Borist hefur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 363, um hlutfall íslenskra matvæla í innkaupum ráðuneyta, frá Þórarni Inga Péturssyni.
Herra forseti. Fyrir um tveimur vikum, á alþjóðlegum baráttudegi kvenna, sat ég ásamt fleiri hv. þingmönnum ágætt málþing í Hofi á Akureyri sem skipulagt var af Byggðastofnun um raforkumál á Íslandi. Þarna var verið að ræða mikilvægt málefni sem snertir alla íbúa landsins, nema að því virtist konur, a.m.k. ef marka mátti dagskrá málþingsins þar sem af sjö fyrirlesurum var aðeins ein kona sem fékk svo ekki að taka þátt í panel þar sem mikilvægari karlmaður þurfti að komast að. Með fullri virðingu fyrir þeim ágætu karlmönnum sem þarna fluttu framsögu þá gerði ég athugasemdir við forstjóra og formann stjórnar Byggðastofnunar áður en málþingið hófst um að aðeins eina kona væri á mælendaskrá, og ætlaði raunar að láta það duga. En þegar kom að pallborðsumræðunni og í ljós kom að ekki var pláss fyrir þessa einu konu var mér hreinlega nóg boðið og ég gekk út. Herra forseti. Ég verð að gera alvarlegar athugasemdir hér í ræðustól og ég vona sannarlega að allir ráðherrar ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur taki þær til sín og komi þeim áfram til forstöðumanna stofnana sinna. Það er ekki í lagi að árið 2018, í allri þeirri umræðu sem átt hefur sér stað síðustu vikur, mánuði og ár, að opinberar stofnanir, eða raunar nokkur yfir höfuð, standi fyrir viðburðum þar sem hallar jafn mikið á annað kynið og raun bar vitni á þessum fundi, sérstaklega þar sem augljóslega og auðveldlega hefði verið hægt að koma í veg fyrir það í þessu tilfelli. Ríkið og stofnanir þess eiga að ganga á undan með góðu fordæmi og ávallt hafa kynjagleraugun á nefinu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr!]]
Virðulegi forseti. Á mánudaginn var komum við saman, átta þingmenn úr öllum flokkum á Alþingi, að frumkvæði umboðsmanns barna, UNICEF og Barnaheilla. Tilefnið var að gerast talsmenn barna á Alþingi. Við fengum fræðslu frá börnunum um mikilvægi barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og mikilvægi þess að við á hinu háa Alþingi tileinkuðum okkur barnvæn sjónarmið og að muna að hafa hagsmuni barna ávallt að leiðarljósi. Þau eru bæði framtíðin og nútíðin. Þau voru líka svo almennileg að afhenda okkur knús, faðmlag, sem ég ætla að klæða mig í. Þetta er í þriðja sinn sem þingmenn eru tilnefndir sem talsmenn barna og þetta í annað sinn sem ég undirrita þessa yfirlýsingu. Ég mun hér eftir sem hingað til leggja mig fram um að hafa sjónarmið og hagsmuni barna að leiðarljósi í störfum mínum. Mér þykir mikill heiður að fá þetta hlutverk og það er yndislegt að fylgjast með því öfluga starfi sem unnið er á vettvangi þessara þriggja aðila, þ.e. umboðsmanns barna, UNICEF og Barnaheilla. Sérstaklega er ánægjulegt að fylgjast með öflugum ungmennaráðum þessara aðila og sjá hvað við eigum ofboðslega skýra og bjarta framtíð hér á landi. Þessir krakkar vita alveg hvað þau vilja, þau vita hver réttur þeirra er og þau eru tilbúin að verja þann rétt sinn. Talsmenn barna á þingi eru, auk þeirrar sem hér stendur, Inga Sæland, Líneik Anna Sævarsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Jón Þór Ólafsson, Oddný G. Harðardóttir, Þorsteinn Víglundsson og Andrés Ingi Jónsson. Eins eru varamenn fyrir okkur öll. Hlutverk okkar er ekki síst að fræða og hvetja okkur öll, 63 hv. þingmenn, til að hafa hagsmuni barna ávallt að leiðarljósi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr!]]
Virðulegi forseti. Ég ætla að gera að umtalsefni nýliðinn landsfund Sjálfstæðismanna, sem ég óska þeim til hamingju með, svo og öllum öðrum sem haldið hafa sína landsfundi. En þessi þykir mér hafa borið af á einn máta, sérstaklega vegna þess að þar eru Sjálfstæðismenn klárlega farnir að halla sér æ meira að þeim hugsjónum og þeirri stefnu sem Flokkur fólksins er að berjast fyrir, þ.e. í áttina að því að afnema skerðingar og útrýma fátækt. Það var afskaplega ánægjulegt hér í gær að hlusta á hv. þm. Ásmund Friðriksson. Mig langar að vitna í hans orð, með leyfi forseta. Þar segir Ásmundur: „Ég var sérstaklega ánægður með það að í lok þingsins var samþykkt að draga úr skerðingum á örorku- og ellilífeyri. Það er eitt af okkar stóru málum sem við viljum vinna að, að tryggja öllum tækifæri til þátttöku á vinnumarkaði …“ - En taktu nú eftir, virðulegi forseti: „… en króna á móti krónu skerðing viðgengst enn hjá þeim sem eru á örorkulífeyri. Þá skerðingu ber að afnema nú þegar, það var samþykkt. Ég fagna því og treysti því að við í þessu húsi stöndum saman um þá breytingu.“ Segir hv. þm. Ásmundur Friðriksson eftir þennan frábæra landsfund Sjálfstæðismanna um síðustu helgi. Ég segi: Það er svo sannarlega ánægjulegt þar sem við í Flokki fólksins, sem eigum t.d. frumvarp í virðulegri velferðarnefnd sem kveður á um afnám skerðingar á launatekjur eldri borgara, eitt af tveimur frumvörpum sem við þegar höfum lagt fram. Það er ákaflega ánægjulegt að vita að nú strax er hægt að fá efndirnar og sjá viljann fyrir þeim frábæru fyrirheitum sem nýliðinn landsfundur Sjálfstæðismanna kvað á um. Ég segi bara: Bjartsýni og bros bjargar deginum. Og: Góðir hlutir gerast hægt. Dropinn holar sannarlega steininn. Við erum í góðum höndum.
Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að vekja athygli á frumvarpi sem bíður afgreiðslu í hv. atvinnuveganefnd. Það er afar mikilvægt að það frumvarp fái jákvæða umfjöllun og taki gildi fyrir næsta fiskveiðiár. Frumvarpið fjallar um að bjóða út viðbótarþorskkvóta. Þorskstofninn hefur aldrei verið jafn stór og því líklegt að viðbótin verði þó nokkur. Ef við ætlum ekki að halda áfram að færa þeim sem hafa kvótann fyrir, alla viðbótina verðum við að breyta lögum um fiskveiðistjórn strax. Á síðustu fjórum fiskveiðiárum hefur þorskkvótinn aukist um 40 þús. tonn og á síðstliðnum tíu árum um 100%, eða um 130 þús. tonn. Kvótakerfið í sjávarútvegi, þar sem einum var neitað um frjálsan aðgang að auðlindinni en öðrum heimilað á grundvelli sögu fortíðar, mun koma niður á framgangi greinarinnar til lengri tíma ef ekkert verður að gert. Vald þeirra sem fá úthlutað kvóta er töluvert og ákvarðanir þeirra geta varðað framtíð sjómanna, fiskvinnslufólks, fjölskyldna þeirra og heilu byggðarlaganna. Nú geta ungir og framsæknir sjómenn hafið rekstur sinn með því að kaupa kvóta dýru verði eða leigja af hinum sem fengið hafa kvóta á verði sem hefur verið samkvæmt Fiskistofu 150–200 kr. kílóið síðustu misserin. Til að jafna stöðu þeirra sem þegar eru í útgerð og hinna sem hafa hug á að hefja útgerð þarf að gera úthlutun kvótanna sanngjarnari. Frændur okkar Færeyingar eru að þróa aðferð sem jafnaðarmenn hafa löngum talað fyrir, þ.e. að kvótanum verði ekki úthlutað öllum til hinna sem fengu hann í fyrra heldur hafi allir jafnan rétt á að leigja hann af eiganda auðlindarinnar. Útboð á þorskkvóta í Færeyjum skilaði leiguverði um 60 kr. á kíló. Það er að minnsta kosti 60% afsláttur frá leiguverði útgerða hér á landi og yrði því mikil kjarabót fyrir þá sem nú leigja kvóta af útgerðinni.
Virðulegi forseti. Ég vil nýta þetta tækifæri til að fjalla um eftirlitsmyndavélar eða löggæslumyndavélar. Slíkar myndavélar eru að verða órjúfanlegur þáttur í löggæslu í almannarými víða í Evrópu og ekki síður til að stemma stigu við hryðjuverkaógn. Ekki þarf að taka fram að á þessu sviði hafa orðið stórstígar tækniframfarir. Hér takast auðvitað á sjónarmið persónuverndar og sjónarmið almannaöryggis og löggæslu. Minnkandi kostnaður við kaup á sífellt fullkomnari tækjum hefur leitt til aukinnar notkunar og vistun á myndefninu hefur orðið auðveldari og fyrirferðarminni, fyrir utan að skýrleiki myndefnis hefur orðið meiri með hverju árinu sem líður. Notagildi þessa myndefnis er augljóst fyrir lögreglu við uppljóstrun brota og einnig svo að lögregla geti brugðist við í rauntíma. Þessa tækni má einnig nota til almennrar löggæslu, t.d. til að fylgjast með farartækjum, t.d. ótryggðum eða þeim sem hafa verið tekin ófrjálsri hendi. Hér er ótalin gagnsemi slíkra myndavéla við landamæraeftirlit þar sem tæknin getur komið að ómetanlegum notum við greiningu á fólki sem er að ferðast yfir landamæri. Þá er ónefnt notagildi eftirlitsmyndavéla fyrir almannavarnir til þess að telja farartæki inn og út af hættusvæðum sem getur skipt sköpum fyrir rýmingu í neyðarástandi. Hingað til hafa kaup, uppsetning, rekstur og endurnýjun þessara tækja verið með ýmsum og ólíkum hætti víða um land og það jafnvel svo að tafið hefur fyrir uppsetningu þessara öryggistækja á fjölmörgum stöðum um landið. Mikilvægt er að unnið verði að samrýmdu verklagi varðandi þennan málaflokk að teknu fullu tilliti til persónuverndarsjónarmiða þannig að allir landsmenn búi að þessu leytinu við sama öryggi hvað þetta mikilvæga málefni varðar.
Virðulegi forseti. Síðastliðið vor hafði hv. þingmaður Norðvest., Teitur Björn Einarsson, frumkvæði að því að hefja hér umræðu um stöðu sjávarútvegs í því kjördæmi og á landinu öllu. Tilefnið var ærið, verkföll, lækkandi verð á fiski, staða gengismála og sú staðreynd að veiðigjöld voru að hækka mikið. Tekjur ríkissjóðs af veiðigjöldum hækka gríðarlega á milli ára, fara úr 5,5 milljörðum í ríflega 10 milljarða kr. Álagning og fjárhæð veiðigjalda sem nú er verið að greiða er á framlegð og afkomu sem ekki er í neinu samræmi við þann veruleika sem er í dag. Niðurstaða þeirrar umræðu sem hv. þm. Teitur Björn Einarsson hóf var sú að fyrrverandi formaður atvinnuveganefndar þingsins, hv. þm. Páll Magnússon, náði samkomulagi um það við þáverandi sjávarútvegsráðherra að gera greiningu á afkomu útgerðarinnar. Helstu niðurstöður þeirrar greiningar eru eftirfarandi: Tekjur í sjávarútvegi drógust saman um 25 milljarða kr. eða um 9% á milli áranna 2015 og 2016. Tekjulækkun var hlutfallslega mest hjá sjávarútvegsfyrirtækjum með mestu aflaheimildirnar. EBITDA sjávarútvegsfyrirtækja lækkaði um 22% á milli áranna 2015 og 2016. Skuldastaða greinarinnar í heild þróaðist með jákvæðum hætti árið 2016 að því leyti að heildarskuldir lækkuðu og eiginfjárhlutfall hækkaði. Greiðslugeta versnaði hins vegar þar sem skuldir sem hlutfall af EBITDA lækkuðu. Með hliðsjón af hreyfingu helstu hagstærða og útflutningsverðmæta sjávarafurða eru allar líkur á að afkoma versni nokkuð á árinu 2017. Þetta má meðal annars rekja til óhagstæðrar þróunar ytri hagstærða, verðlag sjávarafurða hefur lækkað verulega í íslenskum krónum og launavísitala hækkað töluvert. Deloitte telur að EBITDA sjávarútvegs geti hafa lækkað árið 2017 um 20–37% og nemi þá á bilinu 37–45 milljörðum kr. Virðulegi forseti. Útgerðarfyrirtæki í Norðvesturkjördæmi og á landinu öllu eru misjöfn að stærð og gerð. Ég segi: Það er ekki í boði að taka ekki alvarlega umræðu um þetta þegar þingið kemur aftur saman eftir páska. Það er ekki í boði að gera ekki neitt, annars getur horft til mjög alvarlegrar stöðu.
Virðulegi forseti. Það er athyglisvert að helsta innlegg margra hér inni þegar kemur að málefnum höfuðborgarinnar er að hafa skoðanir á því hvar innan borgarmarkanna flugvélar geti lent. Og, jú, það eru þó margir sem vilja að borgin ákveði sjálf fjölda borgarfulltrúa, en þegar kemur að því að hún eigi að fá að ráða hvort flugvöllur eða íbúðir séu við hliðina á miðbænum skal gera það með boðvaldi, annaðhvort beinu eða í gegnum úrslit þjóðaratkvæðagreiðslu sem menn þykjast vita hvernig fari. Nú ætla ég svo sem engum neitt illt. Þess vegna get ég ímyndað mér að margir þeirra sem eru á þessari skoðun varðandi legu flugvallarins telji að hún sé til góðs fyrir borgina. Því er ég ósammála. Frá sjónarhóli borgarbúa væri það mjög spennandi kostur ef hægt væri að finna nýjum innanlands- og millilandaflugvelli stað nálægt höfuðborginni. Það myndi stytta ferðalagið til útlanda, fjölga ferðamöguleikum íbúanna og bæta þannig lífsgæði þeirra. Mig langar að lokum að nefna eitt, ekki alveg þessu tengt. Þúsundir Íslendinga fluttu af landi brott í hruninu, margir til Norðurlanda. Ungt fólk, háskólamenntað fólk, iðnmenntað fólk. Þetta fólk hefur ekki komið aftur heim. Við þurfum að fá það aftur. Sveitarfélög, Reykjavík sem önnur, gegna þar lykilhlutverki en sumt er ekki hægt að gera nema við leggjumst öll á eitt. Þegar kemur að hlutum eins og því að auka kaupmátt, tryggja fjölbreytt atvinnutækifæri og tryggja börnum boðlega menntun tekst það ekki nema ríki og sveitarfélög vinni saman.
Virðulegur forseti. Mig langar til að gera að umtalsefni undir þessum lið um störf þingsins, störf þingsins. Nánar tiltekið störf þingsins í dag. Og kannski líka í gær. Við erum með á dagskránni fyrir framan okkur mál nr. 3, sem er kosningar til sveitarstjórna, kosningaaldur. Nú háttaði svo til í gær að vegna mikillar og langrar umræðu um fjármálastefnu komst það mál ekki á dagskrá. Því miður riðlaðist dagskráin í gær vegna töluverðrar umræðu um fundarstjórn forseta, sem ég held að hefði mátt koma í veg fyrir, t.d. ef hæstv. ráðherra hefði nú bara fundið það hjá sjálfum sér að vera í salnum við umræðuna eða ef hv. formenn þingflokka stjórnarandstöðunnar hefðu óskað eftir því fyrir fram. Ég held að við hefðum öll saman getað komið í veg fyrir að dagskráin tefðist svona. Og nú tökum við aftur til við umræðu um fjármálastefnu á eftir. Mig langar að brýna okkur öll hér inni til dáða þegar kemur að máli nr. 3. Nú fer að styttast í annan endann á því hvort við náum að gera þessar breytingar á lögum um kosningaaldur fyrir næstu kosningar eða ekki, þ.e. að lækka hann niður í 16 ár. Um 9.000 ungmenni fá kosningarrétt fyrir sveitarstjórnarkosningarnar verði þetta frumvarp að lögum. Ég hef fulla trú á okkur hér inni að þegar við leggjum okkur virkilega fram og göngum einbeitt til verka og vöndum okkur, getum við sýnt að við getum afgreitt mál hér á sæmilegum hraða. Ég vona svo innilega að okkur takist að afgreiða þetta mál. Það kemur þá bara í ljós hvort meiri hluti er fyrir því eða ekki. Fyrir liggja fjögur nefndarálit sem eru með mjög fjölbreyttum og ítarlegum sjónarmiðum. Ég tel okkur því ekkert að vanbúnaði að klára þetta mál og vonandi verður það að lögum [[Forseti hringir.]]áður en þingið fer í páskafrí svo þau 9.000 ungmenni, sem bíða eftir að fá að vita hvort þau fái að kjósa, fái svar.
Virðulegi forseti. Mig langar að hreyfa máli sem hefur svo sem komið til tals áður en veldur mér vaxandi áhyggjum, ekki síst eftir nýlegar upplýsingar sem komu fram á fundi fjárlaganefndar ekki alls fyrir löngu. Öryrkjar, þ.e. þeir sem metnir hafa verið með 75% örorkumat eða meira, eru orðnir 20 þúsund talsins. Á tíu árum, frá 2007 til 2017 hefur þeim fjölgað um á bilinu 1.200–1.800 á ári. Til samanburðar við þá tölu eru þátttakendur á vinnumarkaði um 190 þúsund. Árið 2016 var nýgengi örorku í fyrsta skipti meiri en náttúruleg fjölgun á vinnumarkaði, þ.e. fleiri fengu örorkumat upp á 75% en komu nýir inn á íslenska vinnumarkaðinn. Það er mikið áhyggjuefni í því að fjölgunin er annars vegar mest hjá konum á aldrinum 30–40 ára og hins vegar hjá strákum á aldrinum 20–30 ára. Ef maður myndi alhæfa aðeins um það þá er algengasta ástæðan fyrir nýgengi örorku hjá strákunum geðraskanir og stoðkerfissjúkdómar hjá ungu konunum. Þetta er miklu meiri fjölgun, sérstaklega í þessum aldurshópum, en við þekkjum til dæmis á hinum Norðurlöndunum. Við getum ekki horft upp á ungt fólk, þúsundum saman, stimplast út af vinnumarkaði, kannski fyrir lífstíð, ef við getum gert eitthvað í því. Það er rándýrt fyrir þjóðfélagið en það er auðvitað enn dýrkeyptara fyrir það fólk sjálft sem lendir í þessu. Áhersla okkar á að færast frá því sem nú er yfir í það að aðstoða fólk í endurhæfingu til að það komist aftur út á vinnumarkaðinn.
Hæstv. forseti. Á dögunum kynnti samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið drög að tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2018–2024. Tillagan er nú í samráðsgátt stjórnvalda, en þangað geta allir sent inn umsagnir til kl. fjögur í dag. Byggðaáætluninni er ætlað að stuðla að jákvæðri þróun byggða og efla samkeppnishæfni þeirra sem og landsins alls. Byggðamál eru öll þau viðfangsefni sem hafa áhrif á lífsgæði og samkeppnishæfni landshluta, svo sem búsetu, atvinnu og nýsköpun. Þau snúa að eflingu samfélaga, félagssviðs, atvinnulífs, menntunar, menningar, velferðarmála, samgangna, fjarskipta og umhverfis- og auðlindamála. Samkvæmt þeirri skilgreiningu eru byggðamál viðfangsefni allra ráðuneyta með einhverjum hætti. Því er mikilvægt að samhæfa byggðasjónarmið sem mest við alla málaflokka, hvort heldur er hjá ríki eða sveitarfélögum. Sú byggðaáætlun sem lögð hefur verið fram til kynningar hefur þrjú markmið: Að jafna aðgengi að þjónustu, jafna tækifæri til atvinnu og stuðla að sjálfbærri þróun byggða um allt land. Við Framsóknarmenn fögnum því að þessi tillaga hafi verið lögð fram. Hún er í anda þess sem við höfum talað fyrir undanfarin misseri og lögðum m.a. mikla áherslu á í kosningabaráttu. Í áætluninni eru lagðar til aðgerðir eins og að veita einstaklingum sem sækja þurfa vinnu fjarri heimabyggð skattafslátt vegna ferða tengdum vinnu. Einnig er lagt til nýta námslánakerfið sem hvata fyrir fólk til að setjast að í dreifðum byggðum. Þannig er hægt að stuðla að aukinni sérfræðiþekkingu vítt og breitt um landið, fjölga framhaldsmenntuðu fólki í dreifðum byggðum og auka fjölbreytni. Auk þess eru margar aðrar aðgerðir lagðar fram. Þær eru tímasettar og er ábyrgðaraðili settur fyrir hvern þátt. Hæstv. forseti. Byggðaáætluninni ber að fagna og ég hvet alla hæstv. ráðherra og þingheim allan til að koma þessu mikilvæga máli í gegnum þingið. Það skiptir landsmenn miklu máli.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að fjalla um hlutverk talsmanna barna. Ég er stolt af því að gegna því hlutverki fyrir hönd þingflokks míns. Ég ætla að ræða um skógrækt því að í dag, 21. mars, er alþjóðlegur dagur skóga og í ár er yfirskrift dagsins „Skógar og sjálfbærar borgir“, samkvæmt ákvörðun matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna. Ætlunin er að vekja athygli á því að markviss notkun trjágróðurs í þéttbýli getur dregið úr mengun, þar með talið svifryki, dregið úr hávaða, jafnað hitasveiflur, stuðlað að vatnsvernd og vatnsmiðlun, eflt gæði útivistar og aukið umferðaröryggi og lífsgæði í borgum á margan hátt. Í síðustu viku heimsótti umhverfis- og samgöngunefnd rannsóknarstöð skógræktarinnar á Mógilsá og hitti ýmsa fulltrúa þeirra sem draga vagninn í skógrækt á Íslandi; fulltrúa skógræktarinnar, skógræktarfélaganna og skógarbænda. Sameiginlegt markmið skógræktargeirans núna er fjórföldun nýræktunar skóga, en það er aðeins tvöföldun miðað við árlega nýrækt fyrir hrun. Að því verkefni þurfa margir að koma því að aukin skógrækt hefur fjölbreytta kosti. Hún getur skilað verulegri kolefnisbindingu, varið jarðvegsauðlindina, byggt upp skógarauðlind til viðarframleiðslu og annarra nytja. Í því samhengi vil ég þess vegna benda á að ríkið hefur þegar gert samninga við skógarbændur um fjórfalt meiri skógrækt en nú fer fram hjá þeim. Þar er allt tilbúið, land, áætlanir, starfskraftar og skipulag. Hægt væri að planta fjórum sinnum meira í 10 ár ef ríkið stæði við sinn hluta samningsins. Að lokum vil ég taka undir áskorun hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar sem hann kom með fram í störfum þingsins í gær, um að stofna sjóð sem hefði það hlutverk að vera farvegur fyrir fjármagn til skógræktar, hvort sem er frá opinberum aðilum, fyrirtækjum eða almenningi.
Virðulegi forseti. Ég rakst nýlega á tilvitnun á netinu sem mér finnst frekar skemmtileg og kemur fram í Lögfræðingabröndurum eftir Ólaf Stefánsson frá Kalmanstungu. Tilvitnunin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Eyjólfur ljóstollur og Magnús Stephensen landshöfðingi voru kunnugir og þúuðust. Einu sinni voru þeir og Þorvaldur lögregluþjónn að tala saman á götu. Þorvaldur tekur þá eftir þessu og segir: „Þúar þú landshöfðingjann, Eyjólfur?“ Eyjólfi var lítið um Þorvald og svaraði strax: „Já, ég þúa guð og góða menn, en þéra andskotann og yður.“ Þetta vakti mig til umhugsunar. Þegar við tölum um virðingu Alþingis: Mér finnst stundum kvartað fullmikið um að við þérum ekki nóg, notum ekki rétt orð til að lýsa hneykslan okkar á framferði yfirvalda. En virðingin fyrir Alþingi og virðing Alþingis felst ekki í því að þéra, ekki í því að vera í fínum jakkafötum, þótt það sé ekkert að því að vera í fínum jakkafötum, það er bara frábært. Hún felst ekki í því að halda aftur af hneykslan þegar yfirvöld gera eitthvað fráleitt. Virðingin felst ekki í tiltekinni orðanotkun. Virðingin sem Alþingi fær frá þjóðinni er í meginatriðum sú sama og Alþingi sýnir þjóðinni sjálfri. Þá þurfum við að gæta að hlutverki okkar. Ekki að því hvort við þérum eða séum í þessum jakkafötum eða tökum svona eða hinsegin til orða heldur hvað við séum að gera hérna. Eitt meginhlutverk Alþingis er að vera aðhald og mótvægi við ríkisvaldið sjálft. Það þýðir að stundum talar maður tæpitungulaust, stundum kallað mannamál. Það er hluti af virðingu Alþingis við almenning, virðulegi forseti. Þetta snýst ekki um þérun og þúun, þetta snýst um að segja hlutina eins og þeir eru. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að hér hafa menn komið í hrönnum oft og kvartað yfir því að þegar fólk tali tæpitungulaust sé það virðingarleysi við Alþingi. Það er þvert á móti, virðulegi forseti, þvert á móti.
Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir hvatningu hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés um að við reynum að halda dagskrá í dag til að koma í gegn brýnum málum svo vonandi lætur hæstv. fjármálaráðherra sjá sig fljótlega í húsi af því að við erum að fara að ræða hér áfram fjármálastefnu hans. Að öðru. Á hverjum degi, í hverri viku, hverjum mánuði verða sýrlenskar konur og börn fyrir kynferðislegu ofbeldi af hálfu starfsmanna mannúðarsamtaka sem koma til landsins vegna hjálparstarfa. Karlarnir starfa hjá Sameinuðu þjóðunum og fleiri alþjóðlegum stofnunum og þeir nýta sér neyð kvennanna með því að láta þær fá mat gegn kynlífi. Þetta á sér enn stað, þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar og þrátt fyrir að kolsvört skýrsla hafi verið gefin út af Sameinuðu þjóðunum um að þetta sé enn við lýði. Stofnanir Sameinuðu þjóðanna og aðrar hjálparstofnanir hafa lýst því yfir að umburðarlyndið í garð slíkra níðingsverka sé ekkert en samt viðgengst þetta enn. Er sagt að þessi misbeiting sé svo algeng að sumar sýrlenskar konur neiti að mæta í dreifingarmiðstöðvar því að gert sé ráð fyrir að með því hafi þær falboðið líkama sína fyrir mat handa börnum sínum. Á alþjóðlegu kvennaþingi sem haldið var hér í lok síðasta árs var í einni málstofu fjallað um konur í stríði. Það var ótrúlega fróðlegt að heyra viðhorf kvenna hvaðanæva að úr heiminum þar sem þær tóku til máls og veltu fyrir sér hvers vegna Sameinuðu þjóðirnar fordæma ekki hástöfum þau ógeðslegu brot sem þarna eiga sér stað af hálfu þeirra fólks, þeirra starfsmanna. Við erum friðarins þjóð og því hvet ég í pontu Alþingis íslensk stjórnvöld til að beita sér innan Sameinuðu þjóðanna fyrir því að þessar hryllilegu árásir gegn konum og börnum í stríði verði fordæmdar. Ég óska a.m.k. eftir því [[Forseti hringir.]]að íslensk stjórnvöld beiti sér í þessu.
Hæstv. forseti. Mig langar að gera hér að umtalsefni nýliðna vaxtaákvörðun Seðlabanka Íslands sem er vikugömul í dag. Seðlabankinn ákvað í stuttu máli að meginvextir bankans skyldu vera óbreyttir í 4,25% og stýrivextir í 5% sem er um það bil tvöföld verðbólga síðustu mánaða. Þessi ákvörðun er tekin af hálfu Seðlabankans þrátt fyrir að nú sé hagkerfið aðeins byrjað að kólna, þrátt fyrir að fyrir dyrum standi erfiðar kjaraviðræður þar sem m.a. mun örugglega bera á góma vaxtastigið í landinu. Það vill svo til að Seðlabanki Íslands hélt málstofu nú um daginn þar sem nokkrir starfsmenn hans komu saman og klöppuðu sjálfum sér á bakið fyrir góðan árangur í baráttu við verðbólgu. Þar kom fram sú furðulega yfirlýsing af hálfu yfirhagfræðings Seðlabankans, með leyfi hæstv. forseta, að „skortur trúverðugleika meðal almennings og fyrirtækja á 2,5% verðbólgumarkmiði Seðlabankans skýri að miklu leyti litla verðbólgu á síðustu árum“. Ég hefði nú viljað sjá þessa setningu á íslensku, en það vill þannig til að það er kannski einn aðili sem hefur öðrum fremur litla trú á verðbólgumarkmiði Seðlabankans og það er Seðlabankinn. Það er kannski ekki undarlegt. Hann hefur ofmetið verðbólgu núna í þrjú ár við hverja vaxtaákvörðun á fætur annarri og það er náttúrlega ekki nema von að menn verði skeptískir á þessi sjónarmið Seðlabankans sem koma fram mánuð eftir mánuð þar sem ýmislegt gerist í hinum ytra heimi sem er okkur hagfellt og verðbólgan heldur áfram að vera lág en það má ekki hreyfa við vöxtunum. Í einu landi í OECD-ríkjunum má ekki hreyfa við vöxtunum, á Íslandi. [[Forseti hringir.]]Þeir verða að vera fjórfaldir, fimmfaldir á við það sem gerist í næstu nágrannalöndum. [[Forseti hringir.]]Það hlýtur að vera eitthvað vitlaust gefið hér.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að lesa upp úr bréfi sem ég fékk, með leyfi forseta: „Frá árinu 2011 hefur verið starfandi vinnuhópur um endurskoðun búsetuskerðingar. Hefur hann leitast við að vekja athygli á stöðu þeirra sem fá ekki fullan örorku-, endurhæfingar- eða ellilífeyri vegna búsetu erlendis; með orðinu búsetuskerðing er átt við skerta greiðslu til einstaklinga vegna hlutfalls búsetu þeirra utan Íslands. Til að skýra þetta nánar eiga aðeins þeir sem búið hafa á Íslandi í 40 ár, frá aldrinum 16–70 ára, rétt á örorkuendurhæfingar- eða ellilífeyri. Hafi einstaklingur verið búsettur erlendis um langa sem skamma hríð, áður en hann kemst á ellilaunaaldur eða þarfnast örorku eða endurhæfingarlífeyris vegna heilsubrests eða slyss, er hlutfall búsetunnar reiknað út og lífeyririnn ákvarðaður í samræmi við þetta.“ Hvað þýðir þetta á mannamáli? Jú, að einstaklingur lifir kannski á 70 þús. kr., hann fær ekkert meira. Hann fær ekki félagsbætur eða neitt því að ef hann á maka á makinn að halda honum uppi. Þetta eru einir fátækustu einstaklingarnir á Íslandi í dag. Þetta er lítill hópur, 2.000 manns. Það hlýtur að vera einfalt að sjá að bara það að borga þessum einstaklingum út persónuafslátt myndi tvöfalda tekjur þeirra. Þess vegna verðum við að finna sanngjarnar lágmarksgreiðslur, ekki lágmark heldur eðlilegar greiðslur sem fólk getur lifað af með reisn, og sjá til þess að enginn fái minna en það. Til þess ber okkur skylda. Þetta fólk lifir í sárri fátækt og er okkur algerlega til skammar að láta nokkurn á Íslandi þurfa að vera í þessari aðstöðu.
Forseti vill gleðja hv. þingmenn með því að hæstv. fjármálaráðherra er kominn í hús og verður viðstaddur umræðuna, en forseta er jafnframt kunnugt um að hæstv. ráðherra hefur brýnum skyldum að gegna annars staðar í bænum upp úr fimm og verður þá gert hlé á þessari umræðu og tekið til við önnur dagskrármál meðan á fjarveru hans stendur.
Herra forseti. Það er sannarlega mjög stórt mál sem hér er á dagskrá, fjármálastefna ríkisstjórnarinnar til fimm ára. Ég á aðild að minnihlutaáliti og framsögumaður þess, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, hefur gert ítarlega grein fyrir því. Ég get því látið mér nægja að drepa niður hér og hvar í þessu stóra og víðfeðma máli. Ég vil gjarnan geta þess að það er margt ágætlega sagt í áliti meiri hlutans og ég þakka formanni fjárlaganefndar forystu hans um vandaða málsmeðferð á vettvangi fjárlaganefndar. Hin mikilvægu lög sem mynda núna umgjörð utan um ríkisfjármálin, lög um opinber fjármál sem lögfest voru 2015, kveða ítarlega á um fjármálastefnuna. Hún skal skiptast í þætti, þ.e. tölusett markmið um afkomu og efnahag, þ.e. nánar tiltekið stefnu um umfang, afkomu og þróun eigna, skulda og langtímaskuldbindinga opinbera í heild og hins opinbera til eigi skemmri tíma en fimm ára. Í annan stað er í sömu grein, 4. gr. laga um opinber fjármál, kveðið á um að hluti af fjármálastefnunni skuli vera greinargerð um hvernig tilteknum grunngildum, sem nánar eru rakin í 6. gr. laganna, verði fylgt. Þessi greinargerð skal vera bæði um stefnumörkun, um þróun gjalda og skattstefnu og aðra tekjuöflun hins opinbera. Nú er það svo, herra forseti, að það hefur verið gerð nokkur leit í fyrirliggjandi fjármálastefnu, þingsályktunartillögunni, en þessi greinargerð sýnist vera vandfundin. Það er látið við það sitja að telja upp grunngildin sem eru ein sex að tölu, þar á meðal eru sjálfbærni og varfærni og gagnsæi og fleira gott og þessi greinargerð, ef hún rís undir því nafni, felur það í sér að telja upp þessi grunngildi og leggja út af merkingu þessara hugtaka. Það skortir alveg á að því sé lýst eða gerð grein fyrir hvernig þessum grunngildum verði fylgt hvað varðar stefnumörkun um þróun gjalda og skattstefnu og aðra tekjuöflun hins opinbera. Grundvöllur þessarar stefnu eru fyrirliggjandi spár um þróun efnahagsmála á komandi tímum. Það er mjög nákvæmlega tilgreint í lögum um opinber fjármál hvernig staðið skuli að því að leggja niður fyrir sér hinar hagrænu forsendur stefnumörkunar sem skulu byggjast á traustum forsendum og gögnum og þau skulu unnin hlutlægt og kerfisbundið o.s.frv., getið er um opinberar hagtölur og þjóðhagsspár, og þar sem tekið skal mið af fjárhagslegum og efnahagslegum áformum stjórnvalda. Hér eru uppi að minnsta kosti tvö atriði, herra forseti, annars vegar er þess að geta að fyrirliggjandi spár verða í ýmsu tilliti að teljast í bjartsýnna lagi og um það held ég að mér sé óhætt að segja að umsagnir sem hafa borist um málið séu samdóma og sömuleiðis þeir gestir sem sótt hafa fjárlaganefnd heim í tilefni af þessu máli. Þessi bjartsýni, sem þarna gætir, kallar á að til hliðar eða sömuleiðis verði gerð grein fyrir því hvernig landið lægi ef tekið væri mið af forsendum sem væru þá síður bjartsýnar en þær sem lagt er upp með í þessu mikilvæga skjali. Það er alsiða í þessum iðnaði að beita því sem kallað er fráviksspár við stefnumörkun og sýnist ekki eiga síður við í þessu sambandi en víða annars staðar. Ríkisendurskoðun í sinni umsögn talar um næmnigreiningu, að bera saman niðurstöður miðað við ólíkar forsendur en ekki bara eina forsendu og það tiltölulega bjartsýna forsendu. Varfærni er eitt af grunngildunum og er dyggð, herra forseti, ekki síst þegar kemur að spám um framvindu efnahagsmála og ekki síst þegar það á við um tiltölulega langan tíma eins og hér um ræðir, þ.e. fimm ár fram í tímann. Þessi vinnubrögð eru gjarnan kennd við svokallaðar sviðsmyndagreiningar sem er alsiða að beita og hefði verið nauðsynlegt við undirbúning þeirrar fjármálastefnu sem hér liggur fyrir. Hitt atriðið varðandi hinar hagrænu forsendur er að það ber að taka mið, eins og segir í lagatextanum, af fjárhagslegum og efnahagslegum áhrifum af áformum stjórnvalda. Þetta sýnist naumast gert með fullnægjandi hætti í fyrirliggjandi þingsályktunartillögu eins og er t.d. glögglega rakið í umsögn frá Samtökum fjármálafyrirtækja og þar segir, með leyfi forseta: „Ekkert er fjallað í þingsályktunartillögunni um áhrif fjármálastefnunnar á hagkerfið, þ.e.a.s. hvaða áhrif ætlast er til að ríkisfjármálin hafi á efnahagsframvinduna.“ Það má t.d. spyrja hvort að sú afkoma sem að er stefnt stuðli að því að áfram verði afgangur í viðskiptum við útlönd eða afgangur hins opinbera sé nægjanlegur til þess að afstýra því að spenna, eins og mætti kalla, myndist á vinnumarkaði. Það er ekki mikið um það og raunar engin tilraun gerð til að svara slíkum spurningum. Næst er að drepa niður varðandi orðalag í 4. gr. um opinber fjármál, að markmið skuli sett fram sem hlutföll af vergri landsframleiðslu. Þetta orðalag sýnist ekki girða fyrir að markmiðin séu sett fram sem töluleg bil sem hlutföll af landsframleiðslu. Það sýnist jafnvel eðlileg varkárni að hafa þennan hátt á, ekki síst þegar stefnan er mörkuð til jafn langs tíma og hér á við og í ljósi þeirrar óvissu sem jafnan ríkir um framvindu efnahagsmála. Það hefur, herra forseti, á sér sérkennilegan óraunveruleikablæ að setja fram tölur af þessu tagi með einum aukastaf eins og það sé hægt að ætlast á með slíkri nákvæmni um hluti sem hér er fengist við og það heil fimm ár fram í tímann. Fjármálaráð starfar að gerð umsagna um þau skjöl sem fram koma við undirbúning í fjármálum ríkisins og er lögbundinn aðili að þessu leyti þannig að álit fjármálaráðs, sú umsögn hefur auðvitað sérstakt vægi við umfjöllun um þær tvær þingsályktunartillögur sem hér um ræðir. Í ályktun sinni um síðustu fjármálaáætlun benti fjármálaráð á að til þess að mæta þörfum samfélagsins á skilvirkan hátt, eins og komist er að orði, þá skuli m.a. styðjast við svokallaða kostnaðar- og ábatagreiningu þegar kemur að ákvörðunum um fjárfestingar hins opinbera og fjármögnun þeirra. Þessi aðferð er víða notuð kerfisbundið, t.d. um ákvarðanir um fjárfestingu í innviðum og flestar meiri háttar ákvarðanir í opinberum rekstri. Arðsemismat væri vel til þess fallið að styðja við ákvarðanatöku, styðja við grunngildið um sjálfbærni og auka framleiðni og framleiðslugetu efnahagslífsins til langs tíma litið. Það skal tekið undir með fjármálaráði að forgangsröðun verkefna þarf að endurspegla arðsemi þeirra. Það skal sömuleiðis tekið undir með fjármálaráði að mikilvægt er að huga að samspili skulda og eignahliðar efnahagsreiknings hins opinbera í heild. Áhersla á skuldalækkun má ekki valda rýrnun á gæðum eigna. Samkvæmt fjármálastefnunni verður ráðist í innviðauppbyggingu og viðhald eigna, en í henni er þó ekkert skýrt hvernig þeirri innviðauppbyggingu verður háttað og því ekki hægt að meta hvort þær fjárfestingar séu fullnægjandi til að koma í veg fyrir rýrnun eigna. Grunngildið um sjálfbærni kallar á, segir í áliti fjármálaráðs, að slík greining sé framkvæmd. Það er ákvæði um að stefnan taki til langtímaskuldbindinga opinberra aðila í heild. Þetta ákvæði, eins og Ríkisendurskoðun bendir á, kallar á að glögg grein sé gerð fyrir lífeyrisskuldbindingum sem varða vitaskuld miklu fyrir fjárhag ríkissjóðs. Sömuleiðis má taka undir með Ríkisendurskoðun, sem má telja að hafi sérstakt vægi í umfjöllun um fjármálastefnuna, að það gæfi gleggri mynd að tilgreina í fjármálastefnu tekjur og gjöld en ekki aðeins afkomuna. Þá verður að taka undir með fjármálaráði þegar það, herra forseti, ítrekar ábendingar sínar sem komið hafa fram í fyrri álitsgerðum um að afgangur af rekstri hins opinbera endurspegli ekki endilega aðhaldsstig opinberra fjármála. Ábendingin er sú að þótt afgangur af rekstri hins opinbera aukist getur verið að aðhaldsstigið eins og það heitir slakni á sama tíma. Af hverju er þetta? Jú, ástæðan er sú að sveiflur í þjóðarbúskapnum geta skekkt myndina. Innbyggðir þættir í tekju- og gjaldaliðum hins opinbera auka tekjur og draga úr útgjöldum í uppsveiflu og öfugt í niðursveiflu. Með þessu myndast það sem kallast sjálfvirk sveiflujöfnun sem dregur úr samdráttar- og uppsveifluáhrifum hagsveiflunnar. Þess vegna þarf að taka mið af þessum þáttum til að meta hvert hið undirliggjandi aðhaldsstig opinberra fjármála eiginlega er. Til að bregða fyrir sig því tungutaki sem helst er notað á þessum vettvangi þá verður ekki hjá því komist, herra forseti, að geta hins hagsveifluleiðrétta frumjafnaðar. Hann er það tól sem menn helst reiða sig á í þessari vísindagrein og má taka undir með fjármálaráði þegar það segir að sá mælikvarði ætti að vera notaður þegar aðhaldsstig opinberra fjármála er metið. Í ljósi gagnsæis sem er eitt af grunngildunum væri sömuleiðis heppilegt að stjórnvöld bæði reiknuðu og birtu aðhaldsstigið sjálft sem þannig fengist, þannig að það sé unnt að leggja mat á stöðugleika í stefnunni og leggja þar til grundvallar þessa aðferð sem áður er getið og ég skal ekki taka mér í munn aftur til að þyngja ekki andrúmsloftið hér allt of mikið því að þetta er náttúrulega mjög svo tæknilegt tungutak. Mig langar að lokum, herra forseti, að geta um atriði sem kannski ekki mjög margir hafa nefnt í þessari umræðu en það er vikið að því í fjármálastefnu sem kallað er þjóðarsjóður. Það er þarna fyrirsögn, „Styrkur efnahagur hins opinbera“, þar sem segir að það hafi mikla þýðingu hvernig opinberum fjármálum er hagað og tekið er fram að ríkissjóður þurfi að vera fær um að styðja við endurreisn efnahagslífsins ef hér verði veruleg áföll. Síðan segir, með leyfi forseta: „Í því skyni er augljóslega æskilegt að halda áfram að greiða niður skuldir,“ - ég tek undir það - „sérstaklega þegar vel árar.“ Einnig segir að gild rök séu fyrir því að byggja upp þjóðarsjóð, og hann er þarna tilgreindur á enskri tungu sömuleiðis sem ég ætla að leyfa mér að taka mér í munn þótt þingmálið sé íslenska, Sovereign Wealth Fund. Klykkt er út með því að segja að hvort tveggja skapi efnahagslegt öryggi til framtíðar litið. Í umfjöllun um stefnumörkun hins opinbera í fjármálum segir að áfram verði gætt að því að halda áfram niðurgreiðslu skulda og síðan segir að uppbygging þjóðarsjóðs til að mæta ófyrirséðum áföllum sem fjármagnaður verður með reglulegum arðgreiðslum félaga í ríkiseigu miði að sama marki. Hér er sagt, herra forseti, að þjóðarsjóður styðjist við gild rök en það er ekki haft fyrir því, með leyfi að segja, að tilgreina nein af þeim rökum. Hvaða verkefni, má spyrja, á slíkur sjóður að hafa með höndum? Nánar tiltekið, umfram það sem sagt hefur verið um hverjar tekjurnar verði, hverjir gætu notið útgreiðslna úr sjóðnum og við hvaða skilyrði? Hverjir eiga að fara með stjórn hans, hvernig skarast verkefni hans við ríkissjóð og hver á að bera ábyrgð á málefnum slíks sjóðs? Með leyfi að segja, herra forseti, hvaða vangaveltur eru þetta í fjármálastefnunni? Ég leyfi mér að kalla þetta vangaveltur vegna þess að hér skortir á mun ítarlegri umfjöllun eins og rakið er í umsögn fjármálaráðs um þennan þjóðarsjóð sem hefur það sér til ágætis svo sannarlega að orðið er gætt innrími sem hlýtur auðvitað að teljast vera kostur. Það segir að hálfu fjármálaráðuneytisins að það sé boðað í stjórnarsáttmála að þjóðarsjóðurinn verði fjármagnaður með arði af auðlindum landsins, hann hafi það hlutverk að byggja upp viðnám til að mæta fjárhagslegum áföllum, sömuleiðis verði þetta hlutverk að efla nýsköpun og styðja við vöxt og þroska sprotafyrirtækja, einnig verði hluti sjóðsins nýttur til átaks í uppbyggingu hjúkrunarrýma fyrir elstu kynslóðina o.s.frv., en hér falla ákveðin viðvörunarorð af hálfu fjármálaráðs, þar sem segir að slíkur sjóður geti skapa freistnivanda og því mikilvægt að huga að grunngildi um varfærni í því sambandi. Ég leyfi mér, herra forseti, að lýsa undrun á að ófullburða vangaveltur af þessu tagi rati inn í fjármálastefnu.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir ræðuna. Hv. þingmaður kom einmitt inn á nefndarálitið sem við erum meðflutningsmenn á, kom þar inn á umsagnaraðilana sem ég náði ekki að fara yfir í framsöguræðu minni; nefndarálitið er langt þannig að ég vildi fara aðeins nánar út í það. Það eru þessi ummæli um að allir eða langflestir umsagnaraðilar hafi verið sammála um að hagspáin væri of bjartsýn. Við getum lesið það úr hagspá Hagstofunnar að á einu ári hefur spáin um hagvöxt farið úr því að vera 6% fyrir árið 2017 niður í áætlaðan raunhagvöxt upp á 3,8%, niður í 2,9% í hagspá fyrir árið 2018. Hvað þýðir það, fyrir jafn menntaðan mann og hann er á þessu sviði, að við séum að fara frá spá upp á 6% niður í 2,9% á einu ári? Þetta eru svona hugleiðingar sem mig langaði að deila með hv. þingmanni. Viðskiptaráð Íslands varaði líka við spá um viðskiptajöfnuð og hvatti til varúðar; að miðað við halla á viðskiptajöfnuði það sem af er ársins, það er bara mars núna, verði að teljast ólíklegt að spá Hagstofunnar um 140 milljarða viðskiptajöfnuð rætist. Mig langaði að eiga orðastað við hv. þingmann um þessi ummæli og hans túlkun á þeim þar sem hann er menntaður í þessum fræðum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það þarf kannski ekki mikinn lærdóm eða vísdóm til að sjá að þegar svo umtalsverðar breytingar verða á þeim spám sem liggja fyrir og við endurskoðun á þeim tölum sem þegar liggja fyrir að slíkt hlyti að öllu samanlögðu og að öðru jöfnu að kalla á að stefnan væri endurskoðuð í því ljósi. Ég vil nota þetta tækifæri og vekja athygli á því sem segir af hálfu fjármálaráðs um samspil spágerðar og stefnu þar sem fram kemur að forsendurnar að baki þjóðhagsspánni sem fjármálastefnan byggir á eru ekki í samræmi við þær upplýsingar sem nú eru til staðar og þá stefnumörkun sem liggur fyrir. Er vikið að nokkrum þáttum í þessum efnum. Þar á meðal þáttum sem lúta að samneyslu og áformum um lækkun á almennu þrepi virðisaukaskatts. Þetta er rakið á bls. 18 í áliti fjármálaráðs. Þetta atriði í áliti fjármálaráðs, ásamt þeim atriðum sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson bendir á, ætti auðvitað að leiða til þess að fjármálaáætlunin væri ósköp einfaldlega endurskoðuð í ljósi þessara upplýsinga.
Virðulegi forseti. Í þessu andrúmslofti og umhverfi mikilla breytinga, hvað spárnar varðar, er þá ekki nauðsynlegt fyrir þingið að hafa þessar fráviksspár, þessar sviðsmyndagreiningar og næmnigreiningar, eins og fjármálaráð og aðrir umsagnaraðilar hafa bent á? Hvað erum við í raun að samþykkja, ef Alþingi afgreiðir þessa fjármálastefnu óbreytta, án þess að hafa þessar upplýsingar í höndunum þegar við sjáum fram á þessar miklu breytingar í hagspám og þessa vísa um að ýmsar forsendur sem gert er ráð fyrir, eins og með viðskiptahallann, muni ekki standast?
Herra forseti. Það hefði verið til mikilla bóta, og hefði kannski mátt telja það eðlileg vinnubrögð í málinu, að stefnan lægi fyrir á grundvelli ólíkra sviðsmynda um hugsanlega framvindu í efnahagsmálum. Það er ekki nema sjálfsagt og eðlilegt. Ég vil leyfa mér að vekja athygli á því sem segir á bls. 19 í áliti fjármálaráðs, um að fjármálaráð hafi í fyrri álitum sínum kallað eftir sviðsmyndagreiningu. Og áfram segir að fjármálaráð telji ekki nægjanlegt að greina frá því að fráviksspá hafi verið framkvæmd, það þurfi að gera grein fyrir þeim forsendum sem lagðar séu til grundvallar sviðsmyndum og sýna með skýrum hætti hver áhrif ólíkra sviðsmynda eru, til að mynda við afkomuna og samspil þeirra við stjórn opinberra fjármála og þau markmið sem stefnan boðar. Herra forseti. Ítrekuð ummæli um að í fyrri álitum hafi verið bent á eitt og annað eru auðvitað ákveðin gagnrýni af hálfu fjármálaráðs, sem verður ekki misskilin, á það að ábendingar þess á fyrri stigum hafi ósköp einfaldlega verið hunsaðar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir góða ræðu. Ég hjó eftir því í ræðunni að þingmaðurinn kvartaði yfir að ekki væri greinargerð með tillögunni og ég hjó einmitt eftir því þegar ég las tillöguna. Við erum álíka ungir hérna á þingi og ég nota mikið greinargerðarlestur til þess að glöggva mig á bæði frumvörpum og þingsályktunartillögum. Þegar lög um opinber fjármál voru sett árið 2015 eða svo, og fjármálaáætlun er undir þeim hatti, þá hef ég verið að spá í eitt og mig langar að spyrja þingmanninn út í það. Nú hefur það verið mjög erfitt síðustu árin að finna fjármagn til uppbyggingar innviða. Við erum að tala um samgöngur sem eru komnar langt fram yfir síðasta söludag. Við erum að tala um heilbrigðismál sem eru ekki á eins góðum stað og við viljum, raforkumál vítt og breitt um landið og svo mætti áfram telja, löggæsluna og annað slíkt. Getur þingmaðurinn kannski túlkað það fyrir mig hvort hann lesi út úr þessari fjármálastefnu að slíkt fari eitthvað mikið að breytast samkvæmt opinberum fjármálum? Nú talar samgönguráðherra um að handan við hornið sé fullt af milljónum sem koma úr bönkum, en það er ekki í hendi enn þá. Ég kasta því þessari spurningu til þingmannsins.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Eitt er fjármálastefna og annað er fjármálaáætlun. Við hljótum náttúrlega að bíða hér full eftirvæntingar, nánast í óbærilegri spennu, eftir fjármálaáætluninni sem okkur er tjáð að við fáum að sjá á fyrstu dögum nýs mánaðar, aprílmánaðar, og munum auðvitað þakksamlega þiggja kynningu á henni, kannski einum degi áður en hún verður gerð opinber. Ég hlakka mjög til þess. Það er þannig að í þessum efnum standa menn náttúrlega frammi fyrir miklum áskorunum varðandi innviðina. Annars vegar hefur uppbygging þeirra og viðhald setið á hakanum undanfarin ár. Það á sér að sumu leyti eðlilegar skýringar ef við lítum á hrunið og annað af því tagi, en við erum nú komin alllangt frá því. Síðan er auðvitað hitt að við blasa, ekki bara viðhaldsverkefni, heldur mjög stór verkefni á þessu sviði og liggja fyrir mjög góðar og glöggar skýrslur um það, til að mynda hin merka innviðaskýrsla Samtaka iðnaðarins sem markar ákveðin tímamót í skýrslugerð um þessi efni. Það er sömuleiðis ástæða til að vekja athygli á því sem fjallað er um í áliti fjármálaráðs þar sem tengd eru saman hugtökin annars vegar framleiðni og hins vegar innviðir og hvernig uppbygging innviða getur stuðlað að aukinni framleiðni og þar með aukið hagsæld [[Forseti hringir.]]og bætt lífskjör í landinu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er einhvers vísari. En það hangir náttúrlega saman, þ.e. fjármálaáætlun og fjármálastefna. Ég heyrði í ræðu í gær, man ekki hvaða þingmaður flutti hana, en hann talaði um að ef fjármálastefnan væri ekki góð, eins og hann tók fram, væri hætta á því að Seðlabankinn hækkaði stýrivexti. Hefur þingmaðurinn einhverja skoðun á því? Eins það að ef stýrivextir eru háir hækkar annað vaxtastig náttúrlega á lánum og öðru slíku. Ég spyr þingmanninn að þessu.
