Borist hafa tvö bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 857, um starfsemi Stjórnstöðvar ferðamála, frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur og við fyrirspurn á þskj. 747, um rannsóknir í ferðaþjónustu, frá Vilhjálmi Árnasyni.
Ekki er gert ráð fyrir atkvæðagreiðslu á þingfundinum í dag. Sömuleiðis vill forseti vekja athygli á því að hlé verður gert á þingfundi vegna nefndafunda milli kl. 13–14 í dag.
Hæstv. forseti. Græðgi er einn af höfuðlöstum mannskepnunnar og það virðist sem faraldur þess lastar gangi nú yfir Ísland. Bæði sjáum við þess dæmi að menn eru jafnvel að slá lán til þess að greiða sjálfum sér arð og henda afleiðingunum fram í tímann á ofurvöxtum. Ég ætla að gera að umtalsefni bónusgreiðslur til bankastjórnenda sem hafa verið í umræðunni að undanförnu og eru satt að segja úr öllum takti við íslenskan veruleika. Svo virðist sem stjórnendur banka sem jafnvel eru nýendurreistir af ríkinu eða með aðkomu ríkisins og eru jafnvel að hluta til í eigu ríkisins séu að greiða sér bónusa sem eru venjulegu fólki á Íslandi óskiljanlegir. Okkur er sagt að alþjóðlegt samkeppnisumhverfi kalli á þessar greiðslur. Nú er það þannig, herra forseti, að mér er ekki kunnugt um, ég veit náttúrlega ekki allt, marga íslenska bankamenn sem hafa farið úr landi og tekið við góðum stöðum í stórum bönkum erlendis. Herra forseti. Ég er reiðubúinn að taka áhættuna af því að hér verði spekileki meðal bankamanna og þeir streymi til útlanda og fari að vinna í erlendum stórbönkum. Svo illa vill til að rúmlega 200 viðskiptamenntaðir menn eru á atvinnuleysisskrá á Íslandi og þeir geta örugglega hlaupið í skarðið fyrir laun sem samrýmast íslenskum veruleika. Þannig að ég er til í að taka séns á þessu, herra forseti. Við settum lög í fyrra á Alþingi til þess að koma böndum á bónusgreiðslur og töldum okkur þá hafa komið því svo fyrir að menn mundu sjá að sér og fara ekki offari í þessu. Í ljósi nýorðinna atburða gæti verið nauðsynlegt fyrir okkur að breyta þessari lagasetningu og afnema með öllu bónusgreiðslur til bankamanna, þ.e. til stjórnenda banka, vegna þess að sá faraldur græðgi sem gengur yfir þjóðfélagið þessa dagana er með öllu óþolandi og hann þarf að stöðva.
Virðulegi forseti. Síðar í dag fer fram umræða um tryggingafélögin og þá ákvörðun flestra þeirra að greiða sér himinháar arðgreiðslur úr svokölluðum bótasjóðum. Fyrir stuttu var mikil umræða um annars konar fjármálagjörning sem snerti Borgun. Þær umræður eru aðeins angi af mun stærra og raunar miklu mikilvægara máli, hvernig þjóðfélagi við viljum lifa í í framtíðinni. Hvort við viljum lifa í þjóðfélagi misskiptingar þar sem þeir auðugu og betur stæðu maka krókinn að vild. Hvort við viljum búa í þjóðfélagi þar sem fámennur hópur einstaklinga getur nánast hagað sér að vild í krafti stöðu sinnar. Hvort við viljum búa í þjóðfélagi óréttlætis og ógegnsæis. Hvort við viljum búa í þjóðfélagi þar sem einstök fyrirtæki geta nánast hagað sér að vild gagnvart viðskiptavinum, vegna stærðar sinnar og fákeppni á markaði. Hvort við viljum snúa aftur til áranna fyrir hrun. Það er spurningin. Í bankahruninu 2008 var hávær krafa um eitthvað sem kallaðist nýja Ísland. Það var helst á baráttumönnum að skilja að byggja ætti upp nýtt þjóðfélag þar sem allir væru nánast jafnir, gæðum þjóðfélagsins yrði skipt á jafnan og væntanlega heiðarlegan hátt. Sú hugmynd var auðvitað ekkert annað en útópía. Flestir vilja alltaf meira, meiri lífsgæði, hærri laun, betri bíl, stærra hús, betri stöðu. Þeir sem auðguðust vel fyrir bankahrun eru ekki búnir að gleyma ljómanum sem var yfir öllu. Í dag eru komnar nýjar persónur og leikendur á sviðið en hugmyndafræðin er sú sama og hún byggist á eftirfarandi: Ég, um mig, frá mér, til mín. Útópían er falleg en óraunhæf. Okkur ber hins vegar að gera það sem við getum til að þjóðfélagið sé betra og sanngjarnara. Smæð samfélagsins og fákeppni kallar á nýtt regluverk á fjármálamarkaði. Það er ekki sjálfsagt að allt það sem virkar [[Forseti hringir.]]í margfalt stærri samfélögum gangi hér. Verum óhrædd við að gera breytingar. Það er krafa samfélagsins.
Herra forseti. Mig langar að tala um raforkumál á Vestfjörðum. Það var ágætisfundur á mánudaginn var á Ísafirði um framtíðarhorfur í uppbyggingu raforkumála á Vestfjörðum og kom það til vegna þess að einkaaðilar hafa sýnt mikinn áhuga á því að virkja við Djúpið og Hvalárvirkjun. Farið var vítt og breitt yfir það hvernig málin stæðu varðandi raforkuafhendingaröryggi á Vestfjörðum og möguleika fyrirtækja á að byggja sig upp. Vissulega yrði það mikil búbót að fá viðbótarorku inn á svæðið en undirstaða þess er að það verði hringtenging á Vestfjörðum. Öll þau áform sem uppi eru um að virkja Hvalá, sem mundi framleiða um 50 megavött, og aðrar minni virkjanir við Djúpið sem kæmu líka til viðbótar - undirstaða þess að það nýtist Vestfirðingum, bæði varðandi öryggi í raforkumálum og möguleika á að byggja sig frekar upp í minni iðnaði og styrkja það sem fyrir er, er að það sé hringtenging á Vestfjörðum og að grunngerðin sé í lagi. Flutningskerfið er í lagi og það stendur upp á stjórnvöld ásamt því að koma upp tengikerfi til þess að tengja Vestfirði innbyrðis í raforkumálum. Það var rætt að það tengikerfi yrði við Inndjúp og nú finnst mér það standa upp á stjórnvöld og þau skulda Vestfirðingum það að koma fram með skýr áform um að styrkja flutningskerfi raforku og hringtengingu innan Vestfjarða svo að ljóst sé að ef af þeim áformum verður að virkja Hvalá og fleiri virkjanir gagnist það Vestfirðingum en verði ekki keyrt út af svæðinu til annarra landshluta sem hafa miklu meiri aðgang [[Forseti hringir.]]að orku en Vestfirðir hafa haft hingað til.
Virðulegi forseti. Nú sjáum við þess uggvænleg merki í samfélagi okkar að óminnisdansinn um gullkálfinn sé hafinn af fullum krafti. Það er engu líkara en að árið 2007 sé að ganga í garð á ný. Í stjórnmálunum sjáum við kunnugleg sjúkleikamerki; það er skeytingarleysi gagnvart þeim sem höllum fæti standa, gagnvart fátæktinni sem ryður sér til rúms í samfélagi okkar, ekki bara veraldleg fátækt heldur líka andleg og samfélagsleg. Einkavæðing og markaðslausnir eiga að leysa hvers manns vanda, viðskiptafrelsið skal í hávegum haft en velferð almennings, nærgætni og umhyggja gagnvart manneskjunni eru lítils metin. Borgun er seld bak við tjöldin útvöldum hópi og ríkið verður af milljarðatekjum. Tryggingafélögin láta greipar sópa um bótasjóðina, sjóði sem orðið hafa til vegna iðgjalda vátryggingartaka sem tryggingafélögin hafa safnað með uppsprengdum iðgjöldum af ofáætluðum tjónum. 8,5 milljarða á nú að taka og stinga í eigin vasa, mun hærri upphæð en nemur hagnaði fyrirtækjanna. Hvernig má það vera að fyrirtæki sem er rekið fyrir fé almennings - því að það eru tryggingafélögin - skuli komast upp með annað eins án þess að stjórnvöld grípi til sinna ráða? Fjármálaeftirlitið hefur heimildir að lögum til að grípa inn í. Það getur til dæmis skipað félögunum að endurgreiða tryggingartökum eign þeirra í bótasjóðum eða nota féð til að lækka iðgjöldin. Virðulegi forseti. Það er mál að linni. Það er nóg komið af því að íslenskur almenningur sé misnotaður svona og hafður ítrekað að féþúfu fjárglæframanna. Stjórnvöld verða að grípa til [[Forseti hringir.]]sinna ráða til að stöðva þessa óvissu. [[Forseti hringir.]]Það hafa verið sett lög á Íslandi af minna tilefni.
Hæstv. forseti. Í dag hefst Hönnunarmars, hátíð sem nú er haldin í áttunda skipti og hefur sannarlega fest sig í sessi því að þar sameinast allar greinar hönnunar og eru kynntar sem atvinnugrein sem byggir á traustum grunni og gegnir veigamiklu hlutverki í samtímanum. Það að sjá gróskuna, kraftinn og hæfileikana sem íslenskir hönnuðir búa yfir fær mig til að vekja athygli á því að ríkisstjórn Íslands ákvað á fundi sínum í liðinni viku að tillögu forsætisráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra að veita 6 millj. kr. af ráðstöfunarfé sínu til verkefnisins Handverk og hönnun. Handverk og hönnun hefur starfað óslitið frá 1994, fyrst sem verkefni á vegum forsætisráðuneytis og síðan sem samstarfsverkefni fjögurra ráðuneyta. Árið 2007 var stofnuð sjálfseignarstofnun um starfsemina sem hefur starfað í skjóli mennta- og menningarmálaráðuneytisins síðan þá. Markmið gildandi samnings er í fyrsta lagi að efla handverk og listiðnað með ráðgjöf og upplýsingum og að auka gæðavitund á þessu sviði. Í öðru lagi að leggja áherslu á menningarlegt, listrænt og hagnýtt gildi handverks og listiðnaðar með fjölbreyttri kynningarstarfsemi og halda utan um gagnagrunn um starfsemi handverks og listiðnaðar á öllu landinu. Starfsemi Handverks og hönnunar skiptir sköpum fyrir fjölmargt handverksfólk, listiðnaðarmenn og hönnuði um allt land, ekki hvað síst einstaklinga í hinum dreifðu byggðum landsins. Handverk og hönnun stendur fyrir listviðburðum, sýningum og kynningum þar sem handverks- og listiðnaðarfólk af öllu landinu getur komið verkum sínum á framfæri. Mörg dæmi eru um að skapast hafi einstök störf á landsbyggðinni í tengslum við þessa viðburði. Handverk og hönnun hefur í raun verið ígildi þróunarseturs í handverki og listiðnaði auk þess að vera í virku samstarfi við sambærileg samtök á Norðurlöndunum. Með starfseminni er staðinn vörður um þann mikilvæga menningararf sem íslenskt handverk er. Ég hvet okkur öll til að standa áfram vörð um þetta merka starf.
Virðulegi forseti. Það er ekki nema von að okkur á Alþingi blöskri eins og mörgum öðrum í samfélaginu. Við þurfum sífellt, dag eftir dag, að horfa upp á sjálftöku víða í okkar kerfi. Eins og rakið var rétt áðan erum við mikið búin að ræða Borgunarmálið og það er alls ekki komið fyrir vind. Önnur mál gagnvart Landsbankanum virðast líka vera að koma upp á yfirborðið. Ég verð að taka undir með þeim sem hér hafa talað um tryggingafélögin. Sjálftakan sem við höfum verið að ræða hér undanfarna daga er algjörlega óboðleg og við verðum að bregðast við. Við höfum væntanlega öll lent í því að fá til okkar rukkun fyrir tryggingarnar okkar einhvern tímann upp úr áramótunum þar sem við okkur blasti töluverð hækkun iðgjalda og skýringin var sú að léleg afkoma tryggingastarfseminnar á síðasta ári væri ástæðan. Við, viðskiptavinirnir, fáum sem sagt hækkun iðgjalda vegna lakrar afkomu en eigendurnir fá verulega aukinn arð vegna góðrar afkomu. Það hljómar ekki alveg rétt í eyrum okkar. Ég held að stórum hluta þjóðarinnar hljóti að líða eins og hann hafi verið rændur í björtu. Tryggingafélögin láta eins og þau eigi þessa sjóði en það erum auðvitað við sem eigum þá. Þau geta ekki ráðstafað ávöxtun þeirra eða öðru slíku að fullu til sjálfra sín heldur eiga þau auðvitað fyrst og síðast að hugsa um okkur, viðskiptavini sína. Við höfum breytt regluverkinu þannig að það má minnka tryggingasjóðina en þrátt fyrir allt erum við samt að greiða hærri iðgjöld en við ættum að þurfa að gera. Í stað þess að endurgreiða viðskiptavinum sínum eins og við höfum dæmi um í útlöndum ákveða stjórnir tryggingafélaganna að greiða sér út arð. Meira að segja ætlar eitt tryggingafélag að taka lán að hluta til fyrir arðgreiðslunni. Virðulegi forseti. Það er ekki boðlegt. Sjálftökuliðið [[Forseti hringir.]]sem rak þjóðarbúið í þrot með taumlausri græðgi sinni er komið á fullt aftur. Skömm sé því.
Virðulegi forseti. Félagsvísarnir sem velferðarráðuneytið og Hagstofa Íslands gáfu út fyrir skemmstu sýna að margt í þjóðfélagi okkar er að þróast á jákvæðan hátt. Þar má sjá að samverustundum barna og foreldra fjölgar verulega. Árið 2014 sögðust 63% barna á aldrinum 14–15 ára verja tíma sínum oft eða nær alltaf með foreldrum sínum um helgar samanborið við tæplega 37% árið 2006. Sama þróun á sér stað varðandi samveru utan skóla á virkum dögum. Margt fleira áhugavert um lífsvenjur barna má sjá í félagsvísunum, t.d. stundaði mun hærra hlutfall barna á aldrinum 14–15 ára íþróttir reglulega árið 2014 heldur en 2006, eða 39%. Börnum sem segjast reykja eina eða fleiri sígarettur á dag hefur fækkað verulega á síðustu árum. Þá er ölvun meðal barna mun fátíðari og færri börn hafa prófað hass. Í heildina finnst mér þetta frábærar niðurstöður en jafnframt segir þessi greining mér að mikilvægt sé að missa ekki sjónar á mikilvægi forvarna og því að hagsmunir barna og forvarnir séu hafðir að leiðarljósi við fjölbreyttar ákvarðanir í samfélaginu. Í tölfræðinni eru líka vísbendingar um hvað þarf að gera betur og fram hjá öðru er alveg horft í mælingum. Það hefur dregið úr reykingum, en hvað með munntóbaksnotkun? Verðum við ekki að fara að mæla hana og vinna markvissar í forvörnum? Þrátt fyrir jákvæða þróun getum við ekki verið sátt við að tæp 40% barna stundi íþróttir reglulega við lok grunnskóla. Mín reynsla segir mér að enn dragi úr hreyfingu við upphaf framhaldsskólans. Á sama tíma er ráðlegging landlæknis sú að öll börn og unglingar stundi miðlungs erfiða eða erfiða hreyfingu í minnst 60 mínútur daglega. Sveitarfélög, íþróttafélög og ríkið verða að vinna betur saman í þeim efnum.
Herra forseti. Hagstofan hefur nú komið með bráðabirgðaniðurstöður sínar fyrir þróun landsframleiðslu á 4. ársfjórðungi síðastliðins árs, 2015. Þær tölur staðfesta að sjálfsögðu að það er ágætisgangur í hagkerfinu hjá okkur um leið og ýmis áhyggjuefni blasa þar við; þenslumerki og merki um að það sé að byggjast upp jafnvægisleysi, og vekur þar þróun viðskiptajöfnuðarins auðvitað mestar áhyggjur. Það er vissulega svo að á 4. ársfjórðungi 2015 jókst útflutningur um 10% borið saman við sama ársfjórðung árið þar á undan, en innflutningur um heil 20%. Þar af var vöxtur vöruútflutnings 9% en vöxtur vöruinnflutnings rúm 30%. Það eru gamalkunnug hættumerki þegar þensla er að fara úr böndunum í hagkerfinu. Ef ekki væri fyrir hinn ævintýralega vöxt ferðaþjónustunnar og mikinn afgang af þjónustuviðskiptum væri Ísland komið í mjög gamalkunnan vanda við þessar aðstæður. Að öðru leyti uppfærir Hagstofan tölur sínar fyrir þróun landsframleiðslu áranna 2011 og leggur saman árið 2015 þegar 4. ársfjórðungur er kominn í hús. Þar koma sömuleiðis fram mjög athyglisverðar niðurstöður. Það er skaði að hæstv. forsætisráðherra sé ekki í húsi frekar en venjulega svo sem, því að þarna er staðfest að þrjú síðustu ár síðastliðins kjörtímabils var hagvöxturinn að meðaltali yfir 2,5%. Hæsta talan í þessum skjölum er 4,4% hagvöxtur á árinu 2013. Hæstv. forsætisráðherra getur nú vonandi farið að hætta að vorkenna sér að hann hafi tekið við sérstaklega vondu búi og að allt hafi gjörbreyst til hins betra eftir að hann tók við, því að hann á enn eftir að ná því að jafna hagvaxtarmet ársins 2013 sem hann getur varla gert mikið tilkall til. Þessar tölur og endurmat Hagstofunnar á þróun hagstærða á síðari hluta síðasta kjörtímabils staðfesta þann mikla bata og þann mikla árangur sem hafði þá þegar náðst við að vinna Ísland út úr erfiðleikunum.
Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að vera talsmaður einkaframtaksins eru því settar skorður í 330 þús. manna samfélagi. Svo lengi sem ég man hafa leigubílstjórar verið þarfasti þjónn þjóðarinnar. Þeir eru góðkunningjar almennings og í mínum huga eru þeir hluti góðra almenningssamgangna í landinu. Nú er sótt að þeim með ólöglegri, svartri starfsemi. Virðulegi forseti. Svokallaðir skutlarar bjóða þjónustu sína á fésbókarsíðu, þar er svartur markaður. Þar er auglýst að fólki sé skutlað milli bæjarhluta og þegar mér var boðið að skoða þessa síðu um daginn mátti lesa þar auglýsingu: Er með tólf kalda í bílnum. Síðan fylgdi símanúmer og staðsetning á bílnum. [[Gripið fram í.]]Þá eru uppi ráðagerðir um að hingað til lands komi útgerð frá Uber leigubílastöðinni. Eftir því sem ég hef best kynnt mér er mjög lágskýjað yfir þeirri starfsemi allri hvar sem á hana er litið, svo ekki sé meira sagt. Virðulegi forseti. Eigum við að horfa upp á slíka svarta starfsemi fyrir framan nefið á okkur? Er ekki nóg að við ætlum að fylla hér allar verslanir af brennivíni heldur er boðið upp á heimsendingarþjónustu allar helgar fyrir fólk? [[Gripið fram í.]]Er það ekki orðið of mikið af því góða? Það vantar þá alla vega klakann og kókið ef þetta á að ganga upp. [[Hlátur í þingsal.]] Ég skora hér með á lögregluna að gera eitthvað í þessu máli. Ég veit að hún er fáliðuð en þetta er mál sem þarf að taka á.
Virðulegi forseti. Ríkið kaupir og þróar jafnvel innan sinna stofnana ýmsan hugbúnað, bæði tilbúinn og sérsniðinn. Stundum er hann keyptur frá aðilum á markaði en þó nokkuð oft er hugbúnaður sérsmíðaður fyrir hinar ýmsu stofnanir ríkisins. Til er hugtakið opinn hugbúnaður, á ensku „open source“ hugbúnaður. Andstæða hugbúnaðarins er lokaður hugbúnaður, á ensku „closed source“. Opinn hugbúnaður er í mun meiri almennri notkun en margir átta sig á, bæði meðal fagmanna í tölvugeiranum og leikmanna. Sennilega er frægasta dæmið um útbreiddan opinn hugbúnað vafrinn Firefox. Mac OS X stýrikerfið á Apple-tölvum byggir einnig á opnum hugbúnaði þótt stýrikerfið sjálft sé að miklu leyti lokað. Munurinn á opnum hugbúnaði og lokuðum er aðallega sá að opinn hugbúnaður er opinn fyrir rýni almennings. Það má líkja honum saman við opið bókhald á móti lokuðu bókhaldi. Rétt eins og þegar kemur að opnu bókhaldi er ýmislegt sem þarf að huga sérstaklega að við birtingu kóða, en óhjákvæmilega er opinn hugbúnaður gagnsærri en lokaður. Opinn hugbúnaður hefur ýmsa kosti fram yfir lokaðan og veitir tækifæri sem lokaður hugbúnaður getur ekki veitt. Sem dæmi: Eins og bókhaldari sem veit að bókhaldið er opið þá vandar forritari sig væntanlega meira vitandi að kóðinn verður opinn fyrir rýni. Í öðru lagi geta áhugamenn og nemendur sem læra forritun eða annað slíkt lært af kóðanum. Áhugamenn geta stungið upp á betrumbótum eða lagt til tillögur til úrbóta í formi kóða. Hægt er að sannreyna virkni hugbúnaðarins meðal leikmanna. Ég vildi stundum óska þess að reiknivélar bankanna væru opnar því oft átta ég mig ekki alveg nákvæmlega á hvernig þær virka. Það eru góðar lýðræðislegar ástæður fyrir því að setja reglur eða jafnvel lög um það hvernig skuli standa að hugbúnaðargerð ríkisins með tilliti til þess hvort hugbúnaðurinn sé opinn eða lokaður. Virðulegi forseti. Í Bandaríkjunum eru dæmi um slíkar kvaðir. Því legg ég til, með hliðsjón af þessu öllu, að hugbúnaður sem ríkið þróar eða kaupir sérsmíðaðan verði að jafnaði opinn.
Forseti. Ég ætla að fá að koma með endurtekið efni. Þannig er málum háttað að hér á að vera starfandi þingskapanefnd. Þingskapanefnd hittist aldrei. Það eru mjög mörg mál sem þarf að laga varðandi innra skipulag í þessari stofnun. Þrátt fyrir að kallað hafi verið eftir því að þingskapanefnd fundaði reglulega til að fara yfir ýmis samþættingaratriði sem þyrfti að hafa í huga eru aldrei neinir fundir í þingskapanefnd. Það strandar helst á því að aðeins eitt mál virðist vera á dagskrá í þingskapanefnd og það er hvort hægt sé að finna leiðir til að stöðva málþóf. Þingskapanefnd á auðvitað að fjalla um alls konar aðra hluti. Í nefndum sem ég hef verið í hefur ítrekað verið rætt um mikilvægi þess að til dæmis fundirnir séu ritaðir þannig að þingmenn fái aðgang að þeim ef þeir komast ekki á fundina, sem sagt ritun á því hvað gerist á fundinum og hvað kemur fram. Það er algjört og fullkomið ógagnsæi í öllum nefndastörfum á þinginu og mér finnst það óboðlegt. Ekki má taka upp fundina þannig að maður geti látið einhvern annan „transkripta“ fundina og ritarar rita einvörðungu fyrir sig en ekki þingmenn. Ég verð því að skora á aðra félaga mína í þingskapanefnd að þrýsta á forseta um að byrjað verði að halda reglulega fundi í nefndinni þannig að við náum að breyta einhverju áður en þessu kjörtímabili lýkur. Forseti. Ég skora á formann nefndar að kalla saman þingskapanefnd svo að við getum farið yfir öll þau álitamál sem koma upp á hverjum einasta degi á nefndarfundum.
Virðulegi forseti. Hönnunarmars er farinn af stað enn á ný með glæsilegri dagskrá. Í Hönnunarmars stíga hönnuðir og listamenn fram og sýna afrakstur vinnu sinnar og deila með okkur framtíðarsýn sinni. Hönnun og skapandi greinar skipta höfuðmáli fyrir framþróun á íslensku atvinnulífi og í þessum sal er mikið talað um að auka fjölbreytni í atvinnulífinu. Allt of oft kemur þó í ljós að þeir sem þannig tala hafa bara í huga fleiri virkjanir og stærri álver. Þeir hinir sömu hafa haft lítinn skilning á því hvað skapandi greinar eru og virðast líta á þær sem einhvers konar föndur sem er ágætt svona með. Það er óskiljanlegt af hverju ekki hefur verið lögð meiri áhersla á að efla skapandi greinar hér á landi. Ótal greiningar liggja fyrir um það hversu góð fjárfesting það yrði fyrir þjóðfélagið að leggja til dæmis fé í samkeppnissjóði skapandi greina og efla alla umgjörð skapandi greina. Þjóðfélag eins og Svíþjóð er gott dæmi um það hvernig markviss stefna í þessum efnum hefur skilað miklum auði til samfélagsins og drifið hagvöxt. Björt framtíð hafði frumkvæði að því á síðasta kjörtímabili að koma í gegn fjárfestingarstefnu hér í þinginu þar sem verulega var aukið á framlög til skapandi greina. Það sýnir hug ríkisstjórnarinnar, þessara gamaldags stóriðjuflokka, til skapandi greina að eitt það fyrsta sem ríkisstjórnin gerði var að blása þessa áætlun af án nokkurra raka. Enn er hjakkað í sama farinu. Það stendur til að samþykkja hér í þinginu algjörlega innihaldslausa stefnu í nýfjárfestingum frá hæstv. iðnaðarráðherra þar sem gamla áherslan á orkufrekan iðnað skín í gegn. Það sem verra er, það er ekki minnst orði á skapandi greinar. Í þessum efnum, virðulegi forseti, skiptir máli hverjir stjórna. Björt framtíð sendir baráttukveðjur til fólks í skapandi greinum og óskar landsmönnum öllum til hamingju með Hönnunarmars.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að fjalla um búvörulögin sem við munum væntanlega fá til umfjöllunar á þingi eftir páska. Það er ýmislegt í þeim sem við munum þurfa að breyta og getum í rauninni haft jákvæð áhrif á framtíð landbúnaðar á Íslandi. Það er eitt ákvæði sem mig langar að að gera að umfjöllunarefni. Þegar lög um dýravernd voru samþykkt á Alþingi féll brott eða var hætt við grein þar sem gert var ráð fyrir að opinberar greiðslur í landbúnaði gætu fallið niður ef styrkþegi eða bóndi bryti lög um dýravernd, þ.e. fólk sem stæði sig ekki í stykkinu gæti ekki á sama tíma þegið styrki frá ríkinu. Þetta ákvæði var féll síðan einhvern veginn brott vegna þess að talað var um að það þyrfti að gera breytingar á búvörulögum til að það gæti gengið í gegn. Nú munum við sem sagt hafa tækifæri til að gera þessar breytingar á búvörulögum. Á fund fjárlaganefndar þar sem við vorum að funda um landbúnaðarmálin komu m.a. fulltrúar frá Bændasamtökum Íslands. Þá spurði ég hvort þeir sæju nokkuð því til fyrirstöðu að Alþingi mundi gera þessar breytingar til að tryggja aukna dýravernd og -velferð á Íslandi. Mér fannst þeir bara heldur jákvæðir. Maður er samt alltaf smeykur jafnvel þótt hagsmunaaðilar séu jákvæðir því að íhaldssemin getur leynst víða. Mér finnst mikilvægt að vekja athygli á þessu og að við verðum vakandi fyrir því, þegar lögin koma til kasta þingsins, að tryggja það að hægt sé að skerða greiðslur til bænda sem staðnir eru að dýraníði eða hreinlega afnema þær.
Frú forseti. Þeirri hugmynd vex nú mjög ásmegin að stofna þjóðgarð á miðhálendi Íslands. Á dögunum sótti ég mjög athyglisverða og skemmtilega ráðstefnu sem haldin var í Hörpu um þetta mikilvæga málefni. Í þessari viku var undirrituð viljayfirlýsing fjölmargra náttúruverndarsamtaka og útilífs- og útivistarsamtaka þess efnis. Fram fer á alnetinu undirskriftasöfnun til stuðnings hugmyndinni og er óhætt að fullyrða að viðtökurnar hafa verið mjög góðar. Það vill svo til að um þessar mundir er í þinglegri meðferð í þinginu tillaga frá þingflokki Vinstri grænna sem gerir ráð fyrir stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu. Ég held að þetta sé kjörið tækifæri fyrir þingið til að taka undir þann vaxandi stuðning við þessa hugmynd sem er í samfélaginu og reyna að gera þetta að sameiginlegu máli í þinginu. Við fjöllum um þetta mál í umhverfis- og samgöngunefnd. Umsagnir hafa verið mjög jákvæðar. Þetta er ákveðin tegund af verðmætasköpun sem ég held að við á þinginu gætum ýtt undir. Það er mikill misskilningur að stofnun þjóðgarðs með þessum hætti feli í sér að þá verði búið að loka fyrir fullt og allt á möguleika á þróun og framkvæmdum á svæðinu. Menn eru fyrst og fremst að fara í ákveðna tegund af nýtingu sem felur í sér ákveðna vöruþróun, tækifæri fyrir sveitarfélög, tækifæri fyrir fólkið í dreifðari byggðum landsins til þess að nýta sér það stjórntæki sem þjóðgarður er. Þetta er mjög góð hugmynd. Að sama skapi vil ég nefna að það er löngu tímabært að við förum að ræða það í þessum sal og á þessum vettvangi að nauðsynlegt er að stofna eina þjóðgarðastofnun sem fer með yfirstjórn þjóðgarða á landinu. Nú erum við með þrjá þjóðgarða sem allir lúta mismunandi stjórn og það er ótækt.
Hæstv. forseti. Í gær urðu þau gleðilegu tíðindi að menntamálaráðherra staðfesti við sveitarstjórnarfulltrúa frá Vopnafirði að farið yrði af stað með tilraunaverkefni til tveggja ára um samstarf milli Framhaldsskólans á Laugum og Vopnafjarðar um framhaldsdeild fyrir fyrsta árið á Vopnafirði. Það skiptir miklu máli fyrir það unga fólk sem hyggst fara í framhaldsnám að geta verið einu ári lengur heima í foreldrahúsum. Til bráðum tíu ára hefur Framhaldsskólinn á Laugum átt samstarf við Þórshöfn á sama hátt og það hefur gengið afskaplega vel, nemendur þar hafa verið í staðarnámi á Þórshöfn en komið alltaf einu sinni í mánuði að Laugum og dvalið þar í viku og verið undir umsjón fagkennara en að öðru leyti hafa þeir haft sinn kennara á Þórshöfn og verið í fjarfundakennslu á Laugum. Það skiptir gríðarlega miklu máli fyrir þetta unga fólk og fyrir foreldra þess að fengist hefur fjármagn til að gera þetta verkefni að veruleika. Ég vil fyrir hönd okkar í Norðausturkjördæmi, en allir þingmenn hafa unnið að þessu og stutt við að þetta geti orðið að veruleika, þakka menntamálaráðherra fyrir að staðfesta að þetta nám geti farið af stað í haust og að skólinn á Laugum geti farið að undirbúa samstarfið.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá atvinnuveganefnd með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla, nr. 37/1992, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Baldur P. Erlingsson, Ernu Jónsdóttur og Hinrik Greipsson frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og Friðrik Friðriksson og Steinar Inga Matthíasson frá Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi. Með frumvarpinu er lagt til að skilgreining á því hvað teljist til ólögmæts sjávarafla samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1992 verði útvíkkuð. Í gildandi lögum er kveðið á um að eftirtalinn sjávarafli teljist ólögmætur: Í fyrsta lagi sá sjávarafli sem er umfram það aflamark sem veiðiskip hefur. Í öðru lagi sjávarafli sem er fenginn án þess að tilskilin veiðileyfi samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, nr. 79/1997, séu fyrir hendi en í þeirri grein er meðal annars mælt fyrir um sérstakt leyfi Fiskistofu ef koma þarf í veg fyrir staðbundna ofnýtingu á tilteknum stofni, óeðlilegan meðafla af öðrum tegundum en veiði beinist að eða önnur óæskileg áhrif veiða. Í þriðja lagi sá sjávarafli sem 2. mgr. 7. gr. laga nr. 37/1992 nær til sem á við ef Fiskistofa sýnir fram á að verkun, vinnsla eða sala tiltekins aðila á sjávarafla eða afurða úr honum sé umfram uppgefin kaup hans eða aðföng. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að einnig teljist ólögmætur sá sjávarafli sem er umfram hámarksafla sem veiðiskipi er settur með öðrum hætti en aflamarki eða krókaaflamarki, sem er fenginn utan leyfilegra veiðidaga, með óleyfilegum veiðarfærum eða á svæði þar sem viðkomandi veiðar eru bannaðar svo og sjávarafli sem nær ekki þeirri lágmarksstærð sem er kveðið á um í lögum, stjórnvaldsfyrirmælum eða sérstökum veiðileyfum. Hvað a-lið 1. gr. varðar bendir nefndin á að útgerðum hefur lengi verið heimilt að leiðrétta stöðu aflaheimilda sinna ef veitt er umfram heimildir, innan ákveðinna tímamarka, samanber 1. mgr. 14. gr. laga nr. 57/1996, um umgengni um nytjastofna sjávar, og því lítur nefndin svo á að ólögmætur sjávarafli sé aðeins talinn sá afli sem stæði umfram heimildir að þeim tíma liðnum. Í c-lið er kveðið á um að sjávarafli sem er fenginn utan leyfilegra veiðidaga teljist ólögmætur. Nefndin leggur til viðbót við stafliðinn í þá veru að undanskilja eðlilegan meðafla frá því að teljast til ólögmæts sjávarafla. Greinin orðist því svo að ólögmætur sé sá sjávarafli sem er fenginn utan leyfilegra veiðidaga nema um eðlilegan meðafla sé að ræða. Þar sem útgerðum er skylt að landa öllum afla sem veiðist blasir við að einhver hluti aflans kann að reynast undir ákveðnum lengdar- eða þyngdarmörkum, vera svokallað undirmál, en reglur um undirmálsafla er að finna í reglugerð nr. 600/2015, um veiðar í atvinnuskyni. Í 9. gr. reglugerðarinnar er mælt fyrir um að undirmálsafli skuli aðeins teljast að hálfu til aflamarks. Með því hefur verið reynt að stuðla að því að undirmálsafla sé frekar landað en að honum sé kastað. Sú breyting sem felst í f-lið 1. gr. frumvarpsins stríðir gegn þessari hugmynd og meginrökunum að baki ákvæðum laga nr. 57/1996, um umgengni um nytjastofna sjávar, og telur nefndin það orka tvímælis að hvetja til löndunar alls sjávarafla, þar með talið undirmálsafla, og jafnframt gera hann að ólögmætum sjávarafla sem greiða þarf gjald fyrir eða sem getur sætt upptöku. Nefndin leggur því til að f-liður 1. gr. frumvarpsins falli brott. Jafnframt bendir nefndin á að í e-lið er mælt fyrir um að sjávarafli sem er fenginn á svæði þar sem viðkomandi veiðar eru bannaðar teljist ólögmætur og verður það að teljast fullnægjandi til verndar ungfiski. Kristján L. Möller og Þorsteinn Sæmundsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: Við 1. gr. a. Við c-lið bætist: nema um eðlilegan meðafla sé að ræða. b. F-liður falli brott. Undir þetta rita Jón Gunnarsson, Steingrímur J. Sigfússon, Páll Jóhann Pálsson, Ásmundur Friðriksson, Þórunn Egilsdóttir, Haraldur Benediktsson og Björt Ólafsdóttir.
