Nú flytur hæstv. forsætisráðherra stefnuræðu sína fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og fram mun fara umræða um hana sem verður útvarpað og sjónvarpað héðan úr Alþingishúsinu. Umræðurnar skiptast í þrjár umferðir. Forsætisráðherra hefur 20 mínútur til framsögu en aðrir þingflokkar en þingflokkur forsætisráðherra hafa 12 mínútur í fyrstu umferð, í annarri umferð hafa þingflokkarnir sex mínútur en í þeirri þriðju fimm mínútur hver þingflokkur. Röð flokkanna er í öllum umferðum þessi: Framsóknarflokkur, Samfylkingin, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, Sjálfstæðisflokkur, Björt framtíð og Píratar. Fyrir Framsóknarflokk tala Sigmundur Davíð Gunnlaugsson forsætisráðherra í fyrstu umferð, í annarri Eygló Harðardóttir, félags- og húsnæðismálaráðherra, og í þriðju umferð Ásmundur Einar Daðason, 3. þm. Norðvest. Ræðumenn Samfylkingarinnar verða í fyrstu umferð Árni Páll Árnason, 4. þm. Suðvest., Katrín Júlíusdóttir, 11. þm. Suðvest., í annarri og Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, 3. þm. Reykv. s., í þriðju umferð. Ræðumenn fyrir Vinstri hreyfinguna – grænt framboð verða Katrín Jakobsdóttir, 3. þm. Reykv. n., í fyrstu umferð, í annarri Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, 9. þm. Norðaust., og í þriðju umferð Steinunn Þóra Árnadóttir, 8. þm. Reykv. n. Ræðumenn fyrir Sjálfstæðisflokk verða Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, í fyrstu umferð, Jón Gunnarsson, 6. þm. Suðvest., í annarri umferð og Sigríður Á. Andersen, 7. þm. Reykv. s., í þriðju umferð. Fyrir Bjarta framtíð tala í fyrstu umferð Óttarr Proppé, 11. þm. Reykv. s., í annarri Brynhildur Pétursdóttir, 10. þm. Norðaust., og í þriðju umferð Guðmundur Steingrímsson, 7. þm. Suðvest. Fyrir Pírata tala Birgitta Jónsdóttir, 12. þm. Suðvest., í fyrstu umferð, Ásta Guðrún Helgadóttir, 10. þm. Reykv. s., í annarri umferð og Helgi Hrafn Gunnarsson, 10. þm. Reykv. n., í þriðju.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Við höfum að undanförnu fylgst náið með fréttum af atburðum sem minna okkur á hve þakklát við getum verið fyrir það líf sem okkar góða land og friðsama samfélag hefur búið okkur svo langt frá heimsins vígaslóð. Þessar aðstæður setja á herðar okkur skyldu til að koma þeim sem eru í neyð til hjálpar á þann hátt sem við best getum, eins og ég mun víkja að síðar. Við búum í góðu landi þar sem sterkt samfélag, innviðir og auðlindir eru slík að enginn á að þurfa að líða skort. Auðvitað er margt enn óunnið og því miður búa enn allt of margir við erfiðar aðstæður. Sá dagur mun aldrei koma að hægt verði að segja að öllum verkefnum stjórnmálanna sé lokið, en með bjartsýni og vilja til að gera betur fyrir alla íbúa landsins má samt ná langt. Möguleikar okkar á að leysa ókláruð verkefni vel og takast á við áskoranir verða þeim mun meiri ef við áttum okkur á því hvaða árangri við höfum náð nú þegar og látum hann verða okkur hvatningu til að gera enn betur. Fá dæmi eru um að lönd hafi náð sér jafn hratt á strik efnahagslega og Ísland á síðustu tveimur árum. Það hefur gerst á sama tíma og nágrannaþjóðirnar í viðskiptalöndum okkur glíma áfram við miklar efnahagsþrengingar sem ekki sér fyrir endann á. Efnahagslega hefur Ísland vaxið hraðast Evrópuþjóða frá 2013. Kaupmáttur launa hefur aukist um 10% frá því að ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks tók við. Þetta er einstakur árangur í alþjóðlegum samanburði. Öll alþjóðlegu matsfyrirtækin hækkuðu lánshæfiseinkunn Íslands í sumar eftir kynningu á losun fjármagnshafta. Slík hækkun mun leiða til betri lánskjara og lækkunar á vaxtagjöldum. Samkvæmt fjárlagafrumvarpi ársins 2016 sem fjármálaráðherra kynnti fyrr í dag verður íslenska ríkið rekið með afgangi þriðja árið í röð og rekstrarafgangurinn verður líklega hlutfallslega meiri en nokkurs staðar annars staðar í Evrópu að Noregi undanskildum. Þetta skiptir gríðarmiklu máli því að það þýðir að við, ólíkt flestum Evrópulöndum, erum hætt að safna skuldum. Við erum að greiða þær niður. Í stað þess að ýta vandanum á undan okkur og leggja auknar byrðar á framtíðarkynslóðir erum við að búa í haginn fyrir framtíðina og gera okkur kleift að nýta meira fjármagn í það sem mestu máli skiptir, velferðarkerfið og sterka innviði. En jafnvel þótt íslenska ríkið sé rekið með afgangi munum við auka framlög til allra mikilvægustu málaflokkanna, ekki bara í krónutölu heldur raunverulegum verðmætum. Gera má ráð fyrir að lífeyrir eldri borgara og öryrkja hækki meira á næsta ári en hann hefur nokkurn tímann gert áður. Þó eru stjórnvöld meðvituð um að þar megi ekki láta staðar numið. Framlög til heilbrigðismála hafa aldrei verið jafn mikil. Það sama á við um framlög til nánast allra velferðarmála, félagsmála og almannatrygginga. Sem dæmi má nefna að hrein aukning framlaga til heilbrigðis- og félagsmála á kjörtímabilinu nemur 26 milljörðum kr. og er þá bæði búið að undanskilja launahækkanir og verðlagshækkanir. Þetta samsvarar því að hálfur Landspítali hafi bæst við velferðarútgjöldin á fyrri hluta kjörtímabilsins. Allar líkur eru á því að svigrúm verði til að gera enn betur á næstu árum. Því má með sanni segja að ríkisstjórnin sé nú að kynna velferðarfjárlög. Fjárlagafrumvarpinu fylgir reyndar mjög stór og óvenjulegur fyrirvari, en líka mjög jákvæður. Með losun fjármagnshafta og uppgjöri slitabúa bankanna mun staða ríkissjóðs og möguleikinn til að standa undir grunnþjónustu batna til mikilla muna. Þótt þau hundruð milljarða sem stöðugleikaframlag eða stöðugleikaskattur mun skila verði ekki nýtt í framkvæmdir mun leiðrétting á stöðu ríkissjóðs þýða að við getum byggt upp hraðar þar sem vaxtagjöld munu minnka. Þetta tökum við ekki