Borist hafa bréf frá félags- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 711, um hlutfall starfs utan ráðuneytis vegna Covid-19 faraldursins, frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur, á þskj. 630, um kynjahlutföll í stofnunum barnaverndar, frá Ólafi Ísleifssyni, og á þskj. 544, um fjölda lífeyrisþega sem fá skertar greiðslur vegna fyrri búsetu erlendis, frá Söru Elísu Þórðardóttur.
Til svara eru: Forsætisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra.
Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli þingheims og þeirra sem eru að hlusta á gríðarlega merkilegri skýrslu sem var unnin og skilað til hæstv. utanríkisráðherra. Ég vil hrósa hæstv. utanríkisráðherra fyrir að hafa fengið til liðs við sig fólk sem hefur mikla reynslu og þekkingu til að miðla áfram. Nefndin vann undir forystu fyrrverandi utanríkisráðherra, Össurar Skarphéðinssonar. Mér finnst það ekkert alltaf meðmæli þegar skýrslur eru langar, en þessi 215 blaðsíðna skýrsla með viðaukum er skýrt fram sett og hún undirstrikar hversu mikilvægt það er fyrir okkur Íslendinga að fylgja svona skýrslu eftir og er grunnurinn að þeirri vinnu sem við erum að leggja upp með. Ég sit í nefnd sem hæstv. utanríkisráðherra hefur skipað og á að setja niður stefnu um norðurslóðir og við fengum einmitt Össur á fund nefndarinnar síðast. Ég vil heils hugar taka undir með honum að við verðum að beina sjónum okkar í ríkari mæli að samskiptum okkar, ekki bara við Færeyjar heldur ekki síður við Grænland. Pólitískt er það mikilvægt fyrir okkur og efnahagslega ekki síður og líka út frá ákveðnum félagslegum málum sem við getum miðlað og líka fengið stuðning gagnkvæmt. Maður er svolítið inspíreraður eftir að hafa lesið svona gagnmerka skýrslu sem er með mjög konkret og skýrar tillögur, raunhæfar, ekki eitthvert blaður heldur bara mjög skýrt afmarkaðar tillögur sem eru tengdar við raunheima og sýna ákveðinn metnað. Ef við gerum þetta rétt þá eru ótrúleg tækifæri fyrir okkur til þess að styrkja og efla þessi tengsl sem munu skipta okkur Íslendinga mjög miklu máli, ég vona líka Grænlendinga, en ekki síður okkur núna þegar þunginn er að færast í ríkari mæli á norðurslóðir, ekki bara efnahagslega og pólitískt heldur líka út frá varnar- og öryggissjónarmiðum þannig að við þurfum að tengja þetta allt saman. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann ætli ekki að drífa í því einfaldlega að leggja fram þingsályktunartillögu, [[Forseti hringir.]]sem ég veit að hann hefur sagt frá og vil hvetja hann til þess að koma fram með sem fyrst, sem byggir m.a. á þessari skýrslu [[Forseti hringir.]]þannig að við getum hafist handa hér í þinginu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir þetta innlegg og spurningu. Hv. þingmaður þekkir þessi mál mætavel út frá störfum sínum. Ég er alveg hjartanlega sammála henni þegar kemur að tillögum í þessari skýrslu. Þær eru 99 og ég held að það sé ekki þannig að þær verði framkvæmdar allar alveg eins og þær eru lagðar upp. En ég held að þetta sé góður vegvísir til þess að hinir ýmsu aðilar, á Íslandi eru það 40 aðilar sem þar er minnst á, fari og vinni skipulega að því sem hv. þingmaður vísaði til um að styrkja og efla tengslin á milli Íslands og Grænlands. Ég ætla ekkert að endurtaka það sem hv. þingmaður sagði. Hugmynd mín var bara þessi. Eins og fram kemur í máli okkar beggja þá erum við sammála um markmiðin. Það sem mér finnst vanta svolítið á er að við séum að vinna skipulega að því að ná þessum markmiðum. Ég er mjög ánægður að heyra að um þetta er pólitískt breið sátt, eins og fram kemur hjá hv. þingmanni, og ég hef ekki heyrt annað frá öðrum þingmönnum. Það er pólitískt breið sátt um að við sem norðurslóðaþjóð séum að styrkja og efla tengslin við okkar nánustu nágranna. Það er allra hagur. Hv. þingmaður spyr hér um þingsályktunartillöguna sem ég hef, eins og hv. þingmaður vísaði til, lýst því yfir að sé í undirbúningi. Ég held að það skipti hins vegar mjög miklu máli að um hana sé eins góð sátt og mögulegt er. Ég held að við ættum að geta náð því og orð hv. þingmanns gefa mér mjög miklar vonir um það. Ég get ekki sagt að það komi mér á óvart. Það hefði komið mér á óvart ef hv. þingmaður hefði verið með annan tón en raun ber vitni út af þessu máli. Þessi hvatning þingmannsins skiptir máli og ég get lofað henni að við munum halda áfram að vinna að þessu máli á fullu þannig að þingið geti tekið á því sem allra fyrst.
Herra forseti. Já, þetta var mikilvægt og gott að heyra. Vissulega eru þetta 99 tillögur en það eru engu að síður tíu tillögur til stefnumörkunar og í raun hægt að taka þær allar. Ég vil m.a. vekja athygli á, af því að hæstv. menntamálaráðherra er hér líka, uppbyggingu fjarnáms og nýta þar Háskólann á Akureyri, stuðningi við berskjaldaða, ekki síst með fókus á Austur-Grænland og erfiðar aðstæður þar, þar sem við reynum að koma til og færa fram ákveðna sérfræðiþekkingu o.fl. Ég nefni líka leit og björgun en ekki síður að samningur verði gerður á heilbrigðissviði og að við komum upp norðurslóðasetri, hvort sem það verður í Reykjavík eða fyrir norðan og í tengslum við Háskólann á Akureyri. Ég tel mjög mikilvægt að við fáum þetta sem fyrst og þess vegna fagna ég orðum hæstv. ráðherra. Ég vona að mín aumu orð hér úr þessum ræðustóli verði til þess að hann hraði þeirri vinnu. Viðreisn hefur bæði hvatt og stutt ríkisstjórnina á þessu kjörtímabili til allra góðra verka og ekki verður breyting á því. Ég vil undirstrika að mér finnst engin ástæða til að bíða með það fram á síðustu stundu að leggja fram þingsályktunartillögu. Það eru kosningar í haust. Mér þætti betra að við værum búin að afgreiða þessa þingsályktunartillögu fyrir þinglok og ég vil lýsa yfir stuðningi Viðreisnar við að vinna að því að málið verði afgreitt héðan úr þinginu sem allra fyrst.
Virðulegur forseti. Bara svo það sé alveg skýrt þá er ekki þannig að það standi til að bíða eitthvað með þetta. Það liggur hins vegar alveg fyrir að það er ekki bara svo að við þurfum að fara í þingsályktunartillöguna, heldur þurfum við líka, út af þeim viðbrögðum sem við erum búin að fá við skýrslunni, að setja þessa hluti í farveg. Ég var ekki að tala það niður að framkvæma þessa tillögur, alls ekki. Eins og ég segi eru mjög margir sem koma að þessu. Það var ekki einn ráðherra, það var ekki ein stofnun, það var ekki eitt ráðuneyti. Þetta snýst um að við Íslendingar vinnum skipulega að því með Grænlendingum - við höfum fengið viðbrögð frá þeim, þau eru mjög skýr - að ná fram markmiðum sem koma fram í skýrslunni. Það væri frábært ef allar 99 tillögurnar yrðu framkvæmdar, en af því að maður þekkir það að þegar málin þróast þá munum við kannski ekki gera nákvæmlega það. En ég efast ekki um að það er grundvöllur til þess að gera mjög vel í þessum málum. Hv. þingmaður skal ekki gera lítið úr sínum eigin orðum því að það skiptir mjög miklu máli að einn af forystumönnum stjórnarandstöðunnar komi fram og tali með þeim hætti sem hv. þingmaður gerði. Það er þakkarvert og ég þakka sérstaklega fyrir það.
Virðulegur forseti. 72% stúdenta vinna til að stunda nám. Það sem er kannski merkilegast er að það kemur fram hjá stúdentum að frá 1. janúar 2010 hafa stúdentar, með lögum um atvinnuleysisbótarétt, greitt 4 milljarða í atvinnuleysistryggingagjöld án nokkurs bótaréttar, 4 milljarðar er niðurstaða útreikninga og þess vegna gera stúdentar skýrar kröfur um sanngjörn og viðunandi kjör hjá Menntasjóði námsmanna og rétt til atvinnuleysisbóta til jafns við aðra vinnandi landsmenn. Í gegnum kórónuveirufaraldurinn hafa aðgerðir stjórnvalda ekki verið miðaðar við þann stóra hóp sem stúdentar mynda og geta ekki talist haldbærar lausnir til lengri tíma. Þannig eru þeir látnir standa eftir á sama tíma og unnið er hörðum höndum við að mæta efnahagslegum áhrifum faraldursins á öðrum sviðum samfélagsins. Langtímalausnir í átt að fjárhagslegu öryggi fyrir alla stúdentahópa eru nauðsynlegar og stúdentaráð áréttar kröfu sína um rétt stúdenta til atvinnuleysisbóta og hækkun grunnframfærslu hjá Menntasjóði námsmanna. Pólitískur vilji verður að vera til staðar til að tryggja námsmönnum fjárhagslegt öryggi. Ég spyr eins og stúdentar: Eiga stúdentar ekki betra skilið? Er þetta ekki Covid-mál? Eru þeir ekki að missa vinnunni út af Covid? Er ekki kominn tími til að grípa alla sem hafa orðið fyrir þessum hörmungum, atvinnuleysi, og eiga jafnvel ekki fyrir húsaleigu og ekki fyrir mat? Það hlýtur að vera tilgangurinn. Ef við ætlum að hjálpa einhverjum vegna Covid hljótum við að reyna að hjálpa öllum, er það ekki?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að taka upp málefni námsmanna en ég hlýt að minna á að málefni þeirra hafa verið í forgrunni hjá ríkisstjórninni, bæði með því að styðja mun betur við háskólastigið en áður var gert með auknum framlögum til háskólanáms og rannsókna og vísinda og með því að grípa til sérstakra Covid-tengdra aðgerða síðasta sumar sem ég hlýt líka að minna hv. þingmann á. Þær miðuðu annars vegar að því að tryggja stúdentum sumarstörf við hæfi í samvinnu við sveitarfélögin og hins vegar var Nýsköpunarsjóður námsmanna stórefldur. Þegar gripið var til þeirrar aðgerðar mátti sjá alveg gríðarlegan áhuga hjá stúdentum að nýta sér það að ráðast í verkefni tengd námi sínu á launum. Menntasjóður námsmanna er sannarlega ekki Covid-tengt úrræði heldur bara hluti af stefnumörkun ríkisstjórnarinnar til að koma betur til móts við námsmenn í þessu landi. Það frumvarp var samþykkt hér á Alþingi á síðasta þingi og snýst um það að hluti af framfærslu námsmanna er núna styrkur en ekki lán. Það stenst því auðvitað enga skoðun þegar hér er talað um að stúdentar hafi verið skildir eftir. Það er sannarlega ekki svo. Fjölmörg mál sem ríkisstjórnin hefur verið að vinna að koma einmitt til móts við þennan hóp. Þá er ég ekki að tala um almennar aðgerðir sem gagnast ungu fólki, til að mynda ungu fólki með börn sem hefur fengið að njóta hærri barnabóta, skattalækkanir sem gagnast fyrst og fremst hinum tekjulægri o.s.frv. Vissulega hafa stúdentar verið hluti af stóru myndinni. Það er auðvitað svo að fleiri sækja nú nám en nokkru sinni fyrr samkvæmt nýjustu tölum frá háskólastiginu sem bendir til þess að margir hafi ákveðið að ráðast í nám á þessum skrýtnu tímum sem við lifum, kannski einmitt vegna atvinnuástandsins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svörin. En ég bendi á að námsmenn segjast hafa greitt 4 milljarða í Atvinnuleysistryggingasjóð en fá ekkert af því til baka. Það er lágmarkið að þeir fái eitthvað af þeim fjármunum til baka. Og af hverju eiga þeir sem eru að vinna með námi og leggja eiginlega á sig tvöfalda vinnu, ekki að fá það? Það er ákveðinn hópur sem fellur á milli skips og bryggju og sumir sem eru að detta út af atvinnuleysisbótum núna hafa reynt að fá alla þá vinnu sem býðst. Ég veit um einn sem datt út af atvinnuleysisbótum nú um áramótin. Hann var búinn að gera allt sem hann gat til að fá vinnu, var kominn í ferðamannabisness við að keyra rútur, en datt út af þeim núna um áramótin, veit ekki hvort hann á fyrir leigu eða neinu. Honum er sagt að fá félagsbætur en hann fær þær ekki ef makinn er með einhverjar tekjur. Hann er bara í vítahring. Við hljótum að þurfa að grípa þetta fólk líka. Við getum ekki bara sagt: Étið bara það sem úti frýs vegna þess að við ætlum ekkert að gera fyrir ykkur. Það gengur ekki upp. Þau borga eiginlega ekki húsaleigu og fæða ekki börnin sín.
Herra forseti. Ég ætti kannski að rifja það upp að á sínum tíma var það ákvörðun ríkisstjórnar Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og Samfylkingar, sem ákvað að gera það að tillögu sem samþykkt var hér í þinginu, að mig minnir með miklum meiri hluta, að breyta bótarétti námsmanna, þ.e. þeirra sem teljast hafa nám að aðalstarfi. Það var gert vegna reynslunnar eftir hrun, að ráðist var í þá breytingu. Í staðinn var ákveðið að reyna að tryggja námsmönnum framfærslu að sumri til og einbeita sér að því að bæta stuðningskerfi námsmanna, þá í gegnum Lánasjóð íslenskra námsmanna, nú í gegnum Menntasjóð námsmanna. Þar hafa í raun verið sömu sjónarmið sem ríkisstjórnin hefur haft til grundvallar, þ.e. að við eigum að sjálfsögðu að reyna að tryggja námsmönnum framfærslu, alveg eins og við eigum tryggja öllum framfærslu. Það gerum við í gegnum öflugt stuðningskerfi Menntasjóðsins og tryggjum það að námsmenn hafi að einhverjum störfum að ganga á sumrin, eins og við gerðum sannarlega í sumar og ég held að við höfum séð að skilaði sér, ekki bara í störfum heldur líka í aukinni þekkingu. Ég nefni þar aftur Nýsköpunarsjóð námsmanna, sem er eitt besta tæki sem við eigum til að efla þekkingu og tryggja framfærslu námsmanna.
Herra forseti. Fyrir Alþingi liggja tvö frumvörp sem lúta að íslenskri tungu. Forsætisráðherra gerir að tillögu sinni í frumvarpi um breytingar á stjórnarskrá að íslenska skuli vera ríkismál Íslands og skuli ríkisvaldið styðja hana og vernda. Hið sama eigi við um íslenskt táknmál. Hitt frumvarpið er runnið frá dómsmálaráðherra og er um breytingu á mannanafnalögum. Miðað við umsagnir kunnáttufólks um síðartalda frumvarpið verður ekki séð að þessi frumvörp rími saman. Tímans vegna get ég ekki vitnað nema til einnar umsagnar en hún er frá dr. Guðrúnu Kvaran. Hún er höfundur ritsins Nöfn Íslendinga og gerþekkir íslenskan nafnaforða. Undrun vekur að við smíð frumvarpsins hafi ekki verið leitað til þeirra sem gerst þekkja. Í umsögn sinni rifjar Guðrún Kvaran upp að mennta- og menningarmálaráðherra hafi boðað átak til að efla íslenska tungu. Hún segir að því beri að fagna ef af verður og bætir við, með leyfi forseta: „… en ekki löngu síðar er lagt fram frumvarp sem vinnur beinlínis gegn íslensku mál- og beygingarkerfi, stjórnarfrumvarp. Ótrúlegt.“ Álit sitt rökstyður Guðrún með vísan til ákvæða frumvarpsins og greinargerðar. Í ljósi harðrar gagnrýni Guðrúnar Kvaran og fleiri mikilsvirtra fræðimanna á frumvarp dómsmálaráðherra spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Telur hún að með frumvarpi dómsmálaráðherra sé ríkisvaldið að styðja og vernda íslenska tungu? Styður hæstv. forsætisráðherra frumvarp dómsmálaráðherra?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir fyrirspurnina og vona að hér getum við náð samstöðu um þá breytingu sem lögð er til í frumvarpi mínu til stjórnarskipunarlaga um að íslensk tunga og íslenskt táknmál öðlist stjórnskipulega stöðu. Vonandi getum við líka náð samstöðu um fleiri breytingar í því frumvarpi, svo ég segi það hér. Hvað varðar íslenska tungu þá hefur ríkisstjórnin og stjórnvöld lagt ýmsar tillögur hér fyrir Alþingi sem notið hafa víðtæks stuðnings. Sérstaklega vil ég nefna það að fjárframlög hafi verið mjög aukin til að bregðast við tæknibreytingum því að íslenskan þarf að vera gjaldgeng í hinum stafræna heimi. Það er alveg óhætt að segja að þar þurfti átaks við. Þetta er ekki nýtt af nálinni en þar þurfti sannarlega átaks við og ég er mjög ánægð með þá vinnu sem hefur verið unnin á þessu kjörtímabili í þeim efnum. Hvað varðar frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra, sem hv. þingmaður gerir sérstaklega að umtalsefni, um breytingar á mannanafnalögum, þá vil ég segja það að ég studdi framlagningu þess frumvarps. Ég hef stutt og lagt fram, í gegnum lögin um kynrænt sjálfræði, ákveðnar breytingartillögur til að tryggja aukið frjálsræði þegar kemur að mannanöfnum en þó með þeim skýra fyrirvara að ég taldi mjög mikilvægt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd færi mjög vel yfir það frumvarp, einmitt út frá þeim sjónarmiðum sem hv. þingmaður nefnir, þ.e. hvort þær breytingar í frjálsræðisátt, sem sannanlega má segja að hafi verið kallað eftir að Alþingi taki til umræðu, skapi hættu fyrir íslenskt málkerfi og íslenskar málhefðir. Ég lít svo á að það sé hlutverk nefndarinnar að gera það. Ég hef líka kynnt mér umsagnir og veit að þær eru sumar gagnrýnar, þó alls ekki á alla þætti frumvarpsins en á suma þætti þess. Ég vænti þess að nefndin muni fara mjög vel yfir þetta og komast að niðurstöðu í þeim efnum. Ég held að við getum ekki horft fram hjá því að það hefur verið, eins og ég segi, áhugi á að ræða þessa löggjöf [[Forseti hringir.]]og ég held að Alþingi eigi ekkert að óttast þá umræðu en þarna þurfum við að vega saman annars vegar frjálsræðisrökin og hins vegar þann vilja sem Alþingi hefur margoft sýnt til [[Forseti hringir.]]að standa vörð um íslenska málhefð.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég tók eftir því að ráðherra notaði mestan tíma til að tala um önnur mál en þetta frumvarp. Ég gat heldur ekki heyrt hæstv. ráðherra lýsa yfir stuðningi við það að þetta frumvarp nái fram að ganga. Ég ætla að leyfa mér að nota þær fáu sekúndur sem ég hef til að vitna í tvo aðila sem rituðu umsagnir um frumvarpið. Það er annars vegar Hrafn Sveinbjarnarson sem sagði, með leyfi forseta: „Íslensk mannanöfn eru mikilvæg arfleifð sem er vert að skila sem best til komandi kynslóða. Það er ekki einkamál heldur samfélagslegt mál. Fámenn þjóð með eigið tungumál hefur ekki efni á að glopra þessum menningararfi og sérkennum niður. Sá skaði verður ekki bættur.“ Ég ætla sömuleiðis að leyfa mér að vitna í Ármann Jakobsson en hann segir, með leyfi forseta: „Langbest er að áfram séu ákvæði í mannanafnalögum um að mannanöfn fylgi íslenskri málhefð.“ Ég ætla að ljúka máli mínu á því að hvetja hæstv. forsætisráðherra til dáða í þessu máli og afstýra því slysi sem yrði ef þetta frumvarp næði fram að ganga hér á hinu háa Alþingi.
Herra forseti. Ég notaði nú reyndar meiri hlutann af tíma mínum hér áðan til að ræða þetta frumvarp svo að ég komi þeirri leiðréttingu á framfæri við hv. þingmann. Ég vil segja að ég tel að dómsmálaráðherra hafi undirbúið þetta mál vel. Það er vandmeðfarið verkefni að vega saman annars vegar þau rök sem eru með auknu frjálsræði í mannanafnalöggjöfinni og hins vegar íslenska málhefð. Við skulum líka vera meðvituð um að núverandi fyrirkomulag kann ekki endilega að vera það allra besta sem hægt er að hafa á þessum málum. Það er tiltölulega nýtt af nálinni og ekkert athugavert við að lagðar séu til breytingar á því. Ég lít hins vegar svo á, og það hefur legið fyrir, að það sé að sjálfsögðu mikilvægt að þetta mál fái opna umræðu, að Alþingi fari vel yfir þessar umsagnir og vegi og meti saman þessi eðlilegu sjónarmið. Það mun ég sjálf gera þegar að afgreiðslu málsins kemur. En ég treysti nefndinni reyndar vel til að vinna þá vinnu með nákvæmlega þau sjónarmið í huga. Ég vil því segja að ég tel að dómsmálaráðherra hafi undirbúið þetta mál vel. Ég held að þetta sé vandmeðfarið [[Forseti hringir.]]og hún hafi gert vel í því að halda á því verkefni.
Herra forseti. Árið 2012 var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu að leggja tillögur stjórnlagaráðs til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Þá var spurt sérstaklega um auðlindir í þjóðareigu og yfir 80% þeirra sem tóku þátt vildu slíkt ákvæði. Síðan hafa ýmsar kannanir staðfest þennan eindregna þjóðarvilja í þá átt. Það má segja að nokkuð langur vegur sé á milli tillagna stjórnlagaráðs um þetta og svo aftur núverandi tillagna hæstv. forsætisráðherra. Í tillögu stjórnlagaráðs segir, með leyfi forseta: „Auðlindir í náttúru Íslands, sem ekki eru í einkaeigu, eru sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar.“ Í tillögu hæstv. forsætisráðherra er textinn óneitanlega svipminni. Hann er svona, með leyfi forseta: „Auðlindir náttúru Íslands tilheyra íslensku þjóðinni.“ Af því að við vorum að tala um íslenska tungu áðan var mér ungum kennt að sögnin að tilheyra væri dönskusletta og móður minni þótti það ekki góð íslenska. En látum það liggja milli hluta. Í tillögum stjórnlagaráðs er talað um fullt gjald fyrir leyfi til afnota eða hagnýtingar auðlinda eða annarra takmarkaðra almannagæða. Og talað er um að það sé til tiltekins hóflegs tíma í senn. Í meðförum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þingsins breytist þessi texti. Talað er um eðlilegt gjald sem er svo skilgreint nánar í greinargerð en það á áfram að binda til hóflegs tíma. Í tillögu núverandi forsætisráðherra er látið duga að segja: „Með lögum skal kveða á um gjaldtöku fyrir heimildir til nýtingar í ábataskyni.“ Af hverju ekki? Er ekki mikilvægt að tryggja að tímamörk séu á þessum afnotarétti svo að þjóðareignir séu ekki bara orðin tóm? [[Forseti hringir.]]Og þarf ekki að tryggja a.m.k. að eðlilegt gjald komi fyrir þessi dýrmætu afnot? Hvaða hagsmunir eru hér í forgrunni?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir stílleiðbeiningar í frumvarpaskrifum. Það er ágætisumræða, sem ég held þó að sé ekki aðalefni fyrirspurnar hans hér. Mér fannst ágætt að hv. þingmaður las einmitt upp tillögur stjórnlagaráðs þar sem rætt var um að auðlindir sem ekki væru í einkaeigu skyldu vera eign þjóðarinnar, sem síðan var breytt af meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Þá var einmitt komið orðalagið „auðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti“. Teljum við þá að meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hafi verið að leggja fram tillögu stjórnlagaráðs eða grundvallaðist frumvarpið, eins og það leit út eftir meðferð stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eða meira hluta hennar, á tillögunum? Ég myndi segja að það hafi grundvallast á tillögunum. Og nákvæmlega sama orðalag, „sem ekki eru háðar einkaeignarrétti“, má finna í því ákvæði sem er í frumvarpinu sem ég hef nú lagt fram til þingsins. Staðreyndin er sú, sama hvað fólki kann að finnast, að mjög margt í þeim tillögum byggist einmitt á þeim grundvelli sem finna mátti í tillögum stjórnlagaráðs. En vissulega var spurningin kannski eftir á að hyggja ansi hreint opið orðuð úr því að við höfum getað deilt um túlkun hennar æ síðan. Gjaldið, sem var „fullt“ í tillögum stjórnlagaráðs, breyttist í „eðlilegt“ hjá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Eigi að síður eru margir sem tala enn um að fullt gjald ætti það að vera, gjald sem væri ákvarðað með einhvers konar útboði á markaði, sem myndi þá sömuleiðis skilgreina með mjög skýrum hætti í stjórnarskrá hvernig nýta ætti auðlindir, t.d. auðlindir sem eru reknar með samfélagslegum hætti í samtímanum. Og væntanlega þess vegna var það niðurstaðan að fundið var upp hugtakið „eðlilegt gjald“ sem leggur það töluvert mikið í hendur löggjafans að ákvarða hvers konar gjald skuli teljast eðlilegt hverju sinni. Og hvað er lagt til í því frumvarpi sem ég legg til? Jú, einmitt að þegar auðlindir eru nýttar í ábataskyni þá skuli löggjafinn taka afstöðu til þess hvert gjaldið eigi að vera. Ég kem að tímabindingunni á eftir enda erfitt að svara á tveimur mínútum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og við eigum eftir að ræða þetta oft og mikið. Já, það er alveg rétt að fullt gjald breyttist í eðlilegt gjald í meðförum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, en um leið er í greinargerð með frumvarpi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar mjög rækileg skilgreining á því hvað eðlilegt gjald sé á meðan ákvæðið í núverandi mynd hjá hæstv. forsætisráðherra er mjög opið. Þessi skortur á tímabindingunni í ákvæðinu þýðir að það má úthluta þessum heimildum ótímabundið að kalla, þær þurfa bara að vera afturkallanlegar og slíkt getur verið flókið, bæði pólitískt og praktískt. Ég verð að segja það, herra forseti, að sporin hræða í þeim efnum. Hvers vegna er ekki bara hægt að binda þetta fast?
Herra forseti. Já, það er kannski knappur tími til stefnu, en vissulega tók þetta tiltekna ákvæði töluverðum breytingum frá tillögum stjórnlagaráðs yfir í tillögu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Sú tillaga sem ég legg fram er með öðru sniði. Þar er t.d. ekki reynt að ráðast í upptalningu auðlinda. Ég tel það einmitt til bóta að það sé opið hvaða auðlindir eru undir, því að við sjáum það ekki endilega fyrir nú hverjar verða auðlindir framtíðarinnar, svo dæmi sé tekið. Það hangir á því hvernig þær eru nýttar til verðmætasköpunar, ekki satt? Byggi ég þá á grundvellinum? Ég veit það ekki. Þessar auðlindir verða ekki afhentar varanlega. Það stendur mjög skýrt í tillögu minni og er skýrt í greinargerð að það þýði að annaðhvort sé það þá tímabundið eða uppsegjanlegt. Hv. þingmaður segir: Þetta á bara að vera tímabundið, ekki uppsegjanlegt. Það er efnisleg umræða sem við þurfum að eiga þegar við ræðum þetta frumvarp. En það kunna hins vegar að vera [[Forseti hringir.]]þung rök fyrir því að það sé með hvorum tveggja hætti, sem ég næ ekki að ræða hér sökum tímaskorts. En ég þakka hv. þingmanni fyrir.
Forseti. Nú fer að verða ár síðan faraldurinn náði tökum á Íslandi. Fyrstu viðbrögð ríkisstjórnarinnar voru tímabundið fjárfestingarátak í verkamannastörfum fyrir karla, markaðsátak fyrir ferðaþjónustu og viðbótarlán til fyrirtækja sem nýttust svo ekki neitt. Þá kom barnabótaauki sem leiddi m.a. til þess að ég fékk 30.000 kr. eingreiðslu frá skattinum um áramótin. Ég hef ekki hugmynd um hvernig sú upphæð var reiknuð en myndi endilega vilja fræðast um það í fjárlaganefnd. Í upphafi faraldursins var mantra ríkisstjórnarinnar að betra væri að gera meira en minna í faraldri sem hún vonaði að myndi standa stutt. Fyrstu mistök ríkisstjórnarinnar voru að halda sig við það að vona það besta en undirbúa ekki það versta. Ríkisstjórnin gerði nefnilega ekki meira en minna heldur vonaði bara það besta. Afleiðingin var rétt rúmlega 12% atvinnuleysi í lok síðasta árs. Rúmlega 21.000 manns eru án atvinnu og rúm 40% atvinnulausra eru erlendir ríkisborgarar. Það er fólkið sem kom hingað til að vinna láglaunastörfin sem þurfti til að Íslendingar gætu gert sem mest úr áhuga erlendra ferðamanna á landinu. Ágóðinn var okkar en láglaunastörfin þeirra. 15% allra á aldrinum 18–24 ára eru atvinnulaus. Unga fólkið okkar sem er að byrja lífið byrjar það án atvinnu. Faraldurinn varð ekki skammvinnur. Áætlanir ríkisstjórnarinnar voru að bregðast við jafnóðum en vonir um skammvinnan faraldur stóðust ekki. Afleiðingarnar eru skuldir upp á hundruð milljarða og engar áætlanir um hvernig næstu mánuðir í faraldrinum munu fara með okkur, hvað þá hvernig á að vinna upp úr hallanum. Áætlun ríkisstjórnarinnar um að grafa sig í fönn þangað til faraldrinum lýkur hefur ekki virkað. Stormurinn er of langvinnur. Því vil ég spyrja ráðherra: Hvað kemur næst? Á að tekjutengja atvinnuleysisbætur lengur? Leysist atvinnuleysið í alvöru um leið og faraldurinn klárast? Af hverju erum við ekki með planið í höndunum, plan sem er uppfært reglulega með gagnsæjum hætti?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þessa fyrirspurn. Ég hlýt þó að gera ákveðnar athugasemdir við val hv. þingmanns í upptalningu aðgerða þegar hann talar hér um að eingöngu hafi verið sköpuð verkamannastörf fyrir karlmenn. Hann lítur algjörlega fram hjá því að fjárfestingarátak ríkisstjórnarinnar, sem var ekki eins árs átak heldur stendur til lengri tíma, eins og hv. þingmaður veit mætavel, snerist ekki bara um fjárfestingar í verklegum framkvæmdum, sem hv. þingmaður vísar til og eru auðvitað töluvert fjölbreytt störf, heldur líka um fjárfestingu í rannsóknum, nýsköpun og skapandi greinum, sem ég held að skipti miklu máli. Það hefur aldrei nein ríkisstjórn gert betur þegar kemur að framlögum til rannsókna og nýsköpunar og þekki ég ágætlega þá sögu frá því að ég settist á þing. Rannsóknasjóður hefur aldrei haft hærri framlög til að spila úr. Á sama tíma eykst auðvitað ásóknin í sjóðinn, sem er gott og segir góða sögu um þróun rannsókna og vísinda á Íslandi. Rifjum upp að framlög til nýsköpunar hafa sömuleiðis aukist á sama tíma og hafa orðið til þess að fjárfesting einkaaðila hefur líka aukist í þessu. Um þetta er búið að tala í mörg ár, að efla þurfi fjárfestingu í þessum greinum, það þurfi að fjölga stoðunum undir atvinnulífið, það þurfi að auka fjölbreytni. Þegar það er gert kjósa menn að líta fram hjá því. Faraldurinn er tímabundinn en hann er vissulega langdreginn, við getum alveg verið sammála um það, ég og hv. þingmaður. Það breytir því ekki að við sjáum að bólusetning fer fyrr af stað en við áttum von á. Bólusetning fór af stað undir lok síðasta árs. Við væntum þess að á fyrsta ársfjórðungi verði unnt að bólusetja viðkvæmustu hópa samfélagsins o.s.frv. Það mun hafa mikil áhrif á stöðuna hér innan lands. Við höfum gefið tóninn um það hvernig við sjáum fyrir okkur fyrirkomulag á landamærum þróast til lengri tíma [[Forseti hringir.]]til þess að fyrirsjáanleikinn sé meiri. Þannig að ég hlýt líka að gera athugasemdir við það. Vissulega er faraldurinn orðinn miklu lengri og langdregnari en við hefðum kosið, en [[Forseti hringir.]]þetta er tímabundið ástand og við þurfum að horfa á það [[Forseti hringir.]]að vonandi sjáum við miklar breytingar í þá átt á þessu ári. - Afsakið, forseti.
Já, fyrirspurnatímar geta orðið langdregnir eins og faraldurinn.
Virðulegi forseti. Ég vísaði í fyrstu viðbrögð ríkisstjórnarinnar, fyrsta fjáraukann. Þar var staðan svona. Það var síðan áhersla stjórnarandstöðunnar í kjölfarið að veita aukið fjármagn í nýsköpun, sem þingið tók undir en ekki eins mikið og stjórnarandstaðan vildi. Það var þingið sem bætti í nýsköpunina í fyrsta fjáraukanum, ekki ríkisstjórnin. Bólusetning fyrr en við áttum von á? Við fengum aldrei plan í hendurnar um það hvernig hún myndi líta út. Hvernig getum við þá sagt að það hafi gerst fyrr en við áttum von á? Aukinn fyrirsjáanleiki á landamærunum? Það var engin fyrirsjáanleiki á landamærunum og er ekki enn. Við vitum ekki enn þá hvernig næstu mánuðir í þessum faraldri munu verða. Eru tveir, þrír mánuðir eftir af takmörkunum? Ekki hugmynd. Vonast er til þess að klárað verði að bólusetja og ná hjarðónæmi fyrir fyrri helming ársins. Tekst það? Við höfum engin plön um hvernig það gæti tekist. Það er vandinn sem leiðir til þess að ég spyr: Hvað næst? [[Forseti hringir.]]Hvar er planið sem við fáum í hendurnar sem segir okkur það?
Herra forseti. Ég verð að minna hv. þingmann á stefnu Vísinda- og tækniráðs, sem ég varð ekki vör við að kæmi frá stjórnarandstöðunni. Þó að ég haldi um leið að það sé mjög mikil þverpólitísk sátt í þessum sal um að auka framlög til rannsókna og nýsköpunar þá hafna ég því sem hér er sagt að allar hugmyndir í þá veru hafi komið frá stjórnarandstöðunni. Ég hafna því af því að það er rangt. Þetta er röng fullyrðing. Hvar er planið? Jú, hér liggur fyrir plan um það hvað gerist á landamærum 1. maí og að við séum að færa okkur inn í það litakóðunarkerfi sem þróað hefur verið innan evrópskra samstarfsins með útfærslunni sem við höfum verið að vinna að hér. Hvert er planið í bólusetningum? Það er nú heil umræða um það hér í dag. En hv. þingmaður þekkir það. Þetta gekk hraðar en nokkur hefði getað búist við. Jú, þetta gekk hraðar en við höfum áður séð það gerast, þróun bóluefna, og ég trúi því ekki öðru en að hv. þingmaður viti það jafn vel og ég. Þannig að ég set spurningarmerki við þessa fyrirspurn. Ég held að við á Alþingi Íslendinga verðum bara að sætta okkur við að það er ekki hægt að setja niður algjörlega fyrirsjáanlega áætlun um það hvernig okkur mun nákvæmlega ganga í þessari baráttu við veiruna, sem er einstök. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Mig langar að ræða við hæstv. ráðherra um sjávarspendýr. Mig langar ekki að spyrja ráðherrann út í afstöðu hans til hvalveiða af því að ég held að við eigum nógu mikið af fyrirspurnum þar sem kallað er eftir þeirri skýru afstöðu ráðherrans og hans flokks, heldur langar mig að spyrja út í lagarammann utan um þessar dýrategundir. Lög um hvali eru að uppistöðu til 70 ára gömul og lagaramminn utan um seli teygir sig 700 ár aftur í tímann. Þessar tegundir vantar heildarlög. Sama hvað okkur finnst um veiðar og vernd hvala og sela þá vantar skýran og góðan lagaramma utan um þær tegundir, ekki bara út af hefðbundnari sjónarmiðum veiða og verndar heldur líka til að geta rammað inn þá nýju starfsemi sem utan um þær hefur skapast, ferðaþjónustuaðila sem sýna villta seli í náttúrulegu umhverfi og hvalaskoðunarfyrirtæki sem gera út í kringum hvali. Málið er nefnilega að öll rök mæla með því að fella þessar tegundir inn í villidýralögin. Það var niðurstaða villidýraskýrslunnar svokölluðu sem unnin var á árunum 2010–2013 og liggur til grundvallar frumvarpi umhverfis- og auðlindaráðherra sem er til meðhöndlunar í umhverfis- og samgöngunefnd þessa dagana. En ekki náðist niðurstaða á milli ráðuneyta um að fella seli og hvali inn í þau lög að þessu sinni. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um álit hans á því að færa sjávarspendýr undir villidýralög eins og sérfræðingar mæla með og eins og umhverfisráðherra segir að sér þyki eðlilegt. Mig langar líka að spyrja ráðherrann hvaða viðræður hafi átt sér stað varðandi slíka millifærslu á milli ráðuneytanna í aðdraganda frumvarps umhverfisráðherra.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þær viðræður sem hafa verið á milli ráðuneytanna áttu sér stað á milli starfsmanna ráðuneytanna í aðdraganda frumvarps umhverfisráðherra um þessi mál. Ég veit ekki annað en að þar hafi menn frá báðum ráðuneytum unnið af heilindum að framgangi þessa máls. Þannig háttar til að þau lög sem hv. þingmaður gerir hér að umtalsefni falla undir mitt málefnasvið sem sjávarútvegsráðherra og engin áform voru uppi um það af minni hálfu að endurskoða þá löggjöf. Sömuleiðis byggði mín afstaða á því að málefni sela og hvala hafa verið vistuð innan Hafrannsóknastofnunar Íslands, sem er sú undirstofnun ráðuneytisins og sú stofnun ríkisins sem hefur mesta þekkingu á báðum þessum dýrategundum. Ég sá ekki ástæðu til að færa það undan viðkomandi stofnun og væri miklu flóknara verk en birtist í frumvarpi umhverfisráðherra að færa þessi verkefni undan Hafrannsóknastofnun og sjávarútvegsráðuneyti. Á því byggði sú afstaða sem hv. þingmaður er að kalla eftir frá mér varðandi það ágæta frumvarp að öðru leyti sem umhverfisráðherra leggur fram um villidýr á Íslandi.
Virðulegur forseti. Ég þakka svarið og sérstaklega það að fá á hreint hvaða aðilar ráðuneytanna það voru sem ræddu saman. Eðlilega eru starfsmenn þessara tveggja ráðuneyta ekki að fara að vinna utan þess ramma sem ráðuneytinu er settur í skiptingu stjórnarmálefna þannig að ákvörðun um að flytja forræði á sjávarspendýrum frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra yfir til umhverfis- og auðlindaráðherra þarf að sjálfsögðu að eiga sér stað á hinu pólitíska sviði. Mér hefði þótt eðlilegt, og vísa aftur til orða umhverfisráðherra sem þykir það líka eðlilegt, að hvalir og selir heyri undir villidýralög. Fyrst að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sér það ekki sem eðlilegt næsta skref langar mig að spyrja: Hvað er þá planið með sjávarspendýrin? Eitthvað þarf að bæta þann lagaramma, það dugar ekki að vera með lög utan um hvali frá árinu 1949 þegar [[Forseti hringir.]]allar aðstæður eru allt aðrar en þær voru þá. Ef ekki á að færa þessar tegundir undir villidýralög [[Forseti hringir.]]til að meginreglur umhverfisréttarins gildi um þær, hvernig á að tryggja það?
Virðulegi forseti. Varðandi það verklag sem hv. þingmaður nefnir og tekur undir að sé ánægjulegt að heyra af varðandi samskipti ráðuneytanna á þessu sviði þá vinna starfsmenn ráðuneytisins að sjálfsögðu í mínu pólitíska umboði. Það er ráðherra hverju sinni sem leggur þeim línur í samskiptum við önnur ráðuneyti eða hvern sem er í þjóðfélaginu. Ráðherra hverju sinni ber því ábyrgð á þeim störfum sem starfsmenn ráðuneytisins vinna. Að því leytinu til tala þessi tvö ráðuneyti saman og undir þeim formerkjum sem ráðherrarnir gefa starfsmönnum sínum. Þegar spurt er eftir hvaða línum eigi að vinna í þessum efnum veit ég ekki annað en að allar tillögur og öll ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar á sviði nýtingar sjávarspendýra hafi staðist allar alþjóðlegar viðmiðanir. Hafrannsóknastofnun og sérfræðingar okkar [[Forseti hringir.]]í þessum efnum eru í fremstu röð í heiminum. Ég hef því engar áhyggjur af því að sú ráðgjöf, sem við höfum sem betur fer hlýtt, standist [[Forseti hringir.]]ekki hörðustu kröfur í þeim efnum sem hv. þingmaður vísar til.
Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar. Eftir framsöguræðu ráðherra eiga allir flokkar rétt á að tjá sig og beina spurningum til ráðherra og ráðherra hefur möguleika til andsvara.
Virðulegi forseti. Þann 29. desember sl. hófst langþráð bólusetning gegn Covid-19 á Íslandi þegar tæplega 10.000 skammtar af bóluefni frá Pfizer bárust til landsins. Bólusetningin gekk vel og á þremur sólarhringum voru tæplega 5.000 manns úr öllum heilbrigðisumdæmum landsins bólusett. Ljóst er að heilbrigðiskerfið hér á landi er vel í stakk búið til að sinna þessu viðamikla verkefni. Bóluefnaskammtar frá framleiðendunum Pfizer og Moderna eru farnir að berast reglulega hingað, frá Pfizer vikulega og frá Moderna á tveggja vikna fresti. Í febrúar munu bætast við skammtar frá AstraZeneca hljóti bóluefnið markaðsleyfi eins og stefnt er að. Það myndi þýða að hingað til lands bærust 30.000 skammtar, þ.e. bóluefni fyrir 15.000 manns, en gera má ráð fyrir að í lok mars verðum við búin að bólusetja 35.000 manns. Við þurfum að vera viðbúin því að bóluefni muni berast til landsins í einhverjum skömmtum og að bólusetning muni eiga sér stað hægt og bítandi á fyrstu tveimur ársfjórðungum þessa árs. Hér eru nokkrar staðreyndir: Eins og þekkt er hefur Evrópusambandið gert samninga við sex lyfjafyrirtæki sem unnið hafa að þróun bóluefnis gegn Covid-19. Ísland hefur þegar lokið gerð samninga við fjóra lyfjaframleiðendur en það eru AstraZeneca, Pfizer, Moderna og Janssen. Þá er samningagerð Íslands við framleiðandann CureVac langt komin og gert er ráð fyrir að samningur verði undirritaður í byrjun febrúar. Af þessum sex hafa bóluefni tveggja fyrirtækja fengið markaðsleyfi í Evrópu, áðurnefndra fyrirtækja Moderna og Pfizer. Þá er fyrirhugað að Evrópska lyfjastofnunin, EMA, gefi út álit vegna efnisins frá AstraZeneca föstudaginn 29. janúar, í lok þessarar viku, og má gera ráð fyrir að bóluefnið verði komið með markaðsleyfi í Evrópu sama dag. Yfirlit yfir stöðu samninga um bóluefni er að finna á vef heilbrigðisráðuneytisins, eins og ég hef áður gert þinginu grein fyrir. Ég vænti þess að allir þingmenn fylgist vel með enda er á síðunni yfirlit sem uppfært er í rauntíma. Bóluefni frá Pfizer hefur þegar farið í dreifingu hérlendis og í gær höfðu 4.387 einstaklingar fengið fyrstu bólusetningu og 4.787 lokið bólusetningu að fullu. Samningar Íslands við Pfizer tryggja okkur skammta fyrir rétt um 250.000 einstaklinga. Bólusetning með efni frá Moderna hófst 12. janúar og nú hafa 1.259 einstaklingar hérlendis fengið fyrstu bólusetningu af því efni en enginn þá seinni, en áætlunin gerir ráð fyrir að til landsins berist 1.200 skammtar hálfsmánaðarlega út mars. Staðan er sem sagt þannig að að loknum gærdeginum var búið að bólusetja 4.789 einstaklinga á Íslandi að fullu og 5.646 einstaklingar höfðu fengið fyrsta skammt bóluefnis þannig að 10.495 hafa þá í lok gærdagsins verið bólusett að hluta eða öllu leyti. Bóluefni frá AstraZeneca bíður afgreiðslu Evrópsku lyfjastofnunarinnar eins og fram hefur komið og er gert ráð fyrir að markaðsleyfi verði gefið út nú á föstudaginn og framleiðandinn hefur nefnt að bóluefnið fari í dreifingu tveimur vikum síðar. Þá er gert ráð fyrir að efnið verði komið á markað 12. febrúar. Magn og dreifingaráætlun fyrir Ísland liggur ekki fyrir en líkur standa til að Ísland fái 13.800 skammta í febrúar og eftir þann tíma muni enn fleiri skammtar berast hingað til lands óreglulega. Skipulag bólusetningar og dreifing hefur í raun og veru verið prufukeyrð og við sjáum að okkar kerfi gengur vel. Yfirsýn og skipulag þeirrar framkvæmdar er í höndum sóttvarnalæknis en framkvæmdin sjálf er í höndum sjúkrahúsanna og heilsugæslunnar um allt land. Bólusetning hefur gengið vel, eins og fram hefur komið, og hún hefur farið fram jafnskjótt og bóluefni berst, sem er gríðarlega mikilvægt því að sums staðar í löndunum í kringum okkur sjáum við að þó að bóluefnin hafi borist til viðkomandi lands hafa þau ekki náð að dreifast með viðeigandi hætti til almennings í landinu. Fyrsti áfangi bólusetningarinnar, sem fór fram síðustu daga fyrir áramót, gekk vel. Þar var byrjað á því að bólusetja framlínustarfsmenn í heilbrigðiskerfinu, þau sem eru í mestri hættu á að smitast af Covid-19, íbúa á hjúkrunar- og öldrunarheimilum, svo og aldraða og sjúka í dagdvalarrýmum. 12. janúar var svo haldið áfram að bólusetja þá hópa og þau sem stóðu eftir í framlínunni, t.d. lögreglu- og sjúkraflutningamenn. Það er gert ráð fyrir að bólusetja þá hópa sem eru í mestri hættu á að smitast vegna starfa sinna í þessari viku eða 27. janúar. Í samræmi við ákvörðun sóttvarnalæknis, varðandi það að bólusetja elsta aldurshópinn, var byrjað á þeim aldurshópum nú 21. janúar. Byrjað var á því að bólusetja eldri einstaklinga sem þiggja þjónustu, þ.e. þau sem búa í sértækum úrræðum og íbúakjörnum, en eftir stendur að bólusetja þau sem búa heima og eru ekki í þjónustu frá opinberum aðilum. Þeim hópi verður boðin bólusetning eftir aldursröð. Þá skal það jafnframt nefnt að sóttvarnalæknir heldur alltaf eftir skömmtum fyrir óvænt tilvik eins og fyrir þau sem nauðsynlega þurfa bólusetningu, sem gæti t.d. komið til vegna sjúkdómsmeðferðar. Þá hefur verið unnið hörðum höndum að því að útvega sprautur og nálar sem nýta bóluefnin betur og þingheimur kannast við umræðuna um það. Það er rétt að nefna hér aukaverkanir en fyrir helgi höfðu Lyfjastofnun borist 137 tilkynningar um aukaverkanir vegna bólusetningar gegn Covid-19. Af þeim tilkynningum voru 128 ekki metnar alvarlegar en níu tilkynningar voru metnar alvarlegar og þar af voru sjö dauðsföll og eitt tilfelli alvarlegs ofnæmis. Nú hefur embætti landlæknis gefið út ráðleggingar um hvernig skuli staðið að bólusetningu í elsta aldurshópnum. Það er mikilvægt, virðulegi forseti, að við íbúar í landinu hikum ekki við að láta bólusetja okkur. Þótt þróun bóluefnis hafi gengið með methraða hefur ekki verið hlaupið yfir nein öryggisstig í þróun þess. Ástæða þess að ferlið hefur gengið svo hratt sem raun ber vitni er öll sú reynsla sem áunnist hefur í vísindasamfélaginu um allan heim við fyrri þróun bóluefna auk ríflegs fjármagns sem lagt hefur verið í framleiðsluna. Evrópusambandið hefur til að mynda nú þegar lagt mikið fjármagn til þróunar bóluefnis gegn Covid-19 og nú njótum við góðs af því þar sem bóluefni eru farin að berast til landsins. Fregnir berast nú af því að framleiðsluvandi hafi og muni leiða til þess að afhendingarmagn frá Pfizer og AstraZeneca verði mögulega minna en til stóð á næstu vikum en gert er ráð fyrir að þær tafir sem hafa orðið muni fyrst og fremst hafa áhrif á næstu vikur en verði síðan unnar upp. Þetta er auðvitað ekki nákvæmlega eins og við myndum vilja hafa það, en aðalatriðið er að enn eru allar líkur á því að við munum ná að bólusetja þorra þjóðarinnar á fyrstu tveimur ársfjórðungum þessa árs, sem hefur verið markmiðið frá upphafi. Ég bind miklar vonir við að við náum því markmiði en til að bóluefni nýtist sem best þurfum við áfram að gæta sóttvarna innan lands og á landamærum og snúa bökum saman.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrslu hennar og vil taka undir orð hennar um nauðsyn á samstöðu og að halda úti sóttvörnunum. Ef ég gríp á lofti það síðasta sem hæstv. ráðherra sagði var það efnislega á þá leið að hún gerði ráð fyrir því að þorri þjóðarinnar yrði bólusettur fyrir mitt árið. Ég sé að hæstv. ráðherra kinkar kolli þannig að ég heyrði greinilega rétt. Þetta er reyndar líka haft eftir henni í fjölmiðlum í dag, til að mynda er á vísi.is haft eftir hæstv. ráðherra, rétt eins og hún sagði í ræðu sinni, að yfirvöld hefðu haft væntingar um að ná að bólusetja þorra þjóðarinnar fyrir um mitt ár. Ætla ég að vísa í þessa frétt, með leyfi forseta: „Ráðherra segir enn gert ráð fyrir því þrátt fyrir óvissu.“ - Áfram segir ráðherra: „Við sjáum ekki í raun og veru afhendinguna mikið fram í tímann. Það er að segja hvernig þetta verður í mars, apríl og maí. En við gerum ráð fyrir og upplýsingarnar sem við höfum fengið óformlega gera ráð fyrir hliðrun innan fyrsta ársfjórðungs þannig að það ætti að koma meira í mars.“ Herra forseti. Þessi yfirlýsing kallar á frekari skýringar og frekari rökstuðning en fram hefur komið. Yfirlýsing um að allt sé í óvissu kallar ekki á neinn rökstuðning en þegar notuð eru orð eins og þorri þjóðarinnar, fyrir mitt ár, upplýsingar fengnar óformlega þá kallar það á frekari skýringar. Ósk hæstv. ráðherra um samstöðu er að sjálfsögðu vel tekið en hún verður að styðjast við gagnsæi í vinnubrögðum [[Forseti hringir.]]og miðlun upplýsinga.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kallar eftir því að rökstuðningur fylgi því sem sagt er. Ég hef aldrei vikist undan því að þau áform sem við gerum grein fyrir byggja á þeim upplýsingum sem eru handfastar. Eins og kemur fram í inngangi mínum hér snúast þær upplýsingar fyrst og fremst um þegar staðfesta samninga og þau áform sem samningarnir fela í sér um það á hvaða ársfjórðungi afhending eigi sér stað. Afhendingaráætlun sem kveður á um skýrari dagsetningar liggur síðan aðeins fyrir í þeim mæli sem ég hef gert grein fyrir. Þegar ég segi að útlit sé fyrir að við náum því markmiði sem ég hef gert grein fyrir og lýtur að því að ná að bólusetja þorra þjóðarinnar á fyrri hluta ársins þá er ég að vísa til þess. Enn er það svo, og það er víst alþekkt þegar lyf eru annars vegar og bóluefni, að breytingar verða á afhendingaráætlun. Það er hins vegar einstakt einmitt núna, þegar allar þjóðir heimsins horfa á afhendingaráætlanir og vilja vita hvenær efnin koma, að meira óþols gætir í samfélögum heimsins. Ég hef hins vegar séð það á þeim vikum eða mánuðum sem eru að baki í þessu ferli að áformin taka breytingum, stundum þannig að það verður til þess að hægja á ferlinu en stundum að herða á því. Það er því ekki nóg með það, virðulegur forseti, að við þurfum að halda áfram að snúa bökum saman og sýna samstöðu í þessu verkefni heldur þurfum við líka að sýna þolgæði og úthald.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og upplýsingarnar sem ég hefði getað leyft mér að búast við að væru örlítið ítarlegri vegna þess að þegar er farið að tala um hlutina af það mikilli nákvæmni að talað er um þorra þjóðarinnar, að talað er um tímasetningu, fyrir mitt ár, þá hefði maður kannski getað átt von á örlítið nákvæmari upplýsingum, líka hvaða óformlegu upplýsingar það eru sem hæstv. ráðherra er að vísa til. En mig langar að víkja talinu að öðru. Nú hefur öflun bóluefna verið útvistað, eins og mætti taka til orða, til Evrópusambandsins. Evrópusambandið hefur sætt mikilli gagnrýni fyrir framgöngu sína í þessu máli. Stefna Evrópusambandsins miðaðist við að allir stæðu saman eins og hin þýska Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, lagði ofuráherslu á. En þrátt fyrir þetta þá tryggði Þýskaland sér aukreitis 30 milljón skammta og sætti sig greinilega ekki við, og sýnir það í verki, vinnubrögð Evrópusambandsins. Evrópusambandið er gagnrýnt fyrir að hafa leitast við að taka að sér hlutverk á sviði heilbrigðismála sem það hafi hvorki skipulagslega né fjárhagslega burði til að gegna, hvað þá í heimsfaraldri. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra: Er hún ánægð með það fyrirkomulag sem varð ofan á hér með þessari útvistun [[Forseti hringir.]]til Evrópusambandsins og er hún ánægð með það að miðað við þær upplýsingar sem fram hafa komið séu hendur okkar bundnar, [[Forseti hringir.]]ólíkt t.d. Ísraelsmönnum sem hafa náð feikna árangri í því að afla bóluefnis utan þessara vébanda [[Forseti hringir.]]sem Evrópusambandið skapar okkur?
Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða tímamörk.
Herra forseti. Ég er sannfærð um að það var rétt ákvörðun að vera samferða Evrópu og ríkjum Evrópu í þessu efni. Það tryggir okkur jafnt aðgengi að bóluefnum eins og þeim ríkjum sem þar eru og það þarf enginn að efast um það að Ísland hefði staðið í allt annarri stöðu ef við hefðum þurft að semja sjálf í smáatriðum. En ég vil geta þess, af því að hv. þingmaður var að spyrja og óskaði eftir nákvæmari svörum, að ég get glatt hv. þingmann með því að við höfum gert samning við Janssen um 235.000 skammta, ef ég man rétt, þeir er alveg örugglega ríflega 230.000. Janssen er með þannig fyrirkomulag að það þarf bara eina sprautu og það er von á þessu bóluefni fyrr en var áður gert ráð fyrir, þ.e. á þriðja ársfjórðungi, við gerum ráð fyrir því fyrr. Við vitum að það á við alla lyfjaframleiðendur að þeir eru að reyna eins og þeir geta að herða á framleiðslu sinni og við munum njóta góðs af því eins og önnur ríki.
Virðulegur forseti. Mig langar að ræða aðeins fyrirkomulagið við kaupin á bóluefninu við hæstv. heilbrigðisráðherra. Það liggur fyrir, eins og hæstv. ráðherra nefndi í framsögu sinni hér, að samið hefur verið við fjóra bóluefnaframleiðendur og verið er að semja við þann fimmta. Í minnisblaði sem afhent var hv. velferðarnefnd vegna umræðu í nefndinni um bóluefnakaupin koma fram upplýsingar, sem koma líka fram á heimasíðu ráðuneytisins og á heimasíðunni covid.is, m.a. listi yfir svokallaða forgangshópa, þ.e. hvernig stjórnvöld sjá fyrir sér að skipta niður bólusetningu. Eru þar tilgreindar tíu hópar. Einhverjir einstaklingar eru tvítaldir í þeim hópum. En af þessum lista má ráða, a.m.k. finnst mér það blasa við, að þetta sé u.þ.b. 90.000 manns sem ríður á að fái bólusetningu. Er ég þá að vísa til eldri borgara og viðkvæmra og framlínustarfsmanna. Þessi hópur telur um 90.000 manns, sem blasir að mínu mati við að bólusetja. Í því ljósi finnst mér skjóta svolítið skökku við að þegar bóluefnakaupin hófust í október var keypt bóluefni frá AstraZeneca fyrir reyndar 114.000 manns, að þá hafi ekki verið gerðir samningar við alla hina bóluefnaframleiðendurna um skammta fyrir a.m.k. 90.000 manns. Samningar við aðra voru ekki gerðir fyrr en í desember og var það reyndar bara við bóluefnaframleiðandann Janssen sem gert var ráð fyrir skömmtum fyrir fleiri en 90.000 manns. Meginspurning mín til hæstv. heilbrigðisráðherra er þessi: Í ljósi þeirrar forgangsröðunar og hversu áríðandi það er að bólusetja þennan hóp, sem telur ekki meira en 90.000 manns, af hverju var ekki hugað að því að gera samninga við fleiri bóluefnaframleiðendur um skammta fyrir a.m.k. 90.000 manns? Það vekur t.d. athygli mína að samningur við Pfizer var gerður í desember og var tvískiptur. Fyrst var gerður samningur 9. desember og ekki einu sinni sá samningur náði fyrir 90.000 manns heldur var þá bætt við samninginn 30. desember, þannig að við höfum núna samning við Pfizer um bóluefni fyrir 90.000 manns. Ég nefni þetta sérstaklega í því ljósi að það var fjárveiting á árinu í fyrra og er á þessu ári sem nemur ríflega 1,7 milljörðum vegna bóluefnakaupa. Kostnaður vegna faraldursins hér á landi er um 1 milljarður kr. á dag, það er bara beinn kostnaður og trúlega er hann miklu hærri en það. Þannig að mér finnst blasa við að skortur á fjárheimild geti ekki verið svarið við þeirri spurningu sem ég legg hér fram: Hví var ekki ráðist í það að semja við alla þessa bóluefnaframleiðendur fyrir meira en 90.000 manns? Einkum og sér í lagi vegna þess að, eins og nú kemur í ljós, einhver áhöld eru uppi um hvort bóluefnið frá AstraZeneca dugi tilteknum hópum eða ekki. Það er auðvitað ósannað og það eiga eftir að koma fleiri álitaefni. En mér hefði fundist það eðlilegt að tryggja sig með verulegum hætti hjá öllum þeim sem í þessum viðskiptum standa.
Virðulegur forseti. Varðandi það þegar hv. þingmaður talar um að um sé að ræða skörun milli hópa þá er það náttúrlega alveg ljóst, og hefur komið ítrekað fram í mínu máli, að hóparnir eru skilgreindir eftir mismunandi þáttum; að hluta til eftir aldri, að hluta til eftir búsetu og að hluta til eftir heilsufarsstöðu. Það gefur augaleið að um einhverja einstaklinga á það við að viðkomandi býr á hjúkrunarheimili, er aldraður og í viðkvæmum hópi. Það hefur legið fyrir allar götur. Það gætir nokkurs misskilnings í spurningu hv. þingmanns varðandi það að við höfum verið í þeirri stöðu að ákveða fjölda skammta frá tilteknum fyrirtækjum. Það er þannig að við erum í samfloti með öðrum Evrópuríkjum og fáum úthlutað í samræmi við heildarpottinn. Loks er það þannig að við semjum ekki við framleiðendur. Það er ekki samið við framleiðendur fyrr en markaðsleyfi er komið, þannig að þessir hlutir gerast í ákveðinni röð. Þegar sú staða var uppi fyrir jól, sem hv. þingmaður vísar í, þá var það þannig að við gátum á þeim tíma ekki vitað nákvæmlega hvaða tegund bóluefnis hentaði hvaða hópum. Það eru upplýsingar sem eru í raun og veru að koma fram eftir því sem öllu þessu ferli vindur fram, að sum efni henta betur fyrir tiltekna aldurshópa eða tiltekna hópa en önnur. Þess vegna þarf það líka að vera þannig að sóttvarnalæknir hefur ekki bara ákvarðanatökuvald að því er varðar þessa forgangshópa og röðun innan þeirra, heldur líka með hvaða hætti tilteknum bóluefnum er ráðstafað til mismunandi hópa.
