Virðulegur forseti. Ég var að koma af opnum fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar með hæstv. dómsmálaráðherra þar sem kom skýrt fram að hæstv. dómsmálaráðherra ætlar ekki, þrátt fyrir skýra lagaskyldu þar um, að beina því til Útlendingastofnunar að afhenda þær umsagnir og þau gögn sem allsherjar- og menntamálanefnd þarf til að vinna umsóknir um ríkisborgararétt. Það er alveg á hreinu að hæstv. dómsmálaráðherra lítur á það sem einhvers konar undantekningu að Alþingi hafi samkvæmt stjórnarskrá og samkvæmt lögum rétt til að veita ríkisborgararétt með lögum og þvælir hér fram og til baka stjórnsýsluákvörðunum og síðan undirbúningi lagasetningar frá Alþingi. Það kom einnig fram, og þetta er spurning mín til hæstv. forseta sem hann svaraði ekki í gær þegar ég fór í fundarstjórn út af þessu máli, að ráðherrann hefði rætt við hæstv. forseta um þetta mál á þingflokksfundum en hafði í raun lítið annað um það að segja. Ég vil spyrja hæstv. forseta: Hefur hann virkilega ekkert gert til að fá dómsmálaráðherra til að hætta að standa í vegi fyrir því að Alþingi fái þær umsagnir frá Útlendingastofnun sem því ber að fá? Hver hafa samskipti forseta við dómsmálaráðherra verið?
Forseti vill upplýsa að hann hefur átt einhver samtöl við ýmsa aðila um þetta tiltekna mál og mun halda áfram að reyna að finna praktíska lausn á þessu máli sem upp hefur komið.
Herra forseti. Heldur fannst mér hæstv. ráðherra gera lítið úr þeim samskiptum. Gott og vel. Ef þau hafa einhver verið þá væri ágætt að fá upplýst um það hvort forseti hafi pressað á að þingið fái þau gögn sem því ber. Það kom fram, á þeim fundi sem hér var vitnað til, að ráðuneytisstarfsfólk kom inn á fundinn í desember og lofaði því að gögn kæmu fyrir 1. febrúar. Ráðherra harmaði þann misskilning sem greinilega hafði átt sér stað í samskiptum ráðuneytisins við nefndina og ítrekaði að hann væri fyrir sitt leyti alveg skýr með það hvernig hann teldi að málum ætti að vera háttað. Það verður ekkert skilið öðruvísi en að ráðherra hafi með einhverjum hætti gefið leiðsögn, fyrirskipun, eða hvað menn vilja kalla það, til Útlendingastofnunar um að þessi gögn verði ekki afhent. Þetta er því orðið alveg ótrúlega erfitt og slæmt mál sem forseti verður að stíga inn í.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það sem fram hefur komið hér hjá þeim hv. þingmönnum sem á undan mér töluðu. Ég vil gera það að tillögu minni að forseti Alþingis upplýsi þingið um það hvort það sé rétt sem hæstv. ráðherra sagði á þessum opna fundi í morgun að það þyrfti ekki að láta þingið fá þessi gögn. Lagaákvæðin í þingsköpum Alþingis ættu hreinlega ekki við í þessu tilviki. Þetta myndi ég vilja fá á hreint og mér finnst að það sé hlutverk forseta þingsins að skýra þetta nánar fyrir þingheimi. Svo væri ekki verra að það yrði bara almennt séð ýtt betur á þessi mál því að þetta hnútukast sem nú er orðið milli þings og ráðuneytis og þings og Útlendingastofnunar bitnar bara á því fólki sem hér vill búa.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með þeim sem talað hafa hér á undan mér. Þetta er orðið stórfurðulegt mál. Það er eins og við séum hérna eins og bilaður grammófónn á hraðsnúningi, að biðja um einföld gögn. Hvað er að í þessu kerfi? Ég spyr: Er ráðherravaldið orðið algjört? Ég get ekki ímyndað mér hvað þetta er. Er verið að fela eitthvað stórkostlegt í þessum gögnum eða er hreinlega verið að koma í veg fyrir að viðkomandi nefnd geti unnið sín störf? Það hlýtur að vera grafalvarlegt. Það hlýtur að vera kominn tími á það hjá hæstv. forseta að taka á þessu máli og sjá til þess að ráðherravaldið geti ekki með einhliða ákvörðun ákveðið að nefndin fái ekki þau gögn sem hún þarf á að halda.
Virðulegi forseti. Ég held að það þurfi að horfa á það að þetta snýst um samstarf ráðherra við Alþingi Íslendinga, við löggjafarvaldið. Alþingi hefur ákveðnu hlutverki að gegna og mér virðist sem hæstv. ráðherra sé í einhverri þeirri vegferð að hann ætli ekki að lyfta fingri til að liðsinna Alþingi í störfum sínum og þá sé hann orðinn sjálfstæð hindrun við það að Alþingi geti unnið samkvæmt verkefnum sínum. Ef við hugsum það nú aðeins og tökum einhvern annan málaflokk og þetta væri verklagið; hvaða fordæmi er verið að setja hér um það hvernig Alþingi á að geta unnið? Eða erum við komin á einhvern annan stað, að ráðherra á Íslandi sé í sjálfstæðu stríði við löggjafann, Alþingi Íslendinga? Er það virkilega staðan hér?
Virðulegi forseti. Á þessum sama fundi í morgun ræddi hæstv. dómsmálaráðherra um það hvernig hann einfaldlega túlkaði lögin sjálfur. Það sem hann viðurkenndi einfaldlega var að hann væri að brjóta þau lög sem hann á að fara eftir. Kannski er þetta nýja aðferðin við að losna við að verða dæmdur fyrir eitthvað. Já, ég keyrði á 140. Æ, mér finnst lögin nú eiga að vera þannig að ég megi keyra á 140. Þetta er nefnilega mjög mikilvægt fordæmi. Ef hæstv. ráðherra getur túlkað lög eins og hann vill en ekki eins og lögin standa skrifuð þá erum við að brjóta niður allt kerfið hér.
Virðulegur forseti. Nú sit ég ekki í hv. allsherjar- og menntamálanefnd en varð ögn hvumsa að heyra að ráðherra hefði í raun kastað boltanum í fang forseta á opnum fundi í morgun og vil minna hæstv. forseta á að hann er forseti alls þingsins. Hann hefur skyldum að gegna gagnvart þinginu samkvæmt 8. gr. þingskapalaga. Hann skal sjá til þess að störf þingsins séu í samræmi við ákvæði stjórnarskrár, þingskapa og annarra laga. Ef forseti grípur ekki af fullri hörku inn í það sem er að eiga sér stað hérna, þar sem ráðherra er að koma í veg fyrir að lög nái fram að ganga með athæfi sínu, að Alþingi geti uppfyllt lagaskyldur sínar, þá held ég að forseti þurfi að renna yfir þingskapalögin aftur og sjá hvað til síns starfs heyrir. Ég held að það sé nauðsynlegt að forseti taki nú stöðu með Alþingi til að verja þessa merku stofnun.
Forseti. Mig langar til að vita hversu alvarlegt mál hæstv. forseta finnst þetta vera. Ég þekki forseta einungis af góðum verkum, ekkert endilega rosalega hraðvirkum verkum en alla vega góðum. Því alvarlegra sem þetta mál er þeim mun hraðar myndi maður halda að þyrfti að grípa til verka. Við erum nefnilega í þeirri stöðu, eins og kom fram á opna fundinum í morgun, að undirnefndin fékk einfaldlega bara tilboð um að handvelja, að hver nefndarmaður gæti handvalið einhverjar tíu umsagnir úr bunkanum til þess að afgreiða bara og þá væri málið dautt. Að sjálfsögðu sagði undirnefndin: Kemur ekki til greina. Slík ófagleg vinnubrögð eru bara algjört - ég vil ekki nota rétt lýsingarorðið, það er ekki viðeigandi í þessum ræðustól. Það er hryllilega slæmt að bjóða upp á svona ófagleg vinnubrögð. Að sjálfsögðu sagði þingið: Nei, kemur ekki til greina. Við eigum að vinna þetta vel og faglega, ekki eftir einhverjum geðþóttaduttlungum hjá ráðherra.
Herra forseti. Ég er hér aumur þingmaður að reyna að skilja þær reglur sem við erum nú farin að starfa eftir samkvæmt orðum ráðherra og eiginlega aðgerðaleysi forseta. Vegna þess að ef ég skil þetta rétt, að á þessum fundi hafi ráðherra vísaði í grein þingskapalaga um eftirlitsstörf Alþingis, að þetta sé undanskilið því, þá kemur það mjög skýrt fram, og þar af leiðandi ekki skylda hans að gefa upplýsingar, að eftirlitsstörf Alþingis snúa að störfum ríkisins og undirstofnana þess. Það er skilgreining á opinberum störfum. Þannig að spurningin er þá kannski: Horfum við fram á einhvern nýjan veruleika hér, að útlendingamálin séu ekki lengur opinbert málefni og komi ekki til kasta þingsins? Ég myndi gjarnan vilja heyra það og ég bíð jafn spennt og aðrir þingmenn eftir viðbrögðum forseta hér. En ég óska eftir viðbrögðum stjórnarþingmanna vegna þess að þetta kemur bara þinginu við og framtíðarstarfi. Erum við búin að vera að starfa hér undanfarið gegn lögum? Höfum við verið að kalla eftir málum og fengið upplýsingar um mál sem við áttum alls ekkert að fá? Eða hver er staðan? Lögin eru óbreytt. Túlkunin virðist vera breytast.
Virðulegur forseti. Hér er nú mörgu snúið á hvolf í þessari umræðu um fundarstjórn forseta, eins og það að ráðherra túlki lög með sínu nefi og hafi kastað boltanum í fang hæstv. forseta; að ráðherra komi í veg fyrir að lögin nái fram að ganga o.s.frv. Þetta snýst um það að það vinnulag sem við höfum falið stofnuninni að vinna eftir er að gæta jafnræðis milli umsækjenda og gagnsæis í því sem stofnunin er að fjalla um. Það sem Alþingi er að biðja okkur um að gera er að taka ákveðinn umsóknafjölda fram fyrir í röðinni, sem var vinnulagið áður þegar umsóknir voru mjög fáar, og afgreiða þær á einhverjum sérstökum hraða á kostnað hinna. Við þetta hefur umboðsmaður Alþingis gert athugasemdir, að málsmeðferðarhraðinn hjá þeim sem þurftu að bíða og fóru hefðbundna leið sé allt of langur. Við þessu er verið að bregðast. [[Forseti hringir.]]Alþingi er með þessu vinnulagi sínu að óska eftir því að ráðherrann og stofnunin [[Forseti hringir.]]brjóti lög sem við treystum okkur ekki til að gera nema Alþingi setji á okkur lög [[Forseti hringir.]]sem kveða á um þetta sérstaklega. [[Gripið fram í.]]Það er hvergi kveðið á um það [[Forseti hringir.]]sérstaklega í lögunum að það eigi að hraða þessum umsóknum eitthvað umfram aðrar. [[Gripið fram í: Það er í lögum.]]- Það er hvergi kveðið á um það í lögum.
Forseti minnir á að ræðutími er takmarkaður þegar þingmenn og ráðherrar taka til máls um fundarstjórn forseta.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að sem nýr þingmaður þá er ég eiginlega bara algjörlega orðlaus. Ég er orðlaus yfir því að Alþingi sé neitað um umbeðnar upplýsingar. Þetta er ekki traustvekjandi. Þetta er til þess fallið að vekja upp spurningar um hvað sé verið að fela. Ég vona að það sé ekki verið að fela neitt en þetta er ekki traustvekjandi. Mér finnst þetta vera lítilsvirðing við kjósendur, við þingmenn, við nefndina, við Alþingi, hreinlega bara við lýðræðið. Ég ætla ekki að segja meira vegna þess að ég er eiginlega algerlega orðlaus.
Virðulegi forseti. Það er auðvitað með miklum ólíkindum að heyra hæstv. dómsmálaráðherra koma hér upp og þvæla öllu út og suður. Það er mjög skýrt í lögum um ríkisborgararétt að meginreglan er sú að Alþingi veitir ríkisborgararétt með lögum. Þetta er 6. gr. laga um ríkisborgararétt. Síðan er Útlendingastofnun heimilt að veita ríkisborgararétt að ákveðnum skilyrðum, lagaskilyrðum, uppfylltum. Þannig virkar þetta. Áður en Alþingi veitir ríkisborgararétt með lögum, sem Alþingi nota bene stýrir sjálft hvernig það veitir, skal - og það stendur í lögunum: skal - Útlendingastofnun afhenda umbeðin gögn. Fyrir utan auðvitað þessa ævintýralegu túlkun á 51. gr. þingskapalaga -og ég óska eftir að fá minnisblað frá lagaskrifstofu Alþingis um það hvort þessi ævintýralega túlkun hæstv. ráðherra eigi við nokkur rök að styðjast - er það auðvitað með miklum ólíkindum að ráðherra vísi í jafnræði á milli umsækjenda en bjóði svo undirnefndinni að taka 30 umsóknir af þeim 170 sem bárust þinginu fram fyrir röðina. Hann heldur náttúrlega engu vatni, þessi málflutningur ráðherra.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra getur auðvitað fabúlerað endalaust um það hvernig heimurinn eigi að ganga og virka og hvernig honum finnist að lög eigi að vera. Honum ber þó að fara eftir þeim. Og ef það er tregða hjá Útlendingastofnun þá eru auðvitað margvíslegar leiðir til að bregðast við því aðrar en að brjóta lög. Ég vil bara benda hæstv. ráðherra á að hann er ekki sólkonungur sem þiggur vald sitt frá guði heldur starfar hann hérna í umboði þingsins og ber að vinna samkvæmt lögum sem þar eru sett. Um það snýst þetta mál. Þangað til hann gerir það og lýtur þeim lögum sem honum ber að fylgja þá verður enginn friður hér innan hús. Þess vegna hlýt ég að ítreka að hæstv. forseti stígi inn og beiti sér fyrir því að við fáum þau gögn sem okkur var lofað, sem var svo svikið og ráðherra segir núna að sé ekki líklegt að muni gerast.
Virðulegur forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra talaði um vinnulag. Hér förum við eftir lögum. Lög um ríkisborgararétt segja einfaldlega skýrum stöfum að það sé hægt að veita fólki íslenskan ríkisborgararétt með stjórnvaldsákvörðun, sem er þá í höndum Útlendingastofnunar, eða samkvæmt lögum, sem er í höndum Alþingis. Þetta snýst ekki um að fara fram fyrir röðina, hæstv. ráðherra, heldur er það einfaldlega þannig að fólk er í alls konar aðstæðum og þess vegna sækir það um hér. Það hefur rétt á því að sækja um íslenskan ríkisborgararétt samkvæmt lögum og gerir það. Það er ekki um að ræða að taka einhverja fram fyrir aðra. Fólk sækir um í gegnum Alþingi. Það tekur það skýrt fram. Ráðherra verður að kynna sér málaflokk sinn betur ef hann er á svona villigötum. Þetta er skýrt í lögunum og hann þarf bara að fá leiðsögn í þessu [[Forseti hringir.]]fyrst hann hefur svona lítið vit á þessu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Það er alveg skýrt að Alþingi veitir ríkisborgararétt með lögum og það er mjög mikilvægt að Alþingi geri þetta. Það getur enginn, held ég, ímyndað sér hversu fjölbreyttar aðstæður fólks sem er að sækja um eru, nema einmitt að hafa kynnt sér þau gögn sem Útlendingastofnun hefur unnið fyrir Alþingi og við höfum notað til að byggja á þegar við veitum fólki ríkisborgararétt með lögum. Það er gríðarlega mikilvægt að Alþingi fái þau gögn sem verið er að óska eftir. Sem betur fer hefur samstarfið við Útlendingastofnun oft gengið gríðarlega vel í þessum málum. Það hefur hins vegar ekki verið þannig síðustu nokkur misseri. Þar hefur verið misbrestur á. Ég bind hins vegar vonir við að allsherjar- og menntamálanefnd fari í þessa vinnu og þetta samtal við Útlendingastofnun [[Forseti hringir.]]og komi þessum málum aftur í lag. Það er sómi Alþingis að við gerum þetta vel og að við veitum fólki hér ríkisborgararétt þannig að sómi sé að.
Herra forseti. „Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn.“ Hæstv. forseti kannast kannski við 1. gr. stjórnarskrárinnar en ég velti því fyrir mér hvort hæstv. dómsmálaráðherra þurfi upprifjunarkúrs í þessu grundvallaratriði stjórnskipunar Íslands. Ráðherrann situr í umboði þings, meiri hluta þings. Hann á að fara að lögum eins og Útlendingastofnun á reyndar líka að gera en hefur þráast við, eins og kom fram hjá hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, síðustu ár hefur Útlendingastofnun þráast við og reynt að sveigja þau lög að sínum vilja og nú að brjóta þau. Það sem verra er er að núna, þegar Útlendingastofnun er orðin fullkomlega forhert, veitir dómsmálaráðherra henni skjól. Maðurinn sem á, eins og við hin, að standa vörð um stjórnarskrá Íslands veitir Útlendingastofnun skjól. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Þetta fær ekki staðist.
Virðulegi forseti. Þetta byrjaði allt sem vanvirðing við Alþingi en þetta er komið svo miklu lengra en það. Þetta er orðið svona af því að hæstv. ráðherra er farinn að brjóta lög. Þegar sá hæstv. ráðherra er ráðherra dómsmála er það enn alvarlegra mál. Það er aðeins ein leið út úr þessu og hún er sú að hæstv. ráðherra segi af sér eða verði látinn segja af sér.
Virðulegur forseti. Út frá því þeim orðum sem hér hafa fallið finnst mér ástæða til að koma aðeins upp, svo það sé öllum ljóst, líka nýjum þingmönnum og þeim sem ekki eiga sæti í nefndinni, að það er ekki svo að Útlendingastofnun hafi ekki sent umsóknirnar og þær upplýsingar sem eru til staðar. Ágreiningurinn hér snýst um það að Útlendingastofnun þarf að vinna umsagnir um þessar umsóknir, bara svo því sé haldið til haga, og það hafa ekki verið nein vandkvæði við að fá þau gögn og þær upplýsingar sem til eru í stofnuninni. Hér er komin upp umræða um túlkun 51. gr. og það hefur komið áskorun um að fá lagaskrifstofu þingsins til að gefa okkur einhvers konar greiningu á því. Ég held að það sé vel því að það er þannig að hv. allsherjar- og menntamálanefnd bókaði í desember og vísaði þá í 51. gr. og óskaði eftir því að bæði umsóknir og umsagnir myndu koma fyrir í byrjun febrúarmánaðar. Svo varð því miður ekki en við höfum hér [[Forseti hringir.]]farið að velta fyrir okkur meginreglunni og því að veita ríkisborgararétt. Það er í rauninni [[Forseti hringir.]]það verkefni sem ég hefði kosið að við í allsherjar- og menntamálanefnd værum í núna, [[Forseti hringir.]]þ.e. að velta fyrir okkur framtíðarfyrirkomulaginu. [[Forseti hringir.]]En það er alveg ljóst að við verðum að leysa þennan hnút og ég vænti þess og vona að við getum mjög fljótlega farið að afgreiða þessar 170 umsóknir.
Forseti minnir enn á að þegar um er að ræða fundarstjórn forseta hefur hver ræðumaður aðeins eina mínútu, ekki eina og hálfa mínútu.
Herra forseti. Ég má til með að bæta því við, í ljósi þess að hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar fer í ekki mjög sterka vörn en samt vörn fyrir Útlendingastofnun í þessu máli, að það sem kemur fram hjá hv. formanni, um að umsagnir umsækjenda um ríkisborgararétt hafi ratað til Alþingis, skiptir bara engu máli vegna þess að það er ekki allt sem Útlendingastofnun á að gera. Útlendingastofnun á að skila til Alþingis umsóknum þessara einstaklinga. Hún á að skila umsögnum um þær umsóknir og hún á að skila umsögnum ríkislögreglustjóra um þær. Þessi þrjú gögn þurfa að liggja fyrir fyrir hverja einustu umsókn en einungis eitt af þessum þremur plöggum hefur skilað sér frá Útlendingastofnun. Við eigum ekkert að hrósa stofnuninni fyrir að gera þriðjung af lögbundinni skyldu sinni. Annaðhvort stenst hún lög eða ekki. [[Forseti hringir.]]Útlendingastofnun er að brjóta lög í skjóli ráðherra Sjálfstæðisflokksins. [[Forseti hringir.]]Formaður allsherjar- og menntamálanefndar, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, þarf ekki að verja það.
Virðulegi forseti. Það er gott að setja þetta í samhengi. Gögnin sem talað var um, umsóknirnar sjálfar, eru auðveldi hlutinn í rauninni. Það eru bara eyðublöð sem skilað er inn, pappírar o.s.frv. sem er safnað saman, bara ákveðinn tékklisti. Vinnan sem þarf að fara fram og er rukkað fyrir, 25.000 kr. fyrir hverja umsókn, er einmitt umsögn Útlendingastofnunar um umsóknina og vinnan við að ná þessu frá ríkislögreglustjóra, aðallega umsögninni. Umsóknin sjálf er gagnslaus án umsagnarinnar. Það er ekkert samhengi í því hvernig umsóknin er án hennar. Það er það sem við höfum beðið um allan tímann. Umsóknirnar bárust meira að segja seint. Þær komu þó en það er auðveldi hlutinn. Það er bara pappírsvinnan sem er til þá þegar og umsækjandi hefur lagt inn. En þar að auki eru það [[Forseti hringir.]]25.000 kr. sem hver umsækjandi borgar [[Forseti hringir.]]til Útlendingastofnunar til að sækja rétt sinn [[Forseti hringir.]]samkvæmt stjórnarskrárlögum Íslands.
Virðulegur forseti. Hér er hlutunum enn og aftur snúið á hvolf að mínu mati. Ég hvet þingmenn til að skoða þau lög sem hér eru á bak við. Ég fór vel yfir þetta á klukkutímafundi með nefndinni í morgun, opnum fundi, sem ég vænti að margir hafi fylgst með hér innan dyra. Það er alveg skýrt að Alþingi veitir ríkisborgararétt. Það er alvarlegt þegar ráðherra og stofnunin eru sögð brjóta lög. Það er Alþingi sem setur lög. Það er alveg skýrt. Alþingi þarf ekki einu sinni þessar umsagnir frá Útlendingastofnun ef það kýs svo. [[Gripið fram í.]]Það getur bara tekið þessar umsóknir og afgreitt þær. [[Gripið fram í.]]Það er ágætt að hafa það í huga að kveðið er á um það í lögum hvaða vinnu stofnunin á að skila til Alþingis með þessum umsóknum, en það stendur hvergi í þeim lögum að sú vinna við umsóknir sem eiga að berast Alþingi eigi að fara fram fyrir röðina gagnvart öðrum umsækjendum. [[Forseti hringir.]]Og við þetta [[Gripið fram í.]]hefur umboðsmaður gert athugasemd. [[Forseti hringir.]]Við erum að fylgja hér gagnsæi og heiðarleika [[Forseti hringir.]]og jöfnuði milli umsækjenda, [[Forseti hringir.]]hvort sem þeir óska eftir því að fara stjórnsýsluleiðina eða að umsóknir berist til Alþingis. Það er það sem verið er að vinna eftir hér. [[Gripið fram í.]]
Virðulegur forseti. Það er alveg með ólíkindum að hlusta á hæstv. ráðherra að taka til máls og alltaf er það þannig að allt þingið misskilur. Hann skilur rétt, þingið misskilur. Það er ekki þannig. Við erum að fara fram á að þetta verði gert með sama hætti og hér hefur tíðkast um margra ára bil. Hins vegar heldur hæstv. ráðherra fast í þá skoðun sína að það verklag sem viðhaft hefur verið hér í gegnum tíðina sé allt í einu í dag orðið að einhverju óskaplegu lögbroti. Það er einfaldlega rangt mat hjá hæstv. ráðherra. Og talandi um jafnræði, þeir sem sóttu um að verða ríkisborgarar í gegnum þessa leið til Alþingis mega alveg gera kröfu um að njóta jafnræðis gagnvart þeim sem fóru þá leið í gegnum árin, síðast, þar síðast og þar á undan. Þeir eru búnir að borga fyrir sína umsókn og það er ekkert í lögunum sem segir að þeir eigi að fá öðruvísi afgreiðslu en undanfarin ár.
Til svara eru: utanríkisráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, dómsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra.
Herra forseti. Nýleg könnu Vörðu, rannsóknastofnunar vinnumarkaðarins, veitir innsýn í skuggalegan veruleika margs fólks sem hefur þurft að glíma við þungar byrðar í heimsfaraldrinum. Niðurstöðurnar gefa vísbendingar um að stórir hópar hafi það slæmt, bæði fjárhagslega og andlega, og miklu verr en fyrir einu ári síðan. Einstæðir foreldrar, lágtekjuhópar, innflytjendur og ungt barnafólk stendur verr að vígi en áður. Niðurstöðurnar gefa ekki bara mynd af stöðu fullorðins fólks heldur segja líka sögu af fjölda barna sem búa ekki við nægilega góð lífsskilyrði. Þúsundir barna líða efnislegan skort í okkar ríka landi, fá ekki nógu næringarríkan mat, ekki nauðsynlegan fatnað eða aðgengi að tómstundum. Ofan í allt þetta mælist verðbólga nú óvenjulega há og Seðlabanki Íslands hefur gripið til stýrivaxtahækkana um tvö prósentustig á skömmum tíma. Það er ljóst að þessi þróun mun koma miklu verr við viðkvæma hópa og það er hætt við að hækkandi afborganir húsnæðislána, hækkandi leiguverð, dýrari matarkarfa, geti sligað mörg heimili og fleiri börn þurfi að lifa efnislegan skort. Í ljósi þessarar stöðu langar mig að spyrja hæstv. barnamálaráðherra hvaða aðgerðir hann sjái fyrir sér að ríkisstjórnin þurfi að grípa til til þess að verja stöðu þessa fólks og barna. Verður ríkisstjórnin einfaldlega ekki að skerast strax í leikinn með aðgerðum í þágu hópa í erfiðri stöðu og líta þá til þingsályktunartillagna sem Samfylkingin og aðrir stjórnarandstöðuflokkar lögðu hér fram í gær eða fyrradag?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Á margan hátt tek ég undir með hv. þingmanni um stöðu barna og barnafjölskyldna og þar þurfum við ávallt að gera betur. Það er engu að síður svo að í gegnum faraldurinn höfum við gert talsvert mikið þegar kemur að málefnum barna og barnafjölskyldna. Það hefur verið horft til þess í félagslegum aðgerðum, það hefur einnig verið horft til þess í gegnum atvinnuleysistryggingakerfið og í gegnum félagsmálaráðuneytið með sérstökum greiðslum til barnafjölskyldna. Í fyrsta skipti hefur ríkið stigið inn með sérstaka tómstundastyrki gagnvart börnum á tekjulágum heimilum sem var úrræði sem var tímabundið sett á í heimsfaraldrinum og svo mætti áfram telja. Þegar þessum faraldri slotar og við sjáum þau efnahagsáhrif sem fylgja í framhaldinu, þá er alveg ljóst að það þurfa að fylgja áframhaldandi aðgerðir. Ég kynnti m.a. í ríkisstjórn síðasta föstudag þá fyrirætlan mennta- og barnamálaráðuneytis að fara í sérstakan endurreisnarpakka gagnvart börnum og ungu fólki þegar heimsfaraldrinum slotar. Þær endurreisnaraðgerðir munu þurfa að vera á félagslegum grunni en líka á menntalegum grunni því það er alveg ljóst að þessi faraldur hefur haft áhrif og ég tek þar undir með hv. þingmanni. Við þurfum að halda utan um okkar viðkvæmustu borgara í ákveðinn tíma eftir að faraldrinum slotar. Ég hyggst eiga gott samstarf við alla helstu hagsmunaaðila [[Forseti hringir.]]við uppbyggingu á slíkum endurreisnarpakka. Það voru mjög góðar umræður um þetta [[Forseti hringir.]]í ríkisstjórn og ég veit að önnur ráðuneyti er að horfa á málin með sambærilegum hætti.
Herra forseti. Ég er ekkert að spyrja ráðherra hvaða vegi hann hefur keyrt í gegnum tíðina, ég er að spyrja hvert hann ætli að halda. Það er ekki nóg að vera með fögur orð eða leggja jafnvel fram falleg frumvörp sem ekkert fjármagn fylgir. Það nægir að nefna frístundastyrkina og annað sem hefur bara ekki dugað. Ég er að spyrja út af þeim bráða vanda sem er að skapast vegna hárrar verðbólgu og hækkandi vaxta sem mun bitna sérstaklega illa á ungum fjölskyldum og barnafólki. Hvað hyggst ríkisstjórnin gera? Hvað telur hann að ríkisstjórnin eigi að gera?
Virðulegur forseti. Ástæða þess að ég taldi mikilvægt að ræða þær aðgerðir sem hefur verið ráðist í er sú að þingmaðurinn lét að því liggja að ekkert hefði verið gert og ekki hefði verið fjármagnað. Hann gerði það aftur nú í seinni fyrirspurn og sagði að hér hefðu verið lögð fram fögur frumvörp sem ekki hefðu verið fjármögnuð. Það er einfaldlega rangt. [[Gripið fram í.]]- Virðulegur forseti, það er mjög erfitt að tala hér þegar þingmaðurinn getur ekki verið rólegur í þingsalnum á meðan. Það skiptir gríðarlega miklu máli að stíga inn gagnvart börnum og barnafjölskyldum varðandi þá þætti sem ég nefndi áðan og við ætlum að halda þeim aðgerðum áfram. Það skiptir líka máli að koma inn í efnahagsmálin með aðgerðir til að létta undir með tekjulágum heimilum. Ég tek hjartanlega undir með viðskiptaráðherra sem ræddi það í fjölmiðlum í morgun að við ættum að grípa til félagslegra aðgerða. Þar eigum við að horfa til allra [[Forseti hringir.]]mögulegra aðgerða sem hægt er að grípa til og skoða fjármögnun með það í huga að fjármálakerfið grípi þar inn í. Ég tek undir með hv. þingmanni: Við þurfum að fara í aðgerðir. Við þurfum að forma þær en þær þurfa að vera á víðtækum grunni.
Virðulegur forseti. Í gær mældist metfjöldi smita á Íslandi, 2.254 smit vegna Covid-19. Þar af voru 36 smitaðir einstaklingar inni á Landspítala og tveir í öndunarvél. Meðalaldur þeirra er 63 ár. 250 starfsmenn Landspítalans eru í einangrun. Í síðasta minnisblaði sóttvarnalæknis var afnám reglna um einangrun og sóttkví á meðal þess sem lagt var til að ráðist yrði í 24. febrúar og nú stendur til að flýta afléttingum. Hæstv. heilbrigðisráðherra sagði á þriðjudaginn að hann gerði ráð fyrir að stórt skref yrði stigið í afléttingu sóttvarna á morgun. Þá verða tvær vikur liðnar frá því að stjórnvöld kynntu afléttingaráætlun sína en stefnt er að því að búið verði að aflétta um miðjan mars. Samkvæmt áætlun hæstv. heilbrigðisráðherra verður næsta skref tekið á morgun, tíu dögum fyrr en áætlað var upprunalega. Er það rétt, hæstv. heilbrigðisráðherra, að reglur um sóttkví og einangrun verði felldar úr gildi á morgun? Ef svo er, hvað tekur við? Verður fólk með virk Covid-smit frjálst ferða sinna? Verður fólk sem hefur verið í nánum tengslum við smitaða skikkað til vinnu? Er tímabært að fara í slíkar aðgerðir þegar hvert metið fellur á fætur öðru? Við höfum þessar tölur frá Landspítalanum þar sem 250 starfsmenn eru í einangrun, 2.254 smit, met. Er þá kominn tími til aflétta reglu um einangrun?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir þessa fyrirspurn. Það er rétt, við erum hér á viðkvæmum tímapunkti í þessari ómíkron-bylgju og faraldrinum öllum þar sem útbreiðsla smita er mjög mikil. Blessunarlega hefur þeim fækkað sem veikjast illa og þurfa til að mynda á gjörgæslumeðferð að halda. Við höfum verið, á milli þessara afléttingardagsetninga, að létta á, gera afléttingar sem snúa til að mynda að sitjandi viðburðum og sóttkví o.s.frv. Og nú er meginspurningin á þessum viðkvæma tímapunkti hvort við eigum, eins og boðað er í skrefi tvö, að hætta með einangrun og sóttkví í ljósi þessarar miklu útbreiðslu, sem veldur auðvitað vandkvæðum á öllum okkar heilbrigðisstofnunum, ekki síst á Landspítalanum, eins og hv. þingmaður fór yfir. Við breyttum reglum um einangrun núna á mánudaginn úr sjö í fimm daga. Í samtali mínu við heilbrigðisstofnanir hefur komið fram að það er kannski mikilvægasta verkfærið okkar í dag til að tempra útbreiðsluna. Það er hins vegar orðið snúnara að meta, ef maður lítur á heildarmyndina, hversu mikil áhrif þessar fjöldatakmarkanir og klukkutímar í opnun veitingastaða o.s.frv. hafa, hvaða áhrif það hefur gagnvart því að verja heilbrigðisstofnanirnar. En ég segi það bara hér og nú, af því að við vorum bara að breyta því núna á mánudaginn, að við eigum að halda í einangrunina. Það er mitt mat. Ég get komið nánar inn á aðra hluti síðar, en þetta var svar við meginefni spurningarinnar, tel ég.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin. Ég vil bara benda honum á það að við tölum um að ómíkron sé eins og hver önnur flensa, en ég segi ykkur alveg eins og er að þetta er ekki eins og hver önnur flensa. Hún hefur ákveðin slæm áhrif á fólk sem er 50, 60 ára og eldra. Ég veit það bara af eigin raun. Það eru sex vikur síðan ég fékk þetta og ég hef aldrei, ekki eftir nein veikindi, verið í þeirri aðstöðu sem ég er í í dag, að vera með minna en helming af þeirri orku sem ég hafði áður. Þess vegna hef ég áhyggjur af því fólki sem er með undirliggjandi sjúkdóma og er á mínum aldri og eldra. Og það er það sem ég vil fá á hreint. Einangrun, við verðum að halda í hana vegna þess að ég held að það sé glapræði að létta af öllu, hlaupa bara frá öllum pakkanum. Svo líka verðum við að passa okkur því að veiran er að stökkbreytast og það eru að koma veirur í gegnum landamærin. Þar þurfum við líka að taka á.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Við erum í grunninn sammála því að við þurfum að passa upp á það að ráða við stöðuna í þessari miklu útbreiðslu smita og passa upp á heilbrigðisstofnanir og hjúkrunarheimilin og koma í veg fyrir að viðkvæmustu hóparnir þar séu ekki eins útsettir fyrir smiti. Það verður áfram okkar markmið. En um leið verðum við að höfða til þeirrar ábyrgðar að fara varlega. Í einfaldleika sínum er þetta þannig að til að forðast smit er reglan að halda fjarlægð og hafa grímuna í viðkvæmum aðstæðum og hafa reglu á umgengni á þessum viðkvæmu stofnunum, með okkar viðkvæmu hópa. Þetta er það sem við verðum að halda í meðan við erum að fara í þessar afléttingar.
Forseti. Þann 12. júní 2019 var samþykkt hér á þingi framkvæmdaáætlun í málefnum barna. Allir greiddu atkvæði með áætluninni sem var kostnaðarmetin upp á rúma 1,2 milljarða kr. Ég finn að vísu einungis um 800 milljónir í fjárlögum síðan þá. Áætlunin snerist m.a. um samstarf og heildarsýn í málefnum barna, snemmtæka íhlutun og fyrirbyggjandi aðgerðir. Starfsfólk BUGL kom á fund velferðarnefndar í vikunni og kynnti starfsemi sína og óásættanlegan biðtíma eftir meðferð, en meðalbiðtími er um sjö og hálfur mánuður og aukning hefur verið í bráðatilfellum í Covid sem hefur slæm áhrif á þann biðlista. Helstu skilaboð starfsfólksins til okkar voru að efla ætti fyrirbyggjandi aðgerðir. Nú nær framkvæmdaáætlunin bara út þetta ár, 2019–2022, og er einsýnt að ekki næst að klára öll þau verkefni sem eru tilgreind í þeirri áætlun. Það er t.d. ekki einu sinni búið að taka fyrstu skóflustunguna að nýju meðferðarheimili í Garðabæ enn. Það er enn áhugaverðara að ný framkvæmdaáætlun í málefnum barna er ekki á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Ef fjármagna ætti nýja áætlun ætti hún að vera tilbúin í vor til að hægt sé að taka tillit til hennar í fjármálaáætlun og í fjárlögum næsta árs. Miðað við þetta, óljósar fjárheimildir vegna framkvæmdaáætlunar, að framkvæmdaáætlun er ekki að klárast, það vantar nýja framkvæmdaáætlun og það er fjöldi bráðatilfella hjá BUGL og biðlistar lengjast, spyr ég: Hvenær megum við eiga von á því að farsældarlögin fari að skila árangri? Er það á þessu ári, á næsta ári, eftir fimm ár? Ráðherra hlýtur að vita það með nægilegri nákvæmni til að geta sagt okkur það hér og nú: Hvenær fara farsældarlögin að skila árangri og meðferðarúrræði á fyrsta og öðru stigi að hafa áhrif á það að við þurfum í raun ekki að nýta þriðja stigið?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa mjög svo góðu fyrirspurn og segja í fyrsta lagi varðandi stöðuna á BUGL að hún er óásættanlegt. Í lok síðasta kjörtímabils vorum við búin að vinna sameiginlega vinnu, félagsmálaráðuneytið og heilbrigðisráðuneytið, varðandi greiningu á þeim málum og biðlista almennt og ég og nýr heilbrigðisráðherra höfum rætt með hvaða hætti við förum inn í það mál. Ég hef fulla trú á því að hægt verði að ná mjög vel utan um þau mál, af því að þessi biðtími er algerlega óásættanlegur. Varðandi fyrirspurnina sjálfa sem lýtur að nýrri farsældarlöggjöf og hvenær hún fari að skila árangri þá er það hárrétt hjá hv. þingmanni að hugsunin á bak við farsældarlöggjöfina er að grípa fyrr inn í til að draga úr þriðja stigs úrræðum og þeim þáttum. Ég verð að segja að ég er mjög óþolinmóður maður. Lögin tóku gildi 1. janúar og ég myndi gjarnan vilja að við gætum látið þetta allt saman taka gildi einn, tveir og þrír. Það fjármagn til að mynda sem rennur til sveitarfélaga, hluti af fjármagninu rennur til sveitarfélaga og hluti til ríkis, samningum sem tengjast því er lokið. Það er búið að ljúka útfærslu á því og nýbúið að klára þá skiptingu þannig að það rennur til sveitarfélaganna. Það er gríðarlega mikilvægt að fara í samtal við skólakerfið, leikskólakerfið og framhaldsskólana. Við erum byrjuð að ræða það mjög stíft núna við þá aðila sem þar eru en auðsjáanlega hefur Covid-faraldurinn talsverð áhrif vegna þess að það hefur ekki mikið annað komist að í skólakerfinu en að leysa dag frá degi úr málum vegna samkomutakmarkana. Væntingar mínar standa til þess að á þessu ári förum við að sjá ákveðinn árangur skila sér í því að við brjótum niður múra og getum gripið fyrr inn í og boðið upp á fyrsta og annars stigs úrræði. En við þurfum að vera meðvituð um að það mun taka þessa breytingu, sem þarf að teygja sig inn í alla anga í þjónustu við börn og ungmenni, [[Forseti hringir.]]þrjú til fimm ár að skila fullum árangri og það var markmiðið og uppleggið í lagafrumvarpinu þegar það var samþykkt [[Forseti hringir.]]hér síðasta vor.
Forseti. Ég þakka skýr svör. Á þessu ári eigum við að fara að byrja að sjá einhver viðbrögð og á þremur til fimm árum verður komin full innleiðing. Vandinn sem ég sé og ástæðan fyrir því að ég spyr er að núverandi framkvæmdaáætlun kláraðist ekki. Þá seinkar óhjákvæmilega öllu öðru síðar í ferlinu, allri annarri innleiðingu. Eins og staðan er núna þarf barn sem líður illa að bíða í rúma sjö mánuði eftir aðstoð. Við vinnsluna lagði ráðherra mikla áherslu á að reikna sparnaðinn sem fælist í því að grípa börn snemma, áður en vandinn yrði of stór, til þess að við þyrftum ekki þriðja stigs úrræðin, sem kosta mikið og barnið er komið á gríðarlega skaðlegan stað þegar svo er komið. Við eigum í vandamálum með ákveðna mönnun í þessum úrræðum þannig að þegar allt kemur til alls, hvernig getur ráðherra sannfært okkur um að innleiðingunni verði lokið eftir þrjú til fimm ár?
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni þegar hann er að velta fyrir sér hvernig hægt sé að sannfæra þingheim um að ljúka innleiðingunni. Ég held að það sé hægt að gera það með því að vera í samfelldu samstarfi við þingið. Hluti af löggjöfinni felst í því að kjósa sérstaka þingmannanefnd sem á að vinna með ráðuneytinu að innleiðingunni, þannig að við munum gera allt sem við getum til að ljúka innleiðingunni að fullu. En það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það er þungur endi sem eru þriðja stigs úrræði í dag og við þurfum að fara ofan í það í bráð, þ.e. bráðavanda á einstaka stofnunum, BUGL og fleirum, en líka með hvaða hætti við ætlum að sjá úrræðin á þriðja stiginu. Við þurfum að endurskipuleggja þau öll. Við hófum þá vinnu í lok síðasta kjörtímabils og höldum henni áfram núna vegna þess að það skortir líka samtal þar á milli. Það er oft þannig að barn sem er á einum stað velkist á nokkrum öðrum stöðum í viðbót. Þannig að löggjöfin mun líka auðvelda þriðja stigs endann á úrræðunum. Þess vegna leggjum við alla áherslu á innleiðingu þessarar löggjafar og það verður meginverkefni nýs mennta- og barnamálaráðuneytis að innleiða hana. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar og orðaskiptin um þetta mál.
Virðulegur forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. utanríkisráðherra sem jafnframt er varaformaður Sjálfstæðisflokksins. Ég gerði í gær að umtalsefni hér í störfum þingsins þá staðreynd að það eru bara fimm mánuðir síðan Sjálfstæðisflokkurinn trommaði út um allt samfélag að nú væru lægstu vextir í sögunni. Þetta var um allt; lægstu vextir í sögunni. Hvergi fylgdi þeirri frásögn að allt benti til að þeir myndu hækka aftur og það verulega ef við skoðum sögulega samhengið. Nú hafa hæstv. fjármálaráðherra og seðlabankastjóri að undanförnu talað um þessa vexti í því samhengi að stýrivextir á Íslandi séu vissulega lágir núna í sögulegu samhengi. Mig langar í því samhengi að nefna að lágir vextir í íslensku sögulegu samhengi eiga ekki að vera viðmiðið. Það er efnahagslegt metnaðarleysi að halda því fram. Við eigum frekar að miða okkur við nágrannalöndin þar sem vextir eru miklu, miklu lægri. Það birtist viðtal við ungan mann í gær, Daníel Inga Sigfússon, sem er í námi og vinnur einnig á kaffihúsi. Lánið hans er að hækka um 30.000 kr. á mánuði vegna stýrivaxtahækkana Seðlabankans í gær. Hann segir: Ég vissi að fyrstu mánuðirnir mínir yrðu aðeins krappari en næstu. Þá gerði ég bara ráð fyrir að allar spár og allir sérfræðingar væru svona ágætlega á réttum nótum. Ég hugsaði: Ókei, þetta mun ekki hækka mikið, ég mun ráða við smá hækkun. Spár segja okkur að vextirnir muni hækka enn meira á þessu ári og ég vil spyrja hæstv. ráðherra og varaformann Sjálfstæðisflokksins hvort hann finni til ábyrgðar þegar kemur að stöðu þessa fólks og hvort hann eigi góð ráð fyrir þennan unga mann og þá sem eru í sömu stöðu en það eru þúsundir í samfélaginu um þessar mundir.
Herra forseti. Já, vextir hækkuðu í gær. Ég tel það ekki metnaðarleysi að halda því til haga að áfram eru vextir í íslensku samfélagi í sögulegu lágmarki, í sögulegu samhengi, þrátt fyrir að þeir hafi hækkað. Mér finnst mjög mikilvægt að við ræðum hér það sem hefur áhrif á vaxtastig í landinu og mér finnst við ýmist ekki ræða það nægilega mikið eða ekki með þeim hætti að hlutirnir séu settir í samhengi. Hv. þingmaður talar um þessa vexti og áhrif þeirra á þá stöðu sem ríkisfjármálin eru hluti af, launaþróun er hluti af og húsnæðismarkaðurinn og framboð á honum, er hluti af. Stærstu sveitarfélögin í landinu hafa auðvitað mikil áhrif hvað varðar framboð á húsnæðismarkaði og Reykjavíkurborg þar sérstaklega. Það er alveg hægt að rökræða um þéttingu byggðar og ýmislegt, en það er staðreynd að framboð af húsnæði er ekki nóg. Það verður að líta til þess hvaða þættir það eru sem helst hafa áhrif á vexti. Hér er talað um, þegar kemur að vöxtum og verðbólgu, áhrifin á þá sem í dag eiga húsnæði og horfa á lánin sín hækka. Þá þurfum við líka að halda því til haga að eignastaða fólks, sem hefur þá þegar komist inn á húsnæðismarkaðinn, er langtum betri en áður. Eignastaðan hefur líklega batnað um 1.000 milljarða, eða þar um bil, á meðan við erum að tala um 500 milljarða á hinni hliðinni hvað varðar áhrif á verðbólgu og vexti. Ég hef því í raun meiri áhyggjur af því fólki sem þarf að komast inn á húsnæðismarkaðinn. [[Forseti hringir.]]Þar höfum við í Sjálfstæðisflokknum talað mjög skýrt og höfum góða sögu að segja með þeim aðgerðum sem farið hefur verið í til þess að auðvelda því fólki að komast inn á húsnæðismarkaðinn.
