Með bréfum, dagsettum 2. desember 2021, hefur forseti óskað eftir því, sbr. 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um tvær skýrslur Ríkisendurskoðunar, sem bera heitin Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu annars vegar og Þjónusta við fatlað fólk samkvæmt lögum nr. 38/2018, innleiðing og framkvæmd sveitarfélaga hins vegar.
Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um.
Forseti sagði að hann gerði ráð fyrir að fundur gæti staðið lengur en spurði ekki hvort einhver hreyfði andmælum. Ég hreyfi andmælum við því. Það var ekki talað um það í forsætisnefnd að það ætti að vera lengri þingfundur í dag. Það var bara í gær sem var talað um það. Þannig að ef forseti ætlar eitthvað að reyna að fara að - þetta er svona þetta klassíska, þetta er svipað og að senda fyrirspurnir án þess að spyrja okkur. Við erum að skipuleggja hér þingstörfin líka. Við þurfum líka að skipuleggja okkur, þannig að: Forseti, taktu vinsamlegast tillit til þess.
Vegna þessara orða hv. þingmanns telur forseti rétt að þetta tiltekna atriði verði rætt á stuttum fundi þingflokksformanna sem verður boðaður í hádeginu. Forseti ætlar ekki að láta fara fram atkvæðagreiðslu um þetta núna en ég get þess að skilningur minn var sá, alla vega á fundi þingflokksformanna, að til stæði að hafa lengri þingfund. Ég held að ég hafi orðað það með þeim hætti að fundur þyrfti að standa eins lengi og þyrfti miðað við þá löngu mælendaskrá sem fram væri komin. En hafi verið misskilningur um þetta þá er rétt að það verði rætt á fundi þingflokksformanna nú í hádeginu.
Forseti. Ég skildi það ekki sem svo að samkomulag væri um að það yrði lengri þingfundur í dag. Það var samkomulag um það í gær. En það er bara fínt að við fundum um það í hádeginu. Ég væri til í að vita hvort forseti dragi þau orð sín til baka að hann hafi litið svo á að samkomulag hafi verið um lengri þingfund því að ég tek undir með hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, ég myndi þá hreyfa andmælum við því þar til við höfum samið um það. Mér finnst svo sem alveg eðlilegt að það sé lengri þingfundur, mér finnst bara mikilvægt að það sé skýrt að við séum ekki að fara inn í nóttina og mér finnst mikilvægt að það hafi verið samþykkt á fundi að samkomulag væri um það.
Eins og forseti gat um áðan þá telur forseti rétt að þetta verði rætt á fundi þingflokksformanna. Forseti lítur ekki svo á að nein bindandi ákvörðun hafi verið tekin um neitt fyrr en að þeim fundi loknum.
Virðulegi forseti. Við höldum áfram umræðu um það mikilvæga mál sem við ræðum hér, sem er frumvarp ríkisstjórnarinnar til fjárlaga. Við sjáum, og það hafði ríkisstjórnin boðað, m.a. á fundi okkar formanna, ekki miklar breytingar á þessu fjárlagafrumvarpi, enda kannski ekki þess að vænta. Þetta eru sömu flokkarnir sem eru í ríkisstjórn og í raun bara endurnýjuð ríkisstjórn með einhverjum stólaskiptum. Ég hjó eftir því í gær, í annars ágætri ræðu hæstv. fjármálaráðherra, þar sem hann fór vel yfir ýmsa þætti, að hann hafði orð á því að við værum að ræða þetta svona seint. Ég held að það sé líka pólitísk ákvörðun þessarar ríkisstjórnar í ljósi þess að vilja halda fast í haustkosningar. Við sjáum fram á að hér er í fyrsta sinn ríkisstjórn sem situr heilt kjörtímabil og leiðréttir ekki þá skekkju sem verður sjálfkrafa með því að setja þennan gríðarlega þrýsting á þingið, óháð því hvaða flokkar eiga í hlut. Ekki alls fyrir löngu stóð forseti Íslands í þessum sama stól og ræddi þetta einmitt við þingheim og benti okkur vinsamlega á að hugsa aðeins um þetta, pæla aðeins í því hvað þetta hefur í för með sér. Við erum einmitt að upplifa það núna - þrátt fyrir að við séum kannski með þokkalegar aðstæður hvað varðar undirbúninginn af því að hér er sama ríkisstjórn og þetta ætti að vera tiltölulega þægilegt - að þingið er sett í ómaklegan og ólíðanlegan spreng. Það þýðir að við höfum minni yfirsýn. Við höfum færri tækifæri til að eiga samtalið um það hvernig annars ágætar og göfugar hugsjónir og stefna ríkisstjórnarinnar birtist í stjórnarsáttmálanum. Hvernig á t.d. að framkvæma það og ýta undir það að barnamálin komist til framkvæmda á næsta fjárlagaári, svo að einhver dæmi séu nefnd? Upp á lýðræðislega umræðu, upp á gegnsæi, upp á vandaðri vinnubrögð sem er verið að kalla eftir í öllu stjórnkerfinu, betri undirbúning, vil ég skora á okkur, og ekki síst forystufólk flokkanna, að setjast niður og ræða það hvort ekki eigi að verða breyting á þessu fyrirkomulagi og að við stefnum að vorkosningum þannig að við getum rætt og afgreitt fjárlög skikkanlega í stað þess að festa í sessi það sem virðist vera viðhorf Sjálfstæðisflokksins og hæstv. fjármálaráðherra, að ætla alltaf að hafa þennan tíma, hafa haustkosningar, sem þýðir að við ætlum að vera með fjárlög í spreng á fjögurra ára fresti. Mér finnst það óboðlegt. Þetta eru bara vinsamleg tilmæli til ráðherra og ég vil fagna því og mér þykir vænt um að sjá hér hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, sem ég veit að ann þinginu og ber virðingu þess fyrir brjósti. Þetta eru bara svona vinsamleg tilmæli til ráðherra í ríkisstjórn að taka þetta samtal við okkur. Ég ætla að koma að útgjöldunum og útgjaldahliðinni á eftir, fara yfir verkefni sem ég vil benda á í heilbrigðismálum, í dómsmálum og í loftslagsmálum. Ég vil fyrst fara yfir það sem ég hef hvað mestar áhyggjur af. Viðreisn hefur ítrekað bent á það, og benti á það í fjárlagaumræðunni fyrir Covid 2019, að útgjöld hafa aukist gríðarlega. Það hefur verið gríðarleg útgjaldaþensla af hálfu ríkisins fyrir Covid og það nokkuð fyrir Covid. Frá 2017 hafa útgjöld stanslaust verið aukin án þess að nægilega og tryggilega hafi verið hugað að tekjugrunni ríkissjóðs, hvernig við getum séð fram á sjálfbæran tekjugrunn ríkissjóðs til lengri tíma. Þetta skiptir okkur miklu máli af því að það er ekkert mál að vera í pólitík ef við erum alltaf að lofa fögrum hlutum, mikilvægum hlutum, þýðingarmiklum hlutum til þess að auka lífsgæði fólks og við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því hver borgar brúsann, ef við ætlum bara að leggja skuldaklafa ríkissjóðs á framtíðarkynslóðir. Það er ánægjulegt og ég vil fagna því, það er líka vegna samstöðu af hálfu stjórnarandstöðunnar á Covid-tímum, að það var gæfa okkar að við tókum saman og nokkuð samhent ákvarðanir í mikilvægum málum til að koma til móts við erfiðleika á tímum Covid-faraldursins. Það þurfti að slá skjaldborg um heimilin. Það þurfti að slá skjaldborg um fyrirtækin þannig að vöxturinn yrði einhver þrátt fyrir erfiða tíma á tímum Covid, og fall einnar grundvallaratvinnugreinarinnar, ferðaþjónustunnar, var gríðarlegt eins og við þekkjum. En það var samstaða um það hér á þingi að taka skref. Við í Viðreisn gagnrýndum ríkisstjórnina reyndar fyrir að stíga ekki nægilega stór skref, stíga þau strax en ekki vera að þessu tutli þvert í gegnum tímann, núna hátt í tvö ár. Þetta hafa verið svona smáskammtalækningar og eftiráviðbrögð, allt virðingarvert, en við lögðum mikla áherslu á að segja hlutina strax og veita fyrirsjáanleika. Það er hægt að nefna ótal dæmi, t.d. eins og í nýsköpun og með tryggingagjald. Við lögðum strax til lækkun á tryggingagjaldi til lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Við ræddum nýsköpunarskrefin sem hafa verið tekin og vel að merkja eru þau jákvæð. Mér finnst verk ríkisstjórnarinnar í nýsköpunarmálum hafa verið að styrkja okkur sem samfélag. En mér fannst það skammsýni af hálfu ríkisstjórnarflokkanna þegar þeir felldu tillögu okkar í Viðreisn um að gera stuðninginn við nýsköpun viðvarandi. Þetta er bara tímabundinn styrkur miðað við fyrirætlun ríkisstjórnarinnar, það er hægt að lesa það út úr þessu, á meðan á Covid stendur. Mér finnst það skammsýni. Við eigum að halda áfram til lengri tíma að ýta undir og byggja upp umhverfi nýsköpunar. Þetta var bara svona aukaatriði, hliðaratriði, sem ég vildi nefna í tengslum við Covid. Ég ætla að halda áfram að að einblína á tekjuhliðina. Þessi mikla útgjaldaaukning á sér stað frá árinu 2017, eins og ég gat um áðan, án þess að tekjugrunnurinn hafi verið styrktur. Ég tek undir með ríkisstjórninni og ég held að það sé rétta nálgunin að við eigum að vaxa út úr vandanum. Það þýðir líka að við þurfum að átta okkur á samspili atvinnulífs og peningamálastefnu og samspili við ábyrg ríkisfjármál. Þetta hangir allt saman. Við heyrum orð og áminningu seðlabankastjóra sem bendir á ríkisstjórnina og segir: Varið ykkur á því að vera með þessa miklu útgjaldaaukningu meðan tekjugrunnurinn er ekki nægilega sjálfbær. Hvað þýðir það fyrir heimilin í landinu ef við verðum áfram með óábyrga ríkisútgjaldastefnu, ósjálfbæra ríkisútgjaldastefnu? Það þýðir að þrýstingur eykst á Seðlabankann að beita tækjum sínum og tólum. Til þess að gera hvað? Til að hækka vexti. Það þýðir aukna greiðslubyrði, þyngri klafa á herðar fjölskyldna í landinu, svo að ekki sé talað um fyrirtækin og atvinnulífið sem þarf kannski ekki nákvæmlega á því að halda. Við þurfum að vaxa út úr vandanum og það felur í sér samspil margra þátta. Ég ræði vinnumarkaðinn kannski aðeins á eftir og það gríðarlega mikilvæga og ábyrgðarmikla verkefni sem er á herðum ríkisstjórnarinnar og ekki síst vinnumarkaðarins. Að vaxa út úr vandanum þýðir að við sjáum merki - til að mynda í fjárlögunum og spánni sem byggist m.a. á spá Seðlabanka - um það hver hagvöxtur verður á næsta ári. Spá Hagstofunnar er svipuð. Reyndar er spá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins aðeins lægri en við horfum fram á hagvöxt á næsta ári sem er alveg þolanlegur. Hann á að styrkja okkur í því að stíga ákveðin skref til þess að halda áfram að vaxa út úr vandanum. Það jákvæða við það sem ég sagði áðan, sem kemur fram í þessum fjárlögum, er að efnahagsbatinn varð hraðari og meiri - eins og annars staðar, þetta er ekki einsdæmi, bara þannig að það sé sagt, um alla Evrópu og í Bandaríkjunum - eftir faraldurinn en ríkisstjórnir allra landa gerðu ráð fyrir. Engu að síður stöndum við frammi fyrir tæplega 200 milljarða halla. Hann hverfur ekki sisvona og það er ábyrgðarhluti hér fyrir okkur að minnka hallann, gera það markvisst, þannig að ríkissjóður verði helst ekki skuldsettur. Ég heyri að við erum ekki endilega öll sammála um þetta markmið. Okkur greinir á um leiðir. Ég vil benda á að það var okkar gæfa fyrir hrun að við stóðum frammi fyrir því að ríkissjóður hafði verið rekinn með ábyrgum hætti þannig að hann var ekki skuldsettur, það var hægt að beita ríkissjóði. Það sama gerðist nákvæmlega núna þegar ríkisstjórnin stóð frammi fyrir faraldrinum og efnahagslegum afleiðingum hans, það var hægt að beita ríkissjóði af því að hann hafði verið rekinn skynsamlega, það var búið að greiða niður skuldir. Það er hluti af því að vera viðbúinn áföllum að vera með ríkissjóð sem er rekinn á ábyrgan hátt og er ekki skuldsettur. Ef hann er skuldsettur þá þurfa skuldirnar að vera sjálfbærar. Næsta ár er áætlað að hagvöxtur verði um 5,3%. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn spáir 4,9% hagvexti en það sem veldur mér miklum áhyggjum er að árin þar á eftir, og alveg til 2026 miðað við fjármálaáætlun, mun ríkissjóður verða rekinn með halla og það nokkuð verulegum. Allt í lagi, ef hann er rekinn með halla er hann þá samt sjálfbær? Það er hvorki hægt að sjá það á spá Seðlabankans né Hagstofunnar að við sjáum fram á sjálfbærni í rekstri ríkisins, með 2,3–2,5% hagvexti. Því til viðbótar kemur, og það eru öll hættumerki sem blikka þar og sagan sýnir okkur að við höfum ekki komist klakklaust út úr slíku umhverfi, að útflutningsgreinarnar, og það er það sem Seðlabankinn segir í sinni spá, munu ekki geta staðið undir hagvexti heldur munu þær draga hann niður. Hvað er það sem ýtir á næsta ári undir þennan mikla hagvöxt í eitt ár, 4,9–5,3% hagvöxt? Það er tvennt. Það er stuðningur og styrkur ríkissjóðs - þetta eru svona stóru línurnar - við atvinnulífið og fyrirtækin í landinu og heimilin, það er mikilvægt, en ekki síst að við sjáum fram á loðnu og það er verið að taka af loðnunni, af þeirri útflutningsgrein. Meðan raungengið er með þessum hætti nær það að standa undir aukningu, hærri hagvexti. En eftir þetta ár, árið 2022, eru líkur til þess að raungengið verði þannig að útflutningsgreinarnar muni ekki geta staðið undir hagvaxtar- og verðmætaaukningu í samfélaginu. Það er verulegt áhyggjuefni og það hefur áhrif á ríkissjóð. Það hefur áhrif á það hvaða umhverfi og aðstæðum Seðlabankinn stendur frammi fyrir þegar hann beitir vaxtatæki sínu og það hefur áhrif á það hvernig umhverfi og lífskjör almennings munu geta þróast. Næsta ár verður áskorun fyrir ríkisstjórnina og okkur öll að sýna ábyrgð og láta í ljós hvata og ósk um að vinnumarkaðurinn taki loksins á kjarasamningum þannig að það veiti fyrirsjáanleika. Og við verðum að hafa það hugfast að við erum með krónuna. Meðan við erum með krónuna er enn meiri ábyrgð fólgin í því að vinnumarkaðurinn semji með þeim hætti að við getum staðið undir okkur, að það verði raunverulegur lífskjarabati sem við getum ýtt undir, að það verði raunveruleg kaupmáttaraukning sem við stöndum fyrir, að við fáum alltaf aðeins meira fyrir blessuðu krónurnar okkar á morgun en í dag. Þess vegna er það mín áskorun til aðila vinnumarkaðarins að fara í það sem hefur verið gert á Norðurlöndum, að vinnumarkaðurinn reyni að koma sér saman um þau merki sem við viljum hafa til þess m.a. að ýta undir hagvöxt. Ætlar vinnumarkaðurinn að hafa þetta eins og þetta hefur alltaf verið? Láta t.d. blússandi innflutning, hærri laun, ýta undir það að veltan verði meiri í samfélaginu? Það er ekki sjálfbært til lengri tíma. Eða viljum við fara þær leiðir sem Norðurlöndin hafa farið, að koma sér saman um ákveðin merki sem tengjast útflutningsatvinnuvegunum, útflutningi hvers tíma, og semja síðan skynsamlega og hóflega um launahækkanir en reyna að fá á móti þetta merki sem er mikilvægt, sem kemur frá útflutningsgreinunum, og segir okkur hverjar raunverulegar kauphækkanir geta orðið. Ég vil hvetja aðila vinnumarkaðarins, vonandi með stuðningi ríkisstjórnarinnar, til að stíga þessi skynsamlegu skref, ábyrgu skref. Það skiptir máli fyrir heildarhagsmuni okkar allra að við getum, af því að við erum að ræða fjárlög, séð fram á ábyrgari rekstur á ríkissjóði. Við þurfum á því að halda að hagvöxtur verði meiri en spá Seðlabankans segir til um og ég vil undirstrika að ég hefði gjarnan viljað sjá það í stjórnarsáttmálanum hvernig ríkisstjórnin ætlar að ýta undir hagvöxt þannig að spá Seðlabankans rætist ekki heldur verði betri og meiri. Það eru engin merki um það. Það eina sem hönd var á festandi í stjórnarsáttmálanum var góður hugur í öllum sköpuðum hlutum en engan veginn sagt hvernig eigi að fjárfesta í og fjármagna öll loforðin sem þar eru. Þetta er eitthvað sem ég vil undirstrika, bæði viðvaranir Seðlabanka varðandi aukin ósjálfbær ríkisútgjöld og þessi merki sem eru svo augljós miðað við forsendur hagaðila og þeirra aðila sem eru að spá fyrir um þróun efnahagsmála á næstunni. Þó að jákvæð teikn séu á lofti á næsta ári spyr ég: Hvað svo? Viðreisn tekur undir það, og ég vil bara undirstrika það, að salan á bönkunum er nefnd í stjórnarsáttmálanum. Ég held að það skipti máli að halda áfram sölunni á Íslandsbanka. En ég vil um leið og samhliða undirstrika að ég tel mikilvægt að fjármagnið sem hlýst af sölu bankans verði ekki notað í samneysluna sem slíka heldur verði sett í niðurgreiðslu á skuldum ríkissjóðs, að lækka skuldir ríkissjóðs. Sagan, eins og ég sagði áðan, segir okkur að það skiptir máli að vera með litlar skuldir þegar kemur að ríkissjóði, alla vega að þær séu sjálfbærar og eins og staðan er núna þá virðist það ekki vera til lengri tíma litið, og síðan hitt að farið verði í fjárfestingar. Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins hafa bent á, gerðu það að mig minnir á síðasta ári, að við erum langt undir langtímameðaltali þegar kemur að fjárfestingum. Það er slæmt. Það er vont því að fjárfestingar í innviðum ýta undir atvinnulífið, þær ýta undir fyrirtækin og þær ýta undir það að við verðum með sterkari innviði og um leið ýta þær undir arðbærni þeirra greina sem tengjast öllum þessum fjárfestingum. Það er því mikilvægt að huga að fjárfestingum á næstu árum. Ég hjó eftir því - það getur verið að mér hafi misheyrst, af því að nú er hæstv. ráðherra kominn - að hann sagði í ræðu sinni, sem veldur mér dálitlum áhyggjum, að örlítill samdráttur virtist vera í fjárfestingum og á fjárfestingarhliðinni þegar litið væri til fjárlagafrumvarpsins. Ég held að við þurfum sérstaklega að huga að því hvernig við getum farið í það að auka fjárfestingar að nýju. Þegar við lítum til OECD-landanna erum við með skatthæstu löndunum. Við erum með þeim löndum sem eru með hvað mestu skattana og við erum líka það land sem ver hvað hæsta hlutfalli í opinber útgjöld, miðað við verga landsframleiðslu, af flestum þeim ríkjum sem eru innan OECD. Það er bara allt í lagi þó að opinber útgjöld séu mikil hér. Við erum reyndar blessunarlega ekki með her sem er stór partur af útgjöldum annarra þjóða, stór liður þar. En ég held að Íslendingar séu ekki á móti því að greiða skatta. Íslendingar eru ekki á móti því að við séum hér með ákveðna innviði, ákveðna þjónustu og fleira sem við viljum að sé tryggt, sem tryggir jöfnuð, tryggir að við höfum aðgang að góðu heilbrigðiskerfi, góðu menntakerfi, vísindum o.s.frv.; góðum innviðum. En þá verður líka að fara í það. Fólk verður að fá það á tilfinninguna og sjá að við erum með betri þjónustu en áður, að við erum með færri á biðlistum en áður. Það er það sem veldur mér áhyggjum að við sjáum frá árinu 2017 alla þessa gríðarlegu útgjaldaaukningu og stundum virðast stjórnarflokkarnir gera það eitt að belgja sig út af því að þeir séu búnir að auka útgjöldin svo og svo mikið í staðinn fyrir að spyrja hvað við séum að fá fyrir þær fjárhæðir sem verið er að fjárfesta í okkar samfélagsinnviðum. Hvað er það sem við erum að fá í staðinn? Eru færri biðlistar eða færra fólk á biðlistum? Eru færri á biðlista eftir liðskiptaaðgerð? Eru færri á biðlistum eftir talmeinafræðingi? Sálfræðingum? Sérfræðilæknum? Það er það sem skiptir máli. Þó að við höfum stigið mjög mikilvæg skref varðandi lög um opinber fjármál, það var gríðarlega mikilvægt skref sem við stigum á sínum tíma, vantar engu að síður þá árangursmælikvarða sem við þurfum að hafa þegar litið er á rekstur ríkisins. Þessir ríflega 1.000 milljarðar, oft miklu meira en það, sem við setjum í að bæta þjónustuna til að láta samfélagið fúnkera - erum við í raun að fjölga tækifærum, erum við í raun að bæta þjónustuna? Þetta er hluti af því sem mér finnst vont að fjárlaganefnd og þingið hafi ekki meiri tíma til að ræða, eins og ég gat um í upphafi. Við erum í spreng yfir þessum grundvallarprinsippmálum af því að við þurfum að afgreiða fjárlög. Í staðinn fyrir að spyrja: Getum við notað fjármagnið betur? Getum við aukið skilvirkni hjá hinu opinbera? Þessara spurninga þarf að spyrja en ekki bara setja falleg orð í stjórnarsáttmála og svo er síðan auð um það hvernig eigi að fjármagna hlutina. Það má alveg velta því fyrir sér hvort við eigum - af því að við munum ræða fjármálaáætlun í upphafi næsta árs - að gefa okkur meiri tíma og setja meiri þunga í fjármálaáætlun sem leggur svolítið línurnar um það hvernig við ætlum að gera þetta, m.a. með þetta í huga, hvernig við getum nýtt fjármagnið sem við erum að setja í málaflokkana. Íslendingar vilja greiða skatta svo lengi sem þeir vita að það er verið að nýta þá á sem bestan hátt. Þá þurfum við að spyrja okkur: Erum við með réttu tækin til þess? Það hefur verið kallað eftir því en þessu hefur ekki verið svarað og þessu hefur ekki verið sinnt. Þetta er líka sú áskorun sem ég vil setja fram. Ég hef fyrst og fremst dregið fram áhyggjur mínar varðandi tekjuhliðina. Ég á mjög lítinn tíma eftir en ætla aðeins að skauta létt yfir ákveðna hluti sem eru auðvitað risamál fyrir okkur. Ef maður fer niður á málaflokka, heilbrigðismálin, þá er verið að auka framlög til heilbrigðismála um 16 milljarða og ég held að það sé löngu tímabært. Við sjáum að við erum til að mynda með takmarkað frelsi af því að ríkisstjórnin hefur einfaldlega ekki sinnt því að að leysa fráflæðisvanda Landspítalans, hefur ekki sinnt því nægilega að taka utan um starfsfólkið þannig að þar sé ekki þetta gríðarlega álag, til að mynda á hjúkrunarfólk á Landspítalanum, læknum. Fyrir vikið, vegna þessarar skammsýni í stjórnun og stefnumótun síðustu ár, hefur ekki orðið raunveruleg aukning að ráði varðandi hjúkrunarrýmin þó að það verði vonandi. Það er löngu kominn tími til að við förum nákvæmlega í þessa þætti. En ég spyr líka: Það hefur orðið aukning, ekki bara út af nýja Landspítalanum og fjárfestingu við hann, það hefur orðið aukning, hvað erum við að fá á móti? Við þurfum að halda þeirri spurningu vakandi. Þessir 16 milljarðar sem þarna eru, koma þeir til út af styttingu vinnuvikunnar eða er það extra til viðbótar inn í Landspítalann? Er þetta hækkun sem felur einfaldlega í sér hækkun í samræmi við launaþróun og þá hagvaxtaraukningu sem verður á næsta ári? Eða er þetta raunveruleg aukning til málaflokksins? Þegar við segjumst vera að auka framlög til málaflokksins verðum við að setja puttann á það sem leysir þann vanda sem við stöndum frammi fyrir í dag út af Covid. Mér sýnist vera vísbendingar um það og ég fagna því ef núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra ætlar að einblína á að fara í það að fjölga gjörgæslurýmum, minnka álag, reyna að gera allt til þess að við getum sinnt almennri heilbrigðisþjónustu. Við sjáum líka að læknar eru að benda á að aðrar aðgerðir, meðan ástandið er svona, eru í kæli og það er algerlega ólíðandi. Við erum hér með fólk út um allt samfélag, hvort sem það er að fara í hjartaaðgerðir eða aðrar aðgerðir, sem er að bíða, og allt fólkið í kringum það. Þetta eykur vanlíðan og minnkar lífsgæði fólks. Það er því mikill ábyrgðarhluti að taka á þessu af festu en setja um leið fram krefjandi spurningar: Hvernig getum við fengið sem mest út úr því fjármagni sem verið er að setja í velferðar- og heilbrigðiskerfið? Þetta eru hlutir sem fjárlaganefnd þarf að fara yfir. Er þetta raunaukning? Hvernig verður þessu varið? Ég vil fagna sérstaklega því er varðar Sjúkratryggingar, það er gríðarlega mikilvægt að við felum Sjúkratryggingum aukið hlutverk í því að greina kostnaðinn, greina þjónustuna sem ríkið þarf að kaupa. Ég geri ráð fyrir því að við í Viðreisn verðum tilbúin með þá tillögu eins og við undanfarna fjárlagaumræðu - við munum koma með tillögu um að styrkja og styðja við Sjúkratryggingar þannig að þær geti samið við sjálfstætt starfandi aðila til þess m.a. að hægt sé að létta á Landspítalanum, til að semja við sjálfstætt starfandi aðila eða heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni um að sinna þeim aðgerðum þar sem fólk er á biðlistum. En þessar tillögur okkar hafa verið felldar trekk í trekk, ár eftir ár. Ég segi bara: Guð láti gott á vita. Ég heyrði hæstv. fjármálaráðherra tala undir stefnuræðunni um einkarekstur og einkaaðila, líka sjálfstætt starfandi aðila, en hans flokkur hefur ekki minnst á þessa aðila í fjögur ár. Í einhverju meðvirknikasti hefur ekki verið minnst á þá aðila sem geta stutt við heilbrigðiskerfið. Þetta snýst um þjónustu. Þetta snýst um þjónustu við einstaklinginn og þá ber okkur skylda til að skoða allar leiðir, hvernig við nýtum fjármagnið til að bæta þjónustuna, þjónustuna við fólkið, þjónustuna við börnin. Við viljum sterkt opinbert kerfi, það er á hreinu. Við viljum sterkan Landspítala, það er á hreinu. En við sjáum líka tækifærin sem felast í því að nýta krafta sjálfstætt starfandi aðila sem og annarra, t.d. heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni, til að bæta þjónustuna. Við megum ekki loka á það og ég fagna því ef opna á fyrir þá gátt eftir meðvirknikast í fjögur ár þegar að þessu kemur. Ábyrgð Sjúkratrygginga, þegar þar að kemur, verður mikil. Við höfum séð að fjarheilbrigðisþjónusta er gríðarlega mikilvæg, hún hefur verið nefnd í stjórnarsáttmála fjögurra ríkisstjórna. Það hefur ekkert gerst, ekki neitt. Nema jú, í tíu mánaða stjórn undir forystu hæstv. fjármálaráðherra, sem var forsætisráðherra í tíu mánuði. Það var þegar þáverandi ráðherra heilbrigðismála, Óttarr Proppé, samdi um tvö tilraunaverkefni einmitt til þess að bæta í fjarheilbrigðisþjónustu. Síðan hefur bara ekkert verið gert. Alltaf er eitthvað sett þarna inn en það hefur ekki verið að virka af því að enn eru kannski innbyggðir fordómar gagnvart því að nýta krafta einkaframtaksins. Það verður að verða breyting á því ef við ætlum virkilega að hugsa um að þjónusta fólkið okkar betur. Ég er bara rétt að byrja en ég bið hæstv. forseta um að bæta mér aftur á mælendaskrá. Ég ætlaði að fara yfir loftslagsmálin. Ég ætlaði að fara yfir íþróttamálin, þjóðarhöllina. Ég ætlaði að nefna dómsmálaráðuneytið og m.a. samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það er gríðarlega mikilvægt að því verði fylgt eftir hið snarasta. Það er hægt. Ég fagna því sérstaklega að það er loksins komið þarna inn af því að andstaða hefur verið við það innan ríkisstjórnarinnar fram til þessa að fylgja því gríðarlega mikla [[Forseti hringir.]]og mikilvæga máli eftir. En það er vonandi að verða breyting á og ég mun spyrjast fyrir um það í næstu ræðu minni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Í I. kafla fjárlagafrumvarpsins stendur, með leyfi forseta: „Byggt er á traustum grunni ábyrgrar hagstjórnar undanfarinna ára og stuðlað að sterku samfélagi sem veitir öllum jöfn tækifæri og styður við þá sem á því þurfa að halda.“ Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvar hún sér þessi jöfnu tækifæri í fjárlagafrumvarpinu. Hvað felst í því að veita öllum jöfn tækifæri? Eru jöfn tækifæri fyrir fólk sem kemst ekki á húsnæðismarkaðinn, fólk sem kemst ekki í nám sökum bágs fjárhags eða endar í skuldafeni og neyðist til að hætta í námi, fyrir atvinnulausa á allt of lágum bótum með lítið svigrúm til að hreyfa sig, námsfólk sem fær ekki fæðingarorlof, fatlaða sem fá ekki NPA-aðstoð vegna kvóta stjórnvalda á aðstoð, fólk sem er fast í fátæktarfangelsi bóta og skerðinga? Ég sé ekki [[Forseti hringir.]]að verið sé að leysa þessi vandamál til að skapa raunverulega jöfn tækifæri.
Virðulegi forseti. Samfélagið okkar er gott. Ég er mjög stolt af því að vera Íslendingur og búa í góðu samfélagi. En við sem erum í stjórnmálum, og það er líka kosturinn við smæð landsins, finnum alveg sárindin. Við erum nýbúin í kosningabaráttu, fólk er að snerta okkur, tala við okkur og segir: Við erum ekki að fá þessa þjónustu. Við tölum við fjölskyldur fatlaðra barna. Á fyrsta degi þegar mætt er í skólann, og fólk er glatt yfir því að börnin eru að komast á starfsbraut, er sagt: Hvað svo? Hvað eftir fjögur ár? Og þegar við hugsum t.d. um menntun og atvinnuþátttöku fatlaðra barna hefur ekkert gerst þegar kemur að frekari úrræðum, bara svo það sé nefnt. Að mínu mati er göfugur hugur í stjórnarsáttmálanum og þar er margt gott en eins og staðan er núna hefur nákvæmlega þessum hluta ekki verið sinnt nægilega. Það sem ég óttast er að þrátt fyrir falleg orð í stjórnarsáttmála séum við ekki [[Forseti hringir.]]- af því að við erum að ræða fjárlagafrumvarpið - að sjá þess merki að það eigi að fylgja því eftir að jafna tækifærin í landinu.
Forseti. Mér finnst svo áhugavert að þegar er verið að fleygja fram fullt af flottum orðum og hugtökum, eins og jöfn tækifæri og efnahagslegur stöðugleiki, þá finnst mér oft einhvern veginn skorta að fólk átti sig á því hver skilgreiningin á þessum hugtökum er og hvernig fólk er að hugsa þetta. Mér finnst einhvern veginn skorta heildræna sýn á samfélagið, sérstaklega þegar talað er um efnahagslegan stöðugleika, að hann sé forsenda þess að miklar kjarabætur heimilanna undanfarin ár verði varanlegar, eins og stendur í fjárlagafrumvarpi. Efnahagslegur stöðugleiki er ekki bara lág verðbólga, lágir vextir, lítið atvinnuleysi, lítið gengisflökt og hagvöxtur. Þetta snýst líka um hvernig við mælum t.d. niðurbrot lífríkis, hvernig við mælum loftslagsbreytingar, aukna misskiptingu eða rýrnandi trú á lýðræðinu og opinberum stofnunum og allt það sem hlýtur að þurfa að vera í lagi. Það hlýtur að vera forsenda efnahagslegs stöðugleika að þessi atriði og þessi hluti samfélagsins sé í lagi. [[Forseti hringir.]]Mér finnst því vanta þessa heildrænu sýn og mig langar bara til að heyra aðeins hugsanir hv. þingmanns varðandi það.
Virðulegi forseti. Ég get að vissu leyti tekið undir áhyggjur hv. þingmanns af því að við þurfum að ræða þetta allt, við þurfum að ræða efnahagslegan stöðugleika. Efnahagslegur stöðugleiki hefur áhrif á félagslegan stöðugleika, alveg eins og félagslegur stöðugleiki hefur líka áhrif á efnahagslegan stöðugleika. Það er eins og menn hafi ekki áttað sig á þessari gagnkvæmni í gegnum árin. Fyrir utan það að loftslagsmálin verða að fléttast þarna inn. Það veldur mjög miklum áhyggjum, ekki endilega hvernig loftslagsmálin eru sett fram í stjórnarsáttmála heldur hvernig eftirfylgnin á að vera miðað við öll götin og gloppurnar sem eru í þeim litlu vísbendingum sem við höfum í fjárlagafrumvarpinu þegar kemur að loftslagsmálum. Já, ég legg mikla áherslu á efnahagslegan stöðugleika en hann fæst ekki án þess að hér sé líka félagslegur stöðugleiki. Ég hefði kosið að ríkisstjórnin hefði gefið einhver merki, m.a. til launafólks til að auka traust þess, um það hvernig á t.d. að halda áfram að gera ungu [[Forseti hringir.]]og efnaminna fólki kleift að koma sér upp húsnæði. Ég hefði gjarnan viljað sjá skýrari merki hvað það varðar.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu. Ég hjó eftir að þingmaðurinn talaði um gallann við að velja að kjósa svona seint. Nú hefur hv. þingmaður mjög góða þingreynslu og ég velti fyrir mér hvort hún merki einhverjar breytingar á óþoli gagnvart umræðu. Talað var um að í rauninni þyrfti litla umræðu af því að þetta væri byggt á fjármálaáætlun sem hefði verið samþykkt síðasta vor. Síðasta vor var talað um að litla umræðu þyrfti um fjármálaáætlun vegna þess að svo skammt væri liðið frá því að við hefðum samþykkt fjármálaáætlun að hausti, sem var óvenjulegur tími vegna Covid o.s.frv. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í nauðsyn umræðunnar um fjárlög og [[Forseti hringir.]]þess að við köfum djúpt í þessu, ekki bara hér heldur auðvitað líka í nefndinni.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þennan ágæta punkt, þennan mikilvæga punkt. Eins og ég lít á þetta er hv. þingmaður í rauninni að tala um mikilvægi þingsins, um virðingu þingsins, um að við sem kjörnir fulltrúar - þingmeirihlutinn er ekki eini handhafi þess að vera kallaður umbjóðandi. Við erum umbjóðendur þeirra sem hafa kosið okkur og við þurfum að eiga tækifæri og möguleika til að rýna til gagns leiðirnar. Ég var að tala hér í fjárlagaumræðunni um alla þessa útgjaldaaukningu. Við fáum aldrei og við í Viðreisn erum ítrekað búin að benda á það að við þurfum að fá umræðu um árangursmælikvarða, hvað við erum t.d. að fá fyrir fjárfestingu í heilbrigðiskerfinu, í menntakerfinu, í innviðunum. Við þurfum að fá þessa árangursmælikvarða en við fáum ekki umræðuna. Við fáum ekki umræðuna eða tækifæri til að sýna eftirlit og aðhald meðan þing er ekki að störfum. [[Forseti hringir.]]Ég ætla að koma að því á eftir. Mér finnst það til vansa að við skulum ekki hugsa meira um hvenær kosningar til Alþingis fara fram því að við erum að upplifa það núna [[Forseti hringir.]]að við erum í spreng með fjárlagaumræðuna og það er engum til hagsbóta.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Nú er það svo að það kom minnisblað frá lagaskrifstofu Alþingis þess efnis að ekki væri nauðsynlegt að bíða niðurstöðu undirbúningskjörbréfanefndar varðandi það að hefja þingstörf og hefði þinginu því verið í lófa lagið að byrja að rýna fjárlögin, til að betri bragur yrði á því þegar útgjaldaaukningin er með þessum hætti. Við sjáum fram á mjög mikla hækkun, t.d. þegar kemur að stjórnsýslu ráðuneytanna. Það er sérstakt áhyggjuefni og eitthvað sem við þurfum að rýna vel í út af þeim ofboðslegu breytingum sem þar eru. Þá veltir maður fyrir sér hvort kannski hefði verið heppilegra að hefja þessa umræðu og þessa vinnu þó að ekki væri algerlega niðurneglt hverjir yrðu í komandi ríkisstjórn [[Forseti hringir.]]því að varla hafa núverandi ráðherrar getað komið svo mikið að málum.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að segja að ríkisstjórn hverju sinni geti ekki breytt stjórnkerfinu og Stjórnarráðinu að einhverju leyti, bæði til að laga sig að nýjum veruleika en líka að pólitískum áherslum. Ég ætla ekkert að segja að það sé ekki hægt og eigi ekki að gera. En það er kannski alveg óþarfi að henda svona handsprengjum eins og gert hefur verið á síðustu dögum. Það eru kosningar í maí, ríkisstjórn er komin í júní, þá hafa þingið og stjórnin tækifæri til að byggja undir öflugt fjárlagafrumvarp sem fær betri og ítarlegri umræðu. Hægt verður að ræða það betur hvernig stjórnkerfi við höfum, hvert fjármunirnir eigi að fara. Það er þetta sem við erum að kalla eftir, lýðræðislegri, gegnsærri umræðu um fjárlagafrumvarpið og að við höfum tíma til þess að ræða málið, til að sinna því ábyrgðarhlutverki sem kjósendur hafa falið okkur hverju sinni. Við náum því ekki með þingið allt í spreng korteri fyrir áramót. Mér skilst, samkvæmt fréttum morgunsins, að fjárlagafrumvarpið verði ekki klárað fyrr en rétt undir áramót.
Herra forseti. Ég þakka ágæta ræðu þó að það sé augljóst að sínum augum lítur hver á silfrið. Hv. þingmaður talaði dálítið um ósjálfbæra útgjaldaaukningu og ég geri mér grein fyrir mikilvægi þess að sýna aðhald. En það er auðvitað að hægt að sýna aðhald með tvenns konar hætti. Það er hægt að spara, draga saman, en það er líka hægt að auka tekjur. Ég þykist vita að hv. þingmaður sé sammála því að t.d. er hægt að auka tekjur af auðlindunum okkar. Telur hún ekki að það sé skammsýni hjá ríkisstjórninni að fjárfesta ekki meira en þó er gert í loftslagsmálum? Það er ávinningur sem mun örugglega skila sér beint í auknum lífsgæðum og tekjum seinna meir. Ég spyr jafnframt hvort henni finnist ekki líka mikilvægt að við fjárfestum í félagslegum stöðugleika og jöfnuði.
Virðulegi forseti. Jú, það er ekki spurning og það þarf ekki að spyrja mig oft að því. Ég tel að þurft hefði að taka almennilega til í auðlindamálum. Það er alveg ljóst að mínu mati að útgerðin getur og mun vilja borga meira ef allt fer á markað, hún mun gera það. Markaðurinn mun ráða, markaðurinn mun undirstrika það hversu mikil verðmæti eru í auðlindinni og það er eðlilegt að þjóðin fái meiri hlutdeild í arðinum af auðlindinni en hún er að fá. Varðandi loftslagsmálin - það er það sem ég sakna. Ég hefði t.d. viljað ræða við loftslags- og umhverfisráðherra um það hvernig eigi að ná markmiðum okkar í loftslagsmálum. Það eru mjög óljós og loðin fyrirheit um það hvernig við ætlum t.d. að endurheimta votlendi og raskað land, stöðva gróðureyðingu. Hvernig á að gera það? Á að gera það með því að setja hvata inn í kerfið? Á að borga landeigendum? Þetta er allt saman mjög loðið því þetta er viðkvæmt á milli stjórnarflokkanna. Meðan Vinstri græn eru með nokkuð skýra stefnu [[Forseti hringir.]]hafa Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur ekki viljað heyra á þetta minnst. Þetta þurfum við að fá fram og ég tel að þetta skipti okkur miklu máli varðandi framtíðina.
Herra forseti. Það er áhugavert að það er nákvæmlega sama tala sem er veitt til loftslagsmála og í beina styrki til landbúnaðar, 13 milljarðar. Þetta er áhugavert vegna þess að markmiðin vinna að einhverju leyti hvert gegn öðru. Hluti af landbúnaðarframleiðslu okkar er með þeim hætti að hann er beinlínis mjög losandi. Við þurfum auðvitað öfluga og mikla matvælaframleiðslu en við þurfum kannski að breyta henni og gera hana vistvænni. Við erum örugglega sammála um það, ég og hv. þingmaður, að við eigum að styrkja íslenskan landbúnað og við eigum að gera það jafn mikið og nú er gert, kannski meira. En fyndist þingmanninum að hæstv. ráðherra ætti að nota tækifærið núna til þess að breyta styrkjakerfinu og opna á möguleika íslenskra bænda á því að færa sig yfir í vistvænni og heilnæmari matvælaframleiðslu?
Virðulegi forseti. Já, það eru gríðarleg sóknarfæri í íslenskum landbúnaði. Það eru fáar atvinnugreinar sem við getum séð jafn mörg sóknarfæri í eins og í landbúnaði og í nýsköpun honum tengdum. Ég held hins vegar að núverandi styrkjakerfi dragi hann niður. Ég held að það dragi úr þrótti bænda og líka tiltrú neytenda. Ég er sannfærð um að hagsmunir neytenda og bænda fara hér gríðarlega saman, að m.a. sé dregið úr ofurtaki milliliða á kerfinu. Ég er sammála hv. þingmanni. Stefna okkar í Viðreisn hefur verið sú að ekki eigi að draga úr styrkjum í landbúnaði en við verðum að breyta styrkjaumhverfinu. Við verðum að gera það fyrir bændur, fyrir umhverfið og fyrir neytendur. Þetta verðum við að fara í og þetta er hægt. Það eru góðar fyrirmyndir annars staðar frá þegar kemur að þessu. Okkar hugmynd í Viðreisn varðandi óbeinu styrkina, sem er í gegnum tollana, er m.a. að leggja af tollana og setja hluta af því andvirði beint til bænda á grunni umhverfisvænna og loftslagsvænna kosta í landbúnaði.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisgóða ræðu. Það hefur nokkuð verið rætt hér í umræðunni í gær um uppskiptingu menntamálaráðuneytisins og hvernig verkefnum þess var sáldrað hér og þar um kerfið. Þar sem hv. þingmaður er fyrrverandi menntamálaráðherra langar mig að spyrja um sýn hennar á þessa aðgerð. Og svona til gamans væri áhugavert að heyra sjónarmið fyrrverandi menntamálaráðherra á því hver eftirmaður hennar er, að hennar mati, í ríkisstjórninni í dag.
Virðulegi forseti. Það er alla vega ljóst að einu þrír einstaklingarnir sem héldu sínum ráðherraembættum voru formenn flokkanna. Þeir höfðu ekki þá tiltrú á hinum ráðherrunum að þeir treystu þeim til að halda áfram með einhver góð verkefni þannig að öllu var ruglað. Að því sögðu líst mér ekki illa á að setja saman menningu, ferðaþjónustu og fleiri verkefni sem þarna eru. Mér finnst það bara nokkuð spennandi ráðuneyti. Ég skil hins vegar ekki af hverju verið er að slíta í sundur skólamálin. Það finnst mér mjög sérstakt varðandi heildstæða nálgun í skólamálum. Vísindin og háskólarnir tengjast náið, ekki spurning, það á að ýta undir það áfram, en það hefur líka áhrif inn á önnur skólastig. Það hefur t.d. lengi verið rætt um fagháskóla, hvar mun hann falla? Hvert mun fagháskóli fara? Það skiptir okkur máli að ýta undir fagháskólastigið, hvernig sem við síðan gerum það. Ég er ekki andsnúin öllum breytingum núna en mér finnst miður að sjá þessa miklu uppskiptingu þegar kemur að skóla- og menntamálahlutanum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þessu til viðbótar kom hv. þingmaður inn á tillögur sem Viðreisn hefur gert við afgreiðslu fyrri fjárlaga um að liðka fyrir um það að samið verði við einkareknar stofur í heilbrigðisþjónustu til að létta á álagi á Landspítala – háskólasjúkrahúsi og stytta biðlista. Það er auðvitað margt sem gengur á við afgreiðslu fjárlaga, margar atkvæðagreiðslur og útskýringar og allt sem því fylgir. Bara til upprifjunar: Hver voru svona kjarnarök stjórnarmeirihlutans í því að fella þessar tillögur á fyrri stigum þar sem þetta virðist nú skyndilega vera komið á verkefnalista, ef maður reynir að lesa með jákvæðum hætti út úr orðum stjórnarsáttmálans? Getur formaður Viðreisnar aðstoðað mig við að rifja upp með hvaða rökum þessar góðu tillögur voru felldar á fyrri stigum?
Virðulegi forseti. Það var almennt þannig, og það hefur verið rifjað upp hér nokkrum sinnum, að allar góðar tillögur sem við settum fram voru felldar af stjórnarmeirihlutanum, hvaða flokkur sem átti í hlut. Stundum var það þannig, sem er bara gott, að stjórnarmeirihlutinn tók tillögur okkar upp. Kannski er það svo í þessu tilviki að stjórnarmeirihlutinn er að vakna til vitundar um að það er mikilvægt að virkja alla krafta í samfélaginu, hvort sem er hjá hinu opinbera eða hjá einkaaðilum, til að auka þjónustu og fækka fólki á biðlistum. Þetta er rétt, þeir hafa fellt þetta ítrekað og ég vil líka vekja athygli á því að þeir hafa ekki heldur viljað afgreiða tillögu Viðreisnar og Miðflokksins sem veitir Sjúkratryggingum heimild til að semja við einkaaðila þegar kemur að liðskiptum og fleiri þáttum. Þetta hefur því ítrekað verið fellt á mörgum sviðum. Þar fyrir utan samþykkti allur þingheimur, í stóru og mikilvægu máli, niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu. Síðan hefur ríkisstjórnin lítið gert með það mikilvæga mál sem kæmi til móts við mjög erfiðan hóp fólks sem þarf á stuðningi að halda.
Herra forseti. Hv. þingkona Kristrún Frostadóttir flutti ágætisræðu á eldhúsdegi þar sem hún spurði m.a. hvort stjórnmálin hefðu runnið sitt skeið á enda á Íslandi. Þetta er ekkert sérkennileg spurning. Það er hins vegar vissulega tekist hart á um pólitík í þingsal og flutt eru fjölmörg frumvörp um mikilvæg mál og eldfim af þingmönnum allra flokka. Örlög þeirra flestra verða kannski svolítið eins og í kvæðinu eftir Davíð Stefánsson Til eru fræ, þau ná ekki að blómstra og verða fullorðin. Og það er auðvitað eðlilegt. En stundum birtast hér mál sem mikill samhljómur er um þvert á pólitískar flokkslínur en engu að síður eru þau annaðhvort þæfð eða svæfð í nefnd en dúkka svo óvænt upp í nýjum stjórnarsáttmála og finna sér svo jafnvel einhvers konar framhaldslíf í fjárlögum. Það er auðvitað sérkennilegt. En það sem hefur auðvitað mesta vigt á endanum eru fjárlögin, fjárlög ríkisins, sem við fjöllum um núna. Þar má sjá skýrt hvert á að stefna, hver forgangsröðunin er og á hvaða gildum almennt er byggt. Ég ætla því að leyfa mér að svara spurningu samflokkskonu minnar neitandi. Stjórnmálin hafa nefnilega ekki runnið sitt skeið á enda og pólitísk sýn stjórnarflokkanna þriggja birtist bara ágætlega í þessu plaggi. Það er líka pólitísk sýn og afstaða að taka ákvörðun um kyrrstöðu, sýna kjarkleysi eða skeytingarleysi gagnvart ójöfnuði. Það er fyrst og fremst kannski sú sýn sem ég les úr þessum fjárlögum, einhvers konar hugleysi í því að koma okkur inn í framtíðina og fjárfesta í stórum og mikilvægum málum, hvort heldur sem er loftslagsmálum, sem eru þá lífsgæðamál komandi kynslóða, eða þeim grundvelli sem lítil fámenn þjóð þarf að byggja á, sem er mikill jöfnuður. Við búum einu sinni í þorpi og við getum ekki unað því að fólkið í næsta húsi hafi ekki til hnífs og skeiðar. En það sem er sérkennilegast við þessa umræðu núna er hvað fjárlögin eru í hrópandi mótsögn við inngangskafla stjórnarsáttmálans. Þegar maður sat síðastliðinn sunnudag og hlustaði á þríeykið úr Stjórnarráðinu kynna hann þá hreyfðu þau svolítið við mér. Mér fannst eins og við myndum sjá stjórn sem sækti virkilega fram og vinnubrögð hér í þinginu í framhaldinu þar sem við í stjórnarandstöðunni gætum í mörgum málum, ekki öllum auðvitað, lagst á árar og komið íslensku þjóðfélagi áfram. En það er bara þannig að orðum þurfa að fylgja efndir ef það á að vera eitthvað að marka þau og því miður þá sé ég það ekkert endilega svo skýrt í þessum fjárlögum. Ég er nokkuð sannfærður um að Covid-faraldurinn hafi bjargað þeirri ríkisstjórn sem síðast sat. Það voru nefnilega farin að hrannast upp býsna dökk ský á efnahagshimninum fyrir Covid, auk þess sem ágreiningur, sérstaklega milli Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokksins, var einhvern veginn orðinn svo mikill að það var orðið erfitt að átta sig á því hver stýrði skútunni í mikilvægum málaflokkum og þetta stóð auðvitað nauðsynlegum aðgerðum, t.d. í heilbrigðismálum, fyrir þrifum. Ríkisstjórnin fékk nauðsynlegan tilgang í Covid og með aðstoð vísindamanna, framlínufólks, samstöðu almennings og stjórnarandstöðu höfum við í sjálfu sér fótað okkur ágætlega í gegnum þennan faraldur. Þegar hæstv. fjármálaráðherra tiltekur núna í viðtali eftir viðtali að aðgerðir fyrir fyrirtæki og heimili sem ráðist var í í Covid hafi gert það að verkum að staðan er betri en óttast var er það að hluta til rétt. Auðvitað voru það ýmsar utanaðkomandi aðstæður sem komu til. Það var líka svona mislestur hagfræðinga og fleiri á hvað myndi gerast og hvernig við myndum hegða okkur sem neytendur í faraldrinum sem lagðist með okkur. En mér finnst hins vegar að hæstv. fjármálaráðherra ætti að vera maður að meiri í þessum viðtölum og undirstrika að það var þingið allt sem stóð að baki ríkisstjórninni varðandi langflestar aðgerðirnar og við ýttum meira að segja á að enn meira yrði gert á mörgum sviðum. Þetta hefur í rauninni spilast ágætlega og við höfum traustan grunn til að standa á þrátt fyrir allt. Skuldastaða ríkissjóðs er betri en við bjuggumst við og þess vegna höfum við heldur enga afsökun fyrir því að sýna ekki meiri kjark og ráðast í þær fjárfestingar og þær aðgerðir sem geta skilað okkur Íslendingum betri lífsgæðum til framtíðar, sem gera það að verkum að við náum fyrir vaðið og byggjum hér upp fjölbreyttara og fjölþættara atvinnulíf sem ver okkur betur fyrir óvæntum áföllum sem alltaf munu dynja á í staðinn fyrir að þurfa eilíflega að vera í viðbrögðum, bregðast við hinu og þessu. Auðvitað útiloka ég það ekki að það þurfi alltaf að gera annað slagið en fyrst og fremst verðum við að koma rekstri heimilisins á þann stað að hlutir séu með fyrirsjáanlegri hætti og slíkar aðgerðir hefðu eiginlega verið miklu meira í takt við þær væntingar sem gefnar voru á Kjarvalsstöðum. Þess vegna fannst mér býsna máttlaust þegar hæstv. forsætisráðherra útskýrði nýlega í viðtali að litlar breytingar á útgjaldaliðum væru m.a. vegna faraldursins. Gott og vel, Covid hefur verið okkur dýrt en staðan er engu að síður ágæt og við höfum enga afsökun fyrir því að sýna ekki meiri kjark. Það má benda hæstv. forsætisráðherra á það líka að það eru fleiri leiðir til að sýna aðhald en að draga úr útgjöldum eða draga beinlínis saman. Það er líka hægt að afla tekna. Það er mjög mikilvægt að það komi fram að Samfylkingin telur það beinlínis útilokað að skynsamlegt sé að hækka skatta og álögur á almenning í landinu. En það eru hins vegar tekjuaðgerðir sem er ekki bara skynsamlegt að ráðast í, þær endurspegla beinlínis réttlæti. Mér hefur fundist Vinstri græn taka undir margt af því í gegnum tíðina þó greinilega hafi orðið breyting þar á. Samfylkingin lagði t.d. fyrir þessar kosningar til tekjuöflun upp á 20 milljarða kr. með álagningu hóflegs auðlegðarskatts á hreinar eignir yfir 200 milljónir og við teljum að það sé réttlætismál að stórútgerðin í landinu greiði sanngjarnara gjald en nú er gert til þess einmitt að við getum lagað stöðuna annars staðar í samfélaginu. Þessar hugmyndir fengu í sjálfu sér ekkert endilega góðar móttökur á kjördegi en við stöndum hins vegar við það að þarna hefði verið hægt að fjárfesta í fólki af því að þessum 20 milljörðum vildum við verja í það að bæta stöðu almennings í landinu, t.d. í gegnum norrænt barnabótakerfi, án þess að þurfa að klípa af aðgerðum sem ráðast þarf í - loftslagsmál, menntamál, fjárfesting í nýsköpun sem er alveg óhætt að hrósa ríkisstjórninni fyrir, hún hefur sýnt einna mesta skynsemi þar. Á sama hátt og þær Covid-aðgerðir sem við réðumst í til að hjálpa heimilunum, svo að ég tali nú ekki um fyrirtækjum í landinu, voru fjárfesting í framtíð heillar atvinnugreinar, ferðaþjónustu, sem horfði fram á alveg ótrúlegar búsifjar vegna utanaðkomandi aðstæðna sem greinin hafði enga möguleika til að verja sig gegn og bar ekki ábyrgð á, á sama hátt og það getur skipt máli að hið opinbera stígi með afgerandi hætti inn til að fjárfesta í framtíð heillar greinar, til að hún skili meiri tekjum til samfélagsins í framtíðinni, þá verðum við líka að horfa á það að stuðningur í baráttunni gegn ójöfnuði er einnig fjárfesting í friðsömu, sanngjörnu og réttlátu samfélagi sem skilar á endanum meiri verðmætum. Ég hefði einhvern veginn trúað því að þetta félli ágætlega að hugmyndafræði Vinstri grænna og jafnvel Framsóknarflokksins líka, sem talar nú ekki lítið um að við eigum að fjárfesta í fólki, en eftir fjögur ár af pólitískum stöðugleika, þar sem ríkisstjórnin komst býsna lengi upp með að réttlæta samstarfið, bara vegna þess að það væri ekki gott ef við værum að kjósa of oft, þá verður hún núna að sýna úr hverju hún er gerð og gefa okkur sterkari og skýrari vísbendingar um það hvert hún vill og ætlar að stefna og hvert þarf að fara með íslenskt samfélag. Þar koma náttúrlega upp þessi orð sem féllu á Kjarvalsstöðum um aðgerðir til að mæta tæknibreytingunum, loftslagsaðgerðir sem eru nauðsynlegar til að byggilegt verði á jörðinni og svo auðvitað lífskjarasókn fyrir alla. En þessi háleiti, góði og framfarasinnaði tónn varði bara í tvo sólarhringa. Svo birtust fjárlögin og allt búið. En ég ítreka að staðan er nógu góð til þess að við höfum bolmagn til að fylgja eftir þessum metnaðarfullu orðum. Við höfum beinlínis ekki efni á því, getur maður sagt, að sleppa því að gera það. Við verðum að ráðast í stórhuga fjárfestingar á innviðum. Við erum með innviði sem við erum ekki búin að klára. Við erum að verja minna sem hlutfall af landsframleiðslu til samgöngumála en aðrar Evrópuþjóðir eru að meðaltali að gera. Samt sem áður erum við ekki búin að byggja upp, við eigum eftir að klára það. Og við erum með hafnir og vita inni í þessum tölum líka á meðan Evrópuþjóðirnar eru kannski fyrst og fremst að gera vegina öruggari og auðvitað endurnýja eins og þarf að gera, hvort sem um er að ræða parket, þak eða malbik. Við þurfum að ráðast í metnaðarfyllri loftslagsaðgerðir og það held ég að sé beinlínis skynsamlegt. Það verkefni getur haldist ágætlega í hendur við þær áskoranir sem bíða okkar andspænis tæknibreytingunum af því að það merkilega við þær er auðvitað að við erum að sjá alveg nýja tegund af vöru. Við þekkjum auðvitað þessa hefðbundnu vöruframleiðslu þar sem náttúruauðlindin er nýtt og henni umbreytt og gerð söluvænlegri eða að við búum til prótótýpur af einhverri vörutegund og svo þarf að byggja verksmiðju og framleiða hana með öllu því sem tilheyrir. En nú erum við í miklu meira mæli að horfa upp á að vörur eru óefnislegar, stafrænar, þannig að það getur þurft mjög langan tíma til að búa til prótótýpur, búa til fyrstu frumgerðina af vörunni, en eftir það er ótrúlega auðvelt að búa til nýtt og nýtt eintak. Og ekki nóg með það heldur er hægt að koma vörunni til fjarlægra heimshorna á sekúndubroti án þess að það kosti vistspor. Þessar aðgerðir, sókn gegn loftslagsógninni og það að mæta tæknibreytingum, eru iðulega verkefni sem geta stutt ofboðslega hvert við annað. Það þarf ekkert að fjölyrða um það hvað svona veruleiki getur skilað miklum hagnaði og ávinningi fyrir mjög fámenna þjóð með fáar hendur til að vinna, þjóð sem býr í risastóru landi þar sem flókið er að ferðast á milli og flytja vörur og þjóð sem býr mjög fjarri mörkuðum og þarf að kosta miklu til að koma vöru annað. Hér er því ekki beinlínis um eitthvert neyðarbrauð að ræða, að bregðast við vondum aðstæðum, þótt vissulega séum við að ráðast í loftslagsaðgerðir vegna þess að við stöndum frammi fyrir gegndarlausri ofbeit á jörðinni og neysluhyggju. Við höfum líka þann möguleika að nálgast þetta með jákvæðum hætti og skapa mannkyninu og okkur sjálfum ávinning af þessu. Þegar við stöndum frammi fyrir slíkum verkefnum þá er gaman að fara af stað og það gerum við ekki með þeim metnaðarlausa hætti að verja jafn miklu til loftslagsaðgerða og síðasta ríkisstjórn ákvað. Þó að þau bendi vissulega á að í prósentum hafi framlag til loftslagsmála aukist mjög, og það munu þau örugglega gera hér annað slagið í allan vetur, þarf ekki mikinn stærðfræðing til að átta sig á því að prósentuhækkun úr engu er fljót að verða býsna mikil. Þetta er bara nýtt verkefni á sviði pólitíkur í heiminum, því miður. Auðvitað hefðum við átt að hlusta á viðvörunarraddir sem komu fyrir 30–40 árum síðan, en við gerðum það ekki. Síðan er það, eins og ég talaði um áðan, líka fjárfesting að ráðast gegn ójöfnuði. Það er auðvitað fyrst og fremst réttlætismál og sanngirnismál og spurning um að skapa fólki virðingu. En það er líka skilvirkt tæki til þess að auka frið, framfarir og velsæld, þ.e. að fólk hafi sem best tækifæri til að leggja hönd á plóginn, að fólk hafi möguleika til að taka þátt í öllu því fallega og skemmtilega sem lífið hefur þrátt fyrir allt upp á að bjóða, hvort sem það er á sviði íþrótta, menningar eða lista. Allt verður þetta á endanum til þess að fólk sem finnst það tilheyra samfélagi líkra, samfélagi sem byggist á miklum jöfnuði, heldur heilbrigði lengur. Aðgerðir gegn ójöfnuði eru fjárfesting í mjög mörgum öðrum málaflokkum þó að við kjósum nú yfirleitt ekki að líta þannig á hlutina. Hér er mikið talað um forvarnir í öllum mögulegum og ómögulegum hlutum. Barátta gegn ójöfnuði er eiginlega forvarnir á öllum sviðum samfélagsins. Mér finnst líka sérkennilegt, og ég er hugsi yfir því, hve óljóst það er hvað ríkisstjórnin ætlar sér að gera í mennta- og menningarmálum. Nú geri ég mér grein fyrir því að ég þarf hugsanlega að gefa henni tækifæri til að útskýra það betur og ég held að þríeykið í ríkisstjórninni verði kannski líka að útskýra það fyrir ráðherrunum sem tóku við ráðuneytunum. Miðað við viðtal við þau mínútu fyrir ríkisráðsfund þá áttuðu þau sig ekki á því inn í hvaða hlutverk þau voru að fara að ganga. Ég held því að það sé stór möguleiki á því að við eigum eftir að sjá breytt fjárlög milli 1. og 2. umr., einfaldlega vegna þess að ráðherrarnir þurfa að máta sig inn í þessi nýju ráðuneyti. Það er því mjög margt sérkennilegt við aðdragandann að þessari ríkisstjórn. En eitt er hins vegar alveg ljóst, þ.e. að mennta- og menningarmál munu þurfa að leika lykilhlutverkið í þeirri sókn sem við þurfum í aðgerðum gegn loftslagsógninni og til þess að mæta tæknibreytingum. Í framtíðinni mun gæfa okkar byggjast enn meira á hugviti en nokkru sinni fyrr. Við munum auðvitað halda áfram að búa til aukin verðmæti með hefðbundnum atvinnugreinum og við eigum að styrkja þær og hugvitið getur líka lagst á árar í því. Við sjáum það bara í fjölmörgum atvinnugreinum eins og í sjávarútvegi hvað verðmætin eru orðin miklu meiri úr hverjum fiski sem kemur upp úr sjó og að þau geta birst í ólíklegustu hlutum, í snyrtivörum, í lyfjum eða jafnvel sáraumbúðum fyrir sykursjúka. Þetta þurfum við að gera í öllum öðrum atvinnugreinum og ég held að við eigum mjög mikil sóknarfæri hvað þetta varðar í landbúnaði. Ég hefði kosið að sá styrkur sem við erum að veita í landbúnað myndi á endanum verða útfærður með þeim hætti að bóndi neyðist ekki til þess að vera í tiltekinni matvælaframleiðslu sem kannski vinnur beinlínis gegn markmiðum okkar í loftslagsmálum heldur hefði tækifæri til að beina áhuga sínum og verðmætasköpun inn í greinar sem vinna meira með í loftslagsmálum, grænmetisframleiðslu og annað. Bændur hafa sýnt þessu áhuga og þeir vilja gera vel en þeir eru að vissu leyti fangar í þessu kerfi sem við höfum búið til. Það er verkefni okkar að losa þá úr því af því að verkefnið er snýr að matvælaframleiðslu þarf að vera þríþætt. Það þarf að lúta að því að skapa bændum mannsæmandi kjör, neytendum heilnæma, góða og helst ódýra vöru og í þriðja lagi þarf framleiðslu sem er í takt við áætlanir okkar, markmið og skuldbindingar í loftslagsmálum. Ég fer töluvert hægar yfir en ég ætlaði mér þannig að ég á sennilega 80% eftir af ræðunni. Ég ætla þó að stikla aðeins á stóru. Einn af þeim þáttum sem mér finnst hafa skort á kjark og framtíðarsýn í eru húsnæðismálin. Við höfum í gegnum tíðina, þrátt fyrir að þetta sé sú fjárfesting sem er sú stærsta í lífi hvers Íslendings, alltaf einhvern veginn nálgast þetta eins og þetta væri áhættufjárfesting eða happdrætti einhvers konar. Það er hins vegar svo að húsnæði er allt öðruvísi vara en flest af því sem við fjárfestum í og kaupum okkur um ævina, ekki síst í þessu landi þar sem rignir og snjóar á víxl kannski oft sama sólarhringinn, þetta er þá auðvitað bara spurning um grunnþörf eins og að borða og sofa. Við þurfum því að nálgast þetta miklu meira eins og sjálfsögð mannréttindi og tryggja kerfi sem gerir það kleift að allir geti búið við það án þess að þurfa að vera í mikilli óvissu. Og sérstaklega er það erfitt fyrir tekjulágt fólk. Þetta er erfitt fyrir ungt námsfólk og þetta er erfitt fyrir fólk sem er á leigumarkaði. Ég held að hið opinbera verði einfaldlega að taka meiri ábyrgð þó að það muni ekki standa í því að reisa byggingarkrana og múra hús, það er hægt að gera það í samstarfi við fyrirtækin í landinu, en að við tryggjum a.m.k. hærra hlutfall húsnæðis þannig að við gerum húsnæðismarkaðinn fyrirsjáanlegri, sveifluminni og búum þannig um hnúta að ekki sé til staðar þessi óvissa og áhætta sem er í dag. Þetta er ekki síst brýnt núna þar sem við sáum fyrir allmörgum árum á eftir verkamannabústaðakerfinu sem Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn lögðu niður á sínum tíma, illu heilli, og hér hafa verið haldnar langar ræður gegn. Þetta finnst mér eiginlega skorta í fjárlögum og Samfylkingin mun leggja fram frumvarp um að við tvöföldum það framlag sem hið opinbera leggur inn í almenna húsnæðiskerfið sem getur þá byggt íbúðir í samvinnu við sveitarfélög, við verkalýðshreyfinguna og við óhagnaðardrifin íbúðarfyrirtæki. Ég ætla að hoppa yfir nokkrar blaðsíður og enda aðeins á sveitarfélögunum. Hafandi verið í sveitarstjórnum býsna lengi, áður en ég byrjaði hér, þá rennur mér það algjörlega til rifja hvernig orðræðan í garð sveitarfélaga er og hvernig stuðningurinn er einhvern veginn algerlega laus við þann veruleika sem þau búa við. Við þekkjum það öll sem höfum verið í sveitarstjórnum, og fjölmörg okkar hafa verið það áður, að þjónustan sem er verið að veita, nærþjónustan, sem er kannski sú dýrmætasta sem veitt er í samfélagi okkar, hefur í gegnum tíðina verið algerlega vanfjármögnuð af hinu opinbera. Það þarf að gera alvöru úr því, sem mjög margir tala um hér í þessum ræðustól, að endurskoða tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Bara í málefnum fatlaðra, sem er einhver mikilvægasti málaflokkurinn í siðmenntuðu, ríku samfélagi, skortir 9 milljarða kr. þannig að sveitarfélögin geti staðið undir honum. Við höfum margoft séð það líka að þó að í upphafi sé samið um einhverja upphæð sem telst vera sanngjörn þegar mál er að færast frá ríki til sveitarfélaga þá breytir Alþingi jafnvel lögum skömmu seinna sem gerir málaflokkinn dýrari en hafnar því að taka upp viðræður um samninga. Á fleiri sviðum sjáum við þetta. Við höfum séð það í mörg ár að vantað hefur 4–5 milljarða í rekstrarframlög til hjúkrunarheimilanna. Það er ekki nóg að byggja ný hjúkrunarheimili, það þarf að tryggja að hægt sé að reka þau. Sum sveitarfélög hafa verið í þeirri stöðu að þurfa að taka peninga úr öðrum málaflokkum, jafnvel tómstundamálum eldra fólks, málefnum æskulýðsins, barna, íþrótta, menningar og lista, til að greiða niður halla á hjúkrunarheimili sem ríkinu bar að tryggja rekstur á. Við höfum séð það og fylgst með því hvernig sveitarfélögin hafa verið að skila þessum rekstri. Í sumum tilfellum hefur strax í kjölfarið verið samið við einkahlutafélög og það látið fylgja með í samningum að þau þurfi ekki að borga leigu þannig að þau eru strax komin í betri stöðu. Þetta er gert á vakt fyrrverandi heilbrigðisráðherra, Svandísar Svavarsdóttur, og ég get ekki annað séð en hún hafi bara verið að fara eftir gömlu uppskriftinni, sem Margrét Thatcher og fleiri notuðu, til þess að grafa undan getu hins opinbera, í þessu tilfelli sveitarfélaga, til að reka þjónustu sem almenningur gerir kröfu um, sýna fram á að þetta sé ekki hægt, og fela það svo í hendur einkafyrirtækja. Ég hef býsna miklar áhyggjur af þessu. Nú er mínúta eftir af þessari ræðu og ég þarf sennilega að biðja um aðra. Maður fær fimm mínútur í hana þannig að ég ætla að fá að nota fimm mínútur í þau 70% sem ég á eftir. Tíu mínútur, segir hv. þm. Guðbrandur Einarsson. En ég er sem sagt pínulítið kvíðinn fyrir þeirri framtíð sem landið okkar er að sigla inn í ef við getum ekki hleypt í okkur manndómi til að taka á móti þessari framtíð af meiri kjarki, djörfung, framsýni og með meiri réttlætiskennd en birtist í fjárlögum ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir ræðuna. Mig langar til að koma inn á atriði sem hann nefndi í ræðu sinni en það snýr að auðlindagjöldum og tillögum Samfylkingarinnar á fyrri stigum um að sækja meiri fjármuni í ríkissjóð í gegnum auðlindagjaldið. Ég ætla ekki að opna á umræðu um hversu hátt það eigi að vera og þar fram eftir götunum heldur fara meira út í svona prinsippnálgun. Mig langar að kalla fram sjónarmið hv. þingmanns varðandi það hvort til greina kæmi að taka þessar tekjur inn í gegnum skattkerfið eða hvort afstaða Samfylkingarinnar sé sú að þetta þurfi að vera á því formi sem er í dag, með auðlindagjaldi. Við þekkjum umræðuna um að þarna sé verið að greiða sérstakt gjald og það allt saman. En ég held að það sé flóknara að leysa mörg af þeim álitaefnum sem eru uppi í þessari umræðu á meðan nálgunin er á veiðigjaldsforminu. Það væri auðveldara að leysa sumt af því í gegnum skattkerfið, hvort sem það væri viðbótarskattur eða hver sem útfærslan yrði. Þetta er prinsippspurning sem mig langar að kasta hér fram, hvort það sé atriði sem skipti höfuðmáli eða hvort þetta snúist meira um það hver heildartalan væri sem tekin yrði inn á þessum grundvelli. Við þekkjum umræðuna sem snýr að því hvernig þetta skiptist á milli smærri, millistórra og stórra útgerða, hvernig þetta skiptist á milli útgerðarflokka, uppsjávarfiskur, bolfiskur og annað, og ég held því að það yrði til bóta ef hægt væri að ná utan um það strax í byrjun, hvort hægt sé að víkja frá þessu prinsippi til að ná einhverri sátt um nýja útfærslu.
