Borist hafa bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum frá Óla Birni Kárasyni á þskj. 1208, um ný verkefni Landspítala; á þskj. 1210, um sjúkrahótel Landspítala; á þskj. 1207, um rekstur Landspítala árin 2010–2020; og á þskj. 1209, um kostnað við skimun fyrir brjóstakrabbameini. Einnig hafa borist bréf frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1134, um tollasamning við Evrópusambandið, frá Sigurði Páli Jónssyni; og á þskj. 1130, um ráðgjafaþjónustu, verktöku og tímabundin verkefni, frá Gunnari Braga Sveinssyni.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og dómsmálaráðherra.
Forseti. Telur hæstv. fjármálaráðherra eðlilegt að lagt sé fram frumvarp sem er til þess fallið að auka verulega útgjöld án þess að nokkur tilraun sé gerð til að meta kostnaðinn til framtíðar? Ég er hér að vísa til frumvarps sem miðar að því að veita hælisleitendum, sem fá hér hæli eða dvalarleyfi, sömu þjónustu og miklu minni hópi, þ.e. kvótaflóttamönnum. Fram til þessa hafa þeir notið hér talsverða réttinda enda Íslendingar lagt metnað sinn í að taka vel á móti þeim sem hingað er boðið. Telur hæstv. ráðherra að slík stefnumörkun muni ekki hafa áhrif til að fjölga umsóknum umfram það sem ella hefði verið, fyrir utan þann viðbótarkostnað sem hlýst af því að ríkið veiti mun stærri hópi þessa sömu þjónustu en áður? Sérstaklega er þetta áhugaverð spurning, finnst mér, til hæstv. ráðherra í ljósi þess að með málinu er ríkisstjórnin í raun að fara í þveröfuga átt miðað við stjórnvöld annars staðar á Norðurlöndum. Það ætti þá að ýta enn frekar undir fjölgunina hér. Eins og hæstv. ráðherra veit kannski eru umsóknir um hæli hlutfallslega sexfalt fleiri á Íslandi en í Danmörku og Noregi. Forsætisráðherra Danmerkur hefur sagt að þar sé markmiðið með nýrri stefnu stjórnvalda að enginn komi til Danmerkur til að sækja um hæli. Danir vilja hafa stjórn á því hverjum er boðið til landsins, beina fólki í örugga lögmæta farveginn og taka svo á móti fólki sem kvótaflóttamönnum en stefnan sé að enginn sæki um hæli. Telur hæstv. forsætisráðherra ekki að þetta muni hafa talsverð áhrif hér?
Virðulegi forseti. Ég tel að það hljóti að vera eitt af stóru verkefnunum við að fara yfir þetta mál einmitt að leggja mat á það sem hv. þingmaður nefnir hér sem eru, mig langar til að segja, hvatar til að sækja um hæli á einum stað umfram annan. Ég veit ekki hvort það er raunhæf stefna hjá Dönum og forsætisráðherra Dana að stefna að því að enginn sæki um. Ég átta mig ekki alveg á því hvað býr þar að baki. Ég hélt að þjóðir heims og hér í okkar heimshluta væru sammála um að við vildum samræma regluverk okkar sem mest og vera með mannúðlega stefnu sem gengur út á það að bjóða fólki inn í samfélagið sem kemur frá stríðshrjáðum svæðum, getur ekki snúið til baka, er á flótta undan einhverjum hörmungum, og að bregðast við. Það sem mér finnst að hafi kannski brugðist í okkar tiltekna tilfelli er að við höfum setið uppi með allt of langan málsmeðferðartíma hjá allt of mörgu fólki sem út af fyrir sig er ákveðið mannréttindabrot. Það að fá svar er það sem fólk er fyrst og fremst að búast við og hefur væntingar um. Við höfum dálítið brugðist í því að innleiða hér á landi málsmeðferðartíma og málsmeðferðarreglur sem rísa undir þeim kröfum sem við gerum að öðru leyti í þessu kerfi okkar. Að sjálfsögðu getur það haft áhrif. Það getur haft röng áhrif á þessa hvata sem mér finnst hv. þingmaður koma inn á. Og já, ég er sammála því að við getum misst stjórn á kostnaði og það getur dregið úr getu okkar til þess að sinna málaflokknum eins og yfirlýsingar [[Forseti hringir.]]hafa staðið til um, þar á meðal að taka vel á móti kvótaflóttafólki og hjálpa því að aðlagast samfélaginu.
Herra forseti. Þegar forsætisráðherra Danmerkur talaði um að stefnan væri sú eða markmiðið að enginn sækti um fylgdi sögunni að það væri ekkert víst að það tækist. En að því er stefnt, að því er miðað. Hér er hins vegar farið í þveröfuga átt með því að búa til nýja hvata til þess að menn fari hættulegu leiðina, fari ólögmætu leiðina jafnvel. Því hlýtur það að hafa áhrif, eins og við höfum séð gerast á undanförnum árum með þessari hröðu fjölgun hér á Íslandi í ljósi þeirra skilaboða sem íslensk stjórnvöld hafa sent út, samanborið við fækkun eða alla vega mun minni aukningu annars staðar á Norðurlöndum vegna þeirra skilaboða sem þarlend stjórnvöld hafa sent út. Forsætisráðherra Danmerkur talaði einmitt um að stefnubreytingin væri mun mannúðlegri en sú aðferð sem íslensk stjórnvöld fylgja vegna þess að með nýju stefnunni væri hægt að hjálpa þeim sem þurfa mest á hjálpinni að halda og forgangsraða rétt. Það er ekki gert hér. Ég spyr hæstv. ráðherra einfaldlega: Styður hann þessa nálgun? Styður hann að sama þjónusta eigi við óháð því [[Forseti hringir.]]hvernig menn koma til landsins? Er hann tilbúinn til að fara í þveröfuga átt við norræn stjórnvöld önnur og í raun fylgja ysta vinstrinu, [[Forseti hringir.]]eins og það lítur út í þessum málaflokki nú á Norðurlöndum?
Virðulegi forseti. Ég styð ekki breytingar sem leiða til þess að við sköpum hér, hvað eigum við að segja, lægsta þröskuldinn, stærsta hliðið fyrir þann ótrúlega fjölda fólks sem er að leita sér að nýjum heimkynnum. Ég er trúaður á lausnir sem eru alþjóðlegar, taka mið af því sem samstarfsþjóðir okkar í þessum málum hafa sett sér, þeim reglum sem þær hafa sett sér og ég held líka að við höfum skyldu til að læra af reynslunni. Ég sé fyrir mér að við eigum að gera það sem að okkur snýr með myndarlegum hætti. Við eigum ofboðslega mikið undir því sem samfélag að hjálpa þeim sem eru komnir til landsins og hafa fengið samþykkta stöðu sem alþjóðlegir flóttamenn eða hafa komið hingað í kvótaflóttamannaprógrammi; að því fólki takist vel til við að aðlagast samfélaginu. Það er þangað sem ég held að við eigum að beina sjónum okkar. Svo eigum við að spyrja okkur spurninga út af málsmeðferðartímanum sem er ófullnægjandi, [[Forseti hringir.]]hefur leitt til þess að mörg mál hafa kannski verið samþykkt, jafnvel með ríkisborgararétti, hér á Alþingi fyrir það eitt að þau töfðust í málsmeðferð. Þetta gengur ekki. [[Forseti hringir.]]Það eru veikleikar í framkvæmd þessara mála á Íslandi sem við verðum að bregðast við.
Herra forseti. Öll viljum við hafa hér góð og stöndug fyrirtæki sem greiða góð laun og stuðla að heilbrigðum vinnumarkaði, sem greiða skatta og gjöld og sinn sanngjarna hlut til samfélagsins. Sem betur fer eigum við mörg slík hér á landi og meðal þeirra eru útgerðarfyrirtæki. En deilur hafa staðið um fiskveiðistjórnarkerfið í langan tíma og um hvernig auðlindarentunni af auðlind þjóðarinnar er skipt. Auðlindarentan af fiskveiðiauðlindinni hefur runnið nær óskipt í vasa útgerðarmanna og fært þeim auð og völd. Mikil samþjöppun hefur átt sér stað í sjávarútvegi á undanförnum áratugum. Tíu stærstu útgerðirnar fara með meira en helming kvótans og 20 stærstu með meira en 70% kvótans. Ofan á þetta bætist svo eignarhald þessara útgerðarisa í öðrum útgerðum. Eitt þessara fyrirtækja er Samherji sem hefur verið í umræðunni hér heima og erlendis vegna meintra skattsvika, peningaþvættis og mútugreiðslna. Eva Joly heldur því fram í viðtali við þýskan rannsóknarblaðamann að ekki sé mikill vilji til þess að rannsaka mál Samherja á Íslandi vegna þeirra valda sem Samherji hefur. Samherji sé valdamikill á Íslandi, þeir eigi valdamikla vini og það vilji enginn fá stóra rannsókn á málinu. Ég vil biðja hæstv. ráðherra um viðbrögð við þessum orðum Evu Joly og spyrja hvort hann geti tekið undir það að yfirráð fárra yfir fiskveiðiauðlindinni, líkt og raunin er hér á landi, færi útgerðarisum meiri auð og völd en heilbrigt gæti talist og of sterka stöðu gagnvart stjórnvöldum.
Virðulegi forseti. Þetta er gömul umræða og ný. Hvernig eigum við að skipta ávinningnum af sameiginlegri auðlind? Hv. þingmaður minnist á samþjöppun. Hvernig byrjaði samþjöppunin? Af hverju var frjálsa framsalið samþykkt? Hvers vegna barðist fyrrverandi formaður Samfylkingarinnar, Jóhanna Sigurðardóttir, fyrir því hér í þessum sal og greiddi með því atkvæði að framsalið yrði frjálst? Hvers vegna? Það var vegna afkastagetu flotans okkar, fyrirtækin í landinu gátu sótt miklu meiri afla en afrakstursgeta miðanna bauð upp á. Við þurftum að aðlaga þetta tvennt. Þess vegna náðum við einmitt þeim árangri sem að var stefnt með samþjöppun heimildanna. Að þessu var stefnt með opin augun vegna þess að útgerðinni gekk illa. Bæjarútgerðunum gekk víða illa. Að því leytinu til get ég ekki tekið undir að það hafi verið mistök að auka framleiðnina í greininni. Sumir þeir sem tala fyrir hærra veiðigjaldi segja einmitt: Hækkum veiðigjaldið enn meira til þess að fá enn meiri samþjöppun, látum þá sem minnstu skila af veiðunum, minnstan afrakstur hafa af veiðunum, heltast úr lestinni. Hækkum veiðigjaldið til að tryggja að veiðarnar eigi sér bara stað hjá þeim sem geta veitt með sem hagkvæmustum hætti. Þarna liggur dálítið mótsögnin hjá þeim sem tala í senn gegn því að til staðar séu stórfyrirtæki og vilja hækka gjaldið sem mest af því að það eru bara hagkvæm stór fyrirtæki sem geta risið undir miklu hærra gjaldi. En gjaldið leggst ekki með ólíkum hætti á litlar og stórar útgerðir heldur notum við í raun og veru meðaltal allra veiðiferða sem grunn að gjaldinu í dag. Ég tel að það sé enginn fótur fyrir því að það skorti vilja á Íslandi til að rannsaka þessi mál. Ég kalla eftir sönnun um það. Ég vísa til orða þeirra sem fara með þessar rannsóknir [[Forseti hringir.]]um að þeir séu á fullu við að sinna þeim og þeir hafi fengið fjármagn til þess. Þannig að það er enginn fótur fyrir því. [[Forseti hringir.]]Við getum svo haldið áfram að ræða hér um önnur atriði sem spurt var um.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra svaraði ekki spurningu minni um hvort hann teldi stóru sjávarútvegsfyrirtækin vera orðin það stór að völd þeirra séu of mikil í samfélaginu og þau geti svolítið ráðið því hvernig stjórnvöld stíga til jarðar í ýmsum málum. En, forseti, orðspor Íslands og Íslendinga skaðaðist við bankahrunið. Það gerði það líka hjá þeim fjölda Íslendinga og þar á meðal ráðherra sem birtust í Panama-skjölunum. Telur hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að neikvæð umfjöllun um samskipti Samherja, m.a. meint skattsvik í Færeyjum, peningaþvætti í gegnum banka í Noregi og mútugreiðslur í Namibíu, geti skaðað traust á íslensku atvinnulífi, að neikvæð umræða um viðskipti eigenda Samherja fylgi orðsporsáhætta, hafi neikvæð áhrif sem teygi sig yfir í viðskipti annarra íslenskra fyrirtækja og viðskiptasamninga þeirra? Hvað er hæstv. ríkisstjórn að gera til að verja orðspor Íslands að þessu leyti?
Virðulegi forseti. Það sem við gerum þegar upp koma ásakanir um lögbrot er að rannsaka. Ég ætla ekki að láta draga mig inn í umræðu um meint brot, einhverjar vangaveltur um það hvort ásakanir um brot sem kannski var framið muni mögulega skaða orðspor annarra fyrirtækja. Ég held ekki. Getur hv. þingmaður séð fyrir sér að þetta fyrirtæki sem er með starfsemi í Frakklandi, Þýskalandi, um allan heim, sé að valda því að þýsk fyrirtæki almennt séu bara að lenda í orðsporsvanda? Ég held ekki. Það eru þýsk og frönsk fyrirtæki sem er í eigu þessa sama félags og hv. þingmaður setur hér á dagskrá, sem varla veldur verulegri orðsporsáhættu. Ég hef aldrei fengið símtal, ábendingu, umkvörtun frá nokkrum einasta aðila sem heldur því fram við mig að ásakanir um lögbrot í þessu máli séu að valda einhverjum verulegum vandræðum fyrir íslenskan útflutning eða á markaði annars staðar. Það sem við eigum að gera er að taka ábendingum um þessa hluti alvarlega. Við eigum að rannsaka þá og komast til botns í þeim. Við höfum ágætissögu að segja í því efni eftir hrunið, sem hv. þingmaður er dálítið fastur í og minntist á í ræðu sinni, [[Forseti hringir.]]með þeim skýrslum sem voru gefnar út, með því uppgjöri sem þar fór fram, með þeim rannsóknum sem farið var í og þeim dómum sem síðan féllu.
Virðulegur forseti. Fyrr í vikunni kviknaði sinubruni í Heiðmörk og dreifðist með ógnarhraða á örskotsstundu. Þökk sé hröðum viðbrögðum og hörkudugnaði helstu viðbragðsaðila þá tókst að halda eldinum í skefjum og eftir margra tíma baráttu náðist loks að slökkva hann. Alls urðu 2 km² eldinum að bráð og litlu munaði að eldurinn næði í vatnsból á Vatnsendakrikanum. Hætta á gróðureldum fer vaxandi og hefur sennilega aldrei verið meiri hér á landi en nú. Aðeins nokkrum dögum fyrir brunann í Heiðmörk þurfti að kalla út slökkviliðið vegna sinubruna í Mosfellsbæ og síðsumars geisaði eldur í Norðurárdal. Það er nauðsynlegt að stjórnvöld séu í stakk búin til að takast á við vandann og að viðbragðsaðilar hafi tæki og búnað. Á vef almannavarna er að finna eina viðbragðsáætlun vegna gróðurelda. Sú áætlun er frá 2017 og fjallar sérstaklega um viðbrögð við því ef gróðureldar kvikna í Skorradal. Telur ráðherra þörf á sérstakri viðbragðsáætlun almannavarna vegna gróðurelda á höfuðborgarsvæðinu og mögulega landsáætlun um viðbrögð við gróðureldum? Munu ráðherra eða æðstu yfirmenn almannavarna og fulltrúar almannavarna í öryggisráði beita sér fyrir því að slíkar viðbragðsáætlanir verði gerðar? Þyrla Landhelgisgæslunnar aðstoðaði við slökkvistarf í Heiðmörk fyrr í vikunni sem betur fer. Slökkviskjóla var hengd í þyrluna og vatn sótt í Hvaleyrarvatn og síðan dreift yfir eldinn. Getur ráðherra upplýst mig um hve mörgum þyrlum Landhelgisgæslan hefur yfir að ráða og hve margar þyrlur er hægt að nýta til að slökkva elda á sama tíma? Eru til nógu margar slökkviskjólur til að halda úti fleiri en einni þyrlu í einu við slík störf? Mun ráðherra beita sér fyrir því að tryggja að Landhelgisgæslan hafi búnað sem til þarf til að aðstoða slökkviliðið við slíkt starf? Í þessu samhengi má benda á að þessi eina slökkviskjóla bilaði. Ég spyr ráðherra hvað í ósköpunum hefði gerst ef eldar hefðu kviknað á fleiri en einum stað og við bara með eina hálfbilaða slökkviskjólu? Er ekki kominn tími til að taka á því?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessari vá sem er ein af þeim fjölmörgu hættum sem blasa við viðbragðsaðilum okkar. Ég held að almannavarnadeild ríkislögreglustjóra hafi svo sannarlega sýnt gildi sitt í þeim fjölmörgu áskorunum sem hún hefur mætt síðasta eina og hálfa árið, allt frá óveðrum, snjóflóðum, jarðhræringum, eldgosi og heimsfaraldri. Þessar viðbragðsáætlanir frá 2017 þarf að skoða og það kemur vel til greina að meta þurfi þær að nýju, m.a. vegna stöðunnar sem nú er uppi. Ég mun að sjálfsögðu einhenda mér í það. Við höfum alltaf verið að gera nýjar viðbragðsáætlanir þegar þörf er á slíku eins og við sáum þegar jarðhræringarnar voru við Þorbjörn. Það var mjög gott að komnar voru glænýjar viðbragðsáætlanir áður en eldgosið fór af stað. Varðandi þyrlustöðuna þá hefur hún aldrei verið betri. Það kom ný þyrla í vikunni til Landhelgisgæslunnar þannig að við höfum þrjár fullbúnar þyrlur þar. Landhelgisgæslan er nú verulega vel búin til að takast á við alls konar áskoranir eins og gróðurelda en það þarf að skoða hvort einhvern búnað vantar til að þyrlurnar geti allar sinnt þessari vá þegar hún steðjar að, eins og gerðist í Heiðmörk nú í vikunni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég tel að almannavarnir í brunamálum séu í skötulíki. Árið 2019 talaði ég við umhverfisráðherra um þessi mál, 2020 talaði ég við umhverfisráðherra um brunahólf og hættu á skógareldum og síðast í haust talaði ég við hana. Þá voru þessi mál í nefnd. Ég spyr: Er ekkert samtal innan ríkisstjórnarinnar um almannavarnir, um það að tryggja öryggi brunahólfa, gera kleift að komast að eldum, skógareldum? Við þekkjum mýrarelda og mosaelda. Það er mikil hætta á ferð ef upp kæmi eldur fremst í Skorradal í hífandi norðvestanátt. Ég segi bara: Guð hjálpi okkur. Er ekki kominn tími til að taka á þessum málum og koma þeim í lag núna? Það er allt of seint að byrgja brunninn þegar allt er brunnið.
Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þetta þarf að vera í lagi. Við tökum það alvarlega. Hv. þingmaður nefndi hættuna varðandi Skorradalinn og þar held ég að við séum vel undirbúin undir slíka viðbragðsáætlun. Það þarf alltaf að athuga hvort við getum gert betur og styrkt almannavarnirnar sem við höfum verið að gera. Við höfum eflt deild ríkislögreglustjóra, gert nýja almannavarnastefnu, breytt lögum í takt við stöðuna og gert skýra áætlun um hvað gera þurfi í framhaldi af því, í nýrri almannavarnastefnu sem birt var fyrir örfáum vikum og var nýlega samþykkt af almannavarna- og öryggisráði. Ríkislögreglustjóri, í samvinnu við stjórn samhæfingar- og stjórnstöðvar, í samvinnu um alla þess hluti, hefur líka gefið út handbók með verklagsreglum og skipulagi til að virkja vegna gróðurelda og slík hætta er inni í skilgreiningum á aðalhættu vegna óveðurs, heimsfaraldurs, hópslysa, eldgosa, jarðskjálfta, gróðurelda og sjóslysa. Þar er talað um gróðurelda. Það er tryggt að það séu sérstakar viðbragðsáætlanir. Ég mun auðvitað gera allt sem í mínu valdi stendur til að skera úr um að þetta verði í lagi [[Forseti hringir.]]enda er það alveg rétt, sem hv. þingmaður segir, það er hætta á þessu eins og hinum ýmsu áföllum sem við höfum séð síðastliðna mánuði.
Forseti. Í vikunni var mótmælandi sakfelldur í héraðsdómi fyrir brot gegn 19. gr. lögreglulaga. 19. gr. er matskennd og kveður á um fortakslausa skyldu hins almenna borgara til að hlýða fyrirmælum lögreglu. Rétturinn til að mótmæla er stjórnarskrárvarinn og mikilvægt tæki fyrir hinn almenna borgara ætlað að setja þrýsting á stjórnvöld svo við hljótum að vera sammála um að þann rétt þarf að vernda með virkum hætti. Þeim rétti má vissulega setja mörk en þá þarf að fara sérstaklega varlega í þeim efnum. 19. gr. lögreglulaga er mjög matskennd lagaheimild sem yfirvald getur nýtt sér til að stöðva mótmæli og af meðalhófsreglunni leiðir að alltaf þarf að reyna vægustu úrræðin til að ná tilsettu markmiði. Það er augljóst að lögreglan hefur metið það svo á síðustu árum að nauðsyn hafi verið að grípa til harðari aðgerða gegn mótmælendum þegar um hefur verið að ræða mótmæli til stuðnings flóttafólki heldur en á öðrum mótmælum. Viðbrögð lögreglu fyrir fram gagnvart mótmælum til stuðnings flóttafólki hafa auk þess verið mun viðameiri þó að það hafi oft verið frekar fámenn mótmæli. Við matskenndar ákvarðanir þarf að passa upp á að gæta jafnréttis og tryggja að sömu viðmiðum sé beitt sama hver á í hlut. Telur hæstv. dómsmálaráðherra að það sé réttlætanlegt að eins matskennd regla og 19. gr. lögreglulaga sé notuð til þess að leysa upp mótmæli? Hvernig er fræðslu til lögreglumanna háttað varðandi beitingu reglunnar? Hvernig fer eftirlit og endurskoðun á beitingu reglunnar fram?
Virðulegi forseti. Ég tek auðvitað undir með hv. þingmanni, það þarf að vernda tjáningarfrelsið og rétturinn til að mótmæla er skýr og er tryggður borgurum þessa samfélags. Lögreglan á auðvitað að gæta jafnræðis og beita sömu viðmiðum, sama hver á í hlut, í störfum sínum. Á sama tíma verða mótmælendur að fylgja fyrirmælum lögreglu. Það er síðan dómstóll sem kemst að ákveðinni niðurstöðu, sem hv. þingmaður vísar í, og þannig er kerfið okkar uppbyggt. Dómstólar skera úr um það hvort lögregla gengur of hart fram. Einnig erum við að efla eftirlitsnefnd með störfum lögreglu í máli sem er hér á lokametrunum í þinginu. Ég er auðvitað ekki í neinni stöðu til að endurmeta niðurstöðu dómstóla. Það eru skýr stjórnarskrárvarin réttindi fólks að nýta tjáningarfrelsi sitt og það hefur réttinn til að mótmæla og á sama tíma verður lögreglan að gæta jafnræðis og beita sömu viðmiðum gagnvart öllum borgurum.
Forseti. Það er augljóst að ég og hæstv. dómsmálaráðherra erum sammála um mikilvægi réttarins til að mótmæla. En ég var ekki að spyrja hvað hæstv. dómsmálaráðherra þætti um niðurstöðu héraðsdóms eða biðja um mat á því. Ég var að spyrja hvort það væri réttlætanlegt að eins matskennd regla og 19. gr. lögreglulaga sé notuð til þess að leysa upp mótmæli. 19. gr. kveður á um skyldu borgara til að hlýða lögreglu og er frekar opið ákvæði. Í greinargerð í frumvarpi til lögreglulaga segir að það sé verið að leiða í lög skyldu borgara til að hlýða fyrirmælum lögreglunnar. Í greinargerðinni kemur ekkert fram um það hvernig mat lögreglu á framfylgd ákvæðisins eigi að fara fram. Og þar sem þessi lagagrein hefur verið notuð til þess að leysa upp mótmæli þá ítreka ég spurningu mína hvort það sé réttlætanlegt að eins matskennd regla og 19. gr. er sé notuð til þess að leysa upp mótmæli. Þess vegna spurði ég einnig hvernig fræðslu til lögreglumanna væri háttað varðandi beitingu reglunnar. Er þetta bara persónulegt mat lögreglunnar hverju sinni hvernig eigi að beita henni eða eru einhver almenn skilaboð sem fara til lögreglunnar um hvernig eigi að tryggja að þessari reglu sé beitt á réttmætan hátt? Í síðasta lagi: Er eitthvert eftirlit með því hvernig þessari mjög svo matskenndu reglu er beitt þegar verið er að takmarka réttindi borgara? Eru einhverjir ferlar til endurskoðunar [[Forseti hringir.]]þar sem hægt er að endurskoða eða fræða lögreglufólk um hvernig þetta mat eigi að fara fram?
Virðulegur forseti. Er réttlætanlegt að nota þetta ákvæði til að leysa upp mótmæli? Það er auðvitað lögreglan sem þarf að meta aðstæður hverju sinni sem geta verið ólíkar, hvaða hætta stafar af þeim og því um líkt. Það er lögreglunnar að gæta alltaf meðalhófs. Það er líka spurt um fræðsluna og það er sífellt verið að endurmennta lögreglumenn og bæta í fræðsluna á ólíkum sviðum samfélagsins. Ég þekki það kannski ekki varðandi þetta atriði sérstaklega en það hefur verið mikið kappsmál að gæta að endurmenntun lögreglunnar og fræðslu á ólíkum sviðum eins og varðandi fjölmenningarmál og fleira. Dómstólar endurskoða síðan þessar ákvarðanir lögreglunnar og þetta mótast auðvitað í framkvæmdinni með dómum þegar á reynir. En það er auðvitað mjög mikilvægt að jafnræðis sé gætt og þetta sé skoðað og að sjálfsögðu að lögreglumenn séu fræddir um störf sín þegar á reynir. Ég tel að lögreglan hafi oft gert afar vel [[Forseti hringir.]]en hún þarf auðvitað alltaf að gæta jafnræðis og meðalhófs í þessum málum eins og öðrum.
Virðulegi forseti. Mikilvægi fjölmiðla fyrir samfélagið er okkur öllum alveg ljóst en staða þeirra í dag er það líka. Seinagangur vegna erfiðrar stöðu einkarekinna fjölmiðla er þess vegna mjög alvarlegur. Vandinn er ekki nýr og hann ágerist. Hvers vegna er ég að nefna þetta núna þegar við erum á lokametrunum við að afgreiða mál sem snýst einmitt um stuðning við einkarekna fjölmiðla? Það geri ég vegna þess að þar er verið að setja mjög lítinn plástur á stórt blæðandi sár. Það er auðvitað eðlilegt að einkareknir fjölmiðlar fái stuðning við þær aðstæður sem nú eru á markaði. Samfélagið þarf á vönduðum og fjölbreyttum fjölmiðlum að halda og ég vil leyfa mér að segja að staða fjölmiðla sé mælikvarði á stöðu lýðræðis. Rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla hefur breyst mikið undanfarin ár. Auglýsingamarkaður og staða alþjóðlegra risa á netinu leika lykilhlutverk þar. Síðan er RÚV auðvitað í ákveðinni yfirburðastöðu, verandi bæði á fjárframlögum og með miklar tekjur af auglýsingamarkaði. Vandaður, innlendur ríkisrekinn fjölmiðill er okkur mikilvægur, það er ekki spurning í mínum huga, en leikreglurnar geta ekki verið þær að einkareknir innlendir fjölmiðlar eigi sjálfkrafa erfitt uppdráttar vegna tilveru ríkisfjölmiðilsins. Frumvarp menntamálaráðherra núna tekur ekkert á þessari stöðu. Hið ósanngjarna samkeppnisumhverfi verður áfram til staðar. Það verður ekki dregið úr umsvifum RÚV á auglýsingamarkaði og það eru engar aðgerðir heldur til að mæta þeirri stöðu sem er uppi vegna hinna alþjóðlegu risa sem taka mikið til sín án þess að greiða sömu gjöld og skatta og innlendir aðilar gera. Nú í febrúar var stofnuð sérstök nefnd þriggja stjórnarþingmanna til að ræða tvennt; stöðu RÚV og alþjóðlegu efnisveiturnar. Markmiðið þar hlýtur að hafa verið meira en kaffisamsæti og spjall um sættir í ríkisstjórninni, og ég spyr: Mun hæstv. menntamálaráðherra leggja fram einhverjar framtíðarlausnir um stöðu einkarekinna fjölmiðla til lengri tíma, eitthvað meira en þessa styrki núna, einhverjar tillögur sem gera þetta rekstrarumhverfi eðlilegt og heilbrigt?
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að fagna þeim stuðningi við frumvarpið sem lýtur að því að styðja við einkarekna fjölmiðla. Það er í fyrsta sinn sem slíkt frumvarp er lagt fram og er auðvitað til marks um það að hér er verið að sinna fjölmiðlum. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er afar mikilvægt að umhverfið í kringum fjölmiðla sé traust og að við styðjum við þá eins og við gerum varðandi RÚV og núna með þessu frumvarpi. Að sama skapi hef ég sagt að það sé mjög mikilvægt að jafna leikinn, þ.e. að við hugum að skattlagningu á erlendu efnisveiturnar og skoðum leiðir sem eru sambærilegar við það sem hefur verið gert í Ástralíu. Ég styð það eindregið. Það sem hefur gerst er að umhverfi fjölmiðla hefur breyst mikið. Frumvarpið er liður í því að styðja við einkarekna fjölmiðla og það er auðvitað fagnaðarefni að finna breiðan stuðning hér í þinginu.
Virðulegi forseti. Það er óskaplega lítið hald í svona orðum hæstv. menntamálaráðherra, að hún vilji sjá eitthvað, að hún styðji eitthvað og að hún hafi einhverjar skoðanir þegar hún hefur ekki lagt fram neinar slíkar breytingar alla sína ráðherratíð og er í dag að staðfesta að engar slíkar virðast vera í farteskinu heldur. Já, það er eðlilegt, og já, það er þarft að styðja fjölmiðla í ljósi grundvallarhlutverks þeirra núna og það þarf að horfa til þess að stuðningurinn komi að raunverulegu gagni og fari til þeirra miðla sem þurfa á honum að halda, fari ekki eingöngu eða að langmestu leyti til stærstu miðlana. Hér er heldur ekki verið, eins og hæstv. ráðherrar staðfesti, að taka á því að fjárhæðir streyma út. Já, íslenskir fjölmiðlar munu fá þessa styrki sem ráðherrann er að lofa hér og þingið mun eflaust allt styðja. En þetta er plástur á sár og blæðingin er ekki stöðvuð. Leikreglurnar á markaði verða eftir sem áður ósanngjarnar og sjálfur stuðningurinn við fjölmiðlana er það að einhverju leyti líka. Var það kannski tilgangurinn eftir allt saman?
Virðulegur forseti. Nú er verið að ganga frá þessu frumvarpi og það hefur tekið sinn tíma en það er í fyrsta sinn verið að styðja við einkarekna fjölmiðla, í fyrsta sinn. Ég tel að það sé býsna góður árangur. Ég vil líka nefna að það var stofnað á minni vakt dótturfélag um samkeppnisrekstur RÚV, það hafði ekki verið gert frá árinu 2013, einmitt til þess að leikreglurnar væru skýrari. Þannig að ég er mjög sátt og ánægð með það hvernig við höfum ráðist í þessi verkefni og ítreka að þetta er í fyrsta sinn sem er verið að klára frumvarp til þess að styðja við einkarekna fjölmiðla. Ég þakka fyrir þann stuðning sem hv. þingmaður sýnir hér.
Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp til að fagna því að þetta mál fari aftur til hv. velferðarnefndar að minni beiðni þar sem fjallað verður um þá óvissuþætti sem eru í frumvarpinu og snúa sérstaklega að kostnaði frumvarpsins og afleiddum kostnaði. Þingflokkur Miðflokksins getur ekki stutt málið eins og er og eins og það stendur og mun taka afstöðu til málsins eftir frekari umfjöllun nefndarinnar.
Forseti. Þetta mál hefur verið kallað aftur inn til nefndar. Ég sem framsögumaður tek undir það og við tökum það til okkar og fjöllum frekar um það og vitum hvort við getum veitt betri upplýsingar, sem virðist vanta að einhverra mati. Við tökum það til okkar og fjöllum betur um það.
Herra forseti. Já, það er í sjálfu sér allt í lagi að kalla málið inn til nefndar. Það er engu að síður kostnaðarmat í frumvarpinu, kemur fram þar, og við fengum upplýsingar um það í nefndinni hvað þetta kostaði, hvaða fjárhæð væri verið að tala um sem þyrfti að leggja til Fjölmenningarseturs vegna þessa máls þannig að það liggur fyrir. Bara svo því sé haldið til haga að hv. velferðarnefnd fékk þær upplýsingar.
Virðulegur forseti. Ég styð þetta mál. Þetta er hið besta mál. Það varðar Fjölmenningarsetur. Þetta hefur ekkert með hælisleitendur að gera heldur að taka vel utan um þá flóttamenn sem eru hér á landi. Ég skrifaði undir nefndarálitið og ég styð málið. Kostnaðaráætlun lá fyrir. Þetta er ekkert stórmál, en þetta er mjög gott mál.
Virðulegur forseti. Það er ekki hægt að láta hjá líða, áður en gengið verður til atkvæða um þetta mál og það sent aftur til nefndar, að nefna það augljósa í því. Það er enginn ágreiningur um það hver viðbótarkostnaður Fjölmenningarseturs er af þessu máli, og þá vísa ég í orð hv. formanns velferðarnefndar, Helgu Völu Helgadóttur, rétt áðan. Ágreiningurinn felst í því hver hinn afleiddi kostnaður er. Það blasir við að það stenst enga skynsemisskoðun að heildarkostnaður af afleiddum áhrifum frumvarpsins sé 23,7 milljónir. Af hverju reiknuðu menn sig hreinlega ekki niður í krónur og aura? Nú gef ég mér að menn reyni að horfa til laga um opinber fjármál þegar kostnaðarmat sem þetta er lagt fram í frumvarpi og þetta tiltekna kostnaðarmat stenst enga skynsemisskoðun. Þess vegna erum við í Miðflokknum að óska eftir því að málið gangi til nefndar til að reynt verði að leggja eitthvert vitrænt mat á afleidd áhrif frumvarpsins.