Virðulegur forseti. Auðvitað fór þetta eins og maður átti von á. Þegar vextir lækka er það Sjálfstæðisflokknum að þakka en þegar vextir hækka þá er það einhverjum allt öðrum að kenna. Þessi flokkur virðist sérhæfa sig í því að kannast ekki við ábyrgð sína á hagstjórninni. Það er efnahagslegt metnaðarleysi að segja við fólk, sem horfir fram á tugþúsunda króna hækkun á húsnæðiskostnaði sínum í mánuði hverjum, að vextir séu lágir í sögulegu samhengi. Það er metnaðarleysi vegna þess að við eigum að miða okkur við önnur lönd í nágrenni okkar eins og ég hef áður sagt. Síðan myndi ég gjarnan vilja spyrja hæstv. ráðherra og varaformann Sjálfstæðisflokksins um það sem formaður flokksins hélt fram hér á Alþingi á dögunum, að hægt væri að koma því þannig fyrir hér á Íslandi að vextir yrðu til jafns við það, að jafnaði, sem gerist í nágrannalöndunum. Flokkurinn er búinn að vera í ríkisstjórn næstum því allan lýðveldistímann, [[Forseti hringir.]]nú óslitið með stjórn efnahagsmála frá 2013. Hversu lengi [[Forseti hringir.]]þarf flokkurinn að vera í ríkisstjórn og stýra efnahagsmálum þjóðarinnar til að þessi draumur rætist?
Herra forseti. Já, mér finnst það til vitnis um að að formaður Sjálfstæðisflokksins og fjármálaráðherra undanfarinna ára hafi ágætismetnað að nefna það hátt og skýrt að við eigum auðvitað að setja okkur það markmið að vera í samhengi við Norðurlöndin þegar kemur að vaxtastigi. Þar eru ákveðnir undirliggjandi þættir sem hafa mest áhrif og er ábyrgð í ríkisfjármálum mjög stór þáttur og sitjandi fjármála- og efnahagsráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins hefur lagt höfuðáherslu frá árinu 2013 með hléi á einmitt þennan þátt. Það er út af því sem sú staða hefur komið upp undanfarin ár að við höfum verið með lægstu vexti í sögulegu samhengi. Það er þannig. Þegar við horfum á vaxtahækkunina í gær, sem fyrir mörgum var nokkuð fyrirséð, þá vitum við líka hvers vegna sú vaxtahækkun á sér stað. Það eru að hluta til ákvarðanir sem við tökum hér sem geta vissulega haft áhrif á það og [[Forseti hringir.]]samtal okkar við aðila vinnumarkaðarins með óbeinum hætti og aðgerðir sem alla jafna fylgja [[Forseti hringir.]]kjaraviðræðum. En það er líka launaþróun og það er kannski líka munurinn á Íslandi og löndunum í kringum okkur, [[Forseti hringir.]]vinnumarkaðsmódelið hér er ekki sambærilegt því sem er þar. Það er risastór þáttur í þessari stöðu.
Hæstv. forseti. Endómetríósa, kallað endó í daglegu tali, er sjúkdómur sem talinn er að leggist á eina af hverjum tíu konum. Undanfarið hafa birst viðtöl við konur með endómetríósu og nú síðast í fréttatíma RÚV var viðtal við konu sem greind var með endó þegar hún var 28 ára. Konan hafði frá því að hún var 14 ára verið sárkvalin af verkjum. Þetta er sjúkdómur sem orsakast af því að endómetríósufrumur sem finnast á ýmsum stöðum í líkamanum bregðast við mánaðarlegum hormónabreytingum kvenlíkamans og það getur valdið miklum sársauka. Það getur leitt til þess að konur geta ekki sinnt daglegum störfum og geta jafnvel ekki orðið barnshafandi. Það hefur verið skortur á þjónustu hér á landi við konur með þennan sjúkdóm en Klíníkin hefur nýlega brugðist við þeim skorti og hóf nýverið að bjóða upp á meðferðir vegna endó. Á fimmta tug kvenna eru nú þegar skráðar í aðgerð á næstu mánuðum en þurfa sjálfar að greiða fyrir aðgerðina. Biðtími eftir greiningu og aðgerð á Landspítalanum er gríðarlega langur og þar með óásættanlegur. Það er ljós að Landspítalinn ræður ekki við þetta verkefni. Þess vegna verður að nýta allir bjargir sem bjóðast. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Telur ráðherra það ekki fýsilegan kost að bregðast við með tilkomu þjónustunnar hjá Klíníkinni á meðan Landspítalinn getur ekki ráðið við þetta verkefni og fá samning milli Sjúkratrygginga Íslands og Klíníkurinnar þannig að konur geti fengið bót sinna mála?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur fyrir að vekja máls á þessum flókna sársaukafulla sjúkdómi. Hún fór vel yfir hann hér og þá stöðu sem er uppi. Til að bregðast við þeirri spurningu, hvort ráðherra telji kost á að bregðast við stöðunni og horfa til þeirrar sérfræðiþjónustu sem nú er komin á Klíníkina, þar sem er sérfræðingur sem hefur reynslu og þekkingu af slíkum aðgerðum sem eru ein lausn á þessum erfiða sjúkdómi, þá hef ég þegar kallað eftir upplýsingum um stöðuna gagnvart teymi Landspítalans. Árið 2017 var sett af stað þverfaglegt teymi sem sérhæfir sig í þjónustu vegna legslímuflakks. Á hverjum tíma eru um 60–70 sjúklingar í virkri meðferð vegna legslímuflakks á göngudeildum ólíkra meðferðaraðila. Það sem kom mér mest á óvart, þetta eru um 10% kvenna, er hversu fjölbreyttur sjúkdómurinn er og hversu skammt á veg við erum komin með að finna lausnir. Það er því fagnaðarefni að þarna sé komin enn ein lausnin. Við höfum þegar sett þessa vinnu af stað. Ég hef lagt áherslu á að hraða því að koma þessari lausn á í samvinnu við teymi Landspítalans þannig að hægt sé að fara að vinna á þeim biðlistum sem hafa safnast upp en samkvæmt því var heildarfjöldi á biðlista í janúar 49 sjúklingar. Ég vonast til þess að á næstu dögum verði gengið frá því að þessi meðferð verði í boði.
Hæstv. forseti. Það gleður mig mjög mikið að heyra að vinna sé farin af stað, en það þarf að hafa hraðar hendur. Það er ljóst að nú þegar er tilbúinn sérfræðingur hjá Klíníkinni og til að brúa þetta bil væri kannski æskilegt að grípa til þeirra bjargráða sem þar er að finna. Mig langar að benda á í þessu sambandi að konur hafa verið í fullkominni óvissu um langan tíma vegna leghálsskimana, vegna sýnatöku og greiningar sýna sem ferðast nánast um allan heiminn. Það er því nóg komið, vil ég segja, þó að þetta bætist ekki við. Vissulega er gott að Landspítali ætli að fara í að vinna niður biðlista en er ekki nóg komið af því að hlaða á Landspítalann? Þess vegna bendi ég á og ítreka enn og aftur spurningu mína: Er hægt að brúa bilið og festa þá þennan aðgerðalista hjá Klíníkinni með tilkomu samnings?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu og ég held áfram að svara varðandi þessar meðferðir og meðferðarúrræði sem Klíníkin og sérfræðingurinn þar getur boðið upp á. Það eru tvær leiðir, að taka þetta í samvinnu við spítalann þannig að sá biðlisti og þessi meðferð vinni saman, það sem teymið er að gera þar, og þá getur spítalinn útvistað þeim aðgerðum og þá förum við rétta röð í biðlistanum. Hin leiðin er í gegnum Sjúkratryggingar, nú voru það fimm konur sem hafa leitað meðferðar erlendis og fengið þá lausn mála að Sjúkratryggingar semji einfaldlega um þessa þjónustu. Þá verðum við kannski ekki alveg eins markviss með biðlistana. En þessi vinna er þegar hafin og þetta samtal er hafið við þennan sérfræðing og teymið og ég hef lagt áherslu á að hraða því að koma þessum samningum á þannig að sjúklingarnir fái lausn sinna mála.
Virðulegur forseti. Ég kem hingað upp vegna þess að í fundarstjórn forseta áðan bárust forseta nokkrar spurningar sem hann svaraði ekki. Ég vil því bera þær upp aftur í þeirri von að hæstv. forseti svari þeim spurningum sem hv. þingmenn lögðu fyrir hann í fundarstjórninni hér áðan. Hæstv. forseti hefur verið spurður hversu alvarlegum augum hann lítur á það mál að Útlendingastofnun fyrir atbeina dómsmálaráðherra afhendi ekki umbeðin gögn og hann var beðinn um að fá minnisblað frá lagaskrifstofu þingsins um 51. gr. þingskapa og hvernig hún snertir þetta mál. Sömuleiðis hefur hæstv. forseti endurtekið verið beðinn um að beita sér fyrir því að þingið fái þau gögn sem því ber að fá, ekki bara samkvæmt 51. gr. þingskapa heldur samkvæmt skýrri lagaskyldu, samkvæmt 6. gr. laga um ríkisborgararétt. Ég árétta því þá spurningu: Hvað ætlar hæstv. forseti að gera til að tryggja að Útlendingastofnun [[Forseti hringir.]]og í raun ráðherra fari að lögum [[Forseti hringir.]]og vilja Alþingis?
Forseti hyggst halda áfram að ræða við fólk til þess að finna lausn á þeim málum sem hér hafa verið til umræðu og mun óska eftir því minnisblaði sem hefur verið nefnt í þessari umræðu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra fyrir að koma til þessarar umræðu um raforkumál og stöðu þeirra. Hún hefur ekki farið fram hjá neinum umræðan um yfirvofandi orkuskort síðustu vikur og raunar mánuði. Ég vil því spyrja: Hverja telur ráðherrann haganlegustu leiðina til að bregðast við því, sérstaklega til skamms tíma? Forstjóri Landsvirkjunar segir þurfa að virkja 50% meira en þegar hefur verið gert og bendir þá á að næstu tíu árin séu um 300 megavattstundir ínáanlegar í fjórum tilgreindum verkefnum. Við fáum af því fréttir að skerðanleg orka sé skert um land allt, eðlilega þegar orka er ekki næg. Það orsakar, eins og við þekkjum, orkuframleiðslu með olíubruna með þeim umhverfisáhrifum sem af slíku hlýst. Allt bendir á köflum til þess að meintar áhyggjur af losun gróðurhúsalofttegunda séu meira í orði en á borði. Á sama tíma segir orkumálastjóri í viðtali um miðjan janúar, með leyfi forseta, „að tryggja verði að framtíðarraforka fari raunverulega í orkuskipti“. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvað þessi orð orkumálastjóra þýða að hans mati. Þýða þau að raforku, sem til staðar verður, verði stýrt til orkuskipta en ekki t.d. til atvinnuuppbyggingar sem félli ekki með beinum hætti undir markmið um orkuskipti? Í dag mælir hæstv. ráðherra fyrir rammaáætlun og fagna ég því að hún sé komin fram þetta snemma, sem er mun fyrr en þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar gerði ráð fyrir. Hún er lögð fram óbreytt frá síðasta kjörtímabili. Hæstv. innviðaráðherra sagði í umræðu hér í þinginu nýlega að horft væri til þess að færa virkjunarkosti úr nýtingarflokki í biðflokk. Framlögð rammaáætlun, sem liggur hér frammi og verður mælt fyrir hér á eftir, ber þess ekki merki. Því hlýt ég að spyrja: Er búið að uppáleggja fulltrúum meirihlutaflokkanna í umhverfis- og samgöngunefnd að gera þessar breytingar, þ.e. að færa virkjunarkosti úr nýtingarflokki í biðflokk, og þá mögulega ásýndarinnar vegna að færa einhverja kosti úr verndarflokki í biðflokk sömuleiðis? Það verður að halda því til haga að það eru allt önnur áhrif sem það hefur að færa virkjunarkosti úr nýtingarflokki í biðflokk en að færa kost úr verndarflokki í biðflokk. Mig langar jafnframt að biðja hæstv. ráðherra að koma inn á hvar ráðherrann telur tækifæri til aukinnar raforkuframleiðslu liggja næstu tíu árin, því að það er krítískur punktur og tímarammi í þessu verkefni öllu saman gagnvart orkuskiptunum, því að atvinnuuppbygging geti gengið fram með forsvaranlegum hætti og síðan því að við verðum að gera kröfu um það að dreifikerfi raforku verði þannig að orkan sem til er nýtist sem best á sem skemmstum tíma. Ég nefni þetta sömuleiðis í því ljósi að samkvæmt mati forstjóra Landsvirkjunar tekur það líklega hartnær 20 ár áður en virkjanir, sem eru fyrst núna að komast á teikniborðið, fara að framleiða rafmagn inn á dreifikerfið, ef allt gengur bærilega. Mig langar sömuleiðis að opna umræðu um það hvert mat stjórnvalda er varðandi töpuð tækifæri til atvinnuuppbyggingar landið um kring í ljósi takmarkaðrar orku og vandkvæða við afhendingu á tilteknum svæðum landsins, svo sem á Eyjafjarðarsvæðinu, Snæfellsnesi og Vestfjörðum, svo dæmi séu tekin. Því að það er auðvitað gríðarlega erfitt fyrir mörg landsbyggðarsvæðanna að vera í þeirri stöðu af afhendingargeta kerfisins sé ekki til staðar til að atvinnuuppbygging geti átt sér stað þar sem henni verður haganlegast fyrir komið ef afhending raforku væri ekki sjálfstætt vandamál. Mig langar síðan til að biðja hæstv. ráðherra að koma inn á það hér í þessari umræðu, þó að það liggi fyrir í orkuspá og hefur svo sem verið komið inn á það annars staðar áður, mér finnst það skipta máli svona upp á samhengi hlutanna, hvert mat stjórnvalda er á því hver þróun heildarorkuþarfar landsins er til ársins 2040, sem er það ártal sem stjórnvöld setja sér sem markmið að Ísland verði orðið kolefnishlutlaust.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir að efna til þessarar mikilvægu umræðu um orkumál. Ég mun reyna að svara spurningunum í þeirri röð ég fékk þær sendar í þessari stuttu framsögu. Við Íslendingar búum svo vel að eiga miklar auðlindir, m.a. í formi vatnsafls og jarðvarma, sem við höfum nýtt okkur til hagsældar. Í dag eru þær aðstæður uppi að blikur eru á lofti í raforkumálum. Það birtist m.a. í því að vegna slæms vatnsárs geta raforkuframleiðendur ekki afhent þeim aðilum sem keypt hafa skerðanlega orku þá raforku sem þörf er á. Rétt er að taka skýrt fram að um er að ræða raforku sem býðst á þeim kjörum að í lélegum vatnsárum er hún skerðanleg. Í öllum tilvikum er til varaafl í þessum kerfum eða hjá þessum notendum. Því er ekki um eiginlegan orkuskort að ræða heldur færist orkunotkun úr endurnýjanlegri grænni raforku yfir í mengandi olíubrennslu, sem er óheppilegt bæði vegna hærri kostnaðar en ekki síður vegna loftslagsáhrifa. Orkustofnun hefur áætlað raforkuþörf fjarvarmaveitna á skerðanlegri orku, fyrir febrúar til og með maí 2022, í samráði við fjarvarmaveiturnar. Nemur áætluð raforkuþörf 51 GW, en það svarar til um 5.200 tonna af olíu. Viðbótarlosun á koltvíoxíði á Íslandi mun sökum þess því nema um 15.500 tonnum bara yfir þessa þrjá mánuði, eða um 2% af allri olíulosun bifreiða á Íslandi 2020. Í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu er unnið að mörgum verkefnum sem ætlað er að takast á við áskoranir í orkumálum. Má þar helst nefna að ég hef sett af stað vinnu við grænbók sem er samantekt á stöðu og áskorunum í orkumálum með vísan til áherslna og markmiða stjórnvalda í loftslagsmálum. Starfshópur hefur verið skipaður til að útfæra viðmið í reglugerð um fullnægjandi raforkuöryggi og valdheimildir og úrræði hins opinbera til að tryggja framboð á raforku og yfirsýn á heildsölumarkaði. Tillögur starfshóps um orkuöryggi á heildsölumarkaði liggja fyrir og eru til skoðunar. Í ráðuneyti mínu er jafnframt unnið að frumvörpum sem gert er ráð fyrir að verði lögð fram á yfirstandandi þingi. Um er að ræða frumvarp um breytingu á lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun vegna tækni við aflaukningu á virkjunum sem eru þegar í rekstri, og frumvarp um breytingu á lögum um niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar sem snýst um einföldun á styrkjakerfinu vegna niðurgreiðslna á kaupum á varmadælum. Þá er unnið að breytingu á reglugerð um framkvæmd raforkulaga sem á að samræma og einfalda rekstrarumhverfi smærri virkjunaraðila. Ýmis önnur atriði mætti nefna: Ríkisstjórnin hefur stóraukið fjármagn til Orkusjóðs og stefnir sjóðurinn á að hafa varmadæluvæðingu eitt af áherslusviðum strax í næstu úthlutun og einnig nýtingu lægra hitastigs sem nýtist sérstaklega kaldari svæðum með fjarvarmaveitum. Orkustofnun beindi í janúar tilmælum til Landsvirkjunar um að mánaðarsölu þeirra inn á heildsölumarkað væri beint til almennings. Jafnframt hefur stofnunin lagt fram tillögur um þróun lagaramma til að halda betur utan um orkuöryggi almennings. Aukið fé hefur verið veitt til gagnamála til að auka gagnsæi málaflokksins, bæta eftirlit og auðvelda ákvarðanatöku til lengri og skemmri tíma. Undirbúningur nýrra virkjunarkosta er tímafrekur, eins og við þekkjum, og hefur ýmislegt hamlað slíkri uppbyggingu undanfarin ár. Það er ódýrara og hagkvæmara og hægt að bregðast hraðar við með því að nýta núverandi virkjanir betur og bæta flutningskerfið. Þess vegna hef ég sett af stað vinnu við gerð frumvarps til að liðka fyrir aflaukningu í virkjunum sem eru nú þegar í rekstri. Þá eru margvíslegar framkvæmdir á framkvæmdaáætlun Landsnets sem geta bætt flutningsgetu milli landsvæða, en þær geta bætt úr ástandinu og jafnað álag þegar misvægi er í framleiðslu vegna staðbundinna veðurfarsáhrifa. Flutningsgeta núverandi byggðalínu er 130 MW eða um 4% af uppsettu afli kerfisins. Landsnet er með áform um að auka þessa getu í 10% með fimm línum sem eru mislangt komnar í ferlinu. Þannig þarf að styrkja flutningskerfi og dreifikerfi svo þau geti tekið við nýjum virkjunarkostum eins og vindorku- og smávirkjunum. Ýmsir virkjunarkostir eru í nýtingarflokki rammaáætlunar og ég ætla að leyfa mér, vegna þess stutta ræðutíma sem mér er úthlutað hér, að geyma umræðuna um þau mál og hvar tækifærin liggja til raforkuframleiðslu þar til í næsta dagskrárlið. Eftirspurn eftir grænni orku er gríðarlega mikil og mun bara aukast og því ómögulegt að svara þeirri spurningu með einhverri vissu hvaða tækifæri hafa tapast vegna þess að ekki er meiri orka til ráðstöfunar Til að svara síðustu spurningu hv. þingmanns, varðandi þróun á heildarorkuþörf landsins, er hægt að líta til raforkuspár Orkustofnunar og þá helst til sviðsmyndarinnar sem kölluð er Græn framtíð. Aðalatriðið er þetta: Ég hef sett af stað umfangsmikla vinnu við að kortleggja stöðu raforkukerfisins og þær áskoranir sem fram undan eru. Ég mun leggja fram frumvörp til að greiða fyrir því að ná betri nýtingu á þær virkjanir sem nú þegar eru til staðar, einfalda styrkjakerfið við kaup á varmadælum og Orkusjóður hefur verið efldur. Ég legg allt kapp á að ná markmiðum okkar í loftslagsmálum. Í þeirri baráttu skipta orkumálin höfuðmáli.
Hæstv. forseti. Það er ekki orkuskortur á Íslandi. Það er hins vegar umframeftirspurn eftir grænni orku og hún á bara eftir að aukast. Endurnýjanleg orka er ein verðmætasta varan á markaði og hún er takmörkuð gæði. Í lokuðu raforkukerfi eins og okkar hefur lélegt vatnsár mjög mikil áhrif á framboðið. Það hefur verið gripið til skerðinga og þær eru, eins og hér hefur fram komið, samkvæmt þeim raforkusamningum sem gerðir hafa verið. Orkan er keypt á lægra verði til þess að hana megi skerða þegar svona stendur á. Það er viðskiptaákvörðun fyrirtækjanna sem slíka samninga gera að taka þessa áhættu á skerðingunum. En það er líka umhugsunarefni og mjög stórt verkefni að verið sé að kaupa skerðanlega orku til þess að hita hús hér á landi. Þar þarf að grípa inn í og þar þurfa stjórnvöld að koma því þannig fyrir að hitaveita sé ekki undir skerðanlegri orku komin. Ráðherra verður tíðrætt um orkuskiptin. Hafa stjórnvöld kortlagt þessi orkuskipti? Ráðherrann minntist á flutningskerfið. Við vitum að það mun taka alla vega áratug að klára það þannig að byggðalínan fyrir norðan haldi og skili því sem þarf að skila. Á meðan verður flutningstap í kerfinu og alls konar aðrir flöskuhálsar. Innanríkisráðherra hefur reyndar gefið í skyn að hann vilji breyta skipulagsmálum þannig að hægt sé að leggja línur með öðrum hætti en að það þurfi að fara í gegnum skipulagsvald hvers einasta sveitarfélags. Það væri gaman að heyra afstöðu ráðherrans til þess, hæstv. forseti. Það þarf að forgangsraða orkunni. Það þarf að setja almenning og venjuleg fyrirtæki í forgang. Stóriðjan keppir á markaði. Stóriðjan þarf að greiða það verð sem þarf að greiða fyrir þessa verðmætu vöru og það er í höndum stjórnvalda að tryggja raforkuöryggi almennings hér á landi.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir að hefja hér umræðu um þetta mjög svo þarfa mál. Einnig vil ég þakka ráðherra fyrir mjög greinargóða ræðu áðan. Við skulum horfa til framtíðar og jú, jú, staðan er eins og hún er í dag, við þurfum bara að taka á henni. En framtíðarverkefni okkar sem snýr að raforkumálum og það að fara inn í græna framtíð er feiknarlegt og við eigum eftir að gera mjög mikið til þess. Í mínum huga blasir við að við þurfum að virkja meira, hvort sem það er í jarðvarma, að beisla orkuna í vindinum eða þá að taka nýjar virkjanir inn, smávirkjanir, og jafnvel þurfum við nýta þær virkjanir sem fyrir eru. En það er ekki nóg að virkja, við þurfum líka að koma orkunni til staðar og þar eigum við mjög mikið verk fyrir höndum. Það var áhugaverður fundur sem við áttum í gær, þingflokkur Framsóknarflokksins, með Landsneti varðandi það ferli sem fer í gang þegar þarf að leggja nýja línu. Meðaltalið er svona sirka sjö ár í eðlilegu ferli og þar af er bara framkvæmdatíminn tvö ár. Þannig að það skuli þurfa fimm ár í skipulagsmál, og við þekkjum þá umræðu öll - þar þurfum við líka laga til, myndi ég segja, virðulegur forseti, og taka á þeim málum. Jú, græn framtíð blasir við okkur en til þess að hún verði að veruleika þá þurfum við að taka til í öllu okkar regluverki líka og við þurfum að vera einbeitt í verkefninu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir þessa umræðu og hæstv. loftslagsráðherra fyrir að vera til staðar. Það er yfirvofandi orkuskortur. Minn orkuskortur stafar af veiru. Ég hef ekki náð upp orkunni eftir að ég fékk blessaða veiruna. En hver er afsökun ríkisstjórnarinnar fyrir orkuskortinum? Eru það loftslagsmálin? Ef það eru loftslagsmálin erum við þá ekki að gera akkúrat þveröfugt við það sem við ættum að vera að gera? Við erum brenna olíu vegna orkuskorts. Það hlýtur að vera svolítið absúrd. Á sama tíma erum við að tala um og selja orkukvóta til sóðanna, svo þeir geti mengað meira. En hver er lausnin? Ég hef hana ekki alveg í höndum en ég var í Færeyjum fyrir ekki svo löngu síðan og þeir eru að reyna að virkja sjávarföllin. Erum við að skoða það? Erum við að fylgjast með því hvað Færeyingar eru að gera? Ég er ekki viss. Það er a.m.k. eitthvað sem við getum farið að skoða. Ég hef svolitlar áhyggjur af öðrum málum og það er orka til heimila og hvernig við höfum klúðrað því í gegnum ESB og orkupakka ESB. Ég vona að við förum ekki halda áfram að klúðra enn þá meira þar vegna þess að allt í einu vaknar maður einn daginn við það að maður er að borga sérstaklega fyrir dreifingu. Síðan eru allt í einu komin átta eða tíu fyrirtæki, milliliðir, sem ætla að fara að selja manni orku og svo ef einstaklingur passar sig ekki á því að velja sér fyrirtæki lendir hann í tvöföldum kostnaði og er sendur eitthvert þar sem er hreinlega níðst á honum í orkumálum. Við þurfum að framleiða meiri orku og við þurfum að fara að framleiða og koma á gróðurhúsum þannig að við verðum sjálfbær [[Forseti hringir.]]í matvælaframleiðslu. Ég vona heitt og innilega að við förum nú að leysa þessi orkumál [[Forseti hringir.]]þannig að við þurfum ekki að brenna olíu, [[Forseti hringir.]]hvað þá að leyfa það að selja til kjarnorkuvera og kolabrennslu okkar hreinu orku.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að hafa frumkvæði að þessari umræðu. Það er nauðsynlegt markmið á næstu 20 árum að skipta alfarið út jarðefnaeldsneyti í íslenska hagkerfinu. Það er ekkert smáverkefni. Íslendingar notuðu nefnilega milljón tonn af olíu árið 2018 eða sem nemur 14 olíutunnum á hvert mannsbarn í landinu. Það er olía á skip og tæki, bensín á bíla og flugvélar, allt heila klabbið. Ímyndið ykkur bara ef 1. janúar ár hvert kæmi flutningabíll og sturtaði þessu í garðinn hjá ykkur þar sem þið mynduð svo kveikja í sjö og hálfum lítra á hverjum degi allt árið. Þessari orku þurfum við að skipta út frá orku sem ekki rústar umhverfinu og það er ekkert mikilvægara í mínum huga í umhverfismálum. En það er einnig efnahagslega mikilvægt að ráðast í þetta verkefni því að peningana fyrir þennan sjö og hálfa lítra sem við kveiktum í úti í garði leggjum við inn á norska olíusjóðinn. Þess vegna tel ég mikilvægt að við hugsum út í það hvernig uppbygging fyrirtækjanna mun fara fram sem munu skaffa rafeldsneytið á flugvélarnar og skipin. Það á að mínu ekki að fara fram með þeim hætti að kapítalistarnir komi hérna og græji þetta og græði svo á öllu saman. Þessi fyrirtæki þurfa að vera í eigu hins opinbera sem skila arði í ríkissjóð. Sú orka sem þarf til að skipta út olíunni þarf að vera til og þess vegna þarf langtímastefnumörkun. Það má ekki vera búið að ráðstafa öllu saman í eitthvað annað út af einhverri kreddutrú á markaðinn. Hér þarf einfaldlega gamaldags áætlunarbúskap, fimm og tíu ára áætlun. Við þurfum áætlun um það hvernig við ætlum að hætta að kveikja í olíu úti í garði til að viðhalda þeim lífsgæðum sem við viljum hafa.
Herra forseti. Það eru blikur á lofti í orkumálum, sagði hæstv. ráðherra hér áðan. Hvernig geta verið blikur á lofti í orkumálum þjóðar sem framleiðir meiri orku fyrir hvert mannsbarn en nokkur önnur þjóð í heimi? Það er ekki orkuskortur í landinu heldur skortur á forgangsröðun og framtíðarsýn hjá stjórnvöldum. Því miður er ég hræddur um að sú forgangsröðun og framtíðarsýn muni ekki batna í Kárahnjúkaráðuneytinu, sem ríkisstjórnin bjó til utan um þessi mál með því að steypa saman umhverfi, loftslagi og orku í eitt ráðuneyti sem fer með allar hliðar teningsins og ætlar, eins og sést af öllu sem frá ráðherranum kemur, að nota loftslagsvandann sem afsökun fyrir gömlu, slæmu botnvirkjunarstefnu Kárahnjúkaflokkanna í ríkisstjórn. Hér var vitnað til þess að forstjóri Landsvirkjunar reiknaði með að það þyrfti að virkja svona 50% ofan á heimsmetið sem við eigum nú þegar í virkjunum. Til þess að fá út þá tölu þarf að halda áfram vexti í stóriðju og það þarf að halda áfram vexti á almennri notkun. Einhvern tíma þurfum við sem samfélag að setjast niður og spyrja: Hvort viljum við? Vegna þess að bæði gengur ekki til framtíðar. Það er ekki bæði hægt að dæla endalaust ódýrri orku í stóriðju en búa við þá ótrúlegu stöðu að almenningur víða um land þurfi að brenna olíu til að fá hita í húsin sín. Sem dæmi um það að orkuna skorti ekki skulum við bara rifja það upp að Norðurál fékk 21 MW aukalega í fyrra, það var nýr samningur gerður við Verne [[Forseti hringir.]]upp á 20 MW í fyrra og 10–20 MW fóru til AtNorth í fyrra. [[Forseti hringir.]]Það var ekki orkuskortur hjá fyrirtækjunum þegar þau fengu orku fyrir ári. [[Forseti hringir.]]Af hverju ætti hann að vera núna [[Forseti hringir.]]nema vegna þess að þau eru komin með vin í ráðuneytið til að keyra málin áfram?
Forseti minnir á takmarkaðan ræðutíma í sérstakri umræðu. Hver ræðumaður hefur aðeins 2 mínútur.
Herra forseti. Ég þakka bæði málshefjanda og ráðherra fyrir að vera í þessari umræðu í dag. Ég verð að segja til að byrja með að hver einasti punktur málshefjanda verðskuldar sérstaka umræðu. Ég trúi því að ég sé ekki eini þingmaðurinn sem hyggst nýta mér vænta umræðu um rammann hér síðar í dag til að fara yfir þá punkta. En mig langar að beina sjónum að núverandi stöðu í ljósi frétta af því að Landsvirkjun hafi þurft að grípa til skerðinga hjá þeim sem hafa keypt orku samkvæmt slíkum samningum. Ég held við séum öll meðvituð um að það eru ekki samningarnir sem slíkir, þessir skerðingarsamningar, sem eru vandamálið. Þetta er eðlileg ráðstöfun, leið til að nýta orkuauðlindina vel, sérstaklega á meðan við erum ekki búin að ná tökum á því hvernig við nýtum vindorkuna til að spila á móti þegar samdráttur er í vatnsbúskapnum. Áskorun stjórnvalda, verkefnið þar, hlýtur fyrst og fremst að vera að tryggja að íbúar sveitarfélaga á svokölluðum köldum svæðum sem treysta á olíu sem varaafl, þ.e. jarðvarmaveiturnar, séu ekki háðir þessum skerðingarsamningum, heldur kaupendur sem geta þá lagað framleiðslu sína að stöðunni þegar vatnsbúskapurinn er slakur og eftirspurn er í hæstu hæðum. Skerðingar Landsvirkjunar nema um 3% af orkuframleiðslunni og ég veit að þeir ná líka til þessara stórnotenda og auðvitað er það ekkert grín. Það er ekkert grín fyrir bræðslurnar núna þegar staðan á loðnunni er eins og hún er. Það er ekkert grín fyrir álverin þegar álverið er í hæstu hæðum. En þetta er samt og hlýtur að vera í augum stjórnvalda aukaatriði í stóru myndinni sem kemur að því að tryggja landsbúum öllum græna orku, örugga orku. Mig langar því að ræða ábyrgð stjórnvalda hér, hvernig þetta er gert. Hver væri kostnaðurinn af því að tryggja að þau sveitarfélög sem um ræðir gætu keypt forgangsorku? Nú er verið að niðurgreiða orku til heimilanna en það er ekki niðurgreitt til sveitarfélaga. Hver væri kostnaðurinn við slíka ráðstöfun? Er það hægt? Og hver er kostnaðurinn við að gera það ekki, [[Forseti hringir.]]með tilfallandi lélegri lífsgæðum fyrir þessa íbúa [[Forseti hringir.]]og þann kostnað sem hlýst af því að vera keyra á jarðvarma [[Forseti hringir.]]þegar við getum unnið þetta öðruvísi?
Frú forseti. Ég þakka þeim þingmönnum, og ráðherra sérstaklega, sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Mig langar til að koma inn á nokkur atriði sem hafa komið fram í umræðunni. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir kom inn á að það væri ekki orkuskortur í landinu heldur væri umframeftirspurn eftir grænni orku og umframeftirspurnin eftir grænu orkunni blasir sannarlega við. En mig langar, og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á sama atriði, að vísa í viðtal við forstjóra Landsvirkjunar frá 15. janúar síðastliðnum þar sem forstjórinn var spurður í fréttum Ríkisútvarpsins: Höfum við næga orku í orkuskiptin? Með leyfi forseta var svar forstjórans: Nei, við höfum hana ekki. Síðan fylgdu útskýringar með því. Við verðum að horfa á málin eins og þau liggja fyrir. Það er auðvitað sjónarmið að það sé ekki orkuskortur. Með þeirri nálgun erum við að segja að þá ætlum við bara að sætta okkur við að nota jarðefnaeldsneyti eða hvað annað það kann að vera sem þarf til að koma okkur í mark hvað orkuþörfina varðar. Ég skil það ekki sem svo að það séu skilaboð stjórnvalda og þess vegna finnst mér skipta svo miklu máli að menn viti hvert þeir þurfa að komast og hvernig þeir ætla að komast þangað og vonandi kemur það fram í umræðu um rammaáætlun á eftir. Kannski eitt atriði til viðbótar áður en tími minn klárast. Það hefur nokkuð verið rætt um dreifikerfið. Þetta er búin að vera eilíf þrautaganga og þeir sem settu regluverkið um umhverfismat á sínum tíma hafa alveg örugglega ekki séð það fyrir sér að regluverkið yrði svo tyrfið í framkvæmd að af sjö ára heildarundirbúningstíma línulagnar færu fimm ár í skipulag en tvö í framkvæmdatíma, eins og hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson kom inn á áðan. Þetta verðum við að laga. Á meðan við lögum þetta ekki er hætt við að við komumst ekki áfram í þessu verkefni.
Frú forseti. Við ræðum hér gríðarlega mikilvægt mál og ég lít kannski á þetta svolítið sem upphitun fyrir umræðuna hér á eftir sem snýr að ramma 3 og mikilli umræðu sem við förum væntanlega í í dag. Það er hægt að fara mjög víða í þessum málaflokki og tíminn er stuttur núna. Við höfum aðeins rætt um flutningskerfi raforku í dag, hv. þingmenn hafa aðeins komið inn á það mál. Þá vil ég benda þingmönnum á að fyrir örfáum dögum síðan, kannski einni viku eða tveimur, benti Hörður Arnarson, forstjóri Landsvirkjunar, á að ef það væri almennilegt flutningskerfi raforku í landinu sem tengdi norðursvæðið og suðursvæðið saman þá værum við ekki í þessari umræðu núna. [[Gripið fram í: Nákvæmlega.]]Þetta er kannski stærsta vandamálið, eins og í Eyjafirðinum, þaðan sem ég kem, þar sem er búið að vera ólíðandi ástand í rúmlega 20 ár sem hefur hamlað öllu atvinnulífi, öllum mögulegum framkvæmdum á svæðinu og búið halda öllu í heljargreipum í 20 ár. Oft er talað í þessu samhengi um að það væri ekki hægt að tengja pylsuvagn í göngugötunni í þessu ástandi. Þegar stofnað var til byggðalínunnar fyrir tæpum 50 árum þá gat hún flutt um 20–25% af aflgetu virkjana í landinu. Þetta hlutfall er í dag 3–4%. Þetta er stóra einstaka vandamálið í íslenska raforkukerfinu fyrir alla nýtingu. Það kemur líka í veg fyrir að hægt sé að virkja ákveðna hagstæða kosti vegna þess hversu illa hefur verið staðið að málum sem snúa að flutningskerfi raforku, hvers konar hömlur hafa verið settar á það og unnið gegn því að hægt væri að styrkja það. Nú breytist staðan; eftir að Kröflulína 3 var tekin í notkun síðastliðið sumar og spennusett í ágúst, þ.e. frá Fljótsdalsstöð og yfir í Kröflu, og ú þegar Hólasandslína 3 verður tengd við Akureyri í sumar, þá gjörbreytast aðstæður norðan megin og svo er það Blöndulína 3. Þetta kann að leysast með Blöndulínu 3 kannski á næstu fimm árum. [[Forseti hringir.]]Síðan eigum við eftir allt Vesturlandið og tenginguna suður úr frá Blönduvirkjun og Hrútatungu [[Forseti hringir.]]og því svæði niðri Hvalfjörðinn. Það gæti verið 10–15 ára rammi [[Forseti hringir.]]og það skulum ræða áfram í dag.
Frú forseti. Það er eðlilegt ástand að það sé skortur á raforku. Raforka er auðlind og hún er ekki óþrjótandi. Hvers vegna leyfi ég mér að fullyrða þetta? Jú, vegna þess að eftirspurnin eftir raforku getur verið óþrjótandi. Þess vegna verðum við að forgangsraða við útbýtingu orkunnar okkar og þar verða stjórnvöld fyrst og fremst að huga að almenningi í landinu. Á dögunum bárust okkur þær fregnir að vegna þess að Orkubú Vestfjarða kaupir svokallaða skerðanlega orku fyrir almenning, sem er bara ekkert til í dag, þurfi orkubúið nú fram á vor að brenna olíu sem samsvarar tíu ára meðalbrennslu með umtalsverðum kostnaðarauka fyrir almenning á þessum köldu svæðum. Þegar þetta var ljóst þá spurði ég mig hvernig stæði á því að orkubúið væri að velja að kaupa skerðanlega orku fyrir almenning en ekki forgangsorku. Svarið er einfalt. Jú, vegna þess að viðskiptamódelið býður ekkert upp á annað. Skerðanlega orkan er ódýrari og þess vegna grípa rekstraraðilar til þess að veðja á að það þurfi ekki að skerða orkuna. Og á hverjum bitnar þetta? Jú, auðvitað almenningi. Stjórnvöld og við sem löggjafinn verðum að bregðast við þessu og það strax. Við þurfum hvort tveggja að setja skýr lagaboð um að ekki megi semja um skerðanlega orku til húshitunar og rafveitu til almennings í landinu svo tryggt sé að heimilin lendi ekki í himinháum orkukostnaði án fyrirvara. Og í öðru lagi verða stjórnvöld að búa svo um hnútana að fyrirtækin sem veita orkunni inn á þessi köldu svæði fái stuðning til að almenningur verði ekki ítrekað fyrir verulegu höggi vegna orkuskorts. Ég hvet hæstv. ráðherra til að grípa til aðgerða í þessum málum.
Virðulegi forseti. Það er rætt um orkuskort í landinu og innviðaráðherra segir að grípa þurfi til aðgerða auk þess sem forstjóri Landsnets og forstjóri Landsvirkjunar hafa varað við orkuskorti og vilja að landsmenn spari rafmagn. Ég skil eiginlega ekki að þessi staða sé raunin á Íslandi þar sem aldrei á að vera skortur á raforku. Eitthvað eða einhverjir hafa brugðist með ótrúlegum hætti. Það ætti að vera tiltölulega auðvelt að gera spár um orkunotkun og hver orkuöflun þarf að vera og maður veltir fyrir sér af hverju sé ekki búið að bregðast við þessum fyrirséða vanda og hver sé ábyrgð þeirra sem stýra þessum málum á því að það hafi ekki verið gert. Þrátt fyrir að vita að framleiðslukerfið væri að nálgast efri þolmörk gerði Landsvirkjun samninga við gagnaver um sölu á raforku til þeirra. Gagnaver eru gríðarlega orkufrek. Hvernig getur staðið á því að slíkir samningar séu gerðir þegar raforkuskortur er fyrirsjáanlegur? Landsvirkjun var byggð upp af þjóðinni með fyrirheitum um lágt rafmagnsverð um alla framtíð. Hvernig samrýmist sala Landsvirkjun á heimildum til raforkusölu þessu markmiði? Og hvenær var þessu markmið fyrirtækisins breytt? Kannski er minni vankunnáttu um að kenna en ég man ekki eftir umræðu um þá ákvörðun að Landsvirkjun væri einungis umboðsaðili í raforkusölu sem hefur það m.a. í för með sér að heilt bæjarfélag eins og t.d. Vestmannaeyjar þarf að kaupa raforku og dreifingu í gegnum millilið sem hækkar þá um leið verðið til mikilla muna. Hvenær urðu fyrirtæki eins og t.d. N1 helstu söluaðilar raforku á Íslandi? Er einhver lagasetning í undirbúningi í ráðuneytinu til að tryggja að almenningshagsmunir ráði alltaf för í viðskiptum með raforku, að heimilum sé alltaf tryggð næg raforka og þau njóti forgangs þegar skortur kemur upp og að heimilin séu ekki leiksoppar markaðsafla sem geta hækkað verð að vild?
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda kærlega fyrir þessa umræðu um raforkumál sem er afskaplega brýnt mál og ég fagna því í hvert skipti sem við tökum umræðu um það á Alþingi Íslendinga. Sömuleiðis vil ég þakka ráðherra fyrir yfirferð hans áðan sem var góð og gagnleg. Það er alveg ljóst að við erum á leiðinni í orkuskipti og við þurfum að fara í orkuskipti og við þurfum að huga að þeim loftslagsmarkmiðum sem núverandi ríkisstjórn hefur sett og við öll, held ég, sem hér erum inni, alla vega langflest, erum að stóru leyti sammála um að verði að bregðast við. Það sem mig langar aðallega að gera að umræðuefni mínu hér er að fagna þeirri vinnu sem sett hefur verið af stað í ráðuneytinu varðandi þessa grænbók sem fyrirhuguð er að komi út á næstunni, einfaldlega vegna þess að þær upplýsingar sem við fáum eru mjög misvísandi um það hvort hér í landinu ríki orkuskortur eða hér sé til næg orka. Landsvirkjun hefur gefið út þrjár sviðsmyndir er viðkoma þessu máli; óbreytt ástand, græna framtíðin og stórnotendurnir. Það er alveg ljóst að miðað við þá spá vantar orku, ef við erum að horfa á grænu leiðina og klárlega töluvert mikla ef horft er til stórnotenda. Mig langaði líka á þessum stutta tíma að segja, af því að hér hefur verið talað um hvað sé hægt að gera, að okkar ágæta raforkukerfi er þungt í vöfum. Þess vegna hvet ég þá sem fara með skipulagsvald að skoða hvort hægt sé að einfalda og flýta því kerfi og sömuleiðis að skoða möguleikana varðandi fjarvarmaveitur sem ég held að væri mjög góð og gagnleg [[Forseti hringir.]]leið til þess að bregðast hratt við því ástandi sem uppi er nú á mjög mörgum stöðum. [[Forseti hringir.]]Ég hvet ráðherra til góðra verka í þessu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir að hafa frumkvæði að þessari umræðu um raforkumál og hæstv. ráðherra fyrir ræðu sína. Að mínu viti þurfum við að vita í hvað við þurfum orku og þá hversu mikla. Þá þurfum við að vera sammála um það í hvað við ætlum að beina orkunni. Minn skilningur er sá að í raun og sann sé ekki vilji til þess að grípa til stórvirkra aðgerða liðinnar tíðar og er það vel. Eftirspurnina vantar hins vegar ekki eins og hefur komið fram hér í dag. Við erum rík af endurnýjanlegum orkugjöfum en þeir eru ekki óendanlegir. Það er enginn sómi af því að sóa því sem gnægð er af. Við verðum að nýta betur þá orku sem þegar er framleidd í kerfinu, spara og minnka tap. Við eigum þess kost að ná meira afli út úr núverandi virkjunum og hefur hæstv. ráðherra boðað breytingar á löggjöfinni svo bæta megi nýtingu virkjana og það er vel. Það er ein leið í að ná árangri í þessum efnum. Að endingu, þegar ráðast þarf í frekari orkuöflun, er mikilvægt að gera það með hagsmuni náttúrunnar að leiðarljósi. Við verðum að ganga um auðlindina af virðingu, vega og meta aðra mikilvæga þætti þótt vissulega séu orkuskiptin mikilvæg og óumflýjanleg. Því erum við öll, held ég, sammála hér. Með öðrum hagsmunum á ég við eigið gildi náttúrunnar, auðinn sem felst í ósnortinni náttúru, til að mynda í formi gjaldeyristekna, enda er síðustu 43% af ósnortnum víðernum Evrópu að finna hérlendis. Þá er ótalið mikilvægi sáttar um þessi mál. Óeining samfélaga, sem sagan segir okkur að fylgi stórkarlalegum virkjunarframkvæmdum, stuðlar ekki að velsæld samfélagsins og við getum ekki horft fram hjá því.
Forseti. Mig langar til að fjalla aðeins um sviðsmyndir Orkustofnunar um orkuþróun á næstu árum. Þar eru þrjár sviðsmyndir. Það er sviðsmynd um óbreytt ástand eða áframhaldandi þróun eins og verið hefur, það er sviðsmynd um græna framtíð og sviðsmynd um stóriðjustefnu. Þá langar mig til að spyrja: Hver er í rauninni stefna stjórnvalda? Er það að viðhalda núverandi stærð stóriðju t.d. og virkja þá meira til að ná upp framförum annars staðar? Er það að minnka stóriðjuhlutann í orkunotkun eins og hún er núna? Við erum í 80–85%, eitthvað svoleiðis, með stóriðjustefnunni, álverin 80%. Er það ekki allt of mikið? Ef við minnkum hlutdeildina þar þá er til fullt af orku fyrir alls konar framfarir, fyrir einmitt græna framtíð. Þá þarf ekki fleiri virkjanir. Þannig að svarið við því hver stefna stjórnvalda er er rosalega mikilvægt svar fyrir framtíðina og hvernig við afgreiðum næsta mál hérna á dagskrá um rammaáætlun. Eins og er, með því að vera 80% háð álinu til þess að selja orkuna okkar, þá erum við einfaldlega bara leiguliðar stóriðjunnar. Það er ekkert flóknara en það. Það þarf stefnu stjórnvalda til að breyta því. Það má minnast á annað sem notar mikla orku, það er rafmyntaiðnaðurinn þar sem verið er að grafa endalaust eftir rafmyntum, þar á meðal Bitcoin, gjörsamlega tilgangslaust. Það er gjörsamlega tilgangslaust sérstaklega af því að það er munur þarna á. Bitcoin er eitt og það eru til annars konar rafmyntir sem nota allt að 7.000 sinnum minni orku fyrir hverja færslu. Þarna þarf líka að eiga sér stað ákveðin stefnumörkun. Ætlum við í alvörunni nota orkuna okkar til að halda uppi Bitcoin sem eyðir orku á við Jórdaníu, heilt smáríki í hraðri uppbyggingu? Það er galið. Ef við ætlum að styðja við rafmyntir á annan hátt þá ættum við að beina því að rafmyntum sem nota orku á hagkvæman hátt.
