Borist hefur bréf frá 2. þm. Norðvest., Gunnari Braga Sveinssyni, um að hann geti ekki sinnt þingmennsku á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 2. varamaður á lista Framsóknarflokksins í kjördæminu, Lilja Sigurðardóttir. 1. varamaður á lista í kjördæminu, Sigurður Páll Jónsson, hefur boðað forföll. Kjörbréf Lilju hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki tekið áður sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.
Lilja Sigurðardóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Forseti. Ég vildi nefna undir þessum lið að dagskrá þingfundar á morgun er ekki komin á vefinn. Við vitum að þar á ein sérstök umræða að vera á dagskrá en samkvæmt mínum upplýsingum vitum við ekki enn hvaða umræða það er. Ég hvet því virðulegan forseta, forsætisráðherra og þingflokka til að taka betur á þessu fúski í dagskrármálum. Við þurfum að vita betur hvað við erum að fara að tala um til framtíðar. Á þeim nótum langar mig að biðja virðulegan forseta að taka tillit til beiðni minnar um að koma á sérstökum umræðum um skil forsætisráðherra á skýrslu aflandsfélaga til þjóðarinnar. Innihald skýrslunnar er eitt mál sem búið er að taka sérstaka umræðu um, en framlagning þeirrar skýrslu er annað mál, mál þar sem forsætisráðherra leyndi upplýsingum og reyndi að ljúga um það. Við þurfum að tala um það.
Rætt var um sérstakar umræður á fundi þingflokksformanna og eins á forsætisnefndarfundi í morgun þannig að farið var yfir þessi mál og þar reifað hvaða umræður það væru sem væru helstu áherslumál þeirra flokka sem óskað hafa eftir umræðum. Ég geri ráð fyrir að póstur verði sendur út hið fyrsta um hvaða umræða verður á morgun, en ég þekki til þess að sá undirbúningur hefur staðið yfir alllengi.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og dómsmálaráðherra.
Frú forseti. Ég hlýt að koma hér upp og spyrja hæstv. forsætisráðherra um skýringar á því að tvær skýrslur sem hann lét vinna sem fjármála- og efnahagsráðherra meðan hann gegndi því embætti birtust ekki fyrr en seint og um síðir. Önnur var skýrsla um stórpólitískt mál, eignir Íslendinga í aflandsfélögum sem efnahags- og viðskiptanefnd rak á eftir í október sl. en birtist ekki fyrr en nýlega. Hæstv. ráðherra hefur sagt að það hafi verið mistök að sú birting hafi dregist. Hins vegar er það skýrsla um skuldaleiðréttinguna. Sú skýrsla var samþykkt á Alþingi í október 2015 þannig að það tók ótrúlega langan tíma að vinna þá skýrslu sem unnin var að beiðni minni og átta annarra þingmanna um mál sem var stærsta pólitíska mál síðustu ríkisstjórnar og síðasta kjörtímabils. Hún er líka nýlega komin fram. Ég held að hvorki ég né hæstv. forsætisráðherra séum dómbær á það hvort innihald þessara skýrslna hefði endilega haft áhrif á úrslit síðustu kosninga. Ég heyrði því fleygt í gær, haft eftir hæstv. forsætisráðherra, að hann teldi að það hefði engu máli skipt þótt þær hefðu birst fyrr. Það er ekki aðalatriði þessa máls, frú forseti, það er algjört aukaatriði og hvorki ég né hæstv. ráðherra erum dómbær á það hvort þetta innihald hefði haft eitthvað að segja um úrslit kosninganna. Aðalmálið er skylda ráðherra til þess að koma upplýsingum á framfæri, annars vegar við Alþingi og hins vegar við almenning. Það er stóra málið hér. Við eigum rétt á því annars vegar að skýrslubeiðnum frá alþingismönnum sé svarað og hins vegar á almenningur rétt á því að upplýsingar sem liggja fyrir séu birtar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra sem nú leiðir ríkisstjórn, leiðir samskipti framkvæmdarvaldsins við löggjafarvaldið, [[Forseti hringir.]]hvort hann sé sáttur við þessa frammistöðu, hvort hann telji að ekki hefði átt að gera betur í birtingu þessara gagna og hvort hann skuldi ekki Alþingi afsökunarbeiðni fyrir það að þessar upplýsingar hafi ekki berið birtar fyrr.
Frú forseti. Það er meira en sjálfsagt að ræða þessi mál eftir hvaða leið sem þingmenn vilja; hér í þingsal, í þessum fyrirspurnatíma og með sérstökum umræðum sem ég hef samþykkt að tala hér um þessi mál í vikunni. Ég hef áður verið að svara fyrir þessi mál. Nú er því velt upp í tengslum við þessi mál að þetta tengist hinni almennu skyldu ráðherra til að svara þinginu. Það er látið eins og það sé algert einsdæmi að málum hafi ekki verið svarað. Þannig var t.d. í þeirri ríkisstjórn sem hv. fyrirspyrjandi sat í að í apríl 2013 [[Gripið fram í: Svaraðu.]]hafði fjölda fyrirspurna ekki verið svarað. Það munu hafa verið 19 skriflegar fyrirspurnir sem ekki var svarað fyrir kosningarnar 2013. Hér er spurt um ástæður þess að annars vegar aflandsskýrslan kom ekki til þingsins og ég hef margoft svarað því, það var vegna kosninganna og þeirrar ætlunar minnar að leggja skýrsluna inn til nefndarinnar sem það fórst fyrir, og ég hef sagt það að ég hefði betur látið málið til þingsins eins og aðstæður voru. En þeir sem helst hafa rætt um þetta mál hafa auðvitað í öðru orðinu allan tímann látið sem svo að í skýrslunni væri að finna upplýsingar sem alveg bráðnauðsynlegt væri að koma á framfæri við fólkið í landinu fyrir kosningar. Þegar ég síðan spyr hverjar þessar upplýsingar eru, hvað það er í skýrslunni sem er svona mikilvægt og skiptir svona miklu máli og hefði getað valdið straumhvörfum í kosningum, þá verður fátt um svör. Þá bakka menn niður í þessa almennu afstöðu að það sé svo mikilvægt að ráðherra skili skýrslu til þingsins. Ég tek undir það. En því miður er það þannig og það er ekkert nýtt að ekki hefur tekist að svara öllum skriflegum fyrirspurnum frá Alþingi innan tímamarka, því miður. Hv. fyrirspyrjandi þekkir það ágætlega vegna þess að hún svaraði sjálf ekki öllum fyrirspurnum [[Forseti hringir.]]fyrir kosningarnar 2013.
Frú forseti. Ég hefði nú haldið að hæstv. forsætisráðherra gæti gert aðeins betur í sínu svari. Það voru jú 22 skriflegar fyrirspurnir aðrar sem lágu hér ósvaraðar þegar hæstv. fyrrverandi fjármála- og efnahagsráðherra gekk úr síðustu ríkisstjórn með sínum félögum þannig að vissulega er talsvert um fyrirspurnir sem ekki er svarað. En hér er um að ræða tvær skýrslur. Ég hef ekki sagt það nokkurs staðar að ég telji endilega að inntak aflandsfélagaskýrslunnar hefði getað haft áhrif á úrslit kosninganna þó að hæstv. ráðherra láti sem svo. Hins vegar er það ekki nema eðlilegt þegar um er að ræða stórpólitískt mál sem varð til þess að kosningum var flýtt, þegar það liggur fyrir, að það sé birt þegar það er tilbúið. Og sama má segja um leiðréttingarmálið. Ég er heldur ekki að segja að það hafi endilega haft áhrif á úrslit kosninganna. En þetta er stórpólitískt mál, stærsta pólitíska mál síðustu ríkisstjórnar. Er ekki eðlilegt þegar þingmenn leggja fram beiðni 2015, í október 2015, að við gerum kröfu til þess að það liggi fyrir svör, á þeim heilu átta blaðsíðum sem bárust, fyrr en raunin varð?
Frú forseti. Ég er ekki í neinum ágreiningi við hv. þingmann um að það sé langbest að skýrslum sé svarað hratt og örugglega til þingsins, t.d. fyrirspurn frá Pétri H. Blöndal frá þarsíðasta kjörtímabili sem hann þurfti í þrígang að leggja fyrir ríkisstjórnina en fékk aldrei svar. Í þrígang kom sama fyrirspurnin fyrir þingið. Aldrei fékk hann svar frá ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur, aldrei, þeirri ríkisstjórn sem hv. þingmaður sat í. Ég er meira en tilbúinn til að taka undir með hv. þingmanni um að það fari best á því að stjórnsýslan sé þannig sterk, vel mönnuð og kraftmikil að fyrirspurnum sé svarað sem best og hraðast. Varðandi leiðréttingarskýrsluna þá tók hún of langan tíma. En gleymum því ekki að henni var skilað til þingsins ólíkt því sem átti við um skýrslubeiðni þá sem ég nefndi frá Pétri H. Blöndal sem aldrei barst. Og það sama gildir um aflandsskýrsluna. Henni var skilað til þingsins. Upplýsingum var lofað, upplýsingar voru veittar. Það er það sem gerðist í þessum málum.
Frú forseti. Fram kemur á vefsvæði hæstv. dómsmálaráðherra að hún hafi sótt óformlegan fund dóms- og innanríkisráðherra í Valletta á Möltu þann 26. janúar sl. þar sem málefni tengd hælisleitendum og Schengen-ríkjasamstarfinu voru til umræðu. Í fréttatilkynningu um fundinn kemur fram, með leyfi forseta: „Ráðherra greindi þar frá áherslum nýrrar ríkisstjórnar Íslands í hælismálum ásamt efasemdum Íslands gagnvart fyrirhuguðum breytingum á Dyflinnarreglugerðinni, þ.e. aukinni samábyrgð vegna afgreiðslu hælisumsókna og áframflutningi hælisleitenda frá þeim ríkjum Evrópu sem taka á móti flestum hælisumsóknum til ríkja sem ekki sæta sambærilegri ásókn hælisleitenda. Taldi ráðherra að slíkar breytingar fælu í sér grundvallarbreytingu á ríkjasamstarfinu. Eftir umræður var ljóst að ríkin greinir enn á um hvaða leiðir komi best til móts við aukið flæði hælisleitenda til Evrópu.“ Fréttin er ekki ítarleg en vekur upp hjá mér ákveðnar spurningar. Ísland hefur hingað til forðast að taka raunverulega sameiginlega ábyrgð með öðrum ríkjum Evrópu vegna landfræðilegrar stöðu landsins, en hún felur í sér að við erum aldrei fyrsti viðkomustaður hælisleitenda og við getum því nánast alltaf sent fólk úr landi, alla vega á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Framkvæmdin hérlendis hefur verið með því móti að við nýtum allar heimildir til þess að endursenda fólk til landa þar sem grundvallarmannréttindum þeirra er hætta búin til þess eins að þurfa ekki að taka okkar skerf. Ég vísa sérstaklega í ítrekaðar brottvísanir hælisleitenda til Ítalíu, nú síðast samkynhneigðs manns frá Íran sem er veruleg hætta búin á Ítalíu. Eins og við vitum er Ítalía meðal þeirra landa sem taka þurfa á móti flestum hælisleitendum ásamt Grikklandi, Möltu og Spáni. Ég spyrja hæstv. ráðherra að þrennu: Hvaða breytingar eru það nákvæmlega sem ráðherra telur að feli í sér grundvallarbreytingu á ríkjasamstarfinu á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar? Er ráðherra andvíg hugmyndinni um aukna samábyrgð Evrópuríkja vegna afgreiðslu hælisumsókna? Hyggst ráðherra beita sér gegn brottvísunum hælisleitenda til Ítalíu á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, einkum þegar um er að ræða einstaklinga sem tilheyra varnarlausum hópum eins og Ámír, samkynhneigði hælisleitandinn frá Íran, er dæmi um?
