Með bréfi, dagsettu 18. október 2016, hefur forseti óskað eftir því, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um eftirfarandi skýrslu Ríkisendurskoðunar: Orkubú Vestfjarða ohf. Starfshættir stjórnar.
Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur en þingsköp kveða á um sé þess þörf svo unnt sé að ljúka umræðu um dagskrármálið.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2017. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á allmörgum lögum sem nær allar eiga það sammerkt að innihalda tilteknar forsendur sem standa að baki frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2017. Efnisatriði frumvarpsins eru af margvíslegum toga og hafa bæði áhrif á tekju- og gjaldahlið fjárlagafrumvarpsins. Ég mun nú fjalla nokkuð ítarlega um þau atriði sem mestu máli skipta. Fyrst eru barnabætur og vaxtabætur og ég ætla að byrja á barnabótakerfinu. Hér er annars vegar lögð til 3% hækkun á viðmiðunarfjárhæðum barnabóta og hins vegar 12,5% hækkun á tekjuviðmiðunarmörkum sem koma til framkvæmda við álagningu opinberra gjalda á árinu 2017. Hér er bæði horft til verðlags- og launaforsendna fjárlagafrumvarpsins. Sé miðað við þær forsendur munu útgjöld vegna barnabóta verða þau sömu og gert var ráð fyrir í fjármálaáætluninni sem samþykkt var í síðastliðnum ágústmánuði, þ.e. 10,7 milljarðar kr. Varðandi vaxtabótakerfið er um að ræða framlengingu á bráðabirgðaákvæði um breyttar útreikningsreglur vaxtabóta sem lögfestar voru í lok árs 2010. Þessar reglur áttu að gilda í tvö ár en hafa síðan verið framlengdar óbreyttar ár frá ári. Verði þessar útreikningsreglur ekki framlengdar nú taka við eldri reglur frá og með næstu áramótum með þeim afleiðingum að stuðningur ríkissjóðs í formi vaxtabóta dreifist á fleiri fjölskyldur, þ.e. fjölskyldur sem ekki njóta bóta í dag. Á sama tíma lækka bætur þeirra fjölskyldna sem hafa notið hámarksbóta, þ.e. tekjulágar og eignalitlar fjölskyldur. Það má segja að þessu bráðabirgðaákvæði sé ætlað að tryggja að vaxtabæturnar skili sér í ríkari mæli til þeirra sem eru tekju- og eignaminni og þess vegna er lagt til að þetta ákvæði til bráðabirgða verði enn framlengt. Þetta er gert í ljósi þess að enn er verið að vinna í heildarendurskoðun á húsnæðisstuðningi stjórnvalda á ýmsum sviðum, svo sem vaxtabótakerfi og húsaleigubótakerfi. Séreignarsparnaður og fyrsta íbúð er annað úrræði og félagsleg aðstoð. Af ýmsum ástæðum og meðal annars þessum er lagt til að útreikningsreglur vaxtabóta verði framlengdar eitt ár í viðbót. Þannig verða þær þær sömu á árinu 2017 og þær hafa verið á yfirstandandi ári ef frá er talin 12,5% hækkun á eignarmörkum þeirra. Á grundvelli þeirra forsendna sem hér hafa verið raktar er áætlað að útgjöld vegna vaxtabóta nemi 6,1 milljarði kr. á árinu 2017 sem er sama fjárhæð og fram kemur í fjármálaáætluninni. Þá ætla ég að víkja að verðlagsuppfærslu krónutölugjalda. Í frumvarpinu er að finna tillögur um 2,2% hækkun á hinum svokölluðu krónutölugjöldum í samræmi við verðlagsforsendur fjárlagafrumvarpsins, auk 2,5% sérstakrar hækkunar þeirra, 4,7% verður þetta alls. Þessi umframhækkun er liður í því að slá á þau þensluáhrif sem látið hafa á sér kræla undanfarna mánuði. Hér er um að ræða almennt og sérstakt bensíngjald, olíugjald, almennt og sérstakt kílómetragjald, bifreiðagjald, gjald af áfengi og tóbaki og kolefnisgjald af eldsneyti. Gert er ráð fyrir að þessi hækkun skili ríkissjóði samanlagt 3,2 milljörðum kr. á ári að meðtöldum hliðaráhrifum á virðisaukaskatt. Í þriðja lagi vil ég fara hér yfir lagfæringu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Hér er einungis um að ræða leiðréttingu á villu sem gerði að verkum að 4. mgr. 11. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda féll að ósekju brott. Upphafleg hugmynd efnahags- og viðskiptanefndar var sú að leggja til brottfall 4. mgr. 11. gr. laganna um virðisaukaskatt en við útfærslu málsins tók tillagan fyrir misgáning til breytinga á staðgreiðslulögunum. Til að leiðrétta framangreint er lagt til að 4. mgr. 11. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda verði tekin óbreytt upp í lögin að nýju en 4. mgr. 11. gr. laga um virðisaukaskatt verði felld brott eins og upphaflega var ætlunin. Í fjórða lagi eru það mörk virðisaukaskattsskyldrar veltu við sölu á rafrænt afhentri þjónustu. Í lögum um virðisaukaskatt er kveðið á um að þeir sem selja skattskylda vöru eða þjónustu fyrir 1 millj. kr. eða minna á hverju 12 mánaða tímabili frá því að starfsemi hefst séu undanþegnir virðisaukaskattsskyldu. Síðastliðið vor samþykkti Alþingi þá breytingu á ákvæðinu að framangreind veltumörk hækki 1. janúar 2017 úr 1 millj. kr. í 2 millj. kr. auk þess sem fjárhæðarmörk uppgjörstímabila samkvæmt lögunum munu frá sama tíma hækka um 1 millj. kr. Til að samræmis sé gætt er lagt til að veltumörk laganna, sem eiga við um sölu rafrænt afhentrar þjónustu, verði alfarið látin fylgja veltumörkum undanþeginnar virðisaukaskattsskyldrar veltu frá og með 1. janúar 2017. Þetta er hugsað til samræmis, til að gæta að samræmi milli þessarar þjónustu og hinnar. Í fimmta lagi vil ég hér fara yfir virðisaukaskattsívilnun rafmagns-, vetnis- og tengiltvinnbifreiða sem hefur verið að finna í lögum. Hér er lagt til að tímabundin heimild til að fella niður virðisaukaskatt að ákveðnu hámarki við innflutning og skattskylda sölu rafmagns-, vetnis- eða tengiltvinnbifreiða verði framlengd um eitt ár. Upphaflega var ákvæðinu ætlað að gilda út árið 2013 en frá því ári hefur gildistíminn verið framlengdur um eitt ár í senn. Hefur það verið gert til að styrkja áfram samkeppnishæfni umræddra ökutækja gagnvart hefðbundnum bensín- og dísilknúnum ökutækjum með það að markmiði að efla og flýta fyrir orkuskiptum í samgöngum. Í bráðabirgðaákvæðinu er kveðið á um tilteknar fjárhæðir virðisaukaskatts sem tollstjóra er heimilað að fella niður við tollafgreiðslu umræddra bifreiða. Fjárhæðirnar nema 25,5% af 6 millj. kr. skattskyldri veltu í tilviki rafmagns- og vetnisbifreiða og 4 millj. kr. veltu í tilviki tengiltvinnbifreiða. Þann 1. janúar 2015 lækkaði almennt þrep virðisaukaskatts úr 25,5% í 24% og er því lagt til að fjárhæðum bráðabirgðaákvæðisins verði breytt til samræmis við það. Í sjötta lagi vil ég ræða hér um hækkun gistináttaskatts. Í frumvarpinu er lögð til þreföldun á fjárhæð gistináttaskatts sem hækkar þannig úr 100 kr. í 300 kr. fyrir hverja selda gistináttaeiningu frá 1. september 2017. Í fjármálaáætluninni frá því í ágúst var miðað við að breytingin ætti sér stað í ársbyrjun 2017 en í ljósi þess hversu skammur tími er nú til stefnu þótti rétt að seinka gildistökunni til 1. september, fyrst og fremst til þess að taka tilliti til þeirra sem breytingin snertir helst. Tekjuáhrif að meðtöldum hliðaráhrifum á virðisaukaskatt eru áætluð um 300 millj. kr. á árinu 2017 en 1,2 milljarðar kr. á árinu 2018. Í sjöunda lagi er að finna í frumvarpinu breytingar sem varða gjaldskrár vegna kostnaðar við rekstur Fjármálaeftirlitsins. Hér er um að ræða breytingar á gjaldhlutföllum eftirlitsgjalds og ýmsum lágmarks- og fastagjöldum sem lögð eru á og innheimt af Fjármálaeftirlitinu samkvæmt lögum um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Breytingarnar endurspegla álagt eftirlitsgjald að fjárhæð 2.161,8 millj. kr., tæpir 2,2 milljarðar. Gert er ráð fyrir að heildargjöld verði 2.225,8 millj. kr. og aðrar tekjur nemi 64 millj. kr. Jafnframt er lagt til að leiðrétt verði tilvísun í lögunum til viðeigandi málsgreina, auk þess sem lagðar eru til breytingar á röð málsgreina og millivísunum í lögunum vegna gildistökuákvæða í öðrum lögum, sem sagt lögunum um fasteignalán til neytenda þann 1. apríl 2017. Í áttunda lagi er fjallað hér um greiðslu kostnaðar við rekstur umboðsmanns skuldara. Lagt er til að gjald til umboðsmanns skuldara verði rúm 0,03%, nákvæmlega 0,03201%. Gjaldinu er ætlað að standa undir kostnaði við rekstur stofnunarinnar á árinu 2017, en í lögunum er kveðið á um að tekið skuli tillit til rekstrarafgangs eða rekstrartaps af starfsemi umboðsmanns skuldara við ákvörðun á fjárhæð gjalds fyrir næsta almanaksár. Innheimtar tekjur af gjaldinu eru áætlaðar 1.024 millj. kr. á árinu 2017. Gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra er sömuleiðis í frumvarpinu. Þar er lögð til 4,7% hækkun á gjaldi í Framkvæmdasjóð aldraðra í samræmi við verðlagsforsendur fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 2017, auk sérstakrar 2,5% hækkunar. Samkvæmt því verður gjaldið 10.956 kr. á hvern gjaldanda við álagningu opinberra gjalda á árinu 2017 vegna tekna ársins 2016. Þá er komið að rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma og kostnaðarþátttöku heimilismanna. Gert er ráð fyrir að bætt verði nýju ákvæði til bráðabirgða við lög um málefni aldraðra. Er það gert til að koma í veg fyrir að kostnaðarþátttaka heimilismanna á dvalar- og hjúkrunarheimilum aukist við það að tengingar við tekjur maka voru afnumdar. Jafnframt er lagt til að ákvæði til bráðabirgða VII verði framlengt. Það leiðir til þess að heimilt verður að verja fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra til að standa straum af rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma fyrir aldraða á árinu 2017. Þá er komið að samspili örorkugreiðslna almannatrygginga og lífeyrissjóða. Í frumvarpinu er lögð til framlenging á ákvæði til bráðabirgða til að sporna gegn því að víxlverkanir örorkubóta almannatrygginga og örorkulífeyris lífeyrissjóða hefjist að nýju á næsta ári. Framlag til þjóðkirkjunnar og Kristnisjóðs er hér í tólfta lagi. Þá er í frumvarpinu lagt til að skuldbinding ríkissjóðs á árinu 2017 gagnvart þjóðkirkjunni, samkvæmt sérstöku samkomulagi íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar, muni hækka um 113,4 millj. kr. frá fjárlögum fyrir árið 2016. Innifalið í hækkuninni eru samtals 21 millj. kr. stofnkostnaðarframlög til Skálholtsstaðar, Hallgrímskirkju, Hóladómkirkju og Dómkirkjunnar í Reykjavík sem ekki er hluti af fyrrgreindu samkomulagi. Jafnframt er gert ráð fyrir að framlag ríkissjóðs til Kristnisjóðs hækki um 1,9 millj. kr. á árinu 2017. Gert er ráð fyrir að föst krónutala sóknargjalda hækki úr 898 kr. á mánuði samkvæmt gildandi lögum í 920 kr. fyrir árið 2017. Lögboðið framlag til sókna þjóðkirkjunnar og annarra trúfélaga breytist að öllu jöfnu í samræmi við áætlaða breytingu á meðaltekjuskattsstofni einstaklinga 16 ára og eldri, sem og fjölgun einstaklinga. Nú er hins vegar, eins og í fjárlögum fyrir árið 2016, með breytingu á lögum um sóknargjöld, gert ráð fyrir að fastsetja fjárhæð sóknargjalda. Þá er komið að gjaldskyldu vegna losunar gróðurhúsalofttegunda. Gert er ráð fyrir að fjárhæð losunargjalds vegna hvers tonns gjaldskyldrar losunar verði lækkað úr 1.043 kr. í 968 kr. til samræmis við breytingar á meðalverði losunarheimilda á Evrópska efnahagssvæðinu eins og það er á árstímabili sem lýkur 31. júlí árið áður. Gert er ráð fyrir að sú breyting muni hafa óveruleg áhrif á tekjur ríkissjóðs. Úrvinnslugjaldi er ætlað að standa undir kostnaði við meðferð flokkaðs úrgangs á söfnunarstöð, flutning hans frá söfnunarstöð til móttökustöðvar eða endurnýtingarstöðvar. Þá á gjaldið að standa undir endurnýtingu úrgangsins og förgun hans eftir því sem við á. Fjárhæð úrvinnslugjalds tekur mið af áætlun um kostnað við úrvinnslu úrgangs. Vörum sem falla undir lögin er skipt í fjárhagslega sjálfstæða flokka og skal tekjum hvers flokks eingöngu varið til að mæta gjöldum þess flokks. Úrvinnslugjald rennur í Úrvinnslusjóð sem sér um umsýslu úrvinnslugjalds og ráðstöfun þess. Í þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á úrvinnslugjaldi vegna einnota burðarpoka, olíuvara, lífrænna leysiefna, málningar, blýsýrurafgeyma, vara í ljósmyndaiðnaði, hjólbarða og raf- og rafeindatækja. Þá er komið að niðurfellingu búnaðargjalds og breytingu á lögum um Bjargráðasjóð. Bændasamtök Íslands, sem teljast til frjálsra félagasamtaka, hafa ákveðið að taka upp almennt félagsgjald sem kemur þá a.m.k. að hluta í stað búnaðargjalds. Þar með eru ekki lengur fyrir hendi forsendur fyrir því að ríkið annist innheimtu og álagningu gjaldsins. Því er lagt til að lög um búnaðargjald verði felld brott frá og með 1. janúar 2017. Þar sem lögin gera hins vegar ráð fyrir að framtal og álagning vegna tekjuársins 2016 eigi sér stað á árinu 2017 er gert ráð fyrir að lögin haldi áfram gildi sínu að því leyti sem þau kveða á um framtal og álagningu 2017, vegna tekjuársins 2016, og vegna endurálagningar eldri gjaldára. Þar sem búnaðargjald hefur að hluta runnið til búnaðardeildar Bjargráðasjóðs er nauðsynlegt að gera breytingar á ákvæðum laga um sjóðinn. Breytingunum er ætlað að endurspegla brottfall búnaðargjalds. Búnaðardeild Bjargráðasjóðs á eignir vegna tekna deildarinnar af búnaðargjaldi frá fyrri tíð. Gert er ráð fyrir að þeim eignum verði ráðstafað til Bændasamtaka Íslands í samhengi við þær breytingar sem verða á eignarhaldi sjóðsins. Eignirnar nema rúmum 288 millj. kr. Gert er ráð fyrir því að sérstakt gjald vegna Ríkisútvarpsins verði hækkað úr 16.400 kr. í 16.800 kr., þ.e. um sem nemur 2,2%, vegna almennra verðlagsbreytinga milli áranna 2016 og 2017. Áætlaðar viðbótartekjur af hækkuninni nema um 90 millj. kr. árlega. Í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2017 er gert ráð fyrir 115 millj. kr. viðbótarframlagi til Þjóðskrár Íslands á árinu 2017 til að mæta kostnaði stofnunarinnar við innkaup á vegabréfum og endurgerð framleiðslukerfis fyrir vegabréf. Til að mæta viðbótarframlaginu er lagt til að gjald fyrir útgáfu vegabréfa verði hækkað. Umfang hækkunarinnar byggist á áætlun um tekjur af framleiðslu vegabréfa árið 2017. Verði tillagan samþykkt mun almennt gjald fyrir 18–66 ára hækka úr 10.250 kr. í 12.300 kr. Í lögum um fjársýsluskatt er að finna ákvæði um gjalddaga ógreidds fjársýsluskatts og fjársýsluskatts utan staðgreiðslu í tilviki lögaðila. Rétt þykir að kveðið verði á um að gjalddagi ógreidds fjársýsluskatts og fjársýsluskatts utan staðgreiðslu í tilviki einstaklinga verði 1. júlí ár hvert og eindagi mánuði síðar. Framlag úr ríkissjóði til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga er hér næst. Í lögum um tekjustofna sveitarfélaga er tekið fram að framlag úr ríkissjóði til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga skuli reikna af innheimtum skatttekjum ríkissjóðs. Samkvæmt lögum um opinber fjármál eru tryggingagjöld ekki lengur hluti af skatttekjum ríkissjóðs. Til að taka af allan vafa þykir því nauðsynlegt að leggja til þá lagabreytingu að auk þess að reikna framlag úr ríkissjóði til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga af innheimtum skatttekjum ríkissjóðs skuli það einnig reiknað af innheimtum tryggingagjöldum ríkissjóðs. Næst vil ég ræða frávik frá þeirri skyldu ráðherra að leggja fram áætlun um fjárveitingar næstu tveggja ára vegna fylgirits með frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2017. Hér er um að ræða atriði sem ég vék að í framsöguræðu minni með fjárlagafrumvarpi næsta árs og er lagt til í þessu frumvarpi að við ákvæði til bráðabirgða í lögum um opinber fjármál verði bætt nýrri málsgrein. Samkvæmt lögunum skal ráðherra meðal annars leggja fram áætlun um fjárveitingar, sem er að finna í fylgiriti með fjárlagafrumvarpinu, til næstu tveggja ára og skal það birtast í fylgiritinu með frumvarpi til fjárlaga. Frá gildistöku laganna um opinber fjármál þann 1. janúar sl. hefur ráðuneytum ekki gefist ráðrúm til að setja fram nákvæmar áætlanir fyrir öll verkefni og stofnanir eins og krafist er í ákvæðinu. Því er gert ráð fyrir að veitt verði undanþága frá þeirri skyldu ráðherra að leggja fram áætlun um fjárveitingar næstu tveggja ára vegna fylgirits með frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2017. Slík áætlun verður því birt í fyrsta sinni í fylgiriti með frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2018. Ég hef hér fyrst og fremst fært þau rök fyrir því að þessi undanþága verði veitt með bráðabirgðaákvæðinu að stjórnkerfinu hefur reynst erfitt að uppfylla þá skyldu að deila fjárheimildum niður þrjú ár fram í tímann. Ég myndi gjarnan vilja bæta við þeim viðbótarrökum að ég held að okkur veiti ekkert af því - þetta er fyrsta árið sem við erum að framkvæma þessa breytingu með fjárlagafrumvarp á nýjum grunni, þ.e. þar sem framsetningin er öll á grundvelli málefnasviða, og við erum í fyrsta sinn að leggja hér fram fylgiritið með fjárlagafrumvarpinu þar sem ráðuneytin hafa brotið fjárveitingar einstakra málefnasviða niður á stofnanir - af reynslu fyrsta ársins til að vinna síðan í framhaldinu þriggja ára áætlun. Það eru mörg atriði í fylgiritinu sem ég tel að við öll eigum eftir að glöggva okkur betur á þegar kemur að framkvæmdinni. Ég nefni sem dæmi heimildir ráðherra til að gera ráðstafanir innan fjárlagaársins til breytinga á fjárveitingum. Þær eru allrúmar en þurfa að fara eftir skipulögðu ferli og eru síðan kynntar fyrir fjárlaganefnd. Ég nefni sömuleiðis sem dæmi óskipta liði. Óskiptir liðir geta numið milljörðum í fylgiritinu. Eitt af því sem þingið hlýtur að velta fyrir sér á komandi árum er það hversu stóra óskipta liði menn vilja sjá heilt yfir, hversu mikið svigrúm og sveigjanleika eigi að gefa ráðuneytum til að skipta þeim innan fjárlagaársins niður á stofnanir. Við erum til dæmis með fyrir sjúkrahúsin rúman milljarð í fylgiritinu á óskiptum lið. Fleira mætti tína til. Varasjóðirnir, hvernig mun sú breyting gagnast okkur? Allt eru þetta atriði sem mæla með því að við fellum okkur við það, eins og ég er hér að mæla fyrir og við leggjum til í þessu frumvarpi, að í fyrsta sinn sem við förum í gegnum þetta ferli veitum við heimild til bráðabirgða fyrir því að fjárveitingar séu ekki brotnar niður þrjú ár fram í tímann. Þá er komið að því að ræða um fjárhagsleg áhrif frumvarpsins. Eins og ég hef rakið eru tillögur frumvarpsins af margvíslegum toga og hið sama má segja um áhrif þeirra á ráðstöfunartekjur, verðlag og kaupmátt. Breytingar á barnabótum og vaxtabótum auka ráðstöfunartekjur og kaupmátt heimila um 1,5 milljarða kr. frá því sem ella hefði orðið en hækkun útvarpsgjalds, gjalds í Framkvæmdasjóð aldraðra og gjalds fyrir vegabréf vegur þar á móti, samtals um 200 millj. kr. Hækkun krónutölugjalda, þ.e. áfengi, tóbak og eldsneyti, mun óhjákvæmilega hafa áhrif á vísitölu neysluverðs til hækkunar, þ.e. nálægt 0,2%. Hækkun á gistináttaskatti mun aftur á móti fyrst og fremst hafa áhrif á kaupmátt og þar með eftirspurn erlendra ferðamanna, en áhrif á vísitölu neysluverðs verða þó einhver. Þegar allt er lagt saman verður niðurstaðan sú að áhrif tillagna frumvarpsins verða óveruleg á ráðstöfunartekjur og kaupmátt, en áhrif á verð í einstaka þáttum ferðaþjónustu gætu þó orðið einhver til hækkunar sem gæti dregið úr eftirspurn ferðamanna, ekki síst þegar við bætist styrking krónunnar undanfarin misseri. Þá verða nettóáhrif tillagna á ríkissjóð jákvæð um tæplega 1,5 milljarða kr. Er þá einungis miðað við áhrif umfram venjubundna verðlagsuppfærslu. Fyrir vinnu efnahags- og viðskiptanefndar er hægt að útvega nánara niðurbrot á áhrifum tillagnanna á afkomu ríkissjóðs á árinu 2017 á viðmiðunarfjárhæðir barnabóta, vaxtabóta, umframhækkun á gjaldskrám, framlengingu ívilnunar vegna rafmagns- og tengiltvinnbifreiða, gistináttaskattinn, umboðsmann skuldara og ýmislegt annað. Þetta er allt til sem efni fyrir nefndina til að skoða og hafa hliðsjón af. Virðulegi forseti. Ég legg til að þessu sögðu að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguræðuna með frumvarpi um ýmsar forsendur fjárlaga. Það er auðvitað hægt að fara margar leiðir. Það er margt sem er áhugavert og eitt og annað sem vekur upp spurningar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um 16. gr., sem tengist hækkun á kolefnisgjaldinu. Þar er lagt til að fjárhæð kolefnisgjalds af eldsneyti hækki um 2,2% eða í samræmi við verðlagsforsendur á milli áranna 2016 og 2017. Ég velti því fyrir mér að hreinlegasta leiðin til þess að minnka kolefni og til þess að framfylgja Parísarsáttmálanum sé einfaldasta leiðin að hækka kolefnisgjöldin. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sjái fram á breytingar á þessu tiltekna gjaldi, kolefnisgjaldinu, þá til hækkunar þannig að við Íslendingar getum framfylgt þeim skuldbindingum sem við viljum öll að verði framfylgt. Ég held ég geti fullyrt að við öll hér í þingsalnum viljum að Parísarsáttmálanum verði framfylgt. Sér hæstv. ráðherra fram á að við uppfyllum þau skilyrði sem við höfum skrifað undir og skuldbundið okkur til að uppfylla samkvæmt Parísarsáttmálanum? Hvernig verður það gert? Verður það gert með hækkun á kolefnisgjaldi umfram verðlagsforsendur, eða á hvaða annan hátt sér ráðherra það gert?
Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi er lagt til að þetta umrædda gjald hækki umfram verðlagsforsendur eins og önnur krónutölugjöld og skattar í frumvarpinu. Í öðru lagi er í frumvarpinu sömuleiðis að finna framlengingu á bráðabirgðaákvæði til þess að hvetja til þess að við hröðum orkuskiptum í samgöngum þannig að einkabíllinn verði umhverfisvænni en hinir hefðbundnu bensín- og dísilbílar. Í þriðja lagi mundi ég vilja nefna hér að eldsneyti á Íslandi til samgangna er með því dýrara sem gerist þannig að ég held að sé varasamt að einblína um of á kolefnisgjöldin, á eldsneyti, til þess að ná þessum markmiðum. Við skulum sömuleiðis hafa það í huga að Ísland er strjálbýlt land og þetta getur komið sérstaklega þungt niður á landsbyggðinni, á byggðum víða um landið. Í fjármála- og efnahagsráðuneytinu er unnið að heildarendurskoðun á þessu sviði, til að mynda á vörugjöldum á bifreiðar og samspil þessara þátta til þess að einfalda kerfið, gera það skilvirkara og fara aftur yfir markmiðin, m.a. í ljósi alþjóðlegra skuldbindinga sem við höfum undirgengist, og meta árangurinn af þeim breytingum sem við höfum unnið að á undanförnum árum. Þar held ég að séu hvað mestu sóknarfærin fyrir okkur. En eins og allir þekkja höfum við á undanförnum árum unnið eftir þeirri meginreglu að eftir því sem bifreiðar losa minna af gróðurhúsalofttegundum þeim mun lægri eru aðflutningsgjöldin. Þetta kerfi í heild sinni er til endurskoðunar og hefur vinnunni við það miðað ágætlega og ætti að styttast í að vinnuhópurinn skili af sér niðurstöðum.
Herra forseti. Ég tel að það hafi verið mikilvægt sem fram kom í máli hæstv. ráðherra því að ég verð að lýsa því yfir að ég hef miklar efasemdir um að fjárlagafrumvarpið og þetta frumvarp styðji við þær skuldbindingar sem við Íslendingar höfum undirgengist á sviði umhverfismála. Ég fagna því þess vegna sérstaklega að ráðherra sé að reyna að nálgast málið heildstætt og á öðrum sviðum. Hann bendir m.a. á orkuskipti í bifreiðum. Og þó að við höfum ekki enn þá ríkisstjórn hér verðum við að hafa það hugfast að í fjárlagafrumvarpinu endurspeglast ákveðin stefna í tilteknum málaflokkum, m.a. í umhverfismálum. Ég tel því mikilvægt og fagna um leið þeirri yfirlýsingu hæstv. ráðherra að verið sé að skoða þetta betur með heildstæðari sjónarmið í huga innan ráðuneytisins.
Virðulegi forseti. Ég tel að þegar við gerum breytingar á lögum í þeim yfirlýsta tilgangi að hafa jákvæð áhrif á þróun mála þegar kemur að losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi verðum við að skoða málið heildstætt. Þar verður þá allt að vera undir. Ég tel að það séu skýr merki í þessu frumvarpi um að við séum að breyta rétt. Þá vísa ég í það sem ég hef áður sagt um framlenginguna vegna innflutnings á umhverfisvænni bifreiðum. Varðandi kolefnisgjöldin held ég að væri varasamt að fara að hækka þau mjög hressilega til viðbótar við það sem hér er lagt til. Svo eru allir hinir þættirnir sem verða að vera með í umræðunni, t.d. orkuskipti í sjávarútvegi þar sem sem betur fer er verið að kaupa nýrri og sparneytnari skip, að ekki sé nú sleppt úr umræðunni endurheimt votlendis. [[Forseti hringir.]]Þar er hægt að ná hvað mestum árangri í því að stöðva losun.
Herra forseti. Ég vil taka umræðuna um kolefnisgjaldið lengra því að eins og birtist raunar í frumvarpi hæstv. ráðherra skilar markaðurinn með losunarheimildir sem við höfum verið aðilar að ekki þeim árangri sem ætlunin var. Það kemur þeirri sem hér stendur ekki sérstaklega á óvart, en þetta er hins vegar það sem Íslendingar gengust inn á eins og aðrir, þetta var það sem ákveðið var að gera á hinum samevrópska vettvangi. Nú kemur fram róttækt fólk eins og Christine Lagarde, framkvæmdastjóri Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, og segir: „Markaðurinn virkar ekki og þetta er rétti tíminn til þess að hækka kolefnisgjaldið með róttækum hætti.“ Samkvæmt þeim alþjóðlegu fræðimönnum sem hafa talað um þetta er kolefnisgjaldið á heimsvísu 80% of lágt til þess að hafa áhrif á loftslagsbreytingar. Ég vil líka segja að þegar við skoðum hvað er í gangi í nágrannalöndunum sjáum við að Norðmenn hafa verið þar fremstir í flokki þegar kemur að kolefnisgjaldi. Þeir geta beinlínis sýnt fram á, því að þeir hafa haft þetta gjald mun lengur en aðrar þjóðir, eða frá byrjun 10. áratugarins, að það má beintengja fjárhæð kolefnisgjaldsins við samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Mig langar að ítreka þá spurningu sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom með til hæstv. ráðherra, hvort ekki sé ástæða til þess að skoða þetta nánar, ekki bara út af loftslagsmarkmiðum heldur veitir ríkissjóði ekki af tekjum til þess að sinna ýmsum verkefnum. Ég held að þetta kalli á heildstæða stefnumótun, það er vissulega rétt hjá hæstv. ráðherra, en við þurfum þá að taka mark á því í þeirri stefnumótun hvaða aðgerðir hafa skilað árangri og hverjar ekki. Þegar við skoðum gögnin hlutlægt skilar kolefnisgjaldið langmestum árangri, en það kallar auðvitað á róttæka hækkun. Það má hins vegar útfæra það með tilliti til strjálbýlisins, eins og hæstv. ráðherra bendir réttilega á, þ.e. hægt er að hugsa sér einhverjar útfærslur þannig að róttækari hækkun mundi ekki bitna á þeim [[Forseti hringir.]]sem eru háðir samgöngutækjum á borð við bíla sem knúnir eru með jarðefnaeldsneyti til þess [[Forseti hringir.]]að komast á milli staða, sem gildir kannski ekki um okkur hér í þéttbýlinu.
Virðulegi forseti. Þetta er auðvitað gríðarlega margslungin umræða. Við erum að tala um gjald sem er 6 kr. og erum að tala um að hækka það upp í 6,3. Við höfum séð eldsneytislítrann fara úr 100 kr. í yfir 200 kr. vegna breytinga á heimsmarkaði. Ég man eftir því þegar ég var á dælunni á bensínstöðinni í Garðabæ einu sinni og var að fylla á tankinn og mælirinn stöðvaðist vegna þess að hann gat ekki talið hærra en upp í 10 þús. kr. Þá vorum við bara komin á nýja tíma. Ég held að við verðum að gera okkur grein fyrir því að það eru ýmsir aðrir þættir en það hvort við tökum 6, 7, 10, 12, 13, 14 kr. hér sem geta haft meiri áhrif. Þess vegna legg ég svo mikla áherslu á að við skoðum þetta heildstætt. Hversu mikið breyttist notkunin á Íslandi áður fyrr við það að verðið fór í yfir 200 kr. á lítrann úr kannski innan við 100 kr.? Hversu mikið breyttist við það? Skoðum það. Þá fáum við kannski einhverja mynd af því hversu mikil verðteygni er hér og hversu mikil áhrif við getum haft á hegðun. Ég held að ýmsar aðrar aðgerðir séu enn líklegri til þess að skila árangri, samanber það að fólk virðist horfa til þess að þeir hvatar sem felast í því að kaupa sér umhverfisvænan bíl með léttari álögum við innflutning virðast vera að skila sér. En það má svo sem líka segja varðandi þetta gjald að þær breytingar sem við mælum fyrir eru afskaplega takmarkaðar í ljósi þess að eldsneytisverðið hefur lækkað verulega á undanförnum misserum. Vilji menn halda því í þeim hæðum sem gjaldið var þá verða menn að gera sér grein fyrir því að það mun hafa áhrif t.d. á verðlag í landinu. Það mun aftur hafa áhrif á skuldastöðu heimila með verðtryggð lán o.s.frv. Ég segi enn og aftur: Skoðum þetta heildstætt. Við erum með einhver hæstu verð á eldsneyti til samgangna [[Forseti hringir.]]á Íslandi sem þekkjast, með því hærra. Við erum á svipuðum slóðum og önnur norræn ríki en á sama tíma eru önnur lönd með alls konar álagningu mun lægri. Ég held að það séu frekar þau sem Christine Lagarde er að vísa til, [[Forseti hringir.]]þótt hún sé kannski ekki að tala um Venesúela þar sem kostar [[Forseti hringir.]]innan við 1 dollara að fylla tankinn.
Herra forseti. Ég ætlaði líka að fá að nefna örstutt, við verðum kannski að taka þessa umræðu um kolefnisgjaldið seinna í víðtækara samhengi, að auðvitað ættum við að hafa hér á borðum heildstæða áætlun frá fráfarandi ríkisstjórn af því að búið er að ákveða að fullgilda Parísarsáttmálann. Við hefðum viljað fá miklu skýrari sýn á það hvernig við ætlum að gera það, kolefnisgjald og allt annað. Aðeins varðandi húsnæðisstuðninginn af því að rætt var um vaxtabætur, rætt var um vaxtabætur í frumvarpi hæstv. ráðherra og í framsögu. Það kom fram í framsögunni að enn þá væri unnið að heildarendurskoðun húsnæðisstuðnings. Það er vissulega rétt. Það er unnið að heildarendurskoðun húsnæðisstuðnings svo rækilega að það eru komin mjög mörg kerfi sem eiga að sinna húsnæðisstuðningi. Við kláruðum eitt slíkt undir lok síðasta þings sem var sérstakur stuðningur við ungt fólk til kaupa á fyrstu íbúð. En á sama tíma og öll þessi heildarendurskoðun hefur staðið yfir eru ákvarðanir í raun og veru teknar í gegnum fjárlög. Það höfum við séð með þróun vaxtabótakerfisins, sem við höfum gagnrýnt ítrekað. Þær hafa farið niður án þess að raunveruleg umræða hafi farið fram um það hvernig við ætlum að þróa húsnæðisstuðningskerfið. Á sama tíma er verið að setja upp ný stuðningskerfi þannig að kerfið er í raun og veru orðið flóknara en áður. Almenningur áttar sig ekki á því hvert er verið að stefna af því að aldrei hefur verið tekin raunveruleg pólitísk umræða um það hvort við ætlum að [[Forseti hringir.]]falla frá vaxtabótakerfinu. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort ekki sé þörf á heildrænni sýn í þeim málum, þ.e. hvað varðar húsnæðisstuðning. Þessi þróun vaxtabótakerfisins hefur í raun og veru orðið í gegnum fjárlagaákvarðanir en ekki í gegnum heildarpólitíska umræðu í salnum.
Virðulegi forseti. Jú, ég tel að það mætti segja að við hefðum mátt hafa heildstæðari mynd af þróun þessara stuðningskerfa þegar við erum að gera breytingar. Það er ekki alveg einfalt. Við gerðum t.d. breytingar á húsnæðiskerfunum í tengslum við gerð kjarasamninga og húsnæðisfrumvörpin sem unnin voru í félagsmálaráðuneytinu gerðu ráð fyrir húsnæðisbótakerfi sem með ákveðnum hætti kallast á við barnabóta- og vaxtabótakerfin. Svo höfum við verið með ýmsar sértækar aðgerðir á undanförnum árum, skuldaniðurfellingar, 110%-leiðin og síðan núna stuðningur vegna kaupa á fyrstu fasteign. Þegar við veltum þessum kerfum fyrir okkur þurfum við líka að horfa til tenginganna við tekjuskattskerfið og skoða þá sérstaklega jaðaráhrif í skattkerfinu. Því er ég öllu sammála. Ég held að við hefðum getað gert betur í því að hafa heildarstöðuna skýrari.
Virðulegur forseti. Ég ætla að víkja örlítið að hækkun krónutölugjalda á áfengi og eldsneyti. Hækkunin er 2,5% umfram verðlag og þau rök eru talin fram að það sé til þess að slá á þenslu. Nú veit ég að við hæstv. fjármálaráðherra erum sammála um að hlutverk skattkerfisins er a.m.k. það að afla ríkinu tekna, síður það að gegna tekjujöfnunarhlutverki eða einhverju hlutverki í neyslustýringu. Að mínu mati hefur skattkerfið heldur ekki og á ekki að gegna hagstjórnarhlutverki. Mér finnst örla á því að því sé beitt hér í þeim tilgangi. Ég vildi gjarnan heyra álit hæstv. fjármálaráðherra á því og einnig skoðun hans á því hvort hann telji virkilega líklegt að þessi krónutöluhækkun slái á þenslu. Það er rakið í athugasemdum með frumvarpinu að áhrifin af þessari krónutöluhækkun séu 0,2% hækkun á vísitölu neysluverðs. Áhrifin hljóta þó að vera eitthvað umfram það. Hefur verið skoðað hvaða áhrif þetta hefur á verðbólguvæntingar til framtíðar t.d., vegna þess að þetta skerðir kaupmátt heimilanna eins og viðurkennt er í frumvarpinu? Það gerir það að nokkru leyti umfram það með því m.a. að hafa áhrif á verðtryggðar skuldir heimilanna. Ég velti fyrir mér af hverju það eru þessir vöruflokkar enn og aftur, hvort það sé einhvers konar kækur að hnýta alltaf í áfengið [[Forseti hringir.]]og heimilisbílinn þegar kemur að tekjuöflun og það gert undir, ég leyfi mér að segja mögulega fölskum forsendum.
Virðulegi forseti. Nei, þetta er ekki kækur. Á árinu 2016 erum við t.d. ekki með neinar hækkanir á þessum sömu gjöldum, þ.e. núll hækkun, sem þýðir að að raungildi hafa þessir skattstofnar verið að tapa verðgildi séð frá sjónarhóli ríkissjóðs. Ef við horfum nokkur ár aftur í tímann gerðum við samkomulag við aðila vinnumarkaðarins um að hækka aldrei þessa skatta umfram verðbólgumarkmið Seðlabankans. Við höfum staðið við það á þessu kjörtímabili. Nú er því viðmiðunartímabili að ljúka og þessari hækkun er fyrst og fremst ætlað að viðhalda þessum tekjustofnum ríkisins, svona að verðlagi. Það er auðvitað galli við það að vera með krónutölugjöld og krónutöluskatta vegna þess að í verðbólgu er augljóst að slíkir skattstofnar rýrna stöðugt, þess vegna er þetta árlegt umræðuefni á Alþingi. Ég er persónulega þeirrar skoðunar að skattkerfið megi gjarnan vera þannig að við leyfum fólki að halda sem allra mestu eftir af sjálfsaflafé en séum síðan að öðru leyti með skattkerfi sem byggir á því að neysluskattarnir séu þeim mun hærri. Hérna undir, í þessum krónutölugjöldum og sköttum, erum við sérstaklega með það sem oft eru kallaðir syndaskattar, tóbak, áfengi, eldsneyti og slíka hluti sem hafa ýmis slæm áhrif á lýðheilsu og umhverfismál. Ég styð skattstefnu sem byggir á því að slíkir skattar séu tiltölulega háir að því gefnu að menn séu ekki líka með alla tekjuskattana í botni.
Virðulegur forseti. Já, það er kannski einmitt meira við hæfi og meira réttnefni að kalla þessa skatta syndaskatta. Köllum skattana réttum nöfnum. Þetta eru ekki skattar til þess að slá á þenslu, ekki ef menn ætla að halda því fram að þeir eigi að afla ríkinu tekna upp á 3,7 milljarða. Ég rak augun í að áfengið veitir tekjur upp á 1,7 milljarða, sem er auðvitað ekkert í stóra samhenginu en þá er ekki rétt að leggja þá til á þeim forsendum að þeir eigi að slá á þenslu. Þá þarf líka að liggja fyrir að teygin eftirspurn sé eftir þessum vöruflokkum, sem ég dreg mjög í efa. Ég tel a.m.k. eðlilegt að menn kalli hlutina réttum nöfnum. Ég hef fullan skilning á því að ríkið þurfi að afla tekna, en þá þurfa skattarnir að verða lagðir á á þeim forsendum en hvorki með tilliti né tilvísun til synda eða þenslu í þjóðfélaginu.
Virðulegi forseti. Það er ágætt að taka þessa umræðu og hafa um leið hliðsjón af öðrum breytingum sem stefnir í að verði um áramótin samkvæmt lögum. Það sem við erum að gera er að létta tæpum 4 milljörðum í tekjuskattskerfinu með því að lækka neðsta þrepið, fella brott miðþrepið. Þá skiljum við eftir um 4 milljarða hjá launþegum þessa lands í gegnum tekjuskattskerfið. Við erum sömuleiðis að fella niður um 3 milljarða af tollum. Á sama tíma hækka þessi krónutölugjöld og skattar aðeins. Þetta finnst mér fín breyting, að skilja meira eftir af sjálfsaflafé hjá fólki og halda verðgildi skatta af þessum toga. En það er ekki hægt að horfa fram hjá því að það eru viss þenslumerki og að vissu leyti er hægt að halda því fram, eins og hér er gert, að með hækkun skattanna sé aðeins vegið upp á móti þensluhvetjandi áhrifum annarra breytinga.
