Herra forseti. Það er því miður ekkert nýtt við það að haldnar séu heræfingar á Íslandi. Í morgun kom tilkynning á vef utanríkisráðuneytisins um það að núna í október og nóvember fari fram heræfing hér á landi og við Noreg. Ísland tekur þátt í þeirri heræfingu, m.a. vegna þess að við erum aðilar að NATO. Í mínum huga er ekkert jákvætt við heræfingar. Þær eru þegar allt kemur til alls, sama hvernig reynt er að kynna það, æfing í því hvernig eigi að ná völdum yfir og drepa fólk. Það er einfaldlega rangt að mínu mati og ég vil að við leysum mál sem koma upp á alþjóðavettvangi með öðrum hætti. Við í VG erum þeirrar skoðunar að Íslandi væri betur fyrir komið utan NATO en við höfum því miður verið með minnihlutaskoðun í því máli. Mig langar að segja að ég tel þó jákvætt hversu ítarleg fréttatilkynningin á vef utanríkisráðuneytisins var í morgun og ég bind vonir við að hún verði til þess að skapa umræðu í samfélaginu um hvað heræfingar eru, til hvers þær séu, af hverju við erum að taka þátt í þeim. Það verði þannig til þess að auka umræðuna í íslensku samfélagi um hernað og hernaðarbandalög og um leið umræðuna um það af hverju Ísland eigi að vera í NATO og af hverju við ættum að segja okkur úr því.
Virðulegur forseti. Ég ætla að leyfa mér að höggva í sama knérunn og hv. þingmaður sem talaði á undan mér, Steinunn Þóra Árnadóttir. Það er að mínu mati orðið þannig að við erum orðin hálffjarlæg því að við séum aðilar að hernaðarbandalagi. Það er orðin staðreynd í huga okkar margra. Þjóðin hefur aldrei fengið að segja skoðun sína á því. Við tökum því sem gefnu að litla Ísland, sem hefur þá stöðu að geta verið í fararbroddi í friðarmálum gegn hernaði og talað röddu friðarumleitana, mannréttinda, er aðili að einhverju hernaðarbandalagi og við erum eiginlega hætt að hugsa um það. [[Gripið fram í.]]Það er eins og rigning á eftir sólardegi og við hættum að velta því fyrir okkur. Ég kalla eftir því að við tökum almennilega umræðu um þau mál. Þau eru of sjaldan rædd í samfélaginu og enn sjaldnar í þingsal, þó að við höfum átt ágætar samræður um það á síðasta þingi. Hvað þýðir það að vera í hernaðarbandalagi? Af hverju erum við í hernaðarbandalagi? Af hverju ættum við að vera í hernaðarbandalagi? Af hverju erum við í bandalagi sem felur í sér hernað í öðrum ríkjum og hvað þýðir hernaður? Það þýðir að fólk er drepið. Er það eitthvað sem við sem sitjum hér inni erum tilbúin að vera aðilar að? Sumir eru það, það er þá fínt. Ég er það ekki. Þetta eru samræður sem íslensk þjóð á skilið og við skuldum íslenskri þjóð þær samræður eftir öll árin í Atlantshafsbandalaginu og hvernig því var komið á. Ég styð það að við ræðum þau mál og vona að fleiri flokkar en Vinstrihreyfingin – grænt framboð taki upp þá góðu stefnu að Íslandi eigi að vera utan hernaðarbandalaga.
Herra forseti. Í gær var lögð fram tillaga til þingsályktunar af átta þingmönnum Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs um stofnun ráðgjafarstofu innflytjenda. Mér brá nokkuð við lesturinn þar sem hlutverk og markmið með nýrri innflytjendastofu er samkvæmt hugmyndum þingmannanna algjörlega sambærilegt lögbundnu hlutverki Fjölmenningarseturs sem er staðsett á Ísafirði. Það er ríkisstofnun sem er undirstofnun velferðarráðuneytisins. Frá því að Fjölmenningarsetri var komið á fót sem tilraunaverkefni árið 2000 og síðan sem stofnun árið 2012 hefur það mátt þola nokkrar atlögur að verkefnum þess. Fjölmenningarsetur hefur verið fjársvelt í gegnum árin og hefur ekki fengið möguleika til að vaxa eins og nauðsyn ber til. Það er vel hægt að þjónusta íbúa þessa lands frá landsbyggðinni og veita góða þjónustu eins og við höfum mörg dæmi um. Það er ekki náttúrulögmál að allar stofnanir þurfi að vera staðsettar á höfuðborgarsvæðinu, sérstaklega í heimi þar sem stafrænni tækni og þjónustu fleygir fram. Það er sú þjónusta sem við íbúar á landsbyggðinni notum mikið. Fjölmenningarsetur veitir t.d. upplýsingar á netinu og starfrækir upplýsingasíma á átta tungumálum. Ég skil hins vegar mjög vel þörfina fyrir að opna þjónustuskrifstofu á höfuðborgarsvæðinu þar sem flestir innflytjendur búa. Hvers vegna er ekki skoðað frekar að opna útibú eða skrifstofu frá Fjölmenningarsetri sem væri staðsett í Reykjavík eða á höfuðborgarsvæðinu í stað þess að búa til enn eitt batteríið? Þetta gengur bara ekki upp í mínum huga. Ég vona að þingmenn hafi hlaupið á sig og sjái sóma sinn í því að draga þessa tillögu til baka og koma með okkur í þá vegferð að styrkja betur og styðja við Fjölmenningarsetur til að geta sinnt lögbundnum verkefnum sínum og nýjum sem miða að því að þjónusta betur innflytjendur, um það erum við nefnilega sammála.
Herra forseti. Með leyfi forseta: „Við erum náttúrlega á móti veggjöldum.“ Með þessum orðum svaraði hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, í kjördæmaþætti Rásar 2 í Suðurkjördæmi þann 24. október 2017 þegar hann var spurður hvaða afstöðu Framsóknarflokkurinn hefði til veggjalda. Þessi orð féllu aðeins fimm dögum fyrir kosningar í fyrra. Hæstv. ráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, var þó vart búinn að taka við lyklunum í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu þegar hann byrjaði að viðra hugmyndir um að leggja á veggjöld. Hvers vegna nefni ég þetta hér? Ég er ekki að því til að benda á augljósan flótta hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra frá orðum sínum. Nei, ég nefni þetta til að setja slíkt háttalag, að segja eitt fyrir kosningar og annað eftir þær, í samhengi við traust, eða öllu heldur vantraust, á stjórnmálum og stjórnmálamönnum. Sérstaklega í ljósi þess að starfshópur um eflingu trausts skilaði skýrslu til forsætisráðherra fyrir tveimur vikum. Skýrsluhöfundar fjalla þar um ásýnd stjórnmálanna. Langar mig að vitna í skýrsluna og hvetja alla þá sem starfa í stjórnmálum, hvort sem er hér á Alþingi eða í sveitarstjórnum, til að huga að þessum þáttum. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Þannig er ásýnd stjórnmála og stjórnsýslu lykilatriði um traust - gera má ráð fyrir að hegðun og framkoma stjórnmálamanna hafi umtalsverð áhrif á pólitískt traust almennings og það hlýtur að vera á ábyrgð stjórnmálamanna sjálfra að takast á við vantraust hverjar svo sem ástæður þess kunna að vera hverju sinni.“
Herra forseti. Nú hafa fjárlög ársins 2019 litið dagsins ljós. Veruleg innspýting á að vera í aðgerðum tengdum loftslagsmálum og er það vel. Þau tíðindi vekja þó upp margar spurningar og ég er ekki sannfærð um að öll svörin séu eins skýr og maður vildi. Eftir árið 2030 á að vera óheimilt að nýskrá bensín- og dísilbíla. Það er eftir einungis 12 ár. Er raunhæft að ætla að búið verði að koma upp hleðslustöðvum um allt land á þeim tíma? Er það eitthvað raunhæfara en að ætla að vegakerfið okkar verði orðið betur í stakk búið til að taka við sívaxandi umferðarþunga? Kannski er þetta ekki eins mikið mál og þetta hljómar. Ég get vel ímyndað mér að auðveldara sé að koma upp hleðslustöðvum á höfuðborgarsvæðinu en á landsbyggðinni sem ég er hrædd um að muni sitja á hakanum í því þar sem orkudreifingu víða á landsbyggðinni er nú þegar áfátt. Tryggja þarf að nauðsynleg orka verði fyrir hendi, sérstaklega á landsbyggðinni, til þess að fyrirætlanir standist. Ég fagna engu að síður þróuninni. Rafbílavæðing er tvímælalaust framtíðin, einkum í landi þar sem völ er á endurnýjanlegri orku. Þó heyrist mér að framleiðsla rafmagnsbíla valdi mun meiri mengun en framleiðsla bíla úr jarðefnaeldsneyti. Vonandi verður framleiðsla rafmagnsbíla umhverfisvænni í náinni framtíð. Það er spurning hvort hér eigi ekki að horfa á báða enda, ekki bara annan. Er betra að eitthvert annað land sé umhverfissóði, eða eins og sagt er: Ekki benda á mig? Einnig er fyrirhuguð hækkun á kolefnisgjaldi árið 2019. Ég set mig ekki upp á móti gjaldi á meira mengandi kostum, en ég held að nokkuð ljóst sé að það muni líka fara út í verðlag og neyslu nauðsynjavara úti á landi þar sem flutningskostnaður mun aukast í kjölfarið. Ég leyfi mér a.m.k. að efast um að hækkaði persónuafslátturinn muni duga fyrir pylsu og kók í Staðarskála.
Virðulegi forseti. Höfundaréttur virkar á flesta sem tæknilegt og leiðinlegt umræðuefni en á hinni svokölluðu upplýsingaöld þar sem upplýsingar, framleiðsla þeirra, miðlun, dreifing og notkun einkennir samfélagið gjörvallt, hvort sem er á sviði einkalífs, félagslífs, atvinnulífs, náms eða stjórnmála, leikur hann lykilhlutverk. Höfundarétti var komið á til að verja hagsmuni höfunda sem á sínum tíma voru fáir. Í dag framleiðum við hins vegar öll eitthvert efni, deilum því og við notum í meira mæli en nokkru sinni fyrr á öllum sviðum mannlífsins. Af þessu leiðir að höfundaréttur varðar allt sem við gerum með upplýsingatækni. Þegar höfundaréttarlög ganga of langt á getu fólks til að miðla upplýsingum dregur hann úr tækifærum og möguleikum á öllum sviðum, þar á meðal menningar. Nú eru tvær arfavondar hugmyndir í vinnslu í Evrópusambandinu en það eru greinar 11 og 13 í tilskipun um höfundarétt á hinum stafræna innri markaði, á ensku kölluð „Directive on Copyright in the Digital Single Market“. Þessar tvær greinar innleiða svokallaðan tenglaskatt og upphalssíur, á ensku kallað „Link Tax“ og „Upload Filters“. Ég veit að þetta er leiðinlegt og tæknilegt en þetta skiptir máli og ég bið þingmenn um að hlusta. Þetta eru hvort tveggja hugmyndir sem ganga gegn frjálsu og opnu interneti með tilheyrandi afleiðingum fyrir getu okkar allra til að skapa og deila sjálfsprottinni menningu okkar. Þetta er auðvitað réttlætt með vísan til hagsmuna höfunda og það markmið er gott en tilgangurinn helgar ekki meðalið og gott markmið er ekki trompspil fyrir hvaða hörmulegu hugmynd sem er. Ef þessar vondu hugmyndir fylgja endanlegri tilskipun má búast við upptöku þeirra í EES-samninginn á þessu kjörtímabili. Ef það gerist er mikilvægt að íslenskir þingmenn skilji ógnina sem felst í þessum tveimur greinum og séu reiðubúnir að draga sem mest úr þeim skaða sem þær munu annars valda. Höfundaréttur varðar dreifingu upplýsinga og dreifing upplýsinga skiptir allt samfélagið máli. Internetið er ekki eitthvert leikfang og þótt höfundaréttur sé vissulega nauðsynlegur er hann kominn út í öfgar þegar hann stendur í vegi fyrir menningunni sjálfri sem honum er ætlað að styðja við og vernda.
Herra forseti. Öll höfum við meðfæddan rétt til lífs. Sá réttur okkar er tryggður í mannréttindasáttmála Evrópu og væri raunar tryggður í stjórnarskrá ef nýja stjórnarskráin okkar hefði tekið gildi, en þann rétt er ekki að finna í núgildandi stjórnarskrá. Sömuleiðis höfum við rétt til að lifa með mannlegri reisn. Í slíkum réttindum felst ýmislegt. Í réttinum til lífs felst skylda ríkisins að taka ekki líf og líka sú skylda ríkisins að vernda líf og koma í veg fyrir óþarfamannslát. Í mannlegri reisn felst t.d. að ríkisvaldið beiti ekki pyndingum eða annarri vanvirðandi meðferð eða refsingu. Þetta eru grundvallarréttindi og þau eru ófrávíkjanleg. Þó stendur eftir sú spurning hvort rétturinn til lífs stangist á við dánaraðstoð, „euthanasia“ eins og það útleggst á ensku, eða rétt fólks til að nýta sér það úrræði, t.d. vegna langvarandi ólæknandi sjúkdóma, ef það kýs að velja sér þá leið að deyja með reisn, hvort rétturinn til lífs og rétturinn til að deyja stangist á. Þetta er mikilvæg spurning og mikilvæg umræða sem segja mætti að sé á byrjunarstigi á Íslandi. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir lagði fram þingsályktunartillögu sem gerir ráð fyrir því að Alþingi álykti að fela heilbrigðisráðherra að taka saman upplýsingar um dánaraðstoð og þróun lagaramma um hana. Ég vona að hún nái fram að ganga á þessu þingi. Rétt í lokin vil ég benda á að þessi mikilvæga spurning og umræða fær pláss núna á föstudaginn á málþingi sem haldið verður af Endurmenntun Háskóla Íslands. Þar mun sú sem hér stendur ásamt sérfræðingum í dánaraðstoð frá Hollandi og Belgíu ræða þá mikilvægu spurningu og líka þá mikilvægu spurningu hvort dánaraðstoð og líknandi meðferð séu andstæður eða hvað. Ég hvet alla þingmenn til að taka þátt í því mikilvæga málþingi.
Hæstv. forseti. Í gær, undir liðnum um störf þingsins, hlýddi ég á ræðu hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar þar sem hann fjallaði um septemberfund Norðurlandaráðs sem haldinn var í Nuuk í síðustu viku. Þingmaðurinn gagnrýndi kostnað við þá ferð. Sú sem hér stendur hefur átt sæti í utanríkismálanefnd í fimm ár og gegnir nú embætti formanns Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Í mínum störfum á þeim vettvangi hef ég aldrei orðið vör við óþarfaspreð af hálfu þingsins. Þingmenn fljúga alltaf á almennum farrýmum nema þeir borgi sérstaklega fyrir eitthvað meira, og þá sjálfir náttúrlega. Þingmenn eru almennt ekki látnir gista á fínustu hótelunum. Þeir fundir sem við erum látin sækja eru vel valdir, allt saman auðvitað sjálfsagt. Af því að dæma get ég ekki betur séð en að starfsfólk og stjórnendur Alþingis leggi sig fram við að sinna utanríkisstarfi okkar á sem hagkvæmastan hátt. Norrænt samstarf er þungamiðja utanríkisstefnu Íslands. Við erum samstiga öðrum Norðurlöndum í helstu áskorunum og álitamálum í hinu alþjóðlega umhverfi, t.d. þegar kemur að öryggismálum og umhverfis- og jafnréttismálum svo eitthvað sé nefnt. Norðurlandaþjóðirnar deila einnig sameiginlegri sýn á ákveðin grunngildi, eins og t.d. um mikilvægi mannréttinda, lýðræðis og réttarríkisins og um friðsamlega lausn deilumála. Norðurlandaráð er þingmannavettvangur í opinberu norrænu samstarfi og mörg þeirra réttinda sem eru sameiginleg á Norðurlöndunum eiga rætur að rekja til Norðurlandaráðs, en það vita kannski ekki nógu margir enn þá. Alþingi hefur verið fullgildur meðlimur Norðurlandaráðs allt frá stofnun þess árið 1952. Norrænir þingmenn hafa stundum gagnrýnt kostnað við fundi á Íslandi og við Íslendingar höfum þá svarað því til að við séum öll fullgildir aðilar að ráðinu og því sé eðlilegt að haldnir séu fundir til skiptis í aðildarlöndunum. Hið sama hlýtur að gilda um Grænlendinga. Ég tel að þörf sé á því að við þingmenn ræðum meira um norrænt samstarf, hvaða verkefni eru á döfinni hverju sinni og hverju þau skila. [[Forseti hringir.]]Þannig eyðum við tortryggni þeirra sem telja að slíkt samstarf sé aðeins peningasóun. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Þó að bókmenntalestur virðist í fljótu bragði vera nokkuð langsóttur undir liðnum störf þingsins langar mig engu að síður og að gefnu tilefni að lesa dálitla frásögn úr þjóðsögum Jóns Árnasonar sem fjallar um íslenskt hugvit og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Bakkabræður höfðu tekið eftir því að veðurlag var kaldara á vetrum en sumrum og eins hinu að því kaldara var í hverju húsi sem fleiri og stærri voru á því gluggarnir. Þeir þóttust því vita að allt frost og bitra væri af því komið að hús væri með gluggum. Þeir tóku sig því til og gerðu sér hús með nýju lagi að því leyti sem þeir höfðu engan glugga á því, enda var þar kolniðamyrkur inni sem nærri má geta. Þeir sáu reyndar að þetta var dálítill galli á húsinu, en bæði hugguðu þeir sig við það að hlýtt mundi verða í því á vetrum, og eins héldu þeir að mætti bæta úr því með góðum ráðum. Þeir tóku sig því til einn góðan veðurdag þegar glaðast var sólskin um hásumarið og fóru að bera út myrkrið úr húsinu í húfum sínum, sumir segja í trogum, hvolfdu úr þeim myrkrinu, en báru aftur inn í þeim sólskin í húsið og hugðu nú gott til birtunnar eftirleiðis. En þegar þeir hættu um kvöldið og settust að í húsinu sáu þeir ekki heldur en áður handa sinna skil.“ Síðan Bakkabræður stóðu í þessum stórræðum hefur mikið vatn runnið til sjávar. Nú höfum við Íslendingar hugvit til að lýsa upp sólskinið á björtum sumardegi fyrir aðeins rúmlega 20 millj. kr.
Herra forseti. Guðmundar- og Geirfinnsmálið er nú í endurupptöku fyrir Hæstarétti. Þetta átakanlega mál hefur fylgt þjóðinni í áratugi og var oft í opinberri umræðu. Málið náði hámarki í febrúar 1976 í mikilli orrahríð hér í þessum sal. Í endurupptökunni krefjast ákæruvaldið og verjendur sýknu. Í málinu kemur fram að hinir dæmdu hafi játað á sínum tíma vegna þrýstings frá lögreglu. Margt bendir til þess að rannsókn málsins hafi verið ábótavant. En hvernig eru gæði rannsóknarlögreglunnar í dag? Fagaðilar sem ég hef rætt við eru á einu máli um að það væri mjög til bóta að stofna sérstakt embætti rannsóknarlögreglu ríkisins en embættið var lagt niður við stofnun embættis ríkislögreglustjóra og flest rannsóknarverkefni færð til lögreglustjóra í héraði. Með nýju embætti yrði þekking og kunnátta í rannsóknum erfiðra rannsókna á einum stað. Embættið kæmi síðan lögregluembættunum til aðstoðar eftir þörfum. Í nágrannalöndum okkar eru sérfræðingar á sviði rannsókna sem eru til aðstoðar öðrum embættum Almennt þarf löggæslan að snúast meira um gæði. Í þeim efnum þarf vilji löggjafans að koma betur fram. Það vantar stefnu stjórnvalda um gæði löggæslunnar og rannsókna. Það þarf að vera langtímahugsun við stefnumótun og framkvæmd. Það er umhugsunarefni hvort sú breyting að færa lögregluskólann til Akureyrar hafi í raun skilað tilætluðum árangri. Ég hef rætt við lögreglumenn sem eru þeirrar skoðunar að innihald lögreglunámsins á Akureyri sé ekki ásættanlegt. Til að halda gæðum löggæslu og rannsókna sem bestum þarf að tryggja stöðuga þjálfun og endurmenntun bæði hér heima og erlendis. Góður árangur lögreglunnar í störfum sínum er okkur öllum mikilvægur. Miðflokkurinn vill búa sem best að lögreglunni í landinu og að [[Forseti hringir.]]fjárveitingar taki mið af íbúaþróun og auknum verkefnum hverju sinni.
Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða hér heilbrigðiskerfið okkar, draga fram það sem kann að skipta máli umfram annað. Það leikur enginn vafi á því í alþjóðlegum samanburði að við eigum gott heilbrigðiskerfi. Auðvitað ekki hnökralaust, hvort sem við ræðum biðlista eða lyfjaskort, en við höfum sannarlega í meira mæli verið að fjárfesta í þessu kerfi, bæði í fastafjármunum og mannauði, hvort tveggja til að mæta lýðfræðilegri þróun og auknum fjölda sem þarf að sækja þjónustuna. Það sem ætti kannski að skipta mestu máli er að okkur takist að mæta þessu aukna álagi og kröfum um þjónustu. Á sama tíma er það keppikefli að allir geti notið þjónustunnar óháð efnahag og búsetu og við höldum áfram að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga. Þetta eru meginmarkmiðin, þau eru krefjandi, en um þessi meginmarkmið ríkir einhugur. Þetta ætti að vera það sem skiptir máli og innan þess sem heitir félagslegt heilbrigðiskerfi. Þar rúmast mjög vel hér eftir sem áður frjáls félagasamtök, sjálfstætt starfandi læknar með mikla sérþekkingu o.s.frv. Það hefur hvergi komið fram í umræðunni sem þó hefur verið nokkur að þeirri gæðaþekkingu, að því greiða aðgengi og samvinnu sem ríkir í kerfinu eigi að kasta fyrir róða, heldur þvert á móti er fjárlagafrumvarpið beinlínis til vitnis um það að við erum að styðja enn frekar við kerfið varðandi þennan þátt. Heilbrigðismálin eru svo sannarlega í forgangi hæstv. ríkisstjórnar. Framlög eru aukin verulega, fyrst fyrir fjárhagsárið 2018 og nú um 12,6 milljarða að raunvirði í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2019. Öflugra heilbrigðiskerfi er sannarlega í forgangi hæstv. ríkisstjórnar.
Herra forseti. Það er rétt að vekja athygli þingheims á samþykkt frá borgarstjórnarfundi í gær. Þar var samþykkt að klára breytingu á aðalskipulagi Reykjavíkur árin 2010–2030 með samgöngu- og þróunarásum fyrir hágæðakerfi almenningssamgangna borgarlínu; að hefja skipulagsvinnu rammaskipulags fyrir hágæðakerfi almenningssamgangna í sérrými með austur/vestur-tengingu frá Lækjartorgi upp á Ártúnshöfða og norður/suður-tengingu um Vatnsmýri; að gera áætlun og eftir atvikum hefja skipulagsvinnu fyrir fjölbreytta húsnæðisuppbyggingu meðfram þróunarásum borgarlínu sem verði unnin samhliða. Ég nefni tillögur að reitum innan áhrifasviðs hágæðaalmenningssamgangna þar sem unnið er sérstaklega með hagkvæmar og nútímalegar lausnir fyrir ungt fólk og fyrstu kaupendur. Herra forseti. Þetta eru viss tímamót sem hljóta að knýja ríkisstjórnina til þess að taka fullt tillit til þessarar ákvörðunar borgarstjórnar. Ríkisstjórnin verður með ráðum og dáð að styðja við framgang borgarlínunnar. Hið sama gildir um samgöngubætur í Hafnarfirði og Garðabæ. Þar þarf að greiða fyrir umferð til að geta dregið úr slysahættu og auka lífsgæði íbúanna. Umferð um hringtorgið við Setberg í Hafnarfirði er t.d. að verða sú sama og um Ártúnsbrekku, það er sami umferðarþungi. Hafnarfjarðarvegurinn klýfur Garðabæ í tvennt, þar þarf að leita lausna. Herra forseti. Suðvesturhornið má ekki gleymast þegar hæstv. samgönguráðherra ekur um kjördæmi sitt.
Herra forseti. Síðastliðinn mánudag fór hér fram umræða um orkuöryggi þjóðarinnar og var ánægjulegt að heyra að allgóð samstaða var meðal þingmanna um mikilvægi þess að byggja upp flutningskerfið og treysta afhendingaröryggi rafmagns um land allt, eins og hæstv. iðnaðarráðherra Þórdís Kolbrún Gylfadóttir boðaði. Þessu tengdu, herra forseti, vil ég nefna það hér að á dögunum kom frá orkuspárnefnd ný og uppfærð raforkuspá fyrir árin 2018–2050. Samkvæmt þeirri raforkuspá mun raforkunotkun aukast um 80% á árunum fram til 2050 eða sem nemur tæplega 2% að meðaltali á hverju ári. Í heildina eykst því notkunin um 460 megavött sem bent hefur verið á að samsvarar þremur Blönduvirkjunum. Er þá ekki gert ráð fyrir því að neinir orkufrekir aðilar séu inni á markaðnum, aðeins að haldið verði í við raforkunotkun almennings. Sem sagt, það sem blasir við að við þurfum að gera er að beisla meiri orku og leggja betri línur og komast upp úr því drullusvaði sem mörg þessara framkvæmdaáforma eru föst í innan stjórnsýslunnar. Þetta verður að gera ef hrinda á t.d. í framkvæmd aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum eða klára að rafmagnsvæða fiskimjölsbræðslurnar. Eitt sem ég vil nefna hér að lokum, herra forseti, talandi um svæði sem eru kynt með raforku með hjálp olíu er Vestfirðirnir og það kemur aðeins inn á Hvalárvirkjun. Það væri strax til bóta, herra forseti, ef stjórnvöld fylgdu eftir þeirri stefnu sem Alþingi hefur þegar markað í þessu máli, [[Forseti hringir.]]fylgdu lögbundnum ferlum eins og rammaáætlunum en létu vera að grípa einhverjar upphrópanir á lofti til þess að þvæla málið og stíga skref aftur á bak.
Virðulegi forseti. Það var verið að ræða þessa ferð á Norðurlandaráðsþingið rétt áðan, hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir gerði það. Hún talaði um að ég væri eiginlega að gagnrýna starfsmenn og það sem þá varðar, það skipulag. Ég er að gagnrýna það að upplifun mín af þessari ferð hafi verið þannig að ég tel að ef ég hefði vitað nákvæmlega um þessa ferð fyrir fram hefði ég aldrei farið í hana. Það sem ég er að gagnrýna er að ef skipulagið var svona gott, hvers vegna í ósköpunum var ég í tvo daga í Nuuk að spóka mig um og skoða mig um án þess að gera nokkuð í sambandi við þingið? Það byrjaði ekki fyrr en á miðvikudeginum og þá kom stór hluti af hópnum til Nuuk. Það er svona skipulag sem ég furða mig á. Þarna er 70.000–80.000 kr. hótelkostnaður sem var algjör óþarfi. Ég bara spyr: Ef þetta er eðlilegt, hvað er þá óeðlilegt? Ég hugsa þetta líka í því samhengi, þegar maður fer að horfa á hlutina, hvort það er t.d. eðlilegt að senda fólk til Svíþjóðar í mjaðmaaðgerðir sem kosta þrisvar sinnum meira? Það væri hægt að taka þrjá hérna heima fyrir einn. Er þetta eðlilegt? Ég segi nei. Er eðlilegt að kostnaður á Þingvöllum hafi farið langt út fyrir allt, hann tvöfaldaðist? Er eðlilegt að hlutirnir bara tvöfaldist eða að eitthvað sé borgað „af því bara“? Ég segi fyrir mitt leyti að ég trúi því vel að hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir, sem er í stjórn þarna, sé að gera góða hluti en ég upplifði það að þarna hefði verið hægt að senda tvo, þrjá menn til að klára þetta. Það þurfti ekki allan þennan skara, það er þetta sem ég er að spyrja um. Þurfum við ekki að breyta? Eins og með Þingvallakostnað og annað, ef við horfum á svona kostnað, 22 milljónir í lýsingu, var það boðið út? 40 milljónir í timbur [[Forseti hringir.]]og smiði; ég spyr bara: Hvað varð um allt þetta timbur?