Virðulegur forseti. Þegar ég vísa í forgangshópana þá verð ég bara að nefna að það blasir við að það eru 90.000 manns sem ég held að allir hljóti að vera sammála um að ríður á að fái bólusetningu, ég held að við séum sammála um það, hæstv. ráðherra og ég, a.m.k. miðað við þann forgangslista eru þetta 90.000 manns. Einmitt vegna þess að hæstv. ráðherra nefnir að menn hafi ekki vitað hvaða bóluefni myndi virka og fyrir hvaða hópa, þeim mun meiri ástæða hefði ég haldið að hefði verið til þess að leitast við að fá yfir 90.000 skammta frá öllum þessum framleiðendum sem í boði eru. Þess vegna langar mig að spyrja: Hvað er nú verið að semja um mikið magn við fyrirtæki sem heitir CureVac, og hæstv. ráðherra nefndi að ríkið væri í viðræðum við? Nei, það er rétt, hæstv. ráðherra hefur nokkuð til síns máls þegar hann nefnir að það sé kannski erfitt fyrir okkur þingmenn eða almenning að átta sig á því í hvaða ferli þessi mál hafa verið vegna þess að ekkert hefur verið opinberað um neinn þessara samninga. Það er auðvitað mjög bagalegt og hefur verið vísað til þess að í samningunum séu ákvæði um trúnað. Ég sé þó að á heimasíðu Evrópusambandsins eru samningarnir birtir, a.m.k. rakst ég á einn samning við þennan títtnefnda CureVac-framleiðanda þar sem samningurinn er birtur, að frátöldum einhvers konar ákvæðum sem rétt og skylt er að séu ekki opinber. En mér finnst þetta bagalegt og ég hvet þess vegna ráðherra til að opinbera meira og hafa þessa samninga upp á borðunum, að teknu tilliti til einhverra trúnaðarupplýsinga sem rétt er að leynt fari, þó að ég átti mig ekki á því í hvaða tilgangi það ætti nú að vera. En mig langar í lokin að spyrja þá líka: Hvaða áform hafa stjórnvöld? Hvert er markmiðið með bólusetningunni? Ef við gefum okkur að 90.000 manns verði bólusettir, hvenær svo sem það verður, tilefni til hvaða aðgerða yrði sá árangur? Það finnst mér þurfa að liggja skýrt fyrir, hvað menn ætla með þessum bólusetningum. Ef 90.000 manns verða bólusettir, er það ekki tilefni til verulegra róttækra breytinga í sóttvarnaaðgerðum?
Virðulegur forseti. Jú, það er nefnilega einmitt þess vegna sem við erum að bólusetja, það er til þess að geta dregið úr sóttvarnaaðgerðum innan lands. Það eru ráðstafanirnar sem hanga algerlega saman, þ.e. annars vegar þær hvernig dregur úr hættunni á faraldrinum innan lands, og hins vegar þegar líkur minnka á því að faraldurinn geri óskunda, bæði með því að valda heilsutjóni og mögulega andlátum. Eftir því sem því vindur fram getum við dregið úr sóttvarnaráðstöfunum innan lands. Ég vona að hv. þingmaður átti sig algjörlega á þessu samhengi því að það hefur legið fyrir um allnokkurt skeið, þetta samhengi hlutanna. En um leið er það auðvitað þannig að þessi kúfur minnkar, eftir því sem sá hópur verður betur varinn sem er í mestri hættu, þeim mun minni líkur eru á því að við lendum í skakkaföllum með heilbrigðiskerfið okkar, sem er annað tveggja meginmarkmiða með sóttvarnaráðstöfunum, þ.e. annars vegar að verja okkar viðkvæmasta fólk og hins vegar að verja heilbrigðiskerfið.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna. Mig langar aðeins að nefna að það væri mjög gott ef þingið gæti fengið skýrsluna í hendur kvöldið fyrir umræðu af þessu tagi til þess að þingmenn gætu kynnt sér efni hennar áður og verið mögulega betur búnir undir umræðu eins og þessa. Ég held jafnvel að það hefði verið gott fyrir hv. þingmann sem var hér á undan, einmitt vegna spurninganna. Við erum svolítið gjörn á það í stjórnarandstöðu að reyna að brúa bilið milli stjórnarflokkanna þessi misserin af því að það virðist vera sem ekki sé gott samtal á milli einstakra flokka. Það kemur einmitt fram í minnisblaði til hv. velferðarnefndar að búið sé að semja um bóluefni fyrir 538.000 manns og þar af hafi verið samið um bóluefni fyrir 115.000 manns í október. Það væri því gott ef við í stjórnarandstöðunni þyrftum ekki að vera að reyna að miðla málum hér á milli en ég tek það fúslega að mér, því að ég held að bólusetningar séu lykilatriði í uppbyggingu okkar hér á landi, efnahagsuppbyggingu og samfélagsuppbyggingu. Ég er bjartsýn manneskja og tel að við munum ná að bólusetja þorra þjóðarinnar og ætla bara að treysta því, þótt nýjustu tíðindi séu pínulítið ógnvekjandi um mikinn drátt á afhendingu bóluefna frá AstraZeneca. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í þetta, hvernig þau sjái fyrir sér niðurtröppun sóttvarna þegar búið verður að bólusetja, segjum 40–50% þjóðarinnar, með tilliti til meðalhófs. Hvernig sjá stjórnvöld, sem ég geri ráð fyrir að séu byrjuð að undirbúa sig, að hægt verði að tryggja meðalhóf gagnvart almenningi og líka sóttvarnir þess hluta sem ekki hefur fengið bóluefni þegar búið verður að bólusetja þetta stóran hóp og auðvitað allra viðkvæmasta hópinn fyrst.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég hef lagt mig í líma við það í gegnum þessa vinnu alla saman að það væri sem mest gagnsæi í því en vil hins vegar segja það við hv. þingmann að undirbúningur undir umræðu hér í þinginu er í formi talpunkta og alls konar upplýsinga en er ekki útprentuð skýrsla sem er gefin út á þingi sem þingskjal. En ég lýsi mig tilbúna til þess hvenær sem er að koma á fund velferðarnefndar. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um það hvers megi vænta varðandi afléttingar sóttvarnaráðstafana. Ég held að í meginatriðum getum við gert ráð fyrir því að afléttingar séu í öfugri röð við herðingar, ef svo má að orði komast. Mikilvægast af öllu er auðvitað að við séum í þeirri stöðu að daglegt líf sé sem næst því sem eðlilegt er, þá erum við að tala um nám, skóla og vinnu. Hins vegar er það alveg örugglega þannig að um langt skeið inn í framtíðina, svo lengi sem við faraldurinn er að glíma yfir höfuð í heiminum, komum við til með að þurfa að gæta almennt að sóttvörnum, því sem stundum hafa verið kallaðar einstaklingsbundnar sóttvarnir sem er bara að gæta að fjarlægð og handþvotti o.s.frv. Ég held að við höfum bara öll gott af því ef marka má útbreiðslu annarra veiru- og bakteríusjúkdóma. Ég held að það muni verða veruleikinn enn um hríð. Ég held að við þurfum að hafa þolinmæði gagnvart því að við getum ekki höggvið þetta í stein. Um leið vil ég nefna að það er mjög mikilvægt fyrir okkur hér á Íslandi að faraldurinn er undir ákveðinni stjórn á meðan við erum að fara inn með bólusetningarnar og þar stöndum við umtalsvert betur en mörg lönd í kringum okkur standa og eru í töluvert harðri glímu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég er sammála því að við erum á töluvert betri stað og því ber að fagna. Það bárust fregnir um að ekki væri verið að halda eftir bóluefni fyrir seinni bólusetningu heldur frekar að reyna að klára fyrri bólusetningu og bíða svo eftir nýjum skömmtum. Ég vil fá svar hæstv. ráðherra við því hvort þetta sé rétt. Ef svo er tel ég það mjög óvarlegt því að dráttur hefur verið á afhendingu og þetta getur auðvitað valdið miklum vandræðum. Þó að við viljum auðvitað bólusetja fleiri hratt þá viljum við líka bólusetja fleiri rétt. Ég vil gjarnan fá skýr svör varðandi þetta. Jú, við munum halda áfram að tryggja okkar einstaklingsbundnu sóttvarnir, en ég er að spyrja hæstv. ráðherra út í þær takmarkanir sem eru fyrir rekstraraðila, t.d. öldurhús, veitingastaði, ferðaþjónustuaðila og þess háttar. Þó að við höldum áfram að spritta og vera með grímur og þess háttar þá hljóta þessir rekstraraðilar, sem veita ýmiss konar þjónustu, að bíða mjög spenntir eftir því hvenær stjórnvöld, og þau hljóta að vera byrjuð að undirbúa það, sjá fyrir sér við hvaða mark fer að rofa til eða hvort það á bara að halda ýtrustu sóttvörnum áfram þrátt fyrir að helmingur þjóðarinnar verði orðinn bólusettur. Að lokum vil ég spyrja hæstv. ráðherra sömu spurningar og ég spurði ráðuneytið fyrir nokkru, þ.e. um forgangsröðun þeirra sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu vegna félagslegra og efnahagslegra aðstæðna. Það eru heimilislausir einstaklingar og fleiri sem eru í þess háttar stöðu. Ég held að allir hljóti að vera sammála um að við þurfum að tryggja bólusetningu þeirra sem allra fyrst. Þetta er lítill hópur, sem betur fer. [[Forseti hringir.]]Það hefur ekki breyst á góðri heimasíðu bóluefni.is, röðun þeirra, þeir eru enn í níunda hópnum. Ég vil spyrja um afdrif þeirra.
Virðulegur forseti. Fyrst varðandi forgangsröðun þá er það á hendi sóttvarnalæknis að ákveða hana. Hv. þingmaður spyr líka um samspil, eða, eins og ég skil hana, um samspil ráðstafana innan lands og á landamærum. Það er alveg rétt, sem kemur fram í áherslum hv. þingmanns, að þetta spilar auðvitað saman. Þó að við séum eyland í landfræðilegum skilningi erum við það ekki þegar kemur að umræðu um Covid-19. Við erum partur af þessari heildarmynd og þess vegna þurfum við að gæta sérstaklega vel að ráðstöfunum á landamærum hér eftir sem hingað til. Eins og fram hefur komið þá gerum við ráð fyrir því að frá 1. maí getum við mögulega tekið upp breytingar á landamærum, að því gefnu að við séum farin að sjá lönd merkt rauð eða gul á þeim tímapunkti. Það á eftir að koma í ljós. Hv. þingmaður spyr líka um varðveislu síðari skammtsins. Það er alltaf þannig hér á Íslandi að við eigum seinni skammtinn til góða og ráðstöfum ekki öllum þeim bóluefnum sem koma í fyrri bólusetningu [[Forseti hringir.]]upp á von og óvon varðandi tímasetningu þess síðara, enda höfum við þá stöðu að geta farið nákvæmlega að þeim leiðbeiningum sem framleiðendur gefa.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Hún var bæði skýr og skilmerkileg skýrslan sem hæstv. heilbrigðisráðherra flutti hér. Mér finnst ástæða til þess að við rifjum það upp að þótt okkur finnist tíminn hafa verið lengi að líða er ekki komið alveg ár frá því að byrjað var að þróa bóluefni við þessari veiru. Mér finnst eiginlega bara afskaplega merkilegt í öllu tilliti séð að við séum yfirleitt að ræða stöðu bólusetningar hér á þessum tímapunkti. Kannski ber það vitni þess hversu hratt vísindunum fer fram og við eigum auðvitað fyrst og fremst að fagna því. Hvað er langt síðan við byrjuðum að bólusetja? Það er mánuður, ekki satt, sirka 29. desember? Og við höfum nú þegar bólusett ríflega 10.000 manns, eins og ráðherra fór yfir, að hluta eða öllu leyti. Mér finnst að við verðum líka að velta því upp hvað við stöndum ótrúlega vel, ekki bara miðað við Evrópuþjóðir heldur Ameríku líka. Við höfum getað slakað á samkomutakmörkunum. Við erum að horfa upp á óeirðir í Hollandi vegna hertra takmarkana, ástandið er náttúrlega búið að vera svakalegt Í Bretlandi og við getum haldið áfram að telja lengi. Það er dálítið áhugavert alltaf að fylgjast með umræðunni, ekki síst síðustu daga, vegna frests á komu bóluefna þegar fólk er að velta því upp hvort það sé rétt eða ekki að við séum að gera samninga við Evrópusambandið. Ég var ánægð með það þegar Ursula von der Leyen setti niður fótinn í samskiptum sínum við AstraZeneca. Eins og við þekkjum hefur ESB auðvitað fjárfest töluvert í framleiðslunni, líkt og ráðherrann kom inn á í ræðu sinni. Ég held að öllum sem vilja horfast í augu við það hljóti að vera það ljóst að Ísland, þetta litla land, hefði ekki getað samið sig eitthvað fremur í gegn. Hefðum við átt að taka sénsa? Og með hvaða leyfum hefðum við átt að taka hér inn bóluefni? Ég velti því bara upp af því að við viljum auðvitað fylgja þessum hópi. [[Forseti hringir.]]Mig langar í þessu samhengi að spyrja, af því að við erum líka alltaf að tala um vottorð, hvort ráðherrann geti farið aðeins yfir það. Ég kannast við að hafa lesið eitthvað um Heilsuveru, [[Forseti hringir.]]að fólk ætti að geta fengið vottorð þar, bæði þeir sem hafa fengið Covid og þeir sem eru búnir að fá bólusetningu.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður vekur hér máls á ýmsum hliðum þeirrar stöðu sem við erum í núna. Ég held að ég verði að segja að það er umhugsunarefni og mjög mikilvægt hversu almennur stuðningur hefur verið bæði við sóttvarnaaðgerðir og framlínu okkar í þessum faraldri. Því hefur ekki verið að heilsa í öllum löndum. Ég held að það sé ekki síst því að þakka að það er undantekning en ekki regla að stjórnmálin hafi freistast til þess að gera umfjöllun um faraldur og bólusetningu að pólitísku bitbeini. Það er undantekning. Þetta snýst nefnilega líka bara um andrúmsloft og öryggi í samfélaginu. Það er yfirdrifið af umfjöllunarefnum sem hægt er að deila um og hafa mismunandi skoðanir á. Auðvitað er líka hægt að hafa mismunandi skoðanir á sóttvarnaráðstöfunum og við eigum að skiptast á skoðunum um þær. En við eigum að gera það þannig að það snúist um velferð og öryggi íbúanna í landinu. Varðandi vottorðin erum við í samvinnu við önnur ríki til að tryggja gagnkvæmni í notkun vottorða. Það er líka gert ráð fyrir því að við getum séð stöðuna þegar við erum komin með seinni bólusetninguna í Heilsuveru og líka upplýsingar um mótefni ef við höfum verið veik. Við eigum því að geta kallað eftir þessu og náð í þetta í Heilsuveru. Svo minni ég auðvitað á alþjóðlega bólusetningarvottorðið sem verður í gildi hér eftir sem hingað til.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég held nefnilega að þetta sé mikilvægt af því að við höfum verið að reyna að vekja athygli á notkun Heilsuveru, að fólk geti þar fengið á einfaldan hátt vottorð þannig að það þurfi ekki að fara til læknis sérstaklega. Eins og var talað um áðan getum við hér á Íslandi tæplega talað um faraldur þegar við horfum á ástandið í heiminum. Við erum svo ótrúlega vel stödd og njótum svo mikilla forréttinda. Aðgerðirnar hafa ekki verið eins harðar og víða í kringum okkur. Við höfum ekki verið að setja á útgöngubann og við erum að létta á öllu um leið og við getum á meðan löndin öll í kringum okkur eru að loka. Ég er því afskaplega ánægð með þetta. Það sem ég hef verið að lesa líka um þá samstöðu og þær sóttvarnir sem landinn hefur sýnt sem skiptir máli. Mér finnst líka mikilvægt að lesa um það að þeir skammtar sem þjóðirnar sem við erum í samstarfi við hafa pantað, og það sem mér skilst að sé á döfinni, verði líka nýttir í þágu þeirra sem minna mega sín í heiminum [[Forseti hringir.]]þegar ríku þjóðirnar eru búnar að sanka að sér kannski miklu meira en þær þurfa.
Virðulegur forseti. Það er sannarlega rétt og við njótum auðvitað góðs af mörgum þáttum í íslensku samfélagi, ekki bara landfræðilegum þáttum sem auðvitað skipta miklu máli heldur líka því að við höfum borið gæfu til þess hingað til að vera samstiga inn á við og að gegnumsneitt hefur verið mikið traust á því sem sóttvarnayfirvöld hafa lagt til. Hins vegar er rétt er að spyrja þegar faraldurinn er í raun og veru að baki. Við erum stödd þar að við vitum ekki hversu langt er eftir. Það er til mikils ætlast af einu samfélagi að halda í úthald og þrek þegar staðan er slík. En mér hefur oft dottið það í hug að við þessar kringumstæður njótum við að sumu leyti þeirrar reynslu sem við höfum hér, þetta samfélag á þessari eyju, af því að glíma við náttúruhamfarir af ýmsu tagi.
Virðulegi forseti. Nokkuð ljóst þykir þeirri sem hér stendur að annað ferðasumarið hvað varðar það að taka á móti erlendum gestum sé farið fyrir bí og töluvert langt virðist í að hægt verði að aflétta núgildandi takmörkunum á landamærunum, bæði vegna þess að seint og illa virðist ætla að ganga að ná hjarðónæmi við Covid-19 hérlendis sem og í ljósi þess að nýtt og meira smitandi afbrigði vírussins herjar nú af miklum krafti í nágrannalöndum okkar. Fyrrum stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar, ferðaþjónustan, hangir á bláþræði og gríðarlegt atvinnuleysi hefur skollið á þjóðinni sem brýnt er að vinna á móti af krafti og með skapandi aðferðum. Ferðasumar hér innan lands gæti gert margt í þeim efnum og vegið upp á móti ástandinu. Það gæti brúað bilið að einhverju leyti þar til heimurinn kemst í ferðagang á ný. Svo ég víki aðeins að því sem fram kom í máli hæstv. ráðherra hér í upphafi þá telur hæstv. ráðherra að um mitt árið verður mögulega búið að bólusetja þorra þjóðarinnar. Ég vil spyrja ráðherra: Hvað þýðir það? Þýðir það að hér sé komið hjarðónæmi? Og hvað þýðir það út frá samspili við hertar aðgerðir, til að mynda á landamærunum? En svo ég víki aftur máli mínu að því að hér innan lands geti orðið kröftugt ferðasumar þá þarf að vera svigrúm til að fólk geti nýtt sér framboð ferða- og veitingaþjónustunnar til að mynda. Gefið mál er t.d. að uppsafnaðar veislur gætu gert töluvert fyrir veitingageirann væru rýmri heimildir til að fólk geti komið saman. Eins er alveg rakið að skerpa samkeppnisstöðu Íslands hvað varðar endurgreiðslur til kvikmyndagerðar og hækka hlutfallið upp í 35% eins og kallað hefur verið eftir og mennta- og menningarmálaráðherra hefur gefið út að áhugi sé fyrir að gera innan ríkisstjórnarinnar. Þar myndu eins og hendi væri veifað skapast fjölmörg störf innan öruggrar atvinnugreinar. Forseti. Við ræðum hér bólusetningar og öflun bóluefnis og nú er bólusetningin blessunarlega hafin og eitthvað á veg komin hvað varðar að bólusetja viðkvæmustu hópana og þá sem starfa í framlínunni. Eftir því sem þeirri vinnu vindur fram hlýtur að draga úr þeirri lýðheilsuógn sem veirunni fylgir. Yfirlýst markmið hertra aðgerða eru jú þau að vernda heilsu þjóðarinnar og draga úr áhættu. En sú tölfræði sem snýr að því að meta hver áhættan er fyrir almannaheill á tilteknum sjúkdómi, þ.e. forsendur fyrir þeim ákvörðunum sem tillögur að hertum aðgerðum byggjast á, hlýtur að breytast í framhaldinu af þessu. Hliðaráhrif hertra aðgerða eru þau að atvinnuleysi á landinu eykst nú dag frá degi með þeim þungbæru afleiðingum sem slíkt hefur í för með sér fyrir efnahag þjóðarinnar, félagslega þætti samfélagsins sem og einmitt lýðheilsu. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort það standi til að skoða þessa samverkandi þætti af meiri nákvæmni, setja fram sviðsmyndir og þá með tilliti til þess að nauðsynlegt verður að aflétta takmörkunum innan lands til þess að hér geti orðið íslenskt ferðasumar innan lands og hjól atvinnulífsins tekið við sér að einhverju leyti. Er einhver vinna í gangi hvað varðar heildræna skoðun afléttinga og samspil efnahagsþátta atvinnulífsins og hertra aðgerða? Þetta tel ég, virðulegi forseti, að sé mikilvægt að fá á hreint og vita hver staðan er til að ferðaþjónustufyrirtæki t.d. geti skipulagt sig og undirbúið jarðveginn fyrir það sem getur verið hægt að gera í sumar hérlendis.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni spurningarnar og ég er ekki hissa á því að hún sé nokkuð áhugasöm um að fá upplýsingar um ferðasumarið 2021. Ég held að það sé sú staða sem við erum öll í. En ferðasumarið hér hangir líka á stöðu faraldursins og bólusetninga í löndunum í kringum okkur. Við gætum ekki gert áætlun um ferðasumarið 2021 nema við vissum nákvæmlega hvernig þessu öllu saman vindur fram. En ég vil bara fullvissa hv. þingmann um að það er fjölþætt vinna í gangi á hendi heilbrigðisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, ferðamálaráðuneytis, forsætisráðuneytis o.s.frv. um þessa þætti og margháttaðar greiningar. En hv. þingmaður veit að staðan er þannig núna að það er ferðabann í mörgum löndum í kringum okkur og við vitum ekki hvernig þessum löndum reiðir af í því að ná tökum á faraldrinum. Það er staðan núna. Hv. þingmaður verður að horfast í augu við að þetta er samspil við það sem er að gerast í löndunum í kringum okkur. En á sama tíma er á Íslandi minnst smit í Evrópu. Það er minnst smit í Evrópu á Íslandi og Ísland er í sjöunda sæti í heiminum í hraða bólusetninga, og, virðulegur forseti, í samræmi við litakóðunarkerfi Evrópu, sem við höfum núna, sjáum við að meðan flest löndin í kringum okkur eru núna á rauðu, á appelsínugulu, á gulu, er Ísland á grænu. Það er staðan hjá okkur núna. Við verðum auðvitað að vona að þetta gangi vel alls staðar annars staðar, bæði að ráða niðurlögum faraldursins og bólusetja. Eftir því sem bólusetningu viðkvæmra hópa vindur fram þá komumst við nær því að lifa eðlilegu lífi í þessu samfélagi.
Virðulegi forseti. Það kann að hafa misskilist það sem ég var að setja fram áðan. Ég var ekki að mælast til þess að takmörkunum á landamærunum yrði aflétt til að opna fyrir einhvers konar rífandi ferðasumar innan lands. Nei, ég var að tala um að ég ætti erfitt með að ímynda mér að kominn væri sá tími að hægt væri að aflétta takmörkunum áður en næsta sumar verður yfirstaðið og hvort ekki væri hægt að skoða það að Íslendingar væru að ferðast af einhverjum krafti hér innan lands í sumar. Landamærin eru ekki skotheld en þau eru þannig að við stöndum vel hvað það varðar að veiran komi ekki hingað bara frjálst inn í samfélagið. Ég var að velta fyrir mér hvort í hlutfalli við bólusetningar, viðkvæmasta hópinn o.s.frv., þá drægi úr lýðheilsuógninni innan lands og þá gæti fólk kannski komið meira saman, við sem hér búum, og það yrði aðeins í ætt við hvernig var síðasta sumar. Það var það sem ég var að tala um. En ég ætla að fara aðeins út í öflun bóluefna. Um helgina bárust fréttir þess efnis, virðulegi forseti, að Evrópusambandið stæði í deilum við lyfjafyrirtækið AstraZeneca vegna þess að fyrirtækið gæti ekki staðið við gerða samninga um afhendingu bóluefnis. Ljóst er að þetta kemur til með að hafa áhrif á fyrirhuguð plön Íslands hvað varðar bólusetningar og mun Ísland fá mun færri skammta á næstu vikum, geri ég ráð fyrir. Á frumstigum bóluefnisöflunarvinnunnar var tekin ákvörðun um að Ísland skyldi vera í samfloti með Evrópusambandinu og þau rök færð fyrir því að það væri sterk samningsstaða. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur sagt að nauðsynlegt sé að horfa til þess að þegar Ísland var að semja um samflot við ESB í bóluefnakaupum hafi ekkert verið fast í hendi hvað bóluefni varðaði. Það hefði verið, með leyfi forseta, „mjög djörf ákvörðun“ að reyna að feta veginn ein. Í kjölfar áðurnefndra frétta gaf Evrópusambandið það út að verið væri að íhuga að sambandið bannaði sölu á bóluefni til ríkja utan sambandsins. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hver staða Íslands sé hvað þetta varðar. Er tryggt að Ísland fái þó þessa skammta, sem vel að merkja eru langtum færri en vonir stóðu til? Telur ráðherra að einhver aukin hætta eða ógn sé nú komin hvað varðar samstarf Íslands við Evrópusambandið í bóluefnakaupum, er aukin hætta á að Ísland verði úti í kuldanum? Og svo velti ég því fyrir mér, virðulegi forseti, hvort það hefði verið vænlegra fyrir Ísland að skoða strax í upphafi af alvöru þá möguleika að semja um kaup á bóluefni fyrir eigin hönd. En við ferðumst víst ekki aftur í tímann. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort ráðherra finnist ekki liggja beint við að núna gæti Ísland sem fullvalda ríki og í ljósi þeirrar stöðu sem upp er komin keyrt af krafti og dug og kjarki og reynt að verða sér úti um meira bóluefni fram hjá Evrópusambandinu. Er ekki lag að taka djarfa ákvörðun núna og er ekki einboðið að við höfum sjálfstraust og metnað til þess að ganga í málin og taka málin í eigin hendur í staðinn fyrir að vera áfram með öll eggin í Evrópusambandskörfunni?
Virðulegur forseti. Varðandi fyrri fyrirspurn hv. þingmanns og síðan viðbótina sem kom í síðari spurningu þá eru auðvitað allar forsendur til þess að við ferðumst innan lands í sumar. Það lítur allt út fyrir að við þurfum að vera áfram um sinn, a.m.k., með harðar aðgerðir á landamærum. Við höfum auðvitað hér í gegnum þingið afgreitt margháttaðar efnahagsaðgerðir, sérstaklega í þágu þeirra atvinnugreina sem hafa orðið verst úti. Varðandi samskiptin við einstaka bóluefnaframleiðendur þá gerum við ráð fyrir því að tafirnar verði unnar upp, eins og ég kom inn á áður. Það er engin hætta á því að Ísland verði eftir úti í kuldanum. Ég get bara fullyrt það. Við höfum ekki heimild til þess að semja fram hjá þeim samningum sem við erum í núna. Það er að mínu mati útilokað að það myndi bera árangur að fara bara sjálf að semja núna fram hjá þeirri stöðu. [[Forseti hringir.]]Það að segja núna eftir á að eitthvað hefði verið skynsamlegra einhvern tímann áður er náttúrlega einfaldasti hlutur í heimi. Það getur hver sem er gert. En ég er sannfærð um að þessi ákvörðun var rétt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra munnlega skýrslu um öflun og dreifingu bóluefnis og finnst skýrslan hafa verið mjög upplýsandi um stöðu mála. Með hækkandi sól ár hvert fyllumst við aukinni bjartsýni. Það er í eðli okkar Íslendinga. Og það er ekki síst tilefni til þess núna þegar við sjáum, samhliða hækkandi sól, fram á að hafa betur í baráttunni við kórónuveiruna þannig að við getum hafið viðspyrnuna af fullum krafti á öllum sviðum samfélagsins. Síðasta ár höfum við upplifað þá tíma sem ekkert okkar bjóst við að upplifa þrátt fyrir að hafa einhvers staðar haft vitneskju um að við gætum átt von á heimsfaraldri af einhverju tagi. En við höfum líka upplifað einstaka tíma í samvinnu alþjóðavísindasamfélagsins og stjórnmálanna um allan heim þar sem sett var skýrt markmið um að einhenda sér í þróun bóluefna og farið í samvinnu og samninga um rannsóknir og þróun. Við Íslendingar stigum inn í þessa samvinnu með öðrum Evrópulöndum þrátt fyrir að bóluefnakaup okkar hafi lítið vægi í heildarmyndinni og hlutur okkar í kaupum á bóluefnum ráði seint úrslitum með öllum þeim kostnaði sem felst í þróun, prófun og framleiðslu bóluefna. Það er svo afrek að vera komin með bóluefni og það nokkrar tegundir frá nokkrum framleiðendum jafn hratt og raun ber vitni. Það tókst með samvinnu vísinda og þjóða. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir hafa Íslendingar gert samninga um afhendingu á bóluefnum fyrir alla landsmenn. Erum við nú í 7. sæti á heimsvísu og stefnir í að þorri landsmanna verði bólusettur fyrir mitt ár. Þegar lagt var af stað í leiðangurinn í leit að bóluefni í vor var ómögulegt að sjá fyrir hver yrði fyrstur til að leysa gátuna eða hvaða bóluefni hentaði mismunandi hópum. Því var ómögulegt að veðja á einn hest í samningum. En nú er tryggt að við fáum bóluefni í sama hlutfalli og aðrar þjóðir í því samstarfi sem við erum. Það er í raun magnað. Það er óskandi að í framhaldi af þessu nýti alþjóðasamfélagið reynsluna af þróun Covid-bóluefna í baráttunni við aðra sjúkdóma, hvort sem þeir eru af völdum veira, baktería, sníkjudýra eða lífsstíls. Við Íslendingar eigum að beita okkur fyrir því og óska ég þess að heilbrigðisráðherra komi inn á það í andsvari sínu. Íslendingar eru fáir en þrátt fyrir það og einmitt þess vegna hafa verið uppi raddir um að skynsamlegt gæti verið að bólusetja alla þjóðina í einu og að mörgu leyti er auðvelt að tala fyrir þeirri nálgun. En á hinn bóginn eru ýmis ríki í miklu meiri vanda, gríðarlegum vanda við að hemja kórónuveiruna á meðan okkur hefur gengið vel. Því mætti færa rök fyrir því að önnur ríki ættu að ganga fyrir. Auðvitað er viðspyrna mikilvæg og framvinda og hraði bólusetninga hefur áhrif á viðspyrnuna. En viðspyrnan hér á landi ræðst ekki eingöngu af hjarðónæmi íslensku þjóðarinnar heldur af stöðunni í löndunum í kringum okkur. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort misvægi í dreifingu bóluefna milli þjóða muni ekki geta dregið heimsfaraldurinn á langinn og þannig geti verið uppi bæði siðferðisleg rök og vísindaleg rök fyrir því að bólusetja þjóðir í svipuðum hlutföllum samtímis.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á þetta kjarnaatriði. Það er sannarlega þannig að umræðan hér innan lands og víðast hvar, hvort sem við tölum um Evrópu eða einstök ríki, hefur fyrst og fremst byggt á þeim grunni að hver sé sjálfum sér næstur. Sameinuðu þjóðirnar og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hafa þó haldið okkur mjög við efnið í því að ítreka mikilvægi þess að við gætum líka að því að fátækustu ríki heims standa ekki í sömu stöðu og eru ekki jafn örugg við borðið þegar kemur að ráðstöfun bóluefna. Vegna þessa hefur verið efnt til samstarfs á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, sem við erum aðilar að og höfum lagt okkar af mörkum þar, auk þess sem það liggur fyrir að ef sú staða kemur upp að við erum með bóluefni sem er umfram það sem ráðstafað verður hér innan lands þá verður það efni gefið annað. Það liggur fyrir. En ég tek undir ábendingar hv. þingmanns að því er varðar þær stóru siðferðilegu spurningar sem núna eru uppi, og eru ekki bara uppi að því er varðar glímuna við Covid-19 og aðgengi að bóluefni almennt, heldur verður umræðan svo afhjúpandi einmitt núna í þeirri stöðu hversu gæðum jarðar er misskipt. Það er náttúrlega veruleikinn sem afhjúpast núna. Það er ekki nýtt. Þannig hefur það verið allt of lengi og um árabil að sumar þjóðir eru ríkar, vel menntaðar og hafa mikinn aðgang að þekkingu, upplýsingum, heilbrigðisgögnum, menntun o.s.frv. og sú misskipting er kannski eitt af stærstu viðfangsefnum þessarar aldar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og að hún skyldi draga fram það sem skiptir auðvitað miklu máli, að ef við fáum fleiri skammta en við þurfum að nota þá ganga þeir til annarra þjóða sem á þeim þurfa að halda. Það er afskaplega mikilvægt. Eins og eðlilegt er annar framleiðslugetan ekki eftirspurninni í upphafi og þess vegna erum við í þessari stöðu. Hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir siðfræðina í þessu. En mig langar aðeins að koma inn á vísindalegu rökin líka því að auðvitað þarf að framlengja sóttvarnaaðgerðir víða um heim ef mjög mikið misvægi verður í bólusetningunum. En það þýðir líka að veiran heldur áfram á stökkbreytast. Það koma fram ný og ný afbrigði og við gætum fengið hana eins og búmerang til baka til þeirra þjóða sem fyrstar verða í bólusetningunum. Ég held að þeir sem hafa betri þekkingu í þessum málum gætu dregið fram ýmis fleiri rök. Síðan langaði mig að koma að forgangsröðuninni og spyrja hæstv. ráðherra. Ég sé ekki betur en að þar hafi leiðarljósið verið það sama og meginmarkmiðið í sóttvarnaaðgerðunum í gegnum allt síðasta ár, þ.e. að verja okkar viðkvæmustu hópa og tryggja virkt heilbrigðiskerfi. Það leiðarljós hefur skilað okkur árangri og í rauninni getum við velt fyrir okkur hvernig slík vinna getur leitt okkur í gegnum afléttingu sóttvarnaaðgerða í einhverjum skrefum. Er eitthvað farið að teikna það skipulag upp, ef ég get orðað það þannig? Þá langar mig að koma inn á að þó að bóluefni verði ekki afhent í nákvæmlega sömu skömmtum og fyrstu áætlanir gerðu ráð fyrir þá sé ég enga ástæðu til annars en að anda rólega og reikna með því að við verðum komin langt með að bólusetja þorra þjóðarinnar um mitt ár, eins og fram hefur komið ítrekað. En aftur að fyrri spurningu: Erum við með einhverja hugmynd um hvaða fjöldi eða hvaða hópar þurfa örugglega að vera komnir með bólusetningu til að hægt sé að fara að stíga einhver skref í átt að afléttingu? Fer það mögulega eftir smitstuðlinum eða öðrum viðmiðum? Höfum við eitthvað til að miða við? Ég held samt sem áður að við þurfum alltaf að muna að á meðan bólusetning stendur yfir þurfum við að vanda okkur, halda áfram samstöðunni og fylgja sóttvarnaráðstöfunum í takt við bestu leiðbeiningar og þekkingu sérfræðinga okkar miðað við þau markmið sem ég kom inn á. Hæstv. ráðherra fór vel yfir mismunandi framleiðendur í upphafi. Liggur eitthvað fyrir eða hefur verið birt um hvernig bóluefni frá mismunandi framleiðendum henta mismunandi hópum?
Virðulegi forseti. Þessi þekking verður til á hverjum degi og við sjáum að henni vindur fram hratt, en um leið erum við í faraldrinum miðjum og bólusetningunum miðjum. Upplýsingarnar og þekkingin er að verða til og að sumu leyti hefur sjaldan verið eins mikilvægt og nákvæmlega núna að gæta að því að vera viss um að þær upplýsingar sem maður leitar að séu staðfestar og réttar. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um hvort hægt sé að horfa til einhverra mælikvarða; þegar þetta er komið þá getum við aflétt svona. Forsætisráðuneytið hefur verið að vinna með öðrum ráðuneytum, með skoðun tölfræðiteymisins og sóttvarnalæknis o.s.frv., að slíku módeli. Það er eitt af því sem við erum að reyna að gera. En eins og hv. þingmaður veit eru svo margir þættir sem spila saman, til að mynda, og við erum nú orðin sérfræðingar í því, [[Forseti hringir.]]hversu mörg smit voru utan sóttkvíar. Við vitum að það er svo mikilvægt að þau séu öll innan sóttkvíar af því að annars er veiran enn þá á ferðinni í samfélaginu. [[Forseti hringir.]]En, virðulegi forseti, ég hef greinilega ekki tíma til að ljúka við að svara hv. þingmanni.
Virðulegi forseti. Þegar ég beindi fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um horfur um bóluefni þann 3. desember í fyrra voru svör ráðherra þau að raunhæft væri að horfa til fyrsta ársfjórðungs, fyrri hluta þess tímabils. Ég skildi orð ráðherrans þannig að við værum þá að tala um tímabilið þegar bólusetning gæti hafist. Ég spurði hæstv. heilbrigðisráðherra í kjölfar þess að misvísandi svör höfðu borist, annars vegar frá forstjóra Lyfjastofnunar, sem talaði um við gætum verið langt komin með þetta verkefni strax í byrjun janúarmánaðar, og hins vegar frá sóttvarnalækni sem talaði á hinn bóginn um raunhæfa bjartsýni og að ótímabært væri að álykta að við yrðum langt komin eða jafnvel að hefjast handa í þessum efnum í janúarmánuði. Mér sýnist hann hafa reynst, eins og oft áður, rödd raunsæis hér. Vissulega erum við byrjuð en væntingar fólks voru, held ég, að skrefin í þessum efnum yrðu stærri, m.a. kannski vegna þess hversu margir eru að tjá sig um málið, ýmist af hálfu stjórnvalda eða ekki. Aftur voru þessi mál rædd þann 18. desember og í grundvallaratriðum hefur staðan ekki breyst mikið síðan þá, þ.e. þegar samtalið átti sér stað hér í þingsal þann 18. desember. Frá upphafi sóttvarnaaðgerða hefur verið ljóst í mínum huga að þessum sterku sóttvarnaaðgerðum þurfi að fylgja sterkar efnahagsaðgerðir. Eins og við þekkjum öll er hver dagur okkur gríðarlega dýr, efnahagslega sem og félagslega. Það blasir auðvitað við. Sú staðreynd felur ekki í sér neitt annað en að það er sá veruleiki sem við búum við. Aðgerðirnar hafa auðvitað verið okkur nauðsynlegar og í þágu almannahagsmuna en við vitum öll að kostnaðurinn af þeim er gríðarlegur. Hann er margþættur og flókinn, efnahagslegur, félagslegur og sálrænn. Afleiðingin er atvinnuleysiskreppa og það er kreppa ólík þeim sem við höfum mætt hér innan lands oftast nær áður sem hafa birst í veikingu krónunnar og verðbólgu sem hefur haft í för með sér kaupmáttarrýrnun allra eða flestra. En þegar eftirspurnin hverfur með þessum hætti alfarið á ákveðnum sviðum með þungum og dramatískum afleiðingum og áhrifum á fyrirtæki og fólk í þeim atvinnugreinum verður niðurstaðan atvinnuleysiskreppa sumra. Hópurinn er ansi stór, 21.000 manns í upphafi ársins og 26.000 þegar við teljum með þá sem eru enn á hlutabótum. Í samhengi við óvissuna, sem er vitaskuld erfitt við að eiga og íslensk stjórnvöld geta auðvitað ekki ein leyst þá stöðu, en einmitt vegna hennar held ég að það skipti svo miklu að stjórnvöld séu samstiga í upplýsingagjöf, auki ekki á óvissu og að upplýsingar sem veittar eru séu skýrar. Hvað efnahagslegu óvissuna varðar held ég að erfið svör séu einfaldlega jafnvel betri en engin svör eða óljós í þessari stöðu. Bóluefnið er þegar öllu er á botninn hvolft forsenda þess að samfélagið geti náð efnahagslegum bata, að fólk fari að ferðast að nýju og verja tíma sínum saman, að hjólin fari að snúast aftur. Spurningin mín lýtur að efnahagslegum áhrifum sóttvarnaaðgerðanna. Eins og ég nefndi er óvissa með ferlið allt saman og tímalínuna og upplifun fólks er að ferlið sé að dragast á langinn. Getur ráðherra upplýst okkur um hvaða vinna hefur átt sér stað í ríkisstjórn Íslands vegna þessara efnahagslegu áhrifa? Dragist bólusetningin lengur en fram á mitt ár og jafnvel fram á haust, [[Forseti hringir.]]hefur ríkisstjórnin þá látið meta með einhverjum hætti hver efnahagsleg áhrif verða ef til þess kæmi?
Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar og reyni að snerta á þeim eins og tími vinnst til. Í fyrsta lagi vil ég taka undir það sem hv. þingmaður nefnir varðandi það að okkur öllum hefur reynst farsælt að hlusta á sóttvarnalækni. Hann hefur reynslu og þekkingu af því að glíma við faraldra sem hefur verið okkur gæfa að hlusta á eftir því sem þessum faraldri hefur undið fram. Ég vil nefna það líka við hv. þingmann að það sem heyrir síðan undir stjórnvöld, sama hvort það er í þessu tilviki heilbrigðisráðuneytið eða aðra handhafa stjórnvalds, er að meta tillögur sóttvarnalæknis með tilliti m.a. til meðalhófs. Aldrei mega aðgerðirnar vera harðari en þarf, þær séu þannig að við náum viðhlítandi árangri en ekki að þær haldi aftur af samfélaginu meira en nauðsynlegt er. Hv. þingmaður nefnir hérna atvinnuleysið og ég er sammála hv. þingmanni í því að það er stærsta viðfangsefni stjórnvalda. Það er stærsta viðfangsefni okkar allra því að við eigum ekki á neinum tímapunkti að sætta okkur við viðvarandi atvinnuleysi þúsunda og tugþúsunda fólks. Upplýsingagjöf þarf að vera skýr, segir hv. þingmaður. Ég bendi á heimasíðuna bóluefni.is þar sem samningar við hvert og eitt fyrirtæki eru uppfærðir á hverjum degi. Hv. þingmaður lýsir eftir því, eins og ég skil það, að það séu ekki svona margir að tjá sig um þetta en ég vil bara benda hv. þingmanni á það að allir eru viljugir til að tjá sig um þessi mál núna. Óvissan er mjög mikil. Ég skal taka það til skoðunar, ef hv. þingmaður telur það vera til bóta, að ég eigi að gera meiri grein fyrir óvissu heldur en ég hef gert hingað til. En það hefur sannarlega verið rauði þráðurinn í máli mínu alla tíð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir svörin. Það er kannski smekksatriði hversu margir af hálfu stjórnvalda eigi að vera að tjá sig um þessi mál. Stóra málið er auðvitað að stjórnvöld, eins og hæstv. heilbrigðisráðherra nefndi, hvort sem það eru fulltrúar heilbrigðisráðuneytis eða aðrir, tali einni röddu. Í ljósi þess að verkefni ársins 2021 er enn hið sama og ársins 2020, að veita fólki og fyrirtækjum og ákveðnum greinum svigrúm til að lifa af efnahagslegar afleiðingar heimsfaraldursins þannig að viðspyrnan verði bæði möguleg og kraftmeiri þegar hjólin fara að snúast að nýju, langar mig að ítreka það sem ég nefndi áðan. Ég tel að það sé raunveruleg breyta um árangur í þeim efnum að rödd stjórnvalda sé skýr. Við vitum það öll að ekkert mál er sem stendur mikilvægara fyrir íslenskt samfélag en að almenn bólusetning hefjist og sem fyrst. Næstmestu skiptir svo einhver vissa þar um, vitaskuld í því samhengi að óvissan er fyrir hendi og það er að takmörkuðu leyti hægt að eiga við hana. Enginn hér ætlast til neinna töfralausna en við vitum það auðvitað líka að árangurinn í heilbrigðismálum er einfaldlega forsenda árangurs í efnahagsmálum og forsenda endurreisnarinnar er bólusetningin. Óvissan í þessum efnum er því hættuleg og vond fyrir okkur öll. Þess vegna skiptir miklu að skilaboðin séu skýr og afdráttarlaus. En spurning mín varðar einfaldlega öflun bóluefnis núna. Sú umræða var líka virk og vakandi í samfélaginu þannig að ég myndi vilja spyrja hæstv. ráðherra að því hverjir það eru sem vinna í umboði ríkisstjórnarinnar að öflun efnis. Hvaða aðferðafræði er verið að vinna eftir þar eða hugmyndafræði og [[Forseti hringir.]]er hægt að upplýsa almenning að einhverju leyti betur um þetta verklag þannig að myndin verði skýrari?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spyr um öflun bóluefnisins. Í minnisblaði mínu til velferðarnefndar var farið yfir þetta ítarlega í rituðu máli til þingsins að beiðni nefndarinnar, sem er mjög mikilvægt. Eins og hv. þingmaður veit hafa lyfjafyrirtæki heimsins lagt mikla áherslu á þróun bóluefnisins og mörg hafa frestað öðrum verkefnum á meðan en til að svona átak sé mögulegt þarf fjármagn að liggja fyrir þannig að ríki og ríkjasambönd þurftu að fjármagna þróun bóluefnanna án þess að vita hvenær afurðin myndi síðan líta dagsins ljós. Ríki þurftu því að greiða fyrir fram talsverðar upphæðir í von um að þróun bóluefna gengi eftir. Á meðal Norðurlandanna hófst óformleg umræða um sameiginlega fjármögnun og kaup í apríl en nokkru síðar var ákveðið að Evrópusambandið myndi leiða slíka vinnu fyrir hönd aðildarríkjanna. Í júní tilkynnti Evrópusambandið bóluefnaáætlun sambandsins og fljótlega [[Forseti hringir.]]í kjölfarið var tekin ákvörðun um það að Ísland myndi verða samferða, ásamt Noregi, í gegnum Svíþjóð gagnvart ESB. Í nefndinni [[Forseti hringir.]]eða teyminu sem er að vinna að kaupum á bóluefnum fyrir hönd íslenska ríkisins eru sérfræðingar á vegum heilbrigðisráðuneytisins.
Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða bóluefnissamninga og Covid-19. Ég verð bara að segja eins og er, við verðum að taka niður bjartsýnisgleraugun og setja upp skynsemisgleraugun því að staðan er greinilega sú að við komum til með að fá mun færri bóluefnisskammta en reiknað var með. Hvort það sé klúður í samningagerð eða eitthvað annað skiptir í sjálfu sér ekki máli úr því sem komið er. Við verðum bara að sætta okkur við það að við komum til með að fá á næstu vikum tiltölulega lítið miðað við það hverjar væntingarnar voru. Í því samhengi verðum við líka að átta okkur á því að við verðum að nota þessa fáu skammta sem koma rétt. Mér finnst eiginlega komin krafa á það, við erum búin að tala um þá sem eru elstir, að við pössum vel upp á þá sem eru veikir, með undirliggjandi sjúkdóma, fólk með NPA og álíka, sem hefur eiginlega verið lokað inni allan faraldurinn. Þetta eru einstaklingar sem eiga hreinlega rétt á því að fá bólusetningu í fyrstu forgangsröð og er eiginlega óskiljanlegt að ekki skuli vera búið að tala fyrir því. Ég vona að hæstv. heilbrigðisráðherra geti upplýst mig um að þessir einstaklingar fái sem fyrst bólusetningu. Hér var talað um að það væri hægt að fara að létta á takmörkunum á landamærum 1. maí og ég segi bara: Í guðanna bænum förum ekki af stað aftur eina ferðina enn með einhverja áætlun um að opna landamæri. Ég vil benda á í þessu samhengi, ég veit ekki hvort hæstv. heilbrigðisráðherra veit það eða hefur heyrt um það, en ég var að lesa frétt frá Nýja-Sjálandi um einstakling sem kom þangað 30. desember og fór í sýnatöku, eins og gefur að skilja, og fékk neikvæða niðurstöðu, fór svo í 14 daga sóttkví til 13. janúar, fór aftur í sýnatöku, neikvætt. Tveimur, þremur dögum seinna var hann kominn með bullandi Covid. Ég spyr, ef þetta er rétt: Er veiran það lúmsk að hún sé búin að finna út að hún getur blöffað þessa 14 daga sóttkví eða er þetta nýja afbrigðið, það breska eða brasilíska? Ég vil líka benda á að við erum smáríki og við verðum að horfa til framtakssemi þeirra sem eru fyrir utan Evrópu, eins og Ísrael, sem er smáríki líka. Ísraelsmenn hafa þegar bólusett 1,1 milljón manns með tveimur skömmtum og 2,6 milljónir manna hafa fengið fyrsta skammt. Ísrael samdi við Pfizer og lagði áherslu á að smæð landsins myndi veita tækifæri til frekari upplýsinga um virkni bóluefnisins, en sérstaða Ísraels á einnig við um Ísland. Þetta eru hvort tveggja smáríki og við enn þá minni. Þannig að við misstum kannski af þessari lest. Sagt er að Ísrael hafi þurft að greiða talsvert hærra verð fyrir einingu en Evrópulöndin en í stóra samhenginu er ábatinn sem því fylgir að geta náð hjarðónæmi margfalt verðmætari en sá sparnaður sem fylgir því að greiða minna fyrir bóluefnið. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvað varð þess valdandi að við misstum af þessari lest? Og ég vona heitt og innilega að það standi ekki til 1. maí að opna landamærin.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður kann að vilja taka niður bjartsýnisgleraugun. Ég bið hann samt um að setja ekki upp svartsýnisgleraugun því að hann fullyrðir hér að við fáum færri skammta. Það er rangt. Við fáum alla þá skammta sem við höfum samið um. Það er þannig. Það sem er rétt er að það hliðrast til í tíma og við fáum ekki eins mikið á allra næstu vikum og áformað var, heldur færist það aðeins til. Ég bið hv. þingmann að fara ekki með rangt mál. Við erum, virðulegur forseti, í sjöunda sæti í heiminum að því er varðar bólusetningar, sjöunda sæti af öllum ríkjum heims þannig að við stöndum mjög vel. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um tiltekna hópa. Það er mikilvægt að halda því til haga að íbúar á sambýlum og þau sem eru í dagvistun hafa fengið bólusetningu og munu vera í þeim forgangi. Sóttvarnalæknir raðar þessum forgangshópum, eins og við höfum áður rætt, ég og hv. þingmaður. Það er kannski einfaldasti hlutur í heimi, eins og ég hef áður nefnt hérna í umræðunni, að halda því fram eftir á að það hefði átt að fara einhvern veginn öðruvísi að varðandi það að tryggja Íslandi aðgang að bóluefnum. Ég er, virðulegi forseti, handviss um það að sú leið sem við fórum, að vera samferða þessum sterku, upplýstu ríkjum í aðgengi að bóluefni, hafi verið rétt ákvörðun. Ég stend við það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svörin en hún svaraði mér ekki í sambandi við landamærin. Ég hef mestar áhyggjur af því vegna þess að mesta hættan er að þetta komi inn á landamærum núna. Við erum búin að ná svo góðum árangri og ég segi að það sé fórnanna virði og ég myndi telja að það væri frekar réttlætanlegt að loka landamærunum gersamlega, bara loka. Ég tók eftir því í dag að það er ein vél á leið til landsins, held ég, frá Kaupmannahöfn, ég sá ekki að það væri neitt meira. Þetta er áhætta. Miðað við það sem ég heyrði frá Nýja-Sjálandi, að veiran geti verið í dvala lengur en í hálfan mánuð og stekkur þá upp, þá erum við í stórhættu. Ef við verðum veirufrí, náum því, þá fer allt af stað, nema að vísu ferðaþjónustan en við getum líka hjálpað henni. Nú er ríkisstjórnin að tala t.d. um að bæta við í ferðaávísun, 10.000 kr., 15.000 kr. ferðaávísun. Hvetjum fólk til að fara og kynnast nýjum stöðum vegna þess að við höfum bara gott af því. Ég tek sjálfan mig sem dæmi, síðasta sumar fór ég á Kárahnjúka sem ég hafði aldrei farið, ég fór á Borgarfjörð eystri sem ég hafði aldrei farið til. Hvetjum fólk til þess og við verðum að reyna að sjá til þess að við ferðumst bara innan lands og við verðum skynsöm núna. Við náðum veirunni út en þá hleyptum við ferðamönnum inn og þá komu afbrigðin aftur inn og það fór allt á fleygiferð. Ekki gera það aftur. Við hljótum að hafa vit á því að skella frekar bara í lás á landamærunum, henda lyklinum, og tökum hann svo upp þegar við erum búin að ná hjarðónæmi.
Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi, af því að hv. þingmaður er að velta fyrir sér stöðunni á landamærum, það hefur verið rætt að hún verði endurskoðuð 1. maí, þá er það auðvitað með öllum fyrirvörum um að við höfum náð betri tökum á faraldrinum heldur en nú er. Það er ákveðið litakóðunarkerfi sem er fyrir hendi og byggir á tilteknum mælikvörðum og þá værum við að gera ráð fyrir því að lönd sem væru orðin græn væru í annarri stöðu en þau sem væru rauð á þeim tímapunkti. Ísland er til að mynda á grænu akkúrat núna, okkar samfélag. Ég er sammála því sem hv. þingmaður segir að við eigum að ferðast innan lands og við verðum aldrei hvert um sig búin að klára að sjá allt það sem okkar stórkostlega land hefur upp á að bjóða. Og af því að hv. þingmaður er að tala um Kárahnjúkasvæðið þá er það því miður þannig að ekki er hægt að sjá svæðið við Jökulsá, sem við mörg hver sáum, en er núna búið að sökkva.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu sem ég held að hafi dýpkað dálítið skilning okkar sem hér störfum og vonandi sem flestra úti í samfélaginu á því hver staða mála er varðandi bólusetningar gegn Covid-19. Mig langar í rauninni bara að spyrja út í einn þátt, vegna þess að ég held að flest hafi komið fram í umræðunni fyrr í dag. Mig langar að spyrja varðandi einn hóp á forgangslista sem er sá síðasti, það er hópur níu. Það er hópurinn sem er á undan hópi tíu, sem er varla hægt að kalla forgangshópa þegar það er fólkið sem ekki býr við þær heilsufars- eða starfsaðstæður að raðast í forgang heldur er það fólkið sem óskar bólusetningar gegn Covid-19. Í hópi níu eru viðkvæmir einstaklingar. Ég stóð í þeirri trú eftir að heilbrigðisráðuneytið var á fundi velferðarnefndar hér fyrr í vetur að það væri í vinnslu að færa þennan hóp framar í keðjuna þótt ekki væri nema upp á innra samræmi. Í þessum hópi eru væntanlega t.d. fangar sem ekki ráða eigin búsetu. Fangaverðir eru í fjórða forgangshópi. Væri ekki eðlilegt að fólk sem deilir því rými væri á svipuðum stað í keðjunni? Ekki kemur fram hvaða einstaklingar í viðkvæmri stöðu vegna félagslegra og efnahagslegra aðstæðna eru í forgangshópi níu, en væntanlega er þetta almennt fólk sem ekki stýrir eigin búsetu af ýmsum ástæðum. Við erum mögulega að tala um fanga, fólk sem er á lokuðum deildum heilbrigðisstofnana, hælisleitendur, heimilislaust fólk, notendur þjónustu Frú Ragnheiðar. Er þetta ekki allt fólk sem við viljum færa framar í keðjuna? Ráðherra sagði fyrr í dag að það væri á hendi sóttvarnalæknis að ákveða forgangsröðunina, en henni getur hann breytt ef málefnalegar ástæður eru fyrir því og henni getur hann breytt í samstarfi við heilbrigðisráðherra. Þannig að ég vil spyrja: Telur ráðherra ekki eðlilegt að endurskoða röðunina á einstaklingunum í hópi níu þannig að þessi viðkvæmi og litli hópur sé ekki bókstaflega á eftir öllum öðrum í forgangi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er hárrétt sem fram kemur í máli þingmannsins að þarna er um að ræða hópa sem oftar en ekki ráða ekki næturstað sínum og eru þess vegna í þvingaðri stöðu, ef svo má segja. Ég tel athugasemdir og vangaveltur þingmannsins eiga fullan rétt á sér. Vandinn og viðfangsefnið er þó alltaf það að við getum alltaf rökstutt það að færa einhvern upp, en um leið verðum við að rökstyðja það að færa einhvern annan niður. Það er það sem sóttvarnalæknir hefur ítrekað bent á, að í hvert skipti sem við tökum ákvörðun um að einhverjir fari framar í röðina þá erum við að taka ákvörðun um að einhverjir aðrir fara aftar í hana. Mér var hins vegar ekki ljóst að þessi umræða hefði átt sér stað sérstaklega í hv. velferðarnefnd og finnst full ástæða til að taka hana upp og mun fylgja henni eftir.
Virðulegur forseti. Ég þakka góð viðbrögð ráðherra við fyrirspurninni. Varðandi það að alltaf þegar við ræðum það að færa einn hóp upp þá þurfum við að ræða hvernig við færum einhvern niður á móti, þá verður ekki horft fram hjá því að þeir einstaklingar sem falla væntanlega undir hóp níu og eru í viðkvæmri stöðu vegna félagslegra og efnahagslegra aðstæðna, eru gjarnan í þess háttar búsetuúrræðum að ef einn einstaklingur í þeim hópi smitast þá leiðir það mögulega til hópsmits. Þannig að það eru, hefði maður haldið, lýðheilsuleg rök fyrir því að færa þennan hóp upp. Með því væri verið að vinna í þágu allra hópanna sem þessi hópur væri færður upp fyrir, vegna þess að þetta snýst ekki um að hjálpa þessum hópi einum og sér, heldur að koma í veg fyrir að hann verði útsettir fyrir smiti og útsettur fyrir því að smita aðra. Nú langar mig að spyrja vegna frétta af töfum á afhendingu bóluefnis um allan heim, hvort rætt hafi verið að láta forgangsröðun hér innan lands ríma einhvern veginn við þátttöku okkar í COVAX-samstarfinu, vegna þess að við eigum hér við heimsfaraldur og svo lengi sem þessi faraldur geisar einhvers staðar er hann alltaf ógn hjá okkur. Væri hægt að draga strik einhvers staðar í miðja forgangsröðunina og segja: Þegar við erum komin niður af þessu striki þurfum að leggja inn í fjölþjóðasamstarfið svo allra viðkvæmustu hóparnir í fátækari löndum verði ekki settir á eftir hópum sem eru fjarri því að vera viðkvæmir hér á landi, og sýna þannig samstöðu með heiminum í heimsfaraldri?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur. Í níunda forgangshópi eru 1.000 manns. Það er staðan. Mér finnst vel koma til greina að skoða þennan hóp sérstaklega. En ég treysti líka sóttvarnalækni mjög vel til að gera það og til þess að hafa þau rök á takteinum sem hv. þingmaður vísar sérstaklega til. Það breytir því ekki hvernig við orðum þetta umfjöllunarefni, það er alltaf þannig að það seinkar þá einhverjum öðrum. Ef við setjum einhverja framar þá setjum við einhverja aðra aftar. Það er bara þannig. COVAX-samstarfið er mikilvægt og snýst um að afla bóluefna fyrir allan heiminn og líka fyrir lágtekjuríki. Við erum öflugir samstarfsaðilar í COVAX og tökum þátt í því. Þar munum við áfram leggja okkar af mörkum vegna þess að eins og hér hefur áður komið fram í umræðunni þá snýst þetta ekki bara um að hver sé sjálfum sér næstur, heldur það að allar þjóðir heims eiga í sömu baráttu.
Hæstv. forseti. Það er nauðsynlegt að fá þessa umræðu hér í dag en ríkisstjórninni hefur algerlega mistekist að upplýsa þjóðina um hvenær búið verður að bólusetja nógu marga til að hefja uppbyggingu á ný. Alger óreiða hefur einkennt skilaboð ríkisstjórnarinnar um bólusetningar og landsmenn engu nær um hvenær bóluefni berst, hvað mikið af því og hvenær bólusetningu verði lokið. Vissulega geta komið upp hnökrar en samt sem áður er algerlega augljóst að það voru mistök að treysta aðeins á að Evrópusambandið gætti hagsmuna okkar. Það er merkilegt að stjórnvöld hafi ekki hugsað varaleið. Við sjáum núna lönd, a.m.k. Þýskaland og Danmörk, sem hafa tryggt sér aukabóluefni. Sóttvarnalæknir sagði í morgun að viðræður væru við AstraZeneca um bóluefnarannsóknir og hann sé ekki búinn að gefa upp vonina með Pfizer. Hæstv. heilbrigðisráðherra sagði svo klukkutíma síðar, í dag, að ekki standi til að fara fram hjá samfloti ESB og þannig leita annarra leiða við öflun bóluefnis. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Af hverju ekki? Danir hafa farið þá leið og Þjóðverjar líka og það eru bæði lönd innan Evrópusambandsins.
Virðulegur forseti. Ósköp var þetta nú Miðflokkslegt. En gott og vel, það er bara partur af veruleikanum hér í þingsal, það er eitthvað sem við verðum að reyna að hafa skilning á. Ég bendi hv. þingmanni og félögum hennar í þingflokki Miðflokksins, sem eru ekki hressir í dag frekar en aðra daga, að vefurinn bóluefni.is er ágætisvettvangur þar sem staðreyndir eru leiddar fram og þar er engin óreiða, ef hv. þingmaður myndi leggja sig fram um að fylgjast með þar. Það er ekki staðfest að Þýskaland og Danmörk hafi farið fram hjá samningum. Við viljum, virðulegur forseti, standa við þá samninga sem við höfum gert. Það er heldur ekki víst, þó að hv. þingmaður fari hér mikinn, að slíkar tilfæringar myndu bera árangur. Það sem sóttvarnalæknir ræddi og hefur rætt eru hins vegar hugmyndir sem hafa verið uppi um rannsóknir en ekki kaup á bóluefni. Það eru þær hugmyndir sem hafa verið uppi en þær hafa ekki falið í sér opinberar umræður eða umræður á vettvangi stjórnvalda. Ég legg áherslu á það að hversu mikilvægt það er og hversu mikil gæfa hefur verið fólgin í því að það er undantekning að þingmenn, þingflokkar og stjórnmálafólk hafi reynt að gera Covid-19 bólusetningu og sóttvarnaráðstafanir að pólitísku bitbeini. Því miður stendur hv. þingmaður hér fyrir þá undantekningu.
