Líkt og forseti hefur áður tilgreint af þessum stól er vinna í gangi varðandi endurskoðun þingskapa Alþingis. Allir þingflokkar eiga aðild að nefndinni. Með bréfi óskaði forseti eftir tilnefningum allra þingflokka í þingskapanefnd og er nefndin skipuð, auk forseta Alþingis, eftirfarandi þingmönnum: Frá Sjálfstæðisflokki: Birgir Ármannsson. Frá Vinstrihreyfingunni – grænu framboði: Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir. Frá Framsóknarflokki: Willum Þór Þórsson. Frá Miðflokknum: Karl Gauti Hjaltason. Frá Samfylkingunni: Oddný G. Harðardóttir. Frá Pírötum: Helgi Hrafn Gunnarsson. Frá Viðreisn: Jón Steindór Valdimarsson. Frá Flokki fólksins: Inga Sæland. Þingskapanefndin hefur þegar hafið störf, fundaði m.a. tvisvar á nefndadögum í síðustu viku og mun næst hittast á morgun.
Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 570, um starfsmannamál stofnana á málefnasviði ráðherra, frá Birgi Þórarinssyni. Frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 573, um starfsmannamál ráðuneytisins og stofnana á málefnasviði ráðherra, frá Birgi Þórarinssyni. Frá utanríkisráðherra vegna fyrirspurna á þskj. 572, um starfsmannamál ráðuneytisins, frá Birgi Þórarinssyni; á þskj. 584, um kafbátaleit, frá Andrési Inga Jónssyni; og á þskj. 788, um nefndir, starfs- og stýrihópa, frá Þorsteini Víglundssyni. Frá umhverfis- og auðlindaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 571, um starfsmannamál ráðuneytisins og stofnana þess, frá Birgi Þórarinssyni. Frá fjármála- og efnahagsráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 618, um heimild forstöðumanna ríkisstofnana til að hækka eftirlaun starfsmanna, frá Ólafi Ísleifssyni. Loks er bréf frá félags- og barnamálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 794, um nefndir, starfs- og stýrihópa, frá Þorsteini Víglundssyni.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Forseti. Í fréttum RÚV í gær var fjallað um tilraunaræktun með hamp í Gautavík í Berufirði. Þar fer fram öflugt frumkvöðlastarf við að þróa sjálfbærar og umhverfisvænar vörur úr iðnaðarhampi. Ég hef átt þetta samtal við iðnaðarráðherra tvisvar sinnum og fæ nú tækifæri til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra út í þetta en vísbendingar eru um að iðnaðarhampur hafi verið ræktaður á Íslandi í nokkrar aldir, allt fram að banni gegn kannabis um miðbik síðustu aldar. Iðnaðarhampur er hráefni sem leysir af hólmi fjölmörg önnur mengandi efni, svo sem koltrefjar og steinsteypu og hampur bindur koltvísýring einstaklega hratt og fjölhæfi plöntunnar nær yfir byggingariðnað, matvælaiðnað, lyfjaiðnað og textíliðnað, svo að dæmi séu tekin. Nú er svo komið að Lyfjastofnun hefur ákveðið að banna með öllu innflutning á hampfræjum en án þeirra verður öllum forsendum kippt undan þessari starfsemi. Í fréttum kom fram að Lyfjastofnun hefur ákveðið að taka þann pól í hæðina að allar afleiður kannabisplöntunnar séu ólöglegar á Íslandi, líka þær sem eru ekki nothæfar til að valda vímu. Þetta eru plöntur sem ættu í raun ekki að flokkast undir lög um ávana- og fíkniefni til að byrja með. Annars vegar hafa undirstofnanir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins veitt heimild fyrir tilraunaræktun ásamt því að hafa veitt bændum í Gautavík styrk til áframhaldandi tilrauna en hins vegar hefur Lyfjastofnun, sem heyrir undir hæstv. heilbrigðisráðherra, ákveðið að stöðva innflutning á öllum fræjum. Mér skilst að ef þetta mál leysist ekki núna á innan við mánuði sé orðið of seint að hefja undirbúning ræktunar fyrir komandi sumar. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort það skjóti ekki skökku við að atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið sé að veita fé til starfsemi sem Lyfjastofnun telur ólöglega. Hvað er eiginlega í gangi hjá þessum stofnunum? Og hvenær og hvernig hyggst hæstv. heilbrigðisráðherra leysa stöðuna sem upp er komin, því að ég geng út frá því að hæstv. ráðherra hafi áhuga á að leysa þessa stöðu svo að þessir frumkvöðlar geti haldið áfram.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt að það var frétt á RÚV í gærkvöldi sem fjallaði beinlínis um þetta mál. Það hefur verið til umfjöllunar um allnokkurt skeið og hefur komið upp í ýmsum fréttatímum enda hefur Lyfjastofnun borist fjöldi fyrirspurna og erinda sem snúa að því hver sé sú lögformlega staða sem hv. þingmaður vísar til í fyrirspurninni. Þess vegna var staða iðnaðarhamps og CBD af þeim sökum tekin sérstaklega til skoðunar hjá stofnuninni. Niðurstaða Lyfjastofnunar er að ákvæði ávana- og fíkniefnalaga með síðari breytingum feli í sér að plöntur af þessum toga falli undir ákvæði laganna, þ.e. að ef til kæmi eða til stæði að skoðuðu máli að breyta þessari stöðu þyrfti að breyta lögum um ávana- og fíkniefni. Það er a.m.k. niðurstaða Lyfjastofnunar. Ég hef líka fylgst með umræðunni að því er varðar samskipti við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og af þeim sökum höfum við komið á samskiptum milli ráðuneytanna tveggja, heilbrigðisráðuneytisins og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins, í því skyni að setja saman starfshóp til að skoða málið. Markmiðið er ekki alveg fastmótað en það yrði líklega að skoða möguleika á því að nota hamp í iðnaði og hvaða lagabreytinga yrði þá þörf o.s.frv., og þetta yrði til skoðunar. Ég býst við, og var að ræða það við sessunaut minn í ríkisstjórn, að við náum að koma starfshópnum saman í þessari viku. Væntanlega þyrfti þar líka aðkomu umhverfisráðuneytisins í ljósi þess að þarna er um að ræða ræktun.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er jákvætt og gott að heyra að setja eigi á fót þennan hóp sem allra fyrst. Á sama tíma hef ég samt smááhyggjur af þeirri stöðu sem upp er komin. Við erum með mikla lagaflækju og dálítið að draga lappirnar í málinu sem getur gert það að verkum að uppskera fyrir sumarið sé ónýt, að ekki verði hægt að fá fræin. Lyfjastofnun hefur í þessu máli haldið á lofti þeirri lögskýringu að orðið kannabis sé að finna á bannlista yfir efni sem talin eru upp í lögum um ávana- og fíkniefni, eins og ráðherra segir. Í svari við umsókn til Lyfjastofnunar um innflutning á hampfræjum árið 2013 segir samt, með leyfi forseta: „Hins vegar virðist óhætt að segja að sé gengið út frá því að þú sýnir fram á að yrkið sem þú hyggst flytja inn fræ fyrir henti ekki til ræktunar plantna með verulegu THC-innihaldi þannig að um ólögmæta ræktun væri að ræða þá falli fræin ekki undir ákvæði laga um ávana- og fíkniefni.“ Afstaða Lyfjastofnunar virðist hafa breyst furðulega mikið á þessum tíma. Lyfjastofnun [[Forseti hringir.]]hefur heimild til að veita undanþágu og það sem mig langar að spyrja um í lokin er hvort hæstv. ráðherra telji sig geta [[Forseti hringir.]]beitt sér fyrir því á einhvern hátt, a.m.k. á meðan við erum að greiða úr þessari flækju, að Lyfjastofnun geti [[Forseti hringir.]]veitt undanþágu til þessara frumkvöðla [[Forseti hringir.]]svo þeir geti fengið fræ og að hér verði þá einhver uppskera í sumar [[Forseti hringir.]]svo við séum ekki að eyðileggja þeirra góða starf. - Afsakið, forseti.
Virðulegi forseti. Mér hefur ekki gefist ráðrúm til að setja mig inn í nákvæmlega aðstæður þeirra aðila sem hér er vísað til eða setja mig inn í leyfisveitingaferlið, hvernig það er byggt upp og aðkomu einstakra stofnana í þeim efnum. Það er Matvælastofnun sem gefur leyfi til að byrja með og síðan kemur fram þessi athugasemd. Mér finnst í þessu máli eins og öðrum skipta mestu að reyna að ná utan um málið í heild, meginreglurnar sem þarf að fara eftir. Ég vænti þess að í ljósi þeirra hagsmuna sem hér eru undir og þeirra spurninga sem hafa vaknað og hv. þingmaður ber fram þá þurfi hópur sem þessi að hafa hraðar hendur og ég mun gera mitt til þess að svo megi verða.
Virðulegi forseti. Mér er afskaplega umhugað um að eftirlitsstofnanir okkar virki sem skyldi. Við höfum heyrt og séð fyrr í vetur Kveiksþátt sem leiðir að því líkur að hér séu höfð í frammi af stóru fyrirtæki skipulögð glæpastarfsemi í formi peningaþvættis, skattundanskota og mútugreiðslna. Í kjölfarið kallaði héraðssaksóknari eftir auknu fjármagni í starfsemi sína til að geta aukið við um sex stöðugildi sem mér skilst að séu metin á um 90 millj. kr. á ári. Hæstv. fjármálaráðherra var svolítið gagnrýndur fyrir það fyrir jólin að setja ekki inn í fjárlög og festa þetta fjármagn alveg örugglega þannig að við gætum gengið rösklega fram í þessum rannsóknum. Því fyrr, því betra að koma þessu út af borðinu í hvora áttina sem er. Nú hefur hins vegar komið í ljós að hæstv. fjármálaráðherra hefur gefið það út að um 200 millj. kr. verði lagðar inn núna í rannsóknarteymi okkar og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvert fara þessir peningar? Má héraðssaksóknari, áður sérstakur saksóknari, eiga von á því að þetta fjármagn muni skila sér til hans í þeim mæli sem hann óskaði eftir sem lágmarksviðbótarmannaflaaukningu í starfsemi sína til að geta unnið faglega og vel að því að útkljá þetta mál eða koma að því?
Virðulegi forseti. Hér er spurt um mál sem nokkuð var tekist á um undir lok síðasta árs í tengslum við afgreiðslu fjárlaga og í þingsal var því sjónarmiði hreyft að okkur bæri að tryggja þá þegar auknar fjárheimildir í fjárlögum á árinu 2020 til ákveðinna lykilstofnana. Þá höfðum við þegar gert ráðstafanir vegna skattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra, eins og hann hét þá, m.a. með yfirfærslu ónýttra heimilda frá fyrri árum. En undir lok nóvembermánaðar barst erindi frá héraðssaksóknara, sem sagt skömmu fyrir 3. umr. fjárlaga, þar sem bent var á mikið álag á embættinu. Minn málflutningur á þessum tíma var að við hefðum úr ýmsum úrræðum að spila til að mæta álagi á viðkomandi stofnunum. Við höfum verið í góðu samráði um leiðir, sérstaklega í mínu ráðuneyti gagnvart skattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra, eins og hann hét á þeim tíma, og gagnvart héraðssaksóknara hefur verið unnið að útfærslu sem tryggir embættinu 50 millj. kr. á yfirstandandi ári til að mæta fjölgun rannsakenda og síðan er gert ráð fyrir því að frá og með næsta ári hækki fjárhæðin enn frekar þannig að við sjáum á ársgrundvelli u.þ.b. 90 millj. kr. varanlega hækkun til embættisins frá því sem verið hefur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en ég ætlaði ekki endilega að tala um hvað við höfum verið að agnúast út í fyrir jól. Ég hef líka verið í góðu samtali við héraðssaksóknara þar sem kemur í ljós að hann hefur ekki getað aukið við einn einasta mann. Hann hefur enn ekki fengið eina einustu krónu. Það sem hæstv. ráðherra segir, sem ég er mjög þakklát fyrir að fá hér hreint og klárt fram, er að á þessu ári sé möguleiki að hann geti bætt við þremur stöðugildum. Í beinu framhaldi verður maður að spyrja: Telur hæstv. fjármálaráðherra alvarleika málsins ekki vera slíkan að við eigum að sýna það út á við og alls staðar, við sem erum nú komin á gráan lista, við sem erum að horfa upp á það víðs vegar að Íslendingar koma í rauninni að lokuðum dyrum vegna þess að við erum komin á gráan lista? Við drógum lappirnar að undirgangast þá löggjöf sem við urðum að gera til þess að sýna það og sanna að við værum að berjast gegn hvers konar skipulagðri fjármálaglæpastarfsemi. Finnst hæstv. fjármálaráðherra í alvöru nóg að setja núna ígildi þriggja stöðugilda til héraðssaksóknara í ljósi alvarleika málsins og í ljósi þess að það er verið að fylgjast með okkur úti um allan heim? Alþjóðasamfélagið starir á það hvernig við ætlum að bregðast við.
Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að Íslendingar lentu á gráa listanum, ekki á svarta listanum heldur á eins konar athugunarlista, er ekki sú að þessi tilteknu embætti væru undirmönnuð. Það er ekki meginástæðan. Það eru ýmiss konar verkferlar og hugbúnaður sem hefur dregist að innleiða en við erum með þau mál öll í ferli. Að sjálfsögðu erum við að tryggja þessum embættum fjármögnun í samræmi við óskir þeirra eftir að hafa farið yfir það hvernig fjármunirnir geta nýst. Ég vek athygli á því að hvað varðar t.d. peningaþvættismál munu þeir fjármunir sem fara til skattrannsóknarstjóra líka nýtast vegna slíkra mála og eru ekki eingöngu bundnir við héraðssaksóknaraembættið sem fær samkvæmt þeim tillögum sem við erum að vinna með og höfum rætt um í ríkisstjórninni til viðbótar 90 millj. kr. á ársgrundvelli, 50 millj. kr. á þessu ári sem hækka upp í 90 millj. kr. varanlega frá næstu áramótum. Já, það munar um þessa fjármuni og það er kannski ágætt að við féllumst ekki á tillögu hv. þingmanns sem óskaði eftir 36 milljörðum síðast þegar við áttum hér orðastað, undir lok síðasta þings, [[Gripið fram í.]]í allt annan málaflokk.
… öllu sem þeir …
Herra forseti. Á nokkurra ára tímabili stóð opinber stofnun, Seðlabanki Íslands, fyrir aðgerð sem fólst í því að bjóða upp á vildarkjör í gjaldeyrisviðskiptum að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Hér ræðir um svonefnd gjaldeyrisútboð bankans sem fólu í sér að þeir sem kusu að koma með gjaldeyri til Íslands, eins og það var orðað, gátu skipt þeim í íslenskar krónur á hagstæðara gengi en ef þeir myndu gera það í viðskiptabanka eftir venjulegum leiðum. Nú hefur hæstv. ráðherra svarað fyrirspurn frá mér, og ég þakka honum fyrir svarið, um það hvernig eftirliti var háttað með því að í þessum gjaldeyrisútboðum væri fylgt ákvæðum um uppruna fjármuna með vísan til reglna um eftirlit með peningaþvætti og því að fjárfestir hafi verið raunverulegur eigandi fjármuna. Það kemur fram í svari hæstv. ráðherra að formlega hafi þátttaka í útboðunum verið í nafni innlends fjármálafyrirtækis og réttarstaðan því sú, eins og það er orðað, að það væri gagnaðili Seðlabankans í viðskiptunum. Það kemur fram að þessum fjármálafyrirtækjum var skylt að kanna fjárfesta með tilliti til laga um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og staðfesta gagnvart Seðlabankanum. Þetta vekur upp þá spurningu, herra forseti, hvort ráðherra telji að þarna hafi verið nægilega tryggilega staðið að verki, að fela fjármálastofnunum eftirlitshlutverk af þessu tagi. Það er til að mynda ekkert minnst á Fjármálaeftirlitið í þessu svari. En spurningin er um viðhorf hæstv. ráðherra til þess hvort þarna hafi verið staðið að verki með fullnægjandi hætti.
Virðulegi forseti. Ég mun ekki fullyrða neitt um það að þetta hafi verið nægjanlegt til að uppræta möguleikana á því eða komast á snoðir um tilraunir til peningaþvættis í þessum gjörningum, ekki frekar en að með fjölgun í lögreglunni myndum við trúa því að við gætum komið í veg fyrir innbrot eða þjófnað, búðahnupl, eitthvað slíkt. En það verða hins vegar að vera til staðar reglur og það verður að vera eitthvert kerfi og það þarf að vera eftirlit. Í þessu svari sem vitnað er til þá er, já, bent á að þetta hafi verið sett upp með þeim hætti að gagnaðili Seðlabankans hafi verið innlendu fjármálafyrirtækin, þau hafi ákveðnum skyldum að gegna. Það sem við vitum eftir úttekt á Íslandi vegna þátttöku okkar í alþjóðastarfi um þessi efni - ég er hér að vísa til FATF-úttektarinnar - er að það komu ekki í ljós sérstakir veikleikar í fjármálafyrirtækjunum sem voru grundvöllur grálistunar. Hins vegar kom fram hjá fjármálaeftirlitinu innan lands að það voru vissir verkferlar hjá sumum fjármálafyrirtækjum sem þurftu einhverja yfirferð. Þetta höfum við séð í nýlegri opinberri umræðu um þessi mál. Ef menn vilja bera það undir mig hvort ég sé alveg viss um að það hafi verið gætt að öllu sem máli skipti þá get ég ekki sagt að ég sé 100% viss um það. Ég kom svo sem sjálfur ekki að eftirlitinu með þessu en það áttu þeir að gera sem tóku þátt og ef við höfum vísbendingar um að þátttaka í útboðunum hafi verið einhver af hálfu þeirra sem voru með ólöglega peninga þá er mikilvægt að þeir sem rannsaka slíka hluti fái upplýsingar um það.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er annað atriði í svari hæstv. ráðherra við fyrirspurn minni sem ég vil gera að umtalsefni. Þegar ég spyr hvort ráðherra telji koma til greina að birta nöfn raunverulegra eigenda sem fengu samþykkt tilboð og nutu með þeim hætti þeirra kjara, þeirra vildarkjara leyfi ég mér að segja, sem buðust af hálfu Seðlabanka Íslands í umræddum gjaldeyrisviðskiptum, þá er svarað og vísað í ákvæði um þagnarskyldu samkvæmt gildandi lögum og sagt að listi yfir nöfn einstaklinga og lögaðila ásamt fjárhæðum sem hver aðili flutti til landsins falli undir þagnarskylduákvæði samkvæmt úrskurði úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Ég spyr ráðherra líka í ljósi þess að það er talið, ég vitna hérna í grein í Kjarnanum frá því 26. desember sl., að virðisaukningin sem fjárfestingarleiðin færði eigendum gjaldeyrisins í íslenskum krónum hafi numið nærri 49 milljörðum kr. Ég spyr hæstv. ráðherra um [[Forseti hringir.]]viðhorf hans til þess að þannig hafi verið búið um hnúta að ekki sé hægt að greina frá því hverjir það voru sem nutu þessara vildarkjara og nutu þess ávinnings [[Forseti hringir.]]sem þarna er metinn hátt í 50 milljarðar kr.
Virðulegi forseti. Mitt viðhorf til þess að það þurfi að gæta að reglum um þau efni er að mér finnst það eðlilegt í sjálfu sér, en mér finnst það óheppilegt. Mér finnst óheppilegt að þetta sé ekki betur fyrir opnum dyrum, svipað og við værum almennt með útboð á vegum hins opinbera um kaup á opinberri þjónustu eða einhverjum vörum eða öðru, það væri langheppilegast og þá gildir almennt sú regla að það er opinbert hverjir taka þátt í útboði. Þarna er í sjálfu sér með ákveðnum hætti verið að halda útboð en við verðum samt sem áður að virða leikreglurnar sem lagt var af stað með. Mig langar samt að nefna í því sambandi að öll þau mál verða að skoðast í ljósi þess tíma sem þetta var framkvæmt. Það hljómar undarlega núna þegar við sitjum á rétt um 900 milljarða gjaldeyrisvaraforða að við höfum verið að framkvæma útboð fyrir nokkrum árum til að fá gjaldeyri inn í landið. Þannig var það nú samt. Það er svo stutt síðan.
Herra forseti. Ég hef óskað eftir að eiga orðastað við hæstv. heilbrigðisráðherra um stöðuna í heilbrigðiskerfinu. Við erum í þessu saman en ekki er hægt að horfa fram hjá því að ráðherra málaflokksins ber ábyrgð á stöðunni og hefur völd til að bregðast við. Jú, það hefur eitthvað verið aukið við framlög til heilbrigðismála en við verðum að líta á staðreyndir. Samkvæmt skýrslu OECD setjum við mun lægri hluta vergrar landsframleiðslu til málaflokksins en samanburðarlönd og það breyttist ekki 2018 og 2019. Ríkisstjórnin hefur útskýrt þennan mikla mun með ungum aldri þjóðarinnar, með því að landsframleiðslan sé að aukast og að fleiri krónur séu settar í málaflokkinn en minnist ekkert á rúmlega 20% niðurskurð í hruninu sem enn er óbættur, læknasamninga 2015 sem einnig eru óbættir; minnist ekkert á fámenna og dreifða þjóð og há laun hér á landi sem eru milli 70 og 80% af útgjöldum í heilbrigðiskerfinu. Þetta, herra forseti, verður að taka með í reikninginn. Ég vil biðja hæstv. ráðherra um að hlusta á raddir þeirra sem reka hjúkrunarheimilin, sem segjast þurfa að senda veikasta fólkið á Landspítala í sparnaðarskyni; hlusta á raddir forsvarsmanna heilbrigðisstofnana úti á landi sem þurfa, ef stjórnvöld bregðast ekki við, að loka á þjónustu og jafnvel loka skurðstofum og senda veikasta fólkið á Landspítala. Og loks horfa á ástandið á bráðamóttöku og öðrum deildum Landspítala og svara spurningunni: Er nóg gert? Þarf ekki að viðurkenna ástandið í heilbrigðiskerfinu og bregðast við af meiri alvöru?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og er sammála því sem kemur fram í hennar máli að við erum í þessu saman. Til þess að ræða um heilbrigðismál þarf maður að hafa í huga og í fyrirrúmi mikilvægi þess að það sé til stefna í málaflokknum. Það er sem betur fer þannig að það er til stefna sem var samþykkt á Alþingi í júní á síðasta ári og stefnan naut stuðnings þingflokks Pírata og þingflokks Samfylkingarinnar, þingmanna sem voru þeirrar skoðunar að heilbrigðismál væru málaflokkur sem væri ekki sérstaklega vel til þess fallinn að geyma í skotgröfum heldur væri betra að um hann gilti samstaða til lengri framtíðar. Af því að hv. þingmaður nefnir svo tölur og aukið framlag inn í heilbrigðisþjónustuna þá er það svo að á mínum tíma í heilbrigðisráðuneytinu hefur verið aukið í þennan málaflokk um 34 milljarða. En það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að það er lægri hluti samkvæmt tölum sem eru frá 2017, í nýjustu tölum OECD sem eru í nýjustu skýrslunni frá 2019, þegar horft er til hlutfalls af vergri landsframleiðslu. Þegar horft er hins vegar til þess hversu mikið framlag fer á hvern íbúa erum við þar t.d. með meira en það sem Finnar setja í sitt kerfi þannig að það eru ýmsar leiðir til að horfa á þetta. Ég er hins vegar sammála því að það þarf að fjármagna þetta kerfi betur og það tekur langan tíma að koma okkur upp úr niðurskurðartímabilinu sem var því miður ekki bara eftir hrun heldur líka í aðdraganda þess
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er gott að hafa stefnu en við rekum ekki heilbrigðiskerfi með vanfjármagnaðri stefnu, því miður. Í kjölfar hruns, eins og áður hefur komið fram, var heilbrigðiskerfið skorið niður um 20%. Það eru margir milljarðar settir í heilbrigðiskerfið, það er alveg rétt. En við verðum að skoða upphafspunktinn og hvar verkefnastaðan er, hver verkefnastaðan er í dag. Við rekum ekki heilbrigðiskerfi á fornri frægð. Frá aldamótum hefur þjóðinni fjölgað um 25% og eldri borgurum á sama tíma um 60%. Raunaukning á framlagi til Landspítala milli áranna 2019 og 2020 er 1,7%, þrátt fyrir þessa sögu sem ég sagði hér í fyrri ræðu, að verkefnin af landsbyggðinni og verkefnin á hjúkrunarheimilum hrúgast inn á Landspítala vegna þess að þessir staðir eru vanfjármagnaðir. Getur verið að hæstv. heilbrigðisráðherra þurfi að spyrna niður fæti gagnvart vinum sínum í Sjálfstæðisflokknum sem fyrst og fremst vilja einkavæða heilbrigðiskerfið og taka af skarið með það hver stjórnar ferðinni í heilbrigðisráðuneytinu [[Forseti hringir.]]þessa stundina og standa með fólki, bæði notendum heilbrigðiskerfisins og starfsfólki?
Virðulegi forseti. Af því að við erum að tala hér um tölur og að við lifum ekki á stefnunni einni saman, sem er rétt, þá endurspeglar aukning á fjármunum stefnuna líka. Á mínum tíma í heilbrigðisráðuneytinu hefur aukningin í heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu verið 24% á föstu verðlagi. Það er til þess að styrkja og efla heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað í heilbrigðiskerfinu og þar erum við auðvitað að leggja líka okkar af mörkum að því er varðar umhverfi Landspítala. Hv. þingmaður hvatti mig til dáða í því að grípa til aðgerða varðandi stöðu á bráðamóttöku Landspítalans.Það var settur af stað átakshópur á föstudaginn var og hann hóf störf í morgun. Hann er settur saman úr sérfræðingum, bæði úr ráðuneytinu og af Landspítala, og er ætlað að leysa það vandamál sem hefur verið viðvarandi og komið sífellt upp aftur og aftur á bráðamóttöku Landspítala.
Herra forseti. Ekki hefur farið fram hjá neinum í umræðunni á undanförnum vikum sá mikli vandi sem Landspítalinn er að glíma við. Það verður að sæta nokkurri furðu hjá ríkisstjórn sem að eigin sögn hefur verið með heilbrigðismálin í algerum forgangi á þessu kjörtímabili að við séum á miðju kjörtímabilinu að glíma við jafn brýnan vanda hjá Landspítalanum og raun ber vitni. En það er kannski ekki furðulegt þegar nánar er að gáð. Það er búið að tala um það árum saman að stærsta vandamál Landspítalans sé hinn svonefndi fráflæðisvandi og að samhliða öldrun þjóðarinnar sem er mjög hröð, eins og kom fram í fyrri óundirbúinni fyrirspurn, þyrfti að spýta verulega í varðandi byggingu nýrra hjúkrunarrýma til þess einmitt að létta á Landspítalanum. Þetta sagðist ríkisstjórnin ætla að gera í sinni stefnuyfirlýsingu. En hvar eru þessi hjúkrunarrými, hæstv. heilbrigðisráðherra? Það verður ekki séð samkvæmt þeim áætlunum sem heilbrigðisráðuneytið birti nú síðast í haust að það séu nein ný hjúkrunarrými svo talist geti sem sett hafa verið af stað í tíð þessarar ríkisstjórnar. Samt má ætla að þörfin sé fyrir a.m.k. 100 ný rými á ári. Til að halda þeim tölum í samhengi: Nettóaukning í hjúkrunarrýmum á undanförnum áratug er u.þ.b. 90 rými í það heila, ekki á ári hverju heldur í það heila. Og enn bólar ekki neitt á neinum áformum. Hæstv. ráðherra boðaði átak á höfuðborgarsvæðinu, 200 ný rými, en samkvæmt nýjustu áætlun heilbrigðisráðuneytisins hefur þeim rýmum ekki einu sinni verið fundin lóð, hvað þá að verið sé að undirbúa útboð eða koma slíkum rýmum í framkvæmd. Að óbreyttu mun fráflæðisvandi Landspítalans aðeins halda áfram að aukast út þetta kjörtímabil, nema eitthvað verði að gert. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvað hyggst ráðherra gera?
Virðulegur forseti. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að það er eitt stærsta og mikilvægasta viðfangsefni, ekki bara heilbrigðiskerfisins heldur líka reksturs hins opinbera og samfélagsins, að tryggja viðunandi þjónustu fyrir sífellt fleiri aldraða íbúa. Eins og kemur fram í máli og spurningu hv. þingmanns voru kynnt hér áform þegar ég tók við í heilbrigðisráðuneytinu um umtalsverða uppbyggingu og nú í lok næsta mánaðar verða opnuð 99 rými á Sléttuvegi. En af því að hv. þingmaður hefur haldið sig við það að lítið eða ekkert hafi gerst á mínum tíma og við séum meira að opna eitthvað sem einhverjir aðrir hafa byrjað á þá erum við bæði að tala um nýjar framkvæmdir á Húsavík, Höfn og í Árborg, skóflustunga hefur verið tekin í Árborg. Ég held að það sé mjög mikilvægt þegar við erum að tala um þessa þjónustu að horfa meira til sveigjanlegra úrræða fyrir aldraða, þ.e. sveigjanleg dagdvöl og heimahjúkrun. Þar sem heimahjúkrun er annars vegar höfum við Íslendinga ekki aðeins dregist aftur úr heldur höfum við í raun aldrei skilað nokkru sem nemur til heimahjúkrunar í samanburði við löndin í kringum okkur. Meira að segja þegar við berum saman framlög til heilbrigðisþjónustu á milli til að mynda Íslands og Svíþjóðar þá erum við að líkindum að leggja ámóta fram í heilsugæslu en við leggjum kannski fram einn áttunda ef við erum að tala um heimahjúkrun. Af þeim sökum hef ég lagt áherslu á það líka að við leysum þetta ekki allt með því að byggja fleiri hjúkrunarrými, þó að áætlunin standi og henni verði komið til framkvæmda, heldur þurfum við einnig að bæta umtalsvert í heimahjúkrun, dagdvalarúrræði og ég tala nú ekki um heilsueflingu aldraðra sem skiptir líka miklu máli.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið en mér er í sjálfu sér ekki mikið rórra. Það er alveg rétt að það þarf fjölbreytt úrræði og það þarf einmitt að auka áhersluna á heimaþjónustuna en það höfum við líka verið að gera af mjög miklum þunga undanfarinn áratug eða svo vegna þeirrar einföldu staðreyndar að hjúkrunarrýmin hafa ekki verið byggð á þessu tímabili. Undirbúningur og framkvæmdir við Sléttuveg hófust fyrir nærri þremur árum síðan. Staðreyndin er einfaldlega sú að það er núna tveggja ára gat í nýjum framkvæmdum hér á suðvesturhorninu og sér ekki fyrir endann á því. Fyrsta útboð á suðvesturhorninu sem áformað er af hálfu Framkvæmdasýslu ríkisins er á næsta ári. Þá eru rúmlega tvö ár í að slík rými opni. Það er því útséð með að nokkur ný rými opni á vegum þessarar ríkisstjórnar á öllu kjörtímabilinu. Það er öll áherslan, það er öll forgangsröðunin gagnvart þessum mikla veikleika sem veldur svo miklum vanda hjá Landspítalanum. Þetta veldur vonbrigðum. Þetta veldur áhyggjum. Ég spyr: Er verið að stýra heilbrigðiskerfinu?
Virðulegur forseti. Ég skil vel óþolinmæði hv. þingmanns af því að ég deili þeirri óþolinmæði og ég held að okkur væri öllum rórra ef það væri hægt að hefja undirbúning hjúkrunarrýma, byggja þau og opna á sama árinu og helst sama ársfjórðungnum. Ég myndi gjarnan vilja sjá það. Hins vegar eru viðfangsefnin miklu brýnni en svo að við getum einbeitt okkur einungis að uppbyggingu hjúkrunarrýma og þess vegna höfum við núna verið að skoða möguleika á því að gera viðbótarsamninga við þá sem þegar eru með rekstur, bæta við sveigjanlegum dagdvalarrýmum sem við erum að gera, vonandi bæði í Reykjavík og líka fyrir norðan og víðar um land, bæta umtalsvert í heimahjúkrun og aðra þjónustu, þannig að þetta er í raun og veru allt saman undir. Opnun sjúkrahótels skiptir líka miklu máli og var um það rætt sérstaklega í ábendingum landlæknis fyrir ári þegar rætt var um útskriftarvanda Landspítala. Það eru fjölmargar aðgerðir sem hefur verið ráðist í til að létta á þessu og hluti af því er aukið samstarf við heilsugæsluna [[Forseti hringir.]]sem hefur líka verið farið í. Þannig að já, það er verið að stýra þessu heilbrigðiskerfi.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað til að spyrja um fyrirkomulag loðnurannsókna. Vöktun lífríkis, vöktun nytjastofna og hafrannsóknir eru forsenda sjálfbærrar verðmætasköpunar í sjávarútvegi. Rannsóknir á loðnustofninum eru þar ekki síst mikilvægar enda hegðun loðnunnar ekki alltaf fyrirsjáanleg og við þekkjum ýmsa þætti í lífsferli hennar miklu verr en við vildum gjarnan. Ef fram fer sem horfir, að það verði loðnubrestur annað árið í röð, hefur það víðtæk áhrif í íslensku samfélagi. Bein áhrif eru á uppsjávarfyrirtækin sem og fjölda fyrirtækja um land allt sem þjónusta þau, m.a. við landanir og flutninga, tækni og ýmislegt annað. Þar fyrir utan tapa einstaklingar og heimili mikilvægum tekjum, sveitarfélög og ríkissjóður. Sveitarfélagið þar sem áhrifin eru hvað mest er Fjarðabyggð en Vopnafjörður, Langanesbyggð, Hornafjörður og Vestmannaeyjar eiga einnig mikilla hagsmuna að gæta. Í Fjarðabyggð var tekið á móti tæpum helmingi af loðnuaflanum árið 2018 og mat bæjaryfirvalda er að beint tap sveitarfélagsins eins vegna loðnubrests á árinu 2019 hafi verið 280 millj. kr. Tekjutap annað árið í röð getur haft mun afdrifaríkari afleiðingar en eins árs tap. Þol fyrir öðrum sveiflum verður þá jafnframt minna. Eðlilega spyrja því margir um forgangsröðun og fyrirkomulag við loðnurannsóknir og loðnuleit. Meðal annars lýsti bæjarráð Fjarðabyggðar í byrjun mánaðar yfir þungum áhyggjum af stöðu loðnuleitar á Íslandsmiðum og ég spyr því: Hvernig hefur loðnuleit verið háttað það sem af er vetri? Hverjir eru kostir og gallar við samstarf Hafró og sjávarútvegsfyrirtækjanna um leit og rannsóknir? Hafa einhverjar viðbótarrannsóknir verið skipulagðar á loðnustofninum á þessu ári umfram það sem hefðbundið er? Er eitthvað að frétta af loðnuleitinni sem nú stendur yfir fyrir veturinn í vetur eða næstu ár?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt sem kemur fram í máli hennar, þetta er gríðarlega brýnt verkefni. Loðnustofninn er afskaplega mikilvægur fyrir allt lífríkið við Ísland, um leið fyrir afkomu fjölda fólks og fyrirtækja og þar af leiðandi samfélagsins alls. Það er hárrétt sem kemur fram í máli þingmannsins varðandi þau sveitarfélög sem þetta snertir mest, það eru þessi svokölluðu uppsjávarsveitarfélög og til viðbótar því mun síðan niðursveifla í humri snerta önnur til viðbótar þessum sem og samdráttur í sæbjúgnaveiði. Mörg þessara samfélaga eru að verða fyrir gríðarlegri blóðtöku. Það er alveg ljóst að stjórnvöld hafa í tíð þessarar ríkisstjórnar forgangsraðað fjármunum í þágu loðnurannsókna. Ég vil nefna sem dæmi um það að leit að loðnu hefur aldrei verið jafn víðtæk og umfangsmikil og var á síðustu vertíð. Það var til fyrirmyndar hvernig henni var háttað og gott samstarf var á milli Hafrannsóknastofnunar og fyrirtækjanna. Þrátt fyrir að aldrei hafi verið lagt jafn mikið í leit að þessum fiskstofni gáfu rannsóknir ekki tilefni til að hefja loðnuveiðar að nýju, því miður. Samstarfið hefur gengið mjög vel og í ljósi þess hvernig það gekk boðaði ég þessa aðila, Hafrannsóknastofnun og útgerðirnar, til fundar í september til að undirbúa leitina í vetur. Það samstarf gekk upp og er hafið. Loðnuleitin hófst í síðustu viku og í henni taka fjögur skip þátt auk Árna Friðrikssonar. Það liggur fyrir að veður setur mikið strik í reikninginn en ekki þó þannig að það komi endilega fram í því að við finnum ekki loðnuna, það verður bara ekki samfella í leitinni. [[Forseti hringir.]]Ég skal svara hv. þingmanni betur varðandi fréttir af gangi mála í síðara svari.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er mikilvægt, eins og fram kom í máli ráðherra, að leggja áherslu á rannsóknir á loðnunni og forgangsraða og stunda víðtæka loðnuleit, ekki síður í ár en gert var á síðasta ári. Hvort sem það leiðir til þess að við getum veitt meira í ár eða ekki eykur það þekkinguna til framtíðar. Eins og ég rakti að framan hefur loðnubrestur síðasta árs haft mikil áhrif. Ég kom inn á að 280 millj. kr. vantaði í kassann hjá Fjarðabyggð og það vantaði í rauninni 10 milljarða kr. í útflutningstekjur samfélagsins. Áhrif á tekjur ríkissjóðs voru áætluð 4–5 milljarðar í fyrra. Þó að nýjar atvinnugreinar eins og ferðaþjónusta og fiskeldi vaxi og byggi undir hagvöxt skiptir áfram máli að undirstöðuatvinnugreinarnar haldi áfram að skila tekjum. Ég hlakka til að heyra [[Forseti hringir.]]fleiri svör við spurningunum frá því áðan en í ljósi stöðunnar spyr ég: Mun ráðherra hafa frumkvæði að umræðu um stöðu byggðanna í ríkisstjórn? Er ástæða til að bregðast við, t.d. með eflingu nýsköpunar og rannsókna?