með í reikninginn fyrr en það er orðinn hlutur. Þess vegna má gera ráð fyrir að hægt verði að ráðast hraðar í þjóðþrifamál á borð við ljósleiðaravæðingu landsins, en undirbúningi þess stórátaks er nú lokið. Kjör Íslendinga hafa batnað hraðar en kjörin nokkurs staðar annars staðar. Takist okkur að koma í veg fyrir að verðbólgan fari á skrið má búast við áframhaldandi kjarabótum. Aldrei hefur jafn mikið verið á bak við jafn miklar launahækkanir og í síðustu samningum. Engu að síður er ástæða til að hafa áhyggjur af því að launahækkanirnar fari út í verðlagið með þeim afleiðingum að þær skili sér ekki með þeim hætti sem til var stofnað. Því er mikilvægt að við vinnum saman að því að auka framleiðni og verðmætasköpun svo launahækkanir missi ekki marks með hækkun verðlags. Hraður vöxtur efnahagslífsins og miklar launahækkanir leiða því miður oft til aukinnar misskiptingar, en það á ekki við hér, ekki núna. Nú hefur það gerst á Íslandi á sama tíma og hagvöxtur eykst og laun hækka að tekist hefur að ná meiri jöfnuði en dæmi eru um í sögu landsins. Árið 2014 varð tekjudreifing jafnari en áður og tekjujöfnuður á Íslandi er nú meiri en í öðrum löndum. Í mörgum löndum er nú mikið rætt um hvernig hægt sé að bregðast við aukinni misskiptingu. Þar setja menn sér markmið um að komast á mörgum árum eða áratugum í svipaða stöðu og við höfum þegar náð. Stærstu aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa allar miðað að því að rétta stöðu heimilanna og bæta kjörin í landinu. Fjárlagafrumvarpið er mikilvægur liður í framhaldi þeirrar vinnu. Með því er ráðist í verulegar breytingar á skattlagningu og gjaldtöku ríkisins með það að markmiði að styrkja heimilisbókhald fólks með millitekjur og lægri tekjur. Með því má áfram gera ráð fyrir að kjör allra batni, en þó sérstaklega millitekju- og láglaunafólks, og þannig batni lífskjör á Íslandi áfram en um leið aukist jöfnuður áfram. Tekjuskattur lægri og millitekjuhópa lækkar og tollar verða afnumdir á yfir 1.600 vöruflokkum, en með því styrkjum við stöðu íslenskra neytenda og íslenskrar verslunar. Innlend matvæli hafa árum saman haldið aftur af verðbólgu á Íslandi. Nú á lækkun annarra vara að skila því sama. Þó skiptir öllu máli að verslanir skili áfram til neytenda þeim miklu lækkunum sem fylgja munu afnámi tolla. Þar þarf almenningur að vera vel á verði. Efnahagsleg staða Íslands hefur styrkst mikið að undanförnu og einkennist nú af stöðugleika með lágri verðbólgu, litlu atvinnuleysi, auknum kaupmætti, lækkun skulda og hallalausum ríkisrekstri. Gangi hagspár eftir munum við upplifa lengsta samfellda hagvaxtarskeið í seinni tíma hagsögu Íslands. Sagan kennir okkur að við þurfum að fara að öllu með gát þegar jákvæðir hagstraumar leika um okkur. Sérstaklega er ástandið á vinnumarkaði tvísýnt og hefur nú verið um nokkurt skeið. Mikilvægt er að aðilar vinnumarkaðarins, bæði á almennum og opinberum vinnumarkaði, taki af skarið og sníði þá agnúa af umgjörðinni sem þeir telja versta. Að öðrum kosti er ólíklegt að við náum þeirri festu í umgjörð vinnumarkaðar sem er nauðsynleg til þess að verðbólga verði viðráðanleg. Annars er hætt við að hún fari af stað líkt og hún hefur gert stærstan hluta lýðveldistímans. Aðilar vinnumarkaðarins þurfa líka að nota tækifærið sem nú gefst til að vinna með stjórnvöldum að því að bæta fjármálakerfi landsins fremur en að standa vörð um óbreytt kerfi verðtryggingar. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um húsnæðismál í tengslum við kjarasamninga í lok maí sl. kemur fram að ráðist verði í átak með byggingu allt að 2.300 félagslegra leiguíbúða á árunum 2016–2019, þó að hámarki 600 íbúða á ári. Það er jafn mikill fjöldi íbúða og allar íbúðir á Egilsstöðum og Ísafirði samanlagt. Ef stofnað væri sérstakt sveitarfélag um íbúðirnar, sem stendur þó ekki til, yrði það tíunda stærsta sveitarfélag landsins. Með nýju íbúðunum verður einkum komið til móts við fólk í lægstu tveimur tekjufimmtungunum. Þannig verður tekjulágum fjölskyldum veittur aðgangur að ódýru og öruggu leiguhúsnæði. Einnig er unnið að nýju húsnæðisbótakerfi sem felur í sér verulega aukinn stuðning við leigjendur. Virðulegur forseti. Framlög til Landspítalans hafa stóraukist á kjörtímabilinu og munu gera það áfram á næsta ári, en um leið er mikilvægt að gleyma því ekki að heilbrigðisþjónustan er stærri en bara Landspítalinn og víða um land hafa heilbrigðisstofnanir ekki enn endurheimt fyrri styrk. Við því munum við þurfa að bregðast. Jafnframt þurfum við að halda áfram að fjölga hjúkrunarrýmum, en nú er verið að ljúka við áætlun um byggingu þriggja hjúkrunarheimila með um 200 ný hjúkrunarrými. Heilsugæslan verður styrkt sem fyrsti viðkomustaður sjúklinga og greiðsluþátttöku sjúklinga verður breytt til að verja þá sérstaklega sem þurfa á mikilli heilbrigðisþjónustu að halda. Þannig greiða þeir ekkert umfram ákveðið hámark árlega. Verið er að hrinda af stað stórfelldri aðgerð til að stytta biðlista eftir verkföll. Með kjarasamningum og niðurstöðu gerðardóms eru störf í íslenskri heilbrigðisþjónustu orðin samkeppnishæf við sambærileg störf annars staðar á Norðurlöndum. Skilvirkasta fjárfestingin sem hægt er að ráðast í á sviði heilbrigðisþjónustu felst í forvörnum. Það á alveg sérstaklega við hjá þjóð þar sem meðalaldurinn mun fara hækkandi á komandi árum og áratugum. Þess vegna vinnur ráðherranefnd um lýðheilsu nú að því að undirbúa og innleiða átak til að bæta heilsu og lífsgæði landsmanna á öllum aldri. En huga þarf að fleiru til að auka lífsgæði í landinu. Þar skiptir menntun sköpum. Framtíðarárangur okkar sem þjóðar mun velta á því hvernig til tekst með menntun, rannsóknir og vísindi. Vísbendingar eru um að Íslendingar