Virðulegi forseti. Ég er komin hingað í ræðustól Alþingis til að lýsa yfir stuðningi við þetta mál. Það er löngu kominn tími á að við samræmum móttöku flóttafólks og hlutverk Fjölmenningarseturs er mikilvægt í því til að þau sveitarfélög um allt land sem hafa lýst sig tilbúin til að taka á móti fólki á flótta fái samræmdar leiðbeiningar og geti unnið saman. Þetta mál er af hinu góða. Því miður hafa þingmenn Miðflokksins stigið hér upp í ræðustólinn hver á eftir öðrum með útúrsnúninga um eitthvað allt annað en það sem þetta mál snýst um. Málið snýst um betri þjónustu við fólk sem leitar hingað til okkar eftir vernd og aðstoð og þjónustu sem það á skilið og þetta er fyrsta skrefið af mörgum nauðsynlegum í því að búa til samræmda stefnu í málefnum innflytjenda og fólks á flótta. Ég vil þakka fyrir þetta mál og vona að við getum öll stutt það heils hugar.
Herra forseti. Það er rétt að leiðrétta smá misskilning. Ekki er um að ræða afleiddan kostnað við það að Fjölmenningarsetur taki að sér fleiri verkefni. Þetta er sá kostnaður sem gert er ráð fyrir að muni falla á Fjölmenningarsetur við að búa til þessa samræmdu leið fyrir bæði kvótaflóttafólk og þá sem leita hér alþjóðlegrar verndar, þ.e. við að þjónusta sveitarfélögin, þetta er kostnaðurinn við það. Það virðist vera einhver misskilningur uppi um að frumvarpið snúist um eitthvað allt annað. Ég vildi bara leiðrétta hv. þm. Bergþór Ólason, sem ekki situr í velferðarnefnd og hefur því ekki fylgst með þeirri vinnu sem þar hefur farið fram, þetta snýst ekki um neitt annað en þjónustu þessarar stofnunar við sveitarfélög í landinu.
Forseti. Kostnaðurinn er eitt atriði og það að ekki skuli liggja fyrir nein áætlun um hver kostnaðaraukinn verður vegna þeirrar stefnubreytingar sem með þessu er innleidd. Það er nefnilega verið að breyta stefnunni og það mun hafa áhrif, sérstaklega í ljósi þess að íslenska ríkisstjórnin er hér að fara í þveröfuga átt við stjórnvöld annars staðar á Norðurlöndum. Raunar er þetta nokkurs konar jaðarmál í norrænni pólitík núna. Það á helst heima yst á jaðri norrænna stjórnmála. Í Danmörku er samstaða um það alveg frá hægri til vinstri, fram hjá sósíaldemókrötum, jafnaðarmönnum, að fara í hina áttina og stuðla að því að fólk fari öruggu, lögformlegu leiðina og Danir geti sjálfir ákveðið hverjum er boðið til landsins. Hér er verið að stuðla að hinu gagnstæða, að menn mæti sjálfir til landsins til að sækja um hæli.
Forseti. Ég vildi bara koma því á framfæri að ég ætla að sitja hjá í þessu máli. Ég átta mig á að það þarf að innleiða þetta af því að við erum skuldbundin til þess. Ég er ekki á móti Schengen-kerfinu eða -svæðinu, en mér finnst bara verið að gefa heimild til að safna frekar mikið af viðkvæmum persónuupplýsingum án þess að þörfin fyrir það sé útskýrð nákvæmlega.
Herra forseti. Það er einkar ánægjulegt að þetta mál sé að klárast. Þetta hefur verið ansi löng fæðing enda byrjaði málsmeðferð á hugmyndum um iðnaðarstefnu á Íslandi í kringum 1978 með tillögu ágæts Framsóknarmanns á þeim tíma. Þetta er ekki alveg búið. Það vantar í raun stefnuna sjálfa, en ég er afskaplega þakklátur fyrir að þetta mál fari núna eitt skref áfram í viðbót. Ég þakka atvinnuveganefnd fyrir vinnu hennar í málinu og ég vona að nú klárist þetta almennilega. Öll almennileg ríki eiga að vera með einhvers konar samþætta iðnaðarstefnu.
Virðulegi forseti. Skýrslan sem ég hef lagt fyrir Alþingi um utanríkis- og alþjóðamál er sú síðasta þess efnis á yfirstandandi kjörtímabili. Þessi tími hefur einkennst af sviptingum, bæði í íslensku samfélagi og á alþjóðavettvangi, ekki síst undanfarið ár sem fordæmalaus heimsfaraldur hefur varpað skugga sínum yfir. Utanríkisþjónustan hefur lagað sig vel að þessum breyttu tímum, bæði hvað varðar einstök málefnasvið en líka með tilliti til rekstrar og skipulags. Ég er stoltur af þeim árangri sem við höfum náð við að styðja við íslenskt atvinnulíf og gæta hagsmuna borgaranna. Á tímum heimsfaraldursins höfum við umfram allt kappkostað að laga starfsemina að breyttum aðstæðum og til að mæta þörfum íslenskra fyrirtækja og borgara. Leiðarljósið í þeim efnum, eins og allar götur frá stofnun utanríkisþjónusta þjónustunnar í apríl 1940, hefur verið að standa vörð um hagsmuni lands og þjóðar á erlendum vettvangi. Breytt forgangsröðun og breyting sem gerð var í upphafi kjörtímabilsins hefur skipt sköpum um það hversu vel hefur tekist til í þeim þrengingum sem vonandi eru brátt að baki. Utanríkisþjónusta Íslands hefur gegnt og mun áfram gegna mikilvægu hlutverki fyrir íslensku þjóðina. Við erum okkar eigin gæfu smiðir. Það gætir enginn okkar hagsmuna ef við gerum það ekki sjálf. Virðulegur forseti. Aukin áhersla á málefni norðurslóða hefur verið rauður þráður í íslenskri utanríkisstefnu á síðustu misserum. Ber þar fyrst að nefna að Ísland hefur gegnt formennsku í Norðurskautsráðinu undanfarin tvö ár. Ráðherrafundur, sem haldinn verður í Reykjavík síðar í mánuðinum, markar lok hennar en jafnframt ber hann upp á aldarfjórðungsafmæli Norðurskautsráðsins. Samkvæmt formennskuáætlun Íslands hefur áhersla verið lögð á þrjú meginsvið; málefni hafsins, loftslagsmál og endurnýjanlega orku og fólk og samfélög á norðurslóðum, auk þess að styrkja ráðið. Þótt farsóttin hafi vissulega sett strik í reikninginn hefur formennskuáætlun Íslands gengið afar vel. Vonir standa til að á ráðherrafundinum samþykki ráðherra aðildarríkjanna niðurstöðu verkefna sem unnin voru í formennskutíð Íslands og starfsáætlun ráðsins undir komandi formennsku Rússlands. Samkvæmt stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar eru málefni norðurslóða í forgangi í íslenskri utanríkisstefnu enda snerta þau hagsmuni Íslands með margvíslegum hætti. Gildandi norðurslóðastefnu byggist á þingsályktun frá 2011. [[Forseti hringir.]]
Forseti vill spyrja hæstv. ráðherra hvort við séum ekki örugglega á sömu blaðsíðu varðandi það að tekið var fyrir 8. dagskrármálið, framkvæmd EES-samningsins, sú skýrsla sem að ég best veit var höfð, að ósk ráðherra, á undan hinni. Kann að vera að hæstv. ráðherra hafi verið kominn í 9. dagskrármálið?
Virðulegi forseti. Ef þetta hefur verið ósk ráðherrans [[Hlátur í þingsal.]]þá fer hann bara eftir sínum óskum, en ég taldi að ég væri í allt öðru máli.
Við gerum gott úr þessu. Ráðherra yfirgefur ræðustólinn og kemur á nýjan leik með framsöguræðu fyrir 8. dagskrármálinu.
Virðulegi forseti. Þá hef ég mál mitt og ætla að ræða hér um skýrslu um framkvæmd EES-samningsins, sem mér skilst að ég hafi beðið sérstaklega um að yrði tekið á undan hinu málinu. Ég mæli hér fyrir skýrslu um framkvæmd EES-samningsins sem lögð er fram í samræmi við reglur Alþingis um þinglega meðferð EES-mála, en samkvæmt. 9. gr. reglnanna skal utanríkisráðherra árlega leggja slíka skýrslu fyrir Alþingi. Umfjöllun um EES-samstarfið með sérstakri skýrslu Alþingis samræmist vel þeirri áherslu sem lögð hefur verið á rekstur samningsins á kjörtímabilinu. Í skýrslunni er haldið áfram þar sem frá var horfið í þeirri skýrslu sem ég lagði fram um EES-samninginn á síðasta löggjafarþingi og gerð grein fyrir framkvæmd samningsins á síðari hluta ársins 2019 og á árinu 2020. Þar sem nokkuð er liðið á árið 2021 er jafnframt gerð grein fyrir þróun sem átti sér stað á fyrstu mánuðum ársins þar sem þess þykir þurfa. Óhjákvæmilega er fjallað nokkuð ítarlega um þá röskun sem Covid-19 faraldurinn hefur haft í för með sér á starfsemi ESB og rekstur EES-samningsins sem og ráðstafanir sem gripið hefur verið til á vettvangi EES-samstarfsins vegna faraldursins. Þannig er m.a. fjallað um ágreining EFTA-ríkjanna við ESB vegna reglna sem sambandið setti á síðasta ári um útflutningsleyfi vegna útflutnings á hlífðarbúnaði og nýverið vegna útflutnings á bóluefni. Enda þótt samstarfið við ESB um viðbrögð við heimsfaraldrinum hafi almennt gengið mjög vel hafa einnig komið upp álitamál vegna ákvarðana sambandsins um að láta reglur þess um útflutningsleyfi ná til EFTA-ríkjanna innan EES vegna útflutnings hlífðarbúnaðar á síðasta ári, og nú nýverið vegna útflutnings bóluefna. Íslensk stjórnvöld hafa mótmælt þeim ákvörðunum harðlega og bent á að krafa um útflutningsleyfi brjóti gegn ákvæðum 12. gr. EES-samningsins. Jafnframt hefur verið bent á að Ísland taki fullan þátt í samstarfi ESB-ríkjanna um innkaup og dreifingu bóluefna. Reglugerðinni um útflutning á hlífðarbúnaði var breytt í kjölfar mótmæla frá EES EFTA-ríkjunum. Í látlausri herferð íslenskra stjórnvalda síðan í mars á þessu ári hefur mótmælum stjórnvalda vegna kröfunnar um útflutningsleyfi vegna bóluefna verið komið á framfæri beint við framkvæmdastjórn ESB sem og einstök aðildarríki sambandsins. Sjálfur hef ég komið mótmælum íslenskra stjórnvalda skýrt á framfæri við kollega mína á hinum Norðurlöndunum og í Eystrasaltsríkjunum. Forsætisráðherrar EES EFTA-ríkjanna rituðu einnig bréf til forseta framkvæmdastjórnar ESB um málið. Þá kallaði ráðuneytisstjóri utanríkisráðuneytisins sendiherra ESB-aðildarríkja á sinn fund þegar fréttist af málinu og hefur í kjölfarið fundað með háttsettum aðilum innan ESB og aðildarríkja þess um málið. Sendiráðið í Brussel kom einnig á framfæri mótmælum við utanríkisþjónustu ESB og framkvæmdastjórnina og málið var tekið upp á sérstökum aukafundi í sameiginlegu EES-nefndinni. Sendiráð Íslands í ESB-ríkjunum kom mótmælum á framfæri við stjórnvöld viðkomandi ríkja. Þann 30. apríl sl. átti ég fjarfund með Valdis Dombrovskis, viðskiptamálastjóra ESB, þar sem ég ítrekaði kröfu okkar. Við áttum hreinskiptin skoðanaskipti sem enduðu með því að hann sagðist hafa meðtekið afstöðu íslenskra stjórnvalda og hann myndi gera Ursulu von der Leyen, forseta framkvæmdastjórnarinnar, grein fyrir þeirri afstöðu. Þann 1. maí átti svo forsætisráðherra símafund um málið með Ursulu von der Leyen. Á þeim fundi sagðist Ursula von der Leyen hafa ákveðið að við endurskoðun reglna yrði Ísland skýrlega undanþegið kröfu um útflutningsleyfi. Afraksturinn af þessari miklu herferð í þágu íslenskra hagsmuna er að í gær setti framkvæmdastjórn ESB reglugerð sem setur EES EFTA-ríkin aftur á listann yfir þau ríki sem eru undanþegin frá útflutningseftirlitskerfi fyrir bóluefni. Jafnframt er vísað með skýrum hætti í stöðu EES EFTA-ríkja sem þátttakenda á innri markaðnum. Ágreiningur við ESB um útflutningsleyfi er gott dæmi um mikilvægi þess að stöðugt þarf að standa vörð um hagsmuni Íslands um rekstur EES-samningsins. Í skýrslunni er einnig gefið heildstætt yfirlit um framkvæmd samningsins á því tímabili sem skýrslan tekur til, þar með talið upptöku ESB-gerða í samninginn og innleiðingu þeirra hér á landi. Fram kemur að árangur hafi náðst við að draga úr svonefndum upptökuhalla og innleiðingarhlutfall Íslands helst áfram betra en það hefur verið lengst af gildistíma EES-samningsins þótt það sé ekki jafn gott og á árunum 2018 og 2019, m.a. vegna röskunar af völdum Covid-19. Þá er í skýrslunni gerð ítarleg grein fyrir hagsmunagæslu Íslands í EES-starfinu sem hvílir að miklu leyti á sendiráðinu í Brussel. Fjallað er um markvisst endurbótastarf undanfarinna ára sem ætlað er að efla hagsmunagæsluna og bæta upplýsingagjöf. Þannig auðveldar EES-gagnagrunnurinn sérfræðingum að fylgjast með málum á undirbúningsstigi innan ESB. Hluti hans hefur verið gerður opinber sem liður í að auka upplýsingagjöf til Alþingis, hagsmunaaðila og almennings. Einnig hefur verið sett upp sérstök upplýsingaveita á ees.is þar sem safnað er saman helstu upplýsingum um framkvæmd samningsins og það sem efst er á baugi hverju sinni. Þá hefur þátttaka fagráðuneyta í starfi sendiráðsins í Brussel verið aukin, en gert er ráð fyrir að þau verði öll með fulltrúa í Brussel fyrir lok þessa árs. Sérstakur forgangslisti í EES-málum leggur grunn að hagsmunagæslunni. Forgangslistinn er uppfærður reglulega og eru 22 mál á nýjum lista sem samþykktur var síðastliðið haust. Eitt brýnasta málið varðar samræmdar sóttvarnaaðgerðir vegna Covid-19, en af öðrum mikilvægum málum má nefna græna sáttmála ESB, stafræna starfsskrá sambandsins, orku- og loftslagsstefnu sambandsins til 2030 og tilskipun sambandsins um starfsemi innstæðutryggingakerfa, DGS III. Sérstök umfjöllun er í skýrslunni um hvert þessara mála. Í skýrslunni er enn fremur fjallað um ýmis mál sem verið hafa ofarlega á baugi í tengslum við aðild Íslands að EES-samningnum. Í því sambandi má nefna skoðun Eftirlitsstofnunar EFTA á innleiðingu bókunar 35 við samninginn hér á landi í kjölfar breyttrar dómaframkvæmdar. Einnig er gerð grein fyrir viðræðum Íslands og ESB um mögulega endurskoðun á samningi um viðskipti með landbúnaðarvörur og um bættan markaðsaðgang fyrir sjávarafurðir. Ég hef lagt áherslu á að verulegt ójafnvægi sé í samningi okkar við ESB um viðskipti með landbúnaðarvörur og talsvert vanti upp á að íslenskar sjávarafurðir njóti fulls tollfrelsis við innflutning til ESB. Ég hef lagt ríka áherslu á að úr þessu verði bætt. Þá er í skýrslunni gerð grein fyrir rekstri uppbyggingarsjóðs EES. Íslensk stjórnvöld hafa á yfirstandandi tímabili lagt sérstaka áherslu á verkefni á sviðum rannsókna, nýsköpunar, menntunar og menningar, orku- og umhverfismála, samfélagslegra umbóta og jafnréttismála. Aukin áhersla er nú lögð á tvíhliða verkefni með hverju viðtökuríkjanna, en það skapar tækifæri til að efla samskipti Íslands og viðkomandi ríkja. Loks er í skýrslunni gerð grein fyrir þátttöku Íslands í samstarfsáætlunum ESB. Þátttaka okkar í samstarfsáætlunum hefur skapað grunn að víðtæku samstarfi íslenskra stofnana, fyrirtækja og einstaklinga við erlenda aðila og í skýrslunni er gerð grein fyrir þeirri þátttöku og undirbúningi vegna áframhaldandi þátttöku á tímabilinu 2021–2027. Virðulegi forseti. Ávinningurinn af aðild að Evrópska efnahagssvæðinu felst m.a. í nánast óheftum aðgangi að innri markaði EES-svæðisins, þeirri staðreynd að íslensk fyrirtæki geta keppt á jafnréttisgrundvelli við evrópsk fyrirtæki, í niðurfellingu tolla og afnámi tæknilegra viðskiptahindrana, möguleikum Íslendinga til að búa og starfa hvar sem er á EES-svæðinu og víðtæku samstarfi á sviðum vísinda, menntunar og menningarmála með þátttöku í samstarfsáætlunum ESB. Oft er fullyrt að gjaldið fyrir þann ávinning sé ekki réttlætanlegt vegna þeirrar umfangsmiklu innleiðingar á löggjöf ESB sem samningurinn felur í sér. Í því sambandi verður hins vegar að ítreka að aðildin að EES-samningnum jafngildir engan veginn aðild að ESB hvað þetta varðar. Í skýrslu utanríkisráðuneytisins, Gengið til góðs – skref í átt að bættri framkvæmd EES-samningsins, frá 2018 kom þannig fram að á árunum 1994–2016 tók Ísland upp einungis 13,4% þeirra gerða sem ESB samþykkti á sama tímabili. Í skýrslu starfshóps um EES-samstarfið frá 2019 kom jafnframt fram að einungis 16% laga sem Alþingi samþykkti á árunum 1992–2019 áttu beinan uppruna sinn í aðildinni að EES. Á sama tíma og Ísland nýtur verulegs ávinnings af aðildinni að EES-samningnum stöndum við utan Evrópusamstarfsins þar sem það hentar hagsmunum okkar, t.d. á sviði sjávarútvegs, landbúnaðar, skattamála og byggðastefnu. Jafnframt stöndum við utan tollabandalags sambandsins og getum því gert fríverslunarsamninga við þriðju ríki á okkar eigin forsendum. Einungis 10 af 34 köflum ESB-löggjafarinnar eru að fullu hluti af EES-samningnum og 13 kaflar standa alfarið fyrir utan hann. Við erum því einungis aðilar að Evrópusamstarfinu að því marki sem samrýmist hagsmunum okkar. Virðulegi forseti. Í sáttmála ríkisstjórnarinnar er staðfest að eitt mikilvægasta hagsmunamál Íslands sé að sinna vel framkvæmd EES-samningsins. Auk þess er þar áréttað að hagsmunum Íslands sé best borgið utan ESB. Á þeim grundvelli hefur ýmsum endurbótum á framkvæmd samningsins verði hrundið í framkvæmd á kjörtímabilinu. Unnið hefur verið eftir markvissri aðgerðaáætlun sem byggist m.a. á tillögum stýrihóps um framkvæmd EES-samningsins frá 2015, tillögum í skýrslu stýrihóps utanríkisráðuneytisins um utanríkisþjónusta til framtíðar frá árinu 2017, auk fyrrnefndrar skýrslu, Gengið til góðs, og skýrslu starfshóps um EES-samstarfið. Á undanförnum árum hefur verið ráðist í mörg átaksverkefni til að bæta framkvæmd EES-samningsins og aukin áhersla verið lögð á virka hagsmunagæslu á fyrri stigum löggjafarferils ESB, m.a. með því að styrkja aðkomu fagráðuneyta og að skilgreina hvaða mál varði íslenska hagsmuni sérstaklega. EES-samstarfið stendur traustum fótum og ávinningur Íslands af þátttöku í samstarfinu er mikill og ótvíræður. Af hálfu stjórnvalda verður áfram unnið á þeirri braut sem mörkuð hefur verið að bæta framkvæmd samningsins sem mest og tryggja sem best hagsmuni Íslands í samstarfinu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrslu hans og framsögu hér. Ég vil víkja að því sem heitir bókun 35, en hún er um það að réttilega innleiddar lagareglur, Evrópureglur, hafi forgang umfram íslenskar lagareglur ef árekstur verður þar á milli. Rakið er að Eftirlitsstofnun Evrópu hafi haft innleiðingu þessarar bókunar til skoðunar undanfarin ár. Rakið er að formlegt samningsbrotamál hafi hafist með formlegu áminningarbréfi sem dagsett er 13. desember 2017. Síðan er enn fremur rakið að hinn 30. september 2020 hafi stofnunin gefið út rökstutt álit um málið. Þetta er allt saman rakið í skýrslu ráðherra. Þá vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra: Mér sýnist sem svo að stofnuninni sé mikið kappsmál að halda þessu máli til streitu þrátt fyrir svör og athugasemdir íslenskra stjórnvalda sem rakin eru í skýrslunni, en hvaða viðbúnaður hefur verið undirbúinn af hálfu ráðuneytisins ef svo færi að við lytum í lægra haldi í slíku máli?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Í skýrslunni er gerð ítarleg grein fyrir málinu. Þar kemur m.a. fram að samkvæmt bókuninni ber EFTA-ríkjunum að tryggja forgangsáhrif EES-reglna sem leiddar hafa verið í landsrétt gagnvart öðrum innlendum reglum. Hér á landi var þessi skuldbinding innleidd í 3. gr. laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, en samkvæmt ákvæðinu skal skýra lög og reglur til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Þegar EES-samningur var lögfestur var það álit íslenskra stjórnvalda og Alþingis að þetta væri fullnægjandi innleiðing á skuldbindingum Íslands samkvæmt bókuninni. ESA telur hins vegar ljóst í ljósi þróunar dómaframkvæmda hér á landi á síðustu árum að þessi innleiðing tryggi ekki með fullnægjandi hætti forgangsröðun innleiddra EES-reglna gagnvart öðrum lagareglum. Eins og rakið er í skýrslunni gaf stofnunin út rökstutt álit um málið í lok september á síðasta ári. Þar er farið fram á að Ísland grípi til fullnægjandi ráðstafana til að bæta úr. Íslensk stjórnvöld hafa á undanförnum mánuðum unnið að svarbréfi vegna álitsins og var það svarbréf sent til stofnunarinnar í lok síðustu viku að undangenginni samþykkt í ríkisstjórn og kynningu í utanríkismálanefnd. Eins og fram kemur í skýrslunni er eitt af þeim atriðum sem hafa verið til skoðanir sú spurning hvort stjórnskipuleg vandkvæði séu á því að setja ákvæði í almennri löggjöf um að forgangsraða EES-reglum gagnvart annarri löggjöf. Íslensk stjórnvöld hafa einnig lagt áherslu á að mikil óvissa ríkir um forgangsáhrif EES-réttar á EES-svæðinu í kjölfar nýlegra dóma, annars vegar stjórnlagadómstóls Þýskalands og hins vegar yfirdómstóls stjórnsýslumála í Frakklandi, sem raktir eru í svarbréfi. Því sé ótímabært að leggja fram tillögur til breyttrar innleiðingar á bókuninni. Af sömu ástæðu sé ástæða til að ESA haldi að sér höndum með samningsbrotamál gagnvart Íslandi þar til mál skýrist. Þá var stjórninni bent á að ákvæði 3. gr. laga nr. 2/1993 hafa staðið óbreytt frá gildistöku laganna, lengst af án þess að stofnunin sjái ástæðu til að gera athugasemdir við það. Framkvæmd samningsins hafi gengið vel og ekki verði séð að Ísland sé eftirbátur annarra samningsaðila þegar kemur að innleiðingu EES-reglna. Enn fremur er bent á að það sé ekki hlutverk ESA að höfða að eigin frumkvæði samningsbrotamál af þessu tagi. Í því felst ótilhlýðileg íhlutun í innanríkismál hér á landi. Hlutverk ESA er fyrst og fremst að einbeita sér að framkvæmd og innleiðingu einstakra gerða sem teknar eru upp í EES-samninginn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, en ég heyrði hann ekki beinlínis svara spurningunni sem ég lagði fyrir hæstv. ráðherra. En yfirferð hans um þetta mál var mjög upplýsandi og gagnleg. Staðan er sú að við erum hér í þeirri aðstöðu að ESA hefur, eins og hér er rakið, hafið formlegt samningsbrotamál gagnvart okkur Íslendingum. Því er fylgt eftir af fullri hörku, m.a. með þessu rökstudda áliti sem dagsett er í september 2020, þannig að það er engin eftirgjöf af hálfu stofnunarinnar. Þetta er auðvitað mjög þýðingarmikið mál og var rakið, eins og menn þekkja, að þegar EES-samningurinn var lögfestur á sínum tíma var það álit íslenskra stjórnvalda og Alþingis að 3. gr. laganna um EES-samninginn væri fullnægjandi innleiðing á þeim skuldbindingum sem þessi mikilvæga bókun 35 kveður á um. Þess vegna er það spurning mín: Hefur verið undirbúin áætlun um viðbrögð ef við færum halloka í slíku máli, sem við vonum auðvitað öll að gerist ekki? Og þá í því sambandi, hverjar yrðu afleiðingar þess að málsniðurstaða yrði með þeim hætti?
Virðulegi forseti. Það sem ég reyndi að rekja hér í fyrra andsvari mínu, og þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar, eru í rauninni bæði aðdragandi málsins í stuttu máli og síðan hver staðan er nú. Eins og kynnt var bæði fyrir hv. utanríkismálanefnd og ríkisstjórninni þá höfum við sent svarbréf þar sem okkar sjónarmið koma mjög skýrt fram. Ég ætla ekki að endurtaka okkar sjónarmið. Þau eru mjög skýr og þau eru vel unnin og þannig stendur málið núna. En mér finnast hins vegar þau rök sem við færum fram í málinu vera þess eðlis, það er mín skoðun, að taka eigi tillit til þeirra. Ég vek athygli á því að framkvæmd EES-samningsins hefur gengið mjög vel hér á Íslandi. Ég vek athygli á því að þannig er það líka ef við berum það saman við þau lönd sem eru í þessu samstarfi. Það liggur alveg fyrir, þetta er 25 ára gamall samningur, að þegar við innleiddum hann, eins og ég nefndi hér áðan, í því máli sem hv. þingmaður spyr um þótti það fullnægjandi og voru ekki gerðar athugasemdir við það. Þannig stendur það mál. Okkar afstaða er mjög skýr. Það hefur komið fram og verið kynnt fyrir hv. utanríkismálanefnd, samþykkt í ríkisstjórn og verið sent til ESA.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir fína ræðu sem ég tek undir, sérstaklega þann rauða þráð, sem ég fagna sérstaklega, að undirstrika mikilvægi EES-samningsins og -samstarfsins, þessa mikilvægasta alþjóðasamnings sem við höfum fram til þessa gert. Við munum að það var ekki alls fyrir löngu, fyrir einu og hálfu eða tveimur árum, sem við vorum í mikilli umræðu um þriðja orkupakkann. Þá var einn flokkur sérstaklega, Miðflokkurinn, sem barðist gegn því á grundvelli sinna hugsjóna og þá fundum við fyrir því að það væri ákveðinn þrýstingur innan Sjálfstæðisflokksins að taka aðra leið, en hann stóð vaktina og fylgdi þessu í gegn. Engu að síður sagði formaður Sjálfstæðisflokksins á sínum tíma í viðtali í þessu umhverfi að það þyrfti annars vegar að endurskoða alla orkulöggjöfina og hins vegar að endurskoða þyrfti eðli og inntak þess að vera þátttakandi í EES-samstarfinu. Því vil ég spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Hefur það formlega ferli farið af stað, að skoða inntak þess að vera þátttakandi eða eðli þess að vera þátttakandi í EES-samstarfinu? Og ef svo er, hvenær verður hv. utanríkismálanefnd upplýst um það?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og ekki ætla ég að gera lítið úr mikilvægi EES-samningsins, en við höfum svo sannarlega undirgengist aðra samninga sem má færa full rök fyrir að séu jafnvel mikilvægari eins og t.d. aðildin að Atlantshafsbandalaginu. En hvað sem því líður, varðandi það sem gert hefur verið á þessu kjörtímabili þegar kemur að EES-samningnum þá hafa verið gerðar í það minnsta tvær skýrslur þar sem akkúrat er dregið fram hvað felst í því að vera í EES-samstarfinu, hvert inntakið er. Við getum sagt að fyrri skýrslan snúi kannski meira að því hvernig við getum gætt hagsmuna okkar betur því að því miður var það þannig að þegar menn sóttu um aðild að Evrópusambandinu var mjög slakað á hagsmunagæslu okkar í Brussel. Hætt var að stórum hluta með það fyrirkomulag sem var til staðar en það hefur verið sett upp aftur núna, t.d. eru eftir því sem ég best veit fulltrúar allra ráðuneyta í sendiráðinu í Brussel til að fylgjast sérstaklega með málum sem þeim tengjast á fyrstu stigum þegar við getum haft hvað mest áhrif. Síðan er það auðvitað skýrslan sem var unnin undir forystu Björns Bjarnasonar. Sú vinna er nákvæmlega það sem hv. þingmaður er að vísa til. Það eru til allra handa sögur um EES-samstarfið. Það er mjög erfitt þegar maður ræðir um þessi mál og það koma fram einhverjir hlutir sem ekki eru réttir. Þegar kemur að því sem hv. þingmaður var að vísa í, þ.e. inntakið, og vísar í orð formanns Sjálfstæðisflokksins, þá er það nákvæmlega það sem gert var í þeirri skýrslu. Hún er mjög yfirgripsmikil og upplýsandi og hefur fengið lof út fyrir landsteinana. Ég held að það hafi verið afskaplega skynsamlegt að fara í þá vinnu og ég tel að umræðan hafi orðið málefnalegri og betri eftir að hún kom út.
Virðulegi forseti. Ég er fegin að heyra að Sjálfstæðisflokkurinn ætlar ekki undanbragðalaust að fara að beita sér fyrir því að fara úr EES-samstarfinu eða beita sér fyrir breytingum. Við erum eðlilega með öfluga hagsmunagæslu og það er gríðarlega mikilvægt. Mér finnst líka mikilvægt að hæstv. ráðherra dró fram aðildina að NATO. Þar erum við einmitt blessunarlega fullgildir meðlimir þar sem við sitjum við borðið, höfum áhrif, höfum atkvæðisrétt, sem er annað en við höfum í rauninni gagnvart öllum þeim fjölda tilskipana sem við fáum hingað þar sem aðkoma okkar er minni. Gott og vel. Ég ætla ekki að fara að ræða um Evrópusambandsaðildina akkúrat hér. En í seinni spurningu vil ég sérstaklega spyrja ráðherra um það sem á ekki að koma neinum á óvart, þ.e. að Evrópusambandið er tollabandalag og það er títt rætt um tollfrelsi og frelsi okkar Íslendinga, sem er gríðarlega mikilvægt. Meðan Evrópusambandið hefur gert 55 fríverslunarsamninga, eða samninga við 55 svæði, þá höfum við Íslendingar gert 32 samninga, fríverslunarsamninga eða samninga við tiltekin svæði. Af þessum 32 eru 27 gerðir með EFTA, sem sagt í samstarfi annarra þjóða m.a. á grunni og í tengslum við EES-samninginn, þannig að við erum að nýta okkar frelsi. Síðan eru það fimm samningar, þar af Hoyvíkursamningurinn og fleiri samningar sem eru mikilvægir, en við höfum ekki nýtt frelsi okkar meira en svo að það eru í rauninni fimm samningar utan alþjóðasamstarfs sem við höfum haft frumkvæði að. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra, af því að honum er tollfrelsið hugleikið og frelsi til þess að gera samninga: Hvaða samninga megum við vænta þess að sjá núna á næstunni? Mun þeim fjölga gríðarlega í ljósi þess að við þurfum að nýta okkur þetta frelsi okkar Íslendinga? Eða getur verið, ef við værum t.d. í Evrópusambandinu, að við værum þá með 55 fríverslunarsamninga? Í dag höfum við bara 32, [[Forseti hringir.]]þar af 27 í gegnum EFTA. Mun ráðherra beita sér fyrir fjölgun fríverslunarsamninga í þágu frelsis eða innan frelsis Íslendinga til að semja sjálfir og í þágu Íslands?
Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og fagna því sérstaklega að forystumenn þeirra flokka sem vilja ganga í Evrópusambandið eru búnir að átta sig á því að við erum í tollabandalagi, að Evrópusambandið er tollabandalag og við getum ekki samið eins og við viljum ef við göngum inn í Evrópusambandið. Þá erum við búin að afsala okkur viðskiptafrelsinu. Það liggur alveg fyrir. [[Gripið fram í.]]Það er gott að það sé viðurkennt. Það er búið að kalla mig öllum illum nöfnum fyrir að hafa bent á þetta, bæði á samfélagsmiðlum og annars staðar af ESB-sinnum. Ég tel að sú stund sé liðin að maður sé kallaður - ég ætla ekki að fara yfir þau orð sem notuð hafa verið um þann sem hér stendur þegar hann hefur bent á að Evrópusambandið er tollabandalag og að við værum að afsala okkur viðskiptafrelsinu ef við gengjum þar inn.
Hvaða samninga …?