Virðulegur forseti. Ég þakka enn og aftur þá áherslu sem hv. þingmaður leggur á afkomu þeirra samfélaga sem þetta snertir mest. Ég vakti athygli á þessu og tók til umræðu í ríkisstjórn þegar loðnubresturinn var en við höfum ekki gripið til neinna beinna aðgerða. Varðandi framhald rannsókna vil ég bara nefna hér að í þeirri rannsóknaáætlun sem unnið er eftir er gert ráð fyrir að fyrri rannsókn ljúki í janúar, vonandi ekki seinna en 24. janúar, að því gefnu að veðurgluggar verði örlítið lengri og fleiri en hefur verið hingað til, og síðan verði síðari mæling tekin í febrúar. Þetta snertir samfélög víða, það er vissulega rétt. Rétt áður en ég kom í hús fundaði ég með japönskum seljendum og kaupendum að loðnu og loðnuhrognum. Ef það gengur eftir, sem ýmislegt bendir til að geti orðið, að ekki verði endilega hörkuvertíð aftur, því miður, stefnir ekkert vel í því og þá er alveg ljóst að þetta hefur gríðarleg áhrif, ekki bara á atvinnu eða afkomu fólks í Japan heldur sömuleiðis framtíðarmöguleika okkar á þeim markaði sem hefur verið þessari atvinnugrein og þessum þætti sjávarútvegsins gríðarlega mikilvægur.
Forseti var mjög umburðarlyndur á ræðutíma handa hæstv. ráðherra í von um að hann kæmi því á framfæri að loðnan væri fundin en svo fór ekki.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um málefni innflytjenda. Þau lög tóku gildi 28. nóvember 2012 en markmið þeirra er að stuðla að samfélagi þar sem allir geta verið virkir þátttakendur óháð þjóðerni og uppruna. Að þessu markmiði er unnið með því að samþætta hagsmuni innflytjenda allri stefnumótun, stjórnsýslu og þjónustu hins opinbera, stuðla að víðtæku samstarfi, efla fræðslu og miðlun upplýsinga og styðja við rannsóknir og þróunarverkefni er varða málefni innflytjenda. Í frumvarpinu eru lagðar til tvær breytingar á lögunum, annars vegar breytingar á hlutverki Fjölmenningarseturs er varða samræmda móttöku flóttafólks og hins vegar breytingar á nefndaskipan í innflytjendaráði. Á síðustu árum hafa orðið töluverðar breytingar á fjölda þeirra einstaklinga sem koma á eigin vegum til landsins og fá hér alþjóðlega vernd eða dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Árið 2019 fengu yfir 450 einstaklingar sem hingað komu á eigin vegum vernd á Íslandi en til samanburðar fengu um 230 einstaklingar vernd árið 2018. Til þessa hefur ekki verið til staðar formlegt móttökukerfi fyrir flóttafólk sem kemur til landsins á eigin vegum heldur eingöngu fyrir flóttafólk sem kemur hingað í boði stjórnvalda í samstarfi við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Skýringin á því er sú að þar til fyrir skemmstu var um að ræða tiltölulega fámennan hóp. Í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda hefur verið unnið að samræmdri móttöku flóttafólks, óháð því hvort það kemur á eigin vegum eða í boði stjórnvalda. Skýrsla nefndar um samræmda móttöku flóttafólks kom út í janúar 2019 en þar var lagt til samræmt móttökukerfi fyrir flóttafólk og einstaklinga sem fengið hafa dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Framlagning þessa frumvarps er liður í því. Tillögum nefndarinnar má skipta í þrjár meginstoðir, í fyrsta lagi að félagsmálaráðuneytið geri samninga við móttökusveitarfélög um aukna aðstoð og þjónustu við flóttafólk sem felst m.a. í að skipa málstjóra sem hefur það hlutverk að tryggja samfellu í þjónustu sem byggir á einstaklingsmiðaðri áætlun, í öðru lagi að Vinnumálastofnun fái aukið hlutverk og annist samfélagsfræðslu og íslenskukennslu fyrir flóttafólk, veiti náms- og starfsráðgjöf auk aðstoðar við atvinnuleit og aðra virkni. Í þriðja lagi er að Fjölmenningarsetur fái aukið hlutverk sem felst í því að tengja saman flóttafólk og móttökusveitarfélög sem hafa gert samning við félagsmálaráðuneytið. Með þessu frumvarpi er Fjölmenningarsetri falið víðtækara hlutverk vegna samræmdrar móttöku flóttafólks í samræmi við tillögur nefndar um samræmda móttöku flóttafólks. Fjölmenningarsetri er falið að veita sveitarfélögum faglega ráðgjöf varðandi móttöku flóttafólks og sinna fræðslu til fagaðila. Nýtt hlutverk stofnunarinnar er að halda utan um boð móttökusveitarfélaga um búsetu og þjónustu, byggða á þeim upplýsingum sem fyrir liggja og með tilliti til ákveðinna þátta, svo sem möguleika á námi, aðgangi að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu, atvinnutækifæra og samgangna. Fjölmenningarsetur þarf því að hafa aðgang að nauðsynlegum upplýsingum, annars vegar um móttökusveitarfélögin og hins vegar upplýsingum frá flóttafólkinu sjálfu og upplýsingum frá Útlendingastofnun eftir því sem við á. Mikilvægt er að kveðið sé skýrt á um heimild Fjölmenningarseturs til upplýsingaöflunar og miðlunar þannig að stofnunin geti sinnt þessu nýja hlutverki sínu. Dæmi um slíkar upplýsingar eru grunnupplýsingar um einstaklinga er varða menntun, fjölskylduhagi, fyrri atvinnuþátttöku og framtíðarvæntingar sem og heilsufarsupplýsingar. Í frumvarpinu er einnig lögð til breyting á 4. gr. laganna er fjallar um innflytjendaráð. Með uppskiptingu velferðarráðuneytis í árslok 2018 í heilbrigðisráðuneyti annars vegar og félagsmálaráðuneyti hins vegar er ekki lengur fulltrúi frá ráðherra heilbrigðismála í ráðinu. Þar sem hlutverk ráðsins er að stuðla að samhæfingu og samráði milli ráðuneyta, sveitarfélaga og innan stjórnsýslunnar er mikilvægt að fulltrúi ráðherra heilbrigðismála eigi sæti í ráðinu og því er lagt til að ráðherra heilbrigðismála tilnefni fulltrúa í ráðið. Frumvarpið var kynnt í samráðsgátt stjórnvalda og bárust tvær umsagnir. Tekið var tillit til þeirra athugasemda sem fram komu við samráðið eftir því sem unnt var og breytingar gerðar á frumvarpinu þar að lútandi. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir að þetta frumvarp sé komið fram. Þótt það sé ekki mjög langt eða mikið hygg ég að það sé mikilvægt. Mig langaði hins vegar til þess að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í persónuupplýsingarnar sem fjallað er um í frumvarpinu að þurfi að flytja milli stofnana. Ég fæ ekki séð í fljótu bragði í frumvarpinu að það hafi verið sérstakt samráð haft við Persónuvernd um samningu frumvarpsins. Kannski telur ráðherra ekki þörf á því, kannski á ekki að vera þörf á því, en mér fannst mikilvægt að það kæmi fram vegna þess að eðli málsins samkvæmt er oft um að ræða einstaklinga sem koma hingað af viðkvæmum ástæðum og það geta verið upplýsingar um þá og í sumum tilfellum þarf ekki meira en nafnið til þess að það sé farið að ganga nær hagsmunum þeirra en mætti búast við ef þeir væru ekki að flýja þær aðstæður sem sumir þeirra eru að flýja. Þá geta upplýsingar sem aðrir telja ekki vera viðkvæmar í hinu daglega lífi, svo sem nafn og heimilisfang eða hvaðeina, orðið viðkvæmari en ella. Þetta var fyrri spurningin sem mig langaði að inna hæstv. ráðherra eftir. Hin er síðan hvort þetta frumvarp sé á einhvern hátt afleiðing samþykktar Sameinuðu þjóðanna um farendur sem olli þó nokkru fjaðrafoki hérna um daginn, alfarið vegna misskilnings þeirra gagnrýnenda sem höfðu mestar áhyggjur af því góða máli. Ég finn ekki umfjöllun um það í frumvarpinu og gerir því ekki ráð fyrir því en ég get alveg sagt að að mínu mati virðist frumvarpið vera í samræmi við þá góðu áætlun, alla vega ekki í mótsögn við hana. Mig langaði að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort sú samþykkt hafi komið undirbúningi þessa máls eitthvað við og ef ekki þá kannski bara í leiðinni á seinustu sekúndunum hvort sú samþykkt hafi verið eitthvað til umfjöllunar í ráðuneytinu í samhengi við undirbúning annarra mála eða málaflokksins almennt.
Virðulegur forseti. Takk fyrir þessar fyrirspurnir. Fyrri spurningin laut að því hvort haft hefði verið samráð við Persónuvernd við vinnslu frumvarpsins. Það var ekki gert formlega. Hins vegar var þetta frumvarp unnið og fundað nokkrum sinnum með persónuverndarfulltrúa Stjórnarráðsins sem er, skulum við segja, sá sem fer með þetta fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og Stjórnarráðsins, og unnið með honum að þeim þáttum sem lúta að persónuupplýsingum. Ég vil líka benda á að í greinargerð með frumvarpinu á bls. 3 er algerlega skýrt kveðið á um þetta og ég ætla að lesa það, með leyfi forseta: „Er lagt til að vinnsla upplýsinga samkvæmt 3. gr. b sé háð því skilyrði að umsækjandi hafi, áður en vinnsla fer fram, staðfest að hann hafi verið upplýstur um fyrirhugaða vinnslu upplýsinga í viðkomandi máli, svo sem með því að undirrita yfirlýsingu þess efnis.“ Menn töldu því að þetta ætti að geta verið í lagi. En eins og ég segi, þetta var unnið með persónuverndarfulltrúa Stjórnarráðsins. Varðandi seinni spurninguna, hvort þetta tengist að einhverju leyti samþykkt um farendur. Nei, það gerir það ekki með beinum hætti. Hins vegar kann vel að vera að það sé að einhverju leyti keimlíkt en þetta frumvarp er fyrst og fremst til komið, eins og ég rakti í ræðu, vegna ákvörðunar stjórnvalda og stjórnarsáttmála um að hefja samræmda móttöku flóttafólks óháð því hvort það kemur hér sem hælisleitendur, kvótaflóttafólk eða með öðrum hætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og tel þau fullnægjandi. Hvað varðar persónuverndaratriðin myndi ég halda að það ætti að duga að fara þá leið sem hæstv. ráðherra hefur farið, að ræða við persónuverndarfulltrúa Stjórnarráðsins og ætti að duga til að tryggja það að lögin taki nægt tillit til persónuverndarlaga, í kjölfar GDPR-lagasetningarinnar sem við samþykktum á dögunum. Hitt er síðan að málið fer væntanlega til allsherjar- og menntamálanefndar ef ég man rétt - nei, fer víst ekki þangað. Gott og vel, en ég geri fastlega ráð fyrir því að kallað verði eftir umsögn frá Persónuvernd sem getur þá lýst skoðun sinni ef eitthvað má betur fara. Ég tek svar hæstv. ráðherra bara gott og gilt og fjalla ekki nánar um það að svo stöddu. Hvað varðar samþykkt Sameinuðu þjóðanna um farendur þá ætla ég að fjalla betur um það í ræðu á eftir en þar er um að ræða samþykkt sem var hugsuð til þess að reyna að búa til betra skipulag í ljósi þess að á seinustu árum hefur verið svokölluð krísa vegna farenda eða flóttamanna og hælisleitenda, sér í lagi vegna atburða í Sýrlandi en einnig víðar, ástand sem mun versna og verða alvarlegra í framtíðinni vegna loftslagsbreytinga. Það er alveg fyrirséð og í raun og veru óumdeilt, eftir því sem ég best veit, að það verður meira um slík vandamál í framtíðinni á næstu áratugum. Því er mikilvægt að við tökumst á við þá staðreynd frekar en að reyna að stinga höfðinu í sandinn og láta eins og einhvern veginn sé hægt að Ísland sleppi frá því vandamáli. Það er ekki þannig. Við þurfum að takast á við það. Sú samþykkt felur meira í sér en kannski þetta frumvarp en það ber þó alla vega keim af því að stjórnvöld séu að starfa að eigin frumkvæði í samræmi við þá góðu samþykkt Sameinuðu þjóðanna og því kem ég til með að styðja þetta mál. Ég hef svo sem ekki frekari spurningar til hæstv. ráðherra ef út í það er farið. En ég fagna því alltaf þegar stjórnvöld sýna viðleitni gagnvart [[Forseti hringir.]]móttöku flóttafólks því að við þurfum að taka á móti þeim hvort sem okkur líkar betur eða verr. Spurningin er hvort eigi að gera það vel eða ekki.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni varðandi persónuverndarmálin, það er sjálfsagt að óska eftir umsögn Persónuverndar en ég tel jafnframt að það ætti að vera nóg að málið var unnið í samstarfi við persónuverndarfulltrúa Stjórnarráðsins en það er ekkert athugavert við það ef nefndin óskar eftir umsögn Persónuverndar. Varðandi seinni liðinn þá bara hlakka ég til að hlýða á ræðu hv. þingmanns hér á eftir og ítreka það að Ísland er að taka á móti fleira kvótaflóttafólki. Við erum að auka það og í samanburði við til að mynda hin Norðurlöndin erum við á pari við þau eða stöndum betur eða með sambærilegum hætti ef tölurnar eru skoðaðar út frá höfðatölu. En ég hlakka til að hlýða á ræðu hv. þingmanns á eftir.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja þetta mál fram. Ég tel að það sé algerlega til fyrirmyndar af því að við þurfum að samræma það hvernig við komum fram við fólk á flótta óháð því hvernig það kemur til landsins. Mig langaði aðeins að spyrja hvort aldrei hafi komið til álita í vinnunni við þetta mál að koma á einhverri þjónustu Fjölmenningarseturs við þá sem enn hafa ekki fengið stöðu flóttamanns eða sem eru umsækjendur um alþjóðlega vernd; hvort sá hópur eigi enn að vera úti í kuldanum þegar kemur að mannúðlegri meðferð. Það er einn þáttur sem ég hef sérstaklega í huga hér og hann varðar bráðabirgðaatvinnuleyfi fyrir þá sem eru að bíða. Af því að atvinnuleyfi og Vinnumálastofnun er á málefnasviði hæstv. ráðherra veltir maður fyrir sér hvort til greina komi, að mati ráðherra, að Vinnumálastofnun hraði umsóknum um bráðabirgðaatvinnuleyfi þegar um er að ræða einstakling sem er að bíða niðurstöðu mála sinna. Oftar en ekki hafa einstaklingarnir þurft að reiða fram mikið fé til þess að sækja um bráðabirgðaatvinnuleyfi, fé sem þeir hafa ekki. Og þegar sex mánuðir eru liðnir og enn er ekki búið að afgreiða bráðabirgðaleyfið er vinnuveitandinn verðandi löngu búinn að ráða einhvern annan í starfið, enda ekki um mjög sérhæft starf að ræða þar sem um er að ræða tiltölulega óþekkta einstaklinga. Mig langar bara að fá aðeins að heyra hvort þeir sem eru að bíða, umsækjendur um alþjóðlega vernd, geti mögulega fengið einhverja áheyrn þarna inni.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum þetta innlegg. Varðandi fyrsta liðinn, hvort til álita komi að þeir sem ekki hafi fengið stöðu í landinu geti fengið þjónustu hjá Fjölmenningarsetri: Þeir geta auðvitað leitað þangað en þessi samræmda móttaka lýtur að því sem tekur við eftir að viðkomandi hefur fengið þjónustu. Þá færist forræði á málinu í raun frá dómsmálaráðuneyti yfir til félagsmálaráðuneytis. Í grunninn er það það sem gerist við þá ákvörðun sem við vorum að vinna að með samræmdri móttöku. Nei, það kom ekki með formlegum hætti til skoðunar hvort breyta ætti þeirri verkaskiptingu eitthvað, hún hefur verið nokkuð skýr fyrir. Við í félagsmálaráðuneytinu lítum svo á, og ég lít svo á, að okkar hlutverk sé að taka við þegar búið er að taka ákvörðun. En vissulega geta einstaklingarnir leitað til Fjölmenningarseturs líkt og aðrir. Varðandi bráðabirgðaatvinnuleyfi er það ekki formlega til skoðunar í ráðuneytinu eða hjá Vinnumálastofnun að gera breytingar á því. Hins vegar er í gangi vinna og auðvitað er það eitthvað sem mætti skoða. Ég treysti því að það sé undir í þeirri vinnu sem nú er í gangi, eða er að fara af stað, á vegum dómsmálaráðherra, sem félagsmálaráðuneytið kemur að og eins menntamálaráðherra, auk fulltrúa stjórnmálaflokka, og ég hef skilið það svo. Þar er verið að ræða stöðu innflytjenda í víðara samhengi. En við erum ekki með neina sjálfstæða vinnu í gangi í ráðuneytinu hvað það snertir svo að því sé svarað skýrt.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir fyrra andsvar. Ég finn að það er vilji innan ráðuneytisins til þess að gera vel við þennan hóp og ég fagna því innilega. Það er kannski þess vegna sem ég kem bónleiðina hingað í pontu, ekki síst vegna 6. kafla í greinargerðinni þar sem talað er um að með þessu samræmda móttökukerfi sé unnið að því að tryggja flóttafólki jafna þjónustu óháð því hvernig það kemur til landsins og nauðsynlega aðstoð til að vinna úr áföllum en jafnframt sjá til þess að það fái fljótt tækifæri til virkrar þátttöku í samfélaginu, hvort sem það er á vinnumarkaði, varðandi menntun eða á öðrum sviðum. Hæstv. ráðherra svaraði skilmerkilega spurningunni um það að hér er bara verið að ræða um þá sem hafa fengið stöðu flóttamanns á Íslandi. Ég átta mig á því. Ég ætla samt sem áður að leyfa mér að koma hingað bónleiðina. Ég tel að með því að taka á móti fólki sem leitar hér verndar af virðingu, sanngirni og jafnræði, óháð því hvað verður um það fólk, munum við mögulega minnka hið varanlega tjón sem ljóst er að einstaklingar sem eru á flótta verða fyrir. Þess vegna beini ég þeirri áskorun til hæstv. félagsmálaráðherra að gera allt sem í hans valdi stendur, í allri þessari vinnu í félagsmálaráðuneytinu, þar sem vinnumarkaðsmálin eru m.a., en ekki síður innan ríkisstjórnarinnar, og tala máli þeirra sem bíða hér mánuðum og jafnvel árum saman eftir vernd; að þeir fái notið þátttöku í samfélaginu, megi taka á móti fólki í heimsókn o.s.frv. Þetta skiptir miklu máli.
Virðulegi forseti. Ég vil bara segja það aftur að þetta er ekki formlega til skoðunar í ráðuneytinu eins og ég sagði áðan. Þó að heimild sé fyrir því að veita bráðabirgðaatvinnuleyfi eru ákveðin skilyrði sem viðkomandi einstaklingur þarf að uppfylla til að fá bráðabirgðaatvinnuleyfi. Ekki er í gangi formleg skoðun á að breyta því að svo stöddu en sjálfsagt að skoða hvort ástæða sé til að gera það. Við tökum þessar ábendingar frá hv. þingmanni með okkur inn í ráðuneytið, en eins og ég segi höfum við horft til þeirrar vinnu sem er í gangi og er leidd af dómsmálaráðuneytinu. Félagsmálaráðuneytið er þar inni, m.a. vegna atvinnuleyfahlutans og vegna samræmdu móttökunnar. Við höfum horft til þeirrar vinnu, svo að ég sé hreinskilinn hvað það snertir, en það er alveg sjálfsagt að taka skoðun á málinu til hliðar við það.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Áður en ég kem að því sem mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra út í vil ég aðeins nefna kvótaflóttamenn. Við Íslendingar höfum tekið á móti svokölluðum kvótaflóttamönnum sem eru flóttamenn sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur óskað eftir að þjóðir heims taki á móti vegna stríðsástands í heimalandi þeirra. Við Íslendingar höfum gert þetta vel og ég styð það að sjálfsögðu að við tökum á móti kvótaflóttamönnum. Ef við skoðum aðeins þjónustuna sem er í boði fyrir kvótaflóttamenn þá stendur þeim m.a. til boða fjárhags- og húsnæðisaðstoð, heilbrigðisþjónusta, aðgangur að skólakerfinu, túlkaþjónusta og aðstoð við atvinnuleit. Þeir eru auk þess skyldugir að sækja námskeið í íslensku, taka virkan þátt í atvinnuleit og þiggja viðtöl hjá sálfræðingi til að fara yfir reynsluna af búsetu í upprunalandinu og af aðlöguninni í móttökulandinu. Síðan geta kvótaflóttamenn fengið íslenskan ríkisborgararétt eftir að hafa verið búsettir hér í fimm ár. Verandi í fjárlaganefnd þá fylgja fjárveitingar þessum hópi hverju sinni. Ef mig minnir rétt held ég að ríkisstjórnin hafi ákveðið að auka fjöldann sem verður tekið á móti á þessu ári, það verði 85 einstaklingar. Nú segir í greinargerð með frumvarpinu á bls. 4, um mat á áhrifum: „Með samræmdu móttökukerfi er unnið að því að tryggja flóttafólki jafna þjónustu óháð því hvernig það kemur til landsins …“. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Er það svo að þeir sem koma hingað til landsins og fá dvalarleyfi fái þá nákvæmlega sömu þjónustu og kvótaflóttamenn?
Ég þakka þingmanninum fyrir þessa fyrirspurn. Hugsunin með samræmdri móttöku er að samræma þetta. Við erum að taka á móti kvótaflóttafólki og síðan er að koma fólk sem fær leyfi af mannúðarástæðum o.fl. Breytingarnar sem verið er að gera með samræmdri móttöku er að allir sem koma hingað inn sem flóttamenn fari í sambærilegan farveg. Hugsunin á bak við frumvarpið er sú að Fjölmenningarsetrið fái þarna hlutverk við að tengja saman og undirbúa sveitarfélögin, tengja saman viðkomandi einstaklinga við sveitarfélögin til að tryggja að allir fái sambærilega þjónustu, þannig að svarið er já. Hugsunin með frumvarpinu er að tryggja það sem það segir, samræmda móttöku flóttafólks.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er ljóst að það á í raun og veru ekki að gera greinarmun á kvótaflóttamönnum og þeim sem koma hingað til lands og óska eftir alþjóðlegri vernd og fá síðan dvalarleyfi. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra í þessu sambandi: Er þá ekki alveg ljóst að það verða að fylgja fjárheimildir? Nú er það svo að á síðasta ári held ég að það hafi verið um 84 einstaklingar frá Venesúela sem fengu hér dvalarleyfi, sem er sami fjöldi og kvótaflóttamenn á þessu ári. Þessu fylgja væntanlega fjárútgjöld og þá er ljóst að það þarf að eyrnamerkja það í fjárlagafrumvarpinu. Í þessum efnum held ég að sé nokkuð ljóst að menn verða vera fyrirhyggjusamir. Í því sambandi er kannski rétt að spyrja ráðherra að því hvort það geti ekki verið svolítið áhyggjuefni að nú, ef við tökum Venesúela sem dæmi, hafa allir verið samþykktir eða fengið dvalarleyfi sem komið hafa þaðan. Ég geri ekki lítið úr ástandinu í Venesúela, síður en svo. En er ekki sú hætta fyrir hendi að ef þetta kerfi verður svona að það verði veruleg aukning á fjölda flóttamanna sem koma til landsins með þeim hætti, eins og frá Venesúela? Þurfa ekki að fylgja því fjárheimildir?
Virðulegi forseti. Með samræmdri móttöku, eins og ég sagði áðan, er Fjölmenningarsetri ætlað það hlutverk að tengja saman sveitarfélög við flóttamenn sem vilja fara inn í samræmda móttöku. Orðið „vilja“ skiptir þarna miklu máli vegna þess að fólk getur haft val um það hvort það vill fara inn í það þegar það kemur ekki inn sem kvótaflóttamaður heldur með öðrum hætti eins og þeir einstaklingar sem koma frá Venesúela og hafa fengið leyfi til að dveljast hér. Þeir geta valið hvort þeir fara í samræmdu móttökuna þannig að það er valfrjálst, svo því sé haldið til haga. Varðandi samræmdu móttökuna og þær áætlanir sem við erum að vinna út frá er gert ráð fyrir fjármögnun í fjármálaáætlun, í fjárlagafrumvarpi yfirstandandi árs, til að hefja samræmda móttöku flóttafólks. Þannig að við gerum ráð fyrir þessum fjármunum og gerum ráð fyrir því að geta bæði tekið kvótaflóttamenn og þá sem koma með öðrum hætti. Þannig að svarið við því hvort þetta sé fjármagnað er: Jú, þetta er fjármagnað, við erum að vinna innan þeirra ramma og þeirra áætlana sem lagt var upp með þegar samþykkt var að fara í þetta verkefni, þannig að því sé algerlega skýrt til haga haldið.