Herra forseti. Eins og kom fram í fjárlagaumræðunni í gær eru um margt góðir tímar í efnahagsmálum hér á landi. Það hefur verið gríðarlegur uppgangur til að mynda í einstökum atvinnugreinum á borð við ferðaþjónustu sem hefur skipt verulega miklu máli við það að koma íslensku hagkerfi á lappirnar eftir það áfall sem það varð fyrir fyrir átta árum. Það er líka fyrirliggjandi að ýmis hættumerki eru á lofti sem tengjast kannski fyrst og fremst of mikilli þenslu og ofhitnun hagkerfisins. Nú dynja á okkur þingmönnum viðvaranir úr öllum áttum, það verði að fara varlega þegar kemur að því að fara í aukin útgjöld og aukna fjárfestingu, í ljós þessarar þenslu. En þá er úr vöndu að ráða. Við erum líka með þá stöðu sem við þekkjum öll, það er gríðarlega mikil uppsöfnuð þörf bæði fyrir fjárfestingu og aukin útgjöld. Það sást auðvitað á viðbrögðum við fjárlagafrumvarpinu að það virðist valda ýmsum vonbrigðum, bæði þegar kemur að auknum framlögum til reksturs, og nefni ég þá sérstaklega háskólana og Landspítala – háskólasjúkrahús þar sem vitað var að menn teldu sig hafa umtalsvert meiri þörf fyrir fjármuni en fyrirhugað er í fjárlagafrumvarpinu. En ég vil líka nefna að sjálfsögðu samgönguáætlun sem Alþingi samþykkti fyrir ekki svo löngu síðan með öllum greiddum atkvæðum þar sem boðaðar voru auknar fjárfestingar upp á 13–15 milljarða sem ekki er gert ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu. Við erum hins vegar hér með frumvarp um hvaða tekna verði aflað á næsta ári. Þær tillögur gera ekki ráð fyrir að þessari þörf verði mætt, hvorki þegar kemur að fjárfestingu né auknum rekstri. Það finnst mér vera umhugsunarefni, til að mynda að standa eigi við skattalækkun sem samþykkt var á síðasta ári sem gengur í gildi um áramótin ef Alþingi ákveður ekki að breyta henni, þar sem ákveðið var að fella niður eitt þrep úr þrepaskiptu tekjuskattskerfi. En það er líka umhugsunarefni að ekki sé fyrirhugað að afla frekari tekna til þess að standa undir þeirri þörf sem fulltrúar allra flokka viðurkenndu að minnsta kosti í orði fyrir kosningar fyrir mánuði. Það liggur fyrir að tekjustofnar ríkisins hafa verið veiktir á undanförnum árum. Þar má nefna lækkun veiðigjalda en líka ýmsar skattalegar ráðstafanir sem runnu út á kjörtímabilinu og voru ekki framlengdar. Á sama tíma sjáum við talsverðan efnahagslegan uppgang, auðvitað gagnast hann öllum en hann birtist líka í því að við sjáum aukna samþjöppun auðs á hæstu stigum samfélagsins. Færri Íslendingar eiga stærri hluta fjármagnsins í samfélaginu. Þrír fjórðu hlutar fjármagnsins liggja hjá ríkustu 10%. Það er það sem við ættum að vera að ræða hér. Við ættum að vera að ræða hvernig við ætlum að skattleggja þá sem eiga mest, hvort sem er í gegnum einhvers konar stóreignarskatt eða í gegnum hækkaðan fjármagnstekjuskatt, til þess að taka á þessari samþjöppun auðs og til þess að tryggja tekjur til að standa undir velferðarkerfinu, háskólunum, sjúkrahúsunum, framhaldsskólunum, sem eru það mikilvæga jöfnunartæki sem við rekum saman. Það er þetta sem átökin í stjórnmálunum snúast um. Ekki einhverjar krónutöluhækkanir á áfengi. Átökin í stjórnmálunum snúast nákvæmlega um það hvort okkur finnst eðlilegt eða ekki og sanngjarnt og réttlátt eða ekki að skattleggja fjármagnið þar sem fjármagnið er að finna og nýta þá skatta til að vinna í þágu almannahagsmuna. Það gerum við með því að styrkja velferðarkerfið, lækka greiðsluþátttöku sjúklinga, sem áfram verður með hæsta móti á Íslandi þrátt fyrir nýtt þak á greiðsluþátttöku, sem er jákvætt skref en kemur samt ekki í veg fyrir að þátttakan verður áfram með hæsta móti á Íslandi. Það gerum við með því að tryggja að framhaldsskólarnir standi opnir fyrir öllum en ekki bara sumum, eins og var ákveðið hér fyrir þremur árum. Það gerum við með því að tryggja velferð þeirra sem minnst mega sín. Þá er ég að vitna til öryrkja og aldraðra. Það er vissulega rétt að 11 milljarðar bætast við í almannatryggingar sem er gott. En við vitum öll sem hér stöndum að það mætir ekki því sem við höfum talað fyrir sem er að tryggja lágmarksframfærslu þessara hópa. Það dugir ekki bara að horfa á aukin útgjöld. Við verðum líka að horfa til raunverulegrar framfærsluþarfar þessara hópa og hvað þeir fá á endanum í krónum talið í launaumslagið. Það dugir ekki til. Það dugir ekki einu sinni til samkvæmt þeim stöðlum sem stjórnvöld hafa sjálf gefið út í formi framfærsluviðmiða á heimasíðu velferðarráðuneytisins. En það þýðir heldur ekki að fara í einhverjar barbabrellur og fara að taka peninga að láni og setja inn í reksturinn. Við vitum öll hvernig það virkar. Þær hagstjórnartilraunir hafa verið gerðar á Íslandi með slökum árangri. Við þurfum bara að horfast í augu við það, þótt það sé óvinsælt og fólk vilji ekki tala fyrir því, að til þess að standa undir rekstri þarf að afla tekna eða sýna aukið aðhald eins og einhverjir hv. þingmenn hafa mælt fyrir í umræðum um fjárlagafrumvarp. En hvar á að sýna aðhaldið? Á að gera það á spítölunum, heilbrigðisstofnununum, heilsugæslunni, skólunum? Eða á að fara í hina síóvinsælu stjórnsýslu sem samt sem áður allir eru sammála um að standi varla undir nafni því hún er orðin svo veikburða? Það er hins vegar alltaf hægt að benda þangað og segja að þar þurfi aukið aðhald. Um leið og við gerum kröfur, sívaxandi kröfur, um að stjórnvöld sinni eftirlitshlutverki, sinni því hlutverki að vernda almannahagsmuni, sinni því hlutverki að standa vörð um hagsmuni neytenda t.d. þegar kemur að matvælaframleiðslu, þá er um leið alltaf talað um hinn mikla eftirlitsiðnað og að þar megi spara. Nei, herra forseti. Ég held að með því að breyta skattstefnu gætum við náð tvöföldu markmiði. Ég er ekki viss um að meiri hluti þingmanna sé endilega samþykkur því. En það markmið væri annars vegar að efla þær stoðir sem mikilvægastar eru til að tryggja almenna velferð fólks í samfélaginu, velferðar- og menntakerfið, og hins vegar að beita skattkerfinu til þess að auka jöfnuð. Því hitt dugir ekki til. Ef okkur er raunverulega alvara með því að vilja auka jöfnuð í þessu samfélagi, ef við meinum eitthvað með því að við viljum auka jöfnuð í samfélaginu gerum við það í gegnum skattkerfið. Af hverju segi ég það? Jú, af því að sýnt hefur verið fram á það. Ef maður hefur eitthvað lesið sér til í þeim fræðum sem kennd eru við hagfræði og snúast um það hvernig við getum tryggt aukinn jöfnuð þá vitum við að það dugir ekki bara að efla velferðarkerfið á góðum tímum eins og Íslendingar hafa stundum haldið heldur þarf að beita skattkerfinu með prógressífum hætti og dreifa tekjunum og eignunum með réttlátari hætti. Um það snýst pólitík. Um það snýst pólitík sem vill efla jöfnuð. Það er ekki sú pólitík sem við sjáum í þessu frumvarpi. Hér er fyrst og fremst staðið undir lágmarksráðstöfunum sem ekki duga til þess að standa undir þeim útgjöldum sem þegar hafa verið samþykkt á Alþingi Íslendinga. Ég vil líka ræða þetta út frá hagstjórnarlegu sjónarmiði. Hér hafa skattar verið lækkaðir þrátt fyrir aðvaranir Seðlabanka Íslands sem ég mundi þó ekki kalla afar róttækan í efnahagsstefnu. Af hverju hefur Seðlabanki Íslands varað við þessu? Af því að hann hefur verið að benda á þenslumerki. Hann hefur bent á að skattalækkanir auki beinlínis þensluna. En ef fólk er einráðið í því og ákveðið í að lækka skatta þá þarf að beita aðhaldi á öðrum sviðum. Það er það sem við höfum séð gert á undanförnum árum. Það er ástæða þess að ýmsar stofnanir sem bera sig illa núna eru í þeirri erfiðu stöðu sem raun ber vitni. Ástandið á Landspítalanum varð ekki til í gær og það varð heldur ekki til í hruninu. Þar hefur verið skorið niður frá árinu 2003. Þessi stoð hefur verið veikt. Þetta er verkefni sem hv. þingmenn standa frammi fyrir, hvernig á að koma til móts við þessa þörf og hvort fólk er reiðubúið að gera það með þeim hætti sem dugir til. Ég vil ræða líka aðra þá skatta og gjöld sem hér eru nefnd. Ég kom aðeins að kolefnisgjaldinu áðan í andsvari. Mér finnst umhugsunarefni að það sé orðið almennt viðhorf, og það kom fram á loftslagsráðstefnunni í París í desember síðastliðnum, fyrir ári, að markaðslausnin sem var innleidd á vegum Evrópusambandsins með losunarheimildir hefur ekki skilað þeim árangri sem menn töldu, þ.e. þeir sem voru trúaðir á þá lausn. Það er ástæðan fyrir því að við sjáum lækkun á þeim kvótum í frumvarpinu. Það er út af því hvernig sá markaður hefur þróast. Ég sagði áðan að gjaldið teldist vera 80% of lágt á alþjóðavísu til þess að það skilaði tilskildum árangri samkvæmt alþjóðlegum skilgreiningum. Við erum hins vegar að renna út á tíma til að bregðast við. Þótt Ísland sé lítið land og skipti í raun ekki miklu máli, af því að við erum svo fá, er það samt svo að með því að gera eitthvað af alvöru í loftslagsmálum getum við haft áhrif. Það er líka hlustað á litlu löndin þegar þjóðir heims koma saman og ræða loftslagsmál. Það er hlustað alveg jafn mikið eftir því sem þau segja og hin stóru. Nýjustu fréttir frá Bandaríkjunum benda kannski til þess að það verði ekkert voðalega margar loftslagsráðstefnur í viðbót, miðað við nýjustu ráðstafanir þar í landi þar sem skipaður hefur verið yfir umhverfisstofnun Bandaríkjanna aðili sem beinlínis hefur afneitað loftslagsbreytingum og áhrifum þeirra. Kannski mun engu máli skipta hvað við Íslendingar gerum en ég ætla nú að neita að trúa því. Ég bendi á að lítil lönd geta haft mikil áhrif þegar kemur að því að breyta umræðunni. Og við erum að renna út á tíma. Staðreyndin er sú að þegar við horfum til heimsins er meiri opinberum fjármunum, almannafjármunum, varið til að styrkja óendurnýjanlega orkugjafa en hina endurnýjanlegu. Og einmitt vegna öflugs þrýstings hagsmunaaðila hefur ekki tekist að koma á kolefnisgjaldi sem virkar. Það var til að mynda reynt innan Evrópusambandsins 2010. Það var stoppað út af lobbíisma frá hagsmunaaðilum á þessu sviði. En við erum ekki bundin af Evrópusambandinu, sem betur fer. Við getum gert eitthvað sem eftir yrði tekið. Ég vil líka nefna að ég fagna því að gistináttagjaldið er hækkað. Það var boðað í ríkisfjármálaáætluninni sem lögð var fram. Það er þrefaldað. Ég hefði viljað sjá frekari stefnumótun, það tel ég að bíði þessa þings, til þess að skattleggja ferðaþjónustuna. Það er dapurlegt að ekki hafi tekist að vinna áfram þegar náttúrupassafrumvarpið steytti á skeri einhverja blandaða leið, t.d. að taka upp komugjöld þannig að við stýrðum annars vegar í auknum mæli aðgangi að landinu og hins vegar tækjum inn tekjur til uppbyggingar á innviðum fyrir ferðaþjónustuna. En komugjaldið er auðvitað afmarkaður tekjustofn eins og gistináttagjaldið sem nýtist fyrst og fremst þá í uppbyggingu innviða, framkvæmda á ferðamannastöðum og eitthvað slíkt sem skilgreint verður. Ég tel raunar að það ætti að taka málefni ferðaþjónustunnar til sérstakrar skoðunar. Ferðaþjónustan kallaði mjög eftir sérstöku ráðuneyti fyrir kosningar. Það mætti jafnvel hugsa sér, til þess að horfa á þau mál með öðrum og nýjum augum, að sameina málefni ferðaþjónustunnar málefnum umhverfisins í umhverfisráðuneytinu og taka upp þar með skýra, græna stefnu þegar kemur að stefnumótun í málefnum ferðaþjónustunnar. Þar ættum við að sjálfsögðu að nýta komugjöld og gistináttagjaldið til þess ekki bara að vera í framkvæmdum heldur líka að horfa til þess hvernig við getum tryggt eðlilegan rekstur í kringum ferðamannastaði. Hér er til að mynda æpandi skortur á landvörslu. Það þarf að hlúa miklu betur að þeim ferðamannastöðum sem við erum með, ekki bara með verklegum framkvæmdum heldur líka með rekstri, til þess að við missum ekki niður þá reynslu og þekkingu sem hér hefur byggst upp þannig að við getum tryggt áframhald öflugrar ferðaþjónustu. Við vitum sem er að þessi mikilvæga atvinnugrein er líka sveiflukennd. Það skiptir máli hvernig við höldum á þeim málum, að við náum einhverri sátt um það hvernig við ætlum að taka gjöld af ferðaþjónustunni og hvernig við ætlum að nýta þau þannig að ferðaþjónustan verði betur rekin. Herra forseti. Ég er bara rétt byrjuð á minni ræðu en tíminn er því miður á þrotum.
Það er rétt.
Það er rétt.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir ræðu hennar. Það var margt sem kom þar fram sem ég get tekið undir, eins og það hvernig við eigum markvisst og markvissara að byggja upp ferðamannaþjónustuna, ferðamannaiðnaðinn eins og sumir kalla það. Það skiptir máli að við ræðum í stærra samhengi hvernig við ætlum að gera það, hvort sem er um komugjald að ræða, hærra gistináttagjald, sem m.a. er í því frumvarpi sem um ræðir, eða aðrar leiðir. Það þarf að vera gert markvisst og skýrt af því að byggja þarf upp innviðina svo þetta molni ekki innan einhverra ára. Eftir stendur að ég vil heils hugar taka undir með hv. þingmanni varðandi uppbyggingu heilbrigðisþjónustu og í menntakerfinu. Ég vil draga fram að ég held að flestir flokkar, ef ekki allir, hafi sett þetta ofarlega á stefnuskrá sína fyrir kosningar. Líka það að við þurfum að sjá fram á ýmsar aðrar leiðir til að auka jöfnuð og jöfn tækifæri, hvort sem það er innan menntakerfisins eða heilbrigðiskerfisins og heilbrigðisþjónustunnar. Eftir stendur að ég er frekar treg almennt í grunnprinsippinu til að hækka skatta, en við verðum líka að læra af reynslunni og við sjáum fram á að lækkun skatta er varhugaverð þegar merki um þenslu eru yfirvofandi. Ég benti á heilbrigðisþjónustuna áðan, sem hv. þingmaður ræddi um. Við þurfum aukið fjármagn þar. Við heyrum núna að það þarf aukið fjármagn m.a. í göng, Dýrafjarðargöngin, mikilvæg framkvæmd. Við erum að tala um mennta- og heilbrigðiskerfið. Stór partur af ríkisútgjöldunum er vaxtakostnaðurinn. Við verðum að reyna að ná vaxtaútgjöldum ríkissjóðs niður. Þá hlýtur að koma til skoðunar á þessu kjörtímabili m.a. hvernig við gerum það, til að mynda með því að selja ríkiseigur eins og bankana. Ég vil undirstrika að við eigum að fara varlega í því. Mig langar að fá viðhorf hv. þingmanns til þess hvort hún sjái fyrir sér á kjörtímabilinu að við reynum að lækka vaxtakostnað [[Forseti hringir.]]ríkisins með því að selja eins og hluta af bönkunum til þess að við getum síðan í framhaldinu sett meira í og styrkt heilbrigðis- og menntakerfið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur andsvar hennar. Ég vil segja að það er að sjálfsögðu mikilvægt verkefni að lækka vaxtakostnað ríkisins. Það er ástæðan fyrir því að einhugur var í þessum sal þegar rætt var um stöðugleikaframlögin, að þau skyldi nýta til að lækka vaxtakostnað ríkisins og greiða niður skuldir. Það er ekki sjálfgefið. Það hefði ekki verið sjálfgefið á öllum tímum. En það sýnir mjög ábyrga afstöðu Alþingis, að ég tel, að hafa tekið þá afstöðu. Það er hins vegar líka mikilvægt að viðurkenna að einskiptispeninga er hægt að nýta í einskiptisaðgerðir, þ.e. fyrst og fremst til að lækka skuldir eða í einhverjar framkvæmdir. Þeir peningar verða ekki nýttir í reksturinn, svo maður segi það nú. Vaxtagjöld ríkisins skiptir máli að lækka því að lækkun eykur svigrúm fyrir rekstur. Ég er á því að ekki sé eðlilegt að ríkið eigi alla þá banka sem það á í dag. Ég tel að ríkið eigi að eiga Landsbankann en ekki endilega fleiri banka. Ég tel hins vegar að stjórnvöld og Alþingi eigi að nýta tækifærið sem við höfum núna þegar bankakerfið liggur í fanginu á okkur, og auðvitað getum við gert það þótt það liggi ekki í fanginu á okkur, en ég held að mikilvægt sé að við tökum umræðu um heildarstefnumótun um hvernig við viljum sjá bankakerfið. Ég tel að það eigi að nýta tækifærið og aðskilja viðskipta- og fjárfestingarbankastarfsemi, sem er hluti þess sem mikið hefur verið rætt um í Evrópu en ekki síður í Bandaríkjunum vegna fjármálakreppunnar. Það eru ólíkar leiðir til að aðskilja þessa starfsemi. En ég held að þurfi að liggja fyrir áður en eitthvað verður selt út úr bönkunum eða bankarnir í heilu lagi hvernig sú stefnumótun á að vera. Ég tel mjög mikilvægt að hún liggi fyrir. Síðan vil ég segja að það þarf auðvitað að fara varlega. Það þarf að vera eftirspurn eftir íslenskum bönkum [[Forseti hringir.]]og það þarf að fást almennilegt verð fyrir þessar eignir.
Herra forseti. Ég held að það hafi verið mikilvægt að fá þetta fram hjá hv. þingmanni. Ég tek heils hugar undir með henni að það er afar varhugavert að selja eignir og setja síðan ágóðann beint í rekstur. Það verður að gera með skynsamlegum hætti þannig að við byggjum upp stöðugleika í efnahagsmálum, í ríkisfjármálum til lengri tíma svo að við getum á endanum farið í það markmið sem sameinar okkur, m.a. að byggja upp heilbrigðismálin, heilbrigðisþjónustuna, menntakerfið o.s.frv. Ég vil líka hæla því þingi sem var hér fyrir síðustu kosningar, það var margt athyglisvert sem gerðist á því þingi. Það var einhugur í fleiri málum en maður fékk oft á tilfinninguna þegar maður fylgdist með þinginu, í stórum og mikilvægum málum eins og málefnum er varða erlendu kröfuhafana, stöðugleikaframlögin o.s.frv. Ég bind vonir við það, m.a. í ljósi þess svars sem hv. þingmaður setti fram áðan, að við getum sameinast um að fara skynsamlega, á ábyrgan hátt, varlega í að skoða sölu á ríkiseigum eins og bönkunum. Það má alveg ræða það að ríkið eigi að minnsta kosti hlut í Landsbankanum áfram, eða allan, en að við förum markvisst í þetta til þess einmitt að gera ríkissjóð sjálfbærari til lengri tíma litið. Þetta er verkefni sem við þurfum að fara í og við þurfum helst að gera það eins sameinuð og hægt er.
Herra forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að mikilvægt er að leita samstöðu um stór mál. Ég held að það sé alveg rétt að síðasta þing hafi lagt sig fram um það, oft og tíðum a.m.k. En við megum svo ekki gleyma því að þegar rætt er um ábyrgan rekstur ríkissjóðs verður það að fara saman við ábyrgan rekstur á samfélagi. Við erum ekki hér út af ríkissjóði, svo það liggi fyrir. Hann er til út af okkur, ekki okkur þingmönnum heldur okkur Íslendingum. Hann á að vera okkar tæki til að gera þetta samfélag betra. Á köflum finnst mér þegar við ræðum opinber fjármál - og þar höfum við sett okkur ákveðnar reglur sem við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs lögðumst gegn af því að við teljum þær reglur lúta ákveðnum hagstjórnarprinsippum sem eru ekki í takt við þá pólitísku sýn sem við aðhyllumst, sem snýst um jöfnuð og félagslegt réttlæti - eins og ríkissjóður sé orðinn yfirskipaður fólkinu í landinu. Þannig á það ekki að vera. Ríkissjóður er til fyrir fólkið í landinu. Við hljótum að velta því fyrir okkur þegar reglusetningin er orðin með þeim hætti að við erum ekki sátt við þá þjónustu sem samfélagið veitir borgurum sínum hvort það sé ekki eitthvað rangt við reglusetninguna. Það var aðalpunktur ræðu minnar áðan. Þetta snýst nefnilega um grundvallarpólitík, hvernig við innheimtum peningana og hvernig við útdeilum þeim og hvort við lítum á fjármálakerfið og ríkissjóð sem leiðtoga lífs okkar eða hvort við lítum á það sem þjón fólksins í landinu.
Virðulegi forseti. Þegar lagt er af stað í ferðalag er gott að spyrja sig: Hvar er ég? Hvert vil ég fara? Síðan þegar svörin við þeim spurningum liggja fyrir er kannski gott að spyrja hvaða leið eigi að fara og kannski hvaða dót þurfi að taka með. Þegar við ræðum um skatta er gott nálgast það út frá þessu sjónarmiði og þessum spurningum. Hvar erum við og hvert viljum við fara? Hvar erum við þegar kemur að heildarskattheimtu? Ef við lítum á tölur frá OECD, tölur um heildarskattheimtu út frá vergri landsframleiðslu, eru skattar hér háir. Heildarskattheimta nemur hér á landi yfir 40% af vergri landsframleiðslu. Með þessu móti vorum við í 8. sæti á þeim lista árið 2014. Og ef við myndum taka tillit til þess að í flestum þessara ríkja eru lífeyrissjóðir fjármagnaðir með skattheimtu, en í okkar tilfelli er það með einhvers konar skyldusparnaði, söfnunarkerfum, endum við líklegast enn hærra, einhvers staðar í efstu fimm sætum. Vissulega eru sumir skattar hér lægri og aðrir hærri og ef menn vilja ná fram ákveðnum hughrifum í umræðunni er auðvelt að benda á þau dæmi annaðhvort til að vilja lækka skatta á mat eða hækka skatta á fyrirtæki, en allar þessar litlu eða stóru hreyfingar verður að skoða út frá spurningunni: Hvert viljum við fara? Um svarið við þeirri spurningu erum við ekki öll sammála. Við gætum tekið þá afstöðu að Ísland ætti að vera það land í heimi sem væri efst á þeim lista, væri með hæstu skattana á þessum mælikvarða. Við gætum ýtt þeirri tölu úr 40% yfir í 50%, farið þá upp fyrir Dani þegar kemur að skattbyrði. Ég veit að margir hefðu ekkert á móti því og ég tek fram að ég ber fulla virðingu fyrir því. Þetta er, eins og var sagt áðan, ein af grundvallarspurningum í stjórnmálum: Hve mikið á ríkið að gera? Ég ber virðingu fyrir því að við tökumst á um þetta. Ég fæddist sjálfur í landi þar sem það var ekki gert. Í því ríki voru engar deilur á þingi, engir næturfundir, engin sérstök átök um fjárlög. Stjórnarandstaðan var aldrei með málþóf, enda var kannski engin stjórnarandstaða eða hún var þá ekki í sama húsi og stjórnarliðarnir. Stjórnarandstæðingar voru annars staðar þannig að ég fagna því sérstaklega að við skulum vera hér í sama húsi, á einum stað, að deila um þessi mál. Ég ber virðingu fyrir þeim sem vilja auka umsvif hins opinbera en ég er ekki þar og hvorki ég né Viðreisn höfum talað fyrir því að minnka nú um stundir heildarskattheimtu. Tillögur okkar fyrir kosningar voru hlutlausar hvað þetta varðar. Skattar í dag eru, eins og áður sagði, 40% af vergri landsframleiðslu. Ef við vildum koma okkur í 50% gætum við reynt það og ef við viljum reyna gætum við gert það með misskilvirkum, mishagkvæmum og missanngjörnum hætti. Skilvirkt skatteftirlit er sanngjörn leið. Hærri gjöld vegna afnota af auðlindum eru sanngjörn og skilvirk leið. Bílastæðagjöld eru mjög sanngjörn og skilvirk leið. Ýmiss konar græn skattheimta getur verið sanngjörn og skilvirk aðferð sem um leið hjálpar okkur að ná ákveðnu markmiði sem við höfum sett okkur. En allar þessar leiðir auka tekjur og þar með umsvif hins opinbera ef ekkert annað er gert á móti. Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2017. Í því er að finna margar tillögur, flestar þeirra eru til tekjuaukningar sem kann vel að vera að þurfi. Þær ríma misvel við áherslur mínar og Viðreisnar. Kolefnisgjöld eða gistináttaskattur, gott og vel. Hærri nefskattar? Ég veit það þekki, ég á erfitt að sjá hvernig skattur sem leggst jafnt á alla óháð tekjum sé sanngjarn. En í öllum tilfellum held ég að hærri gjöld á nýtingu náttúruauðlinda væru hagkvæmari og sanngjarnari leið til að ná í fé en þær sem hér eru lagðar til og líklegast hagkvæmari og sanngjarnari en margar aðrar skattaleiðir sem notaðar eru í dag, eins og t.d. skattur á vexti, fjármagnstekjuskattur þar sem vaxtagreiðslurnar ná varla verðbólguprósentu. Þegar ég tala um auðlindagjöld eða uppboðsleiðir er ég ekki aðeins að hugsa um að auka varanlega tekjur ríkissjóðs heldur að sjálfsögðu að aðrar álögur geti þá lækkað á móti. Ég held að almennt séð ættum við að líta meira í þá átt sem samráðsvettvangur um aukna hagsæld skilaði fyrr á þessu ári í skattatillögum sínum, en þar var einmitt litið til þess að breyta tekjuhluta ríkissjóðs á þann veg sem hér var nefndur. Hærri auðlindagjöld, hærri grænir skattar, einfaldara skattkerfi, lægri skattar á lágar tekjur, lægri álögur á fyrirtæki. Virðulegi forseti. Þótt það kunni að vera freistandi að nota gott árferði til að auka varanlega ríkisútgjöld eru þar víti sem þarf að varast. Ég vil ekki vera þekktur sem einn af millihrunsþingmönnunum. Þau loforð sem ég og við í Viðreisn gáfum í kosningabaráttunni voru ekki að auka umsvif ríkisins eða minnka þau. Loforðin voru þau að nýta tækifærin nú þegar ágætlega viðrar til að búa okkur undir framtíðina. Ég og við í Viðreisn munum vinna að þessu frumvarpi í takt við þau loforð.
