Nú er komið að lokum fyrri umr. um fjármálaáætlun 2020–2024 með því að fulltrúar allra þingflokka og loks fjármála- og efnahagsráðherra fá tíu mínútur hver til að ljúka umræðunni. Andsvör verða ekki leyfð.
Herra forseti. Ég vil fyrst segja um umræðuna um fjármálaáætlun að tilhögun hennar er að mörgu leyti hentug. Gagnlegt er fyrir fulltrúa þingflokka að geta beint að einstökum ráðherrum fyrirspurnum um efni fjármálaáætlunar á málefnasviðum ráðherranna. Þrátt fyrir að margt sé jákvætt í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er hún engu að síður reist á forsendum sem hætt er við að geti brostið. Ítrekuðum spurningum til ráðherra um viðbrögð við slíkum aðstæðum hefur verið mætt með því að segja að ganga megi á afganginn sem gert er ráð fyrir á rekstri ríkissjóðs. Eins og þetta hefur verið sagt hljómar þetta eins einfalt og að drekka vatn. Svo er samt ekki, enda kallar ákvörðun um slíkt á veigameiri endurskoðun á undirstöðum fjármálaáætlunar en hrist verður fram úr erminni, rétt sisvona. Þetta vita allir sem kynnt hafa sér lög um opinber fjármál. Því er í raun ósvarað á hvaða þjóðfélagshópum mögulegar aðhaldsaðgerðir muni bitna. Herra forseti. Áætlunin getur ekki verið betri en forsendurnar sem hún er reist á. Við erum að tala hérna um mjög veigamikla þætti sem eins og sakir standa eru í mikilli óvissu. Ber í því sambandi að nefna áhrif af sviptingum í flugrekstri á atvinnu fjölda fólks og á fjölda ferðamanna til landsins á árinu. Sömuleiðis ber að nefna óvissu um niðurstöðu kjaraviðræðna. Sýnt er að bæði launaforsendur og verðlagsforsendur geta vikið allmikið frá forsendum og jafnvel brostið. Í raun hefur ekki verið gerð grein fyrir því með neinum fullnægjandi hætti í áætluninni hvernig yrði brugðist við ef til að mynda það færi þannig í flugsamgöngum að það yrði umtalsverð fækkun á farþegum til landsins. Svo vikið sé að fréttum dagsins, svo ógóðar sem þær eru, er erfitt að komast að annarri niðurstöðu en þeirri að fjármálaáætlunin hvíli óneitanlega á mjög veikum grunni. Herra forseti. Skylt er að viðurkenna að staða ríkissjóðs er að mörgu leyti sterk um þessar mundir. Er sérstakt fagnaðarefni hve hratt hefur tekist að greiða niður skuldir ríkissjóðs, ekki síst vegna óreglulegra tekna eins og stöðugleikaframlaga við uppgjör við kröfuhafa eftir hrunið. Þessi bætta skuldastaðan hefur leyst ríkissjóð úr þeirri nánast óbærilegu stöðu sem ríkti þegar stærsti liðurinn á útgjaldahlið fjárlaga voru greiðslur vaxta af lánum. En um leið verður að segjast að hin sterka staða ríkissjóðs er alldýru verði keypt þegar haft er í huga að ríkissjóður er mjög háður skatttekjum af lægstu launum. Við þessu hefur verið brugðist með þingsályktunartillögu um skattleysi lægstu tekna, þ.e. þeirra tekna sem liggja undir viðurkenndu framfærsluviðmiði stjórnvalda, eins og það er til að mynda kynnt á vefsíðu velferðarráðuneytisins. Þessi tillaga felur í sér að tekjur undir 300.000 kr. yrðu skattlausar. Megininntakið er að hækka persónuafsláttinn til að svo megi verða, en að hann falli síðan með hækkandi tekjum - þó þannig að í tekjustiganum hverfist málið í kringum tekjur í kringum 560.000 kr. Að baki þessum tillöguflutningi liggur annars vegar þetta sem ég gat um, að það er mjög óþægilegt, svo ekki sé meira sagt, hversu háður ríkissjóður er skatttekjum af lægstu launum. Og svo hitt, sem var glögglega sýnt fram á í afar gagnlegri skýrslu Alþýðusambands Íslands sem út kom í ágúst 2017 um þróun á skattbyrði. Sú skýrsla tekur til áranna 1998–2016 og þar kemur fram að skattbyrði hafi hækkað í öllum tekjuhópum - en mest hjá hverjum, herra forseti? Jú, lægstu tekjuhópunum. Sá skuggi hangir einnig yfir hinni sterku stöðu ríkissjóðs að hún er keypt því verði að bætur almannatrygginga hafa ekki fylgt launaþróun, eins og margsinnis hefur verið bent á af hálfu talsmanna aldraðra og margra fleiri. Þá gerir það illt verra að fólki í þessari stöðu er gert erfitt um vik, svo ekki sé fastar að orði kveðið, hafi það vilja og getu til að bæta hag sinn með aukinni vinnu, því að þá taka við skerðingar á skerðingar ofan, gerðar af miklu hugviti og gengið eftir þeim af harðfylgi. Svo dæmi sé tekið af frítekjumarkinu sem kveður á um skerðingar bóta vegna atvinnutekna tókst að fá ríkisstjórnina til að hækka markið upp í 100.000 kr., sem út af fyrir sig ber að þakka, úr þessum 25.000 kr. sem áður giltu. Sá sem hér stendur hefur margtalað fyrir því að þetta mark verði fellt niður með þeim rökum að slík aðgerð kosti ríkissjóð ekki neitt. Fyrir liggur greinargerð um það efni, vönduð að allri gerð, þar sem tekið er tillit til viðbótartekna ríkissjóðs af auknum tekjum og veltu. Hafa ekki verið bornar brigður á þá útreikninga - en kannski frekar látið eins og menn hafi ekki heyrt það sem sagt hefur verið um þetta. Þá ber að geta hinnar alræmdu skerðingar bóta almannatrygginga vegna tekna á formi greiðslna úr lífeyrissjóði. Þetta fyrirkomulag gerir að engu lífeyrissparnað fólks sem greitt hefur um langan aldur og felur í sér eignaupptöku af ákveðnu tagi. Hér er átt við greiðslur af lágum tekjum. Þegar það á við stendur maður uppi með sömu tekjur og maður sem aldrei hefur greitt í lífeyrissjóð. Þessi háttur hefur grafið undan lífeyrissjóðunum, og þeir hafa fjallað um þetta á opinberum vettvangi, og rýrt tiltrú fólks á þeim. Verður að telja þessa aðgerð, sem vitaskuld á sér alllanga sögu, vanhugsaða og rangláta. Um tekjuhlið fjárlaga má auðvitað margt segja en ég vil bara geta þess að nýtt skattþrep sýnist í andstöðu við yfirlýsta stefnu um einfalt skattkerfi og hefði e.t.v. verið nærtækara að hækka persónuafslátt. Almenn hækkun tekjuskatts sem nær allt til hæstu tekna er í mínum huga gagnrýniverð og maður hlýtur að spyrja: Hvert er tilefni þess að hverfa eigi frá samsköttun hjóna? Af hverju dúkkar það upp svona upp úr þurru? Hins vegar er á tekjuhlið haldið fast við að fella niður bankaskattinn, eins og það sé brýnt mál, og gert vel við bankana í leiðinni með því að lækka gjald til Fjármálaeftirlitsins og gjald í Tryggingarsjóð innstæðueigenda. Úr því að við erum komin á svið bankanna, herra forseti, vil ég geta þess að verðtryggingin, sem ekkert er fjallað um í þessari tillögu, hefur mjög íþyngjandi áhrif fyrir ríkissjóð. Ég minni á fyrirspurn mína sem er að verða sex mánaða gömul til fjármálaráðherra um kostnað ríkissjóðs vegna húsnæðisliðarins, sem hefur lagt nánast óbærilegar byrðar á heimili landsmanna. Að lokum, herra forseti, vil ég geta þess að í fjármálaáætluninni er fjallað um leiðir til að grynnka á ófjármögnuðum skuldbindingum ríkissjóðs gagnvart Lífeyrissjóði opinberra starfsmanna. Hér er um mjög stórt mál að ræða sem verður að fjalla um ítarlega [[Forseti hringir.]]vegna þess að þessar lífeyrisskuldbindingar líta allt öðruvísi út þegar tekið er tillit til lífslíkna framtíðarinnar en ekki bara litið um öxl.