Virðulegi forseti. Mig langar bara til að fara beint inn í hina pólitísku ábyrgð. Sjálfstæðisflokkurinn hefur í samfellt níu ár stjórnað orkumálunum og þar liggur vitaskuld hin pólitíska ábyrgð, á því að heimili, og fyrirtæki á landsbyggðinni hafa í langan tíma ekki getað gengið að nægilega áreiðanlegri orku, heilu landsvæðin hafa ekki með tryggðan aðgang að raforku í samræmi við þörf. Það er áhugavert að þrátt fyrir að heimilin í landinu noti, að mér skilst, um 5% hluta raforkunnar sé staðan samt svona á ákveðnum landsvæðum. En stóra myndin er að þetta er annars vegar skammtímaáskorun sem við erum að horfa á og hins vegar langtímaáskorun. Skammtímakrísan orsakast af þremur þáttum sem allir birtast á sama tíma; það kom ekki nægilegt vatn í lónin í tvö ár og þess vegna er ekki nægt framboð. Allir stórnotendur á landinu, eins og álverin, eru í fullri keyrslu og eftirspurn er þess vegna óvenjumikil þegar síðan birtist óvenjulega mikið af loðnu. Þannig að þessi skammtímakrísa tengist í mínum huga ekki því hvort virkja þurfi meira eða ekki. Það væri fáránlega dýrt að ætla að fara að byggja upp kerfi sem ætti að höndla ástand eða árferði sem ekki endurspeglar venjubundna þörf. En þetta krísuástand dregur í mínum huga algerlega skýrt fram hversu alvarlegt það er hvernig flutningskerfið er, hversu veikt það er. Við sjáum áhrifin á tilteknum landsvæðum, t.d. eins og á Vestfjörðum, og mér finnst það skandall. Það er skandall að kerfið sé veikt og það er skandall að ekki sé forgangsraðað í þágu heimilanna. Það er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar að koma ekki orkunni þangað sem hún þarf að komast. Langtímaáskorunin í mínum huga tengist orkuskiptunum sjálfum, að við séum með nægilega orku fyrir hana. Við vitum að markmiðið er að á næstu 18 árum ætlum við að verða fyrst þjóða til að losa okkur að fullu við jarðefnaeldsneytið. Þessu er hægt að ná en til þess þarf skýra hugmyndafræði. Það þarf að skýra ábyrgð aðila. Það þarf að útfæra leikreglur markaðarins og tryggja að kerfið virki óháð árferði og sveiflu. En planið [[Forseti hringir.]]af hálfu ríkisstjórnarinnar vantar því miður alveg. Það eru engar leiðir [[Forseti hringir.]]að markmiðinu sem liggja fyrir og þessi tímasóun ríkisstjórnarinnar er alvarleg ógn við markmiðin um orkuskipti.
Frú forseti. Ég vil ítreka þakkir mínar til þeirra sem hafa tekið þátt í umræðunni. Mig langar að nýta þessa lokaræðu mína til að ræða skipulagsmál og flutningskerfið. Á síðasta þingi var lagt fram frumvarp sem dagaði uppi sem hét frumvarp til laga um breytingar á skipulagslögum. Þar var innifalin heimild til að vinna sérstakt innviðaskipulag sem tekur til svæðis þvert á sveitarfélagamörk til að auðvelda og flýta fyrir uppbyggingu flutningskerfis raforku. Þetta mál dagaði uppi á síðasta þingi. Það var áætlað að það yrði lagt fram samkvæmt þingmálaskrá í janúar en nú erum við að nálgast miðjan febrúar. Málið er endurflutt og ef það væri meining á bak við það sem ríkisstjórnin segir í þessum efnum væri þetta mál auðvitað komið fram og til vinnslu hjá hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Þetta mál er á fyrirsvari hæstv. innviðaráðherra Sigurðar Inga Jóhannssonar. Ástæða þess að ég nefni þetta er að þetta þarf allt að spila saman og ef við komum okkur ekki á þann stað að geta komið línulögnum áfram með forsvaranlegum hætti þá verðum við í þessum vandræðum um fyrirsjáanlega framtíð. Þess vegna, rétt eins og hæstv. orku- og umhverfismálaráðherra brást hratt við þegar kom fram gagnrýni á það hversu seint var áætlað að leggja rammaáætlun fram, hún er komin hér fram og verður mælt fyrir henni í dag og er það vel, þá verður hæstv. innviðaráðherra að koma fram með þetta frumvarp því að það er lykilatriði í því að komast áfram hvað uppbyggingu flutningskerfisins varðar. Á meðan þetta spil vantar inn í heildarmyndina verður holur hljómur í því að það sé raunverulegur vilji til að koma flutningskerfi raforku til betri vegar heldur en nú er.
Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka aftur málshefjanda, hv. þm. Bergþóri Ólasyni, og þeim þingmönnum sem tóku þátt í þessari mikilvægu umræðu um mál sem við ræðum nú með einum eða öðrum hætti líka hér á eftir. Mér finnst umræðan vera að þróast á góðan veg hjá Alþingi og það er mjög mikilvægt. Mér finnst við vera að fara meira á dýptina, sem er gríðarlega mikilvægt í máli sem þessu. Bara svo það sé sagt, af því að hér sagði hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson að honum fyndist þessi umræða hafa verið svolítið ruglingsleg, ég held að hann hafi notað þau orð, þá er ég bara sammála hv. þingmanni. Þess vegna, eins og hann nefndi, er farið í þessa grænbókarvinnu. Grænbókin er hugsuð til þess að við höfum eins aðgengilegar upplýsingar og hægt er um það sem við erum að velta fyrir okkur og verðum að taka ákvarðanir um eins fljótt og mögulegt er, hvort heldur það er flutningskerfið, sem margir hv. þingmenn hafa hér verið að vísa til, eða hvað við þurfum mikla orku í orkuskiptin. Það er alveg rétt að það er ekkert sem bendir til annars en að það verði endalaus eftirspurn eftir grænni orku þannig að við þurfum alltaf að vera með stefnu og forgangsröðun. Hv. þm. Bergþór Ólason spurði sérstaklega út í það hvað orkumálastjóri átti við þegar hann var að tala um þessi mál, þ.e. að það þyrfti að forgangsraða fyrir heimilin. Það er einfaldlega þannig að það er markmið að sjá til þess að setja hring í kringum þau. Ef það væri alltaf hæstbjóðandi sem myndi kaupa orkuna þá er ólíklegt að það yrðu heimilin í landinu. Menn eru tilbúnir að borga mjög hátt verð og ýmsir aðilar borga mjög hátt verð fyrir orkuna og við viljum ekki sjá það að þessir hlutir standi þannig að þeir aðilar sem eiga að njóta orkuskiptanna fái ekki að njóta þeirra eins og við höfum fengið að gera fram til þessa. Mér fannst hv. þm. Kári Gautason koma með ágætissamlíkingu þegar hann tók út verkefnið; sjö og hálfur lítri af olíu sem við erum að brenna, að ég held, á hverjum degi. Þetta er verkefnið. Við ætlum að fara úr þessu. Þetta er loftslagsverkefnið. Við verðum að horfast í augu við hlutina eins og þeir eru. [[Forseti hringir.]]Við þurfum að líta til margra þátta og hér hefur verið vísað til mikilvægis og verðmætis víðerna, [[Forseti hringir.]]ósnortinna víðerna, það er einn þáttur. En það eru mjög margir þættir sem þarf að líta til og það er verkefni okkar, virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 48/2011, um verndar- og orkunýtingaráætlun, eða rammaáætlun, skal eigi sjaldnar en á fjögurra ára fresti leggja fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Í áætluninni skal í samræmi við markmið fyrrnefndra laga lagt mat á verndar- og orkunýtingargildi landsvæða, og efnahagsleg, umhverfisleg og samfélagsleg áhrif nýtingar, þar með talið verndunar. Tillagan sem ég mæli fyrir hér er lokapunkturinn á vinnu við 3. áfanga rammaáætlunar sem hefur átt sér stað frá árinu 2013 og lauk með skýrslu verkefnisstjórnar til ráðherra í ágúst 2016. Þetta er í fjórða sinn sem tillagan er lögð fram á Alþingi og það er von mín að þingið nái að fjalla efnislega um tillöguna og afgreiða hana í vor. Rammaáætlun tekur til landsvæða og virkjunarkosta sem verkefnisstjórn áætlunarinnar hefur fjallað um og hafa uppsett rafafl 10 MW eða meira eða uppsett varmaafl 50 MW eða meira. Þann 14. janúar 2013 var gildandi rammaáætlun samþykkt á Alþingi og í kjölfarið skipaði þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra verkefnisstjórn áætlunarinnar og vinna hófst við 3. áfanga. Ég ætla nú að gera nánari grein fyrir málsmeðferð vegna vinnu við 3. áfanga rammaáætlunar. Umfjöllun verkefnisstjórnar má skipta í tvennt. Fyrst var forgangsmeðferð átta virkjunarkosta sem lauk með því að Alþingi samþykkti 2015 að virkjunarkosturinn Hvammsvirkjun yrði færður úr biðflokki yfir í orkunýtingarflokk. Samhliða umfjöllun um þá virkjunarkosti sem voru í forgangsröðun vann verkefnisstjórn að umfjöllun um þá virkjunarkosti sem henni voru sendir til umfjöllunar í 3. áfanga rammaáætlunar. Verkefnisstjórn 3. áfanga skipaði fjóra faghópa til að fara yfir virkjunaráform, meta kosti út frá mismunandi þáttum, sem ég geri betur grein fyrir hér á eftir, í samræmi við lög um verndar- og orkunýtingaráætlun og gera tillögur til verkefnisstjórnar. Faghópar 1 og 2 voru skipaðir 16. apríl 2014 og tóku til starfa í maí 2014. Verkefni faghóps 1 var að meta virkjunarkosti og landsvæði með tilliti til náttúru, menningarminja, landslags og víðerna. Verkefni faghóps 2 var að meta virkjunarkosti og landsvæði með tilliti til annarrar nýtingar en orkuvinnslu, svo sem vegna ferðaþjónustu, útivistar og landbúnaðar. Faghópur 3 var skipaður 9. júlí 2015 og tók til starfa í ágúst 2015. Verkefni hans var að meta virkjunarkosti og landsvæði með tilliti til áhrifa þeirra á samfélagið, svo sem áhrifa á félagslega velferð íbúa, samfélagslega fjölbreytni, samskipti, samstöðu, virkni og aðra þá þætti sem hópurinn taldi æskilegt og mögulegt að leggja mat á. Faghópur 4 var svo skipaður 12. október 2015. Verkefni hans var að fjalla um virkjunarkosti og landsvæði með tilliti til hagrænna þátta, einkum út frá áhrifum einstakra virkjunarkosta eða hópa virkjunarkosta á þjóðarhag. Eins og kveðið er á um í lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun, kynnti verkefnisstjórn drög að tillögum sínum og gaf stofnunum, almenningi og hagsmunaaðilum færi á að veita umsagnir um fram komin drög. Þetta samráðsferli stóð í þrjá vikur frá 31. mars til 20. apríl 2016. Í því umsagnarferli bárust verkefnisstjórn 18 umsagnir frá 15 aðilum. Í kjölfarið á umsagnarferlinu vann verkefnisstjórn að tillögum sínum um flokkun virkjunarkosta sem fóru í lögbundið tólf vikna samráðsferli sem stóð frá 11. maí 2016 til 3. ágúst 2016. Í síðara samráðsferlinu bárust verkefnisstjórn 69 umsagnir frá alls 44 aðilum. Endanlegar tillögur verkefnisstjórnar bárust ráðherra 26. ágúst 2016. Í þeim er lögð til flokkun alls 82 virkjunarkosta. Eins og ég minntist á í upphafi þá er þetta í fjórða skiptið sem tillagan sem hér er til umfjöllunar er lögð fram og er hún lögð fram óbreytt frá fyrri tillögum. Þó hafa verið felldar úr tillögunni þeir virkjunarkostir í verndarflokki sem hafa verið friðlýstir í samræmi við lög um rammaáætlun og samþykkt Alþingis en umræddir kostir eru allir í verndarflokki gildandi áætlunar. Ég ætla ekki hér að fara yfir rökstuðning fyrir flokkun hvers virkjunarkosts fyrir sig heldur vísa þar til skýrslu verkefnisstjórnar til ráðherra og þá sérstaklega kafla 9.3 á bls. 165. Í framhaldi vil ég ítreka hversu mikilvægt stjórntæki rammaáætlun er fyrir ákvarðanatöku stjórnvalda um mikla hagsmuni og málefni sem hafa valdið miklum átökum í okkar samfélagi. Það er nefnilega mikilvægt að tapa ekki sjónum af því að rammaáætlun er ætlað að leggja stóru línurnar fyrir áform stjórnvalda um vernd og nýtingu virkjunarkosta. Hún á þannig að gefa ákveðna heildarmynd en á ekki fara niður á það stig að fara í of ítarlegar greiningar á smærri atriðum. Tillagan er ákveðin málamiðlun til að leita jafnvægis milli sjónarmiða verndunar og sjónarmiða nýtingar. Að auki er í tillögunni stór biðflokkur þar sem er að finna virkjunarkosti sem lagt er til að skoðaðir séu betur í framtíðinni. Virðulegi forseti. Ég tel ekki rétt hér í þessari umræðu að fjalla á mjög djúpstæðan hátt um einstaka valkosti sem fram koma í tillögunni heldur að brýna þingmenn til að horfa á heildarmyndina og þeirra metnaðarfullu markmiða sem stjórnvöld hafa sett sér á sviði loftslagsmála. Vissulega er ég að leggja hér fram tillögu sem á sér langa sögu og við erum eflaust öll sammála um að við hefðum viljað hafa hlutina einhvern vegin öðruvísi og vissulega er það flókið verkefni að fá hér inn í þingið þessa tillögu sem er nokkuð komin til ára sinna. En að mínu mati höfum við engan valkost, þetta er einfaldlega viðfangsefnið sem við þurfum í sameiningu að takast á við og leysa úr. Valkostirnir sem ég stóð frammi fyrir þegar ég kom inn í ráðuneytið voru tveir. Í fyrsta lagi að hefja vinnu við að breyta 3. áfanga. Sú leið hefði tekið langan tíma og niðurstaðan hefði alltaf farið fyrir þingið eins og lög gera ráð fyrir. Hin leiðin, og sú sem ég vel að fara, er að leggja málið fram í þeirri mynd sem lagt hafði verið upp með og fela þinginu að fjalla um málið og taka efnislega afstöðu til tillögunnar í kjölfar þinglegrar meðferðar. Vinna að rammaáætlun er viðvarandi verkefni, afgreiðsla 3. áfanga er því ekki endanleg niðurstaða varðandi hvar á að nýta og hvar á að vernda til allrar eilífðar, heldur er þetta verkefni sem heldur áfram. Ég vil taka fram að vinnu við 4. áfanga rammaáætlunar miðar mjög vel og 5. áfangi er farinn af stað en vinna við þessa tvo áfanga verður samþætt. Afrakstur þeirrar vinnu mun fara í almenna kynningu og umsagnarferli og í framhaldinu koma hingað til Alþingis til umfjöllunar og afgreiðslu. Staðreyndin er sú að við höfum ekki samþykkt rammaáætlun í níu ár. Frá þeim tíma hefur mjög margt breyst. Við verðum að horfa á hlutina í samhengi. Stjórnvöld hafa sett sér metnaðarfull markmið í loftslagsmálum, þekkingu á nýjum möguleikum til orkuöflunar hefur fleygt fram og ný tækni hefur litið dagsins ljós frá því að vinna við 3. áfanga rammaáætlunar var hafin árið 2013. Sem dæmi má nefna að vindorka var ekki áberandi valkostur þegar rætt var um orkuöflun í upphafi vinnu við 3. áfanga rammaáætlunar. Nú er staðan gerbreytt varðandi þekkingu, tækni og hagkvæmni slíkra valkosta. En engar rósir eru án þyrna og ræða þarf það mál sérstaklega. Skoða þarf áhrif á lífríki, hvaða áhrif slíkir kostir hafa á ferðaþjónustu og hvernig allur almenningur á Íslandi á að njóta þess ávinnings sem þær lausnir bjóða upp á. Almenningur verður að njóta góðs af því að við búum á grænu landi. Við eigum að huga að því hvernig verður borgað fyrir nýtingu þeirrar auðlindar sem vindurinn er. Við verðum að hafa í huga að við ætlum okkur að uppfylla þau metnaðarfullu markmið sem stjórnvöld hafa sett sér í loftslagsmálum. Þessi þingsályktunartillaga er mikilvæg varða á þeirri vegferð. Hún veitir okkur líka leiðsögn um forgangsröðun og á hvaða svæðum ætti alls ekki að vinna að orkuöflun, byggt á mati sérfræðinga á náttúruverndargildi þeirra svæða sem eru til umfjöllunar og mati á mögulegum áhrifum á aðra nýtingu, svo sem ferðaþjónustu. Eðlilegt er að þingið taki mið af þessu mati. Öflun orku getur haft veruleg og óafturkræf áhrif á náttúru landsins og okkur ber að stíga varlega til jarðar og byggja á bestu fáanlegu upplýsingum á hverjum tíma. Í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum er lögð mikil áhersla á orkuskipti í samgöngum. Sett hefur verið fram sérstök aðgerðaáætlun í orkuskiptum þar sem fram kemur að stefnt er að því að auka hlutdeild innlendra endurnýjanlegra orkugjafa á kostnað jarðefnaeldneytis í samgöngum á landi í 40% árið 2030. Til að ná þessu marki er nauðsynlegt að tryggja gott samstarf hins opinbera, fyrirtækja og almennings í landinu. Ég hef sett af stað vinnu að grænbók um stöðu og áskoranir Íslands í orkumálum. Þjóðarátaks er þörf í þágu orkuskipta. Rafvæðing samgöngukerfisins verða þriðju umfangsmiklu orkuskiptin sem Íslendingar ganga í gegnum. Áður höfum við gengið í gegnum fyrstu orkuskiptin sem fólust í rafvæðingu húsa, heimila og atvinnustarfsemi með hagnýtingu vatnsaflsins og síðar gengum við í gegnum önnur orkuskiptin þegar jarðhiti leysti kol, olíu og aðra kolefnisbundna orkugjafa af við húshitun. Fyrir um 50 árum skall á olíukreppa og heimsmarkaðsverð á hráolíu hækkaði um 70% á stuttum tíma. Við Íslendingar vorum á þeim tíma nærri hálfnuð með það verkefni að hita heimili landsins með jarðhita. Orkustefna var mótuð þar sem lögð var áhersla á að draga úr innflutningi olíu en auka í staðinn hlutdeild innlendra orkugjafa, vatnsafls og jarðvarma. Við það fór af stað átak í jarðhitaleit og nýjar hitaveitur voru byggðar víða um land. Sú ákvörðun að ráðast í hitaveituvæðinguna á sínum tíma hefur fært þjóðinni ábata sem við búum að enn í dag. Sá þjóðhagslegi ábati er bæði efnahagslegur, umhverfislegur og samfélagslegur. Orkustofnun telur að með notkun endurnýjanlegra orkugjafa til húshitunar og framleiðslu rafmagns komumst við hjá því að losa um 20 milljónir tonna af CO 2 árið 2020, miðað við að nota jarðefnaeldsneyti. Til samanburðar þurfum við að minnka útblástur um 1 milljón tonna af CO 2 fyrir árið 2030 til að ná markmiðum Parísarsamningsins. Í þessu samhengi má einnig benda á að heildarlosun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi árið 2019 nam um 4,7 milljónum tonna af CO 2 ígilda, án losunar frá LULUCF, samkvæmt losunarbókhaldi Íslands 2021. Íslendingar eru í einstakri stöðu til að skipta út innfluttu jarðefnaeldsneyti fyrir innlenda, hagkvæma og hreina orkugjafa á flestum sviðum samfélagsins en svara þarf þeirri spurningu hvaðan orkan sem þarf til þriðju orkuskiptanna eigi að koma. Reynsla okkar Íslendinga af orkuskiptum kennir okkur að þau eru bæði þjóðhagslega og umhverfislega hagkvæm. Sagan kennir okkur einnig að kreppur leiða af sér ný tækifæri. Líkt og olíukreppan fyrir 50 árum leiddi af sér stórkostlegar breytingar á okkar samfélagi munu þær áskoranir sem blasa nú við okkur vegna loftslagsvárinnar leiða af sér nýjar lausnir sem munu breyta samfélaginu okkar til hins betra. Fram undan er þjóðarátak og uppbyggingarstarf sem felur í sér mörg tækifæri til nýsköpunar sem tengjast endurnýjanlegum orkugjöfum. Nefna má framleiðslu rafeldsneytis frá glatvarma, framleiðsla metanóls og vetnis frá afurðum jarðvarmavirkjana sem dæmi um græn verkefni framtíðarinnar. Einnig má aldrei gleyma því að við búum í dreifbýlu landi og ef við ætlum að segja við íbúa einstakra landsvæða að þeir fái ekki græna orku þá erum við að segja við það fólk að það verði ekki með í þeirri grænu byltingu sem er fram undan. Það gengur ekki upp, virðulegi forseti, að mínu mati. Mikilvægt er að stjórnvöld styðji við þá aðila sem standa í framlínunni í glímunni við að finna lausnir til að leysa loftslagsvandann. Tækniframfarir, nýsköpun og skapandi hugsun fela í sér tækifæri sem munu leiða af sér breyttan og betri heim. Það er ég sannfærður um og við Íslendingar eigum ekki að láta okkar eftir liggja og virkja hugvitið til að skapa lausnir framtíðarinnar. Virðulegi forseti. Ég hef þá rakið meginefni þessarar tillögu. Ef þingmenn vilja gera breytingar á þeirri tillögu sem hér er til umræðu þá er mikilvægt að hafa megininntak laga um verndar- og orkunýtingaráætlun að leiðarljósi; að halda jafnvægi á milli nýtingar og verndunar og að ná sátt um þessi þjóðfélagslega mikilvægu mál okkur öllum til heilla. En ég vil taka fram að lausnin á erfiðum viðfangsefnum getur ekki verið sú að setja alla kosti í biðflokk og fresta því að taka ákvarðanir um kosti sem eru tilbúnir til mats. Við verðum að hafa næga orku til að ná að framkvæma þau orkuskipti sem fram undan eru og gæta að sama skapi að því að vernda þá kosti sem mikilvægir eru út frá náttúruverndarsjónarmiðum. Ég bið hv. þingmenn að hafa þessi sjónarmið í huga í þeirri vinnu sem fram undan er. Ég legg til að tillögunni verði að lokinni fyrri umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Frú forseti. Eins og hæstv. ráðherra sagði hefur margt breyst. Það vakti mikla athygli mína, þegar ég skoðaði þessa rammaáætlun, að nær öll háhitasvæðin í orkunýtingarflokki eru á Reykjanesskaga. Eins og við öll vitum og jafnvel heimurinn allur veit þá er aftur komið tímabil eldgosavirkni á Reykjanesskaga. Það var kannski allt í lagi þegar það voru 200, 300, 400 eða 500 ár þar til eldgos ætti að hefjast á ný. En þessir valkostir hafa verið þarna inni alveg frá því að þetta var fyrst lagt fram og það er því spurning mín til hæstv. ráðherra hvort ekki hefði verið tilefni til að fresta umræðu um þetta mál þar til ráðuneytið hefði uppfært þessar tillögur miðað við hættumat frá sérfræðingum um hvort það sé yfir höfuð hægt að setja upp virkjanir á þessu svæði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir fyrirspurnina. Ég var ekki nógu skýr þegar ég var að fara yfir málið áðan en það er náttúrlega ekki nýtt að hætta sé á eldgosum á Íslandi og við getum því miður ekki enn kortlagt það með góðri vissu. Það er hins vegar mitt mat, af því það verður hvort eð er alltaf að endingu þingið sem mun taka þessar ákvarðanir, að það sé mikilvægt að þingið fái þessa tillögu. Hv. þingmaður veltir upp einum þætti en mörgum öðrum þáttum verður velt upp. Þingið hefur allar heimildir til að kalla eftir öllum þeim upplýsingum sem það vill í tengslum við þessi mál. En ég get lofað hv. þingmanni því að jafnvel þótt þetta væri glæný tillaga og jafnvel þó að ráðuneytið hefði farið yfir hana og komið með einhverjar útfærslur á henni verða alltaf álitaefni, það verða alltaf spurningar frá hv. þingmönnum og þannig á það að vera.
Frú forseti. Já, það er kannski hægt að karpa við þingið en það er erfiðara að karpa við móður náttúru. En nú er það þannig að í orkunýtingarflokknum eru tillögur sem mismikil andstaða er við í þjóðfélaginu. Sumar fela í sér stækkanir á núverandi virkjunum en aðrar eru á mjög viðkvæmum nýjum svæðum. Nú hefur þessi rammaáætlun verður lögð fram nær óbreytt í samtals átta skipti. Hefði ekki verið betra að leggja smávinnu í að ná fram þjóðarsátt um þetta mikilvæga mál í stað þess að berja hausnum við steininn? Nú er hæstv. ráðherra nýr í þessu embætti og spyr ég því hvort hæstv. ráðherra muni herma eftir forverum sínum í að berja hausnum við steininn eða hvort hann sé tilbúinn að taka þá umræðu sem þarf til að ná sátt um málið.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á hvert hv. þingmaður er að fara núna. Gagnrýnin hefur verið sú, og ég hlusta á hana, að þingið fengi ekki nægan tíma til að ræða þessi mál. Það er ekki svo gott að einn maður, sama hver er, geti náð þjóðarsátt um einhverja hluti. Ef við komumst að þeirri niðurstöðu, virðulegi forseti, að hv. Alþingi sé ekki rétti vettvangurinn til að ræða þetta og reyna að ná sátt þá er það mikið skipbrot fyrir lýðræði í landinu. Það er bara mikið skipbrot fyrir lýðræðið í landinu. Ég hef fulla trú á að hv. þingmaður og aðrir hv. þingmenn séu vel til þess færir. Að sjálfsögðu mun ég taka þátt í þeirri umræðu og við eigum örugglega eftir að taka mörg samtöl, bæði á nefndafundum og annars staðar, út af þessum málum. Ég hef fulla trú á því að Alþingi Íslendinga sé rétti vettvangurinn til að ræða þessi mál, kalla eftir ólíkum sjónarmiðum, reyna að ná sátt og í það minnsta að vera sammála um hvað við erum ósammála um sem væri nú stórt mál. En ég hef sömuleiðis sett af stað vinnu, eins og ég nefndi, [[Forseti hringir.]]til að auðvelda hv. þingmönnum að fá þær upplýsingar sem þarf.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og ánægjulegt að sjá hann svindla á tímalínunni í rétta átt þegar kemur að framlagningu mála sem kynnt eru til sögunnar í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Það er svo óvænt að það kemur á þingmenn hér. Ég ætlaði að fá að vera föst í forminu í fyrra andsvari og ég verð eiginlega að biðja hæstv. ráðherra að tala við mig eins og ég sé fimm ára. Ég er að reyna að skilja þetta með samspil fullyrðingar eða markmiða ríkisstjórnar í stjórnarsáttmála um að fjölga úr nýtingar- og verndarflokkum í biðflokka. Síðan kemur ramminn óbreyttur og svo segir ráðherra, staðfestir það sem vitað er, að rammi 4 sé nær tilbúinn. Verður rammi 4 þar með lagður fram líka af hæstv. ráðherra, jafnvel á næsta vetri? Ég bara átta mig ekki á þessari línu. Ég tek heils hugar undir það að takast á við þessa hluti hér á þingi og ræða þá og komast að einhverri niðurstöðu. En ef eitthvert plagg liggur síðan frammi hjá ráðherra sem gengur þvert á það og heitir rammi 4 - ég hreinlega stend hér og ég viðurkenni að ég skil þetta ekki og ráðherra hefur mínútu til að útskýra þetta fyrir mér.
Virðulegi forseti. Mér finnst bara gott hjá hv. þingmanni að spyrja og ég hef engar áhyggjur af því að hv. þingmaður muni ekki skilja þessi mál. Þá hefði hv. þingmaður breyst í grundvallaratriðum. Ramminn almennt, bæði 4. og 5., það er allt saman gagnsætt ferli. Spurningin er hvenær hann er tilbúinn til þess að ég geti sem ráðherra sent hann í samráðsgátt. Menn geta kallað eftir öllum upplýsingum strax og ég held að mikilvægt sé að gera það. Eina uppleggið sem ég hef í þessu máli er bara það að menn líti á heildarsamhengið sem eru loftslagsmarkmiðin og þau markmið sem við viljum ná, bæði hvað varðar orku, náttúruvernd og annað slíkt. Ég og hv. þingmaður erum sammála um að þingið verður auðvitað að fjalla um þetta og hafa tíma til að fara mjög djúpt í þetta. Við erum búin með tvö andsvör og strax eru ýmis sjónarmið komin upp og þetta mun ekki tæmast í þessum andsvörum.
Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Jú, ég átta mig á þessu. Ég velti reyndar fyrir mér af hverju við erum ekki að ræða ramma 3 til 5 í þessu samhengi. En allt í lagi, það eru þrjú ferli í gangi hérna, við ráðum við það einhvern veginn. Mig langar til að nota seinni umferðina og spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þess að hér erum við að ræða ofboðslega viðkvæm mikilvæg mál sem varða stöðu lands og þjóðar til lengri tíma: Finnst ráðherra það tækt að þingið sé að fjalla hér um mögulega þörf eða ekki þörf á fleiri virkjunarkostum á sama tíma og sú orka sem þegar er framleidd í núverandi virkjunum er ekki nýtt vegna þess að við erum með bilað dreifikerfi? Erum við ekki einhvern veginn að byrja á röngum enda hér? Þarf ekki að tryggja að þær fórnir sem færðar hafa verið, t.d. varðandi Kárahnjúkavirkjun, skili sér, að sú orka sem er þar sé fullnýtt? Þarf ekki að tryggja að íslenskur almenningur, sem færði þessar fórnir til að fá trygga græna orku, [[Forseti hringir.]]fái a.m.k. þá orku sem tilheyrir kerfunum í dag áður en við förum að ræða nýja kosti?
Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir fyrirspurnina. Það verður að vinna þetta eftir lagarammanum. Þegar kemur að 4. og 5. ramma verður að fara í gegnum ákveðið ferli sem er bundið í lögum og reglum. Ég vinn eðlilega eftir því. Hv. þingmaður nefnir mjög mikilvægan þátt sem er dreifikerfið. En það er ekki bara það. Við þurfum að nýta orkuna betur. Við getum gert betur þegar kemur að hringrásarkerfinu í orkunni svo að dæmi sé tekið. Það er bara orka sem við gætum nýtt hjá stórnotendum sem er mikilvægt að nýta. Þess vegna kom ég líka fram með frumvarp varðandi stækkunina á orkuverunum, að það væri einfaldaður ferill. Eru ekki allir sammála því að við viljum fá eins mikið út úr þeim virkjunum sem nú þegar eru til staðar? Ég myndi ætla það. Sömuleiðis varðandi varmadælurnar. Það eru bara mjög margir þættir sem þarf að líta til. Fyrir mér er þetta svona: Þegar maður átta sig á stærð verkefnisins þá held ég að það sé mjög mikilvægt að sérstaklega þingið komi að því, átti sig á því, þannig að við séum sem flest að gera þær [[Forseti hringir.]]ráðstafanir og ýta undir ráðstafanir til að ná þeim markmiðum sem við viljum ná.
Forseti. Það er mikilvægt að fá þingið til að fjalla efnislega um málið, segir hérna í tillögunni: Gott og blessað. Ég vísa í spurningar mínar frá því í sérstöku umræðunum hérna áðan, að stefna stjórnvalda skiptir líka máli hvað þetta varðar, því að orkunýting í 3. áfanga er, gróflega áætlað, eitthvað í kringum 11.000 GWst. miðað við að framleiðslan núna er í kringum 19.000 GWst. Maður veltir fyrir sér: Hvað á að nota alla þessa orku í ef niðurstaðan verður sú að þetta verður allt sett í nýtingarflokk? Við erum komin upp í 30.000 GWst., mögulega, ef allt verður virkjað. Ætlum við að samþykkja þetta til þess að hægt sé að knýja fram stóriðjustefnu eða Grænu framtíðina? Eða hver er stefnan varðandi það að nota þetta, því að þetta endist ekki að eilífu. Ef orkunýtingarkosturinn er ekki notaður þá þurfum við að fara yfir hann aftur eftir ákveðinn tíma og sjá hvort forsendurnar hafi breyst.
Virðulegur forseti. Jafnvel þótt menn hefðu tekið mörg ár í að setja nákvæmlega niður hverjum ætti að selja orku, hvað ætti að gera, þá gætu menn breytt þeim áætlunum strax daginn eftir. Hv. þingmaður þekkir það mjög vel hvað þróunin er hröð á þessu sviði og það mun ekki hægja á henni. Það er margt sem tekur mikla orku í dag. Hv. þingmaður var að fræða okkur áðan um rafmyntir, um hvað það færi misjafnlega mikil orka í þær, sem voru fréttir fyrir mig. Ég þekki það ekki jafn vel og hv. þingmaður, en sú þróunin er hröð á öllum sviðum. Það sem við erum að gera núna, og aftur; þingið á að koma að því og ég myndi ætla að hv. þingmenn myndu fagna því, er að reyna að fá eins góðar upplýsingar og við mögulega getum um stöðu mála, við getum sagt raforkumála í stóru samhengi, um orkuskiptin, hvað þarf mikið í þau miðað við þær upplýsingar sem við höfum núna. Síðan vitum við að það er ýmis önnur atvinnustarfsemi sem margir horfa til. Ég hef ekki heyrt menn nefna, við getum sagt hina hefðbundnu stóriðju nema hv. þingmann og einhverja fáa aðra, en aðrir hafa ekki rætt slíka hluti við mig.
Forseti. Ég nefni þetta því að samhengið fyrir efnislega umræðu þingsins skiptir máli. Já, það er hægt að fara í stefnubreytingar hvenær sem er, en ef það á að fara í stórorkunotkunarstefnu, sama í hvaða geira það er, þá er það ákveðin skuldbinding ef það er unnið í þá átt. Við könnumst alveg við það í umræðum um orkupakkann t.d. að ef farið væri í einhvers konar umræður um orkunotkun og eitthvert samstarfsferli komið af stað og síðan gerð stefnubreyting gagnvart því þá gæti komið fram skaðabótakrafa í eina eða aðra átt ef fallið væri frá slíkum áformum. Það fer eftir hversu langt það væri komið. Þannig að stefna stjórnvalda skiptir máli í stóra samhenginu um það hversu mikið þarf í raun og veru að virkja og þá hefur það áhrif á forgangsröðunina.
Virðulegur forseti. Ég gerði bara ráð fyrir því að hv. þingmaður og aðrir þingmenn hefðu skoðanir á þessu og það þyrfti ekkert að nesta þá sérstaklega til þess. Stefna stjórnvalda og það sem liggur til grundvallar í þessu eru auðvitað loftslagsmarkmiðin, það er það sem liggur til grundvallar. En síðan munu menn hafa allra handa skoðanir á þessu máli í heildarsamhenginu. Aðalatriði málsins er þetta: Við eigum, Alþingi Íslendinga, að fá hér, ekki minna en á fjögurra ára fresti, áætlun sem þessa og við höfum ekki klárað hana í níu ár. Ég held hins vegar að það sé afskaplega skynsamlegt líka þegar við erum að gera þetta, og í rauninni ómögulegt annað, að líta á stóru myndina. Ég held að menn hafi alltaf átt að gera það. Í rauninni er hugmyndin á bak við þessa umgjörð að menn líti á stóru myndina. En þá var að vísu ekki kominn þessi mikilvægi þáttur sem loftslagsmarkmiðin eru, þannig að það er í ofanálag. Þetta var alltaf nauðsynlegt en er alveg sérstaklega nauðsynlegt núna.
Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra framsöguna og gott að þetta mál sé komið til meðferðar í þinginu. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra út í greinargerð tillögunnar en í lið 2.2. Störf faghópa í 3. áfanga verndar- og orkunýtingaráætlunar segir, með leyfi forseta: „Hinn 12. október 2015 skipaði verkefnisstjórn faghóp 4 til að fjalla um virkjunarkosti og landsvæði með tilliti til hagrænna þátta, einkum út frá áhrifum einstakra virkjunarkosta eða hópa virkjunarkosta á þjóðarhag.“ Síðan segir áfram, með leyfi forseta: „Faghópur 4 komst að þeirri niðurstöðu að ekki séu forsendur til að meta þjóðhagslega hagkvæmni þeirra virkjanakosta sem til umfjöllunar eru í 3. áfanga verndar- og orkunýtingaráætlunar.“ Getur hæstv. ráðherra eitthvað útskýrt fyrir þingheimi hvað þetta þýðir raunverulega? Faghópur 4 var skipaður og hefur væntanlega tekið við þeirri skipun til þess að vinna það verkefni sem hópurinn kemst síðan að niðurstöðu um að ekki séu forsendur til að skila af sér.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og ætla að reyna að svara miðað við bestu upplýsingar. Í stuttu máli er það þannig að niðurstaða faghópa 1 og 2 voru í formi einkunna um annars vegar verðmæti einstakra landsvæða og hins vegar áhrif einstakra virkjunarkosta á þau landsvæði. Verkefnisstjórn tekur þær einkunnir og gerir tillögu að flokkun virkjunarkosta á grundvelli þeirra einkunna. Faghópar 3 og 4 skiluðu ekki niðurstöðu í formi einkunna heldur skýrslna og það er hluti af lokaskýrslu verkefnisstjórnar. Því gat verkefnisstjórnin ekki tekið þær niðurstöður inn í lokatillögu sína eins og hún gerði með niðurstöðu faghópa 1 og 2. Aðferðafræðin miðað við þetta gerir ekki ráð fyrir því. Þetta er bara sagan og þetta er auðvitað eitthvað sem allir hv. þingmenn hafa aðgang að og ég efast ekkert um að hv. þingmenn munu eðlilega geta farið dýpra í þetta í sinni vinnu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og ber að fagna því hvernig ráðherra nálgaðist málið í framsögu sinni varðandi mögulegar breytingar á þessari tillögu eins og hún liggur hér fyrir hvað það varðar að flytja virkjunarkosti mögulega í biðflokk, sem hefur nokkuð verið rætt. Hæstv. innviðaráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson talaði á þeim nótum hér í þinginu nýlega að horft væri til þess að flytja fleiri kosti í biðflokk, gott ef það er ekki tekið sérstaklega á því í stjórnarsáttmálanum. Nú kemur málið fram óbreytt frá því síðast og spurning mín til hæstv. ráðherra er: Leggur ráðherra það að jöfnu að færa kost úr nýtingarflokki í biðflokk og að færa kost úr verndarflokki í biðflokk?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég kýs að líta svona á þetta: Það er ákveðið verkefni sem tengist auðvitað orkuöryggi í landinu og sömuleiðis loftslagsmarkmiðunum, og svo eru margar leiðir til að ná þeim markmiðum. Ég efast ekki um að allir sem munu kynna sér þessi mál mjög vel, og svo sem allir, munu hafa mismunandi skoðanir á því. Það eina sem ég segi er að ég geri ekki aðra kröfu en að við verðum að ná þeim markmiðum og menn þurfa að klára þetta mál. Það er ekkert leyndarmál að ég passa mig á því að vera ekki að hengja mig í einhverja einstaka þætti vegna þess að ég veit að ég myndi hvort eð er aldrei ná öllu mínu fram ef ég myndi gera það og það er líka bara allt í lagi. Það mun enginn einn ná öllu sínu fram. Þetta er bara þannig. Alveg sama hvernig við leggjum þetta niður fyrir okkur þá þurfum við að setjast niður og við þurfum að finna fleti á því að ná samstöðu um málið út af þessum stóru markmiðum sem mikilvægt er að ná.
Frú forseti. Kannski er rétt að byrja á að nefna það að hugmyndafræði rammaáætlunar skiptir gríðarlega miklu máli. Þó að framkvæmdin hafi kannski ekki verið eins og best væri á kosið þá þarf bara að laga þann ramma sem er utan um hana vegna þess að þetta er ferli sem, ef vel tekst til, gjörbyltir því hvernig við nálgumst orkuvinnslu í landinu. Það var nefnilega þannig að áður en hugmyndafræði rammaáætlunar var lögfest var allt landið í nýtingarflokki. Rammaáætlun snýst um að berjast ekki um einstaka virkjunarkosti hvern fyrir sig. Við þekkjum hvernig sú barátta endar, hún endar yfirleitt þannig að virkjunarsinnar og fjármagnseigendur hafa betur. Náttúran tapar. Með því að vera með heildarmat á öllum þeim kostum sem orkufyrirtækin sjá fyrir sér að vilja mögulega nýta sér þá erum við komin á allt annan stað. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra minnti okkur á að síðast þegar Alþingi samþykkti tillögu um rammaáætlun var árið 2013, síðan séu liðin níu ár og á þeim tíma hafi mikið breyst. Sama mætti í raun segja um þá tillögu sem liggur hér fyrir þinginu. Hún var, eins og ráðherra rakti, unnin árið 2016. Það eru sex ár og á þeim tíma hefur mikið breyst. Það er dálítið kúnstugt að tillaga, sem er ætlað að taka afstöðu til heildarmyndarinnar, breytist ekkert á sex árum. Samfélagið hefur svo sannarlega breyst á sex árum. Við erum t.d. með Hvalárvirkjun í nýtingarflokki í þessari tillögu Sigrúnar Magnúsdóttur sem þrír umhverfisráðherrar hafa endurflutt. Ég held að afstaða almennings til Hvalárvirkjunar hafi breyst mjög mikið síðan árið 2016. Ef ég man rétt þá var bara mjög lítið rætt um hana á þeim tíma, en mjög mikið í dag. Það að tillögu sem er ætlað að leggja mat á heildarmyndina sé teflt fram hér í 3. áfanga, á sama tíma og 4. og 5. áfangi eru í vinnslu uppi í ráðuneyti, segir að þar er engin heildarmynd. Það eru þrjár myndir til skoðunar og það hlýtur að teljast eðlilegt að þær talist eitthvað við. En þessi áætlun frá árinu 2016 er bara eins og í einhverju tímahylki. Hæstv. ráðherra fór yfir tilurð þessarar tillögu en það segir ekki alla söguna að fara bara yfir tímalínuna eins og ráðherrann gerði heldur þurfum við aðeins að rifja upp átökin sem áttu sér stað og ástæðuna fyrir því að ákveðnir hlutir gerðust á tilteknum tíma. Í mars 2013 skipaði Svandís Svavarsdóttir umhverfisráðherra verkefnisstjórn sem hélt utan um 3. áfanga rammaáætlunar. Svo voru kosningar, ný ríkisstjórn og Sigurður Ingi Jóhannsson tók við sem umhverfisráðherra og langaði helst að stinga ráðuneytinu bara ofan í skúffu og gleyma því að það væri til. Eitt af hans fyrstu verkum, í júní 2013, var að hætta við að friðlýsa Þjórsárver, bara á síðustu stundu, það var búið að dekka borð og gera brauðtertur þegar ráðherrann hætti við að mæta austur til að friðlýsa Þjórsárver vegna niðurstöðu rammaáætlunar þá um vorið. Þjórsárver fóru í verndarflokk og þá átti að sjálfsögðu að friðlýsa þau. En þarna er einmitt einn af virkjunarkostunum sem mestir hagsmunir snúast um. Norðlingaölduveita fór í verndarflokk 2013. Þá datt Landsvirkjun í hug barbabrellan að búa til Kjalölduveitu, sem er eins og Norðlingaölduveita nema með öðru nafni. Sem betur fer sá verkefnisstjórn í gegnum þetta og setti Kjalöldu líka í vernd. En þessi virkjunarkostur er einn af þeim sem ég hef töluverðar áhyggjur af vegna þess að hugmyndir Landsvirkjunar um stækkanir, t.d. á Vatnsfells-, Sigöldu- og Hrauneyjarvirkjunum eins og þær liggja fyrir í 4. áfanga rammaáætlunar, meika eiginlega ekkert sens nema ef Landsvirkjun sér fyrir sér að dæla vatni í gegnum Kjalölduveitu yfir í þær virkjanir. Og þar erum við akkúrat komin að dálítið góðu dæmi um það hvers vegna er svo arfaslæmt að vera með rammaáætlun 3, 4 og 5 hverja í sínu horni án þess að við séum að skoða heildarmyndina. En þáverandi umhverfisráðherra dró síðan lappirnar við að skipa faghópana sem áttu að meta virkjunarkostina. Það er kannski gildisdómurinn sem vantaði í tímalínuna eins og ráðherrann setti hana fram. Faghópar 1 og 2 voru skipaðir í apríl 2014 en svo þurftu þeir að bíða í heilt ár þangað til að þeir fengu yfir höfuð virkjunarkosti til umfjöllunar og þá var komið 2015. Faghópur 1 fjallaði um náttúru og menningarminjar og faghópur 2 um auðlindanýtingu aðra en orkunýtingu. Það sem breyttist, það sem setti þetta síðan aðeins af stað, var að Sigrún Magnúsdóttir tók við embætti og var ekki alveg jafn mikil fyrirstaða og sá sem hún tók við af. Þannig að í mars 2015, þremur mánuðum eftir að Sigrún Magnúsdóttir tók við, lá fyrir hvaða virkjanir ætti að skoða en faghópur 3, sem skoðar samfélagsleg áhrif virkjana, var ekki skipaður fyrr en í júlí 2015 og tók til starfa í ágúst 2015. Eins og hæstv. ráðherra vék að hér áðan þá skilaði hann ekki eiginlegri niðurstöðu. Hann skilaði skýrslu en ekki einkunnum eins og faghópar 1 og 2. Hið sama gildir um faghóp 4, sem átti að fjalla um efnahagsleg áhrif, hann var ekki skipaður fyrr en í október 2015. Þannig að þessir tveir faghópar, sem voru ekki með lítil verkefni, gátu bara ekkert sinnt þeim. Og af því að við erum að tala um samfélagsleg áhrif virkjana þá skiptir þetta sérstaklega miklu máli, ef við horfum á tilteknar virkjanir, vegna þess að með þessari tillögu leggja stjórnarflokkarnir til að botnvirkja Þjórsá, að setja Holtavirkjun og Urriðafossvirkjun í nýtingarflokk þrátt fyrir áratugabaráttu, liggur mér við að segja, heimamanna gegn þeim virkjunum. Og af því að okkur þykir stundum vænt um varúðarregluna í umhverfismálum þá er kannski rétt að nefna líka að um þær tvær virkjanir segir hér í tillögunni að óvissa sé um virkni seiðafleytna, sem á einhvern veginn að réttlæta að það megi steypa þarna fyrir farveg laxfiska í Þjórsá, þeirri óvissu verði ekki útrýmt á því stjórnsýslustigi sem verkefnisstjórnin starfar á og þess vegna eigi þetta bara að hafa sinn gang. Glannalegt, myndu sumir segja, gagnvart þeim dýrum sem við erum ekki viss um hvort þoli það að þessir virkjunarkostir fari í nýtingu. Það er kannski rétt að nefna hér á síðustu sekúndunum mínum að upphaflega gerði verkefnisstjórn ráð fyrir því að Sigrún Magnúsdóttir myndi nýta allan september, allan október og hálfan nóvember til að taka afstöðu til skýrslu verkefnisstjórnar áður en hún legði fram sína tillögu [[Forseti hringir.]]haustið 2016. Hún tók sér viku í það í staðinn. Þannig að ég tek ekki undir þá sýn ráðherra að það hefði verið verra að setja [[Forseti hringir.]]tillöguna í 12 vikna samráðsferli aftur hjá ráðuneytinu vegna þess að upphaflega 12 vikna samráðsferlið var bara aldrei virt. [[Forseti hringir.]]Þessi tillaga byggir ekki á þeim trausta lagagrunni sem hún ætti að byggja á.
