Borist hefur bréf frá þingflokksformanni Pírata um að Halldóra Mogensen, 11. þm. Reykv. n., geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana 2. varamaður á lista Pírata í kjördæminu, Sara Elísa Þórðardóttir, en 1. varamaður á lista hefur boðað forföll. Sara Elísa Þórðardóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.
Forseti tilkynnir að á fundi utanríkismálanefndar, 14. október sl., var Njáll Trausti Friðbertsson kjörinn 1. varaformaður nefndarinnar.
Borist hafa bréf þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra við fyrirspurn á þskj. 64, um úthlutun byggðakvóta, á þskj. 68, um innflutning á laxafóðri, og á þskj. 69, um laxa- og fiskilús, allar frá Ingu Sæland. Frá dómsmálaráðherra við fyrirspurn á þskj. 175, um einangrun fanga, og á þskj. 176, um agaviðurlög fanga, báðar frá Helga Hrafni Gunnarssyni. Frá félags- og barnamálaráðherra við fyrirspurn á þskj. 71, um einstaklinga með greindan hegðunarvanda eftir heilaskaða, frá Hönnu Katrínu Friðriksson, og á þskj. 151, um biðtíma hjá Greiningar- og ráðgjafastöð ríkisins, frá Önnu Kolbrúnu Árnadóttur.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Stjórnvöld eiga ekki að biðja fátækt fólk á Íslandi að bíða eftir réttlæti. Þetta sagði hæstv. forsætisráðherra í þessum stól árið 2017, þá þingmaður í stjórnarandstöðu og ég er henni hjartanlega sammála. Engu að síður býr stór hópur öryrkja og aldraðra við skammarlega lág laun. Tæplega fjórðungur öryrkja býr við skort á efnislegum gæðum samkvæmt rannsóknum Hagstofunnar og bilið milli lífeyris og lágmarkslauna heldur áfram að breikka. Þannig hefur biðin eftir réttlæti sem hæstv. forsætisráðherra talaði um árið 2017 bara lengst. Ekki nóg með það. Nú þegar Öryrkjabandalag Íslands stendur fyrir kraftmikilli baráttu fyrir bættum kjörum berast kaldar kveðjur frá ríkisstjórn Íslands, pillur frá fjármálaráðherra sem sakar talsmenn öryrkja um ábyrgðarleysi og hótar því að fjölgun fólks með skerta starfsgetu verði látin bitna á þeim sem nú þegar eru á örorkulífeyri. Þetta dæmir sig sjálft. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort þetta sé í alvöru stefna ríkisstjórnar Íslands. Er hæstv. forsætisráðherra sammála þeim orðum fjármálaráðherra að talsmenn öryrkja grafi undan getu okkar til að styðja við þá sem eru í mestri þörf, eins og fjármálaráðherra sagði, eða treystir hún sér til að taka undir með okkur í Samfylkingunni um að öryrkjar eigi betra skilið en þennan skæting? Er hún ekki sammála eigin orðum um að stjórnvöld eigi ekki að biðja fátækt fólk á Íslandi að bíða eftir réttlæti? Ég spyr einnig hvort hún komi ekki með okkur í það að bretta upp ermarnar núna, draga úr skerðingum og tryggja að lífeyrir almannatrygginga fylgi þróun lægstu launa samkvæmt lífskjarasamningum.
Forseti vekur athygli ráðherra og þingmanna í hliðarsölum á því að þeir eru hluti af þingfundinum, þeir eru ekki á sérfundi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir að vekja hér máls á kjörum þeirra sem höllustum fæti standa í samfélaginu. Hann vitnaði í orð mín 2017 sem ég stend enn þá við, enda hafa fjölmargar aðgerðir ríkisstjórnarinnar á þessu kjörtímabili endurspeglað nákvæmlega þessa áherslu, aðgerðir sem hv. þingmaður hefur stutt hér í þessum sal, eðlilega. Þá vil ég sérstaklega nefna breytingar á tekjuskattskerfinu þar sem ráðist var í aðgerðir sem koma hinum tekjulægstu best. Ég vil tala um hækkun barnabóta sem skiptir verulegu máli, sérstaklega fyrir tekjulágar barnafjölskyldur, þar sem dregið var úr skerðingunni króna á móti krónu í sérstakri framfærsluuppbót og til þess varið 2,5 milljörðum að frumkvæði hæstv. félags- og barnamálaráðherra, þar sem gripið hefur verið til sérstaks félagslegs viðbótarstuðnings við þá í hópi aldraðra sem höllustum fæti standa, þar sem ráðist hefur verið í að draga mjög markvisst úr kostnaði fólks í heilbrigðiskerfinu, öryrkja, aldraðra, barna. Og hæstv. heilbrigðisráðherra sté löngu tímabært skref í að draga úr tannlæknakostnaði sem hv. þingmaður, eins og ég, var spurður að fyrir síðustu kosningar og svaraði að hann vildi stíga stór skref. Það er alveg óhætt að segja að það hafa verið stigin mörg mikilvæg skref til þess að efla velferðina í þessu samfélagi og auka jöfnuð. Ég kannast ekki við það þegar hv. þingmaður ræðir hér að hæstv. fjármálaráðherra hafi haft í hótunum. Það tel ég ekki vera. Ég er ekki sammála hv. þingmanni um að þannig eigi að skilja orð hæstv. ráðherra sem benti hins vegar á að framlög til þessa málaflokks hafa vaxið jafnt og þétt á síðustu árum, ekki síst þegar ráðist var í breytingar á almannatryggingakerfinu sem vissulega átti fyrst og fremst við eldri borgara. Þá er ég að vísa í breytingarnar 2016, sem við höfum oft rætt hér, en sömuleiðis vegna fjölgunar í þessum hópi.
Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra svaraði með skætingi og ég kalla það ekkert annað en hótun það sem hann sagði. Það eru mér ákveðin vonbrigði að hæstv. forsætisráðherra geti ekki tekið dýpra í árinni um þá kröfu okkar að laun öryrkja og ellilífeyrisþega fái að fylgja almennri launaþróun í landinu og tekið sé mið af lífskjarasamningum, líkt og gert var þegar hún sat í ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur um árið. Hér hafa fjölmargar aðgerðir leitt til framfara. Það er rétt hjá hæstv. forsætisráðherra að ég hef stutt þær margar og mun gera það áfram, öll góð mál. Ég kalla hins vegar eftir því hvort ekki sé eðlilegt að með almennum hætti sé tryggt að lífeyrir fylgi launaþróun samkvæmt lífskjarasamningunum. Annars er tómt mál fyrir ríkisstjórnina að vera að slá um sig með orðum eins og lífskjarasamningur þegar hann nær bara til hluta samfélagsins.
Herra forseti. Já, við hv. þingmaður ætlum þá bara að vera ósammála um þá hluti, því að ég held að það sé einmitt mikilvægt að við ræðum þessi mál annars vegar út frá markmiðunum, sem ég tel að við hv. þingmaður séum sammála um, þ.e. að við viljum auka jöfnuð í samfélaginu og teljum það vera mikilvægan hluta af velgengni íslensks samfélags hversu mikill jöfnuður hefur í raun verið og við eigum að hafa það í huga í öllum okkar aðgerðum. En ég held að við þurfum líka að horfa á gögnin sem liggja undir. Til að mynda þegar við skoðum tekjusöguna, sem ég vitnaði í áðan, þá sýnir hún mjög glögglega að það er ekki rétt að mínu viti að tala um aldraða og öryrkja sem einn hóp. Þar hefur tekjuþróun verið mjög ólík milli hópa, en ekki síst er eignastaða þessara hópa mjög ólík. Þess vegna held ég að við þurfum að ræða þessa hópa aðskilið. Við þurfum að horfa á stóra markmiðið: Hvernig getum við náð auknum jöfnuði? Ég nýtti mitt fyrra svar hér til að benda á allar þær aðgerðir sem þegar hefur verið ráðist í og fleirum eigum við von á, eins og hæstv. félags- og barnamálaráðherra hefur boðað. [[Forseti hringir.]]En ég tel líka að það sé mikilvægt að við horfum á þær aðgerðir út frá [[Forseti hringir.]]því hvernig við viljum þróa þetta kerfi til framtíðar. Ég held að Alþingi megi ekki skorast undan því verkefni sem fram undan er.
Virðulegur forseti. Nýlega heyrðum við fréttir af því að vísa eigi fjölskyldu úr landi til Senegals. Í þessari fjölskyldu er m.a. sex ára einstaklingur sem fæddist hér og hefur verið hér alla sína ævi. Foreldrarnir eru ekki með dvalarleyfi og þess vegna verður allri fjölskyldunni vísað úr landi. Eins og ég hef fullyrt áður er þessi einstaklingur í mínum huga einfaldlega Íslendingur. Við erum að senda Íslending úr landi, einstakling sem fæddist hér og hefur aldrei verið annars staðar en hér, en lögin okkar líta ekki þannig á málið. Ég hef spurt hæstv. dómsmálaráðherra, þennan eins og fleiri, út í útlendingamál. Ávallt er viðhorfið það að ef hlutirnir standist lög sé þetta allt saman í góðu lagi. Nú veit ég að hæstv. forsætisráðherra gæti svarað því að þetta málefni væri á hendi dómsmálaráðherra, sem það er. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra í þeirri von að forsætisráðherra hafi eitthvað að segja um þau frumvörp sem eru lögð fram af ríkisstjórninni sjálfri. Hér kemur það fyrir að lög um útlendinga, eða breytingar þar á, eru lögð fram af dómsmálaráðherra, sem ég hafði ekki áður trú á að Vinstri græn myndu leggja fram, miðað við orð hæstv. forsætisráðherra í fortíðinni og þess ágæta þingflokks almennt. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra, ekki hvort hún hyggist sjálf leggja fram hitt eða þetta frumvarp heldur hvort hún muni beita sér fyrir því í ríkisstjórn að gerðar verði umbætur í þessum málaflokki umfram það að laga tæknileg skilvirknivandamál, þannig að þegar einstaklingur fæðst á Íslandi, elst upp á Íslandi og er sex ára Íslendingur og við ætlum að senda hann úr landi, þá séu lögin skilningsríkari en svo að aðrir hæstv. dómsmálaráðherrar komi hingað upp og láti eins og það sé bara fullkomlega eðlilegt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar og skorast ekki undan því að svara henni þótt hæstv. dómsmálaráðherra sé hér til svara. Ég ætla ekki að ræða þetta einstaka mál sem hv. þingmaður vísar í, að öðru leyti en því að hluta af þeim langa tíma sem gerður hefur verið að umtalsefni má rekja til þess að þessir einstaklingar komu hingað til lands í öðru lagaumhverfi en var svo samþykkt á Alþingi 2016. Mér fannst aðalefni fyrirspurnar hv. þingmanns í raun varða lögin og lagaumhverfið og afstöðu mína til þess. Ég hef það um það segja að ég hef sjálf sagt að það sé ekki mannúðlegt að fólk bíði hér of lengi eftir úrlausn sinna mála. Ég vil líka segja að það sem stjórnvöld hafa gert á undanförnum árum hefur verið að stytta þá fresti sem eru í kerfinu, raunar svo að þeir munu verða stystir á Íslandi þegar skoðaður er málsmeðferðartími sem stjórnvöldum er gefinn til að taka afstöðu til beiðna þeirra sem hingað koma í leit að vernd. Mér finnst nauðsynlegt og ég hefði kosið að Alþingi og sú þverpólitíska þingmannanefnd sem starfar á vettvangi dómsmálaráðherra tæki til skoðunar lagaumhverfi sem hér var samþykkt mótatkvæðalaust með fulltrúum allra flokka, stuðningi fulltrúa allra flokka árið 2016, og hvernig okkur finnst það hafa gefist. Því að sjálf er ég þeirrar skoðunar að þær lagabreytingar hafi verið góðar, að þau markmið sem þar eru sett um mannúð og skilvirkni séu góð. En ég lít líka svo á að það sé skylda okkar allra sem samþykktu þetta frumvarp, ég var ein af þeim, að horfa til þess hvernig framkvæmdin hefur gengið eftir. Það er mikilvægt þegar upp koma mál þar sem við teljum að skoða þurfi hvernig framkvæmd laganna og markmið laganna gengur. Ég vil hins vegar benda á að ég tel að þessi löggjöf hafi verið mikið framfaraspor á sínum tíma og ég hef ekki orðið vör við að komið hafi margar tillögur um breytingar beinlínis á löggjöfinni í tengslum við umræður um einstaklingsmál á undanförnum misserum.
Virðulegur forseti. Ég tók þátt í þeirri atkvæðagreiðslu sem hæstv. ráðherra nefndi hér um nýju löggjöfina árið 2016. Ég greiddi atkvæði eftir mjög mikla yfirlegu vegna þess, og ég held að það sé ekkert leyndarmál, að það var enginn fullkomlega sáttur við þá löggjöf. Hún var það stór og umsvifamikil. Það er í sjálfu sér eðlilegt út af fyrir sig, en hins vegar var líka svo mikið af hryllingi fyrir að það var ærið tilefni til að bæta ýmislegt þar. Aftur á móti hvað varðar það að endurskoða löggjöfina þá finnst mér reynslan af löggjöfinni 2016 hafa sýnt að það dugar ekki að setja háleit markmið í löggjöf ef ekki er raunverulegur vilji hjá framkvæmdarvaldinu sjálfu til að framfylgja henni af mannúð og meta matskennd atriði í átt að mannúð, og almennri skynsemi, myndi ég reyndar líka segja, vegna þess að stundum hendum við fólki úr landi af engri ástæðu, alveg burt séð frá mannúðarástæðum. Það vil ég meina að sé tilfellið. Hér er sex ára einstaklingur sem við ætlum að henda úr landi vegna þess að lagalega séð er hann ekki Íslendingur. Þetta er ekkert einsdæmi. Frá því að ég kom hingað fyrst á þing hefur þetta verið gegnumgangandi umræða á Alþingi. Það þarf að gera gangskör að þessu, virðulegur forseti. Ætlar forsætisráðherra að beita sér fyrir því umfram einhverja lagatæknilega breytingu hér eða endurmeta reynsluna af hinu?
Herra forseti. Framkvæmdarvaldið framfylgir vilja löggjafans og það sem ég benti á er að það hafa ekki margar tillögur að breytingu komið fram í þessum sal um endurbætur á lögunum frá 2016. Ég horfi hér á hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur sem var með tillögu um fylgdarlaus börn. Ég veit að hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson var sömuleiðis með tillögu um breytingu. Þá er það nánast upptalið eftir því sem ég best kann þessa sögu. Ég vil líka benda hv. þingmanni á að það er ekki eins og hér sé ekki mannúðin höfð að leiðarljósi. Við skulum horfa til þess að rúm 60% umsókna hafa verið samþykkt í málum sem er lokið á þessu ári hjá þeim sem hafa sótt um vernd, viðbótarvernd eða mannúðarleyfi. Það eru þá 368 einstaklingar, börn og fjölskyldur og einstaklingar, sem hafa fengið vernd. Þegar eingöngu er horft til þeirra mála sem hafa fengið efnismeðferð hafa 79% umsókna verið samþykkt. Umsóknum hefur líka fjölgað mjög á undanförnum árum, hlutfallslega meira hér en annars staðar á Norðurlöndum, eins og bent hefur verið á af hálfu Útlendingastofnunar. Ég held að hins vegar sé ávallt rými til umbóta [[Forseti hringir.]]og af því að hv. þingmaður spyr mig þá hef ég lagt á það áherslu að sérstaklega verði skoðuð staða fylgdarlausra barna, [[Forseti hringir.]]eins og lagt hefur verið til hér í þinginu, og að við lítum líka til nágrannaþjóða okkar þegar kemur að því hvernig mat á hagsmunum barna fer fram í kerfunum okkar, hvort við [[Forseti hringir.]]getum lært af því sem aðrar þjóðir eru að gera í þeim málum.
Herra forseti. Gerum frekar of mikið en of lítið. Þetta sögðu stjórnvöld í fyrstu Covid-bylgjunni og það má hrósa þeim fyrir að hafa að mörgu leyti staðið við það þótt vissulega megi gagnrýna sitthvað eins og við í Viðreisn höfum gert samhliða stuðningi við góð mál. Þegar staða hjúkrunarheimila, þess mikilvæga hlekkjar í heilbrigðisþjónustunni okkar, er skoðuð virðist einsýnt að þau hafi fallið á milli skips og bryggju, því miður. Ég er ekki að tala um þá staðreynd að í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur rekstrargrunnur hjúkrunarheimila verið markvisst skertur frá ári til árs, þvert á stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Því samtali, sem ég hef reyndar allnokkrum sinnum átt við hæstv. heilbrigðisráðherra í þingsal, verður haldið áfram síðar, m.a. við afgreiðslu fjárlaga næsta árs. En ég er hér að vísa í þau fyrirheit ríkisstjórnarinnar að gera frekar of mikið en of lítið. Og spurningin er: Af hverju ná þau fyrirheit ekki til hjúkrunarheimilanna? Hvernig stendur á því að stjórnvöld tryggja ekki getu þeirra til að sinna sínu mikilvæga starfi á þessum erfiðu Covid-tímum? Það þarf ekki að orðlengja hér um það álag sem faraldurinn hefur haft á starfsfólk hjúkrunarheimila sem og heimilisfólk og aðstandendur. Í ofanálag er staðan sú að heimilin búa við skertar greiðslur því að þau hafa þurft að fækka rúmum. Í öðru lagi búa þau við aukinn kostnað, líka vegna sóttvarnaráðstafana, og í þriðja lagi hefur starfsfólk ekki fengið sérstakar álagsgreiðslur sem stjórnvöld greiddu starfsfólki á ríkisreknum heilbrigðisstofnunum. Hér, herra forseti, stendur ef til vill hnífurinn í kúnni. Gísli Páll Pálsson, formaður Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu og forstjóri Grundar, segist í nýlegri grein sinni þeirrar skoðunar að þetta sé gert til að svelta öldrunarheimilin svo þau gefist upp og skili rekstrinum til ríkisins. Eybjörg Hauksdóttir, framkvæmdastjóri þessara sömu samtaka, spyr í annarri grein hvort þessi staða endurspegli fordóma stjórnvalda gegn hjúkrunarheimilum og öldruðum. Ég spyr: Hver er skýring hæstv. heilbrigðisráðherra á stöðunni?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég held að rétt sé að skipta svarinu í tvennt. Í fyrsta lagi, varðandi sérstakan stuðning út af Covid, þá er því til að svara að það hefur komið fram á fundi mínum með Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu, í greinum sem ég hef skrifað og í svörum mínum til fjölmiðla, að við hyggjumst bæta kostnað sem hefur fallið til vegna Covid þegar við sjáum upplýsingarnar liggja fyrir, þegar þær liggja fyrir í lok árs. Þetta vita þessir aðilar og ég frábið mér einhverjar skýringar um að það snúist um það að beita hjúkrunarheimilin eða þessa aðila einhverjum órétti. Í öðru lagi vil ég segja að þau fyrirheit sem koma fram í stjórnarsáttmálanum, og lúta að því að endurskoða rekstrargrunn hjúkrunarheimilanna, sem er þannig orðað í þeim texta, standa. Nú stendur yfir greining starfshóps undir forystu Gylfa Magnússonar sem hefur það hlutverk að greina kostnað við rekstur hjúkrunarrýma á Íslandi. Þetta vita Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu. Þetta vita sveitarfélögin og þetta vitum við og þetta eru í raun og veru þríhliða áform sem eru hluti af þeirri bókun sem lá fyrir þegar síðast var skrifað undir rekstrarsamninga við rekstraraðila hjúkrunarheimila. Til viðbótar hef ég átt í samtali og samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga um þjónustu við aldraða almennt á landsvísu og þar með talið um rekstur hjúkrunarheimila.
Herra forseti. Það er þá ljóst að hér er um að ræða fullkominn storm í vatnsglasi af hálfu rekstraraðila hjúkrunarheimila, eða hvað? Ég get ekki skilið svör hæstv. ráðherra öðruvísi en svo að þetta sé allt frágengið. Mig langaði hins vegar aðeins, þó að áherslan hér hafi ekki verið á annað en Covid, að nefna þá vinnu sem nú er í gangi, sem er mjög jákvæð, en ég minni á að slík vinna hefur átt sér stað áður án þess að það hafi haft áhrif á innspýtingu í rekstrargrunn, síðast 2016 ef ég man rétt. Þannig að sá fugl er nú aldeilis ekki - nú man ég ekki einu sinni orðatiltækið sem ég ætlaði að nota - í hendi.
Hann er floginn.
Hann er floginn. En þetta er alvörumál. Varðandi Covid þá skil ég vel að þessar skýringar svíði en þær eru engu að síður viðhafðar af þeim sem standa í miðju stormsins akkúrat núna. Sé það svo að þessir rekstraraðilar séu allir fullmeðvitaðir um að þessar 500 milljónir séu bættar, plús álag á heilbrigðisstarfsmenn innan hjúkrunarheimilanna, og það séu ekki nema tveir mánuðir í að þeir peningar komi, [[Forseti hringir.]]þá vona ég að þeim verði gefið það svigrúm að viðhalda stöðunni þangað til og gera upp sín mál þá, án þess að þurfa að grípa til skerðinga. Ég fagna því ef svo er.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður fagnar því sem ég segi hér. Ég vil hins vegar segja það að við þurfum að tryggja að greiningin liggi fyrir þannig að þó þingmaðurinn telji að hún geti þar með nefnt upphæðina og hún sé þar með í hendi þá er það kannski ekki alveg þannig. Það verður miklu frekar þegar gögnin liggja fyrir og árið verður gert upp. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það getur verið krefjandi að þurfa að bíða eftir því, en það er samt eiginlega eina leiðin sem við getum farið, þegar við sjáum áhrif faraldursins á reksturinn. Því miður erum við væntanlega að fara inn í áframhaldandi áskoranir fyrir þennan rekstur og allan annan rekstur í heilbrigðisþjónustu inn á árið 2021. Við vorum að vona framan af ári að það yrði árið þar sem við værum komin út úr þessum faraldri. En það breytir ekki því að það á fyrir okkur að liggja að taka þetta uppgjör og ég hef alltaf viljað nálgast það af sanngirni.