Virðulegi forseti. Ég bið hv. þingmann að grípa ekki fram í vegna þess að hv. þingmaður misskilur ákveðna hluti hérna. Í fyrsta lagi er það skýrslan sem við gerðum, sem heitir Áfram gakk! Þar eru borin saman fríverslunarnet, annars vegar Evrópusambandsins og hins vegar EFTA og Íslands. Ef við tökum jarðarbúa þá erum við með mun fleiri jarðarbúa en Evrópusambandið, m.a. af því að við Íslendingar erum með fríverslunarsamband við Kína. Ef við berum þessi net saman, það sem við erum með í dag og síðan Evrópusambandsins, getum við aldrei komist að þeirri niðurstöðu að fríverslunarnet Evrópusambandsins sé betra. En það er ekki bara það, virðulegi forseti, heldur erum við líka með lægri tolla. Við erum með lægri tolla af því að við Sjálfstæðismenn beitum okkur fyrir því að lækka tolla. Við erum með 90% tollfrelsi en ef við værum í Evrópusambandinu væri það 27%. Áður en við felldum niður tollana vorum við samt sem áður með betra umhverfi hvað þetta varðar. Það kom fram í gögnum þegar við vorum að sækja um aðild að Evrópusambandinu að það myndi hafa slæm áhrif á samkeppnishæfni mikilvægustu útflutningsgreina okkar, og þá er ég vísa í sjávarútveginn og iðnaðinn, ef við færum þar inn vegna þess að þá myndu tollar hækka á þeim vörum sem við þurfum nauðsynlega [[Forseti hringir.]]til að stunda okkar framleiðslu. Varðandi fríverslunarsamningana þá munum við alltaf halda því áfram [[Gripið fram í.]]og á vegum EFTA, þar er ýmislegt sem við getum farið yfir á eftir.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferð á þessari skýrslu. Ég ætla aðeins að hlaupa á nokkrum atriðum. Ég vil byrja á að þakka ráðherra fyrir að flytja okkur skýrsluna og þakka að sjálfsögðu starfsfólki utanríkisþjónustunnar fyrir að vinna hana og gera þetta ágæta yfirlit, því að auðvitað er þessi skýrsla fyrst og fremst yfirlit yfir EES-samstarfið eða framkvæmd EES-samningsins, hún er ekki beint stefnumörkun eða lögð fram sem annars konar plagg. Ég vil hins vegar koma því strax á framfæri að ég sakna þess að ekki hafi enn þá verið unnin nein sérstök úttekt á kostum og göllum EES-samningsins. Það var unnin ágætisskýrsla sem lýsti fyrst og fremst kostum þess að vera í samstarfinu en við verðum líka að þora að ræða það sem betur má fara, mögulega galla o.s.frv. Ég sakna þess að það hafi ekki verið gert, herra forseti, því að ég get ekki ímyndað mér að nokkur samningur sé þess eðlis að á honum séu bara kostir en engir gallar eða hættur. Það er nauðsynlegt fyrir Ísland sem eyþjóð lengst úti í Atlantshafi að eiga í góðu samstarfi við önnur ríki og taka þátt í alþjóðastarfi og ég fer kannski nánar yfir það í hinni skýrsluumræðunni sem verður síðar í dag. Mig langar að nefna svokallaða bókun 35, sem hér var komið aðeins inn á áðan. Ég verð að segja að miðað við það sem mér heyrðist á svörum hæstv. ráðherra við spurningum hv. þm. Ólafs Ísleifssonar er ekki gert ráð fyrir því með neinum hætti að Ísland geti tapað þessu máli sem ESA hefur höfðað gegn okkur. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur að hafa það á hreinu hvort til sé einhver viðbragðsáætlun eða plan ef svo illa fer, sem við vonum að sjálfsögðu að verði ekki. Ég hef fulla trú á því að sú vinna sem er í gangi af hálfu ráðuneytisins að svara ESA sé góð og við höfum fengið ákveðna kynningu á því í utanríkismálanefnd og bökkum við það allt saman upp. Ég hef bara áhyggjur af því ef ekki er til einhver viðbragðsáætlun ef þetta fer illa. Ég ætla aðeins að koma inn á nokkra staði í skýrslunni, þetta er ágætisyfirlit. Á bls. 22 er fjallað um orku- og loftslagsstefnu Evrópusambandsins til 2030. Þetta er náttúrlega sú stefna í rauninni sem hefur verið innleidd hér beint og óbeint á undanförnum árum, því miður, ekki síst með þeirri aðferð sem beitt var hér varðandi þriðja orkupakkann síðastliðið sumar. Þá erum við að taka skref inn í þennan orkupakka Evrópusambandsins og við munum sjálfsagt halda því áfram þegar þessi svokallaði hreinorkupakki kemur nema eitthvað breytist. Hér er rætt um bókun 35 sem ég fjallaði örlítið um í upphafi, ég ætla ekki dýpra í það. Ég vek þó athygli á því að þetta er gríðarlega mikilvægt og stórt mál og mikilvægt að fá úr því skorið. Það er að sjálfsögðu okkar krafa að íslensk lög gangi framar erlendum lögum og er það eitthvað sem vonandi næst að vinna með góðum rökstuðningi, sem ég efast ekki um að eigi eftir að verða. Upptalningin hér á tölulegum upplýsingum er mjög góð. Hún mun gagnast okkur í samanburði og til að velta málunum fyrir okkur. Á bls. 14 og 15 er ágætlega gerð grein fyrir því hvernig innleiðingarnar hafa gengið fyrir sig. Meðan við erum í samstarfi, meðan við tökum á okkur ákveðin verkefni og skyldur og höfum skuldbindingar, þá hljótum við að þurfa að standa undir því. Þar af leiðandi er mikilvægt, hvað sem okkur svo finnst um allt sem kemur frá Evrópusambandinu og allt sem við þurfum að innleiða, að við stöndum undir því. Svo virðist sem það sé eitthvað á brattann að sækja, en það er líka athyglisvert að sjá gríðarlega fjölgun innlendra reglugerða á árinu 2020 frá árunum áður, sem kemur fram í töflu á bls. 14. Það er í raun merkilegt að sjá hversu ofsalegur fjöldi hefur verið innleiddur. Hagsmunagæslan, ég ætla að koma örstutt inn á hana. Það er mjög mikilvægt, eins og hæstv. ráðherra kom inn á og ég fagna því ef það er skýr fókus á það, að sjá til þess að sendiráð okkar, þeir sem vinna fyrir okkur þar, séu nægilega vel mönnuð til að þau geti staðið undir þessari miklu ábyrgð. Við eigum að horfa til þess að auka enn frekar í það ef þörf er á, því að þetta eru mikilvæg mál sem þar er verið að vakta fyrir okkur. Að sjálfsögðu þurfa fagráðuneytin svokölluðu líka að vera á tánum og mögulega fjölga sínu starfsfólki þar einnig. En það er mjög mikilvægt að við vöktum allt sem er á ferðinni hjá Evrópusambandinu og getur endað í EES-samningnum. Ég ætla svo sem ekki að fara mikið dýpra í þetta, herra forseti. Ég vil þó benda á hér í lokaorðunum og taka undir það að fjölþjóðleg samvinna er mikilvæg. Við höfum þó séð að þeir sem eru hinum megin við borðið þegar kemur að EES-samningnum leitast stundum við að túlka eða beita honum kannski öðruvísi en við viljum meina að hann sé, eins og sást í þessu bóluefnamáli eða banni við útflutningi frá Evrópusambandinu. Ráðherra fór ágætlega yfir þau viðbrögð. En það er hins vegar ljóst að Evrópusambandið lítur á að þetta sé samningur sem hægt er að sveigja svolítið til þegar á þarf að halda og ég held að það sé kominn tími til að Íslendingar nýti sér það líka þegar við á.
Herra forseti. Ég vil byrja ræðu mína á því að fagna þeirri ákvörðun sem tekin var hér í október 2019 um að í fyrsta sinn yrði gefin út sérstök skýrsla um framkvæmd EES-samningsins. Skýrsla sú sem við ræðum hér og umfjöllun um hana kom í stað reglubundinnar umræðu um EES-samninginn inni í stóru skýrslunni um utanríkisstefnu sem hæstv. utanríkisráðherra gefur þinginu á ári hverju. Ég tel það vera sérstaklega til bóta að þinginu sé gefin sérskýrsla um framkvæmd EES-samningsins og að við tökum sérstaka umræðu um hana því að ekki veitir af. Ég ætla að minnast á nokkur atriði er tengjast EES-samningnum og yfirstandandi ári. Mig langar til að minna á að Covid-faraldurinn hefur að sjálfsögðu haft mikil áhrif á allt okkar líf, sömuleiðis á starfsemi ESB og EES-samninginn um leið. Líka vil ég leggja áherslu á að í þeim heimsfaraldri sem geisað hefur um allan heim hefur akkúrat þetta alþjóðlega samstarf okkar og alþjóðlegar skuldbindingar okkar í alþjóðasamvinnu verið okkur gríðarlegt haldreipi og akkeri í þeim aðgerðum sem við höfum gripið til og, eins og rakið er af miklum myndugleik í EES-skýrslunni um aðgengi að hlífðarbúnaði, lækningavörum og bóluefni. Sömuleiðis það sem Ísland hefur tekið þátt í, sem er að hluta ráðstafað í gegnum samstarfsáætlanir, í gegnum svokallaðan Bjargráðasjóð ESB. Það er gott að í skýrslunni sem við ræðum í dag séu teknar fram akkúrat þær aðgerðir vegna Covid sem algerlega má tengja við þátttöku okkar og aðild að EES-samningnum. Það gefur okkur líka yfirlit yfir hversu mikilvægt samstarfið er. Það er því af hinu góða og ég vonast til þess að áfram verði sérstök skýrsla um framkvæmd EES-samningsins gefin út hér á Alþingi og rædd. EES-samningurinn er, eins og segir í skýrslunni, einn mikilvægasti alþjóðasamningur sem Ísland hefur gert. Gríðarlega mikill ávinningur hlýst af þessum samningi. Þetta er nánast kjölfestusamningur á alþjóðavísu sem Ísland á aðild að og veitir okkur ýmis réttindi en um leið skyldur. Við höfum aðgang að einum stærsta markaði heims, íslensk fyrirtæki keppa á jafnréttisgrundvelli við evrópsk fyrirtæki á þeim sviðum sem samningurinn tekur til og ekki síst geta Íslendingar búið og starfað í 31 ríki sem eru í ESB- og EES-samstarfinu. Þetta er því gríðarlega mikilvægur samningur. Vegna þess að hæstv. utanríkisráðherra flytur þinginu þessa skýrslu núna í fyrsta og síðasta skipti á þessu kjörtímabili verð ég að minnast á að fyrrverandi utanríkisráðherra, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, var á undan mér hér í ræðustól og talaði um orkupakkann o.s.frv. sem var mikið til umræðu fyrir tveimur árum hér í þinginu og var málflutningur sem byggðist oft á miklum útúrsnúningum og misskilningi. En það er gott að viðbrögðin við þeirri umræðu hafi verið þau að koma fram með þessa skýrslu. Mig langar hins vegar að benda á að þrátt fyrir að gefið hafi verið í að einhverju leyti varðandi hagsmunagæslu okkar í Brussel á þessu kjörtímabili - það hefur bæði verið gert með fastri viðveru fulltrúa fagráðuneyta í sendiráðinu og sömuleiðis hefur verið skilgreindur svokallaður forgangslisti ríkisstjórnarinnar í málefnum sem eru í lagasetningarferli hverju sinni hjá ESB og þykja koma beint við hagsmuni okkar - er það eitthvað sem maður hefði viljað sjá fyrr. Ég myndi vilja sjá meiri og öflugri hagsmunagæslu okkar í Brussel. Það er ekki nóg að vakta hagsmunagæslu okkar eins og gert er heldur þurfum við að vera á staðnum. Það hefur sýnt sig að það skiptir gríðarlega miklu máli. Hagsmunagæsla Norðmanna í þeim efnum er til fyrirmyndar. Um leið og ég segi það geri ég mér grein fyrir því að Norðmenn eru mun fjölmennari þjóð en við Íslendingar og hafa meiri fjármuni til hagsmunagæslu sinnar í Brussel. En ég vil hvetja hæstv. utanríkisráðherra og önnur fagráðuneyti, ef þau hafa ekki sent sína fulltrúa nú þegar, til þess að gera það. Íslenskt samfélag hagnast og græðir á því að við höldum uppi öflugri hagsmunagæslu og tengslum og tengingum á staðnum. Um leið og ég segi það geri ég mér að sjálfsögðu grein fyrir þeim annmörkum sem Covid-19 hefur búið okkur hvað viðkemur því að vera á staðnum í Brussel og halda úti hagsmunagæslu okkar. Herra forseti. Ég verð að nefna það að í innganginum í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra, á blaðsíðu 4, þykir mér að einhverju leyti slegnir varnartónar gagnvart þeim gagnrýnisröddum sem hafa verið uppi á þinginu, frá ákveðnum þingmönnum ákveðinna stjórnmálaflokka, eða stjórnmálaflokks, um aðild okkar að EES-samningnum. Tekið er sérstaklega fram að gjaldið fyrir þann ávinning sé ekki réttlætanlegt, sem hafi oft verið gefið í skyn, og feli í sér umfangsmikla innleiðingu EES-löggjafar. Þá er tekið sem dæmi að Ísland hafi tekið upp 13,4% þeirra gerða sem ESB samþykkti á tímabilinu 1994–2016. Það hvarflar að manni að slíkt sé sett fram í þeim tilgangi að tala til þeirra gagnrýnisradda sem uppi hafa verið um EES-samninginn, þegar við ættum að sjálfsögðu að róa að því öllum árum að hlutfall þeirra gerða sem Ísland tekur upp sé hærra. Í málflutningi hv. ræðumanns Gunnars Braga Sveinssonar hér áðan tiltók hann að gerðirnar sem við værum að taka upp væru ansi margar á síðastliðnu ári. Þá grunar mig helst að það orsakist einmitt af heimsfaraldrinum sem hefur geisað og þeim gerðum sem við höfum verið að taka upp vegna ýmissa aðgerða þar að lútandi. Ég held því að við hér á Alþingi þurfum að standa með þessum gríðarlega mikilvæga samningi sem Ísland er aðili að og pakka ekki í vörn þegar gagnrýni kemur, heldur taka það akkúrat til okkar ef það er eitthvað sem við þurfum að bæta, hvort sem gagnrýnin beinist að því að hagsmunagæsla okkar sé ekki nægjanleg á vettvangi - mig minnir nú að fyrrverandi forsætisráðherra og utanríkisráðherra, Halldór Ásgrímsson, hafi á sínum tíma, strax árið 1994, talað um að hagsmunagæsla Íslands yrði að vera öflug í Evrópu og í Brussel. Orð hans og hvatning eru enn þá gild og góð. Hagsmunagæsla okkar er gríðarlega mikilvæg og við þurfum að halda henni áfram. Við þurfum líka að vinna á þessum svokallaða upptökuhalla á EES-gerðunum, við þurfum að bæta þar úr. Það er ekki góðs viti hversu lág talan er á innleiðingum EES-gerða. Við þurfum akkúrat að gera það og við þurfum að taka okkur tíma í það. [[Forseti hringir.]]Margar þessara gerða eru tæknilegs eðlis og oft hvarflar það að manni að sumar þeirra ættu kannski ekki alveg að vera inni á borði þingnefnda heldur frekar hjá embættismönnum til að liðka fyrir, alla vega vinsa úr þá tæknilegu hluti sem eru í gerðunum. En þar hefur líka verið bætt úr. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Ég er að fara yfir tímamörk, en ég vil ítreka þakkir fyrir að við séum að ræða loksins sérstaklega [[Forseti hringir.]]framkvæmd EES-samningsins hér í þingsal.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er gott að það er almennur skilningur á mikilvægi þess að við gætum hagsmuna okkar í þessu samstarfi og það hefur verið aukið stórlega í minni tíð sem ráðherra, það hefur verið farið í sérstakt átak í því að auka hagsmunagæsluna og það hefur gengið eftir. En varðandi 13,4%, af hverju verið er að vekja athygli á því, þá er það bara til að koma staðreyndunum á framfæri. Ég hef ekkert farið í grafgötur með að þeir sem hafa grafið mest undan EES-samningnum eru þeir sem vilja að Ísland gangi í ESB. Þeir hafa miskunnarlaust haldið því fram að við séum jafnvel að taka inn 90% af gerðum Evrópusambandsins í gegnum EES-samninginn, 90%. Það er bara rangt. Það er einfaldlega rangt. Menn hafa talað um að þetta sé einhvers konar aukaaðild, þetta snúist í rauninni bara um að detta þarna inn og þá förum við að stýra og stjórna öllu. Þetta er allt saman misskilningur, allt saman grundvallarmisskilningur. Ég hef verið að reyna að draga fram staðreyndirnar um hvað felst í EES-samningnum og hvað felst í ESB-aðild. Það er auðvitað himinn og haf þarna á milli. Það urðu tímamót í umræðunni hérna áðan þegar ESB-sinnar voru loksins að gangast við því að Evrópusambandið er tollabandalag. Við myndum afsala okkur viðskiptafrelsi með því að ganga í það. Varðandi þennan fjölda, aukninguna sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson vísaði til, þá er það, eftir því sem ég best veit, fyrst og fremst út af breytingum varðandi fjármálamarkaðinn sem eru oft mjög tæknilegs eðlis. En við sýnum þær tölur af því að við viljum halda staðreyndum á lofti.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir andsvarið. Ég er ekki sammála hæstv. ráðherra um að þeir sem grafi mest undan EES-samningnum séu ESB-sinnar, þvert á móti, enda sýndi það sig að það voru þingmenn Miðflokksins sem stóðu hér fyrir einu lengsta málþófi sem um getur í sögu þingsins vegna orkupakkainnleiðingar í EES-samninginn. Það voru ekki ESB-sinnar sem stóðu þar í stafni. En það er rétt og við vitum að stór hluti þeirra gerða sem við höfum verið að taka inn hér á Alþingi eru afleiðingar af efnahagshruninu og við erum í raun enn þá að vinna okkur út úr þeim afleiðingum til að bæta leikreglur á fjármálamarkaði. Margt af því er mjög tæknilegs eðlis og væri óskandi að við færum að færa okkur loks aðeins frá þeim fasa og fara í aðrar áttir. Ég kannast ekki við, herra forseti, að það séu ESB-sinnar sem hafi talað um 90% upptöku, að það sé markmiðið varðandi innleiðingu regluverks ESB í gegnum EES-samninginn. Ég tel hins vegar, og ég held að hæstv. utanríkisráðherra sé sammála mér í því, að 13,4% sé allt of lágt þó að við höfum verið að vinna okkur í haginn að undanförnu. Ég held að við þurfum að bæta í þegar kemur að því til að styrkja þetta innleiðingarferli. En sömuleiðis þurfum við að vinna að þessu til að við séum ekki á hælunum og séum ekki að vinna upp einhvern stabba sem hefur safnast upp. [[Forseti hringir.]]Það eru ekki góð vinnubrögð. Ég held að við séum sammála því að reyna að vinna að þessu. [[Forseti hringir.]]En ég kannast ekki við að 90% markmiðið sé eitthvað sem haldið hefur verið hátt á lofti hér í þingsal.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er ákveðinn misskilningur hérna í gangi. Ef við værum í ESB tækjum við 100%. Af því að við erum í EES þá tökum við bara 13,4%. Í því felst munurinn. Þetta er ekki valkvætt. Það sem ESB-sinnar hafa gert til að grafa undan EES-samningnum er að láta að því liggja, og það hefur margoft komið hér fram, ekki bara á undanförnum árum heldur áratugum, og sagt að þetta sé nokkurn veginn eins og að vera í ESB af því að við tökum allt að 90% upp af gerðum ESB. Það er ekki þannig. Við erum bara þátttakendur í ákveðnum hluta samstarfsins. Mig minnir að það séu 34 kaflar í þessu Evrópusamstarfi, sem eru þá allir undir ESB og EES-samningurinn væri að fullu 10 kaflar inni í því. 13 eru algjörlega fyrir utan. Og af því að við erum EES-ríki þá tókum við á þessu árabili um 13,4%. Ef við færum í ESB þá tækjum við 100%. Það getur hver maður séð hvað það hefði mikil áhrif ef við færum úr 13,4% í 100%. Þetta er dregið fram í skýrslunni til að sýna fram á muninn á því að vera í EES-samstarfinu og síðan ESB. Það liggur alveg fyrir. Og af því að hv. þingmaður vísaði í að einhverjir þingmenn í öðrum flokkum vilji sannarlega ekki ganga í Evrópusambandið þá notuðu þeir hins vegar oft þessi rök, eða rökleysu, sem hefur verið hamrað á svo árum og áratugum skiptir en er einfaldlega rangt, að við séum nokkurn veginn að taka upp allar gerðir ESB. Við erum að taka upp á milli 13 og 14%.
Herra forseti. Það þarf engan föðurlegan umvöndunartón við mig um það að aðild að Evrópska efnahagssvæðinu jafngildi ekki aðild að ESB. Ég geri mér að sjálfsögðu grein fyrir því, herra forseti. En það er ekki hægt að afneita bls. 13 í skýrslunni um EES-samninginn og upptökuhallann á EES-gerðunum sem heil blaðsíða fer í að útskýra. Þegar tafir eru á upptöku gerða í EES-samninginn geta þær haft neikvæð áhrif ef litið er til markmiðs samningsins. Ég var sömuleiðis, ef hæstv. ráðherra hlustaði á ræðu mína, að hrósa íslenskum stjórnvöldum fyrir að hafa farið í átak í innleiðingu EES-gerða og við erum innan viðmiðunarmarka sem sett hafa verið á innri markaði EES-svæðisins varðandi innleiðingu EES-gerða. Það getur verið ásættanlegt markmið eða ásættanleg frammistaða fyrir einhverja. En ég held að það færi betur á því að markmið okkar væri hærra. Þess vegna tók ég líka dæmi um orðalagið og ákveðinn undirtón í innganginum að EES-skýrslunni. Þar getur okkur hæstv. utanríkisráðherra greint á. En mér finnst þar koma fram ákveðinn tónn sem beint er í ákveðnar áttir, þeirra sem hafa verið að grafa undan EES-samningnum hér á Alþingi. Það er það sem ég er að meina. Í staðinn fyrir það hefði ég viljað sjá skýrari og sterkari og glaðari tón í innganginum um það hversu mikill ávinningur er af þessum samningi, hversu mikinn ávinning við höfum haft af honum í þau 25 ár sem við höfum verið aðilar að honum.
Herra forseti. Ég ætlaði rétt aðeins að koma inn á þessi mál og þessa skýrslu. Þetta er í annað sinn sem hún er lögð fram þannig að við ræðum hana sérstaklega. Ég tek undir og held að það skipti miklu máli að við getum rætt fríverslunarsamningana og EES-málin sérstaklega, ekki bara sem aukamál inni í stóru skýrslu utanríkisráðherra um alþjóðamálin. Ég hef á þessu kjörtímabili setið í þingmannanefnd EFTA og EES og haft tækifæri til að kynnast því hvernig þetta fer fram og hvaða áhrif lítil þjóð, í samvinnu og samstarfi við hinar EFTA-þjóðirnar, getur haft á eitt og annað í framkvæmd þessara samninga. Eðli máls samkvæmt fór starfið á síðasta ári fram á netinu eins og í öllu öðru erlendu samstarfi. Samt sem áður eru hér mál sem búin eru að vera gegnumgangandi undanfarið og hafa tekið langan tíma, t.d. Brexit-málin og í framhaldinu afstaða landanna til þeirra og hvers konar samningar yrðu gerðir. Af því að hér áðan var spurt hvaða lönd væri um að ræða þá hefur verið unnið með að reyna að endurnýja samninga og betrumbæta þá við marga, t.d. Mercosur-löndin og Suður-Kóreu, af því að við stöndum höllum fæti samkeppnislega séð gagnvart Bandaríkjunum og ESB, sem Suður-Kórea endurnýjaði sinn samning við. Við, EFTA-löndin, höfum ekki enn þá náð að bæta stöðu okkar eða endurnýja hana eins og við vildum þar. Í þessu er verið að tala um alla skapaða hluti eins og aðeins er farið yfir hérna; viðskipti, sjálfbæra þróun og vinnuvernd. Við funduðum einmitt í Liechtenstein sumarið 2019. Þar voru líka aðilar vinnumarkaðarins, eins og gjarnan er, a.m.k. einu sinni á ári, og mjög mörg mál undir, allt frá þessum málum og yfir í #metoo, vinnustaðaáreitni og ýmislegt fleira sem hefur verið rætt, norðurslóðamál og hvað annað. Auðvitað er verið að reyna að vinna að því að koma á nýjum samningum og endurnýja samninga mjög víða. Skýrslan sem hér er undir er afskaplega góð og hnitmiðuð. Farið er vel ofan í einstaka þætti og er tekið svolítið utan um það hvers vegna við erum í þessu samstarfi og hvað það hefur gert fyrir okkur. Mig langar aðeins að grípa niður á nokkrum stöðum. Ég tek undir það sem sagt hefur verið varðandi hagsmunagæsluna okkar í Brussel, hún skiptir máli. Við treystum lengi framan af á Norðmenn, að þeir létu okkur vita ef eitthvað væri sem þyrfti að breyta, laga eða hafa augun á. Þeir eru með mikinn mannskap þarna úti til að fylgjast með. Síðan höfum við verið að bæta þetta mjög mikið og fagráðuneytin eru öll komin með starfsmenn úti í Brussel. Þegar við heimsóttum þau 2019 fann maður alveg fyrir því að það skiptir máli að hafa fólk úr fagráðuneytum, sem þá var komið, til þess að segja okkur enn frekar hvað væri undir því að það skiptir auðvitað máli að geta haft áhrif á eitthvað á mótunarstigi frekar en að gera það þegar það er kannski orðið of seint og jafnvel komið áleiðis og komið inn til ESB. Hér er einmitt rakið hvað þessir fagfulltrúar gera. Þau fylgja auðvitað forgangslista ríkisstjórnarinnar í hagsmunagæslu okkar gagnvart ESB. Farið er yfir hvað það er helst, eins og ráðherra kom inn á; grænn sáttmáli og stafræna starfskráin. Hér er líka komið inn á forgangslista ríkisstjórnarinnar sem var samþykktur í fyrrahaust. Hann var gerður í samráði við hagsmunaaðila og lagður fyrir utanríkismálanefnd sem hefur fjallað um hann. Það skiptir máli að sem flestir komi að slíkum samningum þannig að mörg augu geti litið yfir það sem fram undan er og það sem við erum að gera hverju sinni. Þeim lista sem var áður lagður fram var breytt núna. Nú er þetta kannski léttara í vöfum, ef maður getur orðað það þannig. Það er einfaldara að uppfæra listann, þar er hægt að bæta við nýjum forgangsmálum eftir því sem þeim vindur fram og farið er betur ofan í það þannig að allir séu með á hreinu hvaða íslensku hagsmuna er verið að gæta. Það er nú ekki langur tími sem maður hefur hér til umfjöllunar en það sem mér finnst kannski ástæða til að nefna sérstaklega á þessum nýja lista okkar um græna sáttmálann og stafrænu skrána er fimm ára stefna sem Evrópusambandið er með um jafnrétti kynjanna og nýja mismununarlöggjöf og baráttu gegn kynbundnu ofbeldi og heimilisofbeldi. Þar er markmið okkar að miðla þekkingu okkar í jafnréttismálum til stofnana ESB. Um leið er líka tillaga sem kveður á um að tryggja að allt launafólk innan ESB fái sanngjörn lágmarkslaun. Síðan er verið að tala um stofnun miðlægs eftirlitsaðila peningaþvættis og fjármögnunar hryðjuverka og að samræma regluverkið enn þá betur. Svo eru mál sem eru lengra komin, samstarfsmál sem voru á eldri lista og eru hér talin upp. Meðal annars er talað um orku- og loftslagsstefnuna og talað er um menntunar-, æskulýðs- og íþróttamál. Síðan er hér eitt sem mér þykir skipta miklu máli, þ.e. breyttar reglur ESB um áburð. Þar erum við að reyna að gæta þess að þegar slíkt er tekið inn í EES-samninginn getum við takmarkað innflutning á lífrænum áburði sökum okkar sérstöku stöðu varðandi sjúkdóma í dýrum og plöntum. Það held ég að sé eitt af því sem við höfum fjallað dálítið mikið um, sérstaklega þegar rætt hefur verið um landbúnaðarmálin og tollamálin og það allt saman, eins og líka er rakið. Mér finnst það vera eitthvað sem dettur oft í að verða kannski einsleit umræða um. Virðulegi forseti. Það sem er líka hér og er ofarlega á baugi í samstarfi okkar við EES eru evrópsku loftslagslögin og aðgerðaáætlun í hringrásarhagkerfinu. Nú er komið inn í þingið mál tengt hringrásarhagkerfinu sem ég vona sannarlega að við náum um að gera að lögum af því að ég tel að það skipti miklu máli. Það er rakið ágætlega á bls. 19 í tillögunni þar sem mælt er fyrir reglugerð um kolefnishlutleysi. Talað er um kolefnisleka og þá erum við auðvitað að tala um mismuninn á innfluttum vörum annars vegar og svo því sem við flytjum til útlanda. Nú flýgur tíminn. Mikið er talað um og vel farið yfir uppbyggingarsjóði EES. Það er eitt af þessum stóru verkefnum sem mér finnst oft lítið vera gert með. Það skiptir miklu máli að hafa aðgang að þeim sjóðum. Hér er einmitt sagt frá því að við séum búin að bæta okkur dálítið vel. Hér var t.d. haldin jafnréttisráðstefna sem við stóðum fyrir í samvinnu við Portúgal árið 2019. Í kjölfarið var hannaður gagnagrunnur með upplýsingum, t.d. á sviði jafnréttismála. Síðan er farið yfir samstarf Íslands og Póllands og fleiri landa, m.a. á sviði jarðvarma sem uppbyggingarsjóðurinn styrkir vel. Einnig er komið inn á dökku hliðarnar í samningi við Pólland, þ.e. afstöðu sveitarstjórna þar sem hefur verið mjög dapurleg varðandi hinsegin fólk sem hefur átt undir högg að sækja, eins og við þekkjum. EFTA-ríkin hafa fordæmt yfirlýsingar og afstöðu varðandi þessi mannréttindamál sem eru svo sjálfsögð og í rauninni kveða reglur sjóðsins á um að ekki sé hægt að styrkja verkefni í Póllandi með aðkomu þessara sveitarfélaga ef þau halda uppteknum hætti. Mér þykir mjög gott að búið sé að gera það. Það er svo sem í farvatninu að nýtt tímabil er að hefjast og verið er að undirbúa þær viðræður gagnvart nýjum samningi. En nú er tíminn búinn, virðulegi forseti. [[Forseti hringir.]]Það væri hægt að ræða þetta mikið og lengi en mér þykir gott að geta rætt þetta hér. Það er mikilvægt því að þetta er regluverk [[Forseti hringir.]]sem skiptir okkur máli þótt gjarnan sé talað um að eiginlega sé allt vont sem innleitt er með EES.