Virðulegi forseti. Nú er eyjan Vigur í Ísafjarðardjúpi til sölu. Einstök náttúruperla og sögufrægur staður. Eyjuna hefur sama fjölskyldan byggt um langan tíma, jafnvel um aldir. Hver kynslóð hefur annast hana af þeirri virðingu sem þeir einir kunna sem líta á sig sem landverði og gesti á þessari jörð og skulu skila auðlind til komandi kynslóða, enda er hrein unun að sækja eyjuna heim og njóta náttúrunnar og sögunnar sem hún geymir. Vigur er þjóðargersemi sem ekki þarf að fjölyrða um. Því væri eðlilegt og hefur verið mín tillaga að íslenska ríkið keypti eyjuna, tæki við keflinu og ræki hana í þeirri mynd sem hún er í í dag. Verðug gjöf ríkisins til þjóðarinnar á fullveldisári. Á síðustu mánuðum hefur umræðan um eignarhald að jarðnæði verið áberandi. Við höfum verið að missa margar jarðir til erlenda fjárfesta og þar með auðlindir sem þeim fylgja. Umgengni og nýting á landi skiptir okkur líka miklu máli og ekki síst aðgengi almennings. Sagan er líka auðlind sem þarf að varðveita og það skiptir máli að hún sé almenningi aðgengileg. Ríkissjóður hefur í gegnum tíðina gengið inn í kaup á jörðum sem talin hefur verið ástæða til að vernda og/eða nýta í þágu þjóðarinnar, svo sem Teigarhorn í Djúpavogshreppi, land við Jökulsárlón og nú síðast Geysissvæðið, misverðmæt svæði, þá sérstaklega í fjárhæðum. Hvert er verðmæti lands, sögu og náttúru? Það er ekki einungis metið í krónum heldur hvaða augum við lítum á það sem einstaklingar, samfélag og þjóð. Virðulegur forseti. Það er sagt að hver líti sínum augum silfrið. Við getum verið sammála um að perlu eins og Vigur þurfi að varðveita fyrir komandi kynslóðir. Því skora ég á stjórnvöld að íhuga það vandlega að festa kaup á henni.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um mannanöfn. Flutningsmenn eru ásamt sjálfum mér Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Björn Leví Gunnarsson, Jón Steindór Valdimarsson og Þorgerður K. Gunnarsdóttir. Í þessu frumvarpi eru lagðar til nokkuð róttækar breytingar á þeirri umgjörð sem mannanöfnum eru mörkuð í lögum í dag, raunar það miklar breytingar á núgildandi lögum að frumvarpið felur í sér nýja löggjöf um málið og að fyrri löggjöf falli brott. Í mínum huga er þetta dæmigert mál um togstreituna milli frelsis og forræðishyggju. Núgildandi mannanafnalöggjöf felur nefnilega í sér í mínum huga alveg ótrúlega forræðishyggju hins opinbera á því hvaða nöfnum foreldrar megi skíra börn sín. Þó að ásetningurinn sé vissulega góður, eins og oft í slíkum tilvikum, er ágætt að hafa í huga þegar horft er t.d. á hefðbundin rök um að nafn eigi ekki að vera barni til ama, að hætta sé á að barn geti orðið fyrir aðkasti eða einelti vegna nafngiftar foreldra, að tilvikin þar sem starfandi mannanafnanefnd hafnar nafni af þessum sökum eru örfá. Þá velti ég líka fyrir mér öllum þeim öðrum ákvörðunum sem foreldrar geta tekið í daglegu uppeldi barna sinna sem gætu orðið þeim til ama, stríðni jafnvel. Klæðaburður, að vera í einhverjum hallærislegum fötum í skóla, léleg klipping eða hvað annað mætti nefna. Hvað með allar þær aðrar mikilvægu ákvarðanir sem foreldrar taka í uppeldi barna sinna sem skipta miklu máli um uppvöxt þeirra á komandi árum, svo sem bara heilnæm fæða eða val á tómstundum þar sem við treystum foreldrum einfaldlega til að taka þessar ákvarðanir með hagsmuni barna sinna í huga en erum ekki með lagabálk og opinberar nefndir sem eiga að hafa eftirlit með foreldrum sérstaklega í því, enda höfum við heilt yfir regluverk sem snýr að barnavernd og þá þeim tilvikum þar sem um alvarlega vanrækslu getur verið að ræða. Önnur röksemdafærsla sem heyrist gjarnan er íslensk málhefð, að við þurfum að standa vörð um nafnahefðina okkar og málhefðina. Það er athyglisverð röksemdafærsla í því samhengi að nafnahefð okkar þróaðist hér í aldanna rás án þess að um hana giltu nokkur einustu lög. Okkur virðist hafa tekist ágætlega upp með það og við höfum staðið vörð um þessa nafnahefð okkar allar götur síðan. Það er í raun og veru ekki fyrr en fyrir rétt rúmri öld sem okkur hugkvæmdist að setja löggjöf til að verja þessa málhefð sem skapast hafði frá því að land byggðist allnokkru fyrr. Það er líka annað sem vert er að hafa í huga, málið okkar er í stöðugri þróun. Við erum ekki með stöðug inngrip Alþingis eða löggjafans um hvernig það þróast. Það hefur tilhneigingu til að þróast með stöðugum inngripum þeirra sem þetta land byggja og verður ekki séð að ekki sé óhætt að leyfa nafnahefð okkar að þróast með málinu til lengri tíma litið. Þetta frumvarp var áður flutt á 148. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga þá. Það er endurflutt núna að teknu tilliti til þeirra umsagna sem allsherjar- og menntamálanefnd aflaði. Markmiðið er sem fyrr segir að tryggja rétt einstaklinga til að bera það nafn eða þau nöfn sem þeir kjósa og tryggja að lög um mannanöfn takmarki ekki persónufrelsi fólks eða frelsi fólks til að skilgreina sig. Sem fyrr segir var sambærilegt frumvarp flutt á Alþingi á 148. þingi og áður hafði frumvarp um breytingar á gildandi mannanafnalögum verið lagt fram á 144. löggjafarþingi, 2014–2015. Þó að það frumvarp hafi efnislega verið svipað þessu gekk það í vissum atriðum skemmra. Með frumvarpi þessu er t.d. lagt til að ekki verði gerður greinarmunur á eiginnöfnum og millinöfnum og skylda til að kynbinda kenninöfn barna við foreldra er felld brott. Það sem þetta frumvarp á sammerkt með frumvarpinu sem lagt var fram á 144. löggjafarþingi er t.d. brottfelling ákvæða um að stúlkum skuli gefin kvenmannsnöfn og drengjum karlmannsnöfn, að nöfn megi ekki brjóta í bága við íslenskt málkerfi og að nafn megi ekki vera nafnbera til ama. Þá er lagt til að mannanafnanefnd verði lögð niður og öll ákvæði um hana felld brott. Að því marki sem þessi mál eru lík er greinargerðin hér byggð á greinargerð bæði frumvarpsins á síðasta þingi og frumvarpsins sem lagt var fram á 144. þingi. Sem fyrr segir þykir rétt, vegna þess hve víðtækar breytingar á gildandi mannanafnalögum felast í frumvarpinu, að leggja fram frumvarp um ný heildarlög í stað breytinga á gildandi lögum. Það er ágætt að hafa í huga að réttur til nafns nýtur verndar 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Þetta er auðvitað persónubundinn réttur, nafn er nátengt sjálfsmynd og sjálfsvitund fólks og varðar fyrst og fremst einkahagi og persónurétt. Í þeim lögum um mannanöfn sem lagt er til að breyta eru víðtækar takmarkanir á þessum rétti sem ekki verða rökstuddar með vísan til almannahagsmuna eða annarra hagsmuna sem réttlætanlegt er að byggja á í nútímasamfélagi. Einnig eru áhugaverð í gildandi löggjöf þau ákvæði sem snúa að ættarnöfnum sem fyrst voru fest í sessi árið 1925 þar sem þá varð óheimilt samkvæmt lögum að taka upp ný ættarnöfn, en þau ættarnöfn sem áður höfðu verið tekin upp í málið voru bundin við niðja þeirra sem þau höfðu tekið upp. Þeim lögum var reyndar nokkuð illa fylgt eftir þannig að allnokkur dæmi voru um að ættarnöfn væru engu að síður tekin upp á árunum á eftir. Árið 1991 voru ný lög um mannanöfn samþykkt. Þar voru þá bæði þessi svokölluðu löglegu ættarnöfn sem og ólöglegu fest í sessi að nýju og skerpt á því banni að taka mætti upp ný ættarnöfn. Þetta rímar mjög illa við nútímasamfélag þar sem við erum með einhvers konar forréttindahóp sem megi bera ættarnöfn, megi viðhalda þeim út frá því að forfeður þeirra hafi á einhverjum tímapunkti ákveðið að breyta nafni sínu í þessa veru, því að flest eru þessi ættarnöfn í huga þeirra sem forsjárhyggjuna aðhyllast sennilega mjög alvarlegt frávik frá íslenskri málhefð. Auðvitað á hverjum manni bara að vera frjálst hvort hann kýs að taka upp ættarnöfn eða ekki, viðhalda ættarnöfnum sem notið hafa hefðar í viðkomandi ættum eða endurreisa jafnvel ættarnöfn erlendra forfeðra eða foreldra sem lengi vel var bannað samkvæmt íslenskum lögum. Það eru fleiri þættir sem vert er að nefna sérstaklega. Aðeins varðandi nafnahefðina og málkerfi íslenskrar tungu verðum við að trúa því að við þurfum ekki lög eða þvinganir til að viðhalda einhverri tiltekinni hefð eða tilteknum venjum. Útgangspunktur frumvarps þessa er að við eigum að geta treyst fólki til að þróa þessa nafnahefð okkar áfram með sama hætti og við eigum að geta treyst foreldrum til að velja börnum sínum nöfn sem ekki verði þeim til ama þegar fram í sækir. Að lokum vil ég nefna eitt mikilvægt atriði sem er nýmæli í frumvarpinu, heimildina til að breyta kynskráningu sinni í þjóðskrá og gilda þá um þá skráningu sömu reglur um breytingar á slíku og um breytingar á nafni, að fólki sé frjálst að breyta kynskráningu sinni í þjóðskrá og að heimilt verði að skrá kyn sem karl, konu eða annað. Í frumvarpinu er valmöguleikinn reyndar: Annað/órætt. Það er nokkuð sem kann að valda deilum, t.d. í samfélagi hinsegin fólks, og er vert að hlusta eftir sjónarmiðum hvað það varðar og ætti í sjálfu sér að vera fullnægjandi að notast einfaldlega við skilgreininguna „annað“. Þetta skiptir verulega miklu máli þó að e.t.v. sé um lítinn hóp að ræða. Þegar við horfum t.d. á hagsmuni transfólks í þessu samhengi er í núgildandi regluverki skilyrði þess að geta farið í kynleiðréttingu að hljóta til þess þar að lútandi samþykki, m.a. hjá Landspítala og landlækni, og að undangengnu 18 mánaða tímabili þar sem viðkomandi einstaklingur hefur þá lifað í nýju kynhlutverki. Það er mjög sérkennilegt að á sama tíma sé ekki hægt að breyta kynskráningu sinni eða nafni í þjóðskrá og getur verið viðkomandi einstaklingum til verulegs ama að vera að lifa í nýju kynhlutverki en bera óbreytt nafn og óbreytta kynskráningu í þjóðskrá. Við teljum fulla ástæðu til að losa um þessar hömlur og einfaldlega að einstaklingnum sé heimilt að breyta kynskráningu sinni í þjóðskrá kjósi þeir svo, með sama hætti og þeim sé fyllilega frjálst að breyta nafni sínu í þjóðskrá, hvernig sem þá lystir og hversu oft sem þá lystir. Þetta mál er núna lagt fram í þriðja sinn á tiltölulega skömmum tíma og ég vona innilega að við náum um þetta mál vandaðri umræðu og að við náum að breyta þessari forneskjulegu mannanafnalöggjöf í þetta skiptið, treysta fólki, að við leyfum fólki að njóta frelsis til vals á eigin nafni eða nöfnum barna sinna en látum af þeirri forræðishyggju sem er að finna í núgildandi löggjöf. Að svo sögðu legg ég til að málinu verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar sem ég hygg að hafi fengið þetta mál síðast líka.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni erindi sitt. Mig langar að tæpa á tveimur, þremur atriðum sem ég er mjög ánægður með í frumvarpinu. Í fyrsta lagi er sú góða breyting sem orðið hefur á 2. gr. þess frá því að það var síðast lagt fram, að nú sé það tekið úr höndum fulltrúa trúar- og lífsskoðunarfélaga að skrá nöfn og það sé einfaldlega hlutverk foreldra að ganga til skráningar hjá Þjóðskrá Íslands. Þetta er í samræmi við þingsályktunartillögu sem ég hef flutt með nokkrum öðrum þingmönnum á fyrri þingum. Þá fagna ég náttúrlega að það sé verið að steypa saman ættar- og millinöfnum. Þetta er einhver grautur sem við Jónssynirnir höfum aldrei skilið almennilega, einhver munur á nöfnum eftir því hvort þau eru ættar- eða millinöfn. Svo lýsi ég að sjálfsögðu mikilli ánægju með að það eigi að jafna rétt transfólks. Þar sem þingmanninum verður tíðrætt um að lögin einkennist af forræðishyggju spyr ég mig hins vegar hvort hann falli ekki sjálfur í gryfju forræðishyggju að ætla eftir sem áður að skylda fólk til að skrá nöfn. Af hverju á ríkið endilega að halda nafnaskrá [[Forseti hringir.]]yfir þjóðina? Erum við ekki með kennitölur sem veita aðgang að allri helstu þjónustu hins opinbera? Hér viðheldur boðberi frjálslyndis einhverju forneskjulegu nafnakerfi í þágu þess að afnema forræðishyggju, að eigin sögn.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Breyting á 2. gr. varðandi skráningu trúar- eða lífsskoðunarfélaga á nafni er einmitt breyting sem varð vegna umsagna og ábendinga í meðferð þessa máls á síðasta þingi og er bara til bóta. Ég held að það sé alveg rétt að ef við treystum foreldrum á auðvitað bara að fela þeim fulla ábyrgð á skráningu nafnsins en ekki fela einhverjum milliliðum þá skráningu. Hvað varðar skylduna til að skrá nafn, þetta er mjög áhugaverður punktur og mætti alveg spyrja sig: Af hverju í ósköpunum ættum við yfir höfuð að vera með einhverja sérstaka löggjöf um það? Þetta gæti orðið áhugavert umræðuefni í nefndinni. Við töldum okkur mjög róttæk og frjálslynd í þeirri breytingu sem hér er lögð fram en ég ætla ekkert að útiloka að það megi ganga lengra. Ég held að það sé bara áhugavert viðfangsefni fyrir nefndina að takast á við.
Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að heyra að flutningsmanni þyki ekkert athugavert við að við göngum lengra en lagt er til í þessu íhaldssama frumvarpi hans [[Hlátur í þingsal.]]en ég held að við í nefndinni hljótum líka að þurfa að athuga að ganga skemmra. Þó að við opnum mannanafnakerfið og liðkum aðeins fyrir skráningu óháð kyni og millinafna- og ættarnafnakerfi erum við samt með íslenskt mál sem við þurfum að standa vörð um. Það er nokkuð sem ég held að þingnefndin verði að taka til alvarlegrar skoðunar, hvernig sé hægt að ná fram þessum meintu breytingum í átt til frjálsræðis án þess að það gangi of nærri íslenskunni, tungumálinu sem ég held að við hljótum öll að vera sammála um að verja. Við í allsherjar- og menntamálanefnd munum væntanlega einhenda okkur í að vega og meta kosti og galla þess annars vegar [[Forseti hringir.]]að afnema nafnaskráningar yfir höfuð og hins vegar að tryggja hag íslenskunnar í nafnaskráningu.
Forseti. Það er auðvitað ekki á allt kosið í þessu. Yrði nafnaskráningin afnumin með öllu er málverndin farin fjandans til, geri ég ráð fyrir. Ég held að það sé líka vert að hafa í huga í breyttu samfélagi. Þó að það sé alveg rétt að okkur þyki mjög vænt um -son og -dóttir og okkar nafnahefð sem slíka búum við í fjölþjóðlegu samfélagi í dag. Við búum við þá staðreynd að sennilega erum við að nálgast fimmtung landsmanna sem er fæddur erlendis og væntanlega á þá töluverður fjöldi landsmanna ýmist foreldra eða ömmur og afa sem fluttu hingað til lands og var jafnvel ekki heimilt að viðhalda nöfnum sínum samkvæmt nafnahefð uppruna síns og myndu gjarnan kjósa að geta breytt til hans aftur. Ég hef ekki áhyggjur af því að málhefðin verndi sig ekki sjálf, þetta er nú einu sinni hefð og hún er býsna rík í okkur og þó að hún muni örugglega mótast og þróast í aldanna rás munum við væntanlega ekki breyta henni á einni nóttu við [[Forseti hringir.]]afnám þessara laga.
Forseti. Ég fagna þessu frumvarpi, enda mikil áhugamanneskja um að forræðishyggja hvað varðar nafngiftir sé minnkuð. En ég spyr hvort ekki sé tilvalið að breyta heitinu á lögunum. Nú heita þau lög um mannanöfn. Margir vilja segja að konur séu líka menn en það eru ekki allir sem geta fallist á að menn séu líka konur. Í ljósi þess að frumvarpið miðar að því að heimilt verði að skrá karlkyn, kvenkyn og annað/órætt kyn og að ekki skuli vera aðrar takmarkanir settar á að nöfn séu ekki lengur kyntengd spyr ég hvort ekki hefði legið beinast við að endurnefna lögin t.d. lög um eiginnöfn eða lög um kenninöfn.
Ég þakka hv. þingmanni þessa athugasemd. Það er ágætistugga í sjálfu sér að konur séu líka menn en þetta er nafn á löggjöfinni sem mér er algjörlega að meinalausu að breyta. Þau mættu heita hvað sem er annað, [[Hlátur í þingsal.]]t.d. lög um nöfn.
Engin lög um það.
Ég treysti nefndinni fyllilega til að endurskíra þetta frumvarp frá grunni kjósi hún svo, líkt og ég treysti foreldrum til að skíra börn sín. Ég hef engar áhyggjur af því, lögin mega alveg heita þeim ágætistillögum sem hv. þingmaður kemur með.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innlögnina og að fylgja frumvarpinu eftir. Ég tek líka undir rétt bæði hinsegin fólks og transfólks og þess sem hér er undir, það er af hinu góða, sem og millinöfn og ættarnöfn. Ég hef ekki alveg sömu tilfinningu og Jónsson, félagi minn sem stóð hér áðan, af því að ég hef millinafnið Olsen. Það var of flókið og langt ferli að setja það sem ættarnafn á eftir föðurnafni. Ég þurfti að taka það upp svo sonur minn gæti tekið það upp því að það mátti ekki falla niður hjá milliliðum. Það sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann um er praktískt. Við erum bæði áhugamenn um greiningar á alls kyns tölfræði, m.a. að fá frá Hagstofunni skýringar á kynbundnum launamun. Hvernig sér þingmaðurinn það fyrir sér ef [[Forseti hringir.]]við erum komin með a.m.k. þrjár skráningar miðað við þetta?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni áhugaverða spurningu í andsvari. Nú erum við að tala um eitthvert almennilegt vandamál. Ég hlakka svolítið til að sjá kerfið takast á við að þurfa jafnvel að greina launamun eftir þremur kynjum eða fleirum. Ég hef hins vegar engar teljandi áhyggjur af því. Ég held að það sé liður í þeirri þróun sem á sér stað, við erum bara að viðurkenna að kynin eru jafnvel fleiri en tvö. Eigum við þá kannski að endurspegla skráningu okkar í þjóðskrá í þeirri staðreynd, að virða rétt fólks til kynvitundar sinnar og skráningar í samræmi við það þó að það flæki örlítið myndina þegar kemur að einhverjum tölfræðilegum upplýsingum um þjóðina? Hún er hvort eð er alltaf talsvert einfölduð og má alveg vera örlítið flóknari mín vegna ef það tryggir réttindi fólks betur.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Ég er alveg sammála því að þetta er í takt við breytta tíma. Við eigum að gera þetta varðandi Þjóðskrá og Hagstofan þarf þá væntanlega líka að breyta hjá sér. Ég veit ekki hvort þetta krefst einhverra viðbótarlagabreytinga við það sem hér er nefnt. Það getur vel verið. Eða kannski er þetta bara spurning um starfshætti einhverra stofnana. En það verður áhugavert að velta þessu upp af því að við erum vön því í öllu kerfinu okkar að allt sé greint á milli tveggja kynja og ekki tekið tillit til þeirra sem falla utan þess hefðbundna. Það væri áhugavert fyrir nefndina að velta þessu upp, hvort það sé eitthvað fleira þarna undir sem þarf að breyta í framhaldinu ef þetta verður að lögum. Ég tek undir að það yrði svolítið spennandi að sjá kerfið takast á við að greina gögn með öðrum hætti en gert hefur verið.
Forseti. Ég tek undir það og þó að hv. þingmaður hafi engri spurningu beint til mín í síðara andsvari er það bara þannig að veruleikinn er fjölbreyttari og flóknari en við drögum hann upp í tölfræðigögnunum okkar í dag. Ég held að það væri mjög áhugavert fyrir nefndina að skoða hvað það þýðir. Kallar það á frekari lagabreytingar eða einfaldlega nýja hugsun í viðkomandi stofnunum? Ég held að það sé reyndar alveg óhætt að huga að því hvernig við endurspeglum betur þær breytingar sem orðið hafa á samfélaginu á undanförnum árum og áratugum, sérstaklega í þessum efnum. Veruleikinn er ekki jafn svarthvítur og við höfum teiknað hann upp til þessa.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og framsögumanni, Þorsteini Víglundssyni, fyrir þessa yfirferð. Ég er þeirrar skoðunar að mannanafnanefnd sé ekki alslæm þó að ýmislegt megi laga í lögunum. Það er svolítið fróðlegt að skoða lista yfir nöfn sem mannanafnanefnd hefur hafnað. Hv. þingmaður talaði áðan um að við ættum að treysta foreldrum o.s.frv. Ég rakst t.d. á karlmannsnafn sem var hafnað, nafnið Lusifer. Ég tel sjálfur afar óviðeigandi að gefa barni þetta nafn, en vil spyrja hv. þingmann: Hvernig sér hann fyrir sér að við getum komið í veg fyrir [[Forseti hringir.]]svona nafngift? Er það ekki nauðsynlegt?
Herra forseti. Þetta er mjög áhugaverð spurning hjá hv. þingmanni en svarið væri kannski bara: Af hverju ættum við að vilja með lögum koma í veg fyrir það? Við erum með stjórnarskrárvarinn rétt til trúfrelsis, trúleysis eða hvers þess annars sem fólk kýs í þeim efnum. Er það ekki einmitt áskorunin alltaf í frelsinu að jafnvel þegar beiting þess misbýður okkur sjálfum leggjumst við ekki gegn því með lögum? Ég get alveg tekið undir að í trúarlegu samhengi þykir mér þetta ekki fallegt nafn en það er ekki mitt að segja til um það kjósi foreldrar að skíra því. Þó að það móðgaði mig eða misbyði mér á einhvern hátt væri það þeirra réttur eftir sem áður. [[Forseti hringir.]]Það er þar sem reynir helst á frelsið, þegar beiting þess misbýður okkur sjálfum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Frelsið getur verið vandmeðfarið. Ástæðan fyrir því að ég staldraði sérstaklega við þetta nafn sem mannanafnanefnd hefur hafnað, karlmannsnafnið Lusifer, er sú að ég þekki ágætlega trúarbragðasögu í gegnum nám mitt og veit til þess að ef barn bæri þetta nafn gæti það valdið verulegum vandræðum við ferðalög. Ef viðkomandi óskaði t.d. eftir því að heimsækja eitthvert land, ég nefni bara múhameðsríki, gæti viðkomandi jafnvel verið neitað um að heimsækja það land. Það eru mörg sjónarmið í þessu sem foreldrar og [[Forseti hringir.]]þeir sem koma að nafngiftum átta sig kannski ekki á alveg í fyrstu. Þess vegna tel ég afar brýnt að við höfum einhvers konar úrræði til að tryggja að svona hlutir gerist ekki.
Forseti. Ég skil mætavel áhyggjur hv. þingmanns en kannski er líka ágætt að hafa í huga, og má ekki gleyma í þessu samhengi, að við erum með almenna barnaverndarlöggjöf. Það má vel hugsa sér að grípa þyrfti til úrræða barnaverndarlaga væri nafngift með þeim hætti að hún væri talið ganga svo á rétt barnsins að það varðaði barnaverndarlöggjöf með sama hætti og einhver önnur alvarleg vanræksla foreldra. Í 1. mgr. 1. gr. barnalaga segir t.d. að óheimilt sé að beita barn hvers kyns ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi. Það getur vel verið að einhver skelfileg nafngift myndi einfaldlega falla undir slíkt og væri þá viðfangsefni barnaverndarnefnda en ekki mannanafnanefndar. Þess vegna hef ég ekki teljandi áhyggjur af þessu.
Hæstv. forseti. Ég þakka 1. flutningsmanni þessa máls, hv. þm. Þorsteini Víglundssyni, fyrir ágæta yfirferð. Eins og hann fór yfir í sínu máli kemur þetta mál nú fram í þriðja sinn. Það styður málflutning þeirra sem vilja ekki láta mál lifa á milli þinga að þetta mál hefur þróast og batnað í meðförum þingsins milli skipta. Ég verð að segja að oft hafa orðið hér alveg prýðisgóðar umræður um þetta mál sem snertir okkur öll af því að það sem aðgreinir okkur frá öðru fólki er oft nafnið okkar sem veitir sérstöðu. Við getum aðgreint okkur með því. Það að leggja fram þessar róttæku breytingar er kannski tímanna tákn. Við höfum búið við reglur um þennan málaflokk síðan 1914 og líklega engu breytt þar um sem segir okkur að við þurfum að fara að stíga einhver skref í þessum efnum. Þjóðfélagið breytist, það verða breytingar í viðhorfum og ýmsu öðru. Hér er orðið alþjóðlegt samfélag og ég hef orðið vitni að því að útlendingar sem flutt hafa til landsins hafa orðið að breyta nafni sínu. Það hefur verið mörgum þeirra afskaplega erfitt. Það er þungbært að þurfa að leggja til hliðar nafnið sem maður hefur einkennt sig með frá fæðingu. Ég held að við hljótum öll að þurfa að skoða það og það er bara jákvætt að við gerum það. Þá vil ég einnig nefna það sem snýr að transfólki. Mörgum einstaklingum sem hafa farið í gegnum kynleiðréttingarferli hefur þótt erfitt að geta ekki tekið upp nafn þegar þeir eru tilbúnir að breyta því og hvernig það hefur virkað. Ég held að það sé klárlega nokkuð sem við þurfum að taka á í breyttu samfélagi með breyttum viðhorfum og breyttum tímum. Hefðin er rík. Nafnahefðin sem við höfum haft er gríðarlega skemmtileg, ég verð bara að segja það, að kenna okkur við foreldri með því að vera -dóttir eða -son. Við förum í önnur samfélög þar sem ekki er hægt að tala um veður af því að þar er bara endalaus þurrkur og blíða en þá getum við þó alltaf byrjað að tala um nöfnin okkar. Það getur verið upphafið að skemmtilegu samtali sem er bara gott. Hefðirnar þróast. Ég hef svo sem engar áhyggjur af því að þar á þurfi að verða einhver viðsnúningur. Mig langar að halda í hefðirnar og ég vona að við séum fleiri um það en þar með sníðum við ekkert öllum þann þrönga stakk að þurfa að halda sig við það ef það hentar ekki. Sú sem hér stendur ber afskaplega íslenskt nafn og er af því stolt og ánægð. Ég er alnafna ömmu minnar og finnst það skemmtilegt en vissulega hef ég oft velt fyrir mér því að taka upp eitthvert annað nafn. Hvernig gerðu menn það áður fyrr? Það var kennt við eitthvað í fasi viðkomandi, háttalag, eitthvað úr náttúrunni eða umhverfinu. Ég hef áður sagt að þá lægi einhvern veginn beinast við að sú sem hér stendur héti Þverdal af ýmsum ástæðum sem má skýra á mismunandi hátt. En það er nú bara sagt til gamans. Í lokin langar mig að segja ykkur sögu af því að barn kom heim úr skóla og var svo gáttað á nafninu á einum samnemanda sínum. Og hvert er það? Ja, hann heitir eitthvað Guð. Hann heitir Guðmundur. Þetta þykir mér og mínu fólki mjög venjulegt nafn en greinilega finnst það ekki öllum. Við erum að þróast og breytast og þurfum að mæta því einhvern veginn. Ég hlakka til að við tökum þessi mál fyrir og ræðum þau af því að við þurfum að taka þátt í breytingunum og þora að stíga skrefin sem þarf að stíga. Það er bara jákvætt.