Virðulegur forseti. Fyrir rúmum tveimur vikum, þann 13. október sl., vakti ég máls á því í ræðustól, undir liðnum störf þingsins, að teikn væru á lofti um að bóluefni við kórónuveirufaraldrinum kæmi á markaði jafnvel snemma á næsta ári. Það væri þá eftir örfáa mánuði. Í ræðu minni velti ég upp spurningum um hverjar áætlanir ríkisstjórnarinnar væru í þessu máli. Heilbrigðisráðherra Noregs hefur upplýst norska Stórþingið um að norsk stjórnvöld telji líklegt að bóluefni komi skömmu eftir næstu áramót. Í Færeyjum hafa ráðamenn jafnvel talað um að bóluefni verði tilbúið til dreifingar fyrir jól. Þetta eru aðeins tvö dæmi. Hvernig metur heilbrigðisráðherra stöðuna í þessum málum? Hverjar telur hún horfurnar á því að við fáum bóluefni á næstu mánuðum? Er hafinn undirbúningur fyrir framkvæmd bólusetningar hér á landi? Hver mun greiða kostnað vegna hennar? Hvernig verður skipulagið við bólusetningu? Verða áhættuhópar settir í forgang, þá á ég við fólk með undirliggjandi sjúkdóma, aldraða og starfsfólk í heilbrigðisgeiranum? Í Noregi ætlar ríkisstjórnin að sjá um útgjöld vegna bólusetningar. Færeyska stjórnin hefur lýst því yfir að bólusetning verði ókeypis. Hvernig verður þetta hér? Verður hver og einn að borga fyrir sína bólusetningu eða greiðir ríkissjóður fyrir hana? Er ríkisstjórnin á Íslandi eitthvað farin að hugleiða skipulagningu bólusetningar gegn veirunni? Væri ekki ráð að hæstv. heilbrigðisráðherra, sem fer fyrir stjórninni í þessum málum, upplýsi þjóð og Alþingi um hvað standi til að gera? Hvernig ætlum við að haga bólusetningunni?
Virðulegi forseti. Það er eitt almikilvægasta hagsmunamál samfélagsins akkúrat núna að tryggja okkur, íslensku samfélagi, kaup á bóluefni. Við höfum, í samstarfi við Evrópusambandið, í gegnum Svíþjóð, þegar tryggt okkur ákveðinn fjölda af bóluefnisskömmtum hjá tveimur mismunandi fyrirtækjum. Í öðru tilvikinu er um að ræða undirritun og samkomulag við hitt fyrirtækið er í farvatninu. Það er auðvitað allt að því gefnu að bóluefnin verði ekki bara tilbúin heldur örugg og virk. Við höfum ekki svar við neinu af því núna. Þegar við horfum á stöðu faraldursins verðum við að horfast í augu við að við gætum mögulega verið að glíma við faraldurinn langt inn á næsta ár og sérstaklega ef bóluefnið léti bíða eftir sér, væri ekki nægilega tryggt, nægilega öruggt eða nægilega virkt. Hv. þingmaður spyr um forgangsröðun. Það er á hendi sóttvarnalæknis að annast bæði forgangsröðun og skipulagningu bólusetningar. Væntanlega yrði farin sama eða svipuð leið og við höfum að jafnaði farið við skipulag og forgangsröðun í bólusetningu við inflúensu þegar litið er svo á að tilteknir hópar, þ.e. viðkvæmustu hópar samfélagsins, þeir sem búa við undirliggjandi sjúkdóma eða háan aldur, séu í forgangi, sem og framlínustéttir, og þá fyrst og fremst heilbrigðisstarfsfólk. Ég geri ráð fyrir að það yrði með svipuðum hætti í þessu tilviki og mér finnst einboðið að bólusetning gegn Covid-19 væri án endurgjalds.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég vildi spyrja um þetta vegna þess að núna er verið að bólusetja fyrir árlegri flensu og komið hefur í ljós að það eru ekki nógu margir skammtar til. Þá er líka spurningin: Hverjir hafa setið eftir? Eru það einhverjir í áhættuhópum? Ég hef áhyggjur af því að ef við ráðum ekki við þessa árlegu bólusetningu, hvernig ástandið verður þá þegar bólusetning fyrir Covid-19 hefst. Ég er ánægður með að það sé á hreinu að það verði að kostnaðarlausu fyrir almenning, vegna þess að stór hópur úti í samfélaginu mun ekki hafa efni á því að borga fyrir þessa bólusetningu. En ég hef samt áhyggjur af framkvæmdinni.
Virðulegur forseti. Ég vil fullvissa hv. þingmann um að þessi mál eru í mjög yfirgripsmikilli skoðun í ráðuneytinu og hjá sóttvarnalækni og við viljum tryggja sem allra liprasta og sanngjarnasta framkvæmd á þessu. Ég þakka þingmanninum fyrir að vekja máls á þessu. Og af því að þingmaðurinn nefnir inflúensubólusetningu á þessum vetri þá er það rétt sem kemur fram í máli þingmannsins að eftirspurnin reyndist umtalsvert meiri en venjulega. Það á rætur að rekja til þess að við erum meðvitaðri um sjúkdóma og veirur en alla jafna. Það voru fleiri sem óskuðu eftir bólusetningu við inflúensu en gerist og gengur. Ég held að full ástæða sé til þess að við horfum sérstaklega til þess að tryggja magn fyrir inflúensubólusetningu næsta vetur, þ.e. 2021–2022, og ekki er ráð nema í tíma sé tekið með það.
Virðulegur forseti. Ég vil við þetta tækifæri fyrst óska hæstv. iðnaðarráðherra til hamingju með daginn, þó að ég sjái hana ekki hérna, hún er væntanlega í hliðarherbergi. En ég vil velta upp við hæstv. ráðherra stöðu stóriðjunnar á Íslandi og samskiptum sumra þeirra félaga við stærsta orkusala landsins, Landsvirkjun. Þann 5. febrúar síðastliðinn var sagt frá því á heimasíðu Stjórnarráðsins að samið hefði verið við þýska fyrirtækið Fraunhofer um að gera úttekt á samkeppnishæfni stóriðju á Íslandi. Áætlað var að úttektinni lyki með skýrslu til stjórnvalda fyrir lok maí. Nú stöndum við hér í nóvember, fimm mánuðum eftir áætluð skil, og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um hvenær skýrslunnar sé að vænta. Á meðan beðið hefur verið eftir þessari skýrslu hafa stöðugar fréttir borist af erfiðum samskiptum tiltekinna félaga og Landsvirkjunar þar sem sýn aðila á það hvar vandamál liggja er vægast sagt ólík. Það vakti sérstaklega athygli þegar bæði álverið í Straumsvík og Norðurál með stuttu millibili vísuðu málum vegna samskipta og samninga við Landsvirkjun til Samkeppniseftirlitsins. Í þeirri stöðu sem uppi er í efnahagslegu tilliti er vont að horfa til þess að ein af þremur meginstoðum gjaldeyrissköpunar sé í jafn mikilli óvissu og raunin er. Við fáum af því fréttir að eigendur álversins í Straumsvík horfi til þess að álverinu verði lokað ef ekki kemst á talsamband sem skilar niðurstöðu á milli þeirra og Landsvirkjunar. Á sama tíma kemur fram að Norðurál á Grundartanga telji sig ekki ná talsambandi við fulltrúa Landsvirkjunar varðandi það m.a. að undirbyggja 40 milljarða framkvæmd sem skilar verulegum fjölda starfa á framkvæmdatímanum og 40–50 langtímastörfum. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hver er staðan á skýrslunni um samkeppnisstöðu stóriðju á Íslandi? Hvenær er hún væntanleg? Í öðru lagi: Hvað sér hæstv. ráðherra fyrir sér sem næstu skref stjórnvalda gagnvart stóriðjufyrirtækjunum sem meta stöðu sína greinilega mjög ótrygga?
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir afmælisóskir úr þessum ræðustól. Það er rétt að við vorum að vona að þessi vinna tæki skemmri tíma en raun ber vitni. Hins vegar er stundvísum Þjóðverjum ekki um að kenna heldur kannski frekar því að það tók lengri tíma en við áætluðum að fá frá fyrirtækjum mikilvægar upplýsingar sem Fraunhofer hefur þurft að hafa til þess að geta unnið þá vinnu sem ég óskaði eftir af fyrirtækinu. Þetta er í fyrsta sinn sem við förum í slíka óháða úttekt og það verður mjög gott að geta tekið þá umræðu út frá því sem þar kemur fram. Ég er að vonast til þess að ég geti farið með skýrsluna inn í ríkisstjórn á föstudaginn, með almennum fyrirvörum um að ekkert komi upp á, en ég geri ráð fyrir því að geta farið með hana inn í ríkisstjórn á föstudaginn. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég hef líka áhyggjur af stöðunni almennt. Þessi stóru fyrirtæki eru okkur hér á Íslandi mjög mikilvæg. Stóriðja er mikilvæg stoð í íslensku hagkerfi og ég vil auðvitað að við séum með umhverfi þar sem þau sjá hag sinn í því að vera hér áfram. Varðandi Straumsvík sérstaklega þá leyfi ég mér að velta því upp að hvaða leyti megi lesa í þetta tal sem stefnu Rio. Það er fyrirtæki sem hefur selt eða lokað öllum álverum í Evrópu og kannski má segja að við séum þá síðust, sem segir meira til um hver staðan er hér frekar en eitthvað annað. Það er auðvitað til mjög margra þátta að líta og ég held að við þurfum að taka það heilt yfir til skoðunar. Við erum hér með Landsnet sem rekur flutningskerfið og það þarf að líta til þess. Það þarf að líta til svo margra annarra þátta en raforkuverðsins eins og sér. En ég segi bara mjög skýrt: Að sjálfsögðu vil ég að við séum hér með samkeppnishæft umhverfi fyrir þessi fyrirtæki eins og önnur, enda eigum við mjög mikið undir því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og fagna því sérstaklega að skýrslan sé væntanleg núna öðru hvorum megin við helgina. Það er mjög ánægjulegt að heyra. Mig langar í framhaldinu af svörum hæstv. ráðherra að spyrja ráðherra hvað hún sjái fyrir sér sem næstu skref stjórnvalda verði niðurstaða skýrslunnar sú að samkeppnisstaða sé jöfn þrátt fyrir allt miðað við samanburðarlöndin. Er hæstv. ráðherra þá í raun að horfa til þess að þessi slagur sé tapaður, ef svo má segja? Að við séum komin inn í ferli þar sem við horfum á þessi stóriðjufyrirtæki víkja af íslenskum markaði? Og hvað segir það þá í rauninni um samkeppnisstöðuna sem þessum fyrirtækjum er boðið upp á ef það raungerist að þessu síðasta álveri Rio Tinto í Evrópu verði lokað? Erum við þá ekki að horfa til þess að samkeppnisstaðan, t.d. gagnvart Kínamarkaði hvað álframleiðslu varðar í Evrópu, er gjörskökk, m.a. með tilliti til kostnaðar sem leggst á þessa framleiðslu [[Forseti hringir.]]hjá okkur út frá ýmsum kolefnis- og umhverfissjónarmiðum, svo að dæmi séu tekin?
Herra forseti. Fyrst vil ég að það sé alveg skýrt, og mér finnst mikilvægt að við gefum okkur það og tölum út frá því, að það eru auðvitað sameiginlegir hagsmunir þessara fyrirtækja, Landsvirkjunar og okkar sem samfélags að þetta eru verðmætustu viðskiptavinir Landsvirkjunar. En varðandi Kínamarkað, sem hv. þingmaður kom sérstaklega inn á og ég ætlaði að koma inn á í seinna svari mínu, þá er það hárrétt að við höfum séð að framleiðsla á áli hefur flust að verulegu leyti til Kína. Þar mengar slík framleiðsla tugfalt á við það sem hún gerir hér. Ég hef saknað þess mjög, af því að við erum jú með rödd en hún er ekki eins sterk og til að mynda ef Evrópa myndi beita sér, að fá ekki fram hvaða skoðun við höfum á því að nánast öll þessi framleiðsla sé að fara úr þessari heimsálfu og yfir til Kína þar sem hún mengar miklu meira en hér. Að mínu viti höfum við sem álfa verið sofandi á verðinum. Og það má alveg spyrja, við höfum lagt mikla áherslu á það að [[Forseti hringir.]]skattleggja hér iðnað sem mengar, en við hefðum kannski frekar átt að beita okkur meira í þá veru.
Herra forseti. Einn hópur samfélagsins hefur, ólíkt mörgum samfélagshópum og hagsmunahópum, látið lítið í sér heyra vegna þeirrar röskunar sem Covid-19 faraldurinn hefur valdið. Það eru framhaldsskólanemar sem þurfa að búa við miklar skerðingar á hefðbundinni kennslu. Framhaldsskólanemendur voru 22.644 þann 1. október sl. Strax í upphafi haustannar máttu þessir nemendur búa við skerðingar á námsfyrirkomulagi sínu þegar boðið var upp á blöndu af staðkennslu og fjarkennslu. Nú erum við í fimmtu vikunni af einungis fjarkennslu fyrir þennan nemendahóp og búið er að ákveða að öll haustönnin verði í fjarkennslu. Tölur og vísbendingar gefa til kynna að strax sé farið að bera á brottfalli framhaldsskólanema, sem eru mjög alvarleg tíðindi því að brottfall íslenskra framhaldsskólanema var það hæsta á Norðurlöndum fyrir kórónuveirufaraldurinn, eða 19,8%. Þetta álag bætist við álagið sem þessi nemendahópur hefur líka mátt þola vegna styttingar framhaldsskólanámsins niður í þrjú ár, eins og m.a. félag framhaldsskólanema hefur ályktað um. Þess vegna langar mig til að spyrja hæstv. menntamálaráðherra um það hvernig hægt er að bæta nemendum þetta upp. Er hæstv. menntamálaráðherra með einhvers konar aðgerðaáætlun til að finna leiðir til að auka fjármagn, til að bjóða upp á sumarnámskeið eða aukaár? Aðgerðir menntamálaráðherra og menntamálayfirvalda þegar kemur að grunnskólum eru góðar og hafa reynst vel til að halda þeim gangandi. Og þær eru nauðsynlegar líka. En tekur hæstv. ráðherra undir það með mér að málefni framhaldsskóla og nemendanna þar verði að vera í algjörum forgangi þegar afléttingar á sóttvarnaaðgerðum hefjast? Mig langar til að heyra frá hæstv. ráðherra hvort hún geti tryggt það með einhverjum ráðum.
Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir þær áherslur sem hv. þingmaður nefndi hér, að málefni framhaldsskólanema verði í algjörum forgangi þegar við getum farið að létta á sóttvörnum. Það er það mál sem stendur mér næst þessa dagana og ég er vakin og sofin yfir því, í orðsins fyllstu merkingu. Okkur hefur tekist mjög vel að skipuleggja skólahald á leik- og grunnskólastiginu með þrotlausri vinnu til að ná utan um það. En hins vegar hafa þær sóttvarnaráðstafanir sem boðaðar hafa verið af sóttvarnayfirvöldum gert það aðeins erfiðara á framhaldsskólastiginu. Við höfum verið að vinna með ýmsar útfærslur á því hvernig við gætum liðkað til. Til að mynda komum við með grímurnar á sínum tíma en svo þurfti því miður að fara í hertar aðgerðir. Ég tel að við þurfum að gera enn betur jafnvel þó að við höldum skólahaldi á framhaldsskólastiginu gangandi. Verknámið er bara nýfarið í fjarkennslu. Það hefur verið í gangi allan tímann og líka listnámið, en bóklegt nám hefur því miður verið í meira fjarnámi en ég tel að sé æskilegt. Ég er sammála hv. þingmanni að við erum komin að ákveðnum þolmörkum hvað þetta varðar, þannig að þetta er í algjörum forgangi. Ég tel nauðsynlegt að framhaldsskólinn og háskólinn geti starfað nánast burt séð frá því hver gangurinn í veirunni er. Við þurfum að búa til þannig kerfi að það gangi upp eins og við höfum gert á grunnskólastiginu, og við verðum að nýta okkur þá þekkingu og hvernig það hefur komið út.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir þetta svar. Ég fagna því hversu mikla áherslu ráðherra leggur á að þessi hópur nemenda skuli vera í algerum forgangi. Ég vona og tek undir með ráðherra að því leyti að þessi hópur verði í algerum forgangi þegar við förum að sjá léttingu á sóttvarnaaðgerðum. Mér er líka, og eflaust hæstv. ráðherra sömuleiðis, umhugað um einmitt líðan nemenda. Geðheilsa íslenskra ungmenna hefur því miður mælst í rannsóknum viðkvæmari en annars staðar. Við það bætist skortur framhaldsskólanemenda á félagslegri virkni og kvíðavaldandi aðstæður vegna kórónuveirufaraldursins og óvissu sem við könnumst líklega öll við að einhverju marki. En það er grafalvarleg staða ef við förum að sjá ungt fólk hverfa úr námi og langtímaáhrifa þess mun gæta víða í samfélaginu. Mig langar að heyra einmitt hugmyndir að leiðum hjá hæstv. ráðherra um það hvernig hún [[Forseti hringir.]]telur að hægt sé að koma í veg fyrir brottfall þessara hópa og koma í veg fyrir að það verði meira en raunin er.
