðar farþegaskip, farþegabáta og flutningaskip frá því að lög um áhafnir íslenskra farþegaskipa og flutningaskipa tóku gildi 1. júlí 2001. Eðlilegt er að sama fyrirkomulag gildi að þessu leyti um undanþágur. Þá er einnig til þess að líta að ákvarðanir nefndanna eru kæranlegar til ráðherra og oftast eru kærendur jafnframt félagsmenn í þeim samtökum sem jafnframt eiga fulltrúa í nefndunum. Í þriðja lagi er lagt til að kveðið verði skýrar á um lágmarksmönnun réttindamanna á smáskipum að teknu tilliti til útivistar þeirra, þ.e. skipa sem eru 15 m og styttri að skráningarlengd, þannig að fylgt verði svokallaðri 14 klukkustunda reglu á grundvelli 64. gr. sjómannalaga. Þegar útivist þeirra fer yfir 14 klukkustundir verði áskilnaður um að ávallt séu tveir skipstjórnarmenn um borð með tilskilin réttindi og geti þeir jafnframt gegnt störfum smáskipavélavarðar hafi þeir tilskilin réttindi til þeirra starfa. Hér er ekki um nýmæli að ræða en mikilvægt er að kveðið sé skýrt á um þetta í lögum. Það er mikilvægt að hvíldartímareglur séu virtar þannig að þeir sem standa útvörð og sigla séu ekki of þreyttir til að sinna sínu starfi. Samkvæmt upplýsingum rannsóknarnefndar samgönguslysa má rekja allt að 50 strönd smábáta frá árinu 2000 til þess að sá sem var við stjórn skipsins sofnaði vegna þreytu og vinnuálags og hefur nefndin margoft komið með tillögur til úrbóta í þessu efni. Ljóst er að ekki eru allir á eitt sáttir með þessa reglu. Hefur m.a. komið fram sú gagnrýni að með þessu sé verið að útrýma einyrkjum. Er í frumvarpi þessu því lagt til undanþáguákvæði frá þessum reglum þegar eigandi skipsins er lögskráður sem skipstjóri og er einn um borð. Hér er jafnan um að ræða einstaklinga sem stunda ekki daglegar strandveiðar eða veiðar. Er hér horft til sambærilegrar reglu sem gildir í Noregi. Í fjórða lagi er lagt til að krafa um að um borð í skipi sé matsveinn eða bryti verði miðuð við útivist skips en ekki stærð þess eins og gildir samkvæmt lögum um bryta og matreiðslumenn á farskipum og fiskiskipum. Loks er í fimmta lagi lagt til að sett verði ákvæði um stjórnvaldssektir sem Landhelgisgæsla Íslands eða Samgöngustofa geti lagt á vegna brota á tilteknum ákvæðum laganna og reglum samkvæmt þeim. Ekki er gert ráð fyrir að samþykkt frumvarpsins hafi kostnaðarauka fyrir ríkissjóð í för með sér. Lítils háttar breytingar geta orðið á eftirfylgni með tilkomu heimildar til beitingar stjórnvaldssekta en ekki er gert ráð fyrir að heimildinni verði beitt í miklum mæli. Þá er ekki gert ráð fyrir að frumvarpið hafi veruleg áhrif á atvinnulífið verði það að lögum. Rétt er að geta þess að við smíði þessa frumvarps hefur verið horft til áhrifa þess á jafnrétti. Þegar litið er til þess hverjir teljast í dag til áhafna skipa á Íslandi eru það mestmegnis karlmenn. Sjósókn er karllægur atvinnuvegur og mikill kynjamunur í allri vinnu tengdri greininni. Það er brýnt að jafna kynjahlutföllin á þessu sviði og er hægt að færa margvísleg rök fyrir því. Innan samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins er nú unnið að verkefninu Konur í siglingum sem er ætlað að draga úr þessum mun á þátttöku kynjanna í siglingum. Þá er rétt að benda á að orðfæri innan þessarar atvinnugreinar sem og laga og reglna sem um hana gilda er afar karllægt og er horft til þess að draga úr því eins og kostur er í frumvarpi þessu. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um loftferðir. Frumvarpið var áður lagt fram á 151. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Er það hér lagt fram með fáeinum breytingum og uppfærslu. Í nýlega samþykktri flugstefnu, sem er hluti samgönguáætlunar, er áhersla lögð á að viðhalda þeim árangri sem náðst hefur á sviði flugöryggis og styðja við frekari vöxt og framgang flugsamgangna hér á landi. Er því vel við hæfi að leggja fram frumvarp sem skapar flugsamgöngum nýja og uppfærða lagaumgjörð sem tekur mark af nútímakröfum og alþjóðlegum skuldbindingum á þessu sviði. Markmið frumvarpsins er fyrst og fremst að tryggja hátt öryggisstig í almenningsflugi og frekari vöxt og framgang samkeppnishæfrar flugstarfsemi hér á landi með umhverfisvænum hætti. Frumvarpið hefur að geyma veigamiklar breytingar frá núgildandi lögum auk þess sem það felur í sér breytingar á öðrum lögum. Í hnotskurn lúta þær breytingar sem lagðar eru til að þremur þáttum. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar er varða stjórn flugmála og eftirlit. Helgast þær fyrst og fremst af breytingum sem orðið hafa á síðastliðnum árum í tengslum við aðild Íslands að Flugöryggisstofnun Evrópusambandsins, EASA. Er því með skýrari hætti kveðið á um verkaskiptingu Samgöngustofu og EASA í frumvarpinu. Þessi verkaskipting á rót sína að rekja til reglugerðar Evrópusambandsins 2018/1139, um almenningsflug, og stofnun Flugöryggisstofnunar Evrópusambandsins o.fl. sem og forvera hennar. Gerðin, sem er þriðja kynslóð svokallaðrar móðurgerðar á sviði flugöryggis hefur ekki enn verið tekin upp í EES-samninginn en drög að ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar liggja fyrir og hafa verið send framkvæmdastjórn Evrópusambandsins til umsagnar. Umfang þessarar móðurgerðar er mikið, spannar hún svo til alla þætti flugstarfsemi og tekur til bæði einstaklinga og lögaðila í almenningsflugi sem og verkefna og eftirlitsyfirvalda. Stjórnskipuleg álitaefni vegna fyrirhugaðrar upptöku og innleiðingar þessarar gerðar eru þau sömu og áður hafa komið til kasta Alþingis vegna upptöku og innleiðingar forvera hennar, þ.e. reglugerðar Evrópubandalagsins nr. 216/2008. Snúa álitaefnin fyrst og fremst að framsali tiltekins framkvæmdarvalds til EASA, sem ekki má rugla við ESA, Eftirlitsstofnunar EFTA og framsali dómsvalds til dómstóls Evrópusambandsins og EFTA-dómstólsins í ákveðnum málum. Í öðru lagi er um að ræða uppfærslu efnisákvæða loftferðalaga til samræmis við þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands. Á ég þá bæði við alþjóðlega samninga á sviði flugmála sem og EES-gerðir sem þegar hafa verið teknar upp í EES-samninginn eða bíða upptöku. Hér gætir fjölbreyttrar flóru skuldbindinga sem sumar hverjar taka örum breytingum. Því eru í frumvarpinu jafnframt styrktar heimildir til setningar reglugerða á þessu sviði. Í frumvarpinu er tekið tillit til samnings um sameiginlega evrópska flugsvæðið sem Ísland gerðist aðili að árið 2006 og tók gildi hvaða afmarkaða þætti varðar í desember 2017. Þessi samningur kveður á um frjálsan markaðsaðgang, staðfesturétt, jöfn skilyrði til samkeppni og sameiginlegt regluverk. Það má geta þess að auk Íslands og Noregs eru aðildarríki Evrópusambandsins aðilar að samningnum og Albanía, Bosnía-Hersegóvína, Makedónía, fyrrverandi lýðveldi Júgóslavíu, nú Norður-Makedónía, Svartfjallaland, Serbía og borgaraleg stjórnsýsla Sameinuðu þjóðanna í Kósóvó. Það er eins og hér sé verið að telja upp handboltaþjóðir. En þetta var nú útúrdúr. Jafnframt er í frumvarpinu tekið tillit til nýs viðauka um öryggisstjórnunarkerfi við Chicago-samninginn um alþjóðaflugmál og er lagt til að komið verði á landsáætlun og aðgerðaáætlun á sviði flugöryggis sem taki mið af flugöryggisáætlun Evrópu. Þá eiga fjölmörg efnisákvæði frumvarpsins sér beina skírskotun til efnisreglna EES-gerða, bæði nýrra gerða og þeirra sem þegar hafa verið teknar upp í EES-samninginn. Í þriðja lagi mælir frumvarpið fyrir um lögfestingu alþjóðasamnings um skaðabótaábyrgð flugrekanda, svonefnds Montreal-samnings frá 1999. Að auki er lagt til að gerðar verði ýmsar breytingar á öðrum lögum. Meginþorri þeirra breytinga varðar leiðréttingu hugtaka og tilvísana en einnig eru fáeinar efnisbreytingar. Veigamestu breytingarnar á lögum um rannsókn samgönguslysa varða skyldur nefndarinnar til að rannsaka flugslys og alvarleg flugatvik. Þá eru afmarkaðar breytingar lagðar til á tekjuskattslögum og lögum um friðhelgi og forréttindi alþjóðastofnana, m.a. í því skyni að bregðast við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA. Virðulegi forseti. Ég mun nú gera grein fyrir meginefni frumvarpsins. Lagt er til að gildissvið loftferðalaga verði útvíkkað frá því sem nú er. Er það í samræmi við víðtækt gildissvið reglna Evrópusambandsins á sviði flugsamgangna, svo sem með tilliti til eftirlitshlutverks Flugöryggisstofnunar Evrópusambandsins með loftförum, aðilum og starfsemi í þriðju ríkjum og veitendum samevrópskrar þjónustu á sviði flugleiðsögu. Einnig er lagt til að lögin taki til annarra tækja og hluta sem ferðast geta um loftið en eru ekki loftför og sem ógnað geta öryggi loftferða. Sem dæmi um slíkt má nefna geimför og eldflaugar. Frumvarpið fjallar einnig um ómönnuð loftför og starfrækslu þeirra. Kveðið er á um skyldu til skráningar ómannaðra loftfara að tilteknum skilyrðum uppfylltum og skráningarskyldu flugrekanda og umráðanda ómannaðra loftfara. Uppfærð hafa verið ákvæði er varða aðgang að íslensku yfirráðasvæði, m.a. með tilliti til ómannaðra loftfara, ríkisloftfara og flugréttinda, þ.e. réttar til flugs í ábataskyni um íslenskt yfirráðasvæði. Einnig er kveðið á um skyldu flugrekanda frá þriðju ríkjum til að afla sér flugöryggisvottunar Flugöryggisstofnunar Evrópusambandsins sem forsendu til flugs til, frá og innan Íslands. Í kafla um stjórnun, verkefni og eftirlit á sviði flugmála er leitast við að skýra nánar og afmarka verkefni og eftirlit annars vegar Flugöryggisstofnunar Evrópusambandsins og hins vegar Samgöngustofu, samstarf þessara tveggja stofnana og möguleika á tilfærslu eftirlits. Jafnframt eru settar fram almennar kröfur til stjórnsýslu Samgöngustofu með vísan til fyrirliggjandi krafna sem þegar hafa verið innleiddar. Lagt er til að Samgöngustofa haldi tvær nýjar skrár, auk fyrirliggjandi skrár um íslensk loftför, annars vegar skrá um þá einstaklinga og fyrirtæki hér á landi sem starfrækja ómönnuð loftför og hins vegar skrá um tæki og hluti sem geta ferðast um loftið en eru ekki loftför. Á sviði lofthæfis kveður frumvarpið á um nokkur nýmæli varðandi starfsemi sem háð er vottun á sviði hönnunar og framleiðslu framleiðsluvara á þessu sviði. Allt eru þetta efnisatriði sem þegar er fjallað um í fjölda EES-gerða sem þegar eru hluti EES-samningsins og hafa verið innleiddar í landsrétt. Í VIII. kafla um flugrekstrarleyfi er lagt til að kröfur um eignarhald færist úr lögum um fjárfestingu erlendra aðila í flugrekstri yfir í lög um loftferðir. Þá er jafnframt lagt til að í stað tæmandi upptalningar á þeim þjóðréttarlegu skuldbindingum sem varða staðfesturétt komi almennra orðalag sem vísi almennt til þeirra samninga sem Ísland hefur undirgengist. Varðandi vottun einstaklinga eru lagðar til breytingar á lágmarks- og hámarksaldri flugmanna vissra tegunda loftfara og vottun aðila sem annast þjálfun og sem hafa staðfestu í þriðju ríkjum. Á sviði neytendaverndar eru lagðar til breytingar á afgreiðslu kvartana neytenda og kæruréttur til ráðherra er felldur niður. Þess í stað verða úrskurðir Samgöngustofu bindandi með aðfararheimild nema sá flugrekandi eða rekstraraðili flugvallar sem kvörtun beinist gegn tilkynni innan 30 daga að hann hyggist ekki vera bundinn við úrskurð stofnunarinnar. Með lögfestingu Montreal-samningsins frá 1999 um bótaábyrgð flugrekanda er jafnframt leitast við að skapa samningsákvæðum hans traustari grundvöll. Ákvæði um vinnuvernd flugverja í áhöfn hafa verið endurskoðuð, einkum hvað varðar vinnu- og hvíldartíma og almenna umgjörð eftirlits. Í kafla um flugvelli eru nokkur nýmæli. Kveðið er á um vottun öryggistengds flugvallarbúnaðar og veitanda flugafgreiðslu og hlaðstjórnarþjónustu. Lögð eru til ný ákvæði um samráðsskyldu sveitarfélaga og rekstraraðila flugvallar um vöktun flugvallarumhverfis. Þá eru ákvæði um skipulagsreglur yfirfarin og uppfærð og kveðið er á um tilkynningarskyldu vegna hindrana og merkingar hindrana. Á sviði flugleiðsögu er lagt til að nánar verði kveðið á um vottun starfsemi sem veitir flugumferð þjónustu. Gætir þar ýmissa nýmæla, svo sem svonefnda u-rýmisþjónustu og samræmda upplýsingaþjónustu sem veitt er ómönnuðum loftförum. Einnig er nánar kveðið á um vottun kerfa og kerfishluta sem miðla upplýsingum til loftfara og frá þeim og bætt er við efnisákvæðum er varða þá þjónustuþætti sem falla þar undir. Jafnframt eru ný ákvæði um skipulag og hönnun loftrýmisins, m.a. til að tryggja víðtækt samráð um þau atriði er varða nýtingu loftrýmisins sem ætlað er að gilda ótímabundið og tryggja miðlun upplýsinga um loftrýmismál. Í kaflanum um eftirlits- og valdheimildir, þvingunarúrræði og refsingar eru almennar eftirlits- og valdheimildir styrktar og Samgöngustofu fengið vald til að leggja á stjórnvaldssektir. Kveðið er á um víðtækt bann við neyslu geðvirkra efna og Samgöngustofu veittar heimildir til eftirlits með því. Einnig er Samgöngustofu falið opinbert markaðseftirlit með vörum sem undir lögin falla, þar með talið ómönnuðum loftförum. Virðulegi forseti. Ég hef nefnt hér helstu nýmæli frumvarpsins. Ekki gefst tími til að greina frá öllum þeim breytingum sem í því felast en ítarlega er gerð grein fyrir þeim í almennri greinargerð sem fylgir frumvarpinu. Verði frumvarpið að lögum er ekki gert ráð fyrir því að það hafi teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs. Ráðuneytið mun veita allar nánari upplýsingar um einstaka liði frumvarpsins eftir því sem óskað verður eftir. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem og 2. umr.
Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra framsöguna, að hafa náð að koma nokkuð skilmerkilega til skila 276 gr. frumvarpi í stuttri og skýrri framsöguræðu. Þetta er væntanlega með umfangsmeiri frumvörpum sem þingið fær til sín og umhverfis- og samgöngunefnd á ærið verk fyrir höndum að rýna það ofan í kjölinn. En það einfaldar okkur kannski verkið að frumvarpið var lagt fram fyrir ári og við eigum því nú þegar nokkrar umsagnir sem vert er að líta til. Mig langar að spyrja ráðherra sérstaklega út í tvær þeirra, eða tvenn sjónarmið sem komu fram í fyrra sem mér sýnist ekki hafa orðið til þess að breytingar hafi verið gerðar á frumvarpinu nú á milli ára Í fyrra andsvarinu vil ég nefna umsögn Flugfreyjufélags Íslands sem hvetur þingið eindregið til að fella flugliða undir hin almennu vinnuverndarlög, að svo miklu leyti sem unnt er miðað við þann óvenjulega vinnustað sem loftför eru. Ég sé að þetta hefur ekki verið gert í þessari annarri umferð ráðuneytisins á málinu. Mig langar að spyrja ráðherra hvaða sjónarmið ráða því helst, hvort ekki sé athugandi að taka þessa stétt, og þá væntanlega fleiri sem tengjast störfum við loftför, undir verndarvæng laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum með því fella út það ákvæði sem undanskilur loftferðalögin þeim vinnuverndarlögum [[Forseti hringir.]]og sjá hvort við náum ekki þannig traustara og öruggara umhverfi utan um þennan hóp fólks.
Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þetta er sjálfsagt með umfangsmeiri lagabálkum sem lagðir eru til hér enda um að ræða heildarendurskoðun á loftferðalögum og uppfærslu á þeim til margra ára, gríðarlega umfangsmikil lög. Þegar til kastanna kemur við svona einstök mál munum við hreinlega þurfa að fá að mæta fyrir nefndina og útskýra einstaka hluti í betra tómi. Varðandi fyrirspurn hv. þingmanns um umsögn flugliða þá hefur það verið skilningur minn að með þessum lögum sé samt sem áður verið að bæta stöðu áhafna í flugi. Þar á meðal eru verkefni er varða flugatvik sem hafa valdið veikindum hjá tilteknum hópi fólks sem hafa reyndar verið til skoðunar hjá rannsóknarnefnd samgönguslysa. En þessi uppfærsla á lögunum, eins og ég hef fengið kynningu á, myndi skýra þá stöðu betur. Það hafa einnig átt sér stað samtöl við hóp starfsmanna, flugáhafna, um slíka hluti. Ég myndi treysta mér til að fara nánar ofan í þetta með ráðuneytinu á fundi nefndarinnar til að við áttum okkur nákvæmlega á því hvar munurinn er og af hverju ekki er komið að fullu til móts við þá umsögn sem hv. þingmaður vísar til.
Frú forseti. Já, mig grunar að starfsfólk ráðuneytisins eigi eftir að dvelja löngum stundum hjá umhverfis- og samgöngunefnd og fara yfir álitamál í þessu máli til að við getum náð almennilega utan um þau. Ég þakka auðsýndan vilja ráðherrans til að leggja sitt af mörkum þar. Mig langar að beina sjónum að 12. kafla frumvarpsins í mínu síðara andsvari en hann varðar m.a. skipulag flugvallarsvæða. Sá kafli var harðlega gagnrýndur af Sambandi íslenskra sveitarfélaga þar sem tekið er undir það að mikilvægt sé að draga úr hættu á ágreiningi milli sveitarfélaga sem fara með skipulagsvald í landinu og þeirra aðila sem reka flugvelli og lagt til að úr því verði leyst með því að kveða skýrt á um að sveitarstjórn beri að eiga beint samráð við rekstraraðila flugvalla frekar en að taka beinlínis skipulagsvaldið af sveitarfélögunum, ekki bara í tengslum við flugvelli heldur líka í tengslum við fyrirhuguð flugvallarsvæði. Þetta segir sambandið vera afar misráðið fyrirkomulag og lagði á það áherslu að tillit yrði tekið til þeirra sjónarmiða áður en frumvarpið yrði að lögum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, sem fer reyndar líka með málefni sveitarfélaga, hvers vegna ekki hafi verið tekið tillit til þessara atriða við endurframlagningu málsins.
Virðulegi forseti. Ég var spenntur að komast í að tala um þessi mál. Þetta er reyndar mjög áhugavert mál sem hv. þingmaður reifar hér og það er satt best að segja á margan hátt svolítið sérkennilegt hvernig umræðan hefur verið um þetta. Kannski hefur bara skort á djúpa umræðu í nefndinni. Staðreyndin er sú að hér er ekki um eitthvert nýmæli að ræða. Hér er ekki verið að taka skipulagsvaldið af sveitarfélögum, hér er ekki verið að breyta túlkun eða einhverju slíku heldur er verið að tryggja að ákveðið samhengi sé í hlutunum en menn hafa ýmis breytt skipulagslögum eða lögum um loftferðir. Þetta gildir fyrst og fremst um skipulagsreglur almenningsflugvalla, þ.e. alþjóðaflugvalla hjá okkur. Í raun og veru er bara verið að skerpa á því hvernig þetta er í dag. Það sem er áhugavert er að það er fullt af öðrum lögum sem hafa að geyma slík ákvæði sem hafa áhrif á vald sveitarfélaga með svipuðum hætti og hér er lagt til, t.d. ákvæði í raforkulögum þar sem sveitarstjórnum ber að samræma skipulagsáætlanir að tíu ára kerfisáætlun. Í vatnalögum er gert ráð fyrir að opinberar áætlanir stjórnvalda séu í samræmi við stefnumörkun um vatnsvernd, eins og kemur fram í vatnaáætlun. Framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár er bindandi við gerð skipulagsáætlana samkvæmt náttúruverndarlögum og í lögum um Vatnajökulsþjóðgarð eru sveitarstjórnir bundnar af efni stjórnunar- og verndaráætlunar við gerð skipulagsáætlana innan þjóðgarðsins. Þannig að setji menn skipulagsreglur sem fjalla um öryggismál, t.d. um það hve mörg háhýsi eigi að vera í nágrenni flugvalla, og þær eru birtar almenningi til að verja flugöryggi þurfa sveitarfélögin að fara eftir því og ég held þetta snúist að mestu leyti um það. Ég er sammála hv. þingmanni að þetta, eins og önnur mál, kallar á svolitla umræðu í nefndinni svo að menn séu algerlega sammála um að þeir skilji lögin rétt.
Virðulegur forseti. Ég ætla að ræða hér örstutt um það atriði sem við hæstv. ráðherra lukum andsvörum á sem snýst um skipulagsreglur flugvalla og samband sveitarfélaga sem fara með skipulagsvaldið á þeim svæðum og þess ráðherra sem fer með flugmál. Ég er nefnilega mjög sammála ráðherranum um að þetta sé afskaplega áhugavert mál. Við lendum æ oftar í því að sveitarfélög koma til okkar þegar frumvörp eru lögð fram og benda á að verið sé að ganga nærri skipulagsvaldi þeirra. Á síðasta vetri var það í þessu máli, frumvarpi um loftferðir og vegna frumvarps frá umhverfis- og auðlindaráðherra sem fjallaði um raflínuskipulag. Það eru hvort tveggja frumvörp sem er alveg hægt að skoða sem almenna umræðu um valdmörk stjórnsýslustiganna og skipulagsvald almennt en er auðvitað freistandi að skoða í nákvæmlega því samhengi sem þau eru lögð fram í. Frumvarp um breytingu á lögum sem gilda m.a. um raflínur var væntanlega sett til höfuðs framkvæmdum norðan lands sem lengi hafa verið deilur um, hugsað sem leið til að komast hjá þeim deilum með því að fjarlægja ákvarðanatökuna frá sveitarfélögunum þar sem ágreiningurinn hefur verið hvað mestur. Þessi hugmynd í frumvarpi til laga um loftferðir hlýtur að skoðast í samhengi við þær viðvarandi deilur sem virðast vera milli núverandi ríkisstjórnar, eða hluta hennar a.m.k., og borgarstjórnar Reykjavíkur um Reykjavíkurflugvöll, enda var það ekki bara Samband íslenskra sveitarfélaga sem gerði athugasemd við 144.–147. gr. frumvarpsins fyrir ári. Þótt ráðherranum hafi tekist að telja upp fjögur eða fimm dæmi þar sem það eru taldir vera ríkari hagsmunir til þess að ríkið eða einhver sameiginlegur hópur sveitarfélaga fari með skipulagsvald á afmörkuðu sviði, þá eru þau dæmi ekki mörg. Í umsögn Reykjavíkurborgar segir að það sé nánast fordæmalaust að ríkið hafi takmarkað eða haft áhrif til að breyta skipulagsvaldi sveitarfélaga. Reykjavíkurborg skoðar sérstaklega dæmið um Keflavíkurflugvöll sem er kannski eðlilegt að líta til í þessu samhengi þar sem sérstakri skipulagsnefnd er falið að hafa umsjón með skipulagi innan Keflavíkurflugvallarsvæðisins. Munurinn á því fyrirkomulagi og fyrirkomulaginu sem hæstv. ráðherra leggur til er hins vegar sá að skipulagsnefndin er í samræmi við lög skipuð sex einstaklingum, þar sem þrír þeirra eru skipaðir á grundvelli tilnefninga frá sveitarfélögunum sem áður fóru með skipulagsvaldið. Þannig að þó að ríkið stígi þarna inn og taki yfir hluta skipulags innan girðingar Keflavíkurflugvallar er sveitarfélögunum haldið þar innan líka. Svo er ekki í þessu frumvarpi til laga um loftferðir. Það sem skiptir líka máli um það hvernig fyrirkomulagið á Keflavíkurflugvelli varð til er að þær tillögur byggðu á skýrslu sérfræðinganefndar sem benti á að flugvallarsvæðið í Keflavík ætti sér ekki hliðstæðu á Íslandi, m.a. vegna þess að á flugvellinum hvíla t.d. þjóðréttarlegar skuldbindingar. Þetta er varnar- og öryggissvæði. Það sem reyndar greinir Keflavíkurflugvöll frá Reykjavíkurflugvelli er að landið undir Keflavíkurvelli er alfarið í eigu ríkisins á meðan Reykjavíkurflugvöllur - nú man ég ekki hlutfallið, á ekki Reykjavíkurborg rúman helming og ríkið tæpan helming af vellinum? Sú staðreynd ein og sér hefði maður ætlað að kallaði á náið samstarf þeirra landeigenda sem koma að Reykjavíkurflugvelli eins og birtist í þessari skipulagsnefnd Keflavíkurflugvallar. En reyndin hefur hins vegar verið sú að svo er alls ekki. Það sem Samband íslenskra sveitarfélaga leggur til er ósköp einfalt fyrirkomulag sem mig undrar að ekki hafi verið litið meira til í meðferð ráðuneytisins milli þinga. Sambandið leggur það til til að draga úr hættu á ágreiningi milli annars vegar rekstraraðila flugvalla og hins vegar skipulagsyfirvalda í viðkomandi sveitarfélaga, draga úr þeim ágreiningi án þess að skerða skipulagshlutverk sveitarfélaga. Ef við lítum sérstaklega og sér í lagi á Keflavíkurflugvöll þar sem ríkið hefur tekið til sín skipulagsvaldið þá er staðan bara allt önnur þar en á öllum öðrum flugvöllum á Íslandi. Það er afstaða sambandsins að það frumvarp sem við fjöllum um hér sé ekki tilefni til fráviks af þeirri stærðargráðu sem hæstv. ráðherra leggur til. Sama er rakið í umsögn Reykjavíkurborgar við frumvarpið. Maður hlýtur að velta því fyrir sér hvers vegna ekki er farin mildari leið frekar en að gefa ráðherra flugmála ansi opinn tékka til þess að geta einfaldlega sett skipulagsreglur, gefið út skipulagsreglur sem gangi framar skipulagsáætlunum sveitarfélaga, þá væntanlega framar skipulagsáætlunum Reykjavíkurborgar fyrst og fremst. Frú forseti. Ég held að þetta sé ákvæðið sem við þurfum að skoða og breyta í meðferð umhverfis- og samgöngunefndar svo ekki hljótist verra af. Nógu illa hefur gengið að halda friðinn á milli núverandi ríkisstjórnar og borgarstjórnar Reykjavíkur þegar kemur að framtíð Reykjavíkurflugvallar og það að hnýta inn ýmsum lagaheimildum sem flækja þau samskipti enn frekar er ekki því til framdráttar að hér verði sú mikilvæga þróun að flugvöllur flytji úr miðbæ Reykjavíkur og við getum þroskað þar þétta og góða byggð fyrir íbúa Reykjavíkur og landsins alls.