Frú forseti. Hv. þingmaður kemur í máli sínu inn á punkt sem á kannski meira við 4. áfanga rammaáætlunar en fyrst verið er að minnast á þetta, þá er ég að tala um mögulega stækkun aflstöðvanna í Þjórsá. Þar er talað um þrjár stöðvar, 210 mW í uppsettu afli ef ég man rétt. Það eina sem þarf að gera er að stækka húsin og koma búnaðinum fyrir. Annað gerist ekki. En mig langaði að fá fram afstöðu hv. þingmanns, og kannski afstöðu þingflokks Pírata og Pírata almennt um að móta stefnu. Hann talaði um að það þyrfti að dæla vatni aftur upp fyrir lónin, með rafmagni væntanlega, en ég held nú að hugmyndafræðin á bak við hugmyndir um að stækka aflstöðvarnar þannig að hægt sé að hleypa meiru í gegn sé samspil við vindorkuna. Það vill svo til að kannski erum við best sett af öllum þjóðum í Evrópu með það að láta vindafl og vatnsafl spila saman og getum þá nýtt raforkukerfi þjóðarinnar í heild sinni miklu betur. Þegar við vorum að vinna í orkustefnunni sem kom inn í þingið í fyrra, gott plagg og vel unnið af öllum átta þingflokkum síðasta kjörtímabils og í þverpólitískri sátt, þá kom í ljós hve raforkukerfið á Íslandi er illa nýtt. Það væri hægt að efla nýtinguna og þess vegna var ég að minnast áðan á flutningskerfi raforku, að það væri alvöruraforkukerfi. Síðan eru möguleikar í vindafli. Hver er afstaða hv. þingmanns varðandi þetta? Ég held að hugmyndafræðin á bak við að nýta aflstöðvarnar betur í vatnsafli, þær geta spilað með vindorkunni sem ég fer kannski betur í á eftir.
Frú forseti. Ég held að ég hafi bara notað vitlaust sagnorð og þess vegna hafi þessi spurning komið til. „Dæla“ sagði ég en hefði kannski bara átt að segja „leiða“, eða láta vatn renna úr Kjalölduveitu yfir í þessar stöðvar sem á að stækka. Spurningin er þessi: Meikar það sens fyrir Landsvirkjun að stækka þessar þrjár virkjanir upp á þessi litlu 10 eða 20 MW sem fást út úr því eða býr eitthvað að baki? Býr það að baki að vilja fá aukið vatnsmagn inn á svæðið og ná þannig að nýta þá fjárfestingu sem stendur varla undir kostnaði fyrir 10 til 20 MW en myndi kannski gera það fyrir 100 MW ef vatn myndi aukast á svæðinu? Ég var kannski frekar að draga þetta fram sem dæmi um að það væri nú gott að hafa þessa kosti alla saman á borðinu þannig að við getum metið þetta heildstætt eins og lögin gera ráð fyrir en séum ekki að spá og spekúlera varðandi eitthvað í ramma 4 eða ramma 5, sem koma einhvern tímann og einhvern tímann, þegar við erum að ræða ramma 3. Þessi hugmyndafræði um heildarmat á hagsmunum varðandi orkunýtingu - það er búið að rjúfa hana dálítið í sundur þegar við erum komin með bútasaum í þremur áföngum sem eru til umfjöllunar á sama tíma en ekki samhliða; ekki í sama skjali, ekki í sömu þinglegu meðferð. Þá held ég að við séum jafnvel farin að vinna gegn markmiði þess verkfæris sem rammaáætlunin er.
Frú forseti. Ég held reyndar að það sé nánast hægt að segja þetta um öll mál. Það er hægt að fresta þeim og bíða eftir frekari upplýsingum og annað. Ég held að á þessum sex árum séu það ekki grundvallarbreytingar sem snúa að rammaáætlun 3 og það sem við erum að fást við hér í dag. Það sem hefur breyst hins vegar er að vindorka í heiminum er talin ein helsta lausnin varðandi græna framtíð og loftslagsmál. Það vill bara svo til að samkvæmt þeim rannsóknum sem gerðar hafa verið á Íslandi, í Búrfellslundi og víðar, að nýtingarhlutfall í vindorku á Íslandi er kannski 45–50%, á heimsvísu er það 28%. Þarna er allt í einu orkukostur líka sem er mjög hagstæður og samkeppnishæfur á Íslandi og framleitt megavatt í vindorku hefur lækkað stórkostlega á undanförnum tíu árum með bættri tækni og þróun. Þess vegna finnst mér lykilatriði í þessu máli, og þegar við vorum að vinna í orkustefnunni voru það þrír punktar sem ég lagði helst áherslu á. Það var uppbygging í flutningskerfi raforku, sem er lykilatriði, að hægt sé að spila kerfin saman, lónin í landinu, eins og við þekkjum varðandi það hvernig staðan er núna á Þjórsársvæðinu og Tungnaá, en þar hefur verið vatnslítil á í tvö ár í röð og þá skapast ákveðið ástand. Þá hefur forstjóri Landsvirkjunar bent á að ef það væri alvöruflutningskerfi raforku á milli norðursvæðisins, raforkusvæðisins, og suður, þá værum við ekki í þeirri stöðu sem við erum að ræða hér. Svo vill bara til, og þess vegna hef ég kallað eftir því í umræðunni í þessum sal undanfarin ár, að við þurfum að ræða þessi mál miklu dýpra og ná umræðu um vindorkuna vegna þess að hún hefur ekki þroskast mjög með þjóðinni á undanförnum árum eins og hún ætti að gera, vegna þess að mig grunar að við Íslendingar séum í einstakri stöðu að geta spilað vatnsafl og vindorku saman til að nýta [[Forseti hringir.]]heildarraforkukerfið svo miklu betur en við gerum í dag og þá með öflugu flutningskerfi raforku.
Frú forseti. Hv. þingmaður nefndi að það væri náttúrlega alltaf hægt að segja að við gætum frestað máli og tekið það til skoðunar þegar fleira lægi fyrir og svoleiðis. Það er auðvitað rétt, þetta er eitthvað sem oft er sagt um ýmis mál sem við tökum hér til umfjöllunar. En þá er kannski rétt að halda því til haga að þessu máli hefur verið frestað dálítið oft af ríkisstjórnum. Ég fór yfir það hér hvernig ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknar frestaði málinu frá árinu 2013 til 2015 til þess eins að leggja það fram eftir allt of stutta og óvandaða vinnu haustið 2016. Það er skjalið sem við fáum hér endurunnið í dag. Svo er kannski rétt að nefna bara síðustu ríkisstjórn sem sat á þessari tillögu óbreyttri árin 2017–2020, þegar hún var loksins lögð fram, vegna þess að það ríkti eitthvert ógnarjafnvægi á milli stjórnarflokkanna þannig að það var bundið saman í knippi rammaáætlun, hálendisþjóðgarður og Þjóðgarðastofnun. Þessi þrjú mál voru einhvern veginn gerð að systrum sem yrðu að leiðast í gegnum ríkisstjórnina þannig að hver flokkur fengi eitthvað fyrir sinn snúð. Hvaða afleiðingar hafði þetta? Þetta drap öll þrjú málin. Stjórnarflokkarnir á síðasta kjörtímabili bera ábyrgð á fjögurra ára frestun rammaáætlunar. Ef við tökum einn þeirra út fyrir sviga þá bera tveir stjórnarflokkanna ábyrgð á eiginlega öllum þeim tíma sem er liðinn frá því að rammaáætlun var síðast samþykkt hér á Alþingi. Þannig að jú, það er alveg hægt að fresta hlutum en við skulum ekki gleyma því að það er núverandi ríkisstjórn sem ber ábyrgð á þeirri miklu frestun sem orðin er á þessu máli. Maður lifandi, hvað það hefði verið gott ef hún hefði nýtt þennan tíma í að laga plaggið aðeins frá því sem það var haustið 2016.
Frú forseti. Ég ætla að leyfa mér að fagna því að tillaga til þingsályktunar, um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða, sé komin fram á Alþingi, vonum seinna og í fjórða sinn, ef ég hef talið rétt, þriðji ramminn eins og við köllum hann yfirleitt. Það er rétt eins og hefur komið fram í máli þeirra þingmanna sem þegar hafa talað að hér hafa orðið margra ára tafir á því að afgreiða rammann og að halda því þannig af hálfu stjórnvalda og Alþingis að forsendur séu til að starfa eftir rammaáætluninni. Það er á ábyrgð Alþingis og auðvitað þeirra ríkisstjórna sem setið hafa hér síðastliðin átta eða níu ár að svo er. Ég get ekki annað en hugsað til umræðunnar sem við áttum hér aðeins fyrr í dag þar sem rætt var um orkuskipti m.a. og stöðuna í loftslagsmálum og að sjálfsögðu hafa þessi mál alltaf hangið saman. Að sjálfsögðu er það þannig að þú getur ekki talað á aðra höndina um virkjanir og hina um græna byltingu án þess að það eigi einhvern veginn rætur í aðgerðum stjórnvalda og ríkisstjórnarinnar. Það skiptir máli að ábyrgðin á þessum töfum og því óþoli og þeim eindaga sem hér hefur verið lýst vegna orkuskorts og einhvers annars, meints orkuskorts, er m.a. vegna þessarar málsmeðferðar, vegna þess að ríkisstjórnir Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, Bjarna Benediktssonar og Katrínar Jakobsdóttur hafa ekki haft þrek til að afgreiða þetta mál. Í sjálfu sér er málið ekkert flóknara pólitískt. Það er þannig. Mér finnst að hér þurfi líka aðeins að rifja upp hvaðan þessi aðferðafræði er upprunnin. Það er þannig að þessi aðferðafræði verður til og sú hugmynd að búa til rammaáætlun þar sem við getum náð sem mestri pólitískri samstöðu um það hvernig við nýtum orkuauðlindir þessa lands og hvernig við verndum náttúruauðlindir þessa lands - þessi aðferðafræði og þessi hugmyndafræði á grunn sinn í stefnu Samfylkingarinnar sem nefnd var Fagra Ísland og lögð var til grundvallar í stjórnarsamstarfi Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks árin 2007–2009 og var svo haldið áfram í samstarfi Samfylkingar og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs á árunum 2009–2013. Það voru flokkarnir sem lögðu grunninn að þessari stefnu, að þessari aðferðafræði og að þessum ramma eins og við þekkjum hann. Það skiptir mjög miklu máli að skilja að aðferðafræðin og vonin um að við gætum ástundað fagleg vinnubrögð sem sátt væri um og náð þannig niðurstöðu að hún væri skammlaus, þó öllum þætti hún kannski ekki viðunandi - þessi aðferðafræði á auðvitað rætur að rekja til þeirra miklu deilna sem hér voru um Kárahnjúkavirkjun og álverið sem henni tengist og þar á undan um Eyjabakka án þess að ég fari nú enn aftar í söguna. Við höfðum sem sagt stundað það hér í þessu landi að rífa hvert annað á hol næstum því yfir hverri einustu virkjunarframkvæmd í landinu. Því þurfti að linna og þess vegna skiptir þetta tæki máli. Þess vegna er þetta tæki sem hægt er að nýta og vinna með ef stjórnmálaflokkar, sérstaklega þeir sem hafa meirihlutastuðning til stjórnarsamstarfs á Alþingi, hafa pólitískt þrek til að nýta það. Það var rekið hér áðan í ræðu hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar hvernig þau þraut örendið á síðasta kjörtímabili vegna þess að tekin voru saman í knippi ramminn, svokallaður hálendisþjóðgarður og þjóðgarðastofnun. Þar með varð ekkert úr neinu og þess vegna erum við í þessari stöðu í dag að vera að fjalla um sex ára gamla tillögu óbreytta. Um leið erum við með upplýsingar um það að næsta áætlun, sú fjórða og jafnvel sú fimmta - að önnur þeirra sé jafnvel tilbúin og hin í undirbúningi í ráðuneytinu. Því spyr ég eins og áður hefur verið spurt úr þessum stól: Er ekki ráð að nýta núna ferðina sex árum eftir að þessi tillaga varð til og setja allt á borðið sem þarf að vinna með? Væri það ekki ráð? Ég heiti því að í hv. umhverfis- og samgöngunefnd muni allir leggja sig fram um að fjalla um málið þó að það yrðu tvær áætlanir í viðbót. Við erum einfaldlega stödd á þeim stað að við þurfum að fara að afgreiða þetta mál frá okkur. Við þurfum að hafa rammann þannig að hægt sé að vinna eftir honum og ekki vegna þess að sú sem hér stendur sé æst í að virkja alla kosti sem hér eru nefndir, þeir þurfa að sjálfsögðu að fara í gegnum sitt umhverfismat og sín leyfisferli eins og allir þekkja, heldur vegna þess að við verðum að geta hreyft þessi mál fram á við og það verður að vera einhver áætlun, sem þetta er auðvitað, sem bæði fyrirtækin í landinu geta unnið eftir og einnig þannig að það sé ljóst hvar við ætlum að friðlýsa og hvar nýting lands með náttúruvernd verður ofan á. Annars verðum við áfram í þessari óvissu sem því miður hefur einkennt þennan málaflokk í allt of mörg ár og getur af sér umræðu eins og þá sem fór fram hér fyrr í dag um orkuskort, um að það sé ekki hægt að virkja, um að enginn viti hvernig framtíðin verði vegna þess að ekki hafi verið afgreiddar áætlanir sem þurfa að liggja fyrir allra hluta vegna. Og ekki bara rammaáætlun, 3., 4. og e.t.v. 5. áfangi, heldur líka löggjöfin er varðar raforkuöryggi í landinu, að innleiðingu þriðja orkupakkans sé lokið, að gætt sé að því að lagaumhverfi í landinu tryggi með öllum mögulegum hætti orku, raforkuöryggi til almennings og fyrirtækja og að stóriðjan sé að keppa á samkeppnismarkaði eins og hún á að gera. En til að allt þetta komi saman þurfum við í fyrsta lagi að vera fær um að hugsa um fleira en eitt í einu og við þurfum að ná utan um þetta verkefni. Það gerum við m.a. með því að taka þessa þingsályktunartillögu til ítarlegrar meðferðar í þingnefnd en einnig með því að kalla eftir upplýsingum frá hæstv. ráðherra um það hvað liggi á borðinu í ráðuneytinu og hvort það eigi ekki einnig erindi við okkur hér á hinu háa Alþingi við þessa umfjöllun. Mig langar í lok þessa allt of stutta ræðutíma sem ég hef að nota tækifærið til spyrja hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um afdrif skýrslu starfshóps um nýtingu vindorku sem hann skilaði fyrir u.þ.b. ári. Nú kann að vera að það sé bara vegna þess að ég hafi ekki alveg verið að fylgjast með hér á þinginu, að þetta sé í ferli, en við sjáum öll að enn eru tveir vindorkukostir í áætluninni. Það er sem sagt einn í nýtingarflokki og annar í bið. Vindorkan er, eins og hér hefur komið fram, mjög mikilvægur kostur við raforkuöflun og hefur það með sér að hún er næstum algerlega afturkræf, það er að segja það sem þarf að setja upp til þess að nýta vindorkuna. Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvar það sé statt að kortleggja vindorkukosti og hvort þeir verði lagðir á borðið við umfjöllun um þessa áætlun í þinginu á þessu löggjafarþingi.
Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur um flest það sem hún lagði fram. Það var misráðið að setja þetta í einhvern vafning með hálendisþjóðgarði og öðru slíku. Við hefðum átt að læra það í hruninu að vafningar eru ekki til heilla, þeir settu heiminn á hausinn fyrir örfáum árum. Er málið ekki líka það að við þurfum að koma þessu dreifikerfi okkar í gagnið? Ákallið um aukna græna orkuframleiðslu er klárlega til staðar. Við þurfum að búa til stefnumörkun fyrir Landsvirkjun. Hún á ekki bara að vera í hendi forstjóra. Við þurfum líka að huga að því að gera þetta ekki svo stórkarlalega eins og gert hefur verið í gegnum tíðina. Nú er hin mikla búgrein ferðaþjónustan með stærstu ósnortnu víðerni Evrópu sem aðdráttarafl. Gerum það fallega sem við gerum, veljum af kostgæfni og höldum áfram að veita Alþingi frelsi til að taka þetta mál fyrir. Ég fagna tóni utanríkisráðherra um þjóðarsátt um auðlindir og þá helst allar auðlindir.
Forseti minnir þingmenn á að virða tímamörk.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir andsvarið. Nei, það er alveg rétt að vafningar hafa ekki verið til heilla og pólitískir vafningar ekki heldur eins og dæmin sanna. Það er mjög mikilvægt að hafa það í huga, þegar við ræðum um Landsvirkjun og Landsnet, að við erum að tala um fyrirtæki sem fólkið í landinu á og það þarf að setja eigendastefnu sem er leiðarljós og er í samræmi við almannaheill og þá stefnu sem við hér á hinu háa Alþingi setjum; við setjum þar með upp vegvísi fyrir ríkisstjórn og stjórnvöld í landinu. Ef það er eitthvað sem ég tel hafa misfarist í aðferðafræðinni við rammann, eins og hann hefur tíðkast, er að hann kallaði fram allar mögulegar hugmyndir um virkjunarkosti í landinu og þær hafa margar hverjar orðið ansi stórkarlalegar. Það hefur kannski líka að einhverju leyti tafið framgang málsins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er verið að velta upp ýmsum flötum hér en ég vildi kannski koma því að að þetta er ekki í vinnslu í ráðuneytinu, það eru alltaf verkefnisstjórnir í gangi. Verkefnisstjórnir munu fara í 4. og 5. áfanga. Ég vil benda hv. þingmönnum á að það er vefsíða sem heitir ramma.is sem m.a. rekur virkjunarkosti og það sem er í gangi þarna. Auðvitað geta hv. þingmenn líka kallað eftir þessum upplýsingum. Þetta er ekki gert í neinu pukri. Það eru verkefnisstjórnirnar, af því að það kom fram annars staðar í umræðunni að ráðherra skipaði faghópa, sem skipa faghópa. Þetta er ferli sem við erum búin að setja af stað. Þegar kemur síðan að ýmsum öðrum þáttum sem hv. þingmaður nefndi þá kom flest af því ef ekki allt fram í grænbókinni til að hjálpa hv. þingmönnum og þjóðinni að meta þessa þætti. En það var farið í þetta ferli, sem er að vísu mun eldra en hv. þingmaður vísaði til, 1. áfanginn 1999–2000, og forsagan enn lengri, til þess einmitt að líta á þetta með bestu upplýsingar sem mögulegt er í höndunum.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir upplýsingarnar og auðvitað er það rétt að þetta er unnið í verkefnisstjórnum og um að gera að glöggva sig á því. Mig langar til að ítreka spurningu mína um vindorkukostina og hvernig þeir séu hugsaðir. Það væri gott að vita og fá það fram hér í ræðustól Alþingis hvar það stendur með tilliti til 4. og 5. áfanga.
Virðulegur forseti. Eins og staðan er núna eru vindorkukostirnir inni í rammanum. Þeir eru samt ekki margir. Ef ég man rétt þá er sá eini sem er í nýtingarflokki Blöndulundur en síðan eru aðrir í biðflokki. Síðan er tiltekið í stjórnarsáttmála að fjalla eigi sérstaklega um vindorkuna. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson vísaði hér til þess, sem er rétt, og þetta er það sem hefur breyst mjög mikið. Ég er að reyna að passa mig, auðvitað hef ég mínar skoðanir, en þegar maður sér vindorkulundinn í Blöndu sem er bara 100 MW, sem mér finnst vera lítið, þá held ég að flestir séu á því að ef þú á annað borð setur upp vindorkugarð eigi menn að fá þá nýtingu eins góða og mögulegt er. En eins og staðan er núna er þetta inni í rammanum og er eitt af því sem hv. þingmenn geta fjallað um. Síðan er þetta líka tilgreint, að mér sýnist mjög vel, á áðurnefndri heimasíðu. En auðvitað hafa menn aðgang að verkefnisstjórninni sem er að störfum núna.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er alveg ljóst að hv. umhverfis- og samgöngunefnd þarf að kalla verkefnisstjórnir til sín og fá ítarlegar upplýsingar um það hvað er í undirbúningi í 4. og 5. áfanga og leggja mat á það hvernig það spilar saman við þennan sex ára gamla 3. áfanga sem við erum hér að ræða. Ég hygg að það sé ráð að taka á dýptina umræðuna um nýtingu vindorku vegna þess að við höfum ekki efni á því að láta eins og við þurfum ekki að nýta hana. Ég ætla að leyfa mér að halda því hér fram og taka undir með hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni sem ræddi um samspil nýtingar vatnsorku og vinds.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að minnast aðeins á vindorkuna, bara almennt. Þá er kannski rétt að rifja upp að á síðasta þingi var einmitt lagt fram frumvarp, og þingsályktunartillaga til hliðar við það, varðandi almennilegan lagaramma utan um vindorkuna. Lög um rammaáætlun ná ekkert almennilega utan um þess lags virkjanakosti og úr því þyrfti að bæta. Þetta er enn eitt málið sem lenti í hakkavél á milli stjórnarflokkanna. Það kom ekki fram fyrr en í apríl á síðasta ári, rétt fyrir þinglok, strandaði bara í nefnd eins og reyndar eiginlega öll náttúruverndarmál ríkisstjórnarinnar, að mér sýnist, sem segir nú einhverja sögu. Þetta hefur ekki verið ofarlega á forgangslistanum hjá þáverandi ríkisstjórn og þó að vikið sé að þessu í núgildandi stjórnarsáttmála velti ég því fyrir mér hvort það hafi jafn mikið vægi og hálendisþjóðgarður hafði í sáttmála síðustu ríkisstjórnar.
Frú forseti. Já, það er rétt, það vantar lagarammann um vindorkuna. Þess vegna var ég að inna hæstv. ráðherra eftir því. Ég gat ekki fundið að það væri frumvarp eða tillaga um það á þingmálaskrá ráðherrans. Nú kann að vera að það sé á leiðinni en það er alla vega ekki á þeirri sem fyrir liggur á vef þingsins. Það er mjög mikilvægt að taka þessa umræðu, lagaumhverfið og hvernig hægt er að gera slíkar áætlanir, í samhengi við annað sem við ræðum hér. Ég hygg að þetta sé enn eitt málið sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd þurfi að rýna mjög vel og ekki bara að huga almennt að vindorkunni heldur einnig að lagarammanum eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson segir, og þá kannski líka að reyna að stuðla að því að hægt sé að ná skrefum fram á við í þessum málum á þessu þingi. Og minni hlutinn verður þá bara að taka það að sér.
Frú forseti. Fyrst verið er að endurvinna sex ára gamla tillögu um rammaáætlun hlýtur að vera hægt að endurvinna ársgamalt frumvarp um lagaramma utan um vindorkukostina. Það er skrýtið að það hafi ekki ratað ofar á aðgerðalista ríkisstjórnarinnar. Það endurspeglar kannski eitthvert ósætti innan stjórnarflokkanna, ég veit það ekki. Í flutningsræðu sinni talaði ráðherra um að við ættum síður að einblína á einstaka valkosti og horfa frekar á heildarmyndina, sem er kannski ágætt prinsipp ef heildarmyndin er vel unnin og á grundvelli nýrra gagna. En við erum að tala um sex ára gamla áætlun sem ekki var nógu mikið vandað til. Er þá ekki eðlilegt að við skoðum kosti eins og Hvalárvirkjun, Skrokköldu og Hágöngur eða Þjórsárvirkjanir í byggð með dálítið gagnrýnni augum en við myndum gera ef við værum með í höndunum ferska og vandaða rammaáætlun en ekki gamla og endurunna?
Frú forseti. Það er alveg rétt, bæði hjá hæstv. ráðherra og hv. þm. Andrési Inga Jónssyni, að heildarmyndin skiptir auðvitað máli. Það sem hefur ekki breyst er nákvæm útfærsla orkukostanna í þessari rammaáætlun eins og ég les hana. Þeir eru alltaf eins, þeir eru fasti, ef svo má segja, í þessari áætlun. Það sem hefur hins vegar verið á fleygiferð er álit almennings á því hvers virði náttúran er og hversu mikið við eigum að leggja á okkur til að tryggja alvörunáttúruvernd ómetanlegra víðerna og náttúruauðæfa, sem við eigum síðust í Evrópu eins og allir vita. Það er það sem hefur verið reynt að meta í faghópunum í gegnum árin og hefur að einhverju leyti tekist, eða ekki. Gleymum því heldur ekki að þetta er áætlun um vernd og nýtingu. Þetta er áætlun um hvernig megi nýta orkukosti en þetta er ekki síður áætlun um náttúruvernd.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem fjallaði einmitt um heildarsýn og hvatningu til þess að klára málið að einhverju leyti. En ég klóra mér dálítið í hausnum yfir einu atriði, það er spurningin: Til hvers? Ef það er ekki augljóst til hvers þarf að flokka ákveðin svæði sem virkjunarkost, af hverju eigum við þá að vera að því? Þar vantar stefnu stjórnvalda. Hvert er markmið orkunýtingar til framtíðar? Ég hef persónulega engan áhuga á því að setja einhverjar 10.000 gígavattstundir í virkjunarkosti ef stjórnvöld taka síðan eftir á ákvörðun um að skella þessu öllu í stóriðju.
Frú forseti. Já, þar hitti hv. þm. Björn Leví Gunnarsson naglann á höfuðið. Það skiptir nefnilega máli að lagaramminn sé til staðar, að eigendastefnan sé skýr og miklu betri en sú sem við búum við núna og að forgangsröðun kosta og pólitísk forgangsröðun okkar sem hér erum liggi fyrir, þ.e. í hvað viljum við nýta orkuna, til hvers erum við að virkja? Erum við að virkja til að stinga einu stóru álveri í samband eða erum við að virkja til þess að búa til fjölbreyttara atvinnulíf á Íslandi? Þetta vantar allt saman. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni. Og það er bara þannig, eins og orkumálastjóri hefur bent á, að þó svo að við gætum byrjað á nýrri virkjun á morgun þá er ekkert sem segir að orkan sem úr henni kæmi færi í hin títtnefndu orkuskipti sem hér er rætt um alla daga.
Forseti. Já, þetta er einmitt vandinn í hnotskurn. Það er þetta stefnuleysi sem einkennir öll okkar störf hérna. Við vitum oft ekki til hvers við erum að samþykkja lög. Mílumálið var klárað áðan. Það var tilefni til þess fyrir áramót en svo var ekki tilefni til þess og til hvers þá að klára það? Við erum alltaf í bútasaumi, einhvers konar reddingum fram og til baka af því að við gefum okkur aldrei neinn tíma til að taka samtalið um heildarmyndina, eins og hv. þingmaður orðaði það, og í samhengi við þau atriði sem skipta máli í þeirri heildarmynd. Tökum kvótakerfið sem dæmi. Það er alltaf smættað niður í að það hafi komið svo vel út af því að við erum ekki lengur með gjaldþrot sem var svo mikið vandamál. En við erum með rosaleg vandamál annars staðar á sama tíma þannig að kerfið er gallað þrátt fyrir það.
Frú forseti. Það er alveg rétt að þetta stóra verkefni krefst þess að við, samfélagið allt, stjórnvöld, fyrirtæki, starfi eftir langtímaáætlunum sem halda og hafa skýr markmið. Auðvitað er markmiðið orkuskipti, að sjálfsögðu, en markmiðið hlýtur líka að vera hvers vegna við erum að nýta þessa mjög svo verðmætu orku og í hvað hún á að fara og hvernig atvinnulíf við viljum byggja upp. Í þessu þurfum við áætlanir eins og hv. þm. Kári Gautason nefndi hér fyrr í dag. Það þarf áætlun til fimm ára, 10 ára, 20–25 ára, þannig að við vitum hvert við erum að fara og best væri ef við næðum saman um þær áætlanir. Þannig að í rauninni skipti það minnstu máli hvaða flokkar færu saman í ríkisstjórn ef þeir væru sammála um að vinna að sömu langtímamarkmiðum af því að á endanum er það þessu samfélagi til heilla.
Virðulegi forseti. Hér er til umræðu þingsályktunartillaga um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Með þessari tillögu er lagt til í samræmi við lög um verndar- og orkunýtingaráætlun, nr. 48/2011, að fela ríkisstjórninni að vinna að framkvæmd áætlunar um vernd og orkunýtingu landsvæða, en hér er á ferðinni svokölluð rammaáætlun. Samkvæmt áætluninni verði tryggt að nýting landsvæða þar sem er að finna virkjunarkosti byggist á langtímasjónarmiðum og heildstæðu hagsmunamati þar sem tekið verði tillit til verndargildis náttúru og menningarsögulegra minja, hagkvæmni og arðsemi ólíkra nýtingarkosta og annarra gilda sem varða þjóðarhag, svo og hagsmuna þeirra sem nýta þessi sömu gæði, með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Eins og segir í þingsályktunartillögunni skal í samræmi við markmið laga nr. 48/2011, lagt mat á verndar- og orkunýtingargildi landsvæða og efnahagsleg, umhverfisleg og samfélagsleg áhrif nýtingar, þar með talið verndunar. Rammaáætlun er mikilvægt verkfæri til að finna jafnvægi milli hagsmuna þeirra sem vilja skapa orku úr þeirri auðlind sem náttúra landsins býður upp á og þeirra sem vilja vernda óbyggð víðerni og vernda auðlindir í því formi sem þær eru. Rammaáætlun er ætlað að greiða úr ágreiningi og er jafnframt samheiti yfir ákveðin lög, ferli og aðferðafræði sem hafa þróast og samkomulag náðst um til að leysa þetta verkefni sem farsælastan hátt. En þrátt fyrir göfug markmið þessa verkfæris hefur ekki gengið nógu vel á liðnum árum að ná þeirri sátt sem við notum við mat á orkukostum og sáttin hefur aðeins verið í augsýn en ekki áþreifanleg. Það er því ánægjulegt að við séum þó á réttri leið og við séum loksins komin með 3. áfanga rammaáætlunar hér til umræðu og til afgreiðslu á Alþingi, vissulega ekki í fyrsta skipti sem okkur skapast tækifæri til úrbóta. Þingflokkur Framsóknarflokksins setti fram fyrirvara við afgreiðslu málsins til Alþingis og ætla ég að gera grein fyrir þeim fyrirvara. Hann hljóðar svo: „Áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Rammaáætlun er mikilvægt verkfæri við mat á virkjunarkostum. Gagnrýni hefur verið uppi um málsmeðferð 3. áfanga rammaáætlunar um að mat faghópa 3 og 4 hafi ekki verið hluti af matsferlinu. Þingflokkur Framsóknar vill beina því til umhverfis- og samgöngunefndar að horfa einnig til niðurstöður faghópanna. Þá hefur aðferðafræði afmörkunar landsvæða sem fara í verndarflokk verið gagnrýnd sem og réttaráhrif samþykktar ályktunarinnar þ.e. að friðlýsing fylgi óhjákvæmilega í kjölfar þess að virkjunarkostur fari í verndarflokk óháð náttúruverndargildi. Þingflokkur Framsóknar leggur áherslu á að hraða þarf orkuskiptum á öllum sviðum. Í vinnu umhverfis- og samgöngunefndar með málið verði í ljósi framangreinds skoðað hvort fjölga megi virkjunarkostum í biðflokki og/eða breyta afmörkun virkjunarkosta í verndarflokki. Þá er lögð rík áhersla á að í kjölfar afgreiðslu þingsins verði lög nr. 48 frá 2011, um verndar- og orkunýtingaráætlun, endurskoðuð í ljósi reynslunnar af vinnslu 3. áfanga rammaáætlunar.“ Virðulegi forseti. Þá hef ég lokið að gera grein fyrir fyrirvara Framsóknar. Umhverfis- og samgöngunefndar bíður mikilvægt verkefni að viðhalda þessu mikilvæga verkfæri sem rammaáætlun er. Núverandi rammaáætlun sem er í gildi var staðfest árið 2013 og við vitum að þessi tillaga er aðeins áningarstaður á leið okkar að næstu rammaáætlun sem er númer 4 og svo næst 5. Ég sit í umhverfis- og samgöngunefnd og þangað mun þetta mál koma til umfjöllunar. Ég vænti þess að nefndin muni fara af krafti í þetta verkefni því að ég tel mjög mikilvægt fyrir Alþingi að ná afgreiðslu þessarar tillögu með einhverjum hætti og stuðla samhliða að betri sátt um verkferlið til frambúðar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir framsöguna. Ég hlustaði með athygli á þann fyrirvara sem þingflokkur Framsóknar hefur gert við málið í ljósi þess að mér finnst ákveðin samsvörun vera á milli þessa fyrirvara og þess sem fram kemur í stjórnarsáttmála um afgreiðslu rafmagns, þ.e. að fjölga biðkostum, og síðan þess sem hv. formaður Framsóknarflokksins sagði í samtali við mig í þingsal fyrir einhverjum dögum um að hann gengi út frá því að ramminn yrði lagður fyrir þingið þannig að kostum í biðflokki yrði fjölgað. Hann talaði sem sagt eins og það sem er í stjórnarsáttmálanum yrði veruleikinn og svo stöndum við hér með óbreyttan ramma. Ég er að velta því fyrir mér hvort það beri að skilja þetta þannig að þingflokkur Framsóknar hefði viljað sjá afgreiðslu stjórnarflokkanna á rammanum öðruvísi, að þeir hefðu viljað sjá breytingu gerða og síðan rammann lagðan fram í breyttri mynd. Ég er að reyna að átta mig á því hvaða vinnulag þingmenn Framsóknar vilja sjá á þessu máli. Munu þeir, og nú vísa ég ekki síst í hv. þingmann sem situr í umhverfis- og samgöngunefnd, beita sér fyrir því þar að farið verði í að fjölga kostum í biðflokki? Eða mun þingflokkurinn, ef að líkum lætur, og þá sérstaklega hv. þingmaður, vera opinn fyrir því að mögulega taki þessi útgáfa af rammanum breytingum í einhverja aðra átt, svolítið eins og mér fannst hæstv. ráðherrann tala fyrr í dag, sem sagt að allt væri opið og þingið ætti bara að ræða þetta vítt og breitt? Ef ég fæ að kjarna þetta: Hefur þingflokkur Framsóknar, eða hv. þingmaður ef hann vill bara tala fyrir sjálfan sig, [[Forseti hringir.]]þegar mótað sér skoðun á því hvaða breytingum hann vill sjá rammann taka í meðförum þingsins.
Virðulegi forseti. Hér stend ég og get ekki annað en ég get ekki talað fyrir allan þingflokkinn. Einhverjir þingmenn innan þingflokksins hafa örugglega mótað sér ákveðna skoðun á því hvernig þeir vilja sjá breytingar á rammaáætluninni en ég geng óbundin inn í umhverfisnefnd um þetta mál og vonast til að þar verði góð og upplýsandi umræða og að ég geti tekið ákvörðun þar um hverju ég vil sjá breytt. Ég hef gert grein fyrir þessum fyrirvara þingflokksins í heild, að við viljum sjá ákveðnar breytingar sem við gerum okkur kannski öll væntingar um þegar við göngum til nefndastarfa. Hvort sem við viljum sjá hana óbreytta eða ekki þá verður vinnsla málsins alltaf þannig að við leggjum áherslu á þetta. Hver niðurstaðan verður og hvaða boðskap ég kem með inn í nefndina frá þingflokknum er ómótað.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Mig langar í seinni umferð að velta því upp, vegna þess að það kemur fram í fyrirvara þingflokksins og hefur svo sem komið fram í máli þingmanna áður og ekki bara þingmanna Framsóknar en alla vega í þessum tiltekna fyrirvara, ósk um að fjölgað verði orkukostum. Við erum jú með vindinn og það var ekki eingöngu ramminn sem lá óbættur hjá garði í tíð síðustu ríkisstjórnar, á síðasta kjörtímabili, heldur voru þetta líka fjögur illa nýtt ár þegar kemur að vindinum. Það kom hins vegar fram frumvarp frá þáverandi umhverfisráðherra sem gekk býsna langt í því að slá þessa möguleika út af borðinu. Það fór ekki áfram og mig langar til að spyrja hv. þingmann: Finnst henni vindurinn ekki vera mikilvægt innlegg í umræðuna um rammann núna og mögulega fjölgun orkukosta? [[Forseti hringir.]]Og er þá ekki erfitt að vera ekki komin með skýra mynd [[Forseti hringir.]]af vindorku og stefnu okkar þegar við erum að ræða þessi mál?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við erum að vinna með tíu ára gamalt plagg sem verður kannski í eðli sínu alltaf þannig að við þurfum einhvern veginn að bæta það. Það hefur margt breyst, sérstaklega í sambandi við vindorkuna og það er ekkert óeðlilegt að sú umræða komi inn í þinglega meðferð um þetta mál. Við tókum umræðu um það í orkustefnuhópnum, ég sat í honum, og þar vorum við að horfa til þessara kosta. Við erum náttúrlega komin svolítið lengra á níu árum en að vera að binda okkur akkúrat á þessa bása, enda er þetta bara eitt skrefið á leið í 4. og 5. og sannarlega verðum við að taka þá umræðu líka.
Frú forseti. Bara aðeins að spyrja út í fyrirvara þingflokks Framsóknar, sérstaklega setninguna, með leyfi forseta: „Það liggur fyrir að gagnrýni hefur verið uppi um málsmeðferð 3. áfanga rammaáætlunar um að mat faghópa 3 og 4 hafi ekki verið hluti af matsferlinu.“ Hérna vil ég spyrja, vegna þess að það kemur ekki fram í þessari setningu: Hver hefur sett þessa gagnrýni fram? Ber að skilja það svo að þingflokkur Framsóknar sé að gagnrýna að mat faghópa 3 og 4 hafi ekki verið hluti af matsferlinu, bara svo það sé alveg á hreinu? Og síðan, vegna þess að þetta er náttúrlega nokkuð almennt orðaður fyrirvari um að það eigi að fara að grisja hluti niður í biðflokk, þá erum við með tæmandi lista af virkjunarkostum í þessu plaggi. Það eru 18 kostir í nýtingu og það eru 16 í vernd. Í raun eru þeir færri, t.d. er friðlýsing vatnasviðs Skjálfanda afgreitt með fjórum kostum í vernd en er í rauninni bara ein stór og jákvæð ákvörðun í þágu náttúruverndar. Liggur fyrir hvaða virkjunarkosti þingflokkur Framsóknar á sérstaklega við, til hvaða kosta er horft þegar beðið er um að fjölga virkjunarkostum í biðflokki? Það eru þessar tvær spurningar núna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Svörin geta verið nokkuð stutt vegna þess að gagnrýnin getur verið nokkuð almenn. Það liggur ekki fyrir hjá þingflokki Framsóknar hver nákvæmlega gagnrýnin er. Hvað varðandi óskalista Framsóknar um virkjunarkosti þá liggur hann ekki fyrir.
Frú forseti. Örstutt varðandi það sem hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson kom hér inn á áðan, þessa óundirbúnu fyrirspurn þar sem formaður Framsóknarflokksins sagði að það væri stefna ríkisstjórnarinnar, enda stendur það í stjórnarsáttmála, að fjölga í biðflokki rammaáætlunar áður en hún kæmi fyrir þingið, [[Gripið fram í.]]sama dag og hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra sagði hið gagnstæða fyrir þingnefnd. Þess vegna langar mig að spyrja: Kom þessi afgreiðsla ráðherrans samstarfsflokkunum á óvart? Telja samstarfsflokkarnir, og þá Framsókn, sem þingmaðurinn getur náttúrlega einn svarað fyrir - telur Framsókn að hæstv. ráðherra hafi þarna ekki lagt fram tillögu í samræmi við samstarfsyfirlýsingu flokkanna?
Virðulegi forseti. Ég held bara að hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra beri það mikið traust til Alþingis að hann treysti okkur fyrir þessu og við getum mótað þetta, sérstaklega eins og stjórnarmeirihlutinn sem kemur inn í nefndina með sínar áherslur, að við getum unnið með þetta þar og að okkar áherslum. Ég held að formaður Framsóknar hafi talað skýrt í þessu máli, sem við gerum, þannig að ég held að það sé alveg hægt að vinna með þetta plagg þó að þetta komi svona fyrir þingið. Annað eins hefur nú gerst. Ég vona það bara, það er okkar einlæga ósk, að við vinnum með þetta eins og það hráefni sem kemur til þingsins með þessu.
Frú forseti. Ég er, eins og aðrir hér, nokkuð hugsi yfir fyrirvara þingflokks Framsóknarflokksins. Ég skil ekki alveg hvernig þetta á að fara fram af því að ég hélt að málið hefði verið afgreitt og hefði stuðning stjórnarflokkanna, tillagan hefði stuðning stjórnarflokkanna, og m.a. þess vegna létum við hin hér það yfir okkur ganga að fjalla um sex ára gamlar tillögur, vitandi það að það er alls konar annað á borðinu og í undirbúningi hjá verkefnisstjórnum vegna 4. og 5. áfanga í rammaáætlun. Auðvitað er málið á forræði þingsins, það blasir algerlega við að það er það og verður það meðan það er hér hjá okkur. En við verðum að fá fram í þessari umræðu hvað það er sem hv. þingmenn Framsóknarflokksins vilja breyta af því að flokkunin í tillögunni byggir á ákveðnum mati. Það eru ástæður fyrir því að ákveðnir kostir eru í verndarflokki og ákveðnir kostir eru í nýtingarflokki og svo er biðflokkur þar á milli. Hugmyndafræðin er sú að þú færir úr biðflokki í nýtingu eða vernd. En þú færir ekki úr verndarflokki í biðflokk. Þannig að ég verð að fá skýrari svör frá hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur um það hvers eðlis þessi fyrirvari er og hvort fyrirvarinn gangi gegn aðferðafræðinni sem lögð er til grundvallar í rammanum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við viljum ekki ganga gegn þessu markmiði sem ramminn boðar og erum sátt við þetta ferli. Eins og ég tók fram í upphafi ræðu minnar þá er þetta mjög mikilvægt verkfæri sem vinnur að jafnvægi á milli verndar og nýtingar og þar viljum við vera. En eins og ég segi, þetta er níu ára plagg, það eru níu ár síðan þessi áætlun var unnin og þetta er bara skref í 4. áfanga. Ég verð að hryggja hv. þingmann með því að ég get ekki lagt fram neinn óskalista eða hvaða breytingum nákvæmlega við viljum fylgja en við viljum að í þessu ljósi verði skoðað hvort fjölga megi virkjunarkostum í biðflokki eða breyta afmörkun virkjunarkosta í verndarflokki. Ég held að það sé ekkert óeðlilegt og hefur svo sem oft gerst að það er bókun eða fyrirvari við ríkisstjórnarmál sem gengur í gegnum þingflokkana, í þessu er það ekkert óeðlilegt, og það var alla vega enginn hávaði á þessum fundi.
Frú forseti. Nú fer ég fyrst verða verulega áhyggjufull. Nú stöndum við frammi fyrir því að því er lýst að það er vilji alla vega einhverra hv. þingmanna Framsóknarflokksins að færa kosti úr verndarflokki í biðflokk. Það gengur þvert á aðferðafræði áætlunarinnar, tilgang hennar og markmið. Ég vona bara að það verði ekki þannig í hv. umhverfis- og samgöngunefnd að þar þurfi minni hlutinn annars vegar að taka „debatt“ við meiri hlutann og hins vegar síðan við Framsóknarflokkinn um það hvernig þetta eigi að vera af því að þá verður „galskab i systemet“ og nóg var nú fyrir.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Ég hef fulla trú á því að við leysum þetta í nefndinni. Stærri mál hafa komið inn og náð farsælli lausn. En það er náttúrlega ekkert óeðlilegt og ekkert óalgengt að eitthvað beri á milli og við náum þá út málinu í samþykkt meiri hluta, það þarf meiri hluta, og ég vona að það gerist í þessu máli.
