Forseti. Nefnd á vegum heilbrigðisráðherra um mótun stefnu til að draga úr skaðlegum afleiðingum fíkniefnaneyslu hefur skilað af sér og í samtali við Stöð 2 í gær sagði formaður nefndarinnar að niðurstaðan væri veruleg afstöðubreyting í fíkniefnamálum. Og hver er hún? Jú, helsta tillagan er sú að fangelsa ekki fyrir það að bera á sér neysluskammta fíkniefna heldur sekta frekar fyrir athæfið. Virðulegi forseti. Þetta hefur ekki verið viðhaft hér, fólki hefur ekki verið hent í fangelsi fyrir það eitt að bera á sér neysluskammta. Þetta veit starfshópurinn auðvitað en leggur til að lögum verði breytt svo þau verði í takt við það hvernig þeim hefur verið framfylgt. Hér er því ekki um neina raunverulega breytingu að ræða nema kannski að lögð er enn meiri áhersla á sektirnar. En það á ekki að sekta fólk eins og mig sem velur sér áfengi sem sinn vímugjafa, bara hina sem velja sér önnur vímuefni. Þá er mikið talað um skaðaminnkun í þessum tillögum en það gleymist alveg að gera grein fyrir því hvernig sekta á fíkniefnaneytendur, hvernig sektir fara með hugmyndum um skaðaminnkun og þeirri hugmyndafræði að aðstoða eigi fíkla við að komast úr heimi fíknar. Svo er líka eftirtektarvert að fulltrúi ríkislögreglustjóra í nefndinni treystir sér ekki til að greiða atkvæði með þessum tillögum, sem sumum þykja vera stórt skref í rétta átt. Af hverju er það? Af því að hlutverk nefndarinnar var, með leyfi forseta, að „skapa heildstæða stefnu, sem leggur höfuðáherslu á mannúðlega nálgun og vernd mannréttinda“. Mig langar þess vegna til að vita hvernig fulltrúi ríkislögreglustjóra gat verið á móti tillögunum. Með því að vera á móti hlýtur hann beinlínis að ganga gegn tilgangi og meginverkefni hópsins, ekki nema þessi fulltrúi lögreglunnar hafi viljað ganga lengra og lögleiða önnur fíkniefni eins og gert er með áfengi. Ef svo væri gæti ég skilið það og tekið undir því að það er morgunljóst að vímuefnaneytendur [[Forseti hringir.]]verða ekki edrú eða bættir borgarar með neikvæðum hvötum frá ríkinu. Þarna þarf að beita forvörnum og aðstoð umfram allt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Greinilegt er á umræðunni hér á Alþingi að kosningar eru í nánd. Margir þingmenn býsnast yfir því hvað útgerðin greiðir lítið til samfélagsins og hóta að hækka það svo um munar svo hægt verði að bæta í heilbrigðiskerfið eða eitthvað annað sem nauðsynlegt er að bæta. Ekki þarf annað en að skoða skipasölurnar til að sjá að kosningar eru í nánd því að sjaldan hafa fleiri litlar útgerðir verið til sölu. Ég trúi því ekki að þeir þingmenn sem á tyllidögum vilja að hér þrífist blönduð útgerð, allt frá smábátum til togara, geri sér grein fyrir því hvað neikvæð umræða um fjölskylduútgerð sægreifa, eða hvaða nöfn þeir kunna að nota, geta haft á þessa útgerðarflóru sem er þó enn við lýði, sem betur fer. Eftir því sem við sáum fleiri óvissufræjum fyrir kosningar fjölgar þeim einyrkjum sem fyllast ótta um starfsöryggi sitt og afkomu og selja. Hverjir kaupa? Það eru þeir stóru. Mikið hefur verið rætt undanfarið um svokallaða uppboðsleið, líkt og Færeyingar gerðu tilraun með. Hver var útkoman þar? Örfá fyrirtæki keyptu sem voru meira og minna í eigu útlendinga. Er það það sem við viljum? Hvar endar markaðshyggja vinstri manna? Reynum að sjá fyrir okkur hver útkoman verður hér á landi. Hverjir koma til með að kaupa? Verða það litlu fjölskyldufyrirtækin, einyrkjarnir eða kannski bara stóru fyrirtækin sem eru meira og minna í eigu lífeyrissjóða og stórra fjárfesta? Hvert er eðli markaðarins? Það er að þeir sterku kaupa. Hvað gerist hjá þeim sem ekki fær? Bíður hann með sinn bát í ár eða lengur og vonar að hann fái næst? Hver hefur efni á því? Er það einyrkinn sem hefur engar aðrar tekjur eða sá stóri sem hefur fleiri tekjuleiðir? Hvað þarf sá stóri að kaupa oft til að sá litli keppi ekki oftar um veiðiheimildir? Tölum skýrt en ekki í blekkingum. Það er pólitísk ákvörðun ef við viljum fækka einyrkjum í útgerð og hafa fá og stór sjávarútvegsfyrirtæki sem geta vafalaust greitt talsvert hærri veiðigjöld. Uppsjávarfyrirtækin hafa fengið [[Forseti hringir.]]að hagræða að vild og standa vel. Viljum við sjá þá þróun í bolfiskinum?
Virðulegi forseti. Undanfarið hefur heyrst sú skoðun að samkeppnisstaðan á fjölmiðlamarkaði sé ójöfn, hún sé ósanngjörn og komi í veg fyrir að einkareknir fjölmiðlar sem flestir eða allir verða að reiða sig á auglýsingatekjur geti vaxið og dafnað og þar með sinnt hlutverki sínu sem skyldi. Ég er sammála þessu viðhorfi. Það er þó nauðsynlegt að hafa eitt í huga. Ef við ætlum að taka RÚV út af auglýsingamarkaði eða skerða tekjur félagsins kannski um milljarð eða meira verður að svara þeirri spurningu hvort og þá hvernig bæta eigi félaginu upp tekjumissinn. Á að auka framlög úr ríkissjóði eða draga úr þjónustu? Þetta er lykilspurning sem verður að svara. Það er ekki hægt að ákveða einhliða að breyta tekjumódeli RÚV nema ákveða framtíð þess í leiðinni. Rekstur einkarekinna, lítilla fjölmiðla er þungur og það verður að styðja þá og styrkja. Fjölmiðlun er einn af hornsteinum lýðræðis og lýðræðislegrar umræðu í þjóðfélaginu. Það er skylda okkar að hlúa að þessum miðlum þótt ekki sé nema til að tryggja að sem flestar raddir fái að heyrast í þjóðfélagsumræðunni. Það er hins vegar ekki sjálfgefið að sú aðgerð að taka Ríkisútvarpið út af auglýsingamarkaði með einu pennastriki gagnist nógu vel. Það er t.d. ekki víst að auglýsendur beini auglýsingum sínum jafnt á alla aðra miðla. Það er hætta á að þeir smæstu verði út undan. Annar möguleiki er að hækka verðskrá RÚV á auglýsingum verulega til að gefa öðrum á þessum markaði aukið rými til athafna. Það er of lítill munur á verði auglýsinga sem leiðir til þess að auglýsendur velja oft RÚV. Loks vil ég nefna þann möguleika að setja þak á auglýsingatekjur RÚV. Í dag nema þessar tekjur um 2,2 milljörðum á ári. Hægt væri að setja þak á þessa upphæð þannig að hún verði t.d. 1,5 milljarðar á ári og síðan gæti sú upphæð smám saman lækkað. Þá yrði að bæta félaginu upp tímabundið þennan tekjumissi. Þetta er umræða sem við verðum að taka í tengslum við framtíð Ríkisútvarpsins.
Virðulegur forseti. Sveitarfélögin í landinu sinna mikilvægri grunnþjónustu. Það er Alþingi til vansa að frumvarp sem leiðréttir hlut þeirra í tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga er óafgreitt eftir að hafa legið hér inni í nærfellt ár og kom fram á árinu 2015 frá hæstv. innanríkisráðherra. Sveitarfélögin áttu að fá bætta þá hlutdeild sem þau urðu af vegna séreignarsparnaðarleiðarinnar sem nemur um 4,8 milljörðum kr. Sveitarfélögin hafa frá hruni, flest ef ekki öll, þurft að skera niður í mikilvægri grunnþjónustu og stakkur stærri sveitarfélaganna sérstaklega er nú um stundir mjög þröngt skorinn. Það er mikilvægt að grunnþjónusta í sveitarfélögunum líði ekki fyrir það að hér á Alþingi séu ekki afgreidd mál sem tryggja sveitarfélögunum auknar tekjur í samræmi við samninga sem ríkið og sveitarfélögin hafa þegar gert. Slíkir samningar verða að ganga eftir og Alþingi má ekki liggja á liði sínu við það að skapa sveitarfélögunum þau rekstrarskilyrði sem ríkisstjórnin og sveitarfélögin hafa komið sér saman um. Málefni sveitarfélaganna og sú grunnþjónusta sem þar er varðar hvert heimili í landinu og ég legg áherslu á að ramminn sem þeim er sniðinn þarf að vera hafinn upp yfir flokkapólitík og upp yfir gíslatöku í nefndum þingsins.
Hæstv. forseti. Þegar dregur nær kosningum eykst eðlilega spenna og pólitískur titringur. Það mátti og greina í umræðunni á Alþingi í gær um búvörulög og búvörusamning, við greinum þetta í opinberri umræðu. Í umræðu um búvörulögin var að greina slíkan spennutón en þrátt fyrir allt fannst mér sú umræða afar góð og málefnaleg og mun vafalítið taka á sig frekari mynd þegar við ræðum það mál áfram og svo síðar um tollasamninginn. Þessi spenna kristallast vel í þeirri pólitísku spurningu hversu mörg mál og hvaða mál þingið ætti að klára og mikilvægt er að klára eða yfir höfuð ástæða til að klára áður en yfir lýkur, áður en þingið lýkur störfum, við klárum hina pólitísku baráttu og þjóðin kýs sína fulltrúa. Virðulegi forseti. Ég mundi auðvitað helst vilja að þessi hæstv. ríkisstjórn sæti sem lengst. Verk hennar tala sínu máli en fyrst og síðast er þessari hæstv. ríkisstjórn umhugað um að klára þann sáttmála sem hún gerði og lofaði þjóð sinni. Það hefur þessi ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks sannarlega gert og er umhugað um að ljúka vel við. Það er ástæða til að benda á það hér hver verk þessarar hæstv. ríkisstjórnar hafa verið því að stóra myndin er afar hagfelld. Auðvitað erum við í kapphlaupi við tímann en þannig verður það ekki alltaf. Þrátt fyrir að nú séu uppi óvenjulegar aðstæður með styttra kjörtímabil hefur hingað til, hæstv. forseti, verð ég að segja, í góðri samvinnu við þingflokksformenn, stjórn og stjórnarandstöðu, sem ég vil jafnframt hrósa, verið haldið uppi góðum vinnubrag og það er engin ástæða til annars en að ætla að við klárum þetta með sóma.
Hæstv. forseti. Aðalfundur eignarhaldsfélags Kaupþings fór fram í gær. Þar voru bónusgreiðslur til um 20 starfsmanna félagsins samþykktar með yfirgnæfandi meiri hluta atkvæða. Ekki þarf að fara mörgum orðum um þessa ákvörðun nema að nú er nauðsynlegt að grípa til aðgerða. Þær hugmyndir sem voru ræddar í þinginu í gær voru margar hverjar mjög áhugaverðar. Ég hef því óskað eftir því að eiga sérstaka umræðu við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um málið og ég vona svo sannarlega að sú umræða fari fram sem fyrst. Það var samt annað sem ég ætlaði að ræða í dag. Í dag eru fréttir af verulegri aukningu umferðar um Hvalfjarðargöngin það sem af er þessu ári. Þetta er í samræmi við upplifun fólks sem keyrir þessa leið um göngin og Vesturlandsveg og margir hverjir á hverjum degi. Mikill þungi umferðar kemur úr þeim sveitarfélögum sem liggja hvað næst Hvalfjarðargöngunum norðan megin en eins og fram kom fyrir nokkru síðan aka um 2.000 bílar þessa leið dag hvern úr þeim sveitarfélögum. Þar er m.a. um að ræða fólk sem sækir vinnu og skóla í höfuðborginni. Þessir einstaklingar borga talsvert í ferðakostnað til að komast til og frá vinnu eða skóla. Það er óhætt að segja að mörgum finnist þessi kostnaður ósanngjarn þar sem þetta er eina leiðin úr höfuðborginni þar sem gjaldtaka fer fram. Öll gerum við okkur grein fyrir því að umferðarþunginn er orðinn mikill um Hvalfjarðargöngin og Vesturlandsveg og nauðsynlegt verður áður en langt um líður að fara í úrbætur á þessum vegum. Auk þess hafa átt sér stað umræður um fyrirhugaða Sundabraut sem verður vonandi að veruleika innan einhverra ára og tel ég að hún verði mikil samgöngubót fyrir svæðið. Í þessu samhengi langar mig að minnast á þingsályktunartillögu sem ég lagði fram í þinginu 5. október 2015. Hún fjallaði um að þeim skattskyldu mönnum sem þurfa að greiða háan kostnað vegna ferða til og frá vinnu verði veittur afsláttur af tekjuskatti. Tel ég að það fyrirkomulag sem tillagan kveður á um, þ.e. að taka upp skattafslátt vegna ferða til og frá vinnu, gæti verið skref í rétta átt við að styrkja atvinnusvæði víða um landið og jafnframt jákvætt fyrir fólk sem þarf að greiða talsverðar upphæðir til að komast til og frá vinnu eða í skóla. Ég vona svo sannarlega að þessi tillaga nái fram að ganga, [[Forseti hringir.]]hún væri mikið framfaraskref.
Hæstv. forseti. Ein af aukaafurðum þess þegar viðskiptabankarnir voru á sínum tíma afhentir kröfuhöfum [[Gripið fram í.]]var sú að 3% eignarhlutur í Landsbanka Íslands var afhentur völdum starfsmönnum. Það má segja að þetta sé framlag hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar til nýfrjálshyggjukapítalistagræðgisvæðingarinnar, svo notuð séu hans eigin orð. Þessi 3% klíka hefur síðan stjórnað Landsbankanum þrátt fyrir þessa litlu eignaraðild og þjóðin sem á þennan banka hefur ekki haft nein tækifæri til að hafa áhrif á rekstur hans eða hvernig hann fer fram. Hvernig hefur þetta kristallast? Þetta hefur m.a. kristallast í því hvernig farið var með eignarhluta ríkisins í Borgun sem var seldur fyrsta manni sem bankaði á dyrnar með hörmulegum afleiðingum sem síðan hafa kristallast. Þetta hefur líka komið fram í því að það mál ætlar engan endi að taka. Nú hefur komið í ljós að það virðist svo sem það sé einhver leyniþráður á milli Landsbankans og eigenda Borgunar. Þannig bárust fréttir af því mjög nýverið að Landsbanki Íslands hefði selt einbýlishús á höfuðborgarsvæðinu til eins af lykilstjórnendum Borgunar undir því verði sem Landsbankinn hafði áður fengið tilboð í, þ.e. Landsbankinn hafði fengið tilboð í þessa eign mánuði áður og seldi hana mánuði síðar lykilstjórnanda í Borgun á lægra verði. Ég hlýt að spyrja: Hversu lengi á þetta mál að ganga svona án þess að Fjármálaeftirlitið geri neitt? Hversu lengi á þetta mál að ganga svona án þess að kjörnir fulltrúar á Alþingi hafi neitt um það að segja? Hversu lengi eiga menn sem sitja í skjóli 3% eignaraðildar og víla og díla, afsakið orðbragðið, um málefni þjóðarinnar sem á eign þessa í bankanum? Er ekki kominn tími til að hreinsa út þessa bankastjórn?
Hæstv. forseti. Nú er verulega illt í efni svo ekki sé meira sagt. Staðan sem komin er upp vegna framkvæmda í tengslum við Bakkaverkefni svokallað er með fádæmum slæm. Nú standa menn frammi fyrir því að uppbygging og ferli sem hefur verið unnið að árum saman er í hættu. Um er að ræða 80 milljarða fjárfestingu sem stefnt er í voða vegna kærumála. Helst dettur mér í hug að hér sé um meinbægni að ræða því samfélagslegir hagsmunir eru gríðarlegir og margir eiga mikið undir. Menn hafa unnið samkvæmt öllum reglum á öllum stigum málsins. Sveitarfélög sem að málinu koma hafa unnið samkvæmt ákvæðum skipulagslaga og í þeim öllum er aðalskipulag í gildi. Vera má að menn sem stóðu fyrir kærumálum hafi ekki gert sér grein fyrir afleiðingum þeirra og hafi hugsað þessa aðgerð sem prófmál inn í framtíðina. Ef svo er er þetta algerlega út í hött og fráleitt að koma inn á lokastigi í þessu verkefni til að fá framtíðarsýn í meðferð framkvæmda. Ákvæði um hraun sem njóta sérstakrar verndar hafa verið í lögum frá 1999 og því einkennilegt að nú vilji menn kollvarpa öllu sem gert hefur verið á grunni nýrra laga. Þetta mál snýst í raun um stutta línulögn yfir Eldhraun. Við skulum hafa í huga að Eldhraun hefur verið brotið víðsvegar og við þurfum ekki að horfa lengra en til nágrannasveitarfélaga höfuðborgarinnar til að sjá það. Skiptir máli hvar á landinu er verið að framkvæma, spyr sá sem ekki veit? Þetta verkefni hefur verið unnið í breiðri sátt og pólitískri samstöðu fram að þessu. Það er því ekki undarlegt að heimamönnum sé brugðið og finnist það jafnvel sorglegt þegar einstaka þingmenn gleðjast yfir því að framkvæmd skuli vera komin í uppnám og menn standi frammi fyrir miklu tjóni. Nú er mál að linni. Við verðum að finna leiðina út úr þessum ógöngum og koma þessum málum í þann farveg að hægt sé að vinna áfram í breiðri sátt að uppbyggingu til framtíðar og við glötum ekki trúverðugleika okkar.
Virðulegi forseti. Krafan um ofurskatt á ofurlaun er vöknuð á ný af fullum þunga og að gefnu tilefni því hvað er til ráða þegar samþykktir eru kaupaukar til starfsmanna fjármálafyrirtækja sem nema milljörðum króna í samfélagi þar sem barnafjölskyldur, láglaunafólk, aldraðir og öryrkjar eiga varla í sig eða á. Hvers konar samfélag er það sem horfir þegjandi upp á slíkan ójöfnuð? Við getum ekki sem siðað samfélag sætt okkur við það brjálæði að menn sem hafa það að aðalstarfi að hirða eignir af fólki og fyrirtækjum í umboði kröfuhafa skuli fá í kaupauka tugföld árslaun verkamanns. Nú hafa stjórnarþingmenn sagt í fjölmiðlum að ómögulegt sé fyrir löggjafann að hafa áhrif á þetta og ekki sé hægt að taka geðþóttaákvarðanir þegar menn geri eitthvað sem talið sé óæskilegt því að málið varði ekki almannahagsmuni, eins og það er orðað. Ég vil andmæla þessu sjónarmiði sem hefur komið fram opinberlega því að málið varðar almannahagsmuni og það er hlutverk löggjafans að setja lagaramma um almenn ásættanleg skilyrði til að tryggja frið og sátt í samfélaginu. Ofurgreiðslur í kaupaukum eru ögrun við almennt velsæmi. Þær ýta undir úlfúð og vinnudeilur, grafa undan jafnvægi og sátt í samfélaginu og þeim hefur verið mótmælt af aðilum vinnumarkaðarins, almenningi, þingmönnum og fleirum. Það væri óskandi að þessi vinnustaður gæti tekið hlutverk sitt alvarlega sem löggjafa og stemmt á að ósi varðandi þessa ósvinnu með lagasetningu.
Virðulegi forseti. Fyrst nokkur orð um ofurbónusana. Þeir eru til skammar og samræmast ekki gildum siðaðs samfélags. Ætlum við virkilega ekkert að læra af hinum fleygu orðum fyrrverandi ritstjóra Morgunblaðsins, Styrmis Gunnarssonar, í rannsóknarskýrslu Alþingis þar sem hann sagði: „Þetta er ógeðslegt þjóðfélag, þetta er allt ógeðslegt. Það eru engin prinsipp, það eru engar hugsjónir, það er ekki neitt. Það er bara tækifærismennska, valdabarátta.“ Ég neita að búa í slíku samfélagi. Að öðru máli sem skiptir okkar samfélag miklu máli en það er tillaga til þingsályktunar sem lögð hefur verið fram þar sem 25 þingmenn úr öllum flokkum óska eftir því að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um flugvöll í Vatnsmýrinni. Ég vona að þetta mál komi til umræðu sem allra, allra fyrst á Alþingi. Ég fagna einnig aðkomu Ólafar Nordal að málinu í gær með bréfi sem hún sendi til borgarstjóra. Bara til þess að menn geri sér grein fyrir hvað við erum að tala um mikilvægt mál er ég með nokkrar staðreyndir um sjúkraflug úr BS-ritgerð í hjúkrun frá árinu 2014. Það eru farin 500 sjúkraflug á ári og 100 þyrluflug á Íslandi. 20% af þeim eru svokölluð forgangsflug þar sem líf liggur við. Aldur sjúklinga er allt frá nýfæddum börnum til 95 ára gamals fólks. Flest eru flugin frá Akureyri og næst koma Vestmannaeyjar. Sjúklingar eru oftast fluttir suður vegna hjarta- og æðasjúkdóma eða alvarlegra áverka. Af niðurstöðum í ritgerðinni má álykta að sjúklingar sem fluttir eru með sjúkraflugi til Landspítalans séu að jafnaði alvarlega veikir eða slasaðir. Þá fer sjúkraflugum þar sem um bráða og mögulega lífsógn er að ræða fjölgandi. [[Forseti hringir.]]Þess vegna er flugvallarmálið eitt mikilvægasta mál í okkar samfélagi í dag.