Hæstv. forseti. Það er auðvitað athyglisvert og mjög merkilegt og áhugavert að tengja umræðu um fjármálastefnu við stefnuna í peningamálum eins og það heitir. Þarna verða áherslur auðvitað að vera samrýmanlegar. Mér hefur ekki sýnst annað en að Seðlabankinn væri giska fundvís á tilefni til að ýmist hækka vexti eða halda þeim óbreyttum í tiltölulega mjög háu stigi. Þetta vekur líka upp það sem er nú mjög til umfjöllunar hér í ýmsum nefndum, til að mynda í efnahags- og viðskiptanefnd og fjárlaganefnd, að haldið er hérna uppi allrammgerðum innflæðishöftum, sem ég skal ekki tíunda í neinu löngu máli, en sem flestir virðast samdóma um að stuðli mjög að hærra vaxtastigi og þar með meiri vaxtakostnaði ríkissjóðs, fyrirtækja og heimila en ella væri.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður er á nefndaráliti 2. minni hluta ásamt hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni og Birgi Þórarinssyni. Þar er fjallað stuttlega um gagnsæisvinkilinn sem er vinkill sem í tillögunni sjálfri er fjallað mjög lítið um í raun og veru. Eins og kemur fram í nefndaráliti 2. minni hluta þá er orðið notað einungis þrisvar sinnum í tillögunni sjálfri og þar af einu sinni í upptalningu á grunngildunum fimm sem talað er um. Það eru til tvær tegundir af gagnsæi, það er annars vegar sú tegund af gagnsæi þar sem upplýsingar eru veittar og tölum er skilað, maður hefur aðgang að upplýsingum. Hin tegundin af gagnsæi er þar sem ferlar, kerfi, útreikningar og meðhöndlun gagnanna er það skýr að það er auðvelt að átta sig á hvað gögnin þýða og nota þau til þess að draga ályktanir eða komast að einhverju öðru. Mér hefur oft þótt yfirvöld í fyrsta lagi klappa sér aðeins of mikið á bakið þegar þau veita upplýsingar, en sér í lagi finnst mér að þau láti oft eins og hlutirnir séu rosalega einfaldir og augljósir þegar svo er einfaldlega ekki. Ég hugsa að allir kannist við það að fara í einhverja ríkisstofnun og óska eftir einhverjum upplýsingum eða reyna að komast að einhverju og viðmót stofnunarinnar er eins og maður sé fáviti vegna þess að maður er ekki búinn að vinna þar í 20 ár eða hvað það er. Það er þreytandi viðhorf sem finnst víða í stjórnsýslunni. Það er líka tilfinningin sem ég fæ í mörgum svona málum. Mig langaði að spyrja hv. þingmann vegna þess að hann er vanari því að fara með svona fjárhagstölugögn en ég, hvort hann telji gagnsæið nægt í þessu hvað varðar síðari tegundina af því, ekki hvaða tölur endilega séu birtar, heldur hversu gagnlegar [[Forseti hringir.]]þær eru með hliðsjón af því hvernig maður á að nýta þær.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir hans framlag. Ég ætla að leyfa mér að segja það, herra forseti, að ég tel að þessi lög um opinber fjármál marki ákveðin þáttaskil, ég er nú ekki sá fyrsti sem segi þetta, en þau gera það fyrir ýmissa hluta sakir. Eitt er það að meginhugmyndin í lögunum, eða a.m.k. ein af mikilvægustu hugmyndunum í lögunum, er að mjög þýðingarmikil stefnumörkun og auðvitað í stærsta máli hverrar ríkisstjórnar sem er ríkisfjármálin skuli reist á tilteknum grunngildum, eins og það heitir. Eitt af þessum grunngildum er náttúrlega gagnsæi sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni. Það er víða vikið að því í umsögnum og margvíslegar góðar ábendingar um þetta atriði. Síðan mætti auðvitað ræða það að það eru ýmis gildi sem mætti tilfæra sem hefðu kannski sömuleiðis átt erindi þarna inn. Eitt af þeim gildum sem til að mynda er ekki í upptalningunni er arðsemi. Þannig mætti áfram telja. En varðandi gagnsæið þá gegnir það mjög veigamiklu hlutverki og það eru vonbrigði að þessi greinargerð sem lögin mæla fyrir um að skuli vera hluti af fjármálastefnu skuli ekki vera burðugri heldur en raun ber vitni og það hefði auðvitað verið gagnlegt að þar kæmi fram greining á því að hve miklu leyti fyrirliggjandi stefna er reist á [[Forseti hringir.]]gagnsæisgrunngildinu líkt og öðrum gildum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég veit að hv. þingmaður er í nefndinni og hefur tekið þátt í þessum samtölum og farið yfir umsagnir og því um líkt, ólíkt mér, ég er ekki í þessari nefnd og hef ekki sömu þekkingu á málsmeðferð þingsins. Ég velti fyrir mér: Er það tilfinning hv. þingmanns að þessi gagnsæisvinkill eigi eftir að batna eitthvað með tímanum? Ég velti þessu svolítið fyrir mér vegna þess að í greinargerð með málinu kemur fram að það eigi lögum samkvæmt, samkvæmt lögum um opinber fjármál, að fylgja þessu máli upplýsingar sem eru ekki lagðar fram. Það segir að það sé ekki mögulegt að birta upplýsingar um eignir og efnahag fyrir hið opinbera í heild vegna þess að það vanti lög um stofnefnahagsreikning, ef ég skildi þetta rétt. Ég finn einhverja smá viðleitnina hérna til að veita einhverjar upplýsingar síðar, sitt sýnist hverjum um það hvort það dugi með hliðsjón af því að þetta eru lög sem vonir stóðu til að væru byltingarkennd í fjármálum hins opinbera. Þannig að ég spyr hv. þingmann, miðað við upplifun hans af meðferð þingsins: Eru líkur á því að gagnsæisvinkillinn eigi eftir að skána eða batna eitthvað mikið í framtíðinni miðað við málsmeðferðina sem átt hefur sér stað nú þegar?
Herra forseti. Við erum svolítið á þeim stað í þessari vinnu að því er ítrekað borið við að hlutirnir séu eins og þeir eru og svolítið áfátt í ýmsu tilliti, að menn séu enn þá að læra, en mér finnst þessi lærdómskúrfa ef ég má nota það orð, hún er svolítið flöt í mínum augum. Mér finnst þessi lærdómur ekkert ganga allt of hratt fyrir sig. Til að mynda það að við skulum vera hérna þremur árum eftir að lögin eru sett að ræða það að fyrirskipaða greinargerð, samkvæmt lögum, um þessi grunngildi er ekki að finna að neinu leyti sem myndi rísa undir nafni. Ég vil nota þetta tækifæri líka til að vekja athygli á öðrum þáttum sem eru til að mynda þau fyrirmæli laga um opinber fjármál að líta skuli til langs tíma, langtímaþátta. Það er gert að umtalsefni í áliti fjármálaráðs að það eru mjög mikilvægar lýðfræðilegar breytingar hér í gangi eins og öldrun þjóðarinnar og annað, [[Forseti hringir.]]og það er minnt á það af hálfu fjármálaráðs að í 9. gr. laga um opinber fjármál er kveðið á um [[Forseti hringir.]]að þróun og horfur séu greindar [[Forseti hringir.]]til lengri tíma. Á þetta auðvitað skortir.
Virðulegi forseti. Fjármálastefna ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins, Framsóknarflokksins og Vinstri grænna er ekki mikið frábrugðin fjármálastefnu Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar. Þó er þessi fjármálastefna óábyrgari. Þar sem fallið er frá tekjuöflunarleiðum og gengið á nauðsynlegan afgang í uppsveiflu. Fjármálaráð bendir á að nauðsynlegt sé að fjármálastefna ríkisstjórnarinnar og peningamálastefna Seðlabankans leggist á sveif með því að tryggja stöðugleika í efnahagslífinu og þau geri það með sama hætti. Í stefnu fyrri ríkisstjórnar hafi verið meiri áhersla lögð á mikilvægi þessa en í þeirri stefnu sem við ræðum nú. Fjármálastefna hverrar ríkisstjórnar er lögð fram aðeins einu sinni á hverju kjörtímabili og gildir í fimm ár eða þar til ný ríkisstjórn setur fram nýja stefnu. Fjármálastefnan er eitt mikilvægasta þingskjal kjörtímabilsins. Í henni felst mikil skuldbinding um hvernig haga eigi skatta- og útgjaldastefnu stjórnvalda. Stjórnvöld þurfa að fylgja henni eftir en ströng skilyrði eru fyrir endurskoðun hennar. Samkvæmt 10. gr. laga um opinber fjármál má aðeins endurskoða fjármálastefnuna ef grundvallarforsendur hennar bresta eða fyrirsjáanlegt er að þær muni bresta vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna sem ógerlegt er að bregðast við með tiltækum úrræðum. Það er ekki nóg að stjórnvöld langi til að breyta stefnunni eða einhverjir veikleikar hafi komið fram við stjórn ríkisfjármála sem þau vilja helst kippa í lag. Ef ekkert stórkostlegt gerist sem veldur því að grundvallarforsendur stefnunnar bresta, þá eiga stjórnvöld að grípa til aðgerða í fjármálaáætlun sem leiða til þess að markmiðum fjármálastefnunnar verði náð hvort sem er á tekjuhlið, gjaldahlið eða með niðurgreiðslu skulda. Fjármálastefnan er grundvöllur stefnumörkunar í opinberum fjármálum og um hagrænar forsendur hennar er fjallað sérstaklega í 8. gr. laga um opinber fjármál. Í þeirri grein segir að stefnumörkun skuli byggjast á traustum forsendum og gögnum, sem unnin eru hlutlægt og kerfisbundið, og opinberum hagtölum og þjóðhagsspám. Sérstaklega er tekið fram að stefnumörkunin skuli taka mið af fjárhagslegum og efnahagslegum áhrifum af áformum stjórnvalda. Þannig er dagljóst að framsetning fjármálastefnu á að taka mið af fjárhagslegum og efnahagslegum áhrifum af áformum stjórnvalda og rík krafa er gerð um gagnsæi svo ljóst sé hvernig áhrif áforma stjórnvalda birtast. Grunngildi laga um opinber fjármál eru auk gagnsæis, sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki og festa. Gagnsæi sem grunngildi gerir þær kröfur að sett séu auðsæ og mælanleg markmið. Því gagnrýni ég sérstaklega ákvæði sem merkt er III í fjármálastefnunni og hljóðar, svo með leyfi forseta: „Heildarútgjöld hins opinbera vaxa á árinu 2018 um 0,6% af vergri landsframleiðslu frá fyrra ári. Þróun á umfangi starfsemi hins opinbera út tímabilið verði með þeim hætti að það stuðli að efnahagslegum stöðugleika.“ Herra forseti. Hvernig ætla stjórnvöld að gera þetta? Með því að láta Seðlabankann rétta af kúrsinn þegar hæstv. ríkisstjórn hefur dregið vagninn í öfuga átt? Þetta þarf að skýra betur og ég vænti þess að hv. stjórnarþingmenn sem tala hér í dag geti útskýrt þetta ákvæði betur en hv. formaður fjárlaganefndar gerði fyrr í umræðunni. Ljóst er að „skattalækkun ein og sér á tímum mikillar framleiðsluspennu getur vart talist framlag til stöðugleika …“ - svo vitnað sé beint í álitsgerð fjármálaráðs um fjármálastefnuna. Það eru sérstök vonbrigði að í tillögu ríkisstjórnarinnar og meiri hluta fjárlaganefndar er í engu brugðist við skýrum athugasemdum fjármálaráðs um ýmis atriði sem skipta verulegu máli að tekið sé tillit til í stefnumörkun sem á að standast tímans tönn. Fjármálaráði er ætlað samkvæmt lögum að leggja mat á stefnuna og athugasemdir ráðsins lúta m.a. að því að marka þurfi ferðaþjónustunni skýrari ramma og að afla þurfi frekari tekna frá hinum sívaxandi ferðamannafjölda. Erfitt sé að rökstyðja skattalega ívilnun ferðaþjónustunnar umfram aðrar greinar og slíkt sé ekki til þess fallið að auka fjölbreytni í atvinnulífinu. Fjármálaráð bendir á að í greinargerð fjármálastefnunnar sé vikið að launahækkunum undanfarið og þær hafi ekki leitt til aukinnar verðbólgu vegna hagfelldra ytri aðstæðna. Þar er einnig fjallað um þá áskorun að raunlaun megi ekki hækka umfram framleiðnivöxt, það sé nauðsynlegt að tryggja stöðugleika. Aukin framleiðni er grundvöllur þess að hægt sé að bæta kjörin til lengri tíma litið og um leið að tryggja sjálfbærni. Enda munu líffræðilegar breytingar, þá sérstaklega öldrun þjóðarinnar, hafa tilhneigingu til að draga úr hagvexti. Vöxtur framleiðni hérlendis hefur löngum verið slakur. Í fjármálastefnunni er ekki að finna umfjöllun um hvernig stuðla megi að aukinni framleiðni og kunnugt er að ferðaþjónustan eykur hana ekki. Þannig að vöxtur hennar leysir ekki framleiðnivandann. Þá gerir fjármálaráð einnig alvarlegar athugasemdir við að áætlunin tekur ekki mið af hagsveifluleiðréttingu. Væri það gert er ljóst að áætlaður afgangur af opinberum fjármálum ætti að vera meiri en stefnan gerir ráð fyrir. Af umsögn fjármálaráðsins er ljóst að afla þarf aukinna tekna svo velferðarkerfið verði ekki fórnarlamb niðurskurðar ef aðstæður breytast í hagkerfinu og stjórnvöld geti lent í spennitreyju fjármálastefnunnar. Vegna þess hversu mikilvæg fjármálastefnan er og hversu erfitt er að breyta henni er nauðsynlegt að framsetning hennar sé skýr og gagnsæ. Afkomumarkmið og skuldaviðmið fjármálastefnunnar eru sett sem hlutfall af vergri landsframleiðslu eins og lög um opinber fjármál gera ráð fyrir. Skýrari framsetning er æskileg, svo sem með áætlun um heildarútgjöld og tekjur með og án fjármagnsliða, þ.e. heildarjöfnuð og frumjöfnuð fyrir hvert ár sem áætlunin tekur til. Fjármálaráð bendir á í umsögn sinni að miðað við hversu mikla óvissu framtíðin ber í skauti sér sé ekki ráðlegt að niðurnjörva alla liði fjármálastefnunnar. Ráðið telur að ein prósentutala um afkomumarkmið sé of mikil nákvæmni og bendir á að lögin um opinber fjármál útiloki ekki að setja megi markmiðin fram með margvíslegum hætti, t.d. með punktmati, einhliða- eða tvíhliða bilum, með eða án skilyrða. Ríkisstjórnin og meiri hluti fjárlaganefndar hunsa þessar athugasemdir fjármálaráðsins eins og aðrar. Í umsögn sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd sendi hv. fjárlaganefnd um fjármálastefnuna var einmitt fjallað um þetta atriði og hv. efnahags- og viðskiptanefnd talaði um það í umsögn sinni að æskilegt væri að hv. fjárlaganefnd myndi gera þarna breytingar í takt við það sem fjármálaráð leggur til, en ekki var farið eftir því. Frekar vilja menn halda sér í spennitreyjunni. Æskilegt er að tryggja skulda- og fjármálalegt svigrúm til að vega á móti niðursveiflu í hagsveiflum síðar meir. Afkoma og skuldastaða hins opinbera þarf að veita færi til að beita fjármunum hins opinbera í sveiflujöfnunarskyni. Hagstjórnarverkefnið fram undan beinist einkum að sveiflujöfnun við hagstæð efnahagsskilyrði. En það er ekki gert. Ríkisfjármálin eru ekki notuð í þeim tilgangi. Í stað þess er gert ráð fyrir að raunvextir tekna og gjalda verði áþekkir hagvexti tímabilsins. Þarna er mikið ósamræmi á ferð vegna þess einfaldlega að sjálfvirk sveiflujöfnun í ríkisfjármálum gerir hreint ekki ráð fyrir að tekjur og gjöld vaxi til jafns. Þar með er sveiflujöfnun tekin úr sambandi. Fjármálaráð bendir á að ákjósanlegast væri að aðhaldið kæmi ekki fram í sértækum aðgerðum í útgjöldum eða á tekjuhlið heldur myndi hin innbyggða sveiflujöfnun ráða för. Það er hins vegar ekki stefna stjórnvalda sem hunsa einnig þessar ábendingar fjármálaráðs sem settar eru fram nú, sem og við fyrri fjármálastefnur annarra ríkisstjórna. Skattkerfið virkar þannig að hlutfall skatta af tekjum eykst þegar vel árar og á sama tíma dregur úr útgjöldum í velferðarkerfinu, svo sem vegna atvinnuleysisbóta og tekjutengdra jöfnunartækja. Sjálfvirka sveiflujöfnunin hefur verið veikt með skattalækkunum á toppi hagsveiflunnar undanfarin góðærisár og halda á áfram á þeirri braut. Skatttekjur aukast því ekki jafn mikið með almennum launahækkunum og annars hefði verið. Þetta er vandamálið sem við blasir og nauðsynlegt er að draga betur fram. Stjórnvöld draga úr tekjuöflun m.a. með þeim rökum að einfaldara skattkerfi sé betra en réttlátt skattkerfi og munu sennilega segja við almenning að því miður séu ekki til nægir fjármunir til að fara í nauðsynlegar og aðkallandi aðgerðir sem varða samgöngukerfi og velferðarkerfið vegna þess að gæta þurfi að efnahagslegum stöðugleika. Tekjustofnar ríkisins hafa á undanförnum árum verið veiktir sem dregur úr aðhaldi ríkisfjármálanna og minnkar verulega svigrúm til nauðsynlegra velferðarumbóta. Margar brýnar aðgerðir til úrbóta í heilbrigðiskerfi, menntakerfi, samgöngum og almannatryggingum eru aðkallandi. Þar sem ekki á að styðjast við sjálfvirka sveiflujöfnun í hagstjórninni byggist aðhaldið í fjármálastefnunni á því að nota velferðarkerfið sem helsta hagstjórnartækið. Það er gert með aðhaldi í gegnum ófjármagnaðar, brýnar velferðarúrbætur og innviðaframkvæmdir ásamt veikingu á barna- og vaxtabótakerfunum. Það sem blasir við er að þegar dregur úr umsvifum mun verða skorið niður í velferðarkerfinu eða skattar hækkaðir þvert á hagsveifluna. Það er framtíðarsýn sem er óásættanleg og stefna sem samræmist ekki grunngildum laga um opinber fjármál, um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika og festu og er algjörlega á skjön við stefnu jafnaðarmanna um réttlæti, velferð og jöfnuð. Grunngildi laga um opinber fjármál eru fimm, eins og ég sagði fyrr í ræðu minni, og við skulum ekki gleyma því að grunngildin og fjármálareglurnar skipa jafn háan sess í lögum um opinber fjármál. Fjármálastefna ríkisstjórnarinnar er gagnsæ að því leyti að við vitum hvert hún leiðir okkur. Farin er gamalkunn leið sem hægri stjórnir hafa farið með íslenskt samfélag aftur og aftur. Ljóst er að ef tekjuöflunarmöguleikar verða ekki nýttir til að fjármagna nauðsynleg útgjöld í velferðar- og samgöngukerfinu verður ekki farið í aðkallandi úrbætur á gildistíma fjármálastefnunnar. Efnahagslegur stöðugleiki er vissulega mikilvægur en það er félagslegur stöðugleiki einnig. Þetta tvennt verður að fara saman. Ef ekki er séð til þess mun friður ekki verða á vinnumarkaði eða í íslensku samfélagi sem mun leiða til þess að aðstæður skapast sem engum verður til gagns. Vöxtur ferðaþjónustunnar hefur víðtæk áhrif og kallar á frekari innviðauppbyggingu ásamt því að hafa stórkostleg áhrif á húsnæðismarkaðinn. Fjöldinn allur af íbúðum er í útleigu til ferðamanna í staðinn fyrir að hýsa fjölskyldur í húsnæðisvanda. Hvort tveggja hefur áhrif á efnahagslífið en ekki síður á velferðina í landinu og möguleika fólks á að eignast heimili. Í umsögn frá Alþýðusambandi Íslands um fjármálastefnuna er talað sérstaklega um búsetuþróun og húsnæðismarkaðinn og ég vil lesa það sem fram kemur í umsögninni, með leyfi forseta: „ASÍ saknar þess að ekki sé fjallað um hvernig mæta eigi húsnæðisvanda vegna hækkunar fasteignaverðs sem og húsnæðisskorti sem við blasir á höfuðborgarsvæðinu og víða á landsbyggðinni. Stjórnvöld ættu að nýta almenna íbúðakerfið til að mæta húsnæðisvanda ungs fólks og lágtekjufólks, sem fyrir liggur að verður verst úti við aðstæður sem þessar. Stofnframlög til almennra íbúða auka framboð af niðurgreiddu húsnæði og vinna gegn hækkun húsnæðisverðs ólíkt mörgum þeirra aðgerða sem stjórnvöld hafa gripið til í húsnæðismálum á undanförnum árum sem miðað hafa að því að ýta undir eftirspurn og verðhækkanir. Umtalsverð fjölgun almennra íbúða er skynsamleg efnahagsstjórn og brýnt velferðarmál. ASÍ telur þörfina að lágmarki 1.000 íbúðir á ári næstu fimm árin.“ Ég vil minna á þingmál Samfylkingarinnar um einmitt þetta sem bíður núna afgreiðslu í velferðarnefnd. Fjármálaráð hefur vakið athygli á því að framvindan í ferðaþjónustunni geti haft veruleg áhrif á stöðugleika efnahagslífsins á næstu árum. Afleiðing vaxtar greinarinnar undanfarin ár hafi birst í hærra raungengi, versnandi samkeppnisstöðu útflutningsgreina og ruðningsáhrifum sem bitna á almenningi. Á sama tíma sé ekki vitað hvort eða hvenær hækkandi raungengi fer að veikja samkeppnisstöðu ferðaþjónustunnar sjálfrar. Fyrirliggjandi áhætta gæti birst í formi skyndilegrar stöðnunar eða samdráttar með tilheyrandi áhrifum á gengi, stöðugleika og efnahagsframvindu. Þessa áhættu verður að meta en það er ekki gert. Það er ekki ráðlegt í þessari stöðu að veita ferðaþjónustunni þá skattastyrki sem greinin nýtur umfram aðrar atvinnugreinar og augljós er aðkallandi þörfin fyrir innviðauppbyggingu vegna álags. Í fjárlagafrumvarpi 2017 eru skattastyrkir til ferðaþjónustunnar í formi lægri virðisaukaskatts metnir á rúmlega 20 milljarða kr. Það skýtur skökku við að ein stærsta atvinnugreinin njóti slíkra skattastyrkja á sama tíma og vöxtur hennar kallar á aukin ríkisútgjöld og kvartað er hástöfum undan fjárskorti til að byggja upp nauðsynlega innviði til að bera vöxt greinarinnar. Innviðauppbyggingin er hins vegar nauðsynleg svo mögulegt sé að taka á móti fleiri ferðamönnum og til þess að auka líkur á að fjárfestingar í greininni borgi sig til framtíðar. Ef ekkert er gert mun almenningur bera kostnaðinn af hugsanlegum samdrætti í greininni og niðurskurður í velferðarkerfinu í kjölfar samdráttar mun bitna harðast á þeim sem þurfa á þjónustu þess að halda. Það vekur furðu andvaraleysi stjórnarmeirihlutans í þessu stóra máli. Fjármálaráð bendir einnig á að þröng og ósveigjanleg fjármálaregla kunni að valda óþarfa búsifjum fyrir þjóðarbúið og að stjórnvöld geti lent í spennitreyju fjármálastefnu sinnar ef atburðarásin reynist önnur en efnahagsspáin gerir ráð fyrir. Það er því óskiljanlegt að hæstv. ríkisstjórn og meiri hluti fjárlaganefndar hafi virt ráðleggingar fjármálaráðs að vettugi og ekki með neinum hætti tekið tillit til vel rökstuddra ábendinga fjármálaráðs um hagsveifluleiðrétt markmið eða sveigjanlegri framsetningu aðhaldsmarkmiða. Fjármálareglan sem sett er fram í 7. gr. laga um opinber fjármál er umdeild og um hana ríkti ekki eining í þingsal þegar lögin voru samþykkt. Í umræðu um hana var bent á að ef stjórnvöld vildu festa fjármálareglu í lög væru hagsveifluleiðrétt markmið eðlilegri framsetning, en í fjármálastefnunni eru markmiðin sett fram miðað við ósveifluleiðrétta afkomu. Með þeirri framsetningu á afkomumarkmiðum getur sú staða komið upp að framleiðsluspennan taki tekjuaukningu sem skilar sér í afkomu umfram ákvæði fjármálareglu sem gefur færi á að auka opinber útgjöld, sem auka aftur á framleiðnispennu og gera illt verra. Með sama hætti getur ósveigjanleg fjármálaregla magnað framleiðsluslaka og aukið atvinnuleysi, einnig getur ósveigjanleg regla um niðurgreiðslu skulda verið skaðleg samfélaginu. Ég tel nauðsynlegt að breyta svo fljótt sem auðið er þeim greinum í lögum um opinber fjármál sem lúta að fjármálareglunum. Lög um opinber fjármál eru afskaplega mikilvæg lög og mjög mikilvægt er að við förum eftir þeim og við þróum verkferla sem halda og gerum betri áætlanir, stillum upp sviðsmyndum, reynum að taka skynsamlegar ákvarðanir til framtíðar og detta ekki í sama pyttinn og íslensk stjórnvöld hafa gert árum saman. Og það endað með hagstjórnarmistökum. Þess vegna vil ég segja enn og aftur, virðulegi forseti, að það er með ólíkindum að hv. fjárlaganefnd, meiri hluti hennar, hafi ekki með neinum hætti brugðist við athugasemdum fjármálaráðs sem eru alvarlegar, margar hverjar, og hefði verið auðveldlega hægt að gefa sér tíma til að laga stefnuna og gera hana betri þannig að hún stæðist tímans tönn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var skýr og fróðleg eins og endranær. Ég ætlaði að spyrja hv. þingmann út í það hvort það væri rétt skilið hjá mér að nefndin hefði ekki á nokkurn einasta hátt brugðist við ábendingu fjármálaráðs, en lokaorð hv. þingmanns voru alveg skýr í þeim efnum. Það er hins vegar annað sem ég velti fyrir mér í sambandi við 10. gr. laga um opinber fjármál sem fjallar um það við hvaða skilyrði skuli leggja fram nýja fjármálastefnu. Það er ekki bara þegar menn skipta um skoðun, ekki beinlínis, heldur þarf eitthvað svakalegt að koma til. Við að hlýða á þann hluta orða hv. þingmanns fylltist ég pínulitlum ótta við að hér værum við að festa okkur rosalega mikið til fimm ára í eitthvað sem ekki væri hægt að breyta. Ég hugsaði með mér að í ljósi þess væri alveg agalegt að ekki sé brugðist á neinn hátt við ábendingum sem bárust nefndinni frá fjármálaráði og væntanlega öðrum. Svo hugsaði ég með mér: Þýðir það ekki einfaldlega að ekki verður farið eftir þessu? Nú virðist það vera orðin lenska í sambandi við opinber fjármál að þau ætla greinilega ekki að bíta jafn fast og við vonuðum þegar við settum þessi lög. Ég var hér á þarsíðasta kjörtímabili þegar þessi lög voru sett. Því var mikið fagnað af langflestum vegna þess að vonin var sú að nú gætum við sett einhverjar reglur, nokkur viðmið, sem myndu standa, sem myndu gilda, og það væri einhver agi á þessu. En aginn er ekki meiri en svo að ríkisstjórnin virðist bara ætla að borða það af borðinu sem henni sýnist. Ef hún vill ekki jarðarberjasultu þá fær hún sér ekki jarðarberjastultu heldur eitthvað annað. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi ekki líka þær áhyggjur, ekki af jarðarberjasultunni heldur frekar því að það verði ekkert farið eftir þessu, frekar það en að þetta læsi okkur inni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Við hljótum að ganga út frá því að hæstv. ríkisstjórn og stjórnarmeirihlutinn sem styður ríkisstjórnina hafi hugsað sér að fara eftir lögum. Við hljótum að ganga út frá því þegar við ræðum fjármálastefnuna og vinna með hana að til hennar sé vandað þannig að hún geti staðið í fimm ár. En það er augljóst að þröngur stakkur er skorinn og þetta er mjög nákvæmt. Ríkissjóður á að skila afgangi á árinu 2018 upp á 32.352 millj. kr. Við verðum að standa við það ef við miðum við verga landsframleiðslu upp á 2.670 milljarða. Ef meiri hluti fjárlaganefndar hefði, þó það væri ekki nema bara það, farið eftir þeirri ábendingu fjármálaráðs að setja þessi markmið upp á bili, kannski frá 1% upp í 2%, ég nefni eitthvað í staðinn fyrir að segja að það eigi að vera akkúrat 1,4% af vergri landsframleiðslu sem við ætlum að skila í afgang. Þá er strax kominn sveigjanleiki í hlutina. Þá þurfum við ekki að hlaupa til og hækka skatta eða skera niður í velferðarþjónustunni til þess að láta dæmið ganga upp eða borga skuldir hægar niður. En það er það sem við þurfum að gera til þess að láta þetta ganga upp. Nema ef hér verður efnahagshrun, þá búum við náttúrlega til nýja stefnu.