Virðulegi forseti. Eins og forseti nefndi ákváðum við að skila einu nefndaráliti í tveimur málum, annars vegar um breytingar á lögum um vatnsveitur sveitarfélaga, nr. 32/2004, og breytingar á lögum um uppbyggingu og rekstur fráveitna, nr. 9/2009. Markmið breytinga á lögum um vatnsveitur sveitarfélaga er að treysta betur grundvöll gjaldtöku vatnsveitna og fráveitna fyrir þjónustu sem þær veita. Lagt er til að farin verði sú leið að innheimta gjaldanna byggist á sjónarmiðum um þjónustugjöld eins og verið hefur. Eru frumvörpin liður í að treysta betur grundvöll gjaldtökunnar. Tilefni frumvarpanna má rekja til þriggja dóma Hæstaréttar í málum nr. 396/2013, 397/2013 og 613/2013. Ég ætla að reifa stuttlega hæstaréttardómana. Okkur fannst vanta nánari umfjöllun um þá í greinargerðum frumvarpanna. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 396/2013 voru atvik málsins þau að lagt hafði verið vatnsgjald á tiltekna fasteign og tók gjaldtakan einnig til bílskúrs sem var á fasteigninni þrátt fyrir að hann hefði ekki verið tengdur við heimaæð frá vatnsveitu. Hæstiréttur taldi með tilliti til orðalags 1. mgr. 6. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga, sem felur í sér að heimilt er að innheimta vatnsgjald af öllum fasteignum er vatns geti notið; einnig með tilliti til frumvarps til eldri laga sem skilgreint hafði hugtakið vatnsgjald sem gjald fyrir þjónustu, og með tilliti til lögskýringar gagna með frumvarpi því sem varð að lögum um vatnsveitur sveitarfélaga, að vatnsgjald væri þjónustugjald en ekki skattur. Því bæri að haga gjaldtökunni í samræmi við almenn sjónarmið um álagningu þjónustugjalda. Í því fælist að gjaldið yrði aðeins lagt á gjaldanda að því marki sem hann fengi þjónustu sem svaraði til gjaldtökunnar. Var því talið óheimilt að vatnsgjald yrði lagt á gjaldanda vegna bílskúrsins þar sem hann var ekki tengdur vatnsveitu. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 397/2013 voru atvik málsins þau að vatnsgjald hafði verið lagt á tiltekna fasteign þegar hún var orðin fokheld. Miðaðist upphaf gjaldtökunnar við að fasteignin gæti á því byggingarstigi notið vatns, sbr. 1. málsl. 1. mgr. 6. gr. laga um vatnsveitu sveitarfélaga. Vatnsveita var hins vegar ekki tengd við fasteignina fyrr en nokkru síðar og taldi Hæstiréttur með vísan til almennra reglna um álagningu þjónustugjalda að gjaldið skyldi ekki lagt á fyrr en tenging væri komin þannig að gjaldandi gæti notið þeirrar þjónustu sem gjaldið væri tekið fyrir. Í dómi Hæstaréttar nr. 613/2013 voru atvik málsins þau að fráveitugjald hafði verið lagt á tiltekna fasteign á Akranesi en hluti fasteignarinnar var tengdur fráveitukerfi Orkuveitu Reykjavíkur sem lagði fráveitugjald á fasteignina. Hluti hennar var tengdur sérstöku fráveitukerfi sem veitti skolpi út í lón, en reistir höfðu verið tveir brunnar sem hreinsuðu skolpið úr kerfinu áður en það fór út í lónið. Í dómi Hæstaréttar var talið að um fráveitugjald færi samkvæmt reglum um þjónustugjöld og því yrði gjaldið aðeins lagt á gjaldendur að því marki sem þeir fengju þjónustu. Var því talið óheimilt að leggja fráveitugjald á þá hluta fasteignarinnar sem ekki voru tengdir fráveitukerfi Orkuveitu Reykjavíkur. Með frumvörpunum er verið að bregðast við þessum dómum á þann hátt að reynt er að skapa betri tengsl á milli gjaldtökunnar og þeirrar þjónustu sem veitt er og að gjaldtaka hefjist ekki fyrr en veitur hafi lokið þeirri skyldu sinni að hafa þjónustu til boða fyrir gjaldanda. Þannig er lagt til að gjaldheimta verði áfram í formi þjónustugjalda og hún verði í raun óbreytt frá því sem nú er. Í frumvarpi til laga um breytingar á lögum nr. 9/2009 er lagt til að heimilt verði að innheimta fráveitugjald af öllum fasteignum þar sem tenging er fyrir hendi við lóðamörk. Er miðað við að gjaldanda standi þjónustan til boða þegar tenging er fyrir hendi við lóðamörk. Líkt og fram kemur í athugasemdum með frumvarpinu felast í uppbyggingu og rekstri fráveitna mikilvæg hollustumál. Það færi í bága við markmið laganna ef eigendum og umráðamönnum fasteigna væri heimilt að velja hvort og hvernig þeir tengjast fráveitu sem er til staðar og rekin er á grundvelli einkaréttar sveitarfélaganna, samanber 9. mgr. 4. gr. laganna. Í frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 32/2004 er lagt til að farin verði sú leið að heimilt verði að innheimta vatnsgjald hafi vatnsveita verið tengd við mannvirkjafasteign og gjaldtakan hefjist þá óháð því hvernig gjaldendur hagi dreifingu vatnsins innan fasteigna sinna hverju sinni. Að mati nefndarinnar verður að teljast málefnalegt að heimilt sé að hefja gjaldtöku annars vegar þegar vatnsveita hefur verið tengd fasteign í stað þess að miða við tiltekið byggingarstig óháð því hvort vatnsveita hafi raunverulega verið tengd og hins vegar að heimilt verði að innheimta fráveitugjald sé tenging við fráveitu við mörk fasteignar. Með þessum hætti stendur gjaldtakan í beinum og málefnalegum tengslum við þá þjónustu sem veitt er og komi í veg fyrir að hún hefjist fyrr, en við túlkun ákvæðanna verður einnig að hafa í huga þá ríku almannahagsmuni sem í rekstri vatnsveitna og fráveitna felast og fjallað er um í athugasemdum með frumvörpunum. Rétt er að fjalla aðeins um þá annmarka sem felast í því að miða fjárhæð þjónustugjalda við fasteignamat. Þjónustugjald þarf að endurspegla með sem gleggstum hætti þá þjónustu sem gjaldinu er ætlað að standa straum af. Þá þarf að vera tilgreint sérstaklega í lögum ef gjaldinu er ætlað að standa straum af öðrum skyldum kostnaði. Þannig kemur fram í 4. mgr. frumvarps til laga um breytingar á lögum nr. 32/2004 að vatnsgjaldi sé ætlað að standa straum af rekstri vatnsveitu, þar með talið fjármagnskostnaði og fyrirhuguðum stofnkostnaði ásamt kostnaði við að tryggja nægilegt vatn og vatnsþrýsting til slökkvistarfs. Í báðum frumvörpunum er lagt til að gjaldið skuli vera hlutfall af fasteignamati fasteignar í heild en þó aldrei hærra en 0,5% af heildarmatsvirði hennar. Þá er lögð til sérregla þegar matsverð fasteigna liggur ekki fyrir og sú undantekning að eigandi eða umráðamaður fasteignar getur óskað eftir að gjaldið taki mið af því ef tilteknir hlutar fasteignar geta ekki af landfræðilegum og tæknilegum ástæðum tengst vatnsveitu eða fráveitu. Þá skulu hlunnindi, ræktað land og önnur sérstök fasteignaréttindi sem eru hluti fasteignar vera undanþegin álagningu gjaldanna ef þau mynda umtalsverðan hluta af matsverði. Tilgangur þessara reglna er að álagning gjaldsins sé í sem næstum tengslum við þjónustu sem veitt er og til að tryggja með sem bestum hætti jafnræði gjaldenda. Ljóst er að ekki verða fullkomin tengsl á milli þjónustunnar sem veitt er og gjaldsins sem krafist er þegar gjaldið er ákvarðað með þessum hætti. Til að ná því markmiði þyrfti sem dæmi að mæla alla vatnsnotkun hverrar fasteignar fyrir sig. Á fundi nefndarinnar kom fram að sú leið hefði verið könnuð en vegna mikils kostnaðar við að koma upp mælum í öllum fasteignum var það ekki talin fýsileg leið enda mundi hún leiða til hærri gjalda. Hins vegar felur fasteignamat í sér almennan hlutlægan mælikvarða sem málefnalegt er að miða við að teknu tilliti til þeirra undantekningarreglna sem nefndar voru hér að framan og þeirra almennu hagsmuna sem í rekstri veitukerfa felast. Þá bendir nefndin einnig á að á svæðum þar sem fasteignamat er mjög mishátt er veitum heimilt að skipta starfssvæði í sérstök svæði þar sem gildir sérstök gjaldskrá fyrir hvert veitusvæði. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram sú tillaga að heimilt yrði að ákvarða lágmarksgjald sem miðaðist við tiltekinn fjölda fermetra en þó aldrei meira en 80 fermetra, auk fastagjalds. Með þessum hætti yrði heimilt að ákveða gjaldið hærra en sem nemi 0,5% af heildarfasteignamatsverði. Gæti þetta átt við í tilfellum þar sem tvær fasteignir væru með sambærilega starfsemi og þar með notkun vatns eða fráveitu en mismunandi fasteignamat. Í þeirri vinnu sem unnin var í innanríkisráðuneytinu og umhverfis- og auðlindaráðuneytinu við gerð frumvarpanna var ekki metið hvert væri umfang þeirra tilvika sem reglunni væri ætlað að ná yfir. Í ljósi þess að nefndin hefur ekki slíkar upplýsingar er ekki forsenda til að fallast á tillöguna. Bendir nefndin einnig á að í tilviki losunar frá iðnaði, samanber 2. mgr. 14. gr. laga nr. 9/2009, getur gjald verið hærra en 0,5% af heildarfasteignamati. Eins og áður hefur komið fram eru þjónustugjöld ein leið fyrir hið opinbera að fjármagna verkefni sem því er að lögum gert að sinna. Fjármögnun í gegnum skatta er önnur leið. Mismunandi kröfur lúta að lagagrundvelli þjónustugjalda og skatta. Skattar hafa almennt verið skilgreindir sem greiðsla, venjulega peningagreiðsla, sem tilteknir hópar einstaklinga eða lögaðilar verða að gjalda til hins opinbera samkvæmt einhliða ákvörðun ríkisvaldsins eftir almennum efnisreglum mælikvarða án sérgreinds endurgjalds frá hinu opinbera. Skattlagningarheimildir þurfa að uppfylla skilyrði 77. gr. og eftir atvikum 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar. Þannig þarf skattlagningarheimild að kveða á um skattskyldur tiltekins hóps, skattstofn og gjaldstig eða að öðru leyti reglur um útreikning fjárhæðar skattsins. Þjónustugjöld hafa verið skilgreind sem greiðsla, venjulega peningagreiðslur, sem tilteknir hópar einstaklinga eða lögaðila verða að greiða hinu opinbera eða öðrum sem hefur heimild til að taka við henni fyrir sérgreint endurgjald sem látið er í té. Er greiðslunni ætlað að standa að hluta eða öllu leyti undir kostnaði við endurgjaldið. Þurfa því að vera bein tengsl milli gjaldsins sem lagt er á gjaldendur, þjónustunnar sem þeir fá í staðinn og tilgreint verður að vera til hvaða verkefna má ráðstafa gjaldinu. Af öllu því sem hér hefur komið fram leggur nefndin til að frumvörpin verði samþykkt óbreytt. Það var samþykkt 9. mars. Þeir sem eru á álitinu eru hv. þingmenn Höskuldur Þórhallsson, formaður og framsögumaður, Katrín Júlíusdóttir, Haraldur Einarsson, Birgir Ármannsson, Svandís Svavarsdóttir, Róbert Marshall, Vilhjálmur Árnason en Elín Hirst og Ásta Guðrún Helgadóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Þetta er eitt af þeim málum sem eru í sjálfu sér ekki pólitískt umdeild. Hér er einfaldlega verið að skýra reglur sem hafa því miður leitt til þess að eigendur fasteigna hafa séð sig knúna til að leita til Hæstaréttar með rétt sinn. Ríkt hefur réttaróvissa á þessu sviði. Þetta eru mál sem snúa beint að borgurum samfélagsins. Ég tel því nauðsynlegt að frumvörpin verði samþykkt. Það felur í sér að réttaróvissu er eytt og umgjörð um lög verður skýrð betur. Ég legg til að Alþingi samþykki frumvörpin eins og þau eru og hafi nefndarálit okkar og þá greinargerð sem fylgir með frumvörpunum til grundvallar.
Hæstv. forseti. Við fjöllum hér um frumvörp til laga um vatnsveitur og fráveitur. Þetta eru lítil en gríðarlega mikilvæg mál. Við skilgreinum þessa þjónustu sem grunnþjónustu. Því miður hefur verið réttaróvissa um þessi mál sem við erum vonandi að bregðast við hér þannig að viðunandi sé. Ég stend að nefndarálitinu og þakka þeim sem unnu að málinu með okkur í umhverfis- og samgöngunefnd. Mig langar að hnykkja á nokkrum atriðum og reyna að freista þess að útskýra fleiri. Við erum að reyna að tryggja betri tengsl milli þeirra gjalda sem verið er að innheimta af veitukerfinu sem tengist mannvirkjunum okkar, tryggja tengsl milli gjaldanna og notkunarinnar. Eins og framsögumaður sagði og segir í nefndaráliti er ljóst að ekki verða fullkomin tengsl milli þessarar þjónustu og gjaldsins af því að við mælum hana ekki beint, við erum ekki að setja upp mæla. Það hefur verið ákveðið að fara ekki þá leið því að það mundi auka kostnað til mikilla muna. Talað hefur verið um að það að setja upp vatnsmæla fyrir hvert einasta mannvirki geti kostað upp undir tvo milljarða. Það er ekki tekið upp úr neinum vasa öðrum en þeirra sem eiga mannvirkin. Þessi tvö frumvörp eru keimlík og reynt er að ná sama markmiði. Þau eru samt í eðli sínu ólík. Mig langar að reyna að útskýra aðeins muninn á því hverjar skyldur fráveitna eru; annars vegar þeirra sem veita neysluvatni inn í byggingar og hins vegar þeirra sem veita skolpi frá mannvirkjum. Skyldu veitna sem veita neysluvatni inn í byggingar sleppir ekki við lóðamörk. Það er skylda fráveitna að koma með heimtaug og tengja hana við vatnsinntakið. Í flestum tilvikum er heimaæðin eign veitnanna sem leggja hana inn. Þar sýnist mér vera augljósari skil milli, hvenær mannvirki tengist veitunni. Það er þegar veitufyrirtækið hefur ekki bara lagt vatn að lóðamörkum heldur lagt heimtaugina og tengt hana við vatnsinntakið. Í frárennslismálunum er það hins vegar skylda veitnanna að leggja að lóðamörkum eða rétt inn fyrir lóðamörk. Gjaldtakan mun hefjast þegar sú skylda hefur verið uppfyllt. Annars vegar er verið að tala um að vatnsveita hafi tengt við mannvirki, sem mér sýnist að ætti að eyða allri réttaróvissu þar, þ.e. þegar mannvirkið hefur verið tengt, og hins vegar er verið að tala um að veitur, sem eiga að veita skolpi burtu, hafi lagt sínar lagnir inn fyrir lóðamörk. Þá sýnist mér frumvörpin segja að þó að ekki sé búið að byggja, sama á hvaða byggingarstigi það mannvirki er, muni vera hægt að innheimta þessi gjöld af frárennsli. Er það sanngjarnt eða ekki? Þetta er vissulega kostnaður hjá fráveitunum, meðal annars er það stofnkostnaður. Ef lóðareigandi er að bíða lengi með að byggja upp á sinni lóð gæti sá kostnaður, m.a. fjármagnskostnaður og þau gjöld sem fráveitan fær upp í stofnkostnað, dregist um þann tíma. Þetta er kannski ósanngjarnt fyrir einhvern en ég vona hins vegar að frumvörpin eyði þessari réttaróvissu. Í dómi Hæstaréttar segir að frístandandi bílskúr nái ekki inn í þjónustugjaldið, en það er vilji löggjafans og okkar sem stöndum að nefndarálitinu að svo sé, þ.e. að frístandandi bílskúr sé hluti af fasteign - ég kann nú ekki alveg lögfræðilegu skilgreininguna á þessum fasteignum - þannig að bílskúr verði ekki undanþeginn vatns- og fráveitugjöldum, enda yrði tiltölulega auðvelt að tengja bílskúr eða sambærileg mannvirki við vatn eða fráveitu. Það er ógerlegt fyrir veitur að hafa eftirlit með slíku, hvort búið sé að tengja eða hafi verið aftengt eða því um líkt. Í frumvörpunum er hins vegar heimild til að óska eftir því að ákveðnir hlutar fasteignar, bílskúr eða geymsluskúrar eða annað slíkt, verði undanþegnir þessum þjónustugjöldum. Við vorum áhyggjufull yfir því að ef við reyndum ekki að taka þessa hluta mannvirkjanna inn gæti fólk allt í einu sagt: Ja, stofan mín er ekki tengd við vatn eða skolp, af hverju ætti ég að borga af henni? Hér er því verið að tryggja að verið sé að taka gjald af mannvirkjunum í heild og reyna að tryggja og styrkja þessi gjöld fráveitnanna. Ég held að ég hafi þetta ekki lengra, hæstv. forseti.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um tillögu til þingsályktunar um dag helgaðan fræðslu um mannréttindi barna. Í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Nefndin hefur fjallað um málið og kynnt sér þær umsagnir sem bárust þegar málið var til umfjöllunar á 144. löggjafarþingi (þskj. 397). Tillagan er nú endurflutt óbreytt. Efni þingsályktunartillögunnar er að fela innanríkisráðherra í samráði við mennta- og menningarmálaráðherra að beita sér fyrir því að 20. nóvember, dagurinn þegar barnasáttmálinn var samþykktur, verði ár hvert helgaður fræðslu um mannréttindi barna í skólum landsins. Allir umsagnaraðilar voru jákvæðir gagnvart efni þingsályktunartillögunnar og bentu m.a. á að mikilvægt væri að fræðsla um réttindi barna væri samofin starfi þeirra í skólum landsins. Nefndin tekur heils hugar undir þessi sjónarmið og vísar til þess að einstaklingar þurfi að þekkja réttindi sín til þess að geta notið þeirra og staðið vörð um þau. Það er mat nefndarinnar að nauðsynlegt sé að leggja áherslu á kynningu og fræðslu um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og vert sé að nefna að slíkir fræðadagar eru nú þegar viðhafðir, m.a. til fræðslu um íslenska tungu og íslenska náttúru. Það er álit nefndarinnar að mikilvægt sé að auka þekkingu barna á réttindum og skyldum sínum með því að leggja áherslu á kynningu og fræðslu almennt um mannréttindi í samfélaginu og sér í lagi í skólum landsins. Slík fræðsla hlýtur að eiga að vera þáttur í almennu skólastarfi og samtvinnuð því með ýmsum hætti. Tillagan er liður í því að stuðla að mikilvægri kynningu og fræðslu um barnasáttmálann. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt.“ Jóhanna María Sigmundsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Unnur Brá Konráðsdóttir, sú sem hér stendur, Guðmundur Steingrímsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Haraldur Einarsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir og Vilhjálmur Árnason. Virðulegi forseti. Við höfum töluvert talað um réttindi og skyldur barna hér í þinginu. Við sem stöndum að þessu máli fyllum þann hóp sem heitir talsmenn barna á Alþingi og höfum reynt að vinna í hinum ýmsu málum eða koma þeim á framfæri, hvar sem verða má, í störfum okkar á þingi. Þetta er einn hluti þess. Það hefur sýnt sig að íslensk börn hafa takmarkaða þekkingu á réttindum sínum og stundum og ekki síður skyldum sínum og vita í raun ekki, eins og rakið er í málinu, hver munurinn er á forréttindum annars vegar og réttindum hins vegar. Það á auðvitað ekki við um alla frekar en annað en þetta hefur verið raunin mjög víða og oft. Við höfum lagt áherslu á að mikilvægt sé að börn geti átt samtal á jafningjagrunni um leið og þau fái markvissa fræðslu. Það er mikilvægt skref að við búum til vettvang til þess að auka þekkingu nemenda og barna á réttindum sínum og styrkjum þau á allan mögulegan hátt til þess að þau geti komið fram og tjáð sig um leið og þau verða virkir samfélagsþegnar í samræðunni. 25 ára afmæli barnasáttmálans var fagnað 20. nóvember 2014. Það var upphafið að því að þessi hópur þingmanna varð til. Í framhaldinu var lagt að okkur að þetta gæti verið tilvalið mál að flytja hér á þingi. Við þingmenn hljótum að vera ánægð með að við skulum væntanlega standa frammi fyrir því að þetta verði gert. En það er mikilvægt að allir sem starfa með börnum, hvar svo sem þeir eru, ekki bara í skólakerfinu heldur víða annars staðar, í hverri þeirri fræðslu sem mögulegt er að börn og ungmenni sæki, við hinir fullorðnu, séum til þess bær að upplýsa börn um það um hvað mannréttindi snúast og að börn fái tækifæri til að láta í sér heyra. Hér á dögunum var einmitt verið að flytja tillögu sem á að taka svolítið utan um þetta í námskránni, þ.e. setja mannréttindi þar inn. Ég held að það sé vel til fundið. En það er mikilvægt að þetta eigi við alls staðar, ekki bara í skólakerfinu. Við þurfum að vekja athygli á því og vita hvort við getum komið því betur til skila. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um málið. Þetta liggur nokkuð ljóst fyrir og ég vona svo sannarlega að tillagan verði samþykkt fljótlega hér á þingi.
Virðulegi forseti. Ég kem upp til að þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir skjót viðbrögð og vinnubrögð í þessu máli. Það var lagt fram á síðasta þingi og var þá eðlilega tilbúið til afgreiðslu en lenti fyrir ofan garð og neðan í atkvæðagreiðsluhavaríinu þá, sem er svo sem allt í lagi, en mér er svo minnisstætt þegar við hittumst í fyrsta skipti, talsmenn barna á Alþingi, og ræddum einmitt um þessi mál. Þá kviknaði þessi hugmynd hjá mér og var tekið vel undir hana hjá hinum, að gera þennan dag, 20. nóvember, að degi mannréttinda í skólum landsins þar sem börn gerðu barnasáttmálanum hærra undir höfði, þó að það sé mín staðfasta skoðun að þetta eigi að vera til umræðu á hverjum einasta degi í skólum landsins, samtvinnað inn í allt annað nám. En þetta er góð byrjun og skref í þá átt að kynna þennan merkilega, einn mikilvægasta og merkilegasta sáttmála sem gerður hefur verið í mannkynssögunni að mínum dómi. Þrátt fyrir að öll störf og allar manneskjur í þjóðfélaginu séu mikilvægar held ég að börn séu mikilvægasti hópur hvers samfélags vegna þess að þau munu erfa landið. Við eigum ekki að láta neins ófreistað til að ala þau upp í nánum tengslum við réttindi sín, og eins og hv. þingmaður kom inn á áðan, að þekkja muninn á forréttindum og réttindum. Það er svolítill misbrestur á því en er svona liður í því að kenna þeim að takast á við lífið og byggja upp gott samfélag. Eins og við vitum snýst menntun um það fyrst og fremst. Stóra spurningin er náttúrlega hvort við viljum að börnin okkar verði góð eða fróð. Auðvitað viljum við að þau verði það bæði. En þetta er liður í að börn átti sig á skyldum sínum og réttindum og geti komið með það í samfélagið og miðlað út um allt. Eitt af því sem var sagt þegar þessi samningur var lögfestur var að kynna ætti hann mjög víða og vel í samfélaginu svo að allir áttuðu sig á honum, ekki bara börn heldur líka fullorðnir sem oft kemur fyrir að virðast ekki vita nákvæmlega hver réttindin og skyldurnar eru. Ég fagna þessu mjög og tek undir með hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, framsögumanni málsins, að málið verði samþykkt þannig að næsti 20. nóvember verði fyrsti dagurinn þar sem barnasáttmálanum verði gert hátt undir höfði og verði fyrsta skrefið eða liður í að efla þessa fræðslu.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið, heldur fyrst og fremst að fagna þessu máli. Sömuleiðis finnst mér alveg þess virði að nefna við þetta tækifæri að eins og stundum er sagt vestanhafs og víðar: Réttindi þýða ekkert án vitneskju um þau. Það er alger lykilforsenda þess að við getum nýtt réttindi okkar að við séum mjög meðvituð um hver þau séu. Það þýðir ekkert annað en að byrja á barnsaldri í þeim efnum. Að mínu mati er íslensk menning ekki komin úr réttindamenningu. Við höfum upplifað áherslur á réttindi, mannréttindi, aðallega vegna erlendra áhrifa. Það er eins og um margt annað, held ég, sökum smæðar þjóðarinnar, einangrunar hennar og einfaldlega sögulegs samhengis sem er misjafnt milli þjóða. En hér er engin djúp menningarleg meðvitund um eitthvert þrælastríð sem þurfti að gera upp, þrælahald eða eitthvað því um líkt. Það er ekki einu sinni djúp menningarleg vitund að mínu mati um vistarbandið, sem þó var alger hryllingur. Við ættum í raun og veru að kenna í grunnskólum, að mínu mati, eitthvað sem við ættum að sjá eftir. Sömuleiðis meðferð á fólki í gegnum tíðina sem við erum í rauninni bara fyrst núna að tala opinskátt um. Ég held að við höfum sem samfélag ekki litið alveg nógu mikið í okkar eigin barm þegar kemur að réttindum af ýmsu tagi, þar á meðal fordómaleysi gagnvart minnihlutahópum og því um líkt. Enda svo sem auðvelt að vera fordómalaus í samfélagi þar sem allir eru í meginatriðum eins, allir komnir af einhverjum kristnum víkingaættum, meira og minna eins á hörund og svona. Auðvitað hefur það breyst síðastliðna áratugi, sem betur fer, það er frábær þróun. En það þýðir að réttindavitundin í íslenskri menningu er ekki jafn sterk og við kannski teljum okkur trú um að hún sé. Ég fagna því þessu máli og tel einsýnt að besta leiðin eða öllu heldur forsenda þess að tryggja réttindi til framtíðar sé að við ölum börnin okkar upp með þá grundvallarforsendu í huga að þau hafi rétt, ekki bara leyfi, heldur rétt sem er ekki hægt að veita heldur einungis taka frá manni.
Herra forseti. Við höldum áfram umræðu þar sem frá var horfið í gær um frumvarp til laga um spilahallir. Sitt sýnist hverjum í því máli eins og í svo mörgum öðrum. Ég er ein þeirra þingmanna sem er mjög andsnúin þeim hugmyndum eða vilja sem þarna kemur fram til að reisa spilahallir með þá lagaumgjörð að löglegt sé að halda úti slíkri starfsemi, þ.e. að lögleiða heimild til reksturs spilahalla. Að mínu mati eru margar ástæður fyrir því að við Íslendingar eigum ekki að fara að feta þá slóð að bjóða upp á slíkt. Viljum við verða Las Vegas eða Mónakó norðursins? Nei, ég vil ekki sjá Ísland þróast í þá áttina. Það kom fram í máli 1. flutningsmanns, hv. þm. Willums Þórs Þórssonar, að þetta væri góð viðbót við afþreyingu fyrir ferðamenn. Við vitum að í könnunum sem hafa verið gerðar hefur sýnt sig að ferðamenn koma fyrst og fremst til Íslands vegna náttúrunnar, yfir 80% ferðamanna koma hingað vegna náttúru landsins. Mér finnst engin ástæða til að við Íslendingar eltumst við það að vera með á boðstólnum spilavíti til að trekkja að eða lokka hingað þess konar ferðamenn eða að bjóða upp á slíkt til hliðar við ráðstefnuhald, mér finnst ekki þörf á því. Auðvitað dettur manni í hug ýmis önnur starfsemi sem þrífst oftar en ekki í kringum spilavíti erlendis, vændi, jafnvel mansal og ýmiss konar glæpastarfsemi neðanjarðar sem virðist oftar en ekki verða eins konar hliðarbúgrein spilavíta, þótt auðvitað séu til undantekningar á því eins og öðru. Í frumvarpinu er talað um að 21 árs og eldri verði heimilaður aðgangur að fyrirhuguðum spilavítum. Við þekkjum vel þann vanda sem margir glíma við í dag, spilafíkn. Spilafíkn er alvarlegt þjóðfélagsmein og ætla má að um 12 þús. Íslendingar eigi við einhvers konar sjúklega spilafíkn að glíma. Það hefur verið talað um að af þeim geti 4–5 þús. verið á aldrinum 16–20 ára. Mér finnst ekki á það bætandi. Við höfum lögleitt að vera með spilakassa sem félagasamtök hafa notið hagnaðar af. Við þekkjum hin venjulegu happdrætti sem eru í gangi og eru lögleg en það þarf ekki að bæta á þann vanda sem fyrir er, vanda einstaklinga sem eru með spilafíkn, með því að koma á fót löglegum spilavítum. Mér finnst það jafn fráleitt og að selja áfengi í almennum verslunum. Vissulega er þetta svolítið á sömu bókina lært, að frelsið eigi að vera til alls og ekkert hugsað um afleiðingar, ekki um manneskjuna, félagslegar afleiðingar eða lýðheilsu. Mér finnst þetta vinna gegn lýðheilsu í landinu. Ég skil það þannig að þessi ríkisstjórn hafi það á stefnuskrá sinni, í stjórnarsáttmála, að vinna að aukinni lýðheilsu í landinu og ég get ekki séð að lögleiðing spilavíta sé skref í þá átt. Ég hlustaði á ræðu hv. þm. Willums Þórs Þórssonar í gær. Þar kom fram að í dag væru ýmiss konar spilaklúbbar með neðanjarðarstarfsemi sem ríkið fær ekki tekjur af og að gott væri að færa starfsemina upp á yfirborðið og að ríkið mundi hagnast á því. Mér finnst þvert á móti að ríkið eigi að herða reglur og taka fastar og harðar á þeirri starfsemi sem er til staðar en ekki segja: Þetta viðgengst og þá skulum við bara lögleiða það. Við gætum sagt það um margt annað sem er á gráu svæði og við viljum kannski ekki sjá grassera í landinu, að best sé að lögleiða það sama hvaða vitleysa það er. Það má vel vera að erfitt sé að koma í veg fyrir ýmiss konar spila- og veðmálastarfsemi og það sé að æra óstöðugan að halda að slík starfsemi verði nokkurn tímann upprætt, en við getum gert með þetta rétt eins og annað sem við höfum ákveðið að sé ólöglegt og unnið að því að halda því eins mikið niðri og mögulegt er og eflt til þess þau verkfæri sem ríkið hefur. Það hefur líka verið vakin athygli á því að hv. þm. Ögmundur Jónasson, sem var innanríkisráðherra á síðasta kjörtímabili, lagði fram lagafrumvarp með ítarlegri langtímaáætlun um hvernig koma mætti böndum á þann vágest sem spilafíknin er og hefur vissulega lagt líf margra einstaklinga og fjölskyldna í rúst. Ég held að flestir þekki dæmi um að fólk hafi farið mjög illa út úr spilafíkn. Hugmyndin með frumvarpinu var að reisa skorður við spilastarfsemi og færa hana með tímanum inn í fyrirkomulag sem væri ekki eins áreitið og í annan stað að heimila takmörkun á netspilun í höndum innlendra aðila. Þetta frumvarp náði ekki fram að ganga. Ég tel slæmt að það hafi ekki fengið afgreiðslu hér því að við eigum ekki að gefast upp á því að glíma við afleiðingar spilafíknar og ólöglegs fjárhættuspils, sem viðgengst bæði í neðanjarðarhagkerfinu, ef maður getur orðað það þannig, og á netinu. Við Íslendingar erum oft feimin við að vera öðruvísi en aðrir. Við vísum oft til þess að þetta sé leyfilegt í Danmörku og að vítt og breitt um heiminn þyki þetta eðlilegur hlutur. En er ekki allt í lagi að við séum ekki nákvæmlega eins og allir aðrir í efnum eins og þessum ef við teljum ekki að þetta geri Ísland eftirsóknarverðara eða mannlífið betra, heldur auki frekar á þann vanda sem fyrir er varðandi spilafíkn? Ég vona að þetta mál fái góðar umsagnir og að horft verði á það þeim augum að við séum þar að taka mjög stórt skref frá því sem hefur þótt eðlilegt á Íslandi, sem er að leyfa ekki fjárhættuspil. Við tökum mjög stórt skref ef þetta frumvarp verður samþykkt. Það lítur kannski sakleysislega út og eins og það sé fyrst og fremst til þess skapa fjölbreytni í afþreyingu fyrir ferðamenn allt árið um kring. Það er hægt að horfa á þetta með þeim gleraugum og horfa ekki á neinar hliðarverkanir eða það sem við köllum yfir okkur í þeim efnum. Eins og ég sagði í upphafi finnst mér alls ekki að Ísland eigi að skreyta sig með þeim fjöðrum að geta boðið upp á spilavíti á borð við þau stærstu sem við þekkjum og eru ímynd spilavíta, eins og eru í Las Vegas og í Mónakó. Það getur enginn sagt mér að kringum slíkt eigi ekki eftir að þrífast alls konar starfsemi sem við erum ekki par hrifin af að fá, eins og glæpastarfsemi, vændi, mansal og ýmislegt sem þýðir ekkert að loka augunum fyrir að fylgir starfseminni og er eitthvað sem við berjumst stöðugt við og beitum öllum ráðum til að koma í veg fyrir. Ég óttast að sá hópur sem er veikastur fyrir eigi eftir að verða viðskiptavinur spilavítanna. Ég heyrði á máli hv. frummælanda að einstaklingar gætu óskað eftir því við spilavítið að það setti sig á bannlista. Ég sé ekki alveg fyrir mér hvernig það virkar í raun. Mundi virka fyrir alkóhólista að óska eftir því við starfsmenn vínbúðanna að vera settur á bannlista? Ég held að það sé mikil draumsýn að halda að það virki sem slíkt. Í frumvarpinu er talað um að koma eigi með ýmis úrræði fyrir spilafíkla og vinna gegn henni með forvörnum og öðru. Til hvers að koma einhverju á sem eykur vandann og leggja síðan til að auka fjármuni til að koma í veg fyrir vandann sem skapast ef hægt er að draga úr vandanum með því að lögleiða ekki slíka starfsemi? Það ætti frekar að setja frekari hömlur og skýrari lagaumgjörð og heimildir lögreglu til að halda því sem nú er í gangi varðandi spilakassana og þau fjárhættuspil sem eru leyfð í dag, það má kannski ekki orða það þannig, en flokkahappdrætti og annað sem er leyft í dag, að setja utan um það strangan ramma og gera allt sem hægt er til að koma í veg fyrir spilafíkn. Það sem er í boði á netinu í dag er auðvitað heill frumskógur og ekki fyrir venjulegt fólk sem ekki þekkir þann heim að átta sig á því hvernig sá frumskógur er í raun og veru og að hægt sé að spila aleiguna frá sér á augabragði. Ég vona að þær skynsemisraddir heyrist, bæði á Alþingi og úti í þjóðfélaginu, að þetta sé ekki sú viðbót í samfélagið sem við þurfum á að halda á þessum tímum heldur þvert á móti og að við séum ekki áfjáð í að fá hingað ferðamenn sem telja þetta vera það sem þeir þurfa til að eyða tíma sínum á Íslandi, heldur sé það náttúra Íslands sem laði þá að. Við þurfum að byggja upp innviði og gera landið í stakk búið til að taka við auknum ferðamannastraumi.
Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir eitt í ræðu hv. þingmanns; ég sé enga sérstaka þörf fyrir spilahallir. Ég sé enga sérstaka þörf fyrir þetta frumvarp. Ég hef mína gagnrýni á frumvarpið sem ég mun koma að á eftir. En ég verð að segja fyrir mig að það sem mér finnst líkt með þessu máli og áfengismálinu sem við tölum stundum um er að ég upplifi fyrst og fremst að ég styðji málið þegar ég heyri andstæðinga þess tala, vegna þess að málflutningurinn einkennist af því sem hv. þingmanni þykir kannski vera uppnefni, þ.e. forræðishyggju. Það er munur á því að hugsa um fólk eða að hugsa fyrir fólk. Málflutningurinn virðist einkennast af því í meginatriðum að fólki sé ekki treystandi til þess að stunda þetta eða hitt og að þetta sé óhollt. Vissulega getur maður farið sér að voða af ýmsu í þjóðfélaginu. Telur hv. þingmaður að það sé hlutverk yfirvalda að passa að ekkert sé heimilt í landinu sem gæti komið einhverjum í voða? Er það afstaðan? Ef svo er vil ég bara minna hv. þingmann á að í frjálslyndu, vestrænu samfélagi, svokölluðum vestrænum lýðræðisríkjum, snýst lífið ekki bara um hollustu, það snýst líka um frelsi. Það skiptir máli. Það er ekki einhver afgangsstærð sem lýðheilsa á alltaf að trompa vegna þess að ef við förum í þá átt þá verður ekki neitt frelsi eftir. Það er bara þannig í lífinu að flest eða mjög margt í það minnsta sem er skemmtilegt er líka hættulegt. Það er engin mótsögn þar. Það þýðir ekki að við eigum að loka fyrir allt sem er á einhvern hátt skaðlegt. Ég verð að gagnrýna sérstaklega málflutninginn um hvort hér eigi allt að verða eins og í Las Vegas eða Mónakó. Virðulegi forseti. Það eru ekki einu borgirnar í heiminum þar sem spilahallir eru leyfðar. Af hverju er hv. þingmaður ekki með Helsinki eða Tórontó á listanum? Á þetta að vera jafn ógurlegt og í Helsinki? Jafn ógurlegt og í Tórontó? Málflutningur hv. þingmanns þykir mér grafa undan málstað þeirra sem eru á móti málinu. Þá ítreka ég, virðulegi forseti, ég er ekki einu sinni algerlega hlynntur málinu sjálfur.
Herra forseti. Já, frelsi eins getur verið helsi annars, það er nú bara þannig. Í siðuðu samfélagi setjum við okkur auðvitað ótalreglur, bæði siðferðislegar og lagalegar reglur sem við vinnum svo með og viljum vinna með. Ef hugmyndafræði hv. þingmanns væri opin út í eitt varðandi svona mál, að við mundum þá ekki hefta eitt eða neitt og hefðum ekki neinar forvarnir, allt sem byrjar á for-; forræðishyggja, forvarnir og annað því um líkt - við getum auðvitað teygt það í allar áttir. En einhvern veginn kemur samfélag sér saman um ákveðnar reglur, um það sem það vill hafa til þess að samfélagið sé sem best og til þess að þar þrífist gott mannlíf og að menn geri ekki á rétt annarra og allt eftir því. Spilahallir eru eitt af því sem ég tel ekki vera þörf fyrir. Það kallar ekkert á að þær þurfi að vera til staðar. Við höfum getað lifað ágætislífi á Íslandi án þess að slíkt væri í boði. Mér finnst það vera minnimáttarkennd að tala þannig að fyrst að eitthvað slíkt sé leyft í Tórontó, Helsinki eða hvaða borgum sem er, sé það sjálfsagður hlutur að við þurfum að draga það hingað upp á okkar eyju, að slíkt þurfi að vera í boði hérna. Það allt í lagi að ekki sé allt í boði hérna sem býðst annars staðar. Það er ekki neitt hættulegt við það. Við getum bara ákveðið það sem samfélag og lifað hér góðu lífi. Ég sé ekki mikla þörf á að lögleiða spilavíti á Íslandi. Það getur vel verið að píratar sjái mikla þörf á því. Þá verða þeir bara að útskýra það.
Virðulegi forseti. Ég sagði í fyrra andsvari að ég væri sammála hv. þingmanni um að ég sæi ekki þá þörf fyrir spilahallir. Ég sagði það. Ég ætla að biðja hv. þingmann um að vera ekki að ýja að því að ég sjái þá þörf fyrir slíkt þegar ég er búinn að segja mjög skýrt að ég sjái hana ekki. Fyrir mér snýst þetta ekki bara um þarfir. Ég er bara ekki þeirrar skoðunar að það eigi einungis að vera heimilt í mannlegu samfélagi sem þörf er fyrir. Mér finnst lífið vera meira og merkilegra en það. Hv. þingmaður nefnir hér að frelsi eins geti verið helsi annars. Auðvitað getur það verið þannig, en eru það afleiðingarnar af þessu frumvarpi? Nei. Ræða hv. þingmanns gekk í meginatriðum út á það að fólk gæti ekki treyst sjálfu sér fyrir þessum spilum. Það er ekki brotið á rétti hv. þingmanns eða þess sem hér stendur með því að leyfa einhverjum öðrum að fara inn í spilahöll eða reka eina slíka. Þetta er ekki sú tegund af frelsi sem heftir frelsi annars. Þetta er einfaldlega ekki slík tegund af frelsi. Sömuleiðis endurspeglar svar hv. þingmanns enn fremur gífuryrðatilhneigingu, að vera alltaf að ýkja málstað andstæðingsins og færa út í þvílíkar öfgar að það finnst varla lengur sá maður sem stendur fyrir það sem hv. þingmaður gagnrýnir. Ég sagði ekki að allt ætti að vera heimilt. Mér finnst það bara ekki heiðarlegt, með fullkominni virðingu gagnvart hv. þingmanni, að láta eins og ég eða nokkur maður hafi verið að segja það. Í frumvarpinu eru gríðarlegar hömlur lagðar á starfsemina. Ástæðan fyrir því er sú að hv. flutningsmenn sjálfir eru ekki þeirrar skoðunar að allt eigi að vera heimilt eða að hér eigi hlutirnir að vera eins og í Las Vegas eða Mónakó. Það á að vera augljóst, virðulegi forseti. Mér þykir það grafa undan málstað hv. þingmanns að sýna hlutina alltaf í ýktri mynd og gagnrýna hana síðan. Það eru stundum kölluð strámannsrök. Sömuleiðis verð ég að segja að það fer hreinlega í taugarnar á mér að hér segi hv. þingmaður að ég sé líka á móti forvörnum. Forvarnir eru aðalatriðið, bæði í þessu og þegar kemur að áfengisfrumvarpinu. Allur málflutningur minn um áfengisfrumvarpið hefur sýnt fram á það, tel ég.
Herra forseti. Mér þykir hv. þingmaður vera óþarflega viðkvæmur fyrir því sem ég sagði í ræðu minni. Ég dreg auðvitað fram hina hliðina alveg eins og hv. þingmaður dregur fram þá hlið að ekki eigi að banna slíka hluti þó að ekki sé endilega þörf fyrir það. Auðvitað mun ég draga fram í máli mínu neikvæðu hliðarnar á þessu máli. Þegar hv. þingmaður talar um að það skaði engan að hafa slíkt þá tel ég það bara skaða til dæmis fjölskyldustefnu á Íslandi, við vitum að það eru um 12 þúsund spilafíklar í landinu, ef ekki fleiri. Hvað ætli það hafi nú haft mikil áhrif á fjölskyldulíf og framfærslu fjölskyldu þegar annar aðilinn, oftar en ekki er það nú karlmaðurinn þó að hitt sé nú líka til, er búinn að spila rassinn úr buxunum og í raun búinn að veðsetja allt sem til er, fólk hefur misst húsnæði sitt og fleira bara vegna þess sem nú er leyft varðandi spilakassana? Ég er ekkert að kokka það upp fyrir hv. þingmann, það er bara veruleiki sem hægt er að taka dæmi um. Fólk sem þekkir til í þessum efnum veit að það er sannleikur. Þess vegna segi ég: Við eigum að búa til lagaumgjörð sem þrengir það sem nú er búið að leyfa. Helst vildi ég banna þá spilakassa sem nú eru leyfðir, en við eigum ekki að fara að opna á að hér séu rekin löglega spilavíti í landinu. Mér finnst það algjörlega fyrir neðan allar hellur að við gerum það, og það kannski í skjóli þess að það sé svo gott fyrir aukinn ferðamannastraum til landsins. Ég vil forgangsraða öðruvísi og hugsa fyrir það fólk í landinu sem er með spilafíkn og þarf að vinna í því með fjölskyldu sinni.
Fyrir það?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir ræðu hennar. Það kom svo sem alveg hreint fram í ræðunni að hún væri andsnúin hugmyndinni, en síðan var málflutningurinn mikið til í kringum þann vanda sem sannarlega er og er kallaður spilavandi sem getur fylgt þessari starfsemi. Alvarlegasta mynd spilavanda er spilafíkn. Í andsvörum milli hv. þingmanna Helga Hrafns Gunnarssonar og Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur kom fram að spilað væri víða, reyndar var ekki nefnt að þetta væri til í Stokkhólmi, þ.e. í sænska ríkinu, af því að hv. þingmaður vill halda hér einokunarverslun á áfengi, og af því að hv. þingmaður sagði að við vildum ekki að hér yrði Las Vegas eða Mónakó norðursins með því að lögleiða þetta. Ég ætla að ítreka, sé ástæðu til þess, að verið er að lögleiða þetta á grundvelli leyfisveitingar. Það er verið að beita þeirri sömu aðferð og hv. þingmaður mælir með í áfengisfrumvarpinu, einokun, til þess að hafa einhvern hemil á og vinna gegn skaðlegum áhrifum og nota bene, spilavandi er hluti af þessu. Það eru ekki allir sem spila sem eiga í þeim skilgreinda vanda, sem okkur reynist mjög erfitt að ná utan um vegna þess að þetta fer allt meira og minna fram utan laga og réttar. Ég vil jafnframt taka fram að það er í engu verið að breyta hegningarlögum gagnvart því hvaða starfsemi verður áfram ólögmæt. Það eru skýr skilaboð með þessu frumvarpi um hvað er lögmætt og hvað ekki. Þess vegna er mun meiri möguleiki á að hafa eftirlit með starfseminni, aðstoða þá sem eiga í vanda og vera með upplýsingar um hver vandinn raunverulega er.
Herra forseti. Okkar á milli er grundvallarskoðanamunur í þessu máli. Það er voða erfitt að nálgast það út frá því að betra sé að hafa þessa starfsemi undir opinberu eftirliti og hún sé með rekstrarleyfi og allt fari eftir lögum og reglum. Þess vegna sé verið að búa þannig umgjörð um starfsemina að hún verði ásættanleg. Ég er bara ekkert hlynnt því að verið sé að leyfa slíka starfsemi. Ég get ekki samsamað það því að Áfengisverslun ríkisins sé með einkaleyfi á sinni sölu, að þá sé þetta mál þannig vaxið að sambærilega eigi ríkið að opna á það, gera það löglegt og hafa það rekstrarskylt með tilheyrandi leyfum. Ég er bara ekki stödd þar í málflutningi mínum að ég telji að það sé framfaraskref að gera það. Ég viðurkenni að vandinn er fyrir hendi. Hér þrífst ýmis starfsemi og eins og komið hefur fram í fjölmiðlum nýlega hefur lögreglan verið að uppræta spilavíti. Það er auðvitað mjög slæmt og það er eins og með önnur lögbrot sem framin eru að þá verður auðvitað að halda áfram að vinna gegn þeim og reyna eins og hægt er að koma í veg fyrir ólöglega starfsemi. Ég tala bara út frá minni samvisku og skoðunum mínum, mér finnst svona starfsemi vera mannskemmandi. Ég verð að segja það alveg eins og er. Talandi um að ekki séu allir spilafíklar, menn eru það kannski ekki í upphafi en þeir verða það.
Hæstv. forseti. Ég ætla að grípa niður í síðasta andsvar hv. þingmanns varðandi það að hv. þingmaður sé ekki stödd þar að þetta sé eitthvað sem eigi að heimila og um þá samlíkingu við einokun sem er sannarlega hluti af lýðheilsustefnu. Ég ætla að taka dæmi af Svíþjóð. Svíar skilgreina spilastarfsemi sem lýðheilsumál, þ.e. þann hluta sem snýr að skilgreindum spilavanda, að þá eiga um 2% þeirra sem spila við fíkn að stríða. Það er um það bil sama hlutfall og er hér samkvæmt því sem Daníel Ólafsson, dósent við Háskóla Íslands, hefur komist að með því að fara fram með spurningakannanir. Það er erfitt að nálgast viðfangsefnið nákvæmlega en það er engu að síður sama hlutfall þrátt fyrir það að í lýðheilsustefnu Svíþjóðar fari þeir einokunarleiðina, ekki ósvipað og við förum hér í áfengismálum. Þetta er því bara hluti af lýðheilsustefnu að horfa þannig á þrátt fyrir að hv. þingmaður sé ekki stödd þar. Umræða hefur verið um tilganginn, að við þurfum bara ekkert á þessu að halda, og það er auðvitað kjarni málsins. Af hverju erum við að þessu? Við erum með frumvarpinu að reyna að bæta umgjörðina um þessa starfsemi. Það er nú kannski lykilatriðið í þessu, að með því að heimila hana á grundvelli leyfisveitinga er hægt að vinna gegn þeirri starfsemi sem þrífst í undirheimum, ég tala nú ekki um ef við hefðum hugrekki til að takast á við það sem fer fram á netinu. Við bönnum það og trúum því bara að það sé ekki til. En við skulum taka þetta í litlum skrefum og byrja þarna.
Herra forseti. Hv. þingmaður talar um að Svíar skilgreini þann hluta spilavítanna sem snýr að spilavanda sem lýðheilsumál. Það er auðvitað ekkert skrýtið. Spilavandi er lýðheilsumál, en með því að setja á stofn lögleg spilavíti er verið að auka á þann vanda. Erum við ekki að tala um að reyna að draga úr þeim spilavanda og spilafíkn sem er vissulega lýðheilsumál? Vinnum við ekki gegn því með því að draga úr vandanum, frekar en að spýta í? Hér er bara verið að spýta í alveg eins og verið er að spýta í gagnvart þeim vanda sem hlýst af áfengisneyslu með því að fara að bjóða áfengi í allar verslanir landsins. Hérna er verið að auka vandann og draga síðan upp úr hatti sínum góð markmið um að vinna eigi að lýðheilsumarkmiðum og forvarnastörfum og hjálpa fólki sem eiga í slíkum vanda. Er ekki rétt að draga úr vandanum frekar en að auka hann og ætla sér svo að fara að vinna gegn honum? Ég hefði haldið að það væri frekar lýðheilsumarkmið, eins og það sem snýr að íþróttahreyfingunni að vinna þar með jákvæðum formerkjum að uppbyggingu ungmenna og að lifa heilbrigðu lífi. Ég get ekki flokkað það uppeldislega séð að hægt sé að skilgreina þetta, það er ekki neitt sérstaklega heilbrigt líferni að stunda fjárhættuspil. Ég get ekki skilið það. En við hv. þingmaður erum ekki stödd á sama stað í þessu máli. Hver verður að hafa sitt í þeim efnum. Ég tala bara fyrir ólíkum sjónarmiðum og tala fyrir því að þetta sé ekki gott inn í íslenskt samfélag.
Hæstv. forseti. Mig langar aðeins til að blanda mér í þessa umræðu. Eins og sést á þessu frumvarpi til laga um spilahallir þá er ég meðflutningsmaður á því og ég tel þetta vera gott markmið, að minnsta kosti gott tilefni til að eiga umræðu um hvernig við viljum sjá umgjörðina um það sem við köllum spilahallir eða spilavíti eða aðra spilastarfsemi sem vissulega þrífst á Íslandi. Því miður eins og komið hefur fram í umræðunni þá er erfitt að eiga við hana. Hún þrífst neðan jarðar. Hún er bönnuð og er án alls eftirlits. Það sem lagt er til í frumvarpinu er hins vegar að það verði strangt eftirlit með spilahöllum. Það er ekki rétt eins og komið hefur fram í umræðunni að hér sé verið að opna allt upp á gátt og búa til Las Vegas norðursins. Þessi starfsemi fer eftir ströngum rekstrarleyfum eftir umsögn og leyfi ráðherra. Þeir sem fá slíkt rekstrarleyfi þurfa að uppfylla allar þær kröfur og reglugerðir sem settar eru því annars er hætta á að missa leyfið. Það verður hægt að setja spilareglur um hvert eitt spil. Við getum takmarkað þau spil sem eru í boði. Við getum haft áhrif á framkvæmd spilanna. Í 22. gr. er kveðið á um öryggisgæslu og opnunartíma í 23. gr. Við gætum með reglugerð takmarkað hvers lags áfengisnotkun eða ýmislegt annað ef það væri vandamál inni á slíkum stöðum. Við erum langt frá öllu þessu í dag og fjarri því að geta stjórnað spilastarfsemi þannig að hún verði ekki óeðlileg eða að minnsta kosti að draga úr því sem við viljum kalla óeðlilega spilastarfsemi. Ég ætla að grípa niður í nokkrar fleiri greinar í frumvarpinu og heiti þeirra. Það er bann við spilamennsku starfsmanna og móttöku gjafa frá viðskiptavinum. Ein grein fjallar um að ef viðskiptavinur er grunaður um spilafíkn er skylda að aðstoða hann eða kynna honum ráðgjöf eða meðferðarúrræði. Langir kaflar eru um eftirlit og refsingu þeirra sem stunda þessa starfsemi. Það verður settur á forvarnasjóður og sérstakur spilaskattur. Þarna held ég að sé lykillinn að því að við getum reynt að aðstoða það fólk sem vissulega á við spilavanda að stríða. Það skiptir engu máli hvort þessi starfsemi verður lögleidd á einum stað eða hvort hún þrífst einhvers staðar annars staðar; það verða alltaf einhverjir sem ráða ekki við sig þegar kemur að spilum. Þarna held ég að við séum að búa til tækin til að hjálpa því fólki. Í fyrsta lagi, með því að þessi starfsemi verði opinber og eftirlitsskyld, fáum við upplýsingar sem við getum notað til þess að hjálpa fólki. Í öðru lagi fáum við forvarnasjóð til þess að geta komið fólki í viðeigandi úrræði, fyrir utan að þetta gefur gríðarlegar tekjur ef við miðum við þau lönd sem hafa farið þessa leið. Ég hef farið stuttlega og hratt yfir þetta frumvarp til laga um spilahallir, en ég er þó með nokkrar hugleiðingar í viðbót. Mig langar til að lesa upp markmiðsgrein frumvarpsins, þ.e. markmiðið með spilahöllum, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að heimila starfsemi spilahalla á Íslandi á grundvelli leyfisveitingar ráðherra. Enn fremur er það markmið laga þessara að starfsemi spilahalla á Íslandi fari fram undir opinberu eftirliti og henni verði sett almenn lagaumgjörð. Þannig skal stuðlað að ábyrgri spilamennsku á Íslandi, allsherjarreglu haldið uppi og hamlað gegn skaðlegum áhrifum á almenning.“ Ég held að þetta sé nákvæmlega það markmið sem við ættum að vinna að með einum eða öðrum hætti varðandi spilafíkn. Ég held að þetta sé mjög gott fyrsta skref. Mikið er búið að tala um áhrif ferðamennsku á svona starfsemi og ég held að það sé rétt að þetta muni hafa jákvæð áhrif á ferðamennsku. Í skýrslu Boston Consulting Group um ferðamennsku á Íslandi sagði að það vantaði afþreyingu fyrir eldra fólk. Ég held að margt eldra fólk mundi nýta sér svona í sambandi við ráðstefnuhald. En að því sögðu þá eru spil afþreying. Spil eru afþreying og ekki bara fyrir ferðafólk. Þessi afþreying er gríðarlega stækkandi á Íslandi. Ég ítreka að spilahallir eru ekki bara afþreying fyrir ferðafólk eða afþreying fyrir spilafíkla. Þetta er líka afþreying fyrir venjulegt fólk sem ræður við þetta og finnst gaman að stunda slík spil án þess að setja fjárhag sinn í vandræði. En ég ætla þó ekki að gera lítið úr því að við þurfum, eins og ég er búinn að nefna, að hjálpa því fólki sem lendir í vandræðum og ég held að þetta sé tæki til þess. Ég er aðeins búinn að fara yfir reglurnar í dag og þær eru þannig að í dag er þetta bannað og varðar við hegningarlög. Við höfum engin tæki til þess að hjálpa fólki sem á við spilafíkn að stríða. Í heiminum í dag eru eitthvað um 20 milljónir manna, ef ég hef haft rétt eftir, sem spila póker á netinu. Ég kem kannski aðeins að netinu á eftir en frumvarpið tekur ekki á því. Ég velti fyrir mér í morgun að ef ég legði pening undir í póker og spilaði póker við annað fólk þá væri það fjárhættuspil. Ef ég mundi leggja pening undir í skák væri það líklega fjárhættuspil líka. Í dag eru peningar lagðir undir í fótbolta og líklega er það flokkað sem fjárhættuspil en það er leyfilegt. Við leyfum þess lags fjárhættuspil í dag. Fleira sem mundi flokkast undir fjárhættuspil væri bingó og lottó. Þar er hægt að tapa öllum peningunum sínum á því að veðja í lottó. Virðulegi forseti. Ég hef farið stuttlega yfir efni frumvarpsins og ég held að markmið þess sé mjög gott. Við sjáum það í öðrum löndum að það hefur reynst betur en hitt við að reyna að vinna á þessum vanda að reyna að koma þessari starfsemi upp á yfirborðið. Ég ætla að nota síðustu mínúturnar af ræðutíma mínum til þess að tala um spil á netinu í dag. Ég hef fengið kynningu á því að það eru þó nokkur nýsköpunarfyrirtæki á Íslandi, íslenskt hugvit, sem eru að þróa og hanna búnað fyrir veðmálastarfsemi og fyrir póker. Þessi fyrirtæki verða að flytja starfsemi sína út úr landi af því að þetta er bannað hérna. Þetta eru fyrirtæki sem verða gríðarlega öflug. Það eru miklir peningar í þessu. Í staðinn fyrir að þessi fyrirtæki geti verið íslensk áfram og við getum sótt til þeirra upplýsingar og haft hag af starfsemi þeirra þá sendum við þau út úr landi og töpum bæði tekjum af þeim og upplýsingum sem þau geta gefið okkur. Aðeins meira um netið af því að það var nefnt hér í gær af hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur að hún mundi vilja sjá að íslensk fyrirtæki væru með svona spil á netinu. Þar er ég henni alveg hjartanlega sammála. En hvernig komumst við þangað? Hvernig getum við látið íslensk fyrirtæki hýsa slíka starfsemi, t.d. póker eða veðmálasíður í íþróttum eða hvað það er, án þess að leyfa hana? Ég sé fyrir mér að einokun ríkisins á spilahöllum gæti verið fyrsta skrefið í því að reyna að stýra einhvern veginn þessari umferð og þessu mikla peningamagni sem menn veðja á erlendum síðum, að þetta fari ekki bara út úr landi heldur getum við séð umfangið og reynt að stýra því. En stærsta spurningin í þessu og stærsta vandamálið er líklega netspilunin því við höfum fæst úrræði þar og aðilar hafa flestar undankomuleiðir fram hjá reglunum. Ég ætla að láta staðar numið hér, hæstv. forseti.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp um spilahallir sem sumir uppnefna spilavíti. Það er svo sem aukaatriði að mínu mati hvað merkimiði er notaður, það er eðli málsins sem skiptir máli. Ég vil taka fram í byrjun að enn sem komið er er ég ekki hlynntur þessu máli en það er ekki vegna þess að ég sé á móti því að til staðar séu spilahallir eða að fjárhættuspil séu heimil, heldur eru það fyrst og fremst útfærsluleg atriði sem ég geri athugasemdir við. En við erum hér í 1. umr. þannig að ýmislegt á eftir að koma í ljós, bæði skýringar og sjálfsagt fleiri vandamál sem við þurfum að takast á við í nefnd og í umræðum í þingsal. Í þessari umræðu koma oft upp, eða reyndar alltaf, sambærileg sjónarmið við þau sem komu upp í áfengismálinu og koma upp þegar talað er um hluti sem eru á einhvern hátt óæskilegir almennt. Auðvitað eru fjárhættuspil óæskileg að ýmsu leyti og auðvitað er áfengisneysla óæskileg að ýmsu leyti. Hið sama má segja um vímuefni, ólögleg sem lögleg, og margt fleira í lífinu. Í því samhengi kemur oft upp sú orðræða sem að mínu mati er afskaplega ljót, en hún kom upp fyrr í dag og einkennist af mikilli forræðishyggju. Nú hefur oft verið kvartað þegar einhver uppnefnir eitthvað forræðishyggju. Mér finnst það svipað þegar fólk sem aðhyllist forræðishyggju kvartar undan því að vera kallað forræðishyggjusinnar og þegar fólk sem er á móti útlendingum kvartar undan því að vera kallað rasistar Það virðist reyndar ekki vera tilfellið með þann hv. þingmann sem talaði fyrr í dag og allt í góðu lagi með það, en ég hef tekið eftir þessari tilhneigingu og mér finnst hún skrýtin. Forræðishyggjusinnar hljóta að geta viðurkennt að þeir séu forræðishyggjusinnar og ættu ekkert að eiga í neinum vandræðum með það ef þeir raunverulega trúa því sem þeir trúa. Svo er kannski annað mál að þeir eiga erfiðara með að rökstyðja málstað sinn öðruvísi en með því að gera öðrum upp skoðanir og orð sem aldrei hafa fallið úr þeirra munni. Þegar kemur að þessum málum eru fleiri grundvallaratriði til staðar en einfaldlega lýðheilsa. Vissulega er hægt að færa rök fyrir því að það að setja lagaumgjörð utan um eitthvað sem er ólöglegt en stundað samt sem áður geti stuðlað að bættri lýðheilsu. En það eru önnur grundvallaratriði til staðar og þau eru mjög sambærileg þeim sem við ræðum í áfengisfrumvarpinu og það er einfaldlega hugtakið „frelsi“. Frelsi er ekki lýðheilsumál. Ef við ætlum að vera frjálst samfélag, sem ég trúi að við viljum í meginatriðum vera, ekki í öllum atriðum en í meginatriðum, þá þýðir það að lýðheilsusjónarmiðin geta ekki verið tromprök gegn öllu frelsi, það er bara bein lógísk afleiðing af því. Þannig að jafnvel ef þetta frumvarp leiðir af sér aukningu í andstöðu við lýðheilsu þá eru það ekki tromprök gegn málinu. Það er mjög mikilvægt að hv. þingmenn á hinu háa Alþingi geti áttað sig á þessu, viðurkennt það og rætt opinskátt og heiðarlega. Á það við um alla, ekki einungis þá sem eru með frumvarpinu eða á móti því. Frelsið skiptir máli. Og það skiptir ekki aðeins máli þegar það er hollt, það skiptir líka máli þegar það getur verið óhollt. Það eru ekki tromprök að nota lýðheilsu gegn frelsinu. Og ekki öfugt heldur, það eru ekki heldur tromprök að segja að frelsið skipti alltaf meira máli en lýðheilsa. Í 1. umr. höfum við ekki mikinn tíma til að ræða málið mjög djúpt en mig langar að nefna örfáa heimspekilega kanta á því og sömuleiðis komast aðeins inn í frumvarpið efnislega eftir því sem ég get á þessum tíma. Mér finnst ágætt að hafa í huga, vegna þess að fólk hefur eðlilega alltaf áhyggjur af börnum og unglingum og uppvaxtarárum manneskjunnar, að það eru ýmsar lexíur sem manneskja þarf að læra til þess að verða sjálfstæður einstaklingur á fullorðinsaldri. Mikið af þeim lexíum eru sambærilegar. Ein af þeim er að maður þarf að passa sig á óhófi. Það er almenn lexía, ætti alla vega að vera það. Það ætti ekki að koma neinum á óvart að ef maður þarf að passa að borða ekki of mikla fitu þarf maður líka að passa að borða ekki of mikinn sykur. Ef maður á ekki að apa upp hegðun eftir einum sjónvarpsþætti eða kvikmynd á ekki að þurfa sérstaka lexíu eða sérstakt átak til að útskýra nákvæmlega sama punkt þegar kemur öðrum sjónvarpsþáttum eða öðrum kvikmyndum. Þegar kemur að frelsinu á fólk og verður, sama hvað löggjafinn segir, að átta sig á því að það eru hættur sem fylgja því að búa í frjálsu samfélagi og að hver og einn einstaklingur verður, alveg sama hvað löggjafanum finnst, að axla ábyrgð á eigin hegðun gagnvart sjálfum sér og öðrum. Það er óhjákvæmileg lexía. Hún er ekki valkvæð. Við munum aldrei, vonandi aldrei í það minnsta, búa í samfélagi þar sem sú lexía verður á einhvern hátt ónauðsynleg vegna þess að hún verður einungis ónauðsynleg í umhverfi sem er ófrjálst og það er samfélag sem alla vega sá sem hér stendur hefur nákvæmlega engan áhuga á að búa í. Að því sögðu er mikilvægt að forðast öfgar. Þetta frumvarp felur í sér mjög strangar reglur í kringum starfsemina, eðlilega. Það kemur fram í frumvarpinu að þær séu sérstaklega strangar fyrst um sinn á meðan verið er að prófa. Það þykir mér ábyrgt. Mér þykir ábyrgt af flutningsmönnum þessa frumvarps að hafa þetta þannig. Þetta er að miklu leyti mun strangara en ég hefði talið nauðsynlegt. En eins og kemur fram í bráðabirgðaákvæði frumvarpsins skal endurskoða þetta eftir sjö ár. Þá búast flutningsmenn við samkvæmt greinargerð að frekar verði slakað á reglunum en að þær verði hertar. Mér þykir það ábyrg nálgun í því að heimila þetta. Ég verð að segja það. Það er ýmislegt vel útpælt í frumvarpinu að mínu mati, svo sem öryggismálin, tengsl við eftirlitsmann og sömuleiðis er gert ráð fyrir fjármögnun forvarna, sem ég hygg að sé snyrtileg lausn til að fjármagna lausnina á vandanum í samhengi við vandann sjálfan. Mörgum þykir það ákveðin kaldhæðni, og jafnvel segja sumir hræsni þótt ég mundi ekki taka undir það, að nota eitthvað eins og fjárhættuspil til að fjármagna lausnir við því. Ég skil sjónarmiðið og ég skil tilfinninguna sem það vekur en ég verð samt að segja fyrir sjálfan mig að mér þykir það í raun og veru snyrtilegasta lausnin til að fjármagna svona hluti. Það má nefna annan punkt sem ég átta mig enn þá ekki fyllilega á hvort sé hugsanlega í mótsögn við þetta, það getur verið. Sá punktur er að að mínu mati fjármögnun þeirrar hjálpar okkar sem við veitum hvert öðru með skattfé, með peningum. Við gerum það ekki með frelsi okkar. Ég skil mætavel og tel alla skilja mætavel þann samfélagslega skilning manna á því að við ætlum hafa heilbrigðiskerfi, við ætlum að hafa löggæslu og við ætlum að hafa réttarvernd og við ætlum að hafa hluti til að tryggja réttindi og helstu hagsmuni allra í landinu og við ætlum að gera það með því að borga skatta. Það er samkomulagið sem mér sýnist samfélagið hafa gert. Þannig er samkomulagið eins og ég hef alltaf skilið það. Hins vegar laumast oft með inn í þetta samkomulag að við ætlum að hafa heilbrigðiskerfi og löggæslu og réttarvernd o.s.frv. að því gefnu að allir lifi rosalega heilbrigðu lífi. Það er samkomulag sem sá sem hér stendur er ekkert til í. Við fjármögnum samneysluna með peningum, ekki með því að hindra fólk í að gera það sem það vill í eigin lífi. Að sjálfsögðu hindrum við fólk í að hafa ýmis áhrif á líf annarra, enda er þá ekki lengur um hreint einstaklingsfrelsi að ræða. Að því sögðu þykir mér ýmislegt við þetta frumvarp svolítið skrýtið og hlakka til að ræða það betur í nefnd. Eitt af því sem mér þykir hvað óþægilegast við það er bráðabirgðaákvæði um að einungis eitt leyfi skuli vera heimilt samkvæmt þessum lögum. Það er rökstutt með því að ekki sé endilega rekstrargrundvöllur fyrir meira en eina spilahöll á Íslandi. Sjálfsagt er það satt, en mér finnst það hins vegar ekki vera ástæða til að setja það sérstaklega í lög. Ef samkeppnin mundi tortíma þessum markaði þætti mér það allt í lagi vegna þess að ég sé enga þörf fyrir þetta. Ég sé enga þörf til að banna þetta en ég sé enga þörf fyrir að hafa það heldur. Þess vegna átta ég mig ekki alveg á því hvers vegna virðist endurspeglast í þessu frumvarpi á fleiri stöðum það sérstaka markmið að passa að þessi starfsemi gangi fjárhagslega. Mér finnst það ekki vera hlutverk löggjafans. Ef þetta gengur ekki upp þá gengur það ekki upp. Mér finnst það allt í lagi. Það er fleira sem mér finnst skrýtið við hitt bráðabirgðaákvæðið, eða vil öllu heldur nefna það til umhugsunar. Það er að þar er kveðið á um að þetta skuli endurskoðað eftir sjö ár en leyfið gildir hins vegar til 15 ára. Ég hugsa að það komi betur fram í samtölum við sérfræðinga í nefnd hvernig nákvæmlega þetta eigi að virka en mér finnst rétt að taka það fram. Það er þarna 15 ára leyfi þótt lögin gildi einungis í sjö ár óendurskoðuð. Það er reyndar kannski ekki alveg rétt orðað hjá mér, en sem sé að lögin beri að endurskoða eftir sjö ár. Í 6. gr. frumvarpsins eru fjórir töluliðir sem ég hef staldrað heldur við. Fyrst er það 1. töluliður þar sem kemur fram að eitt af skilyrðum fyrir leyfi sé að um sé að ræða hlutafélag eða einkahlutafélag. Ég velti fyrir mér hvers vegna. Af hverju má þetta ekki vera sjálfseignarstofnun eða góðgerðarsamtök? Ég skil ekki af hverju þetta þarf. Í 4. málslið er kvöð um að leyfishafi skuli vera fær um að reka spilahöll á ábyrgan hátt, m.a. hafa fjárhagslega burði til þess að reka spilahöll og hafa yfir að ráða alþjóðlegri reynslu af rekstri spilahalla. Það að hafa fjárhagslega burði til þess skil ég mætavel, vegna þess að spilahöllin þarf að geta staðið við skuldbindingar sínar gagnvart viðskiptavinum, notendum. Hins vegar átta ég mig ekki á því hvers vegna viðkomandi ætti að þurfa að hafa alþjóðlega reynslu af rekstri spilahalla. Sömuleiðis velti ég því fyrir mér hversu margir aðilar geti hugsanlega komið til greina. Mér þykir heldur óþægilegt við þetta frumvarp, verð ég að segja, að mér sýnist sem afskaplega fáir aðilar geta uppfyllt þessi skilyrði, sér í lagi með hliðsjón af því að einungis er heimilt í frumvarpinu tað veita eitt leyfi. Þá sé ég fram á að þetta verði mikið einokunarmál og þá þarf ég að fara að velta fyrir mér hvort það sé yfir höfuð gott að þetta sé á einkamarkaði eða hvort við ættum að hafa hér ríkisspilahöll, sem er hugmynd sem mér hugnast ekkert endilega betur. En þetta eru vangavelturnar mínar sem vakna við lestur þessara ákvæða í frumvarpinu, sem ég hygg að muni leiða til einokunar á markaðnum. Þá má einnig nefna að það er heimild síðar í frumvarpinu til að taka aðgangseyri og í einokunarstöðu hef ég áhyggjur af því að sú einokunarstaða yrði misnotuð hvað það varðar, vegna þess að ég hygg að hinn frjálsi markaður gangi einungis upp með þeim mekanismum í hinum svokölluðu kapítalísku kenningum sem stóla á samkeppni. Í 5. tölulið 6. gr. er einnig tekið fram að leyfishafi skuli hafa yfir að ráða nægilegum fjölda ferðamanna þannig að rekstrargrundvöllur spilahallar sé tryggur. Það er tvennt sem ég skil ekki í þessu. Annars vegar hvers vegna frumvarpið hefur það að sérstöku markmiði að tryggja rekstrargrundvöll spilahallar. Af hverju má hún ekki fara á hausinn ef hún gengur ekki upp? Hins vegar hvers vegna það þurfi að byggjast á ferðamönnum. Ég hygg að spilahallir eigi heldur auðvelt með að skila hagnaði, ef ég á að segja alveg eins og er. Ef ekki finnst mér það í raun og veru allt í lagi eða svo lengi sem það getur staðið við skuldbindingar sínar gagnvart viðskiptavinum, alla vega langflestum og langoftast. Það fylgir allri starfsemi fjárhagsleg áhætta fyrir alla sem taka þátt í hagkerfinu yfir höfuð. Þá er í 7. lið heldur dæmigerð klausa sem ég vil gera athugasemd við en átta mig á því að kannski fleiri eigi erfiðara með að sammælast mér um. Það er kvöð um að viðkomandi hafi ekki gerst brotlegur við lög um ávana- og fíkniefni. Þetta kemur einnig fram í 29. gr. Mér finnst þetta ekki gott skilyrði vegna þess að lög um ávana- og fíkniefni varða einungis ólögleg ávana- og fíkniefni og þá er einhvern veginn alltaf gert ráð fyrir því að með því að gera efnið ólöglegt sé það sjálfkrafa eitthvað allt annað en löglegt vímuefni. En eitt af hættulegustu vímuefnunum í mannlegu samfélagi, á Vesturlöndum í það minnsta, er áfengi og það er löglegt. Það kemur hvergi fram í lögum að enginn megi hafa notað áfengi í tvær eða þrjár vikur eða lögreglan haft afskipti af þeim vegna þess. Það eru alltaf ólöglegu vímuefnin. Það er gert ráð fyrir að þau hafi áhrif á fólk sem eru það skaðleg að fólkið geti ekki gert neitt lengur en auðvitað á nákvæmlega sama við þegar kemur að áfengi og reyndar er áfengi að mörgu leyti, ef ekki flestu, mun verra. Ég bið áheyrendur að ímynda sér verstu tegundina af hinum svokallaða hasshaus og síðan verstu tegundina af hinni svokölluðu fyllibyttu. Það þarf ekki að velta því lengi fyrir sér hvort sé skaðlegra starfsemi og hagsmunum annarra. Ég geri athugasemd við að í 21. gr. er 21 árs aldurstakmark. Ég get bara talað fyrir sjálfan mig, ekki samkvæmt neinni opinberri stefnu míns flokks, en mér finnst persónulega að þegar maður er orðinn 18 ára, þegar maður er orðinn fullorðinn, þegar maður er orðinn sjálfráða finnst mér að maður eigi raunverulega að vera sjálfráða. Mér finnst óþægilegt að maður verði sjálfráða og fjárráða 18 ára, megi ekki kaupa áfengi fyrr en maður er tvítugur og megi síðan ekki fara í spilahöll fyrr en maður er 21 árs. Ég skil alveg varkárnina. Ég skil hana mætavel en mér finnst alveg þess virði að nefna þetta. Þegar maður er sjálfráða þýðir það væntanlega að maður eigi að ráða örlögum sínum, einkalífi sínu, ekki í lífi annarra en sínu lífi, í samræmi við það að vera orðinn fullorðinn einstaklingur. Mér finnst skjóta skökku við. Í 24. gr. er heldur ítarleg skráningarskylda og reyndar er víðar í frumvarpinu mikið af skráningarskyldu sem ég mundi vilja staldra við. Aftur er þar um að ræða ákvæði sem ég skil mætavel. Þau eru að sjálfsögðu gerð í öryggisskyni, sem er alveg málefnaleg ástæða. En mér þykir þess virði að staldra þar við og íhuga hvort hún gangi hugsanlega lengra en þörf er á. Nú hef ég ekki meiri tíma, virðulegi forseti, og lýk því máli mínu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir prýðisræðu og mjög gagnlega umfjöllun um málið. Ég er ekki viss um að ég geti um leið og ég spyr hv. þingmann brugðist við öllum þeim gagnlegu athugasemdum. Það verður viðfangsefni hv. allsherjar- og menntamálanefndar. En hv. þingmaður var ansi snjall að draga fram þau atriði sem eru vissulega oft erfið þegar verið er að setja slík lög. Ég ætla þó í fyrra andsvari að byrja að koma almennt inn á málið af því að hv. þingmaður sagðist ekki vera hlynntur málinu, ekki á móti fjárhættuspilum eða spilahöllum en talar þó gegn forræðishyggjunni. Finnst hv. þingmanni ekki æskilegt að slíkt val sé fyrir hendi? Hvort sem við erum að tala um heimamann eða ferðamann, af því að þetta er jú að hluta til miðað við afþreyingu í ferðaþjónustu og er ýmislegt útskýrt í öðrum lagagreinum frumvarpsins. Er þetta ekki fyrst og fremst val? En það eru auðvitað önnur sjónarmið uppi við samningu þessa frumvarps talandi um tilganginn með því. Það er að það sé skýrt hvað lögin heimila. Það er ekki nægilega skýrt í dag. Við viljum með frumvarpinu, eins og kemur vel fram í 1. gr. um markmiðin, stuðla að ábyrgri spilamennsku og að greinileg og skýr skilaboð séu frá löggjafanum um hvað sé heimilt en ekki eitthvað órætt í hegningarlögum, samanber 183. og 184. gr. sem þó standa áfram. Það er kannski fyrsta spurningin, hvort þetta val eigi bara ekki að vera til staðar, hvort fólki [[Forseti hringir.]]hugnast að velja að fara inn eða ekki.