Frú forseti. Með tillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar sem gerir tilteknar breytingar á EES-reglum á sviði fjármálaþjónustu, nánar tiltekið afleiðuviðskipta. Yfirleitt er vísað til regluverksins á sviði afleiðuviðskipta sem EMIR og hér er um að ræða svokallað EMIR Refit sem er ætlað að fínstilla EMIR-regluverkið. Meðal annars er létt á ýmsum kröfum til ófjárhagslegra aðila og smærri fjárhagslegra aðila. Ýmsar skyldur varðandi afleiðuviðskipti eru einfaldaðar, samkeppnisgrundvöllur er jafnaður og viðskiptakostnaður minnkaður. Brýnt er að taka fram að ekki er á nokkurn hátt dregið úr gagnsæi hvað varðar afleiðumarkaði eða úr eftirlits- eða inngripsheimildum eftirlitsaðila vegna kerfisáhættu. Breyta þurfti lögum hérlendis vegna innleiðingar gerðarinnar og var frumvarp þess efnis samþykkt á síðasta löggjafarþingi. Lögin gengu í gildi hinn 12. júní síðastliðinn. Venjulega væri þingsályktun sem þessi lögð fram og afgreidd samhliða lagafrumvarpinu, en til þess var ekki ráðrúm á síðasta þingi. Ég legg til, virðulegi forseti, að við lok þessarar umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um heimild handa ríkisstjórninni til að fullgilda fyrir Íslands hönd fríverslunarsamning milli Íslands, Noregs, Liechtenstein, Stóra-Bretlands og Norður-Írlands. Frá því að Bretland tilkynnti um útgöngu úr Evrópusambandinu og þar með EES-samstarfinu hefur umfangsmikil vinna átt sér stað við að tryggja framtíðarhagsmuni Íslands í viðskiptum og öðrum samskiptum við Bretland. Viðræður Íslands og Bretlands hafa þegar skilað miklum árangri, m.a. með samningum og sameiginlegum yfirlýsingum sem miða að því að tryggja áframhaldandi náið samstarf ríkjanna. Meðal þeirra samninga sem gerðir hafa verið er sá fríverslunarsamningur sem hér er mælt fyrir. Viðræður um gerð hans hófust í september 2020. Þær fóru fram með hinum EFTA-ríkjunum innan EES, þ.e. Noregi og Liechtenstein. Lokið var við gerð fríverslunarsamningsins í sumarbyrjun 2021 og hann undirritaður 8. júlí síðastliðinn. Fríverslunarsamningur við Bretland er að meginstofni til byggður upp með sama hætti og þeir fríverslunarsamningar sem Ísland hefur gert í samstarfi við hin EFTA-ríkin. Hann er þó yfirgripsmeiri og ítarlegri en aðrir fríverslunarsamningar sem Ísland á aðild að. Það endurspeglar mikilvægi Bretlands fyrir okkur Íslendinga. Kjarnahagsmunir Íslands í vöru- og þjónustuviðskiptum við Bretland eru tryggðir með þessum samningi. Bretland er meðal allra mikilvægustu markaða fyrir íslenskar útflutningsvörur og stærsta einstaka innflutningsland íslenskra sjávarafurða. Samningurinn tekur jafnframt til fjölmargra annarra þátta sem snerta viðskipti á milli ríkjanna og má þar nefna opinber innkaup, hugverkaréttindi, umhverfisvernd, vinnurétt, jafnréttismál og samkeppnismál. Í utanríkisráðuneytinu og í öðrum ráðuneytum hefur verið lögð mikil áhersla á að styrkja samskipti við Bretland í kjölfar útgöngu úr ESB. Auk fríverslunarsamningsins hefur þannig verið lokið við gerð samninga um dvalar- og atvinnuleyfi ungs fólks, loftferðasamnings, samkomulags um samstarf á sviði menntunar, rannsókna, nýsköpunar og geimvísinda o.fl. Þá standa yfir viðræður við bresk stjórnvöld um nýjan samning á sviði heilbrigðisþjónustu og almannatrygginga. Utanríkisráðuneytið stóð fyrir umfangsmiklu samráði við helstu hagsmunaaðila, bæði á samningstímanum og í undirbúningi samningaviðræðna, og þá hafði ríkisstjórnin náið samráð við utanríkismálanefnd Alþingis. Það er von mín að Alþingi geti fjallað um þetta mál og afgreitt örugglega svo að samningurinn geti tekið gildi sem fyrst. Virðulegi forseti. Ég legg til að að aflokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um uppbyggingu á félagslegu húsnæði en flutningsmenn eru þingmenn Samfylkingarinnar. Við leggjum til að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að efla almenna íbúðakerfið með uppbyggingu 500 leigu- og búseturéttaríbúða á hverju ári, umfram það sem þegar hefur verið ákveðið, í samstarfi við húsnæðisfélög án hagnaðarsjónarmiða. Þingsályktunartillaga þessi er forgangsmál Samfylkingarinnar á þessu þingi, eða eitt af þeim, enda er öruggt húsnæði sjálfsögð mannréttindi. Og nú þegar við siglum inn í kjaraviðræður munu húsnæðismálin einkum leika hlutverk og ráða úrslitum um hvernig til tekst. Frú forseti. Tryggt húsnæði er staður sem skapar einstaklingum og fjölskyldum öryggi og við köllum það í daglegu máli heimili. Húsnæði telst því til grunninnviða og grunnréttinda og stjórnvöld verða að skapa kjölfestu sem markaðurinn getur síðan byggt á. Aðgerðir stjórnvalda í húsnæðismálum síðustu árin hafa ekki skilað nægilega góðum árangri með þeim afleiðingum að aðstæður margra á húsnæðismarkaði hafa versnað talsvert. Í stað þess að vinna markvisst að varanlegum lausnum hafa stjórnvöld frekar slökkt elda eða í sumum tilfellum jafnvel ýkt vandann með því að ýta undir eftirspurn án þess að setja nokkurt púður sem dugir í uppbyggingu. Samkvæmt félagsvísum Hagstofunnar fjölgaði þeim sem bjuggu við þröngan húsakost úr 25.000 manns árið 2005 í tæplega 50.000 árið 2018. Þessari þróun þarf einfaldlega að snúa við. Þetta helst í hendur við þá staðreynd að húsnæðiskostnaður hefur hækkað 40% umfram ráðstöfunartekjur fólks á síðustu 25 árum og munar um meira. Frá því að félagslega íbúðakerfið var lagt niður af Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum um síðustu aldamót hefur framboð á húsnæði fyrir fólk undir meðaltekjum dregist saman og sveiflur á húsnæðismarkaði orðið tíðari. Gildistaka laga um almennar íbúðir og reglugerð um stofnframlög til uppbyggingar leiguíbúða á vegum óhagnaðardrifinna leigufélaga árið 2016 var vissulega jákvætt skref en félagslegar íbúðir eru enn of fáar og tilraun til að endurreisa félagslega íbúðakerfið er enn á algjöru frumstigi. Samfylkingin leggur því, eins og áður sagði, til að ríkisstjórnin taki næsta skref í átt að fullri endurreisn félagslega húsnæðiskerfisins, að hún efli almenna íbúðakerfið verulega með því markmiði að stuðla að húsnæðisöryggi fólks og heilbrigðara efnahagslífi. Nánar tiltekið að ríkisstjórnin hafi forgöngu um uppbyggingu 500 leigu- og búseturéttaríbúða á hverju ári í samstarfi við húsnæðissamvinnufélög án hagnaðarsjónarmiða og það er til viðbótar við það sem nú er gert ráð fyrir. Þetta yrði samanlagt, ef gengi eftir, þriðjungur af árlegu byggingarmagni. Þetta kallar á u.þ.b. tvöföldun stofnframlaga í fjárlögum og þannig væri unnt að fjölga íbúðum um allt land fyrir tekjulægri hópa og draga úr verðhækkunum bæði á eigna- og leigumarkaði. Uppbygging félagslegra íbúða kann að vera tímabundin á einstökum svæðum en varanleg á öðrum og getur lotið ólíkum lögmálum frá einu svæði til annars. Þess vegna er nauðsynlegt að stjórnvöld komi á fót húsnæðisáætlun og húsnæðisstefnu til lengri tíma um allt land, líkt og gert er með samgönguinnviði í samgönguáætlun. Þetta er vel hægt og þetta er skynsamlegt. Í öllu falli er þörf á skýrari stefnumörkun stjórnvalda í húsnæðismálum í nánu samstarfi við sveitarfélögin í landinu, aðila vinnumarkaðarins og aðra hagsmunaaðila. Við sjáum t.d. að það er langtímavandi í uppbyggingu húsnæðis á landsbyggðinni og húsnæðisskortur veldur ótryggari vinnumarkaði á svæðum þar sem byggingarkostnaður er langt yfir markaðsvirði húseigna. Á slíkum svæðum getur ríkið þurft að styðja við byggingu íbúða til langframa. Jafnframt er mikilvægt í þessu samhengi að skoðað verði gaumgæfilega hvernig hægt er að jafna byrði sveitarfélaga þegar kemur að uppbyggingu félagslegs húsnæðis. Auk þess er mjög mikilvægt að gæði þess húsnæðis sem byggt er fyrir opinbert fjármagn séu tryggð og að sjálfbærni sé höfð að leiðarljósi við alla uppbyggingu. Mikilvægur þáttur í því er að ríkið móti raunverulega stefnu og tryggi nægt fjármagn í nýsköpun og rannsóknir í byggingariðnaði. Frú forseti. Með uppbyggingu félagslegs húsnæðis tökum við því markvisst skref í áttina að heilbrigðum húsnæðis- og leigumarkaði til framtíðar, skref sem þarf að taka til að berjast gegn fátækt í landinu, en að sjálfsögðu líka til að tryggja öllum almenningi þau sjálfsögðu mannréttindi sem öruggt húsnæði er. Stöðugri húsnæðismarkaður mun draga úr efnahagssveiflum, styðja við atvinnulífið og treysta hagkerfið og við getum um leið verið viss um að þetta er besta leiðin til að við náum markmiðum okkar í loftslagsmálum, ef við stöndum rétt að málum. Samfylkingin leggur þess vegna til að ríkið stuðli að stöðugri, betri og grænni uppbyggingu á félagslegu húsnæði um allt land. Til þess þurfum við skýra framtíðarsýn og eigum að vera óhrædd við að beita hinu opinbera á markvissan og skynsamlegan hátt. Frú forseti. Öruggt húsnæði er jafn sjálfsagður hlutur og fæði, klæði, menntun og góð heilbrigðisþjónusta. Ég skora því á hv. þingmenn að taka vel í þessar tillögur svo við getum aukið lífsgæði fólks um allt land. Ég legg að lokum til, eftir þessa umræðu, að málinu verði vísað til velferðarnefndar.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu og húsaleigulögum (aðgerðir til að sporna við áhrifum verðbólgu á húsnæðislán og húsaleigu). Meðflutningsmenn mínir eru Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Í frumvarpinu eru lagðar til lagabreytingar sem miða að því að frá 1. janúar 2022 til 31. desember 2022 skuli vísitala neysluverðs, eins og hún stóð í nóvember 2021, gilda um verðtryggingu neytendalána og fasteignalána til neytenda. Einnig eru með frumvarpinu lagðar til samsvarandi takmarkanir á leigu íbúðarhúsnæðis í hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs á tímabilinu frá 1. janúar 2022 til 31. desember 2022. Í greinargerð með frumvarpinu stendur, með leyfi forseta: „Heimsfaraldur kórónuveiru hefur leitt til verulegs efnahagssamdráttar og síhækkandi verðbólgu. Þrátt fyrir möguleika á endurfjármögnun með óverðtryggðum lánum geta fjölmargir ekki breytt skuldum sínum þannig vegna íþyngjandi skilyrða eða kostnaðar. Þeir sem greiða af verðtryggðum lánum eða húsaleigu eru berskjaldaðir gagnvart þessu ástandi. Nauðsynlegt er að vernda heimili landsins fyrir hörðustu áhrifum verðbólguskots. Lagt er til að ákvæði til bráðabirgða verði sett í lög um vexti og verðtryggingu og húsaleigulög. Ákvæðin kveða á um að verðtryggðar skuldbindingar neytenda skuli ekki taka breytingum til hækkunar á tímabilinu 1. janúar 2022 til 31. desember 2022. Að tímabilinu loknu taki slíkar skuldbindingar aftur breytingum með hefðbundnu sniði. Jafnframt miðist þær þá aðeins við breytingu á vísitölu neysluverðs frá næstliðnum mánuði. Að öðrum kosti yrði hætta á því að verðtryggðar skuldbindingar neytenda myndu stórhækka strax að tímabilinu loknu og að lánastofnanir og leigusalar myndu halda að sér höndum í nýjum samningum í þeirri von að fá að tímabilinu loknu fulla árshækkun vísitölu á skuldbindingar en það kæmi illa niður á neytendum sem ekki geta losnað undan þeim á tímabilinu.“ Það þarf væntanlega ekki að útlista fyrir þingmönnum hversu alvarleg staða fyrirtækja og heimila er, vegna Covid. Allar spár benda til þess að fram undan séu vísitöluhækkanir upp á u.