Hæstv. forseti. Seinni spurning mín snýr að bóluefnasamningunum sjálfum. Nú hef ég óskað eftir fundi í velferðarnefnd Alþingis og fengið með mér í þá beiðni tvo hv. þingmenn, þau Söru Elísu Þórðardóttur og Guðmund Inga Kristinsson. Ég bað um þann fund þar sem ég óska eftir að þingmenn velferðarnefndar Alþingis í það minnsta fái að sjá samninga sem gerðir hafa verið um bóluefnakaupin. Ég nefni þetta vegna þess að mér sýnist vera einhver leyndarhjúpur yfir þessum samningum og á þeim grunni getur velferðarnefnd óskað eftir slíkum upplýsingum í trúnaði. Stjórnvöld verða að upplýsa þingið um bóluefnasamningana, allt hvað varðar afhendingartíma lyfjanna og hvenær bólusetningu verður lokið. Það er líka mikilvægt að Íslendingar verði upplýstir um hvernig stjórnvöld hafa samið fyrir þeirra hönd og hvað það er sem kemur í veg fyrir að við fáum að sjá samningana. Afsöluðu stjórnvöld sér sjálfsákvörðunarvaldinu í samfloti undir ESB eða getum við ekki samið beint við lyfjafyrirtækin? Hver setti þessi skilyrði um leyndina og trúnaðinn? Var það ESB? Voru lyfjaframleiðendur eða var það Ísland sjálft?
Virðulegur forseti. Eins og ég hef ítrekað farið yfir í þessari umræðu þá er það mín sannfæring að það hafi verið skynsamleg og rétt ákvörðun að fara í samflot með evrópskum ríkjum. Ég tel að það hafi tryggt okkur aðgengi að bóluefnum í krafti þeirrar samstöðu sem þar er fyrir hendi. Ef hv. þingmaður óskar eftir því að velferðarnefnd fái aðgengi að tilteknum gögnum verður um það fjallað í ráðuneytinu í samræmi við lög og reglur. Það verður gert og ég vil fullvissa hv. þingmann um að því verður svarað, gildir þó um það eins og um alla aðra lyfjasamninga að það er óheimilt að afhenda þá. Það á hv. þingmaður að vita og vera vel upplýstur um. En að sjálfsögðu verður erindum frá hv. velferðarnefnd svarað.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrslugjöfina og þessa umræðu hér. Þegar svona aftarlega er komið í umræðunni er kannski búið að koma inn á flesta þætti en mig langar samt að draga fram nokkur atriði. Í grunninn eru það eftirfarandi atriði: Hvað þýðir bólusetningin? Hvaða áhrif hefur hún? Hvaða skref getum við stigið og hvaða áhrif hefur hvert skref fyrir sig? Og annað slíkt sem mig langar að fá aðeins skýrara fram. Ég tek alveg undir það sem við höfum margoft rætt hér í dag um hvað barátta okkar við þennan faraldur hefur tekist vel, baráttan sjálf. Við höfum ekki þurft að fara í jafn íþyngjandi aðgerðir og önnur lönd, skipulag og dreifing bólusetningarinnar hefur gengið vel, við höfum fengið bóluefnið og það er ekkert upp á okkur að klaga hvernig það hefur gengið. Þá er það bara óvissan um hvað við fáum bóluefni hratt, hvernig öðrum löndum gengur og annað slíkt. En á meðan þetta allt er að gerast þá vitum við alla vega að um suma hluti er vissa, sífellt fleiri verða bólusettir. Það eru einhverjir ákveðnir hópar. Og hvað þýðir að búið sé að bólusetja forgangshópa? Hvenær verður búið að bólusetja forgangshópa og farið í almenna bólusetningu? Hver er heildarfjöldinn? Hvenær erum við fullbólusett? Ætlum að bólusetja vissan aldur? Svo er einhver hópur sem ekki ætlar að láta bólusetja sig, það er eitthvert áætlað hlutfall. Síðan eru þeir sem eru búnir að fá Covid og þurfa ekki að fá bólusetningu. Hvenær erum við fullbólusett? Hvað þýðir þorri landsmanna? Hvaða tala eða hvaða hópar eru það? Hvar er heilbrigðiskerfið statt þegar búið er að bólusetja alla framlínustarfsmenn og alla með undirliggjandi sjúkdóma, þennan fyrsta forgangshóp? Er þá viðnámsþróttur þeirra orðinn mun meiri? Gefur það tilefni til annarra sviðsmynda þannig að við getum sagt að þegar framlínustarfsfólkið og þessi áhættuhópur er bólusettur séum við komin í þá stöðu að geta gert eitthvað ákveðið án þess að við getum sagt um hvenær það verður eða eitthvað? En þegar einhver ákveðnir hlutir eru búnir að gerast, hvað þýðir það þá að sá hlutur hafi gerst eða að það markmið hafi náðst? Mér finnst við þurfa að færa okkur aðeins yfir í þetta. Það hjálpar okkur að fá smá vissu eða smá fyrirsjáanleika í allri þeirri óvissu sem við búum við hér, þannig að allar þær fórnir sem við erum búin að færa í þessu íþyngjandi ástandi, öll biðin eftir bóluefninu, öll velgengnin við þetta - hverju mun hún skila okkur og hvenær? Grunnspurningin er kannski þessi: Hvað þýða allar þessar áætlanir og öll þessi markmið okkar?
Virðulegi forseti. Eins og fram kom fyrr í umræðunni þá er það og hefur verið á undanförnum vikum verkefni á forræði forsætisráðuneytisins, í samstarfi við önnur ráðuneyti, að útbúa líkan sem sýnir okkur samspilið milli framgangs bólusetninga annars vegar og afléttingar sóttvarnaráðstafana hins vegar. Þetta er auðvitað allt saman með þeim fyrirvörum að við þurfum að sjá hver staða faraldursins er þegar þessum áfanga er náð, fjöldi bólusettra er ekki í tómarúmi. Það fer eftir því hver staða faraldursins er að öðru leyti hvernig við nálgumst sóttvarnaráðstafanir. Á margræddum vef, bóluefni.is, sem ég mæli sérstaklega með, er mjög mikið af tölulegum upplýsingum, ekki bara upplýsingum um samskiptin við einstaka bóluefnaframleiðendur heldur líka þeir þættir sem hv. þingmaður er að velta fyrir sér um samspil bólusetninga og þeirrar þekju sem við höfum náð í einstökum hópum o.s.frv. Viðmiðið, þegar talað er um hjarðónæmi hefur yfirleitt verið milli 60 og 70%. Þá gætum við spurt: 60–70% með hvernig bóluefni? Erum við þá að tala um með bóluefni sem hefur 70% virkni, 85% virkni, 93% virkni o.s.frv.? Við erum með samninga við ýmsa bóluefnaframleiðendur þannig að það hvernig þessu efni er ráðstafað í mismunandi hópum hefur áhrif á það á hvaða tímapunkti við náum hjarðónæmi. En við nálgumst það sannarlega með hverju skrefi bólusetningarinnar sem við eigum að baki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Við áttum okkur öll á því að það er mikil óvissa og það eru margar mismunandi breytur í þessu. En við höfum það hlutverk hér að reyna að útskýra hlutina fyrir fólki og fyrirtækjum. Hvenær getur fólk og fyrirtæki farið að að stefna að eðlilegra lífi og farið í fyrra horf smátt og smátt? Í gegnum allan faraldurinn hafa stóru rökin og hin helsta ástæða fyrir íþyngjandi takmörkunum á lífi fólks og fyrirtækja verið sú að við þurfum að verja heilbrigðiskerfið þannig að það ráði við þetta og verja viðkvæmustu hópana. Það sem ég er að kalla eftir er hvenær þessi vinna sem fer fram með forsætisráðuneytinu - það væri fróðlegt að vita hverjir eru í því teymi með forsætisráðuneytinu og heilbrigðisráðuneytinu í því að gera þessar sviðsmyndir. Hvenær megum við fá einhver svör úr þeirri vinnu? Er það ekki fyrr en hjarðónæmi er komið sem við tölum um að bólusetningin hafi einhver áhrif? Eða eru einhver skref á leiðinni að hjarðónæminu sem veita okkur aukið svigrúm til þess að aflétta eða slaka á og annað slíkt? Hefur það einhver áhrif á landamærin? Við erum komin með visst hlutfall af bólusettu fólki og svo eru það þeir sem eru búnir að fá Covid hér á landi, og ef aðeins er slakað á á landamærunum, ég er ekki að segja að það eigi alveg að opna þau, þá er náttúrlega stór hluti Evrópu og heimsins alls líka að verða bólusettur og með mótefni þannig að það stækkar alltaf það mengi sem getur komið til okkar.
Virðulegur forseti. Það er sannarlega rétt sem hv. þingmaður bendir á, að eftir því sem bólusetningum fjölgar og þeim fjölgar þar með sem hafa mótefni, hvort sem það er vegna þess að þeir hafa áður fengið Covid-19 eða hafa fengið bólusetningu, þá einfaldast öll samskipti milli þjóða og opnast fyrir möguleika á að fólk fari á milli landa o.s.frv. En sú staða sem við erum í - ég veit að við erum búin að segja allt of oft að hún sé fordæmalaus, en hún er það. Og núna er það sannarlega þannig að við erum að reyna að taka hvert skref af yfirvegun og upplýsingu og byggja á eins mikilli þekkingu og við getum. En þetta samspil tölfræðinnar annars vegar og svo bólusetninga og sóttvarnaráðstafana hins vegar er alveg örugglega mjög áhugavert. Ég hef séð það þegar í umfjöllun bæði frá tölfræðiteyminu og líka í vinnu hjá forsætisráðherra, að það eru tiltekin mörk sem verða þegar ákveðnum massa er náð og síðan aftur þegar hjarðónæmi er náð.
Herra forseti. Það er ekki auðvelt að reka lestina í ítarlegri umræðu sem ráðherra hefur tekið þátt í og bestu þakkir fyrir það. Hún hefur komið hér upp í ræðustól 24 sinnum og svarað spurningum greiðlega. Bóluefni er orð dagsins um þessar mundir umfram önnur og ekkert skrýtið. Í því er í hugum margra fólginn töframáttur, öruggt endurhvarf til eðlilegs lífs. Það er ekki nema rúmur mánuður síðan stjórnvöld og yfirvöld heilbrigðismála gáfu út að markmiðum um bólusetningar yrði náð á fyrsta ársfjórðungi þessa árs. Þá væri búið að ná hjarðónæmi og lífið og vorið og sumarið myndi jafnvel brosa við okkur. Þær væntingar standast nú sennilega ekki. Í síðustu viku kom fram í ræðu hv. þm. Páls Magnússonar, formanns allsherjar- og menntamálanefndar, hann var óvenju bjartsýnn þennan dag en kvartaði yfir því að það hefði dregist þetta með pantanir og afgreiðslu á bóluefni en bætti svo við að hann hefði rökstuddan grun að það stæði til bóta alveg á næstunni, eins og það væri einhverra tíðinda að vænta, eitthvað óvænt væri í því. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað átti þingmaðurinn við? Getur ráðherra staðfest að fyrir liggi einhver vilyrði sem við almenningur höfum ekki vitneskju um? Eða var bara verið að slá ryki og gefa misvísandi upplýsingar enn einu sinni? Við vitum auðvitað að það er von á fleiri framleiðendum á markað á næstunni sem vonandi mun gera það að verkum að við fáum bóluefni hraðar en það er alltaf ákveðin áhætta og óvissa í ferli sem við erum að glíma við, einstakar aðstæður. Er ekki alveg klárt, herra forseti, að þau tímaplön og áætlanir ríkisstjórnarinnar í þessu sambandi eru farnar í vaskinn og veruleg seinkun verður á bólusetningum í landinu? Nú liggur fyrir að það verður ekki fyrr en í lok mars að bólusetningu allra [[Forseti hringir.]]yfir sjötugt verði lokið. Er ekki nær að fara að undirbúa landsmenn og tala um það hreinskilnislega [[Forseti hringir.]]að bólusetningar dragist verulega fram eftir árinu, fram til síðasta ársfjórðungs jafnvel? Hefur væntingastjórnun, herra forseti, á þessum viðkvæmu tímum ekki farið aðeins úr böndunum? [[Forseti hringir.]]Er það ekki ábyrgðarhluti af hálfu ríkisstjórnarinnar?
Hefur hv. þingmaður talið hvað forseti hefur staðið oft upp í þessari umræðu? [[Gripið fram í.]]Þetta var nú bara smá þvæla.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir að hafa tölu á því hversu oft sú sem hér stendur hefur þurft að svara. Ég held að það sé líka eitt af því sem er fordæmalítið en það er bara gert með gleði. Hv. þingmaður fer svolítið mikinn á köflum um að hlutirnir séu farnir í vaskinn og úr böndunum o.s.frv. Ég vil samt segja hv. þingmanni það í fullri einlægni að þær upplýsingar sem ég er með fyrir framan mig og lúta að þeirri seinkun sem er að verða á framleiðslu bóluefna frá Pfizer og AstraZeneca snúast ekki um það að við séum að fá minna innan ársfjórðungsins. Það eru a.m.k. þær upplýsingar hef ég hef núna. Hv. þingmaður getur alveg kallað það einhvern misskilning í væntingastjórnun eða hvað það er, en mig varðar ekkert um hvað heitir væntingastjórnun eða annað. Ég vil bara leggja mig fram um það að gera grein fyrir hlutunum eins rétt og ég get á hverjum tímapunkti. Hvað hv. þm. Páll Magnússon átti við hins vegar þegar hann var bjartsýnn get ég ekki svarað fyrir. Hv. þingmaður verður að eiga það við hv. þingmann hvort hann var einstaklega vel upplagður á þessum tiltekna degi eða hvað það var sem hann var að velta fyrir sér. En ég vil segja það við hv. þingmann að ég hef engan sérstakan áhuga á því að halda einhverju frá þingmönnum og hef þess vegna lagt áherslu á að vefurinn bóluefni.is sé uppfærður á hverjum degi. Ég vil þakka þinginu fyrir það að hafa verið tilbúið í umræðu ítrekað um þessi mikilvægu mál en ég vil jafnframt víkja mér undan því að sitja undir því að hér [[Forseti hringir.]]sé eitthvað annað á ferðinni en vilji til þess að segja satt og rétt frá.
Herra forseti. Það var ekki ætlan mín að ýja að því með neinum hætti að hæstv. ráðherra væri að leyna upplýsingum, alls ekki. Þvert á móti er það þakkarvert hvað hæstv. ráðherra hefur verið dugmikil við að upplýsa þingið og þjóð um aðstæður. En upplifun margra er á þá leið að misvísandi upplýsingar sé að ræða og það sé ekki gott að átta sig á raunverulegum aðstæðum, hvað sé í gangi. Við í Samfylkingunni fögnum því auðvitað að unnið sé ötullega úr því að greiða úr, ég vil ekki kalla það upplýsingaóreiðu en misvísandi upplýsingum, og ég held að það sé ekki nokkurt áhorfsmál að ráðherra hefur átt gott samstarf við alla samstarfsaðila og þingið um skipulagningu og framkvæmd bólusetningar. Talandi um væntingastjórnun og lítinn fyrirsjáanleika er það auðvitað einkennandi við þessar aðstæður. Í viðtali á Bylgjunni um helgina sagðist sóttvarnalæknir að við þyrftum að búa okkur undir þrjár sviðsmyndir í þessu. Fyrsta sviðsmyndin væri sú að það gangi allt upp og við fáum bóluefni hratt. Það er ekki víst að það gangi upp. Önnur sviðsmyndin væri sú að það komi eitthvað upp á þannig að það verði uppihald í framleiðslu bóluefnis. Síðan þyrftum við að vera undir það búin að framleiðsluplan og ferlið allt hiksti verulega, bóluefni virki ekki eða alvarlegar aukaverkanir komi upp og fólk vilji ekki láta bólusetja sig. Eru stjórnvöld að vinna út frá þessum sviðsmyndum eða einhverjum öðrum og þá hvaða sviðsmyndum? Nú hafa einhverjir gagnrýnt það ferli sem býr að baki því að útvega þjóðinni bóluefni gegnum ESB. Ég tek ekki undir þær gagnrýnisraddir en hvet aftur á móti ráðherra til dáða við að bólusetja þjóðirnar sem allra fyrst, og það þarf sjálfsagt þykir til. En hefði það nokkuð verið raunhæft og skynsamlegt [[Forseti hringir.]]að fara fram hjá Evrópusambandinu í þessu máli? Hæstv. ráðherra hefur svarað því og ég tek undir með henni. En varðandi hugsanlega [[Forseti hringir.]]bólusetningu og hugsanlegan samning við Pfizer um bólusetningu allra þjóðarinnar, telur hæstv. ráðherra ástæðu til og eðlilegt að það sé gert án samráðs við [[Forseti hringir.]]aðrar Evrópuþjóðir eða hugsanlega ESB?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hvatninguna. Ég veit að henni fylgja góðar óskir og hef ekki neina ástæðu til að ætla neitt annað. Varðandi umræðu um rannsókn fyrir Ísland sem myndi þá snúast um það sem sóttvarnalæknir hefur rætt og forstjóri Íslenskrar erfðagreiningar, þá vitum við ekki, stjórnvöld hafa ekki upplýsingar um að þar sé nokkuð í hendi. Það liggur algerlega þannig. Hins vegar er alveg ljóst að vonir standa til þess að framleiðslan hjá þeim lykilfyrirtækjum sem hér hafa verið nefnd fari að aukast þegar líður á vorið og jafnframt að önnur efni komi á markað frá bæði Janssen og CureVac, sem við höfum ekki enn þá skrifað undir. Ég vonast svo sannarlega til þess að við náum öflugri viðspyrnu [[Forseti hringir.]]um leið og við náum að bólusetja þorra þjóðarinnar og að við berum gæfu til þess að snúa áfram bökum saman vegna þess að það skiptir öllu máli að samfélagið hafi vald á faraldrinum jafnframt því sem við erum [[Forseti hringir.]]smám saman að ljúka við bólusetningar.
Virðulegi forseti. Það er bæði gaman og ánægjulegt og væntanlega líka gagnlegt að fá tækifæri hér til að taka aðeins þessa umræðu saman. Ég tel að það sé mikilvægt að fá tækifæri til að eiga samtal við Alþingi og hef ávallt tekið þeim óskum vel þegar eftir því hefur verið leitað. Ég vil ítreka það að hv. þingmenn geta fylgst með uppfærðum upplýsingum á hverjum degi á vefnum boluefni.is og jafnframt ýmiss konar upplýsingum á covid.is. Um leið vil ég hvetja okkur öll til dáða í því að vera þátttakendur í viðspyrnunni og vera þátttakendur í því að horfa fram á veginn, vegna þess að ég held að það sé leiðin fyrir okkur; að stilla saman strengi, sýna þolgæði og úthald og jafnframt að byggja á styrkleikum þessa samfélags sem við erum svo heppin að vera partur af.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, takmarkanir á notkun verðtryggingar í lánssamningum til neytenda. Ég vil hefja ræðu mína á því að segja að það er sérstakt á þessum örlagatímum að koma hér í kjölfarið á þeirri miklu umræðu sem hér fór fram um bólusetningu. Maður þarf því svolítið að setja sig í stellingar og skipta um gír. Þessi umræða hófst hér á fimmtudag með afbragðsræðu, framsöguræðu, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Ég hafði ekki endilega ætlað mér í þessa umræðu en umræðan var afar góð. Þegar ég segi góð þá er ég svolítið að horfa til sögunnar í þessu. Við höfum í fjóra áratugi búið við svokölluð Ólafslög sem voru sett í þeim mjög skýra og markvissa tilgangi að koma í veg fyrir þá eignatilfærslu sem verðbólgan knúði áfram á þeim tíma. Síðan hefur auðvitað mjög margt breyst í samfélaginu, aðstæður, hagkerfið, atvinnulífið, vinnumarkaðurinn, peningastefna, fjármálastefna o.s.frv. Við höfum gengið í gegnum sveiflur og við höfum gengið í gegnum hrun. Allan þennan tíma höfum við rætt þetta fyrirbæri, verðtryggða vexti, þetta lánafyrirkomulag sem hefur staðið til boða, og við höfum lesið um kosti og ókosti í fjölmörgum skýrslum og greinum. Viðbrögðin í pólitíkinni eru oft þau, til að ná utan um flókið mál, að setja þetta í stakar setningar, klisjur og reyna að mantra því áfram, jafnvel til að það hljómi vel fyrir pólitíska stefnu. Hér erum við hins vegar að horfa á risastórt mál í því samhengi að við viljum tryggja öllum möguleika á því að koma sér þaki yfir höfuðið, sem við tölum um sem grundvallarþörf. Með málinu, eins og það er lagt fram hér, er verið að fylgja því eftir sem mælt er fyrir um í stjórnarsáttmála að ríkisstjórnin taki „markviss skref á kjörtímabilinu til afnáms verðtryggingar“. Þannig er það orðað í stjórnarsáttmála. Þegar minnst hefur verið á í gegnum tíðina að afnema verðtryggingu hefur oft verið látið eins og það sé eitthvað slæmt af því að þá sé verið að banna eitthvað, og ekki erum við hrifin af okurvöxtum. Það eru mjög mörg hugtök sem fylgja þessu fyrirkomulagi sem er að verðtryggja vexti. Þetta er jafnframt liður í aðgerðum ríkisstjórnarinnar í stuðningi við lífskjarasamninga milli aðila vinnumarkaðarins. Mér fannst hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra taka mjög vel utan um málið í framsöguræðu sinni, bæði í sögulegu samhengi og hvað það varðar hverju ber að taka mið af. Um leið og ég fagna þessu frumvarpi, þar sem við Framsóknarmenn höfum lengi bent á ókosti 40 ára jafngreiðslulána, vil ég líka segja að þeir sem tóku þátt í þessari umræðu í upphafi komu með mjög góðar ábendingar. Satt að segja, hæstv. forseti, man ég ekki eftir jafn yfirvegaðri og vandaðri umræðu um þetta mál. Þeir hv. þingmenn sem tóku þátt í umræðunni fóru yfir helstu þætti sem snúa að þessu lánaformi og krufðu þessar klisjur sem oft og tíðum, vil ég meina, hafa verið að þvælast fyrir í pólitískri umræðu. Ég skal koma aðeins inn á það. Bæði hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson og hv. þm. Ólafur Ísleifsson fóru mjög vel yfir þá ókosti sem þetta lánaform hefur í för með sér og það ójafnvægi sem er á milli lánveitenda og lántaka hvað varðar þekkingu og áhættu sem fylgir þessu formi. Þegar við tölum um áhættu viljum við gjarnan blanda því saman við annað hugtak, sem við ræðum mjög mikið hér nú á tímum, sem er óvissa. Það er vissulega samhengi á milli en það er mjög mikilvægt að aðgreina það sem heitir óvissa og svo það sem heitir áhætta. Óvissan er inn í framtíðina, það er alltaf einhver óvissa sem fylgir hlutum ef við horfum bara nógu langt fram í tímann. Í þessu lánafyrirkomulagi vilja lánastofnanir, lánveitandinn, eðlilega draga úr óvissu, tryggja sig, en þar með fer áhættan, sem kann að fylgja sveiflum í framtíðinni, yfir á lántaka. Það er þannig sem við verðum að aðgreina það sem heitir óvissa og áhætta. Eignatilfærslur voru í upphafi það sem verðbólgan knúði fram og var m.a. tilgangur Ólafslaganna að koma í veg fyrir og kannski meginmarkmið. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom svo inn á það að þessi valkostur væri mikilvægur fyrir fólk sem réði ekki við mikla greiðslubyrði í upphafi, og því væri þetta valkostur. Þetta hefur oft verið til umræðu. Af hverju erum við að banna hluti? Af hverju má fólk bara ekki velja? Þá verðum við að svara því hvað fólk er að velja. Af hverju getum við ekki hannað fyrirkomulag með jafnræði lántaka og lánveitanda að leiðarljósi, snýst þetta ekki um það? Við erum með umferðarlög, fólk fer ekki yfir á rauðu ljósi. Það er enginn valkostur í því, fólk svindlar og labbar yfir ef það sér ekki bíl. Þetta er það sem ég er að ræða um. Í gegnum tíðina erum við að láta svona hluti flækjast fyrir okkur þegar við erum um leið að reyna að einfalda þá. Það er varla hægt að segja þetta góðan valkost, varla hægt að segja að hann sé sanngjarn vegna þess að höfuðstóllinn - við borgum lítið í upphafi, af því að við ráðum við það, það heitir greiðslubyrði - hleðst upp og eignamyndunin verður hæg ef nokkur fyrstu árin. Svo er annað sem sjaldan er rætt en það er fræðileg staðreynd hversu nákvæmar mælingarnar eru á vísitölunum sem eru mælikvarðinn á verðlagsbreytingarnar. Það er stundum talað um bjaga. Hann hefur ekki verið rannsakaður til hlítar hér, en ég get þó vísað í ágætispappír, nýlegan, frá Hagstofunni þar sem þetta er rætt og nokkrir íslenskir fræðimenn, hagfræðingar, hafa skoðað þetta aðeins. Þeir hv. þingmenn sem taka þátt í umræðunni geta leiðrétt mig í því ef þetta hefur verið rannsakað í þaula. En það eru til erlendar rannsóknir á þessu og í skýrslu Vilhjálms Birgissonar, sem skilaði hér annarri af tveimur skýrslum 2014, ef ég man rétt, er komið inn á þennan bjaga. Oftast er hann ofmat. Hversu sanngjarnt er það? Er það valkostur að velja lánaform þar sem grundvöllurinn reiknar ekki alveg rétt, ofmetur, og það hleðst líka á lánið? Það lánaform sem ég er að vísa til eru verðtryggð jafngreiðslulán til 40 ára og ágætlega er farið yfir þennan bjaga í skýrslu Vilhjálms. Ég ætla ekki að eyða tímanum í tæknilega framsetningu á þessum bjögum öllum en það er talað um staðgöngubjaga, gæðabjaga, nýjungabjaga og kaupmáttarbjaga. Allt að einu er verðbólgan mæld samkvæmt vísitölu neysluverðs sem liggur til grundvallar verðtryggðum jafngreiðslulánum og stundum höfum við talað um eitraðan kokteil, það er ein klisjan sem hefur flogið hér í gegnum tíðina. Verðbólgan er mæld samkvæmt þessari vísitölu neysluverðs og mælir ekki rétt, þ.e. hárnákvæm virðisrýrnun gjaldmiðilsins er, eins og ég sagði, ofmæld. Það frumvarp sem við ræðum hér felur í sér tvö meginskref til að draga úr vægi verðtryggingar og annað er að setja hámarkstíma á þessi lán, 25 ár, en þó með undanþágum fyrir tekjulága og ungt fólk, það er skilyrt, og að lágmarki er hann tíu ár. Hér er sannarlega verið að stíga skref og reynt að tryggja að fólk sem ekki getur tekið óverðtryggð lán, eins og eru í boði í bönkunum, til 40 ára með hærri greiðslubyrði, ræður ekki við það en vill fara af stað, geti tekið verðtryggt jafngreiðslulán. Það sem mér finnst mikilvægast í þessu, og það kom m.a. fram í andsvörum hæstv. ráðherra og hv. þm. Ólafs Ísleifssonar, er klisjan um að verðtryggingin sé ekki vandamál heldur verðbólgan. Veltum þessu aðeins fyrir okkur. Þessu hefur verið fleygt fram í gegnum tíðina og einhvern veginn hefur það bara slegið málið út. Mér fannst hæstv. ráðherra gera mjög vel í að leggja fram tvö sjónarhorn í þessu, annars vegar peningastefnuna og hins vegar einstaklinginn. Við fengum ágætisyfirlit í skýrslu um framtíð íslenskrar peningastefnu, endurmati á ramma peningastefnunnar. Þar kemur fram með óyggjandi hætti hversu mikil áhrif verðtrygging hefur á bit stýrivaxtatækisins. Þar segir að miðlunin sé áhrifameiri og sterkari þegar horft er til breytilegra óverðtryggðra vaxta en mun veikari þegar um er að ræða langtíma verðtryggða vexti, eins og í tilviki jafngreiðslulána. Þetta hefur hamlað virkni peningastefnu. Ef við horfum á þetta út frá sjónarhorni einstaklingsins, og þá tek ég undir það sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson sagði, er verðtryggingin sjálfstætt vandamál. Það er mikilvægt að ræða þetta út frá því sjónarhorni, peningastefna/einstaklingur. Einstaklingurinn horfir til þess að geta komið þaki yfir höfuð sér sem er grunnþörf, sem við viljum sem samfélag stuðla að. Flestar aðgerðir í gegnum tíðina, í þessari 40 ára sögu, vaxtabætur og þess háttar, hafa verið til að styðja fólk og það lánaform sem jafngreiðslulánin eru hefur í raun og veru ýtt undir það að við þurfum að vera með önnur form til að hjálpa fólki í gegnum það að vera með þennan klafa allan þennan tíma. Það er því ýmislegt sem lýtur að því, hæstv. forseti, að við eigum jafnvel að stíga skrefið til fulls. Ég átta mig á því núna að ég kemst ekki yfir þriðjunginn af því sem ég ætlaði að ræða hérna. Það kann vel að vera að ég komi aftur í ræðu, ég ætla alla vega að fylgjast með því sem fram fer hér áfram. Ég vil hvetja hv. efnahags- og viðskiptanefnd, ég vil alla vega koma því að, til að taka það rækilega til skoðunar að stíga skrefið alla leið, láta vexti lánasamninga heita sínu rétta nafni. Þannig að álagning viðskiptanna heiti vextir, þetta er afnotagjald af peningunum sem eru lánaðir, og þeir liggi fyrir í samningum á milli aðila með réttlátum skilyrðum og fyrirsjáanleika um breytingar. [[Forseti hringir.]]Það er allt sem mælir með því og þá þurfum við sem erum í pólitíkinni ekki lengur að færa þetta í klisjur sem eru að þvælast fyrir okkur alla tíð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir ræðuna sem einkenndist af þeirri yfirvegun og sanngirni sem hann er kunnur fyrir. Í umræðum hér lét ég orð falla á þann veg að maður hefði kosið að stigin væru stærri og veigameiri skref gagnvart verðtryggingunni. Ég ætla að gera húsnæðisliðinn sérstaklega að umræðuefni í þessu andsvari. Það kom fram í svari ráðherra, við fyrirspurn sem ég lagði fram fyrir kannski tveimur árum eða svo, að á árabilinu 2013–2017 lögðust verðbætur ofan á íbúðalán, þ.e. lán með veði í íbúðarhúsnæði, og ef einungis hefði verið tekið tillit til almennra verðbreytinga, eins og við sjáum í búðum og annað af því tagi, hefðu þessar verðbætur numið 15 milljörðum, en vegna húsnæðisliðarins eins lögðust alls 133 milljarðar ofan á þessi íbúðalán. Það þýðir að húsnæðisliðurinn einn olli eignatilfærslu, frá heimilum til fjármálastofnana, upp á 113 milljarða. Þetta eru svo stórar tölur að þær eru náttúrlega af stjarnfræðilegum víddum. Viðbrögð flokks hv. þingmanns voru að kalla eftir skýrslu um húsnæðisliðinn. [[Forseti hringir.]]Hún hefur legið hér óbætt hjá garði um nokkurt skeið og ég ætlaði kannski að spyrja hvaða ályktun hv. þingmaður dregur af þessum staðreyndum, þ.e. annars vegar [[Forseti hringir.]]af svarinu um þessa eignatilfærslu, og hins vegar af þessari skýrslu.
Hæstv. forseti. Ég get svarað þessu með mjög einföldum hætti og ég þakka hv. þingmanni fyrir góða spurningu. Mér finnst þetta fyrst og fremst draga það fram hversu ósanngjörn þessi lán eru. Það er lykilatriði. Svo getum við velt því fyrir okkur, hvort sem við erum að horfa á lykiltölur, kennitölur, vísitölur eða hvað þetta heitir allt saman, hversu mikilvægt það er fyrir okkur að fylgja vísitölu sem er samanburðarhæf við aðrar sem eru í notkun. Mikið hefur verið rætt um húsnæðisliðinn í þessum efnum. Ég veit að hv. þingmaður er mér mun fremri þegar kemur að því að fjalla um hagfræðileg hugtök, en ég ætla að láta það liggja eftir í þessu samhengi með húsnæðisliðinn að hann sveiflast og hann er inni í vísitölunni og það er þetta sem talað er um sem virði gjaldmiðils, ytra virði og innra virði. Við erum með einhverja vísitölu og við erum með húsnæði inn í og svo gerast einhverjir hlutir, eins og hefur gerst hér, að húsnæðisverð fer allt í einu að hækka mjög hratt á mjög afmörkuðu og ekkert mjög löngu tímabili - mér verður hugsað til áranna eftir aldamót þegar húsnæðisverð og olíuverð hækkuðu geigvænlega - og það fer beint inn í vísitöluna og þaðan inn í lán. Svo förum við að elta þetta með því að hækka vexti. [[Forseti hringir.]]Ég ætla ekki að fullyrða að [[Forseti hringir.]]ofmatið í bjaganum verði meira, en allt að einu þá raskar þetta öllu virðismati, ef ég leyfi mér að orða það þannig.
Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það leitar á hugann við umræður eins og þessa sem við tökum þátt í í dag, og höfum náttúrlega gert nokkrum sinnum áður, hvað þurfi til til að við rífum okkur upp úr hjólförum verðtryggingarhugarfarsins. Verðtryggingin kom til, herra forseti, við allt aðrar aðstæður en nú eru uppi, í allt öðru þjóðfélagi. Þá var búin að vera mjög mikil verðbólga í heilan áratug sem með réttu eða röngu er stundum kenndur við flokk hv. þingmanns sem ég á hér í orðaskiptum við. En lán af þessu tagi, verðtryggð lán, eru í eðli sínu mjög flókið fyrirbæri. Þau eru annars vegar sett saman af því sem myndi geta kallast hefðbundið lán, eins og er í kennslubókum og allt það, en síðan er annar þáttur málsins sem heitir á fjármálaíslensku afleiða, þ.e. að fjárhæðir taka breytingum eftir einhverjum þáttum sem liggja utan við hinn eiginlega lánasamning þannig að enginn veit fyrir fram um fjárhæð einnar einustu greiðslu á lánstímanum. Hvað þarf til, að dómi hv. þingmanns, til að við rífum okkur upp úr þessu fari? Við eigum t.d. góða granna á Norðurlöndunum sem fylgjast vel með fjármálasnilli Íslendinga en hafa ekki tekið þetta upp. Af hverju getum við ekki bara haft það fyrirkomulag á íbúðalánum til einstaklinga sem tíðkast á Norðurlöndunum, t.d. í Danmörku?
Frú forseti. Ég þakka spurninguna. Mér fannst hv. þingmaður svara þessu í upphafi. Við búum í allt öðru samfélagi og við allt aðrar aðstæður. Við getum sett þetta í samhengi. Þegar Ólafslögin voru sett fyrir fjórum áratugum var það vegna þess að verðbólgan knúði eignatilfærslu. Þremur áratugum síðar horfðum við upp á annars konar eignatilfærslu. Við vorum hér áðan, í fyrra andsvari, að ræða virðismat og má kannski fullyrða, það er kannski svolítið langt gengið, ég ætla samt að segja það, að það hafi verið eignatilfærsla knúin af verðtryggingunni, eignatilfærsla í hina áttina. Það getur ekki gengið. Við búum við allt aðrar kringumstæður í dag. Við búum við fjölbreyttara atvinnulíf og ég leyfi mér að fullyrða allt aðrar kringumstæður þegar við horfum til hagstjórnar, meiri þekkingar þegar kemur að peninga- og fjármálastefnu og ég tala nú ekki um skilning á því að þetta spili einhvern veginn saman. Ég segi: Hér eru kjöraðstæður í lágvaxtaumhverfi til að stíga skrefið alla leið og hanna lánafyrirkomulag sem jafnræði er í. Ég ætla líka að skilja eftir til hugleiðingar hér í sambandi við lífeyrissjóðina að þá varð einhvers staðar til 3,5% ávöxtunarkrafa, það hefur í gegnum tíðina oft þvælst inn í umræðuna. Við viljum tryggja verðgildi krónunnar og ég hef fullan skilning á því að þegar ég tvítugur kaupi banana þá vil ég geta keypt banana þegar ég er sjötugur fyrir sömu krónurnar. En af hverju þarf ég að geta keypt banana og fá karamellupoka í kaupbæti? Hvað réttlætir það?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu. Ég hjó eftir því að hann nefndi tvo þætti sem eru mjög mikilvægir í þessari umræðu, þ.e. jafnræði lántaka og lánveitanda. Svo kom hann inn á það sem kallað er ofmat vísitölu neysluverðs sem hefur verið rætt í þingsal og hv. þm. Ólafur Ísleifsson fór mjög vel yfir á síðasta þingi, og kann ég honum þakkir fyrir það. Það er málefni sem hefur verið allt of lítið rætt en skiptir hins vegar verulega miklu máli. Það hefur komið fram hér að verðtrygging var sett fyrir rúmum 40 árum, við allt aðrar aðstæður. 60% verðbólga ríkti í landinu þegar verðtrygging var sett á. Nú erum við að horfa upp á vernd verðbólgu, sem reyndar hefur hækkað, kom svolítið á óvart, er orðin 4,3%. Við sjáum að það ríkir allt annar stöðugleiki í efnahagslífinu í dag en fyrir rúmum 40 árum, sem er mjög jákvætt. Allar aðstæður segja okkur að í raun og veru eigi verðtryggingin ekki rétt á sér í þeim kringumstæðum sem við erum í núna; hún var sett við allt aðrar kringumstæður. Þá langaði mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að þetta frumvarp gangi nógu langt. Nú eru aðstæðurnar mjög hagfelldar til þess að ganga enn lengra í að losa heimilin og fyrirtækin og fólkið í landinu undan fjötrum verðtryggingarinnar sem hefur valdið mörgum fjölskyldum og fyrirtækjum miklu óhagræði. Það er fyrir margra hluta sakir mjög ósanngjarnt hvernig það hefur sérstaklega bitnað á öðrum aðilanum, lántakanum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það er tvennt sem ég ætla að koma inn á. Fyrst ætla ég að svara spurningunni hreint: Nei, mér finnst þetta frumvarp ekki ganga nógu langt. Ég bind vonir við að efnahags- og viðskiptanefnd stígi skrefið alla leið og ég held að það séu alveg vonir til þess, miðað við það sem ég hef heyrt í umræðunni hingað til. Mér fannst umræðan hér á fimmtudaginn afar góð og þá er ég bara með samanburðinn við umræðu um verðtryggingu hingað til. Hún var sanngjörn, hún var málefnaleg og hún dró fram mjög marga þætti sem skipta máli í þessu. Hitt er þessi efnahagslegi stöðugleiki. Hvað eigum við við með efnahagslegum stöðugleika? Jú, við erum gjarnan að tala um verðstöðugleika. Við höfum til heilla búið við verðstöðugleika. Að vísu er verðbólgan, í einhverjum samanburði við verðbólgumarkmiðið, aðeins hærri núna en við höfum búið við verðstöðugleika. Það skiptir afar miklu máli. Ég tala nú ekki um ef okkur auðnast að stíga skrefið alla leið og ef meira bit verður í stýritækinu „vextir“ sem hluta af peningastefnu. Við eigum að gera þetta núna. Þó að umræðan hafi oft verið þvælin og hugtökin mörg og við þvælst hvert fyrir öðru hér á hinu háa Alþingi erum við kannski að ná utan um þessa umræðu og ég bind miklar vonir við að við stígum skref um leið. Ég tek undir það með hv. þingmanni, það eru kjöraðstæður til þess.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni, formanni fjárlaganefndar, fyrir mjög gott svar. Það er ánægjulegt að hann er þeirrar skoðunar að ekki sé gengið nógu langt í þessu frumvarpi hæstv. fjármálaráðherra og að hann bindi jafnvel vonir við að gengið verði enn lengra í þessu máli. Ég get fullvissað hv. þingmann um að hann á svo sannarlega bandamenn í Miðflokknum hvað þetta varðar. Við höfum talað mjög fyrir því að afnema verðtrygginguna, Miðflokkurinn, og undir dyggri forystu hv. þm. Ólafs Ísleifssonar í þeim málflutningi höfum við flutt tillögur og annað slíkt hvað það varðar. Við munum svo sannarlega styðja að það verði að veruleika. Þetta er eitt af þeim ánægjulegri andsvörum sem ég hef fengið hér frá því að ég settist á þing, hve hv. þingmaður tekur vel í að gengið verði lengra í þessum efnum. Hann er formaður fjárlaganefndar þannig að hann er jú áhrifamaður mikill innan ríkisstjórnarsamstarfsins og ég vona að hann geti beitt sér af alefli í þessum efnum. Það er annað sem ég vildi koma aðeins inn á í lokin. Við vitum að árið 2020 er mjög merkilegt ár, og það mun seint hverfa okkur úr minni. Árið 2020 var einnig árið sem íslensk heimili flúðu verðtrygginguna unnvörpum. Og ástæðan er kunn, það eru náttúrlega stórbætt óverðtryggð lánakjör sem er jákvætt og fer í gang eftir að vaxtalækkunarferli Seðlabankans hófst í maí 2019. Það er svolítið áhyggjuefni núna, eins og kemur fram hjá hæstv. fjármálaráðherra, að verðbólgan hefur aðeins farið upp á við núna. Er það ekki áhyggjuefni, [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður, að verðbólgan skuli vera komin á skrið nú, sérstaklega í ljósi frétta um hve margir hafa tekið óverðtryggð lán í þeirri trú að hér muni stöðugleiki ríkja áfram?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Það er mjög margt í henni sem ég væri til í að ræða. Fyrst vil ég segja að ef við stígum skrefið alla leið þá er tvennt sem skiptir mjög miklu máli, af því að við viljum styðja við ungt fólk og tekjulága til að koma sér þaki yfir höfuðið og sína fjölskyldu. Hlutdeildarlánin eru dæmi um það. Þetta er líka í stjórnarsáttmálanum og það er aðgerð sem ég ætla að vísa til. Við þurfum þannig, um leið og við styðjum við einstaklinginn, að styðja við peningastefnuna og við styðjum við lánaumhverfið. Ég ætla líka að treysta á lánastofnanir þar sem er mikil þekking og hugmyndaauðgi og nýsköpun á þessu sviði. Þegar við tölum um lán og endurgreiðslur eru eiginlega engin, ég held ég geti fullyrt það, önnur tryggari lán til en húsnæðislán til neytenda. Það er bara hending, það þarf eitthvað stórvægilegt eða stórkostlegt að gerast, ef þau lán skila sér ekki nánast 100%. Jú, við eigum að beita öllum tiltækum ráðum og halda eins og við getum í efnahagslegan stöðugleika, í verðstöðugleika. Verðbólgan má ekki fara af stað. Í sögulegu samhengi hrökkvum við alltaf aðeins við þegar verðbólgan lætur á sér kræla. Ég held að það verði ansi snúið verkefni fyrir okkur hér að takast á við þetta þegar viðspyrnan kemur út úr kórónuveirufaraldrinum. Þá fyrst þurfum við að vakta þetta.
Frú forseti. Þetta er mjög áhugavert mál. Mig langar til að bæta við í þessa umræðu vinkli sem ekki hefur heyrst áður eftir því sem ég best veit. Það er ákveðinn nagli í líkkistuna, að því er mér finnst. Það hefur verið talað um að ekki megi banna þennan möguleika í lánaformum, en vandinn er sá að þetta er lánafyrirkomulag sem á ekki að vera til yfirleitt. Það á ekki að vera leyfilegt að bjóða upp á þetta lánafyrirkomulag. Ástæðan fyrir því er sú að vísitala neysluverðs, sem verðtryggingin byggist á, er mælistika. Það þýðir að þegar verð hækkar - og ég ætla að mæla hversu hátt púltið stendur - [[Þingmaður hækkar púltið.]]þá sé ég breytinguna og þá þarf ég að hækka aðeins meira, [[Þingmaður hækkar púltið á ný.]]af því að ég mældi breytingu. Nei, heyrðu, ég mældi breytingu aftur. Þá þarf ég að hækka meira og meira o.s.frv. Segjum að verðlagið í samfélaginu sé núllpunkturinn, svo bætir maður einhverju við, hækkar verð á einhverju, og þá hefur vísitala neysluverðs breyst. Ef leigusamningar eða lán eru tengd við þetta mælitæki þá hækkar leiguverð miðað við hækkun á vísitölu neysluverðs sem þýðir að það sem vísitala neysluverðs mælir hækkar út af hækkuninni á verðtryggingunni. Þetta er vítahringur. Vítahringurinn er það sem við verðum að klippa á. Það á beinlínis að vera ólöglegt að nota mælitæki til að hafa áhrif á það sem mælitækið er að mæla. Það væri mjög erfitt að nota Celsíus-kvarðann í vísindalegum mælingum ef það væri alltaf að breytast hvað hann þýðir í raun og veru; ef í næstu rannsóknarritgerð sem við myndum skrifa þýddu Celsíus-tölurnar eitthvað allt annað, ef ég þyrfti að taka tillit til vísitölu Celsíus-skalans eða eitthvað því um líkt, til þess að umreikna allar fyrri Celsíus-tölur í öllum öðrum vísindagreinum. Það gengur ekki. Vísitala neysluverðs er mælitæki, ákveðinn fasti að stærð. Lengi vel var skilgreining á kílói ákveðinn hlutur. Vegna ýmissa efnahvarfa o.s.frv. þá breyttist þyngdin á þessum hlut sem sjálfkrafa breytti skilgreiningunni á því hvað kílógramm er. Svona hlutum er dreift út um allan heim til þess að hægt sé að komast í þennan staðal, þ.e. hvert kílóið er. En hlutirnir hafa á mismunandi stöðum í heiminum breyst mismikið í þyngd hver miðað við annan þannig að þeir eru ekki lengur jafn þungir. Kílóið er þar af leiðandi misþungt á mismunandi stöðum í heiminum nema það sem þeir eru með í Frakklandi, það er lokastaðallinn; þar segir í raun og veru hve kílóið er þungt. En heildarþyngd á kílói minnkaði. Pínulítið, en það minnkaði. Nákvæmlega eins og ef það á að vera mælitæki þá virkar það ekki lengur. Við verðum að hugsa mælitækin okkar, sem við notum til að skoða hvernig efnahagurinn þróast, út frá þeirri spurningu hvort verið sé að mæla vítahring eða ekki, því að ef mælikvarðinn er að mæla sjálfan sig þá er hann gagnslaus. Vísitala neysluverðs segir okkur ekki neitt því að hún er að mæla sjálfa sig. Þess vegna má ekki, ekki í leigusamningum, ekki í lánum, hvergi, hafa þá afsökun að vísitala neysluverðs hafi hækkað og þar af leiðandi ætli menn að hækka húsaleiguverðið. Þetta má ekki, því að þá breytist það og af því að maður hækkaði útsöluverðið þá hækkar vísitalan og þá þarf að hækka húsaleiguverðið aftur án þess að nokkuð annað hafi breyst. Það er fáránlegt í einu orði sagt. Bara þetta eina atriði, þessi eina einfalda ástæða, þessi vítahringur sem við verðum að fylgjast með og passa að sé hvergi í kerfinu - það er ekkert auðvelt, skal ég segja ykkur, það er alls ekki sjálfgefið - ætti að vera nóg til þess að við tökum vísitölu neysluverðs og tökum verðtrygginguna og hendum henni út um gluggann.
Herra forseti. Það frumvarp sem við ræðum hér felur í sér breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu sem fela í sér að takmarkanir verði settar á það hverjir megi taka svokölluð Íslandslán, sem eru verðtryggð jafngreiðslulán til 40 ára. Verði frumvarpið að lögum mun verða bannað að taka verðtryggt húsnæðislán til lengri tíma en 25 ára en það eru þó nokkrar undantekningar frá því banni. Þannig má fólk undir 35 ára aldri áfram taka lán til allt að 35 ára og lántaki á aldrinum 35–40 ára má taka lán til allt að 30 ára. Þeir einstaklingar sem eru með mánaðartekjur undir 350.000 kr. eða hjón eða sambýlisfólk sem er með mánaðartekjur undir 600.000 kr. mega áfram taka 40 ára lán. Enn fremur munu takmarkanir á veitingu nýrra verðtryggðra jafngreiðslulána ekki gilda í tengslum við yfirtöku á eldri lánum heldur einungis við veitingu nýrra lána. Ekki eru heldur settar skorður við veitingu verðtryggðra húsnæðislána með jöfnum afborgunum. Því stendur til að undanskilja þá hópa sem líklegastir eru til að taka verðtryggð lán til lengri tíma; ungt og tekjulágt fólk sem sækist eftir lágum mánaðarlegum afborgunum. 25 ára bannið á ekki að gilda um það fólk. Frumvarpið felur líka í sér að bannað verður að lána verðtryggt til styttri tíma en tíu ára. Herra forseti. Ekki er hægt að segja að ríkisstjórnin hafi haft sérstakt frumkvæði að þessu máli heldur er hér á ferðinni mál sem verkalýðshreyfingin gerði kröfu um í lífskjarasamningunum. Í þeim skuldbundu stjórnvöld sig á endanum til að banna 40 ára verðtryggð lán. Reyndar áttu stjórnvöld, samkvæmt lífskjarasamningunum, að skoða það að banna alfarið verðtryggð lán fyrir lok árs 2020. Ekki er að sjá að það hafi verið skoðað þó að fullt tilefni sé til en þó verð ég að segja að ég bind töluverðar vonir við það sem kom fram í málflutningi hv. þm. Willums Þórs Þórssonar, formanns fjárlaganefndar, hér áðan, að hann væri þeirrar skoðunar að stíga ætti þetta skref lengra og fara alla leið. Vonandi sjá stjórnvöld að sér eftir þá vinnu sem fram undan er í nefndinni og taka myndarlega á þessu því verðtryggingin hefur valdið heimilum og fyrirtækjum í landinu ómældum erfiðleikum í gegnum árin. Almenningur hefur árum saman verið í fjötrum verðtryggingar og hárra vaxta af húsnæðislánum og vextir eru almennt mun hærri hér en í nágrannalöndum okkar. Ekki hefur þurft að fara lengra en til Færeyja til þess að fá mannsæmandi húsnæðisvexti. Vextir hafa þó verið óvenjulágir hér undanfarna mánuði en hins vegar ríkir óvissa um hvort svo verði áfram. Teikn á lofti um hækkandi verðbólgu eru ekki góðar fréttir í þeim efnum. Verðtryggingin var sett á fyrir u.þ.b. 40 árum og þá voru efnahagsaðstæður á Íslandi allt aðrar en þær eru í dag. Ástæðan fyrir því að verðtrygging var sett á á sínum tíma var sú að verðbólga var mikil og ástandið í efnahagsmálum slæmt, verðbólga var um 60%, eins og ég sagði fyrr í andsvari, og óstöðugleiki í efnahagsmálum var mikill. Síðastliðna 12 mánuði hefur vísitala neysluverðs hér á landi hækkað upp í 4,3% og vísitala neysluverðs án húsnæðis í 4,7%. Verðbólga hefur ekki verið jafn mikil hér á landi síðan í ágúst 2013 og að sjálfsögðu er þetta áhyggjuefni. Hér hefur þó ríkt stöðugleiki í efnahagslífinu, sem er jákvætt. Allar aðstæður í dag segja okkur að verðtryggingin á engan rétt á sér, ef við berum saman við þann tíma þegar hún var sett á. Engu að síður búum við enn við verðtryggingu. Í þessum ræðustól hefur margsinnis verið rætt um mikilvægi þess að minnka vægi verðtryggingarinnar. Stjórnmálaflokkar lofa því reglulega, og þá aðallega og einkum í aðdraganda kosninga, að afnema verðtryggingu, draga úr vægi hennar en óskaplega lítið hefur gerst í þeim efnum og er það miður. Nú eru vextir á Íslandi í sögulegu samhengi mjög lágir. Þingheimur verður að sameinast um að svo verði til framtíðar og verðtryggingin hverfi úr íslensku efnahagslífi svo að ungt fólk geti eignast húsnæði án þess að vera í skuldaklafa áratugum saman eftir að það kaupir sína fyrstu íbúð. Ég er reyndar þeirrar skoðunar, herra forseti, að það skorti í raun og veru bara svolitla djörfung og skörungsskap meðal stjórnmálamanna til að afnema verðtrygginguna. Ég held að stjórnmálamenn hafi verið ragir við að stíga það skref. Nú eru aðstæður mjög hagfelldar og því ætti að vera auðvelt fyrir þá að stíga þetta skref. En þeir eru því miður margir hverjir allt of litaðir af ráðgjöf embættismanna sem horfa á þetta í sögulegu samhengi og vantar kannski djörfung til að stíga þetta skref. Þegar aðstæðurnar eru góðar eins og núna á ekkert að vera því til fyrirstöðu. Það frumvarp sem hér er skiptir að sjálfsögðu máli og ég styð það. Það gengur hins vegar ekki nógu langt að mínum dómi og þar er ég sammála hv. þm. Willum Þór Þórssyni. Ég nefndi það einnig áðan að árið 2020 væri mjög merkilegt fyrir margar sakir og það mun seint hverfa okkur úr minni. En þetta ár var líka árið sem íslensk heimili flúðu verðtrygginguna unnvörpum og umfang óverðtryggðra nýrra húsnæðislána sem bankarnir veittu heimilum landsins, umfram upp- og umframgreiðslur, var rúmlega 363 milljarðar kr. Hjá lífeyrissjóðum landsins, hinum stóra lánveitandanum á húsnæðismarkaði, varð líka gríðarlegur samdráttur í veitingu nýrra verðtryggðra lána. Ástæðan fyrir þessari hröðu breytingu er að sjálfsögðu stórbætt óverðtryggð lánakjör. Eftir að vaxtalækkunarferli Seðlabankans hófst í maí 2019 hafa stýrivextir lækkað úr 4,5% í 0,75%. Fyrir vikið er nú hægt að taka óverðtryggð húsnæðislán á rúmlega 3% vöxtum. Þetta er náttúrlega ótrúleg breyting frá því þegar Íslendingar þurftu að sætta sig við mun hærri vexti og verðtryggingu. Kannski þurftum við bara að fá nýjan seðlabankastjóra, hver veit? Herra forseti. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að ræða eitt mál sem ég kom aðeins inn á í andsvari, en það er ofmat á vísitölu neysluverðs sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson hefur komið ítarlega inn á í fyrri ræðum sínum í þinginu og hv. þm. Willum Þór Þórsson kom einnig inn á það áðan í sinni ræðu. Þetta hefur borið á góma hér í þingsal og skiptir miklu máli þegar við ræðum um verðtrygginguna. Það er almennt viðurkennt að vísitala neysluverðs ofmetur almennar verðlagshækkanir. Það ofmat getur hins vegar kostað íbúðareigendur, og þá sem eru með verðtryggð lán, verulegar fjárhæðir. Talið er að það geti verið á bilinu 5–25 milljarðar kr., miðað við að verðtryggðar skuldir heimilanna séu u.þ.b. 1.700 milljarðar eða svo. Þessa skekkju, þetta ofmat, þurfa lántakendur, heimilin í landinu, að borga. Hér er einfaldlega verið að auka skuldir heimilanna með vafasömum hætti. Hvað réttlætir það að heimilin í landinu, almenningur, lántakendur, þurfi að greiða fyrir skekkju í mælingum? Þetta mál hefur fengið allt of litla athygli og í raun ætti að vera sérstök umræða í þinginu um þetta mál og leiðir til að koma í veg fyrir að heimilin og lántakendur þurfi að greiða þetta. Það er ekkert sanngjarnt í því. Hvers vegna er ekki tekið á þessari skekkju af hálfu lánveitenda bankanna og Íbúðalánasjóðs? Það eru einhverjir hagsmunir þarna á bak við sem einhverjir vilja verja og aðrir ekki hrófla við. Hér er um hreina og klára eignatilfærslu að ræða og sumir myndu jafnvel ganga svo langt að segja að þetta væri tekið ófrjálsri hendi, að láta lántakendur borga fyrir skekkju í mælingum. Flestar rannsóknir sem gerðar hafa verið á heildarskekkju í vísitölumælingum benda til þess að hún sé jákvæð og vísitölumælingar ofmeti því verðbólgu. Aldrei eru þessar skekkjur neikvæðar, hafa menn tekið eftir því, þannig að þær vanmeti verðbólguna og lántakendur borgi minna? Það er aldrei svo. Það er kannski svolítið einkennileg tilviljun að svo skuli ekki vera. Þetta er alvarlegt mál fyrir almenning á Íslandi sem býr í þeim fjötrum sem verðtryggingin er og hér hefur verið lýst. Ég tel brýnt að fara nánar í rannsókn á þessu máli, herra forseti, vegna þess að það varðar mikla hagsmuni og kemur flestum við. Það er mikilvægt að gerð verði ítarleg úttekt á skekkju í vísitölu neysluverðs á Íslandi og fengið mat á þeim heildarupphæðum sem um er að ræða. Slík rannsókn myndi tryggja nákvæmari mælingar vísitölunnar. Það er heimilunum mjög mikilvægt. Það er mikilvægt að vel verði staðið að slíkri rannsókn á heildarskekkju í vísitölumælingum svo að niðurstöðurnar verði áreiðanlegar og hlutlausar þannig að þær verði almennt viðurkenndar. Þetta er mál sem hefur ekki farið hátt, hálfpartinn verið falið, ef svo má að orði komast, en getur haft gríðarleg áhrif. Það má nefna það hér að öldungadeild Bandaríkjaþings hefur látið rannsaka hlutverk vísitölu neysluverðs í velferðarkerfi ríkisins til að veita ábendingar um það sem betur mætti fara. Niðurstaðan varð sú, sem er athyglisvert, að skekkja í vísitölumælingum væri líklega meiri nú en áður vegna fjölda nýjunga í efnahagslífinu, örari tækniþróunar og aukinnar eftirspurnar eftir þjónustu og gæðum o.s.frv., sem allt gerir mælingar á vísitölunni flóknari. Nýjungarnar voru áður teknar inn í vísitöluna með mun meiri töf, ef svo má að orði komast, en gengur og gerist í dag. Oft voru vörur komnar í almenna notkun á meiri hluta heimila áður en þær urðu að grunni í vísitölu neysluverðs. Það er mikill veikleiki vísitölunnar að hún tekur ekkert tillit til þeirrar staðreyndar að neytendur hafa tilhneigingu til þess að versla minna af vörum sem hafa hækkað hlutfallslega í verði og meira af vörum sem eru orðnar hlutfallslega ódýrari. Flestar rannsóknir í Bandaríkjunum hafa sýnt að heildarskekkja í vísitölumælingum bendi til þess að hún sé jákvæð og vísitölurnar ofmeti verðbólguna, eins og ég nefndi áðan. Með tímanum breytist neyslumynstur heimilanna. Grunnurinn sem mælir vísitöluna hættir að endurspegla neyslusamsetninguna og vogirnar sem mæla þennan grunn þarf því reglulega að aðlaga og breyta vegna neyslusamsetningar. Við fáum afskaplega litlar fréttir af því hversu reglulega þetta er uppfært hér á landi. Það eru gerðar svokallaðar úrtakskannanir á vöruflokkum. Verðupplýsingum er safnað reglulega en við vitum lítið um það hvenær vogirnar eru metnar, þ.e. mælikvarðinn sem mælir vísitöluna, sem síðan verður til þess að hækka verðtryggðu lánin. Þegar við kaupum t.d. eldsneyti á bensínstöð er þar fullkominn tölvubúnaður sem mælir magnið sem við kaupum og dælum á bílinn og þessi búnaður er reglulega yfirfarinn af Löggildingarstofu. Við treystum því að við fáum það magn sem við borgum fyrir. Olíufélögin vilja að sjálfsögðu ekki láta okkur fá meira magn en við borgum fyrir. Það gerist aldrei. Það er vel passað upp á það vegna þess að það er tækni sem mælir þetta. En þegar búnaðurinn sem mælir vísitöluna mælir hana of háa, sem rannsóknir hafa sýnt að gerist iðulega, þarf almenningur að borga í formi hækkunar á lánum. Í þessu, herra forseti, felst hróplegt óréttlæti. Það er bara svo einfalt. Fasteignalán eru tryggustu lán sem hægt er að veita. Veð í fasteign eru almennt bestu veðin. Þess vegna ættu viðmið um áhættu og ávöxtun að leiða til þess að slík lán beri lægri vexti en almennt gerist í ljósi hinnar miklu tryggingar sem lánveitandi nýtur. Þegar við horfum á þá skekkju sem ég nefndi, herra forseti, sem getur varðað verulegar upphæðir, er hrópleg ósanngirni í því að lántakar skuli þurfa að bera hana. Þetta er samt klassískt dæmi um þann mikla aðstöðumun sem ríkir á Íslandi milli lántaka annars vegar og lánveitanda hins vegar. Við verðum, herra forseti, að sameinast um það í þessum sal að breyta þessu.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir alveg stórkostlega góða og upplýsandi og áhugaverða ræðu. Hann nálgaðist hlutina, sérstaklega í lokin, út frá sjónarhorni sem ég vildi gjarnan heyra oftar, þ.e. að við byggjum hagkerfi okkar að þó nokkuð miklu leyti á hagstærðum sem er ekki bara erfitt að mæla heldur allt að því ómögulegt að mæla, og þær eru ósanngjarnar. Það er ósanngjarnt hvernig þær hafa áhrif á neytendur og samfélagið allt en einhverra hluta vegna látum við eins og það sé bara fullkomlega eðlilegt og að þessar skekkjur skipti ekki máli. En það er auðvitað rangt. Ég tek hjartanlega undir með hv. þingmanni hvað það varðar. Mig langaði til að nota tækifærið og spyrja hv. þingmann hvort þessi athugasemd sé ekki ástæða til að skoða með hvaða hætti við getum gert hagkerfið í heild sinni gagnsærra og mælingarnar þar af leiðandi marktækari, jafnvel fullkomlega marktækar. Ég veit ekki hvort það er endilega hægt, en ýmsar ágætar tilraunir hafa verið gerðar til þess og rætt í mörgum ágætum bókum um leiðir sem hægt væri að fara í þá átt. Ég hef nokkrum sinnum talað um tilraunir Staffords Beers í Síle 1970–1973 í þessa veru, en það væri gaman að heyra ef hv. þingmaður hefur hugsað eitthvað út í hugmyndir um að reyna að sjálfvirknivæða gagnsæið í hagkerfinu til þess að bæta einmitt þessa efnahagslegu mælikvarða sem við reiðum okkur allt of mikið á í raunveruleikanum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég veit að hann er vel að sér í þessum efnum og hann er vel lesinn og hefur kynnt sér margar hagfræðikenningar, veit ég, og alltaf áhugavert að ræða þessi mál við hv. þingmann. Það er svo sannarlega þörf á gagnsæi almennt í hagkerfinu, t.d. í fjárlagavinnu og fjárveitingum. Við höfum tekið upp svokallaðar skýrslur ráðuneyta sem dæmi til að reyna að fá meira gagnsæi á það hvernig er verið að nýta fjárveitingarnar, í hvað peningarnir fara. Það er margt sem þarf að laga í þeim efnum. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ágætu samlíkingu, þ.e. þegar um er að ræða ofmat á vísitölunni, sem hefur gríðarleg fjárhagsleg áhrif, gríðarleg, og það er ótrúlega ósanngjarnt að þetta ofmat skuli allt bitna á lántakendum. Maður spyr, eins og ég gerði í minni ræðu: Hvers vegna hefur það ekki verið skoðað meira ofan í kjölinn? Upphæðirnar eru gríðarlegar sem þarna spila inn í og þá er einmitt gaman að spegla þetta svolítið yfir á hagkerfið almennt, eins og hv. þingmaður kom inn á og er mjög áhugaverð hugmynd sem væri hægt að vinna með. Hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt að það sé mikil sóun í ríkiskerfinu en því miður hef ég ekki séð Sjálfstæðismenn koma með sérstakar tillögur til þess að vinna gegn þeirri sóun. Það er víða hægt að fara mun betur með fjármuni í ríkisrekstrinum og þar skiptir að sjálfsögðu máli [[Forseti hringir.]]hvernig við ráðstöfum fjármunum og það ríki gagnsæi eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, sem er mjög ánægjuleg framsetning á þessu máli.