Virðulegi forseti. Ef maður ætlar að komast eitthvert skiptir ekki bara máli hversu stór skref maður tekur, það skiptir verulegu máli og mestu máli að maður taki þau í rétta átt. Mig langar að fagna nýútkominni skýrslu heilbrigðisráðherra um mótun stefnu til að draga úr skaðlegum afleiðingum og hliðarverkunum vímuefnaneyslu, en hún er komin í kjölfar vinnu starfshóps sem m.a. sá sem hér stendur tók þátt í. Ég fagna því sérstaklega, ekki aðeins að hún sé komin fram heldur að þar hefur tekist að fá alla helstu aðila til að taka skrefin í rétta átt. Það hefur verið gagnrýnt, m.a. af hv. þm. Björt Ólafsdóttur, og af góðri ástæðu að mati þeirra sem eru sammála henni, eins og ég, að þetta sé ekki stórt skref, ekki stórt stökk. Það er rétt. En það er einkenni þess að þetta er hóflegt skref, þetta er yfirvegað skref og þetta er í raun og veru mjög sjálfsagt skref vegna þess að hér erum við að tala um það að breyta fyrirkomulagi vímuefnamála í þá átt að áherslan sé á mannúð, að áherslan sé á það að hjálpa þeim bágstöddu í staðinn fyrir það að ala á refsingum og hatri, en það hefur því miður oft verið einkenni stefnu stjórnvalda hér sem víðar um heiminn gagnvart vímuefnamálum og það er röng átt. Það voru skref í ranga átt, virðulegi forseti. Að vísu er ekki tími til að ræða þessa skýrslu hér og nú en vonandi gefst tækifæri til þess síðar. Þar er margt sem er mjög mikilvægt fyrir réttindi fólks sem er í vímuefnaneyslu, hvort sem það á við vandamál að stríða eða ekki. Þótt skrefið þyki ekki mjög stórt fyrir þá sem vilja ganga lengra, eins og ég vil og hv. þm. Björt Ólafsdóttir vill og fleiri, er þetta í það minnsta til tilbreytingar skref í rétta átt.
Forseti. Ég ætla eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson sem talaði á undan mér að lýsa ánægju minni yfir þeirri skýrslu sem lögð var fram í gær. Starfshópur hefur unnið að því í tvö ár að koma með tillögur að því sem kallað er að draga úr skaðlegum afleiðingum vímuefnaneyslu og það er virkilega ánægjulegt að skýrslan er komin fram. Gerðar eru tillögur um að í stað þess að fangelsa fólk fyrir að vera með neysluskammta á sér komi fjársektir. Í flestum tilfellum er það væntanlega ungt fólk sem er með neysluskammta á sér. Það er náttúrlega ekki gott fyrir neinn að fara í fangelsi en ég held að það sé sérstaklega óhollt fyrir ungt fólk að fara í fangelsi. Ég fagna því líka að lagt er til að brot af þessu tagi verði ekki til þess að fólk lendi á sakaskrá. Það er sérstaklega ánægjulegt að það sé tekið í burtu. Síðan er lagt til að fjölgað verði afeitrunarplássum sem tiltæk eru með litlum fyrirvara. Það er líka gott, virðulegi forseti. Eitt atriði enn er að einstaklingi sem sprautar vímuefnum í æð verði tryggður aðgangur að gjaldfrjálsri nálaskiptaþjónustu. Þetta er líka mjög góð tillaga vegna þess að það skiptir máli að fólk, sem er komið á þann stað í lífinu að það sprautar sig, noti þó a.m.k. verkfæri til þess sem [[Forseti hringir.]]skaðar það ekki enn frekar. Ég fagna þessari skýrslu.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að lýsa ánægju minni með gang þingstarfanna frá því að þing kom saman í ágúst, bæði hér í þingsal og ekki síður við vinnu í nefndum með fjölda mála. Staðreyndin er að þingmenn allra flokka vinna af krafti í nefndum, sækja nefndarfundi og lesa heilu doðrantana milli nefndarfunda. Það kemur hins vegar fyrir að ekki er fjölmenni í þingsalnum enda vitum við það öll sem hér störfum að þegar þingmenn hafa ekki í hyggju að blanda sér í umræður í þingsal um einstök máls getur tími þeirra nýst mun betur í vinnu sé vinnunni sinnt annars staðar en í þingsalnum. Enginn vandi er að fylgjast með umræðum í þingsal nokkurn veginn hvar í heiminum sem þingmenn eru staddir. Það skiptir okkur öll máli sem hér störfum að mest af þeirri vinnu sem við höfum lagt í skili sér áfram með einhverjum hætti í gegnum þingið. Eitt af þeim málum sem mér er mikið í mun að Alþingi taki fyrir og ljúki með formlegum hætti sem fyrst er heimild til fullgildingar Parísarsamningsins í loftslagsmálum. Þrátt fyrir að fullgildingin krefjist ekki lagabreytingar er mikilvægt að Alþingi taki samninginn til umfjöllunar. Parísarsamningurinn er það mikilvægur fyrir framtíð okkar allra að æskilegt er að Alþingi samþykki sérstaka heimild til fullgildingar samningsins fyrir Íslands hönd. Því fyrr sem Ísland fullgildir samninginn því betra, því að Parísarsamningurinn tekur fyrst gildi 30 dögum eftir að 55 aðilar sem eru ábyrgir fyrir a.m.k. 55% af útblæstri í heiminum hafa fullgilt samninginn. Fullgilding af Íslands hálfu á árinu 2016 yrði því lóð á vogarskálar þess að samningurinn öðlist sem fyrst fullt gildi.
Hæstv. forseti. Ástandið í Tyrklandi er grafalvarlegt. Í gær bárust fréttir af því að alþjóðasamtök dómara, Evrópusamtök dómara og dómarafélög víðs vegar hafi mótmælt fjöldahandtökum og fangelsunum á tyrkneskum dómurum. Undanfarin ár hefur verið þrengt að tyrkneskum dómstólum og um 3 þúsund tyrkneskir dómarar voru handteknir strax eftir valdaránstilraunina þar í landi. Skúli Magnússon, formaður Dómarafélags Íslands, hefur óskað eftir fundi með forsætisráðherra um málið. Ég fagna því. Það er því miður rík ástæða til að óttast um mannréttindi í Tyrklandi. Það eru ekki bara dómarar sem hafa verið handteknir, þingmenn, aðallega kúrdískir, hafa verið sviptir þinghelgi eða sitja undir hótunum um slíkt. Fjöldi blaðamanna hefur verið fangelsaður. Formaður Dómarafélagsins bendir á að eitt og sér geti Ísland kannski ekki lyft neinu grettistaki en vonast til að Ísland láti í sér heyra því að þrátt fyrir allt sé Tyrkjum ekki sama um hvað sagt er um þá í öðrum löndum. Það er hárrétt. Í síðustu viku lögðum ég og fleiri þingmenn fram þingsályktunartillögu þess efnis að Alþingi skoraði á tyrknesk stjórnvöld að standa vörð um lýðræði, frelsi þjóðernisminnihlutahópa, borgaraleg réttindi og frjálsa fjölmiðlun í Tyrklandi. Það leið ekki langur tími þar til a.m.k. sú er hér stendur fékk bréf frá tyrkneska konsúlnum í Noregi um að ég væri að misskilja stöðuna í Tyrklandi. Við þessar aðstæður er það skylda annarra ríkja [[Forseti hringir.]]að láta í sér heyra og Ísland á að gera það þótt smátt sé. Kannski væri einn liður í því hreinlega að taka þessa þingsályktunartillögu á dagskrá og samþykkja hana.
Herra forseti. Það er enn langt í land að hægt að segja að búið sé að jafna orkuverð í landinu þótt bæði hæstv. iðnaðarráðherra og fleiri þingmenn eins og hv. þm. Ásmundur Einar Daðason hafi fullyrt að ríkisstjórnin sé búin að jafna orkuverð í landinu. Það kom fram að í síðasta fjárlagafrumvarp vantar í það minnsta 400 milljónir upp á að jafna dreifingu rafmagns og dreifingu á flutningi á orku þar sem ekki er búið við jarðvarmaveitu. Það getur verið allt að þrefaldur munur á kostnaði við að kynda og greiða fyrir rafmagn á heimilum hér á höfuðborgarsvæðinu og víða úti um land. Ég fékk upplýsingar um það nýlega að í Ólafsvík hefðu orkureikningar hækkað, sem áttu þvert á móti að lækka vegna þess að það var samþykkt frumvarp um jöfnun innbyrðis meðal dreifiveitna og átti það að stuðla að lækkun þar sem menn eru með rafmagnskyndingar og fjarvarmaveitur. Það fylgdi því líka að það gæti hækkað á sumum stöðum, sem hefur komið í ljós að hefur gerst. Ég tel mjög brýnt að það sé greint nákvæmlega hvernig niðurstaðan hefur verið þegar upp er staðið, hvort virkilega séu heimili þar sem mikill orkukostnaður var fyrir sem standa frammi fyrir því að hann hækki enn frekar þegar jöfnun innbyrðis í kerfinu átti að vera til góða. Það var líka eitt sem við vinstri græn gagnrýndum harðlega og það var að inni í þessari jöfnun voru ekki stóriðjufyrirtækin eða stórnotendur, eingöngu þeir sem voru innan dreifiveitna. Ég tel mjög mikilvægt að jafna aðstöðumun fólks úti um land hvað varðar orkukostnað, aðgengi að heilbrigðisþjónustu, háhraðatengingu [[Forseti hringir.]]og menntun, því að þetta er gífurlegt byggðamál og skiptir miklu máli.
Hæstv. forseti. Við fjöllum nú um skýrslu um aðdraganda og orsakir erfiðleika og falls sparisjóðanna. Þetta er viðamikil skýrsla í sjö bindum, en hún á rót að rekja til samþykktar þingsályktunartillögu frá 28. september árið 2010, en sú þingsályktunartillaga byggði á vinnu nefndar sem þingið hafði sett á laggirnar til að gera tillögur til þingsins um hvernig bregðast ætti við skýrslu rannsóknarnefndar um fall bankanna 2008. Þá var það mál manna að sparisjóðirnir hefðu nokkuð setið á hakanum í vinnu þeirrar nefndar og þinginu þótti ráðlegt að ráðast í þessa rannsókn. Síðan er samþykkt ný þingsályktunartillaga í júní 2011 þar sem kveðið er á um hvernig standa skuli að þessari rannsókn. Rannsóknarnefndin sem þá var skipuð skilaði af sér í aprílmánuði árið 2014 og í kjölfar þess fór fram umræða í þingsal um málið og skýrslan hafnaði síðan á vinnsluborði stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og er nú komið að því að við skilum okkar afurð til Alþingis. Í fyrrnefndum þingsályktunarsamþykktum er ekki nóg með að kveðið hafi verið á um að rannsókn á erfiðleikum sparisjóðanna skyldi fara fram heldur var einnig lagt til að fram skyldi fara heildarendurskoðun á stefnu og starfsemi sparisjóðanna í landinu. Það er mat stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að sú viðamikla skýrsla sem nú liggur fyrir Alþingi muni gagnast vel við slíka rannsóknarvinnu sem mikilvægt er að fari fram. Við lítum svo á að slík umfjöllun eigi ekki heima hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd heldur þurfi þingið að huga að starfsumgjörðinni með öðrum hætti. Mig langar að vitna í örfáar línur úr álitsgerð okkar um aðkomu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að þessu starfi: Í samræmi við hlutverk stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur nefndin við meðferð skýrslunnar einkum lagt áherslu á aðkomu opinberra aðila að málefnum sparisjóðanna, þ.e. ráðherra og opinberra eftirlitsstofnana, og er það í samræmi við hlutverk nefndarinnar. Í því sambandi hefur nefndin einkum fjallað um fjárhagslega endurskipulagningu sparisjóðanna í kjölfar falls bankanna haustið 2008. Nefndin tók sérstaklega til umfjöllunar málefni Sparisjóðsins í Keflavík, síðar SpKef sparisjóðs. Í því sambandi hefur nefndin horft til ábendinga rannsóknarnefndarinnar um ákvarðanir stjórnvalda og óskýra lagaframkvæmd og kostnaðar ríkissjóðs vegna tilraunar til endurreisnar Sparisjóðsins í Keflavík, síðar SpKef sparisjóðs. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd taldi jafnframt nauðsynlegt að fjalla um aðkomu Alþingis að málefnum sparisjóðanna og áhrif lagasetningar á starfsemi þeirra. Nefndin telur mikilvægt að dreginn verði lærdómur af skýrslu rannsóknarnefndarinnar og leggur áherslu á að við umfjöllun um brotalamir í framkvæmd laga verði að líta til markmiða þeirra og stefnu löggjafans á hverjum tíma. Allt er þetta mjög skýrt hvað varðar aðkomu okkar að þessu máli. Það er ljóst og má ráða af rannsóknarskýrslunni að víða voru brotalamir á þessum tíma í rekstri sparisjóðanna. Þess ber að geta að innan nefndarinnar hafa komið fram sjónarmið um að fara hefði mátt í ítarlegri könnun á einstökum málum og leiða fram á afdráttarlausari hátt misfellur í stjórn sumra sparisjóða. Á það er hins vegar að líta að mörgum málum var vísað til þar til bærra yfirvalda þar sem grunur lék á um refsiverða háttsemi. Ég ítreka að það er ekki á verksviði rannsóknarnefndarinnar, og stóð aldrei til, að fara í saumana á slíkum málum. Það er heldur ekki á verksviði stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að gera slíkt og ég ítreka að fjölda mála var vísað til saksóknara til frekari rannsóknar. Þar var um að ræða álitamál um hvort um brotlegt athæfi kynni að hafa verið að ræða. Rúmlega 20 mál fóru til saksóknara með þessum hætti og enn er þess að geta að fjölda mála var einnig vísað til eftirlitsstofnana. Í þessu viðamikla verki er að finna gott og afar fróðlegt yfirlit um þróun sparisjóðanna á Íslandi. Við fáum góða sýn á það hvernig sparisjóðakerfið tekur breytingum samkvæmt breyttum áherslum og markmiðum sem stjórnvöld á hverjum tíma hafa sett sér. Fyrstu lögin um sparisjóði á Íslandi eru frá öndverðri síðustu öld, fyrstu heildarlögin 1915, en áður voru til sparisjóðir byggðir á konungstilskipunum. Segir lítið af sparisjóðunum lengi vel á Íslandi annað en að þeir reyndust sínum byggðarlögum mjög mikilvæg lyftistöng. Árið 1985 hefst hins vegar þróun sem var öll á einn veg og alveg fram yfir aldamótin. Þá hefst ferli sem miðar að því að draga úr þeim mun sem var á sparisjóðunum annars vegar sem áhersla var á í upphafi að væru samfélagslegar stofnanir í nánum tengslum við sín byggðarlög, draga annars vegar úr þessu hlutverki og hins vegar hlutverki viðskiptabanka og færa þessar stofnanir hverja nær annarri. Þetta er 1985. Það eru gerðar breytingar 1993 og það er í samræmi við EES-reglugerðir. Þess má geta að rannsóknarnefndin tekur það fram að á sínum tíma hefðum við getað nýtt okkur betur það svigrúm sem þá gafst til að setja strangari eftirlitsreglur. Það var ekki gert. Veigamikil spor voru stigin 2001. Þá var gefin heimild á hlutafélagavæðingu sparisjóðanna. Þá var t.d. opnað á þann möguleika að taka mætti arð út úr lífeyrissjóðunum og greiða það stofnfjáreigendum jafnvel þótt tap hefði verið á rekstrinum. Þarna er horfið alveg frá hinum gömlu gildum að þessu leyti. Það var reynt að snúa þessu til baka í þessum þingsal. Árið 2002 kom fram frumvarp um að það bæri að snúa af þessari braut en það hlaut ekki brautargengi. Skemmst er frá því að segja að allt miðar að því að gera sparisjóðina sem líkasta viðskiptabönkunum og gera stofnfjárbréfin, sem áður var nánast litið á sem félagslegt framlag, að eftirsóknarverðum fjárfestingarkosti. Niðurstaða nefndarinnar er sú að lögin hafi ekki alltaf verið nægilega vel undirbúin og hagsmunaaðilar ráðið helst til miklu um framvinduna. Þess ber þó að geta að meðal hagsmunaaðilanna var iðulega mikil togstreita, milli smárra og stórra lífeyrissjóða og milli stofnfjáreigenda og þeirra sem vildu standa vörð um önnur gildi. En þetta er mat rannsóknarnefndarinnar og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tekur undir að löggjafinn hefði mátt vera ígrundaðri og ekki hleypa hagsmunaaðilum eins nærri lagasetningu og raun bar vitni. Það er ekki mikil gagnrýni af hálfu rannsóknarnefndarinnar í garð eftirlitsstofnana, en þó eru ábendingar um óskýra lagaframkvæmd sem nefndin telur rétt að verði teknar til skoðunar, svo sem varðandi heimildir til reksturs sparisjóða þótt skilyrðum um eiginfjárhlutfall hafi ekki verið fullnægt. Kem ég þá að þeim þætti sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd beindi sjónum sínum sérstaklega að, þ.e. Sparisjóðnum í Keflavík, umbreytingu hans í SpKef, samspilinu sem þá varð á milli eftirlitsstofnana og hins pólitíska valds og hvort þar hafi verið eðlilegt samspil aðila í milli. Ég ætla hvað þetta áhrærir að vísa í niðurlag álitsgerðar stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis þar sem segir um þetta efni, með leyfi forseta: „Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gagnrýnir ekki að stjórnvöld skuli hafa sett sér tiltekin pólitísk markmið við endurreisn fjármálakerfisins og tekur undir þau sjónarmið sem m.a. birtast í skýrslum fyrrverandi ráðherra fyrir rannsóknarnefndinni og komu fram á fundi nefndarinnar að víðtækur vilji var til þess að standa vörð um sparisjóðakerfið. Fyrir nefndinni hafi hins vegar komið fram sjónarmið og vangaveltur um hverju hafi í raun staðið til að bjarga. Í því sambandi vekur nefndin athygli á þeim miklu breytingum sem höfðu orðið á starfsumhverfi sparisjóðanna og raktar eru fyrr í áliti þessu. Þótt ekki sé hægt að setja alla sparisjóðina undir sama hatt sé ljóst að margir þeirra höfðu fjarlægst upphaflegt hlutverk sitt og almennt höfðu sparisjóðir tapað sínum sérkennum sem áður aðgreindu þá frá viðskiptabönkunum. Umfjöllun um breytt eðli sparisjóðanna var hins vegar takmörkuð og hefði verið æskilegt að mati nefndarinnar að markviss umræða um stöðu þeirra og framtíð hefði farið fram. … Við umfjöllun um ákvörðun stjórnvalda að endurreisa Sparisjóðinn í Keflavík sem SpKef sparisjóð telur nefndin að líta þurfi til þeirra aðstæðna sem stjórnvöld voru í. Með neyðarlögunum nr. 125/2008 hafi verið gert ráð fyrir ákveðinni aðkomu stjórnvalda að málefnum sparisjóðanna“ auk þess sem ríkisstjórnin gaf út „yfirlýsingu um að innstæður í innlendum viðskiptabönkum og sparisjóðum og útibúum þeirra hér á landi yrðu tryggðar að fullu. … Innan stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar komu fram sjónarmið um að stjórnvöld hefðu mátt kanna frekar hvort aðrar leiðir hefðu verið færar til að tryggja innstæður en að endurreisa Sparisjóðinn í Keflavík sem SpKef sparisjóð með tilheyrandi kostnaði fyrir ríkissjóð, eins og síðar var gert. Í nefndinni var rætt um hvort pólitísk stefnumótun eða pólitískur vilji ráðamanna að því er varðar starfsemi Sparisjóðsins í Keflavík hefði með einhverjum hætti haft áhrif á aðkomu eftirlitsstofnana að málefnum Sparisjóðsins í Keflavík, þ.e. Fjármálaeftirlitið og Seðlabanka Íslands. Nefndin tekur fram að á opnum fundi nefndarinnar hafi ekki verið ágreiningur um að ákvörðun um að endurreisa Sparisjóðinn í Keflavík sem SpKef sparisjóð hafi verið pólitísk en ekki var tekið undir sjónarmið um að pólitískur þrýstingur hefði haft áhrif á störf eftirlitsstofnana. Hlutverk og ábyrgð stofnana sem komu að málefnum Sparisjóðsins í Keflavík hafi verið skýrt og þær tekið sjálfstæðar ákvarðanir. Engu að síður er ljóst að aðkoma fjármálaráðuneytisins var mjög afgerandi og getur ráðuneytið því ekki vísað allri ábyrgð á hendur eftirlitsaðilum. Við slíkar aðstæður leggur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd áherslu á að sjálfstæðar eftirlitsstofnanir sinni störfum sínum án áhrifa frá því ráðuneyti sem þær heyra stjórnskipulega undir.“ Við sem sátum fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar skrifum öll undir þetta álit, auk mín hv. þingmenn Birgir Ármannsson, Birgitta Jónsdóttir, Brynjar Níelsson, Helgi Hjörvar, Elsa Lára Arnardóttir, Árni Páll Árnason og Willum Þór Þórsson. Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu innan þess tímaramma sem samkomulag var um og leyfi mér að vísa nánar í álit okkar sem núna liggur fyrir sem þingskjal og menn geta glöggvað sig betur á og er að sjálfsögðu mun ítarlegra en fram hefur komið í máli mínu.