þ.b. 4,5% en miðað við stöðuna úti í heimi og það rof sem orðið er á virðiskeðjunni, má alveg gera ráð fyrir að 4,5% sé vanáætlað. Í því sambandi bendi ég á að verðbólga innan ESB er núna komin upp í 5% án þess að húsnæðisliðurinn sé tekinn með eins og Íslandi, en með honum væri hún mun hærri. Í Bandaríkjunum er verðbólgan komin upp í 7%. Þetta mun koma við okkur öll með einum eða öðrum hætti. Við munum öll finna fyrir þessu í formi hækkandi vöruverðs og afborgana lána. Staðreyndin er engu að síður sú að við erum misvel í stakk búin til að takast á við verðhækkanir á nauðsynjum, eða það sem hefur enn meiri áhrif á afkomu heimilanna; hækkandi húsnæðiskostnað. Það er óhætt að fullyrða að leigjendur standi einna verst að vígi. Bæði vegna þess að það eru tekjulægstu hópar samfélagsins sem eru fastir á leigumarkaði, eins og t.d. einstæðir foreldrar og öryrkjar, en líka vegna þess að leigusamningar eru nær allir verðtryggðir og áhrif hækkandi vísitölu munu strax hafa mikil áhrif á þá. Þegar á leið á síðasta ár voru strax komin dæmi um leigusamninga sem höfðu hækkað um tugi þúsunda og þeim mun fjölga og staða leigjenda versna enn frekar, verði ekkert að gert. Þegar fólk hefur lítið á milli handanna skiptir hver hækkun upp á 5.000, 10.000 eða 20.000 kr. á hverjum mánuði gríðarlega miklu máli. Þessir peningar eru hreinlega ekki til á mörgum heimilum. Það er því þörf á fyrirbyggjandi lausnum. Öryrkjar eru margir á leigumarkaði og ljóst að flestir sem þar eru standa ekkert of vel fjárhagslega. Þarna er um að ræða viðkvæmasta fólkið okkar og það þarf að verja fyrir þeim áföllum sem fram undan eru. Leigjendur, sérstaklega þeir sem leigja hjá stórum hagnaðardrifnum leigufélögum, standa illa að vígi gagnvart þeim og hækkandi leiguverði. Þetta er jafnan lágtekjufólk, oft einstæðir foreldrar og öryrkjar sem hafa ekki í nein önnur hús að venda og eiga vart til hnífs og skeiðar þó að auknar hækkanir auki ekki enn á erfiðleika þeirra. Raunveruleg staða fólks er ekki alltaf í samræmi við opinberar tölur. Það var í ársbyrjun 2020 sem verðbólgan fór að skríða yfir verðbólgumarkmið. Hafi leigan fylgt vísitölunni er sá sem borgaði 280.000 í leigu í janúar 2020 að borga 308.000 kr. í dag. Á meðan er útborgaðar lífeyrir 240.000 kr., hugsum aðeins um það. Til að eiga fyrir leigu sem hefur hækkað um 28.000 kr. á mánuði þurfa laun að hækka um tæp 40.000, bara til að eiga fyrir þessum eina lið. Þá er ekki verið að taka með í reikninginn þá holskeflu af verðhækkunum sem fram undan eru. Þeir sem eru með 500.000 kr. á mánuði fá 371.000 kr. útborgaðar. Til að koma útborguðum launum í 400.000 kr. þurfa laun hækka í 540.000 kr. En leiga getur hækkað meira en þetta og ég veit um raunverulegt dæmi um að leiga einstaklings hafi hækkað úr 280.000 í 320.000 kr. á rúmu ári. Hvaða þýðingu mun slíkur kostnaðarauki heimilanna hafa í komandi kjaraviðræðum og hvers konar skilaboð eru þessar hækkanir inn í þær? Augljóslega munu verkalýðsleiðtogar hafa þessar tölur í huga við kröfugerð fyrir komandi kjarasamninga enda launahækkanir eina leið launþega til að standa undir þessum hækkunum. Við þurfum að skoða hækkun lána og leigu í þessu víðara samhengi. Rétt fyrir ofan leigjendur í fæðukeðjunni eru þeir sem eru með verðtryggð lán. Þar er líka oft um að ræða fólk sem hefur ekki mikið á milli handanna og rétt komst inn á húsnæðismarkaðinn með því að taka óhagstæðustu lán sem fyrirfinnast í víðri veröld. Það sem er þó ólíkt með þessum hópi og leigjendum er að hann mun ekki finna svo mikið fyrir hækkandi húsnæðiskostnaði alveg strax. Mánaðarlegar afborganir þessa hóps munu vissulega hækka í takti við vaxtahækkanir bankanna en vísitölutengingin mun ekki koma niður á þeim af fullum krafti fyrr en eftir nokkurn tíma, kannski tvö til fjögur ár. Þegar þar að kemur verður ekki við nokkuð ráðið og þaðan í frá munu mánaðarlegar afborganir þeirra sem eru með verðtryggð lán hækka í veldisvexti út lánstímann. Það að verðtryggð lán séu yfirleitt í boði fyrir neytendur á Íslandi er til háborinnar skammar enda hefur engin önnur siðmenntuð þjóð látið sér detta í hug að bjóða neytendum upp á flókin afleiðulán sem í öllum öðrum löndum eru eingöngu í boði fyrir fagfjárfesta enda flokkast þau undir áhættufjárfestingar. Það þarf að banna verðtryggð lán til neytenda sem allra fyrst en það verður ekki gert í þessari atrennu. Núna snýst málið hreinlega um neyðaraðstoð við fólkið sem er annaðhvort á leigumarkaði eða fast í viðjum verðtryggðra lána. Ég ætla að nefna hérna nokkrar tölur sem segja sína sögu um verðtrygginguna. Ef miðað er við 30 millj. kr. verðtryggt lán til 40 ára sem var með fyrstu afborgun 1. janúar 2017, þá stendur það núna fimm árum síðar í 32,6 milljónum. Þann 1. janúar 2022 var búið að greiða 6,9 milljónir inn á lánið. Maður skyldi því ætla að það myndi lækkað. En nei, þvert á móti hefur lánið hækkað um 2,6 milljónir og stendur nú, eins og áður sagði, í 32,6 milljónum. Ef þessar 6,9 milljónir hefðu allar komið til lækkunar höfuðstóls lánsins myndi það standa í 23,1 milljón. Það er náttúrlega ekki við því að búast því að fleiri þættir koma til. En það er engu að síður sláandi staðreynd að á þessari tölu og upphæðinni sem lánið stendur í munar 9,5 milljónum. Lánþeginn hefur borgað 6,9 milljónir af láninu en það hefur samt hækkað um 2,6 milljónir. Eftir fimm ár í viðbót 1. janúar 2027 verður lántakinn búin að greiða 14 milljónir og lánið mun standa í 36,3 milljónum. Í lok lánstímans mun lántakinn hafa greitt a.m.k. 113 milljónir fyrir þetta 30 millj. kr. lán miðað við núverandi horfur sem munu væntanlega breytast vegna verðbólguskota á næstu 35 árum. Annað lán upp á 50 millj. kr. sem tekið var í nóvember 2019 stendur núna í 52,3 milljónum og hefur hækkað um rúmar 2 milljónir, þó að það hafi verið greiddar af því um 3,6 milljónir á þessu tveggja ára tímabili. Þetta lán hefur hækkað um 170.000 kr. að meðaltali í hverjum einasta mánuði. Það þýðir að núna eru vextir og verðbætur reiknaðar af 52,3 milljónum þannig að sá hluti ásamt afborgunum af láninu mun bara fara hækkandi og sú hækkun mun vera í veldisvexti næstu 38 árin. Og eins furðulega og það hljómar verður hækkunin hvað mest á síðustu árum lánsins. Eðli verðtryggðra lána er þannig að sú hækkun sem verður á þessu ári vegna verðbólguskots vegna áhrifa heimsfaraldurs mun aldrei ganga til baka. Sú hækkun sem verður á afborgunum lána á árinu 2022, hvort sem hún er 5.000, 10.000 eða 15.000 kr. í hverjum mánuði, mun þannig leggjast ofan á afborganir í hverjum einasta mánuði héðan í frá lánstímann á enda. Séu 35 ár eftir af láninu mun verðbólguskot þessa eina árs, 2022, vera greitt ofan á annan kostnað lánsins í 35 ár í hverjum einasta mánuði eða í 420 mánuði. Hafi afborgunin hækkað um 10.000 kr. mun bara sú verðbólga sem vænta má á þessu eina ári kosta það heimili 4,2 milljónir aukalega. Svo veit enginn hvað framtíðin ber í skauti sér. Síðar munu væntanlega koma önnur ár með verðbólguskotum sem enn munu magna upp þessa hækkun, fyrir utan það sem þau verðbólguskot munu svo sjálf bæta við. Einnig ber að hafa í huga að þegar verðbólgan lækkar mun hvorki þessi hækkun né aðrar sem eiga eftir að verða nokkurn tímann ganga til baka. Það er staðreynd að verðtryggð lán hafa aldrei lækkað á ársgrundvelli í 40 ára sögu þeirra á Íslandi. Við þetta bætist svo að vextir, vaxtavextir og verðbætur verða svo reiknaðar af upphæðinni sem kom til vegna áhrifa kórónuveiru og verða þeim mun hærri en annars myndi vera. Við erum að tala um snjóboltaáhrif og við þurfum að koma í veg fyrir þau. Það hefur stundum verið sagt að verðtryggingin sé til þess að lánveitandinn fái til baka jafnvirði þess sem hann lánaði upphaflega en þegar grannt er skoðað er ljóst að þessi áhrif eins árs verðbólgu fara langt umfram það, enda er sú hækkun greidd aftur og aftur lánstímann á. Það er ekki réttlát af lánveitandinn hagnist endurtekið í tugi ára fyrir tímabundið verðbólguskot og það er ekkert sem réttlætir að lántakinn þurfi að borga álag í hverjum einasta mánuði í tugi ára fyrir tímabundin áhrif heimsfaraldurs. En aftur að leigjendum. Leigjendur á húsnæðismarkaði eru án nokkurs vafa þeir sem standa verst gagnvart hækkunum eins og við höfum horft upp á og horfum núna fram á. Þeir eru á markaði þar sem eftirspurnin er mun meiri en framboðið og standa algerlega berskjaldaðir gagnvart leigusölum. Þeir eiga ekkert val í raun því að hinn kosturinn gæti verið gatan. Vandinn við leigumarkaðinn er líka hversu ólíkir leigusalarnir eru. Þar er bæði um að ræða einstaklinga og stór leigufyrirtæki. Það getur því verið flókið að setja lög og framfylgja þeim gagnvart svo ólíkum aðilum. Að því sögðu verðum við engu að síður að reyna að verja þá sem höllustum fæti standa á húsnæðismarkaði. Það getur ekki verið mikið mál að fylgjast með þeim sem stærstir eru á leigumarkaðnum og sjá til þess að leiguverð sé ekki vísitölutengt. Kjarni málsins er að hvort sem um er að ræða leigjendur eða þau sem eru með verðtryggð lán eru þetta þau heimili sem verst standa. Fjölskyldur á leigumarkaði hafa orðið og munu verða fyrir miklum áhrifum vegna vísitölutengdra leigusamninga og það sama á við um eigendur með verðtryggð lán. Við þurfum að koma í veg fyrir að heimili landsins verði skikkuð til að greiða fyrir fjárhagslegar afleiðingar þeirra náttúruhamfara sem Covid-19 vissulega er í tugi ára til loka lánstímans þegar allir eru fyrir löngu búnir að gleyma heimsfaraldrinum sem olli þessum ósköpum og hagkerfið fyrir lifandis löngu búið að jafna sig á honum. Frumvarpið er sett upp þannig að ekki felst í því afturvirkni. Vísitalan í nóvember hafði fyrst áhrif á afborganir þann 1. janúar 2022. Auðvitað hefði verið æskilegt að mæla fyrir frumvarpinu í desember sl., en jafnvel þótt það hafi ekki tekist er ekki enn búið að reikna út afborganir febrúarmánaðar þannig að ef Alþingi afgreiðir málið fyrir mánaðamót verður afturvirknin engin. En nái Alþingi ekki afgreiða það fyrir mánaðamótin væri í versta falli hægt að færa dagsetningar fram um einn mánuð og miðað við vísitölu desembermánaðar 1. febrúar til og með 31. janúar 2023. Það sama myndi að sjálfsögðu gilda um leiguverð. Í mínum huga er hér um neyðarráðstöfun að ræða, það minnsta sem hægt er að gera fyrir fólkið sem stendur hvað höllustum fæti í þjóðfélaginu. Við erum misvel í stakk búin til að takast á við afleiðingar heimsfaraldurs. Ekkert okkar ber neina ábyrgð á stöðunni en þau okkar sem ekki þurfa að velta fyrir sér næstu máltíð, skulda lítið í húsnæði sínu og hafa efni á að fara í utanlandsferðir, hafa svigrúm til að takast á við hækkandi vöru- og húsnæðisverð sem ekki allir hafa. Samkvæmt rannsóknum er fólk á leigumarkaði það fólk sem hefur það hvað verst í þjóðfélaginu. Í þessum hópi er fólk sem á vart til hnífs og skeiðar og munar um hverja einustu krónu. Auðvitað eru ekki allir leigjendur það illa staddir að eiga ekki fyrir næstu máltíð. En engu að síður er þetta hópurinn sem er með hvað lægstar tekjur í samfélaginu. Gerum stöðu þeirra ekki í verri. Komum í veg fyrir að staða þeirra versni sem verðtryggingu húsnæðiskostnaður nemur. Það verður nóg samt fyrir þennan hóp að takast á við hækkandi vöruverð. Leiguverð hefur hækkað gríðarlega á undanförnum árum og leigusalar almennt ekki þannig á flæðiskeri staddir að þeir geti ekki sleppt því að hækka leiguverð sem nemur vísitölu í hverjum mánuði. Þau sem ekki hafa getað losað sig úr viðjum verðtryggðra lána er einnig fólk sem ekki hefur mikið milli handanna. Hlífum þeim við að þurfa að borga þennan heimsfaraldur með vöxtum og vaxtavöxtum næstu 30–40 árin. Það er heldur engin sanngirni í því. Ríkisstjórnin hefur hjálpað fyrirtækjum en það þarf líka að huga að heimilunum, sérstaklega þeim sem verst standa, með beinum hætti. Heimilin eru neðst í fæðukeðju hagkerfisins. Áður en að þeim kemur vilja allir fá sitt og með beinum og óbeinum hætti borga heimilin þetta allt. Þó að einstaklingar séu að leigja út íbúðir eru það stóru leigusalarnir, fjárfestarnir, sem hafa almennt reynst harðastir í horn að taka. Þessir aðilar eru ekki á flæðiskeri staddir og geta svo sannarlega lagt eitthvað af mörkum til samfélagsins með því einu að hækka ekki leigu í takt við vísitölu. Hvað varðar verðtryggðu lánin þá snýr þessi aðgerð að bönkum og lífeyrissjóðum. Eins og tölur og ársskýrslur sýna fram á með óyggjandi hætti eru þessir aðilar gríðarlega vel staddir og munar minna um þetta en heimilin sem þetta hjálpar. Einnig er varla hægt að tala um viðskiptafrelsi eða samningafrelsi þegar aðstöðumunur aðila er jafn mikill og raun ber vitni og heimilið eða gatan er eini valkostur leigjenda eða lánþega á fákeppnismarkaði. Hér er um að ræða sértækar aðgerðir sem hjálpa þeim sem mest þurfa á að halda. Margt af þessu fólki lifir í ótta um hvað næstu mánuðir bera í skauti sér. Ég bið Alþingi um að sýna samkennd og setja hópana sem veikast standa á húsnæðismarkaði í forgang og veita þessu máli brautargengi. Þetta er það minnsta sem hægt er að gera fyrir þennan hóp. Að lokum minni ég á að síðan verðbólgan hóf sitt skrið í ársbyrjun 2020 hefur leiga hækkað mikið og hafi hún fylgt vísitölunni síðan þá er sá sem borgaði 280.000 kr. í janúar 2020 að borga 308.000 í dag. Ég ítreka að til að eiga fyrir leigu sem hefur hækkað um 28.000 kr. á mánuði þurfa laun að hækka um tæp 40.000 kr., bara til að eiga fyrir þessum lið og þá er ekki verið að taka aðrar fyrirsjáanlegar hækkanir með í reikninginn. Þetta þýðir að þeir sem eru með 500.000 kr. á mánuði og fá 371.000 útborgað þurfa að fá 400.000 kr. útborgaðar til að eiga fyrir þessari hækkun. Laun þeirra þyrftu að hækka í 540.000 kr. Hugsum til komandi kjaraviðræðna og bætum ekki gráu ofan á þennan kolsvarta lit. Það er kominn tími til að setja fólkið í forgang.