hafi á undanförnum árum dregist aftur úr samanburðarþjóðum á ýmsum sviðum menntamála, m.a. í grunnmenntun barna í lestri og stærðfræði. Menntamálaráðherra og ríkisstjórnin bregðast nú við þessu með átaki til að efla læsi og bæta árangur menntakerfisins allt frá leikskóla að háskóla. Framlög til vísinda-, rannsókna- og þróunarstarfs verða áfram stóraukin en um leið munu einföldun regluverks, jákvæðir hvatar og aukin áhersla atvinnulífsins á nýsköpun verða til þess að ótal hugmyndir munu verða að veruleika og skapa mikil verðmæti fyrir samfélagið til framtíðar. Um leið er unnið að því að styrkja rekstur helstu menningarstofnana eftir mikinn niðurskurð undanfarinna ára ásamt því að efla sjóði á sviði menningar og lista. Sérstaklega verður hugað að barnamenningu í því sambandi. Árangur íslenskra íþróttamanna að undanförnu er stórkostlegur og mikilvægt að muna að hann er afrakstur þrotlausrar vinnu íþróttamannanna sjálfra, aðstandenda þeirra, íþróttahreyfingarinnar og uppbyggingar liðinna ára. Í samræmi við stjórnarsáttmálann verður stuðningur við félagasamtök á sviði íþrótta- og æskulýðsmála aukinn sem og sjálfboðahreyfinga á borð við björgunarsveitirnar og önnur hjálparsamtök. Gífurlegur vöxtur í ferðaþjónustu hefur ekki orðið til af sjálfum sér. Við þurfum að haga aðstæðum þannig að ávinningur verði sem mestur af þessari stærstu útflutningsgrein landsins og því að góður árangur nú skili sér í uppbyggingu til framtíðar. Þar má ekki ráða för einföld hagnaðarvon til skamms tíma með ódýrum óaðlaðandi byggingum og niðurtroðinni náttúru. Unnið er að samræmdri stefnu í ferðamálum. Framkvæmdasjóður ferðamannastaða hefur verið efldur til muna og ríkisstjórnin leggur áherslu á einföldun regluverks fyrir greinina og fyrir atvinnulífið almennt. Fjölmörg smærri fyrirtæki hafa þurft að eyða óþarflega miklum tíma og fyrirhöfn í flókið regluverk. Slíkt dregur úr nýsköpun og skapar hættu á neðanjarðarstarfsemi. Unnið er að því að koma upp einni gátt svo hægt verði að sækja um öll leyfi og skila öllum gögnum á einum stað. Þessar breytingar munu ekki síður hafa jákvæð áhrif á stærri rekstur og iðnað. Það er reyndar sérstakt ánægjuefni hversu mörg stór iðnaðarverkefni eru í burðarliðnum á Íslandi um þessar mundir. Fjárfestar, innlendir sem erlendir, hafa öðlast mikla trú á framtíð landsins. Til að verja þann árangur sem náðst hefur og halda áfram að sækja fram er mikilvægt að kunna að meta árangurinn sem hefur náðst. Íslendingar hafa náð árangri á mörgum sviðum en tvennt er nefnt umfram annað sem dæmi um svið þar sem Ísland getur veitt öðrum þjóðum leiðsögn, umhverfismál og sjávarútvegur. Nær öll íslensk orka er framleidd með umhverfisvænum endurnýjanlegum orkugjöfum. Ekkert annað land kemst nálægt því að ná sama hlutfalli grænnar orku. Nú er unnið að því að fjölga rafmagnsbílum og öðrum umhverfisvænum bifreiðum og meira að segja skip gætu verið knúin raforku í framtíðinni eins og Norðursigling á Húsavík hefur þegar sýnt fram á. Það skýtur því skökku við að hér á landi sé stundum talað eins og orkuframleiðslan sé syndsamleg, svo ekki sé minnst á iðnaðinn sem nýtir orkuna. Hitt sviðið er sjávarútvegur. Víðast hvar er óveiddur fiskur lítils virði og sjávarútvegur í samanburðarlöndunum er ríkisstyrktur á sama tíma og fiskstofnar eru ofveiddir. Hér á landi hefur tekist að haga málum þannig að sjávarútvegur skilar þjóðarbúinu verulegum tekjum á sama tíma og stofnarnir eru nýttir á sjálfbæran hátt og greinin hefur orðið undirstaða mikillar nýsköpunar og fjölmargra árangursríkra nýsköpunarfyrirtækja. Viðurkennum að Ísland stendur sig vel á sviðum umhverfismála og sjávarútvegsmála og látum það verða okkur hvatning til að gera enn betur. Ný náttúruverndarlög og landsskipulagsstefna og aukin framlög til skógræktar og landgræðslu eru meðal þess sem mun hjálpa okkur að vernda umhverfið enn betur en áður. Í sjávarútvegi munum við leggja áherslu á að halda áfram að byggja upp fiskstofna og stuðla að aukinni verðmætasköpun en vinna um leið gegn samþjöppun í greininni og að því að viðhalda störfum í byggðarlögum um allt land. Virðulegur forseti. Vinnu nefndar um endurskoðun stjórnarskrárinnar miðar vel og útlit er fyrir að samstaða geti náðst um veigamiklar og mikilvægar breytingar með ákvæði um auðlindir og sögulegar breytingar í átt að stórauknu beinu lýðræði. Ég hvet til góðrar samvinnu allra flokka um framhaldið. Á haustþingi er stefnt að því að leggja fram frumvarp um stofnun millidómstigs með það að markmiði að treysta á dómskerfi og tryggja réttaröryggi. Á næstu vikum birtist jafnframt nýtt hagsmunamat vegna tækifæra og úrlausnarefna á norðurslóðum. Gríðarlega miklu máli skiptir að okkur auðnist að nýta vel þau tækifæri sem fyrir liggja vegna þróunarinnar þar. Góðir landsmenn. Margt gengur vel á Íslandi þessa dagana og við höfum ástæðu til að vera bjartsýn á framtíðina en það þýðir líka að við höfum bæði möguleika á og skyldu til að láta gott af okkur leiða fyrir þjóðir sem búa við kröpp kjör. Stríðið í Sýrlandi hefur nú staðið í fjögur ár og talið er að meira en helmingur landsmanna hafi yfirgefið heimili sín, um 12 milljónir manna. Alls er talið að í heiminum séu um 60 milljónir flóttamanna. Þótt straumur flóttamanna til Evrópu sé ekki nýtilkominn hefur hann aukist hratt að undanförnu og um leið hefur vitund fólks og umræða um vandann aukist til mikilla muna. Íslensk stjórnvöld telja gríðarlega mikilvægt að við og aðrar þjóðir bregðumst eins vel við þessum vanda og kostur er. Þess vegna var ráðherranefnd um málefni flóttamanna og innflytjenda komið á til að samræma vinnu ráðuneyta og stofnana svo hún megi verða sem árangursríkust. Við höfum líka séð mikla góðvild og hjálpfýsi