Forseti. Það er gott að EES-samstarfið gengur svona glimrandi vel, eins og kemur fram í skýrslu utanríkisráðherra um framkvæmd EES-samningsins. Það voru þó nokkrir punktar sem ég hnaut um í skýrslunni sem mig langaði aðeins að tala um. Ég er sammála því sem kemur fram um EES-samninginn, með leyfi forseta, að það sé mikilvægasti viðskiptasamningur okkar Íslendinga með þeim ótvíræða ávinningi sem aðild að EES-svæðinu hefur fært þjóðinni á undangengnum áratugum. Raunar má fullyrða að EES-samningurinn sé einhver mikilvægasti alþjóðasamningur sem við höfum gert. Ég rak þó augun í það að íslenskir hagsmunir hvað varðar sjávarútvegsstefnuna samræmast ekki hagsmunum ESB. Þessi orðræða hefur ávallt truflað mig frekar mikið, sérstaklega í ljósi þess að með lögum um fiskveiðistjórnarkerfið hér á Íslandi var einkafyrirtækjum færð ein stærsta auðlind íslensku þjóðarinnar á silfurfati. Með því virðist hafa verið gefið leyfi til einkafyrirtækja að nýta arð af þeirri auðlind eins og þeim sýnist. Nú veit ég ekki endilega hvort einkafyrirtæki myndi nýta þennan arð betur ef við værum hér með EES-stefnu í sjávarútvegsmálum, en við hljótum þó velta því upp hvort hag almennings í landinu væri betur borgið þar inni og hvort einhverjar hömlur yrðu settar á brjálaðan gróða og óvarlega notkun fjárhagslegs arðs af auðlindinni. Þeim spurningum finnst mér aldrei hafa verið svarað almennilega af íslenskum yfirvöldum heldur er möguleikunum bara hent út af borðinu því að það á að liggja í augum uppi að við fáum ekkert út úr samstarfinu. En ég myndi vilja sjá þennan möguleika ræddan út frá því hvað væri almenningi í landinu fyrir bestu en ekki hvernig það myndi líta út fyrir einkafyrirtækin sem fá að nýta auðlindina í eigin þágu. Varðandi almenna stjórnsýslu og starfsemi í tengslum við EES-samninginn er náttúrlega enn þá þessi innleiðingarhalli á gerðum frá ESB. ESA hefur í frammistöðumati sínu tekið fram að innleiðing gangi ekki nægilega vel fyrir sig og komið með aðrar athugasemdir. Vonandi verður reynt að bregðast við þeim. Ég velti einnig fyrir mér hvort skynsamlegt væri að reyna að koma inn einhvers konar millistigi á milli þess sem aðlögunarferlið á sér stað úti í Brussel þar til gerðirnar koma hingað inn á þing til innleiðingar, hvort hægt væri að hafa einhvers konar ráðgjafa eða sérfræðing sem annað stigið, þannig séð, í þessu ferli svo unnt væri að fá upplýsingar um innleiðingar með fljótvirkari hætti og geta fengið staðfestingu á efni gerða og hvort skoða þurfi það sérstaklega áður en þær fara í ferli hér á landi. Orðalagið kolefnishlutlaus heimsálfa finnst mér vera áhugavert. Ég velti því fyrir mér hvort þetta muni fela í sér að Evrópa ætli í meira mæli að flytja mengun út, ef svo má segja, þ.e. til landa sem hafa minna eftirlit eða lélegan fjárhag og gætu séð hag í því að taka við mengun af Evrópu. Vonandi verður þetta markmið skoðað í samhengi við heiminn allan. Það sama má segja um notkun bóluefnis gegn Covid. Til að fá hjarðónæmi í heiminum öllum og tryggja öryggi fyrir öll þá tel ég mikilvægt að Evrópa reyni að deila bóluefninu víðar en einvörðungu innan Evrópu. Þótt Ísland sé lítið þá megum við ekki gleyma því að heimurinn er stærri en við og stærri en Evrópa og hafa það til grundvallar að ákvarðanir séu teknar að teknu tilliti til hags jarðarinnar og fólksins alls sem einnar heildar. Í skýrslunni er talað um samstarf til að auka netöryggi. Ég legg áherslu á það og ítreka að öll sú vinna ætti að vera unnin með réttindi einstaklingsins í forgrunni og að hagsmunapot stórfyrirtækjanna nái ekki að hafa yfirhöndina í umræðum og ákvörðunum er það varðar. Í lokin langar mig að segja að við þurfum að vera virk í því að gæta hagsmuna okkar og ég vona að sú góða þróun sem hefur átt sér stað síðustu ár muni halda áfram. Við virðumst því miður ekki hafa nægt fjármagn eða mannafla til að sinna þessu eins vel og við vildum. En vonandi munum við geta haldið utan um og þróað þetta mikilvæga alþjóðasamstarf okkar áfram.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Bara vegna orða hv. þingmanns um gerðirnar þá er það akkúrat það sem er gert, það eru vinnuhópar á vegum EFTA sem greina hvaða áhrif gerðirnar hafa áður en málin fara til sameiginlegu EES-nefndarinnar og síðan gengur það auðvitað áfram. Sömuleiðis hefur verið settur upp sérstakur gagnagrunnur sem er aðgengilegur öllum sem það vilja til þess að geta kannað afleiðingar og hvað sé í gangi þegar kemur að EES-samstarfinu. Og síðan erum við með fulltrúa ráðuneytanna sérstaklega til að fylgjast með því hvað gerist á fyrstu stigum. Varðandi sjávarútveginn þá getum við og eigum að hafa allar skoðanir á sjávarútvegsmálum hér á Íslandi. Kosturinn við að við erum fyrir utan þetta samstarf er að við getum ráðið þessu sjálf. En af því að hv. þingmaður var að vísa til veiðileyfa og kvóta o.fl. þá hafa líka íslensk fyrirtæki aðgang að fiskveiðilögsögu Evrópusambandsins því að það er nákvæmlega það sama í gangi og að ég held í flestum þeim löndum sem stunda sjávarútveg, að það er einhvers konar slíkt fyrirkomulag til staðar. Það er á mjög fáum stöðum, ég veit ekki til þess neins staðar, alla vega þar sem veitt er með sjálfbærum hætti, að það séu frjálsar veiðar vegna þess að þetta er takmörkuð auðlind. En ég vona að við séum flest þeirrar skoðanir, sama hvaða skoðanir við höfum á því sem hefur verið gert og hvort það hafi gengið jafn vel og menn lögðu upp með, að það sé mikilvægt fyrir Ísland að hafa fulla stjórn á sinni eigin auðlind og að við sem erum í þessum sal og kosin af fólkinu í landinu getum gert þær breytingar sem við viljum á því kerfi.
Forseti. Það gleður mig að heyra þetta með gerðirnar, að þær séu greindar áður en þær fara inn í EES-nefndina og vonandi mun það starf halda áfram. Það sem ég er að reyna að koma á framfæri með sjávarútveginn er meira hvernig umræðan um þetta er. Þetta er kannski ekki eins mikið í samfélagsumræðunni núna og var fyrir einhverjum árum. Þegar það hefur komið þrýstingur á að við ættum að fara alveg inn í ESB hefur því alltaf verið haldið fram að það sé betra fyrir okkur að vera fyrir utan. Auðvitað erum við með einhverja samninga sem gilda, ég átta mig alveg á því. Og þetta með að hafa forræði á okkar eigin auðlindum, við erum kannski komin svolítið út fyrir ESB-réttinn að ræða þetta en ég hef alltaf velt því fyrir mér sem einstaklingur hvort það sé eitthvað í ESB-kerfinu, ef við værum þar inni að öllu leyti, hvað varðar sjávarútveginn sem myndi bæta hag einstaklinga að einhverju leyti. Mögulega er það ekki svo. En ég myndi vilja sjá einhvers konar mat eða umræðu um það. Orðræðan tekur alltaf svo mikið mið af þessum einkafyrirtækjum en ég er kannski með háleita drauma um hvernig arður af auðlindunum á að vera notaður og hvernig þetta á allt saman að virka. En ég veit ekki hvort það væri betra.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er algjörlega fylgjandi því að við gerum það alltaf, því að við náum aldrei fullkomnun í því að vera til, við eigum að bera saman fiskveiðistjórnarkerfi okkar við önnur kerfi annars staðar og sjá hvort við getum lært eitthvað af því sem þar er gert. En það er mín skoðun að við eigum ekki að afsala okkur þessu til einhverra annarra. Ef við skoðum þau lönd sem gengið hafa í Evrópusambandið, tökum skýrt dæmi eins og um Breta núna, sem gengu síðan út, þá var fullyrt í breskum fjölmiðlum að þeir veiddu 25% af því sem væri veitt í þeirra eigin lögsögu eftir að vera búnir að vera ein 40 ár í Evrópusambandinu. Það voru samt sem áður gerðar alls konar ráðstafanir til að halda þessu inni í breskum fyrirtækjum og að Bretar sinntu þessum veiðum, en það gekk ekki betur en svo. Og meira að segja þegar þeir gengu út var krafa Evrópusambandsins alveg skýr áfram um að fá að veiða í bresku lögsögunni, eins og við þekkjum. Ég veit ekki um neitt betra fyrirkomulag fyrir Ísland og Íslendinga en að Ísland og Íslendingar fari með forræði á sínum málum og síðan tökumst við á og erum sammála eða ósammála. En í það minnsta getum við stjórnað því, þá er ég að tala um okkur Íslendinga, með því að greiða atkvæði þeim flokkum sem við teljum að séu líklegastir til að gera hlutina vel. Án þess að ég vilji fara í umræðuna um sjávarútvegsmál, ég er alveg til í það og hef gert það margoft, þá vilja menn gleyma því þegar þeir tala um að eitthvað gleymist í umræðunni, að ein af þeim spurningum sem ég fæ frá mínum kollegum er: Hvernig farið þið að þessu? Síðast þegar ég vissi vorum við eina landið í OECD sem tekur skatta af sjávarútvegi, allir hinir greiða með honum. Þetta eru sjálfbærar veiðar, en ósjálfbærar veiðar eru gríðarstórt vandamál úti um allan heim. Það er því enginn vafi á, þó svo að aldrei megi halda því fram að við höfum náð fullkomnun í neinu sem við gerum, að þessi þættir, sjálfbærnin og það að við séum ekki að nota peninga skattgreiðenda til að greiða niður útgerðina eins og í öðrum löndum, [[Forseti hringir.]]er eitthvað sem við þurfum ekki að hafa áhyggjur af vegna þeirrar fiskveiðistjórnar sem við erum með núna. [[Forseti hringir.]]En ég er ekki að segja að hún sé fullkomin frekar en neitt annað.
Forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Ég hef svo sem engu við þetta að bæta, þetta er kannski stærri umræða sem þarf að fara fram einhvers staðar annars staðar en í þessu púlti.
Herra forseti. Við ræðum skýrslu utanríkisráðherra um EES-samstarfið og hér hafa nú þegar nokkrir hv. þingmenn tekið til máls og farið yfir efni skýrslunnar með ólíkum áherslum. Mér heyrist samt á flestum að við séum almennt sammála um gildi samningsins og jákvæð áhrif hans fyrir íslenskt samfélag. Ég get alla vega óhikað tekið undir þá fullyrðingu að samningurinn um aðild að Evrópska efnahagssvæðinu sé einn mikilvægasti viðskiptasamningur sem Íslendingar hafa gert, ef ekki sá mikilvægasti. Í inngangi skýrslunnar fer hæstv. ráðherra yfir nokkur atriði og ámálgar þá m.a. ákveðna annmarka samningsins sem bæta þurfi úr. Ráðherra segir að nokkuð vanti upp á að íslenskar sjávarafurðir njóti fulls tollfrelsis við innflutning til ESB og sömuleiðis að verulegt ójafnvægi sé í samningnum varðandi viðskipti með landbúnaðarvörur. Úr þessu þarf að bæta og því er ég auðvitað sammála því það er okkar hlutverk að gæta hagsmuna íslenskra borgara og íslenskra fyrirtækja. Hitt er annað að tolleftirlitið hjá okkur þarf einnig að bæta og er þá skemmst að minnast máls sem kom upp fyrir nokkru síðan varðandi innflutning á ostum og misræmi í skráningu þar. Við þurfum bara almennt að vanda okkur og ég held að við séum á réttri leið. Töluvert pláss í skýrslu ráðherra fer í yfirferð á áhrifum Covid-faraldursins á starfsemi ESB og rekstur EES-samningsins. Þar kennir ýmissa grasa sem ráðherra og þingmenn hafa nú þegar farið ágætlega yfir. Ástandið hefur auðvitað verið fordæmalaust, flókið en á sama tíma krafist hraðrar ákvarðanatöku af hálfu stjórnvalda. Sumar ákvarðanir hafa verið góðar eðli málsins samkvæmt og aðrar síðri. Við sjáum vonandi fyrir endann á þessum erfiða tíma en það sem stendur upp úr að mínu mati í umfjöllun um efnið í skýrslunni er þátttaka íslenskra stjórnvalda á óformlegum ráðherrafundum, sem er ekki venjan, þ.e. ráðherrafundum meðal ESB-aðildarríkja. Eins og venjan er hefur dómsmálaráðherra á grundvelli Schengen-samstarfsins tekið þátt í formlegum og óformlegum fundum eins og áður, en að mínu mati er samstarf alltaf af hinu góða og auðvitað eigum við að standa saman þegar erfiðleikar steðja að. Annað gott sem komið hefur út úr þessu öllu saman og sem nefnt er í skýrslunni er notkun fjarfunda í Evrópusamstarfinu. Sú þróun er góð vegna þess að hún býður upp á nánara samstarf þar sem fjarfundatæknin gerir okkur kleift að boða til funda með skömmum fyrirvara, sáralítill eða enginn kostnaður hlýst af, mikill tímasparnaður og gerir þar af leiðandi kannski ýmsa fundi aðgengilegri fyrir fólk, og síðast en ekki síst færri kolefnisspor því við stefnum jú öll að grænni framtíð. Vísa ég þar m.a. í græna sáttmálann sem fjallað er um á bls. 19 í skýrslunni. Í skýrslu ráðherra er stuttur kafli um samhæfð efnahagsleg viðbrögð ESB-ríkja. Þar segir að þann 13. mars 2020 hafi framkvæmdastjóri ESB gefið út orðsendingu um samhæfð efnahagsleg viðbrögð. Í reglunum segir að aðildarríki geti breytt reglunum almennt í þágu fyrirtækja, frestað innheimtu opinberra gjalda og niðurgreitt skammtímaverkefni á öllum sviðum. Þá geti stjórnvöld greitt bætur vegna tjóns sem fyrirtæki verða fyrir með beinum hætti vegna farsóttarinnar. Hér segir einnig í skýrslunni að yfirstandandi ástand hafi leitt til skerts aðgangs að lausafé. Því hafi framkvæmdastjórnin annars vegar og ESA hins vegar lýst því yfir að ákvæði hafi virkjast í sáttmála ESB og EES-samningnum um heimildir til ríkisstuðnings ef kemur til alvarlegrar röskunar á efnahagslífi. Í því sambandi hefur m.a. verið horft til fyrirsjáanlegs samdráttar landsframleiðslu, strangra ráðstafana af hálfu hins opinbera sem tekur til samkoma, skólahalds og fleiri þátta, álags á heilbrigðiskerfi og ferðatakmarkana sem komið hefur verið á víða um heim. Samþykktur hefur verið tímabundinn rammi um ríkisaðstoð til að styðja við efnahagslífið sem gildir út þetta ár, 2021. Þannig að þetta er skýrt í skýrslu ráðherra og upplýsandi á sama tíma. Þá hefur faraldurinn verið talinn til óvenjulegra atburða í skilningi ákvæða fyrrnefndra samninga, sem heimila ríkjum að bæta fyrirtækjum tjón og tekjutap sem beinlínis orsakast af hamförum og óvenjulegum atburðum. Að lokum má nefna að ESA setti á laggirnar teymi til að aðstoða EFTA-ríkin innan EES við túlkun ríkisstyrkjareglna og til að bregðast skjótt við fyrirspurnum stjórnvalda. Að þessu sögðu þá má sjá að samhæfing innan Evrópu hefur verið á ýmsum sviðum, hvort sem um er að ræða aðildarríki Evrópusambandsins eða okkur sem eigum aðild að Evrópska efnahagssvæðinu, en þó má auðvitað gagnrýna margt varðandi samráð ríkjanna, ekki síst samráðsleysið vegna lokana á landamærum og ýmissa sóttvarnaaðgerða. En eins og ég segi, það er líka auðvelt að vera vitur eftir á, þegar bregðast þarf skjótt við alvarlegum og aðkallandi aðstæðum. Ráðherrann nefnir í inngangi sínum einnig nokkrar skýrslur sem hann hefur látið vinna fyrir sig um EES-samstarfið og endurbætur á því. Síðasta skýrsla birtist síðla árs 2019, ef ég fer rétt með, en þeim starfshópi var komið á fót að beiðni 13 þingmanna sem vildu fá upplýsingar um kosti og galla aðildar Íslendinga að EES-samningnum. Þessi skýrsla er afar efnismikil og vel unnin. Ég held hún sé um rúmlega 300 blaðsíður og mig langar til að ræða nokkur atriði úr henni. En ég sé að tími minn er að verða búinn, ég ætlaði að segja svo margt. Ég ætla þá að hlaupa hér yfir nokkur atriði. Með skýrslunni átti meta samninginn út frá ýmsum þáttum. En mig langaði til að nefna að á bls. 46 er áhugaverð frásögn af lífinu fyrir og eftir EES, ef segja má sem svo, sem undirstrikar eflaust hversu mikil áhrif samningurinn hefur haft á tækifæri okkar Íslendinga og stöðu íslenskra fyrirtækja og viðskiptalífs almennt. Með leyfi forseta, langar mig til að lesa stuttan kafla þar sem segir: „Sameiginlegi markaðurinn hefur reynst Íslendingum vel sé litið til hagvaxtar og nýsköpunar, hann laðar að fjárfesta og ýtir undir alþjóðlega samkeppnishæfni. Markaðurinn skapar einstaklingum einnig rétt til náms, ferðalaga, dvalar og starfa þar sem þeir sjálfir kjósa. Þeir njóta góðs af meira úrvali varnings á hagstæðara verði en ella væri auk þess sem fylgt er skýrum kröfum um persónuvernd og í umhverfismálum, félagsmálum og neytendamálum. Einn viðmælandi skýrsluhöfunda sagðist hafa farið til náms við þýskan háskóla árið 1983. Þá hefði verið komið fram við íslenska námsmenn eins og íbúa annarra heimsálfa. Krafist var læknisskoðunar, teknar voru röntgenmyndir og þvag- og saursýni. Leggja varð fram ótal vottorð vegna búsetu og skráningar til heimilis í þýskri borg. Þýskunám og sérstakt próf var sett sem skilyrði innritunar í háskóla. Þá kostaði nokkurt umstang að fá þýskt ökuskírteini. Nú væri þetta allt úr sögunni. Annar viðmælandi sem sinnt hefur vísindarannsóknum og nýsköpun sagði að með EES-samningnum hefðu opnast gáttir í styrktarsjóði Evrópusambandsins sem leiddi til mikilla framfara í rannsóknum og uppbyggingu nýs atvinnulífs á Íslandi. Bylting varð í rannsóknamenntun. Nýsköpunarfyrirtæki urðu til á mörgum sviðum …“ Hæstv. forseti. Mig langar líka til að nefna upplýsingar í skýrslunni sem snúa að afstöðu Íslendinga til samningsins. Sú könnun var gerð af Maskínu árið 2019 og þar kemur fram að aðeins 11% úrtaksins eru fremur eða mjög neikvæð gagnvart samningnum. En það kemur einnig fram að 20% aðspurðra hafi litla sem enga þekkingu á samningnum þannig að við þurfum kannski, þ.e. stjórnvöld, að fræða almenning betur um hvað er í þessum samningi og hvað hann hefur fært okkur. Ofangreind frásögn af lífi námsmanns í Þýskalandi fyrir samning sýnir að samningurinn hefur gerbreytt landslagi almennings og fyrirtækja á Íslandi til hins betra. Það er svo auðvitað okkar, stjórnvalda, að vega og meta einstök atriði samningsins hverju sinni og framkvæmd hans í alla staði með hagsmuni Íslendinga að leiðarljósi. Mér sýnist af lestri þessarar skýrslu að ráðherra sé mjög meðvitaður um það að stöðugt hagsmunamat þurfi að fara fram og rýni og einnig að við þurfum að vanda framkvæmd samningsins í alla staði, gera okkar allra besta.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýrslu sína og framsögu hans með henni. Hann hafði mikið að segja og þurfti að tala hratt en það er allt í góðu lagi með það, það gera menn gjarnan þegar mikið er undir. En það er nú langt frá því aðalatriði þessa máls. Ég vil byrja á því að taka undir með hæstv. ráðherra þegar hann fjallar um mikilvægi EES-samningsins. Við höfum stundum átt orðastað hér í þingsal um EES-samninginn og mikilvægi hans og ég held að við höfum alltaf verið sammála um að hann sé ákaflega mikilvægur. Þess vegna er ég algerlega sammála því sem fram kemur í inngangi, eða formála ætti ég kannski að kalla það frekar, þessarar ágætu skýrslu þar sem er farið yfir það hversu mikilvægur þessi samningur er fyrir íslenska hagsmuni og þess vegna er afskaplega mikilvægt að halda honum mjög á lofti. Það þarf að fræða almenning og fyrirtæki í landinu um hann, ekki síður en samningsaðila okkar í Evrópu. Það þarf sífellt að halda honum á lofti. Við vitum auðvitað að EES-samningurinn, þó að hann sé gríðarlega mikilvægur fyrir okkur, er kannski ekki alveg efst í huga viðsemjandans, Evrópusambandsins, þegar það er að fást við sín mál. Þess vegna er nauðsynlegt að vera sífellt að minna á hann og halda ákvæðum hans mjög á lofti gagnvart Evrópusambandinu. Ég held að ég geti sagt það með mjög góðri samvisku að hæstv. utanríkisráðherra hefur að mörgu leyti staðið sig mjög vel í þessu hlutverki. Hæstv. utanríkisráðherra hefur lagt áherslu á að halda hagsmunum Íslands á lofti vegna EES-samningsins og ég hrósa honum fyrir það. Auðvitað má svo sem alltaf segja að betur megi gera og ég hef áður sagt: Það þarf að gera betur. Það er í þessu máli eins og svo mörgum öðrum að ávallt er hægt að gera betur. Ég fyrir mína parta sé ekki eftir þeim fjármunum sem varið er í það að halda uppi þessari hagsmunagæslu. Ég held að við eigum að gæta þess mjög að vera á vettvangi eins og við mögulega getum og kosta því til sem þarf því að efnahagslegur ávinningur okkar af þessum samningi er þess eðlis að við verðum að varðveita hann. Í skýrslunni er farið nokkuð yfir viðfangsefni og kemur ekki á óvart að Covid-faraldurinn hefur sett mark sitt á þetta samstarf, þ.e. framkvæmd EES-samningsins, en auðvitað ekki síður á viðfangsefni Evrópusambandsins. Þau viðfangsefni hafa síðan smitað yfir til okkar EFTA-megin í EES-samningnum og við höfum að mörgu leyti notið mjög góðs af því samstarfi sem hefur varðað viðbrögð við Covid-faraldrinum, þróun bóluefna, kaup á alls konar búnaði o.s.frv. og síðan öflun bóluefna. Og vissulega hefðum við öll viljað að það hefði gengið betur á vettvangi Evrópusambandsins að afla bóluefna með sínum samningum. En það var kannski að hluta til vegna þess að Evrópusambandið tók þá stefnu í upphafi að virða viðskiptafrelsi og leggja ekki bann við útflutningi bóluefna eins og Bandaríkjamenn og Bretar gerðu. Það má segja kannski að Evrópusambandið hafi verið bláeygt að þessu leyti. En allt horfir þetta nú til betri vegar núna og ég hef fyrir því mjög sterka sannfæringu að við hefðum ekki verið neitt betur sett ef við hefðum reynt að standa á eigin fótum í þessum efnum. Síðan langar mig aðeins að víkja að öðrum þáttum sem varða upptöku gerða hér á Íslandi í samræmi við ákvæði EES-samningsins. Þar urðu nokkrir hnökrar á, kannski vegna Covid-ástandsins, en almennt talað stöndum við okkur nokkuð vel og það er mjög gott því að þegar samningur af þessu tagi á í hlut er auðvitað gríðarlega mikilvægt að við, sem erum í einhverjum skilningi minni aðilinn í þessu, Ísland er nú kannski ekki stærst af EFTA-löndunum, stöndum við okkar skuldbindingar og gerum það sem við eigum að gera þannig að það komi ekki til þess að menn fari að velta því fyrir sér hvort áhugi okkar á því að uppfylla okkar skuldbindingar sé að dvína. Þá geti menn hugsað sér að það sé kannski rétt að hætta þessu samstarfi, þ.e. samningsaðilarnir við Ísland. Það má alls ekki gerast. Þannig að ég fagna því að við skulum standa okkur vel í þessu efni og ég sé í skýrslunni að hæstv. ráðherra er algjörlega með það á tæru. Síðan er það auðvitað þannig að Evrópusambandið ræður ferðinni og það tekur upp málefni sem skipta Íslendinga alveg gríðarlega miklu máli. Hér eru nefndar tvær stórar áætlanir og fyrirætlanir Evrópusambandsins sem varða annars vegar grænan sáttmála Evrópu og hins vegar það sem hér er kallað stafræn starfsskrá ESB. Þetta eru atriði sem munu snerta okkur og það er mjög mikilvægt að við séum mjög vel með á nótunum varðandi það sem er að gerast í þessum efnum. Hér er sérstaklega fjallað um græna sáttmálann. Þar er t.d. verið að vekja athygli á, hér um miðbikið á síðu 19, svokölluðum kolefnisleka þar sem verið er að vara við hættunni á því að starfsemi færist til annarra landa sem ekki hafa eins ströng skilyrði og m.a. talað um að leggja gjald á innflutning til að tryggja að verð á innfluttri vöru endurspegli kolefnisspor. Kolefnisskattar eru auðvitað verkfæri sem við þurfum að nýta og það mun koma í ljós hvað stjórnvöld vilja gera í því. En ég tel að það sé óhjákvæmilegt að fara þá leið líka hér á Íslandi. Síðan er fjallað um stafrænu starfsskrána. Þar kemur fram að þau málefni eru á forgangslista ríkisstjórnarinnar og talað um að þetta muni hafa mjög mikil áhrif hér á EES-svæðinu og þar með Íslandi. Ég reikna með að það sama gildi um græna sáttmálann, þó að það sé ekki orðað með þeim hætti í skýrslunni. Mig langar, af því að tíminn er svo stuttur og það er svo margt sem hægt er að fara yfir, að minnast aðeins á samstarfsáætlanir Evrópusambandsins. Það kemur fram í skýrslunni að Ísland muni ekki sækjast eftir því að taka þátt í öllum samstarfsáætlunum ESB sem í boði eru og í sumum einungis að hluta. Síðan eru taldar upp 12 áætlanir sem ýmist er þá framhaldsþátttaka í eða nýjar áætlanir sem við tökum þátt í. En það hefði verið mjög gagnlegt að hafa líka yfirlit yfir þær áætlanir og þau svið þar sem Ísland hefur ákveðið að sækjast ekki eftir þátttöku og taka ekki þátt. Svo veit ég að hæstv. utanríkisráðherra yrði fyrir vonbrigðum ef ég myndi ekki minnast hér á það sem fram kemur í inngangi hans um innleiðingu gerða og fjölda þeirra og það sem kemur fram hér um að EES-samningurinn sé besta lausnin fyrir Ísland vegna þess að við fáum allt sem hentar okkur vel og eru okkar hagsmunir en sleppum við annað. Ég vil bara nefna það af því að talað er um 13,4%, sem við höfum áður rætt, að ég saknaði þess nú að hæstv. ráðherra skyldi ekki uppfæra þessa tölu til dagsins í dag af því að það er honum svo mikið kappsmál að við vitum nákvæmlega hvernig þetta er. En þetta er samanburður sem stenst náttúrlega enga skoðun í sjálfu sér. Þetta er álíka og við færum í gegnum íslenska lagasafnið og ætluðum að meta vægi laganna og þá fengju öll lög gildið einn, þar með fengi t.d. stjórnarskráin vægið einn, [[Forseti hringir.]]og þar með væri ljóst að stjórnarskráin hefði ekkert að segja á Íslandi af því að hún væri bara með vægið einn. [[Forseti hringir.]]Það skiptir auðvitað öllu máli hvers efnis þessar gerðir eru, en ekki fjöldinn. [[Forseti hringir.]]Þetta veit hæstv. ráðherra auðvitað, honum finnst gaman að skemmta skrattanum og heldur því áfram.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðisræðu. Mér fannst margt mjög gott sem kom fram í máli hans og ég er alveg hjartanlega sammála hv. þingmanni þegar hann vísar til þess. Og ég þakka hlý orð í minn garð. Við náum hins vegar aldrei fullkomnun í því að halda hagsmunum okkar á lofti, hvorki í þessu samstarfi né öðru. Við eigum að setja okkur þau markmið að gera það því að enginn gerir það fyrir okkur. Svo vil ég líka, virðulegi forseti, þakka hv. þingmanni fyrir að minnast á 13,4%. Þegar ég hóf störf sem ráðherra utanríkismála töluðu menn með allt öðrum hætti og ég er bara mjög ánægður, burt séð frá því hvað okkur finnst um hvort ganga eigi í Evrópusambandið. Það liggur alveg fyrir að ég og hv. þingmaður erum bara ósammála um það og ég geri engar athugasemdir við það. Hins vegar erum við alla vega komin á þann stað að við eigum að tala um þetta út frá þessum staðreyndum. Það var alltaf fullyrt hér að þetta væru allt að því 90%. Að halda því síðan fram að þessi 13,4% hafi miklu meira vægi en hin 80% plús - ég hef aldrei séð neina greiningu á því hvaða lög og reglur og því síður gerðir eru mikilvægari en aðrar eða hafa meira vægi. Það liggur bara fyrir að ef við færum inn í Evrópusambandið þyrftum við að taka upp miklu fleiri gerðir en við gerum núna. Þar er mjög stór munur á. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, sem mér fannst vera góð, og líka, þó að það liggi fyrir að skoðanamunur okkar er alveg skýr þegar að þessu kemur, að við séum nú farin að tala um þetta út frá þessum staðreyndum. Það skiptir miklu máli.
Ég þakka hæstv. ráðherra. Það er þetta með tölfræðina sem við vitum að er til margra hluta nytsamleg. En það er líka hægt að segja ýmislegt með tölfræði sem ekki er í samræmi við veruleikann, afleiðingarnar, sem hægt er að lesa út úr statistíkinni eða tölfræðinni. Þarna held ég að ráðherrann viti auðvitað að það er gríðarlegur fjöldi af alls konar gerðum sem eru samþykktar innan Evrópusambandsins sem myndu ekki varða hagsmuni Íslands nokkru einasta máli. Þetta veit ráðherrann auðvitað en ég ætla ekkert að karpa um það við hann. Þetta lýtur líka að því sem talað er um í sambandi við tollamál en þá eru akkúrat líka talin tollnúmer og sagt að það sé 90% tollfrelsi. Ég get komið og bent á að í gögnum frá OECD komi fram að tollvernd á landbúnaðarafurðum hér á landi sé 77% en einungis 4% í Evrópusambandinu. Það er ein statistík sem hægt er að nefna. Ég held að það verði að horfa á þetta út frá hagsmununum. Þessi statistík segir ekkert um hagsmunina. Hvaða tollnúmer eru þetta? Hvaða hagsmunir eru á bak við tollnúmerin? Ef engir hagsmunir eru á bak við stóran hluta þessara tollnúmera skiptir engu máli hvaða hlutföll það eru. Það skiptir máli hverjir hagsmunirnir eru. Mér finnst hæstv. ráðherra forðast að nefna hagsmunina. Hann kýs frekar að halda sig við þessa tölfræði. Ég er ekkert að efast um að hæstv. ráðherra kunni að telja og leggja saman en það er ekki það sem þetta snýst um, þetta snýst um hagsmunina sem að baki búa.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir og gríp boltann frá honum. Fyrst aðeins af því að við værum að taka fullt af einhverjum hlutum sem myndu ekki snerta okkur: Ég held að hv. þingmaður hafi ekki tekið gott dæmi þar vegna þess að ef við t.d. gengjum inn í Evrópusambandið tækjum við mikið af gerðum, t.d. í sjávarútvegsmálum. Það skiptir lönd sem ekki stunda sjávarútveg litlu máli af því að þau eru ekki nálægt sjó, en það myndi skipta okkur miklu máli. Svo sannarlega má nefna að mjög mikið af því samstarfi eða stefnum sem við höfum ekki aðgang að núna myndi hafa mikil áhrif á okkur. Sjávarútvegsmálin myndu augljóslega hafa gríðarlega mikil áhrif á okkur ef við þyrftum að taka allar gerðir frá Evrópusambandinu sem við þyrftum að gera ef við værum þar inni. Varðandi tollamálin: Ef ég og hv. þingmaður færum á morgun og stofnuðum innflutningsfyrirtæki flyttum við inn eftir tollnúmerum. Nú er enginn tollur á þessu, það er 27% tollfrelsi í Evrópusambandinu, 90% hjá okkur. Ef við flytjum eitthvað inn þá flytjum við það inn á þessum tollnúmerum, en ef við gengjum í sambandið myndi tollurinn hækka. [[Gripið fram í.]]Það eru bara hagsmunir okkar sem innflytjendur og neytendur.
Hvað er stóra samhengið?
Það er nákvæmlega stóra samhengið. Hv. þingmaður er svolítið mikið að grípa fram í núna og allt í góðu með það. Varðandi landbúnaðinn: Ef við viljum minnka tollvernd í landbúnaði gerum við það vegna þess að við erum með okkar viðskiptafrelsi, það er svo einfalt, við ráðum því. Ef við ákveðum á morgun hér á Alþingi Íslendinga að hafa 100% tollfrelsi á landbúnaðarvörum þá kemur fram frumvarp og við samþykkjum það vegna þess að við ráðum því. Ef við gengjum inn í Evrópusambandið myndum við ekki ráða því lengur, þá myndu aðrir ráða því. Það eru stórir hagsmunir, virðulegur forseti, að við höldum okkar viðskiptafrelsi.
Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra aftur. Mér sýnist að við séum orðnir sammála um að við getum ekki fundið út úr þessu í pontunni. En ég legg mikla áherslu á það að þegar við erum að ræða svona mál verðum við að gera það út frá hagsmununum sem að baki liggja. Það skiptir máli hvort á bak við tollnúmer er milljarða innflutningur hrávara í tiltekna starfsemi eða hvort það er innflutningur þar sem verið er að flytja inn fyrir 10.000 kr. á ári. Það hlýtur að skipta máli þegar þetta er vegið og metið. Það er alveg rétt hjá hæstv. utanríkisráðherra að innan Evrópusambandsins, sem er tollabandalag að grunni þó að það sé auðvitað miklu meira en tollabandalag, þá er sameiginleg tollastefna. Það hefur áður komið fram í þessari umræðu varðandi fríverslun og fríverslunarsamninga þar sem hæstv. ráðherra er auðvitað mjög stoltur af því hafa samningsfrelsi, en hann hefur ekki nýtt það, sýnist mér, mjög verulega í sinni ráðherratíð til að gera marga fríverslunarsamninga þó að honum sé það fullkomlega frjálst og heimilt. Fríverslunarsamningar EFTA, sem við njótum auðvitað góðs af, og fríverslunarsamningarnir sem við höfum þó gert, eru auðvitað færri en hjá Evrópusambandinu. Og þó að hæstv. ráðherra kjósi að telja alla Kínverja með þá held ég að það sé líka enn ein æfingin í meðferð talna sem mér finnst eiginlega varla vera við hæfi þegar við ræðum mál af þessu tagi sem skipta okkur öll miklu máli. En svona er það nú.