Virðulegi forseti. Við tölum hér enn og aftur um útlendingamál, mikilvægan málaflokk sem oft fer út í einhvers konar tegund af blóðhita og er oft mjög mikið um misskilning í þeirri umræðu almennt. Það ríkir mikill misskilningur um málefni útlendinga almennt, um lagaumhverfið, um rétt fólks og um stefnu stjórnvalda, bæði þessarar ríkisstjórnar og annarra. Í slíku umhverfi er svolítið erfitt að reyna að komast að sameiginlegri niðurstöðu með einhverjum tveimur sem hafa ólíka sýn jafnvel þó að sú sýn sé í öllum meginatriðum hin sama eða í það minnsta nógu lík til að þeir einstaklingar gætu náð saman ef þeir skildu allar staðreyndir málsins á sama hátt, og ef ekki væri fyrir hinar ýmsu bábiljur sem plaga málaflokkinn almennt. Þetta frumvarp er gott dæmi um jákvæða viðleitni sem ég hygg að allir ættu að vera sammála, sama hvar þeir standa í útlendingamálum í sjálfu sér, fyrir utan einstaka útfærsluatriði eða eitthvað því um líkt eða áhyggjur af því að ekki sé gert ráð fyrir kostnaði þegar gera þarf ráð fyrir kostnaði. Ég hygg að samræmd móttaka flóttafólks sé í eðli sínu af hinu góða, sama hvort manni finnist vera of mikið af flóttamönnum eða útlendingum eða hvort manni finnist of lítið af þeim eða hvað. Þetta er sama einkenni og ég sé á öðru plaggi frá Sameinuðu þjóðunum, samþykkt Sameinuðu þjóðanna um farendur, sem var til mikillar umræðu hér á dögunum, og þar birtist þessi misskilningur sem ég talaði um afskaplega skýrt og afskaplega hávært. En fullyrðingarnar sem fengu að flakka um það góða plagg voru satt best að segja algerlega út úr kú. Var fullyrt í umræðunni ítrekað og hátt að um væri að ræða plagg sem á einhvern hátt myndi skuldbinda Ísland, ef það væri lagalega bindandi, til þess að afnema tjáningarfrelsi og taka upp sharía-lög og ýmislegt þaðan af vitfirrtara. Auðvitað er ekkert slíkt að finna í plagginu sjálfu heldur hlýtur að hafa þurft annaðhvort einbeittan vilja til þess að misskilja plaggið eða einhvern óstjórnlegan ótta, til að komast að þeirri fáránlegu niðurstöðu sem ég var hér að lýsa. Þvert á móti var um að ræða plagg sem svo gott sem öll þjóðríkja heimsins, meira eða minna, komu sér saman um með einstaka undantekningum. Kannski er fyrst og fremst að nefna Bandaríkin undir þeirri - ég biðst forláts, virðulegi forseti, ég bara kann ekki að orða það öðruvísi - gölnu forystu sem þar ræður ríkjum. Hinar háværu raddir þeirra sem eru óttaslegnir vegna útlendinga og sér í lagi flóttamanna gerðu að verkum að leiðtogar ýmissa þjóðríkja fóru að efast um þá samþykkt sem sömu forsprakkar notuðu síðan sem rök fyrir því að hafna henni. Allt mjög furðulegur málflutningur, virðulegi forseti, ef ekki væri fyrir þennan fyrrnefnda misskilning sem á köflum virðist beinlínis vera viljandi. Það er eitt sem við þurfum að átta okkur á þegar kemur að farendum, kvótaflóttamönnum, hælisleitendum, fólki sem af einhverjum ástæðum flyst milli landa, og það er að þótt við gætum alveg í prinsippinu sett upp einhvern risavaxinn vegg á við þann sem Donald Trump dreymir um og bara lokað landinu, og passað að hingað kæmi enginn, myndi það ekki spara peninga. Það myndi ekki auka veg Íslands. Um það held ég að allir séu sammála. Það er hins vegar afskaplega margt fólk sem hefur áhyggjur af hinu svokallaða flóði. Það eru áhyggjur sem hægt er að rekja til allrar umræðu um útlendinga frá öllum tímum, held ég, og sennilega frá öllum stöðum meira eða minna með einstaka undantekningum. Þegar EES-samningurinn var samþykktur hér höfðu t.d. sumir miklar áhyggjur af því að hingað kæmi flóð Ítala, að milljónir Ítala myndu skyndilega á einum degi ákveða að fara til Íslands, landsins sem heitir eftir ísnum. Fólk á Ítalíu léti sig dreyma um að koma hingað af ástæðum sem, að mér vitandi, voru ekki útskýrðar þá og hafa ekki verið útskýrðar enn. Tilfellið er það með manneskjur, almennt en ekkert alltaf, og það getur sá sem hér stendur vissulega sannað, að þær vilja almennt vera heima hjá sér, þær vilja almennt búa í landi þar sem þeirra mál er talað, þar sem þær skilja samfélagið, þar sem samfélagsgildin ríma við þeirra eigin gildi, þar sem þær geta gengið að því sem vísu sem þær þekkja til almennt. En síðan búum við ekki í fullkomnari heimi en það að fólk fær ekki að njóta lífsins og þessara skilyrða á sama tíma. Slík dæmi eru t.d. borgarastríðið í Sýrlandi. Ég hef ekki heyrt araba, vini mína, dásama veðurfarið á Íslandi hingað til. Ég hef ekki heyrt flóttamenn lýsa því að þá hafi dreymt um að koma hingað áður en þeir þurftu að koma hingað. Ég veit ekki alveg hvaðan fólk fær þá hugmynd að bara með því að leyfa fólki að flytjast milli landa fái skyndilega allir þá flugu í höfuðið að flytjast milli landa. Það er ekki þannig, virðulegi forseti. Það krefst hugrekkis og staðfestu, ákveðins andleg styrks og fjárhagslegs styrks að flytja á milli landa, jafnvel fyrir fólk sem hefur það bara fínt. Það er erfitt, það tekur tíma. Það er vandasamt að setjast að í nýju samfélagi, jafnvel náskyldu samfélagi. Íslendingur sem flytur til Kanada, Íslendingur sem flytur á Íslendingaslóðir í Kanada, mun samt lenda í einhverjum hremmingum þar sem hann mun vonandi með aðstoð vina og vandamanna komast í gegnum. En ég hugsa að flestir Íslendingar í dag telji sig geta flutt til Kanada næstum með því að smella fingri. En þeir gera það fæstir. Af hverju? Vegna þess að þeir vilja vera heima hjá sér. Þeir vilja vera hjá fjölskyldunni sinni, hjá fólkinu sem þeim þykir vænt um. Fólk vill bara vera í sínu samfélagi. Þannig er það almennt. Nú stöndum við frammi fyrir fordæmalausum áskorunum vegna loftslagsbreytinga. Það er í meginatriðum óumdeilt eftir því sem ég fæ best séð. Hér á Íslandi virðast efasemdir aðallega varða einhver útfærsluatriði eða kvabb yfir því að þessi leið sé ekki heppileg heldur einhver önnur, frekar en að hér standi fólk í pontu og mótmæli því beinlínis að loftslagsbreytingar af manna völdum séu að setja mannlega byggð í uppnám ef ekki verður aðhafst mjög mikið bráðlega og reyndar strax. Þessu munu fylgja fólksflutningar, þessu munu fylgja farendur, kvótaflóttamenn og hælisleitendur, af ýmsum þjóðernum, frá ýmsum svæðum og af ýmsum ástæðum. Það verður ekki einfaldlega þannig að alls staðar verði svo heitt að ekki sé hægt að vera þar - sums staðar verður það þannig og er eiginlega orðið þannig - heldur hafa slíkar náttúruhamfarir og náttúruvár tilhneigingu til að espa upp enn meira mannlegan ágreining sem kannski var til staðar áður. Borgarastríðið í Sýrlandi er gott dæmi um þetta en árið áður en borgarastyrjöldin braust út, á hinu svokallaða arabíska vori, voru þar mestu þurrkar sem þar hafa þekkst, bein afleiðing af loftslagsbreytingum. Við hljótum að vita það fyrir víst á þessum tímapunkti. Það veldur hungri sem er almennt ekki gott fyrir friðinn. Það er almennt ekki gott fyrir friðinn að svipta fólk lífsviðurværinu eða gera því erfiðara að komast af. Það þýðir átök og átökum fylgir mjög rík tilhneiging til að búa til stóra hópa farenda, kvótaflóttamanna og hælisleitenda. Þetta er eitthvað sem við getum alveg gert ráð fyrir að verði áfram stefið í málefnum farenda næstu áratugina, jafnvel þó að við grípum strax í taumana gagnvart loftslagsbreytingum og gerum allt sem við getum til að koma í veg fyrir þær hörmungar sem annars yrðu. Í því ljósi þýðir ekki að daðra við hugmyndir um að við getum byggt einhvern vegg. Við erum reyndar með vegg og hann heitir Atlantshafið, virkar ágætlega til að hindra fólk í að koma hingað á fæti eins og fólk hlýtur að sjá. En fólk mun koma hingað. Það mun fara út um alla plánetu, það mun reyna að finna sér stað vegna þess að það þarf og vill lifa - af þeirri einföldu ástæðu, ekki vegna þess að alla dreymi um að koma til einhvers lands sem hleypi því inn. Þá þurfum við að vera raunsæ. Það fylgja þessu ákveðin vandamál. Þau geta verið menningarlegs eðlis. Mögulega getur menningarlegur ágreiningur komið upp sem einhvern veginn þarf að kljást við ef fólk er t.d. í grundvallaratriðum með ólíkan skilning á því hvernig réttlæti virkar. Segjum eins og viðhorf til kynjanna eða kynhneigðar eða trúarbragða eða hvaðeina, þetta eru allt raunveruleg vandamál sem við þurfum að kljást við en við gerum það ekki með því að þykjast geta byggt vegginn. Það verður ekki lagað með veggnum. Fólk mun koma hingað og við þurfum að takast á við það. Það er engin leið að gera það á sama tíma og vera alltaf að kvarta og kveina yfir því að hlutirnir kosti peninga. Þetta mun kosta peninga. Eina leiðin til að spara peninga í þessum málaflokki er með því að hafa engan vegg og hleypa öllum inn. Ég heyri engan stinga upp á því andstætt því sem stundum er sagt hér í umræðunni. Ég heyri engan hér á þingi stinga upp á því, ég er ekki að stinga upp á því. En það er leiðin til að spara peninga ef það er aðalmarkmiðið. Við skulum gleyma því að við séum að fara að spara einhverja peninga í þessum málaflokki. Það er ekki þannig. Spurningin er: Hvernig nýtum við fjármagnið sem best til þess að taka sem best á móti þeim sem við þurfum og munum taka við þannig að þau geti hvað best tekið þátt í okkar góða samfélagi; við notið veru þeirra hvað best og þeim gengið sem best hér? Það er spurningin, virðulegi forseti. Annað vandamál sem getur fylgt farendum er ef magnið er einfaldlega það mikið á stuttum tíma að það verði ákveðnum innviðum ofviða. Við þekkjum þetta af ferðaþjónustunni á Íslandi þegar þvílíkur fólksfjöldi kemur til landsins að það veldur álagi á vegi eða heilbrigðisþjónustu eða löggæslu og því um líkt. Það er ekki gagnrýni á ferðaþjónustuna eða ferðamenn, það er bara óhjákvæmilegur fylgifiskur þess að skyndilega komi hingað ofboðslega stór hópur fólks á sama tíma. Við erum ekkert að horfa fram á það þegar kemur að hælisleitendum eða kvótaflóttamönnum. Við horfum fram á kostnað í fjárlögum, vissulega og eðlilega og óhjákvæmilega, en það er ekki þannig að hingað séu að koma milljónir Ítala í kjölfar samþykktar EES-samningsins. Það er ekki þannig að í kjölfar samþykktar Sameinuðu þjóðanna um farendur komi hingað milljónir manna eða að tjáningarfrelsið verði afnumið og tekin upp sharía-lög. Það er ekki þannig að með því að samþykkja skynsamleg frumvörp eins og þetta, sem mér sýnist vera í fullu samræmi við téða samþykkt, séum við að opna fyrir einhverjar flóðgáttir. Það er einfaldlega ekki þannig, virðulegi forseti, og við eigum ekki að líta þannig á. En þó vil ég segja að ef fólk hefur gríðarlega miklar áhyggjur af því að hingað komi allt í einu einhverjar milljónir á einum degi eða hvaðeina - og meðan ég man, það eru sirka 500 milljón manns sem mega það löglega í dag, það er fólk frá Evrópu. Það mega allir Ítalir flytja til Íslands í dag. Í dag mættu allir Þjóðverjar, Finnar, Írar, Spánverjar og Portúgalar taka pokann sinn og flytja til Íslands samkvæmt gildandi lögum. Það gerðist ekki eins og við vitum, kannski eru áhyggjurnar óþarfar. Ef fólk hefur samt sem áður alveg gríðarlegar áhyggjur af þessu skal fólk leggja til einhverjar fjöldatakmarkanir. Hvað? 200 á ári? 500 á ári? Ég veit það ekki, en það þurfa ekki að vera svakalegar takmarkanir til þess að vera þó þokkalega frábrugðnar því sem við gerum ráð fyrir í dag út frá því hversu margt fólk kemur hingað til að byrja með. Áhyggjurnar af flóðinu eru óþarfar. Ef þær væru raunverulegar, flott, þá ættum við að takast á við þær áhyggjur eftir einhverjum skynsamlegum leiðum. Þegar umræðan byggist á bábiljum og staðreyndavillum, og stundum mjög alvarlegum rökvillum, er erfitt að eiga það samtal. Ég get alveg tekið undir það að ég vil ekki fá 10 milljónir manna allt í einu til Íslands á einum degi. Ég held að það væri ekki skynsamlegt fyrir innviði landsins. Ég myndi vilja dreifa því yfir langan tíma eða eitthvað því um líkt. Það má alveg ræða það andstætt því sem stundum er sagt. Það má alveg ræða útlendingamál en þá eiga þau ekki að byggjast á þeirri ranghugmynd sem sumir hafa um að lausnin sé að byggja veggi, að passa einhvern veginn að hingað komi ekki fólk. Það er ekki aðalvandamálið á Íslandi í dag og er ekki fyrirsjáanlegt að það verði. Það sem er fyrirsjáanlegt er að við tökum ekki nógu vel á móti fólki og hjálpum því ekki nóg vel við að komast inn í samélagið, þannig að því gangi vel hérna. Ef farendum gengur vel hérna gengur Íslandi vel með farendur. Þetta gengur algjörlega í báðar áttir. Á þeim tveimur mínútum sem ég á eftir, eða einni og hálfri, langar mig að nefna eitt sem ég skynja oft í umræðunni. Það er talað um kostnaðinn við þjónustu við kvótaflóttamenn, að þeir fái ákveðna menntun, fái aðstoð við atvinnuleit, húsnæðisleit og því um líkt, eins og sóun, eins og við séum að sóa peningum með því að borga kennurum fyrir að passa börnin okkar í leikskóla eða dagforeldrum, eða að við séum að sóa peningum með því að kenna fólki að lesa eða að sóa peningum með því að hafa Vinnumálastofnun til þess að aðstoða fólk við atvinnuleit. Þetta er ekki sóun, virðulegi forseti, heldur erum við að gæta þess að glutra ekki niður tækifærum. Það kostar peninga að nýta tækifæri. Þetta eru fjárfestingar. Þetta er Íslandi sjálfu til heilla og hagsmunir farenda hér á Íslandi eru á engan hátt öndverðir íslenskum hagsmunum, hvort sem við erum að ræða um ríkissjóð eða almenning í landinu. Að því sögðu styð ég þetta frumvarp með fyrirvara um að við erum hér í 1. umr. og eflaust geta komið upp einhverjar ábendingar í meðferð þingsins. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja það fram og viðleitni til málaflokksins almennt. Ég er ekki svo sannfærður um að við náum öllum þeim markmiðum sem við höfum sett okkur. Ég held að við þurfum að spýta í lófana og ég held að það sé mjög mikilvægt því að vandamálið fer ekki neitt. Málefni flóttamanna og hælisleitenda sérstaklega munu áfram verða fyrirferðarmikil. Þá er mikilvægt að við nálgumst málaflokkinn út frá raunveruleikanum, stingum ekki hausnum í sandinn heldur tölum um hlutina eins og þeir eru. Það eru hagsmunir íslenskrar þjóðar og íslensks ríkissjóðs að hingað komi fólk og því gangi vel hérlendis.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á lögum um málefni innflytjenda, með síðari breytingum, þ.e. þann þátt sem snýr að móttöku flóttafólks og innflytjendaráði. Frumvarp þetta er kærkomið af ýmsum ástæðum sem við fjöllum kannski örlítið um síðar. Það kallast á við tvær þingsályktunartillögur sem fjallað var um á 149. þingi. Það er annars vegar þingsályktunartillaga okkar í Samfylkingunni, sem er lögð fram á þessu þingi öðru sinni, fékk ekki framgang á hinu fyrra, um mótun stefnu sem eflir fólk af erlendum uppruna til þátttöku í samfélaginu. Hin var tillaga til þingsályktunar um stofnun ráðgjafarstofu innflytjenda sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé var 1. flutningsmaður að. Það var stjórnartillaga og hún fékk framgang og var samþykkt sem tillaga Alþingis. Hvort tveggja eru þetta prýðilegar tillögur og vonandi nær tillagan sem ekki fékk framgang á 149. þingi eyrum og fær samþykki því að hún fjallar um málefni þess hóps sem um er rætt hér á heildstæðan hátt, allt frá því að fjallað er um viðmót, móttöku, fræðslu og kynningu á landi og þjóð og aðstoð við að læra á alla stigu þess, menntun, atvinnu og velferð. Virðulegur forseti. Talsverð umræða hefur verið á undanförnum misserum um að mikilvægt sé að bæta þá umgjörð sem lýtur að málefnum innflytjenda. Það á bæði við um hina almennu umgjörð í samfélaginu og stofnanaumgjörð innflytjendamála, Útlendingastofnun, Fjölmenningarsetur, þá stofnun sem hefur verið stjórnvöldum til halds og trausts varðandi aðlögun innflytjenda að samfélaginu, og það á líka við um þróunarsjóð innflytjendamála. Allt þetta er sprottið af þeirri viðleitni að hlúa betur að verkefnum í þessum mikilvæga og vaxandi málaflokki. Fjölmenningarsetur tók til starfa um mitt ár 2001 og hlutverkið var síðan fest í lög með lögum um málefni innflytjenda á árinu 2012. Fjölmenningarsetur hefur það hlutverk að greiða fyrir samskiptum fólks af ólíkum uppruna og efla þjónustu við innflytjendur sem búsettir eru hér og eru að flytja til landsins. Þessi stofnun hefur veitt stjórnvöldum, stofnunum og fyrirtækjum, félögum og einstaklingum ráðgjöf og upplýsingar í tengslum við þau verkefni að taka á móti og fjalla um hagsmunamál innflytjenda. Fjölmenningarsetur miðlar líka upplýsingum til innflytjenda um réttindi þeirra og skyldur, fylgist með þróun innflytjendamála í þjóðfélaginu, m.a. með upplýsingaöflun og rannsóknum, greiningu og upplýsingamiðlun og gefur út niðurstöður sínar og þær er að finna á aðgengilegan hátt. Þar hefur verið unnið gott starf en við þurfum að gera enn betur og er nú unnið að því með þessu ágæta frumvarpi. Hjá Fjölmenningarsetri hefur verið hægt að leita eftir upplýsingum um margt er varðar daglegt líf á Íslandi fyrir nýbúa, þá sem eru að koma til landsins, um stjórnsýsluna og leita eftir aðstoð varðandi flutning til og flutning frá Íslandi. En þetta frumvarp sem nú liggur fyrir felur í sér nokkrar breytingar. Fjölmenningarsetri er ætlað víðtækara hlutverk en áður og það er svo mikilvægt að talin er ástæða til að festa það í lög. Unnið verður að því að samræma enn frekar móttöku flóttafólks og þess vegna vilja menn efla stofnunina, þannig að hún geti tekist á við þetta verkefni. Því er ekki að leyna að Fjölmenningarsetur hefur búið við mjög þröngan kost mörg undanfarin ár og sannast sagna verið álitamál hvort stofnunin lifi af eða deyi. Eins og kunnugt er er stofnunin staðsett á Ísafirði sem er ágæt lausn þó svo að ljóst sé að flestir sem sækja um alþjóðlega vernd t.d. dvelja á höfuðborgarsvæðinu eða á Suðurnesjum. Við höfum miklu fleiri innflytjendur og þeir eru dreifðir um allt land þótt það liggi í augum uppi að flestir búa auðvitað á suðvesturhorninu. Eins og áður er nefnt er talin ástæða til að lögfesta inn ný verkefni. Þar með eru tryggðar heimildir fyrir stofnunina til að vinna með persónuupplýsingar og miðla þeim samkvæmt því sem ákvæði laganna um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga segja til um. Þetta er nauðsynlegt í hagnaðarskyni fyrir innflytjendur sjálfa. Til að Fjölmenningarsetur geti tekist á við þetta aukna hlutverk þarf auðvitað að bæta við mannskap og styrkja grundvöllinn fyrir stofnunina. Það er mitt álit að það þurfi að gerast bæði á Ísafirði og á höfuðborgarsvæðinu. Mér þykir óskaplega jákvætt að hæstv. ráðherra tekur þann pól í hæðina að efla Fjölmenningarsetur og nýta sér þá reynslu og þekkingu, þann auð sem býr í þeirri stofnun til að efla starfið á landsvísu. Það er nokkuð ljóst að það þarf að koma á laggirnar starfsstöð einhvers staðar á höfuðborgarsvæðinu til þess að stofnunin geti rækt hlutverk sitt sem allra best því að fulltrúar í Fjölmenningarsetri munu með einum eða öðrum hætti þurfa að hitta flóttafólk augliti til auglitis. Það liggur í hlutarins eðli og þarf ekki að skýra hér og nú. Það þarf að vinna úr málefnum þeirra í samráði við viðkomandi, velja móttöku sveitarfélaga o.s.frv. Það eru ótal margir þættir af því tagi sem eru mikilvægir, viðkvæmir og þarf að vinna af nákvæmni og fagmennsku. Því er svo ekki að neita að ótal margt fleira í samskiptum við innflytjendur er hægt að gera með rafrænum hætti, með fjarvinnslubúnaði og skeytasendingum og með því að leita á vefinn, því að Fjölmenningarsetur stendur fyrir ágætum upplýsingum á vefsíðu sinni. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að áætlað sé að auka við stofnunina, Fjölmenningarsetur, sem nemur tveimur stöðugildum til lengri tíma litið og það bætist eitthvað í kostnað vegna starfsmanna í Reykjavík. Ég held að þetta sé varlega áætlað því að umfang þessarar þjónustu mun koma til með að aukast og eins og kom fram hjá hv. þingmanni og ræðumanni hér áðan, Helga Hrafni Gunnarssyni, er gríðarlega mikilvægt að við vöndum til verka. Það mun skila sér með beinum hætti til farsældar fyrir samfélagið og innflytjendur, nýbúana sem velja sér Ísland eða þar sem Ísland verður hlutskipti þeirra sem búsetusvæði til lengri eða skemmri tíma. Virðulegur forseti. Þetta frumvarp, sem miðar að því að samræma og bæta það viðmót sem bíður innflytjenda á Íslandi, af hvaða ástæðum sem þeir svo sem flytjast hingað, er af hinu góða. Ég leyfi mér að vona að það verði að veruleika á þessu þingi. Við erum að fjalla um málefni sem snerta drjúgan hluta þeirra sem búa í þessu landi eða nærfellt 50.000 talsins. Innflytjendur eru um 50.000 eða rúmlega 14% af mannfjöldanum í landinu. Það segir hér í frumvarpstextanum að lög þessi öðlist þegar gildi og ég gat ekki skilið hæstv. ráðherra áðan betur en svo að fjármagn til að hrinda verkefnum í framkvæmd, a.m.k. fyrsta kastið, sé þegar tryggt og það er vel.
Virðulegur forseti. Ég biðst forláts á því að hafa látið bíða eftir mér, ég bjóst við að menn yrðu langorðari í þessari umræðu en reyndist. Mig langar að fagna þessu máli ákaflega. Þetta er mikilvægt og gott mál og ánægjulegt að sjá það verða að veruleika. Það er ágætt að halda því til haga að það var þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra, Eygló Harðardóttir, sem einmitt hleypti þessu máli af stað 2016 í aðgerðaáætlun og ég fékk svo að fylgja því aðeins eftir í ráðherratíð minni með skipan þess starfshóps sem kveðið var á um í þeirri aðgerðaáætlun að skipa um samræmingu réttinda kvótaflóttamanna og annarra sem hljóta hér alþjóðlega vernd. Þetta er mjög mikilvægt því að það veldur ákveðnum urg hjá þeim flóttamönnum sem hér hljóta alþjóðlega vernd þegar þeir átta sig á þeim mikla mun sem hefur verið hjá okkur í móttöku hjá kvótaflóttamanna annars vegar og þeirra flóttamanna sem við tökum á móti með öðrum leiðum. Aðalatriðið er auðvitað að við tryggjum árangursríka og góða aðlögun þessa fólks að íslensku samfélagi, kynnum fyrir því möguleika, hjálpum því að koma sér fyrir, finna húsnæði, finna atvinnu og o.s.frv. Það skiptir sköpum þegar fram í sækir þegar við sem samfélag erum að breytast jafn mikið og raun ber vitni, og þetta á ekki bara við um flóttamenn heldur þá einföldu staðreynd að Ísland er að breytast í innflytjendasamfélag. Meira en 15% þjóðarinnar sem hér búa eru af erlendu bergi brotin í dag og fer hlutfallið ört vaxandi. Án þessa hóps hefðum við ekki getað ráðið við þann mikla vöxt sem orðið hefur í hagkerfinu okkar og mikla fjölgun starfa. Þrátt fyrir að það sé tímabundinn afturkippur núna höfum við reist velgengni okkar á undanförnum áratug hið minnsta að stórum hluta á innflytjendum. Það er jákvætt. Við sjáum að samfélagið er að verða fjölbreyttara og skemmtilegra fyrir vikið en um leið verðum við líka að sinna skyldum okkar sem samfélag þannig að þessum vaxandi hópi fólks finnist hér gott að búa, að það njóti jafnra tækifæra á við aðra landsmenn, að sú ákvörðun að setja hér að reynist þeim farsæl og góð. Ég tel þetta mál vera mjög gott og jákvætt skref í þá átt og fagna því að hæstv. félagsmálaráðherra sé að mæla fyrir því í dag og vona að það fái góðan framgang í þinginu.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér mál sem tengist einu stærsta viðfangsefni samtímans á heimsvísu sem er mjög aukinn fjöldi flóttamanna. Því miður virðist mér þetta mál vera háð sömu annmörkum eða vera sama eðlis og allt of mörg mál frá þessari ríkisstjórn að yfirskriftin eða yfirlýstur tilgangur kann að virðast góður en aðferðin er ekki til þess fallin að ná þeim árangri sem að er stefnt eða jafnvel til þess fallin að gera ástandið verra. Það virðist til að mynda ekki liggja fyrir á nokkurn hátt með hvaða hætti menn ætla sér að tryggja öllum sömu þjónustu, þ.e. bæði kvótaflóttamönnum, sem mikil og löng reynsla er af að taka á móti á Íslandi og við höfum lagt áherslu á að taka vel á móti, og svo hinum mikla og sívaxandi fjölda hælisleitenda sem fá hér það sem nú er kallað alþjóðleg vernd, fá hér hæli. Fyrir vikið hafa menn ekki lagt mat á hver áhrifin gætu orðið á möguleika okkar á að veita þá þjónustu sem okkur hefur gengið mjög vel, held ég að mér sé óhætt að segja, að veita kvótaflóttamönnum sem við tökum á móti hér eða aðra aðstoð við flóttamenn á Íslandi eða erlendis. Það að búa til skyldu fyrir ríkið um að veita tiltekna þjónustu fyrir ótilgreindan fjölda fólks og á sama tíma að vera með þeirri aðferð að auka þann fjölda óhjákvæmilega án þess að gera ráð fyrir afleiðingunum er ekki til marks um góðan undirbúning við framlagningu máls sem snýst um eins mikilvægan málaflokk og þetta. Það er alveg ljóst að það hvernig tekið er á móti hælisleitendum hefur mjög veruleg áhrif á fjölda umsókna. Reynslan af því er þekkt frá nágrannalöndum og raunar löndum um allan heim. Það er líka orðið þekkt núorðið hvernig það gengur fyrir sig. Því miður er hluti af því sú staðreynd að glæpagengi sem níðast á fólki sem stendur illa nýta sér neyð þess, nýta í sinni auglýsingastarfsemi - því þetta er í raun ekkert annað - þá þjónustu sem er í boði á hverjum stað til þess að selja aðgang að þeim svæðum. Þannig upplifðu til að mynda Finnar það fyrir fáeinum árum að skyndilega barst mikill fjöldi umsókna og fjöldi fólks kom þangað frá Írak sem nam tugum þúsunda. Finnar vissu ekki hvernig á þessu stæði en könnuðu málið. Þá kom á daginn að þar hafði hópur sem staðið hafði fyrir því að selja flóttamönnum, fólki í neyð, ferðir til annarra landa og hafði áður lagt áherslu á að flytja fólk til Belgíu, endurmetið stöðuna eftir að breytingar urðu á reglum þar og komist að þeirri niðurstöðu að vænlegasti áfangastaðurinn, miðað við það sem þar var í boði, væri Finnland. Norðurlönd hafa brugðist við þessu til að geta betur haft stjórn á straumi flóttamanna og betur fylgt þeirri stefnu sem Norðurlönd flest hafa viljað fylgja, og Ísland lengi vel, þ.e. að vera í aðstöðu til að taka á móti kvótaflóttamönnum, sérstaklega í samstarfi við Sameinuðu þjóðirnar, og taka vel á móti þeim og beina fólki í þann farveg. Norðurlöndin töldu ástæðu til að bregðast við þessari þróun og sýna fram á að besta leiðin, rétta leiðin, væri að fylgja því alþjóðlega kerfi sem menn höfðu verið að koma sér saman um fremur en að ýta undir að fólk kæmi með öðrum hætti sem oft á tíðum felur í sér, því miður, mjög hættuleg ferðalög á forsendum manna sem gjarnan svífast einskis. Þar af leiðandi hafa Norðurlöndin öll á undanförnum árum endurskoðað innflytjendastefnu sína og ekki hvað síst með tilliti til stöðu flóttamanna með það að markmiði að geta þá staðið sig betur og tekið betur á móti þeim sem sannarlega eiga rétt á hæli. Í Danmörku tók þetta reyndar á sig mynd sem mörgum þótti heldur ógeðfelld, mér þar á meðal, að gera kröfu um það að flóttamenn sem kæmu til landsins afhentu ríkinu eigur sínar. Hvers vegna tóku Danir upp á þessu? Þeir hlutu að vita að þetta myndi spyrjast út. Jú, til þess var leikurinn gerður, ef svo má segja, að það spyrðist út að ekki væri hlaupið að því að sækja um hæli í Danmörku ef menn gerðu það ekki á þeim forsendum sem dönsk stjórnvöld og raunar önnur norræn stjórnvöld töldu mikilvægt að væru fyrir þessum málum, þ.e. að fylgja þeim farvegi sem norræn stjórnvöld töldu mikilvægt að koma þessum málum í, sérstaklega núna þegar þetta er sívaxandi viðfangsefni. Staðan er sú núna á Íslandi að hlutfallslega fleiri sækja um hæli hér en í Svíþjóð og Þýskalandi og miklu fleiri en sækja um hæli í Danmörku eða Noregi. Þetta er miðað við tölur 2017 og 2018. Á árinu 2017 sóttu fimmfalt fleiri hlutfallslega, miðað við íbúafjölda, um hæli á Íslandi en í Noregi og sexfalt fleiri en í Danmörku. Umsóknir miðað við íbúafjölda lands eru langflestar á Íslandi af Norðurlöndunum, og eins og ég gat um áðan fleiri en í Þýskalandi. Ísland er raunar með hæsta hlutfall í heimi, það eru helst löndin við Miðjarðarhafið, Grikkland, Kýpur og Malta, sem taka á móti fleiri umsóknum, einfaldlega vegna þess að þessi lönd eru næst þeim svæðum þar sem straumurinn er mestur og næst þeim svæðum þar sem fyrir vikið þeir aðilar sem nýta sér neyð þessa fólks senda flesta af stað, og því miður oft með hörmulegum afleiðingum. Ég hefði talið að það væri eðlilegt og reyndar nauðsynlegt fyrir Ísland að líta til þróunarinnar á hinum Norðurlöndunum. Okkur er tamt að ræða um þróun á Norðurlöndunum og það á ekki hvað síst við á þessu sviði þar sem við getum annars vegar lært af reynslu þeirra landa sem hafa mun meiri reynslu en Ísland í að takast á við þessi mál og lært þá bæði af mistökum þeirra og því sem vel hefur gefist. Nú þegar verið er að endurskoða útlendingalög sem þetta mál tengist, og unnið að því í samráði flokka, er að mínu mati mjög undarlegt að ríkisstjórnin skuli skella þessu máli fram hér, algerlega án tillits til þess samráðs. Það sýnir kannski hversu mikið mark er takandi á því samráði eða vilja ríkisstjórnarinnar til þess samráðs. Eitt af því sem gefur til kynna að þetta sé vanhugsað mál er að sjálfsögðu það hvernig áætlaður kostnaður við þetta er metinn. Það er getið um kostnað við að fjölga starfsmönnum Fjölmenningarseturs um tvo og svo er, held ég, gert ráð fyrir að það muni kosta 1,2 milljónir að kaupa skrifstofubúnað vegna þessa máls, en það er ekkert í frumvarpinu um það hver raunverulegur kostnaður verður af því að gjörbreyta þessu kerfi hér á Íslandi þrátt fyrir að það sé fullkomlega fyrirsjáanlegt, þó ekki væri nema með því að líta til reynslu annarra landa, að þetta muni stórauka umsóknir um alþjóðlega vernd, um hæli á Íslandi og fjölda þeirra sem fá svo á endanum hæli og eiga þá að njóta þessara réttinda. Með öðrum orðum, það er einfaldlega verið að fela þennan kostnað. Ráðherrann gat um það í ræðu áðan að tekið verði tillit til hans í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Það er ekki að sjá. Það er getið um 180 millj. kr. aukningu á tímabilinu. Því miður er þetta ekki í fyrsta skipti sem stjórnvöld fara fram með stefnu, ekki hvað síst í þessum málaflokki, þar sem, að því er virðist viljandi, litið er fram hjá augljósum áhrifum, ekki hvað síst með tilliti til kostnaðar. Á sínum tíma, árið 2015, þegar straumur flóttafólks jókst skyndilega til mikilla muna, brást ríkisstjórnin við með þríþættum aðgerðum. Í fyrsta lagi með því að taka á móti fleiri kvótaflóttamönnum og setja fjármagn í það. Í öðru lagi með því að bregðast við auknum fjölda hælisumsókna og setja fjármagn í að geta betur tekist á við þær umsóknir og afgreitt þær hraðar en tekist hafði fram að því. Það var brugðist við hinni miklu fjölgun hælisumsókna. Í þriðja lagi með stuðningi við ríkin sem eiga í mestum erfiðleikum við móttöku flóttamanna, sérstaklega löndin þar sem eru mjög stórar flóttamannabúðir, til að mynda í Líbanon þar sem líbanska ríkið, sem stendur afar illa fjárhagslega, á mjög í vök að verjast og á erfitt með að standa undir þeirri þjónustu sem landið veitir flóttamönnum og nýtur því miður ekki þeirrar aðstoðar sem vera skyldi frá vestrænum ríkjum í formi fjárframlaga. Það sama á við um önnur rík en Líbanon vegna þess að stjórnvöld í þessum vestrænu löndum líta allt of oft ekki á heildarmyndina og vilja setja fjármagnið í eitthvað sem þau geta sýnt heima frekar en að setja fjármagn þar sem það kemur jafnvel að miklu meira gagni. Fyrir vikið eru aðstæður flóttamanna í mörgum þeirra landa sem eru hvað næst átaka- og hættusvæðunum afar bágbornar. Ég myndi hvetja ríkisstjórn Íslands til þess að gera átak í því að styðja betur við móttöku flóttamanna á þessum stöðum, aðstoða þessi lönd við þetta mikilvæga hlutverk og taka svo vel á móti þeim flóttamönnum sem við tökum við, ekki hvað síst í samráði við Sameinuðu þjóðirnar, í stað þess að kasta stöðugt fram málum sem eru vanhugsuð, óútfærð, ófjármögnuð og jafnvel til þess fallin að valda tjóni fremur en hitt. Það færi líklega ágætlega á því að ríkisstjórnin liti ekki aðeins til reynslu Norðurlanda, eins og ég gat um áðan, og reyndi að læra af henni heldur liti á þá vinnu sem átt hefur sér stað í stjórnmálaflokkum á Norðurlöndum, til að mynda í Danmörku. Ef til að mynda stefna danskra sósíaldemókrata, dönsku Samfylkingarinnar, væri höfð til hliðsjónar mætti læra heilmargt af því og það gæti verið til þess fallið að gera okkur betur kleift að taka vel á móti því fólki sem hingað kemur, aðstoða fólk betur en við gerum nú á þeim svæðum sem eru næst stríði og annarri hættu og sinna þessum stóra og mikilvæga málaflokki, og mannúðinni sem er kjarni þessa málaflokks, betur en gert er með sýndarmennsku eins og hér er lögð fram.
Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að ég skil ekki hvað það er sem hv. þingmaður óttast svo mjög í þessum efnum. Nú vil ég ekki ætla hv. þingmanni það en sú umræða sem hér er fram borin á skylt við þann ótta sem stöðugt er alið á gagnvart útlendingum og flóttamönnum. Ég vona að það sé svo sannarlega ekki það sem hv. þingmaður er að fara með málflutningi sínum. En það er sagt: Já, við eigum að styðja þau heima við. Við þurfum að gera það líka. Við þurfum að vera metnaðarfyllri í aðstoð, þróunaraðstoð, aðstoð við ríki, en oft dugir það einfaldlega ekki til. Hér er fólk í brýnum vanda að flýja stríðshrjáð svæði og þá er lausnin heldur ekki sú að borga nágrannaríkjum þeirra fyrir að hýsa þau í flóttamannabúðum árum saman. Það er ekki framtíðarlausn eða framtíðarbúsetuúrræði fyrir fólk í viðkvæmri stöðu með börn. Þess vegna skil ég ekki hvaða vandamál það er að við aukum aðeins í metnaði okkar við að taka á móti flóttamönnum sem eru að koma frá hættusvæðum. Það þarf ekkert að óttast að við séum með galopin landamærin hér. Það eru fá lönd sem eru með jafn lokuð landamæri og við utan EES-svæðisins í raun. Það er bara mjög erfitt fyrir fólk utan EES-svæðisins að fá hér dvalar- eða landvistarleyfi með nokkru móti, það er kannski hluti vandans. En stóra málið á endanum er að hingað flytja árlega 4.000–6.000 manns frá ríkjum innan EES-svæðisins og það að því til viðbótar séu 100–300 manns, eins og raunin hefur verið, að fá hér landvistarleyfi, ýmist sem kvótaflóttamenn eða aðrir flóttamenn, sé ég ekki að skapi okkur einhver sérstök vandamál. Þvert á móti hefur okkur ekki veitt af því og við höfum beinlínis verið að sækja fólk hingað til lands til að starfa hér. Við eigum að bjóða þetta fólk velkomið. Ég skil ekki hvað það er sem hv. þingmaður óttast í þeim efnum.
Herra forseti. Ég ætla að láta hjá líða að gera miklar athugasemdir við fyrstu athugasemd hv. þingmanns sem var dæmigerð Viðreisnarathugasemd í anda þeirrar ímyndarstjórnmála sem sá flokkur er farinn að stunda. Svoleiðis að fyrir vikið, af því að ég sleppi því, skal ég líka sleppa því að ræða hversu undarleg nálgun hv. þingmanns er að líta fyrst og fremst á flóttamenn sem framtíðarvinnuafl til að halda hagkerfinu gangandi. En af því að hv. þingmaður spurði út í stöðuna í flóttamannabúðum og gerði að mér fannst svolítið lítið úr þeim samanburði við aðrar aðgerðir okkar í málefnum flóttamanna, samanburðinum sem ég var með um mikilvægi þess að standa betur að því að styðja við þessar búðir og löndin sem halda utan um þær, þá er alveg ljóst að mikill meiri hluti, langflestir þeirra sem búa í þessum búðum, það er reynsla mín af því að hitta þetta fólk, hitta fulltrúa Sameinuðu þjóðanna, og er reynsla held ég flestra eða allra sem hafa fengið að fara og kynnast þessu af eigin raun, að þetta fólk vill helst geta snúið heim aftur. En það býr þarna í flóttamannabúðunum, oft og tíðum við ömurlegar aðstæður. Það er reyndar allur gangur á því, það er mikill munur á þessum búðum. Víða er, og þannig á það að vera, boðið upp á heilbrigðisþjónustu, boðið upp á menntun og aðra grundvallarþjónustu fyrir fólkið sem þarna býr. En það er ekki ókeypis og oft og tíðum mjög erfitt fyrir þessi fátæku lönd að standa undir þeirri nauðsynlegu þjónustu, heilbrigðisþjónustu, menntaþjónustu, fyrir þetta fólk. Því skyldum við Íslendingar þá ekki vilja nýta það fjármagn sem við höfum til ráðstöfunar til að taka á þessum vanda, þeim umfangsmikla vanda með sem skynsamlegustum hætti? Því skyldum við þurfa að elta hugmyndir eins og Viðreisn og fleiri tala fyrir sem ganga að mínu mati allt of oft bara út á að sýnast, sýnast vera sá besti með því að gera eitthvað eins sýnilegt og mögulegt er í nærumhverfinu en vera oft og tíðum nokkuð sama um það sem er fjær?
Herra forseti. Ég vil gjarnan taka umræðu við hv. formanni Miðflokksins og hv. þingmann um ímyndarstjórnmálin en við skulum velja okkur betri og lengri tíma til þeirrar umræðu. Ég lít ekki á flóttamenn eða innflytjendur sem vinnuafl heldur einfaldlega fólk sem er komið hér til þess að búa í leit að betri lífskjörum en það vill bara svo vel til að við njótum góðs af. Það er bara þvert á þessa umræðu sem svo oft heyrist að innflytjendur sé einhvers konar byrði á samfélaginu. Innflytjendur eru alls ekki byrði á samfélaginu. Þeir taka mjög virkan þátt í að byggja þetta samfélag upp fyrir sjálfa sig og okkur hin líka. Það er ekkert að óttast í þeim efnum. Ég er alveg sammála hv. þingmanni að auðvitað eigum við líka að gera meira í nærumhverfinu en við verðum að átta okkur á því að flóttamannavandi heimsins er mikill, hann er kominn til að vera og hann mun sennilega aðeins aukast og ekki bara vegna stríðsátaka heldur sjáum við mjög alvarlegar afleiðingar hnattrænnar hlýnunar sem munu leiða til aukins flóttamannavanda í heiminum. [[Forseti hringir.]]Það er samfélagsskylda okkar allra sem þessa jörð byggjum að tryggja það að fólk geti flutt sig um set [[Forseti hringir.]]þó svo að landamæri hafi verið dregin hér og þar í gegnum undanfarnar aldir.
Herra forseti. Tryggja það að fólk geti flutt sig um set, segir hv. þingmaður. Það hefur verið tryggt, eins og hann veit mætavel, í Evrópu. En hvernig gekk það fyrir sig? Hvernig virkar EES-samningurinn? Jú, hann gengur út á það að tryggja sem jöfnust réttindi og sem jafnastar aðstæður á milli landa til þess einmitt að menn geti fyrir vikið flutt sig um set. Þess vegna er að sjálfsögðu óhjákvæmilegt að ræða það í samhengi við þetta, alþjóðlegan straum, ekki bara flóttamanna heldur eins og hv. þingmaður segir, að fólk geti flutt sig um set, ræða mikilvægi þess að kjör almennings batni sem víðast í heiminum. En það er að sjálfsögðu háð því að menn búi við skynsamlegt stjórnarfar, ekki stjórnarfar eins og í Venesúela þar sem sósíalismi, sósíalískt stjórnarfar veldur einum mesta flóttamannastraumi heims.
Virðulegur forseti. Mér mun ekki endast tíminn til að rökræða þetta til fulls við hv. þingmann en til að svara hv. þingmanni sem spyr hvernig EES-samningurinn hafi gengið og fólksflutningar í kringum hann þá er svarið: Bara mjög vel. Það eru sirka 500 milljónir manna sem mega flytja til Íslands í dag og það er allt í lagi, ótrúlegt en satt, og hefur verið þannig í dágóðan tíma. Hv. þingmaður segist vilja styðja við hópinn, þ.e. hælisleitendur og kvótaflóttamenn og svoleiðis, en hann leggur aldrei neitt til nema fara í einhverjar aðgerðir til að leysa vandann eins og hann lýsir honum hvað best í ræðu sinni, sem er einfaldlega fjöldi hælisleitenda og að það kosti einhverja peninga að taka á móti fólki. Þetta eru vandamálin sem ég heyri hv. þingmann kljást við í ræðu sinni, ekki þann vanda hvernig við ætlum að taka á móti fólki sem kemur hingað, óháð því hvort það eru 20 manns eða 2.000. Hv. þingmaður fer einnig út í þann dæmigerða hræðsluáróður sem hefur komið upp hér í sambandi við samþykkt Sameinuðu þjóðanna um farendur og ekki síst síðustu útlendingalög sem voru samþykkt hérna, þ.e. þegar hv. þingmaður talar um að einhver sé að stinga upp á að gjörbreyta kerfinu og stórfjölga umsóknum um alþjóðlega vernd. Virðulegur forseti. Það er bara ekkert til umræðu hér, hvorki í þessu frumvarpi né í áætlunum stjórnvalda. Það er ekkert í samþykkt Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um það heldur, eins og hefur margsinnis komið fram. Það sem mér finnst í raun og veru erfiðast við að hlusta á hv. þingmann fjalla um þessi mál er að hann lítur alltaf á málið þannig að það séu einhverjir vondir mansalshringir þarna út, sem er satt, sem bera ábyrgð á þessu öllu saman. Hann áttar sig ekki á því að það er ástæða fyrir því að mansalshringir reyna ekki að tæla Pólverja til Íslands eða Þjóðverja eða Finna. Það er vegna þess að Pólverjar, Grikkir, Þjóðverjar, Portúgalar og Finnar mega vera hérna. Þeir mega það einfaldlega. Það er ekkert að selja þeim. Þegar við fengum á sínum tíma afskaplega mikið af hælisumsóknum frá fólki frá Albaníu, Makedóníu, Georgíu og eflaust víðar frá var það fólk sem var í raun og veru aðeins að leita sér að atvinnu og hafði verið ráðlagt að fara hælisleitendaleiðina, sem var auðvitað slæmt fyrir þetta fólk, slæmt fyrir íslenska kerfið og allt það. Í stað þess að bjóða upp á eitthvert úrræði sem myndi henta því fólki sem kemur hingað gagngert til þess að vinna segjum við nei af ótta við eitthvert flóð og það eru þær aðstæður sem búa til þann þrýsting sem hentar mansalshringjunum. Hv. þingmaður er reyna að leysa rangt vandamál þegar hann talar hér í samhengi við þetta frumvarp.