Forseti. Ég vil þakka hv. þm. Pawel Bartoszek fyrir jómfrúrræðu hans, en biðst afsökunar, það er víst hefð að koma ekki í andsvör við jómfrúrræður, ég biðst því innilega afsökunar á því. En aðallega kem ég hingað til að hrósa honum fyrir ræðuna og þakka kærlega fyrir hana. Ég hef svona almenna athugasemd því að ræðan vakti mikinn áhuga minn. Það er rétt að við erum mjög hátt á lista varðandi skattheimtu með tilliti til vergrar landsframleiðslu - ég var úti á nefndasviði áðan og þar sá ég hluta af glærunum - og sá að hún var í kringum 35%. Þar er bankaskattur inni í og annað sem er flókið. En þetta var í kringum annað sætið meira að segja. Það voru kannski aðeins nýrri tölur, ég veit það ekki. Það er líka áhugavert að huga að þessum tölum með tilliti til þess að við erum tiltölulega hátt í meðaltali í framleiðslu per haus í tilviki OECD-ríkja. Athugasemd mín, eða „observation“, afsakið slettuna, er að mér finnst áhugavert að við séum undir meðaltali í ýmsum málaflokkum, t.d. með tilliti til framlaga til menntamála þegar við erum með þetta háa skattinnheimtu og þetta mikla framleiðslu en náum ekki framlögunum. Það virðist vera skemmtilegur, eða öllu heldur leiðinlegur, misbrestur á því hvernig við náum inn tekjum og hvernig við skilum þeim út. Með tilliti til þessarar áhugaverðu ræðu hefði ég áhuga á að heyra álit hv. þingmanns á þessu misræmi varðandi tölur þar.
Já, takk fyrir athyglisverða spurningu. Þetta er að einhverju leyti rétt. - Ég hef tekið eftir því að það er hefð hérna í salnum að maður talar í andsvörum þangað til einhver innbyggð tölva hefur ákveðið að það sé komið svar og þá byrjar þessi takki að blikka. Eða ég hef séð fyrir mér að þetta virkaði þannig, ég ætla því að sjá hvort þetta gangi ekki jafn mikið yfir mig [[Hlátrasköll í þingsal.]]og aðra. Það er vissulega rétt að við erum há í heildarskatttekjum sem fær mig almennt til að hugsa að við gætum þá vissulega forgangsraðað tekjunum með einhverjum öðrum hætti. Framlög okkar til menntamála eru auðvitað dálítið ólík eftir hinum og þessum sviðum. Menntakerfið, grunnskólakerfið, framhaldsskólakerfið er kannski tiltölulega dýrt vegna þess að við höfum haft þar lengra nám en annars. En ég verð að segja að ég hef ekki alveg tölurnar hérna fyrir framan mig um þessa innbyrðis skiptingu. Ég treysti mér ekki algerlega núna á þessari stundu til að lýsa því yfir hvar ég mundi vilja skera niður og skipta kökunni með einhverjum öðrum hætti. En það hlýtur að koma að því að það verði gert.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra og öðrum hv. þingmönnum fyrir ræður þeirra. Það er rétt sem komið hefur fram í umræðunum í gær og í dag; það hefur árað ágætlega hjá okkur síðustu misserin. Stóraukinn ferðamannastraumur, makríll sem kom á besta tíma og lágt olíuverð og ýmislegt sem hefur unnið með okkur ásamt auðvitað vel heppnaðri tiltekt eftir fjármálahrunið. Þess vegna er nokkuð sérkennilegt að á þessari blússandi siglingu skuli báturinn vera farinn að leka og innviðirnir að fúna og það á sama tíma og færri og færri eignast meiri og meiri hluta af auðnum. Aðstæður á þingi núna eru um margt sérstakar. Við sitjum yfir vinnu við gerð fjárlaga án þess að nokkur augljós meiri hluti sé að störfum. Það er í sjálfu sér áhugaverður prófsteinn, en í fjárlögum birtist nefnilega ævinlega með afar skýrum hætti afstaða flokkanna til þess samfélags sem þeir vilja byggja. Á síðustu dögum hefur mikið verið rætt um það að hér sé um að ræða hlutlaus fjárlög sniðin af embættismönnum. Því fer auðvitað víðs fjarri. Þetta er saumað út frá ríkisfjármálaáætlun áranna 2017–2021 sem samþykkt var á haustþingi. Það er það sem gerir stöðuna talsvert snúna, að það er einmitt ekki verið að vinna út frá hlutlausum núllpunkti heldur stefnu fallinnar ríkisstjórnar. Ríkisfjármálaáætlun gerði ekki ráð fyrir nægilegu fjármagni til að fara í einstakar framkvæmdir sem ráðherrar virtust vilja og nægir þar að nefna lækkun greiðsluþátttöku. Fjárlagafrumvarpið virðir heldur ekki mörg þau loforð sem fráfarandi stjórnarflokkar gáfu fyrir kosningar. Og loks er víðtækur vilji þingmanna frá því á haustmánuðum, m.a. með samþykkt samgönguáætlunar, algjörlega hunsaður. Um leið og það er auðvitað gott að stjórnvöld haldi fast í markmið um stöðugleika og ábyrgð ríkisfjármála verða þau að minnsta kosti að standa við það sem lofað var. Á endanum snýst þetta nefnilega um orð og efndir. Í því ljósi er ágætt að minna á umsögn um fjármálastefnuna sem Seðlabankinn gerði. Hún segir eitthvað á þá leið að ef ekki sé talið álitlegt að draga úr fjárfestingum opinberra aðila þurfi að draga úr öðrum útgjöldum eða afla hinu opinbera aukinna tekna, t.d. með hærri sköttum. Nú liggur fyrir að langflestir flokkarnir vildu standa fyrir talsverðri innviðauppbyggingu þannig að við skulum ætla að breiður samhljómur sé milli flokkanna um verulegar breytingar á frumvörpum. Vinnan fram undan verður því að snúast um hvernig við ætlum að afla tekna og ráðstafa þeim skynsamlega, með öðrum orðum hvernig þingmenn ætla að standa við stóru orðin. Virðulegur forseti. Við erum öll sammála um að við þurfum að vera skynsöm og hegða okkur með þeim hætti að jafnvægi verði í ríkisbúskapnum og við eigum auðvitað líka að búa í haginn. Við eigum að greiða niður skuldir, spara þar sem við á og forgangsraða af skynsemi. Við megum hins vegar aldrei gleyma því að heildarstaða ríkissjóðs segir ekki alla söguna um hvernig einstaklingar hafa það. Í þriðjudagsviðtali Kastljóssins sagði hæstv. fjármálaráðherra, með leyfi forseta: „Já, nú, sko, er það auðvitað þannig að við erum öll mannleg og hver hefur sinn mælikvarða … en ef við skoðum bara mælingarnar, hvað hagtölurnar eru að segja okkur þá er ekkert efni í neitt rifrildi hér.“ Í dag búa yfir 6.000 börn við fátækt á Íslandi, öryrkjar og aldraðir eiga margir erfitt með að sækja sér nauðsynlega læknisþjónustu og mörg heimili ná einfaldlega ekki endum saman. Börnin okkar eru að dragast aftur úr öðrum þjóðum í samræmdum skólamælingum, svo sem PISA, og unga fólkið okkar, það sama fólk og mun draga vagn samneyslunnar næstu 40–50 árin, kemur sér ekki þaki yfir höfuðið og hrökklast um á óöruggum leigumarkaði og börnin þvælast á milli skólahverfa og sleppa og missa tengsl við vini sína. Við höfum því býsna mikið verk að vinna, sýnist mér. Ég er ekki að kalla eftir neinu rifrildi eins og hæstv. fjármálaráðherra kallaði það, aðeins að við tökumst málefnalega á um það hvernig við ætlum að verja þeim fjármunum sem við höfum úr að spila og með hvaða hætti hver og einn á að axla ábyrgð, með öðrum orðum: Hvernig framtíð viljum við bjóða börnunum okkar upp á? Samfylkingin hefur lagt höfuðáherslu á að jafna kjörin í landinu. Þeir sem breiðust bökin hafa eiga að bera meiri byrðar og við eigum að vernda þá sem veikari eru. Til þess þarf að gæta og bæta almannaþjónustuna og styrkja innviðina eins og allir flokkar lofuðu fyrir kosningar. Við þurfum að stórauka fjármagn í heilbrigðis- og menntakerfið og tryggja öllum mögulegt aðgengi að því, óháð efnahag, aldri eða búsetu. Við þurfum að auka fé í samgöngur, fjarskipti og annað sem leikur lykilhlutverk þegar kemur að jöfnun búsetuskilyrða. Loks held ég að við þurfum að fara að eiga alvarlegt samtal við sveitarstjórnarstigið um skiptingu tekjustofna. Á meðan ríkissjóði vegnar nokkuð vel berjast mörg sveitarfélög í bökkum og eiga jafnvel ekki fjármagn í lögbundna þjónustu og það er oft þjónusta sem er algjörlega afgerandi fyrir það hvernig fólki vegnar í lífinu. Þá er það svo skrýtið að á undanförnum árum hafa stjórnvöld kastað á glæ tækifærum til þess að jafna kjörin og ráðast í nauðsynlega innspýtingu á innviðum. Létt hefur verið álögum af hátekjueinstaklingum, við höfum lækkað veiðigjöld á fyrirtæki í sjávarútvegi og samtals gerir þetta tvennt tekjumissi upp á um 15 milljarða kr. á ári. Einhver hefði sagt að það væri gott að eiga þessa peninga í handraðanum núna. Á sama tíma hafa jöfnunartæki á borð við barnabætur og vaxtabætur verið lækkuð og þetta dregur auðvitað úr vægi og jöfnunarhlutverki stuðningskerfanna. Í fjárlagafrumvarpinu virðast þær viðbætur sem settar eru í heilbrigðiskerfið aðeins vera rétt rúmlega viðbrögð við verðlags- eða launaþróun. Þannig gæti t.d. Landspítalann, skilst manni, vantað 5 milljarða og Sjúkrahúsið á Akureyri 350 milljónir, eingöngu til að standa undir sama þjónustustigi og þeirri aukningu sem er fyrirsjáanleg, m.a. vegna breytingar á aldurssamsetningu þjóðarinnar og aukins ferðamannastraums. Til að setja þetta mál aðeins í samhengi talar Páll Matthíasson, forstjóri Landspítalans, um að þetta sé um 10% niðurskurður, þetta sé 5 milljarða niðurskurður, og það sé mesti niðurskurður sem Landspítalinn hefur staðið frammi fyrir frá því eftir hrun. Það er býsna mikið. Á síðasta kjörtímabili var atvinnuvöxturinn langmestur í þjónustugreinunum innan ferðaþjónustunnar og það er í sjálfu sér ágætt að ferðaþjónustan blómstri. Ísland á hins vegar langmest undir því að efla nýsköpun og skapandi hugsun. Ef við ætlum að vera raunverulega samkeppnishæf við nágrannaþjóðir okkar þurfum við að gera stórátak í að efla menntakerfið. Við þurfum að fullfjármagna það, bæði framhalds- og háskóla. Við þurfum auðvitað á endanum líka að tryggja að þeir séu opnir öllum, óháð efnahag, aldri og búsetu. Við þurfum að huga líka miklu betur að ungu barnafólki. Það eru vonbrigði eins og mér sýnist vera gert ráð fyrir, að raunlækkun sé á barna- og vaxtabótum. Það þarf að laga. Einnig þarf að finna leiðir til að mæta húsnæðisvanda ungs fólks til lengri tíma en við þurfum líka að taka á þeim bráðavanda sem er svo augljós, sérstaklega kannski á höfuðborgarsvæðinu. Svo þarf að hlúa miklu betur að öldruðum og öryrkjum. Allt of margir þeirra búa einfaldlega við fátækt og hafi þeir möguleika á að afla sér tekna eru þær jafnharðan teknar af þeim með skerðingu. Ofan á þetta bætist hár heilbrigðiskostnaður sem lendir jafnvel á aðstandendum ef þeir ráða ekki við það sjálfir. Að lokum varðandi aldraða er orðinn skortur á hjúkrunarrýmum og hjúkrunarheimilum og hjúkrunarheimilin í landinu eru vanfjármögnuð. Dæmi eru um að sveitarfélög séu að sligast undan þeim kostnaði sem á þau leggjast. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að fara neitt nákvæmar ofan í saumana á einstökum liðum í fjárlaga- og tekjuöflunarfrumvörpunum við þessa umræðu en ég minni á loforð flokkanna sem þeir flestir settu fram fyrir kosningar um átak í uppbyggingu almannaþjónustu. Þess vegna vil ég hvetja alla þingmenn til að gera þær breytingar sem eru nauðsynlegar á frumvörpunum. Það þarf nefnilega að tryggja hér ekki bara efnahagslegan heldur líka félagslegan stöðugleika í landinu. Við skulum láta þetta plagg vera þannig að það sé líklegra að landið færist í átt að meira réttlæti en ranglæti í framtíðinni Og nú er bara komið að því að þingmenn standi við stóru orðin svo þeir geti mætt sæmilega sperrtir í jólaboðin eftir nokkra daga.
Forseti. Ég þakka fyrir góða og hvetjandi ræðu. Ég ætlaði að spyrja hv. þingmann að því hvort það skjóti ekki skökku við að horfa á fjárlagafrumvarpið og þessi útgjöld miðað við þörfina. Nú hafa forsvarsmenn fráfarandi ríkisstjórnar sagst vera með fjárlög í blússandi plús, það sé mikil hagsæld. En á sama tíma þegar horft er yfir tölurnar virðist ráðdeildin eiga að vera þannig að það eigi að svelta heimilismenn til að geta borgað niður lánin á húsinu. Mig langaði að spyrja þingmanninn að því hvort það séu einhverjar aðrar leiðir, hvaða aðrar leiðir helst væri skynsamlegt að fara til að heimilismennirnir, íslenska þjóðin, svelti ekki á næsta ári. Það er ljóst að ekki er hægt að reka heilbrigðiskerfið, menntakerfið, líka Landhelgisgæsluna, löggæsluna, á þann veg sem fólk ætlast til, fólk ætlast til að við höfum okkar sameiginlegu kerfi þar sem allir eiga að njóta sömu réttinda. Manni finnst svolítið skrýtið þegar maður hlustar á þá sem styðja þessi fjárlög, sem eru Framsóknarmenn og Sjálfstæðismenn, að fyrir kosningar var einmitt lofað að bregðast við ákalli 86 þúsund Íslendinga um að endurreisa heilbrigðiskerfið en svo sér maður þess engin merki. Svo vantar líka að fjármagna stóra liði. Mig langar að spyrja hvort hv. þingmaður fái á tilfinninguna að það sé innbyggður óheiðarleiki þegar lagt er fram svona fjárlagafrumvarp. Mér finnst þetta svo skringilegt og svo erfitt að útskýra þetta. Af hverju erum við með fjárlög sem eiga að líta út fyrir að vera í blússandi plús sem eru svo í blússandi mínus?
Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort ég myndi þora að nota orðið óheiðarleiki. En kannski birtist þetta enn skýrar nú en oft áður vegna þess að fjárlögin koma eiginlega beint ofan í kosningar. Fólki er í svo fersku minni hvernig menn lofuðu og töluðu þá. Það er ekkert launungarmál að ég hef ákveðna skoðun á því hvernig við getum aflað fjár til þessarar uppbyggingar. Reyndar kom það allt fram í ágætri ræðu hv. þingkonu Katrínar Jakobsdóttur áðan. Ég tel einfaldlega, ólíkt klassískum hægri mönnum sem vilja eingöngu nota skattkerfið til tekjuöflunar, fyrir nauðsynlegustu grunnþætti, að einn mikilvægasti hluti skattkerfisins sé tekjujöfnunartæki. Við erum búin að missa út úr höndunum tugi milljarða vegna þess að menn hafa verið að lækka álögur algerlega að óþörfu á þá sem hafa breið bök og geta borið þær. Nú bætast við ákvarðanir um að fella niður milliskattþrep. Það er kannski ekki skattur sem leggst á mjög háar launatekjur þannig að ég veit ekki hvað manni á að finnast um það. En ég held a.m.k. að við höfum talsverða möguleika til þess að kroppa verulega fjármuni til þess að standa undir ekki bara því sem við lofuðum heldur því sem er algerlega nauðsynlegt ef þetta kerfi okkar á ekki einhvern veginn að lamast og við að dragast aftur úr öðrum löndum.
Ég þakka fyrir svarið. Eitt af því sem maður hefur hoggið eftir er að samkvæmt alþjóðakvörðum teljumst við vera rík þjóð. Við erum fámenn þjóð sem hefur aðgengi að gríðarlega miklum auðlindum. Það hefur einhvern veginn þróast þannig að þessar sameiginlegu auðlindir okkar, hagnaðurinn af þeim, hefur ekki skilað sér nægilega vel í þjóðarbúið. Nú er ljóst í allri þessari umræðu að við munum ekki ná miklu í ríkiskassann því að við komum það seint inn. Við erum að ræða um fjárlög og það er ekki hægt að gera miklar breytingar, t.d. ef einhver vildi hækka veiðileyfagjöld eða breyta sjávarútvegskerfinu þannig að við myndum njóta betur þessa sameiginlega auðs. Væri gagnlegt í umræðunum að við töluðum meira út frá því sem er framkvæmanlegt núna og hvað fólk ætlar sér að gera á næstu árum? Það skortir oft langtímasýn í umræðunni. Hér getum við t.d. ekki talað um hvernig væri hægt að setja í þessi fjárlög það sem lýtur að næsta fiskveiðiári því að það hófst áður en frumvarpið var lagt fram. Það eru að sjálfsögðu alls konar möguleikar á t.d. að innheimta gjöld eins og gistináttagjald, komugjöld, bílastæðagjöld o.s.frv. En er samt ekki svolítið mikilvægt að ætla sér ekki að taka allt í einu þannig að þeir sem eru að byggja upp í ferðaþjónustunni upplifi ekki að þeir séu búnir að fjárfesta og lendi svo í því að það er tekið svo mikið að þeir geti ekki haldið rekstri áfram? Er ekki rosalega mikilvægt í svona umræðu að hafa ákveðið jafnvægi og hugsa til lengri tíma?
Virðulegi forseti.
Forseti biður þingmanninn um að hinkra meðan hann er kynntur í pontu.
Virðulegi forseti. Afsakaðu þetta. Til að bregðast við því fyrsta sem hv. þingmaður sagði held ég að það væri bráðnauðsynlegt að Alþingi tæki ekki bara einu sinni heldur oft og með reglulegum hætti umræðu um grundvallarsýn fólks á samfélagið og hvernig það telji að það eigi að byggjast upp og hvernig eigi að fjármagna það. Hv. þm. Pawel Bartoszek kom ágætlega inn á skoðun sína á því. Þar erum við kannski, jú, við gætum farið saman í ferðalag en við myndum ekki pakka eins ofan í töskurnar, svo ég notist við hans líkingamál. Ég tel að við eigum einmitt að nýta okkur skattkerfið til að jafna aðstöðumun landsmanna. Öll erum við jú fædd með ákveðið tilkall til auðæfa landsins. Þar er ég sammála hv. þm. Pawel Bartoszek, þar getum við náð töluvert miklu meiru úr auðlindum okkar. Einstaka flokka kann svo að greina á með hvaða hætti það er gert. Það er auðvitað umræða sem hægt er að taka. Ég er líka sammála hv. þingkonu Birgittu Jónsdóttur um að auðvitað þurfa menn að kunna sér hóf og fara varlega. Það á ekki að stefna atvinnugreinum í voða með því að setja álögur of skarpt á þær. Ég held að það sé eitthvað sem allir hafa skilning á. En við þurfum samt sem áður að fara það rösklega í verkið að hér grotni ekki endanlega niður grunnþjónusta í heilbrigðiskerfinu, í menntamálum og jafnvel vegirnir.
