Forseti vill fyrst upplýsa að forsætisnefnd samþykkti einróma á fundi sínum nú í hádeginu að starfsáætlun 151. löggjafarþings yrði tekin úr sambandi. Það er í raun í samræmi við það sem oftast er við aðstæður eins og þessar undir lok þinghalds að tilhögun bæði nefndafunda og þingfunda verður að ráðast af aðstæðum. Nefndir eru enn að störfum og að afgreiða mál, í gær og í dag og mögulega á morgun í einhverjum mæli líka, þannig að yfirgnæfandi líkur eru á því að eitthvað þurfi að bæta við þinghaldið umfram það sem starfsáætlunin gerði ráð fyrir, að þingi lyki næstkomandi fimmtudag. Þann dag, fimmtudaginn 10. júní, er gert ráð fyrir því að umræður fari fram um fjáraukalagafrumvarp. Samtöl eru í gangi eins og vera ber milli formanna þingflokka og fleiri aðila um þinglokin og mikilvægt að þau gangi vel fyrir sig. Hlutirnir skýrast væntanlega á næstu klukkutímum og sólarhringum.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og heilbrigðisráðherra.
Forseti. Eins og hæstv. forseti vakti athygli á hér áðan er lítið eftir af þessu þingi, þessu síðasta þingi kjörtímabilsins. Mörg stór mál eru óleyst og óafgreidd. Eitt stærri vandræðamálanna, ef svo má að orði komast, er frumvarp um hálendisþjóðgarð sem fengið hefur mikla gagnrýni og ekki að ástæðulausu. Bent hefur verið á að með frumvarpinu sé verið að taka stóran hluta landsins undan beinni lýðræðislegri stjórn og jafnvel loka því á vissan hátt fyrir landsmönnum. Ég þarf ekki að rekja innihald málsins hér því að spurningin er einföld til hæstv. forsætisráðherra: Hvernig telur hæstv. ráðherra farsælast að ljúka þessu máli nú? Er eitthvað að marka kenningar um að meiri hlutinn ætli sér að koma með nýtt þingmál á þessum tímapunkti, leggja fram þingsályktunartillögu um stofnun hálendisþjóðgarðs? Ef sú er raunin þá hlýtur að vera eðlilegt að þingið sé upplýst um það, enda aðeins innan við þrír dagar eftir samkvæmt starfsáætlun, sem hæstv. forseti var reyndar að nema úr gildi, en engu að síður eru fáir dagar eftir af þessu þingi. Þingið hlýtur að gera kröfu um að fá upplýsingar um í hvað stefni með þessi stærstu mál og hvort það geti verið að meiri hlutinn ætli sér á þessum tímapunkti að leggja fram nýtt mál um hálendisþjóðgarð. Eða er rétt að senda þau skilaboð til hv. umhverfis- og samgöngunefndar að vísa málinu einfaldlega aftur til ráðherra?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrirspurnina. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni sem fram kom í máli hans að þetta frumvarp, sem kom hingað inn raunar um áramót, er stórt mál og um það bárust margar umsagnir, á annað hundrað umsagnir. Mér er kunnugt um að umhverfis- og samgöngunefnd hefur verið að vinna að þessu máli og farið vel yfir þær umsagnir sem bárust sem fólu í sér mjög margháttaðar athugasemdir. Það hefur verið mín sýn á þetta mál, sem er í stjórnarsáttmála, að ég tel hálendisþjóðgarð vera gríðarlegt framfaramál fyrir Ísland. Ég held að það sé mikilsvert framlag til náttúruverndar, ekki bara hér heima heldur á alþjóðavísu. En vegna þess hve stórt og mikilvægt mál þetta er þá hef ég líka talið mjög mikilvægt að sem breiðust sátt náist um það. Það þýðir að vanda verði mjög vel til verka, það þarf að fara vel yfir þær umsagnir sem koma fram og finna góðar lausnir til lengri tíma á þeim álitamálum sem þar eru uppi. Því að ég lít á miðhálendisþjóðgarð sem mál sem á að standa til lengri tíma. Hver verður nákvæmlega lending umhverfis- og samgöngunefndar get ég eiginlega því miður ekki sagt til um, en ég vil fullvissa hv. þingmann um að ég átta mig mjög vel á því að þetta mál er stórt. Það eru töluvert mörg álitamál og það er mikilvægt, ef við viljum þessu máli vel, sem ég vil, því að ég trúi því að þetta sé mikið framfaramál fyrir Ísland, að við vöndum okkur við frágang þess. Það hafa verið mín skilaboð til nefndarmanna í umhverfis- og samgöngunefnd. Að lokum get ég sagt að það er auðvitað hárrétt hjá hv. þingmanni að við þurfum að fara að koma okkur saman um hvaða málum eigi að ljúka hér á þinginu. Ég vænti þess að þau mál skýrist á næstunni, eins og hæstv. forseti orðaði það með mjög opnum hætti áðan.
Herra forseti. Þetta var nú hálfgert ekki-svar. Hæstv. ráðherra fór ítrekað yfir það að þetta væri mjög umdeilt og erfitt mál, sem er vissulega rétt. En það getur varla verið að hæstv. forsætisráðherra, formaður Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, viti ekki í hvað stefni með eitt stærsta áherslumál eigin flokks. Því ítreka ég spurninguna: Í hvað stefnir með þetta mál? Þingið þarf að fá að vita það svoleiðis að við höfum einhverja hugmynd um í hvað stefnir hérna næstu daga. Væri það hæstv. ráðherra meira að skapi að málið dagaði einfaldlega uppi eða myndi hæstv. ráðherrann frekar vilja að nefndin vísaði málinu frá eða vísaði því aftur til ráðherra með formlegum hætti?
Herra forseti. Miðflokknum virðist mjög umhugað um að kynna til sögunnar ýmis ný þingmál og ég varð vör við það að formaður umhverfis- og samgöngunefndar kynnti til sögunnar þetta nýja þingmál í fréttum sem þó hefur ekki komið fram. Ég ætla bara að halda mig við efnisatriði þessa máls. Ég lít ekki á það sem erfitt mál og ég lít ekki á það heldur sem neitt sérstaklega umdeilt mál þó að fram komi ýmis álitamál sem þarf að vinna úr. Ég lít hins vegar á það sem framfaramál. Við hv. þingmaður höfum átt orðaskipti hér áður um þá framsýni sem réð ríkjum þegar Þingvallaþjóðgarður var stofnaður á sínum tíma. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála um að við hefðum ekki viljað að nein önnur ákvörðun hefði verið tekin þá. En það var umdeilt og tók mörg ár að koma þeim þjóðgarði á koppinn af því að það voru ýmis álitamál sem m.a. vörðuðu beit og fleira, nákvæmlega eins og núna er rætt um í tengslum við miðhálendisþjóðgarð. Ég trúi því að stofnun þessa þjóðgarðs, því að hann mun verða til, verði framfaraskref fyrir íslenska þjóð. En um leið tel ég mikilvægt að [[Forseti hringir.]]við vöndum mjög vel til verka og það eru mín skilaboð til þeirra sem eru að vinna að þessu máli á vettvangi þingsins.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að eiga gott samtal við hæstv. forsætisráðherra, sem ég ætla núna að ávarpa sem formann Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, af því að við unnum í stórum dráttum saman að stjórnarskrárbreytingum þar sem við komum saman sem formenn stjórnmálaflokkanna. Núna liggur fyrir að það er eitt mál inni í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég ætla ekki að dvelja við þau mistök sem ég held að formaður Vinstri grænna hafi gert, að hafa sameinað málin fjögur í eitt mál, því að nú stöndum við frammi fyrir því að þingi er að ljúka og við sjáum fyrir endann á ákveðnum málum en ekki samt stjórnarskránni og þeim breytingum sem þar hafa verið lagðar fyrir. Ég vil ítreka að Viðreisn hefur einmitt ekki nálgast þetta mál út frá stjórn/stjórnarandstöðu, heldur tekið prinsippákvörðun um að styðja við þær breytingar sem eru skynsamlegar. Ég tel enn, og ætla ekkert að fara í einhverja leiki í stjórnarandstöðu í því sambandi, að það sé skynsamlegt að taka að einhverju leyti stjórnarskrárbreytingar í gegnum þingið og sýna það að þingið getur breytt stjórnarskránni. Ég hefði viljað sjá stærri og meiri skref, það er t.d. ekkert launungarmál að við deildum um jafnt vægi atkvæða. En það var samkomulag um það í upphafi að fjalla næst um það. En þegar rökræðukönnunin sem gerð var sýndi ótvírætt fram á vilja þjóðarinnar til að breyta því fyrirkomulagi hefði ég gjarnan viljað hafa það með. En gott og vel, það varð ekki. Skilaboð mín til hæstv. ráðherra eru þau að Viðreisn a.m.k. stendur ekki í vegi, að hluta til, fyrir því að þessar breytingar á stjórnarskrá fari í gegnum þingið. Hins vegar er líka meiri hluti fyrir því hjá ríkisstjórninni að ýta áfram auðlindaákvæðinu. Gott og vel. Ef það kemur hingað þá ætla ég líka að segja að ég mun ekki fara í málþóf varðandi það ömurlega ákvæði, heldur einfaldlega láta þjóðina taka afstöðu til þess þegar þar að kemur. En ég vil hvetja hæstv. forsætisráðherra og formann VG til dáða í þessu efni og undirstrika að ég sé ekki að þessi mál, þessi mikilvægu mál, séu föst í nefnd. Ég held að við eigum að reyna að gera allt til þess að taka skref í þessu skyni og afgreiða a.m.k. hluta þeirra.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að taka upp þessi stóru mál. Ég mælti fyrir frumvarpinu í febrúar og ég vil taka það fram að mér fannst 1. umr. um frumvarp mitt vera góð umræða. Mér fannst hún málefnaleg. Ég dró það út úr þeirri umræðu að það kynni að vera samhljómur um ýmsar þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu þó að það sé augljóslega ekki samhljómur um allar breytingar. Ég er auðvitað ekki sammála hv. þingmanni og einkunn hennar um auðlindaákvæðið, sem ég tel einmitt vera skýrt og snúast um grundvallarreglurnar sem við viljum setja um auðlindanýtingu í samfélaginu. Mér finnst þetta vera gott ákvæði. Ég átta mig hins vegar á því að það er ekki samstaða um það. Ég veit að kallað hefur verið eftir því í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hvort unnt sé að ná saman um einhver ákvæði, hvort það séu einhver ákvæði sem hv. þingmenn sem þar sitja telja flöt á að sameinast um, þó að það sé ekki allt. Þá er það auðvitað hægur vandi fyrir nefndina að afgreiða hluta málsins í samstöðu og skilja önnur mál eftir til frekari úrvinnslu síðar meir. Ég hef hvatt til þess ef slíkur vilji er fyrir hendi. Mig langar hins vegar að segja það hér, í ljósi þess að stjórnarskrá lýðveldisins gerir ráð fyrir því að þegar stjórnarskrárbreytingar hafa verið afgreiddar beri að rjúfa þing og boða til kosninga, þannig er það ákvæði sem er í stjórnarskránni, að ég held að það sé ekki gott ákvæði. Ég held að sú pressa sem skapast hér á afgreiðslu stjórnarskrárbreytinga í aðdraganda kosninga geri fólki mjög erfitt fyrir að ná saman um mál sem jafnvel væri hægt að ná saman um undir öðrum kringumstæðum. Þannig að ég ætla bara að fá að lýsa þeirri skoðun minni að ég tel, með þennan margbreytilega þingheim og fjölda flokka, að þetta verkefni muni reynast okkur erfitt ef við viljum [[Forseti hringir.]]reyna að ná fram breytingum í samstöðu, sem ég held að sé vilji langflestra hér inni.
Virðulegi forseti. Enn og aftur: Það er grundvallarágreiningur okkar á milli varðandi þetta auðlindaákvæði. Ég tel það ekki bara glatað, það er stórhættulegt. Ég vil miklu frekar hvetja hæstv. forsætisráðherra og þingmann Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Katrínu Jakobsdóttur, til að nýta sína pólitísku inneign til að fá hennar kæru vini í Sjálfstæðisflokknum til að skipta um skoðun, segja við þá: Kæru vinir. Breytum þessu og höfum þetta algerlega ótvírætt, að það þurfi tímabundna samninga til þess að vera með afnot og aðgang að auðlindum þjóðarinnar. Gerum þetta ótvírætt, kæru vinir. En hún vill ekki nýta þessa inneign sína í þetta, gott og vel. Ég vil undirstrika að ég tel mjög mikilvægt að við fáum tækifæri til að ræða stjórnarskrána hér áfram í þingsal. Ég tel tækifæri til að taka ákveðin skref. Já, það á víst eftir að vinna ákveðna þætti og mér hefði þótt meiri bragur á því ef nefndin hefði verið komin lengra. En ég held engu að síður að það sé enn svigrúm og enn tækifæri einmitt til að taka einhver skref varðandi stjórnarskrána í sæmilegri sátt [[Forseti hringir.]]og þá er ég að tala um íslenskuákvæðið, umhverfisákvæði og síðan hinn títtnefnda II. kafla stjórnarskrár sem er kenndur við forsetann.
Herra forseti. Það stendur ekki á mér í þessu máli og ég hef sagt það margítrekað að ég telji mjög mikilvægt að ná fram einhverjum breytingum á stjórnarskrá og ég tel margar þeirra breytinga sem eru lagðar þarna til þess eðlis að um þær ætti að geta verið samstaða. Auðvitað er dapurlegt að stjórnarskrá Íslands sé t.d. þögul með öllu um umhverfis- og náttúruvernd, ein stjórnarskráa á Norðurlöndum. Ef stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd næði saman um að afgreiða slíkt ákvæði þá myndi ég vera fullkomlega til í þá umræðu sem og þær breytingar sem hv. þingmaður vísar hér til og þær þurfa ekki allar að koma til atkvæða ef fólk metur þær ekki allar skynsamlegar. En þó hefur mér heyrst að það geti verið töluverður samhljómur um ýmsar þær breytingar sem eru lagðar til í forsetakaflanum, ekki allar, gott og vel. Ég hef hvatt framsögumann málsins og formann nefndarinnar til að vinna að því einmitt að kanna það algerlega til botns hvort ekki sé unnt að ná samstöðu um einhver ákvæði þannig að þetta verkefni [[Forseti hringir.]]hreyfist og þannig að stjórnarskráin verði t.d. ekki þögul áfram um umhverfis- og náttúruvernd sem er eitt stærsta mál samtímans.
Virðulegur forseti. Fyrir skömmu kom út skýrsla um kjör lífeyrisþega sem Stefán Ólafsson og Stefán Andri Stefánsson unnu í samstarfi við Eddu – rannsóknasetur við Háskóla Íslands fyrir stéttarfélagið Eflingu. Skýrslan dregur fram með skýrum hætti áhrif skerðinga á almannatryggingakerfið. Af hverjum 100.000 kr. í viðbót af tekjum frá lífeyrissjóði fá lífeyrisþegar að jafnaði um 26.700 kr. í sinn hlut en ríkið fær í skatta og skerðingar samanlagt um 73.000 kr. Almennt hefur skattbyrði lífeyrisþega, ekki síst lágtekjufólks, stórlega hækkað. Óskertur lífeyrir almannatrygginga dugar ekki lengur fyrir lágmarksframfærslukostnaði einhleyps lífeyrisþega á höfuðborgarsvæðinu. Virðulegur forseti. Hæstv. fjármálaráðherra sagði orðrétt, með leyfi forseta: „Við höfum hækkað um næstum því helming stuðning úr almannatryggingakerfinu á undanförnum tæpum áratug. […] Við höfum aldrei áður varið jafn háum fjárhæðum í þessa málaflokka. Ég tel að það sé full ástæða fyrir okkur til að vera mjög stolt af því gríðarlega öfluga félagslega öryggisneti sem almannatryggingar á Íslandi eru.“ Ef settar eru 1.000 kr. í keðjuverkandi skerðingarkerfið þá renna þær í gegnum vasa öryrkja og eldri fólks og um 750 kr. af þeim fara beint aftur í ríkissjóð eða meira, allt upp í 100%. Það eina sem er eftir af hverjum 4 kr. er í mesta lagi 1 kr. í vasa þeirra verst settu ef það fólk er svo heppið. Ég er ekki að tala um hálaunafólk, ég er að tala um fólk sem er með 400.000–500.000 kr. í mánaðarlaun, 200.000–250.000 kr. útborgaðar úr lífeyrissjóði og það skilar kannski 50.000–60.000 kr. til þeirra, jafnvel minna, jafnvel ekki neinu. Finnst hæstv. fjármálaráðherra þetta í lagi, að skerðingarnar séu í lagi, [[Forseti hringir.]]að 1 kr. af hverjum 4 skili sér í vasa þeirra sem þurfa á því að halda?
Virðulegi forseti. Hér er hv. þingmaður enn og aftur að setja á dagskrá margbrotið og flókið viðfangsefni. Það sem ég hef bent á er að við höfum náð gríðarlega miklum árangri síðustu ár í að stórbæta kjör þeirra sem minnst hafa. Ég vek enn og aftur athygli á því sniðuga tæki, tekjusagan.is, tekjusögunni þar sem við getum séð hversu miklar breytingar við höfum gert á ráðstöfunartekjum allra Íslendinga. Við getum skoðað sérstaklega lífeyrisþega. Ég tek sem dæmi: Í neðstu tekjutíund þeirra sem eru 66 ára og eldri og búa í eigin fasteign erum við að horfa upp á breytingu sem talin er í margfeldi. Sambúðarfólk sem er í neðstu tekjutíund yfir tímabilið sem tekjusagan skoðar, frá 1991, hefur ekki bara bætt kjör sín eitthvað heldur hafa þau í raun og veru margfaldast, enda vorum við á alveg ómögulegum stað. En þetta er risavaxið verkefni, að tryggja sífellt fleira fólki á ellilífeyri viðunandi framfærslu, sérstaklega fyrir þá sem ekki hafa náð að nýta starfsævina til þess að byggja upp réttindi í almenna lífeyrissjóðakerfinu. Þetta er risavaxið verkefni. Hér spyr hv. þingmaður hvort mér þyki nóg að gert. Nei, við erum ekki hætt. Ég er bara að draga fram árangurinn af þeim áherslum sem við höfum beitt okkur fyrir. Þær hafa skilað sér í betri kjörum. Ef það er eitthvað eitt sem stendur upp úr skýrslu Stefáns Ólafssonar þá eru það þær ofboðslegu framfarir sem hafa verið á kaupmætti ráðstöfunartekna þess hóps sem hv. þingmaður er að ræða hér um. Að skoða kaupmáttaraukninguna á ráðstöfunartekjum þessa hóps [[Forseti hringir.]]- þetta er í raun og veru sögulegt. Það er sögulegt hversu mikið kaupmáttur hefur vaxið. [[Forseti hringir.]]En verkið er ekki búið. Núna setjum við 10% af öllum tekjum ríkisins í málið [[Forseti hringir.]]og við höfum þörf fyrir stærri köku til að gera betur.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin. Ég verð bara að vera innilega ósammála honum. Meðaltal, tekjutíund. Þetta segir okkur bara ekki neina sögu, segir ekkert um sögu þeirra sem eiga ekki húsnæði, eru á leigumarkaði, eða um öryrkja sem eru í þessari aðstöðu og fá úr lífeyrissjóði. Þetta fólk fær ekki kjarabætur. Þetta fólk er að reyna að lifa á 220.000 eða 250.000–300.000 kr. útborgað á mánuði. Þetta fólk verður fyrir keðjuverkandi skerðingum. Það er þetta fólk sem fær bara 1 kr. af hverjum 4 sem það setur inn í kerfið. Þess vegna hafa skerðingar í kerfinu stóraukist, 5 milljarðar á hverju einasta ári, 20 milljarðar. Það er vegna þess að þetta rennur í gegnum vasana hjá því fólki sem þarf mest á kjarabót að halda. Það hefur kannski aukist hjá þeim sem ekki þurfa á þessu að halda. En það hefur ekki aukist hjá þeim sem eru verst settir þarna og eru á leigumarkaði, það er alveg á hreinu. Ég er búinn að sjá hverja töluna á fætur annarri. Þetta fólk er að reyna að tóra á 220.000–230.000 kr. útborgað.
Virðulegi forseti. Í fyrra svari beindi ég sjónum mínum að ellilífeyrisþegum en hv. þingmaður er hér að tala um alla þá sem eru á bótum almannatrygginga. Mér finnst hann gera fulllítið úr því hversu ofboðslegt verkefni hann er að setja á dagskrá. Hv. þingmaður er að tala um kerfi sem kostar okkur Íslendinga á hverju ári 160–180 milljarða. Það eru tölurnar sem við erum að tala um. Í augnablikinu er ríkissjóður rekinn með 300 milljarða halla og hv. þingmaður og flokkur hans talar um tugmilljarða kostnað í breytingar á þessu kerfi eins og það sé bara sjálfsagt mál. Við eigum bara að reiða þetta fram, ekki bara í einskiptisaðgerð heldur á hverju ári um alla framtíð. Hver á að borga, hv. þingmaður? Hver á að borga? Hv. þingmaður hefur talað fyrir því að við tökum tugmilljarða lán á hverju einasta ári um alla framtíð til þess að borga okkur sjálfum vegna þess að það muni á endanum koma svo vel út. [[Forseti hringir.]]Við erum með gríðarlega öflugt félagslegt öryggisnet. Við getum gert betur. Það er minn málstaður hér. En við verðum að hafa efni á því, hv. þingmaður.
Herra forseti. Þann 8. desember síðastliðinn mælti hæstv. umhverfisráðherra fyrir lagafrumvarpi um stofnun miðhálendisþjóðgarðs, lagafrumvarpi sem lengi hafði verið beðið eftir, enda eitt helsta baráttumál okkar umhverfisverndarsinna, bæði innan og utan þings, um áratugaskeið. Það var því gleðilegt að sjá blessað frumvarpið koma loksins inn í þingið þremur árum eftir að kveðið var á um það í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og eftir alla vega tveggja ára samráðsvinnu og kynningarferli um allt land meðal ólíkra aðila. Stofnun þjóðgarðs á miðhálendi Íslands yrði gríðarlega mikið framfaraspor í því að friðlýsa einstök ósnert og óbyggð víðerni miðhálendisins og sýna þeim svæðum þar með þá virðingu sem þau eiga skilið. Markmið frumvarpsins voru enda falleg og göfug, þó að ég hafi borið mikinn ótta í brjósti um ýmis atriði. Ég verð því að játa að það eru gríðarleg vonbrigði að sjá og heyra formann Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins skófla þessu risastóra máli út af borðinu með yfirlýsingum sínum nýverið þar sem hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra sagði m.a. fyrir nokkrum dögum að hann teldi útilokað að frumvarpi um hálendisþjóðgarð í sinni í núverandi mynd yrði að lögum á þessu þingi, og hæstv. fjármálaráðherra sagði fyrir fjórum dögum, með leyfi forseta: „Ég held að það sé útilokað að það verði afgreitt eins og það var lagt fyrir þingið […] En málið mun ekki klárast eins og það liggur fyrir í þinginu.“ Þessi orð voru látin falla þrátt fyrir að gríðarleg eftirgjöf hafi orðið í meðförum hæstv. umhverfisráðherra gagnvart þeim öflum sem líta á miðhálendið eingöngu sem orkugjafa og til orkunýtingar í stað verndarsjónarmiða, sem eiga að vera meginmarkmiðið. Og hann galopnaði hreinlega á byggingu nýrra virkjana á viðkvæmum jaðarsvæðum miðhálendisþjóðgarðsins. Herra forseti. Það hlýtur að teljast einstakur ósigur að taka svo umdeilt skref að opna beinlínis á nýjar virkjanir í jaðri þjóðgarðsins og missa almennan stuðning um miðhálendisþjóðgarð svo rækilega úr höndunum að almennur stuðningur fór úr 63% stuðningi árið 2018 í 31% í desember síðastliðnum. Því spyr ég [[Forseti hringir.]]hæstv. forsætisráðherra hvort þetta sé ekki ótrúlega dapurlegur ósigur, [[Forseti hringir.]]að ná ekki einu helsta meginmáli VG í gegn á þessu kjörtímabili.
Herra forseti. Ég verð nú að segja að mér fannst þessi ræða hálfkúnstug hjá fyrrum félaga mínum úr Vinstrihreyfingunni – grænu framboði og umhverfisverndarhreyfingunni. Hv. þingmaður þekkir þetta frumvarp vonandi vel. Ég veit það ekki nákvæmlega. En eins og ég fór yfir áðan er það lagt fram um áramót og um það berast á annað hundrað umsagnir. Eftir því sem mér er sagt, og nú sit ég ekki í nefndinni, ekki frekar en hv. þingmaður, þá hefur ekki tekist að ljúka gestakomum í málinu. Ég hef oft sagt það og ítreka það enn og aftur - af því að mér er annt um málið, þetta er mál sem mér finnst ótrúlega mikilvægt, ekki fyrir VG heldur fyrir Ísland, fyrir náttúruvernd á Íslandi og fyrir náttúruvernd í heiminum af því að hér erum við með ein stærstu ósnortnu víðerni Evrópu, algerlega einstakt svæði í Evrópu, ekki bara á Íslandi - að það er svo mikilvægt að vanda vel til verka og tryggja að við tökum vel utan um þau álitamál sem upp kunna að koma þegar um er að ræða jafn mikilvægt svæði. Hv. þingmanni, veit ég, verður oft tíðrætt um vönduð vinnubrögð og ég þykist þá vita að hún sé sammála mér um að við eigum að vanda okkur í þessu verki. Kom málið of seint fram? Það kann að vera. Við erum búin að vera að eiga við heimsfaraldur hér á Alþingi og ég veit að umhverfis- og auðlindaráðherra frestaði þessu máli síðasta vetur vegna þess að þingið var hreinlega í öðrum verkum. Það gerði hann af því að það voru önnur risastór verkefni sem ríkisstjórnin var að glíma við. Ég kalla það ekki ósigur. Ég kalla það ekki gríðarlega eftirgjöf, eins og hv. þingmaður kýs að kalla það. En mig grunar nú að þessi stóryrði hv. þingmanns eigi líka rætur að rekja til fyrrum veru hennar í okkar hreyfingu. Og ég vil segja það að ég held að í þessu máli ættum við umhverfisverndarsinnar fremur að leggja kraftana saman en að koma hér upp með gífuryrði.
Herra forseti. Nú verð ég að játa að mér þykir svar hæstv. forsætisráðherra vera vonbrigði. Hún veit mætavel að stuðningur við þetta mál er alger og sannur og heill af minni hálfu, hún ætti að vita það betur en nokkur annar. En mér finnst satt að segja ódýrt að kenna þinginu um að málið hafi ekki unnist nægilega vel í þinginu af hálfu hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Málið kom seint fram en hafði þrátt fyrir það verið í gríðarlega miklum undirbúningi og samtölum víða um land þannig að undirbúningur málsins ætti að vera nægilegur. Þess vegna skulum við bara játa það hér og nú að það er ekki undirbúningsleysi eða vinnubrögðum hv. umhverfis- og samgöngunefndar Alþingis um að kenna að málið næst ekki í gegn á þessu þingi heldur ósamstöðu stjórnarflokkanna [[Forseti hringir.]]og andstöðu Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins við málið. Það skulum við viðurkenna. [[Forseti hringir.]]Því ætla ég að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Telur hún [[Forseti hringir.]]að ef sömu flokkar sitja hér í ríkisstjórn á næsta kjörtímabili muni þetta mál nást í gegn, [[Forseti hringir.]]á því kjörtímabili, eftir fjögurra ára depurð [[Forseti hringir.]]í meðhöndlun á þessu risastóra máli?
Forseti verður að biðja hv. þingmenn að hafa tímamörk í huga. Það er ekki ásættanlegt að menn fari meira en hálfa mínútu fram yfir.
Herra forseti. Hv. þingmaður talar um að svör mín séu ódýr. Þar þykir mér nú hv. þingmaður kasta steinum úr glerhúsi, sem talar hér um gríðarlegan ósigur, gríðarlega eftirgjöf. Þetta mál er risastórt mál. Ég veit að það mun verða stofnaður þjóðgarður á hálendinu á Íslandi og ég veit það af því að það er hin augljósa rétta stefna að taka, ekki bara fyrir náttúruvernd á Íslandi heldur fyrir Ísland í heild sinni. Ef það þarf að gefa þessu máli meiri tíma til að vanda sig betur - mér skilst að gestakomum sé ekki lokið í málinu eins og ég sagði áðan - þá snúast þau orð ekki um að verið sé að kenna þinginu um, bara algerlega ekki, heldur lít ég svo á að þingið eigi að vinna sína vinnu og sé að vinna sína vinnu og geri enga athugasemd við það. Að sjálfsögðu hefði ég kosið að málið væri lengra komið hjá nefndinni. Ég sit ekki við borðið þar og átta mig ekki nákvæmlega á því hvernig það hefur gengið. [[Forseti hringir.]]En það breytir því ekki að þetta er risastórt mál sem verður á dagskrá hjá Vinstrihreyfingunni – grænu framboði áfram, hvað sem verður um það hér og nú, af því að þetta er gott mál fyrir þjóðina. [[Forseti hringir.]]Þetta er gott mál fyrir Ísland og þetta er gott mál fyrir náttúruvernd í heiminum. [[Forseti hringir.]]Um það ættum við að sameinast sem viljum þessu máli vel.
Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra hefur lagt fram frumvarp um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þar á meðal er að finna auðlindaákvæði sem hefur verið umdeilt, eins og farið var hér stuttlega yfir áðan í óundirbúinni fyrirspurn. Hæstv. forsætisráðherra sagði þá að það væri ákvæði þar sem grundvallaratriðin ættu alla vega að vera til þess fallin að fólk gæti sætt sig við þau. Ég er ósammála þessu. Það eru tvö grundvallaratriði sem ekki er sátt um. Annað þeirra er gjaldtaka fyrir nýtingarrétt á auðlindum. Það er ekki það sem ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra út í hér og nú, enda krefst það meiri umræðu sem ég hygg að hún muni fá. Hitt er síðan tímabinding eða ótímabinding eða varanleg afnot af auðlindum. Í frumvarpi ráðherra, eins og kemur skýrt fram í greinargerð, er gert ráð fyrir því að heimildir til auðlindanýtingar séu uppsegjanlegar, þ.e. það sé hægt að taka þær til baka ef löggjafinn kýs að gera það, en þær séu hins vegar ekki endilega ótímabundnar. Nú hefur hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir lagt fram breytingartillögu við sama efni þar sem er skerpt á þessu og nýtingarheimildir gerðar tímabundnar, svo það sé algerlega skýrt. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða efnislegu málefnalegu rök sér hæstv. forsætisráðherra fyrir því að hafa nýtingarrétt á auðlindum ótímabundinn, jafnvel þótt afturkallanlegur sé? Ég get nefnilega einungis ímyndað mér eina ástæðan fyrir því að lögð sé fram einhver málamiðlun í þessu, það er til að þjónkast þeim fjárhagslegu hagsmunum sem standa að baki Sjálfstæðisflokknum. Önnur rök þekki ég ekki. Mér þætti vænt um að heyra viðhorf hæstv. ráðherra í þeirri von að hún geti rengt það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina þar sem hann gefur sér að ég leggi hér fram frumvarp til að þjónkast fjárhagslegum hagsmunum á bak við Sjálfstæðisflokkinn. Ég ætla að fá að segja að það er rangt hjá hv. þingmanni. Mér finnst þetta auðvitað fráleit ásökun sem hann kemur með. Ég fór ítarlega yfir þetta ákvæði og þetta frumvarp þegar ég mælti fyrir málinu og þá voru raunar sams konar sjónarmið uppi, um að ég væri að þjóna annarlegum hagsmunum. Mér þykir það leitt að við getum í alvöru ekki átt málefnalegt samtal um stjórnarskrána án þess að gefið sé til kynna að maður sé með annarlega hagsmuni að leiðarljósi, því að svo er ekki. Auðlindaákvæðið er eins og önnur þau ákvæði sem lögð eru til í þessu frumvarpi; þar er verið að leitast við að hafa skýrar grundvallarreglur og horfa til þess að ákvæðið geti staðist bæði áreynslu þess að taka yfir mjög ólíkar auðlindir og að það geti sömuleiðis staðist til lengri tíma. Því er farið mjög ítarlega yfir það þegar rætt er um þessi mál í greinargerð með frumvarpinu að mjög ólík sjónarmið geti átt við, til að mynda þegar við ræðum um auðlindanýtingu á landi, auðlindanýtingu á orku, auðlindanýtingu á vatni, þannig að erfitt sé að stimpla það í stjórnarskrá hvað nákvæmlega við myndum t.d. kalla tiltekinn hóflegan tíma, eins og áður hefur komið fram í öðrum tillögum að auðlindaákvæði. Ég hef sagt það skýrt að mér finnist merkingin í þessu ákvæði vera sú að þessar heimildir verði ekki afhentar varanlega, í merkingunni: Þær hljóta þá að vera tímabundnar eða uppsegjanlegar. Og það finnst mér gefa löggjafanum mjög skýrt svigrúm til þess að takast á við ólíka auðlindanýtingu með þeim hætti sem meiri hluti löggjafans kýs á hverjum tíma. Það er nokkuð sem verið hefur álitamál töluvert lengi og ég tel að þetta ákvæði leggi algerlega skýrar leikreglur um það. Ég bið bara hv. þingmann að virða það við mig að telja ekki að ég sé hér að ganga erinda annarlegra hagsmuna. Mér þykir mjög leitt að hann telji það í raun vera.
Virðulegur forseti. Mér þykir mjög leitt að það líti þannig út, en ég verð nú bara að biðja hæstv. ráðherra um að eiga það við sig að hún sé í samstarfi með Sjálfstæðisflokknum og hafi til þess þurft að fórna minni hagsmunum fyrir meiri, eins og hún hefur orðað það, og dásamað þær málamiðlanir sem hafi þurft að gera. Það er orðræða hæstv. forsætisráðherra og réttlæting fyrir því að vera í samstarfi með þessum flokki sem þarf síðan að vera í eftirdragi með þeim málum sem stjórnin ætti að setja fram, eðli málsins samkvæmt. Það var sú tíð að ég trúði því ekki að VG myndi fara í stjórn með Sjálfstæðisflokknum yfir höfuð þannig að sú hugmynd að hæstv. forsætisráðherra dragi taum hagsmunaafla Sjálfstæðisflokksins er bara ekkert fráleit. Hæstv. ráðherra getur verið móðguð yfir því, það verður bara að hafa það, en það lítur þannig út. Ég tók eftir því í ræðu hæstv. forsætisráðherra að það komu engin efnisleg rök. Ég er búinn að lesa þessa greinargerð, ég er búinn að taka þátt í þessu samtali. Það eru engin efnisleg rök fyrir því að hafa auðlindir ýmist tímabundnar eða uppsegjanlegar. [[Forseti hringir.]]Að sjálfsögðu á auðlindanýting að vera tímabundin. Það eru engin rök til annars. En ef hæstv. ráðherra er með einhver rök fyrir því [[Forseti hringir.]]að hafa auðlindanýtingu nokkurn tímann ótímabundna þótt uppsegjanleg sé þá þætti mér vænt um að hæstv. ráðherra myndi bera þau rök hingað á torg frekar en að móðgast yfir því hvernig hlutirnir blasa við.
Herra forseti. Ég er ekkert móðguð við hv. þingmann, honum má finnast það sem honum vill, mér þykir það bara heldur leitt og þá er það bara þannig. Ég fór yfir að eðli ólíkra auðlinda er töluvert ólíkt og það er ástæðan fyrir því að mjög fáar þjóðir hafa sett slík ákvæði í stjórnarskrá, vegna þess að það er erfitt að ná utan um auðlindanýtingu með heildstæðum hætti. Þegar við skoðum til að mynda hvað aðrar þjóðir hafa gert þá kjósa þær að fara aðrar leiðir en við höfum gert með því að setja fram sérstakt auðlindaákvæði, m.a. vegna þess að þegar við erum að tala um auðlindanýtingu á landi, svo dæmi sé tekið, þá er það kannski ekki endilega nýting til tiltekins tíma. Við erum með dæmi um það að land sé leigt út til 99 ára í senn. Við erum líka með dæmi um ótímabundna leigusamninga á landi. Um þetta er fjallað í greinargerðinni. Það er ástæðan fyrir því að ég taldi mikilvægt að grundvallaratriðin væru undirstrikuð í þessu ákvæði en ekki að við værum að festa okkur í tiltekna auðlind í auðlindaákvæði stjórnarskrárinnar. [[Forseti hringir.]]Þetta er líklega ástæðan fyrir því að það hefur reynst erfitt að ná utan um þetta og ástæðan fyrir því að aðrar þjóðir hafa farið aðrar leiðir þegar fjallað er um auðlindir í stjórnarskrá þeirra.
Virðulegi forseti. Þekking á starfsemi mannslíkamans, á orsökum sjúkdóma og leiðum til að fyrirbyggja þá, fer stöðugt vaxandi. Samhliða breytist fyrirkomulag heilbrigðisþjónustu þar sem skimanir, eftirlit og fyrirbyggjandi aðgerðir fá aukið vægi. Það er mikilvægt að almenn viðmið og reglur um aðgang að heilbrigðisþjónustu taki mið af þessum breytingum og að þar sitji allir landsmenn við sama borð þannig að Sjúkratryggingar Íslands taki þátt í ferðakostnaði vegna slíkrar heilbrigðisþjónustu eins og annarra. Fyrir liggur að meinvaldandi breytingar í BRCA-genum auka áhættu á nokkrum tegundum krabbameina. Með markvissu eftirliti og/eða fyrirbyggjandi aðgerðum er hægt að fækka alvarlegum tilfellum krabbameina hjá arfberum eða jafnvel koma alveg í veg fyrir þau. Konur sem eru arfberar fyrir stökkbreytingar eru líklegri til að greinast með brjóstakrabbamein fyrir fertugt. Karlar geta einnig fengið brjóstakrabbamein af þessum völdum. Konur og karlar sem lifa með áhættu á arfgengum krabbameinum treysta mjög á skimun og eftirlit, bæði fyrir sína líkamlegu og andlegu heilsu. Mikilvægi eftirlits og fyrirbyggjandi aðgerða er þess vegna ótvírætt. Á síðastliðnum árum hefur orðið mikil vitundarvakning varðandi arfgenga áhættuþætti og búið að finna og greina stóran hluta af þeim sem bera t.d. BRCA-stökkbreytinguna á Íslandi. Í minni heimabyggð eru þessar stökkbreytingar nokkuð algengar og einstaklingar þaðan hafa farið í fyrirbyggjandi aðgerðir á síðustu árum sem kalla á allt að 8–20 ferðir til höfuðborgarinnar. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvaða reglur gilda almennt um endurgreiðslu ferðakostnaðar vegna aukins eftirlits, skimana eða fyrirbyggjandi aðgerða? Hvernig er staðið að uppfærslu og endurskoðun reglna um endurgreiðslu ferðakostnaðar hjá Sjúkratryggingum Íslands samhliða þróun heilbrigðisþjónustu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Um ferðakostnað sjúkratryggðra og aðstandenda þeirra gildir tiltekin reglugerð. Í þeirri reglugerð segir að þurfi læknir að vísa sjúkratryggðum frá sér til óhjákvæmilegrar sjúkdómsmeðferðar á opinberum sjúkrastofnunum eða hjá öðrum aðilum í heilbrigðiskerfinu taki Sjúkratryggingar Íslands þátt í ferðakostnaði. Það er meginreglan. Ákvæðin gilda um lengri ferðir, þ.e. yfir 20 km, og þar kemur fram að Sjúkratryggingar taki þátt í tveimur ferðum á hverju 12 mánaða tímabili. Skilyrði er að læknir í heimabyggð sæki um ferðina og staðfesti að þjónustuna sé ekki hægt að fá í heimabyggð. Samkvæmt þessu sama ákvæði taka Sjúkratryggingar Íslands þátt í ferðakostnaði vegna ítrekaðra ferða umfram tvær á hverju 12 mánaða tímabili ef um er að ræða alvarlega sjúkdóma, svo sem illkynja sjúkdóma, nýrnabilun, alvarlega hjartasjúkdóma, alvarlega sjúkdóma barna, alvarlega geðsjúkdóma og alvarleg vandamál á meðgöngu. Hv. þingmaður spyr hér um tiltekinn hóp. Þá er því til að svara að það eru engar sérreglur sem gilda um greiðslu ferðakostnaðar vegna aukins eftirlits eða fyrirbyggjandi aðgerða. Fyrirbyggjandi meðferð telst ekki meðferð vegna alvarlegs sjúkdóms og gildir sú almenna regla að ferðir vegna slíkrar meðferðar teljast til þeirra tveggja ferða sem almennt er heimilt að greiða fyrir á hverju 12 mánaða tímabili. Greiðsluþátttakan er hins vegar í stöðugri endurskoðun og líka endurgreiðsla ferðakostnaðar, sem kemur fram í þeirri reglugerð sem hér er rædd. Lækkun greiðsluþátttöku sjúkratryggðra er afgerandi þáttur í því að jafna aðgengi fólks að heilbrigðisþjónustu óháð búsetu. Virðulegur forseti. Ég vona að ég geti svarað í mínu síðara svari betur varðandi sértæk áform sem lúta að þessari fyrirspurn hv. þingmanns.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svörin og vona að meira bætist við. Það er ekki ásættanlegt að fólk búsett á landsbyggðinni sé sett í þá stöðu að þurfa að taka ákvarðanir um aðgerðir eða tíðni skimana í ljósi fjárhagsstöðu eða forgangsraða hvaða heilbrigðisþjónusta sé sótt í þeim tveimur ferðum sem Sjúkratryggingar endurgreiða. Einstaklingar sem greindir eru með BRCA-stökkbreytingar þurfa að fara að lágmarki tvær ferðir á ári og þar með er rétturinn til endurgreiðslu tæmdur. Kostnaðurinn vegna ferða í tengslum við aðgerðir getur svo orðið gríðarlegur. Það er hægt að gera ráð fyrir átta til tuttugu ferðum, hálfri til einni milljón í ferðir og þar fyrir utan er dvalarkostnaðurinn. Það er nauðsynlegt að reglur um endurgreiðslu ferðakostnaðar íbúa landsbyggðarinnar séu endurskoðaðar samhliða breytingu á heilbrigðisþjónustunni. Og hvernig getum við tryggt það, hæstv. ráðherra, að regluverkið fylgi?
Virðulegi forseti. Sjúkratryggingar Íslands hafa lagt til breytingar við ráðuneytið á 2. mgr. 3. gr. umræddrar reglugerðar, sérstaklega með það fyrir augum að ná utan um þann hóp sem hv. þingmaður spyr hér um. Ástæðan fyrir því er að orðalag núverandi reglugerðar heimilar aðeins að ítrekaðar ferðir séu greiddar þegar um er að ræða alvarlega sjúkdóma. Það girðir fyrir að SÍ sé í raun heimilt að greiða fyrir fleiri ferðir en tvær á hverju 12 mánaða tímabili þegar um er að ræða meðferð sem ætlað er að koma í veg fyrir illkynja sjúkdóma. Þar ber auðvitað hæst fyrirbyggjandi meðferð einstaklinga með stökkbreytingu í BRCA-geni. Kostnaðarmat vegna þessarar breytingar liggur ekki fyrir en er til skoðunar í ráðuneytinu. Ég geri ekki ráð fyrir því svona fljótt á litið að um verulega kostnaðaraukningu sé að ræða þannig að ég tel líklegt að breyting af þessu tagi verði gerð.
Hæstv. forseti. Mig langar að óska eftir liðsinni forseta vegna þess að nú hef ég séð og heyrt af nokkrum hópi kvenna sem hefur kvartað til umboðsmanns Alþingis vegna þess að þær skortir svör um hvernig farið var með leghálssýni þeirra. Þetta er stóralvarlegt mál og við bíðum hér enn eftir skýrslu um flutning á leghálssýnatökunni. Við áttum að fá svör í síðustu viku sem áttu auðvitað að vera löngu komin fyrir þann tíma. En það er fyrst og fremst þess vegna sem ég kem hér upp, til þess að óska liðsinnis forseta í þessari grafalvarlegu stöðu.
Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur heimilað forseta að upplýsa að búist er við að skýrslunni, sem hér bar á góma, verði dreift á morgun, ef það má kannski verða til þess að stytta umræður um fundarstjórn forseta.
Ég þakka forseta og hæstv. ráðherra fyrir svörin. En í síðustu viku var talað um að skýrslan kæmi í þeirri viku. Þar áður var annar tímafrestur og upphaflega var auðvitað talað um tíu vikur. Beiðni um þessa skýrslu var lögð fram af mér til þess að fá fram forsendur og sjónarmið um þessa ákvörðun heilbrigðisráðherra. Nú er það einhvern veginn orðið þannig að þessi skýrsla, sem reifar skoðanir og sjónarmið heilbrigðisráðherra sjálfrar, er orðin verkfæri til þess að taka ekki þátt í samtalinu og upplýsa ekki almenning. Hún er farin að vinna gegn markmiði sínu. Ég fagna því að skýrslan sé loksins að koma fram á morgun, en allt eru þetta upplýsingar sem lágu fyrir í ráðuneytinu og hafa legið fyrir allan tímann og þurfti ekki 12 vikur til að leggja fram.
Virðulegur forseti. Ég er komin hingað upp til að leita liðsinnis forseta varðandi það hversu erfiðlega gengur fyrir hv. velferðarnefnd að fá ráðherra málaflokka nefndarinnar til að koma fyrir nefndina. Við höfum ítrekað gert tilraun til að fá hæstv. heilbrigðisráðherra á undanförnum vikum til að ræða við okkur um þetta ófremdarástand varðandi leghálsskimanir, en það hefur gengið illa. Þrátt fyrir að hafa boðið hvaða fundartíma sem er þá hefur því verið ósvarað og okkur boðið að fá embættismenn fyrir nefndina. Við höfum líka reynt án árangurs að fá hæstv. félags- og barnamálaráðherra fyrir nefndina til að ræða barnamál, sem verið hafa þar til umræðu, og hefur sá ráðherra einnig vísað í embættismenn. Þetta er auðvitað alveg ómögulegt af því að um er að ræða mjög mikilvæg mál en líka pólitískar ákvarðanir ráðherra í báðum tilvikum. [[Forseti hringir.]]Það er alveg ótækt, virðulegur forseti, þegar ráðherrar neita margítrekað að koma fyrir fastanefnd Alþingis til þess að ræða við þingmenn um nauðsynleg mál.
Herra forseti. Talandi um skýrslur. Það er þessi frá hæstv. sjávarútvegsráðherra, um eignarhald stærstu útgerðarfyrirtækja í íslensku atvinnulífi, um ítök þeirra stóru útgerðarfyrirtækja sem hér sækja sjó, í náttúruauðlind okkar Íslendinga allra, og ítök þeirra í íslensku samfélagi í gegnum fjárfestingar í íslensku atvinnulífi, í fyrirtækjum sem ekki eru starfandi eða tengd sjávarútveginum. Nú er ég, og við sem báðum um þessa skýrslu, búin að bíða í um hálft ár og það er lítið sem ekkert að frétta. Þó þetta, sem ég vona að sé ekki rétt, sem ég hef spurnir af úr ráðuneytinu, að vinnan sé ekki hafin, að enginn kannist við þá vinnu sem þar á að hafa átt sér stað. Ég óska liðsinnis hæstv. forseta sem hefur gripið inn í a.m.k. einu sinni, til að upplýsa um það hvenær við fáum þessa skýrslu, ef ekki nákvæmlega þá hver staða vinnunnar er.
Forseti. Mig langar til að taka undir með hv. formanni velferðarnefndar varðandi það hversu erfitt virðist vera að fá ráðherra fyrir nefndina. Mig langar líka að spyrja hæstv. forseta um ráð. Hver er ábyrgð ráðherra þegar kemur að því að mæta fyrir fastanefndir Alþingis þegar beðið er um það? Mér finnst þetta svo furðulegt að ráðherrar geti bara trekk í trekk sagt: Nei, ég kemst ekki, er of upptekinn, ætla ekki að mæta. Er hefð fyrir þessu? Er þetta bara allt í lagi, forseti? Ég spyr af því að ég átta mig ekki alveg á því hvert maður á að snúa sér í þessu máli. Það hlýtur að vera þannig að ef fastanefnd Alþingis biður ráðherra um að koma fyrir nefndina þá sé það í einhvers konar forgangi hjá ráðherra að koma fyrir nefndina. Við erum búin að eiga í erfiðleikum með heilbrigðisráðherra og líka félags- og barnamálaráðherra í risastórum málum sem mér finnst í raun og veru ótækt að hafi verið tekin út úr nefnd og séu komin núna í 3. umr. án þess að við höfum fengið að tala við ráðherra. Mér þætti vænt um að heyra frá forseta um hvað við eigum til bragðs að taka þegar ráðherrar koma svona fram.
Herra forseti. Fyrst forseti er hér að safna í sarpinn þá ætla ég líka að óska liðsinnis forseta sem lýtur að því að hér sé virtur vilji þingsins þegar kemur að því að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég hef áður leitað liðsinnis forseta hvað þetta varðar. Hér liggur fyrir samþykkt þingsályktun þingheims um að ráðherra beri að leggja fram frumvarp þess efnis. Ég vísa í lögfræðiálit frá Alþingi þar sem segir að þingsályktun sé bindandi fyrir ríkisstjórn. Hvernig stendur á því að það heyrist ekkert hvað þetta varðar? Eru þingsályktanir sem við samþykkjum hér bara til skrauts? Ég nefndi síðast að ráðherrarnir eru framkvæmdarvald, löggjafarvaldið er hérna megin og við erum búin að samþykkja þetta. Af hverju get ég ekki fengið liðsinni forseta til að ítreka gagnvart hæstv. forsætisráðherra að koma með frumvarp? [[Gripið fram í.]]- Dómsmálaráðherra, allt í lagi. Mér er nokk sama hvort það er forsætisráðherra eða dómsmálaráðherra, dómsmálaráðherra er hluti af þinni ríkisstjórn, hæstv. ráðherra. Við í þessum sal erum búin að segja að frumvarpið átti að koma fyrir hálfu ári. [[Forseti hringir.]]Hæstv. forsætisráðherra samþykkti það jafnvel sjálf. Hvernig stendur á því að ég þarf að koma hér ítrekað og kalla eftir þessu frumvarpi? [[Forseti hringir.]]Þetta er stórmál. Þetta er mál sem lýtur að réttindum fatlaðs fólks. Hvernig stendur á því, á lokadögum þingsins, að ekkert bólar á þessu máli af öllum hugsanlegum málum? Kæri forseti. Beittu þér fyrir þessu í þágu þingsins.
Virðulegur forseti. Ég vil bara taka undir það sem fram hefur komið hér. Ég á eina beiðni um skýrslu sem átti að koma í síðustu viku og kannski von á henni í þessari viku. Ég veit það ekki. Hún er samt komin þrjá mánuði fram yfir tímann þannig að maður er farinn að verða hálfvonlaus um að hún skili sér fyrir þinglok. Ég vil líka taka undir það að fá ráðherra fyrir velferðarnefnd eins og félags- og barnamálaráðherra með fjögur mál þar inni. Að hann vilji ekki mæta til þess að við getum spurt hann er eiginlega óskiljanlegt. Líka í sambandi við skimanir fyrir leghálskrabbameini, að ráðherra heilbrigðismála komi og svari þar líka. Það er ekki spurning. Ég hef aldrei getað trúað því að það væri hægt að neita, að ráðherrar gætu hreinlega neitað að mæta fyrir velferðarnefnd.
Virðulegi forseti. Í ljósi þess að það er fram komið núna að skýrsla hæstv. heilbrigðisráðherra um skipulagsbreytingar og framkvæmd á skimun sé væntanleg í þingið á morgun þá fyndist mér eðlilegt að óska eftir því að umræða fari fram hér í þingsal um skýrsluna við hæstv. heilbrigðisráðherra. Þetta mál hefur mallað í umræðunni. Við höfum séð fagfélag eftir fagfélag lækna og heilbrigðisstétta álykta gegn þessum breytingum, lýst yfir áhyggjum sínum og haft upp nokkuð stór og þung orð og þunga gagnrýni í þeim efnum. Ég held að óvissa kvenna og fólks um þessa grundvallarheilbrigðisþjónustu sé með þeim hætti að það fari vel á því að skýrslan sé rædd hér í þingsal og vonandi verði svörin í henni þannig að áhyggjur okkar reynist ástæðulausar.
Virðulegur forseti. Ég vil taka heils hugar undir orð hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur um að við fáum umræðu um téða skýrslu í þingsal áður en vorþingi lýkur, ekki síst vegna þess að í skýrslubeiðninni var sérstaklega óskað eftir því að samráð yrði haft við alla þingflokka um hvaða sérfræðingar utan stjórnkerfisins yrðu fengnir til þess að skrifa umrædda skýrslu. Ekki var orðið við því þrátt fyrir samþykki Alþingis og að engar athugasemdir væru við það sem stóð í þeirri skýrslubeiðni. Ég held að það sé algjörlega nauðsynlegt að þessi skýrsla detti ekki bara ofan í skúffu hjá forseta heldur komi hér inn í þingið í umræðu fyrir allra augum. Það er mjög brýnt.
Virðulegi forseti. Ég bind vonir við að hæstv. forseti verði með ákveðna samantekt á öllum þessum ábendingum. Þetta eru margar og miklar ábendingar til forseta varðandi starfsemi þingsins og hvernig við fáum svör. Ég vil taka undir það sérstaklega að við fáum svör varðandi málaleitan forseta um að fá skýrsluna sem við höfum ítrekað kallað eftir og erum búin að bíða eftir í meira en sex mánuði, um yfirsýn yfir eignarhald 20 stærstu sjávarútvegsfyrirtækjanna í öðrum greinum atvinnulífsins. En síðan er hitt, sem ég vil líka eindregið taka undir og kom fram í máli hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar að við myndum ekki ná að klára í þinginu fyrir kosningar, og mér finnst það miður, mér finnst það dapurlegt, mér finnst það lýsa metnaðarleysi, áhugaleysi, þ.e. að við munum ekki ná að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það er nokkuð sem blasað hefur við, eitt af verkefnum ríkisstjórnarinnar. Henni var bókstaflega falið með þingsályktun að koma fram með málið. Það hefur ekki gerst [[Forseti hringir.]]og mér finnast það dapurleg ummæli um þessa ríkisstjórn og viðhorf hennar gagnvart fötluðu fólki.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir þetta með að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk en ég kem líka hérna upp til þess hreinlega að biðjast afsökunar. Skýrslan er komin sem ég var að kvarta undan áðan, þannig að ég ætla bara að þakka fyrir það.
Forseti þarf þá ekki að ganga í það mál en hann fékk hér óskir um allmörg viðfangsefni sem forseti reyndi að skrifa samviskusamlega niður. Ekki stendur á honum að reyna að vera hjálplegur varðandi það að þingið fái upplýsingar og eftir atvikum að ráðherrar komi til þingnefnda þegar eftir því er óskað en þyrfti sennilega að hafa umtalsvert meiri völd en stjórnskipunin færir honum ef hann ætti að geta látið allar óskir þingmanna rætast fyrir eigin atbeina í þeim efnum. Forseti meðtók ósk um að nefnd skýrsla, óframkomin að vísu, yrði rædd og það verður tekið til skoðunar. Vonast forseti þá til þess að við getum gengið til atkvæðagreiðslna nema það séu fleiri sem óska eftir að ræða málin.
Hæstv. forseti hélt hér í gærkvöldi innblásna ræðu um hvað hann hefði verið duglegur við að efla þingið. Ég velti því fyrir mér hvað hafi legið þar að baki. Mig langar að spyrja hæstv. forseta: Hefur hann átt þetta samtal við ráðherrana um að virða hér vilja þingsins þegar kemur að samþykktum þingsályktunum? Þingsályktun er viljayfirlýsing þingsins, það stendur í öllum kennslubókum stjórnskipunarréttar. Forsetinn vísar í að hann hafi hugsanlega ekki völd hvað þetta varðar, en hann er engu að síður málsvari okkar allra hér, minni hluta og meiri hluta, og ég velti því fyrir mér og spyr hæstv. forseta: Hefur hann átt eitthvert samtal við hæstv. forsætisráðherra hvað þetta varðar þegar þingið ákvað, þegar við ákváðum að ráðherrunum, framkvæmdarvaldinu okkar, bæri að leggja fram frumvarp sem lyti að lögfestingu samnings um réttindi fatlaðs fólks? Eða er þetta bara einhver sýndarmennska þegar kemur að þingsályktunum? Hæstv. forseti er mjög reynslumikill maður, hann er búinn að vera hér síðan ég var sex ára gamall. Ég velti fyrir mér hvort hann sé ekki til í að gera það að sínum svanasöng að þessi vilji þingsins sé virtur.
Forseti hefur áður rætt þetta mál og þá benti forseti m.a. á að eftir að út kom skýrsla sérstakrar nefndar í kjölfar stóru rannsóknarskýrslu Alþingis, var ein af tillögum þeirrar þingnefndar til úrbóta sú að auka skyldi aðhald Alþingis með framkvæmdarvaldinu að þessu leyti með því að hæstv. forsætisráðherra væri skyldugur til að leggja fram árlega skýrslu um framgang þingsályktana. Þetta hefur verið gert síðan og með þeim hætti hefur þingið aukið aðhald sitt með framkvæmdarvaldinu. En forseti verður að segja það, og vonar að það hleypi ekki öllu í bál og brand, að forseti Alþingis hefur auðvitað ekki boðvald yfir ráðherrum. Alþingi sjálft hefur eftirlit með framkvæmdarvaldinu og hefur til þess sterk tæki. Þau hafa verið styrkt á undanförnum árum þannig að í reynd er það svo að þingið sjálft og þingnefndir, og ekki síst stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, hafa í raun og veru hin beinu lögbundnu tæki fremur en forseti Alþingis sjálfur. Forseti getur að sjálfsögðu reynt að beita áhrifavaldi sínu og það hefur hann gert. Ég hef átt samtöl við ráðherra um ýmislegt af þessu tagi sem betur má fara að mínu mati í samskiptum löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Það hefur verið lögð í það vinna á þessu kjörtímabili að bæta þau samskipti. Þar má nefna t.d. að hæstv. forsætisráðherra kemur núna reglulega til fundar við formenn þingflokka og forsætisnefnd og gerir grein fyrir stöðu mála, með þingmálaskrá og öðru slíku, þannig að ýmislegt hefur verið reynt í þessum efnum. En heimurinn er samt sem áður ekki enn orðinn fullkominn. Að sjálfsögðu er mikilvægt að vilji Alþingis að þessu leyti sem og öllu öðru sé virtur. Þá er auðvitað endi þessarar ræðu sá að ráðherrar bera ábyrgð á sinni stjórnsýslu að lögum. Þannig er það. Þar endar hún, en ekki á borði forseta Alþingis.
Herra forseti. Ég ætla að upplýsa þjóð og þing um svolítið áhugavert. Væntanleg er stór alþjóðleg kvikmynd með Nicole Kidman og Alexander Skarsgård í aðalhlutverki. Þetta er víkingamynd sem gerist á Íslandi. En vitið þið hvað? Hún er tekin upp á Írlandi. Íslenskir hellar og landslagið er búið til á Írlandi. Af hverju? Vegna þess að endurgreiðslukerfið er betra á Írlandi en á Íslandi. Það munar ekki miklu en það munar þó. Við getum breytt þessu hér með einu pennastriki. Við getum hækkað endurgreiðsluna úr 25% í 35%. Það er allt og sumt. [[Gripið fram í.]]Þetta væri aðgerð sem myndi búa til pening. Hugsið ykkur: Býr beinlínis til pening. En það er eins og stjórnvöld - ég er búinn að halda margar ræður um þetta - átti sig ekki á því að það fer ekki króna út úr ríkiskassanum fyrr en miklu fleiri krónur hafa komið inn í hann áður. Ég velti fyrir mér: Kæri þingheimur. Væri þetta ekki sniðug aðgerð á tímum fjöldaatvinnuleysis og við fengjum síðan góða menningu í kaupbæti? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Við höfum gert breytingar og aukið ívilnanir í endurgreiðslur vegna framleiðslu á kvikmyndum á Íslandi. Þar munar miklu. Við endurgreiðum milljarða vegna framleiðslu á efni á Íslandi en við þurfum að vanda hvert viðbótarskref. Ég held að það sé ekki þannig að við fáum ávallt fleiri krónur eftir því sem við setjum fleiri krónur í endurgreiðslu í kvikmyndagerð. Og það er ekkert endilega svo að okkar besta fyrirmyndarland sé það land sem endurgreiðir mest, það hefur verið mikið kapphlaup milli ríkja. En það sem við getum þó sagt er að við höfum margt að bjóða. Við höfum ekki verið með mikinn skort á verkefnum heldur hefur verið mikil ásókn, langar raðir að því að komast á listann og við þurfum að forgangsraða fjármunum. Ég held við þurfum líka að meta það hvort við höfum fengið allt það út úr þessu sem við höfum stefnt að. Við stöndum núna frammi fyrir stærri spurningum á borð við þá hvort ekki sé betra að vera á breiðari grundvelli við að laða til okkar kvikmyndaframleiðslu og þáttagerð, t.d. með því að hér verði til á Íslandi stærri svokölluð stúdíó.
Herra forseti. Sem áhugamaður um skattalega samkeppni milli landa þá verð ég að segja að margt gera Írar vel í þeim efnum. Þeir bjóða þannig fyrirtækjaskatta að þeir hafa laðað til sín erlend stórfyrirtæki og fengið fyrir skammir, m.a. frá samstarfsþjóðum sínum innan Evrópusambandsins, fyrir að bjóða miklu hagstæðara skattumhverfi almennt. Ég held að við þurfum að ræða þessa hluti í heild og við getum auðvitað velt fyrir okkur hvort við getum leitað fyrirmynda, m.a. á Írlandi. Ég er ekki tilbúinn að taka undir með hv. þingmanni hvað þetta afmarkaða atriði varðar núna, en á hinn bóginn er skattaleg samkeppni milli landa staðreynd. Það er viðleitni af hálfu ýmissa alþjóðasamtaka til að sporna við henni, eins og menn þekkja bara frá nýlegum dæmum. En staðreyndin er hins vegar sú, af því að hv. þingmaður nefnir Írland, að Írar hafa verið mjög grimmir í skattalegri samkeppni á mjög mörgum sviðum sem varðar skattlagningu atvinnurekstrar.
Herra forseti. Í þessu máli liggur fyrir breytingartillaga mín um að við afnemum trans skattinn og sýnum þannig í verki að þingheimur standi með lögum um kynrænt sjálfræði, sem voru samþykkt hér fyrir stuttu. Í þeirri von að samstaða náist í efnahags- og viðskiptanefnd um framgang þessarar tillögu fyrir 3. umr. dreg ég hana til baka við 2. umr. og vona að við hittumst hér fljótt aftur og stígum þetta litla en bráðnauðsynlega skref, sem er svo stórt fyrir svo viðkvæman og mikilvægan hóp.
Hæstv. forseti. Við þingmenn Miðflokksins styðjum þetta mál. Ég setti þó fyrirvara við málið vegna þess að Öryrkjabandalagið sendi okkur í velferðarnefnd nokkrar tillögur til úrbóta. Ég hefði viljað sjá að tekið væri tillit til þess. Ein tillaga Öryrkjabandalagsins var að bílastæði í kjallara væru áfram þinglýst á íbúðir en kvöð verði á sérmerktum bílastæðum um að hreyfihamlaður einstaklingur taki þau yfir ef til þess kemur. Ég hefði viljað að við tækjum mark á þeirri ábendingu. Ég hefði viljað að við hefðum hlustað á Öryrkjabandalagið.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir sagði hér áðan. Það er óþolandi að það séu sérmerkt bílastæði í fjölbýlishúsum fyrir fatlaða sem þeir eiga engan rétt á. Þeir sem byggja geta selt hverjum sem er þessi bílastæði. Þau fylgja íbúðunum og ef það kemur fatlaður einstaklingur í fjölbýlishúsið þá hefur hann ekki aðgang að þessum bílastæðum. Hann verður að fara að semja við þann sem á bílastæðið. Það er bara ömurlegt. Þetta er eins og að segja: Við ætlum að hafa bílastæði fyrir ykkur en það er samt allt í plati. Við verðum bara að vera fyrst. Svo er ekki einu sinni víst að viðkomandi íbúð sem bílastæðið er við henti þessum fatlaða einstaklingi, þannig að þetta er arfavitlaust kerfi sem við verðum að taka á og breyta.
Forseti. Við Píratar samþykkjum þetta mál. Þetta er ágætismál, en ég er með sama fyrirvara og þeir sem hafa komið hingað upp á undan mér. Það komu athugasemdir frá Öryrkjabandalaginu sem hefði verið fínt að geta tekið tillit til, en eins og með mörg mál núna, sem ég hef upplifað nýlega - og ekkert nýlega, heldur í nokkurn tíma í nefndarstarfinu - virðist einhvern veginn ekki vera neinn tími eða vilji til þess að breyta málunum neitt mikið efnislega í nefndarstarfinu. Það á bara að taka þetta mál frá ráðuneytinu eins og það er og samþykkja það óbreytt og drífa í því að afgreiða það út úr nefndinni. Mér finnast vinnubrögðin hafa verið dálítið þannig. Mér finnst leiðinlegt að við sem fastanefnd Alþingis skulum ekki leggja meiri metnað í að koma til móts við þær athugasemdir sem koma til okkar og setja vinnu og tíma í það að breyta þeim þannig að þau komi betri frá okkur en þau koma til okkar frá ráðuneytinu.
Herra forseti. Ég vil taka undir með þeim þingmönnum sem nefnt hafa álitaefni sem reifuð eru í nefndaráliti með frumvarpinu þar sem því er beint til ráðherra að þessi mál verði skoðuð og ígrunduð í ráðuneytinu og metið hvort ástæða sé til að gera þessar breytingar. Þær voru hins vegar ekki hluti af því frumvarpi sem hér er og eru að nokkru leyti ekki alveg tengdar. Hins vegar vil ég hafna því sem hér hefur komið fram, að nefndin hafi á einhvern hátt unnið slælega að þessu máli eða ekki gefið sér þann tíma sem þurfti. Því er ég algjörlega ósammála og vil nota tækifærið til að þakka nefndinni og hv. framsögumanni Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir vinnuna við þetta mál.
Virðulegi forseti. Það skorti hvorki tíma né vilja. Eins og fram kemur í nefndarálitinu reyndum við að kanna hvernig unnt væri að breyta þessu eftir gagnrýni sem kom frá Öryrkjabandalaginu. Í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Slík breytingartillaga myndi fela í sér einhliða heimild eins íbúa fjöleignarhúss til að taka yfir eignarhluta annars íbúa.“ Þetta er álitaefni og flókið á sviði eignarréttar og það er ekki hægt að breyta þessu bara í þessu frumvarpi. Það hefði þurft nánari skoðun. Það eru byggingarreglugerðir og fleiri lög sem þarf að skoða, en við beinum því til ráðuneytisins að láta kanna þetta. Það var vilji fyrir því þar þegar ég leitaði eftir því.
Herra forseti. Já, ég er fylgjandi þessu máli, en þó með þeim sama fyrirvara og hér hefur verið greint frá af öðrum nefndarmönnum úr minni hluta. Mig langar að koma hér upp af þessu tilefni og segja að ég held að það væri gæfuríkt fyrir Alþingi Íslendinga ef þingmál fengju að lifa milli þinga. Hér hefur komið fram varðandi breytingartillögu eins og hér um ræðir, þar sem stæði sérmerkt fötluðum fengi að fylgja þeim sem þarf á slíku að halda frekar en íbúð hjá ófötluðum einstaklingi, að slíkt myndi taka svo langan tíma af því að þetta væri svo flókið eignarréttarlega séð. Það væri svo gott ef þingið gæti gefið sér þann tíma sem þarf af því að við erum jú löggjafinn og það er svo aumt að þurfa að henda svona hlutum til framkvæmdarvaldsins þegar við erum sá aðili í stjórnskipan landsins sem á að búa til lögin, fínpússa þau og gera þau eins fullkomin eins og okkur frekast er unnt.
Herra forseti. Við ræðum hérna breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna á tímum kórónuveirufaraldurs. Ég ætlaði í minni ræðu aðeins að fjalla um greiðslur til íþróttafélaga fyrst og fremst. Þarna er í raun og veru verið að framlengja það tímabil sem m.a. íþróttafélög geta sótt um greiðslur til Vinnumálastofnunar á grundvelli þeirra laga sem við fjöllum hér um. Íþróttahreyfingin fagnar þessu eins og sést á umsögnum, t.d. Knattspyrnusambands Íslands þar sem þeir taka undir þau sjónarmið að þessar breytingar komi til með að milda efnahagsleg áhrif á íþróttastarf komi til þess að herða þurfi sóttvarnaráðstafanir að nýju. Í umsögn Ungmennafélags Íslands kveður við sama tón þar sem ungmennafélagið fagnar því að lagt sé til að framlengja þessar greiðslur. Þar segir síðan, með leyfi forseta: „Þetta eru nauðsynlegar aðgerðir því þótt bólusetningar séu hafnar eru horfurnar enn óljósar. Brugðið getur til beggja vona í þeim efnum sem öðrum og því betra að hafa bæði belti og axlabönd“ - eins og þeir orða það - „til að styðja við rekstur íþróttafélaga, í það minnsta að gera allt sem mögulegt er til að forða þeim frá því að verða fyrir rekstrarlegum skakkaföllum af völdum áhrifa kórónuveirufaraldursins.“ Síðan fjalla þeir um mikilvægi íþróttastarfs. Það er kannski það sem ég ætlaði að fjalla um í minni ræðu allra helst, þ.e. mikilvægi íþróttastarfs og mikilvægi jafnræðis meðal þeirra félagasamtaka sem sinna tómstundum, eins og íþróttir eru, á breiðum grundvelli sem eru í raun, herra forseti, fleiri aðilar heldur en bara íþróttafélög. Við höfum einnig umsögn frá félagasamtökum KFUM og KFUK þar sem þau benda á að t.d. þeirra samtök séu þarna skilin eftir úti í kuldanum, jafnvel þótt þau séu raunverulega að sinna forvörnum eins og íþróttahreyfingin og íþróttafélögin gera líka. Ég ætla að grípa aðeins niður í þeirra umsögn sem er dagsett 16. maí sl. Þeir segja fyrst, með leyfi forseta: „Stjórnvöld á Íslandi hafa ríkan skilning á hve mikilvægt íþrótta- og æskulýðsstarf er fyrir uppvöxt og þroska barna og unglinga.“ - Og síðan: „Það er mikilvægt að á Íslandi sé í boði fjölbreytt og vandað íþrótta- og æskulýðsstarf. Íþróttirnar skipa þar vissulega stóran sess, en við verðum að muna að það eru ekki öll börn sem finna sig í íþróttunum. Fjölmörg þeirra eiga meiri samleið með öðru skipulögðu æskulýðsstarfi.“ Og hvaða starf skyldi það vera, herra forseti? Það eru nefnilega ýmisleg önnur félagasamtök sem sinna ungmennum á Íslandi heldur en bara íþróttafélög. Það er alveg hárrétt sem segir að þó að íþróttafélögin séu öflug, stór og fjölmenn og sinni fjölbreyttu starfi og mjög fjölmennum iðkendahópum er líka til önnur starfsemi eins og umsagnaraðilinn sjálfur, KFUM, og einnig fleiri aðilar. Ég get nefnt t.d. skátastarf og eflaust má tína til fleiri aðila. Þegar þessi lög voru sett í upphafi þá var bent á þetta en þeim aðilum var sleppt. Núna þegar verið er að breyta þessu og framlengja þetta úrræði, að þessi samtök geti sótt stuðning til Vinnumálastofnunar við launagreiðslur til starfsmanna eða verktaka, sér nefndin ekki, ekki heldur núna, herra forseti, sér fært að færa það inn í lögin að taka slík samtök einnig inn, sem er svo einfalt, sem er í raun og veru mjög einfalt, og kemur fram í umsögn samtakanna KFUM þar sem þeir benda á að það sé einfalt að setja þetta inn í 3. gr. laganna og eru meira að segja í sinni umsögn með tillögu um hvernig það yrði orðað í 3. gr. laganna, að hún hljóði svo, með leyfi forseta: „Íþróttafélag: Lögaðili innan vébanda Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands, Bandalags íslenskra skáta, KFUM og KFUK á Íslandi og annarra samtaka sem hafa í nafni íþrótta- og æskulýðsstarfs þjónustusamning við mennta- og menningarmálaráðuneytið, þ.m.t. einstakar deildir sem starfa á vegum lögaðilans.“ Þetta sé skilgreiningaratriði í lögunum en því verði breytt og hægt að skjóta því inn í lögin núna til þess að styðja einnig starf þessara aðila. Sérstaklega benda þeir á að upplagt sé að gera þetta núna vegna þess að þetta úrræði og þessi lagasetning er tímabundin. Þetta er tímabundin löggjöf sem þarna er um að ræða og því einfalt skjóta þessu inn. Það er ekki svo að þarna sé verið að opna flóðgáttir fyrir hina og þessa aðila heldur er þarna um að ræða að bæta þeim inn í sem svo nauðsynlegt er að gera til að allir geti notið þessa ríkisstuðnings en ekki bara íþróttasamtökin þótt þau séu mikilvæg. Þeir benda í umsögn sinni á að velferðarnefnd Alþingis hafi, með leyfi forseta: „… einstakt tækifæri til að leiðrétta þau mistök sem gerð voru á liðnum vetri við setningu laga nr. 155/2020. Mistök sem sendu mjög slæm skilaboð út í samfélagið, mistök sem eru engum til sóma.“ Við ætlum, herra forseti, að endurtaka: Velferðarnefnd Alþingis ætlar að endurtaka þessi mistök sem er margbúið að benda á. Nefndin segir í áliti sínu, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur að svo stöddu ekki unnt að leggjast í svo umfangsmiklar breytingar á frumvarpinu. Hann bendir á að stjórnvöld hafi um þessar mundir aftur komið með úrræði til að tryggja atvinnutækifæri fyrir námsmenn um sumar. Þá sé framlenging á úrræðinu fyrir íþróttafélög lögð til verði þeim aftur gert að fella tímabundið niður starfsemi að hluta eða öllu leyti vegna opinberra sóttvarnaráðstafana. Meiri hlutinn fagnar þeim framlengingum sem eru lagðar til samkvæmt 2. gr. um tekjutengdar atvinnuleysisbætur og 4. og 5. gr. um greiðslur vegna launakostnaðar og verktakagreiðslur íþróttafélaganna, enda er enn verið að glíma við efnahagslegar afleiðingar kórónuveirufaraldursins.“ Síðan segir: „Í umsögnum um málið komu fram ábendingar um að úrræðin sem frumvarpið hefur að geyma ættu að taka til fleiri aðila, annars vegar þyrfti að tryggja námsmönnum rétt til atvinnuleysisbóta og hins vegar að fella æskulýðsstarf undir lög um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna á tímum kórónuveirufaraldurs.“ Meiri hlutinn telur að svo stöddu ekki unnt að leggjast í svo umfangsmiklar breytingar á frumvarpinu. Þetta eru ekki umfangsmiklar breytingar, herra forseti. Þetta er mjög einföld breyting. Bara er gert ráð fyrir því að undir þetta eigi að heyra starfsemi sem hafi samning við mennta- og menningarmálaráðuneytið eins og íþróttafélögin og sú æskulýðsstarfsemi sem ég hef nefnt hér, skátarnir og KFUM. Ég var lengi þátttakandi í íþróttastarfi og uppbyggingu íþróttastarfs, var m.a. formaður íþróttafélags og íþróttasambands, sérsambands, og varð þar áskynja þess hversu mikil áhrif slíkt starf getur haft á börn og ungmenni. Ég var einnig starfandi lengi í skákfélagi. Þetta hefur gífurleg jákvæð áhrif á krakka og unglinga og minnkar líkur á að þessir krakkar leiðist út í óreglu, afbrot eða fíkniefnaneyslu, minnkar líkurnar á því stórlega. Það er alls ekki svo, herra forseti, að það séu bara íþróttafélögin sem starfa að þessu markmiði. Það eru fjölmörg önnur félög, t.d. skátarnir. Þó að ég hafi aldrei gengið í sveitir skátanna eru þetta gífurlega umfangsmikil og stór samtök, skátafélögin um allt land. Hérna í Reykjavík t.d. er í Árbænum skátafélagið Árbúarnir, í Bústaðahverfinu eru það Garðbúarnir, í Grafarholtinu og Grafarvoginum er það skátafélagið Hamar og meira að segja í miðbæ Reykjavíkur er skátafélag rekið sem heitir skátafélagið Landnemar. Í Seljahverfi er skátafélagið Segull, í Vogahverfi og Laugardalnum er það skátafélagið Skjöldungur, í Vesturbænum skátafélagið Ægisbúar. Ekki má gleyma Breiðholtinu vegna þess að í Breiðholtinu er það skátafélagið Hafernir. Þetta eru falleg íslensk nöfn sem þessi skátafélög velja sér. Úti á landi eru öflug skátafélög eins og t.d. í Vestmannaeyjum þar sem ég bjó lengi, þar er það skátafélagið Faxi sem hefur mikla - og veit ég til þess - mikla starfsemi og fjölmargir krakkar og ungmenni taka þátt í því starfi sem er öflugt. Í Kópavoginum er skátafélagið Kópar og á Ísafirði eru það Einherjar/Valkyrjan. Á Sauðárkróki er það skátafélagið Eilífsbúar og á Blönduósi í Húnavatnssýslunni er það skátafélagið Bjarmi, á Selfossi er það skátafélagið Fossbúar, í Þorlákshöfn er það skátafélagið Melur, á Dalvík skátafélagið Landvættir og í Mosfellsbænum Mosverjar auðvitað. Síðan eru það skátafélög sem eru kennd við sinn heimabæ eins og skátafélag Akraness og skátafélag Borgarness. Meira að segja í sveitinni er það skátafélag Sólheima í Grímsnesinu og í Hveragerði skátafélagið Strókur, skátafélagið Vífill í Garðabæ, Víkingur á Húsavík, Örninn á Grundarfirði, Svanirnir á Álftanesi. Svona mætti lengi telja og er ég bara búinn að nefna örfá skátafélög vegna þess að þau eru víða. Í Reykjanesbæ eru það Heiðabúar, í Hafnarfirði Hraunbúar og ekki má gleyma Akureyringum vegna þess að skátafélagið Klakkur starfar á Akureyri. Ég ætla að ljúka þessari upptalningu. Á þessu sést, herra forseti, að skátarnir reka umfangsmikla starfsemi um allt land og að skilja þennan stóra hóp út undan og taka bara íþróttafélögin sem eru auðvitað langstærst með einfaldri breytingu á þessum lögum finnst mér algjör óhæfa. Velferðarnefnd á að sjá sóma sinn í því að taka kristilegt félag ungra manna og kristilegt félag ungra kvenna, KFUM og K, með sér inn í breytingartillögur áður en við afgreiðum þetta frumvarp. Mér finnst það einsýnt, herra forseti, enda er um tímabundna ráðstöfun að ræða og hún gildir bara, ef ég man rétt, fram í lok febrúar á næsta ári og er framlengd þangað. Þannig að nú er einstakt tækifæri til að leiðrétta þetta, herra forseti, og veita þessum öflugu samtökum þann stuðning sem þau þurfa. Sum þessara félaga hafa starfsmenn, ekki öll. Sum eru kannski að kaupa verktakavinnu og gætu þá sótt um stuðning vegna þess að í eðli sínu er starfsemi þeirra mjög svipuð og íþróttafélaganna. Það er verið að leiðbeina börnum, kenna þeim einhverja færni, andlega eða líkamlega, í skátunum alveg eins og í KFUM og í íþróttunum. Ég tel það einsýnt að við förum í þessar breytingar og myndi styðja það heils hugar ef það kæmi hér fram. Tíma mínum er nú að ljúka. Ég held að atvinnuástandið sé nú skánandi en eins og umsagnirnar bera með sér þá erum við ekki að fullu komin í gegnum þetta. Það er óvíst hvernig þetta verður. Það er óvíst hvernig þetta kemur til með að verða á næstu vikum og mánuðum þannig að frumvarpið er nauðsynlegt.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér mál sem gæti virkað lítið en hefur samt sem áður mjög svo mikla þýðingu fyrir býsna marga. Þeir sem hafa talað hér hafa bent á þann punkt að það séu ekki allir settir undir sama hatt hvað varðar stuðning, en þar er sérstaklega verið að tala um íþróttafélögin sem stuðningurinn nær til. Það eru þó önnur samtök sem eru skilin eftir, eins og KFUM og KFUK, sem njóta ekki þessa úrræðis, ekki í þetta sinn og heldur ekki áður. Ég ætla að byrja aðeins á að ræða þann hluta. Það er svolítið merkilegt að í meirihlutaálitinu sem kom frá velferðarnefnd, ég er á því með fyrirvara, fannst mér ansi klént að geta ekki tekið til æskulýðsstarfs sérstaklega. Við fengum á sínum tíma ágætisupplýsingar um hvað þetta skiptir gríðarlega miklu máli fyrir KFUM og KFUK og þá erum við kannski að tala um yngri krakka, börn og ungmenni. Ef við setjum það í tölulegt samhengi þá standa um 20–25% af heildaræskulýðsstarfi utan íþróttahreyfingarinnar sem við skiljum eftir eina ferðina enn. Við erum að tala um úrræði sem mun vera í nokkra mánuði og það hefði verið æskilegt að taka alla undir. Ef við setjum þetta í annað samhengi þá jafnast þessi 20–25% á við kannski fjögur til fimm íþróttafélög, þannig að ef það væru fjögur til fimm íþróttafélög til viðbótar hefði stuðningurinn náð til þeirra. Þetta er alls ekki stór fjárfesting, eins og við sáum í umsögn frá KFUM og KFUK, ekki stór skuldbinding fjárhagslega, en mjög svo mikilvæg. Þetta er réttlætismál og mikilvægt fyrir þær æskulýðshreyfingar sem eiga í hlut. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að íþróttafélög gegna lykilhlutverki á margan hátt, en þetta er samt sem áður annað íþróttastarf. Hér er um að ræða skátahreyfinguna, KFUM og KFUK, UMFÍ, skáksambandið og LUF. Þetta eru allt aðilar sem starfa á grundvelli æskulýðslaga og hafa gert samning við mennta- og menningarmálaráðuneytið. Í rauninni má halda því fram að við séum að mismuna sérstaklega þeim aðilum sem ekki eru teknir með, þeir eru skildir eftir af því að þeir heita ekki íþróttafélag. Ég ímynda mér að þau börn og ungmenni sem sækja Vatnaskóg hverju sinni sitji ekki bent á rassinum. Ég held að það væri vel hægt að flokka það undir íþróttastarf þó að það sé kannski ekki íþróttastarf eins við þekkjum, en hreyfing og íþróttir eru svo sannarlega stundaðar þarna. Það hefði ekki verið erfitt að breyta þessu máli þannig að það næði til þessa æskulýðsstarfs. Það hefði ekki kostað mikið og ávinningurinn hefði verið heilmikill. Það er líka annað í þessu, þ.e. þau skilaboð sem við verðum þá að senda, að það skipti máli hvar maður velur að eyða sínum frítíma sem sjálboðaliði þannig að maður eigi séns á að halda áfram því góða starfi. En þarna er sem sagt skilið á milli, hvort þetta eru skilgreind íþróttafélög eða skilgreint æskulýðsstarf. Mér finnst mikilvægt að það komi fram þegar við ræðum þetta að við erum vísvitandi að skilja þennan hóp eftir, börn og ungmenni. Þetta eru oft krakkar sem ekki finna sig í skipulögðu íþróttastarfi. Á sama tíma erum við einmitt að ræða um að við þurfum að passa upp á að börn einangrist ekki félagslega. En mörg börn og ungmenni haf ekki getað sótt skóla almennilega. Mörg börn eru með undirliggjandi þætti sem hafa gert það að verkum að þau hafa haldið sig sem mest heima við. Við sjáum kannanir og rannsóknir sem benda til þess að geðheilsu barna og ungmenna fari hrakandi. Samt sem áður er valið að skilja þennan hóp eftir. Mér finnst það miður og mér finnst mjög mikilvægt að það komi hér fram, að það væri lítið mál að taka inn þennan hóp, bara í sumar. Það er aðallega það sem verið er biðja um. Annað í þessu er að nemar eru líka skildir eftir. Það er þá önnur ástæðan fyrir því að ég var með fyrirvara á þessu. Þeir eru skildir eftir. Okkur bárust fréttir um að þann 3. júní hafi 9.700 sótt um að ganga inn í átakið Hefjum störf, en núna, 8. júní hafa 2.700 manns fengið brautargengi eða fengið að hefja störf. Það hefur verið gagnrýnt að þetta sé seinvirkt kerfi, og hugsanlega er þetta seinvirkt kerfi, en ég veit fyrir víst að Vinnumálastofnun og starfsfólk hennar er að gera sitt besta, að vinna hratt. En þetta gengur bara ekki hraðar. Annað sem þetta gefur okkur vísbendingar um er að fólk vill komast út til að leggja sitt af mörkum, vegna þess að allir eru tilbúnir í sóknina sem við þurfum að fara í, okkur öllum til heilla. En það er alla vega ansi lélegt að nemar séu skildir eftir. Það er annar hópur sem mig langar líka aðeins að ræða hér, það eru þeir einstaklingar sem hafa klárað VIRK-úrræði sem eiga einnig í erfiðleikum með að komast á vinnumarkaðinn vegna þess að sá hópur þarf oft og tíðum aðlögun að störfum og jafnvel að taka sér aðeins lengri tíma til þess að hefja aftur störf á vinnumarkaði. Ég hef af því fréttir að það hafi ekki gengið eins vel, skiljanlega, kannski vegna þess að þeir sem voru í VIRK-úrræðinu þegar Covid-faraldurinn skall á fengu t.d. ekki kynningu á atvinnumöguleikum eða áhugasviði. Var einhver misbrestur þar á, enda átti fólk kannski fullt í fangi með að sjá fram á næsta dag, ég ætla ekki að segja neitt um það. En það er fólk þarna úti sem ekki kláraði eins vel og við myndum vilja það úrræði sem VIRK hefur upp á að bjóða, sem er annars mjög gott úrræði. Þetta leiðir mig aftur að Vinnumálastofnun og hlutverki Vinnumálastofnunar og því fólki sem langar að leggja sitt af mörkum og þarf á starfi að halda; hlutastarfi eða einhvers konar stuðningsstarfi eða aðlögun, ég veit ekki hvað má kalla það, sjálfsagt öllum þessum nöfnum. En það væri óskandi ef Vinnumálastofnun hefði þau úrræði sem þarf til að aðstoða þetta fólk því að það eru margir sem vilja gjarnan komast út á vinnumarkaðinn og hafa ekki komist áfram vegna þess að þessi faraldur skall á. Það er merkilegt að nemar séu skildir eftir eins og raun ber vitni. Það er líka dálítið slæmt vegna þess að oft eru nemendur sem vinna með skólanum til að ná endum saman en á sama tíma öðlast þeir ekki rétt í gegnum Atvinnuleysistryggingasjóð þrátt fyrir að vinnuveitendur þeirra taki af þeim gjald sem felst í tryggingagjaldinu. Þannig að fólk er búið að borga í sjóðinn en það er ekki séð til þess að þetta allt saman virki saman. Mér fannst dálítið merkilegt að halda því fram í áliti meiri hlutans í sambandi við að ekki væri hægt að leggjast í svo umfangsmiklar breytingar á frumvarpinu, þ.e. að taka ekki inn æskulýðsstarfið og hleypa ekki nemendum þarna að með fullnægjandi hætti, vegna þess að þetta eru ekki stór mál og lagði hluti minni hlutans fram breytingartillögu til að koma til móts við nema. En æskulýðsstarfið bíður enn þá. Við erum eina ferðina enn að fara fram hjá þeim. Ég myndi halda að það ætti að reyna að gera allt til að sjá til þess að allir yrðu virkir þátttakendur í samfélaginu á sama tíma og við lesum um það í fréttum og heyrum að geðheilsu barna og ungmenna fer hrakandi. Það er einn punktur enn sem mig langar aðeins að tala um, þ.e. íþróttastarfið, og bara svo það sé alveg skýrt þá er ég ekki að tala niður skipulagt íþróttastarf. Þvert á móti er ég frekar að segja að það erum við sem erum að bregðast með því að hleypa ekki fleirum að. Það er ekki það að íþróttafélögin standi sig ekki, þannig að það sé sagt. En við vitum líka að það eru ekki öll börn, ekki öll ungmenni sem finna sig í íþróttastarfi. Það er hætt við því að þessi sömu krakkar einangrist enn frekar heima hjá sér. Þetta myndi ég vilja undirstrika og þess vegna finnst mér leitt við höfum skilið eftir þessa aðila. Þetta eru skátahreyfingin, KFUM og KFUK, sem er auðvitað hluti af starfi ungmennafélaganna, skáksambandið og svo LUF. Þannig að þetta er dálítið klént af okkur, ég verð að segja það. Hv. þm. Karl Gauti Hjaltason las upp nokkur nöfn á skátafélögum hringinn í kringum landið. Það kom mér á óvart að heyra hversu mörg þau eru. Það segir mér að það er þá töluverður hópur krakka, ungmenna sem nýtur þess þá ekki sem hann gæti annars notið ef skátafélagið þeirra héti íþróttafélag. Það er kannski það sem er. Þetta er of mikið bundið í einhvers konar kerfishugsun í staðinn fyrir að taka mark á því sem að er okkur beint og okkur hreinlega leiðbeint um hvernig gera mætti betur. Þetta eru ekki það margir mánuðir. Þetta kostar ekki það mikið miðað við hvað gert hefur verið hingað til. Ef við ætlum að láta úrræði okkar ganga upp og ganga vel þannig að allir geti verið á sömu blaðsíðu til þess að geta aftur tekið þátt í því samfélagi sem við viljum helst sjá, þá er það okkar, Alþingis, að sjá til að svo verði. Ég var sjálf í skátunum og ég naut þess. Ég tók líka þátt í íþróttastarfi á vegum UMFÍ. Þetta skiptir allt máli. Ég segi þetta bara vegna þess að svona störf, svona þátttaka fylgir manni um alla framtíð og gerir börn og ungmenni vonandi að betri manneskjum og, sem ekki er minna virði, býr þau undir þátttöku í þessu góða samfélagi okkar.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér þetta þriðja mál sem snertir breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar vegna greiðslna til íþróttafélaga vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna á tímum kórónuveirufaraldurs. Þetta mál kom aðeins seinna fram og kom kannski frekar seint í ferlinu. Þetta er í heildina að mínu mati gott mál. Það er mikilvægt að hafa hér tekið tillit til íþróttafélaga. Það er líka umhugsunarefni að það er félagsmálaráðherra sem hefur frumkvæði að þessu en ekki íþróttamálaráðherra. En það er önnur saga. Ég tel engu að síður mjög brýnt og mikilvægt að þetta mál hafi komið fram til þess að draga fram að starfsemi og fyrirkomulag íþróttafélaga er með svolítið öðrum hætti en gengur og gerist, ekki síst vegna þess að umgjörðin öll byggist mjög mikið á sjálfboðaliðastarfi, sem verður reyndar alltaf erfiðara og erfiðara. Ekki síður er það mikilvægt að fyrir þær greiðslur sem íþróttafélögin inna af hendi þurfa þau oftar en ekki stuðning og sá stuðningur er viðurkenndur í þessu frumvarpi. Ég hefði auðvitað viljað fá yfirsýn og yfirlit yfir það hvernig haldið hefur verið á málum íþróttahreyfingarinnar frá upphafi. Þetta er gott dæmi um hvernig samtalið hér inni skilar sér í því að málin batna, að ráðherrar vakna t.d., það er nú eitt, í mikilvægum málum. Ég held að stóra myndin sé sú að við höfum komist vel frá stærstu aðgerðunum í tengslum við Covid. Virðulegur forseti. Það skiptir máli hvernig þingið virkar. Ég hef áður sagt að mér finnst stjórnarandstaðan hafa staðið vaktina með því að vekja ráðherra og benda á góð mál, en á viðkvæmum tímum, óvissutímum, í þeim ófyrirsjáanleika sem er búinn að vera í meira en hátt í eitt og hálft ár, þá höfum við ekki farið í hefðbundna stjórnarandstöðu. Það má kannski gagnrýna en ég tel engu að síður að það hafi verið til farsældar og að við höfum fyrir vikið komist fyrr í gegnum þetta, að það hafi verið meiri yfirvegun, meiri ró og meiri samstaða um langflest málin, samstaða í yfirgnæfandi tilvikum varðandi sóttvarnaaðgerðir. En vissulega hefur okkur greint á varðandi efnahagslegar aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Við tókum það strax fram, m.a. með tilliti til íþróttahreyfingarinnar, námsmanna og náttúrlega fyrirtækjanna, lítilla sem stórra, að stíga þyrfti stór skref strax, ekki síst varðandi það hvernig við ætluðum að taka utan um launafólk sem misst hefur vinnu, vonandi bara tímabundið. Við erum núna að fara af stað og ég tel það afar jákvætt að við sjáum ferðaþjónustuna fara af stað. Það þýðir að við verðum vonandi fljótari að koma okkur upp í enn meiri verðmætasköpun til að auka hagvöxt til að standa undir velferðarkerfinu, standa undir því sem við viljum að fúnkeri hér á landi, þar með talið starfsemi íþróttafélaga, tómstundastarfsemi o.s.frv. Í þessu máli hafa engu að síður komið fram athugasemdir frá Landssamtökum íslenskra stúdenta, frá stúdentahreyfingunni og fleirum. Þegar kemur að þessu umhverfi, rétti til atvinnuleysisbóta eða ekki, segir stúdentaráð m.a., með leyfi forseta: „Réttur til atvinnuleysisbóta er það öryggi sem gripið yrði til í neyð af þeim stúdentum sem ekki geta leitað annað að fjárhagslegu öryggi. Námslánakerfið má vart teljast til félagslegs jöfnunartóls enda tryggja úrræðin þar ekki jafnræði eða viðunandi framfærslu, samanber tímabundnu hækkunina á grunnframfærslunni sem nær einungis til þeirra stúdenta sem þéna minna en frítekjumarkið. Námslánakerfið og atvinnuleysistryggingakerfið eru tvö aðskilin kerfi sem ekki hefur tekist að láta vinna saman …“ Þetta er eitt af þessum dæmum, það er eins og sumum kerfum sé fyrirmunað að vinna og tala saman og það endar kannski með því að þunginn lendir á stúdentum út frá einhverjum aðstæðum sem stúdentar bera á endanum ekki ábyrgð á. Stúdentar bentu réttilega á að við heildarendurskoðun á lögum um atvinnuleysistryggingar, sem er núna í undirbúningi, hafi þurft að hafa það markmið að gera áríðandi breytingar með hliðsjón af fjárhagsstöðu stúdenta, sem er oft og tíðum slæm, og ganga úr skugga um að stúdentar eigi rétt á vernd gegn atvinnuóöryggi og atvinnuleysi. Við vitum að til að mynda að stúdentar falla úr námi vegna þröngs fjárhags, þeir hafa misst vinnu og geta ekki haldið sér uppi í námi og það er mikið umhugsunarefni að svo sé. Þetta eru ábendingar sem ég tel hafa verið mikilvægar inn í málið og vil geta þess að þingmenn Miðflokksins bentu líka réttilega á það hér á undan. Það er gott að Ungmennafélag Íslands og KSÍ og íþróttasambandið hafa öll tekið undir það fyrirkomulag sem hér er verið að boða og það er mikilsvert. Það er mikilvægt að við reynum að stuðla að samstöðu en líka skilningi á því að þessi geiri í samfélagi okkar þurfi á stuðningi að halda. Við sem elskum og unnum íþróttunum spurðum okkur oft og tíðum varðandi ýmsar aðgerðir sem tengdust lokunum í íþróttum, en þegar upp er staðið held ég að okkur hafi tekist ágætlega til. Við sjáum íþróttirnar fara núna á fleygiferð hér í samfélaginu. Það er reyndar erfitt að rifja upp leik FH og ÍBV um daginn, en það var engu að síður eitthvað svo dásamlegt. [[Gripið fram í.]]Já, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson er þingmaður kjördæmisins og þetta var leikur sem hefði átt að fara betur. En um leið og ég óska Eyjamönnum til hamingju með sigurinn segi ég að það var engu að síður yndislegt að komast í Krikann aftur og finna að þetta er allt saman að fara í gang smám saman. Um leið skynjar maður álagið á íþróttafélögunum, þeim sem halda utan um íþróttafélögin. Þegar allt hefur legið niðri þarf engu að síður að halda uppi starfsemi, borga fólki laun, hvort sem það eru þjálfarar eða starfsfólk eða aðrir sem koma að því að halda þessu kerfi gangandi þannig að við sem erum að fara í Krikann eða annað getum mætt þangað þegar opnað verður. Við í Viðreisn styðjum þetta mál og fögnum því að það sé komið fram þótt það hefði mátt klárast fyrr. Þetta er dæmi um að mál verða betri í meðförum þingsins, verða betra með því að við tölum saman og bendum á þætti sem betur mega fara. Það er allt liður í því að efla samstöðu og skilning á þeim tímum sem við höfum verið að ganga í gegnum og ekki síður að íþróttafélögin geti haldið starfsemi sinni gangandi með minni áhyggjur í farteskinu. Það er fagnaðarefni að verið sé að framlengja það tímabil sem íþróttafélög geta sótt um greiðslur til Vinnumálastofnunar á grundvelli laga um greiðslur til íþróttafélaga. Mér finnst það mikilvægt. Að öðru leyti vona ég að við náum að fara í gegnum þau ýmsu sjónarmið sem koma fram við þetta mál og eðlilega er rétt og mikilvægt að ræða hér í þingsal. En það er afar þýðingarmikið að við höfum íþróttir og íþróttalíf gangandi, bæði núna þegar við erum að fara af stað en líka að það haldi áfram að ná enn frekari fótfestu þannig að við getum náð litlum og stórum sigrum inn í framtíðina, sama hvaða íþróttagreinar við erum að tala um.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ljómandi góða ræðu og tek undir það með þingmanninum að það hefði vissulega, svo maður fari nú aðeins í kjördæmapotið, verið æskilegra ef leikurinn umræddi hefði farið á annan veg. En svona eru nú þessar íþróttir líkt og pólitíkin, maður veit ekki alveg hvernig þetta fer á endanum þótt maður reyni og reyni og taki þátt og geri sitt besta, það er bara þannig. Mig langar að spyrja hv. þingmann. Við erum þakklát fyrir þær aðgerðir sem gripið er til, það er alveg ljóst, og þetta frumvarp sem er klárlega til bóta. En það kemur fram að mér sýndist í nefndaráliti sem fylgir þessu máli að þær breytingar sem óskað var eftir, þar á meðal af stúdentum og æskulýðsfélögunum, þættu of umfangsmiklar til að breyta frumvarpinu. Mér finnst eins og það undirstriki að þessar aðgerðir ríkisstjórnarinnar, eins góðar og þær eru og eins langt og þær ná, ná ekki utan um alla þá hópa sem þær þurfa að ná utan um. Það er alltaf einhverjir skildir eftir, að ósekju vil ég segja. Þessi faraldur hefur alveg komið jafn illa við hin svokölluðu æskulýðsfélög og íþróttafélögin þótt það sé kannski einhver hlutfallslegur munur þar á, ég kann það ekki. Hann hefur samt líka að sjálfsögðu, eins og kom fram í athugasemdum stúdenta, komið yfir þá. Þess vegna spyr ég hv. þingmann hvort það hefði ekki verið rétt, þó svo að við styðjum þetta mál, vegna þess að það hjálpar klárlega og bætir stöðuna fyrir íþróttahreyfinguna sem við öll viljum gera, og hvort það hefði ekki verið aðeins meiri metnaður í því að láta þetta ná aðeins lengra. Það er verið að kalla eftir því og hér eru dæmi í umsögnum, m.a. varðandi það að íþróttafélag fær stuðning en skátarnir í næsta húsi fá hann ekki. Þannig að ég spyr hvort það hefði ekki verið betra að láta þetta vera aðeins víðtækara heldur en að skera þetta þarna við nögl.
Forseti mismælti sig áðan þegar hann kynnti hv. þingmann, sagði hann vera 6. þingmann Suðurkjördæmis, sem hann er ekki heldur Suðvesturkjördæmis. Þetta skiptir máli þegar rætt er um nýlegan sigur eða ósigur í Suðurkjördæmi.
Virðulegi forseti. Það er hárrétt, það er Suðvesturkjördæmi þar sem Hafnarfjörður er og vagga handboltans. En það er önnur saga. Þetta er kannski eitt af þessum málum varðandi aðferðafræðina og vinnulagið sem við hefðum getað farið betur í til þess einmitt að girða fyrir að einhverjir yrðu skildir út undan. Ég er ekki að segja að það skorti vilja hjá stjórnvöldum og ríkisstjórninni að snerta á og koma til móts við þá hópa sem hv. þingmaður nefndi, eins og skátana, alls ekki. Ég ætla ekki að ætla þeim það. Ég held hins vegar að samtalið, m.a. við okkur í stjórnarandstöðunni, undirbúningurinn og hlustunin hefði mátt vera meiri og þá hefðum við náð enn meiri samstöðu um þessi mikilvægu mál. Ástæðan fyrir því að við í Viðreisn sögðum að við þyrftum að taka stór skref strax varðandi vinnumarkaðinn, til að taka utan um fólkið okkar og fyrirtækin, atvinnulífið í heild sinni, var af því að við þurftum að ná að þrauka í gegnum þennan faraldur sem er núna á enda, þannig að það væru íþróttafélög sem gætu kveikt ljósin eftir hlé, það væru íþróttafélög og skátar og aðrir sem gætu, ekki bara kveikt ljósin heldur farið af stað með sína mikilvægu íþróttastarfsemi, tómstundastarfsemi sem við höfum og þau bjóða upp á, ekki síst fyrir börnin okkar. Þannig að já, ég tel að þau hefðu getað komið í veg fyrir það að vonir hefðu breyst yfir í vonbrigði í þessu máli öllu. Það er kannski of seint að tala um þetta núna, við erum að fara í gegnum þetta og við þurfum að fara að einblína á næsta fasa í okkar gríðarlega stóra verkefni sem er efnahagslegur stöðugleiki og hvernig við komum atvinnulífinu aftur af stað til að ýta undir velferðina, ýta undir það að við getum haldið utan um mennta-, menningar- og íþróttalíf o.s.frv. [[Forseti hringir.]]En já, ég held að það hefði verið hægt að koma í veg fyrir það að hópar [[Forseti hringir.]]hefðu verið skildir eftir sem réttilega hefðu átt að fá meiri athygli.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka forseta fyrir leiðréttinguna hér áðan. Þingmaðurinn tók einfaldlega ekki eftir því úr hvaða kjördæmi hann kom eitt augnablik, en það er komið á hreint sem betur fer. Ég þakka þingmanni fyrir svarið. Það er alveg ljóst að Miðflokkurinn og Viðreisn voru sammála um það þegar faraldurinn skall á og við sáum hver viðbrögðin yrðu að það yrði að taka stór skref, taka í rauninni á málinu í heild. Því miður var það ekki gert. Hins vegar held ég að það sé rétt að menn hafi gert sitt besta, allir sem einn. Ég velti því líka fyrir mér hvort það sé vilji eða viljaleysi, ef svo má kalla, hjá ríkisstjórninni til að taka á erfiðum málum sem gerir það að verkum að þetta er bara afgreitt eins og þetta sé of stórt mál þegar við komum að því hvort æskulýðsfélögin og stúdentar hefðu átt að fá þarna einhvern stuðning. Þá leiði ég hugann að öðru máli sem er kannski ótengt þessu en við höfum séð t.d. að ríkisstjórnin ákvað að láta enga fjármuni renna til sjálfstæðra fyrirtækja í menntageiranum heldur setti allan stuðninginn til ríkisapparatsins, í staðinn fyrir að styðja við þau fyrirtæki eða einkaaðila sem bjóða upp á menntun. Þá veltir maður fyrir sér: Bíddu, af hverju var ekki heildarmyndin skoðuð þar og þeir einnig látnir fá stuðning? Ég held að það sé rétt hjá hv. þingmanni að það skorti í sjálfu sér kannski ekki vilja til að gera hlutina, alla vega ekki út á við. En núna þegar menn höfðu tækifæri til að bæta við í þessu máli, bæði æskulýðshreyfingunni og koma til móts við stúdenta, þá veltir maður fyrir hvort það skorti vilja eða skorti fjármagn, skorti getu eða skorti yfirsýn. Eitthvað er það sem gerði það að verkum að menn treystu sér ekki til að bregðast við þessum óskum.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir allt sem hv. þingmaður sagði hér á undan og líka undir vangavelturnar um hvað hafi skort. Ég ítreka það að ég held að það hafi ekki endilega skort vilja, ég held miklu frekar að það hafi skort yfirsýn og þegar yfirsýnina skortir þá vantar vilja til þess að leita eftir samstarfi við aðra, til að fá meiri yfirsýn, hugsa um breiddina, átta sig á að það skaðar ekki að fá fleiri hendur á dekk þótt það kosti að þakklætið fari á fleiri herðar en færri. Oft og tíðum snýst þetta um það, við þekkjum það í pólitíkinni og ekki síst þegar kosningar eru í nánd, þá passa ráðherrar sig að vera með sína fundi og sínar kynningar í aðdraganda kosninga. Það er gömul saga og ný. En engu að síður, í þessu máli hefði verið hægt að koma í veg fyrir það að ákveðnir hópar hefðu verið skildir eftir ef við hefðum tekið þessi stóru skref strax. Hitt er síðan málið sem hv. þingmaður benti á og varðar það að ríkið setti mikið fjármagn í ríkisreknu skólana í bullandi samkeppni við sjálfstætt starfandi einstaklinga sem halda úti námskeiðum, konur sem hafa lifibrauð sitt af því að halda úti námskeiðum tímabundið, lítil fyrirtæki o.s.frv. Það er mjög mikið umhugsunarefni að það hafi verið gert en það kemur ekki lengur á óvart. Þar er hins vegar vilji til að láta ríkið frekar njóta vafans, láta ríkið frekar fara í þessi mál heldur en að hugsa um fjölbreytnina, hugsa um samkeppni. Samkeppnin er svo mikill drifkraftur til góðra verka, drifkraftur að því að fá nýjar hugmyndir og til að bæta sig í samfélaginu, bæði fyrir ríki og einkaaðila. Þannig að já, þessi ríkisstjórn, eins og við sjáum bara í heilbrigðismálunum, það var engin tilviljun að hún setti aukið fjármagn í ríkisrekna starfsemi en skildi eftir hina einkareknu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir ágætisræðu. Það vakti athygli mína að hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að það væri að nokkru marki sérstakt að þetta væri að gerast í gegnum velferðarráðuneytið, velferðarráðherra, en ekki menntamálaráðuneytið, ég gef mér að það hafi verið meiningin með þeirri athugasemd. Það rifjaðist upp fyrir mér þegar ég hlustaði á ræðu hv. þingmanns svör og ræður hæstv. félagsmálaráðherra þegar málið var upphaflega flutt hér í desember síðastliðnum þar sem allt einmitt gekk út á að verktakagreiðslurnar færu í gegnum einhvers lags sjóð sem menntamálaráðherra átti að hafa á sínu forræði. Þetta mál sem nú liggur fyrir er bara framlenging á því máli. Það segir í ræðu hæstv. félagsmálaráðherra við þá umræðu, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að þetta frumvarp sé skoðað í því ljósi að það er eitt púsl í þeirri mynd sem við komum með núna gagnvart íþróttunum. Menntamálaráðherra mun óska eftir því við þingið að fá samþykkta heimild til þess að auka það fjármagn sem úthlutað verður í gegnum þessa tekjufallsstyrki og það kemur væntanlega til afgreiðslu í gegnum fjárlög og vonandi verður það samþykkt.“ Þetta sagði ráðherra á þessum tímapunkti. Síðan í meðförum nefndarinnar var tekin sú skynsamlega afstaða að áeggjan stjórnarandstöðunnar - sannast sagna vöktu þau litla lukku, þau sjónarmið sem fulltrúar stjórnarandstöðunnar, ég þar með talinn, héldu fram hér við 1. umr. um að verktakagreiðslur þyrftu að falla þarna undir. Þetta er kannski útúrdúr, en það sem mig langar að spyrja hv. þingmann sem fyrrverandi menntamálaráðherra er hvernig þetta horfir við gagnvart því umhverfi sem íþróttafélögin starfa í og frjáls félagasamtök sem með einum eða öðrum hætti tengjast menntamálaráðuneytinu. Hvernig horfir það við að þessi þáttur sé tekinn úr höndum menntamálaráðherra [[Forseti hringir.]]þar sem eðlilegt væri að lausn mála sem þessa væri, að mínu mati og ég held að hv. þingmaður sé sammála mér, yfir á forræði félagsmálaráðherra?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir að benda einmitt á að þetta mál hefur batnað í meðförum þingsins og ekki síst fyrir tilstuðlan stjórnarandstöðunnar sem benti strax á, ég held að hv. þingmaður hafi gert það líka, að það vantaði verktakagreiðslur inn í málið. Það segir mér samt svolítið að menntamálaráðherra hafi kannski ekki alveg verið með puttana í málinu sjálf. Það getur verið, til þess að allir njóti sannmælis, að þetta sé tæknileg leið, þetta sé einfaldari leið fyrir kerfi íþróttafélaganna til að ná í þessar greiðslur, þ.e. að farið verði í gegnum Vinnumálastofnun. Það getur vel verið að svo sé. En mér fannst hins vegar skorta á frumkvæði. Mér fannst skorta á samtalið og yfirsýn um það hvernig íþróttunum myndi fram vinda þegar við vorum á bólakafi í faraldrinum, að það væri af hálfu stjórnvalda, af hálfu ríkisstjórnarinnar, tekin afstaða með íþróttunum. Mér fannst þær um tíma vera svolítil afgangsstærð. Við bönkuðum og íþróttafélögin bönkuðu upp á og við sögðum: Bíddu, hvað með íþróttirnar? Það frumkvæði vantaði fannst mér af hálfu menntamálaráðherra. Það hefur sem betur fer lagast. Það er að lagast núna á lokametrum veirufaraldursins en hlutir gerast ekki af sjálfu sér og í baráttu ráðuneyta um fjármagn, um athygli, þarf hver ráðherra að hugsa um sinn málaflokk. Fjármálaráðherra, sem alltaf er hægt að skamma út af alls konar hlutum, ber ekki ábyrgð á því hvernig menntamálaráðherra forgangsraðar sínum málum og ég hefði gjarnan viljað sjá íþróttir, og líka menninguna, vera settar framar í tímaröðina. [[Forseti hringir.]]Eins og ég segi, þessir þættir komu ekki fram fyrr en nokkuð var liðið [[Forseti hringir.]]á faraldurinn þó að hlutir hafa verið gerðir ágætlega eftir að þeir voru settir á dagskrá.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og tek kannski boltann áfram með atriði sem hv. þingmaður nefndi varðandi tímarammann eða töfina, ef svo má segja, sem varð á því að aðgerðir sem þessar yrðu lagðar fram. Ég sé hér á minni eigin ræðu frá þessari umræðu að hún er frá 3. desember 2020 og þá eru liðnir tíu, ellefu mánuðir frá því að faraldurinn brestur á. Núna liggur þetta mál fyrir, þessi framlenging, og gerir ráð fyrir fjögurra mánaða framlengingu á þessum úrræðum frá þeim endapunkti sem áður var áætlaður. Hvernig metur hv. þingmaður það, er þetta skynsamlegur tími að hafa sem viðmið hvað endapunkt þessarar lausnar varðar eða telur hv. þingmaður að það væri skynsamlegt að trappa þetta niður með einhverjum hætti? Eða eru íþróttafélögin að mati hv. þingmanns komin á þann stað að almennur rekstur þeirra sé með sambærilegum hætti og áður en heimsfaraldur brast á? Miðað við þessa framlengingu er auðvitað verið að segja að á þessum tímapunkti, nýja lokapunkti, þá eigum við að vera komin á þann stað með starfsumhverfi íþróttahreyfingarinnar hvað tekjuöflun og útgjöld varðar að það sé eins og ekkert hafi komið upp á. Ég er hræddur um að hlutir sem snúa að almennri fjármögnun íþróttafélaga og styrkir og þess háttar verði ekki komnir á þann stað sem áður var og við gætum þurft að hafa einhvern aðlögunarfasa þarna en ekki svona lokapunkt [[Forseti hringir.]]þar sem farið er úr fullum stuðningi í 0 yfir ein mánaðamót.
Virðulegi forseti. Já, það hefði átt að fasa þetta út og það er fjarri lagi að þegar það er aðeins byrjað að opna smá glufu þá séu komin hundruð áhorfenda inn í hús eða á fótboltavellina eða hvað það er. Það er ekki þannig. Það vantar tekjur frá áhorfendum. En við vitum líka sem höfum komið að rekstri og starfsemi íþróttafélaga að auglýsingatekjurnar hafa minnkað, sjálfsaflafé íþróttafélaganna hefur líka minnkað og svigrúm þeirra af því að fyrirtækin hafa haldið að sér höndum, eðlilega, og reynt að feta sig líka áfram á þá braut að forgangsraða fjármagni og það er ekki alltaf þannig að íþróttafélögin séu þar efst á blaði. Þannig að þetta er snúið fyrir þau í þeirra rekstri og það mun taka tilhlaup, það mun taka nokkurn tíma fyrir íþróttafélögin að ná fyrri sveiflu og fyrri snúningi þegar kemur að rekstrinum. Það er auðvitað misjafnt frá sveitarfélagi til sveitarfélags en sveitarfélögin, ég vil hrósa þeim, hafa gert hvað þau geta til þess að koma til móts við íþróttafélögin og kannski er það að hluta til líka þeirra hlutverk. En þau hafa reynt um allt land, sum hver af veikum mætti en gert það þó, að styðja íþróttastarfið og stuðla að því að það hafi getað haldið áfram. Ég hefði viljað sjá eitthvert plan fyrst ekki er verið að fasa þetta niður. Ég hefði líka viljað sjá það einmitt af hálfu menntamálaráðherra, af því að það eru ákveðnir sjóðir eins og ferðasjóður íþróttafélaga sem var settur á laggirnar 2006 eða 2007 til að greikka fyrir ferðakostnaði fólks úti á landi innan íþróttahreyfingarinnar. Það er líka til ákveðinn sjóður sem styrkir starfsemi íþróttafélaganna, ekki síst vegna þess að hluti sjálfboðaliðastarfsins er að minnka og rekstur sambandanna hefur orðið erfiðari. [[Forseti hringir.]]Ég hefði gjarnan viljað sjá til viðbótar slík skref stigin til að taka a.m.k. tímabundið utan um þessa starfsemi íþróttafélaganna, [[Forseti hringir.]]ekki síst þegar þau eru að koma sér út í þetta dásamlega líf, þetta frjálsa líf sem núna bíður okkar.
Forseti biður hv. þingmenn um að virða tímamörk.
Herra forseti. Mig langar við þessa umræðu, þar sem við erum að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna á tímum kórónuveirufaraldurs, og eins og það heitir, að fara aðeins yfir þá sögu sem fylgir því, ef svo má segja. Það mál sem nú liggur fyrir er að meginhluta framlenging á máli sem var lagt fram og samþykkt í desember síðastliðnum sem viðbrögð við kórónuveirufaraldrinum. Til viðbótar því frumvarpi eða þeim greinum sem þá voru samþykktar og þeim aðgerðum er hér að koma inn bráðabirgðaákvæði sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Innan fjögurra vikna frá gildistöku þessa ákvæðis skal Vinnumálastofnun greiða þeim atvinnuleitanda sem hafði fengið greiddar atvinnuleysisbætur samfellt í 14 mánuði eða lengur“ - sem sagt tímabilið sem þessi faraldur hefur sett hér margt á hliðina - „hinn 1. maí 2021 og verið að fullu tryggður skv. III. eða IV. kafla á umræddum tíma sérstakan 100.000 kr. styrk úr Atvinnuleysistryggingasjóði, enda hafi viðkomandi atvinnuleitandi fengið greiddar atvinnuleysisbætur fyrir aprílmánuð 2021.“ Segja má að það sé meginviðbótin sem nú er að verða umfram framlengingarákvæðin sem um ræðir í 2. gr., þar sem verið er að bæta fjórum mánuðum við þegar ákveðinn líftíma þessarar lausnar. Eins og kom fram í andsvari mínu við hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur þá lýsi ég svolitlum áhyggjum af því að endapunkturinn sé svona skarpur hvað þessar lausnir varðar, að ekki verði reynt að fasa þetta út í nokkrum skrefum, þó ekki væri nema tveimur, því að allt umhverfi íþróttafélaganna verður væntanlega ekki komið í eðlilegan farveg samstundis og takmörkunum er aflétt. Má nefna sjálfsaflafé íþróttafélaganna, hvort sem þar er um að ræða styrki eða miðasölu eða aðra þætti. Við heyrðum það í umræðum um þessi mál fyrir áramót og þeim upplýsingum sem bárust til þingsins og þeim umsögnum sem bárust að allt umhverfi er gjörbreytt hvað íþróttafélögin varðar. Það er erfiðara að fá styrki og stuðningsaðila, upphæðirnar eru lægri og þar fram eftir götunum. Þegar nær dregur 1. febrúar 2022 verður auðvitað komin ný stjórn í landinu en ég held að á þeim tíma þurfi tímanlega, og þá væntanlega í tengslum við fjárlagavinnu í lok ársins, að taka tillit til þess að þessi þáttur gæti þurft að fasast út í einhverjum skrefum en ekki hafa afmarkaðan endapunkt um mánaðamótin janúar/febrúar 2022 sem er nú eins og þekkt er hvað erfiðasti tími ársins í mörgum skilningi í rekstri. Ég held að við verðum að hafa það í huga. Annað sem mig langar að koma inn á hér, sem tengist forsögu málsins sem var lagt fram í desember og samþykkt þá, sem er auðvitað grundvöllur þessa máls í öllum meginatriðum, eru verulegar athugasemdir sem sneru m.a. að því að í íþróttahreyfingunni er mikil verktaka. Bæði eru það íþróttamenn sem stunda sína íþrótt á íþróttasamningi við félög og þjálfarar eru iðulega á verktakasamningi en ekki starfandi sem launamenn hjá viðkomandi klúbbi. Sem betur fer, eftir miklar athugasemdir og eftirfylgni okkar ýmissa í stjórnarandstöðunni, var brugðist við með þeim hætti að verktakagreiðslurnar voru felldar undir þetta frumvarp og gerðar því sem næst jafnsettar launagreiðslunum en þó ekki alveg. Núna þegar meiri tími gefst til að vinna málið hefði verið skynsamlegt að reyna færa þetta mál til þess vegar að verktakagreiðslurnar og launagreiðslurnar væru jafnsettar í raun hvað stuðning varðar. Til upprifjunar var lögð fram breytingartillaga við 2. umr. málsins í desember síðastliðnum þar sem var lagt til að endurgreiðsluhlutfall í tengslum við verktakasamninga yrði hækkað og sú breytingartillaga var felld. Ef ég man rétt var það einfaldlega á grundvelli þess að það var augljóst að verið var að skammta naumar en ég held að þingviljinn hafi raunverulega verið hvað það varðar að styðja við verktakagreiðslurnar hjá íþróttafélögum. Ef málið kemur til frekari skoðunar þætti mér skynsamlegt að litið yrði til þess hvort ekki væri ástæða til að jafna þetta hlutfall núna, bara í ljósi þess að það hefur raunveruleg áhrif. Ef ég man rétt, þó að ég hafi tillöguna ekki hjá mér núna, þá held ég að tillagan hafi gengið út á að hækka viðmiðunarhlutfallið úr 70% í 90% og sú 20 prósentustiga hækkun hallar í að vera 30% viðbót ofan á þann stuðning sem verktakagreiðslurnar njóta eða kalla fram. Ég ítreka að ef málið gengur aftur til nefndar þá held ég að það væri ástæða til að skella því upp í excel og leggja fram breytingartillögu við 3. umr., við lokafrágang málsins, þar sem þetta yrði jafnað. Ég átta mig á því núna að við erum auðvitað í 3. umr. en ekki 2. umr. en það breytir því ekki að þessi breytingartillaga gæti komið fram ef vilji er til þess. En þá að því atriði sem ýmsum þótti undarlegt strax í desember en má vera að sé tæknilegs eðlis þegar á reynir. Það er að þetta sé sett fram og gert í gegnum félagsmálaráðuneytið að fullu, og Vinnumálastofnun. Þegar mælt var fyrir grunnmálinu í þessu, sem nú er verið að gera framlengingu á, var rökstutt ítarlega að horft væri til þess að þessir þættir færu í gegnum menntamálaráðuneytið og sjóði þar. Hér segir, í ræðu hæstv. félagsmálaráðherra, Ásmundar Einars Daðasonar, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að þetta frumvarp sé skoðað í því ljósi að það er eitt púsl í þeirri mynd sem við komum með núna gagnvart íþróttunum. Menntamálaráðherra mun óska eftir því við þingið að fá samþykkta heimild til þess að auka það fjármagn sem úthlutað verður í gegnum þessa tekjufallsstyrki og það kemur væntanlega til afgreiðslu í gegnum fjárlög og vonandi verður það samþykkt.“ Ég gef mér að færðar hafi verið inn í málið fjárveitingar sem voru ætlaðar í gegnum menntamálaráðuneytið, því ég held að það sé staðreynd að þar hafi ekkert komið í gegn til að mæta skakkaföllum íþróttahreyfingarinnar. Hæstv. félagsmálaráðherra hélt áfram í sömu ræðu, með leyfi forseta: „Ég fór yfir það í fyrri ræðu minni hvers vegna verktakagreiðslurnar eru ekki inni í frumvarpinu núna, hver rökin voru fyrir því og hvaðan þær breytingar komu.“ Síðar segir ráðherrann, með leyfi forseta: „Við tökum hins vegar frá fjármagn sem verður líka beðið um í þinginu, til að mæta verktakagreiðslum sem er u.þ.b. sama fjárhæð og gert er ráð fyrir að þetta frumvarp kosti.“ Ráðherrann heldur svo áfram: „Af því að menn velta fyrir sér gagnsæinu á slíkri úthlutun þá reikna ég með því að það verði eitt af því sem menntamálaráðherra mun útlista þegar þingið ákveður að veita henni heimild til að setja fé til þess verkefnis.“ Eins og ég kom inn á áðan var gerð breyting á því og allt fór það í gegnum félagsmálaráðuneytið þegar á reyndi. En ástæðan fyrir að ég er að nefna þetta hérna er að það hefur verið mikill sláttur á tilteknum ráðherrum undanfarið þar sem ríkissjóður hefur verið eins galopinn og nokkur kostur er hvað það varðar að tryggja sér stuðning ákveðinna hópa en þarna var alveg greinilegt í byrjun að það var enginn sérstakur skilningur á því hjá ríkisstjórninni að verktakahluti íþróttahreyfingarinnar þyrfti á því að halda að fá sambærilegan stuðning og launamannahlutinn, því það blasti við. Þess vegna er auðvitað brugðist við þessu að áeggjan okkar í stjórnarandstöðunni. Það er brugðist við því vegna þess að þetta blasir svo við. Það sem mér þótti mjög undarlegt í desember var að þessi skilningur væri ekki til staðar. Auðvitað ætti hann að vera til staðar í menntamálaráðuneytinu, hjá menntamálaráðherra, því það er auðvitað það ráðuneyti sem er í stöðugum samskiptum við þá sem höndla með þessa hluti. En þetta var staðan rúmum tíu mánuðum eftir að faraldurinn brast á og það er í besta falli undarlegt að skilningsleysið á stöðunni hafi verið með þeim hætti sem birtist í frumvarpinu eins og mælt var fyrir því hinn 3. desember síðastliðinn. Í desember þegar upphaflega málið var staðfest, sem nú er verið að framlengja, sagði hæstv. félags- og barnamálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, í umræðu um hvers vegna ekki væri hugað að því að verktakahluti íþróttahreyfingarinnar falli undir löggjöfina, með leyfi forseta: „Á þeim grunni og líka á þeim grunni að Vinnumálastofnun er að sýsla með launagreiðslur, er að vinna með launamönnum en ekki með verktökum, var ákveðið að gera breytingar, að leggja frumvarpið fram með þeim hætti hér að það fjármagn sem ætlað væri til verktakagreiðslna færi í sérstakan sjóð sem greitt væri út úr af hálfu menntamálaráðherra. Hér næðum við utan um launagreiðslurnar. Ég geri ráð fyrir því að þegar óskað verður eftir fjárheimild frá þinginu til að veita þá fjármuni til menntamálaráðherra sem veitir þá þaðan til íþróttahreyfingarinnar verði gerð grein fyrir því hvaða skilyrði fylgja því fé.“ Það var alveg ljóst í desember að ætlan ríkisstjórnarinnar var að skilja verktakahluta íþróttahreyfingarinnar eftir hvað þetta mál varðar. Vissulega voru uppi áform um að settur yrði peningur í sjóð sem menntamálaráðherra úthlutaði úr en það hefur á köflum gengið eins og það hefur gengið. Ég vil bara nota þetta tækifæri, af því að það er ekki mikið eftir af ræðu minni, til að hrósa félögum mínum í stjórnarandstöðunni fyrir að hafa fært þetta mál til miklu betri vegar en raunin var í upphafi. Ég held að það hafi skipt gríðarlega miklu máli fyrir íþróttahreyfinguna í landinu. Það hefur verið algjört lykilatriði að verktakahluti launakostnaðar, starfskostnaðar íþróttahreyfingarinnar, hafi verið felldur undir þetta mál. Ástæðan fyrir því að ég rifja upp þessa afstöðu hæstv. félagsmálaráðherra í byrjun málsins er að þetta skiptir máli. Vilji ríkisstjórnarinnar stóð í upphafi ekki til þess að láta verktakagreiðslurnar falla hér undir. Þetta var eitt af því sem lagaðist verulega í meðförum þingsins að áeggjan stjórnarandstöðunnar og sú breyting sem varð á þessu máli ætti auðvitað undirstrika það hversu oft því tækifæri hefur verið glutrað niður að hlusta á a.m.k. hluta stjórnarandstöðunnar um þær lausnir sem lagðar eru fram, í stað þess að þurfa síðan að taka lausnirnar upp í einhverjum grímubúningi eða felulitum nokkrum vikum eða mánuðum síðar. Þessa umræðu þekkjum við auðvitað frá undanförnum vikum og mánuðum og það hefur ítrekað komið upp. Ég ætla bara aftur, í ljósi þess hversu vel þessi leið hefur virkað og að nú sé hún framlengd um fjóra mánuði, að hrósa okkur í stjórnarandstöðunni fyrir að hafa lagað málið í slíku grundvallaratriði sem hér um ræðir strax í desember og ég held að það hafi verið íþróttahreyfingunni til mikilla heilla.
Hæstv. forseti. Það mál sem við ræðum er að langflestu leyti gott mál. Það er verið að framlengja ákveðnar aðgerðir, eins og fram hefur komið hér, sem gripið var til vegna faraldursins sem skall á okkur og eru að sjálfsögðu til góða fyrir þá sem lögin ná til. Einhverjir hefðu reyndar viljað að þær næðu til fleiri og mun ég aðeins koma inn á það. Mig langar í upphafi að taka undir það sem fram hefur komið fyrr í ræðum hversu mikilvægar íþróttir og allt í kringum þær eru fyrir okkur öll, ekki bara börn og unglinga, sem eru kannski hvað duglegust í íþróttum, heldur okkur öll. Auðvitað mættu sum okkar vera aðeins duglegri við að iðka íþróttir en það er nú bara eins og það er. Þá hafa margir beina og óbeina atvinnu af íþróttastarfsemi og skapa íþróttir mikla veltu í samfélagi okkar og skipta þar af leiðandi töluvert miklu máli fyrir utan hinn góða heilsufarslega þátt sem þær skila. Það hefur komið fram hér í umræðunni um málið að það eru a.m.k. tveir hópar sem telja sig hafa orðið út undan, nefni ég stúdenta og hin svokölluðu æskulýðsfélög eða æskulýðshreyfinguna og þá sem þar falla undir. Skátarnir hafa einnig verið nefndir og má nefna fleiri. Tek ég undir að æskilegt hefði verið að aðeins meiri metnaður hefði verið lagður í að ná til þessara hópa og bæta þeim við því að starfsemi þeirra er ekki síður mikilvæg þótt af annarri sort sé, ef ég má orða það með þeim hætti. Auðvitað eru margir orðnir hundleiðir á því að velta þessum faraldri fyrir sér og hvernig hann hefur farið með okkur. Við höfum alls konar skoðanir á því hvernig hefur til tekist og hvað hefði mátt gera öðruvísi og þess háttar. Í grunninn hefur sérfræðingum okkar tekist bara býsna vel til. Við erum ekkert endilega alltaf sammála eða sátt við það hvernig hlutunum er raðað upp eða hvernig þeir eru gerðir og fram settir, en við Íslendingar erum örfá í býsna stóru landi og því hefur árangurinn af vinnu sérfræðinganna verið býsna góður. Það er samt mikilvægt fyrir okkur, og ég kem aðeins að því síðar, að fara að horfa fram á við, hugsa um hvernig við ætlum að svara spurningunum sem bíða okkar. Virðulegi forseti. Mig langar í upphafi að nefna að ég held að það hefði verið skynsamlegra fyrir þá sem voru að breyta þessu frumvarpi, þ.e. nefndina, að leita frekari leiða og leggja sig enn þá meira fram við að finna lausnir sem gætu náð til þeirra sem telja sig vera út undan. Ég geri mér samt grein fyrir því að nefndin lagði sig í líma við að gera þetta mál sem best úr garði eftir að það kom til hennar. Það er vitanlega svolítið sérstakt, eins og bent er á í umsögnum, að gerður sé munur á aðilum sem eru hlið við hlið, báðir að sinna æskulýðnum, unga fólkinu, annar með íþróttir, hinn með einhvers konar annað starf eins og menningarstarf eða uppeldis- og menntunarstarf, eins og skátarnir. Í heiminum í dag er svo mikil framþróun í öllu sem telst vera íþróttir og/eða áhugamál og menning að við náum varla að fylgja því eftir. Það er áhugavert að sjá þann mikla vöxt sem verið hefur undanfarin ár í rafíþróttum á Íslandi, sá heimur stækkar gríðarlega hratt og eftir því sem maður hefur náð að lesa sér til þá virðist vera meira horft á og fylgst með rafíþróttum en flestum öðrum íþróttum þegar þær eru í gangi. Þess vegna hljótum við að þurfa og eigum að leggja mikla áherslu á að allar íþróttagreinar sitji við sama borð þegar kemur að umfjöllun, umsýslu og öðru slíku. Ég held að það sé mjög mikilvægt líka að viðurkenna það að með nýjum íþróttagreinum, hvort sem þær heita rafíþróttir eða eitthvað annað. Þá náum við til hóps í íþrótta- og ungmennastarfi sem við höfum kannski ekki náð til áður og það er að sjálfsögðu mjög til bóta, herra forseti. Það kom líka fram að það var vilji til þess, ekki eingöngu hjá æskulýðshreyfingunni heldur líka stúdentum, að þingmálið myndi ná til þeirra og er miður að ekki tókst að ná því í gegn. Ég furða mig aðeins á orðalaginu í nefndarálitinu um að það hefði verið svo umfangsmikið eða eitthvað slíkt. Ég ætla að vitna beint í nefndarálitið, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur að svo stöddu ekki unnt að leggjast í svo umfangsmiklar breytingar á frumvarpinu. Hann bendir á að stjórnvöld hafi um þessar mundir aftur komið með úrræði til að tryggja atvinnutækifæri fyrir námsmenn um sumar.“ Það leiðir mig að því að þegar það kemur hér fram í nefndarálitinu að komið hafi verið til móts við námsmenn með einhverjum hætti með atvinnu í sumar þá er það vitanlega allt annað mál en hér er um að ræða þótt jákvætt sé. En á sama tíma sjáum við að þeim sem vilja nota sumarið í að mennta sig stendur ekki til boða að fara í nám annars staðar en á vegum ríkisins eða hins opinbera. Ríkisstjórnin, eða einhverjir innan hennar alla vega, einhverjir flokkar eða jafnvel einstakir þingmenn, telja sig vera boðbera mikils frelsis nú á dögum, frelsis þar sem á að verja einstaklinginn og auka samkeppni og öll þessi fínu orð sem notuð eru á tyllidögum. En það nær hins vegar ekki inn í vinnu ríkisstjórnarinnar þegar við sjáum að hundruð milljóna eru veitt til námskeiðahalds á vegum ríkisins eða opinberra aðila í sumar, tengt menntun og fræðslu, meðan þeir aðilar sem skapa atvinnu í einkageiranum á þessum vettvangi, með fjölbreytt framboð af ýmiss konar fræðslu og námsefni, fá í rauninni ekki krónu. Öll summan fer inn og út úr ríkiskassanum með einum eða öðrum hætti. Þetta er að mínu viti mjög gagnrýnisvert og ekki til þess fallið, bara alls ekki, til að byggja undir það sem koma skal í framtíðinni, þ.e. hvernig við höldum svo út úr því ástandi sem er í dag, hvernig við byggjum upp. Við þurfum nefnilega að fara að horfa til þess núna. Þessa ríkisstjórn skortir algjörlega sýn á hvernig við ætlum að byggja aftur upp okkar góða land, hvernig við ætlum að byggja upp íþróttafélögin, atvinnulífið, þannig að við getum komið sterk út úr þessum leiðinlega faraldri sem á hefur okkur herjað. Við þurfum að fara að horfa til þess hvernig við ætlum að halda hér á málum, hvernig við ætlum að skapa tekjur, skapa atvinnu, búa til tækifæri fyrir t.d. þá sem þiggja samkvæmt þessu þingmáli einhvers konar stuðning eða bætur eða hvað það heitir, og ná að koma þeim af stað aftur, reisa þá við þannig að þeir þurfi ekki stuðnings ríkisins við og geti farið að afla tekna sjálfir. Þetta er til bráðabirgða, það er alveg ljóst, og tekur enda á einhverjum tímapunkti. Við höfum hins vegar ekki séð neitt af hálfu ríkisstjórnarinnar um hvernig á að gera þetta. Sú fjármálaáætlun sem við höfum séð, fjármálastefna, tekur ekki á þessu að mínu viti. Það er of óljóst og of grátt plagg, svo ég leyfi mér að orða það þannig, til að veita einhverja sýn um hvernig við eigum að fara inn í framtíðina út úr þessu ástandi, hvernig við eigum að skapa störf og verðmæti sem svo sannarlega þarf á að halda. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við komum því strax á framfæri að við þurfum að gera það með því að búa til umhverfi fyrir þessi félög og fyrirtæki, fyrir atvinnulífið á Íslandi til að það geti vaxið og dafnað, til að það geti aukið veltu sína og tekjur og ráðið til sín fleira fólk og þannig sótt til sín fólkið sem er á bótum eða fólkið sem fær stuðning. Ég held að það sé eitthvað sem við verðum að kalla eftir, að fá að sjá á spilin. Það bendir allt til þess að ríkisstjórnin sem nú situr hafi myndað einhvers konar bandalag um að sitja áfram, fái hún til þess stuðning. Þá þurfum við að horfast í augu við það, verði það þannig, sem ég vona að sjálfsögðu ekki, þá er ekki búið að sýna okkur fram á neitt um hvernig á leysa á þau vandamál sem við blasa. Miðað við hvernig tekið er á málum í dag þá er ég ekki bjartsýnn á hvað kæmi út úr slíkum aðgerðum. Ég ætla að ítreka það sem ég sagði áðan. Þegar við framlengjum aðgerðir eins og þessar og þó að gert sé ráð fyrir ákveðnu sólarlagsákvæði í þessu öllu saman þá verðum við líka að geta sagt við þetta frábæra fólk okkar sem við erum að styðja að við sjáum fyrir okkur að við ætlum að reisa við eða bæta eða breyta hlutunum til betri vegar með þessum hætti. Ég ætla að leyfa mér að segja að við verðum að horfa á hvernig við getum styrkt fyrirtækin í landinu, alveg sama hvað þau heita. Við þurfum að horfa til þess hvernig við getum aukið tekjur þeirra. Hvernig getum við gert það? Við getum gert það m.a. í gegnum skattkerfið, með því að skapa þeim auðveldara rekstrarumhverfi, með því að einfalda allt það kerfi sem þau búa við o.s.frv. Þetta á að sjálfsögðu líka við um íþróttafélög og æskulýðsfélög og aðra slíka sem eru með einhvers konar starfsemi á sinni könnu. Nú er ein breytingartillaga frá minni hluta nefndarinnar sem er lögð fram varðandi þetta mál. Eins og við má búast er þetta fína og ágæta og góða fólk sem leggur það fram með góðar meiningar að baki, en ég átta mig hins vegar ekki alveg á því hvernig á að útfæra þessa hugsun, að hægt sé að hafna starfi í atvinnuleit ef það passar ekki við menntun eða starfsreynslu viðkomandi. Eflaust er hægt að útfæra það með einhverjum hætti, en ég hugsa að það geti verið mjög snúið hvar eigi að draga mörkin. En við sjáum til. Kannski skýrist það í umræðunum sem eiga eftir að fara fram um þetta mál. Til að hafa allt á hreinu þá er þetta mál til bóta, það er ljóst. Það er verið að framlengja ákveðnar aðgerðir sem mikilvægt er að framlengja. Vitanlega hefði verið kostur ef við hefðum ekki þurft að framlengja, en það er ljóst að staðan er önnur. Við erum nokkru seinna í því að reisa landið við miðað við helstu yfirlýsingar á sínum tíma. En við ráðum því svo sem ekki alveg ein, við verðum að hafa einhvern smá skilning á því. Það er hins vegar það sem koma skal sem skiptir langmestu máli núna og þar hafa núverandi stjórnvöld, ríkisstjórnin, skilað auðu. Mig langar í lokin til að ítreka það sem ég sagði fyrr í ræðu minni: Ég held að það hafi aðeins skort vilja til að leysa þetta mál, þ.e. að koma til móts við þær ábendingar sem fram komu. Mig langar að grípa hér ofan í eina umsögn og ætla svo sem ekki að hafa eftir nöfnin á þeim félögum sem hér eru nefnd. Þar segir að öllum megi vera ljóst hve galið það er að t.d. karatedeild geti sótt stuðning í nafni laganna, en skátafélag sé skilið eftir fyrir utan. Báðir aðilar standi fyrir öflugu og faglegu æskulýðsstarfi og báðir aðilar tilheyri heildarsamtökum með þjónustusamning við mennta- og menningarmálaráðuneytið. Nú gefist tækifæri til að leiðrétta. Ég tek undir þetta því að þarna er klárlega um ákveðna mismunun að ræða á milli tveggja aðila sem eru undir sama hatti, sinna sömu eða svipuðum verkefnum sem miða að því að bæta manninn, heilsuna og hugann. Þess vegna hefði verið betra, þó að málið sé til bóta, að þessir aðilar hefðu einnig verið settir undir þennan hatt og þær breytingar sem við erum að gera hér, verði þær samþykktar, sem ég geri fastlega ráð fyrir. Ég held að það séu allir sammála því að samþykkja þetta. Menn hafa alltaf verið einhuga í þessum Covid-tengdu málum, eða nánast alltaf. En það er hins vegar kominn tími til að fara að ræða stjórnmál, ræða pólitík og hvað tekur við.
Herra forseti. Mig langar rétt aðeins að eiga orðastað við hv. þingmann vegna þess að hann vísaði til breytingartillögu frá minni hluta velferðarnefndar varðandi það að litið skuli til þess hvort starf hæfi starfsreynslu og menntun viðkomandi. Ég held við þurfum að skoða það í samhengi við málsgreinina sem þetta er sett inn í. Þetta er 57. gr. laga um atvinnuleysistryggingar sem er mjög matskennd grein að því leyti að hún hefst á orðunum: „Vinnumálastofnun skal meta við ákvörðun um viðurlög skv. 1. mgr. hvort ákvörðun hins tryggða um að hafna starfi hafi verið réttlætanleg“ vegna ýmissa atriða. Þar er talinn upp aldur, félagslegar aðstæður sem tengjast skertri vinnufærni eða umönnunarskylda vegna ungra barna. Enn fremur er heimilt að líta til heimilisaðstæðna þegar viðkomandi hafnar starfi fjarri heimili sínu. Mér finnst það vera gott dæmi um hversu matskennt þetta er. Ef maður er t.d. búsettur á Sauðárkróki og fær boð um vinnumarkaðsúrræði í Hafnarfirði þá eru góðar og gildar ástæður fyrir því að geta ekki þegið það boð. Þessi breytingartillaga finnst mér í rauninni vera af sama meiði. Þetta snýst dálítið um það að fólk líti ekki á starf einungis sem eitthvað sem kalli á viðveru og snúist um tekjuöflun, heldur líka að maður vinni við eitthvað sem manni finnst maður vera góður í eða eitthvað sem maður hefur áhuga á og hentar hæfni manns. Starfsreynsla og menntun eru leiðir sem við höfum til að meta hvernig fólk passar inn í störf. Ef fólk hefur alla sína reynslu og alla sína menntun á sviði sem er kannski fullkomlega óskylt því starfi sem því er boðið, væri ekki alveg athugandi að setja það inn í svona matskennt ákvæði sem réttlætingu fyrir því að þiggja ekki starf?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég veit ekki hvort það er hreinlega til bóta að fjölga þarna matskenndum atriðum. Það kann að vera, og væntanlega er það í einhverjum tilfellum þannig, að aðili sem er með ákveðna starfsreynslu og menntun treysti sér af einhverjum orsökum ekki til þess að taka starfi sem hann er hvorki menntaður til né hefur starfsreynslu í. Kannski er það nú bara vegna þess hvernig maður er alinn upp við að hugsa; að þó svo að maður sé menntaður í einhverju öðru þá skipti kannski meira máli að hafa vinnu þótt hún sé ekki akkúrat sú rétta, þ.e. ef það er ómögulegt að fá hina svokölluðu réttu vinnu. Ég met það reyndar ekki þannig í þessu tilfelli að þeir sem eru með ákveðna starfsreynslu og menntun muni hafna öllum störfum. Ég hugsa að það sé ekki þannig, að sjálfsögðu ekki. En ég veit ekki hvort þetta sé endilega til bóta. Mig langar bara að hugsa upphátt og kannski á maður ekki einu sinni að vera að velta því fyrir sér, en ég velti fyrir mér hvort einhver einstaklingur með ákveðna menntun á tiltölulega þröngu sviði eða eitthvað slíkt, eða starfsreynslu á frekar þröngu sviði, geti verið á atvinnuleysisskrá sýknt og heilagt af því að það komi ekki inn starf sem er nákvæmlega þannig skrifað. En vissulega bendir hv. þingmaður á að þetta er hluti af ákveðnu matsferli, þetta eru matskenndir hlutir sem taka þarf tillit til. Ég held að ég þurfi aðeins að hugsa þetta betur.
Virðulegur forseti. Ég held að það skipti máli þegar við erum að ræða þessi mál að við gerum upp við okkur hvort við séum að tala um kerfið eins og við viljum sjá það til framtíðar eða kerfi sem gæti tekið á þeim vanda sem er akkúrat í dag. Ég skil alveg hvað þingmaðurinn er að fara með því að segja að það geti ekki verið æskilegt að einhver hangi fastur á atvinnuleysisskrá að eilífu vegna þess að hið fullkomna starf dúkki ekki upp. En við erum að tala um úrræði vegna kórónuveirufaraldursins. Efnahagsleg áhrif af faraldrinum verða vonandi um garð gengin innan skamms. Ég skrifaði eftir þingmanninum að það að hafa vinnu skipti meira máli en að fá rétta vinnu, þ.e. ef það væri ómögulegt að fá rétta vinnu. En eigum við endilega að gefa okkur í dag, þegar við erum að rísa upp úr ástandinu eftir Covid, að rétta vinnan sé ómöguleg í nánustu framtíð? Það er spurning hvort það séu gild sjónarmið, á þessum tímum þegar atvinnuleysi er mikið en vonandi mjög tímabundið, að losa aðeins um reglurnar þannig að við séum ekki að ýta fólki inn í sama þrönga farveg og er kannski eðlilegt að sé í venjulegu árferði.
Hæstv. forseti. Eins og ég skil það er þetta tillaga sem er ekki tímabundin, hún er varanleg inn í lögin. Ef einhver þiggur vinnu sem er kannski ekki akkúrat við hæfi getur hann vitanlega sótt síðar um starf sem losnar eða er auglýst sem er þá við hæfi samkvæmt starfsreynslu hans og menntun. Hann er ekki bundinn af því starfi sem hann fær í millitíðinni. Ég óttast einna helst að ef við förum að breyta þessu þannig að það verði möguleiki á miklum túlkunum og mörgum undanþágum þá búum við kannski til einhvers konar hvata fyrir fólk til að það leiti sér síður að vinnu, sé síður að vinna og sé frekar á bótum. Sumir geta að sjálfsögðu ekki tekið hvaða vinnu sem er. Sumir þurfa á stuðningi okkar að halda og við eigum að hjálpa þeim, að sjálfsögðu. Ég hef ákveðnar efasemdir um þetta eins og hv. þingmaður heyrir. Mér finnst ekki alveg nógu skýrt, og vera má að það sé misskilningur hjá mér, hvort þetta er tímabundið úrræði eða til frambúðar. Mér finnst það aðeins skipta máli. Það kann að vera að á meðan við komum okkur út úr þessu ástandi sé eðlilegt að það sé „rýmri réttur“ til höfnunar á störfum. En ég veit það ekki, þetta er voðalega erfitt, eins og menn segja stundum í þessum ræðustól. Maður er bara þannig gerður að maður vill hafa vinnu, það er bara svoleiðis. Það er kannski erfitt að setja sig þá í önnur spor, því miður. En við reynum það og ég veit að þessi tillaga er sett fram af góðum hug, engu öðru.
Hæstv. forseti. Ég sagði hér í ræðu á eldhúsdegi í gærkvöldi að viðbrögð ríkisstjórnarinnar í þessum faraldri hefðu á tíðum verið fálmkennd. Hér er eitt dæmi um það. Þetta er fínt mál en á sínum tíma voru menn að framlengja ákveðnar ráðstafanir og gerðu það þannig að ekki dugði til og við þurfum enn að skeyta við. Auðvitað tökum við, eins og við höfum alltaf gert, stjórnarandstaðan hér á þingi í þessu ástandi, undir með ríkisstjórninni og við tökum náttúrlega undir með þeim einstaklingum sem eiga í hlut vegna þess að fólk sem hefur misst eða hefur átt á hættu að missa vinnuna í faraldrinum á náttúrlega stuðning okkar allra. En það breytir ekki því, herra forseti, að vinnubrögðin eru oft og tíðum og hafa verið fálmkennd. Í þeim ráðstöfunum sem gerðar hafa verið, sérstaklega í atvinnuleysistryggingamálum, hafa orðið til jaðartilvik sem ekki fylgja með. Það sem er kannski vont í þessu máli er að hér er ekki jafnræðis gætt, t.d. meðal félaga sem stunda æskulýðsstarfsemi. Það skýtur skökku við að félagsskapur eins og t.d. KFUM og K skuli ekki njóta sömu réttinda og íþróttafélög. Það hefur jú komið fram, herra forseti, að t.d. hefur andleg líðan barna og unglinga verið mjög bág í þessum faraldri. Hættan er sú að þau búi áfram við andlegt ójafnvægi eftir að faraldrinum er „lokið“ eða þegar við sjáum út úr þessu mesta kófi sem við höfum verið að berjast við. Börnin eru ekki laus, þau halda áfram að hafa áhyggjur og mikla fyrir sér hlutina, því miður. Þess vegna skýtur skökku við að félagsskapur sem stundar að byggja fólk upp andlega og ekki síður en líkamlega, eins og KFUM og skátarnir líka sem ekki eru heldur hér inni, skuli ekki vera hér með. Þess vegna finnst mér persónulega og okkur mörgum að þar skorti á jafnræði í þessum lögum. Hitt sem ég ætlaði að minnast á, herra forseti, og minntist á eru jaðartilvik, þ.e. að svo virðist að ekki hafi verið passað nógu vel í þeim aðgerðum sem hafa verið gerðar að undanförnu upp á stöðu einyrkja. Þeir hafa oft setið hjá og ekki notið þeirra aðgerða sem hefur verið gripið til og/eða að aðgerðirnar hafi ekki verið nógu skýrar þannig að þeim hefur reynst erfitt að fá hlustun á sín vandamál. Það er til mikils vansa, herra forseti, vegna þess að það eru jú oft einstaklingar sem hafa ekki í digra sjóði að sækja. Oft hefur þetta verið fólk sem stundar listgreinar eins og tónlist, ljósmyndun o.fl. og hefur náttúrlega orðið fyrir miklum búsifjum í þessum faraldri út af samkomubanni og út af því að eins og margir vita hafa giftingar mikið legið niðri í landinu í rúmt ár þannig að þar er uppsafnaður, ekki vandi heldur uppsöfnuð þörf fyrir að fólk geti gripið í það góða ráð að láta gefa sig saman. En allt þetta hefur stuðlað að því að einyrkjar margir hverjir hafa orðið fyrir búsifjum. Það sem vantar kannski inn í þetta mál er í fyrsta lagi það að gæta jafnræðis og í öðru lagi að gæta að einyrkjum og sérstaklega þeim einyrkjum sem eru í því sem við köllum listgreinar.
Virðulegur forseti. Þarna missti ég af. Ég ætlaði að fara í andsvar við hv. þm. Þorstein Sæmundsson en við bara njótum þess þá að eiga orðastað einhvers staðar á öðrum vettvangi, kannski hérna frammi á eftir. En við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um atvinnuleysistryggingar og lög um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna á tímum kórónuveirufaraldurs. Mig langaði aðeins að víkja orðum mínum að þeirri stöðu sem núna er uppi. Auðvitað er nauðsynlegt að fara í framlengingu á þeim úrræðum sem eru til staðar nú þegar en það er ekki hægt annað en að koma hingað upp og hafa aðeins orð á þeirri hvimleiðu orðræðu sem hefur örlítið fengið að berast hér um sali er varðar það að atvinnuleitendur séu á einhvern hátt að misnota kerfið, að atvinnuleitendur séu ekki að bregðast við þegar atvinnuveitendur koma með fulla vasa af störfum og bjóða þau. Því miður hefur aðeins borið á þessari umræðu að undanförnu og ég verð að segja að ég fagna því þegar forstjóri Vinnumálastofnunar og aðrir sem gerst þekkja í þessum málum koma fram og greina frá raunveruleikanum eins og hann birtist þeim. Það er jú svo að það vinnumarkaðsátak sem núna er í gangi, að hefja störf úti um allt samfélag, hefur skapað fjölmörg störf og er það auðvitað af hinu góða og heldur betur. En þetta er vinnumarkaðsátak þar sem vinnuveitandi fær stuðning úr okkar sameiginlegu sjóðum til að ráða fólk til starfa og þá þarf auðvitað að passa upp á að á sama tíma sé ekki sami aðili, sama fyrirtæki, að segja upp starfsfólki til að geta ráðið starfsfólk að nýju með stuðningi frá hinu opinbera. Í morgun mættu fyrir hv. velferðarnefnd forstjóri Vinnumálastofnunar og starfsmaður og greindu okkur aðeins frá því hvernig staðan er í þessu mikilvæga verkefni, 9.000 störf eru undir og hver og einn atvinnuleitandi er mögulega að sækja um mörg störf í einu. Þú sækir um störf, umsóknarfrestur rennur út eftir hálfan mánuð eða tíu daga eða eitthvað slíkt og þú ert með alla öngla úti, fiskar á ólíkum miðum af því að sem atvinnuleitandi er maður mögulega að sækja um draumastarfið á einum stað, aðeins minna draumastarf á öðrum stað og svo kannski tvö, þrjú önnur störf sem maður fer í ef það býðst en það eru ekki draumastörfin. Af hverju eru þau ekki draumastörfin? Jú, mögulega vegna þess að þau henta hvorki menntun fólks né fyrri starfsreynslu. Vinnutíminn getur verið óheppilegur vegna fjölskylduaðstæðna eða annarra aðstæðna, vinnustaðurinn, fjarlægð frá heimili, kann að vera óheppilegur o.s.frv. En það var mjög gott að heyra skýra afstöðu frá gestum nefndarinnar varðandi það að þau verða ekki vör við að fólk sé að neita atvinnu til þess eins að geta áfram verið á atvinnuleysisbótum. Þau segja einfaldlega að svo sé ekki, að það séu innan við 2% sem séu beinlínis að neita þeirri vinnu sem býðst. Hins vegar er það auðvitað þannig með þau fjölmörgu störf sem eru undir í þessu átaksverkefni að þetta tekur allt eðlilegan tíma. Hvers vegna? Jú, vegna þess að sá sem starfið hefur, vinnuveitandinn, kemur inn til Vinnumálastofnunar, mögulega með einhverja pappíra upp á vasann um að starf sé í boði, lætur vita hjá Vinnumálastofnun, Vinnumálastofnun þarf þá að fara yfir pappíra og ráðningarsamning og þess háttar af því vinnuveitandinn er kominn með þetta í hendur. En þá kemur upp að það á eftir að fylla út ýmsar upplýsingar, það á eftir að fylla út upplýsingar um mögulegan starfsmann en líka einfaldlega upplýsingar um kaup og kjör eða upplýsingar um vinnutíma eða upplýsingar um annað. Þetta tefur auðvitað ferlið. Það tefur ferlið þegar gögn eru ófullnægjandi þegar þau koma til Vinnumálastofnunar og þegar um er að ræða 9.000 störf þá er augljóst að það þarf að vanda mjög til verka. Á fundi nefndarinnar kom fram að þetta væri ekki svo einfalt að það væri bara hægt að taka þessi störf upp úr kassanum og dreifa þeim yfir mannskapinn. Það þarf jú að tryggja að vinnuveitendur séu ekki að stunda undirboð, að ekki sé verið að greiða undir lágmarkslaunum, að ekki sé verið að krefjast ómældrar vinnu fyrir ónóga þóknun eða að aðstæður séu á einhvern hátt ekki í samræmi við lög og reglur á vinnumarkaði. Þetta er auðvitað eitthvað sem við getum ekki gefið neinn afslátt af þrátt fyrir að það sé mikið atvinnuleysi. Hvers vegna getum við ekki gert það? Jú, vegna þess að það myndi hafa veruleg ruðningsáhrif á allan vinnumarkaðinn á Íslandi. Ef það myndi leyfast núna að gefa einhvern afslátt af því að borga fólki ekki undir lágmarkslaunum fyrir tiltekna vinnu þá værum við komin í einhvers konar spíral niður allt kerfið og út um allt kerfið. Þá værum við búin að riðla samkeppni á markaði milli sambærilegra fyrirtækja og búa til einn allsherjarhvata um samfélagið allt að hefja nú magnhópuppsagnir til þess að ná niður launakostnaði. Við sjáum það öll að þetta gengur auðvitað alls ekki. Það er út af þessu sem þetta ferli allt er að taka langan tíma, er að tefja og þrátt fyrir góðan vilja alls þess starfsfólks sem er þarna inni. Það er, eins og áður sagði, auðvitað að leggja sig allt fram við að afgreiða hratt og vel þær umsóknir sem eru þarna inni og para saman laus störf við laust vinnuafl en líka að tryggja að ekki sé verið að svína á fólki. Og ég verð að segja að ég er býsna ánægð með að Vinnumálastofnun sé að vanda sig þetta mikið í þessum störfum af því að í ástandi eins og núna er, þegar svona mikið atvinnuleysi er, fordæmalaust atvinnuleysi, við höfum ekki séð annað eins hér í langan tíma, þá er mikil hætta á að hvati myndist til að bjóða fólki sem er í neyð, hefur mögulega verið atvinnulaust lengi, laun sem í venjulegu árferði væru ekki boðin fyrir sambærileg störf. Það kom líka fram í nefndinni að ekki væru margir að hafna vinnu vegna fjarlægðar frá heimili. Þó hlýtur það að teljast eðlilegt, t.d. ef um er að ræða starf til skemmri tíma, starf þar sem viðkomandi þarf að útvega sér húsnæði, starf þar sem viðkomandi þarf að flytjast landshorna á milli, mögulega með fjölskyldu sína, í óvissu, í þannig aðstæður að óvíst er um hversu lengi starfið býðst, hversu mikla vinnu er að fá, hvort um er að ræða mjög sundurslitinn dag eins og við heyrðum af að væri mögulega verið að bjóða upp á hér í einhverjum störfum þar sem boðið er upp á það að koma inn og vinna í tvo tíma og eiga svo að fara aftur heim í tvo tíma og koma svo aftur á vakt í tvo tíma en fá ekki borgað fyrir tímann á milli og vera í því meira og minna allan sólarhringinn að detta inn í tvo tíma og þrjá tíma í senn. En auðvitað tekur tíma að keyra á milli vinnustaðar og heimilis, fyrir utan það að fólk sem hefur fyrir fjölskyldu að sjá og þarf að annast börnin sín getur illa séð um börn og heimili þegar dagurinn er slitinn svona mikið í sundur. Ég held að við þurfum öll að sýna þessu ástandi svolítinn skilning núna. Við vorum ekki endilega við því búin að ferðaþjónustan myndi taka svona hressilega við sér fljótt eftir þetta tímabil, þennan heimsfaraldur. Og þó að við viljum gjarnan koma öllum í störf strax og viljum koma ferðaþjónustunni í blússandi gang strax er það auðvitað líka staðreynd málsins að ferðaþjónustan var að miklu leyti til drifin áfram af erlendu vinnuafli, af erlendum einstaklingum sem komu hingað til lengri eða skemmri tíma til starfa. Það fólk býr auðvitað sumt hér enn þá og tók ákvörðun um að búa hér til lengri tíma en margir eru farnir aftur. Svo er það auðvitað líka þannig að reglurnar og okkar sameiginlegu reglur við EES-svæðið heimila að maður fari og reyni að fá vinnu annars staðar en í því landi sem maður hefur búið að undanförnu. Og þetta á við hvort sem um er að ræða íslenska ríkisborgara eða erlenda. Við sem erum íslenskir ríkisborgarar megum líka gera þetta, við megum líka freista þess að fara út fyrir Ísland og leita að störfum einhvers staðar annars staðar í Evrópu, verandi á atvinnuleysisskrá, í allt að þrjá mánuði. Og þegar það kemur skyndilega símtal á mánudegi og þú ert í atvinnuleit í öðru ríki, mögulega í umsóknarferli í öðru ríki þar sem þú vonast til að verða útvalin, getur verið býsna erfitt að hlaupa frá því borði til að festa sig annars staðar. Þannig að það eitt og sér leiðir ekki til þess að hafna vinnunni en þó verður það merkt þannig hjá vinnuveitandanum að maður hafir hafnað vinnunni. En aðstæður eru bara þannig að þú ert að bíða eftir svari og hefur mögulega farið í gegnum einhver tvö verkefni eða þrjú, einhver próf, farið í atvinnuviðtöl og þess háttar, allt á einum og sama vinnustaðnum, ert komin í gegnum mikla síu og ferð nú varla að henda því í burtu fyrir eitthvert starf sem er kannski miklu minna spennandi en það sem þú ert þó enn þá í röðinni að sækja um. Þannig að það eru ýmsar ástæður fyrir því að fólk hleypur ekki til þegar tiltekið starf býðst, bara vegna aðstæðna og það geta verið fjölmargar aðstæður. Það er ekki alltaf það versta uppi. Almenningur er ekki að reyna að svína á kerfinu, bara alls ekki. Við verðum að horfa á þetta sameiginlega kerfi okkar sem stuðning við þá sem þurfa á því að halda og við eigum að höndla með og umgangast þetta kerfi okkar þannig að það komi einmitt þeim til aðstoðar sem þurfa á því að halda og reyna að draga úr því að maka tortryggni á allt og alla sem þurfa tímabundið að njóta þessa stuðnings úr okkar sameiginlega kerfi.
Herra forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni yfirferðina og sérstaklega eina setningu sem kom þarna undir lokin, með leyfi forseta: „Almenningur er ekki að reyna að svína á kerfinu.“ Mér finnst þetta einmitt vera rauður þráður sem við þurfum að halda á lofti þegar skerðingar og tortryggni eru alls staðar í millifærslukerfum, framfærslukerfum sem fólk þarf að reiða sig á. En mig langar að fá hv. þingmann til að fara aðeins með mér í tímaferðalag aftur til desember þegar hv. þingmaður lagði til að launatengd gjöld yrðu hluti af því sem íþróttafélög fengju úr ríkissjóði til þess að við værum ekki að skerða styrkinn strax í fyrsta skrefi. Sú tillaga var felld hér í þingsal. Reyndar vildu stjórnarliðar samþykkja hana, þeir föttuðu bara ekki að til þess þyrftu þeir að samþykkja tillöguna [[Hlátur í þingsal.]]heldur héldu þeir að hægt væri að redda því einhvern veginn í nefnd. [[Forseti hringir.]]Mér finnst þetta vera svo gott dæmi um hversu hefur illa gengið að fá stjórnarliða til að hlusta á rök í þessum málum. [[Forseti hringir.]]Er sama uppi á teningnum núna með þær breytingartillögur sem við erum að missa frá okkur í 2. umr. og mögulega í 3. umr. líka?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar og þetta tímaferðalag. Jú, það gekk mikið á hér í desember fyrir lok haustþings þegar sú sem hér stendur var að reyna að vekja þingmenn meiri hlutans upp af draumi sínum þegar kom að greiðslum til íþróttafélaga vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna. Einstaka þingmenn litu svo á að ef fólk fengi verktakagreiðslur væri það líklega af því að það vildi svína á skattinum, eins og það væri eitthvert samasemmerki milli þess, en áttuðu sig ekki á því að til þess að fá stuðning þá þarf fólk að vera búið að gefa upp verktakagreiðslurnar sínar. Það þarf að vera alveg ljóst að þær greiðslur hafi átt sér stað þannig að þetta voru óþarfar áhyggjur, og rétt munað hjá þingmanninum, meiri hlutinn felldi þá tillögu mína í fyrstu umferð.
Herra forseti. Í desember var hv. þingmanni þakkað fyrir breytingartillöguna á sama tíma og þingmenn sögðust hafa greitt atkvæði gegn henni í þeirri trú að málið færi aftur til nefndar og að um málið væri full samstaða. Þetta var alger sirkus í desember, en síðan kom breytingartillaga nefndarinnar. Þar náðist samstaða um að gera efnislega það sem hv. þingmaður lagði til varðandi launatengdu gjöldin. Mér hefði þótt mjög gott ef við hefðum núna á þessum tímapunkti fengið sömu niðurstöðu varðandi breytingartillögu sem var felld í 2. umr. þessa frumvarps varðandi rétt stúdenta til atvinnuleysisbóta í námshléum. Það hefur verið nánast fullt starf fyrir stúdentahreyfinguna að skrifa umsagnir um akkúrat þetta atriði síðasta árið til þingsins og aldrei hefur hún hlotið áheyrn hjá stjórnarliðum. Við í stjórnarandstöðunni höfum verið ágætlega dugleg að hlusta en stjórnarþingmannaarmur velferðarnefndar fékkst ekki til að hlusta, þótt það væri ekki nema í þetta eina síðasta skipti fyrir sumarið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Já, það er rétt munað, mér var þakkað fyrir að hafa bent á þetta varðandi verktakagreiðslurnar þrátt fyrir að meiri hlutinn hefði ekki treyst sér til að styðja þá tillögu vegna þess að hún kom frá stjórnarandstöðuþingmanni og yrði að fá að eiga barnið sjálfur. Meiri hlutinn var tilbúinn til að gera breytingar á þessu í nefndinni milli 2. og 3. umr. Varðandi námsmennina hafa stjórnarliðar aldrei verið tilbúnir til þess. Við í Samfylkingunni höfum lagt nokkrum sinnum fram þá tillögu að veita tímabundna undanþágu í lögum um atvinnuleysistryggingar þannig að námsmenn megi, bara núna í sumar, bara í sumarhléi, eins og þeir hafa greitt til, fá notið stuðnings úr Atvinnuleysistryggingasjóði, en því miður hafa stjórnarliðar ekki verið tilbúnir til þess. Með orðum félags- og barnamálaráðherra: Við ætlum ekki að fara að borga fólki fyrir að gera ekki neitt.
Herra forseti. Ég er nú þannig gerður og hégómlegur að þegar auglýst er eftir mér þá mæti ég gjarnan á vettvang. Ég heyrði að hv. þingmaður hefði saknað mín eitthvað áðan þannig að ég rauk náttúrlega til. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður heyrði ræðu mína þá fyrri þar sem ég fór nokkuð gaumgæfilega yfir þessi mál og þar á meðal bæði þessi meintu misferli, þ.e. að fólk væri hafna vinnu sem því hefði boðist og einnig að vinnuveitendur hefðu sagt upp hópi fólks og ráðið aftur fólk þar sem bætur dekkuðu laun þess. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann, af því að það kom ekki fram í ræðu hennar, hvað henni fyndist um ákveðna mismunun sem er í þessu frumvarpi gagnvart t.d. þeim sem sækja fundi hjá KFUK [[Forseti hringir.]]eða sækja skátastarf, þ.e. að ekki skuli ganga það sama yfir þessi tvö kerfi eins og íþróttahreyfinguna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Svo að ég byrji á því fyrra, og ég vona að mér gefist tími til að svara báðum, hef ég áhyggjur af því að vinnuveitendur séu að segja upp fólki og ráða nýja í því skjóli að þetta séu annars konar störf eða eitthvað þess háttar. Mestar áhyggjur hef ég þó, hv. þingmaður, af því að ríkið fari fram með þetta vonda fordæmi. Við heyrðum af því að opinber heilbrigðisstofnun á Suðurlandi hafi sagt upp öllu starfsfólki sínu sem sinnti þrifum til að gera samning við starfsmannaleigu sem annast þrif og er þá með ýmsa verktaka sem taka að sér þrif, verktaka sem búa ekki á staðnum heldur koma keyrandi frá öðrum stöðum einu sinni í viku til að þrífa svæðið. Þetta finnst mér [[Forseti hringir.]]einstaklega óheppilegt af opinberri stofnun á tímum eins og þessum. En ég svara seinni spurningunni á eftir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Ég tek heils hugar undir með henni að ríkið á náttúrlega ekki að ganga á undan með vondu fordæmi. Ég minnist þess að ekki er mjög langt síðan að skúringakonum var sagt upp í Stjórnarráðinu og átti það að leysa mikinn launavanda, kostnaðarvanda ríkissjóðs, sem ég er ekki viss um að hafi gerst. Ég tek því heils hugar undir með hv. þingmanni hvað þetta varðar. Auðvitað á ríkið ekki að setja fyrirtækjum og fólki reglur og fara svo á svig við þær sjálft. Það er náttúrlega fyrir neðan allar hellur. En ég saknaði þess að fá ekki að heyra aðeins af þeirri mismunun sem ég tel vera í þessu frumvarpi og einnig, svo að ég bæti nú aðeins í, að það væri bætt við þetta því sem ég talaði um undir lok ræðu minnar áðan, um einyrkja. Þá er ég sérstaklega að tala um einyrkja sem eru í listrænum störfum; tónlist, ljósmyndun o.s.frv. Það virðist vera að einyrkjar hafi bara allan þennan faraldur átt í megnustu erfiðleikum með að fá sinn hlut réttan. Hvað segir hv. þingmaður um það?
Herra forseti. Varðandi mismunun, íþróttafélög annars vegar og svo KFUM og ungmennafélögin hins vegar, var heilmikið um það rætt í nefndinni fyrir áramót, man ég. Þá var rætt að þessi félagasamtök myndu lúta því kerfi sem var í smíðum hjá hæstv. menntamálaráðherra, að ungmennafélögin og slíkur félagsskapur færi þangað inn. Seinna þegar ég spurðist fyrir um þetta mál, t.d. er varðar skólabúðir, frábærar skólabúðir sem eru starfræktar að Reykjum í Hrútafirði, komu þau einmitt að lokuðum dyrum hvað þetta varðar. Þarna var mikið tekjufall en vegna þess að ekki var um að ræða algera lokun á starfsemi var ekki stuðning þar að fá. Það sem íþróttafélögin þurftu að þola á sínum tíma og þurfi vonandi aldrei aftur var að það var fyrirskipuð alger lokun. Enginn þátttaka mátti eiga sér stað þar innan húss en áfram var fólk [[Forseti hringir.]]á samningum til eins eða tveggja ára, sumir á lengri samningum. Þess vegna var það svo. Einyrkjarnir, [[Forseti hringir.]]já, það hefur verið algjört ófremdarástand á þeim vettvangi.
Forseti. Hv. þingmaður fór yfir þó nokkur atriði er varða ástæður þess að fólk væri jafnvel ekki að þiggja störf sem væri verið að bjóða því. Þetta var mjög góð yfirferð á því. Til dæmis voru bæði ASÍ og Samtök ferðaþjónustunnar á fundi fjárlaganefndar með umsagnir sínar um fjáraukalög þar sem þau voru að telja upp svipaðar ástæður; að kannski væri einhver einn sem vildi ekki koma aftur fyrr en eftir sumarfrí. Sumarfrí á atvinnuleysisbótum er kannski alveg til en er eðlilegt í þessu ástandi að fólk ætli þá að sækja sér vinnu eftir tæpan mánuð. Það voru dæmi um að fólk væri að bíða eftir fyrra starfi, þ.e. væri á atvinnuleysisbótum og fyrrum atvinnuveitendur væru búnir að gefa vilyrði um að þegar allt færi í gang hjá þeim kæmu viðkomandi til þeirra. Að sjálfsögðu bíður fólk eftir því. Það eru dæmi um að fólk fái boð um sama starf en fyrir lægri taxta. Það er fullt af mismunandi ástæðum fyrir því að fólk hefur verið að hafna störfum. [[Forseti hringir.]]En sum dæmi, eins og t.d. sumarfríin, eru dregin upp sem dæmigerðar lýsingar á því hvað er í gangi á þessum vettvangi sem er rosalega ósanngjarnt. [[Forseti hringir.]]Við á þinginu erum ekki með neina yfirsýn yfir það í rauninni hvað er í gangi. Það virðist vera allt í gangi [[Forseti hringir.]]en verið er að draga upp mjög sértæk dæmi sem eru slæm dæmi og [[Forseti hringir.]]látið er líta út fyrir að þau séu dæmigerð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það eru fjölmargar ástæður fyrir því að fólk tekur ekki það starf sem býðst. Aðeins varðandi sumarfrí þá verðum við að horfa á þá staðreynd og þau dæmi að sumarfrí er mögulega ekki vegna sumarleyfis viðkomandi starfsmanns heldur vegna sumarleyfa ungra barna þar sem verið er að fara að loka leikskóla næstu fimm vikur og fólk hefur engin önnur ráð en að vera með barninu í þessar fjórar eða fimm vikur sem leikskólinn er lokaður og getur mögulega ekki breytt því. Tíminn er auðvitað búinn en ég ætla að fá að fylgja þessu aðeins eftir í seinna andsvari.
Forseti. Ég myndi kalla þetta áróðursherferð að vissu leyti, það eru dregin upp ákveðin dæmi sem líta illa út utan frá. Einhver sem er að leita sér að atvinnu segist vilja klára sumarfrí sitt áður en hann fer af atvinnuleysisbótum. Það lítur illa út utan frá en hann er einmitt mögulega með mjög góðar útskýringar og ástæður fyrir því eins og hv. þingmaður dró upp. Það er mikilvægt fyrir okkur hér á þingi og gagnvart almenningi að við fáum allar upplýsingar málsins. Það hefur verið pínulítið erfitt að fá einhvers konar yfirlit um það hversu margir falla í raun út af atvinnuleysistryggingum yfir á t.d. kerfi sveitarfélaganna o.s.frv. Hvernig er heildstæða myndin sem við erum að eltast við að laga þegar alltaf er verið að draga upp svona einstök slæm dæmi sem eru ekkert lýsandi fyrir vandamálið í heild sinni?
Herra forseti. Já, það er þetta með yfirlitið og yfirsýnina yfir það hvernig úrræðin hafa verið að virka. Það skortir algerlega á það, því miður. Það er á vissan hátt skiljanlegt af því að við vorum í svona hamfaraflóði af verkefnum en líka alveg ofboðslega óheppileg staða af því að við erum að framlengja úrræði sem við vitum ekki alveg hvernig virkuðu. Við erum að búa til ný úrræði sem við vitum heldur ekki alveg hvernig virka og ekki síður það að búa til úrræði og grípa og búa til hvata í leiðinni fyrir fyrirtæki til þess að segja upp fólki og ráða á örlítið öðruvísi forsendum. Það er þetta sem er svo vont að við náum ekki að skoða með fullnægjandi hætti. Ég held að við verðum bara saman í því í haust að fara í alvöruátak í að rannsaka hvernig þetta gekk hjá fyrri ríkisstjórn þegar við verðum komin saman í ríkisstjórn.
Herra forseti. Þegar ég hlustaði á ræðu hv. þingmanns þá komst ég ekki hjá því að fara að hugsa um orð Staffords Beers sem talaði um það að hlutverk kerfis er það sem kerfið gerir. Sem sagt, það er hægt að leggja upp með einhvers konar fínt markmið en raunverulega markmiðið er birtingarmynd þess hvað það gerir. Þegar hv. þingmaður var að lýsa því að fólk færi að hafna störfum sem krefjast þess að það myndi keyra jafnvel tugi hundruða kílómetra til að mæta til vinnu og væri augljóslega að hafna því, þá fór ég að hugsa: Hvað er markmiðið? Hvernig er þetta kerfi að þjóna hlutverki sínu eða er hlutverkið að neyða fólk til að vinna í einhvers konar svona verstöðinni Ísland, vistarbandakonseptið, eða er markmiðið að auka framleiðni og skilvirkni samfélagsins þannig að allir geti notið góðs? Ég kemst ekki hjá því að hugsa að raunverulega markmiðið sé einmitt ekki annað en að láta alla neyðast til að sýna hversu duglegir þeir séu. Getur hv. þingmaður tekið undir þetta?
Herra forseti. Ég er svo gamaldags að ég verð eiginlega alltaf að hafa eitthvað fyrir stafni. Ég hef aldrei verið neydd til að vinna af því að mér finnst yfirleitt bara gaman að vinna og jafnvel þó að það sé mjög erfitt og mjög lýjandi þá finnst mér það skemmtilegt. Ég hef verið mjög heppin með það. Ég held þrátt fyrir allt að þá sé það þannig hjá meginþorra fólks að það vilji vera í virkni, að það vilji hafa eitthvað fyrir stafni. Það er kannski ekki draumastarfið en það er þetta að mæta einhvers staðar eða vera í þessari virkni, hvort sem það er heima við skrifborðið eða inni á verkstæði eða hvar sem er, á vinnustofu, að finna þennan tilgang einhvern veginn. Ég er fullviss um að það er meiri hlutinn sem vill vera þar.
Herra forseti. Ég þræti ekkert fyrir þetta. Ég er sammála. Ég verð sjálfur alveg óttalega eirðarlaus ef ég hef ekki nógu mikið fyrir stafni og er kannski ákveðinn vinnualki og ég held að flestir vilji einmitt virkni. En virkni er allt annað en það að þurfa að neyðast til að taka starfi sem hentar kannski ekki menntun eða hæfileikum eða hreinlega búsetu. Mér finnst að þegar við erum að tala um hlutverk atvinnuleysistryggingakerfisins og vinnu í nútímanum, þá þurfum við svolítið að horfa til þess raunveruleika að við þurfum ekki alla þessa uppskálduðu virkni, sérstaklega ekki þegar hún krefst þess að fólk sé að eyða heilu og hálfu dögunum í að keyra á milli staða til þess eins að geta unnið starf sem því kannski mislíkar þegar það gæti verið í fullkomlega gagnlegri virkni heima hjá sér í einhverju á sínum eigin forsendum. Þannig að spurning mín til hv. þingmanns er: [[Forseti hringir.]]Er ekki atvinnuleysistryggingakerfið svolítið byggt á gamalli úreltri hugmyndafræði sem þarf að endurskoða í heild sinni í ljósi breytinga á samfélagsgerðinni?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Svar mitt er já og nei. Atvinnuleysistryggingakerfið er til þess að grípa þá sem þurfa á því að halda tímabundið vegna þess að þeir misstu starf sitt og með því sína framfærslu. Það er tilgangur þess kerfis. Eigum við að fara inn í einhvers konar aðra útgáfu eins og ég veit að flokkur hv. þingmanns, Píratar, hefur verið mikið að tala fyrir, þ.e. einhvers konar borgaralaun? Það getur vel verið. Þess vegna segi ég já, mögulega. En ég held samt að við þurfum líka að hafa þetta öryggisnet til hliðar. Ég held að við þurfum að hafa það með.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að segja að andsvörin sem ég fór í við hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur voru kannski góður inngangur að því sem ég ætla að fjalla um í sambandi við þetta mál. Ég ætla að taka fyrir tvennt; annars vegar hlutverk vinnu og mælikvarðanna sem við notum fyrir vinnu og hvernig það tengist allt saman inn í atvinnuleysistryggingakerfið, og hins vegar nokkur atriði sem sýna galla á því hvernig við notum kerfið í dag, sem hefði kannski verið fullt tilefni til þess að laga í þessu frumvarpi. Ég get tekið undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur að allir vilja upplifa sig gagnlega. Allir vilja gera eitthvert gagn, bæði fyrir sjálfa sig og samfélagið. Fyrir vikið er mannkyninu almennt frekar eðlislægt að vinna, held ég. Það er nokkuð sem flestir njóta þess að gera, þó kannski ekki allir alltaf á sömu forsendum. Sumir kunna betur við að sitja og lesa og skrifa og búa til einhverja þekkingu á meðan aðrir verða órólegir ef þeir fá ekki að vinna með höndunum. Ég segi fyrir sjálfan mig: Ég er svona sitt lítið af hvoru. Ég verð oft rosalega órólegur hérna á þingi vegna þess að það er ekki nægilega mikil líkamleg vinna fólgin í þessu nema kannski helst að hlaupa upp og niður stiga. Allt þetta er gott og gilt, en við verðum samt líka að átta okkur á því að samfélagið er ekki eins og það var fyrir 100, 200, jafnvel 500 eða 1000 árum, vegna þess að það hafa orðið alveg gríðarlegar tækniframfarir og annað. En þrátt fyrir allar þessar breytingar og framfarir styðjumst við enn við mælikvarða sem eru heldur einfeldningslegir og voru mögulega aldrei réttir. Þá er ég kannski fyrst og fremst að tala um annars vegar þennan sígilda mælikvarða á hagvöxt og hins vegar atvinnuleysisprósentu. Ef maður horfir á efnahagslega tölfræði frá hvaða landi sem er þá er atvinnuleysisstig alltaf eitt af því fyrsta sem er nefnt og lönd eru hreinlega borin saman á grunni þess hversu mikið atvinnuleysið er, bæði raunatvinnuleysi og svo falið atvinnuleysi þar sem gráir markaðir eða óformlegir markaðir koma inn í. Ég vil meina að þessir tveir mælikvarðar séu ótrúlega góðir til þess annars vegar að framfylgja ákveðnu siðferði, sem er rangt, og hins vegar til að búa til ímynd endalauss vaxtar, sem er ekki endilega jákvæð heldur. Það væri miklu betra að mæla framleiðsluspennu annars vegar og framleiðni eða framleiðslu hins vegar, vegna þess að markmið hagkerfisins er ekki bara að allir vinni alltaf öllum stundum og að við framleiðum sem allra mest. Ef það væri markmiðið þá væri mjög óeðlilegt að vera með eitthvað eins og frítíma eða sumarfrí eða orlof eða eitthvað þannig. Við myndum bara láta alla vinna öllum stundum. En það er ekki markmiðið. Markmiðið er miklu frekar að tryggja gnægð; tryggja næga framleiðslu á matvælum, á húsnæði, á fatnaði, á öllu því sem við þurfum, og að tryggja velferð; að fólk sé laust við sjúkdóma, hafi menntun, hafi aðgang að þekkingu og einhverju sem lyftir upp tilverunni, gerir hana áhugaverða og eftirsóknarverða. Með því að nýta réttari mælikvarða eins og framleiðsluspennu getum við kannski losað okkur aðeins við þá tilhneigingu að vera alltaf að vinna vinnunnar sjálfrar vegna, og farið að búa til hagkvæmari og betri nýtingu á mannlegri framleiðslugetu og mannlegu hugviti, en líka þeim tækjum og búnaði sem er til hverju sinni, vegna þess að framleiðsluspenna er ekkert annað en mælikvarði á hversu mikið tæki og húsakostur og fólk eru nýtt í hagkerfinu. Höfum í huga að full nýting, 100% nýting á öllu sem til, er ekki endilega góð vegna þess að þegar offramboð er á verkefnum sem þarf að vinna, sem liggur jafnvel svolítið á að vinna, þá verður til ákveðin forgangsröðun innan hagkerfisins sem takmarkar möguleika á að tæki og fólk geti farið í þau verkefni þar sem þau nýtast best. Þá verður til pressa á að fólk fari í þau verkefni sem eru í boði, í engri sérstakri röð, án tillits til menntunar, án tillits til hæfni, án tillits til vilja, og fari frekar í að gera bara það sem þarf að gera. Þetta er svolítið vertíðarstemningin, bara allir upp á dekk og byrja að moka, sem er gott og gilt í einhverjum afmörkuðum tilfellum og stundum óhjákvæmilegt. En þegar við erum að tala um þróað, tæknivætt 21. aldar samfélag þá getum við gert betur. Við sjáum að við getum gert betur í því að hámarka framleiðsluspennuna hverju sinni, að vera alltaf með hana í toppstöðu. Það er það sem kallað er pareto-óhagkvæmt, að það eru svo margar augljósar og einfaldar leiðir til að breyta hlutum, færa til tæki, vinnuafl o.s.frv., með þeim afleiðingum að allir græða eða alla vega að enginn tapar. Og þegar við skoðum hvernig íslenskt hagkerfi er í samanburði við önnur hagkerfi hefur verið áberandi í marga áratugi að Ísland er með litla og lélega framleiðni samanborið við mörg önnur lönd. Þessi litla framleiðni þýðir ekki að fólk vinni lítið, langt því frá, heldur vinnur fólk mjög mikið, en framleiðnin er lítil þrátt fyrir það. Það hversu mikið er framleitt á hverja tímaeiningu eða á hverja vinnueiningu er lítið í samanburði við það sem við gætum við verið að gera. Ástæðurnar gætu verið fjölmargar; það er mikil yfirbygging, mikil flækja og margar reglur sem þarf að fara eftir. Það er klassískt að benda á það. En getum við ekki líka horft svolítið á það að það er rosalega algengt að fólk vinni störf sem ekki eru tengd menntun þess, sem samræmast ekki hæfileikum þess, vegna þess að það fær hreinlega betri laun t.d. hjá flugfélagi en á sjúkrahúsi eða betri laun í ferðaþjónustu en sem verktakar eða hvað sem það er? Eitthvað drífur fólk til að gera eitthvað þar sem verður í rauninni einhvers konar tap. Ég ætla ekki að segja að fólk eigi ekki rétt á því að vinna við það sem því sýnist. En eðli góðs og öflugs hagkerfis hlýtur að vera að fólk geti valið sér og vilji velja sér þá hluti sem eru bæði hagkvæmastir og gagnlegastir og skemmtilegastir fyrir það sjálft en eru um leið gagnlegastir fyrir hagkerfið í heild. Í þessu samhengi, þegar maður horfir á lög um atvinnuleysistryggingar, bæði lögin í heild sinni eins og þau standa í dag en líka hvernig þau eru nýtt, kemst maður ekki hjá því að sjá einhvers konar mótmælendasiðferði, einhvers konar dyggðamenningu. Fólk þykir ekki duglegt í samfélaginu nema það vinni 80 tíma á viku og einhvern veginn byrjar allt að brotna um leið og fólk fer að tala um að reyna að vinna betur og snjallar frekar en að vinna meira. Ég óttast að lögin eins og þau eru í dag ýti undir þessa óhagkvæmni með því m.a. að neyða fólk til að taka hverri þeirri vinnu sem býðst þegar það lendir af einhverjum orsökum utan vinnumarkaðar. Þar af leiðandi ætla ég að leggja til að ágæt breytingartillaga frá hv. þingmönnum Halldóru Mogensen, Guðmundi Inga Kristinssyni og Helgu Völu Helgadóttur verði samþykkt vegna þess að í henni er m.a. lagður til nýr málsliður þar sem talað er um að líta eigi til þess við boð á starfi hvort það hæfi starfsreynslu og menntun viðkomandi umsækjanda. Það væri einn liður, mjög lítill en gagnlegur þó, til þess að laga aðeins einn ákveðinn veikleika í hagkerfinu í heild. Ég ætla ekki, hreinlega vegna tímaskorts, að tala um þá fáránlegu hugmynd að fólk sé markvisst að misnota kerfið. Fólk sem er lengi á atvinnuleysisskrá er það af ótrúlega mörgum, ólíkum ástæðum. Það getur svo sem vel verið að einhverjir séu að misnota það. En í stóru myndinni held ég að það sé gagnlegra að reyna að hvetja fólk til dáða en að reyna að elta uppi einhverja sökudólga sem eiga að skammast sín samkvæmt einhverjum hefðbundnum viðmiðum um það hvernig fólk eigi að ráðstafa tíma sínum. Í staðinn ætla ég aðeins að tala um aðra veikleika sem orðið hafa meira áberandi í Covid-faraldrinum og öllu sem hefur verið að gerast. Allt í einu varð mjög mikið atvinnuleysi og mörg fyrirtæki drógu allverulega saman seglin. Og núna, þegar hagkerfið er að taka við sér aftur, verður ákveðin hætta á undirboðum, að fólk nýti sér það að margir séu í leit að atvinnu sem leið til þess að lækka laun í samfélaginu. Út frá hugmyndafræði um frjálsan markað skil ég það mjög vel og í rauninni þætti mér það svolítið undarlegt ef svo væri ekki. Ég myndi samt vilja undirstrika mikilvægi þess að þegar verið er að ráða í störf eftir svona faraldur og eftir svona mikla aukningu á atvinnuleysi, sé horft til sanngirni annars vegar og stuðst við gildandi kjarasamninga hins vegar, að ekki sé verið að nota tækifærið til þess að færa til, töluvert mikið í einhverjum tilfellum, frá launapotti starfsmanna yfir í útgreiddan hagnað eigenda. Það kann að líta mjög vel út fyrir einhverja eigendur til skamms tíma en til lengri tíma litið er ég nokkuð viss um að þetta muni leiða af sér kergju, óánægju og jafnvel að fyrirtæki muni eiga erfiðara uppdráttar. Eins og Henry Ford komst að á sínum tíma voru miklu fleiri sem gátu keypt bíla þegar starfsmennirnir fengu betri laun. Það spilar allt saman og auðvitað mun fólk þurfa að hafa peninga á milli handanna til að geta nýtt sér þjónustuna, hvers eðlis sem hún er. Að lokum ætla ég að nefna einn galla sem komið hefur í ljós varðandi þau vinnumarkaðsúrræði og úrræði fyrir fyrirtæki sem verið hafa í gangi varðandi Covid. Nýlega hafa margir einyrkjar í ferðaþjónustu, sem hafa jafnvel rekið sín fyrirtæki árum saman, verið að lenda í því að vegna þess að þeir eru skráðir hjá Vinnumálastofnun og voru á hlutabótaleið eða í annars konar úrræði þegar faraldurinn stóð sem hæst, eru allt í einu farnir að fá boðanir um að tékka á vinnu hér og þar, þrátt fyrir að þetta séu aðilar með eigin fyrirtæki, sem hafa verið með sín eigin fyrirtæki mjög lengi, og eru jafnvel í startholunum með að fara af stað aftur í rekstur í ferðaþjónustu eða á öðrum sviðum, hvað svo sem það kann að vera. Ég hef aðallega heyrt þessar sögur frá ferðaþjónustuaðilum. Ég vil leggja til að farið verði mjög varlega í þetta vegna þess að samkvæmt reglunum á Vinnumálastofnun að leiða fólk út í þessa vegferð, samanber það sem ég ræddi í stærstum hluta þessarar ræðu. En það er kannski eðlilegra að við horfum til þess að þetta eru undarlegar og sérstakar aðstæður þar sem voru búin til úrræði sem pössuðu ekki fullkomlega við það hvernig atvinnuleysisbótakerfið var hannað. Verið var að púsla saman hlutum sem pössuðu ekkert endilega saman. Hættan er sú að þetta verði til þess að lítil fyrirtæki, sérstaklega í ferðaþjónustu og öðrum þjónustugeirum, verði fyrir skaða sem yrði hreinlega erfitt að vinda ofan af. [[Forseti hringir.]]Ég legg til að við pössum upp á þetta og sýnum sanngirni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðisræðu. Hann fór yfir sviðið svolítið vítt og breitt eða tók svolítið stórt svið undir í ræðunni og það var mjög áhugavert þar sem við erum að ræða um atvinnuleysistryggingar og úrræði stjórnvalda í kjölfar Covid. Hv. þingmanni varð tíðrætt um hagkerfi og fjölbreytni og úrræði hvað það varðar eða fjölbreytt hagkerfi. Það sem ég hef verið að velta fyrir mér, bara við að hlusta á ræður og kynna mér málið, er að við getum hugsað hvað við gerum á þessum tímamótum þegar við erum að sjá fram á bjartari tíma. Covid-faraldurinn er á undanhaldi. Ég gef mér að veröldin verði ekki söm á eftir. Hvernig getur þingmaðurinn séð það fyrir sér að við getum hvatt ungt fólk? Ég hef hugsað mest um ungt fólk, kannski þá eldri í leiðinni. Við erum öll, leyfi ég mér að segja, þannig af guði gerð að við erum félagsverur í grunninn, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Hvernig getum við útvíkkað þá fjölbreytni sem þarf til að þetta geti hentað sem flestum? Varla erum við bara að horfa á, eins og í þessu tilfelli, einhver þröng sjónarmið eins og íþróttaheiminn o.fl. Þá kemur mér í hug orðið hvati. Gæti þingmaðurinn séð fyrir sér hvata, af því að hagkerfið var undir í ræðu þingmannsins?
Herra forseti. Ég tel bæði mjög rétt og mjög skynsamlegt hjá hv. þingmanni að ganga út frá því að hagkerfið verði ekki eins eftir þennan faraldur. Ég ætla samt að fá að halda því fram að í þessum faraldri hafi ekkert gerst sem hefði ekki gerst hvort eð er heldur hraðaði þetta ferlinu bara umtalsvert. Allt í einu voru miklu fleiri komnir á fjarfundi úti um allan heim, staðsetning hætti að skipta máli fyrir marga geira og það opnuðust alls konar möguleikar á sveigjanlegra vinnuumhverfi og þess háttar. Þegar hv. þingmaður talar um hvata held ég að hvatarnir séu til staðar. Hver og einn einstaklingur vill gera gagn í sínu samfélagi og í sínu lífi, bæði fyrir sig og samfélagið sitt. Ég held að það hafi aldrei breyst, fólk vill vinna, fólk vill vera duglegt. En ég óttast, og það var kannski uppistaðan í ræðu minni, að búið sé að búa til ákveðna umgjörð utan um lúterskt vinnusiðferði sem þróast ekki jafn hratt og er ekki jafn sveigjanleg og þær kröfur sem ungt fólk gerir í dag og meira að segja fólk sem er korter í miðaldra eins og ég sjálfur sem vill sveigjanlegra vinnuform og vill hafa meiri möguleika á því að haga hlutum í samræmi við sinn áhuga, sína menntun og sína þekkingu. Það að þetta skuli vera svona ósveigjanlegt er farið að valda skaða og mun valda meiri og meiri skaða þangað til að Alþingi ákveður að taka sig til og endurskoða þetta. Bara til að svara á einfaldan hátt held ég að það sé ekki skortur á hvötum. Hvatarnir eru þarna [[Forseti hringir.]]en hvatarnir af hálfu samfélagsins eru eitt sett meðan hvatarnir í lögunum eru aðrir [[Forseti hringir.]]og verri og í mótsögn.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Ég tek algjörlega undir að þessi heimsfaraldur hefur hraðað - vel að orði komist - ferli t.d. í fjarvinnslu og fjarfundabúnaði og þeirri tækni. Við þekkjum það sjálf hér á þinginu að við höfum getað hist á fundum án þess að hittast með því að vera á fjarfundum. Maður sér fyrir sér að það muni breytast á heimsmælikvarða, bara með ferðir og annað slíkt, við getum bara sagt óþarfafundarferðir eitthvert til útlanda, rándýrar, og þar fram eftir götunum. En það sem ég er kannski líka að velta fyrir mér þegar ég tala um tækifærið sem er núna vegna breyttra tíma - við getum kallað það tímamót, við erum að fjalla um styrki og atvinnuleysisbætur til íþróttafélaga - er að ég hef þá tilfinningu og skoðun að of lítið sé af félagslegum úrræðum og meira af einangruðum úrræðum. Þess vegna nefndi ég að við erum félagsverur, hvort sem okkur líkar betur eða verr, og tilhneigingin til að einangra sig er of rík hjá okkur mörgum. Það eru þessir hvatar til að vera með meiri félagsleg úrræði og halda því við sem getur hvatt fólk til að hittast meira og jafnvel keppa hvert við annað, eða hvernig sem það er. Það sem ég hefði viljað sjá í þessum heimi, sem er að breytast svolítið mikið, er að við viðhöldum þessum félagslegu úrræðum, félagslegu þáttum sem efla félagslegan þroska. Það er það sem ég er að horfa til.
Herra forseti. Ég held að ég skilji hvað hv. þingmaður er að fara og ég tek undir það að vissu leyti. En aftur ætla ég að fá að hreyfa aðeins markstangirnar. Eins og fjölskyldulífi og bara lífi fólks hefur verið stillt upp undanfarið, ég veit ekki hversu lengi en alla vega töluvert lengi, þá skiptist tími manna nokkurn veginn þannig að sirka þriðjungur sólarhringsins fer í svefn, sirka þriðjungur fer í vinnu og síðan er þriðjungur sem er frítími nema þar af er allur tíminn til að borða og þrífa sig og sinna öllu sem þarf að sinna sem er ekki beinlínis vinna eða svefn. Fyrir vikið hefur orðið til sú menning að stór hluti af félagslífi fólks á sér stað á vinnustaðnum. Það er bara gott og blessað nema það gerir kannski ekki ráð fyrir því að sumir kunna bara ekkert endilega sérstaklega vel við vinnufélaga sína, sumir vilja kannski eiga félagslíf annars staðar, í öðru samhengi. Eitt af því sem gerist þegar framleiðslan í samfélaginu verður svona mikil og gnægtin verður svona mikil er að við höfum möguleikann á því að stytta vinnuvikuna, búa til meira svigrúm til að fólk geti í meira mæli en verið hefur sótt í félagsskap og einmitt sinnt þessari félagslegu hlið, sem ég er sammála hv. þingmanni um, á öðrum vettvangi en endilega bara innan vinnunnar eða innan fjölskyldunnar. Við sjáum mörg dæmi um það nú þegar fólk hefur þennan aukna sveigjanleika og aukna frítíma, er virkara í félagsstarfi, er virkara í listsköpun, er virkara á ótal mörgum öðrum sviðum - ekki endilega á sviðum sem færa því laun en lífið snýst kannski ekki endilega bara um peninga hjá öllum, heldur eitthvað sem gefur fólki eitthvað annað og ýtir einmitt undir þessa félagslegu virkni en hv. þingmaður bendir réttilega á mikilvægi hennar. Ég vona að þetta svari spurningunni.
Hæstv. forseti. Ég var nú að reyna að halda þræði í þessari ræðu. Hv. þm. Smári McCarthy fór um víðan völl. En af því að ég er að reyna að skilja allt sem þarna kom fram, hver hin raunverulega skoðun þingmannsins er og hvað hann var að reyna að segja, vil ég spyrja hann: Mátti skilja ræðuna svo að þingmaðurinn liti þannig á að það ætti að vera frjálst val hvers og eins hvort hann sækti vinnu eða ynni, væri á vinnumarkaði, það væri bara frjálst val, og sá sem myndi ekki velja það ætti þá rétt á framfærslu úr Atvinnuleysistryggingasjóði? Þetta er lykilspurning. Við erum að tala um sjóð sem við skattgreiðendur greiðum öll í til að tryggja að allir, líka þeir sem missa vinnuna eða eru án vinnu, hafi einhverja framfærslu. Spurningin er þessi: Lítur þingmaðurinn svo á, af því að ég heyrði ræðu annars þingmanns Pírata tala þannig hér fyrir einhverjum dögum, að það væri jafnvel verðmætasköpun í því að menn fengju bara að vera á bótunum og myndu þá gera eitthvað annað? Er þingmaðurinn sama sinnis? Er hann á því að það eigi bara að vera valkvætt hvort fólk sækir vinnu eða ekki og ef það ákveður að sækja ekki vinnu eða vera ekki á vinnumarkaði ætti það samt rétt á bótum úr Atvinnuleysistryggingasjóði?
Herra forseti. Ég held að spurning hv. þingmanns sé rétt spurning um rangan hlut. Ég ætla að reyna að tala skýrt. Það er mjög erfitt að gagnrýna heildarskipulag atvinnuleysistryggingamála í 15 mínútna ræðu, sérstaklega að reyna að koma einhverju öðru að í leiðinni. En punkturinn sem ég var að reyna að koma á framfæri í ræðunni er að það er óhagkvæmt að neyða fólk til að taka þeirri vinnu sem býðst. Það er hreinlega óhagkvæmt. Það skilar minni hagkvæmni fyrir samfélagið, fyrir hagkerfið í heild sinni, en það að gefa fólki aðeins meira frjálsræði. Nú vill þannig til að ég er hlynntur frjálsum mörkuðum. Ég er svolítið á þeirri línu að ef fólk telur sig ekki þurfa að vinna þá eigi ekki að neyða það til þess. En fólk mun líklegast þurfa að vinna á einhverjum tímapunkti, ef ekki með beinum hætti þá óbeinum, þ.e. ef ekki vegna þess að það vill vinna þá vegna þess að það klárar hreinlega peningana sína. Það er ljóst að margar breytingar hafa átt sér stað í samfélaginu á undanförnum árum sem gerir að verkum að framleiðni hagkerfisins í heild er miklu meiri en hún var fyrir 50 eða 100 árum. Við erum ekki komin á þann punkt að enginn þurfi að vinna til þess að allir geti borðað. Við getum ekki sagt algjörlega 100%: Gefum þetta allt frjálst. Ég er aftur á móti sammála þeim hugmyndum að fara að gera tilraunir með að minnka vinnuþörfina hjá öllum á jafnræðisgrundvelli með einhverri grunnframfærslu eða einhverju álíka. Ég er ekki sannfærður um að við séum endilega komin á þann stað að það gangi upp fyrir alla og fyrir heilu hagkerfin. En stytting vinnuvikunnar og þess háttar atriði eru orðin tímabær og tilraunir með þetta eru orðnar tímabærar. [[Forseti hringir.]]Hvort það passi inn í núverandi skipulag atvinnutrygginga? Svarið er nei. Við þurfum að endurhugsa þetta allt saman og það var kjarninn í ræðu minni.
Hæstv. forseti. Ég er kannski einhverju nær. En hv. þm. Smári McCarthy segir að ekki eigi að neyða neinn til að vinna, ef ég heyrði rétt.
Vilt þú neyða fólk til að vinna?
- Nei, ég ætla ekki að neyða neinn til eins eða neins. En spurningin er þessi: Á sá sem ekki vill vinna en getur það, þá rétt á að fá framfærslu frá skattgreiðendum? Það er kannski munurinn á þessari hugsun hjá okkur. Ég geri mér alveg grein fyrir því að aðstæður fólks eru ólíkar. Ég þekki það sennilega manna best að það eru ótrúlega mismunandi aðstæður hjá fólki. Ég get alveg skilið að stundum sé sú staða uppi að fólk sem er á atvinnuleysisbótum geti ekki tekið akkúrat þá vinnu sem gæti boðist. Ég tel að kerfið eigi að taka tillit til þess ef málefnalegar ástæður liggja að baki. Ég er ekki til vandræða þar. En ég er bara að hugsa um þennan hugsunarhátt, að fólk almennt líti á það sem sjálfgefinn hlut að skattgreiðendur eða samfélagið framfleyti fólki sem vill bara ekki vinna, vill gera eitthvað annað við tímann. Ég get alveg skilið að menn vilji gera eitthvað annað við tíma sinn en þá verður það sjálft að búa sér til einhverjar tekjur úr því en ekki að skattgreiðendur eða samfélagið sjái því fyrir framfærslu. Ég held að sú hugsun sé almennt hættuleg. Mér finnst hafa borið meira á þessari hugsun núna en áður, kannski vegna þess að Píratar eru til. En ég er að segja að ég hef áhyggjur af þeirri hugsun, að hún sé mjög skaðleg. Ég lít alltaf svo á að ef fólk finnur ekki til þess að það sé að leggja eitthvað til, skapa eitthvað, borga einhverja skatta og sé hluti af samfélaginu þá muni það verða til skaða.
Herra forseti. Ég kann vel að meta það að hv. þingmaður kenni Pírötum um alla framþróun hagkerfisins sem hefur orðið til þess að við erum brjálæðislega rík þjóð og þannig. Ég er samt ekki viss um að við eigum rétt á þeim titli vegna þess að við höfum ekki enn fengið að vera í ríkisstjórn. En sjáum til. Markmið hagkerfisins er ekki að allir vinni öllum stundum. Markmið hagkerfisins er ekki að framleiða eins mikið og mögulegt er. Það getur verið að það sé markmið ákveðinna stjórnmálamanna en það er ekki markmið hagkerfisins. Markmið hagkerfisins er að allir búi við gnægt, hafi nóg í sig og á, og búi við næga velferð, bæði líkamlega og andlega, til að geta gert það sem þeir vilja við líf sitt. [[Gripið fram í.]]Höfum í huga að hagkerfið er allt fólkið og allt sem fólkið gerir. Vandinn sem ég er að reyna að lýsa er ekki að einhverjir séu einhvern veginn að svindla á kerfinu eða reyna að fá sína framfærslu án þess að leggja neitt af mörkum. Það eru kannski einhverjir sem gera það og sumir eru reyndar í vinnu. Sumir eru húðlatir og þiggja laun fyrir. Það er vel þekkt á mörgum vinnustöðum, t.d. þessum. En það er ekki vandamálið sem ég er að reyna að takast á við. Vandamálið sem ég er að reyna að takast á við er: Við vitum að það er offramleiðsla á alls konar hlutum í þessu samfélagi. Við vitum að fólk er að vinna of mikið. Við vitum líka að það er betra og hagkvæmara fyrir hagkerfið í heild sinni ef fólk vinnur við hluti sem það kann og getur og vill vinna við frekar en að þurfa að taka einhverju starfi bara til að tikka í einhvers konar box mótmælenda vinnusiðferðisins. [[Forseti hringir.]]Og við verðum að hætta að viðhalda því kerfi vegna þess að það kerfi er farið að vinna skaða á samfélaginu okkar, hagkerfinu og, meðan ég man, plánetunni okkar.
Virðulegi forseti. Þetta hafa verið skemmtilegar, gagnlegar og inntaksríkar umræður hér. Þetta er ekki alveg einfalt mál. Það hefði kannski mátt ætla af þeim orðaskiptum sem farið hafa fram hér að það sé mjög algengt og nánast regla að atvinnuleitendur afþakki þá vinnu sem þeim standi til boða og kjósi heldur að vera á atvinnuleysisbótum. En því fer fjarri. Eins og kom fram í ræðu hér áðan hjá hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur þá eru innan við 2% sem neita störfum. Eins og fólk hefur rakið hér þá eru til þess ótal ástæður, yfirleitt eðlilegar ástæður og yfirleitt tímabundnar ástæður. Hitt er svo annað mál að svona almennt erum við á fleygiferð, samfélag og nútímasamfélag er á fleygiferð í þróun í átt til þess sem stundum er kallað harkhagkerfið, alveg sérstaklega hjá ungu fólki sem enn hefur ekki bundist fjölskyldutengslum. Það starfar tímabundið við einhver tiltekin störf, iðulega í þjónustugreinum, og oft eru tengsl launamannsins og atvinnurekandans lausbeislaðri en í hefðbundnum fyrirtækjum. Bæði eru gagnkvæmar skyldur minni og eins eru réttindi launamanna minni. Þetta er, held ég, eitt af stóru verkefnum verkalýðshreyfingarinnar og Samtaka atvinnulífsins. Eitt af þeim stóru verkefnum sem bíða þeirra er að tryggja þessi réttindi, tryggja að réttindi launamanna hrapi ekki niður á það stig sem það var í kringum iðnbyltingu eða áður en verkalýðshreyfingin varð að því afli í samfélaginu sem mótað hefur samfélög okkar, ekki síst samfélög okkar hér í Norður-Evrópu, með þeim hætti að launafólk býr við alls kyns mikilsverð réttindi og almannatryggingar eru hér með tilteknum hætti, þó að vissulega mætti þar margt betur fara. Ég vildi aðeins árétta þetta áður en lengra er haldið. Hitt er svo aftur annað mál að það er ekki nýlunda og það eru ekki uppfinning Pírata, eins og hefði mátt jafnvel ætla hér af orðum hv. þm. Brynjars Níelssonar, að til sé fólk sem kærir sig ekki um að taka þátt í hefðbundinni launavinnu, heldur vilji verja tíma sínum í listsköpun, garðyrkju, gróðursetningu eða hvaðeina það sem fólk fýsir að gera til þess að auðga líf sitt og annarra, nú eða bara að liggja í leti og gera ekki neitt. Það eru líka dæmi þess í gegnum mannkynssöguna og kom ekki fram með stofnun Pírata, held ég að mér sé alveg óhætt að segja. Við höfum alltaf átt fólk sem telur að það eigi að vera á kaupi við að vera til. Og sumu fólki hefur meira að segja tekist bara dável að sannfæra aðra um nauðsyn þess líka. Út úr slíku fólki hafa oft komið umtalsverð verðmæti og andleg afrek. Það má færa fyrir því rök að Halldór Laxness, okkar fremsti rithöfundur á síðustu öld, hafi verið letingi sem aldrei nennti að vinna ærlega vinnu, og ég held að ýmsir hafi litið svo á að hann væri landeyða sem væri byrði á skattborgurunum. En þegar upp er staðið held ég að við séum flestöll á einu máli um að hann hafi afrekað mikið og margt á sinni ævi og verið ákaflega vinnusamur maður. Enda sagði hann að rithöfundur þyrfti aðeins að hafa einn góðan eiginleika, og ég bið forseta fyrir fram forláts á munnsöfnuðinum, en það væri að hafa góðan rass, þ.e. að rithöfundur þyrfti að vera duglegur að sitja við. Hér er um að ræða ágætt mál sem sjálfsagt og eðlilegt er að framlengja. Það er sjálfsagt og eðlilegt að framlengja þetta úrræði. Ég hlýt þó að nefna það í þessum ræðustól að ég tel að það sé mjög miður að ekki hafi náð fram að ganga tillaga frá minni hluta velferðarnefndar, þeirra Helgu Völu Helgadóttur, Guðmundar Inga Kristinssonar og Halldóru Mogensen, um að leggja til breytingar á þessu frumvarpi til þess, eins og segir í nefndaráliti minni hlutans með breytingartillögunni, að bregðast við fyrirsjáanlegum atvinnuvanda námsmanna á komandi sumri. Þar segir líka að það sé deginum ljósara að fjölmargir námsmenn verði án atvinnu yfir sumartímann og þeir verði þar með af tekjum sem þeir hefðu ella reitt sig á. Þess vegna lagði minni hlutinn til að námsmönnum yrði tryggður réttur til atvinnuleysisbóta í sumar. Í þessu sambandi benti minni hlutinn á að allt að 70% námsmanna framfleyta sér með hlutastörfum samkvæmt könnun Eurostudent, og ég hygg að óvíða í heiminum sé atvinnuþátttaka námsmanna jafn mikil og hún hefur þróast út í að vera hér á landi. Það liggur við að það sé nánast regla að fólk sem er í námi hafi með höndum einhver störf meðfram þessu námi til að framfleyta sér. Og það segir sig sjálft að slík vinna meðfram námi mun fyrr eða síðar bitna á náminu. Það bitnar á gæðum námsins, það bitnar á einbeitingu að náminu og það getur bitnað á heilsu námsmanna vegna þess að þessu fylgir gríðarlegt álag. Það væri miklu eðlilegra að samfélagið byndist samtökum um að námsmönnum yrði tryggt að geta lifað og framfleytt sér raunverulega af námslánum og kjör á þeim lánum væru betri. Vakin er athygli á því í þessu samhengi að á undanförnum tíu árum hefur námsmönnum sem taka námslán fækkað um helming. Þetta er að sjálfsögðu yfirleitt vegna þess að framfærslufjárhæð námslána er ónóg. Á vinnumarkaðnum greiða námsmenn sinn hluta inn í atvinnuleysistryggingakerfið, en þeir njóta samt sem áður ekki réttinda í kerfinu. Það segir sig sjálft að það er ranglátt, það er misrétti og það er óboðlegt fyrir þau sem við það búa. Þessi mikla vinna meðfram námi hefur líka bitnað sérstaklega á námsmönnum í veirufaraldrinum vegna þess að þau störf sem námsmenn inna af hendi eru og hafa yfirleitt verið í þjónustugeiranum. Þetta eru störf á veitingahúsum, gistihúsum og þar fram eftir götunum. Þetta eru störf sem oft eru tengd ferðaþjónustu með einum eða öðrum hætti og þau störf hafa að sjálfsögðu hrunið. Þannig að þetta er mikið réttlætismál mál og það hefði óneitanlega farið betur á því að Alþingi hefði treyst sér til þess að samþykkja þetta mál. Stúdentaráð hefur verið mjög duglegt við að vekja athygli þingsins á kröfum sínum. Krafa stúdentaráðs er einföld, eins og segir í ágætri og greinargóðri umsögn stúdentaráðs við þetta mál. Hún snýst um, eins og þar segir, að vinnandi námsfólk geti sótt sér þann rétt sem það hefur áunnið sér með greiðslu atvinnutryggingagjalds, eins og kom fram í ræðu minni, samkvæmt 3. gr. laga um tryggingagjald sem launagreiðendur greiða af launum þeirra, og að þeir geti nýtt sér þetta til jafns við annað vinnandi fólk og án þess að vera mismunað fyrir að stunda nám. Herra forseti. Það er ekkert sjálfsagt mál að ungt fólk vilji búa hér á landi þegar fram líða stundir. Þegar það hefur stofnað sínar fjölskyldur og eignast sín börn og hyggst hasla sér völl á vinnumarkaði og hyggst skapa sér líf er ekkert sjálfsagt að það þurfi endilega að vera hér á landi. Þá er mikilvægt að við sem samfélag gerum vel við okkar námsmenn vegna þess að það mun skila sér margfalt til baka, bæði í ánægjustundum og jafnvel í kílóvattstundum og gott ef ekki hreinlega líka í mannárum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ljómandi góða og skemmtilega ræðu. Það var áhugavert að heyra þingmanninn lýsa þessum mikilvæga hluta okkar samfélags, að það séu einhverjir sem gefa sér tíma til að hugsa, liggja í algerri leti og hugsa. Ég ætla ekki að fara djúpt inn í umræðu við hv. þingmann um listir, menningu og rithöfunda. Þar er hann töluvert mikið sleipari en sá er hér stendur. Ég verð þó að segja að ég er sammála þingmanninum um að það er mjög mikilvægt fyrir hverja þjóð að eiga öflugt menningar- og listalíf og það eigum við svo sannarlega að styðja. Mig langar líka að segja að það er í rauninni ákveðin skammsýni, held ég, að stjórnvöld skuli ekki sjá sér hag í að víkka út þetta mál sem við erum að fjalla um hér. Það er ákveðin skammsýni vegna þess að við erum að tala um námsmenn og við erum að tala líka um félagasamtök, æskulýðssamtök sem vinna gott starf. Það er á sama tíma mikilvægt fyrir okkur að gera grein fyrir því að jafn mikilvægt og það er að við leyfum fólki að hugsa og liggja jafnvel í leti þá væri slíkt samfélag ekki mjög sjálfbært ef allir gerðu það. En það þurfa að vera einhverjir hvatar til að fólk sæki sér menntun, eins og þingmaðurinn benti á. Menntun er vinna. Þar af leiðandi finnst okkur sem hér stöndum, mörgum hverjum, að það sé eðlilegt að þessir aðilar hafi stuðningsnet meðan þeir eru í námi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og tek heils hugar undir með honum. Vissulega þarf hvata, en hvatar geta verið með ýmsu móti og hvatar að skapandi lausnum og hugvitsamlegum lausnum sem gagnast jafnvel öllum geta oft verið, ja, þeir geta t.d. verið leti. Af því að ég nefndi nú Halldór Laxness hér áðan, rithöfundinn, þá minnir mig að ég hafi lesið um það að þegar hann var drengur og átti að moka flórinn hafi hann fundið upp einhvers konar vél, eða gert tilraun til að finna upp einhvers konar vél, sem tók það ómak af honum. Nú er of langt síðan ég las þetta svo ég muni alveg hvernig þessi vél virkaði, en það er í sjálfu sér ekki aðalatriðið hvernig hún virkaði eða hvort hún virkaði heldur hitt að það var leti sem var honum í rauninni hvati og aflvaki til uppfinninga, þ.e. hann nennti ekki að moka og reyndi þá að finna upp eitthvað sem tæki af honum ómakið. Það held ég að sé hvati ótal uppfinninga á síðustu öld og að þannig sé það enn. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt að það ríki ákveðið jafnvægi milli hugvitsins og svo aftur þess að strita með höndunum. Ég er ekki einn þeirra sem eru andvígir því að fólk stundi líkamlega vinnu og ég er ekki að mæla gegn því að námsmenn vinni á sumrin. En ég hef hins vegar efasemdir um þessa sífelldu vinnu með námi.
Hæstv. forseti. Eins og hv. þingmaður, sem ég þakka fyrir svarið, setur málið fram þá er örugglega hægt að fullyrða að leti geti verið hvati að ýmsum nýjungum, ég tala nú ekki um ef það er til að létta manni lífið með einhverjum hætti eða auðvelda manni störfin. Ég held reyndar að í því tilviki sem hv. þingmaður vitnar til sé líka einhvers konar innri sköpun sem gerir það að verkum að maðurinn í þessu tilviki sá tækifæri til að skapa eitthvað, búa til eitthvað til að létta sér verkin. En hvað veit ég? Það er hins vegar mjög mikilvægt þegar við ræðum um námsmenn og rétt þeirra til bóta eða tryggingar á framfærslu, hvað sem við köllum það nú, að það er ákveðinn kostur að námsmenn vinni með skóla, þ.e. þeir sem það geta og vilja. Það er líka ákveðinn félagslegur þáttur í því að mæta til vinnu og framfleyta sér, það er hvati líka að búa sér til einhver verðmæti með því að mæta í vinnuna og sjá hvernig það skapar tækifæri til þess að gera annað. En það er hins vegar að sjálfsögðu orðið erfitt þegar vinnan er farin að koma niður á náminu af því að við erum að hvetja fólk til að mennta sig til þess að það geti skapað eitthvað, búið til eitthvað og tekið samfélag okkar áfram fram í nýja öld og næstu tíma. Það er það sem við viljum að gerist. Við megum ekki hafa okkar kerfi eða umhverfi þannig að áhyggjur þeirra sem vilja mennta sig af því hvernig þeir geti framfleytt sér, hvort sem þeir missa atvinnu tímabundið meðan þeir eru í námi eða hvernig það er, verði til þess að draga úr vilja fólks til að fara í nám.
Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir það sem hv. þingmaður segir. Það er vissulega jákvætt og gott fyrir námsmenn að skipta um umhverfi, starfa í umhverfi sem þeir eru ekki alla jafna í, jafnvel fara og búa annars staðar en þeir búa venjulega og reyna á sig með einhverjum öðrum hætti. Þeir læra líka á því. Þeir læra ekki bara ákveðið vinnulag og ákveðin verk, þeir læra líka á samfélagið sem þeir eru í, þeir finna sig í samhengi við samfélagið og finna sig í samhengi við annað fólk. Þess vegna er vinnan holl og það er hollt að finna sig í samfélagi við annað fólk. Hitt er aftur annað mál að stöðug vinna með námi getur bitnað á náminu með þeim hætti sem ég var að reyna að lýsa í ræðu minni og ég held að það sé mikilvægt verkefni okkar að reyna að takast á við þetta. Ég tel að það sé óeðlilega hátt hlutfall námsmanna sem sinnir einhvers konar vinnu með námi og ég er ekkert viss um að sú vinna, sem er iðulega í einhverjum þjónustugreinum á einhverjum veitingahúsum og þar fram eftir götunum, sé endilega sú sem er mest krefjandi eða þroskandi.
Herra forseti. Mig langar að ræða aðeins áfram stöðu námsmanna, sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni og andsvörum við hv. þm. Gunnar Braga Sveinsson, vegna þess að íslenskir stúdentar eru í allt annarri stöðu en evrópskir kollegar þeirra. Hér var nefnd Eurostudent-könnunin sem leiðir í ljós að 70% námsmanna reiða sig á vinnu með námi til að framfleyta sér vegna þess að framfærslukerfi námslána dugar ekki til. Það er miklu hærra hlutfall en í öllum öðrum löndum, en íslenskir stúdentar eru líka eldri. Hlutfall stúdenta undir 25 ára aldri er hið næstlægsta á Íslandi af öllum Evrópuríkjum sem taka þátt í Eurostudent. Íslenskir stúdentar eru lengur að koma sér í gegnum háskólann, m.a. vegna þess að vinnan tekur frá þeim tíma, orku og einbeitingu sem gæti annars farið í námið. Þannig að það að tryggja mannsæmandi kjör í gegnum hið opinbera framfærslukerfi er markmið í sjálfu sér, markmið sem hefur ekki verið staðið við, eins og við sem fylgdumst með frumvarpi um Menntasjóð námsmanna fara í gegn, reiknuðum með að yrði komið á allt annan stað en raunin er í dag. Það er bara búið að hækka grunnframfærslu námsmanna tímabundið um 6% vegna Covid, það er ekki nein varanleg hækkun á grunnframfærslu sem nauðsynleg er og ekki er heldur verið að taka á þeirri staðreynd að námslánakerfið gerir ráð fyrir því að námsmenn séu með fullar tekjur þrjá mánuði á ári vegna þess að námslán eru veitt í níu mánuði á ári. Þess vegna langar mig að spyrja þingmanninn hvort hann kunni einhverja skýringu á því skeytingarleysi sem stjórnarmeirihlutinn hefur sýnt gagnvart síendurtekinni og einfaldri kröfu námsmanna um öryggisnetið sem felst í atvinnuleysistryggingum í námshléum.
Virðulegi forseti. Í sjálfu sér hef ég ekki skýringar á reiðum höndum á því hvernig stjórnarmeirihlutinn hugsar. Ég held raunar að þeir sem stjórna landinu séu kannski, ég segi ekki af minni kynslóð heldur eitthvað svolítið yngri. En fólk sem er af minni kynslóð hefur ákveðna rómantíska sýn á þessa hluti. Sjálfur vandist ég því þegar ég var á mínum námsárum að á sumrin fór maður jafnvel eitthvert út á land og maður var í byggingarvinnu hér og þar um landið, maður var í fiskvinnu, maður var í alls konar verkamannavinnu og hafði gott af þessu. Maður þénaði vel á þessu og svo gat maður lifað af þessu svolítið fram eftir vetri. Þessi tími er löngu liðinn, eins og hv. þingmaður rakti ágætlega hér áðan. Það er óeðlilega og ískyggilega hátt hlutfall námsmanna sem þarf að vinna með náminu, þarf að vera í stöðugri vinnu með þeirri miklu vinnu sem náminu fylgir og almennt og yfirleitt má segja að þetta sé allt of mikið basl. Það er allt of mikið basl að vera námsmaður á Íslandi. Það er allt of mikil basl sem fylgir því að vera ungt fólk á Íslandi, hvort sem það er þetta framfærslukerfi námsmanna sem við erum að tala um eða bara húsnæðisumhverfið, sem við erum ekki einu sinni farnir út í að ræða. Eigum við að tala um matarverðið? Hvar sem litið er á lífskjör ungs fólks á Íslandi þá er þetta allt of mikið basl.
Herra forseti. Það er þessi rómantíska sýn sem þingmaðurinn nefnir sem ég held að sé kannski vandamálið, þegar fólkið sem vélar um þessi mál er kannski fast í einhverri hugmynd um að það sé bara allt í lagi að vera stúdent að harka. Sveltandi stúdentinn sé einhvern veginn rómantísk mynd sem fólk sér fyrir sér, mögulega vegna þess að öll þessi kerfi sem hv. þingmaður nefnir, sem eru stuðningskerfin okkar í samfélaginu, voru bara allt annars eðlis þegar þetta fólk, sem er af annarri kynslóð, gekk í gegnum háskólanám. Ég veit það ekki. En eins og stendur í umsögn stúdentaráðs Háskóla Íslands, sem hv. þingmaður vísaði til, þá er krafan svo ofureinföld og hún snýst ekki um einhverja bitlinga. Viðbragðið hjá stjórnarliðunum virkar eins og það sé einhver ölmusa í gangi hérna. Hún snýst bara um það að námsfólk sem er á vinnumarkaði og missir þá vinnu geti sótt sér atvinnuleysisbætur í námshléum þegar það fær ekki námslán, bara út á það atvinnutryggingagjald sem viðkomandi hefur greitt í sameiginlega sjóði. Þau vilja bara fá út úr sjóðnum það sem þau hafa lagt inn. Og af því að stúdentaráð er nánast í hálfu starfi við að skrifa umsagnir um þetta sama atriði trekk í trekk til þingsins er vert að nefna að þau hafa undirbyggt sína afstöðu mjög vel, hafa gert hverja könnunina á fætur annarri í sínum hópi. Í þeirri síðustu kom fram að af stúdentum á landsvísu segist fjórðungur glíma við mikla eða mjög mikla fjárhagsörðugleika. Mennt er máttur, segja þeir, en það er ekki mikill máttur í fólki þegar það hefur ekki efni á að fæða sig og klæða.
Virðulegi forseti. Fram kemur þetta er sjöunda umsögn stúdentaráðs um þetta mál. Þær bara verða betri og betri, þessar umsagnir frá þeim. Það kann að vera að eitthvað af þessu sé einhver rómantík um að vera undir súð einhvers staðar, eiga vart til hnífs og skeiðar og lesa heimspeki og læknisfræði, ég veit það ekki. Ég veit bara að þetta kerfi hyglar þeim ríku og bitnar á efnaminna fólki. Lánasjóður íslenskra námsmanna, sem svo hét, var baráttumál verkalýðshreyfingarinnar. Það var baráttumál sósíaldemókrata og náðist í gegn í menntamálaráðherratíð Gylfa Þ. Gíslasonar. Það var mikill sigur og mikið byltingarafl fyrir íslenskt samfélag. Vegna þess að þá var í rauninni loksins komið fram afl sem gerði fólki frá efnaminni heimilum kleift að brjótast til mennta og það skipti raunverulega máli í lífi ótal fjölskyldna. Þetta bylti íslensku samfélagi um hríð. En nú erum við einhvern veginn komin aftur á sama stað. Af því að ég var að tala hér áðan um að ástandið væri eins og í kringum iðnbyltinguna í samskiptum launamanna og atvinnurekenda er það líka orðið þannig, eða er að þróast út í að verða þannig, að það er eingöngu ungt fólk sem á öflugan fjárhagslegan bakhjarl í foreldrum eða öðru sem getur komið sér upp heimili, sem er nú bara grunnþörf. Getur komið sér upp heimili og getur menntað sig sómasamlega landi og lýð til heilla.
Forseti. Þetta mál vekur athygli hjá mér í stærra samhengi. Hér er verið að fjalla um atvinnuleysistryggingar og þessa tíma kórónuveirunnar. Byrjum aðeins á grunnatriðunum. Við höfum verið að fá umsagnir, t.d. frá Samtökum ferðaþjónustunnar og ASÍ, inn í fjárlaganefnd varðandi fjárheimildir vegna fjárauka í kringum þetta mál. Þar hafa komið fram umsagnir þar sem verið er að ýja að því að fólk sé að svindla sér eitthvað fram hjá kerfinu. Þar eru dregin upp einstök dæmi en ekki einu sinni reynt að útskýra hversu víðtæk þau dæmi séu, hversu almenn þau séu. En það er einhvern veginn reynt að láta það hljóma eins og þau séu almenn og eigi við um miklu fleiri en raunin er. Þetta snýst um yfirsýn yfir vandann. Í þessu máli höfum við heldur ekki neina yfirsýn yfir vandann þegar allt kemur til alls. Hvert var markmiðið með þessum breytingum og hvaða árangri skiluðu þær miðað við aðra möguleika? Það er þaðan sem ég kem dálítið inn í þessa aðra möguleika og það er ekki endilega eitthvað sem er viðeigandi akkúrat núna en það eru atriði sem við þurfum að huga að í framtíðinni. Í ræðu og andsvörum talaði hv. þm. Helga Vala Helgadóttir um atvinnuleysiskerfið sem grípur fólk tímabundið þangað til það getur komið undir sig fótunum í nýju starfi eða í nýrri virkni, eins og það hefur oft verið orðað. Vandinn er kannski að atvinnuleysisbótakerfið og tryggingakerfið er ekkert rosalega tímabundið. Við erum að tala um ár, meira en ár. Það er rosalega langur tími til þess að ná sér aftur á strik á þeim kjörum eða bótum sem um ræðir. Þess konar kerfi sem við erum að nota núna á eftir að úreldast tiltölulega hratt á næstu árum með aukinni sjálfvirknivæðingu sem mun hafa áhrif á vinnumarkaðinn til framtíðar. Það er áhugavert í tengslum við umræðu um nemendur, eins og líka var talað um hér. Sjálfvirknivæðing framtíðar, sjálfvirknisamfélag framtíðarinnar, ekkert svo rosalega fjarlægrar, mun virka á þann hátt að helstu nauðsynjar munu nær ekkert kosta í framleiðslu. Þá á ég aðallega við handverk, tíma mannsins. Það verður ekki fólk sem mun framleiða þær nauðsynjar sem við munum þurfa til að hafa ofan í okkur og á, þak yfir höfuðið, mat og föt og eitthvað afgangs til að hafa það gott og geta valið okkur mismunandi áhugamál og þess háttar. Nauðsynjarnar verða nokkurn veginn ókeypis og vinkill Pírata kemur dálítið þaðan inn í t.d. höfundaréttarmálin. Þaðan koma Píratar dálítið inn í pólitíkina, þar sem menn lentu í vandræðum með höfundaréttinn þar sem allt í einu var hægt að búa til endalaus afrit af stafrænu höfundarverki. Í fyrsta lagi kostaði ekkert að búa til nýtt eintak. Af hverju þurfti fólk þá að borga svona rosalega mikið fyrir það? Það er ýmislegt flókið í því samhengi. Allt í einu varð til óendanleg auðlind, praktískt séð. Við höfum í raun aldrei þurft að glíma við óendanlega auðlind í mannlegu samfélagi. Það breytir því hvernig við nálgumst hagkerfið, hvernig við nálgumst nauðsyn þess að geta lifað á þessari jörð og hvað það þýðir einmitt fyrir atvinnuleysistryggingakerfi því að ef allar nauðsynjar eru fríar hvort eð er af því þær eru sjálfvirkt framleiddar, afritaðar að vissu leyti af vélum og engin mannshönd kemur þar nálægt, til hvers þarf fólk þá að fá pening? Vissulega er það þá vegna alls hins sem fólk gerir í tómstundum, í félagslegu starfi o.s.frv. þar sem mannshöndin kemur nálægt. En hérna er þróunin að byrja. Sjálfvirknivæðingin er að taka rosalega stórt stökk á rosalega mörgum sviðum í matvælaframleiðslu, í orkuframleiðslu, í þrívíddarprentun; hús hafa í raun verð prentuð, stór róbóti mætir bara og upp rís nokkurn veginn fullbúið hús. Þetta ætti að vekja okkur til umhugsunar um það hvernig atvinnuleysistryggingakerfið ætti að fara að þróast. Þar finnum við úrræði eins og t.d. VIRK sem er mjög sniðugt. Þar finnum við úrræði eins og úrræði ríkisstjórnarinnar núna, Hefjum störf, sem er kannski frekar flókið. Þar finnum við úrræði eins og það að leita til sveitarfélaga og annarra aðila um að útvega hreinlega störf og spyrja hvað þau hafi fyrir fólk til að gera, til þess að mennta sig á nýjum vettvangi. Þarna ættum við að huga aðeins að þessum mennta- og nýsköpunarvinkli inn í atvinnuleysistryggingakerfið í heild sinni. Hérna erum við auðvitað að glíma við íþróttafélög sérstaklega og hvernig fyrirkomulagið er þar og það virkar svo sem aðeins öðruvísi. Við viljum halda þessari starfsemi í gangi en í stærra samhenginu þurfa þessi atriði að passa saman. Í umhverfi þar sem það kostar ekkert að fá nauðsynjar - og þegar ég segi ekkert þá meina ég nánast ekkert, það er að sjálfsögðu alltaf einhver efniskostnaður en hann fer minnkandi, þar vísa ég t.d. í þingsályktunartillögu mína um kjötrækt þar sem ein kjötfruma margfaldast og getur fætt marga, við erum að tala um biblíuskalaframleiðslu á mat í rauninni. Kostnaðurinn við það er í lágmarki miðað við þann framleiðslukostnað á bæði plöntum og dýrum sem við sjáum í dag, ekki akkúrat eins og er en mun verða í nálægri framtíð. Ég býst fastlega við að upplifa það sjálfur, þess háttar samfélag. Það skiptir máli þegar við nálgumst þau mál sem varða einmitt atvinnuleysistryggingar, eins og þetta mál, að við ættum að fara að huga að því hvort ekki er kominn tími til að hugsa hlutina aðeins öðruvísi. Eru tvö ár, af því að fólk sé að leita sér að starfi, eitthvað sem kemur til með að virka til framtíðar eða þurfum við að fara að hugsa hlutina öðruvísi? Þurfum við að virkja úrræði eins og VRIK meira? Þurfum við að virkja menntakerfið meira? Þurfum við að virkja nýsköpunarferlið fyrir atvinnulausa meira? Nýsköpunarfyrirtæki sem eru að byrja geta t.d. ekki ráðið fólk af atvinnuleysisskrá. Þau eru ekki búin að vera fyrirtæki nógu lengi og eru þar af leiðandi ekki gjaldgeng til að ná í einhvern af atvinnuleysisskrá, sem er mjög skrýtið því að þarna vill maður kannski leita að einhverjum sem er tilbúinn til að leggja út í nýjar leiðir, einhvern sem er búinn að vera á atvinnuleysisbótum í heilt ár og til í að prófa nýja hluti, í samvinnu við einmitt menntakerfið. Í samvinnu við það atvinnustyrktarkerfi sem við höfum séð t.d. með Hefjum störf, væri, held ég, hægt að gera miklu áhugaverðari hluti með atvinnuleysistryggingarnar. Þetta fellur aðeins inn í hugmyndafræði MMT, með leyfi forseta, modern monetary theory, sem fjallar um atvinnutryggingu, vissa útfærslu á því að hið opinbera sé í rauninni alltaf með störf í boði, yfirleitt í einhvers konar umönnun eða eitthvað því um líkt. En það fellur aðeins inn í þá gagnrýni sem breytingartillaga minni hlutans, frá Halldóru Mogensen, Guðmundi Inga Kristinssyni og Helgu Völu Helgadóttur, fjallar um, að einnig skuli litið til þess hvort starfið hæfi starfsreynslu og menntun viðkomandi. Eitthvað eins og starfstrygging býður ekkert endilega upp á viðeigandi tengsl við starfsreynslu og menntun þess sem myndi ganga í atvinnutrygginguna. Með nýsköpunarvinkli væri möguleiki að ná í menntun og starfsreynslu inn á nýjan vettvang og prófa að búa til eitthvað nýtt. Það er nefnilega mjög mikið um millisviðasamskipti núna, í vísindum t.d., þar sem vísindamenn úr ólíkum vísindagreinum læra hver af öðrum miklu meira og nýta svipaðar aðferðir. Þegar þeir skoða mismunandi viðfangsefni með svipuðum aðferðum og þegar þeir hittast þá átta þeir sig kannski á framþróun í þeim aðferðum sem þeir eru að nota sem hafa gagnast þeirra viðfangsefni og munu þá gagnast á öðru vísindasviði í öðru viðfangsefni líka af því að aðferðafræðin sem slík er svipuð. Þannig er líka hægt að taka fólk inn í nýsköpun sem er með starfsreynslu og menntun inn á vettvang sem á ekki beint við starfsreynsluna og menntunina, í nýsköpunartilgangi. Það eru rosalega merkileg tækifæri, finnst mér, þessa dagana og á næstu árum til að breyta dálítið til á þessum vettvangi, ekki bara til þess að breyta heldur af því að það er nauðsynlegt að gera það til framtíðar út af sjálfvirknivæðingu í samfélaginu sem mun gjörbreyta þeim aðstæðum sem fólk hefur til að hafa ofan í sig og á. Af hverju ætti maður t.d. að borga 200 kr. fyrir mjólkurfernu þegar framleiðslan er mögulega sjálfvirk, ekki endilega beint úr kú heldur beint úr gervijúgri eða einhverju þvílíku þar sem framleiðslukostnaðurinn er miklu lægri og felur ekki í sig sér neina notkun á dýrum. Við getum í rauninni, mannveran sem slík, látið náttúruna í friði annars staðar en nákvæmlega þar sem við búum. Það verður mjög áhugaverð framtíð fyrir bæði sjálfbærnisjónarmið og okkar fótspor á þessari jörð sem við deilum með ýmsum öðrum lífverum, fótspor sem hefur farið mjög stækkandi á undanförnum áratugum og birtist okkur í mjög svartri mynd til framtíðar ef við gerum ekkert í því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þessa ígrunduðu ræðu. Auðvitað væri ástæða til að spyrja hann út í margt og mikið, ekki síst varðandi hans framtíðarsýn sem hann reifaði hérna. En í þessari fyrri umferð langar mig til að kanna afstöðu hv. þingmanns til þess að þegar kemur að íþrótta- og æskulýðsstarfi er þetta frumvarp bundið við íþróttahreyfinguna. Hún er auðvitað gríðarlega mikilvæg og það er ánægjulegt að hún skuli njóta þess skilnings sem frumvarpið ber með sér. En það er annars konar æskulýðsstarf sem er skipulagt og er ekki síður mikilvægt og það eru auðvitað margir sem finna sér farveg annars staðar en á vettvangi íþrótta í sínum æskuþrótti og leita að viðnámi fyrir sína krafta. Það liggur til að mynda fyrir mjög vönduð umsögn frá KFUM og KFUK þar sem bent er á að starfsemi þeirra, sem ég ætla að leyfa mér að lýsa sem mjög mikilvægri, fellur utan laga nr. 155/2020. Þau benda sömuleiðis á að skátahreyfingin falli þarna utan við og sjálfsagt eru það þá fleiri. Ég er því áhugasamur um að heyra viðhorf hv. þingmanns í þessu efni og hvaða augum hann sér þetta atriði.
Forseti. Hið opinbera kaupir þjónustu af ansi mörgum aðilum, yfirlit yfir það er aftast í fylgiriti fjárlaga, fullt af mismunandi aðilum. Í þeim tilfellum þar sem undir eru sambærileg atriði og varðandi íþróttafélögin ættu tvímælalaust sömu sjónarmið að eiga við. Ef ríkið hefur gert samning um þjónustukaup við KFUM og KFUK eða skátana eða eitthvað því um líkt hljóta þessi sjónarmið að gilda fyrir þá starfsemi á nákvæmlega sama hátt myndi maður halda ef maður ætlaði að gæta einhvers konar jafnræðis. Annars væru stjórnvöld að veiða út suma af samningsaðilum sínum umfram aðra þrátt fyrir að samanburðurinn milli þeirra aðila sé næstum enginn. Kannski eru einhver málefnaleg rök fyrir því að mismunandi tegund af þjónustu eða eitthvað því um líkt geti útskýrt að það gangi ekki. En ég hef ekki séð umfjöllun um það eða greiningu á því hvort sá munur er til staðar eða ekki þegar þetta er lagt fram. Það er alltaf lagt fram í svo miklum flýti, og í rauninni framlengingin líka, að við fáum aldrei tíma til að leggjast gaumgæfilega yfir heildarmyndina í þeim frumvörpum sem komið hafa vegna Covid. Það sem slíkt er slæmt, sérstaklega ef við erum að horfa til jafnræðissjónarmiða, eins og hv. þingmaður minnist á.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vil sérstaklega þakka honum fyrir að nefna jafnræðissjónarmið undir lok svars síns. Það stendur þannig á að það eru samtök sem hafa formlegan samning við mennta- og menningarmálaráðuneytið, eins og það heitir núna, í nafni íþrótta- og æskulýðsstarfs. Það sem kemur svo glögglega fram í þessari umsögn af hálfu KFUM og KFUK er að þetta er afmarkaður listi yfir þessi samtök. Eins og komist er að orði er ekki verið að opna á neinar óskilgreindar flóðgáttir þó að þau væru felld undir þessi lög, ég nefni jafnræðissjónarmiðið, eins og hv. þingmaður bendir svo skarplega á. Ég veit að hv. þingmaður á sæti í fjárlaganefnd og er vakandi fyrir því að skynsamlega sé staðið að málum í fjárhagslegum efnum og þessi ábending KFUM og KFUK er auðvitað innan þeirra skynsemismarka. En það var líka annað sem mig langaði að hafa orð á við hv. þingmann og það er það sem hann vék að dálítið ítarlega og skemmtilega í sinni ræðu, þ.e. þær miklu breytingar sem eru fyrirsjáanlegar í atvinnulífinu með þeirri sjálfvirknivæðingu sem leiðir af tæknivæðingu. Alþjóðavæðingin flytur sömuleiðis störf á milli landa og þess vegna á milli heimsálfa. Hv. þingmaður nefndi réttilega að menn þurfi auðvitað að hafa augun opin fyrir þessari þróun, líka þegar lagt er á ráðin um framtíð atvinnuleysisbótakerfisins. Ég vil sérstaklega að þakka honum fyrir það og væri áhugasamur um að heyra sjónarmið hans örlítið nánar í þeim efnum.
Herra forseti. Mér sýnist ábending KFUM og KFUK vera mjög málefnaleg miðað við aðstæður þannig að ég hef svo sem ekkert meira um það að segja og hvet fólk bara áfram á þeim vettvangi. Þegar hið opinbera kaupir þjónustu á einhvern hátt er að sjálfsögðu alltaf líka verið að skoða hvað við fáum út úr þjónustunni, hvað hún kostar og þess háttar. Þegar upp kemur að verið er að velja íþróttahreyfinguna, sem er þá væntanlega með sambærilegan samning um kaup á ákveðinni þjónustu í samfélaginu, þá ættu aðrir aðilar - sem veita kannski ekki alveg nákvæmlega sambærilega þjónustu af því að ekki er um íþróttastarf að ræða heldur er hún sambærileg í kaupum og sölu á þjónustu til hins opinbera - hæglega að geta rétt upp hönd og sagt: En hvað með okkur? Ekkert ómálefnalegt við það. Framtíðarsýnin sem ég dreg upp er rökrétt afleiðing af því þegar ég hugsaði um sjálfkeyrandi bíla. Þá hugsaði ég sem svo: Hvað með sjálfsiglandi báta sem fara út á miðin og veiða fiskinn, henda út veiðarfærum og koma þeim bara til baka sjálfsiglandi? Af hverju sendum við ekki bara litla sjálfsiglandi kafbáta sem grisja réttar stærðir af fiskum og svoleiðis? Svo fór maður að hugsa: Nei, bíddu, fyrirgefðu, af hverju er maður ekki bara að rækta fiskinn og lætur fiskinn í sjónum vera? Svo kemst maður eitt og eitt skref áfram í áttina að því hvað það þýðir í stærra samhengi þegar við erum hætt að veiða fisk af því að það er óþarfi o.s.frv. Það er alla vega mjög áhugaverð pæling að steypa sér ofan í þann brunn.
Virðulegi forseti. Já, sjálfkeyrandi bílar og sjálfsiglandi bátar, þetta var alla vega ekki sjálftalandi ræða vegna þess að þarna var margt vel ígrundað sem ég hafði gaman af að heyra hv. þingmann fara með. Þessi ræða var hugvekja á margan hátt. Kannski þegar fram líða stundir og ef vonir ganga eftir og þetta verður hinn besti heimur allra heima þá munum við ekki endilega skiptast í atvinnuleitendur og atvinnuhafa eða launafólk og atvinnurekendur, það verða ekki slíkar afstæður heldur skiptumst við kannski í þrjá hópa; við verðum vanvirk, við verðum ofvirk og við verðum virk. Og vonandi sem flest okkar virk á einhvern hátt og höfum þannig virk samskipti hvert við annað og greiðum götu hvert annars og greiðum hvert öðru fyrir það sem við framleiðum hvert ofan í annað. Þetta er, ímynda ég mér, einhvers konar útópía sem býr að baki því sem hv. þingmaður var að segja. Eða hvað? Mig langar að fá hugleiðingu frá hv. þingmanni. Mig langar að biðja hv. þingmann um að fara aðeins á flugið.
Virðulegi forseti. Uppáhaldssögurnar mínar í kringum þetta eru t.d. um munkana sem mótmæltu prentvél Gutenbergs og sögðu: Við munum missa störfin okkar, að skrifa bækur. Viljum við fara aftur til þess tíma þegar bækur voru handskrifaðar í klaustrum af munkum? Nei. Það voru hafnarverkamenn sem fóru í verkfall þegar gámarnir komu og fengu það í gegn að gámarnir væru settir á bryggjuna. Þeir tóku úr gámnum og röðuðu í næsta gám sem var síðan settur á vöruflutningabíl og keyrður burt. Þetta gekk í einhver tvö ár, minnir mig að sagan segi, þangað til allir sáu að þetta var bölvað rugl. Að sjálfsögðu var gámurinn bara settur beint á flutningabílinn og keyrður burt. Þetta eru dæmi um úreldingar sem eru alltaf að gerast hraðar og hraðar. Já, það verða alltaf til ný störf eins og fólk segir en væntur líftími nýrra starfa er alltaf að styttast. Ég sé t.d. fram á að eftir ekkert endilega svo rosalega langan tíma, ef maður pælir bara í veldisvexti, muni vera gervigreind sem skrifi skáldsögur, teikni upp heilu bíómyndirnar eða búi til tónlist og að meiri hluti þess efnis sem mannveran mun umgangast verði búinn til af einhvers konar gervigreind. Allar nýjungar sem maðurinn mun færa inn í það ferli mun slík gervigreind læra gríðarlega hratt og það mun geta endurspeglast í þeim verkum sem slík tækni býr til. Ég veit ekki hvort þetta telst vera að fara á flug fyrir hv. þingmann sem er einnig rithöfundur. En þetta vekur hann kannski aðeins til umhugsunar um hvert alla vega ég tel að við séum óhjákvæmilega að stefna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og er nú ekki alveg viss um að hér hafi hann teiknað upp þá jákvæðu útópíu sem ég var að vonast eftir heldur var þetta meiri distópía fyrir mér vegna þess að gallinn við gervigreind er sá að gervigreind er gervigreind. Hún er ekki óútreiknanleg, hún er ekki hvatvís og hún er ekki mennsk. Þó að hægt sé að setja inn í hana alls kyns mennska eiginleika þá verður hún ekki mennsk. Það er eiginlega tvennt sem mig langar að spyrja hv. þingmann sem er náttúrlega erfitt að hugleiða á svo stuttum tíma. Það er annars vegar það sem mér finnst vera kannski stóra málið og varðar það hvernig við förum að því að dreifa gæðunum við sjálfvirknivæðinguna. Ég tel að það sé kannski stóra verkefnið okkar að dreifa gæðunum réttlátlega milli mannkynsins en það falli ekki bara í skaut örfárra risafyrirtækja. Hins vegar hvort hann trúi því að allar breytingar - ég hef áður heyrt hv. þingmann fara með þessar munkasögur og ég hef efasemdir um þær, ég held að þær séu orðum auknar - en trúir hv. þingmaður því að allar breytingar af þessu tagi séu framfarir?
Virðulegi forseti. Nokkrar spurningar. Ef við þekkjum ekki muninn á verkum gervigreindar og mannlegu verki, hvað þá? Er það ekki svipað eins og ef tré fellur í skógi og enginn er nálægt, kemur þá hljóð? Gervigreind getur verið óútreiknanleg, hún getur alveg verið hvatvís. Vissulega er hún ekki mennsk en hún lærir af mönnum og verkum manna. Börn læra af verkum manna. Eru þau þá ekki mennsk ef þau læra ekki af verkum manna? Það fer kannski aðeins of langt út í pælingar. Munurinn þarna er alla vega að ef við greinum ekki muninn, ef við getum ekki bent á eitthvert verk og sagt: Það var tölva sem samdi þetta eða það var maður sem samdi þetta, þá verðum við að spyrja: Er einhver munur? Skiptir máli hvort það sé gervigreind eða mennskt efni? Að dreifa gæðum í sjálfvirknivæddu umhverfi verður stærsta verkefni framtíðar, tvímælalaust. Þetta er tækifæri til þess að búa til mesta ójöfnuð í sögu jarðarinnar, í mannkynssögunni. Það verður mjög auðvelt að safna auð á skala sem við höfum aldrei séð áður. Þannig að já, þetta verður stærsta verkefnið. Ég hef þá skoðun að aðgengið að því að búa hlutina til sjálfvirkt verði að vera opið, opin og aðgengileg aðkoma að því að allir geti í rauninni framleitt sína hluti sjálfvirkt. Eru allar breytingar framfarir? Sumar breytingar eru óhjákvæmilegar. Þá verðum við alltaf að glíma við það hvar pyttirnir eru í þeim breytingum. Við verðum að kunna forðast þá. [[Forseti hringir.]]Það er vissulega hægt að nota allar breytingar til góðs og ills [[Forseti hringir.]]og við þurfum að passa upp á að það sé alla vega ekki til ills.
Herra forseti. Hér hefur verið áhugaverð umræða um þetta mál. Það snýr að því að verið er að framlengja gildistíma eins af aðgerðapökkum ríkisstjórnarinnar, breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna á tímum kórónuveirufaraldursins. Þetta er hluti af aðgerðapökkunum og við í Miðflokknum höfum stutt þá flesta en það verður ekki sagt um ríkisstjórnina að hún hafi stutt mál sem við í Miðflokknum höfum lagt fram, góð mál, breytingartillögur, fullfjármagnaðar o.s.frv. Því hefur öllu verið hafnað af hálfu ríkisstjórnarflokkanna á sama tíma og þeir hafa kallað eftir samstarfi í aðgerðum og samstöðu í aðgerðum vegna veirufaraldursins. Það er reyndar einn galli á þessu lögum sem voru samþykkt í desember og hér er verið að framlengja að í þeim felst mismunun. Eins og komið hefur fram í ræðum á þetta einungis við um íþróttafélög en ekki æskulýðsfélög. Ég gerði athugasemdir við það þegar þetta frumvarp var til afgreiðslu í þinginu og gerði vel grein fyrir því sem kemur m.a. fram í umsögn frá KFUM og KFUK á Íslandi. Ég sagði þá að frumvarpið sendi slæm skilaboð þegar kemur að æskulýðsfélögunum, æskulýðsstarfi í landinu, vegna þess að verið er að undanskilja það. Þeir styrkir sem verið er að veita úr ríkissjóði ná eingöngu til íþróttafélaga innan Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands. Verið var að koma til móts við þá erfiðleika sem íþróttafélögin hafa glímt við vegna kórónuveirufaraldursins, skiljanlega. Það þurfti að halda uppi starfsemi og greiða laun o.s.frv. en á sama tíma var óheimilt að stunda íþróttastarf. Hins vegar var þarna verið að mismuna félögum eins og KFUM og KFUK sem halda uppi mjög mikilvægu starfi. Það er mjög slæmt þegar stjórnvöld senda út skilaboð með þessum hætti, um að íþróttastarfið sé eitthvað mikilvægara en æskulýðsstarfið og starfið í skátaheiminum og kristilegt æskulýðsstarf o.s.frv. Það eru slæm skilaboð þegar stjórnvöld eru að draga þessa mikilvægu starfsemi í einhvers konar dilka, ef svo má að orði komast. Þetta bentum við í Miðflokknum á hér þegar frumvarpið var rætt á sínum tíma en á það var ekki hlustað frekar en margt annað, því miður, þegar ríkisstjórnin á í hlut. Skoðum t.d. aðeins skólana. Skólinn er stofnun sem ætlað er það hlutverk að gera sem flest börn að hæfum fullorðnum einstaklingum til að takast á við verkefni framtíðarinnar. Innan skólanna er líka frístundastarf og þegar skóladegi lýkur fara börn í annars konar félagsstarf o.s.frv., allt gott og gilt og mikilvægt, en skólinn er hins vegar langt frá því að vera eini áhrifavaldurinn í daglegu lífi nemendanna. Sá tími sem nemendur eiga aflögu utan skóla er mun meiri en vikulegur tími þeirra í skólanum og rannsóknir hafa sýnt að tómstundastarf barna og unglinga er mikilvægt fyrir þroska og velgengni nemenda bæði í námi og starfi. Félags- og tómstundastörf eru skipulögð og í umsjón ábyrgra aðila. Þau eru talin hafa jákvæð og uppbyggjandi áhrif, og geta t.d. minnkað líkurnar á áfengis- og vímuefnaneyslu unglinga eða annars konar áhættuhegðun. Sjálfsmynd unglinga er að stórum hluta mótuð í gegnum þátttöku þeirra í félags- og tómstundastarfi og íþróttir og aðrar skipulagðar tómstundir í umsjón ábyrgra aðila eru þarna til þess að byggja krakkana upp og veita þeim jákvæðan innblástur sem er mjög mikilvægt. Síðan hafa rannsóknir sýnt að þetta hefur jákvæð áhrif á börnin þannig að þau lenda síður á glapstigum vímuefnaneyslu. Ég minntist á KFUM og KFUK vegna þess að þau sendu inn mjög góða umsögn þar sem þau leggja ríka áherslu á að æskulýðsstarfið fái þann styrk sem íþróttahreyfingin fær með þessum lögum. Þau leggja áherslu á að hér sé verið að mismuna og hér sé tækifæri til að leiðrétta þá mismunun og ég tek heils hugar undir það. Ég ætla að vona að ríkisstjórnin hlusti nú aðeins, hún hlustaði ekki í desember þegar við í Miðflokknum bentum á þetta hér. Ég þekki sjálfur æskulýðsstarf KFUM og KFUK á Íslandi. Það er sérstakt að því leyti að félögin einbeita sér að kristilegu starfi meðal barna og unglinga á grunnskólaaldri. Kristilegt æskulýðsstarf skiptir máli fyrir börn og unglinga sem sækja það á hverjum tíma. Krakkarnir koma til KFUM og KFUK vegna þess að þau vilja taka þátt í því sem þar gerist og meðtaka þann boðskap sem er fluttur og vera síðan í skemmtilegum félagsskap. Það kostar að halda úti þessu starfi, það kostar að hafa starfsmenn og aðstöðu og allt þetta kostar. Margir Íslendingar játa barnatrú og vísa þar til gildis trúarinnar á barnsárum. Trúin frá barnsárunum býr í þeim en óskilgreint er hvað slík trú merkir síðan fyrir þau á fullorðinsárum. En hún skiptir samt máli þótt persónubundin sé. Í erlendum rannsóknum hefur verið skoðað hvað hafi mótað trú eða trúleysi fullorðins fólks. Niðurstöðurnar hafa verið á þann veg að miklu meiri líkur séu á að einstaklingur horfi til þeirra gilda sem hann mótaðist af á barnsárunum. Það er þörf fyrir tilgangsríkt félagsstarf þar sem barnið í heild sinni, líkami og sál, er virkjað til starfa. Félagsstarf þarf að uppfylla þarfir barna og unglinga og hafi félagsstarfið ekki merkingu fyrir þau þá sækja þau einfaldlega ekki starfið. Það skiptir því miklu máli að þekkja til þjóðfélagsaðstæðna barna og unglinga til að átta sig á því hvað mótar þeirra félagslegu aðstæður og skapa félagsstarf sem svarar þörfum þeirra. Félagsstarf KFUM og KFUK höfðar til margra barna og unglinga í dag og kristilegt æskulýðsstarf á svo sannarlega rétt á sér eins og annað félagsstarf. Það er alltaf þannig að ólíkir hópar sækja mismunandi tómstundastarf og það á að greiða götu þessara hópa og menntamálaráðuneytið hefur gert samninga við fjölda aðila hvað þetta varðar, sem er gott. Unglingar sem sækja skipulagt tómstundastarf vikulega eða oftar eru að mörgu leyti betur settir en þeir sem ekki sækja slíkt starf. Unglingar í hópíþróttum eru með betra sjálfsálit og sjálfsmynd og minni kvíða- og þunglyndiseinkenni. Það kemur m.a. fram í rannsókn á meistarastigi við Háskóla Íslands eftir Sjöfn Þórarinsdóttur, athyglisverð rannsókn. Ekki reynist munur á kynjunum í hópi þeirra unglinga sem leggja stund á eina eða tvær tegundir skipulagðs tómstundastarfs vikulega eða oftar. Strákar eru líklegri en stelpur til að taka þátt í hópíþróttum og stunda þær oftar. Stelpur eru hins vegar í meiri hluta í kristilegu æskulýðsstarfi. Aðstæður unglinga á Íslandi eru margvíslegar og það er margt sem mótar og hefur áhrif. Kirkjan er fjarverandi í lífi flestra unglinga strax árið eftir fermingu. Því hefur hún lítil áhrif til mótunar á þeim árum sem unglingar taka barnatrúna svokölluðu til endurmats og leitast við að móta sjálfstæða lífsskoðun og trúarafstöðu. Í fljótu bragði kann okkur að finnast fátt sameiginlegt með kirkjunni og unglingahópi með rapptónlist í eyrum. Áreitið sem unglingarnir verða fyrir virðist óendanlegt, tónlistin, kvikmyndirnar, sjónvarpið, myndböndin í símanum, tölvurnar, samskiptamiðlarnir, jafnaldrarnir, skólarnir, félagsmiðstöðvarnar, íþróttirnar o.s.frv. Þá spyr maður sig: Er kirkjan og kristilegt æskulýðsstarf úr leik í þessu öllu saman? Þeir sem eru í forystu fyrir æskulýðsstarf þurfa ávallt að spyrja sig hvernig best sé að mæta unglingum á þeim mikilvægu mótunarárum sem unglingsárin eru. Unglingar eru ekki sérstakur þjóðflokkur eða markhópur sem þörf er á að meðhöndla með sérstökum eða sértækum hætti. Unglingar eru fólk sem fyrst og fremst þarf að taka alvarlega og sýna virðingu. Það á ekki eingöngu að líta á þá sem hóp heldur sem einstaklinga sem þarfnast félagsskapar, umhyggju og kærleika eins og aðrir. Unglingar þurfa að finna að þeir séu viðurkenndir og virtir og þeim treyst. Þeir þarfnast þess að á þá sé hlustað og að einhverjir láti sér þykja vænt um þá. Leiðtogar í æskulýðsstarfi eru þess vegna mjög mikilvægir og þá á ekki að undanskilja í þessu frumvarpi. Það er kannski kjarni málsins sem ég ætlaði að koma hér að, þegar ég hef rakið hér aðeins æskulýðsstarf KFUM og KFUK og kirkjunnar. Þess vegna er, eins og kemur greinilega fram í umsögn KFUM og KFUK, ákaflega dapurlegt að hér sé verið að mismuna með þessum lögum með þeim hætti sem hér hefur verið greint frá. Það er mjög mikilvægt að boðið sé upp á fjölbreytt og vandað íþrótta- og æskulýðsstarf og það er mjög víða í landinu. Það fólk sem sinnir því starfi á svo sannarlega hrós skilið. Margir eru í sjálfboðastarfi en það er ekki hægt að reka svona starf eingöngu á sjálfboðavinnu. Síðan hefur fjárhagslegi grundvöllurinn brostið í faraldrinum og þess vegna er verið að mæta því með lögunum sem er verið að framlengja. Hins vegar hefur gleymst að ekki finna öll börn sig í íþróttum, við megum ekki gleyma því. Fjölmörg þeirra eiga samleið með öðru skipulögðu æskulýðsstarfi. Þar sem íþróttahreyfingin er stór og áberandi aðili þarf oft að minna á það að undir málaflokkinn heyrir einnig skipulagt æskulýðsstarf sem ekki er starfrækt undir formerkjum íþrótta og það er það sem þetta mál snýst um að mínu mati. Gallinn á málinu er að verið er að mismuna þessum hópum og það eru ekki góð skilaboð út í samfélagið og allra síst á þessum tímum. [[Forseti hringir.]]Ég vænti þess að þessu verði breytt hér og vonast til að nefndin taki það til skoðunar og breyti frumvarpinu í meðförum sínum.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna á tímum kórónuveirufaraldurs, framlengingu úrræða o.fl. Málið er fínt en hefur þó mætt þeirri gagnrýni að ekki sé tekið á fleiri þáttum eins og kom fram hjá síðasta ræðumanni um æskulýðsstarf KFUM og KFUK og skátanna og í fyrri ræðum kom fram atvinnuvandi námsfólks sem er án vinnu á milli námsára. Það er eitthvað sem manni finnst þurfa að taka á til að mæta öllum þeim þáttum sem eru staðreynd í sambandi við þá stöðu sem við erum í núna, á tímum þar sem er þó að birta til í orðsins fyllstu merkingu, nú er lengsti sólargangurinn en sól er líka að hækka á lofti hvað varðar Covid-faraldurinn og er það gleðilegt. En þá þarf að líta til þessara sjónarmiða og vanda til verka svo að sem flestum þáttum sé mætt. Borist hafa töluvert margar umsagnir og ég er hér með eina frá BSRB sem er ansi ítarleg. Mig langar aðeins, með leyfi forseta, að lesa upp úr henni: „BSRB hefur fengið til umsagnar frumvarp til breytinga á atvinnuleysistryggingum og þakkar fyrir að fá tækifæri til að veita álit sitt á því. BSRB gerir hins vegar alvarlegar athugasemdir við það að bandalagið hafi ekki verið hluti af samráðsferli stjórnvalda við vinnslu frumvarpsins. Í greinargerð kemur fram að haft hafi verið samráð við ASÍ og SA en önnur heildarsamtök launafólks voru ekki kölluð að borðinu.“ Tekur sá sem hér stendur algerlega undir það með þeim að það vekur furðu að þau hafi ekki verið kölluð að borðinu, eins og segir hérna. „Tæplega 700 manns í aðildarfélögum BSRB eru á atvinnuleysisskrá og hátt hlutfall þeirra vegna starfa í atvinnugreinum tengdum ferðaþjónustu og á Suðurnesjum. Með frumvarpinu er verið að bregðast við því alvarlega og langvarandi atvinnuleysi sem nú ríkir hér á landi vegna heimsfaraldursins og viðbragða gegn honum. Frá því í mars 2020, þegar sóttvarnaaðgerðir fóru að hafa afgerandi áhrif á atvinnulíf á Íslandi, hefur BSRB hvatt til öflugri stuðnings í atvinnuleysistryggingakerfinu og atvinnusköpunar. Tregða hefur verið við að lengja atvinnuleysistímabilið og hækka atvinnuleysisbætur. Þetta þýðir að þessi afmarkaði en stóri hópur er að taka á sig miklu mun meiri efnahagslegar byrðar en aðrir vegna faraldursins. Þessi umsögn fjallar um fjölda og stöðu atvinnulausra, nauðsyn þess að skapa störf, hækka atvinnuleysisbætur, framlengja hærri atvinnuleysisbætur vegna barna og lengja bótatímabilið. Þá verður fjallað um þær greinar frumvarpsins sem lúta að breytingum á atvinnuleysislöggjöfinni …“ Farið er frekar ítarlega í þetta í umsögninni og verður að segjast eins og er að þegar verið er í aðgerðum sem kosta að sjálfsögðu mikið og í raun og veru verið að taka að láni inn í framtíðina til þess að bregðast við ástandinu eins og það er þá verður, alla vega í mínum huga, að líta til allra þeirra sem standa frammi fyrir þessum atvinnuleysisveruleika. Hér segir áfram: „Atvinnuleysi stærsta áskorunin. Þjóðhagsspá Hagstofu Íslands gerir ráð fyrir miklu atvinnuleysi næstu ár. Á yfirstandandi ári er gert ráð fyrir 7,8 prósenta atvinnuleysi og að það lækki síðan hægt á næstu árum en verði enn um 4,3 prósent árið 2026 samkvæmt mati Hagstofunnar.“ Þetta eru svolítið sláandi tölur miðað við það að mann langar að vera bjartsýnn. „Í þessu samhengi er rétt að benda á að árlegt atvinnuleysi á árunum 2000–2019 mældist að meðaltali um 3,4 prósent hjá Vinnumálastofnun. Mjög mikilvægt er að bregðast við þessari alvarlegu stöðu af krafti. […] BSRB vekur athygli á því að sérstakt ákvæði um viðbót við atvinnuleysisbætur vegna barna þarf að framlengja. Að jafnaði fær fólk greitt sem nemur 4 prósentum af grunnbótum með hverju barni undir 18 ára aldri en það var hækkað tímabundið í 6 prósent. Ákvæðið gildir aðeins til 31. desember 2021 en mikilvægt er að framlengja það út næsta ár til að tryggja betur velferð barna í fjölskyldum sem hafa orðið fyrir atvinnumissi vegna heimsfaraldursins. Í nýútkominni skýrslu UNICEF á Íslandi um réttindi barna á Íslandi er bent á að erfiðar efnahagsaðstæður valdi auknum efnislegum skorti meðal barna. Skýrslan byggir á gögnum frá 2009, 2014 og 2018 og sýnir að staða barna var góð í alþjóðlegum samanburði árið 2018 fyrir utan þátttöku í tómstundum. Samanburður við fyrri ár sýnir að hlutfallslega færri börn eiga kost á tómstundum en árið 2009. UNICEF hvetur stjórnvöld til að huga vel að langtímaaðgerðum gegn neikvæðum áhrifum COVID-19 á börn. Að mati BSRB er hækkun atvinnuleysisbóta, framlenging á hærri atvinnuleysisbótum vegna barna og lenging bótatímabilsins hluti af þeim aðgerðum sem mikilvægar eru til að vinna gegn efnislegum skorti barna á Íslandi.“ Ég verð að segja að þetta er mjög áhugaverð umsögn og hún er lengri en þetta. En tími minn er knappur svo að ég ætla aðeins að bíða með að fara betur ofan í þetta. Ég árétta það að ríkisstjórnin taki þetta til skoðunar svo að jafnrétti ríki fyrir þá sem á þessari hjálp þurfa að halda. Það hefur verið áhugavert að hlusta á ræður í dag og þær vangaveltur, getum við sagt, um það hvernig heimurinn muni líta út eftir að þessum heimsfaraldri lýkur og hver staða okkar sé í heiminum og hver breytingin verði. Það sem mig langar til að koma að er sá félagslegi þáttur sem mér finnst að þurfi að beina sjónum að hvað varðar yngra fólkið okkar, fólk sem er að byrja að vinna, fólk sem er í skóla og rétt áður og eftir að fólk er búið í skóla. Það er þannig í mínum huga og margir taka undir það að félagslega hefur okkur farið töluvert aftur undanfarin ár. Fólk er meira að draga sig hvert inn í sitt herbergi ef við getum sagt sem svo. Það fær einhvers konar svölun út úr því að vera meira í tölvum og símum og því sem þar er boðið upp á, sem er náttúrlega alveg óendanlegt, en á meðan er sá félagslegi þáttur sem er okkur nauðsynlegur minni. Ég tala nú bara af reynslu þar vegna þess að ég þekki alveg þá hlið í lífinu að hafa einangrast. Það er eins og hálfgerður spírall sem maður getur lent í. Þá var setning sem ég notaði sem möntru fyrir sjálfan mig: Maður er félagsvera, hvort sem manni líkar betur eða verr. Það nota ég á sjálfan mig til að leita ekki inn í einhvern einangrunarheim. En þetta hefur mér fundist fara svolítið vaxandi hjá yngri kynslóðinni í dag. Þessi félagslegi þáttur og ungmennafélagsandinn, eins og manni verður stundum á orði, er á undanhaldi. Ég hef áhyggjur af þessu vegna þess að við þurfum á því að halda bara til að halda þessari hlið heilsufarslega í lagi. Ég er að segja þetta í sambandi við þetta mál vegna þess að hér er minnst á íþróttastarf og tómstundastarf og þar fram eftir götunum. Heimur íþróttanna hefur breyst mjög mikið undanfarin ár, það eru orðnar miklar tekjur af íþróttum, afreksíþróttum, og allt í kringum íþróttir, eins og bara íþróttafræði, meðferð meiðsla og annað slíkt, er orðið stór atvinnugrein í heiminum. Við hér á Íslandi höfum kannski ekki verið að horfa á þetta. Þetta er eitthvað sem mætti bæta, finnst mér, og væri hægt af þessu tilefni að spýta betur í. Þá er ég líka að horfa til tómstunda og annarrar iðkunar sem kallar á félagsstarf. Maður er manns gaman. Áhyggjur mínar gagnvart þessu eru þær að það er algengara að ungt fólk einangri sig. Mér finnst ekki hægt að segja að það verði hver að fá að hafa það eins og hann vill þegar hann er ungur og óreyndur. Við þurfum að innprenta það í ungt fólk að hitta hvert annað og stunda félagslíf. Svo hafa þingmenn líka velt mikið fyrir sér í dag hvað teljist vera vinna og atvinnuleysi og hafa verið að spyrja hvort þeir sem þiggja atvinnuleysisbætur eigi að vera meðvitaðir um það hvaðan peningarnir koma. Það er kannski líka partur af þeirri fræðslu sem ég hef oft talað um, mér finnst að ungt fólk eigi líka að fá að heyra hvað það getur gert fyrir samfélagið en ekki hvað samfélagið getur gert fyrir það. Það er setning sem er heimsfræg en er aldrei of oft sögð. Öll viljum við unga fólkinu vel, ég held að allir séu sammála um það. Þess vegna eru mikilvægir þessir félagslegu grunnþættir og grunnþættir þess hvernig samfélög eru saman sett, hvernig verðmætin verða til og hvernig við iðkum félagslega færni og samveru hvert við annað, án þess að, hvað á maður að segja, nokkur sé píndur til þess, þetta sé bara innprentað í ungt fólk sem jákvæð fræðsla um að lifa lífinu lifandi, hvert með öðru, en ekki að einangra sig. Þegar ég var að lesa þetta mál, hlusta á ræðurnar í dag, lesa umsagnir frá hinum og þessum aðilum, þá kom þessi hugsun mjög skýrt upp í minn koll og þess vegna vildi ég koma því á framfæri hér.
Hæstv. forseti. Ég vona að það komi virðulegum forseta á óvart að ég hef ekki enn náð því að verða afreksmaður á íþróttasviðinu. Engu að síður er ég eindreginn stuðningsmaður íþróttaiðkunar og tel starf íþróttafélaga og þeirra sem koma að starfsemi þeirra eitt af því mikilvægasta í okkar samfélagi, svoleiðis að ég er eindregið hlynntur því að stjórnvöld greiði sem mest fyrir slíku starfi. Ég komst kannski næst því að ná vegtyllum á íþróttasviðinu á námsárunum í Bretlandi þegar mér bauðst, líklega fyrir mistök, að verða formaður krikketklúbbsins á mínum garði, eða svo taldi ég vera, en það reyndist vera krokketklúbburinn, sem er allt önnur íþrótt. Ég hafði séð fyrir mér að það væri skemmtilegt að ná því að verða formaður krikketklúbbs í Bretlandi, þótt ég hvorki kunni né skilji þá íþrótt. En þrátt fyrir að ég hafi ekki náð árangri á þessu sviði, og verið iðulega, herra forseti, valinn síðastur eða með þeim seinni í liðið í leikfimi í gamla daga, þá hef ég alltaf borið virðingu fyrir þeim sem leggja á sig þá vinnu sem þarf til að ná árangri í íþróttum. Það á ekki hvað síst við um þá sem helga starfskrafta sína því að þjálfa ungmenni og halda utan um félagsstarf íþróttasamtaka, oft og tíðum fyrir ekkert allt of mikil laun. En þetta er fórnfúst og gríðarlega mikilvægt starf svoleiðis að ég er afskaplega ánægður með að menn skuli ætli að koma til móts við það. Og ekki er ég síður ánægður með árangur stjórnarandstöðunnar við að koma því að í þessu máli, eins og nú stefnir í, að þeir sem vinna að því sem verktakar líði ekki fyrir það fyrirkomulag enda er mjög eðlilegt að menn sinni þessum störfum að talsverðu leyti í verktöku. Hér sjáum við þó að aðkoma stjórnarandstöðunnar gagnvart hinum svokölluðu Covid-málum ríkisstjórnarinnar getur verið til þess fallin að bæta þau mjög. Við höfum séð það í fleiri málum. Auðvitað hefði maður viljað að meiri hlutinn væri reiðubúinn til að taka hreinlega við þeim tillögum sem stjórnarandstaðan hefur í mörgum tilvikum komið með, góðum tillögum, fremur en að fella þær allar í atkvæðagreiðslu. Í þessu tilviki vannst þetta ágætlega í nefndinni og því ber að fagna. Ábendingar stjórnarandstöðunnar voru þess eðlis að það var eiginlega ekki hægt að líta fram hjá því. En þessi umræða hefur farið að snúast dálítið um aðgerðir í atvinnumálum almennt í þessu ástandi. Það er svo sem eðlilegt að setja þessi úrræði í samhengi við önnur úrræði í atvinnumálum á þessum Covid-tímum. Til að byrja með vil ég taka undir ábendingar þeirra sem hafa nefnt að það sé sérkennilegt að fyrst á annað borð var farið út í þetta, sem ég ítreka að er mjög jákvætt, skyldu menn ekki hafa þetta víðtækara og taka með í reikninginn ýmis æskulýðssamtök og mikilvægt starf þeirra og annað sem er á margan hátt eðlislíkt íþróttastarfinu en fellur utan við ramma þessa frumvarps. Ég held að það væri mikill fengur að því ef við gætum núna í umræðunni útvíkkað þetta úrræði, því að það kemur alls staðar að verulegu gagni. Mörg þeirra starfa sem orðið hafa til að undanförnu hafa langflest, held ég að megi segja, jafnvel 6.000 af 7.000 nýjum störfum, svo maður grípi eina af þeim tölum sem meiri hlutinn hefur varpað hér fram, verið störf hjá hinu opinbera. Gallinn við það, herra forseti, er sá að störf hjá hinu opinbera skila ríkinu ekki þeim auknu tekjum sem það þarf til að standa undir velferðarkerfinu og rekstri ríkisins almennt. Með því er ekki verið að gera lítið úr opinberum störfum, alls ekki, en hafa þarf hugfast að það þarf störf á almennum markaði til að standa undir fjármögnun starfa hjá ríkinu. Þegar svo mikil skekkja kemur í þetta er það áhyggjuefni og það er áhyggjuefni með hvaða hætti ríkisstjórnin hefur í rauninni dregið úr hvötunum til þess að það skapist ný störf, ný verkefni og ný verðmætasköpun á almenna markaðnum. Það er orðið afskaplega flókið og erfitt að stofna eða reka lítil fyrirtæki á Íslandi þegar verið er að leggja á þau sömu kvaðir og alþjóðleg stórfyrirtæki. En sú er raunin núna að menn geta varla hafið rekstur lítils fyrirtækis á Íslandi án þess að vera með sérfræðinga í vinnu bara við það að fást við kerfið. Við þurfum líka að velta fyrir okkur hvort sú leið sem ríkisstjórnin hefur farið núna í viðbrögðunum vegna faraldursins sé til þess fallin að skila framtíðarárangri. Er með aðferðum ríkisstjórnarinnar verið að leggja grunn að áframhaldandi uppbyggingu eftir að faraldurinn er hjá liðinn eða eru þetta fyrst og fremst frestunaraðgerðir, deyfilyf, ef svo má segja, fyrir atvinnulífið meðan á vandanum stendur? Í því sambandi finnst mér rétt að líta á álit sem Samtök ferðaþjónustunnar og Samtök atvinnulífsins sendu sameiginlega til Alþingis vegna þessara mála, vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar. Ég hef ekki heyrt menn vísa beint í það. Ég náði reyndar ekki að heyra alveg alla umræðuna en ég held að það sé vel við hæfi að vitna beint í álitið vegna þess að það gefur okkur ákveðinn umræðugrundvöll og skýrir í hverju vandinn liggur. En í þessu áliti Samtaka ferðaþjónustunnar og Samtaka atvinnulífsins segir, með leyfi forseta: „Eftirspurn eftir ráðningarstyrkjum hefur verið nokkuð mikil að undanförnu. Ríflega 9.700 störf höfðu verið skráð í átakið Hefjum störf þann 3. júní, flest tengd ferðaþjónustu, en á sama tíma hafði einungis tekist að ráða í um 2.700 störf í gegnum átakið. Þrátt fyrir sögulegt atvinnuleysi virðist því ganga treglega að ráða fólk af atvinnuleysisskrá. Fjöldi atvinnuleitenda hefur hafnað störfum samkvæmt atvinnurekendum víðs vegar um land eða með öðrum hætti sýnt áhugaleysi á störfum. Hafa atvinnurekendur í einhverjum tilfellum tilkynnt um atvikin og viðkomandi atvinnuleitendur verið felldir af atvinnuleysisskrá. Þetta virðist vera almennur vandi og fjölmörg dæmi frá atvinnurekendum þess efnis, til SA og SAF sem og í fjölmiðlum. SA og SAF hvetja til þess að tilkynnt sé um slík atvik.“ Herra forseti. Orðið hefur dálítil umræða um það hér í umfjöllun um þetta mál að það sé ósanngjarnt að halda því fram að atvinnulaust fólk vilji almennt ekki þiggja vinnu, og ég tek undir það, það væri mjög ósanngjarnt að halda slíku fram. En við hljótum að velta því fyrir okkur hvort við höfum hér búið til það kerfi, það fyrirkomulag, með þeim miklu skerðingum sem eru innbyggðar í kerfið, að hvatarnir séu ekki réttir, að það skorti einfaldlega hvata til vinnu vegna þess að þá mæti menn svo miklum skerðingum af hálfu ríkisins. Í ljósi þessara skilaboða hljótum við að velta því fyrir okkur hvort ekki sé með einhverjum hætti hægt að búa til meira hvetjandi kerfi, þar með talið meira hvetjandi skattkerfi, því að skattkerfið á Íslandi er alls ekki hvetjandi. Við búum við einhverja hæstu skatta í heimi þegar greiðslur í lífeyrissjóði eru teknar með í reikninginn, eins og eðlilegt er. Þær eru hluti af skattgreiðslum víðast hvar annars staðar. Skattar eru hér mjög háir og kerfið hefur þróast í þá átt að vera letjandi frekar en hvetjandi. En svo komu nokkrir hv. þingmenn með mjög áhugaverða eða öðruvísi, skulum við segja, nálgun á málin, jafnvel að því marki að Guðmundur Andri Thorsson, hv. þingmaður Samfylkingarinnar, fór að tala um að leti væri jákvætt fyrirbæri og reyndi að færa rök fyrir því. Það voru svo sem áhugaverð rök og eflaust rétt að leti getur í sumum tilvikum verið til þess fallin að fá fólk til að velta því fyrir sér hvernig hægt sé að gera hlutina á hagkvæmari og auðveldari hátt. En við hljótum engu að síður að vilja vera hér með fyrirkomulag og kerfi sem ýtir undir dugnað og verðmætasköpun og refsar a.m.k. ekki þeim sem leggja á sig vinnu við að búa til verðmæti, því að aukin verðmætasköpun er akkúrat það sem samfélagið þarf á að halda. Við heyrðum hér meira að segja gagnrýni á það sem kallað er vinnusiðferði mótmælenda. Og þrátt fyrir að ég viti að hæstv. forseti, sá sem nú er á forsetastóli, sé mjög strangur hvað varðar notkun útlensku hér í ræðustól, þá verð ég engu að síður að fá að vitna í erlent heiti bókar, af því að hún var skrifuð á þýsku og titillinn var á þýsku; hin sögulega og fræga bók Max Webers, Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus. Ef hæstv. forseti gerir ekki athugasemdir við það þá ætla ég að leyfa mér að þýða það sem Vinnusiðferði mótmælenda og andi markaðsstefnunnar. Þessi bók er líklega ein sú áhrifamesta í sögu félagsfræði og lýsir því hvernig vinnusiðferði og menning getur skipt máli og jafnvel skipt öllu máli um framþróun samfélaga og aukna velmegun. Ég er þeirrar skoðunar að vinnusiðferðið sem þar er lýst, og þar með talið vinnusiðferði Íslendinga í gegnum tíðina, hafi reynst okkur mjög vel og verið algjört lykilatriði í uppbyggingu samfélagsins, í uppbyggingu samfélags sem býr oft við mjög erfiðar aðstæður. Fyrir vikið ættu stjórnvöld að setja lög og reglur sem hvetja til þess að þetta jákvæða vinnusiðferði Íslendinga nýtist, hvetja til verðmætasköpunar, framleiðsluvinnu, vegna þess að einungis þannig getum við staðið straum af því sem við teljum mikilvægast, að ríkið fjármagni velferðarkerfi, heilbrigðiskerfi, menntakerfi o.s.frv. Þótt ég fagni þessu máli tvímælalaust þá tel ég rétt að stjórnvöld hugleiði það hvort í framhaldinu megi ekki koma upp kerfi sem er meira hvetjandi.
Herra forseti. Mig langar að rifja upp atvik frá desember síðastliðnum þegar við vorum hér með til umfjöllunar frumvarp um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar á tímum kórónuveirufaraldursins sem síðan varð að lögum nr. 155/2020, sem hér er verið að framlengja. Í velferðarnefnd átti sér nefnilega stað sá atburður að nefndin sameinaðist um breytingartillögu sem var frá minni hluta komin og snerist um að greiðslur til íþróttafélaga næðu ekki einungis til fastráðins starfsfólks heldur líka verktaka. Við 2. umr. rak hv. þm. Helga Vala Helgadóttir augun í að það vantaði að tiltaka sérstaklega að styrkirnir næðu til launatengdra gjalda vegna verktaka. Það hefði að óbreyttu haft þau áhrif að þeir fjármunir sem til íþróttafélaganna rynnu stæðu ekki undir sama starfshlutfalli og þeim væri ætlað. Helga Vala Helgadóttir lagði því fram breytingartillögu í desember um að launatengdu gjöldin væru sérstaklega tiltekin í lögunum. Það sáu allir þingmenn að væri rétt að gera. Þarna væru vankantar á lögunum sem þyrfti að sníða af, en samt var breytingartillagan felld hér í sal. Hún var felld með einhverri skrýtnustu atkvæðaskýringu sem heyrst hefur þar sem þingmenn lýstu því yfir að þeir þökkuðu fyrir breytingartillöguna, sögðu að um þetta mál ríkti full samstaða en að vegna þess að málið væri að fara til nefndar þá hefðu þeir greitt atkvæði gegn breytingartillögunni, vegna þess að það er svo fast inngróið í stjórnarmeirihlutann á köflum að mega ekki samþykkja breytingartillögu ef hún kemur úr vitlausri átt að stundum fella stjórnarliðar breytingartillögu á sama tíma og þeir segjast styðja hana. En þeir átta sig ekki á því að stuðningurinn er ekki bara orð sem við látum frá okkur hér í pontu heldur snýst stuðningur við breytingartillögu um að ýta á já-takkann á borðunum okkar, sem þau gerðu ekki í þessu tilviki. Velferðarnefnd náði að vinna sig fram úr þessu í desember og skilaði við 3. umr. til þingsins sameiginlegri breytingartillögu sem var efnislega sú sama og hafði verið felld frá Helgu Völu Helgadóttur. Þessu var reddað á síðustu metrunum en ágætt að rifja það upp til að muna hvaða kúltúr ríkir stundum um þessi mál. Tillögur stjórnarandstöðunnar eru felldar hér í sal vegna þess að þær þarf að endurvinna og leggja fram í nafni stjórnarliða til að þær fáist samþykktar. Þegar stjórnarliðar, í 2. umr. þess máls sem við ræðum hér í dag, felldu tillögu minni hlutans í velferðarnefnd um að heimilt væri að greiða atvinnuleysisbætur til þeirra sem stunda nám, þá vonaði ég að það væri bara til þess að stjórnarliðar gætu lagt eignarhald sitt á tillöguna og lagt hana fram í eigin nafni við 3. umr. Mér þykir verulega miður að slík tillaga hafi ekki litið dagsins ljós vegna þess að ég held að fáar kröfur hafi borist okkur jafn oft, jafn skýrt og jafn vel ígrundaðar og krafa stúdentahreyfingarinnar um það að vinnandi námsfólk geti sótt sér þann rétt sem það hefur áunnið sér með greiðslu atvinnutryggingagjalds ef það fær ekki vinnu í námshléum. Stúdentaráði Háskóla Íslands reiknast til í umsögn sinni við þetta frumvarp að það hafi að baki sjö umsagnir við frumvörp er varða breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar þar sem bent er á akkúrat þetta atriði og sú fyrsta var lögð fram 23. mars 2020. Annan hvern mánuð hafa stúdentar mætt hingað til þingsins nestaðir rökum og gögnum og ekki hlotið áheyrn nema hjá stjórnarandstæðingum sem leggja fram breytingartillögur sem síðan eru felldar af stjórnarliðum. En af hverju skiptir það máli, forseti? Það skiptir máli vegna þess að framfærslukerfið sem hefur verið smíðað utan um stúdenta hentar þeim ekki. Það hentar þeim ekki vegna þess að 70% íslenskra stúdenta þurfa að vinna með skóla til að framfleyta sér í námi. Það kom fram í Eurostudent-könnuninni í vor. Samhliða því birti stúdentaráð niðurstöður könnunar sem unnin var í samstarfi við mennta- og menningarmálaráðuneytið þar sem kom fram að á landsvísu segjast 28,4% stúdenta glíma við mikla eða mjög mikla fjárhagserfiðleika. Þetta er ekki heilbrigt kerfi, forseti, þetta er kerfi sem við hefðum átt að laga þegar lög um Menntasjóð námsmanna voru samþykkt fyrir tveimur árum. Þá var búið til skýrara og einfaldara regluverk, skilvirkara kerfi, en það á enn eftir að lagfæra grunnframfærsluna, töfratöluna sem stýrir því hvort stúdentar skrimta eða hafa það ágætt. Enn virðist vera einhver rómantík tengd því að það eigi að vera svolítið erfitt að vera í námi, fólk eigi ekki endilega að hafa það allt of gott. Hvernig getum við annars útskýrt það að tveimur árum eftir að lög um Menntasjóð voru samþykkt er enn ekki búið að hækka grunnframfærslu stúdenta frá þeim 180 þúsundum sem hún er á hverjum mánuði? Hún er 180.000 kr. á hverjum mánuði í níu mánuði á hverju ári vegna þess að námslánakerfið reiknar með því og gerir í raun kröfu til þess að stúdentar afli sér tekna á vinnumarkaði í þrjá mánuði á ári yfir sumartímann. Það er svo sem gott og blessað þegar atvinnuástandið býður upp á það, þegar nóga vinnu er að fá og fólk í námshléum getur fyllt upp í þann kvóta sem Menntasjóðurinn krefst að það fylli upp í til að tryggja framfærslu yfir árið. En þegar atvinnuástandið snöggbreytist, eins og það gerði síðasta sumar, þannig að allur þjónustuiðnaðurinn, ferðaþjónustan, öll þessi árstíðabundnu störf hverfa á einu bretti, sem fólk í námi hleypur kannski oftar í en margir aðrir hópar, er hægara sagt en gert að verða sér úti um þriggja mánaða eigin tekjur yfir sumarmánuðina. Stúdentaráð og annað talsfólk stúdenta var ekki að gera kröfu um að fá endilega einhverja ölmusu, heldur einfaldlega að sá hópur stúdenta sem horfði fram á mögulegt atvinnuleysi síðasta sumar en hafði greitt tryggingagjald, hafði greitt inn í sjóðinn sem á að verja fólk ef það verður atvinnulaust, gæti sótt þangað atvinnuleysisbætur. Í fullkomnum heimi væri það auðvitað ekki þannig að námslánakerfi og atvinnuleysistryggingakerfi þurfi að vega hvort annað upp, en staðreynd málsins er sú að það hefur ekki tekist að láta þessi tvö kerfi vinna saman. Það á ekki að lenda á herðum stúdenta þegar efnahagsáfall verður á landinu. Það var ekki orðið við þessari kröfu stúdenta síðasta sumar. Nú ætlar ríkisstjórnin aftur ekki að verða við þessari kröfu stúdenta og vísar sér til varnar í þær aðgerðir sem settar hafa verið af stað til að skapa störf fyrir námsmenn í sumar. Það eru fínar aðgerðir, það er fínt að búa til störf þannig að námsmenn geti jafnvel fundið eitthvað vel við sitt hæfi á sínu fræðasviði og unnið við það í sumar. En krafa stúdenta er bara að til viðbótar við þær aðgerðir njóti einstaklingar sama öryggisnets og allt annað vinnandi fólk í landinu, að fólk sem greiðir í Atvinnuleysistryggingasjóð geti, þegar það fær ekki vinnu, sótt aftur fé úr þeim sjóði. Á þessa mismunun gagnvart stúdentum sem greiða í sjóðinn hefur verið bent ítrekað síðasta rúma árið. Á það hefur ekki verið hlustað og ég veit ekki alveg hvaða orð er best að nota til að lýsa því hvað mér finnst um það, herra forseti, það skeytingarleysi gagnvart afkomuöryggi stúdenta sem hefur verið sýnt hér ítrekað. Þetta er sorglegt á sama tíma og ríkisstjórnin bendir á að leiðin fram á við sé í gegnum nýsköpun og einhverja framþróun samfélagsins á forsendum menntakerfisins. Um leið hlýtur ríkið að þurfa að axla sína ábyrgð á því að stúdentar geti tryggt framfærslu sína, þannig að fólk flosni ekki úr námi bara vegna þess að það fær ekki vinnu yfir sumarið. Við erum nú þegar í þeirri stöðu að íslenskir háskólanemar eru eldri en kollegar þeirra annars staðar í Evrópu vegna þess að þeir byrja seinna í háskóla. Þeir taka sér oft námshlé, kannski til að safna pening til að hafa efni á því að fara í háskóla. Þeir eru líka lengur vegna þess að það að vinna með námi tefur oft framgang námsins og þeir hafa meiri ábyrgð en fólk í sömu stöðu annars staðar í Evrópu, [[Forseti hringir.]]hafa oft fyrir fjölskyldu að sjá, [[Forseti hringir.]]búnir að fjárfesta í fasteign sem greiða þarf af og mega þess vegna ekki við þeirri ótryggu fjárhagsstöðu sem ríkisstjórnin býður þeim enn og aftur upp á.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna, fyrir áhugaverða greiningu og yfirferð og samanburð á stöðu stúdenta. Ég tek fullkomlega undir með þingmanninum að nauðsynlegt sé að setja hlutina í stærra samhengi. Kannski er aðeins önnur staða hjá íslenskum stúdentum en á mörgum öðrum stöðum. Ég ætla ekki að fullyrða að það sé alls staðar, en í það minnsta á mörgum öðrum stöðum. Við höfum hér ríkisstjórn sem er jú að koma með einhvers konar aðgerðir, eins og hv. þingmaður nefndi, búa til einhver störf, en samt er eins og menn taki bara stutt skref, stígi ekki skrefið til fulls, eins og t.d. með því að fara í þá aðgerð að námsmenn myndu falla undir þetta frumvarp, þessar breytingar sem við erum að ræða akkúrat núna. Maður veltir því þá fyrir sér: Hvers vegna ekki? Er það vegna þess að yfirsýnin er ekki til staðar? Tala kerfin og ráðuneytin eða stofnanirnar ekki saman? Hvað gerir það að verkum að ekki er hægt að horfa á þetta heildstætt og segja: Ókei, við ætlum að gera þetta, en þarna er ákveðinn hópur sem þarf líka að koma til hjálpar, það eru ekki nógu mörg störf fyrir alla stúdenta o.s.frv.? Það verður að vera til varkerfi, það verður að vera til plan B eða C eða hvað við köllum það. Er það vegna þess að yfirsýnina skortir? Menn völdu þá leið að fara í viðbragðsaðgerðir við því sem kom upp í tengslum við þetta Covid ástand allt saman. Ekki var farið í einhvers konar forvarnir með því að horfa á málið heildstætt. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort vandinn geti verið sá að stjórnvöld hafi hreinlega ekki yfirsýn yfir vandann þegar kemur að stúdentum og taki þess vegna þessi hálfu skref, ekki þau stóru.
Herra forseti. Jú, ég held að það megi til sanns vegar færa að stjórnvöld hafi ekki yfirsýn yfir stöðu stúdenta, þau höfðu það alla vega ekki til að byrja með. Í mars þegar stúdentahreyfingin fór fyrst að ræða við þingið um stöðu stúdenta í Covid-ástandinu voru það nefnilega stúdentar sjálfir sem gerðu kannanir á atvinnuástandi í sínum hópi. Það var svo eftirtektarvert, það er sjaldan sem hagsmunahópur kemur jafn vel nestaður til þingsins og getur bara sýnt það svart á hvítu hvar þörfin er og hver hún er. Það sem hefur síðan fylgt er, hvað á að kalla það? Það er einhver þrjóska eða þvermóðska í ráðuneytinu, finnst manni, að vilja ekki taka sönsum þó að stúdentar séu alltaf að segja sama hlutinn og byggi á sama raunveruleika. Það er raunveruleiki sem ekki hefur breyst af neinu viti en aldrei er brugðist við. Ég er nefnilega ekki alveg viss hvaðan þessi kúltúr sprettur eða hverjar ástæðurnar fyrir þessu eru. Ef við förum bara yfir dæmi um þær aðgerðir sem gripið var til t.d. fyrir ári þá var ákveðið að hleypa fólki ekki inn í atvinnuleysistryggingakerfið sem það hefur þó greitt inn í, heldur var vísað á að auka ætti stuðning við Nýsköpunarsjóð námsmanna. Nýsköpunarsjóður námsmanna er ágætur en mánaðarlaunin þar eru 300.000 kr. í tvo mánuði yfir sumar. Framfærslugatið hjá menntasjóðnum eru þrír mánuðir. Og 300.000 kr. í tvo mánuði deilt á þrjá mánuði er ekki há framfærsla. [[Forseti hringir.]]Þannig að það var ekki til að tryggja afkomuöryggi stúdenta.
Forseti minnir á að íslenska orðið er menning.
Hæstv. forseti. Ég mun reyna að vanda mál mitt hér eftir þessa athugasemd, sem var reyndar ekki beint til mín, en það er sama. Það sem slær mig aðeins - slær og slær ekki, maður veltir fyrir sér hvort hægt hefði verið að gefa þessu máli hugsanlega aðeins meiri tíma til að fara yfir þessar breytingar. Þær eru taldar umfangsmiklar. Ég tek það fram að ég er mjög hlynntur málinu. Við ætlum að afgreiða þetta mál. En það er hins vegar full ástæða til að nefna það hvort menn hefðu getað gefið sér aðeins meiri tíma í þetta. Það er áhugavert sem hv. þingmaður kom inn á varðandi það framfærslugat sem verður til. Og eins ágætur og Nýsköpunarsjóður námsmanna er þá dekkar hann heldur ekki alveg alla frekar en önnur kerfi. Við erum því að tala um að þetta sé í rauninni allt of flókið. Það er vitanlega svolítið sérstakt - og ég þakka hv. þingmanni fyrir að rifja það upp, ég var bara búinn að gleyma því - að námsmenn hafi sjálfir farið í þá vegferð að gera könnun á stöðu stúdenta. Auðvitað hefði það átt að koma annars staðar frá og auðvitað hefði menntamálaráðuneytið eða eitthvert slíkt apparat átt að ráðast í að kanna nákvæmlega hvernig staða þessa hóps er. Það vantar ekki fögru orðin hjá ríkisstjórninni þegar kemur að námsmönnum og skólakerfinu öllu, en yfirsýnina virðist algjörlega skorta, herra forseti, svo það sé nefnt. Þá spyr ég: Hver er þá lausnin? Hver lausnin akkúrat núna ef við viljum bregðast við þessu? Er það mögulega að koma með einhvers konar breytingartillögu, enn þá meiri breytingar, ná saman um einhvers konar breytingu sem tekur inn í þennan hóp og þessa hópa? Ég vil minna á að í minni fyrri ræðu hér í kvöld talaði ég m.a. um æskulýðsstarfið, einnig skátana, sem ég held að væri full ástæða til að horfa til ef við förum að ræða það að laga þetta mál með einhverjum hætti.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þingmanni að það eru ýmsar jákvæðar breytingar sem fylgja þessu máli og þessum lögum þó að við séum hér að ræða vankantana sem felast í því sem er ekki hérna, einfaldlega vegna þess að sumt af því sem ætti að vera hérna finnst okkur bara svo augljóst að ætti að vera fyrir hendi. Þingmaðurinn nefnir æskulýðsmálin, og þar tek ég heils hugar undir honum. Þegar við tölum um að stúdentar hafi rétt til að taka fjármuni út úr Atvinnuleysistryggingasjóði sem stúdentar hafa greitt inn í, þá erum við ekkert að tala um neinar róttækar breytingar, við erum einfaldlega að tala um að fólk missi ekki réttindi sem hver einasti annar aðili á vinnumarkaði hefur, einfaldlega vegna stöðu sinnar í háskóla. Þar að auki er náttúrulega frábært ef allar atvinnuskapandi aðgerðir ríkisstjórnarinnar skila árangri og það verður bara nóg af störfum fyrir námsmenn í sumar. Þá þurfa þau ekkert að nýta sér réttinn til að fara á atvinnuleysisbætur. Samt þurfum við að hafa hann inni í lögunum sem öryggisnet til þrautavara ef hitt grípur þau ekki. Hv. þingmaður var að spá í hvort við gætum mögulega náð saman um einhverja breytingartillögu þess efnis. Ég held ekki. Þetta kolféll hér í 2. umr. Þetta hefur kolfallið sennilega í flest af þeim sjö skiptum sem Stúdentaráð hefur sent umsagnir þessa efnis til okkar. Það er einfaldlega ekki vilji [[Forseti hringir.]]hjá stjórnarflokkunum til að hlusta á stúdenta og láta þau hafa það sem þau þurfa, það sem þau segjast sjálf þurfa, vegna þess að ríkisstjórnin þykist vita betur hvað þau þurfa.
Forseti. Ég vil þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir ágætisræðu. Hann fór yfir nokkuð góða þætti. Það sem ég hjó eftir var að námsmenn eru eldri á Íslandi en í viðmiðunarlöndunum, getum við sagt, og eru lengur í námi. Mig langaði að spyrja hv. þingmann út í það, hvort það sé raunveruleg ástæða þess að ekki sé farin sú leið að hækka framfærslu námsmanna. Nú var nýjustu lögunum um sjóðinn, ef ég man rétt, ætlað að umbuna nemum sem kláruðu nám á tilskildum tíma þannig að ég er að hugsa hvort þetta geti hangið einhvern veginn saman. Ég er alls ekki að verja það en ég er að reyna að fá mynd af því hvernig þetta lítur út. Hitt er að aðeins var rætt um störf fyrir námsmenn sl. sumar. Þá virtist vera svo að störfin væru of sérhæfð þannig að það þyrfti sérhæfða menntun oft og tíðum til að sinna þeim. Þess vegna tókst ekki eins vel til og lagt var upp með og það segir mér kannski að þar séu einhverjir fjármunir sem ekki fóru í það úrræði. Því er það fé ekki notað nú? Það er kannski þetta tvennt til að byrja með.
Herra forseti. Já, nú erum við komin í það að giska á hvað vaki fyrir stjórnvöldum. Ég er að reyna að rifja upp hvernig umræðan var þegar við samþykktum lög um Menntasjóð námsmanna. Það kom alveg skýrt fram frá stúdentahreyfingunni að stærstu breytingarnar í frumvarpinu væru ekki í þágu þeirra sem væru í námi á þeim tíma heldur miklu frekar þeirra sem væru eldri og farnir að greiða til baka af námslánum. Þar voru stóru og dýru skrefin stigin. Þetta angar allt af því að það hafi kannski reynst ráðuneytinu auðveldara að hlusta á skjólstæðinga sem standa starfsmönnum þar nær í aldri og samfélagsstöðu en stúdentana sjálfa, sem er ekki gott, alls ekki. En þegar við samþykktum lögin var líka talað um að þá yrði þegar farið í að endurskoða grunnframfærsluna vegna þess að hún er einfaldlega of lág, alveg óháð því hvort íslenskir stúdentar eru eldri en stúdentar í öðrum löndum og óháð stöðu þeirra. Þeir eru eldri, eiga frekar húsnæði og eru frekar með framfærsluskyldu gagnvart börnum en jafnaldrar þeirra í öðrum löndum Evrópu en grunnframfærslan er einfaldlega of lág. Grunnframfærsla fyrir einstæðan stúdent sem býr í eigin húsnæði er 180.000 á mánuði. Það er bara ekki nóg. Þarna getum við líka farið að velta fyrir okkur ósamræminu sem er á milli upphæða í framfærslukerfunum okkar, af hverju 180.000 fyrir stúdenta en aðrar grunnframfærslutölur fyrir fólk sem er í öðrum tímabundnum aðstæðum?
Hæstv. forseti. Þetta er mjög áhugaverð umræða og auðvitað vakna fleiri og fleiri spurningar. En fyrsta spurningin er auðvitað: Hvað er það sem veldur? Ef ég skil rétt eru íslenskir nemar eldri þegar þeir hefja háskólagöngu eða annað lánshæft nám og eru lengur í námi. Það er eiginlega hálfgerður vítahringur, get ég ímyndað mér, að þurfa að framfæra sjálfan sig á 180.000 kr. á mánuði, einn einstaklingur. Það kallar jafnvel á að hafa áhyggjur af fjárhagnum endalaust og hlýtur þá að hafa áhrif á andlega heilsu námsmanna, það getur gert það, að vera í þessari spennitreyju. Ég held að það sé rétt hjá hv. þingmanni að stærsta málið voru ábyrgðarmenn lána þegar við ræddum menntasjóðinn og hann var samþykktur hér. Það var stærsta málið. Ég man eftir að við fengum námsmenn til okkar á fund í nefndinni og þeir gerðu vel grein fyrir sínum málum. En ég er aðallega núna að velta fyrir mér þessum vítahring, að byrja seinna í námi og vera lengur í námi og hvaða áhrif það hefur að vera alltaf í þessari spennu og hafa áhyggjur af fjárhagnum samhliða því þurfa að ná næsta prófi til að fá eitthvað út úr lánunum.
Herra forseti. Ég held að þingmaðurinn hafi hitt naglann á höfuðið þegar hún talaði um vítahring í þessu samhengi vegna þess að of lág grunnframfærsla leiðir til þess að of mikið af stúdentum þarf að vinna með námi sem leiðir aftur til þess að vinna getur farið að koma niður á námsframvindu. Þar með fer fólk að vera lengur í námi og þarf síðan að taka hærri námslán. Það sem við gerðum með lögum um menntasjóð var að innleiða styrkjakerfi sem átti að virka hvetjandi á námsmenn til að hraða framvindu sinni en það kerfi getur ekki virkað nema ákveðið hvetjandi. Grunnframfærslan er áfram það lítil að fólk þarf áfram að framfleyta sér með vinnu og það kemur áfram niður á námi. Það breytir engu þó að fólk sjái ljósið við enda ganganna í formi styrkja ef það hefur ekki efni á því að helga sig náminu 100% vegna þess að grunnframfærslan er of lág. Og svo er kannski ágætt að rifja líka upp þá stöðu sem var búin til þegar styrkjakerfið var innleitt og ákveðið á sama tíma að lánahlutinn yrði að vera sjálfbær þannig að endurgreiðslur þurfi að standa undir útlánum á hverjum tíma. Það lýsir engum metnaði að námslánakerfið sé þannig uppbyggt að það eigi bara að reka sig sjálft, að ríkið hafi ekki döngun í sér til að leggja smá pening í það til þess einmitt að fleyta fólki betur í gegnum nám.
Hæstv. forseti. Þetta eru fínar umræður hér, svo sannarlega. Það er ekki oft sem okkur gefst tími til að fara svona ofan í málin. En þetta er mjög gott. Það sem ég ætlaði að tala um í þessari ræðu eru sérstaklega þeir hópar sem skildir eru eftir í því úrræði sem við erum að ræða hér í dag. Úrræðið virkar mjög vel fyrir íþróttafélög en það sem snýr að æskulýðsstarfi er aftur á móti skilið eftir. Við fengum upplýsingar í pósti í desember á síðasta ári, ef ég man rétt, frá KFUM og KFUK, þar sem okkur var bent á að æskulýðsstarfið sem stæði utan við íþróttahreyfingarnar væri um 20–25%. Það má reyna að setja þetta fram í einhverri kaldhæðni og segja að ef þessir aðilar væru íþróttafélög hefðu þeir fallið undir þetta úrræði sem hér er til umræðu. Ég mun leggja fram breytingartillögu sem tekur utan um æskulýðsstarfið vegna þess að mér finnst, eins og hefur komið fram hér í dag í nánast flestum ræðum, að það sé réttlætismál að taka alla undir og sérstaklega þegar við erum ekki að tala um þetta til lengri tíma. Það mætti svo mín vegna meta ávinninginn af því, þ.e. hvað þetta nær til margra barna sem ekki stunda skipulagt íþróttastarf. Þetta er auðvitað mismunun og það er dálítið hjákátlegt. Það er eins og þetta hafi hreinlega gleymst því að það eru frekar mörg börn sem ekki finna sig í hefðbundnu íþróttastarfi en finna sig vel í skátastarfi eða æskulýðsstarfi eins og hjá KFUM og KFUK. Með því að skilja eftir þennan hóp erum við í rauninni að gefa merki um að þetta starf skipti ekki máli og þessi börn eigi ekki að búa við sömu tækifæri og þau sem stunda skipulagt íþróttastarf, til að komast í gegnum þessa síðustu metra núna, ég vil leyfa mér að segja það. Það horfa allir fram til bjartari tíma og vonandi gengur það nú allt eftir. En ef við ætlum að gera þetta þá verðum við að gera þetta rétt og vel þannig að allir geti notið. Ég minntist aðeins á andlega heilsu fyrr í dag og ég held að það skipti mjög miklu máli að við tökum alvarlega þær vísbendingar sem við lesum um og heyrum um í fréttum og ýmsum miðlum um að andlegri heilsu barna og ungmenna fari hrakandi. Nú þegar flestir sjá til sólar þá virkar það stundum öfugt á þá sem ekki ná að líta svo hátt upp. Það skiptir mjög miklu máli að við tökum okkur til núna og grípum öll þessi börn. Við fengum umsagnir um málið og það er kjörið að líta aðeins aftur yfir þessar umsagnir og hugsanlega hefði verið æskilegt að gera það á fyrri stigum. En það hafa ekki beint verið góð hlustunarskilyrði varðandi þessi mál. Það á einhvern veginn að drífa þetta mál bara í gegn en þetta er ekki nógu gott. Svo getum við náttúrlega enn og aftur rætt um námsmenn. Það er eiginlega algjörlega fáránlegt að þeir séu ekki innan atvinnuleysistryggingakerfisins og það á ekki bara við núna, það á bara við almennt. Ef tekin eru gjöld af launum námsmanna í þann pott þá á auðvitað að sjá til þess að þeir njóti þess. Þetta er snúið en við getum alveg vandað okkur. En það skortir á vilja meiri hluta hér á þingi til að fara í það þannig að við erum stödd þar sem við erum núna en reynum þó alla vega að leggja fram breytingartillögur, sem gagnast bæði námsmönnum og æskulýðsstarfi.
Virðulegi forseti. Við ræðum breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar og á lögum um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna. Þarna er verið að breyta lögunum í þá átt að lengja viðmiðunartímabilið vegna þess að enginn veit í raun og veru hvenær við verðum komin algjörlega út úr þessum kórónuveirufaraldri. Það þykir öruggara að framlengja þetta úrræði sem hefur reynst íþróttafélögunum afskaplega vel, að geta sótt styrki eða hluta af greiðslum vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna í starfi sínu á meðan á þessu ástandi stendur, þó að það hafi reyndar stórlagast á síðustu örfáum vikum, og vonandi verður það bara áfram og þetta úrræði sem minnst notað. En þegar frumvarpið um greiðslur til íþróttafélaga kom fyrst hérna inn og varð síðan að lögum nr. 155/2020, var auðvitað strax bent á þetta misræmi í þeim, að ekki væri tekin með öll æskulýðsstarfsemi. Það ætla ég að gera að mínu umtalsefni, þann galla í lögunum sem kom strax fram, að þau ná eingöngu til íþróttafélaganna, ekki til annarrar æskulýðsstarfsemi, einungis til íþróttafélaga innan Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands, sem eru mýmörg og fjölmargar íþróttir þar undir, og auðvitað er langstærstur hluti ungmenna sem stundar skipulagt æskulýðsstarf innan íþróttahreyfingarinnar. Það vantar þó þarna inn, eins og bent hefur verið á í umsögn frá KFUM og KFUK, æskulýðsstarfsemi þeirra er ekki þarna inni. Þessi samtök vinna auðvitað geysimikið forvarnastarf, ekki síður en íþróttafélögin. Mér finnst að þetta eigi að vera þarna líka inni og ekki síður skátarnir, Bandalag íslenskra skáta og öll þau skátafélag sem þar eru, sem eru rétt yfir 40. Taldi ég upp í minni fyrri ræðu öll þessi skátafélög sem eru mýmörg og miklu fleiri en ég gat ímyndað mér, af því að ég hef nú aldrei verið í skátunum, því miður. En þau voru alla vega 40 og jafnvel yfir 40. Ég fékk ábendingu eftir mína fyrri ræðu að mér hefði sést yfir einhver af þessum félögum, t.d. Vogabúa hérna í Reykjavík, ég gleymdi að minnast á þá í minni fyrri ræðu, og síðan félag á Þórshöfn sem heitir Goðar, sem hefur reyndar ekki verið starfandi síðustu tvö árin. En þetta eru mýmörg félög. Og í Vestmannaeyjum, þar sem ég bjó lengi, var skátafélagið Faxi með öfluga starfsemi. Maður varð mikið var við þessi ungmenni sem voru á ferð um bæinn og upp í hrauni, gerandi alls konar æfingar eða eitthvað, ég veit ekki alveg hvað þau voru að gera, ég veit það hreinlega ekki, en þau voru í útilegum og eitthvað slíkt. Stofnandi skátahreyfingarinnar í Englandi var Baden-Powell. Hreyfingin var stofnuð í Englandi árið 1907 og má rekja upphafið til þess að Baden-Powell fór með hóp drengja út í eyju, Brownsea, og var að kenna þeim að umgangast náttúruna og vera í náttúrunni. Honum þóttu mörg börn vera óvirk og áhugalaus, og það var upphafið að þessu. Hann vildi þroska uppfinningasemi ungmenna og barna með því að fara með þau í einhvers konar útilegu til að þroska athyglisgáfu þeirra og hugmyndaflug. Þetta skiptir afskaplega miklu máli. Þó að þetta sé kannski gamaldags í dag þá á þetta enn þá við, ung börn og krakkar hafa svo gott af því að þroska sína uppfinningasemi, fá hugmyndir, gera þær að veruleika og glíma sjálf við vandamálin en ekki bara eingöngu að fá fyrirmæli.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og félögum hans í Miðflokknum fyrir að hafa verið á svipuðum nótum að benda á hvað það er skrýtið að íþróttafélög og æskulýðsfélög sitji ekki við sama borð gagnvart þessum lögum. Þetta er mjög sambærileg starfsemi. Af því að hv. þingmaður nefndi reynslu sína af fyrri störfum innan ýmissa hreyfinga þá langar mig að velta því upp með þingmanninum hvort þetta sé angi af þeirri togstreitu sem skýtur sér stundum upp á milli íþróttahreyfingar, æskulýðshreyfingar og ungmennahreyfingar. Einhvern veginn virðast þessi félög, sem eru öll samstofna, á köflum vera hvert á sínum staðnum þó að í Stjórnarráðinu heyri þau reyndar undir sama ráðuneyti, þau heyra öll undir mennta- og menningarmálaráðuneytið. Ég veit ekki hvort ástæðan fyrir því að þetta frumvarp tekur ekki með sama hætti á öllum þessum félögum er sú að það er félagsmálaráðherra sem leggur frumvarpið fram, hvort það lýsir einhverju skilningsleysi innan félagsmálaráðuneytis, einfaldlega vegna þess að hóparnir sem um er að ræða heyra ekki undir það ráðuneyti. Í því sambandi er nærtækt að nefna líka námsfólk, stúdentana sem heyra undir menntamálaráðuneytið sem hafa ekki hlotið neina áheyrn í þessum frumvörpum félagsmálaráðherra til þessa.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir spurningarnar. Jú, auðvitað er það þannig í öllu starfi íþróttafélaga að samkeppni er jafnvel á milli hverfa eða bæjarhluta, íþróttafélaga, að sjálfsögðu, og landshluta o.s.frv. Menn halda með sínu liði. Það er auðvitað greypt í mannssálina og mannkynið að vera í einhverju liði. Við höfum kynnst því á Alþingi að menn eru í mismunandi flokkum og takast á og stundum þó að menn séu jafnvel sammála öðrum þá gera þeir allt fyrir sitt eigið lið. Hv. þingmaður spurði um togstreituna. Auðvitað á þessi starfsemi, íþróttir, æskulýðsstarfsemi, skátar, KFUM, íþróttafélög, skák, þ.e. starf meðal barna og unglinga, að vera undir sama hatti vegna þess að allt stefnir þetta í sömu áttina. Það stefnir í þá átt að þroska börnin og fá þau til að efla sinn félagslega þroska og starfshæfni, hreyfigetu, þjálfa hugann o.s.frv. Auðvitað á þetta allt að vera undir sama hatti hjá ríkinu þegar kemur að því að ríkisvaldið styðji við bakið á slíkri starfsemi, hvar sem hún er og undir hvaða formerkjum sem hún er. Auðvitað á að gera ákveðnar kröfur um að það sé gert faglega og menn séu menntaðir o.s.frv. En í grunninn er þetta allt að fara sömu leið; að þroska ungmennin og þroska börnin. Ég nefndi skátastarfið sem mér finnst vera heillandi þó að það sé orðið töluvert gamaldags, enda komin 110 ár síðan hreyfingin var stofnuð. En hugmyndin er góð, þ.e. að börn læri af því að framkvæma hlutina.
Virðulegi forseti. Þegar við erum farin að ræða hér hinar ólíku tegundir félagasamtaka, skáta og skáksambönd, íþróttafélög og bandíklúbba og hvað það nú allt heitir, þá dettur mér í hug hvort lögin séu kannski of smásmuguleg, hvort aðgerðir hefðu átt að vera almennara eðlis, einmitt minnugur þess að í upphafi faraldurs sagði fjármálaráðherra að nú yrði gert meira frekar en minna og krafti ríkissjóðs beitt af fullu afli, hvort lög af þessu tagi ættu kannski að ná til almannaheillafélaga almennt sem ná yfir íþróttafélög og ýmiss konar önnur félög sem lenda sum væntanlega ekkert í rekstrarörðugleikum og þurfa þar af leiðandi ekki að leita til ríkisins en önnur gætu alveg lent í því þó að þau séu ekki íþróttafélög. Svo er eitt sem mig langar að minnast á vegna þess að hv. þingmaður nefndi alla kostina sem þetta skipulega félagsstarf hefur fyrir einstaklingana sem taka þátt í því. Þá má líka nefna, þó að það sé kannski ekki jafn rómantískt, að þessi starfsemi getur haft grjóthörð, jákvæð efnahagsleg áhrif. Það var nú bara í síðasta mánuði sem haldið var rafíþróttamót í Laugardalshöll þar sem í kringum 400 manns mættu til að keppa í því sem heitir, með leyfi forseta, „League of Legends“. Þetta voru ferðamenn sem höfðu með sér mikinn gjaldeyri, mikil umsvif inn í efnahagslífið á tímum [[Forseti hringir.]]þar sem þess er aldeilis þörf. Þetta er íþrótt sem er meira að segja bara rétt að byrja.
Herra forseti. Ég þakka enn og aftur fyrir þessar spurningar. Vel á minnst, þetta minnir mig á að ég þyrfti eiginlega að fara í aðra ræðu. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson minntist á rafíþróttir sem ég hef sérstakan áhuga á, ekki vegna þess að ég hafi einhverja þekkingu á þeim, alls ekki, en mér finnst þetta svo góð leið fyrir ungmenni, þá tegund ungmenna sem við þekkjum öll sem situr í tölvunni allan daginn og tekur ekki þátt í íþróttastarfi. Þetta er einmitt sá hópur. Með starfsemi rafíþróttafélaga er verið að reyna að fá þetta fólk til að efla sitt félagslega kerfi og taka þátt í þessari iðju, þ.e. einhvers konar tölvuleikjum, koma saman, tala saman um leikinn, áhugamál þeirra, og þjálfa sig upp, ná einhverjum árangri o.s.frv. Út frá þessu verða oft til snillingar í forritun o.s.frv. Mörg af þessum ungmennum hafa náð verulegum árangri í þessu. Þarna er því verið að fara inn á nýjar lendur og auðvitað eigum við að styðja við þetta líka. Sem betur fer eru þessi félög flest innan íþróttahreyfingarinnar, ég veit ekki nákvæmlega hvort þau eru það öll, en auðvitað eigum við að reyna að taka utan um þetta allt saman, ef ég má nota það orðalag. Auðvitað er þarna hópur sem við verðum að sinna. Ég vil líka nota þetta tækifæri í seinna andsvarinu til að minnast á að ég er afskaplega ánægður að heyra að hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir sagði í sinni ræðu hér á undan mér frá því að hún ætlaði að leggja fram breytingartillögu við þetta frumvarp í þá veru sem KFUM nefnir í sinni umsögn, þ.e. að bæta inn öðru æskulýðsstarfi, ekki bara íþróttum, þannig að lögaðilar innan vébanda Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands, Bandalags íslenskra skáta, KFUM og K á Íslandi og annarra samtaka hafi í nafni íþrótta- og æskulýðsstarfs þjónustusamning við mennta- og menningarmálaráðuneytið. Bara einfalt.
Hæstv. forseti. Við ræðum um þetta mál þar sem verið er að framlengja aðgerðir vegna faraldursins fyrir ákveðinn hóp, þ.e. íþróttafélög. Við höfum rætt hér í kvöld mikilvægi þess að fleiri komi að borðinu í rauninni, að fleiri fái leiðréttingu eða ákveðna lausn sinna mála. Við höfum því miður ekki fengið mikla umræðu frá stjórnarmeirihlutanum um það. Hins vegar hafa verið viðraðar ákveðnar hugmyndir og það væri vitanlega mjög gott ef hægt væri að bregðast við með einhverjum hætti. Vitanlega er málið komið býsna langt og búið að fella ákveðnar breytingartillögur fyrr í umræðunum og því vafamál að eitthvað annað yrði samþykkt hér. Þó held ég að engum dyljist að þingmenn hafa lýst miklum áhyggjum af bæði stúdentum og æskulýðsfélögunum nokkuð oft, eðlilega, því að það er vont að sjá góða hópa fá enga lausn. Þetta er kannski skringilegt orðalag hjá mér, góða hópa, en það er vont að sjá hópa fólks, hópa úti í samfélaginu sem hafa sóst eftir og sýnt fram á að þeir eiga sannarlega heima undir þessum lögum. Við höfum eðlilega haft áhyggjur af því. Málið er til bóta eins og margir hafa sagt. Það er algjörlega ljóst að það er til bóta en við höfum ákveðnar skoðanir á því hvort gengið sé nógu langt. Nei, okkur finnst ekki gengið nógu langt en við munum samt styðja málið vegna þess að það er, eins og ég sagði áðan, til bóta fyrir þann hóp sem það nær til. Við hefðum viljað sjá lengra gengið, við hefðum viljað sjá lausnir á málum fleiri hópa en við verðum að bíða með það. Þingmenn hafa fært ágætisrök fyrir því hvers vegna t.d. námsmenn ættu að vera undir þessum lögum, til að breyta og bæta þeirra lífsafkomu, ef ég má orða það þannig, eyða óvissu og slíkt. Þar af leiðandi vil ég nota tækifærið til að taka undir það. Við skulum taka undir það að námsmenn þurfa að fá ákveðna lausn sinna mála. Hér hafa verið taldar upp ákveðnar aðgerðir sem hefur verið farið í. Þær hafa kannski ekki dugað. Við höfum talað um að verið sé að taka stutt skref en ekki stór og þessi skref þyrftu að vera stærri. Þar af leiðandi, herra forseti, hef ég lagt áherslu á að við þyrftum að finna leiðir sem fyrst til að bregðast við stöðu þessara hópa. Ég ítreka það sem ég sagði hér fyrr í kvöld: Æskulýðsstarf er mjög mikilvægt, ekki síður en íþróttastarf. Á báðum þessum stöðum er verið að vinna með heilsu og hug fólks, ungs fólks ekki síst, en auðvitað eiga allir að taka þátt í íþróttum og æskulýðsstarfi sem það geta og við eigum að styðja við slíkt að sjálfsögðu, herra forseti. Ég vonast auðvitað til þess að málið verði samþykkt hér í þinginu en það væri óskandi að einhver úr stjórnarmeirihlutanum hefði komið og talað við okkur um þær breytingar sem við erum að sækjast eftir.
Herra forseti. Í ræðu minni fyrr í kvöld var ég aðeins að velta upp hugmyndum um það hvort vinna væri í rauninni eitthvað sem við ættum endilega að vera að neyða fólk í í öllum tilfellum og spunnust miklar umræðu þar af. Af því að hv. þingmaður nefnir í sinni ræðu að námsmenn ættu að geta fengið atvinnuleysisbætur, sem ég er að einhverju leyti sammála, þá velti ég því fyrir mér hvort það sé jafnvel ekki röng spurning. Að mínu mati ætti þetta ekki að standa og falla með atvinnuleysisbótakerfinu heldur ætti það að snúast um að væntanlega viljum við sem samfélag að námsmenn geti verið bara nokkuð efnahagslega öruggir á meðan þeir einbeita sér að náminu sínu. Við erum náttúrlega með námslánafyrirkomulag og einhver hluti af því getur breyst í styrk. En myndi hv. þingmaður geta tekið undir þá hugmynd, eða lýst afstöðu sinni til þeirrar hugmyndar, að reyna einhvern veginn að stokka upp í þessu þannig að það sé ekki bara námslán, hluti af því annaðhvort sem styrkur eða atvinnuleysisbætur fyrir námsmenn, heldur bara gott öflugt stuðningsnet fyrir námsmenn á meðan þeir eru í námi til að þeir geti einbeitt sér að náminu? Við vitum að það hefur góð efnahagsleg áhrif síðar meir.
Hæstv. forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að það væri mjög spennandi og í rauninni skemmtileg áskorun að horfa til þess og reyna að teikna upp kerfi þar sem við gætum séð fram á að fólk gæti verið í námi og þá jafnvel hugsanlega flýtt sínu námi með því að það væri annars konar stuðningskerfi við námsmenn. Mér finnst það mjög spennandi tilhugsun. Það sem ég var hins vegar að vitna til, og fleiri, er að alla vega eins og systemið er í dag hafa námsmenn margir hverjir unnið sér inn ákveðin réttindi, ef maður má orða það þannig, og þeir eiga að sjálfsögðu að geta sótt þau. En mér finnst það mjög spennandi hugsun og hugmynd hjá hv. þingmanni að velta því upp hvort við gætum mögulega blandað saman og sett saman kerfi sem lagaði sig meira að þörfum stúdenta en er í dag. Þetta eru einhvern veginn kassar sem við erum svolítið föst í. Eins og svo oft áður þegar ég er í einhverri nefnd með hv. þingmanni þá er þetta bara mjög spennandi.
Herra forseti. Mig langar í seinni ræðu minni í þessari umræðu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar, sem sagt framlengingu á þeim lögum sem voru samþykkt hér sl. desember, að koma aðeins inn á þau sjónarmið sem koma fram í umsögnum um málið þar sem æskulýðsfélög og ýmis önnur sambærileg félög, skátarnir o.fl., sem ekki eru undir hatti þess að vera íþróttafélög, óska eftir að falla undir þessa lausn með svipuðum hætti og íþróttafélögin gera. Þegar málið kom hingað inn fyrst í desember voru auðvitað á því verulegir annmarkar og má segja að mesta orkan hafi farið í að vísa ríkisstjórninni veginn þannig að fram kæmi skilningur á því að verktakagreiðslur ættu að vera meðhöndlaðar með sambærilegum hætti og launagreiðslur félaganna. Það tókst í nefnd að færa það mál til betri vegar þannig að sá þáttur varð alveg ágætur, auðvitað mátti deila um það hlutfall af verktakagreiðslunum sem yrði metið styrkhæft. Mín skoðun var sú að það hefði verið skynsamlegra að horfa til þess að það væri hærra heldur en raunin varð. En það breytir því ekki að meirihlutaflokkarnir tóku rökum sem við fulltrúar stjórnarandstöðunnar settum fram og málið batnaði. Í því ljósi má auðvitað segja að það sé ekkert óeðlilegt að umsagnir sem nú liggja fyrir um þetta mál beri með sér ákveðna von um að litið verði til sambærilegra sjónarmiða nú eins og gert var þá, þó að ekki sé verið að ræða um skattalega nálgun eða rekstrarlega nálgun heldur meira svona prinsippnálgun gagnvart æskulýðsfélögum. Nú hef ég umsögn KFUM og KFUK hér fyrir framan mig og yfirskriftin dregur ekkert úr því sem um ræðir. Fyrirsögn umsagnar KFUM og KFUK er, með leyfi forseta: „Einstakt tækifæri til að laga alvarlegan galla og mismunun í lögum 155/2020 um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar á tímum kórónuveirufaraldurs.“ Þarna er í rauninni verið að nálgast málið á þeim nótum að auðvitað ættu æskulýðsfélög sem þessi að njóta þess, eða eiga kost á því, að fara inn í sama stuðningskerfi og hér er áformað gagnvart íþróttafélögunum. Þessi umsögn KFUM og KFUK er, eins og við er að búast, sett fram af mikilli kurteisi en jafnframt af mikilli festu og færð fyrir því góð rök að velferðarnefnd Alþingis leiðrétti þetta, eins og segir hér, með leyfi forseta: „Velferðarnefnd Alþingis hefur núna einstakt tækifæri til að leiðrétta þau mistök sem gerð voru á liðnum vetri við setningu laga nr. 155/2020. Mistök sem sendu mjög slæm skilaboð út í samfélagið, mistök sem eru engum til sóma.“ Þessi ábending er auðvitað þeirrar gerðar að mér hefði þótt sjálfsagt að við, þingheimur og hv. velferðarnefnd, hefðum litið til þessa og í öllu falli gert reka að því að reyna að greina hvaða áhrif þetta hefði og ekki síður hvaða áhrif það hefði á þessa starfsemi sem er jafn mikilvæg og raunin er. Hún er svo fjölþætt að ég ætla ekki að telja upp hin ýmsu form hennar. En það mætti náttúrlega nefna skátafélög landið um kring, KFUM og KFUK, sem sendir inn umsögn, og fleiri. Miðað við tóninn sem berst frá íþróttafélögunum, hvort sem það eru umsagnir Ungmennafélags Íslands eða KSÍ eða annarra, þá hefur þetta, og sérstaklega sú breyting sem var gerð í meðförum velferðarnefndar í desember, að fella verktakagreiðslur undir nokkurn veginn sama hatt og launagreiðslur íþróttafélaga, áhrif á íþróttafélög. Mér þykir miður að það hafi ekki verið gerður reki að því að skoða hvaða áhrif og hvaða stuðningur gæti farið til þessara æskulýðsfélaga og fjölbreyttra félaga á landið um kring fengju þau að njóta þessa sama úrræðis.
Herra forseti. Við getum séð hvort ég hafi nógu margar spurningar til að taka tveggja manna andsvör ef forseti er svona rausnarlegur. Mig langar að leggja út af þeirri von sem hv. þingmaður nefndi að skini í gegn í umsögn KFUM og K. Það er nú kannski viðeigandi að vonin sé í þeirra umsögn. En þetta er von sem ætti að vera svo sjálfsögð, vonin um að Alþingi hlusti á rök sem koma fram í umsögnum og breyti málum til betri vegar þegar augljóst er að það þarf að breyta þeim. Svona ætti það náttúrlega að vera á hverjum einasta degi hjá okkur en er það ekki. Eins og þingmaðurinn bendir á er í þessum lögum fordæmi um að Alþingi hlusti meira en venjulega þegar velferðarnefnd áttaði sig á því undir lok síðasta árs sem kom fram í umsögnum, að vegna þess hversu fjölbreytt ráðningarsamband eða starfssamband væri á milli einstaklinga og íþróttafélaga þyrfti að taka tillit til verktakagreiðslna sem ekki kom fram í upprunalegu frumvarpi. Svo var einn þingmaður í nefndinni sem áttaði sig aðeins seinna á að þá þyrfti að hugsa fyrir launatengdu gjöldunum sérstaklega af því að annars væri verið að skerða styrkina til félaganna. Þar fyllist ég nefnilega smá vonleysi vegna þess að sú tillaga var felld hér í þingsal af þingmönnum stjórnarliðsins sem komu í pontu og sögðust styðja breytingartillöguna, auðvitað þyrfti að laga þetta, en ýttu síðan á rauða takkann á borðinu því að þeir áttuðu sig ekki á því að það þyrftu að vera tengsl á milli þess sem maður segir og þess sem maður gerir. Nú höfum við séð það sem KFUM og K segir, það kom fram í umsögnum, og nú höfum við séð tillögu falla í atkvæðagreiðslu um að bæta námsmönnum við. Mig langar því að spyrja þingmanninn: Er einhver von í sjónmáli?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er því miður oft þannig í þessum sal að það fer ekki alveg saman hljóð og mynd. Þó að það séu auðvitað vonbrigði þegar stjórnarliðar koma hingað upp hver á fætur öðrum og lýsa yfir stuðningi við ákveðin sjónarmið eða ákveðið efni en labba síðan í sæti sitt og fella þá nefndartillögu þá er það því miður ekki alveg óviðbúið. Við höfum séð það ótal sinnum. En eins og ég tel líklegt að hv. þingmaður hafi gert sjálfur studdi ég þá tillögu sem lögð var fram um að hækka matshlutfallið úr 70% í 90%. Það var fellt af stjórnarliðunum. Ég veit ekki hvort stjórnarliðum hafi þótt þeir hafa gefið nóg eftir á þeim tímapunkti hvað lagfæringar á málinu varðar í nefndinni, þeir verða að útskýra það sjálfir. En ef við reynum að átta okkur á voninni sem skín í gegn í umsögn KFUM og K þá hafði það gerst í þessu tiltekna máli að það hafði lagast verulega í nefndarstörfum þannig að í rauninni varð umbylting á því. Það er því skiljanlegt að þeir sem skrifuðu umsögn fyrir hönd KFUM og K hafi talið líkur á því að hlustað yrði á skynsamlega og kurteisislega fram setta ábendingu um að fleiri væru í verulega snúinni stöðu í gegnum þennan faraldur en íþróttafélögin - sem betur fer var komið myndarlega til móts við þau. Mér finnst skiljanlegt að slík félagasamtök hafi borið von í brjósti um að á þessi sjónarmið yrði hlustað. En svo var þetta auðvitað kolfellt hér í salnum, eins og við þekkjum.
Herra forseti. Ég velti því líka fyrir mér hvort það skipti einhverju máli og hvort það skíni í gegn í þessum frumvörpum - tölum um þau bæði, bæði það sem var afgreitt hér í desember og það sem við erum að ræða núna - ákveðin vandamál sem spretta bara af verkaskiptingu í Stjórnarráðinu þar sem múrarnir á milli ráðuneyta verða þess valdandi að í haust áttaði félagsmálaráðuneytið, sem ber fram þessi frumvörp, sig ekki á því hversu fjölbreytilegt starfsmannasamband innan íþróttafélaganna væri við einstaklinga. Þess vegna þurfti þingið að laga málið töluvert. Og núna í vor virðist sama ráðuneyti ekki átta sig á því að ýmis önnur félög, sem ekki eru talin upp í frumvarpinu, eru í alveg sömu stöðu. Það vill svo til að öll sú starfsemi sem frumvarpið fjallar um fellur í raun utan málefnasviðs félagsmálaráðuneytis. Þetta er allt starfsemi sem heyrir undir mennta- og menningarmálaráðuneyti og það vill brenna við að fólk tali ekki saman á milli ráðuneyta. Sjáum við skína í eitthvað þess háttar? Svo örstutt aftur varðandi vonina af því að mér finnst það svo áhugaverður punktur. Það er náttúrlega fáránlegt að fólk úti í bæ fyllist sérstakri von þegar það sér okkur taka rökum í málum. Í sjálfu sér fagna ég hverjum vonarneista sem skín í, [[Forseti hringir.]]en það er áfellisdómur yfir vinnubrögðum Alþingis að það heyri til þvílíkra undantekninga að það veki eftirtekt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni seinna andsvarið. Fyrst aðeins varðandi þetta með verkaskiptingu ráðuneyta. Það vakti töluverða athygli og undran þegar mælt var fyrir frumvarpinu, undanfara þessa máls, þ.e. frumvarpinu þar sem nú er verið að framlengja í meginatriðum efnisatriðin og bæta við tilteknum klásúlum. Þann 3. desember sl. mælti félagsmálaráðherra fyrir því frumvarpi sem nú er verið að framlengja hér í salnum. Þar sagði hæstv. ráðherra í ræðu, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að þetta frumvarp sé skoðað í því ljósi að það er eitt púsl í þeirri mynd sem við komum með núna gagnvart íþróttunum. Menntamálaráðherra mun óska eftir því við þingið að fá samþykkta heimild til þess að auka það fjármagn sem úthlutað verður í gegnum þessa tekjufallsstyrki og það kemur væntanlega til afgreiðslu í gegnum fjárlög og vonandi verður það samþykkt.“ Og áfram heldur ráðherrann: „Ég fór yfir það í fyrri ræðu minni hvers vegna verktakagreiðslurnar eru ekki inni í frumvarpinu núna, hver rökin voru fyrir því og hvaðan þær breytingar komu […] Við tökum hins vegar frá fjármagn sem verður líka beðið um í þinginu, til að mæta verktakagreiðslum sem er u.þ.b. sama fjárhæð og gert er ráð fyrir að þetta frumvarp kosti.“ Síðan segir ráðherrann, með leyfi forseta: „Af því að menn velta fyrir sér gagnsæinu á slíkri úthlutun þá reikna ég með því að það verði eitt af því sem menntamálaráðherra mun útlista þegar þingið ákveður að veita henni heimild til að setja fé til þess verkefnis.“ Það mátti því lesa í gegnum alla þessa umræðu að reiknað væri með þessari verkaskiptingu sem síðan var allt í einu slegin af gagnvart málinu og allt sett í gegnum Vinnumálastofnun. Og til að hnykkja á því kemur hæstv. félagsmálaráðherra í andsvar við mig 3. desember og segir, með leyfi forseta: „… var ákveðið að gera breytingar, að leggja frumvarpið fram með þeim hætti hér að það fjármagn sem ætlað væri til verktakagreiðslna færi í sérstakan sjóð sem greitt væri út úr af hálfu menntamálaráðherra.“ Þessi sjóður var auðvitað aldrei stofnaður en þessi skipting verka er í máli eins og þessu alveg örugglega til þess fallin að draga úr skýrleika og áherslunni sem hver ráðherra fyrir sig getur haft á sitt svið, ef svo má segja. Þarna virðist hafa verið tekin ákvörðun um að menntamálaráðherra yrði kippt út úr myndinni en félagsmálaráðherra héldi á málinu að fullu.
Herra forseti. Við erum að ræða frumvarp um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og síðan sömuleiðis um fyrirhugaðar breytingar á lögum um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna á tímum kórónuveirufaraldurs. Ég vil í upphafi máls míns ítreka og undirstrika það sem ég sagði í minni fyrri ræðu að það er alveg nauðsynlegt að lagfæra þetta mál að því leytinu til að íþrótta- og æskulýðsfélögum sé ekki mismunað með þeim hætti sem til að mynda kemur fram í mjög góðri umsögn frá KFUM og KFUK, sem í hnotskurn felst í því að lögin nái eingöngu til íþróttafélaga innan Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands. Í umsögninni frá KFUM og KFUK er rakið að lína hafi verið dregin þvert yfir málaflokkinn íþrótta- og æskulýðsstarf, björgunarhring kastað til þeirra félaga sem skilgreina sig sem íþróttafélög meðan hin hafi troðið marvaðann. Eins og þarna kemur fram, herra forseti, felst náttúrlega í þessu, eins og það er orðað í umsögninni, óþolandi mismunun. Auðvitað er nauðsynlegt að úr þessu verði bætt. Herra forseti. Það er rakið að þessum lögum væri réttilega breytt með því að þeirrar fyrirgreiðslu njóti ekki bara félög innan vébanda Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands, sem að sjálfsögðu eru allra góðra gjalda verð og mjög gott að þeim sé sýndur þessi skilningur og stuðningur. En tillagan af hálfu KFUM og KFUK er sú að við þetta, þ.e. lögaðila innan vébanda Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands, bætist Bandalag íslenskra skáta, KFUM og KFUK á Íslandi og önnur samtök sem hafa í nafni íþrótta- og æskulýðsstarfs þjónustusamning við mennta- og menningarmálaráðuneytið. Það er rakið í þessari umsögn að fjöldi þeirra samtaka sem hafa slíkan formlegan samning við mennta- og menningarmálaráðuneytið í nafni íþrótta- og æskulýðsstarfs er takmarkaður og vel skilgreindur. Með þeirri breytingu sem gerð er tillaga um, og er auðvitað réttlætis- og sanngirnismál, er því ekki verið að opna á neinar óskilgreindar flóðgáttir fjár úr ríkissjóði. Þá vil ég, herra forseti, vekja athygli á umsögn stúdentaráðs Háskóla Íslands sem felur í sér þá einföldu kröfu, eins og segir í umsögninni, „að allt vinnandi námsfólk geti sótt sér þann rétt sem þeir hafa áunnið sér með greiðslu atvinnutryggingagjalds, samkvæmt 3. gr. laga um tryggingagjald, sem launagreiðendur greiða af launum þeirra, til jafns við annað vinnandi fólk og án þess að vera mismunað fyrir að stunda nám“. Þetta er nú hógvær ósk og málefnaleg, herra forseti, og það er von mín að stjórnvöld leggi við hlustir og bæti úr þessu, bæði hvað varðar æskulýðsfélögin og stúdentana, að þessum aðilum verði ekki mismunað.
Hæstv. forseti. Við erum sem fyrr að ræða mál um atvinnuleysistryggingar og greiðslur íþróttafélaga vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna á tímum heimsfaraldurs. Ég var í ræðu áðan og ræðutíminn entist ekki af því að ég var að tala út frá umsögnum sem mér fannst athyglisverðar. Ég benti á að það þyrfti að taka tillit til þess að það væru fleiri störf, æskulýðsstörf, minntist á KFUM og KFUK, skátana, atvinnuvanda námsfólks og annað sem þyrfti að taka tillit til í þessu sambandi. Ég er með umsögn frá ASÍ þar sem fram kemur, með leyfi forseta: „Hvað varðar efni frumvarpsins þá er ASÍ sammála markmiðum þess og gerir ekki einstakar efnislegar athugasemdir en hvað varðar málefnin í víðara samhengi um úrræði stjórnvalda þá er vakin sérstök athygli á tvennu. Tekið er undir með þeim sjónarmiðum sem fram hafa komið hjá ýmsum aðilum í æskulýðsstarfsemi að þeirra tjóni hafi ekki verið mætt nema að litlum hluta til og ef til vill hnígi sanngirnisrök til þess að slík félög ætti að meðhöndla með sama hætti og íþróttafélög samanber lög nr. 155/2020. Öll æskulýðsstarfsemi er mikilvæg, sérstaklega fyrir börn og ungmenni. Tryggja verður að tjón þeirra mikilvægu starfsemi verði ekki það mikið að efnahagsleg áhrif sem urðu til í kórónuveirufaraldrinum hamli starfseminni til lengri tíma. Nú þegar hlutabótaleiðin fer að líða undir lok vill ASÍ vekja athygli á stöðu einstaklinga sem hafa fengið greiðslur þaðan um lengri eða skemmri tíma. Umræddir einstaklingar munu að óbreyttu búa við þá stöðu að eiga skertan rétt til bæði orlofslauna sem og orlofsuppbótar sem kveðið er á um í kjarasamningum að atvinnurekendur skuli greiða þeim sem starfa hjá sér, þó í hlutfalli við starfshlutfall á sl. 12 mánuðum. Full orlofsuppbót launafólks á almennum vinnumarkaði árið 2021 er 52.000 kr. Alþýðusamband Íslands lýsir áhyggjum sínum yfir þeim einstaklingum sem njóta að einhverju leyti skerts orlofsréttar samanber framangreint. Viðbúið er að slíkt geti haft mjög slæmar fjárhagslegar afleiðingar fyrir marga enda orlofstaka hluti af sjálfsögðum rétti launafólks sem þarf til að mynda að mæta leikskólalokunum og slíku. Í þessu samhengi er líka rétt að hafa hugfast mikilvægi orlofstöku fyrir bæði einstaklinga og atvinnulíf. Hvað það varðar má vísa í markmið og þau almennu sjónarmið sem búa að baki laga nr. 30/1987 um orlof. ASÍ telur mikilvægt að stjórnvöld bæti þeim einstaklingum fyrirhugaða tekjuskerðingu vegna komandi orlofstökutímabils […]“ Þetta er úr umsögn sem send var inn vegna þessa máls og sýnir að þetta annars ágæta mál hefði þurft að skoða frá víðara sjónarhorni. Hér er breytingartillaga frá einstaklingum úr minni hlutanum sem er algerlega hægt að taka undir og ég er alveg sammála því sem þar kemur fram. En það er líka meira sem hefði, eins og kom fram í umsögnum, mátt taka tillit til og hefði verið gott að geta orðið við en þetta mál er komið það langt, það er núna til 3. umr., að það er kannski ekki hægt að bregðast við því akkúrat núna. En það þarf að hafa það í huga fyrr en varir.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016. Nefndin fjallaði um málið og bárust umsagnir frá Hagsmunasamtökum heimilanna, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, Samtökum fjármálafyrirtækja og Seðlabanka Íslands og komu fulltrúar frá þessum aðilum á fund nefndarinnar ásamt fulltrúum frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Með frumvarpinu er lagt til að þau mörk sem gilda um hámark lána og greiðslubyrði þeirra sem hlutfall af tekjum verði skilgreind nánar auk þess sem lagt er til að bætt verði við ákvæði um heimild Seðlabankans til að skilgreina undanþágur frá hámörkunum vegna ákveðins hundraðshluta af heildarfjárhæð veittra lána á tilteknu tímabili. Með samþykkt frumvarpsins verður betur tryggt að Seðlabanki Íslands hafi tiltæk nauðsynleg tæki til að styðja fjármálastöðugleika og draga úr alvarlegum röskunum í fjármálakerfinu. Í umsögn frá Samtökum fjármálafyrirtækja, sem meiri hluti nefndarinnar tekur undir, kemur fram að mikilvægt sé, þegar breytingar eru gerðar á skilyrðum við lánveitingar, að þær séu kynntar vel fyrir neytendum áður en þær ganga í gildi. Gæta þurfi þess, verði þessum stjórntækjum beitt, að lánveitendur fái svigrúm til að breyta kerfum sínum og að þeir fasteignakaupendur sem þegar hafa hafið kaupferli og fengið greiðslumat verði ekki fyrir íþyngjandi áhrifum vegna hertra skilyrða. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, Óli Björn Kárason formaður, Jón Steindór Valdimarsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Þórarinn Ingi Pétursson. Ágúst Ólafur Ágústsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Herra forseti. Hefur hv. þingmaður engar áhyggjur af því að með þessu sé verið að ráðast í óhóflega takmörkun á frelsi fólks? Það er þekkt að nú þegar er mjög mörgum meinað að taka lán vegna einhvers konar greiðslumats þrátt fyrir að sama fólk oft og tíðum þurfi að borga meira mánaðarlega í leigu en næmi afborgunum af láni. Fólk gerir það, það greiðir sína leigu, samviskusamlega mánuð eftir mánuð, en fær hins vegar ekki að taka lán til að eignast húsnæði þótt greiðslubyrðin kunni að vera minni en leiguverðið. Samtök fjármálafyrirtækja sem hv. þingmaður vísaði í, þó að hann hafi ekki nefnt akkúrat þann kafla, benda einmitt á að þetta muni verða til þess fallið að takmarka möguleika, sérstaklega tekjulægra fólks, á að fá lán og koma sér upp húsnæði.
Hæstv. forseti. Jú, ég hef alltaf áhyggjur af óhóflegri takmörkun á frelsi fólks. Þetta er örugglega ekki versta frumvarpið sem við höfum lent í með það. Hér vegast á þetta frelsi, þ.e. að fólki beri almennt ábyrgð á því sem það gerir og því sem það leggur á sig og hins vegar það að menn líta svo á að ef fjármálafyrirtæki fara of geyst í þessu geti það haft veruleg áhrif á stöðu efnahagsmála í landinu. Þetta togast svolítið á. En vissulega er það rétt að maður undrast mjög þegar maður sér að fólk fær ekki greiðslumat miðað við einhverja afborgun en borgar jafnvel meira í leigu og hefur sýnt fram á að það hafi gert það í mjög langan tíma. Það er kannski ekki heldur alltaf alveg sambærilegt því að það fylgir því ákveðinn aukakostnaður að eiga fasteign sem leigutakar borga almennt ekki. En að teknu tilliti til þess kostnaðar skilur maður þetta ekki alveg. Ég tek alveg undir það. Þá má segja að það sé kannski óþarflega langt gengið á frelsi fólks í þessu máli nú þegar og hefur verið í talsverðan tíma og er ekki alveg nýtt. En hér er sú leið einfaldlega farin að menn telja greinilega nauðsynlegt að menn fari ekki offari í þessu sem getur haft áhrif á efnahagslegan stöðugleika þjóðarbúsins.
Herra forseti. Í ljósi þessa svars hv. þingmanns væri forvitnilegt að heyra hvort hann er kannski með fleiri hugmyndir um hvar ríkið gæti haft vit fyrir fólki og fyrirtækjum um hvers konar samninga megi gera. Hægt er að sjá fyrir sér allmörg svið þar sem ríkið gæti hugsanlega viljað hafa vit fyrir fólki. Hér áður fyrr var Sjálfstæðisflokkurinn flokkur sem barðist fyrir því að almenningur á Íslandi gæti eignast sitt eigið húsnæði og eigin bíl og haft þannig það frelsi sem í því felst að eiga húsnæði og komast leiðar sinnar. Nú sjáum við endalausan straum frumvarpa þar sem reynt er að þrengja að möguleikum fólks á að eiga bifreið og komast leiðar sinnar og því er refsað á allan mögulegan hátt fyrir að gerast svo ósvífið að eiga og reka bifreið og nú bætist við þessi aukna takmörkun á möguleika fólks til að eignast húsnæði, sérstaklega tekjulægra fólks. Lítum á þetta í samhengi við það sem hv. þingmaður og ég nefndum hér áðan, hvernig menn í bankakerfinu vilja nú þegar beina fólki frá því að fá að taka lán og koma sér upp húsnæði. Þessir sömu bankar segja svo núna að þetta frumvarp verði til þess fallið að draga enn úr líkum fólks á því að það geti eignast eigið húsnæði. Er ekki tímabært, að mati hv. þingmanns, að leita aftur í upprunann og styðja við frelsið og möguleika fólks á því að njóta frelsis, eignast húsnæði og bíl og komast leiðar sinnar hér á höfuðborgarsvæðinu og víðar?
Hæstv. forseti. Jú, ég hef verulegar áhyggjur af því að við séum almennt að ganga allt of langt í því að hafa vit fyrir fólki. Við gerum það meira að segja í málum þar sem ekki eru neinir almannahagsmunir undir. Í þessu tilfelli líta menn greinilega svo á, við getum kallað það sérfræðinga eða vísindamenn, kannski af því að við erum svo brennd af hruninu, að slíkir þjóðhagslegir hagsmunir séu undir í því að ekkert fari úrskeiðis í fjármálakerfinu. Þess vegna er verið að takmarka frelsi í því. Sömu áhyggjur hef ég núna af því að við séum einfaldlega að ganga mjög langt í sóttvörnum. Við erum svolítið brennd og heimurinn allur af því. Þá verður alltaf auðveldara fyrir stjórnvöld og löggjafann að takmarka frelsi einstaklinga, alltaf þegar koma upp svona aðstæður, bankahrun, Covid o.s.frv. En það er alveg rétt að Sjálfstæðisflokkurinn hefur barist fyrir því að við getum öll eignast þak yfir höfuðið. Við teljum að eignarrétturinn sé svo mikilvægur fyrir velferð þjóðarinnar. Það skiptir máli fyrir velferð almennings að allir geti eignast þak yfir höfuðið. Það gerir líka efri árin auðveldari. En þarna liggja bara þessir þjóðhagslegu hagsmunir undir, að ekki verði gengið svo langt í frelsinu að við getum kollvarpað okkar efnahagskerfi.
Herra forseti. Hv. þm. Brynjar Níelsson fór ágætlega yfir þróunina í pólitíkinni og m.a. hjá sínum flokki, Sjálfstæðisflokknum, hvað varðar frelsi og traust ríkisvaldsins á almenningi, fólki. Ég hef svolitlar áhyggjur af því að í þessu máli, í rökstuðningi fyrir því, birtist tilhneiging sem mér hefur þótt nokkuð áberandi og sérstaklega síðustu misserin, að menn í pólitíkinni tali með einum hætti en framkvæmi svo eitthvað allt annað. Ég ímynda mér það, herra forseti, ég veit það reyndar en skal láta það nægja að segja að ég ímyndi mér það, að hv. þingmaður sé sammála mér um þetta vandamál. En hvað er til ráða? Auðvitað er það helst til ráða að menn finni ræturnar eins og ég var að hvetja hv. þingmann til hér áðan og trúi eigin boðskap, t.d. þegar talað er um mikilvægi frelsis og mikilvægi þess að gefa fólki tækifæri. Það er endalaust hægt að finna einhver rök fyrir því að fólk eða fyrirtæki geti farið sér að voða ef ríkið passar ekki upp á hvers konar samningar eru gerðir, hvað sé leyfilegt og hvað ekki. Í því máli sem við ræðum hér finnst mér þetta í rauninni sérstaklega áberandi vegna þess að það vandamál er þegar til staðar, án inngrips ríkisins, að tekjulægra fólk eigi erfitt með að fá lán þrátt fyrir, eins og við höfum rætt hér, að það þurfi jafnvel að greiða meira í hverjum mánuði í leigu en myndi kosta það að byggja upp eign í fasteign. Maður á því erfitt með að sjá þörfina fyrir að ríkið grípi inn í og ætli að fara að ráðskast með hvers konar samninga fólk og fjármálafyrirtæki gera sín á milli. Eflaust er það rétt, sem hv. þingmaður segir, að þetta tengist að einhverju leyti fjármálahruninu, bankahruninu - eru ekki komin 12 ár síðan, jafnvel meira? - og þetta sé einhver arfleifð af því. Þá hlýtur maður að velta fyrir sér hversu lengi við ætlum að vera föst í viðjum þeirrar arfleifðar. En það er hins vegar alveg rétt að á þeim tíma fóru sum fjármálafyrirtæki of geyst og lánuðu langt umfram það sem fólk, ekki hvað síst í Bandaríkjunum, fátækt fólk í Bandaríkjunum, gat borgað. En hvað er rétt að gera þegar fyrirtæki haga sér með svo óábyrgum hætti? Er þá ekki bara rétt að þau beri hallann af því að hafa farið óvarlega? Það er auðvitað það sem við leituðumst við að gera hér á Íslandi með því að láta skattgreiðendur ekki bera ábyrgð á óvarfærinni hegðun fjármálafyrirtækja. Er það ekki besta leiðin að láta fyrirtæki rétt eins og almenning taka ábyrgð á gjörðum sínum? Ég hvet hv. framsögumann þessa máls, hinn geysiöfluga hv. þm. Brynjar Níelsson, til að velta því fyrir sér hvort við ættum ekki að breyta þessu máli eitthvað í nefndinni. Við höfum ekkert rætt þetta mjög mikið í nefndinni frekar en mörg önnur flókin mál. Það streyma inn í þessa nefnd okkar á færibandi einhver kerfismál sem ég held að enginn þingmaður skilji og samstarfsmenn okkar hér í þinginu mega hafa sig alla við að setja sig inn í fyrir okkur. En það er ekki góð þróun. Það hefur verið talið ákveðið grundvallaratriði í lagasetningu, eða var það hér áður fyrr á einfaldari tímum, ef svo má segja, en kannski líka tímum meiri skynsemishyggju að ýmsu leyti, að lög ættu að vera skiljanleg, að allur almenningur ætti að geta skilið hvað væri leyfilegt og hvað væri bannað. En nú erum við að afgreiða hér af færibandinu endalausa pakka af óskiljanlegum lögum, óskiljanlegum fyrir þingmennina sem eru að setja þessi lög, hvað þá fyrir almenning sem vinnur ekki við að setja sig inn í þau. Þetta er óheillaþróun. Það mál sem við ræðum akkúrat núna er þó tiltölulega skiljanlegt, finnst mér, og krefst kannski ekki langrar umræðu. Mér finnst eiginlega liggja nokkuð ljóst fyrir að þetta sé óþarfi, að það sé óþarfi að ríkið ákveði hvers konar samninga fólk geti gert við lánastofnanir. Það ætti frekar að setja lög sem auka möguleika tekjulægra fólks á Íslandi á því að eignast sitt eigið húsnæði og líka bíl eða bíla þó að núverandi ríkisstjórn virðist vera mjög í nöp við alla umferð fjölskyldubílsins.
Hæstv. forseti. Ég tel mig knúinn til að koma hér í andsvar, þó að það sé varla hægt að kalla það andsvar. Af því að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hrósaði mér svo mikið vil ég nota tækifærið og hrósa honum líka. Ég er mjög ánægður með að Miðflokkurinn tali fyrir frelsinu, kannski meira en hann hefur gert áður. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, vandinn er sá að í þessu húsi erum við mjög oft að takmarka frelsi fólks út frá skoðunum okkar, hvernig okkur finnst að fólki eigi að haga sér. Við höfum gengið allt of langt í því, það er alveg hárrétt, og við erum alltaf að þessu af því að við viljum hafa vit fyrir fólki. En í þessu tilviki erum við brennd. Við áttum okkur á því hvaða áhrif það getur haft ef svona lánastarfsemi fer úr böndunum, og ekki bara á Ísland heldur á allan heiminn. Spurningin er: Er verið að ganga of langt hér, í þessu frumvarpi? Ég er ekki alveg viss um það. Hér er mikið lagt upp úr því að það séu svo miklir almannahagsmunir að stöðugleiki ríki á fjármálamörkuðum. En erum við að ganga of langt? Það má vel vera. Erum við að takmarka frelsið of mikið? Hugsunin í þessu, hv. þingmaður, er sú að hér geti svo miklir almannahagsmunir verið undir að ef þetta frelsi fer úr böndunum þá skaðar það ekki bara fjármálafyrirtækið og lántaka heldur allt samfélagið. Það er í þeim tilvikum sem ég get sætt mig við einhvers konar takmarkanir. En það er hárrétt, við erum alltaf að gera þetta án þess að slíkir hagsmunir séu undir.
Herra forseti. Já, maður veltir því fyrir sér hvort við séum að ganga of langt með þessu máli. Ég hallast að því, sérstaklega í ljósi þess sem við höfum verið að ræða hér. Það eru þegar heldur miklar hömlur á möguleikum fólks til að koma sér upp húsnæði. Það var lengi stefna Sjálfstæðisflokksins hér á Íslandi að gefa ætti öllum tækifæri til þess að eignast sitt eigið húsnæði og byggja upp eign. En nú hefur það hlutfall almennings sem á eigið húsnæði verið að minnka og það er kannski ekkert skrýtið þegar kerfið er orðið með þeim hætti að menn borga meira í leigu en þeir þurfa að greiða af lánum til að byggja upp eign. Þegar staðan er sú hver er þá þörfin fyrir inngrip af hálfu ríkisins til að hamla enn möguleikum, sérstaklega þeirra tekjulægri, á að kaupa sér fasteign og byggja upp eign? Ég ítreka bara það sem ég sagði áðan, ég held að við ættum frekar að innleiða hvetjandi lög, hvetjandi í þeim skilningi að allir Íslendingar hafi tækifæri til og möguleika á að byggja upp eign.
Hæstv. forseti. Þetta eru algerlega raunhæfar áhyggjur hjá hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, þessar vangaveltur um að við séum hugsanlega að ganga of langt. Það er alveg hægt að færa rök fyrir því að við þurfum ekki að hafa svo miklar áhyggjur. Við erum samt í svolítið breyttu samfélagi. Þegar ég var ungur þá unnu menn bara meira ef þeir þurftu. Menn kláruðu þetta. Menn kláruðu þetta meira að segja á misgengisárunum upp úr 1980, þegar verðbólga var 100%. Þá voru þeir bara í 100% meiri vinnu. En sá veruleiki er ekki lengur fyrir hendi hjá fólki með sama hætti áður, alla vega ekki huglægt. Það er kallað nútíminn, sem er orð sem fer afskaplega í taugarnar á mér. Það má alveg færa rök fyrir því, og ég væri alveg tilbúinn að ræða það nánar í nefndinni, hvort hér sé of langt gengið og hvort það geti verið að efnahagslegur stöðugleiki sé undir, einhverjir verulegir hagsmunir þjóðarbúsins, ef við göngum eitthvað skemur. Ég er ekkert viss um það. En þetta er mat sérfræðinga í þessu, að það sé þannig að óstöðugleiki gæti skapast í fjármálakerfinu sem gæti skaðað okkur öll. Það er á þeim forsendum sem ég samþykki þetta. En ég tek undir það enn og aftur að í mörgum öðrum málum göngum við svo langt að óþörfu að það skaðar mjög svigrúm og frelsi einstaklinga.
Herra forseti. Hv. þingmaður nefndi nútímann, sem veldur okkur auðvitað áhyggjum að ýmsu leyti. Nútíminn er trunta. En ég hvet hv. þingmann til að gefast ekki upp í baráttunni fyrir því sem hefur sannað gildi sitt í ár og áratugi og jafnvel árhundruð, þessi grundvallargildi sem hafa reynst okkur vel. Í annarri umræðu hér áðan voru haldnar nokkrar allsérkennilegar ræður þar sem menn voru meira að segja farnir að lofsyngja leti og setja út á fyrirbærið vestrænt vinnusiðferði eða vinnusiðferði mótmælenda, nokkuð sem hefur reynst Íslendingum, ekki hvað síst, ómetanlegt við að byggja upp samfélag hér um aldir og ná ótrúlegum árangri. Allt of margir eru hættir að virða þessi grundvallargildi, það sem hefur reynst okkur best. En hv. þm. Brynjar Níelsson má ekki gefast upp í baráttunni. Hv. þingmaður verður að halda áfram baráttunni fyrir frelsi og öðrum þeim grundvallargildum sem hafa byggt upp þetta samfélag og reynst vel. Það eru á margan hátt erfiðir tímar hvað það varðar að koma á framfæri skiljanlegri pólitík, útskýra hvað snýr upp og niður, en hv. þm. Brynjar Níelsson má alls ekki gefast upp á tilraunum til þess.
Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, um mennta- og menningarmál. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ýmsum lögum er heyra undir málefnasvið mennta- og menningarmálaráðuneytis til að skýra nánar heimildir stofnana sem heyra undir ráðuneytið til vinnslu persónuupplýsinga til samræmis við kröfur laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, sérstaklega um skýrleika lagaákvæða sem heimila vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga. Umfjöllun nefndarinnar var m.a. um heimildir framhaldsskóla, grunnskóla og heimildir fjölmiðlanefndar. Í 1. efnismálsgrein 1. töluliðar 5. gr. frumvarpsins er fjallað um heimildir framhaldsskóla til vinnslu persónuupplýsinga, m.a. í tengslum við viðburði á vegum nemendafélaga samkvæmt 39. gr. laga um framhaldsskóla, nr. 92/2008. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram um 5. gr. þess að skólameistara sé veitt heimild til að vinna með upplýsingar í tengslum við starfsemi nemendafélaga. Meiri hlutinn áréttar að ábyrgðaraðili vinnslu er almennt sú stofnun sem tekur ákvörðun um tilgang og aðferðir við vinnslu en ekki einstakir starfsmenn, til að mynda skólameistari. Koma framangreind sjónarmið einnig fram í umsögn Persónuverndar við frumvarpið. Ljóst er því að ábyrgðin liggur hjá viðkomandi framhaldsskóla en ekki skólameistara eins og segir í greinargerð. Hvað varðar heimildir fjölmiðlanefndar til vinnslu persónuupplýsinga þá er það að því marki sem hún er nauðsynleg við athugun á þeim málum sem nefndin vinnur að þegar hún rækir hlutverk sitt samkvæmt lögum. Nefndinni er heimil vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga um heilsufar, kynhneigð og kynhegðun vegna kvartana sem henni berast á grundvelli brota fjölmiðlaveitna gegn grundvallarréttindum einstaklinga um friðhelgi einkalífs og annarra mannréttinda. Meiri hlutinn áréttar að í greininni felst ekki opin heimild til handa fjölmiðlanefnd til vinnslu framangreindra persónuupplýsinga heldur einungis í þeim tilvikum þegar henni berast kvartanir um framangreind mannréttindabrot fjölmiðlaveitna. Greinin felur í sér heimild fjölmiðlanefndar til að taka við slíkum kvörtunum og vista framangreindar upplýsingar í málaskrá. Meiri hlutinn gerir breytingar hér sem varða bæði leikskóla og grunnskóla og heimildir þeirra. Í 1. gr. frumvarpsins er fjallað um heimildir leikskóla, skólaþjónustu og annarra aðila sem hafa lögbundið hlutverk samkvæmt lögum um leikskóla, nr. 90/2008, til öflunar og miðlunar persónuupplýsinga. Í greininni er ekki gert ráð fyrir lögmætri miðlun gagna til frístundaheimila, eins og Reykjavíkurborg bendir sérstaklega á í umsögn sinni. Frístundaheimili er frístundavettvangur barna eins og hann er skilgreindur í 33. gr. a laga um grunnskóla, nr. 91/2008. Meiri hlutinn áréttar að þegar barn færist úr leikskóla í grunnskóla og hefur dvöl á frístundaheimili getur verið þörf á miðlun persónuupplýsinga til að tryggja samfellu í þjónustu innan skólakerfisins, enda sé slík miðlun nauðsynleg til þess að þessir aðilar geti gegnt hlutverkum sínum. Meiri hlutinn leggur til breytingar þess efnis. Í 4. gr. frumvarpsins er fjallað um heimildir grunnskóla, skólaþjónustu og annarra aðila sem hafa lögbundið hlutverk samkvæmt lögum um grunnskóla, nr. 91/2008, til vinnslu, öflunar og miðlunar persónuupplýsinga o.fl. Í greininni er ekki gert ráð fyrir lögmætri miðlun gagna til framhaldsskóla. Meiri hlutinn telur mikilvægt að við lok grunnskólanáms verði grunnskólum gert skylt að bjóða að eigin frumkvæði nemendum, foreldrum eða forsjáraðilum í skilningi barnalaga miðlun þeirra upplýsinga um nemendur sem unnar hafa verið eða aflað á grundvelli greinarinnar til framhaldsskóla. Grunnskólar skuli bjóða framangreint en forsenda miðlunar á milli þessara tveggja skólastiga er undangengið samþykki nemenda, foreldra og forsjáraðila. Þessu almenna ákvæði er ekki ætlað að hafa áhrif á sérreglu 2. mgr. 27. gr. laganna, þar sem miðlun vitnisburðar vegna flutnings nemenda milli skóla og innritunar í framhaldsskóla er heimil, heldur taka til annarra upplýsinga, t.d. vegna sérúrræða. Þá skal miðlunin vera í samræmi við lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Meiri hlutinn leggur til breytingar þess efnis. Aðrar breytingar sem hér eru lagðar til af hálfu meiri hlutans eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa áhrif á efni frumvarpsins og þær má finna á þskj. 1609.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá meiri hluta atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum, nr. 65/2003, og lögum um stofnun Landsnets hf., nr. 75/2004 (forsendur tekjumarka, raforkuöryggi o.fl.). Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín fjölda aðila, hátt í 40 aðilar komu fyrir nefndina og 18 umsagnir bárust um málið. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á raforkulögum sem snúa m.a. að markmiði um og skilgreiningu á raforkuöryggi, einföldun heimildar til setningar hagræðingarkröfu á flutningsfyrirtækið Landsnet og dreifiveitur, m.a. í samhengi við gæði og afhendingaröryggi raforku, skilgreiningu á rekstrarkostnaði í tengslum við setningu tekjumarka, yfirsýn og eftirliti með fjárfestingaráætlunum dreifiveitna, innkaupum á kerfisþjónustu, yfirsýn og eftirliti með varaafli, eflingu á raforkueftirliti Orkustofnunar og breytingu á eignarhaldi Landsnets sem og ákvæði er varðar þá starfsmenn þess sem hafa réttindi og skyldur opinberra sýslunarmanna. Um efni og markmið frumvarpsins að öðru leyti vísast til greinargerðar með því. Nefndin hefur fjallað um málið og rætt við fjölda gesta sem hafa eðli málsins samkvæmt mismunandi sýn á þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpi þessu. Raforkulögum var breytt árið 2011 og gerðar voru grundvallarbreytingar á þeim ákvæðum er varða setningu tekjumarka flutningsfyrirtækisins Landsnets og dreifiveitna. Orkustofnun hefur það hlutverk að setja Landsneti og dreifiveitum tekjumörk vegna kostnaðar við flutning og dreifingu raforku en þau stýra gjaldskrám þessara fyrirtækja. Í ljósi reynslu er nú verið að sníða af ýmsa agnúa í framkvæmd raforkulaga. Mikilvægt er að ramminn um setningu tekjumarka sé skýr og skilvirkur, ekki síst þegar kemur að samkeppnishæfni Íslands á orkumarkaði með það að markmiði að hvetja til fjárfestingar í nýsköpun hér á landi. Líkt og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu byggjast þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu á umfangsmikilli greiningarvinnu auk þess sem samráðsferli í aðdraganda frumvarpsgerðar er rakið. Við meðferð málsins hefur nefndin haft það að leiðarljósi að samfélagið allt er háð því að til staðar sé áreiðanleg raforka. Tryggja þurfi sjálfbærni og afhendingaröryggi orku til framtíðar á tímum þar sem samfélagið verður sífellt háðara tækni en náttúruöflin hafa nýlega minnt á mikilvægi raforkuöryggis hvort sem kemur að atvinnulífi, heimilum, fjarskiptum eða samgöngum. Þar erum við að vitna í nefndarálitinu í aðventustorminn í desember 2019 sem skapaði alvarlegt ástand víða á Norðurlandi. Hér er kafli um setningu á hagræðingarkröfu og mat á áhrifum á tekjumörk. Samkvæmt raforkulögum hefur Orkustofnun það hlutverk að setja Landsneti og dreifiveitum tekjumörk vegna kostnaðar við flutning og dreifingu raforku. Stýra tekjumörkin gjaldskrám Landsnets og dreifiveitna. Tekjumörkum er ætlað að hvetja til hagræðingar og skilvirkni innan tekjumarkatímabils og í raforkulögum kemur fram að náist ekki markmið laganna um skilvirkni í rekstri sé Orkustofnun heimilt að setja Landsneti og dreifiveitum hagræðingarkröfu fyrir nýtt tekjumarkatímabil. Líkt og kemur fram í frumvarpinu hefur reynslan verið sú undanfarin ár að í raun er tæknilega ómögulegt að fylgja núverandi fyrirkomulagi við setningu hagræðingarkröfu þar sem um tvöfalt ákvörðunarkerfi er að ræða innan þröngra tímamarka. Því eru með frumvarpinu lagðar til breytingar um aukna skilvirkni, skýrleika og einföldun varðandi heimild Orkustofnunar til setningar hagræðingarkröfu við skilgreindar aðstæður. Nefndin óskaði eftir minnisblaði frá ráðuneytinu um áhrif þeirra breytinga sem lagðar eru til á 12. og 17. gr. raforkulaga er kveða á um tekjumörk flutningsfyrirtækisins og dreifiveitna. Í minnisblaði sem raforkueftirlit Orkustofnunar vann að beiðni ráðuneytisins er bent á að þær breytingar í frumvarpinu sem snúa að setningu og uppgjöri tekjumarka ættu almennt að leiða til lækkunar á tekjumörkum. Einnig ætti lagabreytingin almennt að skila meiri skilvirkni og lækkun kostnaðar notenda til lengri tíma, sem og hvata til aukinnar skilvirkni hjá dreifiveitum og flutningsfyrirtækinu. Bent er á í minnisblaðinu að þar er einungis lagt mat á áhrif breytinga á raforkulögum en ekki breytinga á reglugerð nr. 192/2016, um mat á vegnum fjármagnskostnaði (WACC), sem einnig var kynnt í samráðsgátt stjórnvalda í febrúar 2021 samhliða drögum að frumvarpinu. Samkvæmt upplýsingum frá ráðuneytinu er unnið að breytingum á þeirri reglugerð í samráði við hagsmunaaðila og gert er ráð fyrir að þeirri vinnu ljúki í haust. Síðan er kafli um eftirlit Orkustofnunar með fjárfestingaráætlun dreifiveitna. Í 10. gr. frumvarpsins er lagt til að við lögin bætist ný grein, 16. gr. a, sem felur í sér það nýmæli að Orkustofnun verði veitt heimild til að hafa eftirlit með fjárfestingaráætlunum dreifiveitna. Slík heimild stofnuninni til handa er þegar til staðar í lögunum vegna fjárfestingaráætlana Landsnets í gegnum kerfisáætlun, samanber 9. gr. a, en ekki fyrir dreifiveitur. Samkvæmt ákvæðinu skulu fjárfestingar í dreifikerfi raforku byggjast á gagnsærri fjárfestingaráætlun sem viðkomandi dreifiveita birtir á a.m.k. tveggja ára fresti. Orkustofnun er heimilt að óska eftir drögum að áætluninni áður en hún birtist en hún er ekki háð samþykki stofnunarinnar. Fyrir nefndinni komu fram skiptar skoðanir um hinar auknu heimildir Orkustofnunar. Annars vegar var breytingin talin jákvæð þar sem hún kæmi í veg fyrir svokallaða „gullhúðun“ eða offjárfestingu í kerfinu og gæfi Orkustofnun tækifæri til að hafa betri yfirsýn yfir fjárfestingaráætlanir dreifiveitna. Hins vegar kom fram að breytingin gæti verið íþyngjandi þar sem hún ynni gegn markmiðum um skilvirkni og sýndi lítinn skilning á eðli starfsemi dreifiveitna. Fram kom sjónarmið um að ekki væri tekið tillit til þess hve fjárfestingar dreifiveitna gætu verið háðar skipulagi og uppbyggingu sveitarfélaga þar sem bregðast þurfi við með stuttum fyrirvara. Kallað var eftir frekari rökstuðningi fyrir því að offjárfesting væri talin vera til staðar, auk þess sem skýra þyrfti hugtakið gagnsæi í þessu samhengi, þ.e. gagnsæ fjárfestingaráætlun. Meiri hlutinn bendir á að í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að í áætluninni skuli tilgreina áætlaðar fjárfestingar næstu fimm til tíu ára með áherslu á helstu dreifingarinnviði sem eru nauðsynlegir í samræmi við markmið og skyldur dreifiveitna. Meiri hlutinn tekur fram að hann hefur skilning á sjónarmiði dreifiveitna en telur eðlilegt, með hliðsjón af sjónarmiðum um raforkuöryggi og afhendingaröryggi raforku, að til staðar sé ákveðinn fyrirsjáanleiki þegar kemur að fjárfestingum í dreifikerfinu sem tekur við þar sem flutningskerfinu sleppir. Með því að leggja fram fjárfestingaráætlanir til Orkustofnunar náist yfirsýn yfir dreifikerfið, ekki aðeins viðhaldsþörf heldur einnig fyrirhugaða uppbyggingu sem er mikilvægur þáttur þegar kemur að byggðaþróun og atvinnuuppbyggingu á viðkomandi dreifiveitusvæði. Jafnframt skal ítrekað að um er að ræða heimild Orkustofnunar en ekki skyldu en fram kom sjónarmið um að í stað þess að Orkustofnun verði heimilt að kalla eftir upplýsingum um fjárfestingar dreifiveitna og forsendur þeirra væri stofnuninni gert það skylt. Meiri hlutinn vísar til þess að í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að ekki þurfi að ganga svo langt til að ná því markmiði sem stefnt er að með frumvarpinu og er því með ákvæðinu reynt að gæta ákveðins meðalhófs. Svo er hér kafli um eignarhald flutningsfyrirtækisins, Landsnets hf. Í b-lið 4. gr. frumvarpsins er lagt til að flutningsfyrirtækið skuli vera í beinni eigu íslenska ríkisins og/eða sveitarfélaga en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna skal fyrirtækið vera í meirihlutaeigu ríkisins, sveitarfélaga og/eða fyrirtækja í eigu þessara aðila. Líkt og rakið er í greinargerð með frumvarpinu var samsvarandi breyting á raforkulögum samþykkt árið 2011 og skyldi koma til framkvæmda árið 2015 en fallið var frá henni með nýjum breytingalögum árið 2011. Jafnframt er með 18. gr. frumvarpsins lagt til að ákvæði 2. málsliðar 2. mgr. 4. gr. laga um stofnun Landsnets hf., nr. 75/2004, falli brott en það kveður á um að kaupendur hlutafjár geti einungis verið eigendur þeirra flutningsvirkja er falla undir 6. tölulið 3. gr. raforkulaga. Skulu framangreindar breytingar koma til framkvæmda 1. júlí 2022. Samkvæmt 2. gr. laga um stofnun Landsnets hf. er hlutverk félagsins að annast raforkuflutning og kerfisstjórnun samkvæmt ákvæðum III. kafla raforkulaga. Því er óheimilt að stunda aðra starfsemi en þá sem því er nauðsynleg til að geta rækt skyldur sínar samkvæmt raforkulögum eða öðrum lögum. Frá 1. janúar 2005 hefur félaginu verið gert að annast rekstur flutningsvirkja er falla undir 6. tölulið 3. gr. raforkulaga. Með gildistöku laganna um stofnun Landsnets hf. í júní 2004 varð heimilt að selja eigendum flutningsvirkjanna hlut í félaginu að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Hluthafar í félaginu við lok árs 2020 voru samkvæmt ársreikningi Landsnets hf.: Landsvirkjun með 64,73% hlut, Rarik ohf. með 22,51%, Orkuveita Reykjavíkur með 6,78% og Orkubú Vestfjarða með 5,98%. Meiri hlutinn telur jákvætt að nú sé unnið að því að ljúka þeirri breytingu sem lagt var upp með fyrir um áratug síðan með vísan til sjónarmiða um skýrari aðskilnað milli samkeppnisreksturs og grunnreksturs á orkumarkaði. Líkt og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu er breytingin gerð með samkeppnissjónarmið í huga en talið var óheppilegt að flutningsfyrirtækið, sem er með einkaleyfi á flutningi raforku og kerfisstjórnun, sé í eigu orkuvinnslufyrirtækja og dreifiveitna. Þá er í nefndarálitinu fjallað um stórnotendaviðmið og millistóra notendur, sem hafa verið töluvert í umræðu. Í umsögnum til nefndarinnar var hún hvött til að taka til skoðunar að skilgreina millistóra notendur í raforkulögum með vísan til þess hve breitt bil er á milli stórnotenda (þeirra sem nota innan þriggja ára á einum stað a.m.k. 80 GWst eða ígildi 10 MW á ári) og almennra notenda. Meiri hlutinn tekur undir að þörf sé á að skoða hvernig breyta megi þessu fyrirkomulagi og vísar um þetta til álits meiri hluta nefndarinnar um mál það er varð að lögum nr. 146/2020, um breytingu á lögum um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku, nr. 98/2004. Þar kom fram að ráðuneytið ynni að því að skoða leiðir til að minnka þau skörpu skil sem eru nú í raforkulögum í skilgreiningu á stórnotanda þar sem miðað er við 10 MW. Samkvæmt upplýsingum frá ráðuneytinu stendur sú vinna enn yfir, bæði af hálfu ráðuneytisins og Landsnets, og felur m.a. í sér endurskoðun á uppbyggingu gjaldskráa, þar á meðal hugmyndir um millistóra notendur og aukna þrepaskiptingu. Stefnt er að því að þeirri vinnu ljúki fyrir lok árs. Hér kemur síðan kafli sem snýr að breytingartillögum meiri hluta atvinnuveganefndar og hér er kafli um hugtakið raforkuöryggi og markmið raforkulaga. Með frumvarpinu er lagt til að tekið verði fram í markmiðsgrein raforkulaga að það að „tryggja fullnægjandi raforkuöryggi“ sé eitt af markmiðum laganna. Lagt er upp með að horfa á hugtakið í víðara samhengi en aðeins raforkukerfið sjálft, líkt og nú er. Jafnframt er lagt til að hugtakið verði skilgreint svo, samanber 1. tölulið 2. gr. frumvarpsins: „Raforkuöryggi: Raforkuöryggi felst í að notendur hafi aðgang að raforku þegar hennar er þörf, með hliðsjón af almennri stefnumörkun stjórnvalda á hverjum tíma og skilgreindum áreiðanleika og gæðum. Viðmið fyrir fullnægjandi raforkuöryggi skulu nánar útfærð og skýrð í reglugerð sem ráðherra setur.