Virðulegur forseti. Ég ætla eins og margir aðrir hv. þingmenn að þakka fyrir þessa skýrslu og taka undir þær þakkir eða ábendingar um að skýrsla sem þessi, sem nú er lögð fram í annað sinn, er mikið þarfaþing fyrir þingið, þingmenn og almenning og veitir ágætisyfirlit yfir framkvæmd EES-samningsins og er til þess fallin að auka skilning okkar allra á þessum mikilvæga alþjóðlega samningi sem Ísland á aðild að. Ég tek undir meginefni skýrslunnar að því leyti, anda skýrslunnar, ef mætti orða það þannig, sem er auðvitað í þá átt að EES-samningurinn sem við höfum í áratugi verið aðilar að gagnvart Evrópusambandinu er mikið þarfaþing og hefur verið til mikilla hagsbóta fyrir Ísland í langflestu tilliti. En svo að ræða mín og umfjöllun um þessa skýrslu sé ekki öll á einn veg vil ég nefna nokkur álitaefni og það er heldur engin ástæða til að forðast það að ræða álitaefni sem koma upp í samningum og samskiptum þjóða, það er bara óhjákvæmilegt með alþjóðasamninga af þessum toga, jafn yfirgripsmikill einmitt og EES-samningurinn er. Ég ætla ekki að fara í mikla umræðu um það sem hæstv. utanríkisráðherra hefur svo sem margoft bent á, réttilega, og ég tek undir með honum með það, um fjölda þeirra gerða sem við erum að innleiða hér. Fjöldinn er auðvitað ekki eins og menn hafa viljað vera láta. Það er fullkomlega ólíku saman að jafna, þátttöku okkar í samstarfi við Evrópusambandið í gegnum EES-samninginn annars vegar og hins vegar inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Það er langur vegur þarna á milli. En þó hef ég nú rekið augun í og veitt því athygli að EES-samningurinn hefur undanfarin ár verið að teygja sig inn á önnur svið en honum var upphaflega ætlað að taka til. Þannig hafa loftslagsmál verið umfangsmeiri undanfarin misseri og í sjálfu sér er samningurinn að einhverju leyti notaður til þess að styðja við annars konar samkomulag Íslands við Evrópusambandið sem er algjörlega ótengt Evrópusambandinu. Um það er fjallað í skýrslunni í kafla 5 á bls. 19, kafla sem kallast Mál sem eru ofarlega á baugi í EES-samstarfinu og í samskiptum við ESB. Þar er vísað til svokallaðs græns sáttmála, og hér er ágæt umfjöllun um það, sáttmála sem framkvæmdastjórn ESB kynnti gagnvart sínum aðildarlöndum, ekki gagnvart öðrum löndum. Hann varðar markmið Evrópusambandsríkjanna í loftslagsmálum m.a., með það að markmiði að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda svo mjög miklu nemi í Evrópusambandslöndunum. Ég hef rætt það áður hér á þessum vettvangi og víðar að aðstaða Íslands er auðvitað allt önnur og Noregs reyndar líka þótt það sé ekki til umfjöllunar hér. En Ísland sker sig auðvitað úr í loftslagsmálum í samanburði við nánast velflest ríki heimsins en þó einkum og sér í lagi Evrópusambandsríkin. Þess vegna voru það mistök að mínu mati eða öllu heldur trúlega sprottið af einhvers konar misskilningi á eðli eða á umfangi stefnu Evrópusambandsríkjanna í loftslagsmálum og trúlega líka einhvers konar misskilningi í tengslum við framhald á Kyoto-samkomulaginu á sínum tíma, að árið 2015, þegar Parísarsáttmálinn var samþykktur, sem er framhald af alþjóðlegu Kyoto-bókuninni, þá tilkynnti Ísland um þátttöku sína í sameiginlegu markmiði Evrópuríkja um 40% samdrátt gróðurhúsalofttegunda á mjög stuttu tímabili, árunum 2021–2030, og miðað við árið 1990. Í framhaldinu hefur EES-samningurinn verið notaður til þess að vinna í þessu markmiði sem Ísland er í rauninni fyrir löngu búið að uppfylla, gerði það vel fyrir 1990 og á í raun óhægt um vik að uppfylla það nema með kannski endurheimt votlendis, eins og ég hef margoft nefnt. En mér hefur fundist það ljóður á framkvæmd EES-samningsins undanfarin misseri að hann skuli hafa verið nýttur í þessu tilliti og þar með örlítið að menga þá skýru sýn sem EES-samningurinn átti að veita og á að varpa til framtíðar í samstarfi þessara ríkja á sviði fjórfrelsisins, á sviði frjálsra viðskipta milli landa, fjármagns og fólksflutninga. Það er af nógu að taka þegar kemur að fjórfrelsinu og fullt tilefni til að skerpa á mörgum þáttum sem þar falla undir án þess að verið sé að draga inn nýja málaflokka sem þess utan falla einfaldlega ekki að hagsmunum Íslands í samskiptum við Evrópusambandsríkin. Mig langar að nefna að lokum annað atriði sem ég hegg eftir í þessari skýrslu sem er nefnt á bls. 23 í kafla 5.6, sem varðar það sem kallað hefur verið bókun 35 við EES-samninginn. Bókun 35 við EES-samninginn mælir fyrir um að EFTA-ríkin, m.a. Ísland, skuldbindi sig til að setja, ef þörf krefur, lagaákvæði þess efnis að komi til árekstra á milli innlendra EES-reglna og íslenskra reglna og annarra settra laga skuli EES-reglurnar gilda. Komi til árekstra milli íslenskrar löggjafar og innleiddrar löggjafar á sviði EES þá víki íslensku reglurnar, þ.e. það þurfi að túlka íslenska löggjöf með hliðsjón af EES-rétti. Það hafa sprottið upp vangaveltur um þetta og miklu meira en það, Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, hefur haft forgöngu um það að benda á að svo virðist sem íslensk dómaframkvæmd styðji ekki við þessa bókun og ekki við 3. gr. EES-samningsins sem kveður á um hvernig þetta skuli innleitt. Þetta eru svo til nýjar áhyggjur af hálfu eftirlitsstofnunarinnar og ég verð að hrósa hæstv. utanríkisráðherra fyrir hvernig hann hefur haldið á því máli og haldið afstöðu Íslands til haga gagnvart Eftirlitsstofnun EFTA í þessum efnum með því að mótmæla þessari túlkun og benda á hina augljósu staðreynd að þetta hefur ekki þótt vera vandamál hingað í EES-samstarfinu. En mér hefði kannski þótt mátt kveða sterkara að orði í þessari skýrslu vegna þess að hér er fullyrt að það sé í rauninni ótímabært að leggja til breytingar á lögum til samræmis við þessar athugasemdir stofnunarinnar og er um það vísað til dóms stjórnlagadómstóls Þýskalands sem komst að þeirri niðurstöðu nýlega að Evrópurétturinn viki ekki til hliðar innlendum rétti í Þýskalandi. Hér hefði ég ekki talið það ótímabært að leggja til breytingar. Mér hefði þótt full ástæða til þess að fullyrða það fullum fetum að það komi ekki til greina af Íslands hálfu að breyta löggjöf eða stjórnarskrá í þá átt að íslensk lög eða íslensk löggjöf verði sett til hliðar við reglur frá Evrópusambandinu.
Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir hv. þingmenn þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu og þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni. Eins og ég hef oft sagt í þessum stól þykir mér skorta á að við tökum oftar umræðu um alþjóðamál. Það fer líka vel á þeirri breytingu sem gerð hefur verið að við tökum umræðu um tvær skýrslur, annars vegar um framkvæmd EES-samningsins og svo hina sem við ræðum hér á eftir. Þetta er stuttur tími og augljóslega ekki hægt að fara yfir allt hér en mig langaði að koma inn á hagsmunagæslu Íslands í EES-samstarfinu og hrósa hæstv. ráðherra fyrir það hvernig hann hefur tekið á henni á síðustu árum eða þann tíma sem hann hefur verið í embætti. Það skorti nefnilega svolítið á það áður að við horfðum á hagsmuni Íslands þegar að þessum samningi kom. Ég held að við höfum misst svolítið fæturna í því þegar ákveðið var að hefja samningaviðræður við Evrópusambandið um inngöngu, þá fór fókusinn í öfuga átt og hagsmunagæslan gleymdist svolítið. Þess vegna er svo mikilvægt að það hafi verið tekið hér föstum tökum. Sá forgangslisti ríkisstjórnarinnar sem við sjáum nú er í rauninni bara nýlegt fyrirbrigði, og er í rauninni alveg ótrúlegt að það sé tiltölulega nýlegt, þetta er í þriðja sinn sem slíkur listi er lagður fram, og mikilvægt að við höfum slíkan lista vegna þess að það er auðvitað óvinnandi vegur fyrir hæstv. utanríkisráðherra eða utanríkisráðuneytið að vinna með þetta, þetta er auðvitað þannig samkomulag að hvert og eitt ráðuneyti verður að bera ábyrgð á sínum málaflokkum. Ég vil bara hrósa því að við séum þó komin á þennan stað og það sé skýrt hvar áherslurnar okkar liggja. Þá geri ég líka ráð fyrir því að verið sé að fylgja því eftir, bæði úti í Brussel og svo hér heima í ráðuneytunum hverju fyrir sig, þ.e. þessum forgangslista. Virðulegur forseti. Þegar rætt er um EES-samninginn eru sumir sem vilja hreinlega ganga í Evrópusambandið. Ég er ekki á þeirri línu en ég held að EES-samningurinn sé okkar allra mikilvægasti samningur og skipti okkur alveg gríðarlega miklu máli. Mér finnst stundum eins og umræðan fari einhvern veginn út í það að við þurfum að ganga í Evrópusambandið því að annars sé svo mikið vesen að gæta hagsmuna okkar í þessum samningi. Það er náttúrlega reginmisskilningur, sem maður sér svo vel þegar maður fær tækifæri til að heimsækja Brussel og fá kynningu á Evrópusambandinu og áttar sig á því að allar Evrópusambandsþjóðirnar eru með fjölda manna og heilu skrifstofurnar til að tryggja hagsmuni sína gagnvart sambandinu þótt þær séu aðili að sambandinu sjálfu og eigi þingmenn á þinginu. Það er því alger misskilningur ef fólk heldur að við þurfum þá minna að gæta hagsmuna okkar. Það þýðir í rauninni bara enn meira ef eitthvað er. Ég hef áður sagt það í þessum stól að það kom mér á óvart á einum af mínum fyrstu alþjóðlegu fundum sem ég fór á sem þingmaður þegar ég sat þar með þingmönnum frá löndum Evrópusambandsins og áttaði mig á því að þeir tókust á og skömmuðu kollega sína sem sátu á Evrópuþinginu. Ágreiningurinn er svo sannarlega víða og engin leið að segja að það að ganga inn í Evrópusambandið tryggi einhvern veginn betur hagsmuni Íslands í öllu þessu samstarfi, því það er einfaldlega ávallt hlutverk okkar. Ég verð að segja það, virðulegur forseti, að ég held að vel hafi verið að því staðið. Það var líka mjög mikilvægt þegar samningurinn átti stórafmæli, 25 ára afmæli, að við náðum að taka svolítið meira upp umræðuna um hann. Maður áttaði sig á því í tengslum við umræðuna um orkupakkann sérstaklega, en við hefðum kannski átt að vera búin að kveikja á ljósunum fyrr, að það eru allt of margir sem átta sig ekki á gildi þessa samnings og hvað hann þýðir raunverulega mikið fyrir okkur. Þess vegna vil ég bara hrósa því starfi sem þar hefur verið unnið en líka brýna okkur sem eigum sæti í þessum sal að halda á lofti gildi þessa samnings og bera ábyrgð á því sem okkur ber að bera ábyrgð á. Hvað á ég við með þessu? Ég á við það að ég held að í gegnum tíðina hafi íslenskir stjórnmálamenn of oft þvegið hendur sínar af frumvörpum eða þingsályktunum á þeim forsendum að þetta komi til frá Evrópusambandinu, sé út af EES-samningnum og að við höfum ekkert með það að segja. Það er auðvitað alls ekki svo og þess vegna held ég að þetta sé á báða bóga. Við þurfum að tala fyrir samningnum og því sem hann veitir okkur. En við þurfum líka að muna að bera ábyrgð og gæta ávallt hagsmuna okkar í hvívetna. Hv. þm. Sigríður Á. Andersen, vinkona mín, talaði á undan mér og tjáði þá skoðun sína að henni fyndist ljóður á því að Parísarsáttmálanum og markmiðum okkar í honum hefði einhvern veginn verið blandað inn í EES-samninginn. Ég hef ekki verið alveg sammála henni í þeim efnum og það er kannski útfærsluatriði hvernig ætti að vinna það. Mig langar þó að segja í þeim efnum - í skýrslunni er talað um græna sáttmálann og hvernig EES-samstarfið hefur verið notað í þessum samskiptum við Evrópusambandið - að ég held að við getum verið ofboðslega brött þegar kemur að þessum málaflokki. Ég vil reyndar meina að loftslagsmálin séu sá málaflokkur sem sé hvað allra brýnastur fyrir okkur hér á landi sem og annars staðar. Ég held að eina leiðin til að ná árangri í því sé að þjóðirnar vinni saman eins og gert var til að mynda með Parísarsáttmálanum og það sé í rauninni eina leiðin til að vinna þetta stríð. Þó að við þurfum að gera betur höfum við líka gert vel í gegnum tíðina og ég held líka að við höfum svo mörg tækifæri, við höfum svo góða sögu að segja og svo miklu að miðla til annarra þjóða þegar að þessu kemur. Nýsköpun á sviði grænnar orku er mikil hér á landi og við höfum ýtt enn frekar undir slíkt, til að mynda með skattalegum hvötum, frumvarpi sem við samþykktum hér ekki alls fyrir löngu, og þarna finnst mér að okkar áherslur eigi að liggja, þ.e. á rannsóknir, vísindi og nýsköpun, sérstaklega út frá loftslagsmálum. Að lokum vil ég bara segja að EES-samningurinn er auðvitað okkar allra stærsti og mikilvægasti viðskiptasamningur. Það að hér eigi í venjulegu árferði - það er ekki hægt að segja að það hafi verið undanfarið - fólk að geta flætt frjálst yfir landamæri og fjármagn og vörur og annað þess háttar er kannski stærsti kosturinn við þennan samning. En það eru líka aðrar áætlanir sem okkur hefur boðist aðgangur að. Þá vil ég sérstaklega nefna rannsóknaráætlanir eins og Horizon Europe, Erasmus og fleiri sem skipta ofboðslega miklu máli. Ég held að eina leiðin fyrir Evrópu til að reyna að ná aftur þeim krafti sem Evrópa ætti að búa yfir þegar kemur að nýsköpun, rannsóknum og vísindum sé að vinna saman og leiða saman vísindamenn frá ólíkum löndum. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að haldið sé utan um þessar áætlanir og vinnu okkar þar og það er alveg einstaklega áhugavert að sjá hvað íslenskir vísindamenn hafa náð miklum árangri í því að sækja inn í þessa sjóði. Það eru auðvitað fjármunir og væri hægt að horfa á það þannig að við höfum fengið meiri fjármuni út úr sjóðunum en við höfum lagt í þá. En það er samt sem áður ekki stóra málið. Stóra málið er auðvitað hvað kemur út úr þessari vinnu. Það er raunverulegur auður sem við fáum út úr þessu. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég þakka fyrir þessa umræðu og hvet til þess að við höldum áfram að tala fyrir og tala með EES-samningnum.
Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmönnum fyrir þátttöku þeirra í þessari umræðu. Það er mjög mikilvægt að þingmenn taki þátt í þessari umræðu og ég held að það hafi sannað gildi sitt að vera með sérstaka skýrslu um þessi mál. Ég er líka ánægður með þann samhljóm sem kom hér fram varðandi mikilvægi þess að halda uppi hagsmunum okkar í þessu samstarfi. Mér finnst gott þegar þingmenn leyfa sér, og þeir eiga að gera það, að líta á þetta gagnrýnum augum. Við eigum alltaf að gera það. Öll mannanna verk eru þess eðlis að þau eru ekki hafin yfir gagnrýni. Við eigum að velta hlutunum fyrir okkur og mér fannst hv. þingmenn gera það alveg ágætlega hér. Ég ætla aðeins að fara í nokkra þætti sem komu fram. Hér var t.d. rætt af hverju Ísland tæki þátt í sameiginlegum aðgerðum með Noregi og ESB í loftslagsmálum. Rökin fyrir því eru að án samflots með Evrópuríkjunum þyrfti Ísland að leggja fram nýtt sjálfstætt markmið á vettvangi Parísarsamningsins sem næði til losunar í heild, þar með talið stóriðju, og semja þyrfti um sérstakra lausnir fyrir stóriðju á Íslandi þar sem hefur verið mest aukning í losun og mest óvissa um þróun losunar í framtíðinni. Með því fyrirkomulagi sem er núna er losunin á ábyrgð viðkomandi fyrirtækja og Evrópuríkjanna í heild sinni, undir hatti viðskiptakerfis ESB með losunarheimildir, en ekki á beinni ábyrgð íslenskra stjórnvalda. Þetta er allt saman undir tveggja stoða lausninni. Ef menn telja að hægt sé að fara aðrar leiðir sem væru betri fyrir Ísland eiga menn auðvitað bara að skoða það og ræða, en þetta er það sem liggur til grundvallar því að þessi leið er farin. Virðulegi forseti. Ég er mjög ánægður með að heyra samstöðuna varðandi bókun 35. Ég er sérstaklega ánægður með að við séum núna komin á þann stað að þeir hv. þingmenn sem ræða hér um mál séu algerlega meðvitaðir um að ESB er tollabandalag, því að það hefur ekki verið í þessum sal, og meðvitaðir um að ef við göngum í Evrópusambandið þá afsölum við okkur viðskiptafrelsinu. Í umræðunni hefur mér hins vegar verið legið á hálsi af nokkrum fyrir að hafa ekki nýtt viðskiptafrelsið í minni tíð sem utanríkisráðherra. Og nú er ég ekki að kvarta undan því, mér fannst almennt vera jákvæðni í minn garð í þessari umræðu og þakka fyrir það, mér finnst öll umræðan málefnaleg og umræða getur verið málefnaleg þó að maður sé ekki sammála öllum hv. þingmönnum sem tala. En bara svo að það sé sagt þá er búið að semja á vettvangi EFTA við Indónesíu og Ekvador og uppfæra samninginn við Tyrkland, þrír samningar EFTA bíða gildistöku, við Indónesíu, Ekvador og Gvatemala, og fríverslunarsamningur EFTA og Mercosur, sem er tollabandalag Argentínu, Brasilíu, Paragvæ og Úrúgvæ, bíður undirritunar. Þetta er nú ansi mikið. Ég held að við getum verið ánægð með að við höfum náð þessum árangri. Fríverslunarsamningar Íslands ná til 74 ríkja og landsvæða og tæplega 3,2 milljarða manna eða rúmlega þriðjungs mannkyns. Við höfum því, bæði einir og sér og líka í samfloti með fríverslunarbandalagi EFTA, nýtt viðskiptafrelsi okkar vel og svo auðvitað með því að taka skynsamlegar ákvarðanir þegar kemur að tollamálum. Þá er ég að vísa í einhliða tollaafléttingar sem gera það að verkum að við erum t.d. með 90% tollfrelsi, en ef við gengjum inn í Evrópusambandið væru það 27%. Aftur þakka ég hv. þingmönnum fyrir góða og málefnalega umræðu sem ég saknaði. En það er bara eitt, virðulegi forseti. Það er að á bls. 22 er tilskipun um innstæðutryggingarkerfið. Þar hef ég haldið hátt á lofti þeim áherslum og sagt það í þessum sal og á öllum þeim fundum sem ég hef verið á - við getum bara sagt í Evrópu, bæði á fundum með ESB og sömuleiðis EFTA - að ég muni aldrei samþykkja að ríkisábyrgð verði tekin upp á innstæðum í gegnum EES-samninginn. Ég mun aldrei samþykkja að ríkisábyrgð á bankainnstæðum verði tekin upp á Íslandi í gegnum EES-samninginn. Hér er sérstakur kafli um það vegna þess að vilji er til þess og við þurfum virkilega að vera á varðbergi til að það gerist ekki. Þess vegna vil ég nefna það hér undir lokin, þannig að það sé rækilega skjalfest í þingræðum að þetta hefur verið mín afstaða og það verður afstaða mín að það væri glæfralegt að fara þá leið að samþykkja ríkisábyrgð á innstæður. Ég þarf ekki að útskýra það fyrir neinum sem býr á Íslandi og man þá tíð þegar við lifðum hér fjármálahrunið.
Virðulegi forseti. Skýrslan sem ég hef lagt fyrir Alþingi um utanríkis- og alþjóðamál er sú síðasta þess efnis á yfirstandandi kjörtímabili. Þessi tími hefur einkennst af sviptingum, bæði í íslensku samfélagi og á alþjóðavettvangi, ekki síst undanfarið ár sem fordæmalaus heimsfaraldur hefur varpað skugga sínum yfir. Utanríkisþjónustan hefur lagað sig vel að þessum breyttu tímum, bæði hvað varðar einstök málefnasvið en líka með tilliti til rekstrar og skipulags. Ég er stoltur af þeim árangri sem við höfum náð til að styðja við íslenskt atvinnulíf og gæta hagsmuna borgaranna. Á tímum heimsfaraldursins höfum við umfram allt kappkostað að laga starfsemina að breyttum aðstæðum og til að mæta þörfum íslenskra fyrirtækja og borgara. Leiðarljósið í þeim efnum, eins og allar götur frá stofnun utanríkisþjónustunnar í apríl 1940, hefur verið að standa vörð um hagsmuni lands og þjóðar á erlendum vettvangi. Breytt forgangsröðun og breytingar sem gerðar voru í upphafi kjörtímabils hafa skipt sköpum um það hversu vel hefur tekist til í þeim þrengingum sem vonandi eru brátt að baki. Utanríkisþjónusta Íslands hefur gegnt og mun áfram gegna mikilvægu hlutverki fyrir íslensku þjóðina. Við erum okkar eigin gæfu smiðir og enginn gætir hagsmuna okkar ef við gerum það ekki sjálf. Virðulegi forseti. Aukin áhersla á málefni norðurslóða hefur verið rauður þráður í íslenskri utanríkisstefnu á síðustu misserum. Ber þar fyrst að nefna að Ísland hefur gegnt formennsku í Norðurskautsráðinu undanfarin tvö ár. Ráðherrafundur sem haldinn verður í Reykjavík síðar í mánuðinum markar lok hennar en jafnframt ber hann upp á aldarfjórðungsafmæli Norðurskautsráðsins. Samkvæmt formennskuáætlun Íslands hefur áhersla verið lögð á þrjú meginsvið; málefni hafsins, loftslagsmál og endurnýjun orku og fólk og samfélög á norðurslóðum, auk þess að styrkja ráðið. Þótt farsóttin hafi vissulega sett strik í reikninginn hefur formennskuáætlun Íslands gengið vel. Vonir standa til þess að á ráðherrafundinum samþykki ráðherrar aðildarríkjanna niðurstöður verkefna sem unnin voru í formennskutíð Íslands og starfsáætlun ráðsins undir komandi formennsku Rússlands. Samkvæmt stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar eru málefni norðurslóða í forgangi í íslenskri utanríkisstefnu, enda snerta þau hagsmuni Íslands með margvíslegum hætti. Gildandi norðurslóðastefna byggist á þingsályktun frá 2011 en síðan þá hefur orðið mikil þróun í málefnum norðurslóða, m.a. vegna áhrifa loftslagsbreytinga. Alþjóðlegur áhugi á svæðinu hefur aukist töluvert, einkum vegna væntinga um opnun siglingaleiða og möguleika á auðlindanýtingu. Við sjáum jafnframt vissar breytingar á öryggisumhverfinu. Í ljósi þess og í tilefni af því að Ísland gegnir formennsku í Norðurskautsráðinu var tímabært að ráðast í endurskoðun norðurslóðastefnunnar. Ég skipaði því þingmannanefnd, undir forystu hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, með fulltrúum allra þingflokka og fól henni að fjalla um málefni norðurslóða út frá víðu sjónarhorni. Nefndin skilaði tillögum í mars og á grundvelli þeirra hef ég lagt fram þingsályktunartillögu um nýja norðurslóðastefnu. Samkvæmt henni skal ný norðurslóðastefna byggjast áhersluþáttum sem lúta m.a. að alþjóðasamstarfi um málefni svæðisins, viðbrögðum við neikvæðum áhrifum loftslagsbreytinga, velferð íbúa á norðurslóðum og nýtingu efnahagstækifæra, svo að fátt eitt sé nefnt. Tillögurnar miða að því að tryggja hagsmuni Íslands í víðum skilningi með sjálfbæra þróun og friðsamlegt samstarf að leiðarljósi. Til marks um aukna áherslu á okkar nánasta umhverfi á norðurslóðum eru svo tillögur um aukið samstarf Íslands og Grænlands sem finna má í nýútkominni skýrslu Grænlandsnefndar sem ég skipaði í apríl 2019. Tillögurnar 99 fjalla um möguleika á auknu samstarfi stjórnvalda, sveitarfélaga, stofnana, einkageirans og frjálsra félagasamtaka. Leggur nefndin m.a. til að Grænland og Ísland geri með sér rammasamning um samstarf í framtíðinni og að lögð verði fram þingsályktunartillaga á vorþingi þar sem lýst er vilja og markmiðum Íslands um aukið samstarf. Sú tillaga hefur þegar verið lögð fram og bíður afgreiðslu þingsins. Þá er norrænt samstarf sem fyrr einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu og færa má fyrir því rök að mikilvægi samvinnunnar hafi aukist á undanförnum misserum og árum. Löndin hafa í vaxandi mæli tekið upp mál eins og loftslagsmál, öryggismál og utanríkispólitísk mál. Það má t.d. sjá á eflingu samstarfs Norðurlandanna á sviði öryggis- og varnarmála, NORDEFCO, og skýrslu Björns Bjarnasonar, fyrrverandi ráðherra, um dýpkun norræns samstarfs á sviði utanríkis- og öryggismála sem kom út um mitt síðasta ár. Virðulegi forseti. Ísland skipar sér í lið vestrænna lýðræðisríkja sem vilja standa vörð um mannréttindi og lýðræðisleg gildi sem alþjóðakerfið byggist á. Því miður hefur undanfarið ár sýnt að nauðsynlegt er að bregðast staðfastlega við þeirri neikvæðu þróun sem víða hefur orðið á mannréttindum og frelsi, oft í skjóli heimsfaraldurs, og gera atlögu að grundvallarþáttum alþjóðakerfisins og alþjóðalögum sem byggst hafa upp frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Árangursrík störf Íslands á vettvangi mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna á kjörtímabilinu hafa vakið heimsathygli. Sjálfur hef ég lagt áherslu á að mæta til leiks í ráðherraviku ráðsins til að hvetja aðildarríki til að ganga á undan með góðu fordæmi. Um þessar mundir veitir Ísland ríkjahópi um stöðu mannréttinda í Íran forystu og áfram mun Ísland fylgja eftir þeim málum sem við áttum nokkurt frumkvæði að í ráðinu, þ.e. málefnum Filippseyja og Sádi-Arabíu. Í samstarfi við Norðurlöndin og bandalagsríki höfum við sömuleiðis beitt okkur með virkum hætti í kjölfar meingallaðra kosninga í Belarús, tilræðis gegn stjórnarandstæðingnum Navalní í Rússlandi og framgöngu kínverskra stjórnvalda í mannréttindamálum. Ísland hefur einnig látið til sín taka í þágu fjölmiðlafrelsis og borgaralegra réttinda og beitir sér ávallt fyrir réttindum hinsegin fólks, kynjajafnrétti og réttindum barnsins í fjölþjóðlegu samstarfi. Þessir þættir vega þungt í allri þróunarsamvinnu Íslands og munu áfram varða veginn í því forystuhlutverki sem okkur er falið á vettvangi Evrópuráðsins og annarra alþjóðastofnana. Það verður ekki of oft sagt að fámenn herlaus ríki eins og Ísland eiga mikið undir því að alþjóðalög séu virt og að áfram ríki fjölþjóðleg sátt um þau gildi sem okkur eru kærust. Til að auka áhrif Íslands innan alþjóðastofnana hefur verið lögð áhersla á að fjölga íslensku starfsfólki á vettvangi þeirra. Á næstunni verða auglýstar ungliðastöður hjá þremur alþjóðastofnunum og bættir verkferlar og stuðningur við íslenska sérfræðinga sem leitast eftir starfa á þessum vettvangi. Virðulegi forseti. Ég hef lagt á það áherslu að eitt helsta verkefni stjórnvalda á tímum kórónuveirunnar sé að takmarka áhrif heimsfaraldursins eins og kostur er fyrir almenning og efnahagslífið og leita um leið tækifæra fyrir land og þjóð. Vorið 2020 skipaði ég starfshóp til að móta tillögur að því hvernig utanríkisþjónustan gæti betur stutt við atvinnulífið við þessar aðstæður. Á grundvelli skýrslu starfshópsins, Saman á útivelli, var sérstök viðskiptavakt sett á laggirnar í október 2020. Hún er byggð á vel heppnaðri fyrirmynd borgaraþjónustunnar og er dæmi um hvernig stjórnsýslan getur lagað sig að breyttum aðstæðum til hagsbóta fyrir íslensk fyrirtæki og einstaklinga. Komi upp brýn vandamál tengd viðskiptum sem kalla á aðkomu stjórnvalda er hægt að komast í samband við starfsfólk utanríkisþjónustunnar hvenær sem er sólarhringsins árið um kring. Annað dæmi um hvernig vörn hefur verið snúið í sókn er Heimstorgið, sem sett var á fót í samstarfi utanríkisráðuneytisins og Íslandsstofu og tók formlega til starfa nú í mars. Íslandsstofa hefur umsjón með rekstri Heimstorgsins en í baklandi þess eru sérfræðingar utanríkisráðuneytisins um atvinnulíf og þróunarsamvinnu, viðskiptaþjónustu, Uppbyggingarsjóð EES, auk annarra fjölþjóðlegra samstarfssjóða sem íslensk fyrirtæki hafa aðgang að. Heimstorgið á að brúa bilið á milli atvinnulífs og stjórnvalda. Þannig er hlutverk þess að miðla upplýsingum til íslenskra fyrirtækja um möguleika á stuðningi við atvinnuþróunarverkefni í þróunarlöndum og víðar. Þá má einnig nefna að Samstarfssjóður við atvinnulíf um heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna er kominn á fullan skrið. Sjóðurinn styrkir starfsemi íslenskra fyrirtækja í þróunarríkjunum sem stuðla að hagsæld í anda heimsmarkmiðs 8, um mannsæmandi atvinnu og sjálfbæran hagvöxt. Með sjóðnum er undirstrikað að aðkoma einkaaðila að þróunarsamvinnu er ekki bara æskileg heldur nauðsynleg forsenda þess að slík samvinna beri tilætlaðan árangur. Virðulegi forseti. Eina leiðin út úr yfirstandandi þrengingum vegna Covid-19 er aukin verðmætasköpun og aukin útflutningsverðmæti. Fyrir þjóð sem á allt sitt undir farsælum utanríkisviðskiptum skiptir öllu að tryggja íslenskum fyrirtækjum bestu mögulegu viðskiptakjör og sem greiðastan aðgang að alþjóðamörkuðum. Árið 2020 var hálf öld liðin frá því að Ísland gekk í EFTA og 60 ár frá því að stofnunin var sett á fót. EFTA-aðildin er ein af grunnstoðum utanríkisviðskiptastefnunnar og hefur átt mikilvægan þátt í að tryggja hagsæld hér á landi. Í krafti hennar hefur Ísland gert 29 samninga við 40 ríki og landsvæði. Með því að standa utan við Evrópusambandið nýtur Ísland viðskiptafrelsis og getur gerst sína eigin fríverslunarsamninga, annaðhvort upp á eigin spýtur eða í samfloti með öðrum ríkjum. Þannig var Ísland fyrst Evrópuríkja til að gera fríverslunarsamning við Kína og Ísland hefur nú gert fríverslunarsamninga við 74 lönd sem alls telja 2,9 milljarða eða rúmlega þriðjung mannkyns. Bandaríkin eru áfram stærsta einstaka viðskiptaland Íslands, hvort sem horft er til vöru- og þjónustuviðskipta eða beinna fjárfestinga á Íslandi. Ég hef lagt sérstaka áherslu á að rækta viðskiptasamband ríkjanna, m.a. með samráði við utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna og embætti viðskiptafulltrúa Bandaríkjaforseta. Heimsfaraldurinn hefur vissulega sett strik í reikninginn en undanfarið hafa efnahags- og viðskiptamál milli ríkjanna verið rædd með formlegum hætti á breiðum grundvelli með það að markmiði að undirbúa jarðveginn fyrir mögulegar fríverslunarviðræður í náinni framtíð. Á eftir Bandaríkjunum er Bretland næstmikilvægasta einstaka viðskiptaland Íslands. Bráðabirgðafríverslunarsamningur Íslands og Noregs við Bretland, í kjölfar útgöngu úr ESB, gekk í gildi 1. janúar 2021. Meginmarkmið hans er að viðhalda núverandi tollkjörum í vöruviðskiptum milli ríkjanna á grundvelli EES-samningsins og annarra tengdra viðskiptasamninga. Samningunum er ætlað að brúa bilið uns nýr víðtækur fríverslunarsamningur milli ríkjanna kemst á. Unnið er að því að ljúka viðræðum EFTA-ríkjanna innan EES við Bretland um fríverslunarsamning eins fljótt og auðið er. Ljóst er að framtíðarsamningur við Bretland er afar mikilvægur fyrir íslenska útflutningshagsmuni og því skiptir miklu máli að vel takist til. Virðulegi forseti. Þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland er það leiðarljós sem starfað er eftir í varnar- og öryggismálum. Þar kemur fram að grundvallarforsenda stefnunnar sé staða Íslands sem fámennrar eyþjóðar sem hvorki hafi burði né vilja til að ráða yfir her og tryggi öryggi sitt og varnir með virkri samvinnu við önnur ríki og innan alþjóðastofnana. Hornsteinar öryggis og varna Íslands eru annars vegar aðild að Atlantshafsbandalaginu, þar sem Ísland var í hópi 12 stofnríkja árið 1949, og hins vegar varnarsamningur við Bandaríkin, en í gær voru 70 ár liðin frá undirritun hans. Ísland fer ekki varhluta af þeim breytingum sem orðið hafa í öryggismálum á heimsvísu á undanförnum árum. Það einkennist af auknum óstöðugleika og ófyrirsjáanleika og spennu í alþjóðasamstarfi. Við þessar aðstæður hefur varnarviðbúnaður á Íslandi aukið vægi vegna legu landsins í Norður-Atlantshafi. Fjölþættar ógnir skipa einnig aukinn sess í öryggisumhverfinu og samráð vestrænna ríkja um hvernig bregðast skuli við breyttum aðstæðum í öryggismálum. Viðbrögð Íslands við breyttu öryggisumhverfi felast m.a. í því að tryggja viðbúnað og gistiríkjastuðning við liðssveitir Bandaríkjanna og annarra ríkja Atlantshafsbandalagsins sem hafa viðkomu á öryggissvæðinu, en líka í aukinni þátttöku í samstarfsverkefnum. Þá fela viðbrögðin einnig í sér þéttara samráð á alþjóðavettvangi í hópi bandalags- og samstarfsríkja og ráðstafanir gegn fjölþáttaógnum. Í utanríkisráðuneytinu hefur verið sett á fót ný deild um þetta málefni. Með því er lögð áhersla á uppbyggingu varna og styrkingu innviða sem hluta af þjóðaröryggi og öryggis- og varnarskuldbindingum Íslands. Með sterkari innviði og varnir, viðbragðsgetu og viðnámsþol, samhliða skýrri stefnumótun, verður Ísland í stakk búið til að takast á við þá skammtímaógn sem fjölþáttaógnir eru. Framlag Íslands á vettvangi Atlantshafsbandalagsins og í tvíhliða varnarsamstarfi við Bandaríkin felst fyrst og fremst í þátttöku í loftrýmiseftirliti, loftrýmisgæslu og æfingum bandalagsins og bandalagsríkja, gistiríkjastuðningi og í því að tryggja öruggan rekstur varnarmannvirkja og búnaðar. Ísland sinnir rekstri og viðhaldi þeirra 140 varnarmannvirkja sem er að finna á skilgreindum öryggissvæðum. Viðhald og rekstur varnarmannvirkja og búnaðar er grundvallarþáttur í þjóðaröryggisstefnu Íslands þar sem kveðið er skýrt á um að tryggt sé að í landinu séu til staðar varnarmannvirki, búnaður, geta og sérfræðiþekking til að mæta þeim áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir í öryggis- og varnarmálum og til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar Íslands. Þessi misserin standa yfir ýmis nauðsynleg viðhalds- og endurbótaverkefni á öryggissvæðinu. Verkefni þessi eru að mestu leyti kostuð af Atlantshafsbandalaginu og Bandaríkjunum. Virðulegi forseti. Síðastliðin misseri hafa verið bæði krefjandi og um margt þungbær en um leið sýnt fram á þolgæði þjóðarinnar og styrk. Ég er stoltur af árangri utanríkisþjónustunnar við að styðja íslenskt atvinnulíf og gæta hagsmuna borgaranna á slíkum óvissutímum. Nú þegar við sjáum ljósið við enda ganganna stendur Ísland sterkt að vígi í samfélagi þjóðanna. Framtíðin er björt.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir yfirgripsmikla ræðu og skýrslu um utanríkis- og alþjóðamál og sannarlega af ýmsu að taka sem hægt væri að spyrja um þar eða gera að umfjöllunarefni. Ég vil byrja á að koma með þá gagnrýni að mér finnst kaflinn um öryggis- og varnarmál vera alveg gríðarlega þröngur. Mér finnst hann ekki vera í takt við þróunarsamvinnustefnu Íslands sem er miklu víðtækari en það sem snýr að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningnum sem við í Vinstri grænum gerðum fyrirvara við á sínum tíma í þjóðaröryggisstefnunni. Það kemur fram miklu fyrr í skýrslunni hvernig Ísland vill leggja áherslu á öruggari og betri heim með öðrum aðferðum, svo sem með því að tryggja mannréttindi, frið, kvenfrelsi, útrýma fátækt og annað slíkt. Þannig að mér finnst þessi kafli vera svolítið þröngur. En gott og vel. Í honum er hins vegar fjallað aðeins um NPT-samninginn og að endurskoðun á honum fari fram. Ég hef talað fyrir því að Ísland gerist aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um að banna kjarnorkuvopn. En mig langar að spyrja, vegna þess að nú hafa Bretar til að mynda verið að endurnýja Trident-kjarnorkukafbátana sína og brjóta þannig í bága við NPT-samninginn, sem þó er talað um hérna að sé leiðin sem mér heyrist hæstv. ráðherra vilja fara: Hvernig hefur hæstv. ráðherra á sínum vettvangi [[Forseti hringir.]]brugðist við þessari grafalvarlegu stöðu þar sem ein af nágrannaþjóðum okkar er að auka við kjarnorkuflota sinn og brjóta gegn þessum mikilvæga afvopnunarsamningi?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég veit ekki alveg hvað hv. þingmaður á við þegar hún talar um að kaflinn sé þröngur. Hann vísar náttúrlega að stórum hluta til þess samstarfs sem við erum í. Annars vegar erum við í Atlantshafsbandalaginu og hins vegar með tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin. Það er hornsteinn að okkar vörnum og gerir það að verkum að við getum verið herlaus þjóð. Það er áhugavert, virðulegi forseti, af því að það er almenn sátt um þetta á Norðurlöndunum, að þó svo að Finnland og Svíþjóð séu ekki í Atlantshafsbandalaginu eru þau í mjög nánu samstarfi og eru með nánustu samstarfsríkjum Atlantshafsbandalagsins og það stjórnmálaafl í Noregi t.d. sem vill ekki vera í Atlantshafsbandalaginu leggur áherslu á að á móti komi að það þurfi að efla norska herinn verulega. Þegar kemur að samningum þá höfum við lagt á það áherslu og munum halda áfram að leggja áherslu á að gerðir séu samningar og staðið sé við þá. En vandinn er náttúrlega sá að það hefur ekki gengið alveg eftir. Í því felst vandinn. Ef við tökum stóru myndina þá hefur sem betur fer orðið mikil afvopnun en hún hefur verið gagnkvæm frá dögum kalda stríðsins og hefur verið gríðarlega mikil. En núna erum við að sjá blikur á lofti og höfum séð það í nokkurn tíma. Þess vegna eru þessir samningar ekki á þeim stað sem við myndum vilja. En afstaða okkar er mjög skýr. Við leggjum áherslu á að gerðir séu afvopnunarsamningar og það sé skipulega farið í afvopnun en það sé gert með gagnkvæmum hætti, að það sé staðið við þá samninga. En við þekkjum það að ef einn aðili gerir það ekki þá hafa menn tilhneigingu til að segja sem svo að þá neyðist þeir til að leggja meira í sínar varnir.