Herra forseti. Hv. þingmaður spurði nú engra spurninga, hélt litla samhengislausa ræðu sem var nokkurs konar útdráttur úr ræðu hans áðan. Ég hef enga spurningu til að svara en get þó reynt að leiðrétta eitt og annað sem hv. þingmaður nefndi, eins og tími vinnst til. Í fyrsta lagi var ég ekki að gagnrýna EES-samninginn áðan ef hann skildi mig þannig. Ég var þvert á móti að nefna það á hvaða forsendum EES-samningurinn væri hugsaður og hvers vegna menn sjá fyrir sér að fólk geti flutt óhikað milli landa innan EES-svæðisins. Það er vegna þess að á því svæði hafa lífskjör náð því að verða tiltölulega sambærileg en þó ekki að meira marki en svo, svo ég bæti við fyrri skýringu, að frá Austur-Evrópu, þar sem lífskjör hafa verið lakari, hefur verið talsverður straumur vestur eins og var einfaldlega við að búast og má kannski segja að til hafi verið ætlast eða gert ráð fyrir. Raunar hefur sá straumur e.t.v. verið helst til mikill fyrir sum þessara landa sem hafa misst mikinn fjölda af hæfu fólki sem löndin hafa þurft á að halda, en það er önnur saga. Það er ein af hliðaráhrifum EES-samningsins sem eflaust hefur á heildina litið gagnast mörgum þeirra landa mjög vel. Undir lok ræðu sinnar gekk hv. þingmaður hins vegar aðeins lengra en í fyrri ræðu sinni áðan þegar hann opnaði á það sem ég hafði einmitt haft hann grunaðan um að vilja, að einfaldlega opna á landamæri tiltölulega óháð aðstæðum og að þeir sem vildu flytja frá einu landi til annars ættu að hafa rétt á því. Það er ekki raunhæft fyrirkomulag, herra forseti, eins og menn hafa áttað sig á til að mynda í Danmörku þar sem danskir sósíaldemókratar hafa útskýrt fræðilega í rauninni að það geti ekki farið saman norrænt velferðarkerfi og opin landamæri. Því miður sé ekki hægt að hafa hvort tveggja samtímis og sterkt norrænt velferðarkerfi er betur í stakk búið til að aðstoða aðra heldur en ónýtt velferðarkerfi.
Virðulegi forseti. Ég kom nú ekki til að spyrja hv. þingmann spurninga heldur einmitt til að benda honum á hluti og gefa honum það frelsi sem hann vill til að svara því eins og hann vill eða ekki ef hann vill það ekki. Það er mér að meinalausu. Ég er bara hérna fyrir umræðuna, til að gefa það til hennar sem ég get, hvað sem það er. En hvort sem það er gagn eða ekki af EES-samstarfi þá stendur eftir að það eru u.þ.b. 500 milljónir manna sem mega flytja sig á milli landa og það hefur ekki valdið því flóði sem var spáð. Mér finnst hv. þingmaður og fylgismenn hans mjög fljótir að fara að tala um galopin landamærin og eitthvað því um líkt. Það þarf ekkert galopin landamærin til að búa til atvinnuleyfi sem henta fyrir Albana, Makedóníumenn og Georgíumenn. Það þarf ekkert að galopna landamæri til þess. Það er jafnvel hægt að hafa einhver fjöldatakmörk, segjum svipaðan fjölda og við fáum af Pólverjum á hverju ári eða eitthvað slíkt. Yrði það eitthvert hræðilegt vandamál? Ég held ekki. Hvernig er það ekki vandamál ef við fáum hingað verkafólk, segjum frá Austur-Póllandi en það er allt í einu orðið vandamálið ef fólk í nákvæmlega sömu stöðu kemur frá Albaníu? Þetta er það sem stenst ekki, virðulegi forseti. Málflutningur hv. þingmanns snýr alltaf að því að reyna að draga úr fólki sem kemur hingað frekar en að hafa lagaumhverfið þannig að fólk frá Írak eða öðrum stöðum sem getur komið hér og byggt upp samfélag sitt þurfi ekki að notast við mansalshringi til að finna einhverja von í lífinu.
Herra forseti. Fyrst heyrðist mér hv. þingmaður ætla að halda því fram að ég hafi ekki skilið hann rétt en svo útskýrði hann að ég hefði skilið hann alveg rétt, að menn ættu að mega koma hvaðan sem er ef þeir vildu vinna á Íslandi eða þá í Bretlandi væntanlega eða Bandaríkjunum eða hvað sem er, með öðrum orðum: Opin landamæri. Eða vildi hv. þingmaður bara draga mörkin við þau lönd sem hann nefndi, Albaníu, Georgíu, Makedóníu og Írak? Hvað með fjölmenn ríki í Austur-Asíu þar sem laun eru kannski 5% af því sem þau eru hér? Á það fólk þá að hafa óhefta möguleika til að koma inn á íslenskan vinnumarkað og keppa við íslenskt vinnuafl? Það var ekki annað að heyra - nema hv. þingmaður hafi eingöngu verið að hugsa um þessi fjögur lönd og ekki nefnt þau bara sem dæmi - en að hv. þingmaður vildi opin landamæri. Þá ítreka ég það sem ég sagði áðan, eins og danskir sósíaldemókratar hafa gert sér grein fyrir, að þar fer ekki saman norrænt velferðarkerfi og opin landamæri.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við mál um breytingu á lögum um málefni innflytjenda, mál sem ég styð heils hugar, mál sem byggir á þingsályktun um aðgerðaáætlun í málefnum innflytjenda sem lögð var fram af ríkisstjórn sem starfaði á árinu 2013–2016. Ég fylgdi þessu máli í gegnum allsherjar- og menntamálanefnd sem framsögumaður og er mjög ánægð að sjá að nú er að verða að veruleika það sem við lögðum fram þá og búið er að vinna úr þessari aðgerð, ásamt fleirum vænti ég. En umræðan hér hefur mjög lítið snúist um lög um málefni innflytjenda eða það sem þeim fylgir. Hún hefur fyrst og fremst snúist um málefni útlendinga og það fólk sem er á ferð um heiminn. Ég vil vitna til orða hv. þingmanns þar sem hann sagði í sinni ræðu: Við eigum að einbeita okkur að því að taka betur á móti þeim sem eiga rétt á hæli hér. Ég held ég hafi náð því orðrétt. Ég heyrði ekki betur en að þingmaðurinn legði áherslu á það að við ættum að sinna vel þeim sem eiga rétt á alþjóðlegri vernd. Það er akkúrat það sem þetta mál gengur út á. Getur þingmaðurinn ekki staðfest það? Þetta mál gengur út á að þjónusta jafnt alla þá sem hér eiga rétt á alþjóðlegri vernd. Þetta gengur út á það hvernig þjónustunni við þá sem hafa fengið afgreiddar umsóknir er háttað, að bæði kvótaflóttamenn og þeir sem fá hér alþjóðlega vernd njóti sambærilegrar þjónustu og fái tækifæri til að verða virkir þátttakendur í samfélaginu.
Herra forseti. Ég lagði áherslu á að við tækjum vel á móti því fólki sem við bjóðum hingað, tækjum vel á móti flóttamönnum eins og við höfum gert í allmarga áratugi, flóttamönnum sem fara þá leið sem önnur ríki og við, að því er ég taldi, viljum reyna að beina þessum vanda í, þ.e. bestu leiðina til þess að takast á við þennan umfangsmikla vanda. Ef það á að tryggja sömu réttindi fyrir þá sem ýmist koma hingað eða eru sendir hingað, sem eru mörg dæmi um líka, tryggja þeim sömu réttindi og kvótaflóttamönnum sem hingað er boðið, þá kallar það í fyrsta lagi á mjög verulega aukin útgjöld sem við kunnum að geta staðið undir í einhver ár. En það kallar líka á mjög aukna fjölgun í þeim hópi, fjölgun þeirra sem fara aðra leið en fram að þessu hefur verið talin besta leiðin til að takast á við þennan vanda. Og hverjir eru það sem helst beina fólki í þann farveg? Því miður iðulega glæpagengi, eins og ég rakti áðan, sem auglýsa ferðir til landa Evrópu, ekki hvað síst á Facebook og öðrum samfélagsmiðlum, og nýta sér þær aðstæður sem boðið er upp á til þess að misnota það fólk sem er í vanda. Við þurfum að hafa leiðir til að taka á móti fólki sem gera okkur kleift að aðstoða þá sem eru í mestri neyð og gera það á mannsæmandi hátt. Sú leið sem hér er farin er ekki til þess fallin. Ég ítreka það sem ég benti á áðan. Skoðið bara samanburðinn við Norðurlöndin og reynslu þeirra af þessu tvennu og hvernig það reyndist að reyna að sameina það í eitt.
Virðulegi forseti. Hér álít ég hv. þingmann, sem ég þakka andsvarið, rugla saman annars vegar móttöku þeirra sem sækja hér um alþjóðlega vernd og málshraða umsókna og þeirri þjónustu sem þeir fá meðan þeir bíða eftir afgreiðslu umsókna og síðan þeirri þjónustu sem þeir fá eftir að umsóknin hefur verið afgreidd. Það er sú þjónusta sem er til umræðu hér, ekki þjónustan eða hraðinn á málsmeðferðinni. Spurningar sem mig langar að beina til þingmannsins í seinna andsvari eru: Hvaðan koma upplýsingar um fjölda einstaklinga sem hlutfall af íbúafjölda á Norðurlöndunum sem hafa fengið alþjóðlega vernd? Þær upplýsingar sem ég hef nýjastar frá árunum 2018 og 2019 sýna það að við erum á pari við Noreg og Finnland í móttöku bæði kvótaflóttamanna og þeirra sem koma sjálfir [[Forseti hringir.]]en í Svíþjóð er hlutfallið helmingi hærra en hér. Hversu mikið hefur umsækjendum um alþjóðlega vernd fækkað á síðustu tveimur árum?
Herra forseti. Ég var ekki að tala nokkurn skapaðan hlut um tímann sem tekur að leysa úr umsóknum, þó að það sé vissulega vert umræðuefni, og ég var heldur ekki að tala um þjónustu sem menn njóta á umsóknartímanum. Ég var einmitt að tala um samanburðinn sem er gerður með þessu máli á þjónustu sem menn munu eiga rétt á, hafandi verið samþykktir sem hælisleitendur, og svo þeirri þjónustu sem kvótaflóttamenn eiga rétt á. Það er raunar ekki ég heldur hv. þingmaður sem ruglaði saman umsóknum og hælisveitingum. Ég var ekki að tala um hælisveitingar, ég var að tala um umsóknir um hæli og út frá tölum frá Útlendingastofnun sem sýna það skýrt að miðað við íbúafjölda sækja margfalt fleiri um hæli, a.m.k. miðað við árið 2017 og 2018, á Íslandi en í Noregi og Danmörku. Hv. þingmaður nefnir að það hefur orðið fækkun. Mér sýnist nú reyndar að verði fjölgun á þessu ári. Fækkunin í Danmörku nam 84% milli áranna 2015 og 2017.
Virðulegur forseti. Ég get ekki á mér setið eftir umræðuna sem hefur átt sér stað hér í dag, sér í lagi frá hv. 3. þm. Norðaust., Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, en ég verð að segja að því miður voru ræða hans og andsvör þannig að þau komu ekki á óvart. Ég reyni alltaf að sjá ljósið í Miðflokknum. Ég reyni að líta þannig á að hann sé ekki að nýta sér ótta fólks eða fáfræði um málaflokkinn til þess að reyna að pumpa upp fylgi sitt, eins og einn hv. þingmaður fjallaði reyndar beinlínis um á ákveðinni krá á sínum tíma; förum ekki nánar út í það. En það þarf að leiðrétta það sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson fjallaði hér um, það þarf að leiðrétta það og það þarf að storka því þegar fólk kemur hingað upp í pontu til að búa til vandamál og til þess að gera öðrum upp skoðanir sem þeir hafa beinlínis sagt að þeir séu ekki að halda fram. Ég stóð hér og sagði beinlínis að ég væri ekki að tala um galopin landamæri. Ég væri að tala um að hægt væri að veita dvalarleyfi á grundvelli atvinnuþátttöku sem virkaði t.d. fyrir Albani. Það eru mjög mörg útfærsluatriði þar sem ber að huga að og það eru ekki opin landamæri, virðulegi forseti. Opin landamæri fela í sér að það þarf ekki dvalarleyfi til að byrja með. Það er ekki það sem ég var að stinga upp á, ég vil bara halda því til haga. Ástæðan fyrir því að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson segir ósatt um þetta er vegna þess að það hentar málstað hans. Það er auðvelt fyrir hann að koma í pontu og segja að hann sé á móti því að galopna landamærin, það er bara mjög auðveldur málflutningur. Hann ræður ekki við þann málflutning að hugsanlega sé bara allt í lagi að hingað komi nokkrir Albanir og vinni, og að það sé alveg hægt að búa til lagaumgjörð sem þjóni því markmiði. Hann getur ekki komið hingað og útskýrt hvers vegna hann sé á móti því. Hann þarf að grípa til þess að segja ósatt um það hvernig aðrir hafa talað hér og fara að gaspra um opin landamæri og hvað eina. Það er sama orðræða og við sáum í umfjöllun um útlendingalög á sínum tíma. Þá átti nú aldeilis að galopna landamærin og því var haldið fram að við myndum algerlega missa stjórn á okkar landamærum og það er sama umræða og kom upp um samþykkt Sameinuðu þjóðanna um farendur. Virðulegi forseti. Þetta er bara marklaus þvæla og hv. þingmaður veit það mætavel. Eins og hann virtist þó skilja hér í andsvörum áðan varðar þetta frumvarp engar breytingar á skilyrðum fyrir hæli. Og eitt hefur hann ekki heldur útskýrt, það er hvers vegna í ósköpunum honum finnst þetta góð hugmynd, og hann segist sjálfur, virðulegi forseti, leggja áherslu á að þessi þjónusta sé til staðar fyrir kvótaflóttamenn sem koma hingað í gegnum Sameinuðu þjóðirnar, á sama tíma og hann myndi ekki bjóða upp á þessa þjónustu fyrir fólk sem kemur hingað upp á eigin spýtur og fær hæli, fær vernd. Hvers vegna ætti annar hópurinn að fá enga þjónustu, eins og verið hefur, og hinn hópurinn að fá þjónustuna samkvæmt hv. þingmanni sjálfum? Hvers vegna? Það hefur hann ekki útskýrt. Ástæðan er einföld. Það er vegna þess að hann vill þykjast styðja við leiðir sem eru augljóslega jákvæðar og virka augljóslega í dag eins og stuðningurinn við kvótaflóttamenn á sama tíma og hann vill næra og nýta sér ótta og í mörgum tilvikum fávisku fólks um málaflokkinn til þess að espa upp þann ótta og nýta sér það til pólitísks framdráttar. Það, virðulegi forseti, er óheiðarlegt og til skammar. Það er alveg hægt að vera ósammála um þennan málaflokk og þetta frumvarp án þess að grípa til slíkra aðferða, án þess að gera fólki upp skoðanir í pontu og búa til einhver vandamál sem eru ekki til staðar, bursta af borðinu allt sem fólk leggur fram án þess að koma með neitt í staðinn og segjast síðan leggja áherslu á lausnirnar sem viðkomandi mótmælir á sama tíma. Það er ekkert mál að haga sér svona. Hvaða stjórnmálamaður sem er getur gert þetta eftir tveggja vikna þjálfun í fjölmiðlum í framboði. Það hljóta allir stjórnmálamenn að vita. Það er bara ódýrt. Það er bara lélegt, virðulegur forseti, og mér finnst allt í lagi að segja það hér upphátt. Ég vil nota lokasekúndurnar til að tala aftur um lausnirnar. Samþykkt Sameinuðu þjóðanna um farendur snýst um að reyna að búa til röð og reglu úr krísuástandi sem kemur upp af og til í málefnum farenda, t.d. vegna borgarastyrjaldarinnar í Sýrlandi og sömuleiðis vegna Venesúela í dag og fleiri slíkar krísur munu verða á næstu áratugum, það er gefið. Það sem nærir mansalsglæpahringi og viðlíka samtök eru viðbrögð samfélaga við þessum farendavanda. Þetta er nákvæmlega eins og í vímuefnamálum, það er opinber stefna sem gerir það arðvænlegt að verða glæpakóngur í vímuefnamálum. Viðbrögð okkar skipta máli. Það skiptir máli hvernig lögin eru í landinu og það er alveg hægt að búa þannig um hnútana að við sinnum mannréttindum fólks [[Forseti hringir.]]og okkar eigin hagsmunum á sama tíma, hleypum fleira fólki inn, sjáum betur um það án þess að þurfa að grípa til óttablandinna taugaveiklunarviðbragða eins og hv. þingmaður mælir hér fyrir.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjöleignarhús þar sem lagt er til að auðvelda eigendum að koma upp hleðslubúnaði fyrir rafbíla við eða á bílastæði í fjöleignarhúsum. Frumvarpið var samið í félagsmálaráðuneytinu að höfðu samráði við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið og umhverfis- og auðlindaráðuneytið auk fulltrúa Húseigendafélagsins og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Frumvarpið er liður í stefnu stjórnvalda um orkuskipti í vegasamgöngum en þriðjungur þeirrar losunar gróðurhúsalofttegunda sem er á beinni ábyrgð íslenskra stjórnvalda kemur frá vegasamgöngum. Stærsta einstaka aðgerðin sem mögulegt er að ráðast í til að mæta skuldbindingum Íslands er að draga úr slíkri losun með breyttum ferðavenjum og orkuskiptum í vegasamgöngum. Rafbílum hefur fjölgað hratt hér á landi og er Ísland í 2. sæti í heiminum á eftir Noregi hvað varðar hlutfall rafbíla af fjölda nýskráðra bifreiða. Meðal þess sem getur þó tafið fyrir orkuskiptum eru hleðslumöguleikar í fjöleignarhúsum. Núgildandi ákvæði laga um fjöleignarhús fela í sér ákveðna hindrun að þessu leyti þar sem í þeim er m.a. áskilið að samþykki allra eigenda liggi fyrir til að unnt sé að skipta sameiginlegum og óskiptum bílastæðum í slíkum húsum. Þá verður samþykki einfalds meiri hluta eigenda að liggja fyrir til uppsetningar á hleðslustöð fyrir rafbíla á sameiginlegri lóð þótt bílastæði sé eftir sem áður notað sem almennt bílastæði. Eigi aftur á móti að einskorða notkun tiltekins bílastæðis við hleðslu rafbíla þarf samþykki allra eigenda til, enda sé með því verið að skipta sameiginlegum bílastæðum eða heimila eigendum slíkra bifreiða sérstakan og aukinn rétt til hagnýtingar sameignar umfram aðra eigendur. Tilefni frumvarpsins er því að gera nauðsynlegar breytingar á lögum um fjöleignarhús með það að leiðarljósi að liðka fyrir rafbílavæðingu, í samræmi við stefnu stjórnvalda um orkuskipti í vegasamgöngum, með því að gera almenningi kleift að koma upp hleðslubúnaði fyrir rafbíla heima fyrir í fjöleignarhúsum. Með frumvarpinu sem ég mæli hér fyrir er lagt til að fjórar nýjar greinar verði lögfestar um hleðslubúnað í fjöleignarhúsum fyrir rafbíla. Lagt er til að kveðið sé á um hvernig eigandi sem óskar eftir því að hleðslubúnaði verði komið upp fyrir rafbíla við bílastæði á lóð fjöleignarhúss skuli bera sig að. Þannig er gert ráð fyrir að viðkomandi tilkynni slíka beiðni til húsfélags fjöleignarhússins sem geri í framhaldinu úttekt á áætlaðri framtíðarþörf á slíkum búnaði og hvaða búnaði, svo sem álagsstýringarbúnaði, og framkvæmdum gera megi ráð fyrir að nauðsynlegar verði til að mæta þeirri þörf. Með frumvarpinu er lagt til að kveðið verði á um að almennt þurfi ekki samþykki annarra eigenda til þess að hleðslubúnaði verði komið upp fyrir rafbíla við eða á bílastæði á lóð fjöleignarhúss nema það leiði til þess að meira en helmingur sameiginlegra og óskiptra bílastæða verði eingöngu til notkunar til hleðslu rafbíla. Þá er lagt til grundvallar að hleðslubúnaður fyrir rafbíla og annar tengdur búnaður skuli uppfylla þær kröfur sem gerðar eru samkvæmt löggjöf um rafmagnsöryggi, brunavarnir og mannvirki og að löggiltur rafverktaki skuli annast framkvæmdir vegna slíks búnaðar að því marki sem þær varða rafmagn. Í frumvarpinu er lagt til að kveðið verði á um hvernig kostnaður vegna hleðslubúnaðar fyrir rafbíla skiptist á eigendur fjöleignarhúss. Þannig er gert ráð fyrir að kostnaður sé sérkostnaður eiganda að því marki sem um séreign viðkomandi er að ræða. Að því marki sem um sameign er að ræða er aftur á móti gert ráð fyrir að um sé að ræða sameiginlegan kostnað allra þeirra eigenda sem hafa heimild til afnota af viðkomandi bílastæði, hvort sem bílastæðið er áfram nýtt sem almennt bílastæði eða eingöngu til hleðslu rafbíla og óháð því hvort viðkomandi eigendur hafa sérstæði. Þannig þykir sanngjarnt og eðlilegt að allir þeir sem hafa afnotamöguleika af viðkomandi bílastæðum taki þátt í umræddum kostnaði, enda verður þeim og fólki á þeirra vegum heimilt að nýta sér umrædda aðstöðu til framtíðar. Þá er enn fremur lagt til grundvallar að um sameiginlegan kostnað eigenda, allra eða sumra, geti verið að ræða þótt hann sé vegna hleðslubúnaðar við eða á sérstæði, til að mynda þegar um er að ræða sameiginlegar lagnir. Í frumvarpinu er einnig lagt til að minni hluti eigenda geti í undantekningartilfellum krafist þess að framkvæmdum verði frestað í allt að tvö ár á meðan safnað verði fyrir þeim í sérstakan framkvæmdasjóð. Er þá átt við tilfelli þegar hleðslubúnaður fyrir rafbíla hefur í för með sér sameiginlegan kostnað sem er óvenjuhár í samanburði við það sem almennt tíðkast í sambærilegum húsum vegna sérstakra aðstæðna. Einnig er gert ráð fyrir að húsfélögum verði fengin heimild til að krefjast hóflegrar mánaðarlegrar þóknunar frá þeim eigendum sem nýta hleðslubúnað fyrir rafbíla. Líkt og áður sagði var við samningu frumvarpsins haft samráð við fulltrúa Húseigendafélagsins og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Auk þess var frumvarpið unnið í samráði við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið og umhverfis- og auðlindaráðuneytið. Meðal þessara aðila var einhugur um þá leið sem farin er í frumvarpinu varðandi hleðslubúnað fyrir rafbíla í fjöleignarhúsum. Hvorki er gert ráð fyrir að lögfesting frumvarpsins hafi áhrif á stjórnsýslu ríkisins né að það leiði til útgjalda fyrir ríkissjóð. Verði þetta frumvarp að lögum verða þær reglur sem gilda um hleðslubúnað fyrir rafbíla í fjöleignarhúsum skýrari en nú er. Þannig verður dregið úr réttaróvissu varðandi þær reglur sem gilda um slíkan búnað, auk þess sem liðkað verður fyrir rafbílavæðingu hér á landi í samræmi við stefnu stjórnvalda um orkuskipti. Að lokinni þessari umræðu, virðulegi forseti, legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ársreikninga, nr. 3/2006, með síðari breytingum, á þskj. 623, mál nr. 447. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á XII. kafla laga um ársreikninga þar sem fjallað er um skipti á félögum hafi þau ekki skilað ársreikningi eða samstæðureikningi eða þegar ársreikningaskrá kemst að þeirri niðurstöðu að skýringar eða upplýsingar með ársreikningi eða samstæðureikningi uppfylli ekki ákvæði laganna. Skil á ársreikningum hafa batnað verulega eftir að viðurlög voru hert með lagabreytingu árið 2016, en tímanleg skil eru grundvöllur þess að upplýsingar úr reikningsskilum félaga nýtist atvinnulífinu. Samkvæmt upplýsingum frá ársreikningaskrá fengu 4.557 félög sekt vegna vanskila á ársreikningi fyrir reikningsárið 2016. Þar af hefur 1.631 félag enn ekki staðið skil á ársreikningi og er enn skráð í fyrirtækjaskrá. Óljóst er hverjar ástæður eru fyrir því að félögin hafa ekki skilað ársreikningi en þau félög sem ekki hafa skilað ársreikningi samkvæmt framansögðu falla undir slitaákvæði 121. gr. laga um ársreikninga. Í ljósi þess fjölda félaga sem hér um ræðir, og ekki síst þess kostnaðar sem myndi hljótast af kröfu um skipti á þeim eftir ákvæðum laganna, hefur verið talið rétt að gefa félögum tækifæri til þess að koma ársreikningaskilum sínum í lag samhliða því að rekstri félaganna verði slitið og fullnægjandi ársreikningum skilað. Í frumvarpinu eru lagðar til tvær meginbreytingar. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir breytingum á frestum vegna yfirvofandi kröfu um skipti á grundvelli 121. gr. laganna. Í því skyni eru lagðar til breytingar á þeim lokafresti sem félögum gefst til að setja fram ársreikning í réttu formi og nánari reglur um meðferð þeirrar kröfu fyrir héraðsdómi. Þá er í öðru lagi lagt til í frumvarpinu að ársreikningaskrá verði heimilað að fella niður álagðar stjórnvaldssektir á grundvelli 120. gr. laganna samhliða slitum á viðkomandi félagi. Sú heimild er ætíð háð því skilyrði að þau hafi skilað ársreikningi í réttu horfi. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að ársreikningaskrá verði heimilað að fella niður álagðar sektir vegna vanskila á ársreikningum samhliða því að félögum verði slitið og fullnægjandi ársreikningi skilað. Verði frumvarpið óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að það muni hafa áhrif á afkomu ríkissjóðs. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um innlánsdeildir og hæfisskilyrði stjórnarmanna og framkvæmdastjóra samvinnufélaga á þskj. 624, mál nr. 448. Með frumvarpinu er annars vegar lagt til að felld verði brott heimild samvinnufélaga til að starfrækja innlánsdeildir og hins vegar að sett verði sambærileg hæfisskilyrði fyrir stjórnarmenn og framkvæmdastjóra samvinnufélaga og gilda fyrir stjórnarmenn og framkvæmdastjóra hlutafélaga og einkahlutafélaga. Frumvarpið hefur þannig að geyma tillögur til breytinga á lögum um samvinnufélög og afleiddar breytingar á öðrum lögum vegna framangreindrar tillögu er varða innlánsdeildir samvinnufélaga. Í 2. gr. a í lögum um samvinnufélög, nr. 22/1991, er að finna heimild samvinnufélaga til að starfrækja innlánsdeildir að uppfylltum ákveðnum ströngum skilyrðum. Í 18. gr. laganna segir að félagsaðilar beri ekki ábyrgð á heildarskuldbindingum félagsins umfram greiðslu aðildargjalds og með eignaraðild að sjóðum félagsins. Með hliðsjón af þessu hefur staða innlánseigenda í innlánsdeildum samvinnufélaga ekki þótt nægilega trygg. Með lögum nr. 84/1993 og 23/2001 voru skilyrði fyrir starfrækslu innlánsdeilda hert og kveðið á um að ákvæði um innlánsdeildir skyldi endurskoða, fyrst eigi síðar en 1. janúar árið 2000 og svo aftur 1. janúar árið 2004. Í frumvörpum þeim er urðu að lögum nr. 84/1993 og 23/2001 er ítarleg umfjöllun um stöðu innlánseigenda í innlánsdeildum og lýst áhyggjum af stöðunni. Í greinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr. 23/2001 segir m.a. að samdráttur í starfsemi innlánsdeilda miðað við heildarinnlán innlánsstofnana og breytingar á fjármagnsmarkaði sýni að stöðu innlánsdeilda samvinnufélaga hafi hrakað á árunum á undan í samanburði við viðskiptabanka og sparisjóði. Rökstyðja megi að innlánsdeildirnar þjóni ekki þeim þörfum í fjármálaþjónustu sem gerðar séu kröfur um, auk þess sem hagsmunir innlánseigenda séu ekki varðir með sama hætti og í viðskiptabönkum og sparisjóðum. Tæpast sé hægt að líta á innlánsstarfsemi samvinnufélaga sem framtíðarleið fyrir samvinnufélög á fjármagnsmarkaði. Bent er á að innlánsstarfsemi sé almennt talin fara illa saman við annan atvinnurekstur og þannig hafi viðskiptabönkum og sparisjóðum verið settar þröngar takmarkanir varðandi aðra starfsemi en afmarkaða fjármálastarfsemi. Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu hafa á undanförnum árum borist ábendingar frá Fjármálaeftirlitinu um að nauðsynlegt sé að taka ákvæði laga um samvinnufélög um innlánsdeildir til endurskoðunar en stofnunin fer með eftirlit með þessari starfsemi samvinnufélaga. Í erindum Fjármálaeftirlitsins kemur fram að endurskoða þurfi heimildarákvæði 2. gr. a með hliðsjón af því að ekki sé talið heppilegt að slík starfsemi, þ.e. innlánsdeildir, fari fram í félagi sem ekki lýtur varúðarreglum sambærilegum og gildi um viðskiptabanka og sparisjóði. Á tímabilinu 1999 til ársins 2006 fækkaði innlánsdeildum úr tíu í eina. Í árslok 2016 námu innlán innlánsdeildarinnar 1.668 millj. kr., þ.e. 0,1% af heildarinnlánum innlánsstofnana. Síðustu innlánsdeildinni var lokað á árinu 2017 og var Tryggingarsjóði innlánsdeilda slitið á árinu 2018. Í dag eru því ekki starfræktar innlánsdeildir samvinnufélaga. Með tilliti til þess, svo og þess að innlánsstarfsemi er talin eiga betur heima í bönkum og sparisjóðum en samvinnufélögum, en um þá gilda strangar varúðarkröfur, er lagt til að fella úr gildi umrætt ákvæði 2. gr. a í lögum um samvinnufélög. Einnig eru, eins og fyrr segir, lagðar til breytingar á fleiri lögum sem leiða af framangreindri breytingu á lögum um samvinnufélög. Hvað hæfisskilyrði stjórnarmanna og framkvæmdastjóra samvinnufélaga varðar bera félagsmenn í samvinnufélögum ekki persónulega ábyrgð á heildarskuldbindingu félags umfram aðildargjald og svipar samvinnufélögum því til hlutafélaga og einkahlutafélaga að þessu leyti. Að því virtu verður ekki séð að ástæða sé til að gera minni kröfur til hæfis stjórnarmanna og framkvæmdastjóra samvinnufélaga en gerðar eru til hæfis stjórnarmanna og framkvæmdastjóra hlutafélaga og einkahlutafélaga. Í frumvarpinu er því lagt til að sömu hæfisskilyrði gildi um stjórnarmenn og framkvæmdastjóra samvinnufélaga og gilda um stjórnarmenn og framkvæmdastjóra hlutafélaga og einkahlutafélaga. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fasteignalán til neytenda og lögum um nauðungarsölu. Að efni til er frumvarpið það sem heitir í daglegu tali fólks lyklafrumvarp. Frumvarpinu er ætlað að efla varnir heimila og fjölskyldna gagnvart fjármálaáföllum, rétt eins og frumvarp um vexti og verðtryggingu sem ég mælti fyrir á haustþingi og var þá endurflutt frá fyrra þingi eins og þetta frumvarp. Flutningsmenn auk þess sem hér stendur eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Jón Þór Þorvaldsson, Karl Gauti Hjaltason, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Herra forseti. Frumvörp sem stefna að sama markmiði og frumvarp þetta, lyklafrumvörp, hafa verið lögð fram a.m.k. sex sinnum áður, síðast á 149. löggjafarþingi þar sem það var 135. mál. Það er nú endurflutt nokkuð breytt. Frumvarp þetta er að stofni til sprottið að frumkvæði Hagsmunasamtaka heimilanna. Það er byggt á sömu rökum og færð voru fyrir hinum fyrri frumvörpum en aftur á móti er farin allnýstárleg leið við útfærslu þess með hliðsjón af nýlegri lagaþróun. Með frumvarpi þessu er gerð tillaga um hófsamlega breytingu sem getur þó haft mikla þýðingu fyrir neytendur í greiðsluerfiðleikum sem leiða til þess að þeir missa húsnæði sitt á nauðungarsölu. Samkvæmt upplýsingum frá Hagsmunasamtökum heimilanna eru mál sem varða eftirstöðvar fasteignalána í kjölfar nauðungarsölu meðal þeirra algengustu sem koma nú inn á borð samtakanna og eru jafnvel dæmi um að neytendur séu enn krafðir um meintar eftirstöðvar þótt þær hafi fengist að fullu greiddar við nauðungarsölu. Þar sem nú er gerð sú krafa í 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, að bjóða verði önnur úrræði áður en krafist er nauðungarsölu er líklegt að allt annað sé fullreynt áður en til þess kemur og verður að miða við að þá þegar liggi fyrir það mat lánveitanda að neytandi hafi ekki fyrirsjáanlega greiðslugetu til að standa undir þeim skuldbindingum sem á húsnæði hans hvíla. Í slíkum tilvikum er jafnan óhætt að álykta að skilyrði greiðsluaðlögunar séu sjálfkrafa uppfyllt hvað varðar niðurfellingu veðskulda umfram verðmæti fasteignar. Er það því til þess fallið að stuðla að skilvirkari úrlausn slíkra mála að eftirstandandi veðskuldir vegna fasteignalána skuli falla niður í kjölfar nauðungarsölu á hinni veðsettu fasteign neytanda, auk þess sem það myndi deila áhættu af lántöku á sanngjarnan hátt milli lántaka og lánveitanda. Herra forseti. Markmið frumvarpsins er að stuðla að vandaðri lánastarfsemi með því að færa skuldurum að fasteignalánum í hendur þann möguleika að láta af hendi veðandlag lána sinna, þ.e. viðkomandi fasteign, og ganga skuldlausir frá borði ef í harðbakkann slær. Frumvarpið er þannig mikilvægur liður í því að dreifa áhættutöku í fasteignalánum og færa innlenda lánastarfsemi úr því horfi að áhætta sé einhliða á hendi lántaka. Það er einnig markmið frumvarpsins að stuðla að skilvirkri innleiðingu og framkvæmd tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2014/17/ESB frá 4. febrúar 2014 um lánssamninga fyrir neytendur í tengslum við íbúðarhúsnæði o.fl. Með þingsályktun nr. 9/150 frá 18. nóvember 2019 samþykkti Alþingi að stjórnskipulegum fyrirvara af Íslands hálfu við ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um upptöku gerðarinnar í EES-samninginn yrði aflétt. Efnisákvæði tilskipunarinnar hafa að mestu leyti verið lögfest hér á landi með lögum um fasteignalán til neytenda. Með hliðsjón af þeim ábendingum sem hafa borist um framkvæmd laganna er stefnt að því að skerpa enn frekar á þeim til að efla og skýra betur réttindi neytenda á þessu sviði. Herra forseti. Brýn nauðsyn þess að lögfesta úrræði á borð við það sem frumvarp þetta mælir fyrir um kom bersýnilega í ljós í kjölfar fjármálahrunsins árið 2008 þegar gengi krónunnar hríðféll með þeim afleiðingum að gengistryggðir lánssamningar urðu skuldurum ofviða. Verðlagsáhrif gengisfallsins höfðu sambærilegar afleiðingar fyrir verðtryggða lánssamninga. Úrræðaleysið sem blasti við neytendum olli fordæmalausu uppþoti í samfélaginu sem dró dilk á eftir sér. Nauðsynlegt er að læra af reynslunni og innleiða úrræði til að fyrirbyggja að sagan endurtaki sig. Að fenginni þeirri reynslu yrði til mikilla bóta að styrkja stöðu skuldara fasteignaveðlána með þeim hætti sem kveðið er á um í frumvarpinu. Auk þess að færa skuldurum í hendur nauðsynlegt úrræði til að mæta ófyrirséðum fjárhagsörðugleikum myndi sú áhættudreifing sem í því felst hvetja lánastofnanir til að ástunda vandaðri lánastarfsemi en ella. Þannig er frumvarpið til þess fallið að gera það að verkum að hagsmunir lánveitanda og neytanda færu saman umfram það sem nú er með það að markmiði annars vegar að neytandi geti staðið undir afborgunum af fasteignaláni sínu og hins vegar að raunverulegt virði fasteignar verði ekki miklum mun minna en virði lánssamningsins heldur sambærilegt. Þannig yrði dregið úr líkum á myndun fasteignabólu í líkingu við þá sem varð á árunum fyrir hrun. Til langs tíma litið leiddi breytt umhverfi að þessu leyti til vandaðri lánastarfsemi, samfélaginu öllu til hagsbóta. Enn fremur má vísa til svars hæstv. dómsmálaráðherra við fyrirspurn um nauðungarsölur og gjaldþrotaskipti sem og svars félags- og jafnréttismálaráðherra við fyrirspurn um nauðungarsölur og greiðsluaðlögun - ég lagði báðar þessar skriflegu fyrirspurnir fram á 148. löggjafarþingi - þar sem fram kom að á undanförnum tíu árum hefðu a.m.k. 9.195 fasteignir einstaklinga verið seldar nauðungarsölu eða vegna greiðsluaðlögunar. Án efa hafa fleiri fjölskyldur misst heimili sín eftir öðrum leiðum en ekki liggja fyrir neinar opinberar tölur í því efni. Litlar varnir hafa verið reistar í þágu heimilanna þrátt fyrir þessa reynslu. Til vitnis um það segir í skýrslu dómsmálaráðherra um framkvæmd embætta sýslumanna á lögum um aðför og lögum um nauðungarsölu á þskj. 2076, 995. máli, á 149. löggjafarþingi, nánar tiltekið í 3. efnisgrein kafla A, að ekki sé gætt sérstaklega að því hvort lánveitandi hafi fullnægt skilyrðum 1. mgr. 