Frú forseti. Við ræðum þetta mikilvæga mál, þingsályktunartillögu um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Þetta er stuttur tími sem við höfum og mig langar bara að ræða breiðari mynd þess máls sem hefur verið í umræðunni hér í dag, þ.e. þessa stærri mynd sem við þurfum kannski að ræða um leið og málið. Ég vil byrja á að benda á orkustefnunefnd, sem skilaði af sér skýrslu í fyrra sem allir átta flokkarnir sem áttu sæti á Alþingi á síðasta kjörtímabili tóku þátt í, það var þverpólitísk sátt. Hér er verið að ræða um að óska eftir stefnu fyrir landið í orkumálum til næstu ára, en þarna náðist bara tiltölulega góð sátt um að hverju ætti að stefna, a.m.k. á þeim tímapunkti, til næstu 30 ára. Þetta er raunverulega tímamótaplagg þegar við ræðum orkumál í landinu. Það er kannski í fyrsta skipti sem við náum einhverri heildstæðri mynd á hlutina. Hægt er að benda á það sem þar kemur fram varðandi framtíðarsýn og markmið orkustefnu, 12 meginmarkmið, þá skýru framtíðarsýn sem þar kemur fram. Hún kveður á um að öll orkuframleiðsla sé af endurnýjanlegum uppruna, að orkan sé nýtt með sjálfbærum hætti samfélagi og almenningi til hagsbóta. Allri orkuþörf sé mætt með öruggum hætti til lengri og skemmri tíma. Ísland sé leiðandi í sjálfbærri orkuvinnslu og orkuskiptum og sátt ríki um vernd náttúru og nýtingu orkuauðlinda. Þegar við unnum að stefnunni, við sem sátum í hópnum í tæp tvö ár, var lögð mikil áhersla á að skrifa stutta skýrslu í staðinn fyrir að skrifa einhverja stóra skýrslu. Skýrslan er bara 30 síður, auðlesanleg og í henni er þessi stefnumótun sem við erum að horfa til; við vorum að vona að sem flestir myndu kynna sér hana. Þar er minnst á nokkur af markmiðunum og ekki endilega í röð eftir mikilvægi. Þar kemur fram að orkuþörf samfélags sé ávallt uppfyllt, að innviðir séu traustir og áfallaþolnir, og það er það sem við lærðum eftir desember 2019 og fyrr í þessari viku, þ.e. með rafmagnsleysið og að kerfin séu áfallaþolin og standist veðráttuna. Að orkukerfið sé fjölbreyttara. Þá erum við náttúrlega að skoða aðra kosti en uppistaðan hefur verið hingað til í vatnsafli og jarðvarma þar með talið vindorku og aðra mögulega kosti í framtíðinni. Að Ísland sé óháð jarðefnaeldsneyti. Að orkuskipti verði á landi, á hafi og í lofti - þær áætlanir hafa komið fram, hverju við ætlum að ná þar. Að orkunýtni sé bætt og sóun lágmörkuð. Að auðlindastraumar séu fjölnýttir. Þar vil ég bara benda á raforkulögin sem við samþykktum í júní. Ég var framsögumaður um ný raforkulög í fyrra, í atvinnuveganefnd. Þar komum við einmitt með nýjungar varðandi glatvarma og nýtingu á glatvarma sem hafði ekki verið í raforkulögum áður. Þetta er því að tínast til hér og þar hér í þinginu. Svo eru fleiri punktar: að gætt sé að náttúruvernd við orkunýtingu, að umhverfisáhrif séu lágmörkuð, að nýting orkuauðlinda sé sjálfbær, að þjóðin njóti ávinnings af orkuauðlindunum, að orkumarkaður sé virkur og samkeppnishæfur, að jafnt aðgengi sé að orku um allt land. Ég vildi bara rétt koma inn á þetta vegna þess að hér hefur verið talað um að það sé ekki nein stefna í þessum málaflokki. En við náðum þessari sátt með stefnunni í fyrra. Ég vildi koma því að í umræðunni. Í fyrri ræðu í dag kom ég aðeins inn á mikilvægi flutningskerfis raforku og þar vil ég enn frekar benda á, varðandi áætlanagerð og stefnu, að Landsnet setur upp sína tíu ára kerfisáætlun og þriggja ára framkvæmdaáætlun þannig að þar er líka til stefna. Það sem hefur hins vegar gengið mjög erfiðlega síðustu 10 til 20 árin er að framkvæma þessar kerfisáætlanir og framkvæmdaáætlanir Landsnets og ná sátt um lagningu í stóra orkukerfinu okkar eða í flutningskerfi raforku, háspennta kerfinu. Það má því finna þessa stefnumörkun vítt og breitt í kerfinu okkar, hvernig við ætlum að reyna að standa að málum. Það hefur kannski ekki mikið verið rætt hvernig við ætlum að mæta vaxandi eftirspurn. Eftirspurnin hér á Íslandi hefur síðustu árin aukist um 40–50 MW á ári, það er meðaltal undanfarinna ára og er kannski talan sem við ættum að hafa í huga. Auðvitað er gríðarleg eftirspurn eftir þessari grænu orku eins og sjá má í fréttum úr tölvugeiranum og af gagnaverunum, þar er gríðarleg eftirspurn sem dæmi. Það er því miklu meiri eftirspurn en einhver 40–50 MW þessi árin. Það er í tengslum við fjórðu iðnbyltinguna sem snýst um þessi öflugu fjarskipti og síðan græna orku, sem eru kannski tveir veigamestu þættirnir þar. Við þurfum að ræða hvernig við ætlum að taka þátt í því sem tengist þeim málum, þar verður gríðarleg eftirspurn tengd þessari grænu orku. Við þurfum að móta stefnu um hvað við ætlum okkur að gera. Nú þegar eru það kannski rúm 3% af aflgetu virkjana á Íslandi sem fara í gagnaver. Og það hefur meira og minna gerst á örfáum árum, á fjórum eða fimm árum. Sjálfsagt gætum við tekið alla orku sem við eigum í þessum áætlunum okkar til næstu ára bara í gagnaver. En það er kannski ekki það sem við ætlum okkur. Auðvitað er hugmyndafræðin á bak við þetta að reyna að gera betur og efla atvinnulíf í landinu með fjölbreyttari hætti. Við höfum litið til gagnavera. Við erum búin að tala mikið um garðyrkju hvað varðar nýtingu á grænni orku og þá möguleika sem í henni felast og svo er örugglega hægt að telja margt annað upp. Ég kom aðeins inn á flutningskerfi raforku, þegar það kemur inn fyrir 50 árum. Fyrsti áfanginn var raunverulega Rangárvallalína sem er á milli Akureyrar og Varmahlíðar. Hún er byggð, minnir mig, á árunum 1974–1978, er að verða fimmtug. Þá var þetta kerfi að flytja 20–25%, þegar byggðalínuhringurinn var tilbúinn fyrir tæpum 50 árum; 20–25% flutningsgeta sem í dag er 3–4% miðað við aflgetu virkjananna, það sem flutningskerfið getur annað. Þetta er lykilatriði í því hvernig við ætlum að nýta orku í landinu. Eins og ég kom inn á áðan lagði ég einmitt, í vinnu varðandi orkustefnuna, mesta áherslu á flutningskerfi raforku. Svo er það vindorkan, hvað við Íslendingar ætlum að gera með hana þannig að það sé rætt og reynt að ná einhverri sýn á þau mál. Það er kannski stóra breytingin sem við sjáum á heimsvísu í nýtingu á grænni orku, þ.e. vindorkuframleiðslan eða vindaflið. Við sjáum að þar eru gríðarlegir möguleikar. Eins og ég kom að áðan er nýtingarhlutfall á Íslandi töluvert mikið hærra en við þekkjum á heimsvísu; það er 45–50% á Íslandi en 28%, minnir mig, á heimsvísu. Það vill bara svo til að það blæs svolítið á Íslandi og við þekkjum það. Suðvesturhorn Íslands er eitt af þeim svæðum í heiminum, að mig minnir, þar sem blæs mest í byggð. Þetta er lykilatriði, finnst mér, varðandi heildarkerfið og nýtingu, hvernig við ætlum okkur að fara í gegnum þetta á næstu árum og áratugum. Það þarf að láta þessi kerfi spila saman, það er það sem ég hef verið að ræða hér, sem er vatnsaflið, jarðvarminn, vindorkan og síðan öflugt flutningskerfi raforku til að spila milli svæðanna. Í dag er raforkukerfið okkar þannig hjá Landsvirkjun - ef ég man tölurnar, ég skoðaði þetta fyrir einu eða tveimur árum - að á suðurhluta landsins, sem er Þjórsár-Tungnaársvæðið og Sogið, var það rétt rúmlega 1.000 MW, 1.021 MW minnir mig, uppsett afl en norðursvæðið, frá Blöndu að Fljótsdalsstöð, var 1.018 MW. Þessu var nákvæmlega skipt til helminga. Þess vegna er svo mikilvægt að tengja svæðin saman og þess vegna vildi ég ræða heildarsamhengi hlutanna en fara kannski ekki of mikið í einstaka þætti varðandi virkjanir eins og er í þessu máli. Ég tel hins vegar nauðsynlegt að við förum að búa til einhverja sýn á það hvernig við náum sem skjótast markmiðum okkar, um aukna raforkuframleiðslu, þessa grænu raforkuframleiðslu, auðvitað í sem bestri sátt við náttúruna. Ég held að við séum öll stödd þar, að vilja gera þetta sem allra best, og það er okkar að meta hvað er hentugast. Í dag er bara Blöndulundur inni varðandi vindaflið. Í biðflokki er Búrfellslundur. Svo vildi ég kannski - tíminn líður svo hræðilega hratt. Í 4. áfanga rammaáætlunar, út af því að minnst var á vindorkuna áðan, voru 42 kostir en 34 þeirra eru einmitt í vindi. Ég hef talað fyrir því að við eigum að gæta okkar á því að vera ekki með vindorkulundi út um allt land heldur hafa þá á strategískum stöðum, kannski fimm eða sex, hafa þá stærri frekar en minni. [[Forseti hringir.]]Ég held að það gæti orðið fróðlegt að taka einhverja umræðu um það hvernig við viljum standa að þeim málum.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir að ræða hérna vindorkuna eins og venjulega í þessu máli. Hann er mikill áhugamaður um þróun hennar og hlýtur að geta tekið undir með mér að það sé afskaplega óheppilegt að við höfum ekki náð að klára að setja lagaramma utan um þá tegund raforku á síðasta ári eins og var lagt upp með vegna þess að þá væri miklu skýrar hvert ætti að stefna með þetta allt. Mig langar að spyrja þar sem hv. þingmaður hefur kannski betri innsýn í langtímaplön ríkisstjórnarinnar en sá sem hér stendur. Það er talað um lagaramma utan um vindorku í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar en ekkert tengt þeim ramma birtist í þingmálaskrá þessa þings. Veit hv. þingmaður hvenær við gætum átt von á einhverri slíkri vinnu frá ráðherranum og hvort hún verði unnin á grunni þess sem strandaði hér síðasta vor eða hvort núverandi ráðherra ætli að taka einhverja aðra leið í þeim málum? Ég veit að þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem tjáðu sig í málinu voru efins t.d. um þingsályktunartillögu um skipulag landsins út frá nýtingu vindorku vegna þess að, ef ég man rétt, þá þótti þeim kannski of þröngt sniðið að því hvar mætti óheft reisa vindorkuver. Og þá spyr ég kannski á svipuðum nótum, vegna þess að þessar miklu tafir á afgreiðslu rammaáætlunar hafa haft í för með sér mikinn þrýsting á raforkuver [[Forseti hringir.]]sem eru rétt undir viðmiðunarmörkum, rétt undir 10 MW, hvort þingmaðurinn sjái fyrir sér [[Forseti hringir.]]að ríkisstjórnin taki eitthvað af þeirri glufu á næstunni.
Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Varðandi vindorkuna þá hef ég kannski verið þeim hópi sem fannst síðustu fjögur ár illa nýtt í þessum málaflokki vegna þess að ég held að það sé mikilvægt að ræða þessi mál og ekki síður bara almennt í þinginu og kannski á landsvísu. Þessi umræða er komin ótrúlega stutt. Ég vil reyna að koma umræðunni af stað, hver sem hún yrði. Það er bara svo mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að ræða vindorkuna. Ég held að það sé bara það sem er allt í einu að spilast upp, sú mynd sem maður er að lesa um og sjá, það sem við sjáum að er að gerast í Evrópu og víðar um heiminn að allt í einu er vindorka orðin, er manni sagt og les í fjölmiðlum, jafnvel hagstæðari kostur en okkar hagstæðustu vatnsaflskostir í framleiddu megavatti. Er þá ekki ástæða til að ræða þessi mál á dýptina þegar það vill svo til að þarna er enn einn orkukosturinn á Íslandi ásamt vatnsafli og jarðvarma þar sem við eigum ótrúlega hagsmuni í? Raforkuframleiðsla á Íslandi stendur undir stórum hluta af útflutningstekjum Íslendinga, stórum hluti af landsframleiðslu Íslendinga. Við erum svo mikil forréttindastétt í raforkumálum að við gerum stundum svolítið lítið úr mikilvægi málsins. Við framleiðum 58 MW, síðast þegar ég vissi, á hvert mannsbarn á ári þegar land númer tvö í heiminum, Noregur, framleiðir 28, eða hvað það er, og löndin í þriðja og fjórða sæti svona 30 til 40% á hvert mannsbarn miðað við það sem við gerum. Þetta er svo stór undirstaða undir okkar efnahagslífi að við þurfum að taka þetta með fullri virðingu og tala um það þannig og hvaða möguleika við eigum til að byggja undir þetta land og framtíð þess. Ég skal koma seinna inn á áframhaldið ef við höldum bara áfram og þú minnir mig á hvað þú vildir heyra.
Frú forseti. Svo ég byrji á upprifjuninni var ég að velta fyrir mér, ekki hvort við ættum endilega að taka samtal um vindorkuna, heldur hvort það væri von á einhverju frá ríkisstjórninni á næstunni varðandi hana í samræmi við samstarfsyfirlýsinguna. Í ljósi þess að við vorum með frumvarp til afgreiðslu síðasta vetur ætti vinnan jafnvel að vera fljótunnin. En það sem mig langaði að spyrja um í mínu síðara andsvari var annað og er í framhaldi af því sem kom fram hjá hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur um að Framsóknarflokkurinn styðji það að samþykkt verði einhvers konar allt öðruvísi rammaáætlun en við erum að ræða hér í dag, að þetta sé bara stjórnartillaga svona hálfpartinn. Við vitum ekki alveg hvernig þau vilja breyta henni en einhvern veginn vilja þau breyta henni. Mig langar að spyrja hvort sama sé uppi á teningnum í þingflokki Sjálfstæðisflokksins, hvort þingmenn Sjálfstæðisflokksins standi að baki tillögu ráðherra eins og hún kemur frá ráðherra, sem er nú venjan þegar stjórnartillögur eru lagðar fram, sérstaklega hjá þingflokki ráðherrans sem leggur þær fram. Það er bara þetta, hvort gerðir hafa verið fyrirvarar af hálfu Sjálfstæðisflokksins við tillöguna eins og Sjálfstæðisflokkurinn lagði hana fram og hvort Sjálfstæðisflokkurinn muni einhenda sér í það verk með Framsókn að samþykkja einhverja allt aðra rammaáætlun en ráðherra málaflokksins leggur hér fram í nafni ríkisstjórnar.
Frú forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er talað um að 3. rammaáætlun verði kláruð og kostum í rammaáætluninni verði þá fjölgað í biðflokki. Það gæti mögulega orðið niðurstaðan. Þetta er bara almennur fyrirvari í umræðu, en ég vildi ekki leggja allt of mikið í þetta. Ég held að fullur vilji sé til að klára málið enda er það gríðarlega mikilvægt. Ég held ég hafi skrifað grein fyrir mörgum árum þar sem ég talaði bara um glataðan áratug í Eyjafirði og á Norðurlandi. Það hefur svo mikil áhrif á eitt samfélag í svo langan tíma þar sem öllu er haldið niðri. Það er ekkert hægt að þróa þetta áfram, byggja upp atvinnu eða annað. Það er svo mikilvægt að við klárum þetta og förum að koma þessu í ferli. Ég hef aðeins komið inn á að það séu komnar hugmyndir í rammaáætlun 4 og síðan 5. Varðandi síðan vindorkuna og að það komi frá ráðherra þingsályktunartillaga eða frumvarp um það, eins og ég sagði áðan þá er kallað eftir því og mér finnst gríðarlega mikilvægt að við fáum alvöruumræðu eins og við erum að gera núna. Við ræðum ótrúlega sjaldan þessi mál sem eru algjör undirstaða undir öllu hjá okkur. Ég veit ekki hvort það hefst núna. Ég sit í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og það er heldur að þéttast prógrammið hjá okkur. Við fáum þetta mál m.a. þar inn og það verður spennandi að takast á við það. En ég myndi svo sannarlega vilja fá málið fram sem allra fyrst persónulega, því ekki stýri ég för nákvæmlega fyrir ríkisstjórnina hvernig vinnulagið er þar eða verkáætlunin, og vonandi fáum við það með haustinu, inn í nýtt þing og tökum það alvarlega næsta vetur.
Frú forseti. Mig langar til að nota tækifærið og spyrja hv. þm. Njál Trausta Friðbertsson nánar út í orkustefnuna sem hann gerði hér að umtalsefni og skýrslu nefndar sem var þverpólitísk og skilaði til ráðherra haustið 2020, fyrir rúmu ári. Þar eru markmið vel hugsuð og nokkuð góð, sýnist mér, tólf markmið, en það skiptir máli að markmið vinni ekki hvert gegn öðru, þau þurfa að vinna saman, sérstaklega þegar um svona mikilvæga stefnu er að ræða. Hér stendur að það eigi að sjálfsögðu að stunda sjálfbæra nýtingu orkuauðlinda. Það er eitt markmiðið. Vonandi eru allir sammála um það. En fyrsta markmiðið, og ég held að þetta sé ekki í mikilvægisröð, er eftirfarandi: Orkuþörf samfélags er ávallt uppfyllt. Það er mikilvægt að skilja hvað í þessu markmiði felst og því spyr ég hv. þingmann hvort það sé réttur skilningur minn á þessu markmiði, sem var sett niður í þessari nefnd og myndar þessa orkustefnu, að við séum hér að tala um að uppfylla orkuþörf almennings og fyrirtækja annarra en stóriðju. Ef allt hitt er undir þá vinna markmiðin ekki saman og ganga í rauninni ekki upp.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og ég kom inn á áðan varðandi gagnaverin sem dæmi eða rafeldsneyti í framtíðinni eða óskir um orku þá getum við ekki uppfyllt þetta allt. Hér erum við náttúrlega fyrst og fremst að tala um íslenskt samfélag, ef við ætlum að fara í orkuskiptin og klára þá verðum við að geta tryggt þetta. Mig minnir að íslensk heimili í dag, bara heimilin, séu með sirka 4% af orkunotkun á Íslandi. Sjálfsagt er það nánast hvergi minna en eins og ég sagði áðan þá er þetta hins vegar gríðarlega stór þáttur í okkar kjörum og lífi og í efnahagsmálum þjóðarinnar. Það er orkukreppa í heiminum og við sjáum jarðgas hækka um 400–500% í Evrópu og víða um heiminn. Við erum ekki að fara að leysa allt þetta með grænni orku á Íslandi. Eftirspurnin er svo gríðarleg núna eftir þessu. Við þurfum náttúrlega að sníða okkar stefnu eftir því sem vinnst best fyrir þetta samfélag. Ég held að það sé hið stóra og mikilvæga verkefni. Persónulega finnst mér tíminn ekki endilega hafa nýst sérstaklega vel nú í að verða áratug í þessum efnum og við þekkjum það. Síðan hef ég síðustu ár verið að reyna að benda á það í þessum þingsal að við þurfum að ræða og fá meiri umræðu um alla aðra orkukosti sem koma síðan inn í þessa umræðu. Fyrst og fremst væri það vindorkan á þessum tímapunkti. Við eigum eftir að sjá hvað gerist varðandi sjóinn og slíkar virkjanir, sjávarfallavirkjanir, mögulega í framtíðinni. Eða hvað? Við þurfum bara að vita hverjir eru hagstæðustu kostirnir fyrir okkur. Íslenska raforkukerfið er vannýtt. Það kom klárlega í ljós í þessari vinnu, kannski 75% nýting á því. Með vindorkunni gætum við, eins og ég kom inn á áðan, aukið nýtinguna enn frekar og síðan með öflugu flutningskerfi raforku. Við erum að tala um að hvert prósent í betri nýtingu á kerfinu eru miklir fjármunir fyrir íslenskt samfélag.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er mjög mikilvægt að fá þetta fram hér við þessa umræðu að þegar við erum að tala um orkuþörf samfélags þá erum við að tala um orkuþörf almennings og fyrirtækja. Það skiptir svo miklu máli af því að verkefnið er þá að löggjafinn búi til þann ramma að raforkuöryggi sé fyrir hendi fyrir þennan hóp. Þess vegna þarf að forgangsraða í því í hvað orkan fer. Við leysum þetta ekki öðruvísi, alveg burt séð frá fjölda kosta, burt séð frá því hvað er hagkvæmt eða hvað við viljum setja meira inn í rammann. Við verðum sem samfélag og það er okkar skylda, skylda stjórnvalda, bæði framkvæmdarvalds og löggjafarvalds, að sjá til þess að almenningur í landinu, heimilin í landinu og fyrirtæki, önnur en stóriðja, hafi þann aðgang að raforku sem þau þurfa til að halda okkar samfélagi úti. Þess vegna finnst mér mjög gott að fá þetta staðfest hér. Orkustefnan er ágæt svo langt sem hún nær en nú ríður á að útfærslan fari af stað í lögum, sem sagt í nýjum frumvörpum og í lögum og auðvitað líka í rammaáætlun, þannig að hægt sé að einhenda sér í þetta mikilvæga verkefni. Það er auðvitað alveg rétt, eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson tók undir hér áðan, að tíminn undanfarin ár hefur sannarlega ekki verið vel nýttur.
Frú forseti. Mig minnir að það séu tæp tvö ár, eitt og hálft, síðan nefndin skilaði af sér og þáverandi orkumálaráðherra lagði fram framkvæmdaáætlun byggða á orkustefnunni í september, október 2020, málefni til að takast á við í tengslum við þessi mál. Þannig að sú vinna fór af stað. Ég held að það hafi verið ágætisvinna og við þurfum bara að halda áfram á þessari vegferð. Tökum orkuskiptin, þessi þriðju, sem eru þá orkuskipti í samgöngum. Í umræðunni hefur algengasta talan verið, ef við tökum bílaumferðina á vegunum og flutningstæki þar, skipin okkar og flugið, 1.200 MW sem er fyrsti áfangi, 300 MW væru samgöngur á landi og bara til að setja þetta í samhengi í dag þá er aflgeta virkjana á Íslandi um 3.000 MW. Þetta eru 40%. En nota bene, þetta er kannski eitthvað sem kemur inn á 20 árum sirka. En ég sagði áðan að notkun hefur verið að aukast um 40–50 MW á hverju ári og það hefur kannski verið meira í almenna atvinnulífinu og í uppbyggingu á því. Nú höfum við líka verið að ræða fjarskiptin og takast á við þau og það er búið að byggja upp öflugt fjarskiptakerfi á Íslandi. Við ætlum að leggja áherslu á þessa fjórðu iðnbyltingu. Hún er bara um þetta, öflug fjarskipti og græna orku. Fjórða iðnbyltingin fer ekki fram nema með grænni orku.
Herra forseti. Þetta er mikilvæg umræða og gagnleg og hófstillt og ágæt. Ég fagna því. Loftslagsváin er ein afleiðing þess að maðurinn hefur gengið freklega á gæði jarðar, eytt um efni fram og tekið vanhugsaðar ákvarðanir í sína þágu án þess að hugsa um heildarsamhengi hlutanna, hvað þá aðrar lífverur. Við ætlum okkur að ná fullum orkuskiptum eigi síðar en árið 2040 og því þurfum við að taka öll skref að vel yfirlögðu ráði, leggja hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar til grundvallar og treysta náttúruvernd. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir kom mjög ágætlega inn á forsöguna, tilkomu þeirra laga sem þingsályktunartillagan byggir á, hvernig hún var til komin. Gott ef hv. þingmaður notaði ekki orðalagið „hér logaði samfélagið í illdeilum“. Og það er ekki mikill bragur á því. Ég vil trúa því og mér líður þannig, miðað við umræðuna undanfarið, og hugsanlega er það m.a. vegna þess hvert við erum komin í samtalinu um loftslagsmálin, að við séum að hugsa á öðrum brautum. Við erum ekki með stórkarlaleg áform, sem við sáum hér í eina tíð, um að ráðast í eina stóra meiri háttar virkjunarframkvæmd til að drífa t.d. stóra fabrikku. Ég vil trúa því og ég skynja það ekki í umræðunni, og mér þætti þá forvitnilegt að heyra það hjá öðrum hv. þingmönnum hvort það sé ekki réttur skilningur, að nokkur sé að tala um meiri háttar stóriðjuframkvæmdir. En orkuskiptin eru óumflýjanleg, við þurfum að takast á við þau og ég held að við gerum okkur öll grein fyrir því. Stjórntækið rammaáætlun er tæki sem sannarlega þarf að endurskoða og það er líka fyrirhugað eins og fram kemur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Ég hef hins vegar mjög mikla trú á þessu tæki og ég heyri að mörg hér inni hafa það. Við í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs leggjum áherslu á mikilvægi vandaðrar málsmeðferðar af hendi Alþingis og við viljum að þess verði gætt að jafnvægi milli verndar og nýtingar, eins og tillaga verkefnisstjórnarinnar byggir á, þ.e. sú faglega vinna, endurspeglist í þeirri tillögu og það sé mikilvægur grunnur að framhaldsvinnu umhverfis- og samgöngunefndar sem fær verkefnið til sín. Stjórntækið byggir á því sem hefur komið fram hér í máli nokkurra þingmanna, þetta eru langtímasjónarmið og heildstætt hagsmunamat. Og af því að ég nefndi þörf á endurskoðun þess má e.t.v. líka segja, og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir kom inn á það, að það verði til í öðrum tíðaranda. En við höfum ekki fullkomlega gleymt honum. Og af því að hér hefur verið rætt um vinnu við svokallaða 4. og 5. áfanga, sem eru í höndum verkefnisstjórnar rammaáætlunar, er áhugavert að skoða þær hugmyndir sem fram eru komnar á þeim vettvangi, þ.e. hugmyndir um frekari orkuöflun. Þar sjáum við að veruleg slagsíða er í átt að vindorku og hugmyndirnar fara þverrandi með tilliti til jarðvarma og vatnsafls. Mig langar þó að benda á, af því að hér hefur verið rætt um vinnu við 4. áfanga rammaáætlunar, að til eru á fyrrnefndri heimasíðu, ramma.is, sem hæstv. ráðherra kom inn á, drög að tillögu um flokkun virkjunarkosta frá verkefnisstjórninni í frétt frá 31. mars síðastliðnum. Þar voru 13 kostir teknir til mats. Það voru sjö kostir í vatnsafli, einn í jarðvarma og fimm í vindi. Bara af þessum vatnsaflskostum voru þrír svokallaðir stækkunarkostir, sem hér hafa líka verið til umræðu, og jarðvarmakosturinn er í raun bara stækkunarkostur líka. Hæstv. ráðherra nefndi það í fyrri ræðu að hann hefði á þingmálaskrá sem við sjáum fyrir vorið hugmyndir um breytingar á rammalöggjöfinni með tilliti til þess að hægt sé að horfa á þessa stækkunarkosti sem eina leið í að fanga og afla frekari orku. Og talandi um tölur. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson nefndi tölur sem sannarlega hafa verið í umræðunni. Þær eru ættaðar frá, og ég vona að hv. þingmaður leiðrétti mig ef ég fer með rangt mál, Samorku þar sem sannarlega er talað um 1.200 MW, þar af 300 MW bara til orkuskipta á landi. Ég hef engar forsendur til að rengja ágæti þessara talna en ég tel að ákjósanlegt væri, líka í ljósi þeirrar umræðu sem hefur átt sér stað hér í dag, að þær byggi þá líka á, og að við vitum og komum okkur saman um það, hver hin raunverulega orkuþörf er og þá til hvers. Ég kom inn á það í máli mínu í fyrri dagskrárlið hér í dag. En bara svo að við horfum á þessar tölur eru í þeirri rammaáætlun sem nú þegar er í gildi eitthvað um 600 MW í svokölluðum orkunýtingarflokki, ef við horfum á þetta í samhengi talnanna sem nefndar voru áðan. Í þeirri tillögu sem hér er erum við komin með megavöttin upp í rúm 1.420, ef mér reiknast rétt til. Þannig að allt tal um að við séum hér á vonarvöl og eigum í vandræðum fær ekki alveg við rök staðist, finnst mér. Hins vegar ber líka að benda á það, og hæstv. ráðherra kom inn á það í sinni ræðu, að þó að hugmynd sé um að virkjunarkostur fari í nýtingarflokk þá er ekki samasemmerki þar á milli og að hann verði, þegar upp er staðið, nýttur. Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson benti t.d. á nýlegar jarðhræringar á Reykjanesi og að það skyti skökku við að vera þar með kost í nýtingarflokki. Vissulega þarf að horfa til þeirrar framhaldsmálsmeðferðar sem á sér stað þegar kostur hefur verið afgreiddur á Alþingi í nýtingarflokk. Ekki nær það allt fram að ganga. Hinn endinn á þessu, sem ég tel líka afar mikilvægan, er þá verndarflokkurinn. Ef biðflokkurinn þarna á milli er þess eðlis að við erum að leggja mat á þá kosti sem hafa verið sendir inn og átta okkur betur á því hversu fýsilegir þeir eru með aðferðafræði rammaáætlunar til grundvallar þá segir mjög skýrt í lögunum að þeir kostir sem Alþingi afgreiðir í verndarflokk skuli friðlýstir gegn orkuvinnslu. Og ég legg áherslu á orðalagið „gegn orkuvinnslu“ vegna þess að það bar aðeins á því á síðasta kjörtímabili, þegar þáverandi hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra tók til við það verk, sem hafði beðið æði lengi frá afgreiðslu þingsins, frá 2013, að framfylgja þessari ákvörðun þingsins, að þarna ætti þetta við um friðlýsingu almennt. En þetta snýst um að friðlýsa hlutaðeigandi svæði gegn orkuvinnslu. Og bara til upprifjunar fyrir þingheim þá voru í núgildandi rammaáætlun einir 20 virkjunarkostir sem fóru í verndarflokk. Af þeim hafa nú 14 verið friðlýstir, sjö kostir á fjórum svæðum í vatnsafli og aðrir sjö kostir á öðrum fjórum svæðum í jarðvarma. Þetta er afar mikilvægt til að framfylgja og klára uppleggið með tólinu sem rammaáætlun er. Ég vildi bara halda þessu til haga. Hæstv. ráðherra hefur komið inn á það nokkrum sinnum að vinna sé í gangi við grænbók á vegum ráðuneytisins. Ég bind miklar vonir við að við sjáum þar saman tekið hver staðan í þessum málum er og ég held að það sé afar mikilvægt og fagna því inn í þessa umræðu í nefndinni að við fáum það á sama tíma. Hins vegar, af því að ég kom aðeins að því áðan að þegar maður skoðar þær virkjunarhugmyndir sem hafa verið í umræðunni þá eru teikn um stórkostleg áform þegar kemur að vindorku, get ég að einhverju leyti alveg tekið undir orð hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar um að við þurfum að hugsa mjög vel og átta okkur vel á því hvar við ætlum að koma vindinum fyrir. Sjálfum hugnast mér ekki að sjá hann á víð og dreif um allt landið. En hugmyndirnar sem fyrir liggja, og við vitum vel að þær verða ekki allar að veruleika, eru svolítið í ætt við fyrri tíð. Ég hef trú á því og ég upplifi það þannig, svo að ég ljúki nú máli mínu, að við séum að færast á nýjan stað í þessari orðræðu og þar er það líkast til loftslagsváin, sem við verðum að bregðast við, sem fær okkur til að hugsa af skynsemi. Ég treysti okkur öllum til að láta skynsemina ráða við áframhaldandi meðferð málsins.
Herra forseti. Ég hjó eftir einu sem kom fram hjá hv. þingmanni og þingflokksformanni Vinstri grænna þar sem hann sagði að þau í þingflokknum leggi áherslu á mikilvægi vandaðrar málsmeðferðar og að gætt verði jafnvægis á milli orkunýtingar og umhverfisverndarsjónarmiða, eitthvað á þeim nótunum. Orðin „við í þingflokki Vinstri grænna“ hafa gjarnan tiltekna merkingu þegar þau eru borin fram af formanni þingflokksins. Og mig langar að spyrja: Er það þá réttur skilningur að þingflokkurinn hafi gert fyrirvara við þessa tillögu eins og þingflokkur Framsóknar gerði af sinni hálfu?
Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er réttur skilningur hans að þingflokkur Vinstri grænna gerði fyrirvara við þessa tillögu og ég var að vísa til hans. Ég skal bara lesa hann upp fyrir þingmanninn, en ég veit að hv. þingmanni er mjög vel kunnugt um afstöðu Vinstri grænna í þessu samhengi öllu saman. „Þingflokkur Vinstri grænna leggur áherslu á mikilvægi vandaðrar málsmeðferðar af hendi Alþingis. Gætt verði jafnvægis milli verndar og nýtingar, rétt eins og tillaga verkefnisstjórnar byggir á. Sú faglega vinna sem endurspeglast í þeirri tillögu er mikilvægur grunnur að vinnu umhverfis- og samgöngunefndar. Í stjórnarsáttmála er fjallað um afgreiðslu málsins með þeim hætti að biðflokkurinn verði stækkaður, en við slíkt ferli leggur þingflokkurinn áherslu á að ofangreindu jafnvægi verði viðhaldið.“
Herra forseti. Hér ræðum við stjórnartillögu - eða ætti maður að segja meinta stjórnartillögu, þegar tveir af þremur þingflokkum bókuðu fyrirvara við málið og báðir fyrirvararnir lúta að því að málið verði eins og sagði í stjórnarsáttmála að það ætti að verða? Að stækka biðflokkinn, stendur í stjórnarsáttmálanum. Það virðist hafa komið báðum samstarfsflokkunum á óvart þegar ráðherrann stækkaði biðflokkinn ekki áður en hann lagði tillöguna fram. Öðruvísi er erfitt að skilja hvers vegna báðir flokkarnir sáu ástæðu til að gera fyrirvara við akkúrat þennan þátt. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Kom það flatt upp á þingflokk Vinstri grænna að ráðherra skyldi víkja í þessu frá stjórnarsáttmálanum? Og kannski líka: Myndi þingflokkur Vinstri grænna ekki styðja tillöguna óbreytta? Stendur þingflokkurinn með tillögu ráðherrans óbreyttri eða ekki?
Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir fyrirspurnina. Ég get ekki svarað til um það hvort að - ja, sannast sagna get ég ekki svarað til um hvort það hafi komið einhverjum í þingflokknum á óvart að ráðherra skyldi leggja tillögurnar fram með þessum hætti. Ég minni þá á að ráðherra, sem var jú úr okkar röðum, lagði hana nákvæmlega eins fram á síðasta kjörtímabili. Við stóðum á bak við það í þingflokknum, eða þau sem voru í þingflokknum gerðu það, og ég geri það.
Herra forseti. Ekki byrjar það gæfulega. Ég ætlaði að byrja á að hrósa hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsmálaráðherra fyrir að hafa lagt málið fram jafn snemma og raun ber vitni. Við fylgdumst með því á síðasta kjörtímabili að málið kom fram í fyrsta sinn á lokametrum á síðasta þingi þess kjörtímabils og markmiðið var augljóslega það að ekkert yrði úr því. Nú er málið komið fram jafn snemma og raunin er, fyrir miðjan febrúar á fyrsta þingi þessa kjörtímabils, og ég verð að viðurkenna að ég fylltist bjartsýni hvað það varðar að stjórnarflokkarnir ætluðu sér að klára þetta mál og afgreiða það þannig að það yrði loksins staðan að rammaáætlunarferlið væri ekki dautt sem ég er nú búinn að vera hræddur um í eitt eða tvö ár, hræddur um þetta fyrirkomulag sem var ætlað til sátta, til að leiða ágreining í jörðu og raða virkjunarkostum sem ætlunin er að nýta upp með þeim hætti að hægt væri að komast í framkvæmdir. Nú kemur málið fram. Það er mælt fyrir því í dag og báðir samstarfsflokkar Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn gera fyrirvara við mál sem þeir eru nýbúnir að samþykkja í ríkisstjórn og í þingflokkunum. Þetta er eiginlega ótrúleg byrjun á einhverju sem maður vonaði að væri lokaspretturinn í þeirri hrakfallasögu sem málefni rammaáætlunar hafa verið undanfarin ár, og í allt of mörg ár. En eins og við þekkjum var þingsályktunartillagan sem liggur fyrir hér fyrst lögð fram árið 2016, eða það minnir mig. Mér finnst því eiginlega eins og þingið allt, og sérstaklega fulltrúar meiri hlutans í umhverfis- og samgöngunefnd, fái það einhvern veginn í fangið að gera grundvallarbreytingar á rammaáætlun eins og hún er lögð fram í dag, breytingar sem talað er um í stjórnarsáttmála en ekki í þingsályktunartillögunni eins og hún var samþykkt í ríkisstjórn og afgreidd út úr þingflokkunum. Þetta eru algjör furða og eiginlega bara ámælisvert ef það á að teyma hv. þingmenn í umhverfis- og samgöngunefnd út í einhverja svona vinnu og maður getur ekki ályktað annað en svo að rammaáætlun sé á miklu verri stað en við töldum vera bara í morgun. Ég spurði reyndar um það í sérstöku umræðunni hér í morgun hvað mætti lesa í yfirlýsingar Sigurðar Inga Jóhannssonar, formanns Framsóknarflokksins og hæstv. innviðaráðherra, þegar ráðherrann sagði í þinginu að horft væri til þess að fjölga kostum í biðflokki, færa virkjunarkosti úr nýtingarflokki í biðflokk og væntanlega úr verndarflokki í biðflokk sömuleiðis. Ég held að hæstv. ráðherra umhverfis- og orkumála hafi ekki svarað því beint þannig að það verður eiginlega bara að ítreka þá spurningu: Er það þessi fyrirvari sem nú er kominn upp á yfirborðið og hver er akkúrat fyrirvari Framsóknarflokksins? Er fyrirvarinn sá að það eigi að stækka biðflokkinn? Fyrsti tíminn er bestur að það liggi fyrir. Sömuleiðis verður þingið að fá að vita hver er fyrirvari þingflokks Vinstri grænna. Það hittir þannig á að ráðherra Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, fyrrverandi umhverfisráðherra, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, lagði málið fram á síðasta þingi nokkurn veginn upp á punkt eins og það liggur fyrir núna en auðvitað var í ljósi sögunnar aldrei ætlunin að klára það, það blasir við. Mér finnst skipta miklu máli að þingið sé upplýst um það á hvaða vegferð ríkisstjórnin er. Auðvitað er það þannig að með sex af níu mönnum í umhverfis- og samgöngunefnd þá stýra ríkisstjórnarflokkarnir því hvernig þetta mál klárast. Það velkist enginn í vafa um það. Ef verðmiðinn fyrir það að leggja málið jafn snemma fram - sem ég hrósa hæstv. ráðherra fyrir - er sá að það verði tekinn einhver leikur í umhverfis- og samgöngunefnd til að lempa þingflokka Framsóknarflokks og Vinstri grænna þá er það ekki skemmtileg meðhöndlun á tíma þingmanna sem þar sitja. Ég læt þetta duga um þetta atriði í bili. Tillagan liggur fyrir eins og hún var lögð fram á síðasta þingi og ég held að margra hluta vegna væri æskilegt að klára tillöguna í meginatriðum eins og hún liggur fyrir. Við þekkjum það, sérstaklega frá umræðunni fyrr í dag um stöðu raforkumála, að 4. rammaáætlun er mjög langt komin í sínu lögbundna ferli og ég held að þingið ætti þá að taka til umræðu í þeirri vinnu mögulegar lagfæringar og breytingar. Ég held að það væri skynsamlegt að koma ákveðinni festu undir það plagg sem hér hefur legið fyrir árum saman varðandi stefnumörkun stjórnvalda með því að samþykkja tillöguna óbreytta. Það stenst enga skoðun ef menn ætla að leggja það að jöfnu að færa kosti úr nýtingarflokki í biðflokk og að færa kosti úr verndarflokki í biðflokk því biðflokkurinn er auðvitað stopp. Það er ekkert að fara af stað sem er í biðflokki. Ég vil nefna það hér að það eru ekki brúkleg rök verði það rök fyrir því að færa kosti úr nýtingarflokki á seinni stigum. Staðreyndin er sú að t.d. hvað vatnasviðið varðar eru þrátt fyrir allt ekki nema sjö kostir í nýtingarflokki. Það er nú allt og sumt. Ef menn ætla að færa marga þeirra kosta úr nýtingarflokki í biðflokk verður orðinn heldur þunnur þrettándinn. Hvað háhitasvæðin varðar eru tíu kostir tilgreindir og sama á við hér, ef á að færa eitthvað af þeim í biðflokk þá styttist listinn ansi hratt. Ef einhver þeirra kosta sem eru í dag í verndarflokki yrði færður í biðflokk þá er ekkert stórkostlegt að gerast með þeirri aðgerð. Það er bara kostur sem verður væntanlega færður aftur í verndarflokk í næsta hring þegar 4. rammaáætlun er tekin til meðferðar og samþykkt. Ég vil þess vegna beina því til hv. umhverfis- og samgöngunefndar að fara helst ekki í þá vegferð að hringla í kostum með þessum hætti og hafandi það í huga að það virðist vera það sem fyrirvarar samstarfsflokka Sjálfstæðisflokksins ganga út á. Sérstaklega er það kannski athyglisvert í tilviki Framsóknarflokksins ef það er raunin. Auðvitað er það líka athyglisvert í tilviki þingflokks Vinstri grænna þegar við horfum til þess að ráðherra þess flokks lagði plaggið fram með nákvæmlega þessum hætti fyrir nokkrum mánuðum. Að lokum er nauðsynlegt að halda því til haga að það eru fleiri mál á leiðinni inn í þingið. Það var áætlað að á þessum tímapunkti væri hæstv. innviðaráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, búinn að leggja fram mál sem heimilar breytingu á skipulagsutanumhaldi þegar raflínur þvera fleiri en eitt sveitarfélag. Allt verður þetta púsl í þessari stóru mynd og ég held að það væri gott fyrir þingið að fá það mál sem fyrst inn til að hægt sé að ræða þetta allt í einni samfellu. Ef við erum alltaf að horfa bara á lítið brot af heildarmyndinni verður þetta allt mjög brotakennt og samhengislítið og þá er ekki víst að þingmönnum sé ljós sá alvarleiki eða þau áhrif sem verða vegna mögulegra breytinga á rammaáætlun eins og hún er lögð fram hér í dag.
Herra forseti. Þetta mál er orðin mikil furða, eins og hv. þingmaður segir. Hrakfallasögu rammaáætlunar er kannski ekki hægt að skoða án þess að taka hana í samhengi við hrakfallasögu allra náttúruverndarmálanna sem voru fléttuð saman á síðasta kjörtímabili og ekkert varð úr fyrir vikið vegna þess að stjórnarflokkarnir náðu ekki saman um þau sín á milli, komu fyrir vikið með þau í bullandi ágreiningi inn til þingsins allt of seint. Nú hafa þau ákveðið að prófa hina leiðina sem er að ná ekki saman um neitt og koma með þau rosalega snemma til þingsins og sjá hvort við getum ekki bara að græjað þetta. Hver er afstaða ríkisstjórnarinnar til rammaáætlunar?
Á … að ræða það?
Ja, ekki kemur það fram frá þingmönnum stjórnarflokkanna sem allir gera fyrirvara við þetta mál. Ekki er hægt að lesa það út úr stjórnarsáttmálanum sem talar um að stækka biðflokkinn en svo kemur tillagan með óbreyttum biðflokki til þingsins. Þegar við fáum ekki svör frá stjórnarliðum þá er eðlilegt að við veltum þessu fyrir okkur hér. Ég spurði t.d. fulltrúa Framsóknarflokksins, sem gerir fyrirvara um að færa kosti niður í biðflokk, hvaða kostir það væru. Þeir eru ekkert margir, það er hægt að benda á þá. Hvaða kosti? Er ekki eðlilegt að við vitum það við þinglega meðferð hvað það er sem um er að ræða? Hún gat ekki svarað því. Þingflokksformaður Vinstri grænna, flokksins sem gerði fyrirvara, en er samt flokkurinn sem lagði þetta fram óbreytt á síðasta kjörtímabili, fyrir ári, sagði í andsvari að hann stæði auðvitað með þessari tillögu óbreyttri ef svo færi. Um hvað snýst þá fyrirvarinn? [[Forseti hringir.]]Svo fáum við kannski að heyra hvað Sjálfstæðisflokknum finnst um þetta mál [[Forseti hringir.]]af því að þegar ég spurði hv. þm. Njál Trausta Friðbertsson hvort þingflokkurinn hefði gert fyrirvara þá vísaði hann til samstarfsyfirlýsingarinnar og sagði að það væri í sjálfu sér almennur fyrirvari.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég missti nú af því þegar hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson sagði þetta en ef stjórnarsáttmálinn er orðinn einhver almennur fyrirvari, almennur „disclaimer“ gagnvart öllum þeim málum sem ríkisstjórnin ætlar að leggja fram, þá er þetta samstarf orðið enn undarlegar samsett en var á liðnu kjörtímabili. Þá gátu menn auðvitað, og gerðu það lengi framan af, skákað í því skjóli að það hefði ekki verið neitt annað í stöðunni en samstarf þessara þriggja flokka. Og síðan kom Covid-faraldurinn og bjargaði ríkisstjórnarflokkunum úr í þeirri þröngu stöðu sem þeir voru komnir í svona um mitt kjörtímabilið. Það er eiginlega alveg með ólíkindum að þetta sé að fljóta upp strax í umræðu þegar verið er að mæla fyrir málinu. En það er auðvitað kostur fyrir okkur sem erum hér í þinginu að þetta liggi fyrir frá fyrstu klukkustundum, að stjórnarflokkarnir séu fullkomlega ósammála um það hvernig skuli nálgast þetta risamál. Mér þykja það fréttir. Á sama tíma geta menn varla klárað setningu öðruvísi en að vísa í mikilvægi loftslagsmála. Bíddu, hver er meiningin á bak við þetta allt saman? Á sama tíma er ekki búið að leggja fram frumvarpið sem er líklegast til að auðvelda það að styrkja flutningskerfið með því að koma línulögnum áfram. Hann virðist því miður vera meira í orði en á borði, þessi áhugi ríkisstjórnarinnar á loftslagsmálum. Ef það væri raunin, ef hann væri raunverulegur, þá væru menn að leggja fram mál til að klára þau, koma rammanum áfram og leiða hann í jörðu, koma fram þessum vindmylluvangaveltum, [[Forseti hringir.]]línulagnamálinu og þar fram eftir götunum. En einhvern veginn [[Forseti hringir.]]virðist þetta aðallega ganga út á það núna að kaupa sér tíma.
Forseti minnir á að þingmálið er íslenska og ef notað er erlent orð þá er það þýtt yfir á íslensku en ekki öfugt. Merkileg framkvæmd í þetta skiptið.