Virðulegi forseti. Ég er almennt þeirrar skoðunar að hlutirnir eigi að vera leyfilegir þar til þeir eru sérstaklega bannaðir. Þegar hlutirnir eru sérstaklega bannaðir þá tel ég að mjög rík rök þurfi að vera fyrir því. Þá tel ég líka að ríkir almannahagsmunir eigi að vera fyrir hendi. Það er oft ekki tilfellið. Fólk ruglast oft á hagsmunum einstaklingsins sem hefur sjálfur val um sitt eigið líf annars vegar og hins vegar hagsmunum landsmanna sem verða fyrir barðinu á einhverjum afleiðingum af þeim reglum sem eru settar. Ég lít svo á að þarna sé mjög ríkur munur sem oft verði óljós á hinu háa Alþingi og reyndar í íslensku samfélagi almennt. Til að svara hv. þingmanni finnst mér jú æskilegt að þetta sé leyfilegt. Gagnrýni mín á frumvarpið varðar fyrst og fremst útfærsluatriði og atriði sem varða kannski nálgunina á það, frekar en að ég sé ósammála markmiðinu í sjálfu sér, sem er að heimila spilahallir. En almennt er ég frelsisins maður og tel til dæmis að fjárhættuspil eigi að vera heimil undir einhverjum reglum, en þó heimil, og það eigi að vera einhverjar mótvægisaðgerðir til að tryggja hagsmuni þeirra sem stunda fjárhættuspil. Sums staðar erlendis hafa verið settar reglur um lágmarksvinningshlutfall, þ.e. að ekki sé hægt að hafa 0% vinningshlutfall eða 0,0001% eða hvað svo sem mönnum dettur í hug, því að mönnum detta svona hlutir í hug og stundum virkar það. Maður þarf oft að spyrja sig hvenær þetta er beinlínis orðið svindl. Það er oft ekkert endilega einföld spurning. Svarið er jú. Mér finnst að þetta eigi að vera leyfilegt og ég vona að eitthvert svona frumvarp nái fram að ganga og mun auðvitað leggja fram aðstoð mína við meðferð þingsins á málinu til að bæta það, enda veit ég að hv. flutningsmenn eru algjörlega viðræðuhæfir þegar kemur að því.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir svarið. Ég ætla í seinna andsvari að koma að þeim fjölmörgu gagnlegu ábendingum sem hv. þingmaður kom að í ræðu sinni. Í fyrsta lagi nefndi hv. þingmaður bráðabirgðaákvæðið um endurskoðun laganna innan sjö ára. Í öðru lagi að leyfi sem ráðherra heimilar sé 15 ár. Það er hárrétt, en ég ítreka að þetta er nánast þýðing á dönsku lögunum eins og þeir fara upphaflega af stað. Þá var miðað við þennan sjö ára tíma og sjá svo til hvernig gengi með þá starfsemi. Síðan er verið að horfa á 15 árin. Þetta kallar á mikla fjárfestingu, háan fastan kostnað, eins og er einkenni oft og tíðum á svona starfsemi sem snýr að ferðaþjónustu eða annarri slíkri starfsemi. Það er hár fastur kostnaður í fjárfestingunni og það þarf að horfa til lengri tíma. Varðandi rekstrarformið er ég algjörlega sammála. Ég gæti vel séð fyrir mér, af því að Alþingi hefur farið þá leið að heimila á grundvelli sérlaga ýmiss konar spilastarfsemi, að ágóðinn rynni út frá því sjónarmiði til góðgerðarmála. Ég get alveg séð fyrir mér samvinnu þeirra aðila sem eru þegar á þessum markaði undir einu þaki og við lokuðum til dæmis þeim stöðum þar sem söfnunarkassar eru og ekkert eftirlit, eða alla vega reyndum að tryggja betri umgengni og eftirlit þar sem þetta er [[Forseti hringir.]]úti um allan bæ og víða til vandræða að mér er sagt.
Virðulegi forseti. Hvað varðar sjö ára endurskoðunarákvæðið, bráðabirgðaákvæðið, þá skil ég mætavel að hv. flutningsmenn hafi farið eftir dönsku lögunum, enda ágætt að byggja á einhverju sem menn vita í meginatriðum hvernig virkar. Mér finnst það í sjálfu sér ekki endilega vera eitthvert aðalatriði að leyfið gildi til 15 ára en lögin endurskoðuð innan sjö ára, en mér finnst það vera eitthvað sem þurfi að vera á hreinu hvernig eigi að virka. Til dæmis velti ég fyrir mér ábyrgðarleysi, vegna þess að við höfum ekki skoðað í nefnd enn þá hvort þetta búi til einhverjar réttmætar væntingar hjá þeim leyfisaðila sem mundi fá leyfið. Hvernig réttarstaða hans yrði þegar lögin væru síðan endurskoðuð. Ég hygg reyndar svona í fljótu bragði að það yrði ekki vandamál. Mér finnst bara mikilvægt að það væri á hreinu að það væri ekki vandamál og sjálfsagt að binda þann hnút einhvern veginn með góðum hætti. Það sem ég hef í raun og veru meira að setja út á, og það kemur líka frá dönsku lögunum, er að það sé takmörkun á fjölda leyfa sem eru gefin út. Danmörk er auðvitað miklu stærra samfélag en Ísland og því miklu meira svigrúm fyrir fleiri leyfishafa. En að hér sé einungis svigrúm, samkvæmt flutningsmönnum frumvarpsins, fyrir einn aðila, það finnst mér vera vandamál. Ég tel að ef samkeppni mundi ganga af þessum iðnaði dauðum væri það lexía sem mundi ekki valda íslensku samfélagi neinu teljandi tjóni. Mér þætti það bara vera þau skilaboð að ekki væri markaður fyrir þessa starfsemi á Íslandi. Það væri mér líka alveg að meinalausu. Alveg eins og það er mér alveg að meinalausu að þetta sé starfrækt. Ég sé ekki þörfina fyrir þetta í sjálfu sér. Mér finnst þetta snúast aðallega um grundvallarprinsippið að hlutirnir eigi að vera leyfilegir þar til þeir eru sérstaklega bannaðir.
Borist hefur bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 829, um fiskeldi, frá Helga Hrafni Gunnarssyni og við fyrirspurnum á þskj. 788 og 791, um nefndir, starfshópa og verkefnisstjórnir, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Forseta hefur einnig borist bréf frá velferðarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 836, um samninga um heilbrigðisþjónustu, frá Katrínu Jakobsdóttur.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um spilahallir. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir frumvarpið og fyrir hversu gífurlega mikla vinnu hann hefur lagt í þetta mál. Þetta er mikill upplýsingabæklingur. Ég er með honum á þessu máli. Það er ekki af því að ég sé einhver sérstakur áhugamaður um spilahallir, spilavíti eða hvað menn vilja kalla þetta. En þó að ég telji mig nokkuð grænan þá er ég ekki alveg svo grænn að geta lokað augunum fyrir staðreyndum. Fyrir mér snýst þetta um að koma böndum á þá starfsemi sem nú þegar er fyrir hendi. Í fullkomnum heimi vill auðvitað enginn sjá svona starfsemi, spilahallir eða hvað það heitir. Það hljómar ekki vel en blákaldur raunveruleikinn segir okkur að þessi starfsemi er fyrir hendi. Við skulum bara viðurkenna það. Fjárhættuspil, eins og segir í greinargerð, hafa fylgt mannkyninu um aldir. Hlutaveltur, gömlu góðu bingóin, voru leyfð hér árið 1926 og árið 1945 var leyfð veðmálastarfsemi í kappróðri og kappreiðum. Þessar kappreiðar voru mikil mannamót, hvítasunnukappreiðarnar. Hver man ekki eftir þeim? Ég veit svo sem ekki til þess að menn hafi eitthvað skaðast á því að taka þátt í þeirri starfsemi. Þetta er kannski ekki alveg eins slæmt og það hljómar en staðreyndin er sú að þetta er fyrir hendi. Til marks um þróun mála má sjá í fjölmiðlum að auglýstar eru vefsíður sem bjóða almenningi aðgang að fjárhættuspilum. Þetta blasir við. Þá hafa fjölmiðlar og lögregla ítrekað greint frá því að ólögmætir spilasalir eru reknir hér á landi. Við getum ekki lokað augunum fyrir þessum staðreyndum. Í greinargerðinni segir að ákveðin starfsemi hafi þegar verið heimiluð hér en önnur starfsemi af sama meiði, sem vitað er að þrífst á Íslandi og virðist fara vaxandi, standi utan alls eftirlits í eins konar svartholi. Við leyfum spilakassa. Við leyfum ákveðnum félagasamtökum að stunda þessa starfsemi og hafa af henni tekjur. Það eru reyndar góðgerðarfélög og allt gott um það að segja. En ég tel til bóta að reyna að koma böndum á þessa starfsemi. Ég er ekki viss um að sá hópur sem er veikastur fyrir verði sá hópur sem muni stunda spilahallir. Hvað gera menn þegar svona vandi blasir við? Þeir líta til reynslu annarra, það er óþarfi að vera að finna upp hjólið. Hvernig hafa aðrar þjóðir tæklað þessi mál? Í þessari góðu greinargerð kemur fram hvernig danska löggjöfin er. Þetta frumvarp er mikið byggt upp á þeim gögnum. Hér segir að í Danmörku hafi rekstur ólöglegra spilasala oftar en ekki tengst skipulagðri glæpastarfsemi. Lögleiðing spilahalla var því meðal annars rökstudd með því að hún væri framlag stjórnvalda til baráttu gegn skipulagðri glæpastarfsemi. Ef þetta á við í Danmörku þá spyr ég: Af hverju á það ekki við hér heima? Og ef hér er spilað, eins og menn eru að tala um, fyrir milljarð eða meira á internetinu á ári þá finnst mér að við getum ekki lokað augunum fyrir þeim staðreyndum. Danir fóru þessa leið. Það segir í greinargerðinni að fullyrt sé nú að starfsemi hinna ólöglegu spilasala hafi lognast út af í framhaldi af lagasetningunni, enda séu þeir ekki samkeppnishæfir við löglegar spilahallir sem sæti ströngu eftirliti. Ég er með á þessu máli á þeim forsendum. Við eigum að líta í reynslubanka annarra. Af rannsóknum má sjá að árið 2005 var algengi spilafíknar aðeins 0,1% í Danmörku hjá einstaklingum á aldrinum 18–74 ára, lægst allra Norðurlanda. Ef reynslan er svona jákvæð í Danmörku þá spyr ég: Af hverju reynum við þetta ekki hér? Við getum ekki lokað augunum fyrir staðreyndum. Reynsla Dana af spilahöllum hefur verið góð líkt og að framan hefur verið rakið og hafa þeir með síðari breytingum nokkuð slakað á þeim ríku kröfum sem upphaflega voru fyrir hendi í danskri löggjöf, m.a. með aukinni útfærslu reglna í formi reglugerða í stað laga. Þannig að þeir voru strangir í upphafi og eru núna frekar að slaka á. Þetta frumvarp tekur þó mið af strangari áskilnaði en er í dönsku lögunum. Eins og áður hefur komið fram fóru Danir þá leið að skattleggja nokkuð hátt hagnað af starfsemi á sviði fjárhættuspila og hafa önnur nágrannalönd okkar jafnframt farið þá leið. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að fara sömu leið. Hér er talað um að skattleggja tvöfalt meira en í venjulegri starfsemi og upp í fjórfalt meira. Þetta er alls staðar leyft annars staðar á Norðurlöndum nema í Noregi og svo á Íslandi þannig að ég kaupi ekki að það verði einhver heimsendir þótt við gerum tilraun til að reyna að koma böndum á þessa starfsemi. Það eru veikir einstaklingar innan um. Þannig er það í dag og það er ekkert launungarmál. Þó að spilahallir séu bannaðar á Íslandi þá finnast fíklar í þessu eins og öðru. Það sem er jákvætt í þessu máli er að með því skapast þó tekjur. Í 45. gr. er ákvæði um að ráðherra stofni sjóð sem hafi það hlutverk að stuðla að rannsóknum og efla meðferðarúrræði sem miði að því að sporna við spilafíkn. Þar sem markmið frumvarpsins er að stuðla að ábyrgri spilamennsku er nauðsynlegt að tilteknum hluta spilaskatts sé sérstaklega ráðstafað til forvarna, þ.e. að sporna við spilafíkn. Þá er kominn tekjustofn til að vinna í þessum málum fyrir þá sem sjúkir eru. Ég kýs að horfast í augu við vandann og líta á þetta sem lausnamiðað mál frekar en hitt. Ég ítreka þakkir mínar til hv. þm. Willums Þórs Þórssonar fyrir hans miklu vinnu í þessu máli, þessum ágæta upplýsingabæklingi.
Hæstv. forseti. Ég er búinn að halda framsögu í málinu í umræðu um þetta frumvarp um spilahallir og hef ekki hugsað mér að bæta miklu við það. En umræðan hefur verið mjög góð og margar gagnlegar ábendingar og athugasemdir komið fram, m.a. hjá þeim hv. þm. sem mælti hér síðast, Páli Jóhanni Pálssyni, sem er sömuleiðis meðflutningsmaður á málinu. Það eru nokkur atriði sem ég vildi bregðast við. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson var með margar gagnlegar ábendingar, margar hverjar sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd mun auðvitað taka fyrir. En ég ætla að reyna í þessari ræðu að draga þetta aðeins saman og þær áherslur sem hafa komið fram í umræðunni og kannski til áréttingar heildarmarkmiðum og tilgangi frumvarpsins. Hv. þm. Helgi Hrafn benti á 1. málslið 6. gr., þar sem kveðið er á um rekstrarform félagsins. Í athugasemdum við einstakar greinar frumvarpsins segir um þessa grein, með leyfi forseta: „Samkvæmt 1. tölulið skal umsækjandi vera hlutafélag eða einkahlutafélag. Félög í þessum félagaformum starfa á grundvelli sérstakra laga. Ástæða þess að þessi tilhögun er lögð til er sú að um slík félög gilda ítarlegar reglur, sbr. t.d. lög nr. 2/1995, um hlutafélög, og lög nr. 138/1994, um einkahlutafélög, og þar með er ákveðin formfesta og gagnsæi í skipulagi þeirra, starfsemi og reikningsskilum.“ Nú er auðvitað ekki svo, þó að hér sé verið að heimila á grundvelli þessara laga, að ráðherra geti heimilað starfsemi og rekstur af slíku tagi. Mér finnst það alveg sjónarmið að ekki eigi að vera að íhlutast um það hvers konar rekstrarform er valið. Mér finnst það í raun viðfangsefni nefndarinnar að fara ítarlega yfir það. En rökin með því að þessi tilhögun er lögð til er að finna í athugasemdum með frumvarpinu, þau eru til staðar. Ég vildi koma því á framfæri. Það geta auðvitað margir aðilar komið að slíkri starfsemi fyrsta kastið. Hér hefur ítrekað verið bent á að dönsku lögin voru höfð til hliðsjónar í þessu máli. Í umræðunni á danska þinginu fyrir 1990, áður en lögin voru samþykkt, má eiginlega segja að SAS hafi leitt þá umræðu vegna þess að það er í þessu máli bein og skýr tenging við ferðaþjónustu. Það er ekkert í frumvarpinu sem segir til um það eða hvort við eigum að hafa skoðun á því hversu margir aðilar kæmu að slíku hlutafélagi sem hefðu áhuga á því og fjárhagslega burði, eins og er ítrekað og lögð áhersla á í þessu frumvarpi, til að fara í slíka starfsemi. Ég vildi koma að þessu. Annað var 24. gr. Það er lögð áhersla á í frumvarpinu, líkt og í dönsku lögunum upphaflega, að það eru mjög ríkar skyldur gagnvart rekstraraðilanum í umgengni og eftirliti með viðskiptavinum og strangar kröfur þar að lútandi. Nokkrar greinar frumvarpsins snúa að því. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson benti á 24. gr. og öll þau skráningaratriði sem þar koma fram. Ég held að það verði örugglega leitað til Persónuverndar eftir umsögn og þetta er jafnframt verkefni fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Engu að síður er þetta alla jafna reglan og venjan í starfsemi spilahalla og í öðrum lögum sem um þetta gilda. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum árétta það að þegar verið er að tala um algengi spilafíknar og þann vanda þá eru kannski tromprökin í þessari umræðu og málinu þau að færa þessa starfsemi upp á yfirborðið. Auðvitað er hún hér undir yfirborðinu og í fjölmiðlum og blaðagreinum hafa verið nafngreindir staðir og klúbbar sem bjóða upp á spil og þeir sem spila þar spila undir engri réttarvernd og engar tekjur eru gefnar upp, enda færi það í bága við 183. og 184. gr. hegningarlaga, og engar tekjur renna þar af leiðandi til ríkissjóðs. Það er erfitt að hafa nokkurt eftirlit með þessum stöðum eða því sem þar fer fram nákvæmlega. Þetta mál er til þess fallið að draga þess háttar starfsemi upp á yfirborðið þannig að hægt sé að átta sig á umfanginu, hægt sé að hafa eftirlit með starfseminni og stuðla að eins ábyrgri spilamennsku og mögulegt er. Þegar við tölum um spilavanda og alvarlegasta hluta hans sem er spilafíkn þá er það svo, ef marka má lærðar rannsóknir og greinar á því sviði, að það sama gildir um flestar þjóðir, hvort sem þær leyfa þetta ekki eins og í Noregi eða þar sem þetta er leyft eins og í Svíþjóð, Danmörku og Finnlandi; spilafíknin er mjög svipuð í hlutfalli eða um 2%. Aukið algengi spilafíknar er hins vegar nánast alfarið vegna netspilunar. Virðulegi forseti. Hér var jafnframt gagnrýnt það atriði að heimila bara einum aðila að fá rekstrarleyfi. Það er enn og aftur danska leiðin en ég get bent á að síðan þá, vegna þess að reynsla Dana af spilahöll hefur verið jákvæð, m.a. með tilliti til ólöglegrar starfsemi, samvinnu við eftirlitsaðila, forvarnasjóðs sem varð til og samskipta við félagasamtök sem takast á við þann alvarlega vanda sem spilafíkn er, þá hafa verið veitt fleiri leyfi og fleiri slíkir staðir og spilahallir hafa opnað, m.a. í Vejle, í Árósum, í Óðinsvéum, í Álaborg, á Helsingjaeyri og að ég held annar staður í Kaupmannahöfn. En ég læt þessu lokið hér, virðulegi forseti.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 95/2000, sem flutt er af þingmönnum Samfylkingarinnar. Við á Íslandi njótum þess að hér hefur verið hæst fæðingartíðni í Evrópu, sem þýðir að fram til skamms tíma fjölguðum við okkur með náttúrulegum hætti því að íslenskar konur hafa verið svo duglegar við að eignast börn. Þegar litið var til evrópskrar tölfræði var eitt land ofar okkur hvað varðar fæðingartíðni, þ.e. Tyrkland, sem er að hluta til í Evrópu. Norðurlöndin hafa almennt staðið sig vel hvað fæðingartíðni varðar og búa því svo vel að hafa heppilegri aldurspíramída en margar þjóðir, til dæmis í Suður-Evrópu og Þýskalandi og fleiri, sem leiðir til þess að við getum sannarlega fagnað hækkandi aldri og betri heilsu því að fleiri koma inn á íslenskan vinnumarkað vegna fólksfjölgunar með náttúrulegum hætti. Svo erum við líka svo heppin að hingað vill koma fólk og vinna þegar tækifæri gefst, en það er önnur saga. Hina háu fæðingartíðni á Norðurlöndunum og Íslandi má rekja til þess að við erum með velferðarkerfi sem er þannig uppbyggt að konur þurfa ekki að velja á milli þess að fara út á vinnumarkað og eignast börn. Við getum gert hvort tveggja. Það er ekki raunin fyrir konur í mörgum suðlægari ríkjum eins og á Ítalíu, Spáni, Portúgal og Þýskalandi þar sem fæðingartíðni er alvarlega lág. En þróunin nú á allra síðustu árum hefur verið sú að dregið hefur úr fæðingartíðni enda höfum við ekki búið ungum fjölskyldum þau skilyrði sem nauðsynleg eru til að fólk sé tilbúið til þess að eignast börn. Það þarf margt að koma til. Við þurfum að breyta barnabótakerfinu þannig að við greiðum barnabætur með hverju barni. Við þurfum að lengja leikskólatímann þannig að börnin komist fyrr inn á leikskóla en núna. Svo búum við líka við það að þrátt fyrir hina háu fæðingartíðni er atvinnuþátttaka hvergi meiri en hér, bæði hjá konum og körlum, miðað við mörg Evrópuríki og vinnutími okkar er ákaflega langur. Á öllu þessu þurfum við að gera breytingar til þess að búa til manneskjulegra samfélag hér og búa til samfélag sem er eftirsóknarvert fyrir barnafjölskyldur. Þetta frumvarp er einn liður í því að bæta það ástand. Í hruninu þurfti að skera niður framlög til Fæðingarorlofssjóðs sem var ekki auðvelt. En það var mun ríkulegra kerfi en mörg af hinum tilfærslukerfunum okkar og var það gert til þess að hægt væri að hækka með eðlilegum hætti atvinnuleysistryggingar og lágmarksbætur almannatrygginga. En ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur byrjaði aftur að hækka fæðingarorlofið. Þakið var komið niður í 300 þús. kr. og fór upp í 350 þús. kr. með fjárlögum 1. janúar 2013. Við ákváðum líka að lengja fæðingarorlofið í 12 mánuði. Átti sú lenging að hefjast frá og með 1. janúar 2014 og taka að fullu gildi 1. janúar 2016. En hvað gerðist? Það kom ný ríkisstjórn og hún var með aðra forgangsröðun fjármuna. Hætt var við lengingu fæðingarorlofsins. Ekki voru til fjármunir í það enda þurfti að lækka veiðigjöld á útgerðina og hætta við álagningu auðlegðarskatts á þá allra ríkustu í íslensku samfélagi. Barnafjölskyldur drógu stutta stráið í þeirri útdeilingu eins og svo margt annað sem lýtur að velferðarmálum. Þakið var hækkað um 20 þús. kr. í 370 þús. kr. og nú er þriðja almanaksárið af óbreyttu fæðingarorlofi gengið í garð, sem þýðir kjararýrnun fyrir smábarnafjölskyldur. Það hefur leitt til þess að æ færri feður taka nú fæðingarorlof. Um 91% feðra tók fæðingarorlof árið 2008 en það var komið niður í rúm 78% árið 2014 og ógnar þar með markmiðum fæðingarorlofs um að börn fái notið samvista við báða foreldra og jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Þá hafa mæður af eðlilegum ástæðum átt erfiðara með en feður að stytta eða hætta við fæðingarorlof, þó að æ fleiri konur lækki nú umtalsvert í tekjum við það að fara í fæðingarorlof. Kemur það mjög niður á fjárhag fjölskyldna. Það er eðli málsins samkvæmt yfirleitt tiltölulega ungt fólk sem er að kaupa sér húsnæði, sem er jafnvel að byrja að greiða af námslánum samhliða því sem það eignast börn og þarf þá að taka á sig kjaraskerðingu. Hefði fæðingarorlofið fylgt verðlagi frá því sem var fyrir hrun væri þakið í fæðingarorlofinu nú 820 þús. kr. En það er 370.000 kr. Þarna munar ansi miklu. Við leggjum hins vegar til að þakið fari í 500 þús. kr., eða það hefði átt að gera það 1. janúar 2016. Við lögðum frumvarpið fram fyrir jól en það hefur ekki komist á dagskrá fyrr en nú. Við leggjum til mjög hóflega en nauðsynlega hækkun til þess að koma til móts við fjárhag smábarnafjölskyldna. Við leggjum til að fæðingarorlofið verði lengt upp í 12 mánuði í tveimur þrepum og að það taki að fullu gildi 1. janúar 2018 þannig að sjálfstæður réttur foreldra verði fimm mánuðir hvors um sig og sameiginlegur réttur tveir sem hægt sé að skipta á milli og samtals séu þetta 12 mánuðir sem ungabörn fái þá að eiga með foreldrum sínum eftir fæðingu. Ekki eru lagðar til breytingar á öðrum greiðslum, eins og til dæmis lágmarksgreiðslum eða fæðingarstyrkjum sem nýtast þeim sem eru í lágu starfshlutfalli, námi eða utan vinnumarkaðar. Venjan er að þær greiðslur séu hækkaðar með reglugerð í kjölfar fjárlaga. En við bendum á að forsendur þeirra fjárhæða verði endurskoðaðar í framhaldinu í samhengi við lágmarksframfærsluviðmið námslána, lífeyrisgreiðslur almannatrygginga og atvinnuleysisbætur. Það er líka mikilvægt skref til þess að fara í það verkefni með sveitarfélögunum að brúa bilið á milli fæðingarorlofs og leikskóla. Mörg sveitarfélög leitast nú við að taka börn fyrr inn á leikskóla, en ekki er óalgengt að börn séu orðin nánast tveggja ára gömul þegar þau komast í leikskóla og þurfa að vera í mjög dýrum og óöruggari úrræðum fram að því. Mikil sátt var um breytingar á fæðingarorlofinu sem gerðar voru hér um síðustu aldamót og markmiðið með þessu frumvarpi er að tryggja að fæðingarorlofskerfið þjóni markmiðum sínum. Að öðrum kosti er hætt við að fæðingarorlofskerfið veikist enn frekar og að kostnaðurinn við að endurreisa það verði illviðráðanlegur. Þegar félags- og húsnæðismálaráðherra hætti við lengingu á fæðingarorlofinu og lagði til smánarlega hækkun sem ekki hefur neitt verið aukið við í þrjú ár stofnaði hún samhliða því nefnd sem endurskoða átti lög um fæðingarorlof. Við fengum nýlega, bara nú í vikunni, upplýsingar um það í velferðarnefnd að ekki væri vitað hvenær sú nefnd skilaði af sér. Það er því mikilvægt að þetta frumvarp komist til velferðarnefndar og fái umfjöllun þar og verði að lögum því að æ fleiri vísbendingar og tölulegar staðreyndir eru um að það eru ungar fjölskyldur, ungt fólk í þessu landi, sem búa við erfiðustu kjörin og erfiðari skilyrði en fyrri kynslóðir.
Frú forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að taka þessa umræðu við hæstv. fjármálaráðherra. Það er brýnt að við skiptumst á skoðunum um þetta mál á Alþingi. Tímans vegna er ástæðulaust að hafa langt mál um áform tryggingafélaganna sem birst hafa að undanförnu um óhóflegar arðgreiðslur til hluthafa á þessu ári. Samtals voru þar áform upp á 9,6 milljarða í arð úr þremur stóru tryggingafélögunum sem hefði samtals þýtt um 30 milljarða greiðslur til eigenda þessara félaga á þremur árum í arðgreiðslur og kaup á eigin bréfum. Arðgreiðsluáformin eins og þau stóðu áður en þau komu til endurskoðunar hjá stjórnum félaganna hvað tillögur varðar fyrir aðalfundi voru allt frá því að vera rúmlega helmingur rekstrarhagnaðar síðastliðins árs upp í tvö- og hálffaldur til fimmfaldur eða yfir fimmfaldur rekstrarhagnaður síðastliðins árs. Auðvitað er von að mönnum blöskri við slíkar aðstæður. Tryggingafélögin reyndu framan af að bera fyrir sig nýtt regluverk gegnum EES-samninginn, svokallaða Solvency II tilskipun. Vandinn er sá að sú tilskipun er ekki komin til framkvæmda á Íslandi þannig að tryggingafélögin ætluðu að taka þetta út fyrir fram í skjóli af því að hún væri á leiðinni. Það er enn kaldhæðnislegra vegna þess að inntak þeirrar tilskipunar á að vera að styrkja grunn tryggingastarfseminnar og gera félögunum skylt að taka inn í áhættu- eða gjaldþolsgrunn sinn víðtækari áhættu en gert er í eldra fyrirkomulagi, þ.e. að fjárhagslegt bolmagn þeirra skuli ekki bara endurspegla hlutföll milli iðgjalda og líklegs tjóns, eins og það hefur verið í rekstri viðkomandi félaga, heldur líka taka tillit til fjárfestingaráhættu vegna þeirra fjármuna sem félögin eru að ávaxta, markaðsáhættu og fleiri þátta. Þar af leiðandi er afar kaldhæðnislegt að nota væntanlega en óinnleidda tilskipun sem á að styrkja grunn þessarar starfsemi til að moka út úr félögunum eigin fé rétt áður en hún kemur. Sem betur fer hafa harkaleg viðbrögð, m.a. Félags íslenskra bifreiðaeigenda, ekki síst þess og það á þakkir skildar fyrir þau, sem og almennings, fjölmiðla og stjórnmálamanna leitt til þess að stjórnendur félaganna hafa nú að minnsta kosti í tveimur tilvikum ákveðið að endurskoða tillögur sínar fyrir aðalfundina og fara niður í - hvað? Jú, 100% af rekstrarhagnaði liðins árs í arðgreiðslu. Það þætti bærilegt á flestum bæjum. En auðvitað er mikill munur á því og að borga sér tvö- og hálffaldan til fimmfaldan rekstrarhagnað síðasta árs í arð. Þetta skilur eftir spurninguna um hvað á að gera í framhaldinu. Ég er ekki viss um að þetta fólk hafi endilega skipt stórkostlega um skoðun. Það ískyggilega, við getum sagt dapurlega, við þetta mál eru þau skilaboð sem það ber okkur um hugarfarið sem aftur er komið víða í atvinnurekstri á Íslandi, að nú sé allt hægt og græðgin ein skuli höfð að leiðarljósi. Sá tími er hins vegar ekki runninn upp samanber viðbrögð almennings. Ég held að menn ættu að átta sig á því í viðskiptalífinu á Íslandi að það er lítil eftirspurn eftir græðginni og það er lítil eftirspurn eftir baktjaldamakki og sölu hluta til vildarvina í lokuðu ferli og öðrum slíkum hlutum. Viðbrögðin undanfarnar vikur og mánuði hafa sýnt það og það er vel því að það veitir greinilega ekki af að veita aðhald. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra í tengslum við þetta og vegna þess að svo stendur á að Alþingis bíður nú að takast á við innleiðingu tilskipunarinnar: Er í þessu ljósi ekki athugunar virði að setja í lög samhliða innleiðingunni að reynist gjaldþol fyrirtækjanna langt umfram lágmörk skuli þau deila með viðskiptavinum sínum umframgjaldþolinu ef það er tekið út úr fyrirtækjunum? Við getum sem best sett það í lög í tengslum við innleiðingu þessarar tilskipunar og/eða þá að reikna einhvern sérstakan tekjuskattsauka á umframhagnað félaganna eða aðrar slíkar ráðstafanir. Við erum hér með fákeppnismarkað, það staðfestir Samkeppniseftirlitið, aðspurt í efnahags- og viðskiptanefnd, hreinan fákeppnismarkað, og við þekkjum hann vel þegar þrír hliðstætt stórir aðilar með 30–35% markaðshlutdeild skipta honum nokkurn veginn á milli sín. Sporin hræða í þeim efnum. Það er líka ljóst að almenningur upplifir það ekki þannig að hann eigi margra kosta völ þegar til dæmis þessi arðgreiðsluáform birtast okkur sem nánast samstilltur taktur tryggingafélaganna í því hvað þau geti leyft sér að gera. Þá sjá menn ekki mikinn tilgang í því að flakka með iðgjöld sín á milli þessara þriggja aðila. Þetta mál gefur okkur tilefni til að vinna með það áfram. Við fögnum því að sjálfsögðu [[Forseti hringir.]]að hörð viðbrögð hafa knúið tryggingafélögin til að endurskoða þessi áform en það þarf að setja fyrir þann leka að þau geti reynt að endurtaka leikinn.