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda við framkvæmd nauðungarsölu. Með frumvarpinu er ætlunin að gera úrbætur á þessu, neytendum til hagsbóta. Herra forseti. Með frumvarpi þessu er lagt til að lögfest verði það sem kallað er í frumvarpinu efndaígildi og það er úr hinum alþjóðlega lögfræðiheimi þar sem gjarnan er notast við latínu, a.m.k. á hátíðlegum stundum, og þetta heitir á því máli datio in solutum í fasteignalánum. Efndaígildi lýsir sér þannig að kröfusambandi kröfuhafa og skuldara lýkur með öðrum hætti en upphaflega var stefnt að þar sem kröfuhafi viðurkennir aðra greiðslu sem fullnægjandi. Þannig er í þessu frumvarpi gert ráð fyrir því að kröfuhafa samkvæmt samningi um fasteignalán, þar sem endurgreiðsla lánsins er tryggð með veði í hinni keyptu fasteign, verði gert að samþykkja að afhending umræddrar eignar í sínar hendur teljist fullnaðargreiðsla af hálfu skuldara sem jafngildi því að skuldbindingin hafi verið efnd að fullu. Gengið er út frá því að á þetta reyni ekki nema í neyð, ég undirstrika það, herra forseti, t.d. þegar greiðslufall hefur orðið af hálfu skuldara og lögbundinn réttur kröfuhafa til að leita fullnustu á kröfum sínum hefur orðið virkur. Í skýrslu alþjóðlega ráðgjafarfyrirtækisins London Economics frá árinu 2012 um úrræði handa neytendum í fjárhagsörðugleikum er ítarlega fjallað um efndaígildi á borð við það sem hér um ræðir. Þar kemur fram að sambærileg úrræði hafi lengi þekkst í ríkjum Bandaríkjanna og hafi frá fjármálahruni rutt sér til rúms í Evrópu. Er Spánn sérstaklega nefndur í því sambandi. Jafnframt er hér vísað til viðmiðunarreglna Evrópsku bankaeftirlitsstofnunarinnar frá 1. júní 2015 um vanskil og nauðungarsölur og þar koma fram nánari leiðbeiningar um hvernig skuli fara með mál. Af þeim má ráða að gerðarbeiðandi eigi að gæta fyllsta meðalhófs í slíkum aðgerðum gagnvart neytanda. Nánar um lagalega útfærslu, herra forseti, vil ég segja að samkvæmt 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda er lánveitendum skylt að gefa neytendum kost á úrræðum, svo sem endurfjármögnun eða skilmálabreytingu láns, sem gætu leyst úr greiðsluerfiðleikum neytanda, áður en krafist er nauðungarsölu. Þannig er sá vilji löggjafans ljós að skipa nauðungarsölu þann sess að vera úrræði til þrautavara þegar um slík tilvik er að ræða og allar leiðir reynast ófærar, þar á meðal samningaleiðin. Þegar svo ber undir hlýtur fjárhagur neytanda jafnan að vera bágborinn með tilliti til skuldastöðu og er því málefnalegt að veita úrræði til að leysa neytanda sem svo er ástatt um undan slíkum byrðum, líkt og hefur verið leitast við í seinni tíð með lögum um greiðsluaðlögun einstaklinga, nr. 101/2010, breytingum á lögum um gjaldþrotaskipti o.fl., nr. 21/1991, samanber lög nr. 142/2010, og lögum um fjárhagsaðstoð til greiðslu tryggingar fyrir kostnaði vegna gjaldþrotaskipta, nr. 9/2014. Í þeim tilvikum þegar allt annað hefur verið fullreynt áður en krafist er nauðungarsölu má jafnan telja óhætt að álykta að skilyrði greiðsluaðlögunar séu sjálfkrafa uppfyllt hvað varðar niðurfellingu veðskulda umfram verðmæti fasteignar. Er það því til þess fallið að auka mjög á skilvirkni úrlausnar mála í slíkum tilvikum að samkvæmt frumvarpinu verði tekin upp sú meginregla að eftirstandandi skuldir vegna fasteignalána falli niður í kjölfar nauðungarsölu á fasteign neytanda. Við þessa útfærslu frumvarpsins hefur verið tekið mið af athugasemdum sem hafa komið fram á fyrri stigum, þar á meðal frá embætti umboðsmanns skuldara með vísan til laga um nauðungarsölu. Samkvæmt 57. gr. laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991, getur veðkröfuhafi sem ekki fær kröfum sínum fullnægt við nauðungarsölu ekki krafið skuldara um greiðslu eftirstöðva krafna sinna nema að því leyti sem hann getur sýnt fram á að markaðsvirði eignar á þeim tíma þegar nauðungarsala fór fram hefði ekki nægt til greiðslu þeirra. Þetta getur aðeins átt við í þeim tilvikum þegar söluverð eignar á nauðungarsölu er undir markaðsvirði hennar. Séu veðkröfurnar einnig undir markaðsvirði eignarinnar leiðir ákvæðið til þess að skuldari verður laus allra mála. Þetta gildir óháð tegund kröfu og á jafnt við um alla skuldara, hvort sem þeir eru lögaðilar eða einstaklingar. Séu veðkröfurnar aftur á móti hærri en markaðsverð hinnar veðsettu eignar getur skuldari setið uppi með að skulda enn þann hluta þeirra sem var umfram markaðsvirðið og hefur glatað veðtryggingu í eigninni vegna nauðungarsölunnar. Sé um að ræða kröfur sem upphaflega stofnuðust vegna fasteignalána til neytenda myndi meginákvæði frumvarpsins gera það að verkum að skuldari yrði engu að síður laus allra mála. Frumvarpið nær þó ekki til annarra tegunda krafna, enda er það ekki markmið þess heldur nær það eingöngu til krafna sem hafa stofnast á grundvelli fasteignalána til neytenda. Verði frumvarpið að lögum gengur það því framar ákvæði 57. gr. nauðungarsölulaga þegar kröfur byggðar á samningi um fasteignalán til neytenda eiga í hlut. Ákvæðið heldur hins vegar gildi sínu gagnvart öðrum kröfum, til að mynda kröfum sem byggjast á samningi um fasteignalán til lögaðila. Í 5. gr. frumvarpsins er lagt til að málsgrein bætist við 57. gr. nauðungarsölulaga þessu til skýringar. Til að stuðla að skilvirkari framkvæmd 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda eru enn fremur lagðar til ákveðnar breytingar á lögum um nauðungarsölu til að tryggja betur að skilyrði þeirrar greinar séu uppfyllt, samanber 2.–5. gr. frumvarpsins. Samandregið, herra forseti, er hér um að ræða lyklafrumvarp til þess að bæta stöðu neytenda í fasteignaviðskiptum við fjármálastofnanir. Að svo mæltu leyfi ég mér að leggja til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
Herra forseti. Lyklafrumvarp þarf að ákveðnu leyti að fara í þetta ferli til að lögin fari í gang og mjög eðlilegt það sé á ábyrgð lánveitanda að gera sér það virði úr sölunni sem uppfyllir það sem er eftir af láninu. Ég myndi vilja ganga pínulítið lengra, ég myndi vilja hafa það þannig að yfirleitt þegar lán er tekið fyrir fasteign sé það 80% lánshlutfall eða svo og að það sé sá hluti sem er undir veði. Þannig er eignarhlutinn varinn hjá þeim sem annars á íbúðina og veðið alltaf miðað við það lánshlutfall og þegar verið er að borga niður lánið breytist það líka þannig að það er meiri kaupleiga á þann hátt. Ég hef smááhyggjur af einu í þessu þó að það hafi verið getið um meðalhófið sem þarf að gæta. Ég hef áhyggjur af gjaldfellingu lána við minnsta tilefni, ef maður missti tæknilega af einni eða kannski tveimur greiðslum, í annað skiptið sem maður missir kannski af eindaga og bankinn ætlar bara að selja húsið enda græðir hann meira á því, ef reikningsjafnan liggur þannig, að selja hana á nauðungarsölu þar sem bankinn getur bara gert það af sjálfu sér eða eitthvað því um líkt frekar en að halda áfram láninu. Það væri áhugavert að taka inn í nefndarvinnuna hvernig væri hægt að tækla það mögulega vandamál. Maður hefur séð það í öðrum lánasamningum, t.d. í Bandaríkjunum, þar sem skuldir námsmanna voru gjaldfelldar við minnsta tilefni af því að það voru ákveðnar tryggingar og svoleiðis á bak við þær sem var ábatasamara fyrir lánsfyrirtækin að fá [[Forseti hringir.]]en fá áfram afborganir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans skarplegu athugasemdir. Ég tel að þær séu gott innlegg í þetta mál og það verður ágætt fyrir hv. nefnd þegar hún fer að fjalla um málið að sjá þær athugasemdir. Hv. þingmaður nefndi meðalhófið sem er mjög mikilvægt. Ég vildi nefna sömuleiðis að þetta úrræði er ætlað til þrautavara, það er algjört neyðarúrræði og það verður að vera búið að reyna allar færar leiðir áður. Þetta er ekkert gamanspaug eins og segir í ágætri bók. Þetta er ekki einfalt mál og það er ekki eins og fjármálakerfið missi sig af fögnuði þegar mál af þessu tagi eru borin fram. Ég feta hér í fótspor ágæts fólks sem hefur á undan mér lagt fram frumvörp af þessu tagi. Þetta er í annað sinn sem ég flyt þetta frumvarp og ég vonast eftir góðum stuðningi við það. Ég myndi vilja segja að almennt talað er mikil þörf á því að rétta það sem við viljum kalla ójafnvægi í stöðu á milli neytenda og lánveitenda. Mér verður líka hugsað til þess, þótt það sé annað, meira og stærra umræðuefni, hvernig lánastofnanir geta komið fólki inn á vanskilaskrá. Það er mál sem þyrfti að ræða mjög ítarlega hér.
Virðulegi forseti. Ég ætla að halda rosalega langa ræðu. Ég segi það einungis í þeirri von að hún verði stutt. Þegar maður segist ætla að halda stutta ræðu verður hún yfirleitt mjög löng. Ég kem hingað aðallega til að lýsa yfir stuðningi við frumvarpið. Ég verð að viðurkenna að útfærslan á því er tiltölulega frábrugðin því sem var þegar hv. þm. Ólafur Ísleifsson lagði það fram síðast en þá var sá sem hér stendur og fleiri meðflutningsmenn á því. Útfærslan í þetta sinn þykir mér áhugaverð og í fljótu bragði, með fyrirvara um að við höfum ekki fengið nefndarálit hv. efnahags- og viðskiptanefndar eða umsagnir um þessa útfærslu, þykir mér hún nákvæmari og betri. Það er þess virði að fara aðeins út í það sem hv. þingmaður minntist á, a.m.k. örstutt. Ég var reyndar ekki í salnum alla tímann sem hv. þingmaður flutti ræðu sína. Það varðar það hvernig lánastofnanir bregðast við þegar settar eru hömlur á það hvað þeim er heimilt að semja um. Það er alveg þess virði að taka slíkar áhyggjur alvarlega, jafnvel þótt þær komi innan úr einhverju bankakerfi, en að sama skapi þurfum við að passa okkur á því að láta það ekki viðgangast að alltaf þegar bankakerfið eða fjármálageirinn setur sig upp á móti einhverju eða bendir á einhver hliðaráhrif sé hugmyndin sjálfkrafa ómöguleg. Í þessu tilviki gæti t.d. einhverjum dottið í hug að vaxtaálag myndi hækka vegna þess að bankinn þyrfti að gera ráð fyrir því að þurfa að græða meira á lánunum sínum ef ske kynni að það þyrfti að fara í nauðungarsölu með þeim afleiðingum að lántakandinn gæti ekki greitt allt til baka heldur einungis virði íbúðarinnar sem er á nauðungarsölu. Vitaskuld erum við einungis að tala í kringumstæðum þar sem það virði er lægra en það sem eftir stendur af láninu, nokkuð sem væntanlega er ekki mjög algengt nema í tilfelli verðtryggðra húsnæðislána í dag, geri ég ráð fyrir án þess að hafa skoðað þær tölur nýlega. Aftur á móti verð ég að vekja athygli á ágætri umsögn frá Má Wolfgang Mixa frá því seinast þegar þetta var lagt fram. Sá ágæti hagfræðingur og lektor hefur tilhneigingu til að segja þveröfugt við það sem mér dettur fyrst í hug sem er líka ástæðan fyrir því að ég legg við hlustir þegar hann talar. Rökstuðningurinn eins og ég skil hann felur í sér að með þessu frumvarpi þar sem bankar eru neyddir til að taka þetta með í reikninginn leiðir af sér ábyrgari lánveitingar. Þegar bankar lána alveg villt og galið verður til ákveðið ábyrgðarleysi í lánveitingum sem eykur líkurnar á því að lán verði ekki borguð sem leiðir til nauðungarsölu eða þess háttar. Það þýðir að kostnaður bankans sem hann þarf eða telur sig þurfa að græða á þeim lánum leggst í formi hærri vaxta á aðra neytendur sem standa í skilum. Þetta frumvarp gæti átt þátt í því, í það minnsta frá sjónarhorni hagfræðinnar, að halda vaxtahækkunum í skefjum eða jafnvel lækkað vexti. Það hefur a.m.k. vonandi þau áhrif. Eins og komið hefur fram er útfærslan á þessu í talsverðu frábrugðin og ítarlegri og vandaðri en hefur verið í fyrri framlögnum sem hafa komið frá ýmsum þingmönnum, þar á meðal þingmönnum Pírata í eitthvert sinn. Háttvirtur þáverandi þingmaður, Lilja Mósesdóttir, lagði fram svipað mál og fleiri hafa lýst yfir stuðningi við það. Ég verð að segja að ég er sérstaklega spenntur fyrir því að sjá málið koma út úr hv. efnahags- og viðskiptanefnd, með nefndaráliti vænti ég, og þær umsagnir sem munu fjalla um útfærsluleiðina sem er valin í þessu frumvarpi. Ég ætla að reyna að vera ekki með langa ræðu heldur vildi ég fyrst og fremst koma hingað upp til að lýsa yfir stuðningi við þetta mál, taka af öll tvímæli um það og sömuleiðis benda á þessa ágætu umsögn frá háttvirtum lektor Má Wolfgang Mixa frá seinustu framlagningu þar sem hliðaráhrifin af svona málum eru oft ekki alveg nákvæmlega þau sem manni dettur fyrst í hug, enda hagfræðin oft og tíðum flókin og smekkfull af hliðaráhrifum af öllu því sem við tökum okkur fyrir hendur. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framlagningu frumvarpsins og hlakka til að sjá það komast út úr nefnd sem ég býst fastlega við að það geri.
Herra forseti. Ég er meðflutningsmaður á því frumvarpi sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson mælti fyrir áðan og ætla ekki að tefja þessa umræðu mikið heldur leggja til örlitlar viðbætur, helst um kjarna þessa frumvarps, hvað það þýðir í raun. Fyrst vil ég segja að svipað frumvarp hefur verið lagt fram oft áður, a.m.k. sex sinnum, eins og kemur fram í greinargerðinni. Áður en fjármálahrunið varð 2008 var þetta þekkt í Bandaríkjunum en síðan hefur það verið tekið upp víða í Evrópulöndum. Við höfum ekki tekið upp þessa aðferð við skuldaskil fasteignalána til neytenda á Íslandi. Ég tel að þetta myndi bæta stöðu heimilanna verulega þar sem 9.200 fasteignir í eigu einstaklinga hafa verið seldar nauðungarsölu hér á landi á síðustu tíu árum, eins og kom fram í svari við fyrirspurn frá hv. þm. Ólafi Ísleifssyni til dómsmálaráðherra og félags- og barnamálaráðherra. Er þetta þarft mál? Já, þetta er þarft mál ef bara þessar tölur eru skoðaðar. Hvernig hefur framkvæmdin verið? Þar tala ég af nokkurri reynslu þar sem ég vann við þetta. Framkvæmdin hefur verið sú eftir nauðungarsölur að ófullnægðir kröfuhafar, þ.e. þeir sem ekki fá kröfu sína greidda að fullu eftir nauðungarsöluna, hafa margir hverjir haldið áfram að innheimta eftirstöðvar kröfunnar eftir nauðungarsöluna. Þannig hafa lánastofnanir oft og tíðum hundelt þetta fólk eftir að heimili þess hafa verið seld á nauðungarsölu. Þannig hefur fólk verið krafið um eftirstöðvar lánsins, jafnvel þótt veðandlagið, fasteignin, heimilið, hafi verið selt. Í raun og sanni erum við hér að tala um ábyrgð. Ábyrgðin hingað til hefur eingöngu lagst á lántakandann, þ.e. ef hann greiðir ekki hefur lánveitandinn ýmis úrræði eins og þetta, að fara nauðungarsöluleiðina, taka sinn hlut eða andvirðið fyrir kröfunni og halda síðan áfram ef eitthvað stendur eftir sem oft er sökum verðtryggingar, vaxta, dráttarvaxta og innheimtukostnaðar sem oft er, halda svo áfram að hundelta viðkomandi eftir nauðungarsöluna, kannski árum saman, hirða bæði laust og bundið í eigu skuldarans og setja hann á vanskilaskrá með tilheyrandi óþægindum í áraraðir fyrir viðkomandi. Þá kem ég aftur að því hver sé ábyrgð lánveitandans, bankastofnunarinnar. Lánveitandinn lánar kannski 50% eða 70% af andvirði fasteignar. Hann tekur með því litla áhættu vegna þess að lánið má hækka töluvert og fasteignin má lækka töluvert áður en hann fer að sjá fram á raunverulegt tap á hluta af sinni kröfu nema hann samþykki að fara ofar á andlaginu og aftar og taka þá áhættu. Hann tekur ekki slíka áhættu. Hann er ekki látinn sæta neinni ábyrgð þegar hann ákveður að lána viðkomandi. Þetta er spurning um ábyrgð að mínu mati. Það er tími til kominn að lánastofnanir taki einhvern hluta ábyrgðarinnar á sínar herðar, ekki eins og þetta hefur verið. Þetta er einfalt. Lánastofnun lánar með veði í fasteign. Ef hún dugir ekki til, sem lánveitandinn getur séð að mestu fyrir hvort dugi eða ekki - það þurfa að gerast einhverjir stórir atburðir eins og gífurleg lækkun fasteignamats sem verður til þess að lánveitandi lendi í einhverju tapi og yfirleitt er það tap bundið í innheimtuþóknuninni, dráttarvöxtunum sem gerast yfirleitt á síðari stigum. Á seinustu stigum innheimtuferilsins gerist það að krafan hækkar mjög hratt, sjálf krafan er kannski enn þá frekar hófleg, kannski ári eftir að hún lendir í vanskilum en allt það sem við bætist vex með miklum ólíkindum. Það er sú krafa sem við erum að tala um. Er réttlætanlegt að hún standi úti ef lánveitandinn hefur tekið þá áhættu að lána mjög hátt upp í veðandlag fasteignar eða ekki? Ég segi: Já, við verðum að fella ábyrgð á lánveitandann líka. Það er ekki til of mikils mælst. Við verðum að fara að taka ábyrgð í þessu samfélagi.
Herra forseti. Ég vil í sem stystu máli þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu og þeim nær og fjær sem hafa fylgst með henni. Ég þakka fyrir mjög gagnlegar ábendingar sem allir þeir sem hér hafa tekið til máls hafa komið á framfæri. Ég tek undir bjartsýni hv. þm. Helga Hrafns um meðferð á Alþingi. Ég tel að þetta mál verðskuldi að fá mjög ítarlega meðferð í þingnefnd og síðan að það komist aftur í þingsal til 2. umr. Það er alveg hárrétt sem hv. þm. Karl Gauti Hjaltason sagði rétt á undan, það þarf auðvitað að skipta ábyrgð með öðrum hætti en hér hefur tíðkast. Hún er felld nánast að öllu leyti á annan aðila lánasamnings, þann sem er veikari í samningssambandinu. Þetta er mjög brýnt og hér er gerð tilraun til að jafna þennan halla eilítið. Það þarf að gera miklu meira og í því tilliti að þessi kostur sé fyrir hendi þegar önnur úrræði hafa verið reynd og ekki gengið sé sá möguleiki að skila lyklunum og ganga frá borði. Það er hárrétt sem hv. þm. Karl Gauti Hjaltason nefndi um vanskilaskrána. Það er sérstakt athugunar- og rannsóknarefni hvernig fólk ratar inn á hana. Það er sjálfstætt umræðu- og skoðunarefni og ég er þess fullviss að við munum fjalla um það síðar á þessu þingi. Að svo mæltu, herra forseti, ítreka ég þakkir mínar og leyfi mér að lýsa þeirri von að við fáum þetta mál aftur í þingsal eftir umfjöllun á vettvangi hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
Virðulegi forseti. „Þú bregður stórum svip yfir dálítið hverfi,“ sagði Einar Benediktsson í sínu stóra og mikla kvæði Útsæ. Er óhætt að segja að hann hafi oft ýkt meira því að hafið er sjálf forsenda tilveru okkar Íslendinga. Það umlykur okkar litla samfélag. Það er matarkista fyrir það þjóðarkríli sem hér býr, enda eru einstök fiskimið hér sem helgast af því að hér mætast kaldir straumar úr norðri og hlýir straumar úr suðri með þeim afleiðingum að við landið hafa fundist 340 fisktegundir. Þetta einstæða lífríki laðaði menn hingað til veiða og hér hafa verið verstöðvar lengur en land hefur verið byggt, hvenær svo sem það hefur verið. Frá 14. öld hafa Íslendingar selt fisk á alþjóðamörkuðum svo vitað sé og haft af því umtalsverðar tekjur sem að vísu hafa gegnum aldirnar nýst misvel. Mikilvægi hafsins fyrir íslenska þjóð verður aldrei nógsamlega undirstrikað. Nú er það svo, og skal ekki lítið gert úr því, að þau þrjú ráðuneyti sem eru nefnd í þessari þingsályktunartillögu hafa þegar með sér nokkurt samstarf undir forystu utanríkisráðuneytis, starfshópa, fyrst árið 2017 sem hafði með höndum að samræma það hvernig Íslendingar kæmu fram á alþjóðavettvangi í málefnum hafsins. Þar voru eingöngu fulltrúar viðkomandi ráðuneyta. Svo árin 2018 og 2019 hafa þessi ráðuneyti haft með sér samstarfshóp sem í hafa líka setið fulltrúar frá samtökum í sjávarútvegi. Sá hópur hefur haft með höndum að móta stefnu Íslands í svonefndum BBNJ-samningaviðræðum sem snúast um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni og gerð samnings þar um undir hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Árið 2004 var sett fram samræmd stefnumörkun í málefnum hafsins af hálfu þáverandi ríkisstjórnar sem var mikilvægt skref á sínum tíma en ber líka mark síns tíma, t.d. í því að afstaða stjórnsýslunnar til frjálsra félagasamtaka var neikvæð á þeim árum. Það er óhætt að segja að mikið vatn hafi runnið til sjávar síðan og að almenn þekking á þeim ógnum sem stafa af loftslagsbreytingum sé orðin meiri en þá var, t.d. súrnun sjávar og plastmengun, auk þess sem þeim fer fækkandi sem líta á náttúruverndara sem nokkurs konar boðflennur þegar kemur að stefnumörkun í nýtingu sjávarauðlinda. Það er fyllilega tímabært að endurskoða þessa stefnumörkun og það er eðlilegt að Alþingi eigi þar hlut að máli. Þingsályktunartillagan hér er tilraun til að nálgast þetta mikilsverða málefni á víðari hátt en stjórnsýslan gerir í því augnamiði að festa í sessi grundvallaratriði sem Íslendingar ættu að halda í heiðri í stefnu sinni og tryggja aðkomu fleiri sjónarmiða að því starfi, ekki síst sjónarmiðs náttúruverndar. Tillagan er líka tilraun til að árétta að hafréttarstefna Íslendinga skuli taka mið af því að við erum strandveiðiþjóð fyrst og fremst og að við eigum ævinlega að skipa okkur þar í flokk. Þetta er tilraun til að horfa á málefni hafsins út frá nýjustu upplýsingum sem við höfum og ekki bara til að halda til haga rétti okkar til veiða og kröfugerð þar að lútandi heldur líka verndarsjónarmiðum í þessu stærsta vistkerfi heims sem hafið er sem til lengri tíma eru hagsmunir okkar allra. Meðal þess sem mætti hafa í huga í því starfi eru eftirfarandi atriði: Að Ísland vinni gegn hnignun líffræðilegs fjölbreytileika með Aichi-markmiðin að leiðarljósi og taki forystu í fyrrgreindum samningaviðræðum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni í hafinu utan lögsögu ríkja, BBNJ; að fylgt sé fast eftir stefnu Íslands um afnám ríkisstyrkja í sjávarútvegi; að nýtt séu þau tækifæri sem felast í 14. sjálfbærnimarkmiði Sameinuðu þjóðanna um vernd og sjálfbæra nýtingu hafsins, einkum aðgerðir gegn mengun sjávar, þar með talið súrnun vegna aukinnar losunar á koltvísýringi sem eru markmið 14.1 og 14.3, um verndun vistkerfa hafsins og eflingu viðnámsþróttar þeirra sem er markmið 14.2, um verndun fiskstofna sem eru markmið 14.4 og 14.6 og svo að tryggja möguleika fátækari þjóða til efnahagslegrar þróunar sem er markmið 14.7; að Ísland beiti sér fyrir því á vettvangi Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar, IMO, að bruni svartolíu sem eldsneytis fyrir skip og flutningur olíu á norðurslóðum verði bannaður líkt og IMO hefur samþykkt við suðurheimskautið, þ.e. sunnan 66. breiddargráðu. Það verði enn fremur bannað að flytja svartolíu um norðurslóðir, svæðið norðan við 66. breiddargráðu, en bannið taki þá líka til efnahagslögsögu Íslands. Þá ber að hafa í huga í þessu sambandi að svartolía er gríðarlega eitrað og seigfljótandi skipaeldsneyti sem brotnar afar hægt niður í lífríki sjávar og alveg sérstaklega á kaldari slóðum, í Norðurhöfum. Verði skipsskaði eða sjóslys gæti það orsakað óbætanlegan skaða á fiskimiðum okkar enda er nánast vonlaust að hreinsa svartolíu úr hafinu. Bruni svartolíu veldur auknum gróðurhúsaáhrifum þegar sótagnir sem myndast setjast á ís og jökla og dekkja yfirborðið. Þá minnkar endurkast sólarljóssins frá ís og jöklum og þeir bráðna hraðar. Í þessu sambandi er líka full ástæða til að taka til endurskoðunar stefnu Íslands á vettvangi Alþjóðahvalveiðiráðsins, enda alveg ljóst að barningur undanfarinna áratuga hefur engan árangur borið þrátt fyrir gríðarlega fyrirhöfn og tilkostnað. Ísland endurskoði stefnu sína á vettvangi CITES-samningsins, enda er ljóst að markmið Íslands um að hvalir verði færðir um verndarflokk mun ekki nást í fyrirsjáanlegri framtíð. Íslendingar þurfa líka að snúa afdráttarlaust af braut olíuvinnslu á Drekasvæðinu enda er ljóst að frekari leit eftir nýjum olíu- eða gaslindum stenst engan veginn það samkomulag sem var gert í París um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Í þessu sambandi er ástæða til að minna á frumvarp hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar um frystingu olíuleitar, en það frumvarp bíður afgreiðslu. Í þessu sambandi er tímabært að Ísland leggi fram trúverðuga áætlun um þátttöku í sameiginlegu átaki Evrópusambandsins um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda með þeim fyrirvara að 40% samdráttur ESB-ríkja fyrir 2030 miðað við 1990 mun hvergi nærri duga til þess að ná því markmiði að halda hlýnun andrúmsloftsins undir 2°C, hvað þá 1,5°C. Til að það markmið náist þarf hlutur ESB, Íslands og Noregs að vera 55% samdráttur fyrir 2030 og Evrópuþingið samþykkti einmitt slíkt markmið í haust. Mikilvægt er í þessari vinnu allri að haft verði samráð við frjáls félagasamtök um stefnumótun í málefnum hafsins líkt og kveðið er á um í Hafinu, stefnu Íslands í málefnum hafsins, frá árinu 2004 sem fyrr var nefnd. Íslendingar þurfa að hafa í huga niðurstöður IPCC um áhrif loftslagsbreytinga á hafið. Á grundvelli slíkrar skýrslu IPCC frá því í september 2019 verður unnt að ræða málefni hafsins á grundvelli Parísarsamkomulagsins á sama hátt og við ræðum verndun regnskóga hitabeltisins. Virðulegi forseti. Þessi tillaga er lögð fram í þeirri trú að nú sé brýnt að mótuð verði heildarstefna hér á landi um málefni hafsins sem taki til loftslagsbreytinga, sjálfbærrar nýtingar og verndunar líffræðilegs fjölbreytileika. Það er líka mikilvægt að í þessum málefnum séu Íslendingar samkvæmir sjálfum sér og trúverðugir. Frá því að Íslendingar fengu yfirráð yfir eigin fiskimiðum byggðist hafréttarstefna þjóðarinnar um árabil á hugmyndinni um rétt strandríkja til að stjórna nýtingu auðlinda innan eigin lögsögu á grundvelli hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna. Það markmið náðist þegar samningurinn var undirritaður í Jamaíku árið 1982 og hann varð að alþjóðalögum árið 1994 þegar tilskilinn fjöldi aðildarríkja hafði fullgilt samninginn. Hann tók gildi hér á landi þegar Alþingi fullgilti hann árið 1985, fyrst vestrænna ríkja. Á þeim árum sem eru liðin síðan hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna var gerður hafa bæst við alveg gríðarlegar nýjar áskoranir í umhverfismálum. Árið 1982 voru loftslagsbreytingar óþekkt hugtak og einungis ríflega áratugur er frá því að súrnun sjávar varð þekkt. Íslenskar útgerðir og útgerðarfyrirtæki í eigu íslenskra aðila hafa frá árinu 1993, þegar Smuguveiðarnar voru stundaðar hér af miklu kappi en minni forsjá, sótt á fiskimið á alþjóðlegum hafsvæðum og líka innan efnahagslögsögu ríkja í þriðja heiminum með skelfilegum afleiðingum eins og Samherjamálið sýnir. Jafnframt fara fram veiðar á karfa skammt undan efnahagslögsögu Íslands þrátt fyrir að Norðaustur-Atlantshafsráðið hafi ítrekað varað við afleiðingum slíkra veiða fyrir karfastofninn en Rússar hafa hafnað niðurstöðum vísindamanna. Við eltum þá. Íslenskir útgerðarmenn hafa líka í meira en tíu ár veitt makríl af miklu kappi í vaxandi mæli innan efnahagslögsögu Íslands og á alþjóðlegum hafsvæðum án þess að fyrir liggi samkomulag á grundvelli úthafsveiðisáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ísland hefur í auknum mæli verið þátttakandi í svæðisbundnum samningum sem snerta verndun og nýtingu Atlantshafsins. Síðasta vor fullgilti Alþingi samning um að koma í veg fyrir stjórnlausar úthafsveiðar í miðhluta Norður-Íshafsins. Þar að auki eru fleiri svæðisbundnir samningar sunnar á hnettinum en víða eru svæði sem njóta engrar verndar. Sjóræningjaveiðar eru enn stundaðar víða á þeim svæðum og Íslendingar eiga ekki að taka þátt í slíku athæfi. Sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um verndun líffræðilegs fjölbreytileika var undirritaður í Rio de Janeiro árið 1992 og tók gildi hér á landi 1994. Hliðstæðar samþykktir aðildarríkja hans um verndun líffræðilegs fjölbreytileika sjávar hafa ekki komið til framkvæmda. Samningurinn er mikilvægasta verkfærið til að vernda og varðveita líffræðilega fjölbreytni jarðar og náið samstarf og samráð er um framkvæmd hans og annarra alþjóðlegra náttúruverndarsamninga. Samningurinn hefur í för með sér viðamiklar alþjóðlegar skuldbindingar fyrir Ísland sem lúta að verndun og sjálfbærri nýtingu lífríkisins, auk ákvæða um sanngjarna skiptingu hagnaðar af nýtingu erfðaauðlinda. Samningurinn kveður skýrt á um óskoraðan rétt hvers aðildarríkis varðandi verndun og nýtingu eigin lífríkis. Þess má þó geta að árið 2008 kom út stefnumörkun Íslands um framkvæmd samningsins. Virðulegi forseti. Þessi ályktun er ekki lögð fram vegna þess að 1. flutningsmaður sé sérfræðingur í hafrétti eða fiskveiðum, öðru nær. Ég tel hins vegar mikilvægt að það komi til kasta Alþingis við að móta stefnu í þessu málefni en sé ekki eftirlátið hagsmunasamtökum í sjávarútvegi eða embættismönnum í ráðuneytum utanríkismála, sjávarútvegs og að einhverju leyti umhverfismála, að þeim öllum ólöstuðum. Ég held að það sé mikilvægt að umræða eigi sér stað um slíka stefnu hér á þessum vettvangi og mér finnst mikilvægt að slík stefna sé heildstæð. Hér fara saman hagsmunir okkar, allra Íslendinga sem borgara á plánetunni jörð. [[Forseti hringir.]]Hér þurfa allir að leggjast á eitt, lögspekingar, sjómenn, náttúruverndarar, útgerðarmenn, vísindamenn og stjórnmálamenn.