Virðulegur forseti. Það er rétt að ég átti óformlegan fund með kollegum mínum, ekki bara í Evrópusambandinu heldur á Schengen-svæðinu þar sem voru ræddar enn og aftur hugmyndir um breytingar á Dyflinnarreglugerðinni í þá veru að skylda þátttökuríkin til þess að taka að sér hlutverk ríkis til fyrstu afgreiðslu. Ég benti á það ásamt fleiri dómsmálaráðherrum annarra ríkja að í því fælist grundvallarbreyting á reglugerðinni. Í þessu sambandi var til að mynda rætt að næði sú breyting fram að ganga yrði að takmarka líka heimildir hælisleitenda til að flytja sig til eftir afgreiðslu innan Evrópusambandsins. Í því sambandi var sú spurning einkum rædd hvort mönnum hugnaðist að taka upp svona breytingu á Dyflinnarreglugerðinni eingöngu á grundvelli tölulegra staðreynda, þ.e. að sú skylda yrði lögð á ríki að taka á móti tilteknum fjölda hælisleitenda án þess að líta til annarra sjónarmiða. Ég lagði áherslu á að óraunhæft væri að afgreiða málefni hælisleitenda með þeim hætti. Það væri bæði í samræmi við mannúðarsjónarmið og mannréttindi að líta alltaf til væntinga og óska hælisleitenda á hverjum tíma þannig að ekki væri verið að senda hælisleitendur til landa sem þeir hefðu engan áhuga á að dvelja í. Í kjölfarið færi þá fram einhvers konar framhaldsflutningur, sem hugmyndir eru uppi um að banna á þessu stigi. Ég varaði eindregið við því að sú leið yrði farin. Nú er hins vegar hugmynd uppi um að í stað þess að breyta [[Forseti hringir.]]Dyflinnarreglugerðinni leggi menn þessa skyldu á önnur Evrópuríki á vettvangi Evrópusambandsins en ekki á vettvangi Schengen, svo að ég svari hluta af fyrirspurn að þessu sinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka svarið en óska eftir nánari svörum. Er hæstv. ráðherra andvígur aukinni samábyrgð Evrópulanda í hælisleitendamálum og þá sérstaklega Íslands? Hyggst ráðherra beita sér gegn því að hælisleitendum sé vísað úr landi, einkum til Ítalíu og Grikklands? Þá á ég helst við viðkvæma hópa eins og t.d. samkynhneigða hælisleitendur eða börn og aðra hópa sem hafa verið skilgreindir sem viðkvæmir hópar, bæði samkvæmt útlendingalögum og einnig tilskipunum og tilmælum Alþjóðaflóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Hvað er það nákvæmlega sem ráðherra telur að feli í sér grundvallarbreytingu á Schengen-samstarfinu? Hvað er það nákvæmlega í tillögum Evrópusambandsins eða í þessu veseni með Dyflinnarreglugerðina sem ráðherra telur fela í sér grundvallarbreytingu? Ég er forvitin um það.
Virðulegur forseti. Ég vík fyrst að síðustu spurningunni. Það er einkum það, eins og ég lýsti áðan, að uppi eru hugmyndir um að hefta för hælisleitenda eftir að þeir hafa fengið afgreiðslu um hæli. Það kallast á ensku, með leyfi forseta, „secondary movement“. Það er t.d. grundvallarþáttur og varðar grundvallarskipulag Schengen-samkomulagsins. Dyflinnarreglugerðin og þátttaka Íslands í henni byggir auðvitað á samkomulagi. Í eðli sínu er það því þannig að grundvallarbreyting á Dyflinnarreglugerðinni felur í sér grundvallarbreytingu á samstarfinu. Hér var líka spurt um aukna samábyrgð. Ísland leggst að sjálfsögðu ekki gegn aukinni þátttöku og móttöku hælisleitenda hér á landi, enda stendur Ísland sig afskaplega vel í móttöku hælisleitenda, hvort heldur er út frá þátttöku á kvótaflóttamönnum eða móttöku [[Forseti hringir.]]umsækjenda um alþjóðlega vernd. Ísland stendur sig miðað við höfðatölu ákaflega vel í því samhengi og ætlar að halda áfram í því og mögulega fjölga móttöku kvótaflóttamanna hér á landi.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka undir með þeim ráðherrum og þingmönnum sem segja að mikilvægt sé að samningsaðilar í sjómannadeilunni axli ábyrgð og finni lausn við samningaborðið nú þegar verkfallið hefur staðið í á áttundu viku. Sjávarútvegur er ein okkar allra mikilvægustu atvinnugreina og sérstaklega er hún hryggjarstykkið og stundum eina atvinnugreinin í sumum byggðum hringinn í kringum landið, smáum sem stórum. Staðan er ekki góð. Við erum að tapa mörgum af bestu mörkuðum okkar, þeim sem gefa hæst verð. Heildartala fiskvinnslufólks á atvinnuleysisskrá er nær 1.600 manns. Flutningsfyrirtæki og önnur þjónustufyrirtæki við greinina eiga mjög erfitt. Smátt og smátt blæðir litlu fyrirtækjunum út sem mun ýta undir enn frekari samþjöppun í greininni, sem er þó næg fyrir og eitt helsta umfjöllunarefni stjórnmálanna síðustu misseri hvernig bregðast skuli við. Á sama tíma stígur hver ráðherrann fram með hæstv. sjávarútvegsráðherra í broddi fylkingar og segir ríkisvaldið ekki koma að þessu stórkostlega efnahagslega vandamáli, ekki á nokkurn hátt. Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra sem á síðasta sumri, sem fjármálaráðherra í síðustu ríkisstjórn, var tilbúinn til við að hjálpa við lausn deilunnar þá með því að opna á að taka upp dagpeningafyrirkomulag, eins og þekkist hjá öðrum stéttum sem vinna fjarri heimili, en þá lá fyrir þinginu frumvarp nokkurra þingmanna undir forystu hv. þm. Páls Jóhanns Pálssonar um dagpeninga eða fæðisgreiðslur og það hefur verið lagt fram á þinginu aftur. Nú þegar allt er í hnút, efnahagsleg áhrif á þjóðarbúið eru mikil og enn meiri og alvarlegri á líf og lífsviðurværi fjölda manns vítt og breitt um landið, fyrirtæki og sveitarfélög, þá segir hæstv. forsætisráðherra að það komi ekki til greina, ef marka má yfirlýsingar í umræðuþáttum helgarinnar. Því spyr ég: Hvað hefur breyst? Er þetta byggðastefna nýrrar ríkisstjórnar í hnotskurn? Fullkomið afskiptaleysi af mikilvægustu og oft einu atvinnugrein heilla byggðarlaga?
Frú forseti. Það er rétt að taka það fram að ég hef aðspurður sagt að ríkisstjórnin væri ekki með það á prjónunum að taka aftur upp sjómannaafsláttinn, það skattafyrirkomulag sem honum fylgdi. En við höfum að sjálfsögðu verið í sambandi við ríkissáttasemjara, eftir atvikum átt samtöl við einstaka deilandi aðila og fylgst náið með framgangi þessa langa verkfalls sem, eins og hv. þingmaður rekur hér, hefur mjög alvarleg áhrif víða um samfélagið, ekki bara á þá sem eru beinir aðilar að verkfallinu, hvorum megin borðsins sem er, heldur ekki síður á þriðju aðila. Þau áhrif fara jafnvel vaxandi eftir því sem tíminn líður. Þess vegna hef ég viljað ítreka það hversu mikil ábyrgð hvílir á herðum þeirra sem hér eiga hlut að máli. Það er með engum hætti hægt að gera lítið úr áhrifum verkfallsins. Þegar þessir deilandi aðilar komu að máli við ríkisstjórnina á síðasta hausti lá það fyrir að einhvers konar ívilnun vegna fæðispeninga gæti riðið baggamuninn um það hvort samningar tækjust og hvort sjómannaforustan myndi mæla með þeim samningum í baklandi sínu. Við þær aðstæður vorum við hv. þingmaður sammála um að það væri rétt af okkar hálfu að reyna að greiða fyrir farsælli lausn deilunnar, og fyrir því voru líka mörg önnur rök. Hins vegar er málið í dag á allt öðrum stað og þau atriði sem aðilarnir deila um þess eðlis að það er mjög flókið, erfitt og langsótt fyrir stjórnvöld að reyna að stíga inn í þann þátt deilunnar. Það er ekki uppi sama staða og þá var, sem sagt að deilandi aðilar væru búnir að ná utan um ágreiningsefni en kæmu eingöngu með [[Forseti hringir.]]einn afmarkaðan hluta málsins til stjórnvalda til að biðja um að létt væri undir. Þess vegna er staðan að þessu leyti ekki sambærileg við það sem áður var. Við munum áfram fylgjast vel með og [[Forseti hringir.]]viljum greiða fyrir lausn málsins.
Virðulegi forseti. Það er gott að heyra þann tón sem hæstv. forsætisráðherra gefur hér, að ekki sé útilokað að stjórnvöld ætli að koma að málinu. Það er vissulega talsvert annar tónn en hæstv. sjávarútvegsráðherra og jafnvel hæstv. fjármálaráðherra hafa gefið í skyn. Ég hef reyndar ekki skilið það þegar um er að ræða dagpeninga- eða fæðispeningareglur að þær eigi ekki að gilda almennt til sjómanna eins og annarra þar sem slíkar reglur gilda í öllum löndum í Norður-Atlantshafi, alla vega í Noregi og Færeyjum, en ekki á Íslandi eftir að sjómannaafslátturinn var afnuminn. Það er enginn að tala um að taka hann upp heldur er verið að tala um hvort að stjórnvöld séu tilbúin, eins og hefur komið fram, að búið sé að hefja vinnu við greiningu á tjóni sem verður, annars vegar þjóðhagslegu og hins vegar í einstökum byggðarlögum, eftir m.a. mikinn þrýsting frá atvinnuveganefnd. Þess vegna er ánægjulegt að heyra að fjármálaráðherra útilokar það ekki, en ég velti fyrir mér hvort það sé vandræðagangur í ríkisstjórninni þegar menn lýsa því yfir [[Forseti hringir.]]afdráttarlaust að þeir ætli ekki að koma að þessu og síðan hefur maður heyrt í einstökum þingmönnum stjórnarinnar sem telja fráleitt að ekki verði komið að því að leysa einhverja stærstu deilu sem hefur verið [[Forseti hringir.]]uppi í lengstan tíma í einni mikilvægustu atvinnugrein þjóðarinnar.