Herra forseti. Aðeins að því sem ég á við með að kaflinn sé þröngur. Jú, stærstu öryggisógnirnar sem heimurinn stendur frammi fyrir akkúrat núna eru loftslagsbreytingar og heilbrigðisvá af völdum heimsfaraldurs og svo eru nú náttúruhamfarirnar innan lands okkur ljósar og við skiljum alvarleika þeirra og hvernig þær geta verið á heimsvísu og það er það sem ég á við, þessi mál verða ekki tækluð með her eða hervaldi. Ég ætla bara, vegna þess að tíminn er stuttur, að fagna því sem ráðherra segir varðandi það að allir þurfi að fylgja samningum og brýna hann í það verkefni að tala um fyrir Bretum og fá þá til að skipta um stefnu. Mig langar í blálokin, því tíminn er búinn, að spyrja hvernig gangi að vinna að því að friðlýsa íslenska lofthelgi fyrir kjarnorkuknúnum farartækjum, eins og kveðið er á um í þjóðaröryggisstefnunni.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvernig á að orða þetta með öðrum hætti en eins og ég nefndi áðan þá tölum við fyrir því og leggjum sérstaklega áherslu á það að norðurslóðir t.d. verði áfram lágspennusvæði og að sú aukna umferð sem hefur orðið og mun verða verði ekki til þess að ógna því sem við höfum haft fram til þessa. Þegar við erum hins vegar að tala um þessa hluti þá vitum við að það er t.d. mikil umferð kafbáta hér sem hefur gert það að verkum að bandalagsríki okkar hafa aukið mjög í kafbátaleit og annað slíkt. Það er ekki vegna þess að þau hafi ekkert annað við fjármunina að gera en að senda dýran búnað hingað til að fylgjast með þessu. Þetta er afleiðing af aukinni spennu og vígbúnaði og hófst eftir 2014 eftir ólöglega innlimun Krímskaga eins og við þekkjum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og langaði að koma aðeins inn á viðhald á varnarmannvirkjum, einkum á Keflavíkurflugvelli og gamla varnarsvæðinu, og skuldbindingar okkar í þeim efnum. Ég gat ekki fundið neina umfjöllun um þetta í skýrslunni, kannski hæstv. ráðherra geti þá leiðrétt varðandi það. Ég sakna þess svolítið að sjá ekki aðeins farið yfir það vegna þess að þar er víða kominn tími á viðhald á þessum varnarmannvirkjum sem við höfum skuldbundið okkur til að hafa í lagi og er hluti af okkar framlagi til að standa við samninginn um varnir landsins og varnarsamninginn við Bandaríkin og NATO. Mig langaði að spyrja sérstaklega um eitt verkefni sem ég veit að er tilbúið til framkvæmda, hver afstaða íslenskra stjórnvalda er í því máli. Það er verkefni sem hljóðar upp á u.þ.b. 13 milljarða íslenskra króna og er áhugi, a.m.k. hjá bandarískum stjórnvöldum, til að reisa á Keflavíkurflugvelli, á varnarsvæðinu. Það er vöruhús og nokkrar byggingar tengdar því. Þetta verkefni heitir á ensku, með leyfi forseta, Deployable Airbase System, eða DABS. Það myndi gefa, að mér skilst, 600 störf á framkvæmdatíma og u.þ.b. rúmlega 50 varanleg störf til frambúðar fyrir Íslendinga. Hér er ekki verið að tala um neina viðveru Bandaríkjahers heldur bara aðstöðu sem yrði þá klár til notkunar ef á því þyrfti að halda. Mér skilst að þetta sé allt saman tilbúið, en það standi upp á íslensk stjórnvöld að gefa grænt ljós á þetta mál. Ef hæstv. utanríkisráðherra gæti farið yfir það og upplýst okkur um hver staðan er á því af hálfu íslenskra stjórnvalda.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það stendur ekki neitt á íslenskum stjórnvöldum þegar kemur að viðhaldsverkefnum á varnarsvæðinu. Þetta er að vísu nokkuð rakið á blaðsíðu 83–84. Eins og hv. þingmaður veit þá hafa verið hér meiri framkvæmdir en við höfum séð í áratugi. Þær framkvæmdir sem lokið hefur verið í minni tíð eða eru í gangi eru upp á yfir 20 milljarða. En það er hins vegar ekkert um það að ræða að íslensk stjórnvöld séu að halda aftur af einhverjum viðhaldsverkum. Það er einfaldlega ekki rétt. Þetta er ágætlega rakið á blaðsíðu 84, helstu einstöku viðhalds- og endurbótaverkefnin o.s.frv. Vísað er í breytingar og endurbætur á flugskýli 831 á öryggissvæðinu á Keflavíkurflugvelli. Áætlað er að endurbótum verði lokið fyrir árslok 2021. Bygging þvottastöðvar fyrir flugvélar stendur yfir og ráðgert að ljúki um mitt ár. Ráðist hefur verið í viðhald og endurbætur á flugbrautum, flughlöðum, akstursbrautum og ljósakerfi innan og utan öryggissvæðisins á Keflavíkurflugvelli. Verið er að hefja vinnu við stækkun og byggingu flughlaðs fyrir flugvélar með hættulegan farm og undirstaðna fyrir tímabundna gámabyggð. Verkefni þessi eru að mestu leyti kostuð af Atlantshafsbandalaginu og Bandaríkjunum.
Herra forseti. Ég fagna því að hæstv. ráðherra hefur staðfest að íslensk stjórnvöld standi ekki í vegi fyrir eðlilegu viðhaldi og framkvæmdum á varnarsvæðinu og þeim skuldbindingum sem við höfum undirgengist í þeim efnum. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra hér í seinna andsvari örstutt varðandi tvísköttunarsamninga. Nú er það þannig að við höfum gert 45 samninga, segir hér í skýrslunni á blaðsíðu 68, en í samanburði við nágrannalönd okkar eru þetta afar fáir samningar. Danmörk er með 76 samninga, að mér skilst, Noregur 87, Holland 95 og Bretland 126. Ég myndi telja að þetta væri nú ekkert allt of góður árangur af hálfu Íslands hvað þetta varðar vegna þess að þetta er afar mikilvægt. Það er slæm staða fyrir íslenskt efnahagslíf og viðskiptalíf ef við höfum ekki tvísköttunarsamninga við ákveðin ríki sem fyrirtæki eru í viðskiptum við. Þetta gerir það að verkum að umhverfi íslenskra fyrirtækja er óhagstætt og þetta skekkir samkeppnisstöðuna. Þannig að ég vil bara spyrja hæstv. ráðherra: Hvað veldur þessum slaka árangri okkar í því að gera tvísköttunarsamninga í samanburði við þessi ríki sem ég nefndi?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég er sammála hv. þingmanni um að það má gera betur þegar kemur að tvísköttunarsamningum. Þess vegna höfum við lagt áherslu á það og við gerðum það í kjölfar skýrslunnar. Á þessu ári kom í fyrsta skipti út skýrsla, Áfram gakk! eins og hv. þingmaður veit, þar sem teknir voru fyrir allir viðskiptasamningar Íslands og þar með talið tvísköttunarsamningarnir, sem er samvinnuverkefni ráðuneyta. En við höfum, ég og hæstv. fjármálaráðherra, lagt sérstaka vinnu í að sjá til þess að hraða þeim og gera betur í því vegna þess að við getum og eigum að gera betur. Þetta hefur ekki verið gert áður mér vitanlega, slíkar áætlanir og slíkur undirbúningur. Það er rakið í skýrslunni við hverja er verið að ræða. En það er rétt hjá hv. þingmanni að við eigum að gera betur og við ætlum að gera betur.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir framsöguna. Ég ætla í fyrra andsvari mínu að spyrja um samskipti Íslands við tvö lönd. Annars vegar er það Palestína. Ég sé að árið 2020 runnu 863 milljónir til mannúðarsamstarfs í víðu samhengi og mig langar til að vita hve stór hluti af þeirri upphæð fer til Palestínu, flóttamannaaðstoðarinnar UNRA, og hvort og þá hvernig Ísland hefur nýtt sér fríverslunarsamning við Palestínu á þeim tímum sem við höfum upplifað frá því að við ræddum hér síðast um stefnu Íslands í utanríkismálum. Hitt landið sem mig langar að spyrja um í fyrra andsvari sínu er Rússland vegna þess að ég verð bara að játa, herra forseti, að ég átta mig ekki alveg á því hvernig samskiptum okkar við Rússland er háttað. Árið 2014 urðu þáttaskil í öryggispólitísku tilliti þegar Rússar innlimuðu Krímskaga og þeir hafa orðið æ óútreiknanlegri þegar kemur að öryggis- og varnarmálum og hafa aukið hernaðarumsvif sín. Við höfum tekið þátt í viðskiptaþvingunum í samhengi við Evrópusambandið. Rússnesk stjórnvöld banna enn þá innflutning á íslenskum fiski og ráðamenn þjóðarinnar neituðu sér um að fara á heimsmeistaramótið sem haldið var í Rússlandi í knattspyrnu, til að horfa þar á framgöngu íslenska landsliðsins, í mótmælaskyni við framferði Rússa. Samt sem áður er í gangi eitthvert afskaplega kósí og huggulegt samband þarna á milli. Stofnað hefur verið íslenska-rússneska viðskiptaráðið og ýmiss konar samskipti eru í gangi, sem maður myndi ætla að væru ekki alveg í samhengi við hitt. Þannig að mig langar til að vita: Hvernig er þessu sambandi í raun og veru háttað? Hvernig er þessum tvíhliða samskiptum Íslands og Rússlands háttað í raun og veru? Og svo er það fyrri spurning mín um Palestínu.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar. Fyrst varðandi Palestínu, þegar kemur að fríverslunarsamningum þá er það alveg sama við hvaða ríki þeir eru gerðir, í sjálfu sér eru það ekki stjórnvöld sem nýta sér þá heldur fyrirtækin. Ég skal viðurkenna það, virðulegi forseti, að ég hef ekki séð tölur um viðskiptin og hvort þau hafa aukist í tengslum við samninginn. En ég held að ég fari rétt með að þegar kemur að UNRA þá eru þetta um 25 milljónir í kjarnaframlag og tvö stöðugildi, svona um 60 milljónir, en það er með öllum fyrirvörum. Varðandi Rússland þá liggur það alveg fyrir að við höfum tekið þátt í aðgerðum með öðrum vestrænum ríkjum til að mótmæla framferði Rússa. En það er ekkert leyndarmál að á sama tíma höfum við gert ýmislegt til að auka viðskiptin milli landanna. Þegar ég fór í heimsókn til Moskvu, í boði Sergeis Lavrov, utanríkisráðherra Rússlands, þá fór með mér viðskiptasendinefnd og m.a. komum við á fót íslensk-rússneska viðskiptaráðinu og viðskipti hafa aukist á milli Íslands og Rússlands. Við eigum mjög náið samstarf við Rússa í Norðurskautsráðinu. Það ráð var stofnað með þeim formerkjum að vera ekki að taka fyrir hörð öryggismál og önnur deilumál sem eru annars staðar á milli norðurskautsríkjanna heldur að einbeita sér fyrst og fremst að norðurskautsmálum. Þetta er algerlega í samræmi við það sem við sjáum hjá þeim löndum sem taka þátt í þessum sameiginlegu aðgerðum. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þeir settu á okkur viðskiptabann, á mikilvægar vörur frá okkur, og ég hef ýtt á eftir því að þeir sýni sanngirni af því að þetta kemur mjög hart niður á okkur en sú málaleitan hefur fram til þessa ekki borið árangur.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið og hvet hann til þess að kynna sér nánar útfærslu fríverslunarsamningsins af því að ég hef áður spurt hæstv. utanríkisráðherra um fríverslunarsamninginn við Palestínu. 60 milljónir af 863 milljónum í mannúðarstarf verð ég að játa, herra forseti, þykir mér ekki mikið miðað við að þetta er svona lykilland í okkar mannúðarsamstarfi á þeim tímum sem við lifum. Varðandi Rússland þá vil ég hvetja hæstv. ráðherra til að gera betur þegar kemur að því að tryggja hagsmuni Íslands fyrst þessi miklu samskipti eiga sér stað og sér í lagi vegna þeirra ummæla sem hæstv. ráðherra hefur látið falla á þingi og gerði rétt áðan um þá umferð kjarnorkukafbáta sem grunur hefur leikið á hér á norðurslóðum. Í seinna andsvari langar mig að nefna að Ísland hefur samkvæmt skýrslunni veitt hálfan milljarð í COVAX-verkefnið sem er frábært, það er vel og algerlega í takt við okkar siðferðislegu skyldur á alþjóðavettvangi. Mig langar að vita hvernig samskiptum, samningum og hagsmunagæslu okkar hefur verið háttað [[Forseti hringir.]]í samningum við ESB eða önnur ríki núna í Covid-faraldrinum þegar kemur að afhendingu og samningum um bóluefni. [[Forseti hringir.]]Forsætisráðherra fór í fjölmiðla og talaði um Sputnik - afsakið, herra forseti, ég ætla bara að klára þessa spurningu - hið rússneska sem hefur ekki fengið grænt ljós frá Evrópsku lyfjastofnuninni. [[Forseti hringir.]]En ég verð að játa að ég er mjög forvitin að vita hver þáttur íslenska utanríkisráðuneytisins er nákvæmlega þegar kemur að hagsmunum okkar á alþjóðlegum vettvangi varðandi afhendingu bóluefna og samninga. Það væri mjög fróðlegt að heyra það frá hæstv. utanríkisráðherra.
Virðulegur forseti. Þegar kemur að bóluefnunum og kaupum á þeim þá liggur alveg fyrir að það er á forræði heilbrigðisráðuneytisins. Við gerum hins vegar allt hvað við getum þegar eftir því er leitað að liðka fyrir. Sendiráðin eru t.d. ekki bara fyrir utanríkisráðuneytið, þau eru fyrir öll önnur ráðuneyti líka og auðvitað fyrir Íslendinga almennt. En varðandi þessi mál almennt þá hefur kannski verið mest áberandi að við beittum okkur mjög hart gegn reglugerð Evrópusambandsins og sem betur fer var henni breytt núna í gær. Varðandi COVAX og þróunarríkin þá settum við í upphafi faraldurs strax áherslu á það í okkar þróunarsamvinnu að leggja áherslu á að hún yrði miðuð við það að hjálpa löndum sem verða fyrir veirunni eins og við öll hin. [[Forseti hringir.]]Það er svona stutta útgáfan af þessu. Ég gæti talað lengi um þróunarsamvinnuna.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu sem er ljómandi gott yfirlit yfir starfsemi utanríkisráðuneytisins. Það er líka gaman að sjá að þessar skýrslur þróast alltaf. Nú er myndefni orðið mikið og það er gott að glöggva sig á skiptingu verkefna hjá sendiskrifstofum eða sendiráðum o.s.frv. Þetta er því allt hið ágætasta plagg. Eins og ég sagði er skýrslan vitanlega fyrst og fremst yfirlit yfir hvað er búið að vera á döfinni í utanríkis- og alþjóðamálum, minna er um framtíðarmúsík. Í rauninni má segja að við ættum fljótlega að setjast niður, stjórnmálamenn á Íslandi, og velta fyrir okkur hvort við þurfum að ræða sameiginlega framtíðarutanríkisstefnu fyrir Ísland. Við ræðum hér ýmsa málaflokka, en hver á heildarstefnan okkar að vera næstu áratugi? Ég segi þetta aftur; næstu áratugi. Ég ætla samt að bæta einu við, herra forseti, það er kannski jafnvel fullbratt að tala um áratugi vegna þess að heimurinn breytist svo hratt. Í það minnsta held ég að það sé hollt fyrir okkur að setjast niður, þverpólitískt, og reyna að rýna í þá kristalskúlu hvernig heimurinn muni þróast og hvar við þurfum þá að beita kröftum okkar erlendis. Ég kem kannski aðeins að því aftur á eftir þegar ég fer í gegnum skýrsluna. Mig langar í upphafi að nefna að ráðherra fór réttilega yfir að ákveðnar breytingar hefðu orðið á þjónustunni. Auðvitað eru skiptar skoðanir um það sem er bara eðlilegt, hvort sem um er að ræða ný lög sem hér voru samþykkt eða heimasendiherra o.s.frv. Það er bara eðlilegt að menn skiptist á skoðunum um slíkt. En ég held að utanríkisþjónustan sé áfram einn okkar mikilvægasti útvörður, ef það má orða það þannig. Þetta er lítil þjónusta í samanburði við í rauninni bara allar aðrar. Einhver kann að segja að fámenn þjónusta, sem veitir reyndar mikla þjónustu svo að ég taki það nú fram, fylgi fámennu landi. En ég er ekki sammála því. Ég held að land eins og Ísland, og hef sagt það hér áður, þurfi að eiga stærri utanríkisþjónustu en í dag til að geta brugðist enn frekar við þeim áskorunum sem fram undan eru og eru í rauninni að koma til okkar á hverjum einasta degi. Eins líka til að þróa okkar viðskipti og samstarf um heiminn því að þetta breytist allt saman. Það sem voru fjarlæg lönd fyrir nokkrum árum eru komin býsna nálægt okkur í dag. Það eru nýjar hættur, nýjar ógnir, ný tækifæri og þess vegna eigum við að velta því fyrir okkur til lengri tíma hvernig stefnan á nákvæmlega að vera. Ég hef líka verið talsmaður þess að það þurfi að stækka þjónustuna. Ég hefði viljað sjá undanfarin ár að auknir fjármunir væru settir til utanríkisþjónustunnar til að efla starfsemina. Þvert á móti hefur verið stigið á bremsuna, í það minnsta talað um sparnað og hagræðingu. Ég held að það séu röng skilaboð á þeim tímum sem við lifum í dag. En að skýrslunni. Eðlilega er farið yfir þau áhersluatriði sem hafa verið í utanríkismálum í tíð þessarar ríkisstjórnar undanfarin ár, eins og norrænt samstarf og þróunarsamvinnu, og komið er betur að því hér á eftir. Að sjálfsögðu er líka fjallað um áskoranir í öryggismálum. Vissulega er ýmislegt sem þarf að hafa í huga þar, ekki síst þegar við sjáum þessar nýju ógnir, ef það má orða það þannig, ógnir sem berast okkur í gegnum fjarskipti og þess háttar. Það er líka sú ógn sem er nefnd í skýrslunni þar sem þjóðir fara í rauninni í stríð en beita ekki fyrir sig hefðbundnum hermönnum heldur málaliðum eða einhvers konar leiguher, sem er líka nýtt, þar sem ómerktir hermenn ráðast jafnvel inn og taka landsvæði. Á bls. 42 er fjallað um GRÓ, þekkingarmiðstöð þróunarsamvinnu, en töluverðar breytingar hafa orðið á umhverfi þróunarsamvinnu undanfarin ár eftir að Háskóli Sameinuðu þjóðanna gerði ákveðnar kröfur á okkar góðu skóla. Við því var brugðist og tel ég að það hafi tekist ágætlega þótt ég verði að viðurkenna að í fyrstu hafði ég ákveðnar efasemdir um að sú leið sem farin var hafi verið sú rétta. Ég skal fúslega viðurkenna að ég held að ég hafi haft rangt fyrir mér þar. Mér sýnist þetta ganga ágætlega. Þróunarsamvinnan er gríðarlega stór hluti af útgjöldum okkar Íslendinga í utanríkismálum. Ef við tökum þessa svokölluðu tvíhliða þróunarsamvinnu og svo skuldbindingar okkar, fjölþjóðlegar og þess háttar, þá er helmingur útgjaldanna í þeim liðum. - Þegar maður ætlar að tala rólega þá líður tíminn enn þá hraðar. Á bls. 64 er farið ágætlega yfir fríverslunarsamtökin og fríverslunarsamninga sem við höfum gert. Samkvæmt þeirri töflu var á síðasta ári búið að ljúka tveimur samningum, við Filippseyjar og Ekvador, en fyrr höfðu verið gerðir samningar við Georgíu og fleiri lönd. Vissulega eru mikilvægir samningar í pípunum, eins og við hið svokallaða Mercosur-viðskiptabandalag í Suður-Ameríku, sem ég held að sé mikilvægt að klára, og að sjálfsögðu þann samning sem hér er minnst á varðandi Indónesíu. Við verðum hins vegar að velta fyrir okkur líka, hæstv. forseti, hvort við eigum mögulega að leggja enn þá meiri áherslu á viðveru eða einhvers konar starf utanríkisþjónustunnar í þessum fjarlægu löndum, í Asíu og Suður-Ameríku, eða horfa til þess í framtíðinni hvort við þurfum að opna þar fleiri sendiskrifstofur eða sendiráð til að sinna viðskiptum og koma sjónarmiðum okkar á framfæri þegar kemur að ýmsum alþjóðamálum auk þess, að sjálfsögðu, að sinna borgaraþjónustunni sem er gríðarlega mikilvæg og öflug hjá utanríkisráðuneytinu, líkt og raunar allar deildir og stofnanir þar. Ég ætla ekki að koma mikið inn á NATO, ég hugsa að það verði gert hér á eftir. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur að standa við skuldbindingar okkar þar. Ég nefndi örstutt áðan nýjar ógnir. Hér er talað um fjölþættar ógnir og fagna ég því. Borgaraþjónustan er mikilvæg og hefur náttúrlega reynt töluvert á hana undanfarið ár. Ég ætla aðeins, herra forseti - nei, frú forseti, afsakið, það þarf að koma ljós í ræðustól þegar skipt er um forseta, þetta gengur ekki. - Hér er yfirlit yfir heildarútgjöld okkar til utanríkismála og rekstur utanríkisþjónustunnar, mjög vel fram sett. Á bls. 102 er einmitt það sem ég ræddi um áðan, þróunarsamvinna okkar sem er 33% og samningsbundið framlag vegna fjölþjóðasamstarfs 17%. Það er nærri helmingur af útgjöldunum. Við eigum að sjálfsögðu að halda áfram að styrkja þróunarsamvinnu og gera enn þá meira þegar kemur að henni. Að mínu viti eigum við á sama tíma að reyna að stækka hinn helminginn af þessari köku. Við þurfum náttúrlega að standa við okkar þegar kemur að öryggis- og varnarmálum og við eigum að einbeita okkur meira og frekar að því að opna viðskipti. Þá gætum við þurft að stækka bláa hlutann af kökunni sem er stjórnsýslan af því að við þurfum að sjálfsögðu að geta sinnt þeim verkefnum. Ég vil vekja athygli á því að ég tel að þar þurfi að bæta töluvert í. Það er ein spurning sem mig langar að skilja hér eftir, bara af því að hún hefur verið áhugaefni hjá mér um tíma og ég fagna því að búið sé að opna í Strassburg að nýju. Þá hljótum við að velta fyrir okkur, þegar formennsku okkar í Evrópuráðinu lýkur, hvort þar verður þá skellt aftur í lás eða hvort við ætlum að halda áfram að sinna þessu eins og við eigum að sinna því. Þetta er mikilvægur þáttur í okkar starfi, þ.e. að sinna því starfi sem fer fram hjá Evrópuráðinu. Að lokum vil ég bara þakka fyrir þessa skýrslu. Þetta er gott yfirlit. Það sem við þurfum hins vegar að gera á næstunni, íslenskir stjórnmálamenn, er að ræða enn þá dýpra framtíðina, utanríkisstefnuna. Búið er að gefa út nokkur rit sem gagnast ágætlega við það. Ég held hins vegar að það þurfi að fara dýpra ofan í þetta og reyna að ná einhvers konar sameiginlegri sýn á utanríkisstefnu fyrir Ísland. En ég þakka ráðherra fyrir að flytja skýrsluna og starfsfólkinu fyrir að vinna hana.
Frú forseti. Við lifum sannarlega á óvenjulegum tímum og höfum gert það núna undanfarið rúmt ár. Það gildir að sjálfsögðu ekki síst um alla alþjóðasamvinnu og alþjóðasamstarf. Ég vil byrja á því að þakka fyrir vinnu starfsfólks utanríkisráðuneytisins og þá sér í lagi starfsfólks utanríkisþjónustunnar fyrir þeirra ötula starf og sérstaklega í borgaraþjónustunni á tímum heimsfaraldurs þar sem þau hafa lagt mikla vinnu í að aðstoða íslenska ríkisborgara á þessum tímum. Þetta hafa vissulega verið krefjandi, skrýtnir og áður óþekktir tímar á alþjóðavettvangi. Viðbrögð við heimsfaraldri hafa vissulega verið meginverkefni flestra ríkja undanfarið ár og þar með utanríkisþjónustu og utanríkisráðuneyta allra ríkja. Heimsfaraldurinn hefur líka sýnt okkur svart á hvítu að alþjóðasamstarf og alþjóðasamvinna skiptir öllu máli þegar upp koma viðlíka aðstæður og við höfum þurft að glíma við undanfarið ár. Ég verð að segja, frú forseti, að hér hefur utanríkisþjónustan gert marga góða hluti við þröngar aðstæður. Ég vil þar nefna viðskiptavaktina þar sem hæstv. utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra kom á fót starfshópi um stuðning utanríkisþjónustu við útflutningsgreinar og atvinnulíf í kjölfar heimsfaraldursins. Sömuleiðis vil ég nefna samstarfsverkefni utanríkisráðuneytisins og Íslandsstofu, Heimstorg, sem miðlaði upplýsingum til íslenskra fyrirtækja um möguleg atvinnuþróunarverkefni í þróunarlöndum og víðar. Eins er Samstarfssjóður við atvinnulífið um heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna sem komst, að því er fram kemur í skýrslunni, á fullan skrið. Það er gott og þetta eru góð merki um að utanríkisþjónustan hafi einnig horft á aðra hluti og þætti í samstarfi þjóða með öðrum hætti en eingöngu í þeim hamfaragír sem við höfum verið í undanfarin ár. En það er ýmislegt annað sem hefur verið umfangsmikið í utanríkisþjónustunni og utanríkismálunum hér heima undanfarið ár. Það er starf Norðurskautsráðsins og ný norðurslóðastefna, umfangsmikil Grænlandsskýrsla. Við höfum líka stigið fram með skýrari hætti en áður þegar kemur að norðurskautinu og norðurslóðamálunum sem eru að verða æ umfangsmeiri í alþjóðasamstarfi og æ mikilvægari, sér í lagi í tengslum við loftslagsbreytingar sem munu þýða miklar breytingar hér í Norðurhöfum og á Íshafi og þegar kemur að siglingaleiðum og samstarfi við norðurskautsþjóðirnar. Það er gott og það er vel að íslenska utanríkisráðuneytið og hæstv. utanríkisráðherra sé að vinna að því að hingað komi utanríkisráðherra Bandaríkjanna í þessum mánuði. Það verður mjög spennandi að sjá hvað kemur út úr þeim fundi hér á Íslandi. Ég vænti þess að þar verði slegnir nýir tónar af hálfu Íslands við nýja ríkisstjórn Bandaríkjanna. Tíminn er kannski ekki eins mikill eins og maður myndi vilja, en mig langaði til að vekja athygli á tveimur þáttum utanríkismála á alþjóðavettvangi. Það eru loftslagsmálin, sem eru að verða æ umfangsmeiri og meira áberandi rauður þráður í allri alþjóðapólitík, vegna þess að þau tengjast í raun og veru nánast öllum sviðum mannlífsins. Það eru það miklar áskoranir fyrir okkur hér í þessum heimi þegar kemur að loftslagsbreytingunum að við þurfum að gefa í. Við þurfum að tengja loftslagsmálin og viðbrögð við breytingum á loftslagi við öll okkar kerfi, inn í alla okkar vinnu. Ísland stefnir nú að 55% samdrætti fyrir árið 2030 miðað við 1990 og stefnir að kolefnishlutleysi fyrir árið 2040. Þetta þarf að vinna hraðar, róttækar og með afdráttarlausari hætti en hingað til vegna þess að næsti heimsfaraldur og næsta stóra verkefni heimsbyggðarinnar er nú þegar komið og það eru loftslagsbreytingarnar. Ég vil hvetja hæstv. utanríkisráðherra til dáða í þeim efnum það sem eftir lifir kjörtímabils. Ég minni í því samhengi á þingsályktunartillögu mína um græna utanríkisstefnu sem byggir á því sem Norðurlandaþjóðirnar hafa verið að gera, sér í lagi dönsk stjórnvöld sem hafa sýnt gríðarlega mikinn metnað og framsýni þegar kemur að grænni utanríkisstefnu, en sömuleiðis Finnar og Svíar. Svíar hafa haft mjög góða reynslu af því að vera með femíníska utanríkisstefnu sem við getum líka tekið upp á okkar arma, þ.e. að formgera áherslur okkar á alþjóðavettvangi með skýrari hætti þegar kemur að jafnréttismálunum. Það kemur inn í sérstaklega þróunarsamvinnuna. Ég ætla aðeins að tengja úr loftslagsmálunum yfir í þróunarsamvinnu, vegna þess að það er skýr tenging þar á milli, og málefni fólks á flótta og ekki síst málefni á alþjóðavísu og alþjóðasamvinnu þegar kemur að heilbrigðismálum. Því að þegar fer að birta til hjá okkur í þeim efnum nú eftir heimsfaraldurinn, þegar bólusettum einstaklingum um allan heim fer að fjölga, vonandi, þá skiptir ótrúlega miklu máli að vera vakandi yfir því að að öllum líkindum mun þróunarsamvinna verða hugsuð upp á nýtt og þá með meiri áherslu á heilbrigðismál og jafnan aðgang allra að góðri heilsugæslu, lyfjum og samstarfi á þeim vettvangi. Þar erum við í góðum færum. Við erum með ótrúlega góð verkefni og gott orðspor þegar kemur að þróunarsamvinnuverkefnum okkar í Afríku og víðar. Það er vel og það þarf að nota þá þróun áfram. Ég held líka að hæstv. utanríkisráðherra, með reynslu sína úr heilbrigðisráðuneytinu, hljóti að hafa mikið áhuga á þeirri hlið þróunarsamvinnumála, að útvíkka þróunarsamvinnu meira í þær áttir. Þegar kemur að loftslagsmálunum og þróun á málum þá tengjast þau náið mannúðarmálum, mannréttindamálunum og fólksflutningum. Við sjáum það líka strax að 75 milljónir manna eru nú á flótta, hvort sem er innan sinna landsvæða eða út fyrir þau ríki þar sem þau eru ríkisborgarar. Þetta er hæsta tala sem við höfum nokkurn tímann séð í þessu sambandi, frú forseti, þegar kemur að fólki á flótta. Þessi tala á eftir að hækka hratt vegna þess að í kjölfar loftslagsbreytinga, þurrka, hungursneyða og skorts á vatni þá verður þetta æ meira knýjandi verkefni sem við þurfum að marka okkur skýrari stefnu í og taka utan um loftslagsmálin þegar kemur að þróunarsamvinnunni og veita fjármuni í verkefni sem snúa að því að valdefla íbúa þróunarlanda í því að sporna við afleiðingum loftslagsbreytinga. Við sáum þetta í ríkjunum í kringum Sahara. Þar er gríðarlegur fjöldi fólks á faraldsfæti. Þar sjáum við líka stríðsátök um náttúruauðlindir sem munu hafa líka skelfileg áhrif þegar fram í sækir. Mannréttindamálin. Ég er ótrúlega stolt af veru Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna og mér finnst íslenskum stjórnvöldum hafa tekist vel upp og Íslandi út á við. Ég er ánægð með áherslur okkar þar og vil hvetja okkur til dáða vegna þess að við sitjum áfram í nefndum á vegum mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna. Þar höfum við tækifæri til þess að láta í okkur heyra vegna þess að eins og við vitum skiptir ekki miklu máli á alþjóðavettvangi hvort þjóðir eru fjölmennar eða ekki, heldur skiptir það máli hvaða skilaboð við erum að senda. Mannréttindamál eru að verða æ umfangsmeiri þegar kemur að alþjóðasamstarfi og á vettvangi. Við höfum verið að sjá æ meiri tilhneigingu í þá átt að fara í svokallaðar „soft power“-nálganir með úrlausnarefni á alþjóðavettvangi. Þess vegna skiptir líka gríðarlega miklu máli að hafa séð ríkisstjórnaskipti, forsetaskipti í Bandaríkjunum. Ég bíð því spennt eftir því að sjá nánari útfærslu á þeim stjórnarskiptum þegar kemur að samskiptum Bandaríkjanna og Íslands og vænti mikils af hæstv. utanríkisráðherra og íslenskum stjórnvöldum þegar kemur að samskiptum við bandarísk stjórnvöld.