Frú forseti. Það er gott að geta tekið þessa umræðu hér og farið yfir mál sem eru í deiglunni, mál sem eru til umræðu í þjóðfélaginu, að við höfum vettvang á þinginu til að skiptast á skoðunum um þau, í þessu tilviki áætlanir stjórna tryggingafélaganna um arðgreiðslur á komandi aðalfundum. Mig langar til að byrja á að segja að mér finnst þetta mál í heild sinni áminning um að atvinnulífið þurfi að átta sig betur á því að við stöndum öll saman í að endurheimta traust í landinu, traust á milli almennings og atvinnustarfseminnar, traust á milli kjósenda og stjórnmálaflokka, kjósenda og Alþingis, á eftirlitsstofnunum o.s.frv. Okkur miðar ágætlega á mörgum sviðum en atvinnulífið og vinnumarkaðurinn í heild sinni verður líka að skila sínu í þeirri umræðu. Það sem ég er þá sérstaklega að vísa til í þessu sambandi er að menn telji það geta gengið á Íslandi í dag að hækka á sama tíma iðgjöldin fyrir lögboðnar tryggingar og að taka út margra ára uppsafnaðan arð, þ.e. hagnað fyrri ára. Það einfaldlega gengur ekki upp. Það er engin þolinmæði fyrir því hjá íslenskum almenningi, Það hefur sýnt sig í þessu máli. Ég held að ekki eigi að gera lítið úr því að stjórnir tveggja félaga hafi hlustað eftir sjónarmiðum í umræðunni og gert breytingar á áformum sínum hvað þetta snertir. Að þessu sögðu verð ég samt að segja að mér finnst menn hafa oft og tíðum í umræðu um þessi áform og um stöðu tryggingafélaganna tekið of djúpt í árinni. Það er óskaplega mikilvægt að frá þinginu berist ekki villandi vísbendingar eða upplýsingar um stöðu þessara mála eins og til dæmis þegar menn segja: Það er verið að hola tryggingafélögin að innan, eins og þá standi ekkert eftir nema umbúðirnar eða skelin ein. Það er alls ekki svo. Það er staðfest af Fjármálaeftirlitinu að öll tryggingafélögin höfðu staðist allar gjaldþolsmælingar þrátt fyrir þessi áform um arðgreiðslur. Þetta eru sem sagt stöndug og ágætlega stæð fyrirtæki sem engar vísbendingar eru um annað en að muni standa við allar sínar skuldbindingar, þar á meðal vátryggingaskuldina. Það er algjört grundvallaratriði að hér í þinginu sé ekki talað eins og þessi félög séu komin að fótum fram og að á sama tíma sé verið að greiða háar arðgreiðslur. Í öðru lagi varðandi þær lagabreytingar sem núna liggja fyrir þinginu er ekki rétt að verið sé að skáka í skjóli þeirra reglna með hugmyndir um arðgreiðslur. Það er hárrétt hjá frummælanda hér að þeim reglum sem við erum að beita okkur fyrir er einmitt ætlað að styrkja til lengri tíma vernd tryggingartakanna og þar með stöðu vátryggingafélaganna. Ég get alveg tekið undir að það er erfitt að fá það til að koma heim og saman að á sama tíma og við herðum reglurnar og skjótum styrkari stoðum undir þessa starfsemi og stöðu þeirra gagnvart tryggingartökum sé einmitt á sama tíma mat stjórna félaganna að það sé svigrúm til að taka út arð. En það segir okkur kannski ekkert annað í sjálfu sér en að þetta eru verulega vel stæð fyrirtæki með mjög sterka eiginfjárstöðu og eignir sem eru langt umfram það sem þarf að sýna fram á lögum samkvæmt að menn hafi til að standa við skuldbindingar. Þetta segir í sjálfu sér ekkert annað en það. Það geta komið upp álitamál eins og það sem hér er velt upp. Eiga menn að deila því sem umfram er með viðskiptavinunum? Ég tel að löggjafinn eigi ekki að vera að skipta sér af því. Hvar ættum við annars að enda þá umræðu? Hvað með banka sem uppfylla eiginfjárviðmið? Eiga þeir ekki að greiða út arð án þess að lækka fyrst vexti o.s.frv.? Viljum við sem sagt binda það í lög? Hvað með flutningafyrirtæki sem eru með ríflegt eigið fé? Eigum við að banna með lögum að þau greiði út arð áður en þau hafa fyrst lækkað fragtina? Hvað með olíufyrirtæki, eigum við að banna þeim að greiða út arð - þau hafa svo aldeilis verið að greiða út arð ár eftir ár - áður en menn hafa fyrst lækkað álögur á seldan lítra? Eigum við að banna það með lögum? Ég held að Alþingi geti einfaldlega ekki stigið slík skref. Það er allt of langt gengið. Það er of mikil forsjárhyggja, það er mín skoðun. [[Gripið fram í.]]Það er of mikil forsjárhyggja og of mikil afskipti [[Forseti hringir.]]af atvinnulífinu að stíga þau skref. Ég fagna því að menn hafa hlustað, það eru komnar fram nýjar tillögur um arðgreiðslur úr þeim félögum sem hér hafa orðið tilefni til umræðunnar og ég held að það sé merki um að menn eru ekki algerlega úr tengslum við veruleikann á Íslandi í dag. Við höldum síðan áfram hér að bæta umgjörðina, styrkja lagagrundvöllinn og sjá til þess sem okkur er ætlað fyrst og fremst að gera, að vernda tryggingartaka í landinu.
Forseti. Hvað höfðingjarnir hafast að, hinir meina sér leyfist það. Þetta orðtak kemur upp í hugann vegna frétta um ótrúlegar arðgreiðslur tryggingafélaganna. Hagur þjóðarbúsins hefur batnað undanfarin ár og fer batnandi. Hvað hefur ríkisstjórnin gert? Hún hefur lækkað veiðigjöld, afnumið auðlegðarskatt, afnumið orkuskatt, hún hefur hækkað komugjöld á sjúkrahús, hækkað gjaldskrár á hjálpartækjum sem sjúklingar þurfa að nota, hún hefur hækkað matarskatt og hún hefur hækkað bókaskatt. Heilbrigðiskerfið vantar fé og menntakerfið vantar fé, samgöngukerfið vantar fé - en ríkisstjórnin lækkar gjöld á þá sem best hafa það og best komast af. Þess vegna er ekki að undra þótt tryggingafélög hafi talið sig geta komist upp með að greiða háan arð til hluthafanna og hækka iðgjöldin til almennings. Þau fara bara að fordæmi ríkisstjórnarinnar. Það er fákeppni á tryggingamarkaði en þó er þar einhver samkeppni, þótt lítil sé, enda skilst mér að síminn hafi vart stoppað hjá tryggingafélaginu Verði undanfarna daga. Við þurfum að efla samkeppni eftir því sem við getum en það er erfitt í okkar litla, lokaða landi. Virðulegi forseti. Ég er ekki viss um að það sé hægt að koma í veg fyrir hegðan tryggingafélaganna með lagaboði og ég er ekki einu sinni viss um að ég vildi búa í landi þar sem hægt væri að banna allt sem okkur finnst slæmt. En það á að beita þrýstingi og knýja fyrirtæki til sæmilegrar hegðunar og það hefur tekist í þessu, a.m.k. að hluta. Við þurfum líka að veita ríkisstjórninni aðhald og við þurfum að sjá til þess að hún fari að dæmi tryggingafélaganna og hugsi sinn gang.
Virðulegur forseti. Mig langar í þessari stuttu ræðu að freista þess að lýsa því yfir hverju ég er sérstaklega hryggur í þessu máli. Mér finnst enn og aftur koma upp á yfirborðið að maður hefur ærið tilefni til að gruna stóra aðila í íslensku viðskiptalífi, hinar stóru viðskiptablokkir, um að vera í allsherjarsamsæri gegn neytendum. Manni finnst maður alltaf vera hlunnfarinn sem neytandi á Íslandi. Ég spurði fulltrúa Samkeppniseftirlitsins á fundi áðan í efnahags- og viðskiptanefnd - ég held að ég sé ekkert að brjóta neinn trúnað með því að lýsa þeim samskiptum, þau voru ágæt - hvaða ráðstöfun á þessum hagnaði tryggingafélaganna mundi endurspegla heilbrigt samkeppnisumhverfi á Íslandi. Hvað væru tryggingafélögin að gera ef það væri heilbrigt samkeppnisumhverfi? Jú, væru þau þá ekki að reyna að nota þennan pening til að búa til betri vörur fyrir neytendurna, til að reyna að hækka endurgreiðslur á tjónlausum árum, reyna að lækka iðgjöldin, reyna að laða til sín viðskiptavini í þessu umhverfi öllu saman? Stóri ömurleikinn er að það er ekkert að gerast. Enn og aftur sjáum við þennan kósí fákeppnismarkað þar sem þrjár blokkir skipta með sér 30% hver og svo fær einn annar að vera með með 10%. Svo er eins og menn séu í einhverri lokaðri Facebook-grúppu að tala saman og ákveða á sama tímapunkti að greiða sér út myndarlegan arð. Þeir virðast ekkert vera að spá í neytendurna, viðskiptavinina. Það er þetta sem birtist síendurtekið á svo mörgum sviðum íslensks markaðar, það er þetta sem veldur manni vonbrigðum og það verður mjög eindregið [[Forseti hringir.]]að skora á forsvarsmenn íslenskra fyrirtækja að reka af sér slyðruorðið þegar kemur að þessum málum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Við ræðum hér um áformaðar milljarðaútgreiðslur arðs úr tryggingafélögunum sem eru umfram hagnað ársins og eru í einhverjum tilfellum fjármagnaðar með lántökum og á sama tíma eru iðgjöld viðskiptavinanna hækkuð. Ég þakka sérstaklega Félagi íslenskra bifreiðaeigenda fyrir að hafa barist í þessu máli og fyrir að vekja athygli á þessum háu arðgreiðslum og iðgjaldahækkunum og fyrir baráttuna fyrir hagsmunum neytenda. FÍB hefur haldið því sjónarmiði á lofti að ef það sé svigrúm til að greiða svona mikið fé út úr tryggingafélögunum hljóti að koma til álita að viðskiptavinir tryggingafélaganna njóti þess í einhverjum mæli, ekki síður en hluthafarnir. Það er að mínu mati mjög sanngjörn krafa. Efnahags- og viðskiptanefnd ákvað á fundi sínum á þriðjudag að kalla eftir upplýsingum og svörum frá Fjármálaeftirlitinu og Samkeppniseftirlitinu og boða fulltrúa þeirra til fundar við sig í dag. Það ber að þakka báðum stofnunum fyrir að bregðast hratt við þessari beiðni nefndarinnar. Fjármálaeftirlitið vildi ekki taka beina afstöðu til þeirrar spurningar hvort þessi félög væru of kerfislega mikilvæg til að fá að falla og það virðist ekki hafa úrræði í dag til að stöðva arðgreiðsluáformin svo lengi sem félögin uppfylla reglur á Evrópska efnahagssvæðinu. Hér gætu þurft að koma til einhverjar sérreglur fyrir Ísland. Samkeppniseftirlitið telur að fákeppni ríki á tryggingamarkaði og telur vert að skoða hvort eðlilegt sé að góð afkoma af sjóðum tryggingafélaganna ætti einnig að renna til viðskiptavinanna í einhverjum mæli. Að mínu mati má líka vera að hér þurfi að endurvekja hið ágæta félagsform samvinnutryggingafélög eða gagnkvæm tryggingafélög sem eru rekin með því sjónarmiði að afgangur af rekstri þeirra renni til viðskiptavinanna sjálfra. Það má vera að á markaði sem einkennist af fákeppni eins og hér er sé sérstaklega nauðsynlegt að slíkt tryggingafélag sé til staðar til að halda öðrum tryggingafélögum við efnið. Í dag bárust fréttir af því að Sjóvá og VÍS hafi ákveðið að greiða út mun lægri arð en áður var áformað. Því ber sérstaklega að fagna, enda gefur þetta félögunum svigrúm til að bjóða viðskiptavinum sínum betri kjör en annars hefðu orðið. Ég vona að félögin setji viðskiptavini [[Forseti hringir.]]sína í öndvegi.
Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um að það framferði tryggingafélaganna sem við höfum fylgst með í þessari viku er ámælisvert. Það að breyta svona skarpt um stefnu þegar kemur að því hvernig þau ætla að greiða sér út arð vekur mann til umhugsunar. Það vekur líka áhyggjur, a.m.k. hjá mér, hversu samstiga tryggingafélögin eru í því að hækka iðgjöld með því að taka út svona mikinn arð. Það vekur til dæmis athygli hvernig hluthafar í tryggingafélögunum eru. Þar eru krosseignatengsl töluverð. Um 25–30% af hlutafélögum í tryggingafélögunum eru í eigu sex félaga í hverju tryggingafélagi fyrir sig. Það ýtir undir óheppilega stöðu á tryggingamarkaðnum þegar sömu eigendurnir eiga 25–30% í hverju félagi fyrir sig. Þá fer maður að velta fyrir sér hvort hérna sé um að ræða þögult samráð. Og hvað er þá til bragðs að taka? Er ekki kominn tími til að gera úttekt á þessum tryggingamarkaði? Stundum þarf maður að velja á milli þess sem er rétt og þess sem er auðvelt. Ég held að það sé auðvelt að vera meðvirkur með framferði þessara tryggingafélaga. Hins vegar brýtur það réttlætiskennd mína um samfélagslega ábyrgð sem tryggingafélög eiga að standa fyrir. Ég vona að hæstv. ráðherra sé sammála mér um að þetta sé ekki eðlilegt framferði og ég hvet hann eindregið til þess að láta gera úttekt á því hvernig markaðsstaða tryggingafélaganna er, hvort þarna sé um einhvers konar samráð að ræða, hvort heldur þögult eða með ráðum.
Forseti. Hvar erum við stödd núna átta árum eftir hrun? Við skulum rifja upp stemninguna þegar peningar flæddu um samfélagið og peningar voru alls staðar, peningar sem enginn átti en allir fengu að láni. Það var meira að segja fólk sem borðaði gull og misréttið óx, arður var greiddur ríkum og bónusar voru stærri en mánaðarlaun verkafólks, bónusar voru stærri en árslaun sjúkraliða og stærri en árslaun bensínafgreiðslumanns. Aðdragandinn að hruninu var klæðskerasniðinn að hætti nýfrjálshyggjunnar. Hömlur voru minnkaðar, dregið úr eftirliti, fjármagnið skyldi frjálst, óháð og flæðandi, markaðurinn allra meina bót. Samkeppnin var lausnarorðið, nýfrjálshyggjutilraun í hámæli. Sjálfstæðisflokkurinn ályktaði, leysti einkaframtakið úr læðingi. Allir voru glaðir. Bankarnir stækkuðu og bólan þandist út. Svo hrundi allt, fjármálakerfið, stjórnmálakerfið og traustið. Forseti. Nú er árið 2016. Hrunið er að baki og sömu stjórnvöld við völd og í aðdragandanum. Sama stefið, sama trú, sama áráttukennda fullvissan um markaðinn og einkaframtakið fikrar sig inn í almannaþjónustuna. Samfélagsstofnanir eru hæddar og innviðirnir vanræktir. Staðan einkennist af einokunarkapítalisma. Fáir stórir aðilar sitja að því að bjóða þjónustu sem enginn getur vikið sér undan að kaupa. Samkeppni er orðin tóm og í raun fákeppni. Tryggingafélögin hafa í raun óheftan aðgang að almenningi. Sjóvá fékk stuðning frá þessum sama almenningi eftir hrun úr ríkissjóði til að halda sjó og geta greitt út tryggingar. Hvert fara þessir peningar í dag? Þeir fara til eigenda í formi arðs. Fjármálaráðherra sagði hér í gær að skömmin væri þeirra sem taka arðinn út úr fyrirtækjunum. Þar talaði fjármálaráðherra úr samhengi. Skömmin er nýfrjálshyggjunnar. Skömmin er Sjálfstæðisflokksins, skömmin er þeirra sem styðja þau sjónarmið til valda og skömmin er þeirra sem nú hvetja til þess með aðgerðum og aðgerðaleysi að Ísland verði aftur tilraunaverkefni nýfrjálshyggjunnar. Almenningur lætur [[Forseti hringir.]]ekki bjóða sér það. Það höfum við séð áður og það munum við sjá aftur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Það er enginn skortur á vanþóknun manna í þessu máli hvað varðar arðgreiðslur vátryggingafélaganna. Enginn skortur er á vanþóknun í þessum sal svo ég ætla ekki að bætast í þann hóp að lýsa yfir vanþóknun minni á fyrirhugaðri arðgreiðslu. Ég sé nefnilega ekki eftir að hafa skoðað málið, ekki ítarlega, til þess hefur ekki gefist tími, en þó með nokkrum hætti, að það sé endilega tilefni til þeirrar geðshræringar sem hefur gripið um sig í þjóðfélaginu vegna fyrirhugaðra arðgreiðslna, hvað þá - alveg örugglega ekki - tilefni til þeirra stóryrða sem menn hafa gripið til til þess að lýsa þeirri vanþóknun sinni. Hér hefur ekki verið um það að ræða, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon orðaði það, að menn séu að skýla sér á bak við nýjar reiknireglur eða greiða sér út arð í ljósi nýrra reiknireglna sem verða innleiddar hér innan skamms, svokallaðra Solvency II reglna. Menn þurfa að hafa í huga að hér á landi eru núna í fyrsta sinn uppi áform um að samræma aðferðir til að reikna út vátryggingaskuldina. Öll vátryggingafélögin hafa verið að búa sig undir það undanfarin missiri. Þessar nýju reglur hafa leitt til þess að tjónaskuldin sem oft hefur verið kölluð bótasjóður, sem voru bólgnir hér áratugum saman og menn léku sér með að vild, margir hverjir, í mörg ár, hefur nú verið metin með miklu raunhæfari og gagnsærri hætti en áður. Í ljósi þess að nú hafa vátryggingafélögin afturkallað tillögur sínar um arðgreiðslur velti ég líka fyrir mér stöðu helstu hluthafa í tryggingafélögunum. Það er ríkissjóður í einu tryggingafélaginu og lífeyrissjóðirnir í öllum hinum. Hver hefur talað máli sjóðfélaga lífeyrissjóðanna [[Forseti hringir.]]sem verða hér af greiðslum, ríkissjóður af 420 millj. kr. arðgreiðslu við þessa ákvörðun ef hún raungerist? Hver ætlar að tala máli sjóðfélaganna í lífeyrissjóðunum í þessu máli?
Herra forseti. Tryggingafélögin hafa birt fyrirætlanir sínar um að hækka arðgreiðslur sem fengnar eru meðal annars með bakfærslu svokallaðra bótasjóða og þau áform hafa kallað fram harkaleg viðbrögð. Það er eðlilegt þegar til stendur að greiða út arð sem er meiri en hagnaður ársins og á sama tíma eru boðaðar hækkanir á iðgjöldum vegna þess að afkoma tryggingafélaga sé undir væntingum. Ákvarðanir um arðgreiðslurnar, hvort sem þær eru teknar til baka eða ekki, vekja upp margar spurningar um rekstrarumgjörð tryggingafélaga og fákeppnina sem við búum við og hvernig eigendur tryggingafélaganna nýta sér hana til hagsbóta, áleitnar spurningar eins og hvort framlög í bótasjóðina hafi verið ofáætluð, hvort viðskiptavinir hafi verið látnir borga of mikið á undanförnum árum og hvort mismunurinn ætti þá ekki að ganga til þeirra en ekki bara til eigenda tryggingafélaganna, og spurningar um hvernig gjaldskrár eru ákvarðaðar. Umræða verður um það varnarleysi sem virðist blasa við neytendum sem eru skyldugir til að kaupa ákveðnar tryggingar en virðast í ríkum mæli verða að sæta umdeilanlegum verðákvörðunum vátryggingafélaganna. Nú er frumvarp um vátryggingar til meðferðar í þinginu og grípa mætti það tækifæri til að breyta lögum í þá veru að neytendur nytu ofmats á færslum í bótasjóði, svo sem í formi lækkunar á iðgjöldum. Beita mætti skattalögum í kjölfarið þar sem við ætti. Það þarf einnig að taka til athugunar staðla reikningshalds, reglur um áhættu og mat á henni, samsetningu bókhaldsstærða og möguleika á arðgreiðslum vegna hennar. Alþingi verður að bregðast við stöðunni af meiri ákveðni og skilvirkni en með sérstökum umræðum eins og við tökum þátt í núna. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að Alþingi þurfi að setja stífari reglur um færslu gjalda í bótasjóði vátryggingafélaga. Telur hann að nægilegrar neytendaverndar gæti gagnvart verðlagningu vátrygginga með þeim heimildum sem skattalög og reikningsskilastaðlar virðast veita [[Forseti hringir.]]vátryggingafélögum?
Virðulegur forseti. Flestir hafa látið í ljós óánægju með þessar fyrirhuguðu arðgreiðslur en maður hefur líka heyrt gagnrýni á þá sem gagnrýna vátryggingafélögin. Mér finnst alltaf svolítið skondið það viðhorf að við eigum að fagna því eitthvað óskaplega þegar vel gengur og þegar fjárfestar ávaxta sitt fé vegna þess að hugmyndin með frjálsum markaði og samkeppni er að tryggja lægra verð og betri þjónustu til neytenda. Mér finnst það gleymast, kannski vegna þess að fyrirtæki á Íslandi taka neytendum sem sjálfsögðum hlut, kannski vegna þess að við höfum verið of værukær, að menn eru ekki á tánum að keppa um hylli okkar. Ég get rifjað upp að upp úr aldamótum þegar það lá fyrir að verðsamráð væri í gangi hjá olíufélögunum áður en Samkeppniseftirlitið fór í málið kvörtuðum við og kveinuðum en keyrðum svo beint á næstu bensínstöð og fylltum bílinn. Það var bara þannig. Nú finnst mér eins og við séum að verða betri neytendur, mér finnst ég sjá merki þess. Mér finnst neytendur eiga að vera ófyrirsjáanlegir, að þeir þurfi ekki að rökstyðja ákvarðanir sínar fyrir einum eða neinum. Þeir eiga að gera það sem þeim sýnist og ef þeim blöskrar framganga tryggingafélaganna skipta þeir einfaldlega um fyrirtæki. Ég hef líka lesið að það sé eiginlega enginn annar á markaði. Jú, það er eitt fyrirtæki á markaði sem hægt er að eiga viðskipti við vilji fólk það. Mér finnst líka þögn félaganna sem um ræðir hafa verið svolítið æpandi. Ég átta mig ekki á hvað er eðlilegur arður í svona starfsemi og þá er það þeirra að útskýra fyrir okkur ef þetta er eðlilegur arður. Félögin setja peningana í einhverjar „fansí“ auglýsingaherferðir til að reyna að tryggja viðskiptin en þau mættu útskýra þetta betur ef þetta er raunverulega fullkomlega eðlilegt. Miðað við nýjustu fréttir um að verið sé að lækka arðinn eru þau greinilega komin að þeirri niðurstöðu að svo sé ekki.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, fyrir þessa umræðu um áformaðar arðgreiðslur tryggingafélaganna. Reyndar vil ég segja í upphafi ræðu minnar, á þessum stutta tíma, að ég er sammála hæstv. ráðherra fjármála og efnahagsmála, Bjarna Benediktssyni, sem segir að þetta sé áminning um að við þurfum að standa saman í því að endurvinna traust. Mér finnst þetta fyrst og síðast snúast um það vegna þess að það er fullur skilningur á því að þeir sem setja fé í áhætturekstur hafi arð af sínu fé. Það er ekkert deilt um það, það er fullur skilningur á því. Fákeppni er vandamál og birtist okkur í því að teknar eru vondar ákvarðanir. Þess vegna sakna ég þess í þessari umræðu að tryggingafélögin hafi ekki í kjölfar þess að slíkar ákvarðanir eru teknar á stjórnarfundi, til að leggja fyrir aðalfund, upplýst á hvaða grundvelli þær eru teknar og það útskýrt. Sérstaklega þegar viðbrögðin eru svona hörð úti í samfélaginu, góðu heilli, ættu þau að bregðast við og upplýsa og útskýra en þau ætla að reyna að þegja þetta af sér. Ég held einmitt að sá jákvæði póll sem við getum tekið í þessari umræðu sé að það er liðin tíð að hægt sé að þegja af sér umdeildar ákvarðanir. Þjóðin er upplýstari, hún er reynslunni ríkari um slíkar aðstæður og bregst við. Þess vegna er hollt að taka þessa umræðu hér. Ég vil svo í lokin segja að það er auðvitað mótsagnakennt að á sama tíma og við erum að innleiða nýjar reglur sé tekin ákvörðun um að greiða arð umfram hagnað. [[Forseti hringir.]]Það hljómar einfaldlega ekki rétt.
Virðulegi forseti. Mér þykir það sem við tölum um hér í rauninni pínlega dæmigert fyrir þá umræðu sem við þurfum reglulega að hafa á Íslandi, um að örfáir aðilar sem deila með sér agnarsmáum markaði hagi sér ekki eins og ef þeir byggju í umhverfi þar sem er virk, rík og mikil samkeppni. [[Gripið fram í: Rétt.]]Tilfellið er að við búum í agnarsmáu hagkerfi og það þýðir að hér bresta ákveðnir þættir sem eru undirstaða hugmyndarinnar um frjálsan markað og samkeppni, sú grundvallarforsenda að yfir höfuð sé til staðar samkeppni. Samkeppniseftirlitið segir sjálft, eins og er hárrétt, að hér ríki fákeppni, ekki bara á þessum markaði heldur mjög víða. Þetta kemur fyrir aftur og aftur í íslensku hagkerfi. Þess vegna ætti þetta ekki að koma neinum á óvart. Það hefur ekki farið mikið fyrir lausnum í þessari umræðu enda held ég að það sé lengra í þær en mönnum þyki þægilegt að viðurkenna. Þó er mikilvægt að halda því til haga að jafnvel það ágæta fólk sem kallast víst í daglegu tali til hægri er ósátt við þetta vegna þess að þetta samræmist ekki þeirri hugsjón sem frjáls markaður stendur fyrir. Það er mikilvægt að hafa það í huga, óháð því hvernig fólk vill síðan bregðast við. Eins og hv. 10. þm. Reykv. s. sagði áðan stingur í stúf að á sama tíma séu iðgjöldin hækkuð. En aftur verð ég að segja: Það er dæmigert, ekkert af þessu ætti að koma okkur á óvart. Þess vegna vona ég að það sé dagsatt sem hv. þingmaður á undan mér sagði, að íslensk þjóð hafi áttað sig á því að það þarf að fylgjast með málum eins og þessum. Það þurfa að vera afleiðingar af svona málum, það er mikilvægt, og ef ekki frá Alþingi þá frá almenningi sjálfum og neytendum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmönnum og ráðherra fyrir svör og þátttöku í umræðunni. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að það er mikilvægt að allir skynji ábyrgð sína í því og leggi sitt af mörkum til að reyna að byggja aftur upp traust í þessu samfélagi. Það var nefnilega fleira en fjárhagsleg verðmæti sem hrundi með hruninu, það hrundi eiginlega allt traust í samfélaginu og það tekur tíma að byggja það upp. Okkur miðar reyndar ekkert sérstaklega vel að öllu leyti þessi missirin, samanber framferði bankanna við sölur og nú tryggingafélaganna. Þetta er ekki gott innlegg. Það eina ánægjulega er að þjóðin er enn með meðvitund. Hún lætur í sér heyra og það er gott. Hæstv. fjármálaráðherra segist ekki vera hrifinn af því að setja með einhverjum hætti takmarkanir á það hvað tryggingafélögin geta í framtíðinni leyft sér í þessum efnum. Ég er ekki að tala fyrir því að settar verði almennar frambúðartakmarkanir á til dæmis eðlilegar arðgreiðslur. Ef við innleiðingu Solvency II tilskipunarinnar reynist hins vegar vera umtalsvert umframgjaldþol í félögunum finnst mér allt annað mál að skoða að því svigrúmi sérstaklega skuli skipt með einhverjum hætti milli viðskiptavina félaganna og hluthafanna. Það að ekkert af tryggingafélögunum skuli, þrátt fyrir góða afkomu, hafa látið sér detta í hug að deila ávinningi sínum að einhverju leyti með viðskiptavinum sínum segir okkur alvarlega sögu um tvennt, annars vegar viðhorf stjórnendanna og mat þeirra á markaðnum og hins vegar það að samkeppnin er þá ekki virk. Auðvitað væri það snilldarbragð hjá tryggingafélögunum að bæta ímynd sína með því að láta viðskiptavini sína njóta góðs gengis, t.d. með því þótt ekki væri nema hækka ekki iðgjöldin á sama tíma og þau ætla að borga sér svona mikinn arð. Látum vera þótt þau færu ekki alla leið eins og danska félagið Tryg sem endurgreiðir 8% af iðgjöldum síðastliðins árs vegna góðrar afkomu. Svo tek ég undir og hafði hugsað mér að nefna það sjálfur að auðvitað vantar okkur hérna félagslega rekið tryggingafélag, gagnkvæmt tryggingafélag, til að veita einkaaðilunum aðhald. [[Forseti hringir.]]Það yrði ágætissamkeppnisforskot ef hinir ætla að greiða sér svona mikinn arð á komandi árum, þá mætti hafa bærilega afkomu í félagi sem léti félagið og viðskiptavini sína njóta sambærilegra fjárhæða.
Frú forseti. Þetta hefur um margt verið ágætisumræða, sumpart hafa mjög ólík sjónarmið tekist á en við erum þó að uppistöðu til sammála um að í atvinnulífinu verða menn að ganga þannig fram að ekki sé verið að storka væntingum og viðhorfum í samfélaginu. Við höfum séð stjórnir félaganna gera breytingar á tillögum sínum þannig að það liggur þá fyrir. Mig langar aðeins að koma inn á nokkra þætti sem hafa flotið í umræðunni í dag og undanfarna daga. Eitt er þegar menn segja að bótasjóðirnir bólgni út á kostnað tryggingartaka. Þegar maður skoðar reikninga félaganna er þetta kannski ekki alveg svona. Það eru nefnilega vísbendingar um það hjá mörgum félaganna, ekki bara í fyrra heldur lengra aftur í tímann, að iðgjaldagreiðslurnar standi ekki undir tryggingastarfseminni. Það er önnur starfsemi undir hatti tryggingafélaganna sem skilar meiri arði. Þetta er grundvallaratriði, það er ekki hægt að standa hér hver á eftir öðrum og segja: Iðgjöldin eru langt umfram það sem menn þurfa að taka til hliðar þegar opinberir reikningar eftir skoðun FME sýna annað. Þetta hlýtur að þurfa að hafa með í umræðunni. Ég vil líka benda á að við höfum dæmi þess að tryggingafélögin hafi staðið rétt sæmilega fyrir ekkert mjög mörgum árum. Þeim gengur ágætlega núna, en það er ekkert endilega merki um að það verði alltaf þannig. Við höfum líka dæmi um að menn hafa haft aðgengi að íslenska tryggingamarkaðnum, t.d. þegar Scania kom hingað inn, en þeir fóru aftur út. Vegna hvers? Vegna þess að samkeppnin á því sviði þar sem þeir voru að einbeita sér var það hörð, kannski eftir viðbrögð innlendu fyrirtækjanna, ég skal ekki segja um það, en ef ég man rétt færði móðurfyrirtækið nokkur hundruð milljóna gjaldfærslu í sína reikninga vegna starfsemi [[Forseti hringir.]]dótturfélagsins á Íslandi. Sem sagt, niðurstaðan úr þeirri útrás til Íslands var samfelldur taprekstur í samkeppni við íslensku tryggingafélögin ár eftir ár. Við erum hins vegar sammála um að við viljum sjá virka samkeppni. Við viljum að tryggingartakar njóti góðs af þeirri samkeppni og áfram skulum við vera vakandi yfir því að lög og reglur hámarki líkurnar á slíku.