Virðulegi forseti. Þetta er stærsta viðfangsefnið, ekki bara til skamms tíma heldur einnig lengri tíma vegna þess að þeir nemendur sem hverfa frá námi núna eru líklegir til að gera það í nokkurn tíma og þjóðhagslegt tap af slíku er mjög mikið. Það sem við höfum gert og gerðum strax í vor er að fylgjast gríðarlega vel með brotthvarfinu og það er ánægjulegt að segja frá því að í vor var það minna en það hefur áður verið. Ég vil líka benda hv. þingmanni á þær nýju upplýsingar að brotthvarf á Íslandi er að minnka. Það hefur minnkað á síðustu fimm árum um 36%, þannig að við erum á réttri leið. En ég tek hins vegar heils hugar undir með hv. þingmanni að þetta verður að vera þannig að við séum í raun og veru með jafnvel fleiri nemendur í kerfinu okkar við lok kórónuveirufaraldursins en við vorum með í upphafi hans. Hvernig gerum við það? Jú, við vöktum þetta gríðarlega vel og við erum að gera það. Við erum að veita meira fé inn í námið og líka í sálfræðiþjónustu [[Forseti hringir.]]og ég get fullvissað hv. þingmann um að þetta mál stendur mér einna næst.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra fyrir að verða við beiðni minni um að taka sérstaka umræðu um þetta mikilvæga mál. Covid gerir stöðu sveitarfélaga klárlega snúnari en áður og þau þurfa að færa fórnir, fórnir eins og ríkissjóður, fórnir eins og allir aðrir. En þau hafa takmarkaðra svigrúm til að draga úr útgjöldum sínum eða auka tekjur. Svo að ég vísi hér í upphafi í orð hæstv. fjármálaráðherra í umræðu um svipað mál undir öðrum dagskrárlið fyrir nokkrum dögum er veik viðspyrna sveitarfélaganna ekki gott innlegg í þá efnahagsstefnu sem ríkisstjórnin er að keyra núna. Samband íslenskra sveitarfélaga hefur lengi haft efasemdir um að efnahagur sveitarfélaganna sé sjálfbær. Svæðisbundin samtök hafa líka bent á að fari fram sem horfir vegna Covid verði rekstur sveitarfélaga ósjálfbær í langan tíma, líka þeirra sveitarfélaga sem hafa staðið vel. Samtökin segja að þetta verði ekki leyst nema með miklum lántökum og/eða niðurskurði þjónustu. Þetta á ekki við um öll sveitarfélögin en með hærri útgjöldum og tekjufalli stefnir í vanda hjá ansi mörgum, of mörgum. Launakostnaður vegur þungt hjá sveitarfélögunum, hlutfallslega tvöfalt á við ríkissjóð. Þar fer langmest í félagsþjónustu og skólamál, lögbundna þjónustu sem hefur vaxið statt og stöðugt samhliða auknum kröfum. Þetta er ekki kostnaður sem sveitarfélögin hafa svigrúm til að skera niður. Þetta er ekki kostnaður sem við viljum endilega skera niður. Í raun má segja að nokkur sveitarfélög sjái fram á mikið viðbótarálag í tilteknum málaflokkum einmitt vegna Covid. Ég nefni sem dæmi að félagslegur veruleiki í Reykjavík og í Reykjanesbæ er að breytast hratt til hins verra hjá of mörgum íbúum. Spurningin er: Hvar eiga sveitarfélög að skera niður og hvernig eiga þau að halda órofinni þjónustu fyrir fatlað fólk, eldri borgara og skólabörn? Hver og hvernig á að forgangsraða ef þörf krefur? Þetta eru áleitnar áskoranir og við berum auðvitað ábyrgð á því, kjörnir fulltrúar, hvort heldur er hér á þingi eða í einstökum sveitarfélögum, að nálgast þær með hagsmuni íbúa sveitarfélaganna og með hagsmuni almennings að leiðarljósi, ekki stjórnarmynstur einstakra sveitarfélaga og ríkisstjórnar. Herra forseti. Niðurskurður í fjárfestingu sveitarfélaga er til þess fallinn að vinna gegn örvunaraðgerðum ríkissjóðs og bæði lengja og dýpka kreppuna sem við göngum í gegnum. Fjárfestingargat sveitarfélaganna hefur verið stórt frá bankahruni og það mun stækka þegar þau neyðast til að lækka fjárfestingarhlutfall sitt út árið 2025 líkt og lagt er upp með í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Fjárfestingarþörfin getur orðið 100 milljarðar á þeim tíma. Það er ekki að ástæðulausu sem bent hefur verið á að stuðningur upp á tæpa 5 milljarða á grundvelli viljayfirlýsingar ríkisstjórnar um fjárhagslega viðspyrnu sveitarfélaga dugi skammt. Viðreisn hefur verið tíðrætt um stór skref, að núna sé rétti tíminn fyrir ríkisstjórnina að vera stórstíg. Það er ekki úr lausu lofti gripið. Hagfræðingar víðs vegar um heim eru sammála um að í samdrætti þurfi að spýta í í opinberri fjárfestingu. Það er ekki vænlegt til árangurs að skilja sveitarfélögin, þriðjung opinbers rekstrar, eftir í óvissu um fjármögnun. Þess vegna spyr ég hvort ráðherra sé sammála því að mikilvægt sé að bregðast við til að tryggja að mikilvægar aðgerðir komist til framkvæmda sem fyrst þegar mest þörf er á að örva atvinnulífið? Það er líka mikilvægt í þessum aðstæðum að missa ekki sjónar á brýnum verkefnum náinnar framtíðar. Hvernig eiga sveitarfélög að viðhalda fjárfestingu í nauðsynlegum innviðum og innleiðingu lausna til rafrænnar framtíðar? Hvernig eiga sveitarfélögin að viðhalda fjárfestingu í grænum lausnum og annarri umhverfis- og loftslagsvernd? Í viðtali sem birtist í morgun og ég las talaði hæstv. ráðherra um útsvarstekjur sveitarfélaga, að þær hefðu aukist það sem af er ári. Það er jákvætt en það er ekki varanlegt vegna þess að þetta er vissulega að stórum hluta vegna hlutabótaleiðar stjórnvalda og vegna fyrirframtekins séreignarsparnaðar almennings. Það er staðreynd að sveitarfélögin geta gegnt lykilhlutverki í viðspyrnunni ef vel er haldið á spilunum. Þess vegna spyr ég hvort hæstv. ráðherra sjái fyrir sér að bregðast við ákalli um ódýrari lánveitingar til sveitarfélaga, að bregðast við fjármagnsþörf þeirra með því að vinna að því að tryggja þeim lán á sömu kjörum og ríkissjóður nýtur. Herra forseti. Ég hlakka til að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra hér á eftir sem og annarra þingmanna.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að óska eftir umræðu um fjármál sveitarfélaga. Það er tímabært að við tökum þau mál til umræðu hér á Alþingi og skoðum hvað hefur verið gert og hver ætti að vera leiðin fram á við á tímum heimsfaraldursins. Fyrst vil ég geta þess að samstarf ráðuneyta og Sambands íslenskra sveitarfélaga fyrir hönd sveitarfélaganna hefur verið mjög gott á þessu tímabili. Vissulega getur verið áherslumunur um aðgerðir. Strax í upphafi réðumst við sameiginlega í greiningu á fjármálum og líklegum sviðsmyndum fyrir afkomu ársins, þessa árs sem við stöndum á, 2020. Starfshópur sem skilaði af sér niðurstöðu í lok ágúst taldi að afkoman fyrir A-hluta sveitarsjóða myndi stefna í að verða 33 milljörðum lakari en fjárhagsáætlanir gerðu ráð fyrir, og ég legg áherslu á það, þar af væru 26 milljarðar vegna lægri tekna og aukinna útgjalda og rúmlega 6 milljarðar vegna aukinna fjárfestinga. Það kom líka í ljós að staða sveitarfélaganna er afar misjöfn. Mörg þeirra hafa góðar forsendur til að vinna sig í gegnum vandann, eins og við öll þurfum að gera, meðan önnur eiga í meiri erfiðleikum, m.a. vegna skuldastöðu, íbúaþróunar eða annarra þátta. Ég hef óskað eftir því að starfshópurinn verði kallaður saman aftur að nýju til að ræða stöðuna eins og hún blasir við núna tveimur mánuðum síðar, eftir að hann lauk vinnu. Góðu fréttirnar eru hins vegar þær, þrátt fyrir mikið tekjufall hjá ríkinu, að líklegt er að tveir mikilvægustu tekjustofnar sveitarfélaganna, bæði útsvarið og fasteignaskattar, hækki á milli ára. Samanburður á þróun staðgreiðslunnar fyrstu níu mánuði ársins, og ég get reyndar bætt tíunda mánuðinum við, miðað við sömu mánuði í fyrra, bendir til að útsvarið hækki um 2% og verði allt að 5 milljörðum hærra en í fyrra. Það segir mér að allar þær umfangsmiklu aðgerðir, og ég er sammála hv. þingmanni, sem ríkisstjórnin hefur gripið til séu að skila miklum ávinningi fyrir sveitarfélögin. Ef ríkið hefði ekki farið í úrræði á borð við hlutabótaleiðina eða tímabundna lengingu tekjutengdra atvinnuleysisbóta, rekstrarstyrki til fyrirtækja, lokunarstyrki, auknar fjárfestingar o.s.frv., væri staðan án efa mun lakari hjá sveitarfélögum. Vissulega stefnir í mun minni hækkun útsvars en væntingar stóðu til í upphafi árs, hér vísa ég til fjárhagsáætlana, en hún er engu að síður vel ásættanleg miðað við ástandið. Þá hafa sum sveitarfélög, einkum á höfuðborgarsvæðinu, tækifæri til að nýta skattstofninn betur. Til að mynda gæti Garðabær verið með um 700 milljónum hærri tekjur á ári ef hann nýtti útsvarsstofninn að fullu eins og mörg önnur sveitarfélög þurfa að gera. Tekjur af fasteignaskatti aukast einnig um ein 5% á milli ára og það á síðan eftir að koma í ljós hvernig þær tekjur skila sér þegar fram í sækir. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga lækkar hins vegar og munar þar mest um lækkun á lögbundnum framlögum frá ríkinu vegna minni tekna ríkissjóðs, þar hefur verið miklu meira tekjufall. Það stefnir í að framlög hans lækki um 5% á milli ára eða um 3,6 milljarða frá því sem við væntum í upphafi árs. Það bitnar aðallega á þeim sveitarfélögum sem reiða sig hlutfallslega mest á sjóðinn, eðlilega, þ.e. sveitarfélögin á Vestfjörðum og Norðurlandi vestra. Þannig að horfurnar eru vissulega ekki góðar og við hefðum viljað sjá betri afkomutölur. Þetta er íþyngjandi staða fyrir sveitarfélögin, engin spurning. Engu að síður er ekki hægt að tala um hrun í tekjum þeirra. Ákveðinn varnarsigur er unninn en við þurfum að búa okkur undir frekari áföll. Ríkisstjórnin mun standa við bakið á sveitarfélögum eins og frekast er unnt svo að starfsemi þeirra raskist ekki um of á komandi mánuðum og misserum. Þetta sögðum við í yfirlýsingu við undirritun samkomulags um opinber fjármál og við munum standa við það. Beinn stuðningur við sveitarfélög samkvæmt yfirlýsingunni nemur um 3,3 milljörðum, talandi um 3,6 milljarða sem tekjur jöfnunarsjóðs minnka um. En til viðbótar er heimilt að nýta 1,5 milljarða úr fasteignasjóði jöfnunarsjóðs til almennra framlaga sjóðsins bæði í ár og á næsta ári. Ríkisstjórnin lítur á þennan stuðnings sem mikilvægt skref í þeirri vegferð að styðja við bakið á sveitarfélögunum en örugglega ekki það eina. Eitt er þó víst að á þessu stigi erum við ekki að fara í almennar aðgerðir sem dreifa peningum úr ríkissjóði til sveitarfélaga án tillits til getu þeirra til að standa sjálf undir sínum lögbundnu skyldum. Það væri óábyrgt eins og staðan er núna hjá ríkissjóði og óábyrgt gagnvart öllum íbúum landsins. Forgangsverkefni hins opinbera um þessar mundir eru að koma atvinnulífinu til aðstoðar, tryggja velferð heimila og heilsu þjóðarinnar og koma í veg fyrir aukið atvinnuleysi og fjöldauppsagnir. Við þurfum að tryggja atvinnu og aftur atvinnu. Ég hef sagt það hér áður og mun segja það aftur. Þar þurfa ríki og sveitarfélög að standa saman og beina kröftum sínum í þá átt. Við höfum nokkrar leiðir til þess sem ég mun kannski koma að og nefna í lok umræðunnar.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Hún er þörf og nauðsynleg. Því miður hefur það ástand sem skapast hefur vegna veirunnar haft gríðarleg áhrif hjá sveitarfélögum og þau eru náttúrlega misjafnlega í stakk búin til að mæta því og sum þeirra það lítil að þau hafa í sjálfu sér ekki ráð til þess að beita mikilli hagræðingu, t.d. til þess að reyna að spara í rekstri sínum og þá á ég t.d. við stjórnunarlegan rekstur o.s.frv. Auðvitað stendur það ríkinu nær að styðja við sveitarfélögin vegna þess að þau hafa ekki sömu möguleika til tekjuöflunar og ríkið yfir það heila tekið og auðvitað þarf að bæta sveitarfélögunum það með einhverjum hætti. Það er því fagnaðarefni að ráðherra ætli að setja saman eða kalla aftur á vettvang starfshóp til að hjálpa til. Sem þingmaður úr Reykjavík hef ég áhyggjur af höfuðborginni, sem er það sveitarfélag sem ætti að standa best að vígi og geta mætt best þessu ástandi. Fjárhagur borgarinnar er í þvílíkri rúst eftir óstjórn undanfarinna ára að borgin ræður ekki við það og því miður virðast ekki vera neinir tilburðir uppi hjá borginni til að spara t.d. í stjórn og stjórnunarkostnaði til þess að reyna að bæta þetta ástand. Þegar forseti borgarstjórnar setur fram grein í blaði sem bendir til þess að Covid-ástandið hafi verið byrjað að koma niður á Reykjavíkurborg árið 2014 verður maður að segja að þetta sé ekki trúverðugt. Það má hins vegar ekki verða til þess að aðstoð ríkisins við sveitarfélög sem virkilega þurfa á hjálp að halda [[Forseti hringir.]]verði ekki veitt.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra talaði tvisvar í ræðu sinni um hvað væri óábyrgt. Ég ætla að gagnálykta. Það er beinlínis óábyrgt þetta sinnuleysi ríkisstjórnarinnar gagnvart sveitarfélögunum í þessu ástandi. Það mun beinlínis grafa undan efnahagsstjórn ríkisstjórnarinnar að koma ekki með kröftugri hætti til aðstoðar og einhver myndi nú kalla það að pissa í skóinn sinn en í þessu tilfelli er verið að pissa í skó allra landsmanna. Það er beinlínis gert ráð fyrir því í fjármálaáætlun að sveitarstjórnirnar dragi úr fjárfestingu. Sögulega hafa sveitarfélögin staðið undir 50% af allri opinberri fjárfestingu í landinu. Nú hafa þau um tvennt að velja, annars vegar að skera niður þjónustu sem að miklu leyti er lögbundin eða þá að draga úr framkvæmdum. Sveitarfélög reka sig, ólíkt ríkisvaldinu, að mörgu leyti eins og fyrirtæki þar sem er stór munur gerður á framkvæmdum og rekstri. Þau þurfa að reka sig á núlli og þau munu ekki geta það. Þau reka mikið af okkar dýrmætustu nærþjónustu og það er ekki í boði að skera hana niður. Þess vegna munu þau draga úr fjárfestingum. Ráðherrar ríkisstjórnarinnar tala annaðhvort ekkert um þetta mál eða tala í kross. Á meðan hæstv. sveitarstjórnarráðherra vill ráðast í breytingar á skattstofninum, sem mun taka mörg ár, spyr fjármálaráðherra í umræðu hér í síðustu viku hvort ekki sé best að skoða það hvort sveitarfélögin séu orðin of sjálfstæð. Samfylkingin er eini flokkurinn sem hefur lagt fram útfærðar tillögur til aðgerða í þágu sveitarfélaga. Við höfum kynnt það bæði með ábyrgu leiðinni og með þingsályktun sem við lögðum fram í síðustu viku og verður mælt fyrir á morgun. Ég mælist til þess að hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]taki þátt í þeirri umræðu.
Forseti. Ég ætla líka að þakka fyrir þessa umræðu. Ég held að hún sé mjög brýn og við mættum gjarnan ræða málefni sveitarfélaganna oftar því að þau sinna grunnþjónustu sem skiptir okkur öll gríðarlega miklu máli. Ég ætla líka að fagna því að hæstv. ráðherra hafi talað um að starfshópurinn ætti að koma aftur saman. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við fylgjumst stöðugt með sveitarfélögunum í því árferði sem við horfum nú fram á. Ég ætla að vera ósammála orðum hæstv. ráðherra um að sum sveitarfélög gætu nýtt skattstofna sína betur. Það heitir með öðrum orðum að hækka álögur á íbúa og ég leggst gegn því. Ef sveitarfélög komast upp með það þá eiga þau ekki í þessu árferði að hækka álögur á íbúa, ekki frekar en við erum að gera hjá ríkinu. Við erum einmitt að lækka skatta. Ég held að brýnt sé að við ræðum jöfnunarsjóðinn, það flækjustig sem jöfnunarsjóðurinn er og kannski það að við skiljum hann fæst. Það er stundum brandari meðal sveitarstjórnarfólks að þeir séu kannski tveir á landinu sem skilja raunverulega Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Það er auðvitað óásættanlegt fyrir sveitarfélögin að sitja enn uppi með reikning varðandi yfirfærslu málefna fatlaðra. Við þurfum að ná niðurstöðu í það að raunverulega sé greitt með þeim málaflokki eftir að hann var fluttur yfir til sveitarfélaganna. Mig langar að segja að það er ánægjulegt að sjá hve mörg sveitarfélög hafa verið vel rekin á síðustu árum og hafa nýtt góðæri í að greiða niður skuldir og lækka skuldahlutfall. Þar af leiðandi hafa þau sveitarfélög nú töluvert rými til þess að taka lán þegar illa árar til að halda uppi þeirri mikilvægu þjónustu og fjárfestingum sem sveitarfélögin þurfa vissulega að gera. En mig langar, ef ég horfi sérstaklega á höfuðborgarsvæðið, að beina því til hæstv. ráðherra að horfa sérstaklega til byggðasamlaganna og þá vil ég nefna Strætó bs. í því samhengi. [[Forseti hringir.]]Strætó bs. hefur augljóslega orðið fyrir miklum tekjusamdrætti vegna Covid og mér finnst ástæða til að við í þessum sal horfum til þess.
Frú forseti. Í umsögnum sveitarfélaga og Samtökum sveitarfélaga til fjárlaganefndar um fjárlög og fjármálaáætlun kemur mjög skýrt fram hvert vandamál sveitarfélaga á Íslandi er. Undanfarin ár og áratugir segja sömu sögu, tekjustofnar sveitarfélaganna eru ósjálfbærir nema kannski í góðæri. Þegar kreppir að duga tekjur ekki fyrir lögbundnum verkefnum, sérstaklega ekki í því ástandi eins og er núna. Afleiðingin er ákveðið ölmusuamband ríkis og sveitarfélaga þar sem ríkið er með öll tromp á hendi, er meira að segja með tromp úr öðrum spilabunkum á hendi sem ríkisstjórnin spilar út til að reyna að lögþvinga sameiningar sveitarfélaga. Þetta er stefna ríkisstjórnarinnar gagnvart þeim aðilum á Íslandi sem sinna nærþjónustu og íbúalýðræði. Stefna Pírata er hins vegar sjálfstæðari sveitarfélög fjárhagslega. Sveitarfélög eiga að fá útsvar líka frá virðisaukaskatti, fjármagnstekjuskatti, fyrirtækjaskatti svipað og ríkið. Það býr til hvata fyrir hið opinbera, fyrir sveitarfélögin að bjóða upp á miklu fjölbreyttari atvinnustarfsemi en sem grundvallast bara á fjölda íbúa og fermetrafjölda. Það býr til þann hvata að mjólkin sem er keypt út í búð skilar einhverju til sveitarfélagsins. Það býr til það að verktakar sem vinna í sveitarfélögunum skili einhverju til sveitarfélagsins. Það býður upp á svo miklu fjölbreyttari atvinnuþróun fyrir sveitarfélög landsins að hafa mun víðtækari tekjustofna en nú eru og þetta ölmusuamband sem við erum í. Að lokum vil ég hvetja hæstv. ráðherra til að svara orðum hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar áðan þar sem hann fór miður fögrum orðum um fjárhag höfuðborgarinnar, Reykjavíkurborgar, þegar það er mjög augljóst að skuldahlutfall [[Forseti hringir.]]sveitarfélaganna í kringum höfuðborgina er verra. Ef það á að gagnrýna höfuðborgina verður að gagnrýna öll önnur sveitarfélög sem eru í nákvæmlega sömu stöðu.
Herra forseti. Efnahagsleg áhrif af heimsfaraldri kórónuveirunnar hafa verið mikil og eiga eftir að verða enn meiri, enda dýpsta efnahagslægð í langan tíma. Þrátt fyrir alla þá erfiðleika sem við er að glíma hefur ríkisstjórnin haft það sem leiðarstef að trúa á framtíðina, að þetta ástand sem við búum við núna sé tímabundið. Gert er ráð fyrir allt að 900 milljarða skuldsetningu til að koma okkur í gegnum þá efnahagslegu erfiðleika sem við blasa. En við verðum líka að muna að þær skuldir eru teknar að láni frá framtíðinni, frá börnunum okkar og barnabörnum, og þess vegna ber okkur skylda til að nýta hverja krónu afar vel. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa haft mikið að segja fyrir stöðu sveitarfélaganna. Til að mynda kom hlutabótaleiðin í veg fyrir að tekjur féllu jafn mikið og þær hefðu annars gert. Við erum með öflugt kerfi almannatrygginga. Þar hefur lenging tekjutengda tímabilsins mikið að segja. Fjölmargar fleiri aðgerðir hafa nýst, svo sem hvatar fyrir fjárfestingum í fráveitum, átakið Allir vinna o.s.frv. Sveitarfélögin standa undir geysilega mikilvægri þjónustu við fólk á sama tíma og tekjur þeirra lækka vegna ástandsins. Þau standa misvel, það er alveg ljóst, og ástandið kemur misilla við þau. Sum sveitarfélög áttu í erfiðleikum fyrir tíma Covid-19 og svo eru þau sem byggðu nánast alla sína afkomu á ferðaþjónustu og sáu tekjustofnana hrynja nánast á einum degi. Ríkisstjórnin brást strax við gagnvart þeim síðarnefndu með sérstöku framlagi. Hægt er að halda langar ræður um hvers vegna staða sveitarfélaga er misjöfn, hvort fjölga þarf tekjustofnunum eða hvort þeir eru fullnýttir. Þá umræðu þarf að taka og verður farið í, samanber samkomulag ríkis og sveitarfélaga frá því í byrjun október. Ég hef sömu nálgun á þessi mál og í öðrum; taka þarf tillit til aðstæðna. Hvernig það er gert verður að vera skýrt. Lánshæfismat þeirra er misjafnt og vaxtakostnaður ólíkur. Það er varla ætlunin að ríkið taki aukalega lán fyrir öllu væntu tekjutapi sveitarfélaganna og öllum væntum útgjaldaaukningum. Nýta þarf krónurnar sem best og það gerum við með því að horfa til aðstæðna í hverju tilfelli, auk þess sem það er ekki gott að sveitarstjórnarstigið sé of háð ríkisvaldinu, enda er sjálfstæði sveitarfélaga afar mikilvægt. Þar er ólíku saman að jafna, t.d. Skútustaðahreppi, sem er mjög háður ferðaþjónustu, og Garðabæ, sem ekki nýtir alla tekjustofna til fulls. Okkar verkefni er að standa saman, um leið og við nýtum sameiginlega sjóði okkar skynsamlega.
Virðulegur forseti. Við ræðum málefni sveitarfélaganna vegna Covid-19. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir þessa umræðu og hæstv. ráðherra. Eins og komið hefur fram eru sveitarfélögin í mismunandi stöðu í Covid-faraldrinum og fjárhagsleg staða þeirra er mjög misjöfn. Ein mynd sem hefur komið upp og er ljót í vanda sveitarfélaganna er hvernig staða hjúkrunarheimilanna er. Það er gjörsamlega óþolandi að kostnaður vegna hjúkrunarheimila sé ekki reiknaður út og að sveitarfélögin séu hvert á fætur öðru að gefast upp á þeim rekstri. Enn þá ljótari mynd er það sem hefur komið fram og er enn að ske og það er nauðungarvistun fatlaðra á hjúkrunarheimilum. Ástæðan sem sveitarfélögin gefa upp er að það vanti fé frá ríkinu, fé vanti fyrir NPA-samningum frá ríkinu. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum getum við á þessum tímum, 2020, verið í þeirri aðstöðu að nauðungarvista fatlað fólk inni á hjúkrunarheimili, þar sem er fólk sem komið er á síðari árin, og setja jafnvel ungt fólk þangað, sem á að vera þar í fjölda ára, ungt fólk sem á þar ekki heima? Ekkert okkar í þessum sal, þó að við værum orðin 67 ára, myndi vilja fara inn á hjúkrunarheimili, hvað þá í nauðungarvistun, í boði sveitarfélaga eða ríkissjóðs, vegna þess að ekki eru til peningar.
Forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna. Stuðningur við sveitarfélög hefur fram að þessu verið takmarkaður við þröngt skilgreind viðfangsefni, takmarkaður við ákveðin sveitarfélög sem ríkisstjórnin telur að hafi orðið harðast úti vegna áfalla í ferðaþjónustu og aðallega beinst að minni sveitarfélögum. Þar hefur sannarlega verið þörf á að bregðast við því að höggið er auðvitað ævintýralegt eins og við þekkjum öll. Mig langaði til að benda á þá stöðu sem höfuðborgin okkar er í, því að fjárhagslegt áfall þar er þungt og kannski einna þyngst. En fjárhagsleg samskipti ríkis og borgar hafa gegnum tíðina því miður einkennst af því að ríkið fjármagnar ekki að fullu þau verkefni sem það felur borginni með lögum. Borgin er í þeirri stöðu eins og önnur sveitarfélög að svigrúmið til niðurskurðar er lítið, þar sem allar helstu þjónustuskyldur sveitarfélaganna, skólamálin og velferðarmálin, eru ákveðnar með lögum. Þetta þvingar sveitarfélögin í dag til þess að skera niður fjárfestingar þegar þeirra er sannarlega þörf og þær skipta miklu máli, bæði fyrir fyrirtækin og almenning í landinu. Það bitnar beinlínis á efnahagsaðgerðum stjórnarinnar. Viðbrögð ríkisstjórnarinnar hvað varðar sveitarstjórnarstigið eru, þegar maður skoðar þau, á skjön við efnahagsráðgjöf OECD og stefnu annarra Norðurlanda. Maður veltir því fyrir sér hvernig það má eiginlega vera. Ég vona innilega að það sé ekki einhver pólitísk refskák að baki gegn borginni vegna þess að þar eru aðrir í stjórn en eru í ríkisstjórn. Stuðningur ríkisins við sveitarfélögin núna er nauðsynlegur til að viðspyrnuaðgerðir ríkisins gangi eftir, því annars mun neikvæð staða sveitarfélaganna vinna gegn áhrifum efnahagsaðgerðanna. Ég vil þess vegna hvetja ríkisstjórnina til að taka stærri skref í þágu sveitarfélaganna strax. Kynnið tímabundnar stuðningsaðgerðir, farið í skattaaðgerðir, skoðið aðgengi að lánsfé. Ég bendi á Danmörku, ég bendi á Noreg, ég bendi á Svíþjóð. Hérna gilda sömu lögmál um batann. Ég hvet stjórnarliða til að skoða þetta því að [[Forseti hringir.]]í þessu felst og mun felast stuðningur við grunnþjónustu sem fólkið í landinu þarf og styðst við alla daga.