Virðulegi forseti. Skýrslan um málefni sparisjóðanna er mikil að vöxtum. Það var hvorki áhlaupaverk í nefndinni að fjalla um hana né að afmarka umfjöllun nefndarinnar um einstaka þætti í þessari löngu sorgarsögu. Eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson, formaður nefndarinnar, gerði grein fyrir í sínu máli varð niðurstaða nefndarinnar sú að það væri óhjákvæmilegt að horfa fyrst og síðast til þáttar opinberra aðila í þessu máli. Með því er ekki sagt að annað sé ekki athyglivert eða ámælisvert. Þvert á móti á sú langa sorgarsaga sem birtist í síðustu áratugum sparisjóðanna að vera okkur alvarlegt viðvörunarefni um stórhættulegt samkrull stjórnmála og viðskiptalífs og um græðgi gagnvart eignum sem ekki eru í beinni einkaeigu. Á sínum tíma varð mikil umræða í þessum sal og víða annars staðar í samfélaginu um hversu óheppilegt það væri ef til væri fé án hirðis, eins og það var orðað. Þannig var auðvitað um fjármagnið sem hafði safnast upp í sparisjóðunum í meira en heila öld. Það þótti einstök goðgá að þetta fé væri ekki veðsetningarhæft og lyti ekki einkaeignarhaldi heldur væri lokað inni í þessum stofnunum. Það væri grundvallaratriði að koma því svo fyrir að það yrði losað út og afhent einhverjum til einkaeignar. Þetta var ekkert einsdæmi með sparisjóðina. Við sáum nákvæmlega sömu krafta leikast á þegar kom að því að einkavæða verkamannabústaðakerfið í lok síðustu aldar. Þar hafði safnast upp í gegnum nærri 80 ár gríðarleg almenningseign sem enginn átti einn. Hún veltist áfram kynslóð fram af kynslóð, varð kynslóð eftir kynslóð til að auðvelda íbúðarkaup og komast í öruggt húsnæði vegna þess að íbúðirnar voru alltaf seldar á endurmetnu stofnfé en ekki markaðssæknu. Það var pólitísk ákvörðun á sama tíma að auðvelda mönnum að komast í þá duldu eign sem lá í sparisjóðunum rétt eins og að splundra upp verkamannabústaðakerfinu og afhenda þeim sem í því sátu þá eign sem þar var. Við þekkjum afleiðingarnar á húsnæðismarkaði, hvað verkamannabústaðakerfið varðar, þar sem nokkrar kynslóðir hafa verið í gríðarlegum vandræðum með aðgang að öruggu húsnæði og ríkið stendur frammi fyrir því með nýjum frumvörpum sem almenn samstaða hefur orðið um á Alþingi að leggja gríðarlega peninga á næstu áratugum í að enduruppbyggja eitthvert slíkt kerfi þar sem kostnaði við húsnæðisöflun verði þannig fyrir komið að fólk á lægstu tekjum þurfi ekki að borga hann allan heldur geti átt aðgang að ódýru, öruggu húsnæði. Við eigum alveg eftir að vinna úr lærdómnum að þessu leyti hvað varðar sparisjóðina. Við bættist að gríðarleg klíkumyndun varð í kringum það hverjir fengu að verða stofnfjáreigendur í sjóðunum. Við sáum myndast pólitískar valdaklíkur vítt og breitt um land sem gátu útdeilt aðgangi að stofnfé sem menn gátu síðan selt með gríðarlegum hagnaði sem er mikil sorgarsaga. Þegar við horfum á þetta allt saman þurfum við að velta því upp hvað það er í íslenskri þjóðarsál, hvað það var í viðhorfi okkar til einkaeignarréttar, sem olli því að við splundruðum samfélagslegum eignum í lok síðustu aldar sem aðrar þjóðir hafa gætt að því að gera ekki. Um alla Evrópu er til ólíkt form félagslegrar eignar. Í verkamannabústaðakerfinu danska, í „andelsbolig“-kerfinu, og víða í norrænum íbúðakerfum er til eign sem er sokkin að stórum hluta og fólk getur keypt sig inn í en borgar bara hluta af raunverðinu fyrir. Víða í Bretlandi eru til lokaðir sjóðir eða „trusts“ sem enginn kemst í. Ég kynntist því þegar ég var með barnabarni mínu í Lundúnum að nálægt þar sem barnið bjó var leikvöllur sem var komið upp af auðugum manni fyrir 150 árum. Þar fær enginn fullorðinn að fara inn nema í fylgd barns, „unaccompanied adults“ eru bannaðir, fullorðnir sem ekki njóta fylgdar barna. Þar er gæsla og fullt af dýrum fyrir börn að leika við. Ég horfði á þetta og hugsaði: Þetta hefði aldrei fengið að lifa í 150 ár á Íslandi. Þetta fé án hirðis hefði orðið einhverjum til slíks ama að því hefði verið splundrað. Við þurfum þess vegna að hugsa það af mikilli alvöru hvernig við byggjum upp víðtæk samfélagsleg verðmæti og hvernig við höldum aftur af hinni, að því er ég vil meina, allt að því sjúklegu áherslu á einkaeignarrétt sem einkennir því miður íslenska lögfræðihugsun um of. Ég er búinn að rekja hina pólitísku misnotkun í þessu kerfi. Við sáum þetta skýrast í tilviki Sparisjóðsins í Keflavík þar sem valdastrúktúr Sjálfstæðisflokksins í Keflavík var byggður upp í kringum skömmtunarkerfið sem hægt var að búa til í Sparisjóði Keflavíkur. Allir í klíkunni voru með í að splundra eignunum og hirða þær. Þetta var grunnurinn að valdastöðu Sjálfstæðisflokksins á svæðinu. Við fjölluðum líka sérstaklega í nefndinni um aðgerðirnar í kjölfar hruns. Hv. þm. Ögmundur Jónasson greindi áðan frá niðurstöðum nefndarinnar að því leyti. Ég held að við megum draga þann lærdóm af þeirri sögu að þegar kemur að aðgerðum ríkisins í kjölfar efnahagsáfalla og bankaáfalla verði ríkið að setja sér mjög skýr markmið. Ég tel að markmiðið hefði átt að vera í samræmi við neyðarlögin, að bjarga innstæðum og finna þeim farsælan farveg með lágmarkstilkostnaði fyrir þjóðarbúið. Ef menn vildu síðan hafa áhrif af hálfu ríkisins á að til væri sparisjóðakerfi varð að verðmeta það. Að mínu áliti var ekki hægt og ekki eðlilegt að blanda hlutverki ríkisins við neyðarbjörgun innstæðna, að tryggja þær og koma þeim farsællega fyrir, saman við pólitíska markmiðið, að byggja upp sparisjóðakerfið. Við ræddum sparisjóðakerfið nefnilega oft í þessum sal. Ég kom að því sem efnahags- og viðskiptaráðherra. Hæstv. núverandi forseti sem situr að baki mér spurði mig oft hvað liði stefnumörkun um að tryggja viðgang sparisjóðakerfisins. Við höfðum mörg á því áhuga en eins og ég sagði alltaf og segi enn úr þessum stól: Það er ekki hægt að hanna bankakerfi og búa til forsendur fyrir ólíkar bankastofnanir ef þær eiga sér ekki rekstrarforsendur öðruvísi en að ríkið borgi það. Það gengur ekki. Ríkið getur með almennu regluverki stutt við fjölbreytni í bankakerfi en ríkið getur ekki tekið að sér að mínu viti að greiða úr ríkissjóði fórnarkostnað af því að halda úti svona bankakerfi eða öðru. Auðvitað lærðum við af þessu eftir hrunið að það var mikilvægt og eðlilegast að gera eins og gert var á endanum með Sparisjóð Keflavíkur, að fella hann einfaldlega inn í aðra stærri einingu. Ég held að það hafi verið hin æskilega leið. Kostnaðurinn sem hlaust af því á endanum er ekki annar en sá sem fellur af því að verja innstæðurnar. Það er auðvitað yfirlýsing sem gefin var í hruninu og staðið við af öllum stjórnmálaflokkum, að innstæður yrðu varðar, og ég held að það hafi í sjálfu sér forðað enn verra fjármálaáfalli og verið skynsamleg og rökrétt yfirlýsing þegar hún var gefin, eins og síðar hefur komið í ljós. Í skýrslunni og aðeins í umfjöllun nefndarinnar er líka fjallað nokkuð um breytingar á löggjöf og áhrif lagabreytinga á rekstrarumgjörð sparisjóðanna. Það er vissulega rétt að nýjar Evrópureglur komu til skjalanna og að svigrúm í þeim var ekki nýtt þannig að það væri sérstaklega hugað að því að létta skyldum af sparisjóðum. Auðvitað var tíðarandinn einhvern veginn sá upp úr síðustu aldamótum að allir bankar áttu að verða bankar. Það skipti máli að komast yfir þessa duldu eign alls staðar og fénýta hana til að hægt væri að veðsetja hana og halda áfram að gíra allt galleríið upp, eins og gert var í tilviki allra stóru ríkisbankanna og eiginlega alls viðskiptalífsins í sjálfu sér þegar viðskiptabankarnir fóru hver um annan þveran í fjandsamlega yfirtöku á fyrirtækjum sem voru jafnvel í viðskiptum við þá. Svo ótrúlega öfugsnúið var þetta viðskiptalíf orðið í aðdraganda hruns. Það sem er athyglisvert varðandi regluverkið er að hafa í huga líka að eftir hrun hefur hin evrópska áhersla og áherslan innan lands verið á að herða reglur, auka eftirlit, draga úr útlánaáhættu, gera ríkari kröfur um að menn gangi vel úr skugga um alla áhættu og greini hana rétt. Allt þetta veldur því að eftirlitskostnaður lítilla fjármálafyrirtækja hefur aukist hlutfallslega mest. Það er eiginlega óhjákvæmileg afleiðing af hruninu jafnt hér á landi sem í öðrum löndum. Því er það svo að þrátt fyrir góð orð sem við höfum mörg haft um endurreisn sparisjóðakerfis og mikilvægi lítilla rekstrareininga í þessu kerfi hefur reynst mjög erfitt að byggja það upp og fjárfestar hafa ekki verið tilbúnir að leggja sitt eigið fé í nýja sparisjóði. Það er áhyggjuefni. Sjálfur tel ég hins vegar að við séum á þröskuldi algerlega nýrra tíma að þessu leyti, að núverandi bankakerfi okkar sé þannig að það þurfi mikillar endurskoðunar við. Við í Samfylkingunni fengum í vor til landsins John Kay sem skrifað hefur merka bók um annarra manna fé, Other People's Money, sem fjallar í reynd um það hvernig fjármálakerfið sé farið að þjóna sjálfu sér og hvernig allt í því byggist á því að stjórnendur geti búið til eignir sem þeir geta velt einhvern veginn við þannig að til verði bókhaldslegur hagnaður sem geti síðan réttlætt gríðarlega kaupauka og há laun. Það sem fjármálakerfið ætti að gera, sem væri að miðla fé frá þeim sem vilja spara og til þeirra sem vilja lána, og öfugt, er þar algert aukaatriði. Á einum stað í þessari ágætu bók segir John Kay að líklega komist engin atvinnugrein upp með að sinna jafn illa grundvallarhlutverki sínu og fjármálakerfið gerir átölulaust. Hann rekur líka í þessari ágætu bók þann viðstöðulausa grátkór sem ávallt vaknar af hálfu ráðandi afla í fjármálakerfinu ef hrófla á að einhverju leyti við starfsskilyrðum þessa kerfis. Sumum af þeim hugmyndum sem hann viðrar höfum við í sjálfu sér hrint í framkvæmd, að sumu leyti með yfirveguðum hætti og að sumu leyti óvart í kjölfar hruns. Þannig standa innlán nú t.d. undir drýgstum hluta útlána innlendu bankanna. Þeir eru gríðarlega vel fjármagnaðir. Á móti kemur að eftirlitskostnaður þeirra hefur aukist og eftirlitskostnaður lítilla fjármálafyrirtækja hefur aukist enn meira. Við þurfum að hugsa mjög vel með hvaða hætti sé hægt að brjóta upp stærri fjármálafyrirtækin, greiða fyrir því að til verði lítil fjármálafyrirtæki sem geti veitt fjölbreytta þjónustu en áhættulitla þannig að hægt verði að reka sparisjóði í þeirri mynd sem við þekktum þá einu sinni án þess eftirlitskostnaðar sem leiðir af því regluverki sem gildir almennt um viðskiptabanka. Það er t.d. athyglisvert í þessu samhengi að sjá þá breytingu sem er að verða í svokallaðri skuggabankastarfsemi á Íslandi. Vegna þess að við höfum sett háa skatta og auknar eftirlitskvaðir á fjármálafyrirtækin hefur sífellt stærri hluti lánaviðskiptanna flust út úr bönkunum. Fólk fer í vaxandi mæli í lífeyrissjóðinn sinn og fær lán, fyrirtæki labba upp í Gamma og fá lán þar, slík fyrirtæki sem eiga sjóði til að fjárfesta þurfa ekki að uppfylla sömu eftirlitskröfur og bankar og þurfa ekki að bera sama eftirlitskostnað. Þannig held ég að bankakerfið og fjármálakerfið allt í sjálfu sér sé í mikilli gerjun akkúrat núna. Við þurfum að vera opin fyrir því með hvaða hætti við getum haft áhrif á þá þróun þannig að mögulegt verði að reka farsælar miðlunarstofnanir með fé með lítilli áhættu þannig að eftirlitskostnaður slíkra stofnana þurfi ekki að vera of mikill og regluverkið í kringum þær ekki of íþyngjandi. Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu varð nokkur samfélagsleg umræða um umfang þeirrar skýrslu sem hér er rædd og kostnaðinn við hana. Í kjölfar þess hefur verið farið yfir reglur um rannsóknarnefndir Alþingis og búinn til farvegur til að reyna að tryggja að fjárhagslegt umfang úttekta af þessu tagi verði ekki þannig að ógerningur sé að koma við rannsóknarnefndum þegar þörf er á. Ég er mjög ánægður með að við settum þegar af stað á liðnu vori rannsókn á afmörkuðum þáttum í sölu bankanna á sínum tíma, sérstaklega sölu Búnaðarbankans, og það er mjög mikilvægt að við fáum fljótt dæmi um að hægt sé að ráðast í rannsóknir á vegum Alþingis sem reynist ekki svo ofboðslega dýrar að menn veigri sér við að nýta það mikilvæga tæki sem rannsóknarnefndir eru til að leiða í ljós staðreyndir um mikilvæg samfélagsleg málefni. Að svo mæltu vil ég þakka samstarfið í nefndinni um þetta mál sem var hið besta og ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur að draga réttan lærdóm af þessari sorgarsögu sparisjóðanna.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir erfiðleika og falls sparisjóðanna. Skýrsla rannsóknarnefndarinnar telur sjö þykk bindi, er mikil og flókin sorgarsaga. Bara álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er vel yfir 40 síður og hér liggur mikil vinna að baki og full ástæða til að þakka það. Hins vegar er full ástæða til að sýta það að þurft hafi að fara í þessa vinnu. Hún er afleiðingin af dæmalausri stöðu þegar allt bankakerfið hrundi árið 2008, sparisjóðakerfið þar með, enda orðið hluti af þessum risastóra bankakapli sem var orðinn óeðlilegur. Stór hluti af vinnunni við þessa skýrslu er tilraun til að grafast fyrir um hvað gerðist, hvernig svona illa gat farið og hvaða lærdóm er hægt að draga af því. Síðan er önnur sorgarsaga ekki síður mikilvæg í þessari rannsóknarskýrslu sem er auðvitað aðdragandinn að hruninu, þ.e. hvernig sparisjóðakerfið sem hafði verið nokkuð farsælt í raun og veru, samfélagsbankakerfi áratugum saman á Íslandi, breyttist í eitthvað allt annað, það má segja skrímsli, sem fór síðan húrrandi niður með hinum bönkunum í bankahruninu 2008. Mig langar til að bera lof á þessa vinnu. Skýrslan er ekki skemmtileg lesning heldur að mörgu leyti hundleiðinleg, ekki af því hún sé löng eða málefnið flókið heldur vegna þess hversu mikil sorgarsaga það er allt saman að samfélagsbankakerfi hafi í raun og veru af hugmyndafræðilegum ástæðum verið snúið úr því hlutverki og yfir í að vera bankastarfsemi með gróðasjónarmiðin að leiðarljósi, hvernig fé án hirðis eins og það var kallað á sínum tíma - þ.e. samfélagslegar eignir voru færðar svokölluðum stofnfjáreigendum sem voru handvaldir og úr urðu í raun og veru klíkur sem því miður voru síðan allt of oft snartengdar bæði stjórnmálum og öðrum valdaöflum í samfélaginu. Þessar samfélagsstofnanir voru keyrðar upp í bankakerfi sem óx og óx án þess að nokkurt opinbert eftirlit eða aðhald kæmi vörnum við þangað til það stóð ekki undir sjálfu sér og hrundi. Það er ástæða til að mæla með þessari hundleiðinlegu skýrslu, þessari hundleiðinlegu sögu, vegna þess að hún er mjög mikilvægt víti til varnaðar. Gleymum því ekki að það eru ekki mörg ár síðan við fylgdumst með götuljósunum á Íslandi þegar dimmdi yfir hægt og rólega meðan við veltum fyrir okkur hvort við ættum yfir höfuð einhverja framtíð fyrir okkur hérna sem samfélag. Núna örfáum árum eftir þetta stóra bankahrun erum við farin að sjá allt of mörg merki um að að efnahagslífið, fjármálalífið, sé að teygjast aftur í sama gamla óvanann. Við erum farin að heyra fréttir af risabankamannabónusum og hugmyndir um milljarðaviðskipti eru farnar að sjást á síðum blaðanna eins og að þúsund milljónir séu eðlileg upphæð í daglegum viðskiptum. Það er mikilvægt að við lærum af þessari sögu og ekki síst mikilvægt að við lærum hlutverk eftirlitsstofnana og opinbers aðhalds þegar kemur að fjármálakerfinu. Það kom aldeilis eftirminnilega í ljós árið 2008 að þegar allt um þrýtur er það samfélagið og ríkið, opinberar stofnanir, sem þarf að taka við skellinum, bjarga því sem bjargað verður og þess vegna er mjög mikilvægt að við höldum þeim lærdómi á lofti að opinbert eftirlit með fjármálakerfi er lífsnauðsynlegt. Það er lífsnauðsynlegt fyrir samfélagið sem ella þarf að taka við rústunum, en það er líka lífsnauðsynlegt til að fjármálakerfið sé heilbrigt, eðlilegt og lífvænlegt. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu sérstaklega. Áheyrnarfulltrúi okkar í nefndinni, hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir, er því miður ekki í þinginu í dag til að taka dýpri efnislega umræðu, en ég þakka fyrir störf nefndarinnar, fyrir skýrsluna og þessa umræðu hérna í dag.