Frú forseti. Ég ætla aðeins að tjá mig um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof sem mælt var fyrir hér áðan og er kannski til bóta í þeim málum sem við höfum verið að fjalla um og varða stöðu fjölskyldna í landinu. Ég tek undir það að það er nauðsynlegt að hækka fjárhæðirnar þegar kemur að hámarkinu á fæðingarorlofinu, hvort það er þessi tala eða einhver önnur skal ósagt látið en við þurfum svo sannarlega að gera betur við barnafjölskyldur. Ég tek undir það, sem hv. frummælandi sagði hér áðan, að við þurfum líka að skoða þetta í öllu heildarsamhenginu, meðal annars með því að lagfæra aftur tekjuviðmiðin varðandi barnabætur og annað það er snýr að barnafjölskyldum. Þess er skemmst að minnast, þegar við ræddum UNICEF-skýrsluna um 9 þúsund börn sem líða efnislegan skort, að það er hluti af því að sumar fjölskyldur sjá sér ekki fært, feður sérstaklega, að taka fæðingarorlof þar sem tekjuskerðingin verður of mikil. Ákvörðun um rétt til að nýta fæðingarorlof er bæði tekjutengd og hún er kynbundin og það er mjög mikilvægt að við reynum að lagfæra fæðingarorlofskerfið til samræmis við það sem því var ætlað, þ.e. til þess að jafna töku foreldra á fæðingarorlofi. Eins og fram kom áðan þurfti að skera Fæðingarorlofssjóð niður eftir hrun eins og svo margt annað. Því urðu það afar mikil vonbrigði þegar ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar ákvað í fjárlögum ársins 2014 að helminga tekjustofn Fæðingarorlofssjóðs sem að hluta til er fjármagnaður með tryggingagjaldinu sem fyrirtækin í landinu greiða. Ég held að prósentan sé 0,6 en hún var 1,2 hér áður. Þegar þetta er skert svona mikið, þ.e. tekjur Fæðingarorlofssjóðs, getur það ekki rímað við tilgang hans, þ.e. jafnréttishugsjónina, því að ég tel líka fyrirsjáanlegt að konur verði lengur utan vinnumarkaðar; það er eitt af því sem viðheldur launaójöfnuði, að minnsta kosti mun hann ekki ná jafnvægi að mínu mati. Launaþakið er 370 þús. kr., sem er töluvert undir meðallaunum á almennum launamarkaði. Á árinu 2013 var það tæp 560 þús. kr. og því er þetta kannski fyrst og fremst orðin ákvörðun sem er tekin út frá fjárhagslegri stöðu fólks, hvort það geti nýtt sér fæðingarorlofið eða ekki. Þegar fyrirkomulagið var með nokkuð góðum tekjumörkum, þ.e. þegar lagt var af stað, þá var það ekki tekjutengd ákvörðun foreldra að nýta sér viðbótarréttinn, þ.e. þennan þriggja mánaða viðbótarrétt sem foreldrar geta skipt á milli sín, og þess vegna er ákvörðunin orðin kynbundin þar sem karlar eru að öllu jöfnu með hærri laun en konur. Við þurfum að endurreisa þetta kerfi og við þurfum að vanda vel til verka. Hér var það líka rakið að sú ríkisstjórn sem nú situr hefur ákveðið að skerða tekjur ríkissjóðs umtalsvert í gegnum svo marga þætti sem áður hafa verið taldir. Hvort sem um er að ræða skatt á sjávarútveginn eða á þá sem ríkir eru eða skuldaniðurfellingu á lánum fólks eða hvað það nú er, þá er verið að veikja grunntekjustofna ríkisins. Það er ámælisvert þegar við stöndum frammi fyrir því að Fæðingarorlofssjóður er ekki fjármagnaður. Hann getur ekki staðið undir því sem hann þyrfti að gera og hefur ekki verið færður aftur til fyrra horfs eins og honum var ætlað að vera. Við vitum að þær upphæðir sem eru í kerfinu í dag eru ekki nógu háar. Fólk talar um það. Það hefur komið fram mjög víða. Ég ætla svo sem ekki að tala mjög lengi í þessu máli, en það má líka velta því fyrir sér hvenær einhverrar niðurstöðu má vænta úr þeim starfshópi sem hefur verið að rannsaka framtíðarskipan fæðingarorlofskerfisins. Það er orðið svolítið langt síðan skila átti skýrslu. Eftir því sem formaður hópsins sagði þá var það alveg á næstunni, þá var það einhvern tímann í fyrravetur sem það var. Það kom fram hjá honum að hann teldi mikilvægara að hækka greiðsluþak en að lengja orlofstímann. Hann taldi málið brýnt. Ég er honum sammála þar, þar sem hann gerði líka ráð fyrir því að tillögur til breytinga yrðu væntanlega lagðar fram á þessu þingi. Hv. varaþingmaður Rósa Björk Brynjólfsdóttir fékk svör um fæðingarorlofsstarfshóp frá ráðherra sem olli töluverðum vonbrigðum. Ekki er settur tímafrestur á þann starfshóp að skila. Það er eitt af því sem ætti að vera grundvallarregla, þegar við erum að skipa starfshópa, að þeir starfi innan ákveðins tímaramma, sérstaklega þegar verið er að fjalla um tiltekin afmörkuð mál. Maður má velta því fyrir sér hvers vegna í ósköpunum það var ekki gert í þessu tilfelli, hvort þessi hópur geti bara tekið sér þann tíma sem hann lystir. Starfshópurinn fundaði 18 sinnum á þeim tíma þegar fyrirspurninni var svarað og hafði ekki lagt fram áfanganiðurstöður eða nokkurn skapaðan hlut. Það hafði ekkert komið fram formlega frá honum. Það er eitt af því sem skiptir máli til framtíðar litið, og einhver niðurstaða virðist vera komin í þá hugsun, að það að hækka greiðsluþakið sé forgangsmál að mati formannsins frekar en að lengja orlofstímann. Við þurfum að gera hvort tveggja, ég held að það sé alveg ljóst. Hvort við gerum það í áföngum, sem ég geri ráð fyrir, skiptir líka máli í mínum huga. Það hefur komið fram að ungar mæður, sem rætt var við á þessum tíma, þegar verið var að inna eftir þessu og þegar þessi fyrirspurn kom fram, töldu nær ógerlegt að lifa af tekjum frá Fæðingarorlofssjóði. Vegna tekjuskerðingarinnar sem verður út af þessum mismuni þurfti önnur þeirra sem talað var við að búa í foreldrahúsum. Svo er það sem ég ræddi hér áðan, þ.e. að báðir foreldrarnir geta ekki tekið orlof. Út frá því að þetta er algengara en hitt þá verðum við að gangast við því að víða er pottur brotinn. Frummælandi sagði að fæðingum hefði fækkað töluvert undanfarin ár og í raun hefðu þær aldrei verið færri. Það er líka þannig að með hækkandi lífaldri okkar þá eru konur orðnar eldri að meðaltali þegar þær eignast börn, en það virðist fylgjast að þetta með að feður taki heldur ekki fæðingarorlof. Ég veit ekki hvort það er eingöngu fæðingarorlofskerfið okkar sem þar á hlut að máli eða hvað veldur, en það skiptir klárlega máli. Mér finnst það skipta máli, ekki bara fyrir ungt fólk heldur fyrir alla foreldra. Fyrir fólk sem nýtir ekki kerfið vegna þess að upphæðirnar eru ekki nógu háar, þá verðum við líka að velta því fyrir okkur hversu háar þær mega vera. Segjum að þú fáir 80% af launum þínum að einhverju tilteknu hámarksþrepi. Ef þú ert með eina milljón eða rúmlega það á mánuði skerðist fæðingarorlofið. Þó að ég vilji jafnan rétt allra til tökunnar þá mundi ég samt gjarnan vilja sjá að tekjulágt fólk og fólk með millitekjur hefði tækifæri til þess. Ég tel að þeir sem hafa rífleg laun, milljón eða meira, séu frekar í færum til að taka fæðingarorlof en þeir sem hafa lægri tekjur, og sérstaklega unga fólkið sem er að koma sér þaki yfir höfuðið, er jafnvel í skóla og allur gangur á því hver staðan er. Í þessu samhengi vil ég minna á tillögu okkar vinstri grænna sem hefur gengið út á samfellu frá fæðingarorlofinu yfir í leikskólann. Það er vissulega framtíðarsýn, en það er ekki draumsýn. Ég held að það sé líka eitthvað sem kemur þeim sem minna hafa á milli handanna til góða. Eins og við þekkjum öll þá er dagmæðrakerfið dýrt, það er ekki endilega einfalt að komast að. Það er margt þar undir sem við þurfum að huga að. Fyrst og fremst finnst mér þetta tvennt ámælisvert hjá núverandi ríkisstjórn, þ.e. að tryggingagjaldið hefur ekki skilað af sér því sem það átti að skila í kerfið. Það hefur orðið til þess að Fæðingarorlofssjóður hefur skerst þetta mikið og hann hefur verið rekinn með halla. Það er alveg ljóst að ekki verður hægt að hækka orlofsgreiðslur ef fram heldur sem horfir. Ég hef síðan gagnrýnt það að starfshópurinn skuli ekki skila af sér. Kannski þurfum við að kalla enn frekar eftir því og fylgja því eftir að hann skili af sér, enda er málið aðkallandi og erfiðleikar mjög víða sem verða til þess að verið er að skerða tækifæri barna til að njóta samvista við báða foreldra sína. Það er grundvöllurinn að hugmyndafræði fæðingarorlofskerfisins eins og það var lagt upp þegar lengingin átti sér stað, þegar mánuðirnir þrír sem átti að deila á milli foreldra urðu að veruleika, þegar feður áttu að taka þrjá annars féllu þeir niður. Það var grunnurinn að því að styrkja rétt barnsins til að njóta samvista við foreldra sína. Mér þykir frumvarpið vera hluti af því sem gæti stutt við það að svo gæti orðið. Því miður geri ég ekki ráð fyrir því að málið nái fram að ganga. Ég hef miklar áhyggjur af því að þessi mál séu ekki í forgangi hjá ríkisstjórninni, sem kemur meðal annars fram í því sem ég lýsti hér áður. En það breytir því ekki að við þurfum að tala fyrir því og við þurfum að hamra á því og við þurfum að veita ríkisstjórninni aðhald í þessu máli.
Virðulegur forseti. Ég kem hingað upp til þess að lýsa yfir eindregnum stuðningi við þetta mál; það kemur frá þingflokki Samfylkingarinnar, sýnist mér. Ég get ljóstrað því upp að mikill áhugi er á þessum málum í þingflokki Bjartrar framtíðar. Þar ríkir mikill stuðningur við þau áform sem sett eru fram í frumvarpinu um að lengja tíma fæðingarorlofs og hækka þak greiðslnanna. Ég held að Fæðingarorlofssjóður sé kominn á mjög hættulegan stað. Við sjáum það í tölunum sem birtust nýverið að fólk, ekki síst feður, er hætt að taka fæðingarorlof, það er einfaldlega farið að veigra sér við því vegna þess að greiðslurnar eru of lágar. Það er einfaldlega mjög slæmt. Það er mjög slæmt fyrir börn vegna þess að það má ekki gleyma því grundvallarmarkmiði Fæðingarorlofssjóðs að stuðla að því að börn geti notið mikilvægra óskiptra samvista við báða foreldra sína á mjög mikilvægu mótunarskeiði lífs síns, og því miður er að grafast undan því markmiði. Ef feður veigra sér við að taka fæðingarorlof vegna þess að greiðslurnar eru of lágar grefst líka undan þessu mikilvæga kynjajafnréttismarkmiði fæðingarorlofslaganna, sem er að stuðla að því að vinnumarkaðurinn fái þau ótvíræðu skilaboð að foreldrar barns eru yfirleitt tveir, kannski með einni undantekningu, og það eru faðir og móðir. Þessir foreldrar eiga báðir að vera virkir uppalendur og vinnumarkaðurinn á að líta á báða sem foreldra sem verða frá vinnu vegna fæðingar. Þetta er líka jafnréttismál. Ég tel að í því hvernig komið er fyrir Fæðingarorlofssjóði núna birtist mjög gott og kristaltært dæmi um það hve miklu máli skiptir hverjir stjórna. Það þurfti að skera niður í framlögum til Fæðingarorlofssjóðs, eins og á svo mörgum öðrum sviðum, strax eftir hrun. Það var gert, eins og segir í greinargerðinni, með tímabundinni ráðstöfun, ráðstöfun sem ég og fjórir aðrir þingmenn á þeim tíma vorum á móti. Ég er þeirrar skoðunar að tryggja eigi Fæðingarorlofssjóði þann tekjustofn í tryggingagjaldi og hafa hann þannig að hann sé óbreyttur, burt séð frá því hvort það er kreppa eða góðæri og að Fæðingarorlofssjóður sé einfaldlega fjármagnaður með þessu hlutfalli af tryggingagjaldi og safni þá peningum í góðæri sem hann geti nýtt til að greiða út í kreppu þegar verr árar. Við eigum ekkert að vera að hrófla við þessu og ég tel að við eigum að gera samkomulag við aðila á vinnumarkaði, stjórnvöld og sveitarfélög og aðila vinnumarkaðarins, um að hlutfallið af tryggingagjaldi sem rennur í Fæðingarorlofssjóð sé einfaldlega viðunandi og tryggi almennilegt fæðingarorlof. Það er mín skoðun. Ég viðraði þessar skoðanir þegar fyrst var skorið niður til Fæðingarorlofssjóðs strax eftir hrun 2009. Ég taldi að það ætti að hafa nógu hátt hlutfall af tryggingagjaldi til að fjármagna sjóðinn á þeim tíma og að ekki hafi verið nauðsynlegt að skera niður í hann. Gott og vel. Það voru vissulega röksemdir fyrir því að skera niður af augljósum ástæðum. Gríðarlegur halli blasti við í ríkisrekstrinum og ótrúleg aukning á atvinnuleysi og atvinnuleysisbætur eru fjármagnaðar af tryggingagjaldi, þannig að auðvitað hafði það áhrif á svigrúmið. Engu að síður var það tímabundin ráðstöfun og hún var erfið. Það má segja ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur það til hróss að hún tók það alvarlega að þetta var tímabundin ráðstöfun. Það fór hér í gegn frumvarp undir lok síðasta kjörtímabils þar sem stóð til að leiðrétta þetta allt saman og lengja fæðingarorlofið í áföngum og það var samþykkt hér eftir mikla umræðu. Í afdrifum þess máls og í því hvernig komið er fyrir Fæðingarorlofssjóði núna birtist kristaltært dæmi um að það er mikilvægt að hugleiða hverjir stjórna og að menn hafast misjafnt að í pólitík. Í pólitík er mjög mikilvægt að ræða pólitík, held ég. Hvað gerði ríkisstjórnin þegar hún tók við? Hún gerði margt mjög skrýtið. Hún hætti til dæmis við fjárfestingaráætlun sem hefði verið mjög gott að hafa ráðist í. Hún bakkaði með þessar breytingar á Fæðingarorlofssjóði. Hún bakkaði með þær. Hún ákvað að hætta við þessa lengingu og hækkaði reyndar þakið á hámarksgreiðslunum um 20 þús. kall en hætti við lenginguna. Þá mætti spyrja sig hvort ríkisstjórnin hefði þá ákveðið að nota þann sparnað sem í því fólst að hætta við lenginguna til að lækka tryggingagjaldið á móti? Nei, það gerði ríkisstjórnin ekki. Þarna sköpuðust, með því að hætta við lenginguna, með því að draga saman í framlögum til Fæðingarorlofssjóðs, allt upp undir 10 milljarða svigrúm í tryggingagjaldinu. Ég held ég fari rétt með í því, ég er með þessar tölur í hausnum. Í hvað notaði ríkisstjórnin þá peninga? Ríkisstjórnin lækkaði á sama tíma alls konar skatta. Auðlindagjald var lækkað umtalsvert, hún kom með mjög þýðingarlitla lækkun á milliþrepinu í tekjuskatti sem kostaði 5 milljarða, lækkaði álögur á ferðaþjónustu á byrjunarreit á miklum uppgangstímum í þeim geira - það hefði nú verið gott að hafa þá peninga - kynnti áform sín um að leggja af auðlegðarskatt sem sumpart er umdeilanlegur skattur sem hefði vel verið hægt að hafa áfram, lækkaði sykurskatt. Ríkisstjórnin tók peninga af barnafólki, tók peninga af fólki sem er að eignast barn í þessu landi, sem er ákaflega mikilvægt verkefni, og færði auðmönnum beinlínis þessa peninga. Ríkisstjórnin hefði vel getað haldið þessum áformum um að lengja orlofið, hækka gjaldið og sleppt því til dæmis að lækka auðlindagjald. Hún hefði getað sleppt því að lækka milliþrepið í tekjuskattinum. Hún hefði getað sleppt því að leggja auðlegðarskattinn af. Hún hefði líka getað sleppt því að fara í mjög umdeilanlegar skuldaleiðréttingar sem gögnuðust einna best ríkasta fólki þessa lands. Það er því ýmislegt sem ríkisstjórnin hefði getað gert til að halda áfram og halda til streitu áformum um að lengja fæðingarorlofið og hefði getað farið í það að hækka þakið. En ríkisstjórnin kaus að gera það ekki heldur lagði lykkju á leið sína til að hætta við áform sem þingið hafði samþykkt. Þetta lýsir bara pólitík. Þetta lýsir bara því hvaða áherslur fólk er með. Fólk sem situr í ríkisstjórnarmeirihlutanum getur ekkert komið upp og sagt að það beri hag Fæðingarorlofssjóðs sérstaklega fyrir brjósti. Það getur ekkert sagt það vegna þess að þetta var það fyrsta sem ríkisstjórnin gerði. Þannig að svona er þetta nú bara. Málið er í nefnd. Ég er orðinn mjög langeygur eftir því að sjá þá niðurstöðu. Mér finnst þörfin vera augljós. Það þarf að lengja fæðingarorlofið, það þarf að hækka þakið. Ég skil ekki hvað þarf að sitja á mörgum nefndarfundum í viðbót til þess að komast að þeirri niðurstöðu. Svo segi ég líka, og vil ítreka þá skoðun mína, að mér finnst að það eigi einfaldlega að efna til samtals hins opinbera, sveitarfélaga, ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins, vinnuveitenda og samtaka launafólks, um að tryggja Fæðingarorlofssjóði til allrar framtíðar viðunandi hlutfall af þessum gjaldstofni sem er tryggingagjald og hugsa svo ekki meira um það. Við skulum hafa í huga að einhvers staðar lendir þessi kostnaður; fólk eignast blessunarlega börn. Það var annað sem gerðist í þessari ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að hætta við að láta tryggingagjaldið renna í Fæðingarorlofssjóð, þetta verkefni fór bara til sveitarfélaganna í dagmæðrakerfið. Það fer alltaf þangað þegar þessi leikur er spilaður, að velta svona kostnaði við mikilvæg samfélagsleg málefni yfir á sveitarfélögin. Það var gert í þessu máli. Það er ærið tilefni til að efna til þessa samráðs, komast að viðunandi prósentuhlutfalli af tryggingagjaldinu, láta það renna í Fæðingarorlofssjóð, láta Fæðingarorlofssjóð brúa bilið til leikskólans og hugsa einfaldlega ekkert um það meira, hafa þessi mál bara í almennilegu lagi.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp, eins og hv. þingmaður sem talaði á undan mér, til að lýsa yfir eindregnum stuðningi við frumvarpið og tel það eitt af þeim betri sem hefur komið inn til þingsins lengi. Ég er einn af þeim sem voru afskaplega hissa á þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar í byrjun þessa kjörtímabils að slá af það sem búið var að samþykkja í tíð síðustu ríkisstjórnar sem var mjög metnaðarfullt, mjög metnaðarfull áform um að bæta stöðu þeirra sem eiga börn og þurfa að vera heima og þurfa á fæðingarorlofi að halda. Þetta segir manni líka og bendir manni á hversu orðið „heimili“ var misnotað dálítið mikið í síðustu kosningabaráttu. Það virtist ekki eiga við um öll heimili. Ástandið í þessum málum er alvarlegt, mjög alvarlegt. Hvað varðar starfshópinn sem skipaður hefur verið, ég held að hann fari nú að skila einhverjum niðurstöðum, vonandi. Mér skildist á manneskju sem starfar í þeim hópi að það gæti kannski farið að gerast á næstunni, vonandi, því að það er mjög aðkallandi að þetta mál sé leyst. Ég get alveg sagt það og þess vegna langaði mig til að taka þátt í umræðunni vegna þess að maður kynnist á eigin skinni hvernig staða er hjá ungum foreldrum í dag. Í mínu bæjarfélagi er til dæmis mjög langur biðlisti fyrir börn að komast inn á leikskóla. Þau komast flest ekki inn fyrr en um rúmlega tveggja ára aldur. Það gerir líka að verkum að dagmæðrapössun stíflast. Börn komast ekki í daggæslu fyrr en um 15 mánaða aldur. Þegar fæðingarorlof er aðeins níu mánuðir skilur það eftir sig gríðarstórt gat í innkomu fjölskyldna. Í heimabæ mínum eru starfræktir mömmuhópar og þeir tóku sig saman fyrir nokkrum vikum og sendu bæjaryfirvöldum bréf til að reyna að finna einhverja lausn á þessum vanda, sem er mjög alvarlegur. Staðan er náttúrlega mismunandi hjá fjölskyldum. Til dæmis er ein móðirin búin að vera launalaus heima í sex mánuði og önnur hefur þurft að segja upp vinnunni sinni vegna þess að hún fær ekki pössun fyrir barnið sitt og enn fleiri sitja heima og stóla á vini og vandamenn sem er ekki auðvelt fyrir hvern sem er. Talandi um kostnað, á hverjum lendir það? Það eru ekki allir sem hafa aðgang að afa og ömmu eða frændfólki til að passa börnin til að fólk komist í vinnu. Þessir mömmuhópar tóku sig saman og skrifuðu bæjarstjórninni bréf, eins og ég sagði. Mig langar til að lesa það bréf hérna upp, með leyfi forseta: „Sæl, kæru bæjarfulltrúar. Við erum hér nokkrir nýbakaðir foreldrar í Grindavík í fæðingarorlofi (mæðurnar) sem langar að benda á þann vanda sem við stöndum frammi fyrir varðandi það að komast aftur út á vinnumarkaðinn að fæðingarorlofi loknu. Þar sem ekki nægilega mörg pláss eru á leikskólum bæjarins rekur það vanda sinn til dagmæðraplássa einnig. Fæðingarorlofssjóður eins og flestum er kunnugt greiðir níu mánuði til foreldra eftir að barn fæðist. Eftir það er gert ráð fyrir í kerfinu að foreldrar komist aftur út á vinnumarkaðinn og börn í daggæslu. Sú er ekki raunin hér í fjölskyldubænum Grindavík og er því þannig fyrir komið að gat myndast í tekjuinnkomu á heimilin. Við, mæðurnar, í okkar tilfellum sjáum okkur ekki fært aftur út á vinnumarkaðinn strax þar sem börnin okkar komast ekki að hjá dagmæðrum fyrr en u.þ.b. 15 mánaða. Þetta gerir um hálft ár þar sem við erum tekjulausar, vart þarf að taka það fram hvaða áhrif það hefur fyrir heimilin. Staða fjölskyldna sem hér setja nafn sitt undir er auðvitað mismunandi en til að gefa nokkur dæmi má nefna að sumar mæður eru byrjaðar að vinna eitthvað aftur en vinnutími þeirra er þá algjörlega háður fjölskyldu og vinum, hvað þau geta tekið að sér að passa mikið, ein hefur sagt upp vinnu sinni, einhverjar eru ekki komnar í vanda enn sökum ungs aldurs barna en sjá fram á hann, einhverjar hafa nú þegar verið tekjulausar í um hálft ár og enn aðrar hafa náð að leysa sín mál á annan hátt en vilja gjarnan að þessum málum sé betur háttað hér í bæ.“ Þetta bréf lýsir nákvæmlega hvernig staðan er gríðarlega víða. Ég veit ekki hvort viðeigandi sé að taka dæmi af sjálfum sér. Ég á dóttur sem er nýorðin móðir. Hún fékk ekki fæðingarorlof nema í sex mánuði þar sem maðurinn hennar hafði ekki verið á landinu í sex mánuði áður en barnið fæddist. Hún er því núna búin að vera heima í fimm mánuði tekjulaus og sér fram á að vera það áfram því að hún fær ekki dagvistunarpláss fyrr en í ágúst í fyrsta lagi. Það segir sig sjálft að þetta er alveg gríðarlegt vandamál sem verður að taka á. Þetta frumvarp mun gera það að einhverju leyti, en svo þurfum við auðvitað að vinna að því saman að breyta fæðingarorlofinu þannig að þetta verði tekið til greina. Síðan verða bæjarfélög og sveitarstjórnir í samvinnu við ríki og vinnuveitendur að leysa þennan vanda þannig að foreldrar komi börnum sínum á leikskóla. Það er mjög brýnt. Frumvarpið sem var samþykkt á síðasta kjörtímabili var gríðarlega metnaðarfullt í þá átt að við værum að nálgast þjóðirnar í kringum okkur hvað varðar þessi mál en við eigum töluvert langt í land með það. Ég vona, virðulegi forseti, að frumvarpið fái góða umfjöllun og skjóta afgreiðslu í gegnum þingið því að þetta er mjög mikilvægt mál.
Hæstv. forseti. Ég vildi koma hér upp í lokin og þakka fyrir þær umræður sem hér hafa átt sér stað um þetta mikilvæga mál. Ég vil þakka þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Bjartrar framtíðar fyrir eindreginn stuðning við málið. En ég verð að segja það, frú forseti, að ég sakna þingmanna Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins úr þessari umræðu, þingmannanna sem víluðu ekki fyrir sér að hætta við lengingu fæðingarorlofsins, sem hafa ekki vílað það fyrir sér að hækka ekki greiðslur í fæðingarorlofi þrátt fyrir skattalækkanir og fleira slíkt. Afnám sykurskatts var mikilvægara en hækkun fæðingarorlofs. Lækkun á veiðigjöldum var mikilvægari en hækkun fæðingarorlofs. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál fyrir barnafjölskyldur og viðbrögðin við frumvarpinu hafa sýnt það. Ég vil þakka hv. þm. Páli Val Björnssyni fyrir að lesa upp úr bréfinu frá mæðrunum í Grindavík. Mæðurnar í Grindavík eru í sömu stöðu og fjölmargar nýbakaðar mæður hér á landi sem gleðjast yfir því ásamt fjölskyldum sínum að hafa eignast lítil börn, en eru með kvíðahnút í maganum yfir því hvað taki við að fæðingarorlofi loknu. Þær takast líka á við það að horfast beiskjublandið á að eiginmenn þeirra eða feður barnanna - auðvitað er það ekki alltaf þannig að fólk sé af sitt hvoru kyninu sem er að eiga saman börn, en ef við tölum um jafnréttisvinkilinn milli karla og kvenna, þá horfa konur fram á það að mennirnir þeirra geta ekki tekið fæðingarorlof af því að fjárhagur heimilisins ræður ekki við það. Þeir geta tekið tvær, þrjár fyrstu vikurnar í lífi barnsins, en svo kemur fjölskyldan sér saman um það, út af hinum alræmda kynbundna launamun, að karlmaðurinn taki ekki fæðingarorlof af því að fjárhagur heimilisins ræður ekki við það. Það er það sem konur standa frammi fyrir. Það er beisk tilfinning því þetta breytir bæði valdahlutföllum og verkskiptingu í fjölskyldunni. Þetta er efnahagslegt álag sem er erfitt þegar fjölskyldur eru líka að laga sig að nýjum aðstæðum með nýju barni. Og þetta heldur konum utan vinnumarkaðar mun lengur en þær kæra sig um sjálfar. Þannig að þetta er ákaflega brýnt mál. Við settum þetta kerfi á laggirnar. Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur ættu að vera stoltir af því að þessi löggjöf var sett í valdatíð þeirra þó að breið sátt hafi verið um hana. Þeir ættu að standa betur vörð um þessi mikilvægu lög. En núna ár frá ári er verið að grafa undan kerfinu og við óttumst að það verði slíkt áhlaupaverk að endurreisa það að það verði dýrara og erfiðara með ári hverju. Við verðum að hefjast handa. Og við eigum að hefjast handa. Við eigum að senda þau skilaboð að við viljum að ungt fólk búi á Íslandi, sjái framtíð sína á Íslandi og vilji eignast börn. Það er dýrmætt að búa í samfélagi þar sem börn eru velkomin og fólk eignast börn þannig að við náum að fjölga okkur með náttúrulegum hætti. Mig langar að lokum að lýsa yfir áhyggjum af þeirri nefnd sem hæstv. húsnæðis- og félagsmálaráðherra Eygló Harðardóttir skipaði. Fyrir henni fer vanur maður, Birkir Jón Jónsson, sem var hér þingmaður. Það hlýtur eitthvað meira en lítið að vera að. Ég veit að það er ekki verkstjórn Birkis Jóns, en það virðist vera lítill pólitískur áhugi fyrir auknum fjárveitingum í málaflokkinn því að það er ekkert vitað hvenær þessi nefnd skilar niðurstöðum. Það kom fram á fundi í velferðarnefnd í þessari viku. Það eru ýmsar lagfæringar sem þarf að gera. Ýmislegt í fæðingarorlofslöggjöfinni hefur verið gagnrýnt eins og t.d. þegar börn fá ekki að njóta samvista nema við annað foreldri sitt þar sem hitt foreldrið vill ekki taka fæðingarorlof, vill ekki sem sagt gangast við eða vera með barninu sínu, eða þar sem aðstæður eru þannig að það getur það ekki. Eða þegar börn eiga bara eitt foreldri en foreldrið fær bara sex mánuði en ekki níu, en vonandi tólf mánuði þegar við lögleiðum þetta, ef við berum gæfu til. Þegar svona ber undir erum við að mismuna börnum. Þetta er eitthvað sem við verðum að horfast í augu við og við verðum að taka á. Við reynum að hafa skorðurnar það þröngar að ekki sé verið að hvetja til þess að annað foreldrið sleppi fæðingarorlofi, því að það er auðvitað eitt af markmiðum laganna að báðir foreldrar taki þátt í uppeldi barnanna. Það eru ýmsar slíkar lagfæringar sem þarf að gera. En stóra málið er afskaplega einfalt. Það er að tryggja fjármuni til að hækka greiðsluþakið og lengja fæðingarorlofið. Það eru engin stjarnvísindi. Það er bara að segja: Já, við erum tilbúin til að forgangsraða fé til foreldra ungbarna. Og ættum við ekki öll að geta verið sammála um það? Því miður, hæstv. forseti, virðist viljinn lítill hjá núverandi stjórnvöldum. Ég vona að áhugaleysi þeirra í umræðunni í dag endurspegli ekki áhugaleysi þeirra á fæðingarorlofinu og þau leggist á sveif með okkur hinum og geri þetta frumvarp að lögum. Að öðrum kosti verður lofa ég því að við munum gera þetta að lögum strax að loknum kosningum. Þegar flokkar sem kenna sig við velferð og jöfnuð og líta til hags samfélagsins alls verða komnir til valda, þá munum við tryggja lengingu og hækkun fæðingarorlofs. En ég vona svo sannarlega að til þess komi áður því að þetta er brýnt hagsmunamál fyrir velferð barna og ungbarnafjölskyldna á Íslandi.
Virðulegur forseti. Það er mér mikil ánægja að fá að mæla fyrir þessu máli. Það snýr að því að stjórnvöld, þ.e. umhverfis- og auðlindaráðherra, móti stefnu sem hafi það markmið að draga úr notkun á skaðlegum efnum í neysluvörum og að upplýsa neytendur um tilvist skaðlegra efna og áhrif þessara efna á heilsu og umhverfi. Það eru gríðarmörg efni og efnasambönd í næstum því öllum vörum sem við notum í dag og mörg þeirra efna eru skaðleg. Flest efnanna hafa ekki verið rannsökuð og áhættumetin með tilliti til skaðlegra áhrifa á heilsu fólks eða á umhverfið. Fram til ársins 1981 komu hin og þessi efni á markað. Þegar ég tala um efni getur það verið plast af öllum gerðum, varnarefni, skordýraeitur, rotvarnarefni, ilmefni, stundum er talað um kemísk efni í því sambandi. Þetta geta líka verið þungmálmar. Þetta eru alls konar efni sem eru sett í vörur til þess að bæta þær á einhvern hátt út frá sjónarhóli framleiðanda, ekki endilega neytenda. Ef ég tek peysuna sem ég er í hafa væntanlega verið notuð varnarefni á bómullarakrana, litarefni í verksmiðjunni og í sumum fötum eru efni til þess að textíllinn eða efnið krumpist ekki. Þessi efni eru ekki saklaus, þau geta haft margvísleg vandamál í för með sér. Þau geta til dæmis haft áhrif á ónæmiskerfið, hormónakerfið, sum eru beinlínis krabbameinsvaldandi og þar fram eftir götunum. Það sem gerðist og ástæðan fyrir því að við erum komin í ógöngur er að fram til ársins 1981 voru efni sett á markað án þess að þau hefðu verið rannsökuð. Þau voru bara framleidd og voru svo komin í alls konar vörur sem við notum án þess að við vitum hvaða áhrif þau hafa á okkur. Árið 1981 voru sett lög í Evrópu sem skylduðu framleiðendur til þess að áhættumeta öll ný efni sem komu á markað eftir 1981. Eftir að lögin tóku gildi er talið að um 3 þús. efni hafi komið á markað en það eru um 100 þús. efni á markaði sem ekki hafa verið áhættumetin. Eins og ég sagði geta efnin verið af margvíslegum toga, sum þeirra safnast upp í vefjum manna og dýra. Svo eru það þau sem hafa áhrif á hormónakerfið, sem hafa áhrif á æxlunargetu. Menn hafa áhyggjur af því að aukin ófrjósemi sé að einhverju leyti þeim efnum að kenna. Við notum vörur á hverjum degi sem innihalda slík efni. Það geta verið snyrtivörur og hreinsiefni, matarílát, leikföng og raftæki. Mörg efni eru í raftækjum, fatnaði og því um líku. Evrópusambandið reyndi að ná utan um málið. Það voru mjög mikilvæg lög sett árið 2007 sem kölluðust REACH (Regulation on Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals). Tilgangurinn með lögunum er meðal annars að þau 100 þús. efni sem eru á markaði verði skráð í gagnagrunn. Auk þess þarf að áhættumeta efni sem eru framleidd eða flutt inn á Evrópska efnahagssvæðið nema til séu nægileg gögn til að meta áhættuna. Kostnaður af því á að falla á framleiðanda og innflytjanda. Útbúinn hefur verið listi yfir þau efni sem eru í notkun en þykja sérstaklega hættuleg, „kandídatslisti“ er hann kallaður eða Substances of Very High Concern, svo ég leyfi mér að tala ensku, frú forseti. Þessi efni eru metin sérstaklega og í framhaldinu eru þau annaðhvort bönnuð eða framleiðendum gert skylt að sækja um sérstakt leyfi fyrir notkun þeirra. Á miðju ári 2015 voru 163 efni á listanum. Neytendur eiga rétt á því að vita hvort vara sem þeir hafa áhuga á að kaupa inniheldur efni á þessum lista, með einhverjum takmörkunum þó, en það er þannig að neytandinn þarf sjálfur að kalla eftir þessum upplýsingum og seljandinn hefur 45 daga til að svara. Í rauninni er neytendum lítill greiði gerður með þessum „rétti“ því að þetta er meira sýndarmennska en eitthvað annað. Fyrir það fyrsta þarf neytandi að vita að þessi listi yfir skaðleg efni er til. Hann þarf að vita að skaðleg efni eru notuð í neysluvörur, það er ekki eitthvað sem allir gera sér grein fyrir, og hann þarf að hafa fyrir því að kalla eftir upplýsingunum og vera þolinmóður í 45 daga meðan hann bíður eftir svari og ekki kaupa vöruna á meðan. Í sumum löndum hefur verið brugðist við þessu með því að útbúa forrit fyrir snjallsíma eða öpp til að auðvelda neytendum aðgang að þessum upplýsingum. Þá geta þeir skannað strikamerkið á vörunni og séð hvaða skaðlegu efni varan inniheldur og hvort þau eru á listanum. Menn hafa líka sums staðar verið að búa til öpp yfir hormónaraskandi efni, sem menn hafa sérstakar áhyggjur af. Þessi löggjöf var mikið framfaraskref. Þegar ákveðið var að fara í þetta verk kom meðal annars fram að menn töldu að þetta mundi minnka til að mynda krabbamein, vegna þess að sum þessara efna valda beinlínis krabbameini. Þetta var ekki gert að ástæðulausu. Það sem er sérstakt áhyggjuefni er að þessi efni hafa líka verið notuð í barnavörur og leikföng, í plast í ýmiss konar matarílátum og öðru slíku. Það er ástæða til að fara alveg sérstaklega varlega þegar börn eru annars vegar. Annars staðar á Norðurlöndum hefur verið gripið til margvíslegra aðgerða, en við höfum verið ótrúlega sofandi gagnvart þessu. Það er einhver umræða af og til, en mér finnst ekki eins og það sé almenn vitneskja hjá neytendum að það sé kannski þess virði að leita að vörum sem innihalda ekki skaðleg efni. Ég skil að vissu leyti að neytendur hugsa sem svo: Af hverju í ósköpunum ættu skaðleg efni að vera leyfð? Eru það ekki stjórnvöld eða aðrir sem tryggja það? En það er ekki þannig, vegna þess að framleiðendur hafa haft sitt fram allt of lengi, þess vegna sitjum við uppi með skaðleg efni og við þurfum að bregðast við því. Eitt sem við þekkjum á Íslandi, og er norræn samvinna, er umhverfismerkið Svanurinn. Það er vottun sem aðeins þær vörur fá sem eru umhverfisvænstar í sínum flokki og vörur sem innihalda eins lítið af óæskilegum efnum og mögulegt er. Vara sem vottuð er með svansmerkinu uppfyllir mjög strangar kröfur. Danir hafa haft mikinn áhuga á þessum málum og dönsk stjórnvöld verið í fararbroddi og eru aðgerðir þeirra hreinlega til eftirbreytni. Þeir voru fyrstir þjóða til að banna ákveðnar tegundir þalata, sem eru mýkingarefni í plasti. Þeir bönnuðu efnið bispehnol-A í pelum og matarílátum fyrir börn árið 2010. Ári síðar gerði Evrópusambandið slíkt hið sama. Dönsk stjórnvöld náðu árið 2013 þverpólitískri sátt um að fara í átak gegn skaðlegum efnum í neysluvörum. Fyrir tímabilið 2014–2017 var sett á fót sérstakt ráð sem í sátu meðal annars aðilar frá neytendasamtökum, samtökum í iðnaði og stjórnvöldum og þau veittu dönsku neytendasamtökunum, Forbrugerrådet, 17,5 milljónir danskra króna til að setja á fót verkefnið „Tænk kemi“, sem hefur það markmið að fræða neytendur um innihald þessara efna í ýmsum neysluvörum. Í Svíþjóð hafa stjórnvöld sett langtímastefnu í umhverfismálum sem nær langt út fyrir kjörtímabil og er mjög áhugaverð. Um hana má lesa um á vef sænskra stjórnvalda. Þeir eru með sex höfuðstefnumál, svo sem loftgæði, hlýnun jarðar, hreint vatn og svo eiturefnalaust umhverfi, eða „giftfri miljö“. Í þeim málaflokki er almenn stefna að auka rannsóknir á skaðlegum eiginleikum efna, bæta upplýsingaflæði til neytenda og stuðla að lagaumhverfi sem verndar umhverfi og fólk. Undir hverju stefnumáli eru sérhæfari undirmarkmið skilgreind. Það eru átta slík í flokknum um eiturefnalaust umhverfi. Eitt undirmarkmið er til dæmis að draga úr áhrifum efnavara á vöxt og þroska barna. Mér finnst það hvernig Svíar stilla þessu upp til fyrirmyndar, langtímasýn þeirra í öllum málaflokkum sem snúa að umhverfismálum. Norska þingið samþykkti í janúar árið 2015 þingsályktun um að stjórnvöld skyldu gera aðgerðaáætlun um eiturefnalausan virkan dag, þetta er kannski ekki góð þýðing á „giftfri hverdag“. Í þeirri aðgerðaáætlun er meðal annars gert ráð fyrir auknu eftirliti með skaðlegum efnum í neysluvörum og betri upplýsingum til neytenda. Tekið er fram í greinargerð með þessari tillögu að Danir og Svíar hafi í mörg ár haft stefnu í þessum málum og kominn sé tími til að Norðmenn geri slíkt hið sama, sérstaklega sé mikilvægt að vernda börn gegn þeim fjölmörgu efnum sem þau eru útsett fyrir. Norðurlandaráð hefur líka kallað eftir árangursríkari stefnu varðandi kemísk efni sem verndar neytendur, og sérstaklega börn, og hvatt til þess að notkun á efnum á fyrrnefndum kandídatslista verði stöðvuð án tafar. Stjórnvöld á Íslandi virðast aldrei hafa mótað stefnu í þessum málaflokki eða sett fjármagn í sérstakt átak eins og þekkist annars staðar á Norðurlöndum og ekki að sjá að umfjöllun um skaðleg efni í neysluvörum hafi yfir höfuð farið fram á Alþingi nema kannski í tengslum við innleiðingu á EES-tilskipunum. Í ljósi þess að löggjöf um efni og efnavörur verndar ekki neytendur og hefur í of miklum mæli tekið mið af hagsmunum framleiðenda er það ábyrgðarhluti af stjórnvöldum að sjá ekki til þess að neytendum sé tryggð góð upplýsingagjöf. Við vitum að það eru allt of mörg skaðleg efni í umferð sem hafa áhrif á heilsu fólks og umhverfið og það er líka staðfest að mörg þeirra eru heilsuspillandi. Neytendur eiga rétt á þessum upplýsingum og þeir eiga rétt á því að geta tekið meðvitaða ákvörðun þegar þeir kaupa vörur. Það er stjórnvalda að tryggja að svo sé. Flutningsmenn eru úr öllum flokkum, þingmenn Bjartrar framtíðar og úr öllum hinum flokkunum. Við leggjum til að stjórnvöldum verði gert að móta stefnu um það hvernig megi draga úr notkun á skaðlegum efnum og koma í veg fyrir að þau hafi skaðleg áhrif á fólk og umhverfi. Við leggjum til að horft verði til annarra norrænna ríkja, sem hafa verið í fararbroddi í þessum málaflokki. Þetta mál gengur væntanlega til umhverfis- og samgöngunefndar. Mér finnst mjög mikilvægt að fá það í umsagnarferli. Við erum að hugsa um áhrif efnanna á okkur þegar við notum vörurnar, kremin eða hvað það er, fartölvurnar, en það er líka ástæða til að hafa áhyggjur af skaðanum sem þessi efni valda strax við framleiðsluna í þeim löndum þar verið er að framleiða vörurnar og löggjöf er ábótavant. Þar vinnur fólk við að nota efnin, jafnvel ekki í hlífðarbúningi og þar fram eftir götunum og skaðlegum efnum er hleypt út í umhverfið vegna þess að þar er ekki nægilega sterk umhverfislöggjöf. Það eru mörg dæmi þess að verkafólkið sem framleiðir varninginn fyrir okkur veikist vegna starfa sinna. Það er líka ábyrgðarhluti.