Frú forseti. Það er náttúrlega alltaf spurning á forsendum hverra sáttin er. Mér hefur til að byrja með alltaf þótt það sérkennilegt að það skuli einmitt vera flokkarnir sem tala mest um frelsi og markaðshagkerfi sem leggjast gegn því að við nýtum markaðinn til að ákvarða verðið. Í sjálfu sér finnst mér það vera rétt leið að gera það. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að það þarf að ná víðtækri sátt um það þannig að ég er alveg opinn fyrir öðrum útfærslum. En bara til að vinda mér strax í spurninguna sjálfa: Nei, ég held að það eigi ekki að gera þetta í gegnum skattkerfið, einfaldlega vegna þess að þetta er ekki skattur, þetta er greiðsla fyrir aðgang að mjög takmarkaðri auðlind sem fáum gefst tækifæri til að nýta. Þetta er ekkert öðruvísi en þegar verktakar eru að bjóða í byggingar eða brýr eða vegi. Um er að ræða eftirsóknarverð verkefni fyrir fyrirtæki og það þykir öllum sjálfsagt, og það er beinlínis kveðið á um það, að slíkt beri að bjóða út. Af hverju ætti þetta að vera öðruvísi? Ég svara þessu ekki með öðru en því að í fullkomnum heimi þætti mér réttast að við byðum þetta upp á markaði og við getum svo fundið ásættanlegan tíma og annað til að skapa fyrirsjáanleika, það er svo aftur allt annað mál. Ég tel að þetta sé sem sagt gjald fyrir notkun á auðlind en ekki skattur.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hitt atriðið sem vakti athygli mína, þau voru svo sem mörg en eitt langar mig að nefna, snýr að yfirferð hans um hið lága stafræna vistspor hugverka sem hægt er að senda heiminn á enda á örskotsstundu. Ég held að óhætt sé að segja að Miðflokkinn og Samfylkinguna greini með mjög víðtækum og yfirgripsmiklum hætti á um hvernig við nálgumst landbúnaðarmál. Mig langar að spyrja hv. þingmann hver sýn hans sé á matvælaframleiðslu hér heima. Þá er ég sérstaklega að huga að kjötframleiðslu því að þó að ýmsir leggi til að við drögum verulega úr henni þá held ég að hún verði umtalsverð til lengri tíma, a.m.k. reikna ég ekki með að ég sjálfur muni draga mikið úr henni í fyrirsjáanlegri framtíð. [[Forseti hringir.]]Ég spyr um vistsporið sem hlýst af kjötframleiðslu hér heima, hvort það séu önnur sjónarmið sem eigi við gagnvart því að flytja allt þetta kjöt hingað til landsins ef mikil breyting verður á starfsskilyrðum.
Frú forseti. Eitt af uppáhaldsorðum hæstv. fjármálaráðherra þessa dagana er að nota bæði prikið og gulrótina, ágætt að nota það í þessari umræðu. Ég held að við eigum einmitt að nota gulrótina. Ég held að við eigum að breyta kerfinu okkar þannig að bændur séu ekki svona niðurnjörvaðir í framleiðslu sinni eins og er í núverandi kerfi. Ég held að það sé bara spurning um tíma hvenær kjötframleiðsla í heiminum minnkar. Við þurfum ekki annað en að sjá neysluvenjur ungs fólks sem ganga út á minni kjötneyslu en hjá mönnum á okkar aldri, og ég held að það sé af hinu góða. Ég held því að það sé bara skynsamlegt að opna styrkina, við eigum ekkert að minnka þá, við eigum að hafa jafn mikla styrki, og gera bændum kleift að byggja sér farsæld inn í breytta framtíð.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, hún var mjög góð yfirferð um margt. Ég ætlaði aðeins að tæpa betur á því sem kom reyndar fram í andsvari rétt áðan við sömu ræðu, það er þetta með veiðigjöldin og þau sem tekjuöflun fyrir ríkissjóð. Ég er svolítið sammála því sem hér kom fram að það er mikilvægt að greidd sé af hálfu stórútgerðarinnar réttlátari upphæð í veiðigjöld. Þetta er auðvitað greiðsla fyrir afnot af auðlind, þetta er ekki skattur, svo ég komi aðeins inn á það líka, og góð orð hv. þingmannsins um að það er áhugavert að þeir flokkar sem helst tala fyrir markaðslausnum skuli loka á það þegar kemur að þessu. Ég er mjög sammála því sem kom fram að hér er hægt að slá tvær flugur í einu höggi. Það er hægt að ná fram ákveðnu réttlæti, hægt að ná fram miklu meiri sanngirni, en um leið auka tekjur ríkissjóðs. Ég held að það hljóti eiginlega að vera sú leið sem við ættum að reyna að einblína á núna þegar við erum að ræða um fjárlög í þeirri viðkvæmu stöðu sem ríkissjóður er í. En það sem ég myndi vilja spyrja hv. þingmann um er hvort hann hafi kannski einhverja tölu í huga, hversu mikið væri hægt að auka tekjur ríkissjóðs með því að búa þannig um hnútana að veiðigjöldin væru sanngjarnari upphæð, og síðan líka í framhaldinu hvort hann sé bjartsýnn á að þau mál þokist eitthvað á kjörtímabilinu, því að nú er jú kominn nýr sjávarútvegsráðherra. Ég benti á það í umræðu um stefnuræðu forsætisráðherra að hinn nýi hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur aldeilis talað með öðrum hætti en þeir sem eru með hæstv. ráðherra í stjórn, þ.e. ráðherrar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Það væri áhugavert að heyra sjónarmið hv. þingmanns um þetta.
Frú forseti. Nei, mér er lífsins ómögulegt að áætla a.m.k. nákvæma krónutölu vegna þess að það felst kannski í eðli þess að láta markaðinn aðeins stýra þessu. Þegar vel árar er væntanlega boðið hærra og þegar verr árar þá kemur minna inn, sem gagnast svo auðvitað atvinnugreininni sjálfri. Hún er þá ekki að glíma við of íþyngjandi gjöld. Það er hins vegar algjör óþarfi að við gefum aðganginn að þessu í þeim mæli sem við erum að gera og það er alveg borðleggjandi, miðað við þær arðgreiðslur sem hafa verið út úr greininni á síðustu árum, að það er möguleiki að ná sanngjarnari gjöldum á best reknu stærstu útgerðirnar a.m.k. Varðandi hvort það eru einhverjar líkur á breytingum með setu ráðherra úr röðum Vinstri grænna í þessu ráðuneyti þá er ég nú kannski ekki eins bjartsýnn vegna þess að mér finnst einmitt að breytingarnar sem urðu á síðustu ríkisstjórn og þessari hafi verið meira að taka ráðherra Vinstri grænna úr þeim málaflokkum þar sem stjórnarflokkana greindi á og færa þau bara yfir í málaflokka þar sem þau eru jafn íhaldssöm, afturhaldssöm og treg á breytingar þó að eflaust megi finna ýmsar yfirlýsingar í stefnuskrám þeirra.
Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta svar. Mig langaði aðeins að koma niður á annan stað af því að við erum auðvitað að tala líka um það hvernig við teljum líklegt að efnahagsástandið þróist á næstu misserum. Það er auðvitað eitthvað sem skiptir gríðarlega miklu máli, að við náum kannski að vaxa vel út úr þessari kreppu og þá komi ekki, eins og hv. þingmaður vék að í ræðu sinni, til þess að við þurfum að hækka álögur á venjulegt fólk og fyrirtæki sem eru örugglega mörg hver, eins og við vitum, að ströggla eftir heimsfaraldur. En sér hv. þingmaður það fyrir sér t.d. að kjarasamningsgerðin sem er fram undan - þessar verðbólgutölur sem við erum nú með, við erum að tala um þennan hagvaxtarauka og við erum að sjá strax ákveðna hörku í samskiptum manna á milli þegar kemur að kjarasamningum, vaxtahækkanir auðvitað núna búnar að vera og verða meiri. Sér hann fyrir sér að efnahagsbatinn verði kannski hægari en ríkisstjórnin gerir ráð fyrir í áætlunum sínum?
Frú forseti. Hagspáin er vissulega bjartsýn og ég geri engar athugasemdir við að ríkisstjórnin miði við hana í sinni fjárhagsáætlanagerð. Við skulum bara sjá til hvernig rætist úr. Stóru vonbrigðin eru auðvitað samt að ríkisstjórnin hafi ekki haft augun meira á þeim kjaraviðræðum sem eru að fara að eiga sér stað eftir nokkrar vikur og mánuði og komið inn með ítarlegri, betri, skilvirkari aðgerðir til að bæta lífskjör og minnka þá spennu sem getur hlaðist upp þegar hagsmunaaðilar vinnumarkaðarins fara að eiga orð saman. Þetta hefði verið hægt að gera í húsnæðismálum, þetta hefðum við getað gert með stórtækum breytingum á barnabótum, þetta hefði verið hægt að gera á svo margan hátt.
Virðulegur forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir greinargóða ræðu sem vakti margar áhugaverðar spurningar. Mig langar að spyrja margra spurninga en ætla að byrja á einni. Hv. þingmaður spurði eitthvað á þá leið í upphafi ræðu sinnar, ég held að einnig hafi verið minnst á það í gær, hvar pólitíkin væri í fjárlagafrumvarpinu, að það sé hreinlega ekkert að frétta þarna. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann sjái áherslur vinstri flokks í fjárlagafrumvarpinu og þá á ég við félagslegar áherslur og baráttu gegn ójöfnuði. Nú er hv. þingmaður formaður Samfylkingarinnar. Ég er svo gamall að ég man að í gamla daga voru tveir A-flokkar, það voru systurflokkar, Alþýðubandalagið og Alþýðuflokkurinn. Svo varð Samfylkingin til upp úr samruna ákveðinna vinstri flokka, sem og Vinstrihreyfingin – grænt framboð. Og það stendur vinstri flokkur að þessu fjárlagafrumvarpi, vinstri hreyfing. Ég tek fram að ég sé ekki þær áherslur. Mér finnst þetta klassískt B- og D-fjárlagafrumvarp, þ.e. fjárlagafrumvarp Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks. Ég segi ekki teknókratískt en það er voðalega lítil pólitík þarna, félagslegar áherslur eru ekki fyrir hendi. Mig langar að spyrja hvort hv. þingmaður sjái þær og hverjar þær eru þá.
Frú forseti. Það er alltaf gott þegar nýtt samstarfsfólk á orðastað við okkur í fyrsta skipti og er sammála. Það gefur vonandi fyrirheit um gott samstarf næstu fjögur árin í stjórnarandstöðu. Ég svaraði spurningunni um hvort pólitíkin væri dauð eins og rætt var í stefnuræðu neitandi af því að ég tel auðvitað að fjárlög eins og þarna birtast séu skýr pólitísk yfirlýsing um íhaldssemi, afturhaldssemi, kjarkleysi og fálæti gagnvart ójöfnuði. Þegar ég hef talið þetta upp hlýt ég að komast að sömu niðurstöðu og hv. þingmaður um að þetta séu ekki fjárlög sem beri merki þess að vinstri flokkur, róttækur vinstri flokkur, sem stundum hefur kallað sig sósíalistaflokk, sé í forsætisráðuneytinu. Það eru auðvitað bara sár vonbrigði og gerir baráttu okkar fyrir betri heimi erfiðari. Alveg eins og hv. þingmaður talaði um verða flokkar sem eru sama sinnis og hafa svipaða stefnuskrá, þó að þá greini örlítið á um ýmislegt, að vera bandamenn ef við eigum að breyta einhverju. Þeir eiga ekki að fara að starfa með þeim sem vinna beinlínis gegn grunnstefnu þeirra.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni greinargóð svör. Það er kannski spurning hvort Vinstrihreyfingin – grænt framboð taki út orðið vinstri og fari að kalla sig eitthvað annað. Ég segi ekki að ég sé áttavilltur í þessu fjárlagafrumvarpi en það er a.m.k. voðalega lítið gert fyrir fátækt fólk. Umræða um fátækt á Íslandi er mjög mikilvæg, mjög stórt mál, og það er alger synd, að ég segi ekki skömm, að ekki skuli vera tekið á málefnum fátæks fólks. Við viljum kalla okkur norrænt velferðarsamfélag en við erum það ekki miðað við þetta fjárlagafrumvarp. Mig langar að spyrja hv. þingmann um sveitarfélögin, sem er mjög áhugavert svið og hann er gamall sveitarstjórnarmaður að norðan. Hann minntist á vanfjármögnun þjónustu, að það skorti 9 milljarða. Ég fletti stjórnarsáttmálanum og sé þá að í mörgum köflum varðandi sterkt samfélag er mjög mikið talað um samstarf við sveitarfélögin. Það er gert hvað varðar íþróttir, æskulýðsmál, æskulýðsstarf og lýðheilsu, eldra fólk, örorku, börn og fleiri þætti, alls staðar er talað um samstarf við sveitarfélögin. [[Forseti hringir.]]Telur hv. þingmaður ekki að þessi vanfjármögnun sé farin að há sveitarfélögum mjög mikið og er ekki miðstjórnarvaldið að færa allt of mikla þjónustu til sveitarfélaga án fjármagns?
Frú forseti. Jú, algjörlega. Ég hjó eftir því að lesið var upp úr stjórnarsáttmálanum. Ég er löngu búinn að setja hann upp í hillu, hann er í raun ekki til umfjöllunar í þessum fjárlögum. Þessi fallegu orð eru einhvern veginn markleysa. Það er andstyggileg leið til að skera niður að fela litlum og stórum bæjum og þorpum nærþjónustu þar sem sveitarstjórnarfulltrúar eru í mjög miklum daglegum samskiptum við það fólk sem þarf á þjónustu að halda, en veita svo of litla peninga og láta niðurskurðinn eiga sér stað í gegnum sveitarfélögin í staðinn fyrir að fjármálaráðherra, forsætisráðherra og aðrir ráðherrar beri ábyrgð á þeim niðurskurði sjálfir. Jú, þetta eru orðin tóm í stjórnarsáttmálanum. Ef reynt er að spegla kosningaloforðin í fjárlögunum birtist ekkert.
Virðulegur forseti. Það er mikið ábyrgðarhlutverk að setjast á Alþingi sem alþingismaður, ég tala nú ekki um þegar maður er hv. 63. þingmaður landsins eftir að svo rækilega hrikti í stoðum lýðræðisins. Ég tek þessu hlutverki mínu mjög alvarlega og mun það vonandi verða augljóst í starfi mínu hversu mörg sem árin verða, það fer eftir því hvernig stjórninni gengur. Ég mun verða gagnrýninn á það sem betur má fara en jafnframt talsmaður þess að finna hinn gullna meðalveg í málum, meðalveg sem tryggir að lýðræðið sé virkt og að hagur þjóðarinnar sé hafður að leiðarljósi en ekki hagur fárra vel tengdra aðila. Ég mun einnig vera óhræddur við að benda á slæm vinnubrögð sem fengið hafa að tíðkast innan þessara veggja, bæði í formi eineltis og sálræns ofbeldis. Það er von mín að þingmenn úr öllum flokkum séu tilbúnir að tækla slæmar hefðir sem hafa fengið að viðgangast hér allt of lengi. Sem barnabarn tveggja alþingismanna, sem komu hvor úr sínum enda hins pólitíska litrófs, mun ég fylgja fordæmi þeirra og tryggja gott jafnvægi milli málefnalegrar en mjög harðrar gagnrýni og þess að vinna saman að betri hag lands og þjóðar. Það er vel við hæfi að eitt fyrsta verk á hverju þingi séu umræður um fjárlög. Fátt stjórnar lífi fólks eins mikið og þær ákvarðanir sem teknar eru í því frumvarpi. Þær stýra því hvaða skatta og gjöld íbúar þessa lands þurfa að greiða. Þær stýra dreifingu útgjalda til hinna ýmsu málaflokka. Það er því mikið ábyrgðarhlutverk fyrir okkur þingmenn að skoða fjárlagafrumvarpið ítarlega og átta okkur vel á því hvaða breytingar eru að gerast og hvernig þær breytingar munu hafa áhrif á líf fólksins í landinu. Þá kemur að fyrstu eineltisvinnubrögðunum sem tíðkast hér á hinu háa Alþingi. Frumvarp til fjárlaga og fylgirit þess sem eru jú næstum eitt þúsund síður - þrátt fyrir að tveir mánuðir séu liðnir frá kosningum sem ríkisstjórnin ákvað að halda að hausti er það þó fyrst fyrir þremur dögum að við í stjórnarandstöðunni fengum að líta fjárlagafrumvarpið augum nú þegar einungis fáar vikur eru þar til það þarf að vera búið að samþykkja það. Við þingmenn þurfum að setja okkur inn í alla þá þætti sem þar koma fram. Sem betur fer hef ég nokkurra áratuga reynslu í því að vinna við stjórnun neyðaraðgerða á hamfarasvæðum. Við slíkar aðstæður þarf maður að venjast því að þurfa að kynna sér hluti mjög hratt og vinna með takmarkaðar upplýsingar en samt að taka ákvarðanir sem hafa mikil áhrif á líf fólks. Sem betur fer hef ég líka sjóaða samstarfsmenn í flokknum mínum eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sem með setu sinni í fjárlaganefnd á síðasta kjörtímabili hefur öðlast skilning á því kraðaki sem fjárlagafrumvörp og fylgiskjöl þeirra eru. Kennslustund frá honum sparaði mér marga daga í að reyna að læra á hina flóknu framsetningu sem notuð er. Ég vorkenni hverjum þeim íbúa þessa lands sem nýtur ekki slíkrar leiðsagnar við að skilja þetta mikilvæga frumvarp og hvernig það hefur áhrif á líf hans. Mér fannst líka mjög áhugavert að sjá talað um stafræna umbyltingu í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar. Fulltrúar ríkisstjórnarinnar, hæstv. ráðherrar, virðast nota þetta orð sem nýjasta tískuorðið sitt. En þegar kom að fjárlagafrumvarpinu var eina stafræna umbyltingin sú að við fengum pdf-sniðmát af því einum og hálfum degi áður en við fengum hina prentuðu útgáfu. Það er sannarlega mikil bylting frá prentuðu útgáfunni að geta flett upp hvar og hversu oft ákveðin hugtök koma fyrir í stað þess að þurfa að skima þessar eitt þúsund síður eða svo. Fyrir tæpu ári auglýsti fjármálaráðuneytið stöðu stafræns leiðtoga sem átti að leiða stafræna umbyltingu innan ráðuneytisins og var ráðið í þá stöðu á vormánuðum. Það er því veik von mín að sú ráðning muni leiða til þess að við þingmenn getum á mun gagnvirkari hátt flett fram og til baka í hinum ýmsu liðum frumvarpsins og þannig áttað okkur betur á því hvað er að breytast og hvernig. Áður en hæstv. fjármálaráðherra, sem sennilega er að fá sér hádegismat, kemur og bendir mér á hina einföldu gagnvirku Microsoft Power BI lausn, sem er á vef ráðuneytisins, langar mig að benda honum á að hún er álíka gagnleg og töflurnar í pdf-skjalinu. Hafandi starfað í hinum stafræna heimi viðskipta í aldarfjórðung þá er það vægast sagt sorglegt að sjá hvernig úrelt framsetning á pappír er nýtt til þess að gera okkur í stjórnarandstöðunni erfiðara fyrir að tryggja að hagsmunum íbúa þessa lands sé borgið. Hæstv. fjármálaráðherra talaði fjálglega í andsvari í gær um það hversu frábært það væri að geta nýtt gögn hins opinbera til að taka betri ákvarðanir. Það er hins vegar ekki nægilegt að hann sjálfur og starfsfólk hans hafi aðgengi að slíkum gögnum heldur þarf að opna þessi gögn og gera þau aðgengileg öllum, þar á meðal okkur alþingismönnum. Það er von mín að hæstv. fjármálaráðherra hætti slíkum eineltistilburðum og ein leið er betri vinnubrögð og virkilega að fara í stafræna umbyltingu á því hvernig fjárlagafrumvörp framtíðarinnar verða lögð fram. Þá mun ég kannski ekki, í umræðum um næstu fjárlög, koma með athugasemdir og ábendingar sem í raun eiga sér einfaldar útskýringar sem var ekki hægt að koma inn á það textasnið sem notað er til framsetningar á þessum mikilvægu lögum. Snúum okkur að innihaldi frumvarpsins þó að ég hefði eflaust getað talað í nokkra klukkutíma í viðbót um formið og vinnubrögðin við að keyra þetta í gegn á það stuttum tíma að við alþingismenn getum ekki sinnt almennilega því lögboðna hlutverki okkar að hafa eftirlit með áætlunum og gerðum framkvæmdarvaldsins. Byrjum á að skoða stuðning við nýsköpun en það er málasvið sem ég þekki mjög vel eftir að hafa unnið og stutt við hana hér á landi og erlendis í yfir tvo áratugi. Það er svo sannarlega ánægjulegt að sjá heildarútgjöld til þessa málaflokks hækka á milli ára, fara úr 28,8 milljörðum kr. í 29,8 milljarða. Miðað við það að orðið nýsköpun kom fram 20 sinnum í nýjum stjórnarsáttmála - já, við fengum hann líka á pdf-formi - þá eru það sannarlega vonbrigði að sú hækkun sem þarna er sé ekki meiri. Við sem höfum starfað við nýsköpun vitum að betur má ef duga skal. Það er nefnilega þannig að fjárfesting ríkisins í nýsköpun skilar sér margfalt til baka í ríkiskassann. Með öflugum stuðningi við nýsköpun er verið að tryggja innkomu í ríkiskassa framtíðarinnar og þar með byggja fleiri og sterkari stoðir undir íslenskt hagkerfi. Með öflugum stuðningi við nýsköpun má einnig tryggja byggðaþróun utan höfuðborgarsvæðisins og takast þannig á við afleiðingar einkavinavæðingar sjávarútvegsins sem hefur leitt til þess að minni pláss úti á landi hafa tapað atvinnutækifærunum. En skoðum líka í hvað þetta fjármagn til nýsköpunar er að fara. Um 3,8 milljarðar fara í Rannsóknasjóð sem er svipuð upphæð og í síðustu fjárlögum. Það er sannarlega ánægjulegt að ríkið sé að fjárfesta í grunnrannsóknum enda hefur það sýnt sig víða um heim að slíkar fjárfestingar skila sér í öflugra nýsköpunarsamfélagi. Það er hins vegar sorglegt að sjá að útgjöld til Rannsóknasjóðs eiga að dragast verulega saman árið 2024, á sama tíma og fjárframlög til Rannsóknarmiðstöðvar Íslands, vegna alþjóðlegrar samstarfsáætlunar á sviði vísinda, verða einnig skorin niður um tæp 60%. Að sama skapi er ánægjulegt að sjá aukið framlag til Innviðasjóðs sem styður við fjármögnun á dýrum rannsóknartækjum og uppbyggingu rannsóknarinnviða - hækkar örlítið á næsta ári en því miður er enn og aftur dregið verulega saman í áætlunum fyrir 2024. Það er mikill misskilningur hjá ríkisstjórn að halda að ekki verði þörf á stöðugri endurnýjun rannsóknartækja á komandi árum, sér í lagi á tímum örra breytinga sem við lifum nú á. Það er líka athyglisvert að sjá að þrátt fyrir fagrar yfirlýsingar, um aukinn fókus á matvæli og nýsköpun á því sviði, lækka framlög til Matvælasjóðs milli ára og enn og aftur má sjá að árið 2024 er áætlað að skera framlög til hans niður um tæpar 250 milljónir. Ef við horfum svo á þann sjóð sem veitir hvað mest af styrkjum til nýsköpunarfyrirtækja, Tækniþróunarsjóð, þá fær hann 100 milljónir aukalega á þessu ári sem að sjálfsögðu er ánægjulegt en allt of lítil aukning. Það er líka mjög sorglegt að sjá að rétt eins og með önnur fjárframlög til nýsköpunar á að skera mikið niður til Tækniþróunarsjóðs árið 2024. Það er svo sannarlega ánægjulegt að sjá aukin framlög til þessara sjóða á þessu ári þótt ég hefði gjarnan viljað sjá þau mun hærri. Sér í lagi hefði ég viljað sjá aukið fjármagn til þessara sjóða eyrnamerkt til þess að styðja við og auka framlög til þess stuðningskerfis sem nauðsynlegt er svo að það fjármagn sem sjóðir veita til nýsköpunarfyrirtækja nýtist sem best. Ef ekki væri vegna sterks grasrótar- og sjálfboðaliðastarfs væri nýsköpunarumhverfið á Íslandi í molum. Það er einnig athyglisvert að nýsköpun á öðrum sviðum er oft aðeins í orði en ekki á borði. Það er frekar fyndið, a.m.k. að mínu mati, að sjá að búið er að uppfæra ýmis kaflaheiti innan fjárlaganna og bæta við orðinu nýsköpun. En svo þegar þú skoðar hvað liggur undir, línurnar sem eru þar undir og útgjöldin, þá er það ekki til neinnar nýsköpunar. Það er von mín að hæstv. ráðherrar þessara mála, sem því miður eru ekki hér, lyfti því grettistaki að gera þar bragarbót. Við innan þingsins, sem höfum reynslu á þessu sviði, bjóðum að sjálfsögðu fram aðstoð okkar við að byggja upp öfluga nýsköpun á sem flestum sviðum. En hvert fer þá restin af því fjármagni sem er eyrnamerkt nýsköpun? Jú, tveir stærstu flokkarnir sem fjármagn til nýsköpunar fer í eru 5,7 milljarðar sem greiddir eru til rammaáætlunar ESB, um menntun, rannsóknir og tækniþróun, og svo 10,4 milljarðar sem fara í endurgreiðslu á þróunar- og rannsóknarkostnaði nýsköpunarfyrirtækja. Skoðum fyrst þessi útgjöld til rammaáætlunar ESB. Já, þarna er settur inn einn af þeim kostnaðarliðum sem féll á Ísland við inngönguna í EES. Hluti af þessari upphæð kemur reyndar til baka í formi styrkja til rannsókna og nýsköpunar og njóta íslenskir háskólar og nýsköpunarfyrirtæki góðs af því. Það sorglega er hins vegar að stuðningur ríkisins til háskólans og nýsköpunarfyrirtækja, til að sækja þessa styrki, er ekki nógu mikill og þar af leiðandi erum við ekki að fá eins mikið fjármagn úr þessum sjóðum og við gætum. Þarna er líka auðvelt að gera gangskör í því að tryggja að við fáum meira til baka úr þessum sjóðum en við borgum í þá. Svo er það endurgreiðslan til nýsköpunarfyrirtækja vegna rannsókna- og þróunarkostnaðar. Sá mikli vöxtur sem hefur verið á þessum lið er sannarlega af hinu góða en mér skilst að upphæðin fyrir það ár sem er að líða sé rúmlega tvöföld sú upphæð sem kom þarna inn og var úthlutað 2020. Það er ánægjulegt að sjá að gert er ráð fyrir svipaðri upphæð á komandi ári. Ég er reyndar að vonast til þess að nýsköpunarfyrirtækin sæki um meira því þetta er ein auðveldasta leiðin til að styðja við bakið á góðri nýsköpun. Enn og aftur - já, þið getið ykkur til - á hins vegar að skera þessar fjárhæðir niður fyrir 2023 og 2024. Þetta á að fara úr rúmum 10 milljörðum niður í 5,5 milljarða. Það er svo sannarlega von mín að horft sé til hækkunar fyrir bæði þessi ár við áætlunina fyrir 2022. Ég get alla vega lofað fyrrum félögum mínum úr nýsköpunarsamfélaginu að ég mun berjast ötullega fyrir því bæði innan atvinnuveganefndar og hér í þingsal. Virðulegi forseti. Svarið við öllum þessum kvörtunum tengdum nýsköpun verður eflaust allt á þann veg að benda á hinn nýja sjóð ráðuneytisins, Kríu, sem ætlað er að styðja við bakið á svokölluðum vísisjóðum sem er þýðing á enska heitinu Venture Capital Funds. Það er sannarlega ánægjulegt að slíkur sjóður sé stofnaður og settur á fót hér á landi enda hefur umhverfi vísifjárfestinga hér á landi verið mjög brothætt um áratugaskeið. Það er einnig ánægjulegt að sjá framlög til sjóðsins hækka um 500 milljónir á ári til frambúðar en þau okkar sem hafa verið í ólgusjó nýsköpunar og frumkvöðlafjárfestinga um áratugaskeið vita hins vegar að þær upphæðir sem hér um ræðir eru smámunir í samanburði við þær upphæðir sem frumkvöðlafyrirtæki þurfa. Það er nefnilega ekki óalgengt að eitt skref fjárfestingar hjá nýsköpunarfyrirtæki sé á bilinu 200–500 milljónir. Þannig duga þessir 2 milljarðar sem settir eru inn árlega stutt þegar kemur að raunverulegum alvörufjárfestingum. Það er einnig mjög sorglegt að sjá að nær ekkert nýtt fjármagn er eyrnamerkt því að styðja við útrás íslenskra nýsköpunarfyrirtækja á erlendri grund, útrás sem getur sótt erlenda vísifjárfestingu sem er mun stærri en þær sem íslenskir vísisjóðir eða ríkið geta lagt fram. Sannleikurinn er sá að fjármagn til alþjóðlegs samstarfs og kynninga dugar varla fyrir einu stöðugildi. Að sama skapi virðist vera niðurskurður í fjármagni til norræns samstarfs á þessu sviði sem nýst hefur vel í útrás íslenskra fyrirtækja og hef ég sjálfur verið farsæll notandi þess samstarfs. Það er nefnilega þannig að nýsköpun þekkir engin landamæri og útrás er lykillinn að velgengni nýsköpunar á Íslandi. Það er því sorglegt að sjá að sú sýn sem fyrrverandi ríkisstjórn birti í framtíðarsýninni um utanríkisþjónustu til framtíðar árið 2017 hefur ekki þokast áfram að neinu ráði. Enn sitja nýsköpunarfyrirtæki á Íslandi við þá stöðu að ekki er til nægt fjármagn til þess að veita alvörustuðning við útrás á erlendri grund. Viðskiptafulltrúar Íslands á erlendri grund hafa því miður aðallega verið nýttir til að styðja við útrás þeirra aðila sem fjármagna kosningabaráttu ríkisstjórnarflokkanna, nánar tiltekið í útrás á sviði sjávarútvegs og landbúnaðar. Viðskiptafulltrúar okkar hafa þrátt fyrir það sem betur fer reynt að sinna nýsköpunarfyrirtækjum sem eru í útrás eftir sinni bestu getu en því miður hefur það oft verið gert á þeim tímum sem viðskiptafulltrúarnir ættu í raun að vera að sinna fjölskyldu sinni og erum við í nýsköpunargeiranum þakklát fyrir fórnir þeirra og fjölskyldna þeirra. Í gegnum norræna samstarfið hafa nýsköpunarfyrirtæki m.a. nýtt sér norrænu frumkvöðlahúsin, eða Nordic Innovation House, sem í dag eru staðsett í Kísildalnum, New York, Singapúr, Hong Kong og Tókíó. Í gegnum þessi frumkvöðlahús geta nýsköpunarfyrirtæki fengið aðstöðu og stuðning við útrás sína á þessum svæðum. Sjálfur nýtti ég mér þessa aðstöðu þegar ég var búsettur í Kísildal. Þá nýtti ég sambönd mín inn í nýsköpunarsamfélagið á Íslandi til að hvetja íslensk nýsköpunarfyrirtæki til að nýta sér þessa frábæru þjónustu. En því miður höfðu fulltrúar Íslands í stjórn þessa verkefnis ekki kynnt þau sem skyldi á Íslandi. Leiddi þessi kynning mín til þess að stóraukin nýting varð á þessari þjónustu. Það sló mig einnig, varðandi þátttöku Íslands í þessu verkefni, að Ísland eitt Norðurlanda hafði enga fasta fulltrúa starfandi innan þessara frumkvöðlahúsa. Öll hin Norðurlöndin eru með fasta starfsmenn allt frá einum og upp í 15 í Kísildalnum einum sér. Þessir föstu starfsmenn byggðu upp tengslanet innan nýsköpunargeirans á svæðinu, auk þess að byggja upp öflugt tengslanet við aðila úr vísisjóðum sem þar eru staðsettir. Það að geta opnað dyrnar fyrir frumkvöðla inn í þetta stóra tengslanet gerði nýsköpunarfyrirtækjum þessara landa mögulegt að sækja milljarða dollara til þessara aðila. Auk þess sinntu þessir föstu starfsmenn því að halda hina ýmsu hraðla og námskeið fyrir nýsköpunarfyrirtæki frá Norðurlöndum og er ég sannfærður um að fjárfesting í þessu starfsfólki skilaði sér tugfalt til baka inn í hagkerfi Norðurlandanna. Þarna má Ísland ekki vera eftirbátur og er sú tillaga sem kom fram í fyrrnefndri skýrslu um utanríkismál til framtíðar, að byggja upp stöðu viðskiptafulltrúa Íslands á vesturströnd Bandaríkjanna, með sérstaka áherslu á útrás tæknifyrirtækja, því mikilvæg. Við gætum jafnvel fylgt fordæmi frænda okkar Dana og annarra landa og skipað sérstakan tæknisendiherra með aðsetur þarna. Já, betur má ef duga skal. Það er einskær von mín að hæstv. ráðherra nýsköpunar, eða þingmenn úr hennar flokki, sem láta sig nýsköpun varða, komi hér upp og lýsi því yfir að þau séu tilbúin til þess að gera þær breytingar sem þörf er á til þess að rækta nýsköpunarsamfélagið á Íslandi og byggja þar með trausta og varanlega nýja stoð við íslenskt hagkerfi. En snúum okkur því að því málasviði sem þessi ríkisstjórn segir að sé eitt það mikilvægasta á þessu kjörtímabili, loftslagsmálunum. Svo mikilvægt að það var sett í hendurnar á þeim flokki sem fékk falleinkunn í loftslagsmálum samkvæmt Sólinni, kvarða ungra umhverfissinna um stefnu flokka í loftslagsmálum. Svo mikilvægt að nær engin aukning er í útgjaldaliðum tengdum loftslagsmálum að frátöldum útgjöldum til landgræðslu og skógræktar. Svo mikilvægt að fjármagn til nýsköpunar á sviði umhverfismála er skorið niður milli ára. Það er nefnilega auðvelt að tala fjálglega í stefnuyfirlýsingu um grænar fjárfestingar og nýsköpun en sýna svo engan lit þegar kemur að því að fjármagna þá hluti. Minnir það mig dálítið á þann farsa sem gerðist á síðasta kjörtímabili þegar samþykkt var að sálfræðiþjónusta yrði niðurgreidd af ríkinu en svo var enginn peningur eyrnamerktur í að gera þá von fólks, fjölda fólks sem ekki hafði efni á sálfræðiþjónustu, að alvöru. Kannski er þetta aðferð Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks til að gefa kjósendum og stofnendum Vinstri grænna veika von um að fá alvöruloftslagsaðgerðir á þessu kjörtímabili. Ég er ansi hræddur um að það sé sama vonin og þeir sem þurftu á sálfræðiaðstoð að halda báru í brjósti. Er ég því ansi hræddur um að biðlistar eftir sálfræðiaðstoð muni aukast þegar kjósendur VG átta sig á því hvernig þeir hafa verið plataðir. Nýsköpun í loftslagsmálum er að mestu í gegnum loftslagssjóð, sjóð sem er svo hlægilega lítill að einstaka verkefni tengd nýsköpun í loftslagsmálum, eins og Carbfix, hafa sótt fjármögnun sem er sexföld sú upphæð sem ríkisstjórnin ætlar að leggja inn í loftslagssjóð árlega á næstu árum. Árleg upphæð sem á þessu ári dregst úr 170 milljónum niður í 100 milljónir á ári þar sem ríkisstjórnin ætlar að auka grænar fjárfestingar í orði en ekki á borði. Rétt eins og hv. alþingismaður á undan mér á ég um það bil 80% eftir af ræðunni en það er allt í lagi, við höfum nægan tíma fram að jólum. En nýsköpun og stafræn umbylting - þrátt fyrir að það sé mikið áhugasvið mitt - mun ekki skila þeim umbótum í lífi fólks sem það þarfnast strax. Jú, ég skal viðurkenna að það sparar mér smátíma að geta farið inn á Heilsuveru og pantað mér tíma hjá heimilislækni eins og hæstv. fjármálaráðherra talaði fjálglega um. En vandamálið er að ég þarf enn að bíða í marga mánuði eftir því að fá þennan tíma hjá heimilislækninum, þótt ég losni við þá hræðslu mína að lyfta upp tóli og hringja í einhvern. Stafræna umbyltingin er vinsælt orð hjá hæstv. fjármálaráðherra og kollegum hans í ríkisstjórn þegar kemur að því að leysa vandamál sem ríkisstjórnin hefur engin svör við. En eins og ég benti á í upphafi ræðu minnar virðist stafræna umbyltingin ekki einu sinni hafa náð inn í hans eigið ráðuneyti. Það er nefnilega ekki nóg að gera umsóknir rafrænar ef það að veita þjónustu tekur enn jafn langan tíma og biðlistar eru enn jafnlangir. Það þarf því að ráðast á hið raunverulega vandamál sem er innan veggja hins opinbera. Stafrænar umbyltingar eru nefnilega ekki neinar töfralausnir og sannleikurinn er sá að 70% af stafrænum umbyltingarverkefnum skila ekki þeim árangri sem ætlast er til. Virðulegi forseti. Það er eins og ég sagði í upphafi mikill heiður að setjast á Alþingi. Ég get lofað virðulegum forseta því að ég mun tjá mig á gagnrýninn en uppbyggilegan hátt um þau mál sem brenna á mér og fólki í landinu. Það er von mín að eitthvað af því sem ég segi hér í þessum stól síist inn í huga fulltrúa stjórnarflokkanna og endi í versta falli sem frumvarp eða stefna sem þeir mega með góðfúslegu leyfi stela og endurnýta sem sína eigin.
Virðulegur forseti. Ég óska hv. þingmanni til hamingju með jómfrúrræðu sína á Alþingi. Það er gleðilegt að heyra að kominn sé ötull talsmaður nýsköpunar hingað inn á þing. Ég leyfi mér að segja strax að ég tek kannski ekki undir allar forsendur og öll sjónarmið þingmannsins þótt hægt sé að taka undir margt. Það er auðvitað þannig að ríkisstjórnin, bæði sem var og sem heldur áfram þetta kjörtímabil, hefur lagt gríðarlega áherslu á nýsköpun. Í fjárlögum þeim sem við ræðum hér eru heildarframlögin 30 milljarðar og er þá hækkun frá síðustu fjárlögum. Til að svara því af hverju það er lækkun í heildarfjármagni 2023 og 2024 þá er því að svara að það var eflt mjög mikið, bæði inn í samkeppnissjóði og endurgreiðslur til fyrirtækja vegna rannsókna og þróunar til að bregðast við áhrifum heimsfaraldurs Covid. Hins vegar segir í stjórnarsáttmála að endurgreiðslur eigi bæði að gera varlegar og að sú tímabundna hækkun verði framlengd. Það eru nú þær útskýringar varðandi það sem kemur kannski mörgum spánskt fyrir sjónir en þetta er útskýringin á því. Í stjórnarsáttmála er einnig kveðið á um að efla eigi samkeppnissjóðina, vísisjóðina, og setja meira fjármagn inn í Tækniþróunarsjóð þannig að ég get ekki betur séð, og verð nú að leyfa mér að fullyrða það, að ríkisstjórnin láti engan bilbug á sér finna í að efla þessa nýju stoð á Íslandi og mikilvægi nýsköpunar og ríkisstjórnin er með augun á því.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Það er náttúrlega mjög sorglegt að heyra að þau fjárlög sem við erum hér að lesa og ræða séu þegar orðin úrelt. Það eru tveir mánuðir frá kosningum og það voru tveir mánuðir til að búa til fjárlög. Hæstv. forsætisráðherra nefndi einnig að það væri nú dálítið síðan þau hefðu samið um flesta hluti og hefðu verið að dúlla sér við að búa til aðgerðaáætlunina. Kannski hefðu þau átt að dúlla sér líka við það að uppfæra þá fjárlagafrumvarpið. Það er svo sannarlega von mín að allir þessir sjóðir og öll þessi framlög muni hækka og hækka vel. Það er nefnilega þannig að orðin sem þau nota mjög oft núna og nota m.a. í þessari stefnuyfirlýsingu sinni eru að vaxa út úr þessu í stað þess að skera niður. Það er hvergi hægt að vaxa betur en einmitt í nýsköpuninni. Það er meira að segja þannig að ef verið er að gera fjárfestingar, ef ríkið er að fjárfesta í hlutum tengdum grænni nýsköpun, þá er mjög ódýrt lánsfjármagn á alþjóðavettvangi fyrir ríki til að eyða í sjálfbærar og grænar fjárfestingar, fjárfestingar sem munu skila sér margfalt til baka inn í ríkiskassann.
Forseti. Ég þakka fyrir. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að það er alltaf hægt að stíga stærri og betri skref til framtíðar. Þessi málaflokkur kallar líka beinlínis á það. Það væri margt undarlegt ef þar væri bara búið að setja punkt. Svo er auðvitað ekki en ég myndi nú halda að breiðu línurnar væru nokkuð skýrar, nokkuð afgerandi í þágu nýsköpunar og rannsókna í landinu sem er algjör grunnforsenda framtíðar okkar. Það má auðvitað gera betur. Þar má nefna að brúa bilið milli háskólasamfélagsins og nýsköpunar eins og er nú tilgangurinn með nýju ráðuneyti, að samþætta það. Það má enn frekar efla nýsköpun um landið allt, með þekkingarsetrum og stafrænum smiðjum o.s.frv., efla fjarheilbrigðisþjónustu, sérstaklega úti á landi, og tengja betur sprotafyrirtæki inn í heilbrigðisstofnanir okkar og svo mætti lengi telja. Ég lofa þingmanninum því að við erum alltaf til í samtal um hvað megi betur fara en ríkisstjórnin er á réttri leið í þessu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirlýsingar um að vilja vinna saman að þessum málum. Ég hlakka svo sannarlega til þess, sér í lagi innan atvinnuveganefndar þar sem við bæði sitjum, að virkilega gera það sem gera þarf til að nýsköpun á Íslandi verði sterk, nái að fara í útrás og skili til baka inn í hagkerfið okkar, ekki bara á þessu ári heldur næstu árum og áratugum, þeim fjárfestingum sem við erum gera núna. Ég er alveg sammála hv. þingmanni að það er mikilvægt að tengja vísindin og nýsköpunina og háskólana saman og það verður gaman að sjá hvernig það gerist í nýju ráðuneyti. Ég segi bara: Við munum vinna með ykkur ef þið eruð til í að vinna með okkur.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góða og skemmtilega jómfrúrræðu. Hann sagðist vera 63. þingmaður Alþingis. Ég veit ekki númer hvað ég er en ég veit að hann er 13. þm. Suðvest. Margar spurningar vöknuðu við það að heyra hv. þingmann flytja ræðu sína og ég vil byrja á því sem hann sagði í upphafi varðandi frumvarp til fjárlaga og uppsetninguna og hvað er erfitt að átta sig á fjárlagafrumvarpinu í heild. Ég sat á fjárlaganefndarfundi í morgun og ég hvet hann til að koma ábendingum sínum til fulltrúa Pírata í fjárlaganefnd, hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar. Ég bara tek efnisyfirlitið sem dæmi. Það er ein og hálf blaðsíða, ekki neitt. Það er engin atriðisorðaskrá, ef ég vil finna umfjöllun um nýsköpun þá þarf ég að fletta nánast í gegnum allt eða vita fyrir fram hvar það er og mörg fleiri atriði. Bara atriðisorðaskrá væri alveg frábær og ítarlegra efnisyfirlit. Nýsköpun er honum mjög hugleikin og það er mjög gott, sjálfur tel ég reyndar að upplýsingabyltingin sé ekki enn þá komin til Íslands, fyrsti vélbáturinn er ekki enn þá kominn til Íslands. Ég vil benda á að í fjárlagafrumvarpinu segir að háskólastigið þurfi að uppfylla aðhaldskröfu upp á 300 millj. kr. Í stjórnarsáttmálanum segir í kaflanum „Við ætlum að nýta tæknibreytingar til að skapa aukin lífsgæði“ með leyfi forseta: „Ísland er nýsköpunarland með öfluga tæknilega innviði og á kjörtímabilinu verður lögð áhersla á að styrkja þá stöðu enn frekar.“ Telur hv. þingmaður að Ísland sé nýsköpunarland og þá í hvaða skilningi? Ég get ekki séð að þessi ríkisstjórn ætli að stuðla að aukinni nýsköpun með því að auka aðhaldskröfu á háskóla um 300 millj. kr. og aukin fjárlög til nýsköpunar eru einungis 1,5 milljarðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar spurningar og bendi honum á að tala við einhverja af talnanördunum úr okkar hópi til að finna út númer hvað hann er í röðinni. En þetta reiknaðist út þannig hjá mér að verandi níundi uppbótarþingmaðurinn þá hlyti ég að vera 63. þingmaðurinn. En mig langar að svara spurningunni um hvort Ísland sé nýsköpunarland. Ég held að Ísland sé nýsköpunarland þrátt fyrir að margt megi laga í stuðningi ríkisins við þann geira. Ísland er nýsköpunarland af því að við sem höfum verið í þessum geira höfum gefið ótrúlega mikla vinnu til þess að styðja við bakið á öðrum frumkvöðlum á þessu sviði. Það eru haldnir hér hraðlar, það eru haldin námskeið, það eru haldin alls konar verkefni fyrir þau sem vilja fara út í frumkvöðlastarfsemi og einungis lítill partur af því er studdur af ríkinu. Mest allt af þeirri vinnu sem þar fer fram er unnin af sjálfboðaliðum, sjálfboðaliðum sem trúa á að það að gefa til baka af reynslu sinni sé eitthvað sem virkilega hjálpi öðrum. Þess vegna höfum við mörg okkar eytt mörgum dögum, mörgum kvöldum, mörgum helgum í þetta. Þarna myndi ég vilja sjá miklu meiri stuðning ríkisins og get tekið dæmi um slíkt fyrir hv. þingmann.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargóð svör. Varðandi nýsköpunarlandið Ísland þá tel ég að íslenskt samfélag sé mjög skapandi samfélag í eðli sínu. Það er gríðarlega öflugt tónlistarlíf hérna og mjög mikil sköpun og drifkraftur og frumkvæði í íslensku samfélagi en ég tel að Ísland sé ekki nýsköpunarland í neinum skilningi út af stuðningi ríkisins. Það er bara menningin sem er skapandi og frumkvæðið og Ísland myndi passa rosalega vel, mjög vel, sem nýsköpunarland í tæknigeiranum og í upplýsingabyltingunni. En ég tel að stuðningur ríkisins sé engan veginn nægjanlegur og get tekið dæmi um það. Ég hef verið búsettur í Noregi og unnið í Skandinavíu. Þar eru öll fyrirtæki, sérstaklega í fjármálageiranum sem ég þekki til, að fara á taugum yfir því að þau verði ekki næsta „kodak“, dagi hreinlega uppi ef þau taki ekki þátt í upplýsingabyltingunni. Hv. þingmaður minntist á norrænt samstarf og Kísildalinn og að norrænar þjóðir hafi fasta starfsmenn þar, ef ég skildi hann rétt, í tæknimiðstöðvunum og ég tel það gríðarlega mikilvægt að Ísland taki þátt í því. Ég vil í lokin koma inn á menntun og get tekið dæmi um Háskólann í Reykjavík þar sem einungis fimm stúdentar eru í „data science“, [[Forseti hringir.]]en það er nám sem öll fyrirtæki í heiminum gleypa við en við [[Forseti hringir.]]erum alls ekki komin nógu langt í þeim málum.
Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður sagði að stuðningur ríkisins við nýsköpun er alls ekki nægilega góður. Ef við horfum á það út frá þeirri skilgreiningu þá erum við svo sannarlega ekki nýsköpunarlandið Ísland. En ég vil nefna að það er vel þekkt að eftir mikla erfiðleika blómstrar nýsköpun. Þetta sáum við í kjölfar efnahagshrunsins 2008 þegar ný tæknifyrirtæki, ný hönnunarfyrirtæki, nýir hlutir, virkilega brutust út. Fyrir nokkrum árum sá ég hið sama gerast í Noregi þegar olíubransinn tók smádýfu, þá allt í einu risu frumkvöðlarnir upp. Þetta er eitthvað sem við þurfum virkilega að vera dugleg við að veita góðan stuðning. Ég held að hér séu stór tækifæri, [[Forseti hringir.]]sér í lagi á sviði nýsköpunar tengdri loftslagsmálum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir greinargóða ræðu og góða yfirferð yfir málefni nýsköpunar eins og þau horfa við okkur í nýframlögðu fjárlagafrumvarpi. Ég verð að játa eftir þá hátimbruðu orðræðu um sókn í nýsköpunarmálum sem við heyrðum um síðustu helgi, þegar ríkisstjórnin kynnti stjórnarsáttmála sinn, og í ljósi þess að stjórnarflokkarnir sóru í rauninni af sér eigin fjármálaáætlun í kosningabaráttunni sem er nýafstaðin, að þá bjóst ég við kraftmeiri sókn í nýsköpunarmálum í þessum fjárlögum. Við í Samfylkingunni höfum talað fyrir því að stofnaður verði grænn fjárfestingarsjóður í eigu ríkisins sem fjárfesti sérstaklega í loftslagsvænni starfsemi, grænum hátækniiðnaði o.s.frv. Önnur leið væri auðvitað að gera eins og Skotar og stofna opinberan fjárfestingarbanka með skýr markmið um að beina atvinnulífinu inn á loftslagsvænni og grænni brautir. Ég vil beina þeirri spurningu til hv. þingmanns hvort þetta séu áherslur sem honum hugnist og hvort hann sjái eitthvað í þeim anda í þessu fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða spurningu. Í kosningabaráttunni töluðum við Píratar um það stóra tækifæri sem fælist í því að gera Ísland að þekkingar- og nýsköpunarmiðstöð loftslagsmála á alþjóðavísu. Það er nefnilega þannig að það er mikið að gerast á því sviði. Nýsköpun tengd loftslagsmálum og grænni tækni er að springa út, virkilega að springa út, og þar eru tækifæri. Tækifærin eru þau að lífeyrissjóðir um allan heim og fjárfestar um allan heim eru að leita að tækifærum til þess að fjármagna eitthvað sem er grænt og eitthvað sem er tengt loftslagsvánni. Það eru ekki bara þessir sjóðir heldur eru stærstu einstaklingar fjárhagslega í heiminum, eins og Bill Gates, Jeff Bezos o.fl., að leggja tugi milljarða dollara í fjárfestingar tengdar loftslagsvá. Á ráðstefnunni sem var í Skotlandi fyrir nokkrum vikum síðan tilkynntu Sameinuðu þjóðirnar um það sem þær kalla UN Innovation Hub, eða nýsköpunarmiðstöð Sameinuðu þjóðanna tengda loftslagsvá. Í dag á þessi miðstöð hvergi heima og hér er kjörið tækifæri fyrir okkur Íslendinga til að segja: Komið hingað til okkar og nýtið þá góðu háskóla sem við erum með, nýtið það góða nýsköpunarsamfélag sem við erum með og virkilega farið í nýsköpun á sviði loftslagsmála.
Virðulegur forseti. Ég vil til taka undir þær áherslur sem birtust hér í þessu ágæta svari við andsvari. Ég sé í þeim útgjaldarömmum sem er unnið eftir í þessu fjárlagafrumvarpi að þótt framlög til nýsköpunarmála aukist vissulega núna milli ára er gert ráð fyrir að þau dragist hratt saman, þ.e. bein framlög til nýsköpunarmála, næstu árin, bein framlög ríkisins. Ég vil spyrja hv. þingmann að gamni, af því að hann minntist áðan á forfeður sína: Hvernig myndi afa Gísla Rafns Ólafssonar, Einari Olgeirssyni, lítast á þessi fjárlög og þá pólitík sem birtist í þessu fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skemmtilega spurningu. Ég ætla reyndar að geyma atkvæðaskýringu hans við fjárlög einu sinni sem ég fann, og er ansi hnyttin og skemmtileg, þangað til kemur að því að greiða atkvæði um fjárlögin. Ég get hins vegar sagt það að afi heitinn var hvað frægastur fyrir að hafa verið einn af þeim sem komu saman svokallaðri nýsköpunarstjórn árið 1944, ef ég man rétt. Þar settust hann og Ólafur Thors niður og sömdu um það hvernig við gætum breytt Íslandi úr því að vera þróunarland og yfir í það að vera vestrænt land. Þeim tókst það af því þeir ákváðu að þeir myndu vilja vinna saman að þessum hlutum. [[Forseti hringir.]]Þeir tóku niður pólitísku rifrildin og unnu saman að þessu og það er það sem við þurfum að gera innan þessara veggja, vinna saman, ekki vera með einelti.
Frú forseti. Við ræðum nú fjárlög fyrir árið 2022. Við höfum allt of lítinn tíma til að ræða fjárlög fyrir allt næsta ár. Við byrjuðum allt of seint og fyrir því eru nokkrar ástæður. En veigamesta ástæðan er auðvitað sú að þessi ríkisstjórn, sem hefur endurnýjað heitin, ákvað að hún skyldi hanga aðeins lengur á valdastólunum, senda þingið í frí svo hún gæti athafnað sig í friði fram að kosningum og haldið haustkosningar vegna þess að hún ætti jú rétt á því, burt séð frá afleiðingum sem það hefur fyrir einmitt afgreiðslu fjárlaga. Við bentum jú á þetta í stjórnarandstöðunni þegar forsætisráðherra tilkynnti um áform sín um að kosið skyldi að hausti. Þetta myndi hafa vond áhrif á afgreiðslu fjárlaga. Einhvern tíma myndi þurfa til að mynda ríkisstjórn. Það var reyndar furðulegt hvað þessi sama ríkisstjórn þurfti langan tíma til að komast að samkomulagi um að halda áfram að stjórna saman. En gott og vel, þetta bentum við á og sögðum að hætta væri á því að við myndum lenda í tímaþröng með afgreiðslu fjárlaga. Það er ekki gott fyrir þingræðið því eins og ríkisstjórninni ætti að vera fullkunnugt um er það Alþingi sem fer enn með fjárveitingavaldið þó þessi meiri hluti láti stundum eins og svo sé ekki. Virðulegi forseti. Þetta er í þriðja skipti á fimm árum sem ég upplifi það að Alþingi Íslendinga hafi svo gott sem engan tíma til að afgreiða fjárlög ríkisins, að við séum að þessu í spreng á lokasprettinum fyrir jól. Við sjáum það líka í athöfnum formanns fjárlaganefndar sem sendi málið út til umsagnar áður en fjárlaganefnd hafði komið saman til að ákveða umsagnarfrest, nú og umsagnaraðila. Við sjáum það í því að umsagnaraðilum er tilkynnt um að líklega þurfum við ekkert að kalla þá fyrir nefndina til að fara yfir þeirra athugasemdir, enda lítill tími til stefnu. Eins og ég sagði, virðulegi forseti, er þetta í þriðja skiptið á fimm árum sem ég upplifi það að við höfum engan tíma til að vinna fjárlögin vel. Ég vil segja það að í fyrstu tvö skiptin má alveg færa rök fyrir því að það var svolítil nauðsyn fyrir því. Ég er reyndar ekki alveg sammála með árið 2016, það var ákvörðun sitjandi ríkisstjórnar að sitja af sér og bíða aðeins með að boða til nýrra kosninga. Þótt ríkisstjórnin hafi í raun sprungið vorið 2016 var auðvitað pólitískt klókt af þeim að bíða fram á haustið með nýjar kosningar, leyfa reiðinni frá Panama-skjölunum aðeins að sjatna, leyfa fólki að gleyma því að hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson var líka í Panama-skjölunum, ekki bara fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. En eftir sem áður má segja að þar hafi verið svona ákveðin nauðsyn að kjósa þetta seint og árið 2017 var það auðvitað þannig að ríkisstjórnin sprakk og það náðist ekki að mynda nýjan meiri hluta á þingi þannig að okkur var nauðugur einn kostur að boða til nýrra kosninga. Við höfum lítið um það að segja að þessi atburðarás hafi átt sér stað haustið 2017 þannig að það má segja að árin 2016 og 2017, þessi ár þar sem við höfðum nánast engan tíma til að afgreiða fjárlög, hafi a.m.k. verið einhver ástæða fyrir því, öfugt við árið 2021, tímann sem við upplifum núna þegar ástæðan er einfaldlega sú, eins og kom skýrt fram í máli ríkisstjórnarinnar og forsætisráðherra þegar hún tilkynnti um að kosið skyldi að hausti: Lögin segja að þetta megum við. Þetta er mjög einkennandi fyrir þessa ríkisstjórn. Ég á þetta, ég má þetta, skiptir ekki máli hvaða áhrif það hefur á lýðræðið, skiptir ekki máli hvaða áhrif það hefur á getu þingsins til að vinna sína vinnu vel, til að vinna fjárlögin vel. Ég segi þetta ekki bara út af því að mér finnist eitthvert mál að klára fjárlög á nokkrum vikum. Ég segi það vegna þess að mistökin gerast þegar þingið hefur engan tíma til að fara vel ofan í saumana á þessu gríðarstóra og mikilvæga plaggi. Það sáum við alveg 2016 og 2017. Það voru alvarlegir gallar og það hefði verið hægt að komast hjá þeim ef fjárlögin hefðu verið afgreidd tímanlega. Við sjáum það bara hvernig fjárlög eru afgreidd í venjulegu árferði. Þau koma fram í september og þau eru kláruð einhvern tímann í lok nóvember, desember. Þannig á þetta að virka. Þingið á að hafa fjóra mánuði til að vinna fjárlögin vel og vandlega, ekki þrjár vikur, kannski fjórar ef við hlaupum nú alla dagana. Og þetta er, eins og ég segi, virðulegi forseti, algerlega fyrirséð og alger vanvirðing við Alþingi Íslendinga sem fer með fjárveitingavaldið. Með þessu er ríkisstjórnin að segja: Þið þurfið engan tíma til að kynna ykkur hvernig þið ráðstafið fjárveitingavaldi ykkar vegna þess að við erum hvort eð er búin að ákveða þetta, við erum með meiri hluta, við eigum þetta, við megum þetta. Það verður forvitnilegt að sjá hvað þessi ríkisstjórn mun gera að fjórum árum liðnum, haldi hún svo lengi, hvort hún ætli að gera það að hefð að halda kosningar að hausti. Það er jú þægilegt að geta sent þingið í sumarfrí í nokkra mánuði, útdeilt því sem ég hef kallað pólitískum jólagjöfum í aðdraganda kosninga. Hún þarf ekkert að svara fyrir það inni á þingi, kjósa bara að hausti og koma fjárlögum í gegn á engum tíma, sem einmitt líka grefur undan eftirlitshlutverki minni hlutans á þingi, getu okkar til þess að rýna í þessi fjárlög, getu okkar til þess að sinna hlutverki okkar sem fjárveitingavaldi. En að fjárlögunum sjálfum og þeirri fjármálaáætlun sem fjárlögin byggja á. Ég benti á ýmis atriði í gildandi fjármálaáætlun í kosningabaráttunni sem mér fannst til marks um að þessi ríkisstjórn aðhylltist úrelta og gamaldags hugmyndafræði þegar kæmi að hagstjórn ríkisins, að til stæði að fara í niðurskurð og skattahækkanir. Ég byggði þetta auðvitað á texta sem var að finna í fjármálaáætluninni þar sem talað var um að til þess að bregðast við auknu skuldahlutfalli, til að bregðast við aukinni skuldasöfnun ríkissjóðs myndi þurfa að fara í það sem þau kölluðu afkomubætandi ráðstafanir. Þetta hugtak, afkomubætandi ráðstafanir, er eftir því sem ég best veit nýyrði sem meiri hlutinn fann upp til þess að fela skattahækkanir og niðurskurð, í nýyrðinu afkomubætandi ráðstafanir. Þegar ég benti á að til stæði að fara í skattahækkanir og niðurskurð á bilinu 12–50 milljarða á ári eftir því hver staða ríkissjóðs væri hverju sinni var mér bent á að þetta væri jú bara einhver áætlun og við værum á leiðinni í kosningar og það væri bara fáránlegt að draga fram einhverja fjármálaáætlun í aðdraganda kosninga og reyna að nota hana til að segja eitthvað um þá stefnu sem þessi fráfarandi ríkisstjórn ætlaði að viðhafa inn í næsta kjörtímabil. En núna þegar fjárlagafrumvarpið kemur inn allt of seint, eins og við vorum búin að vara við og benda á, þá er okkur sagt af forystufólki sömu stjórnarflokka: Ja, þetta er ekki svo mikið mál að fjárlögin komi svona seint inn vegna þess að þetta byggir allt hvort eð er á fjármálaáætlun sem er búið að samþykkja þannig að eitthvað gildi hafði þessi fjármálaáætlun víst. Þessar afkomubætandi ráðstafanir, sem ég var að vísa í, virðulegur forseti, sem áttu að vera á bilinu 12–50 milljarðar á ári frá árinu 2023 til 2025. Það er ekki ljóst af lestri þessara fjárlaga hvort bætt skuldastaða ríkisins muni skila sér í því að ekki verði farið í skattahækkanir og niðurskurð. Raunar finnst mér texti fjárlaganna gefa mjög sterkt til kynna að enn standi til að fara í afkomubætandi ráðstafanir. Hvers vegna segi ég það, virðulegi forseti? Vegna þess að við lestur fjárlagafrumvarpsins kemur fram á blaðsíðu 89 og yfir á blaðsíðu 90, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir jákvæða þróun er mikilvægt að hafa í huga að skuldir ríkisins munu hafa vaxið um ríflega 500 milljarða kr. frá árslokum 2019 til ársloka 2022 gangi forsendur frumvarpsins eftir. Þá er útlit fyrir vaxandi skuldsetningu næstu árin þar á eftir vegna áframhaldandi en minnkandi hallareksturs. Í ljósi efnahagsbatans sem raun ber vitni dregur jafnt og þétt úr mikilvægi þess að ríkisfjármálunum sé beitt til að styðja við hagkerfið. Við þessar breyttu aðstæður er skynsamlegt að draga úr halla ríkissjóðs ár frá ári og stöðva með því hækkun hlutfalls skulda af landsframleiðslu á næstu árum. Gangi spár um viðvarandi hagvöxt á komandi árum eftir verður á sama tíma hægt að viðhalda öflugri opinberri þjónustu, auka fjárfestingar ríkisins og stefna í átt að jöfnuði að nýju í ríkisfjármálunum. Þetta eru meginmarkmið fjármálastefnunnar til næstu fimm ára sem lögð er fram samhliða fjárlagafrumvarpinu.“ Þessi kafli, virðulegi forseti, er svo einkennandi fyrir þessa úreltu sýn á hagstjórn sem ég lýsti hér áðan. Ef skórinn kreppir, ef efnahagslífið tekur ekki jafn stórt stökk upp á við og vonast er eftir þá skal grípa til þessara afkomubætandi ráðstafana. Ég leyfi mér að vísa í endurteknar skýrslur frá ASÍ um efnahagsleg áhrif Covid, um áhrif Covid á ójöfnuð á Íslandi og um áhrif Covid á fjármálastefnu ríkisins þar sem fram kemur að þetta viðhorf sé algerlega úr takti við það sem tíðkast á flestum stöðum erlendis og algerlega á skjön við leiðbeiningar alþjóðastofnana eins og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og Alþjóðabankans sem, öfugt við okkur, hafa dregið lærdóm af því hvernig tekist var á við fjármálahrunið 2008. Þau sáu það berum augum að niðurskurður í kreppuástandi skilaði sér í verri niðurstöðu fyrir samfélagið, skilaði sér í aukinni fátækt, auknum ójöfnuði, verra samfélagi fyrir alla. Þess vegna eru þessar alþjóðastofnanir og flest ríkin í kringum okkur að einbeita sér að því að stórauka opinberar fjárfestingar og bæta opinbera þjónustu, ekki draga úr henni, ekki skilyrða hana við það að efnahagslífið gangi vel. Það er þannig að ef hagkerfið dregst saman, ef það gengur verr, er það skoðun flestra núna sem aðhyllast hagfræði sem er ekki frá síðustu ef ekki þar síðustu öld, að það þurfi að gefa í, að það þurfi að styrkja grunninnviði samfélagsins, ekki draga saman og það á ekki að skilyrða örugga opinbera þjónustu við gott gengi í efnahagslífinu. Svo ég endurtaki bara þessa tilvitnun, með leyfi forseta: „Gangi spár um viðvarandi hagvöxt á komandi árum eftir verður á sama tíma hægt að viðhalda öflugri opinberri þjónustu, auka fjárfestingar ríkisins og stefna í átt að jöfnuði að nýju í ríkisfjármálunum.“ Gangi spár um viðvarandi hagvöxt ekki eftir má þá gagnálykta að ekki verði hægt að viðhalda öflugri opinberri þjónustu. Þetta hlýt ég að lesa úr fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar. Virðulegi forseti. Þetta er þessi úrelta sýn sem ég talaði fyrir í kosningabaráttunni að ríkisstjórnin hefði og hún vildi ekki kannast við. Ég sé að henni er við haldið í þessum fjárlögum sem er auðvitað miður og er til marks um að sú spá mín að það standi til að fara í skattahækkanir og niðurskurð undir yfirskini afkomubætandi ráðstafana muni standast, að það sem sett var í fjármálaáætlun síðasta kjörtímabils verði að veruleika á þessu kjörtímabili. Mig langaði að tala aðeins um hvers ég sakna í þessu fjárlagafrumvarpi. Mér finnst ég alls ekki sjá nógu mikið af mótvægisaðgerðum, aðgerðum til að koma til móts við þá sem hafa komið hvað verst út úr þessari Covid-kreppu. Við vitum það að ójöfnuður hefur aukist í kreppunni. Mér finnst það alls ekki augljóst af lestri þessa frumvarps hvað á að gera til að minnka ójöfnuðinn. Þessi ríkisstjórn klifar endalaust á því að þau vilji vaxa til velsældar. Þetta er svona nýi frasinn þeirra. Ég segi bara, virðulegur forseti, að sporin hræða og við höfum fylgst með hvað þau líta á sem fjárfestingu í fólki sem var nú annar frasi sem var mikið notaðar. Ég verð að viðurkenna að mér finnst það ekki fjárfesting í fólki að gefa fyrirtækjum styrk til að reka fólk eins og þessi ríkisstjórn gerði á síðasta kjörtímabili. Og mér fannst ekki fjárfesting í fólki að halda atvinnuleysisbótum allt of lágum í sögulegu atvinnuleysi og það var virkilega ekki fjárfesting í fólki að láta Vinnumálastofnun gerast svipa fyrir atvinnurekendur sem voru jafnvel að reyna að endurráða starfsfólkið sitt sem þeir ráku í Covid, jafnvel með ríkisstyrk. Þeir voru að reyna að endurráða starfsfólkið sitt á verri kjörum en það var áður en það var rekið í Covid. Vinnumálastofnun var notuð sem svipa vegna þess að hún býður atvinnurekendum að klaga fólk sem tekur ekki við hvaða starfstilboði sem er frá atvinnurekendum til að það sé hægt að svipta það lífsviðurværinu, til þess að hægt sé að taka af því framfærsluna. Hvers konar fjárfesting í fólki er það? Taktu hvaða vinnu sem er, við hvaða aðstæður sem er, ellegar missir þú alla framfærslu. Mikið frelsi þar á bæ. Þessi ríkisstjórn hreykir sér af því að hafa gert meira en minna í Covid-kreppunni. Þetta voru þau alltaf að tala um á síðasta kjörtímabili. Á sama tíma boða þessi fjárlög fjárfestingar upp á 2,5% af vergri landsframleiðslu á meðan Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn er að hvetja ríki til þess að fara í 3% viðbótarfjárfestingar til þess einmitt að vaxa til velsældar. Þá erum við ekki að tala um eitthvert verkefni eins og ríkisstjórnin er að hreykja sér af núna, að ætla að eyða alveg slatta af milljörðum í uppbyggingu Landspítalans. Ég meina hversu lengi er það búið að vera eitthvað fyrir ríkisstjórnina til að hreykja sér af? Það getur ekki talist eitthvert sérstakt afrek þessarar ríkisstjórnar að vera enn þá að byggja Landspítalann og að kalla það eitthvert stórátak í opinberum fjárfestingum. Nei, í alvöru talað. Við þurfum að fara í miklu öflugri viðbótarfjárfestingu við þær sem við hefðum farið í í venjulegu árferði og við getum ekki bara tekið það sem við værum hvort eð er að gera og sagt: Hérna er átakið okkar. Það er ekki átak, virðulegi forseti, að gera það sem þú þarft hvort eð er að gera sem er að byggja nýjan Landspítala. Það höfum við vitað ansi lengi. Mig langar í síðari hluta ræðu minnar, virðulegi forseti, að vitna aðeins í áðurnefndar skýrslur frá ASÍ, sér í lagi skýrslu frá ASÍ um Covid og ójöfnuð. Á blaðsíðu níu í þeirri góðu skýrslu segir, með leyfi forseta: „Ójöfnuður birtist ekki einvörðungu í ólíkum launum ríkra og fátækra. Fjármála- og efnahagskreppur geta ýkt aðstöðumun hópa og stétta. Þannig virðist því farið um kreppuna vegna kórónuveirunnar. Sum erfiðustu störfin og um leið þau verst launuðu hafa orðið erfiðari vegna sóttvarnaráðstafana og smithættu, á sama tíma og hluti millistéttarinnar og hin tekjuhæstu hafa getað breytt vinnutilhögun sinni. Þær stéttir sem lægstar hafa tekjurnar sinna oftar en ekki nauðsynlegum þjónustu- og umönnunarstörfum og á það t.d. við um starfsfólk sjúkrahúsa, leikskóla og dvalarheimila, afgreiðslufólk og ræstingafólk. Þessir hópar hafa einnig verið mun líklegri en aðrir hópar til að vera útsettir fyrir smiti. Láglaunafólkið er jafnframt líklegra en aðrir til að sinna störfum sem lögðust af í faraldrinum, svo sem á hótelum, veitingastöðum og í ferðaþjónustu. Til samanburðar þá eru stórir hópar fólks á Íslandi sem hafa lítið eða ekkert fundið fyrir efnahagsáhrifum kórónuveirufaraldursins og kaupmáttur launa hefur almennt aukist um 5,6 prósent frá því að faraldurinn hófst.“ Þessi málsgrein, virðulegi forseti, er svolítið lýsandi fyrir hópinn sem ríkisstjórnin gleymdi eða kannski skildi bara viljandi út undan í kórónukreppunni. Nú ætlar ríkisstjórnin að verja, að mér skilst, 400 millj. kr. í bætta geðheilbrigðisþjónustu til að bregðast við Covid-faraldrinum. Auðvitað þarf að gera miklu meira, miklu betur í þeim efnum. Við sjáum það líka að aðhaldsaðgerðirnar sem farið var í í kjölfar efnahagshrunsins 2008 skiluðu sér í stóraukinni nýgengi örorku, alvarlegum geðrænum kvillum og almennt verri líðan í samfélaginu. Þetta er stór hluti af ástæðunni fyrir því að alþjóðastofnanir leggja til að við vöxum í alvöru til velsældar, ekki bara svona í þykjustunni eins og þessi ríkisstjórn ætlar sér. Að við virkilega rennum styrkari stoðum undir heilbrigðiskerfið okkar, geðheilbrigðiskerfið okkar, félagslega kerfið okkar og að við gefum fólki frelsi til að skapa sín eigin tækifæri en festum það ekki í viðjum skerðinga, inni í lokuðum kössum sem það er fast í ef það vill hafa lífsviðurværi. Því miður þá brást ríkisstjórnin þessum hópum, enda kemur fram á sömu blaðsíðu í sömu skýrslu, með leyfi forseta: „Þau sem hafa misst vinnu hafa orðið fyrir mestri kjaraskerðingu í kreppunni og bera hlutfallslega mestar byrðar af henni.“ Í vinnumarkaðsskýrslu ASÍ, sem kom út í maí 2021, kemur fram að þau sem misstu störf í kjölfar Covid-19 voru að meðaltali með um 26% lægri tekjur fyrir atvinnumissinn en aðrir fullvinnandi einstaklingar. Þrátt fyrir þetta er tekjufall atvinnuleitenda verulegt eða að jafnaði um 37% á fyrstu mánuðum atvinnuleysisins, þrátt fyrir tekjutengdar atvinnuleysisbætur. Byrðar samdráttarins hafa dreifst á minni og viðkvæmari hóp en í öðrum íslenskum kreppum, þ.e. fyrst og fremst í gegnum atvinnumissi og tekjufall atvinnulausra og síðan í gegnum verðbólgu og almenna lækkun raunlauna. Þessu var ríkisstjórnin ekki til í að breyta. Hún var til í að styrkja ferðaþjónustuna um milljarða en hún var ansi nísk þegar kom að stuðningi við atvinnulausa og einmitt til í að horfa á það að atvinnulausir voru pískaðir í að taka hvaða starfi sem er, burt séð frá því hvort það hentaði þeirri manneskju yfir höfuð að taka þessu starfi eða hvort starfsaðstæður væru boðlegar yfir höfuð. Hún var til í að horfa upp á Vinnumálastofnun bjóða fyrirtækjum að koma og kvarta ef starfsfólkið neitaði að koma og vinna hjá þeim, sem er auðvitað mjög sorgleg sýn á fólk, að setja það í þessa stöðu. Við lögðum til breytingartillögu þess efnis að taka þyrfti mið af því hvaða reynslu og þekkingu fólk hefði. Það mætti hafna starfi á grundvelli þess að það væri ekki við hæfi vegna reynslu þess eða þekkingar. Bara svona lágmarkstillitssemi. En nei, það mátti ekki, þau vildu svo sem lítið tala um þessar þvingunaraðgerðir sínar fyrir hönd atvinnurekanda. Mér fannst einmitt einkennandi á síðasta kjörtímabili hvað ríkisstjórnin var tilbúin að aðstoða vinnuveitendur en lítið tilbúin að aðstoða þá sem komu hvað verst út úr kreppunni. Ég sé ekki merki þess að það sé að breytast. Á síðasta kjörtímabili var fyrirtækjum borgað fyrir að reka fólk. Þau fengu líka borgað fyrir að halda fólki í hlutastarfi, sem reyndist sem betur fer vel, en að fara svo í það, eftir að hafa borgað fyrirtækjum fyrir að halda fólki í vinnu, að borga fyrirtækjum fyrir að reka fólk er einhver furðulegasta sýn í stjórnmálum sem ég hef upplifað og auðvitað mjög ómanneskjuleg. Við horfum upp á það í upphafi kjörtímabilsins að sitjandi ríkisstjórn ætlar sér greinilega ekki sérlega farsælt samstarf við stjórnarandstöðuna þrátt fyrir augljósan vilja okkar til samráðs og samstarfs. Við sjáum það skýrt á því hvernig meiri hlutinn beitir meirihlutavaldi sínu til að taka aukinn meiri hluta í nefndum þingsins. Við sjáum það skýrt á því að meiri hlutinn afturkallar formennsku stjórnarandstöðunnar vegna þess að samstarfið gekk svo illa á síðasta kjörtímabili. Ég held að ríkisstjórnin mætti horfa aðeins í eigin barm og hugsa um hvernig hún var til samstarfs á síðasta kjörtímabili þegar hún tók sig til og lokaði frumkvæðisathugun sem stjórnarandstaðan setti af stað með einfaldri bókun. Þá sýndi það ágætlega á spilin og hversu mikla virðingu þau báru fyrir þingræðinu sem ég held að útskýri að vissu leyti þessa framkvæmd að koma með fjárlögin allt of seint, að senda þau út til umsagnar án þess að hafa fjárlaganefnd einu sinni með í ráðum, að ætla okkur svona stuttan tíma til að afgreiða þau. Ég meina, þetta var vitað, virðulegi forseti, löngu fyrir kosningar. Sama hvað, þá myndi gefast allt of lítill tími til að afgreiða fjárlög, sama hversu hratt gengi að mynda nýja ríkisstjórn, burt séð frá þessu klúðri í Norðvesturkjördæmi og því að meiri hlutinn þurfti að taka að sér, hvað var það, níu vikur í að ákveða að gera ekki neitt í því, algerlega burt séð frá því þá var það fyrirséð að við hefðum allt of lítinn tíma til að afgreiða fjárlög. Nú stöndum við hér, 3. desember, í 1. umr. fjárlaga og þetta er ekki sanngjarnt, virðulegi forseti, gagnvart þingræðinu, gagnvart því að við erum með fjárveitingavaldið, en líka gagnvart þeim stofnunum ríkisins sem þurfa að haga sínum rekstri eftir fjárlögum, gagnvart öllu því fólki sem þarf að vinna fjárlögin eftir að við verðum búin að samþykkja þau, fá örugglega ekki mikið jólafrí, og þetta er ekki sanngjarnt gagnvart öllum þeim nýliðum sem eru hér og er gert að kynna sér fjárlögin á engum tíma. Svo er þeim ætlað að greiða atkvæði um skjal sem venjulega ætti að gefast tveir, þrír, fjórir mánuðir í að skoða áður en kemur til mikilvægustu atkvæðagreiðslunnar. En allt mátti gera til þess að ríkisstjórnin fengi að hanga aðeins lengur á ráðherrastólunum sínum. Þau þurftu heldur ekkert að flýta sér að ákveða að gera ekki neitt í kjörbréfamálinu, ákveða að koma sér saman um að stjórna aftur, en nú er það sett á okkur að drífa okkur í að klára þetta, helst ekkert vera að kalla til gesti eða sérfræðinga til að fara yfir þetta með okkur. Ég segi við því, virðulegi forseti: Auðvitað fáum við gesti. Það er þingræði í landinu. Við förum með fjárveitingavaldið, það verður ekki tekið af okkur og heldur ekki réttur okkar til að kalla til sérfræðinga okkur til ráðgjafar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir ræðuna sem var eðli málsins samkvæmt býsna víðfeðm. Mig langar að koma hingað upp og ræða aðeins við hv. þingmann um stórsókn, stórátak ríkisstjórnarinnar í geðheilbrigðismálum, hvort hv. þingmaður sjái þess merki í fjárlögum. Nú erum við að koma úr fordæmalausum tímum vegna heimsfaraldurs og geðheilsa landsmanna er þeim sem starfa á þeim vettvangi mikið áhyggjuefni, hvort sem um er að ræða geðheilsu fullorðinna eða geðheilsu barna og ungmenna. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún sjái einhver merki þess að raunverulegar aðgerðir séu í farvatninu.