Frú forseti. Aldrei þessu vant ætla ég ekki að vera mjög fjölyrtur um norðurslóðamál, ætla þó að koma að þeim lítillega, en ég mun fjalla þeim mun meira um mannréttindamál og vísa þá til mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna sem mun vera jafngömul mér. Ég vil meina að hún sé algild. Það hefur stundum brugðið til annarra vona og menn hafa dregið það í efa. Það sem mér er ofarlega í huga er að hún er ekkert innanríkismál, þ.e. mannréttindi eru ekki innanríkismál og þau mál sem hún tekur til. Því til sönnunar er auðvitað raunveruleikinn, það eru mannréttindadómstólar starfandi og það er aðhald samfélaga, margra jafnvel, gagnvart einu samfélagi. Síðan hvíla augu veraldar á þjóðum sem brjóta mannréttindi eða stjórnvöldum sem brjóta mannréttindi. Þannig að það væri raunverulega öðruvísi ef menn í einu landi gætu ekki treyst mönnum í öðru landi og mannúð væri háð landamærum, sem er auðvitað fráleit hugmynd. Smáríki eru þungvægari en stærðin segir til um. Ég tel að Norðurlöndin séu ágætt dæmi um það í mannréttindamálum. Það er jú þannig hjá okkur að mannréttindi innan lands á okkar tímum eru með ágætum skikk, svo maður segi það hreint út. Þá er ég einkum að miða við breytingarnar sem orðið hafa á síðastliðnum áratugum. Það voru og hafa auðvitað verið gallar hjá okkur eins og öðrum þjóðum og við viðurkennum það og vinnum að úrbótum. Ég minni á mannréttindi barna, fatlaðra, hinsegin fólks, jafnrétti karla og kvenna. Við höfum tekið verulegum framförum á öllum þessum sviðum en auðvitað verður það seint fullkomnað. Það má segja að á veraldlegan mælikvarða, veraldarmælikvarða jafnvel, stöndum við tiltölulega vel að þessu öllu saman og þar með skiptir það máli sem við segjum út á við. Við höfum það orð á okkur að hér sé þetta í þannig standi. Starf okkar að mannréttindum ber vitni um þetta. Við erum aðilar að mannréttindasáttmála Evrópu og höfum tekið þátt í störfum Evrópuráðsins og unnið náið með ÖSE, Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu. Við höfum fléttað loftslagsmál inn í þróunarsamstarf og höfum setið í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna, frá 2018–2019, og munum gera tilraun til þess að komast þar inn aftur 2025–2027, til frekari þátttöku þar og ber að fagna þeirri tilraun. Ísland skiptir sem sagt máli. Það kom glöggt í ljós meðan við sátum í mannréttindaráðinu. Það sem við gerðum og sögðum varðandi mannréttindi á Filippseyjum hafði sitt að segja og, svo ég taki annað dæmi, það sem við sögðum og gerðum varðandi mannréttindi í Sádi-Arabíu hafði líka mikið að segja. Okkar frammistaða þar var eftirtektarverð og ber auðvitað að fagna því að við höfum getað orðið til gagns á þennan máta. En hvort sem Ísland er innan eða utan mannréttindaráðsins þá látum við mannréttindi til okkar taka og er talað fyrir þeim hvarvetna. Við gætum tekið mörg dæmi um það sem ýmist þyrfti að snúa sér að eða það sem við höfum þegar snúið okkur að. Þetta gerum við hér ýmist með því að mótmæla eða taka þátt í umræðum og lýsa áhyggjum. Það getur auðvitað verið viðkvæmt mál á sumum tímum. Það er auðvelt að hleypa jafnvel illu blóði í þá sem gera á hlut annarra og við þurfum að taka tillit til annarra hópa, tillit til samtaka sem starfa í löndum þar sem mannréttindabrot eru framin o.s.frv. En í það heila eru verkefnin næg. Mig langar að nefna bara nokkur lönd: Tyrkland, varðandi Kýpur þar sem tyrknesk yfirvöld eru að reyna að koma í veg fyrir að Kýpur-Grikkjar og Kýpur-Tyrkjar ráði fram úr sínum málum og sameina jafnvel Kýpur aftur. Hægt er að minna á Kúrda í Tyrklandi og stjórnarandstöðuna þar almennt. Undir stjórn Erdogans hefur mörgu farið aftur og er full ástæða til að beita sér á þeim vettvangi. Í Írak þekkjum við jú Anfal-herferðina sem þjóðarmorð á Kúrdum á tímum Saddams Husseins og nú liggur fyrir þingsályktunartillaga í þinginu um að viðurkenna það. Sýrland, þar er bæði styrjöldin sjálf og flóttamannastraumurinn og síðast en ekki síst herferð gegn jesídum, sem er sérstakur trúarhópur sem skiptir sér milli ríkja en er fyrst og fremst í Sýrlandi. Í Kína getum við nefnt Xianjiang og Úígúra. Þar er gagnrýni á kínversk yfirvöld byggð á margvíslegum fréttum og gögnum, brot á þjóðarréttindum sem þar kunna að vera uppi og um að gera að taka til máls gegn því. Og það höfum við gert, Íslendingar. Ef við höldum okkur við Kína er líka haft auga með Hong Kong. Í Rússlandi snúast mál um stjórnmálafrelsi og almennt fjölmiðla- og skoðanafrelsi. Þar erum við að mörgu leyti í góðu sambandi við stjórnvöld og getum fylgt eftir gagnrýni. Á Indlandi er mér ofarlega í huga þjóðernisstefna Modis, núverandi forsætisráðherra, og hans flokks þar sem verið er að þagga niður í andstæðingum og verið með stjórnarfarslegan yfirgang. Ég ætla að enda þessa upptalningu á Katalóníu þar sem dómar og fangelsanir aðskilnaðarsinna eru fráleitir og það í Evrópu, svo maður taki það nú sem dæmi um svæði í næsta nágrenni við okkur. Það er auðvitað fleira sem er umhugsunarvert og jafnvel mótmælavert, en það er of langt upp að telja. En ég vil leggja áherslu á og hvetja utanríkisráðherra til að halda áfram á sömu braut og hefur verið og sinna þessum málum af mikilli alvöru. Og hvort sem okkur auðnast að vera aftur þátttakandi í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna eða ekki þá er hægt að snúa sér að þessum ríkjum sem ég hef talið hér upp og raunverulega fleiri. Frú forseti. Ég lofaði að segja örfá orð um norðurslóðamál vegna þess að ég sit jú sem formaður í þingmannanefnd norðurslóða. Ég get varla látið þessa skýrslu ónefnda, sem ég vil reyndar þakka fyrir hversu ítarleg er og nákvæm, og eins sérprentið sem við fengum í hendurnar, sem var mjög gagnlegt vegna þess að það tekur flest atriðin til og gerir yfirferðina auðveldari. Það sem ég vil leggja áherslu á, þar sem ég ætla ekki að halda langa tölu hér varðandi norðurslóðir, er að á þessu lágspennusvæði okkar, sem okkur hefur tekist að halda býsna vel þannig, vex nú spenna. Um það er ekki hægt að deila. Það er auðvitað á vettvangi öryggis- og varnarmála. Ég hef reynt að lýsa þessari stöðu myndrænt og kalla lýsinguna einhvers konar borðtennisferil eða ping pong. Menn skiptast á að framkvæma eða segja eitthvað. Þetta snýst m.a. um uppbyggingu á mannvirkjum og aðstöðu sem tengist á einhvern máta vörnum og hernaði, en það er þá umfram það sem við getum kallað leit og björgun, umfram aðstoð á sjó og umfram eðlilegar landvarnir. Þarna eru tveir spilarar, annars vegar NATO-ríkin og Finnland og Svíþjóð, og síðan Rússland hins vegar. Ég vil fullyrða að þarna koma líka til sögu auknar heræfingar. Það koma líka til sögu ögranir; lágflug og annað slíkt. Það er líka verið að sýna og prófa ný vopn. Öll átta ríkin á norðurslóðum finna fyrir þessu og ég ætla svo sem ekki að fjölyrða frekar um það. En ég ætla að hvetja til frumkvæðis okkar í því að leiða aðila saman utan Norðurskautsráðsins og þingmannaráðstefnu norðurslóða skref fyrir skref að niðurtalningu hernaðar- og öryggisástands, eða óöryggisástands eins og ég vil kalla það, og útbúa einhvers konar kóða, hegðunarreglur á sviði öryggis- og varnarmála sem tryggja friðsamlega sambúð á norðurslóðum. Ég er ekki með spurningu til hæstv. utanríkisráðherra og læt hér staðar numið.
Forseti. Ég þakka fyrir þessa skýrslu. Ég ætla að byrja á því að segja að það er gleðilegt að farið sé að nota fjarfundi í meira mæli en verið hefur. Vonandi mun sú þróun halda áfram og kannski verður sett einhvers konar stefna í þeim málum á alþjóðagrundvelli, því verði svolítið forgangsraðað hvað er hægt að taka á fjarfundi og hvenær nauðsynlegt er að mæta á svæðið. Ég held að þetta hafi sýnt okkur að það er hægt að gera alls konar í gegnum hið svokallaða internet. Ég stoppaði aðeins við orð í kaflanum um pólitísk samskipti við önnur ríki. Þar er talað um að mannréttindabrot Rússlands hafi gert samstarfið svolítið erfitt og svo segir auk þess, með leyfi forseta: „Með líku lagi skyggja efasemdir um stöðu mannréttinda í Kína á mikil og vaxandi samskipti við kínversk stjórnvöld.“ Ég veit svo sem ekki hvort það sé rétt að tala um það í skýrslunni en ég sakna þess alla vega að ekki komi svolítið hörð afstaða frá íslenskum stjórnvöldum varðandi mannréttindabrot gegn hinsegin fólki; í Rússlandi, Kína og einnig í Bandaríkjunum. Í frétt frá 21. nóvember 2020 segir, með leyfi forseta: „Aldrei áður hafa fleiri trans eða kynsegin fallið fyrir morðingjahendi í Bandaríkjunum en á þessu ári“, þ.e. 2020. Í fréttinni er vísað í ársskýrslu Human Rights Campaign, en þar er talað um ofbeldi gegn fólki sem fellur utan kynjatvíhyggjunnar sem faraldur hatursglæpa. Valdbeitingin sé keyrð áfram af fordómum og fælni sem kynt sé undir með orðræðu þeirra sem líkar ekki hve langt réttindabaráttan hefur náð. Auk þess ber að nefna að á síðasta ári sleit stjórn Hinsegin daga á Íslandi samstarfi við bandaríska sendiráðið sem hafði fram að því verið einn stærsti styrktaraðili gleðigöngunnar. Ég átta mig á því að mikið af þessu er kannski komið frá valdatíð Trumps, hann var náttúrlega mjög mikið á móti því að auka réttindi hinsegin fólks og dró til baka mikið af réttindum trans fólks. Trump er farinn frá völdum en orðræða hans gagnvart hinsegin fólki hefur haft gríðarleg áhrif á bandarískt samfélag og hefur enn áhrif á lagasetningu á ríkisstiginu. Miðað við aukningu hatursglæpa gegn hinsegin fólki þá myndi ég telja að við ættum að vera vakandi fyrir stöðu mannréttinda hinsegin fólks í Bandaríkjunum. Í Rússlandi þarf hinsegin fólk að lifa í ótta þar sem meiri hluti Rússa lýsir sig andstæðan samkynhneigð og samkynhneigð pör hafa ekki rétt til að vera í lögbundinni sambúð, svo dæmi sé tekið, og hafa þar með ekki sömu réttindi og gagnkynja pör. Það eru engin lög í Rússlandi sem banna mismunun á grundvelli kynhneigðar, kynvitundar eða kyngervis. Svipað er uppi á teningnum í Kína þar sem er bara ekkert í rauninni sem verndar hinsegin fólk gegn hatursorðræðu. Þetta eru réttindi sem Ísland þarf að vera framarlega í flokki að standa á bak við. Við þurfum að benda á þau og þrýsta á að það verði gert eitthvað í þessum málum í þessum löndum. Svo er í skýrslunni fjallað um málefni hafsins. Þau eru okkur vissulega hugleikin, þar sem Ísland er eyja í Atlantshafinu. Ég vona að í umræðum um það verði sjónum beint að þeirri gríðarlegu plastmengun sem stafar af sjávarútvegsiðnaðinum á heimsvísu. Mig minnir að um 90% alls plasts í sjónum megi rekja til iðnaðar, sem sagt ekki einstaklinga. Það er nauðsynlegt að ríki heims átti sig á þessu og séu með skýra stefnu til að hreinsa upp plast og koma í veg fyrir frekari dreifingu á heimshöfin. Sjávarlífríkið í heild sinni er undir og erfitt að segja að við höldum út góðum sjávarútvegi ef við getum ekki veitt neitt. Hér er fjallað um svokallaðar fjölþáttaógnir og segir, með leyfi forseta: „Geta til að takast á við netárásir er á forræði hvers ríkis.“ Ég velti því upp hvort og hvernig íslenska ríkið er í stakk búið til að takast á við það ef hér yrðu viðamiklar netárásir og eflaust hafa verið gerðar einhverjar netárásir án þess þó að almenningur viti af því. Ég velti fyrir mér hvort skilningur og þekking innan stjórnsýslunnar sé til staðar til að skapa öryggisstefnu til framtíðar og takast á við árásir ef þær koma upp. Ég tel alla vega að það sé mjög mikilvægt að við séum framarlega í þessum flokki. Meiri hluti þjóðarinnar er nettengdur, við erum farin að gera fleiri hluti á internetinu en við gerðum. Þetta er líka mikilvægt í sambandi við pólitíska orðræðu því að undir fjölþáttaógnir falla falsfréttir og upplýsingaóreiða sem er gerð til að ýta undir óstöðugleika og grafa undan trausti einstakra ríkja. Við búum við þann veruleika að mikið af samskiptum okkar og upplýsingaöflun á sér stað á internetinu og við getum í raun öll sett upplýsingar á netið. Cambridge Analytica-málið opnað líka augu okkar fyrir því að stjórnvöld geta með ógnvænlegum hætti haft mikil áhrif á skoðanir og upplýsingaöflun fólks. Það er von mín að ráðuneytið hafi dregið einhvern lærdóm af því máli og sett sér einhvers konar stefnu til að draga úr upplýsingaóreiðu og tryggja vernd tjáningarfrelsisins á sama tíma. Það er gleðilegt að borgaraþjónustan og prótókollskrifstofan gátu brugðist svona vel við Covid-atburðinum. Ég saknaði þess þó að sjá ekki meiri umfjöllun um ferla og starfsemi þessara skrifstofa þegar kemur að öðrum hlutum en Covid. Það kom einhvers staðar fram að það væri gríðarlega mikill fjöldi Íslendinga sem dveldi erlendis á hverjum tímapunkti. Fyrir Covid og örugglega eftir Covid er t.d. stórt íslenskt samfélag á Spáni. Ég vona að það séu einhverjir ferlar og stefna um hvernig taka á á þeim málum þegar Íslendingar þurfa aðstoð í þessum löndum, þ.e. túlkun eða aðra lagalega þjónustu. - Annars þakka ég fyrir þá umræðu sem verið hefur hér í dag.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir góða umræðu um utanríkismál í dag. Sú skýrsla sem hæstv. utanríkisráðherra kynnti er afar yfirgripsmikil og því af mörgu að taka eins og venjan er. Hún er frábrugðin venjubundnum skýrslum hæstv. ráðherra þar sem heimurinn glímir enn við faraldur af völdum Covid-19. Segja má að heimsfaraldurinn hafi sett samfélög um allan heim á hliðina undanfarin ár en nú sér sem betur fer til sólar. Góður gangur er í bólusetningum um land allt. Sólin skín og sumarið er á næsta leiti. Við þekkjum ekki til fulls hverjar afleiðingar þess faraldurs verða en við getum þó gert ráð fyrir að efnahagslegar afleiðingar hans verði verulega neikvæðar um heim allan, ekki síst á efnahagslífið og lýðheilsu. Sum fyrirtæki hafa blómstrað í þessu umhverfi og fjarvinna og hægari lífsstíll hefur hentað mörgum. Færri ferðalögum fylgja líka færri kolefnisspor þannig að náttúran hefur notið góðs af. Viðbrögðin við Covid hafa verið mismunandi á milli þjóða enda voru aðstæður fordæmalausar og flóknar en kröfðust á sama tíma skjótrar ákvarðanatöku. Við sjáum það kannski betur nú að ári liðnu hvaða ákvarðanir voru góðar og hverjar síðri. Það er auðvelt að horfa í baksýnisspegilinn og gagnrýna aðgerðir þess tíma. En þetta er verkefni sem við þurfum að leysa saman og til lengri tíma litið þurfum við að nýta reynsluna af faraldrinum til að byggja upp nánara samstarf við nágrannaríki og aðrar vinaþjóðir á vettvangi almannavarna og samfélagsöryggis. Samstarf norrænna ríkja á tímum faraldursins hefur verið gott. Ráðherrar hafa fundað reglulega, bæði formlega og óformlega, og borgaraþjónustur ríkjanna hafa verið samtaka, ekki síst í upphafi faraldurs, við að koma fólki til síns heima. Skilaboð norrænna ríkja og áherslur hafa verið að standa þurfi vörð um mannréttindi og lýðræði sem eiga undir högg að sækja á tímum kórónuveirunnar. Einnig þau skilaboð að norræn ríki telji mikilvægt að styðja fátækustu ríkin í samstarfi við alþjóðastofnanir og mannúðarsamtök. Það er afar mikilvægt atriði og í skýrslu ráðherra er áherslu á mannréttindi, lýðræði og samstarf við alþjóðastofnanir víða að sjá, sem er vel. Að þessu sögðu þá hefur Norðurlandaráð ekki látið sitt eftir liggja við að hvetja ráðherra Norðurlanda til nánara samstarfs og hefur gagnrýnt ráðherra Norðurlanda einnig fyrir að bregðast ekki sterklegar við samþykktri tillögu ráðsins um samfélagsöryggi, en hún var samþykkt í nóvember 2019. Stefnan er víðtæk og varðar mörg ólík málefnasvið, m.a. viðbrögð við farsóttum og náttúruhamförum svo eitthvað sé nefnt. Norðurlandaráð telur þéttara samstarf ráðherra og stofnana bæði mögulegt og gagnlegt. Forsætisnefndin hvatti ríkisstjórnir Norðurlanda til að mynda til að innleiða þær tillögur sem lagðar eru fram í stefnunni um samfélagsöryggi og þá sérstaklega tillögur um að ríkisstjórnir Norðurlanda samræmi aðgerðir til að tryggja framboð á mikilvægum lyfjum og öðrum búnaði til lækninga og undirstrika þörfina á uppfærðri norrænni áhættugreiningu og viðbúnaðaráætlun og leggur til að komið sé á fót óháðri norrænni viðbúnaðarnefnd. Þetta samtal var síðan tekið milliliðalaust á fundum Norðurlandaráðs og með ráðherrum Norðurlanda í haust þegar þing Norðurlandaráðs átti að fara fram í Hörpu, en í stað þess var fjöldi fjarfunda haldinn með góðum árangri. Slagorð norræns samstarfs, Saman erum við sterkari, er lýsandi fyrir hversu mikilvægt það er að við tölum einni röddu inn í alþjóðasamfélagið. Við rekum nú þegar norrænu sendiráðin öll undir sama þaki í Berlín. Ég tel að það væri heillavænlegt fyrir okkur öll hér á Norðurlöndum að fjölfalda það módel, þ.e. að reka fleiri norræn sendiráð undir sama þaki eins og gert er í Berlín. Þannig náum við að taka meira pláss og vera meira áberandi. Rödd okkar þarf að heyrast sem víðast því að okkar grunngildi eiga því miður stöðugt undir högg að sækja, sérstaklega lýðræði, sem við tökum oft sem sjálfsögðum hlut hér á landi, jafnrétti, mannréttindi, staða með réttarríkinu og fleira, og auðvitað eigum við á Norðurlöndum að vinna enn frekar saman að loftslagsmálum. Ég hef verið svo heppin að fá að heimsækja höfuðstöðvar Sameinuðu þjóðanna og átt þar fundi með forsvarsmönnum ýmissa stofnana Sameinuðu þjóðanna og einnig íslenskum fulltrúum sem þar starfa. Mér til mikillar ánægju var upplýst um að óformlegt samstarf á milli norrænna sendifulltrúa væri mjög mikið og það skiptir auðvitað miklu máli. Hæstv. forseti. Svo ég dragi þetta aðeins saman, þ.e. áhrif og afleiðingar Covid á alþjóðlegt samstarf og efnahagslega viðspyrnu þjóða, þá tel ég einsýnt að þessi reynsla hafi kennt okkur að efla frekar alþjóðlegt samstarf, sér í lagi norrænt, á krísutímum sem og á öðrum tímum. Styrkur okkar og skynsamlegar lausnir felast í samvinnu sem grundvallast á trausti. Næsti kafli í skýrslu ráðherra fjallar um norðurslóðir, sem er einnig afar mikilvægur þáttur í utanríkisstefnu okkar og margt að gerast þar sem hefur mikið með hagsmuni Íslands að gera. Alþingi hefur ákveðið að norðurslóðastefna skuli byggjast á 19 áhersluþáttum. Þeir lúta m.a. að alþjóðasamstarfi um málefni svæðisins, viðbrögð við neikvæðum áhrifum loftslagsbreytinga, velferð íbúa á norðurslóðum og nýtingu efnahagstækifæra, svo fátt eitt sé nefnt. Sett var á fót þingmannanefnd sem endurskoða átti norðurslóðastefnuna og hefur skilað henni til Alþingis. Hún er nú til meðferðar hér. Tillögur nefndarinnar miða að því að tryggja hagsmuni Íslands í víðum skilningi með sjálfbæra þróun og friðsamlegt samstarf að leiðarljósi. Alþingi er enn með málið til umfjöllunar, eins og ég sagði áðan. Nú fer að sneyðast um tímann þannig að maður fer að verða óðamála, hæstv. forseti. Í skýrslu ráðherra er einnig fjallað um skýrslu Grænlandsnefndarinnar. Í henni eru settar fram hugmyndir um hvernig auka megi samstarf Grænlands og Íslands, en löndin eiga nú þegar mikilla sameiginlegra hagsmuna að gæta, svo sem á sviði sjávarútvegs, flugþjónustu, flugumferðar, ferðaþjónustu - ég ætla ekki að telja það allt upp hér en það er í skýrslunni - og auðvitað heilbrigðismál og fleira. Einnig eiga löndin í auknu samstarfi á alþjóðavettvangi þar sem norræna og vestnorræna samvinnu ber hæst, en einnig innan Norðurskautsráðsins. Ég tek heils hugar undir samantekt umfjöllunar um Grænlandsskýrsluna. Það er mikilvægt að hefja sem fyrst samvinnu um útfærslu á framkvæmd tillagna nefndarinnar með grænlenskum stjórnvöldum, þ.e. þegar Alþingi hefur afgreitt málið, sem ég vona að verði gert á þessu vorþingi. Stærsta skrefið þar að lútandi er fyrirhugaður rammasamningur milli landanna þar sem lýst verði markmiðum á tilgreindum samstarfssviðum að höfðu samráði við helstu hagsmunaaðila. Hæstv. forseti. Mig langar aðeins til að koma að fjölþáttaógnum. Umfjöllun um fjölþáttaógnir má finna í skýrslu ráðherra og samantekt um þær aðgerðir og áherslur sem lagðar hafa verið í þessum málaflokki síðustu misserin. Helst ber að nefna að sérstök deild innan öryggis- og varnarmálaskrifstofu ráðuneytisins var sett á fót í nóvember á síðasta ári. Ég fagna því að sú deild hefur verið sett upp og tel að full þörf hafi verið á að stofna slíka deild. Ég ætla ekki að fara nákvæmlega í hvað deildin á að gera en það segir sig kannski svolítið sjálft. Hún beinir sjónum að netógnum og erlendum fjárfestingum í innviðum eða fyrirtækjum, upplýsingaóreiðu, viðnámsþoli og fleira. Umræðan um fjölþáttaógnir, svo sem netógnir og netöryggi, verður æ umfangsmeiri í alþjóðlegu samstarfi. Ég heyrði að hv. þm. Olga Margrét Cilia fór einnig yfir þennan lið skýrslunnar. Þessar fjölþáttaógnir einkennast af margvíslegum aðferðum sem beitt er til að ná ákveðnum pólitískum markmiðum. Aðgerðirnar beinast að grunninnviðum, gildum og samheldni lýðræðisríkja með því að nýta kerfislæga veikleika. Þetta er mjög þróað og við erum kannski ekki búin að vera alveg nægilega vel vakandi en við erum komin á skrið. Netárásir, falsfréttir, upplýsingaóreiða, efnahagsþvinganir, fjárfestingar í lykilinnviðum og fyrirtækjum og hagnýting málaliða eru dæmi um aðferðir sem beitt er um skemmri eða lengri tíma með það að markmiði að ýta undir óstöðugleika og grafa undan trausti einstakra ríkja. Aukin umræða er um málaflokkinn á Vesturlöndum og sum ríki hafa orðið fyrir slíkum aðgerðum og á vettvangi alþjóðastofnana, einkum Atlantshafsbandalagsins og Evrópusambandsins. Í þessu samhengi er því mikilvægt að nefna að Alþingi samþykkti í síðustu fjárlögum að fjármagna aðild Íslands að Öndvegissetri Atlantshafsbandalagsins á sviði netvarna í Tallinn í Eistlandi. Hin Norðurlöndin eiga nú þegar aðild að setrinu og hefur þar orðið til mikil þekking á netvörnum og netöryggismálum. Þá hefur heimsfaraldurinn dregið fram hvernig mikið magn upplýsinga, bæði réttra og rangra, dreifist hratt og gerir fólki erfiðara um vik að nálgast áreiðanlegar upplýsingar. Það getur valdið klofningi í samfélaginu. Við getum nefnt dæmi um slíkt þegar árásin var gerð á þinghúsið í Washington fyrir ekki svo löngu. Þannig að þessi ógn er raunveruleg og tengist auðvitað þjóðaröryggismálum og vörnum grunninnviða. Ég hef ekki meiri tíma, hæstv. forseti. Það er skringilegt að fjalla um svo stóra skýrslu á tíu mínútum, það er bara varla hægt. En ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir mjög vandaða skýrslu og góðar umræður hér í dag.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa skýrslu, eins og fleiri hafa gert hér. Hún er vel unnin, það hefur verið lagður metnaður í þessa skýrslu og ég fagna sérstaklega uppsetningunni sem er góð. Ýmislegt í henni er orðið myndrænt sem eykur skilning og gerir hana betri aflestrar þannig að ég þakka fyrir þessa vinnu og þakka fyrir framsögu hæstv. ráðherra fyrir henni. Það er af mörgu að taka í þessari skýrslu en maður verður að takmarka sig tímans vegna. Ég vil byrja á að koma inn á það sem rætt er á bls. 25, um pólitísk samskipti við einstök ríki. Þar vil ég koma aðeins að samskiptum við Rússland. Það segir hér að þó að áhersla sé lögð á jákvæð samskipti verði ekki hjá því komist að lýsa áhyggjum af hernaðarumsvifum Rússlands á norðurslóðum og undirróðri rússneskra stjórnvalda í vestrænum lýðræðisríkjum. Ég vil taka undir þessar áhyggjur. En það er nú einu sinni þannig að í góðum samskiptum geta menn komið ýmsu á framfæri sem þeir hafa áhyggjur af og það er það sem mér finnst að við eigum að gera í samskiptum okkar við Rússa. Ég hefði viljað sjá að við myndum reyna að bæta samskiptin við Rússland og reyna að finna einhverja áætlun t.d. í því að hefja full viðskipti við Rússland, sem ég held að sé mikilvægt fyrir okkar markaði. Rússar settu á okkur viðskiptabann í framhaldi af aðgerðum Evrópu vegna innrásarinnar á Krímskaga og vissulega er það alvarlegt mál. En það þarf líka að taka upp samtalið við Rússa og nota tækifærin í þeim efnum þegar svo ber undir. Gleymum því ekki að Rússar voru mikil vinaþjóð okkar. Nú eru samskipti, held ég, sumra Evrópusambandsríkja orðin meiri og betri við Rússa en við höfum haft við Rússa. Má þar nefna t.d. Ungverjaland, Serbíu, Slóveníu og jafnvel Ítalíu, svo dæmi sé tekið. Ég hefði viljað að við myndum reyna að bæta samskiptin við Rússa með einhverjum hætti og kannski er tækifærið núna í þessum mánuði þegar norðurslóðafundurinn verður haldinn hér. Það er mjög mikilvægur og stór fundur og ég óska utanríkisráðherra góðs gengis á honum og við undirbúning hans. Þetta er mikilvægur fundur þar sem Rússar eru að taka við formennskunni í Norðurskautsráðinu. Næst vildi ég víkja aðeins að því sem segir á bls. 38 í skýrslunni um fjölþjóðlega þróunarsamvinnu og sérstaklega það sem segir að jafnrétti kynjanna og valdefling kvenna sé eitt af meginstefjunum í allri þróunarsamvinnu og mannúðaraðstoð Íslands. Þetta eru mjög göfug og góð markmið og við erum orðin þekkt fyrir þetta og það er af hinu góða. Það segir jafnframt: „Í samræmi við stefnu Íslands snýst fjölþjóðastarfið að miklu leyti um fjárstuðning og samstarf við þrjár stofnanir Sameinuðu þjóðanna“, og síðan eru þær taldar upp. Hæstv. ráðherra nefndi hér t.d. í einu andsvari nokkur stöðugildi við eina stofnun Sameinuðu þjóðanna. Ég held að við ættum að reyna allt hvað við getum til þess að fjölga þessum stöðugildum. Hér er talað um beinan fjárstuðning en ég held að það væri af hinu góða ef við myndum reyna að nýta okkar góða fólk, eins og t.d. í heilbrigðisgeiranum, til þess að vinna við þessar stofnanir í meira mæli en gert er vegna þess að þörfin er gríðarlega mikil. Á bls. 41 er fjallað um stofnun sem heitir mannfjöldasjóðurinn, ensk skammstöfun hans er UNFPA. Þetta er mjög merkileg stofnun. Ég hef heimsótt hana og kynnt mér hana og hún býr þróunarríki undir fyrirsjáanlega fólksfjölgun en hún fjallar líka um mál sem tengjast frjósemi og kynheilbrigði, mæðravernd og fæðingarhjálp. Hér er á ferðinni ákaflega mikilvægt verkefni og m.a. hefur stofnunin vakið athygli á og reynt að vinna gegn limlestingum á kynfærum kvenna, sem er gríðarlega mikilvægt verkefni. Ég hefði óskað þess að við myndum reyna að styðja betur við bakið á þessari stofnun því að það fer lítið fyrir henni miðað við aðrar stofnanir, það eru aðrar stofnanir eins og UN Women og UNICEF sem eru dóminerandi í allri umræðu. En þessi stofnun er að gera virkilega góða hluti sem ég held að við ættum að reyna að styðja enn betur við bakið á. Ég ætla að víkja næst að bls. 44 þar sem fjallað er um tvíhliða þróunarsamvinnu. Þar er talað um samstarfsþjóðir Íslands, þ.e. Malaví og Úganda. Það er af hinu góða. En ég hefði viljað að við myndum nýta tækifærið þegar við erum í þessari þróunarsamvinnu og vekja athygli á mannréttindabrotum í þessum löndum, sérstaklega hvað varðar svokölluð barnahjónabönd eins og í Malaví þar sem er mikið um þau, ég held að það séu um 40% stúlkna sem giftast fyrir 18 ára aldur, 9% fyrir 15 ára aldur. Það sama á við í Úganda. Þessi lönd eru þekkt fyrir barnahjónabönd og við eigum svo sannarlega að vekja athygli á þessum mannréttindabrotum og nota öll tækifæri til þess. Við erum með sendiráð þarna og erum að gera þarna góða hluti sem stjórnvöld í viðkomandi landi kunna að meta. Þá eigum við líka að nota tækifærið og benda á það sem betur má fara hjá þessum ríkjum. Það er náttúrlega ákaflega dapurlegt að horfa upp á þessi barnahjónabönd sem eru allt of algeng í þróunarlöndum og hrein hörmung að vita til þess að verið sé að eyðileggja æsku svo margra stúlkubarna með þessum hætti. Það sama á við lönd sem eru hér nefnd í sambandi við fiskveiðiverkefni sem við sinnum í Líberíu og Síerra Leóne. Það er það sama uppi á teningnum þar. Ég sá tölur frá UN Women um að í Síerra Leóne væru það um 800.000 börn sem hefðu verið send í hjónaband, nauðungarhjónaband, fyrir 18 ára aldur og um 400.000 börn fyrir 15 ára aldur. Í Líberíu er t.d. limlesting kvenna stórkostlegt vandamál, alveg stórkostlegt vandamál. Miðað við tölurnar sem ég sá eru það níu af hverjum tíu konum þannig að þarna er svo sannarlega verk að vinna. Ég vil hvetja hæstv. utanríkisráðherra til að nýta tækifærin, láta okkar góða starfsfólk sem er að vinna þarna koma því stöðugt á framfæri að á þessu verði að vinna bug og hér sé um klár og hrein mannréttindabrot að ræða. Tíminn líður hratt og það er fleira sem ég ætlaði að koma á framfæri. Ég vildi nefna tvísköttunarsamningana sem ég kom inn á í andsvari við hæstv. utanríkisráðherra. Ég legg áherslu á að samkeppnishæfi Íslands gagnvart öðrum ríkjum hvað varðar lagaumhverfi fyrirtækja er viðfangsefni sem við verðum að vera stöðugt vakandi yfir og einföld atriði geta gert það að verkum að samkeppnisstaða Íslands sem land tækni og nýsköpunar verði að engu vegna þess að við höfum ekki tvísköttunarsamninga. Ég fagna því bara sem hæstv. ráðherra sagði í andsvari að við þurfum að gera betur í þessum efnum. Við erum eftirbátar annarra ríkja hvað þetta varðar, t.d. Noregs og Danmerkur. Hér er verk að vinna og ég hvet hæstv. ráðherra til dáða í þeim efnum. Í blálokin, vegna þess að tíminn er búinn, vil ég nefna það hér og hvetja hæstv. ráðherra til að liðka fyrir því að hér verði nú loksins samþykkt tillaga sem liggur fyrir þinginu um að viðurkenna þjóðarmorðið á kristnum Armenum, þjóðarmorð Tyrkja á kristnum Armenum, sem hefur margsinnis, sjö sinnum, verið lagt hér fyrir þingið og aldrei náð í gegn. Nú hefur það gerst í þessu máli að Bandaríkin hafa viðurkennt þetta þjóðarmorð, [[Forseti hringir.]]sem eru mikil tíðindi. Það eru fjölmargar þjóðir sem hafa gert það og við Íslendingar eigum að vera meðal þeirra. [[Forseti hringir.]]Ég vil hvetja hæstv. utanríkisráðherra til að beita sér í þeim efnum. En að þessu sögðu, herra forseti, þakka ég fyrir góðar umræður og ágæta skýrslu.
Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir þingmenn þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu og það ágæta samtal sem við eigum hér um utanríkismál. Af mörgu er að taka en mig langar samt sem áður að byrja á mínu uppáhaldsutanríkismáli sem eru norðurslóðir og hlutverk okkar sem norðurslóðaríkis. Ég ætla að hrósa hæstv. ráðherra sérstaklega fyrir hvernig haldið hefur verið á þeim málaflokki á síðustu árum. Mér finnst hafa tekist einstaklega vel til í formennskutíð okkar í Norðurskautsráðinu þrátt fyrir að Covid hafi kannski skemmt fyrir upphaflega planinu þar að lútandi. Mér finnst svo mikilvægt að umræðan um norðurslóðir hefur þroskast mikið á síðustu árum og að við sem Íslendingar áttum okkur á því að við búum á norðurslóðum og eigum í rauninni allt okkar undir þróun á þessu svæði og því að áfram verði hægt að búa á þessu svæði á jarðarkringlunni sem er að verða fyrir hvað mestum breytingum vegna loftslagsvárinnar. Maður sér það svo glöggt hver áhugi annarra ríkja er á norðurslóðamálum, ríkja langt frá norðurslóðum. Þau eru búin að kveikja á því að það eru augljósar ógnanir í þeim breytingum sem á svæðinu eru að verða en það eru líka tækifæri. Við þurfum auðvitað að huga að því að hagnýta okkur þau tækifæri sem þarna leynast á sama tíma og við búum okkur undir ógnirnar og bregðumst við loftslagsvánni með ráðum og dáð. Það eru kannski næg tækifæri síðar á þessu þingi til að ræða meira um norðurslóðamálin þar sem núna liggur fyrir þingsályktunartillaga um endurskoðun norðurslóðastefnunnar. Ég ætla því að vinda mér frekar í aðra þætti. Í þróunarsamvinnunni held ég að sé svo mikilvæg sú áhersla, sem hefur verið uppi á borðunum á síðustu misserum, að tengja þróunarsamvinnuna og atvinnulífið saman og átta okkur á því að við náum ekki heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna öðruvísi en að við vinnum öll saman að því. Það er ekki bara stjórnvalda að ná þessu, atvinnulífið verður að koma með okkur í þessa vegferð. Þá verður spennandi að fylgjast með því hverju Heimstorgið, sem er þjónustuborð atvinnulífsins sem Íslandsstofa heldur utan um, mun skila okkur. Mér finnst það mjög áhugavert verkefni og verður spennandi að fylgjast með því. Hér segir í einni millifyrirsögninni: Lífskjör Íslendinga byggjast á frjálsum vöru- og þjónustuviðskiptum. Því er ég svo sannarlega sammála. Tímar eins og í gegnum Covid og það sem við höfum verið að upplifa hér ættu að opna augu okkar enn frekar fyrir mikilvægi þess að vörur og þjónusta flæði frjálst yfir landamærin. Við erum jú eyja í Norður-Atlantshafi en við viljum ekki upplifa eitthvað svipað og kemur fram í skáldsögunni Eyland. Það væri ekki mjög áhugaverð framtíðarsýn. Eiginlega er ótrúlegt hvað sumir í þessari umræðu hafa einhvern veginn ekki áttað sig á því hversu mikilvægt er að við eigum viðskipti við aðrar þjóðir og að flutningaleiðir og aðrar samskiptaleiðir séu ávallt opnar og með sem minnstum hindrunum. Mér finnst áhugavert að sjá að Íslandsstofa er að vinna mjög góða hluti og vegna þess að við höfum fjallað hér á sínum tíma um frumvarp um breytingu á lögum um Íslandsstofu, þar sem við vorum að breyta fyrirkomulagi þeirrar stofnunar sem þá var en er nú samstarfsvettvangur atvinnulífs og hins opinbera, er gaman að sjá hvað við erum í raun að ná miklum árangri og hvað markmið frumvarpsins virðast vera að nást vel fram. Jafnvel á þeim erfiðu tímum sem við höfum verið að upplifa höfum við til að mynda séð að þessar atvinnugreinar okkar sem flokkast reyndar líka undir þjónustugreinar, ég er að tala um skapandi greinar, hvort sem við erum að tala um tölvuleikjaiðnaðinn eða aðrar skapandi greinar, eru að ná miklum árangri og eru að verða raunveruleg stoð í efnahagslífi okkar. Ég hef verið talsmaður þess að þetta sé sú auðlind sem við eigum að virkja hvað mest, þ.e. mannauðurinn. Þarna eru mikil tækifæri og við sem lítið land munum auðvitað ekki fullnýta þau öðruvísi en að það sé öflugt samstarf atvinnulífsins og hins opinbera til að vinna að því. Og mér sýnist það ganga býsna vel hjá okkur. Þá ætla ég aðeins að færa mig yfir í öryggismálin og þær áskoranir sem birtast okkur þar. Út frá staðsetningu okkar hér á norðurslóðum sjáum við að þetta svæði sem við viljum að sé lágspennusvæði er kannski ekki endilega lágspennusvæði lengur, spennan á svæðinu er alla vega að aukast mikið. Þar af leiðandi er mjög brýnt að Norðurskautsráðið og þær þjóðir sem skipa það haldi vel utan um samtalið. Við verðum með einhverjum hætti að tryggja að alþjóðleg lög séu ávallt virt. En það er fleira sem kemur til og það eru þessar fjölþáttaógnir sem er farið ágætlega yfir í skýrslunni. Við þurfum að opna augu okkar enn frekar fyrir þeim. Ég ætla að nefna netöryggismálin sérstaklega. Ég held að við verðum að viðurkenna að við höfum ekki staðið okkur nógu vel þegar kemur að netöryggismálum. Við erum að hlaupa, held ég, nokkuð hratt núna en við þurfum að hlaupa enn þá hraðar. Ég held að þarna séum við að tala um raunverulega mikla ógn, örugglega fljótlega á eftir náttúruöflunum okkar. Varðandi náttúruógnir þá langar mig að minnast sérstaklega á að hér er kafli um hafið og málefni hafsins og við höfum auðvitað sett það á dagskrá í okkar alþjóðasamstarfi. Bæði hefur það verið einn áhersluþátta okkar í Norðurskautsráðinu og líka í Norðurlandaráði að við áttum okkur alltaf á því hvað við eigum gríðarlega mikið undir þegar að hafinu kemur og hvað þær breytingar sem eru að eiga sér stað á norðurslóðum geta haft mikil áhrif á matarkistuna okkar og á lífríkið allt í kringum okkur. Súrnun sjávar er auðvitað raunveruleg ógn. Vegna þess að ég lagði hér áherslu á frjáls viðskipti varð mér mjög hugsað til þess þegar ég horfði á heimildarmynd á Netflix um daginn um sjálfbærar veiðar þar sem því er í rauninni haldið fram að ekki sé neitt til sem heitir sjálfbærar fiskveiðar. Ég held að sami höfundur hafi fyrir nokkrum árum gert heimildarmynd um nautgripaiðnaðinn eða nautakjötsframleiðslu en nú var sjónum sem sagt beint að hafinu og látið að því liggja að einhverjar vottanir og annað um sjálfbærni væru bara eitthvert „puff“. Ég hef bara gríðarlegar áhyggjur fyrir hönd lands eins og Íslands sem á mjög mikið undir sjávarútveginum. Hann hefur verið okkar öfluga atvinnugrein sem hefur staðið styrkum fótum þegar aðrar atvinnugreinar hafa átt undir högg að sækja. Þá er auðvitað mikilvægt að við náum að tryggja að ásýnd okkar sé sú að hér séu stundaðar sjálfbærar veiðar, að fiskveiðistjórnarkerfi okkar, sem við vitum að er það besta í heimi, sé tryggt og að þau skilaboð skili sér þarna út að um sjálfbærar veiðar sé að ræða. Á alveg síðustu mínútunni, ég sé að maður kemst ekki yfir næstum því allt, langar mig aðeins að nefna ÖSE. Ég á sæti í þingmannanefnd ÖSE og það verður að segjast alveg eins og er að sú þróun sem hefur átt sér stað hjá Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu er mikið áhyggjuefni. Við sáum það þegar starfslok Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur hjá ÖSE voru allt í einu kunngjörð sem kom okkur auðvitað mjög á óvart og sýnir glöggt ákveðna baráttu sem á sér stað innan stofnunarinnar. Það brýnir okkur enn frekar í því, í samstarfi okkar við lítt þenkjandi ríki um mannréttindi, sem við höfum ávallt staðið fyrir, hvað við þurfum nauðsynlega að standa vaktina þegar að þeim málum kemur. Ég ætlaði að fara út í Belarús og svo eitthvað fleira þessu tengt en sé að ég næ því ekki því að ég er komin yfir á tíma. Ég vil bara að lokum þakka kærlega fyrir þessa skýrslu. Hún er mjög mikilvæg og gott gagn inn í umræðuna og gott að sjá og heyra hvað þingmenn eru duglegir að taka þátt í þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir hv. þingmenn þakka fyrir þessa greinargóðu skýrslu sem hér hefur verið lögð fram með hefðbundnum hætti um utanríkismál og veitir yfirgripsmikið yfirlit yfir örugglega allt alþjóðastarf sem Ísland á í með formlegum hætti. Það fer vel á því að hér hafi farið fram í allan dag á Alþingi umræður um utanríkismál, í málinu hér á undan um samskipti okkar við Evrópusambandið í gegnum EES-samninginn. Í þessari viku fögnum við 70 ára afmæli varnarsamningsins við Bandaríkin sem er án efa eitt það mikilvægasta alþjóðasamstarf eða samstarf við annað erlent ríki sem Ísland á í. Ég ætla í sjálfu sér ekki að fjalla sérstaklega um það en ég tek undir það sem fram kemur í þessari skýrslu að í þjóðaröryggisstefnu Íslands verði áfram byggt á því góða samstarfi sem hefur hins vegar óhjákvæmilega þróast með þeim hætti að það tekur nú í vaxandi mæli mið af ýmsum ógnum sem steðja að fullvalda ríkjum úti um allan heim. Við tökum fegins hendi þátt í þeirri þróun með bandalagsþjóðum okkar í NATO. Mig langar hins vegar að nefna hér lítinn eða afmarkaðan þátt í alþjóðasamskiptum. Ég held að margir hafi orðið nokkuð hvumsa þegar kom upp atvik fyrir nokkrum dögum, kannski vikum, sem má kannski segja að sé nýmæli í samskiptum Íslands við aðrar þjóðir. Þá er ég að vísa til samskipta við Kína sem féllu í farveg sem við höfum ekki séð áður. Kínverska alþýðulýðveldið greip til þess að grípa til ákveðinna, hvað á maður að segja, refsiaðgerða gagnvart einstaklingi á Íslandi, almennum borgara. Fréttir hafa verið fluttar af þessu. Þetta var í kjölfar þess að Ísland tók þátt með öðrum ríkjum í að fordæma aðstæður og þróun mála í héraði norðvestur í hinu víðfeðma ríki Kína, svæði sem áður var Austur-Túrkistan en er nú hluti af Kína, Xinjiang-héraði, ekki víst að ég beri þetta rétt fram, og Úígúr-héraði. Þar búa að mestu leyti Úígúr-múslimar ásamt öðrum auðvitað frá Kína en þeir hafa verið þarna í meiri hluta. Fréttir hafa verið fluttar um nokkurt skeið, allt of langt skeið, af mannréttindabrotum kínverskra stjórnvalda í þessu héraði gagnvart hópi fólks sem þarna býr, m.a. með fangelsun einstaklinga, pyndingum, þrælahaldi og kynferðislegu ofbeldi. Það hlaut að koma að því að lönd sem vilja standa vörð um mannréttindi og lýðræði - látum nú vera lýðræðið kannski ef við horfum til Kína - í öllu falli mannréttindi og mennskuna í þessum heimi, létu í sér heyra í tengslum við þetta. Ísland ásamt Evrópusambandinu og fleiri þjóðum tók þátt í því að halda til haga refsiaðgerðum gagnvart tilteknum embættismönnum í þessu héraði, tilteknum embættismönnum sem menn telja sýnt að séu forvígismenn eða beri ábyrgð á tilteknum mannréttindabrotum í þessu héraði. Þessu var svarað eins og ég lýsti hér áðan með aðgerð, a.m.k. gagnvart Íslandi, það hefur mögulega verið gripið til sambærilegra aðgerða gagnvart öðrum ríkjum sem voru með Íslandi í þessu. En hér á landi var gripið til þess óyndisúrræðis, segi ég, að draga með einhverjum hætti til ábyrgðar almennan borgara á Íslandi. Ég átti fund með kínverska sendiherranum um þessi mál fyrir skömmu og lýsti þar yfir vonbrigðum mínum með að sjálfsögðu fyrst og fremst ástandið í þessu héraði og ástand mannréttindamála að öðru leyti í Kína, m.a. í Hong Kong þessi dægrin, en þar er ástandið að mínu mati alvarlegt, en sérstaklega þó þessar aðgerðir Kínverja gagnvart almennum borgara, íslenskum einstaklingi sem sætir þessari gagnkvæmu refsiaðgerð eins og Kínverjar vilja kalla það í tilefni af mótmælum við mannréttindabrotum í Kína. Það olli mér miklum vonbrigðum að heyra kínverska sendiherrann lýsa því að það væri rétt af íslenskum stjórnvöldum að líta á þessa aðgerð gagnvart hinum íslenska borgara sem viðvörun til framtíðar. Það yrði gripið til harðari aðgerða gagnvart væntanlega fleirum en almennum borgurum af þessu tagi ef Ísland ásamt öðrum ríkjum hygðist grípa til einhvers konar refsiaðgerða eða mótmæla í tengslum við mannréttindabrot á öðrum svæðum en í Xinjiang-héraði. Ég er sammála sendiherra Kína og þeim sem hafa hér rekið erindi kínverska alþýðulýðveldisins um það að mikilvægt sé að samskipti þessara ríkja séu góð og að bæði ríki geti notið góðs af góðum samskiptum. En ég kom því á framfæri að Ísland gæti aldrei gefið afslátt af því tjáningarfrelsi sem hér ríkir, hvorki af hálfu stjórnvalda og hvað þá af hálfu almennra borgara, að það verði í þágu samskipta ríkjanna. Samskipti Íslands við Kína eins og öll önnur ríki eiga að sjálfsögðu að þola málefnalega gagnrýni og málefnalega umræðu opinberlega en auðvitað ekki síður á milli erindreka ríkjanna án þess að hafa þurfi uppi slíkar hótanir um alvarlegar aðgerðir í garð almennra borgara eða stjórnvalda. Þetta vildi ég bara nefna hér í umræðunni um þessa annars yfirgripsmiklu skýrslu að öðru leyti. Það má öllum vera ljóst sem fer yfir hana og hugleiðir alþjóðasamskipti Íslands yfir höfuð að því meiri samskipti sem við höfum við önnur ríki, frjálsari samskipti og málefnalega gagnrýni jafnvel á önnur ríki og þolum um leið málefnalega gagnrýni á okkar eigin stjórnvöld og okkar innanlandsmál án þess að menn hafi nokkra heimild til að hlutast til um þau hér innan lands, ekki frekar en við í innanlandsmál annarra ríkja, að fátt þjónar hagsmunum Íslands meira en einmitt slík alþjóðasamskipti.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Sigríði Á. Andersen að tala hér um viðbrögð Kína við skrifum íslenskra borgara og ég held að það sé hárrétt hjá henni að við þurfum ávallt að halda vörð um tjáningarfrelsið og koma þeim skilaboðum á framfæri við önnur ríki. Ég hvet hæstv. utanríkisráðherra til dáða í þeim efnum þegar bandaríski utanríkisráðherrann og sá rússneski koma hingað til okkar í maí, að taka það upp við utanríkisráðherra Rússlands sömuleiðis vegna mannréttindabrota þar í landi. Ég er hér í seinni ræðu minni og hef ekki mikinn tíma en mig langar til að minnast á Evrópu og samskipti okkar við Evrópu. Þó svo að við höfum verið í umræðu áðan um skýrslu hæstv. ráðherra um framkvæmd EES-samningsins þá langaði mig líka til þess, vegna þessarar stóru skýrslu um utanríkismál, að fjalla aðeins um samskipti okkar við Evrópu. Eins og við vitum er Evrópa stærsta markaðssvæði okkar. Evrópa er sömuleiðis sögulega og menningarlega það svæði sem stendur okkur næst og þaðan koma í raun og veru þeir alþjóðasamningar sem skipta gríðarlega miklu máli, bæði EES-samningurinn og sömuleiðis líka samningar Evrópuráðsins. Þá er ég að tala um samninga á borð við Istanbúl-samninginn sem mætir mjög miklu bakslagi núna í fyrrum ríkjum Austur-Evrópu, því miður, og það er mikil atlaga að honum og rangfærslur í þeim ríkjum, meira að segja er það drifið af hálfu stjórnvalda í löndum á borð við Pólland, Ungverjaland, Slóvakíu og Búlgaríu þegar kemur að Istanbúl-samningnum og um þau gildi sem hann snýst um, sem eru réttindi kvenna, að koma í veg fyrir heimilisofbeldi og samræma aðgerðir aðildarríkjanna 47 að Evrópuráðinu þegar kemur að jafnréttismálum kynjanna. Ég vil hvetja hæstv. utanríkisráðherra mjög til dáða í því að halda á lofti þeim gildum sem Istanbúl-samningurinn hverfist um. Mig langar sömuleiðis til þess að hvetja okkur til dáða og að við stígum fastar til jarðar þegar kemur að hagsmunagæslu okkar vegna EES-samningsins. Þó svo að bætt hafi verið úr að einhverju leyti á þessu kjörtímabili þá þurfum við svo miklu meiri fjármuni í hagsmunagæslu okkar í Evrópu. Það hefur sýnt sig að það borgar sig að vera með góða og virka hagsmunagæslu í Evrópu gagnvart ESB og um framkvæmd EES-samningsins. En við sjáum það sömuleiðis að þétt samband við ESB og samkomulag Íslands við ESB hvað varðar samninga um bóluefni hafa skipt sköpum fyrir okkur hér þegar kemur að bólusetningum. Það sýnir líka hvað þetta samþætta samstarf og samvinna er okkur mikilvæg. Ég vil árétta að ESB er sömuleiðis að koma fram með samræmdar aðgerðir í loftslagsmálum, í málefnum flóttamanna og í viðbrögðum við Covid-faraldrinum út frá efnahagssjónarmiðum. Við höfum allt að vinna að vera í góðu og þéttu samstarfi við Evrópu sem er ekki síst byggt á þeirri evrópsku sögu og menningu sem við eigum öll sameiginlega og þurfum að minna okkur reglulega á og sömuleiðis þá gagnkvæmu hagsmuni sem um er að ræða í evrópskri samvinnu og samstarfi. Ég vil líka nefna, af því að ég náði því ekki í fyrri ræðu, að ég er ákaflega glöð sem fráfarandi formaður Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins og varaforseti Evrópuráðsþingsins að sjá loksins á þessu ári að við höfum endurvakið sendinefnd Íslands í Strassburg gagnvart Evrópuráðsþinginu og er það gert í aðdraganda formennsku okkar árið 2022, sem ég bind miklar vonir við. Evrópuráðið er gríðarlega mikilvægt þegar kemur að mannréttindum og eins og ég talaði um í fyrri ræðu minni þá eru mannréttindi farin að skipa æ meiri og stærri sess í alþjóðamálum. Mannréttindadómstóllinn í Strassborg er djásnið í krúnunni þegar kemur að Evrópuráðinu og við eigum að standa vörð um þann dómstól og þá sáttmála og samninga sem þaðan koma. [[Forseti hringir.]] Að öðru leyti vil ég þakka kærlega fyrir þessa skýrslu og þessar umræður hér í dag og tel þær vera góðs viti fyrir framtíðina.
Virðulegur forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmönnum sem hér tóku þátt í umræðunni. Umræðan var góð og málefnaleg og ég þakka hlý orð í garð utanríkisþjónustunnar og starfsfólks þess. Ég er sammála þeim góðu orðum. Ég held að framsetningin á þessari skýrslu sé til eftirbreytni. Það er mjög gott fyrir okkur að hafa framsetninguna eins aðgengilega og hún getur orðið. Það var komið víða við og ég get reynt að svara einhverju sem hér kom fram. Það var spurt um Strassborg, hvort opnunin væri til frambúðar. Eins og þekkt er þá tók ég þá ákvörðun þegar ég tók við embætti að nýta fjármuni til opnunar á þeim tíma frekar í hagsmunagæslu innan EES og sömuleiðis í Brexit. Þessi fjárveiting til 2023 er tímabundin fjárveiting og það þarf þá að taka sérstaka ákvörðun ef menn ætla að framlengja hana. Hér hefur verið rætt mikið um umhverfismál og þróunina í þeim málum, græna utanríkisstefnu og femíníska. Þegar kemur að framkvæmdinni þá stöndumst við svo sannarlega samanburð við alla þá sem kenna sig við slíkt. Eitt af þverlægum markmiðum í t.d. þróunarsamvinnu er umhverfismál og hefur verið mikil hækkun framlaga, reyndar helmingshækkun, þegar kemur að jafnréttismálum. Það er líka gegnumgangandi í öllu okkar starfi að leggja áherslu á þessa tvo málaflokka. Hér voru nefnd heilbrigðismál í þróunarsamvinnunni. Það er nokkuð sem við höfum unnið mjög að þegar kemur að tvíhliða verkefnum, þá höfum við unnið með héraðsyfirvöldum bæði í Malaví og Úganda og þar eru t.d. vatnsmálin mjög áberandi og ýmislegt annað sem tengist því. Varðandi ofsóknir gegn hinsegin fólki, þar er rætt um Tsjetsjeníu alveg sérstaklega, þá eru málefni hinsegin fólks lykilatriði í mannréttindamálafylgju Íslands og hafa verið alla þá tíð sem ég hef verið í ráðuneytinu og örugglega fyrir þann tíma og við höfum beitt okkur ötullega fyrir mannréttindum hinsegin fólks og kynjajafnrétti í mannréttindaráðinu. Hér spurði hv. þm. Birgir Þórarinsson hvort við legðum áherslu á þetta í þróunarsamvinnunni. Það var vinnuhópur undir forystu Diljár Mistar Einarsdóttur sem kom með tillögur sem við erum að framkvæma um mannréttindamiðaða þróunarsamvinnu og menn geta verið með það á hreinu að þeim skilaboðum er komið mjög skýrt á framfæri til þeirra aðila sem við erum að vinna með og ekki síst ríkjunum í tvíhliða samstarfinu. Hér voru nefnd málefni hafsins. Þetta er lykilþáttur í formennsku okkar í Norðurskautsráðinu og þá sérstaklega plastmengun í hafi, af því að hún var nefnd alveg sérstaklega. Það var eitt af áhersluatriðum okkar og nýbreytni í norðurskautsráðinu að leggja áherslu á þann þátt. Það er komin deild um fjölþáttaógnir í ráðuneytinu og við erum svo sannarlega virkir þátttakendur á þeim vettvangi og þegar kemur að hafréttarmálunum. Síðan var spurt út í hvort við deildum ekki sendiráðsbyggingum með öðrum Norðurlandaþjóðum. Við gerum það víða. Þekktasta dæmið er í Berlín þar sem öll Norðurlöndin eru saman, en við deilum t.d. byggingu í Washington með Svíþjóð, í Peking með Eistlandi, í London með Danmörku og ég held að Noregur sé að koma inn þar líka. Í Nýju-Delí erum við með Danmörku og í Kampala einnig með Danmörku. Ef einhver kostur er á því þá nýtum við byggingar með öðrum Norðurlöndum og hefur það gefist mjög vel. Hér fór hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir yfir þjónustuborðið hjá Íslandsstofu, Heimstorgið og annað slíkt og ég ætla ekkert að bæta í það, ég er sammála því sem þar kom fram. Hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir ræddi Istanbúl-samninginn og við höfum gagnrýnt fráhvarf Tyrkja frá Istanbúl-samningnum og lýst áhyggjum af stöðu hans. Ég sendi frá mér yfirlýsingu 20. mars þar sem ég harmaði þá ákvörðun tyrkneskra stjórnvalda að segja sig frá Istanbúl-samningnum. Við lögðum áherslu á að þar væru stjórnvöld að grafa undan mikilvægum lagagrunni sem tryggði fórnarlömbum ofbeldis réttaröryggi og það ætti í rauninni að vera markmið allra Evrópuríkja að efla þann grunn fremur en að draga úr honum. Síðan var minnst á þjóðarmorðið á Armenum og vakin athygli á því að nýlega tók Joe Biden, forseti Bandaríkjanna, undir þá skilgreiningu að fjöldamorðin á armenska minni hlutanum í veldi Ottómana í byrjun 20. aldar væri þjóðarmorð, en áður höfðu báðar deildir Bandaríkjaþings gert hið sama árið 2019. Nú hafa um 30 ríki skilgreint fjöldamorðin sem þjóðarmorð. Það er engum blöðum um það að fletta að mikil illvirki voru unnin gegn Armenum á tímum fyrri heimsstyrjaldar. Það er talað um að allt að ein milljón þeirra hafi verið myrt. En almennt virðist viðurkenning á þessum atburðum koma frá þjóðþingum en ekki frá ríkisstjórnum. Ég tel eðlilegt að Alþingi eigi frumkvæði að því og umfjöllun um skilgreiningu þessara atburða fremur en ríkisstjórnin, þó svo að í einum vefmiðli sé alltaf mynd af mér þegar það er sagt að ekki sé búið að fullgilda þetta. Það er ekki orðið svo gott, ég held að enginn hafi þau völd að stýra þinginu. En ég á hins vegar ekki von á öðru en að menn taki því vel og ég held að það sé skynsamlegt að þingið hafi forgöngu í því. Hér var minnst á fjarfundi. Það er nokkuð sem við höfum nýtt mjög og ég hef sent bréf á kollega mína sem við erum í hvað nánasta samstarfi við, um að fara ekki í sama farveginn og áður, bæði hvað varðar ráðherra og aðra, heldur nýta fjarfundabúnaðinn betur. Það hefur reynst vel. Auðvitað koma fjarfundir ekki alveg í staðinn en svo sannarlega gera þeir það oft. Að endingu vil ég taka undir áskoranir hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar sem fór yfir norðurslóðamálin af alkunnri þekkingu, en sagði líka nokkuð sem mér fannst vera kjarni máls. Það er að við höldum áfram því sem við hófum þegar við fórum að beita okkur í mannréttindamálum. Það kom mér á óvart að enginn fyrirrennari minn hafði ávarpað mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna og ég er fyrsti íslenski utanríkisráðherrann sem gerir það. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir hvaða áhrif við höfum haft og það er horft til okkar, ég hef fundið það mjög, og reyndar hefur umfjöllun um þessi mál verið meiri á erlendum vettvangi en hér. En það skiptir máli að það sé þverpólitísk samstaða um að halda því áfram, þannig að ég tek undir með hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni að þetta sé nokkuð sem við eigum að halda áfram. Aðalatriði er hins vegar þetta: Það er enginn sem gætir okkar hagsmuna nema við sjálf. Við þurfum alltaf að vera á vaktinni þegar að því kemur. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Mér finnst vera mjög mikil breyting frá því að ég kom hér með mína fyrstu skýrslu hvernig umræðan er, mér finnst hún uppbyggilegri, málefnalegri. Mér fannst hún byggð á miklu meiri þekkingu. Eitt af því sem við höfum lagt áherslu á er að koma hlutum frá okkur og kynna hvað er í gangi, m.a. með þessari skýrslu. Ég held að það sé undirstaðan að því að umræðan geti verið góð og málefnaleg. Umræðan um alþjóðamál verður að vera hér á vettvangi þingsins vegna þess að það eru hagsmunir okkar að við fylgjumst með þeim málum, að við gætum hagsmuna okkar og að utanríkisþjónustan sé í stakk búin til að gera það. Það er enginn vafi á að þær breytingar sem við höfum farið í á utanríkisþjónustunni hafa eflt hana. Ég hef verið skammaður fyrir að spara en ég tel það að vísu vera hlutverk stjórnmálamanna að fara eins vel með fjármagn og mögulegt er. Sömuleiðis er ekki samhengi á milli útgjalda og árangurs. Það sýna dæmin okkur. Auðvitað þurfa menn stundum að setja meiri fjármuni í mál en staðan er þannig að það er alltaf hægt að bæta í og menn þurfa þá að reyna að meta það og vinna úr þeim fjármunum sem þeir hafa hverju sinni og reyna að ná eins góðum árangri og hægt er. Ég er mjög stoltur af íslensku utanríkisþjónustunni. Mér finnst hún hafa staðið sig mjög vel, sérstaklega á þessum krefjandi tímum. Auðvitað er mest áberandi borgaraþjónustuverkefnið þegar við komum um 10.000 Íslendingum heim á mjög skömmum tíma með hætti sem eftir var tekið. En af mjög mörgu öðru mætti taka og verkefnin eru óendanleg og það er aldrei svo að við getum sest niður og sagt að við séum búin að gæta hagsmuna okkar þannig að við þurfum ekki að gera meira. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmönnum aftur fyrir góða umræðu, málefnalega og uppbyggilega, og sömuleiðis þakka sérstaklega starfsmönnum utanríkisþjónustunnar fyrir þeirra störf, og síðan er skýrslan auðvitað byggð á þeirra vinnu og þeirra verkum og fyrir það ber að þakka.