almennings á Íslandi og víða um lönd og mikinn vilja til að láta gott af sér leiða. Það skiptir miklu máli. Vandinn er svo stór að það mun þurfa alþjóðlega samvinnu til að bregðast við honum. Þetta er alþjóðlegt vandamál og stjórnvöld í ólíkum löndum þurfa að koma sér saman um viðbrögð, stefnu og markmið. Úrlausnarefnið er gríðarlega umfangsmikið. Við munum þurfa að auka framlög til málaflokksins umtalsvert og undirbúningsvinna að því að bregðast við þróuninni sem við höfum fylgst með að undanförnu þarf að fara á fullan skrið. En við þurfum líka að meta hluti á borð við hvort hægt sé að einfalda ættleiðingar barna frá Sýrlandi eða öðrum stríðshrjáðum löndum. Þúsundir sýrlenskra barna eru nú munaðarlausar og búa við erfiðar aðstæður. Í öllum sínum aðgerðum verða Ísland og önnur Evrópulönd að gæta þess að senda ekki út þau skilaboð að þau aðstoði fólk eingöngu ef það leitar á náðir glæpagengja og hættir lífi sínu til að komast til Evrópu. Þess vegna verðum við líka að huga að þeim mikla fjölda flóttafólks sem býr við afar erfiðar aðstæður í löndunum í kringum Sýrland. Við erum eflaust öll sammála um að við eigum að leggja áherslu á að nýta möguleika okkar til að framkvæma sem best skyldu okkar og vilja til að aðstoða fólk í neyð eftir bestu getu. Virðulegur forseti. Ísland er gott land. Það er betra í dag en í gær og verður enn betra á morgun. Lífskjör batna hratt. Efnahagslegur jöfnuður er hvergi meiri og hann er enn að aukast. Við búum við öryggi í fallegu, hreinu og heilnæmu umhverfi. Með hverjum degi eykst nýsköpun og ný framsækin fyrirtæki eru stofnuð. Ríkið leitast líka við að bæta rekstur sinn og þjónusta borgarana betur og um leið viljum við aðstoða þjóðir í neyð. Á Íslandi blasa hvarvetna við uppbygging og framfarir. Þó stöndum við enn frammi fyrir stórum úrlausnarefnum. Reynslan sýnir að við getum leyst vandamálin og nýtt tækifærin. Til að okkur auðnist að gera það þurfum við að kunna að meta það sem vel hefur gengið og láta það verða okkur hvatning til að gera enn betur. Það höfum við gert og það munum við gera áfram.
Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Mig langar í upphafi að heilsa ykkur sem heima sitjið og biðja ykkur um að koma með mér í stutt ferðalag, loka augunum og við ímyndum okkur að við séum komin upp á Vatnajökul í sól og blíðu og víðernin blasi við. Ímyndum okkur nú að það sé fleira fólk á Vatnajökli, það sé fullt af fólki á Vatnajökli, samt ekki troðnara en svo að við getum rétt út hendurnar. Við sjáum mannmergðina. Ímyndum okkur nú að við séum komin til London. Þar er bara ekki hræða á götunum og ekki hræða í neðanjarðarlestunum vegna þess að allt fólkið er uppi á Vatnajökli. Við komum til Sýrlands. Þar er enginn, engin átök, ekki neitt, allt fólkið uppi á Vatnajökli. Kína - tómt. Indland - tómt. Þegar við opnum augun, ætlum við þá að reyna að halda því fram í fullri alvöru að heimurinn sé svo stór að við getum ekki haft áhrif á hann til breytinga og mannfjöldinn svo mikill að við skiljum ekki hver hann er? Nei, það er ekki þannig. Er það ekki kannski frekar að við sannfærumst um að sú tilfinning okkar að við getum leyst vandann sé rétt en að það sem haldi aftur af okkur séu mótbárur og afsakanir ríkjandi valdakerfa? Þess vegna var svo mikilvægt að sjá vilja og frumkvæði íslensku þjóðarinnar þegar hún sýndi allt það besta í sínu fari þegar fólk lét til sín taka og bauð fram aðstoð og góðan hug við móttöku flóttafólks. Við erum enda flóttafólk og það er eðlilegt að við tengjumst flóttafólki sterkum böndum. Íslendingar voru í upphafi flóttamenn og ef það er eitthvað sem hefur einkennt Ísland frá því að hið íslenska þrælahald var lagt af, vistarbandið, í lok 19. aldar eru það linnulausir þjóðflutningar. Hlutskipti íslensks alþýðufólks hefur verið að elta vinnu hvar sem hana er að fá, leita eftir tækifærum, sveitirnar tæmdust, fólk elti Kanavinnu, Bretavinnu, síld, fiskvinnu. Heilu og hálfu landshlutarnir tæmdust og aðrir byggðust upp vegna þess að draumurinn um betra líf, draumurinn um að gera betur fyrir okkur og börnin okkar er sammannlegur og eilífur. Enn þann dag í dag flytur fólk í leit að betra lífi en í fyrsta sinn frá vesturferðunum eiga þessir flutningar sér ekki stað innan Íslands. Fólkið sem flutti til nágrannalandanna eftir hrun er ekki að koma heim og á síðasta ári bættist í brottflutninginn. Viðtöl í fjölmiðlum undanfarin missiri sýna okkur myndir sem eru eins og úr draumaheimi og það er með ólíkindum að sjá þann mun á lífskjörum og aðbúnaði fólks sem við sjáum í nánustu nágrannalöndum og svo hér. Fólk lýsir veröld sem við þekkjum ekki nema af afspurn, húsnæðislánum sem lækka þegar greitt er af þeim, húsnæðislánavöxtum undir 2% og engri verðtryggingu, fæðingarorlofi upp á 12–18 mánuði sem tryggir samvistir við börn, að jafnaði tvöfalt hærri launum en hér og styttri vinnutíma, öruggu leiguhúsnæði, heilbrigðiskerfi sem rekið er fyrir opinbert skattfé og kallar ekki á kostnaðarþátttöku alla daga og lægra matarverði. Svona mætti lengi telja. Hvernig má það vera að þegar fólk lýsir okkar næstu nágrannalöndum og tilvist venjulegs fólks þar finnist okkur það vera að lýsa fjarlægu draumalandi? Hvar hefur okkur fatast flugið? Við getum ekki sætt okkur við óbreytt ástand og sætt okkur við það að fólkið flytji út, við verðum að flytja þetta ástand inn. Mikilvægasta verkefni okkar er að byggja framtíð fyrir fólk á Íslandi. Íslensk stjórnvöld og stjórnmál eru týnd í þrasi um liðna tíð. Þetta getur ekki gengið svona lengur, við þurfum byltingu í atvinnuháttum, stjórnarháttum og velferð. Forsenda viðsnúnings er að hér verði til betur launuð störf og til þess þurfum við að reiða okkur á þekkinguna. Allt okkar afl á