Forseti. Nú ræðum við frumvarp til laga um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2017. Þar eru ýmsir áhugaverðir kaflar sem tengjast náttúrlega frumvarpi til fjárlaga beint. Í umræðunum hefur áður verið minnst á þann afgang sem fjárlög skila þetta árið. Sífellt er minnst á ófjármagnaða liði sem ekki birtast í frumvarpinu. Ég get ekki skilið það öðruvísi en að það sé þá ekki í plús. Við erum í mínus, ef liðirnir koma inn erum við tvímælalaust í mínus, ekki nema við hendum þeim burt. Þetta eru ýmsir liðir sem þingið hefur þegar samþykkt, eins og samgönguáætlun, þannig að við erum í mínus. Við þurfum að fjármagna þessa liði á næstunni. Þetta finnst mér mjög athyglisvert með tilliti til þess að í lögum um opinber fjármál, fjármálaáætlun fylgir því, kemur fram að hið opinbera á að skila 1% á næstu árum í afgang til þess að komast niður fyrir skuldaþak. Þess vegna er afgangnum stillt upp sem þessari upphæð. Ég veit ekki hvort það hefur áhrif á það hvaða liðir komast inn í fjárlagafrumvarpið eða ekki. Mér finnst það alla vega áhugavert. Með tilliti til þess og þeirrar umræðu sem hefur átt sér stað um kosningarnar og þau útgjöld sem flokkarnir börðust fyrir í kosningabaráttunni finnst mér athyglisvert að ekki sé í raun gert ráð fyrir því í frumvarpi til fjárlaga sem fráfarandi þing skilur eftir sig. Eftir því sem ég best veit er þetta gert t.d. í Danmörku þar sem þau vita að þau hafa 2%, ég veit ekki alveg af hvaða hlutfalli, hvort það er af vergri landsframleiðslu eða af fjárlögum, sem verða til framkvæmda á komandi kjörtímabili eða strax á komandi þingi. Það er eitthvað sem við ættum kannski að bæta í lögum okkar um opinber fjármál á þessu þingi. Við erum í þeirri athyglisverðu aðstöðu núna að þingið ræður. Í þessu frumvarpi til laga eru ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2017 og er m.a. annars fjallað um hækkun útvarpsgjalds, Framkvæmdasjóð aldraðra og fleiri liði sem er verið að hækka með tilliti til verðlags. Þeir liðir, eins og hefur verið bent á, hafa bein áhrif á vísitöluna. Hv. þm. Sigríður Á. Andersen benti á að það væri 0,2% hækkun á vísitölu neysluverðs. Hækkunin á olíugjaldinu er til þess að mæta hækkun verðlags sem veldur þá hækkun aftur. Það er ákveðið „positive feedback loop“, eins og það heitir á ensku, ég kann ekki alveg nákvæmt orðalag yfir það á íslensku, kannski jákvæð endurkvæm hringrás. Ég hef sérstakan áhuga á útvarpsgjöldunum og gjöldum um Framkvæmdasjóð aldraðra því að þau gjöld koma inn sem einskiptisgreiðsla þegar við gerum upp skattana okkar . Ég veit það persónulega að það er ekkert rosalega auðvelt að greiða 10–30 þús. kr. þann mánuðinn fyrir fólk sem hefur ekki háar tekjur. Þetta er verulega stór biti af mánaðarlegum útgjöldum hjá mjög mörgum. Það eru ekki allir, sérstaklega ekki þeir sem lifa á mánaðarlegum tekjum, mánuð fyrir mánuð, sem geta gert ráðstafanir vegna þessara einskiptisútgjalda allt árið. Mér finnst það áhugavert t.d. með tilliti til sóknargjalda. Af hverju eru sóknargjöld ekki nákvæmlega eins? Ég hef á tilfinningunni að þetta hafi verið lagt á til þess að fólk fyndi fyrir útvarpsgjaldinu sem var kannski óvinsælt gjald hjá einhverjum stjórnmálaflokkum. Ég veit ekki með Framkvæmdasjóð aldraðra, ég skil ekki af hverju hann er sér á báti. Helst vildi ég að þetta hlutfall væri inni í skattprósentunni eins og t.d. sóknargjöld, eða að sóknargjaldið hyrfi alveg. Hér áðan var minnst á svokallaða syndaskatta. Mig langar að minnast á þá. Að sjálfsögðu er ákveðinn kostnaður við t.d. áfengi og olíu sem leggst á samfélagið. Við sem samfélag þurfum að bregðast við og ríkissjóður er til þess, eins og hv. þm. Katrín Jakobsdóttir benti á, að þjóna okkur öllum. Við þurfum að greiða saman þann kostnað sem leggst á vegna þeirra atriða sem eru skattlögð. Ég sé þetta ekki sem syndaskatta, ég sé þetta sem kostnaðarskatta. Mér finnst áhugavert að heyra mismunandi sjónarmið um hvað skuli kalla þá. Ef það á að kalla hlutina sínum réttu nöfnum finnst mér kostnaðarskattur vera réttnefni. Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu ályktuðu um gistináttagjald, sem er talað um í þessu frumvarpi að verði hækkað úr 100 í 300 krónur. Þeim fannst eðlilegt, og einnig okkur Pírötum, að sveitarfélög fengju hlutfall af gistináttagjaldinu til uppbyggingar innan sinna svæða. Þar er einnig ályktað að sveitarfélög fái hlutdeild eða ákveðið útsvar af virðisaukaskatti, sem mér finnst mjög áhugavert. Það er ákveðinn hvati til uppbyggingar á öðruvísi atvinnustarfsemi en sveitarfélögin hafa tekjur af. Sveitarfélög hafa aðallega tekjur af fasteignasköttum og útsvari einstaklinga. Allri annarri starfsemi sem getur ekki af sér slíkar tekjur er í raun ábótavant í samfélaginu innan sveitarfélaga. Þessi fyrirtæki greiða öll skatt beint til ríkis og leggja ekkert til nærsamfélagsins. Mér finnst við þurfa að huga að kerfisbreytingum í þá veru að starfsemi skili einhverju til nærsamfélagsins, skili því beint en ekki í gegnum hið opinbera sem getur síðan verið ákveðinn þröskuldur eða greiðatæki, til að byggja upp starfsemi á landsbyggðinni. Þetta á sérstaklega við þegar við horfum til framtíðar, eins og lög um opinber fjármál gera. Þar eru tekin fimm ár fram í tímann. Við þurfum oft að hugsa dálítið lengra, t.d. með tilliti til olíugjaldsins. Það er mjög gott að fara út í þá sköttun til þess að ná markmiðum Parísarsamkomulagsins, en við þurfum líka að hugsa til tækniframfara. Það er jafnvel ekkert svo langt þangað til að orkulindir eins og olía og kol og gas o.fl. verða orðnar það dýrar miðað við aðra orkugjafa að það vandamál leysist af sjálfu sér. Því fyrr sem við komumst á þann stað, þeim mun betra. Þá erum við algerlega laus við þetta vandamál. Þá myndast ákveðnir hvatar, ekki endilega bara skattar heldur hvatar, til nýsköpunarstarfsemi, til þess að komast á þann stað, í staðinn fyrir að fjármagna það endilega með sköttum á kolefnum, því að orkuframleiðendur núna eru í þeirri aðstöðu að vera með fjármagn til að fara út í nýsköpun í orkuvinnslu. En þeir gera það ekki. Þeir hanga á þeim orkuauðlindum sem þeir hafa og fullnýta þær þó að kostnaðurinn samfélagslega sé gríðarlegur. Við getum kannski haft einhver áhrif á það með því að vinna með þeim í nýsköpun, jafnvel með kolefnisgjaldinu að einhverju leyti til, sem mundi kannski skila sér, eins og aðrir kaflar hérna, í hvötum til nýsköpunar á móti.
Virðulegi forseti. Nú erum við að ræða hitt stóra pólitíska málið sem er náttúrlega beintengt því sem við ræddum í gær, þ.e. nú erum við að ræða hvernig við ætlum að afla teknanna til að framkvæma það sem við hugsum okkur varðandi samfélagið. Ég fagna því að einhverjir hv. þingmenn hafa í dag rætt um þetta sem það sem það er, stórpólitískt mál. Ég sakna þess mjög oft þegar við erum að ræða tekjuöflun ríkisins. Stundum lætur fólk eins og það að vilja skattheimtu með ákveðnum hætti, vilja afla ákveðinna tekna, sé eitthvert sérstakt áhugamál ákveðinna stjórnmálaflokka og stjórnmálafólks. Það er ekki þannig. Við viljum öll hafa það samfélag sem við búum í sem best úr garði gert. Til að standa undir því þarf að afla tekna. Ýmis orð eru látin falla í umræðunni, bæði í þessum þingsal og utan veggja þessa húss. Hér hefur t.d. verið talað um hátt skatthlutfall á Íslandi miðað við verga landsframleiðslu. Talað er um að við Íslendingar séum í þriðja sæti á eftir Dönum og Svíum hvað það varðar, að teknu tilliti til lífeyrisiðgjalda. Við þetta hef ég tvennt að athuga. Í fyrsta lagi: Hvar í ósköpunum ættum við annars staðar að vera en á meðal Norðurlandanna? Erum við ekki að tala um það sí og æ að við viljum vera velferðarsamfélag, norrænt velferðarsamfélag í anda þess sem þar gerist best? Hvar í ósköpunum ættum við að vera á lista sem þessum ef ekki einmitt þar? Hins vegar, og það er hin athugasemdin mín, þá held ég að þetta sé einfaldlega ekki rétt. Þarna er tekið tillit til lífeyrisiðgjalda. Lífeyrisiðgjöld eru ekki skattur. Það er alveg sama hvernig við snúum því og teiknum upp í okkar heimsmynd sem hlýtur að ráðast af afstöðu til skatta, eða ekki, lífeyrisiðgjöld eru ekki skattur. Við erum með sjóðsöfnunarkerfi. Við greiðum inn í lífeyrissjóði, við fjárfestum í lífeyristekjum framtíðarinnar. Og skatttekjum, því við útgreiðslu er aflað skatttekna til ríkissjóðs og einnig til sveitarfélaganna. Þetta eru uppsöfnunarsjóðir en ekki gegnumstreymiskerfi eins og mjög víða er um heim. Inngreiðslurnar í lífeyrissjóðina koma í veg fyrir hærri skatta síðar, en til þeirra kæmi ef ekkert væri í þessum sjóðum. Það að mála upp þá mynd að taka skatthlutfall og lífeyrisiðgjöld, skella því saman og setja inn í töflu sem setur okkur á einhvern stað, við endum á stað sem við hljótum þrátt fyrir allt að vilja vera á, er einfaldlega röng mynd að mála upp. Þetta er ávísun á greiðslur síðar. Við sem tölum á hátíðarstundum, í kosningabaráttu, þegar við tölum við umbjóðendur okkar, um það velferðarsamfélag sem við viljum sjá hér ættum að spyrja okkur alvarlegra spurninga hvað það varðar og hvernig skattheimtu er raunverulega háttað hér á landi miðað við annars staðar á Norðurlöndum. Ef við tökum lífeyrisiðgjaldið út, hvar erum við þá stödd? Það er spurning sem við ættum að velta fyrir okkur. Kannski er það ástæðan fyrir því að innviðauppbygging hefur engin verið, síður en svo, síðustu árin. Kannski er það ástæðan fyrir því að Landspítalinn og fleiri stofnanir þurfa að reka sig á minni fjármunum en sambærilegar stofnanir annars staðar. Kannski er ástæðan einmitt sú að við erum einfaldlega ekki með sama skattkerfi og þau lönd sem við viljum bera okkur saman við. Það er eins og við þorum ekki að standa í lappirnar þegar kemur að því að afla tekna til ríkissjóðs. Við segjum A: Við viljum fá norrænt velferðarkerfi, við erum best og frábærust í heimi með það, en við þorum ekki að segja B: Við viljum afla þessara tekna til að standa einhvern veginn undir þessu. Ég sé að enn og aftur situr hæstv. fjármálaráðherra ekki í salnum. Ég fer nú að taka þetta persónulega. Alltaf þegar ég vil eiga orðastað við hann er hann einhvers staðar annars staðar. En ég er ekki að gráti kominn, ég hygg að við eigum eftir að eiga mörg samtöl um fjárlagafrumvarp sitjandi hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssonar. Þetta eru mörg orð sem maður þarf að hafa hér í kollinum. En ég vil eins og í gær lýsa yfir ákveðnum vonbrigðum með fjárlagafrumvarpið sem var lagt fram. Það er hálfklárað verk. Ég held að við þurfum að velta því alvarlega fyrir okkur hvernig við getum lagt fram eitthvert plagg og gumað af því að þetta séu hallalaus fjárlög þegar það vantar dittinn og dattinn í það. Það vantar að fylla upp í myndina. Það vantar að útskýra hvernig eigi að gera alls kyns hluti sem Alþingi er þó búið að samþykkja. Þetta fjárlagafrumvarp, væri það úrlausn á stærðfræðidæmi í grunnskóla, hefði það fengið falleinkunn. Það er ósköp einfalt mál. Þú getur ekki komið í bankann þinn og sagt: Ég á þetta og þetta mikið af peningum til að eyða um hver mánaðamót en ástæðan er sú að ég tek ekki með allt sem ég ætla hvort sem er að eyða peningum í. Það gengur ekki. Það eru vonbrigði að hæstv. fjármálaráðherra skuli ekki hafa skilað betra verki. Hann getur ekki - má ég segja hann? Þarf ég að segja hæstv. fjármálaráðherra aftur?
Já.
[[Gripið fram í: Alltaf.]] Alltaf. Takk. Hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson getur ekki einfaldlega skýlt sér á bak við það endalaust að þetta séu einhverjar samþykktir sem Alþingi gerði og komi honum ekkert við. Það komi framkvæmdarvaldinu ekkert við hvað löggjafarvaldið samþykkir. Fór hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson um allt kjördæmið í aðdraganda kosninga og sagði: Við ætlum ekki að fara í þessa samgönguáætlun? Við ætlum ekki að fara í þær framkvæmdir sem var talað um og samþykktar í samgönguáætlun? Mér þætti það athyglisvert ef svo hefði verið. Kostnaðarþátttaka sjúklinga? Hvar er hún í fjárlagafrumvarpinu? Hvar eru þökin? Hvar eru peningarnir sem á að setja þar inn? Hvað ætlar hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson að segja við allar þessar stofnanir, alla þessa forstöðumenn stofnana, sem eru að biðja um aukna fjármuni af því að innviðir hafa verið sveltir undanfarin ár, stofnanir í menntakerfinu, Landspítalann, Landhelgisgæsluna? Hvað ætlar hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson að segja við þetta fólk annað en að koma með einhverjar pillur til þess eins og hann gerði hér úr ræðustól í gær? Einhverjar pillur til forstjóra ríkisstofnana um að þeir eigi ekki að vera að ræða sín mál við fjölmiðla því þá sé á einhvern hátt verið að ganga fram hjá þinginu? Ég er hluti af þessu þingi og ætla að lýsa því yfir að mér finnst á engan hátt verið að ganga fram hjá mér eða öðrum í þessu þingi þótt forstjóri ríkisstofnunar ræði fjárhagsstöðu hennar við fjölmiðla. Mér hefur oft þótt hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson hafa furðulegar hugmyndir um eðli fjölmiðlunar. Það er eins og hann átti sig ekki alveg á því hvar við erum stödd í tímanum hvað það varðar. Hann hefði kannski gert betur í að hlusta meira á þessa forstöðumenn áður en hann lagði fram fjárlagafrumvarp sitt frekar en að leggja það fram hálfklárað með öllum þessum lausu endum þar sem vantar endalaust inn í. Endalaust er kannski fulldjúpt í árinni tekið, en mjög víða vantar umtalsverðar tekjur. 13–15 milljarða í samgönguáætlun. 1,3–1,8 milljarða vegna kostnaðarþátttöku sjúklinga. Er hægt að segja: Þetta eru hallalausu fjárlögin mín, en þau eru hallalaus því að ég er ekki með tekjur fyrir öllum þeim útgjöldum sem við ætlum að fara í? Þetta er einfaldlega ekki boðlegt. Hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson verður tíðrætt um að við eyðum ekki sömu krónunni tvisvar. Ef við setjum X marga milljarða í almannatryggingakerfið setjum við þá milljarða ekki einhvers staðar annars staðar. Það er allt satt og rétt. En ég ætla að líka að upplýsa hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktsson um að maður getur ekki heldur eytt krónum sem maður hefur ekki aflað. Maður getur ekki lofað útgjöldum en ekki haft bein í nefinu til að standa undir því að fjármagna þau. Það er einföld hagfræði. Mér finnst þetta allt of mikil lenska í umræðum allt of margra sem að stjórnmálum koma þegar kemur að tekjuöflun. Við látum eins og þetta sé það neikvæðasta sem upp getur komið, ofbeldi jafnvel, skattar. Þetta er tæki samfélagsins til að búa sem best að því kerfi, því umhverfi, því lífsumhverfi sem við öll búum við. Það er menntakerfið okkar. Það er heilbrigðiskerfið, velferðarkerfið. Það er ekki hægt að fría sig ábyrgð þegar kemur að því að afla tekna ef menn ætla svo að guma af góðum árangri þegar kemur að fjármálum. Ég sé ekki betur en að í fjárlagafrumvarpinu sé tekjuafsal upp á rúma 5 milljarða kr., nettó 5,2 milljarða, ef ég skil þetta rétt. Þar er ýmislegt sem er án efa góðra gjalda vert. Þarna eru ívilnanir vegna rannsókna og þróunarstarfsemi, það er afsláttur vegna hlutabréfakaupa í litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Ég á eftir að kynna mér þessi mál. Það getur meira en vel verið að margt þarna sé skynsamlegt og gott og ég muni bara styðja það og sé hið besta mál. En þegar menn afsala sér tekjum en ætla samt sem áður að setja aukna fjármuni í uppbyggingu innviða þarf að finna þær tekjur einhvers staðar annars staðar. Það er ekki hægt að eyða fjármunum sem maður ekki aflar þér. Ég sakna þess að hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson útskýri fyrir okkur af hverju hann er að afsala ríkissjóði 5 milljörðum, af hverju hann finnur ekki þeim samþykktum sem löggjafarvaldið hefur þó gert stað í fjárlögunum sínum, af hverju hann leggur fram hálfklárað verk en heldur svo glærusýningar og gumar af því út á við að hann sé að leggja fram hallalaus fjárlög. Ég sagði í umræðum í gær að ég liti á þetta fjárlagafrumvarp sem umræðugrundvöll. Að sumu leyti er það gott. Það er nýjung að ekki sé lagt fram fjárlagafrumvarp þar sem farið er í smáatriðum yfir einstök mál hvað varðar tekjur og útgjöld. Það er ágætt að leggja fram umræðugrundvöll. En þá kemur enn og aftur að því sem mér varð tíðrætt um í gær sem er ábyrgð okkar þingmanna, bæði þeirra sem sitja í þeim þingnefndum sem munu fjalla um þessi mál en einnig okkar hinna sem sitjum í þingsal þegar kemur að því að samþykkja breytingar á frumvarpinu. Ef við fáum í hendur hálfklárað verk er það okkar að klára það. Gerum það með það í huga að byggja upp það norræna velferðarsamfélag sem við flest ef ekki öll töluðum um að stefna að í aðdraganda kosninga. En það þurfa að vera báðar hliðar á peningnum í því, bæði þegar kemur að tekjum og útgjöldum. Það er ekki hægt að guma af útgjöldum en geta svo ekki staðið í lappirnar þegar kemur að því að horfa til þess hvernig á að fjármagna þau útgjöld, hvernig á að fjármagna það samfélag sem við viljum búa í saman.
Frú forseti. Ég vil fyrst af öllu taka undir orð hv. þm. Kolbeins Proppés um ranga gagnrýni hæstv. fjármálaráðherra á forstöðumenn ríkisstofnana, hún kom mér mjög á óvart. En að öðru. Ég ræddi gistináttagjald í umræðunni í gær. Ígildi þess dugði fyrir tveimur karamellum, en núna fyrir hálfum lítra af gosdrykk á bensínstöð, þetta eru heilar 300 kr. Auðvitað er ánægjulegt að sjá hækkunina, en hún vekur spurningar. Af hverju er ekki valin hlutfallstala eða prósentutala? Við vitum öll að fjöldi gististaða tekur 10.000 til 70.000 kr. fyrir næturgreiðann, en í ódýrri gistingu er farið fram á minna. Það er því mun eðlilegra að hlutfallslega dýr gisting leggi meira af mörkum til ríkisins en ódýr. Í þessu sambandi má minnast á ósk sveitarfélaga um að fá sjálfsagða hlutdeild í gistináttagjaldinu, sem er ekki ljós núna. Hins spurningin er þessi: Hvaða rök hníga að því að hækka ekki gistináttagjaldið fyrr en 1. september 2017? Upphæðin, 300 kr., ofan á upphæðir sem eru taldar í mörgum þúsundum eða tugþúsundum, veldur ekki jarðskjálfta. Með þessu ráðslagi verður ríkissjóður af 900 millj. kr. á næsta ári, eða 2017. Gistináttagjaldið gefur af sér 300 millj. kr. 2017 en áætlað 2018 1.200 millj. kr. Sé mismunurinn, þessar 900 millj. kr., settur inn í töfluna yfir áhrif á afkomu ríkissjóðs í bandormsplagginu þá hækka jákvæðu nettóáhrifin úr 1.450 millj. kr. í 2.350 millj. kr. Það munar um minna. Nú er hæstv. fjármálaráðherra ekki hér til svara svo að ég veit ekki hver svarar þessum spurningum. Svo að ég staðsetji mig í mínu eigin kjördæmi, Suðurkjördæmi, þá dugar upphæðin sem okkur vantar úr fullu gistináttagjaldi allt árið, þ.e. þessar 900 millj. kr., til þriggja mikilvægra úrbóta. Í fyrsta lagi: 300 millj. kr. þarf til að bjarga einum mikilvægasta skóla landsins frá hruni, Garðyrkjuskólanum í Hveragerði, sem er undirstaða menntunar og nýsköpunar og þróunar í ylrækt. Í öðru lagi: Þetta mundi duga til aukafjárveitinga til tveggja heilbrigðisstofnana sem eru nánast á hnjánum, sem eru Heilbrigðisstofnun Suðurlands og Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, frammi fyrir síauknum verkefnum og minnkandi þjónustustigi. Í þriðja lagi: Auknar fjárveitingar til þekkingarsetra og háskólafélaga í Suðurkjördæmi sem berjast í bökkum hver um sig. Þetta eru hlutar menntakerfis, nýsköpunar og rannsókna sem eru meðal lífæða landsbyggðarinnar. Auðvitað nefni ég þetta ekki sem raunverulega leið því að fé gistináttagjalds dreifist með öðrum hætti í raun og veru. En ég nefni þessi þrjú atriði til skýringar á því hvað hér er í húfi. Frú forseti. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir nefndi komugjöld sem svo sannarlega koma vel til greina, en við höfum rætt skylda fjáröflun í eitt til tvö ár án árangurs. Það eru því vonbrigði að á því sé ekki tekið hraustlegar í fjármögnun úrbóta í ferðaþjónustu en raun ber vitni í fjárlagafrumvarpinu. Við hljótum að sinna hlutverki okkar betur hér á þessu 146. þingi. Umræður hér á þinginu eiga grunn í ólíkum skoðunum þingmanna á fjáröflun til ótal brýnna verkefna. Ég segi: Við skulum sjá skóginn fyrir trjánum, hv. þingmenn, því að staðan er nokkuð ljós. Það eru til fyrirtæki sem skila methagnaði og eru aflögufær. Um 1% þeirra sem hafa fjármagnstekjur fá greiddar um 44% þeirra. Fjármagnstekjurnar eru víst 95 milljarðar. Um 10% þjóðarinnar eiga um 60% eigna í landinu. Launafólk í tveimur hæstu tekjuþrepum Hagstofunnar fær greiddan um helming launa í landinu, það eru yfir 700 milljarðar sem koma í hlut þess fólks. Þegar rætt er um að þessir aðilar leggi meira til samfélagsins en nú er gert minnir það okkur á að örsamfélagið Ísland er sérstætt. Þar standa um 330.000 mannverur og fyrirtæki undir menningar- og velferðarþjóðfélagi nokkurn veginn á pari við nágrannalöndin sem eru öll miklu fjölmennari. Þess vegna er sáraeðlilegt að við gerum jafnvel meiri kröfur á skatt og gjaldheimtu en tíðkast til dæmis í milljónalöndunum. Háskóli á Íslandi kostar jafn mikið og háskóli í Noregi. Hollt er að minna á hvernig ríkið á árunum 1930 til 1980, í svo sem eins og hálfa öld, rak næstum allt, bæði þjónustu og meðalstór fyrirtæki hér í landinu. Smæðar samfélagsins vegna hefur þetta smám saman breyst með stækkandi þjóðfélagi og breyttum aðstæðum. Hvað sem því líður er samneysla á Íslandi og ríkisaðstoð enn þá og eðlilega stór þáttur. Það er allsendis óþarfi að gera skattheimtu tortryggilega eða neita því að jöfnuður og velferð eru háð öflugu og réttlátu gjalda- og skattkerfi. Núverandi fjárlög endurspegla ekki nógu vel þarfir þjóðfélagsins. Úrbætur snúa að hv. fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd og okkur þingmönnum ber að berja sem allra mest í brestina. Að lokum: Hér hefur kolefnisgjald verið nefnt og lausn á umræðum um það er sáraeinföld. Það á að leggjast, ég nefni hér enga sérstaka tölu, jafnt á eldsneyti sem aðföng til iðnaðar og stóriðju, þ.e. kol, koks, trjáflísar, rafskaut o.s.frv. Allt annað er rökleysa.