Herra forseti. Efnahagslegar forsendur fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar voru brostnar áður en hún kom til umræðu á Alþingi. Eftir síðustu fréttir er augljóst að hún getur ekki staðið eins og hún er og verður ekki samþykkt óbreytt. Óvissan vex. Ríkisstjórnin hefur komið þjóðarbúinu með stefnu sinni í spennitreyju sem mun bitna á ungu fólki, fólki með lágar millitekjur, öryrkjum, eldri borgurum og á þeim sem þurfa helst á þjónustu ríkisins að halda. Forsendur áætlunarinnar eru óraunsæjar og augljóst er að bregðast verður með niðurskurði eða tekjuöflun við þeirri fjármálastefnu sem ríkisstjórnin hefur sjálf sett sér. Fjármálaráð ASÍ og fleiri hafa gagnrýnt stefnuna harðlega - hún bíti fast í niðursveiflunni í stað þess að virka sem sveiflujöfnun í ríkisfjármálum. Sett er fram 2% aðhaldskrafa á ríkisreksturinn til að útgjöld haldist innan viðmiða sem ríkisstjórnin hefur sett sér. Það bætist ofan á óumflýjanlegan niðurskurð ef kjarasamningar ríkisstarfsmanna leiða til meira en 0,5% launahækkana umfram verðlag. Þessu til viðbótar þarf að bregðast við fækkun erlendra ferðamanna og loðnubresti og meta áhrifin á ríkisstefnuna. Og hver verða viðbrögð hæstv. ríkisstjórnar? Hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt að ef hagvöxtur verði minni en forsendur fjármálaáætlunar gera ráð fyrir sjái hann enga aðra möguleika en að skera niður á útgjaldahliðinni, skera niður í velferðinni og í innviðauppbyggingu. Saman verður óvissa í flugrekstri, loðnubrestur og fjármálastefna ríkisstjórnarinnar til þess að niðursveiflan verður enn dýpri en fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir. Hún verður því ekki samþykkt óbreytt. Ef viðbrögð ríkisstjórnarinnar við niðursveiflunni í hagkerfinu verða líkt og fjármála- og efnahagsráðherra hefur sagt að þau verði er það birtingarmynd óábyrgrar hægri stefnu sem mun bitna á þeim sem síst skyldi. Samfylkingin telur að breyta ætti fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar og breyta lögum um opinber fjármál svo að svigrúm skapist til að minnka skaða niðursveiflunnar. Þannig væri hægt að liðka fyrir kjarasamningum með skattkerfisbreytingum og fjárfestingum í innviðum, létta undir með verst stöddu hópunum, litlum og meðalstórum fyrirtækjum, og tryggja velferðina í landinu. Það er í niðursveiflunni sem fjármálastefna ríkisstjórnarinnar fer að bíta. Þá reynir á viðbrögð stjórnvalda, hvort þau hafa hag þeirra sem þurfa á þjónustu ríkisins að halda fremstan eða hvort draumur Sjálfstæðismanna um minni ríkisumsvif og aukinn einkarekstur í velferðarþjónustu fáist uppfylltur í gegnum þrengingar þjóðarinnar. Fjármálaáætlunin óbreytt vinnur hvorki gegn ójöfnuði né tryggir stöðugleika. Á næstu vikum munu þingmenn rýna áætlunina frekar, lesa þær umsagnir sem berast og ræða hana á Alþingi. Það er nokkuð ljóst að Samfylkingin mun leggja fram breytingartillögur fyrir afgreiðslu fjármálaáætlunarinnar við síðari umr. Niðurskurðarstefnu ríkisstjórnarinnar í velferðarkerfinu verður ekki tekið þegjandi. Við 1. umr. hefur verið stiklað á stóru í samtölum þingmanna við hæstv. ráðherra. Helsta gagnrýni Samfylkingarinnar á áætlunina eins og hún stendur núna er um eftirfarandi: 1. Viðbótaraðhaldskröfu á ráðuneytin er laumað inn í fjármálaáætlun þannig að ef launabætur ríkisstarfsmanna á árunum 2020–2022 verða hærri en 0,5% umfram verðlag þurfa ráðuneyti að skera niður fyrir þeim kostnaði. Þetta gætu orðið verulegar upphæðir, t.d. innan heilbrigðisráðuneytisins og menntamálaráðuneytisins. Ríkisstjórnin gerir ráð fyrir að ríkisstarfsmenn, þar með stóru kvennastéttirnar, hækki ekki umfram 3,8% í launum milli áranna 2019 og 2020, en ef þeir ná betri samningum munu þeir sem þurfa á þjónustu þeirra að halda bera kostnaðinn með skertri þjónustu - eða kvennastéttirnar með auknu álagi. Í samtali hv. þingmanna og í máli hæstv. heilbrigðisráðherra kom greinilega fram að þeir gerðu sér ekki allir grein fyrir því að þarna væri upphaf á ferðinni sem gæti valdið umtalsverðum niðurskurði í velferðarkerfinu. Hvert prósentustig til hækkunar launa ríkisstarfsmanna kostar um 2 milljarða. Þarna er stór óvissuþáttur sem beinist þráðbeint að velferðarþjónustunni í landinu, reikningur sem ríkisstjórnin ætlar þeim að bera sem standa veikastir fyrir og þurfa á velferðarþjónustu að halda. 2. Tekjustofnar ríkissjóðs eru enn veiktir. Á sl. uppgangsárum hafa tekjustofnar ríkisins markvisst verið veiktir með afnámi auðlegðarskatts, lækkun veiðigjalda og neysluskatta ásamt því að stjórnin sótti ekki tekjur til ferðaþjónustunnar á meðan vel áraði. Þó að í áætluninni sé gert ráð fyrir gjaldtöku á ferðamenn held ég að við getum öll verið sammála um að ekkert verður úr þeirri gjaldtöku núna frekar en þegar betur áraði. Veikari tekjustofnar geta orðið til þess í niðursveiflunni að þeir dugi ekki til að fjármagna velferðarkerfi af þeirri gerð sem velferðarsamfélag getur státað af. 3. Framlög til stofnframlaga til almennra íbúða eru aukin um 3,8 milljarða en heildarútgjöld til húsnæðisstuðnings lækka hins vegar til næstu fimm ára. Þannig eru engin áform um að endurreisa vaxtabótakerfið og stuðningur við fyrstu kaupendur finnst ekki í áætluninni. Áætlaðar tillögur átakshóps í húsnæðismálum eru ekki fjármagnaðar. Allir segjast vera sammála um að húsnæðisvandinn og kostnaðurinn við að hafa þak yfir höfuðið sé af þeirri stærðargráðu að vandinn verði ekki leystur nema með aðkomu stjórnvalda. Augljóst er að aukin stofnframlög sem ríkisstjórnin leggur til munu ekki kippa málum í lag, hvort sem er á hinni efnahagslegu hlið húsnæðisvandans eða á velferðarhliðinni. 4. Engin áform eru um frekari umbætur á barnabótakerfinu. Áfram er markmið stjórnvalda að barnabótakerfið sé eins konar fátækrastyrkur í stað almenns stuðnings við barnafjölskyldur. Í ár fá 13.000 færri fjölskyldur barnabætur en árið 2013 og heildarupphæðin er lægri að raungildi en þá. 5. Enn einu sinni á að skilja aldraða og öryrkja eftir. Þeir eiga enn að bíða eftir réttlætinu. Það er að vísu gert ráð fyrir 4 milljarða viðbót vegna breytinga á greiðslukerfi almannatrygginga en það mun duga skammt ef bæta á kjörin að einhverju marki. Lífeyrir hjá fólki í sambúð nær ekki lágmarkslaunum. Það eru aðeins þeir sem búa einir og fá heimilisuppbót sem skerðist síðan um krónu á móti krónu hjá þeim sem ná lágmarkslaunum. Það er til skammar að við, þessi ríka þjóð, búum svo illa að öryrkjum og öldruðum, þeim sem treysta nánast einungis á greiðslur Tryggingastofnunarinnar. 6. Ríkisstjórnin sýnir ekki nægilega mikinn metnað í loftslagsmálum. Bregðast verður harðar við neyðarástandi sem blasir við okkur. Við þurfum að gera betur í samgöngumálum þar sem mikill útblástur á sér stað. Við verðum að setja aukinn kraft í orkuskiptin og horfa á allar samgöngur út frá vinnu gegn hlýnun jarðar. Við þurfum að vinna mun ákveðnar gegn kolefnisfótspori matvæla og innflutts varnings. Við þurfum einfaldlega að gera mun betur. 7. Í áætluninni koma fram óljósar og loðnar áætlanir hins opinbera til að auka svigrúm til fjárfestinga í innviðum. Þar er gefið í skyn að það eigi að selja banka og hluti ríkisins í fyrirtækjum til að fjármagna innviðauppbyggingu án þess að það sé útfært frekar. 8. Það á að skerða framlög til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga um 3 milljarða. Hlutverk jöfnunarsjóðs er að fjármagna hluta þjónustu við fatlað fólk og nauðsynlega þjónustu sveitarfélaga sem búa við veikan fjárhag. En þangað á að sækja peningana. Þangað vill ríkisstjórnin sækja peningana, til sveitarfélaganna. Við í Samfylkingunni teljum nokkuð ljóst að þessi fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar með öllum sínum göllum og óvissuþáttum verði ekki samþykkt óbreytt. Ég treysti því að hæstv. ríkisstjórn hafi teiknað upp sviðsmyndir, hafi sett niður ferla sem fara eigi eftir til að taka á þeim skelli sem óhjákvæmilega verður þegar WOW air hættir störfum. Ég treysti því að hæstv. ríkisstjórn líti fyrst þangað sem skellurinn verður mestur á næstu dögum og vikum - til Suðurnesja. Því að skellurinn kemur auðvitað fyrst þar og störfum mun fækka í flugstöðinni. Sú tölfræði sem ágætt er að miða við þegar metinn er vandi þess fólks sem er að missa vinnuna sína á næstu vikum og mánuðum er að milljón farþegar þýði 950 störf í flugstöðinni einni saman. Við þurfum fjármálaáætlun, forseti, og fjármálastefnu sem tryggir bæði efnahagslegan og félagslegan stöðugleika. Við þurfum ríkisstjórn sem sér til þess að allir séu með. Þessi ríkisstjórn gerir það ekki. Stefna og áætlanir ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur gera það ekki.