Hæstv. forseti. Upplegg málshefjanda, hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson, er góður grunnur að þessari umræðu, sem ég þakka fyrir og hæstv. sveitarstjórnarráðherra sömuleiðis fyrir hans innlegg. Samkvæmt þjóðhagsreikningum eru umsvif sveitarfélaganna umtalsverð, u.þ.b. 393 milljarðar árið 2019, eða u.þ.b. þriðjungur af heildarútgjöldum hins opinbera. Þetta eru 13,2% af verðmætasköpuninni á einu ári. Tekjur sveitarfélaganna voru á þessu ári 381 milljarður og hallinn í kringum 12 milljarðar. Það er síðan umhugsunarefni að árin 2017 og 2018, í uppsveiflunni, var sömuleiðis halli. Það er ákveðinn og augljós veikleiki í fjármögnun á módelinu. Tekjustofnarnir eru fastir, lögbundin þjónusta hækkar og það er innbyggður veikleiki í jöfnunarsjóðnum sem fylgir hagsveiflunni, lækkar samhliða á sama tíma og rekstrarkostnaður sveitarfélaganna eykst. Þetta þarf að skoða og það stendur til. Þetta þarf að skoða í samhengi við stöðu, stærð og styrk sveitarfélaganna því að það er óumdeilt hversu mikilvægt það er þegar bæði ríkissjóður og sveitarfélög, sem saman mynda hið opinbera, ásamt fyrirtækjum, opinberum fyrirtækjum, sinni sveiflujöfnunarhlutverki sínu af öllu afli við þessar aðstæður. Það skilja allir og mér heyrist á umræðunni hér að það samsinni allir hagfræðinni í því. Spurningin er: Hvernig nálgumst við þetta? Það verður auðvitað að gerast þannig, eins og hæstv. ráðherra fór vel yfir, að byggja verður á tölum og gögnum og taka með í reikninginn þær aðgerðir sem þegar hefur verið farið í til að mæta hagsveiflunni. Við verðum að beina stuðningi til sveitarfélaganna í samræmi við þörfina og hvar hún liggur.
Herra forseti. Það lítur út fyrir að rekstrarafkoma sveitarfélaga verði hátt í 40 millj. kr. lakari nú eftir tilkomu Covid en áður var. Þetta er samkvæmt skýrslu starfshóps um fjárhagslega stöðu sveitarfélaganna. Þetta mun auðvitað hafa fyrirsjáanleg áhrif til langrar framtíðar á rekstur þeirra og afkomu. Ríkisstjórnin er nýlega búin að kynna viðbótarstuðning við sveitarfélögin að fjárhæð 2,8 milljarðar og er þá heildarstuðningur ríkisins við sveitarfélögin áætlaður 4,8 milljarðar, ef ég tek tölur upp úr kynningu á þessari skýrslu. Gerum frekar meira en minna, var viðkvæðið í vor hjá öllum, hjá ríkisstjórninni, hjá stjórnarandstöðunni, gerum frekar meira en minna. Er þetta að gera meira? Hversu lítið væri þá minna, herra forseti? Þeir tala um sviðsmyndir, breyttar sviðsmyndir, ólíkar sviðsmyndir, greiningar, frekari greiningar, starfshópa, endurskipan starfshópa, að fela starfshópnum fleiri og frekari verkefni. Ljóst er að staða sveitarfélaganna er mjög misjöfn, sum þeirra hafa næsta lítið fundið fyrir samdrætti vegna veirufaraldursins meðan önnur eiga erfitt um vik. Það getur átt sér fleiri skýringar, t.d. skuldastöðu í einstökum sveitarfélögum, til að mynda í Reykjavík, þar sem menn geta ekki einu sinni lengur staðið undir lögbundnum verkefnum sínum. Langverst er þó atvinnuástandið í Mýrdal og Skaftárhreppi og einnig er atvinnuleysi gífurlegt á Suðurnesjum. Hvað hyggjast stjórnvöld gera hvað þessi sveitarfélög varðar? Ætla þau að láta tækifærið sér úr greipum renna [[Forseti hringir.]]eins og var þegar við horfðum á viðbrögð ríkisstjórnar við fyrirætlunum Atlantshafsbandalagsins við uppbyggingu í Helguvík? Ætla stjórnvöld að láta sér tækifærið úr greipum renna eins og gerðist þar? [[Forseti hringir.]]Þar rann úr greipum okkar tækifæri til að sporna verulega gegn atvinnuleysi þar sem það er mest, [[Forseti hringir.]]á Suðurnesjum. Það var afþakkað vegna pólitísks þvergirðingsháttar.
Herra forseti. Ég hef verulegar áhyggjur af stöðu sveitarfélaganna í landinu, einkum þeirra sem hafa þurft að taka á sig mestan skellinn. Ég hef sagt það áður úr þessum ræðustóli að ég skil ekki hvers vegna hæstv. ríkisstjórn dregur lappirnar í stuðningi við sveitarfélögin í landinu. Bæði hæstv. sveitarstjórnarráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra hafa sýnt mikið skilningsleysi að mínu mati á rekstri stærri sveitarfélaga og þeirra verkefna sem að þeim snúa í atvinnukreppu. Þann 22. apríl sl. átti hv. þm. Logi Einarsson, formaður Samfylkingarinnar, orðastað við hæstv. ráðherra sveitarstjórnarmála um vanda sveitarfélaganna sem blasti við þá strax og hann spurði hvernig ríkisstjórnin ætlaði að beita sér en þá var fátt um svör. Allir sem hafa komið að rekstri sveitarfélaga hljóta að átta sig á að mörg sveitarfélög munu ekki geta rekið sig án stuðnings frá ríkinu. Hann þarf að vera mun meiri og skilvirkari en hæstv. ráðherra lýsti hér áðan í ræðu sinni. Með beinum stuðningi ríkisins til sveitarfélaga má forðast niðurskurð í nærþjónustu við íbúa og frekari fækkun starfa með frestun framkvæmda. Það er rétt að gera bæði út frá atvinnustigi í atvinnukreppu en einnig vegna þess að samdráttur í velferðarþjónustu sveitarfélaga kallar á aukinn kostnað ríkisins til lengri tíma. Byggðastefna ríkisstjórnarinnar, sem lætur það afskiptalaust að fólk flytji þaðan sem fær hvorki vinnu né félagsþjónustu eða býr við samdrátt í þjónustu við börn, fatlaða og aðra þá sem treysta á þjónustu sveitarfélaganna, er arfavitlaus. Það er eitt af forgangsmálum Samfylkingarinnar að Alþingi feli ríkisstjórninni að undirbúa og hrinda í framkvæmd aðgerðum sem miða að því að styðja sveitarfélögin vegna aðstæðna sem rekja má til heimsfaraldursins og að ríkið komi til móts við sveitarfélögin, bæði í gegnum jöfnunarsjóð og eins með beinum framlögum vegna útsvarstekjufalls.
Herra forseti. Það er ástæða til að þakka fyrir þessa umræðu og líka ástæða til að taka undir það sem komið hefur fram hjá mörgum ræðumönnum í dag, að það er mjög mikilvægt við þessar erfiðu aðstæður sem nú eru að samtal og samvinna sé á milli ríkis og sveitarfélaga um aðgerðir til að mæta þeirri efnahagskreppu sem við glímum nú við. Kreppan, sem stefnir í að verða einhver sú dýpsta sem við höfum upplifað á síðustu 100 árum, mun hafa áhrif hjá sveitarfélögunum eins og öðrum og ekki er hægt að reikna með að ríkið geti bara tekið risalán, eins og stundum heyrist í umræðunni, og dreift síðan þeim fjármunum til sveitarfélaganna til að bæta þeim að fullu það tap sem þau verða fyrir vegna aðstæðnanna. Það er ekki alveg svo einfalt að hægt sé að ganga þannig frá málum. Hins vegar er alveg rétt, sem komið hefur fram hér, að sveitarfélögin gegna mikilvægu hlutverki í samfélaginu. Þau halda uppi mikilvægri starfsemi sem þarf að sjálfsögðu að standa vörð um. Leita þarf leiða í sameiningu til að finna lausnir á þessu. Það er hins vegar athyglisvert, sem einnig hefur komið fram í þessari umræðu, að þegar á heildina er litið eru margir af tekjustofnum sveitarfélaganna ekki farnir að gefa eftir enn þá, eða hafa alla vega á þessu ári gefið minna eftir en menn áttu kannski von á. Stærsti tekjuliður sveitarfélaganna er auðvitað útsvar og fasteignagjöld og hvort tveggja hefur farið upp, eiginlega gagnstætt því sem við áttum von á. Staða sveitarfélaganna er hins vegar afar misjöfn að þessu leyti, bæði hvað varðar tekjur og útgjöld, og þarf að taka tillit til þess í þessari samvinnu ríkis og sveitarfélaga.
Forseti. Ég veit ekki betur en að bæjarstjórar þeirra sveitarfélaga sem eru í Kraganum, Suðvesturkjördæmi, sem við ræddum við á mánudaginn á fjarfundi vegna kjördæmaviku, hafi sagt að þær aðgerðir sem áætlaðar eru af þessari ríkisstjórn séu ekki nægar. Ég skildi það sem svo að þær væru ekki einu sinni nægar til þess að hægt væri að veita lögbundna þjónustu. Spurningin er því: Hvað ætlar ríkisstjórnin, ráðherra, að gera meira? Gott væri að fá það mjög skýrt frá hæstv. ráðherra. Er hann byrjaður að skoða það? Hvað ætlar hann að gera meira? Er ríkisstjórnin byrjuð að ræða hvað eigi að gera meira? Á borðinu eru tillögur frá fyrirspyrjanda. Það væri hægt að gera meira, t.d. gæti ríkið tekið lán. Það færi kannski ekki bara að dreifa peningunum en jú, það er nú talað um styrki, kallað eftir styrkjum. Eitt af þeim atriðum sem er nefnt af fyrirspyrjanda er að lána sveitarfélögunum það fé á þessum betri kjörum. Það myndi jafnvel að vísu, ef ég skil það rétt, hafa áratuga afleiðingar eða vel rúmlega það á fjárhagsstöðu þessara sveitarfélaga. En það sem vantar í þetta svar er hvað ríkisstjórn hæstv. ráðherra ætlar að gera meira og hvort hún er byrjuð að skoða það. Það virðist ekki mögulegt að sinna lögbundinni þjónustu. Hver er ábyrgð ráðherra og þessarar ríkisstjórnar þegar svo er? Lagaumgjörðin um tekjuöflun sveitarfélaganna er sett á Alþingi og þá að frumkvæði fjármálaráðherra þegar kemur að útgjaldamálum og svo skattamálum eða tekjuöflunarmöguleikum sveitarfélaga til að standa undir skyldum sínum. Þannig að spurningin er: Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera meira? Það sem er áætlað er ekki nóg.
Forseti. Ég er ánægður með þessa umræðu því að mér hefur þótt umræðan um þessi mál hafa verið nokkuð ruglingsleg. Þar sem ég er einfaldur maður þá reyni ég að taka viðfangsefni og smætta þau niður í eitthvað sem ég skil. Fyrir mér er staðan þríþætt varðandi stuðning eða lán eða hvað við köllum það, hvernig við komum til móts við sveitarfélögin. Í fyrsta lagi erum við að tala um langtímatekjustofna sveitarfélaga, mörk ríkis og sveitarfélaga og hvernig við ætlum að hafa þau. Það er umræða sem alltaf á sér stað og jú, staðan núna hefur áhrif á það. En það er ekki akkúrat umræðan sem við erum í núna þótt hún hafi stundum litast af því. Í öðru lagi erum við að tala um stuðning, styrk frá ríki til sveitarfélaga, að landsmenn allir, því að ríkið er ekkert annað en það, þar með taldir íbúar sveitarfélaganna, styðji sveitarfélögin með styrk frá ríkinu. Og svo í þriðja lagi erum við að tala um einhvers konar lán, eins og hér hefur verið talað um. Sveitarfélögin standa mjög misjafnlega. Sveitarfélögin nýta sér á misjafnan hátt möguleika sína til tekjuöflunar. Sveitarfélag sem nýtir möguleika sína algerlega í topp er á öðrum stað en sveitarfélag sem gerir það ekki, svo dæmi sé tekið. Tekjufall sveitarfélaga er mismunandi. Staðan er mjög mismunandi. Þess vegna finnst mér mjög eðlilegt að sest sé yfir öll þessi mál og þau skoðuð út frá þeirri þríliðu sem ég nefndi hér í upphafi, en ekki öllu grautað saman og sagt: Sveitarfélög eru svona, ríkið þarf að gera eitthvað. Þannig á umræðan ekki að vera í mínum huga. Ég er algerlega sannfærður um að áður en landið er risið að fullu á ný munum við vera búin að setjast betur yfir þetta og komast að einhverri niðurstöðu þannig að sveitarfélögin standi betur en núna.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér málefni sveitarfélaganna og því miður held ég að í þeirri umræðu þurfum við líka að taka málefni fatlaðs fólks alvarlega til athugunar. Ég held að það hafi verið árið 2011 sem þjónusta við fatlað fólk var færð yfir til sveitarfélaganna og síðan þá hefur verið talað um að fjármunir séu ekki nægir. Því miður virðast málefni fatlaðs fólks alltaf vera bitbein á góðæristímum og ég óttast mjög að þar verði fyrst skorið niður núna þegar fer að sverfa að. Ég sé þau teikn nú þegar á þeirri umræðu sem hefur verið í sambandi við NPA-samninga o.fl. Í þessu samhengi verðum við líka að passa að sveitarfélögin og ríkið fari ekki í einhverjar skotgrafir og að á milli verði þeir sem síst skyldu vegna þess að við megum búast við því að sveitarfélögin standi frammi fyrir mikilli þörf fyrir fjárhagsaðstoð í því árferði sem nú er. Þar þarf líka að bregðast við vegna þess að við vitum að ástandið er slæmt þarna úti. Stór hópur fólks á varla fyrir mat, hvað þá öðru, verðlag rýkur upp úr öllu valdi og ástandið versnar og versnar. Börn og unglingar eru í mjög viðkvæmri stöðu vegna skólamála og það kom fram hjá sveitarfélögunum að ákveðin hópamyndun er hjá unglingum út af ákveðnum skólamálum og vegna þess hvernig ástandið er þar. Stór hópur unglinga kemst ekki í skóla á venjulegan hátt og þetta eru [[Forseti hringir.]]málefni sem við verðum að passa að koma í lag vegna þess að þetta er framtíðarkynslóðin okkar og við eigum að sjá til þess að málefni hennar hafi forgang.
Herra forseti. Ég þakka fyrir góða umræðu hér. Það er ljóst af henni að mikið verk er óunnið og ekki síður ljóst að nálgun stjórnvalda og viðbrögð við fjárhagsvanda sveitarfélaga þarfnast ákveðinnar yfirlegu og betrumbóta. Mikilvægi fjárfestingargetu sveitarfélaganna er óumdeilt, ekki síst vegna samspils við viðspyrnuáætlanir ríkisstjórnarinnar. Ég læt þeirri umræðu eiginlega lokið af minni hálfu, það hefur komið skýrt fram, og ég veit og ég trúi því að þar verði brugðist við. Mig langar til að nefna það sem hv. formaður fjárlaganefndar talaði um sem veikleika í tekjumyndunarmódeli sveitarfélaga. Ég er sammála. En það er líka veikleiki í stöðunni núna að ganga út frá því að útsvarstekjur sveitarfélaga muni halda sér út þetta Covid-tímabil og muni dekka hærri útgjaldakröfur. Útsvarstekjur eru hærri vegna tekjutengdra atvinnuleysisbóta og lífeyrisgreiðslna sem greiddar eru fyrir fram, eins og farið hefur verið yfir, en þetta eru tímabundnar aðgerðir. Það er líka þannig að útgjöld sveitarfélaga, sem eru að stórum hluta launakostnaður, munu aukast á næstunni vegna launahækkana. Það þarf að skoða þetta. Það er alveg ljóst. Við stöndum frammi fyrir áskorun til lengri tíma og til skemmri tíma og ef við klárum ekki núna áskorunina til skemmri tíma, ef við blöndum henni saman við, þá búum við til raunveruleg vandamál til lengri tíma. Það er staðan. Á meðan ég get tekið heils hugar undir mikilvægi þess að nýta fjármagnið vel og skynsamlega og byggja upp atvinnulífið þá hefði ég líka viljað skynja meiri áherslu frá ráðherra á að grunnþjónusta sveitarfélaga við íbúa þessa lands væri í vari. Hluti þessarar þjónustu leggst misþungt á sveitarfélögin. Annars vegar vegna þess að henni var misskipt fyrir og hins vegar vegna þess að félagslegar afleiðingar Covid leggjast misþungt á íbúa mismunandi sveitarfélaga. Þarna á áherslan að vera. Grunnskólarnir okkar munu ekki koma samir undan þessum Covid-faraldri, börnin okkar, unglingarnir okkar, nemendur þessara sömu skóla, munu ekki koma samir undan. Þar á þessi þjónusta að vera. Þetta er lögbundin þjónusta sveitarfélaga. Okkur hér inni ber skylda til þess að tryggja [[Forseti hringir.]]að hún muni ekki bara hanga heldur að hún verði til fyrirmyndar. Það er hin raunverulega góða meðferð fjármuna í Covid-faraldri.
Virðulegur forseti. Ég þakka ágæta umræðu þó að maður geti ekki verið sammála öllum þeim fullyrðingum sem hér koma. Til að mynda er augljóst að við erum að greina þörfina og beina stuðningnum þangað sem ætlað er. Ég er hér með skýrslu frá OECD, yfirlit yfir það, og það er hægt að haka við nánast öll atriðin þar, við erum í raun að vinna samkvæmt þeim áherslumálum sem þar eru. Í þeim aðgerðum sem við höfum hingað til farið út í gæti umfangið sem sveitarfélögin hafa fengið sennilega verið á bilinu 15–20 milljarðar, ekki undir 15 milljörðum. Þegar menn tala um að hér sé lítið gert þá er það einfaldlega ekki rétt. Hvað varðar skuldir sveitarfélaga er meiri hluti sveitarfélaga með viðunandi stöðu. Skuldahlutfall á landsvísu nam 105% á síðasta ári. Hámarkið er 150%, eins og menn þekkja. Ef sveitarfélögin samanlagt myndu auka skuldir sínar um 15 milljarða myndi þetta hlutfall fara úr 105% í 108%, það myndi aukast um 3 prósentustig. Skuldahlutfall A-hluta Reykjavíkurborgar er 91% og ef sveitarfélagið tæki 10 milljarða lán færi það í 100%, sem er engu að síður talsvert undir meðaltali. Það er því ýmislegt hægt að gera. Lánasjóður íslenskra sveitarfélaga, eftir breytingar sem við gerðum í vor, er á pari við ríkið, getur veitt lán af umtalsverðum styrk og stærð á mjög lágum vöxtum í umhverfi sem er vaxtalægsta umhverfi í sögulegu samhengi. Það er síðan sveitarfélaganna sjálfra að velja sínar leiðir. Þau eru jú sjálfstæð og þau eru ólík sveitarfélögum annars staðar á Norðurlöndunum. Þau vilja vera sjálfstæð. Jöfnunarsjóðurinn eins og hann er í dag eykur sveiflurnar, það er efni í aðra umræðu sem ég get ekki tekið núna en væri mjög áhugavert að taka. Staðan er vissulega misjöfn [[Forseti hringir.]]en þessar 500 milljónir sem við erum með í yfirlýsingunni, til að aðstoða sveitarfélög sem verst standa að vígi, munu nýtast. [[Forseti hringir.]]670 milljónir í málefni fatlaðra munu nýtast, 720 milljónir í fjárhagsaðstoð handa sveitarfélögum sem nú er að aukast munu nýtast mjög vel. [[Forseti hringir.]]Það eru í raun og veru einungis 600 milljónir sem jöfnunarsjóðurinn verður af eftir þær aðgerðir sem gripið verður til á þessu ári.
Forseti minnir hæstv. ráðherra á að þeir þurfa líka að fylgja tímamörkum.