Frú forseti. Við í ríkisstjórninni höfum viljað hafa það alveg á hreinu að við ætlum ekki að leysa samningsaðila undan þeirri ábyrgð sem á þeim hvílir. Við bíðum ekki á hliðarlínunni eftir því að fá eitthvert hlutverk í þessari deilu. Það er ekki þannig að það standi upp á ríkisstjórnina einhver ákveðin krafa, en við metum hins vegar stöðuna mjög alvarlega. Það sem mér hefur fundist skorta á héðan úr þinginu er að við tækjum þessa umræðu á nokkuð breiðari grundvelli og spyrðum okkur að því: Er ekki eitthvað að í íslenska vinnumarkaðsmódelinu þegar ein okkar mikilvægasta auðlind liggur ónýtt svo mánuðum skiptir, eins og stefnir í núna? Eða þegar okkar viðkvæmustu stofnanir, eins og skurðstofur á sjúkrahúsum, eru teknar inn í kjaradeilur og sjúklingar þar með nánast orðnir bein fórnarlömb kjaradeilu? Er það ekki mikið umhugsunarefni fyrir Alþingi að vinnumarkaðsmódelið okkar skuli bjóða því heim að þetta geti gerst [[Forseti hringir.]]og ríkissáttasemjari hafi engin tæki, engin tól megnugri en bara að koma með einhverja miðlunartillögu til að höggva á hnútinn? Við þurfum að horfa til allra átta í þessu, ekki bara til þeirra sem eru beinir þátttakendur í deilunni.
Frú forseti. Skýrslan um eignir Íslendingar á aflandssvæðum er athyglisverð enda hefur hún orðið til þess að miklar umræður hafa spunnist víða í samfélaginu um skattaskjól, um notkun þeirra, um aðferðir sem ríkir Íslendingar hafa notað sumir hverjir til þess að skjóta eignum sínum í skjól fyrir skattinum. Á samfélagsmiðlum, í fjölmiðlum og í fréttaskýringaþáttum hafa menn farið yfir söguna, dregið fram nauðsyn þess að koma í veg fyrir undanskotin og skattsvikin, hvaða aðgerðir virki til að vinna gegn þeim og hverjir það eru helst sem stunda slík svik við samfélagið. Slíkar umræður í aðdraganda kosninga hefðu augljóslega dregið athyglina enn frekar að Panama-skjölunum og ástæðuna fyrir því að kosið var fyrr en áætlað var. En hæstv. forsætisráðherra ákvað að slá birtingunni á frest fram yfir kosningar. Önnur skýrsla sem einnig var tilbúin fyrir kosningar er skýrslan um stóra loforðið sem varð til þess að ríkisstjórnarflokkarnir þáverandi fengu fylgi meiri hluta kjósenda í kosningum 2013. Í þeirri skýrslu var í fyrsta sinn greint frá því hvernig leiðréttingin svokallaða, 72,2 milljarðar kr. sem greiddir voru úr ríkissjóði, skiptist á milli eigna- og tekjuhópa á Íslandi. Hæstv. forsætisráðherra ákvað að halda henni líka innan veggja ráðuneytisins meðan á kosningabaráttu stóð. Í þeirri skýrslu kom m.a. fram að sá helmingur þjóðarinnar sem átti mestar eignir fékk 72% alls þess fjár sem greitt var út og 10% tekjuhæstu Íslendinganna fékk um þriðjung, eða 22 milljarða kr. Skýrslan hefði augljóslega kallað fram miklar umræður í aðdraganda kosninga og dregið athyglina að framkvæmdinni, að óréttlæti hennar, að þróun húsnæðisverðs og stöðu þeirra sem ekkert fengu, leigjenda og ungs fólks, svo dæmi sé tekið. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra beint að því, sem margir velta fyrir sér, hvort hann hafi dregið að birta þessar skýrslur, aðra hvora eða báðar, vegna þess að þær hefðu haft slæm áhrif á fylgi Sjálfstæðisflokksins í kosningunum. Ef það var ekki ástæðan, hver var hún þá?
Forseti. Svarið við spurningunni er nei, þannig að það sé frá. Það er eins og hv. þingmaður sé að spyrja sjálfan sig hvort fram komnar skýrslur hefðu mögulega getað haft einhver jákvæð áhrif á hennar eigin flokk í kosningunum. Ég get ekki svarað því í sjálfu sér, en ég kalla eftir því að hv. þingmaður sem vill taka efnisatriði þessara skýrslna á dagskrá bendi á þau atriði sem skorti í umræðuna um annað hvort þessara mála. Í aflandsskýrslumálinu; hvaða efnisatriði voru það sem komu í veg fyrir að hv. þingmaður gæti beitt sér og sett Panama-skjölin rækilega á dagskrá eins og hv. þm. Birgitta Jónsdóttir gerði svo eftirminnilega í sjónvarpssal daginn fyrir kosningar eða allir aðrir sem vildu gera þetta að hinu stóra kosningamáli? Hvaða efnisatriði voru það í skýrslunni sem hv. þingmaður hefði svo gjarnan viljað hafa? Er það að erfitt sé að leggja mat á þetta? Er það að við séum í stórkostlegum gagnaskorti með þessi mál? Er það að það er ekkert sérstakt sem skýrslan bendir á að stjórnvöld hafi látið undir höfuð leggjast að gera til þess að koma í veg fyrir þessi mál? Hvaða efnisatriði eru það sem hefðu getað bjargað Samfylkingunni í síðustu kosningum ef þau hefðu bara legið fyrir áður en kosið var? Eða hin skýrslan um efnahagsleg áhrif leiðréttingarinnar. Það er auðvitað synd að við skulum ekki hafa látið taka saman líka með sama hætti dreifingu á tekjutíundir af 110%-leiðinni þar sem 7 milljónir fóru að meðaltali til hverrar fjölskyldu sem átti fasteign, en í leiðréttingunni voru það 1,2 milljónir. Í 110%-leiðinni, hvað ætli hafi farið mikið af þessum meðaltals 7 milljónum til þeirra sem enga fasteign áttu? 0 kr. Núll. Auðvitað fer ekkert til þeirra í slíkri aðgerð sem ekki eiga fasteign og skulda ekki fasteignalán. En það er í raun og veru efnisatriði þessarar skýrslu. Og ég óska eftir því að menn fari fram á sérstaka umræðu um áhrif leiðréttingarinnar. Það væri gaman að taka þátt í því. Setjum efni þeirrar skýrslu síðan í samhengi við ýmsar aðrar aðgerðir sem gripið var til, 110%-leiðina, dómstólaleiðréttinguna á gjaldeyrislánunum og veltum því fyrir okkur hér í þingsal hversu mikið af barnabótum rötuðu til barnlausra fjölskyldna eða jafnvel [[Forseti hringir.]]hversu mikið af vaxtabótum skiluðu sér til þeirra sem ekkert lán skulduðu.
Frú forseti. Skýrslurnar tvær voru um afdrifarík mál fyrir þáverandi ríkisstjórn. Þær voru um tvö helstu deilumál kjörtímabilsins. Í skýrslunum er að finna upplýsingar sem varða almenning og skiptu augljóslega miklu máli í aðdraganda síðustu kosninga. Í skýrslunni um skattsvik ríkra Íslendinga er að finna staðfestingu á því að aflandsstarfsemi þeirra var ekki einskorðuð við eina lögfræðiskrifstofu og var mun meiri en í nágrannalöndum okkar. Dregið var skýrt fram hvernig ríkisstjórnir undir forustu Sjálfstæðisflokksins dró það í aðdraganda hrunsins að setja reglur til að torvelda flutning á peningum í skattaskjól. Og að halda því fram eins og gert hefur verið að það hafi verið gott fyrir Sjálfstæðisflokkinn að ræða skuldaniðurfellingu í aðdraganda kosninga er eins og hver annar brandari. Kannanir sýndu líka að aðeins fjórðungur þjóðarinnar var jákvæður gagnvart því og ánægður með þær aðgerðir. Ég vil spyrja hvað það er sem fær hæstv. forsætisráðherra [[Forseti hringir.]]til að halda að þær efnislegu umræður um skýrslurnar sem farið hafa fram hefðu ekki farið fram ef skýrslurnar hefðu komið fram fyrir kosningar og að þær efnislegu umræður og fréttaskýringarþættir [[Forseti hringir.]]hefðu engu máli skipt.
Frú forseti. Ég hef svo margítrekað sagt að það getur hver haft sína skoðun á því hvaða áhrif þessar skýrslur hefðu mögulegt haft. Ég er bara að kalla eftir því frá þeim sem halda því fram að þetta hefði skipt svo miklu að benda á einhver atriði sem ekki lágu þá þegar fyrir. Hér kom hv. þingmaður og nefndi tvö, þrjú atriði sem öll lágu fyrir fyrir löngu síðan, gagnrýnin á að fyrri ríkisstjórn hefði ekki gert eitthvað í málunum. Það er gömul tugga. Það er margoft búið að ræða það mál. Það eru ekki nýjar upplýsingar sem koma fram í þessari skýrslu. Eða að Íslendingar hafi verið framarlega í þessum málum. Það er það sem sérstaklega var rætt um. Var hv. þingmaður ekki ein af þeim sem sérstaklega hélt því á lofti? En gott og vel. Ekki ætla ég að gerast dómari í því fyrir hvern og einn varðandi þetta mat. Ég er margoft búinn að svara því hvernig tilurð skýrslunnar var og hvers vegna hún birtist þegar hún birtist. Við skulum bara halda því til haga að báðar þessar skýrslur voru teknar saman og lagðar fyrir þingið. Samt er verið að tönnlast á því í þessum sal endalaust [[Forseti hringir.]]að einhverju hafi verið haldið leyndu. [[Gripið fram í: Og verður gert áfram.]]Það verður gert áfram. Já, já, það verður þá bara þannig.
Virðulegur forseti. Ég treysti því að hæstv. samgönguráðherra deili með mér áhyggjum af áherslum og áhersluleysi þessarar ríkisstjórnar í byggðamálum. En orð hæstv. ráðherra, m.a. um Reykjavíkurflugvöll, hafa gefið mér og fleirum tilefni til að vona að hæstv. ráðherra sé ákveðin undantekning hvað þann málaflokk varðar og áherslur í honum í þessari ríkisstjórn. Menn hafa gengið svo langt að kalla hæstv. ráðherra ráðherra vonar, ljósið í myrkrinu í byggðamálum. Þess vegna ætla ég að spyrja hæstv. ráðherra út í afstöðu hans til, reyndar Reykjavíkurflugvallar en tveggja annarra flugvalla líka. Í fyrsta lagi: Hver er afstaða hæstv. ráðherra, nú þegar hann hefur haft tíma til að skoða málin, til framtíðarstaðsetningar Reykjavíkurflugvallar, flugvallarins alls? Þar er ég að tala um flugbrautanna þriggja. Telur hæstv. ráðherra tilefni til að enduropna þriðju flugbrautina, neyðarflugbrautina svokölluðu? Og hefur hæstv. ráðherra skoðað þá vinnu sem var unnin í tíð síðustu ríkisstjórnar við að opna fleiri fluggáttir inn í landið, sem er orðið mjög krefjandi mál núna? Það hafa miklar fréttir verið að undanförnu um hversu mikið álagið er á Keflavíkurflugvelli, hversu mörg ný flugfélög eru að hefja flug til og frá landinu. Þar af leiðandi er enn frekara tilefni en áður, bæði út frá byggðasjónarmiðum en líka út frá mikilvægi þess að nýta þá auðlind sem landið er sem best, til þess að stuðla að því að þessir tveir alþjóðaflugvellir, á Akureyri og Egilsstöðum, nýtist sem slíkir við það að fá ferðamenn inn í landið á fleiri stöðum. Það hefur verið unnin heilmikil vinna í þessu, eins og ég er viss um að hæstv. ráðherra er meðvitaður um. En hvað hyggst ráðherrann gera til þess að fylgja þeirri vinnu eftir?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Fyrst um Reykjavíkurflugvöll. Reykjavíkurflugvöllur er miðstöð innanlandsflugs í landinu. Það hefur ekki verið tekin nein ákvörðun um að sú starfsemi verði flutt. Meðan slík ákvörðun hefur ekki verið tekin verður miðstöð innanlandsflugs á Reykjavíkurflugvelli í Vatnsmýrinni. Hvað varðar hina löngu framtíð í þeim efnum verður bara að koma í ljós. Það er mörgum spurningum þar ósvarað varðandi bæði staðsetningar og kostnað við byggingu á mögulega nýjum velli sem gæti hýst þessa þjónustu. Ég hef því lagt á það mikla áherslu og mun leggja á það áherslu í viðræðum mínum við yfirvöld í borginni að við getum hafið sem fyrst framkvæmdir við uppbyggingu á þjónustumiðstöð fyrir starfsmenn og farþega á Reykjavíkurflugvelli. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður nefnir að það er til mikils að vinna að dreifa ferðamönnum okkar, þeim sem hingað sækja, betur út um land. Eitt af því er hvort við getum með einhverjum ráðum opnað fyrir og greitt fyrir því að beint áætlunarflug verði m.a. á þá flugvelli sem hv. þingmaður nefndi, á Akureyri og Egilsstaði. Það hafa verið settar í gang aðgerðir til að reyna að greiða því leið. Ég held að það sé kallað flugþróunarsjóður, sem nú hefur reyndar verið breytt reglum fyrir þannig að hann heimilar að taka ekki eingöngu til beins flugs á þessa staði heldur einnig til flugs sem hefði millilendingu í Keflavík. Flugfélag Íslands mun hefja í mars beint flug frá Keflavík á þessa staði. Ég er á því að við getum gert svo langt sem geta okkar nær, stjórnvalda, í að greiða þessu leið en það verði þó fyrst og fremst [[Forseti hringir.]]að vera markaðurinn sem svarar því hver, hvernig og hvenær þetta mun geta átt sér stað í öflugri mæli en við verðum vitni að í dag.