Virðulegi forseti. Ég er nú einn af þeim sem vonar innilega að ekki verði annað efnahagshrun í bráð, þótt ég telji reyndar að þau séu á ákveðinn hátt óhjákvæmileg í mannlegu samfélagi og mannlegum hagkerfum, því miður. Þetta svar, sem ég kann mjög að meta frá hv. þingmanni, hræðir mig samt enn meira. Það mun eitthvað gerast öðruvísi en það sem við áætlum, það er eðli þess að spá fyrir um framtíðina í fjármálum. Þá óttast ég að við lendum í þeim vanda að þurfa ýmist að skera niður eða hækka skatta. Nú sýnist frekar augljóst hvor hliðin muni vilja hvað í þeim efnum í þessari ríkisstjórn í það minnsta. Ég held samt sem áður að niðurstaðan verði hreinlega sú að ríkisstjórnin muni hunsa þetta. Mig langar að vera sammála hv. þingmanni um að við verðum að gera ráð fyrir því að ríkisstjórnin ætli að fara eftir þessu, en að sama skapi finnst mér vera búið að draga svo mikið tennurnar úr þessum aga sem þessi lög áttu að tryggja, þess vegna hef ég líka áhyggjur. Ekki bera vegna þess að við getum ekki breytt stefnunni eftir á, alla vega ekki auðveldlega, heldur vegna þess að ég óttast [[Forseti hringir.]]að um verði að ræða áframhaldandi niðurrif á þeirri góðu hugsjón sem lög um opinber fjármál áttu að stuðla að.
Herra forseti. Þegar við fórum út í það að semja lögin um opinber fjármál vorum við í efnahagslægð, hrunið hafði skollið á. Við bjuggum yfir reynslunni af því hvernig slíkt fer með almenning í landinu, hvernig slíkt fer með velferðarþjónustuna í landinu. Þetta var allt í fersku minni. Við vorum að upplifa þetta á meðan við vorum að reyna að bæta lög um opinber fjármál í því augnamiði og með það markmið að leiðarljósi að reyna að koma í veg fyrir að við færum aftur í slíka dýfu. Lögin um opinber fjármál er einn af þeim lærdómum sem við þurftum að fara í gegnum eftir efnahagshrunið. Ég vona og ég leyfi mér að treysta því og trúa að hæstv. ríkisstjórn ætli að virða lögin og nota þau og nýta [[Forseti hringir.]]sér það sem í þeim er til þess að koma í veg fyrir að við siglum í strand eins og við gerðum haustið 2008.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur ræðu hennar. Það er nú einu sinni þannig að þrátt fyrir fyrirmyndarháttvísi og fræðilega kurteisi í áliti fjármálaráðs þarf enginn að fara í grafgötur um að gagnrýni fjármálaráðs er býsna þung. Það leynir sér ekki. Þegar hv. þingmaður tekur til máls um þetta efni fer ekki hjá því að maður leggi við hlustir, enda talar hér fyrrverandi fjármálaráðherra. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvað hún hefði talið vera eðlilega og hentuga málsmeðferð í ljósi þeirrar gagnrýni sem ristir djúpt í áliti fjármálaráðs. Hún gagnrýnir meiri hlutann fyrir að taka í litlu sem engu mið af þeirri gagnrýni. Ég leyfi mér að viðurkenna að hún er ekki sú eina sem tók eftir því, það voru fleiri. Ég get ekki leynt því að það kom mér nokkuð á óvart að í ljósi þeirrar gagnrýni sem þarna kom fram og reyndar frá fleirum skyldi ekki verða brugðist við með öðrum hætti en gert var. [[Forseti hringir.]]Ég hef mikinn áhuga á að heyra hv. þingmann tjá sig um sínar hugmyndir um eðlileg viðbrögð í því efni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég verð að segja það að í fyrsta lagi hefði ég ekki samið svona stefnu. Ef við hefðum fengið að halda áfram eftir árið 2013 hefðum við nýtt afganginn, þegar við vorum að komast upp úr efnahagshruninu og ná endum saman, og haldið einhverjum af tekjuöflunaraðferðunum okkar inni til þess að efla innviðina. Ég lít á árin 2013–2016/2017 sem ár hinna glötuðu tækifæra. Það voru ár hinna glötuðu tækifæra. Þá áttum við að byggja upp innviðina. Það er fyrir það sem við erum í þeirri vondu stöðu að við erum á toppi hagsveiflunnar og verðum að fara í innviðauppbyggingu. Í þessari stöðu ætti ríkið í raun að halda að sér höndum, en við getum það ekki af því að innviðirnir eru að brotna undan okkur. Við verðum að bæta í. Hvað eigum við þá að gera? Þá eigum við að afla tekna til þess að gera það en ekki ganga á afgangi til þess að gera það. Við munum fara niður einhvern tímann í sveiflunni og þá verðum við að hafa drjúgan afgang til þess að ganga á því annars erum við að gera það sem mér virðist þessi hæstv. ríkisstjórn vera að gera, að nota velferðarkerfið til þess að taka sveiflurnar. Það er galin efnahagsstjórn. Við eigum að vera búin að læra af þessu fyrir löngu, meira að segja fyrir hrun en alla vega eftir hrun.
Herra forseti. Spurning mín var kannski ekki síður um málsmeðferð á þessu máli núna. Einhvern veginn hafði maður kannski leyft sér að ímynda sér að þessi þingsályktunartillaga um fjármálastefnu væri ekki að öllu leyti klöppuð í stein og það væri engin goðgá þótt hún væri lögð fram að teknu tilliti til meginsjónarmiða sem hefðu komið fram. Ég kannski var ekki síður að velta því fyrir mér í mínu innleggi. En jafnvel þótt hv. þingmaður hafi átt sæti í ríkisstjórninni 2009–2013 þá verð ég að gera þá persónulegu játningu að mér var ekki mikil eftirsjá í þeirri ríkisstjórn, en ég hef [[Forseti hringir.]]eftir sem áður áhuga á sjónarmiðum þingmannsins um þá [[Forseti hringir.]]málsmeðferð sem hefði getað verið með öðrum hætti hér. Ég hefði getað ímyndað mér aðra málsmeðferð en hér hefur verið höfð uppi.
Herra forseti. Nú er ég svo aldeilis hissa að hv. þingmaður hafi ekki verið mjög hrifinn af þeirri ríkisstjórn sem var hér 2009–2013 og leiddi okkur upp úr efnahagshruninu. Auðvitað glímdum við þar við erfið verkefni og ýmislegt gekk á. Varðandi spurningu hv. þingmanns þá hefði ég tekið athugasemdir fjármálaráðs alvarlega og ekki síst þetta með þessar nákvæmu mælingar upp á einn aukastaf, þó að ekki væri annað en að taka þetta í bilum. Síðan hefði ég fellt út málsgreinina sem er merkt með rómverskum þremur af því að enginn skilur hvað þetta er. Það sem er sett í stefnunni á að vera mælanlegt, það er ekki mælanlegt. Síðan hefði ég farið umsvifalaust í þá vinnu að breyta lögum um opinber fjármál og taka út fjármálareglurnar. Ef ríkisstjórn vill setja sér fjármálareglu þá er það fínt, en það þarf ekki að setja þær í lög.
Virðulegi forseti. Það er dálítið merkilegt að skoða þær fjármálastefnur sem komið hafa fram núna þrisvar í röð, það munar ekki rosalega miklu á tölunum í heildarafkomu og því um líku, 0,2 og 0,1 hljóma ekki sem rosalega stórar tölur. 0,1 er um 2,5–3 milljarðar. Mér finnst ekkert óeðlilegt að álykta sem svo að þó að það sé sett fram í einum aukastaf er námundunin þar innan ekkert óeðlileg. Ef það á að ná 1,4 þá er 1,35–1,44 innan námundunarvikmarka. Ég held að allir flokkar gætu samþykkt fjármálastefnuna sem er með u.þ.b. þeim tölum sem settar eru fram, kannski 0,2 hærri eða 0,2 lægri eitthvað svoleiðis. Það munar ekki rosalega miklu í þessum tölum Það sem vantar hins vegar er útskýringin á því hvernig á að ná því og hvað á að gera við þessar tölur. Það er það sem vantar og það er það sem við ættum að tala um. Í fjármálastefnunni segir að aukning eigi að vera til innviða, aukning í heilbrigðiskerfið og menntamál, talað er um stofnun þjóðarsjóðs, skattalækkun, lýðfræðilegar breytingar, auknar tekjur, kjarasamninga og að bæta stöðu yngri kynslóða á húsnæðismarkaði. Það er svo rosaleg mótsögn í þessu, þ.e. lækkun skatta og hækkun til heilbrigðiskerfisins og það eru auknar tekjur inni í þessu líka þrátt fyrir skattalækkun. Það er svo mikil mótsögn og ég sé ekki hvernig það virkar óháð því hvernig tölurnar eru fremst í fjármálastefnunni. Þær skipta svo sem minnstu máli, það vantar rökstuðninginn á bak við og útskýringarnar á því hvað eigi að gera. Þær passa ekki saman. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi kannski séð [[Forseti hringir.]]eitthvað eða geti byggt á reynslu sinni sem fær þetta til þess að passa saman.
Herra forseti. Þetta getur alveg gengið upp ef við siglum lygnan sjó og hagvöxtur heldur áfram að vaxa. Það er hins vegar fullt af viðvörunarljósum sem blikka og allt sem bendir til þess að við séum að fara niður brekkuna núna. Það sem ég hef áhyggjur af í þessari fjármálastefnu er að nánast ekkert er talað um tvær risastórar breytur, sem eru ferðaþjónustan og húsnæðismálin. Þessi mál eru rosalega stór og skipta miklu máli fyrir efnahaginn. Nú er búið að fjárfesta mikið í ferðaþjónustu. Ferðaþjónustuaðilar verða að treysta á að hér verði innviðauppbygging þannig að hægt verði að taka á móti fleiri ferðamönnum. Við vitum alveg hvernig vegirnir eru. Við vitum hvernig álagið er á lögregluna. Við vitum hvernig álagið er á bráðamóttökur heilsugæslanna um land allt vegna þess að hér fjölgar ferðamönnum. Og það hefur auðvitað bjargað efnahagnum. En hvernig ætlum við að sjá til þess að fjárfestingarnar sem við höfum lagt út í borgi sig til framtíðar? Hvernig ætlum við að sjá til þess? Það gerist ekki með því að halda niðri í sér andanum. Það verður eitthvað að gera og taka á því. Sama er með húsnæðisvandann. Það verður að taka á honum. Hann er það mikill að markaðurinn mun ekki laga hann sisvona. Stjórnvöld verða að grípa inn í. Stjórnvöld verða að stíga þar inn í og fjölga félagslegum íbúðum til þess að koma til móts við stöðuna eins og hún er núna.
Virðulegi forseti. Ég var ekki búinn að pæla í því sem hv. þingmaður benti á, þ.e. ef hagvöxtur vex er hægt að gera þetta allt. Mér hafði ekki einu sinni dottið það í hug, því að það er náttúrlega enginn aukinn hagvöxtur spilunum í hagvaxtarspánni sem þetta byggist á. Þetta er púslið sem vantaði í samsetninguna um aukningu til innviða, skattalækkunar og alls þess. Þetta gengur upp ef hagvöxtur vex. En þannig er spáin ekki. Það er ótrúlegt að þessu hafi verið púslað saman af ráðuneytinu og ríkisstjórninni þegar það má í rauninni ekki út frá þeim tölum sem þetta er byggt á. Fyrir þá sem voru í fjárlaganefnd kom það mjög skýrt fram hjá fjármálaráði þegar það kom á fund nefndarinnar og talaði þar mjög tæpitungulaust. Það var ekki á alveg sama stofnanamáli og maður les í álitinu. Ég ætla ekki að hafa þau orð eftir, en þau voru mjög afgerandi. Er þetta gagnsæi, þ.e. um hvað á að gera? [[Forseti hringir.]]Þetta passar ekki saman, púslið sem vantar inn í er það að þetta gengur bara upp ef hagvöxtur vex.
Herra forseti. Bara eitt einfalt atriði sem hver maður sér varðandi það sem ríkisstjórnin ætlar að gera, að lækka skatta og auka útgjöld á toppi hagsveiflunnar, það er dæmi sem gengur ekki upp. Það er hægt að gera þetta, en það endar með ósköpum. Ég sagði í fyrra andsvari að ekki væri tekið á hinum stóru breytum, ferðaþjónustunni og húsnæðismálunum. En nú eigum við von á fjármálastefnunni fyrir 1. apríl, ef farið er eftir lögum, og þar verður farið yfir stefnu hvers ráðuneytis. Þá fáum við að sjá hver stefnan á í raun að vera og hvað mun í raun skipta máli í þeim efnum. En þjóðhagsspáin sem liggur undir samningu stefnunnar var miðuð við áform fyrri ríkisstjórnar og það kemur ekki beinlínis á óvart að endurskoðun á þjóðhagsspá [[Forseti hringir.]]í mars breytti engu. Hún breytti engu.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að lýsa yfir sérstakri ánægju minni með að standa hér og mæla fyrir nefndaráliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og vona að við getum afgreitt þetta mál skjótt og örugglega í gegnum þingið, bæði núna í 2. og eins í 3. umr. Nefndarálitið er nokkuð ítarlegt og þar er farið yfir þá fjölmörgu gesti sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fékk á sinn fund. Við unnum málið, þó að ég segi sjálfur frá, nokkuð vel og heyrðum andstæð sjónarmið og fórum yfir kosti og galla á málinu öllu saman, sendum út 323 umsagnarbeiðnir, fengum inn 23 umsagnir og niðurstaða meiri hlutans er sú sem ég ætla að fara yfir í þessu nefndaráliti. Ég ætla meira að segja að gera það sem ég þó geri sjaldnast, þ.e. að lesa nánast allt nefndarálitið upp af því að í því er spurt margra þeirra spurninga sem komu fram hjá gestum hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og þeim reynt að svara. Með frumvarpinu er lagt til að aldursmörk kosningarréttar í sveitarstjórnarkosningum verði við 16 ára aldur í stað 18 ára. Markmiðið með frumvarpinu er að styðja við lýðræðisþátttöku ungs fólks og auka tækifæri þess til að hafa áhrif á samfélagið sem virkir og ábyrgir þátttakendur. Nefndin fjallaði á fundum sínum um málið, m.a. í tengslum við lýðræðisþátttöku ungs fólks, en markmiðið með frumvarpinu er að auka tækifæri þess til að hafa áhrif á samfélagið sem virkir og ábyrgir þátttakendur eins og ég nefndi. Í því samhengi er mikilvægt að hafa í huga að kosningaþátttaka er lærð hegðun. Á Íslandi miðast skólaskylda við 16 ára aldur og telur nefndin að með því að lækka kosningaaldur í 16 ár gefist skólum gott tækifæri til að gera kosningaþátttöku sjálfsagða og eðlislæga ungmennum. Meiri hlutinn telur að lýðræðisnám úr grunnskólum verði þeim þá ferskt í minni þegar í kjörklefann kemur og þannig sé ýtt undir að sú félagslega hvatning sem ungmenni hljóta í grunnskóla skili sér í aukinni kosningaþátttöku. Hvað þennan lið varðar langar mig að ítreka að þau ungmenni sem munu öðlast kosningarrétt strax að loknu grunnskólanámi, sem eru þá 16 ára þegar kosið verður hverju sinni, ég hygg að það verði þeir kjósendur sem best verði til þess fallnir að taka upplýsta ákvörðun. Það eru ungmenni sem hafa farið í gegnum það nám í grunnskólum og fengið þá fræðslu sem þar er um lýðræði. Það er nokkuð sem við, mörg okkar sem eldri erum, mættum kannski rifja reglulega upp. Nefndin ræddi nokkuð um réttindi og skyldur barna og skyldur forsjárforeldra en samkvæmt lögræðislögum verða menn lögráða 18 ára en fram að því ráða foreldrar persónulegum högum barnsins, þ.e. fara með forsjá þess. Í því felst skylda til að taka ákvarðanir um uppeldi barns og réttur barnsins til að njóta forsjár foreldranna. Ýmis réttindi og skyldur barna miðast við annan aldur en lögræðisaldur auk þess sem samkvæmt 5. gr. samningsins um réttindi barnsins skulu börn njóta sívaxandi réttinda miðað við aldur og þroska. Þetta er nefnilega dálítið mikilvægt atriði og ég veit að í einu nefndaráliti minni hluta er talað um samræmingu réttinda, en ég ítreka að miðað við 5. gr. umrædds samnings er talað um að börn skuli njóta sívaxandi réttinda. Í einstökum lögum er með beinum hætti mælt fyrir um réttarstöðu barns yngra en 18 ára, t.d. ráða börn sjálfsaflafé og gjafafé sínu samkvæmt lögræðislögum, réttur til að skrá sig í trúfélag er miðaður við 16 ár, réttur til að taka ákvörðun um fóstureyðingu er miðaður við 16 ár og í lögum um réttindi sjúklinga er rétturinn til að taka ákvörðun um heilbrigðisþjónustu miðaður við 16 ár svo eitthvað sé nefnt. Við þetta má svo bæta að 16 ára ungmenni þurfa að greiða tekjuskatt af þeim tekjum sem þau vinna sér fyrir. Það hefur einhvern tímann í sögunni verið talið svo stórt atriði að þau sem greiði skatta og gangist undir þær skyldur sem því fylgja njóti um leið þeirra réttinda sem eiga að fylgja því. Sagnfræðimenntun mín minnir mig á eitt stykki byltingu í Bandaríkjunum sem varð ekki síst vegna þess að fulltrúi nýlendnanna þar var ósáttur við að greiða skatta en fá ekki þær skyldur og þátttöku í ákvörðunartökunni sem þeim fylgdu. Meiri hlutinn telur að það sé rétt skref að veita 16 ára börnum rétt til að kjósa og þurfa þau þá að fara að þeim fyrirmælum sem eiga við um kjósendur og kveðið er á um í kosningalögum. Meiri hlutinn tekur fram að í forsjá foreldranna felst ekki réttur foreldra til að taka ákvörðun fyrir börnin um hvað þau eigi að kjósa eða til að aðstoða börn sín á kjörstað í krafti forsjárskyldna. Nefndin fjallaði einnig um þær breytingar sem frumvarpið felur í sér varðandi það hverjir eru kjörgengir í sveitarstjórnum en samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga um kosningar til sveitarstjórna er hver sá sem á kosningarrétt í sveitarfélaginu, hefur ekki verið sviptur lögræði og hefur óflekkað mannorð kjörgengur í sveitarstjórn. Meiri hlutinn telur rétt að taka fram að einstaklingur sem hefur verið sviptur lögræði missir kosningarréttinn einungis á meðan sviptingin varir. Samkvæmt lögræðislögum verða einstaklingar sjálfráða og fjárráða við 18 ára aldur og þar með lögráða. Verði frumvarpið óbreytt að lögum munu 16 ára einstaklingar verða kjörgengir í sveitarstjórnarkosningum þótt þeir séu ekki fjárráða. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að kjörgengi ætti fremur að fylgja lögræðisaldri, m.a. vegna þess að fulltrúar í sveitarstjórnum taka ákvarðanir sem varða fjárhag sveitarfélaga og ekki eðlilegt að ófjárráða einstaklingar komi að slíkum ákvörðunum. Meiri hlutinn fellst á þessi sjónarmið og leggur til breytingar á frumvarpinu þannig að það verði einungis kosningarrétturinn sem miðast við 16 ára aldur. Kjörgengið haldist þá áfram við 18 ára aldur í ljósi þess sem ég las hér upp. Við umfjöllun nefndarinnar komu einnig fram ábendingar varðandi 19. gr. laga um kosningar til sveitarstjórna en þar er kveðið á um að fulltrúar í sveitarstjórnum skuli kjörnir í leynilegum almennum kosningum, annaðhvort bundnum hlutfallskosningum, samanber a-lið greinarinnar, eða í óbundnum kosningum þar sem kosning er ekki bundin við framboð en allir kjósendur eru í kjöri nema þeir sem eru löglega undanþegnir skyldu til að taka kjöri og hafa fyrir fram skorast undan því, samanber b-lið greinarinnar. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að kjósendur undir 18 ára aldri verði undanþegnir þessu ákvæði og leggur því til breytingar í þá veru að í stað þess að allir séu í kjöri verði það einungis þeir sem eru kjörgengir. Þá ætla ég aðeins að eiga hér nokkur orð um fræðslu því að það er mikilvægt og kannski mikilvægara en margt annað í þessu máli. Við erum að veita hópi ungmenna þau réttindi að öðlast kosningarrétt og rætt hefur verið töluvert um það. Bæði innan nefndar sem utan hef ég heyrt að því verði að fylgja mikil fræðsla og það er vissulega satt og rétt. Á fundum nefndarinnar var einnig rætt um mikilvægi þess að huga vel að því hvernig fræðslu til þeirra sem kjósa í fyrsta sinn er háttað. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar Landssambands ungmennafélaga um mikilvægi þess að fólk taki þátt í fyrstu kosningunum eftir að hafa öðlast kosningarrétt. Hegðun fólks í fyrstu kosningunum getur slegið tóninn varðandi það hvort fólk nýtir sér kosningarréttinn í framtíðinni. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og telur í því samhengi mikilvægt að líta til reynslu Norðmanna, en tilraunaverkefni um að lækka kosningaaldur í Noregi í 16 ár þótti ekki gefa góða raun og hefur ónógri fræðslu verið kennt um. Í þessu samhengi er vert að benda hv. þingmönnum á að kynna sér frumvarpið sjálft því að þar eru talin upp fjölmörg dæmi þar sem kosningaaldur hefur verið lækkaður með góðum árangri, þó að hér sé sérstaklega tiltekið hvað beri að varast. Við umfjöllun nefndarinnar hefur komið fram að fræðsla til nýrra kjósenda af hálfu stjórnvalda er ekki markviss og hana mætti bæta. Í dag fer hún fyrst og fremst fram í framhaldsskólum og þá ekki síst með þörfum verkefnum eins og #égkýs. Meiri hlutinn minnir einnig á að ríflega 10% 18 ára ungmenna eru ekki í framhaldsskólum og missa því af slíkri fræðslu. Nýir kjósendur eru ekki fræddir um lýðræðið með beinum hætti, líkt og t.d. er gert varðandi umferðarfræðslu þegar börn ná ákveðnum aldri. Í ljósi mikilvægis lýðræðislegrar þátttöku vill nefndin hvetja stjórnvöld til að huga betur að lýðræðisfræðslu til þeirra sem öðlast kosningarrétt. Þar verði ekki síst hugað að þeim sem hafa ekki íslensku að móðurmáli. Verði frumvarpið að lögum öðlast hluti síðasta árgangs grunnskólanema kosningarrétt. Meiri hlutinn beinir því til ráðherra mennta- og menningarmála að huga sérstaklega að því hvernig best verði hagað fræðslu fyrir þennan hóp og að haft verði samráð við umboðsmann barna þar um. Eins og ég nefndi áðan hefur verið nokkuð rætt um nauðsyn þess að uppfræða nýja kjósendur og þá sem myndu öðlast kosningarrétt við þessa breytingu en ella hefðu ekki. Svo ég tali frá eigin brjósti hefur mér á stundum fundist sem við séum að gera jafnvel meiri kröfur á þann hóp, þessi 9.000 ungmenni, sem myndu öðlast kosningarrétt verði þetta frumvarp að lögum en við gerum á nýja kjósendur í dag. Við erum ekkert sérstaklega að nálgast nýja kjósendur, þeir fá ekki sent heim til sín eitthvert fræðsluefni, ekki einu sinni bréf þar sem þeir eru boðnir velkomnir í hóp kjósenda, með vefslóð eða hvað það nú er sem þykir móðins í dag í þessum aldurshópi. Ég held þess vegna, sama hver afdrif þessa frumvarps verða, að við gerðum vel, stjórnvöld og við hér innan veggja þessa þingsalar, í að huga aðeins að þessu. Þetta á eins og kemur fram í nefndarálitinu ekki síst við um þau sem ekki hafa íslensku að móðurmáli. Þar er fræðslu mjög ábótavant, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Fram hafa komið sjónarmið um að skammur tími sé til stefnu til að undirbúa breytinguna fyrir næstu kosningar. Meiri hlutinn tekur undir það, en vekur athygli á að einnig kom fram hvað framkvæmd og skipulag varðar sé ekkert sem hamlar því að kosningaaldur verði lækkaður fyrir sveitarstjórnarkosningar í maí. Mikilvægt er að ítreka og undirstrika það því að þetta er mikilvægt atriði. Það er sem sagt ekkert því til fyrirstöðu að framkvæmdin verði þannig að kosningaaldur verði lækkaður. Við getum gert þetta, þetta snýst bara um að við gerum þetta vel og hugum vel að þeim þáttum sem hér hafa verið raktir, en við getum gert þetta. Ég tel að við eigum að sýna að við ráðum við að taka svona stórt skref í átt til þess að auka lýðræðisþátttöku og ekki festa okkur í því sem mögulega gæti ekki gengið nógu vel heldur taka höndum saman og gera þetta. Meiri hlutinn áréttar þó að til að standa sem best að málinu sé mikilvægt að breytingin verði samþykkt sem fyrst. Þá þurfi að huga strax að því hvernig fræðslu- og kynningarmálum verður háttað fyrir þá kjósendur sem öðlast kosningarrétt verði frumvarpið að lögum. Mörg sveitarfélög hafa komið upp ungmennaráðum og umboðsmaður barna vakti í umsögn sinni athygli á því að breytingin gæti haft áhrif á skipan þeirra. Þó að engin aldursviðmið séu sett um ráðin í æskulýðslögum er oftast miðað við aldurshópinn 13–17 ára og vísað til þess að 18 ára séu ungmennin komin með kosningarrétt og geti haft áhrif á val kjörinna fulltrúa með atkvæði sínu. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að sveitarfélög taki afstöðu til þess hvort lækkun kosningaaldurs eigi að takmarka setu barna 16 ára og eldri í ungmennaráðum. Sú breytingartillaga sem nefndin leggur til við frumvarpið um að takmarka kjörgengi áfram við 18 ára aldur breytir þó ekki stöðu ungmenna í ungmennaráðum hvað kjörgengi varðar. Hér er komið verkefni fyrir stjórnvöld og sveitarfélögin að taka afstöðu til þegar kemur að skipulagi ungmennaráða. Sjálfur held ég að það gæti jafnvel orðið innspýting inn í þá góðu vinnu sem ungmennaráðin eru. Því miður hafa ekki öll sveitarfélög komið sér upp slíkum ráðum og það að þurfa að taka til endurskoðunar hvernig í þau er skipað gæti einfaldlega orðið virkilega til góðs þannig að elja kæmi í það starf. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Á eftir 1. gr. komi tvær nýjar greinar, svohljóðandi: a. (2. gr.) Á eftir orðunum „Kjörgengur í sveitarstjórn er hver sá sem á kosningarrétt í sveitarfélaginu skv. 2. gr.“ í 1. mgr. 3. gr. laganna kemur: er lögráða. Hér er verið að segja á hinu gegnsæja og skemmtilega lagamáli að þótt fólk öðlist kosningarrétt 16 ára sé kjörgengi miðað við 18 ár. Og svo: b. (3. gr.) Í stað orðanna „allir kjósendur“ í b-lið 19. gr. laganna kemur: þeir sem eru kjörgengir. Hér er tekið á því sem ég fór yfir áðan að þar sem kosið er til sveitarstjórna, þar sem allir eru í framboði, er verið í þessari seinni grein, þ.e. b-lið breytingartillögunnar, að leggja til í þeim tilvikum að þeir verði einungis í kjöri sem eru orðnir kjörgengir. Undir þetta skrifa ásamt mér, framsögumanni, Helga Vala Helgadóttir, formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, Jón Þór Ólafsson, Jón Steindór Valdimarsson og Þórunn Egilsdóttir. Öll erum við hv. þingmenn. Ég hef talað um það í pontu í dag að ég brýni okkur til dáða að afgreiða einfaldlega málið í þessari viku, sama með hvaða hætti það er. Auðvitað vonast ég innilega til þess að okkur auðnist að taka það gæfuspor að veita þessum 9.000 ungmennum kosningarrétt. En ég ítreka þá skoðun mína að hver sem niðurstaðan verður er mikilvægt að hún fáist núna áður en Alþingi fer í frí um næstu helgi. Ég legg til að málið fái skjóta og góða afgreiðslu við 3. umr.