Hæstv. forseti. Ég bið forseta afsökunar á því að láta hann standa svo lengi en nú eru þingmenn úti um allt hús að kröfu sóttvarnayfirvalda, þess vegna þurfti sá sem hér stendur að eiga nokkra leið hingað út af þessu máli. Hér liggur fyrir nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991, með síðari breytingum, um fjarfundi nefnda. Í stuttu máli sagt er með frumvarpinu verið að lögbinda þann hátt sem hafður hefur verið á, í því ástandi sem við upplifum, að nefndarfundi sé hægt að hafa sem netfundi eða fjarfundi þegar sérstaklega stendur á, eins og hér segir. Það er talið upp hvers vegna, með leyfi forseta, „svo sem af heilsufars- eða sóttvarnaástæðum, vegna samgöngutruflana eða veikinda aðstandenda eða þegar fundir eru haldnir utan starfsáætlunar þingsins“. Þegar við tölum um samgöngutruflanir eigum við við það, herra forseti, að eins og alkunna er þá búa allmargir þingmenn utan höfuðborgarsvæðisins og það kemur fyrir á vetrum að það sé erfitt fyrir þá að koma hér, t.d. á mánudagsmorgnum, af því að það er ekki alltaf á vísan að róa með flug. Þetta er sett inn til að það sé upp talið og betur niðurnjörvað í hvaða tilfellum það er sem við getum haft fjarfundi. Eins og við vitum öll hér inni hefur þurft að gera breytingar á ýmsum lögum vegna þess ástands sem hér ríkir og mun ríkja hér væntanlega um allnokkra hríð, því miður. Og eins og við vitum, herra forseti, hefur verið talað um að það vanti upp á það að ákvæði sóttvarnalaga séu nógu öflug eða nógu traust til þess að menn geti staðið föstum fótum þegar verið er að gera ráðstafanir sem eru settar fram um þessar mundir í reglugerðum og jafnvel tilskipunum eða tilmælum. Auðvitað er mjög brýnt að úr því verði ráðið líka. Alþingi sjálft brást náttúrlega við eins og það hefur gert í þessum aðstæðum, þ.e. að reyna að tryggja það með öllum ráðum að það verði ekki röskun á starfi þingsins. Við grípum til þeirra ráðstafana að hér verði ekkert rof í störfum þingsins og jafnvel þó að svo illa færi að hér kæmi upp smit hefðu menn vaðið fyrir neðan sig og þess vegna erum við hér dreifð úti um öll hús eins og alkunna er. Það segir í nefndaráliti að nefndin hafi fjallað um málið og fengið a á sinn fund Laufeyju Helgu Guðmundsdóttur, Stíg Stefánsson og Þórhall Vilhjálmsson frá skrifstofu Alþingis. Það segir hér: „Ákvæði þingskapa gera ráð fyrir að alþingismönnum sé skylt að mæta á nefndarfundi, sbr. 1. mgr. 17. gr., og hefur ákvæðið verið skilið svo að nefndarmaður teljist mættur á nefndarfund ef hann er á staðnum. Í kórónuveirufaraldrinum sem nú gengur yfir hafa tvisvar sinnum verið veitt tímabundin afbrigði frá ákvæðum um mætingarskyldu nefndarmanna og um ályktunarbærni nefndarfunda. Var það gert til að skapa alþingismönnum skilyrði til að sinna nefndastörfum þrátt fyrir samkomubann og fjarlægðartakmarkanir. Sú reynsla sem fengist hefur af störfum fastanefnda Alþingis hefur orðið tilefni til þess að festa í sessi í þingsköpum heimild fyrir alþingismenn til að taka þátt í nefndastörfum með fjarfundarbúnaði við tilteknar aðstæður. Nefndarmaður sem nýtir sér heimildina mun því geta tekið þátt í ályktunarbærum nefndarfundi og greitt atkvæði um mál, haft tillögurétt og komið að öðrum ákvörðunum þingnefndar. Frumvarpið felur ekki í sér að fallið verði frá þeirri meginreglu að nefndarmenn skuli vera staddir á fundarstað. Þeim verði þó heimilt við tilteknar aðstæður að taka þátt í fundi með fjarfundarbúnaði. Hér getur verið um að ræða heilsufarsástæður sem varða þingmanninn sjálfan, sóttvarnaástæður, veikindi barna eða annarra aðstandenda, röskun á samgöngum eða óreglulega fundi nefnda.“ Það er sjálfsagt að taka fram að það urðu nokkrar umræður um þetta atriði sem varðar veikindi alþingismanna og aðstandenda. Það var t.d. fundið að því að það skyldi vera hér inni að ef þingmaður er staddur heima með veikt barn sé hann á sama augnabliki eða samdægurs að sinna nefndarfundi með fjarfundabúnaði á vegum Alþingis þegar hann á að vera annast um sitt barn. Auðvitað treystir þingið því að þingmenn sjálfir leggi á það mat hvenær þeir eru færir um að mæta á svona fundi setta eins og aðra fundi. Að sjálfsögðu er til reiðu fyrir alþingismenn, eins og menn vita, að kalla inn varamann ef aðstæður eru þannig, þar á meðal veikindi. Sjálfstæði starfsins er með þeim hætti að þingmaðurinn sjálfur verður að taka ákvörðun í slíku, enda segir í nefndarálitinu að ekki sé verið að líta á þetta sem hvatningu til þess að þingmaður taki þátt í fundum ef veikindi eru annaðhvort hjá honum sjálfum eða fjölskyldu, slík ákvörðun sé á valdi og ábyrgð hvers þingmanns. Þetta er bara eins og önnur ákvæði um starf þingmanna. Starf þingmanns er náttúrlega öðruvísi en öll önnur störf að því leyti til að þingmaðurinn verður sjálfur að taka ábyrgð á sjálfum sér við öll tilefni og af öllum tilefnum Hér segir einnig, með leyfi forseta: „Að mati meiri hlutans felur frumvarpið í sér mikilvægt skref í átt að bættum starfsskilyrðum þingmanna. Auk þess hafa gestir í öllum tilfellum val á milli fjar- og staðfunda. Meiri hlutinn leggur því mikla áherslu á að Alþingi tryggi að til sé góður tæknibúnaður til fjarfunda og að haldið verði áfram að efla getu þingsins í þessum efnum með því að uppfæra hugbúnað og tæknikost. Þá þarf að tryggja nauðsynlega tækniþekkingu á búnaðinum og viðhalda þekkingu þingmanna á því hvernig best er að haga fjarfundum. Til þess að heimildin nýtist jafnt þingmönnum og gestum er mikilvægt að til sé góð aðstaða til fjarfunda í öllum fundarherbergjum þingsins.“ Þetta er það sem nefndarálitið hefur efnislega að geyma, herra forseti. En ég segi aftur: Auðvitað hafa margar þær ráðstafanir sem þingið hefur gripið til í ýmsum málum verið gerðar í flýti vegna þess að það þurfti að gera það í flýti út af því hvernig kringumstæður voru. En eins og hæstv. forseti veit allra manna best, lögspekingur hokinn af reynslu, þarf þingið að hafa fast land undir fótum eins og aðrir. Við þurfum öll og stjórnvöld þurfa að hafa fast land undir fótum þegar tekið er til aðgerða sem eru nauðsynlegar út af ástandinu sem hefur skapast vegna kórónuveirunnar. Við gerum ráð fyrir því, eins og áður, að þegar lög eru sett á Alþingi þá gildi þau inn í fyrirsjáanlega framtíð. Það þarf því að sjálfsögðu að láta reynsluna segja okkur hvernig þessi breyting reynist. Ef við verðum vör við það á einhverjum tímapunkti að þessi atriði, eins og þau eru sett upp, verði til trafala, hvort sem það eru þau ákvæði sem ég rakti hér áður varðandi veikindi o.s.frv., eða önnur, þurfum við einfaldlega að taka þau upp. Ég hef enga trú á því að það gerist en auðvitað þurfum við að vera reiðubúin því að þurfa að breyta því sem hér er gert ef ástæður reynast til. Að loknum þessum lestri mælist ég til þess að þetta mál eigi greiða leið í gegnum þingið. Það er mikilsvert að við stöndum öll traustum grunni lagalega, hvað þá löggjafinn sjálfur, og við eigum náttúrlega ganga fram í fyrirmynd þess að hér sé lagatilbúnaður þannig að engir hnökrar verði eða mistök gerð að þessu leyti. Ég legg því til, eins og ég segi aftur, að þetta mál eigi greiða leið í gegnum þingið og við samþykkjum það hið fyrsta.
Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í þessu máli. Mér finnst rétt að byrja á því að nefna að við í minni hlutanum erum í öllum grundvallaratriðum sammála meiri hlutanum um mikilvægi þess að koma þeim tímabundnu afmörkuðu heimildum sem hafa verið til fjarfunda á undanförnum mánuðum í fastari farveg með því að lögbinda þær. Það endurspeglar líka þá þróun sem er eðlilegt að verði þegar fordæmalaust ástand fer að verða viðvarandi að einhverju leyti. Í rauninni er mjög tímabært að búa til einhvern ramma utan um fjarfundi fastanefnda Alþingis, ekki bara til að við, nefndarfólkið sjálft, getum sótt fundi með slíkum hætti heldur líka til þess að greiðari leið sé fyrir gesti okkar að taka þátt í fundum með fjarfundarbúnaði. Það skiptir ekki litlu máli þegar fólk á um langan veg að fara, oft vegna stuttra funda þó að málin séu oft brýn. Það er rétt að taka jafnframt fram að þessu frumvarpi er ekki ætlað að fela í sér neina almenna heimild handa þingmönnum til að taka þátt í nefndarfundum með fjarfundarbúnaði. Það sem við í minni hlutanum erum að leggja til er í rauninni að skala málið aðeins niður og færa nær þeirri framkvæmd sem hefur verið nú í kórónuveirufaraldrinum. Þær ástæður sem eru nefndar í frumvarpinu sem mynda rétt þingmanna til að sækja fund með fjarfundarbúnaði eru í raun þrenns konar. Í fyrsta lagi eru sóttvarnaástæðurnar megintilefnið og ég held að við getum öll verið sammála um að það sé mikilvægt, sérstaklega vegna þess að af sóttvarnaástæðum getur einstaklingur sem er að öðru leyti algerlega heilbrigður þurft að halda sig frá öðru fólki til að verja það. Þess vegna er mjög eðlilegt að við komum til móts við fólk sem þarf að halda sig í vari til að verja okkur hin. Síðan í öðru lagi er í þessu frumvarpi bætt við nýjum ástæðum sem mætti fella undir einhvers konar óviðráðanleg eða ófyrirsjáanleg ytri atvik, t.d. vegna samgöngutruflana eða þegar fundir eru haldnir utan starfsáætlunar, sem gerist oft fyrirvaralítið. Þetta eru ástæður sem hitta þingmenn ólíkt fyrir eftir því hvar þeir eru staddir á landinu. Með því að festa þessa heimild í lög er hægt að jafna aðstöðu þingmanna til að sinna starfi sínu. Síðan er það þriðja tegund ástæðna sem eru þau tilvik sem við í minni hlutanum leggjumst gegn að fella undir undanþáguheimild frumvarpsins. Þar er um að ræða heilsufarsástæður sem varða þingmann sjálfan og veikindi barna eða annarra aðstandenda. Ef veikindi þingmanns eru þess eðlis að hann er rólfær en vill forðast nærveru við samstarfsfólk sitt þá mætti leiða líkur að því að það félli einfaldlega undir sóttvarnaákvæði frumvarpsins. Hins vegar, ef veikindin eru þess eðlis að viðkomandi er bara veikur eða er með veikt barn í fanginu allan daginn, er eðlilegast að umgangast slík veikindi líkt og annað vinnandi fólk gerir og vinna ekki þann dag. Í því sambandi er líka gott að minna á að allir nefndarmenn geta kallað inn varamenn í þeim nefndum sem þeir sitja í og veikindi eins þingmanns eiga þess vegna ekki að valda neinum röskunum á starfi fastanefndar þingsins. Við erum ekki það ómissandi að við þurfum að mæta á alla fundi. En þetta er líka hluti af stærra samhengi. Samhliða þeirri jákvæðu byltingu sem er að verða í notkun fjarfunda í samfélaginu öllu þurfum við að hafa vakandi auga með þeim neikvæðu afleiðingum sem geta stafað af þessu. Ein af þeim er hvernig mörkum á milli vinnu og einkalífs hættir til að mást út þegar vinnan er komin inn á heimilið. Ef við teiknum upp einhverja dystópíska framtíðarsýn þá gæti sú þróun gengið enn lengra og fólk sem ynni heima væri jafnvel hvatt til þess að sinna vinnu sinni þrátt fyrir veikindi sín eða barna sinna. Það væri hreinlega bakslag fyrir veikindarétt sem fólk á almennum og opinberum vinnumarkaði hefur barist fyrir. Nú er Alþingi ekki hefðbundinn vinnustaður og rök um réttindi á vinnumarkaði eiga ekki beint við störf okkar þingmanna, en það skiptir máli að Alþingi gangi fram með góðu fordæmi frekar en að opna á einhverja umræðu um að það sé eðlilegt að afsala sér veikindarétti. Þetta eru meginatriðin sem felast í nefndaráliti okkar í minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem samanstendur af þeim sem hér stendur og hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni. Við leggjum til, virðulegur forseti, að orðin „heilsufars- eða“ og „eða veikinda aðstandenda“ falli einfaldlega brott úr þessu frumvarpi en að það verði samþykkt að öðru leyti.
Forseti. Veikindi fólks geta verið alls konar. Þau geta verið einhverjar umgangspestir, nú eða kórónuveirusýking eða hvað það heitir sem við horfum á í dag en geta líka verið öðruvísi og alls konar. Þau geta verið krónísk, þingmenn geta verið með hrörnunarsjúkdóm eða krabbamein eða MS eða hvað það er. Þingmenn geta fótbrotnað eða farið í bakinu, ýmislegt getur komið fyrir þingmenn. Þingmennskan er ólík mörgum öðrum störfum en mörg störf eru þannig að ef tilfallandi vanlíðan hamlar því að fólk mæti á vinnustað er kannski möguleiki á, ef fólk vill það, að það vinni heima. Sjálfur hef ég nýtt mér það í annarri vinnu en hér, en þingmennskan býður ekki upp á það, eða hvað? Er hv. þingmaður á móti því að þingmaður með krabbamein, fótbrotinn þingmaður, þingmaður með MS, sem treystir sér ekki alveg til að mæta á nefndasviðið eða fara í allt það umstang sem því fylgir en vill gjarnan fá að taka þátt í starfinu, fái að gera það? Treystir hv. þingmaður ekki öðrum hv. þingmönnum að standa vörð um eigin veikindarétt, okkur sem förum hér með löggjafarvaldið, fjárveitingavaldið, ríkisreikninginn? Treystir hv. þingmaður ekki hverjum og einum þingmanni til að standa vörð um eigin veikindarétt?
Virðulegur forseti. Eins og ég sagði held ég í ræðu minni þá snýst þetta ekki um veikindarétt þingmanna heldur það að við sendum ekki þau skilaboð út í samfélagið að veikindaréttur sé umsemjanlegur. Það að opna þessa heimild er bara miklu víðtækara skref en að festa í sessi þá heimild sem hefur verið í gildi frá upphafi faraldursins. Ég held að það sé fullrar athugunar virði að vera með almenna heimild til fjarfunda án skilyrðingar. En það er bara ekki það sem við erum að ræða hér. Þess vegna ættum við að taka hugmyndina um fjarfundi þegar fólk er veikt til hliðar að sinni. Hér er spurt hvort þessi þingmaður treysti fólki ekki til að meta eigið ástand upp á það hvort það geti sinnt fjarfundum eða ekki. Ég vil bara spyrja á móti: Treystir hv. þingmaður þingmönnum ekki til að meta það bara án skilyrðingar hvort þeir mæti á fjarfund? Hér eru talin upp fimm atriði sem veita heimildir til að nýta sér fjarfundarbúnað í nefndastarfi þingsins. Hvaða vantraust er í því að treysta fólki til að meta það bara sjálft hvort það þurfi að mæta á fjarfund eða hvort það geti mætt á staðfund? Ég held að við ættum frekar að taka umræðu um það traust.
Forseti. Yfirleitt er það til marks um að maður sé kominn í rökþrot og geti ekki haldið áfram eftir þeim brautum sem samtölin eru á þegar maður ákveður að svara ekki spurningum heldur velja sér sjálfur sínar spurningar og spyrja á móti. Það er ódýra leiðin fyrir stjórnmálamenn. Það eru gamaldags stjórnmál og mér leiðast þau. Já, við getum eytt þessum vandræðalegu umræðum hér, ef hv. þingmaður vill það, og farið að ræða þetta á einhverjum öðrum vettvangi, í stærra samhengi og jú, hafa eitthvert orðagjálfur þar um. Það er voða fínt. En ég er að spyrja hv. þingmann, forseti, út í akkúrat þetta. Ef hann vill ekki svara því þá er það að sjálfsögðu hans réttur. Ég virði hans rétt eins og ég virði það ef hann, af einhverjum ástæðum, treystir sér ekki til að mæta. Líði honum ekki alveg 100% þennan daginn en vill gjarnan fá að taka þátt í afgreiðslu máls eða spyrja gesti eða hvað það er treysti ég hv. þingmanni til að ganga ekki of um of á eigin veikindarétt þannig af skaði hljótist af. Ef hv. þingmaður er á því að það eigi að vera skilyrðislaus réttur, engin skilyrði fyrir fjarfundum, þá er veikindarétturinn væntanlega þar inni líka, er það ekki, herra forseti? Mér finnst hv. þingmaður kominn dálítið mikið í hring í því að reyna að skjóta sér undan því að svara einföldum spurningum.
Virðulegur forseti. Ég bjóst ekki við því að vera sakaður um rökþrot eða gamaldags stjórnmál í því sem ég hélt að væru nú bara eðlilegar umræður um þingmál. En svona getur dagsformið verið misgott á þingmönnum eins og öðru fólki. Einu sinni tók ég veikindaleyfi frá þingstörfum, var frá störfum í tvær vikur. Ég þurfti að skila inn vottorði frá lækni um að ég hefði verið veikur, hefði ekki getað sinnt vinnu af heilsufarsástæðum. Ég leit ekki á það sem vantraust. Ég skil ekki alveg af hverju við erum komin út í einhverja umræðu um það hvort ég treysti þingmönnum út af hinu eða þessu. Ef þingmenn eru veikir þá treysti ég þeim til að vera veikir heima hjá sér eins og eðlilegt er þegar fólk er veikt.
Virðulegi forseti. Ég kem hér til þess að ræða örstutt um frumvarp til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis, fjarfundi nefnda. Ég styð málið og nefndarálit meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, sem gerð hefur verið grein fyrir hér, enda er löngu tímabært að skýra heimildir til fjarfunda þingnefnda. Að mínu áliti hefur það tekið allt of langan tíma að koma á skilvirkum fjarfundum í störfum þingsins, ekki síst með tilliti til hagsmuna þeirra gesta sem koma fyrir þingnefndir. Það sem ég vil sérstaklega koma inn á hér er mikilvægi þess að tryggja og viðhalda góðum tæknibúnaði þannig að haldnir verði skilvirkir fjarfundir þó að við komumst út úr því ástandi sem við erum í núna þar sem fjarfundir eru meginregla. Það hefur komið fram, við umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um málið, að gert er ráð fyrir því að gestir geti í öllum tilfellum valið á milli fjar- og staðbundinna funda, en ég tel að það gæti verið mjög gagnlegt fyrir gesti að til væri skýr rammi og leiðbeiningar um þátttökuna. Það myndi nýtast öllum og tryggja enn betri skilvirkni. Til þess að þetta geti gengið eftir til framtíðar álít ég líka að öll fundaherbergi þingsins á nefndasviði þurfi að vera útbúin fyrir fjarfundi þannig að þau væru búin sérhæfðum fjarfundabúnaði fyrir slíka fundi. Og auðvitað þarf svo að viðhalda forritum og tryggja bestu tækni á hverjum tíma. Orð sem mig langar að kynna hér í ræðustól, ég er ekki viss um að það hafi nokkurn tímann verið nefnt hér, er orðið fjærverur. Fjærverur eru vélmenni sem t.d. eru notaðar við Háskólann á Akureyri sem tryggja þar nemendum í sveigjanlegu námi möguleika á að ferðast í raun um háskólabyggingu og vera sýnilegri og meira áberandi á fundum og í hópvinnu þó að þeir séu ekki á staðnum heldur tengdir í gegnum einhvers konar fjarbúnað, sem er þá í þessu tilviki fjærverur. Ég sé fyrir mér að þingið þyrfti að eignast svona fjærverur, vélmenni sem gæti nýst þar sem t.d. einn eða tveir nefndarmenn eru þátttakendur á fjarfundi en meiri hluti þátttakenda er á staðnum. Þar með yrðu þeir virkari þátttakendur í fundunum og sýnilegri og engin hætta á að það gleymist í raun að einhver sé á fjarfundi. Reynslan hefur sýnt það að þetta er ein leið til að gera fjarfundi mun skilvirkari en þeir voru lengi vel. Auk þess að tryggja tæknibúnað og þekkingu á honum er líka mjög mikilvægt að á öllum tímum séu til leiðbeiningar og að þingmenn og aðrir sem stýra fundum séu þjálfaðir í því að stýra fjarfundum. Það er auðvitað töluvert öðruvísi en að stýra hefðbundnum fundi þar sem allir eru á staðnum. Eins og ég sagði í upphafi þá fagna ég því að nú erum við komin með ramma utan um heimildir til fjarfunda, sem við þurfum svo að vera vakandi fyrir að þróa áfram.
Herra forseti. Ég ætla nú bara að hafa þetta stutt, en það rifjaðist eitt upp fyrir mér þegar hv. þingmaður var hér í pontu. Ætli hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir sé ekki sú okkar sem býr einna lengst frá Austurvelli á yfirstandandi þingi og hafi þar af leiðandi mjög konkret reynslu af því hve mikill akkur er í því að geta sótt fundi í gegnum fjarfundabúnað. En það er eitt atriði sem ég held að sé ekki fjallað um í skjölum málsins sem mig langar aðeins að tæpa á. Það eru trúnaðargögn og afhending þeirra á fundinum. Við erum enn þá að streða við að geta gert það í gegnum tölvubúnað. Enn þá er krafa um viðveru til að geta tekið við gögnum sem eru bundin sérstökum trúnaði. Mig langaði bara aðeins að heyra frá þingmanninum, hversu brýnt henni þyki að náð verði utan um þetta til þess að hægt sé að færa alla fundi undir fjarfundi, líka þá þar sem þingmenn taka við gögnum sem bundin eru trúnaði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni sérstaklega fyrir að koma inn á þetta mál því að ég hafði raunar hugsað mér að nefna þetta, en það fórst fyrir. Trúnaðarupplýsingar eru einmitt eitt af því sem við höfum ekki fundið leið til að miðla í gegnum fjarfundi, en það eru vissulega komin kerfi sem leyfa slíkt. Nú erum við farin að sjá í fjölbreyttu félagsstarfi að það fara fram bæði kosningar og atkvæðagreiðslur á fjarfundum í gegnum sérstök kerfi sem eru þá lokuð og mjög vel tryggð. Á sama hátt er hægt að finna leiðir til að miðla trúnaðarupplýsingum. Ég held að það sé eitt af því sem hljóti að vera á dagskrá til að tryggja bestu fjarfundatækni á hverjum tíma og þarf að vera það. Varðandi þessa möguleika þurfum við á öllum tímum að vera vakandi fyrir því að geta leyst öll mál með þessum hætti. Við vitum aldrei hvenær virkilega reynir á það og síðan skapar það auðvitað ótal möguleika í starfinu að nýta alltaf alla möguleika sem tæknin býður upp á.