Virðulegi forseti. Ég hefði kosið að hæstv. ráðherra væri heldur skýrari í svörum svo hann stæði undir nafni sem ráðherra vonar í þessum málaflokki. En ég skal þá reyna að afmarka spurninguna betur og spyrja um Reykjavíkurflugvöll, því að svar hæstv. ráðherra var eingöngu það sem við höfum heyrt alloft áður og ég held að allir viti, að flugvöllurinn verði á sínum stað þar til annað komi í ljós og framtíðin sé óráðin. En er það skoðun hæstv. ráðherra að það eigi að minnsta kosti að skoða það að opna þriðju flugbrautina, neyðarflugbrautina aftur? Að minnsta kosti að skoða það? Og varðandi Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll: Telur hæstv. ráðherra að til greina komi að ráðast í kostnaðarjöfnun á flutningi eldsneytis svo hægt verði að bjóða upp á eldsneyti á Akureyri og Egilsstöðum á sambærilegum kjörum og í Keflavík? En eins og sakir standa er þotueldsneyti hátt í tvöfalt dýrara á þeim flugvöllum en í Keflavík og segir sig sjálft að það skekkir samkeppnisstöðu þeirra verulega.
Virðulegur forseti. Hvort það verði skoðað að opna svokallaða neyðarbraut aftur á Reykjavíkurflugvelli er vissulega mál sem ég er að líta til. Í þeirri skýrslu sem oft er vitnað til, Rögnuskýrslunnar svokölluðu, um framtíðarstaðsetningu Reykjavíkurflugvallar eða innanlandsflugsins, var ekki tekið tillit til þess öryggishlutverks sem Reykjavíkurflugvöllur hefur að gegna gagnvart landsmönnum og þeirrar skyldu sem ríkisvaldið ber gagnvart þegnunum í landinu. Ég hef því ráðið tímabundið starfsmann í samgönguráðuneytið sem er sérstaklega að fara yfir þetta öryggishlutverk vallarins og þá í breiðum skilningi, ekki eingöngu gagnvart sjúkraflugi heldur bara almennt, öryggishlutverki og þá almannavarnahlutverki vallarins líka. Sú vinna ætti að liggja fyrir fyrir vorið og mun gefa okkur frekari upplýsingar í þeim efnum. Nýlega hefur verið vakin athygli mín á þessum mikla kostnaðarmun sem er á eldsneyti innanlands, [[Forseti hringir.]]vegna kostnaðar við flutning á því norður, og mér finnst það mjög athyglisvert. Ég hef rætt það sérstaklega á mínum vettvangi í ráðuneytinu, að þetta sé eitthvað sem við þurfum að skoða. Einnig er ég búinn að setja í gang vinnu [[Forseti hringir.]]til að skoða frekari jöfnun, eða svona jöfnun íbúa á landsbyggðinni til að geta nýtt sér í auknum mæli innanlandsflug. Þar hefur m.a. verið talað um svokallaða skoska leið sem ég kann ekki að greina [[Forseti hringir.]]mjög vel frá ennþá en ég hef óskað sérstaklega eftir að verði skoðuð.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að eiga við mig orðastað um opinber fjármál enda er umræðan mikilvæg og hefur áhrif bæði hjá löggjafar- og framkvæmdarvaldinu þar sem allt ferlið er nú í mikilvægri mótun. Því skiptir öllu máli að afar vel takist til þannig að tafir verði ekki á og sá árangur sem lögin stefndu að náist. Geri ég ráð fyrir að ráðherrann sé mér sammála um það. Best hefði verið að taka umræður um stefnuna, áætlunina og fjárlögin í hvort í sínu lagi en að hafa þær hverja á fætur annarri til að ná almennilega dýpt í umræðuna því að þetta eru jú allt hlutar af einni heild. Ég hef efasemdir um að öllum sé ljóst hvað klárast í hverjum hluta umræðunnar og urðum við í fjárlaganefnd vör við það við umræðu um fjárlögin nú fyrir jólin þegar búið var að læsa vel ýmsum þykkum hurðum og ætluðu bæði þingmenn og hagsmunahópar að hefja hefðbundna fjárlagaumræðu. Umræðunni var tæknilega lokið eins og ætlunin var að hafa hana. Í ljósi þeirrar reynslu tel ég afar hæpið að við getum samþykkt stefnu án þess að hafa hugmynd um hvernig drögin eru um dreifingu fjármuna í fjármálaáætluninni og svo síðar í fjárlögum og fylgiriti. Ég tel að við þurfum að ræða það betur saman. Mín upplifun er enn sú að ekki séu allir með á nótunum hvað varðar verkferlið, hvorki innan þings né utan. Ég hef miklar áhyggjur af þeim afar litla tíma sem fjárlaganefnd hefur til umráða ef horft er á þau verkefni sem nefndinni eru falin lögum samkvæmt og þá gesti sem hún telur sig þurfa að hitta. Ég vitna til umræðunnar á Alþingi um fjármálastefnu, áætlun og síðan fjárlagaumræðunnar. Þar er það sama upp á teningnum Ég sé ekki hvernig þingið á að geta rætt á örstuttum tíma um verkefni sem stærstur hluti Stjórnarráðsins og stofnana þess ræðir og vinnur að allt árið. Fyrir mér snýr málið í grundvallaratriðum að vönduðum undirbúningi fyrir fjárlagagerðina og betri áætlanagerð, auknum aga og meiri samþættingu opinberra fjármála. Til þess vantar þingið stuðning. Virðulegi forseti. Mig fýsir að vita hvort fjármálaráðherra telji að framsetningin á fjármálastefnunni leiði til þeirrar faglegu umræðu því að megináherslan í fjármálastefnunni er heildarafkoma og skuldir, en helstu lykiltölur eru ekki birtar, t.d. hver landsframleiðslan verður í milljörðum króna. Sú tala er ekki gefin upp í spá Hagstofunnar og öll framsetning byggir á hlutföllum en ekki jafnframt á tölum. Þar sem fjármálastefna er bæði ætluð sérfræðingum og almennum borgurum spyr ég fjármálaráðherra hvort hann telji ekki æskilegt að stefnan verði sett upp samkvæmt báðum aðferðum, bæði út frá gagnsæi og út frá því að auðvelda ólíkum hópum að meta stefnuna. Áhugavert er líka að vita hvort fyrir liggur að hlutfallsstærð ríkissjóðs sé sú hagkvæmasta og ef svo er hvernig hún er fundin. Ríkisstjórnin setti útgjaldareglu sem felur í sér að heildarútgjöld hins opinbera verði ekki umfram 41,5% af vergri landsframleiðslu á tímabilinu. Mig langar að vita hvernig sú viðmiðun er fundin út. Það vantar líka að fram komi hvernig mælikvarðar og samanburður hlutfallstalna við rauntölur koma út í samanburði við síðustu fjármálaáætlun. Uppgjör Hagstofunnar á þjóðarframleiðslunni er fram eftir ári bráðabirgðamat og ríkisreikningur mun ekki liggja fyrir fyrr en í lok júní þegar þingið er komið í sumarleyfi. Telur ráðherrann ekki að upplýsingar um bráðabirgðamat á mælikvörðum fyrri fjármálastefnu og skýringar á frávikum þurfi að liggja fyrir þegar við fjöllum um nýja fjármálastefnu? Hversu gagnleg er aðferðafræðin og áherslan á gagnsæi og upplýsta umræðu ef niðurstöður hennar geta dregist langt fram eftir árinu? Þurfum við ekki töluleg markmið sem eru mælanleg strax? Við hrunið kom fram hversu mikil áhrif fjárfestingar og viðhald geta haft á ríkisfjármálin. Sala á bönkum og ríkiseignum hefur mikil áhrif, en í stefnunni er ekki getið um helstu eignir sem á að selja þó svo að fyrir liggi með hvaða hætti söluandvirðinu skuli ráðstafað. Telur fjármálaráðherra þennan hluta framlagðrar stefnumörkunar nógu skýran í fjármálastefnunni? Færi ekki betur á því að birta hana líka? Þar sem tíminn er mjög stuttur ætla ég að venda mínu kvæði í kross og spyrja mjög mikilvægrar spurningar. Hvernig ráðherrann sér fyrir sér aðkomu smærri aðila sem sótt hafa fram til þessa beint til fjárlaganefndar eftir stuðningi þegar kemur að fjárlagavinnunni? Það er ekkert launungarmál að ráðherrar fá til sín verulega auknar heimildir með nýju lögunum til að stýra útgjöldum innan sinna málaflokka. Eitt af því sem við þingmenn stöndum frammi fyrir er hversu miklu valdi við afsölum. Þingmenn eru þó kannski meira með áætlanagerðina eða skoða heildarmyndina, en minna í því að standa í afgreiðslu á ákvörðunum og einstaka fjárveitingum sem margir, sérstaklega smærri aðilar, hafa nýtt sér fram til þessa. Við það eru bæði kostir og gallar, en það er vissulega eftirspurn eftir því að þingmenn hafi góða yfirsýn yfir það hvernig fjármunir skiptast bæði á milli einstakra stofnana og liða, en til þess þarf að styrkja þingið verulega. Mér finnst því mikilvægt að við veltum því upp hvernig við sjáum fyrir okkur meðferð þingsins við fjárlagagerðina í heild sinni, m.a. þar sem fylgirit með niðurbroti fjárveitinga er ekki lögskýringargagn og stefnan markar rammann sem aftur markar áætlunina sem endar svo í fylgiriti með fjárlögum. Eins og ég sagði áðan er tími nefnda afar takmarkaður til að vinna þetta af kostgæfni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu. Það er von mín að framsetning stefnunnar leiði til faglegrar umræðu. Í því sambandi má benda á að megintilgangur hennar er að stuðla að efnahagslegu jafnvægi til lengri tíma og skapa þar með betri forsendur fyrir hagkvæmari nýtingu, mannafla, fjármagns og auðlinda. Umræðan um fjármálastefnuna á fyrst og fremst að snúa að því hvernig henni er beitt sem hagstjórnartæki stjórnvalda samhliða peningamálastefnunni til að stuðla að jafnvægi í hagkerfinu að gefnum fyrirliggjandi efnahagshorfum. Faglega umræðan um fjármálastefnuna á ekki að snúast um hversu miklum fjármunum stjórnvöld ætla að verja til heilbrigðismála, menntamála o.s.frv., heldur kemur sú útfærsla fram í fjármálaáætlun. Í fjármálastefnunni er áherslan fyrst og fremst á meginstærðir opinberra fjármála, þ.e. afkomu og skuldamarkmið fyrir hið opinbera og opinbera aðila í heild sinni. Með bættri afkomu og auknu aðhaldi af hálfu hins opinbera er vegið að einhverju leyti á móti þeirri eftirspurn á þenslu sem nú ríkir og gerir það að verkum að Seðlabankinn getur haldið stýrivöxtum lægri en hann þyrfti að gera, sem aftur hefur jákvæð áhrif á heimili og fyrirtæki. Hversu hátt aðhaldsstigið á að vera er hins vegar alltaf umdeilanlegt. Meginmarkmið stefnunnar er að stuðla að efnahagslegu jafnvægi í hagkerfinu og stuðla að sjálfbærni og stöðugleika í opinberum fjármálum. Faglega