Herra forseti. Hv. fjárlaganefndar og annarra nefnda þingsins bíður það mikla verkefni að greina og ræða framlagða fjármálaáætlun. Ég vil þakka fyrir góðar umræður á Alþingi síðustu tvo dagana og fyrir almenna þátttöku þingmanna. Það er mikilvægt að við öll í þessum sal tökum þetta verkefni saman. Fá mál eru mikilvægari. Framlögð fjármálaáætlun sýnir að ríkissjóður og ríkisfjármálin eru sterk og staðan hefur tekið stakkaskiptum á undanförnum árum. Ríkissjóður er vel í stakk búinn til að takast á við þau verkefni sem bíða, þótt tímabundið bakslag í efnahagslífinu blasi við. Því fylgir mikill vandi að vaxa hratt. Miklum vexti fylgir líka að við missum mögulega af því að gera betur í rekstri og ábyrgri nýtingu fjármuna skattgreiðenda. Við megum aldrei gleyma því að við erum hér að ræða um og sýsla með fjármuni fólksins til verkefna sem við öll ætlumst til að séu skilvirk og haldi vel utan um það velferðarsamfélag sem við viljum byggja. Á fyrri degi umræðunnar var mikið rætt um forsendur og efnahagshorfur. Rétt eins og fram kom í umræðunni - og við vorum mörg að nálgast í okkar ræðum - skiptir máli að við höfum sameiginlega sýn á horfur og þær aðstæður sem við búum við. Meginmálið er að skynja og meta horfur með ábyrgum hætti, vinna með þær til að minnka sveiflur og gæta að hvernig ríkisfjármálum verði stýrt af ábyrgð. Ríkisfjármálaáætlunin er áætlun - og eðli áætlana er að greina möguleg frávik. Þessi áætlun er þannig úr garði gerð að henni fylgir slík fráviksgreining. Áhætta fylgir miklum vexti, sérstaklega þegar hann er reistur á veikum grunni. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson hefur verið óþreytandi á undanförnum tveimur árum að ræða og benda á þá kerfisáhættu sem fylgir örum vexti í flugþjónustu fyrir íslenskt efnahagslíf. Nú horfir því miður ekki vel í þeirri grein, þó að vonandi sé aðeins um tímabundið bakslag að ræða. Það kennir okkur þá lexíu að okkur farnast best og tekst best til þegar skapaðar eru aðstæður fyrir fjölbreytt atvinnulíf og traustar undirstöður. Því verður það núna, rétt eins og alltaf, að fjárlaganefnd rýnir þær forsendur sem þingmálið byggir á og stundar þær rannsóknir sem þarf til að skýra þá mynd betur, því að mörgum finnst hún óljós. Umræða undanfarinna daga gefur mér ekki tilefni til að segja að hér ríki verulegur ágreiningur um áherslur, umfram það sem auðvitað má skynja af mismunandi stefnum flokka og áherslum einstakra þingmanna. Þeir flokkar sem hér leggja fram þessa fjármálaáætlun lögðu grunn að þessum áherslubreytingum fyrir um ári og áfram er unnið með þær hér. Fjármálaáætlun 2020–2024 er því framhald áætlunar sem við ræddum og samþykktum fyrir ári þar sem settar voru nýjar áherslur og stefnubreyting gerð. Við þá stefnu er áfram unnið. Því hefur verið velt upp hér hvaða tæki við höfum til að bregðast við. Ég rakti þau tæki í ræðu minni og endurtek það ekki hér í löngu máli heldur minni á að í áætluninni er lagður til ágætur afgangur, um 30 milljarðar kr., sem er í samræmi við ríkisfjármálastefnu. Hér er sett heldur meira í varasjóði en endilega er ætlast til í lögum um opinber fjármál, auk þess sem þingið hefur það úrræði að ráða með verkum sínum hve nálægt ríkisfjármálastefnunni er gengið. Fjármálaáætlunin eykur fjárfestingar hins opinbera í samdrætti og þegar samdráttur er í fjárfestingum á einkamarkaði. Hún styður þannig við efnahagslífið með fjárfestingum í innviðum, hvort sem er í samfélagslegum eða efnahagslegum innviðum. Mestu máli skiptir samt sá viðsnúningur sem hefur orðið á skuldastöðu ríkissjóðs á undanförnum árum og með lækkandi fjármagnskostnaði hans. Ég held að fáa hafi í raun dreymt um það fyrir örfáum misserum að skuldahlutfall ríkisins gæti náð niður í 17–18% af landsframleiðslu við gildistíma fjármálaáætlunar sem við nú ræðum. Þessi staða hefur, sem dæmi, lækkað verulega fjármagnskostnað heimila og fyrirtækja í landinu. Það er forsenda þess að byggja undir sókn í lífskjörum og aukna samkeppnishæfni fyrirtækja að ríkisfjármálin byggi undir áframhaldandi lækkun vaxta. Í nýlegu skuldabréfaútboði var ávöxtunarkrafa á verðtryggðan skuldabréfaflokk rétt um 1,2%. Þetta er gífurlega mikilvægt því að það er þessi árangur sem grundvallar lánakjör heimila sem eru að fjármagna kaup á húsnæði, enda hafa raunvextir til fasteignakaupa lækkað verulega undanfarin ár. Það er sú staða sem við gerum best í að verja, til hagsbóta fyrir alla sem þetta samfélag byggja. En þessi þróun á líka aðra hlið, hún skapar grundvöll að því að hér er nú hægt að halda áfram að lækka álögur á fólk og fyrirtæki. Hún skapar okkur tækifæri til að breyta vaxtakostnaði ríkisins í fjárfestingar - í vegum og viðhaldi þeirra og öðrum þeim innviðum sem við þurfum að bæta. Og að bæta og efla grunnkerfin okkar í félagslegum þáttum, menntamálum og ekki síst í heilbrigðismálum. Með stækkandi hagkerfi getur allt gjörbreyst á stuttum tíma. Því skiptir miklu máli að halda styrkri fjármálastjórn og halda vel utan um ríkisfjármálin sem grundvallaratriði í því að takast á við komandi tíma. Við leggjum aldrei of mikla áherslu á að draga þetta fram því að það eru gríðarlegir fjármunir sem hefur verið losað um þegar horft er til þessarar áætlunar. Þá má áætla, eins og fram kemur í áætluninni, að fjármagnskostnaður ríkisins á ári við lok áætlunar hafi lækkað um eina 75 milljarða kr. Herra forseti. Í umræðunni og sérstaklega í umræðum við einstaka ráðherra komu vel fram fjölmörg verkefni sem þarf að rýna og ræða í meðferð þingsins. Ég ætla ekki að telja þau öll saman hér. Við þekkjum þau mörg úr umræðunni um fjárlög sl. haust og mörg vandamál sem við þurfum einmitt að geta greint betur og unnið meira í en tekst til í fjárlagavinnu á hausti. Ég nefni samt verkefni eins og fjármögnun á rekstri hjúkrunarheimila og ég nefni nýja fjármuni til samgöngumála, hvernig á að nýta þá og hvernig sú nýting verður útfærð í samhengi við aðra mögulega fjármögnun í vegaframkvæmdum og samspil þess við álagningu skatta á umferð - og ekki síst hvernig við notum þá fjármuni í samhengi við nýjar leiðir til að bæta búsetuskilyrði fyrir fólkið í landinu öllu. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, þakka fyrir góðar og málefnalegar umræður.
Virðulegi forseti. Undanfarin ár hef ég kvartað sáran undan því að ekkert sé farið eftir lögum um opinber fjármál. Svörin hafa iðulega verið að það sé verið að vinna í einhverju innleiðingarferli. Ég hef samt hvergi fengið að sjá áætlun um hvenær ríkisstjórnin ætli að fara að fara eftir gildandi lögum. Nú er t.d. verið að vinna ný umferðarlög. Munu landsmenn hafa svigrúm til að innleiða þau lög? Nokkur ár jafnvel? Ef ökumaður er tekinn með 0,3 prómill í öndunarmæli, getur hann bara sagst vera að innleiða ný umferðarlög? „Ég er kominn niður í 4,5 núna, þannig að 0,3? Ég bara er að innleiða það, það er ekki komið alveg á dagskrá hjá mér.“ Það sem ég hef helst mótmælt er skorturinn á kostnaðargreiningu á stefnu stjórnvalda. Til þess að útskýra mál mitt á sem skýrastan hátt ætla ég einfaldlega að lesa upp úr greinargerð frumvarps til laga um opinber fjármál, nánar tiltekið úr 20. gr., nokkuð langa tilvitnun, með leyfi forseta: „Ákvæðið mælir fyrir um að hlutaðeigandi ráðherra beri ábyrgð á stefnumótun fyrir málefnasvið og málaflokka sem undir hann heyra. Stefnumótun ráðherra skal fela í sér markmið og áherslur um fyrirkomulag og þróun á starfsemi hvers málefnasviðs til a.m.k. fimm ára, samanber gildistíma fjármálaáætlunar. Með ákvæðinu er stuðlað að heildstæðri áætlanagerð til lengri tíma með því að horft er fram yfir komandi fjárhagsár við stefnumótun fyrir málefnasvið og lögð er fram tímasett áætlun um forgangsröðun verkefna og fjármögnun þeirra.“ Fjármögnun og forgangsröðun verkefna. „Þá skal meta hvort fyrirhugaðar aðgerðir og áherslur krefjist lagabreytinga eða hafi önnur bein eða óbein áhrif á starfshætti innan málefnasviðsins eða á aðra geira þjóðfélagsins, þar með talið starfsemi á vegum einkaaðila. Jafnframt ber að greina frá markmiðum og áherslum innan hvers málefnasviðs fyrir næsta fjárhagsár og skýra með hvaða hætti fyrirhugaðar aðgerðir muni stuðla að heildstæðum umbótum, aukinni skilvirkni og framþróun.“ Það er ef maður er svo einstaklega rausnarlegur að segja að innleiðingu á flestu af þessu sem hér var upptalið sé lokið. En þetta er bara byrjunin. Nánari útskýringar er að finna í greinargerðinni, aftur með leyfi forseta: „Greinargóð og formleg stefnumótun hvers ráðherra gerir mögulegt að draga upp heildarmynd af starfsemi ríkisins á öllum málefnasviðum til lengri og skemmri tíma. Með því getur Alþingi jafnframt lagt skýrara mat á forsendur fjármálaáætlunar [...] og byggt umfjöllun sína um frumvarp til fjárlaga á heildstæðu samhengi. Í því ljósi ber enn fremur að horfa til þess að hver ráðherra skal fyrir 1. júní ár hvert birta ársskýrslu um árangur og ávinning af ráðstöfun fjárveitinga innan síns málefnasviðs með tilliti til settra markmiða og aðgerða [...]. Þannig er stuðlað að auknu aðhaldi m.a. við framkvæmd fjárlaga, unnt er að meta hvort stefnumótun og forgangsröðun verkefna innan málefnasviða hafi gengið eftir og hvaða raunverulega árangri aðgerðir hafa skilað. Í því samhengi er mikilvægt að bæði almenn og sértæk markmið, þar með talið gæða- og þjónustumarkmið, séu skýr og greinargóð.“ Ársskýrsla um árangur og ávinning af ráðstöfun fjárveitinga? Hvernig er það hægt þegar það er ekkert kostnaðarmat? Hvaða raunverulega árangri skila aðgerðir stjórnvalda? Það kom t.d. fram í ræðu hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að þau markmið sem sett eru fram í stefnu stjórnvalda væru bara spá. Nei, ráðherra á að sannfæra okkur um að sú stefna sem ráðherra setur fram skili betri árangri en að gera ekki neitt. Ráðherra á þannig að sannfæra okkur um að það fjármagn sem ráðherra biður um í þau verkefni sem lögð eru fram til þess að raungera stefnu stjórnvalda, skili okkur þeim árangri sem er settur fram samkvæmt markmiðum stjórnvalda. Greinargerðin heldur áfram um stefnumótun, aftur með leyfi forseta: „Þrátt fyrir ólíkt eðli og umfang þeirrar starfsemi sem fellur undir einstök málefnasvið eiga sömu sjónarmið við um undirbúning, framsetningu og framkvæmd stefnumótunar fyrir öll málefnasvið. Í því samhengi skal lögð áhersla á skýrleika, einfaldleika og gegnsæi, m.a. til að koma í veg fyrir óeðlilega skörun markmiða fyrir einstaka málaflokka.