Forseti. Þetta er gott frumvarp. Þetta er lítið skref en nauðsynlegt skref í rétta átt að því að tryggja getu þingmanna til að hafa eftirlit með því hvernig mál eru unnin hérna á þingi, sem gerist í nefndarstörfum að miklu leyti. Fyrir Covid var meginreglan bara sú að ef þingmaður komst ekki á nefndarfund í eigin persónu hafði hann engan rétt til eða getu til að fylgjast með þeirri umræðu sem þar fór fram. Þess vegna hafa Píratar í gegnum tíðina ítrekað kallað eftir því að nefndarfundir Alþingis séu að jafnaði opnir. Það er ómögulegt að maður missi kannski af einum fundi í máli þar sem koma hagsmunaaðilar til að tala við þingmenn um það hvernig skuli haga löggjöf í þessu landi. Almenningur fær ekkert að vita um það, þegar það er ekki gert skriflega, hvernig hagsmunaaðilar hafa áhrif á þingmenn um löggjöf landsins. Þetta er allt fyrir lokuðum dyrum að jafnaði. Ef maður er að reyna að sinna eftirliti, hinu lögbundna eftirliti, með þessu og gera það faglega og kemst ekki á einn fund, getur maður verið búinn að missa af nauðsynlegum upplýsingum til að taka upplýsta ákvörðun. Svo er verið að taka mál út úr nefnd eða taka ákvarðanir um framvindu málsins og þá getur maður ekki sinnt sínu hlutverki. Þess vegna ættu fundirnir að jafnaði og almennt, sér í lagi þegar hagsmunaaðilar koma og hafa áhrif á þingmenn um það hvernig löggjöf skuli háttað í þessu landi, að vera opnir almenningi, það á bara að sjónvarpa þeim. Það er víða gert um heiminn að þeim sé sjónvarpað og allir geta fylgst með umræðunni sem á sér stað. Ef þingmenn vilja loka fundi og ræða eitthvað sín á milli þá gætu þeir gert það en almennt ættu fundirnir að vera opnir. Samkvæmt þessu frumvarpi eru nefndarfundir almennt lokaðir, ég tala nú ekki um ákvarðanatöku og ræður þingmanna á milli, en þrátt fyrir það geta þingmenn komið inn á fjarfundi við vissar kringumstæður. Þetta byrjaði í Covid, þá var nauðsyn til staðar til að gera það vegna sóttvarnaráðstafana. Það hefur verið gert þannig að beitt hefur verið ákveðnum greinum í þingsköpum, sem eru leikreglur þingsins, og sagt: Já, menn verða að mæta en við ætlum að gera undantekningu núna í einhvern tíma og menn mega mæta á fjarfundi og taka gildar ákvarðanir og koma með tillögur þó að þeir séu ekki á staðnum. Þeir eru virkir og mega taka fullan þátt í nefndarfundi í gegnum fjarfundabúnað. Nú er verið að lögfesta þetta og víkka örlítið meira út en bara vegna sóttvarnaástæðna. Það sem mér sýnist að allir nefndarmenn og þeir sem hafa rætt um málið í 1. umr. séu sammála um er að það sé góð hugmynd, sem kemur fram í 1. gr. frumvarpsins, að nefndarmönnum sé þó heimilt að taka þátt í nefndarfundi með notkun fjarfundarbúnaðar þegar sérstaklega stendur á, og svo eru talin upp nokkur atriði. Það virðast allir vera sammála um sóttvarnaástæður, það er ein ástæða. Önnur ástæða er vegna samgöngutruflana. Það er mikilvægt atriði í ljósi þess að fólk sinnir kjördæmi sínu, er að fara heim til fjölskyldna sinna og getur lent í því að samgöngutruflanir komi í veg fyrir að einstaklingurinn geti mætt í eigin persónu á nefndarfundi og þar af leiðandi er að sjálfsögðu nauðsynlegt að það geti gert það með fjarfundabúnaði. Ein ástæðan er líka þegar fundir eru haldnir utan starfsáætlunar þingsins. Það getur verið mikilvægt að boða til fundar með skömmum fyrirvara, t.d. til að sinna eftirlitshlutverki þingsins sem er verulega vængstýft þegar þing kemur ekki saman, fyrirspurnir o.s.frv. eru bara horfnar. Þá eru það í rauninni bara nefndirnar sem geta á virkan hátt sinnt eftirlitshlutverki með framkvæmdarvaldinu, sem er eitt mikilvægasta hlutverk þingsins, þ.e. að tryggja að þeirri löggjöf sem hefur verið sett hér á þingi sé raunverulega framfylgt af framkvæmdarvaldinu. Þannig að það er mikilvægt, eins og hér segir, að þegar fundir eru haldnir utan starfsáætlunar þingsins sé hægt að boða fund og nefndarmenn gætu komið og sinnt sínu hlutverki þar. Mjög mikilvægt. Allir virðast vera sammála um þetta. Það sem út af stendur, sem ég heyri hjá Andrési Inga Jónssyni og Guðmundi Andra Thorssyni sem eru á minnihlutaálitinu - ég er sem sagt á meirihlutaálitinu og ég styð öll þessi atriði - er þetta atriði varðandi heilsufarsástæður eða veikindi aðstandenda. Ég skil alveg sjónarmiðin sem koma fram í minnihlutaálitinu og hafa verið borin hér upp varðandi veikindarétt o.s.frv. Það hefði verið möguleiki að setja inn einhvers konar ákvæði til að reyna að passa upp á að ekki væri verið að brjóta á veikindarétti, ég sé ekki hvernig það myndi líta út nákvæmlega, en það eru bara svo margar kringumstæður þar sem heilsufar þingmanns er þannig að hann geti samt sinnt starfinu á fjarfundi, eins og t.d. fótbrot eða ef hann fer í bakinu. Þingmenn, meiri parturinn af þeim, eru líklega á þeim aldri að bakið getur alveg farið eða einhver stoðkerfisvandamál geta komið upp þannig að ég myndi alls ekki vilja vera í þeim kringumstæðum að slíkir hlutir myndu, út af því hvernig fyrirkomulagið er, valda því að maður gæti bara ekki tekið þátt. Þá fær maður ekki þær upplýsingar sem koma fram á fundinum en eru nauðsynlegar til að geta tekið vel upplýsta ákvörðun um málið. Best væri náttúrlega, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á, að þetta væri bara almenn regla í öllum kringumstæðum, maður velur bara hvort maður sé á fjarfundi eða ekki. Að sjálfsögðu er hægt að gera það. En þeir sem fluttu þetta mál eru þeir sem sitja í forsætisnefnd og eru kannski, myndi ég halda, þegar maður fer yfir það, með íhaldssamara fólki hér á þingi, ég veit ekki. Það eru kannski bara þeir framsæknustu sem myndu vilja færa heimildina alfarið yfir til þingmanna, að þeir velji sjálfir hvort þeir mæti á fjarfundi á nefndarfundi, en það er vel gerlegt. Það er vel gerlegt og mjög vel hægt að sinna nefndarstarfi í gegnum fjarfundi. Persónulega myndi ég vilja fara alla leið með þetta. En ég styð samt sem áður öll þau skref sem hér eru stigin um að auka heimildir nefndarmanna til að taka þátt í nefndarfundum með fullum réttindum á öllum þessum forsendum; á forsendum sóttvarna, samgöngutruflana, funda utan starfsáætlunar og vegna heilsufars þingmannsins eða veikinda aðstandenda. Veikindi geta verið mjög mismunandi og er vel hægt að sinna aðstandendum við mjög margar kringumstæður þótt maður sé með hljóðið í eyranu o.s.frv. Ég skil samt sem áður alveg þau sjónarmið sem komu fram um þetta, en ég myndi ekki vilja takmarka þau réttindi enda hafa þingmenn alltaf fullan rétt á því að segja: Ég mæti ekki. Þeir hafa alltaf fullan rétt á að sinna aðstandendum sem þeir þurfa að sinna vegna veikinda. Þetta er bara heimild. Ef kringumstæður eru þannig að þeir geta ekki mætt, en þeir gætu gert hvort tveggja, er þeim það í sjálfsvald sett og þeir eiga fullan rétt á því samkvæmt lögum um þingsköp og þeir þurfa ekkert að hringja inn og fá að vera á fjarfundi eða leggja inn bón um að fá að hlusta á fundinn sem kannski er ekki leyft. Þarna er tryggt að hægt sé að sinna starfinu betur. Þannig að ég styð málið eins og það var lagt fram af meiri hluta nefndarinnar.
Virðulegur forseti. Eins ömurleg og þessi helvítis veira er og við upplifum ömurlega tíma eru samt ákveðnir hlutir sem hægt er að taka út úr þessu ástandi sem við höfum lært og það hefur ýmislegt gott komið til. Eitt af því er þessi þróun sem hefur verið í fjarfundum. Ég sit í forsætisnefnd og flutti þar af leiðandi þetta frumvarp og styð það. Ég vildi geta þess hér, og ég gerði það jafnframt í forsætisnefnd á sínum tíma, að ég hefði alveg verið til í að setja bara punktinn við það að nefndarmönnum sé heimilt að taka þátt í nefndarfundum með fjarfundabúnaði, [[Gripið fram í.]]að það þyrfti ekki að fara í frekari upptalningu. Ég vissi ekki alveg hvert hv. þingmaður sem var hér á undan mér, Jón Þór Ólafsson, var að fara í upphafi. En ég áttaði mig á því undir lok ræðunnar að við værum hjartanlega sammála um það.
Þú ert frjálslyndi armurinn.
Ég lít svo á, einmitt vegna þess að þetta er frekar íhaldssöm stofnun og ég veit að mörgum þykir það erfitt að við séum komin í fjarfundi og jafnvel flókið, að þetta sé rosalega mikilvægt skref sem við erum að stíga hér. Ég fagna því og styð það innilega en geri jafnframt ráð fyrir því að í framhaldinu verði hægt að þróa þetta frekar og það þurfi ekki einhverjar sérstakar ástæður til. Ég held að það væri okkur öllum til bóta. Mig langar líka að beina því til atvinnulífsins og til stofnana að nýta fjarfundatæknina eins og kostur er. Ég held að við séum öll sammála eftir þennan tíma um að þetta kemur aldrei í staðinn fyrir mannleg samskipti en það er ýmislegt sem hægt er að sinna með fjarfundum og af því getur verið töluvert mikið hagræði. Ég er þingmaður höfuðborgarsvæðisins og eitt af okkar helstu verkefnum hefur verið samgöngumál og miklar samgöngutafir á háannatímum, sem við erum farin að sjá miklu minna af núna í Covid. En þá er þetta einmitt ein leið, að fólk sé ekki að fara á milli staða, allir á nákvæmlega sama tíma, að mæta til vinnu klukkan átta eða níu heldur er hægt að hafa vinnutímann meira fljótandi þannig að hver og einn einstaklingur geti sinnt honum meira eftir sínum fjölskylduhögum. Að þessu sögðu þá styð ég þetta frumvarp og lít á það sem skref í rétta átt.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá efnahags- og viðskiptanefnd með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. - Er ég, hæstv. forseti, ekki örugglega í réttu máli?
Forseti vonar það.
Eins og kemur fram fékk nefndin á sinn fund fulltrúa ráðuneytisins, Skattsins og hagaðila. Með frumvarpinu er lagt til framhald á lokunarstyrkjum til þeirra rekstraraðila sem sæta þurfa lokunum eða því að láta af starfsemi eða þjónustu frá 18. september 2020. Lagt er til að úrræðið gildi fram á mitt ár 2021 og gert er ráð fyrir að taka þurfi það til endurskoðunar fyrir lok fyrsta ársfjórðungs 2021 með tilliti til aðstæðna og framgangs heimsfaraldursins. Við umfjöllun málsins komu fram tillögur til breytinga á frumvarpinu með það markmið að lokunarstyrkir næðu til fleiri aðila, svo sem í veitingageiranum, sem orðið hafa fyrir miklu tekjufalli sökum kórónuveirufaraldursins og sóttvarnaaðgerða stjórnvalda án þess þó að hafa verið gert að loka að fullu. Samhliða umfjöllun nefndarinnar um framhald á lokunarstyrkjum fjallaði nefndin um frumvarp til laga um tekjufallsstyrki, 212. mál. Nefndin leggur til breytingar á því frumvarpi sem m.a. er ætlað að bregðast við framangreindum sjónarmiðum. Nefndin leggur til breytingar sem eru m.a. komnar til vegna ábendinga í umsögn Skattsins. Breytingarnar fylgja með nefndarálitinu og leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum. Undir nefndarálitið skrifa allir nefndarmenn, hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Smári McCarthy og Willum Þór Þórsson.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir framsögu fyrir nefndarálitinu. Það er eitt atriði, ein umsögn sem mér sýnist á öllu að komi ekki fram í nefndarálitinu og sérstök sjónarmið er það varða þá umsögn. Hún er frá fyrirtækinu HHB&W ehf. og snýr í meginatriðum að fyrirtækjum sem eru ung og passa þess vegna illa inn í viðmið um tekjur og tekjufall og slíkt sem regluverkið hefur formað. Mig langaði að spyrja hv. framsögumann nefndarálitsins hvort þessi atriði og þessi umsögn hafi verið rædd af einhverri dýpt í nefndinni og hvort það hafi verið sérstök ákvörðun að taka ekki tillit til þessara sjónarmiða í þessu máli. Sér hv. þingmaður fyrir sér að fyrirtæki í sambærilegri stöðu og þarna er lýst eigi einhverjar aðrar lausnir að sækja?
Herra forseti. Stutta svarið er: Nefndin tók þetta mjög til umfjöllunar. Það tekur smátíma að útskýra það að áhyggjur þær sem viðkomandi fyrirtæki hefur eru ekki með innstæðu. Við fengum staðfestingu frá Skattinum að þegar miðað er við hvenær rekstur hefst - það var það sem viðkomandi var að benda á - er í þessu tilfelli alltaf miðað við það þegar skráð var á launaskrá fyrirtækisins jafnvel þó að lögin séu alveg skýr um það að átta dögum áður en rekstur hefst eigi bæði að skrá á virðisaukaskattskrá og á launaskrá. Það var gert samkvæmt lagabreytingu að frumkvæði þessarar nefndar árið 2002. Á móti er líka ákvæði í c-lið 3. gr. frumvarpsins sem grípur þessi fyrirtæki, þ.e. að í tilviki rekstraraðila sem fellur undir 3. málslið o.s.frv. er heimilt að miða við að tekjur séu a.m.k. 350.000 kr. á þessu tímabili. Það er því komið til móts við aðila þar sem rekstur hefst töluvert seinna en skráning á virðisaukaskattskrá er, eins og kom fram í umsögn viðkomandi fyrirtækis, og er þá annars vegar miðað við skráningu á launaskrá, sem ætti strangt til tekið að vera um svipað leyti, en í versta falli er tekið tillit til þess að það séu um 350.000 kr. a.m.k. sem megi reikna með að tekjur séu á mánuði á þeim starfstíma sem um ræðir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni. Kannski til fyllingar þessu: Kom til sérstakrar umræðu í efnahags- og viðskiptanefnd hvort það væru mörg fyrirtæki sem falla utan ramma og fá með einum eða öðrum hætti nei frá Skattinum eða fá slíka umsögn frá þeim aðila sem fjallar um þessar umsóknir? Var fjallað um það í nefndinni hvort það væri algengt að fyrirtæki, sem telja sig eiga rétt eða tilkall til stuðnings undir þessu regluverki, væru að fá neitun gagnvart sínum umsóknum? Eða eru þetta alger jaðartilvik sem um ræðir? Og af því að ég hef tíma þá er ástæðan fyrir að ég spyr um þetta sú að mér þykir ég heyra býsna mikið um að fyrirtæki séu annaðhvort að fá neitun alveg eða þá að þau hafi þurft að verja töluverðum fjármunum í að eiga samskipti við stjórnvöld í þessu. Þannig fari stór hluti þess styrks, eða eftir atvikum láns sem um ræðir sem verið er að sækja í, í það eitt að fóðra lögfræði- eða eftir atvikum endurskoðendakostnað til þess að eiga þessi samskipti við stjórnvaldið. Hefur þetta komið upp í vinnu nefndarinnar? Hver er afstaða hv. þingmanns til þessara vandamála sem ég gef mér að hann hafi heyrt af?
Herra forseti. Í þessum efnum eins og öðrum þá geta menn leitað réttar síns og það hafa komið upp slík tilvik. Ég hygg að ég fari rétt með, en það verður að segjast með örlitlum fyrirvara að nú hafi yfirskattanefnd fjögur slík mál, umkvartanir rekstraraðila sem telja sig eiga rétt á lokunarstyrkjum frá því í vor. Ég geri ráð fyrir því að yfirskattanefnd klári það fljótt og vel. Kostnaður við slíkt ætti að vera minni háttar. Ég ætla að hrósa Skattinum alveg sérstaklega fyrir hvernig hann hefur staðið að verki sem embætti þegar kemur að lokunarstyrkjunum og öðrum úrræðum sem honum hefur verið falið að framkvæma. Það hefur verið kappkostað að gera það einfalt, gera allt ferlið gegnsætt og það sé rafrænt. Ég hygg að aðrar ríkisstofnanir og aðrir þjónustuaðilar ættu kannski að líta til skattyfirvalda og Skattsins, ríkisskattstjóra, hvernig hann stendur að verki við að þjónusta atvinnulífið og gera allt til þess að sigla með atvinnulífinu í gegnum þennan faraldur sem við öll erum að berjast við.
Herra forseti. Ég vil nota tækifærið hér, þegar verið er að ræða þetta mál og næsta mál á eftir, til að benda á að í hv. efnahags- og viðskiptanefnd tókst ágætissamvinna og samkomulag um það hvernig væri hægt að laga og bæta þessi mál. Niðurstaðan varð sú að það tókst þannig að við í nefndinni urðum öll sammála um að styðja málið. Ég held að þetta sé bara enn eitt góða dæmið um það hversu mikilvægt það er að nefndirnar vinni vel, reyni að vinna saman og vinni sameiginlega að því að finna viðunandi lausnir. Auðvitað verður trúlega seint þannig staðið að málum eins og þessum að allir verði fullkomlega ánægðir eða að ekki komi upp einhver markatilvik sem geta valdið óánægju. En ég fullyrði að nefndin lagði sig fram um að búa þetta eins vel úr garði og hægt er. Þetta vildi ég láta koma fram. Jafnframt vil ég nota tækifærið til að brýna okkur og þá ekki síst stjórnvöld til þess að reyna betur en hingað til að fylgja sóttvarnaaðgerðum betur eftir, sem þetta snýst jú um, og afleiðingum þeirra með tímanlegum hætti, með fyrirætlunum um það hvernig, eða kannski eigum við að byrja á að segja hvort og þá hvernig, verður brugðist við þeim áhrifum sem aðgerðirnar kunna að hafa á rekstur fyrirtækja í þessu tilviki. Ég held að það sé mjög brýnt og ég held að þetta getum við gert betur. Þetta held ég að stjórnvöld geti gert betur. Nú getum við sagt að við séum að sumu leyti að verða býsna vön því að lifa með þessu ástandi, þessari veiru. Við erum búin að átta okkur á því að það kunna að verða sveiflur og hafa orðið sveiflur í því hvernig við bregðumst við. Stundum þarf að grípa til aðgerða sem hafa áhrif og það getur liðið tími á milli og síðan kemur aftur að þeim. Ég vil því nota þetta tækifæri til að brýna stjórnvöld til að huga að því að setja upp sviðsmyndir, eins og gjarnan er talað um, og að menn horfi fram í tímann og segi við sjálfa sig: Ef þetta ástand kemur upp aftur eða með áhrifameiri hætti eða áhrifaminni þá munum við gera þetta. Þá er hægt að gefa út yfirlýsingar til fyrirtækjanna í landinu, sem við erum að tala um núna, um það hvernig það verður gert. Þá þurfa menn ekki eins og hefur því miður brugðið við - í upphafi var það ósköp eðlilegt - en það verður minni og minni afsökun fyrir því að á síðustu stundu og jafnvel eftir síðustu stundu sé verið að ganga frá málum hér sem hafa mikil áhrif á það hvaða ákvarðanir þarf að taka í atvinnulífinu, í fyrirtækjunum, af þessum sökum. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt og ég vildi koma hér upp til að brýna stjórnvöld til að gera betur í þessum efnum því að þá drögum við úr því að þetta þurfi að gera á síðustu stundu. Við drögum úr því að það komi upp vandamál. Við drögum úr áhyggjum og kvíða og við drögum úr því að jafnvel sé gripið til ráðstafana í fyrirtækjunum sem síðar reynast ekki nauðsynlegar. Þetta vildi ég sagt hafa, herra forseti.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar á þskj. 259 um frumvarp til laga um tekjufallsstyrki. Eins og kemur fram í nefndarálitinu fékk nefndin á sinn fund fulltrúa frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Skattinum og ýmsum hagaðilum. Með frumvarpinu er lagt til að einstaklingar og litlir lögaðilar í atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi sem hafa orðið fyrir minnst 50% tekjufalli á tímabilinu 1. apríl til 30. september 2020 samanborið við sama tímabil 2019 vegna heimsfaraldurs kórónuveiru eða aðgerða stjórnvalda til að hefta útbreiðslu hennar geti að nánari skilyrðum uppfylltum fengið styrk til að mæta rekstrarkostnaði á tímabilinu. Styrkurinn geti orðið allt að 400 þús. kr. fyrir hvert stöðugildi á mánuði á tímabilinu. Frumvarpið er liður í aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að mæta fjárhagstjóni einstaklinga og lögaðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og kemur til viðbótar aðgerðum sem þegar hefur verið ráðist í, svo sem hlutabótaleiðinni, lengingu á tímabili tekjutengdra atvinnuleysisbóta, lokunarstyrkjum og stuðningi úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti. Áður en ég vík að þeim breytingum sem nefndin leggur til að verði gerðar á þessu frumvarpi er mér rétt og skylt að vekja athygli á tveimur ábendingum nefndarinnar. Annars vegar tekur nefndin undir með Samkeppniseftirlitinu að mikilvægt sé að stjórnvöld hugi að almennri stefnumörkun varðandi áframhaldandi stuðningsaðgerðir og framvindu þeirra. Þar á meðal er brýnt að hugað verði að því hversu mikla þýðingu samkeppni, virk samkeppni, hefur fyrir endurreisn og viðspyrnu atvinnulífsins þegar þessum hremmingum lýkur. Hins vegar er það ábending vegna hlutabótaleiðarinnar í ljósi þess að faraldurinn mun standa lengur yfir en við gerðum okkur vonir um þegar þetta úrræði var innleitt hér í upphafi og síðan framlengt á liðnu vori eða í rauninni í sumar. Með lögum nr. 23/2020 var kveðið á um heimild til að greiða launamanni atvinnuleysisbætur samhliða minnkuðu starfshlutfalli án þess að föst laun frá vinnuveitanda fyrir hið minnkaða starfshlutfall kæmu til skerðingar á fjárhæð bótanna. Skilyrði fyrir beitingu heimildarinnar á tímabilinu 15. mars til 1. júní 2020 voru að fyrra starfshlutfall hefði lækkað um 20 prósentustig hið minnsta og launamaður haldið að lágmarki 25% starfshlutfalli. Undir lok maí var hlutabótaleiðin framlengd með nokkrum efnislegum breytingum og við þá framlengingu var m.a. kveðið á um hækkun lágmarksstarfshlutfalls úr 25 í 50%. Skilyrði fyrir nýtingu úrræðisins er því að launamaður hafi verið í að lágmarki 70% starfshlutfalli. Stjórnvöld hafa í haust þurft að grípa til sambærilegra sóttvarnaráðstafana og í fyrstu bylgju faraldursins og fjölda rekstraraðila verið gert að loka fyrirtækjum sínum eða takmarka starfsemi sína með ýmsum hætti. Nefndin telur nauðsynlegt að skapa fyrirsjáanleika um framhald hlutabótaleiðarinnar, og í raun í öllum aðgerðum til að styðja við atvinnulífið, og að hún verði framlengd a.m.k. fram á komandi vor. Einnig verði hugað að því að færa úrræðið aftur til fyrra horfs með tilliti til lágmarksstarfshlutfalls. Herra forseti. Þá að meginefni nefndarálitsins og þeim breytingartillögum sem nefndin stendur einhuga að. Frumvarpið sem við ræðum hér um var lagt fram á Alþingi 16. október sl. ásamt frumvarpi um framhald lokunarstyrkja, sem var hér til umræðu rétt áðan. Þessum tveimur frumvörpum var vísað til nefndarinnar 20. október. Nefndin hefur lagt kapp á að hraða umfjöllun málsins enda hefur hún skilning á því að miklu máli skipti að úrræðin komist sem fyrst í gagnið. Í þessu sambandi vil ég þakka nefndarmönnum fyrir sérstaklega góða samvinnu og hversu liðleg þau öll sem með mér eru í þessari nefnd voru til að halda fundi, jafnvel á óvenjulegum tímum, helgidaga sem virka daga. Fyrir það er þakkað. Það er dæmi um það hvernig þingmenn geta sameinast í nauðsynlegum aðgerðum. Nefndin leggur til í samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið að breyting verði gerð á gildissviði frumvarpsins þannig að það taki ekki eingöngu til rekstraraðila þar sem launamenn eru þrír eða færri. Í því felst að fallið verði frá skilyrði um hámarksfjölda launamanna. Þannig geti allir rekstraraðilar sótt um tekjufallsstyrk óháð starfsmannafjölda enda uppfylli þeir önnur skilyrði fyrir styrkveitingu, m.a. um lágmarkstekjuhlutfall. Tillaga nefndarinnar er að tímabil tekjufallsstyrkja verði lengt þannig að það nái til 31. október í stað 30. september. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur boðað að annað úrræði, annað frumvarp, verði kynnt á næstunni sem ætlað er að koma til móts við rekstrarvanda rekstraraðila á því tímabili sem fram undan er, þ.e. þessi mánuður og vel inn í komandi ár. Nefndin leggur til að krafan um helmingstekjufall verði rýmkuð þannig að rekstraraðili þurfi einungis að sýna fram á 40% tekjufall - og þegar ég segi einungis þá er 40% tekjufall alveg gríðarlegt - til að eiga rétt á því úrræði sem hér um ræðir. Jafnframt geti tekjufallsstyrkur í hæsta lagi numið 400 þús. kr. á hvert mánaðarlegt stöðugildi hjá rekstraraðila á tímabilinu fyrir hvern mánuð frá apríl til október og í hæsta lagi 2 millj. kr. á mánuði, sem nemur fimm stöðugildum. Þegar við tölum um stöðugildi þá eigum við við fullt starf óháð því hvort einn eða fleiri sinna því starfi hafi tekjufall rekstraraðilans verið á bilinu 40–70%. Hafi tekjufall verið meira, þ.e. yfir 70%, miðast hámark tekjufallsstyrks við 500.000 kr. á hvert mánaðarlegt stöðugildi, en sömu forsendur að öðru leyti. Samkvæmt þessu getur rekstraraðili sem hefur orðið fyrir 40–70% tekjufalli í hæsta lagi átt rétt á 14 millj. kr. í tekjufallsstyrk og rekstraraðili með 70% tekjufall getur átt rétt á allt að 17,5 millj. kr. Jafnframt leggur nefndin til að í stað þess að tekjufall á tímabilinu 1. apríl til 31. október verði miðað við tekjur rekstraraðila sömu mánuði á árinu 2019 skuli miða við meðaltekjur hans á sjö mánaða tímabili á árinu 2019. Með þessu er leitast við að koma til móts við rekstraraðila þar sem starfsemi er sveiflukennd eftir árstíðum, auk þess sem fyrirkomulagið er einfaldara í framkvæmd. Þó er lagt til að heimilt verði að notast við annað viðmiðunartímabil ef rekstraraðili sýnir fram á að þannig fáist betri mynd að raunverulegu tekjufalli hans. Þetta getur t.d. átt við í tilviki einyrkja sem hefur verið í fæðingarorlofi eða veikindaleyfi á stórum hluta rekstrarársins 2019. Nefndin leggur til að hafi rekstraraðili hlotið lokunarstyrk samkvæmt lögum um fjárstuðning til minni rekstraraðila á bilinu 1. apríl til 31. október megi draga hann frá tekjum rekstraraðila á því tímabili þegar tekjufall hans er metið. Að öðrum kosti getur sú staða komið upp að rekstraraðili falli utan úrræðis tekjufallsstyrkja af þeirri ástæðu einni að hann hefur hlotið lokunarstyrk. Ef lokunarstyrkur sem rekstraraðila hefur verið ákvarðaður, vegna þess að honum var gert að loka samkvæmt tilmælum stjórnvalda, hefði þau áhrif að tekjufall hans yrði lægra en 40% gæti niðurstaðan orðið sú að fjárhagslega kæmi verr út fyrir viðkomandi að hafa fengið lokunarstyrk en ekki. Við mat á rekstrarkostnaði á tímabilinu ber rekstraraðila, samkvæmt tillögu nefndarinnar, að draga frá stuðning sem hann kann að hafa hlotið samkvæmt lögum um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti, að því marki sem hann hefur hlotið slíkan stuðning vegna launa á sama tímabili. Tilgangur þessa er að koma í veg fyrir tilvik þar sem rekstraraðili fái sama rekstrarkostnað tvíbættan úr ríkissjóði. Herra forseti. Ég hef orðið var við nokkurn misskilning þegar kemur að þessu. Hér er eingöngu átt við það að sá stuðningur sem menn fengu vegna uppsagna kemur ekki beint til frádráttar hugsanlegum tekjufallsstyrk heldur telst ekki til rekstrarkostnaðar. Það er það sem er verið að vísa til og skiptir máli. Það væri enda óeðlilegt að telja það rekstrarkostnað sem menn hafa ekki orðið fyrir á þessu tímabili. Vert er að vekja athygli á því að nefndin leggur til breytingar á frumvarpinu þannig að rekstraraðilum sem hófu starfsemi eftir 1. apríl á þessu ári verði gert mögulegt að sækja um tekjufallsstyrk fyrir tímabilið frá 1. september til 31. október, enda nemi tekjufall þeirra á því tímabili að lágmarki 40%, miðað við tekjur þeirra frá því að þeir hófu starfsemi fram til 1. september. Nefndin telur að sanngirnisrök og samkeppnissjónarmið mæli með því að þessir rekstraraðilar sitji ekki eftir á þeirri forsendu einni að þeir hafi hafið rekstur eftir ákveðinn dag. Nefndin telur nauðsynlegt að koma til móts við þá að því leyti sem hér er lagt til. Við umfjöllun nefndarinnar kom í ljós að með hækkun fjárhæða, líkt og nefndin leggur til, er ekki unnt að byggja eingöngu á reglum um minni háttar aðstoð þannig að tekjufallsstyrkir samrýmist skuldbindingum Íslands samkvæmt EES-samningnum. Vegna þessa leggur nefndin til að 10. gr. frumvarpsins breytist þannig að þar verði kveðið á um að heildarfjárhæð tekjufallsstyrkja til tengdra rekstraraðila geti ekki numið hærri fjárhæð en 120 milljónum, en ákvæðið er sömu gerðar og 2. efnismálsgrein 4. gr. frumvarpsins sem við fjölluðum um hér áðan, þ.e. í máli 201, um framhald á lokunarstyrkjum. Að lokum leggur nefndin til að við frumvarpið bætist nýtt ákvæði þess efnis að Skatturinn skuli birta opinberlega upplýsingar um hvaða lögaðilum hafa verið ákvarðaðir tekjufallsstyrkir. Í ljósi þeirra breytinga sem lagðar eru til á gildissviði frumvarpsins telur nefndin eðlilegt að aðgangur almennings að upplýsingum um ráðstöfun opinbers fjár sé hafður að leiðarljósi. Ákvæðið á fyrirmynd í 15. gr. laga um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti. Ákvæðið tekur að meginreglu einungis til lögaðila en ekki einstaklinga. Ekki verði birtar upplýsingar um fjárhæð styrks. Nemi styrkur jafnvirði 100 þúsund evra eða meira verði þó ávallt birtar fjárhæðir Allar þessar breytingar kalla á aukin útgjöld ríkissjóðs umfram það sem áætlað var. Samkvæmt mati sem fjármála- og efnahagsráðuneytið vann fyrir nefndina má áætla að heildaráhrif tekjufallsstyrkja á ríkissjóð verði allt að 23,3 milljarðar. Þó er talið óhætt að fullyrða að það séu efstu mörk þeirra útgjalda. Þetta kemur vel fram í minnisblaði sem ráðuneytið sendi nefndinni og á að vera aðgengilegt á vef þingsins undir þessu þingmáli. Og bara til að gefa smáhugmynd um þetta þá er talið að styrkur til ferðaþjónustufyrirtækja geti orðið allt að samtals 14 milljarðar, til einyrkja í ferðaþjónustu 300 milljónir, menningarstarfsemi liðlega 8 milljarðar, til annarra greina um 300 milljónir. Þetta er auðvitað sagt með þeim fyrirvara að talið er að þetta séu svona ystu mörk þessa kostnaðar. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Smári McCarthy skrifar undir álit þetta með fyrirvara, sem hann hyggst gera grein fyrir í ræðu hér á eftir. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn, sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy, með fyrirvara, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Willum Þór Þórsson.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni framsöguna með nefndarálitinu. Það er auðvitað að mörgu að hyggja í þessum efnum en það er eitt atriði sem mig langar kannski sérstaklega að biðja hv. þingmann um að koma inn á, þ.e. hvort eitthvað hafi verið skoðuð sjónarmið, í fljótu bragði man ég ekki eftir umsögn þar sem tekið var á því, í sambandi við fyrirtæki sem eru í þeirri stöðu að hafa aukið umfang sitt, ef svo má segja, á milli tímabila. Tökum bara sem dæmi fyrirtæki í veitingarekstri sem fjölgar útsölustöðum, en þetta gæti átt við um marga aðra geira. Ég er að tala um fyrirtæki sem er með einn útsölustað frá fyrra tekjuviðmiðunartímabilinu en er komið með fjóra útsölustaði ári síðar og verður fyrir gríðarlegu tekjufalli en er samt yfir tekjuviðmiðum þegar velta kennitölunnar er skoðuð þó að augljóst sé að tekjufallið fyrir hverja starfsstöð sé mögulega langt yfir því sem viðmiðunin er hér. Eru einhver ráð fyrir slíka aðila undir því regluverki sem nú er verið að leggja til að forma?
Herra forseti. Nú skal ég játa að ég minnist þess ekki að nokkur umsagnaraðili eða nokkur af þeim fjölmörgu gestum sem komu á fundinn eða nokkur annar nefndarmaður hafi haft hugarflug til að fara í þessa æfingu. Nú kann að vera að hv. þingmaður sé með eitthvert ákveðið dæmi í huga en ég segi: Sem betur fer er það þannig að það eru fjölmörg fyrirtæki sem eru í allsæmilegum málum og það eru fjölmörg fyrirtæki, ekki síst í verslun, sem hafa jafnvel náð að auka tekjur sínar á síðustu mánuðum. Ég nefni t.d. alveg örugglega byggingarvöruverslanir, ég nefni vefverslanir af ýmsu tagi o.s.frv. Það sem við erum að reyna að gera með þessu frumvarpi, með útvíkkun þessa frumvarps, er að reyna að rétta hjálparhönd, svo að menn hafi eitthvert haldreipi, menn sem eru að berjast fyrir lífi sínu í atvinnurekstri. Við erum að reyna að koma í veg fyrir að það molni undan íslensku atvinnulífi svo að til verði starfhæf fyrirtæki þegar þessum faraldri lýkur og við getum þannig sem þjóð átt hér alvöruviðspyrnu. Viðspyrna mun ekki eiga sér stað nema okkur takist það verkefni sem a.m.k. efnahags- og viðskiptanefnd er algjörlega einhuga í, ég þori að fullyrða það, að vernda og verja grunninnviði íslensks viðskiptalífs. Eins og hv. þingmaður veit, ekki síst vegna reynslu sinnar í atvinnulífinu, verða verðmætin til þar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni svarið þó að tónninn í því hafi kannski verið aðeins annar en ég helst reiknaði með. Ég get ekki ímyndað mér að á neinn máta hafi mátt skilja fyrirspurn mína hér áðan á þann veg að ég hefði efasemdir um nauðsyn þessarar aðgerðar, heldur var ég að spyrja út í afmarkað mál sem hefur greinilega ekki verið rætt í nefndinni en raunveruleg dæmi eru um. Án þess að ég vilji fara í það hér í pontu eru veitingafyrirtæki sem hafa fjölgað útsölustöðum milli þessara tímabila og finna sig nú í þeirri stöðu að vera í algjöru tekjufalli og fá síðan þessar lokunarkröfur sóttvarnayfirvalda ofan í þá súru stöðu sem var komin upp. Þau finna sig í þeirri stöðu að vera með tekjur ofan við þessi tekjuviðmið innan kennitölunnar en það er vegna þess að umfang rekstursins hefur aukist á milli tímabila, útsölustöðum hefur fjölgað og þar fram eftir götunum. Mig langar að spyrja hv. þingmann núna, án þess að ég nefni dæmin hér í pontu, þegar það liggur fyrir að þessi dæmi eru til, hvort hann telji ástæðu til að skoða svona mál sérstaklega eða hvort það sé einhver farvegur fyrir svona rekstraraðila. Þetta eru örugglega ekki mörg dæmi en slíkir rekstraraðilar lenda í alveg sama tekjufallinu hvað varðar hverja rekstrareiningu þótt heildarvelta innan kennitölu fari ekki niður um þau 50% sem eru áskilin í þessu máli. Telur hv. þingmaður sem sagt ástæðu til að skoða svona jaðartilvik?
Herra forseti. Bara örstutt leiðrétting: Verði breytingartillaga nefndarinnar samþykkt erum við að tala um 40% en ekki 50%. Stutta svarið er: Já. Auðvitað hlýtur það að koma til greina að menn skoði stöðu sem kemur upp eftir því sem dæmum fjölgar um að til séu aðilar, einhver fyrirtæki, sem ættu hugsanlega að njóta stuðnings úr sameiginlegum sjóðum okkar. Ég geri mér alveg grein fyrir því að þau frumvörp sem við erum að tala um hér í dag, annars vegar lokunarstyrkirnir og sérstaklega tekjufallsstyrkirnir, munu ekki ná utan um alla. Það munu einhverjir falla fyrir utan. Það er ekki voðalega mikill munur á því að eiga fyrirtæki sem verður fyrir 37% tekjufalli eða eiga fyrirtæki sem verður fyrir 40% tekjufalli. En sá sem er með 37% tekjufall uppfyllir ekki það ákvæði að fá tekjufallsstyrk. Það er sárt. En einhvers staðar verður að draga línurnar. Þess vegna teygðum við okkur niður og þess vegna búum við til þessi þrep sem við erum að ræða um. Hefðum við viljað ganga lengra? Já, en það eru einhver mörk sem við verðum að setja í þessum efnum jafn sárt og það kann að vera og jafn óréttlátt og mörgum kann að þykja það. Það skiptir gríðarlega miklu máli að við sem þingmenn áttum okkur á þeirri stöðu sem atvinnulífið er í, að við áttum okkur á þeim dæmum sem við erum ekki að ná utan um og okkur þykir ástæða til að skoða. [[Forseti hringir.]]Það er ekki síst skylda mín, sem ber ábyrgð á því sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar, að grípa til þeirra ráðstafana sem skynsamlegar kunna að þykja.
Herra forseti. Líkt og kom fram í máli formanns efnahags- og viðskiptanefndar, hv. þm. Óla Björns Kárasonar, var einhugur í nefndinni um þetta frumvarp og hafði auðvitað verið kallað eftir því og við þekkjum mörg dæmi um aðila sem munu geta nýtt sér þau úrræði sem felast í frumvarpinu. Ég get nefnt veitingastaði sem hafa orðið fyrir miklu tekjufalli þó að þeim hafi ekki verið gert að loka, einfaldlega vegna þess að þeir þurfa að fara eftir fjöldatakmörkunum og alls konar sóttvarnaaðgerðum. Nefnt hefur verið að tannsmiðir urðu fyrir miklu tekjufalli vegna þess að tannlæknar þurftu að loka og auðvitað allir listamennirnir sem urðu fyrir tekjufalli vegna þess að viðburðum var aflýst. Þetta mál held ég að sé mjög gott og samstarfið í hv. efnahags- og viðskiptanefnd varðandi öll þessi Covid-mál hefur verið afar gott og við erum ekkert að hugsa um það hvort við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu heldur setjumst við yfir málið og tillit er tekið til sjónarmiða. Við erum ekki alltaf sammála. En þessi bragur samvinnunnar er ekki síst formanni nefndarinnar að þakka sem hefur búið hann til og mér finnst skipta máli að það komi fram að þó að við séum ósammála í pólitík þá skiptir máli að bragurinn á samstarfinu innan nefndanna sé með þessum hætti. Ég ætla ekki að fara yfir nákvæmlega yfir frumvarpið. Hv. þm. Óli Björn Kárason gerði það ágætlega hér áðan. Mig langar samt að vekja athygli á tvennu sem stendur í nefndarálitinu varðandi samkeppnissjónarmið, með leyfi forseta: „Opinber stuðningur við fyrirtæki er hluti af bráðaaðgerðum en getur haft áhrif á samkeppnisaðstæður á komandi árum. Vegna þessa telur nefndin nauðsynlegt að yfirvöld samkeppnismála meti reynsluna af opinberum stuðningsaðgerðum við atvinnulífið og geri opinberlega grein fyrir niðurstöðunum.“ Það finnst mér skipta mjög miklu máli. Aðgerðir hafa verið margar, smáar og stórar, frestun á greiðslum, lán og styrkir og niðurfelling á gjöldum o.s.frv. Það þarf að vega það og meta allt saman og við viljum alls ekki að heimsfaraldurinn og afleiðingar hans verði til þess að stóru fyrirtækin nái hér góðri markaðshlutdeild og hin smærri leggi upp laupana vegna þess að það skiptir okkur mjög miklu máli þegar við vöxum út úr þessum faraldri að það sé virk samkeppni og smærri fyrirtækin lifi og geti líka veitt þeim stærri aðhald og ástandið verði ekki þannig að samkeppni verði lítil og verð hækki hér vegna þess og þjónustan versni. Það skiptir okkur mjög miklu máli í uppbyggingarstarfinu að halda utan um þau mál. Síðan er hitt atriðið sem ég vil nefna varðandi nefndarálitið það að talað er um framhald hlutabótaleiðarinnar og í nokkrum umsögnum sem nefndin fékk nefndu umsagnaraðilar að það væri gott að hafa einhvern fyrirsjáanleika, að framlengja hlutabótaleiðina og að hún myndi miðast við lægra hlutfall en 50%. Margir töluðu um 25% og ég hef talað við marga atvinnurekendur og þeir nefna margir að það sé betra í ástandinu að halda ráðningarsambandi við fjóra starfsmenn í 25% starfi heldur en tvo í 50% starfi, svo dæmi séu tekin. Þetta held ég að sé mjög mikilvægt að stjórnvöld fari í og ég gat ekki fengið félaga mína í hv. efnahags- og viðskiptanefnd til að benda á frumvarp Samfylkingarinnar sem er núna til meðferðar í velferðarnefnd um nákvæmlega þessi mál og mæla með því að þingheimur myndi bara samþykkja það frumvarp en alla vega er þá talað um mikilvægi þess að taka það mál upp sem allra fyrst og ég vona að það komi sem fyrst frá ríkisstjórninni því að þarna er um gott mál að ræða. En í þessu máli, forseti, sem er eitt af forgangsmálum Samfylkingarinnar, er ekki bara talað um framlengingu á hlutabótaleiðinni til 1. júní á næsta ári og að starfshlutfallið megi fara niður í 25% heldur er þar líka talað um að hækka þurfi grunnatvinnuleysisbætur og mæta þeim sem fengu ekki sex mánaða lengingu á tekjutengda tímabilinu. Því að það er þannig, forseti, að það er ekki nóg að mæta tekjufalli fyrirtækja - það er mikilvægt að gera það og við þurfum að huga að því hvernig uppbyggingin getur farið af stað hratt og vel þegar faraldurinn hefur gengið yfir - það þarf líka að mæta tekjufalli heimila og sérstaklega þeirra sem hafa orðið fyrir mesta áfallinu, þ.e. þeirra sem hafa misst vinnuna. Þess vegna finnst okkur í Samfylkingunni að við þurfum að horfa á þetta í samhengi og hækka grunnatvinnuleysisbætur og lengja tímabilið sem atvinnulausir hafa til að fá atvinnuleysisbætur. Síðan erum við með sérstakt vandamál sem ráðherrar og forystumenn í hæstv. ríkisstjórn hafa sagt að þeir ætli að leysa en ég sé hvergi merki um að það sé á döfinni. Í ágúst voru 12.000 manns á grunnatvinnuleysisbótum og voru komin á grunnatvinnuleysisbætur þá þegar en lenging á tekjutengda tímabilinu úr þremur mánuðum í sex mánuði á aðeins við þá sem voru á tekjutengda tímabilinu í september þegar frumvarpið tók gildi. Þarna eru 12.000 manns sem höfðu aðeins fengið þriggja mánaða tekjutengt tímabil og tryggja verður jafnræði að þessu leyti. Það er ekki hægt að segja að sumir fái bara þrjá mánuði en aðrir fá sex og engin rök fyrir því önnur en þau að þeir sem eru á þriggja mánaða tímabilinu hafa verið mun lengur atvinnulausir og eiga í meiri erfiðleikum en hinir sem hafa verið skemur atvinnulausir. Að framlengja tekjutengda tímabilið fyrir alla kostar rétt tæpa 6 milljarða kr. Ef allir fengju hámarkið væru það 456.000 kr. á tekjutengda tímabilinu en auðvitað er ekki svo þannig að tæplega 6 milljarðar færu í þessa aðgerð að hámarki og hún er nauðsynleg. Það er ekki ásættanlegt ef stjórnvöld ætla ekki að taka á þessu máli. Forseti. Það sem mér finnst vanta hjá stjórnvöldum í því ástandi sem við erum í nú er plan. Það er ekkert plan. Allar þessar aðgerðir sem við höfum farið með í gegnum þingið eru viðbrögð við ástandi og það er mjög skiljanlegt að í byrjun hafi ekki verið neitt plan, þá þurfti að bregðast hratt við og sýnilegustu vandamálin voru tækluð. En núna þurfum við plan, við þurfum að gera ráð fyrir því að faraldurinn geti dregist á langinn og hvernig ætlum við að bregðast við því? Við þurfum líka að setja upp plan fyrir uppbygginguna. Hvernig ætlum við að byggja upp? Þetta skortir og við verðum að horfa á hlutina í heild, við verðum að skapa atvinnu, við verðum að halda uppi velferð og við verðum að vinna gegn loftslagsvá af manna völdum. Við í Samfylkingunni höfum lagt fram plan í þeim efnum sem við höfum kosið að kalla ábyrgu leiðina. Það er leið jafnaðarmanna út úr heimsfaraldri og ég vil ráðleggja hæstv. ríkisstjórn að fletta þeirri bók og taka upp hugmyndir sem örugglega gætu hugnast öllum flokkum. Loftslagsváin hefur ekki horfið þó að við höfum ekki talað eins mikið um hana vegna þess að við erum að bregðast við heimsfaraldri. Við verðum að byggja upp til grænnar framtíðar. Uppbyggingin verður að vera græn. Atvinnuuppbyggingin verður að vera græn. Það eru þau skref sem við þurfum að skipuleggja. Ég er ekki sammála því sem hv. stjórnarþingmenn hafa sagt hér í þessum ræðustóli að núna sé ekki tíminn til að tala um grænar lausnir. Núna er einmitt tíminn til að tala um grænar lausnir af því við þurfum að vaxa upp úr þessum öldudal og við þurfum að gera það þannig að það haldi til framtíðar. Auðvitað er mikilvægast að hafa fjölbreytt atvinnulíf og skapa störf en þau mega ekki vera bara hvernig sem er. Við þurfum að taka tillit til þess að við erum hér að glíma við stærsta sameiginlega verkefni mannkyns sem eru loftslagsbreytingar af mannavöldum. Að því sögðu, forseti, vil ég aftur lýsa ánægju minni með þetta frumvarp en kalla eftir plani ríkisstjórnarinnar bæði í bráð og lengd.