Herra forseti. Já, þetta er góð átt sem hv. þingmaður fer í. Hann fer nánast út í það að velta fyrir sér veikleikum í stofnanakerfinu okkar. Í lok dags er þetta spurningin: Ef við ætlum að mæla þessar hagstærðir rétt þá þurfum við að hafa stofnanir sem geta mælt þær rétt. Ég veit að fólk á Hagstofunni gerir sitt allra besta en reyndin er samt sem áður sú að þetta er í praxís reiknað á þann hátt að tölur eru færðar inn í excel-skjal og svo er ýtt á tiltekinn takka og það kemur út tiltekin niðurstaða. Það eru ekki nema nokkur ár síðan að gerð voru stór mistök. Það gleymdist að velja einhverja reiti sem gerði það að verkum að mælingin var röng í nokkra mánuði. Maður veltir því fyrir sér núna, þegar flestar greiðslur eiga sér stað í gegnum posa, þegar flest er rafrænt, hvers vegna við getum ekki gert aðeins betur. Án þess að ég áfellist Hagstofuna, þau hafa náttúrlega bara sína stofnanaumgjörð og geta ekki gert neitt meira en það sem við segjum með lögum að megi gera, en er ekki orðið tímabært að við förum að taka aðeins tillit til þess hvað við þurfum mikið af góðum gögnum í hagkerfinu til að hagstærðirnar séu réttar og eflum þá Hagstofuna og þessar stofnanir? Það eru fleiri stofnanir. Vísitala neysluverðs er náttúrlega stóri hlekkurinn í verðtryggðum lánum en það er ekki eini staðurinn þar sem vísitala neysluverðs er notuð. Hún er notuð víða til þess að uppfæra laun, notuð víða til að reikna út alls konar aðrar stærðir og afleiðurnar sem eiga sér stað í hagkerfinu út af þessari einu stærð, sem er alltaf reiknuð vitlaust, hljóta að hafa einhverja dómínóverkun í hagkerfinu í heild sinni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Þetta er mjög áhugaverð umræða og skiptir okkur mjög miklu máli. Ég held að það sé vel til fundið hjá hv. þingmanni að við tækjum á miklu breiðari grunni hvernig við getum bætt þessa ferla og séð til þess að skekkjur af þessu tagi verði sem allra minnstar og sérstaklega að þær lendi ekki á þeim sem síst skyldi, eins og við höfum upplifað núna í mörg ár, t.d. hvað verðtrygginguna varðar og vísitölu neysluverðs í því sambandi. En það er á fleiri sviðum sem við erum að sjá skekkjur sem geta haft verulegan kostnað í för með sér fyrir þjóðarbúið og þjóðarbúið misst af tekjum. Við sáum það bara fyrir örstuttu að Hafrannsóknastofnun gerð einhver mistök í mælingum á loðnustofninum og gaf út kvóta á loðnu sem var lægri en tilefni var til, þ.e. það var upprunalega 50.000 að ég held en var síðan hækkað í 61.000, vegna einhverrar skekkju í mælingum. Það hefur veruleg áhrif fyrir þjóðarbúið. Þetta er heilmikið tekjutap fyrir þjóðarbúið þannig að við sjáum það hvað það er ákaflega mikilvægt að menn vandi sig í öllum svona mælingum eins og hv. þingmaður fór ágætlega yfir. Ég ítreka það að ég held að full þörf sé fyrir að þetta verði skoðað ofan í kjölinn, farið í sérstaka umræðu um þetta mál við framkvæmdarvaldið, um hvað menn eru að gera. Er verið að vinna í þessum málum eða er þetta eitthvað sem menn hafa sætt sig við, að það séu bara einhverjar skekkjur o.s.frv.? Allt hækkar þetta verðbólguna og verðlag í landinu. Við sjáum að hækkanir ríkisstjórnarinnar um áramótin í fjárlögunum eru að skila hækkun á vísitölu. Ég nefni sem dæmi hækkun á kolefnisskatti ríkisstjórnarinnar, [[Forseti hringir.]]hann skilaði hækkun á vísitölunni upp á 0,1%, svo dæmi sé tekið.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni prýðisræðu og innlegg í umræðuna. Ég ætla að ítreka það sem við ræddum hér fyrr í andsvari að við eigum að geta stigið skrefið til fulls. Mikilvægur liður í því, af því að við tölum um kringumstæðurnar og hv. þingmaður kom inn á það í sinni ræðu, er verðstöðugleikinn. Nú er verðstöðugleiki eftirsóknarverður í hagstjórnarlegu tilliti. Við getum bætt við heilbrigðum hagvexti og fullri atvinnu, eins og það er kallað. Til að okkur takist að klára þetta í efnahags- og viðskiptanefnd, og ég hvet hv. nefnd enn og aftur til að nýta tækifærið og klára þetta, verðum við aðeins að klóra okkur í kollinum. Ég held reyndar að flestir hagfræðingar séu akkúrat núna að klóra sér í kollinum yfir því að við séum með verðbólgu sem er rétt rúmlega yfir verðbólgumarkmiði og vikmörkum. Við erum, eins og margir hafa sagt í þessum ræðustól, að ganga í gegnum dýpstu efnahagskreppu í 100 ár þar sem er mikill framleiðsluslaki og mikið atvinnuleysi. Ég ætlast ekki til að hv. þingmaður svari þessu, en ég held að það sé mikilvægt að við nýtum tækifærið hér og ræðum þessa hluti, hvað er í gangi. Við erum með sjálfstæða peningastefnu og ég veit að það verður brugðist við með réttum hætti. Hófleg verðbólga er ekki endilega slæm, sérstaklega ekki ef hún er á eftirspurnarhliðina. Það er eftirspurn eftir vöru og þjónustu og um leið afleidd eftirspurn eftir vinnuafli og það er heilbrigt og það fylgir hagvexti. Kostnaðarverðbólga getur hins vegar verið slæm. Við þekkjum það frá því við vorum að fella gengið [[Forseti hringir.]]og kostnaður við aðföng hækkaði. Hvað útskýrir þessa verðbólguhækkun eða verðlagshækkanir núna?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og ég vil taka undir það með honum að í þeirri miklu efnahagslægð og niðursveiflu, atvinnuleysi og erfiðu aðstæðum sem þjóðarbúið hefur gengið í gegnum undanfarna mánuði er tækifærið einstakt til þess að stíga skrefið til fulls og afnema verðtrygginguna í eitt skipti fyrir öll. Ég er ekki viss um að þetta tækifæri komi aftur á næstunni, svo hagfellt og gott tækifæri til að ganga alla leið. Ég þakka enn og aftur hv. þingmanni fyrir að vera sammála okkur í Miðflokknum um þetta og leggja áherslu á þetta. Ég vona svo sannarlega að hann geti sem þingmaður í meiri hluta beitt sér fyrir því að þetta verði að veruleika. Hv. þingmaður spurði líka um hvað skýri þessa hækkun verðbólgu. Ég verð því miður að segja að ég held að ríkisstjórnin sjálf eigi stóran hlut í því að verðbólga hefur hækkað. Um áramótin hækkuðu ýmsir liðir á vegum ríkisins, ýmsar gjaldskrárhækkanir urðu, verð á bensíni og olíu, kolefnisgjaldið. Allt hækkaði þetta og er liður í því að hækka vísitöluna og síðan hækkar verðbólgan. Ég nefndi það sérstaklega áðan að búið er að reikna það út að hækkunin á kolefnisgjaldinu ein og sér hækkaði vísitölu um 0,1%. Nú held ég að ríkisstjórnin, og komandi ríkisstjórnir, verði að átta sig á því að ekki er alltaf hægt að ganga fram fyrir skjöldu. Það er ekki hlutverk ríkisins eða ríkisstjórnarinnar að ganga fram fyrir skjöldu með hækkanir um hver einustu áramót. Það mun bara leiða til hærri verðbólgu og bitna á heimilum landsins og fjölskyldunum í landinu. Þetta hefur verið rætt áður. Þótt vissulega hefði verið hægt að ganga lengra í hækkunum um áramót miðað við vísitöluhækkunina, þó að dregið hafi verið úr því, [[Forseti hringir.]]urðu engu að síður hækkanir á vegum ríkisstjórnarinnar sem við í Miðflokknum greiddum ekki atkvæði með.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég ætla að byrja á því að hafna þeirri skýringu að gjaldskrárhækkanir sem er að finna í bandormi sem við samþykkjum hér, tekjubandormi, samhliða fjárlögum, séu skýringin. Þær voru almennt 2,5% sem er undir þeirri verðbólgu sem er og draga þannig úr henni. Hv. þingmaður situr ásamt mér í hv. fjárlaganefnd og við höfum verið á fullri ferð að bregðast við ástandinu og koma peningum út í hagkerfið, í vinnu. Hér er oft sagt í umræðunni að betra sé að gera meira en minna. Þetta bar brátt að og þetta var mikið sjokk og högg á skömmum tíma og það má eiginlega lýsa þessu á þann veg að allt þingið hafi brett upp ermar í viðbrögðum og sett aukna peninga í fjárfestingar, í framkvæmdir, í nýsköpun. Og svo tölum við mikið hér um sjálfvirka sveiflujafnara þar sem bæturnar koma hratt inn og tekjurnar falla. En ég velti því fyrir mér hvort það sé einhver lína þarna þar sem hægt er að snúa þessu við og segja: Við erum farin að gera of mikið. Ég held að þegar viðspyrnan hefst þá verði það mjög verðugt verkefni að halda aftur af eftirspurnarverðbólgu.
Herra forseti. Hagfræðin er ekki í öfundsverðri stöðu. Henni er ætlað að taka saman og setja töluleg gildi á samansuðu allrar mannlegrar hegðunar og henni er gert að flokka það niður eftir ótal aðferðum og henni er gert að hafa rétt fyrir sér. Yfirleitt er það gert með því að ganga út frá því að stöðugleiki sé algengasta fyrirkomulagið þrátt fyrir að bara á síðustu 20–30 árum hafi orðið tugir peningamarkaðsbresta, stór hrun, minni hrun o.s.frv. Það gengur svo langt að maður gæti jafnvel haldið því fram að óstöðugleiki sé í rauninni það eina sem er stöðugt í hagkerfinu. Í öllu þessu er til fyrirbæri sem heitir verðbólga, sem er okkar mat á því hvað verð hækkar. Hæsta verðbólga sem hefur sést, eða alla vega verið mæld, var upp á 4,19 sinnum 10 í 16. veldi prósent. Það er tala sem er svo stór að ég get ekki einu sinni sett hana í samhengi án þess að reyna að umbreyta henni á einhvern hátt. Það er kannski auðveldara að hugsa um hana sem tvöföldun á öllum verðum á 15 klukkutíma og 20 mínútna fresti. Á 15 klukkutíma fresti þá tvöfölduðust verð. Þetta var í Ungverjalandi í júlí 1946. Ísland hefur komið töluvert skár út í verðbólgustríðinu en eitt versta tilfellið hér á landi var um 84% verðbólga. Það er einmitt í slíkum brjáluðum kringumstæðum, þegar verðbólga er svona rosalega mikil, að brugðist er við með lagasetningu eða einhvers konar inngripi til að reyna að ná tökum á ástandinu. Besta dæmið um það sem ég hef séð var í Brasilíu þar sem var hreinlega búinn til nýr gjaldmiðill sem átti að sýna hvernig stöðugleikinn virkaði og svo einn daginn var gjaldmiðlinum hreinlega skipt út. Á Íslandi var farin önnur leið eftir að öll fasteignalán voru étin upp af 84% verðbólgu. Einhver komst að þeirri niðurstöðu að það þyrfti að verja bankana, það þyrfti að setja bankana í betri stöðu, þannig að verðtryggingin var fundin upp. Verðtrygging er svo sem ekkert óalgeng milli ríkja eða innan stórra fyrirtækja og bankakerfisins en hún er rosalega óalgeng í heiminum gagnvart neytendum. Neytendalán eru nánast hvergi verðtryggð. En hér var þetta gert. Ég vil meina að verðtryggingin sé miskunnarlaus fátæktargildra sem hefur fest tvær kynslóðir í það minnsta, jafnvel fleiri, í fátækt. Verðtryggingin hefur gert það að verkum að ótal margir sem fóru út á fasteignamarkaðinn fyrir jafnvel áratugum síðan eiga svo til ekki neitt í eignum sínum í dag. Hluti af ástæðunni fyrir því er að langflestir endurfjármagna lán sín innan sjö ára eða á um það bil sjö ára fresti. En það vill þannig til að þegar maður er með 40 ára verðtryggt fasteignalán fer höfuðstóllinn ekki að minnka neitt að ráði fyrr en eftir rúmlega sjö ár þannig að eignarhluturinn safnast mjög hægt upp, ef þá nokkurn tímann. Ég segi bara: Loksins, loksins, loksins erum við að tala um það af alvöru, með frumvarpi frá ríkisstjórn, að takmarka þetta. Mikið var. Ástandið er þó því miður ekki alveg jafn gott og ég hefði viljað vegna þess að við erum ekki að afnema verðtrygginguna, eins og það hefur verið kallað. Við erum ekki að koma í veg fyrir verðtryggingu á neytendalánum heldur er eingöngu verið að takmarka hana á þann hátt að hún gildi bara fyrir lán af ákveðinni lengd o.s.frv., en við erum ekki að loka alfarið á að verðtryggð neytendalán séu til. Þar af leiðandi er ég sammála hv. þm. Willum Þór Þórssyni og mörgum öðrum sem hafa talað hér í dag og fyrir helgi um að við ættum að ganga alla leið. Í stað þess að afnema verðtryggingu fullkomlega, er hún takmörkuð og takmörkuð á þann hátt að ef þú ert nógu ungur eða nógu fátækur þá ætlar ríkisstjórnin með þessu frumvarpi náðarsamlegast að bjóða þér upp á að ganga í fátæktargildru. Það er nokkurn veginn fyrirkomulagið. En ef við myndum fjarlægja allar þær undantekningar sem koma fram í 1. gr. frumvarpsins og segja bara: Út með verðtryggð neytendalán, þá gerum við ekki þau mistök. Það er breytingin sem við þurfum að gera. Þetta eru rosalega einföld skilaboð sem ég kem með hingað í dag. Við þurfum bara að fjarlæga þetta vegna þess að það á ekki að velta allri eða nánast allri áhættu yfir á neytendur og lántaka. Bankarnir verða að deila þessari áhættu. Það er fullkomlega eðlilegt. Þannig virkar það í öllum öðrum löndum. Á meðan verðtrygging er yfir höfuð leyfð á neytendalánum munu bankar komast upp með það að hafa óverðtryggða vexti töluvert hærri vegna þess að þar taka þeir til sín hluta af áhættunni. Þetta er ekki góð hugmynd og við ættum að hætta með þessar fátæktargildrur. Við ættum að hætta að bjóða hættunni heim. Ég skil hvers vegna þetta varð til á sínum tíma. Þetta voru viðbrögð við ótrúlega óþægilegu ástandi, 84% verðbólgu, en við vitum betur. Eftir margra áratuga reynslu vitum við að þetta er vont fyrirkomulag og við eigum bara að gjöra svo vel að fjarlægja það í einu og öllu.
Herra forseti. Það hefur verið ánægjulegt að taka þátt í þessari upplýstu og góðu umræðu hér í dag. Frumvarp hæstv. fjármálaráðherra snýst í raun og sanni um mjög afmarkaðan þátt sem er að hætta að bjóða upp á hinn eitraða kokteil, sem svo hefur verið kallaður, en það eru verðtryggð jafngreiðslulán til 40 ára. Þau eru þeirrar náttúru að þótt búið sé að borga og standa í fullum skilum í 20 ár hefur höfuðstóllinn ekki lækkað um svo mikið sem eina einustu krónu. Það saxast ekkert á hann. Það myndi náttúrlega ekki nokkur þjóð láta bjóða sér annað eins fyrirkomulag og hér hefur staðið allt of lengi og auðvitað eigum við að kasta því á haugana þar sem það á heima. En vegna þess að við erum að tala um þennan eitraða kokteil þá er rétt að hafa í huga að það eru fleiri þættir í þessu fyrirkomulagi sem eru baneitraðir og það er baneitrað í heild sinni. Þess vegna ætla ég að leyfa mér að varpa því fram, herra forseti, að á meðan þetta fyrirkomulag er við lýði ætti að hafa sama fyrirkomulag og við sölu á t.d. sígarettum. Það má selja sígarettur en því aðeins að kaupendur séu varaðir við því að þeir séu að stofna lífi sínu og heilsu í hættu með því að neyta vörunnar. Meðan þetta er við lýði ætti fjármálastofnunum sem veita slík lán að vera skylt að tilkynna lántökum á verðtryggðum lánum m.a. eftirfarandi: Þú tekur á þig alla áhættu af verðlagsbreytingum á lánstímann. Þú ert í miklu veikari stöðu en lánveitandinn sem hefur yfirburðaþekkingu og þú ekki. Þú ert að gerast ábyrgur fyrir skuldbindingu sem einstaklingum er ekki boðið upp á í neinu landi sem við þekkjum og alls ekki í okkar heimshluta. Þú tekur á þig ábyrgð á sérhæfðu fyrirbæri, afleiðu sem heitir svo á fjármálaíslensku, sem er flókið fjármálafyrirbæri sem er ekki á færi nema sérfróðra kunnáttumanna. Þú veist ekki fyrir fram fjárhæð einnar einustu greiðslu á lánstímanum. - Þetta á allt saman að vera í skjali sem fylgir láninu og fjármálastofnunum á að vera skylt að upplýsa sína viðskiptamenn um þetta. - Þú átt á hættu að missa fótanna í fjárhagslegu tilliti af því að þú ert að taka þetta lán. Þú átt á hættu að vera hrakinn ásamt fjölskyldu þinni af heimili þínu eins og þúsundir íslenskra fjölskyldna geta borið vitni um eftir hrun. Þetta ætti í raun og sanni að fylgja hverju einasta láni, að fólk sé varað við því hverjar afleiðingarnar eru eins og reynslan sýnir með svo glöggum og dapurlegum hætti. Herra forseti. Ég á mér þá ósk að við eigum eftir að eiga umræðu hér um nýtt fyrirkomulag þar sem verðtrygging heyrir sögunni til og þar sem við tökum mið af því sem nágrannar okkar gera, hvaða fyrirkomulag þeir hafa. Ég hef stundum leyft mér að vitna til danskra sérhæfðra íbúðalánastofnana sem heita á danskri tungu „realkreditinstitutter“ og standa á eldgömlum merg í Danmörku. Ekkert kerfi er fullkomið, fjarri því, en það fyrirkomulag sem við höfum búið við allt of lengi á bara engan rétt á sér. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka samþingmönnum mínum fyrir að taka þátt í þessari ákaflega upplýsandi og gagnlegu umræðu. Ég hlýt auðvitað að fagna þeirri viðhorfsbreytingu sem manni sýnist hafa orðið meðal a.m.k. ýmissa þingmanna Pírata. Ég fagna því sömuleiðis að hv. fulltrúi Framsóknarflokksins hérna talar, leyfi ég mér að segja, með öðrum hætti en hans flokksmenn hafa lengi talað. [[Forseti hringir.]]Þetta veit á gott og ég hlakka til umræðu um nýtt kerfi sem er fólki bjóðandi.
Forseti minnir á að þingmálið er íslenska.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um lífsýnasöfn og söfn heilbrigðisupplýsinga og lögum um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði. Frumvarpið er samið í heilbrigðisráðuneytinu í þeim tilgangi að uppfylla eitt af markmiðum þingsályktunar nr. 29/149, um heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Í þingsályktuninni segir að gagnagrunnar og lífsýnasöfn innan heilbrigðiskerfisins eigi að vera opin og aðgengileg vísindamönnum sem öðlast hafa tilskilin leyfi til vísindarannsókna. Markmið frumvarpsins er að tryggja og skýra þann aðgang sem vísindamenn hafa nú þegar að fyrirliggjandi heilbrigðisgögnum og heilbrigðisgögnum sem safnast og verða til í vísindarannsóknum og varðveitt eru til frambúðar í safni heilbrigðisupplýsinga eða lífsýnasafni. Vísindarannsóknir hafa þýðingarmiklu hlutverki að gegna í þróun heilbrigðisþjónustu sem liður í menntun heilbrigðisstarfsfólks og eru forsenda þess að skapa eftirsóknarvert starfsumhverfi fyrir hæft starfsfólk í öllum heilbrigðisstéttum. Til að íslenska heilbrigðiskerfið uppfylli mestu gæðakröfur og standist alþjóðlegan samanburð þarf að hlúa vel að jarðvegi vísindarannsókna. Til að ná áðurnefndum markmiðum þarf kerfið jafnframt að vera einfalt og skilvirkt. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um lífsýnasöfn og söfn heilbrigðisupplýsinga í þeim tilgangi að tryggja jafnræði við veitingu aðgangs að heilbrigðisgögnum sem ábyrgðarmenn vísindarannsókna hafa lagt í safn til frambúðarvarðveislu. Aftur á móti er jafnframt mikilvægt að tryggja að gætt sé að upplýstu samþykki þátttakenda í vísindarannsóknum og mögulegum réttindum þeirra vísindamanna sem leggja gögn í safn og er það einnig lagt til í frumvarpinu. Þá er lögð til breyting á ákvæði sem fjallar um leitargrunna á heilbrigðisstofnunum í þeim tilgangi að gera þá aðgengilegri fyrir vísindamenn. Með breytingunni verður stjórn leitargrunns ekki lengur ætlað það hlutverk að taka efnislega afstöðu til aðgangs eins og skilja má í núgildandi ákvæði. Leitargrunnar eigi að vera opnir vísindamönnum í þeim tilgangi að kanna fýsileika vísindarannsókna á heilbrigðissviði. Í slíkum tilvikum má segja að fram fari ákveðin forrannsókn áður en eiginleg vísindarannsókn á heilbrigðissviði fer fram. Í þessu samhengi er þó mikilvægt að tryggja að skýrt verði kveðið á um hlutverk stjórnar leitargrunns að hafna beiðni sem stjórnin telur vera þannig að svar við henni feli í sér að unnt sé að afla persónugreinanlegra upplýsinga. Í frumvarpinu eru jafnframt lagðar til breytingar á lögum um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði, einkum í þeim tilgangi að gera gögn aðgengilegri vísindamönnum þannig að kerfið sem slíkt verði einfaldað. Með breytingunni er lagt til að vísindamenn sæki um til siðanefndar og að siðanefnd áframsendi umsóknir til ábyrgðaraðila gagna til umsagnar þegar kemur að gagnarannsóknum. Samkvæmt núgildandi ákvæði þarf vísindamaður að sækja um bæði til siðanefndar og ábyrgðaraðila gagna. Með þessu er talið að kerfið verði auðveldara fyrir ábyrgðarmann vísindarannsóknar og þar af leiðandi verði heilbrigðisgögn aðgengilegri í vísindalegum tilgangi. Rétt eins og vísindamenn senda siðanefnd umsóknir í dag og siðanefndin sér um að senda hana til umfjöllunar til Persónuverndar mun nefndin senda umsóknir til ábyrgðaraðila gagna og óska umsagnar. Það kerfi hefur reynst vel síðustu ár og gerir það að verkum að vísindamaður sendir eingöngu eina sameiginlega umsókn til siðanefndar og Persónuverndar. Virðulegi forseti. Frumvarpið var birt á samráðsgátt stjórnvalda og bárust alls átta umsagnir sem voru teknar til greina og gerðar viðeigandi breytingar á frumvarpinu í samræmi við þær. Mat á áhrifum frumvarpsins á ríkissjóð hefur farið fram og er ekki gert ráð fyrir að lögfesting þess hafi áhrif á útgjaldahlið ríkissjóðs. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra út í breytingar á lögum um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði, hvort ekki hafi komið til tals í ráðuneytinu að finna út úr því hvernig hægt er að koma upplýsingum til fólks sem tekur þátt í vísindarannsóknum, t.d. ef það kemur í ljós, þegar vísindamenn eru að vinna með niðurstöður, að einstaklingur er veikur, það er eitthvað að honum, það er eitthvað lífsógnandi sem samt er hægt að bregðast við. Þarf ekki að setja það í lög hvaða ferill fer þá í gang og hvernig eigi að láta manneskjuna vita af því að hún sé í lífshættu nema brugðist verði við með einhverjum hætti? Lækni sem áttar sig t.d. á því fyrir tilviljun að sjúklingur er með krabbamein, ef æxli finnst við myndgreiningu eða eitthvað slíkt, er skylt að láta vita. Þegar kemur að vísindarannsóknum þá fær manneskjan ekkert að vita. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé einhver vinna í gangi í ráðuneytinu hvað þetta varðar, því þetta skiptir afskaplega miklu máli, þarna skilur á milli lífs og dauða. Það ætti ekki að skipta máli við hvaða aðstæður upplýsingarnar koma fram. Það þarf þá bara að finna út úr því eftir hvaða ferli er farið til þess að láta einstaklinginn vita svo að hann megi lifa lengur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það fer í raun og veru eftir upplýsta samþykkinu hvort veita má samþykki fyrir slíku, hvert inntak upplýsta samþykkisins er þegar það er veitt af viðkomandi sem tekur þátt í vísindarannsókninni. En vísindasiðanefnd hefur einmitt verið að skoða þann þátt sem hv. þingmaður er að spyrja um og mér finnst fullt tilefni til þess, eins og hv. þingmaður nefnir, að hv. velferðarnefnd skoði þennan þátt við meðferð málsins. Þessi spurning er ekki ný af nálinni. Hún hefur ítrekað komið upp á ýmsum stigum. Núna er reglugerðarheimild í lögum um vísindarannsóknir um að það eigi að vera hægt að setja reglugerð um það hvernig eigi að tilkynna um þvílíkt. Slík reglugerð er ekki til núna en reglugerðarheimildin liggur fyrir. Þetta frumvarp fjallar ekki nákvæmlega um það sem hv. þingmaður er að spyrja um en það gæti vel komið til álita, finnst mér, að hv. velferðarnefnd fjalli um þau álitamál sem þingmaðurinn er að vekja máls á hér.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er auðvitað mikilvægt að fyrir liggi upplýst samþykki þegar einstaklingur tekur þátt í rannsóknum. Ef vísindamenn eru að sýsla með lífsýni sem búið er að safna fyrir löngu og eitthvað kemur í ljós þá skiptir máli að það megi láta einstaklinginn vita. Ég veit að umræður hafa verið miklar um þetta og siðanefnd viljað, að mér skilst, halda sérstaklega utan um þá einstaklinga sem ekki vilja fá að vita ef í ljós kemur að þeir eru með lífsógnandi sjúkdóm sem eitthvað er hægt að gera við, lækna eða halda niðri. Það er auðvitað ágreiningur um það hvor eigi að standa framar, sá sem vill fá að vita eða sá sem vill ekki fá að vita. Það er einhvern veginn þannig að sá sem vill ekki fá að vita er þá búinn að taka ákvörðun fyrir hinn sem vill fá að vita. Þetta er siðferðisleg spursmál, ég átta mig á því, en það er líka stjórnarskrárvarinn réttur fólks að fá að vita allar nýjustu og bestu upplýsingar um sig sjálft. Þess vegna hefði ég haldið að auðvelt væri að finna út úr þessu þannig að allir verði sáttir. Það má kannski huga að því hvernig þessu er t.d. farið með líffæragjafir. Ég held að þetta sé afar brýnt mál og mikið réttlætismál. Hvað gerir maður ef maður kemst að því að einstaklingur er í lífshættu og maður getur bjargað honum?
Virðulegur forseti. Ég tek bara undir þau sjónarmið hjá hv. þingmanni að það sé brýnt að skoða þetta mál og leiða það til lykta. En þetta er mjög stór umræða af því hún varðar ákveðin grundvallaratriði, siðferðilegar spurningar, og hvílir á breiðari grunni en nákvæmlega það mál sem hér er til umfjöllunar. En mér finnst ekkert koma í veg fyrir að hv. velferðarnefnd skoði þetta sérstaklega við umfjöllun málsins af því að þetta kemur inn á það svið. Vísindasiðanefnd hefur sannarlega verið að skoða þetta og vel væri hægt að hugsa sér, í tilefni af umræðunni sem hv. þingmaður er að vekja máls á hér, að við myndum aftur taka upp þráðinn í ráðuneytinu varðandi þá reglugerðarheimild sem er fyrir hendi og liggur þar því að þessar spurningar verða náttúrlega sífellt meira aðkallandi eftir því sem vísindarannsóknum vindur fram og eftir því sem meiri upplýsingar og aukin þekking kemur í ljós við rannsóknastarf. Mér finnst full ástæða til að kanna það og ég mun vera í sambandi við hv. velferðarnefnd um það hvort við tökum þráðinn upp í ráðuneytinu eða hvort velferðarnefnd skoðar þetta sérstaklega eða hvort við einhendum okkur í það í samstarfi.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um slysatryggingar almannatrygginga. Frumvarpið byggist á tillögum starfshóps sem skipaður var í september 2019 en í starfshópnum voru fulltrúar frá heilbrigðisráðuneyti, félagsmálaráðuneyti, Sjúkratryggingum Íslands, Vinnueftirlitinu og Tryggingastofnun ríkisins. Í lögum um slysatryggingar almannatrygginga er kveðið á um að lögin skuli endurskoða innan tveggja ára frá gildistöku þeirra en lögin tóku gildi 1. janúar 2016 og endurskoðun því tímabær. Nauðsynlegt er að gera breytingar á lögunum til að skýra réttarframkvæmd, skjóta styrkari stoðum undir reglugerðir og draga úr takmarkatilvikum. Lögin byggjast að einhverju leyti á gamalli framkvæmd og ýmis atriði í þeim hafa verið gagnrýnd á undanförnum árum. Í þessu samhengi má meðal annars nefna þá tengingu sem enn er milli slysatrygginga almannatrygginga og bóta lífeyristrygginga samkvæmt lögum um almannatryggingar. Sjúkratryggingar Íslands tóku við framkvæmd slysatrygginga almannatrygginga árið 2008 þegar stofnunin var sett á fót. Tryggingastofnun sér þó enn um að greiða mánaðarleigu út um örorkubætur þar sem slysaörorka hefur verið metin 50 stig eða hærri og dánarbætur. Æskilegra væri að Sjúkratryggingar Íslands færu alfarið með málaflokkinn. Í frumvarpinu er lögð til rýmri skilgreining á slysi. Gildandi lög gera ráð fyrir að með slysi sé átt við skyndilegan utanaðkomandi atburð sem veldur meiðslum á líkama hins tryggða og gerist án vilja hans. Lagt er til að skýringunni verði breytt á þá leið að með slysi verði átt við skyndilegan óvæntan atburð sem veldur meiðslum á líkama hins tryggða og gerist án vilja hans. Orðinu „utanaðkomandi“ er því breytt í „óvænt“. Verði frumvarpið samþykkt mun breytingin verða til þess að slys sem rekja má til skyndilegra áverka vegna ofreynslu á líkama eða slæmrar vinnuaðstöðu falla undir slysatryggingar almannatrygginga, t.d. þegar þungri byrði er lyft eða ýtt. Slík slys hafa ekki verið talin bótaskyld á grundvelli gildandi laga. Rétt er að taka fram að þrátt fyrir að skilgreining slysahugtaksins sé rýmkuð með fyrrgreindum hætti er eftir sem áður skilyrði bótaskyldu að tjón verði rakið til tiltekins og afmarkaðs tilvik sem verður skyndilega. Þannig munu áfram falla utan slysahugtaksins áverkar sem má rekja til langvarandi eða skammvinns álags á stoðkerfi og ekki verða raktir til neins afmarkaðs atviks. Jafnframt falla utan slysahugtaksins veikindi eða áverkar sem koma fram þegar einstaklingur er staddur í vinnu eða við aðrar aðstæður þar sem trygging samkvæmt lögunum á við en tengjast ekki framkvæmd verks eða skilyrðum sem voru fyrir hendi. Lagðar eru til breytingar á 5. gr. laganna um leiðir til og frá vinnu þannig að tryggingavernd nái til nauðsynlegra ferða á eðlilegri leið til og frá vinnu. Skilyrði um eðlilega leið er þannig bætt við ákvæði gildandi laga en með þeirri viðbót er hugsunin að skjóta fyllri lagastoð undir framkvæmd þar sem einungis ferðir á því sem næst beinni leið milli heimilis og vinnustaðar hafa verið felldar undir tryggingaverndina. Bótaskyldu vegna slysa í verulegum útúrdúrum í slíkum ferðum hefur þannig verið synjað. Lagt er til að bætt verði við 3. mgr. 5. gr. laganna heimild til að fella niður eða takmarka bótarétt vegna eigin sakar hins slasaða. Gert er ráð fyrir að reglunni verði beitt í undantekningartilvikum þegar slys verður af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Má þar helst nefna slys þar sem sá slasaði er undir áhrifum áfengis og/eða fíkniefna sem hefur ótvíræð áhrif á færni viðkomandi einstaklings. Í frumvarpinu er lagt til að markmiðs- og gildissviðsákvæðum laganna verði breytt svo að skýrt komi fram að tryggingavernd samkvæmt lögunum nái einnig til bótaskyldra atvinnusjúkdóma. Enn fremur er lagt til að við lögin bætist ný grein þar sem atvinnusjúkdómar eru skilgreindir í fyrsta skipti í lögunum sem sjúkdómar sem orsakast af vinnu eða aðstæðum í starfsumhverfi. Er þannig lögð áhersla á að orsakasamband við vinnu liggi fyrir. Þessi skilgreining er í samræmi við a-lið 2. gr. reglugerðar nr. 540/2011 um tilkynningu og skráningu atvinnusjúkdóma. Sú skilgreining byggist m.a. á viðmiðum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar og skilgreiningu Evrópusambandsins á því hvað teljist til atvinnusjúkdóma. Loks er lagt til að skýrt verði í lögunum að öll ákvæði þeirra sem snúa að slysatryggingum eigi við um bótaskylda atvinnusjúkdóma eftir því sem við getur átt, en það er í samræmi við gildandi framkvæmd. Í lögunum er ákvæði um atvinnusjúkdóma en þar segir að ákveða skuli með reglugerð að tilteknir atvinnusjúkdómar skuli vera bótaskyldir. Slík reglugerð hefur aldrei verið sett og því hefur ekki að öllu leyti verið skýrt til hvaða sjúkdóma tryggingin nær. Sjaldgæft er að sótt sé um bætur vegna atvinnusjúkdóma til Sjúkratrygginga Íslands en mögulegt er að framangreindar breytingar muni auka þekkingu á réttindunum og verði til þess að umsóknum fjölgi. Verði frumvarpið að lögum verður samhliða breyttri löggjöf sett reglugerð með yfirliti yfir bótaskylda atvinnusjúkdóma. Lagt er til í 11. gr. frumvarpsins að bætur fyrir varanlegt líkamstjón samkvæmt lögunum verði miskabætur samkvæmt skaðabótalögum, nr. 50/1993. Örorkubætur samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga eru bætur fyrir svokallaða læknisfræðilega örorku. Ekki hefur verið gerð sérstök grein fyrir því um hvers kyns örorku er að ræða í lögunum eða skýringartexta við þau. Ljóst er þó varanleg læknisfræðileg örorka byggist á læknisfræðilegu mati þar sem metin er líkamleg og eftir atvikum andleg skerðing á færni einstaklings þar sem allir eru metnir eftir sömu forsendum. Fjárhæð bótagreiðslna fyrir varanlega læknisfræðilega örorku samkvæmt gildandi lögum tekur mið af upphæð örorkubóta lífeyristrygginga almannatrygginga en í reglugerð nr. 187/2005 má finna óskýra reiknireglu um eingreiðslumat bóta fyrir varanlega læknisfræðilegu örorku. Með hliðsjón af framangreindu er lagt til að í stað þess að miða við varanlega læknisfræðilega örorku og greiða bætur samkvæmt reiknireglu reglugerðar um eingreiðslu örorkubóta verði ákveðið að bæta varanlegt líkamstjón vegna bótaskyldra slysa með miskabótum samkvæmt skaðabótalögum. Bætur fyrir varanlegan miska samkvæmt skaðabótalögum eru að jafnaði hærri en bætur fyrir læknisfræðilega örorku samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga og er því um réttarbót að ræða. Þannig myndi gilda um bótagreiðsluna skýr og þekkt reikniregla skaðabótalaga auk þess sem nafn bótagreiðslunnar gæfi til kynna að um væri að ræða bætur fyrir líkamstjón án þess að tekið væri tillit til fjárhagslegs tjóns. Mat á varanlegum miska og varanlegri læknisfræðilegri örorku er að öðru leyti svo líkt að breytingin er ekki líkleg til að valda vandkvæðum í framkvæmd. Samkvæmt gildandi lögum er stór hluti bóta slysatrygginga almannatrygginga greiddur mánaðarlega, þ.e. bætur fyrir læknisfræðilega örorku sem metin er 50 stig eða hærri og dánarbætur. Þessar mánaðarlegu greiðslur eru greiddar af Tryggingastofnun, samanber 3. gr. laganna. Um er að ræða fyrirkomulag sem á rætur sínar að rekja til þess er slysatryggingar almannatrygginga heyrðu undir Tryggingastofnun eða til ársins 2008. Þar sem þessar mánaðarlegu greiðslur eru að sumu leyti sambærilegar lífeyrisgreiðslum á grundvelli laga um almannatryggingar og voru greiddar úr sama greiðslukerfi var tekin ákvörðun um að halda því fyrirkomulagi að Tryggingastofnun greiddi þær út eftir að Sjúkratryggingar Íslands voru settar á fót og tóku við málaflokknum. Þetta fyrirkomulag er þó ógagnsætt auk þess sem það veldur óþarfa flækjum við færslu bókhalds milli tveggja stofnana sem heyra hvor undir sitt ráðuneyti. Í frumvarpinu er lagt til að allar bætur laganna verði eingreiðslubætur sem greiðist af Sjúkratryggingum Íslands. Er litið til þess að miskabætur samkvæmt skaðabótalögum eru ávallt eingreiðslubætur en einnig þess að það fyrirkomulag að bætur slysatrygginga almannatrygginga geti verið á formi mánaðarlegra lífeyrisgreiðslna sé arfur frá fyrri tíð þegar alvarleg slys voru tíðari, en mikill árangur hefur náðst í að draga úr fjölda slíkra slysa. Breytingin færir bætur slysatrygginga nær bótum vátryggingafélaga vegna líkamstjóns og gerir Sjúkratryggingum Íslands kleift að loka bótamálum sem stofnunin hefur til meðferðar. Lagt er til að þessari breytingu fylgi ákvæði til bráðabirgða þar sem gert er ráð fyrir að þeir einstaklingar sem fá mánaðarlega greiddar dánarbætur eftir andlát maka fái eftirstöðvar bótanna greiddar sem eingreiðslu. Lagt er til að ákvæði um barnalífeyri vegna andláts foreldris verði ekki haldið í lögunum enda má sækja sambærilegan rétt vegna andláts foreldris til Tryggingastofnunar ríkisins óháð því hvort slys olli dauða eða ekki. Enn fremur er lagt til að þeir sem öðlast hafa rétt til mánaðarlegra lífeyrisgreiðslna vegna varanlegs líkamstjóns, nú varanlegrar læknisfræðilegrar örorku, geti óskað eftir því að fá örorkumat sitt gert upp í formi eingreiðslu og ljúki þannig greiðslu bóta vegna slyssins frá Sjúkratryggingum Íslands. Framangreind breyting er liður í því að aðskilja bótagreiðslur slysatrygginga almannatrygginga frá Sjúkratryggingum Íslands frá bótum lífeyristrygginga almannatrygginga frá Tryggingastofnun og er þar af leiðandi til einföldunar á bótakerfinu. Virðulegi forseti. Að lokum er rétt að nefna að fyrir utan breytingar á ákvæðum laganna sem þykja úreld er lagt til að tengingu bóta samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga við lög um almannatryggingar verði slitið. Þannig falli niður ákvæði um að bætur samkvæmt lagabálkunum tveimur fari ekki saman. Í því felst að örorkumat sem og endurhæfingarmat hjá Tryggingastofnun ríkisins kæmi eftir breytinguna ekki í veg fyrir rétt einstaklings til þess að fá mat á varanlegum miska, nú varanlegri læknisfræðilegri örorku, vegna bótaskylds slyss. Örorkumat, endurhæfingarmat eða ellilífeyrir frá Tryggingastofnun kæmi heldur ekki í veg fyrir rétt til fullra slysadagpeninga vegna bótaskylds slyss, öfugt við það sem nú er. Í breytingunni myndi einnig felast að miskamat vegna bótaskylds slyss, nú mat á varanlegri læknisfræðilegri örorku, hefði ekki áhrif á hlutfall örorkulífeyrisgreiðslna samkvæmt lögum um almannatryggingar hjá Tryggingastofnun ríkisins, líkt og nú er. Það að eingreiðslubætur slysatrygginga skerði hlutfall örorkulífeyrisgreiðslna byggist á gamalli framkvæmd sem átti betur við þegar um einn og sama lagabálk var að ræða, svo og þegar sama stofnunin sá um að annast greiðslu bótanna. Reglan var sett í lög á þeim tíma þegar algengara var en nú að slys leiddu til verulegs líkamstjóns eða jafnvel dauða en eins og áður hefur komið fram hefur alvarlegum slysum sem valda miklu líkamstjóni fækkað verulega á undanförnum árum. Má draga í efa sanngirni þess að einstaklingur þurfi að þola skerðingu á örorkubótum vegna heilsubrests sem er alls ótengdur slysi sem viðkomandi hefur áður fengið greiddar bætur fyrir samkvæmt lögunum. Um er að ræða ólík réttindi sem byggjast á ólíkum grunni og er því lagt til að réttur til örorkubóta samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga hafi ekki áhrif á rétt örorkubóta samkvæmt lögum um almannatryggingar og öfugt. Má í því sambandi benda á að bætur vegna líkamstjóns vegna slyss frá vátryggingafélögum hafa hvorki áhrif til skerðingar á lífeyrisréttindum samkvæmt lögum um almannatryggingar né samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga. Þá er einnig lagt til að eingreiðsla örorkubóta vegna bótaskylds slyss muni ekki lengur skerða slysadagpeninga eða sjúkradagpeninga samkvæmt lögum um sjúkratryggingar vegna síðara slyss eða veikinda. Samkvæmt gildandi lögum skerðast báðar tegundir dagpeninga vegna síðara atviks ef einstaklingur hefur einhvern tíma fengið eingreiðslu vegna slyss og sanngirnisrök liggja til þess að sú tenging verði felld úr lögum. Tilvikin eru tiltölulega fá ár hvert og viðbótarkostnaður lágur. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins sem hér er til umræðu og leyfi mér að leggja til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég vil koma aðeins inn á 5. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um atvinnusjúkdóma og þeir skilgreindir. Þar segir: „Með atvinnusjúkdómi er átt við sjúkdóm sem orsakast af vinnu eða aðstæðum í starfsumhverfi. […] Ráðherra skal í reglugerð kveða nánar á um hvaða atvinnusjúkdómar teljast bótaskyldir.“ Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra þá verður gert yfirlit um bótaskylda atvinnusjúkdóma og það er af hinu góða. Vísað er til þess að í því samhengi skuli horft til tilskipunar frá Evrópusambandinu og auk þess er birtur listi yfir atvinnusjúkdóma sem eru nefndir í leiðbeiningum á vef Vinnueftirlitsins. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hvernig staðið verður að gerð þessa lista. Þetta er náttúrlega ákaflega mikilvægt atriði. Er tæmandi talning eða tekið tillit til þessara leiðbeininga og farið eftir því sem birt er á vef Vinnueftirlitsins? Nú veit ég t.d. um starfsstétt sem hefur barist fyrir því að tiltekin tegund krabbameins verði viðurkennd sem atvinnusjúkdómur, og það eru slökkviliðsmenn. Ég ætla að fara yfir það í ræðu minni hér á eftir, bara til að vekja athygli á málinu. Það eru margar rannsóknir sem hafa verið gerðar á tíðni krabbameins [[Forseti hringir.]]meðal slökkviliðsmanna og benda þær allar til þess að tengsl séu á milli starfs slökkviliðsmanna [[Forseti hringir.]]og aukinnar tíðni krabbameins. En áður en ég kem að því þá spyr ég: Getur hæstv. ráðherra farið yfir þennan lista, hvernig hún sér þetta fyrir sér?
Virðulegur forseti. Eins og vera ber þá verður farið í þessa vinnu eftir að vinnu Alþingis við gerð frumvarpsins er lokið þannig að leiðsögn Alþingis liggi fyrir varðandi slíkan lista. Það hefur auðvitað ítrekað verið gagnrýnt að reglugerð hafi ekki verið sett um atvinnusjúkdóma en í frumvarpinu er lögð sú skylda á ráðherra að gera það. Ég sé í fyrsta lagi fyrir mér að reglugerð af þessu tagi yrði sett í samráðsgátt. Ég held að það skipti mjög miklu máli og ekki síst vegna þess að sú ábending sem kemur fram í máli hv. þingmanns er hárrétt, það er vandséð að listi yfir slíka sjúkdóma yrði tæmandi, enda kom það til að mynda fram í umsögn Öryrkjabandalagsins við frumvarpið á sínum tíma að það væri umhugsunarefni. Lögð er áhersla á að til eru góðar leiðbeiningar í þessum efnum og við þurfum þá a.m.k. að vita, það þarf að liggja fyrir með mjög skýrum hætti, til hvaða þátta tryggingin nær. Það er auðvitað mjög sjaldgæft núna að sótt sé um bætur vegna atvinnusjúkdóma til Sjúkratrygginga en með breytingu á lögunum viljum við bæði skýra og undirstrika tryggingavernd þessara laga þegar kemur að atvinnusjúkdómum ef þeim kemur til með að fjölga. Markmiðið með lögunum er bæði að skýra þessar heimildir, að tryggja betri undirstöður, og bæta réttaröryggið þannig að við séum að tala enn skýrar. En ég árétta það sem ég sagði hér fyrr í mínu svari að það er mjög mikilvægt að vinna af þessu tagi fari þannig fram að hún rati í samráðsgátt stjórnvalda og fái umsagnir.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrt svar hvað þetta varðar. Það er ákaflega mikilvægt, sem fram kom af hálfu ráðherra, að reglugerðin fari í samráðsgáttina. Þá geta starfsstéttir eins og slökkviliðsmenn, sem ég nefndi hér sérstaklega, komið sínum sjónarmiðum á framfæri. Þeir telja mikilvægt að þeir séu á þessum lista þegar um krabbamein er að ræða, en eins og ég sagði áðan benda margar rannsóknir til þess að þeir séu mjög útsettir fyrir ákveðnum tegundum krabbameins vegna eðlis starfsins. Við bruna myndast, eins og kunnugt er, gríðarlega mikið magn af krabbameinsvaldandi efnum. Það hefur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin staðfest og einnig Alþjóðakrabbameinsstofnunin sem er undirstofnun hennar. Þó að flestar þessar rannsóknir séu gerðar erlendis má vel heimfæra þær yfir á íslenska slökkviliðsmenn enda vinna þeir við sömu aðstæður og slökkviliðsmenn erlendis. Ég vildi bara árétta þetta en ég kem nánar inn á það í ræðu minni. Ég fagna því að hér er réttarbót á ferðinni, tvímælalaust. Ég fagna frumvarpinu og vona að það fái vandaða og góða umfjöllun. Ekki síst er það einmitt samráðsgáttin sem hefur sannað gildi sitt ágætlega í ýmsum málum þegar kemur að lagasetningu. Ég fagna því sérstaklega að farið verði yfir þau mál þegar kemur að yfirliti um bótaskylda atvinnusjúkdóma.