Frú forseti. Þetta er hefur verið ágætisumræða um það sem við höfum fram til þessa kallað bandorminn, þ.e. ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga. Mér hefur þótt margt áhugavert koma fram í máli þingmanna. Auðvitað hefur verið farið vítt og breitt yfir, ekki kannski bara verið að tala um nákvæmlega þetta frumvarp eðli málsins samkvæmt því að það hangir saman við fjárlagafrumvarpið og ástæða til að tala um það í því samhengi. Það eru ágætir hlutir í þessum bandormi, sumir finnst mér, meðan mér finnst aðrir síður góðir eins og gefur að skilja. Ég verð eiginlega að byrja á því að segja í ljósi þess sem sagt var áðan, og það hefur auðvitað komið fram af hálfu ráðherra, að þetta er frumvarp ríkisstjórnar sem er að fara frá, er í rauninni farin frá, og það byggir algjörlega á hennar ríkisfjármálaáætlun og frá henni er mjög lítið vikið. Þannig var frumvarpið kynnt. Það liggur því alveg fyrir að þetta er frumvarp ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem nú er fallin. Afkoman sem hér hefur líka verið mikið til umræðu, og ég hef sagt það bæði við fjárlagaumræðuna fyrir yfirstandandi ár og áður, byggist auðvitað á stöðugleikaframlögum, þ.e. einskiptistekjum og arðgreiðslum frá bönkunum. Það eitt og sér ásamt því að Sjálfstæðismenn hafa viljað sérstaklega og hafa lagt sig fram um að lækka skatta er eitthvað sem er endurtekið efni, þ.e. það er endurtekið í hagsveiflu eins og gerðist fyrir hrun. Rannsóknarskýrsla Alþingis hefur sýnt fram á að þetta er ekki góð hagstjórn sama hvað hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt um þau mál. Þetta er nákvæmlega sama og gerðist hér fyrir hrun, þ.e. í kringum ákveðna þenslu. Tekjur sem við höfum núna, fyrir utan þær tilteknu tekjur sem ég nefndi áðan af stöðugleikaframlögum eða arðgreiðslum, eru einnig tekjur af miklum ferðamannaiðnaði sem er frábært að mörgu leyti, ekki öllu, en er líka mjög viðkvæmur ef út í það fer að allt gangi til baka og þær tekjur hrynji kannski mjög hratt. Ríkisstjórnin er að lögfesta skattbreytingar sem er algjörlega í hennar anda, þær eru ekki í mínum anda og ekki anda Vinstri grænna, það er alveg ljóst. Þess vegna vill maður ræða málin svolítið út frá því þó að við stöndum frammi fyrir þessum sérstöku tímum þar sem engin ríkisstjórn er raunverulega eða meiri hluti á þingi. Hér hefur líka verið talað svolítið um að nú ráði þingið og ákvarðanirnar séu í höndum þingsins. Ég velti samt fyrir mér, t.d. í ljósi samgönguáætlunar, hvort það er raunverulega þannig. Ef það er svo að samþykkt þingsins er virt að vettugi eins og gerist með þá tillögu, hvert er þá raunverulegt vald þingsins ef framkvæmdarvaldið ákveður að hunsa það algjörlega? Ég veit það ekki. Ég hef ákveðnar efasemdir. Ef ríkjandi meiri hluti væri á þingi og þetta hefði verið lagt fram svona þá myndi þessi ríkjandi meiri hluti væntanlega standa með þessu fjárlagafrumvarpi. Auðvitað veit ég að við höfum gert breytingar á frumvarpi í gegnum tíðina, alltaf, en við erum að tala um tugi milljarða samt sem áður. Ég er ekki viss um að það fengist endilega samþykkt í fjármálaráðuneytinu ef út í slíkar breytingar yrði farið. Þess vegna hef ég velt fyrir mér hvert okkar raunverulega vald er. Bara svo ég haldi mig við samgönguáætlunina þá höfum við Vinstri græn lagt það til að markaðir tekjustofnar Vegagerðarinnar verði færðir upp til verðlags og það skili okkur u.þ.b. 7 milljörðum á ári, sem veitir nú ekki af inn í þann málaflokk. Ég held að við höfum verið ein flokka sem lögðum sérstaklega fram útfærða ríkisfjármálaáætlun, þ.e. hvernig við hygðumst auka tekjur til að mæta þeim útgjöldum sem samfélagið kallaði á. Þetta var ekki eitthvað sem við bara vildum. Eins og hér hefur verið rakið lofuðu flestir flokkar að bæta þar úr. Við höfum vissulega mismunandi nálganir á það hvernig við gerum það, en það verður ekki gert án aukins fjármagns. Mér finnst afar sérstakt þegar þingmenn telja sig geta verið hlutlausa, eins og kom fram hjá einum hv. þingmanni áðan, þegar kemur að því að fara í slíkar aðgerðir. Ég átta mig ekki alveg á því. Ég hef líka sagt og get sagt það aftur, það er ekki raunverulegur hagnaður af rekstri ríkissjóðs ef hann yfirfærist í halla stofnana, ef það er þannig að í öllum stofnunum, nei, ég ætla ekki að segja öllum, í mjög mörgum stofnunum sé halli, uppsafnaður halli, uppsöfnuð fjárþörf og vandi og skorið hefur verið niður. Það er búið að taka til. Sums staðar má gera betur. Ég ætla ekki að draga úr því. En það er ekki af því bara, sem ákallið heyrist utan úr samfélaginu mjög víða, úr menntakerfinu, úr heilbrigðiskerfinu, vegna samgöngumála. Þetta er ekki af því bara. Þegar þessir innviðir okkar eru ófjármagnaðir er verið að ýta gjöldum eða útgjöldum inn í framtíðina, það er verið að ýta þeim til komandi kynslóða, því að þetta mál verður ekki leyst bara með þessu frumvarpi eða frumvarpi á næsta ári. En það þarf að byrja. Það er ekki hægt að bíða. Samkomulag er á Alþingi um það og hefur verið að stöðugleikaframlögin gangi til að greiða niður skuldir, um það erum við öll sammála, við eigum að gera það. Við eigum að lækka vaxtakostnað ríkissjóðs. Ef við seljum eignir sem koma úr slitabúunum fara þær í að greiða niður vexti eða lækka vaxtabyrðina. En við getum ekki bara gert það og ekki fjárfest svo um munar inn í framtíðina. Það er a.m.k. mín skoðun og skoðun okkar Vinstri grænna sem birtist í ríkisfjármálaáætlun okkar. Við höfum viljað fara í raunverulegar umbætur. Við erum tilbúin til að afla tekna til þess eins og ég sagði áðan. Við höfum lagt til að sækja skatta og tekjur til þeirra sem teljast til auðugustu hópa samfélagsins, þ.e. ef menn eru með mjög háar tekjur og eru á meðal 3% framteljenda, auðlegðarskatt sem eiga t.d. yfir 120 millj. kr. hreinar eignir en þær geta verið margvíslegar. Við höfum talað um að taka inn af auðlindunum okkar, bæði í raforku og í sjávarútveginum. Þrátt fyrir stöðu hans núna eru þessi afnot, þ.e. það sem hann skilar til þjóðarbúsins, allt of lítil. Ég minni enn og aftur á þá hræðsluáróðursumræðu að þá fari allt á hliðina. Það er enginn að fara í þá átt. En við þurfum að taka á veiðigjöldunum og raforkuskattinum. Og svo þurfum við auðvitað að standa saman um að efla skatteftirlitið og reyna að ná einhverju til baka af 80 milljarða kr. undanskotum sem er vitað um, eins og skattstjóri hefur sagt. Hér var líka nefnd salan á bönkunum. Það er líka hluti af þessum stöðugleikaframlögum. Ég verð að taka undir með hv. formanni Vinstri grænna, Katrínu Jakobsdóttur, hvað það varðar að plönin verða að liggja fyrir um aðskilnað fjárfestingar- og viðskiptabanka. Hverjir geta keypt? Verðum við að fá hingað inn erlent fé eða eiga lífeyrissjóðirnir að halda áfram að fjárfesta? Við þurfum líka aðeins að hugsa um hverjir koma að því. Það skiptir máli. Eins og komið hefur verið inn á á umræðan alltaf að snúast um það að ríkiskassinn er fyrir okkur öll, þegna þessa samfélags, og á að snúast um velferð. Það var tónninn sem var sleginn í kosningabaráttunni. Ég held að við getum verið sammála um það. Við Vinstri græn höfum talað fyrir því að skattkerfið sé notað til þess að jafna stöðu fólks hvernig svo sem hún er, hvort sem við ræðum um þau 6.000 börn sem lifa við skort, eins og UNICEF kynnti okkur í janúar á árinu, eða hvort við erum að tala um unga fólkið sem vill fá að velja hvort það leigir sér eða kaupir af því að það er ekki jafn jarðfast og eldri kynslóðir hafa kannski kosið að vera, þ.e. að kaupa sér alltaf eign, þá er það miklu síðra hlutskipti ungs fólks og sérstaklega þegar það er að byrja að búa, en til þess þarf auðvitað að vera heilbrigður leigumarkaður. Við þurfum að sjá til þess að það geti orðið. Við þurfum líka með öflun tekna fyrir ríkissjóð að huga að þeim sem minna mega sín og höllum fæti standa í samfélaginu. Hér hafa verið nefndir eldri borgarar og öryrkjar. Það er líka til mjög tekjulágt fólk, verkafólk, sem ber lítið úr býtum. Það þarf líka að koma til móts við það í gegnum kerfið. Það er vel hægt án þess að verið sé að kollvarpa öllu eða setja allt á hliðina eins og gjarnan er talað um þegar launahækkanir verða, stór hluti af því sem er verið að bæta í vegna heilbrigðismála og annarra mála og skóla, við vitum það. Það eru verðlagsuppfærslur og það er vegna launahækkana. Það er ótrúlega lítið inn í hinn eiginlega rekstur. Allt of lítið. Frú forseti. Ég hef verið að reyna að sinna fjárlagafrumvarpinu, fór samt aðeins á handahlaupum yfir þennan bandorm. Það sem mig langaði kannski helst að stikla á er þessi verðlagsuppfærsla krónutölu skatta og gjalda. Ég er í sjálfu sér ánægð með að það á að fara umfram verðbólgu. Talað var um 5%, hér eru 4,7%. Ég hefði viljað sjá það fara alveg í 5%. Ég held að það sé gott. Hér var líka talað um kolefnisgjaldið og annað slíkt. Ég tek undir þá umræðu sem fór fram um að hækka eigi það og hafa hækkunina almennilega til að mæta Parísarsamkomulaginu og til að standa í lappirnar sem þjóð, auðug þjóð. Og umræða var um hækkun gistináttaskattsins. Sveitarfélögin hafa verið að kalla mikið eftir nýjum tekjustofnum. Þau þurfa auðvitað að sinna innviðum sínum sem þau fá ekki bætt úr ríkissjóði og fá ekki endilega beinar tekjur af ferðamanninum heldur. Það eru til alls konar samsetningar af samfélögum. Mér dettur í hug Mývatnssveit þar sem mikið af fólki kemur í vinnu yfir hábjargræðistímann, er ekki með lögheimili þar, og þar af leiðandi fara skatttekjurnar út úr samfélaginu, það er gegnumstreymi sem skilar sér kannski að einhverju leyti í stofnanir eða fyrirtæki innan sveitarfélagsins sem skilar sér svo jú að einhverju leyti til sveitarfélagsins sjálfs. En það er gríðarlega viðkvæmt og stórt svæði, sem komið hefur m.a. fram í málefnum þeirra varðandi frárennsli og annað slíkt sem þau ráða ekki við. Slík sveitarfélög þurfa að fá tekjuskattsstofna bætta. Við töluðum um að þau fengju hluta af gistináttagjaldinu. Mér finnst að taka þurfi það til umræðu í efnahags- og viðskiptanefnd, að það fari ekki bara beint í ríkissjóð. Við höfum líka viljað taka fé inn í gegnum komugjöld. Ég held að það sé hið besta mál í ljósi þess hvernig staðan er núna. Mig langar aðeins að vekja athygli á lið 3.10 Rekstrarkostnaður hjúkrunarrýma og kostnaðarþátttaka heimilismanna, bara í blárestina af því að það er alltaf þannig að tíminn hleypur frá manni. Fyrri hlutinn finnst mér afar góður. Verið er að koma í veg fyrir að kostnaðarþátttaka heimilismanna á dvalar- og hjúkrunarheimilum aukist af því að tengingar maka voru afnumdar. En í restina kemur þetta og það hefur gerst áður. Mér finnst í ljósi þess hve staðan er góð að við þurfum að skoða þetta. Hér er verið að gefa enn og aftur leyfi til að verja fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra til að standa straum af rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma fyrir aldraða. Sjóðnum er ekki ætlað að standa straum af rekstrarkostnaði. Honum er ætlað að vera nýbyggingarsjóður [[Forseti hringir.]]og ég held að við þurfum að sjá til þess að einhverjir peningar verði til í þeim sjóði því að fram undan er gríðarleg uppbygging hjúkrunarheimila.
Einn nýkjörinn þingmaður, hv. 9. þm. Reykv. s., Lilja Alfreðsdóttir, var fjarstödd á þingsetningarfundi er kjörbréf hennar var samþykkt. Ég býð hana velkomna til þings. Hún mun nú undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni samkvæmt 2. gr. þingskapa. Ég bið skrifstofustjóra Alþingis að færa hv. þingmanni heitstafinn til undirritunar.
Lilja Alfreðsdóttir hefur nú undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa.
Hæstv. forseti. Við ræðum ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2017. Eins og fram kemur í greinargerð með umræddu frumvarpi er meginefni þess m.a. að viðmiðunarfjárhæðir barnabóta verði hækkaðar í takt við forsendur fjármálaáætlunar og komi til framkvæmda við álagningu opinberra gjalda á árinu 2017. Í frumvarpinu kemur fram að tímabundnir útreikningar vaxtabóta verði framlengdir óbreyttir um eitt ár að frátöldum eignamörkum bótanna sem hækka um 12,5% þannig að útgjöld vegna vaxtabóta haldast óbreytt frá fjármálaáætlun. Við í Framsóknarflokknum lögðum áherslu á breytta útreikninga og forsendur barnabóta í kosningabaráttunni og lögðum til að barnabætur væru eyrnamerktar hverju barni og þær stórhækkaðar. Þetta væri hluti af skattkerfisbreytingum sem lagðar voru til í skýrslu sérfræðinganefndar sem skilaði af sér niðurstöðu fyrir nokkru síðan. Auk þess töluðum við Framsóknarmenn um breyttar áherslur í skattamálum sem væru lægri skattar fyrir millistétt og þá sem lægri hafa tekjurnar og þeir sem hærri hefðu tekjur borguðu hærri prósentu skatta. Í raun er þetta samt flóknara en hér um ræðir því að um mikla kerfisbreytingu er að ræða sem snýst m.a. um kerfisbreytingu varðandi persónuafslátt og breytingar á vaxtabótakerfi. Okkur finnst mikilvægt að þessir þættir verði kannaðir í samhengi við ríkisfjármál. Hins vegar erum við á sérstökum tímamótum núna þar sem starfsstjórn leggur fram fjárlagafrumvarpið og það frumvarp sem við ræðum að þessu sinni. Það er því verk nýrrar ríkisstjórnar, sama hver hún verður, að móta stefnu í skattamálum ríkisins. Ég held og mig minnir að allir flokkar hafi talað um mikilvægi innviðauppbyggingar í okkar ágæta samfélagi í liðinni kosningabaráttu. Auk þess var talað um mikilvægi þess að viðhalda hér stöðugleika og nýta aukið svigrúm ríkissjóð til uppbyggingar. Við heyrum á öllum fréttum að aukið fé vantar til innviðauppbyggingar, m.a. heilbrigðismála, menntamála, samgöngumála, lífeyrismála og þannig mætti áfram telja. Við í Framsóknarflokknum töluðum um mikilvægi þess að efla heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni og styrkja þyrfti þær og efla eftir þær sameiningar sem farið hefur verið í á undanförnum árum. Við værum með stærri stofnanir sem gætu tekið að sér sérhæfð verkefni. Til dæmis á Akranesi væri hægt að efla enn frekar liðskipta- og kvennaaðgerðir. Með því móti væri hægt að létta álagi af Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Auk þess höfum við öflugar heilbrigðisstofnanir í kringum höfuðborgarsvæðið sem gætu tekið við einhverju af þeim hlutverkum sem sinnt er á Landspítala. Eins og margar fréttir hafa borið með sér er Landspítalinn oft yfirfullur af sjúklingum, álag á starfsfólk mikið á meðan auðar deildir eru í heilbrigðisstofnunum í kringum höfuðborgarsvæðið. Hins vegar er það að þrátt fyrir þetta þarf aukið fjármagn inn í heilbrigðiskerfið og það hefur verið gert undanfarin ár en meira þarf til og í ríkisfjármálaáætlun er verið að auka við. Þegar stórar stofnanir hafa gengið í gegnum erfiðleikatímabil í rekstri tekur tíma að snúa erfiðri þróun við. En við komum að þeim punkti aftur og aftur að við þurfum að fara í stefnumótun í heilbrigðismálum til að meta og greina hvaða þjónustu eigi að veita á heilbrigðisstofnunum víða um landið. Þar þarf að taka tillit til ýmissa þátta eins og fjarlægða, samgangna, aldurssamsetningar og annarra þátta sem skipta verulegu máli. Í þeirri stefnumótun þarf að koma fram hver fjárþörfin er og skoða ýmsa tekjustofna í því samhengi. Í þessu frumvarpi er jafnframt fjallað um hækkun á gistináttaskatti. Það er nauðsynlegt til að afla fjármuna í gegnum ferðaþjónustuna en hér er um verulega krónutöluhækkun að ræða, þreföldun fyrir hverja selda gistináttaeiningu frá 1. september 2017. Frá því að frumvarpið var lagt fram hafa nokkrir litlir rekstraraðilar lýst áhyggjum sínum af því að þetta sé föst krónutöluhækkun sem gæti haft áhrif á rekstur þeirra, sérstaklega þeirra sem bjóða upp á ódýra gistingu, og telja að jafnvel væri sanngjarnara að um væri að ræða ákveðna prósentuhækkun í þessu samhengi, þ.e. af þeirri gistingu sem boðið er upp á. Auk þessa þarf að fara í stefnumótun í ferðaþjónustu. Við þurfum meiri tekjur inn í málaflokkinn til uppbyggingar. Við Framsóknarmenn höfum margir verið hrifnir af komugjöldum til landsins sem við teljum að sé skilvirk leið til að ná fjármunum inn í málaflokkinn. Auk þessa mætti skoða bílastæðagjöld á ferðamannastöðum. Stefnumótun í málaflokknum er mikilvæg og hluti af þessum gjöldum á að okkar mati að renna til baka til sveitarfélaganna til uppbyggingar á ferðamálum þar. Hvað varðar hækkun á gjaldi í Framkvæmdasjóð aldraðra veit ég ekki alveg hvort það sé rétt leið að það sé eingöngu ein upphæð á einstaklinga, sama hvaða laun þeir hafa. Við getum haft mismunandi skoðanir á því en samt er hér um að ræða framlengingu á bráðabirgðaákvæði sem kveður á um að Framkvæmdasjóði aldraðra sé heimilt að verja fé til að standa straum af rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma fyrir aldraða. Hér komum við aftur að sama málinu, við þurfum stefnumótun í málaflokknum og það á alveg jafn vel heima undir stefnumótun í heilbrigðismálum þar sem þessir flokkar tvinnast saman. Í seinni hluta ræðunnar verð ég aðeins að ræða hluti sem koma inn á fjárlögin, almannatryggingar, þar sem ég var framsögumaður þeirra mála í hv. velferðarnefnd þegar það fór í gegnum þingið og afgreitt þaðan fyrir nokkrum vikum. Nú er verið að segja aukalega 11,1 milljarð inn í almannatryggingakerfið og því er ekki hægt að segja að ekkert sé verið að gera í þeim efnum. Í þeim breytingartillögum sem voru gerðar hjá hv. velferðarnefnd og meiri hluta þingmanna hækkuðu einstæðir eldri borgarar upp í 280 þús. kr. frá 1. janúar 2017 og 300 þús. frá 1. janúar 2018. Hið sama má segja um öryrkja sem hafa sérstaka framfærsluuppbót. Hins vegar er það svo að eingöngu er um að ræða kerfisbreytingar í málefnum aldraðra þar sem launaflokkar eru sameinaðir, ein skerðingarprósenta í stað þriggja áður og krónu á móti krónu skerðingu er hætt. Því miður náðist þessi kerfisbreyting ekki hjá öryrkjum þar sem ekki náðist sátt milli Öryrkjabandalagsins og ríkisins en vona ég að niðurstöður fáist í það mál sem allra fyrst, því að um mikilvægar kerfisbreytingar er að ræða. Síðan þarf að halda áfram á þeirri vegferð sem hefur verið, að gefa betur í málaflokkinn og halda áfram. Að lokum get ég ekki annað en rætt aðeins um tekjuöflun ríkisins og þá umræðu sem á sér stað um útgerðarfyrirtæki í landinu. Hér á landi eru margar mismunandi útgerðir og búa margar hverjar við mjög misjöfn rekstrarskilyrði. Við erum með risastórar útgerðir sem hafa alveg efni á að borga það veiðigjald sem sett er upp og hefur verið undanfarin ár á meðan við erum með litlar og meðalstórar útgerðir sem hafa minni efni á því og ráða ekki við það. Styrking krónunnar hefur einnig áhrif á þessar greinar og því hefur afkoma lítilla og meðalstórra sérstaklega veikst á undanförnum mánuðum. Hér er um að ræða afar sveiflukennda afkomu greinarinnar. Við hljótum öll að vera sammála um að við viljum hafa fjölbreyttar útgerðir í landinu okkar í dreifðum byggðum landsins. Margar þeirra eru byggðafesta lítilla bæja víða um landið og mikilvægt að þær verði það áfram og því þarf að taka tillit til mismunandi aðstæðna þeirra. Það er nú svo að þegar við erum að ræða auðlindagjöldin finnst mér kominn tími til að skilgreina hugtakið auðlind, það hefur verið gert að einhverju leyti, og láta jafnframt aðrar greinar sem nýta auðlindir landsins bera þann kostnað auk útgerðarinnar. Það væri sanngjörn leið. Með þeim orðum lýk ég ræðu minni.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hér er að eiga sér stað afar sérkennilegar umræður við óvenjuleg pólitísk skilyrði sem eru með þeim hætti að fjármálaráðherra starfsstjórnar leggur fram tekjuöflunarfrumvarp við fjárlög ríkisstjórnar sem er í raun og veru farin frá. Okkur þingmönnum er nokkur vandi á höndum eins og fram hefur komið og maður hlustar þess vegna mjög vel eftir því hvernig fólk hagar orðum sínum í umræðunni og hvað það er sem fólk er í raun og veru að segja, vegna þess að við getum ekki með hefðbundnum hætti ætlast til þess eða gert ráð fyrir því að fólk falli í hefðbundna dilka. Mig langar af þeim sökum að spyrja hv. þingmann í fyrsta lagi um álitamál sem hafa komið upp sem lúta að samgönguáætlun. Nú hafa þingmenn Norðvesturkjördæmis sammælst um að stíga fram og segjast vilja fá miklu skýrari línur að því er varðar Dýrafjarðargöng. Hv. þingmaður er einmitt úr umræddu kjördæmi þannig að ég spyr hana og vegna þess að hv. þm. Haraldur Benediktsson, formaður fjárlaganefndar, hefur sagt að fjárlagafrumvarp ráðherrans sé nokkurs konar grunnur og á því þurfi síðan að byggja þótt við séum í nokkuð klemmdri stöðu að því er varðar tímann. Ég vil spyrja hv. þingmann hvernig hún sér annars vegar þetta tiltekna mál, þessa tilteknu framkvæmd og svo hins vegar samgönguáætlun alla, þ.e. þær breytingartillögur sem við öll á síðasta þingi sammæltumst um að styðja og ekki bara vegna þess að það væru kosningar í nánd, heldur vegna þess að við vitum það og ekki síst þingmenn úr dreifbýlli kjördæmum hversu æpandi þörfin er á auknu viðhaldi á vegum úti um land bæði í þágu atvinnuuppbyggingar og ekki síður byggðaþróunar og daglegs lífs.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni Svandísi Svavarsdóttur fyrir andsvarið. Það er rétt sem hún segir að ég er hv. þingmaður Norðvesturkjördæmis og hv. þingmenn aðrir auk annarra manna hafa orðið varir við það að hv. þingmenn kjördæmisins hafa stigið fram og lýst áhyggjum sínum vegna framkvæmdar við Dýrafjarðargöng. Eins og fram kom í fréttum í gær þá áttu hv. þingmenn kjördæmisins samtal við aðila frá Fjórðungssambandi Vestfirðinga þar sem við áréttuðum þá kröfu okkar að Dýrafjarðargöng yrðu á áætlun og er full samstaða meðal allra hv. þingmanna kjördæmisins um að standa saman að því að það verkefni verði inni á áætlun, enda voru Dýrafjarðargöng auk annarra framkvæmda í samgönguáætlun sem hæstv. innanríkisráðherra lagði fram í þinginu og var því til staðar hjá ráðherra sjálfum og er því ekki um breytingartillögu að ræða. Hins vegar er það svo eins og hv. þingmaður segir, það er víða mikil þörf. Við erum með vegi sem þarfnast viðhalds. Ég hef fulla trú á að hv. fjárlaganefnd finni leiðir til að bregðast við þessu og hv. efnahags- og viðskiptanefnd tekjur.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mig langar til þess að biðja hana að hafa það aðeins skýrara. Mig langar að biðja hv. þingmann um að svara því hvort hún telji að þær breytingartillögur sem þingheimur sammæltist um við samgönguáætlun hafi verið þess virði að standa við þær og hvort við eigum að einhenda okkur í það, þetta þing sem ekki lýtur neinu framkvæmdarvaldi, að fjármagna breytingartillögu við samgönguáætlun í núverandi fjárlagafrumvarpi og þá inn í bandorminn svokallaða hjá efnahags- og viðskiptanefnd. Ég spyr hv. þingmann hvort hún sé reiðubúin til þess að vera í þeim hópi þingmanna sem ætlar að freista þess að uppfylla okkar þinglegu skyldur að vera fjárveitingavaldið og að minna okkur öll á það að okkar er verkefnið og ekki nokkurra annarra, við getum ekki vísað á neina ríkisstjórn vegna þess að hún situr bara þarna af því hún getur ekki annað og við verðum að axla ábyrgð á þessu alla leið. Mig langar líka að spyrja hv. þingmann um heilbrigðismálin af því að hún talar um að þar þurfi að gera betur. Ég held að við séum öll sammála um það og við höfum öll sem eitt gengið fram í aðdraganda kosninga og talað um að við værum á ögurstundu gagnvart heilbrigðiskerfinu, að það þyrfti að leggja þar meira fé til. Nú er svo komið að enginn getur vísað inn í framtíðina þegar komið er að því að greiða atkvæði um fjárlagafrumvarp eða um tekjuöflunarfrumvarp. Því spyr ég hv. þingmann hvort hún telji það einnar messu virði að kanna hvort við eigum möguleika á því að styrkja tekjugrunna ríkissjóðs til þess að gera betur við íslenska heilbrigðiskerfið en kemur fram í fjárlagafrumvarpinu á næsta ári, á árinu 2017. Ég vil minna hana á það að hv. þingmaður og ráðherra, Eygló Harðardóttir, sat hjá við ríkisfjármálaáætlun sem er sú spennitreyja sem við sitjum uppi með.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur enn og aftur fyrir mjög ítarlegt andsvar. Ég mun reyna að gera mitt besta. Hv. þingmaður bað um skýrara svar varðandi tekjuöflun og varðandi Dýrafjarðargöng, þá treysti ég því að allir hv. þingmenn í hv. fjárlaganefnd og hv. efnahags- og viðskiptanefnd muni gera sitt besta til þess að finna fjármagn og leiðir til þess að vinna að þeim verkefnum sem fram undan eru, sama hvort það eru samgöngumál, heilbrigðismál eða annað.