Herra forseti. Mig langar að ræða um þetta frumvarp sem ég er hlynntur, enda skrifa ég undir nefndarálitið. Mig langar aðeins að fjalla um stóra samhengið og þann fyrirvara sem ég geri við frumvarpið og kannski nokkur atriði að lokum. Gerum okkur grein fyrir því að bæði þetta mál og málið sem var hér á undan eru viðbrögð við hrikalegu ástand í hagkerfi Íslands og eru tengd hremmingum sem eiga sér stað á heimsvísu. Þetta er lítil tilraun til þess að reyna að halda hjólum atvinnulífsins gangandi meðan á þessu stendur. Það er ótrúlega mikilvægt vegna þess að að því gefnu að við komumst út úr þessu ástandi munum við þurfa á fyrirtækjum landsins að halda til þess að bjóða upp á vörur og þjónustu sem fólk reiðir sig á. Ef fyrirtæki, sem eru mörg hver mjög lítil og í mörgum tilfellum einyrkjar, hafa ekki getu til að þola út þetta tímabil verður þeim mun erfiðara að koma öllu af stað aftur. Auðvitað erum við ekki bara að tala um þau fyrirtæki sem fólk horfir á sem þjóðhagslega mikilvæg. Við erum líka að tala um hluti sem skipta máli fyrir tilvist samfélagsins. Samfélagið mun ekki ganga bara á því að fólk fái mat og húsaskjól. Það þarf fleira til. Það þarf menningu og listir, það þarf hvers lags þjónustu. Þetta frumvarp gengur örlítið í rétta átt til að hlífa þeim sem hafa ýmissa ástæðna vegna ekki getað boðið upp á sína vöru og þjónustu meðan á þessum heimsfaraldri hefur staðið. Mikilvægi frumvarpsins er algjörlega óumdeilt innan efnahags- og viðskiptanefndar og styð ég það, en engu að síður geri ég fyrirvara við málið. Hann snýst kannski ekki um aðgerðirnar þó svo að ég geri athugasemdir við þá nálgun sem ríkisstjórnin hefur kosið að taka í efnahagslegum viðbrögðum við þessu ástandi. Gagnrýni mín og fyrirvari minn snýr að því að hér er um að ræða enn eitt tilfellið þar sem er verið að setja þrep. Í frumvarpinu var miðað við að þau fyrirtæki, lögaðilar, einstaklingar og litlir lögaðilar í atvinnurekstri, sem hafa orðið fyrir 50% tekjufalli geti fengið stuðning. Sem betur fer var sátt um það í nefndinni að breyta þessu í 40% vegna þess að það er alveg eðlilegt að þeir sem hafa þolað minna tekjufall en 50%, geti í einhverjum tilfellum þurft aðstoð líka. En samt er 40% þrep. Þarna er verið að segja að allir þeir sem eru með 10% tekjufall fái ekki að vera með, 20%, 30%, 39,9% fá heldur ekki að vera með. Maður spyr sig hvort það geti ekki verið að einhver mikilvæg fyrirtæki eða jafnvel fyrirtæki sem kannski eru ekki endilega mikilvæg í þjóðhagslegum skilningi en eru mikilvæg fyrir það fólk sem vinnur þar, eða einyrkjar sem bjóða upp á mikilvægar vörur og þjónustu fyrir sig og samfélagið, sem hafa orðið fyrir 39% tekjufalli, eigi ekki jafn mikinn rétt og fyrirtæki sem rétt skríður yfir 40% mörkin. Að sama skapi er í þessu frumvarpi ákveðin breyting gerð, sem ég held að sé góð. Ef farið er yfir 70% tekjufall þá hækkar sú fjárhæð sem er veitt á hvert stöðugildi. Það er ágætt, en af hverju ætti að vera öðruvísi farið með þá sem eru með 69,9% tekjufall og þá sem eru með 70% tekjufall? Hvers vegna getum við ekki búið til reiknireglur sem eru línulegar þannig að umfang stuðnings vaxi í hlutfalli við það tekjufall sem hefur orðið? Þetta er ekki flókinn útreikningur, þetta er ekki stærðfræði sem þyrfti að finna upp. Þetta er bara ákvörðun sem þyrfti að taka, ákvörðun um að í staðinn fyrir að vera að búa til endalaus þrepaföll og nota þau til að undanskilja fólk stuðningi, myndum við fara þá leið að gera þetta með eðlilegum og réttmætum hætti. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem ég sé svona í frumvörpum. Þetta er einhver lenska, held ég, hjá lögfræðingum án þess að ég vilji endilega skammast í þeim. En ég held að þetta sé ákveðin lögfræðinálgun sem þarf að fara að hætta. Hún er úti um allt, hvort sem við tölum um skattkerfið eða annars staðar í íslenskri löggjöf, endalaust af þrepaföllum sem búa til flækju. Þessi flækja er ekki eitthvert smámál vegna þess að það kom alveg fyrir á meðan við vorum að fara yfir þetta frumvarp, ég get alla vega sagt fyrir mig að ég var heilllengi að átta mig á því hverjir myndu nákvæmlega falla undir þetta og hverjir ekki. Ekki hjálpaði til að það eru nokkur þrep þarna og ýmiss konar flóknar reglur þar að auki um þátttökuskilyrði o.fl., sem gerir að verkum að það er erfitt að átta sig á því nákvæmlega fyrir hverja þetta er. Það er ekki gott. Það að við séum með tvö úrræði, þetta og frumvarpið sem var til afgreiðslu áðan, sem taka á einum samfelldum vanda með tveimur mismunandi háttum og það er ekki hægt að sjá í fljótu bragði hvar eitt úrræði endar og annað byrjar og hvort einhverjir falla á milli, er vandamál. Þetta er vandamál sem verður til vegna þess að við erum alltaf að búa til of flóknar reglur, við erum að búa til þessi þrepaföll o.fl. Mér finnst þetta vera alvarlegur ágalli á frumvarpinu sem ég styð þó engu að síður vegna þess að þetta er betra en að gera ekki neitt og meira að segja miklu betra en að gera ekki neitt. Að því leyti sem þetta frumvarp hjálpar þá styð ég það auðvitað. En ég vil bara nota tækifærið til að biðla til ríkisstjórnarinnar og til allra lögfræðinga landsins og annarra sem halda að þrepaföll séu lausnin á vandamálum landsins að hætta þessu og byrja að gera hluti eftir einhverri línulegri aðferð. Svo eru auðvitað nokkur atriði í viðbót. Bara til að hafa aðeins nefnt það, ekki síst vegna þess að hv. þm. Oddný G. Harðardóttir nefndi það og fór svolítið inn á það í sinni ágætu ræðu, þá erum við að nálgast vandamálin varðandi hagkerfi landsins út frá mjög fyrirtækjamiðaðri nálgun. Við reynum einhvern veginn að láta hlutina ganga eins og ekkert hafi í skorist með því að veita peningum inn í fyrirtæki frekar en að reyna að breyta því hvernig leikreglurnar eru. Og þetta er auðvitað ákvörðun sem var tekin snemma í þessum heimsfaraldri og virkaði ágætlega þá og var viðbragð, en eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir sagði þá er ákveðin vöntun á því á þessum tímapunkti, þegar við erum búin að vera í þessu ástandi í næstum því ár, að það sé eitthvert plan, efnahagslegt plan, um það hvernig við förum út úr þessu ástandi, ekki bara á tilteknu augnabliki heldur líka út frá þeim mjög svo mögulega möguleika að heimsfaraldurinn gæti haldið áfram í eitt, tvö, þrjú, fjögur, jafnvel fimm ár í viðbót. Við vitum það ekki. Það eru tíu mismunandi bóluefni komin á þriðja stig rannsókna sem þýðir að ef allt gengur vel þá munu þessi bóluefni fá vottun og komast út á markað fljótlega, sem er frábært, en jafnvel í besta tilfelli, ef öll þessi tíu bóluefni yrðu samþykkt núna í dag, erum við samt að tala um jafnvel sex mánuði þangað til að við erum komin með einhvern vísi að hjarðónæmi. Við þurfum að fara að breyta hugsun okkar í samræmi við það að þetta er ekki sprettur að lækningu heldur er þetta langhlaup þar sem undirstöður efnahagskerfis okkar eru í húfi. Og ef við förum ekki að hugsa þetta með langtímalausnir í huga er hætt við því að við stöndum hér næsta sumar og verðum kannski komin í fimmta eða sjötta umgang af svona lausnum án þess að það sé nein raunveruleg lækning á undirliggjandi vanda í sjónmáli. Ég hef áhyggjur af því. Ég vona auðvitað að þetta vonda tilfelli, þ.e. að þessi frekar leiðinlega sviðsmynd sem ég er að teikna upp, raungerist ekki og við náum að leysa þetta hraðar, en það væri betra, það væri æskilegt að ríkisstjórn Íslands hefði á einhverjum tímapunkti undanfarna átta mánuði eða svo gefið sér tíma til að búa til raunsæja og trúverðuga lausn á þeirri sviðsmynd. Hún er kannski vond og það er óþægilegt að hugsa um hana en hún er ekki ólíkleg. Við þurfum svolítið að vera raunsæ með þetta. Ég vona að í næsta umgangi verði innbyggð meiri langtímahugsun, jafnvel að við endurskoðum eitthvað af þeim forsendum sem við gefum okkur um það hvernig hagkerfið virkar. En ég læt þar með staðar numið.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 25/2020 sem mælir fyrir um að reglugerð framkvæmdastjórnarinnar (ESB) 2018/1042 frá 23. júlí 2018 um breytingu á reglugerð nr. 965/2012 að því er varðar tæknilegar kröfur og stjórnsýslumeðferðir er varða stuðningsáætlanir, sálrænt mat á flugáhöfn, sem og kerfisbundna og handahófskennda skimun fyrir geðvirkum efnum til að tryggja heilbrigði flugliða og öryggis- og þjónustuliða og að því er varðar uppsetningu á landslagsgreiningarkerfi í nýlega framleiddar flugvélar, knúnar hverfihreyflum með 5.700 kg skráðan hámarksflugtaksmassa eða minna og sem samþykktar hafa verið til að bera sex til níu farþega verði felldar inn í samninginn. Reglugerðinni sem felld er inn í EES-samninginn með ákvörðun 25/2020 er ætlað að stemma stigu við þeirri hættu sem kann að stafa af því að flugverjar sinni störfum sínum um borð í loftfari undir áhrifum geðvirkra efna eða ef þeir eru ófærir um að sinna störfum sínum vegna meiðsla, þreytu, lyfja, veikinda eða af öðrum keimlíkum orsökum. Tiltekur reglugerðin m.a. skyldu flugrekenda til að setja sér stefnu um forvarnir og verkferla til að koma í veg fyrir misnotkun geðvirkra efna og skyldu lögbærra landsyfirvalda (Samgöngustofa hér á landi) til að tryggja skimun fyrir geðvirkum efnum hjá flugverjum, þar með talið alkóhóli, í skoðunum loftfara á hlaði. Í reglugerðinni er einnig fjallað um framkvæmd sálfræðimats á flugmönnum áður en þeim er heimilt að hefja störf og innleiðingu á stuðningsáætlun fyrir flugmenn sem ætlað er að styðja við og hjálpa þeim við að þekkja og bregðast við hvers konar vanda sem gæti haft áhrif á getu þeirra til að sinna störfum sínum af öryggi. Þá tiltekur reglugerðin einnig kröfur til landslagsgreiningarkerfis fyrir flugvélar sem eru með hámarksflugtaksmassa yfir 5.700 kg. Efni reglugerðarinnar byggist að miklu leyti á viðbrögðum við Germanwings flugslysinu svonefnda sem átti sér stað árið 2015. Ég legg til, virðulegi forseti, að að aflokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 16/2020 sem mælir fyrir um reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2019/630 frá 17. apríl 2019 um breytingu á reglugerð nr. 575/2013, að því er varðar lágmarkstryggingarvernd fyrir tapi vegna vanefndra áhættuskuldbindinga verði felld inn í samninginn. Reglugerðinni sem felld er inn í EES-samninginn með ákvörðun nr. 16/2020 er ætlað að breyta ákvörðun reglugerðar nr. 575/2013 um varfærniskröfur að því er varðar lánastofnanir og verðbréfafyrirtæki um eiginfjárkröfur vegna áhættuskuldbindinga í vanskilum. Lánastofnunum og verðbréfafyrirtækjum verður gert að draga hluta lána í vanskilum frá eiginfjárgrunni ef ekki eru til staðar varasjóðir til að mæta væntu tapi af lánunum. Lán teljast í grófum dráttum í vanskilum ef lántaki hefur ekki efnt greiðsluskyldu í 90 daga eða ætla má af öðrum sökum að hann muni ekki standa í skilum. Umfang frádráttarins ræðst af því hvort um tryggt eða ótryggt lán er að ræða og hve lengi það hefur verið í vanskilum. Frádrátturinn gildir aðeins um lán sem eru veitt eftir að gerðin tekur gildi svo að ekki þarf að endurreikna eiginfjárgrunn vegna áður veittra lána. Innleiðing gerðarinnar getur aukið hvata lánastofnana til að vinna úr lánum í vanskilum, fremur en að láta þau standa í von um að þurfa ekki að viðurkenna bókhaldslegt tap, en ekki er talið að heildaráhrif á eiginfjárkröfur verði mikil. Ekki er gert ráð fyrir að innleiðing gerðarinnar hafi veruleg áhrif á stjórnsýslu eða fjárhag ríkisins. Ég legg til, virðulegur forseti, að að aflokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndar nr. 60/20, sem mælir fyrir um að eftirfarandi gerðir verði felldar inn í samninginn. Um er að ræða: a. reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1286/2014 um lykilupplýsingaskjöl fyrir pakkaðar og vátryggingatengdar fjárfestingarafurðir fyrir almenna fjárfesta, b. reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2016/2340 um breytingu á reglugerð nr. 1286/2014 að því er varðar gildistökudag hennar, c. framselda reglugerð framkvæmdastjórnarinnar 2016/1904 um viðbætur við reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1286/2014 að því er varðar vöruinngrip, d. framselda reglugerð framkvæmdastjórnarinnar 2017/653 um viðbætur við reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1286/2014 með því að mæla fyrir um tæknilega eftirlitsstaðla að því er varðar framsetningu, inntak, yfirferð og endurskoðun lykilupplýsingaskjala og skilyrðin fyrir því að uppfylla kröfur um að láta slík skjöl í té, e. framselda reglugerð framkvæmdastjórnarinnar 2019/1866 um breytingu á framseldri reglugerð 2017/653 til að laga umbreytingarfyrirkomulag framleiðenda pakkaðra og vátryggingatengdra fjárfestingarafurða fyrir almenna fjárfesta. Með reglugerð nr. 1286/2014 er lögð sú skylda á herðar þeirra sem veita ráðgjöf um eða selja pakkaðar og vátryggingatengdar fjárfestingarafurðir fyrir almenna fjárfesta að semja og gera almennum fjárfestum tiltækt lykilupplýsingaskjal. Markmiðið er að auðvelda almennum fjárfestum að bera saman lykilupplýsingar ólíkra vara og skilja séreinkenni þeirra, meðfylgjandi áhættu og kostnað. Í lykilupplýsingaskjali skal draga fram meginatriði útboðslýsingar um viðkomandi fjárfestingarvöru, svo sem heiti hennar og kostnað sem tengist fjárfestingu í vörunni og upplýsingar um hvernig og við hvern almennur fjárfestir getur kvartað yfir vörunni eða framleiðanda hennar. Þá ber framleiðanda vörunnar að kynna lykilupplýsingaskjalið fyrir almennum fjárfesti áður en ákvörðun er tekin um viðskipti. Með reglugerðinni er Evrópsku vátrygginga- og lífeyrissjóðaeftirlitsstofnuninni (EIOPA) veittar heimildir til að banna eða takmarka við vissar aðstæður markaðssetningu, dreifingu og sölu tiltekinna fjárfestingarafurða eða tiltekna vátryggingastarfsemi. Í tilviki Íslands fer eftirlitsstofnun EFTA með það vald, í samræmi við þá lausn sem ákveðin var í tengslum við upptöku stofnreglugerðar EIOPA í EES-samninginn. Reglugerð 2016/2340 er breytingarreglugerð við áðurnefnda reglugerð 1286/2014 sem frestaði gildistöku reglugerðarinnar innan ESB til 1. janúar 2018. Framseld reglugerð 2016/1904 varðar nánari útfærslu á heimildum eftirlitsstofnana til afurðainngripa samkvæmt reglugerð 1286/2014, framseld reglugerð 2017/653 varðar tæknistaðla við ákvæði reglugerðar nr. 1286/2014, framseld reglugerð framkvæmdastjórnarinnar 2019/1866 felur svo í sér breytingu á framseldri reglugerð 2017/653 er varðar tæknistaðla í tengslum við ákvæði reglugerðar 1286/2014. Ég legg til, virðulegur forseti, að að aflokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 63/2020 sem mælir fyrir um að tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2018/843, um breytingu á tilskipun 2015/849 um ráðstafanir gegn því að fjármálakerfið sé notað til peningaþvættis eða til fjármögnunar hryðjuverkastarfsemi og um breytingu á tilskipunum 2009/138/EB og 2013/36/ESB, verði felld inn í samninginn. Tilskipunin sem felld er inn í EES-samninginn með ákvörðun nr. 63/2020 er oft nefnt fimmta peningaþvættistilskipun ESB. Með henni eru gerðar breytingar á tilskipun ESB 2015/849, fjórðu peningaþvættistilskipuninni. Gerðinni er m.a. ætlað að bregðast við breytingum á aðferðum hryðjuverkamanna við að fjármagna aðgerðir sínar. Einnig er gerðinni ætlað að auka á aðgerðir til að sporna við skattsvikum, bregðast við nýlegum tæknibreytingum í fjármálakerfinu og auka gagnsæi. Markmiðið er að koma í veg fyrir að fjármálakerfið sé notað til peningaþvættis eða fjármögnunar hryðjuverka. Vald þeirra stofnana sem fara með eftirlit með peningaþvætti í hverju ríki er eflt og samstarf þeirra auðveldað. Stofnanirnar munu þannig geta fengið aðgang að meiri upplýsingum en áður auk þess að hafa aðgang að miðlægum gagnabönkum og upplýsingum úr skrám. Frekari takmarkanir eru settar við nafnlausri notkun fyrirframgreiddra korta og verður eingöngu hægt að nota fyrirframgreidd kort frá löndum utan EES-svæðisins í samræmi við reglur ESB. Þá er aukið eftirlit með rafeyri og stöðum þar sem hægt er að skipta rafeyri yfir í venjulegt fé þar sem sýnt hefur verið fram á að hægt sé að komast fram hjá venjulegu eftirliti við slík skipti. Samkvæmt 32. gr. a ber aðildarríkjum EES skylda til að setja upp miðlæga skrá eða miðlægt kerfi þar sem bær stjórnvöld geta beint og milliliðalaust aflað upplýsinga um hverjir séu eigendur bankareikninga, greiðslureikninga og geymsluhólfa. Samræmdar eru athuganir á ríkjum og viðskiptavinum frá löndum sem eru á lista yfir ríki þar sem veikleikar eru í eftirliti með peningaþvætti og eftirliti með hryðjuverkum. Meðal annars verður sett upp skrá yfir ríki þar sem slík áhætta er talin vera. Þá fær almenningur fullan aðgang að tilteknum atriðum í skrá yfir þá sem teljast raunverulegir eigendur fyrirtækja og sjóða. Ég legg til, virðulegur forseti, að að aflokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd að ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 83/2020 sem mælir fyrir um að reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2019/517 frá 19. mars 2019, um að taka í notkun höfuðlénið .eu og hlutverk þess og um breytingu og niðurfellingu á reglugerð nr. 733/2002 sem og niðurfellingu reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar nr. 874/2004, verði felld inn í samninginn. Reglugerðin sem felld er inn í samninginn með ákvörðun nr. 83/2020 felur í sér breytingar á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 733/2002 um að taka í notkun .eu höfuðlénið sem og reglugerð framkvæmdastjórnarinnar nr. 874/2004 frá 28. apríl 2004 um reglur um opinbera stefnu varðandi að taka í notkun .eu höfuðlénið og hlutverk þess ásamt meginreglum um skráningu. Með tillögunni er ætlunin að gera reglurnar um höfuðlénið .eu sveigjanlegri og betri í notkun. Markmiðið með tillögunni er að fella niður óþarfar reglur um lénið .eu og hafa reglurnar þannig að af þeim hljótist sem minnst umstang. Þetta er gert í ljósi þess að samkeppni fer væntanlega vaxandi um skráningu og úthlutun léna. Draga á úr íþyngjandi málsmeðferð og umsýslu við skráningu lénsins og slaka á úthlutunarskilyrðum. Tillagan felur hvorki í sér eðlisbreytingu á starfsemi höfuðlénsins .eu frá því sem nú er né er verið að auka íþyngjandi kvaðir. Fremur er markmiðið að slaka á kröfum og gera reglurnar sveigjanlegri og betri í notkun. Ég legg til, virðulegur forseti, að að aflokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegur forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 81/2020 sem mælir fyrir um að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2013/50/ESB frá 22. október 2013 um breytingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2004/109/EB um samhæfingu krafna um gagnsæi í tengslum við upplýsingar um útgefendur verðbréfa sem eru skráð á skipulegan markað, tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2003/71/EB um útboðs- og skráningarlýsingu sem birta skal við almennt útboð verðbréfa eða þegar þau eru tekin til skráningar og tilskipun framkvæmdastjórnarinnar 2007/14/EB um nákvæmar reglur til framkvæmdar tilteknum ákvæðum tilskipunar 2004/109/EB. Með tilskipuninni sem felld er inn í EES-samninginn með ákvörðun nr. 81/2020 eru gerðar breytingar á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2004/109/EB um samhæfingu krafna um gagnsæi í tengslum við upplýsingar um útgefendur verðbréfa sem eru skráð á skipulegan markað, þ.e. á Transparency-tilskipuninni. Helstu breytingarnar eru þær að skilgreiningu á hugtakinu „útgefandi“ er breytt á þá leið að einstaklingar geti einnig fallið þar undir, frestur útgefanda til að birta opinberlega árshlutareikning vegna fyrstu sex mánaða ársins er lengdur úr tveimur mánuðum í þrjá og útgefendum verðbréfa gert skylt að gera ársreikninga og árshlutareikninga aðgengilega í tíu ár í stað fimm ára áður. Þá eru möguleikar útgefenda verðbréfa til að velja sér heimaaðildarríki auknir. Ég legg til, virðulegur forseti, að að aflokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.