að miða að því að fjölga þekkingarstörfum og gera Ísland að besta landi í heimi til að þróa hugmyndir og koma þeim í framkvæmd. Þekkingarstörf geta vaxið endalaust, þau taka ekkert pláss, þau ganga ekki á sameiginlegar auðlindir okkar allra. Þess vegna eigum við að sækja fordæmi, t.d. til þess góða árangurs sem við sjáum nú á sviði íþróttanna. Hvað einkennir árangurinn annað en dugnaður íþróttamannanna sjálfra? Jú, við fjárfestum í bestu þekkingu og tækni til að leggja grunninn að þessum árangri. Ef við reiðum okkur á þekkinguna munum við njóta ávaxtanna. Menntakerfið þarf að styðja við nýsköpun. Ríkisstjórnin vill breyta framhaldsskólunum í hraðbraut fyrir þá sem geta komist hratt yfir. Það hefur aldrei verið vandamál á Íslandi að komast hratt yfir í framhaldsskólunum, en við höfum ekki sinnt því að gæta þess að framhaldsskólinn þjóni þeim sem hafa átt erfiðara með að fóta sig þar og nú er ríkisstjórnin búin að loka leiðinni fyrir fólk að afla sér starfsreynslu og koma svo aftur inn í framhaldsskólana, reynslunni ríkara. Við þurfum heilbrigðisþjónustu í fremstu röð sem er greidd af skattfé vegna þess að fólk sættir sig ekki við allt aðrar aðstæður hér en í nágrannalöndunum. Og við þurfum félagslega þjónustu í fremstu röð, ef fólkið á að vilja taka slaginn með okkur verður aðbúnaður barnafjölskyldna hér að vera sambærilegur við það sem hann er í nágrannalöndunum. Þegar fjárlagafrumvarp dagsins í dag er lesið skilar ríkisstjórnin auðu þegar kemur að því að efla og styrkja barnabótakerfið, vaxtabótakerfið, húsaleigubótakerfið og fæðingarorlof og gera þessa þætti raunverulega sambærilega við það sem er að finna í nágrannalöndunum. Það er ekki hægt að hlunnfara aldraða og öryrkja um sömu kjör og þeir fá sem eru á vinnumarkaði eins og ríkisstjórnin stefnir nú að. Það er ekki hægt að skila auðu í uppbyggingu hjúkrunarheimila og setja fólk í óvissu um búsetu á ævikvöldinu. Góðir Íslendingar. Ég hef tekið eftir þeim skilaboðum sem þið hafið sent mér, mínum flokki og okkur öllum í þessum sal í skoðanakönnunum undanfarinna mánaða. Ég vil segja alveg hreint og skýrt að við í Samfylkingunni erum að hlusta. Síðasta þing var gríðarlangt, átök harkaleg og þingið var með eindæmum árangurslítið, skilaði fáum málum af sér miðað við starfstíma. Það sýndi þjóðinni skelfilega ásýnd og nú hljótum við að nýta það sögulega tækifæri sem við höfum til að breyta í grundvallaratriðum starfsháttum í þessari stofnun með því að gera þriðjungi þingmanna kleift að vísa málum í þjóðaratkvæði. Þá erum við í Samfylkingunni tilbúin að taka þátt í grundvallarbreytingum á starfsháttum, stytta ræðutímann og gera Alþingi og vinnulagið hér þannig úr garði að sómi sé að. Grundvallarreglurnar þurfa nefnilega að vera í lagi. Við sáum það svo vel á síðasta ári. Breytingar á stjórnarskrá eru ekki eitthvert gæluverkefni sem engu máli skiptir. Harkalegustu átökin á síðasta ári voru nákvæmlega um það hvort það ætti að vera hægt að gefa ákveðnum aðilum sameiginlegar auðlindir þjóðarinnar og hvort hægt væri að hlunnfara fólk um það loforð að fá að taka ákvörðun í grundvallarmáli eins og aðildarumsókninni að Evrópusambandinu. Við getum núna gefið þjóðinni færi á að festa í stjórnarskrá ákvæði sem heimila þjóðinni að kalla mál til þjóðaratkvæðagreiðslu sem og tryggja þjóðareign á auðlindum. Allir flokkar sem fulltrúa eiga í þessum sal hafa einhvern tímann lofað þjóðinni þessu. Ég held að skilaboðin sem við fáum frá þjóðinni séu þess eðlis að stjórnmálaflokkarnir séu raunverulega á síðasta séns hjá þjóðinni. Ef menn láta þetta tækifæri sér úr greipum ganga nú held ég að það sé yfirlýsing um að stjórnmálakerfið dugar ekki til að ná fram þeim grundvallarbreytingum sem víðtæk samstaða er um í þjóðlífinu að þurfi að verða. Svo þarf að halda áfram með stjórnarskrárbreytingar í samræmi við þann vilja sem þjóðin hefur tjáð. Í því máli hafa verið gerð mistök á mistök ofan og ég er ekki saklaus af þeim. Góðir Íslendingar. Við erum að lifa ótrúlegar breytingar. Einu sinni stjórnuðu flokkarnir því sem var á dagskrá, höfðu dagskrárvaldið, héldu meira að segja að þeir ættu fólk, skömmtuðu fólki aðstöðu og störf. Samfylkingin var stofnuð gegn þessum úldnu stjórnmálum. Blessunarlega hefur svo margt breyst, tækniframfarir gera fólki nú kleift að taka eftir því sem fólk vill. Áhugi og geta fólks brýst fram með fordæmalausum hætti. Tugþúsundir skrifa undir mótmæli gegn því að sumum sé gefinn makrílstofninn. Þúsundir brugðust við á svipstundu og buðu fram aðstoð við móttöku flóttamanna. Tugþúsundir gengu druslugöngu til að mótmæla kynferðislegu ofbeldi og gleðigangan sló öll met. Það skortir ekkert á vilja íslensku þjóðarinnar til þess að láta til sín taka þegar réttlætismál eru annars vegar. Rétt eins og við sannfærðumst um það áðan þegar við fórum upp á Vatnajökul að við gætum breytt heiminum getum við líka breytt Íslandi. Við getum skapað hér samfélag sem laðar fólkið okkar heim, tekur vel á móti gestum og býr okkur öllum jöfn tækifæri og líf með reisn.