Hæstv. forseti. Að öllum samfélögum steðjar mikill vandi þegar heilt fjármálakerfi hrynur. Þegar það gerðist hér vorum við svo gæfusöm að setja reglur um endurreisn fjármálakerfisins. Það var gert með neyðarlögunum. Grunnurinn að endurreisninni var sá að við ætluðum að tryggja innstæður í fjármálafyrirtækjum, í bönkunum, í sparisjóðunum. Það var auðvitað skylda stjórnvalda að gera það með þeim hagkvæmasta hætti sem kostur var, enda miklir hagsmunir í húfi. Þær aðgerðir sem var farið í voru ákveðnar í samráði við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn nema að önnur leið var farin við endurreisn sparisjóðanna. Sparisjóðirnir voru teknir út fyrir sviga í þessari vinnu og við í nefndinni einblíndum á gerðir stjórnvalda í kringum Sparisjóðinn í Keflavík sem átti samkvæmt pólitískri ákvörðun að vera grunnstoð í endurreisn sparisjóðakerfisins. Ég tek undir með hv. þm. Árna Páli Árnasyni sem sagði áðan að ekki hefði verið heppilegt að blanda þessum aðgerðum saman enda hvor sinn hluturinn. Niðurstöðurnar hvað varðar aðkomu stjórnvalda eru að hér hafi verið gerð mistök sem hafa kostað skattgreiðendur mikið fé, meira en hefði þurft hefði verið farin sama leið og með endurreisn annarra fjármálafyrirtækja. Í sjálfu sér er ekki hægt að hafa miklar athugasemdir við pólitískar ákvarðanir um að endurreisa eitthvert kerfi sem var hætt með. Hins vegar er hægt að gera athugasemdir við að það skuli gert með þessum hætti í kringum það að taka ábyrgð á innstæðum þessara fyrirtækja. Þegar teknar eru slíkar ákvarðanir skiptir líka máli hvort forsendur hafi verið fyrir því að gera það. Þegar rakin er þróun mála hjá Sparisjóðnum í Keflavík frá mars 2009 og síðan SpKef sparisjóði þar til hann var sameinaður NBI liggur fyrir að staða hans versnaði frá mánuði til mánaðar. Í upphafi var ljóst að eiginfjárhlutfall sparisjóðsins var undir lágmarki samkvæmt 84. gr. laga um fjármálafyrirtæki. FME gerði í september 2008 skýrslu um útlána- og markaðsáætlun sjóðsins og niðurstaðan gaf mjög dökka mynd af stöðu sparisjóðsins. FME veitti sparisjóðnum ítrekað frest til að uppfylla lögbundnar kröfur um eiginfjárhlutfall en heimild var til þess í 4. mgr. 86. gr. laga um fjármálafyrirtæki ef líkur eru taldar á að fjármálafyrirtækið geti aukið eiginfjárhlutfall sitt. Heimilt er að veita frest til þess í allt að sex mánuði og hægt að framlengja þann frest í aðra sex mánuði séu ríkar ástæður fyrir því. Þegar skoðuð eru öll gögn, skýrslan frá FME í september 2008 um stöðu sjóðsins, öll gögn sem lágu fyrir í vinnuhópum þar sem fulltrúar voru frá FME, Seðlabankanum og fjármálaráðuneytinu um stöðuna, þar sem ljóst var að staðan versnaði frá mánuði til mánaðar má undarlegt heita að engu að síður voru ítrekað veittir frestir. Að mínu viti er útilokað að réttlæta með nokkrum hætti að FME skyldi veita sex mánuði í viðbót eftir sex mánaða framlengingu á undanþágunni án þess að geta gefið nokkur haldgóð rök og ríkar ástæður þegar fulltrúar FME komu fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins. Það kann að vera að þessi afstaða FME hafi gefið stjórnvöldum ástæðu til að ætla að þetta gæti verið hægt, ég skal ekkert um það segja, þó að margir telji líklegra að hin pólitíska afstaða hafi frekar haft áhrif á ákvörðun FME. Ekki ætla ég að vera neinn dómari í því. Það breytir því ekki að þarna er farið gegn öllum ráðleggingum, öllum upplýsingum sem lágu fyrir um stöðu sjóðsins og mönnum mátti vera kunnugt að þessi áframhaldandi rekstur, taprekstur mánuð eftir mánuð, mundi á endanum hafa áhrif á greiðslu ríkisins með auknu tjóni skattgreiðenda vegna þess að á endanum þurftu menn alltaf að taka ábyrgð á innstæðum sparisjóðsins. Ef staðan hefði versnað mánuð fyrir mánuð er ljóst að tap ríkissjóðs mundi aukast. Hér erum við auðvitað ekki með nákvæmar tölur en í skýrslu rannsóknarnefndar kemur fram að tjónið er einhvers staðar á bilinu 25–26 milljarðar. [[Gripið fram í.]]Sumir segja eitthvað meira. Kannski skiptir það ekki höfuðmáli. Það sem er ámælisvert er að stjórnvöld virðast hafa látið sér í léttu rúmi liggja hver niðurstaðan yrði vegna þess að það hafi verið einhvers konar pólitísk ákvörðun að gera þetta, jafnvel reynt að rökstyðja það, eins og fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra gerði fyrir nefndinni, að ekki hefði skipt neinu máli um tapið hvort sparisjóðurinn hefði verið tekinn strax niður eða tveimur árum seinna þegar hann er sameinaður NBI. Þetta eru ekki haldgóðar skýringar að mínu viti. Það er ljóst að tapið skiptir máli. Innstæðurnar jukust eftir að SpKef varð til. Það er ljóst að tapið er umtalsvert og að þarna hafi verið ámælisvert af stjórnvöldum að grípa ekki inn í fyrr, eins og fyrrverandi fjármálaráðherra segir sjálfur. Hefði hann vitað um skýrslu FME frá september 2008, hann segir það fyrir rannsóknarnefndinni um sparisjóðinn, hefði strax verið gripið í taumana. Svo virðist sem stjórnvöld og ráðuneytið hafi ekki verið upplýst um öll þau gögn sem lágu fyrir um stöðu sjóðsins. Það er grafalvarlegt ef rétt er. Það er líka ástæða til að gera alvarlegar athugasemdir við stofnun SpKef eftir að FME gat ekki veitt frekari frest eða undanþágur til starfsemi Sparisjóðs Keflavíkur vegna þess að verulegar athugasemdir komu fram um réttmæti þessarar ákvörðunar á fundi Seðlabanka Íslands nokkrum dögum eftir stofnun SpKef. Þar kom fram að Seðlabankinn teldi stöðu sparisjóðsins erfiða og ljóst að hann ætti engar eignir sem nothæfar væru í reglulegum viðskiptum fjármálafyrirtækja við Seðlabankann. Einnig kom fram að lausafjárstaðan var enn slæm. Aðstoðarseðlabankastjóri nefnir sérstaklega að enn hafi engum tekist að sannfæra hann um að um lífvænlegan banka væri að ræða. Í minnisblaði fjármálaráðuneytis til ríkisstjórnarinnar 12. október 2010 kemur fram að staða SpKef væri erfið og líkur til þess að eignastaða sjóðsins sé jafnvel enn verri þar sem efnahagsforsendur verðmats PricewaterhouseCoopers frá 28. nóvember 2009 hefðu ekki gengið eftir. En enn er haldið áfram. Þetta leiddi allt til verulegs tjóns þó að við höfum töluna ekki nákvæmlega á hreinu. Þetta er tveggja ára prógramm. Þetta er í andstöðu við ráðleggingar allra sérfræðinga, m.a. Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, allt að því er virðist í pólitískum tilgangi. Ég geri engar athugasemdir við að menn hafi einhver pólitísk markmið um að endurreisa sparisjóðakerfið en við getum ekki leyft okkur að gera það við þessar aðstæður því að neyðarlögin gerðu ráð fyrir að þetta yrði gert með einföldum og hagkvæmum hætti, með eins litlum útgjöldum fyrir ríkissjóð og hægt var. Þetta tókst með önnur fjármálafyrirtæki með miklum glans. Stjórnvöld á þessum tíma fylgdu eftir áætluninni með öll önnur fjármálafyrirtæki en þetta fyrirtæki og tókst vel vegna þess að áfram var farið eftir fyrirmælum neyðarlaga. Ég verð að segja sjálfur að mér er óskiljanlegt, af því að við tölum svo mikið um mikilvægi og sjálfstæði eftirlitsstofnana, að FME hafi á þessum tíma, frá mars 2009, veitt þessar undanþágur án þess að séð verði að nokkrar ástæður hafi staðið til. Það er verulega ámælisvert og fulltrúar FME gátu engar haldgóðar skýringar gefið nefndinni í þessum efnum. Þar af leiðandi verður ekki hjá því komist að gera alvarlegar athugasemdir og það gefur mér tilefni til og áhuga á að endurskoða hvort ástæða sé til að sameina Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið þannig að hér sé samræmd stefna því að bæði bankinn og eftirlitið fóru svolítið hvort sína leiðina í þessu, greinilega einhvers konar ágreiningur um málið, en ég vil engu að síður í lokin þakka nefndarmönnum fyrir vel unnin störf. Þetta var erfið vinna, mikil vinna, og er í raun og veru ekki á nefndarmenn leggjandi í eðlilegu umhverfi án mikillar aðstoðar. Þetta tókst samt bærilega, held ég. Ég held að menn hafi verið sanngjarnir í úrlausn sinni, ekki farið lengra en þeir höfðu haldgóð rök fyrir. Eins og ég segi og hef oft sagt í allri þessari umræðu: Það er auðvelt að vera vitur eftir á, en engu að síður verður að benda á það sem er ámælisvert, það sem betur hefði mátt gera, og ég trúi því að við lærum öll á þessu.
Forseti. Hér á að reka ákveðinn lokahnút á þetta hrikalega mál með sparisjóðina. Það verður að segjast eins og er að bæði umfangið á skýrslunni sem kom frá þeirri nefnd sem fór yfir málefni sparisjóðanna í aðdraganda hrunsins og eftir hrunið var að mörgu leyti ekki mjög gagnlegt af því að í þessari skýrslu var að finna margt sem nefndinni var í raun og veru ekki falið að gera. Við erum að fjalla um meðferð og samantekt og álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á skýrslunni. Ég hef alla tíð kallað eftir því að við mundum fá konkret tillögur um hvað á að gera til að laga þessi mál og fyrirbyggja að annað eins geti gerst aftur. Margt hefur komið fram í umræðunum um málið núna sem er gagnlegt. Ég velti fyrir mér hvert nú eigi að halda. Ég og mjög margir aðrir Íslendingar vorum miklir aðdáendur grunnhugmyndafræðinnar á bak við sparisjóðina. Þeir voru litlir bankar í sveitarfélögunum sem áttu að nýtast fyrir þá sem bjuggu í nágrenni við bankana. Upprunalega voru þetta mjög mikilvægar undirstöður undir byggðir landsins. Því miður fór þetta allt inn í ginnungagap græðginnar á árunum fyrir hrun. Saga sparisjóðanna á Íslandi var sannarlega sorgleg með örfáum undantekningum. Ég hef reynt að fá svör við því af hverju við báðum ekki um neina undanþágu þegar hér var innleidd EES-reglugerð um fjármálakerfin því að við erum svo sannarlega með þá sérstöðu að við erum fámennt land. Þær reglugerðir sem hér voru teknar upp hentuðu illa mjög litlum bönkum eins og sparisjóðunum. Jafnframt skapaðist þar nákvæmlega sami freistnivandi og í risabönkum. Maður hlýtur að velta fyrir sér sem einni leið til að fara fram veginn hvort ekki sé orðið tímabært að samþykkja lög um að aðskilja hefðbundna viðskiptabanka frá svokölluðum kasínóbankafúnksjónum. Hér hefur legið inni frumvarp frá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni þar að lútandi. Mér þætti gaman og gagnlegt að við fengjum að klára það mál og í það minnsta greiða atkvæði um það áður en þessu þingi lýkur. Það er enn þannig sem er mjög sorglegt að mörgum, þar á meðal mér, finnst þau kerfi sem eiga að vera með alvörueftirlit oft ekki nægilega sterk eða staðföst. Það átti einnig við um það sem gerðist eftir hrun varðandi sparisjóðina. Eins og komið hefur fram hjá öðrum þingmönnum sinnti Fjármálaeftirlitið ekki hlutverki sínu nægilega vel. Þeir frestir sem sumir af þessum sparisjóðum fengu og enduðu með ósköpum hefðu í raun aldrei átt að vera veittir. Í ræðum þeirra þingmanna sem hafa talað á undan mér hefur nánast allt verið sagt sem ég hefði viljað segja um málið. Að sjálfsögðu er hægt að tala ítarlega og lengi um þá spillingu, þau afskipti og þá hörmulegu niðurstöðu sem varð í tengslum við bankana á Íslandi. Ég hef miklu meiri áhuga á að spá í hvort við getum gert eitthvað til að tryggja að hér sé hægt að stunda öðruvísi bankaviðskipti, t.d. bankaviðskipti sem eru ekki hvetjandi fyrir starfsmenn eða æðstu stjórnendur til að taka sér ofurbónusa. Mér finnst furðulegt, og ég skil það bara ekki, af hverju lögin um bónusa falla ekki undir skattalöggjöf er lýtur að launum. Af hverju er þetta ekki skattlagt eins og hver önnur laun? Ég tel mjög brýnt og skora hreinlega á núverandi valdhafa og allt þingið að koma böndum á þessa bónusa áður en þetta heldur lengra áfram. Fólki er verulega misboðið. Ég verð að segja að miðað við þær fórnir sem mjög margir einstaklingar hafa þurft að færa, og eru enn að berjast við bankana til að hafa þak yfir höfuðið eða hafa misst allt sitt í gjaldþrot eða þurft að flýja land, finnst mér þetta eins og verulega blaut tuska í andlitið á þeim. Ég vildi gjarnan að strax færi fram ítarleg vinna um það hvað við þurfum að gera til að hafa möguleika á að hafa hér samfélagsbanka eins og sparisjóðirnir áttu upprunalega að vera. Mér skilst á samþingsmönnum mínum að til þess að það sé hægt þurfi ekki að breyta lögum mikið. Ég velti fyrir mér af hverju það hefur ekki enn verið gert. Ísland hefur að mörgu leyti gert margt til að læra af því gríðarlega brjálæði sem varð hér fyrir hrun og afleiðingum þess. En enn sem komið er er ansi mikið eftir af tékklistanum á þingsályktuninni sem Alþingi samþykkti einróma. Mér finnst mjög mikilvægt áður en þessu þingi verður lokið, miðað við öll þau mál sem eiga að koma frá ríkisstjórninni, að nægur tími gefist til að fara yfir þá þingsályktun og kanna hvort við getum gert eitthvað til að klára þær tillögur sem þar liggja fyrir. Auðvitað er ekki hægt að klára allt. Heildstæð rannsókn á þessum bönkum hefur enn ekki átt sér stað og þarf að ákveða hvort það þurfi að vera afmarkað eða ekki og hvað sé hægt að læra af því hvernig sú skýrsla sem við byggjum álit okkar á fór algerlega úr böndunum. Það má ekki vera þannig að þó að eitthvað svona gerist megi ekki ráðast í frekari rannsóknir. Ef við ætlum að læra af fortíðinni er mjög margt hægt að gera til að finna upplýsingar um hvað fór úrskeiðis. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis fékk aldrei almennilega umfjöllun á Alþingi. Þrátt fyrir að ítarleg umfjöllun hafi orðið um hana í nefnd sem var falið það hlutverk að fara ítarlega yfir niðurstöður skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis beindust augun að Eyjafjallajökli en ekki inntaki skýrslunnar því að svo óheppilega vildi til að það fór að gjósa nokkrum dögum eftir að skýrslan var loksins lögð fram. Fyrst ekki koma fram nein frumvörp eða annað slíkt óska ég eftir því að við vinnum eitthvað til að laga það sem fór úrskeiðis hjá sparisjóðunum, t.d. að hv. efnahags- og viðskiptanefnd fari ítarlega yfir það hvort eitthvað þurfi að gera, hvort það séu göt sem þarf að stoppa í eða finna leið til að tryggja að ef það er áhugi á að stofna lítinn samfélagsbanka á Íslandi hindri gríðarlega stórar Evrópureglugerðir það ekki. Það er gríðarlega lítið traust á bönkum á Íslandi yfir höfuð. Maður er alltaf reglulega spurður hjá fólki úti í bæ: Hvert á ég að fara með viðskipti mín því að ég vil ekki vera hjá þessum banka eða hinum af þessum stóru bönkum út af alls konar siðferðislegum álitamálum? Nú eru margir að tala um að þeir vilji fara eitthvað annað og ekki vera hjá bönkunum sem eru að greiða út þessa rosalegu bónusa. Ég sá í fréttum rétt áðan að Íslandsbanki ætlar líka að greiða út mikla bónusa. Þá væri mjög gagnlegt ef það væri samfélagsbanki, einhvers konar lítill sparisjóður á höfuðborgarsvæðinu, sem maður gæti leitað til. Eins og margir sem ég þekki er ég með viðskipti hjá tveimur af sparisjóðunum sem þurftu ekki að koma með bænabauk til ríkissjóðs. Að sjálfsögðu þarf að vera til banki sem fólk treystir. Það eru alls konar teikn á lofti úti í hinum stóra heimi um að aftur geti orðið fjármálahrun enda fylgir það einhvers konar kúrfu. Fjármálakerfi taka miklar dýfur og almenningur þarf yfirleitt að standa undir þeim dýfum og bera tjónið. Því hef ég og við píratar mikinn áhuga á að finna leiðir til að tryggja að almenningur geti notað banka. Það er ekki hægt að búa í nútímasamfélagi án þess að vera í viðskiptum við banka af einhverju tagi. Hér verður að ríkja bæði gott regluverk og fjölbreytileiki í bankastarfseminni. Ég veit ekki hvort nokkurn tímann verði að nýju hægt að stofna sparisjóði eins og voru en þessi skýrsla og álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar skilur mig fyrst og fremst eftir með þá spurningu hvort einhver leið sé til að hafa meiri fjölbreytileika í bankastarfsemi og hvort við höfum gert nóg til að fyrirbyggja álíka hneisu og varð bæði í tengslum við sparisjóðina sem eru teknir fyrir í þessari skýrslu og bankana almennt hér á landi.
Virðulegi forseti. Það er gleðilegt að fá að taka þátt í þessari umræðu er snýr að áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar vegna skýrslu rannsóknarnefndar sem Alþingi stofnaði til um aðdraganda og orsakir erfiðleika og falls sparisjóðanna. Þess ber að geta að þetta er mjög ítarleg skýrsla og kostaði um 700 milljónir, það munaði ekki um það. Nefndin skilaði sinni vinnu og nú eru að verða tvö ár síðan stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tók málið upp í nefndinni og skilar þessu áliti fyrst núna. Betra er seint en aldrei. Ég vil benda á ákveðið misvægi í þessum málum og leiða að því líkur hvað raunverulega gerðist á þessum dögum og því er ég líka með skýrslu fjármálaráðherra um endurreisn viðskiptabankanna sem var lögð fyrir Alþingi árið 2011. Þegar þetta er skoðað er ljóst að ýmislegt gengur ekki upp í málflutningi fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra, Steingríms J. Sigfússonar. Ef skýrslan sem viðkomandi aðili gaf þinginu 2011 er skoðuð og svo þetta álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sést misræmi í ýmsu. Fyrst skal það ítrekað eins og hefur komið fram í máli þingmanna í þessari umræðu að það var einkennilegt að Sparisjóðurinn í Keflavík skyldi hafa fengið að starfa á undanþágum í svo langan tíma þar sem sparisjóðurinn uppfyllti á engan hátt kröfur um eiginfjárhlutfall. Þetta mál á sér allt mjög langa sögu og er orðið mjög gamalt. Hér er líka vísað í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, stóru bankaskýrsluna. En það kemur fram í þessum skýrslum að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn var alfarið á móti því að endurreisa sparisjóðakerfið. Svo virðist sem það hafi verið keyrt áfram á pólitískum forsendum að leggja svo mikið fé inn í sparisjóðakerfið. Sparisjóðirnir voru hringinn í kringum landið. Einn er í Norðausturkjördæmi sem dæmi en aðalmálið og stóra tapið fyrir ríkissjóð var Sparisjóðurinn í Keflavík. Ég veit ekki hvað knúði aðila áfram á þessum tíma, þeir verða að svara betur fyrir það, en það var mjög einkennilegt að ríkisstjórnin skyldi fara gegn áliti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Eins og við vitum vorum við á þessum tíma í prógrammi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þannig að það sker mjög í augu að sjá þetta birtast með svona afgerandi hætti í þessum skýrslum. Þegar þetta er gert var það réttlætt með þeim orðum að það ætti að endurreisa sparisjóðakerfið. Væntingar stjórnvalda á þeim tíma voru til þess að Sparisjóðurinn í Keflavík yrði móðurstöð sparisjóðakerfisins á Íslandi. Það er rangt, eða a.m.k. hvít lygi, því að Byr hafði þá þegar tekið við því hlutverki. Svo gengu þessi mál. Það sorglegasta er að það milliskref að láta ríkið dæla peningum inn í fallinn Sparisjóðinn í Keflavík var til einskis tekið því að fyrir rest var Landsbankinn látinn taka hræið af honum. Þá fór fram verðmat og talið að ríkissjóður þyrfti að leggja nýstofnuðum Landsbanka til rúmlega 13 milljarða við þessa færslu. Það er alveg með ólíkindum að þetta milliskref hafi verið tekið á sínum tíma. Ég hef ekki fengið haldbær rök fyrir því hvers vegna það var gert. Ég sat fundi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þegar fyrrverandi fjármálaráðherrar mættu fyrir nefndina og fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra líka. Þá talaði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon um að við ættum nú að líta til þess að á þessum tíma hafi verið svartir dagar í sögu þjóðarinnar. Ég hafna því, virðulegi forseti. Svörtu tímarnir í lífi þjóðarinnar voru haustdagarnir 2008 þegar þáverandi ríkisstjórn setti neyðarlögin. Þegar hér var komið sögu og verið að baslast við að reyna að endurreisa Sparisjóð Keflavíkur og fleiri sparisjóði voru engir svartir tímar í lífi þjóðarinnar. Það voru alveg hreint teknar ákvarðanir með bæði augun opin, a.m.k. miðað við umhverfið sem var þá. Eins og ég hef sagt hef ég ekki fengið neinar haldbærar skýringar fyrir því enn þá hvers vegna þetta var gert með þessum hætti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon situr nú í þingsal og ætti að geta upplýst okkur um eitthvað aðeins meira en það sem kemur fram í þessari skýrslu. Það er heppilegt að þessi skýrsla sé til umræðu nú því að þetta er einn hluti af einkavæðingu bankanna hinni síðari. Nú er búið að leggja lokahönd á skýrslu sem meiri hluti fjárlaganefndar tekur til umræðu eftir næstu helgi og birtist þá almenningi. En þetta er einungis örlítið brot af því sem kemur þar fram því að talið er að kostnaður skattgreiðenda við endurreisn sparisjóðakerfisins sé á bilinu 32–33 milljarðar. Þetta eru háar upphæðir, sérstaklega í ljósi þess að á þessu tímabili var verið að skera niður heilbrigðiskerfið, menntakerfið og grunnstoðirnar. Þessi upphæð er einungis örlítið brot af því sem birtist okkur í skýrslunni sem verður birt eftir næstu helgi þar sem farið er yfir seinni einkavæðingu bankanna þegar kröfuhöfum voru beinlínis færðir bankarnir á silfurfati með mikilli meðgjöf frá íslenska ríkinu og þar af leiðandi skattgreiðendum. Annar hluti þessa máls sem er til umræðu sem lítið hefur verið fjallað um núna upp á síðkastið, gott að fá tækifæri til að ræða þessi mál í víðu samhengi í þinginu, er sú ákvörðun að flytja innstæður Spron til Arion. Þeim var breytt í það sem kallast Drómi. Þá var það raunverulegt, má segja, handrukkunarteymi sem fór af stað og þar var engu eirt. Það var alltaf sagt: Af hverju eru svona harðar innheimtuaðgerðir í Drómamálunum gagnvart þeim sem áttu lán þar undir? Það þannig vaxið að Drómi var færður yfir til Arion á sérstakri kennitölu. Það var ekkert vörumerki að verja þar þannig að það voru mjög kræfar innheimtuaðgerðir. Ég held að nú sé varla til sú fjölskylda á Íslandi sem þekkir ekki einhvern sem varð Dróma að bráð. Maður hefur heyrt margar sögur af því hvernig innheimtuaðgerðum var háttað þar. Svo þegar þetta var gert lofaði þáverandi fjármálaráðherra að Arion yrði skaðlaus af bréfunum sem var rennt inn í Arion þannig að ríkið tók alla áhættu af því. En þetta er einn angi þessa máls sem lítur líka dagsins ljós eftir næstu helgi. Það sem verður líka að ræða í þessu sparisjóðamáli er sá undarlegi atburður þegar stjórnvöld taka sig til og breyta forsendum neyðarlaganna þegar komið er fram á árið 2009. Þá voru nýbúnar kosningar, réttkjörin stjórnvöld, Vinstri grænir og Samfylkingin, settust í ríkisstjórn eins og allir vita og á ákveðnum tímapunkti ákvað þáverandi fjármálaráðherra að breyta forsendunum fyrir verðmatinu og víkja af leið neyðarlaganna. Þetta var gert að því er virtist á einni nóttu. Ég hef verið að kalla eftir upplýsingum innan úr kerfinu vegna þessara mála. Fjárlaganefnd hefur nú fengið sendar fundargerðir frá tveimur hópum. Í einni fundargerðinni kemur beinlínis fram sú alvarlega skoðun eins nefndarmanna að stjórnvöld vilji gera allt sem þau geta til að friðþægja kröfuhafa. Það var svo sannarlega gert. Það var breytt um stefnu í miðju kafi. Nýtt verðmat var gert og raunverulega öllu kollvarpað sem sneri að þessum fasta, flotta ramma sem neyðarlögin raunverulega skipuðu. Vald var tekið af Fjármálaeftirlitinu og það fært inn í fjármálaráðuneytið og þá fyrst fékk pólitíkin lausan tauminn. Þá voru búnir til dauðalistar og teknar ákvarðanir um hvaða fyrirtæki skyldu lifa og hver deyja. Þá var líka farið í að taka gengislánin upp aftur. Þau höfðu verið færð yfir í nýju bankana í íslenskum krónum en á þessum tíma voru þau endurvakin. Ekkert er til samkvæmt íslenskum lögum sem hét gengistryggð lán. Ef greinargerð með lögum um vexti og verðtryggingu frá 2001 er lesin sést strax að það er ólöglegt að gengistryggja lán við erlenda gjaldmiðla hér á landi. Þessi lán voru alla tíð ólögleg. Það vissu bankarnir svo sem og ég kalla eins og fleiri hér eftir ábyrgð Fjármálaeftirlitsins á að hafa leyft þessu að gerast. Svo féllu dómar í Hæstarétti og þau voru dæmd ólögleg. Það er ótrúlegt hvað Hæstiréttur þurfti að dæma í mörgum málum, það féllu yfir 20 dómar í Hæstarétti til að finna út úr því að lánin væru ólögleg. Blekkingin í þessu öllu saman er sú að láta fólkið allan tímann halda að það væri að borga af erlendum lánum. Það er blekkingin sem var farið af stað með. Það var engin efnisleg eign, það var aldrei neinn gjaldeyrir á bak við þessi gengistryggðu lán. Líklega lítur það út fyrir hálfgerða bókhaldsbrellu hjá föllnu bönkunum að kalla þetta gengistryggð lán og binda þau við erlendan gjaldeyri til þess að halda uppi debethlið bankanna til að geta rúllað í gegn miklu magni af erlendum gjaldeyri sem hvarf svo allur úr landi og varð aldrei eftir hér í landinu. En það sem kannski fáir vita er að þegar bankarnir eru stofnaðir var öllum lánunum breytt í íslenskar krónur. Samt var haldið áfram að rukka það í nýjum bönkum með vilja stjórnvalda eins og um erlend lán væri að ræða. Á þessum tíma fórum við framsóknarmenn fram með þá tillögu að allir fengju 20% afslátt af sínum húsnæðislánum. Það var barist mjög harkalega á móti því en þarna sannast enn og aftur að ekki var bara hægt að afskrifa um 20%, líklega var hægt að afskrifa langtum hærri tölu, en það hentaði ekki stjórnvöldum því að þau voru komin í samningaviðræður við kröfuhafa. Eins og ég hef sagt áður var allt gert til þess að þjónka kröfuhöfum og það kemur fram í fundargerðunum sem verða birtar sem fylgiskjal eftir næstu helgi. Hér er í dag búið að tala um að bónusgreiðslum þurfi að útrýma úr íslensku samfélagi. Þessar bónusgreiðslur eiga sér stað inni í þrotabúum gömlu bankanna. Hverjir sitja þar? Jú, aðilar sem sitja þar inni og þiggja þessar bónusgreiðslur, og þær væri ekki hægt að greiða út nema um það hefði verið samið við erlenda kröfuhafa í tíð síðustu ríkisstjórnar. Einn mjög virtur hæstaréttarlögmaður sagði í bloggfærslu í síðustu viku: Skrýtin þögnin í kringum hv. þm. Steingrím J. Sigfússon, skrýtin þögnin í kringum vinstri græna þegar rætt er um bónusgreiðslur. En þetta er m.a. ástæðan fyrir því. Ég hef aðeins farið yfir rangfærslur sem birst hafa í þessu máli. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sendi frá sér langt álit. Fulltrúar þingflokks framsóknarmanna sem sitja í nefndinni skrifa undir það þannig að Framsóknarflokkurinn lýsir sig sammála því sem hér kemur fram. Þetta er mjög ítarlegt, eins og ég sagði. Ég hvet fólk til að lesa álitið hafi það áhuga á að rifja upp og reyna að átta sig á því hvað raunverulega gerðist. Fólk hefur verið dregið til ábyrgðar í þessu samfélagi allt frá bankahruni og þá er ég að tala um þá aðila sem hafa verið lögsóttir. Þarna er ekki um minna brot að ræða. Þarna er um mikla handvömm að ræða. Þarna er vísað til þess að fjármálaráðherra segist ekki hafa vitað um ákveðna skýrslu sem þó var gefin út á haustdögum 2008, akkúrat um Sparisjóðinn í Keflavík. Fjármálaeftirlitið var með þá skýrslu og vissi af henni alla tíð. Svo er Fjármálaeftirlitinu kennt að nokkru leyti um að hafa alltaf gefið þá framhaldsheimild að bankinn mætti starfa þrátt fyrir að vera ekki með nægilega hátt eiginfjárhlutfall. Þarna er eitthvað sem gengur ekki upp, einhver sem segir ósatt í þessu máli. Það var vitað á haustdögum 2008 hvað Sparisjóðurinn í Keflavík stóð illa, vitað alla tíð. Fjármálaeftirlitið staðfestir það eins og kemur fram í þessu áliti. Einhverjir eru ekki alveg að segja satt, ekki gott að segja, en það er nánast ómögulegt og barnalegt að halda því fram að fjármálaráðherra hafi ekki vitað um tilvist þessarar skýrslu, sérstaklega af því að sparisjóðurinn var á borði fjármálaráðherrans, í öndunarvél ef svo má segja. Það er óhugsandi að þáverandi fjármálaráðherra hafi ekki vitað af þessari skýrslu. Ég endurtek: Bara þessi snúningur við Sparisjóðinn í Keflavík kostaði ríkissjóð 13 milljarða. Hér var rætt mikið um þessi mál á síðasta kjörtímabili, margar fyrirspurnir sendar í fjármálaráðuneytið, margar munnlegar fyrirspurnir til þáverandi fjármálaráðherra. Það var lítið um svör eins og hefur komið fram en nú liggur þetta fyrir í skýrsluformi og menn hafa verið dæmdir fyrir minni sakir en kannski þær sem koma fram í þessari skýrslu.