Virðulegur forseti. Nei, ég sé þess lítil merki, því miður, enda er þetta sama ríkisstjórn og samþykkti að niðurgreiða skyldi sálfræðiþjónustu og fékk á því kostnaðarmat upp á 800 plús milljónir og ákvað að 100 millj. kr. yrðu að duga. Þetta reddaðist einhvern veginn þannig. Við vitum líka, og það er það sem gerir þetta svo bagalegt og mikilvægt að hv. þingmaður bendi á þetta, að svona kreppur, svona einangrun frá samfélaginu, eins og við höfum verið að upplifa, leiða af sér verri geðheilsu. Þannig að það er beinlínis skylda ríkisstjórnarinnar að koma með mótvægisaðgerðir gagnvart þeim heilsumissi sem verður vegna þessarar frelsisskerðingar sem ríkisstjórnin er búin að koma á hérna. Ef við skoðum meðalhóf aðgerða [[Forseti hringir.]]þá er það þannig að þegar ríkisstjórnin er að meta lögmæti aðgerða sinna varðandi [[Forseti hringir.]]ferðatakmarkanir, varðandi samkomutakmarkanir og allt þetta, þá þarf hún að koma með einhverjar mótvægisaðgerðir. [[Forseti hringir.]]Það þýðir líka að hún þarf að gera miklu betur í geðheilbrigðismálum [[Forseti hringir.]]en hún gerir í þessum fjárlögum.
Ég minni hv. þingmenn á að virða ræðutíma, sem er ein mínúta.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hlustaði á býsna átakanlegt viðtal við yfirlækni á réttargeðdeild á dögunum. Hann var að tala um stöðu mála þegar verið væri að koma einstaklingum fyrir þar inni, t.d. sem hlotið hafa framheilaskaða, hversu flókið það væri að blanda saman mjög ólíkum tegundum geðrænna áskorana, að annars staðar í kerfinu þegar um er að ræða sjúklinga væri því ekki fyrir að fara. Það mætti halda að það væru mögulega einhvers konar undirliggjandi fordómar gagnvart þessum sjúkdómi eða það væri lítið tillit tekið til þess hvers háttar geðrænar áskoranir viðkomandi er að glíma við þegar verið er að finna honum pláss. Þannig að ég spyr hv. þingmann hvort hún telji nauðsyn þess að fjölga hér úrræðum fyrir þennan sjúklingahóp.
Virðulegi forseti. Vissulega tel ég mjög mikilvægt að fjölga úrræðum. Þetta er sá hópur samfélagsins sem oftast gleymist. Hann verður svo oft út undan. Ég hef séð það í starfi mínu fyrir félagasamtökin Geðhjálp áður en ég settist á þing. Og ég hef séð það í starfi mínu hér á þingi, að ekki bara þegar kemur að lagasetningu, heldur líka þegar kemur að úrræðum, þegar kemur að fyrirhyggju gagnvart þörfum fólks, þegar kemur að virðingu fyrir réttindum fólks, þá er fólk með geðrænar áskoranir alltaf utangátta. Við sjáum það í kolsvartri skýrslu umboðsmanns Alþingis um réttarstöðu fólks á réttargeðdeild og við sjáum það úti um allt kerfið. Ég hef mikið talað um lögræðislögin og hvað þau eru mikil ólög og mismuna fólki með geðrænar áskoranir og ég hef verið að vinna að því að reyna að breyta þeim. Það var varla þekkt þegar ég settist á þing þannig að ég get algerlega tekið undir með hv. þingmanni að það þarf að fjölga úrræðum og þá þarf að fara að taka þennan hóp alvarlega og sýna honum virðingu. Þetta er bara fólk alveg eins og við.
Virðulegi forseti. Ég er hingað komin til að taka undir sjónarmið sem ég heyrði í ræðu hv. þingmanns um haustkosningar. Ég er þeirrar skoðunar að í venjulegu árferði værum við hér að eiga innihaldsríkt samtal um útgjaldahliðina annars vegar og um tekjuhliðina hins vegar til þess að þroska þessa vinnu og vonandi skila góðum fjárlögum í þágu alls almennings. Ég er líka þeirrar skoðunar að þegar ríkisstjórnin ákveður það, án þess að þurfa þess, að fara í haustkosningar þá sé það ákvörðun sem er alltaf á kostnað almennings í landinu. Ég velti því fyrir mér í því sambandi hvort þingmaðurinn hafi skoðun á því t.d. hvort þurfi með einhverjum hætti í regluverki okkar að verja almenning fyrir þessum vinnubrögðum ríkisstjórnarinnar og fyrir þessari niðurstöðu, einfaldlega með því að við tímasetjum það hvenær fjárlagavinnan þarf að fara fram eða kosningar.
Virðulegi forseti. Jú, mér skilst að á flestum stöðum þar sem kosið er að hausti séu fjárlög samþykkt að vori. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, það er auðvitað vanvirðing við almenning í landinu að neyða þingið í að skila af sér vondri vinnu vegna þess að með svona stuttum tíma til að afgreiða fjárlög getur vinnan aldrei verið fullnægjandi, bara getur það ekki. Þetta er einfaldlega ekki nógu langur tími til þess að vinna fjárlög vel. Það þekki ég eftir að hafa upplifað það tvisvar sinnum og hafa svo upplifað tvisvar sinnum fjárlög í venjulegu árferði. Það er allt öðruvísi að hafa nægan tíma til að vinna þetta risavaxna skjal sem skiptir einmitt máli fyrir allan almenning í landinu. Það er líka skýlaus réttur þeirra kjósenda sem kusu okkur sem erum í stjórnarandstöðu til þings að við fáum ráðrúm til þess að standa vörð um hagsmuni kjósenda okkar. [[Forseti hringir.]]Það er líka þjóðinni allri til heilla að stjórnarandstaðan hafi einhverja alvöruaðkomu að fjárlögum, enda er það vanvirðing við fjárveitingavald Alþingis að láta svona.
Virðulegi forseti. Ég verð að fá að taka undir, og ég held að það sé ekki hægt að undirstrika það nógu oft í þessari umræðu að sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar að halda kosningar að hausti þrátt fyrir ekkert kallaði á það, engin pólitísk óvissa og engar aðstæður í samfélaginu kölluðu á haustkosningar, er á kostnað almennings í landinu. Það þarf að vera alveg skýrt og það þarf að komast til skila. Ég hef verið dálítið hugsi yfir orðalagi hérna um að við séum að afgreiða fjárlög, við séum að stimpla nánast og umræðunni þurfi að flýta. Umræðan er ekki til trafala og við aðstæður eins og núna eru eftir heimsfaraldur og efnahagslegar afleiðingar þess þá er hún sjaldan brýnni þannig að ég er orðlaus þegar ég er að átta mig á afleiðingunum þegar þær birtast manni skýrar. Fjármálaráðherra sjálfur stendur hér og talar um að hann sé í reynd bara búinn að skila drögum að fjárlagafrumvarpi því nú koma fram breytingartillögur. Hvaða nemandi í skóla kæmist upp með að skila drögum að ritgerð?
Virðulegi forseti. Ég hef oft kallað það sjálfhverfu ríkisstjórnarflokkanna, eigingirni, að ákveða að halda haustkosningar. Það er gert með það að markmiði að hafa aðeins lengri tíma við ríkisstjórnarborðið til að útdeila landsins gæðum, helst án eftirlits Alþingis. Vegna þess að þau gátu það lagatæknilega séð ákváðu þau að gera það, burt séð frá afleiðingunum, burt séð frá því hvað það þýddi fyrir fjárlagavinnuna, burt séð frá því að það gæfi auðvitað minni hlutanum miklu minni tíma til að veita það aðhald sem minni hlutinn á að veita við gerð fjárlaga, nú og fyrir utan auðvitað tímaskortinn sem umsagnaraðilar upplifa nú, sem hagsmunaaðilar upplifa nú, við að koma sínum ábendingum á framfæri. Þetta er ekki hægt, virðulegi forseti.
Frú forseti. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir nefndi áðan þann langa tíma sem hefur liðið frá því að þing var haldið síðast og svo náttúrlega frá kosningum. Þarna getur þingið ekki sinnt sínu aðhaldi eins og það á að gera. Það sem vakti einna mestar áhyggjur hjá mér fyrir utan stöðu heimilanna, sem ég hef nokkrum sinnum rætt, er sala grunnkerfis fjarskipta Íslendinga hjá Mílu, sem var tilkynnt, að ég held, í vikunni eftir kosningar. Mig langar að beina því til hv. þingmanns hvort hún deili ekki þeim áhyggjum með mér, hvort þingið þurfi ekki að grípa með einhverjum hætti inn í þetta áður en það er orðið of seint.
Virðulegi forseti. Jú, ég hef bara áhyggjur af því að grunninnviðir samfélagsins séu í einkaeigu. Fyrir einkaaðilann er ekki hægt að tapa á þeim af því að um leið og komið er í óefni í rekstrinum neyðist ríkið til að grípa inn í, fyrir utan hvernig þetta veikir stöðu okkar, veikir getu okkar til að tryggja grunninnviði samfélagsins. Vissulega deili ég þessum áhyggjum og þetta er bara hluti af vandanum sem hefur skapast í kringum það að halda kosningarnar svona seint, að halda þinginu líka í lamasessi svona lengi. Við sáum það síðasta vor að þá voru haustkosningar m.a. réttlættar með því að það ætti að vera þingstubbur í lok sumars til að afgreiða stjórnarskrártillögur en svo þegar ekkert varð af því var réttlætingin fyrir haustkosningum farin. Hún var ekki til staðar lengur. Þarna var fráfarandi ríkisstjórn að hirða fimm mánuði af næstu ríkisstjórn, [[Forseti hringir.]]í undirbúningstíma við fjárlög, við að koma sér inn í ráðuneyti sín o.s.frv. Það er náttúrlega mjög ólýðræðislegt og algjör óþarfi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skýr svör. Mig langar líka að benda á að þarna er verið að selja innviði til fjárfesta sem enginn veit í raun hverjir eru. Það er ekki ljóst hvert eignarhaldið er að fara. Ég tel að þingið þurfi að grípa til sérstakra umræðna um þetta og hef reyndar þegar lagt fram beiðni um það. Mig langar bara að spyrja hv. þingmann hvort hún og hennar flokkur muni ekki örugglega styðja það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, auðvitað munum við taka þátt í og styðja heils hugar sérstakar umræður um þessa sölu og um grunninnviði samfélagsins og hvernig við viljum haga eignarhaldi á þeim. Ég held að það sé mjög mikilvægt að eiga þá umræðu og ég vil hrósa hv. þingmanni fyrir að hafa óskað eftir slíkum umræðum. Ég held að það væri mjög gott að eiga lýðræðislega umræðu um það hvernig við viljum hafa þetta. Nú hefur forsætisráðherra boðað einhvers konar lagasetningu, við höfum ekki fengið meiri deili á því en það, en mér þykir auðvitað heldur seint í rassinn gripið, þegar salan hefur átt sér stað, að fara í einhvers konar lagasetningu til að bregðast við en sjáum hvað setur. Ég hef svo sem ekki heyrt, ekki frekar en venjulega, hvað ríkisstjórnin ætlar sér í raun og veru að gera, ekki meira en bara það sem kemur fram á blaðamannafundum, enda hefur þessi ríkisstjórn aldrei verið mikið fyrir samráð við stjórnarandstöðuna. En við sjáum hvað setur og við sjáum hvað kemur út úr þessu.
Virðulegur forseti. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir sagði í ræðu sinni að ef fjárlögin gengju ekki eftir, ef bjartsýni ríkisstjórnarinnar um aukið fé í ríkiskassann standist ekki þá yrði að skera niður í opinberum fyrirtækjum. En hefur hún ekki áhyggjur af því líka að ríkisstjórnin grípi til þess sem hún hefur gert undanfarin fjögur ár, þ.e. að finna breiðu bökin, það verði stefnan hjá henni og þessi breiðu bök verði þeir sem búa við verstu kjörin, með búsetuskerðingar, öryrkjar, eldra fólk og láglaunafólk? Það verði þar af leiðandi enn og einu sinni skorið niður hjá þessum aðilum og þeir látnir herða sultarólarnar. Er hún ekki sammála mér um að það eigi að hafa alvarlegar áhyggjur af því að þessir hópar sitji ekki bara eftir núna í fjárlagafrumvarpinu heldur eigi enn erfiðari daga næstu fjögur árin en nú er?
Virðulegur forseti. Jú, það er nákvæmlega það sem ég hef áhyggjur af þegar ég les þessa tilvitnun úr fjárlagafrumvarpinu á bls. 90, að ef það gangi ekki vel þá verði ekki hægt að tryggja öfluga opinbera þjónustu. Undir opinbera þjónustu fellur allur pakkinn, allt sem ríkið á að gera til þess að reka samfélagið, t.d. styðja við öryrkja og eldra fólk o.s.frv. Mér finnst liggja í augum uppi að ef við fáum ekki blússandi hagvöxt næstu árin þá verði það notað sem réttlæting til að skera niður einmitt þar sem verst er að skera niður, hjá þeim sem mega síst við því. Við sáum þetta auðvitað líka í því hvernig þessi ríkisstjórn hagaði sér í Covid-kreppunni, hún lagði enga áherslu á þá sem höllustum fæti stóðu. Hún gerði lítið sem ekkert til að koma til móts við þá sem urðu verst úti í þeirri kreppu, gagnvart atvinnulausum eins og ég fór rækilega yfir í þessari ræðu líka. Þannig að sporin hræða auðvitað og mér finnst alveg augljóst hvað gerist ef við sjáum ekki blússandi hagvöxt fram undan.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég er innilega sammála henni og við megum ekki gleyma því að í síðustu fjárlögum og á síðasta þingi var einn hópur sem sat gjörsamlega eftir og fékk ekki krónu vegna Covid, ekki eina krónu. Það voru eldri borgarar, eldra fólkið okkar. Það fékk enga uppbót vegna Covid. Allir aðrir fengu eitthvað. Þó að það væri lítið til þeirra sem mest þurftu þá fengu allir eitthvað af þeim sem þurftu. Það virðist því miður vera stefnan í þessu fjárlagafrumvarpi. Það sem ég hef áhyggjur af er hversu glöð og ánægð ríkisstjórnin er, sem kom hérna fram og sagðist ætla að hækka um 1% hjá ellilífeyrisþegum umfram verðbólgu. Er hægt að hæla sér af 1% sem skilar engu? Er það það sem koma skal, að ríkisstjórnin muni sjá til þess að þessir einstaklingar fái ekki neitt?
Virðulegur forseti. Auðvitað er ég sammála hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni að það er holur hljómur í því að heyra ráðherrana hæla sér af þessu 1%, ráðherra sem hafa þegið launahækkanir á launahækkanir ofan þann tíma sem ég hef verið á þingi. Byrjuðu með 44% hækkun strax 2016 og svo hefur þetta bara farið hækkandi síðan. Það er eins og það sé engin raunveruleikatenging í því hversu mikið laun ráðherra og þingmanna hafa hækkað og hversu skammarlega langt niðri tekjum örorkulífeyrisþega og lífeyrisþega hefur verið haldið. Það er eins og þau tilheyri einhverri allt annarri þjóð en þau gera, þau geta ekki séð tenginguna þarna á milli. Því er nú verr og miður. Það er bara mjög sárt að horfa upp á akkúrat þennan hóp endurtaka leikinn. Við verðum að veita þeim virkt aðhald, hv. þingmaður.
Frú forseti. Ráðherrar og stjórnarliðar segja að aldrei hafi verið settir eins miklir peningar í heilbrigðiskerfið og núna. Þau skilja bara ekkert í fólki að vera að kvarta undan skorti á þjónustu og löngum biðtíma en þjónustan er alls ekki alls staðar góð. Fólk sem þarf á henni að halda finnur fyrir því sjálft á eigin skinni, sama hvað ráðherrarnir segja. Heilbrigðisstarfsfólk segir að margir í þeirra röðum séu að bugast undan álagi en fjármálaráðherrann segir þeim bara að hlaupa hraðar. Ráðherrann veit ekkert vitlausara en að fjölga opinberu starfsfólki, þar með heilbrigðisstarfsfólki. Skilningsleysi á starfsaðstöðu heilbrigðisstarfsfólks og þörfum sjúklinga ásamt misræmi milli landsvæða virðist vera algjört. Markmiðin sem eru að efla mönnun í heilbrigðisþjónustu, auka aðgengi að réttri þjónustu á réttum stað og stytta biðtíma eru öll góð og nauðsynleg en vandinn er að það skortir fjármagn þannig að þeim verði náð. Bæði hv. velferðarnefnd og fjárlaganefnd verði að fara vandlega yfir stöðu heilbrigðiskerfisins, hvernig eigi að bregðast við þegar fjárveitingar til Landspítalans eru með þeim hætti að hallarekstur er fyrirsjáanlegur og ef ekki koma til aukafjárveitingar verður þjónusta við sjúklinga skert frá því sem nú er ef ekkert verður að gert, þjónusta sem einmitt þarf að bæta en ekki skerða. Vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins hafa biðlistar eftir nauðsynlegum aðgerðum lengst en biðlistarnir voru langir fyrir. Biðtími eftir geðheilbrigðisþjónustu hefur einnig lengst bæði hjá börnum og fullorðnum. Flestir bíða eftir skurðaðgerðum vegna liðskipta á mjöðm og hnjám en einnig eru biðlistar langir eftir aðgerðum á augasteini og brennsluaðgerð á hjarta. Lífsgæði fólksins sem bíður eftir aðgerðum daprast á biðtímanum og álag á það og aðstandendur getur skapað mikla erfiðleika, bæði líkamlega og andlega. Síðast þegar ég gáði biðu tæplega 4.000 einstaklingar eftir þessum skurðaðgerðum og flestir hafa beðið lengi. Rúmlega 1.000 einstaklingar bíða eftir geðheilbrigðisþjónustu hjá Landspítalanum og vel á annað hundrað börn bíða eftir þjónustu á BUGL. Allir hljóta að sjá að við þetta ástand verður ekki unað. Landsbyggðirnar eru einnig í vanda. Brýnt er að bregðast við vanda heilbrigðisstofnana á vaxtarsvæðunum. Fjármagn til heilbrigðisstofnana hefur ekki fylgt í kjölfar fjölgunar. Þar skera Suðurnesin og Árborg og nágrenni sig úr. Það hefur orðið til þess að íbúar þessara svæða hafa liðið fyrir ástandið. Að bæta úr þessari stöðu þolir enga bið. Við þurfum að sjá breytingar á fjárlagafrumvarpinu á milli umræðna hvað þetta varðar. Það er grátlegt að einu svör ráðherra við þessu alvarlega ástandi hafi verið að aldrei hafi verið sett jafn mikið fé til heilbrigðisþjónustunnar og nú en það blasir við að nær öll viðbótin hefur farið í byggingu nýs Landspítala og aðrar fjárfestingar, launauppbætur og verðlagsbætur. Heilbrigðisþjónustan sjálf við sjúklinga er svelt með fjárskorti og manneklu. Sumir flokkar segja að lausnin sé einkarekstur. Það megi setja aukna fjármuni til heilbrigðiskerfisins úr ríkissjóði, bara ef þeir fara í einkarekstur. Einkarekstur getur ekki komið í staðinn fyrir trausta opinbera heilbrigðisþjónustu sem er öllum aðgengileg. Það má aldrei vera minnsti vafi á því hvort hagsmunir sjúklinga eða rekstraraðila heilbrigðisþjónustu vegi þyngra. Hæstv. heilbrigðisráðherra á síðasta kjörtímabili svaraði fyrirspurn minni fyrr á þessu ári um biðlista eftir greiningu og þjónustu hjá Þroska- og hegðunarstöð. Í svarinu kom fram að 1. júní í ár hafi 664 börn verið á biðlista, 360 höfðu bæst á biðlistann í ár en hin 304 hefðu verið á biðlistanum líka í fyrra. Augljóslega má ekki við þetta ástand una og það er ekki síst sláandi þar sem Þroska- og hegðunarstöð heyrir undir Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Þjónustan fellur því undir almennar lagalegar skilgreiningar um þjónustu heilsugæslunnar. Þekkt er að samskiptavandi þeirra sem eru með ADHD og skert sjálfsmynd kemur fram strax við sjö til átta ára aldur. Börnin eru kvíðin og líða fyrir kvíða sem er undirrót reiðikasta og mótþróa sem börnunum er oftar en ekki refsað fyrir og vítahringurinn myndast. Einstaklingur með ADHD sem fær greiningu snemma og fær meðferð strax hefur miklu betri möguleika á að standa sig í lífinu og börn sem fá rétta meðferð með lyfjum eru í minni hættu á að ánetjast vímuefnum en þau sem ganga með ógreint og ómeðhöndlað ADHD. Þetta staðfesta rannsóknir. Með greiningu fá aðstandendur að vita hvað hægt sé að gera til að mæta vanda barnsins. Það er skortur á geðlæknum hér á landi. Stjórnvöld þurfa að leggjast á árarnar og finna leiðir til að fjölga geðlæknum, hvetja til menntunar og gera það aðlaðandi fyrir íslenska geðlækna sem starfa erlendis að koma heim. Sálfræðingum þarf líka að fjölga og koma þjónustu þeirra undir Sjúkratryggingar Íslands og þjónusta þeirra þarf að vera gjaldfrjáls fyrir börn. Við í Samfylkingunni viljum einnig að ríki og sveitarfélögin fari í skipulagt samstarf um forgreiningu þannig að hægt sé að vinna með börn á viðeigandi hátt þrátt fyrir að formleg greining liggi ekki fyrir. Um 30% þeirra barna sem eru á biðlista eru af landsbyggðinni. Það verður að fjölga markvisst möguleikum á fjarlækningum og samtölum í gegnum fjarfundarbúnað fyrir landsbyggðirnar. Slík notkun á tækni hefur sýnt sig að virkar ágætlega. Svo að ná megi biðlistum niður og jafna aðgengi fólks að úrræðum og að þar ráði ekki för efnahagur fólksins sem þarf á úrræðinu að halda ætti að gera þjónustusamninga við einkaaðila sem taka að sér greiningarnar. Kostnaður í dag er um 130.000 kr. ef leitað er til einkaaðila í þessum efnum. Ef sálfræðiþjónusta fer undir sjúkratryggingar verður þetta hins vegar varla vandamál. Þrátt fyrir að ADHD sé viðurkennd röskun eru enn miklir fordómar vegna þekkingarleysis eða afneitunar á vandanum. Þekking kennara er almennt of lítil og oft eru það foreldrar sem fræða kennara um vanda barnsins og hvað virki best. Ef hugmyndin um skóla án aðgreiningar á að virka verður að bæta menntun kennara í þessum efnum. Það mætti t.d. gera með því að auka áherslu á fötlunarfræði í kennaranámi. Það þarf einnig að auka opinberan stuðning við grasrótina, við ADHD-samtökin svo hægt sé að halda úti starfi þeirra um allt land. Snemmtæk íhlutun skiptir lykilmáli og að börn fái viðeigandi stuðning. Það ætti að gera ADHD-samtökunum kleift að fara hringferð um landið með kennslu og fræðslu fyrir alla kennara og starfsfólk skóla. Það er ekki nóg bara að kennarar þekki til, stuðningsfulltrúar og aðrir starfsmenn skóla þurfa á þekkingu að halda. Sumir vilja meina að greining og úrræði í kjölfarið fyrir einstaklinga með ADHD sé of dýrt fyrir ríkið að leggja fram. Fróðlegt væri að sjá útreikninga á því hvað það kosti samfélagið til lengri tíma að börn komist ekki að hjá fagfólki, þjáist vegna þess og fái ekki viðeigandi úrræði. Í svörum frá heilbrigðisráðherra við fyrirspurnum mínum kom fram að ADHD-teymi Landspítalans hafi það hlutverk að sinna greiningu og meðferð ADHD fyrir fólk 18 ára og eldra. Á biðlista eftir greiningu þar eru 717 einstaklingar og á biðlista eftir meðferð hjá lækni 66 einstaklingar. Það er mikilvægt að þeir sem sinna eldra fólki þekki ADHD og geri ráð fyrir að þeir sem eldri eru geti átt við þessa röskun að stríða eins og þeir sem eru yngri. Kvíðaeinkenni og þunglyndi geta birst á svipaðan hátt og hjá þeim yngri og það er þörf á frekari rannsóknum á þessu sviði til að segja m.a. til um hvaða meðferðarleiðir gagnast eldra fólki best. Allir, á hvaða aldri sem er, eiga rétt á að fá sem bestar og réttastar upplýsingar um heilsufar sitt. Að öðrum kosti hefur fólk ekki forsendur til að haga lífi sínu á sem heilbrigðastan hátt. Frú forseti. Bilið milli lífeyris og lægstu launa breikkar enn. Þingflokkur Samfylkingarinnar hefur ítrekað lagt fram frumvörp um réttláta hækkun lífeyris almannatrygginga sem ekki hafa hlotið náð fyrir augum stjórnarflokkanna. Hætta á fátækt og fjárhagsþrengingum er mest meðal þeirra sem þurfa að treysta á örorkulífeyri og flókin skerðingarákvæði kerfisins ýta undir þá hættu. Hjálparstofnanir hafa orðið varar við mikla aukningu matarúthlutana. Flestir sem leita til þeirra eru öryrkjar, langveikar, einstæðar mæður og atvinnulaust fólk. Ríkisstjórnin hefur lagt til að frítekjumark atvinnutekna eldra fólks verði tvöfaldað, fari úr 100.000 kr. á mánuði í 200.000 kr. Það er ágætt en varla forgangsmál hjá þeim sem geta ekki unnið og eiga ekki aðra möguleika en að lifa á ellilífeyri sem í dag er um 266.000 kr. á mánuði. Það eru aðeins um 13% eldra fólks sem stunda launaða vinnu og enn færri sem eru með laun yfir 100.000 kr. á mánuði. En aðgerðin er ódýr fyrir ríkissjóð og kynnt sem stórkostleg kjarabót fyrir eldra fólk. Og það er rétt, kjarabótin er nokkuð góð fyrir þá sem geta nýtt sér hana en hún skilar sér til fárra og ekki til þeirra sem búa við verstu kjörin. Frítekjumark vegna launatekna öryrkja hefur haldist óbreytt frá 1. júlí árið 2009 og ætti með réttu að vera tvöfalt hærra í dag, hefði það fylgt launavísitölu. En ríkisstjórnin leggur ekki til hækkun á frítekjumarki fyrir öryrkja. Þetta lága frítekjumark fyrir atvinnutekjur öryrkja dregur úr virkni þeirra sem annars gætu unnið meira á góðum dögum. Þarna er mikill og verðmætur starfskraftur ónýttur. Hæstv. forsætisráðherra og hæstv. félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra lögðu bæði áherslu á að kjör öryrkja yrðu bætt á kjörtímabilinu og gallar kerfisins heyrðu þá sögunni til. Þótt slík loforð hafi oft heyrst áður bind ég samt vonir við að almennileg skref verið tekin í þessum efnum sem allra fyrst. Þau eru sláandi, mörg samtölin sem ég hef átt við öryrkja sem biðja um að fá ekki hækkun í krónutölum á einum stað í kerfinu því hún kalli á lækkun á öðrum stað og staðan verður þá óbreytt eða verri. Þau eru föst í þessari gildru. Ójöfnuður vex vegna þess að ellilífeyrir og örorkulífeyrir hækka ekki í takt við lægstu laun. Þannig er fjölmennum hópum haldið í fátæktargildru. Það verður að minnka kjaragliðnun undangenginna ára og hækka elli- og örorkulífeyri. Fólk sem ekki hefur tækifæri til að afla sér atvinnutekna hefur sumt engin lífeyrisréttindi, engar fjármagnstekjur og treystir algerlega á almannatryggingakerfið. Í fjárlagafrumvarpinu er lagt til að örorkulífeyrir hækki um 1 prósentustig umfram almenna árlega hækkun til lífeyrisgreiðslna. Sú hækkun verður til þess að lífeyrir, hvort sem er ellilífeyrir eða örorku- og endurhæfingarlífeyrir verður um 280.000 kr. frá 1. janúar nk. Á sama tíma fer lágmarkstekjutryggingin samkvæmt lífskjarasamningunum í 368.000 kr. á mánuði. Fólkið sem treystir á greiðslur Tryggingastofnunar til að lifa fær allt of lágar greiðslur og hækkanirnar hafa ekki haldið í við lífskjarasamninga. Kjaragliðnunin miðað við lágmarkstekjutryggingu er því umtalsverð. Munurinn nú á lágmarkstekjutryggingu og ellilífeyri er um 85.000 kr. á mánuði en fer í 88.000 kr. 1. janúar með aðgerðum sem ríkisstjórnin boðar í fjárlagafrumvarpinu. Við í Samfylkingunni leggjum til að elli- og örorkulífeyrir hækki til samræmis við hækkun lægstu launa. Við höfum einnig lagt til að frítekjumark vegna greiðslna frá lífeyrissjóðum fari í skrefum upp í 100.000 kr. á mánuði úr 25.000 kr., frítekjumark vegna atvinnutekna bæði öryrkja og ellilífeyrisþega verði hækkað að lágmarkstekjutryggingunni hverju sinni. Samkvæmt útreikningum í skýrslu Eflingar um málið sem kom út fyrr á þessu ári er kostnaðurinn við þessar breytingar um 30 milljarðar kr., en í því dæmi má gera ráð fyrir að 25% renni aftur til ríkissjóðs í formi skatta. Með hækkandi lífaldri Íslendinga er mikilvægt að skýra strax markmið um að eldra fólk geti lifað með reisn, bæði með betri heilbrigðisþjónustu og hærri lífeyri. Hópurinn sem treystir á þessar greiðslur er stór og óásættanlegt fyrir ríkt samfélag að fólki sé ætlað að búa við fátækt. Frú forseti. Í umræðum um fjárlagaáætlun í vor fyrir árin 2022–2026 ræddi ég um skortinn á fjölskyldustuðningi hér á landi og samanburð við hin norrænu ríkin sem ég ítreka hér. Stefna um barnvænt samfélag, og leiðir til að uppfylla barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna líkt og lögbundið er, þarf að vera að fullu fjármögnuð. Alþingi Íslendinga þarf að sjá til þess að svo sé. Eitt af því sem verður að fjármagna að fullu er að vinna á biðlistum eftir þjónustu við börn, hvort sem er vegna greiningar eða úrræða. Varnir gegn hvers kyns ofbeldi og vanrækslu barna verður að styrkja og stjórnvöld mega aldrei setja börn í hættulegar aðstæður hvort sem er innan lands eða utan. Því fer fjarri að barnafjölskyldur á Íslandi fái jafn mikinn og góðan stuðning og tíðkast annars staðar á Norðurlöndum. Ungt fólk með meðallaun fær engar barnabætur. Barnabætur eru ekki fyrir þeirra börn þó að fólkið velti hverri krónu og aldrei sé afgangur um mánaðamót, sama hve margir yfirvinnutímar séu unnir. Um leið og foreldrar vinna meira til að geta veitt börnum sínum þokkalegt húsnæði, klæði og tómstundir, fá börnin lítinn tíma með foreldrum sínum og streitan við að skutla og sækja inn á milli vinnutarna tekur sinn toll. Samkvæmt stefnu ríkisstjórnarinnar fá aðeins þær fjölskyldur sem eru með rétt um lágmarkslaun óskertar barnabætur. Þannig var það á síðasta kjörtímabili og stefnan er um það áfram. Eftir það hefjast skerðingarnar. Áður en mánaðarlaunin hafa náð meðaltekjum hjá hjónum og sambúðarfólki koma engar barnabætur og hafa minnkað verulega að því marki vegna grimmra tekjuskerðinga sem eru afleiðing af stefnu núverandi ríkisstjórnar. Jafnvel þótt viðmiðunarfjárhæðirnar séu eitthvað hreyfðar til í fjárlagafrumvarpinu er ekki lögð ein króna í heildarupphæð til barnabótakerfisins. Áfram er stefnan sú að barnabætur séu styrkur til fátækra fjölskyldna en ekki til allra fjölskyldna til að jafna stöðu þeirra sem eru með börn á framfæri við hina. Barnabætur eru greiddar út fjórum sinnum á ári. Fyrsta breytingin sem augljóslega þarf að gera er að greiða barnabætur út mánaðarlega til að lágmarka kostnað, m.a. vegna yfirdráttar á bankareikningum, og tryggja þar með að greiðslurnar verði eðlilegur partur af mánaðarlegum rekstri heimilisins. Ef Ísland á að vera barnvænt samfélag verður að styðja við fleiri barnafjölskyldur. Í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi eru barnabætur ekki tekjutengdar en í Danmörku hefjast skerðingar við háar tekjur. Tekjutengingin er í hinum norrænu ríkjunum í gegnum tekjuskattskerfið. Hugsunin er sú að með barnabótum séu kjör þeirra sem eru með börn á framfæri jöfnuð við kjör þeirra sem eru ekki með börn á framfæri en tekjuhæstu einstaklingarnir greiða hins vegar hærri tekjuskatta en hinir. Við í Samfylkingunni, Jafnaðarmannaflokki Íslands, viljum taka örugg skref að barnvænu samfélagi og munum áfram leggja til breytingar á barnabótakerfinu að norrænni fyrirmynd. Kostnaðurinn við hærri barnabætur til fleiri fjölskyldna mun skila sér margfalt til baka með betri líðan barna og aukinni hagsæld. Frú forseti. Tíminn líður svo hratt hér í þessum sal og þessum ræðustóli. Ég þarf að fara að haska mér. Lög um almennar íbúðir voru samþykkt sumarið 2016. Íbúðakerfið er tilraun til að endurreisa vísi að félagslega húsnæðiskerfinu sem var aflagt undir lok síðustu aldar með þeim afleiðingum að félagslegum íbúðum fækkaði um helming milli áranna 1998 og 2017. Í því sambandi er vert að minnast lengstu ræðu sem haldin hefur verið á Alþingi. Hana flutti Jóhanna Sigurðardóttir, fyrrverandi forsætisráðherra og formaður Samfylkingarinnar, til að mótmæla niðurlagningu félagslega íbúðakerfisins 14. maí árið 1998. Markmið laganna um almennar íbúðir er að bæta húsnæðisöryggi þeirra sem eru undir ákveðnum tekju- og eignamörkum með því að auka aðgengi að öruggu og viðeigandi leiguhúsnæði. Þannig sé stuðlað að því að húsnæðiskostnaður sé í samræmi við greiðslugetu þeirra sem leigja húsnæði og fari að jafnaði ekki yfir 25% af tekjum þeirra. Fjármálaáætlun sem samþykkt var í sumar af núverandi stjórnarflokkum gerir ráð fyrir að um 3.200 íbúðir verði byggðar á árunum 2016–2022. Stór hluti þessarar uppbyggingar er á vegum Bjargs íbúafélags, sem var stofnað af ASÍ og BSRB fyrir nokkrum árum síðan, og Bríetar, leigufélags Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, sem eru rekin án hagnaðarmarkmiða. Íbúðakerfið er fjármagnað þannig að ríkið veitir stofnframlag sem nemur 18% af stofnvirði almennra íbúða. Stofnvirði er kostnaðarverð íbúðarinnar, sama hvort það er við byggingu hennar eða vegna kaupa á henni. Reykjavík hefur byggt langflestar íbúðir í almenna íbúðakerfinu fyrir lágtekjufólk, fyrir námsmenn, öryrkja og fatlaða og aðra sem eru í vandræðum með að taka þátt í almennum íbúðamarkaði. Um 73% umfangsins eru í Reykjavík. Það þarf að styrkja almenna íbúðakerfið verulega og mun meira en ríkisstjórnin leggur til í fjárlagafrumvarpinu og halda áfram að byggja óhagnaðardrifnar leiguíbúðir um allt land. Meginmarkmið íbúðakerfisins eru aukið framboð leiguhúsnæðis og að húsnæðiskostnaður fólks verði í samræmi við greiðslugetu. Húsnæðisbætur eru almennur stuðningur við leigjendur sem áður var veittur í formi húsaleigubóta. Bæturnar eru mánaðarlegar greiðslur sem miðast við fjölda heimilismanna að teknu tilliti til tekna, eigna og greiðsluþátttöku í húsnæðiskostnaði. Nú fá þau heimili húsnæðisbætur frá ríkinu þar sem fjöldi heimilisfólks er samtals 31.000 manns. Sérstakur húsnæðisstuðningur við leigjendur sem heyra undir Félagsþjónustu sveitarfélaga er greiddur af sveitarfélögunum. Sveitarfélög hafa farið fram á breytingar á þessu og að kerfin verði sameinuð. Vaxtabætur eru tekju- og eignatengdar bætur til þeirra sem greiða vaxtagjöld af lánum vegna eigin húsnæðis. Viðmiðunarupphæðir vegna vaxtabóta, sem ekki hafa breyst í áraraðir, leiða til þess nú að þær ganga að mestu til þeirra sem ekki þurfa á þeim að halda. Leigubremsu þannig að ekki sé hægt að hækka húsaleigu hvenær sem er um hvaða upphæð sem er, hækkun húsnæðisbóta og enn fleiri almennar íbúðir þarf til svo að koma megi til móts við þá sem þurfa og vilja leigja sér húsnæði í stað þess að kaupa. Frú forseti. Jafnaðarmenn í Norðurlandaráði í samstarfi við norræn verkalýðsfélög hafa beint sjónum að og staðið fyrir opnum fundum um félagsleg undirboð sem kölluð eru svo á vinnumarkaði. Því miður virðist sem ljótum málum um nútímaþrælahald sé að fjölga töluvert hér á landi. Fyrst tengdist þetta uppgangi í þjóðfélaginu, ekki síst í byggingariðnaði og ferðaþjónustu, en núna í atvinnuleysi eftir heimsfaraldur eru einnig dæmi um að brotið sé á launamönnum sem eru í viðkvæmri stöðu. Ódýra vinnuaflinu er ætlað að auka gróða fyrirtækja, koma þeim framar í röðina í samkeppninni. Þrælar 21. aldarinnar vinna myrkranna á milli fyrir vasapening. Mér finnst reyndar orðið félagsleg undirboð vera of snyrtilegt orð fyrir þann glæp sem á sér stað þegar fólk er rænt launum sínum og réttindum. Fórnarlömbin eru hrædd við að tjá sig og eru í raun þau einu sem taka áhættu með glæpnum. Fyrirtækin geta illu heilli bara borgað og haldið svo áfram. Í versta falli skipta þau um kennitölu. Algengast er þó að atvinnurekendur komi sér undan því að virða kjarasamninga, greiða ekki veikindadaga, fólkið fær ekki frídaga eða lögbundinn hvíldartíma eins og því ber, hringlað er með vaktaplan þannig að vaktaálag og yfirvinna er ekki greidd, fólk er jafnvel sagt í sjálfboðavinnu. Sem betur fer er algengast að ekki sé brotið á launamönnum en tilfellin um hitt eru allt of mörg og þau beinast að viðkvæmum hópum sem eru ungt fólk og innflytjendur. Stjórnvöld geta ekki setið þögul hjá og láti' verkalýðsfélög ein um að benda á skattsvik og bera ábyrgð á að uppræta það sem kalla má með réttu þrælahald hér á landi. Við í Samfylkingunni munum ekki þegja yfir slíku eða samþykkja með fjársvelti eftirlitsstofnana. Eins og hæstv. félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra talaði hér undir stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra gefur það von um að tekið verði fastar á þessum efnum en gert var á síðasta kjörtímabili. Reyndar verð ég að segja að mér fannst hæstv. félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra tala eins og ráðherra í einhverri allt annarri ríkisstjórn en hann er í en við skulum vona að það leiði til góðra verka. Frú forseti. Það á að halda áfram með sölu Íslandsbanka án þess að huga að endurskipulagningu bankakerfisins til hagsbóta fyrir viðskiptavini bankanna. Hugmyndin er sú að selja bankahluti til að fjármagna innviði en ekki eru færð rök fyrir því hvers vegna það er hagstæðara en að nýta arðinn sem bankinn gefur árlega til að fjármagna innviðina. Bankarnir eru sannarlega í góðum málum eftir heimsfaraldurinn, skila miklum hagnaði enda hefur rekstrarumhverfi þeirra verið breytt þeim í hag, m.a. með lækkun bankaskattsins. Mikið notuð ástæða fyrir sölu á eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka er sú að samkeppni eflist á einhvern hátt við það að selja bankann. Hins vegar er alveg skýrt að það að hluti eignarhalds á öðrum bankanum í eigu ríkisins fari til einkaaðila breytir engu um samkeppnina á milli stóru bankanna þriggja. Það að hafa þrjá stóra banka sem allir eru kerfislega mikilvægir er takmarkandi fyrir samkeppni á markaði og getur stuðlað að fákeppni óháð því hvort einn eða tveir bankar eru í eigu einkaaðila. Ef vilji er til að skapa rými fyrir fjölbreytni og meiri samkeppni milli markaðsaðila þarf að huga að heildarskipulagi kerfisins og gera verulegar breytingar. Í umsögn Samkeppniseftirlitsins vegna áforma um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka er einmitt rætt um þetta. Samkeppniseftirlitið bendir á að við undirbúning ákvörðunar um svo veigamikla sölu á eignarhlut ríkisins sé mikilvægt að samkeppnisleg áhrif sölunnar séu metin í þaula og að virk samkeppni ásamt með góðu regluverki geti stutt við fjármálastöðugleika. Það var ekki fjallað um samkeppnismál í greinargerð hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um söluna á hlutnum sem fram fór í sumar. Samkeppniseftirlitið benti á, áður en samningar um söluna voru innsiglaðir, að íslenskur fjármálamarkaður beri sterk fákeppniseinkenni, lántakendur hafi úr fáum kostum að velja og bankarnir þrír í lykilstöðu að því er varðar þróun atvinnustarfsemi í landinu. Bankar eru ekki eins og hver önnur fyrirtæki, þeir hafa áhrif úti um allt samfélagið og til að móta framtíðarskipulag bankakerfisins þarf almenna umræðu. Sú umræða fór ekki fram í aðdraganda kosninga og svo virðist sem stjórnarflokkarnir hafi afgreitt það sem svo að allir séu sáttir við að einkavæða bankana að nýju í óbreyttu kerfi. Þó sýndu kannanir fyrir söluna í sumar að þá töldu innan við 20% landsmanna tímabært að ríkið seldi bankana til einkaaðila og yfir 60% töldu það ótímabært. Við í Samfylkingunni höfum talað fyrir því að við ættum að nýta þá stöðu sem uppi er með stóran eignarhlut í bönkunum og ákveða hvernig bankakerfi við viljum sjá til framtíðar með góðri þjónustu við fólk og fyrirtæki, með fjölbreytni og fleiri kostum ásamt samkeppni, öflugu eftirliti og neytendavernd og með öruggri ódýrri innlendri greiðslumiðlun. Greiðslumiðlunarkerfi eru grunninnviðir í hverju landi. Svara þarf að hve miklu leyti eigi að heimila einkaaðilum eða erlendum stórfyrirtækjum að sjá um þessa grunninnviði samfélagsins og nýta þá til hagnaðar í eigin þágu frekar en almannahags. Tækniframfarir eru á fleygiferð og ágóðinn af þeim þarf að falla almenningi í skaut en ekki bara eigendum bankanna. Grænar áskoranir blasa við og grænar fjárfestingar verða samfélaginu enn mikilvægari. Við viljum aðskilja fjárfestingarbankastarfsemi frá viðskiptabankastarfsemi og að fjárfestingarbankastarfsemi verði ekki fjármögnuð með sparnaði almennings. Áhætta í fjárfestingarbankastarfsemi verði áhyggjuefni eigenda fjárfestingarbankans en ekki ríkisins. Þar liggur mikilvægur lærdómur bankahrunsins. Viðskiptabankastarfsemi - eins konar samfélagsbanki eða þjóðarbanki - verði hins vegar fjármögnuð með innlánum með Seðlabankann sem bakhjarl. Slíkri uppskiptingu fylgir aukin fjölbreytni á fjármálamarkaði og samkeppni sem skortir nú, en fyrst og fremst viljum við að það fari fram umræða í samfélaginu um framtíð bankakerfisins og vilji almennings í þeim efnum verði dreginn fram. Forseti. Á síðustu sekúndunum vil ég hvetja hv. fjárlaganefnd til að ganga í endurskoðun á 7. gr. laga um opinber fjármál sem fjallar um fjármálareglur. [[Forseti hringir.]]Að festa fjármálareglur í lög hefur sýnt sig að er tímaskekkja. Nær væri að festa í lög skyldu ríkisstjórna að setja sér reglur fyrir hvert kjörtímabil fyrir sig en að festa prósentutölur og viðmiðunartölur í lög hefur sýnt sig að er óráð.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir yfirgripsmikla ræðu eins og þingmannsins var von og vísa með sína þekkingu á málefninu. Það er eiginlega tvennt sem mig langar til að ræða við hana í fyrra andsvari og bæði atriðin eiga í sjálfu sér rætur að rekja til hennar fyrri tíma sem hæstv. fjármálaráðherra. Mig langar til að leita í þekkingarbrunn þingmanns og fyrrverandi ráðherra varðandi það vinnulag sem hér er viðhaft. Annars vegar er það ákvörðun ríkisstjórnarinnar að hafa haustkosningar, þrátt fyrir að um heilt kjörtímabil hafi verið að ræða, draga síðan fæturna í heila tvo mánuði, virðist vera, í vinnslu frumvarpsins og leggja það síðan fram svo ófullkomið að fjármálaráðherra segir í sömu andrá og hann leggur það fram að það muni taka miklum breytingum, við séum hérna eiginlega með drög og allir hljóti bara að skilja það. Hvaða skoðun hefur hv. þingmaður á þessum vinnubrögðum og þá ekki síst á þeim tíma sem við lifum núna þar sem skiptir máli hvernig við förum með peningana og hvernig við forgangsröðum þjónustunni? Til viðbótar langar mig að heyra álit hv. þingmanns á þessum vinnubrögðum í ljósi þess að nú lítur út fyrir að hið raunverulega fjárlagafrumvarp verði fyrst rætt í fjárlaganefnd þar sem eingöngu sitja 60% þingflokka stjórnarandstöðunnar sem þar með hafa ekki aðgang að þessari vinnu. Spurning mín til hv. þingmanns og fyrrverandi fjármálaráðherra er einfaldlega þessi: Er þetta boðlegt?
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Fyrst vil ég segja að það er bara allt of langt síðan ég var fjármála- og efnahagsráðherra, það er svo langt síðan að það fer bráðum að telja áratug. Þó get ég sagt að það að vinna fjárlög á svona stuttum tíma í desember er náttúrlega ekki boðlegt. En við getum samt horft til þess að þessi ríkisstjórn var saman á síðasta kjörtímabili og að því leyti ætti þetta ekki að breyta svo miklu vegna þess að þau voru búin að samþykkja í sumar fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026. Þar var pólitíkin þeirra komin fram. Það fjárlagafrumvarp sem við ræðum hér er algerlega í takti við þá fjármálaáætlun. Við hefðum auðvitað getað sagt okkur það og kjósendur hvað þeir fengju í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2022 og næstu árin ef þessir stjórnarflokkar færu saman aftur, sem þeir gerðu, eins og þau voru reyndar búin að lofa okkur að gera. En vinnulagið og það að hafa haustkosningar og draga síðan vinnuna svona lengi er auðvitað algjörlega óboðlegt fyrir stjórnarandstöðuna og reyndar held ég að það hljóti að vera óboðlegt fyrir hv. stjórnarþingmenn líka. Þetta ber allt keim af miklu foringjaræði og ráðherraræði. Það er óþolandi fyrir okkur í minni hlutanum en allir þingmenn hljóta að taka undir að það þarf að styrkja stöðu þingsins í þessum málum.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Tek undir margt sem þar kemur fram og það er auðvitað hárrétt að það er eiginlega enn furðulegra hversu ófullkomið þetta plagg er í ljósi þess, eins og hv. þingmaður kemur inn á, að það var löngu búið að tjalda fyrir þessa vegferð. Mig langar í seinna andsvari að spyrja hv. þingmann sem þingmann landsbyggðarinnar, sem þingmann Suðurkjördæmis, um þær fregnir sem eru í frumvarpinu um framlög til samgöngumála. Þau eru lækkuð vegna þess að tímabundnu átaki í samgöngumálum er lokið. Það kom svo sem ekkert á óvart. Spurningin er: Kemur það hv. þingmanni á óvart að því var ekki fram haldið? Það er viðurkennt að við erum enn töluvert undir langtímameðaltali með samgönguinnviði og ástandið er eins og það er, ekki síst í Suðurkjördæmi sem að sama skapi ber hitann og þungann af umferð ferðamanna. Mig langar aðeins til að heyra skoðanir hv. þingmanns varðandi þessa stöðu.
Frú forseti. Innviðaskuldin er enn ógreidd. Þegar allt hrundi hér um árið þá var allt skorið niður sem varðaði ekki bara líf og limi fólks, liggur við, og viðhald á vegum og bygging vega o.s.frv. Við erum ekki búin að greiða þá skuld og það þarf að gefa í þar og það varðar umferðaröryggi. Ég held að allir þeir sem hafa keyrt veginn fyrir austan Hvolsvöll og austur að Höfn, þann mjóa og hættulega veg, viti hvað talað er um í þessum efnum. En það er líka verið að boða einkaframkvæmdir á nauðsynlegum vegabótum eins og Ölfusárbrú og Hornafjarðarfljóti o.s.frv. Kannski er verið að lækka þessar greiðslur og svo eigi bara að rukka í vegaskatta á móti, hver veit?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir frábæra ræðu. Ég hjó sérstaklega eftir því þegar hún var að tala um orsakir og afleiðingar og setti eiginlega hálfgert spurningarmerki við alla þessa biðlista, fólk á biðlistum og sérstaklega börn á biðlistum. Mig langar að spyrja hana hvort hún deili ekki með mér þeim áhyggjum sem ég hef af þessu. Það voru mjög slæmir biðlistar fyrir Covid, eftir Covid hafa flestir biðlistar tvöfaldast, sérstaklega hjá börnum með ADHD-greiningar. Ég spyr hvort hv. þingmaður deili ekki með mér þeim áhyggjum að ríkisstjórnin, með því skeytingarleysi sem hún hefur sýnt í þessum málum, sé hreinlega að búa til grundvöll fyrir að framleiða öryrkja inn í framtíðina, eiginlega á færibandi. Stjórnarliðar furða sig alltaf á því og segja að það þurfi að gera eitthvað í öryrkjamálum, þetta sé eins og eitthvert lögmál, eins og þetta sé eitthvað sem spretti upp og verði til úr engu. Stærsti hluti öryrkja glímir við geðheilbrigðisvanda. Hvernig er staðan á geðheilbrigðismálum í þjóðfélaginu? Á það ekki að hringja öllum viðvörunarbjöllum? Segir það okkur ekki bara hreint og beint að þetta er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar, þetta eru afleiðingar af gerðum hennar, af biðlistakerfinu? Ég tel að meðan svo er geti ríkisstjórnin ekki komið aftur og aftur fram og sagt að það sé eins og öryrkjarnir spretti upp úr einhverju og það þurfi að lemja þá niður. Ríkisstjórnin getur stöðvað þetta og ég spyr hv. þingmann: Er hún ekki sammála mér?
Frú forseti. Svarið er já við spurningu hv. þingmanns. Ef við horfum á hópinn sem þarf að treysta á örorkubætur og getur ekki unnið fulla vinnu þá eru stóru hóparnir þeir sem þurfa á geðheilbrigðisþjónustu að halda og svo þeir sem glíma við stoðkerfisvanda. Þetta eru tveir stóru hóparnir. Hvernig eigum við að bregðast við? Við eigum auðvitað að bregðast við með aukinni heilbrigðisþjónustu og aukinni vinnuvernd því stoðkerfisvandinn kemur oft af álagi í vinnu eins og t.d. hjá sjúkraliðum sem fara í bakinu o.s.frv. Fyrirbyggjandi aðgerðirnar hljóta að verða til þess að minnka kostnað og við þekkjum það sem höfum horft upp á fjölskyldumeðlimi t.d. bíða eftir mjaðmaskiptaaðgerð, segjum það, að það kallar á alls konar kostnað í kringum einstakling sem getur varla bjargað sér heima og getur heldur ekki unnið. Biðlistarnir búa til kostnað í kerfinu úti um allt kerfið en líka félagsleg og heilsufarsleg vandamál inn í framtíðina. Það hlýtur því að vera forgangsmál að taka á þessum biðlistum. Geðheilbrigðisvandamálin eru auðvitað stór og þar þarf að fara í sérstakt átak og ég trúi ekki öðru en að hæstv. ríkisstjórn fari í það mál. Varðandi allt sem snýr að börnum: Ég talaði í ræðu minni um börn sem hafa greinst með ADHD - snemmtæk íhlutun er það sem skiptir öllu máli fyrir betra og heilbrigðara líf í framtíðinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og tek heils hugar undir það. Í skýrslu sem ég fékk í vor í sambandi við biðlistana kom nefnilega skýrt fram kulnun í starfi. Áhyggjur þeirra sem voru í heilbrigðiskerfinu voru að kulnun í starfi hefði stóraukist. Kulnun kemur líka vegna álags vegna þess að þau sjá ekki fram á að geta einu sinni afgreitt biðlistana. Það sem ég hef líka sérstakar áhyggjur af núna er það skeytingarleysi ríkisstjórnarinnar að hafa ekki samið við sjúkraþjálfara, sérgreinalækna og talmeinafræðinga. Hún neitar að semja við þetta fólk og hvaða afleiðingar hefur það haft? Svo koma þeir hingað upp í ræðustól hver á fætur öðrum frá ríkisstjórninni og segjast hafa lækkað greiðslukostnað í heilbrigðiskerfinu. Þeir hafa ekki lækkað hann neitt, bara fært hann til og hann hefur aukist þar. Þeir eru núna að láta fólk borga fyrir sjúkraþjálfun og meðferð sérgreinalækna og talmeinafræðinga. [[Forseti hringir.]]Þeir eru ekki að gera neitt rétt í þessum málum og er ekki hv. þingmaður sammála mér í því?
Frú forseti. Margir tala um að næsti faraldur verði kulnunarfaraldur út af álagi, t.d. á heilbrigðisstéttir í Covid-faraldri og á framlínufólkið okkar allt saman. Það þarf auðvitað að gefa því sérstaklega gaum af því að þetta er líka ástand sem er búið að vara svo lengi. Einhverjir héldu að þeir væru bara að vinna myrkranna á milli til að bjarga skjólstæðingum sínum í stuttan tíma en þetta er að verða komið vel á annað ár. Því miður mun þá eitthvað undan láta því að öll erum við bara venjulegar manneskjur sem þolum ekki endalaust álag. Nú sit ég náttúrlega ekki við samningaborðið, eða við sem erum hér, þar sem verið er að semja við sérfræðinga, [[Forseti hringir.]]en það er auðvitað algerlega ótækt að sjúklingar beri kostnaðinn af því að fara til sérfræðinga og hann er svo mikill að það fer eftir efnahag hvort fólk nær í þá þjónustu eða ekki.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanninum fyrir afbragðsræðu. Hún fór um víðan völl og nokkuð djúpt ofan í mikilvæga málaflokka sem brýnt er að við tökum svolítið djúpa umræðu um núna þegar við erum að tala um fjárlög íslenska ríkisins. Ég ætla ekki að teyma hv. þingmanninn í einhverja djúpa hugmyndafræðilega umræðu um einkarekstur og ríkisrekstur í heilbrigðiskerfinu en þingmaðurinn kom aðeins inn á það áðan. Ég hygg að það sé talsvert lengra á milli tveggja stjórnarflokka í því hvar mörkin þarna á milli eigi að vera frekar en á milli þess flokks sem ég sit á þingi fyrir eða þess flokks sem hv. þm. Oddný Harðardóttir situr á þingi fyrir, en mig langar samt aðeins að spyrja út í þetta. Við erum öll sammála um það, Íslendingar, held ég svona mestan part, a.m.k. flestir þingmenn, að allir Íslendingar eigi að eiga rétt á heilbrigðisþjónustu. Ríkið á að greiða fyrir þessa þjónustu, hvort sem það eru þá einkaaðilar sem reka hana og eru þar af leiðandi einhverjir milliliðir eða hvað. Ég hygg að við viljum öll efla Sjúkratryggingar Íslands sem aðila sem gæti samið við einkaaðila um einkarekstur þar sem mikilvægt er að bæta við til að efla þjónustu. Við viljum jú öll að þjónustan sé sem best. Án þess að við förum í einhverja djúpa umræðu um það hvar skilin þarna á milli eigi að liggja þá langar mig að beina þeirri spurningu til hv. þingmanns hvort við getum ekki verið sammála um það hér í þessum sal og hvort það sé ekki mikilvægt að taka þá umræðu líka núna - þrátt fyrir að það sé tiltölulega nýbúið að samþykkja heilbrigðisstefnu til ársins 2030, en í millitíðinni hefur náttúrlega komið heimsfaraldur sem hefur beint sjónum okkar að veikleikum í heilbrigðiskerfinu - hvort það hafi ekki vantað svolitla dýpt í að finna einmitt mörkin og skilin. Hvað á að vera inni á spítala, hvað á að vera í heilbrigðisstofnunum úti á landi, hvar gæti einkarekstur létt undir með opinbera rekstrinum og þar fram götunum? Þarf umræðan um þetta ekki að halda áfram af dýpt þrátt fyrir að við séum nýkomin með heilbrigðisstefnu?
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar og hann mun ekki þurfa að hafa áhyggjur af því að ég fari hér á dýptina þegar ég hef bara tvær mínútur. Þegar við horfum á heilbrigðiskerfið okkar þá er það blandað. En ef við höfum fylgst með þróun á fjárframlögum til heilbrigðisþjónustu þá hallar á opinbera kerfið og við þurfum að gera betur. Við þurfum að styrkja Landspítalann, heilbrigðisstofnanirnar um landið og við þurfum að styrkja opinberu heilsugæsluna og heilbrigðisþjónustuna sem á að nýtast úti um allt land. Þar með er ekki sagt að við eigum að breyta því sem núna er í einkarekstri yfir í opinberan rekstur. En þegar við erum að finna okkur forgangsmál þá er það almenna þjónustan sem þarf að styrkja. Mér finnst mikilvægt þegar við tölum um að það sé hægt að gera þjónustusamninga við einkaaðila um alls konar sérfræðiþjónustu sem við þurfum á að halda þá séum það við, það sé hið opinbera sem skilgreini þarfirnar og hvað það er sem við viljum kaupa. En það sé ekki eins og er svo algengt í stjórnkerfinu okkar, því miður, að það séu þeir sem vilja selja ríkinu þjónustu sem skilgreina hana og segja hvernig hún eigi að vera og hver eigi að veita eftirlit. Það þarf að vera gott eftirlit með þeim sem taka að sér svona mikilvæga þjónustu, grunnþjónustu sem er stoðin undir samfélagið, sem er heilbrigðisþjónustan. [[Forseti hringir.]]Það eru margir einyrkjar hér og þar og það getur verið annars konar hugsun á bak við það og eins og ég sagði í ræðu minni, það má aldrei vera minnsti vafi [[Forseti hringir.]]um það hvar hagsmunirnir liggja, hvort það er í veski þeirra sem reka læknastofu eða sjúklingsins. Það má aldrei vera neinn vafi þar.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir gott svar. Við erum sammála um mjög margt í því sem hér hefur komið fram. Einkarekin þjónusta í heilbrigðisgeiranum á ekki að vera matarhola fyrir þá sem samið er við um að veita þjónustuna. Þetta hlýtur alltaf að snúast um fólkið, þjónustuna sem fólkið fær, og auðvitað þarf þetta að vera vel skilgreint og gott eftirlit með. Mig langar líka til að beina spurningu til hv. þingmanns um það að núna eru 100 milljónir í fjárlagafrumvarpinu eyrnamerktar heilsugæslu á Suðurnesjum, í kjördæmi þingmannsins. Mér skilst að þessi heilsugæsla eigi að vera tilbúin, samkvæmt því sem áform voru uppi um, árið 2024, og í heildina á að veita til þessa rétt um 750 milljónir, að mér skilst. Ég myndi gjarnan vilja spyrja hv. þingmanninn svona úr kjördæminu: Finnst þingmanninum líklegt að þessar tímaáætlanir standist miðað við þær fjárheimildir sem eru settar til verkefnisins í fjárlögum nú?