“ Hver ætlar að kvitta undir að þessi fjármálaáætlun sem við höfum hérna fyrir framan okkur sé „skýr, einföld og gegnsæ“ hvað varðar stefnu stjórnvalda, hvað hún kosti og hvaða áhrif hún hafi á samfélag okkar? Enginn? Nei, mig grunaði það. Hver ætlar að rökstyðja að þessi fjármálaáætlun uppfylli þessi skilyrði? Það er nefnilega tvennt ólíkt að kvitta undir eitthvað og rökstyðja það, alveg eins og fyrrverandi dómsmálaráðherra komst að nýlega. Ef þessi hluti greinargerðar frumvarps til laga um opinber fjármál er ekki nægilega skýr fyrir stjórnvöld þarf bara að lesa aðeins meira því að það er einnig fjallað um framsetningu stefnu stjórnvalda í tölusettum lista sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi er stefnumótun ætlað að tryggja að ljóst sé að hvaða markmiðum og áherslum stefnt er á hverju málefnasviði og að fyrir liggi skýr forgangsröðun. Í öðru lagi felur stefnumótun í sér formlega greiningu og mat á stöðu þjónustu og starfsemi á einstökum málefnasviðum. Slík greining kann t.d. að leiða í ljós að endurmeta verði forsendur umfangs eða fyrirkomulags tiltekinnar þjónustu. Í þriðja lagi felst í stefnumótun ákvörðun um hvaða leið skuli fylgt til að ná fram settum markmiðum. Hér þarf að huga að kostnaði, áhrifum og ávinningi hverrar leiðar fyrir sig og bera saman ólíkar forsendur þeirra. Í fjórða lagi felur stefnumótun í sér að markmið eru endanlega mótuð, skilgreind og þeim forgangsraðað í samræmi við þá greiningarvinnu sem fram hefur farið. Markmið skulu vera auðsæ, hlutlæg og mælanleg. Sérstaka áherslu skal leggja á að skilgreina gæði þeirrar þjónustu sem veita á miðað við þá fjármuni sem ætlaðir eru til ráðstöfunar vegna hennar og tilgreina hvenær settum markmiðum skuli náð. Til að auðvelda mat á árangri þurfa markmiðum að fylgja skýrir árangursmælikvarðar. Í fimmta lagi þarf að skilgreina þau verkefni og aðgerðir, þar með talið lagabreytingar, sem framkvæma þarf til að ná settum markmiðum. Mikilvægt er að gætt sé að samræmi aðgerða, að ábyrgð og hlutverk ólíkra aðila séu yfirfarin og að lagt sé almennt mat á helstu áhættuþætti og áskoranir. Í sjötta lagi þarf að leggja fram áætlun um framkvæmd einstakra þátta stefnumótunarinnar, tryggja samræmi og skýra forgangsröðun og skilgreina tímafresti og áætlaðan kostnað. Gert er ráð fyrir að fjallað sé um framkvæmd einstakra verkefna og verkþátta í stefnumótun ríkisaðila til þriggja ára sem samþykkt skal af hlutaðeigandi ráðherra. Þetta er greinargerð um gildandi lög, um 20. gr. laga um opinber fjármál. Þetta er ekki greinargerð um innleiðingaráætlun fyrir lög um opinber fjármál. Ég gæti alveg kvittað undir að það sé einhver skortur á nákvæmni til að byrja með - a.m.k. að anda laganna, grunntilgangi þeirra, sé náð. En þegar vantar eins veigamikið atriði og kostnaðaráætlun aðgerða verð ég að gera alvarlega athugasemd. Og hér er hún: Alvarleg athugasemd. Ef kostnaðarmat og forgangsröðun liggur fyrir er miklu auðveldara að glíma við þær efnahagssveiflur sem við sjáum núna. Ef forgangsröðunin er til staðar sjáum við einfaldlega hvað er að gerast þegar árar vel eða illa. Þá vantar sviðsmyndagreiningu. Þó er ein sviðsmyndagreining hérna. Það sem skiptir máli er að í þeirri greinargerð sem ég las upp vantar sviðsmyndagreiningu á því hvernig efnahagurinn líti út, hvernig niðurstaðan líti út, án stefnu stjórnvalda. Til að við getum borið saman: „Svona verða aðstæðurnar ef stjórnvöld gera ekki neitt, halda bara áfram á núverandi braut.“ En svo bæta stjórnvöld í: „Við ætlum að gera þetta til að ná betri árangri.“ Þá getum við borið saman: Hver er ávinningur af stefnu stjórnvalda á móti því að gera ekki neitt? Þá getum við borið saman þær leiðir sem eru í boði til að ná fram stefnu stjórnvalda. Hvernig er t.d. með fæðingarorlofið? Hver er ávinningurinn af því? Verður ávinningurinn jafnara hlutfall foreldra sem taka fæðingarorlof? Er það markmiðið? Er þessi leið vænleg til þess? Hvaða gögnum er það stutt? Þetta eru spurningarnar sem þarf að svara þegar sett eru fram markmið og kostnaðaráætlun og þegar leiðir eru bornar saman. Til dæmis væri hægt að bera saman einfaldlega það að hækka fæðingarorlofsstyrkinn. Hvaða árangri myndi það skila? Myndi það skila betri árangri varðandi það markmið að auka jafnt hlutfall foreldra sem taka fæðingarorlof? Gögn sýna fram á það. Ekki það að lengja orlofið. En það eru líka ákveðin réttindi í því að lengja, sem eru gott markmið út af fyrir sig. Ég get kvittað undir það. Þetta nær örugglega þeim árangri, eða hvað? Hvernig er með einstæða foreldra? Þetta er flóknara en það lítur allt út fyrir og þess vegna þarf að fylgja lögum um opinber fjármál eins og þau eru uppsett, eins og greinargerðin mælir fyrir um, til að við getum í alvörunni talað um stefnu stjórnvalda á einn veg eða annan. Við erum með úrelta fjármálaáætlun, eins og ég hef sagt áður, því að þetta vantar. Þess vegna getum við ekki talað sérstaklega um stefnu stjórnvalda þegar allt kemur til alls. En ég get hins vegar gagnrýnt það að ekki sé verið að fara eftir lögum.
Herra forseti. Þetta er í fjórða sinn sem fjármálaáætlun er lögð fram en einungis í fyrsta sinn sem sama ríkisstjórn leggur fram endurskoðaða áætlun. Nú þegar fyrri umr. um fjármálaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er að ljúka er full ástæða til að þakka hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum fyrir umræðurnar. Það er líka mikilvægt að halda til haga þeim athugasemdum sem komið hafa fram um vinnulagið og framsetningu áætlunarinnar. Fjárlaganefndarfólk hefur kallað eftir því áður að fram fari ítarleg greining á fjármálasviðum ráðuneytanna, á því hvernig hægt er að vinna markvissar og gera enn betur. Það mun koma að því að það þurfi að setjast yfir það hvernig reynslan af þessum lögum hefur verið, nú þegar það er að komast reynsla á framkvæmd þeirra. Umræðurnar hafa um margt verið góðar og málefnalegar og fyrirkomulagið með miklum ágætum. Góður tími hefur gefist til skoðanaskipta og mér þykir þetta ganga vel. En svo ég komi aðeins inn á það sem ég tek frá umræðunni hafa komið fram sjónarmið þess efnis að leita þurfi eftir viðbótarálitum vegna óvissuástandsins í efnahagslífinu. Það má taka undir það, ekki síst í ljósi frétta morgunsins. Það hefur þó verið alveg ljóst í talsverðan tíma að tekið er að kólna í hagkerfinu. Atvinnuvegafjárfesting dregst saman, annað íslenska flugfélagið er farið á hausinn og loðnan lét ekki sjá sig. Líkt og ég kom inn á í ræðu minni fyrir ári er mikilvægt að það náist að lenda hagkerfinu á mjúkan hátt. Það hefur þó verið undantekning frekar en regla í íslenskri hagsögu. Samkvæmt hagspám verður hagvöxtur á þessu ári talsvert lægri en spár gerðu ráð fyrir þegar fjármálastefnan var sett. Munurinn er talsverður, en þegar fjármálastefnan var sett var spá um hagvöxtinn á árinu 2019 2,6%. Nú er sú spá upp á 1,7%. Aðrir greiningaraðilar tala um jafnvel minni hagvöxt og greiningardeild Arion banka spáði samdrætti í ár upp á tvö prósentustig færi WOW á hliðina, sem svo raungerðist í morgun. Það er alveg hægt að taka undir með þeim sem segja að hér ríki óvissa um framhaldið. Ég tek einnig undir orð fjármálaráðherra hérna í fyrradag þar sem hann talaði um að það væri auðvitað ekki skynsamlegt að vera með afkomumarkmið upp á 0,9% á ári þar sem hagkerfið minnkar mikið eða vex jafnvel ekkert. Það sem ég tel mesta veikleikann til lengri tíma er hins vegar samdrátturinn í atvinnuvegafjárfestingunni. Í atvinnuvegafjárfestingu dagsins í dag verður framleiðsluaukning og framleiðniaukning morgundagsins til. Einmitt vegna þessa samdráttar er svo mikilvægt að ríkið auki fjárfestingu sína, til þess að nýta ónýtta framleiðsluþætti þegar slaknar á spennunni. Það gat aldrei haldið áfram til lengdar að hagkerfið yxi um 4–5% á ári. Það er ekkert ríki í okkar heimshluta, held ég, sem hefur vaxið á sama hraða og hagkerfið á Íslandi hefur vaxið síðustu sjö árin. Í rauninni er fullkomlega eðlilegt að það gefi á bátinn annað slagið í agnarsmáu, opnu hagkerfi eins og á Íslandi. Þannig hefur það svo sem alltaf verið hér og það er ýmist í ökkla eða eyra. Réttast væri því að bera efnahagssveiflurnar saman við einstaka litlar borgir fremur en milljónaþjóðir. En það er eitt og annað sem leggst með okkur. Það er svigrúm í peningastefnunni. Flest nágrannaríki okkar eru skuldsett upp í rjáfur og vextir við núll. Ef þau í Svörtuloftum meta það svo að það sé svigrúm til að lækka stýrivexti til þess að hleypa súrefni í kerfið er það gerlegt. Virðulegi forseti. Ég tek þó undir með forseta ASÍ sem talaði um það í Kastljósi gærkvöldsins að það væri óþarfi að spá einhverri harkalegri lendingu. Til þess er einmitt hægt að nota ríkisfjármálin, til að stýra upp í vindinn og nota þau sem tæki í hagstjórninni. Hér er traust staða, þjóðarbúið hefur verið rekið með afgangi í mörg ár, við eigum gildan gjaldeyrisvaraforða eftir veltuárin í ferðaþjónustunni, við eigum meira erlendis en við skuldum og ríkissjóður er kominn undir skuldaviðmið. Við þurfum ekkert að óttast. Það er verkefni að lenda þessu farsællega og það getum við tekist á við. Herra forseti. Fjármálaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er uppbyggingaráætlun. Haldið er áfram á brautinni sem var mörkuð með fjármálaáætlun ársins í fyrra. Við erum að leggja til verulega auknar fjárfestingar til okkar allra mikilvægustu sameiginlegu verkefna; heilbrigðismála, umhverfismála, menntamála, samgangna og nýsköpunar, svo fátt eitt sé nefnt. Nú standa yfir kjarasamningar milli atvinnurekanda og fulltrúa launafólks. Það að semja milli þessara aðila um hvernig skipta skuli verðmætasköpuninni milli þeirra sem eiga fyrirtækin og þeirra sem selja vinnu sína er mikið verkefni. Fulltrúar launafólks hafa verið staðfastir í sinni afstöðu um að það skuli vera hægt að lifa með reisn af lægstu launum og undir það tek ég. Ríkisstjórnin hefur, þótt hún sé ekki aðili að þessari samningagerð, fjármagnað umfangsmiklar aðgerðir til að liðka fyrir kjarasamningum. Viðbrögðin við þeim aðgerðum frá leiðtogum verkalýðshreyfingarinnar hafa hljómað jákvæð síðustu daga, enda er það hlutverk stjórnvalda, ásamt aðilum vinnumarkaðarins, að viðhalda félagslegum og efnahagslegum stöðugleika, m.a. með því að aðstoða aðila vinnumarkaðarins við að hækka ráðstöfunartekjur fólks, með því að halda áfram að endurreisa félagslegt húsnæðiskerfi og að lengja loksins fæðingarorlofið, að lækka skattbyrði lægstu launa og koma á réttlátara, þrepaskiptu skattkerfi. Þetta er árangur í þágu jöfnuðar og velferðar, þetta eru skref í rétta átt og gera líf fólks betra. Virðulegi forseti. Ég ætla að draga fram hér nokkur helstu áherslumál ríkisstjórnarinnar í þessari fjármálaáætlun. Áhersla ríkisstjórnar og heilbrigðisráðherra er á félagslegan rekstur heilbrigðisþjónustunnar og áfram er veruleg aukning á framlögum til opinberrar heilbrigðisþjónustu. Áfram er unnið að lækkun á greiðsluþátttöku í heilbrigðiskerfinu og verður 9 milljörðum varið til hennar á áætlunartímabilinu. Geðheilbrigðismálin eru í brennidepli sem fyrr og styrking heilsugæslunnar sem fyrsta viðkomustaðar, enda er það í samræmi við stefnu og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum. Á þessu ári hefur 650 milljónum verið varið til að fjölga sálfræðingum í heilsugæslunni og koma á fót geðheilsuteymum um land allt. Áfram verður haldið á næstu árum og nema aukin framlög til að efla geðheilbrigðisþjónustuna 100 