Forseti vill aðeins geta þess að þó svo að rauða ljósið fari að blikka þá er heimilt að fara fram úr tímamörkum þegar annar ræðumaður er eftir frá sama flokki, og dregst frá síðustu ræðumönnum.
Herra forseti. Ég þakka stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir greinargóða skýrslu og mikla yfirferð á niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar sjálfrar um orsakir og afleiðingar eða tilefni falls sparisjóðanna. Ég vil taka strax fram hvað mig sjálfan varðar, og þó auðvitað fyrst og fremst sem fyrrverandi fjármálaráðherra, þá uni ég mjög vel því sem að mér snýr í þessu, bæði því sem rannsóknarnefndin setur á blað, þar er allt rétt eftir mér haft, sem og niðurstöðum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í þessu skjali. Gæti sagt út af fyrir sig ýmislegt um það sem einstakir ræðumenn hafa látið frá sér fara, en niðurstöðurnar eins og þær birtast hér á prenti tel ég vandaðar og ekki ósanngjarnar á einn eða neinn hátt. Ég lagði mig að sjálfsögðu fram um að upplýsa rannsóknarnefndina eins vel ég gat og draga upp þá réttu mynd af þeim hlutum sem ég þekkti til, dró ekki undan þegar í hlut átti ákveðnar pólitískar áherslur. Þess er auðvitað getið í skýrslunni og margir hafa vitnað til þess með sama hætti og ég reyndi eins og aðrir fyrrverandi ráðherrar að svara með skýrum hætti þegar við komum á fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég tel að með þessari miklu vinnu og rækilegri yfirferð stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem nú liggur hér fyrir skráð sé komin nokkuð skýr mynd á þetta mál og af því megi síðan draga lærdóma. Það er út af fyrir sig ljóst og það er ágætlega rakið að vissulega verða stjórnvöld, bæði framkvæmdarvald og löggjafarvald og sparisjóðirnir sjálfir að líta dálítið í eigin barm gagnvart þeirri þróun sem hefst á miðjum 9. áratug, eins og framsögumaður gat réttilega um, og endar má segja með falli sparisjóðanna, nánast allra, á árunum frá lokum 2008 og alveg inn á árið 2015 ef ég man rétt, því að þá renna síðustu sparisjóðirnir sem ekki eru enn starfandi saman við Landsbankann. Af þessu er að sjálfsögðu hægt að draga lærdóm. Það vona ég að verði gert vegna þess að ég trúi því enn þá og mestu vonbrigði mín í þessu máli eru hvað lítið er eftir af sparisjóðafjölskyldunni. Ég vona svo sannarlega að við eigum eftir að sjá aftur eflast á Íslandi viðskiptastofnanir af þessu tagi sem eru reistar í þágu svæðisbundinna hagsmuna á öðrum forsendum en þeim einum að hafa af þeim fé; sparisjóði, samfélagsbanka, almenningsbanka, smálánabanka eða eitthvað af því tagi eins og við sjáum þrátt fyrir allt dafna í mörgum löndum í kringum okkur í samkeppni við stóra risa á fjármálamarkaði. Ég leiði hjá mér ýmis ummæli hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur áðan að öðru leyti en því að ég get ekki annað en haft gaman af því að hv. þingmaður skammaðist út í það í þessu tilviki hvað varðar sparisjóði þá hefði fyrrverandi ríkisstjórn gengið gegn ráðgjöf eða vilja Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ég er vanari hinu að hv. þingmaður skammi mig fyrir að hafa verið handbendi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og látið hann stjórna mér, þannig að ég hafði gaman af þessu, að nú var það orðið hins vegar að sakarefni að við hefðum ekki setið og staðið eins og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn vildi t.d. í þessu máli. Það er rétt, að sjálfsögðu höfðu íslensk stjórnvöld, bæði framkvæmdarvald og löggjafarvald, sjálfstæðar meiningar um málið. Hverjar voru þær meiningar? Það var ríkur þverpólitískur vilji til þess að reyna að styðja við bakið á sparisjóðum í erfiðleikum þeirra rétt eins og stóru bönkunum var bjargað. Sá vilji birtist fyrst í neyðarlögunum þar sem sérstaklega eru teknar inn heimildir til ríkisvaldsins til að aðstoða sparisjóði í vanda. Sá vilji birtist hér margendurtekið á Alþingi og spurt mikið út í það hvernig gengi að vinna úr málum sparisjóðanna. Viljinn var því bæði til staðar hér á löggjafarþinginu og hann var ríkur meðal heimamanna. Það á sinn þátt í því að Sparisjóður Keflavíkur gat þrátt fyrir allt starfað og komst fram úr lausafjárvandræðum sínum, að heimamenn studdu við hann með svo öflugum hætti. Sveitarfélög og fyrirtæki á Suðurnesjum lögðu innstæður inn í sparisjóðinn til að hjálpa honum í lausafjárerfiðleikunum og reyndar ríkið líka sem er nú kapítuli út af fyrir sig, sem stofnaði reikning í Sparisjóði Keflavíkur sem er sérstakt. Allt skiptir þetta máli þegar sagan er greind. Varðandi útkomu ríkisins í þessum efnum eru sem betur fer til fleiri skýrslur. Þar er nýlega komin fram skýrsla sem var unnin fyrir fjármálaráðuneytið af doktorunum Ásgeiri Jónssyni og Hersi Sigurgeirssyni. Hún er afar fróðleg. Tekur á útkomu ríkisins bæði hvað varðar fjármögnun stóru bankanna og sparisjóðanna og niðurstaðan er þar eins og staðan var þegar skýrslunni var lokað, að ríkið er í plús í því dæmi upp á eina 115 milljarða kr. Það er vissulega rétt að ef sparisjóðirnir einir og sér eru skoðaðir þá er útkoman ekki jafn góð. Þar er um rúmlega 22 milljarða kostnaður sem stendur á ríkinu núna, hreinn kostnaður. Einhverjar eignir gætu átt eftir að skila sér inn í það, en af því að stóru bankarnir eru í plús upp á tæpa 140 milljarða er heildarútkoman þessi. Kostnaðurinn er fyrst og fremst vegna þess að innstæður í Sparisjóði Keflavíkur og seinna sem færðust yfir í SpKef voru tryggðar. En sem betur fer reynist það eina tilfellið þar sem ríkið lenti í kostnaði vegna langstærstu og áhættusömustu yfirlýsingar af þessu tagi sem var gefin af bæði fyrstu ríkisstjórninni og ítrekuð af okkur, að allar innstæður yrðu tryggðar. Það er ein af niðurstöðum skýrsluhöfunda að í raun geti ríkið auðvitað mjög vel við unað að komast frá því að lofa tryggingu á öllum innstæðum, hvaða nafni sem þær nefnast, í öllum íslenskum innlánsstofnunum. Þegar upp er staðið er það þó ekki nema ein sem reynist svo illa á sig komin að eignirnar duga ekki fyrir forgangskröfunum, innstæður orðnar að forgangskröfum. Það er þá helst að jafna því við gjaldþrot Sparisjóðabankans sem betur fer var ekki með innlán frá almenningi. Ég er sammála Gylfa Magnússyni, fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra, að ekki verða færð sterk rök fyrir því að það hafi skipt miklu máli t.d. að SpKef starfaði í þennan stutta tíma sem hann gerði einfaldlega vegna þess að vandinn var tekinn í arf frá Sparisjóði Keflavíkur og veikleikarnir lágu í svona stórkostlega illa útleiknu og löskuðu eignasafni þess sparisjóðs og lánveitingum án trygginga, og sú staða breyttist ekki mikið á þeim tíma sem SpKef starfaði, í sjálfu sér kannski ekki heldur á tíma Sparisjóðsins í Keflavík vegna þess að innstæður eru auðvitað ekki bara færðar debetmegin í bönkum, þær eru líka [[Forseti hringir.]]kreditmegin. Peningarnir koma inn í bankann, ekki satt?
Hæstv. forseti. Álitsgerð stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem hér liggur fyrir er afrakstur mikillar vinnu sem þar hefur farið fram. Aðrir ræðumenn hafa nefnt þá gagnrýni sem fram kom á sparisjóðaskýrsluna og vinnuna sem henni tengdist sem stafaði auðvitað fyrst og fremst af tímalengd og kostnaði sem varð miklu meiri en nokkrar áætlanir gerðu ráð fyrir. Það skal ekki dregið úr því að viðfangsefnið var erfitt af hálfu þingsins, sennilega rannsóknarspurningarnar settar fram með fullómarkvissum hætti þannig að það var ekki afmarkað nægilega vel í upphafi hvert hlutverk nefndarinnar ætti að vera. Nóg um það. Þörf er að nefna nokkur atriði í skýrslunni og þessari umræðu sem átt hefur sér stað hér. Í fyrsta lagi hefur í tengslum við skýrsluna verið talað um lagabreytingar á fyrri árum, ferli sem hófst 1985 og stóð fram yfir aldamót og fól í sér breytingu á starfsheimildum og stöðu sparisjóðanna. Ég vil í því sambandi draga fram að menn geta eftir á gagnrýnt einstök atriði í þeim lagabreytingum sem þar áttu sér stað, en á það ber að líta að flestir sem tengdust þessu kerfi þrýstu á um breytingar, einfaldlega vegna þess að menn töldu að sparisjóðirnir yrðu samkeppnishæfari rekstrareiningar með því að umhverfi þeirra og reglur sem þeir færu eftir yrðu meira í samræmi við það sem almennt gerðist um aðrar fjármálastofnanir. Það var skýringin á a.m.k. mörgum þeim breytingum sem áttu sér stað. Þetta vildi ég að kæmi fram í umræðunni. Annað atriði sem ég vildi nefna er að það sem á endanum reið sparisjóðunum að fullu ef svo má segja var alþjóðlegt fjármálahrun og vegna þess að þeir margir hverjir stóðu illa að vígi stóðust þeir ekki frekar en stóru íslensku bankarnir þennan storm. Þegar við veltum hins vegar fyrir okkur viðbrögðum við þessari fjármálakreppu og þeirri svakalegu stöðu sem fjármálafyrirtækin þurftu að glíma við verðum við að hafa í huga að það var nokkur munur á því annars vegar sem menn þurftu að gera á fyrstu dögunum og vikunum eftir að þessa atburði bar að höndum, síðan ákvörðunum sem teknar voru ári seinna, tveimur árum seinna, við allt aðrar aðstæður, fyrst og fremst þær að myndin af bæði vandanum og aðstæðunum var orðin miklu skýrari en áður. Haustið 2008 tóku menn ákvarðanir undir gríðarlegri tímapressu án þess að heildarmynd þess vanda sem við var að glíma væri nokkrum ljós, hygg ég, á þeim tíma. Ákvarðanir sem síðar eru teknar og varða þá m.a. örlög sparisjóðanna eru auðvitað ekki teknar undir sömu kringumstæðum. Þetta held ég að menn verði að hafa í huga. Þá kem ég að því atriði sem aðrir hafa vikið að og hv. síðasti ræðumaður endaði sína ræðu á og það eru þær ákvarðanir sem tengdust sérstaklega Sparisjóðnum í Keflavík. Það er skiljanlegt að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem þá var fjármálaráðherra og lykilpersóna í mörgum af þeim ákvörðunum sem þarna voru teknar verji sig með þetta. Eftir stendur gagnrýni sem byggir á því að ekki hafi verið nægilega traustar forsendur fyrir ákvörðunum sem voru teknar og höfðu það í för með sér að Sparisjóðurinn í Keflavík eða SpKef var lengur virkur á markaði en nokkrar forsendur voru fyrir. Það sem kemur fram í skýrslunni er að rótin að því að slíkar ákvarðanir voru teknar var pólitískur vilji til að viðhalda sparisjóðakerfinu. Eins og hv. þm. Brynjar Níelsson kom inn á áðan eru takmörk fyrir því hvaða ákvarðanir menn geta réttlætt á pólitískum forsendum ef mjög sterk rök hníga í aðra átt og ef upplýsingar eiga að liggja fyrir eða vera mönnum ljósar sem gera það að verkum að öllum má vera ljóst að þeim markmiðum sem menn setja sér verður ekki náð með þeim aðgerðum sem menn grípa til. Ég ítreka þá gagnrýni sem hv. þm. Brynjar Níelsson og fleiri hafa sett fram á þær ákvarðanir sem þarna voru og minni á að þessar aðgerðir voru líka gagnrýndar á síðasta tímabili. Það má segja að mjög margt í þessari skýrslu renni stoðum undir þá gagnrýni sem haldið var á lofti á ákvarðanir á þessu sviði á síðasta kjörtímabili og áður en þessi skýrsla sparisjóðanefndarinnar kom út. Ég var vitni að því, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, að á síðasta kjörtímabili var mjög oft rætt um framtíð sparisjóðakerfisins og lýst yfir áhuga á að viðhalda því. Þingmenn úr öllum flokkum tóku þátt í þeim umræðum. Ég hygg að þegar við sem tókum þátt í þeim í þingsal létum ummæli í þeim efnum falla höfum við ekki haft aðgang að sömu upplýsingum, skýrslum og greiningum sem þeir sem voru við stjórnvölinn höfðu, þeir sem sátu við ríkisstjórnarborðið eða voru í forustu fyrir eftirlitsstofnanir. Ég held að þó að við getum deilt um hversu mikið tjón varð af þeim ákvörðunum í milljörðum talið sem ákvarðanir af þessu tagi ollu verðum við engu að síður að horfast í augu við að það getur verið skaðlegt og óráðlegt fyrir stjórnmálamenn að ætla að taka ákvarðanir undir þessum kringumstæðum á forsendum rómantískra hugmynda, vil ég leyfa mér að segja, um að hægt sé að viðhalda kerfi sem einu sinni var og einu sinni þjónaði tilgangi en er óvíst að eigi við með sama hætti í breyttu umhverfi.
Virðulegi forseti. Ég vil líkt og aðrir byrja á að þakka hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir yfirferð hennar yfir þessa skýrslu. Nefndin hefur greinilega farið vel ofan í þessi mál. Ég tek undir með meginþáttum nefndarálitsins og því sem fram kemur um málið. Ég tek líka undir með talsmönnum málsins og fleiri þingmönnum um að betur hefði þurft að fara ofan í Drómamálið sem er sóðalegt mál í alla staði. Við að hlusta á umræðuna hefur mér fundist örla á að tilkoma þessarar skýrslu eða álits sé einhver lokapunktur við að ekki sé hægt að halda úti samfélagslegum banka eða sparisjóðum í þeirri mynd sem hugsun þeirra snerist um. Því er ég algerlega ósammála. Ég held að ef við tökum bæði álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og þá skýrslu rannsóknarnefndar sparisjóðanna sem hér er til umfjöllunar eigum við einmitt núna í framhaldinu, ég tek undir með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að fara í að móta stefnu fyrir fjármálakerfið. Við eigum að leita leiða til að endurvekja þá hugsun sem var á bak við sparisjóðina á sínum tíma áður en farið var að hola innan úr þeim, áður en reglum var breytt og þessu öllu í sömu gróðastofnanirnar og aðrar fjármálastofnanir eru. Við eigum núna að fara að huga að því. Það kann að vera að sparisjóðirnir gangi ekki nákvæmlega í þeirri mynd sem þeir voru áður í, en við eigum að taka inn í þessa umræðu umræðuna um samfélagsbankann sem nokkrir stjórnmálaflokkar eru búnir að taka upp í sína stefnu. Auk Framsóknarflokksins hafa Samfylkingin og Vinstri hreyfingin – grænt framboð þegar tekið upp þá stefnu. Mér er ekki kunnugt um hvort Píratarnir eru með hana. Við eigum líka að fara í umræðuna um aðskilnað viðskiptabanka og fjárfestingarbanka. Ég hef bent á það úr þessum ræðustól að það er sögulegt að nú eru, held ég, allir stjórnmálaflokkar á Alþingi með það á stefnuskrá sinni að aðskilja viðskiptabanka og fjárfestingarbanka. Meira að segja Sjálfstæðisflokkurinn samþykkti það á sínum landsfundi. Engu að síður ber það allt of oft við að þingmenn flokksins tali ekki með þeim hætti þegar þeir koma upp í ræðustól. Þetta er hluti af því að endurreisa fjármálakerfið og ég er sannfærður um að þegar menn fara ofan í stefnuna um samfélagslegu hugsjónina, viðskiptabankann og annað því um líkt komist menn að þeirri niðurstöðu að það sé mögulegt að byggja hér upp fjármálastofnanir ekkert ólíkar þeim sem sparisjóðirnir voru og áttu að vera. Ég hef hins vegar áhyggjur af því að það verði ekki. Núna er samt tækifærið vegna þess að ríkið heldur á stórum hluta fjármálakerfisins, stærri hluta fjármálakerfisins en það hefur gert allt frá efnahagshruninu. Við eigum að ráðast í endurskipulagningu á fjármálakerfinu með það að leiðarljósi að byggja hér upp samfélagsbanka, sparisjóð eða aðrar þær fjármálastofnanir sem setja samfélagsleg gildi í forgang fremur en þau gróðasjónarmið sem við sjáum birtast núna í fréttum með ofurbónusum og öðru slíku. Mér finnst álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar undirstrika þann vilja sem er til staðar til að horfa í þessa átt. Ég hvet til þess að næsta kjörtímabil fái það verkefni að vinna að stefnu sem miði að því að byggja hér upp öfluga fjármálastofnun sem hafi samfélagslegt hlutverk að leiðarljósi.