Virðulegi forseti. Ég styð þetta mál. Ég hefði reyndar viljað vera meðflutningsmaður á því og mér var boðið það en ég gat það ekki vegna þess að ég var utan þings og var með varamann inni á þeim tíma en Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata, er meðflutningsmaður á málinu. Ég styð það eins og fyrri ræður mínar kannski gefa lauslega í skyn. Mig langar til að byrja á því að vitna í hv. 5. þm. Reykv. n., Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur. Hún sagði í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra þann 14. desember 2017, með leyfi forseta: „Eini marktæki mælikvarðinn á það hvort einhver sé í raun frjálslyndur eða ekki er hvort viðkomandi sé tilbúinn að styðja aukið frelsi fólks til að gera eitthvað sem honum eða henni finnst vond hugmynd. Það er ekkert mál að segjast styðja rétt fólks til að vera sammála sér en það er frelsi þeirra sem eru ósammála sem við þurfum að standa vörð um.“ Þetta þóttu mér glæsileg orð þá og þykir enn. Mér finnst þau eiga við. Þetta mál snýst ekki um það hvað okkur persónulega finnst um það hvernig nöfn eigi að vera í landinu. Ef svo er getum við ekki kallað okkur frjálslynd. Það er bara þannig að mínu mati og að því er virðist einnig hv. þingmanns sem ég var að vitna í. Sjálfur er ég mjög ánægður með nafnið mitt. Það er frekar hefðbundið, Helgi Hrafn Gunnarsson, venjulegt nafn þannig séð, íslenskt alveg fram í fingurgóma. Á ensku er það Holy Raven Son of a Gun þannig að ég get grínast með það þar. Á arabísku er það Ghurab Muqaddas bin Muhaarib sem enginn á Íslandi kann að bera fram nema ég, að því er virðist, nema fólk sem kann smáarabísku. Mig langar til að byrja á að fjalla aðeins um algengasta misskilninginn sem kemur fram þegar þetta mál er rætt. Það eru börn, blessuð börnin sem við viljum öll vernda. Það er auðvelt að grípa í málefni barna þegar einhver er á móti einhvers konar frelsisaukningu. Það virðist vera stöðluð aðferð ef það á að leyfa eitthvað að byrja á að segja: Hvað um börnin? Jú, börn eru til og, jú, þau skipta máli. Þau hafa réttindi eins og barnalög segja til um. En þessi lög voru ekki sett til að vernda börn. Þau fjalla ekki um börn. Ég skora á þingmenn að lesa sér til um sögu laganna sem eru í gildi. Þau fjalla ekki um börn og koma börnum ekkert við. Meira að segja eina klausan sem hugsanlega er hægt að segja að sé hugsuð fyrir börn er sú að nafn skuli ekki vera nafnbera til ama en það á líka við um fullorðið fólk. Hún tilgreinir ekki einu sinni sérstaklega börn. Þessi lög koma börnum ekkert við. Barnaverndarlög koma börnum við og þau eiga að sjá um að vernda börn gegn hvers konar ofbeldi foreldra, andlegu sem líkamlegu. Þetta á að vera sjálfsagt, það á ekki að þurfa að rökræða þetta eitthvað mikið. Þetta er bara ábending. Svona er þetta á Íslandi, barnalög eru í gildi, og þá finnst mér að það ætti bara að slaufa þeirri umræðu allri saman. Einnig er talað um íslenska menningu sem mér þykir, eins og væntanlega flestum hér inni, ef ekki öllum, afskaplega vænt um. En íslenska menningin sem mér þykir vænt um, sem ég er glaður að komast aftur í snertingu við þegar ég kem heim frá útlöndum, er ekki vegna þess að löggjafinn sé búinn að banna mér að gera eitthvað eða banna öðrum Íslendingum að iðka sína íslensku menningu eins og þeim fjárakornið sýnist. Íslensk menning er sjálfsprottin og kemur frá þjóðinni sjálfri. Hún kemur af ákvörðunum okkar hvers og eins, ekki af því hvað við á Alþingi ákveðum að beri að vernda sérstaklega gegn einhverjum ágangi þessa frjálshugsandi fólks úti í samfélaginu. Það er frjálshugsandi fólk úti í samfélaginu sem ákveður þessa hluti, ekki við, eða þannig ætti það að vera í það minnsta. Reyndar þykir mér þessi löggjöf, eins og hún stendur í dag, vera fullkomin vantraustsyfirlýsing á íslensku þjóðina um að geta haldið sinni eigin menningu, sem tilheyrir ekki Alþingi heldur Íslendingum sjálfum, þessu sama fólki og við á Alþingi höfum víst ætlað að hafa vit fyrir eins og Íslendingar myndu ekki vita hvað þeim þætti vænt um, ekki hvernig menningu Íslendingar sjálfir vildu hafa. Þetta er algjörlega fráleit hugsun. Það leiðir mig yfir í það sem hefur verið nefnt áður og er alveg rétt, að þegar allt kemur til alls snýst þetta um frelsi eða forræðishyggju, um hvernig við lítum á frelsi í grundvallaratriðum. Í raun og veru hugsa ég þetta mál sem eitt stykki í miklu stærra verki um það hvernig Íslendingar hugsa um frelsi í grundvallaratriðum. Kemur valdið frá þjóðinni og leitar upp á við eða kemur það með valdboði að ofan og leitar niður á við? Þetta er grundvallarspurning. Ég ætla ekki út í stjórnarskrárumræðu hér en sami punktur á við þar. Sú hugmynd að manneskja af tegundinni homo sapiens geti fæðst íþessu landi og foreldrarnir ákveðið að kalla þennan nýja einstakling eitthvað sem foreldrunum finnst fallegt eða við hæfi og þurfi leyfi yfirvalda til þess er gjörsamlega á skjön við alla hugmynd um frelsi. Hún er ekki aðeins á ská, hún er 180 gráður í öfuga átt. Ef við eigum ekki einu sinni nöfnin okkar, hvernig dirfist fólk að tala um frjálslyndi í sömu andrá og það styður botnlausa þvælu eins og gildandi lög um þetta efni og reyndar fleiri? Þetta er algjör forræðishyggja, ein mesta forræðishyggjan, miklu meiri en að setja áfengi í sérstakar vínbúðir, jafnvel reknar af ríkinu, jafnvel skattlagðar sérstaklega. Sumir geta kallað það forræðishyggju og það er alveg hægt að taka þann debatt. Þetta? Þetta er algjör forræðishyggja. Hún verður ekki öllu meiri en þessi að mínu viti. Ég veit ekki um sterkara dæmi en þetta. Það er þess vegna sem ég verð frekar blóðheitur þegar ég ræði þetta í langan tíma. Það er stundum sagt að í raun og veru geti foreldrar alveg nefnt barnið sitt hvað sem þeim sýnist en hvernig það verði skráð í þjóðskrá þurfi að fara eftir lögum. Þetta er útúrsnúningur að mínu mati. Þjóðskrá er skrá. Ef hugmyndin er sú að þjóðin eða Íslendingar eða fólk sem byggir þetta land skrái nafnið sitt segir það sig sjálft að þetta hlýtur að vera nafn einstaklingsins sem það ber, ekki eitthvert nafn sem þjóðskrá líkar vel við. Þá væri væntanlega kennitala og síðan kannski það sem ríkinu finnst að kalla eigi tiltekið barn eða tiltekinn einstakling. Og reyndar er það nafn til, það heitir kennitala. Númer. Það er praktískara á margan hátt. Það væri hægt að halda aðra eins ræðu um kennitöluna í öðru samhengi. Hún er samt ekki þvílíka forræðishyggjan sem þetta er, enda hefur hún ekki sama tilgang og er ekki jafn persónuleg fyrir fólki, a.m.k. ekki enn. Nafn fólks er persónulegt, það er persónulegt fyrir fólk hvað annað fólk kallar það og líka hvað ríkisstofnanir kalla það. Þetta á vel við í umræðunni um transfólk. Fólk er núna farið að biðja aðra um að nota tiltekin persónufornöfn, einstaklingar sem eru líffræðilega karlkyns en kjósa að láta ávarpa sig með kvenkyns persónufornafni vegna þess að þeir upplifa sig sem konur. Almennt finnst mér sjálfsagt að bera virðingu fyrir slíku. Ef ég ákveð að byrja að kalla einhvern sem heitir Vilhjálmur Villa og Vilhjálmur segir: Vinsamlegast ekki kalla mig Villa, mér finnst það óþægilegt, kalla ég hann bara Vilhjálm. Mér finnst það sjálfsögð tillitssemi. Ég þarf engar skýringar á því hvers vegna viðkomandi vill frekar vera kallaður Vilhjálmur en Villi, það kemur mér ekkert við. Það er ekki mitt að segja, bara svona í almennum kurteisisskilningi. Sú hugmynd að við ætlum þá að hafa alvörunöfnin sem foreldrar, vinir og fjölskylda nota yfir börnin en ríkið, opinberar stofnanir og meira og minna öll félög sem notast við þjóðskrá megi kalla þennan einstakling eitthvað sem hann vill ekki láta kalla sig er sami dónaskapurinn og við fordæmum þegar fólk fer að kalla hvert annað nöfnum sem það vill ekki. Þessi punktur um að skráning nafnsins í þjóðskrá sé eitthvað allt annað en nafn einstaklingsins er bara ekki réttur. Fólk vill almennt hafa nafnið sitt í þjóðskrá, kannski kallar það sig eitthvað annað dagsdaglega, ef það vill á sínum eigin forsendum, en ég segi a.m.k. fyrir sjálfan mig að ég vil hafa rétta nafnið mitt í þjóðskrá. Ég bara vil það. Mig langar ekkert að útskýra hvers vegna enda á þetta að heita skrá en ekki heimildalisti. Hann er hjá mannanafnanefnd sem hér er lagt til að verði lögð niður, blessunarlega og kominn tími til. Mig langar líka aðeins að fara út í það sem er sagt í þessari umræðu um að þetta sé ekki mikilvægt mál. Það er reyndar sem betur fer sjaldnar sagt eða það er a.m.k. mín upplifun. Fólk er farið að upplifa meira og meira að þetta sé mikilvægt mál. Ég held að þar séu kynslóðaskipti. Það er bara fleira fólk sem vill bregða út af vananum og fleira fólk sem kemur frá öðrum stöðum eða nýjar hefðir eru að myndast í samfélaginu enda er það að breytast sem er bara sjálfsagt og gott. Og líka held ég að fólk sé meira að átta sig á hvers lags forræðishyggja þetta er í grunninn, alveg án tillits til þess hvort hún hafi einhvern tíma átt sér stað í menningunni árið 1914. Þetta er einungis til trafala núna og ég sé ekki að þetta geri neinum gott nema þá á kostnað þessa grundvallarfrelsis fólks. Þá er auðvelt fyrir mig að taka afstöðu. Ef þetta er ekki mikilvægt mál, ef þetta er nokkuð sem við ættum ekki að vera að sóa okkar dýrmæta tíma í að ræða skulum við bara klára það. Ef fólk er ekki á sömu línu um það grundvallaratriði hvort við sjálf megum eiga í friði fyrir yfirvöldum svo mikið sem okkar eigið nafn legg ég til að það snúist um grundvallarhugmyndina um hvað það þýðir að vera frjáls einstaklingur. Ég legg til að það sé mikilvægt mál í þessu frumvarpi sem og öðrum sem snerta sambærileg efni. Að lokum langar mig að nefna alveg ótrúlega kaldhæðni sem varðar transfólk. Í gildandi lögum kemur sérstaklega fram að nafn skuli ekki vera nafnbera til ama. Hvað heldur fólk að sé í gangi þegar transmanneskja vill fá nafni sínu breytt, segjum úr karlkynsnafni yfir í kvenkynsnafn, vegna þess að karlkynsnafnið er þeim einstaklingi til ama? Hvað gerum við þá? Við lögum þann ama með því að leyfa þeim einstaklingi að ráða þessu algjörlega sjálfum. Við erum ekki að segja fólki hvað það er, hvernig það á að vera, hvað það á að heita eða hvernig því á að líða þegar ríkið ákveður að kalla það eitthvað annað en það vill.
Virðulegi forseti. Ég styð þetta frumvarp, vænti góðs af því að fá að vinna að því í allsherjar- og menntamálanefnd og taka tillit til þeirra sjónarmiða sem fram kunna að koma. Eins og málið blasir við mér í núverandi mynd líst mér vel á það. Eldri lög með því fyrirkomulagi sem við höfum búið við um árabil með mannanafnanefnd og öðru slíku eru barn síns tíma. Hv. þingmönnum hefur orðið tíðrætt hér um forræðishyggju sem er eitt af þessum orðum sem við notum svo oft, kannski án þess að hugsa út í þau. Ég myndi ekki vilja nota það orð þó að ég hafni því ekki í sjálfu sér. Mér virðist sem eldri lög og eldra fyrirkomulag sé til komið vegna þess að á sínum tíma litu Íslendingar almennt á það sem samfélagslegt verkefni að vera þjóð. Þetta lýsir óöryggi og jafnvel minnimáttarkennd nýrrar þjóðar sem hefur verið öldum saman upp á aðra þjóð komin, hefur ekki ráðið sínum ráðum og veit ekki alveg hvernig hún á að haga samfélagi sínu, veit ekki hvernig nútímasamfélagi á að haga sér, flytur inn lög og venjur evrópskra samfélaga og reynir að sníða að sínu litla og vanmáttuga samfélagi. Það var þjóðbygging sem átti sér stað í upphafi 20. aldarinnar, oft með þeim afleiðingum að ýmsar skrýtnar hefðir og venjur mynduðust og ákveðin tilhneiging varð til ofstjórnar, ákveðin taugaveiklun getum við sagt. Þetta lýsir ákveðinni taugaveiklun og vissulega vantrausti á því að við vitum alveg hvernig þetta á að vera og alveg sérstaklega að almenningur viti hvernig hann eigi að fara að því að haga lífi sínu. Við hugsum ekki svona lengur. Við lítum ekki lengur svo á að það sé samfélagslegt verkefni að finna út úr því hvernig fólk gefur börnum sínum nafn. Það er bara ekki þannig. Fyrir utan það, eins og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson rakti ágætlega áðan í andsvari sínu, að komi til þess að barni sé gefið sérlega afkáralegt og fíflalegt nafn hlýtur að koma til kasta barnaverndaryfirvalda að hlutast til um það. Það er ekki verkefni málfræðinga að hafa vit fyrir fólki þegar kemur að því hvernig það velur börnum sínum nafn. Við tölum líka dálítið um íslenskar nafnahefðir og íslenska menningu í því sambandi. Hv. þingmenn hafa nokkrir tjáð sig um það að þeim þyki mjög vænt um íslenska menningu sem er vissulega ánægjulegt, það er alltaf ánægjulegt þegar fólki þykir vænt um eitthvað, en ég er ekki viss um að þetta snúist endilega bara um það að þykja vænt um íslenska menningu, heldur snýst það líka um það að við höfum hér siði og venjur, og menningararfleifð sem á sér kannski rætur í fornum tíma og lifði hér í einangrun um aldir. Við höfum skyldur til þess að reyna að láta þessa menningararfleifð lifa í gegnum erfiða tíma og komast í gegnum menningarlegan brotsjó hverju sinni. Það er verkefni allra kynslóða að varðveita samhengið í menningu sinni. Skylda okkar gagnvart íslenskri tungu er að okkur beri að reyna að sjá til þess að íslensk tunga lifi af á flóknum tímum. Þó að í íslenska nafnakerfinu séu verðmæti í sjálfu sér og að það sé gaman að fólk heiti -son og -dóttir og þar fram eftir götunum held ég að aðalatriðið sé að við látum menningarverðmæti ekki lifa með lagaboðum, heldur lifa þau í okkar daglega lífi. Þau lifa í eldhúsunum, setustofunum, sjónvarpsþáttunum, í því hvernig við tölum hvert við annað og hvernig við erum. Þau lifa ekki með lagasetningu. Það er ekki verkefni Alþingis að láta íslenska menningu lifa, það er verkefni okkar allra, Íslendinga, í okkar lífi. Ef við sjáum þetta ekki lengur og höfum ekki lengur sjálf áhuga á því að láta íslenska menningu lifa eru engin lög sem geta látið hana lifa. Þá bara deyr hún og þá er hennar tími liðinn. Íslenskar nafnavenjur eru skemmtilegar. Þegar ég horfi á íslensku landsliðin keppa í t.d. knattspyrnu og maður fyllist stolti og ánægju hef ég sjálfur stundum pirrað mig á því að á búningunum stendur, og kemst varla fyrir á þeim, dvubdu-dóttir og bvubvudvu-son í staðinn fyrir að það væri bara Sigga, Jón, Nonni, Simbi, Gyða, eitthvað svoleiðis, eins og við notum sjálf. Þetta er hin íslenska nafnahefð sem okkur ber að varðveita. Við notum þetta. Ég segi ekki: Hv. þm. Víglundsson. Ég nota skírnarnafnið þegar ég ávarpa hv. þm. Þorstein Víglundsson. Ég ætla ekkert að fara að boða einhverja lagasetningu um þetta, en ég minni bara á það í þessum stól að þetta er mikilsverð og skemmtileg hefð sem er gaman að eiga. Aðeins um ættarnöfnin. Mér er málið skylt í bókstaflegum skilningi, frændfólk mitt margt ber ættarnafn vegna þess að við erum afkomendur manns sem hét Thor, Thor Jensen, og börn hans tóku upp nafnið Thors sem er eiginlega bara Thorsson og Thorsdóttir, stytting á því. Sjálfur er ég Thorsson vegna þess að faðir minn hét Thor. Ég hef sem sagt ekki tekið upp þetta tiltekna ættarnafn og hyggst ekki gera það úr þessu. Ég er í hina ættina - nú er ég bara að leika mér með ímyndað dæmi, ég er að fabúlera í þessum ræðustól meðan ég hef enn tíma til þess - m.a. ættaður frá Seyðisfirði þar sem amma mín, Laufey Jónsdóttir, var ættuð frá bæ sem hét Hólmi. Systkini hennar fóru mörg til Ameríku og einn bróðir hennar sem var kallaður Bjössi tók upp nafnið Bill Holman þegar hann flutti til Ameríku. Einhvers staðar í Ameríku eru The Holmans, sem eru ættingjar mínir, og heita eftir þessum bæ, Hólma. Við getum ímyndað okkur að við sem erum afkomendur Laufeyjar kölluðum okkur Hólman. Ég væri sem sagt Guðmundur Hólman. Ég er að reyna að ímynda mér hvernig mér yrði við ef t.d. hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson vildi ganga til liðs við þessa góðu fjölskyldu og fara að kalla sig Hólman, Helgi Hrafn Gunnarsson Hólman. Ég veit það ekki, ég myndi kannski bara fagna því að fá svo góðan liðsauka í mína ætt en ég veit ekki hvernig öðrum yrði við. Það sem ég er að reyna að segja er að við notum ættarnöfn til að aðgreina okkur frá einhverjum öðrum og til að finna að við tilheyrum einhverju tilteknu mengi. Það þarf ekki endilega að vera neitt svo ógurlega fínt mengi [[Hlátur í þingsal.]]í þeim skilningi að þetta séu mikil völd, áhrif og peningar. Alls ekki. Margt af því fólki sem ber ættarnöfn sem mátti taka upp í þessum litla glugga þegar mátti taka upp íslensk ættarnöfn var ekkert endilega einhverjir ríkisbubbar eða svoleiðis fólk. Þetta var bara fólk sem vildi kenna sig við fjörðinn sinn, dalinn sinn eða bæinn sinn. Svo vilja afkomendur þessa fólks aðgreina sig sem afkomendur þessa fólks. Við erum sem sé fólkið sem á ættir að rekja í Hólma á Seyðisfirði, finnum að við erum öll skyld og finnum einhverja samkennd í því. Þetta er mikilsverður partur af íslenska ættarsamfélaginu sem er ákveðin grunngerð okkar íslenska ættarsamfélags. Við hugsum kannski ekki oft um það og kannski eru þessar hugmyndir núna um að gefa þetta alveg frjálst atlaga að því. Ég veit það ekki. Hugsanlega. Og kannski er það bara allt í lagi. Kannski er bara allt í lagi að hver sem er fái að kalla sig Hólman. Ég tel raunar svo vera. Að þessu sögðu vil ég lýsa því yfir að ég styð þetta mál.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka þingmanninum kærlega fyrir góða ræðu. Það var virkilega gaman að sitja úti í þingsal og hlusta á þessa ræðu um þetta athyglisverða mál. Í fyrsta lagi verð ég að segja að ég styð heils hugar að við gerum þá breytingu sem hér er lagt til að við gerum. Hins vegar vísaði þingmaðurinn í barnaverndarlög og þess vegna verð ég að spyrja: Hvað er fíflalegt nafn? Þingmaðurinn sagði að við þyrftum að bregðast við þegar við gæfum fíflalegt nafn. Ég hugsaði: Bíddu, jæja, hvað er fíflalegt nafn? Hver metur hvað er fíflalegt nafn? Ég er sammála því sem kom fram í andsvari hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni, þetta snýst auðvitað ekkert um menningu. Ég er líka sammála þingmanninum um að þetta snýst ekki heldur um forræðishyggju, þetta snýst meira um að vilja halda í einhverja gamla hefð af því að menn halda að hún hafi eitthvert tak á því hvernig við getum haft stjórn á því hvað einstaklingur heitir. En spurningin er í rauninni: Hvað er fíflalegt nafn og hver getur ákveðið það?
Ég þakka fyrir þessa snjöllu spurningu sem rekur mig náttúrlega gersamlega á gat. GAT. Það er fangamark mitt eins og ég fékk þráfaldlega að heyra þegar ég var í barnaskóla. G-A-T, Guðmundur Andri Thorsson. Ég fékk líka þráfaldlega að heyra það í barnaskóla að Andri, ég var einn af fáum mönnum þá á landinu sem hét þessu nafni, væri alveg sérstaklega fíflalegt nafn. Hugsanlega hefði barnaverndarnefnd skorist í leikinn, ég veit það ekki. Ég held hins vegar að það séu til einhverjir mælikvarðar á það hvað er fíflalegt þó að þeir séu ekki alveg skýrir, t.d. ef ég eignaðist son eða dóttur og kallaði Tvíböku eða eitthvað þar fram eftir götunum, nokkuð sem fer mjög í bága við almennt velsæmi og sem við teljum augljóslega til þess fallið að vera verulega íþyngjandi fyrir viðkomandi barn. Ég held að við höfum flest þennan mælikvarða en hann er fljótandi og hann er breytilegur, samanber það að nokkrum árum síðar varð nafnið Andri eitt helsta tískunafn landsins, þökk sé bókum Péturs Gunnarssonar.
Frú forseti. Það er gaman að vera sá eini sem heitir Hjálmar Bogi á Íslandi, það er mjög gaman og ég bið ykkur um að breyta því ekki. Bara til gamans, systir mín ætlaði að skíra son sinn Hlyn Inga Viðarsson en hætti við þegar hún sá skammstöfunina, HIV. Við viljum ekki hafa þá skammstöfun í skóla. Hún breytti þess vegna yfir í Hlyn Snæ Viðarsson. En þingmaðurinn svaraði ekki spurningunni um hver mæti þetta. Samkvæmt íslenskri menningu er mjög fallegt að heita Hreinn Sveinn eða Ljótur Drengur. Hvenær grípum við inn í? Um það snýst umræðan. Hvenær grípum við inn í hvað er innan einhverra velsæmismarka, hvaða nafn einstaklingurinn fær? En svo því sé haldið til haga styð ég að þetta verði gert eins og hér er lagt upp með hjá þm. Þorsteini Víglundssyni.
Ég ætla rétt að vona að við höfum úrræði til að finna út úr því eða stöðva það að einhverjir foreldrar skíri börn sín nöfnum á borð við Tvíböku. Ég held almennt talað, og þetta er mikilvægt, að ef við treystum fólki á annað borð fyrir börnum, treystum fólki til að ala þau upp, fæða þau, klæða, veita þeim umhyggju og það sem þau þurfa á að halda sem börn, hljótum við líka að treysta þessu fólki til að gefa þessum börnum nöfn.
Hæstv. forseti. Ég kem hérna bara upp af því að mér leiðist. [[Hlátur í þingsal.]] [[Gripið fram í.]]Mér finnst alveg ótrúlegt að hlusta á meira að segja Framsóknarmenn orðna frjálslynda. Ég ætla að vera íhaldsmaður. [[Gripið fram í: Þú ert það.]]Já, en stundum er ég sakaður um of mikið frjálslyndi. Svo hlustar maður hér á fólk tala um frjálslyndi og forræðishyggju, þetta sama fólk vill ekki einu sinni leyfa mér að kaupa áfengi nema af ríkisstarfsmanni. Það vill ekki leyfa mér að hlusta á annað en ríkisútvarp og talar svo um frjálslyndi í þessu. [[Gripið fram í.]]Það er eitthvað öfugsnúið við þessa umræðu Ég held að þetta snúist ekkert um frelsi eða forræðishyggju, bara alls ekkert. Við erum alltaf að takmarka frelsi einstaklingsins, alls staðar, við leyfum okkur ekki einu sinni að ráða hvernig húsið er í laginu sem maður byggir, hvaða starfsemi er í því hverju sinni o.s.frv. Við erum alltaf að þessu. Þetta snýst ekkert um frelsi eða forræðishyggju. Í mínum huga snýst þetta nefnilega svolítið um menningararfleifð og menninguna. Það var athyglisvert að heyra hv. þm. Guðmund Andra Thorsson segja áðan að engin lög gætu látið íslenska menningu lifa. Af hverju erum við með lög um minjavernd? Af hverju erum við með lög um Þjóðminjasafn? Af hverju erum við með lög um hitt og þetta? Hvað erum við að safna þessu drasli saman í Þjóðminjasafninu sem menn eru löngu hættir að nota? [[Hlátur í þingsal.]]Og segja bara: Heyrðu, hvaða máli skiptir það? Það er bara nýtt samfélag. Það er allt annað líf núna. Þetta er ryðgað drasl. [[Hlátur í þingsal.]]Ég vil samt hafa þjóðminjasafn og ég vil hafa minjavernd, lög um fornleifar og lög um þetta allt saman. [[Hlátur í þingsal.]]Það eru lög um að friða hús hjá fólki, það ræður ekki hvernig það nýtir eigin eign. Svo kemur hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson og segir: Ja, þetta er bara frelsi. [[Gripið fram í: Grundvallar.]]Grundvallarfrelsi. Að ráða þessu? Ég held að þetta hafi bara ekkert með frelsi að gera, fyrir utan að það verða endalaus praktísk vandamál í kringum þetta. Við erum einn daginn að tala um að allir séu einhvern veginn kynlausir, það má ekki vera neitt kyn, og svo er allt í einu komið hérna kynhlutverk og menn breyta um kyn og eru komnir í annað hlutverk. Við erum alltaf að mæla kynjahalla úti um allt en samt eigum við að vera kynlaus og heita alls konar nöfnum og enginn veit neitt. Ég held að það verði alveg ótrúlegt vandamál og útreikningar fyrir femínistana að reikna allan þennan halla. Ég held að það sé ekkert gagn að þessu frumvarpi, að það sé alger óþarfi. Ég ætla að nota setninguna frá hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni: Er þetta atlaga að grunngerð samfélagsins? [[Hlátur í þingsal.]]