Frú forseti. Oft er okkur legið á hálsi í þessum sal að hugsa til of skamms tíma, aðeins örfá ár fram í tímann eða í mesta lagi eitt kjörtímabil í einu. Við erum sökuð um skammsýni og hvött til að hugsa áratugi fram í tímann, sjá alltaf fyrir okkur hvernig ákvarðanir sem við tökum í þessum sal í dag hafi áhrif til framtíðar. Ef við gerum það ekki missum við af tækifærinu til að móta alvöruframtíðarsýn fyrir Ísland og hvaða sess við viljum skipa í samfélagi þjóðanna. Frumvarpið sem ég mæli fyrir í dag og flyt ásamt þingflokki Pírata og Samfylkingarfólkinu Helgu Völu Helgadóttur, Jóhanni Páli Jóhannssyni, Kristrúnu Frostadóttur og Þórunni Sveinbjarnardóttur er svar við slíkum gagnrýnisröddum. Það tekur ekki aðeins á stærsta vandamálinu sem heimsbyggðin stendur frammi fyrir í dag heldur leggur það jafnframt grunn að lífvænlegri, ábyrgari og metnaðarfyllri framtíðarsýn fyrir Ísland. Svo ég minni á hversu áríðandi það er að takast á við loftslagsmálin af metnaði þá eru síðustu sjö ár heitustu sjö ár síðan mælingar hófust. Væntanlega verða öll næstu ár heitustu ár sögunnar líka. Þessi sjö heitustu ár síðan mælingar hófust, sem eru síðustu sjö ár, verða mögulega með köldustu árum 21. aldarinnar þegar henni lýkur. Það er nefnilega neyðarástand, frú forseti, í loftslagsmálum og með þessu frumvarpi er brugðist við því neyðarástandi með því að leggja til breytingar sem gera stjórnvöldum betur kleift og gera þeim það hreinlega skylt að takast af alvöru á við loftslagsvána, mikilvægasta úrlausnarefnið sem við stöndum frammi fyrir. Núverandi kerfi sem ríkisstjórnin starfar eftir tryggir einfaldlega ekki þann stigvaxandi og mikla þunga sem einkenna þarf stefnumörkun og aðgerðir stjórnvalda til að ná markmiðum Parísarsamkomulagsins um að halda hlýnun jarðar innan 1,5°C. Hér er lagt til að bæta úr því með fjórum meginaðgerðum. Þessar aðgerðir eru flokkaðar í heiti frumvarpsins sem aukinn metnaður, gagnsæi og aðhald. Lagt er til að ná auknum metnaði með því að lögfesta markmið um 70% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030 og flýta markmiði um kolefnishlutleysi um fimm ár, til ársins 2035. Aðhaldinu ætlum við að ná fram með tveimur punktum; annars vegar með því að gera stjórnvöldum skylt að grípa til aðgerða í loftslagsmálum og að þau skuli ávallt gera grein fyrir því hvort aðgerðir og áætlanir séu í samræmi við loftslagsmarkmið og hins vegar með því að breyta skipan og hlutverki loftslagsráðs svo það sé sjálfstætt til að sinna öflugu aðhaldshlutverki gagnvart stjórnvöldum og að hagsmunaaðilum, sem í dag eru hluti af loftslagsráði, verði fundinn nýr staður á loftslagsvettvangi, sem við köllum svo í frumvarpinu. Gagnsæinu viljum við ná fram til þess m.a. að styrkja opinbera umræðu og gera almenningi auðveldara að hafa aðhald með stjórnvöldum. Því ætlum að ná fram m.a. með því að ráðherra leggi aðgerðaáætlun ríkisstjórnar í loftslagsmálum fyrir Alþingi til afgreiðslu og með því að loftslagsráð, í sinni nýju samsetningu, geri opinberar greiningar á aðgerðaáætlun og öðrum stefnuplöggum stjórnvalda. Ég ætla rétt að víkja að ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna frá síðasta hausti, COP26, aðildarríkjafundi loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna, sem var haldinn í Glasgow í nóvember. Í aðdraganda þess fundar tók Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna saman öll landsframlög, sem sagt öll þau tölusettu markmið sem ríki heims höfðu skilað inn til samningsins og birti í skýrslunni Emissions Gap Report - hvað köllum við það á íslensku, losunargapsskýrslu? Gap er nefnilega ágætisþýðing vegna þess að í ljós kom að það var ginnungagap á milli þess metnaðar sem löndin sýndu tölulega, formlega, og þess metnaðar sem þyrfti. Samantekið komust höfundar skýrslunnar að þeirri niðurstöðu að ef bara væri litið á þau landsframlög sem væru engum skilyrðum háð, sem ríki ætluðu að gera sama hvað en ekki gegn einhvers konar ívilnunum á alþjóðasviðinu eða einhverju öðru, þá myndu áætlanir aðildarríkjanna leiða til 2,7°C hlýnunar á öldinni. Þetta var aðeins skárra, þetta var minni hlýnun en var reiknuð út í sambærilegri skýrslu árið áður, en ekki nándar nærri þeim markmiðum sem Parísarsamningurinn setur. Þær 2,7°C sem metnaður ríkjanna myndi leiða fram eru eins og gefur að skilja töluvert meira en sú 1,5°C sem stefnt er að. Samantekin reyndust þessi landsframlög einungis stefna að um 7,5% samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda árið 2030 en til að ná markmiðinu þyrfti heildarlosun heimsins að dragast saman um a.m.k. 55%. Aðildarríkjaráðstefnan COP26 var full af blaðamannafundum þar sem ríki kynntu aukinn metnað og áætlanir um að draga úr kolanotkun og gera hitt og þetta, allt gott og blessað, en Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna tók sig til meðan á ráðstefnunni stóð og safnaði saman þessum nýju loforðum aðildarríkjanna og reiknaði út hvort niðurstaða skýrslunnar myndi breytast nokkuð og í ljós kom að svo var alls ekki. Þessi loforð breyttu litlu sem engu um útkomuna, enda byggðust yfirlýsingar flestra ríkjanna annaðhvort á óljósum loforðum eða loforðum til það langs tíma að þau hefðu ekki nógu mikil áhrif í bráð til að breyta niðurstöðu skýrslunnar. Það sem skiptir nefnilega mestu á þessum tímapunkti er hvað ríki heims setja sér sem markmið eftir bara átta ár. Það þarf ekki að hugsa til mikið lengri framtíðar. Stóra markmiðið sem við þurfum að horfa á er metnaður ríkja fyrir árið 2030, viðmiðunarár Parísarsamningsins. Þar vantaði gríðarlega mikið upp á. Reyndar gengu aðildarríkin svo langt að ég myndi vilja segja rassskella sig sjálf á COP26 þegar þau sögðu að það sem aðildarríkin komu með að borðinu, sem átti að vera uppfærð markmið á fimm ára afmæli Parísarsamningsins, væri fullkomlega ófullnægjandi og því þyrftu þau að mæta aftur á næsta ári, ekki eftir fimm ár eins og samningurinn setur sem lágmarkstíma fyrir uppfærslu, með uppfærð landsframlög, betri markmið. Gott og vel, gætu sum okkar hugsað. En stendur Ísland sig ekki vel? Erum við ekki í hópi þeirra sem eru í bestum málum, er Evrópa ekki bara góð og eigum við ekki að vera bara „áfram gakk“ og glöð með okkar? Því miður, frú forseti, er það alls ekki svo. Síðast þegar ég mælti fyrir þessu frumvarpi reyndi ég að teikna upp línurit með höndunum. Ég ætla að gá hvort ég get það með orðum núna frekar. Við stöndum núna átta árum frá 2030 og stjórnvöld vilja ná kolefnishlutleysi tíu árum síðar. Í þessu frumvarpi er reyndar lagt til að kolefnishlutleysi verði náð 2035. Ef við segjum sem svo að við séum að fara úr 100% niður í 0% eftir 20 ár eða svo að segja þá getum við ekki látið duga að ná helmingnum af því á miðju tímabilinu vegna þess að uppsöfnun gróðurhúsalofttegunda í lofthjúpnum snýst ekki um punktstöðu hvers árs heldur uppsafnaða losun allra áranna. Það skiptir nefnilega máli, frú forseti, að ná losuninni niður eins hratt og hægt er til þess að hlýnunin verði eins lítil og mögulegt er. Þess vegna er markmið núverandi ríkisstjórnar um 55% samdrátt í losun fyrir árið 2030 einfaldlega ekki nóg. Það er tala sem er fengin frá Evrópusambandinu sem setti sér þetta markmið haustið 2020 en það markmið var ekki það besta sem í boði var. Það var framkvæmdastjórn Evrópusambandsins sem samdi sig niður á 55% en umhverfisnefnd Evrópuþingsins hafði lagt til að markmið um samdrátt yrði sett við 60% fyrir 2030. En samtök á borð við Greenpeace bentu á að meira að segja það væri ekki nóg, það þyrfti að vera ekki minna en 65% fyrir sambandið. Þau ríki - og þetta er það sem skiptir máli varðandi stöðu Íslands gagnvart þessum markmiðum - sem eiga auðveldast með það vegna þess hversu stöndug þau eru, auðugustu ríkin í álfunni, ættu að gera meira en þau fátækari vegna þess að það er auðveldara fyrir þau, þau hafa efni á því, vegna þess að margt af því sem þarf að gera krefst fjárfestingar. Þess vegna hafa mörg Evrópuríki sett sér sjálfstæð markmið sem ganga lengra en sameiginlegt markmið Evrópusambandsins krefur þau um. Með því að Ísland setji sér það markmið sem lagt er til í frumvarpinu um 70% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030 myndi Ísland einfaldlega fylgja í spor annarra Norðurlanda, þeirra sem eru einna framsæknust í Evrópu. Danmörk hefur lögfest markmið um 70% samdrátt. Noregur skilaði fyrir tveimur árum sjálfstæðu landsframlagi til Parísarsamningsins um 50–55% samdrátt áður en ljóst var að Evrópusambandið myndi setja markið þar og þar eru viðræður í gangi um að auka metnaðinn. Svíþjóð er með markmið um 63% og Finnland hefur sett markmið um kolefnishlutleysi árið 2035. Allt þetta gengur lengra en þau markmið sem íslensk stjórnvöld hafa sett sér. Mig langar að fara örstutt yfir efni frumvarpsins í grófum dráttum, svona eins og greinarnar liggja, í stuttu máli þó, frú forseti, ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið. Í 1. gr. frumvarpsins eru þessi lögbundnu markmið sem skiptir að mínu mati mjög miklu máli að festa í lög, að þau séu ekki í einhverjum stefnuplöggum stjórnvalda. Í dag er það svo að búið er að festa í lög markmið um kolefnishlutleysi árið 2040 en þegar það var gert fyrir tæpu ári þá var felld tillaga þess sem hér stendur um að festa á sama tíma í lög áfangamarkmiðið um samdrátt fyrir árið 2030, sem þó er það viðmið sem væntanlega skiptir meira máli til að fara að hraða hlutum hér og nú. Í 1. gr. frumvarpsins er þess vegna lagt til í fyrsta lagi að setja í lög tölulegt markmið um samdrátt í losun Íslands á gróðurhúsalofttegundum um 70% fyrir árið 2030 og þar með muni stjórnvöld hafa mjög skýrt leiðarljós um það hvert allar áætlanir þeirra eigi að stefna. Í öðru lagi er lagt til að Ísland verði kolefnishlutlaust árið 2035. Það er sem sagt lagt til að færa það markmið nær okkur í tíma en er í gildandi lögum, sem er náttúrlega í samræmi við það verklag sem er bakað inn í Parísarsamninginn um að ríki skuli á hverjum tíma setja sér markmið um aukinn metnað. Stigvaxandi metnaður er ein af möntrunum í Parísarsamningnum. Árið 2035 er sama markmið og stjórnvöld í Finnlandi hafa sett sér. En svo að við setjum þau tvö ríki í samhengi, Ísland og Finnland, þá er Finnland mjög kalt land og mjög mikið af stóriðju þar og þungaiðnaði þannig að verkefnin sem stjórnvöld þar í landi eiga fyrir höndum eru ekkert lítil. Ef þau geta það þá ætti Ísland að geta það líka. Í þriðja lagi er lagt til í 1. gr. frumvarpsins að lögfesta uppfærslu á landsákvörðuðu framlagi Íslands til loftslagssamningsins, lögfesta það að stjórnvöld eigi að skila annað hvert ár uppfærðum markmiðum til loftslagssamningsins. Í dag er miðað við fimm ár í Parísarsamningnum og var mikil