umræðan á því að snúast um það hversu mikið aðhald, eða hversu mikinn afgang, hið opinbera á að veita við núverandi efnahagsástand. Er stefnan að veita nægilegt aðhald, of lítið eða of mikið? Sama á við um skuldaþróunina. Er verið að greiða skuldir hins opinbera of hratt niður eða of hægt? Rétt er að geta þess að samkvæmt lögum um opinber fjármál skal fjármálaráð leggja mat á það hvort fjármálastefnan uppfylli bæði grunngildi laganna og fjármálareglur. Sú álitsgerð verður birt opinberlega og má ætla að hún gefi faglegu umræðunni aukna vigt. Hv. þingmaður spyr einnig um hvernig ákveðið hafi verið að heildarútgjöld hins opinbera fari ekki fram úr 41,5% af vergri landsframleiðslu. Í stuttu máli má segja að þetta viðmið hafi verið fundið með hliðsjón af sögulegri þróun og einnig með hliðsjón af stöðunni á umfangi hins opinbera í dag. Frumgjöld hins opinbera, þ.e. heildargjöld að frádregnum vaxtagjöldum, hafa aðeins einu sinni farið upp fyrir þetta markmið á árunum 1980–2015 ef frá eru skilin árin eftir hrun. Meðaltal frumgjalda er á milli 38–39% á því tímabili. Með lækkandi skuldum lækka vaxtaútgjöld. Gangi áætlunin eftir verða þau um 1,5% af vergri landsframleiðslu í lok tímabilsins. Útlit er fyrir að heildarútgjöld verði á bilinu 41–41,5% fyrir árið 2017 og frumútgjöld um 38%. Svigrúm er því nokkurt í þessu viðmiði, eða um 1,5–2% miðað við áætlaða stöðu árið 2022. Hv. þingmaður spyr hvort það væri til hagsbóta að hafa slíkan samanburð fjármálastefnu við rauntölur. Það er ljóst að samanburður af því tagi verður sýndur í framtíðinni. Það er í samræmi við eitt af grunngildum laga um opinber fjármál. Við erum ekki komin enn á þann stað að geta sýnt slíkan samanburð vegna þess hve stutt er síðan lögin komust í framkvæmd og engar tölur að bera saman við, en ég er sammála þingmanninum um að slíkur samanburður er afar mikilvægur. Spurt er hver aðkoma smærri aðila skuli vera að fjárlagavinnunni. Lög um opinber fjármál fela í sér þá breytingu að skilgreining fjárheimilda er nú niður á málefnasvið og málefnaflokka í stað fjárlagaliða áður. Þessi breyting miðar að því að beita efnislegri umræðu um stefnu stjórnvalda og þingsins í mismunandi málaflokkum og um heildarframlög til þeirra í stað þess að umræðan snúist um einstakar stofnanir eða verkefni og þá oft til eins árs í senn. Ég er hins vegar alveg sammála hv. þingmanni um að fundinn verði farvegur í fagráðuneytunum þar sem farið verður yfir ábendingar þessara smærri aðila. Spurt er hvort eðlilegt sé að setja upp stefnuna bæði í krónum og hlutfalli. Ég hygg að það gæti verið villandi vegna þess að þá erum við farin að tala um krónur, hugsanlega verðbættar krónur í framtíðinni og menn gætu talið að verið væri að tala um þó nokkra útgjaldaaukningu þegar hún væri kannski ekki jafn mikil í raun. En ég átta mig alveg á því að menn skilja hlutföll misvel. Loks nefndi hv. þingmaður hvort ekki ætti að gera grein fyrir sölu eigna sem áformuð væru á tímabilinu. Því er til að svara að engar sérstakar eignir eru áformaðar til sölu á þessu tímabili og verði um sölu að ræða þá verður haft [[Forseti hringir.]]um það víðtækt samráð við aðra flokka.
Forseti. Umræða um framkvæmd laga um opinber fjármál, þetta er það sem við ræðum hérna, þetta er stórt mál og mjög mikilvægt. Í umræðunni hingað til hefur samt mjög mikilvægt atriði laganna ekki fengið athygli sem varðar virkt eftirlit með stjórn og ráðstöfun opinbers fjár, eigna og réttinda, eins og fjallað er um í lögum um opinber fjármál. Hver vaktar þá sem vakta? er gamalt orðatiltæki sem er að finna í ýmsum tungumálum. Samkvæmt lögum um opinber fjármál er það þingið, fjárlaganefnd, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og þingmenn. Það er okkar helsta ábyrgð að sjá um eftirlit, að vakta og sjá til þess að vel sé farið með almannafé. Til þess að geta staðið vaktina verðum við að vera laus við hagsmunatengsl. Við erum ekki hæf til þess að hafa eftirlit með okkur sjálfum. Það er ástæða fyrir því að fram kemur í siðareglum þingmanna, með leyfi forseta: Þingmenn skulu við störf sín forðast árekstra milli almannahagsmuna annars vegar og fjárhagslegra og annarra persónulegra hagsmuna sinna eða fjölskyldu sinnar hins vegar. Og þingmenn skulu ekki nota aðstöðu sína sem alþingismenn til þess að vinna að eigin hagsmunum eða hagsmunum annars aðila þannig að það samrýmist ekki siðareglum þessum. Til þess að geta stundað virkt eftirlit getum við þingmenn einungis verið hlutdrægir gagnvart almannahagsmunum. Til þess að geta stundað virkt eftirlit þurfum við að fá upplýsingar sem fást einungis ef við vinnum eftir þeirri meginreglu að vera gagnsæ. Markmið laga um opinber fjármál er að koma í veg fyrir opinbera spillingu. Á mörgum kjörtímabilum hingað til höfum við séð hið svokallaða kjördæmapot þar sem verkefni koma til einstaks þingmanns eða frá einstökum þingmönnum sem eru svo heppnir að fá að vera í nefnd og eru í aðstöðu til þess að koma málum að á meðan aðrir eru það ekki. Það er eitt sem við þurfum að leggja áherslu á að breyta. Lög um opinber fjármál taka sérstakt tillit til þess að við erum í eftirlitshlutverki en ekki [[Forseti hringir.]]lengur að deila út peningum. Við sinnum eftirliti.
Frú forseti. Ég vil sömuleiðis þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu og hæstv. fjármálaráðherra fyrir svör hans sem mér fundust á margan hátt skýra mjög vel það verk sem við erum að fást við akkúrat þessa daga í hv. fjárlaganefnd og við vinnum þar sameiginlega að. Það sem ég vildi í framhaldi af þeirri ræðu sem var flutt á undan mér segja, og taka undir það sem aðrir hafa líka sagt, að mér finnst að allir hafi ekki áttað sig á því breytta verklagi sem þessi nýju lög fela í sér. Við erum að tala um þrjú aðskilin þingmál í raun og veru. Við erum í fyrsta lagi að tala um fjármálastefnu sem markar rammann fyrir kjörtímabilið í heild sinni og við tökum aðeins einu sinni fyrir á kjörtímabili í upphafi setu hverrar ríkisstjórnar í það minnsta. Ég held að umræðan um fjármálastefnuna núna, ég gat því miður ekki verið viðstaddur framsetningu hennar þegar hún var flutt í þingsalnum, hafi kannski markast af því að við höfum ekki áttað okkur alveg á því stóra verki sem hún er; hún er sú sem slær rammana, þannig að eftir að við höfum slegið þá ramma sem þar eru þá gengur verkið upp. Næsta þingmálið sem við fáum á vordögum, sem er ríkisfjármálaáætlunin sem við verðum þá að ræða á hverju ári fyrir sig, það er hin eiginlega stóra fjárlagavinna sem við þekkjum að hafi verið á undanförnum árum fyrst og fremst að haustinu. Ég verð mjög var við það í mínu starfi að mér finnst ekki allir hafa áttað sig á því, jafnvel ekki þingmenn og jafnvel ekki einstakar stofnanir í ríkiskerfinu, hvað þá kannski helstu viðskiptavinir fjárlaganefndar ef ég má orða það svo, virðulegi forseti, sveitarstjórnir á hverjum tíma, hafi ekki áttað sig á þessu breytta verklagi. Á því verður að taka. Ég vil líka taka undir með hv. málshefjanda að við þurfum að skoða starfsáætlun þingsins og starfið, hvernig fjárlaganefndin hefur rými, tæki og tól til að starfa. Ég mun óska eftir því við hv. forseta þingsins og skrifstofustjóra að við setjumst yfir það, kannski líka eftir að við fáum meiri reynslu á þá vinnu sem við erum raunverulega að feta okkar fyrstu spor í, hvernig við getum aðlagað líka nýja starfsáætlun þingsins að þessu breytta verklagi. Það gengur í það minnsta ekki upp í mínum huga eins og það er í dag.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að fitja upp á þessari ágætu umræðu. Það er alltaf línudans hvernig fjármálastefnan er sett fram. Að því sögðu vil ég segja að mér finnst það mjög skynsamlegt og ábyrgt að hafa það að markmiði að heildarútgjöld hins opinbera fari ekki yfir 41,5% af vergri landsframleiðslu á tímabilinu. Varðandi aðkomu smærri aðila að fjárlagavinnunni, sem var eitt af þeim atriðum sem málshefjandi lagði upp með, verð ég að segja að ég hef verulegar áhyggjur af þeim þætti. Ég hef áhyggjur af því að ný lög um opinber fjármál, sem vinnan byggir öll á, hafi það m.a. í för með sér að valdið færist frá Alþingi inn í ráðuneytin. Nýlegt dæmi er vinna fjárlaganefndar Alþingis við fjárlög fyrir árið 2017. Þá var ákveðið að taka fram að fjárframlög til Vegagerðar ættu m.a. að fara til umbóta á Reykjavegi í Bláskógabyggð. Þegar betur er að gáð fáum við þingmenn þær upplýsingar að Reykjavegur sé ekki á áætlun Vegagerðarinnar þrátt fyrir tilmæli fjárlaganefndar og því borið við að innanríkisráðuneytið hafi tekið þá ákvörðun. Þá spyr ég, og ég vona að hv. fulltrúi ríkisstjórnarinnar geti svarað því: Til hvers erum við þingmenn að eyða tíma í fjárlaganefndarvinnu ef ekkert eða lítið mark er tekið á okkur og tilmælum okkar þegar fjármunum er úthlutað til verkefna? Gott og vel, hér nefndu hv. þingmenn Haraldur Benediktsson og Björn Leví Gunnarsson að eftirlitshlutverk samkvæmt nýju lögunum væri okkar aðalhlutverk, ólíkt því sem áður var. Eigum við þá ekki bara að sleppa því að vera að fjalla um einstök verkefni ef svo er? Að því sögðu hef ég verulegar áhyggjur af að það sama muni gilda um smærri aðila og aðkomu þeirra að fjárlagavinnunni. Kostir nýrrar lagaumgjarðar eru vissulega meiri agi og fyrirsjáanleiki í ríkisfjármálum og við þurfum svo sannarlega á því að halda, en ég óttast að það verði á kostnað þingræðisins og gegnsæis.