Herra forseti. Ég fagna þessu frumvarpi. Hér er á ferðinni mikilvæg réttarbót og þá sérstaklega þegar kemur að atvinnusjúkdómum eins og ég nefndi áðan í andsvari við hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég ætla í ræðu minni að rökstyðja nauðsyn þess að krabbamein, sem margir slökkviliðsmenn hafa því miður þurft að glíma við, verði í raun skilgreint sem atvinnusjúkdómur sem ætti að vera á því yfirliti yfir bótaskylda atvinnusjúkdóma sem gert verður í tengslum við þessa lagasmíð. Tíðni krabbameins meðal slökkviliðsmanna hefur aukist mjög á undanförnum árum og ein af ástæðum þess er að í brunum í dag þá brenna allt önnur efni en áður þekktist. Fyrir 40 árum voru innanstokksmunir gerðir úr tré og ull og hálmi o.s.frv., en flest af því sem við eigum í dag á heimilum okkar er úr plastefnum og þegar þau brenna þá losnar mikið magn eldsneytis- og eiturgufa. Erlendar rannsóknir hafa m.a. sýnt að plastefni hafa fundist í þvagi slökkviliðsmanna. Slökkviliðsmenn á Íslandi hafa fundið þetta á eigin skinni í bókstaflegri merkingu. Flestir sem hætta að vinna sem slökkviliðsmenn í dag eru rúmlega 60 ára að aldri. Ótrúlega margir þeirra kljást við krabbamein og hjartasjúkdóma og næstum allir eiga við einhvers konar stoðkerfisvandamál að stríða. Langflestir þeirra hafa alla ævi verið í góðu líkamlegu formi. Á Norðurlöndunum hafa slökkviliðsmenn rekið nokkur mál fyrir dómstólum til að ná fram bótum og viðurkenningu á atvinnusjúkdómi. Eðli málsins samkvæmt hafa slökkviliðsmenn oftast ekki hugmynd um hvaða efni eru að brenna í húsbruna í atvinnuhúsnæði eða í skipum, eða hvaða afleiðingar það mun hafa fyrir heilsu þeirra. Við þekkjum það að slökkviliðsmenn hafa það hlutverk að bjarga fólki og leggja sig í hættu við það. Starf slökkviliðsmannsins er eitt erfiðasta starf sem hægt er að sinna og því fylgir mikil hætta og það sem meira er, sú hætta gerir það að verkum að þeir eru útsettir fyrir alvarlegum atvinnusjúkdómum eins og ég nefndi hér í upphafi. Það er vissulega hættulegt að fara inn í brennandi hús og því fylgja fleiri leyndar hættur sem fæstir vita um. Sem betur fer hefur enginn slökkviliðsmaður látist við skyldustörf á Íslandi. En það er hins vegar annar þáttur sem almenningur veit ekki um og er jafnvel enn hættulegri og það er hin svokallaða reykköfun. Það hefur orðið mikil vakning meðal slökkviliðsmanna um allan heim vegna þeirrar staðreyndar að fjöldi slökkviliðsmanna hefur látist af völdum krabbameins og þar eru íslenskir slökkviliðsmenn ekki undanskildir. Rannsóknir sýna að slökkviliðsmenn eru allt að tvisvar sinnum líklegri til að þróa með sér ákveðnar tegundir krabbameina og að krabbamein hjá slökkviliðsmönnum vaxi mun hraðar en gengur og gerist hjá öðrum. Strax eftir fimm ár í starfi hafa líkur á krabbameini meðal slökkviliðsmanna aukist verulega. Margar rannsóknir hafa verið gerðar hvað þetta varðar og er niðurstaðan ávallt sú sama. Í Kaliforníu í Bandaríkjunum var sett löggjöf árið 1984 til að aðstoða þá slökkviliðsmenn sem greindust með krabbamein og í dag er svipuð löggjöf í gildi í öllum ríkjum Bandaríkjanna. Sú löggjöf felur það í sér að krabbamein er skilgreint sem atvinnusjúkdómur að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Árið 2002 tóku Kanadamenn upp svipaða löggjöf og síðan Ástralir árið 2012. Þó svo að þeir brunar sem kom upp í dag séu jafn alvarlegir og þeir voru fyrir 50–60 árum þá er staðreyndin sú að þeir innihalda miklu meira magn af efnum sem valda krabbameini. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin og Alþjóðakrabbameinsstofnunin hafa gert rannsóknir sem sýna fram á að við bruna myndast í reyk gríðarlega mikið magn af krabbameinsvaldandi efni. Margar rannsóknir hafa verið gerðar á tíðni krabbameins meðal slökkviliðsmanna og benda þær allar til þess að tengsl séu á milli starfs slökkviliðsmanna og aukinnar tíðni krabbameins. Þó svo að flestar rannsóknir séu gerðar erlendis má vel heimfæra þær á íslenska slökkviliðsmenn enda vinna þeir við sömu aðstæður og slökkviliðsmenn erlendis. Það er einmitt þessi mikli fjöldi af krabbameinsvaldandi efnum sem gerir starfið hættulegra en margan grunar. Það eru ekki miklir möguleikar fyrir slökkviliðsmenn að verjast upptöku á þessum efnum nema að mjög litlu leyti. Það er alveg ljóst að notkun á plastefnum, t.d. í húsgögnum og húsbúnaði, er ekki að minnka á næstu áratugum og bara í Kína, þar sem megnið af framleiðslu heimsins fer fram, verða til tugir nýrra plastgerða í hverjum mánuði og því erfitt að ná að halda utan um þau efni sem notuð eru til framleiðslu á plastvörum. Þrátt fyrir miklar forvarnir og betri útbúnað slökkviliðsmanna við slökkvistörf þá eiga þeir aldrei möguleika á að verja sig fullkomlega fyrir þeim krabbameinsvaldandi efnum sem finna má í reyknum sem myndast við bruna. En til að verjast hitanum þurfa þeir að vera í hlífðarfatnaði og þessi fatnaður þarf að geta andað til að losa líkamann við raka og það leiðir síðan af sér að krabbameinsvaldandi efni eiga greiða leið í gegnum hlífðarfatnaðinn en megnið af efnunum tekur líkaminn upp í gegnum húðina. Það er mikilvægt að koma upp vinnuferli við árlegar læknisskoðanir slökkviliðsmanna sem eykur líkurnar á að krabbamein greinist snemma hjá þeim. Það er mikilvægt að fá ákveðin krabbamein meðal slökkviliðsmanna viðurkennd sem atvinnusjúkdóm að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Í Kanada, Bandaríkjunum og í Ástralíu eru 15 tegundir af krabbameini sem falla í flokkinn atvinnusjúkdómur hjá slökkviliðsmönnum; þeir fyrstu koma inn eftir u.þ.b. fimm ára starf og svo bætast fleiri við eftir því sem starfsaldur slökkviliðsmanna lengist. Herra forseti. Það er eðlileg krafa af hálfu slökkviliðsmanna að litið verði til þeirra fjölmörgu rannsókna sem styðja málstað þeirra og unnið verði að því að tryggja að slökkviliðsmenn verði ekki eins útsettir fyrir krabbameinum og þeir eru. Slökkviliðsmenn á Íslandi eru frekar fámennur hópur og þó svo að tíðni krabbameins meðal slökkviliðsmanna sé með því hæsta sem þekkist meðal starfsstétta ætti kostnaðaraukningin ekki að vera mikil verði krabbamein skilgreint sem atvinnusjúkdómur slökkviliðsmanna. Í Bandaríkjunum, Kanada og Ástralíu eru yfir 99% allra slökkviliðsmanna tryggð fyrir starfstengdu krabbameini. Ég vil segja það að lokum, herra forseti, að það er löngu tímabært að sjúkdómur á borð við krabbamein verið viðurkenndur sem atvinnusjúkdómur hjá slökkviliðsmönnum. Ég vona svo sannarlega að í þeirri vinnu sem fram undan er verði tekið tillit til þess og slökkviliðsmenn fái að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, og á það verði fallist að krabbamein verði sett á þann lista sem verður yfirlit um atvinnusjúkdóma eins og boðað er í frumvarpinu, að krabbamein meðal slökkviliðsmanna falli þar undir.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúklingatryggingu. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem fela í sér vissa útvíkkun á tryggingavernd laganna hvað varðar tryggingavernd í tilteknum klínískum lyfjarannsóknum. Með heilbrigðisstefnu sem samþykkt var á Alþingi í júní 2019 hefur verið mótuð framtíðarsýn fyrir íslenska heilbrigðisþjónustu til ársins 2030. Í stefnunni kemur fram að vísindarannsóknir á heilbrigðissviði skuli vera sterk stoð heilbrigðiskerfisins og standast alþjóðlegan samanburð í gæðum og umfangi. Þá er í gildi stefna í vísindarannsóknum á heilbrigðissviði til ársins 2030 þar sem fram kemur að mikilvægt sé að hlúa vel að jarðvegi vísindarannsókna á heilbrigðissviði svo að íslenska heilbrigðiskerfið uppfylli hæstu gæðakröfur og geti staðist samanburð við önnur lönd. Stefnt er að því að árið 2030 verði til staðar enn betri aðstaða og innviðir til klínískra vísindarannsókna á heilbrigðisstofnunum hér á landi enda eru vísindarannsóknir á heilbrigðissviði til þess fallnar að tryggja frekari gæði þjónustunnar, efla hæfni heilbrigðisstarfsmanna og framþróun þjónustunnar í heild sinni. Landspítali sem háskólasjúkrahús og Sjúkrahúsið á Akureyri sem kennslusjúkrahús gegna veigamiklu hlutverki í að afla nýrrar þekkingar í heilbrigðisvísindum en eitt af lögbundnum hlutverkum þeirra er að stunda vísindarannsóknir á heilbrigðissviði, þar á meðal klínískar lyfjarannsóknir. Í reglugerð um klínískar lyfjarannsóknir er gerð sú krafa að þátttakendur í slíkum rannsóknum séu tryggðir fyrir mögulegum skaða sem orðið getur vegna þátttöku í þeim. Í flestum slíkum rannsóknir eru styrkir bakhjarlar sem hafa fjárhagslega burði til þess að tryggja þátttakendur og skila rannsakendur þá inn tryggingaskírteini því til staðfestingar til vísindasiðanefndar sem sér um að veita leyfi fyrir vísindarannsóknum hér á landi. Landspítalinn og Sjúkrahúsið á Akureyri hafa hins vegar heimild til að framkvæma rannsóknir að eigin frumkvæði og án aðkomu utanaðkomandi kostunaraðila, þ.e. bakhjarls. Sjúklingar þeirra njóta tryggingaverndar í gegnum miðlæga sjúklingatryggingu hjá Sjúkratryggingum Íslands. Það kemur hins vegar skýrt fram í gildandi lögum að tryggingavernd þeirra nær ekki yfir tjón sem rekja má til eiginleika lyfs sem notað er við rannsókn eða sjúkdómsmeðferð. Samkvæmt gildandi lögum eru þátttakendur í klínískum lyfjarannsóknum sem framkvæmdar eru á heilbrigðisstofnunum þar sem enginn bakhjarl er til staðar því ekki tryggðir með fullnægjandi hætti. Þetta hefur valdið Landspítala og Sjúkrahúsinu á Akureyri erfiðleikum við að sækja um og fá leyfi fyrir klínískum lyfjarannsóknum hjá vísindasiðanefnd og sinna þar með lögbundnu hlutverki sínu. Virðulegi forseti. Með því frumvarpi sem hér er mælt fyrir er lagt til að tryggingavernd laga um sjúklingatryggingu verði útvíkkuð með þeim hætti að verndin nái yfir þátttakendur í klínískum lyfjarannsóknum þar sem rannsakendur eru ekki með bakhjarl. Er þetta gert með það að markmiði að tryggja þátttakendum tryggingavernd í kjölfar tjóns sem rekja má til eiginleika lyfja sem notuð eru við umræddar rannsóknir. Enn fremur er umrædd breyting lögð til með það að markmiði að gera rannsakendum á heilbrigðisstofnunum sem ekki hafa bakhjarl auðveldara fyrir að sækja um og fá leyfi vísindasiðanefndar fyrir klínískum lyfjarannsóknum og einfalda þannig að umsóknarferlið, líkt og kveðið er á um í vísindastefnu til ársins 2030. Öflugt vísindastarf er ein af mikilvægustu grunnstoðum hvers háskóla- og kennslusjúkrahúss og því mikilvægt að allar forsendur séu fyrir hendi svo að Landspítali og Sjúkrahúsið á Akureyri geti sinnt því lögbundna hlutverki án vandkvæða. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins sem hér er til umræðu og leyfi mér að leggja til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til velferðarnefndar og til 2. umr.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á sveitarstjórnarlögum. Um er að ræða fyrsta frumvarpið sem lagt er fram til að ná fram markmiðum þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2018–2023, sem samþykkt var á Alþingi þann 29. janúar sl. Rétt er að rifja upp nokkur veigamikil atriði þingsályktunarinnar, þeirrar fyrstu sinnar tegundar hér á landi. Þingsályktunin fékk góðar viðtökur, m.a. hér í þingsölum, vegna umfangsmikils samráðs og samstarfs við þá sem málið varðar þar sem m.a. voru haldnir samráðsfundir um allt land, fjallað var um hana á sérstöku aukaþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga auk þess sem efni ályktunarinnar var tvisvar birt í samráðsgátt stjórnvalda. Framtíðarsýn áætlunar í málefnum sveitarfélaga er, með leyfi forseta: „… að Ísland verði í fremstu röð með trausta og örugga innviði, öflug sveitarfélög, verðmætasköpun og framsækna þjónustu. Tækni tengi byggðir og Ísland við umheiminn í jafnvægi við umhverfið.“ Þá segir enn frekar um meginmarkmið hennar: „Helsta viðfangsefni áætlunar í málefnum sveitarfélaga verði að draga saman meginþætti langtímastefnumörkunar ríkisins í þeim málaflokkum sem snúa að verkefnum sveitarfélaga og stuðla að samræmingu í stefnumótun ríkis og sveitarfélaga á þeim sviðum með heildarhagsmuni sveitarstjórnarstigsins að leiðarljósi. Jafnframt verði sett fram leiðarljós í málefnum sveitarstjórnarstigsins með eflingu þess og sjálfbærni að markmiði.“ Þingsályktunartillagan var lögð fram hér á Alþingi síðastliðinn vetur og afgreidd 29. janúar fyrir rúmu ári. Í umsögn meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar, sem var með tillöguna til meðferðar, kom fram að gestir hennar hefðu almennt lýst yfir ánægju með framkomna þingsályktun og þær aðgerðir sem þar koma fram. Það var sameiginleg niðurstaða þeirra sem unnu að gerð tillögunnar að til þess að ná því markmiði að efla sveitarstjórnarstigið og gera sveitarfélögin að enn sjálfbærari þjónustu- og rekstrareiningum þyrftu þau að stækka og þeim að fækka. Fyrir því eru margar ástæður og ég tel rétt að nefna nokkrar. 1. Öflug stjórnsýsla. Miklar og auknar kröfur hafa verið gerðar til stjórnsýslu sveitarfélaga undanfarna áratugi og ljóst er að fámenn sveitarfélög hafa síður getu til að uppfylla slíkar kröfur. Þegar sveitarfélög eru of mörg reynist einnig erfitt að halda uppi fullnægjandi eftirliti með stjórnsýslu allra sveitarfélaga og afleiðingarnar verða þær að íbúar geta ekki treyst því að staðbundin stjórnvöld uppfylli allar sínar lagaskyldur eða gæti nægilega að vönduðum stjórnsýsluháttum í starfsemi sinni. 2. Sjálfbærni. Markmið þingsályktunarinnar er að auka sjálfbærni sveitarfélaga og tryggja getu þeirra til að annast lögbundin verkefni. Það kunna að vera skiptar skoðanir á því hvað telst vera fjárhagslega sjálfbært sveitarfélag eða hversu hátt hlutfall af tekjum sveitarfélags getur komið úr sameiginlegum sjóðum til að það sé orðið ósjálfbært. Þó hljóta flestir að setja spurningarmerki við sjálfbærni sveitarfélaga sem treysta á framlög úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga til að geta haldið uppi lágmarksþjónustu. 3. Hagræðing. Með fækkun sveitarfélaga má ná fram umtalsverðri hagræðingu, m.a. þá fjármuni sem fara í yfirbyggingu sveitarfélaga. Samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið lét greina hagræn áhrif frumvarpsins og var niðurstaðan sú að með stækkun og eflingu sveitarfélaga gæti fylgt hagræðing upp á 5 milljarða á ári sem væri hægt að nýta til að auka og bæta þjónustu við íbúa og treysta alla innviði svo um munar. Sjá verður til þess að sá fjárhagslegi ávinningur komi íbúum þeirra sveitarfélaga til góða sem fara í sameiningar á komandi árum. 4. Betra vinnuumhverfi fyrir kjörna fulltrúa og starfsmenn sveitarfélaga. Það þarf að efla og auka fjölbreytni í stjórnsýslu sveitarfélaga, það gerist með auknum verkefnum og skapar um leið ný atvinnutækifæri og styður við störf kjörinna fulltrúa. Óumdeilt er að stærri stjórnsýslueiningar hafa meiri möguleika á að efla mannauð sinn og tryggja starfskjör kjörinna fulltrúa 5. Lýðræðishalli. Þær auknu kröfur sem gerðar eru til stjórnsýslu sveitarfélaga hafa orðið til þess að mörg fámenn sveitarfélög framselja vald sitt í mörgum lögbundnum verkefnum til nágrannasveitarfélagsins, til stærri sveitarfélaga. Í slíkum tilvikum eru ákvarðanir færðar frá kjörnum fulltrúum til annarra aðila sem hafa ekki lýðræðislegt umboð á bak við sig. Grundvallaratriðið er þó þetta: Sveitarfélög eru rekin fyrir almannafé. Það er skylda Alþingis og annarra stjórnvalda að tryggja að sveitarstjórnarstigið í heild sé rekið með lýðræðislegum, hagkvæmum og skilvirkum hætti. Öll sveitarfélög þurfa að hafa afl til að sinna lögbundinni grunnþjónustu sem um leið tryggir jafnan rétt allra landsmanna að þeirri þjónustu sem sveitarfélög veita. Eins og ég hef rakið hér með örfáum dæmum er hægt að gera betur. Miklu betur. Og um það eru allir sammála. Þingsályktunin kveður á um 11 aðgerðir og hefur það verið verkefni mitt og okkar í ríkisstjórninni að undirbúa framkvæmd þeirra og innleiðingu. Við höfum þegar hrint þeirri aðgerð í framkvæmd að stórefla fjárhagslegan stuðning Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga við sameiningar, en áætlað er að um 10–12 milljarðar kr. geti runnið í slíkan stuðning á næstu árum. Ríkið hefur enn fremur lagt 100 milljónir kr. í stuðning við stafræna þróun á sveitarstjórnarstiginu og er samstarf ríkis og sveitarfélaga á þessu sviði nú í góðum farvegi. Þá höfum við náð samkomulagi við sveitarfélögin um það hvernig við stöndum að heildarendurskoðun á tekjustofnum sveitarfélaga og regluverki jöfnunarsjóðs, en sú vinna hefst á næstu vikum. Aðrar aðgerðir eru einnig í undirbúningi og er þingsályktuninni fylgt eftir með skipulögðum hætti. Umdeildasta aðgerð þingsályktunarinnar en jafnframt sú áhrifaríkasta, til að ná fram þeim ávinningi sem ég fjallaði um hér á undan, er sú fyrsta, þ.e. fyrsti liður þingsályktunarinnar. Með henni var staðfestur vilji Alþingis, ríkisstjórnar og jafnframt meiri hluta sveitarstjórnarfólks á Íslandi um lögfestingu lágmarksfjölda íbúa í sveitarstjórnarlög að nýju. Ráðuneyti mitt hefur í nánu samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga unnið samviskusamlega að því að útfæra aðgerðina í frumvarpsformi, og er það mál nú til umræðu hér á hinu háa Alþingi. Segja má að efni þessa frumvarps snúi að sameiningum sveitarfélaga með ýmsum hætti. Lagðar eru til breytingar á sveitarstjórnarlögum sem hafa þann tilgang að hvetja til frjálsra sameininga sveitarfélaga, draga úr lagahindrunum tengdum sameiningum og styrkja þróun og nýbreytni í stjórnun sveitarfélaga. Hér má nefna að í frumvarpinu er lagt til: a. að auka heimildir ráðherra til að veita sveitarfélögum færi á að gera tilraunir með annað stjórnskipulag en kveðið er á um í sveitarstjórnarlögum, b. að víkka heimildir sveitarfélaga til að halda fjarfundi, c. og jafnframt er lagt til það nýmæli að sveitarfélögum beri að móta og framfylgja stefnu um það þjónustustig sem þau ætla að halda uppi í byggðum utan stærstu byggðarkjarna. Meginefni frumvarpsins snýr þó fyrst og fremst að lögfestingu nýs ákvæðis í sveitarstjórnarlög sem kveður á um að sveitarfélög þurfi að hafa að lágmarki 1.000 íbúa. Reglan felur í sér að íbúafjöldi sveitarfélaga skuli á ný vera að ákveðnu lágmarki og ber sveitarstjórnum að hafa frumkvæði að því að hefja undirbúning að sameiningu sveitarfélags sem ekki nær slíku íbúalágmarki, við annað eða önnur sveitarfélög. Er þannig ekki horfið frá því meginsjónarmiði sveitarstjórnarlaga að frjálsar sameiningar sveitarfélaga séu ávallt fyrsti kostur þegar kemur að stækkun sveitarfélaga. Hafi íbúafjöldi sveitarfélags verið undir lágmarksíbúamarkinu þrjú ár í röð og sveitarstjórn hefur ekki hafið undirbúning að sameiningu sveitarfélagsins við önnur sveitarfélög ber ráðherra sveitarstjórnarmála að hafa frumkvæði að slíkum undirbúningi og ákveða hvernig staðið skuli að sameiningunni. Ber ráðherra að taka fullt tillit til vilja íbúa sveitarfélagsins um það hvernig sameiningin skal fara fram og er m.a. gert ráð fyrir að haldnar verði kosningar innan sveitarfélags ef um fleiri en einn sameiningarkost er að ræða. Þá er einnig farin sú leið í frumvarpinu að veita sveitarfélögum verulegt svigrúm til að aðlagast lágmarksíbúafjöldamarkinu. Ráðherra skal ekki hafa frumkvæði að sameiningu sveitarfélaga sem hafa færri en 250 íbúa, fyrr en tveimur árum eftir sveitarstjórnarkosningar 2022 og hann skal ekki hafa frumkvæði að sameiningu sveitarfélaga sem hafa færri en 1.000 íbúa fyrr en tveimur árum eftir sveitarstjórnarkosningar 2026. Auk þess er lagt til að ráðherra geti veitt tímabundna undanþágu frá lágmarksíbúafjölda í allt að fjögur ár ef sérstakar ástæður mæla gegn því að sveitarfélag geti myndað stjórnsýslulega heild með nærliggjandi sveitarfélögum. Með þessari útfærslu hefur verið tekið tillit til ýmissa sjónarmiða sem komu fram í máli þingmanna og í meirihlutaáliti umhverfis- og samgöngunefndar þegar þingsályktunin var hér til meðferðar. Hæstv. forseti. Sátt er mikilvæg. Sameiningar sveitarfélaga eru mikið hitamál. Það dylst þó engum sem til þekkir að það er gríðarlega mikilvægt fyrir sveitarstjórnarstigið og samfélögin, íbúana, um allt land að sveitarfélögin séu stærri og sterkari. Það er heldur enginn sem ég hef hitt og rætt við sem er ósammála því að sveitarstjórnarstigið þurfi að styrkja og að það verði helst gert með sameiningum. Það sem fólk hefur helst sett sig upp á móti er að það sé gert með því að lágmarksíbúafjöldi sé bundinn í lög. Fólk hefur talað um að frekar eigi að vera jákvæðir hvatar fyrir sveitarfélög sem sameinast, líkt og við erum að gera varðandi stuðning úr jöfnunarsjóði. Svo eru aðrir sem hafa aðra sýn á málin og vilja að jöfnunarsjóður sé nýttur til að svelta sveitarfélög til sameininga. Þá eru þeir hinir þriðju sem vilja hætta að pæla í þessu með sveitarfélögin og búa einfaldlega til þriðja stjórnsýslustigið að norrænni fyrirmynd og fela því að reka grunnskóla og sjá um málefni fatlaðs fólks og fleiri þætti sem nú eru á ábyrgð sveitarfélaganna. Með þetta allt í huga hef ég, frá því að ég tók við, unnið að málinu með áherslu á breiða samstöðu um leiðir til að efla sveitarstjórnarstigið. Forsenda fyrir kerfisbreytingu af þessum toga er almenn sátt og samstaða. Afgerandi stuðningur aukalandsþings sambandsins og síðan Alþingis, við tillögu til þingsályktunar um þessi mál, var sannfærandi. Það voru því ákveðin vonbrigði þegar það kom í ljós á landsþingi sambandsins í desember sl. að stuðningur við þennan þátt stefnumörkunarinnar er minni en áður hafði komið fram á aukalandsþingi þess í september 2019. Stuðningurinn er ekki eins afgerandi og áður þó að meirihluti þingfulltrúa hafi vissulega samþykkt að halda áfram stuðningi við málið. Nú er málið komið til hv. Alþingis og til ákvörðunar þar. Frumvarpið er efnislega í samræmi við þingsályktunina og enn fremur er búið er að taka mið af þeim sjónarmiðum sem fram komu við umfjöllun um hana í hv. umhverfis- og samgöngunefnd um hæfilegan tíma til aðlögunar að íbúamörkum. Ég er því opinn fyrir umræðu um málamiðlanir ef það gæti orðið til þess fallið að tryggja breiðari samstöðu um þetta mikilvæga umbótaverkefni, sumir segja stærsta umbótaverkefni í stjórnsýslu í mjög langan tíma. Það gæti t.d. falið í sér að leita leiða til að ná markmiðunum um aukna sjálfbærni sveitarfélaga með því að skilgreina sveitarfélag út frá ákveðnum grundvallarþáttum sem verða að vera fyrir hendi til að geta talist sveitarfélag; að starfrækja grunnskóla, hafa bolmagn til að veita fötluðu fólki lögbundna þjónustu o.s.frv. Slíkar skilgreiningar gætu leitt til þess að afstaða okkar til þeirra tölulegu viðmiðana sem sett eru fram í frumvarpinu myndi breytast. Fyrst og fremst, herra forseti, megum við ekki gefast upp fyrir þessu verkefni þótt umdeilt sé, við erum öll sammála markmiðunum og það hefur ítrekað komið fram í samtölum mínum við fulltrúa ólíkra sveitarfélaga. Markmiðið er að efla sveitarstjórnarstigið á Íslandi til hagsbóta fyrir íbúa þeirra og landsmenn alla. Herra forseti. Síðasta vetur fór ég á opinn fund á Grenivík um þingsályktunartillögu um eflingu sveitarstjórnarstigsins með aðaláherslu á boðaða löggjöf um lágmarksíbúafjölda. Það voru heitar tilfinningar á þessum fundi eins og oft vill verða í umræðum um sameiningar sveitarfélaga. Og ég skil vel þær heitu tilfinningar. Ég er sjálfur íbúi í litlu sveitarfélagi og var áður oddviti sama sveitarfélags í allnokkur ár. Skoðun mín þá var sú að hagsmunir íbúa Hrunamannahrepps væru betur tryggðir með því að vera hluti af stærra sveitarfélagi. Skoðun mín er enn sú að hagsmunir byggðanna séu betur tryggðir með því að sveitarfélögin séu sem stjórnsýslueiningar stærri og þar af leiðandi sterkari. Málið snýst í mínum huga um það að stærri sveitarfélög eru betur í stakk búin til að mæta vaxandi kröfum íbúa um þjónustu á þeim sviðum sem snúa að sveitarfélögunum. Málið snýst í mínum huga um það að byggðir landsins eigi sterkari rödd, ekki síst í samskiptum sínum við ríkisvaldið. Við erum öll hluti af samfélögum okkar og öll þau sem hér sitja eru virkir þátttakendur í þeim. Þau samfélög eru misstór og misjafnlega skilgreind. Ég hef reynt að hanga í karlakór Hreppamanna við misjafna eftirspurn. Ég er Hrunamaður og verð Hrunamaður, jafnvel þótt stjórnsýslueiningin, sveitarfélagið, sameinaðist nágrannasveitarfélögum. Með öðrum orðum þá er ég ekki stjórnsýslueining og ég held að ef einhver hafi einhvern tímann litið á sig sem stjórnsýslueiningu þá hafi þeim fækkað eftir því sem árin hafa liðið. Keflavík keppir enn við Njarðvík í körfubolta. En ég skil tilfinningarnar og því legg ég áherslu á breiða samstöðu um þau skref sem við stígum á þessari mikilvægu vegferð okkar, bæði meðal sveitarstjórnarmanna og hér á hinu háa Alþingi. Það er mikilvægt að leiða fram vilja íbúa sveitarfélaga og hugmyndir þeirra um þá þjónustu sem þeir vilja að sveitarfélagið veiti þeim. Vinna við slíka greiningu fer í gang í ráðuneyti mínu innan skamms og verður þinginu haldið upplýstu um þá vinnu og niðurstöður hennar. Markmiðið er skýrt: að efla og styrkja sveitarstjórnarstigið svo það geti staðið betur undir þeim kröfum sem íbúar gera til þjónustu sveitarfélaganna. Um markmiðið eru allir sammála. Verkefni okkar, verkefni þingsins, er að finna leiðina að því markmiði. Ég hef nú farið yfir aðdraganda að gerð þessa frumvarps og nauðsyn þess að efla sveitarfélögin í landinu og tryggja landsmönnum sem besta þjónustu, hvar sem þeir búa. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Forseti. Ég er mjög hlynntur sjálfbærni og sjálfsstjórn. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um sjálfsstjórn sveitarfélaga. Mér finnst það alla vega mjög skýrt, ef ég fer í gegnum Evrópusáttmálann um sjálfsstjórn sveitarfélaga, sem við tókum upp 1991, og lög um sveitarstjórnarmál og stjórnarskrána, að ekki sé hægt að afnema sveitarfélag nema með kosningu íbúa, samkvæmt íslenskum lögum. Samkvæmt þessu frumvarpi, ef það verður að lögum, getur ráðherra sagt: Nú eru allir frestir búnir, þið sameinist. Ef íbúar kalla til íbúakosninga samkvæmt sveitarstjórnarlögum og segja þar nei, þá segir ráðherra í framsöguræðu sinni að ráðherra beri að taka tillit til íbúa þrátt fyrir að í greinargerðinni segi líka að sáttmálinn geri ekki ráð fyrir að stjórnvöldum aðildarríkja hans beri skylda til að taka til greina óskir sveitarfélaga við sameiningu þeirra við önnur sveitarfélög. Það er ákveðið misræmi þarna á milli og ég bendi á það grundvallaratriði að ef við ætlum að halda í sjálfsstjórn sveitarfélaga og ef hún á að þýða eitthvað þá getur ráðherra annars stjórnsýslustigs ekki afnumið lögaðila úr jöfnunni á öðru stjórnsýslustigi samkvæmt íslenskum sveitarstjórnarlögum. Það gengur einfaldlega gegn sjálfsstjórnarhugtakinu.
Herra forseti. Ef ég skil spurninguna rétt er hv. þingmaður að halda því fram að þetta sé ekki í samræmi við Evrópusáttmálann um sjálfsstjórn sveitarfélaga. Það er rangt. Það er röng staðhæfing hjá hv. þingmanni. Það var sérstaklega skoðað þegar Danir fóru í slíka vegferð á sínum tíma og það varð niðurstaðan á þeim tíma, ég held að það hafi verið árið 2005, að þar voru fjölmörg sveitarfélög sameinuð af löggjafarvaldinu án sérstakra kosninga þar um og jafnvel án þess að litið hefði verið til óska sveitarfélaganna um sameiningarkosti, sem við gerum ekki ráð fyrir hér. Það var niðurstaðan í skýrslu sendinefndar sveitarstjórnarþings Evrópuráðsins, sem fylgdist með framkvæmd kosninganna, að þrátt fyrir að gert væri ráð fyrir að haft væri samráð um sameiningu sveitarfélaganna bæri löggjafarvaldinu ekki skylda til að taka til greina sjónarmið og óskir þeirra og þær voru heldur ekki taldar fara í bága við stjórnarskrá Danmerkur sem er, að mati hv. þingmanns, talsvert lík þeirri íslensku. Þess vegna fer þetta heldur ekki í bága við íslensku stjórnarskrána því hér á Alþingi getum við sett lög. Svo vil ég bæta því við, bara til upplýsingar, að eftirlitsnefnd með Evrópusáttmálanum hefur mælt með því að farið verði í frekari sameiningar hér á landi til að styrkja sveitarstjórnarstigið. Þannig að staðhæfing þingmannsins er hreinlega röng. Við höfum fjölmörg dæmi um að þetta sé í samræmi við sáttmálann, þessi framkvæmd, og önnur dæmi úr Evrópu þar að lútandi.
Forseti. Í ýmsum öðrum Evrópulöndum eru ekki lög um íbúakosningar eins og við erum með í sveitarstjórnarlögum þar sem íbúar geta að eigin frumkvæði kallað til kosninga um sín málefni. Ef íbúar segja að eigin frumkvæði, samkvæmt sveitarstjórnarlögum: Við viljum ekki sameininguna, við viljum kjósa um það, og kosningin fer á þann veg að þeir segja nei, þá erum við í ákveðnum vanda ef við eigum að horfa til sjálfsstjórnarhugtaksins. Já, sveitarfélög ráða sjálf málefnum sínum eftir því sem lög ákveða, vissulega. En íbúar sveitarfélags geta líka kallað til kosninga um sín málefni og sagt nei. Hvað þá? Það er verið að framfylgja einum lögum og komin lýðræðisleg niðurstaða samkvæmt sveitarstjórnarlögum á meðan það er ólöglegt samkvæmt öðrum lögum. Þarna er vandamálið sem ég sé. Ef við eigum að horfa til hugtakanna lýðræði og sjálfsstjórn finnst mér mjög augljóst hvorum megin gallinn er. Hann er í því að takmarka fjölda íbúa sveitarfélaga. Ég tek því ekki alveg undir það að það sé nákvæmt að segja að Evrópusáttmálinn kveði á um að ekki þurfi íbúakosningu. Ég tek undir að hann gerir það ekki að skyldu. En við erum með atriði í íslenskum lögum sem búa til það vandamál að þetta getur stangast á, niðurstöðurnar geta stangast á, lögin geta stangast á. Þá erum við ekki í þeirri aðstöðu, eins og Evrópusáttmálinn vill, að slíkur lögaðili geti leitað til dómstóla til að skera úr um hvort er rétt.
Virðulegur forseti. Við skulum muna að í þessu dæmi sem hv. þingmaður er að nefna vegna frumvarpsins þá erum við búin að setja lög um lágmarksíbúafjölda. Á þeim grunni hafa slíkar sameiningar farið fram án kosninga, án íbúakosninga. [[Gripið fram í.]]Jú, það er þannig í sögunni. En það sem ég lagði áherslu á í mínu máli var að við erum auðvitað fyrst og fremst að hvetja til frjálsra sameininga. Við erum að búa til mjög sterka fjárhagslega hvata til þess. Við erum að benda á hversu margir þættir það eru sem kalla hreinlega á sterkari sveitarfélög, öflugri stjórnsýslueiningar. Við setjum þessa fjárhagslegu hvata og svo segjum við að eftir umtalsvert svigrúm í tíma þá hafi menn möguleika á að nálgast þetta með frjálsum sameiningum og það er það sem við viljum. Það er það sem við leggjum áherslu á. Það sem hefur reynst umdeilt er hvort setja eigi aftur lágmarksíbúatölu. Hún var til til ársins 2011, það er bara í nokkur ár sem við höfum ekki haft hana. Það er það sem þingið þarf að glíma við og skoða hvort til séu aðrar málamiðlanir. Hvatarnir eru nægilega sterkir, sú hagræna greining sem við kynntum til sögunnar segir að það sé allt að því 5 milljarða ávinningur, mögulegur ávinningur á ári, og núvirtur, framreiknaður óendanlega með 3,5% vöxtum, er ávinningurinn 134 milljarðar. Þá spyr ég sveitarfélagahópinn þar sem hefur orðið 30% fækkun á síðastliðnum 25 árum: Getið þið og íbúar þessara svæða verið án möguleikans að sækja þessa hagræðingu til að bæta þjónustuna? Það eru hvatarnir. Svo er bara spurningin: Hvað ætlum við að ganga langt í regluverkinu þar í kring? Og nú er málið komið til þingsins.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að mæla fyrir þessu gagnmerka frumvarpi. Mig langar aðeins að reifa eitt eða tvö atriði. Það kom fram hjá ráðherra að sameiningarmál eru jafnan hitamál. Þetta eru tilfinningamál. Það liggur við að andstaða við sameiningar sveitarfélaga gangi í erfðir eða gangi mann fram af manni og þvert á kynslóðir. Það er kannski eðlilegt. Íbúar í litlum samfélögum eru mjög tengdir sínu umhverfi og finnst kannski að breytingar og sameiningar séu ekki af hinu góða og andúð og varúð gagnvart nágrannanum er oft og tíðum inngróin. Ég leyfi mér að spyrja ráðherra hvað það sé sem hvetji sérstaklega til þess að ríkið hafi atbeina að þessu máli núna og komi að því að ýta undir sameiningar. Ég geri mér svo sem grein fyrir þeim atriðum sem hann nefndi, en síðustu hundrað ár hefur sveitarfélögum verið að fækka gríðarlega. Þeim hefur fækkað um 64% frá því um 1910, þá voru þau fleiri en 200 en eru líklega 72. Hvað ýtir undir þetta núna? Síðan spyr ég: Hvaða rök voru tilgreind árið 2011 þegar lágmarksíbúafjöldi hvarf úr lögunum?
Herra forseti. Það sem er hægt að bæta við þá upptalningu sem ég var með hér - um hagkvæmni, sjálfbærni, sterkara samfélag, lýðræðishalla, hinn augljósa ávinning af stærri stjórnsýslueiningum, að geta tekið við verkefnum og geta bætt við fólki o.fl. - er kannski tímalínan. Þetta hefur býsna lengi verið í umræðunni. Frá 2006 hefur ákaflega lítið gerst í sameiningu sveitarfélaga þar til Múlaþing varð til í sumar og í fyrra sameinuðust Sandgerði og Garður og Breiðdalsvík við Fjarðabyggð. En þess á milli hefur verið mjög lítil hreyfing í þessa átt og satt best að segja furðulega lítil umræða vegna þess að þetta er viðvarandi mál. Síðan kemur þetta upp, væntanlega á síðasta landsþingi sveitarfélaga sem hefst í upphafi hvers kjörtímabils. Þá virðist allt í einu kominn miklu sterkari hljómgrunnur fyrir því að gera þetta á stærri skala. Við leggjum af stað með þingsályktuninni og það er meiri samhljómur en áður, bæði með sveitarstjórnarmönnum og með aðilum hér á Alþingi, í stjórnmálum og á landsvísu; það skapast stemning fyrir þessu. Þess vegna leggjum við af stað í þetta verkefni með alla 11 liði þingsályktunarinnar til að efla sveitarstjórnarstigið í því að stíga þetta skref. Það sem síðan hefur bæst við er auðvitað Covid og sveitarfélögin þurfa að vera býsna sterk til að takast á við það. Mörg hver af þeim minni eiga augljóslega erfitt með það, hafa einfaldlega ekki borð fyrir báru, hafa minni slagkraft. [[Forseti hringir.]]Ég get ekki rökstutt af hverju íbúafjöldamarkið var fellt út 2011. Ég býst við að litið hafi verið svo á að það væri tilgangslaust.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það eru tilfinningar í þessu máli, það eru sterkar skoðanir, þetta verða hitamál heima fyrir. Allt þetta ber okkur að vega og meta og sýna skilning. Mig langar að spyrja ráðherra um tvö atriði í frumvarpinu. Hér kemur fram að ráðherra sé veitt heimild til að veita sveitarfélagi tímabundna undanþágu til allt að fjögurra ára frá skilyrði um lágmarksíbúafjölda ef sérstakar aðstæður eru til staðar. Mig langar aðeins að spyrja út í þessar sérstöku aðstæður, hverjar þær eru samkvæmt mati. Síðan langar mig að spyrja ráðherra aðeins um sjálfbærnina. Sveitarstjórnir, hefur maður upplifað, leggja ýmsa merkingu í hugtakið sjálfbærni. Sameinuðu þjóðirnar styðjast við hugtak sem er nú jafnan viðurkennt og notað í alþjóðlegu samhengi. Hver er skilgreiningin á sjálfbærni sveitarfélaga í þessu samhengi? Byggist það á umfangi stuðnings Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga eða hvað?
Herra forseti. Í raun held ég að við getum bara fullyrt að það sé hvergi niðurnjörvað eða klappað í stein hver þessi skilgreining á sjálfbærni sveitarfélaga er nákvæmlega. Það var það sem ég nefndi hér. Það er m.a. umdeilt að miða við þúsund íbúa. Margir segja: Það er allt of lítið. Af hverju þúsund? Hvernig funduð þið þessa tölu út? Og sagt er: Er ekki skynsamlegra að leita að leið til að reyna að skilgreina hvað er sjálfbært? Í mínum huga er sjálfbært sveitarfélag undir eigin vélarafli, ef svo má segja, eigin tekjum að stærstu leyti; getur staðið fyrir allri lágmarksgrunnþjónustu án þess að þurfa að leita til annarra sveitarfélaga. Hvar mörkin eiga að vera nákvæmlega þori ég hins vegar ekki að fullyrða. Við getum hins vegar sagt öfganna á milli að sveitarfélag sem sinnir nánast ekki orðið neinni lögbundinni þjónustu, er augljóslega á stærra svæði með málefni fatlaðra, er undir yfirstjórn annars sveitarfélags vegna barnaverndarmála, er með grunnskólann sinn, og jafnvel leikskólann, sem er reyndar ekki lögbundin þjónusta svo merkilegt sem það hljómar, í öðru sveitarfélagi og öll íþróttamál og æskulýðsmál o.s.frv. Það er augljóslega ekki sjálfbært ef öll þessi mál væru hjá nágrannasveitarfélaginu og sveitarfélagið ræki ekkert sjálfstætt og fengi þar fyrir utan meginþorra tekna sinna frá jöfnunarsjóði. En hvar mörkin eiga nákvæmlega að vera liggur ekki fyrir. Á að miða við einn þriðja úr jöfnunarsjóði eða 40%? Eða 20%? Ég skal ekki fullyrða það nákvæmlega. En það er eitt af því sem við gætum reynt að nálgast í þessari vinnu ef við viljum finna málamiðlanir, ef við viljum gera það sem ég var að tala fyrir í minni ræðu, gera það sem við stjórnmálamenn eigum að gera, að hlusta og reyna að leita leiða til að fá breiðari sátt á bak við málin.
Virðulegi forseti. Markmið þessa frumvarps eru ágæt. Hvort töfratalan 1.000 búi til sjálfbært sveitarfélag fer væntanlega eftir aðstæðum á hverjum stað fyrir sig. Ég hef svo sem ekkert mikið við markmið frumvarpsins að athuga en eins og ég kom inn á í andsvari við ráðherra þá er hér heimild ráðherra til að sameina sveitarfélög sama hvað, þ.e. þegar allir frestir eru liðnir og allt því um líkt þá getur ráðherra einfaldlega bent á ákveðin sveitarfélög og sagt að þau skuli sameinast. Þar dreg ég alla vega línu því að ef við eigum að virða sjálfsstjórnarhugtak og lýðræðishugtak stjórnarskrárinnar hefur rökin einfaldlega þrotið. Ef það er rétt sem hæstv. ráðherra segir, að hvatarnir og hagkvæmnin á bak við sameiningarnar sé eins mikil og haldið er fram, ættu þau rök að duga. Það ætti ekki að þurfa kröfu ráðherra til sameiningar. Við megum ekki gleyma einu; það er réttur fólks til að hafa hlutina ekki eins hagkvæma og mögulegt er. Það er margt sem hefur áhrif á hagkvæmni ef við förum út í pælingar eins og velsæld, t.d. velsældarmarkmiðin sem ríkisstjórnin hefur lagt til. Það eru fleiri hlutir sem stuðla að velsæld og góðu samfélagi en einungis peningalegur afgangur til verkefna. Það eru ýmsir þættir samfélaga sem eru ekki mælanlegir með peningalegum tölum sem hafa áhrif á það hversu vel heppnað hvert samfélag er. Af þeim sökum tel ég að við ættum ekki að hafa þetta úrræði ráðherra til staðar því að ef því er beitt, ef þvinguninni er beitt, verður niðurstaðan einfaldlega aldrei góð. Það er búið að reyna að fara í gegnum allar frjálsar sameiningar samkvæmt þeim lögum sem við höfum. Viljinn fram að þessu hefur verið að það gangi ekki, út af öllum þeim ástæðum sem hafa komið fram í því ferli. Það er lýðræðisleg niðurstaða sem ráðherra ætti ekki að ganga gegn, heldur ganga inn í og vinna úr þeim vandamálum sem þar koma fram, skilja af hverju viðkomandi sameining á ekki að eiga sér stað eða af hverju það er mótþrói gagnvart henni, af hverju fólk vill ekki sameinast. Það geta verið mjög málefnalegar ástæður fyrir því. Þegar allt kemur til alls, þegar allir frestir klárast, þá þarf ráðherra að hafa frumkvæði að sameiningunni og sameina sveitarfélög, sama hvaða rök eru til staðar af því að það er verið að brjóta lög um lágmarksfjölda. En ég tel að það sé einfaldlega verið að brjóta á þeim gildum sem við höfum í lögum um sveitarfélög og sjálfsstjórn þeirra, um lýðræði sem við erum með samkvæmt stjórnarskrá, ef ráðherra hefur heimild til að þvinga fram sameiningar. Ég tel að þau ákvæði sem hefur verið vísað í hér áður, um lágmarksfjölda íbúa í sveitarfélögum, hafi einmitt verið með þann sama galla. Slíkar sameiningar, ef þær hafa verið gerðar án atkvæðagreiðslu, og það er í rauninni ekki hægt að gera neitt í því, hafa ekki verið góðar sameiningar. Kannski hafa þær reynst vera góðar. Allt í lagi. Það sjónarmið er til að sjálfsögðu að væntingar fólks til sameiningarinnar hafi ekki verið réttar og niðurstaða kosninganna ekki byggst á því sem gerðist síðan raunverulega þegar fólk þurfti að taka sameiginlegar ákvarðanir og gerði það vel. Það breytir því ekki að það eru rök sem eiga að koma fram í umræðu um frjálsar sameiningar sveitarfélaga til að byggja á lýðræðislegum niðurstöðum. Þetta er tvímælalaust vandamál. Við erum föst í þessum aðstæðum og eina leiðin til að vinna okkur úr þeim, í áttina að því sem gæti verið betra, er að gera það með samtali, með hvötum, með rökum en ekki með þvingunum. Þvinganir búa óhjákvæmilega til ákveðna kergju sem tekur tíma að vinna úr. Kannski dofnar hún með tímanum og fljótt af því að sameiningin er í alvörunni góð hugmynd sem kemur í ljós þegar loksins verður af henni. Þá þurfum við að vinna þeim mun meira að leiðum að því hvernig við getum látið það gerast, t.d. með því að hafa ákveðna sýndarsameiningu til að sjá hvernig það gengur. Það að tvö eða fleiri sveitarfélög séu í rauninni ekki sameinuð en starfi eins og þau séu sameinuð - kannski er það hagkvæmt mat, bara til þess að prófa. Allt er betra en þvingunin því að með henni erum við tvímælalaust að brjóta gegn hugtökum um sjálfsstjórn og lýðræði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra fyrir hans innlegg og að mæla fyrir þessu frumvarpi. Ég tók til máls þegar við fjölluðum um þingsályktunartillöguna sem frumvarpið byggir á og þá var mikið farið í gegnum söguna og hvernig þetta hefur verið. Eins og hér hefur verið nefnt er sameining sveitarfélaga afskaplega viðkvæmt mál. Ég hef verið þeirrar skoðunar og er þeirrar skoðunar enn að ekki eigi að beita lögþvingun og var með fyrirvara hvað það varðaði, þó að ég hafi tekið undir markmið þingsályktunartillögunnar sem var samþykkt á síðasta ári. Svo erum við að vinna með þetta frumvarp áfram. Ég vil byrja á því að segja að það er fyrst og fremst lágmarksíbúafjöldinn sem ég er ósátt við. Ég er ánægð með 2. gr., þar sem fjallað er um heimild til að nota fjarfundabúnað á fundum sveitarstjórna og nefnda. Við höfum farið hraðar inn í þá veröld eins og við flestöll vitum í gegnum Covid. Það er afskaplega nauðsynlegt að geta haft fjarfundabúnað í handraðanum þó að maður leggi það til að hann sé fyrst og fremst notaður þegar ekki er hægt að funda á staðnum. En ef yfir stór landfræðileg svæði er að fara, eins og er í nýju Múlaþingi, er væntanlega kærkomið að geta fundað með þessum hætti. Ég er hrifin af því sem þar gerðist, samtali íbúanna, hvernig þau útfæra þetta og prófa auðvitað, það eru tvö ár í þessu ferli. Þau vinna með sína útfærslu á því í jaðarbyggðunum með alvöru heimastjórnir sem hafa eitthvert vald, ráða einhverjum hlutum en eru ekki eins og heimastjórnir sem við höfum þekkt fram að þessu sem hafa ósköp lítið að segja. Það er víða, því miður, að jaðarbyggðirnar hafa ekki komið nógu vel út og það þarf ekki einu sinni jaðarbyggðir til þess. Mér hefur alltaf fundist miklu mikilvægara, af því að ég held að byggðastefna okkar sé sú að við viljum reyna að halda byggð í öllu landinu, að styrkja og styðja við þessi sveitarfélög, eins og talað er um í byggðastefnunni, óháð því hvort þau tilheyra stærra samfélagi eða minna. Það hefur alveg sýnt sig að þau eru ekkert endilega að pluma sig vel. Það eru auðvitað margir þættir sem þar koma til. Það er ekki endilega bara það að þau séu inni í stærri sveitarfélögum eða utan þeirra af því að svo erum við með lítil sveitarfélög sem vilja ekki sameinast af því að þau hafa góða tekjustofna og hafa engan hug á því að deila þeim. Þrátt fyrir það sækja þau ýmsa þjónustu inn á stærra svæði. Það er kannski það sem ráðherra var dálítið að tala um, að styrkja þjónustuna. Þeim sem eru hlynntir lögþvinguðum sameiningum hefur orðið tíðrætt um það að hægt sé að ná fram miklu meiri og betri þjónustu. En ég tel að eftir því sem fjarlægðin er meiri á milli íbúanna og stjórnsýslunnar sé líka ákveðin hætta á því að fjármagnið fari ekki endilega þangað sem íbúar á minni stöðum eða jaðarstöðum vilja að það fari. Það eru sannarlega mörg sveitarfélög sem hafa sameinast þar sem sameiningin er til fyrirmyndar en það er ekki bara samhengi á milli stærðar og hagkvæmni eða þeirrar þjónustan sem er veitt. Ráðherra fór hér yfir rökstuðninginn fyrir 1.000 manna íbúamarkinu. Það var enginn sérstakur rökstuðningur fyrir því í skýrslunni um stöðu sveitarstjórnarstigsins og eins og ráðherra kom inn á fannst sumum að það ætti að vera meira, þetta væri of lítið. Það er eitt af því sem mér finnst athugunarvert, pínulítil sveitarfélög gætu þurft að sameinast í tvígang á mjög skömmum tíma og ef þau gera það ekki þarf ráðherra að grípa inn í og taka á því. Ég tek undir með hv. þingmanni sem talaði á undan mér hvað það varðar, það er aldrei gott ef búið er að reyna einhverjar leiðir og þær ganga ekki að ætla að fara í einhvers konar lögþvingun. Það er ekki gott fyrir þessa litlu staði og ekki þeim til framdráttar. Svo veltir maður því fyrir sér ef það eru um 5% af íbúum sem eru í þessari stöðu, hvaða stórkostlegu áhrif það hafi að þjappa þeim saman, jafnvel yfir stór landsvæði. Það er sannarlega talað um að horfa eigi til landfræðilegrar aðstöðu og skoða það og allt þetta. Þá erum við kannski jafnvel farin að búa til einhvern mun á milli sveitarfélaga ef sum fá landfræðilega stöðu og þurfa ekki að sameinast á meðan önnur þurfa að gera það. Ég tel ekki að við þurfum íbúalágmark til að tryggja góða þjónustu. Það er og verður áfram samið á milli sveitarfélaga um alls konar þjónustu, slökkvilið, félagsþjónustu, barnavernd og jafnvel talið gott að hún nái á milli sveitarfélaga vegna þess að margt af þessari nærþjónustu er ágætt að geta haft ekki of nærri fólki þegar um erfið mál að ræða. Fyrst og fremst snýr þetta alltaf að því að það sé atvinnulíf og, eins og ráðherrann sagði, að hægt sé að veita grunnþjónustu. Hver á hún að vera? Við erum ekki enn þá komin alveg niður á þá niðurstöðu, hver lágmarksgrunnþjónustan er. Við tölum gjarnan um heilbrigðisþjónustu, menntun og eitthvað slíkt en við höfum samt ekki komið okkur endanlega saman um það. Ég veit að sú vinna hefur verið í gangi. En það þarf líka að huga að því hvaða ívilnunum er hægt að beita. Við höfum talað um ívilnanir þegar við höfum velt fyrir okkur mönnun í heilbrigðiskerfinu um hinar dreifðu byggðir. Þrátt fyrir að við höfum eflt það gríðarlega á þessu tímabili þá búum við samt við að læknar fást ekki til starfa í dreifðum byggðum. Þeir treysta sér ekki til þess að taka jafnvel einir ábyrgð, finnst það flókið og erfitt. Það er mjög margt undir sem hægt væri að gera og þarf ekki endilega að vera svona. Eins og hv. þingmaður þekkir, af því hann nefndi sína heimahaga, þá heyrum við þegar við förum um kjördæmið fyrst og fremst talað um sameiningar varðandi frumvarpið og mér finnst það kannski standa í vegi fyrir því að margt annað ágætt nái fram að ganga. Margar sameiningar hafa tekist ágætlega og aðrar ekki. Stærri sveitarfélög kvarta gjarnan yfir því að þau séu að borga með ýmissi þjónustu en þá þarf auðvitað að horfa til þess hvort ekki sé verið að rukka nóg fyrir hana eða hvað sé þar á bak við. Reykjavík og sveitarfélög á stórhöfuðborgarsvæðinu eru líka með margs konar samstarf sín á milli þrátt fyrir að þau séu stór. Ég skil að ákveðnu leyti hugmyndafræðina á bak við frumvarpið en ég er jafn sannfærð áfram um að jaðarsvæði verði áfram jaðarsvæði. Mér finnst það hafa orðið raunin víða þar sem stærri sameiningar hafa verið, því miður. Þegar menn eru í rauninni á ákveðinni endastöð og svo er búið að flytja stjórnsýsluna í burtu er hjartað dálítið farið þegar staðan er þannig. Það eru dæmi um þetta. Vissulega á ekki að loka neinum dyrum og við getum horft til langrar framtíðar en ég held að þetta sé eitthvað sem við séum ekki tilbúin til að gera. Og af því að ég nefndi áðan Múlaþing þá vil ég líka nefna Skútustaðahrepp og Þingeyjarsveit, búið er að leggja gríðarlega vinnu í að búa til gott upplegg að sameiningu þeirra sveitarfélaga. Það hefur tafist fyrst og fremst út af Covid. Ég bind vonir við að það geti gengið eftir með góðum brag en þar eru íbúarnir líka sameinaðir á bak við verkefnið. Eins og ég segi, þetta er bara svo mikið hjartans mál og við þekkjum það í gegnum tíðina að við höfum verið að flytja verkefni frá ríki til sveitarfélaga, þetta á að vera einn liður í því að sveitarfélög verði færari um að taka við þeim, að það hefur ekki alltaf verið gleði með þá tilflutninga. Sveitarfélögin telja sig betri til þess að sinna þjónustunni en kvarta alltaf yfir því að ríkið borgi ekki nægjanlega með verkefnunum og kalla eftir meira fjármagni. Mér finnst það ekki endilega vera ástæða til að sameina sveitarfélög. Ég held að þau geti sameinast um verkefni. Hér segir að sveitarfélög eigi að verða sjálfbær vettvangur lýðræðislegrar starfsemi. Það er náttúrlega ekki lýðræðislegt um leið og farið er í einhvers konar lögþvingun. Í frumvarpinu er vitnað til nefndarálits umhverfis- og samgöngunefndar þegar fjallað var um þingsályktunartillöguna og ég get að mörgu leyti tekið undir hvað það varðar að gefa þarf svigrúm og annað slíkt. Ég mun alla vega ekki vera sátt við frumvarpið eins og það liggur fyrir í þessari útfærslu. Þegar verið er að tala um að framselja vald til annarra stjórnsýslueininga, til sveitarfélaga eða byggðasamlaga, þá veit ég ekki hvort það minnkar mikið. Það hefur verið gert hér á þessu stóra svæði. Það sem við myndum kannski fyrst og fremst sjá í þessu öllu saman væri sparnaður í yfirstjórn, sannarlega, því sveitarstjórum myndi fækka og hugsanlega myndi fækka í byggðaráðunum og öðru slíku, en ef Austfjarðadæmið væri tekið hér til viðmiðunar þá verður kannski ekki mikill sparnaður. Hér segir að frumvarpið feli í sér tækifæri fyrir byggðarlög til að hefja samvinnu á lýðræðislegri grundvelli en áður um að standa vörð um sameiginlega hagsmuni, efla stjórnsýslu og auka þjónustustig - þetta er góð setning, en mér finnst hún ekki vera í samhengi við lögþvingunina. Virðulegi forseti. Ég vildi bara koma hingað aftur og halda til haga fyrirvara mínum um þetta mál. Ég hef starfað í sveitarstjórn þegar sameining var þannig að ég er búin að ganga í gegnum það. Það eru þó ekki nema tvö byggðarlög sem eru með ágætissamgöngur sín á milli þó að þær séu það ekki alltaf frá þeim. Það hefur að mörgu leyti tekist vel og öðru leyti ekki, eins og gengur og gerist. Það eru samt komin 14 ár, held ég að sé rétt hjá mér, það fimmtánda líklega að byrja, ég held að það hafi verið árið 2006. Auðvitað sameinuðumst við ekki raunverulega fyrr en 2010 þegar Héðinsfjarðargöng voru opnuð en lærðum árin fjögur á undan að vinna á fjarfundum. Til að ljúka þessu vil ég segja að ég vona að nefndin, ég veit að hún fær töluvert af umsögnum um málið, vinni áfram með þetta verkefni miðað við þær umræður að við tökum líka sannarlega tillit til lýðræðislegra þátta. Það varðar dálítið mörg sveitarfélög. Þau eru a.m.k. 20 sem hér um ræðir, sem hafa lýst eindreginni andstöðu við þessi áform. Ráðherra kom inn á að á seinna þinginu hefði kannski verið meiri samhljómur með þeim. Ég hvet nefndina til þess að virða þau sjónarmið líka.
Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á því að óska hæstv. ráðherra til hamingju með að vera loksins kominn með þetta mál fram sem er auðvitað í kjölfar þingsályktunarinnar eins og hann fór svo ágætlega yfir. Ég ætla að leyfa mér að tala nær eingöngu um það er lýtur að sameiningu sveitarfélaga þó að hér séu fleiri greinar undir sem ég held að meiri sátt sé um og ég treysti nefndinni til að fara ágætlega yfir það. En eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kom inn á þá eru skoðanir mjög skiptar þegar kemur að því hvaða leið er best að fara. Ég ætla að segja til að byrja með að það er algjörlega nauðsynlegt að sveitarfélög á Íslandi sameinist og þá er ég að tala um í stórum mæli. Ég lít þannig á að bara sé um tvær leiðir að ræða í framtíðinni hjá okkur. Það er annars vegar að sveitarfélög fari í umtalsverðar sameiningar eða að við stofnum hér þriðja stjórnsýslustigið og mér finnst það síðri kostur. Ég held að það sé mikilvægt í þessu samhengi að velta fyrir sér: Hvað er sveitarfélag? Hvað er það sem skilgreinir sveitarfélag og hvernig viljum við að sveitarfélög vinni? Hver er framtíð þessa stjórnsýslustigs? Ég verð að viðurkenna það, eftir að hafa fylgst með sveitarstjórnarmálum í töluvert langan tíma, að ég hef áhyggjur af þessu stjórnsýslustigi. Ég hef áhyggjur af því vegna þess að mismunurinn milli sveitarfélaga er orðinn svo gígantískt mikill. Það er orðið algengt að tala um höfuðborgarsvæðið og stærri sveitarfélög í landinu annars vegar og svo hin. Áherslur og hagsmunir þessara sveitarfélaga eru allt of ólíkir. Við sjáum það, til að mynda í umfjöllun um mál hér á þinginu, að Samband íslenskra sveitarfélaga á auðvitað erfitt með að tala fyrir munn allra sveitarfélaga því að þau eru bara ólík og hagsmunirnir eru ólíkir. Ég finn það svo sannarlega í mínu kjördæmi, Suðvesturkjördæmi, að Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu eru oft á annarri línu en sveitarfélögin annars staðar á landinu og það er ástæða fyrir því. Þess vegna held ég að við neyðumst til að finna leiðir til að sameina sveitarfélög. Þúsund manna sveitarfélag er ekki í íbúum talið stórt eða mikið en ég átta mig á að flækjustigið getur verið töluvert mikið. Mig langar í þessu sambandi að minna á að á Grænlandi, sem er töluvert stærra en okkar land, eru nú fimm sveitarfélög. Þeir fóru í gegnum gígantískar sameiningar og sveitarfélögin voru orðin fjögur en urðu svo fimm. Sveitarfélögin eru mikilvæg eining. Það er svo mikilvægt að við séum með öfluga stjórnsýslu á sveitarstjórnarstiginu og nærþjónustan skiptir íbúana hvað mestu máli. Ég held að flestir þingmenn hafi reynslu af því, þegar þeir tala við kjósendur sína, að það eru oftar en ekki málefni sveitarfélaganna sem brenna á fólki. Fólk hefur skoðanir á nærþjónustunni, þ.e. leikskólanum, skólanum, gatnagerð, samgöngur og þetta sem að stórum hluta er á herðum sveitarfélaganna. Ég held að það sé mikilvægt að við gefum sveitarfélögunum tækifæri til að þróast og þroskast til framtíðar og byggja enn frekar utan um þessa mikilvægu nærþjónustu sem þau hafa á sínu valdi svona að mestu leyti. Þá kannski færi ég mig aðeins yfir í umræðuna um hver verkefni sveitarfélaganna séu og hver verkefni ríkisins. Ég veit að mikil vinna hefur verið unnin og það er kannski stöðug vinna að eyða þessum gráu svæðum, eins og oft er kallað, þar sem ekki er alveg ljóst hver fer með hvað eða hver á að borga fyrir hvað. Það er auðvitað algerlega óþolandi fyrir íbúa og þiggjendur þjónustu að vera kastað á milli stjórnsýslustiga, vera kannski með börn sem glíma við erfiðleika í skóla og vera kastað á milli Sjúkratrygginga til að fá greiðslu frá ríkinu, talmeinaþjónustu í skóla eða utan skóla, sálfræðiþjónustu og allt þetta. Þetta er auðvitað óásættanlegt því á endanum er um að ræða skattgreiðendur sem kjósa fólk til að sinna þessum málum. Við, hvort sem við erum hér á þingi eða hæstv. ráðherrar og svo aftur þeir sem eru í sveitarstjórnum, þurfum einfaldlega að finna leiðir til að veita slíka þjónustu með sem hagkvæmustum og bestum hætti. Við verðum þess vegna að útiloka þessi gráu svæði og hafa það skýrt hvert er hlutverk sveitarfélaganna og hvert er hlutverk ríkisins og svo þurfa sveitarfélögin, og þá kem ég inn á tekjustofnana, að hafa burði til þess að veita þá þjónustu sem þeim er falið að veita. Þar af leiðandi er óumflýjanlegt, í samtalinu um sveitarfélög og mikilvægi þess að þau verði stærri og öflugri, að tekjustofnar þeirra séu líka öflugri, kannski að einhverju leyti líka stöðugri. Það hlýtur að vera óumdeilt að það verður að vera hluti af samtalinu um þetta mál hér og framtíð sveitarfélaganna. Ég átta mig á því að töluverður kurr er um málið, hvernig eigi að nálgast þetta. Og ég skil alveg sjónarmið þeirra sem segja að það eigi bara aldrei að fara í lögþvingaða sameiningu. Ég get alveg skilið þau sjónarmið. Ég er aftur á móti á þeirri skoðun að framtíð sveitarfélaganna og þróun sé það stórt og mikið mál að við verðum að þora að taka umræðuna um það hvernig við náum fram því markmiði sem við augljóslega verðum að ná fram, og ég held að við höfum ekkert endalausan tíma til þess, þ.e. að sveitarfélögin verði stærri og öflugri. Það kynnu margir að halda því fram að hér sé bara einhver höfuðborgarmanneskja að velta þéttbýlinu fyrir sér og auðvitað er þetta miklu flóknara þegar kemur út á landsbyggðirnar og þegar lítil byggðarlög eiga að sameinast öðru byggðarlagi sem er í nokkur hundruð kílómetra fjarlægð, ef því er að skipta, fjallvegir á milli og allt þetta. Það er ekkert einfalt í þessu og nærþjónusta, skólar, leikskólar og þess háttar þjónusta, þarf að vera nærri þeim stað sem íbúarnir búa á. En það er margt annað sem líka snertir sveitarfélögin. Hæstv. ráðherra kom ágætlega inn á stjórnsýsluna, hún er orðin flóknari og við gerum miklu meiri kröfur til hennar í dag. Þar af leiðandi er auðveldara og betra fyrir sveitarfélögin eftir því sem þau eru stærri að vera með faglegri stjórnsýslu, upplýsingakerfi, ég tala ekki um skipulagsmálin sem algert torf er orðið að komast í gegnum, og fleira mætti tína til. Við höfum svo dæmi um að sveitarfélögin geti komið sér saman um alls konar verkefni. Við þekkjum það auðvitað, það eru almenningssamgöngur, sorp, slökkvilið og ýmislegt fleira sem sveitarfélögin hafa oft komið sér saman um og er í langflestum tilfellum skynsamlegt. Það gengur ekki alltaf snurðulaust fyrir sig og er líka ákveðnum vandkvæðum bundið. Ég þekki það hér á höfuðborgarsvæðinu að Reykjavíkurborg hefur t.d. oft viljað fleiri fulltrúa inn í byggðasamlögin í krafti stærðar sinnar. Hún nýtur engu að síður aukinna réttinda verandi stærsti eigandi þessara byggðasamlaga. En þá erum við líka komin inn á þetta með umboðskeðjuna. Hver kaus viðkomandi til að vera stjórnarformaður Strætós eða Sorpu og fara með þau mál fyrir hönd kjósenda? Þar erum við komin að þessari nærþjónustu sem sveitarfélögin hafa á sinni hendi. Það er þessi nálægð, þessi tilfinning, það eru ákveðin forréttindi að geta átt samtal við einhvern í sveitarstjórn vegna þess að þú hittir hann úti í búð eða á göngu; það er auðveldara að koma sínum málum á framfæri. Það er kannski fullmikið sagt að sveitarfélögin séu lýðræðislegri vettvangur en það er mjög gott lýðræði á þeim vettvangi í ljósi þess að það eru svo margir sem koma að ákvarðanatöku. Sveitarfélögin eru öll með nefndir þar sem fólk kemur utan úr bæ til að taka þátt í starfi sem snýr bara að verkefni viðkomandi nefndar. Þetta verður alltaf flóknara þegar sveitarfélögin eru farin að vinna saman í byggðasamlagi og þá rofnar umboðskeðjan og þetta verður flóknara. Mér finnst það líka vera rök fyrir því að það er mikilvægara að sveitarfélagið sé þá bara stærra og burðugra og að fólk hafi tækifæri til að kjósa sína fulltrúa til að fara með sín mál. Svo getur það þekkst eins og í Reykjavík að vera með hverfaráð og það þekkist líka í mörgum af þeim sveitarfélögum sem hafa verið að sameinast að vilja hafa slík ráð í hverjum byggðarkjarna. Sveitarfélögin hafa þróað fína leið til að virða einmitt lýðræðið í því þannig að hlustað sé á raddir íbúa á hverjum stað fyrir sig. Að þessu sögðu þá held ég að engum ætti að dyljast afstaða mín til frumvarpsins og þrátt fyrir að ég skilji hin sjónarmiðin þá tók ég eftir því að hæstv. ráðherra sagði: Við megum ekki gefast upp fyrir verkefninu. Ég ætla að taka undir það. Ég held að það sé ofboðslega mikilvægt að við finnum leiðir til þess að sveitarfélögin verði stærri og öflugri, hvort sem það er nákvæmlega sú útfærsla sem mælt er fyrir í frumvarpinu eða önnur útfærsla frá hv. umhverfis- og samgöngunefnd sem myndi mögulega njóta meiri sáttar. Það væri óskandi að við næðum breiðri sátt um það hvaða leiðir verði farnar. Hæstv. ráðherra notaði það orðalag, ef ég man rétt, að svelta sveitarfélögin til sameiningar í gegnum jöfnunarsjóð. Þá er hann væntanlega að vísa í það sem oft er nefnt, að beita megi jöfnunarsjóði sem ákveðnu verkfæri til að hvetja til sameiningar. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki horft þannig á að það sé leið að svelta sveitarfélögin en ég held að jöfnunarsjóður hljóti að spila risastórt hlutverk þegar kemur að því að stækka og efla sveitarfélögin, þ.e. það er alla vega ótækt að reglur jöfnunarsjóðs séu með þeim hætti að þær vinni gegn hvata til sameiningar og hvetji sveitarfélög raunverulega frekar til þess að vera í óbreyttu ástandi. Það er auðvitað eitthvað óeðlilegt, það kunna að vera dæmi þess að það verði svoleiðis um ókomna tíð, að sveitarfélög fái stóran hluta af framfærslu sinni í gegnum jöfnunarsjóð. Mér þykir það óeðlilegt. Ég vil halda byggð í landinu og það kunna að vera einhver svæði sem eru þannig að erfitt er að afla skatttekna og þá koma tekjur frá jöfnunarsjóðnum og hann er auðvitað hugsaður þannig, þetta er til að auka jöfnuð á milli sveitarfélaga, en hvatinn má ekki vera sá að ekki sé stöðugt verið að horfa í það hvernig við getum hagrætt og hvernig við getum mögulega styrkt og eflt viðkomandi sveitarfélag. Ég óska hv. umhverfis- og samgöngunefnd góðs gengis í þessu verkefni sem ég veit að er umdeilt og uppi eru mjög ólík sjónarmið. Ég ítreka að ég held að það sé ofboðslega mikilvægt að við komumst að einhverri niðurstöðu um það hvernig við viljum sjá þetta til framtíðar. Ég ítreka það sem ég sagði áðan: Það er annaðhvort að fara þá leið að sjá til þess að sveitarfélög sameinist hratt og örugglega og verði stór og burðug eða að velta upp þeirri leið að stofna þriðja stjórnsýslustigið. Mér finnst óþarfi að horfa til þeirrar leiðar en það er í mínum huga eini valkosturinn á móti því að horfa ekki til breytinga á stærð sveitarfélaga eins og þau eru í dag.