umræða um það á aðildarríkjafundinum í haust að nauðsynlegt væri að þessi uppfærsla yrði örari, sérstaklega hjá þeim ríkjum sem hefðu kannski bolmagn í stjórnsýslunni til að gera þetta hraðar. Hér er lagt til að Ísland sýni vilja sinn í verki með því að sýna að við höfum metnað og viljum leggja okkar af mörkum í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og stefna sífellt að auknum árangri. Þessu tengt er síðan lagt til að fyrsta uppfærsla samkvæmt þessu ákvæði eigi sér stað eigi síðar en 7. febrúar 2022 - nú hasta ég, ég held að nefndin þyrfti að hafa hraðar hendur til að við næðum því. En það er í samræmi við það sem lokaályktun COP26 hvatti til, þ.e. að ríkin skiluðu inn áætlunum sem samræmdust markmiðinu um 1,5°C fyrir næstu ráðstefnu sem á að hefjast 7. nóvember í haust. Þar sem Parísarsamningurinn gerir ráð fyrir að uppfærðum landsframlögum sé skilað inn 9–12 mánuðum fyrir ráðstefnu þá væri 7. febrúar þannig séð skilafrestur fyrir ráðstefnu í haust. Þetta var um lögbindingu markmiðanna. Í 2. gr. frumvarpsins er kannski stærsta nýmælið í frumvarpinu frá því að það var lagt fram fyrir ári, sem er nokkurs konar aðgerðaskylda stjórnvalda. Hér er verið að reyna að endurspegla mikilvægi þess að stjórnvöld grípi til aðgerða, alveg óháð því hvernig vindar blása í Stjórnarráðinu. Í því skyni er nauðsynlegt að löggjafinn festi í lög einhverja skyldu stjórnvalda til þess að máta allar aðgerðir sínar við markmið loftslagslaganna. Þetta er angi af hreyfingu sem hefur vaxið fiskur um hrygg víða um heim á undanförnum árum þar sem fólk er að reyna að leita réttar síns fyrir dómstólum gagnvart aðgerðum og líka aðgerðaleysi stjórnvalda. Það eru afar fá dæmi um að deiluefni sem varða loftslagsmál hafi komið til kasta dómstóla hér á landi en Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna gaf út skýrslu 2020 þar sem áætlað var að á þeim tímapunkti hefðu 1.550 slík dómsmál verið höfðuð á heimsvísu. Dæmin sem við höfum kannski mest heyrt af hér á landi snúa að olíuleit og leyfisveitingu ríkja vegna olíu- og gasleitar og þá kannski sérstaklega málarekstur ungmenna og umhverfisverndarsamtaka á hendur norska ríkinu vegna, að því er virðist, endalausra áforma Noregsstjórnar um olíu- og gasleit. Það mál var höfðað á grundvelli alþjóðlegra mannréttindaskuldbindinga sem kveða á um rétt fólks til heilnæms umhverfis og náttúru. Þrátt fyrir að sambærilegt ákvæði væri jafnframt í norsku stjórnarskránni unnu ungmennin og umhverfisverndarsamtökin málið ekki, alla vega ekki fyrir hæstarétti Noregs, en verið er að skoða áfrýjun til alþjóðlegra mannréttindadómstóla. Það er allur gangur á þessu eftir löndum. Annað dæmi sem mætti nefna er svokallað Urgendamál í Hollandi þar sem umhverfisverndarsamtök höfðu betur gegn ríkinu og dómstólar hreinlega fyrirskipuðu ríkisstjórn Hollands að herða markmið sín í loftslagsmálum, komust að því að ríkisstjórnin væri ekki að standa sína plikt með þeim markmiðum sem hún hefði sett sér. Með því að festa slíkt ákvæði í lög hér og nú myndum við gera ábyrgð hins opinbera skýrari og auka möguleika almennings og hagsmunaaðila á að láta stjórnvöld standa við skuldbindingar sínar og þannig næðum við vonandi að snúa mótornum hjá stjórnvöldum þannig að þau gripu til róttækari aðgerða ár frá ári. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum verði töluvert ítarlegri, í henni verði lagt betra mat á áætlaðan kostnað og mat á loftslagsávinningi allra aðgerða, auk þess sem hún þurfi náttúrlega að endurspegla þann aukna metnað sem lagt er til að lögfesta í þessu frumvarpi. Þar að auki er lagt til að ráðherra leggi fyrir Alþingi þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlunina eigi síðar en sex mánuðum eftir að ríkisstjórn er mynduð. Það held ég að skipti máli til þess að við fáum breiðari pólitískan stuðning á bak við aðgerðirnar, til þess að ríkisstjórnin hafi skýrara umboð til að grípa til metnaðarfyllri aðgerða. Síðan er kveðið á um að eigi sjaldnar en árlega skuli fara fram sérstök umræða á Alþingi um stöðu loftslagsmála eins og er t.d. hefð fyrir um utanríkismál. Árlega er hér í þingsal einn þingdagur lagður undir umræðu um utanríkismál og ég held að vel færi á því að loftslagsmálin fengju svipað pláss á dagskránni. Síðan er lagt til að breyta skipan loftslagsráðs, eins og ég kom að hér áðan, þannig að það verði skipað óháðum sérfræðingum og því gefin sú aðstaða og það fjármagn sem þarf til að veita stjórnvöldum meira aðhald. Í dag gegnir loftslagsráð tvíþættu hlutverki. Það er bæði samvinnuvettvangur hagaðila og það á að leggja faglegt og hlutlaust mat á aðgerðir stjórnvalda. Þetta tvíþætta hlutverk þekkist ekki í nágrannalöndum okkar, hjá systurráðum loftslagsráðsins, og er að ég held mjög bagalegt fyrirkomulag sem við þurfum að bæta úr. Með þessu væri hægt gefa ráðinu það hlutverk og þau verkfæri sem það þarf til að verða einhvers konar varðhundur loftslagsins og hvetja stjórnvöld á hverjum tíma til að gera sífellt betur í loftslagsmálum. Engu að síður skiptir máli það hlutverk sem loftslagsráð hefur í dag, að draga alla að borðinu. Þess vegna er lagt til í 6. gr. frumvarpsins að þessu hlutverki, að leiða saman alla þá aðila sem kunna að hafa eitthvað fram að færa varðandi aðgerðir í loftslagsmálum, verði fundinn nýr staður sem er betur við hæfi. Í frumvarpinu er það kallað loftslagsvettvangur sem ráðherra á að starfrækja og halda utan um. Það mætti skoða hvort það verði skörun á verkefnum slíks vettvangs og Grænvangs, sem starfræktur hefur verið um nokkurra ára skeið og leiðir saman íslensk fyrirtæki og stjórnvöld, og jafnvel ræða við aðstandendur Grænvangs um það hvort hann gæti hreinlega tekið við þessu hlutverki og leyst loftslagsráð undan því. Þetta, frú forseti, er í grófum dráttum efni þessa frumvarps. Kannski er rétt að ljúka þessu með því að víkja nokkrum orðum að því að árangur í baráttunni við loftslagsvána mun hafa ráðandi áhrif á það hvernig okkur þingmannanna verður minnst. Loftslagsbreytingar eru hérna og þær eru í dag, alveg eins og við. Ef það erum ekki við sem erum í þessum sal í dag sem bregðumst við, hver þá? Eins og ég sagði í upphafi er neyðarástand og við höfum kannski lært það í Covid að neyðarástand getur verið lýjandi ástand og það getur verið þreytandi að starfa sífellt á neyðarstigi. En við skulum ekki gleyma því að aðgerðir [[Forseti hringir.]]í þágu loftslagsmála eru líka stóru tækifærin á næstu árum, óteljandi tækifæri sem munu varða leiðina til betra samfélags [[Forseti hringir.]]og verðmætasköpunar næstu áratugina. Þess vegna eigum við að hugsa stórt til framtíðar, við höfum alla burði til þess og okkur ber skylda til þess [[Forseti hringir.]]og komandi kynslóðir munu þakka okkur fyrir það.
Forseti biður hv. þingmenn að virða ræðutímann.
Frú forseti. Ég þakka hv. 10. þm. Reykv. n. kærlega fyrir ræðu hans og framsögu. Ég held að við deilum algjörlega þeirri skoðun, sem fær ört aukið fylgi, bæði á Íslandi og í heiminum öllum, að þetta sé stærsta áskorun samtímans, að takast á við loftslagsmálin. Ég hef sérstakan áhuga á því sem er í fjallað um í 4. gr. frumvarpsins og lýtur að skipan loftslagsráðs, sér í lagi vegna þess að það er í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að styrkja stjórnsýslu loftslagsmála og taka hlutverk loftslagsráðs til endurskoðunar með aukinni áherslu á ráðgefandi hlutverk og vísindastarf auk aðhalds- og eftirlitshlutverks gagnvart stjórnsýslunni. Mér sýnist að í stærstu dráttum fari áherslurnar þar saman við tillögu hv. þingmanns. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það sé sjálfstæði í því ráðgjafar- og aðhaldshlutverki sem loftslagsráðið gegnir. Í greinargerð með 4. gr. er tekið sem dæmi að í evrópskum loftslagslögum var sett á laggirnar sjálfstætt vísindaráð í loftslagsmálum sem telur heila 15 manns. En þessi tillaga kveður á um fimm fulltrúa, þar af tvo tilnefnda af Alþingi og svo þrjá frá samstarfsnefnd háskólastigsins, þannig að þar erum við komin með þennan vísindalega vinkil. Ef þingmaðurinn vildi fara örlítið í þessi skil, þ.e. á milli vettvangsins annars vegar og ráðsins hins vegar og kannski sér í lagi varðandi aðkomu ungs fólks að þessu hlutverki, hvar það geti komið að málum, af því að ég held að við séum mörg mjög sammála um að það er vegna radda ungs fólks sem við erum að mörgu leyti komin á betri stað í orðræðunni.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður nefnir það sem stendur í stjórnarsáttmálanum varðandi eflingu loftslagsráðs. Jú, það er vissulega samhljómur á milli þess markmiðs ríkisstjórnarinnar og þess sem hér stendur, og svo sem ekki eini staðurinn í stjórnarsáttmálanum þar sem sá sem hér stendur hefur greinilega haft jákvæð áhrif á textann. Þetta er frumvarp sem var lagt fram tæpu ári áður en ríkisstjórnin var mynduð þannig að ég fagna því bara að geta komið góðu til leiðar þar. Varðandi skipan ráðsins er ég opinn fyrir því hvernig hægt væri að haga henni. Mig minnir nú eiginlega að ég hafi afritað þetta ákvæði úr lögum um opinber fjármál. Það endurspeglar í rauninni samsetningu og hlutverkslýsingu fjármálaráðs gagnvart fjármálaráðherra og áætlanagerð hans. Ég held að það sé bara ágætt að ráðherra loftslagsmála lúti sambærilegu aðhaldi. Lög um opinber fjármál setja fjármálaráðherra hvers tíma ansi stífan ramma og fjármálaráð, sem óháð ráð sérfræðinga, held ég að sé eitt það besta í þeim lögum. Þess vegna fannst mér vel við hæfi að klína því inn í loftslagsmálin líka. Varðandi samspilið við vettvanginn þá er það nú skilið eftir dálítið opið. Í rauninni er ráðherranum látið dálítið mikið eftir að manna hann, eins og er í rauninni með loftslagsráð í gildandi lögum þar sem ráðherra hefur ansi frjálsar hendur.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við getum farið í keppni um það hver hafði áhrif á hvern, við öll hin sem höfum lagt aukna áherslu á loftslagsmál í orðræðu og aðgerðum. Og sem betur fer höfum við líka séð málaflokkinn þokast ofar á aðgerðalistanum, held ég, í hugum og hjörtum fólks. Svo ég komi nú aftur að þessu með unga fólkið og aðkomu þess: Skil ég það rétt að þingmaðurinn sjái fyrir sér að staður þess gæti hugsanlega verið á loftslagsvettvangi, sem kveðið er á um í 6. gr. frumvarpsins? Og eins þetta með tilnefningu Alþingis, ég skil vel að þarna sé verið að horfa til og settar ákveðnar skorður á hvers lags einstaklingar geti átt sæti í þessu ráði, og hv. þingmaður vísar í fjármálaráð. En í ljósi þess að samsetningin, eins og vísað var í í fyrra andsvari varðandi Evrópuloftslagslögin um að það sé sjálfstætt vísindaráð, finnst hv. þingmanni eðlilegt að Alþingi hafi þá yfir höfuð aðkomu að skipan í ráðið?