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Stjórnmálamenn eru stundum sakaðir um skammtímahugsun, að hagsmunir augnabliksins ráði meiru um gjörðir þeirra en hagsmunir almennings til lengri tíma. Þetta er kunnuglegt stef í opinberri umræðu sem og sú krafa almennings að langtímasjónarmið séu höfð að leiðarljósi. Það er mörgum sem finnst að hrunið hafi ekki kennt okkur neitt en ég held að það hafi kennt okkur margt, m.a. það að stjórnmálamenn geta ekki lengur hunsað eðlilega kröfu íslensks almennings um að við höfum langtímasjónarmið að leiðarljósi í öllum okkar störfum, kröfu um að við höfum sjálfbæra þróun að leiðarljósi í öllum okkar störfum. Sú hefur því miður ekki orðið raunin á þessu kjörtímabili því að núverandi ríkisstjórn hefur lagt ofurkapp á að snúa öllu því við sem sú síðasta gerði án sérstakrar hugsunar um langtímasjónarmið. Ef síðasta ríkisstjórn gerði eitthvað hlýtur það að vera vont. Svo rammt kveður að þessu að ekki mátti heyra annað á hæstv. forsætisráðherra, sem hér talaði áðan, en að íslenskt tímatal hafi í raun hafist þegar ríkisstjórn hans tók við. Hér var ginnungagap vorið 2013 en síðan þá hefur allt gengið vel ef marka má hæstv. ráðherra. Ég held satt að segja að margir séu orðnir leiðir á því þegar stjórnmálamenn, sama hvar í flokki þeir standa, tala eins og þeir séu upphaf og endir alls og kannski er það skýringin á bágu gengi sitjandi ríkisstjórnar sem og flestra flokka í stjórnarandstöðunni. Við hljótum flest að geta viðurkennt að frá hruni hafa flestir lagst á árarnar við að byggja hér upp efnahag og samfélag. Líklega hefði það aldrei tekist nema vegna þessa samstillta átaks. Það er slík samstaða sem skilar árangri en ekki þau kollsteypustjórnmál sem hæstv. forsætisráðherra virðist aðhyllast. Kæru landsmenn. Ég heimsótti eitt af fámennustu sveitarfélögum landsins, Árneshrepp á Ströndum, nú á dögunum. Meðal annars heimsótti ég Finnbogastaðaskóla þar sem nemendur sögðu mér frá hugðarefnum sínum. Einn nemandi á unglingsaldri dró fram gamla útgáfu af Íslendingasögunum á þröngu bókasafni og sagði mér að hann langaði ekkert meir en að rannsaka Íslandssögu og íslenskar bókmenntir síðar meir. Við eigum öll okkar drauma og okkar væntingar. Sonur minn sagði mér um daginn að hann langaði ekkert meira en að verða ráðuneytisstarfsmaður þegar hann yrði stór. Ég sjálf, samkvæmt bókinni Bekkurinn minn frá árinu 1984, ætlaði að verða poppstjarna en til vara ætlaði ég að verða skurðlæknir. Hvorugur draumurinn hefur ræst en það var þó ekki vegna þess að ég fengi ekki tækifæri. Nú á dögum horfum við daglega á börn og fullorðna sem ekki fá tækifæri til að láta drauma sína rætast. Það er enginn munur á börnunum í Reykjavík, í Árneshreppi eða í Sýrlandi. Þau langar að lifa og gleðjast og þroskast, en tækifærin eru ekki þau sömu. Nægur er aðstöðumunurinn milli Reykjavíkur og Árneshrepps þar sem íbúar eru oft innilokaðir heilu mánuðina vegna lokaðra vega og illrar veðráttu. Mikill er munurinn á tækifærum í Reykjavík þar sem sum börn hafa efni á því að stunda tónlistarnám eða íþróttir og aðrar tómstundir. Sum börn vita hvar þau munu búa næstu mánuði. Önnur búa við þær aðstæður að fjölskyldan nær ekki endum saman um mánaðamót þó að engu sé eytt nema í brýnustu nauðsynjar. Hvað getum við þá sagt um aðstæður barnanna sem nú hafa flúið heimaland sitt Sýrland sem leggja af stað yfir Miðjarðarhafið á litlum kænum oft í höndum óprúttinna smyglara; og komist þau á leiðarenda bíða þeirra oftroðnar flóttamannabúðir, fullkomin óvissa. Sum komast aldrei þangað, sumra bíður að drukkna á leiðinni og reka upp í fjöru á sólarströnd eins og Alyan Kurdi sem var þriggja ára. Kannski dreymdi hann einungis um að geta haldið áfram að vakna á morgnana í faðmi fjölskyldu sinnar og fá að lifa því lífi sem svo mörg okkar ganga að sem vísu. Og einhverjir kunna að vilja afgreiða þetta mál þannig að það megi ekki einungis hugsa um þá sem birtast á fréttamyndum, en gleymum því ekki, kæru landsmenn, að fólkið á þessum myndum er af holdi og blóði. Veruleiki þess er lýsandi fyrir veruleika margra og við eigum ekki að brynja okkur fyrir slíkum myndum heldur sýna samkennd í verki. Við megum ekki líta undan. Ef við viljum í raun að meðbræður okkar fái að láta drauma sína rætast, þá verðum við að hugsa stöðu okkar í samfélagi þjóðanna, beita okkur fyrir friðsamlegum lausnum hvar sem því verður við komið að reyna að tryggja þannig að sem fæstir þurfi að leggja á flótta. Munum að það leggur enginn á flótta að gamni sínu. Gleymum því ekki heldur, þegar við ræðum stöðuna nú, að Vesturlönd bera sína ábyrgð á stöðunni í Miðausturlöndum og sú ábyrgð leggur okkur ríkar skyldur á herðar. Við getum gert betur og við eigum að taka á móti miklu fleira fólki í neyð. Staðreyndin er sú að ekki hafa allir tækifæri á því að láta drauma sína rætast. Við búum við ójöfnuð á þessari jörð, ójöfnuð innan okkar litla samfélags milli stétta, milli landshluta, enn meiri ójöfnuð milli heimshluta. En um leið og við búum við ójöfnuðinn vitum við að til eru peningar, til eru tækifæri. Tímamótaverki franska hagfræðingsins Thomas Piketty, sem hefur verið mjög til umræðu síðustu missirin, lýkur á orðunum: „Allir borgarar ættu að kynna sér peninga, hvaða mælikvarðar séu nýttir á peninga, hvaða staðreyndir tengist peningum. Sagan sýnir okkur að þeir sem eigi peninga bregðist aldrei í því að verja hagsmuni sína.“ Að neita að eiga við tölurnar þjóni hins vegar sjaldnast hagsmuni hinna tekjuminni og tölurnar þarf að setja í samhengi. Ríkasta 0,1% á 20% af öllum auði heimsins, auðugasta 1% á um 50% af öllum auði heimsins. Ef það á að hafa einhverja merkingu að allir eigi rétt á jöfnum tækifærum ber okkur að grípa til aðgerða til að tryggja þau tækifæri. Það þarf að endurskoða það hvernig við skiptum þessari köku. Til þess þarf róttækar aðgerðir og breytta hugsun. Og við þurfum að átta okkur á því að fjármálakerfið er mannanna verk og lýtur engum náttúrulögmálum. Kerfið á að þjóna fólkinu en ekki sjálfu sér. Þess vega þarf breytta hugsun, t.d. hjá ráðandi öflum innan Evrópusambandsins, sem lagt hafa ofuráherslu á að Grikkir borgi sínar skuldir, á meðan meira að segja Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur viðurkennt að sumar skuldir er ekki hægt að greiða án þess að fórnarkostnaðurinn verði of mikill fyrir fólkið, fyrir almenning. Virðulegi forseti. Það er tilfinning