Frú forseti. Ég þakka sérstaklega fyrir þessa mikilvægu umræðu. Hins vegar erum við með svo stórt mál að við getum ekki tæmt umræðuna á hálftíma. Að mínu mati er mjög mikilvægt að á Alþingi fari fram ítarleg umræða um allt fjárlagaferlið. Það er núna í mikilvægri mótun og það skiptir mjög miklu máli hvernig við leggjum af stað í þessar breytingar, að við séum öll meðvituð um hvaða skref er verið að taka. Þess vegna vildi ég óska þess að umræðan yrði ekki bara sú sem er hér núna heldur tækjum við fjórar umræður þar sem við færum fyrst yfir fjármálastefnuna sem er sett bara einu sinni á kjörtímabili, hún skiptir mjög miklu máli. Henni verður ekki breytt nema eitthvað hræðilegt gerist. Síðan er fjármálaáætlunin, við þyrftum að ræða hvaða hlutverk hv. fjárlaganefnd hefur og hvaða hlutverk aðrar fagnefndir hafa þegar kemur að fjármálaáætluninni. Síðan mun fjárlagafrumvarpið byggjast á þessum tveimur plöggum. Loks væri fínt að fá fjórðu umræðuna þar sem þetta væri allt saman tekið saman. Ég hef áhyggjur af því, eins og hv. málshefjandi, að framsetning fjármálastefnunnar eins og hún birtist í þingsályktunartillögunni sem fjárlaganefnd er núna að vinna með leiði ekki til þeirrar faglegu umræðu sem gera verður ráð fyrir að sé markmiðið með framlagningu hennar. Ég spyr hvernig við eigum að skilja þetta sem stendur í stefnunni: „Þótt stefnan feli í sér afgang á heildarjöfnuði fyrir hið opinbera á tímabilinu má rekja stóran hluta þess afgangs til hagsveiflunnar. Ætla má að ef leiðrétt væri fyrir henni væri afkoma ríkissjóðs í járnum.“ Síðan er talað um að ekki væri varlegt að stefna til varanlegra útgjalda. Við horfum á þessa stefnu og berum hana saman við stefnuyfirlýsinguna og það sem hæstv. ráðherrar hafa sagt í ræðustól, að þeir vilji stofna til varanlegra útgjalda í heilbrigðiskerfinu, [[Forseti hringir.]]í almannatryggingum o.s.frv., og ég spyr: Hvað erum við að samþykkja ef við samþykkjum stefnu með þessum texta?
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að hefja þessa sérstöku umræðu um opinber fjármál og verklag við þau. Ég held að við getum öll í ljósi reynslunnar verið sammála yfirlýstum markmiðum um lög um opinber fjármál, sem eru þau að stuðla að ábyrgri stjórn opinberra fjármála. Í yfirlýstum markmiðum með lögunum er skýrt kveðið á um að við framlagningu á frumvarpi til fjárlaga verði leitað heimilda til útgjalda eftir málefnasviðum og málaflokkum í stað fjárlagaliða einstakra stofnana og verkefna. Þarna komum við að framkvæmd laganna, sem virðist því miður vera ábótavant hjá ráðuneytunum vegna einhvers konar skorts á upplýsingum um hvernig skuli framkvæma lögin. Það er umhugsunarefni því að metnaðarfull undirbúningsvinna hefur átt sér stað inni í stjórnsýslunni um margra ára skeið og fór sú vinna fram af hálfu sérfræðinga stjórnsýslunnar undir stjórn og í valdatíð fjögurra fjármálaráðherra. Þrátt fyrir það, líkt og hv. þm. Haraldur Benediktsson benti á í ræðu sinni, vakti það furðu þeirrar sem hér stendur að við vinnu við fjárlögin fyrir árið 2017 í fjármálanefndinni, sem var unnin við óvenjulegar aðstæður, kom fram að innleiðing laganna og framkvæmd þeirra væri ekki komin á hreint innan stjórnsýslunnar og ýmsir vankantar við framkvæmd laganna. Það er miður og þá helst vegna þeirrar undirbúningsvinnu sem hefur átt sér stað og þeirrar sérfræðiþekkingar sem ætti að hafa byggst upp og skapast innan stjórnsýslunnar. En hugsanlega mun það breytast og reynslan færa okkur ný og betri vinnubrögð. Ég vil eigi að síður koma á framfæri hér og velta upp stöðu fjárveitingavalds Alþingis, sem fleiri þingmenn hafa tæpt á, og minna þingmenn á það sem ég vona að þeim öllum sé kunnugt, að það stendur mjög skýrt og er kveðið á um fjárveitingavald Alþingis í stjórnarskránni, í 40., 41., 42., og 43. gr. stjórnarskrárinnar. [[Forseti hringir.]]Ég vil leggja það til að þingið, og þá sérstaklega fjárlaganefnd, verði styrkt hið fyrsta með aðkomu sérfræðinga í þeim tilgangi að halda vörð um fjárveitingavald þingsins og í þeim tilgangi að ákvarðanir við útdeilingu opinberra fjármuna verði ekki eingöngu á borði stjórnsýslunnar heldur líka á borði stjórnmálanna.
Virðulegi forseti. Ég vil líka þakka málshefjanda, hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, fyrir að hefja máls á þessu efni. Þetta er eitt stærsta málið sem við erum að vinna í og vonandi setur það brag sinn á framkvæmd opinberra fjármála um langa tíð. Einn megintilgangur þessara nýju laga er að efla faglega umræðu um þennan málaflokk, eins og komið hefur fram, að setja opinberum fjármálum betri ramma og tryggja að nægur tími gefist til að ræða heildarmyndina áður en farið er að vinna við einstök atriði ríkisfjármálanna. Það er alveg ljóst að gagnið af hinni nýju nálgun mun aukast með tímanum, þegar við förum að njóta þess að geta borið saman rauntölur við fyrri fjármálastefnur og svo framvegis. Við búum líka núna við aðstæður sem óþarfi er svo sem að tíunda frekar, en við erum að vinna í þessum málum og erum nokkuð langt á eftir áætlun, eins og öllum er ljóst. Vorið, og þar með framlagning fjármálaáætlunarinnar, er handan við hornið á meðan við erum enn að ræða fjármálastefnuna. En breytingin er í heild sinni af hinu góða og setur vonandi jákvæðan brag á fjárlagavinnuna og opinber fjármál almennt í náinni framtíð. Það er eitt sem mig langar sérstaklega að nefna í tengslum við hin nýju lög, og hefur svo sem komið fram í umræðunni, bæði hjá hv. málshefjanda og öðrum. Það er hvernig hin nýju vinnubrögð koma við hina ýmsu smærri aðila sem hafa til þessa getað leitað beint til fjárlaganefndar í tengslum við fjárlagavinnuna í leit að stuðningi. Þeir leita eftir styrkjum eða greiðslum úr ríkissjóði við einhver verkefni, eiginlega stór sem smá. Með hinum nýju lögum fylgir sú breyting að skilgreining fjárheimildanna er niður á málefnasvið og málaflokka í stað þess að fara niður í fjárlagaliði. Markmiðið er náttúrlega að reyna að bæta hina efnislegu umræðu um stefnu stjórnvalda og þingsins í mismunandi málaflokkum og ræða heildarframlögin þar til lengri tíma frekar en framlög til [[Forseti hringir.]]einstakra stofnana eða verkefna til eins árs í senn. [[Forseti hringir.]] Ég er þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að skapa þær aðstæður í fagráðuneytunum að þessir smærri aðilar hafi þar góðan aðgang og að beiðnir þeirra og ábendingar fari í faglegan farveg. Það er ráðuneytanna að tryggja það. [[Forseti hringir.]]En ég ítreka að þetta er mjög mikilvægur hlekkur í þeirri keðju sem verið er að hanna hér með það að markmiði að efla faglega vinnu. Jafnframt þarf að tryggja að kjörnir þingmenn [[Forseti hringir.]]geti sinnt eftirlitsskyldu sinni framvegis.
Forseti. Þegar allt kemur til alls snýst þetta mál um ábyrga notkun á almannafé. Hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir sagði okkur að hætta að tala um einstök mál. Það er rétt að ákveðnu leyti. Ferli málanna er öðruvísi í nýjum lögum þar sem ráðuneytið kemur til Alþingis og útskýrir verkefnin sem það ætlar að ráðast í, segir til um kostnað. Nefndin tekur ákvarðanir um heildarútgjöld til þess málefnasviðs með tilliti til verkefnastöðu. Þegar verkefnin fara í framkvæmd þurfum við síðan að fá upplýsingar um það hvernig peningunum sem við samþykktum að nýta í þessi verkefni er varið, hvort þeim er varið á ábyrgan hátt eða ekki. Til þess þurfum við gögn, statt og stöðugt, aftur og aftur. Það er rosalegt vald í eftirliti. Það eru aftur á móti hagsmunatengsl á milli þess að við útdeilum peningunum sjálf og reynum síðan að hafa eftirlit með meðferð þeirra peninga. Þá höfum við eftirlit með okkur sjálfum og við getum það ekki. Það er hagsmunaárekstur. Ég ætla aðeins að gerast sjálfhverfur og vitna í stefnu Pírata í efnahagsmálum: „Til að vinna að hagsmunum almennings skulu ábyrgð, stöðugleiki, sjálfbærni og langtímamarkmið vera skýr í öllum efnahagsmálum.“ Þetta rímar mjög vel við stefnu og markmið með lögum um opinber fjármál. Við þurfum að horfa á heildarmyndina. Við getum ekki fest okkur í einstaka málum. Við verðum að vera ábyrg. Það er eina leiðin til þess að við getum sinnt eftirlitshlutverkinu eða því sem kemur á móti, [[Forseti hringir.]]ábyrgðinni, að staðið sé undir henni. Við getum dregið fólk til ábyrgðar ef það misnotar almannafé.