Virðulegi forseti. Við erum hér að fjalla um skýrslu um sparisjóðina og þá erum við aðallega að tala um SpKef, og góð ástæða til. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem ég tek það mál upp hér. Allt síðasta kjörtímabil gerði ég það og aðrir þingmenn. Það var gert lítið úr okkar áhyggjum sem komu bæði fram í þingsal og í greinum og viðtalsþáttum og annars staðar. Þegar niðurstöður þessarar skýrslu eru skoðaðar kemur í ljós að allar þær áhyggjur sem við höfðum og athugasemdir sem við komum með reyndust því miður réttmætar og má segja að við höfum, ef eitthvað er, vanmetið hvað var þarna var í gangi. Hér kemur hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, sem var hæstv. fjármálaráðherra á þeim tíma og kemur mest að þessu máli pólitískt ásamt fyrrverandi hæstv. viðskiptaráðherra, og reynir að gera lítið úr þeim mistökum sem hér voru gerð og kostuðu skattgreiðendur mikla peninga. Það stenst enga skoðun. Eins og hv. þm. Brynjar Níelsson fór rækilega í gegnum var farið af stað með neyðarlög í miklum flýti á ögurstundu. Það var til ákveðin forskrift að því hvernig átti að byggja upp bankakerfið og henni var fylgt almennt nema þegar kom að sparisjóðunum. Þá var farin önnur leið. Þá voru menn ekki hér á hlaupum í aðstæðum sem áttu sér engin fordæmi hjá íslenskri þjóð. Nei, það var yfir langan tíma. Menn voru með allar upplýsingar sem eru hér tilgreindar, hvort sem það var Fjármálaeftirlitið, fjármálaráðuneytið, Mats Josefsson, Seðlabankinn - allir vöruðu við þeirri leið sem farin var af hálfu fyrrverandi ríkisstjórnar. Málið er mjög einfalt. Vegna þess að farin var þessi leið kostaði það milljarða fyrir skattgreiðendur. Það stenst enga skoðun að segja að þetta hafi bara snúist um að vernda innstæðurnar eins og hér hefur komið fram hjá sumum hv. þingmönnum. Nákvæmlega það sama var uppi á teningnum varðandi aðra banka, nákvæmlega það sama og varðandi Sparisjóð Mýrasýslu sem var settur strax undir Arion banka og kostaði skattgreiðendur ekki nokkurn skapaðan hlut. Það var ekki farið að vinna í eignunum eins og var gert í öðrum bönkum. Rekstrarkostnaðurinn var náttúrlega til staðar og jafnvel innstæður jukust. Ég var úthrópaður fyrir að benda á að lög um eiginfjárhlutfall varðandi SpKef væru brotin en ég vek athygli á því að hér er staðfest að það var rétt. Nú er bara sjálfsagt og eðlilegt að menn séu ekki of dómharðir og segi: Það verður að taka mið af aðstæðum o.s.frv. Þarna voru að vísu ekki neyðaraðstæður, ekki út frá neinum forsendum. En það er sjálfsagt að taka mið af því. En mér finnst það svolítið sérstakt þegar vörn hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar er sú að það eigi að taka mið af aðstæðum. Þá finnst mér að hv. þingmaður ætti að vera sjálfum sér samkvæmur og gera upp landsdómsmálið því þar var svo sannarlega ekki um að ræða neitt umburðarlyndi gagnvart þeim aðstæðum sem þar voru uppi. Reyndar er það þannig að þegar menn fóru þá leið, sem var skammarleg, kemur í ljós að þær ákvarðanir sem voru teknar af þeim sem þar var dreginn fyrir dóm, sú framganga, hafa reynst mjög heilladrjúgar fyrir íslenska þjóð. Reyndar fór hv. þingmaður yfir að það hefði verið tekið út að ríkið kom út í plús og vitnaði þá sjálfur í það varðandi bankana, upp á 140 milljarða króna. Auðvitað var þetta mikið áfall og margir fóru illa út úr því þannig að þetta snýst ekki bara um ríkissjóð, þetta snýst náttúrlega um fólkið í landinu. Ég er ekki að leggja út frá því með neinum hætti, ég er bara að segja að niðurstaða þessarar skýrslu og niðurstaða hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er einfaldlega sú að hér voru gerð mikil mistök sem kostuðu skattgreiðendur mikið fé. Það er enginn vafi á því að ef menn hefðu farið aðrar leiðir eins og var ráðlagt og eins og var gert í tilfellum annarra banka og sparisjóða hefðu skattgreiðendur ekki þurft að bera þennan kostnað, í það minnsta ekki í svo miklum mæli og raunin varð. Ég vona að almennt í umræðunni sýnum við pólitískum andstæðingum okkar sanngirni. Auðvitað var það þannig að á síðasta kjörtímabili tókust menn á við erfið verkefni. En hins vegar var gert mjög lítið úr því sem við sögðum og bentum á að hér væri á ferðinni og hefur verið staðfest núna. Við fengum litlar þakkir fyrir og fengum reyndar ýmislegt annað sem verður ekki rakið hér. Það er allt í lagi, virðulegi forseti. En mér fyndist rétt að menn væru sanngjarnir gagnvart því fólki og þeim hæstv. ráðherrum sem voru hér haustið 2008 og voru í erfiðustu málunum, þegar þeir ræða þessi mál hér. Betra er seint en aldrei, en ef menn ætla að vera sjálfum sér samkvæmir og segja að í þessu máli, sem var miklu auðveldara viðfangs, þar sem miklu betri upplýsingar lágu til grundvallar en þessi mistök voru samt gerð, þurfi að taka mið af aðstæðum þá hlýtur það að eiga við alltaf. Ég held að menn ættu að vera sjálfum sér samkvæmir ef menn nota það sér til málsbóta því að það er ekkert annað til málsbóta. Það getur enginn haldið því fram eftir að hafa skoðað þessar skýrslur og niðurstöður þeirra að einhverjir sérfræðingar hafi sagt: Þið skuluð fara þessa leið, sem var síðan farin. Enginn sérfræðingur lagði það til. Allir bentu á að sú leið sem var farin væri feigðarför og mundi kosta skattgreiðendur mikið. Það varð því miður niðurstaðan.
Hæstv. forseti. Ég vil nota þær fáu sekúndur sem ég hef hér til ráðstöfunar til þess að þakka fyrir umræðuna og leggja áherslu á að skýrslan sem við höfum nú haft til umfjöllunar er að mínum dómi vitnisburður um vilja Alþingis til að horfast í augu við orsakir og afleiðingar banka- og fjármálahrunsins sem hér dundi yfir árið 2008. Skýrslan sem við höfum til umfjöllunar hefur sína kosti og sína galla. Bent hefur verið á ýmsa galla á skýrslunni. Á ýmsum þáttum hefði mátt taka skýrar og fastar. Menn hafa nefnt Dróma sem dæmi þar um. Ég kom inn á slíkt í upphafsræðu minni. Á hinn bóginn hef ég trú á því að þessi skýrsla geti orðið góður grunnur að því framtíðarstarfi sem nú þarf að ráðast í. Það varðar framtíðarskipan fjármálakerfisins í landinu. Ég vil taka undir með þeim sem þar hafa lagt áherslu á að við þurfum sérstaklega að skoða hin samfélagslegu gildi sem sparisjóðakerfið var upphaflega reist á. Menn hafa í því efni talað um samfélagsbanka. Fram kom í þingsályktun Alþingis sem hratt þessu máli öllu af stað að Alþingi bæri að ráðast í slíka vinnu. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis tekur undir það. Ég vil ítreka að hin sögulega úttekt sem er að finna í skýrslu rannsóknarnefndarinnar um sparisjóðina ætti að geta komið vel þar að gagni. Ég vil skilja við málið með því að leggja áherslu á að á því þingi sem senn tekur til starfa að afloknum kosningum, verði ráðist í þá vinnu. Enn vil ég segja hitt að það er mikilvægt, og það ætti að vera okkur lærdómur líka, að þegar við tökumst á við erfiðleika af því tagi sem við höfum gengið í gegnum gerum við það með þeim hætti sem við erum að læra að gera. Við ráðumst í vandaðar rannsóknir, reynum að hverfa frá hvers kyns dylgjunálgun, við reynum að taka málefnalega á málunum, það höfum við reynt að gera í þessari vinnu. Sitthvað má gagnrýna, eins og ég gat um áðan, en ég tel engu að síður að við séum að feta okkur áfram inn í betri eða skárri framtíð en við höfum búið við í þessum efnum.
Herra forseti. Það var löng upplesning á þingskjölum með þessu frumvarpi. Í gær fóru fram ágætisumræður um málið og margt kom þar fram sem vakti mann til umhugsunar og vert er að ræða og skiptar skoðanir eru um. Það sem við höfum helst verið að gagnrýna, og það hefur m.a. komið fram hjá formanni Bændasamtakanna sem sagði að bændur hefðu verið tilbúnir með sínar áherslur snemma á síðasta ári en það hefði ekki verið fyrr en í lok þessa árs sem tókst að koma samningaviðræðum í gang. Hann kvartaði undan því að ríkið hefði komið vanbúið til starfans. Það kom líka fram í máli hans að margir hafi ekki verið sáttir vegna þess að þingmannanefndin sem skipuð var 2014 hafi aldrei komið saman. Það er einmitt hluti af gagnrýni okkar, þ.e. nálgunin á þetta mál, hverjir það eru sem hafa fengið að koma að því við samningu þess. Formaðurinn sagði líka að nefnd um eflingu matvælaframleiðslu sem átti að skipa í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar hafi verið skipuð seint og um síðir og hefur ekki enn lokið störfum. Átti náttúrlega að gera það áður en samningaviðræður hófust. Þetta er allt á sömu bókina lært. En ég ætlaði að fara inn á nokkur atriði sem eru kannski öll hluti af þessu samtali okkar um búvörulögin og þessa samninga. Mér hefur fundist lítið fara fyrir því í umræðunni hversu stór atvinnugreinin eða greinarnar eru með öllum þeim afleiddu störfum sem eru í kringum þetta, hvort sem um er að ræða afurðastöðvarnar, dreifinguna eða vinnslu matvælanna. Eða bara öll önnur störf sem skapast í kringum landbúnað, sérstaklega í hinum dreifðari byggðum. Þetta skapar mjög mörgum lífsviðurværi. Nýjustu tölur eru í kringum 11 þúsund störf sem tengjast landbúnaði með einum eða öðrum hætti, fyrir utan öll hin störfin sem eru tengd þjónustugeiranum sem bændur og fleiri stunda samhliða, t.d. ferðaþjónustan. Tölfræðin er áhugaverð í þessu sambandi. Það eru t.d. 5–6% af heildarvinnuafli landsins í landbúnaði og 15% af vinnumarkaði landsbyggðarinnar tengjast landbúnaði. Af því eru 28% af landbúnaðarstörfum á Suðurlandi, 31% á Norðurlandi og um 1.400 störf á höfuðborgarsvæðinu tengjast landbúnaðinum. Það gleymist nú oft. Búvörusamningarnir eru líka samningar fyrir fólkið á höfuðborgarsvæðinu ekki síður en fyrir fólkið í afurðastöðvunum sem vinnur við slátrun og vinnslu. Þegar við hugsum til matvælaöryggisins sem frumvarpið nær til og ekki síður það sem á eftir kemur, þ.e. tollamálið, verðum við sem lítil þjóð í þessum stóra heimi að horfast eins og aðrir í augu við að eftirspurn eftir mat er að aukast. Það er væntanlega eitt af erfiðustu og stærstu viðfangsefnum framtíðarinnar að brauðfæða heimsbyggðina. Þess vegna hljótum við að horfa til fæðuöryggis sem eins af þeim stóru málum sem við sem þjóð stöndum frammi fyrir. Eins og svo margar aðrar. Við erum nefnilega í góðri stöðu þegar kemur að gæðum vatnsins og verðmætu ræktunarlandi og þekkingunni til að nýta það. Við höfum tækifæri til að skapa mikil verðmæti í matvælaframleiðslu ef við berum okkur skynsamlega að. Framleiðslan hjá bændum hinum íslensku er afar fjölbreytt, hvort sem við ræðum um kjöt eða mjólk, grænmeti, korn, ber eða krydd eða rófusnakk. Það er ýmislegt hægt að telja upp, miklu meira en margan grunar sem bændur landsins eru að framleiða. Gæði slíkrar vöru byggjast ekki síst á sjálfbærri nýtingu landsins og vatnsins okkar. En framleiðsluferlar eru líka langir í landbúnaði og geta verið bæði tímafrekir og dýrir. Að sama skapi er mikilvægt fyrir okkur að nýta alla vaxtarmöguleikana til að við getum sinnt þeirri eftirspurn sem nú er í breyttu samfélagi um breytta vöru. Fyrst ég nefndi hérna tollasamninginn áðan ætla ég líka aðeins að tala um það sem snýr að afleiðingum hans. Sá áróður sem uppi er hafður er helst haldið úti af stóru aðilunum í matvöruversluninni, mér þykja þeir hafa mikil áhrif og vekja oft upp neikvæða umræðu gagnvart landbúnaðinum. Þegar við horfum upp á að afurðastöðvarnar boða 10–12% lækkun á bæði dilkum og fullorðnu fé getum við ekki annað en sagt að það sé í hróplegu ósamræmi við stöðuna í efnahagslífinu þar sem vextir fara lækkandi og salan á lambakjöti innan lands hefur þó vaxið. Eins er heimsmarkaðsverðið á uppleið. Auðvitað vita allir sem vilja vita að sú fákeppni sem ríkir á dagvörumarkaði á Íslandi hefur orðið til þess að vöruverð hefur hækkað, m.a. á kjötvöru. Það er ekkert að skila sér til afurðastöðvanna, bænda eða neytenda. Það lendir hjá versluninni. Hún fer líka fram á að fá innflutning á matvöru sem mestan og helst frjálsan og án tolla. Innlenda matvælaframleiðslan hefur haldið aftur af verðhækkunum á matarkörfum undanfarin ár því að þær hafa hækkað í verði umfram erlendar vörur. Það undirstrikar mikilvægi þess að við framleiðum íslenskar vörur. Í stóra samhenginu er vert að hugsa um að ef svína- og kjúklingaræktin hrynur hefur það gríðarleg áhrif á kjarnfóðurframleiðslu sem skilar sér þá aftur í hærra verði til þeirra sem eftir standa, t.d. kúabænda. Svínaslátrunin sem rúllar allt árið um kring greiðir niður tapið af rekstri sláturhúsanna í sauðfjárslátruninni sem er í stuttan tíma. Ef þetta mundi gerast er ég hrædd um að kjör sauðfjárbænda sem eru nú með þeim lægstu í landinu mundu endanlega hrynja. Þannig að þetta hangir hvað saman við annað og vert að huga að því þegar fólk talar um styrki. Mig langar aðeins að tala um dýravelferðina. Settar voru nýjar aðbúnaðarreglur um velferð dýra sem er auðvitað mikilvægt. En það er þessi óhjákvæmilegi kostnaður sem fylgir og er mikill sem bændur taka á sig og sáralitlir styrkir eru frá hinu opinbera, margfalt minni en í nágrannalöndunum. Því miður er það svo að margur bóndinn á erfitt með að uppfylla kröfurnar. Ef við viljum ekki að hér verði bara einhver örfá fjós eða svínabú þurfum við að gera betur. Ég tala nú ekki um þar sem ungt fólk hefur verið að fjárfesta og á litla möguleika á að bæta þeim kostnaði ofan á. Við þurfum að gefa þessu lengri tíma. Ég ítreka í þessu samhengi tillögu okkar Vinstri grænna sem snýr að niðurfellingu greiðslna ef uppvíst verður um dýraníð. Við viljum nýta þetta tækifæri til að innleiða þvingunarákvæði hvað það varðar í gegnum þennan búvörusamning. Ég vona að það verði tekið til umræðu á milli 2. og 3. umr. Eins og ég ræddi í gær gegnir landbúnaður mikilvægu hlutverki í umhverfismálum. Hér var nefnt að margir bændur stunduðu landgræðslu og skógrækt með það að markmiði að endurheimta og varðveita landgæði sem er gífurlega mikilvægt í baráttunni við loftslagsbreytingarnar. Eitt af því sem ferðamenn sækjast eftir, og við vitum, er náttúran okkar sem hefur orðið ein aðalforsenda ferðamennskunnar. Svo er íslenskur landbúnaður hluti af menningararfi okkar. Það er að mörgu að hyggja í þessu. En að lokum: Þegar við hugsum í hinu stóra samhengi er þessi aukna velmegun, fólksfjölgun, skortur á vatni, þverrandi olíulindir og margt fleira sem mannkynið stendur frammi fyrir. Gríðarlegar loftslagsbreytingar hafa áhrif á ræktunarmöguleika og margt í hinum stóra heimi krefst nýrra lausna í matvælaframleiðslu. Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna hefur áætlað á árabilinu frá 2000–2030 þurfi að auka matvælaframleiðslu um 60%. Það er ekkert smáræði. Á sama tíma er vaxandi eftirspurn eftir eldsneyti þar sem framboð á olíu fer minnkandi. Þá eykst ásóknin í lífeldsneyti og aðra endurnýjanlega orkugjafa. Það hefur þær afleiðingar að matvælaverð hækkar því að þá er uppskera bænda notuð til orkuframleiðslu og ýtir undir framleiðslu olíujurta. Það er margt hægt að gera. Til dæmis er ein undirstaða fæðuöryggis kornrækt sem fer vaxandi. Með því að bændur geti framleitt eigið skepnufóður þurfa þeir síður innflutt hráefni. Í öllu falli er mikilvægt að huga vel að fæðuöryggi okkar sem þjóðar með öllum tiltækum ráðum því breytt heimsmynd krefst nýrrar nálgunar, bæði í hugsunum og lausnum. Við þurfum að tryggja öfluga matvælaframleiðslu sem tryggir fæðuöryggi þjóðarinnar í góðu samstarfi við bændur þessa lands.
Herra forseti. Ég ætla nú ekki að lengja umræðuna mikið um breytingar á búvörulögum og búvörusamninga. Hún hefur staðið í talsverðan tíma. Mig langaði fyrst og fremst að nota tækifærið til að ítreka þau atriði sem komið er að í nefndaráliti 2. minni hluta atvinnuveganefndar þar sem farið er yfir aðdraganda búvörusamninga þar sem skortur á samráði hefur verið gagnrýndur mikið. Af hverju er verið að gagnrýna hann svona hressilega? Jú, af því að hér er feikilega mikilvægt mál undir. Það er í raun framtíðarsýn fyrir innlendan landbúnað og hvernig við viljum sjá hann þróast þar sem ég er ekki í nokkrum vafa um að margir hv. þingmenn úr öllum flokkum hafa mikið til málanna að leggja þegar kemur að því hvernig landbúnaðarumhverfi við viljum sjá. Það er alveg feikilega mikilvægt að hafa öflugan innlendan landbúnað, ekki síst á tímum þar sem við horfum á framtíð þar sem svo miklar blikur eru á lofti þegar kemur að matvæla- og fæðuöryggi. Ég vísa þá sérstaklega til annars álits sem hér liggur fyrir um annað mál sem er álit minni hluta utanríkismálanefndar um tollasamninginn sem er hér á dagskrá á eftir og vísar til þess að matvælaöryggi á Íslandi sé með því besta í heiminum, það sé í raun mikil forréttindastaða. Þegar við horfum á slíkar stórar spurningar sem varða matvælaöryggi, fæðuöryggi, vatnsbúskap og annað, skiptir miklu máli að hér séum við með öflugan landbúnað og öfluga matvælaframleiðslu. Hins vegar eru menn ekki sammála um leiðirnar til að ná því markmiði. Sjálf tel ég að það sem við eigum að stefna að sé landbúnaður á heimsmælikvarða þar sem hugað er að umhverfissjónarmiðum. Farið er yfir þau sjónarmið í nefndaráliti 2. minni hluta hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur, m.a. hvernig við getum tekið á þeim vandamálum sem lúta að beit á beitarlandi, hvernig við getum gert eðlilega stefnu um hvernig við nýtum landið, að landnýtingin sé með sjálfbærum hætti, að ræktað og ræktanlegt land sé skráð, og að við ráðumst í einhvers konar vinnu við rammaáætlun um landnýtingu þar sem virk beitarstjórnun verði einn af lykilþáttum. Það þarf líka að horfa á umhverfisáhrifin á alþjóðavísu, ekki bara út frá beitarlandinu hér heima heldur til að mynda áhrifum á loftslag. Þess vegna leggjum við meðal annars til hvað varðar mælingar á loftslagsáhrifum að ráðist verði í slíkar mælingar, að reynt verði að meta út frá aðferðafræði umhverfismatsáætlana vistspor eða kolefnisfótspor innlends landbúnaðar og að ráðist verði í markvissar aðgerðir til að draga úr slíkri mengun. Það er nokkuð sem ég heyri og reyni ekki annað en að íslenskir bændur séu mjög áhugasamir um það. Þeir hafa áhuga á að verða grænni, umhverfisvænni, að framleiðsla þeirra sé í takti við umhverfissjónarmið. Mér finnst ég finna fyrir auknum áhuga á lífrænni ræktun og nota tækifærið hér til að fagna því að fyrirhugað er að auka þann stuðning. Ég held að mikil sóknarfæri felist í því. Við þurfum að horfa á hvernig landbúnaðurinn getur orðið á alþjóðavísu, á heimsmælikvarða í umhverfissjónarmiðum. Það eru tækifæri til þess. Við Íslendingar höfum sérstaklega mikil tækifæri til þess. Við þurfum líka að horfa til gæðanna, hvernig við getum í senn horft til mestu mögulegu gæða og tryggt að sóun verði sem minnst. Ég hef t.d. stundum velt fyrir mér af hverju við nýtum ekki meira af þeim afurðum sem til falla á innanlandsmarkaði. Ég vitna þá sérstaklega til eftirlætisdæmis sem ég ræði alltaf þegar ég kemst í tæri við sauðfjárbændur, sem er nýtingin á gærunum; af hverju ekki er betri nýting á sauðargærum á innanlandsmarkaði. Ég held að þetta séu markmiðin sem við eigum að horfa á. Þess vegna kem ég aftur að skortinum á samráði, en það hefði vissulega þurft að vera miklu meira samráð í aðdraganda svona stórra skuldbindinga sem hugsaðar eru langt fram í tímann. Til þess að skapa atvinnugreininni tiltekið starfsumhverfi er mikilvægt að almennur skilningur sé á því þvert yfir pólitíska flokka. Ég tek undir þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur að unnið hefði verið gott starf í atvinnuveganefndinni um að reyna að efla þetta samráð. Horft er til þess að það verði aukið á næstu árum. En ég held að þetta veki almennar spurningar um hvernig við stöndum að ákvarðanatöku þegar við mótum hér starfsumhverfi heilla greina fram í tímann. Það hefur reynst erfitt. Við verðum bara að horfa á að það hefur reynst erfitt að ná sátt milli pólitískra flokka t.d. þegar kemur að fiskveiðistjórnarmálum eða landbúnaðarmálum. Og þá verðum við að byrja á að setja niður markmiðin. Ef við getum sameinast um að markmiðin séu að íslenskur landbúnaður tryggi undirstöðuatriði þegar kemur að matvælaöryggi og fæðuöryggi, að íslenskur landbúnaður sé í fremsta flokki þegar kemur að umhverfismálum og þegar kemur að gæðum, og að við séum sammála um þessi markmið, get ég ekki ímyndað mér annað en með því að ræða þessi mál betur náum við betri sátt um hvaða aðferðafræði við notum til að ná þeim. Auðvitað veltir maður fyrir sér hvort hér séu ekki frekar í gangi ákveðin vöruskipti milli stjórnarflokkanna í ljósi þess að á sama tíma er tollasamningurinn lagður fyrir þingið þar sem við vinstri græn og fulltrúi okkar í utanríkismálanefnd, hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, bendum á að greiningu á áhrifum þess samnings sé mjög ábótavant. Það er mikil óvissa um kostnað og áhrif á hagkerfi og umhverfi. Þar er til dæmis ekki horft til kolefnisfótsporsins og loftslagsáhrifa, og bent er á það í umsögn sóttvarnalæknis að aukinn innflutningur á ferskum landbúnaðarvörum geti haft í för með sér heilbrigðisvandamál sem íslensk stjórnvöld þurfi að vera sér meðvituð um að bregðast við. Það er umhugsunarefni að þetta tvennt sé á sama tíma fyrir þinginu. Það finnst mér til marks um að við nálgumst ekki endilega málin með ferskum hætti og reynum að setjast niður og eiga samtal um hvort við getum verið sammála um markmiðin og reynum að finna aðferðir sem leiða að þeim markmiðum, heldur er hér unnið með gamla laginu. Mér þykir það miður þegar um er að ræða slík grundvallarmál eins og innlendan landbúnað, sem við ættum svo sannarlega að geta sameinast um að sé mikilvægur og skipti máli fyrir okkur öll, ekki bara fyrir hinar dreifðu byggðir heldur okkur öll sem hér búum, sama hvort það er hér á höfuðborgarsvæðinu eða annars staðar á landinu. Ég sé ekki ástæðu til að lengja umræðuna frekar enda mjög margt komið fram nú þegar og lýk því máli mínu hér.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir prýðilega góða ræðu. Ég veit að flokkur þingmannsins hefur mikinn áhuga á sjálfbærni og mig langar aðeins að spyrja hvort henni finnist ekki skorta langtímasjónarmið og langtímaáætlun sem samræmist bæði nútímanum og nauðsynlegri sýn á það hvernig við getum markað okkur sérstöðu varðandi sjálfbærni. Og hvort þingmanninum finnist vera tekið tillit til fjölbreytileika í búvörum og líka annarri tegund nytja en hefðbundnum nytjum á dýrum og landi. Ég hef persónulega verið að skoða það sem kallað er „vertical farming“ erlendis sem hefur verið ótrúlega mikil þróun í. Þegar ég skoða búvörusamninginn og síðan allar umræðurnar um að Ísland geti verið sjálfbærara og nýtt orkuna okkar á annan hátt en nú er skynja ég ekki neina þannig hugsun í þessum samningi. Þetta er eins og að detta aftur ekki bara á síðustu öld heldur líka þarsíðustu.