Frú forseti. Mér finnst þetta bara algerlega forkastanlegt. Þetta er það sem við þingmenn þurfum að ræða og ég vona sannarlega að þeir sem sitja í fjárlaganefnd geri það og ég mun beita mér fyrir því í velferðarnefnd að þetta verði sérstaklega tekið til umræðu. Í fyrsta lagi kemur þetta allt of seint. Við hefðum þurft að fá þessa heilsugæslu fyrir nokkrum árum síðan og það eru þúsundir Suðurnesjamanna sem ná sér í heilsugæsluþjónustu á höfuðborgarsvæðinu vegna þess að hún er ekki til staðar suður frá. Ég á ekki orð yfir það hvernig er búið að fara með Heilbrigðisstofnun Suðurnesja sem hefur verið fjársvelt árum saman og fjárframlög hafa ekki fylgt íbúafjölgun sem hefur verið mjög mikil undanfarin ár og íbúasamsetningin er þannig að þjónustan er þyngri [[Forseti hringir.]]og það þarf að kosta meira til fyrir túlka o.s.frv., út af íbúasamsetningunni. Að svara þessari spurningu á einni mínútu er allt of lítill tími. En við skulum gefa okkur tíma til að fara yfir þetta áður en þessi fjárlög verða afgreidd.
Frú forseti. Eins og ég kom inn á í fyrri ræðu minni eru þessi fjárlög um margt óljós, þ.e. hvernig framkvæmdin verður í raun. En ég ætla í seinni ræðu að nefna fáein dæmi um það hvers vegna þessi fjárlög eru á margan hátt ekki til þess fallin að auka verðmætasköpun eða gera samfélagið betra heldur frekar til þess að draga jafnvel úr verðmætasköpun og rýra kjör. Einnig, ef tími vinnst til, ætla ég að nefna dæmi um það með hvaða hætti fjárlögin hindra þau tækifæri sem eru til staðar til að auka verðmætasköpun í samfélaginu og bæta kjör. Ég ætla að byrja á loftslagsmálum, sem ég kom lítillega inn á í fyrri ræðu. Nálgunin í loftslagsmálunum hefur fyrst og fremst verið sú af hálfu þessarar ríkisstjórnar, til að byrja með, að auka framlög til málaflokksins. Það virðist vera sjálfstætt markmið að eyða sem mestu í málaflokkinn án þess að gerð sé raunhæf eða raunveruleg tilraun til þess að útskýra með hvaða hætti þessi auknu framlög muni bæta umhverfið eða draga úr áhrifum loftslagsbreytinga. En það sem verra er, í framkvæmd, miðað við loftslagsstefnu ríkisstjórnarinnar, mun þetta að líkindum, jafnvel, draga úr framlagi Íslands til að minnka losun gróðurhúsalofttegunda því stærsta framlag Íslands er auðvitað framleiðsla á mjög mikilli umhverfisvænni orku og nýting þeirrar orku til að framleiða umhverfisvænar vörur fyrir heiminn, eins og ál. Fyrir loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Glasgow ekki alls fyrir löngu birti ríkisstjórnin rit um stefnu sína í umhverfismálum. Ég hef bara fundið ritið á ensku, frú forseti, en mun í fljótheitum gera tilraun til að þýða nokkrar setningar yfir á íslensku, setningar úr einni þeirra sviðsmynda sem lýst er í þessu riti um það hvernig Ísland eigi að þróast til framtíðar. Það er sviðsmynd D sem ég vísa í, enda fer ekkert á milli mála að þeir sem leggja fram þessa skýrslu og þessi markmið telja það vænlegustu framtíðarsýnina. Þar er talað um að samfélagið verði fjölþætt hringrásarsamfélag og allir mjög meðvitaðir. En svo er komið að raunverulegum áhrifum, æskilegum áhrifum, miðað við þessa sviðsmynd og þar kemur fram að það verði þá engin álver á Íslandi í þessu nýja samfélagi, hagkerfið muni reiða sig á fjölþættan smáiðnað. Það verði minni fiskveiðar, minni landbúnaður, minni bæir og minni ferðaþjónusta. Þetta er með öðrum orðum skortstefna en þarf ekki endilega að koma okkur á óvart því það er í samræmi við svo margt sem komið hefur frá þessari ríkisstjórn áður í umhverfis- og loftslagsmálum. Reyndar verður að segjast að við sjáum það sama gerast í öðrum vestrænum ríkjum, mörgum hverjum, en ríkisstjórn Íslands hefur einsett sér að toppa sem flesta aðra í þessum efnum og draga samfélagið, efnahagslífið, saman hraðar en aðrir og það í landi sem hefur í raun hlutfallslega minna svigrúm til slíks en önnur lönd vegna þess að við framleiðum nú þegar nánast alla okkar orku á endurnýjanlegan, umhverfisvænan hátt. Svo er haldið áfram í þessari sviðsmynd um framtíðar-Ísland að mati ríkisstjórnarinnar. Þá verður samfélagið byggt á minni neyslu, það verði minni neysla í samfélaginu, aukin áhersla á endurnýtingu og grænar lausnir, og allir þessir helstu frasar, og fyrir vikið hafi úrgangur minnkað verulega, þ.e. sorp, vegna þess að fólk kaupi einfaldlega minna, lífskjör hafi versnað, fólk geti síður keypt hluti og af því leiði að það verði minna sorp. Það hefur dregið úr eftirspurn eftir því að ferðast í þessari sviðsmynd. Mataræði hefur breyst, frá því að fólk borði kjöt, íslenskt lambakjöt, yfir í ýmiss konar plöntur og matvöru unna úr þeim, og fyrir vikið hafi landbúnaður tekið stakkaskiptum og færst frá því að ala t.d. sauðfé eða nautgripi yfir í annars konar ræktun. Það er haldið áfram - ég sé, frú forseti, að tíminn líður mjög hratt, svoleiðis að ég ætla ekki að klára þessa yfirferð núna, ég fæ eiga það inni þangað til seinna, en aðalatriðið og ástæðan fyrir því að ég er að rekja það hér er að ríkisstjórnin leggur upp með að eyða milljörðum á milljarða ofan, tugum milljarða, síhækkandi ár eftir ár, í það að draga úr lífsgæðum og verðmætasköpun á Íslandi, því landi sem leggur mest til af öllum löndum í baráttunni við loftslagsbreytingar, í baráttunni gegn losun koltvísýrings. Áhrifin verða þá væntanlega þau, eins og við höfum séð gerast í öðrum löndum, að framleiðslan, verðmætasköpunin, færist til annarra landa sem framleiða orku ekki á eins umhverfisvænan og endurnýjanlegan hátt og Íslendingar, heldur jafnvel með kolabruna, eins og í Kína þar sem álframleiðsla losar tífalt meira en á Íslandi. Ég sé að ég næ ekki að komast yfir nema brot af því sem ég ætlaði að ræða í þessari ræðu en ég verð þá að láta nægja að nefna borgarlínuna og áform í samgöngumálum aftur örstutt af því að það tengist þessum áformum í loftslagsmálum sem, eins og ég nefndi áðan, munu væntanlega hafa þveröfug áhrif hvað varðar losun gróðurhúsalofttegunda en gera Íslendinga fátækari í leiðinni, og í þetta á að eyða einhverjum tugum milljarða ár eftir ár. Borgarlínan er á vissan hátt sama eðlis því að hún er alveg einstaklega óhagkvæm framkvæmd. Við höfum séð sams konar framkvæmdir í öðrum löndum fara langt fram úr áætlun, jafnvel margfalt fram úr áætlun, enda dæmigert með svona verkefni, þar sem ákvörðunin er ekki byggð á raunverulegri hagkvæmni heldur einhverri óljósri hugmyndafræði, að þau fari langt fram úr áætlun. En það sem þó er verst við þessi áform er að menn virðast ekki hafa hugmynd um hvað þetta muni kosta, hvað framkvæmdir muni kosta, hvað ríkið muni þurfa að leggja í þetta næstu ár og líklega áratugi, bara við að byggja þetta, búa það til, hvað þá hvað reksturinn muni kosta. Ríkisstjórnin eða fulltrúar hennar hafa ekki treyst sér til að lýsa því yfir að ríkið ætti ekki að fjármagna reksturinn fyrir borgina. Með öðrum orðum, ríkisstjórnin ætlar væntanlega bæði að sjá um að fjármagna kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík og svo fjármagna reksturinn til allrar framtíðar. Rétt eins og í loftslagsmálunum, í hvaða tilgangi er þetta gert? Eða réttara sagt, frú forseti, hver verða raunveruleg áhrif? Við sjáum það ítrekað þessa dagana að það er sitthvað í málum þessarar ríkisstjórnar, yfirlýst markmið og raunveruleg áhrif. Þetta er allt spurning um umbúðir, kynningu, frasa og slíkt. Hver verða raunveruleg áhrif af borgarlínu? Þau verða þau að þrengja enn að umferð á höfuðborgarsvæðinu, taka eina akrein í hvora átt, tvær akreinar, og þrengja þannig að umferðinni, enda kom það fram í skýrslu danskra ráðgjafa sem unnu að undirbúningi verkefnisins, sem mega eiga það að þeir voru hreinskilnir með að það þyrfti í rauninni að þrengja að umferðinni enn meira til að neyða fólk upp í þessa borgarlínu. En það er ekki víst að jafnvel það muni duga. Engu að síður liggur fyrir að ríkisstjórnin er hér að verja milljörðum á milljarða ofan, tugum milljarða næstu árin, í verkefni sem eru ekki bara til óþurftar heldur til tjóns. Um leið lítur hún fram hjá tækifærum til að viðhalda eða auka á verðmætasköpun í samfélaginu, til að mynda með því að hverfa frá verkefninu Allir vinna. Nú þegar húsnæðismarkaðurinn er einna helsta áhyggjuefni okkar hér á þinginu þá ákveður ríkisstjórnin að hætta með þessar skattafslætti vegna framkvæmda sem hafa reynst mjög vel [[Forseti hringir.]]og mun þá væntanlega leiða til hækkandi húsnæðisverðs. Með öðrum orðum, svo margt af þessu er svo dýrt en til óþurftar og tjóns.
Virðulegi forseti. Ég hlýddi á ágæta ræðu hv. þingmanns þar sem hann er sem fyrr að tala um útgjöld og útgjaldapólitík þessarar ríkisstjórnar. Ég hjó eftir því að í framsöguræðu hæstv. fjármálaráðherra þá kom fram að mér fannst mikilvæg viðurkenning því hann talaði um það að vöxtur útgjalda yrði framvegis að vera hóflegri en hann hefur verið. Í því felst auðvitað viðurkenning á því að vöxturinn hefur verið óhóflegur. Ég er sjálf hlynnt því að við séum jafnframt hófleg í skattapólitík, að skattar fái að þjóna því hlutverki sem þeim er ætlað að þjóna; veita börnum jöfn tækifæri, heilbrigði, menntun, velferð og það allt saman. En ég velti fyrir mér og það er spurningin: Fjárlög eru afgreidd með stuttri atrennu, eins og hæstv. fjármálaráðherra talaði líka um, og hvaða áhrif heldur hv. þingmaður að það hafi á þessi grundvallarelement sem undir liggja, útgjöld, skatta? Fer eiginleg alvöruumræða hér fram?
Frú forseti. Það má ef til vill lýsa þessu sem langstökki án atrennu en það er verst að þegar menn reyna það, ef það er pollur fyrir framan þá, þá enda þeir í pollinum og ég óttast að ríkisstjórnin lendi í því með þessi fjárlög. En áhrifin verða að engu að síður þau að þetta verða þeim mun meiri kerfisfjárlög. Ég hef nú lýst þessari ríkisstjórn sem kerfisstjórn og hún hefur reynst mjög leiðitöm gagnvart stjórnkerfinu og látið það um að forgangsraða fyrir sig til þess einmitt að geta forðast pólitík, til að geta forðast pólitísk álitaefni. Nú við þessar aðstæður þegar ríkisstjórn leggur fram fjárlagafrumvarp með í rauninni engum fyrirvara þá hefur kerfið þetta allt í hendi sér, enda heyrir maður núna aðeins frá stjórnarliðum að þeir séu byrjaðir að velta því fyrir sér að gera þurfi umtalsverðar breytingar á fjárlagafrumvarpinu í nefndinni, frumvarpinu sem er nýbúið að leggja fram.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kemur inn á það í lokaorðum sínum sem ég ætlaði einmitt að spyrja hann að í næstu spurningu. Það er einmitt það sem hæstv. fjármálaráðherra. boðaði hérna þegar hann lagði fram þetta frumvarp, að væntanlegar væru töluverðar breytingar. Ég skildi hann með þeim hætti að hann væri að leggja fram kannski í besta falli eitthvað sem hægt væri að kalla drög að fjárlagafrumvarpi. En ég velti því líka fyrir mér, í samhengi við þann stutta tíma sem við höfum, að átta vikna stjórnarmyndunarviðræður hafi orðið til þess að fjármálaráðherra kemur hérna og leggur fram frumvarp sem hann stendur við svo langt sem það nær af því að hann veit að hann þarf að leggja til breytingar vegna þess að það hefur orðið þetta rót á ríkisstjórninni. Hvaða áhrif hefur það að þingmenn séu inni í sal að ræða fjárlagafrumvarp sem við vitum öll að verður mögulega annað eftir einhverja daga?
Frú forseti. Það er hægt að líta á þetta á tvennan hátt. Annars vegar að það sé jákvætt að þingið hafi þá tækifæri til þess að breyta þessum fjárlögum og ekki er vanþörf á, eða það sem maður óttast náttúrlega að sé raunin, að þessi fjárlög hafi einfaldlega ekkert verið tilbúin og þingið eigi ekkert að hafa mikla aðkomu að því að laga þau. Ráðherrarnir muni einfaldlega skila til fjárlaganefndar, síns meiri hluta þar, hvaða breytingar þeir vilji sjá og ætlast svo til þess að við afgreiðum það á þann hátt. Ef ríkisstjórnin ætlaði að standa við fyrirheitið úr síðasta stjórnarsáttmála um eflingu Alþingis - ég sé að þau endurtóku ekki þann brandara í nýja sáttmálanum - og leyfa þinginu að hafa raunveruleg áhrif á fjárlögin þá væri þetta kannski jákvætt. En því miður munum við líklega horfa upp á það að ríkisstjórnin muni einfaldlega vilja nýta tímann til þess að gera áframhaldandi breytingar fyrir sjálfa sig og fyrir ráðherra stjórnarinnar.
Forseti. Við spjöllum ansi oft um borgarlínuna hérna á einhverjum forsendum og ég varð var við það að í ræðu hv. þingmanns var talað um einhverja tugi milljarða, jafnvel á ári, ég er ekki alveg viss um að þær tölur standist með nokkru móti, og að greiningar o.s.frv. hafi ekki verið byggðar á hagkvæmnisjónarmiðum og ekki heldur vitað hvað rekstur muni kosta. Nú er ekkert rosalega erfitt að finna greiningar um þetta bara á viðeigandi vefjum, hjá Sambandi sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu o.s.frv., sem útskýra að það var vissulega verið að velja á milli leiða og velja hagkvæmustu leiðina og þar var farið yfir rekstrarhluta líka og borið saman við hvernig rekstur væri með því að bæta við fleiri akreinum og þess háttar. Ég bara velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi skoðað þetta.
Frú forseti. Sem sérstakur áhugamaður hef ég skoðað öll þessi skjöl og teikningarnar og töflurnar vegna þess að þau eru mjög upplýsandi um áformin. Þau eru líka upplýsandi um forsendurnar sem menn gefa sér, til að mynda þær forsendur að ef ekki verði ráðist í þessa framkvæmd þá muni umferðarþungi bara aukast og þar af leiðandi þurfi að leggja borgarlínu. Með öðrum orðum, menn virðast nálgast þetta svona: Ja, við þurfum að gera eitthvað, borgarlína er eitthvað, gerum það. En þegar nánar er skoðað hvernig menn reikna út þessi hagrænu áhrif þá kemur bara á daginn að þar er afskaplega lítið að baki. Það er einfaldlega litið fram hjá því að verið sé að þrengja að annarri umferð þrátt fyrir að það sé ein af forsendunum, eins og ég rakti hérna áðan. [[Forseti hringir.]]Það er litið fram hjá því að það að þrengja að annarri umferð með það að markmiði að hægja á henni muni hafa einhver veruleg áhrif.
Forseti. Svo ég skilji þetta rétt þá eru þarna upplýsingar um hverju er gert ráð fyrir í rekstur. Aðferðirnar sem eru notaðar eru þær að reynt er að finna sambærilegar borgir og módel sem hafa verið notuð til að gera slíkar greiningar í öðrum löndum. Ekkert nýtt þar og eitthvað sem er alltaf í vinnslu, að gera betur. Borin eru saman léttlestakerfi, vagnakerfi, sporvagnakerfi og ýmislegt svoleiðis og uppreiknað samkvæmt þessum módelum hvernig kostnaðurinn liggur. Það er verið að bæta við sérstakri akrein, ekki nota þær akreinar sem þegar eru til staðar, þannig að á svæði borgarlínunnar er ekki verið að þrengja að neinu. Ég klóra mér dálítið í hausnum yfir þessu því miðað við gögnin sem liggja fyrir framan okkur þá er það sem hv. þingmaður segir ekki alveg það sama og ég næ alla vega að lesa úr þessum gögnum og ég skil ekki af hverju.
Frú forseti. Ég skil það ekki heldur. En ég virði það þó við hv. þingmann að verja stefnu Pírataflokksins í þessu máli. Þetta er ekki bara stefna Samfylkingarinnar, það er líka stefna Pírata sem ríkisstjórnin er hér að innleiða. Ég skil að hv. þingmaður sé þakklátur fyrir það að ríkisstjórnin taki að sér að fjármagna hugmyndir meiri hlutans í borgarstjórn Reykjavíkur. En það er hins vegar ekki rétt sem hv. þingmaður heldur fram. Nú vísa ég bara í gögnin, og við munum örugglega fá fleiri tækifæri til að ræða þessa borgarlínu, ég og hv. þingmaður, það er ekki rétt sem hann heldur fram að það verði alls staðar um nýjar akreinar fyrir borgarlínuna að ræða, að þetta snúist bara um að breikka vegina á höfuðborgarsvæðinu. Nei, það er ekki svoleiðis. [[Gripið fram í.]]Jón Gunnarsson, kallar einn hv. þingmaður hér fram í, myndi kannski vilja það, en hann fékk því ekki framgengt. Svoleiðis að það verða teknar akreinar á mörgum af helstu samgönguæðum borgarinnar, m.a. og ekki hvað síst til þess að þrengja að umferðinni sem er sjálfstætt markmið með borgarlínunni.
Frú forseti. Hv. þingmaður, ég held að það séu fleiri atriði sem Pírata og Miðflokkinn greinir á um en bara borgarlína, og eitt af því eru loftslagsmálin. Í tali þínu hér á undan fannst mér ég heyra mikið af aðferðafræði síðustu aldar: Iðnaður, iðnaður, iðnaður. Á meðan flest önnur lönd eru farin að horfa til nýsköpunar í stað mengandi iðnaðar þá virðist vera að það sé stefna Miðflokksins að styðja Sjálfstæðisflokkinn í þeim áformum að virkja og virkja. En mig langar að spyrja þig, ég veit við erum ekki sammála um þetta: Hvernig sérð þú nýsköpun sem eina af leiðunum til að takast á við loftslagsvána?
Forseti biður hv. þingmenn að gæta að ávarpsorðum.
Frú forseti. Þetta er í fyrsta skipti sem ég á orðastað við hv. þingmann hér á þingi og vil ég nota tækifærið til að óska honum til hamingju með kjörið. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, við erum eflaust ekki sammála um allt, Miðflokkurinn og Píratar, en þó hef ég stundum orðið var við að við værum sammála um stöku hluti. En af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um mikilvægi nýsköpunar varðandi loftslagsmálin þá er ég algjörlega sammála honum í því. Loftslagsmálin verða ekki leyst nema með nýsköpun, nema með nýrri tækni, með tækniframförum. En það þýðir hins vegar ekki að framleiðsla og iðnaður heyri til liðinni tíð, að það að búa til umhverfisvænan málm eins og ál sé bara eitthvað sem tilheyri 20. ef ekki 19. öldinni. Það mun áfram þurfa ál í hvers konar framleiðslu, ekki hvað síst í nýsköpun. Og nýsköpun hefur iðulega sprottið upp úr framleiðslugreinum eins og áliðnaði. Mörg fyrirtæki á Íslandi hafa náð stórkostlegum árangri í nýsköpun einmitt vegna álframleiðslunnar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Mig langar að tala aðeins áfram um nýsköpun, en mig langar að tala um hana á sviði landbúnaðar, sem þú nefndir hér áðan. Ég veit að þú ert mikill áhugamaður um íslenskan landbúnað og hefur m.a. kennt okkur Íslendingum nýja aðferð við að spara kolefnissporin með því að elda ekki matinn. En það er svolítið þannig með landbúnaðinn, og sérstaklega þegar kemur að loftslagsmálum, að við erum mikið í því að segja við bændurna hvað þeir eigi að gera, fylla upp í skurði, gera þetta, gera hitt o.s.frv. Ég heyrði ágætan mann ræða það um daginn að þetta væri svolítið eins og það að við kæmum með Betty Crocker-kökubox og framan á því væri bara það sem þyrfti að setja í það, ekki þessi fallega kaka sem við viljum fá. Spurning mín til þín er því þessi: [[Forseti hringir.]]Hvernig getum við unnið saman með bændum við að skapa sýn á það hvernig þeir geta tekist á við loftslagsvána?
Frú forseti. Þetta var ágæt og áhugaverð spurning að mínu mati. Ég tek bara undir það að það er full ástæða til að stjórnvöld reyni að vinna með bændum að nýsköpun í þeirri grein. Ég tek undir að þar eru enn mörg ónýtt tækifæri. Þó þýðir ekki að nálgast málið á þann hátt, sem ég var reyndar ánægður með að heyra hv. þingmann segja, ef ég skildi hann rétt, að loka sjoppunni, moka ofan í skurði og breyta landslaginu hér í einhvers konar votlendi eins og fyrir landnám. Við þurfum að nýta landið. Það er óhjákvæmilegt fyrir okkur mannfólk almennt, ég er ekki bara að tala um Íslendinga. Við þurfum að nýta landið og gera það á sem umhverfisvænastan hátt. Og eitt það umhverfisvænasta sem við Íslendingar getum gert er að borða íslenskan mat því að með því lágmörkum við kolefnissporið. Þess vegna hefur verið áhyggjuefni að fylgjast með því að í auknum mæli hefur verið stuðlað að innflutningi matvæla á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, prýðisræðu, en viðurkenni að efnislega var ég ósammála helmingnum. Allt tal um borgarlínu - þar greinir okkur á, það er eitthvað, það er hægt að vinna með það. Ég vil hins vegar draga fram nú þegar við rýnum fjárlagafrumvarpið, m.a. út af mikilli reynslu hv. þingmanns, og ég kom að því í ræðu minni, áhyggjur mínar af tekjugrunni og sjálfbærni ríkissjóðs. Við höfum upplifað gríðarlega útgjaldaaukningu og beinlínis þenslu frá árinu 2017 þannig að á árinu 2019, fyrir Covid, vorum við komin með ósjálfbæran ríkissjóð. Nú spá Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og Seðlabankinn um 4,9–5,3 hagvexti á næsta ári en síðan fellur hagvöxturinn. Umhverfi útflutningsatvinnugreinanna verður mjög óhagfellt líka. Það verður hátt raungengi og reyndar er spáð hækkandi raungengi fyrir þær þannig að það verður erfitt fyrir okkar helstu útflutningsgreinar að standa undir þeim hagvexti sem við þurfum á að halda til þess að [[Forseti hringir.]]slá skjaldborg utan um velferðarkerfið, menntakerfið o.s.frv. Hefur hv. þingmaður ákveðna skoðun á þessari þróun og þá hvaða?
Frú forseti. Ég þakka fyrir fimmtíu prósentin, ég var ljómandi sáttur við þau.
Takk fyrir.
Við getum nú náð saman um eitt og annað, þessir flokkar, og m.a. heyrist mér að við getum náð saman um sameiginlegar áhyggjur af hagstjórninni og hvernig ríkisstjórnin virðist í fjárlagafrumvarpinu líta fram hjá þeim raunveruleika sem blasir við. Engu að síður nefndi hæstv. fjármálaráðherra í framsöguræðu sinni að það væri mikilvægt að fjárlagavinnan fari að taka mið af raunveruleikanum á hverjum tíma. Ég segi nú bara: Ekki seinna vænna. Það hefði mátt gera það í þessu fjárlagafrumvarpi en það var ekki gert. Það er einfaldlega ekki litið til þess raunveruleika sem blasir við heldur gert ráð fyrir áframhaldandi vexti, áframhaldandi þenslu, það mátti jafnvel heyra það á hæstv. ráðherra, en á sama tíma er ríkissjóður rekinn með mjög verulegum halla, hátt í 200 milljarða.
Virðulegur forseti. Í stjórnarsáttmálanum eru einmitt öll heimsins atriði klukkuð til þess að gera alla góða. En ef efndir eiga að fylgja orðum þá er ég einfaldlega hrædd um stöðu ríkissjóðs. Pólitíkin sem hv. þingmaður er réttilega að kalla eftir, og við söknum bæði, er að ríkisstjórnin þori að forgangsraða, bæði á tekjuhliðinni en ekki síður á útgjaldahliðinni. Það er það sem ég er að kalla eftir. En talandi um útgjaldahliðina þá eru auðvitað verkefni sem við þurfum að fara í. Ég er algerlega ósammála öllu því sem hv. þingmaður segir um borgarlínu, ég ætla ekki að eyða tíma í það, en það veldur mér ákveðnum áhyggjum að sjá að við erum langt undir langtímameðaltali þegar kemur að fjárfestingu í innviðum. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í gær að einhver slaki yrði á fjárfestingum innan lands og ég hef áhyggjur af því að við skulum ekki halda fjárfestingum áfram af krafti því að það skilar sér í auknum hagvexti en líka í betri þjónustu og betri innviðauppbyggingu fyrir fólkið okkar. [[Forseti hringir.]]Ég hef því áhyggjur af lítilli fjárfestingaframsýni hjá ríkisstjórninni og vil spyrja hv. þingmann: Hefur hann kynnt sér þann hluta fjárlagafrumvarpsins?
Frú forseti. Ég hef gert það og ég deili áhyggjum hv. þingmanns. Ég skal ekki ergja hv. þingmann með því að tala meira um borgarlínuna að sinni vegna þess ég veit hv. þingmaður getur ekki komið aftur upp að svara. Ég vil þó einfaldlega segja þetta almennt: Þegar litið er til innviðafjárfestinga ríkisins eða sveitarfélaga þarf að líta til hagkvæmni og áhrifa á samfélagið í heild. Ég tel að ónefnt fyrirbæri geri það ekki heldur sé til tjóns eins og ég rakti hér áðan. Það atriði sem hv. þingmaður lagði áherslu á, varðandi innviðauppbyggingu, er einmitt eitt af þeim atriðum sem gefa til kynna að fjárlagavinnan hafi kannski ekki verið nógu pólitísk heldur líti ríkisstjórnin svo á að hún haldi bara áfram í lausagangi og leyfi kerfinu að gera það sama og það hefur verið að gera. Við sjáum meira að segja á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar að hún hefur líklega ekki verið tilbúin þegar ríkisstjórnin var mynduð [[Forseti hringir.]]því að þar er t.d. einn ráðherra kallaður mennta- og barnamálaráðherra. Ég held að það heiti núna skóla- og barnamálaráðherra. Þetta hefur því allt verið gert á einhverjum handahlaupum.
Frú forseti. Við ræðum hér fjárlög. Umræðan í þingsal hefur verið virkilega áhugaverð og í sjálfu sér meiri pólitík í henni en í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar eftir ríflega tveggja mánaða yfirlegu. Hvað varðar fjárlögin sem við ræðum má það sama segja um þau, það er ekki mikil pólitík í þessu plaggi, svo merkilegt sem það nú er í ljósi mikilvægisins. Ég kem kannski betur að því hér á eftir, hinu pólitíska innleggi ríkisstjórnarinnar, en þessar pólitísku línur sem þingið er að ræða, við sem hér erum - þá erum við fyrst og fremst að horfa á það núna hvernig við viljum sjá grunnþjónustu hér í landi og síðan það hvernig við viljum fara með skattpeninga almennings. Við erum að ræða tekjur og gjöld ríkisins, ræða hvaðan fjármagnið kemur og hvernig það er nýtt. Pólitísku línurnar liggja svo þarna. Við erum stundum býsna samsíða og stundum skörumst við. Hversu mikil eiga útgjöldin að vera, hversu háir eiga skattarnir að vera? Hvernig á að skipta þessum útgjöldum á milli málaflokka? Hvernig á að skipta sköttunum? Hver á að greiða hvað, hve mikið greiða heimilin og hvað greiða breiðu bökin? Svo er það sá hluti umræðunnar sem situr allt of oft á hakanum að mínu mati, þ.e. hvernig við nýtum fjármagnið, ekki í hvaða málaflokka heldur einfaldlega hversu vel við hugsum þessa peninga sem við fáum m.a. frá skattborgurum þessa lands og sem tekjur af auðlindum þessara sömu skattborgara. Mér hefur að mörgu leyti þótt hauststjórnin, bæði sú fyrri og sú sem nú er að hefja sína vegferð, hafa lagt þyngri áherslu á sjálfa upphæðina en hvernig hún nýtist. Það er ekki ólíklegt að það sé vegna þess að hún þori ekki í hina pólitísku innbyrðis umræðu. Það er bara auðveldara að skrifa tékka. En þetta er ekki gott. Þetta er vont vegna þess að í stóra samhenginu þýðir það að við förum illa með skattpeninga almennings og fáum ekki þá þjónustu sem við viljum raunverulega fyrir samfélagið okkar, hvorki magnið né gæðin. Afleiðingin af þessu öllu er síðan sú að við horfðum upp á ósjálfbæran rekstur ríkissjóðs fyrir Covid og það er ekkert í kortunum sem bendir til annars en að haldið verði áfram á sömu braut af hálfu ríkisstjórnarinnar. Herra forseti. Ég flutti fyrir réttum fimm árum jómfrúrræðu mína hér í þingsal, einmitt í fjárlagaumræðunni, og það voru sérstakar aðstæður. Kosningar höfðu verið í lok september og um miðjan desember voru stjórnarmyndunarviðræður, alls konar stjórnarmyndunarviðræður, í gangi. Fjárlögin sem þurfti að afgreiða fyrir áramót voru því samsuða, nokkurs konar samstarfsverkefni allra flokka á þingi. Það var stefnulítið plagg sem sagði eiginlega ekki aðra sögu en þá að það ætti að halda vélinni gangandi þar til ríkisstjórn yrði mynduð sem setti stefnuna. Svipað virðist vera upp á teningnum nú þegar samt er um að ræða fyrirséða framlengingu á samstarfi stjórnarflokkanna þriggja. Þetta er frekar stefnulítið plagg, þetta er kerfisplagg, sem er orð sem hefur verið notað hér í ræðustól í þessari umræðu. Það er ljóst að tveir mánuðir, tveir síðustu mánuðir, hafa verið nýttir heldur illa, svo ekki sé fastar að orði kveðið, enda sagði fjármálaráðherra sjálfur við kynningu á fjárlagafrumvarpinu að hann ætti von á því að ríkisstjórnin kæmi með tillögur til breytinga. Nýir ráðherrar í öllum ráðuneytum, ný ráðuneyti, sérstakar aðstæður, og hæstv. fjármálaráðherra gerði ráð fyrir því að allir myndu sýna því skilning að það þyrfti að stilla hlutina til. Þá þarf væntanlega líka að sýna því skilning að stór hluti starfsfólks Stjórnarráðsins, ráðuneytanna, þarf að færast til í starfi með tilheyrandi töfum og kostnaði sem er væntanlega ekki inni í þeim fjárlögum sem við ræðum nú. Ég verð að segja að ég sé enga sérstaka ástæðu til að sýna því skilning að Alþingi ræði hér illa ígrunduð fjárlög þegar tæpur mánuður lifir af árinu. Sú staða sem hér er uppi er eingöngu til komin vegna pólitískra ákvarðana ríkisstjórnarflokkanna þriggja. Þeir ákváðu haustkosningar. Þeir ákváðu að þeir þyrftu að nýta allt skjólið sem kosningaskandallinn í Norðvesturkjördæmi gaf þeim. Þeir voru ekki tilbúnari en svo, daginn sem það mál var klárað hér á Alþingi, að það virtist koma öllum ráðherrum í opna skjöldu hvaða ráðuneyti þeir fengu, nema formönnunum þremur. Þetta var þeirra ákvörðun. Það var líka þeirra ákvörðun að kasta til höndunum við kynningu á fyrirhuguðum breytingum á Stjórnarráðinu, á einstaka ráðuneytum, að fjöldi starfsfólks þessara sömu ráðuneyta fékk fréttirnar af umtalsverðum og ófyrirséðum breytingum á blaðamannafundi formannanna sunnudaginn 29. nóvember. Það er afleiðing þessara ákvarðana þessara þriggja formanna að við ræðum hér í mikilli tímapressu fjárlagafrumvarp sem er samt líklega ekki frumvarpið sem ríkisstjórnin vill, en það kemur þá í ljós þegar hún veit hvað það er sem hún vill. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir birti fyrir nokkru síðan mynd af kettinum sínum, honum Júrí. Við erum vinir, við Júrí, og þess vegna man ég þetta. Myndin var reyndar ekki af Júrí heldur af daglegri göngu hans. Hann var sem sagt kominn með rakningartæki um hálsinn og á myndinni sem tækið sendi frá sér sást að það sem Júrí var upptekinn við alla daga var ferð án fyrirheits. Ég hef hugsað töluvert um Júrí í tengslum við þessi fyrstu skref nýrrar ríkisstjórnar. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hin síðari hefur ekki sömu afsökun fyrir stefnuráfandi fjárlögum núna og Alþingi hafði fyrir fimm árum. Vandamálið er heimatilbúið. Við erum hér að ræða skref fyrstu ríkisstjórnarinnar sem situr heilt kjörtímabil án þess að leiðrétta dagsetningu haustkosninga og færa þær fram að vori. Fjárlög eru grundvallarplagg í rekstri ríkisins og þau krefjast einfaldlega meiri tíma og meiri virðingar en ríkisstjórn Íslands sýnir þeim hér. Herra forseti. Hv. þingmenn Viðreisnar, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir og Guðbrandur Einarsson, hafa farið hér býsna vel yfir einstök atriði frumvarpsins í gær og í dag út frá sjónarhorni okkar í Viðreisn og ég geng út frá því að fleiri þingmenn muni kveðja sér hljóðs úr hópi Viðreisnar. Það sama hafa auðvitað þingmenn annarra flokka gert út frá áherslum sinna flokka. Ég ætla því að leyfa mér að fara eilítið aðra leið og drepa frekar á einstaka þætti sem hafa vakið athygli mína og mér finnst rétt að benda á, m.a. vegna þess að þar finnst mér ekki fara saman tal og mynd hjá stjórnarflokkunum. Nú er það svo t.d. að einn ríkisstjórnarflokkanna, sá stærsti, er hinn meinti skattalækkunarflokkur. Það er staðreynd að efnahagshorfur hafa batnað frá framlagningu síðasta fjárlagafrumvarps og það hefur verið töluvert rætt hér. Samt er það svo að samkvæmt frumvarpinu eru þær aðgerðir sem boðað er til í skattamálum allar til hækkunar. Við erum þar að tala um margvísleg gjöld sem hækka á næsta ári um 2,5%. Slík hækkun á áfengisgjaldi á að skila nokkrum milljörðum króna í kassann á næsta ári, samtals á áfengisgjaldið að skila 20 milljörðum ríflega. Tóbaksgjaldið hækkar líka og mun síðan skila ríkissjóði 6 milljörðum. Lögð er til hækkun á olíugjaldi, kílómetragjaldi og sérstöku kílómetragjaldi um 2,5%, vörugjald af bensíni mun hækka og skila ríkissjóði tæpum 10 milljörðum á næsta ári. Síðan má nefna fyrirhugaða hækkun á gjaldi til Ríkisútvarpsins og hækkun á gjaldi í Framkvæmdasjóð aldraðra en þar hefur ekki enn verið staðið við að þeir fjármunir renni í það sem brýn þörf er á og það er uppbygging á hjúkrunarúrræðum. Ríkisstjórnin er sem sagt ekki að lækka skatta. Mig langar í þessu samhengi líka að minna á hið eilífa stimpilgjald sem skilar um 5 milljörðum í kassann og veldur fjölda fólks töluverðum höfuðverk. Þetta er umtalsverð upphæð sem fólk þarf að greiða, t.d. af viðskiptum sínum, húsnæðiskaupum, og getur verið mikil byrði. Það hefur verið mikið talað um það, m.a. af einstaka stjórnarflokkum, að þetta gjald eigi að hverfa. Þess sjást engin merki. En ég ætla hér að upplýsa þingheim um það að Viðreisn mun leggja fram, enn og aftur, tillögu í þá átt. Reyndar hefur framlag ríkisstjórnarinnar í þessu máli verið niðurfelling stimpilgjalda af kaupum og sölu á skipum. Ég ætla að leyfa mér, eins ágætt og það er, að halda því fram að það sé kannski ekki það sem helst brennur á. Þessi ákvörðun snýst um forgangsröðun og hún snýst um sanngirni. Þegar við tölum um heilbrigðismálin, frú forseti, er ljóst að gert er ráð fyrir auknu framlagi í þau mál og það er vel, það er nauðsynlegt. En það er lítið í kortunum enn þá sem sannfærir mig um að sú aukning muni nýtast eins og hún þarf að nýtast. Það hefur ekki verið þannig í tíð þessarar ríkisstjórnar. Það hefur verið aukið í fjárlögin en þau virðast oftar en ekki fara í hít og þar sem staðan er slæm þá virðist hún jafnvel versna eftir því sem líður á stjórnartíð þessarar ríkisstjórnar. Talað er um ákveðnar úrbætur á Landspítalanum og auðvitað er það gríðarlega mikilvægt, og þessi hágæslurými sem á að opna til að draga úr álagi á gjörgæslurými Landspítalans eru algerlega nauðsynleg, endurhæfingarrýmin á Landakoti líka og farsóttardeild í Fossvogi, sem var reyndar lofað fyrr á þessu ári. Þetta eru hlutir sem þurfa að eiga sér stað sem fyrst. Staðreyndin er hins vegar sú að undirliggjandi vandi Landspítalans er slíkur að það þarf annars vegar að koma til hraustlegt framlag og það þarf að ríkja gegnsæi og það þarf að koma stuðningur til að það framlag nýtist eins og það þarf að gera. Það sem sló mig í kaflanum um heilbrigðismálin var fyrst og fremst það að þar er ekkert um niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu. Það sló mig vegna þess að þetta er það sem Alþingi hefur samþykkt og óskað eftir einróma. Það sló mig vegna þess að það er gríðarleg viðurkennd þörf á þessari þjónustu. Það sló mig vegna þess að við höfum úrræði, sálfræðingar eru til staðar, en í stað þess að beina fjármagni inn til Sjúkratrygginga til að þær geti samið við þessa aðila hefur fæti verið brugðið af hálfu ríkisstjórnarinnar fyrir þessa sömu starfsstétt með skilyrðum sem gera henni illmögulegt að sinna starfi sínu. Eitt þeirra, og það versta, er krafan um tveggja ára starfsreynslu á ríkisrekinni stofnun þegar vitað var að þau störf lágu ekki á lausu. Hún var reyndar dregin til baka rétt fyrir kosningar og vonandi til frambúðar. Það sló mig líka að framlög til Sjúkratrygginga voru ekki aukin nægilega til þess að þar gæti þessi stofnun, fyrir hönd ríkissjóðs, samið í opnu og gegnsæju ferli við fagfólkið okkar í heilbrigðisþjónustu sem starfar utan ríkisrekinna heilbrigðisstofnana og tekið saman höndum við þetta fagfólk til að draga úr biðlistum sem eru að sliga allt of marga einstaklinga, of margar fjölskyldur og of mörg heimili. Síðan var framlag til geðheilbrigðismála hækkað tímabundið í eitt ár um 400 millj. kr. Það er eins með þetta og margt annað að þar situr eftir spurningin: Hver er ástæðan fyrir þessari tímabundnu aukningu? Erum við ekki öll meðvituð um það að hér þarf að gera betur og það þarf að gera það til lengri tíma litið? Mig langar að fara næst yfir í samgöngumálin. Ég kom inn á það aðeins í andsvörum mínum áðan við hv. þm. Oddnýju Harðardóttur að það kemur fram að þar eru fjárheimildir til framkvæmda á vegakerfinu lækkaðar um rúmlega 7 milljarða vegna þess að tímabundnum verkefnum í fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar, þá hinnar fyrri, er að ljúka. Það er ekki hægt að lesa annað út úr þessu en að ekki eigi að halda slíku átaki áfram þrátt fyrir að almennt sé viðurkennt að við erum enn mjög hart keyrð í þessum málum og innviðauppbyggingin í samgöngum hefur ekki náð sér á strik frá fjármálahruninu. Síðan langar mig að nefna sérstaklega að þrátt fyrir að töluvert hafi verið rætt af hálfu einstakra ráðherra í tíð fyrri ríkisstjórnar um hina svokölluðu PPP-leið, sambland einkaframtaks og hins opinbera í uppbyggingu á nauðsynlegum vegaframkvæmdum, þá er það ekki neitt sem fjallað er um hér, þ.e. það er ekki fjallað um sameiginlegar fjárfestingar ríkis og einkaaðila í uppbyggingu innviða eða annars og þá spyr maður: Er ástæðan sú - af því að sannarlega er það ekki að það þurfi ekki spýta í uppbyggingu, það er ekki það að hér sé nægt fjármagn - að þar rekast stefnur hinna mismunandi flokka innan ríkisstjórnarinnar hver á annars horn og ekkert kemur út úr því? Ég kalla eftir fyrri stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Við erum að tala um framlag til menntamála. Það er kannski tvennt sem mig langar að nefna sérstaklega. Það er í fyrsta lagi lækkun á framlagi vegna úrræðisins Nám er tækifæri. Það var vissulega ein af mótvægisaðgerðum vegna kórónuveirufaraldursins, en það er nú þannig að óháð þeim slæma gesti er nám tækifæri fyrir allt fólk. Það verður ekki horft fram hjá því að hér er hópur ungs fólks sem býr við verulega skert tækifæri þegar kemur að námi og það er ungt fatlað fólk. Mikið hefur verið kallað eftir því á síðustu árum - ekki síst þegar verið var að bæta fjármagni inn í kerfið af því að það þurfti einhverja snögga breytingu, einhver viðbrögð við neikvæðum áhrifum faraldursins - að horft væri til þessa hóps líka. Það hefur ekki verið gert. Þessi fjárlög svara á engan hátt kalli þeirra sem eru að biðja um að ungt fatlað fólk fái tækifæri til að efla færni sína og þekkingu eftir framhaldsskóla. Það er ekki verið að svara þessu kalli samtímans. Ef það er reyndin að þetta unga fatlaða fólk, eftir starfsbrautarnám í framhaldsskólum, eigi að drífa sig út á vinnumarkaðinn þá er menntamálaráðherra ekki að tala við aðra ráðherra ríkisstjórnarinnar vegna þess að þau störf eru ekki í boði þrátt fyrir annað ákall. Ég ætla að nota þennan stól til að kalla eftir því að þarna verði komið til móts við þennan hóp vegna þess að ekki eingöngu skiptir þetta máli fyrir þessar fjölskyldur, fyrir þessa einstaklinga og fjölskyldur þeirra, heldur skiptir þetta máli fyrir okkur öll sem búum í þessu samfélagi vegna þess að þetta er eitt af því sem skilgreinir okkur sem samfélag, hvernig tækifæri við bjóðum þessum hópi. Síðan langar mig í öðru lagi undir hatti mennta- og menningarmála að eyða nokkrum orðum í þessar sérkennilegu fjárveitingar til þróunar streymisveitu. Markmiðið virðist vera að veita aðgang að íslenskum kvikmyndaarfi þegar þessar myndir fást ekki geymdar eða sýndar annars staðar. Henni er ekki ætlað að vera í samkeppni við einhverja aðra aðila sem kunna að bjóða upp á íslenskt efni hverju sinni. Frú forseti. Þessi saga hefur verið tuggin svo oft: Ríkisrekið batterí, sem er komið á laggirnar fyrir peninga skattgreiðenda, er ætlað eitthvert eitt tiltekið örverkefni og alls ekkert annað en er búið að hasla sér völl á hinum frjálsa markaði á örskotsstundu. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt vegna þess að stofnkostnaður við svona framkvæmdir er svo mikill að hver einasta rekstrarmanneskja sem tæki þetta að sér myndi hugsa nákvæmlega eins. En það sem er óeðlilegt er að fara þessa leið þegar við eigum hér annars vegar einkareknar streymisveitur sem geta auðveldlega tekið þetta verkefni að sér með samningum fyrir brotabrot af fjárhæðinni, geri ég ráð fyrir, og hins vegar eigum við hér heilt Ríkisútvarp. Ef markmiðið er fyrst og fremst að koma kvikmyndaarfinum á stafrænt form og varðveita hann þá eru ýmsar aðrar leiðir til. Ríkisvaldið þarf ekki að stofna og reka ríkisveitu. Það má bara velta því fyrir sér hver ástæðan sé fyrir því að fara þessa leið. Getur verið hreinlega að einkareknar streymisveitur séu ekki nægilega fínar til að sinna kvikmyndaarfinum íslenska, íslenskri tungu? Ég neita að trúa því, frú forseti. Ég held að þetta hljóti að vera vanhugsað og ég vænti þess að Alþingi muni stíga hér inn í. Það er ekki bara að af þessu hljótist kostnaður fyrir ríkissjóð, þetta er óþarfa samkeppni fyrir einkafyrirtæki. Þetta er samkeppni um sérhæft starfsfólk, sem vex ekki á trjám, skilst mér. Það er gríðarleg eftirspurn eftir hugbúnaðar- og tæknifólki og ég fullyrði að kröftum þeirra sé betur varið í önnur og uppbyggilegri verkefni en að ríkið búi sér til þetta pláss á markaði. Að því sögðu er sjálfsagt mál og mikilvægt að ríkið verndi menningararfinn með því að safna réttindum og koma efni yfir á stafrænt form en það þarf ekki að gera það sjálft. Undir málefnum sveitarstjórna, öðrum málefnasviðum, kemur fram að framlög til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga aukist um 2,5 milljarða vegna breytinga á lögbundnum framlögum sem hreyfast auðvitað í takt við skatttekjur. Svo er 1,1 milljarður til að mæta kostnaði vegna nýrra laga um samþættingu þjónustu í þágu barna. Mig langar að nota tækifærið og vekja sérstaklega athygli, sem þingmaður Reykvíkinga, á stöðu skattgreiðenda í Reykjavík. Ég velti því fyrir mér hvernig ríkisstjórnin hyggst gæta hagsmuna þeirra. Í stjórnarsáttmálanum leggur ríkisstjórnin nefnilega mikla áherslu á samstarf við sveitarfélögin og mörg helstu verkefni þar á að vinna í slíku samstarfi. Það á að tryggja loftslagsmarkmiðin, jafna tækifæri barna til að stunda tómstundastarf og vinna stefnu í þjónustu við eldra fólk, svo fátt eitt sé talið og síðan taka húsnæðismarkaðinn föstum tökum, ef ég man orðalagið rétt. Nú er það svo að gott samfélag sinnir félagslegri þjónustu við þá sem þurfa á því að halda; börn, unglinga, fatlað fólk, aldraða o.fl. Það gera Reykvíkingar sannarlega, reykvískir skattgreiðendur, og gott betur, því að þegar kemur að þessum tilteknu málum; félagslegri þjónustu, uppbyggingu á félagslegu húsnæði og öðru slíku, draga þeir vagninn fyrir nágranna sína á höfuðborgarsvæðinu, fyrir nágranna sína í Garðabæ, í Hafnarfirði, í Kópavogi, í Mosfellsbæ, á Seltjarnarnesi. Afleiðingin af því er sú að Reykjavík er eina sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu sem innheimtir hámarksútsvar. Með öðrum orðum: Reykvíkingar axla meiri ábyrgð á félagsþjónustu en nágrannar þeirra á Stór-Reykjavíkursvæðinu og greiða fyrir vikið hærri skatta. Þetta er gott að hafa í huga þegar rifjað er upp að á síðasta kjörtímabili breytti ríkisstjórnin, stjórnvöld, meiri hlutinn, lögum um tekjustofna sveitarfélaga þannig að hægt væri að skerða framlög jöfnunarsjóðs til Reykjavíkur. Og þá spyr maður: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að gæta hagsmuna skattgreiðenda í Reykjavík? Það væri óskandi að þess sæi stað í stjórnarsáttmála eða fjárlögum. Það er ekki öll nótt úti enn vegna þess að það þarf töluvert sterkan vilja til að sjá ekki misrétti í því að viðbótarskattbyrði sé á þennan hátt velt af íbúum nágrannasveitarfélaga yfir á borgarbúa án þess ríkisstjórnin, stjórnarflokkarnir, sjái og komi til móts við það og a.m.k. bæti ekki á með þessum ólögum um jöfnunarsjóðinn. Það verður áhugavert að sjá hvort skattgreiðendur í Reykjavík eigi sér talsmenn í ríkisstjórninni sem nú hefur hafið störf samkvæmt nýjum stjórnarsáttmála. Það var nefnilega ekki beinlínis þannig í tíð hennar í hinu fyrra lífi. Ég held, frú forseti, að ég geymi umræðuna um loftslagsmál, ég ætla að gera henni betur skil í sér ræðu síðar í kvöld eða eftir atvikum annan dag. En mig langar rétt í lokin að gera eina undantekningu á þeirri reglu minni sem ég hef haft hér um að vera ekki að óska eftir sérstöku viðbótarfjármagni í sérstaklega tilgreinda flokka eins og auðvelt er að gera. Mig langar til að tala máli Samtakanna '78. Samtökin '78 eru regnhlífarsamtök fyrir hinsegin fólk en þau eru meira en það, þau eru mannréttindasamtök, þau hafa dregið vagninn í ótrúlega öflugri mannréttindabaráttu sem fjölmargir njóta góðs af vegna þess að þau hafa sett viðmið, þau hafa tamið sér vinnubrögð, þau hafa komið fram með þeim hætti að þetta hefur skipt verulegu máli fyrir þróun íslensks samfélags til hins góða. Samtökin '78 voru á fjárlögum árin 2019 og 2020 en eru ekki á fjárlögum núna. Ég þekki það og veit hversu gríðarleg aukning hefur verið í beiðnum um ráðgjöf og fræðslu af hálfu samtakanna. Það er eiginlega þannig að þau eru sprungin og þau eru sprungin á sama tíma og við horfum því miður fram á aukningu í hatursorðræðu ýmiss konar og hatursglæpum í garð hinsegin fólks, ekki bara utan landsteinanna. Samtökin hafa sýnt að þau geta unnið gott starf fyrir tiltölulega lágar fjárhæðir. Þau skipta máli fyrir íslenskt samfélag og ég á þá ósk mjög heita að Samtökin '78 eigi sér sinn fasta fjárlagalið eftir að frumvarpið kemur til baka úr vinnslu hv. fjárlaganefndar. Það er mikilvægt af svo mörgum ástæðum. Ég ætla, frú forseti, að láta staðar numið í bili en bið að sama skapi um að vera sett aftur á mælendaskrá.
Hæstv. forseti. Ég stend hér stoltur og fullur þakklætis og auðmýktar fyrir tækifærið að fá að vinna að góðum málum í þágu samfélagsins alls hér á hinu háa Alþingi. Í upphafi ræðu minnar vil ég minnast í stuttu máli á stjórnarsáttmálann sem er ítarlegt skjal sem bæði einkennist af bjartsýni varðandi þau tækifæri sem til staðar eru og bjartsýni um að við getum áfram bætt samfélagið og lagfært það sem þarf að laga. Við ræðum hér í því samhengi frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2022. Ég tel að fjárlagafrumvarpið endurspegli vel markmið ríkisstjórnarinnar. Ljóst er að staðan er betri í efnahagsmálum en gert var ráð fyrir í fjárlögum líðandi árs. Það er vel að efnahagsbatinn hafi reynst meiri en spár gerðu ráð fyrir og áfram er útlit fyrir nokkuð sterkan vöxt árið 2022. Ég leyfi mér að fullyrða að vel ígrundaðar og kröftugar efnahagsaðgerðir stjórnvalda hafi gefist vel í þessum ólgusjó alheimsfaraldurs og skýri að stórum hluta hve vel hefur spilast úr þeirri fordæmalausu stöðu sem þjóðin öll stendur enn frammi fyrir. Ég þekki það vel úr störfum mínum sem sveitarstjórnarmaður að þau ýmsu úrræði sem gripið var til af hálfu stjórnvalda og stóðu til boða skiptu sköpum. Má þar nefna hlutabótaleiðina eða hlutastarfaleiðina, tekjutengdar atvinnuleysisbætur, Allir vinna, vinnumarkaðsátakið Hefjum störf, stuðning til íþróttafélaga og sérstakan stuðning til tekjulágra heimila sem hafði og hefur það markmið að jafna tækifæri barna til íþrótta- og tómstundaiðkunar. Ríkisstjórnin ætlar að beita sér fyrir að svo verði áfram. Hér er bæði um að ræða óbeinan stuðning til sveitarfélaga í gegnum þessi úrræði og beinan stuðning til fólks. Ég hef nefnt ýmis úrræði en við þau mætti bæta fjölda annarra úrræða í gegnum faraldurinn. Því má segja heilt yfir að það hafi gefið góða raun að beita ríkisfjármálunum af krafti. Atvinnuleysi er á niðurleið og er komið í um 5%. Það er glöggt merki þess að atvinnulífið er að taka við sér, sem eru góðar fréttir. Öflugt atvinnulíf er forsenda velferðar og framfara. Auka þarf verðmætasköpun og gefa fyrirtækjum nauðsynlegt svigrúm til að sækja fram, fjárfesta í tækjum og tólum, til að auka samkeppnishæfni þeirra og ekki síður til að ráða fólk til starfa að nýju. Slíkt treystir ríkisfjármálin á ný og gefur okkur sem þjóð tækifæri til að vaxa og dafna til frekari velsældar. Þetta er stærsta verkefni okkar í upphafi nýs kjörtímabils og áfram inn í framtíðina. Vinna, vöxtur, velferð, virðulegur forseti. Við höfum sagt að það sé mikilvægt að einstaklingurinn sé ávallt hjartað í kerfinu og við sjáum það vel á markmiðum og forgangsröðun ríkisstjórnarinnar, bæði á því fjárlagafrumvarpi sem nú liggur fyrir og frá síðasta kjörtímabili. Framlög til velferðarmála hafa vaxið hvað mest í krónum talið. Aukin útgjöld til heilbrigðismála nema 37% af 220 milljarða kr. útgjaldaaukningu frá 2017 en félags- og tryggingamál eru næststærsti hluti eða 26%. Í því frumvarpi sem hér liggur fyrir er gert ráð fyrir að framlög til heilbrigðismála aukist um 16,3 milljarða. Geðheilbrigðismál fá aukið rými og utan um þann málaflokk þarf sérstaklega að taka. Ég treysti nýjum heilbrigðisráðherra vel til þeirra verkefna sem og annarra. Einnig fagna ég því að frítekjumark atvinnutekna ellilífeyrisþega verði hækkað í 200.000 kr. á mánuði um næstu áramót og þar með tvöfaldað. Stigin hafa verið ákveðin skref í barnabótakerfinu til að bæta hag lágtekjufólks og lægri millitekjuhópa. Það er vel og við þurfum að vera sammála um að létta þeim róðurinn sem þyngstar byrðar bera. Til viðbótar má nefna að útgjöld vegna félags-, húsnæðis- og tryggingamála hækka um 8,1 milljarð árið 2022 og vegur þar m.a. þyngst kostnaður vegna lengingar fæðingarorlofs í 12 mánuði, um 1,1 milljarð. Þetta er jafnréttismál. Stærsta einstaka fjárfestingarverkefni í fjárlagafrumvarpinu er bygging nýs Landspítala en gert er ráð fyrir að verja til þess 14 milljörðum kr. árið 2022. Þá er gert ráð fyrir 10,4 milljörðum í endurgreiðslu rannsóknar- og þróunarkostnaðar, 31,5 milljörðum í samgöngumannvirki, 5,2 milljörðum í byggingu hjúkrunarheimila og 1,5 milljörðum í Stafrænt Ísland, svo að dæmi séu tekin. Það er því ljóst að við munum áfram byggja upp af krafti, styrkja innviði, byggja upp greiðar, öruggar og hagkvæmar samgöngur, styðja við menntun, nýsköpun og öflugt heilbrigðiskerfi enn frekar. Fjárlagafrumvarpið hér ber merki þess, eins og fram hefur komið. Hæstv. forseti. Talandi um húsnæðismarkaðinn og lóðaframboð, og þá er ég kannski sérstaklega að horfa til okkar á höfuðborgarsvæðinu: Ég tel að við séum að stíga gott skref og þarft með því að setja á fót sérstakt innviðaráðuneyti sem m.a. hefur það að markmiði að samþykkja skipulagsáætlanir sveitarfélaga og svæðisskipulagsstefnu til að ná betri nýtingu á innviðum og annarri þjónustu og fá mun betri yfirsýn yfir framboð á lóðum og húsnæði, bæði í nútíð og framtíð. Þetta styður við alla stjórnsýslu skipulagsmála. Að mínu mati er staðan talsvert snúin hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem við vinnum samkvæmt svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins til ársins 2040. Þar inni má finna vaxtarmörk, þ.e. hversu mikið sveitarfélögin geta í raun þanið sig út. Þetta verður nefnilega að fara saman í allri umræðu, bæði þegar kemur að þéttingu byggðar og nýbyggingarsvæðum. Ef við horfum á vaxtarmörkin í dag er okkur þröngur stakkur sniðinn. Árið er 2021 og heil 19 ár í árið 2040 með allri væntri uppbyggingu á þeim tíma. Þarna verðum við sem samfélag að horfa inn á við og segja að mögulega þurfi að taka þetta allt saman til endurskoðunar, íbúum til heilla, og rétta kúrsinn, eins og oft er sagt. Hér erum við auðvitað komin í sveitarstjórnarmál en þetta tengist allt þessu nýja ráðuneyti sveitarstjórna og skipulagsmála. Þetta snýst um skilvirkni. Það sem ég hef nefnt hér að ofan hefur nefnilega áhrif á húsnæðismarkaðinn og húsnæðisverð sem hækkað hefur mikið á síðustu árum. Líklega myndu einhverjir segja þá hækkun að mörgu leyti og að miklu leyti komna til vegna skorts á lóðum og þar með á uppbyggingu húsnæðis. Virðulegur forseti. Sumir kjósa alltaf að horfa á glasið hálftómt en ég kýs hins vegar að vera bjartsýnn, sem ég er nú almennt, og horfa á glasið hálffullt. Staðan er nokkuð góð og það er bjart fram undan.
Virðulegur forseti. Ég stend hér stolt og auðmjúk við flutning minnar fyrstu ræðu á Alþingi, jómfrúrræðu. Ég er fyrst og fremst þakklát fyrir það tækifæri sem ég fæ til að standa hér í dag, það er alls ekki sjálfgefið. Talandi um tækifæri: Hér á landi höfum við ógrynni tækifæra til að bæta samkeppnisstöðu Íslands á hinum ýmsu sviðum og þá sérstaklega á sviði þekkingar og nýsköpunar. Nýsköpun stuðlar að framförum með nýjum hugmyndum, verklagi og uppgötvunum. Nýsköpun er mikilvægur þáttur í allri framþróun. Það kemur til með að skipta efnahag Íslands öllu máli að við verðum ekki eftirbátar annarra þjóða sem við berum okkur saman við þegar kemur að atvinnusköpun, hugverkaiðnaði, nýsköpun á sviði orkumála og skapandi greina og í því felast tækifæri sem við eigum að grípa. Fjárfesting í nýsköpun er ekki bara fjárfesting í nýsköpun; fjárfesting í loftslagsmálum, fjárfesting í heilbrigðiskerfinu, fjárfesting í landbúnaði, fjárfesting í sjávarútvegi, fjárfesting í hraðari orkuskiptum hér á landi. Með því að styðja við nýsköpun, hugverkaiðnað og skapandi greinar erum við að fjárfesta í samfélaginu öllu, fjárfesta í fólki. Við höfum öll fylgst með þeirri sérstöðu sem landið hefur þegar kemur að framleiðslu á afþreyingarefni, t.d. kvikmyndaframleiðslu. Erlendir kvikmyndaframleiðendur keppast við að taka upp og framleiða efni hér á landi, skiljanlega, enda er landið okkar ótrúlegt sjónarspil. Þetta er ekki einungis glæsileg landkynning sem styður hraustlega við íslenska ferðaþjónustu heldur geta þær tekjur sem við höfum af þessu reynst umtalsverðar. Að auki leiðir þetta til nýrra fjölbreyttra og afleiddra starfa sem við sem samfélag þurfum að líta til. Þessu tek ég fagnandi. Það er því einstaklega ánægjulegt að sjá í fjárlögum skref stigið í átt að því að auka endurgreiðslur til kvikmyndagerðar á Íslandi. Með slíkri aðgerð getum við bætt samkeppnisstöðu og sérstöðu okkar í alþjóðlegu samhengi og búið til tækifæri til framtíðar í sívaxandi geira. Við getum skipað okkur á bekk með ríkjum á borð við Írland og Spán þar sem kvikmyndaframleiðsla hefur gífurlega jákvæð áhrif á ríkistekjur. Íslensk kvikmyndaframleiðsla hefur verið að færa út kvíarnar síðastliðin ár og við eigum sérfræðinga í fremstu röð á öllum sviðum tengdum kvikmyndaframleiðslu, m.a. tónskáld, leikstjóra, klippara, leikara, og af því hefur íslenskt samfélag notið góðs, íslenskur efnahagur notið góðs af. Með auknum stuðningi er hægt að stuðla að frekari vexti og uppbyggingu á spennandi iðnaði. Við sem þjóð eigum að geta verið fremst meðal jafningja með skilvirku kerfi og hvötum sem stuðla að auknum áhuga og fjölgun verkefna til landsins. Ég bind miklar vonir við þann árangur sem fæst með hvötum sem þessum. Sköpun nýrra og fjölbreyttra starfa veitir okkur tækifæri til framtíðar. Samhliða þurfum við að efla kvikmyndanám og kennslu á háskólastigi með auknum stuðningi í fjárlögum. Íslendingar hafa sýnt sig og sannað á heimsvísu á þessu sviði og við getum skarað fram úr, enn frekar. Þessar áherslur slá í takt við það sem Framsóknarflokkurinn lagði upp með í aðdraganda kosninga og kemur skýrt fram í stjórnarsáttmálanum og endurspeglast í fjárlögum næsta árs. Þetta hefur heldur betur vakið athygli erlendis. Hinn risastóri framleiðandi og streymisveitandi HBO hefur nú þegar lýst yfir áhuga á því að framleiða kvikmyndir og sjónvarpsþætti á Íslandi verði umrædd áform að veruleika. Þessu lýsti afþreyingarrisinn yfir í bréfi sem stílað var á formann og varaformann Framsóknar. Verkefni frá framleiðendum á borð við HBO eru með þeim stærstu sem bjóðast í kvikmyndageiranum. Tekjurnar geta því orðið verulegar með tilheyrandi atvinnusköpun og sérþekkingu sem myndast í kringum slík verkefni. Þetta er fögur framtíðarsýn um uppbyggingu nýrra starfa og jafnvel upphafið að nýrri og öflugri stoð í íslensku atvinnulífi. Virðulegi forseti. Ef við ætlum að skapa atvinnu verðum við að auka þátt nýsköpunar og ef við gerum það sköpum við störf og þau skapa hagvöxt. Með hagvexti vöxum við út úr aukinni skuldsetningu sem skapast hefur í kjölfarið á heimsfaraldri sem geisað hefur í tæp tvö ár. Við getum þar með bætt enn frekar velferð samfélagsins. Þetta endurspeglast í þeim fjárlögum sem hér eru til umræðu, að við vöxum út úr því ástandi sem skapast hefur í Covid í krafti grænnar nýsköpunar. Virðulegi forseti. Ég fer full vonar inn í þetta kjörtímabil og það er mín einlæga von að við getum haldið áfram að eiga í víðtæku samtali við samfélagið um þær breytingar sem ráðast skal í á kjörtímabilinu og með því fundið bestu lausnina hverju sinni til hagsbóta fyrir samfélagið allt.