Herra forseti. Aðeins varðandi aðgerðaleysið á síðasta kjörtímabili, það er í rauninni ámælisvert að við höfum hér í fjögur ár verið að ræða mikilvægi þess að bæta umgjörðina um orkunýtingaráætlunina, bæta inn einhverju skýrara varðandi vindinn og skoða 10 MW viðmiðin. Það er heilmikið sem þarf að laga í þessu kerfi. En vegna þess að ríkisstjórnin komst hvorki lönd né strönd með neitt af þessu þá gerðist ekkert. Fyrir vikið stöndum við hérna sex árum eftir að Sigrún Magnúsdóttir samdi þessa tillögu, bara á nákvæmlega sama stað og fólk var 2016. Og talandi um þáverandi hæstv. umhverfisráðherra, Sigrúnu Magnúsdóttur, það er náttúrlega dálítið fyndið að við séum hérna að endurvinna tillögu Framsóknar sem Framsókn styður ekki, sem ráðherra Vinstri grænna lagði fram fyrir ári en þingflokkur Vinstri grænna gerði fyrirvara við, og sem Sjálfstæðisflokkurinn - ja, við fáum það kannski betur á hreint á eftir - er ekki fullkomlega dús við heldur þrátt fyrir að þeirra eigin ráðherra beri málið fram. Mögulega sé litið á stjórnarsáttmálann sem svona leiðbeiningar fyrir það hvað þingið eigi að gera, að stækka biðflokkinn sé einhvern veginn í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar en stjórnarflokkarnir ná ekki saman um það sín á milli þannig að við eigum bara að græja það hérna. Í síðasta stjórnarsáttmála var í fyrirsögninni talað um að hann snerist um eflingu Alþingis. Ég man ekki eftir því að þessi stjórnarsáttmáli snúist um störf Alþingis heldur um ríkisstjórnina eina. Þess vegna finnst mér mjög skrýtið að þingmenn líti svo á að ráðherrann [[Forseti hringir.]]geti lagt fram bara einhver drög að tillögu sem síðan eigi að móta í átt að stefnu ríkisstjórnarinnar [[Forseti hringir.]]í þinglegri meðferð, stefnu stjórnarinnar sem enginn getur bent á nákvæmlega hvað snýst um [[Forseti hringir.]]þegar við skoðum þá tilteknu kosti sem um er að ræða í þessari áætlun.
Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Sú mynd sem hv. þingmaður dregur hér upp er auðvitað kostuleg. En kannski átti þetta ekki að koma okkur svo mikið á óvart, ég rifja bara upp að undir lok síðasta þings var mál í meðförum þingsins í umhverfis- og samgöngunefnd, þar sem ég átti sæti, sem voru ný fjarskiptalög, stjórnarfrumvarp. Það var mál sem þurfti að klára. Það var býsna margt í þessu Mílumálshavaríi sem tengdist því að það mál var ekki klárað á síðasta þingi. Hvernig kom það nú til að það mál kláraðist ekki? Það var ekki út af viðspyrnu stjórnarandstöðuflokkanna. Stjórnarandstöðuflokkarnir má segja að hafi bara verið í öllum meginatriðum býsna sáttir við það hvernig málið leit orðið út. Nei, það dó af því að Vinstri grænir, samkvæmt þeim upplýsingum sem þingmönnum bárust, stoppuðu málið á lokametrunum. Stjórnarfrumvarp, frumvarp sem Vinstri grænir voru búnir að samþykkja í ríkisstjórn og þingflokki en svo á lokametrunum dó það drottni sínum án þess að það fengist nokkurn tímann almennilega útskýrt hvers vegna það var. Í því ljósi má kannski segja að þetta sé bara meira af því sama og við sátum undir á liðnu kjörtímabili. Málum sem flokkarnir koma sér ekki saman um er einhvern veginn hent út úr ríkisstjórninni. Þar nenna ráðherrarnir ekki þessu veseni og svo fara málin inn í þingflokkana. Þar eru gerðir einhverjir óljósir fyrirvarar eins og síðbúnir fyrirvarar Framsóknarflokksins við hálendisþjóðgarðinn á sínum tíma. En ég man samt ekki eftir því að þinginu hafi verið falið að aðlaga mál ríkisstjórnarinnar að stefnu ríkisstjórnar. Það kannast ég ekki við.
Virðulegur forseti. Það er sannkölluð skemmtun hér að hlusta á stjórnarandstöðuþingmenn ræða sín á milli um afstöðu stjórnarflokkanna til einhverra mála og býsnast yfir því að það sé ekki búið að móta þetta og njörva alveg niður því að oftast heyrist nú úr þessum stól kvartað yfir því að Alþingi sé bara einhvers konar stimpilpúði og sé bara ætlað að stimpla stjórnarmálin. Hér kemur fram þingsályktunartillaga um risamál til framtíðar, ramminn sem staðið hefur fastur í þinginu árum saman, því miður, eins og farið hefur yfir, og opnað á þann möguleika að þingið, löggjafarvaldið sjálft, fái eitthvert svigrúm til að vinna málið og mögulega breyta þessari þingsályktunartillögu sem hér er. Þingmenn býsnast yfir þessu og segja þetta hið versta mál. En ég fagna því bara ef við tökum lýðræðislega umræðu um það hvernig ramminn á að líta út. Nú finnst mér eins og þingmenn Miðflokksins hafi verið svolítið duglegir að tala um embættismannaveldið, að stjórnmálamenn séu farnir að úthýsa valdi til embættismanna. Þetta er tillaga eins og hún kom fram frá verkefnisstjórn og eins og farið hefur verið yfir í ræðum hefur ráðherra eftir ráðherra lagt tillöguna fram nákvæmlega þannig. Það er ástæða fyrir því og ég hygg að hv. þingmaður þekki mjög vel það flækjustig sem fælist í því ef ráðherra færi að krukka í tillögur verkefnisstjórnarinnar. Ég vil því beina þessari spurningu til hv. þingmanns: Telur hv. þingmaður að það eigi að fara í einu og öllu eftir tillögu verkefnisstjórnarinnar núna og í framtíðinni eða telur hv. þingmaður að það sé eðlilegt að kjörnir þingmenn, stjórnmálamenn, kunni að hafa einhverja skoðun á því og geti þá gert breytingar? Og ef svo er, hvort er eðlilegra að það sé af hálfu hæstv. ráðherra eða 63 þingmanna sem kjörnir hingað inn?
Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Því er fyrst til að svara að það verður að skoða þetta í því samhengi sem rammaáætlunarferlið er. Þetta ferli og fyrirkomulag var formað til þess að taka þessi mál úr skotgröfum stjórnmálanna og sú tilraun held ég að flestum hafi þótt skynsamleg. En það sem hefur síðan gerst bendir auðvitað til þess, eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan að ég hefði óttast undanfarin ár, að rammaáætlunarferlið og það verkfæri sem rammaáætlunin er sé nokkurn veginn dautt. Ég fylltist von um það núna með framsögu hæstv. ráðherra fyrir þessu máli fyrr í dag að kannski væri að koma líf í líkið, en síðan er það næsta sem við heyrum eru fyrirvarar samstarfsflokkanna um frumvarpið sem þeir eru nýbúnir að afgreiða út úr ríkisstjórn. Það er mjög sérstakt þegar kemur á daginn að fyrirvararnir frá þingflokki Framsóknarflokks og Vinstri grænna virðast ganga út á það að þingið aðlagi stjórnarmál í þessu tilviki að stefnu ríkisstjórnarinnar. Hv. þingmaður getur ekki annað en brosað með okkur stjórnarandstæðingunum að þessu. Annað er bara ekki hægt. En aftur á móti er ég fylgjandi því í prinsippinu að þingið hafi sem mesta skoðun á þeim málum sem koma frá ráðherrum því að oft hafa þau nú verið hanteruð þannig í færibandavinnu í ráðuneytunum að full ástæða er til og iðulega batna mál mikið í meðförum þingsins. Hvað þetta tiltekna mál varðar, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, þá vona ég að við samþykkjum málið óbreytt eins og það liggur fyrir og höldum síðan áfram með þessa rammaáætlunarvinnu á grundvelli fjórða rammans.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það kom fram í ræðu þingmannsins seinna og mjög áhugavert að það sé dregið fram að hann styður það að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt eins og hún liggur fyrir. En spurning mín laut að þessu, hvort það væri eðlilegt að þingið hefði aðkomu að slíkum stórum málum. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að mér finnst það mjög mikilvægt. Þegar hér er rætt um fyrirvara þá er það auðvitað alkunna að þingmenn kunna að hafa einhvers konar fyrirvara við mál, það snýst þá bara um að málið sé að fara í þá þinglegu meðferð sem við höfum byggt upp hér og hv. þingmaður þekkir það jafn vel og ég að mál taka oft breytingum, stundum töluverðum, stundum minni háttar breytingum. Ég sé varla fyrir mér að þetta mál taki einhverjum meiri háttar breytingum en mér finnst sjálfsagt að þingið fái tækifæri til þess að ræða það. Ég hef sagt það hér í ræðu þegar þetta mál kom fram síðast að til þess að ná sátt um málið held ég að það þurfi að stækka biðflokkinn. Þannig myndum við í rauninni ná að halda áfram með málið því að, eins og hv. þingmaður kom einmitt inn á. Ef við náum ekki að klára þennan ramma þá er þessi hugmyndafræði á bak við rammaáætlun væntanlega dautt fyrirbrigði. Það fyndist mér mjög sorglegt því að ég tek undir með hv. þingmanni, ég held að það hafi verið mikilvægt skref að fara í þá vegferð og þá vinnu sem byggir á vinnu verkefnisstjórnanna þar sem horft á alla þætti. En á sama tíma vil ég sem kjörinn fulltrúi ekki afsala mér því að við hér kunnum að komast að annarri niðurstöðu en þeir sem sátu í verkefnisstjórninni en auðvitað á þeim grunni að við höfum kynnt okkur öll gögn og farið yfir faglega vinnu verkefnisstjórnar. Ég hefði haldið að við hv. þingmaður værum saman í flokki að fagna því að þingmenn gætu einmitt tekið svona tillögu og hefðu fullt vald til að gera á henni breytingar ef um það næst meiri hluti hér á þingi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að það sé yfirleitt til mikilla bóta þegar þingnefnd eða þingið tekur frumvarp til ígrundaðrar skoðunar og lætur ekki eins og sá stimpilpúði sem stundum er haft í flimtingum að þingið sé, sérstaklega gagnvart innleiðingu hinna ýmsu Evrópureglugerða. [[Gripið fram í.]]- Ég vissi að ég næði hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson með þessu. En þetta mál er svolítið sérstaks eðlis og við þekkjum sögu ósættis í tengslum við virkjanaframkvæmdir til langs tíma. Þess vegna var gerð þessi tilraun sem er búið að eyða gríðarlegum tíma og fjármunum í að forma rammaáætlunarferli með þessum hætti með aðkomu bæði stjórnmálamanna úr þinginu, sveitarstjórna, hagsmunaaðila, landeigenda. Aðkoma aðila er mjög mikil í ferlinu. Að því sögðu þá verð ég að viðurkenna að þetta mál þykir mér bara njóta töluverðrar sérstöðu. Það má eiginlega segja að það byrji að molna undan rammaáætlunarferlinu þegar þáverandi hæstv. umhverfisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, er fyrsti umhverfisráðherrann, ef minnið svíkur mig ekki, sem gerir breytingu á tillögu undirbúningshópanna áður en mál er lagt fram í þinginu. Það þótti mér kannski vera upphafið að þeirri þrautagöngu sem við höfum horft upp á núna síðustu ár og í rauninni allt frá árinu 2013.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér býsna stórt og mikilvægt mál, rammann svokallaða. Ég lít þannig á að við séum hér að fjalla um eina af okkar stærstu framtíðaráskorunum sem eru loftslagsmálin. Það er engin launung að allir fundir og allar ráðstefnur, hvort sem er á alþjóðlegum vettvangi eða hér innan lands, þar sem verið er að ræða um loftslagsmál, fjalla um orkumál og orkuskipti, hvernig heimsbyggðin getur skipt úr jarðefnaeldsneyti yfir í hreina orku. Þar stöndum við Íslendingar framarlega með auðlindir sem okkur hefur tekist að virkja og nýta til ýmiss konar framleiðslu og til þess að lifa því góða lífi sem við lifum hér á Íslandi. Það er kannski sérstaklega áhugavert að horfa á það í samhengi við það sem er að gerast í nágrannalöndum okkar, það sem er að gerast í Evrópu í dag. Þar eru ríki algerlega háð því að fá gas frá Rússlandi á sama tíma og mikil átök eiga sér stað og Rússar hafa sýnt tilburði til að ráðast enn frekar inn í Úkraínu. Hægt er að fagna því að við hér, þessi fallega eyja í Atlantshafi, erum sjálfstæð og sjálfbær hvað orkuöflun varðar og eigum þann möguleika að verða sjálfstæðari og sjálfbærari með því að nýta orkuna okkar svo að við getum hætt að brenna jarðefnaeldsneyti á bílana okkar og farartækin, nýta fallorku eða aðra orkugjafa til þess. En eins og hér hefur verið farið yfir er það svolítil sorgarsaga hvernig okkur hefur tekist upp með rammann. Eins og ég fór yfir í andsvari áðan þá er ég sammála því, eftir að hafa fylgst með því sem unglingur þegar tekist var á um Kárahnjúkavirkjun og virkjanir hér áður fyrr, að það væri sniðugt og skynsamlegt að hafa faglegt ferli þar sem farið væri yfir orkukostina og að við værum ákveðin í því að einhverjir kostir yrðu aldrei virkjaðir og færu þar af leiðandi í verndarflokk. Annað væri sjálfsagt að virkja og þá færi það í nýtingarflokk og svo væri það biðflokkurinn. En því miður hefur þetta ekki gengið eftir eins og fólk sá fyrir sér í upphafi og því er auðvitað fyrst og fremst um að kenna að við sem stjórnmálamenn - og þá er ég kannski meira að vísa í þá sem voru hér á undan mér og á undan okkur flestum - höfum ekki komist að niðurstöðu um að vinna málið áfram. Ég ætla að reyna að vera bjartsýn og vona að það náist í þetta sinn. Eins og ég sagði áðan, og hef sagt áður þegar við höfum verið að fjalla um rammann, þá sé ég þá lausn helst fyrir mér að biðflokkurinn stækki. Sumir myndu þá halda að við værum svolítið að gefast upp á verkefninu og það er alveg hægt að setja þau gleraugu upp. En mér finnst ekki síður mikilvægt að horfa til þess að framtíðarkynslóðir fái líka að taka ákvarðanir um nýtingu eða vernd auðlindanna okkar. Það er sjálfsagt að sú kynslóð sem tekur við af okkur sem nú sitjum í þessum sal, og mun kannski þurfa að takast á við einhver allt önnur verkefni en við erum að gera, hafi burði til að nýta eða vernda og njóta auðlindanna sem landið okkar býður upp á. Það er spurning hvort og hvernig ætti að gera breytingar - við erum með þingsályktunartillögu, þetta er ekki lagafrumvarp þannig að farið verður í tvær umræður og þetta fer til nefndar. Þetta er ekkert flókið þannig lagað séð. Framsetningin er auðvitað: nýtingarflokkur, biðflokkur og verndarflokkur, og svo kemur greinargerðin. Mér þætti mjög eðlilegt, virðulegi forseti, að þingmenn í hv. umhverfis- og samgöngunefnd fari ítarlega yfir málið og hafi tök á því að gera breytingar ef um það semst. Ég sæi ekki fyrir mér að þingið eða nefndin myndi gera einhverjar breytingar aðra en þá að stækka biðflokkinn. Mér fyndist mjög óeðlilegt ef einhver kostur færi beint úr nýtingu í vernd eða úr vernd í nýtingu. Ég hef hingað til haldið því fram að það gæti verið góð leið að stækka biðflokkinn. En stóra málið er að við þurfum að ná að afgreiða þetta og klára málið. Þeir sem skipa stjórnarandstöðuna, eins og hún er kölluð í daglegu tali, hafa haft gaman af því að ræða hvort stjórnarflokkarnir séu ekki alveg sammála um allt. Við vitum það ósköp vel, það þarf ekkert að reyna að segja einhverja brandara um það, að við erum ekki sami flokkurinn og við erum ekkert sammála um allt, Sjálfstæðisflokkur, Vinstri græn og Framsókn, það er bara þannig. Ekki frekar en stjórnarandstaðan er sammála um allt. En stóra málið er að reyna að finna leið til framtíðar sem við getum, við sem myndum stjórnarmeirihlutann og ekki síður þingið allt, sameinast um. Þetta er auðvitað stóra framtíðarskrefið sem við verðum að stíga á næstu árum. Ég er algerlega handviss um að við þurfum meiri orku. Ég heyrði einhverja þingmenn koma hér upp áðan og segja: Heyrðu, það þarf ekkert meiri orku, við þurfum ekkert að virkja meira. Ég er ekki sammála því. En fyrst og síðast eigum við auðvitað að fara sparlega með orkuna og leita allra leiða til að draga úr orkunotkun, nýta þekkingu og tækni sem er að verða til í þeim efnum. Líklega er langstærsta og mikilvægasta skrefið samt sem áður að styrkja flutningskerfið. Það er algjörlega óásættanlegt að ákveðnir hlutar landsins búi ekki við orkuöryggi og sú mengun sem verður til, þegar við erum að brenna olíu til að halda bræðslum gangandi eða hreinlega til að hita hús eða gera litlum fyrirtækjum kleift að starfa á ákveðnum stöðum á landinu, er algerlega óásættanleg. Ég held því að það sé stóra framtíðaráskorunin okkar. Við ræddum töluvert hér á síðasta kjörtímabili, eftir fárviðrið í desember 2019, held ég að ég muni rétt, skýrslubeiðni sem við lögðum fram, nokkrir þingmenn, þar sem farið var yfir þessa hluti og var algjörlega ljóst að innviðir okkar, þegar kemur að raforku, eru ekki nægjanlega traustir og úr því þarf að bæta. Að þessu sögðu langar mig að óska hv. umhverfis- og samgöngunefnd velgengni í vinnu við þetta mál. Ég vona að við fáum tækifæri til að ræða þessa hluti hér í síðari umræðu fyrir sumarið og afgreiða þar með þessa þingsályktunartillögu. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á þá bíður næsti rammi okkar. En ég held líka, virðulegur forseti, að það sé okkur öllum hollt, í því mikilvæga verkefni sem framtíð okkar er, að við drögum kannski aðeins úr þessu flokkspólitíska stríði og hugsum um framtíð Íslands, áttum okkur á því mikla og stóra viðfangsefni sem loftslagsmálin eru. Við skynjum öll hversu mikilvægt hlutverk við Íslendingar spilum í því, ekki síst í þekkingu og tækni sem skapast hefur við að nýta sjálfbæra orku. Við getum verið raunveruleg fyrirmynd í heiminum þegar kemur að því að hætta að nota jarðefnaeldsneyti og nýta sjálfbæra orku. Við það bætist svo auðvitað annar orkukostur sem er vindorkan og hún er auðvitað ekki í rammanum í neinum mæli. Við höfum aðeins tæpt á því í þessari umræðu að það þurfi að koma lög í kringum það. Í mínum huga mega þau ekki vera of flókin því að kosturinn við vindorku er jú sá að það eru algjörlega afturkræfar framkvæmdir. Með því er ég ekki að segja að ég vilji vindmyllur á öll fjöll eða í alla firði, alls ekki. Við þurfum að finna einhvern ramma í kringum það. En tækifærin eru svo víða og það væri sorglegt ef við myndum ekki nýta þau frábæru tækifæri sem felast í grænu orkunni okkar til þess að verða sjálfbær og græn og leggja mikið af mörkum í baráttunni við loftslagsvána.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir sitt innlegg í þessa umræðu. Það er tvennt sem mig fýsir að spyrja þingmanninn að, það kann að vera að það hafi komið fram í máli hennar og ég ekki hlustað nógu vel, en var tillagan afgreidd fyrirvaralaust úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins? Það er fyrri spurningin. Seinni spurningin varðar biðflokkinn. Ég er svolítið hrædd um að það sé ákveðinn misskilningur uppi um færslu á milli flokkanna, nýtingarflokks, biðflokks og verndarflokks. Þegar kostur er kominn í nýtingarflokk þá er hann tækur til að fara í ferli sem gæti endað með virkjun. Þegar kostur er kominn í verndarflokk er búið að meta hann það verðmætan að það eigi að friða hann gegn orkunýtingu. Kostirnir í biðflokknum eru þeir sem eiga eftir að fara á hvorn veginn sem er. Þannig að ég verð að viðurkenna að ég botna ekki alveg í þessari línu, þó að mér skiljist að hún sé í stjórnarsáttmálanum, um fjölgun kosta í biðflokki. Það væri ágætt að fá betri útskýringu á því.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur andsvarið. Hv. þingmaður spyr hér spurningar sem hefur verið vinsælt að velta fyrir sér, þ.e. hvort fyrirvari hafi verið gerður við þetta mál í þingflokki Sjálfstæðisflokksins eða í öðrum flokkum. Það eru engir fyrirvarar við það að þetta mál komi hér fram og fari í þinglega meðferð en einstaka þingmenn kunna einmitt að hafa ákveðinn fyrirvara við að það verði afgreitt óbreytt. Það er auðvitað mjög algengt að þingmenn setji þann fyrirvara að vilja fá mál í þinglega meðferð og kunni að hafa einhverjar skoðanir á því að það gæti breyst í þeim aðstæðum. Það sem einna helst gæti breyst, því hv. þingmaður þekkir auðvitað mjög vel að þetta er flókin þingsályktunartillaga ef breyta á miklu, eina breytingin sem hægt væri að sjá fyrir sér, er að færa einhvern veginn á milli flokka. Ég sagði það hér áðan að ég sæi það fyrst og fremst felast í því - líka til að ná sátt í málið, til að hægt væri að afgreiða það - að hægt væri að færa á milli flokka. Hv. þingmanni kann að finnast það ankannalegt og ég veit að hv. þingmaður þekkir þetta mjög vel. En það er samt sem áður þannig að það eru skiptar skoðanir á því á hverju matið byggir og hvort mögulega kunni að hafa komið fram einhverjar breytingar, t.d. í tækni eða þekkingu í matinu sjálfu, sem gætu leitt það af sér að ástæða væri til þess að taka kosti úr öðrum flokknum og segja: Setjum þetta í bið, sjáum til og förum svo aftur í matið á því síðar hvort æskilegt sé að vernda eða virkja viðkomandi kost.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum skýr svör. Það liggur sem sagt fyrir að þessi þingsályktunartillaga sem við erum hér að ræða var afgreidd með almennum fyrirvara úr þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, með almennum fyrirvara úr þingflokki Framsóknarflokksins og með fyrirvara einstakra þingmanna Sjálfstæðisflokksins um breytingar á tillögunni. Þetta er stjórnarmál. Gott og vel. Það verður áhugavert að fjalla um þetta í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. En það er auðvitað rétt hjá hv. þingmanni að til grundvallar mati einstakra þingmanna á kostunum kunna að liggja önnur sjónarmið en eru í þingsályktunartillögunni. En hún byggir á ákveðinni aðferðafræði sem við komum okkur saman um. Það er líka rétt að nýjar upplýsingar kunna að hafa komið fram á síðastliðnum sex árum en þess vegna er enn furðulegra að tillagan sé lögð fram [[Forseti hringir.]]óbreytt og ekki sé tekið tillit til þeirra nýju kosta og/eða sjónarmiða sem hafa breyst á síðastliðnum sex árum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og get frætt hv. þingmann og fleiri í stjórnarandstöðunni um að það koma fleiri mál og þau eru örugglega þegar komin inn í þingið þar sem almennir fyrirvarar eða fyrirvarar einstakra þingmanna stjórnarflokkanna liggja fyrir. Það er bara þannig að mál eru afgreidd út úr þingflokknum inn í þingið til þinglegrar meðferðar og þingmenn vilja oft setja fyrirvara við ákveðin mál sem þeir vilja kynna sér betur, velta upp sjónarmiðum í þinglegri meðferð. Eins og ég fór ágætlega yfir áðan, bæði í ræðu minni og í andsvari, þá fagna ég því að við sem þingmenn höfum einmitt tækifæri til að taka þessa umræðu og það sé ekki litið þannig á að þingið sé einhver stimpilpúði og eigi bara að stimpla það sem kemur frá ríkisstjórninni. Í þessu tilfelli, og hv. þingmaður fór vel yfir það, kemur þetta auðvitað frá verkefnisstjórninni og menn komu sér saman um aðferðafræði sem verkefnisstjórnin byggir á. Hún er ekki frekar en nokkuð annað hafin yfir gagnrýni. Mér finnst þess vegna eðlilegt að þjóðkjörnir þingmenn hafi tækifæri til að ræða það og velta upp þessari aðferðafræði og velta því upp hvort eitthvað megi líta öðruvísi út en það gerði nákvæmlega þegar það kom frá verkefnisstjórninni á sínum tíma.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur ræðuna. Mig langar til að spyrja hv. þingmann, í ljósi þess að ég veit að þingmaðurinn er búinn að skoða þingsályktunartillöguna eins og hún liggur fyrir og í ljósi þess líka að þingmaðurinn tók þátt í umræðu um málið í fyrra: Af þessum sjö kostum í orkunýtingarflokki hvað vatnsaflsvirkjanir varðar, er einhver ákveðinn kostur sem hv. þingmaður teldi líklegri til að færast niður í biðflokk af þeim sem nú eru í virkjunarflokki eins og þetta er lagt fram hér? Og sömuleiðis, eru einhverjir ákveðnir virkjunarkostir á háhitasvæðunum sem það sama ætti við um? Það væri áhugavert að heyra um það frá þingmanninum, nú eða enn betra, þingflokki Sjálfstæðisflokksins, hvort það lægi einhver lína þaðan um hvaða kostir yrðu helst teknir úr nýtingarflokki. Nú liggur fyrir að önnur umferð þjóðlendumála er að hefjast í boði Sjálfstæðisflokksins. Þar er verið að gera t.d. kröfu um að obbinn af vatnsupptökusvæði fyrir Hvalárvirkjun verði felldur undir eignarhald ríkisins. Allt spilar þetta saman með einum eða öðrum hætti. Er það t.d. skoðun Sjálfstæðisflokksins að Hvalárvirkjun skuli færð úr nýtingarflokki, bara í ljósi þeirra áhrifa sem eru að koma fram af frumvarpi fjármálaráðherra um aðra umferð þjóðlendumála? Ég læt þetta duga í fyrri umferð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Nei, ég get ekki nefnt einhverja ákveðna kosti sem ég persónulega eða þingflokkur Sjálfstæðisflokksins teldi eðlilegt að flytja þarna á milli. Ég treysti hv. umhverfis- og samgöngunefnd til að fara faglega og vel yfir þetta mál og ef nefndin kemur sér saman um að það sé ástæða til að breyta þá ríki um það mikil samstaða innan nefndarinnar. En ég ætla ekki hér að nefna einhvern einn kost frekar en annan. Þó að ég hafi kynnt mér þessa þingsályktunartillögu og tekið þátt í umræðu um rammann áður þá viðurkenni ég það alveg að ég hef ekki mótað mér skoðun um það hvort eitthvað sé þarna óæskilegt, þ.e. ef ég ætti sjálf að færa eitthvað á milli. Ég hef eingöngu sagt það, til þess að við getum haldið áfram með þessa hugmyndafræði og verklag sem ramminn er og til að ná fram einhverri sátt í málinu, þá kynnum við að þurfa að færa meira yfir í biðflokk. En það er ekki vegna þess að mér sjálfri finnist persónulega einhverjir kostir vera í nýtingu sem ættu að vera í vernd eða öfugt. Þetta snýst í mínum huga um að við reynum að ná fram einhverri pólitískri sátt í málinu og náum að afgreiða það til þess einmitt að halda áfram með þessa hugmyndafræði og verklag sem ramminn er. Hv. þingmaður fór nú ágætlega yfir það í sinni ræðu og virtist hafa sterkar skoðanir á því að þetta væri rétt leið okkar til að nálgast þetta flókna viðfangsefni þegar við erum að velja á milli þess að nýta og vernda náttúruauðlindir okkar.
Herra forseti. Ég þakka svarið. Ég tel þetta vera ágæta leið en ég er að verða úrkula vonar um að hún muni ganga til lengdar. En mig langar til að spyrja hv. þingmann, af því að þingmaðurinn segir að það sé leið sáttar að stækka biðflokkinn: Leggur þingmaðurinn að jöfnu að færa virkjunarkost úr nýtingarflokki í biðflokk og að færa virkjunarkost úr verndarflokki í biðflokk?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur. Mér finnst nú ýmislegt í spurningum hv. þingmanns hljóma þannig að honum finnist þessi leið kannski ekki eins fullkomin og hann vildi láta hljóma í ræðunni áðan. En legg ég það að jöfnu? Eins og ég hef sagt, þetta væri fyrst og fremst ef við þyrftum að komast að einhverri pólitískri sátt til að afgreiða málið áfram. Þannig að ég hef ekki mótað mér einhverja sterka skoðun á því hvað ætti að færa á milli. En já, ég held að það hljóti að ganga í báðar áttir ef það ætti að ná pólitískri sátt um eitthvað, að það væri annars vegar hægt að taka úr nýtingarflokki og hins vegar úr verndarflokki til að setja í biðflokk. Þá væri það kannski með þetta sjónarmið að leiðarljósi sem ég var að fara yfir áðan í ræðu minni, að framtíðarkynslóðir hafi eitthvað um það að segja og við hér inni þurfum kannski ekki að meitla allt í stein og ákveða fyrir framtíðarkynslóðir hvort einhvern tímann megi nýta og virkja eða hvort ástæða sé til að gera það strax, það megi alveg vera tiltölulega stór biðflokkur sem framtíðarkynslóðir okkar fái að glíma við, með þau verkefni og áskoranir sem þau kunna að hafa á borðinu á þeim tíma sem þau taka ákvarðanir.
Herra forseti. Ég fæ kannski að byrja á því að þakka fyrir þennan síðasta punkt hv. þingmanns varðandi rétt komandi kynslóða til að eiga auðlindir sem ekki hefur verið ráðstafað, mögulega vatnsafl eða gufu eða hvað það er, að núlifandi kynslóðir megi ekki vera svo uppteknar af því að fullvirkja Ísland að við gleymum því að það kemur fólk á eftir okkur. Stórvirkjanaöldin hefur ekki staðið í nema 60 ár, ein til tvær kynslóðir hafa farið mjög nálægt því að fullvirkja landið og væri sorglegt ef við myndum klára það áður en annað fólk kæmi að borðinu. Mig langar að ræða þá fyrirvara sem einhver hluti þingflokks Sjálfstæðisflokksins gerir við málið, sem er vissulega ekki jafn mikil og stór afstaða og það að heilir þingflokkar geri fyrirvara sem gerist mjög sjaldan. Þótt einstakir þingmenn geri oft fyrirvara við stjórnarmál gerist það mjög sjaldan að heilir þingflokkar geri það. Það er sterkt merki og eitthvað sem gerist enn sjaldnar frá tveimur þingflokkum í sama máli. Hv. þingmaður fagnar því að með þessu getum við tekið umræðu í þessum sal um það hvernig við viljum sjá þessa tillögu þróast. Vandinn er sá að fulltrúar flokkanna sem gerðu þessa fyrirvara komu ekki með neitt slíkt í þetta púlt. Hv. þingmaður var spurð áðan hvaða virkjanir hún sæi fyrir sér að færa yfir í bið úr nýtingu - sem ég hefði haldið að væri hluti af þessari umræðu sem hún fagnaði að taka hér. Hún gat ekki bent á eina. Ég spurði hv. þingmann Framsóknarflokksins, Höllu Signýju Kristjánsdóttur, að því sama, hvar flokkurinn stæði í því. Ég fékk engin svör. [[Forseti hringir.]]Ef flokkarnir líta á þetta sem einhverja leið til að taka lýðræðislega umræðu um það hvernig breyta eigi rammaáætlun, [[Forseti hringir.]]af hverju liggur ekki fyrir nákvæmlega hvað það er sem þeir vilja breyta.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og fagna því að við getum verið sammála um mikilvægi þess að framtíðarkynslóðir fái að taka ákvarðanir um virkjanir og að það sé ekki okkar að ákveða allt fram í tímann hvað það varðar. Hv. þingmaður kvartar yfir því að ég komi ekki með beinar tillögur við fyrri umræðu um þessa þingsályktunartillögu, um hvernig eigi að færa á milli. Þegar ég tala um að taka umræðuna í þessum sal á ég auðvitað við þjóðkjörið þing. Nú erum við að klára fyrri umræðu og ég hef svo sem ekki heyrt - ég þori ekki alveg að fara með það hvort það hafi farið fram hjá mér í einhverjum ræðum að einhverjir þingmenn hafi komið með slíkar tillögur eða rætt einhverja sérstaka kosti. Ég býst þá frekar við því að sú umræða muni eiga sér stað í hv. umhverfis- og samgöngunefnd þegar farið verður yfir þessa tillögu. Eins og ég sagði áðan þá bara vona ég að við náum utan um málið í nefndinni og að við náum að afgreiða það út úr þessum sal. Fyrir mitt leyti væri ég tilbúin að fallast á einhverja málamiðlun sem fæli í sér stækkun biðflokks. Ég fæ að nota tækifærið, fyrst ég á smátíma eftir, og spyr hv. þingmann: Er hv. þingmaður og þingflokkur Pírata sammála þessari þingsályktunartillögu? Myndi hv. þingmaður og allir þingmenn Pírata greiða henni atkvæði ef hún færi í gegn óbreytt? Eða munum við sjá einhverjar breytingartillögur frá þingflokki Pírata hvað þessa þingsályktunartillögu varðar?
Herra forseti. Ég ætla ekki að tjá mig fyrir þingflokkinn í máli sem við höfum ekki tekið sameiginlega afstöðu til. En hefði hv. þingmaður hlustað á ræðu mína fyrr í dag hefði hún heyrt að ég gagnrýndi verklagið 2016. Þetta var illa unnin tillaga á sínum tíma og ég gagnrýni að þetta sé lagt fram æ ofan í æ óbreytt þrátt fyrir breyttar aðstæður varðandi ýmsa kosti. Ég taldi upp ákveðna kosti þar sem svo háttar sérstaklega til að aðstæður kalla hreinlega á endurmat af varúðarástæðum, af náttúruverndarástæðum, af ýmsum öðrum ástæðum. Þetta gerði ég þrátt fyrir að hæstv. ráðherra hefði beinlínis hvatt til þess að við myndum ekki fjalla um einstaka kosti. Þetta finnst mér nefnilega stangast á við lýðræðisveisluna sem hv. þingmaður sér í því að flokkarnir séu hver um annan þveran að setja fyrirvara við þetta mál vegna þess að þetta er fyrri umræða um tillöguna. Næst kemur hún fyrir almenningssjónir til umræðu [[Forseti hringir.]]fullkláruð úr nefnd. Það hefði verið æskilegt, ef fólk meinti eitthvað með þessum fyrirvörum sínum, [[Forseti hringir.]]að það mætti hér í sal og segði nákvæmlega hvað það meinti með þeim frekar en að tala almennum orðum [[Forseti hringir.]]um að það ætti að stækka biðflokkinn án þess að það væri tilgreint nánar.
Virðulegur forseti. Ég veit nú ekki hvort einhverri spurningu var beint til mín í seinna andsvari frá hv. þingmanni heldur meira svona almenn gagnrýni á að ég tali hér um lýðræðisveislu og það að þingið geti fjallað um þetta mál. Ég stend við það sem ég sagði áðan. Mér þykir eðlilegt að þjóðkjörið þing fái að fjalla um þessa tillögu og ég virði þá sem hafa lýst yfir einhvers konar fyrirvara, að þeir þurfi ekki, við fyrri umræðu, að setja fram nákvæmar tillögur og fara að plokka eitthvað í þetta. Ég geri ráð fyrir því að þær vangaveltur muni allar koma upp í nefndinni. Hv. þingmaður kom inn á gagnrýni á vinnuna á sínum tíma og greinilega með hugmynd varðandi einhverja kosti. Ég geri líka ráð fyrir því að um það verði rætt í nefndinni. Ég bara ítreka enn og aftur það sem ég sagði áðan. Ég óska hv. umhverfis- og samgöngunefnd velfarnaðar í sínum störfum, hún mun fara yfir þessar tillögur, hvort eitthvað kunni að hafa breyst og þá hvort ástæða sé til að bregðast við í kjölfarið.
Virðulegi forseti. Hér hafa verið stigin metnaðarfull skref af stjórnvöldum og ég tel að um þau séu þverpólitísk samstaða, að Ísland verði óháð jarðefnaeldsneyti árið 2050. Ef við næðum þessu markmiði myndum við standa fremst allra þjóða í heiminum í loftslagsmálum. Það er ekki hægt að taka ákvörðun um að verða óháð jarðefnaeldsneyti án þess að taka ákvörðun um það hvaðan sú græna orka eigi að koma sem eigi að leysa af hólmi jarðefnaeldsneytið. Hér fyrr í dag var það nefnt að það sé ekki orkuskortur í landinu. Hvernig er hægt að halda þessu fram þegar greiningar Landsnets benda til hins þveröfuga, að líkur séu á að draga þurfi úr afhendingu skerðanlegrar orku í meðalvatnsári, ekki aðeins lélegu vatnsári, og það strax á næsta ári? Gangi áform um orkuskipti umfram spár eða aukning verður á fyrirtækjamarkaði verður staðan enn verri hvað þetta varðar. Í dag er verið að brenna olíu í fiskimjölsverksmiðjum. Það er ekki langt síðan þessar verksmiðjur voru hvattar til þess að fara í orkuskipti og keyra vélar sínar á raforku, hreinni íslenskri orku, í stað innflutts jarðefnaeldsneytis. Það er sömuleiðis verið að kynda heimili með jarðefnaeldsneyti í landinu, kynda hitaveitur með jarðefnaeldsneyti, og af hverju er verið að gera það? Jú, það er vegna skorts á rafmagni. Atvinnulífið getur með öðrum orðum ekki starfað eðlilega vegna þess að það er orkuskortur í landinu. Ný fyrirtæki verða ekki til því það er ekki til orka fyrir þau og það þýðir bara eitt, að við erum að tapa verðmætum. Við erum ekki að skapa gjaldeyristekjur. Á Íslandi er framleitt mikið af raforku samanborið við önnur lönd og þá erum við að tala um það í samhengi við hina margumtöluðu höfðatölu. En það má setja þetta í samhengi við að við veiðum einnig gríðarlegt magn af fiski samanborið við hina margumtöluðu höfðatölu. Hér er vægi ferðaþjónustunnar sömuleiðis óvíða jafn mikið miðað við höfðatölu. Sérstaða okkar er því mikil hvað varðar raforkuframleiðslu og hefur okkur tekist að nýta orku okkar skynsamlega í gegnum tíðina með orkuskiptum í húshitun og rafvæðingu. Við erum á þeim stað í dag í orkuskiptum sem flestar þjóðir ætla að vera á eftir einhverja áratugi. Orkumálin eru eitt helsta hagsmunamál byggða landsins. Það er þekkt staðreynd að raforkuskortur stendur uppbyggingu atvinnulífs fyrir þrifum úti um allt land. Í þessu samhengi verður að nefna flutningskerfi raforku sem er nánast komið að fótum fram. Við eigum orku í kerfinu sem við getum ekki fleytt til þeirra sem þurfa á henni að halda. Frá 2018 hefur Landsnet hafnað um 100 verkefnum vegna takmarkana í flutningskerfinu og er samfélagslegt tap af völdum orkuskorts a.m.k. 10 milljarðar á ári samkvæmt greiningum Landsnets. Virðulegi forseti. Staðan í orkumálum er til skammar og það sér hver sem vill að sú vegferð sem við erum nú á er ekki í samræmi við metnaðarfull markmið okkar í loftslagsmálum. Fiskimjölsverksmiðjur landsins áætla að um 20 milljónum lítra af olíu verði brennt við bræðslu á yfirstandandi vertíð og þótt staðan sé grafalvarleg gagnvart umhverfinu þá er þetta um leið risastórt efnahagsmál fyrir fólk og fyrirtæki. Í níu ár hefur Alþingi ekki samþykkt rammaáætlun. Á meðan erum við að glata ótrúlegum tækifærum við að skipta út innfluttu jarðefnaeldsneyti fyrir innlenda og hreina orkugjafa. Við verðum að færa okkur upp úr skotgröfunum og leggja okkur fram um að uppfylla metnaðarfull markmið ríkisstjórnarinnar. Þar er rammaáætlunin gott verkfæri til að finna hið fína jafnvægi milli verndunar annars vegar og sjónarmiða nýtingar hins vegar. Ef við ætlum að mæta þeim metnaðarfullu markmiðum sem við höfum sett okkur varðandi kolefnislosun þá verðum við að framleiða meiri orku. Við verðum að framleiða græna orku. Loftslagsbreytingar eru hnattrænn vandi og kemur okkur öllum við. Það er því engin lausn sem fylgir því að flytja orkufrekan iðnað héðan, frá grænni orku, til annarra landa þar sem mengunin er mun meiri. Við getum ekki beðið í önnur tíu ár eftir aðgerðum við öflun orku og styrkingu flutningsnetsins. Verkefnið er að tryggja hér næga orku til að geta aukið samkeppnishæfni landsins og þar með byggt undir velferðarkerfið okkar og aukið lífsgæði. Við ætlum okkur að uppfylla þau metnaðarfullu markmið sem við höfum sett okkur og ramminn er mikilvæg varða á þeirri vegferð. Höfum það ávallt hugfast að raforkukerfið okkar er forsenda efnahagslegra framfara.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðrúnu Hafsteinsdóttur fyrir ræðuna og tek undir það með henni að rammaáætlunin er gott verkfæri og var einmitt til þess hönnuð að fá umræðuna um orkunýtingu og náttúruvernd upp úr þeim skotgröfum sem sannarlega voru grafnar hér um aldamótin síðustu. En það er hins vegar þannig að Sjálfstæðisflokkurinn, flokkur hv. þingmanns, hefur verið í ríkisstjórn síðastliðin átta ár, næstum níu, og hefur haft þessi mál á forræði sínu sem ríkisstjórnarflokkur. Það hefur eitthvað verið í veginum fyrir því að afgreiða 3. áfangann þó að, eins og hér hefur komið fram, 4. og 5. áfangi séu farnir af stað, a.m.k. er sá 4. kominn á rekspöl. En ég er alveg sammála þingmanninum um að það er auðvitað ekki viðunandi að flutningskerfið virki ekki. Það er bara þannig og það verður að laga það. Það er eins, og við vitum, skipulagsmál. Þar eru flöskuhálsarnir. Þá þarf að finna einhver verkfæri til að komast fram hjá því og ekki bara það heldur að finna nýjar lausnir. Ég hef heyrt hæstv. innviðaráðherra hreyfa þeirri hugmynd að gera annars konar skipulag, t.d. fyrir flutningskerfið. Mig langar í fyrsta lagi að spyrja þingmanninn hvort slíkar hugmyndir hugnist henni. Í öðru lagi langar mig að spyrja þingmanninn hvort hún hafi gert fyrirvara við einstaka þætti í tillögunni, af því að mér skildist að einhverjir í þingflokki Sjálfstæðisflokksins hefðu gert það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur kærlega fyrir svarið. Það er rétt sem ég tók fram í máli mínu að við þurfum að stíga upp úr þeim skotgröfum sem við höfum verið í í allt of langan tíma. Hv. þingmaður spyr mig hvort ég hafi gert fyrirvara. Nei, ég gerði það ekki, svo að því sé svarað hér. Sömuleiðis nefnir hún flutningskerfi raforku. Það er mér mjög hugleikið vegna þess að ég hef átt ótalmörg samtöl við forsvarsmenn fyrirtækja hringinn í kringum landið í mörg ár sem hafa ekki getað eflt starfsemi sína, hafa ekki getað stækkað verksmiðjur sínar eða bætt við framleiðslu. Mörg sveitarfélög hringinn í kringum landið geta ekki fagnað tækifærum til atvinnuuppbyggingar vegna þess að þau geta ekki útvegað þá orku sem um er beðið. Mér finnst það sárt vegna þess að ég vil sjá landið okkar í blómlegri byggð, í öllum sveitum, og eins og við vitum er forsendan fyrir blómlegri byggð öflugt atvinnulíf. Af því hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir nefnir skipulagsmál varðandi flutningskerfið vil ég fá að nefna, sem 1. þm. Suðurk., að það er í ákveðinni pattstöðu sömuleiðis, sem er mikið áhyggjuefni. Í því sambandi vil ég nefna Suðurnesjalínu 2. Ég er ásamt hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni á því frumvarpi þar sem lagt er til að ganga með mjög sterkum hætti inn í skipulagsvald sveitarfélags, sem manni þykir kannski ekki góður bragur á. En hvað á að gera þegar sú lína er búin að vera í ólestri í á annan tug ára?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er auðvitað þannig að flutningskerfið þarf að virka og við hljótum öll að vera sammála um það. En við vitum líka hvers vegna pattstaðan er fyrir hendi. Og nú vil ég taka það skýrt fram að það er ekki stefna Samfylkingarinnar að taka skipulagsvaldið af sveitarfélögunum en sú reynsla sem ég hef aflað mér í þessum málaflokki í gegnum árin hefur fært mér heim sanninn um að sumt þurfum við að skipuleggja á landsvísu. Við þurfum að ræða það af fullri alvöru hvernig við gerum það vegna þess að þetta varðar öryggi allra landsmanna, raforkuöryggi, sem er grundvöllur þess að við getum búið í landinu. Mig langaði til að koma því hér áleiðis, og mér heyrðist í fréttum fyrr í vikunni hæstv. innviðaráðherra alla vega ámálga þá nálgun - en verkefnið er líka þannig að við erum að selja um 85% af allri orku sem framleidd er hér á landi til stóriðju. Það er ákvörðun sem hefur verið tekin, ekki alltaf hugsuð til enda. En gott og vel. Við fáum sem betur fer hærra verð fyrir þessa orku núna en við gerðum í gamla daga. Það sem við þurfum að tryggja er að almenningur, að heimilin í landinu og í raun öll önnur fyrirtæki en stóriðja hafi aðgang að öruggri orku einmitt til að byggja upp. Það verður ekki gert nema stjórnvöld, við hér og framkvæmdarvaldið, setjum þá lagaumgjörð og þá forgangsröðun að tryggt sé að aðgangur sé að orku fyrir hin 15%. Það má ekki gerast að stóriðjan þrengi svo að restinni af efnahagslífinu, ef maður orðar það þannig, að ekki sé aðgangur að orku. Já, auðvitað þarf að virkja og það þarf að gera það samkvæmt plani. Það þarf að gera það samkvæmt rammaáætlun. En það þarf líka að búa miklu betur um lagaumhverfi þessarar orkunotkunar og forgangsröðunina.
Virðulegi forseti. Ég vil koma aftur að spurningu hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur varðandi skipulagsmál og skipulagsvald. Þegar hún nefnir að hæstv. ráðherra hafi opnað á það að hluti af skipulagi sé á landsvísu þá tel ég að það sé skynsamlegt í einhverjum tilfellum, eins og kom fram í máli hv. þingmanns. Og ef ég fæ aftur að koma inn á Suðurnesjalínu 2, þá er þar starfsemi sem er mjög mikilvæg fyrir þjóðaröryggi okkar, þ.e. alþjóðaflugvöllur. Þarna er orkuskortur. Þarna hefur verið viðvarandi orkuskortur í mörg ár. Þarna eru stór og mikil fyrirtæki, mikil starfsemi og gríðarlegur fjöldi íbúa sömuleiðis. Það er því áhyggjuefni þegar eitt sveitarfélag getur komið í veg fyrir að raforku sé streymt til þessarar heildar. Ég er nýr þingmaður og ég er hér að ræða rammaáætlun í fyrsta sinn. Ég bind miklar vonir við að þinginu takist að koma rammaáætlun í betra form en verið hefur á síðasta áratug því að það skiptir gríðarlega miklu máli. Það skiptir líka miklu máli að við stígum varlega til jarðar vegna þess að þetta eru óafturkræfar framkvæmdir og við þurfum að vanda okkur vel í þessum verkefnum.