Herra forseti. Í mínum huga eru landbúnaðarmál risastórt umhverfismál, eins og hv. þingmaður nefnir, og líka risastórt lýðheilsumál. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði teljum mjög mikilvægt að tengja landbúnaðinn þessum þáttum, þ.e. umhverfi og lýðheilsu. Við nefnum í því áliti sem hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir skilar inn að framlög hins opinbera eigi að styðja við sjálfbæra landnýtingu. Það felur auðvitað í sér eins og hv. þingmaður þekkir vel að við göngum ekki á auðlindir okkar þannig að þær rýrni eða hverfi. Beitarland er hluti af þessum endurnýjanlegu auðlindum. Þess vegna lagði ég í ræðu minni áherslu á að við ættum að horfa til þess að gera rammaáætlun um landnýtingu þar sem hugað er að þessum þáttum. Síðan eru það loftslagsmálin. Það liggur fyrir að landbúnaður er mjög mikilvægur í samhengi umhverfis- og loftslagsmála. Þó að greinin geti haft neikvæð áhrif býr hún líka yfir gríðarlegum tækifærum til að hafa jákvæð áhrif á þróun loftslagsmála. Þar getum við rætt um að framleiða landbúnaðarafurðir í nágrenni við neytendur þannig að við drögum úr því vistspori sem fylgir flutningum. Við getum líka horft til gróðurræktar, endurheimtar votlendis og annars slíks þar sem landbúnaðurinn hefur mikilvægu hlutverki að gegna til þess að draga úr loftslagsáhrifum. Þess vegna leggjum við til að skipaður verði sérstakur samráðshópur til að meta búvörusamningana samkvæmt aðferðafræði umhverfismatsáætlana. Ég held að það væri liður í að við gætum skapað meiri sátt um landbúnaðinn sem er þessi mikilvæga atvinnugrein því að tækifærin eru líka svo mikil. Við búum að einstökum náttúrulegum aðstæðum, til að mynda þegar við horfum til þess hvaða árangri við höfum náð í ylræktinni. Að það sé hægt að rækta hér kirsuber í gróðurhúsum sem eru svo stórkostlega miklu betri á bragðið en þau sem eru flutt langa vegu frá fjarlægum heimshlutum ætti [[Forseti hringir.]]að vera umhugsunarefni um öll sóknarfærin sem við eigum. Þar hafa orðið stórstígar framfarir á undanförnum árum og áratugum.
Forseti. Það er nákvæmlega þetta sem mér finnst skorta inn í þann gríðarlega þrönga ramma sem er settur í búvörusamningum, nákvæmlega það sem þingmaðurinn talar um. Við bjóðum ekki upp á að sköpunarkrafturinn sé nýttur. Samningurinn er mjög einhliða og þrengir verulega að möguleikum á einhverju nýju. Ég velti fyrir mér hvort það væri kannski tilefni til, og ég veit ekki hvort það hafi verið gert hér á þingi, að gera langtímaáætlun sem væri mun yfirgripsmeiri og tæki á því t.d. að það er fáránlegt að vera að flytja inn matvæli, sér í lagi grænmeti, sem er mjög auðvelt og auðsótt að rækta hér. Aftur á móti hefur það verið þannig að t.d. garðyrkjubændur hafa fengið mjög lítinn stuðning miðað við aðra tegund af búskap. Ívilnanir á verði orku sem maður hefur séð hjá t.d. risafyrirtækjum eins og álfyrirtækjum er alveg ótrúlega furðuleg stefna og hlýtur að þurfa að endurskoða heildrænt. Það er akkúrat það sem mér hefur fundist vanta í stefnumótun hér á landi. Hún er ákaflega þröng eins og þessir samningar eru og virðist vera, vil ég leyfa mér að segja, farið að slá verulega í hana. Mig langaði að spyrja hvort hv. þingmaður sé sammála mér um að þörf sé á miklu víðari sýn á þennan málaflokk því að eins og þingmaðurinn kom inn á og ég er alveg sammála þá skiptir landbúnaður miklu máli ef hann er stundaður rétt og í takti við náttúruna og framtíðina.
Herra forseti. Ég er sammála síðustu orðum hv. þingmanns. Kannski endurspeglar umræða um búvörusamninga og breytingar á búvörulögum ekki endilega allt það sem er nýtt að gerast í innlendum landbúnaði. Það er auðvitað heilmikið að gerast. Oft finnst mér umræðan verða rosalega þröng og snúast um þennan þátt, þ.e. hvernig stuðningi hins opinbera er háttað við landbúnað, án þess að við ræðum um hvað er að gerast og þau markmið sem ég nefndi áðan um umhverfið, lýðheilsuna og fleira, og við förum svolítið inn í þrætuna. Það er það sem ég sakna. Ég hefði svo gjarnan viljað sjá víðtækara samráð áður en þessar breytingar og þessir samningar komu hér inn þannig að við hefðum getað opnað fyrir þá umræðu sem ég er alveg viss um að hefði fært þingmenn nær hver öðrum í nálguninni á þetta. Ég er alveg viss um að við getum sameinast um mörg af yfirmarkmiðunum. Hv. þingmaður nefndi í fyrra andsvari sínu fjölbreytileikann, þ.e. líffræðilegan fjölbreytileika. Þar hefur landbúnaðurinn líka mikilvægu hlutverki að gegna, t.d. þegar kemur að innlendum bústofnum, innlendu jurtaríki. Ég held að í þessari umræðu allri höfum við oft séð skemmtilega hluti gerast, ég rifja upp þegar Landbúnaðarháskóli Íslands á Hvanneyri og Listaháskóli Íslands áttu stefnumót þar sem bændur og hönnuðir tóku höndum saman um að vinna nýjar afurðir úr innlendum landbúnaðarafurðum. Þarna eru alveg feikilega margir ónýttir möguleikar þó að margt skemmtilegt og áhugavert og vel hafi verið gert í þeim efnum. Það sem mér finnst svo vont í þessu máli öllu er að það skortir slíka umræðu. Maður hefði gjarnan viljað sjá þjóðfund um landbúnaðarmál þar sem við hefðum dregið saman niðurstöður og farið með þær inn í stjórnmálin, inn í bændastéttina og getað unnið [[Forseti hringir.]]úr því samtali eitthvað sem við hefðum getað náð meiri sátt um á þingi þannig að ímynd þessa málaflokks [[Forseti hringir.]]væri ekki deilur þingmanna um búvörusamninga heldur að við séum sammála um framtíðarsýn fyrir öflugan innlendan landbúnað.
Virðulegi forseti. Það er búið að vera mjög áhugavert að fylgjast með þessari umræðu um búvörusamninga. Margt hefur komið fram og er töluvert ámælisvert hvernig við förum að því að gera jafn viðamikla samninga sem gilda jafn lengi og raun ber vitni. Það er sorglegt að við sem ætluðum að boða breytt vinnubrögð eftir hrun séum aftur komin í sama, gamla farið, aftur farin að vinna bak við luktar dyr og að ekki sé hafið yfir allan vafa að allt sem kemur fram í þessum samningi sé besta nýtingin á okkar sameiginlega fé sem er skattpeningurinn okkar. Það er mjög sorglegt að við getum ekki gert þetta í meiri samvinnu og meiri sátt, ekki síst til þess að skapa traust, þetta traust sem okkur vantar svo gífurlega mikið í þessu þjóðfélagi, milli ríkisstjórnarinnar og þjóðarinnar, þingsins og þjóðarinnar og þar fram eftir götunum, hjá þjóðinni sjálfri. Við þurfum ekki að vefengja heiðarleika bænda, en mér finnst þessi búvörulög og sú umræða sem hefur átt sér stað um þau, sér í lagi hvernig var staðið að samningnum, hafi svolítið vefengt þann heiðarleika, sem er mjög slæmt. Það er margt í þessum búvörusamningi sem er svo sem ágætt að mínu viti og ég vona að þeirri vinnu verði haldið áfram. Þá er ég sérstaklega að tala um íslenska geitastofninn. Landbúnaður er oft á tíðum ríkisstyrktur. Það er svolítið sem við gleymum oft í þessari umræðu, hversu mikið ríki í gegnum tíðina hafa þurft að styrkja landbúnað sinn. Í umræðunni sem við eigum núna um búvörusamningana þá er grunnurinn að deilum um þá sérstaklega hugmyndin um frjálshyggju og félagshyggju og hversu langt ríkið eigi að ganga í að hjálpa einhverri einni ákveðinni atvinnugrein, hversu mikil ríkisafskipti eigi að vera af einhverri sérstakri atvinnugrein. Ég er í sjálfu sér sammála því að ríkið eigi ekki að hafa bein afskipti af rekstri fyrirtækja. En á sama tíma finnst mér ríkið og samfélagið hafa ákveðnar samfélagslegar skyldur til að halda úti byggð í landinu, tryggja matvælaöryggi, sjá til þess að við séum með fjölbreytt land í ræktun og viðhöldum ákveðinni þekkingu víða um land á því hvernig eigi að rækta landið okkar. Það hefur komið fyrir á fleiri en einum stað að fólk hefur hreinlega gleymt hvernig landið þess virkar. Það er ekki gott. Ég hef ekki miklar forsendur til að vega og meta gæði einstakra liða í þessum samningi en tek undir þá gagnrýni sem komið hefur varðandi kvóta á mjólk og hvernig mjólk er safnað saman og ég velti líka fyrir mér þeirri einokunarstöðu sem Mjólkursamsalan hefur á íslenskum markaði þegar kemur að mjólk. Það er mikil nýsköpun í boði í þessum geira og þá þarf ákveðið frelsi. Ég held að það sem sé verið að gera hérna sé að festa enn frekar í sessi ákveðna einokunarstöðu hjá ákveðnum aðilum sem hafa verið ríkjandi á markaði hingað til, sem eiga 80% ef ekki meiri hlutdeild á mjólkurmarkaðnum. Og ef við erum með einhvern sem hefur svona markaðsráðandi stöðu þá þurfum við samt sem áður að tryggja samkeppni. Það er það sem við sjáum t.d. með nýju kúabúunum og mjólkurvinnslu eins og Örnu, við heyrum mjög gagnrýnar raddir úr ísframleiðslunni. Íslendingar eru sólgnir í ís. Þetta ætti að vera eitthvað sem við ættum að taka gagngert til skoðunar, sér í lagi eftir þann dóm sem féll síðast vegna Mjólkursamsölunnar varðandi einokunarstöðu og markaðsbrask sem var ekkert sérstaklega gott. Það er kominn tími til að við tökum þessi kerfi til gagngerrar endurskoðunar. Þessi kvótakerfi sem við erum með eru einfaldlega ekki góð. Ég fagna því auðvitað að hér sé verið að búa til langtímaáætlun, búa til plön fram í tímann. Það er eitthvað sem íslensk stjórnmál og íslensk stjórnvöld hafa náttúrlega verið gagnrýnd fyrir, að geta ekki gert langtímaáætlanir. En ég held að grundvöllur að langtímaáætlunum sé samráð, gagnsæi, að byggja upp traust milli ólíkra aðila og finna málamiðlanir þegar við erum með jafn flókin og stór mál eins og hér, sérstaklega þegar kemur að sauðfjárrækt og mjólkurframleiðslu. Það er mjög umdeilt hvernig eigi að standa að þessu. Við þurfum að ná miklu víðtækari sátt. Ég hef ekki mikla ástæðu til að hafa mál mitt lengra. Ég fagna þeirri umræðu sem hefur farið fram á þingi. Hún hefði átt að eiga sér stað fyrr. Við hefðum átt að ræða þessa hluti áður en samningurinn var gerður. Ég tek heils hugar undir orð hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur um að við þurfum að breyta þessu vinnulagi. Það er ekki alveg nógu gott hvernig við komumst að niðurstöðu um það hvernig við ætlum að deila þessum sameiginlega skattpeningi og hér er um að ræða þvílíkar skuldbindingar, tíu ár fram í tímann. Við erum komin á annan stað í lýðræðinu en þann að gera svona lagað bak við luktar dyr. Ég vona að næst, fyrst það er ekki hægt að laga þetta úr því sem komið er, þegar svona samningur verður gerður, hvort það er búvörusamningur eða eitthvað því um líkt, verði það gert í mun meira samráði, það verði mun meira gagnsæi í gerð þeirra samninga og fram fari mun meiri þjóðfélagsleg umræða um nauðsyn þeirra, kosti og galla.
Frú forseti. Umræður um búvörusamninginn hafa verið miklar og góðar og þær hafa óneitanlega komið líka inn á þann tollasamning sem liggur fyrir þinginu til umræðu sem verður ekki fyrr en á morgun. Mig langar í lok þessarar umræðu þar sem ég hef ekki tök á því að vera við þá umræðu að gera aðeins grein fyrir minnihlutaáliti mínu í atvinnuveganefnd varðandi umsögn um þau mál gagnvart utanríkismálanefnd þar sem þessi mál leika óneitanlega saman í þessu starfsumhverfi landbúnaðarins og hafa líka verið hér undir í umræðunni sem verið hefur um búvörusamninginn. Því miður ganga þær tillögur sem komu frá starfshópi um tollasamning og nýjar aðbúnaðarreglur frá júní 2016 allt of skammt til að vega upp á móti þeim gjörbreyttu starfsskilyrðum sem vissar greinar landbúnaðarins, og að hluta til landbúnaðar í heild, munu standa frammi fyrir komi tollasamningurinn til framkvæmda. Þetta á við um stuðning við greinar á borð við alifugla- og svínarækt sem þurfa að takast á við stóraukna samkeppni við innflutta framleiðslu þann aðlögunartíma sem samningurinn gefur til að mæta fyrirhuguðum breytingum og allt of lítinn beinan stuðning til þessara greina og reyndar fleiri, svo sem nautakjötsframleiðslu, til að mæta útgjöldum vegna nýrra aðbúnaðarreglna. Óhjákvæmilegt er að gagnrýna hvernig að gerð þessa tollasamnings við Evrópusambandið var staðið. Lokið var við samninginn og hann undirritaður af Íslands hálfu án nokkurs samráðs og án nokkurrar aðkomu bænda. Ráðuneytin sem að samningnum stóðu virðast hafa haft takmarkaða þekkingu á því sem um var samið eins og glöggt kom í ljós í framhaldinu þegar farið var að spyrja út í einstök atriði og hvernig framkvæmdinni yrði háttað en þá kom í ljós að útfærsla ýmissa mikilvægra atriða var mjög á reiki. Það hvort mörg hundruð tonna tollkvótar eru reiknaður út miðað við vöðva eða ígildi kjöts með beini, svo dæmi sé tekið, hefur mikil áhrif á útkomu samningsins. Undirbúningur þess að tryggja gæði, hollustu og heilnæmi stóraukins magns innfluttra matvæla virðist vera lítill sem enginn og vekur það furðu. Um allan heim er nú aukin meðvitund um skaðsemi mikillar sýklalyfjanotkunar við matvælaframleiðslu enda er hættan á ónæmum bakteríum talin ein helsta ógnin við heilsu manna í framtíðinni. Á Íslandi er lyfjanotkun í lágmarki í landbúnaðarframleiðslu og einnig hefur náðst hér mikill árangur í baráttu við kampýlóbakter- og salmonellusýkingar sem eru víða til mikilla vandræða í öðrum löndum. Taka ber aðvaranir sóttvarnalæknis og annarra heilbrigðisyfirvalda í þessu sambandi mjög alvarlega enda mikið í húfi hvað snertir heilsufar neytenda. Kostnaður vegna búfjársjúkdóma sem ekki hefur gætt hér áður gæti einnig reynst gríðarlegur og áhrif mögulegra sjúkdóma á dýravelferð yrði mjög neikvæð. Eftirlit virðist einnig ófullnægjandi með því að framleiðsla þeirra vara sem hingað verða fluttar inn fari fram við sómasamlegar aðstæður hvað varðar dýravelferð. Strangar kröfur í þeim efnum væru þó í takt við það að nú er verið að innleiða hér á landi metnaðarfullar reglur á sviði dýravelferðar. Það er vissulega vel og eins og vera ber að Ísland skipi sér í fremstu röð hvað aðbúnað og velferð dýra snertir. Ekki verður horft fram hjá því að því fylgir mikill kostnaður og það er í hæsta máta ósanngjarnt að ætla innlendri framleiðslu án nokkurs teljandi stuðnings að keppa við stóraukinn innflutning á sama tíma og framleiðslukostnaður eykst, jafnvel við vörur sem framleiddar eru við ósæmilegar aðstæður hvað dýravelferð og kjör og réttindi starfsmanna varðar og þættu ólíðandi hér á landi. Allri greiningarvinnu vegna áhrifa samningsins er áfátt og spurningum ósvarað um það hvernig samningurinn og það sem hann ber með sér samrýmist umhverfissjónarmiðum, hver áhrifin verða á innlenda framleiðslu og matvælavinnslu, hver afleidd áhrif verða á aðrar greinar landbúnaðarins en á alifugla- og svínaræktina o.s.frv. Í anda niðurstöðu Parísarráðstefnunnar um aðgerðir til að sporna við loftslagsbreytingum ber öllum ríkjum, og Íslandi þar með, að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og lágmarka vistspor mannlegrar starfsemi. Stórauknir matvælaflutningar milli landa koma illa heim og saman við slíka viðleitni. Á hinn bóginn má nefna gildi þeirrar framleiðslu sem kemur frá innlendri garðyrkju og gróðurhúsum, heilnæmar gæðavörur sem fara beint á markað hér án flutninga milli landa með tilheyrandi losun og þar að auki er endurnýjanleg græn orka nýtt við framleiðsluna. Vönduð greining á öllum framangreindum atriðum, og reyndar fleiru, svo sem líklegum byggðaáhrifum samningsins, hefði þurft að liggja fyrir áður en samningurinn var undirritaður, en lágmark er að sú greiningarvinna fari fram áður en Alþingi lýkur umfjöllun sinni. Niðurstaða mín í minni hluta atvinnuveganefndar gagnvart þessum tollasamningi, sem óneitanlega spilar mikið hlutverk gagnvart þeim búvörusamningi sem hér er til umræðu, er því að leggja til að afgreiðslu samningsins verði frestað og tíminn nýttur næstu mánuði til að ljúka nauðsynlegri greiningarvinnu um áhrif samningsins, hrinda í framkvæmd fullnægjandi aðlögunar- og stuðningsaðgerðum í þágu þeirra greina sem verða fyrir mestum áhrifum eigi að samþykkja samninginn og undirbúa um leið framkvæmd hans þannig að hagsmunir innlendrar framleiðslu verði gætt, hollustu- og heilnæmissjónarmiða, dýraverndarsjónarmiða, vinnumarkaðssjónarmiða og neytendasjónarmiða, svo eitthvað sé nefnt. Ég vil í þessu samhengi undirstrika þá tillögu sem ég hef lagt fram, breytingartillögu varðandi dýravelferð. Ég óska eftir að sú tillaga fari milli 2. og 3. umr. til atvinnuveganefndar til umræðu um að leggja það til að þeir sem uppvísir verða að dýraníði og brjóta gegn lögum um dýravelferð verði sviptir ríkisstuðningi. Ég held að mjög mikilvægt sé að ræða þetta mál og að ekki sé eingöngu tekið á þeim hlutum í lögum um dýravelferð heldur líka í búvörulögunum sem við höfum hér til umræðu. Annars þakka ég fyrir þá góðu og miklu umræðu og þann skilning sem ég tel vera í raun að mikilvægt sé að hér á landi sé öflug og góð matvælaframleiðsla og að starfsöryggi bænda sé tryggt og hugað sé að þeim jaðarbyggðum og veikum byggðum þar sem sauðfjárrækt er og unnið verði á næstu þremur árum að því að koma í veg fyrir að bændur á þeim svæðum hrökklist frá búskap vegna skerðingar á beingreiðslum þeirra heldur verði leitað allra leiða til að styrkja búsetu á þeim svæðum og styðja við búskap með þeim hætti sem skoðaður verður í tillögum Byggðastofnunar meðal annars.