Frú forseti. Hvar skal byrja? Kannski er best að byrja á því að það er dálítið undarlegt að við séum hér að ræða frumvarp til fjárlaga, sem fram hefur komið að sé mögulega ekki í tengslum við raunveruleikann af því að því eigi að breyta milli umræðna í takt við vilja stjórnarflokkanna. Þeir tveir mánuðir sem stjórnarmyndun tók voru greinilega ekki nýttir til að undirbúa fjárlög, ekki frekar en þeir voru nýttir til að tryggja mikið og kjarngott innihald í stjórnarsáttmála, hvort tveggja þunnur þrettándi. Ætli tíminn hafi ekki helst verið nýttur til að skrifa verkefni ríkisins á gula miða, líma þá upp á vegg og skiptast svo á að draga niður málaflokka í óskaráðuneyti hvers og eins? Það er eiginlega eina rökrétta skýringin á því hvers vegna þessi ótrúlega mikla hringekja var sett af stað varðandi ráðuneyti við stofnun þessarar ríkisstjórnar. Það er reyndar eitt af þeim atriðum sem kom mér dálítið á óvart að sjá í þessu fjárlagafrumvarpi. Hér stendur, undir æðstu stjórnsýslu á síðu 179, að heildarfjárheimild til málaflokksins „ríkisstjórn“ fyrir árið 2022, sé óbreytt frá gildandi fjárlögum. Undir þann lið falla laun ráðherra í ríkisstjórn og aðstoðarmanna þeirra, ekkert annað, þannig að ekki einu sinni fjárlagafrumvarpið gerði ráð fyrir að bæta við einum ráðherra. Það er samt lagt fram eftir að ráðherrunum var fjölgað. Þetta hefur þá væntanlega verið stólaleikur sem réðst á síðustu stundu í gulmiðaleik stjórnarliða. Við eigum væntanlega eftir að fara ítarlegar yfir röksemdafærslurnar þar á bak við þegar ríkisstjórnin kemur með þingsályktunartillögu um breytt heiti og fjölda ráðuneyta í samræmi við lög um Stjórnarráðið og við förum að kafa ofan í það hvaða greiningar búi að baki, hvaða röksemdir eru fyrir því að tvístra málaflokkum sem eiga heima saman, að leggja saman málaflokka sem eiga mögulega ekki vel saman en þangað til erum við, eins og reyndar starfsfólk flestra ráðuneyta og allflestra stofnana ríkisins, í dálítilli þoku um það hvert á að stefna og það er dálítið erfitt að vinna fjárlög þegar við vitum ekki hvar hver kafli er. En maður lifandi hvað hlýtur að vera erfitt að vinna í ráðuneyti og vita ekkert hvar ráðuneytið verður eftir viku. Það er eitthvað sem stjórnarliðar mættu taka til sín, að sýna starfsfólki Stjórnarráðsins aðeins meiri virðingu. Hvern eigum við t.d. að tala við varðandi námslánakerfið eftir að mennta- og menningarmálaráðuneytinu var splundrað í þrjá búta, fært til þriggja ráðherra? Vegna þess að þar er ekki vanþörf á að gera betur. Ef við grípum niður í útskýringar á bls. 125 í frumvarpinu þá eru jákvæðar fréttir. Samtals verður 3,2 milljörðum varið til að mæta fjölgun um rúmlega 3.000 háskólanema árið 2022. Það er gríðarlega aukin ásókn í háskólanám og við því er brugðist. Háskólarnir fá pening til að taka á móti þessu fólki. Svo förum við fimm línum neðar og þar stendur, með leyfi forseta: „Auk þess lækka framlög til Menntasjóðs námsmanna og LÍN um 0,7 milljarða kr. vegna færri umsækjenda um námslán.“ Hvernig fær þetta staðist? Hvernig getur á sama tíma verið stórfjölgun á stúdentum en fækkun á þeim stúdentum sem nýta sér námslánakerfið? Þessar tvær línur lesnar saman eru rautt flagg sem sýnir hversu óheilbrigt námslánakerfið er enn þá þó að við höfum breytt lögum um það fyrir tveimur árum. En ástæðan er náttúrlega augljós. Hún er sú sem við töluðum um þegar lög um Menntasjóð voru samþykkt. Hún er sú að það hefur ekki verið brugðist við grundvallarákalli námsmanna. Grunnframfærslan er enn jafn lág og hún var á síðasta ári LÍN. Grunnframfærsla fyrir einstæðan námsmann í eigin húsnæði er 196.000 kr. á mánuði í níu mánuði á ári, hina þrjá mánuðina þarf fólk að finna sér vinnu því ríkisstjórnin brást ekki við ákalli stúdentahreyfingarinnar um að tryggja fólki atvinnuleysisbætur í námshléum þótt það væri ekki nema bara á Covid-tímum. Ætli þetta sé ekki ástæðan fyrir því að á sama tíma og stúdentum fjölgar þá fækkar þeim sem sækja um námslán? Ríkisstjórnin er búin að þrjóskast við gegn því að setja aukið fjármagn í námslánakerfið og hverjum kemur það niður á? Það kemur bara niður á fólkinu sem á ekki bakland til að fjármagna námið, niður á fólkinu sem þarf að vera á húsnæðismarkaði og getur ekki búið í foreldrahúsum. Það kemur niður á fólkinu sem ríkisstjórnin er mögulega að dæma til fátæktar með því að vera ekki með framfærslukerfi sem er fólki bjóðandi. Þegar við samþykktum lög um Menntasjóð námsmanna hér í þingsal þá sögðu þáverandi stjórnarliðar, sem eru núverandi stjórnarliðar líka, að úr þessu yrði að sjálfsögðu bætt. En nei, tveimur árum seinna er ekki búið að bæta úr þessu og það er skömm að því. Hér hefur nokkuð verið vikið að því hversu slæm ákvörðun það hafi verið, og eigingjörn, hjá stjórnarflokkunum að flýta kosningum ekki fram á vor. Við reiknuðum svo sem aldrei með því að það tæki heila tvo mánuði að endurnýja stjórnarsáttmála flokka sem voru í stjórn fyrir kosningar en með þeim töfum er búið að gera stöðuna enn þrengri og verri vegna þess, virðulegur forseti, að það er komið kerfi utan um opinber fjármál sem gengur hreinlega út frá því að kosið sé að vori. Við erum hvergi með lögfest að alþingiskosningar eigi að fara fram á vorin. Við erum hins vegar með lögfest að fjármálaáætlun skuli leggja fram að vori og síðan skuli fjárlagafrumvarp byggjast á samþykktri fjármálaáætlun og það komi fram að hausti. Núna þurfti ríkisstjórnin ekki að endurnýja fjármálaáætlunina af því að það er sama stjórnin, ja, nema þau séu einhvern veginn að geyma það til vors þannig að þau vinni fyrsta fjórðung kjörtímabilsins eftir gömlu handbókinni. Sú klemma sem við erum í í dag endurspeglar bara betur en nokkuð annað mistökin sem voru að kjósa að hausti þegar hægt var að kjósa í vor. Mig langar síðan að ræða aðeins um loftslagsmálin og þá líka út frá aðgerðahringum sem eru þar vegna þess að það eru ekki bara lög um opinber fjármál sem setja rútínuverklag heldur eru loftslagsmálin þannig líka á heimsvísu. Það var nefnilega þannig þegar samið var um loftslagsmálin í París 2015 að ákveðið var að reglulega myndu ríki heims senda inn uppfærð markmið sín varðandi samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda, uppfærð töluleg markmið sem helst ættu að vera metnaðarfyllri en þau síðustu. Nú er pínu erfitt að teikna upp tímalínu í ræðu. Ég ætla að sjá hvort ég nái að gera þetta skiljanlegt og hvort ég nái að sýna fram á það gáleysi, þann slugsahátt, sem síðasta ríkisstjórn sýndi á seinni helmingi síðasta kjörtímabils. Aðgerðaáætlun ríkisstjórnar Íslands í loftslagsmálum kom út í september 2018 og snerist um aðgerðir á því sviði sem við gætum kallað samfélagslosun, sem er allt sem við gerum í samfélaginu, fyrir utan stóriðjuna og landnotkun, í grófum dráttum. Þetta eru ökutæki, fiskiskip, landbúnaður. Samkvæmt þessari aðgerðaáætlun 2018 var markið sett á að draga úr samfélagslosun um 30–40%. Þetta byggist á samstarfi íslenskra stjórnvalda við Evrópusambandið vegna þess að stóriðjulosunin er bara bundin í samevrópskt kerfi um viðskipti með losunarheimildir þannig að það sem eftir var var þessi samfélagslosun. Síðan kemur uppfærð aðgerðaáætlun í júní 2020. Hún var kynnt sem mikil betrumbót en þá var samdráttur í samfélagslosun boðaður 35%. Talnaglöggir hlustendur taka kannski eftir því að 35% er sama talan og 30–40% sem var í fyrri áætlun þannig að metnaður ríkisstjórnarinnar frá 2018–2020 stóð í stað. Það var kyrrstaða í tvö ár í þessari aðgerðaáætlun stjórnvalda. Síðan er rútínan sem spilar inn í þetta, þessi fimm ára rútína Parísarsáttmálans um að uppfæra landsmarkmið, sem er sem sagt skjalið sem skilað er inn til Sameinuðu þjóðanna sem segir svart á hvítu hvað Ísland stefnir á að gera. Slíkum skjölum hefur tvisvar verið skilað inn. Í september 2019 stóð í því skjali að Ísland stefndi að því að ná heildarlosun niður um 40% en það væri ekki heildarlosun Íslands heldur værum við að taka þátt í sameiginlegu markmiði Evrópusambandsins um að ná losun niður um þetta. Síðan hefði Ísland átt að uppfæra markmiðin í febrúar 2020. Hefði segi ég, vegna þess að níu mánuðum fyrir ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál, fimmta hvert ár, á að skila inn þessum uppfærðu landsmarkmiðum. Ráðstefnan 2020 frestaðist vegna Covid en það vissu íslensk stjórnvöld ekki í febrúar 2020 þegar þau féllu á tímafresti til að skila inn uppfærðum landsmarkmiðum. Þetta skiptir dálítið miklu máli vegna þess að ef íslensk stjórnvöld hefðu uppfært landsmarkmiðin á réttum tíma í febrúar 2020 þá hefði það þurft að skila sér inn í aðgerðaáætlunina sem var birt í júní 2020. Metnaðurinn þar hefði þurft að aukast, í staðinn stóð hann í stað. Þau auknu markmið hefðu líka skilað sér inn í fjármálaáætlun og fjárlög sem voru samþykkt í þingsal í desember 2020 en gerðu það ekki vegna þess að enn hafði ríkisstjórnin ekki skilað nýjum markmiðum. Þessi tímalína, sem ég vona að einhver hafi náð að fylgja, sýnir að vegna slugsaháttar ríkisstjórnarinnar, vegna tregðu ríkisstjórnarinnar til að skila auknum metnaði í loftslagsmálum á réttum tíma, þá eru fjárlög þessa árs miðuð við úreltan metnað ríkisstjórnarinnar. Fjárlög ársins 2021 hefðu þurft að endurspegla aukinn metnað en gera það ekki. En vandinn er að fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2022 gerir það ekki heldur vegna þess að það sem gert var með fjármálaáætlun síðasta vor var að 1 milljarði á ári var bætt ofan á heildarútgjöld til loftslagsmála og sagt að það myndi mögulega redda okkur upp í nýju markmiðin. Engar djúpar greiningar, engar tölulegar upplýsingar til að við getum sannreynt þetta, bara slumpað á að milljarður gæti græjað þetta, sem virkar auðvitað mjög ótrúverðugt í ljósi þess að þetta var milljarður ofan á það sem í fjárlögum næsta árs ætti að vera 12 milljarðar. Þessi eini milljarður átti að tryggja stökkið frá 40% metnaði upp í 55% á meðan 12 milljarðar sáu um þessi 40%. Þetta eru tölur sem enginn trúverðugleiki er á. Fjárlög næsta árs verða því líka of metnaðarlítil. Það þýðir, virðulegur forseti, að í heil tvö ár, 2021 og 2022, eru íslensk stjórnvöld að spila eftir handbók í loftslagsmálum sem þau sjálf eru búin að segja að sé úrelt. Það er fórnarkostnaður sem við eigum ekki að sætta okkur við vegna þess að 2030, árið sem miðað er við í Parísarsamningnum, er ekkert svo langt undan. Markmiðin sem á að ná eru fyrir árið 2030 og að ætla að gefa árin 2021 og 2022 upp á bátinn með því að vera með úrelt markmið er nánast glæpsamlegt gagnvart komandi kynslóðum, það er bara vanræksla. Núna eru stjórnvöld búin að boða enn metnaðarfyllri markmið eftir að hafa reyndar fellt tillögu mína um slíkt hið sama hér í þingsal í vor, markmið sem felast ekki bara í því að vera í samfloti með Evrópusambandinu heldur að taka á sig sjálfstætt landsmarkmið um 55% samdrátt í losun, en þess sér auðvitað engan veginn stað í þessum fjárlögum. Kannski fáum við að sjá árið 2023 skína í eitthvað af þeim metnaði sem boðaður hefur verið. Kannski, kannski ekki. Ég er hræddur um að við þurfum að halda ríkisstjórninni vel við efnið í loftslagsmálum vegna þess að hún talar mjög fjálglega um að standa sig vel en tölurnar sýna það ekki. Þess vegna þurfum við að ganga á eftir því að þau markmið sem birtast í stjórnarsáttmálanum séu lögfest þannig að ekki verði komist undan því að uppfylla þau. Helst ættum þau auðvitað að vera hærri, eins og ég sagði er Noregur með markmið um 50–55% sjálfstæðan samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Danmörk er með 70% markmið, Svíþjóð 63%. Þessi ríkisstjórn stefnir ekki á neitt forystuhlutverk í loftslagsmálum þegar Ísland á að sjálfsögðu að geta staðið sig miklu betur. Það þarf að lögfesta markmiðin og sjá til þess að hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra uppfæri aðgerðaáætlunina hið fyrsta. Þar þarf að sjást raunveruleg aukning í metnaði. Aðeins um þær fjárhæðir sem hér er um að ræða. Þó að við getum kannski lítið rætt fjárhæðir í frumvarpinu sem búið er að segja að sé hálfgert slump þá birtist greining á framlögum til loftslagsmála í þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun síðastliðið vor. Umfangið nær samkvæmt þessari rammagrein hámarki á næsta ári, fer upp í 13 milljarða á því ári, en fer síðan lækkandi samkvæmt þeirri áætlun. Þar munar mestu um að ekki hefur verið tekin ákvörðun um að framlengja ívilnanir til bíla sem ganga fyrir hreinni orku ýmist að öllu eða einhverju leyti. Væntanlega verður eitthvert framhald á þeim ívilnunum en það er samt engan veginn skilvirkasta leiðin til að ná fram róttækum kerfisbreytingum sem við þurfum að gera. Á næsta ári, samkvæmt fjármálaáætlun, eiga þá fimm og hálfur milljarður af þessum 13 milljörðum til loftslagsmála að fara í niðurgreiðslu á fólksbílum. 5,5 milljarðar af 13 fara í niðurgreiðslu á rafmagn- og tengiltvinnbílum sem eru hluti af orkuskiptum en eru líka sá hluti sem hentar fyrst og fremst þeim einstaklingum sem eru efst í tekjustiganum. Þar að auki er rétt að rifja upp að hér um árið ákvað efnahags- og viðskiptanefnd að framlengja ívilnun til tengiltvinnbíla þvert ofan í það sem greining fjármálaráðherra hafði sagt. Fjármálaráðherra sagði að sú ívilnun hefði bara runnið sitt skeið, væri búin að sinna sínu, en í staðinn ákvað meiri hluti Alþingis að framlengja þann hluta þannig að af þessum 5,5 milljörðum rennur sennilega helmingur til bíla sem ganga að einhverju eða miklu leyti fyrir jarðefnaeldsneyti. Eitthvað af þessum pening, og jafnvel einhver upphæð fyrir utan þetta, rennur síðan til bíla sem ganga bara fyrir bensíni, sem eru bílar sem bílaleigur fá ívilnun til að kaupa, sem var notað sem gulrót fyrir þær að fjárfesta á móti í rafmagnsbílum eða tengiltvinnbílum. Ef við hefðum skýrari upplýsingar frá ríkisstjórninni, ef við hefðum sjálfstætt loftslagsráð sem gæti greint þessi gögn og sagt okkur á hlutlausan og faglegan hátt hverju þessi framlög skila í samdrætti í gróðurhúsalofttegundum, þá gætum við kannski metið þetta út frá einhverju öðru en að hérna sé bara hæsti stöpullinn í sögunni á næsta ári, á einhverri mynd. Ég veit ekkert hverju þessir 13 milljarðar eru að fara að skila í samdrætti í losun. Ég held bara litlu. Og sá milljarður sem var settur í viðbót, og er kallaður átak, rennur til ágætra verkefna eins og - ja, þetta er nú mikið til landgræðsla, skógrækt og endurheimt votlendis, allt saman fínt, en fæst eitthvað sem skilar samdrætti í losun í dag, fæst eitthvað sem skilar samdrætti í losun sem telur inn í markmiðin fyrir árið 2030. Skógur fer ekki að binda kolefni árið 2030 ef þú plantar honum í dag, eða í vor öllu heldur. En þetta er vandinn við ríkisstjórn sem er dugleg að setja málin sín í fallegar umbúðir en kannski ekki alveg jafn dugleg að útskýra almennilega, sem endurspeglast kannski best í því að fjármálaráðherra sjálfum vafðist tunga um tönn og sagði vitlaust frá þessum aukamilljarði í loftslagsmál í framsöguræðu við fjárlagafrumvarpið. Hann sagði að undir lok tíu ára tímabils yrðu þetta 10 milljarðar á ári sem aukningin næmi. En það sést hérna ef maður skoðar myndina að þetta er 1 milljarður á ári. 10 milljarðar uppsafnað yfir tíu ára tímabil, jú, vissulega. En spunadeildin í Stjórnarráðinu náði meira að segja að spinna ráðherranum í svo marga hringi að hann varð ringlaður. Er nema von að við eigum erfitt með þetta? Svo er kannski rétt líka að nefna mjög í stuttu máli að þessir 13 milljarðar eru ekki upp í nös á ketti. Lítum bara í umsögn sem kom frá Ungum umhverfissinnum við eina aðgerðaáætlunina. Samtökin minntu á að sviðsmynd OECD fyrir 2°C hlýnun, það sem OECD er búið að reikna út hvað heimurinn þurfi að leggja fjárhagslega inn í aðgerðir gegn loftslagshlýnun, áætlar að árlegar fjárfestingar þurfi að nema 6% af landsframleiðslu heimsins. Við erum hins vegar dálítið heppin vegna þess að á Íslandi erum við búin að ganga í gegnum það að skipta út mengandi orkuvinnslu fyrir orkuvinnslu með endurnýjanlegum orkugjöfum og þá standa eftir 4% í þessari sviðsmynd OECD. Vel að merkja er þetta sviðsmynd fyrir 2°C en ekki þá einu og hálfu gráðu sem við þurfum að ná þannig að þetta er væntanlega vanáætlað. 4% af landsframleiðslu, skiptum því jafnt á milli ríkis annars vegar og sveitarfélaga og einkageira hins vegar. Segjum að sveitarfélög og einkageirinn eigi að sjá um helminginn af þessu framlagi og ríkið sjái þá um 2%. 2% af landsframleiðslu Íslands væru 60 milljarðar á ári. Það er bara það sem sérfræðingar OECD slumpa á. Með 13 milljörðum erum við rétt komin af stað. Það er svo margt sem ég ætlaði að segja í viðbót, best að ég stökkvi bara örsnöggt yfir í Samtökin '78 rétt að lokum, vegna þess að hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson minntist á það áðan. Þetta er svo bjánalegt, frú forseti, að það hálfa væri nóg. Samkvæmt síðu 333 í frumvarpinu lækkar fjárheimild vegna þess að framlag til Samtakanna '78 fellur niður, framlag sem er orðinn árviss viðburður að falli niður á fjárlögum. Hvað er að fólki upp í ráðuneytum? Samtökin '78 eru bara ein af mörgum samtökum sem eru að lenda í einhverju svipuðu. Á hverju einasta ári er þeim boðið upp á að eyða aðventunni í að elta okkur á þinginu, elta ráðherrana og sníkja nýja samninga og sníkja þessa peninga aftur. Þetta er svo mikill dónaskapur að ég skil ekki hvernig fólki dettur þetta í hug. Ég vona að það sé yfirsjón hjá ráðuneytinu að hafa fellt þetta út, sérstaklega miðað við það markmið samstarfsyfirlýsingar stjórnarinnar að ætla að koma Íslandi í fremstu röð í málefnum hinsegin fólks. [[Forseti hringir.]]Ég vona að þetta sé yfirsjón en hvað sem þetta er þarf að leiðrétta það.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir orð hv. þingmanns um námslánakerfið og stúdenta. Það er ekkert í þessu fjárlagafrumvarpi sem bendir til þess að til standi að hækka grunnframfærslu námsmanna, hækka fæðingarstyrk námsmanna, hækka frítekjumark námsmanna eða tryggja aðgang þeirra að atvinnuleysistryggingakerfinu eins og stúdentaráð hefur margsinnis kallað eftir og stúdentahreyfingin öll. Þetta eru bara ósköp kaldar kveðjur til ungs fólks og fólks í námi. Ég sá það líka að orðin námsmenn eða kjör námsmanna komu hvergi fyrir í stjórnarsáttmála nýju ríkisstjórnarinnar. Þetta er fólk sem hefur svo sannarlega tekið á sig lífskjaraskerðingu í heimsfaraldrinum og ég velti því bara fyrir mér og fæ að beina því til hv. þingmanns: Getum við gert okkur einhverjar vonir um að úr þessu verði bætt núna milli umræðna? Væri það ekki lágmarkskrafa að fjárlaganefnd, og við öll hér á Alþingi, fái mjög greinargóðar skýringar á því á næstu dögum hvað raunverulega stendur til og hvað núverandi ríkisstjórn hefur í hyggju hvað varðar réttindi og kjör námsmanna?
Frú forseti. Já, það er áberandi, eins og hv. þingmaður nefnir, að námsfólk er ekki nefnt í samstarfsyfirlýsingunni og ef ég man rétt eru háskólar og rannsóknir eiginlega ekki sjálfstætt viðfangsefni í þessum sáttmála heldur bara nefnt í tengslum við atvinnuvegina sem ríkisstjórninni finnst þau eiga að þjóna. Ég hef miklar áhyggjur af menntastefnu þessarar stjórnar út frá lestri samstarfsyfirlýsingarinnar og fjárlagafrumvarpsins. Þær áhyggjur minnkuðu ekkert mikið þegar fréttist að hæstv. ráðherra, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, væri að fá Ásdísi Höllu Bragadóttur inn í ráðuneytið til að skipuleggja mál þar innan húss. Þá grunar mig að það verði dálítill nýfrjálshyggjutónn sleginn varðandi vísindi og æðstu menntun í landinu. Er einhver von? Nei, ég held ekki, ekki frekar en hjá síðustu ríkisstjórn sem móaðist í fjögur ár við að bæta kjör námsmanna.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé við hæfi að halda áfram að tala aðeins um málefni ungs fólks og framtíðarinnar. Í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar er fjallað mikið um lýðheilsu og forvarnir, það eru orð sem koma oft fyrir og ekki að ástæðulausu. Það er fátt mikilvægara, þegar heimsfaraldur geisar með tilheyrandi sóttvarnaaðgerðum og samskiptatakmörkunum, einangrun og einmanaleika. Þess vegna eru það talsverð vonbrigði að sjá hve fjármunir eru naumt skammtaðir til lýðheilsumála og forvarna í þessu frumvarpi. Það er beinlínis gert ráð fyrir að framlög til lýðheilsu, forvarna og eftirlits dragist saman milli ára og haldi svo áfram að lækka árið þar á eftir. Mig langar að beina þeirri spurningu til hv. þingmanns hvort hann deili áhyggjum mínum af þessum áformum ríkisstjórnarinnar.
Frú forseti. Ég held að í þessu endurspeglist kannski almennt vandamál við það hvernig fjárlögin eru sett upp. Það hefur verið sett stefna, kannski til fimm ára, um einhverja þætti lýðheilsumála. Hún er síðan afrituð og límd inn í fjárlög og fjármálaáætlun. Þegar við vorum að gagnrýna það að framlög til loftslagsmála færu húrrandi niður eftir næsta ár var okkur alltaf bent á að það væri allt í lagi, það kæmi örugglega ný stefna einhvern tímann seinna og þá myndi þetta hækka. Vandinn er nefnilega að þessi fjárlög, eins og stefnuyfirlýsingin, eru kannski meira eins og ársskýrsla, ég vil ekki segja uppsóp. Það er búið að safna saman öllum stefnuplöggum sem stjórnin gerði á síðasta kjörtímabili og púsla þeim einhvern veginn saman. Það er ekkert nýtt í þessu. Ef það væri eitthvað nýtt værum við ekki að [[Forseti hringir.]]sjá liði eins og loftslagsmál eða lýðheilsu lækka í langtímasýninni heldur einmitt þvert á móti hækka.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir ræðuna. Mig langar að spyrja hann um hræsnina í loftslagsmálum, þessa ótrúlegu hræsni þegar við erum að tala um að 13 milljarðar fari í málaflokkinn en erum á sama tíma að selja loftslagskvóta fyrir milljarða til umhverfissóða sem nýta kjarnorku, kol og olíu. Það sýnir okkur að þegar svona gróðalind er einu sinni komin af stað verður erfitt að stoppa það. Við höfum annað dæmi um furðulega gróðalind þegar verið er að níðast á einu dýri til að búa til hormón til að geta níðst á öðru dýri og það er allt í lagi af því að það skilar svo miklum gróða. Sér hv. þingmaður fyrir sér að hægt sé að stöðva svona gróðahyggju, t.d. í loftslagsmálum? Og ef við næðum stjórn á öllum okkar loftslagsmálum og værum til fyrirmyndar hversu miklu í prósentum, 0,000X%, myndi það skila á heimsmælikvarða?
Frú forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi hitt naglann á höfuðið með því að benda einmitt á hræsnina í loftslagsmálum sem er stóra vandamálið á heimsvísu í þessum málaflokki. Nú sótti ég ráðstefnuna í Glasgow í síðasta mánuði. Þar var stóra gjáin í salnum á milli okkar frá ríkari löndum heims og fólksins frá fátækari ríkjunum sem er farið að finna fyrir áhrifum loftslagsbreytinga á eigin skinni. Stóra hræsnin er sú að í París lofuðu ríki heims að leggja 100 milljarða dala í sjóð sem ættu að renna til að hjálpa fátækari ríkjum að komast yfir hjallann, að þróa loftslagsvænni tækni og að bregðast við neikvæðum afleiðingum. Þessir 100 milljarðar áttu að nást á síðasta ári og 80 milljarðar skiluðu sér, 80 af 100. Á sama tíma eru þessi ríku lönd að [[Forseti hringir.]]hreykja sér af góðum árangri heima fyrir og kannski að skamma fátæku ríkin fyrir að standa sig ekki nógu vel en standa síðan ekki sjálf við gefin loforð gagnvart fátækum löndum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ég get ekki annað en verið innilega sammála honum. Menn komu þarna á einkaþotum til Glasgow, flugu burt í einkaþotum og töluðu en engar efndir. Það er annað sem sló mig líka þegar hv. þingmaður var að tala um tengiltvinnbíla en ég hafði á tilfinningunni að hann væri ekki ánægður með að þeir fengju niðurgreiðslu af því að þeir væru með brunahreyfil, dísil. En horfum á það, þeir eru með hleðslu upp á rafmagn í 50 km. Það dugar yfirleitt í flestar ferðir hér innan bæjar og innan sveitar og borga á landinu. Þetta er í 90% tilfella eingöngu notað þegar fara þarf lengri ferðir. Á sama tíma er fólk kannski á gömlum bílum sem menga gífurlega mikið, sem drepa ekki á sér. Svo eru aðrir á bílum sem drepa á sér í hvert einasta skipti í hægaganginum hérna þegar þú kemst 1 km á klukkustund og ert kannski klukkutíma að fara 10 km. Er þá ekki betra að vera á tvinnbíl, rafmagnsbíl, sem fer aldrei yfir á brunahreyfil?
Frú forseti. Nú kemur hv. þingmaður að tómum kofanum hjá mér því að ég er búinn að gleyma öllum tölunum. En málið er að þetta hefur verið rannsakað með tengiltvinnbíla. Það hefur verið rannsakað hvernig íslenskir bíleigendur nota tengiltvinnbíla og niðurstaðan varð sú að stór hluti ferða byrjar með rafgeyminn tóman þannig að þessir bílar eru mjög oft að keyra allt of mikið á bensíni. Ef við horfum síðan á það hvernig þessir bílar eru notaðir sem bílaleigubílar þá hverfa einmitt jákvæðu kostir rafhlöðunnar við það hvernig meðalferðamaðurinn notar bílinn, keyrir mikið á hverjum degi og er kannski ekki í aðstöðu til að stinga í samband að kvöldi. Þetta átti alltaf að vera millibilistækni og ég held að við séum komin á þann tímapunkt að við þurfum að stíga næsta skref. En það sem við þurfum að gera er að hjálpa [[Forseti hringir.]]fólkinu sem vill losna við mengandi drusluna sína og færa sig yfir í einhvern annan farkost, hvort sem það er hreinn rafbíll [[Forseti hringir.]]eða borgarlína eða hvað það er sem við þurfum til að bæta ástandið. Það skiptir mjög miklu máli [[Forseti hringir.]]að gera einmitt þeim tekjuminni kleift að stíga það skref svo að græna umbyltingin sé ekki bara á færi hinna ríku.
Forseti minnir hv. þingmenn á að gæta að tímamörkum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna sem hann flutti áðan, fín yfirferð yfir loftslagsmálin og hann kom aðeins inn á það sem margir aðrir hafa talað um hér í ræðustól og er auðvitað mjög mikilvægt viðfangsefni þegar við erum að ræða um fjárlög, þ.e. hvernig þetta allt saman ber að. Við erum með haustkosningar, við erum með langan tíma þar sem er verið að finna út úr þessu með Norðvesturkjördæmi, það er verið að mynda ríkisstjórn og svo komum við hér og erum að vinna í fjárlögum svolítið á hundavaði. En ég sakna þess aðeins að við ræðum líka pínulítið að það situr ekkert þing í marga mánuði áður en kosið er. Við förum í kosningabaráttu að hausti til, upp úr sumri, og við vitum nú hvernig íslensku sumrin eru og móttakarinn hjá fólki í hinni pólitísku umræðu þegar mest á ríður er kannski svolítið dofinn. Ég held að við höfum öll fundið svolítið fyrir því í kosningabaráttunni að það er öðruvísi að ræða þetta upp úr sumarmánuðum heldur en í lok vetrar. Ég ætlaði að fá að heyra hjá hv. þingmanni hvort hann deili þeirri skoðun minni að þetta séu líka rök gegn því að það sé verið að kjósa að hausti.
Frú forseti. Fyrst varðandi doðann sem hv. þingmaður nefnir að hafi kannski verið hjá kjósendum í kringum haustkosningar, ég á erfiðara með að segja til um það. Ég held að Covid spili líka inn í og aðstæður í kringum það og svo kannski vorum við bara ekki nógu spennandi, ég veit það ekki. En stóra vandamálið er einmitt þetta, að eftirlitshlutverk þingsins hafi verið tekið úr sambandi í næstum hálft ár. Í hálft ár sat eftirlitslaus ríkisstjórn á neyðartímum. Það er stórhættulegt og stóralvarlegt að ríkisstjórnin hafi tekið sér þann tíma, bæði með því að boða til haustkosninga og síðan með því að leyfa þinginu að hanga í tvo mánuði eftir kosningar frekar en að leysa hraðar úr vandanum eða boða bara þing með þeim þingmönnum sem voru með óskorað rétt kjörbréf frá upphafi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þetta er einmitt mjög mikilvægur punktur, eftirlitshlutverkið sem þingið á að hafa. Það að stjórnarandstaðan hafi ekki formlegan vettvang í nokkra mánuði á kosningaári er auðvitað algerlega ótækt. Ég held að við hljótum flest að sjá það. Síðan er annað, og ég hygg að það séu strax komnar tillögur í þinginu um að bregðast aðeins við því, og það er þessi aðstöðumunur sem við höfum séð. Á meðan þingið getur ekki sinnt aðhaldshlutverki sínu af því að það er í sumarfríi og kemur ekki saman fyrr en mörgum vikum eftir kosningar að hausti þá er þessi aðstöðumunur, þegar ríkisstjórnin og ráðherrarnir geta verið að dæla út fjármunum og spegla sig í sviðsljósinu út frá þeirri aðstöðu sem þeir hafa og ég hygg að tillaga sé komin fram í þinginu um að reyna að bregðast við þeim aðstöðumun og spyr hvort það sé ekki eitthvað sem þingmaðurinn vill deila skoðun sinni á með þingheimi.
Frú forseti. Þetta var kostulegur tími rétt fyrir kosningar, mjög mikið af samningum sem þurfti að undirrita, mjög mikið af borðum sem þurfti að klippa og skóflustungur sem þurftu að eiga sér stað. Auðvitað á að girða fyrir þetta. Auðvitað er þetta ekkert annað en hluti af PR-herferð kosningamaskínunnar. Við tókum á þessu hvað snertir þingmenn síðasta vor þegar við samþykktum breytingar á reglum um það hvernig þingmenn geta fengið ferðakostnað endurgreiddan til þess að við sem vorum í kosningabaráttu sem sitjandi þingmenn hefðum ekki það forskot á fólk sem væri að berjast fyrir nýju þingsæti að við gætum látið hið opinbera borga allar ferðir fyrir okkur. Það er náttúrlega fáránlegt ef sitjandi þingmaður getur hoppað hvert á land sem er og bara sent Alþingi reikninginn og notað það í kosningabaráttu sinni. Þess vegna settum við tímamörk á það og auðvitað eigum við að gera sambærilegt gagnvart ráðherrum og þessum gjafapokum sem þeir ganga með um allar sveitir fyrir kosningar.
Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir yfirgripsmikla ræðu um loftslagsmál og ýmiss konar réttindamál. Mig langar að byrja þar. Ég hjó eftir því að hann nefndi atvinnuleysistryggingar námsmanna sem námsmenn hafa verið að horfa til í langan tíma og óskað eftir að fá að sitja við sama borð og aðrir. Mig langar af því tilefni að minna á að til er svokallaður Atvinnuleysistryggingasjóður sem er fjármagnaður með tryggingagjaldi og eins og vegna annarra starfsmanna er gjald borgað vegna námsmanna og það fer síðan í Atvinnuleysistryggingasjóð. Það var á sínum tíma sjálfstæður sjóður en var síðan tekinn inn í ríkissjóð eins og margar aðrar sértækar greiðslur. Ég spyr hv. þingmann: Er ekki verið að hafa rétt af fólki sem hefur greitt í tiltekinn sjóð? Er ekki rétt að námsmenn fái í það minnsta hlutfallslegar bætur miðað við það sem greitt hefur verið í sjóðinn?
Frú forseti. Ég verð eiginlega bara reiður þegar ég fer að hugsa um þetta. Stúdentaráð Háskóla Íslands sendi inn umsagnir níu sinnum, að mig minnir, síðasta eina og hálfa árið vegna fjáraukalaga og alls konar viðbragða við Covid sem fóru hér í gegnum þingið. Níu sinnum sagði stúdentaráð akkúrat þetta. Það er ekki verið að biðja um neina ölmusu. Það er bara verið að biðja um að námsfólk sem vinnur með skóla, og af þeim launum er greitt tryggingagjald, njóti þess sem tryggingagjaldið veitir öllu öðru fólki, það er bara einfalt. Þetta eru réttindi sem fólk vinnur sér inn, þetta er gjald sem er greitt, en námsfólk fær ekki að snerta þennan pening. Samt erum við með kerfi þar sem grunnframfærslan er 196.000 kr. á mánuði, munum það. Þetta er kerfi sem er sniðið til að fólk verði að vinna með skóla. Það verður að gera það. 70% íslenskra námsmanna vinna með skóla, hæsta hlutfall í Evrópu. Við erum búin að neyða þetta fólk út á vinnumarkaðinn. Svo þegar vinnan hverfur þá fá þau ekki atvinnuleysisbætur.
Virðulegur forseti. Mig langar líka að fara inn á loftslagssviðið. Í ræðu í dag var talað um að við ættum bara að halda áfram að framleiða mikið af því að við værum svo græn. Ég vil bara minna á þynningarsvæði sem verða til í kringum álverin. En mig langar líka að nefna kísilverin sem eru að framleiða kísilmálm sem á að vera svo umhverfisvænn, nýttur í símana okkar og tölvurnar. Þannig er að í Helguvík stendur óstarfhæf kísilverksmiðja og eigandinn er áfram um að koma henni í gang aftur. En í dag greinir Kjarninn frá því að á þeim tíma sem verksmiðjan starfaði, frá 2016–2017, voru 10.500 tonn af kolum og tæplega 3.000 tonn af viðarkolum notuð á tíu mánuðum. Það voru 97 tonn af dísilolíu [[Forseti hringir.]]og bensíni notuð og losun koltvísýrings frá jarðefnaeldsneyti var 31.410 tonn og frá lífmassa 33.847 tonn, [[Forseti hringir.]]samtals um 65.257 tonn. Losuð voru 115 tonn af brennisteinsdíoxíði út í andrúmsloftið en vegna tæknilegra örðugleika var ekki hægt að mæla svifryk. Er þetta réttlætanlegt?
Frú forseti. Einfalda svarið er nei. Það er ekkert mjög langt síðan að íslensk stjórnvöld auglýstu Ísland sem áfangastað fyrir fyrirtæki sem vildu kaupa raforku á útsöluverði og þyrftu ekki að hafa of miklar áhyggjur af regluverki til að vernda umhverfið eða íbúa í nágrenni stóriðjunnar. Sá tími er löngu liðinn. Svona iðjuver eru bara arfur fortíðar sem við erum sem betur fer í flestum flokkum búin að átta okkur á. Þessi mantra um að alltaf þurfi að framleiða meira og meira er síðan eitthvað sem við þurfum að fara að venja okkur af. Þó að framleiðslan sé grænni þurfum við líka að fara að framleiða minna. Heimurinn þarf að ná fram sömu velsæld og hamingju með minna dóti. Tökum dæmi af rafmagnsbílum. [[Forseti hringir.]]Ef við myndum ætla að skipta öllum bensínbílum út fyrir rafmagnsbíla þá myndum við lenda í auðlindaþurrð á svo mörgum stöðum að það myndi valda [[Forseti hringir.]]umhverfishörmungum. Þess vegna þurfum við alvörukerfisbreytingar. Við megum ekki taka gamla módelið og bara skipta um mótor í því. Við þurfum alvörukerfisbreytingar og þær er ekki að sjá hjá þessari ríkisstjórn.
Frú forseti. Í þessari seinni ræðu minni ætla ég að reyna að einbeita mér að tilteknum efnisatriðum fjárlaganna þar sem ég verð að viðurkenna upp á mig þá skömm að í fyrri ræðu minni fór ég ansi oft í svona heildarmyndar- og verklagsvangaveltur sem þó verður að hafa í huga að skipta máli, sérstaklega þegar á að afgreiða fjárlög með einhvers lags verklagi langstökks án atrennu í þessu samhengi, þar sem enginn tími vinnst til hluta. Það er hálfskrýtið að þegar sé búið að flagga miklum breytingum frá fjármálaráðuneytinu á milli umræðna í fjárlaganefnd sem þýðir að til að mynda minni stjórnarandstöðuflokkarnir sem eiga ekki fulltrúa í fjárlaganefnd fá enga beina tengingu við hvað stjórnvöld ætla sér að segja fyrr en málið er komið til 2. umr. og það er auðvitað ekki boðlegt. Það væri rétt að þær línur væru lagðar hér strax fyrir þingið þannig að við værum ekki að sjá til að mynda í fjölmiðlum í dag svör á þeim nótum, af því að ég kom hér inn á verkefnið Allir vinna í gær, en viðbrögð fjármálaráðuneytisins hvað það varðar voru í dag á þessum nótum, með leyfi forseta: „Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, segir að átakið Allir vinna verði tekið fyrir í ráðherranefnd og mat lagt á árangurinn. „Ég geri ráð fyrir að í kjölfar þess komi tillaga frá mér til ríkisstjórnar um framhaldið.““ Þetta er sagt þegar við erum komin inn í desember og fjárlög þurfa að klárast fyrir áramót. Eftir tveggja mánaða spjall, kaffispjall forystumanna ríkisstjórnarflokkanna, er æðisérstakt að vangaveltur séu að hefjast um verkefni eins og þetta núna. En það er annað mál, látum það liggja á milli hluta í bili. Mig langar til að koma inn á atriði sem voru bundnar sérstakar væntingar við í tengslum við uppbyggingu samgöngumannvirkja og samþykkt sérstök lög á liðnu kjörtímabili um svokölluð samvinnuverkefni, PPP. Undir þau fóru sex stór verkefni; Hringvegur um Hornafjarðarfljót, Axarvegur um Öxi, ný brú yfir Ölfusá, Sundabraut var þar líka inni, jarðgöng um Reynisfjall og ný Hvalfjarðargöng. Þetta eru engin smáverkefni og það var blásið með þeim hætti í lúðra að halda mátti að þau væru öll handan við hornið. En ég spurði þrjá af fyrirsvarsmönnum ríkisstjórnarinnar og stjórnarflokkanna, annaðhvort í ráðuneytum eða nefndum, í gær hvernig þessi mál stæðu, undirbúningur þessara samvinnuverkefna. Það er vægt til orða tekið að segja að farið hafi verið undan í flæmingi í svörum. Ég vil beina því til fulltrúa í fjárlaganefnd að reyna að fá einhvern botn í þetta því að þetta skiptir verulegu máli, ekki bara hvað varðar þau sex verkefni sem hér eru undir heldur sé ég ekki annað en að þetta geti haft áhrif á alla möguleika í nýfjárfestingu í samgöngukerfinu ef þessi leið, sem svo mikið var látið með, er með einum eða öðrum hætti að sigla í strand. Það dugar auðvitað ekki að hæstv. þáverandi samgönguráðherra, núverandi innviðaráðherra, sé áhugasamur um málið ef það er stopp, þá er það bara eins og glærurnar hans Dags, það býr enginn í þeim. Við verðum að fá fast land undir fætur hvað það varðar hvernig þessum málum fram vindur, því að eftir því sem ég best veit þá eru þau stopp. Það hefur ekki bara áhrif á þau verkefni sem hér eru undir heldur fjölmörg önnur. Hér er ég með útprentaða síðu, samantekt af vef Stjórnarráðsins, þar sem verið er að taka saman upplýsingar um fjárlög fyrir árið 2022. Þá liggur fyrir að fjárveitingar til samgöngu- og fjarskiptamála hvað fjárfestingarhluta varðar fara niður um 22,4% á milli ára. Það má færa rök fyrir því að það hafi verið viðbúið að nýfjárfesting færi niður á milli ára í ljósi átaksverkefna sem var farið í í tengslum við Covid-faraldurinn. En það sem kannski var ekki alveg eins fyrirséð var að samdráttur í fjárfestingum í samgöngu- og fjarskiptamálum héldi áfram. Og þegar við skoðum uppsafnaðan samdrátt á árunum 2021–2024, samkvæmt þessum gögnum frá fjármálaráðuneytinu, er sá uppsafnaði samdráttur 37%. Það er farið að sjá býsna mikið á nýfjárfestingargetunni þegar hlutföllin eru orðin þannig. Mikilvæg verkefni sjáum við svona í fjarska í samgönguáætlun, alla vega hvað lúkningu varðar, svo ég nefni bara tvö verkefni úr því kjördæmi sem ég er kosinn fyrir, norðvestur. Það er Skógarstrandarvegur, sem er stofnvegur. Þetta er ekki tengivegur, þetta er stofnvegur og er með verstu vegum landsins. Ef þetta er línan sem er lögð er það ekki tilefni til bjartsýni hvað framvindu þess vegar varðar. Jafnframt vil ég nefna Vatnsnesveginn sem er, leyfi ég mér að segja, heimsfrægur vegna þeirra mynda sem erlendir ferðamenn sem heimsækja Hvítserk taka af því þvottabretti sem menn keyra um þar. Ég hef komið þar að bíl sem beinlínis skoppaði út af veginum eftir að hafa lent í nokkrum holum í röð þar sem erlendir ferðamenn voru agndofa utan við veginn og skildu ekki í hvaða ósköpum þeir voru lentir. Þetta eru atriði sem ég vil skora á hv. fjárlaganefnd að skoða vegna þess að það skiptir gríðarlega miklu máli að verkefni samgönguáætlunar komist áfram og ekki síður að við þingmenn vitum hver staðan er raunverulega á þessu samvinnuverkefnamáli sem átti að bjarga svo miklu. Mig langar til viðbótar að nefna málefni Breiðafjarðarferjunnar Baldurs. Það er nú þekkt hvernig ástand ferjunnar hefur verið undanfarin ár. Fyrir níu mánuðum síðan, í viðtali á Ríkisútvarpinu, segir hæstv. samgönguráðherra, nú innviðaráðherra, í umræðu um ástand Baldurs, að það sé ekkert annað að gera en að horfa til þess að endurnýja ferjuna. Hér segir, með leyfi forseta, haft eftir ráðherranum: „Það þýðir auðvitað ný ferja. Ég get ekki séð annað en að þarna þurfi að vera öflug ferja.“ Síðan kemur fram síðar í fréttinni að samningur Sæferða, sem gildir til vormánaða 2022, sem er núna í vor, sé með möguleika á framlengingu í eitt ár. Sem sagt, samning um núverandi Breiðafjarðarferju er hægt að framlengja til vorsins 2023. Það þýðir að ég gaf mér að einhverjar sérstakar aðgerðir væru kynntar í þessu frumvarpi því ég trúi því tæplega að það sé hægt að koma einum Baldri fyrir innan ramma samgönguráðuneytisins. Þá er svigrúmið meira en af er látið í gegnum allt síðasta kjörtímabil. En Breiðafjarðarferjan Baldur er ekki nefnd einu orði á þeim hundruð blaðsíðna sem fjárlagafrumvarpið fyllir. Ég vil beina því til hv. fjárlaganefndar að skoða þetta mál. Ef við ætlum að láta reka á reiðanum hvað endurnýjaðan Baldur varðar til næstu fjárlaga þá verður skipið siglt, hvað það varðar að við getum undirbúið það með forsvaranlegum fyrirvara. Ég ítreka það að ég hvet fjárlaganefnd til að spyrjast fyrir um það með hvaða hætti undirbúningur að innleiðingu nýrrar Breiðafjarðarferju er háttað. Það eru ekki nein merki þess í því fjárlagafrumvarpi sem hér liggur fyrir og ef við ætlum að bíða til næstu fjárlaga, eins og ég segi, þá eru ekki eftir nema nokkrir mánuðir af líftíma samningsins eftir framlengingu þannig að þá verðum við í verulegri tímaþröng og hætt við að lausnirnar verði meira í anda skítareddinga heldur en skynsamlegrar framtíðarlausnar hvað siglingar yfir Breiðafjörð varðar. Ég vil síðan ítreka aftur ósk mína um að fjárlaganefnd hafi frumkvæði að því að leiða í jörð sjónarmið er snúa að verkefninu Allir vinna, sem virðist lítt hafa verið rætt á vettvangi ríkisstjórnarinnar enn sem komið er, þannig að það verði enginn vafi á því þegar málið kemur hér inn til 2. umr. hvernig það stendur.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir ræðuna og vil tala við hann um samgöngumálin. Ég held að það geti ekki verið eitt einasta barn þingmanns, allra síst í núverandi ríkisstjórn eða síðustu ríkisstjórn, eða ráðherra sem þarf að fara um þennan stórfurðulega veg sem er svo holóttur að það er eiginlega hola ofan í holu. Ég spyr mig: Hvernig getum við leyft börnunum að fara í skóla eftir svona vegi? Ég sé fyrir mér að þau fái garnaflækju og jafnvel verði fyrir, ég veit ekki hverju, við það að hristast í skólann, kvölds og morgna. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum eigum við að trúa því að ríkisstjórnin sé að fara í bætur á vegum og bora heilu fjöllin ef þau geta ekki einu sinni séð um svona veg? Þetta er svo langt gengið að sveitarstjórnin er farin að safna til að reyna að knýja á um að eitthvað sé gert í þessu stórfurðulega máli, því að þetta hefur ekki gerst einu sinni heldur höfum við horft upp á þetta ár eftir ár. Ég hugsa hversu mikið tjón hafi orðið á bílum, hverjar afleiðingar séu af því að hristast þarna fimm daga vikunnar, tíu sinnum, kvölds og morgna. Ég spyr mig: Hefur hv. þingmaður einhverja trú á því að þessi samgönguáætlun ríkisstjórnarinnar gangi upp í sjálfu sér? Þau eru ekki byrjuð að skera niður og geta ekki einu sinni sett fé í þennan veg.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Fyrst hvað varðar tjón á bílum: Það er algerlega augljóst að þarna er á ferðinni sérstakur landsbyggðarskattur sem snýr að þeim svæðum þar sem fólk þarf að aka um verstu malarvegina til að sinna daglegu lífi sínu. En Vatnsnesvegur er auðvitað fullkomlega óforsvaranlegur og hefur verið lengi og skólaaksturinn þar til skammar, sem sagt hvaða aðstæður börnum er boðið upp á. En skólaakstur er til staðar þarna. Síðan horfum við á veg eins og Skógarstrandarveginn sem tengir Snæfellsnesið og Dali og hann hefur nú verið svo slæmur á köflum að það er hægt að segja að fólk sé beinlínis hætt að nota hann. Hann er svo slæmur að það er orðin hverfandi umferð og samvinna á milli þessara svæða sem var svo mikil áður, vegna þessara samgönguvandamála. Og þarna er ekki verið að fara yfir einhverjar heiði eða vetrarfærð erfið vegna þess, heldur er vegurinn ónýtur og hefur verið lengi. Eins og mér sýnast mál liggja núna þá gengur mjög hægt að ná fram bótum þar á. En Vatnsnesvegur getur ekki annað en framkallað garnaflækjur ef eitthvað gerir það og við verðum bara að finna leiðir til að komast til betri vegar með þetta. Ég hef verið þeirrar skoðunar að við eigum að útfæra eins konar samgöngusáttmála landsbyggðarinnar á svipuðum forsendum og samgöngusáttmáli höfuðborgarsvæðisins var gerður, setja það í sér félag þar sem er tekið myndarlegt lán sem verður greitt niður yfir lengri tíma og samgöngukerfið verði fært inn í nútímann með hraustlegu átaki - sem er í raun ekki átak, þetta tekur auðvitað tíma - sem býður upp á það að verktakar geti skipulagt sig og byggt upp það afl sem þarf til að takast á við stórar framkvæmdir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og get ekki annað en verið innilega sammála honum. Ég held að þetta valdi ekki bara garnaflækju heldur líka heilahristingi. Það besta sem við gerðum væri eiginlega að skylda hvern þann ráðherra sem sinnir þessum málaflokki til að keyra þennan veg til vinnu. Þá yrði eitthvað gert á stundinni, menn yrðu ekki lengi að koma veginum í lag. Það eru svona kaflar úti um allt, hrikalega lélegir kaflar, og maður skilur ekki að það skuli ekki vera gerð úttekt á veginum. Þetta er ekki bara um umferðarmál heldur líka heilbrigðismál vegna tjónsins sem verður af veginum. Bílar þeytast út af og tjón verður á bílunum og fólk slasast auk þess sem maður veit ekki hvaða afleiðingar það hefur fyrir börn að þurfa fara slíka vegi, eins og ég segi, tíu sinnum í viku. Þetta segir okkur að við eigum að kortleggja svona vegi en ég hef enga trú á að ríkisstjórnin geri það, taki þá út. Því miður.
Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Ég náði ekki að koma inn á spurningu hv. þingmanns í fyrra andsvari sem ég ætla að koma inn á núna, sem snýr að tiltrú minni á samgönguáætluninni eins og hún liggur fyrir. Það er tvennt sem dregur mjög verulega úr tiltrú minni á annars vegar 15 ára áætluninni, þ.e. þetta atriði sem snýr að samvinnuverkefnunum sem virðist einhvern veginn vera miklu óljósara en ráð var fyrir gert. Hitt er að þriðja áætlunartímabil samgönguáætlunar, langtímaáætlunarinnar, er held ég að miklu leyti úti í vindinum. Þetta er einhver minnislisti. Það er mjög fjarri því að hægt sé að hafa raunhæfar væntingar um að það sé fjármagnað miðað við hvernig fjármögnunartakturinn er í núverandi áætlunum, miðað við það að til nýframkvæmda á árinu 2024 samkvæmt samgönguáætlun eru einungis áætlaðir 10,5 milljarðar. Menn komast því miður ekki langt á því.
Frú forseti. Mig langar aðeins að rifja upp með hv. þingmanni þetta furðufrumvarp um samvinnuverkefni um samgönguframkvæmdir sem var samþykkt hér á 150. löggjafarþingi, ekki með atkvæði mínu og ekki heldur með atkvæði hv. þm. Bergþórs Ólasonar ef ég man rétt. Það frumvarp var ekki lagt fram vegna þess að ríkið gæti ekki lagt vegi, það var ekki lagt fram vegna þess að ríkið gæti ekki byggt brýr eða grafið göng. Það frumvarp var bara lagt fram og það stóð hreinlega í greinargerð, til að komast fram hjá reglum laga um opinber fjármál með því að taka út fyrir sviga stórar framkvæmdir sem annars myndu ekki líta nógu vel út þegar kæmi að skuldaviðmiðum ríkissjóðs. Það þarf ekkert einhverja stórsókn í PPP-framkvæmdum til að ríkið geti grafið göng, lagt vegi eða byggt brýr. Ríki þarf bara að ákveða að gera það. Eina ástæðan fyrir því að það þarf að leggja sérstakan skatt á fólk sem fer um þessi tilteknu samgöngumannvirki er sú að ríkisstjórnin nær ekki saman um það að beita ríkissjóði í þessar framkvæmdir. Og hræða ekki sporin þegar fyrirmyndin í þessu samvinnuverkefnafrumvarpi var Vaðlaheiðargöng? Það var bent á þau sem sérstaklega vel heppnað dæmi um svona framkvæmdir. Það er einmitt talað um Vaðlaheiðargöng í þessu fjárlagafrumvarpi. Félagið gat ekki endurgreitt ríkinu skuld sína við ríkissjóð. Sú PPP-framkvæmd er bara „fallítt“, ríkið þarf að taka hana yfir. En í stjórnarsáttmálanum er engu að síður talað um að halda áfram á Vaðlaheiðarbrautinni, búa jafnvel til opinbert félag um jarðgangagerð, sem hljómar eins og enn ein uppgjöfin fyrir því að ríkið sinni sínu hlutverki og hætti að búa til einhverjar hjáleiðir.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að ef við höfum komið lögum um opinber fjármál fyrir með þeim hætti að ef það þurfi að fara í krúsidúllur út af þeim þá geti það ekki hafa verið markmiðið. Samgöngubætur, nýframkvæmdir og viðhald á samgöngukerfinu er einfaldlega það mikilvægt verkefni hvað rekstur samfélagsins varðar að ég held að arðsemi þeirra sé alltaf umfram þann fjármögnunarkostnað sem ríkissjóður verður fyrir, sérstaklega í núverandi ástandi. Ef það eru lög um opinber fjármál, sem margt bendir til hvað varðar framsetningu laga um samgöngumannvirki á sínum tíma, sem þvinga menn í þessa átt, þá þurfum við mögulega að breyta lögum um opinber fjármál. Ég held að það sé beinlínis nauðsynlegt að skoða hvernig til hefur tekist með þá lagasetningu. Ég held að það sé mjög margt gott í henni, fyrirsjáanleiki og agi, en það er líka eitt og annað sem hefur kannski ekki tekist eins og til var ætlast. Nefni ég bara sem dæmi þennan undarlega skattastyrk sem ég tók til umræðu í ræðu minni í gær og undir stefnuræðu forsætisráðherra. Þar eru menn komnir á allt annan stað en lögin gerðu ráð fyrir hvað þann þátt varðar. Nú er búið að flagga því að það verði loksins farið að vinna þá vinnu sem er búið að kalla eftir allt síðasta kjörtímabil, varðandi það að uppfæra gjaldtökukerfi fyrir umferð, en við verðum að muna það á sama tíma að gjaldtaka af ökutækjum og akstri er gríðarlega há í heildina. [[Forseti hringir.]]Jafnvel þó að við tökum virðisaukaskatt af öllum þessum vörum út úr myndinni, þá er heildarskattlagning á akstur og ökutæki mjög há á Íslandi. [[Forseti hringir.]]En ef við horfum á heildarmyndina, ekki bara gömlu eyrnamerktu gjöldin, rennur mjög hóflegur hluti af því til reksturs og uppbyggingar vegakerfisins.
Frú forseti. Ég gróf upp frumvarpið um samvinnuverkefni í samgönguframkvæmdum og þar stendur, með leyfi forseta: „Miðað við núverandi stöðu í ríkisfjármálum er því nauðsynlegt, ef ráðast á í auknar samgönguframkvæmdir, að fela þær aðilum utan hins opinbera …“ Bara vegna þess að það skiptir máli í samhengi ríkisfjármála hvar upphæðin er bókfærð. Það er sama ríki sem greiðir þetta að fullu eða sami almenningur sem greiðir þetta að fullu og yfirleitt dýrara verði ef það er í gegnum PPP-framkvæmd. Það er bókhaldstrikk að búa til eitthvert kerfi utan um það og það er það sem á að fara að keyra á fullum krafti samkvæmt samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna. Ég er sammála þingmanninum um að þetta þurfi að skoða. Ef lög um opinber fjármál kalla á svona svindl, til að kasta ryki í augun á fólki, þá þarf að breyta kerfinu.
Frú forseti. Ég held að kjarnaatriðið verði alltaf að vera arðsemi framkvæmdanna. Þótt við hv. þingmaður séum eflaust á einhverjum stigum ósammála um mikilvægi hugtaksins arðsemi af fjárfestingum þá held ég engu að síður að samgönguverkefni séu bara þeirrar gerðar í eðli sínu að þau feli í sér umtalsverða arðsemi, jafnvel þó að ekki sé hægt að reikna hana upp á tvo aukastafi. Horfum t.d. til áhrifanna á Siglufjörð af göngunum sem þar voru gerð. Við erum að horfa á þetta gerast núna varðandi höfuðborgarsáttmálann. Þar er í rauninni verið að ná utan um ákveðinn framkvæmdapakka. Kannski er það lausnin hvað framkvæmdir á landsbyggðinni varðar en það á ekki að skipta máli. Allar þessar skuldir þarf að greiða á endanum og það er alveg örugglega þannig að þó að vaxtastig sé lágt um þessar mundir [[Forseti hringir.]]þá munu einkaaðilar ekki trompa aðgang ríkissjóðs að fjármagni hvað vaxtakjör og annað slíkt varðar. Það blasir við.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að ræða um samgöngumál og taka þá upp umræðu um hluti sem eru inni í plönum hjá ríkisstjórninni eins og Hvalfjarðargöng og Sundabraut. Þótt ég búi ekki í kjördæmi hv. þingmanns þá bý ég uppi í Kjós þannig að Sundabrautin yrði nú ansi góð viðbót við að stytta ferð mína hingað í bæinn á hverjum morgni. Það er einmitt það sem mig langaði aðeins að ræða. Nú hefur maður séð margt fólk flytja upp á Akranes og jafnvel upp í Borgarfjörð en vinna samt jafnvel hér í bænum og það hefur sérstaklega aukist eftir að Hvalfjarðargöngin urðu gjaldfrjáls. En þegar maður les sáttmála ríkisstjórnarinnar er endalaust talað um fjölbreyttar fjármagnanir til að gera þetta og hitt, sérstaklega í samgöngumálum. Eins og hv. þingmaður nefndi verður þetta oft að svokölluðum samvinnuverkefnum eða PPP-verkefnum og þau leiða oft til gjaldtöku. Sú gjaldtaka vinnur hins vegar á móti því að taka á þessari byggðaþróun. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvað honum þætti um það að vera með gjaldtöku í þessum framkvæmdum eða að vera með þær frjálsar og fjármagnaðar af ríkissjóði.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan þá er það mitt mat að gjaldtaka af ökutækjum og umferð sé mjög há nú þegar. Þegar við vorum að ræða þetta í umhverfis- og samgöngunefnd á liðnu kjörtímabili hélt ég á lofti því sjónarmiði að ef það ætti að fara í gjaldtöku sérstaklega á ákveðnum verkefnum þá yrði að koma til lækkun á almennri gjaldtöku á umferð á móti. Þá gæti einhver spurt: Bíddu, er það ekki bara leikur sem endar á núll? En það þarf ekki endilega að vera þannig vegna þess að ef við tökum þetta Covid-tímabil út fyrir sviga, sem er nú vonandi ekki varanlegt, þá er mjög hátt hlutfall umferðar á Íslandi einskiptisumferð; ferðamenn, Gísli Marteinn fær sér ábyggilega bíltúr af og til og þar fram eftir götunum, notendur sem eru ekki í daglegum ferðum yfir lengri veg. Í því samhengi getur þetta komið til greina. Það gekk t.d. mjög vel með Hvalfjarðargöngin, algjörlega frábær framkvæmd sem gekk upp og miklu meira en það hvað alla rekstrarþætti varðar. Arðsemi þeirra ganga varð t.d. örugglega hvergi meiri hvað þróun fasteignaverðs og annað þess háttar varðar en á Akranesi, svo fjarar það auðvitað út eins og gengur, en þetta hefur áhrif fyrir allt samfélagið norðan ganga. Meginatriðið held ég að verði að vera það að komast áfram með framkvæmdirnar því að í þeim felast svo mikil verðmæti í sjálfu sér og það er auðvitað algerlega galin staða að við séum hér enn án þess að Sundabraut sé komin af stað. Þegar ég hætti í starfi aðstoðarmanns samgönguráðherra í október 2006 var verkefnið rétt að komast af stað.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir greinargóð svör og það er gott að heyra að við séum báðir sammála um að framkvæmdir við Sundabraut megi fara að byrja. Það er kannski með mörg svona verkefni að þegar þeir sem eru við völd þurfa ekki að nýta sér þjónustuna þá lendir það einhvern veginn aftar á forgangslistanum, líkt og gerðist um árið þegar hætt var að niðurgreiða sýklalyf fyrir börn sem fengu eyrnabólgu af því að þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra átti ekki börn sem fengu eyrnabólgu. En mig langar að spyrja örstutt um ferjuna Baldur. Við urðum að sjálfsögðu öll mjög skelkuð þegar hún varð vélarvana fyrr í ár og það benti náttúrlega á margar öryggiskröfur sem hún uppfyllir ekki. En hvað telur hv. þingmaður að ný ferja á Breiðafirði gæti gert umfram það sem Baldur getur gert í dag?
Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Ég byrja á Baldri og reyni síðan að koma að einum punkti til viðbótar í lokin. Kláruð var þarfagreining um nýja ferju fyrir réttum mánuði, minnir mig að það hafi verið, og þar var haldið á lofti ýmsum sjónarmiðum. Þetta snýr að vöruflutningum á svæðinu, sunnanverðum Vestfjörðum og mögulega norðanverðum þegar göngin og vegakerfið á milli sunnanverðra og norðanverðra Vestfjarða verður komið í lag. Það eru vöruflutningar, það er bætt aðstaða farþega og ég er algerlega sannfærður um að Vestfirðirnir eigi eftir að springa út sem ferðamannasvæði á næstu árum. Við sjáum bara mat erlendra aðila á tækifærunum sem þar liggja þannig að ég held að þetta snúi að atvinnulífinu annars vegar og farþegaflutningum hins vegar, bæði fyrir einstaklinga og atvinnulífið. Að lokum vil ég lýsa því yfir að ég lít á það sem fullkomna uppgjöf þessarar ríkisstjórnar að hafa það að markmiði að Sundabraut verði tekin í notkun árið 2031. [[Forseti hringir.]]Það er einhver ömurlegasta uppgjöf sem ég hef orðið vitni að í samgöngumálum í langan tíma.