Virðulegi forseti. Ég vil leiðrétta svolítið sem ég sagði í gær. Ég fékk póst frá ræðulesara sem benti mér á að ég hefði farið með fleipur í gær í sambandi við tölur þar sem ég komst að þeirri niðurstöðu, að því er virðist, að 100 milljónir sinnum 10 væru 120 milljónir sem er augljóslega ekki rétt. Það sem ég ætlaði að segja og virðist hafa ruglast á í glósum mínum, ég reiknaði þetta út á sínum tíma, er að þingmaður kostar 10–12 milljónir á ári og það sinnum 10 er augljóslega 100–120 milljónir á ári. Þetta er hér með leiðrétt. Í samræmi við inntak ræðu minnar í gær og niðurstöðu er lýðræðið alls ekki dýrt.
Frú forseti. Mig langar að taka þátt í þessari umræðu. Mér finnst afar gott mál að móta stefnu til að draga úr notkun á skaðlegum efnum í neysluvörum. Ég velti því fyrir mér að beiðnin er löngu komin fram og beðið er um að skila stefnunni á vorþingi 2016, ég held að það sé nokkuð ljóst að það gangi ekki eftir. Það er mikið að gera og það er kannski spurning fyrir flutningsmenn og frummælanda að reyna að finna út aðra dagsetningu þannig að málið verði alla vega ekki saltað á þeirri forsendu. Margt áhugavert kom fram. Við gerum okkur kannski fæst grein fyrir því hve mörg efni eru í umhverfi okkar, kemísk efni og annars konar efni, sem hafa bein áhrif á okkur. Það er sláandi að 3 þúsund efni skuli komin á markað eftir að lög voru sett sem standast ekki áhættumat, og að 100 þúsund efni séu á markaði nú þegar sem ekki hafa verið áhættumetin. Eins og framsögumaður rakti safnast efnin upp í vefjum manna og dýra og geta valdið skertri æxlunarfærni, eru bæði ofnæmisvaldandi og krabbameinsvaldandi, svo að eitthvað sé talið upp, fyrir utan umhverfisskaðann sem af þeim hlýst. Ég tek undir það sem þingmaðurinn sagði hér áðan. Ofnæmisviðbrögð eru jafnvel ekki höfð til hliðsjónar þegar mat fer fram á aukaefnum í mat, það er ekki einn af áhættuþáttunum sem metinn er. Við erum orðin upplýstari og meðvitaðri um það hvað við látum ofan í okkur, teljum okkur hugsa um heilsuna með því að borða hollan mat og velja betur þar. Á sama tíma, eins og ræðumaður sagði í lok ræðu sinnar, erum við að smyrja á okkur alls konar efnum sem smjúga inn í húðina í formi snyrti- og hreinlætisvara án þess að velta því fyrir okkur hvort þau eru skaðleg eða ekki. Þetta smýgur inn í húðina og sest að í líkamanum. Það var afar áhugaverður og góður punktur sem þingmaðurinn kom inn á varðandi vinnuaðstæður þess fólks úti í hinum stóra heimi sem framleiðir flest af því sem við erum að nota. Ég tek undir það sjónarmið sem varðar rétt neytenda, hvort varan inniheldur það sem hér er talað um sem kandídatslista, þ.e. sérlega hættuleg efni. Þegar maður veltir því fyrir sér er verulega mörgu ábótavant í þessu. Kannski erum við bara svona lélegir neytendur að við gerum ekki þessar kröfur. Við getum til dæmis nefnt skyndibita, gríðarlega mikið af aukaefnum er í mat sem að stóru leyti er innfluttur og við neytum fyrir vikið óhollari matar. Ef við vitum ekki hvaða efni eru skaðleg, þá getum við ekki varað okkur. Það er kannski það fyrsta. Eins og hv. þingmaður benti á, og kemur fram í greinargerðinni, eru lögin kannski ómöguleg eins og þau eru. Ef þú hefur 45 daga til að svara þá er neytandinn löngu hættur að hafa áhuga á því sem hann vildi vita. Maður bíður ekki beinlínis í 45 daga eftir því að kaupa tiltekna vöru til þess eins að fá að vita innihald hennar þó að það geti átt við í einhvern tíma. Mér fannst það mjög áhugavert að í Evrópu hefur sums staðar verið brugðist við með því að útbúa snjallsímaapp eða forrit fyrir slíkt. Það er eitt af því sem nútíminn kallar á. Ég held að stór hluti landsmanna sé með síma sem getur skannað strikamerki vöru og annað slíkt. Mér finnst það afar áhugaverð nálgun og ég velti því fyrir mér af hverju við getum ekki tekið það upp. Er eitthvað sem hamlar slíkri aðlögun? Eða þyrftum við að vera með eitthvað séríslenskt í því samhengi? Ég er ekki viss um það. Við erum að flytja inn mikið af vörum. En við gætum þurft að laga það að því sem er framleitt á Íslandi. Það sem stendur konum næst í því sem hér er rakið eru ekki bara auknar líkur á krabbameini og sykursýki, heldur það sem kemur fram í skýrslu Alþjóðasamtaka kvensjúkdóma- og fæðingarlækna, sem kom út í október síðastliðnum, um að hið mikla magn eiturefna sem mannkynið kemst í snertingu við geti valdið aukinni ófrjósemi, fyrir utan það að valda milljónum dauðsfalla á hverju ári og hafa samfélagslegan kostnað í för með sér. Það er líka gott það sem þingmaðurinn nefndi sem lið í átaki hjá dönsku neytendasamtökunum, þ.e. að fræða neytendur um hvernig þeir geta forðast skaðleg efni, og þar er líka verið að vísa í snjallsímaforrit. Hér eru forrit búin til daginn út og daginn inn, þetta er ein leið sem við gætum farið til að reyna að upplýsa fólk. Auðvitað byggist það á gríðarlegu upplýsingaflæði, þ.e. það þarf að safna saman gagnagrunni til að hægt sé að vinna úr þessu. En að því gerðu held ég að það sé það sem gæti orðið árangursríkast í því að ná árangri. Í Umhverfisfréttum er Aðalbjörg Birna Guttormsdóttir, líf-, umhverfis- og auðlindafræðingur, með pistil. Þar kemur fram að heilsubrestur sem má rekja til áhrifa efna á hormónastarfsemi kosti heilbrigðiskerfi Evrópusambandsins 173 milljarða bandaríkjadollara. Við hljótum að staldra við og hugsa með okkur hvort við getum gert eitthvað. Og ber okkur ekki skylda til að gera eitthvað? Ég held að það sé þannig. Þetta er reyndar fyrsta rannsóknin sem gerð hefur verið til að meta slíkan kostnað og var henni stýrt af aðstoðarprófessor við New York University School of Medicine. Þar er verið að tala um efni í okkar daglegu neysluvörum, eins og þingmaðurinn kom inn á varðandi bisphenol sem er meðal annars að finna í plastvörum og pelum, innan í niðursuðudósum og á búðarkassakvittunum. Mér fannst það áhugavert. Það er ekki bara í pelum og snuðum, það er í málningarvörum og búðarkassakvittunum, miklu víðar en við teljum. Mér finnst til ótrúlega mikils að vinna. Hér er einungis verið að tala um áætlun, en ég trúi því og treysti að ráðherra sjái sér fært að verða við þessari þingsályktunartillögu, sérstaklega þar sem hún er þverpólitísk. Það er augljóslega áhugi fyrir því í öllum flokkum að þetta verði rannsakað, enda viljum við öll stuðla að auknu heilbrigði og aukinni vitund neytenda. Frú forseti. Ég ætla að láta þetta duga í bili, en mér finnst málið mjög áhugavert.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur fyrir að mæla fyrir þessu máli og meðflutningsmönnum hennar. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu mjög. Það var í febrúar á síðasta ári sem ég lagði fram fyrirspurn til umhverfis- og auðlindaráðherra um notkun þalata og voru nú margir sem slógu því upp í grín, sérstaklega eftir að ég skrifaði grein þar sem ég stiklaði á stóru í málinu. Það voru ekki síst fjölmiðlar sem endurspegluðu svolítið tepruskap sinn þegar þeir einblíndu meira á að þessi efni væru notuð við gerð kynlífsleikfanga en alvarleika málsins sem er afleiðingar þessara efna. Mig langar einmitt að koma inn á það sem kom fram í svari umhverfis- og auðlindaráðherra við fyrirspurn minni og tengist í raun þessari þingsályktunartillögu, en það er að skaðsemi þalata hefur verið þekkt um áratugaskeið. Þó svo að við horfum kannski fyrst og fremst á notkun þalata í hlutum þá er ekki gerð krafa um innihaldslýsingu eða hættumerkingar á hlutum og þá er neytandanum í raun ekki gefið val um hvort hann vilji taka áhættuna á því að nota vöruna eða ekki. Neytandinn getur hins vegar kallað eftir upplýsingum eins og komið er inn á þingsályktunartillögunni og hefur seljandinn 45 daga frest til þess að gefa þær upp. Það er einmitt komið inn á það í svarinu að eina leiðin til að hafa eftirlit með þessu sé að efnagreina vöruna til að sannreyna hvort hún innihaldi þalöt, en að slíkar greiningar séu mjög kostnaðarsamar og þess vegna hafi ekki verið ráðist í þær hér á landi. Þetta tel ég vera mjög alvarlegt, sér í lagi vegna þess að hlutur netverslunar á markaðnum fer sívaxandi við þau lönd þar sem talið er að notkun sé meiri á ódýrari efnum sem ekki hafa farið í gegnum eins miklar prófanir og rannsóknir. Þó svo að Umhverfisstofnun fylgist með tilkynningum um ólöglegar vörur á evrópskum markaði og niðurstöðum og markaðskönnunum í nágrannalöndum okkar, þá er ekki endilega þar með sagt að þær komi frá nákvæmlega sömu aðilum og verið er að versla við í gegnum netverslun. Síðan langar mig að koma inn á það sem kemur fram í greinargerðinni með ályktuninni og tek heils hugar undir það að í löggjöf á þessu sviði hefur allt of mikið verið horft á hagsmuni framleiðenda, miklu meira en hagsmuni almennings og neytenda. Ég mundi telja eins og kom fram í svari hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra við fyrirspurn minni að æskilegt væri að Umhverfisstofnun mundi alla vega öðru hverju láta efnagreina vörur til að ganga úr skugga um að þær uppfylltu kröfur sem til þeirra eru gerðar. Ég tel að við séum svolítið að kasta þeim möguleika á glæ með því að ákveða bara að þetta sé allt of kostnaðarsamt. Við höfum ekki einu sinni athugað hvort við getum gert einhverjar stikkprufur, hvað það mundi kosta okkur. Skaðsemi ákveðinna þalata er þekkt, þau geta t.d. haft áhrif á frjósemi manna. Þá eru fóstur og nýfædd börn viðkvæmust fyrir þessum efnum, en þau hafa fundist í naghringjum, snuðum, pelum, brjóstapumpum og fleiru sem notað er í kringum börnin og við umönnun ungbarna. Þá kom upp umræða fyrir nokkrum árum um þessi skaðlegu efni og notkun þeirra í plastflöskum, brúsum, einnota plastglösum og svo framvegis. Ég tel því að þetta sé ekki málefni til þess að gera lítið úr eða reyna að gantast með. Þessi efni eru þrávirk og safnast upp í líkama okkar. Varðandi 45 daga frest framleiðandans til að svara því hvort varan geti verið skaðleg þá finnst mér í rauninni óboðlegt að neytandinn þurfi annaðhvort að ákveða að kaupa vöruna og bíða þá í von og óvon um að heyra hvort hún geti valdið honum einhverjum skaða, eða að sleppa því að kaupa vöruna og reyna að leita eitthvert annað eða fara í flóknara ferli, allt til þess að spara nokkra aura í rannsóknarvinnu fyrir fram. Við erum í rauninni að ýta þessu á undan okkur, rannsóknarvinnan fer ekki fram fyrr en eftir á og bara ef sóst er eftir því. Eins og kemur fram í greinargerðinni með tillögunni á eftir að rannsaka þúsundir efna. Það eru nú sumir sem segja að ef þú þekkir ekki tvö eða fleiri efni í matvælunum þínum þá ættir þú kannski að sneiða hjá þeim. Þá spyr ég: Hvað með öll þessi skaðlegu efni sem er að finna t.d. í plastílátunum sem við geymum matvæli okkar í? Eigum við ekki rétt á að fá að vita hvað er að finna í þeim? Það er ákveðin hætta sem fólki stafar af þessum efnum í neysluvörunni og meira að segja neysluvörum sem við nýtum á hverjum einasta degi. Það eru jú greinanlegir sjúkdómar eins og hefur verið komið inn á í síðustu ræðum, krabbamein, ofnæmi og ófrjósemi. En hvað með alla þá sjúkdóma og einkenni sem við tengjum efnin ekki við eða finnast ekki við einfaldar rannsóknir, en við förum kannski frekar í einfaldar en flóknar rannsóknir? Veldur þessi sparnaður þá kannski því að einhverjir einstaklingar í samfélaginu lifa við skert lífsgæði á einhvern hátt vegna óafvitandi nálægðar við þessi efni eða neyslu á þeim? Sá kostnaður kemur þá bara í bakið á ríkinu síðar meir. Við ættum frekar að leggjast í rannsóknir sem ég tel mjög mikilvægar. Við tölum oft um það í þessum ræðustól að við eigum að styðja við mannréttindi. En á sama tíma erum við farin að panta meira í gegnum vefverslanir af vörum frá löndum sem eru ekki eins þróuð og við, þar sem er minna eftirlit, bæði með mannskap og því hvaða efni er verið að nota, og umhverfisvernd er lítil. Það er lágmarkskostnaður í framleiðslunni, notuð eru kemísk efni og verri efni og ódýrari í stað þeirra sem búið er að prófa enda er kostnaðurinn við náttúrulegu og vottuðu efnin svo mikill við það eftirlit sem þarf. Svo vil ég taka undir það að aðrar Norðurlandaþjóðir og löndin í kringum okkur hafa staðið sig mjög vel í þessum málum. Ég sat í Norðurlandaráði í tvö ár þar sem var oft rætt um þessi málefni og ekki bara á sviði umhverfisnefndar heldur einnig hjá velferðarnefnd þar sem menn gerðu sér fyllilega grein fyrir þeim áhrifum sem þessi efni geta haft. Það er alveg orðið tímabært fyrir okkur að ganga til verks. Danir hafa verið mjög framarlega á þessu sviði og farið í átak gegn skaðlegum efnum í neysluvörum. Það er spurning hvort við getum horft til þeirra, ég er mjög hrifin af þeirri stefnu sem þeir tóku þó svo að stjórnvöld annars staðar á Norðurlöndum hafi einnig sett sér mjög góð markmið í þessum málum. Það kemur fram í greinargerðinni að ekki er að sjá að umfjöllun um skaðleg efni í neysluvörum hafi farið fram á Alþingi, en það er ekkert skrýtið, ég veit af eigin reynslu að þegar það er gert þá er gert lítið úr því. Einstaklingar eru í rauninni látnir sitja uppi með að málið þykir ekki krassandi út frá þeim þætti að við erum að reyna að vara fólk við og að reyna að fá stjórnvöld með okkur og reyna að sameinast um að hugsa um hag neytendanna, heldur er einblínt meira á það að þessi efni séu í vörum sem fólk álítur að eigi ekki að minnast á upphátt. Í lok ræðu minnar vil ég taka heils hugar undir þessa tillögu um að stjórnvöld móti stefnu og reyni að draga úr notkun á skaðlegum efnum í neysluvörum og komi í veg fyrir þau skaðlegu áhrif sem þau geta haft. Ég tek einnig undir með hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur sem benti áðan á þann kostnað sem efnin geta valdið. Það er okkar stjórnvalda að reyna að finna leið til þess að stuðla að heilbrigði borgaranna, en einnig að kasta ekki á glæ þeim tækifærum sem við höfum til að koma í veg fyrir þann kostnað sem getur lagst á síðar, við eigum frekar að fara í fyrirbyggjandi aðgerðir.
Frú forseti. Ég vil þakka góðar umræður um þessa tillögu. Mér finnst þetta alveg ótrúlega mikilvægt mál. Ég var seinni en ég ætlaði mér að leggja það fram, en ég vildi leggja mikla vinnu í greinargerðina og hafa hana góða og ítarlega. Ég vann við þessi mál m.a. hjá Neytendasamtökunum þannig að ég þekki þetta. Til dæmis var það þannig að Neytendasamtökin sendu áskorun á þáverandi matvælaráðherra sem fór með þennan málaflokk um að banna BPA í pelum, að bíða ekki eftir innleiðingu á einhverri EES-tilskipun heldur bara vera á undan. Það var gert. Ég man eftir því þegar hv. þingmaður var með sína góðu fyrirspurn til umhverfisráðherra og hvernig var í rauninni snúið út úr henni í fjölmiðlum. Það fannst mér sýna skilningsleysi á mikilvægi þessa málaflokks. Það er auðvitað þess vegna sem við erum svolítið eftir á. Annars staðar á Norðurlöndunum hafa stjórnvöld og þeir sem móta stefnu sýnt þessum málum skilning og verið í fararbroddi. Þar með eru þau skilaboð send út til almennings að þetta skipti máli. Neytendasamtök þar eru líka mjög sterk og ýmiss konar umhverfissamtök sem hafa barist fyrir þessu. Við erum svona tíu, fimmtán árum á eftir, mundi ég segja. En ég held að nú sé kannski rétti tíminn til að fara í þetta. Ég er ekkert viss um að þessi þingsályktunartillaga hefði fengið hljómgrunn fyrir tíu árum, það hefði bara verið hlegið að henni. Ég vil þakka fyrir umræðuna. Varðandi tillögugreinina og dagsetningar þá fel ég nefndinni að skoða það, hún má breyta því eins og hana lystir. Mér finnst mikilvægt að koma málinu í umsagnarferli. Ég á allt eins von á að þurfa að endurflytja það í haust vegna þess að við erum komin það langt, en mér finnst mjög mikilvægt að það fari í umsagnarferli og við komum því þannig af stað. Ég er rosalega þakklát fyrir þverpólitískan stuðning í málinu. Ég held að við séum alveg sammála og við ættum bara að koma þessu í gegn.
Hæstv. forseti. Ég geri mér grein fyrir því að þetta var kannski ekki ætlað sem andsvar, en ég vil samt taka undir með flutningsmanninum og segja að það skilar sér greinilega í gegn að hv. þingmaður lagði mikla vinnu í greinargerðina. Það er svolítið sorglegt að hugsa til þess að áður hafi verið send áskorun á stjórnvöld um að fara að gera eitthvað í málunum og við erum ekki komin lengra en það að við erum loksins núna hætt að hlæja að þessu og farin að leggja eitthvað til málanna. Það er líka góður punktur að vera ekki alltaf að bíða eftir EES-reglugerðum. Af hverju getum við ekki bara tekið skrefið eins og nágrannalöndin og tekið þá ákvörðun að við ætlum að vera framarlega í þessum málum, við ætlum að vera skrefi á undan og við ætlum að byrgja brunninn? Svo vil ég taka undir það að núna gæti einmitt verið rétti tíminn, því við sjáum að neytendur eru orðnir miklu upplýstari. Neytendur hafa fleiri tækifæri í dag til þess að afla sér upplýsinga um vörur. Ef einhver pantar sér vörur utan frá er ótrúlega mikið af upplýsingum að finna á internetinu til að sjá hvað er í þeim. Vonandi getum við komið þessu máli lengra og ég hvet nefndina til þess að reyna af fremsta megni að vinna hratt þannig að við komumst áfram með það og þurfum ekki enn og aftur að mæla fyrir því á nýju þingi.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 160/2008, um þjónustu og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga. Um er að ræða endurgreiðslu vegna gleraugnakaupa barna. Ég ætla að byrja á að fara aðeins yfir frumvarpið. Það er í tveimur greinum og hljóðar svo: 1. gr. Á eftir 4. gr. laganna kemur ný grein, 4. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Gleraugnakaup barna. Ráðherra skal setja reglugerð þar sem kveðið er á um þátttöku ríkisins í kostnaði við kaup á gleraugum. Þar skal m.a. mæla fyrir um að: 1. börn njóti greiðsluþátttöku við kaup á gleraugum allt að tvisvar á ári til tíu ára aldurs, 2. börn frá 11 ára aldri að 18 ára aldri njóti greiðsluþátttöku við kaup á gleraugum einu sinni á ári, 3. fjárhæð endurgreiðslu sé 75% af verði sjónglerja í hverjum verðflokki og 75% af verði umgjarðar, 4. börn til tíu ára aldurs, sem hafa þörf fyrir gleraugu sem hluta læknismeðferðar til að sjón þeirra þroskist eins eðlilega og kostur er, njóti fullrar greiðsluþátttöku við kaup á gleraugum tvisvar á ári (sjónglerja og umgjarðar) enda sé umgjörð valin í samráði við augnlækni eða sjóntækjafræðing. Sá aðili sem annast þjónustu við sjónskerta fyrir hönd ríkisins leitar árlega tilboða í sjóngler og umgjarðir hjá gleraugnasölum og miðast fjárhæð greiðsluþátttöku við lægsta tilboðsverð. 2. gr. Lög þessi taka gildi 1. janúar 2017. Rökstuðningurinn með þessu er eftirfarandi: Með frumvarpi þessu er lögð til breyting á lögum nr. 160/2008, um Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga. Lagt er til að við lögin bætist ný grein þar sem kveðið verði skýrt á um þátttöku ríkisins í kostnaði við kaup á gleraugum. Breytingin miðar að því að rýmka reglur um greiðsluþátttöku ríkisins þannig að börn njóti greiðsluþátttöku við kaup á tvennum gleraugum á ári til tíu ára aldurs. Sjónþroski barna undir tíu ára aldri getur krafist þess að þau skipti um gleraugu oftar en einu sinni á ári og því eðlilegt að ríkið taki þátt í kostnaði við kaup á gleraugum tvisvar á ári á þessu aldursskeiði. Jafnframt er lagt til að frá 11 ára aldri og þar til börn ná 18 ára aldri taki ríkið þátt í kostnaði við kaup á einum gleraugum á ári. Í gildandi reglugerð um þátttöku ríkisins í kostnaði við gleraugu er kveðið á um þátttöku ríkisins í kostnaði við kaup á gleraugum barna tvisvar á ári til loka þriðja aldursárs, árlega frá fjögurra til átta ára aldurs og annað hvert ár á aldrinum 9 til 17 ára aldurs. Breytingin felst í því að auka greiðsluþátttöku ríkisins við kaup á gleraugum fyrir eldri börn. Lagt er til að greiðsluþátttaka ríkisins verði 75% af tilboðsverði á sjónglerjum og gleraugnaumgjörðum sem sá aðili sem annast þjónustu við sjónskerta aflar árlega með útboði. Þegar í hlut eiga börn innan tíu ára aldurs sem hafa þörf fyrir gleraugu til að geta tekið út eðlilegan þroska á sjón er gert ráð fyrir að endurgreiðslan verði 100% enda eru gleraugun þá í rauninni hluti læknismeðferðar en ekki hjálpartæki. Engin ákvæði eru í gildandi reglugerð um uppfærslu eða endurskoðun fjárhæðarinnar vegna verðlagsbreytinga og hafa engar slíkar breytingar verið gerðar frá því að gildandi reglugerð tók gildi í desember 2005, samanber þskj. 335 á 145. löggjafarþingi. Þetta hefur orðið til þess að gildi stuðnings hins opinbera við gleraugnakaup barna hefur rýrnað í samræmi við verðbólgu og markmið aðgerðarinnar þannig farið forgörðum að nokkru leyti. Ég tel því rétt að miða greiðsluþátttöku við ákveðið hlutfall af kostnaði líkt og ég hef að framan rakið. Mig langar aðeins að fara yfir svar ráðherra, af því að ég sendi fyrirspurn til félags- og húsnæðismálaráðherra vegna þessa máls, þ.e. varðandi endurskoðun á upphæðum endurgreiðslna sem hafa staðið í stað eins og hér kom fram síðan árið 2005. Í svari ráðherra frá því í nóvember á síðasta ári kemur fram að stór hluti endurgreiðslna, eða rúmlega 80% foreldra eða forráðamanna barna, eru 7.000 kr. og að sú upphæð hafi ekki breyst frá því á árinu 2005. Hins vegar er ákveðinn hópur barna og fullorðinna þarna inni, sem ég er ekki sérstaklega að fjalla um og ekki er sundurliðað hversu margir fullorðnir eru þar, sem fengu á árinu 2014 hærri endurgreiðslur en 7.000 kr. vegna flóknari og þar af leiðandi dýrari sjónglerja. Ráðuneytið telur að skoða þurfi þennan hóp betur og sérstaklega með tilliti til frekari hækkunar á endurgreiðslum. Í lok svarsins kemur fram að formleg vinna við endurskoðun á stöðu þeirra sem þurfa dýrari sjóngler hafi ekki farið fram en sé hins vegar í markmiðaáætlun Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvarinnar fyrir núverandi ár gert ráð fyrir að ákvæði fyrrgreindrar reglugerðar verði endurskoðað og þar muni miðstöðin óska eftir aðkomu barnaaugnlækna og annarra þeirra sem best þekkja til. Ráðuneytið ætlar svo að gera grein fyrir niðurstöðum þeirrar vinnu og gerir ráð fyrir að þær liggi fyrir eigi síðar en undir lok fyrsta ársfjórðungs 2016, þ.e. það ætti að fara að bresta á. Nú fer að síga á seinni hluta þessa ársfjórðungs. Ég vona svo sannarlega að við þurfum ekki að bíða lengi eftir því. Mig langar aðeins að fara yfir það af því að ég hef rakið hér að raungildi meðaltalsupphæðar vegna fyrstu gleraugnakaupa hafi í rauninni lækkað verulega frá því reglugerðin var sett þegar við horfum til verðlags og verðbólgu. Það er eins og við þekkjum mikill munur á gleraugum og misjafnt hversu langt styrkurinn hrekkur. Ég er með dæmi síðan í ágúst 2014. Mig langar að fara yfir sjóngler, þ.e. bara glerin, upp á 15.300 kr. og styrkurinn á móti 7.000, sem þýðir að kaupandinn greiðir 54,2%, eða 8.300 kr. Annað dýrara dæmi þar sem glerin kosta 31.000, umgjörðin kostar tæplega 25.000, samanlagt er það í kringum 56.000 og eftir sem áður er styrkurinn bara 7.000 og kaupandi greiðir því tæplega 50.000 kr., sem er um 87% af kostnaði. Svo er líka dæmi þar sem sjóngler eru upp á 51.000 kr. og styrkurinn upp á 11.000, en það er samt sem áður tæplega 79% kostnaðarþátttaka. Eins og ég rakti áðan er ekki sundurgreint í svari ráðherrans hversu margir eru úr hópi barna og fullorðinna sem fengu hærri endurgreiðslu. Í Danmörku er þetta þannig að börn og ungmenni sem skráð eru í „Synsregistret“, það er skrá um einstaklinga með sjónvandamál hjá „Kennedy Centrets Øjenklinik“, eiga rétt á fjárhagsaðstoð vegna sjónvandamála sinna. Þar er um að ræða börn og ungmenni að 18 ára aldri. Þar er vísað í „serviceloven“, 153. gr., þ.e. um skyldu þeirra sem starfa hjá hinu opinbera til að greina sveitarstjórn frá þörfum barna fyrir stuðning. Svo er önnur viðbótargrein, 153 a, þar er sérfræðilæknum og starfsliði félagsmálayfirvalda heimilað, ef samþykki foreldra eða forráðamanna liggur fyrir, að veita Kennedy Centret upplýsingar um börn og ungmenni undir 18 ára aldri með sjónvandamál. Með samþykki foreldra eða forráðamanna getur stofnunin komið þeim upplýsingum á framfæri við yfirvöld félags-, heilbrigðis- og menntamála. Ráðherra heilbrigðis- og forvarnamála getur sett nánari reglur um upplýsingagjöf Kennedy Centret. Um skilyrði þess að einstaklingur verði skráður í Synsregistret segir að skilyrði fyrir skráningu í sjónskrána sé að mesta sjón á auga sé undir 6/18, eða 0,3. Þessi hópur barna og ungmenna þarfnast fjölbreyttra sjóntengdra hjálpartækja þar á meðal leiðréttandi sjóntækja á borð við gleraugu og snertilinsur. Þeir sem eru á þessum mörkum eiga í erfiðleikum með bóklestur þrátt fyrir gleraugu. Svo ég haldi áfram með danskar reglur þá kemur þar fram í lögum um félagsþjónustu að sveitarfélög eða sveitarstjórnir veita einstaklingum með varanlega sjónskerðingu eða læknisfræðilega skilgreinda augnsjúkdóma aðstoð við að afla hjálpartækja og varnings samkvæmt lögum um félagsþjónustu. Fram hafa farið allnokkrar umræður um gleraugnamál og ýmis mál sem þeim tengjast milli Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvarinnar, Augnlæknafélags Íslands og Félags íslenskra sjóntækjafræðinga. Í samtali við starfsmann Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvar fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda kom meðal annars fram að reglugerðin, sem ég hef hér vitnað til, um þátttöku ríkisins í kostnaði við gleraugu, nr. 1155/2005, væri orðin gömul. Þar sem upphæðir hafa ekki breyst hefur endurgreiðsluhlutfallið vegna gleraugna auðvitað lækkað. Við getum þá sagt að reglugerðin svari í raun ekki tilgangi sínum lengur. Við verðum að hafa það hugfast að alltaf er bara greitt fyrir glerin af því að fólk velur jú sjálft umgjarðir og stendur straum af kostnaði þeirra og þar getur verið mikið í húfi. Við sjáum dýrar umgjarðir fyrir lítil börn til dæmis, mjúkar sem eru sveigjanlegar, en það breytir því ekki að þær geta brotnað. Það er reyndar svo að allur þorri barna þarf sem betur fer ekki á mjög dýrum gleraugum að halda, bæði vegna þess að sjón þeirra er kannski hvorki mjög slæm né afbrigðileg þó að þau þarfnist gleraugna. Það er hins vegar fámennur hópur barna sem sér mjög illa og hefur afbrigðilega sjón. Þau börn þurfa gjarnan á mjög sérhæfðum gleraugum að halda og þá verða þau að sama skapi mjög dýr. Samkvæmt upplýsingum frá Þjónustu- og þekkingarmiðstöðinni var okkur bent á að sú fasta upphæð sem veitt er til gleraugnakaupa hrökkvi því skammt þegar kaupa þarf gleraugu fyrir þau börn. Ég átti líka fund með Brynhildi Ingvarsdóttur, barnaaugnlækni og formanni Augnlæknafélags Íslands, og Elínborgu Guðmundsdóttur barnaaugnlækni. Þar veltum við fyrir okkur hvað það væri raunverulega og hverju þyrfti að breyta. Augnlæknarnir voru sammála um að mesta ástæða sé til að gera breytingar gagnvart þeim hópi barna sem þarf gleraugu vegna meðferðar á sjónvandamálum. Fram kom í máli þeirra að við fjögurra ára aldur er skimað fyrir tilteknum sjóngöllum og greinast alltaf einhver börn með sjóngalla en sá hópur er ekki mjög stór að þeirra mati. Sjón barnanna er að þroskast til átta, níu ára aldurs eða þar um bil og því er mjög mikilvægt að aðstoða þau börn sem þess þurfa á því tímabili. Þess vegna legg ég til að þetta verði upp í tíu ára aldur, þannig að við séum klárlega með það dekkað. Það er sá viðmiðunartími sem sjónþroskinn fer að stóru leyti fram og hægt er að koma í veg fyrir blindu ef veitt er viðeigandi meðferð. Hluti barnanna þarf dýr gleraugu til að laga sjónina. Það eru þau börn sem þurfa að nota gleraugu sem hluta af meðferð. Þar legg ég til að það verði 100% endurgreiðsla enda sé það meðferð en ekki hjálpartæki. Þarna er um að ræða börn sem hafa mjög slæma sjón eða eru með mjög ójafna sjón á sitt hvoru auga. Í samtali okkar vöktu augnlæknarnir athygli mína á börnum með mjög sérstaka sjúkdóma. Við ræddum um það vandamál líka, þ.e. þessa miklu álagningu á sjónglerjum og kannski getum við gert eitthvað í því líka. Sjón barna þroskast á fyrstu átta til tíu árum ævinnar. Á þeim árum myndast taugabrautir í miðtaugakerfinu og til þess að sjónþroskinn sé eðlilegur þarf skýr mynd að koma inn á sjónhimnuna gegnum hornhimnuna, augastein og glerhlaup. Eftir þau ár er erfitt að leiðrétta sjónþroska, t.d. vegna letiauga. Letiauga er langalgengasta orsök sjónskerðingar á öðru eða báðum augum hjá börnum. Í opinberum upplýsingum hefur komið fram að í Norður-Ameríku hefur tíðnin mælst 2–4%. Mjög mikilvægt er að meðhöndla letiauga áður en tímabil sjónþroska lýkur. Því fyrr sem það er gert því betri verður árangurinn. Ef ekkert er að gert er skaðinn varanlegur. Það er ofboðslega mikilvægt að hugsa til þess að þau börn sem eru þannig stödd geta orðið blind fái þau ekki viðeigandi aðstoð og að fjárhagur geti orðið til þess að draga jafnvel úr læknismeðferð í þessu samhengi, í formi þess að geta hreinlega ekki keypt gleraugu. Önnur vandamál sem geta komið í veg fyrir eðlilegan sjónþroska, ef þeim er ekki sinnt, eru til að mynda tærleiki ljósvega. Í því sambandi má nefna ský á augasteini sem við tengjum oft bara við gamalt fólk, sigið augnlok, eða það sem kallað er hemangioma á augnloki. Ský á augasteini þarfnast meðferðar á fyrstu vikum ævinnar. Einnig eru dæmi um sjónlagsgalla en þá sér barnið ekki skýrt á öðru eða báðum augum og þarf að nota gleraugu til að þroska sjónina. Ég vil samt í þessu samhengi minna á að hjúkrunarfræðingar - það eru þeir og læknar sem eftir fæðingu barns hafa gengið úr skugga um að augað bregðist við og allt það - taka þetta fyrsta eiginlega sjónpróf við fjögurra ára aldur sem er svo fylgt eftir og síðar tekur skólahjúkrunarfræðingur við sem fylgist með í gegnum hefðbundnar skoðanir í skólanum. Það er auðvitað afar mikilvægt. Í lokaverkefni sem Hrafnhildur Björk Guðmundsdóttir gerði til lokaprófs BS í hjúkrunarfræði kemur fram að frá september 2009 eru 1.582 blindir eða sjónskertir á Íslandi. Hún vísar þar til Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvarinnar. Af þeim eru 133 börn og 102 þeirra á grunnskólaaldri, eða á aldrinum sex til sautján ára. Þegar ég talaði um þá 800 einstaklinga sem fengu ríflegri greiðslur þá gefa þessar tölur væntanlega einhverja mynd af því að þau börn eru í miklum minni hluta sem fá endurgreiðslu. Þar kemur líka fram að rúmlega eitt af hverjum þúsund börnum, þ.e. 0,1%, sem fæðast hér á landi eru með galla í augum, sjóntaugum eða sjónstöðvum í heila sem valda sjóndepru eða blindu. Um fimm til sex sjónskert börn fæðast hér á landi á hverju ári og þar af um eitt til tvö blind. Virðulegi forseti. Ef ég dreg saman það sem mér þykir helst þurfa að hafa í huga þegar þetta mál verður tekið fyrir er að sjón fámenns hóps barna þroskast ekki eðlilega nema þau noti gleraugu. Slík gleraugu geta reynst dýr. Mjög mikilvægt er að við styðjum þessi börn til að öðlast eðlilega sjón og í þessum tilvikum eru gleraugun í raun hluti læknismeðferðar. Þetta á einkum við um ung börn, þ.e. börn á aldrinum fjögurra til átta, níu ára eða svo. Í öðru lagi. Upphæð fjárstuðnings til kaupa á gleraugum fyrir börn hefur ekki breyst frá því hún var ákveðin í árslok 2005, þ.e. fyrir áratug, það eru tíu ár síðan, og það hefur nú ýmislegt hækkað á tíu árum. Sökum mikilla verðbreytinga þjónar stuðningurinn ekki lengur tilgangi sínum. Raungildi meðaltalsupphæðar vegna styrks til gleraugnakaupa fyrir börn hefur lækkað verulega og er svo komið að sífellt færri sækja þennan rétt sinn. Í þriðja lagi. Með því að fela Þjónustu- og þekkingarmiðstöð blindra og sjónskertra eða öðrum opinberum aðilum að afla tilboða í sjóngler og umgjarðir sem greitt er fyrir ætti að vera unnt að stemma stigu við óhóflegri álagningu á sjóngler og umgjarðir. Virðulegi forseti. Sjónin er afar dýrmæt og því mikilvægt að vernda hana og ekki síður að koma til móts við þau börn sem þurfa sértæk úrræði sem geta forðað þeim frá blindu. Ég geri ráð fyrir að frumvarpið fari til velferðarnefndar - mér láðist reyndar að athuga það áður en ég fór í ræðustól en forseti leiðréttir mig þá ef svo er ekki - og það fái að fara að minnsta kosti í umsögn. Svo vona ég auðvitað að ráðherra komi með niðurstöður fljótlega og kynni þær frá Þekkingar- og þjónustumiðstöðinni, af því að ég tel mig hafa verið búna að fara í töluverða vinnu við að kanna hvar bresturinn er og hvað þarf að laga, fyrir utan þann einfalda hlut að uppfæra endurgreiðsluhlutfallið frá 2005 varðandi þessar breytingar til að mæta þeim börnum á þessum aldri til að koma í veg fyrir að þau bíði hreinlega varanlegan sjónskaða af. Ég læt máli mínu lokið.