Frú forseti. Takk fyrir þær góðu umræður sem hafa verið í gangi í dag. Mig langar að benda á að spilling er til af tvennum toga. Annars vegar það form spillingar sem var mikið til umræðu fyrir kosningar þar sem fólk gerir vísvitandi eitthvað rangt, í skjóli embættis síns eða í skjóli leyndar. Hitt formið snýr að því frumvarpi sem er til umræðu í dag og því fjárlagafrumvarpi sem var lagt fram í gær og til umræðu þá. Það form hefur verið kallað stofnanaleg spilling og birtist þegar tilgangi stofnunarinnar er spillt, stofnunin sjálf nær ekki að sinna hlutverki sínu vegna innri eða ytri áhrifa. Slíkri spillingu er ekki neinum tilteknum að kenna en það skiptir engu að síður máli að hún sé upprætt. Fjármunaskortur, víðfeðm undanþágumenning og gallað regluverk leiða til þess að Samkeppniseftirlitið nær t.d. ekki að rannsaka lykilgeira efnahagsins, að samgönguáætlun er lygasaga, að Landhelgisgæslan þarf að leggja þriðjungi flota síns og að lögreglan á Suðurlandi getur ekki passað upp á fólkið sem heimsækir náttúruperlur okkar þar með viðunandi hætti. Þá hefur landlæknisembættinu reynst ógjörningur að skrá rétt hversu margar amfetamínpillur fara í umferð, Hagstofunni ekki tekist að sjálfvirknivæða útreikning ýmissa hagstærða og þar fram eftir götunum. Oft hefur sömuleiðis verið rætt um það hvernig umhverfissjónarmið eru látin víkja fyrir öðrum sjónarmiðum, jafnvel þegar umtalsverður umhverfisskaði liggur við. Þegar þetta frumvarp er skoðað í því ljósi sést að til stendur að fórna umhverfinu á altari lágskattastefnu. Meðan flest viðmiðunarlönd okkar hækka gjöld vegna losunar á gróðurhúsalofttegundum og setja hærri álögur á óumhverfisvæna bíla eru í þessu frumvarpi lækkuð gjöld sem skapa efnahagslegan hvata til að menga meira og aka óvistvænni bílum. Endurgjaldslausar heimildir til losunar koltvísýrings frá verksmiðjum stuðla ekki á nokkurn hátt að því markmiði að Parísarsamkomulagið sé virt, eins og kom fram í máli hv. þingmanna Katrínar Jakobsdóttur og Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur fyrr í dag. Ofan á þetta allt kemur svo þjóðhagsspá hverrar spágildi er óþekkt að öðru leyti en að hún stenst nánast aldrei. Forseti. Tilgangur minn með því að þylja upp þessi mörgu dæmi um bresti stjórnkerfisins er ekki að vega að heiðri þeirra stofnana sem eiga í hlut. Tilgangur minn er heldur ekki að hlífa þeim stofnunum sem eru ekki til taldar. Tilgangurinn er að reyna að vekja okkur til umhugsunar um að það er margt að og fjármálastefna ríkisins er undirstaðan að öllu sem er að. Við á þessu þingi þurfum að líta á þetta frumvarp bæði sem vel unnið þingmál, sem það er, en einnig sem táknmynd stjórnkerfis sem getur ekki sinnt hlutverki sínu. Þessi stofnanalega spilling er engum sérstökum að kenna en við þurfum að taka höndum saman um að tækla hana. Við þurfum að setja okkur skýrari verkferla, betri reglur, fækka undanþágum og fjölga varnöglum. Við þurfum að læra að gera meira með minna, auka framleiðni og skilvirkni, en aldrei missa sjónar á því hverjir eiga að njóta góðs af þeirri vinnu. Almennt má segja um bæði þetta frumvarp og fjárlagafrumvarpið að þau lýsa viðhorfi sem er í besta falli úrelt, viðhorfi sem leiðir til þess að við sóum tækifærum á atvinnumarkaði, gröfum undan trúverðugleika stjórnkerfisins og skiljum fátæka, aldraða, öryrkja og ýmsa aðra minnihlutahópa í samfélaginu eftir með litla von. Spurning mín er hvort markmið okkar hér sé að skapa gott samfélag fyrir peninga eða skapa gott samfélag fyrir fólk. Þessi markmið eru samrýmanleg, það er alveg hægt að ná þeim báðum samtímis og meira að segja vitum við að sterkt hagkerfi er undirstaða góðrar velferðar en það er ekki að sjá í þessum frumvörpum, því miður. Þessi bandormur þræðir sig í gegnum lagasafnið og skilur eftir sig slóð áminninga um hvað megi betur fara. Breytum þessu, frú forseti, breytum þessu.
Virðulegi forseti. Það er orðinn undarlegur plagsiður í þingsal að fara í andsvör við jómfrúrræður. Ég hlusta bara svo oft með athygli á hv. þm. Smára McCarthy að mér fannst þetta varla geta hafa verið jómfrúrræða. Mig langar að spyrja hv. þingmann einfaldra spurninga en þó grundvallarspurninga því að ræða hans fjallaði um grundvallaratriði. Hann varpaði fram gömlu stefi og nýju sem er það fyrir hvern kerfið er. Erum við að búa til gott samfélag fyrir fjármagnið eða gott samfélag fyrir fólkið? Þetta getur farið saman, segir hv. þingmaður, og á að gera það en við missum stundum sjónar af því, erum of upptekin af dálkunum og gleymum því að það er fólk með tilfinningar og væntingar, vonir og þrár, daga og nætur þarna úti sem hefur falið okkur það dýrmæta verkefni að huga að velferð þess og möguleikum til framtíðar. Hv. þingmaður nefndi að í þessu frumvarpi og í báðum frumvörpunum værum við kannski að skilja fólk og hópa eftir. Hv. þingmaður nefndi aldraða, öryrkja og fátækt fólk. Eins og kunnugt er er Ísland því miður ekki til sóma að því er varðar stöðu fátæktar í samfélaginu. Á Íslandi eru 6.000 fátæk börn sem er kannski það eina sem við ættum að vera að tala um hér, að útrýma þeirri fátækt. Það ætti að vera okkar fyrsta verk vegna þess að það er okkur öllum til skammar. Vegna þess að hv. þingmaður var hér með jómfrúrræðuna sína langar mig að óska honum til hamingju með hana og spyrja hann einfaldrar spurningar: Hvernig eigum við helst núna undir þessari tímapressu að koma í veg fyrir að við skiljum fólk eftir?
Frú forseti. Takk fyrir þessa fínu spurningu. Ég á ekki til neitt eitt svar. Meginstefið í því sem ég sagði áðan var að það er mikill möguleiki fyrir hendi til að gera meira með minna eins og Richard Buckminster Fuller talaði um á sínum tíma, að það sé hægt að læra að nýta fjármunina betur, byggja betra regluverk og skapa skilvirkni innan stofnana sem þekkist ekki í nógu miklum mæli í dag. Það er í rauninni voðalega lítið annað fyrr en við komum síðan að spurningunni um tekjuöflun. Mig grunar að hv. þingmaður sé að vísa til þess. Þar þurfum við kannski að breyta aðeins hvernig við hugsum um hlutina. Við erum með eitt hæsta skattstig í heimi þegar kemur að tekjum einstaklinga. Við erum sömuleiðis með eitt lægsta skattstig í OECD-löndunum þegar kemur að fyrirtækjum. Við vitum að hátt skattstig á fyrirtæki er heldur ekkert jákvætt. Við verðum að finna eitthvert jafnvægi í hagkerfinu og það ræðst ekki af skattpíningu. En við þurfum að leysa öll þessi vandamál. Hvernig við gerum það er nokkuð sem við tökum fyrir á næstu dögum, vikum, mánuðum og árum og ég þakka bara fyrir að fá að taka þátt í því með ykkur.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin og ánægjulegt að eiga við hann orðaskipti um þessi grundvallaratriði. Ég held að kannski séu óvenjumiklar væntingar til þessa nýkjörna þings, einmitt vegna þess hversu óvenjulegt það er, vegna þess hversu óvenjuleg samsetningin er og vegna þess að við erum í þeirri stöðu sem við höfum ekki verið áratugum saman, að vera með það verkefni að þingið þurfi að ljúka málum án þess að nákvæmlega liggi fyrir hvernig meiri hluti og minni hluti hafa skipast. Ég finn a.m.k. til mikillar ábyrgðar gagnvart samfélaginu hvað það varðar að vera með skýra sýn. Við sem erum í stjórnmálunum hneigjumst til þess oftar en ekki að nefna hugtök eins og heildstæða nálgun, skýrara regluverk, aukna skilvirkni og meiri framleiðni. Þá óttast ég að við séum hætt að hugsa um samfélag fyrir fólk, að þá séum við einmitt farin að hugsa um samfélag fyrir hagstærðirnar sem auðvitað fela í sér fólk. Samt sem áður er það þannig eins og fram kom svo eftirminnilega, og við megum aldrei gleyma því, í aðdraganda hrunsins að margar efnahagslegar kennitölur voru góðar. Við sáum vöxt sem var til marks um uppbyggingu, hagvöxt, á meðan undir mallaði illkynja breyting á samfélagi sem hefði getað orðið heilbrigt en lenti í því að hrynja. Ég er ekki að biðja hv. þingmann um svar við þessum vangaveltum mínum heldur kannski miklu frekar að taka þátt í þeim með mér, um að við sem hér erum á þessu nýskipaða og nýkjörna þingi sammælumst um að gleyma því aldrei að við erum að þessu fyrir samfélagið og fyrir fólkið.
Frú forseti. Ég þakka aftur fyrir þetta, þetta eru góðar vangaveltur. Þetta er óvenjuleg staða sem við erum í. Við erum að koma þeim inn í einhvers konar reiðileysi. Það vantar ákveðna stoð sem fyrri þing hafa gengið út frá en ég sé í því tækifæri. Í allri óreiðu eru tækifæri og tækifærin leynast oft á mörkum óreiðunnar, tækifæri til að ná sjónarmiðum saman sem yfirleitt ganga ekkert endilega saman, sem fólk heldur jafnvel í sundur vísvitandi eða óafvitandi. Við þurfum að muna að á bak við hvert excel-skjal er fólk. Það er fólk á bak við allar hagstærðir. Við horfum á tölur eins og Gini-stuðulinn sem sýnir Ísland í rosalegu góðu ástandi í samhengi við önnur lönd heimsins. En ýmislegt bendir til þess að sú mæling gæti verið röng, að eitthvað vanti inn í þá hagstærð, að það vanti einhvern veginn að endurskoða aðferðafræðina. Það sem ég legg til er að við förum mjög markvisst í að skoða hvernig allar stofnanir samfélagsins virka, reyna að finna leiðir til þess að gera þær betri þannig að þær þjóni fólkinu betur.
Frú forseti. Við höldum áfram að ræða forsendur fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 2017. Það hefur ýmislegt komið fram í þessari umræðu, sem hefur verið mjög góð. Við tölum mörg um nauðsyn þess að tekjuöflun ríkisins sé tryggð. Það er auðvitað grundvöllur þess að við getum rekið þetta samfélag sómasamlega. Ég tel að síðastliðin þrjú ár höfum við misst af tækifærum til að styrkja enn frekar stöðu ríkissjóðs og afla tekna, að við hefðum getað haft betri afkomu núna til að mæta ýmsum þáttum, sem hefur verið dregið að gera, í grunnstoðum samfélagsins, hvort sem það eru heilbrigðismálin, menntamálin, innviðirnir allir, samgöngurnar eða styrking almannatryggingakerfisins og breyting á því í þágu þeirra sem njóta þess og búa við það. Ég tel að það að hafa ekki tekið ákvörðun um að afla tekna með komugjöldum til landsins hafi verið gríðarleg mistök, að við hefðum átt að hafa kjark til þess strax að fara út í komugjöld. Við hefðum getað stillt þau af eftir árstíma til þess að laða að ferðamenn yfir veturinn, haft lægri gjöld á þeim tíma. Þegar þáverandi ríkisstjórn skildi við árið 2013 hafði hún verið að skoða tekjuöflun með komugjöldum en náði ekki fram neinu nema gistináttagjaldi, sem var mjög lágt, 100 kr. Í þessu frumvarpi er talað um að hækka það upp í 300 kr. Þær tekjur eru samt dropi í hafið miðað við það sem þarf að gera í innviðauppbyggingu. Þetta eru sáralitlir fjármunir í því samhengi öllu. Það er líka mjög mikilvægt að sveitarfélögin fái einhverjar tekjur af hinum mikla fjölda ferðamanna sem kemur til landsins svo að þau geti hvert á sínu svæði byggt upp innviðina og mætt þeim átroðningi sem vissulega fylgir auknum ferðamannastraumi. Sveitarfélögin verða að hafa einhverjar tekjur til þess að byggja upp og bæta innviði sína. Við Vinstri græn höfum lagt mikla áherslu á að það verði endurskoðað og að sveitarfélögin fái hlut af þeim tekjum sem t.d. koma inn með gistináttagjaldinu. Í þessu frumvarpi er ekkert komið inn á það að menn hafi enn þá vilja eða burði til þess að leggja á komugjöld. Menn tala um að þau geti dregið úr ferðamannastraumi til landsins. Er ekki í góðu lagi þótt eitthvað dragi úr hinum mikla ferðamannastraumi hingað ef við erum ekki tilbúin til að taka á móti öllu þessu fólki, miðað við að innviðirnir eru farnir að gefa sig eins mikið og raun ber vitni? Ég hef ekki trú á því að komugjöld, ef við tölum um 1.000 kr. á hvern flugfarseðil, til eða frá, trufli nokkurn við komuna til landsins. Þetta eru tekjur sem hafa farið í súginn undanfarin þrjú ár. Ég ætla rétt að vona að sú ríkisstjórn sem hér verður og þingið hafi kjark til þess að leggja á komugjöld. Hækkun gistináttagjaldsins í 300 kr. tekur ekki gildi fyrr en 1. september á næsta ári, svo það eru ekki miklar tekjur sem koma af því fyrir næsta fjárlagaár Ég tel líka mjög mikilvægt að við sem samfélag náum sátt um tekjuöflun. Það hefur alltaf verið talað illa um alla skattlagningu, eins og hún sé af hinu vonda, að það sé verið að mergsjúga almenning og það sett í samhengi við vonda vinstri menn sem vilja almenningi illt og ætla að reyna að draga upp úr vasa þeirra og af launum þeirra sem mesta fjármuni til að setja þá í gæluverkefni. Þetta hefur verið mýtan í gegnum árin. Við vinstri menn höfum kannski verið þeir aumingjar að þora ekki að tala hreint út um það að skattar endurspeglast í góðu samfélagi, góðu velferðarkerfi, góðu menntakerfi og góðum aðbúnaði fyrir aldraða og unga fólkið okkar. Þeir endurspeglast í því öllu saman. Ég held að fólk sé að vakna til vitundar um það og gera sér grein fyrir því. Nú þegar við ræðum þá hluti og þegar þetta mikla harðlífi er í myndun ríkisstjórnar þá þarf að nota þessa skatta til þess að ná fram árangri í uppbyggingu heilbrigðiskerfisins, sem þorri Íslendinga kallar eftir. Þeir peningar falla ekki af himnum ofan, þeir koma ekki með einskiptisaðgerðum og þeir koma ekki af því að kannski verður meiri tekjuafgangur ef það koma fleiri ferðamenn og eitthvað fellur til, allt upp á von og óvon. Við getum ekki rekið samfélag okkar þannig að það sé tilviljunarkennt hvort við getum aflað tekna til þess að standa undir því. Það verða að vera öruggir og tryggir tekjustofnar svo að við getum rekið þetta samfélag. Svo getum við alltaf talað um ýmis verkefni, sem ég vil ekki kalla gæluverkefni heldur er mismunandi hvaða nýframkvæmdir þjóðfélagið eða ríkið eða við sem samfélag ákveðum að fara í hverju sinni, hvort sem það heitir stækkun Isavia, flugvallarins, Keflavíkurflugvallar t.d., eða hvort farið er í stórframkvæmdir sem að öllu jöfnu gætu beðið, sem er eitthvað sem við getum ýtt á undan okkur. En við getum ekki endalaust dregið lappirnar í málum sem snerta hvern einasta einstakling, eins og varðandi heilbrigðiskerfið og menntakerfið. Þau voru mikil mistök gerð með því að lækka aldur þeirra sem hafa aðgengi að bóknámi í framhaldsskólum og menntaskólum landsins í 25 ár, það voru gífurleg mistök. Og með niðurskurðinum sem framhaldsskólarnir og háskólarnir hafa staðið frammi fyrir er ekki verið að veðja á framtíðina, á unga fólkið og á það að með aukinni menntun verðum við sem þjóð sjálfbærari og höfum meiri möguleika til þess að framfleyta okkur við mismunandi aðstæður og afla okkur tekna í samfélaginu. Við eigum að fjárfesta í menntun því að það skilar sér til baka. Það er langtímafjárfesting sem skilar sér til baka. Við eigum að fjárfesta þannig að allir hafi aðgang að menntun, ekki aðeins þeir ríku og efnameiri, eins og stýringin hefur verið, beint og óbeint, þeir sem eru 25 ára geti bara farið í einkaskóla sem kostar meira. Fólk sem hefur flosnað upp úr námi af einhverjum sökum, vegna fjölskylduaðstæðna og annars, þarf, eins og fólk t.d. úti á landi, að ákveða hvort það flytji af viðkomandi stað af því það hefur ekki aðgengi að framhaldsskólum sínum lengur eða möguleika á því að ljúka framhaldsskólanámi í heimabyggð sinni. Fækkun nemendaígilda í framhaldsskólanum er mjög landsbyggðarfjandsamleg aðgerð sem ég tel að eigi að snúa við og hætta og ætti ný ríkisstjórn að hafa það eitt af sínum fyrstu verkum. Það berast neyðarköll víða að. Við heyrðum í fréttum í gær að það kom neyðarkall frá Landhelgisgæslunni. Ég held að við öll hér inni höfum sterkar taugar til Landhelgisgæslunnar vegna þess að hún gegnir stóru hlutverki í löggæslu og björgunarþjónustu á hafi úti og í því að tryggja öryggi sjófarenda. Það er ömurleg tilhugsun að ekki sé hægt að gera út nema eitt varðskip á næsta ári miðað við hvernig fjárlögin líta út og að ekki sé hægt að halda úti björgunarþyrlunni fyrir utan 20 mílur nema í sjö til átta mánuði. Erum við sem rík þjóð, sem höfum byggt allt okkar upp á því að vera með öflugan sjávarútveg og sjósókn, stödd á þeim stað að við ætlum að horfa upp á það að landhelgisgæslan okkar sé fjársvelt? Við getum ekki horft upp á það. Ég hef ekki trú á öðru en að menn sýni þann vilja í fjárlagaumræðunni og við afgreiðslu fjárlaga að bæta þar úr. Þar var óskað eftir 300 millj. kr. til að halda sjó í þeim málaflokki. Þær fengust ekki. Landhelgisgæslan hefur búið við það frá árinu 2010, auðvitað voru árin erfið eftir hrun, að þurfa að leigja út skip sitt í Miðjarðarhafi til þess að afla sér tekna. Við getum ekki endalaust gefið afslátt af því að hafa öfluga landhelgisgæslu sem sinnir gífurlega mikilvægu hlutverki fyrir sjómenn okkar og landsmenn allra, tryggir öryggi á hafi úti og gegnir líka eftirlitshlutverk varðandi landhelgi okkar. Ég veit að margir hafa þá skoðun að það muni bjarga öllu að fara svokallaða uppboðsleið. Þá séum við að setja auðlind okkar á markaðstorg og þeir sem bjóði hæst geti fengið þann aðgang og þar með séu tekjur ríkisins tryggðar, þ.e. að hægt sé að setja sjávarauðlind okkar á markaðstorg og þannig getum við aflað mikilla tekna sem skila sér aftur í samfélagið. Ég lít þannig á að ekki megi hugsa þannig að auðlindin í sjónum sé eingöngu til þess að afla tekna. Hún er sameign okkar allra. Það skiptir líka máli hvernig hún er nýtt, hvort það eru aðeins stærstu og efnamestu sjávarútvegsfyrirtæki landsins sem hafa forgang þegar kemur að því að bjóða í, því að þar eru fjármunirnir, þar er aðgengið að bankakerfinu og þar hafa menn möguleika á að bjóða mest í. Það er bara þannig. Ef við ætlum ekkert að horfa á samfélagsþáttinn, ekkert að horfa á rétt byggðanna, ekkert að horfa á rétt þess fólks sem hefur byggt afkomu sína á sjávarútvegi um áratugaraðir og frá aldaöðli, ef við ætlum að setja það algjörlega til hliðar og setja auðlindina á markaðstorg þá erum við ekki samfélag. Þá erum við einungis að hugsa til skamms tíma um að fá miklar tekjur og þjappa auðnum á fárra manna hendur. Samþjöppun í sjávarútvegi hefur verið að aukast og er að aukast, bæði meðal þeirra sem eru í krókaaflamarkskerfinu og þeirra sem eru í stóra kerfinu svokallaða. Ég segi það að þótt menn líti þannig á að til skamms tíma sé hægt að fá hærri upphæð fyrir afnot af þessu kerfi þá horfum við á enn meiri misskiptingu til lengri tíma. Það njóta enn færri tekna af sjávarauðlindinni. Mér finnst miklu eðlilegra að tekjur og atvinna af sjávarauðlindinni okkar dreifist til fleiri en stærstu fyrirtækjanna sem mundu hafa mestan hag af því að bjóða í. Aðrir mundu smátt og smátt heltast úr lestinni og þá yrði landið okkar ekki svipur hjá sjón. Ég hef talað fyrir því að [[Forseti hringir.]]hluti af [[Forseti hringir.]]aflaheimildum okkar geti farið í leigu, en aldrei allar aflaheimildirnar eins og sumir hafa talað fyrir.