Frú forseti. Af því að ég kom ekki unga fólkinu að í fyrra andsvari þá held ég einmitt að það gæti verið mikill mótor innan loftslagsvettvangsins þar sem gert er ráð fyrir aðkomu atvinnulífs, háskólasamfélags, sveitarfélaga og umhverfisverndarsamtaka. Og sérstaklega innan umhverfisverndarsamtaka hafa samtök ungmenna verið algjörlega leiðandi í umræðu um loftslagsmál á síðustu árum. Núverandi loftslagsráð er algjörlega óbeislað í lögum um loftslagsmál þannig að ráðherra hefur sjálfdæmi um það hvernig það er skipað. Hann getur handvalið fólk hvaðan sem er. Mér finnst skipta máli að það sé einhvers konar rammi utan um ráðið. Hversu margir eru skipaðir af hverjum finnst mér ekki skipta öllu, við getum rætt það í nefndinni. En 4. gr., varðandi loftslagsráð - mér þykir skipta máli að þar sé skýr rammi varðandi fjölda, umboð og verkefni og líka hvaða sérþekkingu viðkomandi þarf að búa yfir, en að loftslagsvettvangurinn geti verið meira fljótandi og verkefni hans geti þróast í takt við umræðuna og þörfina. Þar er í frumvarpinu lagt til að hann fundi ársfjórðungslega. Þetta verður svona stórfundur fólks sem vill sjá aðgerðir í loftslagsmálum. Ég held að það gæti verið töluverð búbót fyrir okkur sem viljum sjá umræðuna þróast hraðar og akkúrat með því að tryggja sem breiðasta aðkomu og aðkomu ungs fólks að þessu þar sem það getur verið á jafningjagrundvelli við alla aðra hagsmunaaðila í þessari umræðu.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi, mikilvægu frumvarpi, til laga um breytingu á hjúskaparlögum. Frumvarpið felur í sér sameiningu tveggja fyrri frumvarpa. Annars vegar frumvarps sem var lagt fyrir á 150. þingi og Jón Steindór Valdimarsson var 1. flutningsmaður að, hv. fyrrverandi þingmaður Viðreisnar, núverandi varaþingmaður. Markmið þess frumvarps var að auðvelda þolendum ofbeldis í sambandi að leita sér skilnaðar. Hins vegar frumvarps sem lagt var fram á 151. þingi og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson var 1. flutningsmaður að. Það frumvarp var lagt fyrir með það að markmiði að gera fólki kleift að fá lögskilnað án undanfarandi skilnaðar að borði og sæng séu hjón sammála um það. Samhliða þessu frumvarpi hefur verið lögð fram þingsályktunartillaga um hraðari málsmeðferð og bætta réttarstöðu þolenda heimilisofbeldis við hjúskaparslit. Markmiðið með tillögunni er að hefja vinnu við aðrar nauðsynlegar lagabreytingar, breytingar á reglugerðum svo og verklagsreglum, sem eru nauðsynlegar til að bæta stöðu þolenda heimilisofbeldis í hjónaskilnaðarferli og enn fremur er markmiðið að leggja grunn að því að nægt fé sé lagt til málaflokksins. Við flutningsmenn þessa frumvarps og tillögunnar bindum vonir við að fá tækifæri til að mæla fyrir henni á næstu dögum og að hún verði samþykkt samhliða þessu frumvarpi. Frú forseti. Það er allt of þekkt að ofbeldi innan veggja heimila er ein algengasta tegund ofbeldisbrota sem framin eru hér á landi. Þessi brot eru alvarleg, ekki síst vegna þess að ofbeldinu er beitt í nánu sambandi fólks sem er bundið saman með lögum og oft er afar erfitt að slíta því. Það þekkjum við. Við vitum að það er nógu erfitt fyrir þolendur heimilisofbeldis að yfirgefa maka sem beitir ofbeldi án þess að við bætist að lögin standi því sérstaklega í vegi og það er það sem við sem stöndum fyrir þessu máli viljum breyta. Með frumvarpinu eru lagðar til fimm breytingar á hjúskaparlögum. Ég ætla að fara aðeins yfir þær. Í fyrsta lagi er lagt til að tímamörk lögskilnaðar verði hin sömu hvort sem hann er að kröfu annars hjóna eða beggja. Í öðru lagi er lagt til að lögskilnaður verði einfaldaður þegar hjón eru ekki einhuga um að leita hans og fólki verði jafnframt tryggt aukið frelsi við ákvörðun hjúskaparskráningar sinnar. Í þriðja lagi er lagt til að lögskilnaður á grundvelli heimilisofbeldis verði gerður að raunhæfu úrræði fyrir þolendur slíkra brota. Í fjórða lagi er lagt til að sáttaumleitan verði færð í form samtals um forsjá barna. Markmið þessara breytinga er að styrkja stöðu þolenda ofbeldis og rétt þeirra til að slíta hjúskap. Síðan er í fimmta lagi lagt til að hjón geti fengið lögskilnað án undanfarandi skilnaðar að borði og sæng séu þau sammála um það og séu hagsmunir barna á þeirra forræði tryggðir. Sérstaða ofbeldisbrota í nánu sambandi felst ekki síst í því hve erfitt er fyrir þolandann að komast undan ofbeldinu. Í umfjöllun Kvennaathvarfsins um heimilisofbeldi kemur fram að það geti verið af margvíslegum toga. Það geti verið líkamlegt, andlegt, kynferðislegt, fjárhagslegt og stafrænt, auk ýmiss konar hegðunar sem felur í sér ógn, hótun, stjórnun og/eða þvinganir. Þá sé oft um fleiri en eina tegund ofbeldis að ræða í sambandi og birtingarmyndir þess séu einnig margar, á borð við niðurlægingu, tilfinningalega kúgun, höfnun, lítilsvirðingu, einangrun og fjárhagslega stjórnun, til viðbótar við það sem e.t.v. hefur þekkst hvað lengst, þ.e. barsmíðar, nauðganir og aðrar líkamsmeiðingar. Allt þetta, frú forseti, ætti að geta talist fullt tilefni til hjúskaparslita sem þó er ekki raunin samkvæmt ákvæðum núgildandi hjúskaparlaga. Ýmsar tilraunir hafa verið gerðar til að skilgreina heimilisofbeldi í lögum og reglum en eftir stendur að engin ein almenn skilgreining liggur fyrir. Í verklagsreglum ríkislögreglustjóra um meðferð og skráningu heimilisofbeldismála er heimilisofbeldi t.d. skilgreint með þessum hætti, með leyfi forseta: „Heimilisofbeldi er ofbeldi sem einstaklingur verður fyrir af nákomnum, þ.e. gerandi og þolandi eru skyldir, tengdir eða hafa sögu um tengsl […]. Ofbeldið getur verið líkamlegt, andlegt, kynferðislegt og/eða fjárhagslegt og felur í sér valdbeitingu eða hótun um valdbeitingu.“ Þar kemur einnig fram að heimilisofbeldi er ekki bundið við heimili geranda og/eða þolanda heldur getur átt sér stað hvar sem er. Í 3. gr. verklagsreglnanna eru leiðbeiningar um hvaða brot gegn ákvæðum almennra hegningarlaga og barnaverndarlaga skuli færa undir verkefnaflokkinn heimilisofbeldi þegar aðilar eru í nánu sambandi. Nú er það svo að í núgildandi ákvæðum hjúskaparlaga er þröng heimild til að krefjast lögskilnaðar ef annað hjóna hefur orðið uppvíst að líkamsárás eða kynferðisbroti sem bitnar á hinu hjónanna eða barni sem býr hjá þeim eða hefur sýnt af sér atferli sem fallið er til að vekja alvarlegan ótta um að það gerist sekt um slíkan verknað. Annað hjónanna getur þá krafist lögskilnaðar að nokkrum skilyrðum uppfylltum. Í fyrsta lagi að verknaðurinn hafi verið framinn af ásettu ráði og valdið tjóni á líkama eða heilbrigði þess sem verður fyrir líkamsárás. Í öðru lagi að maki geranda hafi höfðað mál eða sett fram kröfu um leyfi til lögskilnaðar innan sex mánaða frá því að honum var kunnugt um verknaðinn og eigi síðar en innan tveggja ára frá því að hann var framinn. Svo í þriðja lagi, og því þungbærasta, að gerandinn samþykki að óska skilnaðar á grundvelli brota sinna. Sú kvöð á sér stoð í 2. mgr. 41. gr. laganna þar sem kveðið er á um að leita megi skilnaðar á grundvelli annarra ákvæða en 33. gr. og 1. mgr. 36. gr. laganna ef hjón eru sammála um það, það stendur þar, en annars þurfi að leita til dómstóla. Þetta ákvæði þýðir að jafnvel þótt gerandi í ofbeldissambandi hafi hlotið dóm fyrir brot gegn maka sínum, jafnvel þótt lögregluskýrsla liggi fyrir og áverkavottorð einnig, getur þolandinn ekki krafist skilnaðar frá ofbeldismanni sínum fyrir sýslumanni nema makinn samþykki það. Verður brotaþoli þess í stað að höfða dómsmál til að krefjast lögskilnaðar með tilheyrandi töfum, tilkostnaði og álagi. Heimild til að krefjast lögskilnaðar hjá sýslumanni á grundvelli ofbeldis er þannig þrengri en heimild til að dæma menn fyrir sambærileg brot þar sem ekki er gerð krafa um skýlausa játningu sakbornings og samþykki hans fyrir dómi. Hér erum við komin að kjarna þess sem ætlunin er að færa í rétt horf með þessari lagabreytingu sem við væntum þess að verði að veruleika. Annar ágalli umrædds ákvæðis er að það nær ekki til andlegs ofbeldis annars en þess sem felst í því að vekja alvarlegan ótta um að maki gerist sekur um líkamsárás eða kynferðisbrot. Leiða verður líkur að því að andlegt ofbeldi sé algengara í samböndum en líkamlegt en á sama tíma er erfiðara að færa fyrir því óyggjandi sönnur. Þá eru birtingarmyndir andlegs ofbeldis fleiri en þær að vekja ótta um líkamlegt eða kynferðislegt ofbeldi í kjölfarið. Flutningsmenn þessa frumvarps, sem rétt er að taka fram að eru nær þriðjungur þingheims, leggja því til að sýslumaður geti veitt lögskilnað án undangengins skilnaðar að borði og sæng að kröfu annars hjóna hafi maki þess beitt það líkamlegu eða andlegu ofbeldi eða hótunum um slíkt. Farin er sú leið að tilgreina ekki með tæmandi talningu hvað felst í slíku ofbeldi í ákvæði laganna en þess í stað leitast við að skýra það í athugasemdum við greinina. Í ákvæðinu er þó getið um tilteknar sönnunarkröfur. Frú forseti. Við vinnslu þessa frumvarps var haft samráð við samtök og fólk sem hefur reynslu og sérþekkingu á sviði hjúskapar- og heimilisofbeldismála með viðtölum og fundum. Var m.a. rætt við lögfræðinga hjá sýslumanni, Kvennaathvarfinu og lögreglunni og fundað með fólki sem hefur sjálft rekist á veggi laganna við að leita skilnaðar eftir að hafa mátt þola ofbeldi af hálfu maka. Í þessu samráði kom m.a. fram að skilnaðarferlið eins og það er nú hefur reynst þolendum ofbeldis sérstaklega flókið og þungbært þegar sameiginlegar eignir og börn eru til staðar í hjónabandinu. Í mörgum tilfellum hefur dvöl kvenna í Kvennaathvarfinu lengst vegna þess að þar til skilnaður er genginn í gegn eiga þær ekki rétt á fjárhagslegum stuðningi, fullum barnabótum og annarri félagsaðstoð sem þær fengju væru þær skráðar einstæðar mæður. Af því leiðir að því lengur sem skilnaður dregst, þeim mun líklegra er að konur, mæður, leiti aftur inn á heimili ofbeldismanna. Það er staða sem er algjörlega óboðleg. Það hljóta allir að sjá. Í samræðunum kom einnig fram að samkvæmt kenningum fræðimanna eru ofbeldisáhrif gerenda enn til staðar löngu eftir að sótt hefur verið um skilnað sem hvort tveggja rennir frekari stoðum undir mikilvægi framangreindrar nálgunar og er til marks um að ákvæði 35. gr. hjúskaparlaga er sérstaklega ósanngjarnt og íþyngjandi fyrir þolendur heimilisofbeldis. Flækjustig í skilnaðarferli vegna barna og eigna kemur eingöngu til þegar ekki ríkir sátt með aðilum um hvernig skuli haga forsjá og búskiptum. Þar er tilefni til að athuga að vilji ofbeldismaður hamla skilnaði getur hann nýtt sér þessa stöðu og viðhaldið þannig valdi sínu og áhrifum á líf þolandans, þess eru raunar fjölmörg dæmi. Þegar ekki er sátt með hjónum um þessi atriði getur sýslumaður eingöngu veitt leyfi til skilnaðar ef fyrir liggur úrskurður um opinber skipti og forsjármál er komið til dómstóla. Sá þröskuldur er býsna hár enda er kostnaðarsamt, tímafrekt og andlega lýjandi að standa í dómsmáli vegna svo mikilla hagsmuna sem forsjá barna er. Í því samráði sem átt var við fjölda aðila vegna þessa máls voru einkum tvær lausnir nefndar í því sambandi. Annars vegar að heimila sýslumanni að gefa út skilnaðarleyfi þó að mál hjóna væru óútkljáð. Með þeim hætti væri hjónum gert kleift að ljúka sínu máli á eigin hraða án þess að vera bundin í hjúskap á meðan og var m.a. bent á að fyrirmynd að slíkri lausn er að finna í norskum lögum. Hin leiðin væri að rýmka reglur um gjafsókn til að draga úr þeirri áraun sem forsjármál fyrir dómi eru þolendum heimilisofbeldis. Á þessum samráðsfundum var einnig nefnt það sjónarmið að skylda til sáttaumleitanar sem og hugtakið sáttaumleitan yfir höfuð mæltist illa fyrir hjá þolendum heimilisofbeldis enda vandséð hvaða tilgangi það þjónar að eiga að koma á sáttum milli þolanda og ofbeldismanns. Það verður hreinlega að segja eins og er að það er einfaldlega niðurlægjandi hugtak fyrir konur, fyrir fólk sem hefur búið við ofbeldi af hálfu maka og er að leita leiða til að koma sér út úr því. Í þessum tilfellum eru sjaldnast forsendur fyrir sáttum. Fram kom það sjónarmið á þessum fundum að æskilegt væri að sáttameðferð yrði breytt í samtal um forsjá ósjálfráða barna hjóna og skilaði sú tillaga sér inn í þetta frumvarp. Einnig var lagt til að samtal hjá sýslumanni eða dómara yrði að meginreglu en heimilt yrði áfram að óska sáttaumleitanar hjá fulltrúa trú- eða lífsskoðunarfélaga enda væru báðir aðilar sammála um að fara þá leið. Svo er það aðeins til að útskýra að þótt þessu frumvarpi sé ætlað að bæta stöðu þolenda ofbeldis, og það mun gera það ef marka má þann fjölda aðila sem við höfðum samráð við við gerð þess, þá þarf aðkomu ríkisstjórnarinnar og dómsmálaráðherra til að rýmka úrræði fulltrúa sýslumanns til að bregðast við andlegu ofbeldi við meðferð skilnaðarmála. Það þarf að tryggja aðkomu sérfræðinga á sviði sálfræði eða félagsráðgjafa að samkomulagi um skilnaðarkjör en ekki einungis lögfræðinga. Enn fremur þarf að kanna til fullnustu möguleikann á því að lögskilnaður sé veittur þótt samkomulag liggi ekki fyrir um fjárskipti eða forsjá og rýmka reglur um veitingu gjafsóknar. Það er þess vegna sem við höfum lagt fram sérstaka þingsályktunartillögu um þau efni, eins og ég gat um í upphafi. Ég bind vonir við að hún verði flutt hér á næstu dögum. Frú forseti. Það