Frú forseti. Þetta hefur verið efnismikil og góð umræða um nefndarálit atvinnuveganefndar um búvörusamninga eins og þeir eru kallaðir í daglegu tali, sem ég vil þakka fyrir. Mörg sjónarmið hafa verið reifuð, eðlilega, og misjafnar skoðanir. Auðvitað ætlumst við ekki til þess að það sé ein skoðun eða alger samhljómur um jafn stórt mál og þetta er. Alls ekki. Það er eðlilegt að skoðanir séu skiptar. Hér er verið að fást við að framkvæma viðamikla stefnu sem er hryggjarstykki í dreifðustu byggðum Íslands, það er eðlilegt að menn hafi á því margar skoðanir. Það eru samt nokkur atriði sem mig langar að fjalla um og komið hafa fram í ræðum þeirra sem talað hafa í þessari umræðu sem ég tel ástæðu til að við svörum í lok umræðunnar með einhverjum hætti eða reynum að skýra ákveðin atriði. Í fyrsta lagi um gildistíma og endurskoðunarákvæði þá vil ég segja að hér undir erum við með ramma til tíu ára. Áður höfðu búvörusamningar verið gerðir til sjö ára með engum endurskoðunarákvæðum. Það hafa verið gerðir búnaðarlagasamningar til fimm ára hverju sinni, en nú er í fyrsta sinn verið að gera þennan ramma til lengri tíma. Síðan höfum við tvær öflugar endurskoðanir á samningstímanum. Fyrstu lotunni í þeirri endurskoðun skal vera lokið 2019 og þá taki gildi endurskoðaður samningur eða nýtt form eða hvað sem menn ganga langt í þeim efnum í þeirri endurskoðun sem við römmum sérstaklega inn í tillögu okkar um samráðshópinn, um samtalið um landbúnaðinn. Það kom einmitt fram í umræðunni í dag, nauðsyn þess að taka þjóðarsamtal um landbúnaðinn sem við gerum nákvæmlega tillögur um að nálgast. Það er ekki vafi í hugum okkar í hv. atvinnuveganefnd eða meiri hluta nefndarinnar að það er í raun og veru allt undir í þeirri endurskoðun, gildistími, fjárhæðir, samningalengd í raun og veru. Það verður að ganga um þá endurskoðun með þeim hætti að allt sé undir í þeim efnum. Ég vil líka svara því til að auðvitað er það ekki svo að þessi samningur girði fyrir það að Ísland geri samninga við önnur ríki um tiltekin atriði, fríverslunarsamninga sem geta snert atvinnugreinina. Alls ekki. Við erum í engu slíku framsali hér og það hefur aldrei verið og hefur aldrei staðið til. Mikið hefur verið talað um aðdragandann og samráðið. Ég vil bara segja það að þráðurinn í þessari umræðu er einfaldlega sá að við eigum einmitt að hafa samráð og samtal og það er nákvæmlega það sem við rákum okkur á í umsögnum og gestakomum til nefndarinnar hversu miklu máli það skiptir fyrir atvinnugrein eins og landbúnað. Ég held að fáar atvinnugreinar á Íslandi geti raunverulega státað af meira samtali um framtíð sína, a.m.k. þegar við erum búin að ganga í gegnum það samtal sem á að vera hérna næstu árin. Búvörusamningar eru raunverulega svo miklu meira en bara krónur og aurar. Búvörusamningar eru undirstaðan að fjölmörgum öðrum atriðum sem við getum síðan rakið en höfum minna rætt hér en ættum kannski að gera hærra undir höfði. Auðvitað er þetta andlagið að því að bændur eru áfram vörslumenn landsins, stunda sína landgræðslu eins og þeir hafa gert á undanförnum áratugum og í langan tíma. Bændur varðveita áfram einstaka búfjárstofna, búfjárstofna sem við höfum undirgengist alþjóðlegar skuldbindingar um að sjá um, verja og vernda. Við erum að undirbyggja að hér verði áfram framleidd heilnæm og góð matvæli. Það er kannski sá punktur sem mig langar eilítið að staldra við því að margir ræðumenn komu inn á það og við reynum að gera því sérstaklega hátt undir höfði í nefndaráliti okkar, bæði hvað varðar upplýsingagjöf til neytenda, að draga fram þær íþyngjandi kröfur sem við höfum lagt á íslenskan landbúnað sem við teljum vera kröfu til þess að gera vöruna heilnæmari og betri á undanförnum árum og hvernig við ætlum að reyna að halda áfram á þeirri braut. Hér hefur mikið verið rætt um hráefni í fóður sem hefur erfðabreyttan uppruna. Það er nákvæmlega það sem við leggjum til sem hluta af því sem samráðshópurinn á að fjalla um og samræður næstu ára eiga að geta komið botni í umræðuna um framtíð erfðabreyttra plantna í fóðri skepna. Ég er sjálfur sannfærður um það og hef áður sagt það í þessum ræðustól að við eigum að stíga það skref að leyfa ekki slíka notkun og við eigum að geta merkt íslenskar búvörur með þeim hætti. Aðeins um heilnæmi búvörunnar og það sem hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir nefndi í ræðu sinni áðan um sýklalyfjaónæmi og þær varnir sem við þurfum að hafa uppi til þess að verjast slíkum vágesti sem getur m.a. borist með matvælum. Það er stórt og mikið verkefni. Nokkrir ræðumenn fjölluðu um það í sínum ræðum hvernig við gætum staðið að því í framtíðinni. En þetta er mál sem fleiri og fleiri heilbrigðisyfirvöld margra landa eru að taka mjög föstum tökum. Ég held að það sé tímabært, þrátt fyrir okkar góðu stöðu hér á landi og þrátt fyrir að við notum lítið af lyfjum, að við séum upptekin af þessum atriðum. Við erum líka með tiltölulega fáa búfjársjúkdóma og allt eru þetta hlutir sem við verðum að passa á hverjum tíma. Í nefndaráliti okkar er fjallað um niðurstöður starfshóps um tollamál, hvítakjötshópur er hann stundum kallaður, og við gerum tillögum hans hátt undir höfði í álitinu en í umræðunni hér hefur síðan komið fram að við höfum á einhvern hátt gengisfellt þær. Ég vil um það segja að meiri hluti atvinnuveganefndar er á engan hátt að draga úr vægi þeirra tillagna sem þar eru tíundaðar. Ég held að þær séu hver á sinn hátt mjög nauðsynlegar. Þótt við fjöllum um hverja og eina og kannski helstu annmarka af framkvæmd þeirra, sérstaklega hefur verið rædd tillagan um það hvernig eigi að ráðstafa tekjum af tollum og hvort nota megi þá til að bæta og styðja við framkvæmdir vegna aðbúnaðarreglugerða, þá vil ég bara vekja athygli á því að meiri hlutinn segir með beinum hætti og telur mikilvægt að sem fyrst verði hægt að fullnægja þeim aðbúnaðarreglugerðum sem búið er að setja og fagnar því að veitt verði frekari aðstoð í þeim efnum. Það er boðskapur okkar þótt við gerum athugasemdir við það hvernig því var stillt nákvæmlega upp í þeim tillögum sem við birtum í nefndaráliti okkar og tengist þar af leiðandi lögum um merkingar tekjustofna ríkissjóðs. Ég vil því ekki taka undir að það sé einhver útúrsnúningur eða feluleikur af okkar hálfu að orða þetta eins og gert er. Það eru flestar búgreinar sem standa frammi fyrir mikilli fjárfestingarþörf, ekki bara alifugla- og svínabændur, það er ekki síður mikil fjárfestingarþörf í nautgriparækt. Það má hafa áhyggjur af því hvernig mun ganga að fjármagna slíkar framkvæmdir og ég held að það sé eitt af þeim verkefnum sem við þurfum að setjast yfir á næstu árum hvernig lánamál almennt eru. Þetta er svo sem ekkert sérstaklega bundið við landbúnað á landsbyggðinni, en er vissulega verðugt umfjöllunarefni. Við höfum líka staðnæmst svolítið við heilnæmi og aðbúnaðareglugerðir út frá öðrum vinkli sem ég vil líka taka utan um hér og fjallað er um í nefndaráliti okkar, sem eru þau samkeppnisskilyrði sem íslenskum landbúnaði eru sett. Mér finnst það ekkert endilega mjög heilbrigð samkeppni sem íslenskum bændum er boðið upp á ef þeir eru bundnir í reglugerðir þar sem gengið er lengra en hjá samkeppnisaðilum eða kollegum þeirra í öðrum löndum, bæði hvað varðar rými í gripahúsum, varðandi heimildir þeirra til þess að nota lyf til þess að hafa meiri afköst í framleiðslunni o.s.frv. Það getur ekki verið heilbrigð samkeppni ef við ætlum síðan að leggja það algjörlega að jöfnu í innflutningi hingað til lands og ekki gera neinar athugasemdir við það. Við gerum okkur líka grein fyrir því að við höfum undirgengist skilmála, alþjóðlega samninga og fleira um það að við getum ekki reist tæknilegar viðskiptahindranir í þeim efnum, en þetta er sannarlega verkefni til að taka utan um. Í öðru þingmáli, virðulegi forseti, sem liggur fyrir þinginu um opinber innkaup tala menn mikið um samkeppnismat, að það verði að fara fram samkeppnismat áður en við förum í stór útboð úti í hinum stóra heimi í innkaupum hjá hinu opinbera. Ég hef velt slíku samkeppnismati heilmikið fyrir mér. Ég held að þau rök sem umsagnaraðilar um það ágæta mál hafa lagt fram, að það geti verið hætta á því að með hömlulausum útboðum á hinum stóra markaði getum við eyðilagt heilu atvinnugreinarnar hérna heima, sé í sjálfu sér röksemdafærsla sem við þekkjum ágætlega úr landbúnaðarheiminum. Það mætti vel hugsa sér að ræða samkeppnismat með einhverjum hætti á þeirri búvöru sem íslenskir bændur eru settir í samkeppni við. En ég minni aftur á að við höfum líka ákveðnar skyldur sem við megum ekki brjóta upp á í alþjóðlegum samningum sem við höfum gert um tæknilegar viðskiptahindranir. Virðulegi forseti. Um önnur atriði og þau koma vafalaust enn betur fram í umræðum um næsta þingmál, um tollasamninginn, þá eru mörg hliðaráhrif á úrvinnsluiðnað í landinu og matvælaiðnað sem notar hráefni frá m.a. íslenskum landbúnaði. Ég held að ekki sé hægt að segja annað en að það sé líka mál sem varði búvörusamninga og landbúnaðinn til lengri tíma. Við gerum að sérstöku umfjöllunarefni í nefndarálitinu málefni þeirra sem nota íslenskt mjólkurduft og vekjum athygli á því að í sumar var mjólkurduft lækkað til matvælaframleiðenda um 20%. Við leggjum til við verðlagsnefnd búvöru, sem áfram mun starfa samkvæmt okkar tillögu, að búa til reglu á því að íslenska mjólkurduftið fylgi með ákveðnum hætti heimsmarkaðsverði. Um þetta vil ég samt segja að þegar við lækkum mjólkurduft til matvælavinnslu fyrirtækja á Íslandi sækjum við það í raun og veru ekki í neinn annan vasa en til bændanna sjálfra. Það er hinn kaldi veruleiki. Ég skal fúslega játa það að ég er stuðningsmaður þess að við sköpum íslenskum iðnfyrirtækjum öll færi á að nota innlenda hráefnið til framleiðslu og í framleiðsluvörur sínar, en þeim reikningi getum við ekki eingöngu velt yfir á íslenska bændur. Afstaða mín í þeim efnum liggur því fyrir. Við tökum ekki síður mjög mikið mark á þeirri umræðu sem flestir ræðumenn hafa komið inn á um tryggð íslenskra neytenda við íslenska búvöruframleiðslu og góða vitund þeirra um hollustu hennar og heilnæmi. Nýleg könnun segir okkur að 82% Íslendinga vilja íslenskt kjöt framar öðru. Þetta eru mikil verðmæti fyrir íslenskan landbúnað. Hann þarf ekkert að óttast. Hann mun áfram vera í harðri aðlögun að breyttum tímum. Við getum talað hér um krónur og aura, kerfi, tolla o.s.frv., en fyrst og fremst erum við að tala um atvinnugrein sem varðveitir ekki bara öll þessi gæði, að búa til mat og skapa störf í dreifðum byggðum og þéttbýli, þetta er líka atvinnugreinin sem varðveitir menningu og sögu sveitanna sem við viljum síður en svo veikja. Þetta er atvinnugrein sem er hryggjarstykki í ört vaxandi ferðaþjónustu og ferðaiðnaði á Íslandi og mikilvæg fyrir hann. Við viljum með breyttri nálgun að samningagerð og stefnumótun fyrir íslenskan landbúnað einmitt búa til það umhverfi sem við þurfum á að halda þannig að Íslendingar, íslenskir neytendur og gestir okkar sem landið heimsækja geti keyrt um fallegar og blómlegar sveitir, vel uppbyggðar þar sem bændur eru stoltir af búum sínum, þar sem bændur eru stoltir af búfé sínu og sinni ræktun og síðast en ekki síst af afurðum sínum. - Ég þakka fyrir góðar umræður.
Forseti. Ég ætla aðeins að þráast við. Ég er alveg sammála lokaorðum hv. þingmanns og ég held að það sé enginn í þessum sal sem vill ekki halda landinu í byggð og áttar sig ekki á því að það þarf að gera með því að styrkja bændur eða styrkja landbúnaðinn. Ágreiningurinn hér snýst ekki um það. Hann snýst um aðferðirnar sem eru notaðar. Hv. þingmaður segir að nú eigi að fara í gang samtal - og ég veit að þetta hefur verið sagt margoft, en af því að mér fannst hann ekki vera alveg nógu skýr þá ætla ég að reyna einu sinni enn - þjóðarsamtal um það hvernig eigi að styrkja landbúnaðinn. Þetta á að taka þrjú ár. Ég spyr: Af hverju er ekki bara hægt að binda þennan samning til þriggja ára og segja: Þá ætlum við að gera nýjan? Af hverju er þetta loðna endurskoðunarákvæði sem ég t.d. treysti ekki, því miður? Af hverju er ekki bara hægt að segja það fyrst menn leggja svona mikla áherslu á þjóðarsamtalið? Það hefði náttúrlega átt að vera búið að fara fram, en látum það eiga sig. Það hefst núna. Af hverju er ekki hægt að láta þennan samning gilda til þriggja ára og byrja svo upp á nýtt?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir andsvar hennar. Ég vil ítreka það sem ég sagði áður í ræðu minni að þjóðarsamtalið sem við boðum er náttúrlega samtalið sem hefðum þurft að vera búin að taka miklu fyrr og við tókum það hér á árum áður. Við tókum það í kjölfar þjóðarsáttar 1991, við tókum það í aðdraganda samninga er gerðir voru árin 2002–2004 o.s.frv. Við höfðum síðan, á gildistíma samninga sem nú eru að renna úr gildi, gengið í gegnum miklar hremmingar sem ég þarf ekki að lýsa fyrir hv. þingmanni þar sem við vorum meira og minna í bráðabirgðaaðgerðum. Síðan fórum við inn í Evrópusambandsumsókn og allt saman gerði það að verkum að við frestuðum kannski breiðari samtali um stefnumörkun í íslenskum landbúnaði. Ég bið hv. þingmann að virða það sem við erum að gera. Ég tek aftur fram: Áður voru búvörusamningar gerðir til sjö ára. Nú gerum við tíu ára ramma. Hvers vegna segjum við ramma? Vegna þess að við erum að hefja vegferð fyrir atvinnugrein sem hefur langa framleiðsluferla. Hún verður að sjá hvert við stefnum. Við ætlum samt á þessum tíu árum tvisvar sinnum að opna málið og semja um framtíðina og breyta áherslum, reyna að mæla hvað hefur tekist vel og hvað við þurfum að bæta. Þingmaðurinn verður einfaldlega að treysta því sem við segjum. Endurskoðunarákvæðið bindur engar hendur. Það er opið. Það er allt uppi á borðum.
Virðulegi forseti. Allar atvinnugreinar þurfa að eiga við framtíðina. Langir framleiðsluferlar í landbúnaði, löng fjárfesting í sjávarútvegi, löng fjárfesting í flugsamgöngum, löng fjárfesting í öllu. Allar atvinnugreinar þurfa að horfa til framtíðar. Það er ekki bara landbúnaðurinn sem þarf að gera það. Mér finnst þingmaðurinn enn þá loðinn í svörum, ég segi það eins og er. Ég segi það líka alveg hreint eins og er að því miður treysti ég ekki alveg þessu endurskoðunarsamkomulagi eftir þrjú ár. Því miður. En ég vona sannarlega, virðulegi forseti, að hv. þingmaður hafi rétt fyrir sér í því að því megi treysta og ég rangt.
Virðulegi forseti. Sá er nú reginmunurinn á þeirri langtímahugsun sem þarf að vera í atvinnugrein eins og landbúnaði eða flugrekstri o.s.frv., sem ég ætla ekki að gera lítið úr að þurfi að byggja á langtímahugsun og langtímaskipulagningu, er að við erum að fást við lifandi dýr og við erum að fást við framleiðslu sem byggir á gróðri. Tún sem sáð var í í vor bera ávöxt á næsta ári og kálfur sem verður í dag til í kú verður væntanlega ekki að nautakjöti fyrr en eftir tvö og hálft þrjú ár o.s.frv. Það er það sem við eigum við um langa framleiðsluferla og fyrirsjáanleika. Þingmaðurinn má alveg reyna að sproksetja það ef hann vill. Hitt er að við erum að leggja upp með hlut sem ég held að ekkert margir hafi endilega átt von á. Við erum að leggja út í leiðangur sem er mikill sáttaleiðangur, boð um sátt um íslenskan landbúnað og að taka hann upp úr átakafarvegi undanfarinna ára. Sumir kalla þetta umræðustjórnmál eða hvað sem menn taka sér til munns í þeim efnum, en ég held að menn hafi ekki í langan tíma nálgast umræðu um stefnumótun fyrir heila atvinnugrein á Íslandi með jafn metnaðarfullum markmiðum og við erum að setja af stað núna.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis. Þetta frumvarp eða þessar tillögur til lagabreytinga eru tæknilegs eðlis og snúa fyrst og fremst að því að verið er að breyta kosningadeginum frá því sem hefðbundið er. Í stað þess að kjósa í vor skal kosið núna í haust. 1. gr. gengur út á að breyta í lögum heitinu á Seltjarnarnesbæ, eins og bærinn heitir nú, hét í lögunum og heitir í lögunum Seltjarnarneskaupstaður. Síðan er það megingrein frumvarpsins sem er 2. gr. og ég ætla að lesa greinargerð eða skýringar við 2. gr., með leyfi forseta: „Lagt er til ákvæði til bráðabirgða um að íslenskir ríkisborgarar sem búsettir eru erlendis verði teknir á kjörskrá ef þeir leggja fram fullnægjandi umsókn um kosningarrétt í síðasta lagi 29. september 2016. Öðlast þeir þá réttinn til að kjósa við þær alþingiskosningar sem fyrirhugaðar eru á hausti komanda. Að öðru leyti fer um kosningarréttinn skv. 2. gr. kosningalaga. Kosningarrétturinn fæst með þessu ákvæði ef umsókn berst Þjóðskrá Íslands fyrir miðnætti 29. september 2016 að íslenskum tíma. Umsækjendur eiga þess nú kost, sem hingað til, að sækja eyðublað á vef Þjóðskrár Íslands, www.skra.is. Eyðublaðið þarf að fylla út og undirrita eigin hendi og senda til Þjóðskrár með pósti eða sem skannað viðhengi í tölvupósti eða senda rafrænt í gegnum netskil. Mikilvægt er að umsókn berist áður en frestur er liðinn. Að öðrum kosti gildir fullnægjandi umsókn sem berst eftir að frestur er liðinn frá 1. desember 2016. Íslenskir ríkisborgarar sem búsettir eru erlendis og höfðu þegar sent fullnægjandi umsókn um kosningarrétt, sem átti að gilda frá 1. desember 2016, öðlast á sama hátt kosningarrétt fyrir þær alþingiskosningar sem fyrirhugaðar eru í haust. Að öðru leyti fer um kosningarréttinn skv. 2. gr. kosningalaga. Þjóðskrá Íslands tilkynnir umsækjendum þessa breytingu og hlutaðeigandi sveitarstjórnum.“ Síðan er í rauninni ekki meira um þetta að segja. Það er stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem flytur þetta mál. Þetta er auðskiljanlegt og nauðsynlegt að verði lögfest fyrir komandi kosningar. Ég tel óþarfi að vísa þessu máli til nefndar en vonast til að það gangi til atkvæðagreiðslu sem allra fyrst.