Herra forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um málefni hafsins sem kemur frá þingmönnum stjórnarandstöðuflokkanna og hv. þm. Andrési Inga Jónssyni. Þar er auglýst eftir stefnu í málefnum hafsins. Enginn dregur dul á mikilvægi þess að hafa klára stefnu í þeim efnum. Það mikilvægi er öllum ljóst en í greinargerðinni er ekki getið, að því er ég best sé, um stefnu sem er til. Til er íslensk stefna stjórnvalda í málefnum hafsins og heitir Hafið – stefna Íslands. Hún er frá 2004. Það plagg var unnið á vegum þriggja ráðuneyta og undir það skrifa Siv Friðleifsdóttir sem var þá umhverfisráðherra, Árni M. Mathiesen sem var þá sjávarútvegsráðherra og svo Halldór Ásgrímsson sem var utanríkisráðherra. Þetta eru 40 síðna skrif með sex köflum, t.d. um lífríki hafsins og sjálfbæra nýtingu í 3. kafla svo ég nefni einhver dæmi. Svo er heill kafli, 6. kafli, sem er sem sagt stefnan. Ég ætla að vera hógvær og þess vegna segi ég að þetta sé nokkuð framsækið stefnuplagg miðað við 16 ára aldur. Þetta er ágætur grunnur undir endurskoðun eða nýja stefnu, hvað sem við köllum þetta, sem fulltrúi utanríkisráðuneytisins á fundi í utanríkismálanefnd sagði okkur fyrir fáeinum dögum að væri í undirbúningi. Málefni hafsins eru mikilvæg, þau eru auðvitað lykilatriði og það kom skýrt fram í máli hv. þm. Guðmundar Andra Thorssonar. Mig langar að fara yfir nokkur atriði sem bera þessu vitni, fyrst aðeins um mikilvægið yfir höfuð. Hv. þm. Guðmundur Andri nefndi þetta matarkistu mannkyns og það er alveg rétt, ég tala nú ekki um matarkistu framtíðar vegna þess að í raun er þannig komið fyrir venjulegum og hefðbundnum fiskveiðum að þær munu ekki gefa miklu meira af sér en þær gera nú þegar á heildina er litið. Þetta verður matarkista í áður óþekktum mæli vegna þess að nýting lands, sem er einungis einn þriðji jarðkúlunnar, sem landbúnaðarlands er takmörkuð í miklu meira mæli en það sem væri hægt að nýta úr hafi. Þá á ég við fiskeldi, ég á við sjávargróður og ég á við smáar sjávarlífverur sem við notum mjög lítið enn þá. Þegar það er svo borið saman við það landrými sem er til reiðu ef maður ætlar um leið að varðveita líffræðilega fjölbreytni lands, sem sagt á landi, og bindigetu gróðurs og annað slíkt er alveg ljóst að ræktun, grænmetisræktun, kornræktun eða hvað menn vilja kalla á landi eða þess vegna fiskeldi á landi, getur aldrei gefið það sama af sér þegar á heildina er litið og hafið sjálft. Það minnir okkur á bæði dýra- og jurtaríkið í hafinu sem kemur til greina. Þetta var aðeins um mikilvægið og þá takmörkun sem landjörðin býr yfir þegar kemur að því að fæða átta, níu eða tíu milljarða manna. Aðeins um það sem er að gerast að öðru leyti, sérstaklega í alþjóðasamfélaginu. BBNJ-verkefnið kom fram sem er alþjóðasamningur sem er í burðarliðnum að klárast milli 2018 og 2020. Hann er annar en Ríó-samningurinn frá 1992. Við getum orðað það sem svo að það snúist um lögsögu ríkja en þessi samningur snýst um hafið utan lögsögu ríkja og líffræðilega fjölbreytni þar. Það er áhersluatriði sem þarf þar að móta og þessi samningur er þokkalega á veg kominn, sagði okkur sömuleiðis formaður íslensku sendinefndarinnar sem vinnur að þessu, og mun leiða til friðunar hafsvæða þegar upp er staðið. Það er mjög jákvætt og við getum svo farið nánar yfir hvernig þessum samningaviðræðum er hagað af hálfu Íslands. Það er svo annað, en áhersluatriðin voru mótuð snemma í þessu ferli og farið yfir þau á utanríkismálanefndarfundinum og ég heyrði ekki betur en að nokkuð vel væri frá þeim gengið. Mig langar líka að nefna að núna er verið að sækja fram varðandi hafsbotnsréttindi Íslands og þá erum við að fara út fyrir efnahagslögsögu. Það er verið að sækja réttindi Íslands út fyrir efnahagslögsöguna og sú vinna er í ferli með nýjum rannsóknarviðmiðum. Sjónum er núna einkum beint að Reykjaneshrygg og reynt að klára að afmarka það svæði sem Ísland hefur gert kröfur til. Þetta eru ekki samningaviðræður, það eru einfaldlega settar fram kröfur og svo er reynt að sjá við hverjum þeirra er hægt að verða á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þarna undir er sem sagt hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna. Það er búið að afgreiða svokallað Ægisdjúp sem er norðaustan við Ísland. Þar er búið að viðurkenna okkar réttindi. Það er sem sagt enn verið að reyna að afmarka Reykjaneshrygginn og síðan er erfiðasti parturinn eftir sem er svokallað Hatton-Rockall svæði. Þessi vinna er í fullum gangi og svo geta menn líka deilt um það hvort og hversu mikið ríki eiga að leggja áherslu á að teygja sig út á hafsbotninn á jarðfræðilegum grunni fyrst og fremst, en það er önnur Ella. Þá er annað sem mig langar að nefna, alþjóðleg ráðstefna vegna hækkunar sjávarborðs. Það er ekki náttúrufræðileg ráðstefna heldur á lögfræðilegum nótum. Hana á að halda í júní 2020. Það er verið að reyna að komast að því hvernig ríki heims geta brugðist við hækkun sjávarborðs á samfélagslegum og lögfræðilegum nótum, t.d. varðandi tryggingar og alls konar slíka hluti. Þá vil ég nefna það sem heitir UN Scientific Ocean Initiative á ensku, þ.e. eins konar frumkvæði Sameinuðu þjóðanna vegna rannsókna á höfunum. Það er þá orðið náttúrufar og annað því um líkt. Þar er verið að samhæfa rannsóknaniðurstöður og auka við rannsóknir. Þetta snýr m.a. að súrnun hafsins og súrefnisinnihaldi sjávar. Mig langar enn fremur að nefna að samningaviðræður eru hafnar um nýtingu og verndun alþjóðlegra hafsvæða um allan heim. Þetta er líka á vegum Sameinuðu þjóðanna og þá er verið að tala um vatnsbólin, ekki sjávarbotninn heldur sjóinn sjálfan. Þar er verið að reyna að ná saman um reglur og hegðun á úthafinu og þar með um leið réttindi varðandi verndun og nýtingu, m.a. hvala og annars konar lífvera fyrst og fremst, bæði úr jurtaríkinu og dýraríkinu á þessu hafsvæði sem eru öll heimshöfin utan lögsögu ríkja. Í síðasta lagi langar mig að nefna að það hefur verið hreyfing í þá átt að friða og vernda hafsvæði innan lögsögu ríkja í langan tíma. Það er vegna líffræðilegrar fjölbreytni, uppeldissvæða sjávardýra og botnlægra verðmæta sem ekki má hrófla við. Íslensku dæmin blasa við okkur, annars vegar Breiðafjörður þar sem enn er og verður leyfð nýting. Þetta er engu að síður friðað svæði með sérstökum lögum. Hins vegar er þar sem er búið að banna eitthvað með lögum, þá kóralrif, aðallega sunnan Íslands. Allt þetta er til bóta. Stundum eru einkaaðilar, eins og Mission Blue, sem standa að þessu en svo eru líka yfirvöld eins og bresk yfirvöld. Herra forseti. Það er nóg að gera við að þoka áfram framförum í málefnum hafsins. [[Forseti hringir.]]Ég hvet til þess að líta á þessa þingsályktunartillögu í ljósi alls þess sem ég hef hér fært fram og einnig þess að til er stefna Íslands í hafmálum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni ágætlega fyrir innihaldsríka og fróðlega ræðu eins og vænta mátti og þótt ekki væri nema bara fyrir þessa einu ræðu held ég að það hafi sannað gildi sitt að færa umræðu um málefni hafsins inn á vettvang þingsins. Að vísu fjallaði ég nokkuð í ræðu minni um þá stefnu sem hv. þingmaður nefndi, Hafið, sem er frá árinu 2004. Ég nefndi eitt og annað sem ég tel að mætti endurskoða í ljósi aukinnar þekkingar okkar á þessum málefnum sem ekki lá fyrir á þeim tíma og ýmis breytt viðhorf. Strax árið 2015 sá þáverandi þingmaður en núverandi hæstv. forsætisráðherra ástæðu til að kalla eftir slíkri endurskoðun og stefnumótun Alþingis í málefnum hafsins þegar hún spurði þáverandi utanríkisráðherra, Gunnar Braga Sveinsson, 19. mars 2015 hvað liði stefnumótun í málefnum hafsins. Varð eitthvað fátt um svör en hann boðaði að hann myndi vinna að því máli í samráði við þáverandi hæstv. umhverfisráðherra, Sigrúnu Magnúsdóttur. Það má segja að þessi stefnumótun hafi dregist í a.m.k. fimm ár. Ég leyfi mér að vitna í spurningu hæstv. forsætisráðherra frá 19. mars 2015 þar sem hún segir, með leyfi forseta: „Ég vil spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Er einhver stefna til af hálfu ráðuneytisins eða í undirbúningi um verndun hafsins, ekki bara um nýtingu þeirra stofna sem þar er að finna, sem eru okkur gríðarlega mikilvægir, heldur um loftslagsbreytingar, sem munu hafa áhrif á okkur eins og aðra, og munu ekki síst birtast í hafinu. Þá er ég að tala um súrnun sjávar. Ég er að tala um hækkandi hitastig sjávar.“ Og hæstv. forsætisráðherra heldur áfram. Hún virðist í ræðu sinni ekki telja að sú ágæta stefna Hafið frá árinu 2004 hafi mikið gildi þegar kemur að því að meta þessi mál. Ég legg sem sagt til að mótuð verði heildarstefna í málefnum hafsins sem taki mið af fleiri þáttum og fleiri álitamálum sem blasa við okkur en kröfugerð að réttindum fiskveiða eins og kannski Íslendingar hafa frekar einbeitt sér að á alþjóðavettvangi. Mér láðist að geta þess áðan í kapphlaupinu við að ljúka ræðunni að ég vil fara fram á að þessi þingsályktunartillaga verði send til umhverfis- og samgöngunefndar. Að því búnu vil ég enn og aftur þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir innihaldsríka og góða ræðu um þetta málefni og vonast til að þingheimur taki þessu máli vel.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um rafræn fasteignaviðskipti og ástandsskýrslur fasteigna. Flutningsmenn að þessu sinni eru sá sem hér stendur, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jón Þór Ólafsson, Andrés Ingi Jónsson og Álfheiður Eymarsdóttir. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að láta undirbúa lagafrumvarp sem feli í sér endurskoðun á lögum um sölu fasteigna og skipa, nr. 70/2015, lögum um fasteignakaup, nr. 40/2002, og þinglýsingalögum, nr. 39/1978, með eftirfarandi markmið að leiðarljósi: a. að stuðla að því að ástandsskýrslur fylgi söluyfirlitum notaðra fasteigna sem ætlaðar eru til íbúðar, b. að aðilar sem útbúa ástandsskýrslur vegna sölu fasteigna verði ábyrgir fyrir göllum sem rýra verðmæti þeirra svo nokkru varði og ekki voru tilgreindir í skýrslum þeirra og skuli hafa starfsábyrgðartryggingu sem tryggi skaðleysi kaupenda og seljenda fasteigna þegar mistök þeirra leiða til bótaskyldu, c. að stuðla að því, án þess þó að gera það að beinni lagaskyldu, að eigendur fasteigna sem ætlaðar eru til íbúðar haldi viðhaldsdagbók sem sé færð rafrænt undir fastanúmeri eignar, d. að hægt verði að ganga frá einföldum löggerningum á borð við umboð vegna sölu fasteignar, undirritun leigusamnings og kaupsamnings um fasteign rafrænt með notkun þjónustu á borð við island.is. Tillaga þessi er lögð fram í fjórða sinn en hún var síðast lögð fram á 149. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Tillagan er nú endurflutt óbreytt með uppfærðri greinargerð. Hins vegar gekk þessi tillaga aðeins lengra á 148. löggjafarþingi, þá voru tilbúin drög að nefndaráliti með breytingartillögu og ýmsu svoleiðis sem er ákveðin æfing í þessum blessaða þingmálahala sem er alltaf að þvælast fyrir okkur hérna, við erum hálft í hvoru að eyða tímanum í þinginu með því að flytja aftur mál sem við hefðum getað haldið áfram með í nefnd þar sem breytingartillögur voru tilbúnar. Þess vegna er staða málsins eins og hún er núna þannig að það má endilega að taka tillit til breytingartillagnanna. En ég ætla að fara yfir málið eins og það er núna í eins stuttu máli og ég get. Ég vil hafa þetta í forminu eins og það er því að það er ekki búið að klippa á þingmálahalann enn þá. Viðskipti með íbúðarhúsnæði eru afar vandasöm. Þau eru yfirleitt stærstu viðskipti sem einstaklingar og fjölskyldur taka þátt í á ævi sinni og mikill hluti fjármuna þeirra oftast undir. Fjárfesting í íbúðarhúsnæði er oftast einnig fjárfesting í heimili. Afar mikilvægt er að reglur um slík viðskipti auki fyrirsjáanleika og öryggi neytenda og dragi úr tjóni og óþörfum deilum og dómsmálum. Þá er mikilvægt að koma í veg fyrir að fólk þurfi að þola íveru í heilsuspillandi húsnæði en nokkur vitundarvakning hefur orðið um þær hættur sem af því stafa og þá helst varðandi myglu. Hingað til hafa ekki verið gerðar teljandi úrbætur á þessu sviði. Með ástandsskýrslum og viðhaldsdagbókum ætti fyrirsjáanleikinn og gagnsæið að vera þó nokkuð meira og ábyrgðarskyldan sem því fylgir. Með tillögu þessari er lagt til að ráðherra verði falið að undirbúa nokkrar breytingar á lögum til að bæta stöðu neytenda. Lögð er áhersla á að ástand húsnæðis verði kunnugt öllum aðilum er koma að fasteignaviðskiptum, þ.e. kaupendum, seljendum og milliliðum. Með því mætti draga verulega úr líkum á því, eftir að viðskipti með íbúðarhúsnæði hafa farið fram, að upp kæmu leyndir gallar með tilheyrandi kostnaði fyrir kaupendur, seljendur og samfélagið. Þá er lagt til að settar verði skýrar reglur um ábyrgð vegna galla sem ekki koma fram í ástandsskýrslum. Ástandsskýrslur sem gerðar eru vegna sölu fasteignar eru nú á tímum oft keyptar af tilboðsgjöfum og kaupendum. Aðgangur þeirra að fasteign er ekki sá sami og seljanda sem getur leitt af sér lakari skýrslur auk þess sem óskilvirkt er að tveir eða fleiri tilboðsgjafar láti báðir gera ástandsskýrslu vegna sömu fasteignar. Þá getur myndast hvati við vissar markaðsaðstæður til að láta kyrrt liggja að gera slíkar skýrslur. Sem dæmi má nefna að þegar mikil eftirspurn er eftir húsnæði getur fyrirvari um ástandsskoðun fasteignar verið talið kauptilboði til frádráttar. Æskilegt er að ástandsskýrsla sé meðal sölugagna en með því má verulega draga úr ágreiningi og dómsmálum í kjölfar sölu á íbúðarhúsnæði. Slíkt drægi úr óþarfakostnaði og yki gæði viðskiptanna. Kaupandi hefði þannig betri upplýsingar um ástand húsnæðis fyrr í ferlinu og öryggi seljanda ykist þar sem gæði og nákvæmni söluyfirlits og annarra gagna væri meiri. Þá gæfi þetta milliliðum kost á að veita betri og nákvæmari upplýsingar og þar með betri þjónustu. Viðhaldsdagbók fyrir íbúðarhúsnæði hefur sambærilegan tilgang og olíudagbækur fyrir bíla. Í viðhaldsdagbók má skrá upplýsingar á borð við hvenær meiri háttar framkvæmdir eru gerðar á húsnæðinu. Ekki er gert ráð fyrir því hér að skylt verði að halda slíka viðhaldsdagbók en aukin gæði upplýsinga varðandi íbúðarhúsnæði með viðhaldsdagbók eru til þess fallin að auka traust á viðskiptum með þá fasteign. Sem dæmi væri það frekar í hag eiganda, t.d. þegar iðnaðarmaður kemur og gerir einhverjar uppfærslur, skiptir út lögnum eða eitthvað þess háttar, að skrá það í viðhaldsdagbók. Það hvetur líka til þess að ekki sé unnið svart. Það að geta flett upp þessum upplýsingum, jafnvel langt aftur í tímann, yki einnig til muna skilvirkni í viðhaldi á fasteignum. Þegar maður fær í hendur upplýsingar um hvað hefur verið gert við fasteign er það yfirleitt eftir minni og það er harla gloppótt. Ég lenti sjálfur í því að það var eitthvert rör í íbúðinni sem skipt hafði verið um einhvern tímann í fortíðinni sem enginn hafði munað eftir og var gert í tíð eiganda þar áður. Það hafði tærst upp og alls konar skemmtilegheit. Það hefði verið ágætt að vita að það hefði verið gert við það og var öðruvísi en annars staðar í húsinu. Eitt helsta markmið tillögu þessarar er að einfalda samskipti á milli seljanda og kaupanda húsnæðis sem og leigusala og leigjanda hvað varðar gerð samninga og frágang annarra nauðsynlegra löggerninga. Slík einföldun er til þess fallin að minnka kostnað við kaup og sölu, auka skilvirkni í viðskiptum, minnka flækjustig og auka öryggi neytenda. Með rafrænum lausnum á borð við island.is væri stigið skref áfram í þá átt sem viðskiptagrein þessi er að þróast í. Hinn 21. desember 2018 tóku gildi lög um breytingu á þinglýsingalögum, lögum um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu og lögum um aukatekjur ríkissjóðs, þ.e. rafrænar þinglýsingar. Í frumvarpi því er varð að lögunum er mælt fyrir um að heimilt verði að þinglýsa með rafrænni færslu sem verði jafngildi þinglýsingu skjals. Fyrst um sinn verður þinglýsing með rafrænni færslu takmörkuð við ákveðna tegund skjala og tiltekna þinglýsingarbeiðendur. Eftir því sem meiri reynsla komi á hið rafræna ferli verði unnt að fjölga þeim tegundum skjala sem þinglýst verði á rafrænan hátt. Slíka þróun verður að hagnýta til þess að auka skilvirkni og öryggi og bæta þjónustu við neytendur. Til glöggvunar á umfangi þessara mála má líta til dóma sem fallið hafa vegna fasteignakaupa. Þó þarf að hafa þann vara á að ekki fara öll mál alla leið í gegnum dómskerfið, alls ekki, og ætla má að mun fleiri mál séu afgreidd án aðkomu dómstóla. Ætla má að dómsmálum sem og þeim málum sem ekki fóru fyrir dóm myndi fækka verulega þegar fram líða stundir með þeim breytingum sem hér eru lagðar til. Við vinnslu tillögunnar var leitað að héraðsdómum með lykilorðunum „fasteign“, „fasteignakaup“, „fasteignakaupgallar“ og „fasteignakaupgreiðslufrádráttur“ á vefsíðunni domstolar.is á tímabilinu 1. janúar 2010 til 18. ágúst 2017 og leitin síðan uppfærð í þessari greinargerð. Dómarnir eða reifanir voru lesnar til að sjá hvort dómsmálið snerist að hluta eða öllu leyti um galla á fasteign. Í greinargerð má sjá töflu yfir þetta, þetta eru alls 130 mál vegna fasteignakaupa og þar af 102 vegna galla á fasteign. Dæmdur var málskostnaður í 22 málanna frá 2016 en felldur niður í þremur. Að meðaltali var dæmdur málskostnaður 1.227.500 kr., lægstur 250.000 kr., en hæstur 3.200.000 kr. Hafa ber í huga að málskostnaður er einungis dæmdur öðrum aðila máls þannig að málskostnaður hins stendur út af. Auk þess þarf dæmdur málskostnaður ekki að endurspegla raunverulegan málskostnað. Á þessu sama tímabili tengdust 15 dómar Hæstaréttar göllum í fasteignum. Leitað var eftir lykilorðunum „fasteign“ og „galli“. Mig langar til að renna yfir nefndarálitið með breytingartillögunni og þá fylgir með framsögu í þessu máli tilbúið nefndarálit eða drög að því frá efnahags- og viðskiptanefnd sem fjallaði um málið síðast. Þar kemur fram að nefndin hafi fjallað um málið en umsagnir bárust frá Alþýðusambandi Íslands, Bjarnarási ehf., Félagi fasteignasala, Frumherja hf., Íbúðalánasjóði, Örvari Ingólfssyni og Þjóðskrá Íslands. Með tillögunni er lagt til að Alþingi álykti að fela ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra að undirbúa og leggja fram lagafrumvarp sem feli í sér endurskoðun á lögum nr. 70/2015, um sölu fasteigna og skipa, lögum nr. 40/2002, um fasteignakaup, og þinglýsingalögum, nr. 39/1978. Markmið tillögunnar er að stuðla að bættri neytendavernd í fasteignaviðskiptum og einfalda samskipti milli seljenda og kaupenda húsnæðis sem og leigusala og leigjenda hvað varðar gerð samninga og frágang annarra nauðsynlegra löggerninga. Hafa umsagnaraðilar og gestir nefndarinnar að mestu lýst yfir stuðningi við þessi markmið tillögunnar og við tillöguna í heild. Við umfjöllun nefndarinnar um málið komu fram athugasemdir við a-lið tillögunnar en samkvæmt honum skyldi hafa haft að leiðarljósi við endurskoðun laganna að seljendum notaðra fasteigna sem ætlaðar eru til íbúðar verði skylt að láta ástandsskýrslur fylgja þeim. Gestir nefndarinnar og umsagnaraðilar voru almennt jákvæðir gagnvart þeirri breytingu að gera ástandsskýrslu hluta af sölugögnum fasteigna en töldu þó varhugavert að skylda seljendur til að láta gera ástandsskýrslu vegna viðskipta með fasteignir. Fremur skyldi horfa til þess að bjóða upp á slíka skýrslugerð sem álitlegan kost og þá á stöðluðu formi með fyrirframákveðnum matsþáttum. - Í tillögunni núna er einmitt ekki lagt til að það sé skylda. - Nefndin telur ekki nauðsynlegt að kveða svo fast að orði að seljendum fasteigna verði skylt að láta ástandsskýrslur fylgja sölu íbúðarhúsnæðis. Í staðinn verði haft að leiðarljósi að stuðla að því að ástandsskýrslur fylgi söluyfirlitum fasteigna. Ákvörðunarréttur um það hvort það verði skylda að láta slíkar skýrslur fylgja og hvernig þeirri skyldu verði háttað verður þá falinn þeim ráðherra sem leggur lagafrumvarpið fram. Þá komu fram athugasemdir varðandi það hvort rétt væri að endurskoða a-lið tillögunnar við notaðar fasteignir sem ætlaðar eru til íbúðar. Nefndin telur rétt að eftirláta ráðherra að ákveða hvernig skuli afmarka fyrirhugaðar breytingar, þ.e. hvort rétt sé að ástandsskýrslur fylgi bæði nýju og notuðu húsnæði - nýtt húsnæði ætti að vera með tiltölulega fyrirframgefnum byggingarupplýsingum þannig að það ætti ekki að vera svo erfitt, það væri ekki beint ástandsskýrsla, og þess vegna er það ekki uppfært í tillögunni eins og hún er - eða hvort þær skuli aðeins fylgja íbúðarhúsnæði eða öllu húsnæði, sem má endilega að bæta við. Því er í breytingartillögum með nefndarálitinu lagt til að sú afmörkun verði fjarlægð. Við meðferð nefndarinnar komu þau sjónarmið upp að fyrirmæli a- og b-liðar kynnu að vera of nákvæm hvað varðar undirbúning og vinnslu ástandsskýrslna. Því er hægt að ná fram markmiðum beggja stafliðanna undir einum og sama stafliðnum með einföldun. Leggur því nefndin til að tillögugreininni verði breytt á þann veg að a- og b-liður verði sameinaðir og orðalag b-liðar verði einfaldað. Þannig verði einungis kveðið á um að úttektaraðilar skuli vera ábyrgir fyrir verulegum göllum sem ekki er greint frá í ástandsskýrslu en ráðherra eftirlátið að útfæra nánar störf og ábyrgð úttektaraðila. Við meðferð nefndarinnar komu fram sjónarmið um að eðlilegt væri að d-liður þingsályktunartillögunnar næði einnig til þinglýsinga. Þannig yrði stefnt að því að taka upp rafrænar þinglýsingar. Það er einmitt búið að gerast síðan þetta var skrifað. Hér í drögunum er smátexti um það hvernig fyrirkomulagið var áður en það er blessunarlega búið að koma því í gírinn, þannig að ég ætla að sleppa þeim texta. Í umsögnum komu einnig fram margvíslegar ábendingar um álitamál varðandi nánari útfærslu á þeim atriðum sem tillagan felur í sér. Nefndin beinir því til ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, og dómsmálaráðherra varðandi rafrænu þinglýsingarnar, koma því lengra, að taka þær ábendingar og álitamál til greina við vinnslu frumvarpsins. Að teknu tilliti til þess sem sagt er hér að framan leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt með breytingum eins og þær koma fram í álitinu. Þessi drög að nefndaráliti lágu fyrir rétt fyrir lok þingsins og nefndin ákvað að greiða ekki einu sinni atkvæði um að taka málið út þó að allir gestir hafi verið komnir og það var samhljómur í nefndinni að mestu leyti um að þetta væri gott mál. Ég hlakka til þess að nefndin taki málið aftur upp á arma sína og haldi áfram þar sem frá var horfið og klári þetta.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, með síðari breytingum. Frumvarpið er lagt fram af þingflokki Viðreisnar ásamt þingmönnum úr stjórnarandstöðuflokkunum Samfylkingunni og Pírötum. Meginmarkmið frumvarpsins er stórt og mikið, það að auka gegnsæi í rekstri útgerða, trúverðugleika þeirra og ekki síst traust á atvinnugreininni fyrir samfélagið okkar og fyrir atvinnugreinina sem slíka og tryggja um leið að nýtingarréttur yfir auðlindinni safnist ekki á of fáar hendur. Þetta er alveg skýrt; gegnsæi, að auka traust og trúverðugleika og tryggja að nýtingarrétturinn á auðlindinni okkar sé ekki á örfárra manna höndum. Frumvarpið hefur verið í vinnslu hjá okkur í Viðreisn í nokkuð langan tíma en það hefur sjaldan verið jafn mikilvægt og akkúrat nú að skerpa leikreglurnar sem snúa að sjávarútveginum. Við vitum auðvitað öll hvers vegna en kannski þarf fyrst að telja upp fréttaskýringaþáttinn Kveik sem opinberaði þá miklu sérhagsmunagæslu sem hefur verið ríkjandi innan sjávarútvegsins allt of lengi. Auðvitað þarf að bregðast við því og ég er handviss um það, virðulegur forseti, að verði þetta frumvarp að lögum getum við tekið jákvæð skref í þá átt að auka traust og gegnsæi í þessari mikilvægu atvinnugrein okkar Íslendinga. Þeir sem ráða yfir verulegu magni verðmæta þjóðarinnar verða að lúta skýrum leikreglum sem eru sanngjarnar fyrir þjóðina en líka fyrir þá sem starfa í greininni. Leikreglurnar mega ekki vera háðar handstýringu stjórnmálamanna eftir forskrift hagsmunagæsluaðila. Þess vegna er fólgið í þessu frumvarpi löngu tímabært réttlæti. Auðvitað er hér um að ræða ákveðna breytingu á því hvernig sjávarútvegsfyrirtækin starfa hérlendis. Þetta er tímabær breyting en alls ekki kollvörpun. Þvert á móti, virðulegi forseti, styður þessi breyting við núverandi fiskveiðistjórnarkerfi sem í grunninn hefur reynst okkur Íslendingum farsælt. Ég vil undirstrika að þetta er fiskveiðistjórnarkerfið sem var sett á laggirnar að grunni til 1983. Með tilkomu kvótakerfisins 1990 var framsalið ákveðið með tilkomu vinstri flokka á sínum tíma og síðan hefur kerfið þróast. Það er vissulega ekki fullkomið, en eitt af því skynsamlega sem við höfum gert er að byggja á sjálfbærni og byggja á þessu kvótakerfi með þeim breytingum sem allir flokkar sem hafa setið á þingi hafa meira og minna komið að, sérstaklega í fortíðinni. En er það fullkomið? Nei, í ljósi reynslunnar og þróunarinnar eru skýrar kröfur nútímasamfélagsins sem við gerum til greinarinnar sem hefur einkarétt á nýtingu auðlindar okkar allra. Breytingarnar sem þetta frumvarp felur í sér styðja þvert á móti núverandi fiskveiðistjórnarkerfi en kerfið þarfnast nauðsynlegs aðhalds. Það þarf aðhald svo kerfið brotni einfaldlega ekki. Í því felast þær breytingar sem við erum að boða í þessu frumvarpi. Það eru raunhæfar líkur á því að ef við gerum ekki eitthvað markvisst - vel að merkja hafa engar tillögur komið frá ríkisstjórninni um hvernig sé einmitt hægt að auka traust og trúverðugleika. Þetta er allt í einhverjum nefndum og hópum þegar það liggur alveg ljóst fyrir hvað það er sem við þurfum að gera til að tryggja gegnsæið og traustið. Ef fram heldur sem horfir og ríkisstjórnarflokkarnir, vonandi með þverpólitískum stuðningi, fara ekki í þær breytingar sem m.a. við í Viðreisn boðum hér aukast líkur á því að kerfið brotni. Ég heyrði ekki betur en að félög og stjórnmálaflokkar úti í bæ væru þegar byrjuð að boða grundvallarbreytingar á þessu kerfi. Þess vegna er þessi tillaga svo mikilvæg. Hún er jákvæð breyting í mínum huga og mikilvæg og brýn uppfærsla þar sem við erum að skerpa, eins og ég hef sagt, á leikreglunum og að eigandi auðlindarinnar, íslenska þjóðin, hafi beinni aðgang og skýrari upplýsingar um það hverjir halda raunverulega á nýtingarréttinum. Með tillögunni eru með skráningu á markað tryggðar ákveðnar leikreglur sem eru mikilvægar fyrir þjóðina en líka hluthafa. Með dreifðri eignaraðild á útgerðunum sjálfum er síðan verið að tryggja að þegar þær ráða yfir tilteknu magni af aflahlutdeild komist fleiri að eignaraðildinni með því að bjóða upp á almenningshlutafélög. Þar með er tryggt að okkar allra stærsta auðlind, fiskveiðiauðlindin, safnist ekki á of fáar hendur. Komum við í veg fyrir samþjöppun? Nei, við höfum séð að samþjöppun og hagræðing í greininni hefur skilað talsverðu, en það er lykilatriði að gegnsæi ríki og þegar það er komið yfir ákveðinn þröskuld, við getum kallað það trúverðugleikaþröskuld, sem kallar á að þjóðin vilji vita nákvæmlega, meira og betur um þessi stóru útgerðarfyrirtæki, verða útgerðarfyrirtækin einfaldlega að lúta almennum gegnsæjum leikreglum, hvort sem það er í gegnum þetta frumvarp eða þær reglur sem almenningshlutafélög setja okkur öllum. Ég undirstrika að við erum stolt af sjávarútveginum okkar. Hann er að meginuppistöðu til vel rekinn og hann hefur skilað á síðustu árum miklum arði inn í þjóðarbúið í heild sinni. Aflahlutdeildarkerfið er uppistaðan í hagfræðilegri fiskveiðistjórn og það kerfi byggir síðan á sjálfbærri þróun. Það er afar þýðingarmikið og hefur leitt til þess að aðrar þjóðir hafa einmitt leitað til okkar varðandi það hvernig við höfum byggt upp sjálfbæra þróun og verið trúverðug á því sviði. Þá skiptir Hafrannsóknastofnun máli og að við geldum hana ekki. Það er skrýtið að sjá núna ýmsa einstaklinga, m.a. innan stjórnarflokkanna, sá efasemdafræjum í garð Hafrannsóknastofnunar þegar við eigum þvert á móti, bæði út af sjávarútveginum en ekki síður út af fiskeldinu, að hlúa að þeirri stofnun af því að hún stuðlar að því að kerfið okkar fær enn meiri trúverðugleika. Við vitum sem sagt líka að auðlindin er takmörkuð sem þýðir að ekki geta allir stundað fiskveiðar af líffræðilegum ástæðum. Þess vegna kallar ekki síst sú staðreynd á að allir skilji og viti hverjir eru raunverulegir eigendur sjávarútvegsfyrirtækjanna og hafa þennan einkarétt til nýtingar á auðlindinni okkar. Það er sjálfsögð og eðlileg krafa í nútímasamfélagi og ég vonast til þess að menn, ekki síst innan stjórnarflokkanna, fari nú að vakna við þessa eðlilegu og sanngjörnu kröfu. Í þessu felst engin kollsteypa heldur eðlileg krafa nútímasamfélags sem ýtir undir það að auka traust og trúverðugleika greinarinnar sjálfrar. Og hvað þýðir það? Það þýðir ákveðinn fyrirsjáanleika og það treystir undirstöður greinarinnar sem verður arðbærari til lengri tíma. Með þessu frumvarpi er möguleiki á að brjóta upp það tangarhald sem fámennur hópur í íslenskum sjávarútvegi hefur haft á greininni og þar með íslensku samfélagi. Mikil samþjöppun hefur átt sér stað á meðal þeirra sem hafa fengið úthlutað kvóta eða keypt hann af öðrum. Í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar á Fiskistofu sem gefin var út í janúar 2019 komu fram miklar brotalamir sem varða eftirlit á yfirráðum tengdra aðila í sjávarútvegi. Lagði Ríkisendurskoðun til að ráðist yrði í endurskoðun á ákvæðum laga um stjórn fiskveiða um bæði yfirráð og tengsl aðila svo tryggja mætti markvisst eftirlit með samþjöppun aflaheimilda. Frumvarp þetta