Frú forseti. Hér ræðum við eins og komið hefur fram mjög stórt og mikilvægt mál, sem er raunverulega mótun á hvernig við framkvæmum ríkisfjármálin, hvernig við komum fram við að móta nýtt verklag í ríkisfjármálum, er kannski réttara að orða það, undir þessum málefnum; fjármálastefna og fjármálaáætlun. Kannski voru fyrstu skrefin í þessa átt að einhverju leyti tekin á vegum sveitarfélaganna fyrir nokkrum árum þegar menn tóku skuldareglur upp. Við erum kannski farin að setja ákveðin viðmið með svipuðum hætti inn í ríkisreksturinn til að átta okkur á heildarmyndinni. Allt snýst þetta kannski um agaðri hagstjórn á Íslandi, að við ætlum að reyna að skapa betri skilyrði fyrir agaðri hagstjórn. Það er þannig í hinu sögulega samhengi að frá lýðveldisstofnun höfum við aldrei náð að lenda hagsveiflunni vel. Það er kannski stóra verkefnið með nýrri fjármálastefnu og fjármálaáætlun, þessu nýja verklagi sem við erum að skapa núna. Allt er þetta í mótun. Við eigum sjálfsagt eftir að ræða hér á næstu árum um prósentur, skuldsetningu af vergri landsframleiðslu og aðra þætti. Ég beini því kannski til hæstv. fjármálaráðherra með þessa prósentu sem kemur fram í máli málshefjanda, þessi 41,5%. Það var útskýrt, en kannski væri réttara að tala um að þetta væru 39–41,5%, eða hvað sem væri, bara eftir hagsveiflunni. Þetta snýst jú allt um sveiflujöfnun, allt þetta mál, eins og kemur klárlega fram í fjármálastefnunni, þ.e. um hvað málið snýst. Það er það sem við erum að leitast við, að ríkið, sveitarfélögin, opinberir aðilar og hreinlega heimilin í landinu förum að stunda agaðri hagstjórn með sveiflujöfnun til að reyna að lenda sveiflunum betur en við höfum gert hingað til.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna. Við fyrstu sýn þótti mér hún tiltölulega þurr en hún er hins vegar mjög áhugaverð út frá umræðum um hvað við eigum við með stefnumörkun, hvað við eigum við með því að við ætlum að marka fjármálastefnu. Það kemur fram í spurningum þingmannsins til hæstv. fjármálaráðherra að í stefnunni sé lögð megináhersla á heildarafkomu og skuldir, en fjármálastefnan hlýtur að felast í svo mörgu öðru. Þegar maður mátar fjármálastefnuna við nýja stjórnarsáttmálann, þótt maður verði að virða hæstv. ráðherra það til vorkunnar að hann var tiltölulega nýkominn inn í ráðuneytið þegar stefnan var lögð fram í þinginu, þá spyr maður sig hver ástæðan er fyrir því að ekki var hægt að taka alla vega upphafsorðin úr stjórnarsáttmálanum og setja þau inn í þetta plagg. Í þeim er lögð áhersla á jafnvægi og framsýni, að það eigi að vera eftirsóknarvert að búa á Íslandi, það er talað um mannréttindi, jöfn tækifæri, fjölbreytni, frelsi og ábyrgð og að stuðlað verði að uppbyggingu á innviðum samfélagsins, samgöngum, heilbrigðis- og menntakerfi og kraftmiklu og samkeppnishæfu atvinnulífi fyrir íbúa um land allt. Það hlýtur þá að vera meginmarkmið, það sem við ætlum að gera með því að tryggja að afgangur sé af ríkisfjármálunum. Þegar maður les í gegnum fjármálastefnuna finnst manni hins vegar frekar vera áhersla á aukinn afgang en ekki hvernig við ætlum að ná honum fram. Ég vil líka ítreka að það kom ekki fram í svörum ráðherrans, og vonandi getur hann bætt úr því þegar hann kemur hér, hvernig þessi tala er fengin, 41,5%, að heildarútgjöld hins opinbera verði ekki umfram það af vergri landsframleiðslu á tímabilinu. Hvaðan kemur það viðmið? Miðað við upplýsingar OECD erum við nú þegar með lægri heildarútgjöld [[Forseti hringir.]]hlutfallslega en öll hin norrænu ríkin, þrátt fyrir að við séum t.d. ekki með her. Ég mundi vilja fá svar við því hvaðan þessi tala kemur, að hún sé ekki tekin upp úr tóminu heldur sé [[Forseti hringir.]]einhver hugsun að baki henni.
Frú forseti. Lögin um opinber fjármál snúast um ábyrga stjórn og framtíðarsýn, ábyrga stjórn ríkisfjármála, að við reynum að horfa svolítið fram í tímann sem við Íslendingar erum ekki vön að gera. Kannski þurfum við að venja okkur við þá hugmynd, ekki síður en breytingarnar sem lögin fela í sér. Gildin sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi sem eiga að þræða sig í gegnum fjármálastefnuna, fjármálaáætlunina og síðan fjárlögin sjálf eru afar mikilvæg. Lögin um opinber fjármál kalla eftir mikilli breytingu, hvort sem er hjá ráðuneytunum eða okkur í þinginu. Hlutverkið er breytt og það má búast við einhverjum hnökrum þegar við stígum okkar fyrstu skref og ég skora á hæstv. ráðherra að standa vel í fæturna þegar úrtöluraddirnar byrja að koma, þegar menn fara að segja: Þetta er ómögulegt, við verðum að fara aftur í gamla farið, þetta gengur ekki. Við þurfum að komast yfir hjallann og horfa á markmiðið. Hvert er það? Jú, betri stjórn á ríkisfjármálum, faglegri umræða, faglegri vinna og ríkara eftirlitshlutverk þingsins. Fjárlaganefnd þarf líka að venja sig við aukið hlutverk, eftirlitshlutverkið. Hér var rætt um smærri aðila. Einu sinni höfðu þeir sumir hverjir góðan aðgang að fjárlaganefnd og þingmönnum. Þeir eru óánægðir með breytinguna, óánægðastir þeir sem höfðu greiðan aðgang að þingmönnum. Það eru ýmsar gildrur sem við megum ekki [[Forseti hringir.]]falla í aftur en við verðum hins vegar að finna þessu góðan búning þannig að smærri aðilarnir séu ekki skildir út undan. En við eigum að koma því fyrir í faglegu ferli.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni. Hún hefur verið mjög gagnleg. Ég tek undir að stefnan snýr fyrst og fremst að því að vera sýnileg sem hagstjórnartæki. Mér finnst hins vegar mjög nauðsynlegt að við getum mátað stefnuna við fyrirhugaða áætlun. Stefnan er vissulega til lengri tíma og áætlun er svo innan hvers árs en til að hafa yfirsýn yfir hvernig þetta mátast saman finnst mér líða of langur tími. Mér finnst við líka hafa of lítinn tíma til að fjalla um málið. Sú stefnumörkun sem er lögð fram með þessu plaggi er stærsta mál hverrar ríkisstjórnar á hverjum tíma. Hún tekur á meginstærðum á aðhaldsstigi eins og hæstv. ráðherra sagði en það breytir því ekki að ég hef enn þá skoðun að þær þurfi að mælast nær hvor annarri þegar við ræðum fjármálin. Varðandi verga landsframleiðslu og það að fólk geti almennt lesið í þetta verð ég að segja að það hefur loðað við frá því að ég kom fyrst inn á þing 2004 að þingsalurinn tæmdist alltaf þegar farið var að tala um fjárlög eða fjármál. Það loðir enn við og núna þegar við ætlum að fara að sýna aukinn aga og aðhald í fjármálum er mikilvægt að sem flestir geti skilið um hvað málið snýst. Til þess þurfum við líka tölur. Ég held að við getum sett þær fram án þess að það sé villandi með því að taka fram með hvaða hætti við ákveðum að gera þær samanburðarhæfar milli ára. Vissulega hafa þingið og nefndin mikilvægt eftirlitshlutverk og þá þarf hugarfarsbreytingu mjög víða. Ég er sammála því. Ég hef hins vegar áhyggjur af smærri aðilunum og við verðum eiginlega að láta taka það út því að landsbyggðin segir mjög víða þar sem ég kem, og ekki bara í mínu kjördæmi, að hún komi ekki vel út í pottaúthlutunum sem nú hafa verið auknar í ráðuneytunum. [[Forseti hringir.]]Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, við hefðum þurft miklu rýmri tíma og hefðum eiginlega þurft þrjár umræður í röð til að ná verulega utan um málið.
Virðulegi forseti. Mér finnst áhugavert hverjir það eru sem sýna mestan áhuga á þessum umræðum, það erum við hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson og hinar hagsýnu húsmæður sem eru í stórum hópum hér inni. Það er þannig að það skiptir afar miklu máli að tala um þetta. Ég sé að það fjölgaði í þingsalnum [[Gripið fram í: … í hliðarsal.]]um leið og ég mælti svo. Þetta er líklegast mikilvægasta málefni kjörtímabilsins. Þarna erum við að marka stefnuna, marka rammann, og vel að merkja, þegar búið verður að marka þann ramma er þetta orðið stefna Alþingis og við munum haga okkur í samræmi við hana. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir hvatningu um að standa í lappirnar. Ég mun svo sannarlega reyna að gera það. Ég segi við hv. þm. Eygló Harðardóttur að þetta eru vissulega einkunnarorð stjórnarinnar og þau koma glöggt fram í þessari stefnu, þ.e. jafnvægi og framsýni. Þarna horfum við fram til fimm ára og erum með mikinn stöðugleika sem meginmarkmið í fjármálastefnunni. Það gat ekki komið skýrar til skila í stefnunni. Ég er ósammála því að þetta þurfi að vera eitthvað þurr umræða. Mér finnst hún afar skemmtileg. Ég er reyndar aðeins öðruvísi en fólk er flest. En menn ættu að taka það til athugunar. Ég held að það sé ekkert skrýtið þótt það séu einhverjir vankantar. Við erum að læra þetta og verið að fara í gegnum það í fyrsta sinn. Ég vil hins vegar taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa lagt áherslu á eftirlitshlutverkið og vil minna á það að samkvæmt þessum lögum á fjármálaráðherra að skila reglulega inn skýrslum um framkvæmd stefnunnar.
Virðulegi forseti. Ég hef lagt fram fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra um framsal íslenskra fanga erlendis til afplánunar á Íslandi. Ég held að við getum sagt að nánast á hverju ári lesum við fréttir af ógæfu íslenskra ungmenna sem verða uppvís að glæpum í fjarlægum löndum, ekki hvað síst tengt fíkniefnasmygli. Aðstæður í fangelsum í þeim löndum eru oft skelfilegar, alvarleg mannréttindabrot daglegt brauð í þessum fangelsum sem eru yfirfull og beinlínis lífshættuleg. Nýlega fjallaði stórblaðið The Guardian um hræðilegar aðstæður í brasilískum fangelsum þar sem átök milli gengja innan fangelsismúranna hefðu ítrekað leitt til hryllilegra fjöldamorða. Þetta eru aðstæður sem við hér á Íslandi getum engan veginn ímyndað okkur eða náð utan um. Ýmsir gætu kannski sagt að þeir sem fremja glæp eigi að taka út sína refsingu, en ég vona að hæstv. ráðherra taki undir með mér að mjög mikilvægt sé að huga að mannréttindum allra þegna íslenska ríkisins, líka þeirra sem gera mistök og brjóta lög. Það virðist líka vera algengt að afplánunarsamningar liggja ekki fyrir gagnvart þeim löndum þar sem aðstæður eru hvað verstar og þar sem mannréttindi eru fótum troðin. Það hefur gilt t.d. um Brasilíu. Í fyrirspurn um framsals- og fangaflutningasamninga til fyrrverandi utanríkisráðherra frá hæstv. fyrrverandi þingmanni, Össuri Skarphéðinssyni, í fyrra kom fram að heimilt er, að vissum lagaskilyrðum uppfylltum um alþjóðlega samvinnu um fullnustu refsidóma, að fullnægja svokallaðri viðurlagaákvörðun frá erlendum dómstól á Íslandi þrátt fyrir að afplánunarsamningur sé ekki fyrir hendi. Bæði ríkin þurfi hins vegar að samþykkja og ákvörðun um beitingu þeirrar lagaheimildir væri í höndum þess ráðherra sem fer með flutning dæmdra manna samkvæmt forsetaúrskurði um skiptingu stjórnarmálefna í Stjórnarráði Íslands. Því spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra hvort unnið sé að því að koma á framsali íslenskra fanga erlendis til afplánunar á Íslandi án þess að fyrir liggi sérstakur framsals- eða fangaflutningasamningur við viðkomandi land. Og hvort ráðherrann hafi mótað sér stefnu eða sýn á framsal íslenskra fanga erlendis til afplánunar á Íslandi þó ekki liggi fyrir sérstakur framsals- eða fangaflutningasamningur við viðkomandi land.