Er það?
Mér heyrðist það, það getur verið tóm della. [[Hlátur í þingsal.]]Ég held að hv. þingmaður muni ekki alltaf hvað hann segir. [[Hlátur í þingsal.]]Eða þingmaðurinn sem er í stólnum. Kann að vera en ég upplifi þetta sem svolitla atlögu að grunngerð íslensks samfélags. Við myndum örugglega kalla það atlögu að grunngerð samfélagsins, menningunni eða menningararfleifðinni ef við ætluðum að gera eitthvað annað sem við teljum mikilvægt í okkar menningararfleifð. Ég er alveg viss um að þessir hv. þingmenn, Guðmundur Andri Thorsson, Helgi Hrafn Gunnarsson og fleiri, myndu rísa upp á afturfæturna - og ekki bara upp á afturfæturna ef ég legði til að við breyttum RÚV eða að við ættum að selja áfengi annars staðar en hjá ríkinu. Þá skiptir frelsið engu máli. En ef við ætlum að gefa börnunum einhver fáránleg nöfn, sem passa ekkert inn í okkar menningu, okkar sjálfsmynd, eitt eða neitt, er það voða mikið frelsi. Mér finnst það ekkert koma því við, fyrir utan öll vandamálin sem þessu munu fylgja. Við höfum séð í fjölmiðlum þegar mannanafnanefnd hafnar einhverjum fáránlegum nöfnum sem við vitum alveg fyrir fram að passa ekki að íslenskum málfarsreglum heldur eru algjörlega til þess fallin að gera líf viðkomandi erfitt sem barni og jafnvel alla ævina. En við því segir enginn neitt, við treystum bara fólki, en svo eru menn mjög uppteknir af því að setja alls konar reglur, reyna að passa upp á einelti og það má ganga mjög langt í að passa upp á það, en svo erum við raunverulega að búa til grundvöll fyrir slík vandamál. Við erum bara að fóðra slíkt vandamál, algjörlega að óþörfu. Það er ekki eins og það sé ekki úr nógum nöfnum að velja. Ég gæti skilið vandamálið ef það væri þannig að ríkisvaldið gæfi okkur ákveðið nafn. Þá skildi ég áhyggjur manna. En það er ekki eins og það sé, við getum valið úr Þorsteini og Guðmundi og öllu saman. Og Helga Hrafni. Ég á son sem heitir Helgi, ágætisnafn. Við eigum að fara mjög varlega. Ég er ekki að segja að ekki megi hugsa um að rýmka þetta eitthvað og kannski ekki vera alveg svona föst í forminu. Við getum tekið þetta í einhverjum skrefum meðan meiningin og þetta er allt saman að þróast. Við þurfum ekki að henda því öllu út og leggja það niður, við getum bara trappað það niður. Hið sama á við um áfengi í búðir, við getum byrjað á að hafa frelsi í því að leyfa mönnum að selja það í sérverslunum áður en við hleypum því seinna í almennar búðir. Þetta hefur a.m.k. ekki í mínum huga neitt með frelsi eða forræðishyggju að gera heldur má spyrja hvort þessi menningararfleifð skipti okkur einhverju máli. Erum við að skapa meiri vanda en við ætlum að leysa með þessu? Ég held að við séum að skapa miklu meiri vanda með þessu en við ætlum að leysa og ég held að menn geti alveg lifað með öll þessi nöfn sem eru í boði án þess að finnast að sér vegið.
Virðulegi forseti. Hv. þingmanni hefur tekist það ætlunarverk sitt að vera íhaldsmaðurinn á svæðinu. Það vakti athygli mína að hv. þingmaður færði engin rök, svo ég heyrði, fyrir því að hafa þetta eins og þetta er nema eineltisvinkilinn sem hefur margsinnis verið útskýrt hvernig sé meðhöndlaður. Hann er meðhöndlaður með barnalögum. Hv. þingmaður nefndi hins vegar t.d. að hann vildi geta keypt áfengi af einkaaðilum, nokkuð sem ég styð og hef stutt í þessari pontu. Þau rök eru þá farin frá hv. þingmanni. Hv. þingmaður vill meina að ég vilji ekki að hann hlusti á neitt nema RÚV. Mér er alveg sama hvað hv. þingmaður hlustar á þannig að þau rök eru farin. Hv. þingmaður sagði að það mætti ekki vera kyn og það ættu alltaf að vera kynjahlutföll en samt væru engin kyn og enginn vissi neitt. Ókei, hvað ef það mega vera kyn? Hvað ef það þurfa ekki að vera jöfn kynjahlutföll? Hvað ef einhver veit eitthvað? Hvað ef við færðum bara burt allar þessar kvartanir hv. þingmanns gagnvart þeim hv. þingmönnum sem hér eru inni [[Forseti hringir.]]gagnvart frjálslyndi í öðrum málum, fellur þá ekki ræða hv. þingmanns svolítið um sjálfa sig?
Hæstv. forseti. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson talaði svo hratt að ég náði ekki helmingnum. [[Hlátur í þingsal.]]En það voru vissulega fleiri rök en eineltisrök. Ég er að tala um að vernda menningararfleifð þjóðarinnar. Það hefðu einhvern tímann þótt rök. Af því að það er orðið svo mikið frelsi að heita hvað sem er hef ég líka velt fyrir mér af hverju ég megi ekki tala hvaða tungumál sem er í þessum ræðustól.
Vegna þess að þetta er Alþingi.
Bíddu, af hverju? Er ekki bara mitt frelsi að tala hérna hvaða tungu sem er? Við getum endalaust haldið svona áfram. Ég kaupi það bara ekki að þetta hafi eitthvað með frelsi eða frjálslyndi að gera. Ég lít svo á að þetta sé hluti af okkar samfélagi, þjóðareinkennum og menningararfleifð, alveg eins og margt annað. Ég lít ekki svo á að frelsi okkar sé svo skert með því að við getum ekki notað hvaða vitleysu sem er sem nöfn [[Forseti hringir.]]í þessu samhengi. Það er bara þannig sem ég horfi á þetta.
Virðulegi forseti. Mér finnst svo skrýtið við málflutning hv. þingmanns að hann kemur upp í ræðustól, ég hef heyrt hann gera þetta áður, og segir: Ég er frelsisins maður en núna er undantekningin. Svo eru undantekningarnar frekar stórar og alveg óþægilega algengar. Síðan rökstyður hv. þingmaður þetta einhvern veginn með því að aðrir eigi að vera einhverjir ægilegir hræsnarar gagnvart frelsi. Þegar þeir leiðrétta það og segjast vera frelsisins fólk í öðrum málefnum líka stendur allt í einu einhver sem vill ekki frelsið. Hver? Jú, hv. þm. Brynjar Níelsson sjálfur. Það að segja að þetta snúist ekkert um frelsi en tala í sömu ræðu um að það megi alveg rýmka þetta - hann notar orðið rýmka - og að þetta þurfi ekki að vera svo fast í forminu er mótsögn. Auðvitað snýst þetta um frelsi. Þegar fólki er beinlínis meinað að gera eitthvað með landslögum er það að sjálfsögðu skerðing á frelsi. Það getur verið lögmæt skerðing á frelsi. Það er t.d. lögmætt að skerða tjáningarfrelsi af ýmsum ástæðum, t.d. til að tryggja sanngjörn réttarhöld eða friðhelgi einkalífs einhvers eða því um líkt. Það er samt skerðing. [[Forseti hringir.]]Það er innri mótsögn í því sem hv. þingmaður er að segja. Hann getur ekki bæði verið hérna á móti þeim sem vilja frelsi en samt einhvern veginn ekki talið þetta snúast neitt um frelsi.
Hæstv. forseti. Ég er alls ekkert á móti því að menn tali um frelsi og ekkert á móti neinu frelsi. Ég sagði í upphafi að mér leiddist [[Hlátur í þingsal.]]og vildi nota tækifærið til að benda á tvískinnunginn í allri [[Aðallega í þér, hv. þingmaður.]]frelsisumræðunni þegar menn koma hingað og tala um frelsi í þessu sem þola ekki neins staðar frelsi. En auðvitað eru takmarkanir á öllu frelsi. Það hefur alltaf verið og verður alltaf. [[Gripið fram í.]]Hér er umræðan um allt annað. Ég lít svo á að hafi einhvern tímann verið hérna óþarfamál sé þetta alveg á topp fimm. Öll umræðan einkennist af tvískinnungi, öll frelsisumræða í kringum þetta. Í sjálfu sér truflar það mig ekkert ofboðslega mikið þó að menn rýmki þetta og hafi aukið frelsi í þessu. Mér er svo sem alveg nákvæmlega sama en ég er bara að benda á allan [[Forseti hringir.]]tvískinnunginn og ruglið í kringum umræðuna um frelsi og forræðishyggju.
Frú forseti. Ég er hérna kannski fyrst og fremst til að forða hv. þingmanni frá frekari leiðindum, a.m.k. í bili. Ég hafði mjög gaman af ræðu þingmannsins þó að ég sé eiginlega varla sammála nokkru orði sem þar kom fram. Eitt þótti mér þó gott, það að hv. þingmaður sagðist vera íhaldsmaður. Þar komst það loksins á hreint. Ég hef alltaf sagt að hv. þingmaður segðist vera frjálslyndur nema það væri fyrir þetta árans frelsi sem væri helsta vandamálið. Það er þetta með listann sem hv. þingmaður vísaði til, að það væri úr nógum nöfnum að velja sem væri búið að setja á blessaðan listann, fólk hlyti að geta látið sér þau duga. Mér finnst þetta einmitt oft einkenna umræðu íhaldsmanna, það á að taka ljósmynd af stöðunni eins og hún er í dag og segja: Þetta er menningararfleifðin okkar og hér má engu breyta. Þetta minnir mann stundum á umræðuna um skipulagsmál, það má helst ekkert byggja í Kvosinni nema það líti nákvæmlega eins út og eitthvað sem var byggt fyrir 100 árum. Ég velti fyrir mér hvað hefði orðið ef við hefðum ákveðið að frysta torfkofana [[Forseti hringir.]]í Kvosinni og segja að hér mætti ekkert byggja annað en torfkofa um alla eilífð. Okkur liði sennilega ekkert vel með það. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé ekki sammála því að það megi jafnvel þróa þennan lista eitthvað áfram.
Hæstv. forseti. Íhaldssemi er dyggð. [[Hlátur í þingsal.]]
Það er samt nýtt.
Allt sem er gott og skiptir þjóðina máli, heldur okkur saman, hluti af arfleifð okkar, er gott. Það er ekki þar með sagt að menn geti ekki verið frjálslyndir. Það er heldur enginn listi af nöfnum sem má velja úr. Menn verða bara að fara eftir ákveðnum reglum. Þetta er ekkert stórkostlegt vandamál. Þess vegna segi ég: Þetta mál held ég að megi þróast aðeins lengur. Við getum tekið eitt hænuskref núna, ég held að það væri allt í lagi. Við getum kannski sveigt stífustu málfræðireglurnar og sniðið þær til. Þá kemur enn stærri hópur sem getur sagt: Já, nú get ég fengið mitt nafn. Það snýst allt um að fá sitt nafn. En þetta eru bara örfáir og eiginlega má kalla þetta dynti.
Frú forseti. Íhaldssemi er dyggð, já. Við höfum gjarnan verið stútfull af þeim dyggðum einhvern veginn í gegnum tíðina í alls konar lögum, regluverki og opinberum nefndum um hitt og þetta. Lengi framan af bjuggum við, og gerum raunar enn, við alls kyns höft sem ég kalla forræðishyggju þar sem ríkið hefur ákveðið ýmislegt, í eina tíð hversu stór hús við mættum byggja. Ég held að allar Flatirnar í Garðabæ séu 150 fermetrar af því að þá var einhver búinn að ákveða að það væri kjörstærð einbýlishúss fyrir fjölskyldu. Í eina tíð mátti ekki flytja inn jeppa nema til þess fengist eitthvert leyfi frá einhverri haftanefnd. Ef ég man rétt átti einhvern tíma frjálsíþróttaliðið okkar í stökustu vandræðum með að verða sér úti um gaddaskó af því að ekki fékkst leyfi frá þar að lútandi nefnd. Er þessi blessaða mannanafnanefnd ekki bara enn ein myndbirtingin af þessum höftum sem ég held að við hv. þingmaður séum nokkuð sammála um að við viljum útrýma sem víðast?
Hæstv. forseti. Hvað ætli séu til margar nefndir, hv. þingmaður? Á ég að telja þær allar upp? [[Gripið fram í: Já.]]Ég gæti verið ansi lengi. Sumar nefndir eru óþarfar og sumar nefndir eru góðar. Það er endalaust til af nefndum. Ég held að það að bera saman einhvern haftatíma þar sem menn áttu ekki einu sinni gjaldeyri sé ekki sambærilegt því sem við lifum við í dag. Kannski erum við svona framarlega í dag af því að lengst af hafa verið mjög góðir flokkar í ríkisstjórn - eða góður flokkur. [[Hlátur í þingsal.]]Þess vegna erum við kannski númer eitt í heiminum eins og sagt er. En það er ekki víst að það hefði verið hefðu aðrir ráðið miklu.
Í …?
Ég held ekki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni ræðuna. Ég ætla aðeins að leiðrétta endursagnir hans á minni ræðu. Hann var kannski ekki alveg með fulla athygli þegar hann hlustaði á hana vegna þess að honum leiddist. [[Hlátur í þingsal.]]Ég er líka íhaldsmaður, rétt eins og hv. þingmaður. Ég er örugglega meiri íhaldsmaður en hann. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að íslensk tunga er ekki safngripur og íslensk menning ekki heldur, hún verður ekki geymd á safni sem endanleg afurð, bara þarna komin og sett á eitthvert safn þar sem hún á að safna ryki. Ég held að íslensk tunga og íslensk menning þurfi að vera lifandi og þurfi að vera til og öflug í okkar daglega lífi. Sé ekki svo, heldur bara lögin ein [[Forseti hringir.]]er hætt við að hún deyi. Ég vil hafa sterkt þjóðminjasafn og ég vil líka hafa sterkt ríkisútvarp.
… það alltaf.
Hæstv. forseti. Ég vil hafa sterka mannanafnanefnd. [[Hlátur í þingsal.]]Ég tel það mikilvægt. Við erum alltaf að eyða hérna miklum tíma, áhyggjum og fjármunum í stórátak í að verja íslenska tungu og menningu. Við erum alltaf að því. Hv. þingmaður hefur örugglega verið mjög fylgjandi því öllu saman. Svo kemur allt í einu núna að einhverjum mannanöfnum og þá skiptir það engu máli lengur. Það skiptir engu máli hvað menn heita, menn geta heitið útlenskum nöfnum.
Það má.
Hverju sem er, hvers konar nöfnum, skiptir engu máli. Af hverju skiptir þessi menningararfleifð engu máli en hætt á að allt fari til fjandans ef RÚV hverfur í þeirri tækni sem nú er til? RÚV skiptir auðvitað engu máli í dag þó að það hafi áður skipt máli þegar kom að menningunni. Ég efast ekki um að þetta hafi verið mjög mikil menningarstofnun áður fyrr. [[Forseti hringir.]]En af hverju fáum við ekki að lifa og komast inn í framtíðina þegar kemur að Ríkisútvarpinu? Öll menning fer til andskotans ef það fer.
Virðulegi forseti. Ríkisútvarpið, eða Þjóðminjasafnið þess vegna eða aðrar sambærilegar stofnanir, er vettvangur fyrir menningarstarf, vettvangur fyrir það að rækta menningararf, staður þar sem fólk kemur saman og ræktar menningararf sinn á jafnréttisgrundvelli. Mannanafnanefnd sem hv. þingmanni er svo dýrmæt er valdastofnun, valdboð, stofnun sem sker úr um hvað megi og hvað ekki. Ég tel, ólíkt hv. þingmanni, að almenningi sé alveg treystandi fyrir því mikilsverða verkefni að gefa börnum sínum nafn sjálfur og gefa þeim nafn sem endurspeglar það sem honum er kærast [[Forseti hringir.]]og heilagast, ekki það sem mannanafnanefnd kann að vera kærast og heilagast.
Hæstv. forseti. Mannanafnanefnd er líka að rækta menningarstarf. Það er auðvitað enginn reginmunur á þessu. Mönnum er falið ákveðið hlutverk. Ríkisútvarpi er falið lögbundið hlutverk, menn mega ekki gleyma því. Ég tel enga þörf á að Ríkisútvarp sinni því lengur. Okkur getur greint á um þetta, það er allt í lagi. Sumir vilja hafa þetta þannig en ég er bara að benda á tvískinnunginn, ég er bara að nota þetta þess vegna. Þetta má allt vera mín vegna, við getum deilt um hvað er mikið hlutverk og hversu mikilvægt það er. Allt í lagi með það, en ég get ekki alveg viðurkennt að þetta sé allt spurning um hvort þessi sé frjálslyndur og hinn forræðishyggjumaður. Við veltum fyrir okkur mikilvæginu og metum það hverju sinni. Er það mikilvægt fyrir þjóðina [[Forseti hringir.]]og samfélagið eða ekki?
Einkavæða …
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir ræðuna. Hann sagði m.a., og þetta er náttúrlega haft eftir eftir minni, að þetta væri eitt af óþörfustu frumvörpum sem hér hefðu komið fram. Það sem mig langar að inna þingmanninn eftir er hvort honum þyki þá núverandi mannanafnalög algjörlega fullkomin, til að mynda 2. mgr. 1. gr. þar sem segir að eiginnöfn og millinöfn megi aldrei vera fleiri en þrjú samtals. Hvað kemur einhverri ríkisstofnun við hvort menn heita tveimur, þremur eða fjórum nöfnum?
Hæstv. forseti. Ríkinu kemur það bara ekkert við.
Heyr, heyr.
Og ríkinu kemur heldur ekkert við hvað við gerum margt annað en skiptir sér samt af því eins og við vitum. Hvað kemur ríkinu það við, af því að við erum með hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson lækni, hvort einhverjir læknar úti í bæ reka sjálfir fyrirtæki? Hvað kemur ríkisvaldinu sjálfstæð læknaklíník við? Sumir vilja bara banna það yfir höfuð vegna þess að það geti eyðilagt eitthvað annað. Það er margt sem ríkinu kemur ekkert við. Ég er ekki að segja að engu megi breyta eða lagfæra í lögunum en ég held að þetta bann sé bara af praktískum ástæðum, þ.e. þetta kemst ekki fyrir í tölvukerfinu. [[Hlátur í þingsal.]]Ég held að það sé ekki flóknari skýring á því. Af hverju eiga menn að heita eitthvað mörgum nöfnum? [[Hlátur í þingsal.]]Við erum [[Forseti hringir.]]alltaf að elta einhverja dynti í fólki. Hættum því bara.
Frú forseti. Ég ætla áfram að halda mig við það mál sem við erum að ræða hér. [[Hlátur í þingsal.]]Ég er hins vegar alveg til í að ræða önnur mál við hv. þingmann á eftir. Ég vona að hann verði í salnum þá. En mig langar að spyrja hann út í annað mál hér. Í 1. mgr. 9. gr. núgildandi laga stendur: „Íslenskur ríkisborgari má ekki taka sér ættarnafn maka síns.“ Hvað er það? Ég er í grunninn algjörlega sammála þingmanninum um menningarlegt gildi nafnakerfisins okkar, en við hljótum að geta treyst fólki til að velja sér og sínum þau nöfn sem það vill heita. Stóri sannleikurinn er ekki fólginn í þessu tiltekna frumvarpi [[Forseti hringir.]]en hann er það sannarlega ekki í núgildandi lögum.
Hæstv. forseti. Ég legg bara til að við hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson komum með frumvarp um þetta, lögum þetta ákvæði og leyfum makanum að taka ættarnafn. Við þurfum ekki allt þetta sem hv. þm. Þorsteinn Víglundsson leggur fram. Ég skal vera með þingmanninum á tillögu um að laga þetta. Nei, nei, ég hef ekki farið í gegnum það hverju má breyta í lögunum. Það eru örugglega ýmis atriði sem eru fornaldarleg og má laga og hafa enga þýðingu af því að þau eru eldgömul, hafa enga raunverulega þýðingu og alls enga þýðingu fyrir menningararfleifðina eða neitt slíkt. Allt í lagi að laga það, en hér eru menn að fara allt annað. Hér eru menn að fara út í fúafen sem mun skapa vandamál og vesen af því að einhver er með einhverja sérvisku um nöfn. Við eigum mörg góð nöfn [[Hlátur í þingsal.]]og við erum að elta sérvisku og dynti út um allt. Ég held að við eigum að eyða tíma þingsins í eitthvað annað.
Virðulegur forseti. Ég skal bara vera heiðarlegur með það að ég kem upp í aðra ræðu vegna ræðu hv. þm. Brynjars Níelssonar sem fór um víðan völl eins og við heyrðum og nutum. Ég er svolítið að svara þeim álitaefnum sem hann kom fram með. Eitt af því er hinn meinti tvískinnungur. Ég tók vissulega eftir miklum tvískinnungi en hvorki í mínum eigin orðum, skoðunum eða afstöðu til þessa máls né annarra [[Gripið fram í.]]og mig langar við þetta tilefni að nefna nokkur mál þar sem ég hef tekið eftir því að a.m.k. minn þingflokkur, Píratar, hefur virst ívið frjálslyndari en flokkur hv. þingmanns almennt, [[Gripið fram í: Neeei.]]ekki að þetta eigi að fara út í einhverja sérstaka keppni. Mig langar bara til að hrekja þá hugmynd að enginn geti verið frjálslyndur nema hann sé með flokksskírteini í Sjálfstæðisflokknum. Það er einfaldlega rangt. Ég hef tekið eftir því í orðræðu frá öðrum hv. Sjálfstæðismönnum, eins og t.d. ritstjóra Morgunblaðsins, að það sem virðist vaka fyrir mönnum þar á bæ er ekki frelsið. Það sem hún snýst um er að geta tekið andstæðinginn og merkt hann þessu ógurlega, hræðilega, hryllilega orði - vinstri - og notað það til að hræða fólk frá öðrum flokkum þótt þeir séu jafnvel frjálslyndari en flokkurinn sem hv. þingmaður er meðlimur í og þingmaður fyrir. Ég sé alveg tvískinnung, en ég sé hann ekki hérna. Hv. þingmaður nefndi mig sérstaklega sem þingmann í samhengi við áfengismálið. Eins og ég sagði áðan í ræðu minni tók ég minn tíma í að hugsa um hið svokallaða áfengismál, þ.e. um að heimila sölu áfengis annars staðar en í búðum ríkisins, og ég er hlynntur því máli. Ég berst ekkert eitthvað sérstaklega fyrir því vegna þess að það er ekki innan áhugasviðs míns, en ég er alveg til í það. Ég veit alveg að það hefur afleiðingar. Það samræmist ekki helstu lýðheilsusjónarmiðum. Ég viðurkenni það bara, enda er það debatt sem við tökum þegar það mál kemur til kastanna. Eitthvað segir mér samt að það komi ekki frá Sjálfstæðisflokknum í þetta sinn heldur kannski frá hv. flutningsmanni þessa frumvarps, ef ég leyfi mér að giska. Annað mál er vímuefnamál. Ég fullyrði bara hér og nú að enginn sitjandi flokkur á þingi og enginn annar í dágóðan tíma, ef nokkurn tímann, hefur sýnt jafn mikið frjálslyndi gagnvart því og Píratar - og við fáum skammir fyrir að segja: Hættum að refsa vímuefnaneytendum. Sjálfstæðisflokkurinn myndi eflaust fara út í að segja: Förum að selja eitthvað úti í búð. Förum að selja eitthvað, fjárfesta í einhverju, setja peninga í eitthvað. En frelsið skiptir ekki bara fyrirtæki máli, hv. þm. Brynjar Níelsson. Einstaklingsfrelsi snýst um einstaklingana sjálfa, frelsi einstaklinga t.d. til að vera í friði fyrir ofsóknum yfirvalda vegna þess að þeir kjósa að setja í eigin skrokk eitthvert efni sem samfélagið er búið að segja að megi ekki, frelsi einstaklingsins til að velja sér sitt eigið nafn eða frelsi einstaklingsins til að mega brugga áfengi heima hjá sér til einkanota, eins og t.d. sá sem hér stendur hefur lagt fram, ekki Sjálfstæðisflokkurinn. Sjálfstæðisflokkurinn er uppteknari af viðskiptafrelsi en einstaklingsfrelsi. Svo lengi sem honum tekst að uppnefna aðra flokka vinstri er hann sáttur við sinn hlut í málefnum frelsis einstaklingsins. Og í því liggur tvískinnungurinn. Hvað varðar höfundarétt hafa Píratar verið þeir sem vilja leyfa meira og banna minna. Hvað varðar guðlast vilja Píratar leyfa meira og banna minna. Það var þingmaður Sjálfstæðisflokksins sem greiddi atkvæði gegn því frumvarpi, ekki það að ég ætli að kenna hv. þm. Brynjari Níelssyni um gjörðir þess annars ágæta þingmanns. Um þjóðsönginn? Leyfa meira, banna minna, til þess að efla íslenska menningu og til þess að nota þjóðsönginn meira. Hvað varðar hatursorðræðugreinina í almennum hegningarlögum er það sá sem hér stendur sem hefur gagnrýnt að hún gangi of langt og takmarki of mikið sem sé hættulegt fyrir minnihlutahópana sem þessari grein er ætlað að vernda. Hvað varðar Ríkisútvarpið hef ég ekki staðið fyrir því að fólk sé neytt til að hlusta á það. Mér finnst umræða um Ríkisútvarpið eiga að eiga sér hér stað í kjölfar máls sem ég hvet hv. þingmann til að leggja fram þannig að við getum rætt það í þaula. Mér finnst alveg sjálfsagt að endurskoða hlutverk Ríkisútvarpsins. Tímarnir breytast og tæknin breytist. Mér finnst það algjörlega sjálfsagt. Ég hef algjöra ímugust á nefskatti og finnst að hann ætti að vera ólöglegur samkvæmt stjórnarskrá, bara sem skattform yfir höfuð ef út í það er farið. Hv. þingmaður gerir mér og öðrum þingmönnum upp skoðanir sem við höfum ekki og gefur sér fyrir fram að bara vegna þess að ritstjóra Morgunblaðsins hefur tekist að uppnefna okkur vinstri hljótum við að vera á móti öllu því frelsi sem hv. þingmaður er annars hlynntur, bara ekki þegar það varðar þetta mál, ekki þegar það varðar einstaklinginn.
Forseti minnir þingmenn á það að hér ræðum við frumvarp um mannanöfn.
Hæstv. forseti. Það var full þörf á að benda á hvað við værum að ræða um. Af því að hv. þingmanni er svo mikið niðri fyrir að svara mér og er kominn út í allt annað get ég svo sem alveg farið að ræða einstaklingsfrelsi og annað frelsi, vinstri og hægri. Auðvitað er vinstri svakalegt orð. Það er komið til vegna þess að vinstri menn voru áður sósíalistar og sósíalisminn hefur náttúrlega verið hættulegur og er hættulegur, jafn hættulegur núna og áður. Ég get líka sagt að einstaklingsfrelsið er mikilvægt og viðskiptafrelsið líka. Það hefur auðvitað enginn annar flokkur en Sjálfstæðisflokkurinn barist almennilega fyrir þessum frelsismálum. Ég veit að hv. þingmanni og mörgum Pírötum er mjög misboðið þegar maður tengir þá við vinstrið en samt hef ég tekið eftir því að þeir sem hafa kvarnast úr þessum Pírataflokki eru allir í Sósíalistaflokknum í dag ef það er eitthvað að marka netið. Ég held að meginhugmyndafræði Pírata sé til vinstri og það er ekki góð þróun. En vissulega eru til mörg og hafa verið hér mörg frjálslyndismál hjá einstaka Pírötum. Ég tek fram að þegar ég tók dæmi áðan í umræðunni um menn sem væru á móti hinu og þessu var ég ekki að tala sérstaklega um hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson, heldur sagði bara að margir menn sem væru fylgjandi þessu hefðu verið á móti þessum málum. Af því að hv. þingmaður talaði um vímuefnaneyslu og refsingar vímuefnaneytenda var ég byrjaður að berjast gegn því áður en hv. þingmaður fæddist, bara svo það sé ljóst. Það er allt til á prenti. Hafi hann verið fæddur var hann mjög ungur.