Virðulegi forseti. Fyrr í dag kynnti hæstv. ráðherra rammaáætlun um hvar skuli virkja næst, áætlun sem hefur verið lögð fram nær óbreytt frá 2016. Það er vert að hafa í huga að Alþingi hefur ekki afgreitt þessa áætlun í öll þessi ár. Það er til fræg tilvitnun, kennd við Einstein, sem segir að það sé skilgreiningin á geðveiki að reyna sama hlutinn aftur og búast við nýrri niðurstöðu. Í þessum lista eru t.d. lagðar til virkjanir sem eru nú komnar á skilgreint hættusvæði vegna Reykjaneselda. Þarna eru virkjanir sem meiri hluti þjóðarinnar hefur lýst sig andvígan. Það að reyna að þrýsta þessari tillögu í gegn aftur og aftur án nokkurra breytinga er jafn viturlegt og berja hausnum við steininn. Hæstv. ráðherra segir að það sé þingsins að fjalla um þetta mál. Rétt er það. En slíkt fríar hann ekki frá þeirri ábyrgð að það er hæstv. ráðherra sem leggur fram þessa áætlun sem þingsályktunartillögu. Ef hæstv. ráðherra vildi ná einhverri sátt um þetta mál hefði hann átt að vera í því hlutverki að uppfæra þessa áætlun og koma með uppfærða tillögu. Það er margt sem má betur fara í þessu ferli en það er einnig mikilvægt þegar þessi mál eru rædd að horfa á meira en bara það hvar við ætlum að virkja. Það er nefnilega þannig í dag að mikið af okkar raforkukerfi er komið til ára sinna. Byggðalínan sem er grunndreifikerfið er að nálgast fimmtugsaldurinn. Hæstv. ráðherra er tíðrætt um aukna orkuþörf vegna orkuskipta og það er hv. þingmönnum líka en sannleikurinn er sá að það er næg orka virkjuð í dag. Það eru hins vegar takmarkanir á því hvert er hægt að dreifa henni og þar að auki tapast mikið af orku á leiðinni frá virkjunum til notenda. Á þessum sviðum hafa orðið miklar tækninýjungar á þeim áratugum síðan kerfið var byggt upp. Samhliða því að skoða hvar eigi að virkja þarf að skoða vel hvaða tækifæri eru í að nýta betur þá orku sem þegar er virkjuð en ekki bara einblína á að fjölga virkjunum. Það er mikilvægt að þegar kemur að jafn mikilvægum atriðum og virkjunaráætlunum og vernd umhverfisins að um slíkar áætlanir séu breið sátt, ekki bara á Alþingi heldur í samfélaginu öllu. Við sem hér sitjum skuldum þeim kynslóðum sem erfa þetta land að hætta í þeim sandkassaleik sem tíðkast á þinginu og setjast af alvöru niður með sátt í huga og finna hvaða leiðir er hægt að fara til að tryggja bæði umhverfið og á sama tíma gera okkur kleift að ganga í gegnum orkuskipti og önnur tækifæri á næstu áratugum. Fyrsta skrefið í því sáttaferli er ekki að reyna að þrýsta í gegn gömlum tillögum sem engin sátt er um. Það er hlutverk hæstv. ráðherra að sýna þinginu þann sáttavilja að leggja fram uppfærða áætlun þar sem a.m.k. þeir kostir sem mest óánægja er með, nú eða kannski eru komnir á hættusvæði vegna eldgosa, séu fluttir úr nýtingarflokki. Ég skora því á hæstv. ráðherra að taka slíkt sáttaskref og leggja strax fram breytingartillögu frá ráðuneytinu inn í nefndastarfið. Ég skora einnig á hæstv. ráðherra að vera tilbúinn til að fara í samstarf við þingið. Þá á ég bæði við stjórn og stjórnarandstöðu, samstarf um orkumál og orkuskipti. Það er staðföst trú mín að ef hæstv. ráðherra brýtur odd af oflæti sínu og brýtur þá hefð að vilja helst ekki vinna með stjórnarandstöðunni í neinu þá sé hægt að ná fram árangri. Við getum ekki bara bent á græna framtíð en á sama tíma eyðilagt þá náttúru og það umhverfi sem við erum svo heppin að kalla vort land. Ég minni hv. þingmenn og hæstv. ráðherra á þau fögru orð sem andvökuskáldið Stephan G. Stephansson orti, með leyfi forseta: Eg ann þér, eg ann þér, þú indæla jörð! Sem elur upp manninn og dýranna hjörð, Með leikandi smábörn í almóður arm', Með ellina hvílda við friðsælu barm - Þú opnar mér faðminn þinn fagnaðarrík, Þú fæst ekki um trú mína og pólitík. Sem land og þjóð höfum við mikla sérstöðu á þessum tímum mikilla breytinga. Þau tækifæri sem hér leynast til að ná fram orkuskiptum og loftslagsvænum árangri í sátt og samlyndi við móður náttúru getur ekki einungis verið heillaspor fyrir okkur Íslendinga heldur einnig skapað tækifæri fyrir okkur að vera leiðandi á þessu sviði og miðla þeirri þekkingu og reynslu til annarra þjóða. En til þess þurfum við að vera tilbúin að vinna saman, grafa stríðsaxirnar og sá þeim fræjum sem þarf til að byggja upp grænt samfélag framtíðarinnar. Núverandi vinnulag hér á landi og sér í lagi á þingi er greinilega ekki að virka. Mig langar að ljúka þessari ræðu með annarri tilvitnun í andvökuskáldið sem unni þessu landi svo mikið, með leyfi forseta: Lítil þjóð á þeirri eyju þolað hefir margt, reynt um aldir afl og seigju eðli lands við hart. Öllum þjóðum öðrum smærri, ýmsum meiri þjóðum stærri, ef menn virtu vits og anda verkin allra þjóða og landa.
Frú forseti. Umræðan í dag um vernd og orkunýtingu landsvæða er að mínu mati eitt af þessum stóru málum þingsins. Hvers vegna segi ég það? Jú, stærsta verkefni samfélagsins á næstu árum er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Ein af meginforsendum þess er að tryggja framkvæmd orkuskipta í landi grænnar orku. Orkumál og umhverfismál eru samtvinnuð og hafa áhrif hvort á annað. Ísland er í algjörri sérstöðu í orkumálum. Það vekur athygli um allan heim þegar við segjum með stolti frá því að 99,9% allrar raforku er framleidd hér með endurnýjanlegum orkugjöfum. En við þurfum meiri orku og betra flutningskerfi ef við ætlum að fara af krafti í hröð orkuskipti. Til viðbótar þarf orku fyrir fjölgun hátæknifyrirtækja, aukið fiskeldi á landi, stóraukna grænmetisræktun og græna atvinnuuppbyggingu. En það eru blikur á lofti í orkumálum, eins og hæstv. ráðherra sagði hér í morgun, og er þá vægt til orða tekið að mínu mati. Í morgun var forsíðufrétt í Morgunblaðinu þar sem sagði að á miðnætti síðastliðnu hafi tekið gildi takmarkanir á afhendingu raforku til fjarvarmaveitna víðs vegar um landið, stóriðju og gagnavera. Þetta kom í kjölfar fyrri skerðinga til fiskimjölsverksmiðja sem nú nota þúsundir tonna af olíu í stað rafmagns í vetur. Þetta eru ekki orkuvandamál, þetta er orkukrísa. Ég kalla þetta krísu, ég finn bara ekkert betra orð fyrir það ótrúlega ástand sem komið er upp skyndilega í landi sem framleiðir mesta raforku á mann í heiminum. En hvar liggur rót vandans? Liggur hún í rangri forgangsröðun við sölu rafmagnsins, skorti á virkjunum, orkutapi í flutningi, ónógri flutningsgetu eða vegna þess að það rignir og snjóar ekki nóg í landinu, sem kemur mér reyndar töluvert á óvart? Vissulega eru orkumálin flókin. Ef það er næg orka á Austurlandi, sem dæmi, þá getur reynst erfitt að koma henni suður eða norður vegna ónógrar flutningsgetu. Við erum að tala um tvö samtengd kerfi, virkjunarkerfi og flutningskerfi. Það flækir málið að rafmagn er ekki framleitt á lager, en það getur þó verið geymt í uppistöðulónum sem eru í raun geymslustaður fyrir rafmagn. Í dag erum við að fjalla um einn hluta kerfisins, virkjunarkerfið, sem heitir áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Þessi áætlun er líka flókið mál með margar hliðar. Það er flókið vegna þess að þar er um að ræða samspil náttúruverndar og virkjunar landsvæða. Virkjanir geta haft mikil áhrif á hversu aðlaðandi landsvæðið er fyrir ferðamenn og útivist. Virkjanir geta haft áhrif á dýralíf, gróðurfar, náttúrugæði og menningarverðmæti, svo dæmi séu nefnd. Fyrir orkufyrirtækin, línufyrirtækin, er þetta einnig flókið mál. Það koma þurr ár og það koma blaut ár. Þrýstingur í borholum getur hækkað og lækkað, jafnvel horfið. Það þarf að gera áætlanir sem byggja á mörgum sviðsmyndum og það er örugglega gert. Það flækir málið hvað það tekur langan tíma að reisa virkjanir og leggja raflínur. En það kemur mér og örugglega flestum landsmönnum á óvart hvað þetta vandamál, orkuskortur og slæmt ástand flutningskerfis, þessi orkukrísa, kemur nýjum ráðherra, hæstv. ráðherra orku- og loftslagsmála, á óvart þrátt fyrir að Sjálfstæðisflokkurinn hafi stjórnað orkumálunum samfellt í níu ár. Á þeirra vakt hafa atvinnufyrirtæki á landsbyggðinni ekki getað fengið nægilega áreiðanlega orku og þurfa þess í stað að reiða sig á olíu. Heilu landsvæðin hafa þar að auki ekki aðgang að rafmagni sem svarar þörf heimila og fyrirtækja, hvað þá þriggja fasa rafmagni. Það er ekki gott að hafa það á tilfinningunni að ríkisstjórnin virðist öll koma af fjöllum í þessu máli og sjá blikur á lofti, eins og kom fram hér áðan. Ég vissi reyndar að vatnið sem býr til rafmagnið kemur af fjöllum og það hefði kannski átt að duga. Ríkisstjórnin hefur brugðist almenningi og fyrirtækjum í landinu með því að taka ekki nógu föstum tökum á þessu máli og framkvæma ekki í samræmi við spár og tillögur. Í því sambandi vil ég geta þess að öll fyrirtæki gera spár um tekjur, gjöld og þróun eigna, aðföng, þar með talið orkuþörf og margt fleira, heimili gera sínar spár. Þetta þekkjum við öll. Ríkisvaldið gerir líka spár um íbúaþróun, byggðamál, efnahagsmál og margt fleira. En mikilvægasta spáin sem hið opinbera gerir er orkuspá, einmitt það sem við erum að tala um hér í dag, þar sem er áætlað langt fram í tímann hver þörfin er og hve framleiðslan þarf að vera. Orkuspá og orkumál eru þannig ein af mikilvægustu málum stjórnvalda hverju sinni og mikilvægið hefur einmitt aukist á síðustu árum vegna krafna um grænt hagkerfi. Það á ekki að vera flókið mál að leggja saman þarfir heimila, fyrirtækja og stofnana í orkumálum og bera saman við framboð og flutningsgetu langt fram í tímann. Þess vegna vekur það furðu mína og allra landsmanna, segi ég, að allt í einu er kominn orkuskortur í landinu. En ég segi: Þetta er ekki orkuskortur, þetta er skortur á frumkvæði, skynsemi, framsýni, þori, ákveðni og áræðni. Fyrirhyggjuleysið og andvaraleysið í þessu máli er augljóst og ábyrgðin liggur ekki síst hjá flokki núverandi hæstv. ráðherra umhverfis og orkumála, flokknum sem hefur stýrt þessum málum í níu ár, eins og ég sagði áðan. Ríkisstjórnin þarf að tryggja skynsamlega uppbyggingu nýrrar raforkuvinnslu og styrkingu flutningskerfisins. Mikilvægt er að tryggja að öll virkjunaráform fari í að tryggja orku- og loftslagstengdar aðgerðir og raforkuöryggi. Orkuráðherrann hefur engan umþóttunartíma. Hann þarf nú þegar að taka af skarið og segja skýrt og skilmerkilega hvernig Ísland verði laust við jarðefnaeldsneyti fyrst allra landa og hvaðan orkan á að koma. Frekari kyrrstaða er ekki í boði. Framtíðin og framtíðarkynslóðir kalla á aðgerðir. Í tengslum við þessa umræðu hef ég rætt við nokkra sérfræðinga á þessu sviði og ég hef fengið þau svör að þessi orkukrísa sé að þeirra mati ekki bara vegna vatnsleysis á hálendinu og skorts á flutningsgetu heldur vegna fyrirhyggjuleysis og frestunaráráttu stjórnvalda. Þar vitna ég í orð þessara sérfræðinga. Stjórnvöld þurfa og verða að stíga ákveðnar inn í máli og ég hvet hæstv. ráðherra taka hressilega á þessu máli eins og hann hefur oft gert. Þetta lítur út eins og orkumálin séu eins og heit kartafla sem enginn vill halda á. Upp í hugann koma orð eins og skortur á skipulagningu og fjármögnun, skortur á forgangsröðun og svo sölu rafmagns og það vekur furðu að við skulum vera að selja gríðarlegt magn af rafmagni til bitcoin-graftrar, sem er einhver sóðalegasta notkun á rafmagni sem til er. Orkumál eru langtímamál, virðulegi forseti, og það sem er ákveðið í dag kemur til framkvæmda næstu 10–20 árin. En allt síðasta kjörtímabil sátu fyrrverandi orkumálaráðherra og hæstv. umhverfisráðherra með hendur í skauti. Það er engin hreyfing, það er algjör kyrrstaða. Fyrir vikið höfum við tapað dýrmætum tíma í baráttunni fyrir umbótum og raunverulegum árangri í loftslagsmálum. Kyrrstaðan stafaði ekki af skorti á undirbúningi, ekki skorti á skýrslum eða þekkingu og ekki skorti á tölfræðilegum gögnum. Allir vissu hvað þurfti að gera. Ástæðan fyrir athafnaleysinu var pólitískt samkomulag stjórnarflokkanna um kyrrstöðu. Störukeppni stjórnarflokkanna hefur verið dýrkeypt þjóðinni. Ég hvet því stjórnvöld og hæstv. ráðherra að taka á þessu máli af skynsemi, fyrirhyggju, kjarki og ákveðni og tryggja að þessi mál komi ekki lengur eins og þruma úr heiðskíru lofti. Ég hvet hæstv. ráðherra og allan þingheim til að taka orkumálin traustum tökum. Ég talaði um orkukrísu í upphafi málsins. Í kínversku er sama orðið notað um krísu og tækifæri. Nýtum þessa krísu og snúum henni upp í tækifæri sem tryggja að Ísland verði áfram til fyrirmyndar í umhverfisvænum orkugjöfum. Virðulegi forseti. Viðreisn vill tryggja orkuöryggi til framtíðar. Við erum með það á stefnuskrá okkar að orkukostir verði áfram flokkaðir með tilliti til áhrifa á náttúru, menningu, minjar, samfélag og efnahag. Við í Viðreisn viljum tryggja orkuöryggi um land allt með uppbyggingu og styrkingu flutningskerfis raforku og koma í veg fyrir að orkuskortur hamli byggðaþróun og þróun í efnahagsmálum.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni góða ræðu. Það er góð spurning sem kemur upp: Hvaðan á orkan að koma? Við glímum við það vandamál hér á Íslandi að 80% af allri orku sem við framleiðumfer til stóriðju. Stóriðjan mergsýgur íslensk fallvötn til að knýja sig, þetta er hátt hlutfall. Ef við spyrjum okkur um græna framtíð og lausnir í loftslagsmálum þá getum við einmitt líka spurt hvort hlutfall stóriðjunnar eigi ekki að vera lægra hér á Íslandi. Ef svo er þá er fullt af orku sem losnar og hægt er að nota í annað, mjög auðveldlega. Sumir flokkar hafa talað um að við eigum að taka alla skítugu framleiðsluna frá öðrum löndum og framleiða á umhverfisvænni hátt hér, sem gengur ekkert rosalega langt. Við getum ekki framleitt það rosalega mikið af orku í viðbót. Samkvæmt áætlunum þar um gætum við bætt ? við, 11 gígavattsstundir miðað við 19 núna, það er ? af því sem yrði. Það er ekkert rosalega mikil viðbót í hnattrænu samhengi. Spurningin er: Ættum við ekki einmitt að hugsa öðruvísi en þetta? Í staðinn fyrir að fara í gömlu lausnirnar, hvernig getum við gert sjálfbæra nýja og græna framtíð með orkunni sem við höfum sem þarf ekki nauðsynlega þessa framleiðsluferla sem við erum að kafna út af? Þegar við spyrjum: Hvaðan kemur orkan? er þá svarið ekki bara: Við erum þegar með hana?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir frábærar spurningar. Ég hef talað við nokkra sérfræðinga á þessu sviði og þeir segja mér að með tækni, með stafrænum lausnum, með betri túrbínutækni, sé hægt að framleiða mun meira rafmagn með núverandi virkjunum, með því að stýra vatninu betur, stýra straumnum betur, stýra dreifingunni betur. Við treystum svolítið á hugvit núna til að leysa þetta mál. Það má líka nefna, af því að álverin voru nefnd, að kannski er Ísland bara besta landi í heimi til að framleiða ál. Það eru komnar lausnir í Straumsvík þar sem koldíoxíði er bara dælt ofan í hraunið. Þetta er eina hraunið í heiminum sem tekur við koldíoxíði. Ég heyrði í gær að steypufyrirtæki hér í bæ eru að fara að dæla koldíoxíði í steypu þannig að það eru alls konar svona hugvitslausnir á þessum vandamálum sem við þurfum að nýta okkur; ekki bara fleiri uppistöðulón, fleiri virkjanir heldur nýta núverandi kerfi betur þannig að við framleiðum meiri orku án mikilla fjárfestinga.
Forseti. Fyrir rúmum áratug - vel það, það eru að verða tveir áratugir síðan - fór Svíþjóð í uppfærslu á orkukerfinu hjá sér þar sem orkukerfið virkar í báðar áttir, líka frá heimilum sem jafnvel framleiða rafmagn og geta selt út á netið. Það var t.d. gert með innleiðingu snjallmæla sem maður hefur heyrt ákveðna gagnrýni gegn, að það sé skipulag einhverra sem vilji mergsjúga almenning o.s.frv. Mér finnst það rosalega merkilegur málflutningur þegar um er að ræða tækniþróun sem getur gert gríðarlega mikið fyrir okkur í því að nýta orkuna betur. Að sjálfsögðu er hægt að nýta þá þróun á slæman hátt, við þurfum meira gagnsæi til að passa upp á að það sé ekki misnotað. Internetið leysir úr læðingi gríðarlegan samskiptakraft en er líka notað í gríðarlega slæmum tilgangi. Við þurfum alltaf að vakta og vita af göllunum þegar við innleiðum nýja tækni og nýja þróun. Það eru rosalega mörg tækifæri önnur en að virkja. Mér finnst vanta í innleggið í þessari þingsályktunartillögu til hvers er verið að bæta við. Af hverju er það nauðsynlegt en ekki aðrir kostir til framtíðar, t.d. snjallvæðing eða betri tæknilausnir í virkjunum og þess háttar? Það samhengi vantar til að við getum í raun tekið ákvörðun um meira.
Forseti. Ég vil aftur þakka fyrir góðar spurningar. Ég gæti talað um þetta í allan dag, fram á kvöld, þetta er svo spennandi svið. Það er svo margt áhugavert í gangi í þessum málum. Öll efnahagsþróun á Íslandi á næstu árum mun byggjast á orkunni sem fæst og umhverfismálum. Hæstv. ráðherra er í kjörstöðu til að hafa gríðarleg áhrif á svo mörg mál á næstu árum. Ef við horfum bara á atvinnuvegina sem dæmi. Við gætum framleitt allt okkar grænmeti hér á Íslandi, 80% af því eru flutt inn í dag. Við getum framleitt hér vörur og boðið þjónustu sem er orkutengd og umhverfistengd sem gæti haft gríðarleg áhrif á allt okkar efnahagslíf og framtíð og skapað tækifæri fyrir ungu kynslóðina, ný störf og þess háttar. Hér er kjörið tækifæri til að hafa gríðarleg áhrif. Forseti. Ég vona að núverandi ríkisstjórn taki sér tak og fókuseri á þetta mál og geri þetta að algjöru forgangsmáli.
Frú forseti. Við erum að ræða rammann, áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Mig langar fyrst til að ræða þá stöðu sem er uppi, þ.e. að við erum að vannýta orku sem við höfum þegar framleitt með ærnum tilkostnaði á allan mögulegan máta. Við erum að vannýta hana með því að hafa ekki dreifikerfi sem virkar fyrir landið allt. Að mínu mati er eiginlega ekki hægt að fara út í þessa umræðu hér án þess að ræða það. Nú hefur töluvert verið rætt um ýmis atriði sem skýra það að við erum að leggja þennan ramma fram. Í því sambandi hefur verið rætt um stjórnarsáttmála, fyrirvara stjórnarflokka og það að þessi rammi hefur ekki verið ræddur árum saman o.s.frv. En það er heldur ekki hægt að ræða þetta án þess að tala um dreifikerfið. Það skiptir máli að útfæra löggjöfina þannig að hún tryggi sölu á orku til almennings en við þurfum líka skýrari leikreglur á þessum markaði. Við þurfum að tryggja að orkan fari á almennan markað til heimila landsins, til fyrirtækja landsins, til viðbótar við stórnotendur og orkufrekan iðnað. Ég held að það liggi fyrir að við þurfum löggjöf vegna þess að almenningur mun ekki keppa í verði við stórnotendur í heimi þar sem vaxandi eftirspurn er eftir grænni orku. Það er ekkert samasemmerki á milli þess að aukin orkuframleiðsla leiði það af sér að þessir aðilar verði í fyrirrúmi. Við þurfum meðvitað að uppfylla samkeppnislög hér eins og annars staðar en það eru hvatar innan Evrópusambandsins, í reglugerðinni þar, í lagaumhverfinu þar, til að fara þessa leið. Það eru sterk rök fyrir niðurgreiðslu til köldu svæðanna okkar sérstaklega en þetta þarf hins vegar að fara í gegnum skattkerfið, svo að dæmi sé tekið. Ríkið hefur fullt leyfi og fullt erindi í að fara í það verkefni að tryggja orku til þessara svæða. Það hefur svolítið verið í umræðunni, eftir að það komst í hámæli við hvaða aðstæður heimili, sveitarfélög á þessum köldu svæðum, búa, að Landsvirkjun þurfi að grípa inn í með öðrum samningum. Það er rétt að halda því til haga að ábyrgð Landsvirkjunar er mjög mikil í orkubúskap okkar en hún ber ekki ábyrgð á orkuöryggi heimila. Það eru aðrir aðilar sem gera það. Það erum við hér sem gerum það. Við þurfum að tryggja það og mig langaði að halda því til haga. Það þarf skýra pólitíska stefnumörkun um þetta mál og Alþingi þarf að taka betur utan um fólkið í landinu hvað þetta varðar. Þetta skiptir máli fyrir fólk og fyrirtæki á þessum svæðum, fyrir samfélagið, en þetta skiptir líka máli fyrir umræðuna hér um vernd og orkunýtingu landsvæða. Nýtingin á þeirri orku sem fyrir er er auðvitað gríðarlega mikilvægt innlegg í umræðu um hvað eigi að vernda og hvað eigi að nýta á öðrum landsvæðum. Þegar við ræðum stöðu raforkumála almennt á Íslandi blasir við að fókusinn er á breytta tíma og orkuskiptin. Það er stóra viðfangsefnið núna. Við stöndum frammi fyrir rafbílavæðingu, rafvæðingu í samgöngum almennt, á landi, á sjó og í lofti. Þetta er allt á fullri ferð. Á meginlandi Evrópu mun þurfa vetni til að mæta orkuþörf þar í stað jarðefnaeldsneytis. Allir flokkar hér á landi hafa sammælst um orkustefnu til 2050 þar sem miðað er við að Ísland verði búið að losa sig við allt bensín og alla olíu það ár. Það er stór breyting. Við verjum tugum milljarða á ári í að kaupa slíkt eldsneyti núna og það jafngildir heildarframlögum ríkissjóðs til allra háskóla landsins, svo að við setjum þessa hluti í samhengi. Við erum ekki bara að tala um útlagðan kostnað, við erum að tala um gríðarlegan ávinning ef við náum þessu í gegn. Þessi stefna um orkuskipti kallar á græna orku og um það snýst málið. Þá kemur kannski í stórum dráttum tvennt til: Hvernig getum við nýtt betur og á annan hátt þá orku sem við höfum núna? Hvernig og hve mikið getum við framleitt af nýrri orku? Við horfum líka fram á, af því að við erum líka með samfélag til að reka, að það er aukin eftirspurn utan frá vegna markmiða annarra þjóða um orkuskipti og vegna þeirrar staðreyndar að við búum við þá eftirsóknarverðu stöðu að geta framleitt græna orku. Einnig er um að ræða ásókn framleiðenda sem finna aukna eftirspurn eftir vöru sem framleidd er með grænni orku. Þetta er eitthvað sem við þurfum að taka til skoðunar. Auðvitað er um að ræða stórkostlegt tækifæri ef við höldum rétt á spilunum. Þegar kemur að betri nýtingu á orkunni er staða dreifikerfisins undir eins og ég talaði um, en hægt er að gera ýmislegt annað til að nýta orkuna betur í hringrásarhagkerfinu. Stækkun á núverandi orkuverum er líka mikilvæg leið og þar liggur fyrir mál ráðherra. Ég held að það sé mjög mikilvægt skref og hefur kannski þá kosti, umfram margt annað sem hér er til umræðu, að við eigum að geta farið tiltölulega hratt í það. Það skiptir líka máli að við séum ekki að tapa enn fleiri árum í samstarf þeirra þriggja ágætu flokka sem hér ráða för. Þetta þarf allt að gerast samhliða. Við þurfum að vinna þetta og það er það sem ég hef helst áhyggjur af varðandi það hvernig málið er lagt upp hér af stjórnarflokkunum. Þegar kemur að nýjum kostum þurfum við auðvitað að huga að öðrum möguleikum en vatnsaflsvirkjunum. Ég ætla að leyfa mér að segja að vatnsaflsvirkjunarskeiðinu á Íslandi, eins og við höfum þekkt það, fari senn að ljúka vegna þess að það eru einfaldlega fáir góðir kostir eftir nýir og andstaðan í samfélaginu er mikil. Við höfum aðra kosti til viðbótar til að nýta betur það sem fyrir er, við erum að tala um nýja orku, og þar er vindurinn ein raunhæfasta lausnin. Við getum náð mjög mikilli raforkuframleiðslu á vindmyllusvæðum sem skilur ekki eftir sig spor í neinni líkingu við vatnsaflsvirkjanirnar, kjósi menn að ganga til baka. Vindorkan hefur líka þá kosti að hún er gott mótvægi við stöðuna í vatnsbúskapnum og við vitum líka að tækniframfarir eru að gera þetta mun hraðvirkari orkuframleiðslukost. Ég verð því að segja til viðbótar að það hefði verið mjög æskilegt að við værum að fara í þessa vinnu núna með rammann og stæðum styrkari fótum hvað varðar stefnumörkun í vindorkuframleiðslu en við gerum. Þar er enn hægt að tala um glötuð ár. En þetta eru verkefnin fram undan og mig langar hér aðeins í lokin - ég sé að ég er að renna út á tíma og einhverjir kaflar eru ósagðir en þeir munu komast til skila einhvern tímann - að líta aðeins á kostinn við alla þessa töf. Kosturinn er sá að flestir flokkar eru nú komnir nær í stefnu sinni og sýn á málefnið en þeir voru fyrir einhverjum árum. Við í Viðreisn höfum mótað stefnu sem felur í sér að loftslagsframlag íslenskrar orku felist í sjálfbærri og ábyrgri nýtingu orkulinda. Mig langar til að nefna fjóra punkta í þeirri stefnu og ég efast um að við því séu miklar mótbárur, en mér finnst þetta skipta máli sem innlegg í umræðuna vegna þess að þetta eru mál sem best væri að allir flokkar sammæltust um, þ.e. um þennan ramma. Við höfum talið mikilvægt að lögð verði áhersla á að fullnýta þá raforku sem núverandi vatnsafls- og jarðvarmavirkjanir geta framleitt með uppbyggingu og styrkingu flutningskerfisins, eins og ég hef nefnt, en að við bætum líka nýtinguna með snjallvæðingu og hagrænum notkunarhvötum, sem ég sakna svolítið að sjá og veit að hæstv. ráðherra er manna líklegastur í þessari ríkisstjórn til að hafa skilning á og vilja nýta sér. Það skiptir einfaldlega máli en við horfum líka á staðbundnari lausnir eins og smávirkjanir. Annað atriðið sem við höfum verið að vinna með er að við teljum að sé þess þörf eigi að mæta aukinni raforkueftirspurn með nýrri orkuvinnslu þar sem sjálfbær nýting og lágmörkun umhverfisspors er höfð að leiðarljósi og sérstaklega verði litið til uppbyggingu vindorkugarða. Þriðja atriðið sem við höfum verið að vinna með er að losun gróðurhúsalofttegunda frá jarðvarmavirkjunum verði takmörkuð með öllum tiltækum ráðum og kvaðir lagðar á framleiðendur orku úr háhitasvæðum um að binda lofttegundir í jörðu eða nýta hana til umhverfisvænnar framleiðslu. Við eigum tæknina, það er verið að vinna að þróun slíkrar tækni hér á landi, þannig að það er mjög mikilvægt að við missum ekki af lestinni þarna. Í fjórða lagi leggjum við áherslu á að framleiðsla umhverfisvæns rafeldsneytis, t.d. vetnis og metans, verði efld og komi í stað mengandi jarðefnaeldsneytis hérlendis og mögulega erlendis vegna þess að það er gríðarlega vaxandi eftirspurn eftir vetni. Nágrannalönd okkar, sem að mörgu leyti búa við svipaðar aðstæður og við, en komast á engan hátt nálægt því að vera með jafn gott forskot og við í þessum efnum, eru farin af stað. Þar eru stjórnvöld farin að aðstoða fyrirtæki við að marka sér sess á þessum markaði og það er óbærilegt að hugsa til þess að við missum af lestinni. Þetta eru hlutir sem ég myndi vilja sjá rædda samhliða þessum ramma þannig að Ísland verði óháð innflutningi eldsneytis með hjálp innlendra orkugjafa og við getum síðan í framhaldinu markað spor okkar í heiminum með hugviti okkar og orku þegar svo ber undir. Forseti. Tíminn er liðinn. Við eigum mikla vinnu fram undan. Mig langar aðeins að nefna eitt. Riddarinn hugumprúði Don Kíkóti barðist hetjulega við vindmyllur á sínum tíma. Ég vona að vinna okkar hér í þinginu verði árangursríkari og byggð á staðreyndum og sameiginlegri sýn á það hvar hagsmunir lands og þjóðar liggja í nútíð og framtíð. Þetta verður áskorun, en ég ætla að trúa því að þingið standi undir henni.
Forseti. Hv. þingmaður minntist á heimilin í ræðu sinni og mig langaði einmitt að koma inn á það því að ekki hefur verið talað mjög mikið um þann mikilvæga málaflokk í raforkumálum í þessari umræðu. Það er mikilvægasti hlutinn, grundvallarforsendan, að við náum í rafmagn og pössum upp á hita og orku fyrir landsmenn. Það er nokkuð stór hópur sem hefur haft áhyggjur af raforkumálum, í kjölfar orkupakkanna o.s.frv., en í þeim, sérstaklega í þriðja orkupakkanum, er bætt við ákveðnum skyldum á stjórnvöld og líka tækjum til að tryggja orkuöryggi og gæði í orku og sanngirni í verði til heimila og, ef stjórnvöld velja, líka til lítilla fyrirtækja, ekki til stóriðjunnar. Mér finnst þetta mjög áhugavert í samhengi þessarar þingsályktunartillögu því að ég hef ekki fengið að sjá hvernig stjórnvöld hyggjast tryggja orkuöryggi heimila og lítilla fyrirtækja. Í þessari tillögu segir: Jú, við ætlum að setja fullt af fleiri virkjunarkostum til orkunýtingar og það verður til fullt af virkjunum sem hægt er að virkja. En í hvað? Hvernig er hægt að tryggja heimilum örugga orku úti um allt land í miklum gæðum, sem sagt loftslagslega séð, ekki með upprunavottorð sem kjarnorka er á bak við o.s.frv. og á sanngjörnu verði? Það er grundvöllur þessarar tillögu sem við þurfum að huga að, hvernig við getum svarað þessu. Ég hlakka til þeirrar umræðu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið, þetta er nefnilega svo áhugavert. Ég tek undir það að þetta er umræða sem mikilvægt er að taka ef ekki á undan, eins og óskandi hefði verið, þá a.m.k. í samhengi við þetta allt. Mér hefur þótt umræðan fara mjög mikið út í það sem hv. þingmaður nefnir, og ég gerði í ræðu minni, að það sem varðar öryggi og jafnræði íbúa landsins sé eitthvað sem einhverjir aðrir eigi að sjá um, hvort sem það væru þá raforkuframleiðendur eða þeir sem sjá um dreifikerfið. Það er ekki þannig. Það erum við sem eigum að tryggja það. Eins og ég segi höfum við úrræði til þess. Skattkerfið er ein leið og kannski beinasta leiðin, einfaldasta, einhvers konar mótvægisframlög. Við veitum slík framlög beint til heimila en sveitarfélög á köldum svæðum búa ekki við slíkt og þurfa síðan að framselja ýmsa þjónustu til heimila á þessu háa verði og þetta veit þingmaður allt. Það er eitt áhugavert í þessu, af því að hv. þingmaður nefndi þriðja orkupakkann - ég verð að viðurkenna að ég átta mig ekki nákvæmlega á því, eftir samþykkt pakkans, eftir langa meðgöngu, hvað skilaði sér síðan af þessum neytendaverndarmálum inn í vinnuna, hvernig umhverfi okkar hefur raunverulega breyst. Ég ætla bara að leyfa mér að kasta bolta á móti og spyrja: Kannast hv. þingmaður við að það hafi skilað sér á einhvern hátt?
Virðulegur forseti. Í rauninni ekki; í rauninni er þetta óbreytt að vel flestu leyti, að því er manni sýnist. En það sem bættist við var skylda stjórnvalda til að koma með orkuáætlun, það er reyndar eldra, en það var hluti af heildarpakkanum, búið var að samþykkja það fyrr, gera það í orkuáætluninni, og þarna er tæki eins og alþjónustukvöð sem hægt er að leggja á til þess að passa að rafmagn berist til þeirra aðila sem stjórnvöld segjast ætla að bera ábyrgð á. Áður en það var gátu stjórnvöld í raun gert þetta samkvæmt geðþótta sínum. Núna er þetta orðin skylda, þar er munurinn á. Það sem vantar er útskýring á því hvernig þau ætla að sinna þessari skyldu. Eftir því sem ég best veit er sú stefna ekki til, alla vega ekki á það skýran hátt að almenningur hér úti geti nálgast hana og fullvissað sig um að orkuöryggi íbúa, hvar sem þeir búa á landinu, sé tryggt til framtíðar. Eins og talað hefur verið um hér í umræðunni erum við ekki einu sinni með þrífösun um allt landið og orkuöryggi eins og það var á Norðausturlandi núna og á Vestfjörðum er mjög skrýtið. Ein fyrsta reynsla mín sem þingmanns, þá var ég varaþingmaður, var að vera á fundi í nefnd þar sem Landsnet var bókstaflega að grátbiðja um áætlanir frá stjórnvöldum til að geta lagt línur, hvert það ætti að leggja þær. Það var rosalega lítill áhugi hjá stjórnarliðum á þeim fundi, fannst mér, og ekki hefur mikið gerst síðan. Þetta var á kjörtímabilinu 2013–2016 og við erum einhvern veginn enn að súpa seyðið af aðgerðaleysinu þá, þrátt fyrir að það hafi verið vel vitað á þeim tíma að þetta væru verkefni sem nauðsynlegt væri að leggjast í.
Forseti. Þetta eru mjög áhugaverðir punktar sem hv. þingmaður kemur með og kannski innlegg í umræðuna um það hvernig við getum tryggt þetta. Mér hefur þótt áhugavert í umræðunni allri um gallana í dreifikerfinu okkar og þessi ótryggu svæði - Halla Hrund Logadóttir orkumálastjóri hefur talað um að skýr auðlindastefna væri mikilvægt innlegg. Auðlindastefna getur haft margvíslega merkingu en hér er eiginlega átt við að við skýrum hvernig fólkið okkar, almenningur, á að njóta góðs af auðlindum okkar. Og hvernig orkuframleiðsla okkar, sem byggist jú á náttúruauðlindum, gagnast fólki þannig að jafnræðis sé gætt. Við skulum hafa það alveg á hreinu að allt tal okkar um að byggja upp blómlegar byggðir víðs vegar um land, þar sem er sterkt atvinnulíf sem laðar að fólk, er bara hjómið eitt ef við tryggjum ekki þessi mál. Það sér hver maður. Í fyrsta lagi þarf að tryggja að fólk sitji við sama borð og aðrir íbúar þessa lands og síðan að þessi svæði séu í stakk búin til þess að taka þátt í orkuskiptum eins og við. Það gefur augaleið. Auðlindastefna sem er unnin með þetta að markmiði væri stórt skref í rétta átt. Inn í slíka stefnu kæmi þá væntanlega líka einhvers konar sýn á það hvernig við sjáum fyrir okkur að sveitarfélög njóti fjárhagslegs ágóða af virkjunum, af hvaða toga sem þær virkjanir eru. Þetta er viðfangsefni sem við stöndum frammi fyrir. Það er mjög brýnt að við förum að beina sjónum í alvöru í þessa átt vegna þess að við erum þegar komin í þá stöðu að það er að myndast mjög mikil eftirspurn að utan og miklar líkur á því að við bregðumst við freistingum þar, af því að þær eru til staðar, áður en þessi stefna verður skýr.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson ræðuna. Nú vorum við, ég og hv. þingmaður, saman í umhverfis- og samgöngunefnd á liðnu kjörtímabili og ég gagnrýndi í ræðu minni fyrr í dag hversu seint þetta frumvarp kom fram þá, sem bar öll merki þess að það væri ekki vilji ráðherrans að klára málið. Nú koma fram sjónarmið um fyrirvara samstarfsflokka þess ráðherra sem leggur málið fram, og aftur fagna ég því hversu snemma það kemur fram núna. Ég veitti því athygli undir lok ræðunnar að þá var bjartsýnistónn hjá hv. þingmanni, hún vonaðist til þess að þingið réði við verkefnið, að klára málið. Það hefur töluvert verið rætt um þá nálgun að færa virkjunarkosti úr nýtingarflokki, og eftir atvikum verndarflokki, í biðflokk. Hvernig slá þær hugmyndir Framsóknarflokksins hv. þingmann? Og hvað teldi þingmaðurinn líklegast, ef eitthvað, til að tryggja þannig sátt að málið klárist á þessu þingi þannig að við getum farið að taka til hendinni við rammaáætlun 4 í stað þess að vera áfram föst í þessum hjólförum og mögulega með dautt fyrirkomulag rammaáætlunar ef okkur mistekst þetta núna?
Frú forseti. Tvær mínútur, segið þið. Það er eiginlega þannig að alltaf þegar ég leyfi mér að vera bjartsýn í ræðustól er ég slegin niður en ég fer bara hætta að vera bjartsýn. - Nei, þetta er alveg rétt og mig langar kannski að bæta um betur og segja: Ég held hreinlega að á síðasta kjörtímabili hafi þetta mál komið svo seint fram sem raun bar vitni, eins og málið um vindorkustefnuna, ég man ekki hvað málið heitir nákvæmlega, hreinlega vegna þess að það var auðveldara að segjast ekki hafa tíma til að klára það en að segjast ekki hafa stuðning í ríkisstjórninni til að klára það. Kannski er einhver annar tónn núna, ég skal ekki segja, nú hendi ég bjartsýninni yfir á hæstv. ráðherra. Eins og við þekkjum var metmeðgöngulengd þessa ríkisstjórnarsamstarfs á haustmánuðum og þau hafa látið í það skína, ýmsir ráðherrar, formenn flokkanna, að þar hafi orkumálin verið mjög fyrirferðarmikil. Hæstv. formaður Framsóknarflokksins og innviðaráðherra nefndi það sérstaklega í svari við fyrirspurn minni hér um þessi mál, rammann, og þetta með flokkana, hvort það yrði lagt fram óbreytt eða ekki, að þessi mál hefðu fengið mikla og þunga umræðu í stjórnarmyndunarviðræðunum. Þess vegna komu þessir fyrirvarar mér á óvart því ég túlkaði orð hans þar þannig að þetta væri frágengið. Ég veit í sjálfu sér ekki og mér finnst ég ekki nægilega nestuð af því hvað raunverulega er í gangi þarna til að geta áttað mig á því hvað þarf til að við klárum þetta. Ástæðan fyrir bjartsýninni hjá mér er kannski sú að ég reyni að hefja mig upp yfir einhverja óeiningu milli stjórnarflokkanna um málið og segja bara: Við erum öll einhvern veginn að nálgast sameiginlega sýn á hagsmuni lands og þjóðar, sem ég ætla að leyfa mér að vona að verði haft ofar en sært stolt eða hvað það nú er sem stendur í vegi fyrir því að stjórnarflokkarnir nái saman. Það er þannig sem ég nálgast þetta en mér finnst líka vanta, eins og ég kom inn á í ræðu minni, að fleiri þættir komi saman við þetta.
Herra forseti. Ég þakka svarið. Ég held að það sé nefnilega mikilvægt atriði, sem hv. þingmaður kom inn á í lokin, um samspil þeirra þátta og þeirra frumvarpa sem mynda þá heildstæðu mynd sem ætti að liggja fyrir okkur, að mér þykir, nú þegar. Við sjáum t.d. að raflínufrumvarpið er ekki komið fram þó að það hafi raunar átt að vera komið fram samkvæmt þingmálaskrá, sem heyrir auðvitað ekki undir hæstv. orkumálaráðherra. Það er eitt púsl í þessa mósaíkmynd sem skiptir gríðarlega miklu máli ef við ætlum okkur að ná að laga flutningskerfið. Síðan eru aðrir þættir sem snúa t.d. að regluverki vindmylla og þar fram eftir götunum. En það sem mig langar til að spyrja hv. þingmann að er: Er að mati þingmannsins líklegra að málin klárist til enda, ramminn og þessi tengdu mál, ef þau eru öll til meðferðar á sama tíma? Eða telur hv. þingmaður að það sé kostur að reyna að klára eitt mál og fara síðan yfir í það næsta? Það sem ég hef áhyggjur af í því samhengi er að ef við horfum fram á það að ramminn velkist í umhverfis- og samgöngunefnd meira og minna fram á vor, með óljósri niðurstöðu í lokin, verði aðrir þættir, eins og vindorkufrumvarpið og raflínumálið, látnir sitja á hakanum og á endanum sigli allt í strand og við komumst ekkert áfram í þessum málum í byrjun þessa kjörtímabils, rétt eins og allt síðasta kjörtímabil, og verðum þá í sömu stöðu 2023–2024 og við vorum árið 2017.
Frú forseti. Já, ég þakka þessar spurningar og vangaveltur. Þetta er nefnilega mikilvægt. Ef við tökum fjögur tengd mál sem dæmi, tökum stefnu í vindorkumálum, tökum raflínumálið og tökum dreifikerfið og tökum stækkun núverandi virkjana - upp fyrir 10 MW, var það ekki? [[Gripið fram í.]]Já, áður var markið 10. Alla vega, þetta eru allt þættir í þessu. Niðurstaða þessara mála hefur að mínu mati áhrif á hvernig umræðan um rammann þróast. Munum við keyra upp alveg gríðarlega umræðu, sterka, keyrða áfram af hagsmunaaðilum um að hér þurfi að virkja meira af því það skorti orku, eða munum við fara í hina áttina án þess að vera með - af því að þetta síðasta mál sem ég nefndi er það eina sem hefur komið fram, hin eru óunnin. Ég á erfitt með að sjá myndina og ég myndi vilja, í fullkomnum heimi, meira að segja bara í okkar raunheimi, sjá rammann unninn ofan á þessa stefnu svolítið, a.m.k. ofan á það að við værum búin að ræða þetta og ná einhverri sýn á hvernig þetta væri. Ég átta mig á því að það er rammi 3, 4 og 5 og kannski verðum við að ræða ramma og ákveða á hverju einasta ári næsta kjörtímabilið og kannski er það hugmyndin, ég bara veit það ekki og það truflar mig. En ef það er þá finnst mér þetta allt að því - nei, ég ætla ekki að nota orðið tímasóun en mér finnst skrýtið að vera að ræða þetta núna án þess að þessi sýn sé uppi. Vindorkan fær örpláss í þessum ramma, eðli málsins vegna, við erum ekki búin að ákveða hvernig við ætlum að hafa þetta, við vitum það ekki. Við erum ekki búin að ræða það hérna. Það er eiginlega svarið, ég hefði viljað sjá þetta unnið þannig. Oft er skortur á tíma ástæða þess að við erum í svipuðum sporum og við stöndum í hér en það er sannarlega ekki málið núna.