margra vinstri manna að hægri öflunum hafi verið leyft að stjórna umræðunni um efnahagsmál síðustu þrjá til fjóra áratugi. Til þess er engin ástæða. Ef leiðarljós okkar er það að kerfið eigi að þjóna fólkinu en ekki fólkið kerfinu þá breytum við þessari umræðu. Ég tel að Íslendingar vilji breytingar á þessu sviði og sú krafa endurspeglast ekki síst í kröfunni um lýðræðisumbætur. Eins og kunnugt er var unnin mikil vinna á síðasta kjörtímabili til að Íslendingar gætu fengið nýja stjórnarskrá. Þeirri vinnu lauk ekki eins og margir vonuðust eftir en ég vona svo sannarlega að á þessu þingi náist samstaða um að auðlindirnar verði sameign þjóðarinnar, að nýtt umhverfis- og náttúruverndarákvæði í stjórnarskrá verði samþykkt og að tiltekinn hluti þjóðar og þings geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekin mál; sem og að betur verði búið um framsal valdheimilda ríkisins. Ég tel að verði slík ákvæði samþykkt munum við vinna mikinn áfangasigur. Þar með er breytingum á stjórnarskrá ekki lokið því okkur ber að vinna samkvæmt þeim vilja þjóðarinnar sem hefur þegar birst í þjóðaratkvæðagreiðslu. En við getum unnið að honum í áföngum ef það er það sem þarf fremur en að leggja allt málið að veði fyrir árangur sem ekki reynist varanlegur. Ef ekki næst samstaða um neinar breytingar á þessu kjörtímabili þá ættu línurnar hins vegar að liggja skýrar fyrir næstu kosningar milli þeirra sem vilja fylgja vilja þjóðarinnar í þessum málum og hinna sem leggja allt kapp á að hagga ekki valdajafnvæginu í landinu. Stjórnarskrármálið hefur frá upphafi snúist um völd, og hver heldur um þau völd? Góðir Íslendingar. Það vakti athygli mína að hæstv. forsætisráðherra minntist ekki á eitt stærsta viðfangsefni samtímans sem eru loftlagsmál. Hann lét að því liggja að alræmdar hugmyndir um fleiri virkjanir, sem sigldu í strand hér í vor, snerust um orkuskipti í samgöngum en ekki ný kísilver. Hæstv. ráðherra veit betur og ætti fremur að efna til samstöðu um að við Íslendingar nýtum orku okkar til að Ísland geti orðið í fararbroddi í loftslagsmálum, orðið kolefnishlutlaust land helst fyrir árið 2050. Það ættu að vera skilaboð Íslendinga á loftslagsráðstefnunni í París í desember, fundur sem kann að ráða úrslitum um framtíð okkar og barnanna okkar. Draumar barna um allan heim kalla á að við hugsum til lengri tíma en næstu missira þegar við tökum ákvarðanir. Draumar barna um allan heim kalla á að Íslendingar hugsi sig vel um áður en þeir taka ákvarðanir sem taka toll af náttúru landsins með óafturkræfum hætti. Draumar barna um allan heim kalla á að fólkið í landinu fái meira vald yfir eigin örlögum, að við styrkjum beint lýðræði en líka fulltrúalýðræðið þannig að samfélagi okkar sé stjórnað með gagnsæjum og lýðræðislegum hætti og raddir allra heyrist. Draumar barna um allan heim kalla á að við þorum að grípa til róttækra aðgerða til að endurskoða skiptingu kökunnar. Það er ekki sjálfgefið að þeir sem eigi mest fyrir hafi mest tækifæri til að safna sér enn meiri auði. Það eru engin náttúrulögmál á bak við það fyrirkomulag þó að talsmenn óbreytts ástands tali stundum þannig. Þetta er mannanna verk og mennirnir geta breytt því. Það er undirstaða lýðræðisins og góðs samfélags að við fjárfestum í menntun, rannsóknum og nýsköpun og við eigum að leyfa skólum að þróast þannig að fjölbreytni verði sem mest, að sem flestir geti nýtt hæfileika sína til að þroskast og vaxa og verða öflugir borgarar í öflugu samfélagi. Skólarnir þurfa að endurspegla þær hröðu breytingar sem hafa orðið á samfélaginu en þeir geta líka orðið aflvaki breytinga og það gerist með fjölbreytninni. Fjárfesting í rannsóknum og nýsköpun mun skila aukinni hagsæld fyrir almenning allan og það er undirstaða samfélagsins að við fjárfestum í innviðum, samgöngum og fjarskiptum þannig að óháð búsetu geti sem flestir nýtt hugmyndir og þor til að láta draumana rætast, hvort sem það er að byggja upp sushi-stað á Seyðisfirði eða ferðaþjónustu í Djúpavík. Það á að fjárfesta í heilbrigðisþjónustu þannig að fólk um land allt geti notið öryggis og velferðar. Umfram allt er okkar auður í fólki og þess vegna á að tryggja öllum grunnframfærslu, þar með talið öryrkjum og eldri borgurum sem hafa setið eftir þó að þeir eigi allan rétt á sömu tækifærum og aðrir. Og þar skiptir líka miklu að tryggja gjaldfrelsi grunnþjónustu á sem flestum sviðum, draga úr greiðsluþátttöku almennings þegar kemur að heilbrigðisþjónustu og annarri grunnþjónustu. Góðir Íslendingar. Með auknum jöfnuði, nýrri hugsun í atvinnu- og umhverfismálum, auknu lýðræði og þeirri skýru sýn að arðurinn, arðurinn af auðlindunum okkar, arðurinn af eigum okkar, eigi heima hjá fólkinu getur framtíðin orðið frábær. Þá skiptir máli að stjórnmálamenn horfi til lengri tíma, miði ekki allt við sjálfa sig og sinn skamma líftíma í langri sögu því að það er langtímahugsun sem skilar árangri, hvort sem er í knattspyrnu, listum eða stjórnmálum. Tími kollsteypustjórnmála, þar sem skammtímahagsmunir hinna fáu ráða á kostnað langtímahagsmuna hinna mörgu, er liðinn. Því fyrr sem við hér í þessum sal áttum okkur á því, þeim mun betra.