Virðulegur forseti. Það er rétt eins og fyrirspyrjandi kom inn á að á þessu sviði eru í gildi lög nr. 56/1993, um alþjóðlega samvinnu um fullnustu refsidóma, en með þeim lögum var uppfylltur sá alþjóðasamningur sem Ísland er aðili að, þ.e. samningi Evrópuráðsins um flutning fanga frá árinu 1983, og síðari samningsviðauka við hann, sem og samningi Evrópuráðsins um alþjóðlegt gildi refsidóma sem er frá árinu 1970. Rétt er að halda því til haga að aðilar að þessum samningi eru 64 ríki. Og það eru fjölmörg ríki utan Evrópu, þar á meðal ákveðin ríki Suður-Ameríku sem eru aðilar að þessum samningum, ekki þó Brasilía, sem hér er sérstaklega nefnd í fyrirspurninni. Þetta eru sem sagt samningar sem eru grundvöllur að flutningi erlendra refsidóma á milli fjölmargra ríkja, bæði innan Evrópu og utan. Þess utan hefur Ísland aldrei gert tvíhliða samninga um fullnustu refsidóma við erlent ríki heldur byggt á þessum alþjóðlegu samningum og þeim lagaheimildum sem er að finna í íslenskum lögum í þeim efnum. Það er rétt einmitt að árétta að í 3. gr. laganna er heimilt að ákveða þegar sérstakar ástæður mæla með því að fullnusta viðurlagaákvörðun hér á landi sem íslenskur ríkisborgari eða maður búsettur hér á landi hefur hlotið samkvæmt dómi eða annarri ákvörðun dómstóls í öðru ríki. Það er rétt að nefna að slíkur flutningur getur þó ekki orðið nema með samþykki beggja ríkja og að sjálfsögðu með samþykki fangans sem um ræðir. Tvíhliða samningur við annað ríki um flutning á fullnustu refsidóma verður ekki gerður án samráðs við dómsmálaráðuneytið sem fer með málefni fanga og flutning dæmdra manna. Af hálfu dómsmálaráðuneytisins hefur ekki verið unnið að gerð tvíhliða samnings við Brasilíu eða nokkurt annað ríki um flutning á fullnustu refsidóma. Innanríkisráðuneytinu er kunnugt um að fulltrúar sendiráðs Íslands í Washington hafi átt samskipti við fulltrúa sendiráðs Brasilíu í Washington um leyfi til þess að greiða fyrir flutningi á fullnustu refsidóma sem kveðnir hafa verið sérstaklega upp í Brasilíu yfir íslenskum ríkisborgurum. Rétt er að nefna að önnur Norðurlönd hafa ekki gert fangaflutningasamning við Brasilíu og hyggjast ekki gera slíkan samning í bráð. Norðmenn hafa þó samið um einstaka fanga í einstökum málum. Að svo stöddu tel ég farsælla að beita þeirri sérstöku lagaheimild í 3. gr. sem ég reifaði hér áðan, þ.e. þegar sérstakar ástæður mæla með því, t.d. mannúðarsjónarmið sérstök, einkum með vísan kannski til ungs aldurs hins íslenska ríkisborgara, þá tel ég farsælla að nota þá lagaheimild til að leita eftir möguleikum á flutningi fanga til Íslands. Slíkur flutningur á fullnustu erlendra refsidóma getur þó ekki farið fram nema bæði ríkin samþykki það. Hins vegar, af því að spurt var um það hvort einhver stefna hafi verið sérstaklega mörkuð í þessum efnum, þá hefur það ekki verið gert með formlegum hætti þótt málið hafi verið skoðað af og til, bæði í utanríkisráðuneytinu og í dómsmálaráðuneytinu eins og þá hét, og í innanríkisráðuneytinu líka. Það eru auðvitað margvísleg sjónarmið sem þarf að hafa í huga. Tvíhliða samningar, þeim er auðvitað ætlað að vera tvíhliða. En menn hafa metið það svo að ekki séu kannski miklar líkur á því að t.d. brasilískir fangar hér á landi myndu óska eftir því að afplána dóma í Brasilíu og ekki er endilega víst að ríki vilji taka við föngunum. Þetta er eitt sjónarmið sem þarf að hafa í huga og með hliðsjón af möguleikum og svigrúmi hins íslenska refsivörslukerfis að þjónusta bæði erlenda ríkisborgara og íslenska ríkisborgara sem hafa brotið af sér erlendis og eru kannski sumir með víðtæk tengsl við alþjóðlega glæpastarfsemi sem hið íslenska refsivörslukerfi hefur kannski ekki mikla reynslu af. En það er auðvitað sjálfsagt að skoða þetta. Ég tel hins vegar að svo stöddu að 3. gr. laganna veiti fullt svigrúm til þess að grípa inn í einstök [[Forseti hringir.]]tilvik með tilliti til mannúðarsjónarmiða og sérstaklega ef um er að ræða unga brotamenn.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga umræðuefni. Mér finnst mikilvægt, eins og hv. þingmanni, að hugsa út fyrir rammann og að við einbeitum okkur sérstaklega að löndum þar sem hætta er á að grundvallarmannréttindi íslenskra ríkisborgara séu fótumtroðin. Ég vil því beina athugasemd minni að hæstv. dómsmálaráðherra, hvort hún sé meðvituð um hversu margir fangar eru í fangelsum landa þar sem ekki liggur fyrir framsalssamningur og hvernig málum þeirra er háttað. Eins er ég forvitin um hvernig samstarfi dómsmálaráðuneytisins og utanríkisráðuneytisins er háttað í þessum efnum. Eru þau með einhvers konar vinnuteymi? Er fyrirhugað eitthvert sérstakt samstarf til að tryggja að þeir fangar sem eru í löndum þar sem ekki liggja fyrir samningar njóti þar alla vega aðstoðar utanríkisráðuneytisins og mögulega líka samvinnu dómsmálaráðuneytisins um að koma þeim heim?
Forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún er mjög nauðsynleg. Mig langar bara að vekja athygli á því að á síðasta kjörtímabili skrifaði Ísland undir og löggilti Evróputilskipun sem lýtur að handtöku og afhendingu manna til og frá Íslandi vegna refsiverðra verknaða á grundvelli handtökuskipunar. Þetta var þingmál nr. 463. Við Píratar gagnrýndum þetta því það virðist vera sem það sé lítil meðvitund um hvað þetta þýði. Þetta þýðir að hægt er að framselja íslenska ríkisborgara til Evrópuríkja, ekki bara Norðurlandanna eins og áður hefur verið. Mig langaði að spyrja hvort ekki hefði verið þá tilefni til þess að kanna leiðir til að búa til samninga á milli landa. Því að fangelsi í Brasilíu eru ekki þau einu sem eru viðurstyggileg.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum kærlega fyrir svör hennar og öðrum þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni. Það er gott að heyra að ráðherrann telur að núverandi lagaumhverfi gefi henni nægar heimildir að hennar mati til að geta beitt sér í málum sem koma upp þar sem brotið er á mannréttindum íslenskra þegna og jafnvel líf þeirra í stórhættu. Ég vil hins vegar benda á að í fyrirspurn sem var beint til þáverandi utanríkisráðherra kom fram að hafinn væri undirbúningur að samningi um þetta við sérstaklega Brasilíu. Hins vegar kemur fram í svari ráðherrans að hún telji, og vísar þá til hinna Norðurlandanna, að þar hafi ekki verið gerðir þess háttar samningar. Og það sé vegna þess að erfitt sé að sjá fyrir sér að slíkur samningur gæti í reynd verið tvíhliða. Ég tel líka að í svari ráðherrans hafi komið fram ákveðin sýn og ákveðin áhersla á hvernig hún vill nálgast einstök mál og nefndi sérstaklega ungan aldur og aðstæður sem þyrfti að meta hverju sinni. Eins og kom fram í máli hv. þm. Birgittu Jónsdóttur erum við ekki að tala bara um einstakt land heldur getur það verið fjöldinn allur af löndum þar sem aðstæður geta orðið með þeim hætti að viðkomandi einstaklingar eru einfaldlega í hræðilegum aðstæðum. Ég vil því eindregið hvetja ráðherrann til að vinna áfram í þessum málum, um framsal íslenskra fanga erlendis til að afplána hér á Íslandi, að íhuga það að marka stefnu um hvernig hún sér fyrir sér að beita þessu lagaákvæði og ég tek jafnframt undir mikilvægi þess að gott [[Forseti hringir.]]samstarf sé milli utanríkisþjónustunnar og innanríkisráðuneytisins varðandi málefnið.
Virðulegur forseti. Já, það er gott samstarf, að sjálfsögðu, á milli utanríkisráðuneytisins og dómsmálaráðuneytisins í þessum málum. Ég hef ekki tölur yfir það hversu margir íslenskir ríkisborgarar sitja t.d. í dag í fangelsum í löndum skulum við kalla sem ekki eru aðilar að nefndum Evrópuráðssamningi. En fyrir liggur að það eru líklega eitt til fimm mál á ári sem varða heimflutning fanga frá löndum sem eiga aðild að Evrópuráðssamningnum. Svona í grófum dráttum. Það þarf auðvitað ekki endilega að vera að íslenskum stjórnvöldum berist einhverjar upplýsingar um Íslendinga í fangelsum erlendis. Það er því kannski undir hælinn lagt hvort það gerist. En þegar það gerist er það yfirleitt einmitt ósk um einhverja aðstoð vegna aðbúnaðar í viðkomandi ríki, aðbúnaðar í fangelsi viðkomandi ríkja. Það má líka geta þess að þau mál sem hafa komið upp og varða t.d. Brasilíu, þá hafa menn náð nokkrum árangri í samskiptum við fangelsismálayfirvöld í því ríki. Þótt það hafi kannski ekki leitt til framsals fanganna er hægt að beita sér með ýmsum öðrum hætti til að tryggja að íslenskur ríkisborgari njóti mannréttinda og viðeigandi aðbúnaðar í fangelsi, hvort sem er í Brasilíu eða annars staðar. Það er einmitt það sem við þurfum að fylgjast með. Við bregðumst auðvitað við öllum óskum og fyrirspurnum sem að þessu lúta og munum gera áfram. Ég þakka fyrir mjög ánægjulegar umræður um þetta. Án efa verða þessi mál til skoðunar, að minnsta kosti í öllu falli í dómsmálaráðuneytinu svo ég svari nú bara fyrir það en alveg örugglega líka í utanríkisráðuneytinu eftir því sem tilefni gefur til.