“ Við meðferð málsins fyrir nefndinni var því velt upp hvort skilgreiningin væri nægilega skýr og hvort afmarka ætti hugtakið betur í lagatexta í stað þess að útfæra það nánar í reglugerð líkt og lagt er til í frumvarpinu. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að við útfærslu skilgreiningarinnar er byggt á ábendingum úr skýrslu starfshóps um orkuöryggi á heildsölumarkaði fyrir raforku, frá ágúst 2020. Meiri hlutinn bendir á að þar segir að um framboð raforku hafi ekki verið litið lengra en til næstu fimm ára. Mikilvægt sé að skýrt verði hvernig ákvarða skuli mörk fullnægjandi raforkuöryggis, þ.e. jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar til lengri tíma. Því verði í lögunum kveðið á um grunnviðmið við mat á því hvar mörkin liggja en um nánari útfærslu fari samkvæmt reglugerð. Meiri hlutinn bendir í þessu samhengi á að það orðalag sem hér er lagt til í ákvæðinu veitir ákveðinn sveigjanleika en meginmarkmiðið er að notendur hafi aðgang að raforku þegar hennar er þörf, með skilgreindum áreiðanleika og gæðum. Í greinargerð með frumvarpinu er vísað til þess að markmið um aðgengi að raforku þegar hennar er þörf sé efnislega sambærilegt því markmiði sem kemur fram í orkustefnu fyrir Ísland til ársins 2050 að „orkuþörf samfélags sé ávallt uppfyllt.“ Þær miklu truflanir sem urðu á flutnings- og dreifikerfi raforku í desember 2019 sýna mikilvægi þess að auka afhendingaröryggi raforku og þá sérstaklega á svæðum sem búa við skert orkuöryggi líkt og Vestfjörðum og Norðurlandi vestra. Sama á við um svæði þar sem bregðast þarf við vegna náttúruvár, samanber jarðskjálfta og eldgos á Reykjanesskaga í ár. Uppbygging með tilliti til framangreinds er eitt áhersluatriða í þingsályktun um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku, nr. 26/148, sem við samþykktum, ef ég man rétt, í þinginu fyrir þremur árum, árið 2018. Meiri hlutinn telur með vísan til framangreinds að gera megi skýrar að með raforkuöryggi sé einnig átt við aðgengi að raforku þar sem hennar er þörf og leggur til breytingu þess efnis. Meiri hlutinn undirstrikar jafnframt að verði frumvarpið samþykkt munu sömu skorður eiga við þegar túlkuð verða ákvæði raforkulaga um að notendur hafi aðgang að raforku þegar hennar er þörf og þar sem hennar er þörf. Því er í skilgreiningu kveðið á um að hafa beri hliðsjón af almennri stefnumörkun stjórnvalda á hverjum tíma, en þar undir falla m.a. byggðasjónarmið. Þá bendir meiri hlutinn á að í skýrslu ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um langtímaorkustefnu og aðgerðaáætlun, á þskj. 894 á yfirstandandi löggjafarþingi, segir að skilgreina skuli raforkuöryggi í raforkulögum. Setja skuli mælikvarða um hversu áfallaþolið kerfið á að vera og markmið um dreifða framleiðslu og hvernig hún styður við markmið um orkuöryggi, þar með talið vegna náttúruhamfara. Einnig skuli setja viðmið varðandi nægjanlega flutningsgetu á milli landshluta og afhendingaröryggi raforku. Meiri hlutinn telur með hliðsjón af framangreindu eðlilegt að þegar kemur að því að útfæra hugtakið raforkuöryggi í reglugerð verði m.a. litið til þeirra viðmiða sem tilgreind eru í aðgerðaáætlun orkustefnu. Þá er lagt til að í markmiðsákvæði 3. töluliðar 1. gr. laganna verði kveðið á um að tryggja skuli neytendavitund á markaði. Neytendasamtökin bentu í umsögn sinni um málið á að hvorki sé í frumvarpinu né í greinargerð fjallað um hvernig hin aukna neytendavitund skuli tryggð eða hver beri ábyrgð á því. Telja samtökin þörf á að tilgreina hvaða aðili beri ábyrgð á að framfylgja því markmiði og hvernig það skuli gert. Meiri hlutinn tekur undir það sjónarmið og beinir því til ráðuneytisins að útfæra það nánar í reglugerð. Þá er kafli um starfsmenn flutningsfyrirtækisins eða c-lið 4. gr. Í 4. gr. frumvarpsins er lagt til að 6. mgr. 8. gr. raforkulaga verði breytt á þann hátt að hún kveði á um að stjórnarmenn og þeir starfsmenn flutningsfyrirtækisins sem samkvæmt sérstöku áhættumati þess gegna störfum sem nauðsynleg eru til að tryggja truflunarlausan rekstur flutningskerfisins megi hvorki fara í verkfall né taka þátt í verkfallsboðun. Áhættumatið skuli endurskoðað reglulega og verði staðfest af Orkustofnun. Gildandi ákvæði kveður á um að stjórnarmenn og fastráðnir starfsmenn flutningsfyrirtækis hafi réttindi og skyldur opinberra sýslunarmanna en í greinargerð segir að af því leiði að þeir hafi ekki verkfallsrétt samkvæmt lögum um verkfall opinberra starfsmanna, nr. 33/1915. Í umsögn ASÍ er lýst stuðningi við þessa breytingu á ákvæðinu en gagnrýnt að flutningsfyrirtækinu, þ.e. atvinnurekanda og opinberum aðila, Orkustofnun, sé falið að staðfesta áhættumat án aðkomu viðkomandi stéttarfélaga, m.a. með vísan til félagafrelsisákvæðis stjórnarskrárinnar og alþjóðlegra samninga sem Ísland er aðili að. Lagt er til að ákvæðinu verði breytt þannig að tekið sé mið af lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna, nr. 94/1986, og lögum um stéttarfélög og vinnudeilur, nr. 80/1938, samanber einnig lög um skrá yfir störf hjá sveitarfélögum sem heimild til verkfalls nær ekki til, nr. 129/2020. Komi upp ágreiningur verði aðilum heimilt að leggja hann fyrir Félagsdóm. Meiri hlutinn bendir á að starfsemi flutningsfyrirtækisins, sem hefur það lögbundna hlutverk að annast flutning og kerfisstjórnun raforku, er ein undirstaða samfélagsins og raforkuöryggi er órjúfanlegur hlekkur í þjóðaröryggi. Óumdeilt er hve mikilvægt það er fyrir almannahagsmuni að starfsemi flutningsfyrirtækisins raskist ekki og því telur meiri hlutinn að ekki megi leika vafi á því til hvaða starfa innan flutningsfyrirtækisins verkfallsheimildin nær en í greinargerð með frumvarpinu er vísað til þess að ákveðin óvissa hafi ríkt um það. Meiri hlutinn leggur einnig áherslu á að slík breyting sé gerð í sem mestri sátt við alla hlutaðeigandi og leggur til breytingu er kveður á um breytt fyrirkomulag áhættumats með aðkomu viðeigandi stéttarfélaga. Jafnframt leggur meiri hlutinn til að í ákvæði til bráðabirgða verði flutningsfyrirtækinu falið að ljúka við gerð áhættumats með aðkomu viðeigandi stéttarfélaga eigi síðar en þremur mánuðum frá gildistöku laganna. Þá kom fram fyrir nefndinni sjónarmið um að eðlilegt væri að setja sambærilegt ákvæði fyrir dreifiveitur í ljósi samfélagslegs mikilvægis þeirra. Með hliðsjón af því sem að framan greinir um mikilvægi raforku í samhengi við almannaheill og þjóðaröryggi telur meiri hlutinn að um sé að ræða réttmætt sjónarmið sem rétt sé að skoðað verði nánar. Skilgreining á varaafli var til umfjöllunar og kemur fram í meirihlutaáliti nefndarinnar. Með 3. tölulið 2. gr. frumvarpsins er lagt til að bæta við 3. gr. laganna orðskýringu til skilgreiningar á hugtakinu varaafl. Ákvæðið er svohljóðandi: „Varaafl: Afl sem kemur í staðinn fyrir afl sem er ekki tiltækt vegna bilana, skorts á flutningsgetu, orkuskorts eða annarra orsaka. Afl sem kerfisstjóri þarf að hafa aðgang að til að viðhalda stöðugri kerfistíðni.“ Jafnframt er með 14. gr. lagt til að bæta nýrri málsgrein við 24. gr. laganna þar sem Orkustofnun verði veitt heimild til að tryggja að fullnægjandi varaafl sé til staðar til að bregðast við áföllum í raforkukerfinu og falið að hafa yfirsýn og eftirlit með tiltæku varaafli raforku í landinu. Nánar verði kveðið á um útfærslu í reglugerð, þar á meðal um skiptingu kostnaðar á milli Landsnets og dreifiveitna. Í umsögnum og fyrir nefndinni voru gerðar athugasemdir við skilgreiningu hugtaksins varaafl þess efnis að mikilvægt væri að skilgreiningin væri sem skýrust, sérstaklega með vísan til þess að Orkustofnun væri falið aukið eftirlit þar að lútandi, en sams konar athugasemdir komu einnig fram þegar drög að frumvarpinu voru lögð fram í samráðsgátt. Fram kom tillaga frá ráðgjafaráði veitufyrirtækja innan Samorku um að skilgreiningin yrði tvískipt og greint á milli varaafls í hefðbundinni merkingu þess orðs, þ.e. varaafls í varaaflsstöðvum, og reiðuafls sem er hluti af daglegri stýringu flutnings- og dreifikerfa raforku, þ.e. stýrðs varaafls. Vísað er til þess að í reglugerð um framkvæmd raforkulaga, nr. 1040/2005, sé greint þar á milli. Í 24. tölulið 2. gr. reglugerðarinnar er hugtakið varaaflsstöð skilgreint sem virkjun sem einungis vinnur raforku tímabundið vegna bilunar eða truflunar í kerfinu að beiðni kerfisstjóra. Meiri hlutinn telur jákvætt að skilgreiningu á hugtakinu varaafl sé bætt við lögin og skyldur Orkustofnunar, flutningsfyrirtækja og dreifiveitna frekar skýrðar í því samhengi, enda er það í samræmi við áherslur orkustefnu og aðgerðaáætlunar sem byggist á henni. Meiri hlutinn tekur jafnframt undir ábendingar um að skýra megi frekar hugtakið varaafl með því að gerður sé greinarmunur á varaafli í varaaflsstöðvum sem ekki er stýrt af kerfisstjóra og stýrðu varaafli, samanber umfjöllun í greinargerð. Með vísan til framangreinds leggur meiri hlutinn því til að skilgreiningu hugtaksins varaafl verði skipt upp í tvo liði, þ.e. stýrt varaafl og varaafl í varaaflsstöðvum sem ekki er stýrt af kerfisstjóra. Þá var komið inn á mikilvægi skýrrar skilgreiningar varaafls með vísan til 3. málsliðar 1. mgr. 4. gr. laganna sem kveður á um útgáfu virkjunarleyfis en með 3. gr. frumvarpsins er lagt til að ekki þurfi virkjunarleyfi vegna varaaflsstöðva sem gegna eingöngu því hlutverki að útvega afl til eigin nota vegna bilana, skorts á flutningsgetu, orkuskorts eða annarra þátta, þ.e. eru ekki tengdar við flutningskerfið. Bent er á að ekki megi leggja að jöfnu virkjunarleyfi til raforkuvinnslu samkvæmt II. kafla laganna og varaaflsstöðvar sem eru tímabundið tengdar flutnings- eða dreifikerfum raforku vegna bilana eða viðhalds. Síðan er hér kafli sem snýr að endurnýtingu orku, um heimild til að nýta og selja glatvarma. Eitt af markmiðum orkustefnunnar er að finna lausnir sem vinna að aukinni sjálfbærni við nýtingu orkuauðlinda og fela í sér hámarksnýtingu orkunnar. Nefndin ræddi sérstaklega hvaða leiðir eru færar til að stuðla að aukinni endurnýtingu orku, m.a. nýtingu glatvarma, þ.e. orku sem leysist úr læðingi í formi varma við iðnaðarframleiðslu. Fyrir nefndinni kom fram að glatvarmi er nær ónýtt orkuauðlind hér á landi en endurnýting orku snýr að ábyrgri nýtingu, lágmörkun sóunar og hámörkun verðmætis sameiginlegra auðlinda. Hins vegar gerir íslenskt lagaumhverfi ekki með beinum hætti ráð fyrir endurnýtingu á orku. Gera má ráð fyrir að margir stórnotendur raforku hér á landi myndi í starfsemi sinni glatvarma sem hægt væri að nýta til annarrar starfsemi, t.d. álver, járnblendi, kísilver og aflþynnuverksmiðjur. Dæmi um tækifæri til orkuendurnýtingar eru hjá kísilveri Elkem Íslands á Grundartanga þar sem myndast um 110 MW af varmaafli sem ekki eru nýtt í dag. Með orkuendurnýtingu væri hægt að setja þar upp 25–30 MW túrbínu og/eða allt að 70 MW af varmaafli fyrir hitaveitu eða varmakrefjandi starfsemi á t.d. sviði líftækniiðnaðar. Þá kom fram fyrir nefndinni að hægt væri að nýta glatvarma frá Fjarðaáli til húshitunar á Reyðarfirði í stað beinnar rafhitunar sem er dýrasti kosturinn þegar kemur að húshitun. Að mati meiri hlutans er nýting glatvarma því einnig mikilvæg út frá byggðasjónarmiði. Meiri hlutinn telur mikilvægt að til staðar séu heimildir í lögum sem heimili stórnotendum, að tilteknum skilyrðum uppfylltum, að nýta og selja þá orku sem leysist úr læðingi frá eigin framleiðsluferlum og annars færi til spillis (glatvarma). Meiri hlutinn leggur því til, að höfðu samráði við ráðuneytið, breytingu þess efnis á V. kafla raforkulaga. Bætt verði við lögin ákvæði sem kveður á um að stórnotendum verði heimilt að sækja um leyfi til Orkustofnunar til að nýta og selja áfram orku sem leysist úr læðingi í formi varma frá eigin framleiðsluferlum og vélbúnaði sem nota orku. Í 19. gr. laganna er kveðið á um skyldur sölufyrirtækja raforku. Stórnotandi sem býr yfir glatvarma gæti talist „sölufyrirtæki“ í þrengri merkingu þess orðs, hvort sem glatvarminn er seldur sem raforka eða hitaveita og væri skylt að greina slíka sölu frá annarri starfsemi samanber 2. mgr. 19. gr. laganna. Þá telur meiri hlutinn nauðsynlegt að kveðið verði á um nánari útfærslu á nýtingu glatvarma í reglugerð og leggur til að sérstök reglugerðarheimild þess efnis komi fram í ákvæðinu. Þar verði m.a. litið til tímamarka á slíku leyfi ef glatvarminn tengist t.d. tímabundinni afmarkaðri starfsemi. Meiri hlutinn áréttar að þessi heimild nær eingöngu til nýtingar og sölu á glatvarma sem myndast frá eigin framleiðsluferlum. Ekki er um að ræða almenna heimild stórnotenda til endursölu eða áframsölu orku sem þeir kaupa, en um slíkt fer samkvæmt samningum milli raforkusala og raforkukaupanda. Jafnframt bendir meiri hlutinn á að æskilegt er að skoðað sé hvort gera þurfi breytingar á öðrum lögum til að breyting sem þessi nái því markmiði sem ætlað er, og vísar þar sérstaklega til laga um mat á umhverfisáhrifum og laga um verndar- og orkunýtingaráætlun. Síðan er hér kafli um beinar tengingar og afslætti frá flutningsgjaldi. Í 5. og 6. mgr. 12. gr. a raforkulaga er kveðið á um heimild til beinnar tengingar notanda við virkjun og afslátt af flutningsgjaldskrá í ákveðnum tilvikum. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að skýra þyrfti betur þá afslætti sem flutningsfyrirtæki er heimilt að veita bæði stórnotendum og öðrum notendum. Þá kom fram sjónarmið um að rýmka mætti heimild til að veita afslátt af flutningsgjaldi þannig að afslátturinn gæti orðið allt að 100%, þ.e. veita undanþágu frá greiðslu gjaldsins að tilteknum skilyrðum uppfylltum, þar á meðal að starfsemin sé algjörlega háð orku frá virkjuninni. Slíkir afslættir gætu skipt sköpum um það hvort nýsköpunarfyrirtæki, sem sjá sér hag í að tengjast jarðvarmavirkjun og þurfa ekki að tengjast flutningsnetinu, velji sér stað hér á landi eða erlendis. Meiri hlutinn bendir á að raforkulög byggjast á meginreglum um rétt og skyldu virkjana og notenda til tengingar við flutnings- eða dreifikerfi raforku, jafnræði aðila og að tenging nýrra aðila við kerfið eigi ekki að valda auknum tilkostnaði annarra notenda. Heimild til afsláttar af flutningsgjaldi, í þeim tilvikum þegar notandi er tengdur við virkjun sem er tengd flutningskerfinu, líkt og almennt er, hefur því samkvæmt 5. og 6. mgr. 12. gr. a verið hlutfallsleg þar sem viðkomandi nýtur varaafls í gegnum tengingu virkjunar við flutningskerfið, jafnvel þó að virkjunin fari út. Notandinn hefur því greitt hluta af flutningsgjaldi á þeim grunni að honum beri að taka þátt í kostnaði við meginflutningskerfið og rekstur þess þar sem virkjunin nýtur tengingar við kerfið og þegar hefur verið lagt í kostnað vegna tengingar virkjunarinnar. Meiri hlutinn tekur fram að nokkurrar sérstöðu gæti hins vegar varðandi þá notendur sem eru beintengdir jarðvarmavirkjun og eru háðir því að fá aðrar afurðir frá virkjuninni en raforku, og njóta ekki varaafls í gegnum flutningskerfið þó að virkjunin detti út. Í gildandi lögum er kveðið á um að heimilt sé að veita slíkum aðilum aukinn afslátt frá flutningsgjaldi án þess að það sé skýrt. Samkvæmt upplýsingum frá ráðuneytinu hefur þessari heimild ekki verið beitt í framkvæmd. Ég næ ekki að fara yfir allt álitið. Það er aðeins eitt í lokin, þetta er viðamikið og stórt mál og er framtíðarmál, [[Forseti hringir.]]sérstaklega að því er varðar tengingar við virkjanir og nýtingu á glatvarma. [[Forseti hringir.]]Það er víða komið við í þessu. Undir þetta álit, og breytingarnar sem sjást þá í nefndarálitinu, [[Forseti hringir.]]skrifa hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir formaður, Njáll Trausti Friðbertsson framsögumaður, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson og Haraldur Benediktsson.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir framsögu hans í þessu máli. Þetta er viðamikið mál, eins og fram kom. Ég verð að segja að á stundum fannst mér eins og ég væri þarna að hlusta á framsögu minni hluta á álitinu vegna þess að það næst einhvern veginn ekki utan um alla þá þætti sem eru inni í þessu stóra máli. Þetta er í grunninn mjög gott mál. Það er viðamikið og kemur margt þarna fram sem þarf að taka á vegna þess að raforkumál á Íslandi eru ein af stærstu innviðamálum okkar Íslendinga. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Af hverju þurftum við að ljúka þessu máli núna á vorþingi? Af hverju var ekki hægt að strá yfir það salti og taka það aftur upp og vinna það betur á seinni stigum eða byrja með það fyrr, koma fyrr með það inn? Þá hefðum við getað klárað með það sóma og ég gæti trúað því að við í minni hlutanum hefðum verið algerlega kristaltært með á álitinu.
Herra forseti. Ég held að við séum einmitt að vinna þetta mál með gríðarlega miklum sóma. Það er búið að leggja gríðarlega mikla vinnu í það. 38 einstaklingar hafa komið fyrir nefndina í tengslum við málið, 18 umsagnir. Við tókum málið fyrir á mörgum nefndarfundum. Það þýðir ekki að fresta alltaf öllu hér. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál: Við erum að tala um nýsköpun í landinu. Við erum að tala um raforkuöryggi í landinu. Það bíða fyrirtæki eftir að við hefjum þetta ferli. Og það sem snýr að beinum tengingum og glatvarma eru nýmæli, klárlega mikil nýmæli, og það er beðið eftir þessu. Við erum að styrkja atvinnulíf og atvinnurekstur í landinu, skapa nýjan iðnað. Við tölum þarna raunverulega inn í loftslagsmálin í stóru samhengi og þetta getur orðið stór hluti af aðkomu okkar Íslendinga að loftslagsmálum. Þarna eigum við gríðarleg tækifæri í að nýta vannýtta auðlindstrauma, sérstaklega í jarðvarmavirkjunum á Íslandi sem hafa verið vannýttir fram að þessu. Það er reyndar bara ótrúlegt að jarðvarmavirkjunum sem verið hafa í notkun á Íslandi mjög lengi margar, áratugum saman, hafi ekki verið sköpuð sú lagaumgjörð á Íslandi að hægt sé að nýta þá auðlindarstrauma sem eru vannýttir, sem geta skapað þessu samfélagi miklar tekjur og klárlega aukið samkeppnishæfni Íslands og íslensks atvinnulífs og aukið enn frekar á fjölbreytni í atvinnulífi þjóðarinnar. Á tímapunkti eins og við erum að upplifa núna - ég tel að á næstu 20–30 árum séu gríðarleg tækifæri og það er það sem við erum að skapa hér með þessari löggjöf; möguleika á að nýta þessa vannýttu auðlindarstrauma, geta skapað samfélaginu og okkur sem hér búum mikil verðmæti og byggt upp atvinnulíf og nýja tegund af atvinnurekstri.
Hæstv. forseti. Við erum algerlega sammála um að þetta er stórt mál og mjög viðamikið. Það er grundvallarmál um framtíð okkar hérna á Íslandi og jafnvel loftslagsmál, eins og þingmaðurinn kom inn á. En spurning mín var, eins og kom fram í ræðu þingmannsins, um álitamál sem voru kannski ekki leidd í jörð í þessari vinnu, hvort ekki hefði mátt vinna þau mun betur. Og varðandi fjölda funda þar sem þetta mál var rætt, ég man ekki eftir því að þeir hafi verið neitt gríðarlega margir, þeir fundir. Það kom mjög mikið af umsögnum, það er alveg rétt, en ég upplifði það ekki að við værum með tæmandi úrvinnslu í nefndinni. Við sitjum í minni hlutanum, ég og hv. þm. Ólafur Ísleifsson, sem er hér með minnihlutaálit, þannig að við komum ekkert mikið að því að klára þetta mál eins og meiri hlutinn getur gert. En ég segi að málið hefði þurft að koma inn fyrr og vinnast miklu betur. Ég skil ekki af hverju ekki mátti gera það, af hverju ekki var tekinn miklu meiri tími í það, því að við erum alveg sammála um að þetta er mjög viðamikið mál um framtíð okkar, þetta stóra innviðamál sem hefði þurft að vinna mun betur. Það eru töluvert mörg atriði í þessu sem voru leidd í jörð en það eru líka töluvert mörg atriði, eins og þingmaðurinn kom inn á í ræðu sinni, sem hefðu þurft að fá meiri tíma til betri úrvinnslu. Það er það sem ég er að benda á í þessu andsvari mínu.
Herra forseti. Það kemur einmitt fram í nefndarálitinu frá meiri hluta atvinnuveganefndar hverjir komu fyrir nefndina. Ég get þá bara lesið það hér til að menn átti sig á umfangi þess samráðs sem var haft í málinu. Það kemur bara fram. „Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ingva Má Pálsson frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, Silju Rán Sigurðardóttur frá Orkustofnun, Kristínu Lindu Árnadóttur og Rafnar Lárusson frá Landsvirkjun, Guðlaugu Sigurðardóttur og Guðmund Inga Ásmundsson frá Landsneti, Tryggva Þór Haraldsson frá RARIK, Júlíus J. Jónsson frá Ráðgjafaráði veitufyrirtækja, Baldur Dýrfjörð frá Samorku, Katrínu Maríu Andrésdóttur og Gunnar Þorgeirsson frá Sambandi garðyrkjubænda, Gunnlaug Karlsson og Eymund Sigurðsson frá Sölufélagi garðyrkjumanna, Lárus M. K. Ólafsson og Sigríði Mogensen frá Samtökum iðnaðarins, Eddu Sif Aradóttur frá Carbfix ohf., Magnús Óskarsson, Dirk Nuberg og Silviu Delgado del Saz frá Climeworks AG, Sigrúnu Helgadóttur, Guðrúnu Finnsdóttur og Pál Ólafsson frá Norðuráli, Elínu Smáradóttur, Berglindi Rán Ólafsdóttur og Þránd Sigurjón Ólafsson frá Orku náttúrunnar, Halldór Oddsson frá Alþýðusambandi Íslands, Vigdísi Häsler og Kára Gautason frá Bændasamtökum Íslands, Breka Karlsson og Einar Bjarna Einarsson frá Neytendasamtökunum, Guðjón Bragason og Valgerði Rún Benediktsdóttur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Jón Pál Hreinsson og Björgu Ágústsdóttur frá Sambandi sveitarfélaga á köldum svæðum, Gest Pétursson frá Veitum ohf., Bjarna Frey Bjarnason, Írisi Lind Sæmundsdóttur og Jóhannes Þorleiksson frá Orkuveitu Reykjavíkur og Kristján Þórð Snæbjarnarson og Elsu Maríu Rögnvaldsdóttur frá Rafiðnaðarsambandi Íslands.“ Síðan get ég talið upp umsagnir við málið. Það er bara ekki rétt að ekki hafi verið haft mikið samráð við umsagnaraðila og gesti sem komu fyrir nefndina í þessu máli. Það er búið að taka efnislega mjög vel á þessu máli. Það kemur hins vegar fram í nefndarálitinu að það eru stór álitaefni í þessu máli sem taka þarf afstöðu til. Það er aldrei hægt að hafa alla 100% sátta vegna þess að það sem fjallað er um í málinu eru mismunandi hagsmunir. Stundum þarf bara að taka ákvarðanir um hvernig eigi að standa að málum.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti minni hluta atvinnuveganefndar vegna þessa máls sem er frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum, nr. 65/2003, og lögum um stofnun Landsnets hf., nr. 75/2004. Herra forseti. Orðið viðamikill hefur heyrst hérna nokkrum sinnum. Þetta mál er að sönnu mjög stórt mál en það kom seint fram. Það er afgreitt í flýti. Það hefur ekki verið sýnt fram á að málið sé brýnt. Það hefur ekki verið sýnt fram á að nauðsyn beri til að afgreiða það á tiltölulega skömmum tíma, nú á vorþingi, í stað þess að taka góðan tíma til að ígrunda vandlega ýmis álitamál sem uppi eru í því. Þetta mál einkennist af miklum flækjum, það eru verkfræðilegar flækjur, það eru fjármálalegar flækjur, og meiri hlutinn kýs að afgreiða það í eins konar skyndingu hérna. Það er alveg sama hvaða sjálfhælni er borin á borð af hálfu hv. framsögumanns málsins, það breytir ekki því að þetta mál hefði þurft að vinnast miklu betur og hefði auðvitað átt að afgreiða þannig að hv. atvinnuveganefnd stæði að því sem einn maður. Það eru ekki nein þannig stjórnmálaleg álitaefni í því, þetta eru mest tæknileg álitaefni sem eru hérna en meiri hlutanum tekst ekki að fá einn einasta fulltrúa úr minni hlutanum með sér á sitt álit. Ræða hv. framsögumanns rétt eins og álit meiri hlutans er samfelldur rökstuðningur fyrir því hvað þetta mál er ófullburða og hvað það vantar mikið upp á að það sé fullunnið. Ég get nefnt hérna nokkur dæmi, eins og við gerum í áliti minni hluta. Það álit felur í sér upptalningu á bara nokkrum atriðum sem eru afgreidd með ófullnægjandi hætti. Sá listi er ekki tæmandi í áliti minni hlutans heldur eru þessi atriði nefnd í dæmaskyni til að varpa ljósi á það hvað málið er í raun og sanni komið skammt á veg. Það má nefna, herra forseti, að það er vikist undan því að skilgreina hugtakið raforkuöryggi með fullnægjandi hætti, eins og er rakið í áliti meiri hlutans og í ítarlegri ræðu hv. framsögumanns. Þetta er gert þrátt fyrir að fyrir liggi eindregnar ábendingar um að slíkt skuli gert í lögunum eins og minni hlutinn telur rétt að gera. Minni hlutinn telur jafnframt að of snemma sé farið af stað með frumvarpið í ljósi þess að það stendur yfir vinna við mjög mikilvægt málefni sem er breytingar á tiltekinni reglugerð nr. 129/2016, um mat á lykilhugtaki í fjármálalegu tilliti. Það er hinn svokallaði vegni fjármagnskostnaður. Hann snertir atriði sem eru mjög þýðingarmikil fyrir rekstur þessara fyrirtækja og samskipti þeirra við yfirvöld. Svo ég haldi áfram að nefna dæmi þá er þarna það nýmæli að Orkustofnun verði veitt heimild til að hafa eftirlit með fjárfestingaráætlunum dreifiveitna og við teljum í minni hlutanum að það hafi ekki verið tekið með fullnægjandi hætti á ábendingum um þetta efni. Það væri hægt að hafa þennan lista miklu lengri, herra forseti. Að framangreindu virtu, eins og við orðum það í álitinu, þá leggur minni hlutinn til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar, herra forseti. Þar á þetta mál heima. Það á bara að vinna þetta mál ósköp einfaldlega betur og ljúka þeim viðfangsefnum sem eru þarna. Það er til að mynda nefnt í áliti meiri hluta og í ræðu hv. framsögumanns að það sé ýmislegt þarna sem þurfi að huga að. Það er vikið að nefndarstörfum sem enn eru í gangi og hafa grundvallarþýðingu fyrir málið. Það er vikið að málum sem hefði þurft að taka á með skýrum hætti í lögunum en er vísað til ráðherra þannig að hann eigi að hafa þessi atriði í reglugerð. Við sem skipum minni hlutann, við hv. þm. Sigurður Páll Jónsson sem hér talaði áðan, teljum að þetta sé dæmi um mál sem er á ábyrgð meiri hlutans. Það er á ábyrgð meiri hlutans, herra forseti, að þegar kemur að grundvallarmálum sem hafa grundvallarþýðingu fyrir efnahags- og atvinnulíf þjóðarinnar, eins og raforkumálin, við erum að tala um raforkulög, það er á ábyrgð meiri hlutans hverju sinni að unnið sé að breytingum á slíkum lögum með vönduðum hætti en ekki skilinn eftir fjöldi álitamála. Ég ítreka að það hefði verið rétt að skjóta þessu máli á frest og þess vegna er okkar tillaga að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.
Hæstv. forseti. Ég ætla aðeins að koma hingað upp og ræða um þetta mál um raforkulög. Hv. þm. Ólafur Ísleifsson fór yfir minnihlutaálit sem við báðir skrifuðum undir. Hægt hefði verið að taka á fleiri þáttum og í ræðu framsögumanns meiri hlutans, hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar, kom fram að það var ýmislegt sem hefði mátt taka meiri tíma í. Mig langar til að segja það hér að raforkumál okkar Íslendinga eru eitt af grundvallarmálum okkar til að eiga gott og farsælt líf á Íslandi. Þetta er mjög stórt mál, ég myndi segja eitt af jafnréttismálunum í þjónustu við fólk á landsbyggðinni. Landsbyggðin hefur farið frekar halloka í afhendingaröryggi raforku í gegnum árin, landshlutar eins og Norðausturland, sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson er þingmaður fyrir, og síðan Norðvesturland þar sem sá sem hér stendur er þingmaður. Það kom einmitt fram fram í ræðu þingmannsins að þar er mörgu ábótavant. Minnst var á hið vonda veður sem var hér veturinn 2019 og sló út rafmagni víða á Norðurlandi og á Vestfjörðum. Þá kom í ljós ýmislegt sem betur hefði mátt fara í afhendingaröryggi raforku sem að mínu áliti hefði verið hægt að taka á löngu fyrr, t.d. bara yfirbygging á tengivirkjum, gamlar línur í sveitum og annað slíkt, sem hafði í raun og veru verið frestað allt of lengi. Ég hefði viljað sjá tekið myndarlega á því í þessu máli. Þarna er talað um sjálfbærni og afhendingaröryggi sem er mjög gott mál en lendingin í því hefði kannski mátt vera skýrari. Ég tek svo aðeins þá jákvæðu punkta sem eru þarna, eins og t.d. útblástur hjá stórnotendum eins og Elkem á Grundartanga og víða sem hafa í mörg ár talað um að fá að nýta þá orku sem er í útblæstri frá þessum iðnaði til eigin nota í einhverju formi, annaðhvort raforku eða varma eða öðru slíku. Þarna er tekið jákvætt á þeim málum. Það er búið að bíða svolítið lengi eftir því. Svo er það stofnun Landsnets, að það verði í eigu ríkis og sveitarfélaga. Það er jákvætt. Það er því margt gott þarna en það hefði líka mátt ljúka málinu á vandaðri hátt. Af því að ég minnist á Vestfirði þá höfum við lagt fram mál sem fjallar um hringtengingu rafmagns á Vestfjörðum þar sem hv. þm. Bergþór Ólason er framsögumaður. Það er mjög brýnt að Vestfirðir fái einhvers konar úrbót sinna mála í raforku. Baktryggingin á raforku þeirra eru varaaflstöðvar. Við vitum að virkjun sem var áformuð fyrir vestan var slegið á frest út af álitamálum um umhverfismál, mjög sorglegt að það skyldi fara svoleiðis en vonandi verður það tekið upp fljótlega. Af nógu er að taka ef á að bæta úr þessum málum. Mér hefði fundist að við hefðum sýnt meiri reisn ef við hefðum tekið myndarlega á þeim málum. Að þessu sögðu langar mig að ljúka ræðu minni með því að segja: Þetta er gott mál. Þetta er mál sem hefði verið hægt að fara dýpra í, leggja meiri tíma í það, það hefði þurft að koma miklu fyrr fram. Eins og kom fram í máli hv. þm. Ólafs Ísleifssonar áttum við okkur ekki alveg á því af hverju það þurfti að fá þessa afgreiðslu áður en því öllu var lokið.
Herra forseti. Mig langaði bara rétt að koma aðeins í andsvör. Ég er ósammála því að málið sé illa reifað og illa unnið í nefndinni. Það hefur farið fram mikil vinna í tengslum við málið enda held ég að tíu síðna álit meiri hluta atvinnuveganefndar sýni að mikil vinna hefur verið lögð í það undanfarna mánuði. Mig langaði bara rétt að koma hér upp og benda á og taka undir það að raforka er forsenda byggðar á Íslandi í stóru myndinni. Það er hvergi í heiminum framleidd meiri raforka á hvert mannsbarn og hér. Við framleiðum ein 56 MW á ári á hvert mannsbarn, helmingi meira en í landinu í öðru sæti, sem er Noregur. Þjóðirnar í þriðja og fjórða sæti eru að framleiða um 25–30% af því sem er framleitt hér. Þetta er grundvallarforsenda fyrir samkeppnishæfni þjóðarinnar í öllu samhengi hlutanna. Svo langar mig að koma inn á og ég tek alveg undir það að auðvitað hefði maður viljað, eins og með dreifiveiturnar og uppbyggingu þeirra, að það hefði komið fyrr til að við hefðum lagt streng. Það er þó þannig að eftir óveðrin 1991 og 1995 var farið í stórfellt átak í að koma strengjum í jörð í dreifiveitum landsins, sérstaklega hjá Rarik, þannig að nú er svo komið að 70% af erfiðasta hluta kerfisins, eins og það var skilgreint 1995, eru komin í strengi í jörðu. Þess vegna er líka svo mikilvægt að hafa í huga hvað hefði eiginlega gerst í desember 2019 ef ekki hefði verið búið að vinna í því í 30 ár, 35 ár, að koma öllu þessu niður. Áætlunin var sú að þessu yrði lokið 2035. Nú er búið að flýta þessu ferli. Það gerðist í framhaldi af desemberveðrinu 2019 og nú er talað um að þessu verði að mestu lokið fyrir árslok 2025. Ég tek undir það með hv. þingmanni að raforkumál á Íslandi eru algjört grundvallaröryggismál, þjóðaröryggismál, og almennt grundvöllur fyrir samkeppni landsins að við búum hér við þau kjör sem við þó búum við sem eru með þeim allra bestu sem gerist í heiminum.
Hæstv. forseti. Við erum mjög oft sammála, ég og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson, við erum miklir áhugamenn um raforkumál á okkar ylhýra ástkæra landi. Þessi ábending eða upprifjun, að við framleiðum þetta mikið á hvert mannsbarn, er gleðiefni og sýnir að við stöndum okkur og við höfum náttúrlega tækifæri líka orkulega séð til þess að framleiða raforku. En ég verð samt sem áður að segja það að okkur hefur ekki gengið vel að tryggja afhendingaröryggi raforku eins og mér hefði fundist að hægt hefði verið að gera fyrir nokkuð mörgum árum. Allt í einu dettur mér í hug þriggja fasa rafmagn í sveitir, það er nú reyndar langt komið núna, en þegar ég var ungur rafvirki fyrir margt löngu var talað um að það væri alveg að detta í hús eða detta í gang. En einhverra hluta vegna, sennilega vegna þess að þá voru nýlegar eins fasa línur víða um sveitir og það var talað um að nýta þær og láta þær renna út á tíma, og þess vegna þurftu bændur, sérstaklega þeir sem voru háðir mótorum, þriggja fasa mótorum, að breyta þeim og búa til alls konar búnað til að geta unað við þetta. Þetta er eitthvað sem ég áttaði mig ekki á þeim tíma. Þetta hefur gengið í rétta átt en það sem ég vil árétta er að mér finnst þetta hafa gengið allt of hægt af því að við höfum haft nógan tíma og vilja til að klára þetta fyrr til að efla byggðir landsins.
Herra forseti. Ég get vel tekið undir þau sjónarmið sem hv. þingmaður reifaði varðandi þessi mál. Auðvitað hefði maður viljað sjá þetta gerast fyrr. En ýmislegt hefur verið gert og búið að vera mikið átak núna eftir desemberveðrið 2019. Þá var farið í mikið átak á vegum Rarik í fyrrasumar og það er mikið í gangi núna í þessu. Mig langaði rétt að koma inn á það, sem er náttúrlega svolítið innleggið inn í umræðuna og skiptir miklu máli varðandi þá framtíð sem snýr að grænum atvinnuvegum á Íslandi, að nýta þessa grænu orku sem við höfum, auðlindarstraumana frá virkjununum, í loftslagsmálin. Það er risastórt og mikilvægt mál og þar eru gríðarlegir möguleikar og ég held að við eigum aldrei að vanmeta þá því að ég held að í loftslagsmálunum þá verði það í rauninni markaðslögmálin sem munu hjálpa okkur mest. Þetta er miklu stærra mál heldur en að allir bílar á Íslandi verði keyrandi á rafmagni, sem ég er áhugamaður um og vil endilega nota innlenda orkugjafa og spara þannig 30–40 milljarða í innkaupum á olíu á ári, það er umhverfismál. En það sem við erum að fást við þarna eru þeir möguleikar sem við eigum varðandi græna orku, fjórðu iðnbyltinguna. Fjórða iðnbyltingin byggist á grænni orku og öflugum fjarskiptum og hvaða annað land á aðra eins möguleika og við höfum? Þegar ég sat í orkustefnunefndinni var þrennt sem ég lagði mesta áherslu á: Það er að efla flutningskerfi raforku, stóra kerfið okkar sem laskaðist mikið í desember 2019. Það var í fyrsta skipti sem við sáum alvarlegar bilanir tengdar því. Það er samkeppnishæfni landsins og síðan samspil vindorku með ákveðnum hætti, hafa vindmyllurnar ekki út um allt heldur frekar fleiri á afmörkuðum svæðum, og spila á móti vatnsaflinu í landinu. Það er græn stefna og það er alvöruframlag íslenskrar þjóðar og samfélags inn í loftslagsmálin að nýta þetta saman í stóra samhenginu. Þarna eigum við alla hina stóru möguleika. Þetta frumvarp er bara hluti af innleggi inn í alla þá umræðu.
Herra forseti. Ég vil bara nota seinni ræðu mína í andsvörum til að taka algjörlega undir það með hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni að okkur hefur að mörgu leyti gengið mjög vel, en mér finnst þetta hafa gengið of hægt og þingmaðurinn er alveg sammála því. En við eigum mikla framtíðarmöguleika, framtíðin er björt. En við hefðum mátt standa okkur betur og ég heyri að við erum alveg sammála um það.
Það má alltaf standa sig betur.
Já, það má alltaf standa sig betur. En af því að ég er í stjórnarandstöðu verð ég líka að setja út á meiri hlutann í þessu máli.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Nefndin fékk fjölda gesta á sinn fund. Með frumvarpinu er lagt til að stofnaður verði nýr sjóður, Ferðatryggingasjóður, sem hafi það hlutverk að tryggja hagsmuni ferðamanna sem keypt hafa pakkaferð eða samtengda ferðatilhögun sem ekki er framkvæmd í samræmi við samning vegna ógjaldfærni eða gjaldþrots seljanda. Sjóðurinn, sem verði sjálfseignarstofnun, komi í stað þess tryggingakerfis sem rekið hefur verið að mestu óbreytt um áratugaskeið. Starfsemin verði fjármögnuð af tryggingarskyldum aðilum sem eru ferðaskrifstofur sem selja pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun og eru leyfisskyldar samkvæmt lögum um Ferðamálastofu, annars vegar með greiðslu iðgjalda og hins vegar með því að leggja fram tryggingu líkt og hingað til. Um efni og markmið frumvarpsins að öðru leyti vísast til greinargerðar með því. Það var yfirleitt almenn ánægja í umsögnum um efni frumvarpsins. Samtök ferðaþjónustunnar telja að verði frumvarpið samþykkt skili það bæði aukinni neytendavernd og bættum rekstrarskilyrðum fyrir ferðaskrifstofur þar sem fjárbinding vegna trygginga minnki umtalsvert. Ef ég vík að breytingartillögum nefndarinnar þá er í 1. mgr. 3. gr. frumvarpsins kveðið á um skylduaðild seljenda pakkaferða og samtengdrar ferðatilhögunar sem eru leyfisskyldir samkvæmt lögum um Ferðamálastofu að Ferðatryggingasjóði. Greiða skuli árlegt iðgjald með gjalddaga 1. september. Þó verði gjalddagi þessa árs 1. október samkvæmt ákvæði til bráðabirgða. Þá er í ákvæði til bráðabirgða fyrrgreindum aðilum gert að sækja um aðild að sjóðnum og greiða stofngjald eigi síðar en 1. júlí 2021. Sjóðurinn verði því stofnaður með eingreiðslu allra ferðaskrifstofa sem starfandi voru á árinu 2019. Skuli eingreiðslan nema 1,5% af reiknaðri tryggingarfjárhæð hvers aðila miðað við sölu pakkaferða fyrir það ár. Við meðferð málsins fyrir nefndinni kom fram það sjónarmið að íþyngjandi væri fyrir ferðaskrifstofur að miða umsóknarfrest um aðild að Ferðatryggingasjóði við 1. júlí 2021. Þá væri háannatími í ferðaþjónustu og auk þess mjög skammur tími til gagnasöfnunar yrði frumvarpið samþykkt í byrjun júnímánaðar. Þá benda Samtök ferðaþjónustunnar í umsögn sinni um málið á að enn sé nokkuð í að ferðaþjónustan nái sér á strik eftir tekjufall af völdum kórónuveirunnar. Samtökin leggja því til að ferðaskrifstofum sem hófu rekstur árið 2019 eða fyrr verði heimilt að greiða stofnfé til sjóðsins í fjórum jöfnum greiðslum fyrsta árið. Nefndin óskaði eftir minnisblaði frá ráðuneytinu þar sem fram kæmi afstaða þess til framangreinds. Í minnisblaði ráðuneytisins er bent á að skipting greiðslna í fjórar jafnar greiðslur hefði í för með sér að Ferðatryggingasjóður næði ekki lögbundinni lágmarkseign fyrr en allar greiðslur hefðu borist. Af því leiði að ekki yrði svigrúm til að lækka tryggingarfjárhæð ferðaskrifstofa í samræmi við nýja reiknireglu af því að sjóðurinn yrði ekki í stakk búinn til að veita þá tryggingavernd sem nauðsynleg væri fyrr en hann teldist fullfjármagnaður. Ráðuneytið telur að tillaga um skiptingu stofngreiðslu sé ekki til bóta fyrir frumvarpið en leggur hins vegar til að gjalddagi stofngjalds verði 1. september í stað 1. júlí til að veita ferðaskrifstofum aukið svigrúm til að fjármagna stofngreiðslur til sjóðsins og aðlaga sig að nýju tryggingakerfi. Ef ég vík hér að endurskoðun reikninga er með 4. mgr. 1. gr. frumvarpsins lagt til að Ríkisendurskoðun verði falin endurskoðun reikninga Ferðatryggingasjóðs. Ríkisendurskoðun vakti í umsögn sinni um málið athygli á því að Ferðatryggingasjóður fellur ekki undir hugtakið ríkisaðili eins og það er skilgreint í 3. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga um opinber fjármál. Það falli því utan starfssviðs ríkisendurskoðanda að endurskoða reikninga Ferðatryggingasjóðs. Nefndin leggur til að höfðu samráði við ráðuneytið að ákvæðið falli brott og leggur fram breytingartillögu þess efnis að stjórn sjóðsins verði falið að láta endurskoða reikninga hans. Síðan er fjallað um hæfisskilyrði stjórnar. Í 1. mgr. a-liðar 2. gr. frumvarpsins er kveðið á um hæfisskilyrði stjórnar Ferðatryggingasjóðs. Þar segir að stjórnarmenn skuli ekki hafa hlotið dóm fyrir refsiverðan verknað í tengslum við atvinnurekstur samkvæmt þeim lögum er þar eru talin upp. Ríkisskattstjóri bendir í umsögn sinni á að sala ferðaþjónustu er virðisaukaskattsskyld samkvæmt lögum um virðisaukaskatt. Þar sem skatturinn er vörsluskattur sé eðlilegt að lög um virðisaukaskatt séu einnig tiltekin í því ákvæði frumvarpsins. Nefndin telur ábendinguna réttmæta og leggur til breytingu þess efnis. Í lokin er fjallað um rafrænar umsóknir. Nefndin leggur einnig til að beiðni ráðuneytisins að við frumvarpið bætist ákvæði er kveða á um að leyfisumsóknir til Ferðamálastofu skuli vera á rafrænu formi í ljósi þess að gert er ráð fyrir að fjöldi ferðaskrifstofa sæki um aðild að Ferðatryggingasjóði á árinu. Breytingartillagan er gerð með vísan til þess að stefna stjórnvalda er að auka stafræna þjónustu við almenning og fyrirtæki en það feli í sér aukið gagnsæi og réttaröryggi að samskipti almennings og fyrirtækja við stjórnvöld séu á rafrænu formi og úrvinnsla mála verður einfaldari í framkvæmd. Breytingartillögur nefndarinnar eru að öðru leyti tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Síðan leggur nefndin til að nefndarálitið verði samþykkt með þeim breytingum sem koma fram í þessu skjali. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta með vísan til 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið rita sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Haraldur Benediktsson og Njáll Trausti Friðbertsson, hv. þingmenn, og síðan hv. þingmenn Helgi Hrafn Gunnarsson, með fyrirvara, Ólafur Ísleifsson, með fyrirvara, María Hjálmarsdóttir, með fyrirvara, og Sigurður Páll Jónsson, með fyrirvara.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir að flytja okkur þetta nefndarálit og lýsa í stuttu máli innihaldi þessa frumvarps til breytinga á lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Það vekur svolitla athygli að það er ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra sem leggur þetta fram, fulltrúi þess flokks í ríkisstjórninni sem mest talar um að báknið skuli burt, að rifa skuli seglin og ríkið dragi úr afskiptum sínum. En nú er stofnuð enn ein stofnunin, Ferðatryggingasjóður, sem er sjálfseignarstofnun, stofnun sem á sig sjálf. Þetta er umdeilt atriði og á sér langa sögu. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins um þetta atriði, um það rekstrarform að vera sjálfseignarstofnun. Var að einhverju leyti fjallað um hvort þetta ætti endilega að vera sjálfseignarstofnun, einkahlutafélag eða opinbert hlutafélag eða bara hluti af ríkisrekstrinum? Það kemur m.a. fram í greinargerð að Hagstofa Íslands hefur nýlega lokið við heildarendurskoðun á framsetningu þjóðhagsreiknings og þar er m.a. tekið á þessu með flokkun stofnanaeininga, stofnana innan bæði ríkis og sveitarfélaga, og þar kunni að vera að stofnanir af þessu tagi falli inn undir fjárlög og ríkisreikning. Hvað vinnst með því að gera þetta að sjálfseignarstofnun?
Herra forseti. Það er auðvitað gerð grein fyrir því í frumvarpinu sjálfu hvers vegna þessi leið var farin og það rökstutt. Fram kom í kynningu ráðuneytisins að þetta væri að norrænni fyrirmynd og að vel hefði tekist til þar sem þetta hafi verið gert. Það kom í ljós þegar öll ferðaþjónusta fór á hliðina í kjölfar Covid að tryggingar voru kannski ekki eins burðugar og við hefðum viljað hafa þær miðað við það tryggingakerfi sem var og að sú samtrygging sem ferðaskrifstofur greiða inn í og bera þá ábyrgð á hafi komið vel út í norrænum löndum eins og í Danmörku, en fyrirmyndin kemur þaðan, og að þar hafi verið mikil ánægja með getu slíks tryggingasjóðs til að tryggja neytendum næga tryggingavernd. Ég get svo sem ekki farið dýpra í það en þetta; það hafi verið vegna reynslu okkar norrænu vinaþjóða af sams konar sjóði sem sú leið var farin af hálfu ráðuneytisins að láta gera frumvarp sem stofnaði Ferðatryggingasjóð, sem er sjálfseignarstofnun.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég velti fyrir mér: Var lagt eitthvert mat á það í nefndarstarfinu hvort til þyrfti að koma enn ein ný stofnunin með þriggja manna stjórn sem ráðherra skipar eða var ekki veginn og metinn sá möguleiki að þróa áfram núgildandi tryggingakerfi sem, eins og þingmaðurinn hv. kom inn á, dugði kannski skammt í hremmingum okkar nú nýverið? Hér segir að í þessu felist aukin neytendavernd og það er gott mál. Hér segir líka að tryggingasjóðurinn muni greiða allar kröfur ferðamanna, óháð stöðu sjóðsins hverju sinni. En hver greiðir ef eitthvað vantar upp á? Eru það lántökur eða er það ríkissjóður? Og aðeins varðandi það sem kemur hér fram um mat á áhrifum. Því er lýst í greinargerð með frumvarpinu að þetta muni hafa jákvæð áhrif á rekstur ferðaþjónustuaðila eða þeirra sem selja pakkaferðir. Og jafnvel er talað um að sú fjárhæð sem þessi fyrirtæki greiða í tryggingasjóðinn sé hugsanlega bara 10% af því sem að nú gerist. Getur hv. þingmaður metið hvaða áhrif þetta muni hafa á verðlagningu í ferðaþjónustu? Eru væntingar um að við fáum lægri fargjöld og betra og þægilegra viðmót þegar við leggjum land undir fót?
Herra forseti. Ég get nú ekki lýst því yfir að þetta frumvarp tryggi ánægjulegri pakkaferðir hjá fólki en ef fyrra tryggingakerfi hefði verið áfram við lýði. Mér finnst þetta lýsa sér best í þeim umsögnum sem komu frá Ferðamálastofu, Neytendasamtökunum, Ríkisendurskoðun, Samtökum ferðaþjónustunnar og Skattinum, auk minnisblaðs frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, en þar var almennt mikil ánægja með efni frumvarpsins. Mér finnst það vera gott heilbrigðisvottorð fyrir þá vegferð að fara þá leið að koma á fót Ferðatryggingasjóði sem lækkar vissulega aðeins fjárbindingu þeirra aðila sem þurfa að leggja til fjármagn í stofnfé, en tryggir jafnframt öruggari neytendavernd. Sjóðurinn, eins og ég skil hann, á að vera sjálfbær. Þetta fyrirkomulag hefur komið vel út og virkaði t.d. vel í Danmörku þegar ferðaþjónustan lagðist á hliðina þar, eins og hjá okkur. Fyrirmyndin kemur þaðan. Ég hef fulla trú á að þessi sjóður eigi eftir að standa undir merkjum, tryggja okkur sem neytendur og vera þannig umbúnaður að ferðaskrifstofur þurfi að leggja sitt framlag þarna inn sem dugi til að veita tryggingavernd ef á reynir.