er liður í því og strax í kjölfarið á þessari skýrslu fórum við í Viðreisn að vinna tillögur í þessa veru. Það er sérstakt að nú, þegar ár er liðið síðan þessi skýrsla kom út, hefur ríkisstjórnin enn ekkert í handraðanum, ekkert tilbúið til að mæta bæði athugasemdum Ríkisendurskoðunar og eðlilegri trúverðugleika- og gegnsæiskröfu almennings. Í núgildandi lögum teljast aðilar tengdir ef sjávarútvegsfyrirtæki á meiri hluta í annarri útgerð en lítið sem ekkert eftirlit hefur verið með þessu og mikilvægt er að gera á því verulegar úrbætur eins og Ríkisendurskoðun hefur bent á. Í frumvarpinu er síðan skýrt kveðið á um að aðilar verði tengdir þar sem annar aðilinn ræður yfir 1% heildaraflahlutdeildar eða meira og hinn á beint eða óbeint 10% hlutafjár eða meira í þeim fyrrnefnda. Einnig er skýrt kveðið á um að aðilar þar sem annar aðilinn ræður yfir 1% heildaraflahlutdeildar eða meira og á kröfur á hinn í þeim mæli að ætla má að fyrrnefndir aðilar geti haft áhrif á reksturinn er skylt að upplýsa um slík tengsl. Í frumvarpinu er síðan ný málsgrein þar sem kveðið er á um að ráði aðili yfir 1% heildaraflahlutdeildar eða meira sé honum skylt að stofna hlutafélag um reksturinn og skrá það á skipulegum verðbréfamarkaði. Ég hef fundið að fólk hefur haft áhyggjur af því að þetta væri of lágt. Við skulum þá bara fara yfir það. Það verður að setja skýrar kröfur um að þegar menn eru komnir yfir ákveðið hlutfall af heildaraflahlutdeild verði hlutirnir að vera gegnsærri en nú er. Síðan er það að ráði aðili yfir 8–12% heildaraflahlutdeildar geti einstakur hluthafi eða tengdir aðilar ekki farið með meira en 10% hlutafjár eða atkvæðisréttar í félaginu. Það er staðreynd alls staðar í öllum löndum að atvinnuvegir sem fá að nýta sameiginlegar auðlindir án endurgjalds eða með of lágu endurgjaldi eru yfirleitt mun arðbærari en aðrir. Það ætti ekki að koma neinum á óvart. Þetta segir sig sjálft og þess vegna er nauðsynlegt að setja skýran ramma utan um þess konar starfsemi sem hefur einkarétt að auðlind í eigu þjóðar. Ef við pössum ekki upp á þetta getur þróunin orðið sú að traust í garð viðkomandi atvinnuvegar rýrist og minnki og það skapar og leiðir af sér óæskilegt umhverfi sem má að mörgu leyti líkja við það sem við höfum orðið vitni að, m.a. í Namibíu. Virðulegi forseti. Að vissu leyti er orðinn ákveðinn trúnaðarbrestur milli sjávarútvegs og þjóðarinnar sem hefur ágerst og aukist síðustu ár, ekki síst síðustu mánuði. Að mínu mati hefur þessi ríkisstjórn líka verið einkar lagin við að ýta undir nákvæmlega þennan trúnaðarbrest og með nokkuð sýnilegum hætti. Það er hægt að taka nýjasta dæmið þar sem tillögur hennar um lækkun veiðigjalda var samþykkt af ríkisstjórnarflokkunum og reyndar Miðflokknum líka. Tillögur okkar í Viðreisn um m.a. tímabindingu aflaheimilda, sem er algjört lykilatriði til að tryggja yfirráðarétt þjóðarinnar á auðlindum, voru felldar. Þær hafa tvisvar verið felldar og tillögur okkar, m.a. sem hægt er að hugsa í tilraunaskyni varðandi makrílinn, að setja hluta eða allan makrílinn á uppboð til að fá réttmætt og réttlátt gjald fyrir makrílinn, hafa líka allar verið felldar. Þess vegna segi ég að þessi ríkisstjórn hefur verið einkar lagin við að ýta undir trúnaðarbrest milli þjóðar og atvinnugreinar. Þessi tillaga hér er að okkar mati ein raunhæfasta lausnin til að endurvekja traust í garð greinarinnar, að gera starfsemi útgerðarinnar gegnsærri, gera kröfu um dreifða eignaraðild og afmarka með skýrari hætti en nú er gert það hámark í heildaraflahlutdeild sem einstakir aðilar eða tengdir aðilar geta ráðið yfir. Eins og ég undirstrikaði áðan er þetta ekki tillaga um gagngerar breytingar á kvótakerfinu heldur skarpari línur, skarpari reglur og skýrari kröfur þegar verið er að nýta sameiginlega auðlind þjóðarinnar. Það er því að mínu mati alveg kýrskýrt að aldrei hefur verið jafn mikilvægt og nú að skerpa á þessum lögum. Það er mikið og margt í húfi að það sé skýlaus krafa af hálfu ríkisins að þeir sem fari með auðlindirnar okkar geri það á gegnsæjan hátt og að arðurinn skili sér í þjóðarbúið, að það sé skýrt hverjir hagnist raunverulega á sjávarútveginum, að það sé ekki einhliða og undir örfáum einstaklingum komið hvernig arðinum er skipt af sameiginlegri auðlind og ekkert eftirlit með því hvernig það svo er. Hluti af trúnaðarbrestinum og þessu litla gegnsæi er til að mynda hávær krafa sjómanna sem við upplifðum skýrt í sjómannaverkfallinu þar sem er vantrú á því hvernig fiskverð er mótað og hvernig það myndast á markaði. Auðvitað er það ákveðin vantrú þegar launakjör sjómanna hanga á því hvernig verðið myndast. Það er allt of lítið gegnsæi í þessari mikilvægu atvinnugrein okkar og við verðum að ýta undir að það verði meira. Viðreisn hefur frá stofnun flokksins talað fyrir opnara og gegnsærra kerfi í sjávarútvegi og landbúnaði og við erum ekki hætt. Kjörorð okkar er að við veljum almannahagsmuni, ekki sérhagsmuni. Við veljum frjálslyndi, ekki íhaldssemi. Við veljum gegnsæi, ekki feluleik eða leyndarhyggju. Við veljum opið, skýrt og skiljanlegt kerfi, ekki lokað. Við trúum því að skerping á þessum leikreglum sé nauðsynleg til að koma á sátt um grundvallarkerfi samfélagsins. Það er búið að bjóða upp á þessa sátt. Hún hefur legið fyrir alveg frá árinu 2000 með niðurstöðum auðlindanefndarinnar um það hvernig ætti að haga fyrirkomulagi auðlindagjalds og setja ákvæði í stjórnarskrá. En ekkert hefur verið gert og það er engin tilviljun af því að þungi hefur verið settur í það af hálfu hagsmunaaðila í þessari grein að ekkert eigi að gera. Málin eru alltaf þvæld fram og til baka þótt það sé oft ríkur vilji á þinginu til að gera betur. Ég vil leyfa mér að segja að í velflestum flokkum vilja menn gera betur í þessu efni. Tortryggni og vantraust hefur verið allt of mikið umlykjandi í þessari grein í langan tíma og núna er tækifæri fyrir okkur, m.a. í gegnum þetta mál okkar, að taka betur utan um greinina sem er okkur svo mikilvæg með því að setja almannahagsmuni í fyrirrúm og hafa í fyrirrúmi gegnsæi og þau gildi sem ég trúi og fullyrði að drjúgur þorri þjóðarinnar fylgi. Ég geri mér grein fyrir því að sumir hverjir geta og munu fara upp á afturlappirnar við framlagningu þessa frumvarps. Ég hef þegar orðið þess áþreifanlega vör. Það eru vafalaust einhverjir sem munu gera hvað sem er og hafa til þess efni og þunga til að stoppa frumvarpið í meðferð þingsins og það er líka gömul saga og ný en ég bið okkur um að stíga aðeins til baka og hafa heildarmyndina í huga. Það eru hagsmunir sjávarútvegsins að við höldum áfram að þróa okkur. Það eru hagsmunir samfélagsins að við reynum að tryggja þessa eðlilegu kröfu okkar um gegnsæi og sanngirni í tengslum við sjávarútveginn. Þetta eru ekki bara einhverjir frasar, við erum hérna með tillögur um hvernig við nálgumst þetta, mjög skýrt afmarkaðar tillögur um hvernig við ætlum að ná þessu, hvernig við ætlum að ná gegnsæinu og trúverðugleikanum í sjávarútveginum. Þessar tillögur snerta það nákvæmlega. Þetta eru ekki bara einhverjir frasar heldur liggja fyrir tillögur af okkar hálfu. Samhliða því að tryggja eðlilega eignadreifingu og valddreifingu í sjávarútvegi og þar með treysta framtíð hans með því að reka hann fyrir opnum tjöldum verðum við og munum í Viðreisn halda áfram, þó að það sé ótengt nákvæmlega þessu frumvarpi, að tala um eðlilegt gjald fyrir einkarétt á nýtingu auðlindarinnar. Að sjálfsögðu munum við fylgja því eftir að auðlindaákvæði í stjórnarskrá verði með einhverju biti og innihaldi þannig að við tryggjum m.a. tímabundinn veiðirétt sem grundvöll fyrir afnot af fiskveiðiauðlindinni og tryggjum þannig raunverulega rétt þjóðarinnar til þessarar auðlindar. Í auðlindaákvæðinu eins og það lítur út núna er ekkert hald. Það er bara sýndarmennska að mínu mati þó að ég vilji engu að síður segja að ég trúi því að við eigum eftir að vinna það betur. Kannski er ég pínu Pollýanna hér en ég ætla að leggja traust mitt á það að forsætisráðherra vilji raunverulega breytingar á stjórnarskránni þegar kemur að auðlindaákvæðinu og láti það ráða för en ekki það hvort ríkisstjórnin muni halda saman vegna stjórnarskrárinnar, að aðkoman verði sú að við verðum með raunverulegt auðlindaákvæði í stjórnarskrá en ekki eitthvert ákvæði sem treysti böndin milli stjórnarflokkanna. Við þurfum ekki á því að halda. Nú er einstakt tækifæri til að taka mikilvæg og markviss skref til að breyta stjórnarskránni þannig að eitthvert hald sé í fyrir afkomendur okkar til lengri og skemmri tíma. Að því sögðu vil ég leyfa mér, virðulegi forseti, að mæla fyrir því hér í lokin að frumvarp þetta gangi til meðferðar hjá hv. atvinnuveganefnd og til 2. umr. Að sjálfsögðu vonast ég til þess að málið fái góðan og skjótan framgang og umfjöllun þar. Það er einlæg von mín að við náum saman um að leggja lóð okkar allra á vogarskálarnar um að auka eftirsóknarvert traust og trúverðugleika gagnvart þessari undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar þannig að við sjáum að þjóðin geti treyst því að við komum hér með tillögur sem raunverulega ýta undir framfarir í sjávarútvegi og lagaumgjörð fyrir sjávarútveginn sem ýti undir rétt þjóðarinnar. Það er réttlætismál fyrir íslenskt samfélag og í rauninni stóru skilaboðin í því frumvarpi sem ég er hér að mæla fyrir. Þetta er tækifærið okkar til lausna fyrir sjávarútveginn með hagsmuni almennings í fyrirrúmi. Í þessu frumvarpi kjarnast umræðan um að velja almannahagsmuni en ekki sérhagsmuni. Fyrir margra hluta sakir, virðulegi forseti, tel ég rétt að segja núna bæði í tengslum við þetta frumvarp og líka það sem kannski er að gerast akkúrat núna: Fyrir Ísland og áfram Ísland.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50/1993, með síðari breytingum (launaþróun og gjafsókn). Flutningsmaður auk mín er Inga Sæland. Í 1. gr. segir: „Í stað orðsins „lánskjaravísitölu“ í 1. málsl. 1. mgr. 15. gr. laganna kemur: launavísitölu.“ Í 2. gr. segir að 29. gr. laganna orðist svo: „Fjárhæðir samkvæmt lögum þessum eru miðaðar við launavísitölu eins og hún var 1. júlí 1993 (131,3) og taka þær sömu breytingum og mælt er fyrir um í 15. gr.“ Í 3. gr. segir að á eftir 27. gr. laganna komi ný grein undir fyrirsögninni Gjafsókn. Þar segir: „Ríkissjóður skal veita gjafsókn þeim sem höfða mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna líkamstjóns eða höfða mál til að krefjast greiðslu skaðabóta vegna líkamstjóns án þess að skilyrðum 1. mgr. 126. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, sé fullnægt.“ Í 4. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í kaflanum Skaðabætur í samræmi við launaþróun segir: „Skaðabótalögin miða þróun bótafjárhæða við lánskjaravísitölu. Lánskjaravísitalan telst til þeirra viðmiða sem lítið eru notuð í útreikningi á verðlagi, vísitalan er aðeins notuð til að ákvarða fjárhæðir skaðabóta. Í ljósi þeirrar þróunar sem hefur orðið er varðar þau viðmið sem notuð eru til mælinga á verðlagi þá verður að teljast brýn þörf á að lögum um skaðabætur verði breytt svo að fjárhæðir þeirra taki breytingum eftir mælikvörðum sem almennt eru notaðir nú við mat á verðlagi. Þar koma helst tveir mælikvarðar til skoðunar, annars vegar vísitala neysluverðs og hins vegar launavísitala. Skaðabætur miða að því að gera tjónþola eins settan og ef hann hefði ekki orðið fyrir tjóni og lög miðast við árslaun að þessu leyti, samanber 1. mgr. 6. gr. og 7. gr. skaðabótalaga. Þegar örorka tjónþola er metin til frambúðar er aðallega horft til þess hvaða áhrif örorka hefur á getu hans til að afla tekna. Því er ástæða til að miða við launavísitölu þegar fjárhæðir skaðabóta eru ákvarðaðar til frambúðar. Þess ber að geta að hætt var að nota lánskjaravísitölu í apríl 1995 til þess að verðtryggja nýjar fjárskuldbindingar, en vísitala neysluverðs til verðtryggingar var notuð í staðinn. Lánskjaravísitalan stóð í 3.282 stigum við gildistöku skaðabótalaga en stendur nú í 9.290 stigum. Fjárhæðir skaðabótalaga hafa því hækkað um 183% frá gildistöku þeirra og núna er lágmarksviðmið árslauna, samanber 3. mgr. 7. gr. laganna, 3.396.709 kr. og fyrir 74 ára og eldri 1.132.236 kr. Sú fjárhæð er talsvert lægri en lægstu launakjör á almennum vinnumarkaði. Eftir því sem laun hafa hækkað umfram verðlag hefur dregið úr þeirri vernd sem skaðabótalögin veita þeim sem verða fyrir líkamstjóni en hafa ekki stundað fulla atvinnu á síðustu þremur árum fyrir slysdag. Þetta eru m.a. ungir einstaklingar sem ekki hafa unnið fulla vinnu, heimavinnandi einstaklingar og eldri borgarar. Meðaltal heildartekna árið 1993 var 1.236.000 kr. en 6.641.000. kr. árið 2018. Þessir hópar njóta því ekki sömu verndar og skaðabótalögin tryggðu þeim við gildistöku. Launavísitalan stóð í 131,3 stigum við gildistöku skaðabótalaga en var í 695,2 stigum í september 2019 og hefur því hækkað um 529%. Ef fjárhæðir laganna eru miðaðar við núverandi launavísitölu þá myndi lágmarksviðmið 3. mgr. 7. gr. hækka fyrir 66 ára og yngri úr 3.396.709 kr. í 6.353.694 kr. Fyrir 74 ára og eldri myndi lágmarksviðmið hækka úr 1.132.927 kr. í 2.117.898 kr. Um er að ræða 87% hækkun þvert á þau lágmarksviðmið sem fram koma í töflu 3. mgr. 7. gr. laganna. Með breytingu þessari yrðu ákvæði skaðabótalaganna til þess fallin að veita þeim sem hafa lágar tekjur sambærilega vernd og þau gerðu við gildistöku þeirra.“ Í kaflanum Gjafsókn segir: „Það er einstaklingum oft þung byrði að höfða dómsmál vegna líkamstjóns sem þeir hafa orðið fyrir. Þeir fallast því gjarnan frekar á þær bætur sem tryggingafélög bjóða að fyrra bragði og gefa eftir þann rétt sem þeir þó telja sig eiga. Til þess að stemma stigu við þessu vandamáli sem snýr að tekjulægri einstaklingum og þar með bæta réttaröryggi þeirra sem hafa orðið fyrir líkamstjóni er lagt til að þeir einstaklingar eigi kost á því að höfða mál vegna viðurkenningar á skaðabótaskyldu eða greiðslu skaðabóta sem rekja má til líkamstjóns, óháð fjárhagsstöðu, með því að rýmka rétt þeirra til gjafsóknar. Framangreint samræmist 3. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.“ Með þessu frumvarpi er stigið lítið skref í átt að því að leiðrétta skaðabótalögin. Skaðabótalögin eru orðin mjög gömul, stagbætt og barn síns tíma. Það er löngu orðið tímabært að taka þau til heildrænnar endurskoðunar. En það sem þarf að gera nú strax er að hafa fjárhæðirnar réttar, að ekki sé verið að hlunnfara skólafólk eða eldri borgara, eða aðra þá sem eru ekki með tekjur, um réttinn til að fá rétt metnar skaðabætur fyrir sitt tjón. Ef við horfum á skaðabótalögin eins og þau voru sett upp hvað varðar 66 ára og yngri er miðað við 1.200.000 kr. í árstekjur, það eru 100.000 kr. á mánuði. Það sér það hver einstaklingur að þetta eru alveg fáránlegar tölur. En það sem er enn fáránlegra er að við 74 ára aldur er miðað við 400.000 kr. árstekjur, það eru 30.000 kr. á mánuði. Það segir okkur að það er eitthvað að og það þarf að gera eitthvað og það þarf að gera eitthvað strax. Annað sem er óþolandi í lögunum í dag er það að einstaklingar sem lenda í tjóni mega búa sig undir langa bið eftir því að fá bætur. Ferlið getur tekið frá tveimur, þremur árum og allt upp í 10–15 ár. Það verður að segjast eins og er að fyrir venjulegt launafólk er að lenda í slæmu slysi, hvort sem það er í vinnuslysi eða umferðarslysi, eiginlega ávísun á fátækt, ávísun á að lenda inni í kerfi Tryggingastofnunar, kerfi örorkubóta. Tryggingafélögin eru gífurlega fjársterk, þau hafa næga peninga. Þau hafa lögfræðinga og lækna og þau geta þvælt málin fram og til baka svo til endalaust. Það er óþolandi í þessu samhengi að það fólk sem lendir í þessu á eiginlega ekki nokkurn rétt á að fá gjafsókn til að berjast við þessi fjársterku félög. Það hafa verið sett lög um að fólk eigi rétt á bótum fyrir líkamstjón og að lenda í umferðarslysi og verða fyrir líkamstjóni er gífurlegt áfall. Í sjálfu sér þyrfti fólk áfallahjálp. En hvað skeður? Það er ekki fyrsta áfallið. Áfallið kemur eftir á þegar þú áttar þig á því að þú ert kominn í vítahring tryggingafélaga. Þú ert kominn í vítahring við að berjast fyrir bótum þér til handa og þér verður stillt upp við vegg. Fólki er kannski boðið 10–20% af því sem það átt rétt á. Margir taka því vegna þess að þeir fá ekki gjafsókn og geta ekki barist við tryggingafélögin. Það er ömurlegt til þess að vita að á sama tíma erum við með svokallaðan bótasjóð, eða vátryggingasjóð, og inn í hann dæla tryggingafélögin peningum. Tjónþoli, sá sem verður fyrir tjóni - það eru kannski settar 100 millj. kr. inn í þennan sjóð á kennitölu viðkomandi. Síðan er samið og hann fær kannski 20% af því, það fara 20 milljónir út, 80 verða eftir. Þessar 80 milljónir verða að fé án hirðis, eins og Pétur Blöndal heitinn sagði á sínum tíma, til að ávaxta gróða tryggingafélaganna. Það sem er furðulegast er að þetta hefur viðgengist í fjölda ára, frá því að skaðabótalög urðu upphaflega til. Það sem er enn furðulegra er að enginn hefur gert neitt í því. Á Norðurlöndunum og annars staðar er það bara talið siðferðislega rétt að gera upp þessa sjóði á fimm til tíu ára fresti. Í ljósi þess sem gerst hefur er óskiljanlegt að ekki skuli vera búið að gera neitt í þessum málum. Horfum aftur í tímann til bankahrunsins þegar Sjóvá, bótasjóður þess tryggingafélags, hvarf úr landi. Hann fór alla leið til Tortóla, endaði sennilega sem lúxusíbúð í Kína. Síðan kom hann, held ég, sem veð í botninum á sundlauginni á Álftanesi. Það voru hans örlög. Þarna var verið að „gambla“ með milljarða, tjónabætur einstaklinga sem fengu ekki nema brot af þeim. Það er líka stórfurðulegt í öllu þessu samhengi, í skaðabótarétti og alls staðar í þessu kerfi, að tryggingafélögin virðast geta keypt hvað sem er. Þau geta keypt þá niðurstöðu að viðkomandi hafi aldrei verið í ákveðnum bíl, heldur hafi hann verið í hinum bílum og þess vegna sé um að ræða lágörorkuáverka. Svo þegar kemur í ljós að þetta var rangt, að viðkomandi var í bílnum sem var eyðilagður, gjörónýtur, þá er sagt: Það skiptir engu máli, þetta er jafnt. Það er hægt að segja: Þetta var bara sýking eða eitthvað. Svo kemur í ljós í skýrslum að það var aldrei sýking til staðar en tjónið er orðið vegna þess að viðkomandi einstaklingur þarf að sanna lygina, sanna að það sé lygi sem tryggingafélögin halda fram. Það tekur fjölda ára og það sem er furðulegast við þetta er að þarna er veikt fólk að reyna að berjast við þetta. Jú, það er kannski með lögfræðing en það fær ekki gjafsókn. Maður sækir um gjafsókn til dómsmálaráðuneytisins. Þar er sagt: Nei, nei. Þar er sagt að þú fáir ekki gjafsókn vegna þess að um sýkingu hafi verið að ræða. Þar er sagt: Þetta var bara of lítið vegna þess að þú varst í hinum bílnum eða eitthvað. Og þá er það bara tekið trúanlegt. Ég skoðaði það á sínum tíma hverjir væru í gjafsóknarnefnd og er það ekki furðulegt að menn hafi verið í gjafsóknarnefnd á sama tíma og þeir voru stjórnarmenn í t.d. Exista sem var í eigu VÍS? Er það eðlilegt? Svona er kerfið byggt upp. Ég segi bara: Í guðanna bænum, á meðan þetta er svona, farið varlega þarna úti, bæði í umferðinni og í vinnunni og alls staðar annars staðar. Þið haldið að þið séuð tryggð, borgið hæstu tryggingagjöld í heimi en eruð þið tryggð, fáið þið tjón bætt? Mjög ólíklega. Ekki nema kannski að hluta til. Það er með ólíkindum hvernig hægt er að leika hlutina. Ég segi fyrir mitt leyti: Hvernig í ósköpunum, eins og dæmi hafa verið um, var hægt að setja tryggingafélögin á bætur Tryggingastofnunar ríkisins? Ég spurði mig að þessu og ég fór að pæla í því hvernig þetta hefði getað komið til. Eina skýringin sem ég fékk úr því var að þau hefðu einhvern tíma verið metin fjársjúk og ættu þess vegna rétt á örorkubótum. Ég uppgötvaði þetta kannski mest af því að hafa tekið við 3,2 milljónum fyrir tímabundið tekjutjón. Ég hefði aldrei tekið við þeim peningum ef ég hefði vitað það sem ég vissi tveimur árum seinna. Um 1.200.000 kr. fóru í skatt. Nær milljón til Tryggingastofnunar og svo kom tryggingafélagið og tók líka milljón vegna þess að Tryggingastofnun hafði borgað mér þessa milljón. Bæði tryggingastofnunin og tryggingafélagið tóku af mér milljón vegna sömu milljónar sem Tryggingastofnun hafði borgað mér. Þá var ég kominn í núll. En viti menn: Þetta dugði ekki til. Ég var titlaður sem hátekjumaður á skattskýrslu. Missti barnabætur, vaxtabætur, þannig að ég var kominn 500–600 þús. kr. í mínus. Hvað átti ég að gera? Kæra þetta eftir á? Nei, vegna þess að þegar ég uppgötvaði þetta var það orðið of seint, ég gat ekki kært þetta. Ég fór með þetta mál alla leið í Hæstarétt og það furðulegasta var að Hæstiréttur sagði: Þetta er allt í lagi. Lögin eru bara svona. Ég segi bara: Hver bjó þessi lög til? Var það Alþingi? Og ef Alþingi gerði það, á hvers vegum var það? Ég spyr: Hvernig í ósköpunum getur þessi stofnun búið til lög sem eru sniðin fyrir ákveðin félög svo að þau græði nógu mikið? Það hlýtur að segja okkur að það er eitthvað mikið meira en lítið að þessu kerfi. Það er alveg nauðsynlegt að taka þessi mál algerlega til endurskoðunar en koma þessari breytingu strax inn í kerfið. Við hljótum líka að spyrja okkur: Af hverju hefur dómsmálaráðuneytið, dómsmálaráðherra eftir dómsmálaráðherra, ekki uppfært tölurnar í þessu? Hvers vegna í ósköpunum er kerfið látið vera þannig að fjárhæðir fylgi ekki launum? Ég fór að hugsa: Er það tilviljun? Ég segi nei. Þetta er gatslitið kerfi. Svo förum við yfir í Tryggingastofnunarkerfið. Það er líka gatslitið. Svo förum við yfir í heilbrigðiskerfið og það er líka svona. Það er verið að bæta hér og þar en þetta míglekur allt. Og hverjir eru það alltaf sem blæða? Almenningur. Fólkið sem síst skyldi, fólkið sem þetta kerfi á að verja. Við erum að búa til lög og við borgum óhemjuupphæðir á hverju einasta ári til að tryggja okkur en einhverra hluta vegna, með alla sína peninga sem þau fá í gegnum þetta kerfi, tekst þessum félögum að verjast kröftuglega. Og hverjir aðstoða tryggingafélögin við að verjast svona kröftuglega? Jú, gjafsóknarnefnd sem er í dómsmálaráðuneytinu. Eigum við ekki að spyrja: Hvers vegna í ósköpunum er ríkið með gjafsóknarnefnd í dómsmálaráðuneytinu sem er til þess að verjast því, liggur mér við að segja, að fólk fái ekki gjafsókn? Hvernig í ósköpunum getur gjafsóknarnefnd, sem er stödd þar, loks gefið gjafsókn þegar vitað er að málið er fyrnt? Maður hlýtur að spyrja sig: Til hvers er verið að gefa gjafsókn í máli sem er fyrnt? Þú ferð með það fyrir dómstóla og dómstólar segja: Nei, þú er búinn að vinna, þú ert búinn að fá gjafsókn og þú ert búinn að fá matið, það er búið að meta þig; það er búið að segja: Jú, það er þetta mikið að, þú átt að fá þetta mikinn miska og þetta mikla fjárhagslega örorku, þetta varð vegna þessa slyss - en þetta er búið að taka allt of langan tíma, málið er fyrnt. Maður hlýtur líka að spyrja sig hvernig í ósköpunum tryggingalæknir - tryggingafélagið fær hann til að meta tjónið, það borgar honum - getur labbað úr þeirri stofu sem hann er með úti í bæ inn á Landspítala, farið í sjúkrasögur, tekið upp úr þeim það sem hann vill og misnotað þær, jafnvel logið. Þegar maður fer með málið fyrir Persónuvernd, þarna eru persónuverndarlög brotin og allt saman, og maður fer með þetta alla leið til Hæstaréttar þá segir Hæstiréttur: Þetta er bara í lagi í þetta sinn. Ég segi fyrir mig, og við hljótum að vera sammála um það, að þessi lög vernda tryggingafélögin. Ég hélt að þessi lög væru skaðabótalög til að bæta fólki tjón vegna skaða. Nei, þetta virðast vera lög til að passa upp á að tryggingafélög þurfi ekki að borga skaðabætur. Ég ætla nú ekki að hafa þetta mikið lengra en það segir sig sjálft að það þarf að fara í gegnum þessi lög. Það þarf að endurskoða þau frá A til Ö og sjá til þess að börn sem slasast, börn sem við vitum að eiga bjarta framtíð, fái ekki bara 100.000 kr. á mánuði það sem eftir er ævinnar. Lágmarkslaun í landinu eru 300.000 kr. Við segjum við einstakling sem er orðinn 66 ára: Þú ert hvort sem er búinn að vera, 100.000 kr. eru alveg nóg fyrir þig. Lágmarkslaunin eru enn 300.000 kr. Hvers konar óvirðing er þetta? Hvernig í ósköpunum ætlum við að skýra þetta út fyrir nemum, þeim sem eru í námi, sem lenda í slysi? Þeir verða metnir með 100.000 kr. í mánaðartekjur, 1.200.000 kr. árstekjur. Á nemi sem er í námi í lögfræði eða læknisfræði að sætta sig við það ef hann verður fyrir alvarlegu líkamstjóni, og heilsa hans búin að vera, að hann hafi í mesta lagi 100.000 kr. á mánuði það sem eftir er ævinnar? Þetta er bara ávísun á fátækt. Það er verið að segja við þetta fólk: Þið skuluð bara lifa við fátækt. Það sem er merkilegt er að þessir einstaklingar eru t.d. tvítryggðir í bifreiðum, bæði sem ökumenn og líka tryggðir í bílnum, sérökumannstrygging og vegna tekjumissis, en það dugir ekki til. Það virðist ekkert duga til. Þess vegna spyr ég líka og þeirri spurningu þarf dómsmálaráðherra á hverjum tímaað svara: Hvers vegna í ósköpunum er ekkert gert í þessu? Ég mun reyna að krefjast þeirra svara. Vonandi fær þetta mál einhvern framgang. Af fyrri reynslu er ég ekki ofurbjartsýnn á það og þá kemur bara í ljós hver ítökin eru og hvort ríkisstjórnin er hlynnt venjulegum borgurum þessa lands sem eiga rétt á skaðabótum og hafa borgað sínar tryggingar eða hvort hún er á bandi tryggingafélaganna og heldur áfram að rýra bæturnar svo að bótasjóður tryggingafélaganna bólgni út. Að lokum vísa ég málinu til allsherjar- og menntamálanefndar og vona að það fái þar góða umfjöllun.
Virðulegi forseti. Hér er rætt um frumvarp til laga um breytingar á skaðabótalögum með síðari breytingum (launaþróun og gjafsókn). Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að flytja þetta mál, fyrir fróðlega ræðu og líka ágætisgreinargerð. Ég hélt að þetta mál yrði kannski tekið fyrir í velferðarnefnd en svo er ekki. Ég vil samt sem áður, án þess að ég vilji lengja þennan fund mikið, virðulegi forseti, að það komi skýrt fram sem hér hefur verið sagt að það er afar mikilvægt að þeir einstaklingar sem lenda í slysi fái þær bætur sem þeir eiga rétt á fljótt og greiðlega og að viðmiðið sé auðvitað tímabilið frá óhappi og þar til bætur eru greiddar en ekki sé verið að greiða bætur, eins og hér kemur fram, langt aftur í tímann. Það er algjörlega óviðunandi og ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur í þinginu að taka mál af þessu tagi til meðferðar og skoða hver réttur einstaklinganna er. Þegar einstaklingar eiga við tryggingafélög og fjármálastofnanir, eins og er í þessu tilfelli, er oft hátt upp á bakkann til að ná fram rétti sínum. Eins og kom fram í framsöguræðu hv. þingmanns hér áðan gefast margir upp á þeirri leið. Þess vegna er hér tillaga um gjafsókn. Mér finnst hún allra góðra gjalda verð og auðvitað þarf að skoða það mjög nákvæmlega hvort ekki þurfi að taka aðstæður fólks, samfélagslega stöðu, fjárhagslega stöðu, til greina strax í upphafi máls, að mál séu ekki dregin von úr viti þar til allar bjargir eru runnar úr greipum viðkomandi aðila. Mér finnst ljótt og vont að heyra að slíkt skuli gerast og það er mjög mikilvægt fyrir viðkomandi nefnd að skoða þessi mál vel, skoða afkomu þessara tryggingarsjóða, hvernig þeir fara með það tryggingafé sem þar er inni og hvert hlutfall bóta til þeirra sem eiga rétt á þeim er í raun af þeim skaða sem hlotist hefur. Ég vil enn og aftur nota tækifærið til að þakka fyrir frumvarpið. Það er skref í rétta átt sem við hefðum átt að vera búin að stíga fyrir löngu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann tók vel undir gjafsóknarbeiðnina, sem er alveg frábært. Ég vildi koma því að í þessari umræðu, bara til upplýsingar, að ef Íslendingur fær gjafsókn til að fara í mál við tryggingafélagið og vinnur málið borgar tryggingafélagið gjafsóknina aftur til baka í ríkissjóð þannig að ríkissjóður er í sjálfu sér ekkert að tapa á því. Í flestum tilfellum vinnur einstaklingurinn. Ef hann kemur málinu fyrir dómstóla fær hann einhverjar bætur. Við erum því ekki að senda neinn reikning á ríkissjóð út af gjafsókninni. Svo er annað sem við verðum líka að átta okkur á. Ef við gerum upp þennan bótasjóð, sem eru tugir milljarða á ári með reglulegu millibili, þarna er hellingspeningur, getum við t.d. notað peningana til að efla Grensásdeild sem tekur við illa slösuðu fólki. Við getum líka eflt heilbrigðiskerfið. Við verðum að átta okkur á því að þegar við lendum í umferðarslysi og lendum inni í heilbrigðiskerfinu borga tryggingafélögin hér ekki neitt. Ef útlendingur lendir í slysi og er tryggður borgar tryggingafélag útlendingsins sjúkrahúskostnað og allt annað. Það eru auðvitað gífurlegir fjármunir sem tengjast umferðarslysum og öðru, sjúkrahúskostnaður og annað. Það er alveg óskiljanlegt að ekki skuli hafa verið séð til þess, með uppgjör á bótasjóði og öðru, að þetta fé renni til þeirra sem vinna við að endurhæfa fólk, að þeir fái þessa peninga og að þeir séu notaðir til góðra hluta.
Virðulegi forseti. Ég hef svo sem litlu við þetta að bæta, ég held að ég og hv. framsögumaður séum bara nokkuð sammála um að hér sé verkefni sem þurfi að vinna vel og dyggilega að. Þetta þarf að skoða vel og koma þessu máli í höfn. Það þarf að skoða nánar hvernig það verður gert og nefndin mun væntanlega gera það. Mér þykir mikið til koma þekkingar hv. þingmanns á þessum málum og hef margoft rætt það hér í þinginu. Ég er mjög þakklátur fyrir að þetta mál komi hér fram. Það eru margir sem eiga um sárt að binda og hafa farið illa út úr þeim viðskiptum sem hv. þingmaður hefur talað um.