Herra forseti. Hér hefur verið lagt fram frumvarp af hæstv. sveitarstjórnarráðherra í framhaldi af þingsályktun um sama efni, um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023, sem ráðherra mælti fyrir á síðasta þingi. Þetta var þingsályktun nr. 21/150. Hún var hugsuð sem fyrsta skref til að framfylgja markmiðum um að styrkja sveitarstjórnarstigið. Það hefur verið stefna okkar jafnaðarmanna í áranna rás að styrkja sveitarstjórnarstigið og efla sjálfsstjórn sveitarfélaga. Þetta frumvarp, herra forseti, er mikilvægt og er ekki óumdeilt. Það fjallar um viðkvæm efni, fjallar um nærsamfélög okkar og þau sem eru lítil og viðkvæm, fámenn og eiga á brattann að sækja. Þetta frumvarp talar til samtímans en fyrst og fremst þó til framtíðarinnar, styður þau markmið að sveitarstjórnarstigið skuli vera öflugt. Nærþjónustu af ýmsu tagi, samfélagsþjónustu, sé best fyrir komið í heimabyggð, í nærsamfélaginu, og hún sé skipulögð og þróuð í samræmi við þarfir í viðkomandi samfélagi. Þeir samfélagslegu þættir sem við höfum væntingar um að okkur bjóðist eru sífellt að vaxa að umfangi. Þróunin í kröfum íbúanna er um gott atlæti til jafns við það sem best gerist á landsvísu. Alls staðar er þetta uppi, bæði hvað varðar tæknileg atriði og félagslega þjónustu, svo dæmi sé tekið. Það er auðvitað smáum sveitarfélögum oft erfitt að annast um það og hreinlega stundum um megn nema til komi verulegur stuðningur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. En við þekkjum það líka, herra forseti, að ýmis smærri sveitarfélög um landið eiga í samstarfi um einstaka málaflokka, stofna með sér samlög sem eru útfærð víða með ágætum en víða eru núningsfletir og sú yfirsýn og heildræna nálgun sem sóst er eftir næst kannski ekki fyllilega ef ekki er unnið í einni og sömu stjórnsýslueiningunni. Eitt helsta álitamálið í frumvarpinu er að öllum líkindum, og má telja víst, ákvæði 1. gr. um að lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga skuli vera 1.000 frá árinu 2026 að telja. Ef við horfum til sögunnar þá hefur umfang sveitarfélaga á Íslandi verið með ýmsu móti og tekið miklum breytingum. Eins og ég nefndi áðan, í andsvari mínu við ráðherra, voru 203 sveitarfélög í landinu árið 1910 en urðu enn fleiri á árunum 1948–1952. Þá urðu þau 229. Sá fjöldi hélst nokkurn veginn stöðugur næstu áratugi eða til ársins 1986 þegar þau voru 222. Síðan urðu gjörbreytingar á næstu tveimur áratugum og þar á eftir með mikilli samrunahrinu sem endaði á því að árið 2006 var fjöldi sveitarfélaga kominn niður í 79. Það sem réð þessu var auðvitað að þjónustuverkefni sem áður voru á hendi ríkisins voru flutt yfir til sveitarfélaganna sem knúði þau til þess að breyta til og sameinast til að ná með farsælum hætti yfir verkefnin. Sveitarfélögin þurftu að vera öflugri, þau þurftu að vera burðugri og stærri sem þjónustu- og stjórnsýslueiningar. Eftir þessa hrinu tók við frekar hæg samrunaþróun en nú eru sem sagt sveitarfélög um 72 talsins og þar við situr. Það má auðvitað segja og við getum sameinast um það að æskilegt væri að allt þetta gæti fengið að þróast með sínu lagi og með frjálsum hætti eins og það hefur mestan part gert. En hér er stigið skref til að marka leiðina og með einum eða öðrum hætti verðum við að gera það. Hér er mörkuð sú stefna að íbúafjöldi í sveitarfélagi skuli vera að lágmarki 1.000. Það er íbúatala sem er kannski ekki raunhæf en hér er farið af stað. Sveitarfélögum hefur fækkað á undanförnum árum eins og ljóst er af máli mínu. Þeim hefur fækkað um 125 á síðustu 27 árum með frjálsum sameiningum og það er veruleg fækkun, en í dag eru þó ríflega 54% sveitarfélaganna eða 39 með færri íbúa en 1.000 og sjö fámennustu sveitarfélögin eru með íbúafjölda á bilinu 47–93 talsins. Í nútímasamfélagi þar sem við gerum margvíslegar væntingar og kröfur til opinberrar þjónustu eiga sveitarfélög af þessari stærðargráðu erfitt með að veita ýmislega lögboðna þjónustu, svo ekki sé nú talað um fjölbreytta félagslega þjónustu. Hvernig snúa þessi sveitarfélög sér út úr svona verkefnum? Þau semja væntanlega við nágrannasveitarfélögin. Aðstæður hafa líka verið þannig að þessi litlu sveitarfélög verða dálítið einsleit. Það er eitt af markmiðunum með þessari vinnu að stuðla að því að fjölbreytileikinn, lýðfræðilegur fjölbreytileiki, vaxi og verði þannig að eðlilegt megi teljast í samanburði við sveitarfélög almennt í landinu. Rökin fyrir því að stækka sveitarfélögin eru því augljós. Þau eru hin sömu og þau hafa svo sem verið áður, að gera sveitarfélögin að öflugri stjórnsýslueiningum fyrir íbúana. Það er auðvitað fagnaðarefni að efla sveitarstjórnarstigið. Við höfum oft fjallað um að margvísleg verkefni eigi fremur heima í nærsamfélaginu, eins og nefnt hefur verið. Heilbrigðisþjónustan hefur oft verið tilgreind, öldrunarþjónustan sömuleiðis. Sveitarfélögin hafa hins vegar tekið fremur þunglega í þetta. Sporin hafa hrætt þau. Kostnaðargreining á þessum þáttum hefur þótt ófullkomin og sveitarfélög og sveitarstjórnir hafa ekki treyst því að greitt sé fyrir þjónustuna með þeim hætti sem nauðsynlegt er. Enginn efast um það og reynslan sýnir það, t.d. í tilraunaverkefnum á Hornafirði og Akureyri, að þjónustan verður betri, almenn ánægja með þjónustuna verður meiri og skipulag hennar samfelldara og almennt hagkvæmara, en hún verður engu að síður ívið kostnaðarsamari, að því er talið er, vegna þess m.a. að veitt er betri og meiri þjónusta. Af nógu er að taka þegar talað er um þá þætti sem íbúar leggja áherslu á undir eðlilegum kringumstæðum í nærsamfélagi sínu. Hæstv. ráðherra fór yfir ýmis atriði sem lúta að þeim markmiðum sem sett eru með frumvarpinu. Það er, eins og ég nefndi, að gera sveitarfélögum kleift að standa á eigin fótum og þurfa ekki að reiða sig á samlagsform, eins og vikið hefur verið að, heldur að þau geti orðið sjálfbær að þessu leyti. Það er að auka fjölbreytileikann varðandi íbúaþróun og aldurssamsetningu. Það er mikilvægt. Menn hafa líka horft til þess að stærri einingar ættu að geta verið hagkvæmari í rekstri með sameiningu t.d. sveitarstjórna. Það eru auðvitað ekki neinar stórar tölur en þær telja þó. Það eru mörg atriði að þessu leyti sem ástæða er til að hafa í huga. Það verður sérstaklega áhugavert að fylgjast með þróuninni fyrir austan í Múlaþingi, sem er nýtt sveitarfélag. Þar ætla menn að fara þá leið að vera með dreifstýringu í mjög umfangsmiklu sveitarfélagi. Þetta er það sem hægt er að gera. Við höfum líka reynslu af Vestfjörðum þegar sveitarfélögin voru sameinuð þar með tilkomu Ísafjarðarbæjar. Þar er reynslan allgóð og alls ekki víst að þau litlu sveitarfélög sem þar voru fyrir myndu geta spjarað sig á eigin forsendum. Eins og ráðherra kom inn á er það núna, þegar Covid hefur dunið yfir, einn hvatinn enn til að snúa bökum saman og sameina eða a.m.k. að hugleiða það alvarlega. Það eru skiptar skoðanir um efni þessa frumvarps. Ég skynja það mjög víða úti á landi. Þetta eru tilfinningaleg atriði og sum sveitarfélög haga rekstri sínum með þeim hætti raunar, þau minni, að það næst allvel utan um hefðbundinn grunnrekstur. Það gerist þá sérstaklega vegna þess að þátttaka Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga er umtalsverð. Það er spurning hvort það sé sjálfbærni í raun og hvort þau sveitarfélög séu ekki orðin mjög viðkvæmar rekstrareiningar ef breytingar verða á framlögum jöfnunarsjóðs, eins og hefur dunið yfir á síðustu misserum. Við heyrum líka á tali sveitarstjórnarfulltrúa að 1.000 íbúa sveitarfélag sé ekki miklu betur sett en 500 íbúa sveitarfélag og ef það eigi að sameina á annað borð þá þurfi að gera það með miklu öflugri hætti og hugsa stærra. Það eigum við mögulega að gera en við höfum kannski ekki verið andlega tilbúin að veita því möguleika til að þróast. Þó er rétt að taka tillit til þeirrar staðreyndar sem við sjáum fyrir austan. En allt byggist þetta líka á landfræðilegum þáttum og menn þurfa að geta tryggt að samgöngur séu góðar. Virðulegur forseti. Þetta frumvarp gengur nú til umhverfis- og samgöngunefndar og það verður fróðlegt að fá að taka þátt í umræðu og skoðanaskiptum um það. Einn þátturinn sem hefði átt að hvetja til með öflugri hætti en við höfum orðið vör við eru auðvitað bættar samgöngur, jarðgangagerð og annað slíkt. Við höfum dæmi úr Fjallabyggð þar sem samgöngubót með jarðgöngum, Héðinsfjarðargöngum, var forsendan en við höfum önnur dæmi þar sem menn tregðast enn við. En ég læt hér máli mínu lokið og er spenntur að fjalla um þetta mál frekar í umhverfis- og samgöngunefnd.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér um eflingu sveitarstjórnarstigsins og það er mikilvægt. Við verðum að hafa þá stjórnsýslueiningu sem öflugasta. Það sem er kannski mest rætt um hér og er umdeildast er sú lögþvingaða sameining sem getur komið til verði sveitarfélögin ekki fyrri til, þ.e. lögfesting á lágmarksíbúafjölda við 1.000. Ég tek heils hugar undir mikilvægi öflugs sveitarstjórnarstigs og að við beitum öllu því sem við getum til að aðstoða við að gera sveitarstjórnarstigið sem öflugast. Það er flest sem bendir til þess að sameining sveitarfélaganna sé til góðs fyrir íbúana, fyrir lýðræðið, fyrir rekstrarhagkvæmnina og til að sveitarfélögin geti tekist á við þau verkefni og staðið undir þeim kröfum og skyldum sem þau hafa tekist á hendur, en ég viðurkenni að ég á bara mjög erfitt með að þvinga þau til sameiningar. Ég hef almennt í minni pólitík aldrei verið hlynntur þvingunum, boðum og bönnum, heldur miklu frekar horft til hvata, að skapa hvata. Það er vissulega verið að gera það hér að einhverju leyti. Kannski held ég að við þurfum að ræða það í hv. umhverfis- og samgöngunefnd við hagaðila, sveitarfélögin og samtök þeirra og íbúana, hvort hægt sé að gera eitthvað enn frekar varðandi hvatana, finna aðrar málamiðlunarleiðir til að ná þessu. Við fjölluðum um þingsályktunartillöguna þar sem þetta markmið kom fram fyrst þannig að við höfum aðeins rætt þetta áður. Þá kom svolítið skýrt fram að þessi tala, 1.000, hefði ekki nein efnisleg rök á bak við sig heldur væri svolítið settur puttinn upp í loftið til þess að taka áttina. Þetta væri líklegasta talan og ég fékk það alla vega á tilfinninguna að þetta væri sú tala sem sveitarfélögin myndu ná saman um á sínum vettvangi að leggja til, sem varð svo raunin. Aukaþingið samþykkti þessa tölu og að farið yrði í þessar aðgerðir, en svo hefur dregið úr þeirri samstöðu. Hvað er sjálfbært sveitarfélag? Hvað þarf sveitarfélag að vera stórt til að það sé hagkvæmt og annað slíkt? Það er ekki að finna nein rök eða úttekt á því og þótt gerðar hafi verið tilraunir til að reyna að finna það út þá er ekkert á bak við það. Það veldur mér áhyggjum að við séum ekki með rökstuðning fyrir því að þetta sé rétt, ef við ætlum að fara í að lögþvinga sveitarfélög til sameiningar, að við séum ekki með betri rök á bak við þann íbúafjölda sem við ætlum að leggja til. Svo er það bara í flestu þannig að það er mjög erfitt að neyða einhvern til einhvers. Það er aldrei gott upphaf að samstarfi að neyða fólk til samstarfs. Ef það hefur ekki viljann og frumkvæði til þess þá mun það örugglega lita það sem á eftir kemur. Við verðum að átta okkur á því að ef við ætlum að ná fram öflugri og hagkvæmari rekstri, betri þjónustu við íbúana, þá snýst þetta um það hvernig stjórnsýslan er sameinuð, hvernig hún verður rekin, hvernig ný stjórnsýslueining og sameinað sveitarfélag er rekið eftir sameiningu og ef það byrjar allt í stirðleika og deilum þá verður framtíð þess sveitarfélags örugglega ekki gæfuleg. Ég vil þá nefna heitustu kartöfluna strax. Það eru skólarnir. Þar sem sveitarfélög hafa sameinast að eigin frumkvæði eru skólamálin alltaf heitasta málið eða mesta þrætueplið. Þar koma miklar tilfinningar inn, mjög miklar tilfinningar, en þarna er mesta fjármagnið og mestu hagsmunirnir í að gera vel fyrir börnin. Það virðist oft vera raunin að börnin eru kannski sáttust við sameiningu og eflingu skólanna, aukið og fjölbreyttara félagslíf og allt það, þannig að þar sést svolítið ávinningurinn af því að sameina og gera sveitarfélögin að stærri einingum með meiri fjölbreytileika og öflugri þjónustu. En íbúarnir og foreldrarnir sem búa vítt og dreift um sveitarfélagið eru ekki alltaf alveg tilbúnir að samþykkja að þetta sé það skynsamlegasta því þau sjá svolítið eftir hryggjarstykkinu í sínu samfélagi, sem er skólinn. Það er stærsti vinnustaðurinn, hann fær mestu fjármunina og mesta lífið er í kringum hann. Þau vilja alls ekki sjá á eftir því. Þetta er dæmi um mikið deilumál og ég held að það gæti orðið enn erfiðara ef aðilar eru þvingaðir til sameiningar. Við þurfum að gera hvað við getum til að reyna að auka hvatana, fara einhverjar aðrar leiðir. Mér hefur þá dottið í hug hvort það væri kannski ágætismillileið í þessu máli að áður en einhverju sveitarfélagi verður gert að sameinast öðru vegna fámennis væri réttast að kveða frekar á um að þau þyrftu að fara í sameiningarviðræður, könnunarviðræður, þannig að þau kynni sér hvernig sveitarfélag er hægt að gera, hvernig sameinað sveitarfélag myndi líta út, hvernig hagsmunum íbúanna og sveitarfélagsins, sem er mest annt um þetta, reiðir af. Að slíkum viðræðum loknum gætu þau tekið ákvörðun. Við myndum þannig frekar gera þeim að fara í svona könnunar- eða sameiningarviðræður sem myndi enda með kosningu íbúanna þannig að þeir yrðu upplýstir um það hvernig þetta nýja sveitarfélag yrði, hvernig aðstæður þeirra verða. Ég hef gert það að gamni mínu og til upplýsingar að sækja upplýsingafundi hjá sveitarfélögum sem annaðhvort hafa sameinast nú þegar eða eru að ræða sameiningar þessa dagana. Þar hef ég heyrt af fólki sem er á móti sameiningum en er mjög hlynnt þessum viðræðum, að það sé verið að ræða hlutina, bera saman og fræða fólkið, reikna þetta og taka út. Ég er ekki frá því að þetta gæti frekar leitt til sameininga ásamt þeim hvötum sem eru til staðar og dregið þá úr þörfinni fyrir að skylda þau til sameiningar. Ég vil líka koma inn á það að fjöldinn segir ekki allt. Aðstæður eru svo misjafnar. Það getur verið fámennt sveitarfélag t.d. í stóru landbúnaðarhéraði þar sem er mikið hálendi og annað slíkt. Þar eru öðruvísi áskoranir, öðruvísi prinsipp og sjónarmið íbúa sem þar búa en hjá þeim sem búa kannski fjarri hálendinu og minna er um landbúnaðarstörf. Það er svolítið hætt við því, þegar tvö ólík samfélög eru sameinuð, að vissir hagsmunir og gildi íbúanna á fámennari stöðum innan sveitarfélagsins verði undir í krafti fjöldans. Og þetta er náttúrlega bara ein ástæðan fyrir því af hverju við erum ekki búin að jafna atkvæði til alþingiskosninga og við erum með skiptingu í misstór kjördæmi og slíkt. Það er til að tryggja mismunandi hagsmuni og þetta á alveg eins við hjá sveitarfélögunum. Svo er líka annað: Ef sveitarfélögin verða of fjölmenn og of víðfeðm er hætt við því að kjörnir fulltrúar nái ekki að halda sömu samskiptum við íbúana. En helstu rökin fyrir því að við erum að færa verkefni frá ríkinu til sveitarfélaga eru að færa nærþjónustuna í nærumhverfið, þannig að nærþjónustunni sé svolítið stýrt af þeim sem eru í sama umhverfi og íbúarnir, til að veita betri þjónustu. En við megum þá ekki að gera sveitarfélögin of stór eða gera aðstæður þannig að þau verði of víðfeðm til að við náum því fram sem við höfum verið að stefna að hingað til í nærþjónustunni. Ég finn það alveg hér á Alþingi og þegar maður hittir fólk í kjördæmunum að eftir að kjördæmin voru stækkuð þá finnur fólk fyrir því að fjarlægðin frá Alþingi hefur aukist. Það er ekki eina ástæðan en ég held að það sé ein af mörgum ástæðum fyrir því að traust til Alþingis hefur dvínað, alþingismenn eru ekki í jafn miklu návígi við kjósendur og þeir voru áður í minni kjördæmum. Það verður líka að passa upp á þetta við sameiningu sveitarfélaga. Sum sveitarfélög eiga augljóslega að sameinast og svo getur þetta verið breytilegt annars staðar. En sveitarfélögin eru alltaf að fá fleiri skyldur og þau vilja eflast og vilja náttúrlega fara eftir stjórnarskrárvörðum rétti sínum til að ráða málefnum sínum sjálf. Þá set ég líka svolítið spurningarmerki við það að þau séu að leita til okkar og biðja okkur um að þvinga sig til sameiningar af því að þau taka ekki á þessu sjálf. Þau verða einhverja ábyrgð að bera. Stóru sveitarfélögin, sem knýja kannski hvað mest á um sameiningar, verða einhvern veginn að finna leiðir til að nálgast minni sveitarfélögin þannig að þau vilji koma til samningaviðræðna. Þau eiga ekki heldur að gera sína þjónustu óhagkvæmari með því að láta minni sveitarfélögin fá hana á undirverði. Kannski segja sumir að þá væru stóru sveitarfélögin ekki að standa undir sinni ábyrgð og væru að þvinga þau til sameiningar við sig. En þau verða alla vega að ræða í sínum ranni hvernig þau geta borið ábyrgð og farið með sín málefni sjálf og náð þessu fram. Svo vil ég líka segja að aðstæður í sveitarfélögum geta verið þannig að það sé bara ekkert hagkvæmara að sameina þau. Það kom alveg skýrt fram þegar við vorum að ræða, í hv. umhverfis- og samgöngunefnd, þingsályktunartillöguna sem er forveri þessa frumvarps. Hagkvæmni sveitarfélaga væri ekkert alltaf markmið, kannski væri sameining bara til þess að gera þau stjórnsýslulega sterkari, en ekkert endilega hagkvæmari í rekstri. Viss stærð af sveitarfélögum getur búið til óhagræði. Ef við erum að fjölga millistjórnendum eða við náum ekki þeirri stærð að stjórnendur og starfsfólk nýtist að fullu heldur bara að hluta, ef það þarf að fjölga milliliðum þannig að báknið verður stærra, þá þyngist bara róðurinn í rekstrinum og þjónustan verður meira bákn. Og ég nefni aftur það sem ég talaði um áðan, að fjarlægjast íbúana sem er verið að þjónusta. Ég hef farið yfir það sem ég hef áhyggjur af og það sem við þurfum að passa í þessu. En ég ítreka að ég geri mér grein fyrir því að mörg sveitarfélög eru of smá. Þau eru ekki nógu sterk stjórnsýslulega til að takast á við þau mikilvægu verkefni sem sveitarfélögin eru með, sem eru skipulagsmálin. Skipulagsmál eru gríðarlega mikilvæg og verða mikilvægari með hverju árinu. Það er mikilvægt að þau séu nógu stór til að geta haft skipulagsfulltrúa, byggingarfulltrúa og annað, til að hafa þessa hluti á hreinu. Það eru líka skólamálin, að þau geti staðið að skólaskrifstofu, haft skólafulltrúa, gert almennilega skólastefnu og tekist á við þau mál af því að skólarnir eru stór hluti af rekstrinum. Þá ítreka ég það að hjá þeim sveitarfélögum sem hafa sameinast eða eru í skólasamlagi hefur ekki gengið vel að hagræða og gera breytingar, eins og nemendurnir og börnin vilja oft, af því að íbúarnir hafa ekki viljað sjá á eftir skólanum úr sínum byggðarkjarna. Svo er það náttúrlega innviðauppbyggingin. Það getur oft verið gríðarlega mikilvægt fyrir sveitarfélögin að hafa meira bolmagn til að geta staðið undir grunninnviðum eins og veituframkvæmdum, gatnagerð og öðru slíku. Það er því að mörgu að hyggja í þessu. Ég hlakka bara til að takast á við þetta verkefni og ræða það í umhverfis- og samgöngunefnd og vonandi finnum við einhverjar leiðir til þess að auka hvatana og halda áfram þeirri jákvæðu þróun sem þó hefur verið. Sveitarfélögin eru alltaf að sameinast, þeim fækkar jafnt og þétt þannig að þetta er að gerast án lögþvingunar.
Herra forseti. Nú er komið fram á Alþingi frumvarp hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um breytingu á sveitarstjórnarlögum og lögum um tekjustofna sveitarfélaga þar sem mælt er fyrir um lágmarksíbúafjölda í sveitarfélögum. Kemur frumvarpið í kjölfar samþykktrar þingsályktunar, nr. 21/150, frá því á síðasta þingi, um stefnumótandi áætlun um málefni sveitarfélaga 2019–2033 og aðgerðaáætlun næstu fimm árin. Mín afstaða í þessu máli er skýr. Ég er á móti þessu, svo það sé bara sagt strax í byrjun. Ég er á móti þessu frumvarpi. Markmið þessarar áætlunar er að efla sveitarstjórnarstigið, auka sjálfbærni sveitarfélaga og bæta þjónustu þeirra við íbúana. Þannig er einfaldlega sett regla um að sveitarfélög megi ekki hafa færri íbúa en 1.000. Efnislega er kveðið á um það í frumvarpinu að ef íbúafjöldi sveitarfélags er undir 1.000 í þrjú ár samfellt skuli ráðherra eiga frumkvæði að því að sameina það öðru eða öðrum nærliggjandi sveitarfélögum. Þó getur ráðherra veitt tímabundna undanþágu frá lágmarksíbúafjölda í allt að fjögur ár og í eitt skipti ef sérstakar ástæður mæla gegn því að sveitarfélag geti myndað stjórnsýslulega heild með nærliggjandi sveitarfélögum. Þetta orðalag kemur svolítið spánskt fyrir sjónir, sem ég tek úr frumvarpinu, að hægt sé að veita frest í eitt skipti eða í fjögur ár ef einhverjar sérstakar ástæður mæla gegn því að sveitarfélagið geti myndað stjórnsýslulega heild. Það á sem sagt að mynda stjórnsýslulega heild en bara fjórum árum síðar. Það gengur ekki upp í mínum huga að hægt sé að gefa frest vegna þessa en svo eigi samt sem áður að gera það þó að þær ástæður séu fyrir hendi að sveitarfélagið geti ekki myndað þessa heild. Það á samt að gera það, herra forseti Síðan er undantekning gerð við þessa almennu reglu í frumvarpinu, sem ég var að nefna. Sveitarfélög með íbúafjölda undir 250 hafa frest að næstu sveitarstjórnarkosningum eða til ársins 2022 og hin sem eru undir 1.000 íbúamarkinu hafa þann sama frest til sveitarstjórnarkosninga 2026. Þetta var búið að kynna fyrir okkur í fyrra þegar þingsályktunartillagan var hér til meðferðar, að gefa ætti aðlögunartíma, og hér kemur fram að 1.000 íbúa reglan gildi ekki um minnstu sveitarfélögin fyrr en 2022 og fyrir þau sem eru stærri, allt að 1.000, er fresturinn til 2026. Þegar svo háttar til að sveitarfélög sinna ekki skyldu til sameiningar kemur til kasta ráðherra að sameina sveitarfélagið innan tveggja ára frá tilgreindum kosningum. Í raun og veru erum við að tala um að sveitarfélög sem þrjóskast við geta dregið þetta fram yfir næstu sveitarstjórnarkosningar og í allt að tvö ár þangað til ráðherra er neyddur til að aðhafast. Þannig að þetta er uppfullt af einhverjum frestum og þeir byrja ekki að líða fyrr en á næsta ári og þá verður líf þessarar ríkisstjórnar sem leggur frumvarpið fram, sem hefur mætt mikilli andstöðu, löngu liðið. Ráðherra gerir sameiningartillögu eftir tillögu sameiningarnefndar sem hann setur á laggirnar og umsögnum frá sveitarfélögunum en þá skal ráðherra ákveða hvaða sveitarfélög skuli sameina. Þegar ráðherra tekur slíka ákvörðun skal hann fyrst og fremst líta til vilja íbúa sveitarfélaganna og þess að nýtt sveitarfélag myndi landfræðilega og félagslega heild. Ef sameiningarnefndin gerir fleiri en eina tillögu getur ráðherra ákveðið að láta fara fram almenna og ráðgefandi kosningu meðal íbúa um tillögurnar. Það sem vekur athygli mína þegar þetta er kannað, hvernig framgangur þessara mála á að vera samkvæmt frumvarpinu, er að sameiningarnefndin sem er skipuð í upphafi, um leið og ljóst er að sveitarfélög þarf að sameina og ráðherra þarf að framkvæma það og skipa þessa nefnd, og starfar á fyrstu stigum í sameiningarferlinu skal afla upplýsinga um vilja íbúanna. En hvernig á hún að gera það? Hún gerir það með skoðanakönnunum, íbúafundum eða með opnu umsagnarferli, en á þessu fyrsta stigi er ekki gert ráð fyrir íbúakosningu um sameiningarkosti. Íbúarnir, herra forseti, koma ekki að þessu fyrr en á lokastigi þegar ráðherra sjálfur er að taka ákvörðunina. Fyrr eru íbúarnir ekki spurðir nema samkvæmt skoðanakönnunum, íbúafundum eða opnu umsagnarferli. Mér sýnist á frumvarpinu að gert sé ráð fyrir því að íbúarnir komi ekki beint að þessari ákvörðun, ekki nema ráðherra sýnist svo á lokastigi ákvörðunar. Þetta finnst mér vera ókostur við þetta ferli ef ég tala bara um það en ekki beint um afstöðu mína. Vissulega, herra forseti, er það svolítið merkilegt að frumvarpið, sem við ræðum hér, skuli vera komið fram þegar rifjuð er upp atkvæðagreiðsla um málefni sameininga á síðasta landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga um miðjan desember sl. Á þinginu kom fram tillaga sem lögð var fram af 31 þingfulltrúa og var reyndar efnislega samhljóða tillögu sem ekki fékkst afgreidd á landsþingi sambandsins árið áður, í september 2019. Tillagan hljóðaði svo, með leyfi forseta: „Landsþing Sambands íslenskra sveitarfélaga haldið 18. desember 2020, hvetur til eflingar sveitarstjórnarstigsins með sameiningum og stækkun sveitarfélaga. Þingið ítrekar stuðning við flest meginatriði stefnumótandi áætlunar um eflingu sveitarstjórnarstigsins sem Alþingi hefur samþykkt. Landsþing minnir á mikilvæga liði í aðgerðaáætlun sem ekki er farið að vinna að, svo sem um styrkingu tekjustofna sveitarfélaga, tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga, fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni og fleiri mikilvæg atriði tillögunnar. Landsþing hafnar þó lögfestingu íbúalágmarks. Sjálfsstjórnarrétt sveitarfélaga og lýðræðislegan rétt íbúa sveitarfélaga ber að virða, óháð stærð þeirra“ Svo segir í greinargerð með tillögunni: „Minni sveitarfélög eru og hafa lengi verið fullgild aðildarfélög í sambandinu. Flest eru það enn og vilja vera svo áfram. Þau geta þó ekki unað við það til lengdar að á þeim sé brotið og þeirra íbúum. Kjörnir fulltrúar stærri sveitarfélaga hafa ekki lýðræðislegt umboð til að álykta um örlög minni sveitarfélaga, slíkt á ekki heima í þessum ágæta félagsskap. Fulltrúar stærri sveitarfélaga mættu hugsa til gullnu reglunnar: Það sem þér viljið að aðrir menn gjöri yður, það skuluð þér og þeim gjöra.“ Þessi tillaga fulltrúa margra minni sveitarfélaga var felld á þinginu með 55% atkvæða gegn 45%. Hvað segir það okkur, herra forseti? Það rétt hefst í gegn að fella þessa tillögu sem gengur út á það að hafna lögþvingaðri sameiningu. Það rétt hefst í gegn. Samband íslenskra sveitarfélaga, á landsþinginu í desember, klofnar í tvo parta. Þá má spyrja sig, herra forseti, ef hæstv. ráðherra telur sig vera að vinna að framfaramálum sveitarfélaga, hvers vegna farið er svo berlega gegn vilja stórs hluta sveitarfélaga í landinu eins og úrslit þessarar atkvæðagreiðslu bera svo glögglega með sér. Frumvarpið er lagt fram í andstöðu við tæplega helming þingfulltrúa á landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga. Tæplega helmingur þingfulltrúa á landsþingi sveitarfélaga hafnar lögþvingun sameiningar sveitarfélaga. Þetta er umhugsunarvert og sérstaklega ef skoðað er hverjir eiga þarna sæti. Það eru fulltrúar allra sveitarfélaga á Íslandi. Kannski þarf tæpur helmingur þeirra, þau stærri, ekki að sameinast nágrannasveitarfélagi frekar en þau vilja. Hinn helmingurinn eða rúmlega það, ég er ekki með þessar tölur á hreinu, herra forseti, en eitthvað nálægt því, er undir þessu lágmarki og er þvingaður til þessa, ekki bara hér á Alþingi með þessu frumvarpi heldur líka á vettvangnum sjálfum, á vettvangi sveitarfélaganna. Stærri sveitarfélögin hafa enga hagsmuni af því að sveitarfélög einhvers staðar á Langanesi eða í Eyjafirði eða á Ströndum sameinist. Reykjavík hefur ekki hagsmuni af því. Eða hvað? Ég sé það ekki a.m.k. en þau samþykkja samt svona tillögu sem er þungamiðjan, grundvöllurinn og undirstaðan í því að þetta frumvarp birtist okkur hér á Alþingi og þær tillögur sem hafa verið hér á síðasta þingi og núna. Það er umhugsunarvert, herra forseti, á hvaða vegferð svona samtök eru, sem eru regnhlífarsamtök allra sveitarfélaga, þegar þau samþykkja, væntanlega með atkvæðaþunga þeirra stærri, að smíða umgjörð utan um hin sveitarfélögin sem lenda þarna í andstöðu. Hvert erum við komin þegar svo er? Það veldur mér miklum heilabrotum. Hvert erum við komin? Í þessu sambandi er nærtækast að velta fyrir sér orðunum sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga sem eru vinsæl orð og er alltaf verið að flíka og hafa hátt um í riti og ræðu, sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga. Hvaða þýðingu hefur svo fallegt orð þegar horft er á þá atburðarás sem ég var að nefna? Hvaðan kemur áhugi stærri sveitarfélaganna á því að minni sveitarfélögin eigi endilega að sameinast án þess að þau vilji það? Íbúarnir vilja það ekki. Stjórnendur vilja það ekki. Þetta er allt hið furðulegasta mál, herra forseti. Sveitarstjórnarstigið er annað tveggja stjórnsýslustiga hér á landi. Hitt er ríkisvaldið. Með frumvarpinu er annað stigið að þvinga hitt til mjög veigamikilla breytinga á skipulagi þess stigs og það gegn vilja nærri helmings fulltrúa þeirra. Sjálfsákvörðunarréttur hvað? Það verður líka að taka mið af því, herra forseti, að sveitarfélögin eru mjög ólík, þau eru öll mjög ólík, hvert með sínum hætti. Það verður líka að horfa á það að búseta á Íslandi er með þeim ósköpum að langflestir íbúar búa á örlitlum parti landsins, þ.e. á höfuðborgarsvæðinu. Ef maður tekur aðeins stærra svæði eins og suðvesturhornið þá búa kannski 80% íbúa eða meira á því horni. Búseta um landið er því mjög dreifð að öðru leyti. Að þvinga landstór sveitarfélög til sameininga hefur augljóslega að mörgu leyti, herra forseti, harla litla kosti og harla litla hagkvæmni í för með sér. Það er jafn langt að keyra með börnin í skólann, hvort sem sameinast er sveitarfélagi sem er hinum megin við heiðina eða flóann. Þau eru ólík og samfélagsgerðirnar eru mjög ólíkar. Svo má spyrja: Af hverju 1.000? Er það einhver gullin tala sem var fundin upp? Herra forseta. Svo að ég noti nú orðalag sumra stjórnarliða sem hafa haldið ræður hér í dag, þ.e. að þeir skilji sjónarmið þeirra sem eru andvígir þessu, þá get ég haft sama orðalag um sjónarmið sameiningarsinna, lögþvingunarsinna, að sameina minni sveitarfélög. Ég skil vissulega sjónarmið þeirra en að þvinga sveitarfélög gegn vilja þeirra og íbúa þeirra til að sameinast öðru sveitarfélagi, það skil ég ekki. Frumvarpið, verði það að lögum, snertir meiri hluta sveitarfélaga á landinu með þeim hætti að þau verði neydd til að sameinast nágrannasveitarfélagi þannig að hér er um viðamikið mál að ræða.
Virðulegur forseti. Mig langar hér við 1. umr. um frumvarp til laga frá samgönguráðherra, um breytingu á sveitarstjórnarlögum og lögum um tekjustofna sveitarfélaga, að leggja nokkur orð í púkkið og þá bara um 1. gr. málsins og afleidda þætti þess. Það kom mér nokkuð á óvart, svo ég segi það alveg eins og er, að málið kæmi fram lítt breytt til þingsins eftir landsþing Sambands íslenskra sveitarfélaga sem haldið var 18. desember sl., hvað varðar þau kjarnarök, sem ávallt hefur verið stuðst við, að sátt sé um það og það sameiginleg sýn sveitarfélaga heilt yfir að leiðin til frekari sameiningar sveitarfélaga sé lögþvingun. Hv. þm. Karl Gauti Hjaltason fór í ræðunni á undan prýðilega yfir feril þess máls og hvernig það var til komið og án nokkurs vafa hafa fleiri farið yfir það í ræðum hér fyrr um þetta mál. Fréttirnar sem bárust af landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga upp úr miðjum desember voru þeirrar gerðar að ég taldi þessar lögþvingunaræfingar niður fallnar af því að það var augljóst að ekki var sátt um málið. Fulltrúar smærri sveitarfélaga höfðu haldið fram sínum sjónarmiðum, og fengið litlar þakkir fyrir, en þeir virtust hafa haft býsna mikið til síns máls. Á landsþinginu 18. desember lögðu 20 af minni sveitarfélögum landsins fram tillögu um að horfið yrði frá þeirri afstöðu Sambands íslenskra sveitarfélaga að styðja fullum fetum þá leið að fara í lögþvingaða sameiningu þar sem hún næðist ekki fram með öðrum hætti innan tiltekinna tímamarka. Tillagan var vissulega felld en það var með 67 atkvæðum gegn 54. Höfum í huga að hvert þeirra litlu sveitarfélaga sem lögðu tillöguna fram hefur eitt atkvæði og á sama tíma hefur Reykjavíkurborg 21, þ.e. Reykjavíkurborg hefur ein og sér fleiri atkvæði en öll þau 20 sveitarfélög sem lögðu tillöguna fram, og atkvæðafjöldi Akureyrarbæjar nær að mig minnir langleiðina í þá tölu. Það sýnir að ef hvert sveitarfélag hefði haft eitt atkvæði er alveg augljóst að þetta hefði verið kolfellt, þessi nálgun sambandsins, en alltaf hafði verið rætt á þeim nótum að við þá nálgun væri yfirgnæfandi sátt og stuðningur. Mér finnst skipta máli að við höfum það í huga þegar við nálgumst þetta mál núna svona lítið breytt. Í 1. gr. er fjallað um að lágmarksíbúafjöldi sveitarfélags sé 1.000 og síðan er farið í undanþáguákvæði þar sem ráðherra er heimilt, með leyfi forseta, „að veita tímabundna undanþágu frá lágmarksíbúafjölda í allt að fjögur ár og í eitt skipti ef sérstakar ástæður mæla gegn því að sveitarfélag geti myndað stjórnsýslulega heild með nærliggjandi sveitarfélögum“. Þær undanþágur eða frestanir sem eru til staðar í frumvarpinu eru ekki til langs tíma eða skipta miklu máli í sjálfu sér í stóra samhenginu því að líftími sveitarfélags um einhver tvö eða fjögur ár til eða frá, þegar horft er á stóru myndina, er ekki kjarni umræðunnar. Það er prinsippákvörðunin sem nú er lögð til, af hendi hæstv. sveitarstjórnarráðherra, að þessi lögþvingunarleið verði fær. Við það vil ég gera miklar athugasemdir. Áfram er í 5. gr. fjallað um þætti sem snúa að því með hvaða hætti ferlið er þegar lögþvingun skal keyrð í gegn. Ég ítreka að þetta er ekki það sem ég reiknaði persónulega með að kæmi fram, því að vissulega er ýmislegt í málinu ágætt og byggist á þingsályktun sem var samþykkt í þinginu í janúar 2020. En þetta atriði er því miður enn hérna inni. Ég vona bara að það verði skoðað í umhverfis- og samgöngunefnd, þar sem ég og hv. þm. Karl Gauti Hjaltason, sem ég sé hér í salnum, og fleiri sitjum og ég vona að hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra taki ekki hart til varna fyrir þetta tiltekna atriði málsins. Í ræðum hér fyrr í dag hefur ýmislegt komið fram og stenst kannski ekki allt skoðun. Því hefur m.a. verið haldið fram að Covid-ástandið fari sérstaklega illa með minni sveitarfélög þegar það blasir við að ástandið er sýnu verst í Reykjanesbæ, sem verður nú seint talinn eitt af minni sveitarfélögum landsins. Þegar öllu er á botninn hvolft er ástandið sennilega alverst í Reykjavíkurborg ef við horfum á fjárhagsstöðu þess sveitarfélags, þótt til allrar lukku fyrir borgarsjóð sé borgin laus við alla túrista, miðað við skýrslu þess apparats sem útlistaði að af komu túrista til landsins og veru þeirra í Reykjavíkurborg væri milljarðatjón á ári fyrir borgina. En staðreyndin er engu að síður sú að sennilega eru fá sveitarfélög ef nokkur jafn að fótum fram komin fjárhagslega og Reykjavíkurborg. Það bendir ekki til þess að stærðarhagkvæmnin vinni sérstaklega með höfuðborg Íslands. Smærri sveitarfélög sem eru rekin af miklu meiri hófsemd og skynsemi skila miklu betri rekstrarniðurstöðu en þeirri sem við sjáum þar. Fram hafa komið sjónarmið um að með einhverjum hætti þyrfti að ná utan um og skilgreina hvað sé sjálfbært sveitarfélag. Ein af þeim skilgreiningum sem ég heyrði hæstv. ráðherra leggja til var að horft væri til þess hvaða þjónustu sveitarfélag gæti staðið undir, hvort það væri t.d. þjónusta á sviði fötlunarmála eða rekstur grunnskóla. Eitt og annað slíkt nefndi ráðherra sem mögulega skilgreiningu á því hvað sjálfbært sveitarfélag þýddi. En þá horfum við á höfuðborgarsvæðið þar sem blasir kannski við mesta þörfin fyrir sameiningu á löngum köflum en þau sveitarfélög sem hér eru reka til að mynda ekki hvert og eitt sorphirðu eða slökkvilið. Það er allt saman sameiginlegt í byggðasamlögum. Þannig að þau rök finnst mér í öllum meginatriðum fallin því að auðvitað er hægt að ná samstarfi sveitarfélaga á einhverjum samhangandi svæðum í gegnum byggðasamlög úti á landi, rétt eins og hér á höfuðborgarsvæðinu. Þó virðast menn hafa sérstakt lag á því að missa byggðasamlögin úr böndunum hér á höfuðborgarsvæðinu. Jafnframt hefur öldrunarþjónusta verið nefnd en þar er staðan auðvitað sú að mörg sveitarfélög reka hjúkrunarheimili, þar á meðal lítil sveitarfélög eins og Skagaströnd, Grýtubakkahreppur, Langanesbyggð og Vopnafjörður, svo einhver séu nefnd. Vanfjármögnun ríkisins hefur leitt til þess að fjögur sveitarfélög hafa nýlega sagt upp samningi við ríkið um rekstur þeirra. En það athygliverða er að það eru ekki litlu sveitarfélögin sem eru að segja upp samningi sínum við ríkið. Það eru Akureyri, Vestmannaeyjar, Fjarðabyggð og Hornafjörður. Hvernig rímar það við þann málflutning að litlu sveitarfélögin geti ekki verið burðug? Eins og stundum vill verða fer ekki saman hljóð og mynd. Mig langar einnig að benda á atriði í 13. gr. frumvarpsins sem snýr að breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Þar segir, með leyfi forseta: „Jöfnunarsjóði sveitarfélaga er heimilt að halda eftir allt að 1.000 millj. kr. af tekjum sjóðsins […] utan þeirrar fjárhæðar sem skal renna til málefna fatlaðs fólks, á hverju ári á tímabilinu 2020–2035 til að safna fyrir sérstökum framlögum úr sjóðnum sem koma til vegna sameiningar sveitarfélaga, sbr. a-lið 11. gr.“ Þegar málið var kynnt í upphafi er mér til efs að sveitarstjórnir landið um kring hafi skilið það sem svo að hvatinn til sameiningar, sem sagt þessar ívilnandi fjárhagslegu aðgerðir gagnvart sveitarfélögunum, væri að sveitarfélögin væru að fara að borga það sjálf úr jöfnunarsjóði, af peningum sem að öðrum kosti væru til ráðstöfunar í hefðbundin verkefni sjóðsins. Ég held að rétt sé að halda því til haga að sú gulrót sem var flaggað fyrir framan sveitarfélög við upphaf vinnslu málsins komi á endanum úr jöfnunarsjóðnum sjálfum og taki þá fjármuni frá öðrum verkefnum sjóðsins. Auðvitað er hægt að fagna því út frá því að verja stöðu ríkissjóðs hverju sinni og þar fram eftir götunum, en mér finnst skipta máli að það liggi alveg fyrir og enginn misskilningur sé í þeim efnum. Umhverfis- og samgöngunefnd fær þetta mál væntanlega til meðferðar eftir að umræðunni lýkur núna rétt á eftir. Ég sit í þeirri nefnd og hlakka til að takast á við málið en ég reikna með því, eins og umræðan hefur borið með sér hér á undan, að það verði verulega umdeilt. Öll rök sem tengjast þessari meintu sátt og samstöðu um lögþvinguðu sameininguna féllu, þau dóu þann 18. desember sl. Það er svo sem ágætt, þá er hægt að byrja þessa umræðu á því að taka á efnislegu rökunum. En rökin um samstöðu sveitarfélaga hvað þetta varðar eru frá og voru raunverulega aldrei til staðar, sem er auðvitað umhugsunarefni hvað varðar það hvernig Samband íslenskra sveitarfélaga lagði málið upp. Ég ætla að láta þessu lokið núna. Ég vil samt, til að allrar sanngirni sé gætt, segja að það er ýmislegt ágætt í þessu máli og það verður auðvitað skoðað og mögulega er einhverjar bætur hægt að gera á þeim þáttum. Heilt yfir væri þetta ágætismál ef ekki væri fyrir þá lögþvinguðu sameiningu sem þarna er í rauninni lögð til aftur. Við þurfum að bera gæfu til þess að skipta þessu máli í tvennt, annars vegar í þann þátt sem er mjög umdeildur og ég vona að við vindum ofan af hér í þinginu og hins vegar í aðra þætti málsins sem snerta þingsályktun um sveitarfélögin sem var samþykkt hér í byrjun árs 2020.
Forseti. Mig langaði að skipta þessu í tvennt og fara núna aðeins yfir það hvert ég tel vandamálið vera í hnotskurn. Ég tel það ekki vera það fyrirkomulag sveitarfélaga sem er núna heldur einfaldlega hvað sveitarfélögin geta gert til að geta verið sjálfbær, haft sjálfsstjórn og sjálfbærniforsendur. Það eru einfaldlega vandamálin sem tengjast tekjustofnum sveitarfélaga. Við vitum öll að þeir eru takmarkaðir og skammtaðir á þann hátt að jöfnunarsjóður og ýmislegt svoleiðis er ákveðin fátæktargildra fyrir sveitarfélög. Tekjustofnar sveitarfélaga eru aðallega útsvar af tekjuskatti og fasteignagjöld. Svo eru ýmis önnur gjöld sem eiga að standa undir kostnaði, gatnagerðargjöld o.s.frv., þannig að það hefur ekki áhrif á almenna þjónustu sveitarfélaganna. Þetta þýðir, með þessum tveimur tekjustofnum, að tekjur sveitarfélaga koma af því að hafa margt fólk, helst þá með hærri tekjur en ekki, og marga fermetra af húsum. Tekjur sveitarfélaganna koma ekki frá starfsemi fyrirtækja að öðru leyti, t.d. fyrirtækja sem eru með fáa starfsmenn og fáa fermetra, sem eru staðsett í heimahúsi t.d. Þær koma ekki frá útsvari af fjármagnstekjuskatti eða viðskiptum sem eiga sér stað í sveitarfélaginu eins og verslun, útsvari af virðisaukaskatti t.d. Það væri mjög eðlilegt að sveitarfélög væru með hlutdeild í sömu tekjustofnum og ríkið er með, og það er það mikilvæga við þetta atriði, til að atvinnuþróun innan sveitarfélaga geti tekið tillit til fleiri tegunda af atvinnustarfsemi en þeirrar sem byggist á fjölda fermetra og fjölda fólks, helst með háar tekjur. Það skiptir nefnilega máli að sveitarfélögin geti unnið þannig í nýsköpun sem byggist á öðrum tekjuforsendum en bara fermetrum og fjölda fólks þegar þau eru að byggja upp atvinnustefnu sína. Þegar þau koma með hugmyndir um það hvernig væri hægt að gera sveitarfélag sjálfbært þá er algjörlega nauðsynlegt að þau geti fengið tekjur af þess háttar atvinnustarfsemi, t.d. af netverslun eða ýmiss konar hugbúnaðargerð eða hvað það nú getur verið, sem er ekki bundið við þessa takmörkuðu tekjustofna, þessa tekjustofna sem takmarka hvað sveitarfélög geta gert til þess að gera sig sjálfbær og takmarka hugmyndamöguleika þeirra til að vinna að eigin sjálfsstjórn. Það er stefna Pírata að sveitarfélög fái útsvar af fleiri tekjustofnum ríkisins, ekki að þeir verði hækkaðir heldur bara að hlutdeild þeirra breytist, því að við vitum það líka að sveitarfélögin hafa fengið aukin verkefni sem ekki hefur fylgt fjármagn. Þegar grunnskólar fluttust yfir til sveitarfélaganna komu kannski auknar kröfur til grunnskóla í kjölfarið sem fjármagn fylgdi ekki. Þannig eykst byrði sveitarfélaga af því að reka grunnskóla án þess að þau hafi bolmagn til að mæta því með auknum tekjum. Þetta er innlegg mitt og annar möguleiki sem er hægt að íhuga til að hjálpa til við sameiningu sveitarfélaga, til þess að vinna í alvörunni að hagkvæmni og jákvæðri uppbyggingu í fjölbreyttari sveitarfélögum, það er ekki að þvinga sameiningar heldur að gefa sveitarfélögum tækifæri til að blómstra á eigin forsendum.
Frú forseti. Ég ætlaði að bæta örlitlu við fyrri ræðu mína, ég átti eftir að minnast á nokkur atriði. Rætt er um sameiningar sveitarfélaga og að þær eigi að þvinga fram vegna þess að þetta gangi ekki nógu vel. Ég held að sveitarfélögum hafi fækkað verulega síðustu áratugi og þeim fækkar enn. Nýlegar sameiningar eru til vitnis um það, fjögur sveitarfélög voru sameinuð fyrir austan ekki alls fyrir löngu í nýtt sveitarfélag, Múlaþing. Ekki eru nema tvö, þrjú ár síðan sveitarfélög á Suðurnesjum, Sandgerði og Garður, voru sameinuð. Þróunin er í þessa átt og með hvatningu ríkisvalds getur hún haldið áfram og við nálgast markmiðið, sem er stærri sveitarfélög og sjálfbærari o.s.frv. þannig að það er hægt að gera án lögþvingunar. Hver er rétt stærð, frú forseti, á sveitarfélagi? Það er líklega mjög misjafnt. Út frá hagkvæmni séð er ekkert endilega hagkvæmt að sameina tvö mjög dreifbýl sveitarfélög. Þannig næst ekki mikil stærðarhagkvæmni vegna þess að þjónustan er jafn langt í burtu, hvernig sem þetta er reiknað fram og til baka, þannig að það er galli við þetta. Ég veit ekki betur en að fjárhagsstaða minni sveitarfélaga sé almennt skárri, jafnvel mun skárri, en fjárhagsstaða þeirra stærri. Og af hverju skyldi það vera, frú forseti? Veldur nálægðin og ábyrgðin kannski ábyrgari fjármálastjórn í minni sveitarfélögum? Erum við kannski í þeim stærri komin það langt frá umbjóðendum vegna fjöldans að ábyrgðin verði minni og því kannski farið verr með féð? Hver rétta, besta eða hagkvæmasta stærðin er veit ég ekki. En það má deila um hvort betra sé að sameina út frá fjárhagslegu sjónarmiði. Sveitarfélögin eru ólík landfræðilega og þegar kemur að samgöngum. Þetta eru þéttbýli og dreifbýli, og firðir, flóar og heiðar aðskilja byggðir og byggðarlög. Samfélagsgerðin er líka mjög ólík og það sem getur hentað einum firði þarf ekkert endilega að henta í þeim næsta við hliðina. Fólk velur að búa á þessum stöðum og einhverjir eru kostirnir. Kostirnir eru kannski ekki þeir, eftir því sem næst verður séð, að sameinast og vera lengra frá valdinu. Kannski er einn af kostunum við að búa í dreifbýlu sveitarfélagi, ég hugsa að það sé nú frekar, að vera nær ákvörðununum, frú forseti, nær ákvarðanatökunni, nær fulltrúum í sveitarstjórn og að geta haft áhrif. Það gæti verið einn af kostunum. Með því að sameina sveitarfélög er e.t.v. verið að rýra þennan kost þar sem fólk er í nálægð og fær að ráða og telur sig ráða meiru en kannski í stærra sveitarfélagi. Það er kannski ekkert endilega hagkvæmast fyrir okkur Íslendinga að hafa höfuðborgarsvæðið eins fjölmennt og það er miðað við dreifbýli á landinu almennt. Það er kannski ekki það hagkvæmasta. Á þá að klippa það eitthvað í sundur? Eigum við ekki bara að láta íbúana sjálfa ráða því? Það held ég að sé nú kannski mergurinn málsins. Ég vil einnig tala um sveitarstjórnarstigið og ætlaði að gera það en hef ekki tíma til þess. Það er auðvitað komið að því, frú forseti, að íhuga, ef þetta heldur svona áfram, að koma á þriðja sveitarstjórnarstiginu. Það hefur oft verið rætt og ég myndi vilja taka umræðu um það síðar, en þegar valdið fer svona langt frá íbúunum þá þurfum við kannski enn minni einingar víða um land. Kannski er það eitthvað sem koma skal, ég skal ekki segja, en ég vil einnig minna á að þetta frumvarp hefur áhrif á 40 af 72 sveitarfélögum á landinu, [[Forseti hringir.]]þar af 13 sem eru með færri en 250 íbúa.
Virðulegi forseti. Ég ætla að ræða örstutt frumvarp til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum og lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Eins og fram hefur komið er frumvarpið það fyrsta sem lagt er fram af hálfu ráðherra sveitarstjórnarmála til að ná fram markmiðum þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023. Þingsályktunin var sú fyrsta þar sem sett voru fram markmið um stefnu og aðgerðir í málefnum sveitarfélaga til að efla sveitarstjórnarstigið. Það voru því ákveðin tímamót þegar hún var lögð fram. Áherslan í þingsályktuninni var á að efla sveitarstjórnarstigið hér á landi, auka sjálfbærni sveitarfélaga og bæta enn frekar þjónustu við íbúa. Ef markmiðum ályktunarinnar verður náð munu sveitarfélög jafnframt verða betur í stakk búin til að mæta margvíslegum áskorunum sem þau og samfélagið allt stendur frammi fyrir á hverjum tíma, sem og að sinna brýnum hagsmunamálum íbúanna. Í ályktuninni er einnig lögð mikil áhersla á sjálfbærni sveitarfélaga og lýðræðislega starfsemi þeirra og að tryggð verði sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu. Fyrsti liður aðgerðaáætlunar miðar sérstaklega að því að auka sjálfbærni sveitarfélaga og tryggja getu þeirra til að annast lögbundin verkefni, m.a. með sameiningum í stærri sveitarfélög. Sá liður er einn af ellefu í aðgerðaáætluninni og var að einhverju leyti umdeildur og frá því að þingsályktunin var samþykkt hefur frekari ágreiningur komið fram um málið. Í framsöguræðu sinni áðan lagði hæstv. ráðherra áherslu á mikilvægi þess að ná sátt um leiðir að markmiðum frumvarpsins um öflug, sjálfbær sveitarfélög og að þeim verði náð með ákvæðum um lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga. Ég kem hingað kannski fyrst og fremst til að leyfa mér að efast um að tækifæri gefist í störfum umhverfis- og samgöngunefndar til að vinna að þessari sátt til enda, enda kannski nauðsynlegt að það gerist á vettvangi sveitarfélaganna. Vissulega mun nefndin skoða málið og möguleika til breytinga í sátt og mér finnst mikilvægt og nauðsynlegt að halda því til haga að í frumvarpinu eru líka ákvæði sem þurfa að hljóta afgreiðslu á þessu þingi, svo sem heimildir til fjarfunda, breytingar á lögum um tekjustofna sveitarfélaga og ekki síst skyldur sveitarfélaga til að afgreiða stefnu um þjónustustig í byggðum og byggðarlögum sveitarfélaga fjarri stærstu byggðarkjörnum, eða kannski miðju sveitarfélags þar sem byggðarkjarnar eru ekki endilega misstórir. Þetta er því áskorun sem umhverfis- og samgöngunefnd mun standa frammi fyrir í meðförum þessa máls og ég vildi fyrst og fremst koma hingað til að árétta það.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu, hún hefur verið alla vega eins og gengur. Í ljósi þess að fyrr á þessu kjörtímabili höfðu ýmsir nokkuð hástemmdar yfirlýsingar um mikilvægi þess að klára þetta mál og stuðning við það þá hef ég saknað þeirra í þessari umræðu. Á sama hátt verður að segja að maður hefði gjarnan, eins og oft þegar rætt er um sveitarstjórnarmál, viljað heyra meiri þekkingu á bak við umræðuefnið, sérstaklega þegar kemur að umræðu um jöfnunarsjóð og fjármögnun hans. Ég hef skilning á því, margir segja að það sé flókið, en mér finnst ekki gott að menn fari beinlínis með rangindi héðan úr stólnum um það í því skyni að reyna að kasta rýrð á þau verkefni sem hér eru í gangi. Hér töluðu í það minnsta tveir þingmenn Miðflokksins. Annar sagðist vera algjörlega á móti málinu, hinn var þó sáttur við þá fjárhagslegu hvata og þær breytingar á sveitarstjórnarlögum sem eru í þessu og ég vona að það sé sjónarmiðið frá þeim flokki, að hann sé ekki algerlega á móti málinu. Hér voru rædd sjónarmið frá aðilum sem ég hafði kannski ekki búist við að tækju svona neikvætt í það í þingsályktuninni sem rædd var í þinginu, að við þyrftum að taka tillit til þeirra sjónarmiða sem komu fram hér, við þyrftum að hafa lengri tíma, hafa aðlögun til sveitarfélaganna sem vildu taka sér meiri tíma. Mér fannst eins og menn tækju ekki tillit til þess að það hefði verið gert. Hér var rætt um þá vegferð og þær málamiðlanir sem hægt væri að gera. Ég hef gert það sem við stjórnmálamenn eigum að gera þegar við fjöllum um umdeild mál, ég hef hlustað. Þá hefði ég kannski viljað heyra þingið segjast vera til í þennan dans með stjórnvöldum og sveitarfélögunum, til í að taka upp umræðu um það hvort það sé skynsamlegt yfir höfuð að leggja til lágmarksíbúafjölda, hvort hann eigi að vera einhver annar en þessi, hvort aðlögunartími eigi að vera lengri og hvað eigi að gera þegar að því kemur að sveitarfélög hafi ekki þennan lágmarksíbúafjölda eða þetta skilgreinda hugtak um sjálfbærni, ef við myndum leggjast í þá vinnu að gera það. Ég ætla hins vegar, eins og ég sagði í framsögunni, að lýsa yfir vilja mínum og ráðuneytisins til samstarfs við bæði þingið og sveitarfélögin í landinu til að finna þær leiðir sem þarf til að efla sveitarstjórnarstigið, ef ekki út frá nákvæmlega þessu frumvarpi og öllum þeim ákvæðum sem þar eru inni þá í það minnsta á grunni frumvarpsins, vegna þess að þar inni eru mjög margir þættir sem sannarlega styðja við þingsályktunina og markmiðið um að efla sveitarstjórnarstigið, hinir fjárhagslegu hvatar og breytingar á verklagi og heimildir til nýsköpunar í stjórnsýslu. Við sáum til að mynda í nýsameinuðu sveitarfélagi á Austurlandi, Múlaþingi, svokallaðar heimastjórnir verða til, það er mjög spennandi nýsköpun sem verður gaman að fylgjast með og gæti leyst þann vanda sem nokkrir ræddu hér. Ég heyrði menn lýsa áhyggjum af því valdið færi burt og fólk gæti ekki búið á sama stað. Ég verð að segja, frú forseti, að ég skil þau sjónarmið ekki. Við erum að tala um stjórnsýslueiningar. Samfélögin breytast ekki neitt. Fjölmargar sameiningar hafa orðið á liðnum árum og við skulum fara hringinn um landið. Nú gleymi ég örugglega fullt af sveitarfélögum en ég ætla bara að nefna þetta svo fólk átti sig á því að þeir sem voru hér með allt á hornum sér yfir því að þetta væri vont verða þá að koma og segja að allt það sem búið er að gera hafi farið í vaskinn og sé allt ómögulegt. Á Suðurnesjum er nú Reykjanesbær en voru það ekki einu sinni Keflavík og Njarðvík? Suðurnesjabær er nýtt sveitarfélag sem varð til árið 2018 sem var áður Sandgerði og Garður. Förum upp á Vesturlandið, þar er Borgarbyggð, ég veit ég er að hlaupa yfir einhver dæmi en tek bara nokkur, Dalabyggð, Vesturbyggð, Ísafjarðarbær, Húnaþing, Skagafjörður, Eyjafjarðarsveit, sveitarfélagið Norðurþing, Þingeyjarsveit, núna síðast Múlaþing, Fjarðabyggð, sem varð til og hefur stækkað í þremur sameiningum og er orðin gríðarlega stórt og öflugt sveitarfélag, Sveitarfélagið Hornafjörður, ég held að enginn vilji skipta þar. Sveitarfélagið Skaftárhreppur var búið til úr fimm sveitarfélögum, ég hef ekki heyrt þá umræðu að íbúar þar vilji fara í þær fimm einingar aftur og það geta allir búið í sveitarfélaginu Skaftárhreppi eins og þeir vilja en þeir tóku sig saman til þess að verða aðeins stærri stjórnsýslueining. Núna eru þeir aftur að velta fyrir sér hvort þeir þurfi ekki að vera stærri stjórnsýslueining. Mýrdalshreppur var stofnaður af þremur sveitarfélögum fyrir margt löngu, ég hef ekki heyrt að íbúar þar séu að fara að búta hann niður, frekar er verið að tala um að gera hann að stærri stjórnsýslueiningu af því að fyrri sameining gekk vel. Í Rangárþingi eystra hefur gengið gríðarlega vel að samtvinna stjórnsýslueininguna, menningarstarf og skólastarf, auðvitað hefur ekki allt gengið fullkomlega. Svo er Rangárþing ytra, Flóahreppur varð til úr þremur sveitarfélögum, Bláskógabyggð, Grímsnes- og Grafningshreppur, Skeiða- og Gnúpverjahreppur. Ég gæti haldið áfram, ég gleymdi alveg slatta, Fjallabyggð og Hvalfjarðarsveit, og hoppaði alveg örugglega yfir eitthvað, þetta er stórhættulegur leikur og ég var ekki að reyna að telja upp öll sameinuð sveitarfélög, ég var bara að gefa þeim sem hlusta á þessa ræðu þá tilfinningu að þetta hafi gengið á í mjög langan tíma og hefur gerst með vilja íbúanna. Ef sveitarfélagastigið á að geta keppt almennilega við ríkisvaldið og tekið við verkefnum í heild sinni þá er sú þróun ekki góð ef sveitarfélögin eru frá 50 íbúum, sem standa á bak við allt sem þau eiga að gera, upp í 130.000 og allt þar á milli. Það er betra að þau séu nægilega öflug til að geta tekið við verkefnum í heild sinni. Auðvitað þurfa þau áfram samstarf. Og 1.000 íbúa mark er ekki markmið, það er lágmarksíbúafjöldi. Þeir mega með öðrum orðum verða 1.200 eða 2.000 eða 10.000 eða hvað það nú er sem íbúar á tilteknu svæði telja að sé nægilega öflugt til að búa til meiri þjónustu, laða heim fólk frá þessum sveitarfélögum sem hefur menntað sig annars staðar, gera því kleift að snúa aftur og sinna vinnunni svo að ekki sé verið að kaupa þjónustu um langan veg frá stærstu sveitarfélögum landsins heldur byggja hana upp heima í héraði. Það er markmiðið. En eins og ég sagði í ræðu minni er íbúafjöldalágmarkið, hvaða tala sem það er, umdeilt. Ég er tilbúinn í samtal um hvaða leiðir sem er til þess að ljúka málinu með það að markmiði að styrkja sveitarstjórnarstigið því mér finnst það skipta mjög miklu máli að reyna að ná sem víðtækastri sátt og fá sem flesta með því ég vil halda því fram að ég sé að gera það sem við stjórnmálamenn eigum oft að gera, að hlusta.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum til einföldunar á regluverki, á þeim málefnasviðum sem heyra undir ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Frumvarpið er þáttur í aðgerðaáætlun ráðuneytisins þar sem lögð hefur verið áhersla á að finna leiðir til að einfalda starfsumhverfi atvinnulífsins eins og unnt er og taka til endurskoðunar og eftir atvikum fella niður óþarfa leyfisveitingar, einfalda flækjustig og fækka þeim snertiflötum atvinnulífsins við stjórnvöld sem ekki eru algerlega nauðsynlegir. Með þeim breytingum sem lagðar eru til í því frumvarpi sem ég mæli nú fyrir og sem Alþingi samþykkti að gera með frumvarpi mínu sem varð að lögum nr. 19/2020 á síðasta löggjafarþingi er dregið úr aðgangshindrunum að atvinnustarfsemi sem hafa um lengri tíma ekki verið nauðsynlegar á grundvelli almannahagsmuna. Við það eflist sveigjanleiki atvinnulífsins, hagkvæmni og hagræði eykst og til lengri tíma verður atvinnulífið sterkara fyrir vikið. Með þessu frumvarpi eru lagðar til margvíslegar breytingar sem ég mun nú fara stuttlega yfir. Í fyrsta lagi er lagt til að ráðuneytið hætti að hlutast til um að haldin verði próf til viðurkenningar bókara og þeirri viðurkenningu verði því hætt. Viðurkenning ráðherra á því að einstaklingur hafi staðist tiltekið próf veitir honum ekki sérstök réttindi til að stunda ákveðna atvinnu umfram aðra. Frá því að viðurkenning ráðherra var tekin upp rétt fyrir aldamót hafa orðið töluverðar breytingar og námið orðið viðurkennt sem mikilvægur hluti reikningsskila. Námið hefur því fest sig í sessi með þeim hætti að ekki er lengur þörf á viðurkenningu ráðherra. Í öðru lagi er lagt til að tryggingardeild útflutningslána við Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins verði lögð niður. Starfsemi tryggingardeildarinnar hefur legið niðri um langt árabil og engar útflutningsábyrgðir veittar. Þrátt fyrir niðurlagninguna verður áfram mögulegt að veita ríkistryggðar útflutningsábyrgðir á grundvelli laga um ríkisábyrgðir, reynist þörf á því. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar á lögum um sölu fasteigna og skipa, annars vegar til áréttingar á skyldum fasteignasala til að gæta að reglum laga um varnir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og hins vegar er lögð til einföldun á málsmeðferð eftirlitsnefndar fasteignasala við lokun starfsstöðvar aðila sem stundar fasteignasölu án löggildingar. Ég vek athygli á því að þingið hefur nú einnig til meðferðar annað frumvarp sem ég hef lagt fram þar sem lögð er til einföldun á verkefnum eftirlitsnefndar fasteignasala þannig að nefndin hætti að veita óbindandi álit að ósk viðskiptavina á því hvort fasteignasali hafi áskilið sér rétt á þóknun eða valdið tjóni með bótaskyldri háttsemi. Til greina kom að fella niður það skilyrði að löggiltur fasteignasali þurfi að eiga meiri hluta í félagi sem stundar fasteignasölu, en eftir yfirferð umsagna sem bárust ráðuneytinu í samráðsgátt stjórnvalda ákvað ég að falla frá þeirri breytingu þar sem ekki þótti sýnt að einhvers konar vísir að markaðsbresti væri á markaði fyrir þjónustu fasteignasala. Um nánari umfjöllun um þetta atriði vísast til samráðskaflans í greinargerð frumvarpsins. Í fjórða lagi er lagt til að lög um verslunaratvinnu falli alfarið brott og að reglur laganna um frjáls uppboð færist yfir í lög um lausafjárkaup, að álagning fylgiréttargjalds vegna sölu á listmunauppboðum fari alfarið eftir ákvæðum höfundalaga og að felld verði brott sértæk upplýsingaskylda sölumanna notaðra bifreiða. Þessar breytingar hafa allar í för með sér minni reglubyrði og einfaldara fyrirkomulag fyrir bæði atvinnulíf og neytendur. Loks er lagt til að lög um rétt manna til að kalla sig viðskiptafræðinga og hagfræðinga falli brott. Menntun viðskiptafræðinga og hagfræðinga og starfsheiti þeirra hafa fest sig vel í sessi frá því lögin voru sett en á þeim tíma gat verið erfitt að bera saman nám í mismunandi háskólum erlendis og því þótti rétt á sínum tíma að sett yrðu lög sem fælu í sér mat nefndar á námi þess sem vildi kalla sig viðskiptafræðing eða hagfræðing. Lögin fela í sér lögverndun starfsheita, sem er í eðli sínu ein tegund samkeppnishindrana, þótt það feli ekki í sér jafn mikla röskun og á við um lögverndun starfa, sem felur í sér einkarétt til að sinna þeim störfum. Með miklum breytingum á námi og störfum viðskiptafræðinga og hagfræðinga og þeirri þróun sem orðið hefur í atvinnulífinu frá því að lögin voru sett er ekki lengur talið nauðsynlegt að viðhalda þeirri lögverndun sem þau fela í sér. Með breytingunni er ekki með neinum hætti verið að draga úr atvinnumöguleikum viðskiptafræðinga og hagfræðinga og ekki með neinum hætti verið að gjaldfella nám þeirra. Þvert á móti felur breytingin í sér að það er námið og hæfni einstaklinganna sem þeir hafa þróað með sér í gegnum námið sem er grundvöllur þeirra fjölbreyttu starfsmöguleika sem nám þeirra veitir þeim. Á þessu kjörtímabili hef ég beitt mér fyrir margvíslegum breytingum sem hafa þann tilgang að einfalda starfsumhverfi atvinnulífsins og bæta skilyrði fyrir því að virk samkeppni fái þrifist með góðum hætti í sem flestum atvinnugreinum. Í ráðuneytinu hefur verið unnið eftir sérstakri aðgerðaáætlun þar sem leitast hefur verið við að yfirfara það regluverk sem varðar atvinnustarfsemi og heyrir undir ráðuneytið með það í huga að leita leiða til einföldunar og aukinnar skilvirkni fyrir atvinnulífið. Þannig hefur Alþingi samþykkt frumvörp mín um breytingar á ýmsum lögum til einföldunar ýmissa leyfisveitinga þar sem voru m.a. felld niður skilyrði um iðnaðarleyfi og leyfi til sölu notaðra ökutækja, auk annarra breytinga, og um breytingar á samkeppnislögum til einföldunar og aukinnar skilvirkni fyrir atvinnulífið. Þá voru felld úr gildi fjölmörg lög sem ekki höfðu lengur raunhæfa þýðingu en var þrátt fyrir það að finna í gildandi lagaumhverfi. Alþingi hefur nú til meðferðar breytingar á lögum um Neytendastofu þar sem verkefni stofnunarinnar eru einfölduð og færð til annarra stjórnvalda þar sem meiri faglega samlegð er að finna. Felld hafa verið brott búsetuskilyrði EES-borgara í lögum um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri, en búsetuskilyrðið var ekki í samræmi við þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands í gegnum EES-samninginn. Unnið hefur verið að aukinni rafrænni málsmeðferð hjá fyrirtækjaskrá. Ég hef beitt mér fyrir því að erlendum sérfræðingum verði gert auðveldara að stunda atvinnu hér á landi og unnið hefur verið að því að einfalda leyfisveitingar með rafrænni gátt og svona mætti lengi halda áfram. Eitt stærsta verkefnið sem unnið hefur verið á kjörtímabilinu var unnið í samvinnu við OECD sem gerði samkeppnismat á regluverki í ferðaþjónustu og byggingarstarfsemi. OECD skilaði skýrslu sinni í nóvember síðastliðnum þar sem koma fram yfir 400 tillögur til breytinga á gildandi laga- og regluumhverfi fyrir þessar tvær atvinnugreinar. Eru tillögurnar til þess fallnar að draga úr aðgangshindrunum og bæta skilyrði fyrir virka samkeppni, m.a. eru þar lagðar til breytingar til einföldunar á sviði ferðamála og lögverndaðra starfsgreina og vinna stendur yfir í ráðuneytinu í samráði við önnur ráðuneyti og haghafa um útfærslur á þeim tillögum, svo sá ábati sem getur orðið af aukinni samkeppni muni raungerast, og hann er mikill. Virðulegi forseti. Ég hef hér farið yfir efni frumvarpsins og stuttlega yfir hluta þess sem ég hef sett á dagskrá á yfirstandandi kjörtímabili en af mörgu fleiru er að taka. Ég hef til að mynda ekkert fjallað um vinnu við að bæta rekstrarskilyrði ferðaþjónustunnar og um aukna upplýsingavinnu til að efla stefnumótun í málaflokknum, svo fátt eitt sé nefnt. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpið gangi til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Lúganósamninginn um dómsvald og um viðurkenningu og fullnustu dóma í einkamálum. Í ljósi útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu er lagt til með frumvarpinu að bætt verði við lögin ákvæði til bráðabirgða sem tryggir að unnt verði að ljúka málum sem varða Bretland og dæmd höfðu verið eða bárust íslenskum dómstólum fyrir árslok 2020 á grundvelli reglna Lúganósamningsins. Líkt og kunnugt er tilkynntu bresk stjórnvöld hinn 29. mars 2017 formlega um útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu sem haldin var þar. Útganga Bretlands varð þó ekki að veruleika fyrr en 31. janúar 2020. Tók þá við svonefnt aðlögunartímabil til loka síðasta árs en í því fólst m.a. skuldbinding Bretlands til að framfylgja reglum ESB eftir að aðild lyki, þar með töldum Lúganósamningnum, sem Bretland var aðili að í gegnum aðild sína að Evrópusambandinu. Á þessu tímabili varð enn fremur engin breyting á sambandi Íslands og Bretlands að þessu leyti. Framangreindu aðlögunartímabili lauk þann 31. desember 2020 og er Bretland ekki lengur aðili að Lúganósamningnum. Rétt er að taka það fram í því sambandi að í samningum þeim sem gerðir voru á milli Bretlands og Evrópusambandsins undir lok síðasta árs er ekki vikið að áframhaldandi samstarfi á því réttarsviði sem Lúganósamningurinn tekur til. Þá er rétt að geta þess að þann 8. apríl 2020 sótti Bretland um sjálfstæða aðild að Lúganósamningnum en samningaviðræðum þar að lútandi er enn ólokið. Vegna hagsmuna málsaðila er mikilvægt að mál sem hafin voru undir reglum Lúganósamningsins ónýtist ekki við það eitt að Bretland hefur gengið úr Evrópusambandinu. Til að tryggja þessa hagsmuni er lagt til með frumvarpinu að um þau mál sem íslenskum dómstólum bárust til meðferðar fyrir 1. janúar 2021 fari eftir ákvæðum Lúganósamningsins, eigi þau á annað borð undir hann. Jafnframt er lagt til að það sama gildi um mál sem íslenskum dómstólum berast til meðferðar eftir það tímamark, enda grundvallist þau á dómi sem var kveðinn upp í Bretlandi fyrir árslok 2020. Þar er um að ræða mál er varða staðfestingu á aðfararhæfi dóms. Loks er rétt að taka það fram að Bretland hefur þegar tryggt með lagasetningu að þar í landi verði farið með hliðstæð íslensk mál eftir ákvæðum Lúganósamningsins og gagnkvæmni er því nú þegar tryggð. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um millilandaflug um Hornafjarðarflugvöll. Ég vil byrja á því að geta þess að ég tek eftir því núna þegar ég flyt þetta mál að ég held að nöfn á meðflutningsmönnum mínum hafi skolast eitthvað til. En undir þetta rita með mér Smári McCarthy, Ari Trausti Guðmundsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Birgir Þórarinsson. Hér stendur líka að þar sé hæstv. félags- og barnamálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, en ég tel að þetta eigi að vera Ásmundur Friðriksson, svo þess sé getið. Við skoðum það síðar. Tillagan hljóðar svona: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að skoða hvort á Hornafjarðarflugvelli sé nægjanlegur búnaður og aðstaða til að hægt sé að sinna þaðan millilandaflugi með minni farþegaflugvélum og vélum í ferjuflugi sem núna hafa heimild til þess að fljúga um völlinn.“ Tillaga þessi hefur áður verið flutt á 141.–146., 148., 149. og 150. löggjafarþingi og er nú lögð fram að nýju lítið breytt. Markmiðið er alltaf það sama en það sem hefur kannski helst breyst á milli þessara framlagninga er að aðstæður hafa breyst og við höfum verið að uppfæra greinargerðina og annað slíkt. Ég vil geta þess, eins og ég kem kannski inn á síðar, að við höfum unnið með þessa tillögu þótt hún hafi enn ekki náð fram að ganga, sem er miður, og sú umræða hefur ratað inn í samgönguáætlun. Þannig að umræðan sem þessi þingsályktunartillaga hefur skapað hingað til hefur skilað sér inn í önnur skjöl þingsins og aðra vinnu og þá helst í vinnu við samgönguáætlanirnar. Hornafjarðarflugvöllur gegnir mikilvægu hlutverki í samgöngukerfi landsins. Mikilvægt er að skoða áframhaldandi rekstur og uppbyggingu á svæðinu til hagsbóta fyrir heimamenn og atvinnulífið. Ljóst er að staðsetning vallarins býður upp á mikla möguleika til aukinnar umferðar ferðamanna, sérstaklega í kjölfar tilkomu Vatnajökulsþjóðgarðs. Til að svo megi verða er nauðsynlegt að skoða hvort til staðar sé nægjanlegur búnaður og aðstaða til að hægt sé að sinna þaðan millilandaflugi. Staðan er sú í dag að ekki er heimild til að lenda þarna í millilandaflugi, jafnvel ekki minni ferjuflugvélum, sem gerir að verkum að þær þurfa að lenda annaðhvort í Keflavík, á Egilsstöðum eða í Reykjavík. Það skapar mikið óhagræði og þá erum við ekki að nýta þá mikilvægu innviði sem eru þarna þegar kannski aðrir innviðir eru fullnýttir eins og í Reykjavík og Keflavík. Í janúar 2008 unnu Flugstoðir greinargerð að beiðni sveitarstjórna og annarra hagsmunaaðila til að kanna möguleika á að gera flugvellina á Ísafirði, í Vestmannaeyjum og á Höfn að millilandaflugvöllum, til hvaða ráðstafana þyrfti að grípa til að slíkt gæti orðið að veruleika og hver kostnaðurinn við breytingar af því tagi gæti orðið. Ég vil þá geta þess, vegna þeirra flugvalla sem eru nefndir hér, í Vestmannaeyjum og á Ísafirði ásamt flugvellinum á Hornafirði, að allt það sem ég segi hér um flugvöllinn á Hornafirði á í raun og veru líka við um hina flugvellina, þ.e. mikilvægi þess að leyfa millilandaflug þar og ferjuflug. Þetta er öryggisatriði og skapar aukin tækifæri fyrir íbúa og atvinnulíf og betri nýtingu á innviðum, svo það sé sagt, þó að þessi tillaga sé eyrnamerkt Hornafirði. Í greinargerð Flugstoða kemur fram að gera þurfi endurbætur á öryggis- og eftirlitsþáttum á umræddum flugvöllum þannig að hægt verði að taka á móti minni farþegaflugvélum í millilandaflugi og vélum í ferjuflugi. Í greinargerðinni eru möguleikar og kostnaðaráhrif þessara ráðstafana metin en í aðalatriðum eru þrjár reglugerðir sem taka þarf tillit til. Gera þarf breytingar á viðauka 1 við reglugerð nr. 866/2017, um för yfir landamæri, með síðari breytingum, og bæta Hornafjarðarflugvelli við lista yfir skilgreindar landamærastöðvar. Auk þess þarf að uppfylla skilyrði reglugerðar nr. 75/2016, um kröfur og stjórnsýslumeðferð er varðar flugvelli samkvæmt reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 216/2008, með síðari breytingum, vegna mannvirkja og vegna öryggisstjórnunarkerfis og flugvallarskírteinis og skilyrði reglugerðar nr. 750/2016, um flugvernd, með síðari breytingum. Við vinnslu tillögu til þingsályktunar um fjögurra ára samgönguáætlun fyrir árin 2015– 2018 sagði meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar í nefndaráliti vert að skoða að veita minni vélum í millilandaflugi heimild til að lenda, m.a. á Hornafirði. Það gæti hjálpað mikið til við dreifingu ferðamanna auk þess að minnka álag á Keflavíkurflugvelli og auka öryggi í flugi yfir landið. Þá áréttaði meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar málefni Hornafjarðarflugvallar í áliti sínu við vinnslu tillögu til þingsályktunar um fimm ára samgönguáætlun fyrir árin 2019–2023 og tillögu til þingsályktunar um samgönguáætlun fyrir árin 2019–2033. Sagði meiri hlutinn að veita ætti minni vélum í millilandaflugi heimild til að lenda á Hornafirði. Slíkt gæti hjálpað mikið til við dreifingu ferðamanna auk þess sem það minnkar álag á Keflavíkurflugvelli og eykur öryggi í flugi eins og rannsóknarnefnd samgönguslysa hefur bent á í skýrslum sínum. Þá taldi meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar, í nefndaráliti sínu um samgönguáætlun 2020–2034, að nauðsynlega þyrfti að flokka flugvelli landsins eftir nýtingarþörf og flugstarfsemi en slík flokkun myndi auðvelda framkvæmd þeirrar flugstefnu sem sett hefur verið fram af hálfu ríkisstjórnarinnar. Hljóðuðu frumhugmyndir meiri hluta nefndarinnar upp á að flokka þá flugvelli sem mynduðu grunnnet flugvalla á landinu fyrir minni flugvélar og var Hornafjarðarflugvöllur þeirra á meðal. Flutningsmenn leggja áherslu á mikilvægi þess að ráðist verði sem fyrst í að skoða hvort á Hornafjarðarflugvelli sé nægjanlegur búnaður og aðstaða til að hægt sé að sinna þaðan millilandaflugi með minni farþegaflugvélum og vélum í ferjuflugi til að treysta enn frekar atvinnulíf í Hornafirði og nágrenni og stuðla að frekari uppbyggingu og vexti Vatnajökulsþjóðgarðs. Ég ítreka það, eins og ég sagði áðan, að sú umræða um Hornafjarðarflugvöll, sem hefur farið fram hér á fyrri þingum, hefur skilað sér inn í tvær eða þrjár síðustu samþykktar samgönguáætlanir ásamt því að fara inn í flugstefnuna og víðar. Dropinn holar því steininn, við höfum náð árangri. En það hefur líka annað gerst á þessum tíma, t.d. hefur fiskeldi og önnur matvælaframleiðsla stóraukist fyrir austan og ef vel tekst til með þetta verkefni er aldrei að vita nema það leiði einnig af sér beina vöruflutninga frá þessu svæði og margt slíkt. Svo getur þetta verið stór liður í því að dreifa ferðamönnum, auka flugöryggi og minnka álag á flugvöllunum, eins og hér er komið inn á, bæði í Reykjavík og í Keflavík. Þeir voru þéttsetnir rétt fyrir Covid. Það þarf bara að kanna leiðirnar, hvort ekki sé hægt að fara af stað í einhverjum skrefum þó að fullt skref sé ekki stigið. Við verðum að meta kostnaðinn af þessu. Kannski er hægt að opna á og hafa einhverja almenna undanþágu til að byrja með þannig að ekki þurfi að byggja upp stórt og mikið landamæraeftirlit eða innviði á flugvellinum. Nú geta þessar flugvélar lent en þær þurfa að sækja um undanþágu í hvert skipti. Það er ferill sem er ekki hægt að fara að auglýsa eða verður almenn vitneskja um í fluginu heldur verður að gefa einhver lágmarksopnun til að byrja með og auka hana svo eftir því sem hlutirnir þróast. Ég vona að hv. umhverfis- og samgöngunefnd taki þessu máli vel og takist að klára það núna og að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra feli ráðuneyti sínu og stofnunum sínum að fara að vinna að þessu. Það á að vera hægt að hefja þá vinnu þó að þessi þingsályktunartillaga sé ekki fullunnin hér á Alþingi þar sem þetta hefur komið fram í flugstefnunni og í fyrri samgönguáætlunum. Ég legg ríka áherslu á að farið verði í þetta verkefni, hvort sem við náum að afgreiða þingsályktunartillöguna núna eða ekki, sem ég vona náttúrlega að við gerum. En ég hvet umhverfis- og samgöngunefnd til þess að ljúka málinu núna þegar það hefur komið a.m.k. fimm sinnum áður fyrir þingið.
Frú forseti. Ég vil byrja að þakka framsögumanni, hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni, fyrir þessa ágætu tillögu sem hefur verið flutt allnokkrum sinnum og er orðið löngu tímabært að verði samþykkt. Þetta er mikilvægt mál, eins og hv. þingmaður kom inn á, og skiptir íbúa á Hornafirði sérstaklega miklu máli og einnig landsmenn alla vegna þess að flugsamgöngur á landsbyggðinni eru mikilvægur samgöngumáti. Í því sambandi er rétt að hafa í huga að flugsamgöngur myndu að sjálfsögðu létta á álagi á þjóðvegum landsins ef þær væru notaðar í meira mæli. Það er brýnt að létta á því álagi vegna þess að við vitum að ástandið á þjóðvegum landsins er því miður ekki alls staðar nógu gott og þörf á uppbyggingu víða og hún mun taka langan tíma og er kostnaðarsöm. Á sama tíma er hægt að fara í uppbyggingu á flugvöllum eins og á Hornafirði með tiltölulega litlum kostnaði í samanburði við uppbyggingu á þjóðvegakerfinu. Annað sem er athyglisvert við þetta mál, sem rétt er að koma á framfæri, er að nú hefur rutt sér til rúms ný tækni, svokölluð GPS-aðflugstækni, sem er mun einfaldari og ódýrari en sú tækni sem notuð hefur verið. Hana væri að sjálfsögðu hægt að innleiða á Hornafirði. Dæmi um þetta er að flugmaður sem kemur í aðflug þar sem þessi nýja tækni er fyrir hendi getur kveikt á brautarljósum á flugbrautinni o.s.frv. úr flugvélinni sem hann flýgur. Það skiptir einnig máli í þessu samhengi og gefur auknar vonir um að Hornafjarðarflugvöllur verði samþykktur fyrir millilandaflug. Tæknin hefur því breyst mikið og vinnur með þessu máli. Við þurfum einnig að hafa í huga skilgreiningar þegar kemur að flugvelli eins og á Hornafirði. Þar er slitlagið á flugbrautinni úr svokallaðri klæðningu sem við þekkjum úr vegakerfinu hér á landi. Þessi skilgreining hefur valdið misskilningi erlendis þar sem sumir halda að hér sé um malarflugvöll að ræða. Þetta þarf að skoða vegna þess að klæðningin hefur gefið góða raun. Það þarf því að leiðrétta þessa skilgreiningu. Ég fagna þessari tillögu og er einn af flutningsmönnum hennar og vona að hún fái brautargengi vegna þess að þetta er mikilvægt mál fyrir þetta svæði. Þetta er auk þess öryggismál vegna þess að þetta skiptir sjúkraflugið máli og almennar flugsamgöngur á svæðinu. Það er líka óhætt að nefna það að ekki væri úr vegi að kanna einnig að bæta flugvallaraðstöðu, t.d. á Kirkjubæjarklaustri og Vík í Mýrdal. Og svo ég víki aðeins að Vík í Mýrdal þá er þar flugvöllur sem getur gagnast mjög vel, t.d. við náttúruvá. Við vitum að samfélagið í Vík í Mýrdal býr við að Katla gæti gosið og fólk þurft að yfirgefa heimabyggð sína mjög skyndilega og svo gæti farið að leiðir lokuðust. Þá væri flugvöllurinn mikið öryggisatriði. Það er skynsamleg fjárfesting að mínu mati og ekki svo kostnaðarsöm. Mér skilst að það kosti um 160 millj. kr. að setja bundið slitlag á flugvöllinn í Vík í Mýrdal og reyndar á Kirkjubæjarklaustri líka. Þetta eru ekki háar upphæðir, frú forseti, í samanburði við það sem þarf að eiga sér stað í samgöngukerfinu á öllu landinu og í uppbyggingu vegakerfisins. Þarna er fljótleg leið til að bæta samgöngur inn á svæðin, bæði á Kirkjubæjarklaustri og Vík í Mýrdal, svo að dæmi sé tekið. Ef þessi tillaga verður að veruleika og fær brautargengi sem er, eins og ég segi, orðið löngu tímabært og fjárveitingar koma til verður það upphafið að því að við förum að nýta flugsamgöngur meira á þessu svæði í Suðurkjördæmi og einnig á landsbyggðinni allri. Ég vona sannarlega að þessi tillaga fái brautargengi. Það er mikið hagsmunamál fyrir Sveitarfélagið Hornafjörð og ferðaþjónustuna á Suðurlandi að Hornafjarðarflugvöllur verði opnaður fyrir millilandaflugi og það er einnig mikið öryggismál, eins og ég nefndi áðan, að hann verði opnaður sem slíkur. Hér hefur verið bent á skýrslu rannsóknarnefndar samgönguslysa þar sem segir að það að opna flugvöllinn fyrir millilandaflugi myndi auka þjónustu með aukinni umferð. Í skýrslunni, sem gefin var út 29. október sl. vegna flugslyss í Múlakoti í júní 2019, er bent á að ekki reyndist unnt að fá eldsneyti á Hornafirði eins og flugmaðurinn hafði ætlað sér og sú flugvél varð bensínlaus sem varð til þess að hún brotlenti og því miður létust þrír í því hörmulega slysi, báðir flugmennirnir og einn farþegi. Öryggismál eru því mjög mikilvægur þáttur í því að byggja upp Hornafjarðarflugvöll, auka þjónustuna og opna hann fyrir millilandaflugi. Það skiptir ferðaþjónustuna miklu og fyrir svæðið og auk þess myndast ný atvinnutækifæri. Það er því fjölmargt sem mælir með því að flugvöllurinn verði opnaður fyrir millilandaflugi. Frú forseti. Að lokum þakka ég fyrir þessa tillögu og vona að hún fái brautargengi.
Frú forseti. Ég ætla að byrja á að taka undir flest af því sem hv. þingmaður sagði í sinni ágætu ræðu. Það er ærin ástæða til að drífa í því að koma þessari tillögu í gegn og fara í þær framkvæmdir sem þörf er á til að hún geti orðið að veruleika. Það eru auðvitað ýmsar framfarir í tækni tengdar flugi og eitt kom fram í ræðu hv. þingmanns, þ.e. að geta kveikt á flugbrautarljósum með því að slá inn ákveðna tíðni og senda skilaboð. Sú tækni er í fyrsta lagi alls ekki ný. Hún er í raun mjög gömul, en er víða notuð á Íslandi, t.d. á Hellu, og er mjög gagnleg. En í tilfelli Hornafjarðarflugvallar er þetta óþarfi vegna þess að þarna eru fín flugbrautarljós, PAPI-ljós o.fl., þannig að þetta er í raun ekki endilega gagnlegt þarna. Aftur á móti er mjög margt sem væri gagnlegt á Hornafjarðarflugvelli. Þar ber kannski helst að nefna ILS-kerfi sem eru rosalega dýr og flókin o.fl. En einhvern veginn þarf að fara að ná kostnaði niður við að gera þessa hluti og byggja upp öruggari flugbrautir. Ég vildi bara nefna þetta vegna þess að þetta svona stóð út af í annars mjög góðri ræðu hv. þm. Birgis Þórarinssonar. Ég er sammála kjarnanum í skilaboðunum hjá honum, þarna er tækifæri til að gera miklu betur. Þetta snýst um öryggi, sérstaklega þeirra sem eru að koma að utan og þarna getum við gert góða hluti.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Nú veit ég að hann hefur ágæta þekkingu í þessum málaflokki vegna þess að hann er jú lærður flugmaður, er það ekki rétt? Einkaflugmannspróf hefur hv. ágætur þingmaður og ég óska honum til hamingju með það. Hann þekkir þessa tækni mun betur en ég. En varðandi aðflugstæknina og að kveikja á brautarljósum o.s.frv., þá var þetta nefnt í því samhengi að þessi tækni sparar kostnað. Oft er horft í kostnaðinn þegar menn velta fyrir sér að víkka út starfsemi flugvalla og þá kemur náttúrlega til kasta tækninnar, hún getur dregið úr kostnaði í þessum efnum. Það er mjög mikilvægt að það sé haft í huga í þessu öllu saman. En mér finnst í þessari umræðu, af því að ég nefndi flugvellina bæði í Vík og á Kirkjubæjarklaustri, að við höfum allt of lítið hugsað þetta út frá því sjónarmiði að hægt sé að minnka álagið á þjóðvegum landsins. Þegar ferðamannastraumurinn var sem mestur var orðið heilmikið álag á vegum, þjóðvegi 1 sérstaklega, og þar sem eru einbreiðar brýr o.s.frv. Á þann hátt er þetta líka öryggisatriði sem við eigum að horfa í vegna þess að þetta skiptir okkur öll máli. En svo eru það náttúrlega öll þau tækifæri sem fylgja því að hafa þessa flugvelli aðgengilega og í góðu standi. Það hefur einmitt verið lagt upp með mjög gott útsýnisflug frá Hornafjarðarflugvelli og gefið góða raun og sem ferðamenn hafa sótt í. Það eru mörg tækifæri sem fylgja þessu og ég ætla bara að vona það, frú forseti, að nú taki menn sig á og samþykki þessa tillögu [[Forseti hringir.]]sem búið er að margflytja hér og löngu tímabært að verði að veruleika.
Frú forseti. Ég ætlaði að sleppa síðara andsvari vegna þess að ég taldi þetta búið, en það var eitt atriði sem hv. þingmaður skautaði næstum því inni í og mér finnst það svo áhugavert að ég get ekki stillt mig um að minnast á það. Ísland er eitt af fáum Evrópuríkjum sem taka ekki þátt í geimvísindasamstarfi Evrópu. Þarna er að lokast ákveðið tækifæri fyrir okkur til að nýta gervihnattaleiðréttingartækni sem gæti hjálpað okkur á ótalmarga vegu í flugsamgöngum á Íslandi, t.d. fyrir Landhelgisgæsluna, en ekki síður almennings- og áætlunarflug og annað. Það tengist því hreinlega. Ef við værum þátttakendur í geimvísindasamstarfi Evrópu, þ.e. við Geimvísindastofnun Evrópu, væri möguleiki fyrir okkur að setja upp leiðréttingarstöðvar á Íslandi sem myndi gera það að verkum að þessi flug gætu lent mjög nákvæmlega, jafnvel í engu skyggni. Þetta er dæmi sem hefur m.a. komið upp í Vestmannaeyjum þar sem þyrla Landhelgisgæslunnar hefur þurft að lenda uppi á Hamrinum frekar en á flugvellinum vegna þoku. Hér hefur verið lagt til að fara út í dýrar aðgerðir eins og að byggja þyrlupall. En það er nú þegar töluvert mikill hluti af yfirborði Heimaeyjar sem fer undir flugmannvirki og kannski er óþarfi að fara út í að byggja þyrlupall þar að auki ef við gætum gert miklu einfaldari hluti eins og að ganga í Evrópusamstarf um geimvísindarannsóknir og fengið í kaupbæti nákvæmar leiðréttingar á upplýsingum um gervihnattastaðsetningar þannig að hægt sé að nota flugbrautirnar jafnvel í þoku. Ég held að þetta sé góður díll. Ég vona að hv. þingmaður sé mér sammála.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um að heimila sveitarfélögum að innheimta umhverfisgjöld. Tillagan er flutt af mér og hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur og hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í samráði við umhverfis- og auðlindaráðherra að meta hvort og hvernig unnt sé að veita sveitarfélögum heimild til að innheimta umhverfisgjöld. Ráðherra skili Alþingi skýrslu um málið á vorþingi 2021.“ Þetta er ekki í fyrsta sinn sem þessi tillaga er flutt eða sambærilegar tillögur en ég held að óhætt sé að segja, frú forseti, að tillagan fékk nokkuð óvænt töluverða athygli þegar hún var lögð fram, sumpart af áhuga en sumpart kannski vegna misskilnings. Menn töldu að þarna færi einhvers konar aðför að einkabílnum og þess háttar. En svo er ekki því eins og ég hef áður sagt á opinberum vettvangi er takmörkun á notkun einkabíla sennilega besti vinur þeirra sem vilja keyra um á einkabílum vegna þess að þá fá þeir miklu betra pláss og miklu meira næði til að aka um vegina. Víða um hinn vestræna heim hefur á undanförnum árum þeirri skoðun aukist fylgi að umhverfisvitund byrji í nærsamfélaginu. Slík samfélagsvitund sé nauðsynleg þar svo að hún megi verða að því afli sem fær samfélög til að breyta um stefnu í hinum mikilvæga málaflokki sem umhverfismál eru. Margar leiðir hafa verið farnar erlendis til að auka vitund fólks um umhverfisþætti. Þar má nefna flokkun sorps, sem er víða byrjað að gera á Íslandi eins og þingmenn þekkja, takmarkanir á bílaumferð í miðborgum, eins og er m.a. í nokkrum höfuðborgum og stórborgum Norðurlandanna, og bílastæðagjöld eru náttúrlega mjög víða innheimt. Þau eru víða í stórborgum erlendis og jafnvel ekkert svo stórum borgum mun hærri en hér á Íslandi. Sums staðar eru teknir mengunarskattar sem má svo sem segja að við séum að einhverju leyti byrjuð að gera á Íslandi. Síðan eru víða erlendis heimildir til sveitarfélaga til að innheimta gjöld af bílaeign og þannig mætti lengi telja. Á Íslandi er þessi hugsun frekar skammt á veg komin, enn sem komið er, þrátt fyrir miklar framfarir, t.d. í flokkun sorps eins og ég nefndi, hún er í mörgum sveitarfélögum. En eins og kom reyndar fram í umræðu um daginn eru óvíða nákvæmlega sömu reglur og maður getur rétt ímyndað sér hvað það getur verið snúið. En látum það liggja á milli hluta. Gjaldtaka sveitarfélaga vegna t.d. bílaeignar þekkist ekki eða varla. Það eru bílastæðagjöld í Reykjavík og það er smávegis heimild í lögum til að innheimta stöðugjöld, sem kom inn í umferðarlög 2017, en annars eru mjög litlar heimildir. Auðvitað innheimta sveitarfélögin síðan gatnagerðargjöld eins og þau hafa gert mjög lengi. Sveitarfélögum hefur í raun ekki tekist, ef maður getur orðað það sem svo, að stemma stigu við einkabílanotkun. Ísland er meðal þeirra landa þar sem einkabílaeign er hvað mest á hvern íbúa. Það má til gamans geta þess að á Íslandi eru ríflega 800 bílar eða ökutæki á hverja 1.000 íbúa. Við erum í fjórða sæti í heiminum hvað þetta varðar á eftir smáríkinu Mónakó, og man ég ekki í svipinn hvert hitt ríkið var, og síðan eru Nýja-Sjáland og Bandaríkin ofar en við. Það eru sem sagt fleiri ökutæki á Íslandi en Íslendingar sem hafa bílpróf. Almenningssamgöngur hafa að vissu leyti liðið fyrir þessa stefnu, þ.e. áhersluna á einkabílinn, sem og annar umhverfisvænn ferðamáti. Fyrir vikið eru, eins og ég nefndi, á mörgum íslenskum heimilum tveir bílar og sums staðar jafnvel fleiri. Þetta krefst gríðarlega mikils kostnaðar hjá sveitarfélögunum því eins og menn þekkja, sem hafa eitthvað kynnt sér skipulagsmál sveitarfélaga, er gert ráð fyrir því í skipulagi sveitarfélaga að það séu að meðaltali þrjú bílastæði fyrir hvern bíl sem er skráður í sveitarfélaginu. Það er viðmiðunin hjá flestum stærri sveitarfélögum. Þá sjá menn hvað þessu fylgir mikill kostnaður. Því fylgir líka viðhald á götum og gatnagerð, landnotkun eins og ég nefndi og svo önnur mannvirkjagerð sem tengist bílanotkun. Loft- og hávaðamengun af völdum bíla er líka vel þekkt og þar má til að mynda nefna svifryksmengun, sem ég hef einhvern tíma áður rætt í ræðustól. Nýleg skýrsla á vegum Vegagerðarinnar sýnir að hún er að stærstum hluta til vegna nagladekkja sem er einn af þessum þáttum, alla vega í stærri sveitarfélögum, sem væri hægt að hafa raunveruleg áhrif á ef sveitarfélögin hefðu þessi tæki í höndunum. Tilgangur tillögunnar er að skoðað verði hvort og hvernig hægt sé að veita sveitarfélögunum heimild til að innheimta umhverfisgjöld. Það væri hægt að líta til fleiri þátta en bílaeignar, t.d. notkunar á efnum sem geta valdið umhverfismengun innan sveitarfélaganna, þau gætu innheimt einhver gjöld fyrir það, eða vegna starfsemi sem skaðaði umhverfið með einhverjum hætti, það væri hægt að leggja sérstök gjöld á hana. Sveitarfélögin bera ábyrgð á mjög margvíslegri þjónustu við borgarana sem oft tengist umhverfisþáttum og hönnun nærumhverfis. Landnotkun vegna bílanotkunar er eitt af því sem við þyrftum að horfa þarna til en eins og ég nefndi áðan var algjörlega ómögulegt fyrir sveitarfélögin að bregðast með nokkru móti við þessu fyrr en umferðarlögum var breytt, en nú er þar takmörkuð heimild fyrir þau. Hún er samt töluvert takmörkuð. Stjórnvöld hafa sett sér markmið í baráttunni við loftslagsbreytingar og mörg sveitarfélög hafa sett sér stefnu um kolefnishlutleysi. Á hverjum tíma ber ráðherra umhverfis- og auðlindamála ábyrgð á framfylgd þeirrar stefnu. Því er mikilvægt að samráð milli samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra sé virkt í þessum efnum. Þannig er frekar hægt að ná þeim markmiðum sem menn ætla sér. Með heimild til álagningar umhverfisgjalds væru möguleikar sveitarfélaga til að bæta umhverfið og styrkja gjaldstofna sína auknir. Flutningsmenn tillögunnar telja mikilvægt að ráðherra láti kanna þessa möguleika í núverandi lagaumhverfi. Ég nefndi aðeins hlutverk sveitarfélaganna og bara fyrr í kvöld vorum við einmitt að ræða eflingu sveitarstjórnarstigsins og hvernig við gætum gert það í gegnum það að sameina sveitarfélög og stækka þau. Það að veita sveitarfélögunum heimildir til þess að stjórna sínum málum með, við skulum segja, skýrari hætti og hafa meiri áhrif á umhverfisþætti með gjaldtöku vegna mengandi þátta, getur skipt verulegu máli. Ég nefndi líka almenningssamgöngurnar og við skulum horfa til þess að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu eru núna að leggja út í alveg gríðarlega miklar framkvæmdir og mikinn kostnað í samvinnu við ríkið til að byggja mjög stóra samgöngubót, þ.e. borgarlínuna. Það er í takt við þessa hugsun að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu verði á einhverjum tíma að fara að hugleiða það hvernig við ætlum að tryggja að við getum öll búið hérna og andað að okkur loftinu og hvernig við getum raunverulega komist á milli staða. Það gerist ekki með því að fjölga mislægum gatnamótum og það gerist ekki heldur með því að fjölga bílum. Það gerist ekki með því að setja fleiri umferðarljós eða breyta umferðarhraða. Það gerist ekki öðruvísi en þannig að við förum að hugsa um það hvernig við ætlum að láta þetta borgarsamfélag fúnkera eins og borgarsamfélag. Ég er kannski kominn aðeins út fyrir efnið í þessu, frú forseti, en ég tel mikilvægt fyrir sveitarfélögin að skoðað verði hvort það sé vert og mögulegt að veita þeim þessar heimildir og þá með hvaða hætti. Ég treysti því að til slíkrar vinnu væri hægt að vanda í samvinnu þessara tveggja ráðuneyta. Ég legg til að málinu verði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar ef grannt er skoðað nema það fari til efnahags- og viðskiptanefndar þar sem hér er um að ræða möguleika á innheimtu gjalda. En ég leyfi frú forseta að skera úr um það og vona að málið fái góða umræðu og framgang í þinginu.
Forseti getur upplýst það að þingfundaskrifstofa hefur lagt til að málið fari til umhverfis- og samgöngunefndar. Það verður þá að koma fram önnur tillaga ef flutningsmaður óskar eftir öðru.
Virðulegi forseti. Ég ætla nú kannski ekki að þakka hv. þingmanni fyrir að koma með skattatillögu, en þakka honum fyrir að koma með þetta umræðuefni hér og gaman að fá að takast á um það við hann. Mér þætti vænt um ef hann myndi aðeins útskýra hvers lags gjöldum er eiginlega verið að bæta hér ofan á og hvaða markmiðum þau eiga raunverulega að ná. Mér finnst þetta vera svolítið opið, umhverfisgjöld. Svo er talað um bílastæðakostnað, gatnagerðarkostnað, umhverfiskostnað, en samt er hver íbúi í sveitarfélagi búinn að borga gatnagerðargjöld og þar með gerð á götum og bílastæðum. Svo vantar nú ekki, alla vega ekki á höfuðborgarsvæðinu, innviðagjöldin. Og ekki vantar kolefnisgjaldið, virðisaukaskattinn og vörugjöldin og allt á bílana eftir því sem þeir menga. Svo eru heimildir til að taka bílastæðagjöld til að gera við þau. Mig langar svolítið að vita hverju þetta bætir raunverulega við. Er verið að tala um heimild fyrir hvert og eitt sveitarfélag að innheimta af þeim bílum sem eru skráðir í því sveitarfélagi? Í höfuðborginni er það svo að þeir sem vinna þar hafa margir hverjir bara flutt í Kragasveitarfélögin eða jafnvel í nágrannasveitarfélög eins og mitt sveitarfélag, Grindavík, mjög margir á höfuðborgarsvæðinu hafa flutt þangað. Munu þeir sem þurfa að ferðast með bílum, af því það eru ekki greiðar almenningssamgöngur þar á milli, ekki greiða gjaldið, bara íbúarnir í hverju sveitarfélagi fyrir sig? Mig langar að fá aðeins skýrari mynd af því um hvað við erum að tala hérna og hvort ekki sé hægt að ná þessu frekar með hvötum fyrir fólk til að nota aðra samgöngumáta en jarðefniseldsneytisbíl.
Frú forseti. Ég ætla að þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni skilyrðislaust fyrir andsvarið. Þingmaðurinn spyr hvernig gjöld þetta séu og hver séu markmiðin. Ég get tekið dæmi sem skýrir þetta kannski ekki að fullu en að einhverju leyti. Fyrir um 20 árum eða svo bjó ég í Bandaríkjum Norður-Ameríku og var við nám. Í úthverfinu sem ég bjó hafði sveitarfélagið þann sið að það innheimti gjöld af hverjum bíl á hverju ári sem var skráður í sveitarfélaginu. Auk þess innheimti fylkið líka gjald sem var greitt árlega. Í tilfelli sveitarfélagsins sem ég bjó í var gjaldið í kringum 1.000 dollarar á bíl. Þetta var fyrir 20 árum. Ég er ekki að leggja til að lagt verði eitthvert hundruð þúsunda kr. gjald á bílaeign, en hins vegar er það þannig að sveitarfélögin þurfa með einhverju móti að hafa tæki í höndunum, hvort sem það eru hvatar eða nudd, eins og maður getur sagt að svona gjald sé, til þess að hvetja fólk til að nota umhverfisvænni ferðamáta. Sveitarfélögin eru aðeins að byrja að stíga þau skref, t.d. með því að draga úr gjaldtöku vegna almenningssamgangna. Það er mjög mikilvægt. Mér finnst það hins vegar ganga hægar en ég vildi. Sú leið sem hefur verið farin, a.m.k. þar sem ég þekki til og þetta hefur verið gert, hefur verið að gjald er tekið af bifreiðum sem eru skráðar í viðkomandi sveitarfélagi. Það er kannski mest vegna þess að hingað til a.m.k. hefur verið tiltölulega erfitt að finna út úr því nákvæmlega hvar bíllinn er notaður, en það vita allir hvar hann er skráður, það eru tiltölulega harðar upplýsingar, skulum við segja.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég verð að viðurkenna að ég sé þetta ekki alveg ganga upp, kannski af þeim ástæðum að þar sem er líklegast að svona gjald verði nýtt er í sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu, í þéttbýlinu, þar sem umferðartafir eru meiri og mesta bílanotkunin er. Það er svo mikill hreyfanleiki á milli sveitarfélaga þannig að mögulega væru bara sumir íbúar á höfuðborgarsvæðinu að borga umhverfisgjald en aðrir ekki. En félagar hv. þingmanns í Vinstri grænum tala mikið um mikilvægi náttúrunnar og loftslagsins sem ég geri líka, og að við séum að fá fullt af ferðamönnum og í kringum ferðamenn sé framtíðaratvinnuvegur okkar og þess vegna eigi að vernda náttúruna og ég tek alveg undir það. En ferðamenn ferðast allir um á bílaleigubílum. Fyrir að verða tíu árum upplýsti einn góður maður mig um að það væru 25 bílaleigur skráðar í Keflavík, bara þar. Það er fyrir utan stærstu bílaleigurnar. Mikið af þeim bílum, og það er kannski ástæðan fyrir því að hvergi er meiri notkun bílaleigubíla en hér, eru keyrðir af ferðamönnunum. Við myndum ekki ná þessu gjaldi af þeim. Þá værum við að setja gjald á borgarana út af notkun annarra en þeirra sjálfra á einkabílnum, annarra en íbúa þess sveitarfélags. Það er eitt. Svo er önnur spurning sem mig langar að koma með í lokin sem tengist þessu aðeins. Telur hv. þingmaður það ekki umhverfisvænt, þótt bílaumferð dragist ekki saman, ef allir bílarnir yrðu rafmagnsbílar eða vetnisbílar þannig að þeir yrðu umhverfisvænir? Er það ekki umhverfisvænt?
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir andsvarið. Ég ætla að svara síðari spurningunni fyrst af því að þar þekkir þingmaðurinn náttúrlega svarið. Auðvitað er það umhverfisvænna að allir bílar gangi fyrir rafmagni en að allir bílar gangi fyrir kolefniseldsneyti. Það er t.d. eitt af því sem mætti auðveldlega skoða í þessu sambandi, hvort gjaldtaka sveitarfélaganna gæti verið mismunandi eftir því hvernig bíllinn væri. Það tengir mann aftur inn á það sem ég og hv. þingmaður höfum áreiðanlega einhvern tíma rætt áður og það er að við vitum náttúrlega að gjaldtaka vegna bílanotkunar, til að halda við vegunum og til þess að halda við vegakerfinu, mun breytast smátt og smátt þegar við förum yfir í umhverfisvænni orkugjafa og höfum ekki lengur kolefnisgjaldið, bensíngjöldin og olíugjöldin til að halda uppi vegunum okkar. Varðandi ferðamennina og bílaleigurnar þá hlyti það að vera eðlilegur fylgifiskur þessa að bílaleigurnar yrðu rukkaðar um þessi gjöld, þar væru bílarnir skráðir. Eðli málsins samkvæmt myndi það væntanlega birtast að einhverju leyti í gjaldtökunni fyrir útleigu bílanna. Ég tel a.m.k. ekki óeðlilegt að lögaðilar væru þarna inni alveg eins og aðrir. En þetta er bara eitt af því sem er svo mikilvægt að skoða og það er svo mikilvægt að reyna að átta sig á því hvernig er hægt að beita þessum skattalegu hvötum, skulum við kalla það, til að beina neyslumynstri fólks í þá átt að þjóna umhverfinu betur en við gerum í dag. Ég fagna áhuga þingmannsins á því að reyna að finna slíkar leiðir og slípa tillöguna til, ég hlýt að fagna því.
Frú forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni þessarar tillögu, Ólafi Þór Gunnarssyni, fyrir að bera hana hér í hús. Það er eins og að hitta gamlan vin að fjalla um hana því að hún er ekki borin upp í fyrsta sinn. Þetta er í sjötta sinn sem hún er borin upp og það er nú ein spurningin: Af hverju telur þingmaðurinn að hún fái ekki betra brautargengi en dæmin sanna, eins gott mál og þetta er að mörgu leyti? Hér eru brýn áform sem kallast sterklega á við umræðuna í samfélaginu í dag. Hér segir réttilega í greinargerðinni að aukin vitund sé um þessi málefni í hinum vestræna heimi og aukin umhverfismeðvitund byrji í nærsamfélaginu, sem er svo laukrétt. En hver er skoðun flutningsmanns á greiðsluvilja íbúa sveitarfélaganna þegar kemur að svona íþyngjandi gjöldum, eða umhverfisgjöldum? Telur hann að skilningur sé fyrir hendi á þessu? Hvernig metur hann það? Þetta eru náttúrlega ekki gjöld sem snúa eingöngu að umferð eða bifreiðum, þetta er margvíslegt annað. En að þessu leyti tek ég undir með hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni, við ættum að velja jákvæða hvata, uppbyggilega hvata, eitthvað sem fær fólk til þátttöku í svona mikilvægu verkefni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir andsvarið. Nú þori ég ekki að segja til um það sem þingmaðurinn var að ræða um, hvers vegna svona góð tillaga fái ekki hraðari afgreiðslu og meira brautargengi í þinginu. Það er kannski vegna þess að það er alltaf hræðsla, m.a. í íslensku samfélagi, við að kalla eftir því að gjaldtöku sé breytt eða að snúið sé við einhverjum kúrs sem hefur áður verið. Að því leyti til er svona tillaga kannski tilraun til að komast ekki bara til umræðu heldur einmitt að kallast á við umræðuna í samfélaginu eins og þingmaðurinn kom inn á. Umræða um umhverfismál er mjög mikil í samfélaginu núna og það er fínt og þá má máta öðru hvoru tillögu eins og þessa við það. Ég held að skilningur almennings á því að umhverfið sé ekki ókeypis og að heilnæmt loft og fallegt umhverfi sé ekki ókeypis sé stöðugt að aukast. Að því leyti til er töluverður skilningur í samfélaginu á því af hverju skynsamlegt gæti verið að gera svona. En svo er annað sem við, sem erum kannski að halda uppi umræðu í samfélaginu, ættum að gera meira af, það er að íhuga hversu mikill greiðsluviljinn er, eins og þingmaðurinn nefndi. Það eru ekki bara bíleigendur sem borga fyrir bíla heldur einnig allir hinir, þ.e. þeir sem eiga færri bíla borga nákvæmlega það sama til samfélagsins. Með því að segja að það sé allt í lagi að þeir sem eiga fjóra, fimm bíla borgi jafn mikið og þeir sem eiga bara einn, þá er í rauninni verið að láta þá sem eiga einn bíl borga fyrir hina.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæt svör og vangaveltur. Hér kemur fram í tillögunni að flokkun sorps sé kannski ekki mjög langt á veg komin á Íslandi en þó sé farið að flokka sorp og það sé raunar til fyrirmyndar í stöku sveitarfélagi. En eru sorphirðugjöld þá hugsuð sem hluti af því sem nefnt er hér umhverfisgjöld og nálgumst við það verkefni þá með sérstökum hætti? Síðan eru það umhverfisgjöld sem tengjast umferð. Með þessu yrðu umhverfisgjöldin breytileg frá einu sveitarfélagi til annars, þéttbýlum svæðum og dreifbýlum svæðum. Hvernig sér þingmaðurinn það fyrir sér? Nefnd voru bílastæðagjöld eða svokallaðir stöðureitir. Sér hann fyrir sér að við förum að greiða sérstaklega fyrir að leggja fyrir utan húsið heima hjá okkur, svo dæmi sé tekið? Þá langaði mig að heyra hann fara aðeins dýpra í það hvernig hann sjái fyrir sér í reynd innheimtu á umhverfisgjöldum sveitarfélaganna, á hvaða formi það verði, við hvað verði miðað ef við tökum umferðina inn í það en einnig aðra þætti samhliða.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Sorphirðugjöldin yrðu náttúrlega ekki hluti af þessu þar sem þegar er heimild til að innheimta sorphirðugjöld. Þau eru innheimt með fasteignagjöldunum. Það leiðir mig að því hvernig væri eðlilegast að innheimta þetta og það væri líklegast með fasteignagjöldunum vegna þess að það er kerfi sem sveitarfélögin nota nú þegar. Ég vil taka fram að þetta gæti eins verið afsláttur til þeirra sem eiga kannski bara einn bíl eins og aukið gjald til þeirra sem eiga þrjá, sem dæmi. Já, ég geri ráð fyrir að þetta væri breytilegt eftir svæðum, enda er hugmyndin hluti af því að valdefla sveitarfélögin til að geta sjálf ákveðið með hvaða hætti þau afla sér tekna. Þingmaðurinn spurði hvort hann ætti að borga fyrir að leggja við húsið heima hjá sér. Nei, ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður hafi, eins og flestir íbúar þessa lands, greitt gatnagerðargjöld þannig að ekki er þörf á því. Það er ekki kostnaðurinn sem við erum að tala um, hann er þegar greiddur. En ef t.d. þingmaðurinn byggi einhvers staðar þar sem sveitarfélagið mæti það svo að lítil eða engin þörf væri á nagladekkjanotkun, eins og víðast hvar á höfuðborgarsvæðinu, gæti hann þurft að greiða gjald fyrir það að velja að vera með nagladekk á bílnum sínum. Það er ein leiðin. Sennilega yrði alltaf sú leið farin að sett yrði sérstakt gjald á naglana. En hver sem leiðin yrði þá er þetta tæki fyrir sveitarfélögin til að geta stýrt umhverfismálum sínum með nákvæmari hætti en þau gera í dag og notað gjaldtökur eða ívilnanir til þess að hvetja íbúana til umhverfisvænni lífshátta.
Hæstv. forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu um menntagátt. Með mér á tillögunni er allur þingflokkur Miðflokksins. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að stofna til rafræns umsóknarferlis á sameiginlegu vefsvæði, svonefndrar menntagáttar, fyrir nám í ríkisreknum háskólum. Ráðherra feli starfshópi að útfæra menntagáttina þannig að í henni hafi umsækjendur aðgang að upplýsingum um það hvaða námsbrautir standi þeim til boða og þeim gert kleift að sækja um mismunandi námsbrautir eða skóla og raða umsóknum í forgangsröð. Þá kanni starfshópurinn hvort gera megi úrbætur á menntagátt fyrir framhaldsskóla og jafnframt hvernig best væri að útfæra sameiginlega menntagátt fyrir umsóknir um nám í framhaldsskóla og háskóla. Mennta- og menningarmálaráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins eigi síðar en í september 2021.“ Þessi tillaga var áður lögð fram á 150. löggjafarþingi en náði ekki inn í þingsal. Henni er fyrst og fremst ætlað að vera til hagræðingar fyrir mennta- og menningarmálaráðuneytið, ríkisrekna háskóla, framhaldsskóla og nemendur. Núverandi kerfi býður upp á að umsækjendur geti sent margar umsóknir beint til háskólanna sem veldur því að erfitt er fyrir skólana að áætla nemendafjölda og gera viðeigandi ráðstafanir. Jafnframt geta umsækjendur orðið fyrir því að komast ekki að í því námi sem þeir sóttu um þegar of seint er að sækja um aðra námsbraut eða nám í öðrum skóla. Þá myndi menntagátt stuðla að gagnsæi þar sem hægt yrði að kynna sér framboð og eftirspurn í ákveðna skóla og námsbrautir. Rafræn umsóknarkerfi fyrir nám á framhaldsskóla- og háskólastigi eru til í mismunandi myndum í nágrannalöndunum, t.d. í Danmörku, Noregi, Svíþjóð, Finnlandi og Hollandi. Í Danmörku eru allar umsóknir um námsvist í framhaldsskóla og háskóla sendar rafrænt á sameiginlegu vefsvæði. Umsækjendur þurfa að kynna sér skólana og þær námsbrautir sem þeir bjóða upp á áður en sótt er um en þær upplýsingar er að finna á sérstökum vef danska barna- og menntamálaráðuneytisins. Það er mat flutningsmanna að danska kerfið geti verið góð fyrirmynd að íslenskri menntagátt. Á vef Menntamálastofnunar er rafræn umsóknarsíða, þ.e. menntagátt, þar sem nemendur geta innritað sig í framhaldsskóla og raðað möguleikunum í forgangsröð. Þar er að finna upplýsingar um innritun í framhaldsskóla auk lista yfir skóla sem bjóða upp á nám á framhaldsskólastigi. Hér er lagt til að starfshópnum verði falið að fara yfir það umsóknarferli til þess að athuga hvort úrbóta sé þörf og að hann útbúi einnig svipað kerfi fyrir háskólana og leiti leiða til að tengja þessi tvö kerfi saman. Þrátt fyrir að tilkoma menntagáttar hefði í för með sér töluverðar breytingar á núverandi ferli umsókna í háskólanám er það mat flutningsmanna að slík gátt yrði til mikilla hagsbóta. Menntagátt myndi auka yfirsýn nemenda yfir námsframboð sem og yfirsýn skóla yfir nemendafjölda sem myndi leiða til aukins fyrirsjáanleika og auðvelda þannig rekstur skólanna til muna. Ég geng út frá því að tillagan rati til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að umræðu lokinni.
Forseti. Til að byrja með vil ég segja að ég fagna þessu máli og styð það. Það er mjög kómískt að sjá þetta mál héðan frá, því þegar ég var að vinna í Menntamálastofnun var ég að reyna að búa til nákvæmlega þetta. Það hét þá Ploteusar-verkefnið, kemur frá Evrópusambandinu, ákveðið verkefni til að safna saman öllum þeim námsbrautum og námstækifærum sem stóðu til boða í framhaldsskólum og háskólum á Íslandi. Ég kláraði það verkefni sem tekur saman öll þessi gögn og sendir í gagnagrunn, Ploteus, sem er samevrópskur og er fyrir alla skóla í Evrópusambandslöndunum. Gögnin eru til og svo var meira á áætlun með þessi gögn en þá lenti ég á þingi og hér stend ég og mæli með því að haldið verði áfram með það sem ég var að gera áður en ég kom á þing.
Hæstv. forseti. Þetta var ánægjulegt andsvar. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir það. Ég man að þegar ég bjó í Danmörku gat ég einmitt skoðað vefsíður þar sem ég gat valið mér nám. Og það er annað í þessu líka: Eins og reiknilíkanið er núna fer það eftir nemendafjölda hversu mikið fjármagn háskólarnir fá og það er mikið ógagnsæi í þessu. Ég veit að þetta yrði til hagsbóta fyrir alla, þ.e. skólana og sérstaklega nemendur eða verðandi nemendur. Ég vona satt að segja að þetta muni ganga og ég vænti mikils liðsinnis hv. þingmanns í því að málið nái fram að ganga.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu sem ég hef mælt fyrir áður. Þetta er í þriðja sinn sem ég legg hana fram og með mér á henni eru allir þingmenn Miðflokksins. Hún kveður á um að Alþingi álykti að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra að undirbúa lagafrumvarp þar sem kveðið verði á um ráðstafanir sem leiði til þess að eldsneytisverð í millilandaflugi verði jafnað á milli flugvalla. Samkvæmt lögum um jöfnun á flutningskostnaði olíuvara, nr. 103/1994, skal jafna flutningskostnað á olíuvörum eins og nánar er þar kveðið á um. Markmið laganna er að tryggja að eldsneytisverð sé hið sama um allt land til að jafna búsetuskilyrði og samkeppnisstöðu fyrirtækja. Jöfnun á flutningskostnaði á hins vegar ekki við um eldsneyti sem er ætlað til útflutnings og fellur þar undir eldsneyti til millilandaflugs. Því er eldsneyti dýrara á millilandaflugvöllum á Akureyri og Egilsstöðum en í Keflavík og Reykjavík. Með tillögunni er lagt til að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra undirbúi lagafrumvarp í þá veru að breyting verði á til að verð á eldsneyti í millilandaflugi verði jafnað. Slík breyting myndi styrkja stöðu ferðaþjónustunnar á landsbyggðinni og ýta undir dreifingu ferðamanna um landið. Ég vænti þess að tillagan rati til hv. umhverfis- og samgöngunefndar að umræðu hér lokinni.