Frú forseti. Ég vil byrja á því atriði sem mun hafa einna mest áhrif á almenning í þessu frumvarpi. Það er sú staðreynd að kosningar fóru fram að hausti. Og hvers vegna segi ég það? Ég segi það vegna þess að haustkosningar eru óhagstæðar fyrir fólkið í landinu. Ríkisstjórnin getur upplifað þær sem þægilegar en þá þarf að vera alveg skýrt að það að kjósa að hausti, í því fyrirkomulagi sem við erum í núna, bitnar alltaf á almenningi í landinu. Þýðing fjárlaga er einfaldlega svo mikil fyrir samfélagið. Þar undir eru öll útgjöld og allar tekjur næsta árs, þetta verkefni á í ár að fá einungis þrjár vikur í vinnu og enginn vinnustaður með virðingu fyrir viðfangsefninu myndi vinna með þessum hætti. Þetta verklag, virðulegur forseti, var ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Við tökumst hér á um útgjöld og við ræðum um tekjur í þessari umræðu. Staðreyndin er hins vegar sú að þessi fáránlega stutti tími mun alltaf bitna á gæðum vinnunnar og um leið gæðum frumvarpsins. Fjárlög ættu að vera DNA ríkisstjórna. Þar birtist pólitísk hugmyndafræði þeirra skýrast. Þar sjáum við sýn stjórnvalda á mikilvægi málaflokka. Þar sjáum við hugmyndafræði þeirra um tekjuöflun og vitaskuld um útgjöld. Hlutverk þingsins er ekki bara að afgreiða frumvarpið, það er að ræða og rýna pólitíkina að baki, að takast á um leiðir og takast á um markmið og þess vegna þarf þessi umræða að fá að taka tíma. Þegar það gerist að stjórnarmyndunarviðræður verða þær næstlengstu í 30 ár þá blasir við að afleiðingin verður sú að vinnan verður bæði minni og hún verður lélegri. Þetta valdi ríkisstjórnin því að hún ákvað að kosningar skyldu fara fram í lok septembermánaðar í stað þess að kjósa að vori. Hún ákvað það þrátt fyrir að engar þær aðstæður væru í samfélaginu eða enginn sá pólitíski titringur sem kallaði á það. Með því var hún í reynd að snuða almenning um möguleikann á því að vandað yrði til verka við fjárlögin. Virðulegi forseti. Við aðstæður eins og íslenskt samfélag hefur farið í gegnum undanfarin tvö ár verður Alþingi að fá að sinna hlutverki sínu. Við þessar aðstæður er lýðræðisleg umræða ekki til trafala og það eru hörmuleg skilaboð til fólksins í landinu að hún verðskuldi ekki lágmarksvinnubrögð og lágmarkskröfur um svona mikilvægt mál. Umræðan er einmitt aldrei mikilvægari en við aðstæður eins og nú eru uppi. Einmitt núna skiptir máli að hafa pólitískan kjark til að takast á um hugmyndir. Án beittrar pólitískrar umræðu getur Alþingi ekki gætt hagsmuna almennings eins og því er ætlað. En eins og ég segi: Ríkisstjórnin hefur hagað málum þannig að tíminn til að ræða málið og tíminn til að rökræða og jafnvel að takast á um hugmyndir er lítill sem enginn. Er það vegna þess að fjárlagafrumvarpið þolir ekki rýnina, þolir ekki umræðuna? Og hvað er krafa um að afgreiða bara eða hlýða bara meiri hlutanum? Það er krafa um undirlægjuhátt. Krafa um að afgreiða hlutina með þessum hætti felur það í sér. Ég fjallaði um þessi sjónarmið í fyrstu ræðu minni á Alþingi. Þá var ljóst að heimsfaraldur myndi færa samfélaginu krefjandi verkefni. Ég talaði þá um hlutverk þingsins og mikilvægi þess að við tökumst á um hugmyndir. Um það snýst pólitíkin. Þannig þjónum við hagsmunum almennings. Samtalið þroskar hugmyndirnar um leið og við náum einfaldlega betri árangri með umræðunni en að vinna málin með þessum hætti. Það á að horfa til framtíðar því að reynslan af áföllum, bæði í hinu persónulega lífi og í stóra samhengi þjóðarinnar, kennir okkur að í kjölfarið skapast stundum tækifæri í breyttum aðstæðum. Þetta beinskeytta og opna samtal um hugmyndir og leiðir hefði þess vegna ekki bara verið æskilegt núna, það er nauðsynlegt. Staðan núna, þegar við höfum í næstum tvö ár glímt við heimsfaraldur, kallar á að ríkisstjórnin geri meira en bara að bregðast við upp kominni stöðu og bregðast við vanda. Staðan kallar á meira en það að ríkisstjórnin voni að verðbólgan leiki okkur ekki grátt, að ríkisstjórnin voni að kjarasamningar verði farsælir, að ríkisstjórnin voni að heilbrigðiskerfið standi álag af sér. Þess vegna er það í mínum huga óþolandi vanvirðing við hagsmuni fólksins í landinu að hafa valið sér kosningar að hausti þegar allar aðstæður voru til þess að kjósa að vori og gefa fjárlagafrumvarpinu haustið í vinnu eins og það þurfti. Það er óþolandi í mínum huga að þing hafi ekki verið starfandi frá 13. júní til 1. desember, bara vegna þess að stjórninni þyki þægilegra að hafa þingið ekki að störfum. Við þetta allt bætist svo að hæstv. fjármálaráðherra mætir í þingið með frumvarp sem í reynd stendur varla undir því að kallast frumvarp. Þetta er nær því að vera vinnuskjal eða drög að frumvarpi því að nýir ráðherrar munu koma hér með töluverðar breytingartillögur, að manni skilst. Við vitum ekki hverjar þær eru og þetta mun enn þrengja tímann. Það hefur verið talað um mikilvægi þess að stjórnvöld vinni fyrir opnum tjöldum. Þingið gerir það með því að ræða málin hér í þingsal en þannig er það ekki núna. Það er ekki þannig núna að fólkið í landinu hafi svolítið tækifæri til að rýna frumvarpið. Alþingi sjálft er í sömu stöðu. Og þessi vinnubrögð, virðulegi forseti, eru í mínum huga óverjandi. Virðulegi forseti. Hallinn er gríðarlegur eða í kringum 170 milljarðar, gríðarlega háar tölur, en engu að síður betri en útlit var fyrir þegar þunginn af heimsfaraldri var fyrst að birtast okkur. Það eru jákvæð teikn á lofti um að samfélagið nái sér fyrr en við bjuggumst við. Við fögnum því auðvitað öll. Það er mikið fagnaðarefni. En í umræðunni um fjárlög verður auðvitað að nefna það hver staðan var áður en efnahagslegar afleiðingar heimsfaraldursins komu fram og staðreyndin er auðvitað sú að frá því að stjórnin tók við hefur orðið gríðarlega mikil aukning útgjalda án þess að tekjugrundvöllurinn hafi styrkst. Útgjöldin sem sagt gríðarlega há, en tekjugrundvöllurinn hefur ekki styrkst til að mæta því. Allan þennan tíma hefur ríkisstjórnin talað um ábyrgan ríkisrekstur. Vaxtahækkanir og verðbólga eru núna veruleiki almennings og fyrirtækja. Almenningur og ekki síst ungt fólk, sem hefur tekið óverðtryggð húsnæðislán, finnur auðvitað harkalega fyrir því sem er að gerast. Það gera fyrirtækin svo sannarlega líka. Þau finna fyrir þessum óstöðugleika. Seðlabankastjóri hefur varað við þróuninni. Hann hefur varað við ósjálfbærum ríkisútgjöldum sem kalla á áframhaldandi vaxtahækkanir og nýlegar og tíðar vaxtahækkanir eru til þess fallnar að ógna kjarasamningum. Virðulegi forseti. Flestir flokkar hér á þingi, ef ekki allir, held ég að séu sammála því markmiði að það eigi að vaxa út úr stöðunni, vaxa út úr vandanum og harður niðurskurður vegna eðlilegrar skuldsetningar í heimsfaraldri hefði ekki verið rétta svarið núna. Um þessa hugmyndafræði held ég að sé ekki deilt hér í þessum sal. En vandinn snýr, eins og ég segi, að stöðunni sem var komin upp fyrir heimsfaraldur og verður áfram vandamál til lengri tíma litið ef ekki verður brugðist við. Það hefur mikla þýðingu að Seðlabankinn spáir minni hagvexti og það þarf hagvöxt til að geta farið þá leið að ætla að vaxa út úr vandanum. Sé hann ekki fyrir hendi verður staðan dekkri fyrir heilbrigðis- og velferðarmálin og þau framfaramál sem við viljum setja á dagskrá. Það er mikið áhyggjuefni, og ég veit að ég er ekki fyrstur þingmanna til að nefna það, að hvorki í stjórnarsáttmála né í fjárlagafrumvarpi eru sérstök svör eða stefna um hvernig eigi að auka hagvöxt umfram spár Seðlabankans og hvernig eigi að vinna á fjárlagahallanum til lengri tíma litið. Umræðan hér hefur verið mjög miðuð að útgjaldahliðinni en mér finnst skipta máli að ræða líka tekjuhliðina. Að því sögðu þá sér maður auðvitað pólitíska hugmyndafræði ríkisstjórnarinnar í útgjöldunum og ekki síður í forgangsröðun verkefna. Þar vil ég nefna nokkur atriði en horfa þarf heildstætt á málið. Í mínum huga eru það dapurleg skilaboð til næstu kynslóðar hversu veikburða grænu skrefin eru. Það var mikið ákall eftir því í kosningabaráttunni allri að þessi mál yrðu tekin alvarlega á þessu kjörtímabili. Mér sýnist fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar ekki spegla óskir kjósenda hvað það varðar og kannski ekki heldur spegla þeirra eigin orð í kosningabaráttunni. En ég ætla hér að leyfa mér að vera bjartsýn og vona að þetta kunni að taka breytingum. Mér finnst sömuleiðis vanta framtíðarsýn í þeim skilaboðum sem háskólasamfélagið fær og einnig rannsóknahlutinn. Til að verja okkur fyrir efnahagslegum áföllum til lengri tíma litið verður atvinnulíf okkar að verða fjölbreyttara en það er í dag. Þannig komum við í veg fyrir að samfélagið allt dragist með þegar ákveðnar atvinnugreinar fara í gegnum erfið tímabil. Fjárlögin eru ákveðinn kjarni í hugmyndafræði ríkisstjórnar á hverjum tíma og hér sjáum við hverjar áherslurnar eru og hver forgangsröðunin er. Ég verð að viðurkenna að ég sé ekki vaxtarsprotana og ég sé ekki með hvaða hætti ríkisstjórnin er í raun og sann að styðja við háskólaumhverfið. Skilaboðin til stúdentasamfélagsins eru í ágætu samræmi við það. Ég ætla að leyfa mér að nefna að mér hefur fundist ótrúlega dapurlegt að sjá að ekki sé farið í það að fjármagna aðgengi að sálfræðiþjónustu. Geðheilbrigðisþjónusta sem tekur sálfræðiþjónustu ekki með - þá vantar mikið. Það virðist vera eitthvert tregðulögmál hérna hjá ríkisstjórninni og ég átta mig ekki almennilega á því hvað það er sem býr að baki. En það er bara eins og ekki sé hægt að viðurkenna þá staðreynd að sálfræðingar, og sú þjónusta sem þeir veita, eru snar þáttur í geðheilbrigðisþjónustu. Ef við viljum standa í lappirnar um jafnt aðgengi óháð efnahag að þessari heilbrigðisþjónustu þarf auðvitað að niðurgreiða þjónustuna. Þetta er auðvitað ekki síst mikilvægt fyrir barnafjölskyldur þannig að í þessari stefnu eru köld skilaboð til barnafjölskyldna og ungmenna landsins og mér eru það mikil vonbrigði, af því að ég þykist vita að þetta er ekki atriði sem bara gleymdist. Hér erum við einfaldlega að rýna stefnu ríkisstjórnarinnar, þessa sömu stefnu og hún stóð fyrir allt síðasta kjörtímabil. Ég ætla að nefna nokkur atriði þó að það sé í sjálfu sér alltaf problematískt að fara í einstaka punkta um útgjöld. Svoleiðis talning skilur alltaf eitthvað eftir. Ég vil hins vegar leyfa mér að nefna hérna nokkur atriði umfram þau sem ég er þegar búin að taka til umfjöllunar. Ríkisstjórnin hefur talað um að stytta boðunarlista í fangelsi. Það er þarft mál og ég styð það heils hugar. Þetta er mikið réttindamál fyrir þá sem bíða eftir afplánun, fjölskyldur þeirra og samfélagið allt. En ég hefði viljað sjá ríkisstjórnina nálgast málið líka frá hinum endanum. Í öllu tali um innviði virðist það alltaf gleymast hjá þessari ríkisstjórn að löggæsla, réttarkerfið, telst til grunninnviða. Ríkisstjórn sem tekur jafnréttismál alvarlega myndi standa að því að styrkja réttarkerfið og styðja við það þannig að málsmeðferðartíminn verði ekki aftur og aftur svo langur að dómstólarnir bregðist þannig við, og sýni þannig í verki hvað þeim finnst málsmeðferðartíminn dragast úr hömlu, að þeir mildi dóma jafnvel fyrir mjög alvarleg afbrot, t.d. kynferðisbrot. Hér segir stjórnarsáttmálinn ekki neitt og ég sé teiknin ekki heldur skýr í fjárlagafrumvarpinu. Ég vona að nýr innanríkisráðherra taki þessi mál til skoðunar en ég ætla líka að viðurkenna að ég get ekki staðið í lappirnar með að segjast bjartsýn um það. Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á krabbameinsáætlun, að hún verði innleidd og hún verði raungerð með tímasettum aðgerðum. Þetta atriði kemur ekki skýrt fram í fjárlagafrumvarpinu, sýnist mér. Það kemur ekki fram hver forgangsmarkmiðin í þessum efnum eru. Það þarf auðvitað að tímasetja þau til að þau verði að raunverulegum forgangsmarkmiðum og auðvitað merkja fjármuni í vinnuna. Krabbameinum mun fjölga um hátt í 30% á næstu 15 árum og alþjóðastofnanir hafa í áratugi hvatt ríki heims til að koma sér upp þessum áætlunum til að draga kerfisbundið úr byrðum af krabbameinum í samfélögum og til að bæta lífsgæði fólks, sjúklinga og aðstandenda. Það hefur sýnt sig að þessar áætlanir virka. Þær taka á því hvernig við komum í veg fyrir krabbamein og spanna allt rófið, allt yfir í það hvernig fólki verða tryggð sem best lífsgæði. Hér er um algjört grundvallarmál að ræða. Það þarf ekki annað en að líta til Danmerkur til að sjá jákvæð áhrif þessarar nálgunar, þessa verklags og þessa vinnulags. Þar eru áhrifin mjög greinileg. Íslensk krabbameinsáætlun var samþykkt strax í byrjun árs 2019 en hún hefur aldrei fengið raunverulegt líf, hún hefur í reynd aldrei komist til framkvæmda. Þar er svarið auðvitað, eins og um allar þessar góðu hugmyndir ríkisstjórnarinnar sem ekki eru meira en það, að það vantar að tímasetja og það vantar að fjármagna. Mig langar líka til að nefna sérstaklega aðstöðu á krabbameinsdeild Landspítalans. Hér verður að gera betur og fyrir því hefur Krabbameinsfélagið m.a. talað. Þetta mál snertir víða sára taug og ég held við eigum flest einhverja reynslu af þessum sjúkdómi með einum eða öðrum hætti. Þau sem hafa upplifað aðstöðuna á deildinni vita sem er að hún þarf að verða betri. Í samhengi við krabbamein vil ég líka nefna skimanir. Við munum auðvitað öll eftir því mikla ólagi sem var á leghálsskimunum á síðasta kjörtímabili og vinnubrögðum ríkisstjórnarinnar þar um, vinnubrögðum sem gengu svo langt að læknar sjálfir töluðu um aðför að heilsu kvenna. Ég vil taka undir með því sem fram hefur komið hjá Krabbameinsfélaginu um mikilvægi þess að við beitum skimunum enn frekar. Krabbameinsfélagið hefur talað fyrir því að hefja eigi skimun fyrir krabbameini í ristli, krabbameini í endaþarmi og að það geti bjargað mannslífum á ári hverju. Virðulegur forseti. Ég vil líka vekja athygli á tekjum ríkissjóðs vegna áfengisgjalds en þær hafa hækkað um 3 milljarða á árinu. Í fyrra tók ég þetta upp hér í þingsal og talaði þá sérstaklega um það hvaða fáránlegu skilaboð það eru til rekstraraðila, sem eru að róa lífróður, glíma við mjög erfiðan rekstur og hafa gert allan tímann sem heimsfaraldur hefur staðið yfir vegna sóttvarnatakmarkana, að þangað eigi að sækja tekjur. Ég hef áhyggjur af þessum rekstraraðilum og ég hef samúð með þeim og það verður að horfa til þess að þegar ferðaþjónustan hrekkur af stað aftur þá séu hér veitingastaðir, skemmtistaðir, barir til að taka á móti ferðamönnunum. Ef ekki á að gera neitt fyrir þessa staði annað en að auka álögur á þá erum við augljóslega að stefna þeirri stöðu mjög í hættu. Það kom fram hér um daginn, í máli hv. þm. Sigmars Guðmundssonar, að talan af áfengisgjöldum er hin sama og 16 stærstu útgerðir greiddu í veiðigjöld á síðasta ári. Þessar greiðslur stórútgerðarinnar, og sér í lagi þegar maður skoðar það í samhengi við annað, særa einfaldlega réttlætiskennd þjóðarinnar. Ég vil minna á í því sambandi að tillögur Viðreisnar myndu skila samfélaginu og þjóðinni hærri upphæðum en þessum, tvöfalt hærri. Og það munar auðvitað um þær upphæðir og að stjórnvöld velji sér það að vinna með þessum hætti. Í þessum málaflokki ætla ég að leyfa mér að segja að ég bind miklar vonir við nýjan sjávarútvegsráðherra. Hún sýndi nefnilega í störfum sínum sem hæstv. heilbrigðisráðherra að henni verður ekki hvikað þegar hún hefur sannfæringu fyrir málum. Ég var hæstv. heilbrigðisráðherra oft ósammála um áherslur í starfi en ég fann, og ég held að við höfum öll fundið það hér í þessum sal, að hæstv. heilbrigðisráðherra stóð með sinni pólitísku sannfæringu og það ætla ég að vona að hún geri líka í þessu embætti. Við þekkjum hver sýn hennar hefur verið í þessum málaflokki fram til þessa og vonum að hún vinni í samræmi við þær áherslur. Virðulegi forseti. Að lokum langar mig til að fjalla aðeins um orð hæstv. fjármálaráðherra í umræðum um þetta frumvarp þegar hann lagði það fram. Þar talaði hann um að vindar væru að snúast og aðstæður að breytast. Hann nefndi réttilega að við þurfum hér í þessum sal að vera meðvituð um hlutverk fjárlaga við þær aðstæður sem nú væru uppi. Hann talaði um að það skipti máli að ríkisfjármálunum sé beitt þannig að þau rími sem best við aðstæður. Ég er hæstv. fjármálaráðherra hjartanlega sammála um það og hjartanlega sammála honum um að þetta geti verið vandasamt verk. Ég hjó eftir því að hæstv. fjármálaráðherra bauð fjárlaganefndinni alla sína aðstoð og allt sitt ráðuneyti, eins og hann orðaði það, til að styðja nefndina í sínum störfum. Hefði hæstv. fjármálaráðherra viljað styðja við fjárlaganefnd og Alþingi við þessa mikilvægu vinnu fyrir samfélagið allt hefði hann jafnframt tryggt að kosningar hefðu farið fram að vori. Haustkosningar setja fjárlaganefnd í mjög þrönga stöðu og það veit hæstv. fjármálaráðherra best allra manna. Þessi staða er bein afleiðing ákvarðana ríkisstjórnarinnar sjálfrar og það er nú allur metnaður hennar fyrir fjárlögunum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir góða ræðu þar sem hún fór yfir mörg málefni. Eitt málefni af mörgum sem hún talaði um greip ég á lofti og það var í sambandi við krabbamein. Ég heyrði í Birni Zoëga, sem er forstjóri Karólínska sjúkrahússins í Svíþjóð, í Kastljósi þar sem hann viðraði þær áhyggjur að krabbamein yrði mikið vandamál eftir Covid, sem það var þegar orðið vegna þess að fólk hefði ekki skilað sér inn í tvö ár. Þetta hefur líka valdið mér heilabrotum þegar við sjáum og lesum um að verið er stöðva samdægurs aðgerð á sjúklingi sem er tilbúinn í hjartaaðgerð. Aðgerðin er sett á bið og ekki í einn dag, ekki í tvo daga heldur jafnvel viku eða hálfan mánuð. Og þetta er allt gert á þeim forsendum að það þurfi að taka á þessu vegna Covid. Ég verð að spyrja og segja það einu sinni enn í þessum ræðustól: Má deyja úr öllu á Íslandi nema Covid-19? Er það það eina sem allt á að snúast um? Ef svo er hef ég gífurlegar áhyggjur af því. Við hljótum að fara að spyrja okkur hvort við verðum ekki að fara að taka á öllum hinum veikindum sem eru til staðar. Ég spyr hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála mér í því að það þurfi strax að bretta upp ermarnar og taka á biðlistum, taka á öðrum sjúkdómum og sjá til þess að ekki sé bara einblínt á Covid-19.
Virðulegi forseti. Við höfum öll séð þessar fréttir um aðgerðirnar sem ekki fara fram. Hv. þingmaður nefnir þessu til viðbótar greiningar á krabbameinum, þ.e. ógreind krabbamein vegna stöðunnar, að fólk veigrar sér við að fara til læknis. Ég er honum sammála um að þetta er mikið áhyggjuefni og mér hefur fundist í dálítinn tíma vanta töluvert upp á heildarmat þegar við erum að ræða heimsfaraldurinn, t.d. í samhengi við sóttvarnaaðgerðir, að við skoðum þá heildstætt hver áhrifin eru. Hvað gerir það æsku landsins og ungmennum að sitja heima og komast ekki í skólann? Við þekkjum birtingarmyndirnar varðandi ofbeldi gegn konum. Þetta er niðurstaðan á heimsvísu, í heiminum öllum. Hvað gerir þetta öðrum þáttum heilbrigðiskerfisins en bara þeim sem glíma við heimsfaraldurinn? Mér hefur fundist þjóðin standa sig ótrúlega vel í því að sýna samstöðu en það hlýtur að vera komið að því, og ég er reyndar þeirrar skoðanir að við séum löngu komin að því marki, að við þurfum að fara að ræða það á breiðari grunni hvernig við ætlum að fást við heimsfaraldurinn. Við í Viðreisn óskuðum eftir því að settar yrðu á dagskrá umræður um sóttvarnamálin strax í upphafi faraldurs þannig að þingið væri upplýst. Ég set stórt spurningarmerki við það verklag sem verið hefur í gangi, að heilbrigðisráðherra standi á tröppum með minnisblað sem gildir í tvær og þrjár vikur í senn með róti og óvissu fyrir samfélagið allt, með aðra ráðherra á Facebook að tala um að þeir styðji ekki hitt og þetta sem þeir blessa síðan á ríkisstjórnarfundum. Þetta eru óboðleg vinnubrögð. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég gæti ekki verið meira sammála henni um þessi mál. Ég veit að þetta er þegar svona í sambandi við krabbameinsleit, hún tekur allt of langan tíma. Það sem á að taka kannski tvær, þrjár vikur tekur fimm, sex mánuði og þegar niðurstaða kemur loksins eftir fimm, sex mánuði er það orðið of seint. Það er grafalvarlegt mál ef við erum komin í þá stöðu á Íslandi. Og hver er afsökun ríkisstjórnarinnar aftur og aftur vegna þeirrar stöðu sem er á sjúkrahúsinu út af manneklu? Hvers vegna vantar hjúkrunarfræðinga? Hvers vegna eru 1.000 hjúkrunarfræðingar ekki að vinna sem hjúkrunarfræðingar? Það er einfalt mál að upplýsa. Það er vegna þess að aðstæðurnar eru ekki boðlegar á sjúkrahúsunum; álag, kulnun. Þetta er vandamál sem við höfum vitað af síðustu fjögur ár og það hefur ekkert verið gert í því. Staðan versnar bara ár frá ári. Og hvað gerði ríkisstjórnin þá, þessi sama ríkisstjórn og er núna? Hvað hefur hún gert síðustu tvö, þrjú árin? Hunsað sjúkraþjálfara, talmeinafræðinga, sérfræðilækna. Ætlum við að trúa því að sú ríkisstjórn sem núna er komin til valda sé að fara að gera einhverjar rósir í þessum málum, miðað þau fjárlög og annað sem er lagt fram? Fjárlögin sem verið er að leggja fram núna eru bara „copy/paste“ af síðustu fjárlögum og uppfærðar tölur. Búið. Þetta hentar þeim auðvitað ágætlega. Þess vegna létu þeir kjósa að hausti. Þess vegna voru þeir að draga hjónabandssæluna þegar þeir voru að reyna að koma sér saman í ríkisstjórn, drógu það og drógu, vegna þess að þetta var það sem þeir ætluðu að gera allan tímann: Að leggja fram fjárlög sem væru kópía af síðustu fjárlögum og þá þyrftu þeir bara ekkert að hafa fyrir þeim.
Virðulegi forseti. Ég er hv. þingmanni einlæglega sammála um áhyggjur hans hvað varðar greiningar á krabbameini. Eins og ég nefndi í ræðu minni held ég að það sé þannig í þessum sal líkt og í samfélaginu öllu að við höfum öll einhverja reynslu, einhver kynni af þessum sjúkdómum og ég held að það sé almennur skilningur á því í samfélaginu öllu hversu stór og mikilvægur þáttur tíminn er í baráttunni og glímunni við þennan sjúkdóm. Þetta er mér því mikið áhyggjuefni. Hv. þingmaður spurði hver afsökun stjórnvalda væri. Mér finnst afsökunin ekki blasa við, af því að nú erum við búin að vera að glíma við heimsfaraldur í næstum tvö ár og hann hefur að einhverju marki verið pólitískt skjól fyrir þessa ríkisstjórn. Maður á auðvitað ekki segja að maður hafi brosað að því af því að hagsmunirnir undir eru svo miklir, en þegar ríkisstjórn sem hefur starfað saman í fjögur ár talar þannig um heilbrigðiskerfið og menntakerfið í stjórnarsáttmála að eitt af stóru verkefnunum sé að fá yfirsýn yfir mönnun og stöðu og mönnunarvanda - þetta er þekkingin og þetta er metnaðurinn að fjórum árum liðnum, [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]að fá yfirsýn yfir hvað þarf, ekkert um svörin, bara að fá að vita mögulega, kannski hver staðan er. En ég óska nýjum heilbrigðisráðherra alls hins besta í hans mikilvægu störfum og ég veit að það er mikið horft til hans. Ég bind vonir við að hérna fáum við að sjá einhverja pólitík, og helst einhverja aðra pólitík en við sáum á síðasta kjörtímabili, að ríkisstjórnin fari að stunda pólitík og stunda markvissa pólitík í þágu heilbrigðis landsmanna.
Forseti. Ég ætla að byrja hérna aðeins á almannatryggingunum. Þar er pínu flókið og pínu nýtt, annars vegar það sem ég talaði um í fyrri ræðunni sem ég ætla að rifja aðeins upp, en svo vil ég bæta því við líka sem er í frumvarpinu um raunhækkun almannatrygginga miðað við 69. gr. Það er nýmæli í frumvarpinu sem mér finnst mjög áhugavert og væri til í að fá aðeins nánari skýringar á hjá hæstv. ráðherra málaflokksins. Þar segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að prósentuhækkun bóta almannatrygginga, þ.e. elli- og örorkulífeyris, og bóta samkvæmt lögum um félagslega aðstoð verði 4,6% frá og með 1. janúar 2022. Áætluð útgjöld vegna þess eru um 10,2 ma. kr. á árinu 2022.“ Síðan verður aukalega 800 milljónum varið í sérstaka 1% viðbótarhækkun á bætur örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega umfram forsendur verðlagshækkunar bóta almannatrygginga á árinu 2022. Ókei, flott. Síðan verður þetta pínu ruglingslegt og þar kemur nýi hlutinn inn: „Almennar prósentuhækkanir almannatrygginga í fjárlögum ársins 2021 námu 3,6% í samræmi við almennar prósentuhækkanir launa. Vænt verðbólga ársins 2021 er samkvæmt þjóðhagsspá Hagstofu Íslands um 4,4%. Því er verðlagshækkun almannatrygginga hækkuð um 0,8% til að hækkun ársins 2021 verði ekki minni en hækkun verðlags samkvæmt vísitölu neysluverðs. Áætlaður kostnaður vegna þeirrar viðbótarhækkunar er um 1,8 ma. kr.“ Þetta mun líka gilda fyrir atvinnuleysisbætur. Þetta er áhugaverð viðbót. Ég hef oft kvartað undan því að gert er ráð fyrir spá um hvernig verðlagsþróun eða launaþróun verður fyrir næsta ár í fjárlögunum en það hefur ítrekað verið vanmetið. Hérna virðist loksins vera leiðrétting miðað við verðlagsþróun, sem er bara mjög jákvætt. Ég er aðeins að reyna að átta mig á því hvernig þetta púslast saman, þessi núverandi 4,6% hækkun, 1% viðbótarhækkunin og hvernig síðan 4,4% hækkunin, eða sem sagt 0,8% hækkun út af 2021, er sett inn í það. Er það eingreiðsla fyrir það sem vantaði upp á fyrir 2021 sem heldur síðan áfram fyrir 2022? Eru þessi 0,8% inni í hlutanum, þessi 1% sem er verið að bæta við? Hvar leggst það saman við heildina fyrir árið 2022? Það er spurning sem mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra. Einnig hyggst ríkisstjórnin framlengja 2,5% Covid-uppbótina til atvinnulausra. Covid er jú enn þá til staðar og uppbótin rennur út um áramótin. Hitt sem ég fjallaði um í fyrri ræðu minni er ákveðinn galli í lögum um almannatryggingar sem mér var bent á seint í sumar, fyrir tiltölulega stuttu, fyrir kosningabaráttuna, að það er ekki hægt að taka greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum frá sem tekjur. Það þýðir sem sagt að fólk sem er með ellilífeyri frá Tryggingastofnun á að geta talið greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum sem atvinnutekjur og frítekjumarkið vegna þeirra atvinnutekna að telja með fyrir þær greiðslur. Ég fór hérna yfir það hvernig þetta virðist hafa dottið úr lögunum þegar þeim var breytt árið 2016, þegar þessu var skipt í annars vegar örorkulífeyri, þar sem það er sérstaklega tiltekið að greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum teljist ekki til tekna, en í 4. mgr. 16. gr. vantar einmitt þá setningu sem er dálítið áhugavert. Mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra aðeins um þennan skilning og þessi vandkvæði og mögulega hvaða áhrif það hefur á samþykkt fjárlaga fyrir næsta ár, ef við vitum að við þurfum væntanlega að gera ráð fyrir því og uppfæra fjárlög með tilliti til þess. Aðeins að öðru: Ég ætla að eyða afganginum af ræðu minni í almenna umfjöllun um fjárveitingavaldið og þá stöðu sem þingið er í út af því hversu seint fjárlagafrumvarpið er fram komið. Það er algjörlega kýrskýrt að það er Alþingi sem fer með fjárveitingavaldið. Það þýðir að það er nauðsynlegt að við vitum hvaða fjárheimildir er verið að samþykkja þegar við förum í það að ýta á græna, gula eða rauða takkann seinna í desember. Ég velti fyrir mér hvort Alþingi geti mögulega fjallað um fjárlög með sómasamlegum hætti á svona stuttum tíma. Nú höfum við gengið í gegnum það tvisvar sinnum áður, 2016 og 2017, að afgreiða fjárlög með skömmum fyrirvara með alls konar loforðum um að það yrði reglubundið eftirlit og þingið yrði upplýst um ýmsar fjárheimildir sem væri kannski dálítil óvissa um vegna þess hvernig fjárlögin voru framkvæmd. Það var náttúrlega aldrei gert. Þetta er hin svokallaða eftirfylgni með framkvæmd fjárlaga sem átti að vera einstaklega virk á þessum tíma í því að fylgjast enn meira með framkvæmdarvaldinu sem fékk í rauninni auðan tékka sem þau gátu bara fyllt út eins og þau vildu og eytt í hin og þessi verkefni, án þess að Alþingi hefði í rauninni hugmynd um hvort það hefði samþykkt það eða ekki. Það er vandinn í hnotskurn: Við vitum í raun og veru ekki hvað við erum að samþykkja og upplýsingarnar sem við fáum um það sem er verið að gera við fjárheimildirnar koma bara frá framkvæmdarvaldinu sjálfu, sem kemur með þetta fjárlagafrumvarp sem við eigum að kynna okkur mjög vel og samþykkja, staðfesta eða hafna eða breyta. En ef við getum það ekki þá getur framkvæmdarvaldið nokkurn veginn sett það sem það vill þarna inn, falið það í málaflokkum og safnliðum og öðru slíku, og gert nokkurn veginn hvað sem er. Það er ekki tilgangurinn með lögum um opinber fjármál að vinna fjárlög á þennan hátt. Þetta er eins fjarri því og hægt er að hafa það. Þetta er alvarlegur ágalli sem ég tel að við þurfum að bregðast einhvern veginn við. Þegar við vorum að glíma við fjárlagavinnuna hérna 2016 og 2017 kom upp úr dúrnum að það hefði gerst áður að fjárlög voru ekki samþykkt fyrir áramót, það var bara samþykkt að hægt væri að fara í ákveðnar greiðslur, laun og ýmislegt svoleiðis, þessar skyldugreiðslur, en fjárlög voru síðan afgreidd stuttu seinna. Ég velti því í alvörunni fyrir mér hvort þetta sé ekki eitthvað sem við verðum að gera af því að það hvernig farið var með fjárlög fyrir 2017 og 2018, sem voru samþykkt 2016 og 2017, er ekki gott fordæmi. Við erum í þeirri stöðu hérna á þingi að upplýsingar um þann aðila sem við eigum að hafa eftirlit með, framkvæmdarvaldið, fáum við aðallega frá framkvæmdarvaldinu. Þess vegna eru ýmis ákvæði í lögum um að framkvæmdarvaldið eigi að svara spurningum þingmanna innan ákveðins tíma, skila skýrslum innan ákveðins tíma. Þegar nefnd biður um upplýsingar frá framkvæmdarvaldinu er krafan sú að þær séu veittar innan sjö daga til að Alþingi geti sinnt eftirlitshlutverki sínu. En iðulega lendum við í því að spurningum er svarað með nokkrum skætingi. Það eru reyndar allar útúrsnúningsaðferðir, það er tafið og hvað eftir annað lendum við í því að fá ekki svör við spurningum okkar. Ég vonast til þess að hæstv. ráðherra geti svarað þeim spurningum sem ég beindi til hans í þessari ræðu, þetta eru mikilvægar spurningar að því að mér finnst, og ég sendi þessa hvatningu hérna út fyrir veggi þessa salar og til fjárlaganefndar.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir frábæra ræðu. Ég hlustaði á hann þegar hann var að tala um kerfið síðast og núna hlustaði ég aftur og ég verð að segja að það hlýtur að sjóða á einhverjum leikmönnum úti í bæ vegna þess að þeir botna örugglega hvorki upp né niður í hvað verið er að tala um. Og ef ég hefði ekki fylgst nógu vel með hefði ég ekki haft hugmynd um það og samt tel ég mig hafa töluvert vit á þessu kerfi og ég held að hann hljóti að vera sammála mér um að þetta segir okkur hversu agalega vitlaust þetta kerfi er. Ef við tökum t.d. eitt orð sem fæstir fatta hvað er: víxlverkun lífeyrissjóða og Tryggingastofnunar, sem er endurnýjað ár eftir ár og við vitum hvað skeði hérna fyrir tveimur, þremur árum síðan þegar gleymdist að setja inn skerðingar á lífeyrissjóðunum og ríkið tapaði því. Nú er þetta mannanna verk, þetta stórfurðulega flókna kerfi sem erum búin að bútasauma undanfarin ár og ég varð einhvern veginn sannfærður um að þetta væri svona kerfi fyrir mistök, hefði verið mistök, byrjað sem mistök, mistök sem væru búin að vinda upp á sig og þar af leiðandi hlyti einhverjum að detta í hug að segja: Heyrðu, nei, heyrðu, við hættum þessu, þetta er orðið svo vitlaust að við hljótum að fara að leiðrétta þetta og taka á þessu vandamáli og segja bara: Hingað og ekki lengra, þetta gengur ekki upp lengur. En það er ekki gert. Það er enn verið að bæta inn í kerfið, enn verið að leika sér að því að setja 1.000 kr. hér en taka þær strax með vinstri hendinni út um allt kerfið og þar af leiðandi hlýtur, ég spyr hvort hv. þingmaður sé sammála mér um það, þetta að vera vísvitandi og viljandi gert.
Forseti. Jú, ég held að það megi rekja það dálítið langt aftur í tímann af hverju þetta er svona mikið kraðak, í raun til deilu um það hvort svona tryggingakerfi sé viðbót eða lágmark, þ.e. maður heyrir oft að lífeyrissjóður eigi að vera ofan á, hvort almannatryggingar ríkisins eigi bara að vera fyrir alla óskertar og allt sem fólk aflar sér með skyldubundnum lífeyrissjóði sé ofan á þær tryggingar og hvort kerfið hafi breyst á einhverjum tímapunkti yfir í það einmitt að vera lágmark þannig að ef fólk myndi ekki ná ákveðinni framfærslu í gegnum skyldubundinn lífeyrissjóð þá myndi almannatryggingakerfið dekka mismuninn. Það virðist einfaldlega enginn vera sammála um hvort þetta átti að vera viðbót við skyldubundinn lífeyri, sem fólk aflaði sér sjálft, eða hvort þetta átti að vera lágmarkstrygging. Þetta er lágmarkstrygging eins og er með fullt af skerðingardóti sem gerir það að verkum að við lendum í svona fátæktargildrum fram og til baka og það er einfaldlega ekki hægt að komast úr þeirri gildru ef þú hugsar kerfið út frá því að þetta sé lágmarkstrygging. Það er bara innbyggt í slíkt kerfi að það búi til fátæktargildru þannig að ég held að án þess að hætta því [[Forseti hringir.]]verði aldrei hægt að gera þetta kerfi einfalt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og get ekki verið annað en innilega sammála honum. Nú var gerð leiðrétting á kerfinu fyrir eldri borgara en öryrkjarnir skildir eftir vegna þess að þeir vildu ekki kyngja starfsgetumati, vildu ekki kyngja ákveðnum breytingum. Síðan er búið að vera að reyna að fá þá til að kyngja því með loforðum um breytingar, sem auðvitað gengu ekki eftir. Ég hef það einhvern veginn á tilfinningunni að það að hafa kerfið svona sé ákveðin hækja hjá ríkisstjórninni til þess að geta bara haldið öllu óbreyttu. Ég sé það best í málflutningi hæstv. fjármálaráðherra þegar hann notar vísitölu neysluverðs sem hækju til að lemja fjárhagslega á öryrkjum þannig að það er aldrei hægt að ná þeim upp fyrir í launaþróun heldur fá þeir eingöngu verðtrygginguna, eins og við sáum þegar hv. þingmaður lék [[Forseti hringir.]]sér að tölunum áðan. Þeir fá aldrei nema rétt verðtrygginguna og enga launaþróun.
Frú forseti. Þetta er rétt hjá hv. þingmanni að 69. gr. segir til um það hvernig lífeyrir á að hækka samkvæmt lögum, hann á að hækka samkvæmt því sem er hærra, hvort sem það er verðlagsþróun eða launaþróun. Sögulega séð hefur hann haldið í við verðlagsþróun og rúmlega það en ekki launaþróun, langt í frá. Þegar þetta er lagt saman þá munar þarna einum 50–60% núorðið. Á síðasta kjörtímabili þá varð í rauninni þessi hópur sem fær lífeyri samkvæmt almannatryggingum af einu ári af launahækkunum miðað við alla aðra út af þessu. Við tölum um að fara í þetta grunntryggingakerfi, ekki sem sagt lágmarkstryggingakerfi sem er trygging fyrir grunnframfærslu. Það býr til þetta gólf sem allir aðrir geta byggt ofan á. En það er dálítill hugmyndafræðilegur árekstur [[Forseti hringir.]]við ákveðna flokka hérna sem trúa ekki á prógressífa skatta [[Forseti hringir.]]þrátt fyrir að þeir séu heilbrigðastir fyrir samfélög. Þetta verður áhugavert.
Frú forseti. Ég kem hér upp til að inna hv. þm. Björn Leví Gunnarsson eftir einu atriði, mikilvægu atriði, í frumvarpi til fjárlaga. Í þingskjalinu er fjallað um áhrif á jafnrétti kynjanna og vegna þess að þingmaðurinn hefur setið í nefndinni þá langar mig til að vekja athygli á og spyrja hann út í það sem hér segir um áhrif á jafnrétti kynjanna, með leyfi forseta: „Aukin framlög til Rannsóknasjóðs eru talin viðhalda óbreyttu ástandi. Heilt yfir hefur árangurshlutfall karla og kvenna verið svipað.“ Svo var ég að glugga í stöðuskýrslu um kortlagningu kynjasjónarmiða í öllum málaflokkum sem er á vef Stjórnarráðsins, stöðuskýrsla 2021. Þar kemur það skýrt fram að þótt hlutfall milli kvenna og karla sé almennt tiltölulega jafnt þá eru karlar reyndar að fá hærri upphæðir en konur en þegar kemur að öndvegisstyrkjum, sem allir vita að eru stóru styrkirnir í rannsóknarsamfélaginu og í háskólasamfélaginu, er kynjamunurinn sláandi. Þar eru, ef ég les þetta rétt, karlar 70% allra styrkþega og konur innan við 20%. Ég inni þingmanninn eftir því hvort farið hafi verið yfir þessi mál í hv. nefnd svo að hann viti til og líka um afstöðu hans til þessa.
Forseti. Já, ég hjó einmitt eftir því í kynningu hæstv. fjármálaráðherra að næstum því allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar áttu að hafa verið greindar út frá kynjasjónarmiðum. Ég man eftir því þegar ég minntist á það í fjárlaganefnd þegar Covid-ráðstafanir byrjuðu af hverju þær væru ekki kynjagreindar eins og lögin kveða á um. Það urðu mjög áhugaverð viðbrögð við því, skulum við segja, allir mjög sjokkeraðir, eðlilega, af því að það vantaði. Jú, það er margt í þessu frumvarpi eins og hv. þingmaður vísaði í sem segir bara svart á hvítu af hverju þetta er vandamál. Eitt af því sem ég rak augun í er það sem segir hér um skattalækkanir sem áttu að hafa meiri áhrif fyrir lægri tekjuhópa, með leyfi forseta: „Vitað er að þær skattalækkanir sem komu til vegna tekjuskattsbreytinga árið 2020 komu að 52% í hlut kvenna“ - sem segir okkur bókstaflega að konur eru lægra launaðar en karlmenn, það er ekkert flókið við þetta - „en áhrifin af breytingum 2021 munu verða ljós í kjölfar álagningar ríkisskattstjóra á tekjur 2021.“ Þarna er það svart á hvítu hvar vandinn liggur. Það hvað er hægt að gera við honum, hvernig hann er mismunandi á milli starfsstétta og að það séu heilar starfsstéttir sem eru lægra launaðar, sem er eitthvað sem t.d. jafnlaunavottunin tekur ekki á af því að hún tekur bara á jöfnum launum innan starfsstétta, ekki á milli starfsstétta sérstaklega, verður mjög áhugavert að sjá. Og nei, svarið er nei. Það hefur ekki verið skoðað mjög mikið í nefndinni.
Frú forseti. Mig langar einfaldlega að nota tækifærið hér og hvetja hv. þingmann og aðra fulltrúa í fjárlaganefnd til að skoða kyngreininguna vel og það er mjög gott að hún sé gerð. Hér hafa verið stigin mikil framfaraspor en það verður að kafa dýpra eftir ástæðunum. Við verðum að kafa dýpra eftir því hvers vegna körlum vegnar betur í vísindasamfélaginu en konum. Er það vegna þess að greinarnar sem konur eru að rannsaka eru álitnar einhvern veginn minna spennandi, minna verðmætar eða ekki skapa eins spennandi þekkingu? Þetta er eitthvað sem skiptir máli af því að þetta hefur allt áhrif á það hver staða karla og kvenna er innan þessa samfélags og það skiptir mjög miklu máli ekki bara hvaða upphæðir fara í þessa styrki heldur nákvæmlega hvernig þeim er útdeilt.
Forseti. Já, ég og fjölskylda mín erum að upplifa þetta vandamál mikið. Konan mín er sem sagt í vísindum og við skynjum það mjög vel hversu hefðbundið karlastarf vísindastarfið er og sérstaklega af því að ég er hérna á þingi, er líka í hefðbundnu karlastarfi, því bæði þessi störf gera í raun ráð fyrir því að einhver sé heimavinnandi. Allir hvatar á bak við alla vinnu í vísindum eru þannig. Það sama með starfsumhverfið hérna. Það er bara ákvörðun sem við þurfum að taka um að vinna öðruvísi. Það er ein af áherslum mínum í forsætisnefnd að við tökum dálítið til hendinni varðandi vinnutímann hérna, að það séu ekki þingfundir fram á kvöld yfirleitt, bara klárist klukkan fimm í allra síðasta lagi. Það þurfi þá sérstaka heimild til að vera með þingfund til klukkan átta ef það er eitthvert neyðartilfelli og það þurfi t.d. alltaf að greiða atkvæði um allar þingfundalengingar fram yfir klukkan átta. Það á að duga að vera hér til fimm í mesta lagi.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna og þær spurningar sem hann beindi til mín. Hv. þingmaður var að velta fyrir sér hækkunum miðað við 69. gr. Þær samanstanda af 3,8% væntri launaþróun á árinu 2022, eins og þingmaðurinn kom inn á, og síðan bætast þessi 0,8% við vegna væntrar verðbólgu í ár, þ.e. 4,6%, sem skýrir þá tölu. Það sem bætist síðan ofan á er þetta 1% og það er í raun aukning sem á að koma til örorkulífeyrisþega og er algerlega aukalega við þær verðlagsbætur sem eru í frumvarpinu. Ég vona að mér hafi tekist að svara spurningunni um það hvernig þessi 0,8% eru sett inn. Ef ekki þá er ég sannfærður um að hv. þingmaður getur rætt þetta betur við fulltrúa fjármálaráðuneytisins í nefndinni þar sem hv. þingmaður á sæti í henni. Ég vona að þetta hafi útskýrt málið en vil bara leggja áherslu á það hér að auki að við erum að boða einföldun á þessu kerfi sem ég held að sé gríðarlega mikilvægt. Það tókst að gera fyrir ellilífeyrisþega fyrir fjórum eða fimm árum. Og áhersla verður lögð á að halda vel utan um þau sem ekki geta unnið og að búa til hvata fyrir frekari virkni fyrir þau sem geta unnið að einhverju leyti.
Forseti. Nú skil ég ekki neitt því að vænt verðbólga ársins 2021 var 4,4%, er 4,6% fyrir 2022, sem búist er við, og það eru sem sagt 0,8% eftir það. Eða hvað? Hvar er þá þetta 1%? Þetta endaði í 5,6%. Þess vegna skil ég þetta ekki alveg. Í hvaða verðbólguviðmiði byrjum við? Hvar koma 0,8%? Hvar kemur þetta 1%? Það er sagt sums staðar að þetta endi í 5,6%, það virðist vera þetta 1%. Þá veit ég ekki hvar þessi 0,8% koma inn í þetta. Hvar kemur leiðréttingin frá 2021 inn í útreikninginn sem talað er um í fjárlagafrumvarpinu? Er munurinn á milli þess sem átti að vera verðbólga 2021 og þess sem varð raunveruleg verðbólga? Ég átta mig ekki á því hvar þetta er. Svo var það hin spurningin sem hæstv. ráðherra kom ekkert inn á, um greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. Það virðist ekki vera heimild fyrir Tryggingastofnun til að taka þær ekki með sem atvinnutengdar tekjur. Það verður að taka tillit til þeirra þegar verið er að skoða atvinnutekjur ellilífeyrisþega. Það kemur til kasta frítekjumarksins á sama tíma en núna er það til hliðar við frítekjumarkið. Það er það sem ég fjallaði ítarlega um í fyrri ræðu minni og rifjaði aðeins upp í seinni ræðunni. Mér finnst dálítið mikilvægt að því sé svarað.
Hæstv. forseti. Rétt til að klára þetta með prósenturnar. Ég vona að ég geti útskýrt að 4,6% hækkunin er tvíþætt. Hún byggist annars vegar á mati á áætluðum meðaltaxtahækkunum á vinnumarkaði fyrir 2022, sem er 3,8%. Síðan bætast ofan á það 0,8%, sem eru útskýrð betur á bls. 133 í frumvarpinu, og eru vegna þess að almenn prósentuhækkun almannatrygginga nam 3,6% 2021 og vænt verðbólga ársins 2021 er 4,4% og munurinn á því er 0,8 sem leggst þarna á, 1% er hins vegar algerlega viðbót. Nú sé ég að ég er búinn með tímann og get ekki svarað hv. þingmanni varðandi hitt atriðið. En við munum glöð gera það þegar við mætum á fund nefndarinnar þannig að hv. þingmaður mun fá svarið sitt.
Virðulegi forseti. Það er erfitt að fara með svona margar tölur og púsla þeim saman í ræðustól þingsins, ég vorkenni hæstv. ráðherra að fara með slíkt. Þegar ég var að reyna að útskýra þessa flækju í gær varðandi atvinnutengdu tekjurnar vegna lífeyrissjóða, þá var bara ekki einfalt að útskýra það í töluðu máli. Það er einfaldlega þannig, það þarf alveg glærusýningu fyrir það. Ég ætla bara örstutt, fyrst ég gleymdi því í ræðunni, að kynna breytingartillögu sem ég lagði líka fram fyrir 1. umr. Um er að ræða breytingu á málefnasviði menningar, lista, íþrótta og æskulýðsmála, það er undir flokknum Menningarsjóðir. Þar virðist hafa gleymst að laga nokkra liði með tilliti til verðlags og launavísitölu þannig að ég skellti því inn svona til þess að minna á það.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að hafa mætt í hús eins og ég óskaði eftir að hún gerði við þessa umræðu. Við ræðum hér um fjárlagafrumvarp nýrrar ríkisstjórnar og að þessu sinni er auðvitað um að ræða hápólitíska umræðu af því að við höfum jú fengið glænýjan stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar í hendur. Þess vegna er ekki annað hægt en að horfa á þessi tvö plögg saman og skoða svona hvort saman fari hljóð og mynd þegar fjárlagafrumvarpið er skoðað og hvort saman fari hljóð og mynd þegar fjárlagafrumvarp nýrrar ríkisstjórnar er borið saman við kosningaloforð flokkanna af því að þau voru auðvitað mörg og oft ekki endilega í takt við það sem þessir sömu flokkar höfðu verið að iðka á síðasta kjörtímabili. En þegar stjórnarsáttmálinn sjálfur er rýndur kemur í ljós plagg sem er álíka óljóst en þó mun minna í hendi en sjá mátti í skrautlegum kosningabæklingum stjórnarflokkanna. Þau loforð sem streymdu frá flokkunum fyrir kosningar, um það sem flokkarnir vildu gera fengju þeir áframhaldandi umboð, voru miklu meira konkret. Það var mun meira í hendi. Þar var farið fram og sagt: Þetta ætlum við að gera og svona viljum við hafa hlutina. En þegar stjórnarsáttmálinn er lesinn þá er þetta miklu loðnara. Vilji er til og ætlunin er að reyna að fá fólk í nefnd til að skoða hvernig megi útfæra. Ég spyr mig: Hvar eru stóru loforðin frá Vinstri grænum í loftslagsmálum? Hvar er frístundastyrkur Framsóknarflokksins? Hvar er aukinn jöfnuður? Hvar er efling heilbrigðiskerfisins? Hvar er minnkun báknsins sem Sjálfstæðisflokkurinn talar svo mikið fyrir? Frú forseti. Gengið var til kosninga 25. september og strax eftir kosningar hófu formenn stjórnarflokkanna að tala saman og sögðu strax að það gengi vel, að þau hefðu fengið endurnýjað umboð til samstarfs. Það gengi býsna vel. Það lá því ljóst fyrir, fyrir tveimur mánuðum, að þessir þrír flokkar, Vinstrihreyfingin – grænt framboð, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, ætluðu sér að starfa saman þrátt fyrir þennan veglega undirbúning. Þá virðist það hafa komið þeim þremur sem sátu saman við borðið í Ráðherrabústaðnum svona passlega á óvart þegar þau mættu á blaðamannafundinum á Kjarvalsstöðum, þau voru einhvern veginn ekkert tilbúin. Það er eiginlega það sem við erum að fást við í dag, þau voru bara óundirbúin eftir tveggja mánaða tilhugalíf gamalla hjóna. Þau ætluðu sér að kynna fyrir okkur hvað þau ætluðu að gera, hvernig verkefnalistinn lægi fyrir, aðgerðaáætlun og þau tóku meira að segja svo til orða að þarna væri að finna aðgerðaáætlun en þeir sem leita finna enga aðgerðaáætlun. Við áttum auðvitað við ákveðið vandamál að etja sem voru gallaðar kosningar í Norðvesturkjördæmi en það lá engu að síður fyrir, fljótlega eftir að undirbúningskjörbréfanefnd hóf störf, að ekki þurfti að bíða með að setja þing. Það var brýnt að fá fjárlagafrumvarp inn til þingsins svo hægt væri að vinna þá vinnu sem nauðsynleg er fyrir áramót, þá nauðsynlegu vinnu fyrir stofnanir ríkisins sem bíða nú með öndina í hálsinum eftir því sem koma skal. Það var engin ástæða. Það liggur fyrir minnisblað frá lagaskrifstofu Alþingis. Það mátti alveg fara af stað en ríkisstjórnarflokkarnir þrír sem endurnýjuðu heitið voru bara ekki tilbúnir og eru það ekki enn þann dag í dag, frú forseti. Varðandi fjárlagafrumvarpið hefur heyrst frá ráðherrum í ríkisstjórn að í raun þurfi ekki að ræða það af því að það byggi á fjármálaáætlun síðustu ríkisstjórnar sem var skipuð sömu stjórnmálaflokkum. Þá er vert að rifja upp að það var líka sagt hér í þessum sal í vor að ekki þyrfti heldur að ræða þá fjármálaáætlun sem komin var inn í þingið af því að hún væri í raun eins og sú síðasta sem hafði verið samþykkt nokkrum mánuðum áður. Sú hafði komið seint vegna heimsfaraldurs. Og við skulum líka muna það, frú forseti, að það mátti heldur ekki ræða samþykkta fjármálaáætlun frá síðasta vori í aðdraganda kosninga af því að þá voru stjórnarflokkarnir á harðahlaupum frá eigin samþykktum. Þá mátti ekki ræða það sem þau höfðu þegar ákveðið og samþykkt sem þingsályktunartillögu í fjármálaáætlun af því að þá voru þau í kosningabaráttu. Þá voru þau að berjast um atkvæðin og reyna að selja að þetta hjónaband væri best. Svo berst þetta fjárlagafrumvarp loksins inn í þingið og þá segir hæstv. fjármálaráðherra líka að ekkert sé að marka þetta fjárlagafrumvarp, að þetta sé bara til bráðabirgða af því að núverandi ráðherrar hafi ekkert komið að því að semja frumvarpið og eigi eftir að setja sitt mark á það. Ráðherrar sem eru öll, fyrir utan fjármálaráðherra og utanríkisráðherra, að taka við nýjum verkefnum og skila öðrum á milli, eru að fóta sig í nýjum og að mestu gjörbreyttum ráðuneytum sínum. Hér erum við að fjalla um einhvers konar bráðabirgðafrumvarp nýrrar ríkisstjórnar. Það er í raun með ólíkindum að við látum bjóða þinginu upp á þessi vinnubrögð. Ég óskaði eftir nærveru hæstv. forsætisráðherra hér í kvöld vegna ákvörðunar þríeykisins í Ráðherrabústaðnum, hæstv. forsætisráðherra, hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. innviðaráðherra, sem ég held að hann muni heita, um algera uppstokkun á Stjórnarráði Íslands. Það er algjör uppstokkun að eiga sér stað og ég heyri ekki betur en að ráðherrarnir viti ekkert hvernig þetta eigi að vera. Þeir vita ekki heiti á ráðuneytum sínum. Það er enn verið að reyna að átta sig á því hver ætlar að sjá um hvaða málefni og málaflokk og þetta virðist hafa komið öllum ráðherrunum alveg stórkostlega á óvart. Samkvæmt frétt í Morgunblaðinu í dag er enn margt óljóst er varðar fyrirhugaðar breytingar innan Stjórnarráðsins en áætlaður kostnaður vegna uppstokkunar ráðuneyta liggur ekki fyrir að svo stöddu. Þá er heldur ekki búið að ákveða hvernig húsnæðismálum verður háttað né starfsmannamálum. Það kann að vera að almenningur, jafnt sem hæstv. ráðherrar, þríeykið, telji að um sé að ræða tilfærslu á málaflokkum eða tilfærslu á verkefnum á borðum ráðherranna. En það er auðvitað ekki svo, frú forseti, bara alls ekki. Hér er um að ræða gríðarlega umfangsmiklar breytingar á fyrirkomulagi meiri hluta ráðherra í Stjórnarráði Íslands. Þetta eru umfangsmeiri breytingar en við höfum séð alla þessa öld og örugglega meiri hlutann af síðustu öld líka. Ráðuneytum var fjölgað um eitt en málefnasviðum allra ráðuneyta, nema utanríkisráðuneytis og fjármálaráðuneytis, virðist hafa verið breytt. Jú, og mögulega líka heilbrigðisráðuneytis. Mögulega fékk það líka að haldast svo til óbreytt. Verkefnum sem áður voru í mennta- og menningarmálaráðuneytinu var til að mynda deilt milli a.m.k. þriggja ráðuneyta og mögulega fleiri. Þetta eru ekki bara tilfærslur á einhverjum verkefnabunka á skrifborði hæstv. ráðherra hverju sinni heldur hefur mér fróðara fólk innan úr stjórnkerfinu áætlað að verið sé að hrófla við og hreyfa til 200 af 700 starfsmönnum Stjórnarráðsins, að 200 manns sjái fram á að vera að fara í eitthvert allt annað umhverfi. Það getur tekið allt á annað ár að klára þetta. Hvernig var undirbúningi háttað? Starfsfólkið frétti þetta meira og minna þegar það fylgdist með blaðamannafundi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur sem fram fór á Kjarvalsstöðum fyrir nærri hálfum mánuði. Það ríkir mikil óvissa meðal starfsmanna og ekki bara það heldur kom fram í áðurnefndri frétt í Morgunblaðinu að nú stæði yfir mat á hvaða stöðugildi flytjist milli ráðuneyta og að svar hefði borist frá Stjórnarráðinu sem hljómar svo, með leyfi forseta: „Í ljósi þess að stefnt er að því að við endanlega nýskipan, að lokinni afgreiðslu þingsályktunartillögu þar um, verði til tvö ný ráðuneyti, eru þó allar líkur á að einhver fjölgun stöðugilda verði í Stjórnarráðinu frá því sem er í dag.“ Og svo kemur rúsínan í pylsuendanum: Það liggur ekkert kostnaðarmat fyrir, ekkert mat á kostnaðinum við að stokka algerlega upp í Stjórnarráðinu. Það er ekkert kostnaðarmat. Hér erum við að tala um fjármuni almennings á Íslandi, fjármuni sem eru ekki ótæmandi auðlind, eru af skornum skammti. Þegar grípa þarf þá sem höllustum fæti standa hér á landi þá eru ekki til peningar en það er hægt að fara í svona leiðangur án þess að hafa nokkra einustu yfirsýn yfir verkefnið, tveggja mánaða fæðing ríkisstjórnar og enginn undirbúningur. Það virðist vera fullkomlega óábyrgt verkefni að fara í slíkan leiðangur án þess að hafa nokkra einustu yfirsýn yfir það hvað verið er að gera. Nú skal því haldið til haga að í fjárlagafrumvarpinu, sem við fjöllum hér um, er að finna umtalsverða hækkun í stjórnsýslu hinna ýmsu ráðuneyta áður en farið var í þetta allt saman. Við sjáum 10% hækkun hér og þar í stjórnsýslu ráðuneytanna. Svo stendur varðandi forsætisráðuneytið að þar séu mögulega áætlaðar 45 milljónir og aðrar 20 vegna þessarar uppstokkunar í Stjórnarráðinu. Það má rýna í það í fjárlagafrumvarpinu. En þá verðum við að rifja upp að þetta er ekki í fyrsta skipti sem þessi ríkisstjórn, eða skulum við segja fyrri ríkisstjórn sömu stjórnarflokka, tekur ákvörðun um að fara í svona hrókeringar því að það gerðist líka á haustmánuðum 2018 að tekin var ákvörðun um að skipta velferðarráðuneytinu upp í heilbrigðisráðuneyti og félagsmálaráðuneyti. Þá var ákveðið að færa jafnréttismálin yfir í forsætisráðuneytið á sama tíma úr félagsmálaráðuneytinu og áætlaður kostnaður við þær tilfærslur á þessum tveimur ráðuneytum - sem þó voru til staðar, það var eingöngu verið að búa til enn eitt sílóið þarna á milli til að passa að við myndum ekki vinna saman að málum sem eru svo sannarlega á sama sviði - var 70 milljónir. Við meðferð málsins hér í þinginu kom í ljós að við að flytja jafnréttismálin og búa til sérskrifstofu í forsætisráðuneytinu myndu bætast við aðrar 200 milljónir. Þetta var það sem við vorum að fjalla hér um haustið þegar verið var að skipta upp þessu eina ráðuneyti og taka verkefni og færa þau yfir. Núna er verið að stokka upp í, ja, hvað eru við að tala um hérna, tíu ráðuneytum? Það er bara verið að dreifa verkefnum eins og smartís á milli þeirra, við erum að tala um að næstum því þriðjungur starfsmanna Stjórnarráðsins er að fara á nýtt skrifborð. Þetta er engin smáræðisframkvæmd og ríkisstjórnarflokkarnir, sem bjóða okkur upp á þetta bráðabirgðaplagg hér í dag, leyfa sér að koma með svona áætlun um þessa uppstokkun eða svona ákvörðun án þess að hafa farið í nokkurs konar þarfagreiningu, kostnaðarmat eða neitt. Hver var að kalla eftir þessum miklu breytingum? Til hvers er þetta? Hvernig á starfsfólk, sem hefur verið að vinna að menntamálum þvert á skólastig, að sinna þessu þegar menntamálin eru komin á víð og dreif um kerfið? Þá þarf að fjölga starfsfólki og það er gott að sjá í svari til Morgunblaðsins að ríkisstjórnarflokkarnir viðurkenni að þeir muni þurfa að fjölga starfsfólki til að sinna þessum verkefnum. En til hvers? Af hverju? Það vantar að svara því. Ég verð að segja, frú forseti, að mér þykir þetta ofboðslega kæruleysislegt viðhorf formanna þriggja stjórnarflokka af því að heildarmat á þessum flutningi verkefna, hagrænum áhrifum, samlegðaráhrifum, er ekki fyrir hendi. Það hefur bara enginn svarað af hverju. Þegar verið er að fara í einhverja stærstu breytingar á Stjórnarráði Íslands sem átt hafa sér stað í áratugi þá verður að gera slíkt af einhverri alvöru. Hvenær ætli þeim hafi dottið þetta í hug? Og af því að verið var að ræða hér köttinn Júrí og hans áætlanir, hvernig hann ætlar að þræða sig í gegnum bakgarða Vesturbæjar, í ræðu hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson, þá held ég að hann hafi betri yfirsýn yfir bakgarðana í gamla Vesturbænum en hæstv. ríkisstjórn hefur um þau verkefni og þau ráðuneyti sem hún ætlar sér að búa til með ærnum tilkostnaði. Það var ekkert rætt um þetta í aðdraganda kosninga, þvert á móti. Í rannsóknarskýrslu Alþingis, sem var birt eftir bankahrunið, var talað sérstaklega um mikilvægi þess að fækka þessum sílóum, að fækka ráðuneytum til þess einmitt að reyna að hámarka samlegðaráhrif, að reyna einhvern veginn að gera þetta þannig að það sé hægt að samnýta starfsfólkið og koma í veg fyrir að verkefnin falli á milli og sóun verði í kerfinu. En því miður, þá bara skil ég ekki hvernig þeim datt þetta í hug. Það er ýmislegt annað sem ég verð að ræða um í þessu fjárlagafrumvarpi og hér eru t.d. heilbrigðismálin sem áttu að skipta okkur öllu máli. Þá hafa íslensk stjórnvöld tekið þá pólitísku ákvörðun að setja töluvert minna fjármagn í heilbrigðiskerfið en t.d. Norðurlöndin, svo tekið sé dæmi, og önnur samanburðarríki. Skýrsla OECD, sem birtist í lok árs 2019 um framlag Íslands til heilbrigðismála, sýndi það svart á hvítu að heilbrigðiskerfið er verulega vanfjármagnað. Þá töluðu allir flokkarnir um það í aðdraganda kosninga að þar yrði að gera bragarbót en því miður voru stjórnarflokkarnir þrír ekki með nein svör um það hvernig ætti að gera það. Íslensk stjórnvöld leggja minna af vergri landsframleiðslu til heilbrigðiskerfisins en Norðurlöndin og þá er ekki hægt að tala um það fjármagn sem var sett til viðbótar vegna heimsfaraldurs. Það er ekki hægt að bera það saman. Það er ekki hægt að bera saman tölur þegar verg landsframleiðsla hefur hrunið eins og gerðist á síðasta ári. Þess vegna er það rangt hjá stjórnarliðum að tala um aukið fjárframlag miðað við verga landsframleiðslu því að auðvitað er þetta dýrt. Auðvitað kostar ofboðslega peninga að reka heilbrigðiskerfið en það er líka alveg ofboðsleg sóun í því. Gylfi Zoëga hagfræðiprófessor fjallaði í grein sinni fyrir stuttu, nánar tiltekið í haust, í Vísbendingu um það að ef tillit væri tekið til launahækkana þá hefðu fjárframlög hins opinbera til Landspítalans t.d., sem alltaf er verið að tala um að taki sífellt við meiri og meiri peningum, ekki aukist jafn mikið og þörf þykir, alls ekki. Við værum að tala um 0,7% hækkun sem er undir verðlagsvísitölu. Hann benti á að það yrði að gera betur af því að sóunin í kerfinu, þegar það væri svona vanfjármagnað, væri stórkostleg. Það er ofboðsleg sóun að vannýta virkni fólks og láta það húka á biðlistum eftir ýmsum aðgerðum sem eru nauðsynlegar eða hefta fólk til vinnu og virkni vegna þess að það á börn sem eru á biðlista eftir þjónustu. Við skulum rifja það upp að það eru meira að segja biðlistar á barna- og unglingageðdeild. Það nær auðvitað ekki nokkurri einustu átt að við komum svona fram í þetta ríku samfélagi. Og því miður, ef við horfum á hvernig ríkisstjórnin ætlar sér að taka á þessu, þá eru engin svör í fjárlagafrumvarpinu en kannski og vonandi er það vegna þess að þetta fjárlagafrumvarp er bara plat. Við erum bara í einhverju plati, þetta er eitthvert bráðabirgðaplagg en svo kemur bara eitthvað allt annað seinna. Við skulum vona það, frú forseti, en við þurfum samt að samþykkja þetta bráðabirgðaplagg fyrir áramót. Þá er eins gott að einhver svör fari að koma frá ríkisstjórninni af því að ekki var neinna svara að vænta í gær þegar hæstv. fjármálaráðherra fór hér mikinn í ræðustól. Það væri ekkert að frétta. Og hver á þá að gera þetta? Hæstv. heilbrigðisráðherra, semur hann þetta, á hann að segja til um þetta? Ég heyrði ekki að hann svaraði neinu til um það hvernig hann sæi fyrir sér að stórauka framlög til heilbrigðismála til að vinna á mönnunarvanda sem er viðvarandi, fjölga hjúkrunarrýmum sem er stórkostlegt vandamál og bitnar harkalega á Landspítalanum og getu Landspítalans til að sinna sjúklingum. Við getum svo aðeins rætt um geðheilbrigðismálin sem er auðvitað sérstakt verkefni sem við verðum að sinna, stórsókn í geðheilbrigðismálum, stórátak. Setjum geðheilbrigðismálin í forgang, það heyrðum við allt síðasta kjörtímabil. Við samþykktum að fara einmitt í forvarnavinnu, að setja þjónustu sálfræðinga inn í sjúkratryggingakerfið, til hvers? Jú, til þess að byrgja brunninn áður en fólk dettur ofan í, til að koma í veg fyrir neyðarþjónustu seinna meir, til þess að koma í veg fyrir og minnka álagið á geðheilbrigðiskerfinu hjá opinberum stofnunum. Hvernig ætlar ríkisstjórnin sér að gera það? Jú, hún ætlar að setja 400 milljónir í tímabundið aukið átak í geðheilbrigðiskerfinu, 400 millj. kr., sem er líklega brot af því sem þessi uppstokkun í Stjórnarráðinu mun kosta. Áður hafði hæstv. heilbrigðisráðherra í aðdraganda kosninga með ávísanaheftið á lofti skutlað 100 milljónum í sjúkratryggingar til að semja við sálfræðinga en áætlaður kostnaður á ári við að hafa sálfræðingana inni í sjúkratryggingakerfinu var á bilinu 870–1.700 milljónir. Við erum að tala um að það varð að alvörufrétt í fjölmiðlum að hæstv. þáverandi heilbrigðisráðherra væri að skutla 100 millj. kr. í þetta gigg. Þetta er næstum því einn tuttugasti af því sem þarf, á tímum heimsfaraldurs, þegar 47 einstaklingar tóku líf sitt á síðasta ári fyrir utan þá sem ekki eru skráðir. Þetta, frú forseti, er ekki átak í geðheilbrigðismálum. Þetta er fullkomin vanræksla á þessum málaflokki. Hæstv. þáverandi heilbrigðisráðherra sagði jafnframt í aðdraganda kosninga á blaðamannafundi að hún ætlaði sér að byggja nýjar geðdeildir til þess að þeir sjúklingar sem þurfa að hvíla inni á geðdeildum löngum stundum komist mögulega út í súrefni af því að ekki er hægt að hleypa fólki út af deildunum af því að það er engin útiaðstaða fyrir fólk sem er að glíma við geðrænar áskoranir. Á fjölda deilda er ekki í boði fyrir fólk, sem er að glíma við þetta, að fara út undir bert loft. Það er ekki í boði. Það er ekki í boði að standa svona að málum. Við verðum að gera betur. Það ríkir hættuástand í heilbrigðiskerfinu að sögn þeirra sem starfa þar á hverjum degi. Ég trúi þeim og ég veit að þau eru ekki að segja þetta að gamni sínu. Þau þurfa ekki að segja þetta að gamni sínu af því að þau eru ekki í kosningabaráttu. Þau þurfa ekki að búa til einhver svona tjöld. Það er ekki þeirra hlutverk. Þau eru að lýsa raunverulegum aðstæðum. Yfirlæknir réttargeðdeildarinnar er að lýsa raunverulegum aðstæðum þegar hann segir að það sé með öllu ótækt að vista fólk með framheilaskaða á sömu deild og aðra sem glíma við allt annars konar áskoranir, að það sé verið að blanda saman fólki inni á þessum deildum sem beinlínis versnar af veikindum sínum af samveru hvert við annað, en af því að þetta eru geðrænar áskoranir virðist öllum standa á sama, a.m.k. ríkisstjórn Íslands. Það er miður og ég verð að segja að fjárlagafrumvarpið, hvort sem það er til bráðabirgða eða ekki - það var samt fullyrt að þetta fjárlagafrumvarp ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar væri byggt á fjármálaáætlun þessara sömu flokka sem var samþykkt í þinginu í vor og þess vegna væru líkur á því að þetta yrði með sambærilegum hætti. Ég verð að segja að þetta fjárlagafrumvarp eru gríðarleg vonbrigði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, það var margt í henni að finna sem ég er fullkomlega sammála. Mig langaði að ræða við hv. þingmann um anga af þessari stöðu sem er sú að við erum að fá fjárlögin svona seint inn og erum að vinna þau eiginlega blindandi í ljósi þess að það er búið að boða fullt af einhverjum breytingum sem við vitum ekki hverjar eru. Nú er búið að senda út umsagnarbeiðnir og svo sem búið að gefa í skyn að helst vilji meiri hlutinn eiginlega ekki fá neina gesti, en hvað finnst hv. þingmanni um það að bjóða upp á þetta frumvarp og segja að það verði töluverðar breytingar á því, gefa ekki sérstaklega í skyn hverjar þær verða en ætla svo umsagnaraðilum að skrifa umsagnir um algerlega úrelt plagg? Ég spyr bara: Hvers konar virðingarleysi er það gagnvart fólkinu sem á að rýna þetta plagg og segja okkur hvað þeim finnst og koma því á framfæri hvernig það snertir þau og þeirra málefnasvið ef það á síðan að snúa þessu öllu við með einhverjum breytingartillögum til þess að koma sýn ríkisstjórnarinnar almennilega á framfæri? Væri kannski ráð að gefa út einhvers konar tilkynningu um hvaða breytingar verða? Eða heldur hv. þingmaður eins og ég að mögulega liggi þær ekki enn þá alveg fyrir og það eigi bara eftir að ákveða það eins og svo margt annað?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið sem var býsna gott af því að þetta er alveg hárrétt. Ég byrjaði að hugsa um hvort ekki væri við hæfi að breytingartillögur ríkisstjórnarinnar myndu berast hv. fjárlaganefnd fyrir fund nefndarinnar í fyrramálið ef af verður, en búið er að tilkynna nefndarfólki að það kunni að koma til fundar klukkan níu í fyrramálið. Hitt er bara dónaskapur, að segja fólki að fara af stað í einhverja vinnu og svo kemur eitthvað allt annað frá ríkisstjórninni. Þá verð ég að segja að það er auðvitað líka dónaskapur að gera umsagnaraðilum það sem fá nánast engan tíma til að senda inn umsagnir, fá bara örfáa daga til að bregðast við mörg hundruð blaðsíðna plaggi - og við erum ekki að tala um eitthvert klink, við erum að tala um umtalsverðar fjárhæðir heilt ár í ríkisrekstri - að bregðast við plaggi sem ráðherrar leyfa sér að segja að sé bara plat, sé bara til bráðabirgða og muni taka miklum breytingum. Í rauninni ætti hver einasti umsagnaraðili að krefjast þess að þurfa ekki að skila inn umsögn fyrr en endanlegar tillögur eru komnar frá ríkisstjórninni af því að það er búið að lýsa því yfir að þetta sé ekki plaggið og hvernig þeim detti í hug að koma með þetta inn í þingið. Ef þetta er ekki plaggið og það á eftir að taka gríðarlegum breytingum þá myndi ég nú mótmæla því að þurfa að fara í slíka vinnu á þessum tímapunkti. En þess ber líka að geta að í umsagnarbeiðni frá hv. fjárlaganefnd, sem var auðvitað send löngu fyrir tímann og algerlega að því er virðist að óyfirveguðu ráði, þá kemur fram að það er ekkert endilega víst að nærveru umsagnaraðila verði óskað við vinnslu frumvarpsins af því að tíminn sé svo naumur.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og hér liggur auðvitað hundurinn grafinn, það hvað tíminn er naumur. Það er eitthvað sem okkur hefur orðið tíðrætt um í dag en mér finnst ágætt að ítreka það hér fyrst forsætisráðherra er í salnum þar sem það var auðvitað hennar ákvörðun að kosningar yrðu að hausti en ekki vori eins og venja er. Þar af leiðandi höfum við þennan gríðarlega stutta tíma. Og þrátt fyrir viðvaranir stjórnarandstöðunnar um að það gæfist allt of skammur tími til þess að vinna fjárlög, þrátt fyrir athugasemdir okkar um að þetta væri ekki lýðræðisleg leið til að nálgast kosningar, þá sitjum við uppi með að reyna að flýta fyrir fjárlögunum eins mikið og mögulegt er og alls ekki leyfa þeim að fá sína eðlilegu lýðræðislegu umræðu hér á þinginu eins og þingið fari með fjárveitingavaldið heldur á að drífa þetta allt í gegn. Er þetta ekki sjálfskaparvíti ríkisstjórnarinnar? Þarf hún ekki að gjöra svo vel að sleppa þessu næst?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Jú, jú, ég held að við getum alveg verið sammála um það að ríkisstjórnin þurfi að gera betur næst. En það er spurning hvort hún læri af mistökum sínum. Ég er ekki viss um það af því að við höfum séð þessi vinnubrögð áður. Við höfum séð líka fjárlagafrumvarp koma inn í þingið og ekki taka einni einustu breytingu. Ég man eftir því hvað ég var hissa þegar ég varð vitni að því fyrst hér inni. Fjöldi umsagnaraðila kom og benti á ágalla í fjárlagafrumvarpi og það var tekið til umræðu í hv. fjárlaganefnd eins og þar ætti sér stað raunveruleg vinna og svo bara gerðist ekki neitt, engin breyting, nánast ekki breyting upp á túkall. Það er svo sérstakt að í umræðunni, tók maður eftir í gær, virðast þau líta svo á að ef heildartalan er einhvern veginn svipuð, þá sé þetta bara allt í lagi.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni upprifjunina frá því að velferðarráðuneytinu var skipt upp í félagsmála- og heilbrigðisráðuneyti af engri annarri ástæðu en að tveir ráðherrar gátu ekki unnið saman undir sama þaki. Það kostaði 70 milljónir vegna þess að fólk sem var saman í ríkisstjórn vildi ekki deila ráðuneytisstjóra, riturum, mötuneyti. 70 milljónir. Það er rosalega mikið af 70 milljóna götum í fjárlagafrumvarpinu. Það er rosalega mikið af óskiljanlegum aðhaldskröfum sem hver fyrir sig er bara dropi í hafið miðað við þann kostnað sem mun hljótast af þessu stjórnarráðsráðuneytabixi, t.d. það glapræði að skerða framlög til sjálfstæðra leikhúsa um 30%, niður í 94 milljónir. Ætli sá niðurskurður sé ekki á við giska laun tveggja aðstoðarmanna ráðherra sem er verið að bæta við í nýju ráðuneyti sem þurfti að búa til svo valdahlutföllin í ríkisstjórninni héldust? Ekki af málefnalegum ástæðum heldur pólitískum hagkvæmnisástæðum stjórnarflokkanna. Það að Samtökin '78 séu þurrkuð út úr fjárlagafrumvarpinu eins og gerist á hverju einasta ári þannig að þau þurfi að fara betlandi til fjárlaganefndar og ráðuneytis. Sá dónaskapur, 24 millj. kr. - það eru árslaun ráðherra. Það er ekkert mál að finna þann pening fyrir ráðherrann sem þurfti að redda nýju sæti. [[Forseti hringir.]]En það er vanvirðingin við starfsfólkið í Stjórnarráðinu sem ég er fastur í líka, [[Forseti hringir.]]það að þriðjungur starfsfólks ráðuneyta Íslands sé í fullkominni óvissu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, 70 milljónirnar leynast víða í fjárlagafrumvarpinu. Það er t.d. 78,7 millj. kr. lækkun á framlagi til Menningarsjóðs. Tónlistarfólk fær aðra slíka lækkun. Þetta er ríkisstjórnin sem ætlar að fara af krafti í að auka við stuðning til menningarmála. Skoðum þetta aðeins betur: 454 millj. kr. lækkun til menningarsjóða heilt á litið. Þarna eru margar 70 milljónir. Ef við veltum aðeins fyrir okkur að það kostaði umræddar 70 milljónir að splitta upp ráðuneytum án annarra tilfærslna, þannig séð, bara vegna þess, eins og hv. þingmaður sagði, að tveir ráðherrar gátu ekki deilt kaffikönnu, þá getur maður rétt ímyndað sér kostnaðinn sem er fram undan við að búa til þetta sem er verið að búa til, þar sem er engin sýn og ekkert mat hefur verið gert á þessari væntanlegu framkvæmd. Það er búið að fjölga lyklum, tvö ráðuneyti. Það er byrjað að raða fólki inn sem á að vinna að uppbyggingu á einu ráðuneyti. Þetta eru ofboðslegir peningar, hv. þingmaður.
Frú forseti. Hv. þingmaður rifjaði upp að endurskipulagning Stjórnarráðsins á árunum 2009–2013 var ekki bara af því bara, heldur einn af lærdómunum sem þingið og ríkisstjórnin drógu af hruninu og rannsóknarskýrslu um fall bankanna. Það skiptir máli hvaða málaflokkar eru saman og ekki saman. Þess vegna langar mig að rifja upp, vegna þess að nú er nýting orku komin á sama stað og aðhaldið með þeim sem nýta orkuna, með leyfi: „Að mínu mati er það grundvallarþáttur í velferð þjóðarinnar að rannsóknir á auðlindum og ráðgjöf um nýtingu þeirra séu í skjóli frá nýtingarsjónarmiðum.“ Þetta skrifaði þáverandi hæstv. umhverfisráðherra, [[Forseti hringir.]]núverandi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, sem hafði einmitt lært af hruninu að hagsmunir heildarinnar verða að vera í öndvegi og sérhagsmunaöfl [[Forseti hringir.]]mega ekki ráða för. Hvað skyldi hafa breyst við þessa endurskipulagningu sem er í gangi [[Forseti hringir.]]núna varðandi mat á hagsmunum heildarinnar?
Ég vil minna hv. þingmann á að virða tímamörk.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. - Það er eitthvert ólag á klukkunni, frú forseti, hún hoppar alltaf upp og niður. Í rannsóknarskýrslu Alþingis um hrunið sem unnin var undir forystu Páls Hreinssonar og annarra var ekki verið að horfa á kostnaðinn við ráðuneytin. Það var einmitt verið að horfa á skilvirkni innan ráðuneyta og talað um að það ætti að fækka ráðuneytum af því að mörg hver væru of lítil og vanmáttug til að takast á við verkefni sín. Þannig væri það ekki kostur að hafa þau fleiri heldur einmitt kostur að hafa þau færri. Ég veit ekki betur en að þeim hafi fækkað alveg niður í átta. Það var ákveðinn kostur af því að þau eru mörg hver að vinna sömu verkefnin. Við getum tekið öldrunarmál sem dæmi, þetta er verkefni, og málefni fatlaðra og sjúkra.
Herra forseti. Þar sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir óskaði eftir því að ég sæti hér undir umræðunni þá vil ég gjarnan fá tækifæri til að veita andsvar, sérstaklega hvað það varðar sem hv. þingmaður beindi til mín um breytingar á Stjórnarráðinu. Nú átti ég því láni að fagna að vera ráðherra í ríkisstjórn 2009–2013 þegar var einmitt ráðist í breytingar á lögum um Stjórnarráðið og farið í breytingar. Á þeim tíma kom ekki til greina að fjölga starfsfólki í ráðuneytunum. Þær aðstæður voru hreinlega ekki uppi þá eins og hv. þingmaður þekkir. Því var tekin sú ákvörðun að fækka ráðuneytum til þess í raun og veru að fá aukinn slagkraft í stjórnsýsluna án þess að fjölga fólki. Þá var mikið rætt og raunar lagt til að lögum um Stjórnarráðið yrði breytt þannig að þau yrðu færð meira í átt til þess sem tíðkast á Norðurlöndum þar sem hver ríkisstjórn ákveður í raun og veru hvernig verkefnum er háttað út frá þeim pólitísku forsendum sem hún er mynduð út frá. En við höfðum auðvitað vanist því fyrirkomulagi sem hér hafði verið frá árinu 1969 þegar nöfn ráðuneyta voru bara fest í lög með þeim stjórnarráðslögum sem giltu lengst af. Þeirri tillögu sem var lögð fram var nú breytt í þinginu vegna mikillar andstöðu þingmanna Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem gerðu þá kröfu á þeim tíma að Alþingi yrði að samþykkja breytingar á ráðuneytaskipan, ekki eingöngu forsætisráðherra eins og þáverandi hæstv. forsætisráðherra lagði til, til þess að færa stjórnkerfið nær því sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndum. Ég var hins vegar mjög hlynnt þessum hugmyndum og endaði málið í ákveðinni millileið þar sem úr varð að forsætisráðherra skyldi leggja þingsályktunartillögu fyrir Alþingi og hún skyldi hljóta afgreiðslu til að unnt væri að breyta ráðuneytum þannig að unnt væri að laga Stjórnarráðið betur að pólitískum markmiðum. [[Forseti hringir.]] Það er alveg rétt að hér eru lagðar til miklar breytingar en ég hef þá trú að það sé mjög hollt Stjórnarráðinu að verða hreyfanlegra en það hefur verið og einmitt taka mið af breytingum í samfélaginu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir andsvarið. Ég skil vel að hún geti ekki farið yfir víðan völl í svari sínu þegar tíminn er svona knappur en ég verð þó að segja að mér þykir þetta býsna kæruleysislegt, ég ítreka það. Þegar farið er í svona framkvæmd að breyta risastóru húsi, ef við tökum slíka myndlíkingu af ríkisstjórninni, með mörgum vistarverum þá verður að vera einhver áætlun. Það þarf að vera einhver upphafspunktur. Það þarf að vita að hverju er stefnt, hver á að búa í hvaða herbergi og til hvers eigi að nota þau og hvort það borgi sig að flytja eldhúsið inn á bað eða ekki. Og til þess að gera þetta þá þarf maður að horfa á húsið í heild. Það þýðir ekki að láta eins og maður geti bara tekið húsið, hrist það eins og legókubba og dreift því um gólfið og byggt bara nýtt, af því að það er eitthvað þarna inni sem kallar á heildarsýn, að það sé einhver hugmynd um hvernig þetta á að virka, að pípurnar séu tengdar og síðast en ekki síst að maður hafi efni á þeim stórkostlegu breytingum sem maður ætlar að gera á húsinu eins og blasa við hjá ríkisstjórn Íslands.
Herra forseti. Ég komst í raun og veru ekki að spurningunni í fyrra andsvari vegna þess að tíminn var stuttur og það sem ég sagði hér í fyrra andsvari var kannski aðdragandi að þeirri spurningu sem mig langar að bera upp við hv. þingmann, sem er: Hver er afstaða hv. þingmanns og flokks hennar til laga um Stjórnarráðið? Finnst hv. þingmanni eðlilegt að við gerum ráð fyrir auknum hreyfanleika í Stjórnarráðinu, að framkvæmdarvald á hverjum tíma geti skipað verkum eftir því sem pólitískar áherslur kalla á eða vill hv. þingmaður frekar horfa til þeirrar hefðar sem hæstv. forsætisráðherra Bjarni Benediktsson kom hér á 1969 með því að festa ráðuneyti í lög og fá samþykki Alþingis fyrir hverri breytingu? Það varð í raun og veru málamiðlun á sínum tíma þó að ekki þyrfti lagabreytingu til heldur þingsályktun. Mig langar bara að kanna hug hv. þingmanns, hvort hún aðhyllist frekar þetta norræna kerfi sem ég hafði örfá orð um áðan eða hvort hv. þingmaður horfir til hinnar íslensku hefðar í þessu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir seinna andsvar. Jú, það er mín skoðun og okkar í Samfylkingunni að það megi vissulega breyta, að Stjórnarráðið megi vera lifandi og eigi alltaf að vinna að því að hámarka afköstin og hámarka árangur sinn. En fyrr má nú vera. Þú getur ekki leyft þér, með slíkt bákn sem Stjórnarráðið er, að hlaupa af stað án undirbúnings. Það getur enginn leyft sér að gera það. Miðað við svörin sem fengust úr Stjórnarráðinu í dag til Morgunblaðsins þá virðist það því miður vera raunin, enda hafa þeir ráðherrar sem hafa verið að svara fyrir þetta, formenn stjórnarflokkanna þriggja, engin svör getað veitt varðandi undirbúning, fyrirhyggju, yfirsýn, utanumhald eða áætlun á þessu stóra verkefni. Það vantar undirbúninginn, frú forseti og hæstv. forsætisráðherra.
Frú forseti. Ég ætla að fá að taka til máls um fjárlögin. Ég er búinn að hlusta mikið á þessa 1. umr. um þau og hefur margt áhugavert komið fram. En það má alveg segja að rauður þráður í gegnum þetta sé eðlilega sú staða sem við erum í; að ræða hér fjárlög, það er komið fram í desember og við erum nýbúin að fá pakkann í fangið, þingið nýkomið saman eftir að kosið var að hausti. Ég verð að segja alveg eins og er að ég tek undir þau orð sem margir hafa látið falla um þetta fyrirkomulag, að þetta er mjög óheppilegt. Það er mjög óheppilegt að þinginu gefist svona lítill tími til að tækla þetta mikilvæga og stóra mál sem inniheldur auðvitað allt sem snýr að starfsemi ríkisins og hefur mikil áhrif á líf okkar allra. Það þarf auðvitað að vanda til verka og það þarf að gefa því þann tíma og þá virðingu sem við hæfi er, að sjálfsögðu. Hér hafa verið óvenjulegar aðstæður eftir kosningar í haust. Það tók við þessi atburðarás í Norðvesturkjördæmi, sem við þekkjum, sem síðan teygði sig yfir átta vikur eða þar um bil. Á meðan var verið að mynda hér ríkisstjórn og menn gáfu sér góðan tíma í það. Það hefði auðvitað verið hægt að láta þingið koma fyrr saman til að huga að þessari vinnu, þingið var auðvitað starfhæft þrátt fyrir að hér væri óvissa með kjör nokkurra þingmanna. En menn hafa svolítið verið að tala um hversu óheppilegt það sé að kjósa að hausti út frá því sem gerist eftir kosningar. En mig langar líka að segja, af því að þetta hangir auðvitað allt saman, að það er ekki sniðugt að kjósa að hausti vegna þess að þá erum við í þeirri stöðu að þingið er ekki búið að sitja í nokkra mánuði frá vori. Og þegar við tekur svona atburðarás og svo líka, eins og gerðist fyrir fjórum árum, þegar það tók sinn tíma að mynda ríkisstjórn og annað, þá er ekkert aðhald frá þinginu til framkvæmdarvaldsins um langt skeið. Það er auðvitað mjög óheppilegt og það er mjög óheppilegt varðandi haustkosningar að þingið sé ekki starfandi en ráðherrar og ríkisstjórn hins vegar deilandi út sínu fjármagni eftir behag. Aðstöðumunurinn er auðvitað mjög mikill. Ofan á þetta vil ég líka nefna, og það er mín persónulega skoðun í þessu, að umræðan um samfélagið og hvers konar samfélag við viljum byggja var auðvitað mest fyrir kosningar. Það er fullt af fólki sem hlustar betur eftir því sem stjórnmálamenn segja rétt fyrir kosningar en kannski á miðju kjörtímabili. Og þegar þetta dettur inn rétt eftir sumar hef ég áhyggjur af því, af því að við vitum að íslenskt samfélag leggst í hálfgerðan dvala á sumrin, að tíminn sem fólk hefur sé knappur, að okkur sé svolítið þröngur stakkur sniðinn. Þannig að bæði upp á framhaldið eftir kosningar og líka bara upp á hina lýðræðislegu umræðu fyrir kosningar og það aðhald sem þingið á að veita framkvæmdarvaldinu þá finnst mér það algjörlega óverjandi að kjósa að hausti. Hér lentu menn t.d. í vandræðum með að senda út umsagnir án þess að nefndin hefði komið saman, og hef ég lúmskan grun um að kannski hafi það verið svona einhvers konar afurð af því. En aðeins að efnahagsástandinu: Menn hafa verið að tala um það og auðvitað vonum við öll að hér sé allt að taka við sér og að aftur sé að lifna yfir samfélaginu, efnahagslífinu. Að heimilin og fyrirtækin fari að hafa það betra og að það verði velta og góðæri sé fram undan og við getum vaxið út úr þessum Covid-vanda öllum, þessum faraldri og þeim efnahagslegu áhrifum sem hann hefur valdið. En mér finnst samt sem áður alveg full ástæða til að halda því til haga að það er ekkert sjálfgefið að svo sé. Það eru í raun og veru alls konar blikur á lofti með það. Ég vek t.d. athygli á því að við erum með kjarasamninga fram undan og við höfum séð það að menn eru svolítið að klóra sér í kollinum, aðilar vinnumarkaðarins, yfir því hvernig eigi t.d. að afgreiða þetta með hagvaxtaraukann. Við erum hér með háa verðbólgu, við sjáum að vextir hafa farið ört hækkandi og við erum líka, þar sem við þekkjum íslenskan veruleika og söguna, algjörlega með það á hreinu og það þarf enginn að fara í grafgötur með að vextir eiga eftir að hækka hér hressilega næstu misserin. Og einmitt af því að það skiptir máli þegar svona stendur á og við erum að koma út úr þessu Covid-ástandi með þennan mikla halla á ríkissjóði þá er þetta auðvitað svolítið krítískt allt. Af því að maður hefur verið að sjá viðtöl í dag þá leyfi ég mér að nefna til að mynda viðtal við Magnús Gottfreðsson, prófessor í smitsjúkdómum, sem birtist á miðlunum í dag. Hann nefnir það t.d., og það er alveg augljóst, hann les það úr viðbrögðum ríkja við þessu nýja veiruafbrigði, að við munum horfa fram á alvarlegri stöðu hvað þetta varðar allt saman. Þetta getur sett svolitla bremsu á þennan viðsnúning sem virðist vera grundvöllur fyrir allri fjárlagavinnunni og því sem fram undan á að vera hjá okkur. Þannig að mér finnst ekki sjálfgefið að sá efnahagsbati sem menn eru að tala um og er í raun og veru forsenda þess hvernig fjárlögin eru byggð upp og plan ríkisstjórnarinnar næstu árin - mér finnst a.m.k. að við verðum að hafa þessi varnaðarorð uppi núna þegar við erum að fara inn í fjárlagavinnuna af því að þetta hangir allt saman. Ég verð líka að nefna að mér fannst fara lítið fyrir því hjá stjórnarherrum þegar við horfum fram á að vextir munu hækka mikið. Við sjáum jafnvel ákveðna aðila; banka, greiningardeildir bankanna spá því að stýrivextir á næstu árum geti farið upp í 4,25%. Auðvitað elta þá bankarnir og lífeyrissjóðirnir stýrivextina og hækka vexti á húsnæðislánum og það eru auðvitað margir með óverðtryggð lán, ýmist með föstum vöxtum, breytilegum vöxtum. Ég velti því fyrir mér hvort það geti ekki verið að menn vanmeti svolítið áhrifin sem þetta á eftir að hafa núna á næstu tveimur, þremur árum. Þetta er alveg ótrúlegur fjöldi sem hefur verið að skuldbreyta lánum úr verðtryggðum yfir í óverðtryggð. Við fögnum því, eða a.m.k. margir, að það að svona margir séu komnir yfir í óverðtryggð lán þýði að stýrivextirnir bíti betur. En það þýðir þá líka að þegar stýrivextir bíta vel þá er einmitt verið að höggva verulega í möguleika heimila til að framfleyta sér, því að þetta eru alveg óskaplegar tölur sem fylgja þessum vaxtahækkunum fyrir húsnæðislán landsmanna. Þetta er stærsti útgjaldaliður heimilanna í mörgum tilfellum. Þannig að mér finnst alveg sjálfsagt mál að halda þessu til haga núna þegar við erum að halda inn í umræðunum fjárlög. Mig langar aðeins að nefna í þessu samhengi það sem kom fram hjá hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrr í dag, að við erum líka í þeirri stöðu sem er miklu alvarlegri en ríkisstjórnin vill viðurkenna, að við erum auðvitað með ríkissjóð sem var farinn að safna skuldum áður en faraldurinn skall á. Svo ég vitni hérna aðeins Daníel Svavarsson, forstöðumann hagfræðideildar Landsbankans, þá segir hann: „Efnahagsbatinn er hafinn af fullum krafti og það er nokkuð bjart fram undan. Ferðaþjónustan er vöknuð úr dvala, horfur eru á sérstaklega góðri loðnuvertíð og ýmis ytri skilyrði eru okkur hagfelld. Atvinnuleysi minnkar hratt og við gerum ráð fyrir að árið 2024 verði atvinnuleysi minna en það var áður en faraldurinn skall á. Við stöndum engu að síður frammi fyrir ýmsum áskorunum. Ein sú stærsta er að rétta af hallann á ríkissjóði sem hefur tekið á sig miklar byrðar. Þá mun kröftugur efnahagsbati og þrálát verðbólga knýja á um töluverða hækkun stýrivaxta, áður en aðstæður skapast til að lækka þá á nýjan leik.“ Þarna er ég að vísa í þessa tölu og lýk hér með tilvitnun minni í Daníel Svavarsson. Þar er talað um að vextirnir geti farið upp í 4,25% áður en þeir lækki á nýjan leik. Ég minni enn og aftur á að íslenskur veruleiki kennir okkur að það er engan veginn sjálfgefið að vextir lækki eitthvað skarpt eftir að hækkunarferli Seðlabankans er hafið á annað borð. Við þekkjum það vel. Við erum í þeirri stöðu að við þurfum að greiða niður skuldir og ég ætla að leyfa mér að fagna því sem kemur fram í fyrirætlunum ríkisstjórnarinnar um að selja eigi eignarhluta ríkisins í Íslandsbanka. Ég vil reyndar ganga lengra og losa um eignarhald ríkisins á fjármálastarfsemi yfir höfuð, en þetta er a.m.k. gott veganesti inn í kjörtímabilið. Ég tek það líka með mér inn í þá umræðu að mikilvægt er að þeir fjármunir sem ríkið leysir til sín með þeirri eignasölu gangi þá beint í það að hafa jákvæð áhrif á skuldastöðu ríkissjóðs. Það verði ekki endilega fundin einhver ný verkefni, bara af því að það losnar um einhvern pening því að við þekkjum það auðvitað að við verðum að greiða niður þessar skuldir og því fyrr því betra, að sjálfsögðu. Ég fagna því og ég myndi líka styðja það, eins og ég segi, að jafnvel yrði gengið lengra í þeim efnum. Ég skil það hins vegar mætavel, sem oft kemur upp í þessari umræðu, að þegar við erum að tala um bankana og sölu þeirra og hvernig fjármálamarkaðurinn á að virka hér á Íslandi þá eru menn eðlilega með varann á sér. Það er ekkert langt síðan hér reið yfir mikið efnahagshrun þar sem allir bankarnir hrundu. En mér hefur skilist það á umræðunni að menn hafi nú gert ansi mikið til að girða fyrir að sú atburðarás geti endurtekið sig, með alls konar lagabreytingum og reglubreytingum, kröfum um eigið fé bankanna og tryggt að krosseignatengsl þeirra geti ekki mótast með sama hætti og gerðist á árunum fyrir hrun. Þannig að þótt ég skilji varnaðarorðin og myndi mjög gjarnan vilja að umræða um söluna þegar hún fer fram í þinginu taki mið af því, þá held ég að ekkert sé að óttast í því. Almennt séð er ég þar í tilverunni að mér finnst að ríkið eigi ekki að vera í þessum rekstri. En mig langar líka aðeins að nefna, af því að ríkisstjórnin hefur gert svolítið mikið úr því þegar hún var að kynna stjórnarsáttmálann og eins það sem við höfum heyrt til ráðherra og stjórnarþingmanna í umræðum um þau mál, bæði í þinginu og í fjölmiðlum og annars staðar, að mikið hefur verið talað um tækniþróun og fjórðu iðnbyltinguna og að það eigi að vera einhvers konar höfuðmarkmið Stjórnarráðsins að nýta þau tækifæri sem felast þar. Ég fagna því auðvitað. Það eru mikil tækifæri sem eru fólgin í þeim mannauði sem við eigum, mikilli tækniþekkingu, mikilli vísindaþekkingu, allri dínamíkinni sem fylgir í litlu samfélagi sem sést ekki endilega í stærri samfélögum. Skilyrði þess að það takist er þó auðvitað að við séum með svolítið skilvirkt markaðshagkerfi sem er ekki of miðstýrt, þó þannig að regluverkið sé í lagi án þess að vera of íþyngjandi. En það má heldur ekki vera of mikill losarabragur á hlutunum. Ég ætla nú að leyfa mér að tala um hlut sem ég nefndi aðeins í kosningabaráttunni vegna þess að mér fannst það svo áhugavert. Á framboðsfundi sem ég fór á í Háskólanum í Reykjavík var einmitt svolítið mikið verið að tala um fjórðu iðnbyltinguna og möguleika ungs fólks. Þar horfði ég yfir salinn og tók á móti spurningum ungs fólks. Maður fann það að þarna var maður staddur í stofnun þar sem var ungt fólk sem var að fara að mennta sig vel, afbragðsklárt fólk, glampi í augum, fólk brosandi við framtíðinni og fannst framtíðin brosa við sér. Þá var einmitt svo áberandi hjá fólki að það sá tækifæri í hverju horni. Það er væntanlega þetta sem ríkisstjórnin er að vísa til þegar hún talar um að fanga tækifæri fjórðu iðnbyltingarinnar, alla tækniþróun, að teika þann vagn. Ég hafði örstuttu áður, fyrr um morguninn, verið í Fjölsmiðjunni sem er úrræði fyrir ungt fólk á aldrinum 16–25 ára, sem er einmitt í þeirri stöðu að fjórða iðnbyltingin er ógn við það. Þetta er fólk sem hefur ekki fótað sig í íslensku menntakerfi. Þetta er fólk sem ekki hefur fengið sömu tækifæri og mögulega ekki haft tök á að nýta sín tækifæri jafn vel og þetta brosandi, unga fólk sem ég ræddi við í Háskólanum í Reykjavík. Þetta fólk sér fjórðu iðnbyltinguna sem ógn. Þetta fólk hugsar um alla þá miklu sérhæfingu sem er að eiga sér stað og sér ekki tækifæri fyrir sér í því. Ég vil beina þeim orðum til ríkisstjórnarinnar og okkar allra þegar við erum að reyna að fanga þau tækifæri sem felast í þessum öru tæknibreytingum, að reyna að virkja þann mannauð sem við eigum og reyna að búa skólana okkar þannig að þeir búi til slík verðmæti í gegnum fólkið okkar, fyrir það sjálft og fyrir samfélagið, að gleyma ekki því fólki sem verður gjarnan út undan þegar við erum að ræða um þessa hluti. Það er ótrúlega auðvelt að gleyma sér í tækifærunum, að maður sjái ekki að það eru ekki allir sem geta nýtt sér slík tækifæri. Ég nefni þetta hér vegna þess að ég fór strax að hugsa þetta um leið og ég sá þennan áherslupakka hjá ríkisstjórninni að m.a. breyta Stjórnarráðinu til að reyna að takast á við þetta verkefni. Það er að mörgu að huga í því og við getum ekki gefið okkur að allir geti gripið þau tækifæri og við þurfum að huga sérstaklega vel að þeim hópi. Ég vil líka nefna það að öll þessi velmegun sem við stefnum á, öll sú velsæld er einskis virði ef við notum ekki ágóðann af henni, verðmætin af henni til þess að hlúa vel að þeim sem standa höllum fæti. Ég hef líka svolítið staldrað við það í þessari umræðu um fjárlögin að menn hafa verið að velta fyrir sér nýsköpun. Hér hafa komið upp hv. þingmenn og til að mynda velt vöngum yfir því hvort Ísland sé hreinlega nýsköpunarland. Ég sakna þess svolítið að sjá það betur útfært, ekki bara í stjórnarsáttmálanum heldur líka í sýn og hugmyndafræði ríkisstjórnarflokkanna og þeirrar stefnu sem þeir eru að reyna að móta núna til lengri tíma, hvar menn ætli að bera niður. Hvar sjáum við tækifæri? Það er hægt að henda inn þessum orðum: Nýsköpun, sprotafyrirtæki, ávallt mögulegt. Ég myndi vilja sjá miklu markvissari sýn á það að við ættum að leggja sérstaka áherslu á tvo málaflokka í því samhengi. Það væri annars vegar að efla alla nýsköpun sem snýr að umhverfismálum, loftslagsmálum og öllu slíku, ofureinfaldlega vegna þess að allt í heiminum snýst um þá hluti í dag. Þar eru bæði tækifæri og afurðirnar úr því eru svo gagnlegar. Það er einfaldlega svo gott að takast á við slíkt mál. Ég má til með að nefna, af því að það hefur ekki mikið farið fyrir umræðu um Evrópusambandið í þessum sal í svolítinn tíma, finnst mér, að þar t.d. eru mjög metnaðarfull áform uppi og metnaðarfull styrkjakerfi og annað og fjárveitingar til slíkra verkefna sem mér finnst að íslenskir aðilar gætu kannski teygt sig aðeins betur í. Það sama á síðan við um nýsköpun í alls konar heilbrigðisvísindum og í öllu því sem lýtur að heilsu og heilbrigði. Þar eru aldeilis tækifæri, bæði út frá því að við eigum alveg ótrúlega mikið af vel menntuðu fólki á þessu sviði. Við búum yfir alveg ótrúlegri hugmyndaauðgi. Við erum hér með fyrirtæki sem hafa sprottið upp hjá heilbrigðismenntuðu fólki sem síðan eru búin að gera samning, t.d. við spítalann, sem mér finnst alveg einboðið að endi með því að spara stórfé fyrir spítalann. Það er hægt að nefna fleiri en eitt dæmi um þetta. Þarna finnst mér að við ættum með markvissari hætti en ríkisstjórnin nefnir, eða a.m.k. er hún ekki enn þá að sýna mikið á þau spil, að veðja á þessa tvo geira, bæði út frá því að þarna eru möguleikar út frá menntunarforsendum þjóðarinnar og síðan ekki síður út frá því að afurðirnar úr þessu, gagnsemin úr þessu er svo mikil. En af því að ég nefndi hérna Evrópusambandið þá langar mig kannski líka, af því að við erum með flokka sem setja það inn í stjórnarsáttmála að hagsmunum Íslands sé best borgið fyrir utan það samband, að nefna það hér, svona úr því að ég byrjaði, við vini mína í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði, að þegar við tölum um Evrópusambandið þá erum við ekki bara að velta því fyrir okkur hvað við fáum út úr slíku samstarfi, hvort við græðum eitthvað á því eða annað. Og af því að ég veit að á tyllidögum tala hv. þingmenn VG mikið um mannréttindi, jafnrétti, lýðræði og annað, þá gætu Íslendingar nú aldeilis haft jákvæð áhrif í slíku ríkjasambandi. Við höfum sem sagt miklu að miðla inn í slíkt samband á ákveðnum sviðum þar sem við stöndum fremst þjóða. Ég nefni þetta nú bara í framhjáhlaupi úr því að ég byrjaði að tala aðeins um Evrópusambandið. Ég kom aðeins inn á þætti í umræðu um stefnuræðu forsætisráðherra og þá nefndi ég að ekki væri verið að bæta í fjármuni til SÁÁ og til reksturs sjúkrahússins Vogs. Þetta er málaflokkur sem ég þekki vel til og þetta finnst mér alveg óskaplega erfitt að sjá. Ég beini þeirri hvatningu til hv. þingmanna að endurskoða þetta núna í fjárlagavinnunni, ofureinfaldlega vegna þess að þarna erum við, svo ég útskýri það aðeins betur, með 700 manns á biðlista. Það eru 700 einstaklingar sem eru að bíða eftir því að komast undir hendur læknis og sérfræðinga. Og það er ekki bara það að þessir 700 einstaklingar séu að bíða, á bak við þessa 700 einstaklinga eru foreldrar, eru makar, eru systkini, eru börn. Það sem fólk áttar sig oft ekki á varðandi þennan sjúkdóm eru þær miklu afleiðingar sem hann hefur út í fjölskyldu og vinamengi þess veika. Og þegar við erum með 700 manns að bíða eftir aðstoð þá getum við rétt ímyndað okkur allan fjöldann þar fyrir utan sem nýtur þá góðs af því ef sá veiki fær aðstoð. Svo vil ég líka nefna í því samhengi, sem mönnum reynist oft erfitt að skilja, að það að vera á biðlista með þennan sjúkdóm er allt annað en að vera á biðlista með margt annað, og ég er ekki að gera lítið úr því. Ástæðan fyrir því er einföld. Ég ætla að leyfa mér að nota hér orð sem menn nota kannski ekki mikið: Oft er það svo með fólk sem er með áfengis- eða vímuefnasýki að það kemur eitthvert augnablik í lífi þess þar sem við getum talað um nokkurs konar meðferðarvilja. Þá opnast einhver gluggi þar sem viðkomandi gefst upp og hann er kannski tilbúinn til að fara í meðferð á því augnabliki. Sá meðferðarvilji tekur ekkert mið af því hvernig einhverjir tilbúnir biðlistar sem stjórnvöld á hverjum tíma bera ábyrgð á verða til eða hvernig greiðist úr hjá þeim. Þannig að komist einstaklingur ekki í hjálpina, í aðstoðina, í vonina og sólina vonandi, út af því að hann er á biðlista jafnvel í einhverja mánuði, þá hverfur meðferðarviljinn ef til vill. Það eru því miður allmörg dæmi um það að menn á biðlista eftir aðstoð hafi látist úr þessum sjúkdómi á meðan þeir bíða. Ég vildi gjarnan að þingmenn hefðu þetta í huga þegar við höldum inn í fjárlagaumræðuna, bæði þá hvað þetta er mikilvægt út af því að það þarf að grípa með svo róttækum hætti inn í atburðarásina, og líka út frá því að það sparar auðvitað feikilega mikla peninga að hafa sem flesta í bata frá þessum sjúkdómi og það eru svo margir í kringum þann veika sem njóta góðs af. En það hefur nú verið eitthvert leiðarstef, finnst manni, að þegar þessi ríkisstjórn er að endurnýja heitin og hefja sitt annað kjörtímabil að þeim hefur gengið illa að vinna á þeim biðlistum sem eru í heilbrigðiskerfinu. Við í Viðreisn höfum í gegnum tíðina og á síðasta kjörtímabili, þingmenn flokksins, margoft rætt um það, og ég geri það hér þá í enn eitt skiptið, að það er vel hægt, og menn þurfa ekkert að vera hræddir við það, að leita til þeirra einkaaðila sem færir eru um að veita tiltekna þjónustu til að stytta biðlista og koma fleirum til hjálpar. Það er hægt að gera með því að efla Sjúkratryggingar verulega og gera þeirri stofnun kleift bæði að skilgreina þá þjónustu sem verið er að veita og hafa eftirlit með henni og umfram allt að koma því þannig fyrir að þetta sé ekki einhver matarhola fyrir fyrirtæki úti í bæ og að þeir sem taka að sér að veita slíka þjónustu fyrir ríkið og fá greitt fyrir séu þá með þannig rekstur að hann sé gagnsær og það sé vitað hvað verkin sem verið er að bjóða út kosta, að það sé ekki einhver feluleikur með það. Það geti ekki verið einhver sjálftaka í gangi, eins og stundum hefur verið talað um að geti verið, og við þekkjum reyndar dæmi um frá nágrannalöndunum að er raunin. Síðan langar mig aðeins að nefna eitt, af því að hér er verið að tala um að setja 2,6 milljarða beint til þess að bregðast við Covid, og þetta er fjármagn sem á að renna til Landspítalans. Það er alltaf verið að tala um það að við Íslendingar höfum brugðist vel við í þessum faraldri og það er svo sem mikið til í því. Það er ekkert út af einhverjum stjórnmálamönnum sem það er, það er bara út af því að þjóðin er samhent, boðleiðir eru stuttar og það er auðvelt fyrir okkur, þrátt fyrir að við getum rifist sem þjóð um alla skapaða hluti, að standa þó saman um hluti þegar það skiptir máli. Það getur engin ríkisstjórn eignað sér það, ekkert frekar en einhver stjórnarandstaða. Það er fólkið í landinu sem á þann heiður. En nú á að bæta við fjármagn til Landspítalans vegna þessa og mann langar að sjá kannski aðeins nánari út færslu á því. En það hangir samt alltaf yfir manni ákveðin spurning. Það er búið að vera að tala um þetta núna í svolítinn tíma, það fer alltaf af stað sama leikritið aftur og aftur og er búið að gera allan faraldurinn, sérstaklega núna eftir að þjóðin var bólusett, en ríkisstjórnin hefur ekki verið samstiga í aðgerðum og við vitum ekki og við fáum í raun og veru ekki nógu góð svör frá ríkisstjórninni um það hvort hún treysti sér til að byggja Landspítalann, lykildeildir þar upp með þeim hætti að við getum hér verið bólusett í landi án takmarkana og hafta. Ég ætla að nota tækifærið hér og lýsa svolitlum vonbrigðum með það hvað ríkisstjórnin hefur haldið illa á þessum málum. Ég hef verið að nefna að það þarf ekki annað en eitt fótboltalið og varamannabekkinn, slíkan fjölda, til að leggjast inn á spítalann með Covid og þá þarf að fara að taka af okkur mannréttindi. Mannréttindi okkar virðist manni vera við ríkisstjórnarborðið orðin að einhvers konar skiptimynt á milli ráðherra, því að eftir ríkisstjórnarfundina þar sem verið er að ákveða takmarkanir þá er hæstv. heilbrigðisráðherra, núna fráfarandi, Svandís Svavarsdóttir, send út á akurinn til að tala fyrir því á meðan ráðherrar Sjálfstæðisflokksins hlaupa út fram hjá fréttamönnum brúnaþungir og hundfúlir yfir því að hafa ekki náð einhverju fram við ríkisstjórnarborðið og geta þá ekki þar af leiðandi staðið með þeim ákvörðunum sem ríkisstjórnin er að þó taka. Fyrir vikið fær samfélagið algerlega tvöföld skilaboð um hvað er í raun og veru í gangi. Síðan endar þetta auðvitað alltaf þannig að það er búinn til skúrkur í þessu leikriti, hann heitir Þórólfur Guðnason og hann situr síðan alltaf uppi með þann kaleik að vera vondi kallinn hjá ákveðnum hópi. Hann er þó ekki að gera neitt nema að spila úr þeim hundum sem honum hafa verið gefnir í spilinu því að það er ekki búið að manna spítalann eða gera spítalanum kleift að taka við meiri fjölda þegar kemur að þessari veiru. Ég sé að það er langt liðið á tíma minn í þessari ræðu þannig að ég vil gjarnan fara fram á það að virðulegur forseti setji mig aftur á mælendaskrá, mér skilst að ég geti þá talað aðeins meira á eftir, því að mig langaði svolítið að nefna líka það fjármagn sem á að fara í framkvæmd kvikmyndastefnu. Verið er að tala um íslenska streymisveitu þar undir sem mig langar aðeins að koma inn á, ekki það að ég sé endilega ósammála markmiðinu sem þar er sett, en mig langar að hafa a.m.k. nokkur orð um þá leið sem ríkisstjórnin virðist ætla að fara í þeim efnum. Svo eru fleiri hlutir sem ég myndi gjarnan vilja koma inn á þá í þeirri ræðu, eins og til að mynda uppstokkun Stjórnarráðsins og sitthvað fleira. Ég vonast til að fá tækifæri hér síðar í kvöld til að taka fleiri þætti fyrir í þessari fjárlagaumræðu.
Virðulegi forseti. Þetta var góð og skemmtileg ræða. Mig langaði aðeins að ræða eitt sem hv. þingmaður nefndi sem tengist SÁÁ. Það er nú þannig með mörg félagasamtök að þau eru að berjast við að finna fjármagn til að geta sinnt hlutverki sem ætti jafnvel að vera á herðum ríkisins. Þarna eru samtök sem hafa t.d. tekið þá góðu ákvörðun að hætta að nýta spilakassa sem fjáröflunarleið. Þrátt fyrir að þau taki slíka ábyrga ákvörðun kemur ríkið ekkert til móts við þau með auknu fjármagni. Mér finnst þetta vera nokkuð sem ég er farinn að sjá mikið af hjá frjálsum félagasamtökum. Þau eru farin að þurfa að vera í virkilegri baráttu, ekki bara eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti á heldur þurfa þau að koma hingað og betla, biðja endalaust um að komast aftur inn á fjárlög og þau þurfa líka að vera mikið í því að sækja fjármagn til almennings. Mér fannst það einmitt mjög athyglisvert, þegar við fórum nokkrir hv. þingmenn í heimsókn til þeirra í Samtökunum '78, að í ljós kom að þegar lagt var saman allt það fjármagn sem ríki og sveitarfélög lögðu til þeirra samtaka var það lægri upphæð en það sem þau fá beint frá einstaklingum. Mig langar að heyra frá hv. þingmanni hver sé besta leiðin sem við getum haft til að tryggja fjármagn til samtaka eins og SÁÁ sem eru að vinna mikilvægt starf í þágu þjóðarinnar og þágu ríkisins.
Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir að fá tækifæri til að bregðast við þessu og fara kannski aðeins nánar yfir þetta. Það er auðvitað þannig, bæði með ríki og sveitarfélög, að það er mikil ásókn í fjármagn. Það eru mörg félagasamtök sem vinna mjög gott starf á hinum ýmsu sviðum og ég geri mér alveg grein fyrir því að það getur verið flókið að gera allt fyrir alla. En það sem ég er að reyna að vísa til hér er að SÁÁ er dæmi um svolítið fallegt. Það verður til þörf í samfélaginu til að berjast við sjúkdóm. Það gengur illa að fá opinbera aðila til að skilja sjúkdóminn og þá taka einstaklingar sig til, stofna samtök og þannig fer boltinn af stað. Þetta er að mörgu leyti sjálfsprottið. Ég er kannski að einfalda söguna svolítið en í grófum dráttum er þetta svona. Síðan byggist þetta upp með þeim hætti sem við þekkjum. Nú er það orðið þannig að þetta er viðurkennt sem sjúkdómur. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin skilgreinir þetta ekki bara sem sjúkdóm heldur einhvern alvarlegasta sjúkdóm sem er í gangi í nútímasamfélagi og við erum með þessi félagasamtök sem reka jú sjúkrahús. Fólk leggst þarna inn á spítala. Fólk þarf síðan að fara í mánuð í eftirmeðferð. Það er rekin göngudeildarþjónusta. Það er sálfræðiþjónusta fyrir börn. Það er verið að hjálpa fólki sem á við ópíumfíkn að stríða. Við erum með skilgreint fyrirbæri sem við köllum spítala og þá á slíkt fyrirbæri ekki að þurfa að reiða sig á peningagjafir frá almenningi. Ég skil vel að félagasamtök vilja að einhverju leyti reiða sig á sjálfsaflafé, bæði er það kannski gott upp á starfið að virkja fólk og annað og kannski gefur það þeim ákveðið sjálfstæði. En þegar kemur að því að reka svona mikilvæga einingu sem þessi spítali [[Forseti hringir.]]er þá vantar allt of mikið upp á að ríkið komi með fjárframlög sem gefa okkur tilefni til að vera stolt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góð svör og fyrir að tala um mál sem hann þekkir mjög vel, það er gott. Ég hef talað fyrr í dag um nýsköpun og mér þótti gott að heyra að hv. þingmaður talaði einmitt um þau tækifæri sem liggja í nýsköpuninni. En hv. þingmanni varð einnig tíðrætt um fjórðu iðnbyltinguna og ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að í henni felast ýmsar ógnir auk tækifæra. Mér hefur þótt skorta skilning og sýn meðal stjórnmálamanna á því hvaða ógnir og tækifæri þetta eru. Ég myndi gjarnan vilja heyra frá hv. þingmanni hvaða leiðir hann telur vænlegastar til að við getum tryggt að fólk sem verður út undan verði ekki illa úti í þessari byltingu.
Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir tækifærið til að fá að bregðast við þessu. Ein mínúta er ekki langur tími en það væri einhvers konar byrjun að mínu mati, og kannski er ég að teikna upp pínulítið einfalda mynd, en þið skiljið a.m.k. punktinn, að skólakerfið okkar, alveg frá neðsta stigi og upp eftir öllum skalanum, væri sveigjanlegra og umburðarlyndara gagnvart því að fólk hefur alls konar þarfir og geta þess og hæfileikar liggja mögulega á mjög afmörkuðum sviðum sem á að vera hægt að rækta innan skólakerfisins frekar en að við séum öll sett í einhvers konar skapalón þar sem kannski er gerð krafa um miklu víðtækari og almennari þekkingu en þarf. Ég er ekki að gera lítið úr slíku. Ég er bara að tala um að með því að hugsa hluti svolítið upp á nýtt í menntakerfinu væri hægt að setja upp ýmsar girðingar og koma í veg fyrir að ýmsir sem eiga litla möguleika í fjórðu iðnbyltingunni, sem okkur verður tíðrætt um, ættu þá a.m.k. meiri möguleika á því að rækta hæfileika sína á tilteknum afmörkuðum sviðum þótt þeir finni sig mögulega ekki inni í skólakerfinu eins og það er hannað í dag.
Virðulegi forseti. Við gætum svo sem staðið hér, held ég, í heilan mánuð og rætt þetta fjárlagafrumvarp sem hefur verið borið undir okkur. En af einhverjum ástæðum þá eru svör stjórnarliða mikið á þann veg að þetta séu nú ekki réttar tölur, það eigi eftir að skoða þetta betur, sé jafnvel ekki búið að uppfæra og annað og maður kemst ekki hjá því að velta aðeins fyrir sér hvort það sé hreinlega verið að hafa okkur að fíflum, hvort það sé bara verið að reyna að hafa ofan af fyrir okkur vegna þess að þetta er mjög mikilvæg umræða. Það er mjög mikilvægt að við fáum raunverulega áætlun ríkisstjórnarinnar til að ræða. Það sem er áhugavert t.d. að sjá í þessu fjárlagafrumvarpi eru alls konar aðhaldskröfur hér og þar gagnvart ýmsum ráðuneytum og stofnunum, aðhaldskröfur sem samkvæmt frumvarpinu virðast ekkert vera útfærðar. Það er eins og ráðuneytum og stofnunum og öllum „beisiklí“, afsakið, sé gert að finna út úr því hvernig þau eyði aðeins minni peningum. Við vitum náttúrlega að þannig virka hlutirnir ekki í raunveruleikanum. Flestar stofnanir kvarta undan fjárskorti. Ég veit ekki til þess að það séu margar stofnanir sem vilja minni pening eða hafa mikið afgangsfé. En spurningin sem ég vildi bera upp er hvort þingmaðurinn telji í rauninni mark takandi á þessu frumvarpi sem við erum að ræða hérna.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir að fá tækifæri til að bregðast aðeins við þessu. Ég ætla ekki að þykjast vera hokinn af þingreynslu eða hafa tekið þátt í mikilli fjárlagavinnu hingað til. En ég hef þó fylgst aðeins með þessu í gegnum tíðina í gegnum störf mín og af áhuga fyrir því sem gerist hér á hinu háa Alþingi og ég verð að segja það, miðað við aðdragandann að þeirri stöðu sem við erum í núna, hversu seint við erum að fara í fjárlögin og það hvernig menn hafa talað um það hversu miklu þurfi að breyta í sjálfri fjárlagavinnunni hjá þinginu, þá er margt í þessu öllu sem gefur manni tilefni til að efast um að það sé mikið mark takandi á mörgu sem þarna er. Ég velti svolítið vöngum yfir því, af því að þeir flokkar sem núna mynda ríkisstjórnina voru mjög lengi að koma sér saman um það - eða að ná saman, þeir voru svo sem ekki lengi að gefa það út að þeir vildu reyna að halda meiri hlutanum áfram inn í nýtt kjörtímabil. Þessi rosalega uppstokkun á Stjórnarráðinu, þessi tilviljunarkennda færsla á verkefnum á milli ráðuneyta, ég ætla ekki að nota orðið upplausn en við sjáum að þetta veldur ákveðnu kaosi í Stjórnarráðinu meðal almennra starfsmanna og annað. Ég held að þetta sé svolítið truflandi faktor, ef ég má sletta, í allri þeirri vinnu sem við erum í núna. Það verður svolítið áhugavert að sjá hvernig vinnunni vindur fram í þinginu með fjárlög því að það er auðvitað búið að tala þannig og boða að það verði heilmiklar breytingar gerðar af hálfu stjórnarliða á því sem þó liggur fyrir í frumvarpinu eins og við sjáum það á þessari stundu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mér heyrist við vera svolítið í sömu vandræðum í þessu máli og ég hef áhyggjur af því að þetta séu vandræðin sem við munum verða í ef fram heldur sem horfir. Þetta er náttúrlega kannski stærsta dæmið um það virðingarleysi sem ég held að allt þingið finni fyrir núna strax á fyrstu metrunum. Það er auðvitað mjög miður og ég vona að þetta sé misskilningur og röng tilfinning og að meiri hlutinn á þessu þingi muni rifja það upp að hann er í forsvari fyrir einungis réttum helmingi þjóðarinnar og að það er lýðræðishefð á Norðurlöndum að öll fái að taka þátt, ekki bara meiri hlutinn.
Virðulegur forseti. Já, ég myndi kannski vilja bregðast við þessu almennt. Ég er svolítið þeirrar skoðunar að öll þessi atburðarás sem við erum búin að verða vitni að undanfarnar vikur, það sem gerist hér til að mynda á dögunum þegar verið er að huga að nefndaskipan og nefndastörfum og annað, gefi manni því miður svolítið vonda tilfinningu fyrir því að sterkur meiri hluti sé mögulega að fara að traðka svolítið á lýðræðislegum rétti minni hlutans sem er ekki gott, bara alls ekki gott. Ég minni enn og aftur á það að þingið hefur auðvitað mikið aðhaldshlutverk. Stjórnarandstaða er ekki síður mikilvægt hlutverk heldur en að vera í stjórn. En ég var nú reyndar að vona, vegna starfa undirbúningskjörbréfanefndarinnar, að þetta yrði með þeim hætti sem við sáum þar. Þar fannst mér flokkarnir vinna ansi vel saman þrátt fyrir að það hafi skilið svolítið á milli alveg í blárestina, þannig að við skulum sjá hverju fram vindur.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, margt áhugavert. Mér fannst sérstaklega áhugavert þegar hann var að fjalla um Háskólann í Reykjavík og nýsköpun. Það var minnst á það fyrr í dag, jómfrúrræða hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar fjallaði mikið um nýsköpun. Mig langar að spyrja hv. þingmann um eitt: Finnur hann einhverja sýn í málefnum nýsköpunar og þátttöku í fjórðu iðnbyltingunni í fjárlagafrumvarpinu? Ég hef hvorki fundið hana né séð. Í fjárlagafrumvarpinu eru auknar fjárheimildir upp á 1,5 milljarða til nýsköpunar. Þær eru undir 30 milljörðum, það eru fjármunir sem fara í hina ýmsu sjóði og annað slíkt. Það eru jú peningar en það þarf miklu meiri breytingar í þetta. Iðnbyltingin kom til Íslands 1904 með fyrsta vélbátnum til Ísafjarðar. Fyrsti vélbátur fjórðu iðnbyltingarinnar eða upplýsingabyltingarinnar er ekki enn þá kominn til landsins. Það sem mér finnst vanta algerlega, ég tek bara sem dæmi, er vitundarvakning í skólakerfinu. Í Háskólanum í Reykjavík eru fimm nemendur sem stunda nám í „data science“, upplýsingavísindum sem er grundvallarfag upplýsingatæknibyltingarinnar. Það er sóst eftir fólki úr þessu í fagi í öllum fyrirtækjum í heimi. Við erum að búa til fimm á ári, það eru fimm nemendur. Það er mikil hætta á að Ísland dragist aftur úr öðrum þjóðum og við erum þegar farin að gera það. Ég get tekið dæmi um smáríkið Eistland, 1,3 milljónir, þeir hafa algerlega stafræna stjórnsýslu og eru fremstir í flokki og þeir eru byrjaðir að kenna í grunnskólunum rökfræði, forritun og hvað gervigreind er. [[Forseti hringir.]]Við erum ekki komin nálægt því hvað þetta varðar. En ég ítreka spurninguna: Er einhver sýn í fjárlagafrumvarpinu á upplýsingabyltinguna?
Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir spurninguna og skal reyna að bregðast við. Ég ætla nú bara að bregðast við með því að lesa hér aðeins upp úr stjórnarsáttmálanum, af því að þú spyrð um stefnu: „Á kjörtímabilinu verður lögð áhersla á uppbyggingu þar sem við munum styðja við fjölbreyttar og öflugar stoðir efnahagslífsins og beita okkur fyrir aukinni opinberri fjárfestingu í grænum verkefnum og rannsóknum, nýsköpun og skapandi greinum. Ríkissjóður mun halda áfram að draga úr eignarhaldi í fjármálakerfinu og nýta ábatann til uppbyggingar innviða.“ Að frátaldri seinni setningunni þá er þessi fyrri eitthvað sem ég held að allir flokkar geti skrifað upp á, alveg sama hvernig þeir myndu koma sér saman um að mynda ríkisstjórn. Þannig sé ég svolítið þennan stjórnarsáttmála. Hann er ofboðslega almennt orðaður um margt. Það er fullt af frösum sem við höfum séð í mörgum stjórnarsáttmálum, hátíðarræðum og öðru í gegnum tíðina og þá hefði maður einmitt haldið að við ættum að sjá þess merki í fyrstu fjárlögum þessarar ríkisstjórnar. Það væri einhver útfærsla á þessum almennt orðuðu fyrirheitum sem allir geta tekið undir og við þekkjum öll hvernig eru. En ég hef einmitt ekki rekist á að það sé sérstaklega skýr sýn, hvorki hvað þetta varðar né marga aðra hluti. Það er svolítið tilviljanakennt hvernig þetta er að koma inn. Við vorum að ræða áðan um að hér hafa heyrst ummæli um að málið sé bara lagt svona inn og svo breytist þetta einhvern veginn í meðförum þingsins. Auðvitað segir það okkur heilmikla sögu um að það er hvorki skýra sýn á þetta, a.m.k. ekki handfasta sýn, að sjá í stjórnarsáttmálanum né heldur í fjárlagafrumvarpinu sjálfu. En við í stjórnarandstöðunni getum kannski beint þeim á réttar brautir á næstu vikum.
Forseti vill minna hv. þingmenn á að nota rétt ávörp. Þegar við notum orðin þú og þið o.s.frv., er okkur hætt við því að detta í persónuárásir og svoleiðis, það er svona „slippery slope“, afsakið orðbragðið, ég kann ekki rökfræðiheitið á því á íslensku. Forseti leyfir sér það sem hann leyfir sér hérna.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður vísaði í stjórnarsáttmálann sem er merkilegt plagg og ég fjallaði um hann í gær í jómfrúrræðu minni, sem ég vil kalla svo, eftir reyndar fjögur andsvör á undan. Í stjórnarsáttmálanum er kafli sem heitir: Við ætlum að nýta tæknibreytingar til að skapa aukin lífsgæði. Þar segir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Ísland er nýsköpunarland með öfluga tæknilega innviði …“ En er Ísland sérstakt nýsköpunarland? Nei, við erum það ekki. Við búum í auðlindahagkerfi, við búum ekki í þekkingarhagkerfi. Ef við ætlum að fara úr auðlindahagkerfi yfir í nýsköpunarland þá kostar það gríðarlega fjármuni og kerfisbreytingar á öllum sviðum. Þetta snýst ekki eingöngu um peninga. Það er alveg hárrétt að stjórnarsáttmálinn er almennt orðaður og fallegt plagg en fjárlagafrumvarpið endurspeglar ekki sáttmálann, því miður. Það er grundvallaratriði. Það þarf að fjárfesta í framtíðinni, fjárfesta í fjórðu iðnbyltingunni. [[Forseti hringir.]]Sú iðnbylting mun umbylta öllum sviðum samfélagsins og það er þegar byrjað að gerast, við þekkjum það sjálf þegar við notum farsímann okkar.
Virðulegur forseti. Ég vil biðjast afsökunar á því ef ég hef ekki notað rétt ávörp og leyfi mér að vísa í reynsluleysi mitt og ég skal reyna að vanda mig í því öllu. Maður hefur auðvitað fylgst með umræðunni í þinginu lengi, virðulegur forseti, og oft undrast það hvernig menn haga ávörpum og hvernig menn tala með svona formlegum hætti. En eins og þú fórst … [[Hlátur í þingsal.]]- Eins og virðulegur forseti fór yfir hér áðan af miklum myndarbrag þá er auðvitað full ástæða til þess að gera þetta með þeim hætti sem viðhafður er hérna í þinginu. En svo ég komi að því sem hv. þingmaður var að nefna hérna áðan þá erum við vissulega með auðlindahagkerfi en í kringum auðlindirnar okkar höfum við byggt upp óskaplega mikla þekkingu, í sjávarútvegi, orkunni og mörgu fleiru, og við þurfum að yfirfæra þetta yfir á fleiri svið. Erum við nýsköpunarþjóð? Já, við erum það. En við gætum verið markvissari í því að efla fleiri stoðir þar og láta þær ekki bara snúast um auðlindirnar okkar og það sem við höfum út úr þeim. En þekkingariðnaðurinn sem við höfum byggt upp þar, hann er algerlega ómetanlegur fyrir íslenskt samfélag.
Forseti kemst næst því að finna svar á Vísindavefnum sem segir að þetta heiti fótfesturök á íslensku, menn missi fótfestuna og hrapi stjórnlaust ef maður ani út á þessar götur í rökfræðinni.
Virðulegi forseti. Þetta hafa verið ótrúlega góðar og efnismiklar ræður og kannski er það ekki að ástæðulausu. Þegar upp er staðið varpar fjárlagafrumvarpið kannski fleiri spurningum fram en það svarar. Það er því mikil vinna fram undan, að fara yfir það hér í þingsal, en ekki síður bíður sú vinna fjárlaganefndar að fara yfir ýmsar spurningar sem hafa svo sannarlega vaknað. Og þeim spurningum fækkar ekki eftir kjarnyrtar ræður þingmanna hér í dag. Fyrr í dag tók ég drjúgan tíma í að fara yfir áhyggjur mínar af tekjugrunni fjárlaga ríkissjóðs sem ég er hrædd um að verði ekki nægilega sjálfbær til lengri tíma ef við förum ekki að horfast í augu við veruleikann eins og hann er í dag. Veruleikinn er sá, og við höfum ítrekað bent á það, að við vorum byrjuð að skuldsetja ríkissjóð langt umfram tekjur fyrir Covid. Hvað erum við að segja með því? Jú, það sýnir sig að það skiptir gríðarlega miklu máli að ríkissjóður sé rekinn á sjálfbæran hátt, að við reynum að halda vöxtum og vaxtagjöldum niðri til þess til að mynda að Seðlabankinn þurfi ekki að beita vaxtatækjum sínum en ekki síður hitt að við reynum, með því að greiða niður skuldir, að spara mjög í vaxtagjöldum. Við getum þá notað það fjármagn til þess að slá skjaldborg utan um þau kerfi sem við teljum nauðsynleg til að byggja upp okkar samfélag, hvort sem það er velferðarkerfið, heilbrigðiskerfið, menntakerfið, menninguna, listirnar, svo ég tali nú ekki um þá fjárfestingu sem við verðum að fara í þegar kemur að loftslagsmálum. Það er alveg ljóst að reksturinn, eins og hann birtist í fjárlagafrumvarpinu, er ekki beint að leggjast á sveif með seðlabankastjóra og Seðlabankanum í þeirri stefnu að viðhalda lægri vöxtum. Það er áhyggjuefni. Skuldir ríkissjóðs vaxa lítillega næstu árin þannig að við erum með ósjálfbæran ríkissjóð alveg fram til 2026 þar til við sjáum að skuldastaða mun fara að breytast eitthvað ef ytri aðstæður leyfa. Við sjáum vaxtagjöld ríkissjóðs aukast enn frekar og þó að skuldabyrði ríkissjóðs sé þokkaleg miðað við mörg önnur lönd eru vaxtagjöldin hér hærri og meiri - vel að merkja, Evrópusambandið var blessunarlega nefnt áðan en ég vil líka nefna evruna sem slíka. Við búum í hærra vaxtaumhverfi en nágrannaþjóðir okkar, samkeppnisþjóðir okkar, og þó að skuldsetning ríkissjóðs sé hlutfallslega þokkaleg í samanburði við aðrar þjóðir erum við að greiða hlutfallslega hærri vaxtagjöld út af verra vaxtaumhverfi en nágrannaþjóðir okkar búa við. Það er áhyggjuefni og við stöndum frammi fyrir því að vaxtagjöldin eru orðin fimmti stærsti útgjaldaliður ríkisins. Þess heldur er ástæða til að viðhalda umræðunni um að tryggja gengisstöðugleika til skemmri og lengri tíma og það munum við í Viðreisn gera allt þetta kjörtímabil. Við í Viðreisn munum áfram ræða gjaldmiðilinn okkar, hvaða áhrif það hefur á vaxtabyrði ríkissjóðs að vera í sama gjaldmiðlaumhverfi og við búum við í dag, hvaða áhrif það hefur á heimili landsins, hvaða áhrif þetta umhverfi hefur á fyrirtæki, ekki síst lítil og meðalstór fyrirtæki og hvaða tækifæri og möguleika þau hafa til að vaxa og dafna og fjárfesta í nýsköpun. Við vitum að 70% af þeim sem reka nýsköpunarfyrirtæki hafa sagt að gjaldmiðillinn sé ein helsta fyrirstaða fyrir þau að vaxa meira og lengra. Ég hef líka áhyggjur af launaþróuninni. Eins og viðmið fjármálaráðuneytisins eru er hún 3,5%–5%, en Hagstofan gerir ráð fyrir um 5,6–5,8%, minnir mig, og ég veit að sveitarfélögin eru að vinna með spá upp á 5,2%–5,8% launaþróun á næsta ári. Þetta er áhyggjuefni af því að þetta mun leiða af sér aukin útgjöld ríkissjóðs ef þessar spár verða síðan verri en ella. Ég tel þetta að hluta til óraunsæi þegar kemur að framsetningu. Ég hef nefnt það áður að ég hef áhyggjur af að hagvöxtur verði þannig eftir ár, þegar hann fellur úr 5,23% niður í 2,5%, að það muni stuðla að því að við eigum erfiðara en ella með að vaxa út úr vandanum. Við erum sammála ríkisstjórninni í því að við viljum vaxa út úr vandanum og við verðum að gera það. Við viljum gera það til þess ekki síst að við getum haldið áfram að sinna þeirri þjónustu sem fólkið í landinu vill raunverulega fá. Talandi um þjónustu og heilbrigðismál og óraunsæi. Það var samþykkt ágæt heilbrigðisstefna fyrir tveimur árum, stefna til 2030, en fyrirheit í áætluninni eru hvergi fjármögnuð. Hvaða þrýsting mun það setja á ríkissjóð þegar við förum að setja verðmiða á það sem þar er? Mér finnst aftur óraunsæi í því sem sett hefur verið fram af hálfu ríkisstjórnarinnar fyrir utan það að raunaukning hefur ekki verið nema upp á 0,6% eða 0,7% miðað við það sem Gylfi Zoëga hefur sett fram varðandi rauntölur í heilbrigðismálum. Ég ætla að fara stutt yfir barnamálin. Stærsti sigurinn í síðustu kosningum vannst út á fyrirheit í málefnum barna, menntamálum, fræðslumálum, félagsmálum og atvinnumálum fatlaðra sem ófatlaðra barna. Hvergi er tekið á þessu fjárhagslega í fjárlagafrumvarpinu og mér finnst það miður. Af því að ég er farin að tala um hæstv. mennta- og barnamálaráðherra, ég held hann heiti það, þá sést heldur hvergi, og það er kannski íþróttaálfurinn í mér, hvernig eða hvenær fara á af stað með þjóðarhöllina fyrir inniíþróttir, handbolta, körfubolta. Við þurfum nauðsynlega á því að halda. Það er ekki lengur hægt að fresta þessu. Það verður að fara að fjárfesta í þeirri höll og gefa fyrirheit og skapa sýn á það hvenær það verður gert. Við sjáum að framlög til menningarmála eru að lækka, m.a. út af einskiptisaðgerðum í sjóði vegna menningar og lista út af Covid, og það er eitthvað sem fjárlaganefnd verður að fara yfir og skoða vel. Ég fagna því sérstaklega að ríkisstjórnin hafi tekið undir framsýni stjórnar Tækniskólans. Stjórn Tækniskólans hefur lengi unnið að því að reyna að sameina Tækniskólann undir eitt þak. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir iðnmenntun í landinu, fyrir okkar fagmenntaða fólk sem leitar til skólans, leitar sér æðri menntunar þar, að færa hann til Hafnarfjarðar. Þar er tækifæri til að setja skólann undir eitt þak en um leið að tengja hann við höfnina, við iðnaðinn, við atvinnulífið sem er mjög blómlegt á svæðinu. En það er auðvitað svolítið kaldhæðnislegt að í sama stjórnarsáttmála er hvergi minnst á það sem mun ýta undir að þetta muni bera ríkan árangur og verða eftirsóknarvert og það er borgarlínan. Hafnarfjörður er meira og minna það sveitarfélag sem hefur sett borgarlínuna til hliðar og sett hana í raun út í horn af því að það hefur verið svo erfitt að nefna orðið borgarlína og vinna að henni. Á sama tíma sjáum við Hafnfirðingar til að mynda í Kópavogi uppbyggingu á borgarlínu með miklu róttækari og framsýnni hætti. Í Kópavogi hafa bæði núverandi meiri hluti og ekki síður meiri hluti Bjartrar framtíðar og Sjálfstæðisflokksins hugsað um að tengja Kópavog við borgarlínu. Þeir verða komnir með tvo leggi innan sinna raða áður en byrjað verður á einhverju til Hafnarfjarðar. Þetta er hluti af því að við getum byggt Tækniskólann upp. Við verðum að fara að hugsa þetta heildstætt út frá skipulagi, að skólar og mannvirki tengist þeim sjálfsögðu innviðum sem við erum að byggja upp, hvort sem það er á sviði almannasamgangna, í gegnum borgarlínu eða uppbyggingu annarra innviða. Þetta eru hlutir sem ég vildi nefna fyrir utan loftslagsmálin. Það vantar stóra kafla, bæði í stjórnarsáttmálann og í fjárlögin, þegar kemur að loftslagsmálum. Þess vegna munum við, af því að tíminn er búinn hér, fara þess á leit við loftslags-, umhverfis- og orkumálaráðherra að ræða nákvæmlega hvernig á að útfæra þá stefnu sem sett [[Forseti hringir.]]er í stjórnarsáttmálanum því að engin fyrirheit eru um það hvernig eigi að [[Forseti hringir.]]efna metnaðarfull markmið þegar kemur að loftslagsmálum. Það er stórt gat í fjárlagafrumvarpinu hvað það varðar.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og spyrja hv. þingmann um dálítið. Það er nefnilega þannig að þessi fjárlög sem hafa verið lögð hér fram eru innihaldslaus, þau eru full af villum, þau eru í rauninni drög. Þetta eru allt orð sem stjórnarliðar hafa verið að nefna og svo höfum við stefnuskrána þar sem eru fagrar yfirlýsingar og ýmislegt annað, en það virðist ekki vera í tengslum við það sem er í fjárlögunum og þar sem hv. þingmaður hefur mikla reynslu hér á þingi, hefur verið í fjárlaganefnd, hefur verið ráðherra, langar mig að vita: Hefur hv. þingmaður séð slík vinnubrögð áður á sínum tíma hér á hinu háa Alþingi?
Hæstv. forseti. Ég vil bara byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hv. þingmaður er með fallegt nafn, Gíslanafnið, en ekki síður er það heiður að fá að eiga orðastað við hv. nýkjörinn þingmann, vel ættaðan úr Hafnarfirði og barnabarn Einars Olgeirssonar. Þetta er svolítið sérstakt og gaman og ég óska hv. þingmanni til hamingju með að vera kominn inn á þing. Ég er allt í einu minnt á að ég er einni, tveimur eða þremur kynslóðum eldri en hv. þingmaður. En varðandi vinnubrögðin við fjárlögin: Fjárlög hafa oft verið unnin með hraði og það hefur verið spenna en ég hef aldrei kynnst þessum vinnubrögðum, með þessum hætti. Við höfum upplifað hrunið, það var miklu erfiðara en það var samt klárað. Við erum ekki í spennitreyju þess erfiða tíma. Þess þá heldur þegar við horfum til þess að við erum að upplifa hér sömu ríkisstjórnina. Ég gæti skilið þetta, [[Forseti hringir.]]hæstv. forseti, ef við værum með algjöra endurnýjun á ríkisstjórn. En svo er ekki, [[Forseti hringir.]]þetta er því miður sama gamla ríkisstjórnin með sömu gömlu óvönduðu vinnubrögðin þegar kemur að þessu.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að rekja ættir mínar og kannski nýti ég tækifærið til að gera hið sama. En í ræðu hv. þingmanns áðan fjallaði þingmaðurinn um þjóðarleikvang eða þjóðarhöll og það er nú þannig að við eigum bæði börn í handbolta. Þau hafa reyndar, held ég, lent í því að spila á móti hvort öðru hér áður fyrr og mig langar að nýta tækifærið og óska hv. þingmanni til hamingju með það að sonur hennar var valinn í 35 manna hópinn fyrir EM 2022. En mig langar að taka upp það sem hún sagði. Það er nýr ráðherra að taka á þessum málum. Þessi hæstv. ráðherra hefur talað um að þetta sé forgangsmál en hv. þingmaður talaði um að það vantaði sýn. Mig langar að heyra sýn hv. þingmanns á því hvað hæstv. ráðherra þessara mála ætti að gera í að byggja þjóðarhöll.
Hæstv. forseti. Ég vil jafnframt þakka góð orð. Ég lærði það snemma að flokkspólitíkin er bara smámál heima í Hafnarfirði miðað við íþróttapólitíkina sem þar er rekin og hv. þingmaður verður bara að virða það við mig að í þessi skipti vann FH Hauka, bara þannig að það sé sagt hér og bara síðast í vikunni. En varðandi þjóðarhöllina. Það sem kemur mér á óvart er að hjá ríkisstjórn sem er búin að vera hérna í fjögur ár, hún hefur tögl og hagldir í því að stjórna, ekki bara setja niður stefnu heldur framfylgja henni, vanti efndir sem fylgja orðum. Ég man að á síðasta kjörtímabili og fyrir kosningar voru stór fyrirheit um að það ætti að gera eitthvað. Það hefur ekki enn þá verið gert. Ég sé fyrir mér að þjóðarhöllin verði hér á Stór-Hafnarfjarðarsvæðinu. Það er mikill metnaður í sveitarfélögunum, ég skynja það. Þetta er samvinnuverkefni sveitarfélaga, ríkis og þeirra félaga sem standa að uppbyggingu íþróttanna. [[Forseti hringir.]]Það á að vera löngu búið að fara lengra með þetta mál en raun ber vitni og [[Forseti hringir.]]það er á ábyrgð þeirra stjórnarflokka sem enn sitja að við erum ekki komin lengra með þetta mál en ég vona að einhver framgangur verði í þessu. Við munum alla vega halda uppi þrýstingi hvað það varðar.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir góða yfirferð og innihaldsríka ræðu. Hv. þingmaður hefur talað talsvert um tekjugrunn ríkisins sem hún sem þingmaður hefur áhyggjur af og þá langaði mig að beina þeirri spurningu til hv. þingmanns hvaða sóknarfæri liggi þar. Hvernig gæti hið opinbera aukið tekjur sínar? Væri t.d. skynsamlegt að hækka veiðigjöld, þrepaskipta þeim einhvern veginn? Eða fara einhvers konar útboðsleið í sjávarútvegi? Er hv. þingmaður sammála okkur í Samfylkingunni um að þeir sem bera allra mest úr býtum í íslensku samfélagi ættu að greiða meira í sameiginlega sjóði, annaðhvort með því að hækka örlítið fjármagnstekjuskattinn eða leggja á einhvers konar stóreignaskatt? [[Forseti hringir.]]Það væri gaman að heyra sjónarmið hv. þingmanns.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á eitt stærsta mál íslenskrar þjóðar í dag, samfélagsmál að mínu mati, sem tengist náttúrlega réttlátri skiptingu auðlindanna okkar, hvernig rentunni af þeim er skipt á meðal þjóðarinnar, af því að henni er ekki endilega skipt á milli þjóðarinnar heldur á milli útgerðaraðila. Það er alveg skýr stefna okkar í Viðreisn, það er einn partur af grunnstefnu okkar, að við teljum að það eigi að setja á markað aðganginn að auðlindinni, þ.e. að kvótinn verði settur á markað, aflaheimildir. Það er alveg skýrt. Við teljum að þannig munum við ná sanngjörnu verði, eðlilegu verði og við höfum reiknað út að það er ekkert ólíklegt að með þeirri leið munum við a.m.k. tvöfalda það sem kemur í ríkissjóð. Við höfum lagt fram ákveðna tillögu um að þetta verði gert þannig að við gerum samninga við útgerðina og að þeir geti verið frá 20–25 ára og við bjóðum þá upp kannski 4–5% á hverju ári. Það mun dekka það sem við þurfum á að halda og þar með tryggja [[Forseti hringir.]]raunveruleg yfirráð þjóðarinnar yfir auðlindinni með því að fara annars vegar í tímabindingu samninga og hins vegar að fara markaðsleið, uppboðsleið á þeim hluta kvótans sem er boðinn upp.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góð og skýr svör. Nú háttar þannig til að það eru afskaplega fáir flokkar hér á þingi, og þeir eru með afskaplega takmarkaðan þingstyrk, sem aðhyllast hugmyndir um að bjóða út kvóta og sækja þannig markaðsverð fyrir fiskinn í sjónum. Ég vil kannski beina þeirri spurningu að gamni til hv. þingmanns hvaða málamiðlanir hv. þingmanni myndu helst hugnast að styðja og taka þátt í. Við í Samfylkingunni lögðum í aðdraganda þessara kosninga fram hugmyndir um að þar til mótuð yrði og komin til framkvæmda einhvers konar uppboðsleið í sjávarútvegi yrði sú leið kannski farin að þrepaskipta veiðigjaldinu þannig að allra stærstu útgerðirnar myndu þá greiða sérstakt álag á veiðigjaldið. Það hefur verið reiknað út að þetta geti skilað 2–3 milljörðum. Er þetta eitthvað sem hv. þingmanni myndi hugnast?
Virðulegur forseti. Málamiðlunin hjá okkur yrði aldrei sú að fara leið tímabundið sem hugsanlega festir í sessi óréttlátt kerfi. Þannig að fyrsta skrefið hjá okkur er að tímabinda samninga við útgerðina, tímabinda samningana um aðganginn að auðlindinni. Þetta er algjört lykilatriði og þetta er það sem umræðan um stjórnarskrána og auðlindaákvæði ríkisstjórnarinnar snerist um. En við skulum líka bara segja hlutina eins og þeir eru: Þessi ríkisstjórn hér er engin tilviljun. Það er út af því að þessi ríkisstjórn, undir forystu Vinstri grænna, mun sjá til þess að ekki verður hreyft við neinu í sjávarútvegi. Það verður ekki hreyft við neinu þegar kemur að auðlindum þjóðar. Þrátt fyrir öll fögru orðin í sáttmálanum verður ekki hreyft við neinu og það er hættulegt. Þess vegna vil ég brýna hvort sem er Samfylkinguna eða aðra stjórnarandstöðuflokka að halda ríkisstjórninni við efnið, spyrja óþægilegu spurninganna um það af hverju útgerðin borgar ekki meira í sameiginlega sjóði landsmanna. Og já, ég er alveg reiðubúin [[Forseti hringir.]]að skoða allar þær leiðir sem stuðla að því að það verði aukið réttlæti þegar kemur að gjaldtöku í sjávarútvegi. [[Forseti hringir.]]Núverandi kerfi gengur ekki upp. Það misbýður [[Forseti hringir.]]réttlætiskennd þjóðarinnar og við höfum sýnt það margoft, hvort sem það er í skoðanakönnunum eða annars staðar.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða ræðu áðan. Nú hefur dálítið verið rætt í dag um þessa uppskiptingu ráðuneyta og nýja úthlutun verkefna til hinna ýmsu ráðherra sem vafi leikur á um hvort viti sjálfir hvað þeir eiga að vera að gera og liggur fyrir að starfsfólk þeirra veit ekki hvað það á að vera að gera. Ég velti fyrir mér hvað þingmanninum finnst um þetta nýja fyrirkomulag og þá skiptingu verkefna sem við sjáum með því fyrirkomulagi þar sem í fyrsta lagi virðist ekki sem það sé neitt sérstaklega útpælt hvernig verkefnum er skipt eða hversu mörg ráðuneytin eru. Það virðist frekar byggjast á því hversu marga stóla þessa ríkisstjórn vantar til þess að geta haldið hjónabandinu gangandi. En ég velti fyrir mér hvað þingmanninum finnst [[Forseti hringir.]]um þetta og þá kannski ekki síst uppskiptingu verkefna [[Forseti hringir.]]sem heyra undir menntamálaráðuneyti eða eru tengd menntamálum. [[Forseti hringir.]]Ég hef mjög mikinn áhuga á að vita hvað þingmaðurinn hefur um þetta að segja.
Virðulegur forseti. Ég er þeirrar skoðunar að ríkisstjórnir, þingmeirihlutar, hafi ákveðið svigrúm til að fara í ákveðnar breytingar á Stjórnarráðinu. Það liggur í hlutarins eðli. En mér finnst verra þegar þetta er gert með þeim hætti sem nú er, að það er verið að setja allt upp í loft og síðan snýst þetta, þegar upp er staðið, um: Hvernig getum við púslað þessu saman þannig að við verðum 12 ráðherrarnir? Það þarf að bæta við einum ráðherra, segjum hlutina bara eins og þeir eru. Það þurfti að bæta við einum ráðherra til þess að koma til móts við kosningasigur Framsóknar. Framsókn þurfti fjóra ráðherra og það var bara farið í það að stokka upp Stjórnarráðið. Sumt er allt í lagi þarna, annað er bara út úr korti. Ég er hrædd um að ákveðnir málaflokka muni líða fyrir handahófskennda, hégómlega stundum, skiptingu á Stjórnarráðinu. Sumt er gott, ég ætla ekki að draga úr því, en annað er beinlínis varhugavert og mjög illa hugsað, [[Forseti hringir.]]alla vega ekki þaulhugsað. Mér finnst sjálfsagt að hafa þetta svigrúm, að stjórn hverju sinni hafi þetta svigrúm, [[Forseti hringir.]]en það þarf að vanda til verka. Þetta er ekki boðlegt eins og það er núna.
Herra forseti. Aftur var svarið áhugavert. Ég þakka þingmanninum kærlega fyrir. Mér finnst sérstaklega áhugavert að heyra að það geti verið réttlætanlegt í huga þingmannsins að skipta ráðuneytum upp einfaldlega af pólitískt praktískum ástæðum. Ég velti fyrir mér hvort þingmaðurinn sé þá t.d. andvíg tillögum og hugmyndum um að takmarka varanlega fjölda ráðuneyta eða hvort það sé endanlegur fjöldi ráðuneyta sem kæmi til greina að væri í boði. En ég hef sérstakan áhuga á afstöðu þingmannsins til þessarar dreifingar verkefna á milli ráðuneyta sem eru ólík og breytast svona í skyndi. Er þetta ásættanlegt af pólitískt praktískum ástæðum?
Virðulegi forseti. Ég hef kannski ekki komið þessu nægilega skýrt frá mér. Ég tel svigrúm fyrir ríkisstjórnina til að stokka aðeins upp í stjórnkerfinu ef það er á grunni faglegra sjónarmiða varðandi málaflokkinn, ekki bara út frá pólitíkinni. Hins vegar erum við að upplifa það í dag að verið er að breyta Stjórnarráðinu af því að Framsókn vantaði fjórða ráðherrastólinn, til þess að allir yrðu glaðir og myndu una sælir við sitt. Við höfum horft á það í gegnum tíðina að það hafa verið forsætisráðherrar sem hafa tekið t.d. hluta menningarmálanna eða þjóðmenningarinnar svonefndrar inn í forsætisráðuneytið. Svo færðist það aftur til baka. Síðan kom núverandi forsætisráðherra og tók jafnréttismálin að hluta til inn í sitt ráðuneyti. Bíddu, svo kemur kannski forsætisráðherra eftir fjögur ár sem hefur rosalegan áhuga á hafrannsóknum. Mun þá viðkomandi ráðherra taka hafrannsóknir inn í forsætisráðuneytið? Það er þetta sem ég er að tala um. Ekki bara að það sé áhugasvið ráðherra og það sé rosa gaman [[Forseti hringir.]]eða að einhverjir tilteknir einstaklingar vilji [[Forseti hringir.]]fá tiltekin málefnasvið til sín, heldur verðum við að segja: Já, við erum að fara í breytingar [[Forseti hringir.]]af því að það þjónar samfélaginu betur, af því að við ætlum að þjónusta betur, af því við ætlum að sækja fram á sviði nýsköpunar, þróunar, [[Forseti hringir.]]loftslagsmála eða hvað það er, en ekki til að sætta einhverja pólitíska kosningasigra.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir innlegg hennar hér í kvöld. Mig langaði aðeins að ræða betur við þingmanninn um samskipti ríkis og sveitarfélaga og almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Ég tek undir orð þingmannsins og fagna mjög að það eigi að byggja upp Tækniskólann í Hafnarfirði og tel það mikið framfaraskref og eðlilegt. Ég vek athygli forseta og annarra í þingsal á því að það er jafn langt frá Reykjavík til Hafnarfjarðar og frá Hafnarfirði til Reykjavíkur. Mig langar til þess að inna þingmanninn betur eftir því sem hún var að segja um borgarlínuna, sem ríkisstjórnin kallar reyndar hágæða almenningssamgöngur. Er þingmaðurinn sammála mér um að þar séu tiltölulega metnaðarlausar áætlanir á ferðinni hjá ríkisstjórninni?
Virðulegi forseti. Já, það veldur mér ákveðnum áhyggjum, hafandi Vinstri græna innan ríkisstjórnarinnar, að þeir hafi ekki náð að spyrna betur við fótum. Ég vil kalla þetta að það sé komið ákveðið heilkenni inn í hina tvo íhaldsflokkana, það er hægt að kenna þetta heilkenni við Miðflokkinn eða áherslur þeirra sem eru andsnúnir borgarlínunni og eru bara heiðarlegur í því, eins og Miðflokkurinn er bara heiðarlegur í því og er á móti borgarlínunni út af ákveðnum sjónarmiðum og forsendum. En hinir eru ekkert sérstaklega heiðarlegir, eiga mjög erfitt með að segja orðið borgarlína. Ég hefði viljað sjá miklu meiri metnað í ríkisstjórn sem er undir forystu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í þeim málum sem snerta borgarlínu. Ég hefði frekar viljað sjá flýtingu framkvæmdarinnar í fjárlögunum eða í stjórnarsáttmála heldur en þetta orð, loðmulluna sem er sett fram með þessu. Það vantar allan metnað.
Hæstv. forseti. Já, þar erum við þingmaðurinn einmitt sammála, það vantar metnað. Það kemur m.a. fram í því að ekki á að hækka opinber framlög og fjárfestingu í borgarlínunni. Ríkið ætlar ekki að leggja meira af mörkum sem hefði verið svo rakið og einfalt að gera til að flýta framkvæmdum við borgarlínuna, byggja upp traustari almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu og auðvitað vinnur það algjörlega með því að reyna að ná loftslagsmarkmiðunum. En það er, eins og hv. þingmaður bendir á, kannski merki um að þar hafi Vinstrihreyfingin – grænt framboð orðið undir í áherslum í þessari ríkisstjórn af því að nú er þetta allt saman komið til Framsóknarflokksins, sem vissulega segist vera grænn en stendur ekki við það þegar kemur að almenningssamgöngunum.
Virðulegi forseti. Ég get tekið undir allt sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir sagði hér. Ég vil líka draga það fram í heildarsamhengi og kom inn á það fyrr í dag að á síðustu árum eru fjárfestingar undir meðaltali í innviðum, þar með talið samgöngum. Það hefur orðið pínu aukning á síðasta ári en nú á aftur að slakna og það er áhyggjuefni. Ég velti fyrir mér: Er það kannski hræðsla við að það fari of mikið í borgarlínuna? En það er arðbær fjárfesting í innviðum til lengri tíma litið. Þegar fólk er að tala hér um andstöðu sína gagnvart borgarlínu er það ekki að skoða heildarmyndina, hvaða áhrif slíkt fyrirkomulag sem tengist borgarlínu hefur m.a. á skipulag sveitarstjórna, á lífsgæði íbúa, á loftgæði líka og loftslagsmálin. Þegar þetta allt er tekið saman þá skiptir máli að þessari framkvæmd og þessum fyrirheitum verði fylgt áfram af festu og metnaði.
Frú forseti. Við erum að ræða fjárlagafrumvarp nýrrar ríkisstjórnar fyrir árið 2022, ríkisstjórnar sem hafði lengsta tíma í áratugi til að semja um stjórnarsamstarf. En þau nýttu tímann greinilega ekki til neins annars en að rífast um hluti sem þau eru í grundvallaratriðum ósammála um, hluti eins og hálendisþjóðgarð, umhverfismál og afglæpavæðingu vímuefna. Nei, ég held að þau hafi samt ekkert rifist um það. Ég held þeim hafi bara alltaf verið slétt um afglæpavæðingu vímuefna, því miður, annars hefði frumvarp fyrrverandi heilbrigðisráðherra verið samþykkt. Þó að margt sé líkt með þeim íhaldsflokkum sem skipa ríkisstjórnina eru þeir hlutir sem skilja að samt svo mikil grundvallaratriði að maður hefði haldið að þau ættu aldrei raunverulegan séns á að halda áfram stjórnarsamstarfinu eftir fjögur framfaralaus ár, fjögur ár af stöðnun á miklum umróts- og breytingartímum þar sem hefði verið veruleg þörf á að sækja fram, þar sem við horfðum upp á stöðnun á svo mörgum sviðum samfélagsins, þar sem tækifærin voru ekki nýtt til að horfa til framtíðar heldur til að hugsa hvernig væri hægt að standa vörð um núverandi kerfi. Þegar heimsfaraldur reið hér yfir var spurt hvernig væri hægt að verja fyrirtækin, ekki fólkið, hvernig væri hægt að passa upp á rekstrargrundvöll stórfyrirtækja, ekki heimilin og störfin. Nú er ég ekki að segja að rekstrargrundvöllur fyrirtækja í þessu landi skipti ekki máli, að ekki skipti máli að hlúa að þeim, heldur á það ekki að vera eini fókusinn í stórum aðgerðapökkum á tímum eins og í Covid. En einhvern veginn tókst ríkisstjórninni að finna nógu margar þunnar sneiðar til að geta komið sér saman um áframhaldandi samstarf. Þessir rúmu tveir mánuðir voru þá alla vega nýttir í að Vinstrihreyfingin – grænt framboð fyndi leið til að afsala sér öllum helstu baráttumálunum til Sjálfstæðisflokksins; umhverfis- og loftslagsmálunum, baráttunni gegn ofbeldi, jafnvel sterkt opinbert heilbrigðiskerfi er nú komið á herðar Framsóknarflokksins. En þau fundu augljóslega engan tíma til að vinna í að uppfæra drög að fjárlagafrumvarpi sem hafa legið fyrir frá því fyrr í vor. Nú erum við í þriðja skiptið á fimm árum að afgreiða fjárlög að hausti í tímapressu sem engin góð ástæða er fyrir. Það er engin góð ástæða fyrir þessu, forseti. Það áttu að vera kosningar í vor. Þingið er fullt af nýkjörnum þingmönnum sem enn eru að læra á starfið og við ætlum að afgreiða þetta mikilvæga frumvarp á einhverjum lokaspretti rétt fyrir jól. Þingmenn eru svo mikið að flýta sér að formaður fjárlaganefndar sendi það meira að segja til umsagnar án þess að hafa samráð við nefndina eins og þingsköp gera ráð fyrir. Ég veit ekki hvort ég þurfi að minna hv. meiri hluta Alþingis á það en það er þingið sem fer með fjárveitingavaldið, ekki fjármálaráðuneytið, ekki hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson og ekki hv. formaður fjárlaganefndar ein og sér. Það er þingið sem á að taka upplýsta ákvörðun um hvaða gjald það leyfir ríkinu að inna af hendi. Þessi allt of ríka tilhneiging íslenskra stjórnmála til að ætla að keyra fjárlögin í gegn á mettíma rétt fyrir jól er ekki bara ófagleg, hún dregur beinlínis úr getu þingsins til að sinna stjórnarskrárbundnu hlutverki sínu og það er miður. Ég minni aftur á að ef það hefðu verið vorkosningar, ef fráfarandi ríkisstjórn, sem er einnig núverandi, hefði getað séð af þessum örfáu mánuðum í valdastólunum sínum til að rétta af kjörtímabilið, þá værum við ekki í þessari stöðu akkúrat núna. Þá hefði sumarið verið fyrir kjörbréfanefnd til að vinna og fyrir ríkisstjórn til að mynda ríkisstjórn. Við hefðum verið að afgreiða fjárlagafrumvarp á réttu tempói og á góðum tíma án þess að vera í því endalausa fúski sem við höfum tilhneigingu til að vera í. Í fjárlagafrumvarpinu felst líka tækifæri til að leggja mat á loforð stjórnmálaflokkanna frá því í kosningum:. Eru þessir þrír flokkar að standa við kosningaloforð sín? Það kann að vera erfitt að meta því að fæstir leggja fram fjármagnaðar aðgerðaáætlanir eins og við Píratar gerðum. Nú hef ég setið á fundum meira og minna síðan fjárlagafrumvarpinu var útbýtt og hef því ekki haft mikinn tíma til að fara yfir það en þar sem ég sit í hv. velferðarnefnd hef ég hafið yfirferð yfir þau málefnasvið sem undir nefndina heyra til að gera mér grein fyrir hvaða stefnu stjórnarflokkarnir taka í þeim málum. Það sker strax í augun að gerð er rúmlega 600 millj. kr. aðhaldskrafa á málefnasviði örorku og í málefnum fatlaðs fólks. Þar af kemur 300 millj. kr. aðhaldskrafa niður á málaflokki örorkulífeyris á meðan 300 millj. kr. aðhaldskrafa kemur niður á bótum samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Ég verð reyndar að viðurkenna að ég sé ekki alveg hvernig stjórnarflokkarnir ætla að ná fram þessu aðhaldi því að ef það er einn málaflokkur sem þeim hefur gjörsamlega mistekist að ná utan um þá eru það málefni öryrkja. Það er alveg ljóst að á síðasta kjörtímabili var ráðherra yfir því málefnasviði sem hugaði ekkert að málaflokki öryrkja, því miður. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa alls ekki verið til að valdefla öryrkja og veita þeim sjálfstæðara líf eða hjálpa þeim til færni á ný. Við sjáum það bara í því að það er kvóti á sjálfsögð réttindi sem felast í því að útvega notendastýrða persónulega aðstoð fyrir fatlað fólk. Að einhverjum skuli detta í hug að það sé bara í lagi að útdeila réttindum á forsendum þess að það sé kvóti, að ekki hafi allir aðgang að þeim rétti heldur einungis sumir, er bara mjög furðuleg pæling. Miklu frekar hafa stjórnarflokkarnir baksað við að búa til flóknari og flóknari kerfi utan um bætur og skerðingargildrur, kerfi sem halda fólki raunverulega í örorku og frá virkni því að öllum þeim sem vilja taka aukinn þátt í samfélaginu er refsað með aur á móti krónu skerðingum. Tilraunir stjórnarflokkanna til að laga vandann felast oft bara í meiri valdbeitingu. Tilraunir til að þröngva starfsgetumati upp á öryrkja í megnri ósátt er dæmi um þetta. Allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar á síðasta kjörtímabili snerust um að gera líf öryrkja rétt svo bærilegra, bara rétt svo. Virðulegi forseti. Leiðin til að ná fram sparnaði í þessum málaflokki, ef það eru einu sinni markmið, er einfaldlega að veita fólki meira frelsi, meira vald yfir eigin lífi, meiri möguleika til að afla tekna eða ráða lífi sínu eins og það vill. Aðhald næst ekki fram með strangari reglum. Það viðheldur bara fleiri einstaklingum í fátækt og það kostar, það kostar gríðarlega mikið. Það veldur mér endalaust vonbrigðum að við virðumst vera algerlega ófær um að horfa á stóru myndina og fram á veginn og skoða hvað það kostar að viðhalda fátækt fólks á þennan hátt. Skammsýnin er gífurleg. Þegar ríkisstjórnin kynnti stjórnarsáttmála sinn fyrir nokkrum dögum sagðist hún ætla að fjárfesta í fólki. Hvaða fólk er það sem ríkisstjórnin ætlar að fjárfesta í? Ekki er verið að fjárfesta í þeim 20.000 einstaklingum sem lifa og hrærast í þessu kerfi, ekki er verið að fjárfesta í því fólki. Kannski er verið að fjárfesta í öðru fólki. Kannski er ríkisstjórnin með aðrar hugmyndir um hvaða fólki henni finnst þess virði að fjárfesta í eða kannski skilja þau bara ekki hvað felst í því að fjárfesta í fólki. Ég veit það ekki en ég sé ekki í þessu fjárlagafrumvarpi að verið sé að fara þá leið. Kannski er ríkisstjórnin tilbúin að fjárfesta í alls konar iðnaði og tryggja meira fjármagn til fyrirtækjanna sem hún bjargaði í Covid-kreppunni. Kannski ætlar hún að fjárfesta í uppsögnum eins og hún gerði síðasta sumar. Ég sé alla vega ekki að hún ætli að fjárfesta í því fólki sem mest þarf á því að halda. Mér sýnist hún miklu frekar ætla að sýna því fólki aðhald. Það er líka í takt við annað í þessu frumvarpi. Fátækt fólk og það fólk sem minnst hefur milli handanna virðist ekki vera að fá þessa fjárfestingu. Það er bara flöt aðhaldskrafa, enginn rökstuðningur um hvernig eigi að ná henni fram. Tryggingastofnun ríkisins verður bara að finna 600 millj. kr. í viðbót til að kreista úr örorkulífeyrisþegum. Virðulegi forseti. Ég vona að fjárlaganefnd taki þessa málaflokka til gagngerrar skoðunar í vinnu sinni. Nú þegar heimsfaraldur hefur staðið yfir í hátt í tvö ár hefur sjaldan eða aldrei verið jafn mikil þörf á að tryggja að stuðningskerfin okkar virki sem skyldi. Það fólk sem dettur út af vinnumarkaði og fer ýmist á atvinnuleysisbætur eða fær jafnvel örorkumat verður að búa að því að kerfin okkar séu vel fjármögnuð. Við verðum að gera þau þannig úr garði að þau ráði við þann fjölda sem þarf á þjónustu að halda. Virðulegur forseti. Ég vil einnig nefna að mér sýnist ekki gert ráð fyrir fjárheimild til að fara í vinnu við úrbætur á stjórnsýslu Tryggingastofnunar ríkisins en eins og við sum munum gaf ríkisendurskoðandi út skýrslu til Alþingis um stjórnsýsluúttekt á starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins. Í skýrslunni var að finna sjö aðalábendingar. Í fyrsta lagi þurfti að bæta málsmeðferð við töku ákvarðana. Hækka þurfti hlutfall viðskiptavina sem fá réttar greiðslur. Pælið aðeins í því: Hækka hlutfall viðskiptavina sem fá réttar greiðslur. Það tíðkast bara hjá Tryggingastofnun ríkisins að fólk fái rangar greiðslur. Það er bara þannig og búið að vera þannig lengi. Auðvitað á fólk að fá réttar greiðslur. Svo þarf að ljúka heildarendurskoðun laga um almannatryggingar. Leggja þarf aukna áherslu á málefni almannatrygginga. Fara þarf í heildarstefnumótun í lífeyrismálum. Endurskoða þarf umboðsmenn Tryggingastofnunar hjá sýslumannsembættunum og nýta þarf fjárveitingar betur í samræmi við tilgang þeirra. Ég vona að tekið verði til skoðunar í fjárlaganefnd að fjármunir séu til staðar til að bregðast við þeim breytingum sem er nauðsynlegt að ráðast í á stjórnsýslu Tryggingastofnunar á næsta ári. Það er alveg ljóst að Tryggingastofnun nær ekki að sinna sínu stjórnsýslulega hlutverki sem skyldi, sérstaklega í ljósi þess að hún sinnir viðkvæmum hópi þjónustuþega. Í skýrslunni komu fram margar vísbendingar um að þjónusta til þeirra væri langt því frá ásættanleg. Ég ætla líka að beina því til hv. velferðarnefndar og nýs formanns hennar að við þurfum að taka þetta mál upp aftur því að þessi mikilvæga skýrsla kom fram sem sýndi fram á risastóra galla og erfiðleika hjá Tryggingastofnun ríkisins sem verður að fara að laga. Ég ætla að halda þessu máli á lofti í velferðarnefnd. Virðulegi forseti. Það er ljóst að okkur skortir tíma til að ljúka vinnunni við fjárlagafrumvarpið með sóma. Það hefði verið rétt og hefði verið þörf á því að byrja miklu fyrr. Það hefði verið rétt að gefa miklu rýmri tíma til vinnunnar. En úr því sem komið er neyðist fjárlaganefnd til að gera það besta úr erfiðri stöðu. Ég vona að þeim gangi vel og ég óska þeim velfarnaðar í því verkefni en mér þykir miður að við virðumst endurtekið lenda í sömu stöðu. Við gerum sömu mistökin aftur og aftur og við virðumst aldrei ætla að læra. Það dregur úr mér smávon þótt ég sé vongóð. Ég er ekki búin með ræðuna mína því að nú ætla ég að fara í vonina sem ég sé í framtíðinni, fara út fyrir þetta fjárlagafrumvarp sem mér finnst algjörlega skorta allt „inspiration“. Ég leyfi mér að sletta af því að kollegi minn er forseti og gefur örugglega svigrúm til þess en ég biðst afsökunar á því samt sem áður. Buckminster Fuller, sem er einn af mínum uppáhaldshugsuðum, sagði eitthvað á þann veg, og nú er ég að umorða: Þú munt aldrei breyta neinu með því að berjast gegn núverandi veruleika. Til að breyta einhverju þarf að búa til nýtt módel sem gerir núverandi módel úrelt. Það sem ég tek út úr þessu er að við verðum að hafa skýra framtíðarsýn sem fólk getur sameinast um að berjast fyrir í staðinn fyrir að berjast gegn núverandi ástandi. Og rétt eins og Buckminster Fuller sagði er lausnin að búa til nýtt módel sem gerir núverandi módel úrelt. Mér finnst og hefur alltaf fundist skipta mestu máli að tala um þá framtíðarsýn. Margir sjá það sem einhvers konar hippalega útópíu en ég tel mikilvægt að við horfum alltaf til þeirrar útópíu í öllu sem við gerum. Það er leiðin til að færa samfélagið, þróa samfélagið áfram. Mig langar að ræða aðeins um loftslagsmálin í þessu samhengi vegna þess að árangur í loftslagsmálum krefst stórra lausna og við náum ekki settum markmiðum með smábreytingum hér og þar. Við þurfum bæði hugarfars- og kerfisbreytingu. Við þurfum að ráðast að rót vandans. Það er hagkerfið sem hefur sett vöxt og neyslu framar öllu öðru. Það er líka önnur ástæðan fyrir því að ég er mjög vonsvikin með fjárlagafrumvarpið, sérstaklega í ljósi þess að hæstv. forsætisráðherra hefur mikið talað um og lagt áherslu á velsæld og velsældarhagkerfið. Það er ekki að sjá á þessu fjárlagafrumvarpi. Ég veit ekki hversu oft orðið „hagvöxtur“ kemur fyrir í fjárlagafrumvarpinu. Nú er ég ekki að segja að hagvöxtur sé ekki mikilvægur en hagvöxtur er ein breyta af svo mörgum. Og það að þessi ofuráhersla sé á hagvöxt og ekki sé verið að mæla neitt annað þegar kemur að gæðum samfélagsins sýnir mér bara að velsældarhagkerfisloforð og fagurgali hæstv. forsætisráðherra og núverandi ríkisstjórnar eru orðin tóm. Þetta er innantómt. Mig grunar að þau skilji ekki hvað velsældarhagkerfið raunverulega er eða hvað það þýðir. Til að geta snúið óheillaþróun í loftslagsmálin við þurfum við miklu samþættari skipulagningu efnahags- og umhverfismála. Án breytinga í efnahagsmálum verður ekkert lífvænlegt umhverfi og án umhverfisins verður enginn efnahagur. Þessi skilningur felur í sér að vera óhrædd við að varpa fram stórum hugmyndum, spyrja stórra spurninga og setja markið hátt. Til að við getum náð árangri verðum við að þora. Aðeins þannig getum við fært umræðuna í loftslagsmálum á þann stað sem hún á heima, að hún snúist ekki um hvort við breytum grunnkerfunum okkar og nálgun heldur hvernig og hvenær. Þó svo að umræðan sé nauðsynleg verður hún ekki átakalaus. Ákall um stórar breytingar er það aldrei. Þess vegna er svo mikilvægt að hafa í huga að breytingar eru óhjákvæmilegur hluti af lífinu. Framþróun kallar á aðlögunarhæfni okkar, getuna til að breytast í takt við þarfir samfélagsins og umhverfisins. Það er ein af ástæðunum fyrir því að í núverandi ríkisstjórnarsamstarfi, samstarfi flokka sem eru vissulega allir íhaldsflokkar en eru með svo ólíka sýn og grunnhugmyndafræði þegar kemur að stærstu málaflokkunum í samfélagi okkar, þá staðnar bara allt, það gerist ekkert, þau ná ekki saman. Og á þessum tímum verðum við að breytast í takt við þarfir samfélagsins og umhverfisins. Annars verðum við bara skilin eftir. Við virðumst oft gleyma því í umræðunni um efnahagsmál að hagkerfið er bara fólk, hagkerfið er bara hugmyndirnar sem fólk fær og hvernig það vinnur úr þeim. Hagkerfi er afrakstur hugsana og hugmynda sem hafa þróast í áranna rás. Hugmyndir okkar um afkomu voru einu sinni byggðar á að veiða og safna en svo kom landbúnaður, iðnaður og síðast nútímakapítalismi. Þetta eru allt mismunandi aðferðir til að skipuleggja samfélög, stofnanir og menningu. Ekkert af þessu hefur nokkurn tímann verið meitlað í stein. Ekkert af þessu hefur nokkurn tímann verið ófrávíkjanlegt náttúrulögmál. Kerfin eru mannanna verk, þetta eru okkar verk og þeim er hægt að breyta. Og loftslagsmálin krefjast breytinga, það er ljóst. Ekki bara loftslagsmálin, það er svo margt annað að gerast í samfélaginu okkar, tækniframfarir o.fl. sem krefst breytinga. Við verðum að sýna hugrekki og horfast í augu við ákveðnar grundvallarspurningar um gagnsemi þeirra kerfa sem við höfum sniðið okkur. Eru þau raunverulega að þjóna heildinni? Það er ótrúlega mikilvægt að endurskoða efnahagskerfi sem grundvallast á hugmyndafræði. Ég veit að ég hef sagt þetta oft áður og ég held áfram að segja að þetta: Hugmyndafræði um línulegan óendanlegan hagvöxt. Þetta er bara strik sem fer upp endalaust á plánetu sem hefur ekki yfir óendanlegum auðlindum að ráða. Það hljóta allir sjá, forseti, að myndmálið er galið. Við erum einfaldlega að stela framtíðinni, selja hana í nútíðinni og kalla það verga landsframleiðslu. Þessi hugsun þarf að tilheyra fortíðinni. Til að geta stigið saman skref inn í grænni og sjálfbærari framtíð þurfum við að stíga út úr hamstrahjóli hagkerfisins, breyta forgangsröðuninni okkar, hlusta á náttúruna og ganga í takt við hennar hrynjanda og síðast en ekki síst þurfum við að gefa okkur tíma, þessi verðmætasta auðlind okkar, tíminn. Við Píratar, og ég sérstaklega, höfum lagt mikla áherslu á að tryggja öllum skilyrðislausa grunnframfærslu, hugmynd sem mörgum finnst galin. Reyndar voru fleiri sem fannst hún galin fyrir einhverjum árum þegar ég byrjaði að ræða hana. Í dag er ég búin að vinna mér inn nokkra bandamenn en enn þá er fullt af fólki sem finnst þetta galin útópísk hugmynd. En við vitum að þegar grunnöryggi og fjárhagslegt sjálfstæði fólks er tryggt bætir það andlega og líkamlega heilsu þeirra sem öryggisins njóta. Tryggð grunnframfærsla eykur frelsi borgaranna, samfélagsþátttaka vex og öflun þekkingar verður meira en einfalt verkfæri til að afla launa. Það skiptir svo miklu máli að menntakerfið okkar sé ekki einungis hugsað til að útskrifa fólk á vinnumarkaðinn. Það má ekki vera markmiðið með menntakerfinu okkar. Það verður að vera meira. Þekkingin verður að vera meira virði en einfalt verkfæri til að afla launa. Tími og rými gefst til að láta sig annað og meira varða en að draga fram lífið. Þetta snýst um meira en bara rétt að halda sér á floti, rétt að ná endum saman. Gildi fórnfýsi og umburðarlyndis eflist og styrkist samhliða öflugri mannréttindavernd. Í kosningabaráttunni töluðum við Píratar um, og ég tala um það áfram, mikilvægi þess að innleiða kerfi þar sem allt sprettur upp og blómstrar út frá þörfum og ástríðu fólksins í landinu, hagkerfi sem vex utan um og grípur okkur í staðinn fyrir að koma sem valdboð að ofan, velsældarhagkerfi með borgaralaunum þar sem linnulaus hagvaxtarkrafa fær að víkja fyrir sjálfbæru hamingjusömu samfélagi. Forseti. Ég sakna þess að í efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar til að bregðast við Covid hafi tækifærið ekki verið nýtt og skref tekið í átt að því að prufa okkur áfram með þá hugmynd að valdefla einstaklinga efnahagslega, þ.e. skapa svigrúm fyrir fólk til að feta sig á vinnumarkaðnum á eigin hraða, skapa eitthvað, láta hugmyndirnar verða að materíalískum raunveruleika, að halda fólki ekki í takmörkuðu skerðingarfangelsi, skilyrtu bótafangelsi þar sem það hefur ekkert svigrúm til að hreyfa sig og prufa sig áfram. Þetta var tapað tækifæri. Við hefðum getað tekið skref í átt að því að gefa fólki aukið frelsi til að elta drauma sína. Hver veit hvað hefði skapast ef fjármagn, eða hluti af því fjármagni sem fór í að halda fyrirtækjunum uppi, hefði farið í að efla og leysa úr læðingi hugvit fólks, sérstaklega þeirra sem misstu vinnuna sína og þeirra sem minnst hafa milli handanna í samfélaginu. Velsæld er niðurstaða margra þátta. Það er góð andleg og líkamleg heilsa, jöfnuður, sanngirni, jákvæðar félagslegar tengingar og dafnandi vistkerfi. Einungis heildræn nálgun á velsæld getur áorkað og viðhaldið velferð í samfélaginu. Raunverulegt frelsi og velgengni er háð samfélagi þar sem við höfum öll tækifæri til að dafna. Stofnanir þjóna okkur best þegar þær hlúa að og efla virðingu fyrir einstaklingnum ásamt því að auka getu okkar til að mynda heilbrigð tengsl. Til að dafna þurfa allar stofnanir og einnig fyrirtæki og samfélög að snúa sér að nýjum tilgangi, sameiginlegri velferð á heilbrigðri plánetu. Ég hefði viljað sjá okkur hefja stórtækar tilraunir með borgaralaun og sjá Covid-aðgerðir, fjárhagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar, sem tilvalið tækifæri til þess. En skilyrðislaus grunnframfærsla mun nýtast sem hraðall til að umbreyta hagkerfinu í átt að alvörusjálfbærni, ekki bara sýndarsjálfbærni eins og þekkist hjá allt of mörgum fyrirtækjum. Fjárhagslega öryggisnetið sem skilyrðislaus grunnframfærsla veitir okkur skapar svigrúm fyrir okkur til að velja vinnu sem skiptir okkur raunverulega máli þannig að við getum valið vinnu út frá siðfræðilegum og umhverfisvænum sjónarmiðum, t.d. þannig að eftirspurn eftir grænum störfum verði keyrð áfram af hugmyndum einstaklinganna en ekki miðstýrt af hinu opinbera. Og þar sem borgaralaun styrkja samningsstöðu fólks á vinnumarkaði munu þau hvetja fyrirtæki til að taka upp bætta vinnustaðamenningu og umhverfisvænni fókus. Markmið efnahagsstefnu 21. aldarinnar þarf að vera að mæta þörfum allra innan marka nýtanlegra auðlinda með hliðsjón af lífvænleika plánetunnar. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Ég sé engin markmið í þá átt í þessum fjárlögum og í því fjárlagafrumvarpi sem við þurfum að samþykkja nú. Við höfum alla burði til að skapa ríkt samfélag þar sem enginn þarf að líða skort. En mig grunar að hugmyndafræðin sem er ríkjandi í þessu fjárlagafrumvarpi sé byggð á hugmyndafræði sem hreinlega trúir því ekki að hægt sé að búa í samfélagi þar sem enginn þarf að líða skort. [[Forseti hringir.]]Það er það eina. Mér dettur ekki í hug nein önnur ástæða en sú fyrir því að við erum ekki búin að gera það. Það er ekki trú á því að það sé hægt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir prýðisgóða ræðu. Það eru ákveðin atriði sem mig langar að koma inn á í tengslum við ræðu hv. þingmanns. Í ræðunni var fyrst og fremst verið að tala um getu öryrkja til að koma inn á vinnumarkaðinn og njóta í því samhengi frítekjumarks sem er hærra en það sem er viðhaft í dag. Mig langar til að tengja þetta saman, aðstæður öryrkja og aðstæður eldri borgara. Við í Miðflokknum höfum haft töluvert miklar skoðanir á því með hvaða hætti væri hægt að bæta hag eldri borgara sem geta og vilja vinna. Ég held að sá hópur öryrkja sem er í þeirri stöðu, sem bæði getur og vill vinna, hvort sem það er til að bæta tekjustöðu sína eða til að komast út og geta verið úti í hefðbundnu samfélagi, ég held að sá vilji sé mjög ríkur hjá báðum þessum hópum. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort sýn Pírata sé á pari, ef svo má segja, hvað varðar stöðu aldraðra annars vegar og öryrkja hins vegar eða hvort horft sé til mismunandi stöðu þessara hópa. Ég held að í öllu falli - það væri ekki bara það að virkja þessa hópa meira í samfélaginu heldur væri það hverjum og einum einstaklingi sem vill og getur til gagns að fá að vinna eða gera hvað sem viðkomandi telur til bóta gagnvart sér og samfélaginu. En kerfið [[Forseti hringir.]]eins og það er í dag letur menn til þess. Spurningin til hv. þingmanns er: Eru þessir hópar lagðir að jöfnu? [[Forseti hringir.]]Ef ekki, í hverju felst það þá?
Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ef við förum aðeins aftur í fyrrverandi félagsmálaráðherra - nú eru þessi ráðherranöfn og embætti öll breytt og ég get ekki sagt nákvæmlega hvað þetta heitir allt saman núna - þá stóð félagsmálaráðherra sig ágætlega á síðasta kjörtímabili í því að endurskoða barnaverndarmál. En eins og ég sagði í ræðu áðan þá stóðu eftir hópar fólks sem hann bar ábyrgð á, sem hann brást algjörlega á því kjörtímabili. Þar á meðal var eldra fólk og öryrkjar. Það kom út skýrsla nýlega þar sem er fjallað um að öryrkjar búi við slæma andlega heilsu. Átta af hverjum tíu öryrkjum eiga erfitt með að ná endum saman og svipað hlutfall hefur neitað sér um heilbrigðisþjónustu. Það er mikill meiri hluti öryrkja sem býr við slæma andlega heilsu og finnur fyrir félagslegri einangrun og margt af því sama á við um eldra fólk. Ég get rétt ímyndað mér hvernig þetta er núna eftir Covid. Það er líka eitthvað sem við þurfum að skoða mun betur, hvaða áhrif aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa haft á þessa hópa sem voru þegar í mjög viðkvæmri stöðu þegar kemur að andlegri heilsu og fátækt. Hvað mun aðgerðaleysi í þessum málaflokki kosta okkur til lengri tíma litið? Þetta er ekki bara kostnaður í peningum heldur í mannlegri þjáningu. Ég hef áhyggjur af því að við tökum alls ekki nægilega vel utan um þetta fólk. Við þurfum að gera miklu betur. En ég er alveg á því, og ég hélt langa ræður um borgaralaun, að hvort sem það er eldra fólk, öryrkjar eða aðrir þá eigum við að leysa þau úr þeim skerðingum og því bótafátæktarfangelsi sem þau eru í. Við eigum að tryggja öllum skilyrðislausa grunnframfærslu svo að fólk sé frjálst til að lifa lífinu eins og því sýnist.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Svona til að halda áfram þar sem hv. þingmaður skildi við varðandi borgaralaunin þá hef ég haft ákveðnar efasemdir um hluta þeirra útfærslna sem þingflokkur Pírata hefur lagt til. En ég held að burt séð frá pólitískum skoðanaágreiningi þurfum við að finna leið til að hver og einn einstaklingur hafi tækifæri til að gera það besta úr því sem í honum býr. Í því samhengi langar mig að rifja upp fréttir sem bárust hér í haust, u.þ.b. sem skólar voru að fara af stað. Þá voru, ef ég man rétt, annaðhvort 700 eða 800 einstaklingar sem óskuðu eftir því að hefja iðnnám sem fengu ekki tækifæri til þess. Það var algjörlega makalaus staða í kjölfar þess að ríkisstjórnin á fyrra kjörtímabili, sem er nú hin sama, hafði barið sér ítrekað á brjóst gagnvart skilningi á mikilvægi iðnmenntunar og því að það yrði að gera meira úr iðnmenntun samanborið við bóknám og gefa þeim tækifæri til að sinna slíku sem það vildu gera. Mér sýndist þetta á öllu, svona heilt yfir, hafa klúðrast býsna illa. Það er eiginlega alveg ótrúleg staða að í 360.000 manna samfélagi séu 800 einstaklingar sem komast ekki í námið sem þeir vilja fara í á sama árinu. Þó að þetta sé kannski ekki alveg beinn afleggjari af umræðunni um skilyrðislausa grunnframfærslu þá er þetta [[Forseti hringir.]]engu að síður þeirrar gerðar að þeir sem fá ekki að njóta þess náms eða stunda það nám [[Forseti hringir.]]sem þeir vilja sinna eru líklegri til að upplifa einhvers lags tilgangsleysi [[Forseti hringir.]]með lífi sínu. Ég vildi gjarnan fá að heyra hver afstaða hv. þingmannsins er til þessa.
Forseti minnir ræðumenn á að í andsvörum er takmarkaður tími.
Forseti. Ég tek bara heils hugar undir með hv. þingmanni. Fyrir mér snýst hlutverk okkar hérna um að skapa einhvers konar jarðveg fyrir fólk til að geta, ef ég nota þá líkingu aftur, bara vaxið og dafnað á eigin forsendum. Við eigum því að passa upp á að öll kerfin sem við byggjum séu hönnuð til að þjóna þörfum fólksins í landinu. Ef það er ákall eftir frekari menntun í einhverri grein þá verðum við auðvitað að bregðast við á þann hátt að námið sé aðgengilegt fyrir þá sem vilja sækja sér þá menntun. Það skiptir ofboðslega miklu máli, sérstaklega ef við erum að horfa til þeirra tæknibreytinga sem eru að verða í samfélaginu. Við tölum um fjórðu iðnbyltinguna og hvernig við tryggjum að allir hafi einhvern veginn sömu réttindi í framtíðinni og við höfum verið að byggja upp í áratugi í dag og til lengri tíma en það. Með öllum þessum tækniframförum munu störf hverfa. Hvers konar menntun þurfum við á að halda? Hvað tekur við? Það er svo mikil óvissa að það skiptir miklu máli að við séum ekki að hugsa um menntun sem einhvers konar tól eða verkfæri fyrir vinnumarkaðinn. Við verðum að hugsa þetta út frá þekkingunni sjálfri og gefa fólki tækifæri til þess einmitt að öðlast einhvers konar innri tilgang. Það hlýtur að vera það sem þetta snýst um, að fólk finni fyrir tilgangi í lífinu. Það er það sem drífur svo áfram gleðina og hamingjuna og velgengnina í lífinu, að það finni fyrir tilgangi. Hluti af því er að geta sótt sér [[Forseti hringir.]]þau tækifæri sem hver og einn vill og brennur fyrir og hefur áhuga á, óháð því hvaða vinna tekur við eða hvað fólk gerir eftir að það hefur menntað sig.
Virðulegur forseti. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði um að fjárfesta í fólki. Þar er ég alveg sammála hv. þingmanni. Ég man eftir því að þegar við hv. þingmaður sátum í þingmannanefnd um málefni barna á síðasta kjörtímabili þá lögðum við í sameiningu áherslu á að við fengjum hagfræðing til að greina hvað það myndi kosta samfélagið að gera ekki það sem við vorum að vinna saman í. Það var fallist á að fara í það að meta ábata af því að fjárfesta í börnum, meta hagnaðinn fyrir íslenskt samfélag, fjárhagslegan hagnað. Það var magnað að fylgjast með því að hægt væri að setja slíkan verðmiða á svona verkefni og vegna þess að hv. þingmaður talaði um að fjárfesta í fólki þá ákvað ég að leita í skjalinu, þessu bráðabirgðafjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar, sem vonandi verður líka til bráðabirgða, og sá að þar kemur orðið fjárfestingarátak 39 sinnum fyrir, en þau fjárfestingarátök snúast aldrei um að fjárfesta í fólki, því miður, af því að öllum finnst sjálfsagt mál að setja peninga í að fjárfesta en það eru útgjöld þegar við erum að þjónusta fólkið okkar. Er hv. þingmaður sammála þessu?
Forseti. Ég þakka fyrir þetta andsvar. Ég man einmitt eftir því hvað mér fannst þetta ótrúlega flott, að þetta hafi verið gert. En ég hugsaði líka með mér á sama tíma, úr því við erum að tala um það, að í þessari nefnd væri þessi hagfræðingur einmitt að vinna að því að skoða ekki bara hvað allar þessar breytingar, allar þessar aðgerðir í þágu barna kostuðu heldur hvar sparnaður felst af því inn í framtíðina og það er ótrúlega flókinn útreikningur. Þetta er aldrei eitthvað nákvæmt, en það er hægt að áætla og þá hugsaði ég með mér: Bíddu, fyrst þau geta gert þetta, nú er komið fordæmi fyrir þessu, af hverju er þetta ekki gert á miklu fleiri málefnasviðum? Og af hverju er þetta ekki útreikningur sem er að finna t.d. í fjárlagafrumvarpinu? Af hverju getum við ekki skoðað þetta sem hluta af heildarmyndinni? Það er alveg ljóst að þegar tekjulægsta fólkið í samfélaginu fær auknar ráðstöfunartekjur skilar það sér beint í hagkerfið aftur í formi skatta eins og virðisaukaskatts. En það skilar sér líka í sparnaði í heilbrigðiskerfinu, það skilar sér inni í menntakerfinu, það skilar sér oft sparnaður í refsivörslukerfinu líka. Þessi stöðugi afkomuótti að þurfa að neita sér um heilbrigðisþjónustu vegna fátæktar hjálpar fólki ekkert að ná bata. Þetta eykur bara á veikindi fólks og það kostar. Þannig að þegar við erum að tala um aðhaldskröfur og aðhaldskröfur í fjárlagafrumvarpinu þá sakna ég þess að við séum ekki að spyrja: Hvað kostar það? Hvað kostar þessi aðhaldskrafa? Af því að það er hvergi tölur að finna yfir það og það er gríðarlegur kostnaður.
Virðulegur forseti. Mér láðist að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og ætla að gera það núna og þakka henni fyrir svarið. Ég er aðeins að velta fyrir mér, af því að nú er það lögbundið að við stjórnarfrumvörp beri að fara fram ákveðin kostnaðargreining, hvort við ættum að sameinast um að leggja fram einhvers konar þingmál hér sem skuldbindur ríkisstjórnina til að fara í nákvæmlega þessa vinnu. Fyrst þessi ágæti hagfræðingur, Björn Brynjúlfur Björnsson, sem vann sína vinnu feikivel, fyrst honum tókst að meta fjárhagslegt tjón, efnahagslegt tjón af því að gera ekki hlutina í þessu tiltekna dæmi, að reyna einhvern veginn að grípa börnin fyrr, þá er hægt að gera þetta líka þegar kemur að geðheilbrigðismálum þar sem ríkisstjórnin var tilbúin til að setja 100 milljónir í sálfræðiþjónustu, útreikninga sem jafnvel sú sem hér stendur, sem er enginn stærðfræðingur, þvert á móti, skilur, svona eins og útreikninga á því þegar eldri manneskja er látin bíða og bíða á Landspítalanum í rými sem kostar 150.000–200.000 kr. sólarhringurinn í staðinn fyrir að vera á hjúkrunarheimili sem kostar 40.000 kr. sólarhringurinn. Þarna blasir við reikningsdæmi og ég velti fyrir mér hvort við ættum ekki að skylda ríkisstjórnina til að leggja fram þennan útreikning, hvað það kostar að gera ekki hlutina.
Forseti. Hér fæðist þingmál í beinni. Þetta hljómar ótrúlega skynsamlega og ótrúlegt í raun og veru að þetta sé ekki gert, út af því að þetta á við um svo ótrúlegt margt, um svo marga málaflokka í samfélaginu okkar. Þetta er einhver meinloka gegn því að skoða hlutina heildrænt og mig grunar, hafandi starfað hér í nokkur ár núna, að þetta skrifist líka á þessa smákóngamenningu. Það eru bara ráðherrar á sínum valdastólum með sína málaflokka og það er flokkakerfið og það vill enginn deila ljómanum með einhverjum öðrum, þeir bara vilja eiga þetta fyrir sig sem þar af leiðandi gerir það miklu erfiðara fyrir þessa einstaklinga að vinna saman að heildarhagsmunum almennings. Nú er ekki ætlun mín að segja að það sé aldrei verið að vinna að hagsmunum almennings. Auðvitað er það gert en það eru hindranir. Það eru bara hindranir sem koma í veg fyrir heildarsýn, að ráðuneytin geti betur unnið saman og einhvern veginn fléttast betur saman þannig að við sjáum einhverja heildarmynd af þessu og getum litið upp úr þessu excel-skjalaboxi og yfir í það að skoða betur hvað kostnaður eða aðhaldskrafa í einu ráðuneyti þýðir oft bara mikinn kostnað í öðru ráðuneyti. Aðhaldskrafa í félagsmálunum, í loftslagsmálunum, í umhverfismálunum skilar sér bara sem gríðarlega hár reikningur hjá heilbrigðisráðherra. Þetta er eitthvað sem ég væri til í að sjá okkur vinna saman að lausn á því ég held að það myndi skila miklu fyrir samfélagið.
Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi áðan þá er lestur fjárlagafrumvarpsins áhugaverður. Þrátt fyrir að ýmislegt bendi til að við séum bara með ákaflega hrá drög í höndunum þá eru þau að mörgu leyti afhjúpandi. Jafnvel þar sem kannski er ekki um háar tölur að ræða þá segja þær mikla sögu. Ég hjó eftir því við lesturinn að fjárheimild undir liðnum um forsætisráðuneytið lækkar um 15 millj. kr. Það eru ekki miklir peningar í stóra samhenginu, en hún lækkar þar sem tímabundin fjárheimild vegna stjórnarskrárnefndar er felld niður. Þetta er kannski smotterí, en er þetta til marks um að þessi nefnd forsætisráðherra um stjórnarskrárbreytingar sé ekki strax á dagskrá? Ef það á að vera nefnd, við vitum svo sem ekki hvað það var sem forsætisráðherra átti við með því að setja á fót vinnu sérfræðinga og talaði þar eins og ekkert hefði gerst. Það hefði ekkert verið gert í stjórnarskrármálum hingað til og við værum bara rétt að byrja að pæla í þessu núna, svona í ljósi þess að þessi úrelta stjórnarskrá sem við búum við sprakk í andlitið á okkur fyrir réttum tveimur mánuðum síðan. Þetta er ekki í takt við það sem hæstv. forsætisráðherra sagði í sinni stefnuræðu, með leyfi forseta: „Fyrir fjórum árum lagði ég til áætlun um hvernig mætti vinna að breytingum á stjórnarskrá á tveimur kjörtímabilum. Ég mun halda áfram undirbúningsvinnu við breytingar samkvæmt þeirri áætlun sem þá var lögð fram síðar og á kjörtímabilinu mun ég ræða við formenn flokka hér á Alþingi um hvort vilji sé til þess að eiga áframhaldandi samráð um tillögur til breytinga.“ Þetta fannst mér sérstaklega áhugavert. Þá velti ég fyrir mér hvort það hafi raunverulega farið fram hjá hæstv. forsætisráðherra að það eru formenn hinna flokkanna, sem hún hefur nú öðru sinni ákveðið að mynda ríkisstjórn með, sem hafa staðið einna fastast í vegi fyrir stjórnarskrárbreytingum sem hefðu getað orðið hérna fyrir tíu árum síðan. Í tíu ár, áratug, er markvisst búið að koma í veg fyrir að þessari vinnu sé áfram haldið og hæstv. forsætisráðherra ætlar núna að kanna hug þeirra til nýrrar stjórnarskrár. Mig langar að segja að það verði áhugavert að sjá hvað kemur út úr því samtali en mig grunar að ég viti það. Mig grunar reyndar að hæstv. forsætisráðherra viti það líka og þetta sé allt til málamynda. Í umræðutímum við lagadeild Háskóla Íslands skilst mér að laganemum sé sagt að lesa stjórnarskrána og gleyma svo öllu sem þar stendur um íslenska stjórnskipun þar sem hún sé í reynd allt öðruvísi. Þetta er ekki svona. Þetta er bara af því að stjórnarskráin sem við erum með núna er klippt og límd úr stjórnarskrá konungsríkisins Danmerkur þar sem má segja að hafi verið skrifað „finna“ og „setja í staðinn“ - nú er ég að reyna að þýða í skyndi slettur sem eru manni tamari úr ensku - og þar hafi verið skipt út orðunum forseti í stað konungs, konungi skipt út fyrir forseta. Þess vegna er þessi stjórnarskrá ekki boðleg fyrir sjálfstæða þjóð. Hún er ekki boðleg vegna þess að hún endurspeglar ekki einu sinni núgildandi stjórnskipun. Þá erum við ekki einu sinni farin að ræða um þær breytingar sem fólk vill mögulega gera á stjórnskipuninni eða á einhverju öðru, t.d. að minnast á náttúruna, í stjórnarskránni á þeim tíma var hugurinn ekki þar, eða á íslenska tungu, ég held að það væri margir sem myndu líta á það sem ágætisbreytingu ef hún væri einhvers staðar nefnd á nafn. Ég velti því fyrir mér hvað það er sem Sjálfstæðisflokkurinn óttast við nýju stjórnarskrána. Maður er oft að reyna að lesa hugsanir fólks þegar maður hefur á tilfinningunni að það sé ekki hreinskilið um skoðanir sínar. Ég hef rætt við marga vini og fólk sem ég er í ágætum tengslum við, hreinskilnisvinasambandi við, um þetta mál og hefur reynt að komast til botns í því og fæ mismunandi svör. En oftast er það eitthvað svona: Ég myndi orða seinni málsgreinina í fertugustu og eitthvað grein sem lögð er til, aðeins öðruvísi. En ég trúi því ekki að það sé ástæðan. Það getur ekki verið ástæðan. Ég er svolítið hætt að velta því fyrir mér hvað það er sem Sjálfstæðisflokkurinn óttast. Það er sennilega aukið vald almennings, mér finnst það ekki ólíklegt. En það er ekki hægt að gera annað en að reyna að lesa hugsanir fólks þegar það er ekki viljugt til að segja hug sinn. Það sem ég er samt enn þá að reyna að skilja og hef ekki fengið nein svör við, hvorki svör sem ég skil né trúi, er hvernig þeim tókst að sannfæra Vinstri græna um að þetta væri eitthvað sem skipti ekki neinu máli. Það er ég enn þá forvitin um. Það eru reyndar fáir úr flokki Vinstri grænna í húsi eins og staðan er en mér þætti gaman ef einhver gæti útskýrt það fyrir mér hvernig þetta gerðist. Það er nefnilega þannig að áður en Vinstri græn hófu þetta stjórnarsamstarf þá var það stefna flokksins að klára vinnu við nýja stjórnarskrá. Nýja stjórnarskrá, ekki bara eitthvert málamyndasparsl sem augljóst væri frá upphafi að yrði ekki samþykkt, eins og það sem hæstv. forsætisráðherra reyndi á síðasta kjörtímabili. Þá er ljóst að hæstv. forsætisráðherra stóð ein að þessum málamyndatilraunum sínum á síðasta kjörtímabili. Það sýnir kannski enn betur hver hugur meðstjórnenda hennar er. Í þetta skipti dregur hún enn meira úr. Hún ætlar að kanna áhuga formanna stjórnarflokkanna á málinu þegar líður á kjörtímabilið og við höfum nægan tíma. Hér er liðinn áratugur og við erum bara sultuslök yfir þessu. Gleymum því ekki að það var þingmaður í hennar flokki, sem var framsögumaður stjórnarskrárfrumvarpsins sem hún flutti ein og gekk til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það sat reyndar að mestu óhreyft í marga mánuði fyrir tilviljun. Þegar fulltrúi Pírata reyndi að bera upp drög að nefndaráliti sem hægt væri að sameinast um, sem fólst í því að færa ákvæði frumvarpsins til samræmis við vilja þjóðarinnar, til samræmis við frumvarp stjórnlagaráðs, þá var framsögumaður málsins ekki til í að ræða það neitt. Hann var ekki tilbúinn með sitt eigið nefndarálit eða neinar tillögur að breytingum. Hann lagði aldrei fyrir nefndina nefndarálit til afgreiðslu. Svo mikil alvara var nú að baki þessari tilraun hjá Vinstri grænum til að breyta stjórnarskránni. Hæstv. forseti lýðveldisins, Guðni Th. Jóhannesson, sagði hér við þingsetningu á Alþingi fyrir skömmu að stjórnarskrárumbætur hefðu verið svæfðar í nefnd í einhverju nefndarherbergi hér á Alþingi, en það er aðeins hálfur sannleikurinn. Stjórnarskráin var svæfð af flokksmeðlimum Vinstri grænna sem sátu í ríkisstjórn á þessum tíma og voru með framsögu á frumvarpinu. Og núna, nokkrum mánuðum síðar, þegar ríkisstjórnin er búin að endurnýja heitin, ætlar hún augljóslega að hætta allri undirbúningsvinnu líka, undirbúningsvinnu sem þegar er unnin. En við skulum ekki tuða meira um það. Þetta er það sem ég les úr þessari þó ekki stærri breytingu í fjárlögum næsta árs. Innihaldslítið sem fjárlagafrumvarpið er þá segir það samt sitt.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir prýðisræðu. Eins og við vitum kannski þá deilum við ekki nákvæmlega öllum sömu skoðunum þegar kemur að stjórnarskránni. Hins vegar liggur ljóst fyrir að við viljum báðar vinna að því að eitthvað hreyfist hérna. Það hefur ekkert hreyfst hérna af því að það er ekki pólitískur vilji meirihlutaflokkanna. Ég vil þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir að benda á að verið er að skera niður þessi fjárframlög. Bara þannig að það sé alveg á hreinu, eins og ég lít á stjórnarskrármálin, þá eru sömu flokkar á þingi núna og voru í upphafi síðasta kjörtímabils og þeir flokkar gerðu með sér samkomulag um ákveðið vinnulag við breytingu á stjórnarskránni. Við samþykktum að stjórnarskránni yrði breytt á átta árum. Upphaflega byrjuðu stjórnarflokkarnir með 12 ár en við komum því í átta ár og þessu var áfangaskipt, alveg skýrt. Auðlindaákvæði, þar átti að vera framsalsákvæði, það var svikið. Það voru umhverfisákvæði, íslenskuákvæði og forsetakaflinn. Það er alveg ljóst og það er rétt sem hv. þingmaður segir að síðan koma frumvörpin og stóra ástæðan fyrir því að þetta er stöðvað er að hinir tveir íhaldsflokkarnir sem eftir eru í ríkisstjórn stoppa málið. Það er alveg ljóst að enginn vilji er af þeirra hálfu til að hreyfa neitt. Ég lít hins vegar svo á að þetta samkomulag sé enn þá í gildi. Ég sé ekki að það sé bara einhliða hægt að segja þessu upp af hálfu Vinstri grænna án þess að tala við okkur. Þannig að ég segi bara: Verkefni þessa kjörtímabils er þá að fara í vinnuna sem við ætluðum í á síðasta kjörtímabili og þá sem við ætlum í á þessu kjörtímabili, [[Forseti hringir.]]og fjallar m.a. um jafnt vægi atkvæða, þessa þjóðaratkvæðagreiðslu og fleiri merkilega hluti sem við ætluðum að snerta, [[Forseti hringir.]]og halda vinnunni áfram.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hittir naglann á höfuðið með orðunum: Halda vinnunni áfram. Það lítur nefnilega út fyrir, eins og ég nefndi áðan, að hæstv. forsætisráðherra líti svo á að vinnan sé ekki hafin, það þurfi að hefja þessa vinnu. Aftur angra þær mig þessar spurningar sem mér finnst ég aldrei hafa fengið svör við, sem eru: Hvers vegna er þetta vandamál? Hvers vegna er ekki löngu búið að ganga frá þessu? Þetta eru að langstærstu leyti hlutir sem við getum verið sammála um. Auðvitað er ekki hægt að vinna einhver drög áfram. Fólk hefur kannski einhverjar athugasemdir við þessi drög og ég skil það vel. Ég myndi sjálf ekki samþykkja drög stjórnlagaráðs óbreytt. En það hafa þegar verið gerðar ýmsar breytingar. Það hefur heilmikil vinna verið unnin og þessi vinna verður að halda áfram. Ég skil ekki hvers vegna við getum ekki átt þetta samtal áfram, hvers vegna Sjálfstæðisflokkurinn er ekki til viðræðu um þetta mál. Ég átta mig ekki á því. Hingað til hafa þau haldið því fram að stjórnarskráin sé bara fín, ágæt að mestu leyti eins og hún er. Þá er áhugavert að benda á, að ég held, að 46. gr. stjórnarskrárinnar hafi hvergi verið nefnd í umræðum um það sem nauðsynlega þarf að breyta í þessari stjórnarskrá og við getum verið sammála um að séu úrelt ákvæði. Og hvað gerist? Nú fáum við á okkur dóm Mannréttindadómstóls Evrópu sem hefði ekkert þurft að gerast. Þetta hefði ekki þurft að vera svona gríðarlega mikið klúður þó að sannarlega hafi önnur atriði valdið því að þetta fór ekki vel upphaflega. En það er alveg ljóst [[Forseti hringir.]]að það er engin leið að halda því fram lengur að þessi stjórnarskrá sé bara fín og góð og gild nákvæmlega eins og hún er.
Virðulegi forseti. Bara þannig að aðeins sé sagt frá vinnu formanna á síðasta kjörtímabili lá alveg ljóst fyrir að mati forsætisráðherra og okkar sem vorum í vinnunni að við þyrftum ekki frekara sérfræðingsálit, af því að það liggur allt fyrir, það er búið að fara yfir þetta, að það þyrfti pólitíska afstöðu hér á þingi, að við í þessum þingsal gætum tekið afstöðu til þeirra tillagna sem lágu fyrir. Það var stoppað af meirihlutaflokkunum. Þau bera ábyrgð á því að við náðum ekki að taka pólitíska umræðu um auðlindaákvæðið. Þar stendur hnífurinn í kúnni. Vinstri græn, sem voru einu sinni vinstri og einu sinni græn og eru það ekki lengur, hafa einfaldlega tekið að sér verkstjórn í ríkisstjórninni við að framfylgja hugmyndafræði, stefnu og hugsjónum íhaldsflokkanna tveggja, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Þegar upp er staðið snýst þetta um hagsmuni. Það má ekki hrófla við auðlindum landsins með almennilegu auðlindaákvæði, með inntaki fyrir þjóðina. Það má ekki. Sett á ís. Má ræða jafnt vægi atkvæða? Nei. Þrátt fyrir að í rökræðukönnuninni í vinnu formanna flokkanna hafi ítrekað komið fram ákall um það og ríkur vilji þjóðarinnar að á því verði tekið. Nei, það er sett á ís. Það ruggar of mikið bátnum. Má ræða framsalsákvæðið, um að þjóðin fái einfaldlega tækin og tólin í stjórnarskrána til að ráða sinni eigin framtíð og hvar hún telji hagsmunum sínum best borgið í alþjóðasamstarfi? Nei, það ruggar of mikið bátnum. Það er of mikið hagsmunaruggudugg. Sett á ís. Þetta er óþolandi og þetta er það sem þessi ríkisstjórn gengur út á. Það er hægt að hafa fullt af fallegum krúsidúllum í stjórnarsáttmála, mál sem við viljum taka undir og vera róttækari í, eins og í loftslagsmálum, í velferðarmálum, vera ábyrgari í fjármálum. En þegar upp er staðið [[Forseti hringir.]]snýst þetta einmitt um þessa hagsmuni. [[Forseti hringir.]]Það verður ekki tekið á stórum grundvallarhagsmunum þjóðarinnar meðan þessi ríkisstjórn situr.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið, ekki síst þar sem þar var fróðleiksmola að finna um störf þingsins á síðasta kjörtímabili, þar sem ég var annars staðar að gera aðra hluti. Ekki að það komi mér á óvart. Það var orðið algjörlega augljóst. Ég held að allir sérfræðingar landsins, sem gætu mögulega haft einhverja skoðun eða haft eitthvað að segja um stjórnarskrána, hvort sem þeir væru spurðir eða ekki, hafi sagt sína skoðun, hafi greint þetta algerlega í þaula. Það er áhugavert að heyra að það hafi raunverulega verið viðurkennt hér á þinginu að vinnu sérfræðinganna væri lokið. Hversu miklu betur er hægt að varpa ljósi á hversu hrópandi mikil málamyndavitleysa þær eru fullyrðingar um að setja þurfi á fót hóp sérfræðinga - til að gera hvað? Ég hefði kannski átt að biðja um viðveru hæstv. forsætisráðherra undir þessari umræðu, en líklegast verðum við bara að eiga það samtal síðar, af því að mér leikur forvitni á að vita og ég vil gjarnan heyra svarið. Ég vil gjarnan skilja. Ég tel að til að ná árangri í umræðum og í hverju sem við gerum í lífinu sé mikilvægt að hlusta og skilja afstöðu þeirra sem við teljum okkur ekki skilja.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var býsna góð og mér þykir óskaplega vænt um innihald þessarar ræðu. En talandi um peninga, við erum hér að ræða fjárlög og hvort við höfum efni á hinu og þessu, hvort við höfum efni á heilbrigðiskerfi sem getur þjónustað íbúa landsins, hvort við höfum efni á að losa fólk úr klóm sárafátæktar, hvort við höfum efni á að laga ónýta vegi hringinn í kringum landið, byggja nýjar geðdeildir og lina þjáningar þeirra sem eiga um sárt að binda. Talandi um peninga og talandi um stjórnarskrá: Telur hv. þingmaður að við gætum mögulega haft efni á að reka öflugra, stöndugra, kröftugra samfélag ef við myndum laga auðlindaákvæðið í stjórnarskránni, ef við fengjum sanngjarna rentu af sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar? Telur hv. þingmaður að þarna liggi svarið við spurningunum sem blasa við í bráðabirgðarfjárlagafrumvarpi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, Bjarna Benediktssonar, Sigurðar Inga Jóhannssonar, að einmitt þarna liggi svarið og að þangað til að þetta verði leyst þá munum við einhvern veginn halda áfram í þessum barningi?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að tala hreint út. Það er óþægilegt og vont að finna sig knúinn til að væna fólk um, hvað á ég að segja, óheiðarlegan tilgang og annað en vissulega grunar mann alls konar hluti. Það koma ýmsar hugmyndir upp í kollinn þegar maður fær ekki skýringar á því sem fólk er að hugsa. Þá langar mann auðvitað að spyrja: Af hverju segja þau þetta ekki bara? Af hverju segja þau ekki bara: Nei, við viljum ekki þetta auðlindaákvæði af því að þá missum við fullt af peningum, eða hvernig það er, þá minnkar misskiptingin hérna og hvað það er sem þeim finnst hræðilegt við það - af hverju er ekki bara hægt að segja það? Af hverju er ekki bara hægt að segja: Heyrðu, við tökum þessi drög og ræðum þau en við viljum ekki þetta auðlindaákvæði. Það má ekkert ræða þetta. Það má ekkert tala um þessa stjórnarskrá, þau vilja ekki sjá þetta. Ég hélt þetta í einhvern tíma, en maður vill kannski ekki trúa því ef fólk vill ekki viðurkenna það. En svo eru kannski aðrir hlutir í þessum stjórnarskrárdrögum sem minnka völd þeirra sem völdin hafa og auka völd þeirra sem minni hafa. Það er kannski ekki líklegt til að falla í kramið hjá þeim sem hafa völdin. En ég skil bara ekki hvers vegna það má samt ekki tala um þetta, hvers vegna við getum ekki farið yfir þetta og komist að einhverri niðurstöðu og lagt það að endingu í dóm þjóðarinnar. Ástæðan fyrir því er sennilega sú að fyrir dómi þjóðarinnar myndu þau tapa.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, ég er aðeins að velta þessu fyrir mér, af því að nú er ójöfnuður ekki náttúrulögmál né heldur vanfjármögnun heilbrigðiskerfisins. Það að tryggja eldra fólki ekki áhyggjulaust ævikvöld er heldur ekkert náttúrulögmál. Fátækt er ekki náttúrulögmál, þetta er pólitísk ákvörðun. En það eru ýmis ákvæði - af því að hv. þingmaður er hér að ræða stjórnarskrána - í því gamla plaggi sem ættu að tryggja þetta þrátt fyrir allt. Það er bara ekki verið að fara eftir því, ekki frekar en fjölmörgum öðrum ákvæðum. Ég nefni þar 30. gr., sem er uppáhaldsákvæðið mitt, en hún lýtur að því að forseti megi, annaðhvort sjálfur eða með því að fela öðrum það, ákveða að tiltekinn einstaklingur þurfi ekki að fara að lögum og skal hann þá fara eftir þeim reglum sem hafa gilt um slíkan verknað. Mér vitanlega hefur enginn forseti lýðveldisins Íslands beitt þessu ákvæði sem betur fer, en það hafði líka enginn beitt 26. gr. þar til henni var beitt. Megum við kannski [[Forseti hringir.]]eiga von á því að forseti Íslands beiti þessu umrædda ákvæði mögulega til að minnka ójöfnuð?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa áhugaverðu ábendingu og verð að játa að það verða ákveðin hugrenningatengsl við að heyra þetta ákvæði lesið hérna. Ég gerði mér það að leik að fletta því upp, á meðan hv. þingmaður talaði, og mér sýnist þetta bara nokkuð skýrt. Svona hljómaði þetta í mín eyru: Með leyfi forseta lýðveldisins er hægt að fara ekki að lögum samkvæmt venju. Þetta hljómar kunnuglega. Þetta höfum við heyrt og ekki bara einu sinni á síðustu vikum heldur tvisvar. Það er óhætt að segja að sú er hér stendur sé að fá pínulitla hugljómun. Þó að ég hafi reyndar ekki orðið vör við að forseti lýðveldisins hafi gefið út nein slík leyfi verð ég að játa að ég er kannski ekki að grufla í og lesa alla forsetaúrskurði fyrir háttinn, en kannski maður byrji bara á því núna.