Forseti. Við ræðum frumvarp til laga um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2017, sem lengst af hefur gengið undir hinu þinglega gæluheiti bandormurinn. Ég ætla að leyfa mér að halda mig við það hér. Áður en við förum að ræða einstök atriði og einstaka þætti frumvarpsins þá held ég að verði ekki hjá því komist að við drögum upp það pólitíska og þinglega samhengi sem málið er sett fram í. Bæði fjárlagafrumvarpið og tekjuöflunarfrumvarpið eru byggð á grunni ríkisfjármálaáætlunar ríkisstjórnar sem hefur misst meiri hluta sinn á Alþingi. Það þingmál var á sínum tíma borið uppi af Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki gegn atkvæðum þáverandi stjórnarandstöðu sem varaði við þá atkvæðagreiðslu sérstaklega við því að í ríkisfjármálaáætluninni væri í raun áformað að innviðir samfélagsins, vegakerfi, fjarskipti, heilbrigðis-, mennta- og velferðarmál, væru allir sveltir til framtíðar, þ.e. fjármálaáætlunin sem slík skilaði ekki öruggri stöðu þessara þátta til framtíðar. Gott og vel. Samkvæmt lögum um opinber fjármál bar þeirri ríkisstjórn að leggja þetta plagg fram, en það er gríðarlega pólitískt. Það er stefnumarkandi og pólitískt vegna þess að þegar allt kemur til alls þá er kannski mesta pólitíkin fólgin í því hvar við viljum setja peningana, hvernig við viljum raða þeim, síðan hvernig við viljum afla þeirra, hversu mikilla o.s.frv. Við þurfum því öll sem hér erum að hafa þann fyrirvara á umræðunni að hér er enginn í stjórnarandstöðu. Hér er heldur enginn í stjórnarmeirihluta. Við erum að ræða plagg sem er byggt á grunni ríkisstjórnar sem var, þingmeirihluta sem hefur misst sitt umboð frá kjósendum, þ.e. sá meiri hluti er ekki lengur fyrir hendi. Þetta þurfum við að muna vegna þess að þar með er ábyrgð okkar önnur. Þá er ég ekki bara að tala um þá sem höfðu efasemdir um ríkisfjármálaáætlunina á sínum tíma heldur alla þá þingmenn sem eru kjörnir á Alþingi og ekki síst þá sem ekki voru hér þegar við tókumst á um þessar forsendur, bæði ríkisfjármálaáætlunina og þær efnislegu pólitísku forsendur sem þar lágu til grundvallar. Þeir þingmenn eru í þeirri stöðu að leggja á þær forsendur sjálfstætt mat. Það er ekki þannig að ríkisfjármálaáætlun sem lögð er fram af þáverandi ríkisstjórn taki af okkur öllum sem hér erum okkar lýðræðislega rétt, okkar lýðræðislegu skyldu, til þess að ræða forgangsröðun fjármuna inn í samfélagið og til þess að ræða tekjuöflun til að standa straum af þeim útgjöldum. Það ber okkur að gera. Þetta segi ég, virðulegur forseti, og vil staldra sérstaklega við það vegna þess að mér fannst örla á því í umræðunni að menn töluðu eins og ríkisfjármálaáætlunin væri höggvin í stein, eins og hún væri nánast eins og náttúrulögmál og allt sem þar kæmi á eftir yrði samkvæmt því náttúrulögmáli að lúta þeim ramma. Löggjafinn hefur þá stöðu að setja lög. Löggjafinn hefur líka þá stöðu að geta og eiga að ráðslaga um fjárhag ríkisins. Við höfum fjárstjórnarvald og þá ábyrgð og það vald ber okkur að axla, okkur ber að sinna því og það þurfum við að gera án þess að benda á ramma sem aðrir hafa sett. Ef við erum sátt við þann ramma þá er það vel, en við þurfum að horfast í augu við að sú spurning liggur í loftinu. Henni þurfum við að svara. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði greiddum atkvæði gegn ríkisfjármálaáætlun á sínum tíma og teljum okkur ekki í þeim skilningi bundin af þeim forsendum og þeirri pólitísku sýn sem þar birtist. Þess vegna, rétt eins og kom fram í kosningabaráttunni, teljum við að gera þurfi betur en þar kom fram í innviðum, í heilbrigðiskerfi, í menntakerfi. Jafnframt horfumst við í augu við það, og erum ekki þeirrar gerðar að við viljum líta þar undan, að til þess þarf að afla tekna. Nú urðu þau tíðindi á síðasta kjörtímabili undir lokin að þá varð mjög óvenjuleg pólitísk staða að mörgu leyti þegar ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar fór frá völdum við mjög óvenjuleg skilyrði og ríkisstjórn Sigurðar Inga Jóhannssonar tók við og ákveðið var að flýta kosningum. Þess vegna erum við hér við þessar skrýtnu aðstæður. Þá gerðist það að þingið þjappaðist saman. Það var mjög ánægjulegt að upplifa þá stemningu á Alþingi að við sammæltumst um það, stjórnarmeirihluti og minni hluti - og þetta fréttist alltaf minna heldur en átökin, það eru allir til í að tala um átökin - við sammæltumst um það, stjórnarandstaðan og meirihlutaflokkarnir, að byggja vinnu okkar á málefnum og klára stór og erfið mál með því að leggja gott til og með því að freista þess að ná sameiginlegri þverpólitískri lendingu í ljósi stöðunnar. Þetta gerðum við í fjöldamörgum málum, breytingum á dómstólakerfinu, útlendingalögum, málum sem lutu að húsnæðismálum og fleiri málum. Við gerðum það síðast en ekki síst þegar kom að einum grundvallarþætti í íslensku samfélagi sem er vegakerfið, sem er einfaldlega það hvernig við ætlum að tryggja að fólk komist á milli staða í þessu strjálbýla og stóra landi sem ætlar líka að vera myndarlegur og metnaðarfullur gestgjafi, sem ætlar að vera svo myndarlegur og metnaðarfullur gestgjafi að hann hyggst byggja efnahag sinn að mörgu leyti á þessari nýju atvinnugrein, sem er að vera gestgjafi sem stendur undir nafni, sem tekur við ferðamönnum, gerir það vel, gerir það faglega, gerir það af virðingu fyrir samfélaginu, virðingu fyrir innviðum þess og síðast en ekki síst fyrir virðingu fyrir menningu þess og náttúru. Hluti af því að gera þetta vel er að vera með innviði sem við þurfum ekki að skammast okkar fyrir, vera með vegakerfi sem við þurfum ekki að skammast okkar fyrir og, sem er kannski mikilvægast af öllu, að vera með vegakerfi sem er ekki hættulegt lífi fólks. Það er sá veruleiki sem við erum því miður farin að horfast í augu við í ríkari mæli. Vegakerfið á Íslandi er í þeirri stöðu að vegamálastjóri segir að það sé núna að drabbast niður. Það er ekki nóg með það að við séum ekki að setja nægilegt fé inn í nýframkvæmdir heldur sinnum við ekki viðhaldi með viðhlítandi hætti þannig að það líður í raun og veru fyrir vanrækslu. Þetta er háalvarlegt mál. Það er háalvarlegt út frá byggðasjónarmiðum, út af atvinnuþróun og atvinnuuppbyggingu þar sem sveitarfélögin eru orðin landstærri en þau voru eftir ýmsar sameiningar, atvinnusvæðin eru orðin stærri, fólk þarf að geta komist á milli o.s.frv. Síðast en ekki síst eru það ferðaþjónustan. Ferðaþjónusta í samfélagi sem ætlar að taka við 1,8 milljón ferðamanna á þessu ári má ekki við því í mörg ár í viðbót að það kosti beinlínis mannfall, að það sé beinlínis þannig. Við verðum að horfast í augu við að við séum að vanrækja vegakerfið og það skilar því að það er óöruggt, fólk lendir í slysum, við erum með tugi af einbreiðum brúm til að mynda bara á Suðurlandi, sem er einfaldlega ekki boðlegt í samfélagi sem ætlar að gefa sig út fyrir það að vera gestgjafi í landi eins og Íslandi. Út af öllu þessum rökum, og ég held að enginn mundi andmæla þessu, og í því pólitíska andrúmslofti sem ríkti í vor og í haust sem leið tókum við ákvörðun þverpólitískt um það að sammælast um setja meira fé í viðhald á vegum úti um allt land. Við, fulltrúar í umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis, héldum hér ræður, sú sem hér stendur og fleiri. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason, þingmaður Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi, var einn minna bestu bandamanna í því að styrkja samgönguáætlun. Hv. þingmaður Framsóknarflokksins og þáverandi formaður nefndarinnar, Höskuldur Þórhallsson, var líka með okkur í liði, Katrín Júlíusdóttir, fyrrverandi þingmaður, Róbert Marshall og fleiri. Við vorum öll sammála og við vorum sérstaklega stolt af því þegar við í nefndinni náðum þeim árangri að bakka áætlunina upp eins og kallað var með því að tryggja atkvæði allra í þingsal með áætluninni. Atkvæði allra í þingsal þýddi ekki bara atkvæði þeirra sem voru hérna megin í salnum heldur líka þeim sem sátu hér, þar á meðal hæstv. ráðherra Bjarna Benediktssyni og hæstv. ráðherra Ólöfu Nordal, allra þeirra ráðherra sem voru þátttakendur í þeirri ríkisstjórn sem nú er starfsstjórn, þeir sammæltust um það að styðja breytta samgönguáætlun. Ég skora á núverandi þing að taka þessa ákvörðun Alþingis alvarlega. Það skiptir máli fyrir trúverðugleika stjórnmálanna á Íslandi sem okkur þykir nú öllum vænt um að það sé þannig að við meinum eitthvað með því, ekki bara í krafti meiri hluta, að komast að niðurstöðu, heldur meinum við kannski sérstaklega mikið með því þegar við náum þverpólitískri samstöðu um stór mál. Slíkar ákvarðanir ættu að vera okkur enn þá meira hjartans mál en aðrar ákvarðanir. Ég geri mér grein fyrir því að þarna er um að ræða stórar tölur. Ég geri mér grein fyrir því að þetta eru 11 eða 13 milljarðar eftir því hvernig reiknað er og hvað er tekið þar undir sem þarf að fjármagna með einhverju móti fyrir næsta ár. Það er töluvert, en það er viðfangsefni sem Alþingi hefur samþykkt og viðfangsefni sem Alþingi hefur meira að segja samþykkt með öllum greiddum atkvæðum þingmanna í þingsal á tímum þegar samgöngur okkar og samgöngukerfi þurfa virkilega á því að halda. Það er nákvæmlega það sem við eigum að vera að gera hér. Ég hef væntingar til þess að við leggjumst öll á árar um að láta þetta verða að veruleika með því að fjármagna það líka með ábyrgum hætti. Hér hefur staða einstakra ríkisstofnana aðeins komið fram í umræðunni og hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir nefndi hana. Það er gömul saga og ný sem við þekkjum öll þegar fjárlagafrumvarp kemur fram til 1. umr. að þá eru miklar umræður um stöðu einstakra ríkisstofnana. En við getum ekki litið undan, virðulegur forseti, þegar forstjóri Landspítala – háskólasjúkrahúss talar um hamfarir. Við getum ekki leyft okkur það sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra gerði í gær að ræða það af léttúð. Þessi málaflokkur er í þeirri stöðu að yfir 80.000 Íslendingar undirrituðu bænaskjal til okkar allra um að taka höndum saman og leggja áherslu á spítalann okkar, heilbrigðismálin út um allt land vegna þess, virðulegur forseti, að við erum að ég tel í fullri alvöru að missa af lestinni ef við gerum þetta ekki. Það er þannig með innviði dýrmætrar þjónustu og kerfis eins og heilbrigðiskerfisins að ef vanrækslan hleðst upp til of langs tíma og við vitum að þetta eru vanrækslusyndir til mjög langs tíma, aðhaldið sem hefur verið árum og sums staðar áratugum saman, fyrir hrun meira að segja, nagar það svo innan úr þessum kerfum að það kann að verða mjög erfitt að reisa þau aftur. Það hvílir mjög mikil ábyrgð á okkur og ekki síst þeim sem eru að velta fyrir sér mögulega myndun meirihlutastjórnar hér á Íslandi. Brýnustu verkefnin eru að koma þessum kerfum til varnar. Við verðum að gera það. Ef við erum þeirrar skoðunar að vera okkar hér snúist um eitthvað annað en að sinna innviðum heilbrigðis- og menntakerfis fyrir Ísland, fyrir samfélagið okkar, þá erum við á villigötum. Þá ættum við að snúa okkur að einhverju öðru.
Frú forseti. Margt hefur verið sagt um þær áherslur sem birtast í fjárlögum og því frumvarpi sem hér er til umræðu. Ég ætla ekki að fjölyrða um þá þróun sem er í gangi í menntakerfi og heilbrigðiskerfi sem ég tel þurfa að bregðast við og mér sýnist á öllum umræðum að fjárlög geri ekki. Mig langar sérstaklega að víkja orðum að því sem hv. þm. Smári McCarthy sagði í neistandi jómfrúrræðu sinni þar sem hann minnti okkur á að samfélag væri fyrir fólk en ekki fjármagn og við þyrftum þess vegna að finna jafnvægi þarna á milli. Þó að þetta heiti fjárlög þá eru fjárlög fyrir fólkið í landinu, þau eru ekki fyrir féð. Af því að ég er nýr hérna þá kem ég að borðinu hafandi ekki samþykkt þær áætlanir sem eru til umræðu. Ég fæ þær í arf frá fyrri þingum. Þær tvær áætlanir sem helst eru til umræðu í þessari umræðu eru ríkisfjármálaáætlun og samgönguáætlun. Ég verð að viðurkenna að ég skil ekki hvernig stendur á því að þessar tvær áætlanir sem báðar byggja á þingsáætlun síðasta þings, önnur var samþykkt í ágúst og hin í október, sitja engan veginn við sama borð. Ríkisfjármálaáætlunin virkar á mig eins og spennitreyja, eins og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir komst að orði áðan. Henni eigum við að fylgja. Hún setur okkur mjög stífan ramma varðandi fjárlög, svo stífan að ég spyr mig hvort þingið sé búið að framselja of mikið vald til framkvæmdarvaldsins, hvort við séum virkilega í þeirri stöðu að fjárveitingavald Alþingis sé skert af ráðuneyti sem sækir umboð sitt hingað. Á meðan við erum svona rígbundin ríkisfjármálaáætlun, á sama tíma og sá rammi er eins stífur og hægt er þá er samgönguáætlun samþykkt hér fyrir tveimur mánuðum. Það var farið í kosningar í þeirri trú að ráðist yrði í átak í uppbyggingu innviða, vegakerfis, sem við stólum á ekki bara til að komast á milli staða heldur stólum við á að það sé í góðu lagi þannig að öryggi sé ekki teflt í hættu. Þessi samgönguáætlun nær ekki inn í fjárlög af því hún var aðeins samþykkt af þessu þingi sem ekki starfar lengur. Nú eigum við að taka það í fangið og vinna úr því eins og við getum. Frú forseti. Ég skil ekki þennan mun. Ég skil ekki hvernig önnur áætlunin getur verið svo gott sem heilög meðan hin er léttur leiðarvísir sem við getum haft bak við eyrað. Mig langar að fletta í þessu frumvarpi til laga um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlagaársins og kíkja á, ekki stóru myndina heldur lúslesa tvö atriði. Hið fyrra er breytingar sem eru fyrirhugaðar á úrvinnslugjaldi. Margar af þeim breytingum eru rökstuddar með ítarlegum og góðum hætti, t.d. er vitnað í heimsmarkaðsverð á blýi til að réttlæta lækkun á úrvinnslugjaldi á blásýrurafgeyma. En svo stinga önnur atriði upp kollinum alveg án útskýringa og rökstuðnings, eins og varðandi 32. gr. frumvarpsins þar sem lagt er til að gúmmíhjólbarðar á golfkerrum verði undanþegnir úrvinnslugjaldi. Mér sýnist enginn úr nefndinni sitja í salnum akkúrat núna, sem er miður, það hefði verið gaman að geta beint orðum mínum til hv. nefndarmanna, en þeir vonandi fylgjast með umræðunni annars staðar í húsinu. Ég spyr mig hverju sæti, hvort hjólbarðar á golfkerrum séu þeim eiginleikum gæddir að þeir úreldist ekki, það þurfi ekki að skila þeim í endurvinnslu ólíkt öllum öðrum hjólbörðum. Eða þá hvort við séum að leggja til að smærri hjólbarðar, þetta eru ekki stærstu hjólbarðar sem framleiddir eru, séu undanþegnir úrvinnslugjaldi og þá spyr ég hvort mætti ekki líta til fleiri hjólbarða. Nú eru gúmmíhjólbarðar undir reiðhjólum t.d. Það mundi ríma ágætlega við áherslur um aukinn þátt vistvænna samgöngumáta. Svo eru hjólbarðar undir barnavögnum. Þar mætti örugglega undanþiggja ekki síður en undir golfkerrunum. En ég viðurkenni, frú forseti, að ég er ekki mikill golfáhugamaður, hef aldrei spilað þá íþrótt, þannig að ég veit ekki nákvæmlega hvernig í pottinn er búið. Mögulega er einhver í efnahags- og viðskiptanefnd betur inni í golfíþróttinni en ég og mögulega er hæstv. ráðherra því betur kunnugur en ég. Hitt atriðið sem mig langar að víkja að er annað gjald, búnaðargjaldið. Í 41.–55. gr. frumvarpsins er lagt til að fella niður búnaðargjald. Það er útskýrt með eftirfarandi orðum, með leyfi forseta: „Bændasamtök Íslands, sem teljast til frjálsra félagasamtaka, hafa ákveðið að taka upp almennt félagsgjald sem koma mun í stað búnaðargjalds. Þar með eru ekki lengur fyrir hendi forsendur fyrir því að ríkið hafi aðkomu að innheimtu og álagningu gjaldsins.“ Þetta þykir mér nokkuð mildilega farið með staðreyndir máls sem eru þær að í janúar síðastliðnum var ríkið dæmt fyrir brot á stjórnarskrá, fyrir brot á mannréttindasáttmála Evrópu og fyrir brot á stjórnsýslulögum þar sem þessi innheimta var dæmd ólögmæt. Í framhaldinu er þetta vissulega satt og rétt, í framhaldinu ákváðu Bændasamtök Íslands að fara að innheimta félagsgjöld sín sjálf. En það mætti alveg víkja einhverjum orðum í svona texta að sögu máls en ekki því minnsta mögulega til að sagan líti sem best út. Í ljósi þessa þætti mér eðlilegt að nefndin athugaði hvort sömu sjónarmið gætu átt við um einhverja fleiri tekjustofna sem eru innheimtir á vegum hins opinbera fyrir frjáls félagasamtök eða annar konar félög úti í bæ. Mér detta þar helst í hug sóknargjöld sem eru innheimt fyrir trú- og lífsskoðunarfélög og eru eitthvað deildar meiningar um hvort séu skattur eða félagsgjöld. Mér sýnist samt á t.d. fréttum frá kirkjuþingum síðustu ára hjá þjóðkirkjunni að þar innan búðar líti menn svo á að þetta sé ekki skattlagning heldur séu sóknargjöld félagsgjöld. Mér þætti því skjóta skökku við að efnahags- og viðskiptanefnd tæki þetta ekki til athugunar samhliða því að fella niður búnaðargjaldið, að hún fengi í það minnsta ítarlegt lögfræðiálit frá innanríkisráðuneytinu á því hvort hið sama eigi við um sóknargjöldin og búnaðargjöldin og eftir atvikum hvort einhver önnur gjöld innheimt af hinu opinbera geti fallið undir sama hatt. Frú forseti. Ég segi máli mínu lokið.