Hæstv. forseti. Í sjálfu sér er ekki miklu við þessa tillögu að bæta, hún er mjög góð og þörf. En mig langaði aðeins að fylgja henni eftir vegna þess að mér varð hugsað til þess, ég held það hafi verið árið 2015 eða 2016, þegar gera átti eins konar tilraun til að fljúga beint flug að utan á Egilsstaði. Ekkert varð af því, m.a. vegna þess að bensínverð var hærra fyrir austan en í Keflavík og reyndar kom annað til að auki, það var líka talað um aðstæður til að taka á móti ferðafólki. En stór hluti í þessu var að eldsneytiskostnaður hafði ekki verið jafnaður þannig að manni finnst að þessi tillaga ætti algjörlega að renna í gegn. Hún er flutt hér í þriðja skipti en hefur ekki náð framgangi. Við gerum ráð fyrir því í framtíðinni að ferðamennskan nái aftur flugi og ferðamenn fari að flykkjast til landsins og hjól atvinnulífsins nái fyrri snúning. Þá hlýtur svona lagað að vera sjálfsagður hlutur. Við erum alltaf að tala um að dreifa eigi ferðamönnum sem mest um landið og ýmislegt hefur verið gert í því, t.d. hvað varðar móttöku ferðamanna og á annan hátt, hótel og útsýnisferðir og alls lags þjónusta sem boðið hefur verið upp á. En þetta hefur ekki verið tekið í gegn og því vildi ég koma hingað upp til að fylgja málum eftir og benda á að þetta er algjörlega sjálfsagt mál og ætti að vinnast mjög hratt og örugglega.
Hæstv. forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um samfélagstúlkun. Með mér á tillögunni eru allir þingmenn Miðflokksins. Tillagan kveður á um að Alþingi álykti að fela félags- og barnamálaráðherra í samvinnu við mennta- og menningarmálaráðherra og ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að skipa starfshóp sem móti stefnu um eflingu samfélagstúlkunar með það að markmiði að auka aðgengi þeirra sem ekki tala íslensku eða nota táknmál að opinberri þjónustu. Félags- og barnamálaráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins eigi síðar en í desember 2021. Þessi tillaga er flutt í þriðja sinn og er óbreytt, hún hefur ekki fengið efnislega umfjöllun þar sem hún kom seint fram í síðustu tvö skipti. Einstaklingum sem búsettir eru hér á landi og hafa annað móðurmál en íslensku hefur fjölgað til muna á undanförnum árum. Samhliða því hefur skapast mikill skortur á samfélagstúlkum, þ.e. þeim sem sinna túlkun innan félagslega kerfisins og viðskipta og innan heilbrigðiskerfisins. Slíkir túlkar eru nauðsynlegir til að tryggja réttaröryggi þeirra sem ekki tala íslensku í samskiptum við stjórnvöld. Eitt af þeim vandamálum sem innflytjendur glíma við í íslensku samfélagi er skortur á þekkingu á stjórnsýslunni og fjölmargir vita ekki hvert þeir eiga að leita til að sækja sér nauðsynlega opinbera þjónustu, svo sem heilbrigðisþjónustu eða ýmsa félagslega aðstoð. Hluti af því vandamáli á rætur sínar að rekja til tungumálaörðugleika og aukið aðgengi að túlkum myndi hjálpa þessum hópi verulega við að skilja stjórnsýsluna og þannig auðvelda aðlögun hans að samfélaginu. Sömuleiðis myndi aukið aðgengi að táknmálstúlkum bæta stöðu heyrnarlausra í samskiptum við stjórnvöld. Aðgengi að túlkum myndi jafnframt bæta aðstæður starfsmanna í opinberri þjónustu til muna sem oft lenda í erfiðleikum við að veita rétta þjónustu þegar skjólstæðingar stofnana skilja ekki íslensku. Aukið aðgengi að túlkum er þá einnig til þess fallið að efla íslensku sem opinbert mál á Íslandi. Aukinn fjöldi innflytjenda hefur haft það í för með sér að samskipti í opinberum stofnunum fara í meiri mæli fram á ensku. Þjónusta túlks er ekki einungis gagnleg fyrir þá sem ekki tala íslensku eða nota táknmál heldur geta opinberir starfsmenn tjáð sig á íslensku fyrir milligöngu túlks sem miðlar upplýsingunum áfram á því tungumáli sem viðkomandi skilur. Mikil eftirspurn hefur verið eftir túlkum innan ferðaþjónustunnar og fjöldi túlka horfið frá samfélagstúlkun vegna starfa innan hennar. Nauðsynlegt er að stemma stigu við þeirri þróun og gera störf samfélagstúlka eftirsóknarverðari. Meðal annars mætti leita leiða til að fjölga túlkum og bæta menntun þeirra en einnig er nauðsynlegt að auka skilvirkni þjónustunnar, t.d. með opinberri stefnu um aðgengi að fjartúlkaþjónustu. Enginn mælikvarði er til um hæfi samfélagstúlka og er mikilvægt að huga vel að því hvernig megi tryggja að þeir veiti með þjónustu sinni sem réttastar upplýsingar. Rétturinn til túlkunar er tryggður í ýmsum sérlögum og má sem dæmi nefna 5. gr. laga um réttindi sjúklinga, nr. 74/1997, sem tryggir sjúklingi sem ekki talar íslensku eða notar táknmál rétt til túlkunar, m.a. á upplýsingum um heilsufar og fyrirhugaða meðferð. Við þær aðstæður er brýnt að túlkur geti gert grein fyrir hæfni sinni til verksins og ábyrgð hans á því að miðla réttum upplýsingum þarf að vera skýr. Í umsögn Bandalags þýðenda og túlka um tillögu til þingsályktunar um að efla íslensku sem opinbert mál á Íslandi, sem síðar var samþykkt sem þingsályktun nr. 36/149, er bent á að alvarleg mál hafi komið upp erlendis þar sem túlkun var ábótavant og misskilningur eða vanhæfni túlks hafi leitt til dauðsfalla. Samfélagstúlkun hefur verið kennd sem aukagrein eða í diplómanámi á grunnstigi við Háskóla Íslands, fyrst sem aukagrein kennsluárið 2009–2010 og var kennd í þrjú ár. Námið hefur ekki verið í boði undanfarin ár vegna skorts á fjármagni og vegna þess að ekki hefur verið næg aðsókn í það. Samfélagstúlkun hefur jafnframt verið kennd við Menntaskólann á Ísafirði í samstarfi við Fjölmenningarsetur. Mikilvægt er að fundnar verði leiðir til þess að tryggja fjármagn svo að Háskóli Íslands geti haldið áfram að þróa og bæta nám í túlkun á háskólastigi og skoða möguleika á því að innleiða samfélagstúlkanám í námskrá skóla á landsbyggðinni. Þá má jafnframt kanna hvort hægt sé að hvetja aðra háskóla, sérstaklega háskóla utan höfuðborgarsvæðisins, til að hefja kennslu í samfélagstúlkun, þar með talið táknmálstúlkun, í einhverjum mæli. Ég vænti þess að tillagan fari til hv. velferðarnefndar að umræðu hér lokinni.
Herra forseti. Hér er hreyft mjög merkilegu og nauðsynlegu máli og ég er mjög ánægður með það og stoltur af því að vera einn af flutningsmönnum þess. Það er öllum ljóst að á Íslandi hefur þeim fjölgað mjög undanfarin ár sem tala annað mál en íslensku, hafa annað móðurmál. Sú flóra stækkar í sífellu og sífellt fjölgar þeim tungumálum sem eru í gangi, eins og maður segir, í þjóðfélaginu. Við verðum oft og tíðum vör við það, og eiginlega á hverjum degi, að þeir sem ekki geta tjáð sig á íslensku, og eru kannski ekki sleipir í alþjóðamálinu ensku, og hafa ekki aðgang að túlkum standa höllum fæti hvað varðar þjónustu. Við getum tekið einfalda athöfn eins og þá að fara á heilsugæslustöð og þurfa að útskýra fyrir lækni hvað það er sem hrjáir þig. Ef fólk getur ekki tjáð sig á íslensku og ekki heldur á alþjóðlegu máli þá er það illa sett og getur orðið fyrir skaða og tjóni. Við höfum líka tekið eftir því nú í Covid-faraldrinum að það hefur verið mjög nauðsynlegt - við brenndum okkur á því í upphafi faraldursins að vera ekki nógu fljót eða nógu rösk til þess - að koma upplýsingum á framfæri á öðrum málum en íslensku. Það er enginn smáfjöldi sem við erum að tala um, herra forseti, sem er hér á landi og er með annað tungumál en íslensku sem fyrsta mál. Það eru væntanlega í kringum 50.000–60.000 manns eða u.þ.b. 12% þjóðarinnar, ég held að ég hafi séð þá tölu nýlega. Ef þetta mál gengi fram þannig að tekið yrði til óspilltra málanna við að lagfæra þetta misrétti, sem ég vil kalla svo, myndi það gjörbreyta stöðu og líka gerbreyta réttarstöðu þess stóra hóps sem ekki er ekki fær um að tjá sig vel á íslensku. Ég undrast það í sjálfu sér að ekki sé mikill áhugi á þessu máli, það eru fáir sem hafa séð sér fært að vera við umræðuna og við erum bara tvö, held ég, sem tökum til máls. Ég trúi því ekki að það sé vegna þess að þingmenn yfirleitt hafi ekki áhuga á málinu. Annað eins er nú rætt og skrafað í pontu salarins að maður skyldi ætla að hér væri fullt af góðu fólki sem vildi leggja tillögunni lið. En ég tek það svo að menn hafi kannski bara verið orðnir syfjaðir, það er komið langt fram á daginn, og hafi þess vegna horfið frá því að taka þátt í þessari umræðu. Eins og stundum áður þá er það þannig að Miðflokkurinn er til í að taka af skarið og koma fram með tillögur sem skipta máli, í málum sem skipta máli, í stað þess að vera hér með eitthvert froðusnakk. Ég vona að allt það góða fólk sem er hér inni taki þessu máli fagnandi þegar það gengur til nefndar og komi sterkt til leiks í síðari umr. Vonandi verður málið ekki svæft í nefnd, það er allt of stórt til þess. Ég vonast svo sannarlega eftir því að málið komi aftur hingað inn í sal til síðari umr. og verði að lokum samþykkt hér á þinginu. Hér er margt gott fólk sem ber málefni þessa stóra hóps fyrir brjósti. Því fólki öllu gefst nú kostur á því að láta muna um sig og styðja þetta framfaramál.
Herra forseti. Ég sé mig knúinn til að leggja orð í belg í þessu ágæta máli en ég er reyndar meðflutningsmaður á því með hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur o.fl. Ég tel þetta vera mjög mikilvægt mál. Mikill fjöldi fólks fer á milli landa og tekur sér búsetu í nýju landi þar sem annað tungumál er talað, eins og hér á Íslandi. Íslenska er erfið fyrir það erlenda fólk sem hingað hefur komið, tekið sér búsetu og starfað með okkur í landinu. Það er auðvitað mjög mikilvægt að taka vel á móti þessu fólki og einn þáttur í því er að veita því eins gott aðgengi að þeirri þjónustu sem við veitum í landinu fyrir okkar eigin þegna. Auðvitað eigum við að taka á móti þessu fólki á svipaðan hátt og veita því aðgengi að þeirri sömu þjónustu. Fólk sem ekki talar tungumálið sem hér er talað er hindrað í því að sækja þá opinberu þjónustu sem það á í mörgum tilfellum rétt á, alls kyns aðstoð og leiðbeiningum frá hinu opinbera. Það er þáttur í aðlögun þess fólks sem kýs að búa hér, þáttur í því að við hjálpum því og aðstoðum við að skilja sem fyrst íslenskt samfélag svo að það geti nýtt sér þau gæði sem við teljum sjálfsagt að njóta. Auðvitað á það fólk sem leggur til samfélagsins vinnu o.s.frv. einnig að geta notið þeirra sömu gæða. Tillagan gerir ráð fyrir að starfshópur verði skipaður sem meti stefnu um eflingu á samfélagstúlkun, sem svo er nefnd, með það að markmiði að auka aðgengi þeirra sem ekki tala íslensku eða nota táknmál að opinberri þjónustu. Þetta er sjálfsagt mál og gott og ég verð að taka undir það sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson sagði áðan um að hann væri hissa á því að þingmenn kæmu ekki í röðum til að mæla með þessari góðu tillögu. Þetta mál er líka gott að því leyti til að það eflir og styður við íslenskt mál. Ég veit ekki betur en hér í dag hafi verið umræða um íslenskt mál, og hvernig við gætum verndað íslensku. Þetta er þáttur í því líka, að þeir sem hingað koma til landsins, taka sér búsetu hér og starfa með okkur, fái þessa þjónustu og geti þannig aðlagast samfélaginu hraðar og hugsanlega tileinkað sér íslensku í framhaldinu. Þetta er þáttur í því að þessu fólki líði vel og finni sig velkomið og fái þá þjónustu sem það á rétt á. Ég er mest hissa á því, herra forseti, að ekki skuli fjöldi þingmanna, fleiri en raun ber vitni, koma í pontu út af þessu máli. Það er fátt mikilvægara í vestrænum samfélögum - þar sem samfélögin eru orðin mjög blönduð af fólki sem talar kannski ekki það tungumál sem frumbyggjarnir, eigum við ekki að orða það þannig, tala - en að fá það fólk til að aðlagast samfélaginu til að geta gefið af sér þau gæði og þá þekkingu sem það hefur til að bera. Einn þáttur í því er að heimalandið bjóði fólk velkomið og sýni það í verki með því að auka og bæta aðgengi þess að þeirri þjónustu sem það á í mörgum tilvikum fullan rétt á. Ég ber þá von í brjósti að málið fái góða umfjöllun í nefnd og komi svo aftur inn í þingsal og að tekið verði jákvætt undir þær tillögur sem hér birtast.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um byggingu hátæknisorpbrennslustöðvar. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Ásmundur Friðriksson, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Björn Leví Gunnarsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að kanna hagkvæmni og möguleika þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð sem meðhöndli mestallt eða allt sorp sem ekki er unnt að endurvinna hér á landi. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður könnunarinnar fyrir 1. apríl 2021.“ Herra forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem ég mæli fyrir þessari tillögu minni, þetta er í þriðja sinn sem tillagan er lögð fram á þinginu. Tillaga þessi var fyrst flutt á 149. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Tillagan var aftur lögð fram á 150. löggjafarþingi og gekk til umhverfis- og samgöngunefndar sem sendi málið til umsagnar. Er tillagan nú lögð fram að nýju og þá að teknu tilliti til umsagna sem bárust við síðustu framlagningu málsins á síðasta þingi, en þá bárust alls sjö umsagnir við tillögu umhverfis- og samgöngunefndar og var engin þeirra neikvæð en flestar fremur jákvæðar í garð tillögunnar. Samband íslenskra sveitarfélaga sendir mjög ítarlega umsögn sem var jákvæð í garð tillögunnar og segir hana að mörgu leyti falla vel að áherslum sambandsins og segir síðan, með leyfi herra forseta: „Samanborið við urðun er brennsla úrgangs með fullnægjandi orkuvinnslu umhverfisvænni kostur. Í dag skortir innlenda innviði til brennslu með orkunýtingu sem telst til endurnýtingar og útflutningur úrgangs til slíkrar brennslu, eins og hafinn er á Suðurlandi, breytir að líkindum ekki þessari staðreynd. […] Hins vegar stríðir útflutningur úrgangsins þvert gegn þeirri meginreglu umhverfisréttar að leysa skuli mengunarmál eins nálægt upprunastað og kostur er. Auk þess má benda á að með úrgangi sem sendur er úr landi fylgja fjármunir, sem ekki nýtast til uppbyggingar í málaflokknum hér á landi. Útflutningur úrgangs orkar ekki einungis tvímælis út frá umhverfis- og fjárhagslegum sjónarmiðum heldur einnig almenningsáliti hér á landi og í öðrum löndum.“ Það má segja að í þessum orðum sé einmitt að finna meginrökin fyrir málinu. Útflutningur eða urðun sorps getur ekki talist framtíðarlausn í þessum málaflokki. Að auki bárust umsagnir frá Kölku sorpeyðingarstöð og Sorpu, sem fagnar í meginatriðum tillögunni, frá Hrunamannahreppi þar sem sveitarstjórn telur skynsamlegt að málið verði skoðað frekar, frá Fjórðungssambandi Vestfirðinga, þar sem segir að vinna þurfi markvisst að því að draga úr umfangi sorps og komast verði út úr þeirri skammtímalausn sem felst í urðun sorps í því gríðarlega magni sem nú er. Þá sendi Stefán Guðsteinsson umsögn og telur brennslu besta kostinn til meðhöndlunar brennanlegs úrgangs. Umhverfisstofnun sendi umsögn og greindi frá því að vinna væri hafin við að kanna þörf á brennslustöð. Ýmislegt hefur gerst frá því þessi tillaga var lögð fram í haust, herra forseti. Nýleg skýrsla sem umhverfisráðuneytið lét vinna og kynnti fyrir nokkrum dögum ber heitið Greining á þörf fyrir sorpbrennslustöðvar á Íslandi. Þegar skýrslan var kynnt sagði hæstv. ráðherra að hún væri mikilvægt innlegg í umræðu um tilhögun sorpbrennslumála á Íslandi og stæði til að vinna að málinu áfram í samstarfi ríkis, sveitarfélaga og einkaaðila. Niðurstöður þeirrar skýrslu eru í stuttu máli þær að við óbreytt ástand verður brennanlegur úrgangur frá 190.000–210.000 tonn á ári en með því að fara að markmiðum Evrópusambandsins um meðhöndlun úrgangs þyrfti væntanlega að brenna um 90.000–120.000 tonn af sorpi sem þá þyrfti annaðhvort að urða eða brenna hérlendis eða erlendis. Hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra kynnti á ríkisstjórnarfundi 12. janúar sl. drög að stefnu um meðhöndlun úrgangs 2021–2032. Drögin hafi verið sett til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda undir heitinu Í átt að hringrásarhagkerfi. Um nokkra hríð hefur staðið yfir vinna við mótun þessarar stefnu. Í drögum er að finna yfirlit yfir allar aðgerðir sem ráðuneytið telur nauðsynlegt að grípa til. Í stuttu máli eru 24 aðgerðir á þeim lista en þar er ekki að finna nein áform um að reisa sorpbrennslustöð. Í 24 aðgerðum um hringrásarhagkerfið er engin um það að hefja vinnu við að reisa sorpbrennslustöð. Í kafla í drögunum, kafla 3.4.8, sem ber heitið Framtíðarskipan brennslumála í landinu, kemur fram m.a. að samkvæmt úrgangsþríhyrningnum sé ákjósanlegra með tilliti til umhverfis að ráðstöfunarleið úrgangs sé brennsla með orkunýtingu fremur en urðun. Einnig kemur fram að árið 2035 verður enn fremur einungis heimilt að urða að hámarki 10% þess heimilisúrgangs sem fellur til, samanber ákvæði tilskipunar Evrópusambandsins frá 2018. Þá er í drögunum einnig að finna mat á áætlaðri brennsluþörf til ársins - árið kemur ekki fram - 2030 sé 40.000–100.000 tonn árlega á landsvísu sem ég tel mjög bjartsýnar tölur. Þá segir í drögunum: „Í athuguninni voru ræddir þrír möguleikar til að koma til móts við brennsluþörfina sem áætluð var: 1) ein stór sorpbrennslustöð á SV-landi (brennslugeta 90–100 þús. tonn á ári), 2) fimm minni sorpbrennslustöðvar dreifðar um landið (brennslugeta hverrar á bilinu 1.400–78.000 tonn á ári) og 3) útflutningur til brennslu. Niðurstaðan varð að síðastnefnda leiðin gæti hentað sem lausn til skamms tíma en að ekki sé vænlegt að líta til útflutnings sem framtíðarlausnar.“ Þetta vissum við nú fyrir löngu. Við hefðum getað sparað þessar hugrenningar. Auðvitað er ekkert vit í því að flytja sorpið út til brennslu erlendis. Auðvitað er ekkert vit í því að urða sorpið til langframa. Þetta höfum við bent á hér í sölum Alþingis í mörg ár, allt frá því að þessi tillaga kom fyrst fram. En batnandi manni er best að lifa og það er gott að menn séu komnir að sömu niðurstöðu, að þetta gangi ekki lengur. En þá verður líka að fara að gera eitthvað, þá þarf líka að fara að taka til hendinni. Síðan segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Eitt er þó grundvallaratriði. Það er að við val á stærð sorpbrennslustöðvar eða -stöðva verði þess gætt að sorpbrennsla komi ekki til með að keppa um úrgang við endurvinnslufarvegi. Úrgangur sem hæfur er til endurvinnslu má ekki rata í brennsluofn.“ Herra forseti. Menn eru dauðhræddir við að hugsanlega yrði of mikið brennt. Það yrði náttúrlega skelfilegt. En í dag? Við urðum þetta allt í dag, 200.000 tonn á ári. Það má nú vera einhver millivegur á þessu að vera dauðhræddur við að brenna eitthvað eða urða allt sorpið. Það má vera millivegur. Svo segir: „Það hefur orðið reyndin í mörgum ríkjum sem byggt hafa upp innviði til sorpbrennslu og er nauðsynlegt að læra af reynslu þeirra.“ Menn óttast sem sagt að hugsanlega hlaupi menn fram úr sér og brenni of mikið. Ég held að við þurfum ekki að óttast það, a.m.k. ekki fyrsta kastið. Loks segir í skýrslunni: „Ráðuneytið telur mikilvægt að sveitarstjórnir, áhugasamir einkaaðilar og ríkið taki höndum saman um að fjalla um framtíðarskipan brennslumála í landinu og móti næstu skref í málinu.“ Herra forseti. Hver er niðurstaðan? Hún er vonbrigði. Hér segir í raun og veru að ráðuneytið ætli ekki að halda áfram með þetta mál, það búist við að einhver taki þennan bolta, sveitarfélög, einkaaðilar, og haldi áfram með það. Okkar tillaga, sem flytjum þessa tillögu, er sú að ríkið leiði þessa vinnu og fái til samstarfs aðila til að koma þessu máli áfram. Ráðuneytið segir pass, það segir í raun og veru pass, a.m.k. eru næstu skref í mikilli óvissu. Ég get að mörgu leyti tekið undir þessi orð en taka þarf afgerandi forystu í þessu máli. Það er það sem þessi tillaga, sem ég hér kynni, gengur út á, að ráðherra láti fara fram könnun á hagkvæmni og vinni eftir atvikum þá könnun í samstarfi við sveitarfélögin og áhugasama einkaaðila; í raun og veru að ráðherra leiði þessa vinnu og framkvæmi hana, gangi alla leið. Nú eru menn búnir að uppgötva það sem við töldum okkur vita, þ.e. að ekki sé hægt að halda áfram að flytja þetta út eða urða þetta. Þess vegna sé eina leiðin að auka endurvinnslu. Það er hið besta mál. En við sitjum alltaf uppi með, samkvæmt niðurstöðu skýrslunnar, a.m.k. 100.000 tonn sem þarf að brenna. Trúlega er það mjög bjartsýnt, trúlega sitjum við uppi með meira magn en það, en við skulum láta það gott heita. Herra forseti. Það er því enn full þörf á að samþykkja þessa þingsályktunartillögu þó að það verði að viðurkennast að ég er afskaplega stoltur yfir því að hæstv. ráðherra skuli hafa stigið skref í þá átt sem lagt er til í tillögunni. Ég verð þó að benda á að nauðsynlegt er að halda áfram á þessari braut. Það liggur því fyrir að næsta skref er að kanna hagkvæmni þess að reisa sorpbrennslustöð. Menn hafa velt því fyrir sér, í skýrslunni sem ég nefndi, hvar hún verði best staðsett og hvort slíka stöð skuli reisa á einum eða fleiri stöðum á landinu. Ljóst er í þessum efnum að stærðarhagkvæmni er einn af þeim þáttum sem skiptir mestu þegar kostnaður við bygginguna er metinn og þannig þarf að ákvarða stærð hennar. Einnig þarf að taka mið af nálægð við þau svæði þar sem úrgangurinn fellur til, þ.e. fjölmennustu svæðin, og þess hvar hagkvæmast er að nýta orkuna sem til fellur við brennsluna, bæði rafmagn og hitaorku. Við búum svo vel hér á suðvesturhorninu að nægur er hitinn og nægt er rafmagnið. Hugsanlega má fara einhverja millileið. Hugsanlega má hafa tvær brennslur eða staðsetja hana miðsvæðis, kannski ekki á miðju höfuðborgarsvæðinu, en þetta þarf auðvitað að skoða. Þetta er hluti af því sem við leggjum til, að þetta verði skoðað, að hagkvæmni þess verði skoðuð. Ljóst er einnig að heildarmagn brennanlegs úrgangs sem fellur til hér á landi er aldrei undir 100.000 tonnum, líklega fremur 120.000 tonn eða meira. Og verður þá að taka mið af breytingum á neyslu, aukningu á neyslu og fjölgun íbúa og stóraukningu í endurvinnslu. Svo er hér miðað við minnsta magn eins og framtíðina lítur út núna. Herra forseti. Um fátt er meira rætt nú um stundir en mengun þá sem stafar frá mannkyninu og að móðir jörð þoli illa þá meðferð sem við bjóðum upp á. Eitt af þeim vandamálum sem að steðja er hvað eigi að gera við allt það sorp sem við skiljum eftir okkur. Við komumst vart upp með að henda því frá okkur lengur. Því erum við sífellt að leitast við að finna leiðir til að farga úrganginum, svo að minnstar afleiðingar hafi fyrir náttúruna. Í gegnum aldirnar kom þetta sannarlega lítið að sök þar sem úrgangurinn brotnaði auðveldlega niður í náttúrunni, auk þess sem búseta var lengst af svo dreifð að úrgangur eins truflaði aðra lítt. Síðan kom það til að mannkynið taldi einfaldast að grafa sorp í jörðu nema sjórinn væri nærri því að þá var því einfaldlega kastað í hann og þar með hvarf vandamálið. En á síðustu áratugum hefur gerð sorps breyst mikið og sá úrgangur brotnar ekki auðveldlega niður í náttúrunni eins og kannski var áður þegar samsetning hans var önnur en nú. Með framförum í tækni og ekki síst efnameðferð hefur magn skaðlegs úrgangs stóraukist og niðurbrot orðið miklu tafsamara en áður og jafnvel svo að slíkt taki hundruð eða þúsundir ára. Við getum ekki verið þekkt fyrir það lengur, herra forseti, að urða sorpið okkar eða flytja það út.
Hæstv. forseti. Ég ætla aðeins að fylgja þessu máli eftir, annars fór hv. þm. Karl Gauti Hjaltason mjög vel yfir það og bætti við fréttum frá því hann flutti það síðast um skýrslu, sem var mjög merkilegt að hlusta á og merkilegt að lesa þá skýrslu. Eitt kom mér í hug þegar ég var að hlusta á ræðuna og eins þegar ég var að lesa málið en það er hvað við erum, ef við getum orðað það svo, aftarlega á merinni í því að flokka sorp. Mikil verðmæti eru í því að flokka sorp og búa til úr þeirri flokkun verðmæti. Mér hefur komið það mikið í hug vegna þess að ég er utan af landi, frá stað sem við köllum höfuðborg Snæfellsness, Stykkishólmi, en þar er sorp flokkað og til mikillar fyrirmyndar hvernig staðið er að málum þar. En svo þegar ég kom hingað suður til Reykjavíkur þá er þetta bara í hálfgerðu, ég segi kannski ekki skötulíki en það er alla vega ekki mikil flokkun á sorpi hér og ég lít á það sem mikla verðmætasóun. Það væri mikil verðmætasköpun í því að flokka sorpið mun betur og á ekki að vera svo mikið mál að hrinda því í framkvæmd. Auðvitað þarf að búa til aðstöðu til þess en hún er ekki nógu mikil. Svo er það útflutningur á sorpi. Hann er alveg ótrúlegur og ótrúlegt að ekki hafi verið brugðist við þeirri tillögu að koma á fót sorpbrennslustöð til að ekkert sorp fari til útlanda og að við sjáum um sorpmál okkar sjálf og allri urðun verði hætt á einhverju tímabili. Menn hafa miklar áhyggjur af því og það er alveg sannað mál að mikil hætta er á því að spilliefni fari út í umhverfið þar sem sorp er urðað. Það er mjög vont til þess að hugsa hvað við erum skammt á veg komin. Ég hef sagt það einhvern tímann í ræðustól að það að urða sorp er svipað og að sópa ruslinu undir teppið þegar maður er að taka til heima hjá sér. Og útflutningur á sorpi er eins og að henda ruslinu í garðinn hjá nágranna sínum. Það er í raun og veru bara sóðaskapur og slóðaháttur að við skulum ekki vera komin lengra því að þetta vandamál kom ekki upp í gær. Hv. þingmaður fór mjög vel yfir þetta mál og fór vel í gegnum greinargerðina auk þess sem hann bætti við því sem kom fram í þessari skýrslu sem kom út í vetur eða í haust. Ég hef svo sem ekki rosalega miklu við það að bæta, en eitt er, eins og kom fram í ræðunni hjá hv. þingmanni, að við það að brenna sorp framleiðum við orku, bæði hita og/eða rafmagn og brennsluofnar eru orðnir þannig í dag að þeir menga ekki nálægt því eins mikið og þeir gerðu fyrir einhverjum árum síðan. Ég rakst á frétt í Fréttablaðinu frá síðasta sumri og þar kemur fram, með leyfi forseta: „Um það bil 1.500 tonn af sorpi eru flutt úr landi í hverjum mánuði og þar er það brennt til orkuframleiðslu. Einsýnt er að útflutningurinn muni aukast. Sorpa hefur ekki enn hafið útflutning á sorpi, en allar líkur eru á að fyrirtækið geri það á næsta ári. Sorpa mun hætta urðun sorps í Álfsnesi fyrir árslok 2023.“ Íslenska gámafélagið hefur til þessa verið sá aðili sem flytur það sorp út sem fer til útflutnings og er brennt erlendis. Sú orka er notuð til að framleiða rafmagn og hita. Við erum að flytja út sorp til þess að aðrir geti notað orkuna sem frá þessu kemur. Það er mjög miður og eins að við getum ekki bara séð um þetta sjálf, burt séð frá því að við erum líka að flytja frá okkur verðmæti. Eigum við ekki að segja að allt sé þegar þrennt er? Þetta er í þriðja skipti sem þessi tillaga er borin fram og vonandi að í þetta skipti beri hún árangur og ráðherra komi með nýjar tillögur til Alþingis í vor og þá verði hægt að hefjast handa eins fljótt og hægt er að koma þessum málum í lag.
Virðulegur forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um að byggja hátæknisorpbrennslustöð. Ég er mjög fylgjandi því og ég held að það sé mjög mikilvægt að hér á landi verði byggð sorpbrennslustöð. Því fagna ég að fá tækifæri til að ræða það. Margt áhugavert hefur komið hér fram, bæði í greinargerð með þessu máli og í ræðum þingmanna. Mér þykir þó aðeins standa eftir, og ég verð að viðurkenna að ég hef kannski ekki náð að lesa mig í gegnum þetta, hver eigi að fjármagna þetta. Þar kemur kannski að því að það hefur verið á ábyrgð sveitarfélaganna að reka endurvinnslustöðvar og finna leiðir í úrgangsmálum. Það er reyndar ekki fyrirkomulag sem ég er endilega sammála. Ég hef sagt það, af því að við ræddum málefni sveitarfélaganna fyrr í dag, að sveitarfélögin eigi að vera með nærþjónustu. Þau eru ofboðslega góð í því að veita nærþjónustu og ég held að sveitarfélögin séu miklu betri en ríkið í að veita þá þjónustu. Það að vera með þjónustu í kringum flokkun sorps, sem er ofboðslega mikilvæg, getur vel verið á herðum sveitarfélaganna og flest sveitarfélögin bjóða reyndar þá þjónustu út, þ.e. sorphirðuna, en stýra fjölda tunna og hvernig því er háttað. En að losa sig við það sorp sem ekki fer til endurvinnslu þarf ekki að vera á hendi sveitarfélaganna og er auðvitað langt frá því að vera nærþjónusta, enda sést það best á því að urðunarstaðurinn í Álfsnesi sinnir auðvitað miklu stærra svæði en bara höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna vil ég leggja það til að hv. umhverfis- og samgöngunefnd, sem mun fá þetta mál til umfjöllunar, ræði aðeins líka hvort og hvernig rétt sé að halda utan um þessi mál til lengri tíma litið. Og ég segi þetta hafandi verið lengi í sveitarstjórn og tekist á um einmitt rekstur Sorpu í Álfsnesi þar sem við rekum enn þann dag í dag, því miður, urðunarstað. Það er auðvitað löngu tímabært að urðun sé hætt þar. En vandamálið er að enginn virðist vera tilbúinn til að taka við urðunarstað og þó að við opnum hér brennslustöð, sem er mikilvægt, þá mun alltaf þurfa að urða einhvern hluta úrgangsins. Það gæti jafnvel verið bara askan úr brennslustöð eða hratið sem kemur úr gas- og jarðgerðarstöðinni sem nú er búið að byggja í Álfsnesi. Mér finnst vegferð okkar á síðustu áratugum við það að finna framtíðarfyrirkomulag, bara fyrir höfuðborgarsvæðið, þar sem eru þó stærstu og öflugustu sveitarfélögin á landinu, hvernig því sé best háttað, annars vegar að flokka sorp og hins vegar að hirða það og endurvinna, gas- og jarðgerðarstöðin og það allt, sýna að þetta er auðvitað verkefni sem væri betur komið hjá ríkinu með heildaryfirsýn yfir landið allt. Hér er talað um sorpbrennslustöð fyrir landið allt. Það er auðvitað miklu eðlilegra að horft sé á landið allt í þessari mynd. Gas- og jarðgerðarstöðin, sem hefur nú verið opnuð í Álfsnesi og er örugglega eitt af okkar allra stærstu umhverfisskrefum á síðustu misserum og skiptir auðvitað mjög miklu máli, átti sér líka mjög erfiða fæðingu. Og ef stærstu og öflugustu sveitarfélögin eiga erfitt með að fjármagna slíka uppbyggingu og koma að henni, hvernig getum við þá ætlast til þess að einhver önnur sveitarfélög komi svo með sorpbrennslustöð og svo eitthvert annað sveitarfélag jafnvel með urðunarstaðinn? Það er alveg ljóst að hér á landi þarf að vera a.m.k. þessi eina gas- og jarðgerðarstöð sem búið er að opna í Álfsnesi, a.m.k. ein öflug sorpbrennsla og líka urðunarstaður. Ég get tekið undir með þingmönnum sem hafa talað á undan mér að auðvitað hljómar það fáránlega, svo ég noti það orð, að við séum að flytja út sorp til brennslu eða annars konar vinnslu og við vitum að urðun er ekki framtíðin. En ég ætla líka að nota tækifærið og nefna að ég held að við þurfum aðeins að fara að huga að því hvort við séum með ranga hvata í kerfinu okkar því að þó að við flokkum hér plast og pappír, og það er í rauninni bara mikilvæg auðlind, þá erum við meira og minna að flytja það allt saman út til endurvinnslu. Ég velti fyrir mér hvort hér sé ekki áhugi, tækni, þekking og vilji til að fara að endurvinna þessa hluti. Þar af leiðandi er óeðlilegt að kerfið okkar sé sett upp með þeim hætti að það hvetji í rauninni til útflutnings. Ég fagna því að þetta mál sé fram komið og við höfum tækifæri til að ræða um úrgangsmál sem eru auðvitað mjög stórt umhverfismál. Ég myndi auðvitað fagna því ef hér kæmi hátæknisorpbrennslustöð fyrr en síðar. En þá segi ég líka: Það er ekki nóg að kanna hagkvæmni og möguleika, það þarf líka reisa hana og þá þarf að komast að niðurstöðu um það hver eigi að bera kostnaðinn af því. Sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu eru nýbúin að leggja í mikla uppbyggingu á gas- og jarðgerðarstöð og eins og ég hef farið yfir í ræðu minni þá hefði mér þótt eðlilegra að þessi málaflokkur væri á herðum ríkisins. Svo eru aftur á móti aðrir málaflokkar á herðum ríkisins sem væri jafnvel betur komið fyrir hjá sveitarfélögunum. Ég ætla bara að beina því til hv. umhverfis- og samgöngunefndar þegar hún fjallar um þetta mál að horfa líka til þess hvar ábyrgðin á þessum málaflokki liggi og hvort það sé kannski skynsamlegt að breyta því til lengri tíma litið og að ríkið sjái um úrgangsmál með heilsteyptu kerfi fyrir landið allt, sem lýtur þá fyrst og fremst auðvitað að umhverfismálum þegar kemur til þess að ákvarða hvar og hvernig sorpið okkar er endurunnið og endurnýtt.
Herra forseti. Það kannski kristallast aðeins í umræðunni hér í kvöld hve Íslendingar eru skammt á veg komnir í úrgangsmálum. Það heyrðist t.d. í máli síðasta ræðumanns sem var alveg furðulega gamaldags og sett þannig fram að hv. þingmaður var bara staðsettur í túninu heima og sá ekki yfir bæjarhólinn. Í þessari tillögu, sem hér er lögð fram í þriðja sinn, horfum við yfir bæjarhólinn. Við horfum til þess að kannaður verði möguleiki á því að reisa hér öfluga sorpbrennslustöð sem nýst geti öllu landinu og í ofan í kaupið framleitt orku til annaðhvort raforkuframleiðslu eða húshitunar eða hvort tveggja á köldu svæði. Það kom fram spurning um hver ætti að fjármagna þetta, og ég segi aftur: Þetta er furðulega gamaldags viðhorf. Við erum núna að grafa 200.000 tonn af sorpi á ári, urða. Þetta minnir mig svolítið á það sem krakkar gerðu hér í den þegar þau voru beðin um að laga til í herberginu sínu. Þá var töluverður freistnivandi, þegar búið var að sópa saman einhverju ryki og drasli á gólfinu, að lauma því undir næsta rúm. Þá hvarf ruslið, alla vega þangað til viðkomandi var tekinn í bólinu og mamma tók í hnakkadrambið á viðkomandi sem fann að þetta var ekki nógu vel gert. Mér finnst stundum eins og meðhöndlun Íslendinga á sorpi sé svipuð. Við urðum sorpið og það hverfur og við hugsum: Nú er bara málið leyst. Á meðan erum við að misnota grunnvatn og fnyk leggur yfir næstu byggðir þar sem urðun fer fram. Það var talað um gas- og jarðgerðarstöð Sorpu, sem er vissulega mikil framkvæmd. En ég held að það hefði verið mjög æskilegt, út af þeirri framkvæmd, að búið hefði verið að koma framleiðslunni í lóg. Notkun á metani er töluverð eða getur verið töluverð, t.d. hjá sveitarfélögunum hér á höfuðborgarsvæðinu, sem reka dálítið af strætisvögnum. Ég held að það hefði verið gráupplagt ef menn hefðu klippt það saman að endurnýja strætókostinn að hluta, ég veit að það er búið að setja suma af þeim í rafmagn, og nýta þar með þessa auðlind sem búið er að kosta til svo miklu til að búa til. Mjög merkt umhverfisskref, en eins og stundum þá veit vinstri höndin ekki hvað sú hægri er að gera. Við búum aftur á móti við það að uppi í Álfsnesi leggur fnyk yfir næsta nágrenni, jafnvel fok á rusli. Maður hefur séð myndir af Fíflholti á Mýrum þar sem rusl fýkur yfir mel og þar sem vargur er og meindýr. Rétt hjá Blönduósi er stórt sár í landslaginu þar sem verið er að urða sorp. Við lentum í því um daginn, því miður, að hér varð fjártjón út af riðu. Þá kom í ljós að það er ekki til almennileg aðstaða til að brenna þann úrgang. Eina stöðin á Íslandi sem er útbúin til að gera það hafði ekki undan, herra forseti. Þessi skammsýni er svo furðuleg, og ég ætla ekki einu sinni að minnast á útflutninginn því að hann er eiginlega allt of sorglegur til að ræða hann hér. Ég man eftir að við síðustu umræðu á þessu máli var hér í umræðunni þingmaður Vinstri grænna. Þegar minnst var á brennslu sagði hann að ekki væri hægt að brenna sorp á Íslandi út af eiturefnum sem sleppa út í loftið og óþef o.s.frv. Ég sagði nú við viðkomandi: Jú, en við erum að flytja út sorp, m.a. til nýrrar sorpbrennslustöðvar á Amager, nánast í miðri Kaupmannahöfn, þar sem er verið að brenna nokkur hundruð tonn af sorpi árlega. En þessum ágæta þingmanni Vinstri grænna var alveg sama um það af því að við vorum búin að flytja út óþefinn og eitrunarútblásturinn. Nú er þessi ágæti þingmaður, ég ætla ekki að nefna hann hér, hann veit hver hann er, hluti hóps sem telur sig horfa hnattrænt á umhverfisáhrif. En þessi ágæti þingmaður var líka í túninu heima og sá ekki yfir bæjarhólinn og var þess vegna ekki einu sinni tilbúinn til að ljá máls á því að kanna möguleikana, eins og hér er gert ráð fyrir, á því að reisa alvörusorpbrennslu og brenna úrgang eins mikið og hægt er. Það kann vel að vera að það verði eitthvert gjall eða aska eftir þegar svona lagað er brennt, en það verða ekki 200.000 tonn á ári, næsta víst að það verður ekki. Hér kom líka ágætt innlegg frá hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni sem býr í Stykkishólmi. Ég held satt að segja að að öllum stöðum ólöstuðum á Íslandi sé Stykkishólmur kannski hvað lengst kominn í því að flokka sorp. Það er alveg hárrétt sem hann sagði, hv. þingmaður, að í flokkuðu sorpi leynast peningar eða verðmæti. Ég get sagt það hér, ég held ég hafi farið með þessa sömu rullu við síðustu umræðu, að ein stærsta hótelkeðja á Íslandi fór í það fyrir nokkrum árum að flokka sorp. Magnið sem tekið var frá fyrirtækinu, heildarmagnið, dróst saman um, ef ég man rétt, 40%, bara á örfáum mánuðum eða misserum. Þetta fyrirtæki, sem er Svansvottað, gerði sér mat úr þeim úrgangi sem það flokkaði og gat komið í verð. Þá er kannski komið að því að svara spurningunni sem fram kom hjá hv. þingmanni, sem ég var að benda á að hefði verið föst í túninu heima: Hver á að borga? Hver á að fjármagna? Jú, það skyldi þó ekki vera að flokkunin gæti greitt fyrir einhverju af þessu og það skyldi nú ekki vera að í afurðinni af brennslunni, þ.e. hitanum, rafmagninu, leyndust verðmæti? Herra forseti. Við getum alla vega, held ég, öll verið sammála um að við getum ekki haldið áfram að vinna þessa hluti óbreytt. Við getum ekki haldið áfram að urða hér sorp þar sem flestir urðunarstaðir eru þegar komnir að þolmörkum og eru margir hverjir reknir á undanþágu vegna þess að sorpmagnið er það mikið að það er komið fram yfir upphaflegt leyfi sem staðirnir höfðu til að urða sorp. Ég segi aftur, herra forseti: Afstaða okkar Íslendinga til umhverfismála markast af tvískinnungi. Við erum að urða 200.000 tonn af sorpi og það er ekkert mörgum sem finnst það eitthvert tiltökumál. En við erum að banna plastpoka sem eru brotabrot af öllum þeim úrgangi sem til fellur á Íslandi. Hér kom fram tillaga um að endurvinna plast, sem aðeins er byrjað á í Hveragerði og þar við jarðhita sem er mjög magnað fyrirbæri. En þá verðum við að horfa á það að plast er ekki bara plast. Það eru svo margar tegundir af plasti að ekki er víst að nóg falli til af því til þess að endurvinna og sumt plast er bara alls ekki þeirrar gerðar að þægilegt sé að endurvinna það. Það er í sjálfu sér og í eðli sínu flókið mál að endurvinna þá afurð. En auðvitað er allt hægt og auðvitað eigum við að stefna að því að gera það. Ég hef líka verið fylgismaður þess að við reynum að endurvinna ál sem við flytjum út, áldósir í tugþúsundum tonna. Einhvern tíma var gerð tilraun til þess að gera það sem var, held ég, andvana fædd. Það þýðir ekki, herra forseti, að við eigum að hætta og gefast upp. Við eigum auðvitað að þaulkanna þessi mál vegna þess að við höfum alla möguleika hér til að vinna þessi mál vel. Við erum jú einangruð og við erum í heldur strjálbýlu landi þannig að það er nóg til af stöðum þar sem hægt er að setja upp hátæknisorpbrennslu án þess að hún sé fólki og fénaði til ama. Ég skora á þingmenn, þó að þeir hafi ekki sýnt þessari umræðu mikinn áhuga, að koma til liðs við málið í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og afgreiða það fljótt og vel þannig að við getum tekið það aftur til umræðu í þingsal og afgreitt síðan.
Virðulegur forseti. Ég verð að biðjast afsökunar ef ég er eitthvað að blanda mér í þáttinn Miðflokkurinn talar við Miðflokkinn og ég hafi móðgað hv. þm. Þorstein Sæmundsson sem fannst ég vera mjög gamaldags í viðhorfum. Það er virkilega gaman ef við getum farið að ræða málið og tekist á um það á þeim forsendum. En ég verð að segja það að í Mosfellsbæ er nú oft gott að vera í túninu heima og við erum reyndar svo heppin að hafa allmarga bæjarhóla eða fell og ég er líka vön að ganga á það þannig að ég er alveg vön að sjá svolítið vel yfir. Að því sögðu þá sé ég, þegar ég les greinargerðina betur, að í lok hennar er einmitt komið svolítið inn á þá þætti sem ég var að velta fyrir mér, sem er aðkoma sveitarfélaganna að þessum ákvörðunum. Ég vil ekki að hv. þingmaður misskilji ræðu mína hér, að ég væri á móti því sem hér er lagt til. Það sem ég var eingöngu að tala um er að það þyrfti jafnframt að taka heildarsýn á úrgangsmálin því ég held að ekki sé hægt að taka það úr sambandi, þ.e. sorpbrennslan og svo gas- og jarðgerðarstöð og urðun. Þetta eru þrír þættir sem við verðum að hafa í okkar úrgangsstjórnun. Mig langar að velta þeirri spurningu upp og spyrja hvort hv. þingmaður sé sammála mér í því að eðlilegt sé að endurskoða verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga þegar kemur að úrgangsmálum. Það var í rauninni það sem ég var að ræða í ræðu minni og taldi þingmaðurinn mig vera fasta í túninu heima. Það kann einmitt að vera svolítið reynslan í þessum málaflokki á síðustu áratugum, alla vega jafn lengi og ég þekki það, menn hafa stöðugt verið að bítast á um það. Enginn vill t.d. urðunarstað innan sinna sveitarfélagamarka og það að byggja gas- og jarðgerðarstöð var heilmikið átak og sveitarfélög eiga erfitt með að koma sér saman um jafn einfalt atriði og hvernig sé eðlilegt að flokka sorp.
Herra forseti. Við Miðflokksfólkið erum ekki móðgunargjörn og Miðflokkurinn er ekki móðgunargjarn flokkur. En þegar öllu er á botninn hvolft þá held ég að ég og hv. þingmaður séum ekkert langt hvort frá öðru í því sem við erum að hugsa. Hér er gert ráð fyrir því að gerð verði könnun á því að reisa stóra sorpbrennslu. Hún verður að vera stór svo að hún sé hagkvæm og það er náttúrlega ekki á færi sveitarfélags eða jafnvel Sambands íslenskra sveitarfélaga að byggja slíka stöð. Mér finnst það því liggja í tillögunni, vegna þess að það er jú verið að skora á umhverfisráðherra að kanna þetta, að við séum að tala um eitthvað sem væri sameiginlegt verkefni okkar allra að vinna að. Ég hef nú stundum sagt þá sögu, vegna þess að mér þykir hún óneitanlega mjög sorgleg, að í litlu sveitarfélagi austur á landi, í Skaftárhreppi, var sorpbrennsla og hún hélt hita á íþróttahúsinu og sundlauginni og á sveitarstjórnarskrifstofunum. Henni var lokað, herra forseti, út af díoxínmengun og menn leituðu að díoxíni alls staðar; í grasi, búfjárafurðum, öllu sem heitið gat. Það fannst ekkert díoxín í þessu. Samt sem áður var brennslunni lokað. Og hvað var gert í staðinn? Jú, menn fundu náttúrlega urðunarstað einhvers staðar mitt á milli Hvolsvallar og Víkur, ef ég man rétt. Skaftárhreppur er mjög víðáttumikill og sorp er keyrt að þessari holu beggja megin frá, allt upp í 200–300 km leið, á dísiltrukkum til að grafa það í sand. Ég veit ekki til að gerð hafi verið nein sérstök úttekt á umhverfi sandfjörunnar eða sandhólsins sem þetta er urðað í. Menn eru í vandræðum út um allt land og ef menn eru í vandræðum á þessu svæði hér [[Forseti hringir.]]þá skilur maður það vel að menn séu í enn þá meiri vandræðum úti um landsbyggðina þar sem eru fámenn sveitarfélög. Þess vegna er þessi tillaga svo brýn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ef ég skildi hann rétt þá talar hann um að þetta sé eðlilegt samstarfsverkefni. Ég spurði reyndar bara hvort hv. þingmaður tæki undir með mér að það væri eðlilegt að flytja þennan málaflokk yfir. Nú er ég bara að tala um yfirfærslu. Við höfum fært málaflokka frá ríki til sveitarfélaga, síðast voru það málefni fatlaðra. En ég hef velt fyrir mér að færa úrgangsmálin í öfuga átt, frá sveitarfélögum og yfir til ríkisins. En ég er alveg hjartanlega sammála hv. þingmanni um að ekki er hægt að leggja það á sveitarfélögin ein að ráðast í slíka fjárfestingu sem hér er verið að leggja til, sérstaklega í ljósi flækjustigsins. Við erum að tala um sorpbrennslu sem ætti að duga fyrir allt landið eða alla vega stóran hluta landsins. Hv. þingmaður kom aðeins inn á þær sorgarsögur sem við eigum af eldri sorpbrennslum. Ég man alla vega eftir þeim í Vestmannaeyjum, Ísafirði og Kirkjubæjarklaustri eða Vík, ég man ekki hvort það var. Þær voru örugglega komnar til ára sinna en margir gagnrýndu það þegar krafist var lokunar og það setti viðkomandi sveitarfélög í veruleg vandræði og þau vandamál hafa ekki verið almennilega leyst. Þess vegna hefur verið sorglegt að horfa upp á það að höfuðborgarsvæðið, þar sem mesta sorpið fellur auðvitað til, hefur líka verið að taka á móti sorpi vestan af fjörðum. Það er auðvitað gríðarlegur akstur og svo bætist ofan á það að pappírinn eða plastið eða hvað það er fer í sjóflutninga eitthvert út til Evrópu til endurvinnslu. Þá held ég að ég og hv. þingmaður getum alla vega verið sammála um mikilvægi þess að ríkið stígi inn í þetta mál. Ég tek undir það, mér finnst það óforsvaranlegt að við séum að flytja út sorp, óflokkað sorp. En ég talaði líka um það í ræðu minni að við þyrftum kannski að breyta hvötunum varðandi endurvinnslu þannig að hér opnist líka hvatar til að endurvinna úr því dýrmæta hráefni sem fellur til. Ég nefndi sérstaklega pappír og plast. En það er auðvitað hárrétt, sem hv. þingmaður kom inn á, að það eru auðæfi í ruslinu. [[Forseti hringir.]]Það getur verið í varmanum í hátæknibrennslustöðinni, [[Forseti hringir.]]það er metan í gas- og jarðgerðarstöðinni þannig að auðæfin eru þarna svo sannarlega og við þurfum að finna leiðir til að fanga þau og fara rétt með, sérstaklega út frá umhverfismálum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Nú hefur mér oft fundist að sveitarfélögin séu töluvert þjökuð af minnimáttarkennd gagnvart verkefnum, bæði þeim sem þau hafa fengið og ekki fengið. Hugsanlega er ég ósanngjarn og hugsanlega er þetta vegna þess að ekki hefur nóg af fjármunum fylgt þeim verkefnum sem þau hafa fengið í gegnum tíðina. Í þessari tillögu sé ég ekkert sem bendir til þess að sveitarfélögin sem slík ættu að standa að rekstri sorpbrennslustöðvar. Hér er lagt upp með að skoðuð verði tækifæri sem í því felast. Ég minni á þann vísi sem kominn er að því að endurvinna plast á Íslandi, það er einn hugvitsmaður austur í Hveragerði sem hefur fundið leið til að gera það við hverahita, eins hagkvæmt og vistvænt og hægt er. Í þessu tilfelli, að byggja sorpbrennslustöð af hæsta gæðaflokki, get ég ekki betur séð, herra forseti, en að þarna liggi tækifæri fyrir fjárfesta og fyrir hugvitsmenn sem vilja láta muna um sig. Auðvitað munar okkur öll um það, herra forseti, að stíga alvöruskref í umhverfismálum. Af því að margir halda það, og það er reyndar rangt, að Miðflokkurinn sé ekki umhverfisvænn flokkur þá er það bara þannig að í stað þess að vera með tillögur sem lítið munar um þá leggjum við fram alvörutillögur eins og þessa hér sem getur skipt verulega miklu máli fyrir landið allt til framtíðar.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka þeim þingmönnum sem hafa tjáð sig um þetta mál. Ég er afskaplega ánægður með hve undirtektirnar eru góðar. Ég ætla að nýta hluta af mínum tíma til að svara nokkrum vangaveltum sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir var með í sinni ræðu, ýmsum hugleiðingum, ég svara því kannski síðar í ræðunni. Ég átti eftir að tala um ýmislegt eins og t.d. hvað við erum að urða mikið á ári. Ég sendi fyrirspurn til umhverfisráðherra á síðasta þingi, mál nr. 234, um urðunarstaði úrgangs. Þar kom fram að urðunarstaðir sem eru með starfsleyfi eru 24 talsins. Það kemur einnig fram að urðuð voru alls vel yfir 200.000 tonn á 24 urðunarstöðum á árinu 2018, þannig að umfangið sé ljóst. Þetta er fyrir utan óvirkan úrgang og ýmislegt svoleiðis, byggingarleifar t.d., það er ekki talið þarna með. Við erum að tala um heimilissorp og slíkan úrgang. Helstu urðunarstaðir voru auðvitað Álfsnes þar sem urðuð voru rúmlega 140.000 tonn og síðan Fíflholt á Mýrum, yfir 15.000 tonn, og einnig Stekkjavík við Blönduós þar sem urðuð voru yfir 20.000 tonn á sama ári. Þetta eru helstu urðunarstaðirnir. Það eru líka nokkrir minni urðunarstaðir um allt land og samtals eru þetta vel yfir 200.000 tonn. Það er einnig athyglisvert, herra forseti, að athuga svör ráðuneytisins um gamla urðunarstaði. Það eru tilgreindir hátt í 50 gamlir urðunarstaðir víða um land og þar af eru 16 gamlir urðunarstaðir þekktir í Reykjavík. Sumir af þessum stöðum eru taldir mengaðir, hugsanlega mengaðir, og það er vandamál sem við þurfum einhvern tímann að takast á við. Í ljósi þessa getum við ekki haldið áfram að urða okkar úrgang og sérstaklega ekki úrgang sem eyðist seint og illa og eitrar jafnvel út frá sér eins og oft er raunin með úrgang frá mannskepnunni. En það er einnig athyglisvert að sjá svar hæstv. ráðherra við fyrirspurn minni frá því í vetur, mál nr. 295, um útflutning sorps. Þar kom fram að við Íslendingar höfum undanfarin ár verið að flytja yfir 120.000 tonn úr landi. Nú kom ekki fram í svari hæstv. ráðherra hvaða úrgangur þetta er en ég geri ráð fyrir, svona miðað við magnið, að þetta sé kannski mest brotajárn og eitthvað slíkt, af því að þetta er það mikið. Í langflestum tilvikum voru móttökulöndin Evrópulönd og lítill hluti þessa magns, mjög lítill hluti, var spilliefni. Herra forseti. Þetta leiðir hugann að því hvaða ábyrgð við berum á okkar sorpi vegna þess að í svari ráðherra kemur fram að ráðagerðir séu um að efla eftirlit með leið sorpsins, hvar það endar. Við munum eftir fréttum í vetur og undanfarið um hvar sorpið úr Evrópu endar oft á tíðum. Hvar endar það? Sumt af því endar jafnvel í þróunarlöndum í Afríku og Asíu. Auðvitað getum við ekki verið þekkt fyrir það, ef það kæmist upp að slíkt ætti við um sorp sem við sendum frá okkur til Evrópu, að það endi í raun og veru einhvers staðar annars staðar. Það yrði mikið áfall. Eins og með þessi skip t.d., þau enda einhvers staðar í ruslakistu í Asíu. Við getum ekki haldið áfram á þessari leið, herra forseti. Það er bara þannig. Við getum ekki urðað sorpið og við getum ekki heldur flutt það út. Þá er eina leiðin að endurvinna betur, flokka og endurnýta og brenna það sem eftir stendur. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom hér að, að það er alltaf eitthvað sem þarf að urða. Brennslur í dag, skástu brennslurnar, skila kannski 10% af því magni sem er brennt, það kemur samt sem áður sem úrgangur frá stöðvunum. Endurnýting á því magni hefur aukist verulega síðustu ár, bæði sem undirlag undir malbik o.s.frv. þannig að þessi prósenta fer alltaf minnkandi eftir því sem tækninni fleygir fram. En trúlega þurfum við alltaf að urða eitthvað og auðvitað þurfum við að gera það með sómasamlegum hætti á þeim stöðum þar sem það veldur sem minnstu tjóni. Í Noregi er þessari ösku, svokölluð flugaska sem er afgangur úr þessum stöðvum, komið fyrir djúpt í gömlum námum. Við þurfum að finna lausnir á þessu. Annað sem ég ætlaði að koma inn á var urðun á dýrahræjum. Ég beindi fyrirspurn til hæstv. ráðherra um það málefni í vetur, mál nr. 295. Í því svari kemur fram að árlega er verið að urða hér dýrahræ upp á u.þ.b. 2.000 tonn á ári. Nútímaþjóðfélög brenna þennan úrgang eða, ef það er engin sýkingarhætta, endurnýta hann. Við erum sem sagt enn þá að urða þetta. Skemmst er að minnast fréttar í vetur þegar sauðfé sýktist norður í landi og við höfðum ekki afl til að brenna þau hræ og þau voru urðuð fyrir norðan. Sérfræðingar segja að svona sýkingar í dýrum og dýrahræjum geti lifað um aldir þannig að við erum bara að búa til vandamál fyrir framtíðarkynslóðir. Við verðum að leysa þetta mál Ég ætlaði einnig að upplýsa ykkur um hversu mikill úrgangur kemur frá hverjum manni. Í ársskýrslu Umhverfisstofnunar 2019 kom fram að við skiljum eftir okkur 712 kíló á hvern íbúa, 712 kíló af heimilisúrgangi á ári. Það er mjög hátt miðað við meðaltal innan Evrópusambandsins. Við verðum auðvitað að standa okkur betur þarna, minnka þetta hlutfall, endurnýta meira. Hluti af þessum heimilisúrgangi er auðvitað bara jarðvegur í raun og veru, sem má búa til moltu úr, og við þurfum líka að standa okkur betur þar og auka það. Það er því næg vinna fram undan. Einn þáttur í því og stór þáttur í því er að ganga alla leið í þessu máli. Ég ætla að nýta restina af mínum tíma í að svara örlítið hugleiðingum hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur. Hún spurði: Hver á að fjármagna þetta, þetta er málefni sveitarfélaganna? Tillagan gengur út á það að ríkið leiði þessa vinnu áfram, klári hagkvæmnisathugun, þ.e. á staðsetningu, stærð, flutningum og ýmiss konar vandamálum. Ríkið verður að leiða þetta. Ég held að það sé borin von að sveitarfélögin taki verkefnið upp á sína arma vegna þess að þetta er fjölþætt vandamál, sveitarfélögin eru mörg og dreifð, það eru flutningsleiðir o.fl. Ég held að ríkið eigi að leiða þetta, leiða saman sveitarfélögin og eftir atvikum einkaaðila. Hvort bygging á slíkri stöð yrði með aðkomu ríkisins er hugmynd sem vert er að skoða, hvort ríkið myndi hugsanlega byggja hana. Þetta þarf að skoða. Síðan yrði að athuga í leiðinni hvort sveitarfélögin væru tilbúin að greiða fyrir brennsluna. En svo eru aðrir tekjumöguleikar auðvitað að selja orkuna, bæði rafmagn og hita, sem er kannski ekki auðvelt hér á höfuðborgarsvæðinu. En þetta er sú vinna sem við erum einmitt, með þessari tillögu, að þrýsta á að fari fram og ég tel að ríkið eigi að leiða þessa vinnu lengra en nú er. Sveitarfélögin eða einkaaðilar geta gripið boltann síðar en við þurfum að halda áfram og leiða þetta lengra. Það er ekki í boði að stoppa núna. Betur komið hjá ríkinu, segir hv. þingmaður. Já, hugsanlega er því betur komið hjá ríkinu alfarið að ganga frá sorpinu, urða eða brenna vegna þess að urðunarstaðir fyllast. Það er rétt. Ég er sammála því. Kannski er því betur komið hjá ríkinu. Varðandi endurvinnslu á plasti er það auðvitað mjög erfitt. Þó að endurvinnsla á plasti sé í Hveragerði þá eru tegundir plasts svo margvíslegar að öll endurvinnslu á því miðast við einfalda endurvinnslu, þ.e. að það sé sama efni í miklu magni. Það er mjög erfitt að endurvinna mestmegnis allt plast, það er mjög langsótt að halda það. En plast, herra forseti, er í raun og veru orka. Plast er orka og við eigum að nýta hana. Ég legg til að þetta mál verði sent til umhverfis- og samgöngunefndar og vona að það fái góða umfjöllun þar.