Hæstv. forseti. Það mál sem hér er til umræðu er þess eðlis að það er ekki flokkspólitískt. Ég hygg að í mörgum flokkum séu mismunandi sjónarmið varðandi það. Sjálfur hef ég efasemdir um þetta mál, en verð þó að taka fram að auðvitað eru engin algild eða óhrekjanleg rök hvorki fyrir því að draga eigi mörkin við 16 ára aldur né 18 ára aldur. Má færa rök fyrir hvorri niðurstöðunni sem er. Ég velti hins vegar fyrir mér einu atriði sem mér finnst óljóst og bið hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé að koma nánar inn á í svari við þessu andsvari, þ.e. hvernig hann sjái fyrir sér að með því að lækka kosningaaldurinn sé hægt að auka lýðræðisþátttöku ungs fólks. Auðvitað fjölgar í kjósendahópnum. En ef við horfum á hvern árgang fyrir sig er einhver ástæða til þess að ætla að lækkun kosningaaldursins sem slík hafi þau áhrif að almenn stjórnmálaþátttaka eða virkni ungs fólks í þessu sambandi verði meiri? Ég velti þessu fyrir mér vegna þess að mér finnst ekki alveg röklegt samhengi þar á milli. Við höfum séð þá þróun á undanförnum árum að þátttaka í kosningum hefur heldur farið niður á við, þó meira reyndar í sveitarstjórnarkosningum en í þingkosningum, og minnsta kosningaþátttakan er í yngstu aldurshópunum. Mér finnst skorta svolítið á röklegt samhengi milli þess að færa aldurinn niður og þess að ætla að þátttakan sem slík muni með einhverjum hætti aukast.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er ágætt að velta þessu fyrir sér. Það vill svo til að við höfum bæði stefnuna þar sem gengið er út frá þessu og líka framkvæmdina þar sem við getum einfaldlega horft til reynslunnar. Þing Evrópuráðsins samþykkti árið 2011 þá ályktun að lækka ætti kosningaaldur í 16 ár, það myndi efla þátttöku ungmenna á vettvangi samfélagsins. Sú samþykkt kom ekki úr tóminu heldur er niðurstaða langrar og mikillar umræðu fræðimanna á þessu sviði, sem ég hvet hv. þingmann til að kynna sér. Ályktunin er nr. 1826 ef hann hyggst lesa sér betur til um þetta. Þá höfum við einnig dæmi. Við höfum séð þetta í Skotlandi þar sem þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Skotlands var haldin árið 2014. Það var gríðarlega mikil þátttaka þar og ekki síst í þeim aldurshópi sem hefði ekki fengið að taka þátt í þjóðaratkvæðagreiðslunni nema vegna umræddrar breytingar, þ.e. 16 til 18 ára. Eins eru dæmi um þetta í Austurríki þar sem það skref var einfaldlega stigið að lækka kosningaaldur í 16 ár í öllum kosningum árið 2007. Við höfum þannig dæmi. Ég vísaði til þess í framsögu minni hér áðan að dæmi væru talin upp í sjálfu frumvarpinu og ég hvet hv. þingmann til að kynna sér það. Raunin er yfirleitt sú að þú tekur ekki þátt í einhverju sem þú hefur ekki [[Forseti hringir.]]áhrif á. Til þess að það sé hvatning fyrir þig til að taka þátt í einhverju [[Forseti hringir.]]þarftu að fá að hafa áhrif. Þannig er þetta tengt fræðslunni.
Hæstv. forseti. Ég hef lesið greinargerðina með frumvarpinu og veitt því athygli að þau dæmi sem eru tiltekin eru auðvitað af einhverju tagi eins og hv. þingmaður nefnir. Við getum ímyndað okkur að þegar kosningaaldur sé lækkaður megi ætla að kosningaþátttaka verði meiri í þeim árgöngum sem eru að fá kosningarrétt í fyrsta sinn en þeim sem koma næst á eftir. Ég hygg að þannig sé það oftast nær. En hafi ég rangt fyrir mér varðandi það verð ég vafalaust leiðréttur í þessari umræðu. Ég held að það sé meiri spenningur meðal þeirra sem eru að fá kosningarrétt í fyrsta sinn, hvort sem þeir eru 16 ára eða 18 ára, en þeirra sem hafa haft hann um eitthvert tímabil. Ég leyfi mér að efast um að lækkun kosningaaldursins sem slík muni leiða til aukinnar stjórnmálaþátttöku ungs fólks. Ég held að stjórnmálaþátttaka ungs fólks hafi almennt ekkert aukist þó að kosningarrétturinn hafi verið lækkaður úr 20 árum í 18 ár á sínum tíma, raunar ekkert fyrir svo löngu. Ég leyfi mér að efast um það. Ég hef engar tölur um það eða vísindalegar rannsóknir á bak við það. Fyrir þeirri lækkun voru hins vegar aðrar ástæður sem lutu meðal annars að því að menn voru í auknum mæli að líta á 18 ára einstaklinga sem fullgilda þátttakendur í samfélaginu. Nú má draga þau mörk við 18 ár eða 16 ár eða eitthvað, en mér finnst þessi rök um að hægt sé að stuðla að aukinni stjórnmálaþátttöku ungs fólks almennt með þessari lækkun ekki alveg ganga upp, en vildi þó taka það fram að ég er þeirrar skoðunar að hægt sé að draga mörkin á báðum stöðunum, [[Forseti hringir.]]hvort sem er við 18 ár eða 16 ár. Ég er bara ekki viss um að það sé [[Forseti hringir.]]til þess fallið að ná þeim markmiðum sem flutningsmenn frumvarpsins gefa sér að sé helsta röksemdin fyrir því að lækka aldurinn.
Virðulegur forseti. Í sjálfu sér getum við hv. þingmaður velt því fyrir okkur hvort beint samhengi sé þarna á milli. Það verða alltaf fræðilegar vangaveltur okkar hér. Ég hef bent á dæmi þar sem við getum einfaldlega horft á hvernig tókst til. Það er oft ágætt. [[Gripið fram í.]]- Ég kom sérstaklega inn á að það er í nefndarálitinu. Það gekk ekki nógu vel þar. Það er sérstaklega komið inn á það að þar hefði ónógri fræðslu verið kennt um. Við getum nefnt Möltu. Þar var þátttaka 16 og 17 ára kjósenda í sveitarstjórnarkosningum árið 2015 svo góð að nú er uppi hávær umræða um að lækka aldurinn jafnhliða því í þingkosningum. Reynsla þeirra er svo góð að þeir vilja útvíkka þetta. Við getum velt þessu fyrir okkur. Hv. þingmaður nefndi þegar kosningaaldrinum var breytt síðast, úr 20 árum í 18 ár, það var árið 1984. Ætli við hv. þingmenn höfum ekki þá verið að nálgast það að taka þátt í ungliðastarfi þeirra flokka sem við tilheyrðum þá, þó að hv. þingmaður tilheyri enn sama flokki. Hann getur hugsað aftur til þess tíma hvort hann muni það ekki að sá aldurshópur sem allt í einu fékk að taka þátt í kosningum, en hefði ekki getað það fyrir breytinguna, hafi ekki verið áhugasamur þar um. Fyrst minnst er á ungliðahreyfingar stjórnmálaflokka má kannski rifja það upp að þar er aldurstakmarkið oftar en ekki einmitt þau 16 ár sem hér er miðað við [[Gripið fram í.]]eða jafnvel 15. Hv. þingmaður getur kannski spurt sig að því hvort hann treysti ekki þeim 16–17 ára fulltrúum sem hann sat til borðs með á landsfundi síns flokks um helgina til að taka þátt í kosningunum verði frumvarpið að lögum.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um kosningar til sveitarstjórna. 1. minni hluti styður frumvarpið efnislega en telur allt of stuttan tíma til stefnu fram að kosningum til sveitarstjórna 2018 til að breyting á kosningalögum yrði nægilega vönduð og nægilega vel að slíkri breytingu staðið. 1. minni hluti leggur því til breytingartillögu varðandi gildistíma frumvarpsins. Að því sögðu ætla ég að fara yfir texta nefndarálitsins. 1. minni hluti tekur undir mjög margt í áliti meiri hlutans, þar er mjög margt ágætt sem styður þá skoðun að lækka eigi kosningaaldur til sveitarstjórna úr 18 árum í 16 ár. Breytingar á kosningalögum er nauðsynlegt að undirbúa vel, sérstaklega þegar um er að ræða slíka grundvallarbreytingu eins og lækkun á kosningaaldri sem lögð er til í frumvarpinu. 1. minni hluti telur jákvætt að auka réttindi barna í samfélaginu stig af stigi. Fyrir nefndinni kom hins vegar fram að slíka breytingu þyrfti að undirbúa vel, m.a. þar sem kynning þyrfti að ná til nemenda í grunnskólum, framhaldsskólum og þeirra sem ekki stunda skóla þegar kosningar fara fram. 1. minni hluti telur mikilvægt að stuðla að lýðræðislegri þátttöku barna en telur nauðsynlegt að vandað sé til kynninga í tengslum við kosningar og að þær takist vel. 1. minni hluti telur að ekki sé nægur tími til að koma af stað vönduðu kynningarverkefni þegar einungis eru rúmir tveir mánuðir til kosninga. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið hjá gestum og umsagnaraðilum um að betra væri að breytingin tæki gildi við þar næstu sveitarstjórnarkosningar þar sem þá myndi gefast nægur tími til undirbúnings. 1. minni hluti tekur undir það og telur að gera þurfi úttekt á námskrám og kennsluefni um lýðræði og stjórnmál til að meta hvort breytinga sé þörf. Fyrsta skrefið væri þá að meta og síðan gera breytingar ef á þyrfti að halda. Til þess þarf augljóslega lengri tíma en tvo mánuði. Þá sé mikilvægt að sett sé umgjörð um það hvernig og með hvaða hætti sé heimilt að beina upplýsingum frá stjórnmálaflokkum að hópnum sem er á aldrinum 16–18 ára, sérstaklega innan veggja skólanna. Þar þurfi að setja skýrar reglur til að þeim sem starfa á vettvangi skólanna, foreldrum og nemendum sé ljóst með hvaða hætti slík kynning á stjórnmálaflokkum fer fram. Við umfjöllun nefndarinnar hefur komið fram að markviss fræðsla til nýrra kjósenda af hálfu stjórnvalda er mikilvæg, þrátt fyrir að lýðræðisþjálfun og fræðsla í skólum verði tryggð. Heppilegt getur verið að slík fræðsla sé samstarfsverkefni stjórnvalda og félagasamtaka, með verkefnum eins og #égkýs og krakkakosningum, en mikilvægt er að tryggja að fræðslan nái til allra nýrra kjósenda hverju sinni. Eftir sem áður verða þeir sem kjósa í fyrsta skipti til sveitarstjórna á aldrinum 16–19 ára og þeir sem kjósa í fyrsta skipti til Alþingis á aldrinum 18–21 árs, og því er töluverð áskorun að ná til alls þess hóps með sams konar kynningarverkefnum. Hugsanlega þyrfti að vinna að þessu á fleiri en einum vettvangi til að hvetja til lýðræðislegrar þátttöku. Þá hefur Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, sem fylgist með framkvæmd kosninga hér á landi, almennt varað við því að ráðast í breytingar á kosningalöggjöf svo skömmu fyrir kosningar. 1. minni hluti tekur undir slík sjónarmið og telur rétt að breytingin taki ekki gildi fyrr en við þar næstu sveitarstjórnarkosningar. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að nauðsynlegt væri að samhliða breytingum á kosningaaldri færu fram rannsóknir á kosningaþátttöku ungmenna og áhrifum breytingarinnar á lýðræðisþátttöku til lengri tíma litið. Rannsóknir eru einn af þeim þáttum sem mikilvægt er að tími gefist til að skipuleggja í aðdraganda jafn veigamikilla breytinga. Mikilvægt er að dómsmálaráðuneytið í samstarfi við Samtök íslenskra sveitarfélaga leiti leiða til að tryggja að til þess bær rannsóknarstofnun sinni verkefninu. Samhliða er æskilegt að auka rannsóknir á leiðum til að auka lýðræðislega þátttöku almennt. Vissulega gæti þetta verkefni fallið undir íslensku kosningarannsóknina, en mjög mikilvægt er að farið verði yfir það hvort bæta þarf við einhverjum þáttum eða gera einhverjar breytingar til að ná í nægilega góðar upplýsingar um áhrif breytinganna. Fyrsti minni hluti tekur undir það sjónarmið, sem skýrt er í áliti meiri hluta, að kjörgengi ætti að fylgja lögræðisaldri og styður breytingartillögu meiri hlutans þar að lútandi. Fyrsti minni hluti telur nauðsynlegt að dómsmálaráðuneytinu verði falið að yfirfara þá löggjöf sem tengist breytingunni og gera tillögu að frekari lagabreytingum ef á þarf að halda. Ekki komu fram fyrir nefndinni sjónarmið um að frekari lagabreytinga þyrfti en lagt hefur verið til, en mikilvægt er að tími gefist til að yfirfara það vandlega. Einnig er nauðsynlegt í framhaldinu að gera úttekt á námskrá og kennsluefni um lýðræði og stjórnmál. Einnig er nauðsynlegt að mennta- og menningarmálaráðuneytið hugi að fræðslu til kennara af þessu tilefni því að það er oft það sem vantar upp á þegar námskrá og námsefni er breytt. Að öllu þessu sögðu leggur 1. minni hluti til að frumvarpið verði samþykkt með gildistöku 1. janúar 2019. Það er að sjálfsögðu hvatning mín til þingmanna að styðja við þessa breytingartillögu og eins að greiða fyrir því að frumvarpið hljóti skjóta afgreiðslu. Hver sem niðurstaðan verður úr afgreiðslu þingsins tel ég að allar þær ábendingar sem koma fram í þessu nefndaráliti séu mjög mikilvægar við framhald vinnu við útfærslu kosningalöggjafar og kynninga og rannsókna á kosningahegðun. Hvort sem verður af breytingu á kosningalöggjöfinni að ræða að þessu sinni eða ekki tel ég mjög mikilvægt að farið verði í ítarlega úttekt og skoðun á því hvernig hægt er hvetja til almennari lýðræðislegrar þátttöku en nú er, þegar kjörsókn, og sérstaklega í yngri aldurshópunum, hefur verið að fara niður á við. Ég stoppaði sérstaklega við punktinn í áliti meiri hlutans um vandaða kynningu til þeirra sem ekki hafa íslensku að móðurmáli en efast í raun um að það sé endilega þar sem þörfin liggur. Ég held að mikilvægara sé kannski að þegar innflytjandi fær kosningarrétt, hvort sem það er til sveitarstjórnarkosninga, til alþingiskosninga eða annarra kosninga, fái hann tilkynningu þar um með einhverjum hætti, sé einfaldlega látinn vita af því að nú sé hann kominn með kosningarrétt. Ég hef rekið mig á það í gegnum tíðina að fólk er oft í dálitlum vandræðum með að finna það út sjálft og hugsar kannski ekki út í þann möguleika. Kannski væri líka hægt að gera þetta öðruvísi en með bréfi beint til kjósenda, kannski með betri kynningu á því hvernig sá hópur er afmarkaður sem fær kosningarrétt eftir að hafa flutt til landsins. En ég held ekki að sá hópur sé endilega sá sem á í mestum vandræðum með að skilja íslensku því að það er fólkið sem er búið að vera hér í nokkur ár. Þá fer þessari yfirferð að verða lokið. Ég vildi koma inn á eitt atriði til viðbótar sem varðar það að væntanlega þekkir enginn hópur þjónustu sveitarfélaga betur en akkúrat aldurshópurinn sem er að ljúka grunnskóla, þessi 16–18 ára hópur sem hefur notið þjónustu sveitarfélaganna í gegnum leikskólann og grunnskólann allt frá fæðingu. Ég hvet hv. þingmenn til að afgreiða málið skjótt og vel og að sjálfsögðu að líta vel til þeirra sjónarmiða sem koma fram í nefndaráliti 1. minni hluta, en undir það ritar sú sem hér stendur, Líneik Anna Sævarsdóttir.
Virðulegur forseti. Ég þakka framsöguna. Það er ánægjulegt að sjá að við hv. þingmaður deilum þeirri skoðun að það sé skref í rétta átt að lækka kosningaaldur þó að við séum ekki alveg á sömu síðu með hvenær það eigi að taka gildi, en það er bil sem ég vona að við getum brúað innan skamms. Mig langar að spyrja út í eitt atriði í nefndaráliti þingmannsins sem er þessi vísun í almennar viðvaranir Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu varðandi það að ráðast í breytingar á kosningalöggjöf svo skömmu fyrir kosningar. Þetta eru atriði sem ég kannast við úr einni umsögn og því miður þótti mér þetta vera mjög snöggur blettur á annars ágætri umsögn Sambands sveitarfélaga vegna þess að þetta var ekki stutt neinum heimildum. Ég tók mig til og las í gegnum þær skýrslur sem stofnunin hefur gert vegna alþingiskosninga hér á landi 2009, 2013, 2016 og 2017, þetta kemur ekki fram þar. Ég velti fyrir mér á hverju þetta byggi vegna þess að í þessum skýrslum er þvert á móti fjallað um þær breytingar sem voru gerðar á lögum um kosningar til Alþingis gjarnan mánuði fyrir kosningar. Það var gert á síðasta ári, það var gert 2016 og það var gert tveimur mánuðum fyrir kosningar 2009 athugasemdalaust. Það var farið yfir þessar breytingar í skýrslum ÖSE og ekki gerð athugasemd við það vegna þess að þær breytingar voru líka ívilnandi í þágu kjósenda, þær voru til þess að auðvelda fólki að taka þátt í lýðræðinu. Það sama er uppi á teningnum með þá breytingu sem hér er byrjað að ræða um, að lækka kosningaaldurinn niður í 16 ár. Ég leyfi mér því að efast um að ÖSE myndi fetta fingur út í slíka breytingu. En umfram allt langar mig að heyra frá þingmanninum: Á hverju byggir þetta öðru en órökstuddri fullyrðingu í einni umsögn?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Á þessum tímapunkti vísa ég einfaldlega í umrædda umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga en mun að sjálfsögðu fara í það fyrir 3. umr. að grafa dýpra og finna frumheimildina. Ég tel þá breytingu sem hér er lögð til vera mun veigameiri, mun víðtækari í raun, kerfisbreytingu en aðrar þær breytingar sem þingmaðurinn vísar til og að hún þurfi einfaldlega lengri undirbúning.