Virðulegur forseti. Við þurfum ekki að hafa fylgst lengi með stjórnmálum til að hafa orðið vitni að gríðarlegum breytingum í því hvernig talað er um loftslagsmál í samfélaginu og ekki síst innan veggja Alþingis. Okkur nægir að líta eins og 15 ár aftur í tímann til að finna dæmi þess að þau sem töluðu fyrir metnaðarfullum aðgerðum í loftslagsmálum voru sögð mála skrattann á vegginn í þingsal og fyrir giska tíu árum var hér enn tekist á um það hvort Ísland ætti yfir höfuð að axla sömu ábyrgð á lausn á loftslagsvandanum og aðrar þjóðir eða ekki. Þá talaði fólk fyrir því að Ísland myndi sækjast eftir undanþágum í ætt við þær sem fengust í Kyoto-bókuninni þar sem Ísland samdi um að fá að margfalda losun sína á skuldbindingartíma samningsins. En nú er öldin önnur og Ísland hefur undirgengist sömu skuldbindingar og önnur þau ríki. Lög um loftslagsmál voru sett árið 2012 og marka mikil tímamót í þeirri vegferð ríkisstjórnar Íslands að gera landið að ábyrgum aðila á alþjóðavísu í loftslagsmálum. Í framhaldinu hafa lögin verið uppfærð nokkrum sinnum, nú síðast í fyrra þar sem bætt var inn skýrara hlutverki fyrir loftslagsráð í samræmi við ályktun sem samþykkt var á þingi 2016, auk þess sem lögfest voru ákvæði um reglubundna aðgerðaáætlun sem ríkisstjórn skyldi gera í loftslagsmálum. Nú eru þessi mál komin í nokkuð fast horf og þótt fyrr hefði verið. En eins og ég vék að í upphafi var staðan ekki glæsileg fyrir 10–15 árum þannig að við megum kannski vel við una. Það frumvarp sem hér liggur fyrir snýst um að skerpa enn á hlutverki loftslagsráðs. Ráðið gegnir samkvæmt 5. gr. laganna því meginhlutverki að veita stjórnvöldum aðhald og ráðgjöf um stefnumarkandi ákvarðanir og markmið Íslands sem tengjast loftslagsmálum. Það sem ég legg til að bætist við lögin er það skýra hlutverk að leggja hreinlega fram álitsgerð um það hvort aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum uppfylli þau markmið sem stjórnvöld hafa lýst yfir að þau setji sér sem og alþjóðlegar skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum. Það sem næst kemst þessu markmiði í gildandi lögum er það verkefni ráðsins að rýna á undirbúningsstigi áætlanir stjórnvalda sem snerta loftslagsmál, sem er mun veikara en það hlutverk sem ég legg hér til en ég tel fulla ástæðu til þess að kveða nokkuð fast að orði með þetta verkefni. Fyrirmyndina sæki ég til laga um opinber fjármál, merkilegt nokk, þar sem fjármálaráði er falið sambærilegt hlutverk gagnvart fjármálaáætlun sem lögð er fram á hverju vori. Fjármálaráð er sjálfstætt í störfum sínum samkvæmt lögum um opinber fjármál og skal meta hvort fjármálastefna og fjármálaáætlun fylgi annars vegar þeim grunngildum sem byggð eru inn í lög um opinber fjármál sem og þeim tölulegu markmiðum sem sett eru utan um fjármál hins opinbera. Þetta er mikilvægt aðhaldshlutverk á því grundvallarmálasviði sem rekstur hins opinbera er og þótti nauðsyn að setja inn í lög um opinber fjármál þegar þau voru lögfest árið 2015 til að hægt væri að tryggja almenna og hlutlæga umræðu um stefnu stjórnvalda. Fjármálaráð var væntanlega ekki sett til höfuðs neinum ráðherra í ríkisstjórninni, enda var það fjármálaráðherra sjálfur sem lagði til að það hefði þetta aðhaldshlutverk gagnvart sjálfu sér á þeim tíma, heldur einfaldlega til að bæta umræðuna og byggja upp traust á þeim ferlum sem eru í kringum lagasetninguna. Ég tel sjálfsagt að sambærileg sjálfstæð og hlutlæg rýni fari fram á fyrirhuguðum aðgerðum stjórnvalda í loftslagsmálum enda séu þau mikilvægt grundvallaratriði í stefnumörkun hins opinbera, ekki síður en þær áætlanir sem snerta fjármál hins opinbera. Fyrsta aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem sitjandi ríkisstjórnin lagði fram nær yfir árin 2018–2030 og hefur ítrekað verið kynnt sem fullfjármögnuð áætlun. Þetta er góður frasi sem væri samt enn betra að geta borið upp við hlutlaust mat loftslagsráðs á því hvað það þýði að vera fullfjármagnað, hver árangurinn sé af þeim aðgerðum sem kveðið er á um og hvar megi gera betur. Hins vegar er það svo að í inngangskafla þeirrar áætlunar sem lögð var fram fyrir einu og hálfu ári kemur fram að erfitt geti verið að meta líkleg áhrif einstakra aðgerða og sömuleiðis kostnað. Þetta eru vonandi byrjunarörðugleikar í því ferli sem ítrekuð framlagning aðgerðaáætlana í loftslagsmálum er, þannig að við næstu aðgerðaáætlun takist betur til. Það er jú vikið að því í 5. kafla áætlunarinnar um áfangaskiptingu hennar að það hafi talist skynsamlegt að leggja fram áætlun sem næði yfir afmarkað en raunhæft svið þannig að hægt væri að leggja eitthvað fram strax að hausti 2018 en síðan mætti fara yfir áætlunina þegar skuldbindingar Íslands til 2030 lægju ljósar fyrir, sem gerðist um mitt síðasta ár, og við það tilefni væri hægt að leggja fram frekari útfærslu og áætlun sem væri markvissari, myndi njóta betri greiningar á árangri og hvernig aðgerðir myndu stuðla að því að Ísland stæði við tölulegar skuldbinding sínar og markmið. Aftur er þetta eitthvað sem væri æskilegt að fá skýrslu frá loftslagsráði um. Tökum t.d. fjármögnun á gildandi aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum þar sem gróf skipting fjármuna er sú að um 4 milljörðum verði varið til kolefnisbindingar, sem heyrir ekki nema að örlitlu leyti undir þær skuldbindingar sem Parísarsáttmálinn nær utan um, 1,5 milljörðum til orkuskipta í samgöngum, hálfum milljarði til loftslagssjóðs og 800 milljónum í margvíslegar aðgerðir. Þarna eru tvær meginstoðir. Það eru orkuskipti í samgöngum og þeir fjármunir nýtast aðallega til að ívilna hreinorkubílum. Of skammt hefur verið gengið í að jafna lóð vogarskálarinnar þannig að þeir bílar sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti verði ekki jafn fýsilegur kostur og hreinorkubílarnir, en af þeim rúmu 6 milljörðum sem gert er ráð fyrir í þessari áætlun til fimm ára fara, eins og ég sagði, 4 milljarðar eða tveir þriðju hlutar í kolefnisbindingu sem er ekki hluti af þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem áætlun af þessu tagi á að ná til. Kolefnisbindingin er góðra gjalda verð og skilar árangri og ekki bara hvað varðar loftslagsmál heldur líffræðilegan fjölbreytileika og ýmsar aðrar jákvæðar hliðarverkanir. En hér er strax hægt að velta því fyrir sér, og væri gott að hafa það hreinlega skjalfest frá loftslagsráði, hvort tveimur þriðju hlutum þess púðurs sem varið er í aðgerðaáætlunina sé varið utan alþjóðlegra skuldbindinga. Auk þess að fela loftslagsráði þetta nýja hlutverk er í frumvarpinu lagt til að í stað þess að aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum skuli endurskoðuð fjórða hvert ár verði hún endurskoðuð á tveggja ára fresti. Þetta er í samræmi við það sem virðist ætla að verða reyndin hjá núverandi ríkisstjórn en er líka eitthvað sem endurspeglar þá brýnu þörf sem er á stigvaxandi metnaði í loftslagsmálum og verður þess líka valdandi að sitji hér ríkisstjórnir heil fjögurra ára kjörtímabil verði þær að leggja fram tvær aðgerðaáætlanir hið minnsta, eina stuttu eftir að þær taka við og svo aðra á miðju kjörtímabili þar sem þær þurfa að sýna meiri metnað en í þeirri fyrri. Þannig náum við vonandi að trappa metnaðinn upp á það stig sem við getum sætt okkur við. Varðandi þörfina á þessari lagasetningu langar mig að vitna í inngangsorð aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum þar sem segir, með leyfi forseta: „Vonir standa til að nýstofnað loftslagsráð geti veitt stjórnvöldum aðhald til að skerpa á þessari aðgerðaáætlun og efla samræðu og samvinnu um loftslagsmál almennt.“ Verði þetta frumvarp mitt að lögum náum við því markmiði ekki með von heldur með skýrum fyrirmælum í lögum sem ég tel talsvert traustari grunn til að byggja á þegar við erum að tala um áætlunargerð af því mikilvægi sem hér um ræðir.
Virðulegi forseti. Ég legg hér fram tillögu til þingsályktunar um menningarsal á Suðurlandi, sem hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að leita samninga við Sveitarfélagið Árborg um að ljúka gerð menningarsalar Suðurlands á Selfossi. Samningurinn taki gildi árið 2020 og verði frágangi salarins lokið eigi síðar en við árslok 2021. Þessi þingsályktunartillaga var lögð fram á 149. löggjafarþingi, 290. mál. Þetta mál er búið að eiga sér langan aðdraganda. Það eru allt að því 30 ár síðan byggingu þessa salar í sjálfu sér lauk. Hann stendur sem hluti af Hótel Selfossi, óinnréttaður. Eins og fram kemur í greinargerðinni er gert ráð fyrir því að það að ljúka frágangi á þessum menningarsal muni kosta á bilinu 300–400 millj. kr. Það liggur auðvitað fyrir að það er ekki há upphæð ef tekið er mið af byggingu nýrra menningarhúsa sem hafa verið byggð víða um land, sem betur fer. En það vantar sárlega húsnæði á Suðurlandi til að hýsa þá miklu menningarstarfsemi sem þar er og við þingmenn Suðurkjördæmis, sem flytjum þessa tillögu, höfum margoft bent á það áður, bæði með flutningi þessarar tillögu og með framgöngu í nefndum, fjárlaganefnd. Verkefnið er nú komið á rekspöl og er komið inn á fimm ára fjármálaáætlun. Nú er mikilvægt fyrir okkur að síðustu skrefin í því að gera þetta verkefni að veruleika, eins og fram kemur í greinargerðinni, verði stigin á þessu ári þannig að við getum farið að hefja framkvæmdir. Þetta er mikilvægt menningarverkefni sem kallar á skjótar ákvarðanir. Í sjálfu sér kostar þetta auðvitað 300–400 milljónir eins og ég hef sagt áður en það er ekki stór upphæð í því samhengi sem slíkt menningarhús myndi kosta frá grunni. Selfoss er orðinn má segja heimabær menningarinnar á Suðurlandi. Þar er gríðarlega öflugt menningarlíf og með því að ljúka þessum sal væri komið til móts við þá miklu þörf sem er ekki bara á Selfossi og í Árborg heldur líka í nágrannasveitarfélögunum sem sannarlega myndu nýta þá aðstöðu sem þarna yrði til boða. Ég ætla ekki að hafa þetta í sjálfu sér lengra, virðulegur forseti. Flutningsmenn þessarar tillögu eru auk mín hv. þingmenn Páll Magnússon, Vilhjálmur Árnason, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Karl Gauti Hjaltason, Birgir Þórarinsson og Oddný G. Harðardóttir.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og frumkvæðið að þessu ágæta máli sem ég styð heils hugar, enda einn af flutningsmönnum með hv. þingmanni. En ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður vildi kannski rifja upp með okkur hvar verkið er statt. Hvað myndi taka langan tíma ef byrjað yrði bara strax í næstu viku, segjum það? Við þingmenn Suðurkjördæmis höfum nú farið þarna saman um og við sjáum að það er heilmikið búið. En það er auðvitað ýmislegt eftir og það er spurning hvað það myndi taka langan tíma ef fjárveitingin kæmi strax, hvort hv. þingmaður viti það. Annars ætla ég ekki að lengja þessa umræðu mikið. Mig langaði bara að spyrja um þetta og þakka þingmanninum um leið fyrir frumkvæðið að þessu máli.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir fyrirspurnina. Það liggur fyrir að það gæti tekið bara nokkra mánuði. Ef við myndum samþykkja t.d. fyrir vorið að gera þetta þá gæti ég trúað því að að ári frá þeim tíma yrði þessi salur fullbúinn, jafnvel fyrr. Þarna eru komnir stólar, það er komið svið og gryfja og þessi salur er inni í miðri stórri byggingu, það eina sem er óinnréttað. Það eru nú gerð slík kraftaverk í byggingu stofnanahúsa í dag og ég heyrði það nú bara á leiðinni hingað í þingið í dag að sveitarfélag hér á þessu svæði er að fara að byggja knattspyrnuhús, sem er væntanlega 120 sinnum 90 eða 100 metrar eða eitthvað álíka og kostar 4,5 milljarða, og það á að verða tilbúið innan árs. Byggingarhraði er orðinn svo afstæður í dag. Ég held að þarna liggi fyrir teikningar að öllu. Það þarf kannski eitthvað að endurskoða þar. En ég held að við gætum séð þennan sal koma í notkun, kannski ekki í lok þessa árs en mjög snemma á næsta ári.
Herra forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessari þingsályktunartillögu sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson hefur hér mælt fyrir og styð ég hana að sjálfsögðu heils hugar. Það er ánægjulegt, herra forseti, að málið virðist hafa verið að hreyfast að undanförnu en það hefur verið á dagskrá árum og áratugum saman. Síðan sá ég að málið var á dagskrá ríkisstjórnarfundar 10. janúar sl. og það er vonandi góðs viti og nú fari loksins eitthvað að gerast í málinu og Sunnlendingar sjái fram á að eignast veglegan sal til að hýsa alla þá margháttuðu menningarstarfsemi sem í landshlutanum er að finna. Fyrir réttu ári síðan skoðaði hæstv. forsætisráðherra salinn og orðaði það svo í viðtali að menningarsalurinn á Selfossi væri eitt best geymda leyndarmál Suðurlands, en salurinn hefur staðið fokheldur í rúmlega þriðjung aldar. Við þetta tækifæri lýsti hæstv. forsætisráðherra bjartsýni sinni á að eitthvað færi að gerast í málefnum salarins. Herra forseti. Auðvitað viljum við ekki að salurinn verði áfram einhvers konar leyndarmál heldur fremur að hann verði kláraður og verði miðstöð menningar á Suðurlandi. Það væri því vonum framar að gengið væri í þetta mál. Ég sá það í fjármálaáætlun fyrir 2019–2023, eins og kemur fram í greinargerð með þessu máli, að ráðgert er að hefja undirbúning að byggingu menningarhúsa í Skagafirði og á Fljótsdalshéraði sem er vel, en það er vert að klára fyrst það sem áður hefur verið gert áður en lengra er haldið á þeirri vegferð að setja mál af stað án þess að klára þau. Það er auðvitað ótrúlegt að menningarsalurinn á Selfossi, sem svo heitir, hafi staðið hrár og ófullgerður í meira en þriðjung aldar. Hann er fokheldur og stendur raunverulega albúinn til þess að vera innréttaður og kláraður. Hann getur tekið nær 300 manns í sæti og í honum er stórt svið og kjallari undir þessu svæði. Selfyssingar hafa með bæjarfulltrúana í broddi fylkingar á undanförnum mánuðum teymt inn í fokheldan salinn þingmenn og ráðherra, auðvitað í þeirri von að eitthvað fari að gerast í málinu. Fjölmargir aðrir hafa barist fyrir salnum og í lok mars 2017 voru hollvinasamtök menningarsalar Suðurlands stofnuð. Það á auðvitað að vera alger óþarfi, herra forseti, með verkefni á vegum ríkisins að það sé ekki talið í mánuðum eða árum heldur í áratugum eða jafnvel hluta úr öldum sem tekur að ljúka einhverri byggingu á vegum ríkisins. Það er algerlega óboðlegt. Það kemur fram í greinargerð að gert er ráð fyrir að það kosti 300–400 milljónir að koma salnum í fullkomið stand. Er þá vonast eftir myndarlegu framlagi frá ríkinu. Ég tek undir með flutningsmanni, hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni, að þetta telst ekki mikið fjármagn til að ráðast í svona þarft verkefni eins og menningarsalur er, vegna þess að þarna stendur steypan ónotuð og hefur gert lengi. Það þarf bara að klára þetta. Það er mikilvægt, ekki bara vegna þess að á svæðinu hefur íbúum fjölgað mikið heldur líka vegna þess að á Suðurlandi er miðstöð og hefur verið lengi miðstöð menningar í mörgum skilningi, bæði á sviði íþrótta og alls kyns annarrar menningar. Ég var þarna síðast fyrir nokkrum vikum á stórri skákhátíð, móti heimsmeistara, og var vel að því staðið í alla staði. Ég sé líka í auglýsingum og öðru að þarna fara fram stanslausir menningarviðburðir sem þurfa auðvitað að fá veglegri sess en nú er. Þarna er Fischer-setrið í skák, staðsett á Selfossi, og ég held að landslið okkar í handbolta sé að megninu til skipað íþróttamönnum sem geta rekið ættir sínar og æfingar til þessa staðar. Í lokin vil ég mæla með því að þetta mál sæti hraðri meðferð til nefndar og verði afgreitt í vor þannig að hægt sé að ljúka þessu máli, sem ég styð heils hugar og vona að fái farsælan endi.
Herra forseti. Ég mæli fyrir þessari tillögu til þingsályktunar um fjögurra ára áætlun um ýmis mál til hagsbóta fyrir neytendur á árunum 2021–2024. Ásamt mér flytja þetta mál hv. þingmenn Oddný G. Harðardóttir, Willum Þór Þórsson, Þorsteinn Sæmundsson, Inga Sæland og Björn Leví Gunnarsson. Það eru þrjú meginmarkmið sem Alþingi leggur hér til að ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra vinni í samræmi við það að tryggja bættan hag neytenda. Það er markmið um skilvirkt fyrirkomulag neytendamála, markmið um upplýsingamiðlun til neytenda og markmið um réttindi neytenda. Þessi tillaga var lögð fram á 145. löggjafarþingi en er núna lögð fram með þeim breytingum sem gerðar hafa verið í lögum, m.a. vegna nýrra laga um úrskurðaraðila á sviði neytendamála sem voru samþykkt í fyrra. Markmiðið er að leggja fram tillögur sem miða að því að bæta hag neytenda með skjótum hætti og liggur alveg fyrir að á næstu árum þurfa stjórnvöld að bregðast við mörgum áskorunum á sviði neytendamála, hvort heldur þegar kemur að alþjóðavæðingu framleiðslukeðjunnar sem gerir eftirlitið flóknara, aukinni netverslun eða brotum á rétti neytenda. Það er líka þannig að í sumum tilfellum þekkja seljendur ekki rétt neytenda og hvað þá að neytendur þekki sinn rétt til hlítar. Það kom fram m.a. í könnun sem gerð var þegar þetta mál var lagt fram síðast, árið 2015, að margir þekktu ekki muninn á hlutverki Neytendastofu og Neytendasamtakanna. Það voru einungis rétt um 18% sem töldu sig þekkja muninn, rúmlega 80% gátu ekki gert greinarmun á hlutverki þessara stofnana. Neytendastofa er opinber eftirlitsstofnun en Neytendasamtökin eru frjáls félagasamtök. Rúm 58% sögðust myndu leita til Neytendasamtakanna ef þörf væri á aðstoð vegna ágreinings en einungis 18% til Neytendastofu. Það er mikilvægt að neytendur þekki þennan mun, að Neytendastofa er eftirlitsstofnun og meginhlutverk hennar er að gæta að og hafa eftirlit með neytendarétti og öryggi vöru, hafa eftirlit með viðskiptaháttum og stuðla að gagnsæi markaðarins, hafa yfirumsjón með lögmælifræði og hagnýtri mælifræði og framkvæmd sem að því lýtur og loks að miðla upplýsingum til aðila á markaði um réttindi þeirra og skyldur. Neytendasamtökin eru hins vegar frjáls félagasamtök sem hafa frá stofnun veitt neytendum alls konar ráðleggingar og aðstoð við að leita réttar síns gagnvart seljanda. Ríkið hefur gert þjónustusamning við samtökin um að sinna þessari þjónustu að einhverju leyti. Samtökin sinna einnig mikilvægu þjónustuhlutverki við neytendur sem kaupa þjónustu í öðrum Evrópulöndum, t.d. í gegnum Evrópsku neytendaaðstoðina. Síðast voru gerðar breytingar á fyrirkomulagi neytendamála árið 2005. Þá var embætti talsmanns neytenda stofnað og Neytendastofa tók formlega til starfa, en hún tók yfir verkefni Löggildingarstofu og hluta verkefna sem áður voru hjá Samkeppnisstofnun. Embætti talsmanns neytenda var lagt niður árið 2014. Hér er gerð tillaga um að endurskilgreina hlutverk Neytendastofu og kanna hvort rétt sé að breyta verksviði stofnunarinnar þannig að hún starfi sem einhvers konar umboðsmaður neytenda að norrænni fyrirmynd sem hefði skýrt afmarkað hlutverk. Ítrekað hefur verið lagt til að embætti umboðsmanns neytenda verði stofnað og tæki að hluta til a.m.k. yfir verkefni Neytendastofu auk annarra verkefna sem snúa að neytendavernd. Það kom út skýrsla um neytendavernd á fjármálamarkaði árið 2013 þar sem lagt var til að þessi leið yrði farin og tillögurnar hér byggja að mestu á því. Það þarf líka að tryggja þessum umboðsmanni fullt sjálfstæði og sambærilegar valdheimildir og annars staðar á Norðurlöndunum þannig að umboðsmaður geti sinnt öflugu eftirliti og aukið vitund neytenda til að veita samkeppnislegt aðhald. Hann þarf að vera sjálfstæður í störfum sínum og hafa ríka frumkvæðisskyldu til rannsókna, ekki síst á fjármálamarkaði. Það er líka ýmislegt fleira lagt til hér sem umboðsmanni neytenda verði falið, m.a. atriði sem snúa beint að neytendum. Það verði meginviðfangsefni hins nýja embættis umboðsmanns neytenda. Þau ákvæði í lögum frá 2005 sem standa fjær beinum hagsmunum neytenda og eru í grunninn samkeppnisréttarlegs eðlis verði flutt úr lögunum og eftirlit með þeim verði fært til annarra stofnana. Þá kann auðvitað að koma til skoðunar samlegðaráhrif embættis umboðsmanns neytenda og embættis umboðsmanns skuldara. Hér er a.m.k. lagt til að gerður verði ítarlegur samstarfssamningur milli embættanna og þess hluta sem nú er í Seðlabankanum, þ.e. Fjármálaeftirlitsins, til að tryggja þessi upplýsingaskipti. Hér er í nokkru farið yfir markmið tillögunnar og ég ætla bara að stikla á stóru og vísa svo að öðru leyti í þingsályktunartillöguna. Eins og ég sagði áðan byggir hún á þremur markmiðum. Það er í fyrsta lagi aukin neytendafræðsla. Við vitum öll að á frjálsum markaði hafa neytendur veigamikið hlutverk í því að veita seljendum aðhald. Það er því mikilvægt að okkar mati að neytendur séu upplýstir og búi yfir færni sem gerir þeim kleift að taka skynsamlegar ákvarðanir. Það byggist auðvitað á því að allir þekki rétt sinn, hafi verðvitund, séu læsir á markaðssetningu og auglýsingar, búi yfir fjármálalæsi og viti hvert þeir eiga að leita ef upp kemur ágreiningur við seljendur. Að því verða stjórnvöld að vinna og tryggja að neytendur hafi þennan aðgang að upplýsingum og fái fræðslu almennt um neytendamál. Eins og við þekkjum öll þá hefur verið mikil umræða um fjármálalæsi í skólum, bæði í grunn- og framhaldsskólum, og það hafa verið gerðar kannanir og í febrúar árið 2018 tók mennta- og menningarmálaráðherra ákvörðun um að Ísland yrði með í valkvæðum hluta PISA-könnunarinnar árið 2021 sem snýr að fjármálalæsi 15 ára nemenda. Annar liður tillögunnar fjallar um aukna áherslu á sjálfbæra og ábyrga neyslu. Það hefur verið þannig á undanförnum áratugum að athyglin hefur í auknum mæli beinst að ábyrgð neytenda og mikilvægi þess að þeir séu upplýstir um uppruna vöru, enda hefur neysla þeirra margvísleg áhrif á umhverfið. Þá hefur framleiðsla á neysluvarningi að miklu leyti færst frá þróuðum ríkjum til fátækari landa þar sem framleiðslukostnaður er lægri, m.a. vegna lægri launa og minni krafna á sviði vinnuverndar og umhverfismála. Þetta þurfa neytendur að vera mjög upplýstir um, með hvaða hætti þeir geti haft áhrif með vali sínu á vöru og þjónustu. Það styður líka við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna þar sem er talað um ábyrga framleiðslu og neyslu og íslensk stjórnvöld eru skuldbundin til að vinna að þeim markmiðum rétt eins og stjórnvöld annarra ríkja. Að því miðar markmið nr. 12, að tryggja sjálfbæra neyslu og framleiðslu. Til að ná markmiði tillögunnar um aukna áherslu á ábyrga neyslu leggja flutningsmenn þessarar tillögu til að settur verði á fót verkefnahópur sem hafi það að markmiði að semja áætlun í neytendafræðslu. Við gerð áætlunarinnar þarf verkefnahópurinn að taka tillit til framangreindra heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna. Það er líka mikilvægt að fræðsla til neytenda um ábyrga neyslu nái til allra neytenda en ekki bara nemenda. Stjórnvöld eigi jafnframt að setja af stað verkefni til að vekja athygli á sjálfbærri neyslu. Í þriðja lagi er hér talað um upplýsingar um verðmerkingar. Neytendur eiga ríkan rétt á upplýsingum um verð á vöru og þjónustu og mikilvægt er að reglum um verðmerkingar sé fylgt og eftirlit sé virkt. Hér er í fjórum liðum gerð grein fyrir því hvernig flutningsmenn þessa máls leggja til að því verði fylgt eftir og ég vísa í það. Það er mikilvægt að endurskoða, uppfæra og kynna reglur um skilarétt. Við þekkjum það núna þegar útsölurnar standa sem hæst eftir jólin að fólk hefur fengið gjafabréf og slíkt sem hefur orðið ásteytingarsteinn þegar fólk skilar og skiptir vörum. Það er mikilvægt að reglurnar séu samræmdar, þær séu sanngjarnar þegar kemur að því að skila eða skipta vöru. Það eykur traust neytenda á seljendum og það getur og mun hafa jákvæð áhrif á verslun hér á landi fyrir utan að vera sjálfsögð neytendavernd. Reglurnar hafa svo sem fest sig að einhverju leyti í sessi, svo sem 14 daga skilaréttur, að maður þurfi að hafa kassakvittun o.s.frv., stundum gilda inneignarnótur í eitt ár en alla jafna eiga þær að gilda í fjögur ár, þ.e. gjafabréf, en það eru ákvæði sem seljendur hafa ekki alltaf fylgt eins og t.d. um gildistíma gjafabréfa og skil á vörum eftir að útsala er hafin. Þær reglur eru óþarflega flóknar og við eigum að reyna að laga þær. Það er mikilvægt að þær séu bæði hnitmiðaðar og skiljanlegar fyrir alla þannig að þær þjóni tilgangi sínum. Bandaríkin hafa gengið hvað lengst í að tryggja rétt neytenda á þessu sviði og í Kaliforníu er t.d. bannað að setja gildistíma á gjafabréf, enda má hugsa sem svo að seljandinn er auðvitað búinn að fá peningana inn í sinn rekstur og hví ætti hann þá að afskrifa þá fjármuni sem kaupandi hefur lagt til? Flutningsmenn leggja til að gildistími gjafabréfa verði lögfestur í fjögur ár, það er hinn hefðbundni fyrningarfrestur, enda eykur það neytendavernd og er alls ekki íþyngjandi fyrir seljendur. Hins vegar þekkjum við það auðvitað að verslanir rúlla stundum mishratt og því getur verið gott að nýta sér inneignina eða gjafabréfið og geyma það ekki of lengi og hvet ég fólk til þess á þessum árstíma. Hér er líka lagt til að innheimta sérstakra lántökugjalda á neytendalánum verði bönnuð. Við sem þessa þingsályktunartillögu flytjum teljum að kostnaður við lántöku eigi að vera innifalinn í vöxtum sem neytandinn greiðir. Hér er átt við lántökukostnað, bæði þóknun og gjöld sem neytandi þarf að greiða í tengslum við lánasamning. Það styður við niðurstöður nefndar sem gaf út skýrslu um neytendavernd á fjármálamarkaði árið 2013 þar sem talað er um að bankar, Íbúðalánasjóður og aðrir aðilar sem veita neytendalán þurfi í samræmi við upplýsingaskyldu neytendaréttarins að skýra nákvæmlega á hvaða kostnaðarliðum lántökukostnaðurinn byggist og forsendur fyrir því að gjaldið sé háð fjárhæð. Að lokum, virðulegi forseti, leggjum við til að sett verði á fót samanburðarverðsjá á fjármálamarkaði, þ.e. vefsíða þar sem allar upplýsingar um fjármálaþjónustu eru veittar á skýran og aðgengilegan máta. Það eru ýmsar síður í loftinu, m.a. Aurbjörg og Herborg, sem taka saman hluta af þessum upplýsingum eins og um húsnæðislán, kortaþjónustu og sparnaðarleiðir, en við viljum að það verði auðvelt að bera saman ýmsa mikilvæga þætti í fjármálum einstaklinga; vátryggingar, alls konar sparnaðarleiðir, húsnæðislán o.s.frv. eins og tíðkast í nágrannaríkjum okkar. Það er til staðar úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki og hún starfar samkvæmt gömlu samkomulagi. Við teljum að skýra þurfi stöðu nefndarinnar betur og undir það tekur umboðsmaður Alþingis. Virðulegi forseti. Við teljum að þær breytingar sem lagðar eru til í þessari þingsályktunartillögu verði til þess að bæta hag neytenda og ekki síst til þess að skýra fyrirkomulag neytendamála. Ég vona svo sannarlega að þessi tillaga fái framgang hér innan þingsins.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stjórnunar- og verndaráætlun fyrir álftir og gæsastofna á Íslandi. Flutningsmenn ásamt þeim sem hér stendur eru Guðmundur Ingi Kristinsson og Halla Signý Kristjánsdóttir. Með tillögu þessari er lagt til að Alþingi feli umhverfis- og auðlindaráðherra, í samvinnu við Umhverfisstofnun og hagsmunaaðila, að gera stjórnunar- og verndaráætlun fyrir álftir og gæsastofna á landinu öllu. Ráðherra skili Alþingi skýrslu um áætlunina fyrir 1. mars árið 2020. Á Íslandi verpa þrjár tegundir gæsa, grágæs, heiðagæs og helsingi. Að auki eru tvær tegundir gæsa árvissir fargestir, blesgæs og margæs. Á síðustu áratugum hafa gæsastofnar á norðlægum slóðum stækkað mikið og er heiðagæsastofninn nú í sögulegu hámarki. Frá 1950 hefur sameiginlegur heiðagæsastofn Íslands og Grænlands tuttugufaldast og var ríflega 500.000 fuglar haustið 2015. Aukið fæðuframboð, einkum á ræktuðu landi, á þátt í að gæsastofninn hefur vaxið. Álftin er algengur varpfugl víða um land, bæði á láglendi og vel grónum svæðum með tjörnum og vötnum á hálendi. Stofninn hefur vaxið stöðugt í a.m.k. 30 ár og í janúar 2015 var talið að álftirnar væru ríflega 30.000. Frá árinu 2013 hefur Ísland verið aðili að samningnum um vernd farfugla og votlendisfugla í Afríku og Evrasíu. Samningurinn kveður á um aðgerðir til verndar votlendisfuglum á viðkomustöðum þeirra og nær til fjölda fuglategunda sem verpa eða hafa áningarstað á Íslandi. Á grundvelli samningsins geta ríki ákveðið að vinna að því að stýra stofnstærðum fuglategunda sem valda skemmdum á uppskeru. AEWA hefur ráðist í gerð áætlana til að hafa áhrif á stærð gæsastofna í Evrópu, m.a. vegna heiðagæsar, grágæsar og helsingja. Árið 2012 var t.d. gerð áætlun um að minnka stærð Svalbarðastofns heiðagæsa í Danmörku og Noregi í samstarfi við Holland og Belgíu niður í u.þ.b. 60.000 fugla. Takmarkið náðist tveimur árum síðar. Markmið áætlunarinnar um Svalbarðastofninn er að viðhalda stofnstærðinni í 60.000 fuglum til að lágmarka skaða sem gæsirnar valda á uppskeru og gróðri í freðmýri án þess að gera út af við stofninn. Ágangur álfta og gæsa veldur bændum fjárhagslegu tjóni en þessi vandi einskorðast þó ekki við Ísland. Árið 2016 kom út skýrsla á vegum Ráðgjafarmiðstöðvar landbúnaðarins um tjón af völdum álfta og gæsa árin 2014 og 2015. Á þessu tímabili gátu bændur tilkynnt rafrænt um tjón sitt í gegnum Bændatorgið. Niðurstaða skýrslunnar sýndi að tjón af völdum ágangs fugla var mest á túnum. Í flestum tilvikum var um að ræða fleiri en eina fuglategund sem ollu tjóni á tilteknu ræktarlandi. Fram kom að mun fleiri tjónatilkynningar bárust árið 2014 en árið eftir. Í 12. gr. reglugerðar um almennan stuðning við landbúnað, nr. 1260/2018, er að finna heimild til að greiða stuðning samkvæmt 9. gr. vegna ágangs álfta og gæsa á ræktunarland bænda. Samkvæmt ákvæðinu ákveður framkvæmdanefnd búvörusamninga hvort nota eigi heimild til þessa stuðnings. Samkvæmt niðurstöðum skýrslunnar má ætla að margir bændur hafi látið hjá líða að tilkynna um tjón því að lítið hafi áunnist síðustu ár í að fá tjón viðurkennt eða bætt eða að fá viðeigandi úrræði til að verjast ágangi. Flestir bændur notast við fælur til að verjast tjóni í ræktunarlöndum sínum. Reynslan sýnir að fuglarnir eru fljótir að venjast fælunum og því virka þær ekki sem skyldi. Því er ljóst að finna þarf langtímalausn til að stemma stigu við þessum vanda. Flutningsmenn telja nauðsynlegt að á grundvelli framangreinds samnings verði gerð áætlun um stjórn og vernd álfta og gæsastofna á Íslandi í því skyni að minnka tjón bænda vegna ágangs álfta og gæsa. Í áætluninni þarf að tryggja vernd stofnanna. Til að tryggja að markmiðið með stjórnunar- og verndaráætluninni náist er nauðsynlegt að gagnasöfnun í málaflokknum verði bætt svo unnt verði að leggja mat á hvort þær aðgerðir sem farið verði í á grundvelli áætlunarinnar skili tilætluðum árangri.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að bera upp þessa tillögu til þingsályktunar. Það hefur lengi verið vandamál í sveitum landsins, eins og flutningsmanni er kunnugt um og kemur fram í greinargerð, að sérstaklega álftir og auðvitað gæsir líka eru viðvarandi vandamál á túnum bænda og hafa verið lengi. Þetta vandamál hefur vaxið, eins og kemur fram í greinargerðinni, sérstaklega með álftastofninn og einnig heiðagæsastofninn, að það fjölgar mjög í stofni þessara tegunda, a.m.k. heiðagæsa. Árið 1960 voru álftir á landinu 3.000–5.000. Fyrir fimm árum voru þær orðnar samkvæmt nýjustu tölum sem ég sé í þessari greinargerð 31.000 og örugglega fleiri í dag en var fyrir fimm árum vegna þess að álftir má finna mjög víða nú orðið. Þær hópast saman. Það er varla til sá pollur í sveitum landsins sem er svo ómerkilegur að álftapar setji sig ekki í stellingar til að koma af stað varpi í honum. Með tilliti til þessa er spurning mín til hv. þingmanns sú hvort ekki hafi komið til greina að koma með frumvarp eða tillögu um að aflétta friðun einfaldlega á álft og leyfa takmarkaðar veiðar á álft eftir ráðgjöf sérfræðinga eða þá með einhvers konar kvóta eins og hreindýraveiðunum er stjórnað.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Í greinargerðinni sem fylgir þingsályktunartillögunni er komið inn á hvað gert var árið 2012 með Svalbarðastofninn í heiðagæsum í Danmörku og Noregi. Þar fólst verndaráætlunin í því að fækka fuglunum um helming, úr 120.000 í 60.000 fugla. Hv. þingmaður spyr hvort ekki komi til greina að gera eitthvað varðandi álftina. Ég lít svo á að í þessari þingsályktunartillögu sé verið að fjalla um álftir og þá gæsastofna sem hér eru. Álftinni hefur fjölgað óhóflega og það á einnig við um heiðagæs og ég held að við hv. þingmaður séum sammála um að þá verði að grípa til einhverra ráðstafana. Þetta er tignarlegur og fallegur fugl og hefur verið friðaður lengi en er þyrnir í augum margra sem eru að verja land sitt. Þetta er feikilegt vandamál mjög víða þannig að ég tel að ef menn fara í góða gagnasöfnun og velta fyrir sér hvað hægt sé að gera sé ein leiðin sú að reyna að fækka álftinni með einhverjum ráðum.
Herra forseti. Ég þakka þetta svar. Við erum þá sammála um að álftinni hafi fjölgað það mikið að hún sé orðin vandamál víða um sveitir. Við erum sammála um það og þá þarf að stemma stigu við því. Mér heyrist hv. þingmaður vera sammála mér í því. Eins og ég sagði í spurningu minni áðan sé ég fyrir mér að hugsanlega væri hægt að úthluta einhvers konar kvóta til veiðimanna um að nú mættu þeir veiða á einhverju svæði svo og svo margar álftir, hugsanlega eftir aldri, þ.e. yngri fuglinn. Ég held að það væri ekkert stórmál að fækka álftinni þannig og hafa gott eftirlit með því. Auðvitað skil ég líka að þessi tillaga gangi út á að gera áætlanir. Við skulum vona að eitthvað komi út úr því, að það gerist hratt, að þetta verði ekki látið viðgangast og menn fái einfaldlega að bíta í það súra epli að tapa miklum verðmætum í kjaftinn á þessum fuglum, kannski að ófyrirsynju vegna þess að við þorum ekki að taka af skarið til að fækka ofvexti, fækka aðeins í álftastofninum vegna ofvaxtar stofnsins hér á landi. Hann er greinilegur. Ég man þegar ég starfaði hjá sýslumanninum á Selfossi. Það er orðið langt síðan en þá var álftastofninn líklega helmingi minni en í dag. Þetta var mikið vandamál þá strax og bændur í öngum sínum að geta ekki spannað frá eða fækkað álftinni. Það voru engin ráð vegna þess að hún er auðvitað friðuð eins og hv. þingmaður veit. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann í lokin hvort þessi stjórnunar- og verndaráætlun muni þá ganga út á að í framhaldinu verði hægt að aflétta friðuninni að takmörkuðu leyti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hugleiðingarnar og einnig þá spurningu sem hann varpaði fram. Ég held að óhætt sé að segja að við séum ansi sammála um þennan - ég ætla ekki að kalla álftina vargfugl þó að sumir leyfi sér það. Vissulega er tilgangurinn með þessari tillögu sá að reyna að ná utan um stofnstærð fugla og þá þarf að gera það af skynsemi, meta tjón af völdum þeirra o.s.frv. Ég held að það sé alveg óhætt að fullyrða að á sumum landsvæðum verður að grípa til róttækra aðgerða til að verjast tjóni af völdum álfta. Einnig sjáum við að heiðagæsinni hefur fjölgað mikið. Við sáum ekki heiðagæs á láglendi fyrir 10–15 árum en nú er hún farin að hrekja meira að segja grágæsina í burtu af túnum. Það verður að ná utan um þetta af því að það er engan veginn réttlætanlegt að einhverjir stofnar blási út á kostnað annarra. Vissulega eru þetta verðmæti. Þegar menn greina stærðina og vandamálið vonast ég náttúrlega til þess með þessari þingsályktunartillögu að menn geri eitthvað í málunum. Ef það er niðurstaða varðandi þá gagnasöfnun sem á að fara í að álftinni hafi fjölgað óhóflega, og það á þá eins við um heiðagæsastofninn, verður bara að grípa til þeirra aðgerða að reyna að fækka henni.