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að taka þetta mál fyrir og leggja fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda. Ég fagna sérstaklega 4. tölulið þar sem segir að börn til tíu ára aldurs sem hafa þörf fyrir gleraugu sem er hluti af læknismeðferð fái þau að fullu greidd. Ég ólst upp sem gleraugnaglámur og veit að gleraugu eru mjög dýr og ekki nóg með það heldur eru sjónskekkjur og sjónskerðingar eitthvað sem er í ættum. Hver fjölskylda þarf því oft að greiða gleraugu fyrri fleiri en eitt barn. Glerin fyrir gleraugnagláma eins og mig kosta á bilinu 50–80 þús. og þau þarf að endurnýja árlega af því að börn stækka mjög hratt og sjónin breytist. Þetta er frumvarp er því verulega þarft og ég er mjög hamingjusöm að sjá það hér í þinginu. Þetta er eitthvað sem við eigum að vera að vinna að, sérstaklega þegar allt gengur vel í samfélaginu og hlutirnir eru á blússandi uppleið. Þetta er frábært verkefni sem ríkið á að taka að sér. Það eru margir sem þurfa að nota gleraugu einhvern tímann á lífsleiðinni. Það er rétt sem hv. þingmaður benti á að fyrstu ár í lífi barna eru mikilvæg þegar kemur að þroska sjóntaugar og heila þar af leiðandi og það er náttúrlega grundvöllur þess að geta átt farsælt líf með góða sjón seinna meir. Þetta er því frábært mál og ég óska því velfarnaðar. Vonandi kemst það fallega í gegnum nefnd og allar umræður.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um brottfall laga um helgidagafrið. Flutningsmenn eru sá sem hér stendur, Helgi Hrafn Gunnarsson, og hv. þingmenn Birgitta Jónsdóttir, Guðmundur Steingrímsson og Sigurbjörg Erla Egilsdóttir. Frumvarpið er ekki flókið. 1. gr. er svohljóðandi: Lög um helgidagafrið, nr. 32/1997, falla brott. Í 3. gr. er eftirfarandi texti, með leyfi forseta: „Við gildistöku laga þessara verður eftirfarandi breyting á lögum um 40 stunda vinnuviku, nr. 88/1971: 1. mgr. 6. gr. laganna orðast svo: Frídagar eru sunnudagar, aðfangadagur jóla frá kl. 13, jóladagur, annar dagur jóla, gamlársdagur frá kl. 13, nýársdagur, skírdagur, föstudagurinn langi, páskadagur, annar dagur páska, uppstigningardagur, hvítasunnudagur, annar dagur hvítasunnu, sumardagurinn fyrsti, 1. maí og 17. júní.“ Með þessu frumvarpi er lagt til að lög um helgidagafrið falli brott. Markmið laganna er að vernda helgihald og tryggja frið, næði og hvíld og takmarka afþreyingu fólks á helgidögum þjóðkirkjunnar. Flutningsmenn sjá ekki ástæðu til að takmarka frelsi fólks með lögum þannig að það varði sektum að standa að til dæmis bingói, happdrætti, dansleikjum eða öðrum samkomum á helgidögum þjóðkirkjunnar. Frítökuréttur og hvíldartími er tryggður í kjarasamningum en til að réttur launafólks til frídaga eigi styrka lagastoð er lögð til orðalagsbreyting á 6. gr. laga um 40 stunda vinnuviku þannig að í staðinn fyrir að þess sé getið að helgidagar þjóðkirkjunnar séu frídagar verði umræddir dagar taldir upp í ákvæðinu sem lögbundnir frídagar og er það í samræmi við upptalningu mína hér áðan. Íslenskt samfélag hefur tekið miklum breytingum síðustu ár og áratugi. Samsetning íbúa hefur til dæmis breyst mikið hvað varðar trúarbrögð og lífsskoðanir. Þá hefur straumur ferðamanna til landsins aukist mjög, ekki síst um jól og páska. Því skýtur skökku við að á sama tíma og Ísland er markaðssett sem áfangastaður um hátíðirnar skuli flestir veitingastaðir og búðir lokuð á heilögustu dögunum. Af þeim sökum hafa kröfur um breytingar á helgidagalöggjöfinni orðið háværari undanfarin missiri, enda miklir hagsmunir í húfi. Þannig hafa forsvarsmenn í verslun og þjónustu lýst því opinberlega yfir að þeir telji að endurskoða þurfi lög um helgidagafrið og hafa þau verið kölluð barn síns tíma. Gerð er sú krafa að atvinnurekendur fái að ráða því sjálfir hvort þeir hafa opið á hátíðisdögum, en þó í samráði við starfsmenn og með hliðsjón af ákvæðum kjarasamninga um hvíldartíma og álagsgreiðslur. Skoðanir þessar eru ekki einangraðar við hagsmunaaðila heldur hafa þær einnig heyrst úr röðum þjóðkirkjunnar. Bent hefur verið á að lögin taki ekki mið af samfélaginu. Eins hefur verið bent á að þjóðkirkjan stundi ekki neitt eftirlit með því hvort lögunum sé fylgt og ljóst sé að ekki hafi verið farið eftir lögunum í hvívetna. Flutningsmenn telja góða samstöðu í samfélaginu um að breyta þurfi helgidagalöggjöfinni. Í ljósi fyrrnefndra breytinga á samfélaginu hvað varðar trúar- og lífsskoðanir fólks og ekki síður í ljósi stóraukins ferðamannastraums til landsins telja flutningsmenn lög um helgidagafrið vera úreltan lagabókstaf og að löngu sé orðið tímabært að nútímavæða fyrirkomulagið. Tilgangur laga um helgidagafrið er að tryggja að fólk sem vill stunda helgihald á sunnudögum og helgidögum fái frið til þess. Flutningsmenn telja að ástæðulaust sé að takmarka með lögum frelsi fólks á tilteknum dögum til þess eins að annað fólk fái þá frið til að stunda helgihald. Það hlýtur að stríða gegn því frjálsa samfélagi sem við viljum hafa í hávegum. Að auki gerir stóraukinn straumur ferðamanna það að verkum að nauðsynlegra er nú en fyrr að gera breytingar á helgidagalöggjöfinni. Frítökuréttur og hvíldartími er þegar tryggður í kjarasamningum en eins og áður kom fram leggja flutningsmenn til orðalagsbreytingar á lögum um 40 stunda vinnuviku til að tryggja rétt til frídaga enn frekar. Virðulegi forseti. Mér þykir rétt að árétta að markmiðið með þessu frumvarpi er að veita frelsi gegn banni sem er til staðar sökum laga um helgidagafrið, enda álít ég að vinnuréttindi og réttindi starfsfólks beri að tryggja með kjarasamningum og lögum um 40 stunda vinnuviku, ekki með lögum sem eru sérstaklega hugsuð út frá helgidagafriði. Vissulega telja flutningsmenn þessa frumvarps óþarfa að banna bingó og ýmsa hluti á þessum dögum til að tryggja réttindi starfsfólks. Miklu frekar eiga þau réttindi heima á öðrum vettvangi, enda er í frumvarpinu gerð grein fyrir því. Einhvers misskilnings hefur gætt um þetta, og kannski eðlilega, en þá vil ég halda því til haga að ef í þessu frumvarpi leynast einhverjir gallar þegar kemur að réttindum starfsfólks til hvíldar, vinnuálags, vinnutíma eða einhvers því um líks er algjörlega sjálfsagt að bregðast við því við umfjöllun nefndar á frumvarpinu. Munu flutningsmenn þá að sjálfsögðu skoða þau mál með opnum hug, enda er markmiðið hér að afnema bann fyrst og fremst og fella burt lög um helgidagafrið. Markmiðið er ekki í sjálfu sér að hafa áhrif á réttindi starfsfólks. Að þessu sögðu lýk ég máli mínu, virðulegi forseti, og hlakka til að sjá hvernig fer með málið í nefnd.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um eflingu Heilbrigðisstofnunar Vesturlands. Flutningsmenn tillögunnar eru auk þeirrar sem hér stendur hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ásmundur Einar Daðason, Jóhanna María Sigmundsdóttir og Haraldur Benediktsson. Tillagan hljóðar upp á að Alþingi álykti að fela hæstv. heilbrigðisráðherra að skipa starfshóp sem kanni hvernig hægt sé að efla starfsemi Heilbrigðisstofnunar Vesturlands og auka fjárveitingar til hennar með það að markmiði að standa vörð um starfsemina og minnka álag á Landspítala. Þessi tillaga, sem lögð var fram í haust, miðaði að því að starfshópurinn mundi skila niðurstöðum eigi síðar en í apríl 2016. Þegar ég hef lokið máli mínu og umræðum er lokið og málinu hefur verið vísað til nefndar þarf líklega að endurskoða þá dagsetningu sem lögð er til í umræddri tillögu. Ég ætla hér, með leyfi hæstv. forseta, að fara örlítið yfir þá greinargerð sem fylgir tillögu þessari. Þar segir: „Þingsályktunartillaga þessi hefur það að markmiði að styrkja innviði, efla starfsemi og standa vörð um starfsemi Heilbrigðisstofnunar Vesturlands.“ Í því samhengi er verið að tala um allar þær starfsstöðvar sem liggja undir í þessari tillögu, allar þær starfsstöðvar sem flokkast undir Heilbrigðisstofnun Vesturlands. Stærstu einingar hennar má finna á Akranesi og auk þess er mjög öflug bakdeild og ýmiss konar önnur starfsemi í Stykkishólmi; að standa vörð um starfsemi Heilbrigðisstofnunar Vesturlands og minnka að sama skapi álag á Landspítala. Ástæðan er sú að undanfarin ár hefur álagið á Landspítalann aukist verulega. Það hafa orðið sameiningar á heilbrigðisstofnunum víða um land og fyrir nokkrum árum var deild meðal annars lokað á Akranesi og síðan hefur deildum verið lokað í Keflavík og á Selfossi. Auk þess hefur staðan líka verið þannig undanfarin ár, sökum ýmissa aðstæðna, að erfiðara er að fá tíma hjá heilsugæslu- og heimilislæknum en oft áður. Í of mörgum tilvikum hefur fólk þurft að leita til bráðaþjónustu Landspítala. Við flutningsmenn tillögunnar teljum að hægt sé að minnka álag á Landspítalann með því að efla þessar stofnanir sérstaklega í kringum höfuðborgina að nýju og færa til dæmis verkefni sem krefjast ekki bráðaþjónustu yfir til þeirra. Lagt er til að ráðherra komi á fót starfshópi sem hafi það hlutverk að greina starfsemi stofnunarinnar, sem sagt Heilbrigðisstofnunar Vesturlands, ítarlega og skila að því búnu hugmyndum og tillögum um með hvaða hætti verði hægt að efla starfsemina og auka fjárveitingar til stofnunarinnar. Lögð er áhersla á að vinna starfshópsins gangi hratt og vel fyrir sig og því er lagt til að hann skili niðurstöðum eigi síðar en í apríl á næsta ári, stendur í greinargerð, en það á við um þetta ár. Heilbrigðisstofnun Vesturlands hefur þurft að ganga í gegnum erfiðan niðurskurð. Í kjölfar bankahrunsins þurfti að fara í sársaukafullar hagræðingar- og niðurskurðaraðgerðir á stofnuninni. Loka hefur þurft einni deild á Akranesi og störf hafa glatast, auk þess sem dregið hefur verið saman hjá öðrum starfsstöðvum stofnunarinnar. Á sama tíma hefur álag á Landspítala aukist, auk þess sem hann hefur ekki farið varhluta af hagræðingar- og niðurskurðarkröfum í kjölfar hrunsins. Þess má geta að undanfarin ár hefur verið bætt í þó að við þurfum að halda áfram á þeirri vegferð. Flutningsmenn benda á að ein leið til að minnka álagið sé að færa þær aðgerðir sem ekki þarfnast bráðaþjónustu á heilbrigðisstofnanir í nágrenni Reykjavíkur og má í því sambandi benda á að Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi er eingöngu í 45 mínútna akstursfjarlægð frá Landspítala. Einnig hefur verið bent á, af aðilum sem þekkja til, að sjómílur á milli Reykjavíkur og Akraness eru fáar og tæki ekki langan tíma að fara hér á milli á annan hátt. Auk þessa telja flutningsmenn ástæðu til að gera Heilbrigðisstofnun Vesturlands að varasjúkrahúsi fyrir Landspítala. Mig langar aðeins að fjalla um það. Þessir aðilar telja að það landsvæði sem Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi er á sé mjög hentugt svæði, því að þar eru ekki jarðhræringar og ekki hætta á slíkum atvikum. Ef eitthvað kæmi fyrir hér á höfuðborgarsvæðinu þyrftum við að hafa sjúkrahús í nágrenni höfuðborgarinnar sem væri í stakk búið til að taka á ef við þyrftum á bráðaaðgerðum að halda. Það er mikilvægt hagsmuna- og öryggismál fyrir íbúa Vesturlands að Heilbrigðisstofnun Vesturlands verði efld og þjónustustig stofnunarinnar verði aukið. Því er mikilvægt að ráðist verði í heildræna yfirferð á starfsemi stofnunarinnar með eflingu og styrkingu hennar að leiðarljósi. Þarna komum við að atriði sem mig langar aðeins að ræða um. Samkvæmt þingmálaskrá hæstv. heilbrigðisráðherra er unnið að heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Það væri jafnvel hugmynd að skoða þau markmið sem sú þingsályktunartillaga felur í sér í samræmi við þá heilbrigðisáætlun, og til hvaða þátta við erum að horfa við gerð heilbrigðisáætlunar fyrir Ísland. Mig langar því aðeins að vitna í fyrirspurn sem ég sendi á hæstv. heilbrigðisráðherra á dögunum þar sem ég spurði út í þá vinnu sem er í gangi varðandi heilbrigðisáætlun og hvenær áætlað er að þeirri vinnu verði lokið og hvaða aðilar komi að henni. Þar spyr ég jafnframt hvort horft sé til byggðasjónarmiði, aldurssamsetningar, íbúa, íbúaþróun, staðsetningar heilbrigðisstofnana og hvaða þjónustu við ætlum að veita á heilbrigðisstofnunum víða um landið. Ég tel að við þurfum með markvissum hætti að skoða það af því að við þurfum að gera, sem ég veit að er unnið að, heilsugæslustöðvarnar okkar og heilbrigðisstofnanir í landinu að fyrsta viðkomustað sjúklinga, að sjúklingar sæki ekki inn í dýrari þjónustu sem meðal annars er veitt á Landspítalanum, að þeir fari í meira mæli inn á þær stofnanir sem eru í nærumhverfi þeirra þar sem ekki er jafn dýr þjónusta og veitt er á Landspítala – háskólasjúkrahúsi í þeirri sérhæfingu sem þar er. Ég legg til að þingsályktunartillagan gangi til hv. velferðarnefndar að umræðu lokinni.
Hæstv. forseti. Mikið hefur verið rætt um landbúnaðarmálefni á undanförnum vikum í íslensku samfélagi í kjölfar þess að undirritaðir voru nýir búvörusamningar. Og sitt sýnist hverjum. Margir halda því fram að kominn sé tími til þess að landbúnaðurinn fái minni styrki úr ríkissjóði en hingað til hefur verið raunin. En hvað sem því líður, hvernig sem menn líta á það, er ljóst að við verðum að gefa íslenskum bændum færi á því að hafa þau tæki og tól sem völ er á til að skila hagkvæmum rekstri. Eitt af því sem hægt er að gera í því tilliti er að bæta þann stofn sem notaður er til mjólkurframleiðslu á Íslandi. Það er ástæðan fyrir þessari tillögu, sem ég flyt ásamt hv. þm. Brynjari Níelssyni. Þess má geta að á síðasta löggjafarþingi var hv. þm. Pétur H. Blöndal einnig flutningsmaður tillögunnar. Meginmarkmiðið er að nýta þau sóknarfæri sem landbúnaður stendur frammi fyrir og það er í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks þar sem vel er tekið á þessum málum varðandi landbúnaðinn. Það er ljóst að til þess að ná áframhaldandi hagræðingu, bættri samkeppnishæfni og lægra vöruverði þarf greinin að búa sig undir aukna erlenda samkeppni og hafa þá til þess úrræði. Í stefnumörkun Landssambands kúabænda til ársins 2021 er gert ráð fyrir að tryggja öruggt framboð hágæðamjólkur og mjólkurafurða fyrir íslenska neytendur á hagstæðu verði, viðhalda góðri ímynd íslenskrar nautgriparæktar, efla samkeppnishæfni greinarinnar og afla arðbærra útflutningsmarkaða. Það eru markmiðin hjá kúabændum. Við þekkjum það að aukin eftirspurn hefur verið eftir mjólkurvörum á undanförum missirum. Það var frægt þegar allt smjör var að verða uppurið hér á landi vegna þess að Íslendingar breyttu aðeins neysluháttum sínum og vildu borða meiri fitu. Þá gerðist það að Mjólkursamsalan flutti inn þrjá gáma af írsku smjöri til ostaframleiðslu sem voru að mínu mati ein stærstu mistök sem það ágæta fyrirtæki hefur gert á sínum ferli. En það er alveg ljóst að við verðum að geta brugðist við þegar eftirspurn eykst. Kúastofninn okkar er ekki stór. Tölur frá árinu 2011 sýna að þá voru mjólkurkýr rúmlega 25.000, tæplega 26.000. Á því ári voru um 680 kúabú sem lögðu inn mjólk. Ég tel að þau séu um 650 í dag. Kynið okkar kom til landsins með landnámsmönnum og íslenskar kýr hafa í gegnum tíðina ekki blandast að miklu marki öðrum nautgripakynjum enda erum við einangruð hér á eyjunni. Þegar við skoðum tölfræðina, hvernig þessi stofn er að skila afurðum af sér, þá er alveg ljóst að íslenski kúastofninn nær ekki þeirri framleiðslu sem önnur lönd ná. Þrátt fyrir að meðalnyt hafi aukist allnokkuð á undanförnum árum, vegna kynbóta og bættrar fóðrunar, er afurðasemin umtalsvert lakari en í algengustu kúakynjum nálægra landa. Og þar munar miklu. Miðað við þá tölfræði sem fyrir liggur eru meðalafurðir hér á landi svipaðar og voru í Skandinavíu í kringum 1980, þannig að við stöndum nágrönnum okkar langt að baki. Þess má geta að meðalnyt í Danmörku árið 2013 var 9.603 kg á hverja árskú. Það er meðalnytin, en afurðahæstu búin skila um 14.000 kg á árskú en meðalnyt íslenskra kúa árið 2013 voru 5.555 kg. En þegar búið er að taka þá tölu og leiðrétta fyrir fitu- og próteininnihaldi - við verðum að bera saman réttu tölurnar. Í þingskjalinu, í tillögunni til þingsályktunar, er hægt að fletta upp samanburðarmynd sem sýnir þessar tölur svart á hvítu. Þegar maður er með smáan stofn þá er hætta á skyldleikaræktun. Til er svokallaður skyldleikaræktarstuðull sem er 9% á Íslandi og þykir í hærri kantinum miðað við önnur lönd. Það þarf að tryggja að skyldleikaræktunin verði kúastofninum ekki að falli, þ.e. að honum fari ekki að hraka vegna skyldleika. Það er misjafnt hvaða álit sérfræðingar hafa á því hversu langt við erum komin í því efni en einhverjir halda því fram að við séum komin að hámarki í því að taka áhættu í því að skyldleikarækta. Ef fara á lengra í þá átt að draga úr skyldleikaræktun verður það aðeins gert með því að draga úr framleiðni; leggja minni áherslu á þann lið. Þá er í greinargerð með tillögunni rakin sagan varðandi tækniþróunina en eins og menn vita hafa mjaltaþjónar verið að ryðja sér til rúms á undanförnum árum hér á landi og eru mikið notaðir og breyta í raun mjög því starfsumhverfi sem mjólkurbændur hafa í sínum daglegu störfum. Það vekur óneitanlega athygli að mjaltir með mjaltaþjónum hér á landi eru mun vinnufrekari en gerist í nágrannalöndum okkar. Þannig eyða, samkvæmt niðurstöðu könnunar sem hér er vitnað til, íslenskir bændur að meðaltali einni og hálfri klukkustund í þjón á dag við mjaltir, í þjónustu við mjaltaþjóninn, meðan um er að ræða hálfa klukkustund í þjón á dag í samsvarandi erlendum könnunum. Það er ljóst að gríðarleg fjárfesting felst í því að breyta fjósum landsins yfir í róbótafjós og margir bændur hafa ráðist í miklar fjárfestingar og eru að búa sig undir miklar fjárfestingar. Þá skiptir það sköpum í rekstrinum í framhaldinu hvernig afköstin eru. Það er erfitt að horfa upp á að árið 2013 var nýting hvers mjaltaþjóns að jafnaði 230.000 lítrar hér á landi meðan að nýtingin er til dæmis umtalsvert meiri í Danmörku eða um 650.000 lítrar. Þá erum við að tala um meðaltalstölur. Landbúnaðarháskóli Íslands skipaði starfshóp á sínum tíma til að fara yfir hvaða árangur væri líklegur af því að skipta um kúakyn. Niðurstöðurnar voru í stuttu máli þær að talið var að sterkar vísbendingar liggi fyrir um að nyt verði betri með nýju kúakyni, kjötframleiðsla meiri, tíðni sjúkdóma lægri, og vinna við mjaltir minni. Það eru niðurstöður rannsókna að íslensk meðalkýr standi sig mun lakar en kýr í Danmörku, Noregi og Svíþjóð hvað framlegð í mjólkurframleiðslu varðar. Munar þar mest um mismunandi mjólkurnyt. En kúabændur geta bætt heildarafkomu sína með því að auka meðalnyt kúa sinna. Þá er talsvert fjallað um þær rannsóknir sem farið hafa fram á því hvaða kúakyn væri heppilegt til innflutnings hér. En við gerum ekki tillögu um það í okkar máli að þetta sé afmarkað við eitthvað ákveðið. Enda erum við engir sérstakir spámenn um það hvert framtíðin mun leiða okkur í þessu efni. Þegar Landssamband kúabænda sótti á sínum tíma um leyfi til að flytja inn erfðaefni holdanauta frá Noregi var óskað eftir því að framkvæmt yrði áhættumat vegna innflutnings og það var gert. Til dæmis var verið að reyna að meta hvaða hætta væri í því fólgin að smitsjúkdómar bærust með þessum efnum frá Noregi. Niðurstaðan liggur fyrir. Áhættumat Matvælastofnunar liggur fyrir. Miðað við þær niðurstöður eiga að vera litlar líkur á að það gerist. Það eru ýmsir möguleikar í því að flytja inn sæðið. Tækninni hefur fleygt fram og nú eru menn í því í nágrannalöndum okkar að kyngreina sæði þannig að þú getir verið viss um að besta mjólkurkýrin komi með kvígu o.s.frv. Það er því ýmislegt hægt að gera ef maður vill fara í slíkar æfingar. Það er okkar mat að það sé eðlilegt að gert verði ráð fyrir því fyrst um sinn að um tilraunaverkefni verði að ræða þannig að við stígum skrefin varlega. Það hefur líka talsvert verið rætt um það, og var rætt um það á sínum þegar umsóknin kom fram frá kúabændum, að það væri glapræði að spilla íslenska stofninum. En það á ekki að þurfa að gerast. Hægt er að ráðast í ýmsar mótvægisaðgerðir og það getur vel verið að ýmsir íslenskir bændur kjósi að halda sig við íslenska kúakynið. En það er hvatning okkar hér til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að ráðist verði í mótvægis- og verndaraðgerðir samhliða framlagningu lagafrumvarps um þetta. Ég óska eftir því, hæstv. forseti, að þetta mál gangi til atvinnuveganefndar til meðferðar.
Hæstv. forseti. Mig langar að spyrja þingmanninn sem flytur þessa tillögu hvort hún hafi kynnt sér það sem kom fram á forsíðu Bændablaðsins 11. febrúar síðastliðinn, þ.e. að íslensk mjaltaþjónabú settu nýtt heimsmet árið 2015. Innvigtun mjólkur fór úr 31,1% 2013 - sem er árið sem margt í greinargerð þingsályktunartillögunnar vísar í og eru að ég tel úreltar tölur í dag - í 37,2% fyrir síðasta ár. Ég spyr einnig hvort þingmaðurinn hafi kynnt sér niðurstöður skoðanakönnunar sem Landssamband kúabænda gerði og íslenskir kúabændur svöruðu. Þar var meðal annars spurt: Hvernig telur þú helst koma til greina að hraða erfðaframförum í íslenska kúastofninum? En nærri 60% íslenskra kúabænda, 59,6%, svöruðu: Með því að nýta allar færar leiðir við framræktun íslenska stofnsins án nokkurrar innblöndunar. Ég tel þetta vera mjög skýrt frá íslenskum kúabændum. Þingmaðurinn talaði einnig í framsögu sinni um að neytendur hefðu breytt neyslu sinni. En á sama tíma breyttu bændur framleiðslu sinni því að það var gefið út að bændur fengju borgað fullt verð fyrir alla innlagða mjólk. Bændur fóru í að gefa meira kjarnfóður og auka nyt á kúabúum og það sýndi sig svo sannarlega þar sem innlend framleiðsla á síðasta ári var metframleiðsla. Það hefur aldrei verið lögð svo mikil mjólk inn áður. Þetta voru 146 millj. lítra eða 12,5 millj. lítra meira en ári áður. Burðum fjölgaði einnig. Ég tel óeðlilegt að tillagan segi til um meðferð málsins, þ.e. hér er vísað til leiðar sem var hafnað þegar innflutningur um sæði holdanauta var til umræðu. Mig langar bara að fá álit þingmannsins á þessum punktum.
Hæstv. forseti. Ég hef að sjálfsögðu kynnt mér það sem stendur í Bændablaðinu. Eins og allir góðir Íslendingar les maður það í hvert skipti sem það kemur út. En það breytir ekki þeim tölum og þeim niðurstöðum rannsókna sem þegar liggja fyrir um fortíðina. Við tökum ekki ákvarðanir sem eingöngu eru grundvallaðar á skammtímaniðurstöðum. Ég vil spyrja hv. þingmann á móti hvort hún hafi engar áhyggjur af þeim röddum og þeim fræðimönnum sem halda því fram að skyldleikaræktun í íslenska stofninum sé of mikil. Telur þingmaðurinn ekki að ákveðnu hámarki sé náð varðandi það hversu langt er hægt að ganga í því efni? Niðurstöður fræðimanna benda okkur á þetta og á það verðum við að hlusta. Það er rétt að við höfum náð aukinni framlegð frá því á áttunda áratugi síðustu aldar í framleiðslu með því meðal annars að bæta fóðurgjöf. Það er rétt. En rannsóknir og fræðimenn hafa jafnframt bent á að sú þróun er ekki endalaus. Ekki er endalaust hægt að ganga út frá því að aukin nyt náist með því móti. Annars fagna ég því að hv. þingmenn gefi sér færi á að blanda sér í umræðuna og bíð eftir því að málið komist á dagskrá. En ég vonast svo sannarlega til að þetta mál fái jákvæða umfjöllun í atvinnuveganefnd. Varðandi skoðanakönnunina þá er það ekki þannig að sú sem hér stendur láti stjórnast af skoðanakönnunum. Það er einfaldlega vegna sannfæringar sem ég legg mál fram hér í þinginu.
Hæstv. forseti. Þar sem þingmaðurinn talar svolítið um „endalaust, endalaust“ þá kom ábending til mín í dag um þennan misskilning í kaflanum um skyldleikarækt sem fylgir þingsályktunartillögunni þar sem talað er um 9% skyldleikaræktarstuðul. Þeir sem hafa verið að læra þetta fag telja að þetta sé marklaust þar sem frekar er horft á aukningu milli ára og mælt í virkri stofnstærð. Hún er talsvert hærri á Íslandi en með erlenda stofna, en það er óhjákvæmilegt að skyldleikaræktarstuðull hækki jafnvel þótt engin ræktun sé því að stofninn er ekki óendanlega stór. Það á jafnt við hér á landi sem erlendis. Ég er ekki bara að tala um þann árangur sem við höfum náð á síðustu áratugum. Ég er að tala um þann mikla árangur sem við höfum náð núna. Ég tel í fyrsta lagi að það hefði mátt vera metnaður í að uppfæra greinargerðina með þeim úreltu tölum sem þar standa. Það sem segir um að innlend framleiðsla eigi ekki eftir að anna eftirspurn innlends markaðar tel ég einnig orðið úrelt miðað við ástandið, þar sem MS hefur gefið það út að þeir muni greiða fullt verð fyrir mjólkina út þetta ár. Það stefnir því miður, að því er virðist, í vandræði hjá Mjólkursamsölunni eftir það, hvaða verð þeir ætla að gefa bændum. Ég tel að við ættum kannski að einblína meira á það núna, þar sem það kemur líka fram að þetta sé ekki endalaust. Á síðasta ári var afurðahæsta kýrin í 12.500 kg eða þar um bil og átta hæstu um 12.000 kg. Tíu afurðahæstu búin voru að meðaltali með 7.500 kg eftir árskúna. Ég vil að lokum spyrja þingmanninn hvernig hún telur að þetta eigi að fléttast inn í Ríó-sáttmálann. Ég hef rætt við erlenda bændur sem hafa komið til Íslands. Á meðan ég [[Forseti hringir.]]var við nám við Landbúnaðarháskóla Íslands fór ég með þá í kennslufjósið og sagði þeim frá þessari umfjöllun. Þeir sögðu: Í guðanna bænum ekki því að finnska kýrin er við að deyja út eftir að þetta var gert.
Hæstv. forseti. Ég treysti því að atvinnuveganefnd afli sér nýjustu gagna við vinnslu málsins í nefndinni. Nú er það svo varðandi stöðu þingmála að þetta mál var lagt fram á haustdögum þegar þingið var að koma saman, en vegna vinnslu mála er það ekki fyrr en nú sem ég fæ að mæla fyrir því hér í þingsal. Ég heyri að þingmaðurinn hefur ekki neinar áhyggjur af því að stofninn er lítill og skyldleikinn er orðinn mikill. Ég verð að segja að það hryggir mig svolítið að menn vilji ekki taka þessar áhyggjur fræðimanna alvarlega. Það er ekki þannig að maður eigi að vera með það einstrengingslegar skoðanir að maður vilji ekki hlusta á ráðleggingar annarra. Ég skil alveg hvað þingmaðurinn er að segja um að vilja halda íslenska kúakyninu hreinu. Ég hef alveg heyrt ræður Guðna Ágústssonar hér á árum áður. En það þýðir ekki að við getum ekki gert hvort tveggja. Í síðasta kafla tillögunnar er talað um, og við erum að leggja það til hér, að ráðherra fari jafnframt í mótvægis- og verndaraðgerðir, og vísum við þar meðal annars til Ríó-sáttmálans. Stofninn okkar er auðvitað merkilegur. Það er merkilegt að hafa verið einangruð hér á eyjunni í aldaraðir. Það er mjög merkilegt. En það þýðir ekki að ekki sé hægt að búa til plan sem hægt er að vinna eftir til þess að vernda. Að sjálfsögðu getum við þar meðal annars lært af reynslu nágranna okkar sem hafa ekki undirbúið breytingar sem þessar nægilega vel.