er löngu tímabært að við gerum skilnaðarferlið skilvirkara fyrir þolendur ofbeldis í nánum samböndum, að við hlustum á reynslusögur þeirra og útrýmum skaðlegum flöskuhálsum í kerfinu, enda hljótum við öll að geta verið sammála um að hér eins og annars staðar eigi kerfið að vera byggt upp til að þjóna fólki en ekki festa það í sessi eða standa í vegi fyrir því. Hjúskapur er lögbundið og formlega staðfest samkomulag tveggja einstaklinga um að verja lífinu saman og deila ábyrgð á heimili og börnum. Hjúskap fylgja jafnframt skyldur til trúmennsku og framfærslu sem og réttur til erfða falli annað hjóna frá. Grundvöllur hjúskapar er samkomulagið og fólk á einfaldlega að geta undirgengist og fallið frá því samkomulagi á eigin forsendum. Af þessari ástæðu leggjum við einnig til í frumvarpinu, líkt og ég nefndi í upphafi, að hjón geti fengið lögskilnað án undanfarandi skilnaðar að borði og sæng séu þau sammála um það og séu hagsmunir barna á forræði þeirra tryggðir. Í gildandi hjúskaparlögum eru þröng skilyrði fyrir leyfi til lögskilnaðar án undanfarandi skilnaðar að borði og sæng. Hvergi er gert ráð fyrir því að tveir fullorðnir einstaklingar vilji einfaldlega skilja, hverjar svo sem ástæðurnar kunni að vera. Flutningsmenn telja það ekki hlutverk hins opinbera að takmarka heimild hjóna til lögskilnaðar ef engir sérstakir hagsmunir eru fyrir hendi sem krefjast þess. Það er rétt að geta þess að sambærileg ákvæði við hið síðastnefnda eru í hjúskaparlögum í Danmörku og Svíþjóð. Tilfellið er að hjúskaparlög eiga líkt og önnur lög að endurspegla tíðarandann. Samfélagslegar áherslur hafa tekið miklum breytingum, m.a. þegar litið er til hlutverka og valdastöðu kynja á heimili og þegar litið er til einstaklingsfrelsis, auk þess sem breytingar hafa orðið á stöðu og mikilvægi hjónabandsins sem grundvallareiningar í samfélaginu. Þrátt fyrir að það sé enn þá slík mikilvæg grunneining hefur vægi þess minnkað með tilkomu fjölbreyttari sambúðarforma með auknum samfélagslegum stuðningi við einstæða foreldra og viðurkenningu samfélagsins á ólíku fjölskyldumynstri. Að mati flutningsmanna eru því ekki jafn sterk rök fyrir hinum löngu tímamörkum og víðtæku takmörkunum á lögskilnaði og voru á fyrri tímum, sérstaklega þar sem tímamörkin og takmarkanirnar reynast þolendum ofbeldis í hjúskap afar íþyngjandi. Einstaklingur er frjáls að því að ganga í hjónaband og hann á að sama skapi að vera frjáls að því að slíta sama hjónabandi. Frú forseti. Ef það markmið næst að gera þolendum heimilisofbeldis auðveldara að slíta samvistum við geranda sinn, ef við náum að gera það að raunhæfari valkosti en hann er í dag, er stór sigur unninn. Það er réttarúrræði sem allt of margar konur hafa beðið allt of lengi eftir. Ég veit um konur sem þetta frumvarp hefði getað skipt öllu fyrir, hefði það komið fyrr fram og orðið að lögum. Ég vona að þetta mál hljóti skjóta afgreiðslu. Óteljandi fjöldi þolenda ofbeldis treystir á það. Þetta mun hafa raunveruleg jákvæð áhrif á líf, heilsu og öryggi fólks. Að lokum, frú forseti, legg ég til að frumvarpinu verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu og ég trúi því og treysti að það muni fá góða og skjóta afgreiðslu þar.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að taka fram að ég er sammála markmiði þessa frumvarps. Mig langar þó aðeins til að velta upp tveimur hlutum. Nú tekur flutningsmaður fram að tvö mál séu fléttuð saman og ég hef verið að skoða innkomnar umsagnir um hjúskaparmálið sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson flutti. Hér er umsögn frá sýslumanninum í Kópavogi þar sem segir - eins og við vitum er hjónaband, ef við mínusum kjólinn, blómin, kirkjuna, myndatökuna, löggjörningur milli tveggja manneskja og þegar kemur að því að slíta því þá bendir sýslumaður á að fara þurfi eftir reglum stjórnsýslunnar og andmælarétturinn sé sterkur. Mig langar til að spyrja flutningsmann hvort farið hafi verið í gegnum þessar reglur og hvort þetta lengi ekki þetta ferli.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það gleður mig að heyra að hún er sammála markmiðinu vegna þess að ég trúi því að þá muni það nást í gegn. Stuðningur hv. þingmanns mun skipta miklu máli. Hv. þingmaður minnist á andmælarétt vegna stjórnsýslunnar. Það liggur fyrir að í málinu, eins og það er lagt fyrir hér, er leitast við að skýra í athugasemdum við greinina - af því að nú er hv. þingmaður að tala um fyrri hlutann, ekki þar sem þetta er í sátt og samlyndi. Getið er um ákveðnar sönnunarkröfur í frumvarpinu og þær eru eftirfarandi, svo að ég fari aðeins yfir það í greininni, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir ákvæði 36. gr. getur annað hjóna krafist lögskilnaðar án undangengins skilnaðar að borði og sæng hafi makinn beitt það, eða barn sem býr hjá þeim, ofbeldi.“ Og í framhaldinu segir: „Veita skal leyfi til skilnaðar á grundvelli ákvæðisins ef: a. maki gengst við broti sínu eða hefur hlotið dóm fyrir það, b. upplýsingar sem staðfesta útkall vegna heimilisofbeldis maka liggja fyrir í skýrslu lögreglu, eða c. önnur gögn á borð við áverkavottorð eða mat sálfræðings benda til þess að það hjóna er krefst skilnaðar, eða barn sem býr hjá þeim, hafi mátt þola ofbeldi af hálfu makans.“ Ég myndi telja þetta til þess fallið að uppfylla kröfur eða væntingar stjórnsýslunnar um löggjörninginn. Þetta snýst raunverulega um það að hallað hefur á þessa hluti í núgildandi lögum.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir svörin. Það er annað sem mér dettur í hug. Þetta er löggjörningur sem tveir einstaklingar geri með sér og hér er verið að tala um ofbeldi, þ.e. að annar aðilinn sé kannski beittur ofbeldi í hjónabandinu. En segjum svo að ekkert ofbeldi sé til staðar, er ekki alveg eins hægt að létta þessum kvöðum? Þurfa báðir aðilar að vera sammála? Ef annar aðilinn er ekki sammála um að vera í hjónabandinu þá tekur þetta líka svolítið langan tíma. Finnst flutningsmanni ekki ástæða til að auðvelda einstaklingi að fá lögskilnað, þótt hann sæti ekki ofbeldi í hjónabandinu heldur vilji bara komast út úr því en hinn aðilinn er ekki sammála? Það hafa komið upp dæmi um að fólk hefur skilið að borði og sæng og síðan neitar hinn aðilinn, þótt ofbeldi sé ekki endilega inni í myndinni, það gætu verið eignir og ýmislegt sem hamlar því að hinn aðilinn vilji samþykkja lögskilnað. Er ekki ástæða til þess, ef einstaklingur vill ganga út úr þessum gjörningi, að auðvelda þann farveg?
Frú forseti. Ég þakka aftur andsvarið. Þetta er mjög áhugaverður og góður punktur og ég er til í þessa umræðu hvenær sem er. Mér finnst hins vegar, svo ég segi það bara hreint út, svo mikil skömm að því hvernig þolendum ofbeldis í sambandi er í sumum tilfellum gert nær ókleift að losa sig, að ég vildi, og flutningsmenn þessa frumvarps, hafa áhersluna þar eins og er. Svo er ég beggja blands gagnvart því hvort ég vilji að umræðan fari út í þetta í afgreiðslu þessa tiltekna máls vegna þess að ég óttast að það drepi áherslum á dreif, af því að mér finnst þetta svo mikilvægt. En ég er sannarlega til í umræðu um þessi mál hvenær sem er. Ég þekki svona mál líka, þetta er ekkert einfalt. Þó að ekki sé beinlínis um að ræða þá skilgreiningu á ofbeldi sem við tiltökum í þessu máli, eins og hv. þingmaður nefnir, þá er það ekkert annað en ofbeldi að neyða fólk til samvista við sig eða tengsla gegn vilja þess. Þetta er bara mjög flókið mál. En akkúrat núna myndi ég vilja sjá Alþingi Íslendinga klára þetta tiltekna mál og stíga svo hitt skrefið.
Frú forseti. Ég fæ kannski að byrja þar sem andsvörum sleppti hér áðan, vegna þess að það sem hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir benti á skiptir nefnilega máli. Það varpar svo góðu ljósi á hvað það eru mörg atriði í hjúskaparlögum, eins og þau standa í dag, sem þarf að skoða og endurskoða og laga. Ég gekk nú svo langt, í andsvörum við hæstv. innanríkisráðherra hér fyrr í dag, að segja að það væru orðnir svo margir ýldublettir í lögunum að taka þyrfti þau til heildarendurskoðunar. Ég held við séum bara komin á þann stað. Þetta eru 29 ára gömul lög, samfélagið hefur breyst mjög á þeim tíma. Þau endurspegla ekki lengur þann veruleika eða þær þarfir sem nútímasamfélag gerir til þeirra. En við skulum taka hópinn næst sem hv. þingmaður nefndi hér áðan. Þó að ég sé algerlega sammála hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur um það þá tek ég undir með hv. flutningsmanni að nú sé gott að taka ofbeldismálin fyrir af því að þau eru flóknust. Það eru málin þar sem samskiptin eru algerlega farin í skrúfuna, þar sem samlyndið er bara ekkert, þar sem ekki er hægt að ná neinu samkomulagi. Ég má til með að þakka hv. þingmanni fyrir að hafa unnið þetta mál svona vel og af mikilli virðingu fyrir fólkinu sem þarf á þessu lagaúrræði að halda. Það er ekki oft sem við sjáum frumvörp koma frá þingmönnum jafn vel undirbúin og undirbyggð og þetta frumvarp. Ég er bara mjög ánægður með að hafa verið boðið að vera meðflutningsmaður á því og vona að það nái alla leið fyrir vorið. Mig langar ekki að dvelja mikið við ofbeldismálin, hv. þingmaður gerði ágætlega grein fyrir þeim í framsögu sinni, heldur langar mig aðeins að nefna 9. gr. frumvarpsins sem má ættbókarfæra til þess sem hér stendur, vegna þess að hv. flutningsmaður gerði mér þann mikla greiða að taka yfir frumvarp sem ég lagði fram hér síðasta vetur varðandi það sem ég kalla snöggskilnaði, sem er sem sagt lögskilnaður án undanfarandi skilnaðar að borði og sæng ef hjón eru sammála um að leita skilnaðar og það eru engir aðrir hagsmunir sem kalla á að þau fari í gegnum lengra ferli. Allt varðandi forræði yfir börnum, eignir og allt það saman, það er ekkert vesen, það er sátt og samlyndi. Hér er bara fullorðið fólk sem veit að það vill ekki vera saman lengur og þá er alveg fráleitt að láta fólk sitja af sér sex mánuði, skilið að borði og sæng. Ég grennslaðist fyrir um það á 148. löggjafarþingi, með fyrirspurn til þáverandi dómsmálaráðherra, hversu hátt hlutfall skilnaða á Íslandi væri beinn lögskilnaður. Á árabilinu 2013–2017 voru um 1.400 lögskilnaðir á ári. 55% voru beinn lögskilnaður. Við skulum rifja upp, frú forseti, að heimild til lögskilnaðar án undanfarandi skilnaðar að borði og sæng er afskaplega þröng í gildandi lögum. Það er heimild til þess ef um er að ræða hjúskaparbrot eða ef annað hjóna hefur orðið uppvíst að líkamsárás eða kynferðisbroti er bitnar á hinu eða barni sem býr hjá þeim. Til að reyni á þetta ákvæði þarf að vera sönnun fyrir slíku broti, ýmist í formi játningar eða haldbærra sönnunargagna. Nú hef ég ekki miklar rannsóknir til að styðja þessa staðhæfingu, en ég ætla samt að segja það fullum fetum að ég trúi því ekki að 55% skilnaða á Íslandi séu vegna ofbeldis eða framhjáhalds. Ég held miklu frekar að fólk sé búið að finna mjög þægilega hjáleið fram hjá skilnaði að borði og sæng. Annað þeirra játar bara á sig að hafa haldið fram hjá. Einföld leið en ofboðslega óþægileg. Þarna er fólk sem er búið að vera gift í ákveðið langan tíma, það er búið að deila heimili, svo uppgötvar það einhverra hluta vegna að það vill ekki vera gift lengur. Þá hefur það um tvennt að velja, sé það algerlega sammála um að skilja; það getur annaðhvort setið af sér sex mánuði, skilið að borði og sæng, sem getur orðið til þess að samskipti súrna og skilnaðurinn verður ekki jafn mikið í sátt og samlyndi og hann hefði getað verið ef þau hefðu bara sloppið beint út. Eða að annað þeirra bítur á jaxlinn og lýgur upp á sig einhverju sem það gerði kannski ekki. Í þessum sporum er t.d. fólk þar sem annar aðilinn kemur út úr skápnum og áttar sig á því að manneskjan sem viðkomandi taldi sig ástfanginn af rímar engan veginn við það sem viðkomandi vill í annarri manneskju lengur. Af hverju er það ekki gild ástæða til beins lögskilnaðar? Nú eða að fólk er búið að vera saman mjög lengi og er bara algjörlega hætt að vera ástfangið. Vegna þess að það er ekki hægt að binda ástina í einhvers konar stjórnsýsluprósedúra, fólk veit þetta bara, og fólk veit þetta löngu áður en það leitar til sýslumanns til að sækja um skilnað. Málið er nefnilega að þegar fólk kemur til sýslumanns og sækir um skilnað er það búið að vera skilið að borði og sæng. Það er búið að reyna að halda áfram saman. Það er búið að fullvissa sig um að það vilji ekki vera í þessu hjónabandi lengur. Þess vegna, frú forseti, enda 55% skilnaða í beinum lögskilnaði, vegna þess að fólk er bara svo handvisst um að það vilji skilja við maka sinn að það er til í að taka á sig eina litla lygi. En þannig þarf þetta auðvitað ekki að vera, því að alveg eins og við treystum fullorðnu fólki til að ganga í hjónaband, bara frekar hratt og örugglega - það þarf að skila inn pappírum til sýslumanns og fara yfir pappírana, tekur kannski viku, og eftir það getur það gengið í hjónaband - þá ættum við bara að treysta þessu sama fullorðna fólki til að slíta hjónabandinu með jafn einföldum hætti og það gekk í það. Þetta er nú það sem ég vildi segja um 9. gr. frumvarpsins en ítreka það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar, þakkir til flutningsmanns og þeirra sem stóðu með henni að samningu þessa stórgóða frumvarps, sem ég hlakka til að sjá komast langt.