Forseti. Svo við byrjum á aðalatriðinu: Til hvers er þetta þingmál? Það er til þess að tryggja heimilum örugga orku og, miðað við það hvernig við höfum sett upp lög og reglur hjá okkur, mögulega einmitt litlum fyrirtækjum. Það er markmiðið með orkuáætlun hverju sinni. En þetta er ekki orkuáætlun, þetta er áætlun um vernd og orkunýtingu. Það vantar í rauninni stóra samhengið í þetta sem er síðan hvernig nota á orkuna. Það er að mínu mati eitthvað sem þarf að vera til fyrst og á náttúrlega alltaf að vera til. Í hvað vantar okkur orku? Það eru til greiningar á því, sviðsmyndir hjá Orkustofnun. Það eru þrjár sviðsmyndir sem þar eru taldar upp; sviðsmynd um það hvernig orkuþörf mun þróast á næstu árum ef við höldum nokkurn veginn svipuðum dampi og áður. Það er sviðsmynd um græna framtíð, sem eru ákveðin orkuskipti og gerast hraðar en í óbreyttu ástandi, og það samræmist í rauninni þessum markmiðum um samdrátt í kolefni um 55% og kolefnishlutleysi. Og svo er það stóriðjustefna. Þá er það bara gróflega áætlað hversu mikla orku þarf í þessar þrjár mismunandi sviðsmyndir. Það sem vantar kannski í það, og er pólitísk ákvörðun, er hvernig á að afla orkunnar til þessara mismunandi sviðsmynda og hvernig blandan af þeim mismunandi sviðsmyndum er að mati stjórnvalda, þ.e. hver stefna stjórnvalda er í þessu. Á að fara í að auka eða viðhalda sama stóriðjustigi og er núna? Á að minnka það hlutfall í heildarorkunotkun eða ekki? Það er lykilspurning varðandi það hvaðan við fáum orkuna, ekki bara úr þeim virkjunarkostum sem við afgreiðum mögulega með þessu, heldur einmitt úr þeim orkukostum sem þegar eru í notkun. Eins og hv. þm. Thomas Möller kom inn á fyrr í umræðunni í dag þá eru miklir möguleikar á aukinni orkuframleiðslu með tækniþróun. Mig langar að líta enn lengra til framtíðar, vonandi ekki of langrar framtíðar þar sem við munum alveg örugglega, að mínu mati og vísindamanna, vera með kjarnasamrunaorku. Þá þurfum við ekki virkjanir, vatnsaflsvirkjanir og jarðhitavirkjanir, eða jú, jú, við notum væntanlega - ekki einu sinni hitaveitu í rauninni. Þá væri miklu hagkvæmara að vera með ósnortið land, miklu hagkvæmara. Hvenær sú framtíð mun raungerast er erfitt að segja til um - bara mjög nýlega var þó nokkuð stórt skref stigið t.d. í kjarnasamrunatilraunum - eftir 50 ár eða eitthvað því um líkt, segjum það, það er bara gróf ágiskun. Tæknin þróast oft hraðar en við búumst við svona út frá Murphy-lögmálinu. Veldisvöxturinn í tækninni er oft illskynjanlegur fyrir okkur, illskiljanlegur líka, þannig að það sem við sjáum kannski sem línulega framþróun upp á 50 ár gæti gerst á 25 árum, þess vegna. Það er ekkert rosalega langt inni í framtíðinni. Orkustefnan sem þarna er undir er til ársins 2060, ef ég fer ekki rangt með, það er bara eftir minni. Við erum þá bara þar. Þá erum við mögulega komin í þann raunveruleika að við setjum niður kjarnasamrunaver hér og þar um landið, þurfum við ekki á miklu dreifikerfi að halda af því að öll orkan er framleidd staðbundið? Hvað þýðir það í heildarsamhenginu? Að sjálfsögðu förum við ekki bara með það í bankana og segjum að þetta mun vera í framtíðinni og að við viljum brúa bilið og vera örugg, sama hvort þetta gerist eða ekki, að við getum tryggt orkuöryggi heimila og smærri fyrirtækja fram að þeim tíma. En á sama tíma viljum við einmitt stíga varlega til jarðar af því að þær framkvæmdir sem við leggjum til hérna hafa varanleg áhrif á umhverfi og náttúru, sem verður óendanlega mikið verðmætara í framtíð sem þarf ekki á slíkri röskun að halda til að sinna orkuöryggi. Þannig að miðað við framsögu og svör hæstv. ráðherra þá lítur út fyrir að það séu sviðsmyndir um græna framtíð sem verið er að leggja aðaláherslu á. Það er gott og vel. Stjórnarsáttmálinn bendir einmitt til þess líka. Samkvæmt sviðsmyndum Orkustofnunar gefur það okkur ákveðna tölu um hversu mikla orku við þurfum í viðbót. Sú tala er þegar dekkuð af þeim virkjunarkostum sem eru ónotaðir, hvað þá þeim orkukostum sem gætu verið uppfærðir með betri tækni. Þannig að það verður áhugavert að sjá hvernig verður fjallað um þetta í nefndinni í umræðunni um þetta þingmál, um þessa þingsályktunartillögu. Ég nefndi hérna fyrr og í sérstökum umræðum eða óundirbúnum fyrirspurnum til hæstv. ráðherra að mesta raforkunotkun á Íslandi fyrr og síðar var árið 2018. Síðan þá hefur raforkunotkun farið minnkandi, ekki bara út af Covid, það var árið 2019 líka. Það er dálítið merkilegt. Og þetta gerist ofan í sögusagnir um að rafmyntir séu að sópa upp heilum hellingi af orku, þrátt fyrir það. Það er að vísu líka vandamál, sérstaklega hvað varðar rafmyntina bitcoin, kannski síður aðrar. Sú rafmynt er gríðarlega mikið vandamál og slagar upp í orkunotkun Íslands á heimsvísu eftir einhverjum mælikvörðum, kannski aðeins minna en það. En rafmyntir er mjög áhugaverðar og ekki tækni sem við eigum bara að slá út af borðinu eins og hún leggur sig. En það eru mismunandi útfærslur af rafmyntum sem nota mismunandi mikið af orku og við eigum tvímælalaust að segja nei við þeim útfærslum sem nota eins gríðarlega mikið af orku og bitcoin. Það er gjörsamlega gagnslaust að útfæra það á þann hátt, alla vega að mínu mati. Ég ætla að enda þetta á því sem hefur verið talað um hérna í umræðunni, að það sé lýðræðisleg umræða í tengslum við þessa þingsályktunartillögu. En það segir einmitt í upphafi greinargerðarinnar: „Að mati umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra er mikilvægt að Alþingi fjalli efnislega um tillögur verkefnisstjórnar.“ Sem sagt ekki endilega að afgreiða þær heldur fjalla efnislega um þær. Ég hef það alla vega á tilfinningunni að framlagning þessarar þingsályktunartillögu á þessum tíma, í febrúar - vissulega var ekki hægt að gera það mikið fyrr á þessu þingi út af því hvernig kosningarnar voru o.s.frv. - að það sé tvímælalaust ekki tími til að klára þetta mál á þessu þingi. Þetta er það umfangsmikið og eins og er sagt hérna þá er nauðsynlegt að hefja samtalið, tvímælalaust. En það myndi hjálpa, ef það ætti að vera lýðræðisleg umræða um þetta mál, að flokkarnir sem leggja fram efnið í umræðuna með ákveðnum fyrirvörum gefi okkur vísbendingu um það hvað þeir þýða. Það virðist vera svo að sumir segi að það megi taka eitthvað úr verndarflokki og setja það í biðflokk og aðrir vilja taka úr nýtingarflokki og setja í biðflokk og það séu einhvers konar hrossakaup eða eitthvað svoleiðis. Er það bara algjörlega óskilgreint? Skiptir engu máli hvað það er, bara að það sé eitthvert rifrildi milli stjórnarflokkanna: Ef þið viljið taka þetta úr verndarflokki þá vil ég taka hitt og svo eru bara einhvers konar samningaviðræður milli stjórnarflokkanna um það nákvæmlega hvaða kostir það eru sem hverfa úr hvorum flokki fyrir sig? Ef við fengjum að vita það fyrir umræðuna þá værum við kannski aðeins lýðræðislegri og gætum talað um tillöguna á opnari hátt.
Frú forseti. Það er kannski ekki ástæða til að lengja umræðuna um þessa tillögu mikið en mig langar þó að koma upp og þakka hv. þingmönnum fyrir samtalið sem hér hefur átt sér stað um þessa áætlun, um vernd og orkunýtingu landsvæða. Ég tel umræðurnar vera nokkuð góðan vegvísi inn í starf hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Málið er á forræði þingsins, eins og hér hefur margoft komið fram, og við vitum líka að þetta er u.þ.b. sex ára gömul tillaga og ráðherra hefur ákveðið að leggja hana fram óbreytta. Þó hefur komið skýrt fram í máli stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar, bæði alls þingflokks Framsóknarflokksins og alls þingflokks Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og einhverra þingmanna innan þingflokks Sjálfstæðisflokksins, að þeir gera fyrirvara um efni tillögunnar. Ég tek undir með hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni að það hefði kannski verið betra að fá betri upplýsingar um þá fyrirvara í þessari fyrri umræðu hér í dag. En gott og vel, það verður tekist á við það í nefndinni og væntanlega geta fulltrúar þingflokkanna útskýrt hvað felst í þessum fyrirvörum. Ég hef enn ekki fengið svar frá þessum sömu þingmönnum við þeirri spurningu hvernig þeir hyggist stækka biðflokkinn, eins og það heitir. Ég sé hreinlega ekki, frú forseti, hvernig á að gera það nema að ganga þvert gegn aðferðafræðinni sem við höfum unnið eftir í rammaáætlun hingað til. Þetta er þriðji ramminn, eins og við köllum það, og ég hef haft færi á að kanna upplýsingar á netinu, sem hæstv. ráðherra benti á hér fyrr í umræðunni, um stöðuna á 4. og 5. áfanga, og það var mjög fróðlegt, sérstaklega að sjá stöðuna á 4. áfanganum, við vitum að þar eru miklar breytingar hvað varðar tillögur um vindorku og annað slíkt. Það er auðvitað mikilvægt að þingmenn leggist á eitt við að reyna að ná málinu í gegn þannig að við verði unað. Ég er hrædd um að fyrirstaðan verði ekki meðal þingmanna stjórnarandstöðunnar í þessu máli. Ég er hrædd um að hún verði annars staðar, enda er einhver ástæða fyrir því að ramminn hefur setið fastur í þinginu árum saman. Það er einhver ástæða fyrir því, og hún afhjúpaðist í umræðunni hér í dag með títtnefndum fyrirvörum. Ég velti því hins vegar fyrir mér, þótt ég gangi óbundin til þess verks að fjalla um tillöguna í nefndinni og stuðla að farsælli lausn hér á hinu háa Alþingi, hvort hv. þingmenn, stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar, ætli að vinna með okkur í stjórnarandstöðunni að því að reyna að klára þetta mál eða hvernig sú staða verður í nefndinni. Þetta er sannarlega frekar óvenjuleg staða, frú forseti. En það hefur nú eitt og annað gengið á hér á hinu háa Alþingi þegar kemur að orkunýtingu og náttúruvernd. Við munum vonandi komast í gegnum þetta mál og klára það þannig að við getum minnkað óvissuna, bæði hvað varðar verndarþáttinn og einnig nýtingarþáttinn. Þetta snýst um að hægt sé að starfa eftir áætlun og eftir skipulagi sem öllum er ljóst, fólki og fyrirtækjum, og síðan er, eins og margoft hefur komið fram í umræðunni hér í dag, bæði um þessa tillögu og í sérstakri umræðu fyrr á þessum þingfundi, mjög margt ógert í að tryggja lagarammann um afhendingaröryggi, um flutningskerfið, um öryggi til afhendingar orku til almennings og fyrirtækja annarra en stóriðju og við verðum að vinda okkur í það mál.
Forseti. Hv. þingmaður minntist á verklag við rammann fyrr í umræðunni og mér finnst við þurfa aðeins að ræða hvort verklagið, hvernig við setjum rammaáætlun, sé kannski orðið barn síns tíma. Það var tvímælalaust gott skref á þeim tíma sem það var sett upp en hlutirnir hafa þróast síðan þá. Eins og hefur komið fram í umræðunni verðum við að skilja af hverju við setjum ákveðnar virkjanir í orkunýtingarflokk eða í verndarflokk. Við skiljum það einmitt síður ef við höfum ekki stefnu um það hvert orkan á að fara, hvort við erum í stóriðjustefnunni, hvort við erum í grænni framtíð og þess háttar. Það er því hjálplegt að fá rammann inn eins og hann er núna, það er bara ákveðin lagaskylda að leggja hann fram og því um líkt. En væri ekki eðlilegt að jafnframt því spyrðum við okkur hér á þingi hverju þurfi að bæta við þetta ferli varðandi þau atriði sem hafa þróast frá því að það var fyrst búið til, t.d. hvað varðar þá skyldu stjórnvalda að leggja fram orkuáætlun, orkustefnu og þess háttar? Hvar passar það inn í ferli rammaáætlunargerðar?
Frú forseti. Já, ég held að þetta sé einmitt það sem við höfum verið að nálgast í þessari umræðu hér í dag: Það dugar ekki að samþykkja þriðja rammann eða þessa þingsályktunartillögu, afgreiða hana með einhverjum hætti hér á Alþingi, heldur verður lagaumgjörðin öll að vera til staðar. Ég hef skilið það svo að eftir innleiðingu þriðja orkupakkans í íslensk lög árið 2019 standi enn mjög margt út af í lagaumgjörðinni sem varðar einmitt neytendaverndina og öryggismálin og annað slíkt. Það er það sem þarf líka að vera til staðar svo þetta gangi allt saman upp. Þetta er vissulega flókið fyrirkomulag en einhvern veginn verður fyrirkomulagið að vera og það þarf að reyna að lágmarka óvissuna í kerfinu. Stóra breytingin í raforkuöflunarumhverfinu hér á landi á síðustu 15 árum, 10 árum alla vega, er að við erum hætt að vera með framboðsmarkað og erum með eftirspurnarmarkað. Við erum með eftirspurn eftir einhverri verðmætustu vöru sem hægt er að selja í dag, á Vesturlöndum og í heiminum öllum. Áður var það þannig að stjórnvöld þurftu að fara út um heim til að ná í kaupendurna. Það er allt breytt og við verðum að aðlaga okkar kerfi, bæði löggjafarrammann og hvernig við forgangsröðum í orkunotkuninni, í samræmi við það.
Herra forseti. Þetta er rosalega áhugavert sjónarhorn, þetta með framboð og eftirspurn; það er alger grunnhugmyndafræði í því hvernig við nálgumst hið efnahagslega samfélag. Hugmyndafræðin sem nálgast það út frá skorthugsuninni er hugmyndafræði sem býr til verðmæti út frá skortstöðu, kannski ekki í tæknilega hugtakinu, en ef það er skortur þá er eftirspurnin meiri og samkeppnin meiri um þessa takmörkuðu auðlind en ef markmiðið er að veita orkuöryggi, eins og þriðji orkupakkinn segir til um, til heimila og lítilla fyrirtækja. Afgangurinn verður síðan bara að sjá um sig, stóriðjan og þess háttar. Hún getur keppt á samkeppnismarkaði og leikið sér með það sem þar er í boði, en að það sé ekki skortstaða gagnvart heimilunum. Ég held að það sé hugmyndafræði sem við verðum að opinbera með því að tala um hana og passa að hún nái ekki fram að ganga, þ.e. skortstaða gagnvart heimilum. Það er að því er mér skilst, með þriðja orkupakkanum, skylda stjórnvalda að koma í veg fyrir það. En hv. þingmaður nefnir að í lagaumhverfinu virðist skorta eftirfylgnina með því og útskýringarnar á því hvernig stjórnvöld tryggja það.
Frú forseti. Kannski er einfaldasta leiðin til að skilja og fást við þetta verkefni að hugsa um þetta sem tvo markaði. Stóriðjumarkaðurinn nær vissulega yfir einhver 85%, minnir mig, af orkuframleiðslunni eins og hún er í dag, og er sannarlega samkeppnismarkaður og stýrist af heimsmarkaðsverði þó að gerðir séu samningar til langs tíma. Síðan er það restin sem skiptir samt öllu máli, það er almenningur í landinu, það eru heimilin í landinu og það eru öll hin fyrirtækin. Vöxtur sem stuðlar að fjölbreyttri atvinnustarfsemi, búsetu um allt land og orkuöryggi í landinu - það er sá hluti sem þarf að vera algjörlega í föstum skorðum af hálfu stjórnvalda hvað varðar lagaumgjörðina og stefnuna, hvernig við ætlum að tryggja það. Mér sýnist á öllu, eftir umræðuna í dag, að ýmislegt sé ógert þeim megin í þessu máli og það er mjög mikilvægt að löggjafinn fari í það mál og ekki síður hæstv. ráðherra og framkvæmdarvaldið af því að við verðum að hafa það í lagi. Samkeppnin mun sjá um sig. Verðið mun bara hækka, af því að varan er einstök og hún er ein sú besta sem hægt er að kaupa. En við verðum að sjá til þess að út um landið búi fólk og fyrirtæki ekki við orkuskort sem er í raun af manna völdum, sem er kerfislægur.
Frú forseti. Mig langar í seinni ræðu minni að koma örsnöggt inn á það sem ég held að sé verkefnið sem bíður hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Á síðasta þingi, vorið 2021, þegar þetta sama mál var til meðhöndlunar, barst mikill fjöldi umsagna og það er nauðsynlegt að kafa vel ofan í það sem þar er. En það var líka búið að vinna töluvert mikið með þær umsagnir. Ef það er möguleiki að klára málið og koma því áfram og fyrirvarar Framsóknarflokks og þingflokks Vinstri grænna eru ekki þannig vaxnir að málið deyi á grundvelli þeirra þá held ég að það séu allar forsendur til að vinna þetta mál tiltölulega hratt. Ef það er vilji til þess þá held ég að það muni gjörbreyta allri stöðu, bæði ráðherrans, ráðuneytisins og þingsins alls gagnvart næsta skrefi sem er þá rammaáætlun 4. Ég held að það væri mikið til þess vinnandi. Nú er það væntanlega hv. þm. Vilhjálmur Árnason, formaður umhverfis- og samgöngunefndar, sem fær það verkefni að stýra málinu í gegnum umhverfis- og samgöngunefnd. Ég held að það væri mikið til þess vinnandi að nálgast málið þannig að menn ætluðu að klára það hratt. Við erum komin í ágætisæfingu að klára flókin mál tiltölulega hratt. Þau eru mýmörg málin í gegnum Covid-tímabilið sem hafa verið flókin og umfangsmikil en afgreidd tiltölulega hratt í gegnum þá nefnd sem þau voru unnin í. Og af hverju segi ég þetta? Ég er hræddur um það af fenginni reynslu að ef málið verður enn til meðhöndlunar þegar kemur að þinglokum - þá gef ég mér að vindmyllumálið verði komið fram og raflínumálið verði komið fram og önnur þau mál sem fylla inn í þessa mynd sem við fjöllum hér um - en ef við verðum með þetta mál til umfjöllunar undir lok þingsins þá eru lífslíkur þess mun takmarkaðri en ef við nálgumst það þannig að ætla að klára það hratt og vel. Ég held að ágreiningur innan ríkisstjórnarflokkanna hljóti að vera þess eðlis að menn geti fundið út úr því tiltölulega hratt hver lendingin geti verið. Í umhverfis- og samgöngunefnd er skiptingin þannig nú að það eru sex fulltrúar stjórnarflokkanna og þrír stjórnarandstöðu. Auðvitað er það þannig að stjórnarflokkarnir gera bara það sem þeim sýnist með þetta mál. Og ef það er engin meining á bak við þetta þá er fyrsti tíminn bestur að það komi fram og það sé þá ekki verið að sóa tíma nefndarinnar í þær æfingar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] Þess vegna brýni ég hæstv. ráðherra til að ýta fast á eftir gagnvart nefndarformanni flokksins, Vilhjálmi Árnasyni, þeim hörkuduglega þingmanni, að keyra hratt á þetta. Það liggur allt fyrir um málið. Það er búið að leggja þetta mál fram óteljandi oft. Umsagnaraðilar eru búnir að senda margar umsagnir margir hverjir, mjög ígrundaðar allar umsagnir sem komu fram á síðasta þingi. Málið er raunverulega tilbúið til lokavinnslu nefndar, jafn ótrúlegt og það kann að hljóma. Ég vil því við þetta tækifæri brýna fulltrúa í umhverfis- og samgöngunefnd til að vinna málið hratt út frá því að við verðum tilbúin til að taka afstöðu til þess og klára það, nú eða henda því út af borðinu ef það verður niðurstaðan. Ég held að það sé raunhæft að það verði einhvern tímann um miðjan mars sem málið yrði tækt til síðari umr. Það þarf ekki meiri tíma en það innan umhverfis- og samgöngunefndar. Ég vildi bara leggja þetta inn í lok þessarar umræðu.
Forseti. Ég ætla að klára í þessari umræðu mál sem ég impraði á í andsvörum við hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur um vinnulag rammans, það sé kannski orðið barn síns tíma hvernig við vinnum verndar- og orkunýtingaráætlun, það sé í rauninni eitt af mörgum púsluspilum sem þarf nú orðið að vinna og við þurfum að sjá hin púsluspilin til að skilja hvernig þau passa saman. Ég tel alla vega að það sé tiltölulega erfitt að afgreiða þessa tillögu á þessu þingi, ég held að það sé ekki alger nauðsyn að gera það heldur, það liggi ekki lífið á, en ég skynja það alla vega ekki af greinargerðinni að það sé endilega ætlunin með framlagningunni heldur að hefja einmitt samtalið í stærra samhengi, ekki bara um verndar- og orkunýtingaráætlun heldur líka orkustefnu sem stjórnvöld þurfa að leggja fram. Hvaðan kemur orkan? Hvert á hún að fara? Hvort erum við að fara í græna orkustefnu eða stóriðjustefnu, hvernig á hlutfallið að vera? Er áætlun um tækniuppfærslur til að nýta betur orkuna í þeirri framleiðslu sem við erum með nú þegar? Hæstv. ráðherra segir að það sé frumvarp á leiðinni. Þetta er eitt af þeim púsluspilum sem við þurfum að safna saman til að skoða heildarmyndina. Það er tvímælalaust nauðsynlegt að leggja þetta mál fram, alveg bókað mál, og kannski púslast allt rosalega auðveldlega saman og myndin verður okkur mjög ljós á þessum tiltölulega stutta tíma sem er eftir af þessu þingi. Ég leyfi mér að efast um það að gefinni reynslu út af því hvað allt hreyfist rosalega hægt hérna. Ég er ekkert rosalega bjartsýnn. Ég segi eins og hv. þm. Bergþór Ólason kom inn á áðan, ef það tefst svona fram í apríl, maí að komast að einhverri niðurstöðu þá er ekki séns að það komist nokkuð áfram, ekki út af stjórnarandstöðunni, eins og var minnst á áðan, heldur út af því að stjórnarflokkarnir eru að toga mál úr vernd yfir í bið og úr nýtingu yfir í bið. Það virðist vera bitbeinið, hvað fær að vera eftir í hvorum flokki. Þá er það bara þessa klassíska samningatækni að reyna að toga til þá bita sem hinn aðilinn vill síst missa úr verndarflokki eða úr nýtingarflokki og svo endar það einhvers staðar á því að menn sættast á að þeir kostir sem eru svona sársaukaminnstir flytjist yfir í biðflokkinn. Við vitum ekki hvort niðurstaða næst, það væri áhugavert að heyra það í sambandi við þessa fyrirvara sem hafa komið, leggja það inn í lýðræðislega umræðu um hvað sé verið að tala, hvaða kostir séu í boði. Ég tel að stjórnarandstaðan geti alveg lagt orð í belg í þeirri umræðu. En við vitum alveg að niðurstaðan verður sú sem ríkisstjórnin ákveður og þá allir þingflokkar ríkisstjórnarinnar. Við verðum áhugasamir áhorfendur í því að sjá hvernig þetta mál spilast. En ég minni einmitt á heildarpúsluspilið, það er ekki nóg að samþykkja bara og segja: Við ætlum að setja þessa kosti í nýtingarflokk, þessa í verndarflokk og halda þessum í biðflokki. Við þurfum að sjá til hvers er verið að setja ákveðna kosti í nýtingarflokk. Í hvað á orkan að fara sem kemur úr þeim kostum? Bara um það bil, ég er ekki að biðja um nákvæma greiningu á því að þetta fyrirtæki eða hitt komi og muni nýta nákvæmlega þessa orku heldur stefnulega séð. Fer þetta í græna orku? Fer þetta í stóriðju? Fer þetta í orkuöryggi ýmissa landshluta? Þess háttar greining, bara almenn flokkun á því hvernig orkan á nýtast.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir umræðuna og þakka líka forystumönnum stjórnarandstöðunnar fyrir að sýna því skilning að ég þurfti aðeins að skjótast meðan á þessu stóð. Ég er búinn að fá upplýsingar um hvað gerðist í umræðunni þegar ég var ekki á vettvangi og finnst í það heila, ég verð bara að segja eins og er, að umræðan hafi verið málefnaleg og uppbyggileg og mér finnst það gott. Auðvitað mun kannski margt koma í ljós þegar menn fara að ræða þetta, þ.e. þegar búið er að velta upp allra handa spurningum, það tengdist líka umræðu sem hv. þm. Bergþór Ólason hafði forgöngu um í morgun þar sem við vorum að tala um stöðuna á raforkumarkaði. Burt séð frá öllum römmum og öðru slíku þá er það alveg sér, það er ákveðin vinna sem við erum að fara í og hefðum gert það hvort heldur sem er. Þetta er auðvitað ekki þannig málaflokkur að ekki sé hægt að bæta við. Margir tala eðlilega um að að það þurfi að hafa heildarmyndina og annað slíkt og það er mjög mikilvægt að hafa eins mikið undir og mögulegt er en menn munu alltaf geta bætt við og sagt: Það þarf meira. Eins og hér hefur komið fram er þróunin mjög hröð í þessu og í mjög mörg horn að líta, en aftur, út af þessari vinnu líka, en líka bara fyrir þjóðina, þá fórum við í grænbókarvinnuna sem er verið að vinna mjög mikið að. Og hvað á grænbókin að gera? Grænbók er stöðumat, ekki stefna, til að draga fram stöðu flutningskerfisins. Hvar eru töpin og hvar eru veikleikarnir? Hvar eru flöskuhálsarnir og hvað er hægt að gera til að fá betri nýtingu? Hvað erum við að virkja mikið? Hvað er hægt að fá fram t.d. með því frumvarpi sem ég tilkynnti að ég legði fram um stækkun virkjana? Hvað þurfum við mikið í orkuskiptin? Þetta á allt að koma fram í grænbókinni til að aðstoða hv. þingmenn og þjóðina, því að ég vonast til þess að það séu fleiri aðilar en bara þingmenn sem hafi áhuga á þessu mikilvæga máli, til að móta sér skoðun og taka ákvörðun. Við erum ekki búin að klára áfanga í níu ár. Fyrsti áfanginn var samþykktur 1999–2000. Í lögunum er gert ráð fyrir að ekki sjaldnar en á fjögurra ára fresti sé komið fram með áfanga. Mikið er búið að breytast frá því að menn byrjuðu á þessu og mikið mun breytast í framtíðinni. Þetta verklag er bæði opið og gagnsætt og svo sannarlega koma margir að því. Hv. þm. Bergþór Ólason var að vísa til þess að bara núna í þinginu liggja fyrir mjög margar umsagnir vegna þess hve oft málið hefur komið fram. Það er búið að velta við flestum steinum. Þó að auðvitað sé mikilvægt að fara yfir hlutina aftur þá erum við með gríðarlega mikið af gögnum til að byggja ákvarðanir okkar á. Það er algjörlega óumdeilt. Ég veit ekki hvort það var einhver misskilningur, ég hef ekki talað nógu skýrt, en mér fannst hv. þm. Björn Leví Gunnarsson tala eins og mér fyndist að þetta ætti að vera einhver umræðuvettvangur og við ættum alls ekki að klára verkið. Ég vek bara athygli á því að það er fullkominn misskilningur. Ég sagði, að ég taldi skýrt, í ræðu minni að það væri mikilvægt að menn kláruðu þetta. Ég hef sannarlega oft tekið þátt í nefndarstarfi í þinginu. Það er alveg eðlilegt að þingmenn segi: Við fáum svo skamman tíma, þetta er of lítill tími til að afgreiða mál og maður er óöruggur um þetta. Það er ekki hægt að segja um þetta mál. Það kemur núna mjög snemma fram. Það eru margir mánuðir fram undan fyrir hv. nefnd til að vinna þessi mál þannig að tíminn er ekki ástæðan fyrir því ef menn vilja ekki klára þessa hluti. Það sem er erfitt í þessu - menn tala um mismunandi sjónarmið og mismunandi flokka, jú, án nokkurs vafa er það erfitt. Ég held að það sé aldrei auðvelt, alveg sama hvaða einstaklingur fengi þetta verkefni. Ég held að fyrir fáa væri mjög einfalt að taka þessar ákvarðanir, sérstaklega ef viðkomandi væri búinn að skoða þetta. Það eru alltaf kostir og gallar. Hlutir eins og t.d. með vindorkuna eru að hjálpa okkur, á undanförnum árum hefur sú staða breyst gríðarlega mikið. Það er hægt að framleiða miklu meiri orku úr vindmyllum en áður. Ein vindmylla getur framleitt, 250 metra há, eftir því sem ég best veit, 12 MW. Bara til að setja í samhengi eru Kárahnjúkar 710 MW. En eins og ég nefndi í framsöguræðu minni: Engin rós er án þyrna. Það eru bæði kostir og gallar við vindorkuna. Þetta er allt það sem menn þurfa að vega og meta. Menn ákváðu að fara þessa leið, þ.e. að vinna þetta með þessum hætti og ég held að langflestir segi að það sé skynsamlegt að nálgast þetta með þessum hætti. Það sem hefur vantað í þetta ferli er að þingið hefur ekki klárað. Það er vandinn. Svo geta menn sagt að það sé stjórnarflokkunum að kenna eða ríkisstjórninni en aðalatriðið er að þetta hefur ekki verið klárað. Það er ekkert leyndarmál og þess vegna var ég að benda hv. þingmönnum á heimasíðuna ramma.is. Þar er verkefnisstjórnin núna, því það er misskilningur að það sé ráðuneytið sem vinnur þetta, það er sér verkefnisstjórn. Verkefnisstjórnin kallar til faghópana og verkefnisstjórnin vinnur þetta. Án nokkurs vafa mun hv. þingnefnd eða jafnvel fleiri en ein kalla verkefnisstjórnina til til að fá beint frá henni þær upplýsingar sem þarf. En mér finnst til fyrirmyndar að hún sé með þetta á þessari heimasíðu þar sem maður getur skoðað þessa hluti. Það er líka hægt að skoða stöðu mála á vef Orkustofnunar þannig að upplýsingar liggja fyrir. En við þurfum að taka ákvörðun. Af hverju þurfum við að taka ákvörðun? Við erum með mjög háleit markmið í loftslagsmálum. Jafnvel þó að það væri ekki þá væri mikilvægt að gera þetta upp á framþróun í þjóðfélaginu. Við erum í einstakri stöðu, Íslendingar, vegna þess að við fórum í orkuskipti eitt og orkuskipti tvö. Við erum búin að stæra okkur af því og aðrar þjóðir hafa öfundað okkur af því í áratugi, kannski árhundrað, alla vega áratugi. Nú ætlum við að stíga metnaðarfyllri skref og við þurfum að klára það verkefni. Það gerum við ekki öðruvísi en að hafa orku. Ef menn eru þeirrar skoðunar að það sé hægt að gera það með einhverjum öðrum hætti þá eiga menn bara að segja frá því. Það er mikilvægt að tala um þetta verkefni en fyrir mér er það þannig að við erum dæmd af því hvað við gerum en ekki hvað við tölum um. Þá sýnist mér augljóst að fara þurfi í betri nýtingu á orkunni sem felst m.a. í flutningskerfinu, felst í þessum frumvörpum, ekki bara um stækkun á virkjunum heldur sömuleiðis vegna einföldunar varðandi varmadælurnar. Það er ekki tæmandi. Menn tala hérna snjallmælavæðingu og ýmsa aðra þætti. Síðan eru hlutir eins og við erum búin að ræða, og hv. þm. Bergþór Ólason tók upp í morgun sérstaka umræðu, að við þurfum að hafa regluverk sem virkar og regluverk er auðvitað alltaf mannanna verk. En við þurfum að sjá til þess að við séum ekki í þeirri stöðu að vera að brenna jarðefnaeldsneyti til að framleiða orku fyrir heimilin. Það er bara augljóst. Það er verkefnið. Við þurfum að hugsa það, ekki bara fyrir næsta vetur, við þurfum að hugsa það til framtíðar. Við þurfum líka að sjá til þess að allir staðir á landinu hafi aðgang að grænni orku. Af hverju? Vegna þess að ef við segjum við einhvern hluta landsins að hann hafi ekki aðgang að henni þá erum við að segja að landshlutinn taki ekki þátt í þessari grænu orkubyltingu, því að þetta er bylting. Þetta er mjög spennandi. Menn skyldu ekki nálgast þetta þannig að þetta sé svo erfitt að það sé ekki hægt að fara í þetta verkefni. En það þarf að gera það og aftur, tækninýjungarnar munu hjálpa okkur. Við eigum marga möguleika með hringrásarhagkerfi, við erum með orku sem kemur úr bæði gagnaverum og öðrum stórnotendum sem við erum ekki að nýta, svo dæmi sé tekið. Carbfix-verkefnið, sem ég þekki mjög vel, enda fór það af stað þegar ég var stjórnarformaður Orkuveitunnar, er dæmi um mjög spennandi verkefni sem margar þjóðir, eða flestir sem eru í þessu, líta sérstaklega til en hugvitið, sem er okkar mikilvægasta auðlind, og er sem betur fer nóg til af, mun ekki tæmast þar. Þó að ekki sé gengið frá því nákvæmlega í þessu frumvarpi, eðli málsins samkvæmt, er það það sem mun drífa okkur áfram í lausnum til þess að komast á þann stað sem við viljum vera, sem er að ná loftslagsmarkmiðunum.
Forseti. Það er gríðarlega mikilvægt að ná orkuskiptunum, þó ekki nema bara efnahagslega séð. Við erum að flytja inn olíu fyrir 100 milljarða á ári. Það er engin smáræðisupphæð þegar við erum að tala um vöruskiptajöfnuð o.s.frv. Það að ná því að verða óháð innflutningi á orku er efnahagslega augljóst dæmi. Ég hlakka mikið til þess að sjá svona upplýsingar koma frá umsagnaraðilum, líka frá ráðuneytinu eða Orkustofnun og öðrum, inn í vinnuna við þessa þingsályktunartillögu og komandi frumvarp frá ráðherra sem sýna okkur spár um þörfina á orku til komandi ára, upplýsingar sem sýna okkur að það sé þörf á frekari virkjunum eða tækniþróun í núverandi virkjunum eða vindorku eða einhverju öðru í staðinn. Kannski er það bara uppfærsla á dreifikerfinu mínus eitt álver eða eitthvað því um líkt. Sviðsmyndirnar sem eru í boði til að ná árangri á sem skemmstum tíma á sem hagkvæmastan hátt og með sem mestum arði fyrir orkuöryggi allra landsmanna. Þetta er ekki lítið verkefni. Þetta er viðamikið verkefni þannig að tíminn sem eftir er af þessu þingi fyrir verkefni af þessari stærð hverfur mjög hratt, sérstaklega af því að það eru páskar þarna og sveitarstjórnarkosningarnar á milli. Það er heill mánuður sem fer af starfi þingsins bara út af því, sem er ekki gaman. [[Gripið fram í.]]Það er einfaldlega þannig að við þurfum að vera líkamlega á staðnum til þess að geta sinnt nefndarvinnunni og svoleiðis. Þetta er bara staðan eins og hún er, það er ekkert flóknari en það.
Virðulegi forseti. Bara að síðustu orðunum: Ég hef nú einhverja þingreynslu og hef m.a. verið formaður í umhverfisnefnd og í mörgum þingnefndum, í stjórnarandstöðu og fleira. Ef menn geta ekki klárað málið á þessum tíma út af tímaleysi þá gera menn nú ekki mikið, bara með fullri virðingu. Ég er búinn að vera hérna síðan 2002 og gef ekkert fyrir þau rök að það sé ekki nægur tími. Ég gaf þau rök og ég fékk gagnrýni fyrir, um dagsetninguna, þetta átti að koma 31. mars, að það væru bara mjög miklar líkur á að ég myndi svíkja það - sem ég og gerði. En í þessu máli sérstaklega þá liggja gríðarlega miklar upplýsingar fyrir og það er ekkert mál fyrir hv. þingmenn, ég veit það, að kynna sér málin hratt og vel og setja sig inn í þau. Ég setti fyrir löngu síðan grænbókina af stað til að hjálpa m.a. í þessu og Orkustofnun er á fleygiferð í því að koma með upplýsingar bæði í grænbókina og eðlilega til þingmanna og ráðuneytis. Við munum gera allt hvað við getum til að koma því áleiðis. En bara svo að ég klári það sem hv. þingmaður talaði um, mikilvægi orkuskipta efnahagslega, þá er þetta ekki bara efnahagslegt mál. Þetta er líka þjóðaröryggismál. Þetta er líka umhverfismál. Hver er ástæðan fyrir því að menn eru alltaf að tala um hvað við búum til hlutfallslega mikið af orku, af hverju er það? Það er vegna þess að við erum hér með græna orku og það er mjög æskilegt að vera í framleiðslu með grænni orku. Þannig að ef menn eru að tala um loftslagsmálin í alvöru og eru að tala um heiminn og að við eigum að gera eitthvað í því, þá erum við að gera gott með því að framleiða hér á Íslandi. Ef við færðum framleiðslu sem er á Íslandi eitthvað annað þá er það ekki gott fyrir loftslagið, svo mikið er víst. Það er algjörlega ljóst. Ég veit ekki til að það sé neinn staður - vonandi eru margir að komast á sama stað og við og það er alveg til umhverfisvæn orkuvinnsla annars staðar [[Forseti hringir.]]en það að færa framleiðsluna annað, frá Íslandi, það gerum við ekki út af loftslagsmálum.
Frú forseti. Ég er að reyna að koma þessu frá mér á málefnalegan hátt hvað tímann varðar. Það er mikið af upplýsingum sem þurfa að koma þarna fram. Ef þær koma skýrt og skilmerkilega þá gæti þetta alveg gerst. En af fenginni reynslu hafa upplýsingar oft ekki borist á eins aðgengilegan hátt og maður hefði viljað til að geta tekið upplýsta ákvörðun um svona stór mál. Það væri mjög gott ef það væri ekki alltaf klippt á þingmálahalann þannig að það þyrfti ekki að byrja alveg á byrjun. Það væri mjög gott fyrir t.d. svona mál. Það getur vel verið að grænbókin komi og sýni þetta bara svart á hvítu í tæka tíð. Það væri fínt og þá bara klárast þetta, ekkert mál. En af fenginni reynslu þá hreyfist oft allt miklu hægar hérna en við myndum vilja. Það er eina ástæðan fyrir því að ég nefni þetta. Það er ekkert annað þar á bak við. Hvað varðar það að flytja framleiðslu frá Íslandi eitthvað annað og að það verði einhvern veginn verra fyrir umhverfið þá er það ekki rétt. Það þýðir að við erum með þá orku sem er afgangs hérna í staðinn sem við getum þá nýtt í eitthvað annað sem væri t.d. umhverfisvænna. Við erum samkeppnishæfari varðandi umhverfisvæna orku en velflestir aðrir staðir í heiminum sem myndi gera það sem við værum þá að framleiða í staðinn umhverfisvænna og samkeppnishæfara á þeim vettvangi og myndi þá frekar fasa út óumhverfisvænni framleiðslu. Þá væri tilfærslan á slíkum verkefnum a.m.k. kolefnishlutlaus. Við erum ekki í algeru tómarúmi hérna þar sem þetta eru bara skipti á einu verkefni fyrir annað. Það er stærra mengi sem við erum að glíma við.
Virðulegi forseti. Þessi röksemdafærsla gengur ekki upp. Það er alveg ljóst hver vandinn er. Það er það sem er tekist um á alþjóðavettvangi og ég þekki það mjög vel úr mínu fyrra starfi þar sem við töluðum mikið um loftslagsmálin. Vandinn er þessi: Það er verið að framleiða allra handa hluti og það er oft á tíðum með ódýrum hætti og með orkugjöfum sem eru jarðefnaeldsneyti. Það er vandinn. En stærstu framleiðslueiningarnar okkar eru framleiddar með endurnýjanlegum orkugjöfum.
Upprunaábyrgðir.
- Það hefur ekkert með upprunaábyrgðir að gera, það er allt annað. - Þannig er það. Við erum t.d. með álver sem hafa öll á stefnuskránni að verða kolefnishlutlaus. Það liggur alveg fyrir að ef sú starfsemi eða einhver önnur starfsemi færi eitthvað annað þá eru allar líkur á að það hefði mjög slæm áhrif á loftslagið. Mjög slæm áhrif. Ástæðan fyrir því að við erum núna í þeirri kjörstöðu að menn eru að banka upp á sem aldrei fyrr, því að það hefur verið frekar erfitt að fá erlenda fjárfestingu til landsins, er að allt í einu sjá menn að ef hér er til orka þá er hún umhverfisvæn og endurnýjanleg og þeir vilja fara í slíka framleiðslu. Pendúllinn er að fara þangað og er löngu farinn þangað. En auðvitað getum við ekki gert allt. Eins og staðan er núna er alveg gríðarleg eftirspurn eftir þessu. Hún verður vonandi ekki endalaus, vonandi næst jafnvægi þegar menn eru búnir að ná þessu alls staðar um heiminn. En það er kannski ekki aðalatriðið því að við erum með alveg næg verkefni þegar kemur að okkar loftslagsmarkmiðum og eigum líka að nýta þau tækifæri sem hér eru og ég held að sé nú almennt sátt um. Aðalatriðið er að hefja verkefnið og ég met orð hv. þingmanns þannig að hann sé tilbúinn í það verkefni og ég fagna því og ég treysti þinginu fullkomlega til að vinna þetta vel.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Tilgangur frumvarpsins er að auka skýrleika laganna og bæta skilvirkni eftirlits stjórnvalda, þar sem markmiðið er að tryggja öryggi fólks á sviði hollustuhátta og stuðla að heilnæmu umhverfi. Frumvarpið er endurflutt með nokkrum breytingum í tilefni af umsögnum til þingsins og nýjum lögum um umhverfismat framkvæmda, nr. 111/2021, auk þess sem breytingar voru gerðar vegna nýlegs úrskurðar úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Meginefni frumvarpsins er eftirfarandi: Í fyrsta lagi að styrkja frekar heimildir ráðherra til að kveða í reglugerð á um lágmarkskröfur sem gerðar hafa verið um menntun, þjálfun og námskeið fyrir þá aðila sem þurfa að hafa þekkingu og hæfni á sviði sóttvarna, skyndihjálpar og öryggis, og próf sem viðkomandi skal standast til að sýna fram á þekkingu. Þessar lágmarkskröfur eru mikilvægar til að tryggja öryggi á sviði hollustuhátta gagnvart almenningi og eiga m.a. við um sundkennara, laugaverði og sundþjálfara. Þær miða að því að tryggja að hlutaðeigandi geti bjargað fólki úr laug, beitt skyndihjálp og endurlífgun, enda er um mikilvægt öryggishlutverk á sund- og baðstöðum að ræða. Ákvæði þessi eiga einnig við um aðila sem starfa við að gata eða flúra húð eða veita meðferð með nálastungum og þurfa að kunna og geta beitt sýkingavörnum. Í öðru lagi eru í frumvarpinu skýrðar frekar eftirlitsskyldur stjórnvalda og umfang eftirlits með starfsemi og athöfnum sem getur valdið mengun eða ógnað hollustuháttum og er ekki háð leyfis- eða skráningarskyldu. Hér er ekki um nýtt eftirlit að ræða heldur er verið að kveða skýrar á um eftirlitsskyldur Umhverfisstofnunar og heilbrigðisnefnda sveitarfélaga og skyldur þeirra aðila sem háðir eru eftirliti. Mikilvægt er m.a. að skýrt sé að skylda eftirlitsskyldra aðila til að veita upplýsingar eigi við um alla starfsemi sem heyrir undir lögin. Dæmi um starfsemi og athafnir sem myndu falla hér undir eru: opin leiksvæði sem þurfa að uppfylla ákvæði reglugerðar um öryggi leikvallatækja og leiksvæða og eftirlit með þeim, skemmtistaðir sem þurfa að uppfylla ákvæði í reglugerð um hávaðamörk, hreinlæti á lóðum og opnum svæðum, dreifing og notkun seyru, og frístundahúsasvæði þar sem heilbrigðisnefndum er heimilt samkvæmt reglugerð að fara fram á ráðstafanir til að minnka slysahættu í umhverfinu og tryggja almenn loftgæði. Mikilvægt er að eftirlitsaðilar geti beitt þeim úrræðum sem lögin og reglugerðir gera ráð fyrir og þörf er á gagnvart þeirri starfsemi sem fellur undir lögin. Í þriðja lagi eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á lögunum til að skýra nánar hvenær starfsemi sem felur í sér endurnýtingu úrgangs er háð starfsleyfi Umhverfisstofnunar eða heilbrigðisnefndar. Í því skyni er lögð til stærðarafmörkun á slíkri starfsemi í viðauka IV með lögunum, sem stuðlar að því að verkaskiptingin milli þessara tveggja stjórnvalda sé skýr. Í fjórða lagi er kveðið skýrar á um heimild til handa Umhverfisstofnun og heilbrigðisnefndum til að veita áminningu til að knýja á um framkvæmd ráðstöfunar samkvæmt eigin fyrirmælum, svo sem starfsleyfum. Auk framangreindra atriða eru lagðar til breytingar til samræmis við ný lög um umhverfismat framkvæmda og áætlana, nr. 111/2021, og að styrkt verði gjaldtökuheimild Umhverfisstofnunar varðandi skráningu á mengandi atvinnustarfsemi, sem er m.a. hluti af þeirri stefnu stjórnvalda að auka rafræna stjórnsýslu. Einnig er bætt við heimild til að beita stjórnvaldssektum á einstaklinga eða lögaðila sem virða ekki ákvæði starfsleyfa um mengunarvarnir, hvíld svæðis, skýrsluskil eða mælingar auk ákvæðis um skil umhverfisupplýsinga til að auka skilvirkni þeirra. Ekki er gert ráð fyrir fjárhagsáhrifum hjá ríkissjóði vegna frumvarpsins. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps. Ég legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Borist hefur bréf frá háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 317, um Geimvísindastofnun Evrópu, frá Birni Leví Gunnarssyni. Þá hafa borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör vegna fyrirspurna á þskj. 204, um hækkun frítekjumarks frá Jóhanni Páli Jóhannssyni, þskj. 201, um úrvinnslu úrbótatillagna í skýrslu Ríkisendurskoðunar um Tryggingastofnun ríkisins og stöðu almannatrygginga, frá Halldóru Mogensen, þskj. 313, um nýgengi örorku, frá Birni Leví Gunnarssyni, þskj. 310, um ólögmætar búsetuskerðingar, frá Guðmundi Inga Kristinssyni, og að lokum fyrirspurn á þskj. 309, um áfrýjun dóms Landsréttar um útreikning sérstakrar framfærsluuppbótar, frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur.