Eins og tilkynnt var á þingfundi í gær tók Katrín Sif Árnadóttir, 1. varamaður á lista Flokks fólksins í Norðausturkjördæmi, sæti á Alþingi sem varaþingmaður fyrir Jakob Frímann Magnússon, þriðjudaginn 22. febrúar. Kjörbréf hennar hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki tekið sæti áður á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni. Ég vil biðja hv. þingmann að undirrita heitstafinn.
Katrín Sif Árnadóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Virðulegi forseti. Við viljum standa vörð um hagsmuni okkar og það gerum við m.a. með því að verja af fullum þunga þau gildi sem mesta þýðingu hafa fyrir okkur: frelsi, mannréttindi og lýðræði. Yfirgangur Rússa gagnvart frjálsri og fullvalda þjóð, Úkraínumönnum, er mesta ógn við vestræn lýðræðisríki í Evrópu í langan tíma. Þá skiptir máli, virðulegi forseti, að við séum skýr í okkar afstöðu, að samstaðan haldi. Við eigum að taka þátt í aðgerðum lýðræðisþjóða og vinaþjóða okkar af fullum þunga. Ég tel reyndar að við eigum að fara svipaða leið og Danir sem hafa sagt að þeir ætli að fara markvisst og betur inn í samstarfið innan ESB, innan NATO og styrkja nálgun sína við Bandaríkin. Það er nákvæmlega það sem við þurfum að gera, m.a. í ljósi varnar- og öryggishagsmuna okkar, út frá þjóðaröryggi, út frá hugsanlegum netárásum, út frá hugsanlegum falsfréttum o.s.frv. Þó að ég viti, og ég geri mér grein fyrir því, að innan ríkisstjórnarinnar séu flokkar sem eru tortryggnir gagnvart ESB og tortryggnir gagnvart NATO höfum við ekki efni á því að segja pass hér. Við þurfum að tala mjög skýrt. Með fullri virðingu finnst mér við þurfa að vera svolítið meira afgerandi í afstöðu okkar þegar kemur að þessu máli. Mér kemur í huga afstaða okkar gagnvart Krímskaganum á sínum tíma og efnahagsþvingunum sem ákveðið var að fara í. Mér fannst þáverandi utanríkisráðherra vera svolítið einn á báti um tíma því að þá var þrýstingur á þá leið, frá forystufólki í þáverandi stjórnarflokkum, Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki, auk yfirgengilegs lobbýisma af hálfu SFS og útgerðarblaðsins, að taka viðskiptahagsmuni fram yfir samstöðu þjóða; að taka viðskiptahagsmuni fram yfir hagsmuni okkar Íslendinga sem smáþjóðar hvað það varðar að verja landamæri okkar. Við verðum að gæta okkar og standa með lýðræðisþjóðum þegar við verðum vitni að jafn miklum yfirgangi og Rússar sýna nú gagnvart Úkraínu. Mín skilaboð, virðulegi forseti: Ekkert mjálm, engin vettlingatök í nálgun Íslands gegn Rússum vegna þeirrar stöðu sem nú er komin upp í Úkraínu.
Virðulegi forseti. Lög um stafrænt pósthólf í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda voru samþykkt síðasta sumar. Í 1. gr. laganna segir að markmið þeirra sé að stuðla að skilvirkri opinberri þjónustu, auka gagnsæi við meðferð mála og hagkvæmni og öryggi. Jafnframt er það markmið laganna að meginboðleið stjórnvalda verði stafræn. Þetta er allt vel enda stafrænar lausnir framtíðin. En á hinum stafræna veruleika er önnur hlið. Með þessum lögum er nefnilega einnig verið að kasta fyrir borð meginreglum stjórnsýslulaga þar sem algjörlega er undir hælinn lagt að landsmenn sjái mikilvæg skjöl er varða hagsmuni þeirra svo þeir geti brugðist við þeim og nýtt sér andmælarétt sinn og gætt hagsmuna sinna í hvívetna. Þetta er ekki síst mikilvægt vegna þess að samkvæmt 7. gr. getur birting skjals í rafrænu pósthólfi haft sömu réttaráhrif og stefnubirting í raunheimum. Lítið fór fyrir varúðarorðum um málið enda drukknaði það í Covid-fréttum. Rafræn áhersla er orðin svo rík í vitund margra að hætta er á að gleyma þeim sem eru jafnvel einungis með heimasíma og póstkassa. Í samfélaginu verður að ríkja sveigjanleiki. Hið opinbera verður að bjóða upp á að miðla gögnum rafrænt og í raunheimum. Það eru ekki allir í aðstöðu til að nota rafræna ferla og hafa þarf það í huga, t.d. eru ekki allir með tölvu eða hafa aðgang að tölvu eða treysta sér til að nota tölvu ef því er að skipta. Við verðum að taka tillit til þarfa fólks af erlendum uppruna, eldra fólks, fatlaðs fólks og allra sem af einhverjum ástæðum geta ekki nýtt sér stafræna upplýsingagátt. Fyrir marga er best að fá að mæta á staðinn og ræða við starfsmann í eigin persónu. Undanfarið hef ég heyrt fjölmargar reynslusögur um þessi mál. Á Alþingi má sú hugsun aldrei ríkja og ráða að eitthvað eitt passi fyrir alla.
Virðulegi forseti. Á raunverulegum ógnartímum þegar Rússland hefur enn á ný þverbrotið alþjóðalög og ráðist inn í Úkraínu fannst mér jákvætt að hlusta á innlegg þingmanna um bráðnauðsynlega samstöðu hér á þinginu í gær og áfram í dag. Nú sem aldrei fyrr er nefnilega þörf á algerri samstöðu lýðræðisríkja. Við verðum að mæta þessum aðgerðum samstiga og af fullum þunga. En eins og það var jákvætt að hlusta á skilaboð þingmanna hér í gær var mér brugðið að hlusta á innhringingar landsmanna í útvarpsþætti á leið heim úr þinginu í gær. Þar hafði hver hlustandi á fætur öðrum samband til að lýsa yfir stuðningi við aðgerðir Rússlands og kvarta yfir einhliða fréttaflutningi af atburðarásinni hérlendis. Virðulegi forseti. Mig langar því til að hvetja þingmenn og stjórnvöld til að taka þetta samtal við þjóðina og halda þessum sjónarmiðum á lofti sem heyrðust hér í þinginu í gær. Það eiga enda fáar þjóðir meira undir því en við Íslendingar að brot á alþjóðalögum séu ekki liðin. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Innrás Rússlands í fullvalda evrópskt ríki er sameiginlegt viðfangsefni og verkefni okkar Evrópuþjóða. Skilaboðin eru ekki síður þau að við stöndum með Evrópuþjóðum sem hafa hallað sér upp að Vesturlöndum og við styðjum við málstað þeirra með öllum tiltækum ráðum. Við höfum sofnað á verðinum og þrátt fyrir ógnartilburði og árásargirni Rússlands undanfarin ár hafa forystumenn í Evrópu verið máttlausir og jafnvel aukið á pólitískt erfið viðskipta- og hagsmunatengsl við rússnesk stjórnvöld. Meira að segja hérlendis heyrast raddir um að fleygja samstöðunni við evrópsk ríki fyrir viðskiptahagsmuni og það ekki bara í síðdegisútvarpi. Það væri alger afleikur fyrir smáríkið Ísland sem á allt sitt undir því að alþjóðalög séu virt af öðrum þjóðum.
Virðulegur forseti. Í nýlega birtri skýrslu starfshóps um tekjuöflun Happdrættis Háskóla Íslands segir m.a. að tryggja beri ábyrga spilun í spilakössum og draga úr skaða sem spilafíkn veldur. Hvað er ábyrg spilun í spilakassa? Hvernig á að draga úr óábyrgri spilun? Er þá í lagi að spila frá fjölskyldunni aðra hverja máltíð eða bara þriðju hverja máltíð barnanna? Eða tapa í spilakössum andvirði þvottavélar sem fjölskylduna sárvantar eða andvirði þurrkarans sem vantar? Það er stórfurðuleg siðleysisfroða sem svífur út um allt í þessu spilakassamáli og hún gengur aldrei upp. Hvernig á að draga úr skaða af spilafíkn? Taka upp spilakort? Nei, þvílík hræsni. Hvernig fellur það að siðferði Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands? Það er fáránlegt að nota spilakort sem hækju til að réttlæta áframhaldandi notkun á spilakössum. Það er bara til ein leið. Það er að hætta með þetta ömurlega mál. Það er bara ein lausn, banna spilakassa strax eins og 85% þjóðarinnar vilja. Með ábyrgri spilun segir í skýrslunni að viðskiptavinir, spilafíkillinn, verði upplýstir um áhættuþætti peningaspila og algengra hugsanavilla þeim tengdum. Fíkillinn þekki vinningslíkur leikja og viti að hann sé líklegri til að tapa peningum með þátttöku sinni en að hagnast á henni. Þannig megi lágmarka mögulegt fjártjón. Þvílíkt froðubull er þetta því innlendar og erlendar rannsóknir sýna skýr tengsl milli spilafíknar og spilavanda. Að sögn er bara lítill hluti fjármagnsins frá spilafíklum að skila sér til háskólans. Af rúmlega milljarða veltu skilar stærsti hluti hagnaðarins sér sem innlendur og erlendur kostnaður. Hver er bleiki fíllinn í þessu dæmi? Jú, það er ríkisstjórnin sem fjársveltir Háskóla Íslands og lætur það viðgangast að bara lítill hluti hagnaðarins skili sér til skólans frá spilafíklunum og stærsti hlutinn fer í kostnað. Það var strax í skýrslu á vegum Siðfræðistofnunar 1993 bent á þau siðferðislegu álitamál sem fylgja spilakössunum og því er löngu kominn tími á að stöðva þetta ömurlega spilakassasiðleysi og það strax.
Forseti. Við þurfum að ræða pínulítið um tölur. Í fjármálastefnuumræðu í gær vakti ég athygli á því að útreiknuð fjármálastefna þýddi að tekjur væru að hækka með tilliti til vergrar landsframleiðslu án þess að tekin væri stefna í fjármálastefnunni sjálfri, því að það er það sem hún á að snúast um. Ef ríkið ætlar að sækja sér auknar tekjur þá þarf það að segja hvernig, alla vega u.þ.b., í fjármálastefnu og með nánari útfærslu í fjármálaáætlun. Núna vorum við að fá greiningu á þessu frá fjárlaganefnd sem tekur undir það sem ég var að benda á í gær. Það er u.þ.b. 2% hækkun miðað við verga landsframleiðslu sem á að sækja í auknar tekjur, skatttekjur í rauninni, hvernig nákvæmlega vitum við ekki, á þessu tímabili fjármálastefnunnar. Það eru u.þ.b. 80 milljarðar sem á að ná í. 80 milljarðar sem hið opinbera ætlar að sækja sér í auknar tekjur. Allt í lagi. Það er þörf á því af því að ríkissjóður er ósjálfbær. Á sama tíma eru líka óútfærðar afkomubætandi aðgerðir upp á um 100 milljarða uppsafnað árið 2025. Til viðbótar leggjast við það viðbæturnar sem komu í fjárlögum 2022 og þá erum við komin í 120 milljarða. Við erum komin í 200 milljarða, annars vegar 120 í mínusinn, sem eru lækkuð útgjöld, og hins vegar 80 milljarða í auknar skatttekjur. Þetta er ekki í fjármálastefnunni sem greiða á atkvæði um hér á eftir. Mér finnst ótrúlegt að hægt sé að leggja fjármálastefnu svona fram án þess að útskýra þetta nákvæmlega, að ríkisstjórnin ætli sér á kjörtímabilinu að sækja sér 80 milljarða aukalega í skatttekjur og draga úr útgjöldum um 120 milljarða.
Herra forseti. Efnahagslegur stöðugleiki er eitt stærsta hagsmunamál almennings á Íslandi og það er staðreynd að við búum ekki við slíkan stöðugleika í dag með vaxtastigið á fleygiferð og verðbólguna sömuleiðis, eins og svo oft áður. En þetta þarf ekki að vera svona. Efnahagslegur stöðugleiki er ekki útópískur draumur heldur markmið sem við í Viðreisn teljum að best verði náð með inngöngu Íslands í Evrópusambandið og upptöku evru í kjölfarið. En það er langt frá því eini ávinningurinn sem samstarf þjóða í Evrópu í gegnum Evrópusambandið felur í sér. Evrópusambandið er eitt mikilvægasta friðarbandalag sögunnar og styður frelsi, öryggi og réttindi almennings þvert á landamæri. Þetta er falleg hugsjón sem hefur reynst Evrópu allri dýrmæt. Frá lokum síðari heimsstyrjaldar hefur Ísland verið þátttakandi í margvíslegu fjölþjóðlegu samstarfi. Tilgangurinn, markmiðið og ávinningurinn hefur alltaf verið sá sami: sterkari staða Íslands í samfélagi þjóða. Við erum í þessu samfélagi sterkari í stjórnmálalegu tilliti og sterkari í menningarlegum efnum. Við erum sterkari hvað varðar öryggi og varnir og við erum vitaskuld sterkari að því er varðar efnahags- og viðskiptamál. Þessi samvinna hefur styrkt rödd Íslands á alþjóðavettvangi og gert okkur ríkari, gert okkur öflugri, gert okkur sterkari og um það snýst málið. Ef við færum þessar staðreyndir yfir á hina ískyggilegu stöðu í austurhluta Evrópu núna er ljóst að án Evrópusambandsins væri einörð samstaða gegn yfirgangi Rússa töluvert flóknari. Nú þurfa íbúar Úkraínu að njóta þess að það er styrkur í samstöðunni.
Virðulegi forseti. Í gær var útbýtt tillögu minni til þingsályktunar um frumkvöðlalaun. Tillagan felur í sér að Alþingi álykti að fela háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að koma á fót starfslaunum fyrir frumkvöðla með það að markmiði að efla enn frekar nýsköpun í landinu. Tillagan er í samræmi við klasastefnu fyrir Ísland frá mars 2021 sem tilgreinir frumkvöðla sem lykilaðila til árangurs hvað varðar nýsköpun. Með stefnunni er sett fram sú framtíðarsýn að árið 2030 verði Ísland meðal fremstu landa hvað varðar sjálfbæra atvinnuuppbyggingu, samkeppnishæfni og almenna hagsæld. Svo að hægt sé að ná þessum markmiðum þarf að skapa aukið svigrúm fyrir frumkvöðla til að starfa að hugðarefnum sínum. Starfslaun frumkvöðla veita færi á að nýta frumsköpunarkraft grasrótarnýsköpunar og draga fram nýjar lausnir. Innleiðing á hugmyndafræði sjálfræðis í nýsköpun skapar aukið svigrúm fyrir hugmyndaauðgi og getur þannig skilað fleiri og fjölbreyttari lausnum á flóknum viðfangsefnum samtímans. Þannig gefst tækifæri til að vinna að lausnum á mörgum krefjandi viðfangsefnum samtímans, t.d. að skapa nýjar lausnir á grundvelli hringrásarhagkerfisins og sjálfbærrar nýtingar auðlinda. Starfslaun frumkvöðla geta einnig orðið áhrifaríkt tæki hvað varðar byggðaþróun enda er eitt af markmiðum klasastefnu fyrir Ísland að ráðstafa fjármunum til byggðaþróunar. Ég hvet hv. þingmenn til að kynna sér tillöguna enda er markmið hennar að efla enn frekar stuðningsumhverfi frumsköpunar og frumkvöðlastarf í landinu með fjölgun fjölbreyttra atvinnutækifæra og aukna verðmætasköpun að leiðarljósi.
Virðulegi forseti. Það er við hæfi á þessum tímapunkti að nota tækifærið og gleðjast yfir nýboðaðri og tímabærri afléttingu sóttvarna. En að alvarlegri málum. Eins og þegar hefur verið komið inn á hér af hv. þingmönnum erum við því miður að upplifa grafalvarlega stöðu átaka og óvissu, stöðu sem kallar á samstöðu með vestrænum ríkjum í baráttu þeirra fyrir virðingu fyrir alþjóðalögum og sjálfsákvörðunarrétti þjóða sem og aðgerðir sem verður af inna af hendi til að standa undir þeirri samstöðu. Þessi staða er ekki eingöngu krísa í Úkraínu. Þetta er krísa Evrópu og vestrænna ríkja þar sem virðing við vestræn gildi og varnir þeirra verður að vera mikil. Herlaus þjóð getur þá óhjákvæmilega ekki annað en sett í samhengi hve mikið við eigum undir því varnarbandalagi sem við tökum þátt í með aðild að NATO, varnarbandalagi sem hefur þann megintilgang að tryggja frelsi og öryggi aðildarríkja sinna með áherslu á lýðræðisleg gildi í þágu friðar. Við erum vissulega stolt og sjálfstæð þjóð en í þessu efni er ekki skynsamlegt að vera eyland í eiginlegri merkingu. Í rúmlega 70 ára aðildarsögu Íslendinga að NATO hefur vitaskuld verið mismikil meðvitund fyrir tilvist okkar í því bandalagi og auðvitað mismikil skynjun fyrir nauðsyn þess. Forseti. Þessi staða sem nú er uppi á að minna okkur með afgerandi hætti á að þetta er ekki eingöngu krísa langt í burtu sem kemur okkur ekki við. Þetta er krísa sem er árás á gildi okkar og kallar á samstöðu og viðbrögð, viðbrögð þar sem vera okkar í varnarbandalagi NATO er mikilvæg.
Virðulegi forseti. Í fréttatilkynningu á heimasíðu Stjórnarráðsins frá 11. júní 2014 var tilkynnt um, með leyfi forseta: „Tímamót í útlendingamálum. Með það að markmiði að hraða málsmeðferð vegna hælisumsókna, bæta verklag og tryggja sem besta nýtingu fjármagns hafa innanríkisráðuneytið og Rauði krossinn á Íslandi í dag gert með sér samning um þjónustu við hælisleitendur.“ Frá árinu 2014 hafa lögfræðingar á vegum Rauða krossins sinnt réttindagæslu við umsækjendur um alþjóðlega vernd á Íslandi. Tilgangur samstarfsins var, líkt og ég nefndi í þessari tilvitnun, að bæta verklag, hraða málsmeðferð og bæta nýtingu ríkisfjármuna. Þeim sem eru mér og mínum kollegum oft ósammála í flóttamannamálum, þar á meðal er t.d. Sjálfstæðisflokkurinn almennt, stefna hans er ekki sú sama og mín, verður oft tíðrætt um þessi markmið sem við þó eigum sameiginleg, sem eru að tryggja góða nýtingu ríkisfjármuna og skilvirka og hraða málsmeðferð. Nú fyrir skemmstu, eins og hefur verið mikið í fréttum, tók ráðherra þá ákvörðun að framlengja ekki þennan samning við Rauða krossinn sem í sjálfu sér er ekki neitt stórmál ef farið hefði verið eftir því sem stóð til, sem var að hugsa upp nýtt fyrirkomulag, fá nýjan aðila til að sinna þessari réttindagæslu og jafnvel fara í annað útboð. Nú hefur ráðherra nefnt að það standi ekki einu sinni til að fara í útboð og í raun veit enginn hvað tekur við. Mér þykir því ljóst að markmiðið í þessum málum hjá ráðherra sé, eins og staðan er, ekki sú að hraða málsmeðferð, tryggja skilvirka málsmeðferð og góða nýtingu ríkisfjármuna. Ég spyr því: Hvert er markmiðið þá?
Herra forseti. Opin og frjáls lýðræðissamfélög, líkt og okkar á Norðurlöndum, eru ekki sjálfgefin en þau eru bestu samfélög í heimi þar sem ríkir meira traust á milli manna en í öðrum löndum. Ein helsta ógn nútímans við samfélög og við lýðræði sem heild eru netárásir og upplýsingaóreiða og þar eiga öll samfélög undir högg að sækja. Við verðum að finna leiðir til að standa vörð um opin og frjáls samfélög og líta á lýðræði líkt og nauðsynlega innviði, líta á lýðræðið líkt og á skólakerfið, heilbrigðiskerfið, vegakerfið og flutningskerfin, því án lýðræðis sem er virt er samfélagið allt í hættu. Í valdatafli nýta aðilar sér upplýsingaóreiðu til að rugla fólk í ríminu, til að veikja andstæðinginn og gera honum erfiðara um vik að verjast. Netárásir eru síðan beinar árásir á innviði samfélaga og ógnin getur bæði beinst að opinberum stofnunum og einkafyrirtækjum. Netárásir, upplýsingaóreiða og falsfréttir flæða yfir landamæri og það er því afar brýnt að þjóðir vinni saman og standa saman gegn þessum ógnum. Við höfum séð skýr dæmi um afleiðingarnar. Ég get nefnt kosningarnar um Brexit, forsetakosningarnar í Bandaríkjunum árið 2016 og framferði Rússa í deilunni um Úkraínu. En hvað er til ráða? Menntun skiptir máli. Við þurfum að styrkja hinn almenna þekkingargrundvöllur og mennta unga fólkið okkar, en við þurfum einnig mennta eldra fólk sem stundum dreifir falsfréttum án þess að vita hvað að baki þeim býr. Fjölmiðlar leika lykilhlutverk, fjölmiðlar sem greiða úr upplýsingaóreiðunni og gefa lýðræðislegri umræðu fóður, sem fá lagalega vernd til að gera það sem best. Árásir á blaðamenn sem eru að sinna því hlutverki er í raun árás á lýðræðið og á frjáls og opin samfélög.
Virðulegur forseti. Sérhæfð bráðaþjónusta er staðsett í Reykjavík. Þeir sem veikjast í nágrenni við Landspítalann fá snögga og góða þjónustu í bráðaerindum. Meira að segja var farið í átak innan Landspítalans við móttöku einstaklinga með einkenni heilablæðingar. Reynt var að fækka þeim mínútum sem voru til staðar frá móttöku, greiningu að þeim tíma sem sérhæfð bráðaaðgerð fer fram. Þetta kalla ég flott vinnubrögð og mikilvægt er að við búum öll við svo faglega og góða bráðaþjónustu. En hver er staðan í móttöku, greiningu og aðgerð fyrir fólk sem verður bráðveikt á landsbyggðinni? Þar eru ekki framkvæmdar ákveðnar sérhæfðar bráðaaðgerðir og mikilvægt er því að fullbráðagreina á stuttum tíma, bregðast við í kjölfar greiningar með viðeigandi lyfjum og kalla strax í kjölfarið til sjúkraflugs ef sækja þarf suður. En hvernig er staðan á Austurlandi? Á Austurlandi er lengsta flugleið til Reykjavíkur, um 400 km. Það ýtir enn frekar undir mikilvægi þess að bráðagreining fari fram á sem stystum tíma. En á Egilsstöðum er ferlið varðandi móttöku og bráðagreiningu illa tækjum búið. Fjórðungssjúkrahús eru vel tækjum búin en á Austurlandi er fjórðungssjúkrahúsið ekki miðsvæðis og fólk oft komið um langan veg í víðfeðmasta sveitarfélagi landsins, Múlaþingi. Ekki er gerlegt að keyra alla leið frá Egilsstöðum að fjórðungssjúkrahúsinu, 58 km, einungis til bráðagreiningar, keyra svo aðra 58 km, fara svo í 400 km flugleið - það er eins gott að tryggt sé að hægt verði að lenda í Vatnsmýrinni í nálægð við Landspítalann því mínúturnar skipta líka miklu máli á landsbyggðinni, ekki bara innan Landspítalans. Þessar staðreyndir eru ástæða þingsályktunartillögu sem ég er að vinna varðandi mikilvægan tækjakost til bráðagreiningar á Egilsstöðum. Ég vona að sú þingsályktunartillaga hljóti framgang og stuðning meðal þingmanna og við munum öðlast vissu um heilsufarslegt öryggi okkar með upplýstri og faglegri greiningu, sama hvar við búum á landinu.
Virðulegi forseti. Ríkisendurskoðandi birti á mánudaginn skýrslu um úttekt á tollframkvæmd vegna landbúnaðarafurða þar sem segja má að tollframkvæmd landbúnaðarafurða hafi fengið falleinkunn. Í skýrslunni voru gerðar alvarlegar athugasemdir við tollframkvæmd hér á landi. Þetta sætir furðu þar sem sams konar úttekt á þessum þáttum hjá Tollinum var framkvæmd fyrir níu árum síðan. Margir af þeim annmörkum sem komu fram þá eiga enn við í dag. Þrátt fyrir gríðarlega aukningu síðustu ára á innflutningi landbúnaðarvara, sérstaklega mjólkurafurða, hefur mikilvægi eftirlits ekki aukist að sama skapi, því miður. Það sætir furðu að þrátt fyrir að tollframkvæmd á innfluttum vörum hafi verið þó nokkuð í kastljósinu undanfarin misseri virðist sem ekkert hafi verið reynt til að bæta úr né að gera hana skilvirkari. Úttektin staðfestir það sem haldið hefur verið fram, að allnokkurt misræmi er á útflutningstölum Evrópusambandsins og innflutningstölum Hagstofu Íslands í tilviki ákveðinna landbúnaðarvara. Nú vinnum við eftir alþjóðlegu flokkunarkerfi yfir flytjanlegar vörur sem samið er af tollsamvinnuráði í Brussel. Því ætti samræming tolleftirlits ekki að vera nein stjarneðlisfræði. Þrátt fyrir það virðist ekki vera hægt að tolla rétt vörur hér á landi. Framkvæmdin er að Tollurinn hérlendis tollflokkar vörur í samræmi við upplýsingar frá innflytjendum og virðist treysta þeim upplýsingum í blindni í stað þess að bera þær saman við skráð flokkanúmer frá útflytjanda. Það er athyglisvert að þarna eru íslenskir innflytjendur frjálsir að tollflokka sínar vörur að vild og þegar maður horfir á misræmið er ekki laust við að maður haldi að þarna sé um einbeittan brotavilja að ræða. Virðulegi forseti. Þá komum við að mikilvægi eftirlitsins. Það er nauðsynlegt að Skatturinn sem sér um tollframkvæmd sé í betri samvinnu við aðra tollstofnanir erlendis. Þangað til að úr því verður bætt munu áfram eiga sér stað ósanngjarnir viðskiptahættir hér á landi og fjárhagslegt tap fyrir ríkissjóð.
Herra forseti. Mig langar að eiga óvinsælt en samt sem áður nauðsynlegt samtal. Samtalið um hatursorðræðu þarf að eiga sér stað undir réttum formerkjum. Það er algeng mýta að styrking löggjafar í kringum hatursorðræðu sé aðför gegn tjáningarfrelsi. Það er ekki raunin. Það eru til lög um hatursorðræðu en þau virka varla í framkvæmd. Hatursorðræða undir formerkjum tjáningarfrelsis hefur margvísleg kælingaráhrif á viðkvæma hópa. Þeir óttast að tjá sig og þannig vegur hatursorðræða að tjáningarfrelsi þeirra. Þeir óttast að sækjast eftir opinberum störfum og vegur hún þannig að athafnafrelsi þeirra. Þeir óttast að verða fyrir árásum og vegur hatursorðræða þannig að frelsi þeirra til heilbrigðs lífs. Það er ekki annað að sjá en að vilji löggjafans sé að taka á slíkri hatursorðræðu en lögin sem Alþingi hefur sett í þessum efnum, til að standa vörð um frelsi þessara viðkvæmu hópa, eru gölluð. Það heyrir til algerra undantekninga að brot á lögunum leiði til sakfellingar. Er það vilji löggjafans að setja lög sem þolendur hatursorðræðu geta ekki treyst á þegar á reynir? Það sem ég vil vita er: Hvað er að klikka í þessari löggjöf? Er það vegna þess að við, löggjafinn, erum ekki nógu dugleg að styrkja löggjöfina í takt við tíðarandann, í takt við tæknibreytingar og skilgreiningar? Er þetta út af því hvernig löggjöfin hefur þróast í framkvæmd? Forseti. Ég vil ítreka að það að bæta lög sem eru nú þegar til staðar, gegn hatursorðræðu, og standast stjórnarskrá er ekki aðför að tjáningarfrelsi fólks. Það er okkar hlutverk að tryggja að lög séu til staðar sem ná utan um hatur og aðför gegn viðkvæmustu hópum samfélagsins.
Herra forseti. Ég vil ræða hér hina alvarlegu atburðarás í Úkraínu, sem nú hefur hratt tekið á sig verri mynd með því að brotið er enn frekar á fullveldi landsins af hálfu Rússlands. Það er verið að brjóta alþjóðalög og við það verður ekki unað. Almenningur í Úkraínu stendur frammi fyrir því að verða mögulega fórnarlamb mikilla átaka. Það er mikilvægt að þjóðir sýni samstöðu í viðbrögðum sínum. Það er grundvallaratriði að landamæri séu virt og sjálfsákvörðunarréttur þjóða, það ættum við Íslendingar að þekkja. Hér þurfum við að sýna pólitíska samstöðu með öðrum vestrænum ríkjum í efnahagsaðgerðum og öðru því sem hægt er að gera til að knýja fram friðsamlega lausn. Við megum ekki missa niður það sem hefur áunnist með betri samskiptum og friði í álfunni síðustu áratugi og viðbrögðum við sameiginlegum áskorunum. Það þarf að stíga fast niður og, ef mögulegt er, að snúa ofan af þeirri atburðarás sem er að eiga sér stað og finna farsælli leiðir með diplómatískum lausnum sem eru í allra þágu. Utanríkismálanefnd Alþingis fór yfir stöðuna í morgun og á eftir munum við áfram funda með utanríkisráðherra. Það er mjög mikilvægt fyrir framhaldið að sú samstaða sem er í nefndinni og í þinginu um alvarleika málsins haldist áfram og að við stöndum með samfélagi þjóðanna í viðbrögðum og leggjum okkar af mörkum að farsælli lausn til framtíðar.
Virðulegi forseti. Styrkleiki íslensks samfélags felst í trú okkar á frið, mannréttindi og lýðræði. Frá lýðveldisstofnun hefur velgengni okkar grundvallast á sjálfsákvörðunarrétti okkar til athafna og ákvarðana um eigin örlög. Blessunarlega hefur stríð ekki ógnað okkar tilveru né fullveldi frá seinni heimsstyrjöld. Öryggi okkar byggist á sterkum gagnkvæmum vörnum bandalagsríkja þar sem áhersla er lögð á sameiginlegar varnir og þétta samvinnu. Ísland hefur axlað sína ábyrgð í þeim efnum og á að gera það áfram. Við Íslendingar skiljum mikilvægi þess að leikreglur alþjóðasamfélagsins séu virtar. Innrás í frjálst og fullvalda ríki má aldrei og á aldrei að verða án afleiðinga fyrir þann sem valdi beitir. Herra forseti. Við Íslendingar erum fámenn, herlaus þjóð í gjöfulu landi. Það rof sem blasir við í öryggismálum í okkar heimsálfu er grafalvarlegt og kallar á sameiginleg viðbrögð. Staðan kennir okkur einnig mikilvægi þess að landið sé sjálfbært, fæðuöryggi okkar sé tryggt, samningar okkar á alþjóðavettvangi séu virtir og varnir okkar traustar. Það er og verður ávallt siðferðisleg skylda okkar að hvetja til friðsamlegra lausna og standa gegn stríðsátökum sem einna helst bitna á saklausum borgurum. Ég trúi því, herra forseti, að stjórnvöld og Alþingi tali skýrt fyrir þeim gildum sem skilað hafa friði og velsæld í Evrópu í áratugi og að enginn afsláttur verði gefinn þar á.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir að vera með okkur hér í dag og ykkur, hv. þingmönnum. Ég byggi þessa sérstöku umræðu á fjórum beinum spurningum til hæstv. matvælaráðherra en ég mun náttúrlega tala í kringum þær að öðru leyti. Ég ætla að lesa, með leyfi forseta, hverjar þær spurningar eru. Er hæstv. ráðherra meðvituð um þá miklu neikvæðu umræðu sem nú á sér stað í Evrópu og víðar í kjölfar heimildarmyndar um blóðmerahald á Íslandi? Það er ekki að ástæðulausu sem þessi spurning er sett fram. Það er einfaldlega vegna þess að við erum að bíða gríðarlegan álitshnekki á erlendri grundu út af þessari iðju sem flestum og mjög mörgum þykir vera með eindæmum siðlaus, svo ekki sé meira sagt, árið 2022, í því sem við myndum kalla siðmenntað samfélag. Hér er um að ræða örfáa einstaklinga ef litið er til heildarinnar sem stunda þessa iðju. Stór hluti allra hesta á Íslandi er notaður í þessa iðju, eins og fram hefur komið fyrir atvinnuveganefnd þar sem við höfum fengið góða gesti. Þeir hafa tjáð okkur meira um málið, bæði þeir sem hafa eiginlegra peningalegra hagsmuna að gæta og vilja gjarnan halda áfram að fá að stunda þessa iðju og svo aftur á móti hinir sem líta meira til velferðar dýranna sjálfra. Önnur spurning sem ég legg fyrir hæstv. matvælaráðherra er: Hvernig hyggst hæstv. ráðherra bregðast við til að verja orðspor Íslands á erlendri grund öðruvísi en að banna alfarið allt blóðmerahald? Það skal tekið fram að það er algerlega á hennar valdi að sjá til þess að þessari iðju verði hætt. Í þriðja lagi: Telur hæstv. ráðherra réttlætanlegt að fórna svo miklum mun meiri hagsmunum fyrir minni að blóðmerahald verði ekki stöðvað og það strax? Ég hef áður sagt, og það hefur komið hér fram, að Íslandsstofa sem hefur verið að markaðssetja landið okkar á erlendri grund hefur lagt mikla rækt við það að sýna fram á hreinleika okkar lands og fallega náttúru. Núna undanfarin sex ár sérstaklega hefur verið ráðstafað ákveðnu fé til þess að auglýsa íslenska hestinn, Horses of Iceland, auglýsa hann í sínu hreina fallega umhverfi og hvergi nokkurs staðar hefði nokkrum einasta manni dottið í hug að tala þar um blóðmerahald enda er þetta mjög tilfinningaþrungið á margan hátt. Ég hef sem þingmaður núna á fimmta ár aldrei fengið önnur eins viðbrögð og ég er að fá nú. Um leið og ég stend hér vil ég nota tækifærið og þakka öllum þeim sem hafa sent mér hvatningu, sem hafa hringt í mig, eru búnir að senda mér bréf frá útlöndum og úti um allt. Ég hefði aldrei trúað því að málið sem ég mælti fyrir hér fyrst í fyrravor ætti eftir að verða svona risavaxið. Hvers vegna mælti ég fyrir þessu máli í fyrravor og vildi fara þess á leit að blóðmerahald yrði bannað? Jú, ég kynnti mér löggjöf um dýravelferð eftir að ég var búin að fá ansi margar upphringingar og þar á meðal með svo ljótum lýsingum að ég get varla sagt þær og það voru ekki þessar myndir sem við höfum fengið að sjá frá dýravelferðarsamtökunum, myndum sem umsagnaraðilar leyfa sér að tala um sem áróðursmyndband, ekki heimildarmyndband heldur áróðursmyndband. Þá spyr ég: Skiptir máli hvaða nafni myndbandið og myndbrotið er nefnt ef verknaður sem þar sést hefur raunverulega átt sér stað? Eða telja þeir aðilar sem tala um að þetta sé áróðursmyndband að þetta hafi bara kannski verið leikið, þetta sé bara allt í plati? En, virðulegi forseti, ég get fullvissað ykkur um það að það er ekkert í plati. Það er enginn að tala um að málið sé þannig vaxið að allar hryssur þurfi að þola þær ömurlegu aðstæður og illu meðferð sem í flestum tilvikum hlýtur að liggja í hlutarins eðli. En þetta er í raun og veru skýrt brot eins og kemur fram bæði hjá dýralæknum og fleiri aðilum á dýraverndarlöggjöfinni. Frá því árið 2017 hefur Matvælastofnun ekki einu sinni þurft að gefa leyfi, þetta er ekki einu sinni leyfisskylt. Ég og hver sem er, við getum bara farið núna og náð í nokkrar hryssur hjá Ísteka og farið að dæla úr þeim blóði með hálfs sentímetra nálinni og tekið fimm lítra, takk fyrir, einu sinni í viku, allt að átta vikur í röð, 40 lítra.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni frumkvæðið og ég held að það sé mjög gott að fá tækifæri til að ræða þetta mál hér í þingsal. Ég ætla að freista þess að svara þeim spurningum sem fram koma í máli hv. þingmanns eins og mér er best kleift. Hv. þingmaður byrjaði á því að spyrja hvort ég væri meðvituð um þá miklu neikvæðu umræðu um blóðmerahald á Íslandi sem á sér stað víða í Evrópu í kjölfar heimildarmyndar um þessa starfsemi á Íslandi. Því er fljótsvarað: Auðvitað hef ég orðið vör við þá umræðu sem hefur skapast. Samkvæmt upplýsingum sem ráðuneytið hefur frá utanríkisráðuneytinu hefur umræðan vissulega verið fyrir hendi í Evrópu. Sú umræða sem þar hefur verið er neikvæð og örugglega til þess fallin að hafa neikvæð áhrif á ímynd landsins þótt hún hafi ekki verið mjög umfangsmikil að sögn utanríkisráðuneytisins. Ég skipaði starfshóp í byrjun árs sem hefur það hlutverk að fjalla um blóðtöku á fylfullum hryssum. Fulltrúi minn leiðir þann hóp en auk þess sitja í honum fulltrúar Matvælastofnunar og Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands. Þessum hópi er ætlað að skoða starfsemina, regluverkið og eftirlitið í kringum hana. Það er mikilvægt að brugðist sé við þessari umræðu með allar staðreyndir málsins uppi á borðum. En enn mikilvægara er að tryggja velferð þeirra dýra sem þarna um ræðir og það er okkar helsta markmið. Það er raunar bundið í lög. Ég hef lagt að hópnum að skila af sér fyrr en stóð til í upphafi vegna þess hversu alvarlegum augum ég lít þetta mál. Hv. þingmaður spyr síðan um það hvernig ég hyggist bregðast við til að verja orðspor Íslands á erlendri grundu. Ég svara því með tilvísun til fyrra svars. Ég tel að bestu viðbrögðin til að verja okkar orðspor sé að allar ákvarðanir séu byggðar á sem mestri þekkingu og staðreyndum. Þegar niðurstöður starfshópsins liggja fyrir, sem verður vonandi strax í næsta mánuði, verður tímabært að taka ákvarðanir og ekki hægt að segja til um það í raun hverjar þær verða fyrr en á þeim tímapunkti. Hv. þingmaður spyr hvort sú sem hér stendur telji réttlætanlegt að fórna svo miklum mun meiri hagsmunum fyrir minni ef blóðmerahald verður ekki stöðvað nú þegar. Spurningin felur það í sér að ég þekki nákvæmlega hverjir þessir hagsmunir eru og geti í raun og veru vegið það og metið með einföldum hætti. Staðreyndin er sú að það er ekki svo að það sé einfalt að meta þessa hagsmuni. Þetta er nefnilega ekki bara spurning um blákalda peningalega hagsmuni og athuga hvort vegi þyngra, hagsmunir í útflutningi á efninu sem unnið er úr blóði fylfullra hryssa á móti þeim hagsmunum sem sú starfsemi kann að hafa áhrif á. Þetta mál snýst ekki um það og á ekki að gera það. Af hverju segi ég það? Það er vegna þess að ef þessi nálgun væri almenn, þ.e. ef þetta væri bara einfalt reikningsdæmi um krónur og aura, myndum við alltaf taka ákvarðanir út frá fjárhagslegum hagsmunum einum. Það vil ég ekki gera og mun ekki gera þar sem ákveðnar grundvallarreglur eru þarna undir og siðferðileg álitamál, en þau snúa að markmiðum laga um velferð dýra. Í íslenskri löggjöf eru markmið um velferð dýra þau að stuðla að velferð, að dýrin séu laus við vanlíðan, ótta, hungur o.s.frv. Það er ekki gert af því að við séum svo góð heldur vegna þess að dýr eru skyni gæddar verur og hafa gildi í sjálfu sér. Þannig erum við sem samfélag með dýravelferðarlöggjöfinni að segja að sé gætt að þessum sjónarmiðum þá sé líf þessara dýra þess virði að lifa því. Það skiptir máli að allt líf sé þess virði að vera lifað. Hv. þingmaður spyr líka hvort ég geti fullyrt á einhverjum tímapunkti að meðferð sem villtar fylfullar hryssur megi þola brjóti ekki í bága við lög um velferð dýra og reglugerðir byggðar á þeim. Það get ég ekki fullyrt, enda eru eftirlitsmenn á vegum ríkisins ekki á vettvangi á öllum búum allt árið. Það er hins vegar skylda allra sem halda dýr að fara að lögum, óháð því hver sú starfsemi er. Virðulegi forseti. Ég vona að ég komi fleiri svörum og betri að hér síðar í umræðunni.
Virðulegi forseti. Landbúnaður er í rauninni nokkurs konar vistkerfi þegar hann er stundaður í sátt við umhverfið, sambúð manna og annarra dýra í náttúrunni sem einkennist af gagnkvæmri uppfyllingu þarfa og gagnkvæmri virðingu. Við höfum mörg dæmi um slíkan landbúnað hér á landi. Það kemur fram í umsögn Dýraverndarsambands Íslands við frumvarp Ingu Sæland, um bann við blóðmerahaldi, að sambandið telur forsendur þess að þessi blóðtaka mera sé forsvaranleg séu m.a. að hrossin séu bandvön og ráði við að fara í bása án þess að fyllast ótta eða streitu. Sé einungis staldrað við þetta atriði þá má strax setja spurningarmerki við þessa starfsemi því aðhér er ekki um að ræða tamdar hryssur upp til hópa. Myndir sem komið hafa fyrir almenningssjónir sýna óásættanlega harðýðgi og skelfingu lostnar skepnur. Þótt vissulega megi ekki draga of altækar ályktanir af þessum myndum þá heldur enginn því fram að þær séu sviðsettar. Þetta er fyrst og fremst óásættanlegt gagnvart þeim skepnum sem hér um ræðir og um orðspor Íslendinga sem hestamannaþjóðar þarf ekki að hafa mörg orð. Sá iðnaður sem við ræðum hér sýnir okkur nútímalandbúnað þar sem hin dýrmætu tengsl manna við aðrar skepnur og náttúruna hafa verið rofin, allt eftir þörfum og forsendum sem verða til á rannsóknarstofum. Allt snýst um hagkvæmni og framleiðni. Við sjáum hér háþróuð vísindi manna og aðferðir við að þróa efni með allri þeirri hugkvæmni sem okkur er gefin og allt þetta hugvit beinist að kvendýrum og líkamsstarfsemi þeirra.
Herra forseti. Málflutningur Flokks fólksins og hamagangur er að verða með tímanum að holu æsingstali án innihalds þar sem meira er hugsað um að spila á tilfinningar fólks. Mest er ég sorgmæddur yfir hvernig stjórnmálaflokkurinn og forysta hans vegur að starfsheiðri dýralækna og bænda og vegur að heiðri fólks sem hefur lagt lífsstarf sitt í að halda búfé og hefur metnað til að sinna því og stunda dýralækningar. Að þessu fólki er vegið mjög ómaklega oft í þessari umræðu. Á fundum atvinnuveganefndar, sem haldnir hafa verið um tiltekið þingmál sem hér er til umræðu með ákveðnum hætti, hafa ekki komið fram neinar slíkar staðfestingar annað en að almennt líði þessu búfé vel og vel sé um það hugsað. Það eru vissulega frávik og á frávikum eigum við að taka. Það er ekkert nýtt að á Íslandi séu frávik frá gildandi lögum. Fullyrt er í spurningum málshefjanda í upphafi umræðu að hér hafi orðið slíkur álitshnekkir og tjón að til vansa horfi. En hvar getum við mælt það tjón? Það sést ekki á útflutningi hrossa síðastliðinn janúarmánuð þar sem fluttir voru út 340 reiðhestar, á sama tíma í fyrra 246 hestar og í janúar árið þar á undan 169. Bókanir í ferðaþjónustu líta ekki síður vel út og raunar aldrei betur, segja talsmenn ferðaþjónustu. Alltaf má gera betur og umræðan hefur ekki síst gagnast til þess. Því ber að fagna og vafalaust verða breytingar og þær verða áfram. Ég verð að segja, virðulegi forseti: Getur verið að undir merkjum baráttu gegn fátækt í landinu höfum við eignast stjórnmálaflokk sem hefur sett skotmark sitt á einstakar atvinnugreinar til að skerða þær og skaða og draga fram ljót dæmi um frávik sem við öll fordæmum? Flokkur fólksins hefur yfirgefið uppruna sinn en við hin sem ekki viljum líta undan viljum laga en ekki eyðileggja það sem er brotið.
Virðulegi forseti. Ég held að allir hér inni sem horfðu á það skelfilega myndband sem við fengum að sjá fyrr í vetur, fyrr í sumar eða haust, hafi tárast við að sjá það. Það er að sjálfsögðu þannig að við finnum öll til þegar við sjáum slæma meðferð á dýrum. Það er vert að hafa í huga hvernig skilgreiningin á slæmri meðferð hefur breyst í gegnum árin. Það sem þótti allt í lagi einu sinni þykir ekki í lagi í dag og sem betur fer hefur skilgreining og vitund okkar á því hvað er slæm meðhöndlun breyst til hins betra, rétt eins og gerst hefur varðandi mannréttindi og ýmislegt annað. Við megum ekki gleyma því að það eru ekki mörg hundruð ár síðan að það þótti bara allt í lagi að fara illa með fólk, bara af því að það var öðruvísi á litinn. En stóra spurningin sem við þurfum að spyrja okkur sjálf er hvort við ætlum að banna allt blóðmerahald eða allt þetta, af því að einhverjir bændur hafi ekki fylgt þeim lögum sem gilda þar um. Eða þurfum við að bæta eftirlitið, fræðsluna, rannsóknir, já, og reglur um blóðmerahald? Þetta eru spurningar sem við þurfum að spyrja okkur hér á þingi en líka utan þings og við þurfum að eiga umræður á breiðum grunni um þróun þessara mála, um það hvernig við nýtum dýr til manneldis, lyfjaframleiðslu nú eða skemmtunar.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Ingu Sæland, fyrir þessa umræðu og ég vil einnig þakka hæstv. ráðherra fyrir sitt innlegg og öðrum sem hafa komið hérna. Það er ósköp eðlilegt að fólki um allan heim hafi brugðið við að horfa á þessa heimildarmynd. En er þetta heilagur sannleikur í öllu málinu? Jú, það sem gerðist þarna er að vissu leyti mjög slæmt frávik. Ég ætla ekki að draga nokkurn skapaðan hlut úr því að það sem þarna var gert, og ég tek undir það með þeim sem hafa komið fram, var ekki sviðsett. Við skulum alveg hafa það á hreinu. En við skulum líka hafa það á hreinu að það sem við horfðum á var ekki það sem normið gengur út á. Heilt yfir eru menn að stunda þessa grein af alúð, eru að gera þetta vel, en vissulega má alltaf gera betur. Við höfum verið að fjalla um þetta mál í atvinnuveganefnd undanfarið. Fjölmargar umsagnir hafa komið til nefndarinnar, einar 137 umsagnir, og sitt sýnist hverjum. Fjölmargar umsagnir lýsa því yfir að menn vilji blátt bann við blóðmerahaldi og það bara strax en aðrir fara mýkri höndum um málið. Það er okkar innan nefndarinnar að vinna úr og meta og leggja til við ráðherra hvað gert verður í framhaldinu. Við bönnum ekki atvinnugrein á Íslandi með því að styðjast eingöngu við heimildarmynd sem er tekin upp af erlendum dýraverndarsinnum.
Herra forseti. Við ræðum hér dýravelferð og orðspor Íslands sem hestamannaþjóðar en ekki síður þjóðar sem setur velferð dýra ofar fjárhagslegum skammtímaávinningi. Þetta eru mjög brýn málefni og það er mikilvægt að þau séu rædd hér í þessum sal. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Ingu Sæland, og hæstv. ráðherra fyrir þeirra inngangsorð. Við höfum öll séð myndskeiðin, hygg ég, og fordæmum, fullyrði ég, hvers konar meðferð dýra sem uppfyllir ekki ströngustu kröfur. Slíkt harðræði og ofbeldi er einfaldlega óverjandi hvernig sem á það er litið. En staðreyndin er sú að langflestir bændur hugsa vel um dýrin sín. Starfsemi hinna fáu er til þess fallin að varpa skugga á alla þá sem stunda búskap og það er grafalvarlegt mál. Þar liggur í þessu tiltekna máli ábyrgð stjórnvalda sem bera ábyrgð á regluverki og eftirliti. Ég heyri á orðum ráðherra að af hálfu stjórnvalda er verið að skoða þetta mál ofan í kjölinn. Það er búið að skipa starfshóp til að rýna starfsemi blóðmerahaldsins, regluverkið í kring og eftirlitið. Ég vil nota tækifærið hér til að hvetja ráðherra enn frekar til að hraða þeirri vinnu eins og kostur er. Undir er nefnilega ekki bara velferð þeirra dýra sem um ræðir heldur orðspor heillar stéttar, bændastéttarinnar, sem er öll að ósekju komin undir sama hatt hér. Það er líka grafalvarlegt mál. Við þurfum að hafa skýrt regluverk til að tryggja að velferðar dýra sé gætt. Við þurfum umbætur á þessari löggjöf sem miða að því að bæta velferð dýra. Þær umbætur, annars vegar í ljósi stöðunnar og hins vegar í ljósi umræðunnar, þola einfaldlega enga bið.
Herra forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa sérstöku umræðu sem hér á sér stað og sömuleiðis þá vinnu sem sett hefur verið af stað af hendi stjórnvalda að beiðni hæstv. ráðherra til að skoða það sem snýr að blóðmerahaldi hér á landi. Við þekkjum það í gegnum tíðina að reglulega vakna áhyggjur af orðsporsáhættu Íslands. Við þekkjum það til langs tíma í gegnum hvalveiðar Íslendinga og fleira mætti nefna, þar sem starfsemi hér heima fyrir hefur vissulega áhrif og á köflum neikvæð áhrif á ásýnd landsins utan frá. En eins og hv. þm. Haraldur Benediktsson kom inn á hér áðan sýna tölurnar sem við sjáum, sérstaklega í tengslum við ferðaþjónustu og útflutning hesta, okkur ekki neikvæða þróun í þeim efnum ef við tökum út fyrir sviga það sem blasir auðvitað við að eru áhrif af þeim faraldri sem við höfum glímt við undanfarin misseri. Ég vona bara að sú vinna sem er í gangi skapi ákveðinn grundvöll undir þessa starfsemi þannig að þar verði dýravelferð og góð framganga þeirra sem þessa starfsemi stunda í fyrirrúmi. Aðilar sem eru efins um þetta eru búnir að setja fram býsna skynsamleg sjónarmið í þessum efnum, eins og t.d. dr. Ewald Isenbugel, fyrrverandi yfirmaður dýragarðsins í Zürich, sem skrifaði hér grein nýlega. Ég skil útfærsluna þannig í þeim efnum að verið sé að vara við því að menn gangi of langt hvað nýtingu þessara [[Forseti hringir.]]blóðtökumöguleika varðar. Við þurfum að finna [[Forseti hringir.]]það jafnvægi sem bæði er hryssunum fyrir bestu og að bændur geti áfram sinnt þessari starfsemi.
Virðulegi forseti. Þann 20. október síðastliðinn ályktaði Evrópuþingið, sem er æðsta löggjafarvald Evrópusambandsins með samtals um 700 þingmenn, um að skora á framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og aðildarríki að stöðva innflutning og innlenda framleiðslu á vaxtarhormóni sem kemur úr blóðmerum, eða PSMG. Hver var ástæðan? Ástæðan er einföld. Þetta vaxtarhormón er tekið kerfisbundið úr fylfullum hryssum. Evrópuþingið var hér ekki að ráðast á bændur eða bændastéttina í Evrópusambandinu, síður en svo. Evrópuþingið var hér að horfa á hagsmuni hryssanna, hagsmuni dýraverndar. Það eru þessir hagsmunir sem skipta máli. Er blóðmerahald, blóðtaka á vaxtarhormóni úr fylfullum hryssum, dýraníð eða ekki? Við getum líka rætt hinar efnahagslegu orsakir og orðstír landsins. Blóðmerahald á Íslandi var einnig rætt á danska þinginu á miðvikudaginn fyrir rúmri viku. Ástæðan var þetta vídeó, myndbandið sem tekið var á Íslandi um blóðmerahald. Er augljóst mál af þeim umræðum að þingmönnum og ráðherra blöskraði myndbandið. Ráðherrann endaði umræðuna með því að segja að hann myndi taka þetta til nánari skoðunar og ég spái því að sú skoðun muni örugglega leiða til þess að innflutningur á vaxtarhormóninu verði bannaður. Svisslendingar hafa þegar hætt að kaupa blóðmerahormón frá Íslandi. Stjórn svissneskra svínaræktenda ákvað í síðustu viku að banna notkun á PMSG í svínarækt. Ástæðan er sú að þeir væru að kaupa blóðmerahormón frá Íslandi. Álagið á blóðmerar er þríþætt á við önnur hross. Þær nota orku til að framleiða mjólk fyrir folaldið og þroska hið ófædda fyl og nota orku til að bæta fyrir blóðtapið. Ég tel að hér sé um grundvallarmál að ræða sem sé spurning um það hvar Ísland ætlar að staðsetja sig meðal siðmenntaðra þjóða þegar kemur að dýraníði.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég er svolítið hugsi yfir því hvernig verið er að afvegaleiða umræðuna eins og með því að hér sé um árás á landbúnað að ræða. Ég hafna því einfaldlega af því að við erum að tala hér um dýravernd. Við vitum vel að það er víða pottur brotinn í íslenskri meðferð á dýrum. Við getum horft til fiskeldis. Einhvers staðar er illa farið með sauðfé eða kýr. Flestir eru að gera vel. Þetta mál snýst einfaldlega ekki um það. Að mínu besta viti er blóðtaka fylfullra mera skelfileg, alveg sama við hvaða aðstæður það er gert. Við getum líka spurt til hvers erum við að þessu? Er þetta spurning um matvælaöryggi? Nei, þetta er spurning um mikinn hagnað fyrir einkafyrirtæki á kostnað ásýndar þjóðarinnar og annarra búgreina. Ég held að við þurfum að stíga mjög fast til jarðar. Ég er meðflutningsmaður á þessu máli. Mig langar hins vegar að segja að ég geri mér grein fyrir því að blóðmerahald verður ekki bannað með einu pennastriki. Ég er mjög þakklát fyrir það að ráðherra hefur sett á fót þennan starfshóp. Ég geri mér grein fyrir því að þetta er mál sem þarf að vinna á lengri tíma. Það þarf að mæta þeim aðilum sem eru í þessari starfsemi og þurfa að hætta henni, hugsanlega bæta þeim einhvern skaða en þetta á absalútt ekki að líðast. Við eigum til langs tíma litið að hætta blóðtöku á fylfullum merum. Við getum útvegað þessi frjósemislyf með öðrum hætti þar sem ekki er níðst á dýrum.
Virðulegi forseti. Nú liggur það fyrir að Ísland er aðeins eitt af örfáum Evrópuríkjum, ef það eru ekki bara tvö ríki, sem heimila blóðmerarhald hrossa, enda er þetta iðnaður sem er mjög umdeildur. Afhjúpun á honum hefur leitt til þess að hann hefur verið aflagður víða vegna slæmrar meðferðar á merum og afkvæmum þeirra. Í dag eru 5.000 íslensk hross nýtt í þessum tilgangi. Framleiðslan hefur þrefaldast á 13 árum. Það á auðvitað enginn að velkjast í vafa um það hvert markmið laga um velferð dýra er. Það er að dýrum sé hlíft við vanlíðan, við þjáningu, hungri, þorsta, sársauka, meiðslum og sjúkdómum. Þær frásagnir og myndbönd sem litið hafa dagsins ljós af blóðmerahaldi eru alls ekki í samræmi við þessi markmið dýravelferðarlaga. Það er auðvitað alveg rétt sem sagt hefur verið í umræðu um þessi mál að eftirlit með matvælaframleiðslu og velferð dýra hefur batnað á undanförnum árum, eins og sést þar sem þessi starfsemi hefur verið stöðvuð. Tímarnir breytast og ég held að fólk sé að verða æ meðvitaðra um þær siðferðilegu spurningar sem vakna þegar kemur að kjötframleiðslu. Það hafa verið færð sterk rök fyrir því að blóðtaka úr fylfullum hryssum sé beinlínis dýraníð, sérstaklega þegar verið er að taka gríðarlega oft og gríðarlega mikið blóð úr merum. Ég fagna frumkvæðinu sem þingmenn Flokks fólksins hafa sýnt í þessu máli. Ég tel að við verðum að taka á þessu, taka á því þegar um er að ræða óviðunandi meðferð á hryssum og þegar það er þá forsenda þess að framleiða kjöt með því að auka afkastagetu svína- og kúabúa langt umfram það sem náttúrulegt getur talist. Við verðum að tala um þetta og taka þessi mál miklu fastari tökum.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér blóðmerahald. Framkoma og fordæmalaus aðför Flokks fólksins að atvinnufrelsi hrossabænda eru svipaðar árásir og hvalveiðar hafa mátt þola. Ræðustóll Alþingis og fjölmiðlar hafa óspart verið notuð til að kalla eftir jákvæðum umsögnum um frumvarpið og kastar rýrð á ævistarf blóðmerabænda. Þann glugga hafa blóðmerabændur ekki haft til að koma sínum skilaboðum á framfæri. Yfirdýralæknir sagði í útvarpsviðtali að ef einstök frávik vegna illrar meðferðar bústofns leiði til banns á heilli búgrein verði að banna allt dýrahald í landbúnaði á Íslandi. Virðulegur forseti. Hvað starfsemi ætlar að Flokkur fólksins og stöðva næst vegna frávika sem upp koma í atvinnulífi eða mannlífi. Í því ljósi tengjum við saman sveit og borg og ætti þá ekki að banna skemmtanahald í miðborg Reykjavíkur þar sem ómannúðleg meðferð á fólki á sér stað flestar helgar? Slíkt ofbeldi setur bráðamóttöku Landspítalans á hættustig og líf okkar hinna í hættu. Í 40 ár hafa bændur á Suðurlandi haldið blóðmerar og það verið hluti af bústofni fjölskyldna í sveitum landsins athugasemdalaust. Blóðmerar ganga í haga með folöld á góðu beitilandi þar sem þau eru lyfjalaus og þykja einstök og heilnæm afurð. Virðulegur forseti. Ekkert hefur komið fram sem gerir blóðtöku hættulega merum. Samkvæmt umsögn Matvælastofnunar er hverfandi lítið um framleiðslusjúkdóma í tengslum við blóðtökuna. Aðrir fylgikvillar eru óþekktir. Framsögumaður hefur sagt á Alþingi og í fjölmiðlum að fallþungi folalda undan blóðmerum sé langt undir því sem almennt gerist. Samkvæmt Matvælastofnun og sláturleyfishöfum er þessi fullyrðing alröng. Virðulegur forseti. Frumvarp hv. þm. Ingu Sæland er fullt af rangfærslum. Það er aðför að réttindum bænda sem engar athugasemdir hafa fengið frá opinberum aðilum um slæma meðferð á blóðmerum. Enginn samdráttur hefur átt sér stað í útflutningi á hrossum. Rangfærslur og aðdróttanir að gjaldeyrisskapandi útflutningsgreinum er hættuleg atvinnufrelsi bænda og skaðar ímynd atvinnulífs, Alþingi og þjóðar.
Virðulegi forseti. Mér hefur persónulega þótt umræðan hafa misst svolítið fókusinn í þessu máli. Hún upphófst sannarlega í þetta skiptið með heimildarmynd sem birt var opinberlega og sýndi slæma meðferð dýra. Það er eðlilegt að það verði fókusinn fyrir vikið. Það sem skiptir þó miklu máli í þessari umræðu er að það er ekki eingöngu möguleikinn á slæmri meðferð sem er vandamálið þegar kemur að blóðtöku hjá fylfullum merum. Mig langar að taka undir með mörgum þingmönnum sem hér hafa talað, þar á meðal hv. þm. Jódísi Skúladóttur og hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni hvað þetta varðar. Líkt og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson benti á í ræðu sinni áðan má sannarlega efast um að raunverulega sé hægt að stunda þessa iðju við raunverulega góðar aðstæður þótt það sé ekki útilokað. Vísar hann þar í umsögn Dýraverndarsambands Íslands, sem ég ætla að leyfa mér að vísa til sömuleiðis, þar sem talað er um að lágmarksviðmiði laga um velferð dýra sé ógnað. En til þess að þeim sé náð þurfa dýr að vera laus við vanlíðan, hungur, þorsta, ótta og þjáningu, sársauka, meiðsli og sjúkdóma sem skyni gæddar verur og að þau geti sýnt sitt eðlilega atferli eins og frekast er unnt. Líkt og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson benti á áðan er samfélag okkar í stöðugri þróun og meðferð okkar bæði á fólki og dýrum, en ekki síður siðferðileg viðhorf okkar og hvernig við förum með okkar siðferðislegu hugmyndir. Við þurfum ekki að væna alla blóðmerabændur um slæma meðferð á dýrum til að gagnrýna þennan iðnað. Í siðferðilegu tilliti er líka mikilvægt að horfa á heildarmyndina og skoða t.d. til hvers þessi iðja er stunduð. [[Forseti hringir.]]Mér hefur ekki þótt það fá nægilega mikla athygli í þessari umræðu. [[Forseti hringir.]]Það er liðin sú tíð að við lítum ekki til óbeinna afleiðinga [[Forseti hringir.]]af því sem við gerum og að við fyrrum okkur ábyrgð á því. [[Forseti hringir.]]Þetta er eitthvað sem við þurfum að leggja áherslu á í þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir og hv. þm. Ingu Sæland fyrir þessa umræðu og sömuleiðis hæstv. ráðherra fyrir hennar svör hér í umræðunni áðan. Það mál sem við erum að ræða hér, bann við blóðmerahaldi, er nú til umræðu í atvinnuveganefnd og hefur nefndin fjallað um það á tveimur fundum það sem af er þessu ári. Á fundinum í gær fékk nefndin gesti, m.a. frá Ísteka ehf., Dýralæknafélagi Íslands, Dýraverndarsambandi Íslands, Félagi tamningamanna og Landssambandi hestamannafélaga. Áður hafði nefndin rætt við ráðuneyti matvæla sem fór yfir málið og aðkomu þess að málinu og þá vinnu sem unnin er. Hæstv. ráðherra kom inn á í framsögn sinni áðan þá vinnu sem er í gangi núna til þess að greina þá umgjörð sem um atvinnugreinina er. Ég verð að segja að sú umfjöllun sem fór fram á fundum nefndarinnar var mjög áhugaverð og upplýsandi þar sem mikið kom fram af upplýsingum sem eru mjög mikilvægar í því verkefni til að hægt sé að mynda sér fullkomlega skoðun á þessu máli. Það er mikilvægasta í málinu er að hafa upplýsingar og hafa þær réttar og sem réttastar upplýsingar á hverjum tíma. Það er ekki hægt að taka ákvörðun án þess að fyrir liggi upplýsingar um atriði og efnistök málsins. En um hvað snýst þetta? Fram hefur komið þetta myndband sem var af þessari blóðtöku úr hryssum fyrir Ísteka . Ég hef engan hitt sem reynt hefur að mæla þessu myndbandi bót eða tala fyrir því sem þar kom fram. Það sem gerðist þar er algerlega óverjandi. En það er frávik, eftir því sem fram hefur komið hér, sérstaklega í máli Dýralæknafélags Íslands. Við verðum að horfa á þetta þannig að við erum að tala um, og matið snýst um það, hvort við ætlum að banna hér atvinnustarfsemi, og svo hitt, þetta einstaka atvik sem kom fram í myndbandinu. Við verðum að gera okkur grein fyrir og gera greinarmun á þessu tvennu að mínu viti.
Frú forseti. Ég vil í seinni ræðu minni í þessari umræðu koma inn á það sem er svo mikilvægt í öllu sem við tökum okkur fyrir hendur, en það er að læra af því sem aflaga fer á fyrri stigum. Við sjáum t.d. þá þróun sem hefur orðið í tengslum við varphænur þar sem nú er að verða skylda að þær séu í lausagönguumhverfi í stað þess að vera í búrum. Ég held að því hafi verið frestað um 12 mánuði þannig að það verði næstu áramót. Það eru ekki allir sammála um að það sé endilega það besta fyrir varphænurnar en það er nú engu að síður þróunin, nálgunin í þeim efnum er kennd við Astrid Lindgren, ef ég man rétt. Aðstæður svína hafa batnað stórlega á undanförnum árum og áratugum í ljósi þróunar sem hefur orðið. Rými og annað er með allt öðrum hætti en áður var. Þetta er auðvitað hlutur sem er mjög líklegt að þurfi að eiga sér stað, a.m.k. að hluta til, hjá þeim bændum sem stunda blóðmerahald. En við megum að mínu mati ekki nálgast málið með þeim hætti að það verði að slá starfsemina af að fullu til að laga þær misfellur sem verða. Eins og komið hefur fram í umræðunni ver enginn það sem kom fram í þessu umtalaða myndbandi, en það breytir því ekki að við eigum að nota slíkt til að læra af því. Grein dýralæknisins sem ég nefndi hér í fyrri ræðu minni kemur sérstaklega inn á magn blóðtöku. Þetta eru auðvitað hlutir sem hljóta að verða skoðaðir í þeirri nefndarvinnu sem verið er að fara í gegnum núna og af því eigum við að læra. Þetta er það sem ég vildi segja hér í seinni atrennu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hjartanlega öllum þeim sem tekið hafa þátt í þessari þörfu umræðu sem er um blóðmerahald á Íslandi. Ég vil beina orðum mínum til hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins, yfirvarðhunda kerfisins og - já, ég ætla bara að segja það: Hagsmunagæsluvarðhunda númer eitt. Það er ekkert verið að skafa af því þegar hjólað er í forystu Flokks fólksins. Það er ekkert verið að skafa af því þegar talað er um að maður sé búinn að týna uppruna sínum. Við hv. þm. Harald Benediktsson vil ég segja þetta: Við höfum aldrei verið nær upprunanum en þegar við fáum tækifæri til að vera málsvarar málleysingja hér á Alþingi Íslendinga. Þetta myndbrot sem við fengum að sjá er brotabrot af myndefni sem telur sennilega um 119 klukkustundir og maður á eftir að tína hérna fram fyrir ykkur sem látið líta svo út að þetta sé eitthvert einstakt, afmarkað dæmi.
Af hverju vilja þeir ekki …
En það er algerlega aukaatriði í stóra samhenginu sem er þetta: Það er aðeins ein þjóð í Evrópu sem stundar þetta blóðmerahald í því magni sem við erum að gera hér. Það er einn bóndi sem var að hrökklast frá þessu í Þýskalandi í fyrrasumar. Það er verið að banna það víðs vegar að kaupa þetta hormón. Og hvers vegna? Haldið þið virkilega að verið sé að ráðast á bændur? Haldið þið að verið sé að gera það? Við höfum óskað eftir því og gerðum tillögu með fjárlögunum 2022 um að lagðar yrðu inn 220 millj. kr. til að bæta þeim bændum það sem yrðu fyrir búsifjum af þessum sökum. Við hæstv. matvælaráðherra vil ég segja þetta: Mér þótti líka dapurt að sjá að í þessari nefnd skuli það vera að rannsaka sjálft sig, eins og frá Matvælastofnun sem hefur leynt og ljóst verið í skötulíki hvað varðar eftirlit og umhirðu með öllu dýrahaldi á landinu, hvorki meira né minna.
Virðulegur forseti. Ég þakka fróðlega umræðu. Hér hefur verið drepið á ýmsum hliðum málsins en það sem mig langar til að nefna fyrst og fremst, af því að það liggur algerlega fyrir, er að það er skylda okkar allra að koma fram af virðingu við skepnur. Annað er brot á lögum. Það liggur algerlega fyrir. Við erum líka samfélag sem er í sífelldu endurmati á því hvað er í lagi og hvað ekki. Við erum samfélag sem viljum taka upp umræðuna um það hvað er ásættanlegt og hvað ekki. Við erum meira að segja oftar en ekki að herða kröfurnar á okkur sjálf og segja að við viljum gera betur núna en við gerðum í fyrra o.s.frv., og ekki síður í siðferðilegum efnum. Við eigum að hafa þrek í að ræða það vegna þess að það skiptir máli í sjálfu sér, óháð því sem á við um lög um dýravelferð sem eiga alltaf að vera lög sem krefjast virðingar. Ég mun aldrei standa hér að því að tala af léttúð um dýravelferð, aldrei nokkurn tímann. Það finnst mér skipta máli að sé algerlega á hreinu. Hins vegar þurfum við að ræða hverja þá starfsemi sem við stundum í landinu sem varðar einstaka þætti sem kunna að varða siðferðileg álitamál. Það er sú umræða sem mér finnst mikilvægt að taka hér. Mér finnst ekki endilega sómi að því að við þurfum þar með að vega að heiðri einstakra stofnana eða einstaklinga eða starfsstétta sem vinna sína vinnu af sóma heldur þurfum við að [[Forseti hringir.]]gæta að því að ræða það sem hér er til umfjöllunar sem er þetta tiltekna verkefni, blóðmerahald. Við þurfum að tala um það hvort það sé partur af því sem við viljum stunda hér í landinu. [[Forseti hringir.]]Ég þakka virðulegum forseta fyrir þolinmæðina.
Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um rammann sem mun ríkja utan um öll umsvif hins opinbera út kjörtímabilið. Þessi rammi er ekki í takt við stjórnarsáttmála sem kynntur var hér með pompi og prakt eftir átta vikna samningaviðræður. Þetta er ekki aðeins skoðun þingmanna minni hlutans heldur skoðun fjármálaráðs. Í umsögn fjármálaráðs segir bókstaflega að samhljóm skorti milli stjórnarsáttmála og fjármálastefnu. Ljóst er af lestri fjármálastefnu að reksturinn sem ríkisstjórnin boðar næstu árin er ekki í takt við málflutninginn í dag. Það er siglt undir fölsku velferðarflaggi.
Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að fjármálastefnan og peningamálastefna Seðlabankans séu í takt, nú þegar efnahagsleg áhrif faraldursins eru á undanhaldi, til að viðhalda stöðugleika og jafnvægi í hagkerfinu. Í stefnunni er gert ráð fyrir að hámark skulda hins opinbera verði hækkað um 2% af vergri landsframleiðslu fyrir öll árin á tímabilinu og þakið verði 51,5% við lok tímabilsins og þá gerum við ráð fyrir því að skuldaaukningin stöðvist. Það er mikilvægt að falla ekki í þann freistnivanda að nýta að fullu hið innbyggða óvissusvigrúm í stefnunni til að fylgja grunngildum varfærni eins og fjármálaráð hefur lagt áherslu á. Ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á að það sé mikilvægt að vaxa til velsældar. Það eru ýmis tækifæri til að styðja við aukna framleiðni og hagvöxt á næstu árum. Arðbærar fjárfestingar eru mikilvægar fyrir framtíðarsamkeppnisstöðu landsins og til að undirbyggja framtíðarhagvöxt. Við höldum áfram að fjárfesta í rannsóknum og þróun, stafrænum innviðum, nýsköpun og góðri grunnmenntun. Það eru ýmsar áskoranir fram undan til lengri og skemmri tíma; öldrun þjóðarinnar, velferðarmálin, húsnæðismálin og kjaramálin, verðbólgan, svo að eitthvað sé talið. [[Forseti hringir.]]Það er því ánægjulegt að ferðaþjónustan lætur vel af bókunum þetta árið og vegur það upp á móti innfluttri verðbólgu. [[Forseti hringir.]]Það er bjart fram undan á Íslandi. Við erum búin að aflétta öllum takmörkunum vegna Covid og lífið er að færast í eðlilegt horf sem er fagnaðarefni.
Virðulegur forseti. Við lokasnúning og afgreiðslu á fjármálastefnu til næstu fjögurra ára vil ég bara þakka fyrir samstarf í fjárlaganefnd um undirbúning og afgreiðslu þessa máls. Fjármálastefnan er tæki sem enn er með ákveðnum hætti í þróun. Fjármálastefna sem við ætlum nú að greiða atkvæði um er vitnisburður um að hér eiga að vera sterk og traust tök á ríkisfjármálum sem er gríðarlega mikilvægt fyrir efnahagslíf og peningastefnu í þessu landi, sem undirbyggir velferð þessa samfélags. Ég trúi því og treysti að fjármálastefnan, þær fyrirætlanir sem þar koma fram, gangi eftir. Við höfum aftur á móti reynslu af því að ýmislegt getur gerst og það sem einu sinni hefur gerst getur alltaf gerst aftur. Ég hef góða sannfæringu fyrir því að sú stefna sem við greiðum hér atkvæði um sé grunnur að sterku samfélagi og sterku efnahagslífi sem undirbyggir sterkt velferðarkerfi.
Forseti. Við erum með ósjálfbæra fjármálastefnu. Þetta er stefna til að reyna að laga það og ná afkomunni niður í núll. Það þýðir, samkvæmt þessari fjármálastefnu, 120 milljarða í minnkuð útgjöld. Það er ýmislegt sem gerist sjálfkrafa eins og minna atvinnuleysi, mjög eðlilegt, og 80 milljarðar í auknar skatttekjur, meiri skattheimta af hinu opinbera en hefur verið hluti af vergri landsframleiðslu. Þetta er stefna um að auka skatttekjur og minnka útgjöld, öfugt við síðasta kjörtímabil þar sem stefnan var að auka útgjöld og minnka skatttekjur. Mér finnst það áhugavert því að það er ekki sagt berum orðum í stefnunni en þegar maður nær að púsla þessu saman þá sýnir þetta, eins og kom fram í grein sem við fengum frá fjárlaganefnd í dag, og það er það sem við erum að greiða atkvæði um, minni útgjöld upp á 120 milljarða og meiri skatttekjur upp á 80 milljarða.
Virðulegur forseti. Þegar fjármálastefna ríkisstjórnarinnar er lesin er eitt atriði sem skín algjörlega í gegn og það er stefnuleysi núverandi ríkisstjórnar í fjármálum, stefnuleysi í skattamálum. Það er kafli sem heitir Skattstefna og ég skora á þingheim að lesa þann kafla. Það er alveg augljóst mál að þar kemur engin stefna fram. Það stendur í lögum um opinber fjármál að fjármálaráðherra eigi að leggja fram skattstefnu til samþykktar. Hún er ekki í fjármálastefnunni. Það er bjart fram undan á Íslandi og nú á föstudaginn verða vonandi síðustu höftin vegna Covid-heimsfaraldursins afnumin. Það er augljóst mál að það er bjart fram undan í efnahagslífinu af því að íslenskt samfélag er sterkt. Það er það sem mun móta stefnuna í efnahagslífinu. Það eru einstaklingarnir í samfélaginu sem munu gera það, ekki ríkisstjórnin. Það eina sem hún segir er að við eigum að vaxa upp úr kreppunni. En það er ekki ríkisstjórnin sem gerir það. Það er samfélagið sem gerir það. Ef þið berið saman stjórnarsáttmálann og skattstefnuna [[Forseti hringir.]]þá er ekki hægt að sjá að það er sami aðilinn sem er á bak við bæði þessi skjöl.
Virðulegur forseti. Ég fagna því að við séum á þessum tímapunkti að afgreiða fjármálastefnu fyrir kjörtímabilið. Það skiptir máli fyrir aðdraganda þeirrar vinnu sem nú stendur yfir við gerð fjármálaáætlunar sem mun koma hingað inn í þingið eftir rúman mánuð. Í þessari stefnu er skýr stefnumörkun. Hún er um að hætta skuldasöfnun ríkissjóðs, um að endurheimta jafnvægi í ríkisfjármálunum, að byggja á sterkum skattstofnum og já, hvetja, örva, skapa, gera það sem stjórnvöld geta gert til þess að endurheimta tekjur sem töpuðust í faraldrinum. Það er góð stefna og það er rétt sem kom fram að það gerist úti í samfélaginu. Það er einmitt okkar hlutverk að tryggja að aðstæður verði til staðar til þess að fólk fái notið krafta sinna og finni fyrir því að frelsi getur skapað verðmæti fyrir alla. Það getur skilað sér með kraftmiklum hætti fyrir ríkissjóð þannig að við getum staðið undir velferðinni. Eitt af því sem við erum að sjá betur og betur í þessari vinnu allri er [[Forseti hringir.]]að við verðum að halda áfram að skilja eftir svigrúm fyrir fjárfestingu. [[Forseti hringir.]]Ríkisstjórnin er í fjárfestingarátaki og við þurfum að halda því áfram. [[Gripið fram í.]]
Virðulegur forseti. Í dag greiðum við atkvæði um fjármálastefnu sem felur í sér að raunvöxtur útgjalda á hverju ári verður gríðarlega lágur í sögulegu samhengi, fjárfestingarstig hins opinbera verður lágt í sögulegu samhengi. Þessi stefna, þetta plagg sem við erum að ræða í dag, það verður vísað til þess og það verður notað til að réttlæta gríðarlegt útgjaldaaðhald á næstu árum og þá stefnu að ríkið dragi saman seglin í staðinn fyrir að ríkið og hið opinbera og okkar sameiginlegu stofnanir, þessi lýðræðislegu tæki, séu notuð í sama mæli og þau hafa verið notuð til að takast á við þær áskoranir sem við glímum við sem samfélag. Auðvitað höfnum við þessari fjármálastefnu.
Virðulegi forseti. Við í Viðreisn munum, og ég geri grein fyrir atkvæðinu hér á eftir, sitja hjá varðandi breytingartillögu en greiða síðan atkvæði gegn þessari fjármálastefnu því að við teljum hana vera óraunhæfa. Það er ákveðinn feluleikur um framtíðina og við tökum undir það sem Samtök atvinnulífsins og fleiri hafa verið að benda á, það er verið að varpa ábyrgðinni á þessari fjármálastefnu yfir á næstu ríkisstjórn, ekki á þessa ríkisstjórn heldur næstu ríkisstjórn. Tekjuhlutinn er algerlega óraunhæfur. Við tökum undir það að við þurfum að vaxa út úr vandanum, veita samfélaginu svigrúm til að vaxa. En það er ekkert sem kemur fram hjá þessari ríkisstjórn um hvernig við ætlum að vaxa út úr vandanum þegar við erum með vaxtastig í hærri hæðum núna en áður hefur verið og við erum ekki síst með sterkara gengi sem veldur því að útflutningsatvinnuvegirnir eiga afar erfitt með að hjálpa okkur að vaxa út úr vandanum. Þessum spurningum er öllum ósvarað og þess vegna munum við segja nei við þessari fjármálastefnu og tökum undir það sem bent hefur verið á, það er verið að varpa ábyrgðinni yfir á næstu ríkisstjórn og næstu kynslóðir.
Forseti. Ég vil hafa það skýrt að ég tek undir það sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir segir hérna. Við höfnum þessari fjármálastefnu, við sitjum hjá við afgreiðslu breytingartillagna. Vandinn við þessa fjármálastefnu er einmitt, eins og komið hefur fram, að það er engin stefna. Samkvæmt lögum um opinber fjármál á að vera tekju- og gjaldastefna. Þegar lesið er á milli línanna er verið að segja að ríkisstjórnin ætli að auka skatttekjur sínar um 80 milljarða, en það er ekki útskýrt hvernig. Það er sagt að ríkisstjórnin ætli að skera niður um 120 milljarða, en það er ekki útskýrt hvernig. Það á að útskýra það mjög skýrt hvernig þetta verður gert. Ég ætla rétt að vona að það verði gert í fjármálaáætluninni, sem kemur eftir rúman mánuð, en einhvern veginn efast ég um það. Það er tilgangur fjármálastefnunnar að ríkisstjórnin útskýri hvernig hún ætlar að haga útgjalda- og tekjumálum sínum út kjörtímabilið, svona í grófum dráttum. Í staðinn er það ekkert útskýrt og það þarf að lesa inn á milli línanna hvað þetta þýðir í raun og veru. Það er óásættanlegt.
Virðulegi forseti. Við í Viðreisn höfum vissulega hvatt ríkisstjórnina til að vera snör í snúningum þegar kemur að viðspyrnustyrkjum, ekki síst gagnvart litlum og meðalstórum fyrirtækjum hér í samfélaginu. Við getum hins vegar ekki stutt, eins og kemur fram í þessari heildarbreytingartillögu, þau áform ríkisstjórnarinnar að halda áfram með verkefnið Allir vinna. Viðreisn var eini flokkurinn fyrir kosningar sem benti á að horfa þyrfti á stærri mynd, við vorum eini flokkurinn sem gerði það. Við teljum að hægt sé að forgangsraða þeim 7–10 milljörðum, sem þetta verkefni mun kosta, með öðrum hætti. Það er eftirspurn eftir iðnaðarmönnum. Eftir hrun vorum við að verja störf iðnaðarmanna. Það eru allt aðrar aðstæður hér í dag. Við teljum að það sé ábyrgt að forgangsraða fjármunum ríkissjóðs með öðrum hætti. Við höfum bent á ýmsar leiðir, það er hægt að greiða niður skuldir ríkissjóðs. Það er hægt að fullklára niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu en það hefur ríkisstjórnin ekki kosið að gera. Þess vegna sitjum við hjá varðandi þessa breytingartillögu. Við styðjum hluta hennar en erum andsnúin öðrum þáttum.
Frú forseti. Fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar mæli ég fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, eða framhald lokunarstyrkja. Með frumvarpinu er lagt til að gildistími lokunarstyrkja verði framlengdur til 30. júní 2022. Að auki eru lagðar til nokkrar minni háttar breytingar sem koma til vegna þess tíma sem er liðinn frá gildistöku laganna og gildistöku annarra laga. Styrkirnir koma til viðbótar viðspyrnustyrkjum og styrkjum samkvæmt lögum um styrki til rekstraraðila veitingastaða sem hafa sætt takmörkunum á opnunartíma. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund þá gesti sem tilgreindir eru í álitinu og umsagnir bárust frá Félagi atvinnurekenda og Viðskiptaráði Íslands. Nefndarálitið liggur frammi. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram, líkt og rakið er í nefndaráliti, að sumir rekstraraðilar hafa talið Skattinn og yfirskattanefnd leggja til grundvallar óþarflega þröngt mat á því hvaða rekstraraðilar teljist uppfylla skilyrði laga um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Rekstraraðilar sem töldu sér ekki annað fært en að loka eða töldu fyrirmæli sóttvarnayfirvalda eiga við sig hafi fengið synjun á umsókn sinni. Í áliti meiri hlutans er áréttað að óhjákvæmilega komi upp tilvik þar sem vafi leikur á hvort rekstraraðili uppfylli skilyrði styrkjanna. Mikilvægt er að heilbrigðisyfirvöld hugi að því að öll fyrirmæli um takmörkun á starfsemi vegna sóttvarnaráðstafana séu sem skýrust og leitast sé við að takmarka þá réttaróvissu sem af þeim getur leitt. Lokunarstyrkir taka hins vegar eðli máls samkvæmt eingöngu til þess þegar rekstraraðila hefur beinlínis verið gert að loka eða stöðva starfsemi. Öðrum úrræðum, svo sem viðspyrnustyrkjum og styrkjum til rekstraraðila veitingahúsa sem hefur verið gert að sæta takmörkunum á starfsemi sinni, hefur verið ætlað að taka á því þegar rekstraraðilar hafa sætt öðrum takmörkunum. Með framlengingu á viðspyrnustyrkjum, samanber 291. mál, sem efnahags- og viðskiptanefnd afgreiddi til 2. umr. samhliða afgreiðslu málsins, munu rekstraraðilar hafa átt þess kost að sækja um styrki vegna tekjufalls frá 1. apríl 2020 til 1. apríl 2022. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til eina breytingu sem er tæknilegs eðlis og þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar í nefndaráliti meiri hlutans. Frú forseti. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem lögð er til í nefndarálitinu. Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Eva Dögg Davíðsdóttir.
Virðulegi forseti. Mér þótti rétt að koma hingað upp og segja að við í þingflokki Pírata styðjum þetta mál, við munum greiða því atkvæði okkar. Við erum ekki með á nefndaráliti meiri hlutans, hreinlega vegna þess að við hefðum viljað setja talsvert skýrari skilyrði fyrir því að fyrirtæki eigi rétt á lokunarstyrkjum, ákveðnar girðingar til að tryggja betri nýtingu á skattfé og til að tryggja að fyrirtæki sem mögulega gerast uppvís að brotum á kjarasamningum gagnvart starfsfólki eða því að skila CFC-skýrslum út af aflandseigum eða einhverju slíku, eins og áður hefur verið rætt, hafi ekki svona greiðan aðgang að skattfé. Aftur á móti tel ég að þetta séu mikilvægar mótvægisaðgerðir og mikilvægar aðgerðir til að koma til móts við þau fyrirtæki sem urðu beinlínis að loka starfsemi sinni vegna aðgerða yfirvalda. Ég geri þar af leiðandi ekki athugasemdir við að þetta sé sú leið sem ríkisstjórnin fer. Ég er hins vegar ekki með á nefndarálitinu vegna þess að ég hefði farið aðeins aðra leið. Ég vildi einfaldlega árétta þetta þar sem ég tel mikilvægt að það komi fram að það að við séum ekki á nefndarálitinu þýðir ekki endilega að við styðjum ekki málið. Við hefðum einfaldlega farið aðeins öðruvísi að þessu.
Virðulegi forseti. Við í þingflokki Samfylkingarinnar styðjum þetta mál og munum greiða atkvæði með því.
Frú forseti. Fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar mæli ég fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um viðspyrnustyrki, nr. 160/2020, framhald viðspyrnustyrkja. Með frumvarpinu er lagt til að viðspyrnustyrkjaúrræði, sem lögfest var vegna kórónuveirufaraldursins, verði framlengt óbreytt um fjóra mánuði, frá desember 2021 til og með mars 2022, en að auki er lögð til minni háttar breyting á framlengingu umsóknarfrests vegna liðinna tímabila. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund þá gesti sem gerð er grein fyrir í álitinu og átta umsagnir frá Alþýðusambandi Íslands, Félagi atvinnurekenda, Félag íslenskra hljómlistarmanna, KPMG Law, Samstöðuhópi einyrkja og lítilla fyrirtækja í ferðaþjónustu, Samtökum atvinnulífsins og Samtökum ferðaþjónustunnar og Viðskiptaráði Íslands. Nefndarálitið liggur frammi. Líkt og rakið er í nefndaráliti var bent á í umsögnum til nefndarinnar að apríl hefði verið lægsti tekjumánuður ferðaþjónustufyrirtækja undanfarin ár. Því gæti verið til bóta að framlengja úrræðið út apríl í því skyni að brúa bilið þar til horfur í greininni batna. Meiri hluti nefndarinnar bendir í því sambandi á að dregið hafi úr áhrifum faraldursins og að gert er ráð fyrir að takmörkunum vegna hans verði aflétt fyrr en áætlað var. Það hefur reynst rétt en í dag lýsti ríkisstjórnin því yfir að takmörkunum verði aflétt aðfaranótt föstudags. Með það til hliðsjónar taldi meiri hlutinn að ekki væru forsendur til að framlengja viðspyrnustyrki umfram það sem lagt er til í frumvarpinu. Einnig kom fram í umfjöllun nefndarinnar að í ársbyrjun 2022 hafi ýmsum fyrirtækjum sem áttu rétt á viðspyrnustyrk samkvæmt gildandi lögum orðið ljóst að umsóknarfrestur væri liðinn og þeim láðst að sækja um styrkinn. Í því sambandi var nefndinni bent á að umsóknarferlið og sú gagnaöflun sem því fylgdi kynni að reynast minni rekstraraðilum þungbært, þ.e. aðilum sem alla jafna skila bókhaldsgögnum árlega með utanaðkomandi aðstoð. Þá kynni að vera að rekstraraðilar hefðu mögulega ruglað saman skilyrðum um lokunarstyrki og viðspyrnustyrki í einhverjum tilvikum. Þannig hefðu umræddir rekstraraðilar ekki talið sig uppfylla skilyrði viðspyrnustyrkja þegar þeir gerðu það í raun. Með lögum nr. 2/2022 var umsóknarfrestur um viðspyrnustyrki vegna nóvember framlengdur til 1. mars 2022. Upphaflegur umsóknarfrestur um viðspyrnustyrki, þ.e. 31. desember 2021, tók mið af gildistíma ramma framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um ríkisaðstoð til stuðnings hagkerfinu vegna yfirstandandi Covid-heimsfaraldurs, frá 19. mars 2020, sem var í gildi við gildistöku laganna. Með orðsendingu framkvæmdastjórnarinnar frá 18. nóvember 2021 var gildistími rammans framlengdur til 30. júní 2022. Þau sjónarmið sem bjuggu að baki framlengingu umsóknarfrests voru um margt þau sömu og rakin hafa verið að framan. Meiri hlutinn bendir á að markmið þeirra styrkjaúrræða sem ráðist hefur verið í vegna heimsfaraldurs kórónuveiru er m.a. að styðja við þau fyrirtæki sem hafa verið í raunverulegum rekstrarvanda. Úrræðið var ítarlega kynnt og umsóknarleiðbeiningar birtar á vef Skattsins. Hins vegar telur meiri hlutinn að umsóknarfrestur vegna síðustu mánaða ársins 2021 hafi verið of skammur, sem getur hafa bitnað á rekstraraðilum sem hafa átt rétt á nýtingu úrræðisins, m.a. í ljósi þess að rekstraraðilar þurftu á þeim tíma að grípa til víðtækra ráðstafana vegna ákvarðana heilbrigðisyfirvalda. Því leggur meiri hlutinn til að umsóknarfrestur vegna ágúst 2021 til nóvember 2021 miðist við 30. júní 2022, til samræmis við umsóknarfrest vegna mánaðanna frá desember 2021 til mars 2022. Breytingin mun hafa áhrif á kostnað ríkissjóðs af aðgerðinni til hækkunar, en þar sem um er að ræða umsóknir sem ekki hafa skilað sér til Skattsins liggja ekki fyrir upplýsingar um viðbótaráhrifin. Frú forseti. Að framangreindu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem lögð er til í nefndarálitinu, þ.e. að umsókn um viðspyrnustyrk vegna tímabilsins ágúst 2021 til mars 2022 skal skilað eigi síðar en 30. júní 2022. Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Guðrún Hafsteinsdóttir formaður, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Eva Dögg Davíðsdóttir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Ég er að velta fyrir mér tveimur atriðum. Ég mun svo sem koma inn á ágreining okkar um þetta mál seinna í ræðu, en ég vil í fyrsta lagi spyrja hv. þingmann út í þær tafir sem hafa valdið því að þetta frumvarp sé loksins núna að verða að lögum. Þann 17. janúar þurftum við með miklu hraði að afgreiða frumvarp til að gera fyrirtækjum kleift að fresta opinberum gjöldum, sem við og gerðum. Þá hafði legið ljóst fyrir alveg frá því í desemberbyrjun að staða margra fyrirtækja væri talsvert slæm og að grípa þyrfti til mikilla aðgerða sem fyrst. Nú erum við komin langt inn í febrúar þannig að það eru liðnar allmargar vikur og nokkrir mánuðir síðan og ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi fengið einhverjar skýringar á því í hverju þessar rosalegu tafir liggja. Hvers vegna þurftum við að bíða svona ótrúlega lengi eftir að fá það úrræði sem fyrirtæki hafa hvað helst kallað eftir til að fá aðstoð við reksturinn yfir síðasta hjallann? Hefur hv. þingmaður fengið einhverjar skýringar frá ráðuneytinu, frá ráðherra? Ég minnist þess t.d. að til stóð að mæla fyrir þessu máli fyrir þremur vikum síðan, sem hefði mögulega gert okkur kleift að klára það fyrir kjördæmavikuna sem var í síðustu viku, en fjármálaráðherra ákvað, án nokkurra skýringa, að mæla ekki fyrir málinu fyrr en eftir helgi. Það þýddi að þeirri nefnd sem við erum í og viljum vinna vel í var gert ómögulegt að klára málið fyrir kjördæmaviku og þar með tafðist það enn meira en nauðsynlegt var. Þannig að spurningin er tvískipt: Hvers vegna þurftum við að bíða alveg frá því í desember og þangað til núna, í þennan langa tíma? En líka: Hefur hv. þingmaður fengið einhverjar skýringar á því hvers vegna fjármálaráðherra sleppti hreinlega að flýta fyrir málinu eins og hann gat?
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir fyrirspurnina. Þetta er eitt af þeim styrkjaúrræðum sem verið hafa til umræðu og meðhöndlunar hjá efnahags- og viðskiptanefnd. Ég get að einhverju leyti tekið undir það og ég held að við séum öll sammála um að við viljum auðvitað sjá þessa hluti gerast hratt, en þeir þurfa jafnframt að vera gerðir vel og það þarf að vanda vel til verka. Við höfum verið, eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel, að vinna vel í þessum málum eins og öðrum, kalla eftir aðilum inn á fund nefndarinnar til að heyra í þeim hljóðið og heyra þau sjónarmið sem þeir setja fram, mögulega til að bæta þetta úrræði, sem við þekkjum reyndar ágætlega, og koma með innlegg í umræðuna til að bæta málið og gera það betra. Þetta hefur vissulega tekið tíma en ég fagna því að málið sé hér komið fram. Ég ítreka það þó sem ég segi, að auðvitað má alltaf að vinna hlutina betur. Varðandi seinni spurninguna þá hef ég engar skýringar á því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vildi bara halda því til haga að hv. efnahags- og viðskiptanefnd hefur unnið þetta mál hratt og vel og í raun á methraða. Það er ekkert sjálfsagt og það er ekkert eðlilegt við það að við klárum mál á einni viku í nefnd eða á einum degi eins og við gerðum um daginn. Það er ákveðin vanvirðing við þingið að skila málum inn það seint að við höfum þetta lítinn tíma til að vinna þau. Að því sögðu finnst mér nefndin alveg hafa unnið málið vel þótt ég sé ekki sammála niðurstöðu hennar, þ.e. meiri hluta nefndarinnar. Það er þessi dráttur frá því í desember með að leggja fram mál sem er í öllum aðalatriðum nákvæmlega sama mál og hefur áður verið lagt fram og ég hreinlega skil ekki af hverju svona langur tími þurfti að líða, ég bara næ því ekki. En allt í lagi, allt í góðu með það. Hitt er spurningin um þrepaskiptingu. Nú hefur verið bent mjög skýrt á að þessi veggur, 40% tekjufall ellegar færðu ekki aðgang að þessum styrkjum, geti verið óþarflega mikil hindrun fyrir fyrirtæki sem kannski hafa upplifað 39,9% tekjufall sem við vitum að er nákvæmlega sama talan og óskað hefur verið eftir sveigjanleika fyrir. Það hefur verið óskað eftir einhvers konar þrepaskiptingu, kannski komi minni upphæð á móti ef tekjufallið er 20% o.s.frv. Ég vil þess vegna forvitnast hjá hv. þingmanni um það hvort þessar óskir umsagnaraðila hafi verið ræddar af meiri hlutanum. Og ef þær voru ræddar, hvers vegna var ákveðið að fara ekki þá leið að auka sveigjanleika gagnvart fyrirtækjum sem höfðu vissulega orðið fyrir skaða en kannski ekki nákvæmlega 40,0% skaða?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er rétt að við höfum, líkt og ég nefndi í fyrra svari mínu, verið að ræða fjárhæðirnar og viðmiðin varðandi öll þau úrræði sem eru til staðar og þetta er engin undantekning þar á. Hins vegar kemur fram í nefndarálitinu að þetta er kannski það úrræði sem hefur nýst flestum. Á sínum tíma voru greiddir viðspyrnustyrkir að upphæð 1.250 millj. kr. til 1.330 rekstraraðila en viðtakendum hefur fækkað hratt síðan í sumar. Ég vil svara þessu á þann veg að þó svo að við séum öll af vilja gerð í meiri hluta nefndarinnar að reyna að grípa sem flesta þá er aldrei hægt að grípa alla. Við styðjumst bara við þau gögn og þær tölur sem liggja fyrir um að þetta sé einmitt það úrræði sem grípur langflesta. Við heyrðum það frá þeim sem komu á okkar fund og það sýna þau gögn sem liggja fyrir að þetta viðmið grípur langflesta sem í úrræðið sækja.
Frú forseti. Í greinargerð þessa frumvarps, sem við erum vonandi að fara að afgreiða sem allra fyrst eftir talsverðan drátt, kemur m.a. fram að stjórnvöld megi ekki með stuðningi sínum við atvinnulífið aftra tilfærslu framleiðsluþátta milli fyrirtækja og milli greina. Þetta er svona í ágætum takti við greiningar sem hafa verið unnar fyrir Ferðamálastofu, t.d. af KPMG, þar sem lögð er áhersla á að þörf sé á samþjöppun í ferðaþjónustu á næstu árum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála þessari greiningu, hvort hann telji þörf á því að fyrirtækjum fækki talsvert í ferðaþjónustu og hvort hann telji æskilegt að störfum sé beint annað, hvort það sé í raun það sem liggur að baki þessum orðum í greinargerð frumvarpsins.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ef ég skildi spurninguna rétt er hún á þann veg hvort sá sem hér stendur styðji við frekari samþjöppun innan ferðaþjónustufyrirtækja. Ég held að það megi svara því með þeim hætti að ég tel að það sé mjög mikilvægt að þau fyrirtæki sem eru starfandi búi við lífvænlegan rekstur, geti rekið sig sjálf. Ég held að það sé því miður gegnumgangandi eftir krísu sem þessa, sem og aðrar krísur, að einstaka fyrirtæki standast ekki ágjöfina og það muni jafnvel gerast eftir að þessum faraldri lýkur. Það er einmitt ástæðan fyrir því að við erum með öll þessi úrræði til staðar, til að reyna að grípa þá aðila sem hafa fundið hvað mest fyrir þessu höggi undanfarin tvö ár. Á móti get ég sagt með ferðaþjónustuna að það eru sveitarfélög og byggðir út um landið sem eru mjög háðar ferðaþjónustufyrirtækjum og atvinnulífinu þar og ég held að það sé mjög æskilegt að þau fyrirtæki standi þetta af sér. En svona heilt yfir erum við með þessum aðgerðum að reyna að grípa þá sem eru í vanda staddir. Ég held að það svari þessari spurningu ágætlega.
Frú forseti. Ég þakka fyrir svarið. Hvað finnst hv. þingmanni um þær áhyggjur sem komu fram meðal gesta sem komu á fund efnahags- og viðskiptanefndar af því að það væri í raun markvisst, með miklum seinagangi í þessari síðustu bylgju Covid, sem hún vonandi er, verið að reyna að knýja fram ákveðna samþjöppun í ferðaþjónustu með, t.d. með vísan til þessara orða í greinargerð, til þeirrar greiningar sem hafa verið unnar fyrir Ferðamálastofu? Hefur hv. þingmaður skilning á því að þetta sé tilfinning fólks í greininni, smærri rekstraraðila í ferðaþjónustu sem hafa þurft að bíða lengi eftir stuðningi og þurftu í upphafi Covid að bíða í marga mánuði eftir almennum rekstrarstyrkjum eins og voru veittir víða í nágrannalöndunum?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég átta mig ekki alveg á því hvert hann er að fara en ég hafna því að markvisst sé verið að vinna að því hjá stjórnvöldum að fækka fyrirtækjum í ferðaþjónustu. Ég sagði hins vegar í fyrra svari mínu að þetta væri eitthvað sem við þekktum og hefði áður gerst þegar áföll hafa riðið yfir, að það verður samþjöppun. Það mun að öllum líkindum verða samþjöppun í þessari grein eins og öðrum. En ég ítreka það sem ég sagði í fyrra svari mínu: Við erum með öll þessi úrræði til að reyna að grípa þá aðila sem hafa fundið hvað mest fyrir högginu á síðustu tveimur árum.
Frú forseti. Ég tala hér fyrir hönd minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Við sem stöndum að nefndaráliti minni hlutans erum ég, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, þingmaður Pírata, og hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir úr Flokki fólksins. Eins og hér var farið yfir áðan hefur orðið mikill og óútskýrður dráttur á umfjöllun og afgreiðslu þessa máls og fleiri sambærilegum málum. Fyrir stóru og stöndugu fyrirtækin skiptir þessi dráttur auðvitað engu máli. Þau eru með greiðan aðgang að lánsfjármagni en seinagangurinn bitnar hins vegar á litlu fyrirtækjunum, sérstaklega þeim allra smæstu. Þetta á ekki síst við í ferðaþjónustu og tengdum greinum, greinum sem hafa orðið fyrir mesta högginu vegna heimsfaraldurs. Þessi seinagangur, og eins þau orð sem hafa komið fram í greiningum sem eru unnar fyrir stjórnvöld og í greinargerð þessa frumvarps, vekur auðvitað upp þá spurningu hvort það sé óorðuð stefna þessarar ríkisstjórnar að knýja fram samþjöppun í ferðaþjónustu, búa þannig um hnúta að fyrirtækjum fækki og framleiðsluþættir færist á hendur stærstu fyrirtækjanna og út úr greininni. Ef sú er raunin þá verður bara að segja það upphátt. Við skulum líta aðeins aftur í greininguna sem KPMG vann fyrir Ferðamálastofu árið 2020. Þar kemur fram að það sé ferðaþjónustunni fyrir bestu að færri og stærri félög standi að endurreisn til að bæta afkomu og arðsemi. Í annarri greiningu sem sama fyrirtæki vann fyrir Ferðamálastofu nú í desember 2021 er fullyrt að þörf sé á endurskipulagningu fyrirtækja og samþjöppun í greininni á næstu misserum. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur hafnað því í ræðustóli Alþingis að það sé vilji ríkisstjórnarinnar að fyrirtækjum og starfsfólki í ferðaþjónustu fækki. „Það er alls ekki stefna okkar“, sagði hann 7. febrúar 2022, og við heyrðum sams konar svör hér áðan þótt hv. þingmaður hafi reyndar kannski litið svolítið á það sem óhjákvæmilegt að það yrði ákveðin samþjöppun, sem er kannski sjónarmið út af fyrir sig. En eins og hér var líka rakið þá er það alveg skýrt í greinargerð þessa frumvarps og í greinargerðum fleiri frumvarpa að lögð er mjög mikil áhersla á að stjórnvöld megi ekki með stuðningi sínum við atvinnulífið aftra tilfærslu framleiðsluþátta milli fyrirtækja og greina. Við umfjöllun frumvarpsins í efnahags- og viðskiptanefnd viðruðu gestir áhyggjur af því að það væri hugsanlega bara einbeitt stefna ríkisstjórnarinnar að fækka fyrirtækjum í ferðaþjónustu og auðvelda stærstu fyrirtækjunum að kaupa upp þau smærri. Við í minni hlutanum teljum þessar áhyggjur ósköp skiljanlegar, m.a. í ljósi mjög sterkra hagsmunatengsla tveggja ráðherra þessarar ríkisstjórnar við tvö af stærstu ferðaþjónustufyrirtækjum landsins og þess gríðarlega ríkisstuðnings sem þessi stærstu fyrirtæki hafa notið í heimsfaraldri. Við í minni hlutanum leggjum til ákveðnar breytingar á frumvarpinu, breytingar sem miða bæði að því að ná til fleiri fyrirtækja sem hafa orðið fyrir tjóni vegna kórónuveirunnar og til að tryggja að fjárstuðningur sé til þess fallinn að ýta undir heilbrigðan vinnumarkað og honum sé beint til fyrirtækja sem fara eftir lögum og reglum. Í fyrsta lagi leggjum við til að gerð verði breyting á skilgreiningu tekna til að girða fyrir að fyrirtæki geti sótt styrki í ríkissjóð vegna fjármagnshreyfinga frekar en samdráttar í sölu á vöru og þjónustu. Er það í samræmi við ábendingar sem fram hafa komið í umsögnum Alþýðusambands Íslands núna og áður í umsögn Indriða H. Þorlákssonar, fyrrverandi ríkisskattstjóra, um lögin um viðspyrnustyrki þegar þau komu fyrst fram. Í öðru lagi leggjum við til að viðmið um tekjufall frá og með ársbyrjun 2022 verði lækkað úr 40% í 30%. Með því erum við að bregðast við og taka mið af hækkun verðlags frá viðmiðunartímanum án þess þó að flækjustigið aukist við framkvæmd úrræðisins hjá Skattinum. Er það í takti við sjónarmið sem koma m.a. fram í umsögn Félags atvinnurekenda og í umsögnum frá Samtökum ferðaþjónustunnar, Samtökum atvinnulífsins og frá Samstöðuhópi einyrkja og lítilla fyrirtækja í ferðaþjónustu. Í þriðja lagi leggjum við til að í lögin bætist mjög afdráttarlaust skilyrði um að fyrirtæki sem njóta stuðnings samkvæmt frumvarpinu hafi staðið skil á skattframtali og fylgigögnum þess, þar með talið skýrslu um eignarhald á CFC-félagi, sbr. 10. gr. reglugerðar um skattlagningu vegna eignarhalds á lágskattasvæðum. Stjórnarmeirihlutinn hefur áður fellt tillögur minni hluta um að útiloka einstaklinga og fyrirtæki sem nýta sér skattaskjól og aflandsfélög frá stuðningi úr ríkissjóði vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, en við í minni hlutanum bindum vonir við að stjórnarmeirihlutinn taki a.m.k. undir þá lágmarkskröfu að lögaðilar sem njóta viðspyrnustyrkja og eiga félög á lágskattasvæðum hafi staðið skil á CFC-skýrslum eins og þeim ber samkvæmt lögum. Í fjórða lagi leggjum við til að umsóknarfrestur verði framlengdur til 30. júní 2022 og taki til tímabilsins mars 2021 til mars 2022. Með því erum við að bregðast við ábendingum um að stuttur umsóknarfrestur hafi bitnað á smáfyrirtækjum sem ekki hafa yfir jafn miklum mannskap að ráða og þau stærri þegar kemur að bókhaldi. Í því sambandi verður að hafa í huga að við framkvæmd tekjufalls- og lokunarstyrkja var sótt um tiltekið tímabil en ekki hvern mánuð fyrir sig eins og við framkvæmd viðspyrnustyrkja. Þetta hefur valdið ákveðnum ruglingi og okkur finnst eðlilegt að bregðast við þessu með því að rýmka umsóknartímann. Í fimmta og síðasta lagi leggjum við til að fyrirtækjum sem verða uppvís að launaþjófnaði eða öðrum svikum á vinnumarkaði verði gert að endurgreiða viðspyrnustyrkinn. Að því sögðu leggjum við til að þetta frumvarp verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef farið hér yfir.
Það hefur fátt annað verið á dagskrá efnahags- og viðskiptanefndar á þessu þingi en styrkir til fyrirtækja og er það vel, því þau þurfa aðstoð til að lifa af í heimsfaraldri. En engu að síður eru þó til fyrirtæki sem hafa borið skarðan hlut frá borði og það eru lítil fyrirtæki í ferðaþjónustu. Það mætti jafnvel halda að ríkisstjórnin líti á það sem sitt hlutverk að vinna að hagræðingu í ferðaþjónustu með því að styðja frekar við stór fyrirtæki en láta þau litlu sigla sinn sjó. Ef eitthvað er inngrip í markaði, þá er þetta það. Því það er síður en svo hlutverk ríkisstjórnarinnar að hlutast til á markaðnum með þessum hætti. Engu að síður er það staðreynd að hjálp hefur borist litlum fyrirtækjum í ferðaþjónustu bæði seint og illa. Samkvæmt Samstöðuhópi einyrkja og lítilla fyrirtækja í ferðaþjónustu taka málin allt of langan tíma. Þessi fyrirtæki, sem oftar en ekki eru rekin af fjölskyldum og hafa yfirleitt ekki stóra sjóði að ganga í, eru komin í veruleg vandræði og jafnvel farin að ganga í sparibauka barna sinna í trausti þess að bráðum komi einhver ríkisaðstoð og betri tíð. Þetta eru ekki fyrirtæki sem reistu sér hurðarás um öxl því þau fyrirtæki eru löngu fallin. Þetta eru fyrirtæki sem eru vel rekin og hefðu blómstrað ef ekki hefði komið heimsfaraldur. Þau eru þannig sannarlega lífvænleg þó að þau séu kannski ekki að standast þessa langvarandi þrekraun sem staðið hefur í rúm tvö ár. Þessi fyrirtæki finna sig nú í því sem á ensku er kallað, með leyfi forseta, catch-22 stöðu. Þau hafa haft litlar og jafnvel engar tekjur í allt of langan tíma og geta ekki haldið áfram svona án aðstoðar. Skuldir eru farnar að aukast verulega, eignir að brenna upp, þannig að ekki er hægt að borga laun og þótt reynt sé að halda ráðningarsambandi við starfsmenn hefur það ekki alltaf tekist og/eða mun ekki takast um næstu mánaðamót. Sumarið lítur hins vegar vel út, en án aðstoðar munu mörg þessara fyrirtækja ekki geta gert nauðsynlegar ráðstafanir, hvað þá ráðið fólk til starfa og eru jafnvel í staðinn að skipuleggja frekari uppsagnir. Það er gott og rétt að styðja við fyrirtæki, en það þarf líka að styðja við þau sem minni eru og jafnvel rekin af fjölskyldum í tengslum við heimili þeirra. Á sama hátt og fjölskyldufyrirtækjum hefur ekki verið sinnt, hefur heimilum landsins ekki heldur verið sinnt. Ég vil aðeins ræða um málefni þeirra því að landið er ekki byggt upp af fyrirtækjum, heldur heimilum. Og um þau hefur ekkert verið rætt í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég ætla því að nota tækifærið hér. Heimilin eru bara látin sigla sinn sjó og alveg sama hversu mikið gefur á bátinn, þá eiga þau bara að halda áfram að róa og fá í mesta lagi hripleka fötu til að ausa með, sem ekkert gerir nema kannski að seinka aðeins hinu óumflýjanlega. Í grein sem við Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR, skrifuðum í apríl 2020 og heitir „Erum við öll í sama báti“ stendur, með leyfi forseta: „Það hvernig við rísum upp úr erfiðleikunum sem fram undan eru, ræðst af því sem við gerum í dag og þess vegna skipta áherslur stjórnvalda og hvað þau hafa í forgangi, gríðarlega miklu máli. Mun ríkisstjórnin úthluta heimilunum björgunarvesti og plássi í björgunarbátnum eða láta þau troða marvaðann í veikri von um að bankarnir bjargi þeim frá drukknun? Eða fá þau kannski sama hripleka hrákadallinn og síðast …?“ Skömmu síðar í greininni er fyrirsögnin „Bankarnir eiga að vera í sama báti og við hin“ og svo fylgdi eftirfarandi, með leyfi forseta: „Núverandi ríkisstjórn ber skylda til að verja heimilin og setja hagsmuni þeirra framar hagsmunum fjármálafyrirtækja. Það er ekki lögmál að þegar hringrás efnahagslífsins rofnar, eins og núna er að gerast, að þá geti bankarnir bara beðið með opinn kjaftinn eftir því að fyrirtækin og heimilin renni ofan í þá, eins og reynslan hefur sýnt. Ef við erum öll á sama báti þurfa bankarnir að vera í honum líka. Þetta eru stöndugustu fyrirtækin í landinu og hafa hagnast um nær 700 milljarða frá síðasta hruni“ - það var þá, núna er það meira en 1.000 - „og þeir, ásamt lífeyrissjóðunum, geta betur borið tap en nokkrir aðrir á Íslandi. Það skiptir öllu máli að sem flest fyrirtæki geti risið sem fyrst upp að nýju þegar þar að kemur og þá skiptir miklu að þau séu ekki með íþyngjandi bagga á bakinu. Þá verður það engum til góðs að þau séu komin í hendur bankanna eða undir náð og miskunn þeirra með hvort þau lifi eða deyi, enda kom það skýrt í ljós eftir síðasta hrun að bönkunum er ekki treystandi fyrir þeirri ábyrgð. Það sama má segja um heimilin. Ef fólk fer að missa heimili sín í tugþúsundatali eins og eftir hrun, hverjum væri það til góðs? Hvert ætti allt það fólk að fara? Á þá að stofna fleiri Gamma leigufélög? Erum við ekki búin að prófa það með skelfilegum árangri? Málið er að það eru allir að fara að tapa, og bankarnir eiga ekki að vera undanþegnir því, enda eiga þeir að vera í sama bát og við hin.“ Það er komið í ljós að áhyggjur okkar af því hvernig ríkisstjórnin myndi verja heimilin voru ekki úr lausu lofti gripnar. Ekkert hefur verið gert fyrir heimilin. Enn og aftur er bara litið á þau sem pínulítil peð í Matadori markaðarins eða kannski væri réttara að segja fjárhættuspili hans. Verðbólga hækkar og hækkar, en það má ekki einu sinni taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni. Til að gæta sanngirni þá nefndi formaður Framsóknarflokksins í gær að það ætti að gera. Við hann vil ég segja að þau ættu að vera hæg heimatökin hjá honum sem innviðaráðherra í ríkisstjórninni og formaður eins ríkisstjórnarflokkanna. Ég mun fagna þessu þegar ég sé þetta verða að veruleika og bendi hæstv. ráðherra á að frumvarp mitt og Flokks fólksins um að húsnæðisliðurinn verði tekinn út úr vísitölunni bíður 1. umr. í þinginu og vænti stuðnings hans við það. Ekki hefur verið gerð nokkur einasta krafa á bankana um að þeir dragi úr hagnaðarkröfum sínum, sem eru algjörlega úr öllu korti, eins og hagnaðartölur þeirra bera skýrt vitni um. Ríkið á einn banka og stóran hlut í öðrum. Það þarf að krefja bankana um að sýna samfélagslega ábyrgð og lækka vaxtaálögur sínar, enda sýnir hagnaður þeirra að þeir geta ekki með nokkru móti réttlætt að hækka álögur á viðskiptavini sína. Það eina sem heimilunum hefur verið boðið upp á er að nýta séreignarsparnaðinn sinn. Heimilunum er sem sagt boðið upp á að nota sína eigin peninga. Peninga sem eiga að vera til efri áranna og eru ekki aðfararhæfir, fari allt á versta veg. Þannig að fari allt á versta veg hjá einstaklingnum þá getur hann bæði tapað heimili sínu og því sem hann hefur lagt fyrir til eftir áranna. Og ekki nóg með það, heldur þarf líka að borga skatt af séreignarsparnaðinum þegar hann er innleystur. Það er kannski ekkert að því að þetta sé skattskylt, eða er a.m.k. önnur umræða, en ríkissjóður hefur þannig ekki borið neinn kostnað af úrræðum fyrir heimilin, heldur þvert á móti hagnast af skattgreiðslum séreignarsparnaðarins. Berum þetta saman við fyrirtækin. Framlög til þeirra koma beint úr ríkissjóði, þau borga enga skatta af þeim og greiða sér jafnvel arð, eins og umtalað er, eftir að hafa þegið aðstoðina. Ég er ekki að sjá eftir hjálpinni til fyrirtækjanna, síður en svo, en vil minna á að líka þarf að líta til heimilanna og verja þau fyrir afleiðingum heimsfaraldurs en það er bara alls ekki gert. Að sjálfsögðu kemur aðstoð við fyrirtækin sér vel fyrir þau heimili sem að þeim koma eða hjá þeim vinna. En ég er ekki einu sinni að fara fram á bein framlög úr ríkissjóði til heimilanna. Ég er að fara fram á vernd. Verðbólga og vaxtahækkanir leggjast þungt á heimilin ekkert síður en fyrirtæki og það hefur ekkert verið gert til að bregðast við því, á meðan bankarnir hagnast sem aldrei fyrr en eru engu að síður að hækka vexti á heimili sem mörg hver berjast í bökkum Og í þessu ástandi eru vextir hækkaðir og þannig er aukið flæði fjár til bankanna eins og þeir séu ekki enn búnir að fá nóg. Allt er þetta að sjálfsögðu gert undir þeim formerkjum að verið sé að berjast við verðbólgu. En sú röksemdarfærsla gengur engan veginn upp, því: Verðbólgan er ekki vegna þenslu hér á landi og því ekki hægt að slá á hana með hækkun vaxta. Hækkun húsnæðiskostnaðar er miklu verri fyrir heimilin en hækkun vöruverðs. Vandinn á húsnæðismarkaði er ekki venjulegum fjölskyldum að kenna og óforsvaranlegt að láta margra ára klúður bitna á fólki sem ekki er í fasteignaviðskiptum. Hækkun vaxta er ekkert annað en stórkostleg eignatilfærsla frá fólkinu til bankanna. Það er engin leið að réttlæta að fyrirtæki með milljarða hagnað hækki álögur á viðskiptavini sína. Í stuttu máli þá er kominn tími til að Seðlabankinn, ríkisstjórnin, sveitarfélög og aðrir sem klúðrað hafa málum, taki ábyrgð á eigin klúðri og hreinsi sjálf upp sinn eigin skít án þess að velta honum yfir á heimilin. Þetta gengur ekki lengur. Ríkisstjórnin flýtur enn og aftur sofandi að feigðarósi og virðist ekki gera sér neina grein fyrir samhengi hlutanna, t.d. hvernig kjaraviðræður verði í haust verði ekkert gert til að verja heimilin fyrir því force majeure ástandi sem skapast hefur vegna heimsfaraldurs Covid-19. Aðgerðirnar sem þyrfti að ráðast í eru hvorki margar né flóknar eða dýrar. Ríkisstjórnin þarf í aðalatriðum að ráðast í þrennar aðgerðir. Hún þarf að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni, krefja bankana um að sýna samfélagslega ábyrgð og frysta verðtryggingu á lánum og leigu í a.m.k. eitt ár. Förum aðeins nánar yfir ástæður og áhrif þessara einföldu aðgerða: 1. Taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni. Verðbólgan er 5,7% en án húsnæðisliðar væri hún 3,7%. Með þessari einföldu aðgerð væri slegið á verðbólguna og hennar keðjuverkandi áhrif eins og t.d. hækkandi leiguverð og vexti. 2. Krefja bankanna um að sýna samfélagslega ábyrgð, þ.e. lækka vexti og álögur á viðskiptavini og minnka arðsemiskröfur. 3. Frysta verðtryggingu á lánum og leigu allt þetta ár. Frumvarp þess efnis er til meðferðar hjá efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis. Það er eðlileg krafa að bæði bankar og leigusalar séu ekki einir undanþegnir tekjufalli vegna afleiðinga heimsfaraldurs og óeðlilegt að þeir hagnist á ástandinu. Heimilin, sérstaklega á leigumarkaði, standa ekki undir þessum hækkunum. Þetta er það allra minnsta sem hægt er að gera til að verja heimilin sem verst standa. Bara þessar einföldu ráðstafanir myndu milda höggið og erfiðleika heimilanna og þannig liðka fyrir kjaraviðræðum sem verða nógu erfiðar samt. Með leyfi forseta, ætla ég að leyfa mér að lesa niðurlag fyrrnefndar greinar okkar Ragnars Þórs, „Erum við öll í sama báti?“ „Við sem höfum annaðhvort gengið í gegnum þá ógn sem fylgir fyrst áhyggjunum af heimilismissi og svo heimilismissinum sjálfum, eða höfum verið í samskiptum við þá sem gengið hafa í gegnum þetta ömurlega og erfiða ferli, vitum hversu gríðarlegt álag fylgir því og að margir hafa þegar misst heilsuna vegna þess. […] Eigum við ekki að sameinast um að þegar fer að sjá til sólar þá fái hvert einasta fyrirtæki og hvert einasta heimili að vakna til nýs lífs og halda áfram þar sem frá var horfið án þess að sitja upp með þunga bagga sem refsingu fyrir eitthvað sem þau höfðu ekkert um að segja og gátu ekkert gert að? Veitum heimilunum og fyrirtækjunum skjól undir öruggu „þaki“ og verum öll saman í sama bátnum.“ Svo mörg voru þau orð árið 2020 og þau standa algjörlega fyrir sínu enn þann dag í dag.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég mátti til með að koma hér upp vegna þeirra orða sem hún lét falla um séreignarsparnað. Það mál stendur mér svolítið nærri og ég hef fylgst með því af miklum áhuga hve ríkisstjórnin er dugleg við að leyfa almennum borgurum að taka lán hjá sjálfum sér, lán í sinni framtíð, og hversu mjög sú aðgerð eykur á ójöfnuð. Við erum annars vegar að horfa á fólk sem á eignir, sem á fasteignir sem það getur þá greitt séreignarsparnaðinn inn á skattfrjálst og þannig lækkað lánin sín, fengið þannig töluvert út úr þessu í meiri eign í fasteigninni sinni og án þess að borga skatt af því. Síðan höfum við fólk sem ekki á eignir sem við vitum að er að stærstum hluta það fólk sem fór verst út úr þessum faraldri og það fær að taka út sparnaðinn sinn en borgar skatt af honum. Það er gríðarlegur aðstöðumunur þarna á milli. Ótrúlega mikið óréttlæti í þessu, finnst mér. Þetta er fólk sem hefur í raun ekki í neitt annað að leita en að ganga á ævisparnaðinn sinn, þarf að borga af því skatt og fær engan annars konar stuðning frá hinu opinbera. Ég vildi bara koma hingað upp til að þakka hv. þingmanni fyrir að koma með þennan vinkil inn í þessa umræðu. Það er viðvarandi þema að þegar kemur að fyrirtækjum og fjármagni þá eru skilyrðin afskaplega fá og takmörkuð en þegar kemur að einstaklingum er mjög litla hjálp að fá, en sú hjálp sem þó er í boði virðist hreinlega til þess fallin að ýta undir ójöfnuð á Íslandi. Ég spyr hvort hv. þingmaður sé sammála mér í þessari greiningu minni.
Forseti. Já, ég er algerlega sammála þessari greiningu. Þær lausnir sem hafa verið í boði fyrir heimilin eru í raun engar lausnir. Eftir hrun gerðu þessar svokölluðu lausnir í raun ekkert annað en að lengja í snörunni, gerðu ekki neitt annað, og leiddu jafnvel til þess að fólk var í verri málum en það annars hefði verið. Hvað varðar séreignarsparnaðinn þá verð ég oft reið þegar talað er um það sem lausn. Þetta er ekki lausn. Við eigum bæði að geta borgað af húsnæðinu okkar og safnað til efri áranna. Það getur fólk í löndum sem við berum okkur saman við. Það á líka að vera hægt hér. En það er ekki í boði. Við eigum að nota séreignarsparnaðinn. Það má aldrei nokkurn tímann biðja bankana um að lækka nokkurn skapaðan hlut hjá sér, slá af arðsemiskröfum, vöxtum eða einu eða neinu, en við fáum aðstoð við að standa undir kröfum þeirra sem við borgum samt sjálf. Við fáum náðarsamlegast að taka út okkar eigin peninga til að borga í þá hít sem þarna er. Þetta nær ekki nokkurri einustu átt. Ef fólk lendir svo í því, eins og ég nefndi, að þetta dugar jafnvel ekki til - fólk reynir allt en missir kannski á endanum húsnæði sitt - þá stendur það enn verr að vígi en áður. Við vitum öll að það er ekkert gamanmál að vera gamall á Íslandi ef maður skuldar mikið í húsnæðinu sínu eða er á leigumarkaði. Þetta er eitthvað sem ekki gengur upp. Þær lausnir sem hægt er að fara í fyrir heimilin kosta ekki einu sinni neitt, eins og ég segi. Það eina sem gæti hugsanlega gerst væri að bankarnir myndu ekki græða alveg jafn mikið en enginn kostnaður, ekki neinn kostnaður.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, mér er sérstaklega umhugað um þennan hóp sem á enga eign og neyðist, til að eiga fyrir daglegum útgjöldum, til að taka út séreignarsparnað sinn. Ég minnist á þetta vegna þess að ég las af mikill athygli fyrir kosningar mjög góð úttekt frá ASÍ um Covid-aðgerðir ríkisstjórnarinnar og ójöfnuð. Það leiddi mig að þeirri niðurstöðu að ríkisstjórnin hefði brugðist þeim hópi sem varð hvað verst úti í faraldrinum. Það er láglaunafólk, það eru innflytjendur, það eru öryrkjar, aldraðir og fólk sem var í bágri stöðu fyrir faraldurinn. Við vitum að þeir sem misstu vinnuna í faraldrinum voru með talsvert lægri meðallaun en gengur og gerist á Íslandi, 26–30% lægri laun en er miðgildi launa á Íslandi. Fólk var þá þegar með afar lágar tekjur. Síðan lækkuðu þær gríðarlega við það að fólk lenti á atvinnuleysisskrá. Þetta er hópurinn sem ríkisstjórnin segir við: Heyrðu, ef þið hafið náð að nurla saman einhverjum séreignarsparnaði þá getið þið gengið á hann núna. Það er hópurinn sem á ekki húsnæði, er ekki með húsnæðislán til að dæla séreignarsparnaðinum inn á og hefur ekki aðgang að lánsfjármagni. Ég hef bara ekki séð að nokkuð hafi verið gert fyrir þennan hóp nema kannski mögulega það að hækka atvinnuleysisbætur lítillega. Til að bæta gráu ofan á svart var það gert alveg skýrt að ef fólk tæki ekki hvaða vinnu sem er, burt séð frá því hvort það henti fólki, högum þess, menntun, þá myndi það missa atvinnuleysisbæturnar. Þetta var gert alveg skýrt af þeirri náðarsamlegu ríkisstjórn sem situr hér.
Forseti. Já, það er náttúrlega þannig að þeir sem minnst hafa standa alltaf verst að vígi. Þeir hafa ekki borð fyrir báru til að bregðast við þegar áföll ganga yfir. Við í Flokki fólksins höfum margoft komið inn á það að hér er fólk sem á ekki til hnífs og skeiðar. Allar hækkanir, sama hvers eðlis þær eru, koma rosalega illa við þann hóp. Ég hef lagt fram frumvarp um þak á verðtryggingu í eitt ár, bæði á lánum og á leigu, og það er til þess að mæta hópnum sem stendur verst að vígi. Það er enginn með verðtryggð lán nema þeir sem standa verst að vígi og það er enginn á leigumarkaði nema þeir sem standa enn verr að vígi en þeir sem þó hafa náð að kaupa sér húsnæði með verðtryggðum lánum. Þetta er fólk sem hefur ekkert á milli handanna. Það munar um hvern einasta þúsundkall. Leiga hefur þegar hækkað um tugi þúsunda, dæmi eru um að leiga hafi hækkað um 30.000 kr. nú þegar. Þetta eru peningar sem eru ekki til á þessum heimilum, þeir eru bara ekki til. Og hvað á að verða um þetta fólk? Við verðum að hugsa um þetta. Það þýðir ekki að við berum meiri virðingu fyrir hagnaðarkröfum bankanna, eða hvað það er kallað, en lífsafkomu fólks, en því að fólk hafi nóg til hnífs og skeiðar. Það er ekki í lagi. Við verðum að fara í rótina á málinu og það er ekki endilega að hjálpa okkur að borga meira til bankanna heldur skipa bönkunum að lækka vexti. Það er rótin að þessu og þar með værum við komin í góð mál, eða nokkuð góð.
Virðulegi forseti. Mig langaði bara að koma hingað upp örstutt til að taka til máls um þau úrræði sem við erum að ræða í dag, lokunar- og viðspyrnustyrki. Umræðan var nú komin aðeins út í aðra sálma, þótt vissulega hafi verið þörf á því. En mig langaði til að taka undir með framsögu hv. varaformanns nefndarinnar og þakka nefndinni allri kærlega fyrir samstarfið. Ég tek undir með hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur um að þetta hafi verið unnið bæði hratt og örugglega í nefndinni og þakka ég samstarfið. Svo langaði mig að halda einu sjónarmiði á lofti sem er að þau úrræði sem við erum að ræða í dag, svokallaðir lokunar- og viðspyrnustyrkir, fjárstuðningur hvers konar, eru eiginlegar bætur. Þetta eru bætur til handa fyrirtækjum sem hafa beðið tjón og sannarlega beðið tjón vegna aðgerða stjórnvalda. Til að geta þegið þessa styrki eða bætur þurfa þau að geta sýnt fram á að hafa orðið fyrir tjóni. Það var þetta sem mig langaði til að halda á lofti í dag, það má ekki gleymast.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér úrræði fyrir þær starfsgreinar sem hafa orðið illa úti af völdum Covid. Staðan er þannig að mörg þessara fyrirtækja eru komin að fótum fram og mega engan tíma missa svo að ekki fari illa. Efnahags- og viðskiptanefnd hefur fengið til sín fulltrúa úr hópi þessara fyrirtækja sem lýst hafa stöðunni og beðið um að þingið dragi ekki lappirnar í þessum mikilvægu málum heldur klári þau fljótt og örugglega svo hægt sé að hefja vinnu við að vinna úr umsögnum og greiða út hina langþráðu styrki. Stöðunni er lýst á þá leið að mörg þessara fyrirtækja séu komin að þolmörkum og sjái sér ekki fært að greiða út laun um næstu mánaðamót. Einhver þeirra fyrirtækja eru þessa dagana að segja upp fólki í stað þess að ráða inn fólk til starfa til að mæta þeirri eftirspurn sem fyrir liggur að verður til staðar á komandi sumri. Við getum ekki, virðulegur forseti, látið það gerast að þessir einstaklingar og þessi fyrirtæki sem hafa náð þetta langt við þær erfiðu aðstæður sem faraldurinn hefur skapað lognist út af á síðustu metrunum með tilheyrandi skaða fyrir hlutaðeigandi og samfélögin sem þau tilheyra. Við viljum geta boðið upp á góða þjónustu á öllum sviðum um allt land og til þess að það geti gerst þurfa að vera til staðar aðilar sem veitt geta þá þjónustu sem óskað er eftir. Ég talaði fyrir því í umræðum um fjárlög fyrir árið 2022 að það væri viturlegt að halda áfram viðspyrnustyrkjum í einhverju formi, enda hefur komið á daginn að það var nauðsynlegt. Ég hef því skrifað upp á álit meiri hluta með þessum viðspyrnustyrkjum þar sem ég tel algjörlega nauðsynlegt að þingið klári þetta mál. Virðulegur forseti. Mér hefur líka borist það til eyrna að frakkaklæddir menn með skjalatösku ríði nú um héruð og bjóðist til að kaupa fyrirtæki af fólki í neyð. Mér finnst að við megum ekki láta slíkt gerast. Það verður að koma í veg fyrir það. Við erum með eldhuga um allt land sem hafa tekið þátt í því að ganga í gegnum búháttabreytingar sem eiga sér stað á landinu okkar þar sem starfsgreinar eins og landbúnaður eru að dragast saman. Þessir aðilar hafa við þröngan kost tekið þátt í mikilvægri nýsköpun við að búa til alls konar þjónustuúrræði um allt land og eiga það skilið af okkur að við látum þá ekki sökkva þegar þeir eru komnir að bryggju. Ég styð það, virðulegur forseti, að við klárum þetta og hvet til þess að við gerum það eins fljótt og kostur er.
Virðulegur forseti. Ég skrifa undir minnihlutaálit efnahags- og viðskiptanefndar ásamt hv. þingmönnum Ásthildi Lóu Þórsdóttur og Jóhanni Páli Jóhannssyni. Hv. flutningsmaður nefndarálitsins, Jóhann Páll Jóhannsson, fór ágætlega yfir þær breytingartillögur sem við leggjum til og þær athugasemdir sem við gerum þannig að ég vildi einfaldlega koma upp til að árétta nokkur atriði. Ég ræddi það í andsvari við flutningsmann meirihlutaálitsins og hv. varaformann efnahags- og viðskiptanefndar að ég áttaði mig ekki alveg á því hvers vegna það hefði tekið svona ótrúlega langan tíma að koma með framlengingu úrræðis sem verið hefur í gildi og í raun er ekki verið að breyta neinu efnisatriði. Við erum að tala um fjóra mánuði sem það tók að framlengja úrræði sem áður hefur verið til staðar, í öllum efnisatriðum óbreytt í því formi sem það er lagt fram. Það eru engar breytingar á þessu frumvarpi. Í raun þurfti bara að afrita og líma og senda þetta af stað til þingsins. Þess vegna er mér fyrirmunað að skilja hvernig það gat tekið frá 10. desember, þegar hæstv. fjármálaráðherra orðaði það í fréttum að hann vissi að fyrirtækin þyldu enga bið eftir úrræðum, þangað til fyrir tveimur vikum síðan þegar við fengum þetta frumvarp inn á borð til okkar. Asinn var meira að segja svo lítill að hæstv. ráðherra gat látið það eftir sér að sleppa því að mæla fyrir málinu þegar það var þó á dagskrá, án nokkurra skýringa, og bíða fram yfir helgi. Það þýddi að til þess að efnahags- og viðskiptanefnd gæti unnið málið á faglegum forsendum þurfti fyrirsjáanlega að tefja það um tvær vikur, vegna þess að þarna höfðum við tvo nefndarfundi til stefnu og síðan var kjördæmavika fram undan og það hefði ekki verið faglegt að ætla að vinna málið á þremur dögum, virðulegi forseti. Þá hefðum við ekki fengið neinar umsagnir. Þá hefðum við ekki getað unnið þetta mál faglega. Þannig að óútskýrð fjarvera fjármálaráðherra varð til þess að þetta mál tafðist um tvær vikur til viðbótar við tvo mánuði, og ég hef enn ekki skilið hvers vegna þetta mál kom ekki fyrr fram. Þetta er hluti af þeim rökum sem undirbyggja þá staðhæfingu sem við leggjum fram í minnihlutaáliti okkar; að þessi dráttur bitnar mest á smáum fyrirtækjum sem hafa ekki greiðan aðgang að lánsfé, sem geta ekki auðveldlega að komast yfir hjallann, sem hafa verið að segja okkur viku eftir viku að þau séu algerlega að þrotum komin við að halda rekstri gangandi. Og svo ég taki undir með hv. þingmanni sem talaði hér á undan þá höfum við líka heyrt sögur af því að stærri aðilar gangi hér um og reyni að kaupa upp smærri aðila sem eiga erfiðara með að verjast ef þeir vita ekki hvort einhverrar hjálpar er að vænta eða ekki. Við vísum í þó nokkur dæmi þess að það sé óorðuð stefna ríkisstjórnarinnar að leyfa einhvers konar stærðarhagræðingu, ef við ætlum að orða þetta á hagfræðilega fallegan hátt án þess að segja það beint. Frá 10. desember, núna erum við komin í blálokin í febrúar: Hvers vegna þurfti þetta að taka svona ótrúlega langan tíma? Við höfum ekki fengið neinar skýringar á því hvað var svona flókið við að senda þetta frumvarp bara til þingsins. Engar. Það hefði verið hægt að klára þetta fyrir jól, virðulegur forseti. Það ekki verið neitt mál að klára þetta fyrir jól. Það er ýmislegt sem liggur þarna undir. Í öðru lagi, virðulegi forseti, vildi ég aðeins talað um skilyrðin. Ég get alveg séð þau sjónarmið sem hér hafa komið fram að um bætur til fyrirtækja sé að ræða, eins og hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir kom inn á áðan. Það breytir því ekki að hér er verið að ráðstafa fé úr opinberum sjóðum landsmanna. Mér finnst lágmark að viðkomandi aðilar sem fá þetta fé geti sýnt fram á að þeir standi skil á öllum gjöldum sínum og fylgi öllum lögum og reglum. Það eru nú heldur betur gerðar lágmarkskröfur til einstaklinga sem fá einhvers konar fjárstuðning frá ríkinu. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa sem rekstraraðilar geta sætt sig við að hafi þeir ekki staðið skil á CFC-skýrslu verði þeim gert að endurgreiða viðspyrnustyrkinn, að þeir skili skýrslu sem þeim er gert að skila samkvæmt lögum og ef þeir geri það ekki þurfi þeir að endurgreiða styrki frá hinu opinbera. Ef þetta væru hreinar alvörubætur í þeim skilningi að hér sé um tjón að ræða og veittar séu bætur fyrir þær þá mögulega værum við ekki í þeirri klemmu að þurfa að fá leyfi frá EFTA og eitthvað svoleiðis til að geta greitt þær út. Þetta er ríkisstuðningur við fyrirtæki. Það er skilgreiningin á þessu. Þannig að fyrir honum ættu að vera sjálfsögð og eðlileg skilyrði um að í fyrsta lagi hafi viðkomandi staðið skil á öllu sínu og í öðru lagi að það sé ekki verið að brjóta á grundvallarréttindum vinnandi fólks hjá viðkomandi fyrirtæki. Mér finnst það bara lágmarkskröfur, virðulegur forseti. Ég vildi árétta mikilvægi þess að þær séu hafðar þarna með. Virðulegi forseti. Það var svo sem ekkert fleira frá mér í bili. Ég vildi bara koma því að að mér þykir miður að sjá að ekki eru gerðar lágmarkskröfur til fyrirtækja sem fá þennan opinbera stuðning.
Virðulegur forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir þessarar áréttingar og jafnframt fyrir mjög gott samstarf í nefndinni meðan á meðferð þessa máls stóð. Hv. þingmaður fór yfir nokkrar staðreyndir og ákveðna fakta, ef ég má segja sem svo. Mig langar að gera slíkt hið sama. Að sjálfsögðu eigum við að taka höndum utan um þessi minni fyrirtæki. Þetta er hryggjarstykkið í okkar samfélagi, að minni fyrirtækin, lítil og meðalstór fyrirtæki, nái að þrífast hérna. Eins og hv. þm. Guðbrandur Einarsson benti á eru jakkafataklæddir menn á leið um mitt kjördæmi, Suðurkjördæmi, að reyna að kaupa upp aðila sem eru að verða búnir, eru komnir að þolmörkum. Ég hef ekki skýringar á því af hverju þetta kom ekki fram 17. janúar. Fyrst við erum að fara yfir staðreyndir þá kom þing saman 17. janúar eftir að hafa klárað fjárlög sem tóku upp nánast allan okkar tíma í desemberþinginu. Að því sögðu tel ég mikilvægt að við klárum þetta mál. Við erum vonandi á leiðinni út úr þessum faraldri og ég tel mikilvægt að við klárum það fljótt og örugglega eins og við höfum oft rætt. Við getum lengi velt fyrir okkur af hverju þetta kom ekki fram fyrr og af hverju þetta er að koma fram núna en ekki fyrir þremur vikum eða fyrir mánuði. Við breytum því ekki núna. Við þurfum að klára þetta og koma þessu í gegnum þingið svo við getum haldið áfram að koma þessum styrkjum út til þeirra fyrirtækja sem þurfa mest á því að halda.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er alveg sammála að samstarfið hefur gengið vel í nefndinni. Mér hefur fundist nefndin vinna þetta mál hratt og vel eins og ég hef áður sagt í þessum ræðustól. Það sem ég gagnrýndi var að það lá fyrir í byrjun desember að þessara viðbragða væri þörf og að í raun endurflutningur á frumvarpi sem áður hefur verið afgreitt hér hafi beðið í a.m.k. einn og hálfan mánuð, mál sem við hefðum vel getað afgreitt fyrir jól. Af hverju segi ég það? Vegna þess að þetta er sambærilegt í öllum atriðum við annað mál sem þingið hefur nú þegar afgreitt. Það þarf ekki að eyða allt of löngum tíma í slík mál á meðan það er tiltölulega óumdeilt. Hæstv. fjármálaráðherra kemur fram í byrjun desember og segir: Heyrðu, já, það er alveg ótrúlegt hvað liggur mikið á að gera þetta - og gerir svo ekkert á þeim tíma sem hann hefur. Síðan hefur meiri hluti þingsins, bara svona til að halda því til haga, alveg vald til að kalla þing saman fyrir 17. janúar. Það er engin heilög dagsetning sem ekki er hægt að hrófla við og einhvers konar „force majeure“, virðulegi forseti, að ekki sé hægt að bregðast við fyrr eða ekki hægt að koma saman fyrr. Það lá bara þannig á fólki að það vildi hafa sitt frí til 17. janúar. Það lá fyrir 10. desember þegar hæstv. fjármálaráðherra talaði um nauðsyn á aðgerðum. Þannig að hver ber ábyrgðina á því að koma hlutum til framkvæmda? Og hver er ósögð stefna á bak við það að bíða í tvo mánuði með að leggja fram frumvarp sem er í öllum efnisatriðum eins og annað, sambærilegt frumvarp sem einfaldlega framlengir úrræðið um fjóra mánuði þegar það er í raun ekkert mál fyrir stærri fyrirtæki að bíða af sér svona þrengingar en það getur verið banabiti fyrir þau smærri?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og tek undir margt. Umsóknarfrestur viðspyrnustyrkja síðast var til 31. desember. Nú er ég ekki alveg með skýringar á því innan úr ráðuneytinu hvers vegna þetta var lagt fram 1. febrúar en ekki 1. janúar. En ef ég ætti að íhuga hvers vegna gæti verið eitthvað sem ég myndi kannski leiða hugann að. Ég hef ekki þau svör sem ég veit að hv. þingmaður er að leita eftir en ég tel mikilvægt að við séum ekki að lengja umræðuna mikið meira og klárum þetta mál.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður þarf engar áhyggjur að hafa, þetta mál klárast í umræðu í dag og fer í atkvæðagreiðslu á morgun og verður þar með að lögum og ég hef lítið um það að segja annað en að taka þátt í umræðum hér í 2. umr., sem er jú stærsti vettvangur þingmanna til að ræða mikilvæg mál. Ég hef engar áhyggjur af því að þetta mál rati ekki í atkvæðagreiðslu á morgun. Ég sé engin merki um nokkuð annað, burt séð frá því hvað ég tek mörg andsvör við hv. þingmenn eða meira að segja margar ræður hér í þessum ræðustól. Það breytir því ekki að það verður eflaust atkvæðagreiðsla um þetta hérna á morgun og ég efast ekki um annað en að þetta verði meira að segja bara að lögum á morgun, þekki ég hæstv. forseta Alþingis rétt. Mér þykir það alla vega mjög líklegt miðað við að á morgun er síðasti dagur vikunnar til þess að gera mál að lögum. Hv. þingmaður talaði um að hún hefði ekki þau svör sem ég leitaði að. Gott og vel. Hv. þingmaður hefur kannski aðeins greiðari aðgang að, eigum við að segja hugsanagangi hæstv. fjármálaráðherra með að draga svona lappirnar heldur en ég. Þar af leiðandi spyr ég hv. þingmenn hvort þeir hafi fengið einhverjar skýringar vegna þess að mér þykir alveg eðlilegt að stjórnarþingmenn spyrji ráðherra sína af hverju þeir dragi lappirnar með mál sem ætti í sjálfu sér að vera stórkostlega auðvelt að klára á réttum tíma. Það má nota bene alveg vera með smá fyrirsjáanleika í löggjöfinni og framlengja úrræði þótt þau séu ekki útrunnin. Við hefðum alveg getað græjað þetta í desember þótt fresturinn fyrir úrræðið sem var að renna út væri ekki runninn út, það er ekkert mál. Það sem stóð okkur fyrir þrifum, og var þá liðið í desember, var þetta leyfi frá EFTA fyrir ríkisaðstoð. Það var búið að græja þannig að það var ekkert sem stóð í vegi fyrir því að þetta mál yrði afgreitt í desember. Sú spurning stendur enn þá eftir, henni verður augljóslega ekki svarað hér en það er bara allt í góðu.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða hérna viðspyrnustyrki. Áðan fór ég að hugsa um styrkjamál ríkisstjórnarinnar undanfarin ár. Viðspyrnustyrkir eru góðir fyrir fyrirtæki sem farið hafa illa út úr Covid-faraldrinum en eiga auðvitað ekki við um fyrirtæki sem nýta sér skattaskjól og aflandsfélög. Þau eiga alls ekki að fá stuðning úr ríkissjóði vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Þannig byrjaði ég þá ræðu, en svo fór ég að hugsa: Styrkir, hvað er það sem ríkissjóður er að styrkja og hvað telur hún nauðsynlegt að ræða í sambandi við styrki, viðspyrnustyrki, alls konar styrki, og hvað ekki? Fyrst ríkisstjórnin er tilbúin til að styrkja á fyrirtæki á ýmsan hátt er auðvitað sjálfsagt að næsta mál sé að styrkja þá sem eru verst settir fjárhagslega með því að stórhækka persónuafslátt sem hefur ekki fylgt launaþróun og ætti að vera nærri tvöfalt hærri en hann er í dag ef rétt væri gefið. Þá þarf einnig nauðsynlega að styrkja vel og vandlega barna- og vaxtabótakerfið til að það þjóni þeim tilgangi sínum að létta undir með fjölskyldum. Einnig vantar styrka hönd ríkisstjórnarinnar með vænlegum fjárhagslegum styrkjum til að útrýma keðjuverkandi tekjuskerðingum og tekjutengingum í almannatryggingakerfinu. Flokkur fólksins mótmælir harðlega þessu stefnuleysi í styrkjamálum ríkisstjórnarinnar sem leiðir þá verst settu í sárafátækt. Því miður virðist ríkisstjórnin ekki ætla að hverfa frá þessari ömurlegu stefnu heldur auka enn meira á mismuninn. Þá telur Flokkur fólksins ámælisvert að jafnréttis sé ekki gætt í styrkjamálum ríkisstjórnarinnar og þar sé ekki að finna hvernig eigi að styrkja þá sem orðið hafa fyrir stórfelldri kjaragliðnun á undanfarna áratugi. Hvar er styrkjastefna ríkisstjórnarinnar um það hvernig eigi að mæta erfiðum aðstæðum á húsnæðismarkaði? Raunverð húsnæðis hækkar og er nú í sögulegum hæðum og hefur hækkað langt umfram ráðstöfunartekjur ungs fólks og munu hækkandi vextir gera fyrstu kaupendum ómögulegt að komast inn á húsnæðismarkað. Hvar er stórhækkun á húsnæðisstyrkjum? Er það ekki í styrkum höndum ríkisstjórnarinnar og í vinnslu í nefnd? Nei, auðvitað ekki. Húsaleigustyrkir þurfa að stórhækka því að leigjendur eru því miður algjörlega berskjaldaðir fyrir fordæmalausri hækkun leiguverðs. Lyfjastyrkir þurfa að hækka þannig að þeir verst settu geti leyst út lyfin sín. Bifreiðastyrkir fatlaðra þurfa að hækka til að þeir dugi þeim sem á þurfa að halda og geti styrkri hendi keypt bifreið sem þörf er á til að komast leiðar sinnar. Bensínstyrki almannatrygginga þarf að hækka samkvæmt launavísitölu svo þeir standi undir stórhækkun bensínverðs. Það er nauðsynlegt að taka strax á stórhækkun leiguverðs og gera umbætur á leigumarkaði þannig að leigustyrkir hækki svo enginn borgi meira en 20–20% af ráðstöfunartekjum sínum í leigu eða afborgun af húsnæði. [[Forseti hringir.]]Þarna eru stjórnvöld með styrkjakerfið á hælunum og langt frá því að standa við loforð sem gefin voru fyrir síðustu kosningar. Flokkur fólksins telur stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum styrkjamálum ekki á nokkurn hátt mæta þörfum þeirra verst settu í íslensku samfélagi. Engin aukning er á styrkjum handa þeim sem verst hafa það og þess vegna er leið þessa hóps sú eina að herða sultarólina enn frekar sem er eiginlega ekki hægt að bjóða þeim upp á lengur, þau geta ekki beðið lengur eftir réttlætinu. Flokkur fólksins krefst þess að arðgreiðslur af eignum ríkisins verði notaðar sem viðspyrnustyrkir til að koma fólki úr fátækt og einnig til að sjá til þess strax að engin börn þurfi að búa við sárafátækt. Ég segi: Viðspyrnustyrkir og styrkir fyrir alla, ekki bara einn hóp.
Virðulegur forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um Sundabraut, um að Alþingi álykti að fela innviðaráðherra að beita sér fyrir því að öllum undirbúningi við gerð Sundabrautar, með brú á milli Kleppsvíkur og Gufuness, verði hraðað eftir fremsta megni og framkvæmdir hafnar hið fyrsta og eigi síðar en fyrir lok fyrir árslok 2023. Framkvæmdum verði lokið fyrir árslok 2027 eða fyrr. Lagning Sundabrautar verði forgangsverkefni í samgöngubótum í landinu. Ráðherra greini Alþingi frá stöðu og framgangi málsins á 152. löggjafarþingi. Svo hljóðar tillaga til þingsályktunar. Nauðsynlegt er að tryggja greiðar samgöngur til og frá höfuðborgarsvæðinu. Þetta er öllum ljóst. Í þeim tilgangi var ráðist í gerð Hvalfjarðarganga, tvöföldun Reykjanesbrautar og nú síðast fjölgun akreina á Suðurlandsvegi. Næsta skrefið er að leggja Sundabraut, þjóðveg sem þverar nesin frá Kleppsvogi áleiðis upp á Kjalarnes. Sundabraut hefur verið á teikniborðinu í áratugi og hefur ítrekað verið til umræðu í aðdraganda borgarstjórnarkosninga sem mikilvæg framkvæmd fyrir Reykjavík og höfuðborgarsvæðið. Sundabraut er afar mikilvæg fyrir byggðir á Vesturlandi, Norðurlandi og Vestfjörðum. Greiðar samgöngur til og frá höfuðborgarsvæðinu eru forsenda atvinnuuppbyggingar á landsbyggðinni. Sundabraut myndi auðvelda mjög daglegt líf þeirra sem þurfa að ferðast daglega á milli Reykjavíkur og Vesturlands. Sundabraut myndi einnig auðvelda daglegar samgöngur í Árbæ, Grafarvogi, Grafarholti og Mosfellsbæ og gera umferð um Vesturlandsveg úr þessum hverfum greiðfærari. Á þessu svæði búa tugir þúsunda og ferðast flestir daglega um Vesturlandsveg. Vegagerðin áætlar að Sundabraut myndi draga úr akstri sem nemur 60 milljónum kílómetra árlega. Það munar svo sannarlega um minna. Ef hægt er að stytta ferðatímann skilar það þjóðarbúinu verulegum ábata. Sundabraut dregur úr mengun með því að draga úr ferðatíma og þar með útblæstri bifreiða og væri þannig til verulegra bóta í loftslagsmálum. Óumdeilt er að Sundabraut er arðbært verkefni. Samkvæmt Vegagerðinni eru innri vextir framkvæmdarinnar metnir 10–12%, en til samanburðar er almennt talið að verkefni séu fýsileg ef innri vextir eru yfir 3,5%. Sundabraut er því þjóðhagslega hagkvæmasta vegaframkvæmdin sem völ er á á Íslandi í dag. Sundabraut er ekki aðeins til þess fallin að auka skilvirkni. Hún eykur einnig öryggi. Það skiptir miklu fyrir viðbragðsaðila að geta ferðast á skilvirkan hátt til og frá Reykjavík. Viðbragðstími skiptir öllu og eins og staðan er nú þarf ekki mikið að fara úrskeiðis til að lengja viðbragðstíma verulega. Þá er einnig mikilvægt að flóttaleiðir frá höfuðborgarsvæðinu séu nógu margar, og greiðfærar. Ef hamfarir eiga sér stað þurfa íbúar á höfuðborgarsvæðinu að eiga greiða leið út úr borginni. Það er eins með flóttaleiðir í vegakerfinu og brunaútganga í byggingu. Fjöldi þeirra skiptir máli upp á öryggi. Þetta er ekki síst mikilvægt nú þegar virðist að það sé hafin eldgosahrina á Reykjanesi, rétt fyrir sunnan Reykjavík. Ég minni t.d. á 50 ára afmæli lýðveldisins árið 1994 þegar allt varð stopp þegar höfuðborgarbúar ætluðu að sækja afmælishátíðina til Þingvalla. Gerð Sundabrautar hefur tafist allt of lengi. Sundabraut var fyrst sett fram árið 1975 og kom fyrst inn á aðalskipulag Reykjavíkur árið 1984, en vegna flokkspólitískra deilna í Reykjavík var verkefninu sífellt frestað. Upphafleg lega Sundabrautar var útilokuð með skipulagsbreytingum er land við Gelgjutanga var nýtt undir íbúðauppbyggingu. Það var miður, enda snertir framkvæmdin ekki aðeins hagsmuni borgarbúa, heldur allra landsmanna. Ég tek fram að hér er ekki verið að tala um Sundabraut við Gelgjutanga heldur með brú á milli Kleppsvíkur og Gufuness. Um greinargerð starfshóps um Sundabraut. Í maí 2020 skipaði samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra starfshóp til að vinna greiningarvinnu á þeim valkostum sem eftir standa við þverun Kleppsvíkur. Markmið með skipan starfshópsins var að nauðsynlegar upplýsingar liggi fyrir til ákvörðunartöku um legu Sundabrautar frá Sæbraut að Vesturlandsvegi í Kollafirði. Starfshópurinn hóf vinnu sína í júní 2020 og skilaði greinargerð um málið í janúar 2021. Í greinargerðinni kemur fram að þær megintillögur sem nú liggja fyrir um þverun Kleppsvíkur gera annars vegar ráð fyrir jarðgöngum og hins vegar brú sem tengist Sæbraut til móts við Holtaveg. Reykjavík hefur lýst yfir andstöðu við þverun Kleppsvíkur með brú. Árið 2008 samþykkti borgarstjórn tillögu um áskorun til samgönguráðherra og samgöngunefndar Alþingis um að þeir beittu sér fyrir því að Sundabraut yrði lögð í göngum. Niðurstöður greinargerðarinnar gefa skýrt til kynna að Sundabrú sé hagkvæmari valkostur en Sundagöng. Áætlað er að Sundabrú sé um 14 milljörðum kr. ódýrari í framkvæmd en Sundagöng. Heildarkostnaður við Sundabraut frá Sæbraut að Kjalarnesi með Sundabrú yfir Kleppsvík verði um 69 milljarðar kr. en með Sundagöngum um 83 milljarðar kr. Það munar svo sannarlega um minna. Þá kemur fram að umferð verði 20% minni um Sundagöng en Sundabrú. Báðir valkostir voru metnir með tilliti til áhrifa á hafnarstarfsemi en hvorugur var talinn líklegur til að raska hafnarstarfsemi verulega. Ég vil vekja athygli á því að í þessari tillögu er Alþingi að lýsa því yfir að það telji Sundabrú hagkvæmasta kostinn en í allri umræðu í fjölmiðlum og í samfélaginu virðist eingöngu talað um Sundabraut. Ég tel sem flutningsmaður þessarar tillögu að núna þurfum við að fara að tala um Sundabrú eða Sundagöng og að Alþingi þurfi að lýsa því yfir að sá valkostur sem verður valinn í framtíðinni verði Sundabrú. Það er sá valkostur sem á að velja og hann verður valinn sama þótt menn vilji Sundagöng. Munurinn er einfaldlega allt of mikill. Það er 14 milljarða verðmunur. Sundabrú er 14 milljörðum kr. ódýrari framkvæmd en Sundagöng, eins og ég sagði áðan, og einnig verður umferð 20% minni um Sundagöng en Sundabrú. Tölurnar tala sínu máli. Sundabraut er miklu, miklu betri valkostur, bæði hvað varðar notkun og fjármuni. Það er 14 milljarða kr. munur. Það má byggja göng úti á landi, ein eða tvenn göng, fyrir þá fjárhæð. Þetta er allt of dýrt. Ef Reykjavíkurborg krefst þess að það verði Sundagöng þá ætti Reykjavíkurborg að greiða þá fjárhæð. Það er grundvallaratriði til undirbúnings þessa máls að tekin verði ákvörðun um hvort það verði Sundabrú eða Sundagöng. Það er ekki hægt og ekki boðlegt lengur að endalaust sé verið að tala um Sundabraut. Það verður að fara tala um hvernig mannvirki á að vera og það er Sundabrú og það þarf að byrja að hanna þá brú sem allra fyrst. Ljóst er að komið er að ákvörðunartöku um það hvort byggð verði Sundabrú eða Sundagöng. Þetta er ákvörðun sem ríkisvaldið verður að taka á endanum, af því að það er ríkisvaldið sem mun greiða þetta fyrst og fremst. Ef Reykjavíkurborg er á móti byggingu Sundabrúar er mikilvægt að sú skoðun komi fram sem fyrst. Það er mikilvægt að það gerist nú á vormánuðum. Ekki er eftir neinu að bíða hvað það varðar lengur. Lagning Sundabrautar er ekki einkamál Reykjavíkurborgar og varðar hagsmuni íbúa landsbyggðarinnar miklu. Sundabraut myndi stytta svo um munar þann tíma sem tekur að aka á milli norðvesturhluta landsins og höfuðborgarinnar. Hún skiptir því miklu fyrir íbúa á þessum svæðum, ekki síst fyrir Akranes en brautin myndi styrkja verulega stöðu bæjarins sem hluta af atvinnusvæði höfuðborgarinnar. Sundabraut er eðlilegt framhald Hvalfjarðarganga og hefði mikil áhrif á tengingu Vesturlands við höfuðborgarsvæðið. Það hefði jákvæð áhrif á atvinnulíf á svæðinu og yki t.d. aðgengi ferðamanna að Vesturlandi og áfram til Vestfjarða og Norðurlands vestra með bættum samgöngum. Ferðaþjónusta er stærsta atvinnugrein þjóðarinnar en í þessum landshlutum eru vannýttir möguleikar í ferðaþjónustu. Mig langar að fjalla aðeins um yfirlýsingu samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og borgarstjóra frá 6. júlí 2021 þar sem kemur fram að stefnt sé að því að framkvæmdir við Sundabraut geti hafist eigi síðar en 2026 og að brautin verði tekin í notkun 2031, með eðlilegum fyrirvörum um niðurstöðu samráðs og umhverfismats. Aðilar eru sammála um að vinna hratt og vel að ofangreindum undirbúningi. Ég vek athygli á því að þar er stefnt að því að framkvæmdir við Sundabraut geti hafist eigi síðar en 2026 og að brautin verði tekin í notkun 2031. Það er ekki verið að fjalla um það hvers eðlis brautin er, hvort þetta eigi að vera brú eða göng, hvort eigi að grafa Sundagöng eða byggja Sundabrú. Það er grundvallaratriði svo hægt sé að byrja undirbúning að framkvæmdinni. Í yfirlýsingunni eru ágæt fyrirheit, en eins og svo oft áður er verið að fresta verkefninu. Við getum ekki beðið í áratug í viðbót eftir Sundabraut. Auk þess teiknar yfirlýsingin upp ferli sem getur hæglega tekið mun lengri tíma. Skipulagsbreytingar og mat á umhverfisáhrifum og annar undirbúningur fyrir stórframkvæmdir tekur iðulega mun lengri tíma en áætlað er í byrjun og áður en undirbúningur hefst. Dæmin sanna það. Það tók marga áratugi að hefja vegaframkvæmdir um Teigsskóg og það sama kann að gerast hér, nákvæmlega það sama. Ég get tekið dæmi. Ég var lögfræðingur Skipulagsstofnunar á árunum 2002–2006 og þá var ég að vinna að skipulagi Teigsskógs. Þær framkvæmdir eru ekki enn þá hafnar. Ég held að það eigi að hefja þær í sumar, þessar gríðarlega mikilvægu vegaframkvæmdir um Teigsskóg. Við erum að tala um að það eru sennilega 20 ár, segjum 18 ár síðan þetta var á skipulagsstigi. Það er búið kæra það mál fram og til baka og ríkisvaldið hefur ekki staðið í lappirnar, annars hefði þessi mikilvæga samgöngubót fyrir Vestfirði sem vegur um Teigsskóg er getað komist til framkvæmda og verið lokið fyrir mörgum árum síðan. Af þessu sökum er mikilvægt að öllum undirbúningi fyrir framkvæmdirnar verði flýtt eins og kostur er. Mikilvægt er því að Alþingi lýsi yfir með skýrum hætti að Sundabraut sé það mikilvæg vegaframkvæmd að hún eigi að vera forgangsmál í samgöngumálum. Þetta er þjóðhagslega langhagkvæmasta vegaframkvæmd sem hægt er að fara í, eins og ég benti á áðan. Alþingi ætti að vera tilbúið að beita lagasetningarvaldi sínu til að koma í veg fyrir óeðlilegar tafir á undirbúningi framkvæmdarinnar. Ef þörf er á lagabreytingum vegna lagningar Sundabrautar sýnir þessi tillaga, verði hún samþykkt, að vilji er til þess af hálfu þingsins. Við verðum að hefja framkvæmdir sem fyrst. Ákvörðun um það hvort byggja eigi Sundabraut eða Sundagöng verður ekki byggð á félagshagfræðilegri greiningu. Hún hefur reyndar komið fram. Það var óskað eftir henni á sínum tíma en það verður ekki byggt á henni eingöngu. Það þarf að byrja skipulagsvinnuna og það þarf að byrja mat á umhverfisáhrifum og það þarf að byrja hönnun sem allra fyrst. Mig langar að víkja nokkrum orðum að félagshagfræðilegri greiningu sem kom út núna á dögunum, með leyfi forseta: „Þjóðhagslegur ábati af Sundabraut“ - og ég tek fram að það er alltaf talað um Sundabraut en ekki Sundabrú eða -göng - „er hér metinn á bilinu 186 og 235 milljarðar, núvirt á verðlag ársins 2021 yfir 30 ára tímabil greiningarinnar. Innri raunvextir eru metnir á bilinu 11,5% - 12,2%, mismunandi eftir útfærslum.“ Það eru því gríðarlegir hagsmunir í húfi, allt að 235 milljarða kr. í þjóðhagslegan ábata og það munar svo sannarlega um minna. Niðurstöður starfshóps Vegagerðarinnar á sínum tíma, eins og hefur komið fram, sýna að Sundabrú er miklu hagkvæmari kostur, bæði hvað varðar nýtingu og fjármuni. Skipulagslög og lög um umhverfismat framkvæmda og áætlana kveða á um hið lögbundna undirbúningsferli framkvæmda. Mikilvægt er að hefja það sem fyrst og án allra tafa þegar kemur að undirbúningi að lagningu Sundabrúar, þ.e. ef ákvörðun verður tekin um Sundabrú, sem ég tel mikilvægt, eins og ég sagði áðan, að Alþingi leggi áherslu á. [[Forseti hringir.]] Hér er um mjög mikilvæga framkvæmd að ræða [[Forseti hringir.]]og ég tel að þetta sé það mikilvægt atriði að það ætti að fá fljóta og góða afgreiðslu í samgöngumálanefnd [[Forseti hringir.]]og fara svo til 2. umr.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa umræðu sem er um margt áhugaverð og ætti svo sem ekki að koma honum á óvart að við sem búum í Reykjavík og erum þingmenn Reykjavíkurkjördæmanna höfum mikinn áhuga á þessu máli. Hv. þingmaður segir að Sundabrautin sé ekki einkamál Reykjavíkurborgar en ber að skilja orð hv. þingmanns þannig að hann sé nú frekar hlynntur Sundabraut eða -brú frekar en Sundagöngum? Í því samhengi nefndi hann að af því að þetta væri ekki einkamál Reykjavíkurborgar og það væri meiri kostnaður við gerð ganga heldur en brúar eða brautar, þá bæri borginni, velji hún með sitt skipulagsvald að fara í göng, þá að greiða það sem á milli bæri, einhverja tugi milljarða, ef ég skildi hann rétt. Hvernig fer það saman? Mig langar að spyrja hv. þingmann: Ef þetta er ekki einkamál Reykjavíkurborgar, af hverju á hún að bera allan þungann af auknum kostnaði við göng en ekki brú?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er mjög góð spurning. Ég vona að við séum sammála um það að þetta er þjóðhagslegur ábati, gríðarlegur þjóðhagslegur ábati, allt að 235 milljarðar kr., og skiptir mjög miklu fyrir landsbyggðina. Það styttir vegalengdina um hálftíma upp á Akranes og Vesturland og áfram norður. Með þessari þingsályktunartillögu sem hér er lögð fram mun Alþingi lýsa vilja sínum um að það verði byggð Sundabrú, framar en Sundagöng. Rökin fyrir því eru að Sundabrú er 14 milljörðum ódýrari heldur en Sundagöng og það er 20% minni nýting á Sundagöngum hvað varðar umferð en á Sundabrú. Hjólreiðafólk og gangandi vegfarendur gætu líka nýtt Sundabrú en ekki göng. Ef ríkisvaldið lýsir því yfir að það vilji Sundabrú út af þessum rökum en Reykjavíkurborg óskar eftir Sundagöngum þá verður Reykjavíkurborg að koma með skýr rök fyrir því og svar um hver eigi að greiða þennan aukna kostnað. Ég tel að ef Reykjavíkurborg fer fram á að það verði Sundagöng þá verði að útskýra fyrir ríkisvaldinu hvernig eigi að greiða það. Ég tel að sá aukni kostnaður hljóti að falla á borgina ef hún vill göng. Ég tek fram að það er langeinfaldast að taka ákvörðun strax um Sundabrú í staðinn fyrir að standa í stappi við Reykjavíkurborg í nokkur ár um það hvort eigi að vera brú eða göng þannig að það komi sameiginleg yfirlýsing um Sundabraut. Það er vilji núna að hefja framkvæmdir 2026, en í guðanna bænum farið að ákveða hvort það eigi að vera brú eða göng. Ég segi göng. - Ég segi brú.
Nákvæmlega.
Frú forseti. Það væri óskandi stundum að myndavélarnar næðu svipnum á fólki í salnum þegar hv. þingmenn mismæla sig svona illa í pontu, því öll vorum við jafn ráðvillt. En þessu tengt þá lít ég svo á að þegar við ætlum að leggja út í meiri háttar framkvæmdir - og lít ekki svo á, það er skylda að horfa til mismunandi valkosta. Hv. þingmaður kom inn á áratugalangar deilur varðandi vegagerð um Teigsskóg og þar held ég að við hv. þingmaður séum ekkert endilega sérstaklega sammála. Ef einn af kostunum er Sundagöng, sem við skiljum öll að hv. þingmaður er ekkert sérstaklega hlynntur, og er sá kostur sem kemur best út í umhverfislegu tilliti, ber ekki að horfa til þess? Mig langar að spyrja hv. þingmann að því vegna þess að hann getur þess sérstaklega og hans meðflutningsmenn í þessari tillögu að, með leyfi forseta, „markmið skipulagslaga er að þróun byggðar og landnotkun í landinu verði í samræmi við efnahagslegar, félagslegar og menningarlegar þarfir landsmanna“. Ég sakna þess svolítið í greinargerðinni að það sé horft til umhverfislegra vinkla í þessu samhengi og e.t.v. kann að vera að kosturinn göng komi best út í umhverfislegu samhengi. Þar gætum við t.d. horft til frænda okkar í Færeyjum sem eftir því sem ég kemst næst stefna að því að vera með hringtorg neðan sjávar á milli eyja sem dæmi. Þessar lausnir eru til að mörgu leyti. Sannarlega kosta þær meira, en er það sannarlega svo - hv. þingmaður nefnir töluna 14 milljarða - að hugsanleg umhverfisáhrif af gerð brúar eða brautar séu réttlætanleg þegar e.t.v. er ekki um hærri upphæð að ræða?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Að sjálfsögðu vildi ég brú eins og stendur í tillögunni. Varðandi kostnaðinn þá get ég tekið dæmi með Teigsskóg, það voru hugmyndir um að gera jarðgöng þar. Það hefði verið mjög góð framkvæmd að gera jarðgöng yfir í Gufufjörð og Djúpafjörð og áfram. En leið um Teigsskóg var valin út af kostnaðinum. Það lá alltaf fyrir að Teigsskógur yrði valinn út af kostnaði. Það er sama hér. Ég tel að það verði alltaf brú. Það er ekki forsvaranlegt að fara í göng út af kostnaði. Varðandi umhverfisáhrifin þá erum við hérna í þéttbýli og brú er mannvirki sem er sýnilegt. Ég held að brú gæti bara orðið eitt af svokölluðum landmörkum í Reykjavík, gæti verið borgarprýði. Ég veit að það geta orðið deilur í Grafarvogi út af þessu, íbúasamtök þar og víðar kannski. Það hafa verið miklar deilur í Grafarvogi t.d. út af Hallsvegi, sú vegaframkvæmd tafðist árum saman út af deilum. Ég tel bara mjög mikilvægt að fara í þessa umræðu um það hvort það eigi að vera brú eða göng, ekki að segja: Það eru allir sammála um Sundabraut, sammála um yfirlýsingu frá borgarstjóra og fleiri aðilum, stjórnvöldum, um að byrja endilega á brautinni. En spurningin er alltaf þessi, erfiða spurningin: Hvort eiga það að vera jarðgöng eða brú? Hvort á það að vera Sundagöng eða Sundabrú? Ég bara veit að á endanum verður byggð brú, Sundabrú. Þessi umræða á að fara fram, um Sundabrú eða Sundagöng. Það er algerlega klárt í mínum huga að því seinna sem við tökum þessa umræðu, sem er mjög gott að taka núna, því meira mun það seinka framkvæmdunum. Það er ekki hægt að sópa þessu undir teppið og tala endalaust um hvað Sundabraut er æðisleg og við spörum svo mikinn pening á því þegar ekki er búið að ákveða hvernig þetta á að líta út. Ég tel að umhverfisáhrifin [[Forseti hringir.]]af þessu mannvirki muni ekki vera mikil þar sem þetta er í þéttbýli.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir þessa ágætu þingsályktunartillögu. Málið er aldeilis mikilvægt í hugum okkar allra og sérstaklega er þessi umræða búin að vera afar löng og ströng og alls konar fyrir þau sem komin eru yfir miðjan aldur. En allt sem komið hefur fram hjá hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni er rétt, þ.e. að Sundabraut hefur verið metin sem einn besti kostur í samgöngum fyrr og síðar. Verkefnið er á ábyrgð Vegagerðarinnar og hlutverk Reykjavíkurborgar er fyrst og fremst að tefja ekki heldur flýta verkefninu og vanda sig í skipulagsmálum þannig að tekið verði tillit til nærliggjandi byggðar, svo sem hvaða breytingar verða á umferð um Vogahverfi og byggðir Grafarvogs. Beðið var um þá félagshagfræðilegu greiningu sem nú liggur fyrir. Það er nú oft þannig þegar verið er að biðja um svona greiningar að maður verður smá áhyggjufullur því að maður hugsar: Hver er að biðja um greininguna og hver mun borga hana? Og sá sem borgar hana, hvað vill hann fá út úr henni? Þannig að það kemur oft þessi tilfinning að nú sé kannski aðeins verið að reyna að fá eitthvert ákveðið álit eða sjónarmið með því að biðja um greiningar. En það kemur reyndar fram að það er hagkvæmara að byggja brú en göng. Reyndar segir að það sé ekki verulegur fjárhagslegur munur á því en það er þó fjárhagslegum munur. Og svo má túlka kannski þessa félagshagfræðilegu greiningu á ýmsa kanta. Brú hefur auðvitað þann augljósa kost að yfir hana er hægt að fara á hjóli og ganga, eins og fram hefur komið. Það er náttúrlega ekki hægt að líkja því saman útlitslega séð hvernig brú kemur út versus göng, bara að koma til borgarinnar og fara yfir glæsilega brú frekar en að aka ofan í göng. Þannig að brú verður auk þess hluti af umferðarkerfi innan borgarinnar. Auðvitað er ekki sama um hvernig brú verður að ræða. Hún þarf auðvitað að vera falleg og tilkomumikið mannvirki, sem verður þá eins konar inngangur að höfuðborginni, og gefur þessa jákvæðu upplifun þegar ekið er inn í borgina. Við þekkjum þetta öll bara frá því að vera í útlöndum, hversu glæsileg mannvirki geta verið og það er skemmtileg upplifun að aka yfir brú inn í borg. Ég held að það sé enginn svo sem deila um það núna að Sundabrú er hagkvæmari valkostur um göngin. En eins og þetta liggur fyrir núna þá virðist það nokkuð ljóst að ríkisvaldið er svolítið að tala meira um brú, en borgarstjórnarmeirihlutinn hefur verið að ræða um göng. Mér finnst það í rauninni ekki vera nein spurning lengur en ég veit ekki betur en að borgarstjóri og hans fólk í meiri hlutanum hafi einmitt setið í ýmsum spjallþáttum og talað fyrir göngum þannig að það er alveg ljóst hvaða óskir eru þar. Og svo er þetta spurningin um af hverju, hver er skýringin á að borgarstjórnarmeirihlutinn talar fyrir göngum? Ég hef eiginlega ekki almennilega fengið það fram neitt niðurnjörvað nema að það sé eitthvað í umhverfislegu tilliti skemmtilegra eða betra eða að það taki minna pláss. Það er óvissa um umhverfisáhrif ef um verður að ræða brú. Það er dálítið skondið að lesa skýringar stjórnarmeirihlutans í ýmsum skýrslum um þetta, því að eins og við vitum þá er eiginlega hvergi fjörur lengur að finna nú orðið í Reykjavík, það er búið að fylla þær allar. Þannig að síðan þegar kemur að þessari umræðu er allt í einu mikill áhugi á að vernda lífríkið og umhverfið. Það er nú bara hvernig hlutirnir eru hverju sinni. En ég tek undir það sem fram hefur komið hjá hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni að lagning Sundabrautar, og við skulum fara bráðum og vonandi að tala um Sundabrú, hefur tafist allt of lengi, m.a. vegna skipulagsmála. Þetta verkefni hefur ekki verið fjármagnað og það er auðvitað verkefni ríkisins og Vegagerðarinnar að leggja þær línur. En ef við horfum bara til samfélagslegs hagnaðar sem mun koma til með þessu verkefni þá er þetta náttúrlega alveg ótrúlegur hagnaður. Við erum að tala um akstur og tímasparnað, þessi hagnaður mun dreifast á mjög marga. Við erum auðvitað að tala um þá sem aka á milli Vesturlands og Reykjavíkur, þeir munu hafa gríðarlegan hag af þessu samgöngumannvirki. Þessi umræða hefur aldrei verið eins nærri okkur og akkúrat núna og maður spyr sig: Er þetta að verða að veruleika? Erum við að leggja af stað í þetta ferðalag? Ég tek undir það sem fram hefur komið að mér heyrist tónninn vera að við séum að fara í brúna. Ef ríkisvaldið vill það frekar er það sterkt og ef rök borgarmeirihlutans eru veik þá eru það enn þá fleiri atkvæði fyrir brúna. En það er komið að því að taka ákvörðun. Við getum ekki endalaust verið að þvælast með þetta mál. Maður spyr sig hreinlega hvort maður muni lifa það að sjá þetta mannvirki verða til. Vonandi verður það svo. Umferðin er sífellt að aukast. Borgin er að stækka. Við erum klárlega að horfa upp á fólksfjölgun og það er enginn að mótmæla því, það verður gríðarleg fólksfjölgun og sennilega meiri en búið er að spá. Og hver könnunin á fætur annarri hefur sýnt að bílum er að fjölga, hvað sem verið er að gera til að reyna að sporna við því. Auðvitað erum við öll að hugsa um loftslagsmálin og allt hvað eina og það er bara dásamlegt að æ fleiri eru farnir að hjóla og svo koma nú kannski betri almenningssamgöngur. En engu að síður er bílum að fjölga. Þannig að ég vil bara þakka fyrir þessa tillögu enn og aftur og vonandi verða frjóar og skemmtilegar umræður í framhaldinu. Síðan er ég farin að hlakka til að sjá glæsilega brú rísa þarna yfir.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér að ræða þingsályktunartillögu Flokks fólksins. Allur flokkurinn stendur að þessari tillögu sem er frábært. En hversu mikla trú hefur maður á því að Sundabrautin komi? Ef ég horfi aftur í tímann þá hafði ég alveg gífurlega trú fyrir 35–40 árum síðan á ofanbyggðavegi í Reykjavík. Þá var talað um ofanbyggðaveg þannig að þeir sem kæmu vestan að eða sunnan að eða suðurveginn þyrftu ekki að fara í gegnum öll sveitarfélög landsins nema Seltjarnarnes til að komast leiðar sinnar. Ég benti einhvern tímann á að það væri eiginlega frábært að gera hringtorg um Seltjarnarnesið svo það fengi nú að vera með í þeirri vitleysu. En því var lofað að þessi ofanbyggðavegur myndi koma og ég trúði því statt og stöðugt þegar ég flutti til Hafnarfjarðar. En þessi ofanbyggðavegur er ekki á dagskrá enn þá og eiginlega búið að eyðileggja hann. Kannski er draumur um það þegar var verið að ræða hér hringgöng eins og Færeyingar hafa gert neðan sjávar. Það gæti verið draumur um að setja hringgöng undir Reykjavík og tengja alla þessa vegi og jafnvel Miklubraut sem væri komin í stokk og þá væri hægt að gera neðanjarðarbraut til að bílar slyppu við að fara í gegnum öll sveitarfélögin til að komast leiðar sinnar en jafnvel í mínum villtustu draumum myndi ég segja að það væri útilokað. Staðreyndin í þessu máli er að Reykjavíkurborg ætlar aldrei að fara í þetta. Það stendur aldrei til að fara í göng eða brú. Af hverju? Jú, vegna þess að þeir eru að tryggja það núna með því að hætta allt í einu að tala um brú og byrja að tala um göng og þá segja þeir bara að það eigi ekkert að gera í þessu máli næstu fjögur árin. Nú á að fara að kjósa til borgarstjórnar í Reykjavík og þeir ætla ekkert að gera í fjögur ár, ekki neitt í þessu máli. Það kom alveg skýrt fram að það á að fara að hugsa um þetta eftir fjögur ár, hugsa um þetta. Þess vegna styð ég heils hugar þessa brú. Það stendur í tillögunni að það eigi að byrja á þessari brú strax og klára hana fyrir 2027. Það væru alvöru vinnubrögð og væri óskandi að við myndum samþykkja þetta. En það held ég að sé, eins og ég segi, draumur í dós en ekki raunveruleika. Það er búið að sýna fram á að Sundabrautin sé hagkvæm, búið að sýna fram á að eitthvað verði að gera. Kannski var, megum við segja, heppni að í öllum Covid-faraldrinum þurftum við ekki að ferðast á milli eins og fyrir tveimur árum síðan þegar ég var að ferðast frá Hafnarfirði til Reykjavíkur. Þar náði ég mest að vera í nærri tvo tíma á leiðinni sem yfirleitt tekur 10–15 mínútur, sem sýnir hvernig vegakerfið er orðið í Reykjavík og þetta er því miður að byrja aftur. Við erum að átta okkur á því núna. Þegar við erum að leggja af stað til þess að fara hingað á þing og mæta klukkan hálfníu eða níu eða fyrr á morgnana þýðir það að við þurfum lágmark að áætla klukkutíma forskot áður en við leggjum af stað, sem segir okkur auðvitað að vegakerfið er gjörsamlega sprungið og stendur ekki til á nokkurn hátt að breyta því. Það er bara eitt sem þessi meiri hluti Reykjavíkurborgar einblínir á og það er borgarlína sem á að kosta óhemjufé, margfalt meira en þessi brú - eða þetta verður aldrei ein brú, þetta verða brýr sem þarf að hafa til að komast þarna yfir sundin og upp á Kjalarnes. Þessi framkvæmd hefði með réttu löngu átt að vera komin á og einnig ætti að vera löngu búið að gera ofanbyggðaveg. Það verður mjög erfitt að tengja þannig að bílar sem koma að vestan og ætla á Suðurnesin þurfi ekki að fara fyrst inn í Reykjavík, síðan í Kópavog, síðan inn í Garðabæ, síðan inn í Hafnarfjörð og síðan suður úr. Hugsið ykkur þessa heimsku. Ég hef keyrt á mörgum stöðum í Evrópu, keyrt niður alla Danmörku en frá Kaupmannahöfn og alla leið niður að þýsku landamærunum hef ég ekki þurft að fara í einn einasta bæ, ekki einn einasta bæ nema ég ætti leið inn í bæinn. Svoleiðis eigum við að byggja. En er þetta til hér? Nei. Við virðumst ekki einu sinni að hafa minnsta sans á því að reyna að gera eitthvað svona. Hausnum er bara stungið í sandinn og sagt: Nei, nú bara stoppum við bílana, nú eiga allir að hjóla eða labba. Ég kem aldrei til með að hjóla, enn síður að labba og það sem er merkilegast er að þeir eru svo þröngsýnir, þeir sem stjórna umferðarmálum í Reykjavíkurborg, að þeir eru tilbúnir til að setja allt sem þeir geta til að varna því að jafnvel þeir sem eru fatlaðir á bílum geti lagt eða komist leiðar sinnar í borginni. Það eru meira að segja sett blómaker á stæði fatlaðra til að stoppa það að þeir skuli dirfast að vera að fara niður í bæ að reyna að sinna erindum sínum. Þess vegna segi ég: Ég styð þessa tillögu heils hugar og vona heitt og innilega að hún nái fram að ganga. En til þess held ég að eina leiðin sé að fella meiri hlutann í Reykjavíkurborg þannig að hann geti ekki staðið í vegi fyrir þessu.
Frú forseti. Sundabraut. Þau okkar sem hafa búið uppi í Kjós vita að það að fá brú eða göng frá Kjalarnesinu niður í Reykjavík myndi spara okkur ansi mikinn tíma, að þurfa ekki að keyra lengur í gegnum allan Mosfellsbæ. Ég segi stundum enn þá Mosfellssveit af því að ég byrjaði að keyra þessa leið þegar bærinn hét enn Mosfellssveit. Það er kannski einmitt dæmi um þetta, það er búið að vera að tala um þessa brú eða þessi göng í tugi ára. Ég las einhvers staðar í greinargerðinni að tillaga hefði verið samþykkt í borgarstjórn 2008. Ég er viss um að menn voru byrjaðir að tala um þetta mikið fyrr. Það er mikilvægt að við áttum okkur á því og hugsum svolítið út í það að atvinnusvæðið, höfuðborgin, er að stækka óðfluga. Það er að stækka í allar áttir. Það er að stækka upp á Akranes, Borgarnes og í Kjósina. Það er líka að stækka í suður; á Reykjanesið, Suðurlandið, Selfoss. Ég heyrði viðtal við sveitarstjórann, eða bæjarstjórann eða hvað það er kallað, í Árborg þar sem þeir búast við að fá þúsundir nýrra íbúa. Þeir eru ekki allir endilega að fara að vinna á því svæði heldur eru þeir einmitt að fara að keyra inn í borgina. Þá þurfum við ekki bara að hugsa um eina braut heldur þurfum við, eins og hv. þingmaður nefndi hér á undan, að hugsa út í þetta heildstætt. Við erum voðalega dugleg við að horfa bara á einn hlut í einu. Mér fannst gott dæmið sem stjúpfaðir minn, sem var bæjarstjóri í Hafnarfirði fyrir þó nokkuð mörgum árum síðan, sagði mér frá. Þegar verið var að búa til tvöföldunina á Reykjanesbrautinni í gegnum Hafnarfjörð þá bauðst verktakinn til að lána tvöföldunina vaxtalaust til 20 ára. Á þeim tíma var bara verið að leggja einfalda leið þarna í gegn. Þau ykkar sem hafa keyrt þarna í gegn nýlega vita að það er tiltölulega stutt síðan, kannski tvö ár, að vegurinn var loksins tvöfaldaður. Þeim var boðið vaxtalaust lán til 10–15 ára til að gera þetta bara tvöfalt um leið. Af hverju? Jú, vegna þess að það kostaði bara 15% meira að leggja tvöfalt þá, í stað þess að leggja einfalt núna. Og svo núna, 15 eða 20 árum seinna, er loksins búið að tvöfalda veginn fyrir örugglega tífalt það sem borgað var fyrir upprunalegu, einbreiðu brautina. Svona erum við stundum skammsýn þegar við erum að gera hlutina. Við þurfum að taka okkur saman, bæði á þinginu og í sveitarfélögunum, og komast að sátt um það hvernig við byggjum upp samgöngukerfi hér á þessu svæði og í nágrenninu sem virkar fyrir alla. Það eru mismunandi skoðanir. En ég er viss um að ef við hættum að henda eggjunum í hvert annað og kenna einum um þetta og hinum um hitt þá gætum við alveg komist að samkomulagi. En þá þurfum við líka að passa að við gerum samkomulag þar sem hugsað er um það hvernig hlutirnir eru að breytast. Hugsum ekki bara til næstu fimm ára eða næstu tíu ára heldur eins langt og við getum vegna þess að okkur á bara eftir að fjölga og svæðin hérna í kring eiga bara eftir að stækka. Við getum búið í þeim draumheimi að ekkert af þessu muni gerast, en við getum líka búið í þeim draumheimi að við getum komið okkur saman um þessa hluti. Hvort það verður meðan við sem hér sitjum erum enn þá hér á Alþingi sem hv. alþingismenn eða hvort þetta verður sunnudagsbíltúr fyrir okkur gamalmennin, verður bara að koma í ljós. En við þurfum að taka þessa umræðu og við þurfum að komast að niðurstöðu sem er öllum í hag. Það gerum við ekki ef við gerum það bara eitt og eitt. Við þurfum að finna samstöðuna, finna samvinnuna og tækla þau vandamál sem fyrir eru.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir ágætisumræður um þetta mikilvæga mál. Ég skynja svolítið hjá þingmönnum hálfgert, ég segi ekki vonleysi en kannski þá trú að sennilega muni Sundabraut bara aldrei koma af því að þetta er búið að vera svo lengi í umræðunni. Ég hef ákveðna samúð með því sjónarmiði, þetta sé alltaf einhvers staðar í framtíðinni, ekki núna. En framtíðin er núna varðandi þetta mál. Það er núna sem á að taka ákvörðun um Sundabrú eða Sundagöng. Það verður Sundabrú. Við getum tekið umræðuna um Sundagöng eða -brú, en endanlega ákvörðunin verður Sundabrú, hversu lengi sem við eigum eftir að rífast um það. Ég vona ég sé að segja í síðasta sinn orðið Sundabraut vegna þess að ég er orðinn svo leiður á að heyra þetta orð í umræðunni, að nú sé komin viljayfirlýsing um að það eigi að byggja Sundabraut hitt og þetta en það er ekki búið að ákveða hvernig þetta á að vera. Varðandi tímafaktorinn þá hefur gerð Sundabrautar tafist það lengi að hún var fyrst sett á árið 1975, fyrir 47 árum síðan. Hún kom fyrst inn í aðalskipulag Reykjavíkur árið 1984, fyrir 38 árum síðan. Vegna flokkspólitískrar deilna í Reykjavík var verkefninu alltaf frestað. Upphafleg lega Sundabrautar var útilokuð með skipulagsbreytingum þegar land við Gelgjutanga var nýtt undir íbúðauppbyggingu. En það er enn þá pláss og í þingsályktunartillögunni hérna er talað um brú milli Kleppsvíkur og Gufuness. Hér er um gríðarlega hagkvæma framkvæmd að ræða, þjóðhagslega hagkvæmustu vegaframkvæmd sem til er á Íslandi. Þjóðhagslegur ábati, eins og kom fram áðan, er á milli 186 og 235 milljarðar kr. yfir 30 ára tímabil. Þetta eru gríðarlegar fjárhæðir. Innri vöxtur framkvæmdarinnar samkvæmt Vegagerðinni er metinn á 10–12%. Til samanburðar er almennt talið að verkefni séu fýsileg ef innri vöxtur er yfir 3,5%. Þetta er margfaldur innri vöxtur, margfaldur. Reykjavíkurborg hefur lýst yfir andstöðu við þverun Kleppsvíkur með brú. Árið 2008, fyrir 14 árum síðan, samþykkti borgarstjórn tillögu með áskorun til samgönguráðherra og samgöngunefndar Alþingis að þessir aðilar beittu sér fyrir því að Sundabraut yrði lögð í göng. Það eru 14 ár síðan. Ég hef ekki heyrt álit borgarstjórnar síðan en ég tel að það séu breyttir tímar á þessum 14 árum og ég tel líka að Sundabraut muni umbylta samgöngum á höfuðborgarsvæðinu, algerlega umbylta þeim. Hún mun opna mikla möguleika fyrir uppbyggingu hverfa fyrir norðan Reykjavík, upp á Kjalarnesi og víðar, og það koma fleiri akstursleiðir inn í borgina. Þetta myndi minnka stórkostlega álagið á Vesturlandsveg milli Mosfellsbæjar og Reykjavíkur, það yrði minni traffík þar. Ég er sannfærður um það líka að brú verður meira notuð innan Reykjavíkur heldur en af fólki af Vesturlandi sem er að koma inn í borgina. Mesta magnið af umferðinni verður innan Reykjavíkur varðandi þessa brú þó að hún sé gríðarlega mikilvæg fyrir landsbyggðina. Ég get tekið dæmi. Á Akranesi búa 8.000 manns, milli 7.000–8.000. Í Grafarvogi, sem myndi geta nýtt þessa brú, búa eitthvað í kringum 25.000 manns, ef ég man rétt, gæti verið komið upp í 30.000 manns, ég veit það ekki, en síðasta tala held ég að hafi verið 23.000 manns í Grafarvogi. Þetta myndi nýtast Grafarvogsbúum mjög vel og mjög mikið. Vissulega yrði andstaða þar líka af því að það væri komið samgöngumannvirki þarna, en þó samgöngumannvirki sem ég tel að yrði mikil borgarprýði í borgarlandinu, glæsilegt mannvirki sem allir höfuðborgarbúar gætu verið stoltir af. Ég tel að andstaðan við brú sé að miklu leyti andstaða við hið óþekkta og að vissu leyti byggð á misskilningi. Ég tel að umferðin verði ekki það mikil að hún skemmi fyrir neinu varðandi íbúabyggð. Við getum tekið andstöðuna við það þegar Hringbraut var færð til, það var gríðarleg andstaða við það. Það er oft andstaða við samgöngumannvirki, við getum tekið sem dæmi Bessastaðahraunið, þar var lagður vegur í gegn og var mikil andstaða. Þar voru náttúruspjöll, þar var hraun, en þessi brú verður í borgarlandinu. Hver eru áhrifin á umhverfið? Þetta eru mikilvæg lög, lög um mat á umhverfisáhrifum. Þar eru taldar gæsir og varp, ég hef skoðað svona mat úti á landi t.d. varðandi Þröskulda, Arnkötludal, Gautsdal og fleira. Hvað hefur áhrif? Jú, það fer svona mikið af gróðri undir veg og annað slíkt. Umhverfisáhrif af þessari framkvæmd yrðu ekki mikil þar sem hún er í borgarlandinu. Það er engin röskun á umhverfi og náttúru vegna vegaframkvæmdarinnar í borgarlandinu, ekki nein náttúruspjöll eða slíkt. Þannig að það er ekki neitt sem við þurfum að hafa áhyggjur af. Varðandi göng þá er nýtingin 20% minni, það er 20% meiri nýting á brú. Ég tel mjög mikilvægt að þessi umræða verði tekin, það verði farið að ræða um Sundabrú, byrjað að hanna hana og setja í skipulagsferli og lög um mat á umhverfisáhrifum verði framkvæmd. Þetta tekur allt tíma. Að ekki sé búið að ræða um Sundabraut - ég ætla að reyna að heita sjálfum mér að tala ekki um Sundabraut í framtíðinni heldur bara Sundabrú eða Sundagöng. Þetta mat tekur tíma og líka skipulagsferlið. Það er svo mikilvægt að fara að byrja strax. Það er ekki hægt að tala um að við séum að undirbúa þetta þegar ekki er búið að ákveða hvernig mannvirkið á að líta út, ég tala nú ekki um hvort það eigi að vera brú eða göng. Ég tel mikilvægt að Alþingi taki af skarið, setji þetta sem algjört forgangsverkefni í samgöngumálum þjóðarinnar og innviðaráðherra fái skýran vilja frá Alþingi um hvað Alþingi vill, að það verði Sundabrú og það verði að hraða framkvæmdum eftir fremsta megni og þetta verði forgangsmál til hagsbóta fyrir þjóðina. Þetta eru það háar fjárhæðir. Ég veit að fyrir það kjördæmi sem ég er fulltrúi fyrir hér á Alþingi, Norðvesturkjördæmi, með Vesturland, Vestfirði og Norðurland vestra, er þetta gríðarlega mikilvæg framkvæmd, bæði fyrir ferðaþjónustu, atvinnumöguleika og fleira. Þetta eru hagsmunir landsbyggðarinnar og þetta eru líka hagsmunir höfuðborgarinnar. Umferð í Reykjavík er alveg með hreinum ólíkindum, þessar umferðarteppur, og það er kominn tími til að fara í alvöruframkvæmdir, flóknar og erfiðar framkvæmdir. Þetta er það flókin framkvæmd og mikilvæg að það er mikilvægt að byrja strax. Ég veit að Íslendingar eru ekki vanir að fara í flóknar og erfiðar framkvæmdir, þeir fara oft í frekar einfaldar framkvæmdir, vegaframkvæmdir og svona. Að byggja göng er ekkert flókið, að moka út og annað slíkt, en þetta er mjög viðamikil framkvæmd og mun kosta sitt og það er mikilvægt að hefjast handa sem fyrst svo við getum fengið hinn efnahagslega ábata sem allra fyrst. Ég vil ljúka máli mínu með að þakka þingmönnum fyrir ágætisumræður um málið og ég vona að það fái góða umræðu og meðferð í þingnefnd.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræður hans um Sundabraut, Sundabrú, Sundagöng. Það er alltaf spurning hvernig þetta endar. En þar sem ég veit að hv. þingmaður hefur dálitla reynslu af þessu þá langaði mig að spyrja hann út í það hvað annað en pólitískur vilji hefur verið að tefja þetta mál í kannski 20 ár. Eru það umhverfisáhrifin? Er það fjármögnunin eða er það bara það að þegar ríkisstjórnin vill gera eitthvað þá vill borgin ekki gera það og öfugt? Hvað er það helsta sem hefur orsakað það að þetta hefur tafist? Segjum sem svo að á morgun í óundirbúnum fyrirspurnatíma nái hv. þingmaður að spyrja innviðaráðherra hvort hann sé ekki til í þetta og ráðherrann segir jú og svo hringir hæstv. borgarstjóri og segir bara: Heyrðu, byrjum. Hvað tekur þetta þá langan tíma, hvað getum við reiknað með að þetta taki langan tíma frá því að allt þetta ferli er búið og þangað til að við fáum loksins að keyra þarna yfir?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hvað tekur þetta langan tíma? Samkvæmt yfirlýsingu innviðaráðherra og borgarstjóra sem ég vitnaði til hér áðan þá gera þeir ráð fyrir að framkvæmdir hefjist 2026 og verði lokið 2031. Í dag eru fjögur ár í 2026 og það er ekki enn þá búið að ákveða hvort það verður Sundabrú eða Sundagöng. Það er alltaf bara talað um Sundabraut, allir voða spenntir fyrir Sundabraut, þeir vita ekki hvað það verður, svo það liggi fyrir. Áætlaður tími framkvæmda er svona fimm ár en það er undirbúningstíminn sem er svo mikilvægur. Þess vegna er svo mikilvægt að byrja sem allra fyrst og ákveða þetta. Við ætlum að byggja Sundabrú. Þá er mikilvægt að hönnunarferlið fari sem fyrst fram og t.d. í tillögu og yfirlýsingu ráðherra og borgarstjóra er talað um að fara í hönnunarsamkeppni þannig að þetta á að vera mikilvægt mannvirki í borgarlandslaginu. Það er ekki farið í alþjóðlega samkeppni út af engu. Varðandi tafirnar, við erum búin að tala um þetta í svo mörg ár, þá tel ég að þetta sé klassískt dæmi um samspil Reykjavíkurborgar og ríkisvaldsins. Reykjavíkurborg hefur lýst yfir að hún vilji göng, gerði það árið 2008, og það mun sennilega ekki koma. Þess vegna hefur þetta tafist, út af kostnaði. Ríkisvaldið hefur ekki verið tilbúið að fara í þennan slag og segja: Við viljum Sundabrú. Það er vilji Alþingis og það er vilji ríkisins að fá Sundabrú. Þá verður borgin að segja: Já, við erum sammála, eða hún verður að halda áfram að heimta Sundagöng. Það er þessar deilur um hvort það eigi að vera brú eða göng sem hafa tafið málið og þessi samskipti ríkisvalds og borgaryfirvalda. En núna er komið að ákvarðanatökunni, að Alþingi Íslendinga taki þessa ákvörðun með þingsályktun [[Forseti hringir.]]um að það verði Sundabrú og það verði eftir því farið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Brú eða göng. Þetta er góð spurning. Hafandi búið erlendis þá hef ég séð báðar lausnirnar, göng undir sjó, brú yfir sjó. Ég hef meira að segja keyrt daglega flotbrú yfir vatn. Ég mæli ekki með því miðað við íslenskt veður, það myndi nú ekki ganga mjög vel. Það kemur fram í greinargerðinni með tillögunni að það sé um 14 milljörðum kr. ódýrara í framkvæmd að gera brú heldur en göng. En það eru væntanlega einhverjar ástæður fyrir því að Reykjavíkurborg hefur verið að þrýsta á göng. Ég minnist þess að hafa heyrt talað um skipaumferð og jafnvel lífríki og annað. Mig langaði að heyra afstöðu hv. þingmanns. Fjármögnun á svona verkefni er náttúrlega alltaf stórt mál og það hefur verið talað um það, alla vega í umræðunni hér, að fjármögnun á svona verkefni yrði jafnvel með notendagjöldum, eitthvað sem ég er ekkert allt of hrifinn af persónulega. En 14 milljarðar, aðeins hærri notendagjöld og ná fram kannski einhverjum öðrum áhrifum. Hver er afstaða hv. þingmanns til þess, að mismunurinn á kostnaðinum ætti kannski að vera mismunurinn í gjöldum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvar. Já, ég hef líka búið í landi þar sem er ótrúlegt magn af göngum, skrifaði grein um það fyrir kosningar og rannsakaði þetta aðeins. Ég hef búið í Noregi og þar, árið 2018, voru 1.164 göng. Þau eru sennilega orðin hátt í 1.200 í Noregi. Á Íslandi eru tíu göng í notkun. Stærðarmunurinn og ríkidæmi Noregs útskýrir ekki þennan mun, engan veginn. Þetta framtaksleysi Íslendinga í jarðgangagerð er alveg með ólíkindum. Það er miklu minna fjalllendi hér en þar. Það eru líka jarðgöng í miðborg Óslóar, sem dæmi. Ástæðan fyrir töfunum er að það eru margir íbúar, einhver hluti íbúa, sennilega óánægðir með framkvæmdina og borgin vill ekki styggja þennan hluta íbúanna og tekur ákvörðun um að salta málið og að þetta verði einhvern tímann í framtíðinni, en borgin vildi göng 2008. Þetta er búið að tefjast það lengi að Alþingi Íslendinga verður að taka ákvörðun um brú. Við búum í þingræðisríki og ef við segjum að það verði brú þá erum við búin að taka ákvörðun um það. Þannig er það. Það er grundvallaratriði. Varðandi kostnaðinn þá mun þessi framkvæmd kosta gríðarlegar fjárhæðir. Þessi tillaga fjallar ekki um það hvernig eigi að fjármagna Sundabrú. Það er ákvörðun sem er seinni tíma mál. Að sjálfsögðu eru gríðarlegar tekjur af bifreiðagjöldum og öðru slíku og ég tel rétt að þetta verði fyrst og fremst borgað með skattpeningum og sett í forgang miðað við aðrar framkvæmdir og það er m.a. vegna teknanna. En svo er líka alveg hægt að hugsa sér einhvers konar Hvalfjarðarmódel, það yrði greiðsla, en það má alls ekki bitna á efnaminna fólki og á landsbyggðinni. Það er alveg hægt að hugsa sér eitthvert módel þar sem einhver hluti yrði kannski greiddur, en það má ekki bitna á þessum hópum. Ég tel ekki heldur forsvaranlegt [[Forseti hringir.]]að fara í gjaldtöku þegar mannvirkið verður innan borgarlandsins, þ.e. fólk er að keyra á milli hverfa í Reykjavík.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um kaup á nýrri Breiðafjarðarferju. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela innviðaráðherra að láta kaupa nýja ferju sem verði notuð í reglulegum ferjusiglingum á Breiðafirði. Ferjan uppfylli nútímakröfur um öryggi og þægindi í farþegaflutningum og geti sinnt vöruflutningum fyrir atvinnulíf og íbúa á Vestfjörðum og við Breiðafjörð. Kannaðir verði möguleikar á að ferjan verði knúin með endurnýjanlegum orkugjöfum. Vegagerðin hafi virkt samráð við sveitarfélög á Vesturlandi og Vestfjörðum um hvaða kröfur ferjan skuli uppfylla. Þar til ný ferja verður tekin í notkun skuli nýta skipið Herjólf III, skráningarnúmer 2164, í reglulegum ferjusiglingum á Breiðafirði. Eins fljótt og auðið er, og eigi síðar en í júní 2022, skuli hefja framkvæmdir á hafnarmannvirkjum á ferjuleið til að tryggja að Herjólfur III geti tekið við ferjusiglingum sem fyrst.“ Frá árinu 1924 hefur Breiðafjarðarferjan Baldur og forverar hennar með sama nafni siglt reglulegar ferjusiglingar um Breiðafjörð. Ferjan gegnir mikilvægu hlutverki í samgöngum á milli Snæfellsness og Vestfjarða og fyrir Breiðafjörð í heild en Baldur er afar mikilvægur fyrir byggð í Breiðafirði, í Flatey og öðrum eyjum. Hann myndar auk þess mikilvæg tengsl milli byggða á Snæfellsnesi, Breiðafirði og Vestfjörðum sem íbúar njóta góðs af. Undanfarin ár hefur verið ráðist í ýmsar úrbætur á vegakerfinu á Vestfjörðum og útlit er fyrir frekari úrbætur á næstu árum. Engu að síður hefur mikilvægi Baldurs ekki minnkað og jafnvel má færa rök fyrir því að ferjuleiðin sé orðin mikilvægari en nokkru sinni fyrr. Uppgangur ferðaþjónustunnar síðasta áratug skilaði þjóðinni verulegum ábata og mikil uppbygging hefur átt sér stað í ferðaþjónustu á Vesturlandi og Vestfjörðum. Baldur skiptir miklu máli fyrir ferðaþjónustu á svæðinu. Á ferjuleiðinni eru margir áfangastaðir sem vekja áhuga ferðamanna. Flatey er orðin vinsæll áfangastaður fyrir ferðamenn og Brjánslækur er í næsta nágrenni við margar náttúruperlur, eins og friðlandið í Vatnsfirði, Rauðasand, Dynjanda og Látrabjarg. Þá eykur ferjuleiðin einnig aðdráttarafl Snæfellsness þar sem ferðamenn geta þá farið hringinn um Snæfellsnes og í kjölfarið ferðast með Baldri til Vestfjarða. Nú þegar Dýrafjarðargöng eru komin í notkun og lagningu nýs vegar um Dynjandisheiði er lokið er fyrirsjáanlegt að Ísfirðingar, Bolvíkingar og fleiri muni aðallega aka þá leið suður til Reykjavíkur. Mikilvægt er að þeir geti þá valið milli þess að aka Barðaströndina eða taka Breiðafjarðarferjuna Baldur. Að sigla með Baldri yfir Breiðafjörð eru mikil þægindi og sparar um þriggja tíma lýjandi akstur. Baldur, brúin til Vestfjarða, á sér langa sögu og er ferjan ein af elstu ferðaþjónustufyrirtækjum landsins. Saga Baldurs hófst fyrir 98 árum eða 1924 þegar Guðmundur Jónsson frá Narfeyri keypti gamlan bát til flutninga á farþegum og vörum. Ferjan sem er í notkun í dag var keypt notuð frá Noregi til að geta sinnt betur þungaflutningum. Ferjan á undan henni var keypt notuð frá Hollandi. Aðstaða fyrir farþega var mun betri í eldri ferjunni. Hvað varðar aðstöðu og þægindi fyrir farþega er sigling með núverandi Baldri líkt og að fara áratugi aftur í tímann. Gamaldags gluggalaus matsalur er niðri í kili og gömul, slitin, óþægileg sæti undir brú. Núverandi Baldur stenst engan veginn nútímakröfur um þægindi í farþegaflutningum og er í engu samhengi við það að ferðaþjónusta er í dag mikilvægasta atvinnugrein þjóðarinnar. Ný og nútímaleg Breiðafjarðarferja fyrir farþega og þungaflutninga er eðlileg afmælisgjöf á 100 ára afmæli Baldurs árið 2024. Fleiri atvinnugreinar en ferðaþjónustan njóta góðs af reglulegum ferjusiglingum um Breiðafjörð. Laxeldi er nú hornsteinn atvinnulífs á Vestfjörðum og á degi hverjum eru hátt í 100 tonn af laxi flutt suður. Útflutningsverðmæti eldisafurða nam 29,3 milljörðum kr. á árinu 2020. Útflutningur á eldisafurðum hefur aldrei verið meiri, sama til hvaða mælikvarða er litið, hvort sem það er í krónum, erlendri mynt eða tonnum. Hlutur Vestfjarða var rúmlega 50% í útflutningsverðmæti eldisafurða árið 2020, um 15 milljarðar kr. Fiskeldi á Vestfjörðum skilar milljörðum króna í þjóðarbúið og innan fimm ára mun ársframleiðsla fara yfir 50.000 tonn, helmingi meira en nú. Flutningar afurða og aðfanga munu því stóraukast og vegakerfið þarf að taka mið af því. Skiptir miklu að fersk afurð skili sér á áfangastað sem fyrst. Það getur tvöfaldað flutningstíma ef ferjusiglingar liggja niðri, ég tala nú ekki um að vetri til. Það er því afar mikilvægt að ferjusiglingar séu reglulegar og öruggar og ferjan anni eftirspurn. Því miður er það svo að Baldur hentar ekki lengur til að sinna ferjuleiðinni. Ferjan hefur ekki varavél, sem þykir tímaskekkja í dag, og hefur oftar en einu sinni þurft aðstoð við að komast í land vegna vélarbilunar. Nauðsynlegt er að tryggja öryggi farþega betur en svo. Þá er lestin ekki nógu stór til að anna eftirspurn laxeldisfyrirtækja sem hamlar uppbyggingu laxeldis á Vestfjörðum. Íbúar á Vestfjörðum og Vesturlandi hafa ítrekað bent stjórnvöldum á nauðsyn þess að tryggja öruggar ferjusiglingar á Breiðafirði sem anni eftirspurn. Fjórðungssamband Vestfjarða ályktaði á Fjórðungsþingi í október síðastliðnum að nauðsynlegt væri að endurnýja Baldur. Í ályktuninni kemur fram að ferjan sé grunnstoð í samgöngum á Vestfjörðum nú þegar séð er fram á heilsárssamgöngur milli sunnan- og norðanverðra Vestfjarða með framkvæmdum á Dynjandisheiði. Í ályktuninni kemur einnig fram að nauðsynlegt sé að ljúka við gerð viðbragðsáætlunar vegna ferjuslysa á Breiðafirði. Stykkishólmur hefur einnig ályktað um mikilvægi þess að endurnýja Breiðafjarðarferjuna sem fyrst og að niðurstaða liggi fyrir í málinu áður en samningur um rekstur ferjunnar rennur út næsta vor. Vegagerðin greindi frá því í sumar að þrátt fyrir ítarlega leit hafi ekki fundist skip til að leysa Baldur af hólmi til skemmri tíma. Samkvæmt Vegagerðinni þyrfti að gera breytingar á hafnarmannvirkjum til að taka aðra ferju í notkun. Þau hafi verið sérsniðin að gamla Baldri og síðan aðlöguð að núverandi Baldri. Miðað við þörf á aukinni flutningsgetu þurfi að breyta þeim. Vegagerðin hefur lokið við þarfagreiningu vegna ferjusiglinga um Breiðafjörð. Samkvæmt henni er reiknað með að þungaflutningar um Breiðafjörð muni aukast úr 35.000 tonnum árlega í 58.000 tonn á næstu 5 árum. Áætlað er að ný ferja muni kosta 4,5 milljarða kr. í smíðum en til samanburðar kostaði nýr Herjólfur 6 milljarða kr. Flutningsmenn þessarar tillögu eru sammála ályktun Fjórðungssambands Vestfjarða. Ný ferja myndi stuðla að atvinnuuppbyggingu á Vestfjörðum, auka samgönguöryggi og minnka umferðarálag á þjóðvegum. Nauðsynlegt er að grípa til aðgerða strax til að tryggja öruggar ferjusiglingar á Breiðafirði. Hér er um gríðarlega mikilvægar siglingar að ræða til Vestfjarða og ekki síst með tilliti til hinnar auknu ferðaþjónustu. Ég get tekið sem dæmi að Vestfirðir eru álitnir hafa gríðarlegt aðdráttarafl og t.d. hefur Lonely Planet, sem gefur út hinar frægu ferðabækur, hefur í mörg ár, það var ekki gert á síðasta ári, talið Vestfirði meðal fimm bestu og áhugaverðustu staða að heimsækja og hefur gert það nokkrum sinnum á undanförnum árum. Þessi landshluti hefur gríðarlegt aðdráttarafl og mikil tækifæri fyrir fjórðunginn. Ég get tekið sem dæmi að núna í fyrsta sinn í 30, 40 ár jókst fólksfjöldi á Vestfjörðum, um 3%, ef ég man rétt. Það er í fyrsta sinn eftir áratuga samdrátt og fólksflutninga þaðan vegna kvótakerfisins. Sú uppbygging sem er að hefjast núna er mikilvæg og þá ekki síst það að ný ferðaþjónusta breytir líka atvinnulífi í fjórðungnum. Þá er ekki eingöngu sjávarútvegur og landbúnaður sem er undirstaðan heldur væri ferðaþjónustan þriðja stoðin og ég vonast til þess að frjálsar handfæraveiðar myndu hleypa nýju blóði í sjávarbyggðir Vestfjarða. Því er lagt til að Alþingi feli ráðherra að útvega nýja ferju sem uppfylli nútímakröfur og anni eftirspurn. Einnig skuli hefja strax vinnu við að breyta hafnarmannvirkjum. Þá skuli nýta gamla Herjólf til ferjusiglinga þegar búið er að aðlaga hafnarmannvirki og þangað til ný ferja verður tekin í notkun. Baldur á 100 ára afmæli árið 2024. Von flutningsmanna er sú að afmælisgjöfin, ný ferja, berist sem fyrst.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir góðar framsögu. Ég verð að viðurkenna að það er orðið ansi langt síðan ég fór um borð í Baldur og ég veit ekki einu sinni hvort það var gamli Baldur eða núverandi Baldur. En mig langar fyrst að spyrja hv. þingmann: Ef fjárfest væri í öflugri ferju, mun öflugri ferju er þarna núna, hvaða tækifæri önnur en ferðamennsku gæti það skapað varðandi nýsköpun og atvinnuþróun á þessu svæði? Þá er ég líka að hugsa um hvort hægt sé að sigla henni á fleiri staði á Breiðafirði og skapa þar með fleiri tækifæri, t.d. að flytja einhvern varning eins og fisk og annað sem í dag er flutt eftir vegakerfinu sem er nú líka í miklu lamasessi þarna á svæðinu, ég held að þingmenn þingmenn kjördæmisins séu sammála mér í því að það þurfi líka að gera mikið fyrir vegakerfið þarna. En sem sagt: Hvaða tækifæri gætum við farið að hugsa um ef við hugsuðum svolítið stærra og hugsuðum svolítið vel út í þetta? Það væri gaman að heyra hjá hv. þingmanni hvað hann sér í því efni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Tillagan miðar að því að það verði hreinlega ferja sem uppfylli nútímakröfur. Ferjan sem er í dag svona þriðja heims skip. Ég get lofað þér því, hv. þingmaður, að þetta skip verður annaðhvort sent í brotajárn - Norðmenn ætluðu að senda nákvæmlega þetta skip í brotajárn - eða það verður selt til þriðja heimsins. Gæði? Þetta er raunverulega spurning um að fá nútímaskip, það er það sem er undir hérna, sem getur sinnt íbúum svæðisins, ferðaþjónustu og atvinnulífi. Það er ekki verið að fara fram á mikið, það er bara verið að fara fram á að þetta verði nútíminn. Skipið sem er núna er eldgamalt. Það er ekki með varavél eða neitt. Öryggismálin eru líka í algjörum ólestri. Ferjan á undan var gömul ferja frá Hollandi, hún var betri fyrir farþega. Svo var þessi ferja keypt sem er miklu verri fyrir farþega en betri fyrir þungaflutninga. Núna er bara farið fram á að það verði nútímaferja fyrir farþega og flutninga. Við erum ekki að tala um einhverjar rosalegar upphæðir, þetta eru 4,5–5 milljarðar, þetta eru bara eðlilegar samgöngubætur, fyrir vegakerfið líka, það myndi létta álaginu af vegakerfinu. Við erum eyja. Við siglum ekki einu sinni með vörur í kringum eyjuna. Og varðandi leiðina þá tel ég leiðina Stykkishólmur–Flatey–Brjánslækur vera bara mjög góða og ég sé ekki alveg fyrir mér að það fari að breytast. Hérna er verið að tala um að jafna búsetuskilyrði með því að hafa nútímalega ferju. Þannig er nú bara það. Þetta er ekkert risamál en þetta er gríðarlega mikilvægt mál fyrir Vestfirði og Snæfellsnes líka.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni, þetta er mjög mikilvægt fyrir samgöngur á þessu svæði. Það er mjög mikilvægt að við séum að tala þarna um nútímaferju. Eitt af því sem hv. þingmaður nefnir í þingsályktunartillögunni er að ferjan verði knúin af endurnýjanlegum orkugjöfum og væntanlega getur það þýtt rafmagn. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Ef þessi endurnýjanlegi orkugjafi er rafmagn, hvernig er ástandið á rafmagnskerfinu á þessu svæði til að geta veitt rafmagn þarna? Þarna horfi ég t.d. á nýleg samskipti á Seyðisfirði þar sem vantar rafmagn til að hægt sé að láta Norrænu t.d. keyra bara á vélunum sem hún þarf í höfn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvarið því að þetta er mjög mikilvæg spurning. Fram kemur í þingsályktunartillögunni að kannaðir verði möguleikar á að ferjan verði knúin endurnýjanlegum orkugjöfum. Ég tel það koma mjög vel til greina að þessi ferja verði knúin rafmagni. En að sjálfsögðu þarf að skoða það, ef keypt eða smíðuð verður ferja sem knúin verður rafmagni, að þá þarf að sjálfsögðu líka að fara í innviðauppbyggingu á Brjánslæk og í Stykkishólmi, eða a.m.k. í Stykkishólmi, tel ég vera, svo hægt sé að hlaða batteríin og annað slíkt. Það er bara sjálfsögð innviðauppbygging, alveg eins og að laga hafnarmannvirki á svæðinu. Það er kominn tími til þess að þessi orkuskipti fari fram bæði til sjós og lands og þetta væri góð byrjun á því varðandi almenningssamgöngur. Ég vil aðeins taka það fram líka varðandi þessa tillögu að þegar núverandi ferja var keypt var búið að finna aðra dýrari ferju, en það var bara keypt ódýrari týpa. Þessi tillaga miðast við að vilji Alþingis standi til að uppfylla nútímakröfur varðandi öryggi og þægindi.
Virðulegi forseti. Ég vildi þakka hv. þingmanni fyrir góða framsögu, það kom margt í ljós í framsögunni. Ég efast alls ekki um mikilvægi Baldurs. Þetta er örugglega góður og virkilega þarfur samgöngumáti. En í þingsályktunartillögunni, og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson kom inn á þetta rétt áðan, segir, með leyfi forseta: „Kannaðir verði möguleikar á að ferjan verði knúin með endurnýjanlegum orkugjöfum.“ Kannaðir. Það er það sem ég ætla að spyrja aðeins út í og mig langar að spyrja hv. þingmann hvað við myndum gera ef endurnýjanlegir orkugjafar eru ekki tiltækir. Við búum á tímamótum loftslagsáhrifa og við erum að nálgast hættulegt stig loftslagsáhrifa þar sem verður kannski ekki snúið til baka. Því langar mig að spyrja: Tekur Flokkur fólksins ekki örugglega undir það að við þurfum að hafa grænar samgönguleiðir eða samgöngulausnir í fyrirrúmi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, það er rétt, það er sagt að kannaðir verði möguleikar á því að ferjan verði knúin af endurnýjanlegum orkugjöfum. Ég tel að það séu miklar líkur á því að hægt verði að finna ferju sem er knúin endurnýjanlegum orkugjöfum. Þegar talað er um raforku á skipum þá er það fyrst og fremst í ferjuflutningum, ferjur sem eru knúnar með endurnýjanlegum orkugjöfum. Togarar þurfa miklu meiri kraft, meiri hraða. Ég kannaði þetta sérstaklega varðandi smábáta. Það er raunverulega ekki í kortunum næstu árin, það vantar hraðann og kraftinn. En í ferjusiglingum þar sem er jafnari hraði myndi þetta henta vel. Hvað varðar orkuskipti í samgöngumálum á Íslandi þá erum við allt of aftarlega, við erum að byrja allt of seint á þeim. Ég bjó í Noregi í mörg ár og er meira að segja að fara þangað í fyrramálið, flutti út 2010, og Norðmenn eru langt á undan okkur. Noregur er þriðji stærsti markaður í heimi fyrir Teslur. Við erum rétt að byrja á þessari vegferð. Á Íslandi er ofgnótt af raforku og endurnýjanlegum orkugjöfum og ég tel að það verði ekki orkuskortur sem muni koma í veg fyrir að ferjan verði knúin með raforku, alls ekki. Það er frekar að innviði skorti, það verði út af innviðum og dreifikerfinu. Ég tel að við á Íslandi séum í alveg einstakri stöðu til að fara í orkuskipti í samgöngumálum og nota þá miklu raforku sem Íslendingar hafa til að knýja bílaflotann og ferjuflotann og byrja vegferðina á því að fara að knýja líka fiskiskipaflotann, sem mun taka langan tíma, m.a. út af tækniþróun.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og það gleður mig mjög mikið að heyra að hv. þingmaður og fyrsti flutningsmaður vill hafa grænar samgöngulausnir í fyrirrúmi og að mikil áhersla sé lögð á það. Ég tel að það sé rosalega mikilvægt að ítreka að hafa þetta græna samgöngulausn. En svo langaði mig líka að spyrja aðeins nánar út í nútímavæðingu ferjunnar sem hv. þingmaður nefndi áðan, hvort sem það var í framsöguræðunni eða í svari við andsvari. Hvað felst í því að nútímavæða ferju? Er það plássið? Eru það sætin, eru það vélarnar? Nú er ég bara forvitin sem höfuðborgarbúi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Það segir í þingsályktunartillögunni að ferjan eigi að uppfylla nútímakröfur um öryggi og þægindi í farþegaflutningum og geta sinnt vöruflutningum fyrir atvinnulíf og íbúa á Vestfjörðum og við Breiðafjörð. Ég hef notað þessa ferju áratugum saman, Baldursferjurnar, frá því að ég var barn. Að fara í þessa ferju í dag er eins og að fara í þriðja heims skip. Eins og kom fram í framsögu minni þá er matsala niðri í kili og öll aðstaða er eins og að fara aftur í tímann. Ég er ekki að segja þetta í fyrsta skipti. Þetta er eins og fara aftur til svona „sixties“, 1960-stemning. Það vantar bara tónlistina. Það er mjög svipað, eins og að fara í tímavél. Svo eru það kröfurnar um öryggi. Það vantar t.d. varavél í Baldur og í fyrra eða hittiðfyrra var hætta á stórslysi með farþega af því að ferjan varð vélarvana og var að reka. Það er mjög mikilvægt að hún uppfylli öryggiskröfur og bara venjuleg þægindi. Það er ekki verið að tala um einhvern lúxus eða einhverja svítu, VIP, alls ekki, bara venjuleg nútímaþægindi.
Herra forseti. Ég þakka framsögumanni fyrir þessa umræðu og er á svipuðum nótum og aðrir hv. þingmenn hér inni. Við deilum þeirri skoðun og sýn að á þessu svæði séu gríðarleg tækifæri, í Breiðafirðinum og í kringum Breiðafjörðinn. Um Breiðafjörðinn sjálfan gilda t.d. sérstök lög, lög um vernd Breiðafjarðar, þar sem á einmitt að reyna að taka betur utan um mikilvægi svæðisins í samhengi náttúruverndar en jafnframt matarkistunnar sem Breiðafjörður er. Baldur eða þessi siglingaleið í dag er sannarlega samgönguæð yfir fjörðinn og ég held ekki að nokkur einstaklingur sjái fyrir sér að leggja hana af. En í ljósi þess sem hv. þingmaður segir, sem lýtur að ferðaþjónustu og tækifærunum sem henni fylgja beggja vegna fjarðar og í firðinum sjálfum, vil ég líka segja að í ágætri greinargerð, sem rekur í sögulegu samhengi sögu núverandi ferju og fyrirrennara hennar, við erum að nálgast 100 árin í þessu efni, er kveðið á um að ferjan uppfylli nútímakröfur, og vísar hv. þingmaður þar í öryggi og þægindi. Er þá ekki sjálfsögð nútímakrafa í samhengi loftslagsvárinnar fram undan, að ný ferja verði drifin af endurnýjanlegum orkugjöfum og alls ekki jarðefnaeldsneyti? Af því að ég skil tillöguna sjálfa þannig að því sé gefið undir fótinn að þarna geti verið ferja sem brenni jarðefnaeldsneyti, sem ég held að sé alger tímaskekkja og alls ekki í neinum takti við nútímakröfur.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er mjög góð ábending. Að sjálfsögðu ætti nútímakrafan að vera sú að ný ferja verði knúin endurnýjanlegum orkugjöfum. Þetta er eiginlega alveg frábært verkefni til að sýna fram á að stjórnvöldum sé alvara um orkuskipti í samgöngumálum. Ef einhvers staðar ætti að vera ferja knúin endurnýjanlegum orkugjöfum þá er það á Breiðafirði. Fjörðurinn er friðaður, algjör náttúruperla. Það eru þrír hlutir óteljandi á Íslandi; það eru eyjarnar á Breiðafirði, vötnin á Arnarvatnsheiði og hólarnir í Vatnsdal. Þetta væri góð kynning á orkustefnu stjórnvalda og myndi opna Breiðafjörð fyrir ferðamönnum. Varðandi atvinnuuppbyggingu á svæðinu þá eru ótæmandi möguleikar á þessu svæði varðandi ferðamennsku. Í gær var mælt fyrir frumvarpi um breytingu á stjórn fiskveiða sem er um öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni. Það frumvarp snýst nánast eingöngu um Breiðafjörðinn. Það er þörungavinnsla á svæðinu og er nú talað um að byggja nýja þörungavinnslu í Stykkishólmi. Þessi atvinnugrein mun stækka mikið í framtíðinni sem og efnavinnsla á þangi og þara. Þetta mun nýtast til ferðaþjónustu og mun klárlega fjölga íbúum á svæðinu. En nútímakrafan er, og það er alveg hárrétt, að það verði rafknúin ferja. Ef vilji Alþingis kæmi fram í þingsályktun hefði Vegagerðin það plagg til að fara með og kaupa nútímaferju sem er rafknúin.
Herra forseti. Það gleður mig stórlega að hv. þingmaður eyði þessum skilningi mínum á greinargerðinni. Og bara til að árétta það þá eru áform stjórnvalda afar skýr í þessu og það er gott að heyra og gott til þess að vita að þingflokkur Flokks fólksins tekur undir að orkuskipti séu jafn mikilvæg og þau eru. Það kemur ekki til greina annað, ef við ætlum að endurnýja mikilvæg samgöngutæki eins og ferjur og annað, en að þau séu knúin endurnýjanlegum orkugjöfum. Þannig að ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að vera skýr í þessu efni.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Það er mjög gott að heyra hve jákvæður hann er fyrir þessari tillögu til þingsályktunar um nýjan nútímalegan Baldur hvað varðar öryggi og nútímaþægindi og hvernig hann er knúinn. Ég vil benda á að hv. þingmaður er stjórnarþingmaður og ég vona að stjórnarmeirihlutinn taki jákvætt í þessa tillögu og hversu mikilvægt það er að ferjan sé knúin raforku. Það er umhverfismál. Hugsið ykkur ef olía færi að leka í Breiðafirðinum, ef skip myndi stranda. Það væri alveg hrikalegt ef það færu einhver þúsund tonn, ef ekki tugir eða hundruð tonna af olíu á þetta svæði. Það er mikið æðarvarp þarna og gríðarlegur fjöldi eyja. Við gætum við öll verið stolt af því ef rafknúin ferja kæmi þarna. Það væri merki um að stjórnvöld tækju orkuskiptin alvarlega og væru tilbúin að leggja pening í þessa ferju. Það yrði mikil samgöngubót fyrir Vestfirði og Breiðafjörðinn að þarna kæmi rafknúin ferja.
Herra forseti. Ég er meðflutningsmaður að þessari tillögu um Breiðafjarðarferju. Þetta er mál sem ég hef lengi talað fyrir og ég þakka fyrsta flutningsmanni fyrir að bera málið fram og ég var mjög fús að taka þátt í því að fylgja þessu brýna máli eftir. Samgöngur um og yfir Breiðafjörð hafa verið og eru gríðarlegt hagsmunamál og hafa verið baráttumál byggðanna á svæðinu. Íbúar við Breiðafjörð og núna líka í vaxandi mæli Vestfirðingar nýta þessa leið og enn frekar í flutningum og slíku og það hefur ekki verið nægilega gott lag á þessu undanfarið eins og við vitum. Þar er margt að horfa til. Það þarf að vera hægt að komast greiðlega á milli staða og við þurfum líka að tryggja samgöngur við Flatey, þetta er líka öryggistæki. Þetta er flutningaleið, það eru möguleikar í ferðaþjónustu og slíkt. Síðan hefur í umræðunni verið komið inn á tækifærin sem við höfum til að láta þetta verða kannski eitt af stóru, nýju skrefunum sem við tökum í orkuskiptum og almenningssamgöngum, sem ætti jafnvel að vera hvatning fyrir stjórnvöld að gera þetta, að taka þetta sem sérstakt mál til að fylgja eftir og vera með umhverfisvæna, þess vegna rafknúna, ferju á þessari leið og stíga það skref, Það er spennandi tækifæri að geta tekið slíkt skref hratt og vel og haft forystu um að eitthvað gerist í þessu. Það er búið að ræða um þessi mál í allnokkur ár. Við þekkjum það að það varð næstum því slys, ekki langt síðan það varð, og það þarf að tryggja í alla staði að þetta sé örugg ferja. Það eru svo mörg önnur og fleiri tækifæri sem skapast með því að tryggja þessar samgöngur til framtíðar. Hér var rætt um hvað skiptir máli í svona ferju. Jú, þægindi þurfa að vera til staðar. Hún þarf að vera örugg. Það er notagildið. Hún þarf líka að vera umhverfisvæn og bjóða upp á umhverfisvænan samgöngumáta. Ég kem hér upp bara til að undirstrika þessi atriði og hvers vegna ég tek þátt í að flytja þetta mál og vil fylgja því eftir. Ég vonast til að það fái góðan hljómgrunn hér í þinginu og góða meðferð og það muni eitthvað gerast fljótlega í þessum málum því að ég vil ekki sjá árin líða án þess að á þessu brýna hagsmunamáli byggðarlaganna á svæðinu verði tekið með afdráttarlausari hætti en verið hefur undanfarið.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni og meðflutningsmanni með þessari tillögu fyrir ræðuna. Ég tek heils hugar undir allt sem hann segir og ég tel mikilvægt og mjög gott að þingmenn stjórnarmeirihlutans séu líka á þessari tillögu. Ég vonast til að þetta mál fái góðan meðbyr hjá þingmeirihlutanum líka. Mig langar að spyrja hv. þingmann um tímarammann. Telur hann að ferjan gæti ekki komið tiltölulega fljótt og við gætum jafnvel haldið upp á 100 ára afmæli Baldurs með nýrri rafknúinni, nútímavæddri og öruggri ferju fyrir Vestfirðinga og Breiðfirðinga? Ég tel að þetta sé gríðarlega mikil samgöngubót fyrir Breiðafjörð í heild og mikilvæg fyrir uppbyggingu þar í framtíðinni, bæði í ferðaþjónustu og líka við öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni.
Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Ég get kannski ekki annað sagt varðandi tímarammann en að ég bara vona að hann verði sem skemmstur og það verði brugðist snarpt og hratt við. Það er mikilvægt að ný ferja, búin þeim eiginleikum sem við ræddum hér, verði sem fyrst til reiðu á svæðinu. Við þurfum líka að tryggja að þessi samgöngumáti sé þannig að fólk vilji nýta sér hann. Þá komum við líka að því að ferjusiglingar og þessar almenningssamgöngur, svo mikilvægar sem þær eru, mega ekki vera of dýrar heldur þurfum við að gæta að því að halda niðri kostnaði, hleypa honum ekki upp og ríkið þarf náttúrlega að leggja áherslu á að styðja við almenningssamgöngur af þessu tagi og halda þannig niðri kostnaði, til að mynda má nefna álögur og slíkt á ferjur og svona skip sem gegna svo veigamiklu hlutverki, það sé jafnvel horft til þess að halda þeim niðri eða fella niður. Og nú tala ég svo sem án ábyrgðar með það en mér finnst það vera áhugaverð hugmynd að velta fyrir sér að ganga lengra í því og hv. þm. Jakob Frímann Magnússon hefur einmitt lagt fram tillögu um þau efni varðandi virðisaukaskatt á ferjur og skip. Það finnst mér vera atriði til að skoða líka því að við viljum að almenningssamgöngur séu bæði aðgengilegar og líka þannig að fólk geti auðveldlega nýtt sér þær fjárhagslega.
Virðulegi forseti. Undanfarinn klukkutími hér í þinginu hefur verið svolítið samgönguklukkutími, við höfum verið að tala um samgöngur og við ræddum hér áðan um Sundabraut, brú, göng. Við erum kannski það heppin að Breiðafjörðurinn er friðaður og þar af leiðandi detta tveir af þeim þremur möguleikum út. Sum okkar eru orðin nógu miðaldra til að muna eftir því að hafa farið með Akraborginni frá Akranesi til Reykjavíkur. En það er mikilvægt að við séum öll að hugsa um samgöngur hvar sem er á landinu. Hér er verið að tala um Breiðafjarðarferju og hv. þm. Bjarni Jónsson er með á tillögunni enda er þetta í kjördæmi hv. þingmanns, en það má ekki vera bara þannig. Það má ekki vera þannig að við séum bara að pota hlutum áfram kjördæmisins vegna. Það þarf að vera vegna þess að við viljum laga samgöngur alls staðar. Það er víða pottur brotinn í samgöngum og, eins og ég ræddi um hér í ræðu minni fyrr í dag, við þurfum að vinna saman að því að laga þá hluti. Við þurfum að vinna saman í því að tryggja það að þegar við lögum þessa hluti þá séum við líka að hugsa um orkuskipti og annað þannig að umhverfið fái að njóta góðs af. Það er ekki gott ef allir flutningabílarnir þurfa að keyra ofan af Vestfjörðum alla leiðina meðfram Breiðafirðinum vegna þess að það er mikill útblástur af því. Rafmagnsferja gæti hjálpað til við að stytta leiðina eða minnka slíka hluti. Við getum rifist um ýmislegt en við vitum að það er mjög mikilvægt að setja upp þessar samgönguleiðir, ekki bara til þess að fólkið á svæðinu njóti góðs af og ekki bara til þess að ferðamenn geti á auðveldari hátt séð þá náttúruperlu sem t.d. Breiðafjörður er og Vestfirðir, heldur skapar þetta líka tækifæri. Þetta skapar tækifæri til þess að það þróist upp atvinna annars staðar en bara hér á suðvesturhorninu, atvinna sem síðan skapar tekjur til baka inn í þjóðarbúið vegna þess að nýsköpun gerist ekki bara hér í Reykjavík. Gott dæmi um það er einmitt á Vestfjörðum þar sem við höfum eitt flottasta nýsköpunarfyrirtæki landsins sem nýlega var metið á í kringum 90 milljarða kr., Kerecis. Þetta er allt frá Ísafirði. Þetta kom sem nýsköpun til að nýta sjávarafurðir okkar á nýjan og góðan hátt og gera frábæra hluti á heimsvísu. Það var á Vestfjörðum, ekki í Reykjavík. Með því að byggja upp samfélag þar sem fólk getur búið hvar sem er, hefur tryggar og góðar samgöngur, hefur möguleikann á því að starfa og hefur möguleikann á því að sækja sér þjónustu - allt skiptir þetta máli til að tryggja að við getum verið með nýsköpun og atvinnuuppbyggingu hvar sem er. Ég tel mjög mikilvægt að við horfum á Breiðafjörðinn. Hvernig getum við gert þetta á umhverfisvænan hátt? Hvernig getum við tryggt samgöngur þar en líka farið í alla hina hluta landsins þar sem samgöngur eru enn í lamasessi og finna leiðir? Og að sjálfsögðu er það þannig að ef samgönguáætlanir eru alltaf til tíu eða 20 ára og fólk segir: Ég fæ kannski jarðgöng hérna þegar ég er orðinn 75 ára, þá örvæntir fólk og flytur kannski í burtu. Við þurfum að finna leiðir. Vinir okkar Norðmenn, sem hv. þingmaður nefndi hér áðan, hafa t.d. búið til leiðir til að fjármagna þessi göng sem þeir hafa verið að byggja. Þú borgar fyrir að fara í hver einustu göng. Kannski er það aðferðin, kannski er það ekki aðferðin. Þetta þurfum við að taka og ræða og ekki bara henda eggjum hvert í annað þegar við erum að ræða þetta heldur setjast niður og vinna úr þessu saman. Ég fagna því heils hugar þessari tillögu frá flutningsmönnunum og eins og hv. þm. Orri Páll Jóhannsson sagði þurfum við einmitt að segja að þetta eigi að vera endurnýjanleg orka. Það er eitthvað sem hægt er að fela hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Vonandi fáum við bara öll sem fyrst að sigla í nýjum Baldri um Breiðafjörð og njóta þeirrar náttúruperlu.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þingmönnum fyrir góðar umræður í þessu máli og það er gott að vita af þessum fína stuðningi sem hefur komið við málið í umræðunum, þar á meðal frá stjórnarþingmönnum. Ég er mjög ánægður með að tveir stjórnarþingmenn séu meðflutningsmenn á þessu máli, hv. þm. Ásmundur Friðriksson frá Vestmannaeyjum, þingmaður Suðurkjördæmis, og hv. þm. Bjarni Jónsson, 4. þm. Norðvesturkjördæmis, sem tók hér til máls og flutti mjög góða ræðu. Þetta varðar að sjálfsögðu landið í heild, hagsmuni landsins í heild og það er gott að heyra að þingmaður úr Suðvesturkjördæmi taki til máls og lýsi yfir stuðningi við málið. Þannig á það að vera. Þetta er ekki eitthvert sérhagsmunamál svæðisins eða kjördæmisins á nokkurn hátt heldur landsins í heild. Það er reyndar þannig að þingmenn Norðvesturkjördæmis búa að ákveðinni staðþekkingu á svæðinu og eru í góðu sambandi við kjósendur og það var þannig sem þetta mál varð til. Eins og ég sagði í ræðu minni þá hef ég notað ferjuna árum saman, alveg síðan ég var krakki. Ég man að í gamla daga voru bílarnir hífðir upp í gamla Baldur og svo niður í lestina, það var gamall fiskibátur. Ég man ekki eftir því, alla vega held ég að það hafi aldrei verið keypt ný Baldursferja. Ég þori ekki að fullyrða það, en ég man ekki eftir að ný ferja hafi verið keypt. Það er gríðarlega mikilvægt að um umhverfisvæna ferju sé að ræða og stuðningur við það sem hefur komið fram í umræðunni hér er mjög góður. Vissulega má breyta því með breytingartillögu í nefndinni og það verði ákveðið að ferjan verði knúin með endurnýjanlegum orkugjafa. Það kemur vel til greina. Það er einnig mikilvægt að hún sé hagkvæm í rekstri þannig að ekki verið of dýrt fyrir almenning að nota hana, þetta verður að vera ódýrt fyrir almenning. Það þarf að vera alvöruvalkostur fyrir Vestfirðinga, að geta valið á milli þess að aka suður, vonandi á bundnu slitlagi, alla norðurströnd Breiðafjarðar eða taka ferjuna. Með Dýrafjarðargöngum og samgöngubótum á Dynjandisheiði þá er alveg ljóst að Ísfirðingar, Bolvíkingar og íbúar við Djúp munu fara þessa leið suður, fara Dynjandisheiðina, og þá er mikilvægt að geta valið á milli þessara samgöngukosta, ferju eða aka alla leið. Ný ferja myndi opna aðgang að Breiðafirði enn meira. Síðast var keypt ódýrari ferja. Það fannst dýrari ferja en það var keypt ódýrari ferja. Það er því gríðarlega mikilvægt í þessu máli og líka í ljósi sögunnar að Alþingi lýsi vilja sínum með þingsályktun varðandi kaup á þeirri ferju sem fyrirhuguð er, að hún standist nútímakröfur um öryggi og nútímaþægindi og að kannaðir verði möguleikar á því að hún verði knúin með endurnýjanlegum orkugjöfum. Það er gott veganesti fyrir Vegagerðina þegar þeir fara að kaupa ferju og fyrir ráðherrann, það er búið að fela honum að kaupa nýja ferju sem verði í reglulegum ferjusiglingum á Breiðafirði. Þess vegna er þetta mál leyst svona af því að síðast var besti kosturinn ekki valinn. Það er gríðarlega mikilvægt núna, líka í ljósi þess hve ferðaþjónustan er orðin mikilvæg, einnig vegna þungaflutninga en sérstaklega vegna ferðaþjónustunnar. Það eru gríðarleg tækifæri á Vestfjörðum, eins og áður hefur komið fram, og þetta yrði mikill og öflugur þáttur í því að auka þau enn frekar. Ég tel að það væri mjög þess virði og alveg frábært að fyrir 100 ára afmælið 2024 verði keypt ný ferja. Þá getum við einnig minnst þess að árið 1924 keypti Guðmundur Jón Jónsson á Narfeyri gamlan bát til að sigla með fólk og vörur á Breiðafirði og að nú munum við kaupa nýja og nútímalega ferju til að sinna sömu siglingum.