Virðulegi forseti. Ég þakka svarið. Mig langar að taka upp tengdan þráð úr nefndaráliti þingmannsins sem er varðandi það hversu tíminn er skammur. Í dag eru tveir mánuðir til sveitarstjórnarkosninga. 15. september síðasta árs var boðað til þingkosninga sem voru haldnar 28. október sama ár. Það var einn mánuður. Einhvern veginn náðist samt að halda þær kosningar býsna sómasamlega. Það náðist að skipuleggja #égkýs. Það náðist að útdeila kjörgögnum og gera allt eftir laganna hljóðan. Það náðist að framkvæma kosningar þar sem var farið frá núll og upp í 100 á einum mánuði. Hér erum við að tala um breytingu sem hvað varðar framkvæmd kosninganna er afskaplega einföld. Hún snýst um að viðbragðsaðilar, Þjóðskrá og kjörstjórnir, bæti tveimur árum í excel-skjölin sín. Síðan þurfum við auðvitað að bregðast við og tryggja fræðsluna og viðunandi umgjörð um það allt saman. Varðandi það langar mig að spyrja þingmanninn hvort hún sé sammála því sem kemur fram í áliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem segir að allir þeir sem komu fyrir nefndina hafi sagt að ekkert sé því til fyrirstöðu að framkvæma þetta allt á þeim tíma sem fyrir liggur - að umboðsmaður barna, fólkið sem stendur að #égkýs, kjörstjórnir, Þjóðskrá, allir þeir sem sjá um praktísk atriði í þessum kosningum, treysti sér til þess.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum seinna andsvar. Ég er ekki sammála því sem fram kemur í áliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að ekkert hafi verið þessu til fyrirstöðu eða engar hindranir í veginum. Annan þeirra funda þar sem þetta mál var til umfjöllunar sat ég ekki og get því ekki fullyrt um allt sem þar kom fram. En það komu líka fram umsagnir þar sem hvatt var til þess að frumvarpið yrði samþykkt en ekki fyrr en að einu til tveimur árum liðnum. Þegar ég hlustaði á gesti rann það einmitt upp fyrir mér að ekki væri skynsamlegt að fara svona bratt í þetta. Þá var ég að hlusta á gesti sem þó styðja málið efnislega eins og ég geri. Ég hef engar áhyggjur af Þjóðskrá eða því að ekki sé hægt að prenta kjörskrár eða hafa excel-skjöl tilbúin. Það sem ég hef áhyggjur af er virðing gagnvart þessum kjósendahópi, 16 til 18 ára, að hann fái vandaða kynningu, að vel sé staðið að umgjörðinni um það hvernig stjórnmálaflokkar beina til hans kynningum sínum, að tækifæri gefist til þess fyrir skóla og menntamálayfirvöld að bregðast við því sem er í raun lagt til og færð rök fyrir að þurfi að gera, að bæta lýðræðiskennslu og -fræðslu. Það er ein meginrökin hjá mér að við erum oft að henda einhverju á skólana, við ætlumst til að skólar hafi meira og minna allt sitt starf skipulagt ár fram í tímann, [[Forseti hringir.]]en svo eiga þeir að bregðast við einhverju sem okkur dettur í hug hér á Alþingi einn, tveir og þrír.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum kærlega fyrir hennar ágætu ræðu. Ég held að hugsanlega séu ýmis rök fyrir því að hafa frestinn lengri og sum rökin eru betri en önnur. Mér þótti þingmaðurinn kannski ekki draga nægilega vel fram það sem ég tel vera betri rökin og gera of mikið úr þeim sem ég tel síðri. Ég skal aðeins fara í gegnum það. Það eru alveg rök fyrir því að þegar breytingar eru gerðar á kosningalögum svo nálægt því að kosningar fari fram þá gætu einhverjir þingmenn freistast til að greiða atkvæði eftir því hvort þeir teldu að það væri þeirra flokkum hagstætt eða ekki. Það er auðvitað mjög óheppilegt og eru ákveðin rök. Ég held reyndar að þau rök séu ekki það veigamikil að þau muni ráða afstöðu minni í þessum málum, hún er óbreytt frá því ég var flutningsmaður sambærilegs máls hér áður. Hin rökin sem hv. þingmaður gerði talsvert mikið úr eru fræðslu- og rannsóknarökin. Ég skil að okkur líði vel með það að við getum ekki hleypt neinum að kjörkassa nema mennta hann vel til þess. Reyndin er sú að flest okkar fengu sinn kosningarrétt án þess að hljóta sérstaka fræðslu um það hvað væri nauðsynlegt að gera. Það er svo bara spurning hvernig myndum við meta árangurinn. Segjum að eftir góða og ítarlega fræðslu myndu 50% kjósenda í Reykjavík t.d. kjósa Viðreisn, flokkinn minn. Væri það til marks um að fræðslan hefði tekist vel? Eða væri það til marks um að hún hefði tekist illa? Niðurstaðan er á endanum sú að fólk hefur þennan rétt og nýtir hann. Kannski nota mörg okkar hann ekki með jafn faglegum hætti og við myndum vilja að þeir kjósendur sem nú fá hugsanlega kosningarrétt í fyrsta skipti geri.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og fagna að sjálfsögðu öllum rökum sem styðja þetta álit. Ég get alveg tekið undir það að þau eru misgóð og kannski misgóð út frá því sjónarhorni sem við horfum á málið. Varðandi fræðslurökin þá er ég fyrst og fremst að vitna til greinargerðar með frumvarpinu þar sem töluvert mikið er gert úr hlutverki skóla. Svo er það annað mál hvort skólar eiga yfirleitt að hafa sérstakt hlutverk í fræðslu fyrir kosningar. Skólum er ætlað að þjálfa börn og ungmenni í lýðræðislegri þátttöku sem er allt annað og er hluti af skólastarfinu. Þess vegna kem ég inn á það í áliti mínu að kannski sé heppilegra að sú fræðsla sem beinist sérstaklega að kosningum fari fram í gegnum sérstök verkefni eins og #égkýs. Þá langar mig að beina boltanum aftur til hv. þingmanns. Ég var að velta því fyrir mér hvernig ætti að vekja athygli innflytjenda á því þegar þeir eru komnir á kjörskrá. Og af því ég veit að hv. þingmaður hefur sinnt ýmsum málefnum sem varða innflytjendur áhuga þá vil ég spyrja hann hvort hann hafi velt því fyrir sér hvort við ættum sérstaklega að huga að því varðandi lýðræðislega þátttöku almennt.
Virðulegur forseti. Ég hef skoðun á þessu eins og svo mörgu öðru í lífinu. Fyrst vil ég nefna að almennt held ég að leiðin til að efla þátttöku ungs fólks eða annarra sé að hleypa stjórnmálaflokkunum að hlutunum. Ég held að þeir séu hagsmunaaðilarnir sem eru best til þess fallnir að draga fólk á kjörstað, ekki skólarnir með hlutlausri fræðslu. Það er oft þannig að í samkeppnisumhverfi eykst neyslan. Ég held að það sé líka nauðsynlegt að tala stjórnmálin aðeins upp. Skilaboðin sem ungt fólk fær eru: Stjórnmál eru ljót, spillt, vond, og ógeðsleg, en mundu að nýta kosningarréttinn þinn. Þetta eru skilaboð sem passa ekkert voðalega vel saman að mínu mati. Mig langar að spyrja hv. þingmann vegna þess að hún nefndi hér málefni innflytjenda. Mín skoðun í því er í raun eins og í öðru að ábyrgðin sé fyrst og fremst flokkanna. Það væri betra fyrir flokkana að hafa skýrari yfirsýn yfir hverjir hafa kosningarrétt, og einfaldasta leiðin er einfaldlega að veita miklu stærri hópi þann kosningarétt, veita t.d. öllum íbúum Reykjavíkur kosningarrétt, óháð því hvort þeir hafi verið hér stuttan eða langan tíma. Það kann að skjóta skökku við, ef við erum búin að samþykkja þetta frumvarp, að ósjálfráða íslenskur menntaskólanemi hafi eitthvað að segja um það hvernig nærumhverfi hans er en fullorðinn einstaklingur, útlendingur sem ekki er með ríkisborgararétt, sem borgar sína skatta og hefur búið hér í mörg ár, hefur ekki sambærilegan rétt. Mig langar að forvitnast um það hvort þingmaðurinn hafi velt þessu fyrir sér og hvort við gætum stutt þá leið sem myndi alla vega stuðla að auknum kosningarrétti erlendra ríkisborgara.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar vangaveltur, þær eru um margt áhugaverðar. Varðandi fræðsluhlutverkið erum við kannski komin að kjarna málsins. Lýðræðisleg þjálfun, það að taka þátt í félagsstarfi, er eitthvað sem skólarnir ættu að sinna. Við værum síðan að búa til annan vettvang fyrir samtalið milli stjórnmálaflokkanna og ungmenna, því ég er algjörlega sannfærð um að þú lærir um stjórnmál í gegnum samskipti við stjórnmálamenn; ég deili þeirri skoðun með hv. þingmanni. Það er allt of mikil hræðsla við að veita börnum og ungmennum tækifæri til að rökræða stjórnmál. Ég þekki mörg dæmi um að þau sem það hafa gert hafa síðan orðið mjög virk í ýmiss konar félagsstarfi. Varðandi þátttöku innflytjenda þá fá innflytjendur, ef ég man rétt, kosningarrétt í sveitarstjórnarkosningum eftir að hafa átt fimm ár lögheimili í landinu. Ég þekki dæmi þess að framboð hafa þýtt fullt af efni yfir á pólsku eða önnur tungumál en komist svo að því að allir þeir innflytjendur sem voru á kjörskrá voru löngu farnir að tala mjög fína íslensku. Ég hef hins vegar ekki velt þessu svo mikið fyrir mér varðandi það hverjir og hvenær innflytjendur ættu að fá kosningarétt, en ég held að fullt tilefni sé til þess í því samfélagi sem við búum í að endurskoða það. Við höfum dæmi um lítil sveitarfélög á landsbyggðinni þar sem 20–30% íbúanna eru innflytjendur. Það er afar sérstakt ef svo stór hluti hefur engan rétt til þátttöku í sveitarstjórnarkosningum.
Hæstv. forseti. Ég vil fyrst af öllu segja að umfjöllun í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um þetta mál hefur að mínu mati verið til mikillar fyrirmyndar og í störfum nefndarinnar hafa kristallast margt það besta sem við höfum upplifað hérna á þinginu, þ.e. að við tökum fyrir mál sem við erum ekki sammála um, við brjótum það til mergjar og við berum virðingu fyrir skoðunum hver annars og berum virðingu fyrir því að við erum ósammála og komumst væntanlega og vonandi að bestu niðurstöðu sem fær er í málinu. Það leiðir mig að því að ég ætla að kynna nefndarálit 2. minni hluta um þetta ágæta mál. Þannig er að í starfi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um þetta mál í þessari vegferð kom til fundar við nefndina mikið af fólki, ungu fólki sem hafði sterkar skoðanir eins og ungt fólk hefur yfirleitt. Ég er ekki þeirrar skoðunar að ungt fólk hafi minni áhuga á stjórnmálum eða þátttöku í stjórnmálum nú en að undanförnu. Þvert á móti finnst mér einmitt að yngsta kynslóðin núna hafi miklu meiri áhuga og hafi kynnt sér mál miklu betur en kannski kynslóðirnar tvær þar á undan. Hitt er svo annað mál að við sem erum starfandi í stjórnmálum getum ekki leitað að ástæðum fyrir áhuga á stjórnmálum og stjórnmálaþátttöku neins staðar annars staðar en hjá okkur sjálfum vegna þess að það er okkar starf í sjálfu sér og okkar hlutverk, náttúrlega fyrir utan það að reyna að gera þjóðfélaginu gagn, að gera þetta starf aðlaðandi, að sýna fólki fram á að það að taka þátt í stjórnmálum, ég tala nú ekki um að gera þau að atvinnu, er ekki eins og vaða mykju í hné alla daga, án þess að gera lítið úr því. Það er ekki þannig. Við þurfum einfaldlega að sýna fólki og sérstaklega ungu fólki fram á að það sé eftirsóknarvert að taka þátt í pólitísku starfi og ekki bara eftirsóknarvert, það sé til þess fallið að fólk geti haft áhrif. Það er það sem við þurfum að koma rækilega á framfæri við ungt fólk á hverjum tíma. Það loðir við okkur Íslendinga að taka stórar ákvarðanir með skömmum fyrirvara. Þetta mál er dæmi um það. Hér erum við að gera stóra breytingu á fyrirkomulagi kosninga til sveitarstjórna og við ætlum að lögfesta þetta 60 dögum fyrir næstu kosningar. Ég verð að taka undir með umboðsmanni barna sem kom á fund nefndarinnar ásamt mörgum öðrum, en hún sagði að það væri hennar skoðun að það væri affærasælla að gefa þessu máli það svigrúm að gildistakan yrði þannig að við þar næstu sveitarstjórnarkosningar tæki þessi breyting gildi. Þess vegna leggur 2. minni hluti til að gildistöku frumvarpsins verði frestað til ársins 2020. Sú dagsetning er ekki bara gripin úr loftinu eða út í bláinn. 2. minni hluti lítur þannig á að það þurfi tíma til þess að skipuleggja hvernig fræðslu verður komið á framfæri við það unga fólk sem við viljum síðan að hópist á kjörstað í næstu kosningum, eða í þessu tilfelli þar næstu kosningum. Ekki bara það, heldur telur 2. minni hluti að skólayfirvöld þurfi líka sinn tíma til þess að skipuleggja og leggja reglur um það hvernig pólitískir fulltrúar geti nálgast sína umbjóðendur sem eru t.d. í framhaldsskólum, skiljanlega. Það kom reyndar fram hjá einum hópi ungs fólks sem heimsótti nefndina að þau kvörtuðu yfir því að þau fengju litla kynningu á pólitík yfir höfuð, en á sama tíma var þeim ekkert um það að pólitíkusar mættu í skólana. Þetta er svolítið vandratað. Þá segi ég aftur: Til þess að koma á framfæri, við getum kallað það hvað sem er, boðskap, áróðri, ég vil segja hvatningu fyrst og fremst, að koma á framfæri hvatningu við ungt fólk um að taka þátt í pólitík, þá þurfum við einfaldlega að fá til þess vettvang sem allir eru sáttir við, þ.e. nemendurnir sjálfir eða unga fólkið, kennarar, skólayfirvöld og fjölskyldur þessara ungmenna. Ég hef reyndar allt of sjaldan sjálfur fengið tækifæri til þess að fara í skóla til þess að tala um stjórnmál við ungt fólk, en í þau skipti sem það hefur gerst er það með því ánægjulegra sem ég hef gert í þessu starfi vegna þess að þetta unga fólk er svo vel meðvitað um hvað er að gerast. Sem betur fer hefur maður fengið hvassar og áleitnar spurningar vegna þess að þessu unga fólki er ekki sama, því er ekki sama um nærumhverfi sitt og því er ekki sama um þjóðfélagið sem það býr í. Það er akkúrat það sem við viljum. Það er svo aftur á móti annar handleggur og kannski númer tvö að þeir stjórnmálamenn sem mæta á vettvang t.d. í skólana til þess að tala við ungt fólk ættu að stilla sig um flokkspólitíska ítroðslu og fara frekar yfir pólitíkina sem viðfangsefni, um hug manna til samfélagsins sem þeir búa í. Það tel ég að sé grundvöllurinn að því að við fáum aukinn áhuga sem kannski skilar sér í betri kosningaþátttöku. En þetta verður ekki gert á 60 dögum. Ég hef enga samúð með Hagstofunni, svo það sé sagt, ég veit að þar færa menn bara eina stiku til og ýta á enter og málið er leyst. Ég hef heldur líka litla samúð með kjörstjórnum þannig lagað þó að þeirra vinna yrði sjálfsagt meiri og ærnari ef það yrði ákveðið að gera þetta núna með 60 daga fyrirvara. En hugur minn í þessu máli er hjá, eigum við að segja fórnarlömbunum? Það er nú ofmælt, en hugur minn er hjá því unga fólki sem við viljum nálgast og viljum að taki þátt í kosningum og pólitísku starfi. Mér finnst það frekar hraðsoðið að ætla sér að gera það á 60 dögum. Flutningsmaður meiri hlutans í sinni ágætu ræðu sem hann flutti áðan, sagði: Við skulum gera þetta fljótt og við skulum gera þetta vel. En við gerum þetta ekki vel með því að hafa 60 daga til stefnu til þess að kynna ungu fólki eitthvað sem nægilegt gæti verið til þess að hvetja það til þess að koma á kjörstað og nýta sinn atkvæðisrétt. Mér finnst það ekki kurteislegt. Við verðum líka að gera okkur grein fyrir því að það er í sjálfu sér alveg sama hvenær við hefjum þessa vegferð, af því að fyrsta kastið erum við náttúrlega ekki bara að tala við fólk ofan í 16 ára aldur, við erum að tala við þann hóp sem hafði ekki kosningarrétt í síðustu kosningum og hann er miklu stærri en þessi aldurshópur, sem sagt það fólk sem var ekki orðið fullra 18 ára við síðustu kosningar sem haldnar voru. Ég held einfaldlega að þegar við erum að byrja einhverja svona vegferð þá þurfum við að vanda okkur, taka okkur þann tíma sem þarf, vegna þess að ég óttast það að ef við köstum til höndunum eins og með því að fara af stað 60 dögum fyrir kosningar, verandi búin að lækka kosningaaldur um tvö ár, og ætla þessum ágætu unglingum aðeins 60 daga til þess að móta sér afstöðu og mæta á kjörstað, mér finnst það ekki sanngjarnt satt að segja. Mér finnst ekki mikil virðing í því fólgin af okkar hálfu, löggjafans, fyrir þessu unga fólki. Nú segi ég aftur: Það unga fólk sem ég hef hitt á þessum leiðangri mínum í stjórnmálum hefur verið upp til hópa mjög áhugasamt og vel að sér og miklu betur að sér en við sem erum orðnir gamlir og feysknir höldum kannski. Að því leyti til finnst mér að við eigum að sýna þessu unga fólki þá virðingu að það fái almennilegan tíma og almennilega fræðslu og almennilega kynningu á því um hvað stjórnmál snúast í stóru myndinni. Að þessu sögðu þá tel ég líka að skólayfirvöld eins og ég sagði áðan þurfi sinn tíma til þess að undirbúa sinn þátt í því að kynna stjórnmál fyrir ungu fólki. Oft á tíðum hefur maður það á tilfinningunni, kannski með röngu, ég veit það ekki, að kynning á þjóðfélagsmálum í skólum sé kannski meira undir einstökum kennurum komin, þeirra áhuga og hvað þeir eru upptendraðir heldur en endilega það að skólayfirvöld út af fyrir sig hafi markað einhverja skýra stefnu fyrir þetta fólk til að vinna eftir. Auðvitað dáist maður að því fólki sem fer þannig fram í sínu starfi að það fer fram af eldmóði og áhuga fyrir því sem það er að gera. Að þessu sögðu vil ég enn þá einu sinni ánýja það að þessi 60 daga tími sé of stuttur. Því leggur 2. minni hluti til að frumvarpið sem fyrir liggur verði samþykkt með þeirri breytingu að, eins og segir í nefndarálitinu, 2. gr. orðist svo: „Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2020.“ Eftir alla góðu umræðuna í nefndinni þar sem menn greinir á, jafnvel innan flokka, þá tölum við okkur saman um niðurstöðu og 2. minni hluti heldur því fram í mikilli hógværð að skynsamlegasta niðurstaðan sé sú sem birtist í nefndaráliti hans við þessa umræðu og hvetur þingmenn til þess að taka undir það.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 3. minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um frumvarp til laga um breytingar á lögum um kosningar til sveitarstjórna. Þetta er þskj. 570, þannig að allir séu með á nótunum. Kosningarréttur er auðvitað órjúfanlegur hluti af lýðræðinu og þess vegna teljum við félagarnir í 3. minni hluta, hv. þm. Brynjar Níelsson og sá er hér stendur, að allar breytingar á kosningalögum verði að undirbúa af kostgæfni og með góðum fyrirvara. Vegna þessa styður 3. minni hluti ekki fyrirliggjandi frumvarp, en það kemur auðvitað fleira til. Það eru ástæður fyrir því að við föllumst heldur ekki á þær breytingartillögur sem 1. minni hluti annars vegar og 2. minni hluti leggja til, jafnvel þótt farið væri milliveginn þar og miðað við að lögin myndu öðlast gildi 1. júlí 2019, sem er munurinn á breytingartillögum 1. og 2. minni hluta ef ég skil hlutina rétt, annars vegar 1. janúar 2020 og hins vegar 1. janúar 2019. Að öðru leyti eru 1. og 2. minni hluti efnislega sammála. Að þessu sögðu eru mörg rök sem hníga að því að við tökum ákvörðun um að lækka kosningaaldur niður í 16 ár. En það er sérkennilegt að við skulum þá ekki stíga skrefið til fulls og samræmum kosningaaldur við allar kosningar, þ.e. að það sé samræmt að menn öðlist kosningarrétt til sveitarstjórna, til alþingiskosninga, til forsetakosninga og í almennum þjóðaratkvæðagreiðslum þegar 16 ára aldri er náð. Við í 3. minni hluta teljum þetta vera mikilvægt. Þess vegna leggjum við til að skipuð verði nefnd, og Alþingi hafi forgöngu um það undir forystu hæstv. forseta, til þess að undirbúa nýja löggjöf, eina samstæða löggjöf er gildi um allar kosningar, sveitarstjórnarkosningar, forsetakosningar, alþingiskosningar og þjóðaratkvæðagreiðslur, samræmd lög þar sem m.a. er stigið það skref að lækka kosningaaldurinn niður í 16 ár, en það þarf að gera fleira. Við þurfum líka að taka ákvörðun um það eðli málsins samkvæmt að lækka sjálfræðisaldur niður í 16 ár. Í rauninni held ég að það sé skynsamlegt og það séu fleiri rök með en á móti því að við miðum við það að öll borgaraleg réttindi miðist við 16 ár. Það sé það sem við eigum að vera að stefna að. Við eigum að hafa kjark og þor til þess að ræða málin á þeim nótum. Það gerum við ekki í tímapressu. Það gerum við ekki þegar nokkrar vikur eru í kosningar. Við gerum það af yfirvegun og ég er sannfærður um að markmiðið sé rétt og skynsamlegt, að öll borgaraleg réttindi, kosningarréttur, sjálfræði, fjárræði o.s.frv., miðist við 16 ár. Það skiptir líka máli í mínum huga að þegar við gerum breytingar, þó ekki sé verið nema að lækka kosningaaldur til sveitarstjórna en ekki kjörgengis - sem ég gleymdi nú að tala um áðan, vegna þess að maður hlýtur að öðlast kjörgengi um leið og maður fær kosningarréttinn sem er ekki gert ráð fyrir í þessu frumvarpi og það þarf auðvitað að fylgja með - þá eru mörg atriði mikilvæg, en ég held að það sé mikilvægt að við vöndum undirbúninginn, að við séum alveg klár á því að við séum að gera réttu hlutina og það sé allt vel undirbúið, að það fari ekkert úrskeiðis í kosningunum vegna þeirra breytinga sem við erum að gera sem við erum öll sammála um. Flestir hérna virðast a.m.k. sammála um að það sé skynsamlegast að stefna að lækkun kosningaaldurs. Ég vonast til þess að við náum víðtækri samstöðu um breytingar á kosningalögum á næstu mánuðum og um eina heildstæða löggjöf. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að samstaða náist. Síðan er auðvitað rétt að hlusta á þær viðvaranir sem hafa komið fram eða koma fram m.a. í umsögnum sem bárust til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég vek athygli á t.d. umsögn bæjarráðs Hveragerðis þar sem það hvetur Alþingi að íhuga vel málið áður en frumvarpið nær fram að ganga. Það er líka vert að vekja sérstaka athygli á umsögn umboðsmanns barna sem ég ætla að fá að vitna til, með leyfi forseta, en þar segir m.a.: „Frá 16 til 18 ára aldri eru einstaklingar börn og því í forsjá foreldra eða annarra forsjáraðila. Mikilvægt er að löggjafinn meti hvort að forsjáraðili geti með einhverjum hætti haft áhrif á kosningarrétt barna við núverandi aðstæður, til dæmis um aðgengi að upplýsingum fyrir kosningar. Má í þessu sambandi nefna sendingu markpósta, aðgang stjórnmálaflokka að skólum eða nemendafélögum, til dæmis grunnskólum, en lækkun kosningaaldurs mun hafa í för með sér að hluti 10. bekkinga öðlast kosningarrétt. Mikilvægt er að tryggt sé að foreldrar geti ekki með einhverjum hætti haft áhrif á kosningarrétt barna verði kosningarréttur lækkaður.“ Það segir sig sjálft að hinn heilagi réttur, kosningarréttur, verður auðvitað að fara saman við að maður sé sjálfráða. Ég skil markmið frumvarpsins, en ég skil ekki af hverju flutningsmenn frumvarpsins töldu ekki nauðsynlegt a.m.k. lækka sjálfræðisaldurinn líka og að kjörgengi væri einnig hið sama. Svo er vert að vekja líka athygli á umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga sem tónar aðeins saman við það sem ég sagði áðan, þar sem bent er á að það hafi verið afstaða sambandsins að löggjöf um kosningar til Alþingis og sveitarstjórna eigi að vera eins samræmd og kostur er, en við erum ekki að gera það. Við erum fremur að slíta hana í sundur. Af þessari ástæðu, þótt ekki væri nema bara þessari ástæðu, er Samband íslenskra sveitarfélaga efins um ágæti þess að gera þær breytingar sem við ræðum um hér. Þegar Samband íslenskra sveitarfélaga varar við að gera þetta með þessum hætti þegar eingöngu er verið að tala um breytingar á lögum um sveitarstjórnarkosningar þá held ég að þingheimur ætti að hlusta. Ég held að þingheimur ætti að hlusta á umboðsmann barna. Ég held að þingheimur ætti líka að hlusta á hin ýmsu bæjarráð og sveitarfélög sem hafa sent inn umsagnir. Það breytir auðvitað ekki skoðun minni og líklegast fleiri hér að það sé skynsamlegt að gera breytingar í þá átt, en við þurfum að samræma hlutina, við þurfum að hafa heildstæða löggjöf um allar kosningar. Ég held að við eigum að ná samkomulagi um endurskoðun kosningalöggjafar eða réttara sagt að ná saman um það að setja eina heildstæða kosningalöggjöf og þá tökum við m.a. kosningarréttinn og gerum síðan aðrar nauðsynlegar lagabreytingar. Ég ætla að benda á að samkvæmt mínum upplýsingum var sjálfræðisaldur hér á Íslandi allt frá Grágás og fram til þess að sjálfræðisaldurinn var hækkaður í 18 ár 1997 eða um það bil, ef ég man rétt, 16 ár. Þannig að við skulum bara fara aftur til Grágásar og miða kosningarréttinn, sjálfræðisaldurinn, öll borgararéttindi við Grágás.
Virðulegi forseti. Ég hjó eftir orðunum „segir sig sjálft“ varðandi sjálfræðisaldurinn og því um líkt. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það segi sig þá sjálft að sex ára réttur til fræðslu eigi líka að vera 16, að 12 ára réttur til að samþykkja hver ættleiði sé líka færður upp í 16, að 12 ára samþykki um breytingu á nafni sé líka fært upp í 16. Á að gera þetta allt rosalega samhæft og þægilegt? Það eru ýmis réttindi sem við öðlumst alveg frá sex ára aldri með réttri fræðslu þannig að mér finnst ekkert óeðlilegt að ekki komi akkúrat öll réttindi á nákvæmlega sama ári þar sem allt breytist við einn afmælisdag. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála eigin skoðun, að sex ára eigi þá ekki rétt á fræðslu fyrr en 16.
Frú forseti. Ég verð að biðja hv. þingmann að sýna mér smáskilning. Ég náði ekki alveg fyrirspurninni, það kann að vera að ég hafi misskilið hana, en hann hjálpar mér þá á eftir. Það er alveg rétt að það er hluti af þroska okkar að fá t.d. lengri útivistartíma, hann er mismunandi eftir aldri og það er ósköp eðlilegt, það er hluti af þroskaferlinu. En við erum að tala um kosningarréttinn og ég segi: Ef við erum sammála um að menn eigi að öðlast kosningarrétt við 16 ára aldur hljóta menn að vera tilbúnir að segja: Það er fullkomlega óeðlilegt að einstaklingur sem getur tekið þátt í kosningum, valið inn á Alþingi eða valið í sveitarstjórnir, sé ekki sjálfráða. Í mínum huga er það mótsögn, ein forsenda þess að maður geti nýtt sér kosningarréttinn er að maður sé sjálfráða, engum háður, ráði sér sjálfur og það sé yfir allan vafa hafið að viðkomandi sé sjálfstæður einstaklingur sem gengur inn í kjörklefann og greiðir sitt atkvæði, tekur ákvörðunina sjálfur. Sjálfráða. Sjálfstæður.
Virðulegi forseti. Nei, ég held að það sé ekkert nauðsynlegt. Við öðlumst þessi réttindi og í rauninni höfum við þessi réttindi til að láta í okkur heyra og að tillit sé tekið til okkar smám saman eftir aldri og þroska. Það er ekkert óeðlilegt að við fáum hinn og þennan rétt skilyrtan áður en við verðum sjálfráða þar sem skilgreiningin barn er upp að 18 ára aldri miðað við barnasáttmálann. Eigum við þá að breyta þeirri skilgreiningu líka miðað við sjálfræðið? Hættir barn að vera barn 16 ára? Hvað með 15 ára þegar barn er sakhæft, verðum við þá ekki að breyta því í 16 líka? Hefur það einhverjar hliðarverkanir út frá réttarfari o.s.frv.? Ég sé í rauninni ekkert að því að réttindin ávinnist ár eftir ár, statt og stöðugt, eftir því sem við metum á faglegan hátt t.d. með tengsl til aldurs og þroska almennt séð og öðlumst réttindi eftir því óháð sjálfræðisaldrinum.
Frú forseti. Ég skil það sem hv. þingmaður segir og geri engar athugasemdir við það. Skoðanir okkar eru bara misjafnar. Ég vona þó að hv. þingmaður geti a.m.k. tekið undir að þá er skynsamlegt að við tökum þessa umræðu, tökum þessa breytingu, með sæmilegum fyrirvara, undirbúum hana og samræmum kosningalögin, búum til eina heildstæða kosningalöggjöf þar sem kosningarrétturinn er 16 ár í öllum þeim kosningum sem við efnum til, til sveitarstjórna, Alþingis, í forsetakosningum - og kjörgengið. Hvað með kjörgengi, hv. þingmaður? Er ekki eðlilegt fyrir þann sem getur kosið til fulltrúasamkomu á Alþingi eða í sveitarstjórn að kjörgengi sé líka hluti af þeim réttindum, að hann geti sjálfur … er það ekki eðlilegt? [[Gripið fram í.]]Það er mjög skrýtið, já, það er einmitt einn [[Forseti hringir.]]fingurbrjóturinn í löggjöfinni. Við eigum auðvitað að færa kjörgengisaldur til [[Forseti hringir.]]forseta niður í 16 ár.
Virðulegi forseti. Ég þakka framsögumanni 3. minni hluta fyrir hans umfjöllun um málið. Ég get að mörgu leyti verið sammála því að það væri ástæða til að fara í heildarendurskoðun á löggjöfinni en ég átta mig ekki á því af hverju þyrfti að breyta öllum borgaralegum réttindum samhliða því að breyta kosningarrétti. Værum við þá ekki komin t.d. í andstöðu við barnasáttmálann sem gerir ráð fyrir því að börn séu börn til 18 ára aldurs? Það er viðmið barnasáttmálans. Hins vegar er það á sama hátt í anda barnasáttmálans að veita börnum réttindi smátt og smátt, stig af stigi. Þriðji minni hluti telur mikilvægt að það sé heildarsamræmi í kosningalöggjöfinni. Eins og er er ýmislegt sem ekki er eins, t.d. varðandi kosningarrétt innflytjenda við sveitarstjórnarkosningar og alþingiskosningar. Er það þá eitt af því sem ætti að samræma milli allra kosninga og á hvaða hátt? Er eitthvað fleira sem þingmaðurinn hefur í huga varðandi heildarendurskoðun?
Frú forseti. Ég geri mér grein fyrir því að við hv. þingmaður, félagi minn og vinur Brynjar Níelsson, göngum lengra en líklegast mjög margir í þessum þingsal eru tilbúnir að gera. Ég geri mér líka grein fyrir því að svona álitamál koma upp varðandi lækkun á sjálfræðisaldri, m.a. það sem hv. þingmaður veltir fyrir sér hér, þ.e. hvernig þetta samrýmist barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna o.s.frv. Það eru líka önnur sjónarmið sem þarf að huga að. Ég er auðvitað til í að fara í gegnum þá umræðu en segi þá bara: Við skulum gefa okkur þann tíma sem við þurfum og ná breiðri samstöðu um það hvað við ætlum að gera og með hvaða hætti. Ég er til í þá umræðu hvenær sem er og veit að í þingsal er fólk sem kann vel til verka og getur leiðbeint mér betur en margir aðrir. Varðandi aðra samræmingu á kosningalöggjöfinni eru innflytjendur eitt mál og það hvenær og hvernig þeir eigi að öðlast kosningarrétt. Það er kannski mikil einföldun af mér að segja að mér finnist að þegar fólk er búið að búa hér og það er ljóst að það er til frambúðar eigi það að öðlast sömu réttindi og við sem vorum svo gæfusöm að fæðast á Íslandi. Ég veit að þetta er einfalt svar við flókinni spurningu, en stundum er ágætt [[Forseti hringir.]]að hafa ákveðið prinsipp í þessu. Ég kann ekki að svara hv. þingmanni betur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni svarið og er í sjálfu sér mjög ánægð með að við erum sammála um að það þarf að vanda til verka þegar farið er í breytingar á kosningalöggjöf. Það getur vel verið að það þurfi að taka fleira til skoðunar en í rauninni er tími til samhliða þessum breytingum. Eins og kemur fram í mínu nefndaráliti, áliti 1. minni hluta, er bent á að dómsmálaráðuneytið þyrfti að yfirfara hvort einhvers staðar væru hnökrar samhliða breytingu eins og þeirri sem hér er lögð til. Varðandi aðra spurningu velti ég bara fyrir mér hvort það eru fleiri atriði óskyld þessari breytingu sem [[Forseti hringir.]]hafa komið upp í huga þingmannsins varðandi breytingar á kosningalöggjöf.
Ég þakka kærlega fyrir andsvarið. Stutta svarið er: „Nei, en.“ Það eru auðvitað önnur atriði sem menn þurfa að hafa í huga og eru kannski í óskyldum lögum. Ég ætla að nefna fjármál stjórnmálaflokka sem eru ekki bundin við endurskoðun á kosningalögunum en eru eitt af þeim verkefnum sem ég held að við þurfum að fara í og ná einhverri sæmilegri samstöðu um. Ég held t.d. að í því sambandi sé líka vert að við ræðum um skyldur og hlutverk Ríkisútvarpsins í þessum efnum, með hvaða hætti við teljum að Ríkisútvarpið gegni best skyldu sinni við að miðla réttum upplýsingum, sanngjörnum, óhlutdrægum o.s.frv.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir ræðuna um þetta nefndarálit. Ég tók til máls í andsvörum þegar hv. þm. Andrés Ingi Jónsson flutti þetta frumvarp fyrir jólin. Þá lýsti ég yfir áhuga mínum á að fylgjast með málinu, hvernig því myndi vinda fram í þinginu og í nefnd. Ég rifjaði upp upplifun mína af pólitík þegar ég var unglingur. Svo hef ég verið að ræða þetta við kennara og félagsfræðinga og þá sem eru meira með unglingum og spyrja hver sé munurinn á unglingi sem er 16 ára og þeim sem er 18 ára. Flestir segja: Það er bara ekki svo mikill munur á 16 ára og 18 ára unglingum. Þau eru orðin ansi sjálfstæð í hugsun. Ég verð að taka undir það með hv. þm. Óla Birni Kárasyni og þeim sem hafa mælt fyrir nefndarálitum hér, hv. þingmönnum Líneik Önnu Sævarsdóttur og Þorsteini Sæmundssyni, að þetta er ansi stuttur tími. Einhver sagði að við yrðum að átta okkur á því að þetta væri eitthvað sem kæmi til með að verða, þetta væri eins og þegar verið var að ræða um að innleiða símann á sínum tíma, það kæmi að því. Mig langar aðeins að spyrja þingmanninn út í þetta með sjálfræðisaldurinn og samræminguna á því, eins og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom inn á áðan með barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna: Er þetta eitthvað sem er alþjóðlega samþykkt, með sjálfræðið, eða getum við hér á Íslandi breytt því?
Frú forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að tíminn er stuttur. Ég segi: Þegar menn gera svona breytingar á kosningalögum skulu menn vera alveg vissir um að sú breyting nái fram að ganga hnökralaust í kosningum. Ég er ekki viss um að svo yrði. Ég hef ekki fullvissu fyrir því. Ég hef ekki fullvissu fyrir því miðað við upplýsingar úr dómsmálaráðuneytinu og frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Ég hef áhyggjur af því að þetta geti orðið til þess að kosningar til sveitarstjórna í maí nk. verði okkur erfiðar og að upp komi vandamál sem við eigum ekki að þurfa að glíma við. En ég segi líka: Þegar við erum að gera breytingar af þessu tagi vona ég að ég sé ekki einn um það í þessum sal að leggja áherslu á að þær breytingar sem verið er að gera í þessa áttina njóti víðtæks stuðnings í þinginu, að þær séu ekki umdeildar, að við getum staðið, sem flest og helst öll, saman að baki þeim breytingum. Ég vona svo sannarlega, og ég tel mig vita það, að hv. þingmaður sé mér sammála í þeim efnum.
Hæstv. forseti. Já, ég get alveg tekið undir það að vanda þarf til verka því að við viljum ekki lenda í vandræðum ef þessar breytingar verða teknar fyrir núna. Mig langar til gamans að geta þess - af því að hv. þingmaður minntist á Grágás og að þá hefði 16 ára aldur verið sjálfræðisaldur - að ef við færum að breyta lögunum aftur til þess tíma myndu konur sennilega missa kosningarrétt. Ekki viljum við það. [[Gripið fram í: Sjálfræðisaldur.]]- Já, sjálfræðisaldur. En ef við færðum lögin aftur óbreytt í átt að Grágás, eins og þau voru þá, væru konur ekki með kosningarrétt. Við þurfum að stíga varlega til jarðar hvað þetta varðar.
Þetta var kórrétt ábending frá hv. þingmanni og ég vona að enginn hafi skilið mig þannig, enda væru það ekki bara konur sem myndu missa kosningarrétt, það væru langflestir karlmenn líka. Ég held að við hv. þingmaður værum a.m.k. í þeim hópi, ég veit ekki um aðra í salnum. Athygli mína vakti ritgerð í lögfræði við Háskólann á Akureyri eftir Margréti Lilju Gunnarsdóttur en hún var skrifuð undir leiðsögn Ágústs Þórs Árnasonar. Þetta er ritgerð sem lögð var fram árið 2011 og vakti mig til umhugsunar. Ég staldra aðeins við. Þar segir að margt virðist benda til þess að þegar sjálfræðisaldurinn var hækkaður upp í 18 ár hafi hagur barnsins ekki alltaf verið hafður í fyrirrúmi. Það [[Forseti hringir.]]getur meira að segja hafa valdið mjög mörgum á aldursbilinu 16–18 ára verulegum óþægindum. Þetta er auðvitað eitt af því sem við verðum að hugsa um. Ég ætla [[Forseti hringir.]]nú að lesa þessa kandídatsritgerð af mikilli ánægju. Afsakaðu, frú forseti, ég fór fram yfir tímann.
Frú forseti. Ég er ein þeirra sem standa að meirihlutaáliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í þessu tiltekna máli um breytingu á lögum um kosningar til sveitarstjórna er varðar kosningaaldur. Ég er sammála því sem fram hefur komið hér í dag að umræðan í nefndinni var öll með besta móti, var einstaklega ánægjuleg, hvort tveggja meðal okkar nefndarmanna sem og þeirra gesta sem komu fyrir nefndina. Það sem vakir fyrir mér varðandi stuðninginn við að þetta frumvarp nái fram að ganga - og þess vegna setti ég mig á álit meiri hlutans - er sú staðreynd að langstærsti hluti þeirra umsagnaraðila og þeirra sem fyrir nefndina komu hvatti til þess að breyting þessi hlyti brautargengi hér á þinginu. Áður en málið hlaut umfjöllun í nefndinni var ég jákvæð fyrir þessum breytingum, þessari lækkun kosningaaldurs, en beið spennt eftir því að heyra álit hagsmunaaðila. Ég taldi rétt, eins og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, að tíminn væri ef til vill of naumur til að fara í slíkar breytingar og ef til vill væru 16 ára börn ekki nægilega undirbúin og kerfið allt vanmáttugt til að takast á við þetta núna. Svo fór að við umfjöllun í nefndinni og við gestakomur snerist mér hugur varðandi þessi tímamörk, því að svo virðist sem umsagnaraðilar telji svo ekki vera utan mögulega Sambands íslenskra sveitarfélaga, en ég kem frekar að áliti þeirra hér á eftir. Hvað varðar lýðræðispunktinn í þessu þá skiptir það máli, fyrir hvern þann sem býr í samfélagi, að fá að taka virkan þátt í því samfélagi sem maður býr í í samræmi við þroska. Hefur verið bent á það, og er svo sem bent á það í áliti meiri hlutans, að dræmur áhugi ungs fólks á kosningum kunni að markast af því að ungt fólk fær ekki að taka þátt í kosningum fyrr en í fyrsta lagi þegar það er 18 ára. Þá getur sú staða verið uppi að maður fái að taka þátt í sínum fyrstu kosningum 21 árs, einfaldlega vegna þess hvenær kosningar ber upp. En það hefur svo sem ekki verið vandamálið að undanförnu, enda hefur verið kosið ótt og títt hér á landi. En það er engu að síður staðan að fólk er orðið rígfullorðið þegar það fær í fyrsta sinn að fara inn í kjörklefann. Það er ekki mjög hvetjandi að fá ekki að taka þátt í því samfélagi sem þér ber lögum samkvæmt að taka þátt í frá sjálfræðisaldri og jafnvel fyrr. Varðandi undirbúninginn, af því að það er aðallega það sem verið er að fetta fingur út í, að minnsta kosti í 1. og 2. minnihlutaáliti, þá er það þetta varðandi fræðsluna: Hvernig á að fræða þá einstaklinga sem eru 16 ára í dag og fá samkvæmt þessu kosningarrétt? Það var þar sem ég staldraði sérstaklega við gestakomur í nefndinni vegna þess að fræðslan sem við veitum ungu fólki í dag, sem er 18 ára og á að fá að kjósa í fyrsta skipti, er bara sáralítil. Þessi fræðsla fer af hálfu stjórnvalda eingöngu fram á vefnum kosningar.is. Það er bara þannig. Það er engin póstsending heim frá stjórnvöldum, engin áminning um að þú hafir nú hlotið kosningarrétt. Það er ekkert slíkt sem fer fram og voru aðilar frá dómsmálaráðuneytinu og menntamálaráðuneytinu margspurðir út í þetta. Það eina sem á sér stað er þetta sjálfsprottna. KrakkaRÚV er með eitthvað, en það er auðvitað fyrir miklu yngri hóp. Skuggakosningar í framhaldsskólum eiga sér stað og börn í framhaldsskólum eru frá 15 ára aldri og upp í 20 ára, þannig að þar er engin fyrirstaða. Lýðræðiskennslan á sér stað í grunnskólum ef einhver er. Það er til dæmis með því að börn koma hingað á Skólaþingið á Alþingi og fá að eyða hér nokkrum klukkutímum einu sinni á grunnskólaferli sínum, þá í 9. eða 10. bekk, og ekki einu sinni öll börn á landinu heldur bara börn úr sumum skólum. Það er nú öll kynningin. Þá breytir engu hvort um er að ræða 16 ára barn eða 18 ára ungmenni. Ég tek hins vegar heils hugar undir mikilvægi þess að efla fræðsluna umtalsvert. Ég vil gjarnan að við förum í átak hvað það varðar, en slík fræðsla á sér því miður ekki stað í dag. Þar eigum við auðvitað, burt séð frá því hvort þetta verði samþykkt eða ekki og algerlega óháð þessu, að taka okkur tak. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson talaði hér um hversu ánægjulegt það er að fara í menntaskólana og framhaldsskólana og hitta unga fólkið af því að það væri mjög meðvitað um allt sem er að gerast. Ég tek undir það með hv. þingmanni. Ungt fólk í dag er að mínu mati mun meðvitaðra um sitt samfélag, bæði nærsamfélagið og það sem er að gerast úti í heimi, en ég og mínir jafnaldrar voru á sama aldri. Þau eru miklu víðsýnni, miklu meðvitaðri um alla samfélagsþátttöku. Ég velti fyrir mér hvort það ætti ekki einmitt að horfa á það. Það kom einnig fram í máli hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar að kynningin í skólunum væri í raun undir hverjum og einum kennara komin. Ég tek heils hugar undir það. Það er hluti af vandanum. Ég hef fylgst með fjórum börnum ganga í gegnum grunnskóla og það er algjör hending hvernig kennsla þeirra hefur farið fram varðandi lýðræðisleg réttindi þeirra í framtíðinni. Það virðist einmitt fara eftir áhuga hvers kennara. Við erum með skólaskyldu á Íslandi út grunnskólann. Þar getum við klárlega haft ákveðin áhrif. En skólaskyldu lýkur við 16 ára aldur. Þess vegna er í raun meiri möguleiki fyrir okkur að hafa áhrif þar. Varðandi fræðslu vil ég líka að við hugsum sérstaklega um þann hóp sem öðlast kosningarrétt á Íslandi við sveitarstjórnarkosningarnar núna og er ég þar að tala um erlenda borgara sem eru búsettir hér. Þessir erlendu borgarar hafa kosningarrétt á Íslandi en engum dettur í hug að upplýsa þá um það. Kom það skýrt fram í máli fulltrúa dómsmálaráðuneytis sem komu fyrir nefndina. Við erum einfaldlega ekki að upplýsa íbúa þessa lands um þeirra lýðræðislega rétt. Ef við ætlum að fresta afgreiðslu þessa máls eða hafna því að afgreiða þetta vegna þess að 16–18 ára ungmenni séu ekki nógu vel upplýst eða við fræðum þau ekki nóg, þá á það við um miklu fleiri. Það á alveg eins við um þann einstakling sem er orðinn 18 ára og eldri og alla þá erlendu borgara sem hér búa. Þar er sjálfstæður vandi sem við þurfum að taka á. Varðandi kynningarmál, hvernig stjórnmálaflokkarnir fara að því að kynna markmið sín, hafa stjórnmálaflokkarnir hins vegar sjálfir annast það að senda nýjum kjósendum upplýsingapésa. Þá verða þeir bara að halda því áfram. Ég treysti því að þeir muni halda áfram að herja á ungt fólk með alls konar tækjum og tólum eins og hefur gerst. Fyrir alþingiskosningarnar 28. október sl. var jafnvel herjað á miklu yngri börn en þau sem þá höfðu möguleika á því að ganga til kosninga, enda var ráðist þar inn í alls konar tölvuleiki og samfélagsmiðla og YouTube og ég veit ekki hvað og hvað með alls kyns áróður. Það er önnur umræða. Aðeins varðandi álit Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem setur mikinn fyrirvara við þetta, og umboðsmann barna, sem er mjög jákvæð gagnvart þessu, þá er rétt að taka fram að í máli umboðsmanns barna, sem við heimsóttum í dag, nýir þingmenn, kom einmitt fram að hún er mjög jákvæð gagnvart þessu. Hún var líka mjög jákvæð gagnvart þessari breytingu þegar hún kom fyrir nefndina einmitt vegna þess að það væri mikilvægt fyrir börn að fá að taka þátt í samfélaginu og hafa áhrif á samfélag sitt, það myndi efla sjálfsmynd þeirra. Varðandi Samband íslenskra sveitarfélaga hins vegar þá má sjá að meginþorri umsagnar þeirra varðar kjörgengi, ekki kosningarrétt. Sjá má að helstu áhyggjuefni þeirra varða það að einstaklingur sem mögulega getur verið kjörgengur fyrir þessar kosningar viti ekki af því þegar kosningarnar byrja og viti ekki af því þegar flokkarnir fara í prófkjör. Nú er það svo að frumvarpið gerir ekki ráð fyrir, og sérstaklega ekki eftir að búið er að útskýra þetta ítarlega í nefndaráliti meiri hlutans með breytingum, að einstaklingurinn öðlist kjörgengi samhliða kosningarrétti. Aðeins varðandi það að svo skammur tími sé til stefnu að ekki sé hægt að gera fólki það að þekkja rétt sinn á 60 dögum, eins og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson kom inn á, þá hefur nú verið boðað til kosninga með skemmri fyrirvara en 60 dögum. Hefur flokkum verið gert að kynna stefnumál sín og væntanlegum kjósendum að kynna sér stefnumálin og kynna sér allt sem þar er á skemmri tíma en 60 dögum. Síðast þegar ríkisstjórn sprakk hér, síðastliðið haust, var boðað til kosninga með mjög skömmum fyrirvara af þáverandi forsætisráðherra, Bjarna Benediktssyni, formanni Sjálfstæðisflokksins. Hvað má 16 ára ungmenni gera? Það er auðvitað aðeins farið yfir það í nefndaráliti meiri hlutans. Við 16 ára aldur má skrá sig í trúfélag, en þá skal benda á að hafi barn náð 12 ára aldri skal alltaf leita álits barnsins ef foreldrar ætla að hringla eitthvað með trúfélag. Við 16 ára aldur má skrá sig í stjórnmálaflokkinn Samfylkinguna, en hjá Sjálfstæðisflokknum má barn skrá sig 15 ára. Það vefst ekkert fyrir þeim ágæta flokki að heimila þeim þátttöku í hvers kyns flokksstarfi eða í prófkjörum, þó að barnið sem skráir sig í Sjálfstæðisflokkinn sé ekki orðið sjálfráða. Þarna veltir maður fyrir sér hvort þeir sem standa að 3. minnihlutaáliti hafi sett sig upp á móti þessum reglum í sínum eigin flokki. Réttur til að taka ákvörðun um heilbrigðisþjónustu er 16 ár. Sakhæfisaldurinn er 15 ár. Leyfi til að kaupa áfengi er 20 ár og ökuleyfi 17 ár. Þannig að þau rök 3. minni hluta að samræma verði þetta allt halda ekki. Þá er vert að benda á að kosningarréttur til sveitarstjórna og kosningarréttur til þings er ekki sá sami, ekki er samræmi þar á milli. Allir fá þó að kjósa 18 ára, en það fer eftir ríkisborgararétti hvort þú færð að taka þátt í sveitarstjórnarkosningum, þingkosningum eða forsetakosningum. Hvað varðar kjörgengi þá verður maður að vera orðinn 35 ára til að vera kjörgengur til forseta en 18 ára annars, þannig að það er hringl á þessu. Að lokum varðandi réttindi og skyldur þá er ekki hægt að horfa fram hjá því að barn sem verður 16 ára á árinu skal greiða skatta á Íslandi. Það heyrir maður að eru þung rök hjá þeim ungmennum sem komu fyrir nefndina og öðrum sem hafa sent inn álit að finnst óréttlátt að þurfa að greiða skatta en fá ekki að hafa neitt um það að segja hvernig sköttum þeirra er varið. Að lokum. Í umræðu um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, í greinargerð og vangaveltum hvað hann varðar, er almennt litið svo á að börn verði að vera þátttakendur í samfélaginu til að eiga möguleika á að öðlast persónulegan og samfélagslegan þroska - persónulegan þroska vegna þess að rétturinn til að tjá sig og vitneskjan um að hlustað sé á viðkomandi er svo nátengd sjálfsvirðingunni, samfélagslegan þroska vegna þess að börn eru sjálfstæðir einstaklingar og þau eru hluti af samfélaginu. Börn eiga þannig rétt á því að skynja að það sé almennt viðurkennt og hlustað á þau að þau fái smám saman að læra og finna til ábyrgðar í takt við aldur og þroska. Þannig eykst réttur þeirra í samræmi við hækkandi aldur þeirra. Hlutverk foreldranna hins vegar, af því var komið inn á það hvort foreldrarnir færu að skipta sér af því hvernig þau ætluðu að fara að greiða atkvæði, eftir ákveðinn aldur verður meira leiðbeinandi og til verndar. Þess vegna er ég alfarið ósammála þeim skoðunum 3. minni hluta, sem fram kom í máli hv. þm. Óla Björns Kárasonar, að við eigum að lækka sjálfræðisaldurinn aftur niður í 16 ár af því við, fullorðna fólkið, höfum einmitt enn þetta leiðbeiningar- og verndarhlutverk. Af því að við erum að horfa á það sem er barni fyrir bestu, þá held ég að það sé þeim fyrir bestu að við höldum þeim börnum lengur en til 16 ára. Því hefur einnig gjarnan verið haldið fram að geta barna til þátttöku í lýðræðissamfélagi sé vanmetin og að réttindi þeirra eigi að skoðast út frá því sjónarmiði að gera skuli ráð fyrir að þau séu hæf. Við getum auðvitað alveg velt vöngum yfir því hvort kjósendur á Íslandi almennt séu hæfir til að taka upplýsta ákvörðun, en það er önnur umræða og alls ekki okkar að meta hér á Alþingi. Ég tek því undir álit meiri hlutans, sem ég er aðili að, um að við greiðum atkvæði með því að lækka kosningaaldur á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að óska eftir því að málið gangi til nefndar á milli umræðna. Mér hafa borist beiðnir um að koma að frekari upplýsingum um málið frá umsagnaraðilum. Síðan vil ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir ágæta yfirferð en mig langar að spyrja hvort henni sé kunnugt um að lýðræði og mannréttindi eru einn af grunnþáttum menntunar samkvæmt námskrá og hvað hún telji að eigi að felast í því.
Frú forseti. Lýðræði og mannréttindi einn af grunnþáttunum - þar er ég hjartanlega sammála. Varðandi það hvort þetta sé brúkað í skólum landsins held ég það, já. Ég held að mannréttindi séu virt og að það sé reynt að efla lýðræðislega vitund. Ég held að svo sé samkvæmt námskrá grunnskóla. Það er einmitt það sem ég var að benda á, þ.e. að börn og ungmenni fá að því er ég tel jafnvel meiri fræðslu hvað varðar lýðræði og mannréttindi fram að lokum grunnskóla en í framhaldsskólunum. Ég er ekki að kasta rýrð á það sem gerist í framhaldsskólunum, ég held að þetta sé bara samræmdara í grunnskólunum af því að ég tel að framhaldsskólarnir séu mjög misjafnir. Þar er ólíkara kerfi, það er ólíkara hvort nemandi sækir þá tíma sem efla lýðræðisvitund og þá hugsun sem það varðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka svarið. Mér finnst mjög mikilvægt að það komi fram við þessa umræðu að lýðræði og mannréttindi eru einn af sex grunnþáttum menntunar samkvæmt námskrá. Hinir eru læsi, sjálfbærni, heilbrigði og velferð, jafnrétti og sköpun. Þetta þýðir að þessir þættir eiga að fléttast inn í allt skólastarf og þeir gera það eftir því sem ég best veit í leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólum. Þetta gerist með misjöfnum hætti og misjafnlega eftir aðstæðum og þess vegna velti ég fyrir mér hvort t.d. það að velja fulltrúa í ungmennaráð, það að velja stjórnir nemendafélaga, halda bekkjarfundi, velja stjórn leikfélags og halda fundi í nemendafélögum geti verið hluti af slíkri fræðslu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir spurninguna. Ég held einmitt að allt þetta, öll þessi þjálfun, að taka þátt í að velja fulltrúa í nemendafélag og taka þátt í ýmsum félagsstörfum, efli lýðræðislega hugsun. Það er einmitt þess vegna sem ég er fylgjandi því að við 16 ára aldur ungmennis, þegar það hefur í allan þennan tíma fengið að greiða atkvæði í nemendafélaginu, fengið að taka þátt í félagsstörfum, fengið að spreyta sig á ýmsum sviðum inni í skólakerfinu, einmitt þess vegna, hv. þingmaður, treysti ég 16 ára ungmennum fyllilega til að taka upplýsta ákvörðun inni í kjörklefa í sveitarstjórnarkosningum. Þess vegna er ég svo fylgjandi þessu. Fræðslan umfram það sem gerist inni í skólunum er lítil sem engin nema þau sæki sér það sjálf inni á vefnum kosningar.is. Þegar ég áttaði mig á því að umframfræðslan er lítil sem engin áttaði ég mig á því að það er ekki fyrirstaða gegn því að koma þessu áfram, að leyfa lækkunina á kosningaaldrinum, af því að hagsmunaaðilar sem gæta hagsmuna barna sem vinna í þágu barna sem komu fyrir nefndina og skiluðu áliti voru sammála um að þetta væri í þágu þeirra hagsmuna. Ég held að okkur á Alþingi beri skylda til þess einmitt eins og er í barnalögum og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna að hugsa fyrst og fremst út frá hagsmunum barna, ekki út frá hagsmunum stjórnmálaflokka eða miðaldra þingmanna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég velti fyrir mér eftir að hafa hlustað á mál hennar hvort það sé rétt skilið hjá mér að inntakið hjá henni hafi verið að kosningarrétturinn sé með einhverjum hætti léttvægari réttur en ýmis annar sá réttur sem er bundinn við eldri aldursmörk. Í mínum huga er það út af fyrir sig bara ákvörðun og ekki hægt að fullyrða endilega að önnur hvor niðurstaðan sé rétt, 18 ár eða 16 ár, í þessu sambandi um það hvenær einstaklingar eru almennt færir um að taka ákvörðun um hvernig þeir verja atkvæði sínu. Ég held að hægt sé að miða og færa rök bæði með og á móti 16 ára aldrinum og 18 ára aldrinum og í sjálfu sér engin vísindaleg leið til að komast að niðurstöðu þar um. Ég velti fyrir mér hvort það sé samt ekki ákveðin rökhugsun í því að segja þegar einstaklingur er orðinn fullveðja í flestum efnum, honum treyst til þess að ráða dvalarstað sínum og er orðinn fjárráða og annað þess háttar, að þar með sé viðkomandi orðinn fullgildur þátttakandi í samfélaginu og eigi þar af leiðandi að öðlast þau réttindi sem því fylgja, þar á meðal kosningarrétt. Ég þekki það auðvitað vel að í dag eru þessi aldursmörk mismunandi. Ég tel að þau séu á margan hátt mjög órökrétt, þ.e. mismunurinn sem birtist í 16 ára aldursmarki varðandi sumt, 18 ára aldursmarkið varðandi annað og 20 ára aldursmarkið varðandi þriðja þáttinn. Ef við treystum einstaklingi ekki til þess að taka ákvarðanir sem varða tiltölulega einfalda [[Forseti hringir.]]hluti í hans persónulega lífi, viljum við að hann hafi kosningarrétt?
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni kærlega fyrir spurninguna. Hann spurði hvort ég teldi að kosningaaldurinn væri léttvægari en annað, eða að sá réttur að fá að ganga til kosninga væri léttvægari en annar réttur. Ég get svarað þessu einfaldlega með bæði jái og neii í rauninni. Lýðræðislegur réttur til þess að ganga til kosninga er gríðarlega mikilvægur. Sá lýðræðislegi réttur skiptir umtalsverðu máli, að einstaklingar fái að ganga til kosninga og hafa þannig áhrif á samfélagið sem þeir búa í, að þeir þurfi ekki að lúta því að allir aðrir í kringum þá fái að velja þá kjörnu fulltrúa sem fara með valdið yfir þeim, af því að við höfum ákveðið að hafa fulltrúalýðræði, heldur að einstaklingarnir fái að taka þannig þátt í því. Ég er hins vegar á því að 16 ára ungmenni, eins og ég sagði áðan, séu bara orðin það félagslega meðvituð, samfélagslega meðvituð og það vel upplýst, að þau geti tekið þátt einmitt í þeirri samfélagslegu skyldu sinni, að þau geti með ábyrgum hætti farið með þau réttindi sín. Hins vegar er ég alveg sammála hv. þingmanni að mismunurinn á öllum þessum aldurstengdu réttindum er að mörgu leyti órökréttur. En við erum kannski ekki að fást við það akkúrat hér og nú. Við erum að fást við það akkúrat hér og nú hvort færa megi kosningarréttinn í sveitarstjórnarkosningum niður til 16 ára aldurs, en sveitarstjórnirnar hafa meira með nærsamfélagið að gera. [[Forseti hringir.]]Ég svara þessu kannski ítarlegar í næsta svari.
Hæstv. forseti. Mér heyrist við hv. þingmaður vera tiltölulega sammála um að ákveðið ósamræmi sé í því þegar mismunandi réttindi sem varða einstaklinginn séu miðuð við mismunandi aldursmörk. Auðvitað var nokkuð stórt skref stigið fyrir ekki svo löngu þegar sjálfræðisaldurinn var hækkaður úr 16 árum upp í 18 ár. Fyrir því voru ýmsar ástæður og kannski misgóðar. Auðvitað héngu þar saman bæði réttindi og skyldur og þar á meðal réttur manna til ákveðinnar verndar sem börn o.s.frv. Það er nú þannig að ég hygg að samkvæmt núgildandi lagaumhverfi séu kannski flest réttindi með einhverjum hætti tengd sjálfræði og fjárræði og 18 ára aldri og kosningarrétturinn auðvitað þar á meðal. Ég nefni þetta vegna þess að þegar við erum að taka ákvarðanir af þessu tagi hljótum við að velta fyrir okkur hvort það er eitthvert röklegt samhengi í þeim ákvörðunum sem við erum að taka, hvort við erum að taka tilviljanakenndar ákvarðanir, eins og þessu tilviki eða hvort það er partur af einhverri samræmdri stefnumörkun. Þess vegna vildi ég spyrja hv. þingmann í síðara andsvari hvort hún teldi að það væri eðlilegra að miða við það að kosningarréttur væri almennt bundinn við 16 ár en ekki bara í sveitarstjórnarkosningum.
Frú forseti. Það má vel velta fyrir sér hvort rétt sé að færa allan kosningaaldur niður til 16 ára aldurs, en við erum í rauninni ekki að fjalla um það í dag. Við erum að fjalla um það hvort gera eigi þessar breytingar á lögum um kosningar til sveitarstjórna af því að það gilda ekki sömu leikreglur hvað varðar kosningar til sveitarstjórna og kosningar til þings, eins og ég kom inn á í ræðu minni fyrr í dag. Það er þannig. Svo höfum við einnig, eins og sjá má í áliti meiri hlutans, dæmi um það utan úr Evrópu, frá Norðurlöndum, að gerðar hafa verið tilraunir eða tekin alfarið ákvörðun um að lækka bara kosningaaldurinn í sveitarstjórnum. Ég kom aðeins inn á það áðan að ástæðan fyrir því að það hentar kannski betur í sveitarstjórnum en á þingi er einmitt vegna hlutverks sveitarstjórna, bæjarstjórna og borgarstjórnar, þar sem hlutverk þeirra varðar mun meira þetta nærsamfélag, allra nánasta samfélag einstaklingsins. Þannig er þar um að ræða miklu meiri nálægð við íbúana en við erum í hér á Alþingi. Varðandi mismunandi réttindi og mismunandi skyldur er það alveg rétt að það er auðvitað á ýmsan hátt, en ég vil samt ítreka að ég er alls ekki sammála því að lækka eigi sjálfræðisaldurinn aftur einfaldlega vegna verndarsjónarmiða. Ég tal að barn eigi að fá að njóta þess að lúta ákveðinni vernd samfélagsins lengur en til 16 ára aldurs.
Virðulegi forseti. Ég var einn af flutningsmönnum þessa máls þegar ég var á þingi á seinasta kjörtímabili og styð það að sjálfsögðu áfram. Það eru mörg rök í þessu máli sem ég hef heyrt fyrr og síðar. Ein þeirra sem mér þóttu hvað áferðarfallegust gegn málinu, svo ég nefni þau af sanngirni, er að við leggjum ekki þær skyldur á börn á aldrinum 16–18 ára að þurfa að bera ábyrgð á restinni af samfélaginu, að við fullorðna fólkið tökum þær byrðar á okkur en setjum þær ekki á börn. Mér finnst það að einhverju leyti áferðarfalleg hugsun en hún breytir ekki skoðun minni á frumvarpinu í heild sinni. Meðal raka sem menn hafa nefnt hér eru rök um að gæta þurfi að innra samræmi. Það eru ágætisrök en innra samræmi trompar ekki allt annað. Í einum af þeim flokkum þar sem menn hafa verið hvað duglegastir að lýsa yfir andstöðu sinni, Sjálfstæðisflokknum, getur t.d. 15 ára einstaklingur ekki bara gengið í flokkinn heldur líklegast orðið formaður hans. Það hefur kannski ekki truflað fólk þar að sjá innra ósamræmið í þessu. Ég tek reyndar fram að ég hóf mína stjórnmálaþátttöku talsvert eldri, ekki miklu eldri þó, ég var u.þ.b. 19 ára gamall og gekk um kosningaskrifstofur allra stjórnmálaflokka fyrir kosningarnar 1999. Þegar ég gekk inn á kosningaskrifstofu Vinstri grænna og hitti Ögmund Jónasson, þáverandi hv. þingmann, var ég búinn að finna minn stað í pólitík. Þessi saga hefur heyrst áður. Eitt af því sem hefur hins vegar ekki komið fram og ég komst bara að um daginn er að í sömu ferð hitti ég rétt áður ungan, fúlskeggjaðan mann sem einnig var á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs á þessum tíma og það er varaformaður þingflokks Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Hann átti líka þátt í að móta mína pólitísku afstöðu, þó kannski ekki á þann hátt sem hann hefði helst kosið. Síðan þá hef ég sem sagt verið yfirlýstur og stoltur hægri maður. Eins og ég segi held ég að þetta mál sé gott. Sú lýsing sem ég hef gefið á því hvernig ég sjálfur hóf mína stjórnmálaþátttöku er eins og ég held að þetta eigi að vera. Ég held að það sé ekki endilega hægt að búast við því að skólarnir eða fræðslustarf drífi hinn pólitíska áhuga áfram. Stofnanir þurfa kannski einfaldlega að halda sig til hlés og leyfa flokkum og stjórnmálasamtökum að hafa þetta samtal við fólk, án þess að grípa þar inn í. Ég held að það sé leiðin okkar til að kalla það fram að fólk nýti sér kosningarrétt sinn. Að öðru leyti lýk ég máli mínu. Ég ætla ekki að stuðla að því að athyglissýki frjálslyndra þingmanna tefji framför þessa valds og vona svo innilega að málið nái fram að ganga.
Frú forseti. Ég mæli hérna fyrir þingsályktunartillögu um stöðu sveitarfélaganna á Suðurnesjum. Flutningsmenn hennar eru auk mín hv. þm. Logi Einarsson, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson og Helga Vala Helgadóttir. Þessi þingsályktunartillaga hljóðar svona: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa starfshóp fulltrúa sveitarfélaga á Suðurnesjum og fimm sérfræðinga úr forsætisráðuneyti, fjármála- og efnahagsráðuneyti, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, mennta- og menningarmálaráðuneyti og velferðarráðuneyti til að vinna tímasetta aðgerðaáætlun um hvernig efla megi þjónustu ríkisins við íbúa á Suðurnesjum og mæta mikilli fólksfjölgun á svæðinu. Starfshópurinn skili skýrslu með niðurstöðum eigi síðar en 1. september 2018. Forsætisráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins.“ Í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu segir að það sé það sé löngu tímabært að tekið sé á málefnum Suðurnesjabúa með skipulögðum hætti og gerð sé aðgerðaáætlun til að styrkja samfélagið þar sem búa nú um 25 þús. manns. Samfélagið hefur undanfarinn rúman áratug orðið fyrir miklum áföllum sem reynst hefur erfitt að yfirvinna. Brotthvarf varnarliðsins frá Keflavíkurflugvelli árið 2006 eftir 55 ára veru olli straumhvörfum í atvinnulífi á Suðurnesjum þegar um 600 störf voru lögð niður. Suðurnesin urðu illa úti í efnahagshruninu en atvinnuleysi jókst gríðarlega í aðdraganda hrunsins og kjölfar þess og segja má að þar hafi annað áfall dunið yfir svæðið. Nú er staðan hins vegar sú að íbúum á Suðurnesjum hefur fjölgað gríðarlega undanfarin ár, eða um tæplega 5 þús. manns á sex árum, en hlutfallslega mest síðastliðin tvö ár. Slíkri fólksfjölgun fylgja óhjákvæmilega margvíslegar áskoranir fyrir samfélagið á svæðinu. Stór hluti nýrra íbúa er af erlendu bergi brotinn, talar ekki íslensku og þarfnast af þeim sökum meiri þjónustu og aðstoðar ýmissa félagslegra innviða en ella væri. Heilbrigðisþjónusta og aðrir félagslegir innviðir stóðu veikir fyrir þegar herða tók á fólksfjölguninni. Samhliða fjölgun íbúa á svæðinu, sem skýrist fyrst og fremst af stórauknum ferðamannastraumi til landsins og fjölgun starfa í tengslum við millilandaflug, hefur húsnæðisskortur gert vart við sig. Fjöldi íbúa á Ásbrú, þar sem bandarískir hermenn dvöldu á meðan herinn var hér á landi, hefur tvöfaldast á undanförnum sex árum. Bandaríkjaher yfirgaf herstöðina sem varð við það hverfi í Reykjanesbæ, þó að með lögum sem sett voru 2006 hafi bæjarfélaginu verið skylt að gefa ríkinu afslátt af fasteignagjöldum. Sá afsláttur taldi í árslok 2016 rúman hálfan milljarð króna en á sama tíma hefur ríkið selt eignir sem herinn skildi eftir fyrir marga milljarða. Í úttekt sem ráðgjafarfyrirtækið Aton vann fyrir Reykjanesbæ á fjárveitingum til ríkisstofnana á Suðurnesjum komu fram skýrar tölulegar upplýsingar um að fjárframlög á hvern íbúa fari hratt lækkandi á Suðurnesjum. Flutningsmönnum þessarar þingsályktunartillögu þykir ótækt að á sama tíma og nauðsynlegt er að ráðast í bætur á vegum og almenningssamgöngum og auka við í menntun, til nýsköpunar og til uppbyggingar félagslegra innviða vegna framangreindra áskorana í tengslum við fólksfjölgun og vaxandi hlutfall erlendra íbúa á svæðinu sé staðan sú að ríkisframlög á hvern íbúa til heilbrigðismála og löggæslu, svo dæmi séu tekin, dragist saman. Flutningsmenn tillögunnar eru meðvitaðir um að sveitarfélögin á Suðurnesjum vilja bjóða alla íbúa velkomna, jafnt innlenda sem erlenda, og veita þeim fyrsta flokks þjónustu. Það verður þó ekki gert án þess að ríkið sláist með í för. Hafa ber í huga að fólksfjölgunin kemur til vegna atvinnugreinar sem öll þjóðin nýtur góðs af. Með þessari þingsályktunartillögu er lagt til að skipaður verði starfshópur fulltrúa ríkis og sveitarfélaga eins og ég sagði hér áðan. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið fari til umhverfis- og samgöngunefndar þar sem byggðamálin eru vistuð og það er von mín að þetta mál hljóti þar góða framgöngu og jákvæða og að við náum fyrir þinglok í sumar að greiða því atkvæði og afgreiða með jákvæðum hætti.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um vistvæn opinber innkaup á matvöru, á þskj. 353, máli 255, en þar er fjármála- og efnahagsráðherra falið að vinna frumvarp þess efnis að ávallt skuli taka tillit til umhverfissjónarmiða og dýravelferðar við opinber innkaup á matvöru. Frumvarpið skal leggja fyrir Alþingi fyrir maíbyrjun 2019. Auk mín eru hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir og Silja Dögg Gunnarsdóttir á tillögunni. Hæstv. forseti. Í greinargerð frumvarpsins segir orðrétt, með leyfi forseta: „Miklu varðar að lágmarka losun gróðurhúsalofttegunda, notkun skaðlegra hormóna og eiturefna, ofnotkun sýklalyfja sem leiðir af sér fjölónæmar bakteríur og önnur skaðleg áhrif á umhverfið og velferð dýra við framleiðslu og flutning matvöru. Ríki og sveitarfélög geta haft veruleg áhrif þar á með því að hafa umhverfisvernd og dýravelferð að leiðarljósi við innkaup á matvöru. Til dæmis má ætla að hátt í 150.000 manns - nemendur, starfsfólk hjá hinu opinbera, vistmenn á dvalar- og öldrunarheimilum og fleiri - eigi reglulega kost á að borða í mötuneytum á vegum hins opinbera. Ef miðað er við að tveir þriðju þeirra neyti þess kosts er um 100.000 manns að ræða. Íslensk lög um opinber innkaup, nr. 120/2016, byggjast á evrópskri tilskipun ESB um opinber innkaup. Í tilskipuninni er viðurkennt að nýta megi opinber innkaup til að vinna að umhverfisvernd og velferð dýra. Lög um opinber innkaup beinast þó einkum að því að tryggja að innkaup séu hagkvæm og gera opinberum aðilum almennt aðeins heimilt, en ekki skylt, að taka tillit til umhverfisverndar við innkaup. Með tillögu þessari er lagt til grundvallar að ávallt verði tekið tillit til umhverfisverndar og dýravelferðar við opinber innkaup á matvöru. Ríki og sveitarfélög leggi þannig þungt lóð á vogarskálar vistvænnar matvælaframleiðslu.“ Ríkisstjórnin hefur nú þegar sett sér metnaðarfull markmið í loftslagsmálum sem ná lengra en Parísarsamkomulagið gerir ráð fyrir. Markmiðið um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040 kallar á breiðan stuðning við sveitarfélög, stofnanir, fyrirtæki og atvinnugreinar í viðleitni þeirra til að setja sér markmið í loftslagsmálum. Allar stærri opinberar áætlanir þarf nú að meta út frá loftslagsmarkmiðum. Hjá því verður ekki komist ef við ætlum að ná árangri í loftslagsmálum og standast alþjóðlegar skuldbindingar. Í tillögum Alþingis um hvernig efla megi græna hagkerfið er lögð áhersla á að ríkið verði jákvæð fyrirmynd. Þar er fjallað um hvernig samþætta megi sjónarmið um umhverfisvernd við góða innkaupahætti. Í stefnunni um vistvæn innkaup og grænan ríkisrekstur sem stjórnvöld undirrituðu 9. apríl 2013 er tekið mið af báðum þessum þáttum. Hún hefur náð að festa sig í sessi í allri opinberri umræðu og þykir nánast sjálfsögð í dag. Sú stefna nær þó ekki yfir opinber innkaup á matvöru eins og hér hefur verið fjallað um. Þannig hefur reynslan sýnt að opinber innkaup eru öflugt tæki til að efla samfélagslega ábyrgð og ná þannig fram jákvæðum markmiðum. Þau eru órjúfanlegur hluti af hagkerfinu og mikilvægt stjórntæki í opinberum rekstri. Markmið laga um opinber innkaup er að tryggja jafnræði fyrirtækja, stuðla að hagkvæmni í opinberum rekstri með virkri samkeppni og efla nýsköpun og þróun við innkaup hins opinbera á vörum, verkum og þjónustu, samanber 1. gr. laganna. Því kann að vera flókið í framkvæmd að finna raunhæfa leið sem tekur bæði tillit til umhverfisverndar og dýravelferðar við opinber innkaup á matvöru. Ekki er hægt að skylda stofnanir og sveitarfélög til að velja íslenska matvöru þótt vissulega megi færa rök fyrir að velja ætti íslenska matvöru öðru fremur og efla íslenska matvælaframleiðslu vegna gæða hennar og hreinleika. Niðurstaða skýrslu um kolefnisspor garðyrkjunnar sem unnin var fyrir Samband garðyrkjubænda sýnir, svo dæmi sé nefnt, að íslensk garðyrkja hefur mest forskot þegar afurð er flutt inn með flugi. Það að flytja salat til landsins kostar rúmlega þrefalt meira kolefni en allt ferlið á Íslandi og er hlutfall íslenska kolefnissporsins um 26% af því innflutta. Allt skiptir þetta máli í stóra samhenginu þegar talið berst að umhverfismálum. Á þessum tímum verður varla komist hjá því að opinber innkaup taki í meira mæli mið af þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir í málum er varða umhverfisvernd. Mig langar í því sambandi að draga fram nokkur atriði úr neytendastefnu íslenskra sauðfjárbænda sem mér finnst vert að nefna í þessu sambandi. Þar er lögð áhersla á að neytendur fái sem mestar upplýsingar um þær afurðir sem bændur framleiða í sátt við náttúru og samfélag. Bæta á upplýsingagjöf til neytenda þannig að umhverfisfótspor matvöru komi skýrt fram með tilliti til kolefnislosunar, áburðarnotkunar, erfðabreytts fóðurs, sýklalyfjanotkunar, hormónanotkunar o.s.frv. Taka á sérstaklega fram ef ekki er með öllu ljóst að afurðir séu af dýrum sem alin eru við sambærilegar dýravelferðarreglur og gilda hérlendis. Þar er fjallað sérstaklega um fordæmi hins opinbera við neytendavernd með siðlegri innkaupastefnu en þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Gerð verði skýlaus krafa um að fyrir liggi upplýsingar um uppruna, dýravelferð, umhverfisfótspor, hormóna-, lyfja- og eiturefnainnihald við öll opinber innkaup með tilliti til þeirra þátta sem greinir í lið 1–4. Það sé forsenda innkaupa bæði ríkis og sveitarfélaga að matvörur standist ströngustu gæðakröfur í þessu tilliti. Hollusta, hreinleiki og umhverfisfótspor með tilliti til sýklalyfjanotkunar, dýravelferðar, hormóna-, lyfja- og eiturefnanotkunar verði metin a.m.k. jafn þýðingarmikil við opinber útboð og innkaup á matvælum og verð eða hæfi bjóðenda. Þetta gildi um ríki, sveitarfélög og allar opinberar stofnanir og félög.“ Við þetta má svo bæta að í neytendastefnu íslenskra sauðfjárbænda til 2027 er gert ráð fyrir að búið verði að kolefnisjafna íslenska sauðfjárrækt fyrir 2027 og að allar íslenskar sauðfjárafurðir verði vottaðar með lágmarksumhverfisspori fyrir 2027. Íslenskt sauðfé er nú þegar alið án hormóna og vaxtarhvetjandi lyfja og erfðabreytt fóður hefur verið bannað. Notkun á sýklalyfjum er með því minnsta sem þekkist í heiminum. Við erum svo heppin að búa við hagstæð veður- og loftslagsskilyrði svo ekki er sérstök þörf á eitur- eða hjálparefnum í íslenskri sauðfjárrækt. Og áburðarnotkun er lítil í alþjóðlegum samanburði. Allt eru þetta mikilvæg atriði er lúta að umhverfisvernd, dýravelferð og neytendavernd. Er ekki sjálfsögð krafa að neytendur fái skýrar upplýsingar um þessi atriði svo þeir geti haft upplýst val við kaup á vöru? Hæstv. forseti. Nýlega lagði hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson fram fyrirspurn til skriflegs svars til allra ráðuneyta Stjórnarráðsins um hlutfall íslenskra matvæla í innkaupum ráðuneyta. Svar hefur enn ekki borist en það verður forvitnilegt að sjá hve hátt hlutfallið er. Þá vil ég einnig fá að geta þess að í skýrslu til Alþingis frá Ríkisendurskoðun kemur fram að við erum líklega komin skemmst á veg varðandi vistvæn innkaup þegar kemur að matvælum. Mestum árangri höfum við náð í innkaupum á pappír og hreinlætisvörum. Það er mjög einfalt. Þar fara menn bara eftir svansmerktum vörum. Það eru skýrar leiðbeiningar með ákveðnum merkingum á vörum. Þar hefur mikið áunnist en það er verk að vinna þegar kemur að matvælum. Það er snúnara. Yfirleitt er verkefnunum útvistað til verktaka við innkaup. Kannski þarf að skýra reglurnar þegar kemur að þeim lið, þegar útboðin fara fram og menn gangast inn í þau. Það þyrfti að laga þetta, þar er verk að vinna og ég vona að við berum gæfu til að stíga þau skref áfram. Í raun ber okkur skylda til að fara eftir þeirri stefnu sem hefur verið í gildi frá 1998 en sú stefna, um vistvæn innkaup og grænan ríkisrekstur, var endurskoðuð árið 2013. Við erum á réttri braut en þurfum að bretta upp ermar og ná betri árangri. Með þessum hætti getum við líka styrkt innlenda matvælaframleiðslu. Ég er hvergi feimin við það, hún stenst fyllilega samanburð við framleiðslu annars staðar. Hér erum við með mikil gæði og þurfum að þekkja hvernig allir ferlar eru, allt frá því að varan verður til og þar til hún kemur á borð neytandans. Þar stöndum við sterk fyrir. Ég vona að þetta mál fái framgang og legg það hér fram.