Virðulegi forseti. Það var ekki ég sem byrjaði að tala um önnur mál hérna, það var hv. þingmaður þegar hann fór út í þá orðræðu að benda á hræsnina eða tvískinnunginn í orðum annarra og fór um víðan völl við að tala um önnur mál þannig að mér fannst nauðsynlegt að svara því sem og ég gerði. Þetta mál snýst vissulega um frelsi og ef við ætlum að fara út í eitthvert flokkamont finnst mér allt í lagi að við tölum bara um frelsi. Þá skulum við bara gera það. En ég tel mig alveg fyllilega vel vopnaðan í þeirri orðræðu og tel mig ekki þurfa samþykki hv. þm. Brynjars Níelssonar fyrir því að vera frjálslyndur enda þótt honum takist að uppnefna annað fólk vinstri ef hann svo vill. Hv. þingmaður talar hér um sósíalisma. Hvers vegna er sósíalisminn svo hræðilegur? Er það vegna þess að það er áfengi í búðum undir sósíalisma? Nei, það er vegna þess að sósíalisminn, eins og hann birtist í Rússlandi á sínum tíma og í Kína í dag og í Norður-Kóreu, Kúbu og hvaðeina takmarkar frelsi fólks. Grundvallarmisskilningurinn hjá hv. þingmanni og fleirum er hins vegar sá að ekki sé hægt að vera frjálslyndur og vinstri. Sá grundvallarmisskilningur er til kominn af því að líta alltaf á frelsið í einhverjum fjármálalegum skilningi, það er alltaf spurning um skatta, einkavæðingu, hvort ríkið selji eitthvað eða ekki. En þegar kemur að einstaklingsfrelsinu eins og, fjárinn hafi það, virðulegi forseti, hvað við megum heita skiptir allt í einu það frelsi engu máli. Ég er ekkert að segja að hv. þingmaður sé ófrjálslyndur í öllum þessum hinum málefnum sem hann nefndi, ég bendi bara á að ef hann vill tala um tvískinnung skal hann passa á hverju hann heldur og úr hvaða húsi hann kastar.
Hæstv. forseti. Sitt sýnist hverjum um tvískinnunginn. Ég ætla ekkert að fara að þræta meira um það. En af hverju er sósíalismi hættulegur? [[Gripið fram í: Hann er það ekki.]]Jú. Í honum er innbyggð forræðishyggja. Einstaklingurinn skiptir ekki máli. [[Gripið fram í.]]Þú verður bara að lesa þér betur til í fræðunum.
Nota rétt ávarpsorð.
Hv. þingmaður. Það er bara þannig. Það er allt í lagi að hafa þá skoðun að hann sé góður og gegn, og góður fyrir samfélagið. Það er allt í lagi. Það verður hins vegar ekki þannig að menn sem taldir eru til vinstri geti ekki haft einhverja skoðun á frelsi í einhverjum einstökum atriðum. Ég er bara að tala um að við verðum að vera svolítið samkvæm okkur sjálfum og ekki bara velja úr. Menn geta sagt: Ókei, þú ert að gera það sjálfur, þú ert að tala um frelsi þarna og þarna en svo ertu á móti þessu frelsi með mannanöfnin. Þegar ég er að tala um frelsi einstaklingsins er það ekki takmarkalaust. Ég hef aldrei haldið því fram að það ætti að vera það. Ef það væri það værum við ekki með allt þetta kerfi. Þá værum við bara alveg frjáls, það væri frjálst hvar við byggðum, hvernig húsið væri, hvaða starfsemi við hefðum o.s.frv. Ég er ekkert að tala um slíkt frelsi. Þess vegna er ég ekki að tala um að það þurfi að vera fullt frelsi með alls konar mannanöfn og hvers konar háttsemi í því. Ég get samt verið einstaklingshyggjumaður, frelsismaður og frjálslyndur. Það sem mér fannst bara svo skrýtið er að sumum hér sem hafa talað gegn því að ég fái að kaupa áfengi í búð af öðrum en ríkisstarfsmanni skuli vera svo umhugað um frelsi í mannanöfnum og þá megi maður bara hafa hvaða nafn sem er. [[Forseti hringir.]]Það er það sem ég skil ekki.
Virðulegi forseti. Ég er ekkert á því að það eigi einungis að selja áfengi í ríkisverslun en ég get engu að síður svarað spurningu hv. þingmanns um það hvers vegna fólk geti aðhyllst þetta frumvarp en samt viljað hafa ríkisstarfsmann í að selja áfengi. Það er vegna þess að það er hægt að færa rök fyrir því að sala áfengis komi einhverjum öðrum við en neytandanum. Það er ekki hægt að færa rök fyrir því að nafn sem maður sjálfur ber sem einstaklingur komi neinum öðrum við. Það kemur engum öðrum við.
Þú ákveður ekki nafn í upphafi.
Hv. þingmaður segir að maður ákveði ekki nafnið í upphafi, þ.e. hv. þingmaður nefnir punktinn um börn sem hefur verið farið hér yfir. Það tilheyrir barnaverndarlögum. Það er jafnvel hægt, nú hugsa ég svolítið upphátt, að setja klausu í þessi lög þar sem er sagt að ef þjóðskrá sjái tilefni til að bera eitthvert nafn undir Barnaverndarstofu eða einhverjar barnaverndarnefndir verði það bara gert. Gott og vel, ætti það þá ekki að laga það vandamál? Eins og ég nefndi í ræðu minni áðan, sem ég hvet hv. þingmann til að hlusta á þegar hann hefur næði til, koma þessi lög börnum ekkert við. Þau voru ekki sett til að vernda börn, ekkert þeirra ákvæða sem eru í lögunum fjallar um að vernda börn. Þetta eina ákvæði um að nafn skuli ekki vera nafnbera til ama varðar alla og gildir um alla einstaklinga, [[Gripið fram í.]]líka áttrætt fólk sem ætti að vera komið með á hreint hvað það vill kalla sig og ætti líka að vera komið með það á hreint í sínu lífi hvað kemur öðrum við og hvað ekki. Þetta ætti að svara spurningu hv. þingmanns. Það sem mér finnst skrýtið er að hv. þingmaður fer að tala um hvernig aðrir séu á móti frelsi annars staðar þegar hv. þingmaður stærir sig sjálfur síðan sig af því, með réttu, að aðhyllast aukið frjálslyndi í ýmsum málaflokkum, svo sem vímuefnamálum, nokkuð sem ég tel honum til tekna, eða í tjáningarfrelsismálum, sem ég tel hv. þingmanni líka til tekna. Svo hérna er hann á móti þessu máli en sér tvískinnunginn hjá öðrum. [[Gripið fram í.]]Hvers vegna skyldi það vera? Kannski bara vegna þess að hv. þingmanni leiðist eins og hann sagði.
Virðulegur forseti. Mig langar að þakka kærlega fyrir mjög góða umræðu um þetta mikilvæga mál. Það var sérstaklega áhugavert að hlusta á ræður tveggja hv. þingmanna, Helga Hrafns Gunnarssonar og Guðmundar Andra Thorssonar, og voru það eiginlega talsvert betri ræður til stuðnings þessu máli en framsöguræða mín. Ég þakka þeim kærlega fyrir innleggið og stuðninginn í þessu máli. Til þess að ramma umræðuna af að lokum finnst mér þetta einmitt vera eindregið frelsismál gegn forræðishyggju sem hefur birst ágætlega í umræðunum, að treysta fólki til að velja sjálfu sér eða börnum sínum nafn. Þetta er ekki flókið. Við eigum fyllilega að geta gert það. Það er ekkert sem ekki ætti þá að vera vernd fyrir í núgildandi barnaverndarlögum sem mun þá vera hægt að grípa til ef nafngift er með slíkum eindæmum að það teldist barninu beinlínis til skaða. Í öðru lagi hefur gjarnan verið vísað til málhefðarinnar eða nafnahefðarinnar okkar. Það er ágætt að hafa í huga að hún myndaðist hér algerlega ólögvarin í aldanna rás. Það var ekki fyrr en eftir að við ákváðum að reyna að frysta stöðuna hér á næstliðinni öld sem engu má breyta. Hér eftir má þessi hefð ekki þróast áfram í meðförum þjóðarinnar eins og hún vill hafa hana á hverjum tíma. Það er einmitt það sem er það skemmtilega við hefðir, þær eru venjubundnar, þær eru bundnar því sem hefur þróast og mótast og breyst frá einum tíma til annars. Hefðir eru ekki óbreytanlegar frekar en annað og þurfa ekki sérstaka lögvörn sem slíkar. Það er áhugavert að blanda síðan þessari umræðu saman við önnur frelsismál eins og frelsi til að selja áfengi annars staðar en í verslunum ríkisins, eða frelsi á fjölmiðlamarkaði eins og hv. þm. Brynjar Níelsson vísaði til. Og þar sem hann er búinn að stimpla sig hér inn í andsvar er ágætt að fara aðeins nánar út í þá umræðu. Boðberar frelsisins í þeim efnum, Sjálfstæðisflokkurinn, hafa haldið á þessum málaflokki um áratugaskeið og engu breytt, hvorki varðandi Ríkisútvarpið né Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, nema að hún gengur undir nafninu Vínbúðin í dag. Að öðru leyti er ríkiseinokunin óbreytt og hin sama. Auðvitað má segja að það séu frelsismál eins og breytingar á mannanafnalögum. Ég skil hins vegar ekki hvernig þar fer saman íhaldssemi í mannanöfnunum en frelsisástin þegar kemur að áfenginu eða Ríkisútvarpinu ef því er að skipta. Í einföldu máli: Lög um mannanöfn eru löngu úr sér gengin. Það er engin ástæða og engin sérstök knýjandi þörf, ekki almannaheill sem í hlut á, að ríkið hafi vit fyrir einstaklingum, hvorki um eigin nafngift, lengd nafns eins og hefur verið nefnt hér, fjölda nafna eða hvernig nafngift er háttað að öðru leyti. Ég hlakka til að sjá hvernig þessu máli vindur fram í meðförum þingsins í vetur en ég er alla vega bjartsýnn eftir umræðurnar hér í þingsal á að nú ætti þetta loks að geta náð fram að ganga.
Hæstv. forseti. Mönnum hefur orðið svolítið tíðrætt um það, og hv. þm. Þorsteini Víglundssyni líka, að við eigum að treysta fólki. Ég er alveg á því að almennt eigi að treysta fólki. En ég vil aðallega treysta því fyrir sjálfu sér, ekki fyrir hönd annarra. Við vitum það alveg að aðrir ákveða nöfnin fyrir okkur en við sjálf, þó að við getum breytt þeim síðar. Fyrst menn tala um traust og finnst lítil hætta í þessu vil ég geta þess að ég fékk send frá góðum manni síðustu nöfnin sem mannanafnanefnd hafnaði. Það eru nöfnin: Satan, Danske, Clinton og síðast en ekki síst Pírati. Þetta voru nöfnin sem verið var að hafna, bara núna. Við vitum alveg hvert þetta er að fara. Við vitum alveg hvað getur gerst. Við vitum alveg vandamálin sem menn munu glíma við. Þegar menn hætta að glíma við mannanafnanefnd glíma þeir við barnaverndaryfirvöld. Þá byrjar stríðið þar. Við færum stríðið aðeins til. Við erum ekki að leysa neinn vanda með þessu. Mér finnst þetta ekkert hafa með frelsi að gera. Við erum að hlaupa eftir einhverjum dyntum og reyna að kalla okkur frjálslynd á þeirri vegferð. Það er það sem mér sýnist verið að gera. Og ef við hefðum raunverulegan áhuga á frjálslyndi snerist það um það að ég fengi að ráða svolítið meira yfir sjálfum mér, ekki að fá að ráða meira yfir öðrum eins og þarna er verið að gera. Það er verið að gefa mönnum meira frelsi til að ráða yfir öðrum. En þegar kemur að því að við fáum að ráða yfir okkur sjálfum kemur hik á svo marga hér í þessum sal. Við ættum að huga að því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að við hv. þingmaður séum bara alveg sammála, það mætti gjarnan veita fólki meira frelsi til að ráða yfir sjálfu sér. Og sú breyting sem hér er lögð fram veitir fólki einmitt umtalsvert meiri rétt til að ráða yfir sjálfu sér, m.a. að afnema þessa furðulegu reglu um að maður megi einungis breyta nafninu sínu einu sinni - maður á eitt skot í þeirri byssu og ef maður hefur einhvern tíma afmáð millinafn má ekkert eiga frekar við nafnið þar eftir. Við höfum séð margar kómískar uppákomur í fjölskyldum. Jafnvel eftir að lögunum var breytt og fjölskyldum leyft að endurreisa erlend ættarnöfn gat fjölskyldumeðlimur sem hafði afmáð millinafn einhvern tímann ekki verið með í þeirri púllíu því að hann var búinn með sitt tækifæri. Vissulega veitir þessi breyting fólki aukið frelsi til að ráða yfir sjálfu sér, ráða eigin nöfnum. Það er alveg rétt að hér er líka farið með rétt foreldra til að ráða nöfnum barna sinna. Við treystum þeim sömu foreldrum til margvíslegra annarra ákvarðana fyrir hönd ólögráða barna sinna þar til börnin eru komin til vits og ára eða hafa lögum samkvæmt öðlast forræði yfir eigin málum. Við erum með, held ég, alveg fullnægjandi varnarlínu í barnalögum og þá barnaverndarmálum til þess að grípa inn í ef um grófa vanrækslu er að ræða eða ef foreldrar taka ákvarðanir sem eru börnunum beinlínis til ama eða miska. Ég held að það eigi alveg jafn vel við í ákvörðun um nafn og aðrar þær ákvarðanir sem foreldrar taka eða taka ekki í málefnum barna sinna. Ég held að það sé ekki neitt til að hafa miklar áhyggjur af.
Hæstv. forseti. Ég heyri nú á hv. þm. Þorsteini Víglundssyni að hann áttar sig á því að það er kannski einhverjum vandkvæðum bundið að stökkva í svona mikið frelsi. Þess vegna held ég að það sé rétt að fara betur yfir þetta. Ég er nú þannig maður að mér finnst oft gott að stíga styttri skref en taka risastökk þegar við erum að breyta svona hlutum. Ég velti því fyrir mér hvort það sé ekki til athugunar að snikka þetta eitthvað til og fara betur yfir þetta í staðinn fyrir að rjúka í þetta frelsi sem mun, eins og ég sagði í aðalræðu minni, skapa ýmis vandamál. Ég held að menn séu ekki búnir að hugsa til enda öll vandamálin sem kunna að fylgja þessari gerbreytingu sem sumir kalla frelsi. Er ekki bara í lagi að stíga smærri skref eins og ég hef lagt til með RÚV og áfengið? Þá er þetta miklu minna mál. Þá verður fólk ekki fyrir svona miklu sjokki. Hugsið ykkur sjokkið ef ÁTVR væri allt í einu ekki til. En ef við byrjuðum á því að leyfa öðrum að reka verslun við hliðina á ÁTVR. Eftir 20 ár segjum við kannski: Ef þessi verslun getur verið við hliðina á Bónus, af hverju má þetta ekki bara alveg eins vera inni í Bónus? Þá allt í einu finnst mönnum það kannski ekki stórt skref að fara bara með þetta inn í matvörubúðina.
Virðulegur forseti. Nú gengur þetta mál til allsherjar- og menntamálanefndar sem hefur þar af leiðandi forræði yfir því hversu mikið verður unnið með það, breytt eða ekki, eins og það stendur hér í 1. umr. Fari svo að nefndin klári þetta mál lítið breytt og þingmaður verður í alvarlegu áfalli skal ég aðstoða hann í áfallahjálpinni ásamt þá mögulega þeim embættismönnum sem þurfa að glíma við það að stafafjöldi í nafni sé orðinn ótakmarkaður og jafnvel þurfi að endurforrita skrár þjóðskrár eða að kyn séu orðin fleiri en tvö hjá Hagstofunni, hin ómældu vandræði sem því gætu fylgt að tölfræðin sé ekki lengur bara bundin við tvennt. [[Gripið fram í.]] Við hv. þingmaður bíðum sjálfsagt báðir spenntir eftir því hversu stórstígar þessar breytingar verða.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um erfðafjárskatt á þskj. 10. Auk þess er hér stendur eru flutningsmenn hv. þingmenn Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Birgir Ármannsson, Bryndís Haraldsdóttir, Brynjar Níelsson, Haraldur Benediktsson, Jón Gunnarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Páll Magnússon og Vilhjálmur Árnason. Eins og segir í greinargerð er markmið þessa frumvarps að við greiðslu á erfðafjárskatti verði tekið tillit til þess hvert er verðmæti eigna dánarbús. Í fyrsta lagi er lagt til að erfðafjárskatturinn verði þrepaskiptur, annars vegar 5% af fyrstu 75 millj. kr. af skattstofni dánarbús og hins vegar 10% af skattstofni búsins yfir 75 millj. kr. Í öðru lagi er lagt til að fjárhæðarmörk skattþrepanna taki árlegum breytingum miðað við vísitölu neysluverðs. Erfðafjárskattur er eitt dæmi um skattlagningu við yfirfærslu eigna milli aðila. Önnur dæmi um slíka skattlagningu eru þinglýsingargjöld og stimpilgjöld. Þessi tegund skatta felur í sér að skattskylda skapast við aðilaskipti að eignarréttindum, en þá er um að ræða tekju- eða eignaaukningu hjá móttakanda, þ.e. erfingja í tilviki erfðafjárskattsins. Erfðafjárskatturinn er því skattur sem kemur til viðbótar tekjuskatti. Við álagningu erfðafjárskatts er nauðsynlegt að hafa í huga að um er að ræða skatt á tilfærslu fjármagns og verðmæta á milli kynslóða. Verðmætin sem mynda skattstofn erfðafjárskattsins hafa verið skattlögð áður, m.a. í formi tekjuskatta, fjármagnstekjuskatta og eignarskatta. Vegna þessa felur erfðafjárskatturinn í sér tvísköttun. Með lögum um erfðafjárskatt, nr. 14/2004, var ákveðið að erfðafjárskatturinn skyldi vera 5% óháð skyldleika við arfleifanda að öðru leyti en því að maki eða sambúðarmaki er undanþeginn skattinum. Skatturinn var hins vegar hækkaður í 10% með lögum um ráðstafanir í ríkisfjármálum, nr. 164/2010. Hækkunin var hluti af umfangsmiklum aðgerðum til að afla ríkissjóði viðbótartekna í ljósi sérstakra og erfiðra aðstæðna í ríkisfjármálum. Frá þeim tíma hefur erfðafjárskatturinn verið óbreyttur, þ.e. 10%, þrátt fyrir að hagur ríkissjóðs hafi vænkast, svo ég taki nú ekki dýpra í árinni, enda efnahagsástandið gjörbreytt. Í þessu frumvarpi er eins og áður segir lagt til að skattprósenta erfðafjárskattsins verði lækkuð að hluta með því að innleiða þrepaskiptingu þannig að þrepin verði tvö, 5% og 10%. Lægra skatthlutfallið gildi um verðmæti undir 75 milljónum og efra skattþrepið um fjárhæðir þar yfir. Með breytingunni er tekið skref í þá átt að færa álagninguna til þess sem hún var fyrir þau efnahagslegu áföll sem fylgdu í kjölfarið á falli viðskiptabankanna. Verði frumvarpið að lögum má gera ráð fyrir að það hafi töluverð á tekjur ríkisins til lækkunar. Samkvæmt fjárlögum fyrir árið 2018 er gert ráð fyrir að erfðafjárskatturinn skili í heild u.þ.b. 4,4 milljarða kr. tekjum á árinu. Frú forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Mig langaði til að forvitnast aðeins um það hvað átt sé við með því í greinargerð og því sem kom fram í ræðu hv. þingmanns að erfðafjárskatturinn sé skattur sem komi til viðbótar tekjuskatti. Þegar ég las þetta fyrst hugsaði ég með mér: Þarf maður að borga tekjuskatt plús erfðafjárskatt? Ég skoðaði þetta aðeins og fann það merkilegt nokk í lögum um tekjuskatt, 28. gr., þar sem ég sé ekki betur en að arftaka teljist ekki til tekna enda hafi erfðafjárskattur verið greiddur. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað sé átt við þarna vegna þess að ég er sennilega að misskilja þetta eitthvað. [[Gripið fram í: Já.]] Í öðru langaði mig að spyrja hv. þingmann, í ljósi þess að þarna sé um tvísköttun að ræða samkvæmt greinargerðinni, hvers vegna hv. þingmaður leggi þá ekki til að skatturinn verði lagður niður, sem mér þætti eðlilegt ef um tvísköttun væri að ræða. En ég er reyndar líka með spurningu um það hvernig þetta sé tvísköttun. Ég kem að því í seinna andsvari.
Frú forseti. Þetta er alveg réttmæt athugasemd. Setningin sem hv. þingmaður er að vitna til, „til viðbótar tekjuskatti“, er villandi og skrifast á þann sem hér stendur. Það sem ég á hins vegar við og það sem stendur í greinargerðinni varðandi tvísköttun er að það er alveg ljóst að þær eignir sem um er að ræða, og eru að færast á milli kynslóða, eru eignir sem búið er að greiða af skatta og gjöld allan þann tíma sem þær hafa verið til, hvort heldur það er tekjuskattur þegar viðkomandi var að vinna sér inn tekjur, eignarskattar, fjármagnstekjuskattar o.s.frv. Í sjálfu sér er þannig búið að greiða skatta og við getum farið út í dýpri umræðu um að hér er auðvitað tvísköttun í gangi á fleiri sviðum. En ég hygg að það deili enginn um það að erfðafjárskatturinn feli í sér tvísköttun. [[Forseti hringir.]]Spurningin er bara: Er það óeðlilegt? Er það ranglátt? Já, það finnst mér, en ég [[Forseti hringir.]]reyni hér hins vegar að koma til móts við þá sem telja að eðlilegt sé að skattleggja eignaskipti milli kynslóða með einhverjum hætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þá langar mig að fara inn á tvísköttunina. Nú veit ég hreinlega ekki hvort tvísköttun sé hugtak sem er formlega skilgreint af einhverjum fræðimönnum, en ég fór að velta þessu svolítið fyrir mér og ég get sjálfur ekki séð þetta sem tvísköttun nema tvísköttun sé normið, það sé í raun og veru meira og minna allt tvískattað, vegna þess að auðvitað koma peningar yfirleitt einhvers staðar annars staðar frá í keðjunni, þeir fara á milli stofnana og fólks og víða á leiðinni er tekinn virðisaukaskattur eða tekjuskattur eða einhvers konar skattur. Þótt einhver skattur hafi verið borgaður af upphæðinni fyrr get ég ekki séð það endilega sem tvísköttun, vegna þess að þá sé ég ekki betur en að peningar séu almennt tvískattaðir og margskattaðir reyndar. Þá finnst mér hugtakið frekar þýðingarlaust. Ég get hins vegar séð tvísköttun í því að ef maður greiðir inn í lífeyrissjóð og af því er tekinn tekjuskattur og sömuleiðis þegar maður tekur út. Það skil ég sem tvísköttun. Ég myndi kannski kalla það tvísköttun með söluskattinn eins og var, þegar á hverju þrepi sölunnar [[Forseti hringir.]]væri tekinn aftur söluskattur, ólíkt virðisaukaskattskerfinu. En mér finnst seilst svolítið langt að kalla þetta tvísköttun. Ef það er til [[Forseti hringir.]]einhver formleg skilgreining á því er ég allur eitt eyra.
Frú forseti. Það kann að vera að ég og hv. þingmaður skiljum ekki orðið tvísköttun með sama hætti. Við skulum þá bara efna til þeirrar umræðu, að vísu sakna ég þess að hv. þingmaður er búinn að yfirgefa okkur í efnahags- og viðskiptanefnd. Það hefði verið gaman að eiga orðastað um þetta og velta fyrir sér hvað er tvísköttun. En það er hins vegar alveg kórrétt sem hv. þingmaður vekur hér athygli á, að tvísköttun viðgengst víða í samfélaginu. Þegar einstaklingur tekur t.d. þá ákvörðun að koma sér upp íbúð er auðvitað íbúðin skattlögð, maður er að borga virðisaukaskatt og alls konar skatta og gjöld, síðan þegar maður gefur íbúðina upp til skatts og leigir hana út [[Forseti hringir.]]er maður farinn að borga fjármagnstekjuskatt ofan á verðmæti íbúðarinnar sem er að stórum hluta [[Forseti hringir.]]með innbyggðri skattlagningu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að bjóða hv. flutningsmenn velkomna í hóp marxista sem hafa hér uppgötvað hvernig hægt er að nota þrepaskipt skattkerfi til að auka jöfnuð í samfélaginu. Og þótt ég hafi kannski ekki umboð til þess vil ég líka bjóða þá velkomna í hóp heiðurspírata fyrir að hafa áttað sig á því að tölvukerfi ríkisskattstjóra fer ekki yfir um þótt búið sé til það sem oft er kallað flókið skattkerfi með ólíkum skattprósentum. Það eina sem ég myndi kannski setja út á þetta mál væri að ekki séu fleiri þrep. Mig langaði umfram allt að spyrja hv. þingmann hvaðan þessi upphæð er fengin. 75 milljónir hljóma nú dálítið mikið fyrir meðaleinstakling að skilja eftir sig við andlát. [[Forseti hringir.]]Gæti þingmaðurinn varpað ljósi á tilurð þeirrar upphæðar?
Frú forseti. Fyrst að fjárhæðarmörkunum. Þegar ég var að vinna að undirbúningi þessa frumvarps hér á vormánuðum aflaði ég mér upplýsinga um það hvert væri meðalverð á íbúðarhæð hér í Reykjavík, ekki í miðbænum, heldur í úthverfum. Það er í kringum 70–80 milljónir. Það er auðvitað þannig, sem betur fer, að meðalfólk hér á Íslandi, launafólk, nær kannski yfir langa starfsævi að byggja sig upp þannig að það skilji eftir sig eignir upp á 70–80 milljónir. Auðvitað eru dæmi um miklu meiri eignir. En ég er bara að ná utan um venjulegt fólk. Varðandi þrepaskipt skattkerfi að öðru leyti hef ég talað fyrir því og bent á að það eigi að taka [[Forseti hringir.]]upp flata skattprósentu í tekjuskattskerfi en stiglækkandi [[Forseti hringir.]]persónuafslátt sem þýðir að skattþrepin verða jafn mörg og skattgreiðendurnir. [[Forseti hringir.]]Ég hef greinilega meiri trú á ríkisskattstjóra en hv. þingmaður.
Virðulegi forseti. Það er alltaf spurning hvaða aðferð maður beitir til að velja upphafspunkt í svona máli. Ég aflaði mér upplýsinga í svari frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem birtist hér í vor þar sem kemur fram að efstu 5% landsmanna, ríkustu 5%, eiga að meðaltali 127 milljónir í hreinni eign. Efsta prósentið á 281 milljón að meðaltali og efsta 0,1% tæpan milljarð hver. Mætti ekki taka þessa hugmynd þingmannsins um þrepaskipt skattkerfi skrefinu lengra og búa til nokkrar hraustlegar prósentur til að ná þeim sem eiga langmest í samfélaginu á sama tíma og við erum að hlífa þeim sem ná að nurla saman fyrir þessari hræódýru úthverfaíbúð sem þingmaðurinn gróf upp á vordögum?
Hérna kemur auðvitað að því að hér er grundvallarágreiningur, og kemur ekki á óvart, á milli mín og hv. þingmanns. Ég er í hjarta mínu á móti því að erfðafjárskattur sé lagður á. Það er vegna þess að ég tel búið að greiða skatta og gjöld og að þeir sem erfa þessar eignir muni halda áfram að greiða þau. Þeir sleppa ekkert undan þeim sköttum og gjöldum sem lögð eru á eignir, fjármagnstekjur og annað, til framtíðar. En hv. þingmaður talar fyrir einhvers konar eignaupptöku. Ég ætla aldrei að fara í þá vegferð með hv. þingmanni. Hann getur verið alveg rólegur yfir að í þann bát mun ég aldrei skrá mig.
Herra forseti. Þingmálið er allrar athygli vert og ber að þakka fyrir að það er lagt fram. Ég hef velt þessu aðeins fyrir mér og mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi velt því fyrir sér að horfa á þetta, þ.e. fyrirkomulag erfðafjárskatta, meira út frá þeim eignum sem færast yfir á hvern arftaka frekar en heildarsummu búsins. Í því samhengi a.m.k. hugnast mér sú aðferðafræði betur og velti því í það minnsta fyrir mér, ég var nú ekki búinn að forma það í mínum huga, hvort hægt væri að búa það í einhvers konar breytingartillögur eða annað frumvarp um erfðafjárskattinn.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Svarið er já. Ég velti þessu mjög fyrir mér. Ég ákvað hins vegar með réttu eða röngu að fara þessa leið vegna þess að það er þá ekki verið að breyta í sjálfu sér neinu öðru en að innleiða lægra þrep. En það er auðvitað alveg sanngjarnt sjónarmið að það sé eðlilegra að miða erfðafjárskattinn ekki út frá búinu heldur út frá því sem kemur í hlut viðkomandi erfingja. Ég held að það hljóti að koma til skoðunar í efnislegri meðferð hér í þinginu, og sérstaklega í efnahags- og viðskiptanefnd, að skoða það sem hv. þingmaður bendir réttilega á og ég þakka honum kærlega fyrir. Ég held að ég geti bara sagt: Í hjarta mínu er ég sammála því að það eru réttlætisrök að fara þá leið sem hv. þingmaður nefnir hér. Mér finnst það einnar messu virði a.m.k. að fara í gegnum það hvað mælir með því. Ég held að það sé meira sem mælir með því en á móti því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið og það að taka undir þessar hugmyndir, að þær séu a.m.k. einnar messu virði eins og hann orðaði það. Síðan má líka nefna, og auðvitað tengist þetta allt, hvort endurskoða þurfi þá upphæð sem er undanskilin, sem ekki tekur erfðafjárskatt, en hún hefur verið óbreytt lengi. Mín almennu viðhorf eru þau að reyna einhvern veginn að búa þannig um hnúta að hlutdeild í - nú ætla ég ekki að nota orðið eðlilegt - einhvers konar meðaldánarbúi verði ekki skattlögð, það sem fellur í hlut hvers arftaka. Eigum við að segja að það sé ekkert óeðlilegt að ætla að það geti verið á bilinu 75–100 milljónir í dánarbúi almennt talað? Arftakar eru kannski þrír, fjórir. Það er ekki andlag mikillar skattlagningar þó [[Forseti hringir.]]að 10 milljónir eða svo falli í hlut hvers erfingja og þá er kannski ekki sérstök ástæða til að skattleggja það af hálfu ríkisins.
Ég held að þetta sé alveg kórrétt, frú forseti, sem hv. þingmaður bendir á. Ég hygg líka að rétt sé að huga að frítekjumarkinu sem er núna 1,5 milljónir, hvort hækka eigi það og þá verulega, sem er þá í raun þriðja þrepið. Allt kemur þetta til greina. Á síðasta þingi hafði hv. þm. Teitur Björn Einarsson frumkvæði að því að leggja fram frumvarp um að við fyrirframgreiðslu arfs væri hægt að nýta þetta frítekjumark. Það má velta því fyrir sér hvort við þurfum ekki að hugleiða það. Ég á von á því að hv. þingmaður muni leggja það frumvarp aftur fram og þá er hægt að fara í gegnum þessi mál [[Forseti hringir.]]með samræmdum hætti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ábendingarnar.
Frú forseti. Ég ætlaði að beina þeirri fyrirspurn til flutningsmanns þessa frumvarps hvort það hefði ekki verið kostnaðargreint hvað þessi lækkun kæmi til með að kosta ríkissjóð í minnkandi tekjum af erfðafjárskatti, sem hann upplýsti okkur um að væru á þessu ári 4,4 milljarðar, hvort það hefði ekki verið greint eða hvort hann gerði sér enga hugmynd um það hversu mikið þessi fjárhæð myndi lækka af völdum þessara lagabreytinga sem hann ber hér upp. Ég vann nú við það einu sinni að vera í innheimtu á þessum skatti í mörg ár og mér finnst eins og langflest af þeim dánarbúum sem koma til meðferðar séu undir þessari fjárhæð, 75 milljónum. Þau sem eru þar yfir eru þá hugsanlega töluvert langt yfir, yfirleitt.
Frú forseti. Nú er það því miður þannig að möguleikar óbreytts þingmanns til að gera kostnaðarmat á þeim tillögum sem hann leggur fram eru takmarkaðir. Það er hins vegar alveg ljóst og ég hygg að ég hafi bent á það í framsöguræðu minni að þetta mun hafa töluverð áhrif á tekjur ríkisins. Ég geri ráð fyrir því að það sé a.m.k. helmingur þeirra tekna sem gert er ráð fyrir, þ.e. þær muni lækka um helming. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, samkvæmt mínum upplýsingum er langstærsti hluti þeirra dánarbúa sem koma til skipta undir þessum fjárhæðarmörkum. Það er hins vegar ekki heildarfjárhæðin endilega sem er meiri, stærri búin skila auðvitað [[Forseti hringir.]]mun meiru.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það eru 11 þingmenn Sjálfstæðisflokksins á þessu frumvarpi og ég skil þetta sem svo að þetta sé nokkurs konar lúsahreinsun á þeim sköttum sem voru lagðir á eftir hrun til þess að auka tekjur ríkissjóðs. Ég veit af því að margir þeir sem hafa misst sína nánustu kvarta afskaplega mikið og hafa kvartað yfir þessum skatti þegar hann hækkaði úr 5% í 10%. Þá var hávaði yfir því víða, líka vegna þess að fólk er auðvitað að rembast við að halda í fasteign sem er kannski eina eign búsins. Mér líst ekkert illa á þetta frumvarp, en spyr bara um þennan kostnað. Ég held að ríkissjóður sé að tapa meira en helmingnum.
Frú forseti. Það kemur fram með skýrum hætti í greinargerð þessa frumvarps að þegar erfðafjárskatturinn var hækkaður árið 2010 var sú hækkun hluti af mjög umfangsmiklum aðgerðum til að afla ríkissjóði tekna í ljósi sérstakra og erfiðra aðstæðna. Ef þingmaðurinn vill kalla það lúsahreinsun að láta síðan skatta og gjöld lækka með hliðsjón af betri hag ríkisins er það lúsahreinsun. Menn gátu fært rök fyrir þessari hækkun. Ég vek athygli á því að meira að segja vinstri stjórn taldi ekki rétt að fara upp fyrir 10% með þennan skatt, en tvöfaldaði hann. Nú árar betur hjá ríkissjóði. Þá finnst mér rétt [[Forseti hringir.]]að þegar ríkissjóður nýtur góðærisins láti hann koma til baka þær [[Forseti hringir.]]álögur sem voru hækkaðar eða lagðar á og voru örugglega færð góð og gild rök fyrir á sínum tíma í ljósi erfiðra aðstæðna.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um erfðafjárskatt sem mér sýnist að hv. almennir þingmenn Sjálfstæðisflokksins allir, a.m.k. fljótt á litið, flytji. Það er margt áhugavert í umræðunni um erfðafjárskatt, hvaða hugmynd það er. Það að erfðafjárskattur sé einhvers konar tvísköttun - mér finnst það í sjálfu sér ekki vera haldbær rök. Við erum með það mjög víða í kerfinu. Virðisaukaskattur er þannig séð endurskattlagning á peningum sem menn eru búnir að vinna sér inn þannig að það eru í sjálfu sér ekki nein rök. Hins vegar er dálítið athyglisvert í sögulegu samhengi að í gegnum aldirnar hafa margir fallið á sveif með erfðafjársköttum. Sennilega er þeirra frægastur John Stuart Mill. Hann lagði einmitt til, eins og hv. þingmaður er að leggja til hér, prógressífan erfðafjárskatt. Hugmyndin var að takmarka erfðir sökum þess að hann taldi að erfingjarnir ættu í raun lítinn rétt á að eignast fúlgur fjár eða miklar eignir sem hugsanlega hefðu byggst upp á árhundruðum áður en viðkomandi hefði fengið eignir afhentar. Mill segir, með leyfi forseta: „Eignir eru aðeins meðöl til að ná tilgangi en ekki tilgangur í sjálfu sér. Rétt eins og öll önnur eignaréttindi getur arfur verið gagnstæður tilgangi mannkynsins alls.“ Það er rétt að hafa í huga að Mill skrifar þetta um miðja 19. öldina, en sjónarmið kunna að hafa breyst síðan þá. Á 21. öld skrifar einmitt franski höfundurinn Thomas Piketty um þetta sama og ræðir það út frá því að það að menn erfi algjörlega óskattlagt háar upphæðir sé í raun hættulegt þeirri samfélagsmynd sem vestræn samfélög hafa byggt upp, þ.e. að smátt og smátt breikki bilið á milli þeirra sem eiga mjög mikið og hinna sem eiga mjög lítið. Þess vegna sé það í sjálfu sér skynsamlegt vegna samfélagsgerðarinnar að skattleggja þetta og nota þá í raun prógressífan erfðafjárskatt til þess að halda aðeins á móti þessari þróun. Ég vildi kasta þessu inn í umræðuna vegna þess að mér finnst það áhugavert að leggja til þennan skatt, þessa þrepaskiptingu. Auðvitað átta ég mig á því að tilgangur frumvarpsins er að bakka út úr núverandi kerfi. Líklega myndi þetta kosta ríkissjóð eitthvað á þriðja milljarð eða þar um bil. Svo er náttúrlega hið skrýtna í þessu að eitt dánarbú upp á 10 milljarða breytir tekjustofninum það árið og það er í raun aldrei hægt að sjá þetta fyrir. Þess vegna er þetta svolítið sérkennilegt gisk, þ.e. tekjur ríkissjóðs af erfðafjárskatti eru að mörgu leyti dálítið sérkennilegt gisk frá ári til árs. Ég tek undir það með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni að kannski væri betra að hafa þrepin fleiri. Ég tek undir það með hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni að kannski væri efni til þess að hækka örlítið hið svokallaða frítekjumark ef við getum talað um það í þessu samhengi. Þar erum við að tala um 1,5 milljónir, að ég held, eða eitthvað svoleiðis fyrir dánarbú. Í stórum fjölskyldum eru það ekki sérstaklega háar upphæðir á hvern og einn. Þess vegna er kannski eðlilegt að hafa frítekjumörkin aðeins hærri. Ég vil líka taka undir þau sjónarmið sem hafa komið hér fram eða a.m.k. velta þeim upp, sjónarmið sem hv. þm. Óli Björn Kárason kom inn á áðan. Það er kannski eðlilegra að nota upphæð vænts arfs einstaklings frekar sem viðmiðið en heildarupphæð í einhverju dánarbúi. Við skulum taka einn einstakling sem erfir heilt dánarbú. Þá er verulegur munur á því hvort hann eða hún ein erfir 50 milljónir eða hvort þær skiptast á milli þriggja eða fjögurra aðila, þess vegna er kannski eðlilegra að miða við það heldur en þetta. Ég hlakka til að eiga orðastað við hv. þm. Óla Björn Kárason í hv. efnahags- og viðskiptanefnd um þetta mál. Ég veit að við munum eiga þar góðar viðræður.
Hæstv. forseti. Erfðafjárskattur er svolítið sérstakt fyrirbæri. Ég var mjög duglegur innheimtumaður ríkissjóðs á erfðafjárskatti fyrir 35 árum. Þá voru reglurnar allt öðruvísi en í dag. Þá þurfti maki að borga erfðafjárskatt. Þetta hefur breyst. Það eru auðvitað alls konar sjónarmið í þessu. Sumir segja: Þetta er bara eignatilfærsla, þetta eru tekjur eins og hverjar aðrar tekjur og á að skattleggjast þannig. Þetta er eignatilfærsla. Öll eignatilfærsla er skattlögð. Það er alveg sjónarmið. Svo er það auðvitað sjónarmið, og það var ástæðan fyrir því að hætt var að skattleggja maka, að þetta séu eignir sem hjón hafi komið sér upp saman þó að eitthvað hafi hugsanlega verið skráð sem hjúskapareign annars þeirra. Það er margt í þessu. Svo er það líka sjónarmið að fjölskyldan, þ.e. skylduerfingjar, eigi ekki að borga erfðafjárskatt, þetta sé hluti af því sem fjölskyldan sem eining kemur sér upp. Þetta eru allt sjónarmið. En ég er á þessu frumvarpi vegna þess að verið er að spóla til baka frá sérstökum aðstæðum sem eru ekki lengur fyrir hendi þegar umræddur skattur var hækkaður. Ég tel að við breyttar aðstæður sé rétt að snúa til baka með þessum hætti, ég tel þetta ágætisfrumvarp. En ég skil alveg öll þessi sjónarmið. Þetta er allt hægt að rökræða betur. Ég hef aldrei nálgast þetta sérstaklega frá því sjónarhorni að við séum að afsala okkur tekjum eða kasta á glæ, ríkissjóður. Ég horfi þannig á þetta að það séu bara þessi sjónarmið sem eigi að gilda, hvers konar eining er fjölskyldan o.s.frv.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni andsvarið. Þetta er í raun mjög áhugaverð umræða, þ.e. að sumu leyti, eins og einhver myndi segja, existensíalísk umræða, hvað á að vera andlag skattheimtu og hvað ekki, hvernig tekjur, ef hægt er að kalla erfðafé tekjur, á að skattleggja og með hvaða hætti. Það er augljóst að íslenskt samfélag hefur einhvern tímann náð samstöðu um að þetta væri ekki alveg eins og aðrar tekjur, það er nokkuð ljóst. Fyrir átta árum er farið úr 5% upp í 10% um leið, ef ég man rétt, og sett er upp þetta lága frítekjumark ef svo má kalla. Það er alveg sjónarmið í þessu. Það sem ég er að hugsa er að ég lít a.m.k. að einhverju leyti á erfðafjárskattinn sem tæki til þess að sporna við gliðnun í samfélaginu, þ.e. gliðnun á milli hinna efnamestu og hinna efnaminnstu. Þess vegna finnst mér mikilvægt að það sé þrep neðst, að menn borgi ekki af mjög lágum upphæðum. Fyrir þá sem fá minnst í þessu skipta þessir peningar kannski mestu máli.
Hæstv. forseti. Það kemur mér svo sem ekkert á óvart að VG-liðar líti á þetta sem tækifæri til eignajöfnunar, til að berjast fyrir alls konar jöfnuði. Ég horfi á þetta allt öðruvísi. Ég geri auðvitað greinarmun á því hvers eðlis þetta er, hver er að erfa, hvernig þetta verður til. Er þetta hluti af fjölskyldueign eða er þetta arfur til óskylds aðila, jafnvel þó að það sé lögerfingi en ekki skylduerfingi? Ég geri greinarmun á þessu öllu og hef miklu meiri tilhneigingu til að líta á það sem beinar tekjur þegar Jón Jónsson úti í bæ fær 10 milljarða í arf. Það er alveg rétt. En ég held að það sé góð niðurstaða í þessu frumvarpi og held að við getum vel við unað. En ég held að það megi alveg útvíkka þessa umræðu og fara betur yfir þennan skatt eins og alla aðra skattstofna ríkissjóðs. Hvað er eðlilegt að gera í því, hvað er réttlátt? Ég vil ekki horfa á þetta sem tæki til þess að koma í veg fyrir að einhver eigi of mikið að mati einhvers eða neitt slíkt. Ég vil láta jafnt yfir menn ganga sem eru í sömu stöðu. Auðvitað geta menn verið í misjafnri stöðu og eðlilegt að menn greiði mismunandi skatt eftir því hver tengslin eru við arfleiðanda. Þess vegna var mikil barátta fyrir því á sínum tíma að koma í veg fyrir að maki greiddi erfðafjárskatt. Það var í raun og veru bara verið að skattleggja makann sjálfan.
Herra forseti. Ég þakka enn fyrir andsvarið og ítreka að mér finnst umræðan áhugaverð og vangaveltur hv. þingmanns. Ég get alveg séð rökin fyrir því að skattprósentan eigi að vera mismunandi eftir því hvort um er að ræða 1. stigs erfingja eða 2. eða 3. stigs eða enn lengra aftur, að menn erfi fúlgur fjár án þess í raun að hafa á nokkrum tímapunkti með neinum rétti unnið til þeirra. Ef við rýnum áfram á samfélagsgerðina er talið að ríflega helmingur milljarðamæringa í Evrópu hafi erft auðæfi sín, hafi í raun lítið til þeirra unnið annað en að hafa fæðst inn í efnaða fjölskyldu. Þannig hefur þetta vafalítið verið um langt skeið. En aftur: Ef bilið á milli ríkra og fátækra heldur áfram að breikka og við missum hreinlega tökin á því held ég að erfðafjárskattur sé einmitt eitt ágætt tæki til þess að reyna a.m.k. að halda aðeins á móti.
Herra forseti. Ég er búinn að vera að hlusta á þessa umræðu og lesa í gegnum frumvarpið og fjölmiðlaumfjöllun um það. Ef það er rétt skilið eins og kemur fram í fjölmiðlum mun þetta frumvarp, ef það verður að lögum, lækka um helming erfðafjárskatt af eignum sem eru undir 75 milljónum kr. Menn kinka kolli hérna sem styðja frumvarpið, þannig að það virðist vera … [[Hlátur í þingsal.]]Nú, ég hélt að hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson styddi frumvarpið, ég hlustaði á ræðuna og fannst hann vera svo jákvæður fyrir þessu, vitnaði í John Stuart Mill og fleiri. En hann styður þá ekki frumvarpið. Mig langar til að koma inn í þessa umræðu og vona að hv. flutningsmaður málsins, Óli Björn Kárason, sé að hlusta. Það er búin að vera umræða í heiminum um hvernig sé gott að skattleggja eða rétt að endurskoða skattkerfi heimsins í ljósi þeirra miklu breytinga sem hafa átt sér stað og eru að eiga sér stað nú á 21. öldinni, m.a. vegna upplýsingatæknibyltingarinnar en líka annarra hluta. Það kemur fram í leiðaragrein The Economist, þetta er forsíðumyndin hjá þeim, þetta er í forgrunni eða aðalfókus blaðsins 9. ágúst, að grundvallarskattbreytingar - ég ætla að þýða þetta bara beint, án þess að lesa það á ensku á undan þó að það sé heimilt - geti aukið hagvöxt og gert samfélög sanngjarnari sama hvaða hlutfall af landsframleiðslu ríkið tekur í skattinnheimtu. Sem betur fer eru þær grundvallarreglur skýrar sem hin ríku ríki geta notað til að hanna góð skattkerfi. Þar er tekið fram, ef einhver getur hjálpað hér í salnum, ég þarf að fá þýðinguna á íslensku á „taxes should target rents“, skattar ættu að fókusera á, „target rents“, man einhver hvað það þýðir á íslensku í hagfræðilegu tilliti? Hv. þm. Smári McCarthy veit það og ég ætla að spyrja hann og fá það á hreint. Þrjú atriði eru nefnd, þetta var það fyrsta. Svo er bætt við atriði tvö og það er að viðhalda jákvæðum hvötum, skapa ekki neikvæða hvata og draga úr umsvifum með skattheimtunni. Númer þrjú er að það eigi að vera erfitt að komast undan sköttunum, að þeir sem skattarnir eiga að falla á geti ekki á auðveldan hátt komist undan þeim. Þetta eru þessar þrjár meginreglur. Þess vegna ættu öll ríki, heldur áfram í greininni, að skattleggja bæði eignir og erfðafé meira. Við verðum að taka eftir því að þetta er leiðari The Economist sem er mjög hægri sinnað blað, frjálslynd stefna, sumir myndu segja nýfrjálshyggjuleg, sem þeir eru með, en þeir benda á að ef menn ætla að endurhugsa skattstefnuna séu þetta atriði sem mjög mikilvægt er að horfa til vegna þessara forsendna. Áfram heldur í greininni um þessa skatta, þeir eru óvinsælir en að mestu mjög skilvirkir. Þá vil ég koma inn á skattstefnu Sjálfstæðisflokksins, alla vega í tíð ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar þegar var verið að breyta skattkerfinu og þá var hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson. Þá var talað um að ástæðan fyrir því að verið væri að minnka þrepið á milli efra og neðra virðisaukaskattsþreps væri sú að það væri skilvirkara. Það var verið að afnema undanþágur vegna þess að það gerði skattkerfið skilvirkara. Ég trúi ekki öðru en að Sjálfstæðisflokkurinn vilji áfram hafa sterkan fókus í sinni skattstefnu á að skattarnir séu skilvirkir. Og það sem The Economist bendir hér á er að erfðafjárskattur er mjög skilvirkur skattur, reyndar einn sá skilvirkasti. Það segir áfram í greininni að í heimi þar sem eignir skapa ákveðinn hvalreka sem yfirfærist milli kynslóða séu slíkir skattar líka mjög ákjósanlegir. Þeir nefna að það væri mjög íhaldssamt en jákvætt fyrsta skref í þessa átt, að færa sig í átt til 21. aldar skattheimtu þar sem skattarnir eru skilvirkari, erfiðara að komast undan þeim og viðhalda jákvæðum hvötum, að hætta við lækkanir á erfðafjárskatti. Í þessu frumvarpi er lagt til að lækka erfðafjárskattinn. The Economist leggur annað til. Þeir sem vilja kynna sér þetta geta bara tekið upp blaðið eða farið á netið og fundið þessar tillögur og athugað hvort þeir séu sammála þeim eða ekki. Í þessu frumvarpi er lagt til að lækka erfðafjárskatt, en The Economist, í sinni heildarstefnu um endurskoðun skattheimtunnar á 21. öldinni, leggur til að það eigi að hætta því, snúa til baka með lækkanir á erfðafjárskatti. Þetta er nokkuð sem þeir sem eru áhugasamir um skattheimtu sem er skilvirk og erfitt að komast undan og viðheldur jákvæðum hvötum þurfa að kynna sér. Svo kemur hérna aðeins neðar í greininni um mikilvægan þátt. Ef við ætlum að lækka skatt sem er skilvirkur og erfitt að komast undan, sem erfðafjárskatturinn er, getum við ekki verið að lækka einhverja aðra skatta sem eru ekki jafn skilvirkir? Það þarf að forgangsraða. Hvaða skatta á að lækka? Þetta er sérlega mikilvægt í ljósi 21. aldarinnar þar sem sjálfvirkni starfa er að aukast, við erum með róbóta eða vélmenni eins og t.d. sjálfkeyrandi bíla, þeir eru vélmenni í eðli sínu, eða alls konar algóritma eða forrit sem í dag eru byrjuð að skrifa fjármálafréttir, byrjuð að leita að dómafordæmum o.s.frv. Þessi þróun heldur áfram og fjórða iðnbyltingin mun breyta störfum að því leytinu til að vel launuð störf í dag verða enn betur launuð því að þá þarf þessa eiginleika sem tölvurnar og róbótarnir taka ekki yfir. Og láglaunastörfin staðna eða hverfa. Þá kemur hérna fram að þegar vinnumarkaðurinn heldur áfram að pólaríserast milli þeirra sem hafa há laun og allra hinna þyrfti að skoða tekjuskattinn, hann ætti að vera lágur eða jafnvel negatífur fyrir þá sem lægstu launin hafa. The Economist segir í sinni stefnumótun þegar kemur að endurskoðun á skattkerfi 21. aldarinnar að við eigum einmitt að hækka ef eitthvað er erfðafjárskattinn og við eigum að snúa okkur að því að lækka aðra skatta og þá nefna þeir sérstaklega tekjuskattinn. Mér sýnist að í þessu frumvarpi sé verið að fara algerlega í hina áttina. Ég vona að þetta verði tekið vel fyrir í efnahags- og viðskiptanefnd og þessi sjónarmið rædd því að þetta er hið stóra samtal sem á sér nú stað í heiminum. Það hefur ekki reynst Íslendingum vel þegar við reynum að finna upp hjólið og tökum ekki inn í myndina það sem menn eru að hugsa úti í hinum stóra heimi. Ég trúi ekki öðru en að menn muni taka þessi sjónarmið með í reikninginn og trúi því ekki að Sjálfstæðisflokkurinn eigi eftir að styðja það að það sé verið að lækka skatta sem erfitt er að komast undan, auðvelt er að innheimta og eru skilvirkir í stað þess að lækka aðra skatta sem eru óskilvirkir, enda hefur það verið stefna Sjálfstæðisflokksins að hafa skattana skilvirka.
Virðulegi forseti. Þetta er nú þess konar mál sem ég myndi helst vilja mynda mér skoðun á eftir að það hefur fengið umfjöllun í nefnd, eftir að nefndaráliti hefur verið skilað um það. Ég geri ráð fyrir að þau verði fleiri en eitt í þessu máli þar sem um skattlagningu er að ræða og það hefur tilhneigingu til að pólarísera þingmenn, eðlilega. Ég þekki efnið ekki jafn vel og hv. 8. þm. Suðvest., Jón Þór Ólafsson, verð ég að viðurkenna, en ég er með nokkrar vangaveltur sem mig langar til að henda fram með þeim fyrirvara að það er gert áður en nefndarstörf hafa farið fram. Ég hef svolítið glímt við þessa hugmynd um erfðafjárskatt í víðu samhengi, ekki síst í sambandi við það hvernig við lítum á samfélagið sem ýmist vinstri eða hægri. Sögulega tekur sú spurning mjög mikið til stéttaskiptingar sem fyrirbæris. Ég er ekkert hrifinn af háum sköttum. Mér finnst það ekkert markmið að skattleggja. Ég sé ekki fyrir mér tækifæri hér til að skattleggja eða eitthvað því um líkt. Þvert á móti vil ég frekar nýta þau tæki sem þegar eru til staðar til að skattleggja en að finna upp ný, t.d. hvað varðar gjaldtöku á ferðamenn. Ég átta mig ekki alveg nákvæmlega á því hvers vegna fólki finnst svona ofboðslega mikilvægt að búa til ný gjöld, nýjar tegundir af gjöldum og sköttum, þegar það eru almennir skattar í landinu eins og tekjuskattur, virðisaukaskattur, fjármagnstekjuskattur o.fl. En þegar kemur að erfðafjárskatti sé ég hann í miklu víðara samhengi en sem tekjur ríkissjóðs. Ég sé hann í raun mjög lítið í samhengi við tekjur ríkissjóðs. Ég sé hann miklu frekar í samhengi við fyrirbærið stéttaskiptingu og þá sér í lagi þegar við erum að tala um margar kynslóðir og ofboðslega mikið af peningum. Ég er foreldri. Ég á foreldra. Foreldra minna vegna vona ég að þeir fari á undan mér. Ég er reyndar svo heppinn að eiga líka tvo afa og tvær ömmur þrátt fyrir að vera næstum 38 ára gamall. Ég er mjög heppinn maður hvað þetta varðar. En ég geri alveg ráð fyrir að einn daginn þurfi ég að sjá á eftir einhverjum erfðafjárskatti. Og mér finnst ekkert að því. Það pínir mig ekki neitt. Ég held að aðrir þættir, þegar að því kemur, muni frekar eiga hug minn. En það sem mér finnst svolítið erfitt við þetta mál er að mér finnst sumir sem eru tilteknir í erfðalögum lúta öðrum lögmálum en aðrir, sem dæmi að maki fái einn þriðja af arfi, að maki þurfi að borga erfðafjárskatt, finnst mér pínu skrýtið - nú, hv. þingmaður virðist leiðrétta mig með það að svo sé ekki. Ef svo er ekki er það gott. En hugmyndin finnst mér alla vega slæm ef ég hugsa um það þannig. Að börn borgi erfðafjárskatt finnst mér í fljótu bragði eðlilegt, með þeim fyrirvara að ég hef svolítið gert ráð fyrir að hann væri til staðar, þessi skattur, og hef ekki ímyndað mér veröld án hans, verð ég að segja. En svo velti ég fyrir mér: Ókei, kannski skilur foreldri eftir sig einhverja tugi milljóna í formi fasteigna og kannski einhvern varasjóð sem það hefur byggt upp, kannski 75 milljónir; mér finnst það ekkert absúrd tala fyrir einhvern sem hefur verið duglegur að byggja sér upp eignir yfir ævina og hefur þénað ágætlega. Á heilli starfsævi er hægt að þéna ágætlega ef vel er farið með fé og ef manneskjan er í aðstöðu til að safna því og fara vel með fjármuni sína. En svo hugsa ég kannski um eitthvað eins og 75 milljarða eða bara 7,5 milljarða eða 750 milljónir. Um leið og ég er farinn að hugsa um þessar tölur á einhverjum verulegum skala er ég farinn að sjá beinlínis stéttaskiptingu og þá hugsa ég: Nokkrar kynslóðir? Ókei, allt í lagi. Að erfa foreldri sitt, kannski er foreldrið búið að safna öllum þessum auði vegna þess að foreldrið vildi skilja eitthvað ríkulegt eftir fyrir börnin sín, sem ég skil mætavel og ber alveg virðingu fyrir, að það sé eitthvað sem fólk vilji geta gert og eigi að geta gert. En svo hugsa ég: Hvað um fjórðu kynslóðina? Hvað um barnabarnabarnabörnin sem eru milljarðamæringar vegna þess að einhver einn einstaklingur náði að selja rosalega mikla olíu eða fann upp rafmagnsbílinn eða eitthvað? Ég veit það ekki. Ég hef ekkert á móti því að fólk sé ríkt. Ég segi stundum eins og sumir hægri menn: Ég er ekki á móti ríkidæmi, ég er á móti fátækt. Ástæðan fyrir því að ég tel mig samt til jafnaðarmanna og sósíaldemókrata er að ég tel að of mikill munur fátækra og ríkra leiði af sér valdamisvægi og það er þar sem ég set spurningarmerki og reyndar er bara á móti því. Það er í stuttu máli stéttaskipting. Það að einhver hópur eða einstaklingar séu orðnir svo ofboðslega ríkir, eitthvað sem mér er sama um eitt og sér, að þeir hafa bein völd yfir samfélaginu á einhvern hátt finnst mér ekki í lagi og þess vegna kalla ég mig jafnaðarmann. Það er með öðrum orðum ekki af sanngirnisástæðum, miklu frekar af frelsis-, lýðræðis- og jafnvægisástæðum, sem ég tel mjög mikilvægt að við höfum þetta á hreinu. Ef ég set mig algerlega í spor hægri mannsins í mér finnst mér að fólk eigi að fá að njóta afraksturs erfiðis síns, þegar það búi eitthvað til eigi það að fá að njóta þess. Í því sambandi finnst mér ekkert ofboðslega freistandi að hækka skatta að því marki að það teljist næstum því til eignaupptöku eða eitthvað því um líkt; með þeim fyrirvara að við þurfum skatta til að halda uppi samfélaginu og allt það. En þegar ég hugsa um fjórðu kynslóðina af óheyrilegu ríkidæmi, sem sá einstaklingur lagði ekkert af mörkum til að öðlast, skil ég ekki heldur sanngirnisrökin. Ég skil ekki hvernig það er gott fyrir neinn nema þennan heppna einstakling, sem þekkti sennilega ekki einu sinni manneskjuna sem aflaði auðsins og hvað þá lagði til. Sá einstaklingur sem aflaði auðsins var varla að hugsa til barnabarnabarnabarna sinna. Varla. Eða hvað? Er það? Mér finnst þannig allt í lagi, ég held að mér finnist það hreinlega æskilegt, að auður dvíni með kynslóðunum að einhverju marki. Hvort það sé skattur sem geri það að verkum eða ekki er aukaatriði í mínum huga. Það er bara það eina sem blasir við að það sé notað til tekjujöfnunar almennt, þ.e. þessi gamla hugmynd um að nota skattkerfið beinlínis til að auka jöfnuð. Þetta eru meira vangaveltur. Ég er ekki að segja að gera ætti arf upptækan eða endilega hækka þennan skatt. Þetta eru bara breyturnar sem berjast um í huga mér þegar ég hugsa um þetta mál. En ef ég vík mér aðeins meira efnislega að málinu, þ.e. þeirri hugmynd að lækka þennan 10% skatt niður í 5% þegar um er að ræða skattstofn 75 milljónir eða minna, ef ég horfi alveg blákalt á það, spyr ég einnig um forgangsröðun, samanber það sem hv. þm. Jón Þór Ólafsson fór hér yfir áðan. Ef við segjum að við viljum lækka skatta um þá upphæð sem ríkissjóður yrði af með þessari breytingu myndi ég aldrei velja þennan skatt fyrst. Ég myndi alltaf velja einhvern annan skatt. Ég myndi hækka persónuafslátt eða eitthvað því um líkt. Og reyndar áður en ég færi út í að lækka skatta myndi ég sennilega reyna að fjármagna betur ýmsa liði hjá ríkinu sem þarf að fjármagna betur. Mér kemur ýmislegt til hugar sem mér finnst óþarfi að setja á einhvern lista í samhengi við þetta mál. En ég ætla ekki að hafa þetta lengra, virðulegi forseti. Ég bara hlakka til að sjá nefndarálitin, sem ég geri ráð fyrir að verði í fleirtölu, og ræða þetta mál betur við 2. umr.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, með síðari breytingum. Meðflutningsmenn með mér á frumvarpinu eru hv. þingmenn Andrés Ingi Jónsson, Ari Trausti Guðmundsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir. Frumvarpið lætur frekar lítið yfir sér eins og er alltaf með tímamótamál, en er engu að síður afar mikilvægt. Í rauninni má segja að með frumvarpinu sé verið að tryggja að í lögum sé ákvæði sem heimili ráðherra að setja það sem skilyrði í samninga sem snúa að þjónustuveitendum heilbrigðisþjónustu að reksturinn sé ekki í hagnaðarskyni, reksturinn sé það sem kallað er á ensku, með leyfi forseta, „non-profit“. Þetta er að mörgu leyti athyglisvert mál vegna þess að það má í sjálfu sér ráða af texta gildandi laga að ráðherra sé de facto heimilt að setja þessa kvöð, þ.e. honum er ekki bannað það. Hæstv. þáverandi heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, setti einmitt þessi skilyrði þegar samið var um einkareknar heilsugæslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu árið 2016. Síðan hefur þetta svokallaða „non-profit“ ákvæði í samningunum verið víkkað út til annarra einkarekinna heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu og nú eru allar einkareknu heilsugæslustöðvarnar á höfuðborgarsvæðinu með þetta ákvæði í sínum samningum. Má kannski segja að að þessu leyti til hafi Sjúkratryggingar í rauninni verið að beita jafnræðisreglu, það væri ekki verið að semja við sambærilega aðila á hvorn sinn háttinn um sambærilega þjónustu. Við sem flytjum þetta mál teljum því mjög mikilvægt að taka af öll tvímæli um þetta, að þessi heimild sé í raun og veru í lögunum. Það hefur verið mikil umræða um heilbrigðisþjónustu og um arðgreiðslur í heilbrigðisþjónustu undanfarin misseri og frumvarpið er að sumu leyti afurð þeirrar umræðu. Flutningsmenn telja eins og gefur að skilja að það eigi ekki að nota takmarkaða fjármuni í heilbrigðiskerfinu til þess að greiða arð út úr fyrirtækjum sem veita heilbrigðisþjónustu. Eins og hv. þingmenn vafalaust þekkja eru fordæmi til fyrir þessum svokölluðu „non-profit“ fyrirtækjum víða um lönd, bæði austan hafs og vestan. Það eru fleiri atriði sem koma þarna til, til að mynda það að íslenska heilbrigðiskerfið er býsna stórt og umfangsmikið á íslenskan mælikvarða og veltir mjög miklum fjármunum. Hins vegar er jafn ljóst að á þeim „markaði“ sem við getum sagt að sé þarna er mikill markaðsbrestur vegna þess að staða seljenda og kaupenda er alltaf svo ójöfn. Um þetta hafa fræðimenn ritað lærðar ritgerðir og ég held að í sjálfu sér sé það ekki umdeilt að þarna er staða seljenda og kaupenda ójöfn. Því er ekki í raun hægt að segja að samningar um heilbrigðisþjónustu lúti hvað þjónustuna varðar einhverjum markaðslegum forsendum í hefðbundnum skilningi. Það eru náttúrlega eins og hv. þingmenn einnig vita í gildi nú þegar margir þjónustusamningar þar sem ekki hefur verið sett inn svona ákvæði. Þess vegna er afar mikilvægt að í lagatextanum sé bráðabirgðaákvæði sem tryggi lúkningu þeirra samninga, að ríkið standi við þá samninga sem það hefur þegar gert, enda er flutningur þessa frumvarps ekki neinn rétttrúnaður á neinn hátt eða nein krossferð, það er fyrst og fremst verið að tryggja að ráðherra hafi þessa heimild. Það er almenn sátt í samfélaginu um það að heilbrigðisþjónustan eigi að vera í rauninni nokkurs konar almannaréttur, þ.e. það eigi að vera jafnt aðgengi fyrir alla landsmenn að þjónustu og allir landsmenn eigi að geta nýtt sér hana. Það er líka ágætissátt um það í samfélaginu að hún eigi að vera í opinberum rekstri að stærstum hluta til. Þannig kemur til að mynda fram í könnun sem BSRB lét gera árið 2015 að ríflega 80%, 83%, landsmanna töldu að sjúkrahús ættu fyrst og fremst að vera í opinberum rekstri, heilsugæslustöðvar voru með rúm 77%, hjúkrunarheimili 65%, tannlækningar barna einnig o.s.frv. Í könnuninni kom einnig fram, og það er mikilvægt að halda því til haga, að landsmenn sjá í sjálfu sér ekkert óeðlilegt við það að hluti heilbrigðisþjónustunnar sé í einkarekstri, enda fjallar frumvarpið náttúrlega ekkert um það, [[Gripið fram í.]]það fjallar alls ekki um það, vegna þess að eftir sem áður yrðu væntanlega áfram til einkaaðilar sem vildu sinna heilbrigðisþjónustu með samningum við ríkið. Það er ekkert athugavert við það. Það er ekki einu sinni neitt athugavert við það að þessir sömu heilbrigðisstarfsmenn sem vinna eftir slíkum samningum geti borgað sjálfum sér sæmileg laun. Það er ekki einu sinni neitt athugavert við það að það myndist einhver, við getum kallað það hagnað, af þessum fyrirtækjarekstri, en „non-profit“ gengur út á það að þeim hagnaði sé beint inn í fyrirtækið til þess að tryggja að það haldi áfram að vaxa og dafna og honum sé frekar beint í þá átt að bæta kjör þeirra starfsmanna sem þar kunna að vinna, bæta þá aðstöðu sem starfsmennirnir kunna að vinna við eða bæta þá þjónustu sem fyrirtækið veitir. Þarna er munurinn. Ég hef náttúrlega sjálfur starfað í heilbrigðiskerfinu í mörg ár, bæði í þessum svokölluðu „non-profit“ og „for-profit“ fyrirtækjum - fyrirgefðu, forseti, en þetta eru hugtök sem ég mun væntanlega nota í ræðunni áfram, en eiga við hagnað og ekki hagnað til skýringar. Þau eru úti um allt. Það er fullt af þessum svokölluðu ekki hagnaðarfyrirtækjum í íslenskum heilbrigðisrekstri. Hv. þingmenn þekkja sjúkrastofnanir eins og sjúkrastofnun SÁÁ, hjúkrunarheimilið Hrafnistu o.s.frv. Það eru fjölmörg svona fyrirtæki, en það eru líka fyrirtæki sem eru rekin án þess að vera skilgreind sem „non-profit“ eða ekki hagnaðar, en eru það samt í raun, en hafa ekki haft fyrir því að skilgreina sig sem slík. Það skiptir dálítið miklu máli hvernig munurinn er. Ég hef ekki fundið fyrir því að það sé eitthvert ákall úti í samfélaginu eftir því að ríkið sé að borga arð eða standa undir arðgreiðslum í heilbrigðisþjónustunni. Ég hef alla vega ekki heyrt það. Ég hef hins vegar heyrt þau sjónarmið sem m.a. hafa heyrst í þessum þingsal og úti í samfélaginu að það sé sjálfsagt að ríkið taki þátt í rekstri þessara sömu einkafyrirtækja með þjónustusamningum. Ég hef ekkert á móti því. Það er fullkomlega eðlilegt. Ég tel að með því að ráðherra hafi þessa heimild sé m.a. hægt að tryggja betri nýtingu þeirra takmörkuðu fjármuna sem eru fyrir hendi. Hugsið ykkur, hv. þingmenn, ef við ætluðum að heimila það eða ef við ætluðum að halda okkur við að það væri bara sjálfsagt mál að arðsemiskrafa væri sett inn í heilbrigðisþjónustusamninga, hvar ættum við þá að draga mörkin? 1%? 2%? 3, 5, 10? Eða eigum við kannski ekkert að draga neina línu? Á okkur bara að vera slétt sama um það hvernig samninga ríkið gerir um þjónustu sem ég held að við séum öll sammála um að allir eigi sama aðgang að? Værum við t.d. alveg dús við að 10% arðsemiskrafa væri innbyggð í þjónustu SÁÁ? Þætti okkur þeim fjármunum vel varið? Ég held ekki. Ég held að við vildum miklu frekar að SÁÁ gæti sinnt 10% fleiri skjólstæðingum. Það er a.m.k. mitt mat. Það er mikilvægt að það komi fram og ég mun ítreka það oft bæði í þessari umræðu og annars staðar að við erum að tala um heimild, við erum að tala um að skýra lagatextann hvað þetta varðar, að það sé raunverulega heimilt. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, að a.m.k. einn heilbrigðisráðherra hefur þegar beitt ákvæði sem er svona loðið í lögunum, þ.e. hæstv. fyrrverandi heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson. Þess vegna er mjög mikilvægt að við höldum umræðunni á því plani, skulum við segja, að við séum að tala um það sem frumvarpið raunverulega snýst um. Menn hafa í þessum þingsal haldið því fram, a.m.k. óbeint, að Vinstri græn vildu banna allan einkarekstur, Vinstri græn væru á móti einkarekstri í heilbrigðiskerfi, að Vinstri græn væru fjandmenn allra þeirra sem vildu hafa sæmileg laun o.s.frv. Ég ítreka að það er alrangt. En við sjáum ekki sem stjórnmálahreyfing ástæðu til þess að ríkið standi undir arðgreiðslum í heilbrigðisþjónustufyrirtækjum. Það er tilgangur okkar með þessu frumvarpi að ráðherra hafi þessa heimild og að hún sé skýr. Það er hins vegar engin krafa um að ráðherra beiti henni í hvert einasta skipti sem hann gerir þetta. Það kunna að koma upp tilvik þar sem það er ekki einu sinni hægt. Það er algjörlega klárt. Það eru fyrirtæki á markaði sem veita nauðsynlega þjónustu og eru kannski einu fyrirtækin á markaðnum sem veita slíka þjónustu og eru hagnaðardrifin. Þá væri beinlínis kjánalegt að setja inn í lög að ekki mætti semja við slík fyrirtæki. Það væri kjánalegt. En það er heldur ekki það sem við erum að fara fram á. Ég hlakka til að eiga orðastað við þingmenn um þetta mál.
Herra forseti. Mig langar til að byrja fyrri umferð, af því að ég hef tvær, á að velta fyrir mér því sem kemur fram í greinargerð með þessu frumvarpi, að það ríki markaðsbrestur sem sé seljendum í hag. Ég er eiginlega ósammála því. Markaðsbresturinn á þessum markaði er vegna þess að það ríkir fákeppni af því að það er bara einn kaupandi. Því færri sem seljendurnir eru, því meiri líkur eru á að kaupandinn nýti ekki fjármunina eins og best verður á kosið. Ég hefði einmitt haldið að við þessar aðstæður væri mikilvægara, í stað þess að auka heimildir þessa eina kaupanda til að haga sér að vild ef svo má segja, að við ýttum undir að hann hagaði sér eins og ábyrgur kaupandi og nýtti fjármuni okkar allra sem best. Ég sat á fundi velferðarnefndar í morgun með einmitt hv. þingmanni þar sem hæstv. ráðherra fór yfir hugmyndir sínar eða vænta tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu sem hún er að vinna núna og mér líst vel á hvernig hún vinnur hugmyndina. Hún lagði mikla áherslu á að þetta væri ekki pólitískt plagg, að þarna væri lykilviðfangsefnið stjórnun og samhæfing, veiting heilbrigðisþjónustu, fjármögnun, greiðslukerfi, kaup og annað slíkt. Síðan kæmi pólitíska plaggið í kjölfarið sem er þá aðgerðaáætlun sem kemur einhvern tímann á eftir. Þannig virkar þetta. Þá komum við að fyrri spurningunni. Ég velti fyrir mér í allri einlægni og spyr hv. þingmann: Af hverju koma samþingflokksmenn hæstv. ráðherra á þessu stigi með þessa tillögu sem talar beint inn í vænta aðgerðaáætlun? Þetta dregur að mínu mati óneitanlega úr trúverðugleika þess að hæstv. ráðherra sé raunverulega að leggja fram stefnu sem engin pólitík rörsýn sé í, svo ég vitni í sjálfa mig, og ætli að gera þetta allt mjög faglega. Það er eiginlega fyrsta spurningin. Ég spyr hv. þingmann.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir andsvarið. Það að það sé markaðsbrestur á heilbrigðisþjónustumarkaði er ekki hugmynd frá mér. Það er hugmynd nánast allra þeirra fræðimanna sem hafa skrifað um heilbrigðisþjónustumarkað sem kaupenda- og seljendamarkað, þ.e. að þeir sem kaupa þjónustuna, þá ég við notendurna, eru alltaf í vonlausri aðstöðu gagnvart seljandanum.
Þú ert að tala um … notandann …
Já, þeir eru alltaf í vonlausri aðstöðu gagnvart seljandanum eða erfiðri aðstöðu vegna þess að hann er að selja vöru sem þeir þurfa lífsnauðsynlega að kaupa. Það sjónarmið getur að þessu leyti til einnig átt við um stóran kaupanda eins og ríkið. Meðal annars þess vegna er markaðsbresturinn. Það er ekki hægt að bera þetta saman. Ef ekkert slíkt væri í gangi værum við ekki með almannaheilbrigðiskerfi, sjúkratryggingar og allt þetta, þá væri þetta bara eins og hver önnur vara á markaði, en það er ekki þannig og það er ekki að ástæðulausu. Af hverju nú? er spurning hv. þingmanns. Hv. þingmanni til glöggvunar vil ég nefna að frá árinu 2003, ef ég man rétt, hefur þetta verið í stefnu Vinstri grænna, þ.e. okkar ýtrasta stefna gengur út á að við viljum tryggja að það sé enginn „for-profit“ rekstur í heilbrigðiskerfinu. Við leggjum það ekki til hér. Ég get hins vegar fullvissað hv. þingmann um að heilindi ráðherra hvað það varðar að leggja fram almennilega heilbrigðisstefnu sem geti staðið hver svo sem stjórnar heilbrigðiskerfinu eru alger.
Ég þakka svarið. Ég er ekki miklu nær, en ég held ekki heldur að við útkljáum þetta hér og nú. Mig langar til að nýta tímann og fara þá í næstu spurningu. Ég verð reyndar að fá að gera athugasemd við þessi orð, hagnaðardrifna þjónustu. Ég þekki fjölda aðila í heilbrigðiskerfinu sem hefur lagt hjarta og sál, eigin fjármuni, tíma og orku, í að byggja upp opinbera heilbrigðisþjónustu í sjálfstæðum rekstri sem við reiðum okkur á. Þetta er gömul saga og ný. Þetta fólk tekur gríðarlega áhættu. Er hugmynd ykkar, hv. þingmanns og félaga í Vinstri grænum, sú að þegar um slíkan rekstur er að ræða megi ekki - ég get ekki skilið þetta öðruvísi - skila hagnaði, t.d. til að dekka tap og bæta upp fjárfestingu? Er þetta opinn tékki, verður héðan í frá hægt að treysta því að gerist eitthvað, verði einhverjar slíkar breytingar á aðstæðum að fyrirtækið skili mínus, verði rekið röngu megin við strikið, komi ríkið bara inn og greiði þetta upp? Ætlar ríkið að leggja til alla fastafjármuni allra aðila á einkamarkaði af því að reksturinn má ekki skila þeim afgangi að hann standi undir þeim fjárfestingum? Ætlar ríkið að eiga alla fastafjármuni í allri heilbrigðisþjónustu ef þetta gengur eftir? Hvernig virkar þetta? Þetta er gríðarlega flókið. Það er ekkert öðruvísi. Ég geri alvarlegar athugasemdir við að þessu sé varpað hérna inn í stóru myndina þar sem verið er að tala um að reyna að ná sátt um heilbrigðisstefnu og síðan komi aðgerðaáætlun í kjölfarið.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Það er alveg rétt sem kom fram í máli hv. þingmanns, að það er fjöldinn allur af dæmum um að einkaaðilar, bæði félagasamtök og einstaklingar, hafi fjárfest í heilbrigðisþjónustu og veiti góða þjónustu. Við þingmaðurinn erum algjörlega sammála um að þeir þjónustuaðilar séu mjög mikilvægur þáttur í okkar heilbrigðiskerfi. Það er heldur enginn að tala um að þessir aðilar geti ekki haldið áfram að fjárfesta í sínum fyrirtækjum og geti ekki haldið áfram að reikna fjárfestingarkostnað inn í þá samninga sem þeir gera. Munurinn sem við erum að tala um snýr að því að þeir geti ekki tekið arð út úr fyrirtækjunum, að þeir geti ekki reiknað arðsemiskröfu út úr fyrirtækjunum og tekið þann arð út og í rauninni látið ríkið fjármagna ábata sem þeir taka síðan frá. Mér finnst svolítið mikið grundvallaratriði að þegar fyrirtæki eru vel rekin og þegar vel gengur hafa þau væntanlega tækifæri til að gera betur við starfsmenn sína, bæta aðstöðuna, hækka laun, auka þjónustu o.s.frv. Það er grundvallarhugmyndin í þessu. Það hefur ekkert með það að gera hvort menn standi í einhverjum erfiðum fjárfestingum. Í einkarekstri verða menn náttúrlega sjálfir að bera ábyrgð á sínum ákvörðunum, þeir verða sjálfir að bera ábyrgð á þeim samningum sem þeir gera.
Það er …
Ef þeir eru svo óheppnir að gera samninga sem þeir tapa á endanum á er náttúrlega eðli einkarekstrar að menn verða þá bara að sætta sig við það og væntanlega [[Gripið fram í.]]verða þeir þá að ganga á eigið fé eða höfuðstól fyrirtækisins eins og gert er í venjulegum fyrirtækjarekstri. Menn mega ekki líta á þetta þannig að bara vegna þess að þeir geri samninga við ríkið eigi þeir að vera stikkfrí frá aðhaldi í rekstri og að passa upp á að hlutirnir gangi hjá sér. [[Forseti hringir.]]Það er ekki þannig.
Forseti. Ég get ekki að því gert að mér finnst þetta mál einmitt endurspegla andúð á einkarekstri í heilbrigðiskerfinu og jafnvel ákveðna andúð á einkarekstri almennt. Hið opinbera kaupir þjónustu og vörur af fjölmörgum aðilum í heilbrigðiskerfi og líka í fjölmörgum öðrum þáttum, vegagerð, menntakerfi og svo mætti endalaust áfram telja. Þá veltir maður aðeins fyrir sér hugmyndinni um jafnræði og atvinnufrelsi og ég vildi gjarnan heyra sjónarmið hv. þingmanns í því. Af hverju má einstaklingur sem hefur jafnvel fjárfest verulega í menntun sinni á sviði heilbrigðismála - og vill hagnýta sér þá þekkingu til að starfa, m.a. fyrir ríkið - ekki taka sér arð út úr þeirri starfsemi með sama hætti og allir aðrir sem starfa í sölu á vörum og þjónustu til hins opinbera? Og þetta á ekki bara við þarna. Þegar kemur að heilbrigðiskerfinu sjálfu myndi ég ætla í grófum dráttum að helmingur útgjalda ríkisins til heilbrigðismála félli undir ákvæði þessara hugmynda þeirra hv. þingmanna sem að þessu máli standa, þ.e. snúi að kaupum á þjónustu sérfræðinga eða sérhæfðs starfsfólks í heilbrigðisþjónustu. Þegar kemur að öllum vörukaupum - lyfjakaupum, tækjakaupum, leigu á fasteignum, viðhaldi á fasteignum, hönnun á fasteignum, lögfræðiþjónustu, bókhaldsþjónustu eða guð veit hvað - þá gilda hagnaðarsjónarmið alveg fullum fetum. Þá velti ég fyrir mér: Eru einhverjar aðrar krónur í heilbrigðiskerfinu sem eru að fara í þennan rekstur en þær sem fara í bein kaup á sérmenntuðum heilbrigðisstarfsmönnum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni andsvarið. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ríkið kaupir vörur og þjónustu af mörgum aðilum. En munurinn á heilbrigðisþjónustu og margri annarri þjónustu er að hún er eðlislægt öðruvísi. Þingmaðurinn þekkir það til að mynda í mörgum alþjóðlegum viðskiptasamningum að það er algengt að heilbrigðisþjónusta sé tekin út fyrir sviga hreinlega vegna þess að hún er eðlislægt öðruvísi en önnur þjónusta. Þess vegna lítum við aðeins öðruvísi á hana. Þess vegna erum við til að mynda með sérstakt kerfi hér á Íslandi um greiðslur fyrir heilbrigðisþjónustu sem við teljum ekki vera þörf fyrir hvað varðar marga aðra þjónustu sem ríkið kaupir. Það er ekki af tilviljun. Þingmenn hengja sig mjög á það að við viljum banna arðgreiðslur, viljum banna hagnað í heilbrigðisþjónustu eða heilbrigðisþjónustufyrirtækjum. Nei, við erum ekkert að banna það og höfum engan áhuga á að banna það. Hins vegar viljum við að þeir samningar sem ríkið gerir um þjónustu við þessa aðila sé ekki andlag arðgreiðslna eða hagnaðar. Þar er munurinn. Vilji heilbrigðisþjónustufyrirtæki eða heilbrigðisþjónustuaðili vera í hagnaðardrifnum rekstri og ekki gera samninga við ríkið getur enginn bannað það. En þetta snýr að samningunum um þjónustuna og arðsemi af þeim. Varðandi aðrar heilbrigðisstéttir sem hv. þingmaður kom aðeins inn á: Eins og þingmaðurinn áttar sig væntanlega á getur það alveg eins átt við um þær, t.d. tannlækna, sjúkraþjálfara og fleiri sem standa í sambærilegum rekstri, en það verður að vera mat ráðherra og ráðuneytisins og Sjúkratrygginga væntanlega á hverjum tíma hvort ástæða sé til að beita ákvæðinu.
Forseti. Ég er svo sem engu nær. Mér sýnist að í þessum anda sé í góðu lagi að ég hagnist á að byggja spítala, selja tækjabúnað inn á spítala, veita lögfræðiþjónustu inn á spítala, veita bókhaldsþjónustu inn á spítala eða selja lyf inn á spítala - en ég má alls ekki hagnast á því að selja sérfræðiþekkingu mína sem læknir eða hjúkrunarfræðingur inn á spítala eða inn í heilbrigðiskaup ríkisins almennt. Mér finnst þetta endurspegla það sem að mínu viti er grundvallarhugsanaskekkjan í þessu: Við erum með opinbert heilbrigðiskerfi og við erum öll sammála um þetta opinbera heilbrigðiskerfi, þ.e. við viljum jafnan aðgang að heilbrigðiskerfinu og við viljum að ríkið borgi fyrir heilbrigðiskerfið með hóflegri greiðsluþátttöku okkar sjálfra. Það eina sem skiptir ríkið máli, sem eina kaupanda þjónustunnar sem hægt er að nefna í þessu, er hvað þessi þjónusta kostar. Hvers konar kaupandi er ríkið? Hvaða afli er ríkið að beita sem þessi eini kaupandi þjónustunnar á markaði, að einhverju ráði, til að knýja fram sem hagkvæmasta samninga og sem besta nýtingu opinbers fjár? Þar finnst mér hugsanaskekkjan vera: Maður heyrir fólk í sömu flokkum gjarnan tala um að helst megi ekkert fara í einkarekstur og það er sagt án þess að menn viti hvað þjónustan kostar hjá hinu opinbera. Við erum aldrei með neinn samanburð í því hvað aðgerðin kostar hjá opinberum aðila og hvað hún kostar hjá einkareknum aðila. Er það ekki það sem skiptir á endanum mestu máli, að ríkið beiti öllum tiltækum aðferðum til að ná fram sem hagkvæmustum kaupum á þessari þjónustu eins og öðrum vöru- eða þjónustukaupum sem ríkið stendur í?
Herra forseti. Aftur að þessu með kaupanda versus seljanda. Í heilbrigðisþjónustu gerir ríkið stóra samninga um kaup á þjónustu en hv. þingmaður veit jafn vel og ég að ákvörðunin um hver fær þjónustuna liggur ekki hjá ríkinu. Hún liggur ekki þar. Hún liggur hjá seljandanum. [[Gripið fram í.]]Seljandinn er í þessu tilfelli, þ.e. sá sem veitir þjónustuna, heilbrigðisstarfsmaðurinn, alltaf í yfirburðastöðu gagnvart kaupandanum, þegar kemur að þessum þjónustukaupum. Það er ekki þannig að menn kaupi heilbrigðisþjónustu eins og þeir væru að kaupa sér húsgögn eða bíl eða eitthvað þess háttar, menn kaupa slíka þjónustu af nauðsyn. Menn fá þessa þjónustu af nauðsyn. Þeir kaupa hana af einhverjum aðila af nauðsyn. Þess vegna er grundvallarmunur þarna á og sá er í raun grundvallarmunurinn. Þingmaðurinn spyr af hverju menn megi hagnast á því að byggja byggingar fyrir ríkið sem jafnvel eigi að nota undir heilbrigðisþjónustu en ekki megi hagnast af því að veita þá þjónustu sem þar er í boði. Það er einmitt út af þeim markaðsbresti sem er, held ég, viðurkenndur í öllum helstu fræðiritum um heilbrigðisþjónustu, þ.e. að sambandið á milli kaupandans og seljandans er svo sérstakt að ástæða er til að tryggja að þar á milli ráði önnur sjónarmið en hagnaðarsjónarmið.
Hæstv. forseti. Ég velti því auðvitað mikið fyrir mér til hvers þetta frumvarp er. Það er alveg ljóst og hefur alltaf verið ljóst, og enginn verið að vandræðast með það, að ráðherra gerir þessa samninga. Hann getur sett hvaða skilyrði sem er, t.d. um „non-profit“ eða „ekki hagnaðardrifin“, sem er hugtak sem er fullkomlega óskýranlegt. Menn verða að átta sig á hvað rekstur er. Ef ég stofna heilbrigðisfyrirtæki er einhver stofnkostnaður. Ég þarf væntanlega að taka lán til að geta keypt þau tæki og tól sem ég þarf. Það er fjárfesting. Síðan er auðvitað einhver fastur rekstrarkostnaður og svo eru það laun. Þannig er skiptingin í þessu. Allur hagnaður sem síðan verður er auðvitað ekkert annað en laun. Okkur getur fundist þau há. Hægt er að taka hagnað út með ýmsum hætti; með því að hafa há mánaðarlaun eða tiltölulega lág og í lok ársins taka það sem eftir stendur í laun. Hv. þingmaður talaði um það áðan að nota hagnaðinn til að greiða betri laun til fólksins sem vinnur á stöðunum og hagnaður er nákvæmlega það. Ég held að þetta sé bara einhver þvælingur með orð. Þetta er auðvitað hluti af þeirri hugmyndafræði, sem er allt í lagi að aðhyllast, að það eigi bara ekkert að vera að þvælast með einkarekstur í heilbrigðisþjónustu. Maður upplifir það alla vega en það kann að vera að ég sé að ýkja þetta örlítið. En að setja svona skilyrði yfir höfuð í samning er mjög sérstakt. Ef ég væri heilbrigðisráðherra myndi ekki vilja skipta við fyrirtæki í taprekstri. Ég myndi vilja semja við fyrirtæki sem væri með hagnað. Eðli málsins samkvæmt. Ég hefði engan áhuga á að borga tapið af rekstrinum. Þetta á auðvitað ekkert að snúast um þetta. Þetta á ekkert að snúast um „non-profit“ eða „ekki hagnaðardrifið“. Það sem þetta á að snúast um er nákvæmlega þetta: Hvað fær kaupandinn, sem er ríkið, fyrir peninginn? Ef ég sem heilbrigðisráðherra væri að semja við eitthvert einkafyrirtæki úti í bæ væri ég ekki að semja við það yfir höfuð um þjónustu nema ég hefði á tilfinningunni að hún væri betri og ódýrari en ég fæ á spítalanum, ef spítalinn eða hið opinbera getur ekki séð um það. Ég myndi ekkert semja öðruvísi. Þannig að ég skil þetta vandamál ekki, þetta er mér algjörlega óskiljanlegt. Ég get ekki heldur samþykkt það að heilbrigðisþjónusta sé eðlislægt eitthvað öðruvísi en önnur þjónusta. Hvað er eðlislægt öðruvísi við það að kaupa lyf af stórfyrirtæki sem jafnvel á í Kauphöll? Sá sem afhendir sjúklingnum síðan það sama lyf má ekki hagnast á því, sá sem treður lyfinu ofan í hann. Ætla menn að reyna að halda því fram að það sé eðlismunur á þessu tvennu? Það er varla stigsmunur. Ég held að menn eigi að hætta að hugsa um opinberan rekstur og/eða einkarekstur. Þetta snýst allt um það hvar skattgreiðendur fá góða þjónustu fyrir sem minnstan pening. [[Gripið fram í.]]Ef það er á spítala þarf ekkert að vera að semja við eitthvert fyrirtæki. En ef einkafyrirtæki getur boðið mér, í útboði jafnvel, eitthvað sem ég tel hagstætt fyrir skattgreiðendur - ódýrari og jafnvel betri þjónustu - sem ég bara við það. Það skiptir mig engu máli hvort sá hinn sami geti greitt sér einhvern arð í enda ársins eða ekki. Það skiptir mig bara engu máli. Það er það sem er lykilatriði í þessu. Ég er ekki fastur í því að við verðum að semja við lækna úti um allar trissur. Það er ekkert prinsippatriði hjá mér. Ég hef engan áhuga á að hola Landspítalann að innan. Ég vil hafa sterkt sjúkrahús með öfluga þjónustu í góðum tengslum við háskólann - þetta er nú ríkisapparat allt saman - ég vil hafa gott háskólasjúkrahús. Ekki er þar með sagt að öll þjónusta sem spítalinn sinnir sé ódýrust þar, að ekki sé hægt að sinna henni betur annars staðar, það er örugglega ekki allt. Ég vil bara horfa á þessar staðreyndir. Ég vil fara vel með peninga skattgreiðenda. Þannig fæ ég bestu þjónustuna. Það truflar mig ekkert að Jón Jónsson læknir geti greitt sér 10 milljónir í arð í árslok, kannski af því að hann tók sér bara 700.000 kr. í mánaðarlaun og borgar sér svo restina í arði. Það er kannski [[Gripið fram í.]]- það skiptir engu máli. [[Gripið fram í.]]Nei, það er nefnilega ekki þannig, hann þarf að borga skatt af arðinum. Fyrirtækið er líka búið að borga skatt, menn gleyma því. Menn halda alltaf að 20% fjármagnstekjuskattur sé lægri skattur. Hann er ekki lægri [[Gripið fram í.]]- eða 22%, hann er kominn í 22%. [[Hlátur í þingsal]]Það var góð leiðrétting hjá hv. þm. Óla Birni Kárasyni. Það eru margir menn á vinstri vængnum sem halda að 22,5% fjármagnstekjuskattur af arði sé lægri skattur. [[Gripið fram í.]]Það er bara mikill misskilningur. Menn eru meira að segja með fjármagnstekjuskatt af engum tekjum. Það er önnur umræða. Svona vil ég nálgast þetta, hv. þm. Ólafur Gunnarsson. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum ekki að festast í kreddum í þessu, að þetta verði bara eins og einhver trúarbrögð, að við megum annaðhvort ekki hafa opinberan rekstur eða ekki einkarekstur. Þetta snýst allt um það að við náum hagstæðum einingum til að sinna ákveðinni þjónustu fyrir okkur. Stundum er það á spítalanum, stundum er það hjá sérfræðilæknum. Stundum getur það verið á einhverri klíník. Og þá er það bara allt í lagi. Ég sef ekkert illa yfir því að sú klíník borgi einhvern arð. Ég er líka alveg viss um að mestmegnis af arði þessara fyrirtækja fer í frekari fjárfestingar, ný tæki. Að vísu vilja fyrirtækin fá arð af stofnkostnaðinum, allt í lagi með það. Við þurfum ekki að hafa áhyggjur af þessu. Þetta er bara fín blanda hjá okkur og við eigum alltaf að leita bestu kostanna hverju sinni þar sem svona mikið skattfé fer í þetta. Við eigum alltaf að leita að því besta, hagkvæmasta, nýtískulegasta o.s.frv. Ég veit að margir hugsa á þann veg að öll þessi þjónusta verði að vera á vegum ríkisins. Það er auðvitað af pólitískum ástæðum og kannski tilfinningalegum líka, og allt í lagi með það. En þið getið verið alveg viss um það, ágætu hv. þingmenn, að það er ekki alltaf ódýrast að reka hlutina sjálfur, sérstaklega ekki þegar um er að ræða risastórt batterí þar sem menn hafa litla yfirsýn yfir hvað er að gerast, hver framlegðin er o.s.frv. - og kannski vegna þess að menn hafa engan arð af því að vera duglegri eða leggja meira á sig af því að þeir eru alltaf með sömu launin. Þess vegna er kannski miklu meiri framlegð þegar menn reka eigin fyrirtæki, þegar langur vinnudagur og dugnaður auka tekjur þeirra. Við getum grætt á því, ríkissjóður, skattgreiðendur. Við getum grætt verulega mikið á því. Frumvarpið sem slíkt er auðvitað ekki neitt neitt og breytir engu fyrir okkur í sjálfu sér. [[Hlátur í þingsal.]]En í því er samt veruleg pólitísk yfirlýsing sem ég er raunverulega að agnúast út í. Frumvarpið sem slíkt lokar auðvitað ekki fyrir neina samninga en gefur heimild o.s.frv. Einhvern veginn hefur maður á tilfinningunni að núverandi heilbrigðisráðherra myndi nýta þær heimildir talsvert, kannski frekar en fyrrverandi, sem þó gerði það. En það er líka allt í lagi. Menn mega alveg hafa sínar skoðanir á þessu, ég skil það alveg, en ég vil bara ekki festast í því sem ég kalla kreddur. Þetta er tilfinningalegs eðlis, svona pólitískt líka. Ef við erum föst í því gætum við ekki nógu vel hagsmuna skattgreiðenda. Ég held að við eigum alveg að geta sæst á það að þetta snúist um gæði þjónustunnar og hvað við fáum fyrir peninginn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég skal fræða hv. þingmann um að ég er, eins og hv. þingmaður, að reyna að skilja þetta mál til hlítar. Ég skil efnislega þetta tiltekna frumvarp ágætlega enda er það, eins og hv. þingmaður fór yfir, ekkert ægilega stórt eða flókið frumvarp, en undirliggjandi hugmyndafræðina er ég að reyna að skilja aðeins betur hérna í samtölum og gengur ekkert voðalega vel við það. Það sem mér finnst sjálfum um það hvernig þetta þurfi að vera er háð því að við ætlum að hafa hérna heilbrigðiskerfi sem allir hafa sama aðgang að og sé ódýrt, þ.e. þannig að fólk hafi efni á að nýta þá þjónustu og ríkið. Hvernig myndi hv. þingmaður svara því? Ég legði til, í viðtengingarhætti, athugaðu, að með því að hafa hagnað af þessari þjónustu sem er keypt af ríkinu fari óhjákvæmilega meiri peningur frá skattgreiðendum í það. [[Forseti hringir.]]Getur ríkið sparað [[Forseti hringir.]]pening ef sú heilbrigðisstofnun sem veitir þjónustu sem ríkið á að veita er aukalega hagnaðardrifin?
Hæstv. forseti. Ég held að ekki sé rétt, hv. þingmaður, að líta svo á að ef einhver skilar einhverjum hagnaði, fái eitthvað fyrir sína vinnu, sé það tap ríkisins eða skattgreiðenda. Menn eiga ekki að nálgast þetta svona. Þá eiga menn bara að reka þetta sjálfir. Það er ekkert hægt að semja um svona nema menn vilji þá tryggja að ríkið borgi tapið á rekstrinum. Það er hins vegar enginn áhugi á því. Við getum ekki horft á þetta svona, held ég, ekkert frekar en þegar við kaupum lyf. Það er svo margt sem við gerum. Vandamálið er að við erum alltaf að taka heilbrigðisþjónustu, þ.e. að ef ég geri að sári einhvers, vef hann og set í gifsi gildi allt aðrar reglur, það sé ekki hluti af einhverjum markaði heldur sé bara eitthvað allt annað. [[Forseti hringir.]]Það er ekkert allt annað þótt ríkið sé kaupandinn.
Virðulegi forseti. Ég er að fremja þá synd hérna að spyrja um hluti sem ég veit ekki svörin við eins og stundum er varað við. Ég viðurkenni bara að ég skil þetta ekki til hlítar. Það getur vel verið að ég sé að spyrja einhverra heimskulegra spurninga, en ég læt mig hafa það. Það verður bara að hafa það. Eins og ég sé þetta viljum við hafa heilbrigðiskerfi sem langflestir nota að jafnaði, að það sé almennt það sem sé notað, vegna þess að væntanlega viljum við að flestir hafi sama aðgang og séu að borga það sama. Kannski er það einhver mishugsun hjá mér og ég hugsa að ég fari líka í andsvör við stuðningsmenn frumvarpsins þegar líður á umræðuna. Það sem mér finnst ekki alveg stemma við sýn hv. þingmanns er að fólk sé að leggja þetta fram vegna þess að það sé á móti einkarekstri. Ég held að það myndi bara leggja fram öðruvísi frumvarp. Þetta sérstaka samband sem var nefnt hérna áðan [[Forseti hringir.]]milli kúnnans og heilbrigðisstofnunar, sér hv. þingmaður virkilega ekkert í því sem hann gæti í það minnsta gert grín að eða gert lítið úr? Við getum þá skilið það betur [[Forseti hringir.]]þegar það kemur frá hægri manni.
Hæstv. forseti. Ég get sjálfsagt gert eitthvert grín að þessu, en þetta frumvarp hafði bara enga aðra þýðingu í mínum huga, þegar ég hlustaði á framsögu hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar, en að því fælist ákveðin pólitísk yfirlýsing. Mér finnst það tilgangslaust. Þess vegna spyr ég: Til hvers er það? Mér er óskiljanlegt af hverju menn líta á þennan rekstur sem ríkið kaupir sem eðlislægt ólíkan öðrum rekstri, ég skil það ekki heldur og fór aðeins yfir það. Þess vegna segi ég, af því að þetta er allt óskiljanlegt: Ég hef enga aðra skýringu á þessu en þá að mönnum sé í nöp við einkarekstur í heilbrigðisþjónustu. Ég finn engin önnur rök fyrir svona frumvarpi og þessari orðræðu. Menn mega alveg hafa þessa skoðun. [[Forseti hringir.]]Það er bara það skrýtna við það. Ef ég fer aftur í umræðuna sem var hérna áðan um mannanöfnin ertu alveg kominn á vinstri vænginn eins og ég sagði alltaf, Helgi Hrafn. [[Hlátur í þingsal.]] [[Gripið fram í: Þú sem alltaf …]]
Ég er að reyna.
Forseti beinir því til hv. þingmanna að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Ég bið hv. þingmann að afsaka að ég ætla ekki að taka þátt í glensi um þetta mál. Hv. þingmaður spyr: Til hvers er það? Það hefur komið fram að ákvæðinu hefur þegar verið beitt og það af samflokksmanni hv. þm Brynjars Níelssonar. Hv. þingmaður talaði mikið um að þetta snerist um að fara vel með peninga skattgreiðenda og það mátti skilja hann þannig að það eina sem skipti máli væri að þetta myndi ekki lúta þeim lögmálum. Þess vegna hlýtur að vera eðlilegt að spyrja hv. þingmann: Telur hann að þeir samningar sem þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, gerði við heilsugæslustöðvar, einkareknar, undir þeim formerkjum sem þetta frumvarp snýst um, hafi verið rangir samningar? Telur hann að þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, hafi gert mistök? Ef ekki, er þá ekki allt í lagi að skerpa á heimildarákvæðinu? [[Forseti hringir.]]Getur verið að kreddurnar séu ekki flutningsmanna heldur hv. þingmanns?
Hæstv. forseti. Nei, það getur ekki verið að kreddurnar séu hjá mér, [[Hlátur í þingsal.]]bara svo það sé á hreinu. Ég er löngu búinn að segja að þetta frumvarp breytir engu í því öllu saman. Ég er búinn að segja það. Ég er sennilega búinn að ítreka það oft og mörgum sinnum. Það breytir engu í núverandi kerfi. Það breytir því ekki að ráðherra getur hér eftir sem hingað til samið á þennan hátt. En ég er aðeins að ræða það sem ég skynja í hinni pólitísku yfirlýsingu. Ef ég væri að koma með eitthvað þessu líkt sem ég teldi að myndi kannski ekki breyta miklu í raun gæti ég komið með yfirlýsingu um hvernig ég teldi rétt að hafa það og það ætti að vera helst svona, nema í undantekningartilvikum, eins og kom fram í ræðu framsögumanns, þ.e. það er ekki útilokað að menn semji og það megi jafnvel vera hagnaðardrifið - [[Forseti hringir.]]ég skil það ekki öðruvísi en sem pólitíska yfirlýsingu.
Virðulegi forseti. Heimildarákvæði er einmitt það, heimildarákvæði, og það er svo í valdi hæstv. ráðherra hverju sinni að beita því heimildarákvæði eða ekki. Ég hjó eftir að hv. þingmaður svaraði ekki spurningu minni hvort hann teldi að þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra hefði gert mistök með því að fara akkúrat eftir því heimildarákvæði í sínum samningum sem við leggjum hér til. Það sem ég velti fyrir mér varðandi kreddurnar er að mér finnst dálítið bera á því þegar rætt er um heilbrigðismál almennt að menn ræði ekki það sem er undir hverju sinni heldur draga með sér einhverja hugmyndafræði. Það á við um mjög marga. Ég er ekki að saka hv. þingmann um að vera einan í því. Við getum svo sjaldan rætt heilbrigðiskerfið lið fyrir lið, hvað þá sest yfir það í heild sinni, af því að við erum að taka með einhvern farangur og ræða hann. Þetta mál liggur hérna undir, að skýra og skerpa á heimildarákvæði ráðherra. [[Forseti hringir.]]Samt láta hv. þingmaður og fleiri sem hafa talað í kvöld eins og þetta snúist um að banna einkarekstur. [[Forseti hringir.]]Við getum alveg eins talað um tunglferðir.
Hæstv. forseti. Ég er margbúinn að endurtaka að ég er ekki að tala um að þetta frumvarp banni eitt né neitt. Ég er að segja að það breyti engu. Þá erum við ekki að banna eitt né neitt. Ég er bara að tala um pólitíska fnykinn af því. Maður finnur lyktina. [[Gripið fram í.]]- Já, já. Ég veit ekki hvort það hafi verið mistök hjá þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Kristjáni Þór Júlíussyni, að semja á þennan hátt. Ég veit ekki einu sinni hvort samningurinn hafi verið góður eða slæmur. Ég veit það ekki, en ég geng út frá því að hann hafi talið þetta skynsamlegt á sínum tíma, kannski með hliðsjón af þeim pólitíska veruleika sem hann bjó við, það má vel vera. En ég vil engar kreddur í þessu. Ég vil að við getum rætt þetta út frá tveimur sjónarmiðum, faglegum og kostnaði, ekki hvort ríkið eigi að gera það eða hvort einkaaðili eigi að gera það eða hvort einkaaðili hafi arð af því eða ekki. Og talandi um arðinn þá er 20% skattur á fyrirtæki og svo 22,5% af arðgreiðslunum [[Forseti hringir.]]þannig að við erum komin í 42% skatt, af því að menn halda að þeir séu að borga minni skatt með þessu. Svo er ekki. Fyrirgefið, forseti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni áhugaverða ræðu. Það er gott til þess að vita að við þingmaðurinn deilum þeirri sýn á Landspítala – háskólasjúkrahús að hann eigi að vera sterkur og öflugur spítali sem ríkið eigi að reka. Ég er ánægður með það. Það sem hv. þingmaður er mér ekki sammála um er þetta með að þar sé eðlislægt um sérstaka þjónustu að ræða. Hann tók mjög gott dæmi þar sem hann átti væntanlega við að læknir afhendi sjúklingi lyf. Það er nefnilega ekki þannig. Að baki því býr margt annað en bara það að skrifa lyfseðil. Að baki því býr margra ára reynsla, þekking o.s.frv. sem setur seljandann, í þessu tilfelli lækninn, í algera yfirburðastöðu gagnvart kaupandanum. Sú staða er ekki fyrir hendi þegar t.d. byggingaverktaki ákveður að byggja spítala fyrir ríkið. Þá er staðan miklu jafnari.
Hæstv. forseti. Ég reikna með að það sé líka mjög mikil vinna að baki því að búa til lyfið og meta hverjum það henti. Að því koma margir læknar og þeir græða alveg á tá og fingri. Okkur kann að greina á um það hvort þetta sé eðlislægur munur. Ég sé ekki þennan eðlismun. Ég sé ekki af hverju einhver önnur lögmál eiga að gilda um heilbrigðisþjónustu en aðra þjónustu sem ríkið kaupir. Allt snýst þetta um skattfé og góða þjónustu. Það á bara að vera útgangspunkturinn í mínum huga, ekki reyna að búa til einhvern eðlismun. Í besta falli er einhver stigsmunur en ekki eðlismunur í þessu að mínu viti og snýst eingöngu um það [[Forseti hringir.]]að fá sem mest fyrir peninginn og sem best.
Herra forseti. Ég held að hv. þingmanni sjáist yfir þá staðreynd að það er ástæða fyrir því að við erum að eyða hundruðum milljarða á ári í þessa þjónustu og teljum að það eigi að vera á forsjá ríkisins að útvega almenningi hana. Það er vegna þess að þetta er allt öðruvísi þjónusta en hver önnur þjónusta, eins og hv. þingmaður kom inn á. Núna eru 25% af allri heilbrigðisþjónustu á hendi einkaaðila og í einkarekstri. Ég hef aldrei, hvorki í ræðu, riti né annars staðar, gert nokkra einustu athugasemd við það. Ég hef sagt og sagði það hér í dag að ég teldi það einmitt mjög mikilvægan þátt í heilbrigðisþjónustukerfi landsins. Ég get hins vegar ekki verið sammála hv. þingmanni þegar hann segir að arður til hluthafa í heilbrigðisþjónustufyrirtæki sé eins og laun. Það er ekki þannig. Laun fær maður fyrir vinnuna sína. Ef ég kaupi mér hlutabréf í einhverju fyrirtæki [[Forseti hringir.]]sem er í heilbrigðisþjónustu og fæ arð af því hlutabréfi er ég ekkert að lækna neinn. Ég er ekki að vinna þá við lækningar. Ég keypti mér bara hlutabréf. [[Forseti hringir.]]Og arðurinn er afraksturinn af því.
Hæstv. forseti. Nei, í flestum heilbrigðisfyrirtækjum er arðurinn væntanlega bara laun vegna þess að þeir sem vinna í fyrirtækinu eiga það. Annað er undantekning. Hins vegar er alveg rétt að stór hluti af tekjum ríkisins fer í heilbrigðiskerfið. Það er líka í menntakerfinu og allir eiga rétt á menntun. Allir eiga rétt á heilbrigðisþjónustu. Ég kaupi þjónustu í menntakerfinu af hinum og þessum. Ég veit að sumir eru á móti því líka, en við gerum það. Það er heldur enginn eðlismunur á því og heilbrigðisþjónustu. Ég sé engan mun á því að kaupa þessa þjónustu með þessum hætti og að þeir sem [[Forseti hringir.]]standa sig vel fái eðlilegan hagnað af því.
Hæstv. forseti. Ég hjó eftir því í ræðunni að Brynjar Þór Níelsson sagði að honum væri alveg sama þó að eigandinn greiddi sér arð. Þá komum við kannski að kjarna málsins í þessari umræðu, því að umræðan snýst ekkert endilega um innihaldið heldur einhvern pólitískan fnyk eins og þingmaðurinn sagði, þetta snýst einmitt um þann sem kaupir þjónustuna og borgar fyrir hana. Þingmaðurinn sagði, svo ég vitni í hann: Mér er bara alveg sama þó að eigandinn greiði sér arð. Þá skulum við búa til það dæmi að arðurinn sé of lítill og ég þurfi meiri arð, væri þá þingmaðurinn til í að borga meira af því að gjaldskráin hefur hækkað?
Hæstv. forseti. Þetta var mjög skrýtin spurning.
Nú?
Ég er með einhvern samning, fyrir hönd ríkisins og heilbrigðisráðherra er ég með samning um að kaupa ákveðna þjónustu fyrir ákveðinn pening. Eitt árið kann að vera að seljandinn sem selur mér heilbrigðisráðherraþjónustuna græði, það sé hagnaður eftir árið, hitt árið kann að vera tap. Ég get ekki tekið upp samninginn eftir því, hvorki seljandi né kaupandi. Ef það er mikill arður af þessari starfsemi og einhver tími er á samningnum er ég ekki viss um að fyrir hönd heilbrigðisráðherra bjóði ég jafn hátt verð næst. Þá er ég væntanlega kominn með góða samningsstöðu.
Hæstv. forseti. Spurningin var kannski of flókin, ég veit það ekki, ég hjó bara eftir því í ræðunni að þingmaðurinn sagði að honum væri bara alveg sama þó að menn greiddu sér arð. Spurningin var sem sagt þannig að ef arðurinn er ekki nægilega mikill - við endurnýjum samninga reglulega, er það ekki? Ef ég er að reka svona þjónustu á einkareknum forsendum vil ég væntanlega fá einhvern arð. Gefum okkur að menn geri þetta í þeim tilgangi. Ef arðurinn er ekki nægur, væri hann tilbúinn að borga meira af því að væntanlega þarf viðkomandi að fá meiri arð þó að menn viti það ekki þegar þeir eru að ræða samninginn? Væri þingmaðurinn sem sagt tilbúinn að borga meira af því að arðurinn þarf að vera meiri eða stærri?
Hæstv. forseti. Ég er ekkert að hugsa um hvað ég borga mikið svo einhver fái arð. Mér er hins vegar alveg sama miðað við einhvern samning sem ég er búinn að gera ef hann leiðir til arðgreiðslu.
Svo gerirðu nýja samninga og arðurinn minnkar.
Já, ég get gert auðvitað nýjan samning og ef ég tel að ég geti keypt þessa þjónustu af þessum lækni eða þessari klíník eitthvað ódýrara reyni ég það. Þetta er bara eins og viðskiptin gerast alls staðar. En ég fer ekkert á taugum yfir því að einhver gæti myndað arð á grundvelli einhvers samnings sem ég er búinn að gera. Ég hef bara engar áhyggjur af því, ekki frekar en að hann tapist. Hann tapast stundum. Ég hef hvorki áhyggjur af því þó að hann tapi eitt árið eða geti greitt sér arð hitt árið. [[Forseti hringir.]]Það getur hins vegar breyst síðan með næsta samningi eftir því hvernig staðan er.