millj. kr. ár hvert til ársins 2024. Framlög verða aukin enn frekar til sóknar í uppbyggingu hjúkrunarrýma. Alls eru ætlaðir 27 milljarðar kr. í því skyni á tímabilinu. Þetta þýðir að hægt verður að byggja 133 hjúkrunarrými til viðbótar þeim 790 rýmum sem þegar eru á framkvæmdaáætlun víðs vegar um landið. Og ég verð líka að nefna að gert er ráð fyrir um 1,5 milljörðum til Sjúkrahússins á Akureyri vegna viðbyggingar. Virðulegi forseti. Aldrei hefur jafn miklum fjármunum verið varið til umhverfismála. Afar mikilvægt er að auðlindanýting verði sjálfbær og að brugðist verði við loftslagsbreytingum af mannavöldum og ber fjármálaáætlunin skýran vott um áherslur ríkisstjórnarinnar til að bregðast við. Gert er ráð fyrir tæpum 7 milljörðum sem ætlaðir eru sérstaklega til margvíslegra aðgerða í loftslagsmálum hér á landi næstu árin. Um algera byltingu er að ræða í umhverfisvernd á Íslandi. Ástæða er þó til að vekja athygli á því að þetta er ekki heildarfjárhæð sem rennur til loftslagsmála því að gert er ráð fyrir tæpum 2 milljörðum til almenningssamgangna og fleira mætti telja til. Síðan er vert að nefna að á dögunum tilkynntu ráðherrar umhverfis- og ferðamála um úthlutun á rúmum 3,5 milljörðum kr. á næstu þremur árum í innviðauppbyggingu og á sama tíma er áætlað að verja um 1,3 milljörðum kr. sérstaklega til landvörslu. Áhersla stjórnvalda er að efla menntun í landinu og er hafin mótun menntastefnu til ársins 2030. Framlög til menntamála eru áfram aukin og breytingar fyrirhugaðar á LÍN, til mikilla hagsbóta fyrir námsmenn. Áhersla er lögð á rannsóknir og nýsköpun og vert er að geta þess hér að forsætisráðherra hefur sett af stað starfshóp til að gera úttekt á úthlutunum úr vísinda- og tæknisjóðum. Það verður áhugavert að sjá þær niðurstöður, sérstaklega með tilliti til landsbyggðarinnar. Í umræðum við menntamálaráðherra hér í gær kom fram að mikilvægt er að fjölga þeim sem útskrifast úr starfs- og tækninámi. Þar tel ég að skipti máli m.a. að horfa til þess að nemendahópar eru oft litlir og þarf að aðlaga forsendur að því. Virðulegi forseti. Í áætluninni er á sviði menningar og lista lögð sérstök áhersla á barnamenningu og málefni íslenskrar tungu og er gert ráð fyrir 15 milljörðum til þessa sviðs á hverju ári áætlunarinnar. Efla á söfn og faglega starfslauna- og verkefnasjóði listamanna sem og er settur á laggirnar nýr stuðningssjóður vegna útgáfu bóka á íslensku og tímabundið framlag er veitt til nýstofnaðs Barnamenningarsjóðs Íslands. Miklar áskoranir felast í því að tryggja að íslenskan verði áfram notuð á öllum sviðum þjóðlífsins og í hinni stafrænu veröld. Þar er máltækniverkefnið lykilatriði og er það fullfjármagnað. Það er minnst á geymsluvanda þjóðarsafnanna og munu aðgerðir beinast að lausnum eins og fjargeymslum. Þar vil ég brýna menntamálaráðherra til að leita til landsbyggðanna þar sem hægt er að fá eða byggja slíkt húsnæði og um leið búa til störf eða auka við þau sem fyrir eru. Herra forseti. Við þekkjum öll umræðuna um ástand vegakerfisins. Viðhaldi hefur verið ábótavant og allt of margir vegir illa farnir, að við tölum ekki um aukningu ferðamanna á vegunum. Á árunum 2020–2024 eru áætlaðir 132 milljarðar í fjárfestingarframlög í vegakerfinu. Hér hef ég farið yfir það í stuttu máli að við munum nýta það svigrúm sem er til staðar til að koma með kröftuga innspýtingu í hagkerfið nú þegar hagvöxtur dregst saman hraðar en spár hafa gert ráð fyrir síðustu mánuði. Virðulegi forseti. Fjárlaganefnd fær nú málið og kemur til með að kalla til sérfræðinga til þess að leggja mat sitt á þá þætti sem óvissa er um. Margt mun skýrast á næstu vikum. Mér hefur ekki þótt vera sérstakur ágreiningur í umræðunni, fólk er sammála um að það sé óvissa í hagkerfinu en svo er auðvitað misjafnara hvort glasið sé hálftómt eða hálffullt. Sumir telja að boginn sé spenntur of hátt, aðrir vilja bæta í, svona eins og gengur. Hér er mikið nesti inn í nefndarvinnuna úr umræðunni og margt að skoða. Ég treysti því að við gerum þetta vel og að við gerum það saman.
Virðulegur forseti. Forsendur þessarar fjármálaáætlunar voru brostnar áður en hún kom úr prenti. Eftir fréttir morgunsins er þetta eiginlega í besta falli ágæt skáldsaga. Þessi fjármálaáætlun eins og hún er lögð fram af ríkisstjórninni held ég að verði henni til ævarandi áminningar um fullkomna vanhæfni í efnahagsstjórn. Þegar stofnað var til þessa ríkisstjórnarsamstarfs og ríkisstjórnin kynnti sína fyrstu fjármálaáætlun var ítrekað varað við því hversu óvarlegt og í raun ábyrgðarlaust væri af hálfu stjórnvalda að ætla að stýra hér ríkisfjármálum líkt og við gætum siglt inn í eilífðina í 3% hagvexti, það væri ekki í takti við grunngildi laga um opinber fjármál, grunngildi eins og sjálfbærni ríkisfjármálanna til lengri tíma litið, hvað þá einhverja varfærni eða festu. Það er ágætt að muna til hvers farið var á sínum tíma í þessa vegferð um endurskoðun laga um opinber fjármál. Það var til þess að við stæðum ekki í þeim sporum að á tímum efnahagssamdráttar þyrfti alltaf að grípa til niðurskurðar í ríkisfjármálum eða skattahækkana eða hvors tveggja, að það væri búið að eyða síðustu krónunni í sparibauknum þegar um hægði. Það kemur ekki á óvart, og átti ekki að koma þessari ríkisstjórn á óvart, að íslenska hagkerfið er sveiflukennt. Það er hagkerfi íslensku krónunnar. Við erum með sveiflukenndasta hagkerfi í hinum vestræna heimi. Að sýna það fyrirhyggjuleysi að hafa ekkert borð fyrir báru til að takast á við það sem í augnablikinu lítur út fyrir að ætla að verða, á íslenskan mælikvarða, en samt sem áður, tiltölulega mjúk lending, þrátt fyrir allt. Það er engin ástæða til að mála skrattann á vegginn. Við höfum hagspár, t.d. hagspá sem birt var í gærmorgun af hálfu Arion banka sem gerir ráð fyrir því að við þessa sviðsmynd, að WOW sé farið á höfuðið, verði samdráttur í landsframleiðslu upp á 2% á þessu ári og kannski liðlega 1% vöxtur á því næsta. Þetta er enginn heimsendir en þetta hefur gríðarleg áhrif á afkomu ríkissjóðs, svo mælt er í tugum milljarða. Sviðsmynd sú sem ríkisstjórnin dró upp í þessari fjármálaáætlun er þar í raun og veru draumsýn ein, sem þó gerði ráð fyrir því að undir lok fjármálaáætlunarinnar væri afkoma ríkissjóðs 60 milljörðum kr. lakari en hér er gert ráð fyrir. Það gefur augaleið að eigi ríkisfjármálin að vera sjálfbær til lengri tíma litið þarf annað tveggja að gerast. Það þarf að laga útgjaldastig þessarar fjármálaáætlunar að því sem samræmist sjálfbærni og fyrirsjáanleika í ríkisfjármálunum til lengri tíma litið eða hækka hér skatta myndarlega. Við, þingmenn Viðreisnar, spurðum ítrekað í umræðu um fjármálaáætlun á undanförnum tveimur dögum: Ef eitthvað á undan að láta í þessari fjármálaáætlun, hvort vilja fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna standa vörð um áform um skattalækkanir eða útgjaldaaukningu? Í langflestum tilfellum var svarið: Það er samstaða um þær skattalækkanir sem eru áformaðar. Við í Viðreisn styðjum þau áform um skattalækkanir. Það er oft talað um að það sé aldrei réttur tími til skattalækkana en þegar um hægist í hagkerfinu er sennilega besti tíminn til skattalækkana, ef þess er einhver kostur. Ég held að það væri mjög góð tímasetning á skattalækkunum við þær kringumstæður sem við erum að sigla inn í núna, að létta aðeins byrðarnar einmitt af heimilunum, að auðvelda heimilunum að takast á við það efnahagshögg sem við erum að fara í gegnum. Við skulum líka muna að í krónulandi er höggið alltaf það sama. Við fáum gengisveikingu og verðbólguskot og verðtryggðu lánin okkar hækka. Greiðslubyrðin okkar eykst, kaupmáttur tekna okkar minnkar. Við þær kringumstæður væri ákaflega gott fyrir heimilin að þau fengju þá einhverja skattalækkun til að hjálpa þeim að takast á við það högg. Það styðjum við í Viðreisn eindregið. Vandinn sem okkur er á höndum þegar við horfum til umfjöllunar og meðhöndlunar fjárlaganefndar á þessari fjármálaáætlun núna er auðvitað hversu útgjaldaglöð þessi ríkisstjórn hefur verið, hversu mikið er búið að auka í ríkisútgjöldin á skömmum tíma, hversu miklu er búið að lofa í viðbótarútgjaldaaukningu og hvernig fjárlaganefnd eigi að axla þá ábyrgð að aðlaga það útgjaldastig að hinum efnahagslega veruleika sem við okkur blasir en standa um leið vörð um þau áform um skattalækkanir sem gefin hafa verið skýr fyrirheit um og eru m.a. hluti af útspili ríkisstjórnarinnar við lausn kjarasamninga, sem vonandi hillir undir samkomulag á vinnumarkaði um. Ég fæ mig eiginlega ekki til að ræða fjármálaáætlun þessa mikið efnislega. Hún er í raun og veru fullkomlega óraunhæf. Mér hefur fundist dálítið áhugavert að hlusta hér á fulltrúa meiri hlutans ræða hana hér og flytja í raun og veru bara óbreyttar ræður, eins og ekkert hafi í skorist, þegar það er alveg augljóst að við erum að horfast í augu við allt annan veruleika en áður. Það er auðvitað áhugavert að þrátt fyrir þá gríðarlegu útgjaldaaukningu sem heitið er í fjármálaáætluninni, þrátt fyrir að hér sé verið að auka frumútgjöld ríkissjóðs, að ég hygg um nærri 100 milljarða kr. á föstu verðlagi á gildistíma áætlunarinnar á ári hverju, er samt ekki að sjá að til séu fjármunir, t.d. til að takast á við nýtt örorkulífeyriskerfi. Það er einfaldlega ekki fjármagnað í þessari fjármálaáætlun. Það er fjármagnað, að sögn, með einhverjum bókhaldsbrellum um að hér verði skyndilegur viðsnúningur í þróun á nýgengi örorku - sem er algjörlega óraunhæft, sér í lagi þegar við horfumst í augu við það að atvinnuleysi mun aukast eitthvað við það áfall sem við förum í gegnum. Og ekki nóg með það heldur er því líka heitið að það verði ráðist í stórsókn í menntakerfinu okkar og að t.d. í háskólanum eigi að ná meðaltali OECD-ríkjanna í framlögum á nemanda. Í fjármálaáætluninni er samt engar upplýsingar að finna um einu sinni nemendafjölda í háskólunum eða hver núverandi staða hvað þetta varðar sé. Í umræðum við hæstv. menntamálaráðherra var ekki að sjá að það væri hægt að draga neinar slíkar upplýsingar fram þar heldur. Það er auðvitað dálítið erfitt að setja sér markmið ef við vitum ekki frá hvaða punkti er lagt af stað. Við þekkjum það hins vegar að háskólastigið okkar er í augnablikinu að takast á við breytingu menntaskólastigsins og er með tvöfaldan árgang að fara í gegnum háskólastigið á næstu misserum, sem hlýtur að fela í sér allnokkra fjölgun nemenda. Útgjaldaaukningin er nær engin. Þannig að þetta loforð er heldur ekki fjármagnað í fjármálaáætluninni. Síðan gerir áætlunin ráð fyrir því að launaþróun opinberra starfsmanna og lífeyrisþega verði með allt öðrum hætti en verið er að ræða hér á vinnumarkaðnum og efnahagsforsendur þessarar fjármálaáætlunar, eins brostnar og þær eru nú, gera ráð fyrir allt annarri launaþróun líka, mun hærri en ríkisstjórnin ætlar að hækka bætur almannatrygginga eða laun eigin starfsmanna um. Þannig að jafnvel þó að efnahagsforsendurnar hafi verið fullkomlega óraunhæfar voru útgjaldaforsendur það líka, þau loforð sem voru veitt voru ekki einu sinni fjármögnuð í þeirri veislu sem boðið var upp á. Ég held að það verði alveg óhjákvæmilegt verkefni fjárlaganefndar, úr því að ríkisstjórnin neitaði að horfast í augu við hinn efnahagslega veruleika - og ég ætla að segja að ríkisstjórnin féll á efnahagsprófi. Þetta er ekki hagstjórn, hæstv. fjármálaráðherra. Þetta er ekki að beita ríkisfjármálunum með sveiflujafnandi hætti. Við okkur blasir nákvæmlega sama vandamál og alltaf hefur gert þegar um hægist í hagkerfinu. Við þurfum að takast á við það verkefni að skera niður ríkissjóð - sem er hábölvað verkefni, afsakið, herra forseti, enn eina ferðina. Við höfum í alvörunni ekkert lært. En það verður óhjákvæmilega verkefni fjárlaganefndar í efnislegri meðhöndlun á þessari fjármálaáætlun að hana þarf að skera upp frá grunni. Þar munum við í Viðreisn beita okkur fyrir því að staðinn verði vörður um áform um skattalækkanir til heimilanna - en plaggið sem slíkt verður ágætisminnisvarði um algjörlega gjaldþrota ríkisfjármálastefnu þessarar ríkisstjórnar.
Hæstv. forseti. Við erum að ljúka fyrri umr. um ríkisfjármálaáætlun hæstv. ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur fyrir árin 2020–2024, umræðu sem hefur staðið yfir tvo síðustu dagana og fram á kvöld. Ég vil segja að umræðan hefur verið góð, hún hefur verið málefnaleg. Það eru margar gagnlegar ábendingar um fjölmörg atriði og verkefni sem þessi viðamikla áætlun hefur að geyma og hafa þess vegna komið fram í umræðunni. Það er svo eðlilegt í enda slíkrar umræðu að við veltum því fyrir okkur, virðulegur forseti - og reyndar ávallt - hvaða form henti fyrir slíka umræðu, fyrir jafn umfangsmikið og mikilvægt mál og fjármálaáætlun til fimm ára er. Það er metið nauðsynlegt að ráðherrar komi og fjalli um stefnumörkun og áætlanir og svari fyrir þau málefnasvið og þá málaflokka sem undir þá heyra og þeir bera ábyrgð á. Það samtal verður að fara fram og er óhjákvæmilegt - met ég - fyrir jafn mikilvægt og stefnumarkandi mál sem áætlunargerðin er. Það er kannski helst varðandi formið á samtalinu milli hv. þingmanna og hæstv. ráðherra að þingmenn myndu vilja meiri tíma í það samtal. Ég velti því hér upp til umhugsunar og beini því til hæstv. forseta að skoða það. Ég segi þó um leið að mér finnst formið heilt yfir gott að þessu leyti og hafa gengið vel fyrir sig og sérstaklega skilað sér í þessu samtali á milli þingmanna og ráðherra. Ég fylgdist vel með umræðunni og það var komið inn á fjölmarga þætti í þessari áætlun. Svo verður að hafa í huga að fjármálaáætlunin fær heilmikið rými í dagskrá þingsins sem nær yfir heila þrjá daga og því eru tímatakmarkanir á ræðum óhjákvæmilegar. Þátttakan var hins vegar almennari en ella. Það er jákvætt hversu margir tóku þátt í umræðunum. Það er vel. Svo má nefna að málið kemur nú mjög tímanlega til þingsins og það er vel. Mikil vinna hefur átt sér stað í stofnunum og ráðuneytum til að koma þessu tímanlega inn til þingsins. Ég vil líka þakka fyrir kynningu og dreifingu málsins, óvenjutímanlega fyrir fyrri umr., sem gefur þingmönnum ráðrúm til að undirbúa sig betur fyrir fyrri umr. Mér fannst umræðan núna bera þess jákvæð merki. Um efni umræðunnar hafa efnahagsforsendur verið mikið ræddar og í samhengi við lög um opinber fjármál, til að mynda þau grunngildi og þær fjármálareglur eða skilyrði sem þarf að uppfylla gagnvart stefnu sem og áætlun og fjárlög hvíla á. Ég skil þá umræðu vel við þessar efnahagslegu forsendur, minni hagvöxt en mörg undanfarin ár og undirliggjandi óvissuþætti. Það er hins vegar mikilvægt að hafa í huga að áætlun sem þessi er einmitt tæki til að fá skýrari mynd og skapa þannig fremur festu og fyrirsjáanleika, því að efnahagsþróun verður alltaf háð óvissu. Sem tæki opinberra fjármála gerir slík áætlun okkur betur í stakk búin til að mæta breytingum og þróun í efnahagsumhverfinu og taka upplýstari ákvarðanir um ráðstöfun opinbers fjár. Í þessu sambandi vil ég, eins og ég gerði í fyrri ræðu, draga fram það sem er til bóta í frágangi áætlunarinnar frá fyrri áætlunum. Þar vil ég nefna sviðsmyndagreiningar sem finna má í rammagreinum tvö og þrjú í greinargerð með þingsályktunartillögunni. Þær eru mjög til bóta. Í því samhengi er í 8. gr. laga um opinber fjármál fjallað um hagrænar forsendur og þar er kveðið á um að byggja skuli á opinberum hagtölum og þjóðhagsspá. Þessi áætlun byggir á uppfærðri þjóðhagsspá Hagstofu Íslands frá því í febrúar 2019 sem tekur jafnframt mið af efnahagslegum áhrifum áforma stjórnvalda. Við megum ekki gleyma því í umræðunni þegar við tölum um óvissu og forsendur að sú spá tekur mið af efnahagslegum áhrifum af þeim aðgerðum sem boðaðar eru. Það er mikilvægt að hafa í huga að boðuð útgjaldaaukning og innviðafjárfestingar styðja við þær kringumstæður sem uppi eru. Þessi áætlun byggir enn fremur á stjórnarsáttmála og gildandi stefnu og gildandi áætlun fyrir árin 2019–2023, á heimildum fjárlaga sem þingið samþykkti í desember sl. fyrir 2019 sem eru að raungerast eftir því sem líður á árið. Það mun eðli máls samkvæmt greiðast úr þeim tilteknu óvissuþáttum þegar líður á og heimildirnar eru í raun og veru þegar að raungerast. Í spá Hagstofunnar um 1,7% hagvöxt er þegar að einhverju marki gert ráð fyrir þessum þáttum, fækkun ferðamanna, hægari vexti einkaneyslu og samdrætti í atvinnuvegafjárfestingu. Þessi hagþróun er því þegar inni í forsendum fjármálaáætlunarinnar að þessu marki og það kom fram á fundi með Hagstofunni um hagspána í febrúar. Hins vegar er það verkefni okkar í þinginu og hv. fjárlaganefndar að kalla eftir upplýsingum og gögnum til að skýra þessa mynd enn frekar. Þá má hafa í huga að í kraftmiklu efnahagsumhverfi og opnu hagkerfi eigum við að horfa til þátta sem byggja undir framtíðarverðmætasköpun og hagvöxt. Hagsæld og lífskjör munu þróast af slíkum þáttum og aukinni framleiðni. Hér í þessari áætlun getum við horft til margra þátta sem ýta undir slíka þróun. Ég nefni stefnumótandi aðgerðir og boðaðar breytingar í menntamálum og aukin útgjöld til menntamála, breytingar á lánakerfi námsmanna, mikla aukningu til samgönguframkvæmda, heila 4 milljarða til viðbótar við gildandi áætlun. Mikil áhersla er á að stóraukin framlög til nýsköpunar, rannsókna og þróunar og þekkingargreina og er nú unnið að mótun heildstæðrar nýsköpunarstefnu og hönnunarstefnu. Ég á mér einnig þá von, virðulegur forseti, að opinber klasastefna geti orðið hluti af slíkri stefnumótun. Skattaendurgreiðslur vegna rannsókna- og þróunarkostnaðar hafa verið hækkaðar og stoðkerfin efld sem og umgjörðin um rannsókna-, þróunar- og nýsköpunarumhverfið sem unnið er að því að efla og styrkja. Þetta á ekki bara við um þekkingargreinar og sprotafyrirtæki heldur á fjölmörgum sviðum í rótgrónari atvinnugreinum og til lausna á samfélagslegum áskorunum í velferðarmálum. Slík áhersla er ein meginforsenda möguleika okkar til aukinnar framleiðni, verðmætasköpunar og samkeppnishæfni og þar með jákvæðari hagþróunar og bættra lífskjara til lengri tíma litið. Þessu tengt til framtíðar eru mikilvæg, eins og verið er að leggja upp með í þessari áætlun, aukin framlög til umhverfis- og loftslagsmála og verndun náttúrufarslegra verðmæta og áhersla á sjálfbæra nýtingu. Þetta er mikilvægt þegar við horfum til öryggis og sjálfbærni í atvinnugreinum eins og ferðaþjónustu, landbúnaði og matvælaframleiðslu og framtíðarþróunar í sjávarútvegi og fiskeldi. Við eigum líka að halda því til haga, virðulegur forseti, þegar við fjöllum um þessa áætlun hvernig hagkerfið er statt og samansett, hverju við höfum áorkað hingað til í þeirri viðleitni að styrkja efnahagsumgjörðina. Þar má nefna afléttingu fjármagnshafta, afnám tolla og jöfnun lífeyrisréttinda á vinnumarkaði. Við höfum eflt umgjörð ríkisfjármála með setningu laga um opinber fjármál og aukið þjóðhagsvarúð. Við höfum sett á fót fjármálastöðugleikaráð. Við höfum innleitt hertara regluverk á fjármálamarkaði og sett lög um auknar eiginfjárkröfur. Við höfum forinngreitt á lífeyrisskuldbindingar, lagt áherslu á niðurgreiðslu skulda, lækkað þannig greiðslubyrði vaxta og náð fram sterkari stöðu ríkissjóðs. En samhliða er staða grunnstoða hagkerfisins, heimila og fyrirtækja, sterkari. Einn mælikvarði á það er skuldahlutfallið, skuldir sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, sem nú er til að mynda lægra en var á uppgangstímum í aðdraganda efnahagsáfallsins fyrir rúmum áratug. Við höfum því aukinn styrk, sterkari stöðu og traustari umgjörð til að takast á við slaka og tryggja hér áframhaldandi vöxt. Við búum þannig við gjörbreytta umgjörð efnahagsmála, stöðu þjóðarbúsins, þjóðhagslegan sparnað, lægri skuldir og lægri vaxtabyrði og erum í sterkri stöðu til að takast á við bresti og hægari hagvöxt með auknum og skynsamlegum framlögum til innviðafjárfestinga. Ég lauk fyrri ræðu hér, virðulegur forseti, á að lofa bréfi frá hv. fjárlaganefnd til annarra nefnda um fyrirkomulag og samvinnu sem fram undan er við umfjöllun okkar um málið - sem gengur nú til nefndar að lokinni þessari umræðu. Við ætlum okkur nokkrar vikur í þessa umfjöllun og miðað er við að eftir atvikum skili fastanefndir umsögnum eða ábendingum til hv. fjárlaganefndar 10. maí næstkomandi. En nú bíður okkar ærinn starfi, öflun upplýsinga og umsagna um málið, og ég vænti sem fyrr góðrar samvinnu við nefndir þingsins.
Virðulegi forseti. Þá erum við hér á lokasprettinum við að ræða fimm ára fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, fjármálaáætlun sem við vissum að allar forsendur voru brostnar fyrir áður en hún kom úr prentun, þó að væri ekki nema bara fyrir óvissuþátt eins og loðnubrestinn sem Hagstofan hafði ekki tekið með í reikninginn í hagspá sinni. Hún ætlar ekki að gefa það út fyrr en í maí. Það er að vísu erfitt að skilja það vegna þess að það var vitað að sá loðnubrestur var þegar til staðar. Við fengum slæmar fréttir í morgun. Það hlýtur að vera áfall fyrir okkur að þurfa að horfast í augu við það að hér munu sennilega 1.000–1.200 manns missa vinnuna vegna þess að WOW er ekki lengur starfandi á markaði. Við höfum fengið að heyra hér í öllum ráðherrunum okkar, haft tækifæri síðustu tvo dagana til að eiga andsvör við þá til þess að fá að taka þátt í málaflokkunum þeirra. Við höfum séð metnað ríkisstjórnarinnar sem að mörgu leyti skín í gegn. Það er ekki hægt að vera bara hér með neikvæðni gagnvart, í rauninni, bjartsýni sem ríkir hjá ríkisstjórninni, bjartsýni hvað varðar ríkisbúskapinn. Við höfum mjög sterka fjárhagslega stöðu þjóðarbúsins í dag, sterkari en oftast áður. Við höfum greitt niður skuldir og um leið höfum við aflað okkur aukinna tekna til neyslunnar vegna þess að við höfum lækkað svo mikið vaxtakostnað. En hvað skyldi það vera í þessari fjármálaáætlun til fimm ára sem hreinlega sló mig nánast niður? Jú, enn þá er það ljóst og engum vafa undirorpið að þeir sem bera minnst úr býtum, þeir sem er haldið hér í sárri fátækt, eru enn þá skattlagðir. Það er enn þá sýnt að það virðist vera að ef fátækasta fólkið í landinu er ekki skattlagt muni bara þjóðarskútan fara á hliðina. Er ekki dapurlegt, virðulegi forseti, að þurfa að horfast í augu við það að við þurfum að skattleggja fátækt? Eða réttara sagt að fjármunum okkar skuli vera forgangsraðað þannig að við lækkum frekar bankaskatta, álögur á útgerðina og þá sem geta vel komist af og sýnum svo í verki að við ætlum að taka það af þeim sem hafa ekki efni á því? Við sýnum ítrekað að það er alltaf hægt að beygja bognu bökin meira. Stundum hugsa ég með mér, virðulegi forseti: Hvað er það sem veldur? Er það veruleikafirring þeirra sem stýra landinu? Er það vegna þess að þeir hafa aldrei nokkurn tímann staðið í þeim sporum sem fátækasta fólkið á Íslandi gerir? Við vitum að yfir 40.000 Íslendingar eru með undir 300.000 kr. útborgað á mánuði. Hvernig í veröldinni er hægt að ímynda sér að nokkur geti lifað á og framfleytt sér með sóma á slíkri horrenglu? Auðvitað ímyndar sér það ekki nokkur maður, en hins vegar virðast stjórnvöld heldur ekki geta ímyndað sér hversu erfitt það er, hversu kvíðvænlegt og hversu ömurlegt það er, að vakna daginn eftir, horfa á börnin sín og geta ekki veitt þeim það sem almennt er talið eðlilegt í samfélaginu, eiga kannski snilling á einhverju sviði, framtíðartónlistarsnilling, framtíðaríþróttameistara, en geta ekki fjármagnað það fyrir barnið sitt að koma því til tómstunda eða koma því í samneyti við það sem almennt er viðurkennt að börn eigi að geta tekið þátt í. Við erum með barnasáttmála, við erum með mannréttindasáttmála og lágmarksframfærsluviðmið. Hvað gerum við við þetta allt saman? Á þessu háa Alþingi er allt þetta tekið sem snertir fátækasta fólki í landinu og það er fótumtroðið. Það sýnir sig berlega í þessari fimm ára fjármálaáætlun sem í raun og veru tekur hvergi á því að leiðrétta eitt eða neitt sem lýtur að þessu fátækasta fólki. Það kom út skýrsla sem var kynnt 28. febrúar sl. sem Velferðarvaktin lét vinna. Kolbeinn Stefánsson félagsfræðingur kynnti hana. Þar kemur fram að almennt sé talið að staða íslenskra barna sé efnahagslega góð í samanburði við alþjóðasamfélagið. Frábært! Hvað þá með þessi 10–15% sem skýrslan segir að búi hér við fátækt? Hvað með þau? Ýmsar leiðir eru færar og það er verið að kalla eftir því hvernig við getum - og hæstv. fjármálaráðherra spurði mig: Hv. þingmaður, hvað getur þú séð? Getum við gert eitthvað? Hvernig eigum við að fara að því? Hvað mun pakkinn kosta? Auðvitað byrjum við á því að forgangsraða fjármunum þangað sem þeirra er mest þörf. Eðli málsins samkvæmt hlýtur það að vera það eðlilegasta, sanngjarnasta og réttlátasta í stöðunni. Króna á móti krónu skerðing er eitt af því sem virðist eiga að afnema í áföngum. Ég veit ekki á hve mörgum áratugum vegna þess að það tók ekki nema eina mínútu að koma henni á. Það tók líka eina mínútu að taka hana af eldri borgurum þann 1. janúar 2017 en einhverra hluta vegna virðast öryrkjar alltaf vera hópur úti í samfélaginu sem greinilega á að refsa af því að þeir eru ekki nógu meðfærilegir. Hvers vegna var krónu á móti krónu skerðingu t.d. ekki bara létt af þeim á sama tíma og eldri borgurum? Hvers vegna ekki? Jú, þeir voru ekki tilbúnir til að undirgangast eitthvað sem þeir vissu ekki hvað var, sem þeir treystu ekki - vegna þess að auðvitað vantreysta öryrkjar því sem fer fram á hinu háa Alþingi þegar verið að skáka þeim í þá ramma sem þeir hafa þurft að búa við og hokra í síðustu árin. Ég segi, virðulegi forseti, að það er í rauninni sama. Ég hef komið hingað með lausnir. Það er verið að tala um örorkubyrði. Það er verið að tala um nýgengi örorku. Öryrkjum fjölgar allt of hratt. Kostnaðarauki ríkissjóðs verður yfirþyrmandi við þessa fjölgun. Það er að tala um að á næstu árum eigi sjálfsagt eftir að þurfa að eyða í okkur öryrkjana um 80 milljörðum á ári úr ríkissjóði. Hvers vegna þá ekki að gera eitthvað í málinu annað en að hræða úr öryrkjum líftóruna? Hreinlega koma í veg fyrir að þeir treysti sér til að samþykkja það sem þó er verið að leggja mikla vinnu í og reyna að koma til móts við þá með? Af hverju ekki bara að setja það í hendurnar á þessum þjóðfélagshópi og segja: Gjörið svo vel, þið sem treystið ykkur til, farið út að vinna, takið þátt í samfélaginu, borgið með okkur skattana. Við gefum ykkur aðlögunartíma til að sýna hvað í ykkur býr. Þið öryrkjar eruð bærastir til að dæma og meta hversu verðugir þið eruð á vinnumarkaði og til hvers þið treystið ykkur. Af hverju ekki að búa til alvöruöryggisnet sem ýtir þeim áfram og hvetur þá til dáða? Í öryrkjum býr mikill og vannýttur mannauður og það er okkar hér á hinu háa Alþingi að stíga út fyrir rammann, koma til móts við þá og draga fram allt það besta sem við getum, því að samkvæmt þeirri skýrslu sem ég áður nefndi, sem Kolbeinn Stefánsson félagsfræðingur kynnti okkur 28. febrúar sl., kemur í ljós að sá þjóðfélagshópur sem hefur það langverst í samfélaginu er öryrkjar og einstæðir foreldrar. Börn þessara þjóðfélagshópa eru þau sem telja 10–15% barna sem búa hér við fátækt. Hvað getum við gert? Hér er talað um að hækka barnabætur. Bjargar það einhverjum frá fátæktinni? Það er talað um að lækka skatta á lægstu launin. Nei, „koma til móts við lægstu launin“. En það er líka komið til móts við þau hæstu, upp á krónu, nákvæmlega jafn mikið. Það skiptir engu hvort viðkomandi er með 10 milljónir á mánuði eða 200-þúsundkall, hann fær nákvæmlega sömu skattalækkun. Er þetta réttlæti? Er þetta eðlileg forgangsröðun fjármuna? Ég segi nei. Við höfum líka talað um eldri borgara. Í skýrslunni sem ég er að vísa til kemur fram að staða eldri borgara á Íslandi er almennt mjög sterk. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að inni í því mengi er ákveðinn hópur sem á verulega erfitt, er einangraður, kvíðinn, jafnvel illa nærður. Það er okkar, virðulegi forseti, okkar alþingismanna og ríkisstjórnarinnar að taka saman höndum, hvar í flokki sem við stöndum, og viðurkenna fyrir hverja við erum að vinna. Við erum að vinna fyrir alla Íslendinga. Við erum að vinna fyrir fólkið sem fer í kjörklefann í góðri trú um að það sé að kjósa sér valdhafa sem muni standa í lappirnar fyrir alla þjóðina en ekki bara fáa útvalda.
Virðulegi forseti. Nú líður að lokum þessarar fyrri umr. um fjármálaáætlun, sem vissulega er lögð fram við nokkra óvissu í efnahagsmálum, en ríkisstjórnin gerir það sem boðað er, byggir á opinberum hagspám, enda held ég að það hafi nú ekki komið fram í þessari fyrri umr. að við nokkurt annað viðmið væri að styðjast. Við birtum sömuleiðis fráviksspá í þessari áætlun sem menn geta haft sínar skoðanir á og ég hef heyrt hér í umræðunni að menn telji hana allt of bjartsýna. En þetta er hinn eini sanni, rétti grunnur til að gera áætlun til næstu ára á. Ég verð síðan að segja að það eru vonbrigði að sjá rekstur flugfélagsins WOW stöðvast í dag. Við munum þurfa að taka það með í reikninginn. Við þurfum að leggja mat á áhrifin af því fyrir tekjur og fyrir útgjöld - og ég vænti þess að geta átt gott samstarf við nefndina í því efni. Það sem vekur athygli mína í þessari umræðu er hversu mikill himinn og haf er á milli sjónarmiða hjá einstökum flokkum. Má ég nefna sjónarmið sem Samfylkingin færir inn í umræðuna sem byggir á því að ríkisstjórnin hafi komið þjóðarbúinu í algjöra spennitreyju með efnahagsstefnu sinni, algera spennitreyju, og nú séu það velferðarmálin sem þetta bitni allt saman á. Hverju hefur ríkisstjórnin breytt frá því að hún tók við, ef við skoðum framlög til velferðarmálanna sem Samfylkingunni eru mest hugleikin? Ríkisstjórnin hefur hækkað framlög til heilbrigðismála, svo dæmi sé tekið, frá árinu 2017 fram á næsta ár samkvæmt þeirri áætlun sem við erum með hérna fyrir framan okkur. Framlög til heilbrigðismála hafa farið upp um 31,1 milljarð. Það er spennitreyjan sem heilbrigðiskerfið er í. Þetta er 14% aukning á framlögum. Til félagsmála hafa framlögin vaxið frá árinu 2017, þegar kosið var, um 29,3 milljarða, sem er 16% aukning. Þetta lýsir ekki beint þjóðfélagi í spennitreyju í velferðarmálum, þvert á móti stöndum við í miðri sókn. Þeirri sókn er haldið áfram í þessari áætlun. Því er sömuleiðis haldið fram að hér hafi tekjustofnar ríkisins markvisst verið veiktir. Ég verð bara að segja: Þetta er ákveðin hugmyndafræði sem mér hugnast ekki, að í sérhvert sinn sem við skiljum meira svigrúm eftir hjá fólki eða fyrirtækjum, þeim sem eru að leggja á sig vinnu til að halda fjölskyldunni á floti eða taka áhættu með sínu sjálfsaflafé, í hvert sinn sem við minnkum álögur á þessa hópa heiti það hjá Samfylkingunni markvisst „að veikja tekjustofna ríkisins“. Hjá okkur heitir þetta að veita súrefni til fólks, létta undir með fólki, gera fólki auðveldara að ná markmiðum sínum, styðja betur við atvinnustarfsemina í landinu til að einhver verðmæti verði til til að mæta öllum þessum kröfum um ný útgjöld. Þarna er greinilega mjög mikill hugmyndafræðilegur ágreiningur. Ég verð þó að segja varðandi þau sjónarmið sem Viðreisn færir inn í umræðuna að þar kveður við allt annan tón. Þar höfum við ekki sett þjóðarbúið í spennitreyju - við erum búnir að eyða allt of miklu. Það er vandamálið hjá þeim flokki. Við höfum sett allt of margar krónur á útgjaldahliðina. Það er eins og Samfylkingin og Viðreisn horfi bara algjörlega hvor á sín ríkisfjármálin. En gott og vel, spyrjum okkur hvort við höfum haldið þannig á málum í gegnum góðærið að við höfum varið of miklu af ávinningi skuldalækkunarinnar og hagvaxtarskeiðsins og lendum í vandræðum þegar fer að hægja á í hagkerfinu. Ég vil nefna nokkra þætti sem benda til annars. Í fyrsta lagi höfum við á undanförnum árum, ef við tökum einskiptisliðina með, rekið ríkissjóð með mörg hundruð milljarða afgangi. Það er ein af helstu forsendum þess að við höfum náð að lækka skuldir og vaxtabyrði. En jafnvel þó að við horfum fram hjá einskiptisliðunum skiptir afgangurinn ekki bara tugum heldur líklega í kringum 100 milljörðum síðustu árin, jafnvel þó að við horfum fram hjá einskiptisliðum. Þannig höfum við rekið ríkissjóð með afgangi ár eftir ár og byggt upp viðnámsþrótt fyrir tíma þegar hagvöxtur er minni. Við erum núna með áætlun í höndunum sem byggir á því að á næsta ári verði góður afgangur, sem er ferðalag eftir þessum sama vegi. Það sýnir okkur að ef eitthvað kemur upp á, ef það dregur úr tekjum, ef grundvallarforsendurnar, eins og menn eru að segja hér, hafa brostið, höfum við einmitt borð fyrir báru. Ég leyfi mér líka að nefna hér að samneyslan vex ekki stöðugt með hagvextinum, hún stendur nokkurn veginn í stað; þannig að við erum ekki að íþyngja ríkissjóði hlutfallslega meira, þrátt fyrir að hér vaxi tekjur. Síðan má spyrja: Höfum við verið að reka það sem Viðreisn kallar „gjaldþrota ríkisfjármálastefnu“? Bendir skuldaþróunin til þess? Nei. Bendir vaxtastigið í landinu til þess að menn horfi á þetta hagkerfi og segi: Þetta eru auðvitað gjaldþrota ríkisfjármál? Bendir eitthvað til þess í vaxtastiginu? Nei, ríkissjóður fær í dag hagstæðustu vexti sem við höfum nokkru sinni fengið. Bendir lánstraust ríkisins til þess að menn líti á þessi ríkisfjármál og segi: Hér eru menn að fara fram af hengifluginu? Nei, við erum með betra lánstraust en áður. Hvað með verðbólguna? Er ríkissjóður að ausa fé úr sjóðum sínum þannig að það bara kyndi undir verðbólgu? Nei, verðbólga hefur verið stöðug. Og hvernig hefur gengið að bæta kjörin hjá fólki sem þetta starf okkar allt snýst um? Kaupmáttur hefur sjaldan vaxið meira en undanfarin ár. Ég verð að segja að mér finnst vera afskaplega lítil innstæða fyrir þessum stóru, þungu orðum, að við höfum eytt síðustu krónunni. Við höfum ekki eytt síðustu krónunni. Við höfum snúið vaxtabyrði yfir í velferðarmál. Það er það sem við höfum gert. Nú erum við að komast í skuldahlutfall - við erum að komast í kringum 20%-viðmiðið samkvæmt skuldareglunni, ef spár ganga eftir. Undir lok síðasta árs fórum við undir 30% og spár benda til þess að við getum stefnt í átt að 20% á þessu áætlunartímabili. Það myndi búa til rétt um 300 milljarða svigrúm fyrir hið opinbera, ríki og sveitarfélög, áður en menn væru farnir að brjóta skuldaregluna, þ.e. skuldaviðmiðið, 30%-viðmiðið. Það sýnir hversu vel við höfum búið í haginn fyrir framtíðina. Ef ríkisfjármálin þurfa að taka á sig fallið í framleiðslu í landinu getum við rekið ríkið með halla í einhvern tíma og komist léttilega frá því - ef ekki verða önnur meiri háttar áföll. Ég verð að segja varðandi ferðaþjónustuna í landinu: Hver trúir því ekki hér í þessum sal að til lengri tíma séu tækifærin þar ómæld? Hver trúir því að með falli eins flugfélags bresti trú og áhugi ferðamanna á því að koma til Íslands í framtíðinni og upplifa náttúruna og víðernin sem hér eru? Hver trúir því í raun og veru í hjarta sínu? Auðvitað erum við öll slegin en við verðum að rísa upp og horfa aðeins inn í framtíðina, til lengri framtíðar, og spyrja okkur hvað við getum gert í dag til að láta þessi tækifæri verða að veruleika í framtíðinni. Það held ég að sé alveg augljóst og ég trúi ekki öðru en að hér séu menn meira sammála en umræðan ber með sér um að framtíðin sé þrátt fyrir þetta áfall ótrúlega björt. Svo hafa komið hér sömuleiðis fram sjónarmið - eins og í síðustu ræðu frá Flokki fólksins - um að vandinn sé sá að við séum ekki með meiri útgjöld, sérstaklega til þeirra sem minnst hafa á milli handanna. Ég verð alltaf jafn furðu lostinn þegar lítið er gert úr því að við skulum lækka álögur á þá hópa og sagt að það sé engan veginn nóg. Það sem er að í þessari umræðu, sem snýst eingöngu um útgjaldamál, að við þurfum að setja meira í þetta og meira í hitt, er að það skortir alla alvöru djúpa umræðu um verðmætasköpun í þessu landi, hvað við getum gert til að auka útflutningsverðmætin, auka framleiðni í landinu, þar með talið hjá hinu opinbera, að hið opinbera verði skilvirkara, sveigjanlegra, þjónustulundaðra, að við séum ekki með fleira fólk á launaskrá en verkefnin kalla á, að við tökum í gagnið tæknilausnir til að veita betri þjónustu með skilvirkari hætti, meiri hagkvæmni, auka framleiðni í landinu, fá fjárfestingu inn á fleiri svið. Þessi ríkisfjármálaáætlun er sú öflugasta á sviði nýsköpunar sem sést hefur og þannig leggjum við grunn [[Forseti hringir.]]að þessum mikilvægasta þætti, framleiðni og verðmætasköpun í framtíðinni. Ég þakka fyrir ágæta umræðu og vænti góðs samstarfs við nefndina.