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Það er með dálítið blendnar tilfinningar í brjósti sem maður kemur til þings að þessu sinni, annars vegar með gríðarlega sterka stöðu í efnahagsmálum sem birtist okkur í nýframkomnu fjárlagafrumvarpi, að innviðirnir eru að styrkjast, staða okkar til þess að gera betur í framtíðinni á svo mörgum sviðum að batna og það blasir við okkur að við erum að upplifa eitt lengsta hagvaxtarskeið seinni tíma hagsögu landsins, en hins vegar erum við enn í þeirri stöðu sem Alþingi að njóta óeðlilega lítils trausts frá þjóðinni. Ég minnist þess að þegar ég kom til starfa á Alþingi á árinu 2003 var mér ofarlega í huga á þeim tíma hvers konar lykilstofnun þingið væri og hefði ávallt verið sem valdamesta stofnunin á grundvelli þeirrar stjórnarskrár sem við störfum eftir. Það er líka hér sem grunnurinn að stjórnarskránni var lagður, að sjálfstæði landsins, að fullveldinu, og svo margar stórar ákvarðanir sem hafa haft áhrif á þróun samfélagsins, á líf alls almennings í þessu landi og til framfara og bættra lífskjara fyrir þjóðina. Hér voru þessar ákvarðanir teknar. Rauði þráðurinn í svo mörgum af þeim framfaramálum sem ég er að nefna lá í því að þingið treysti betur fólki til að ráða sjálft sínum málum til lykta. Það er sama hvort við horfum til þess að í ár eru liðin 100 ár frá því að konur fengu kosningarréttinn, eins og við fögnuðum með eftirminnilegum hætti í sumar, eða rifjum upp önnur sjálfsögð framfaramál sem kannski þykja hálfeinkennileg í nútímasamfélagi eins og það að fram á níunda áratuginn var ekki frjálst útvarp á Íslandi. Við breyttum því hér. Það var ekki frjálst að selja bjór, hvorki að kaupa hann úti í búð né fá hann afgreiddan á veitingastað, fyrir einungis réttum 30 árum. Afskipti ríkisvaldsins af atvinnulífinu, bein þátttaka ríkisins í atvinnulífinu, voru líka fyrir tiltölulega skömmu síðan miklu meiri en þau eru í dag með rekstri skipafélags, rekstri verksmiðja af ýmsum toga, yfirgnæfandi þátttöku á fjármálamarkaði o.s.frv. Við tókum drjúgan hluta af tíunda áratugnum til að greiða úr því hvernig við vildum í raun afmarka hlutverk ríkisins gagnvart atvinnulífinu. Það gerðist ekki átakalaust, en ég tel að við höfum fengið mjög góða niðurstöðu í það. Þessi mál er ég að nefna ásamt því að við höfum borið gæfu til þess á undanförnum áratugum að horfa til langs tíma við að reyna að tryggja ábyrga stjórn ríkisfjármálanna. Ég nefni þessi mál til umhugsunar fyrir okkur þegar kemur að þeirri stöðu sem þingið er í í dag og ég minntist á áðan, að fólki finnst ekki ástæða til að treysta okkur betur en raun ber vitni. Kannski stöndum við á þinginu frammi fyrir fleiri litlum og jafnvel stórum álitamálum sem bera það með sér að við erum ekki enn farin að treysta fólki til samræmis við það sem fólk telur að það eigi að fá að sjá frá þinginu. Við höfum mörg slík mál að mínu áliti. Síðast í dag heyrðum við frá atvinnulífinu kallað eftir því að tryggingagjaldið yrði lækkað frekar. Það er í eðli sínu frelsismál. Þar er verið að biðja um að álögum verði létt frekar af atvinnulífinu til að þar geti hugmyndir fengið að blómstra, skjóta rótum, að þar finni menn kröftum sínum viðnám, geti ráðið til sín fólk og hrint hugmyndum í framkvæmd. Í eðli sínu er það frelsismál. En miklu fleiri frelsismál hafa líka verið rædd hér á undanförnum árum. Við ættum að halda áfram að ræða þau og skoða með þessa nálgun að leiðarljósi. Má ég nefna það hér hvort við treystum fólkinu í landinu til að sækja áfengi í venjulegar verslanir eða ekki? Í mínum huga er það augljóst mál. Það eru röng skilaboð frá þinginu að treysta ekki fólki til þess að kaupa áfengi í venjulegum verslunum, að það þurfi opinbera starfsmenn til að afhenda slíka vöru yfir búðarborðið. Það eru röng skilaboð. Í fjárlagafrumvarpinu sem var lagt fram á þingi í dag eru líka mál annarrar tegundar. Skattamál eru líka í eðli sínu frelsismál. Við skiljum meira eftir hjá fólki til að ráða sínum málum. Bæði á það við um atvinnulífið og launþegana í landinu sem fá strax á næsta ári að halda stærri hlut launatekna sinna í lok mánaðar en gilti á þessu ári og við höldum áfram á árinu 2017. Niðurfelling tolla í framhaldi af afnámi vörugjalda er líka frelsismál. Það snýst um viðskiptafrelsi, það snýst um frelsi neytenda til að sækja vöru án óþarfaneyslustýringar af hálfu ríkisins. Á árum áður voru tollar á slíkar álögur stór hluti af ríkistekjunum en þetta hefur minnkað sem betur fer í gegnum árin, var komið niður í um 4% árið 1990 og í dag erum við með eftirhreyturnar af úreltu kerfi. 1% af ríkistekjunum er um 1600 tollar sem við erum að leggja á alls konar vörur, allt frá bíldekkjum yfir í barnakerrur, frá veiðivörum yfir í rafgeyma. Það eru óendanlega margir vöruflokkar sem er orðið tímabært að afnema vörugjöldin af. Það á við um húsbúnað og húsgögn og ég gæti lengi haldið áfram að telja þá upp. Reyndar held ég að enginn einn Íslendingar hafi yfirsýn yfir það á hvaða vörur við leggjum tolla og það er orðið tímabært að afnema þá. Þetta er frelsismál, mál sem er til vitnis um að við viljum efla viðskiptafrelsi í landinu, jafna samkeppnisstöðu fyrirtækjanna, verslunarinnar, koma versluninni í landinu á samkeppnisgrundvöll gagnvart umheiminum. Eitt stærsta verkefni okkar í víðara samhengi er líka að tryggja að Ísland verði sá staður fyrir ungar kynslóðir sem eftirsóknarvert er að búa á. Heimurinn er allur að skreppa saman. Ekki bara tölvur og netvæðing valda því, hugur fólks er að breytast. Það hefur verið komið inn á það í ræðunum sem fluttar voru á undan þessari. Hugur unga fólksins leitar ekki bara út fyrir landsteinana. Hann getur náð til þess að búa á fjarlægum slóðum og það þykir raunhæft, sjálfsagt og jafnvel eðlilegt að flytjast búferlum hinum megin á hnöttinn. Þetta er allt að breytast. Þingið verður að taka tillit til þessara hluta í störfum sínum og ákvörðunum. Tollamálið er eitt lítið mál sem gerir það eftirsóknarverðara að búa á Íslandi og tryggir að verslun á Íslandi nýtur samkeppnislegra skilyrða til jafns við það sem gildir á Norðurlöndunum, enda er almenna virðisaukaskattsþrepið á Íslandi jafn hátt eða lægra en á við á Norðurlöndunum. Ekkert Norðurlandanna er með lægra almennt virðisaukaskattsþrep en við Íslendingar. Ábyrgð í ríkisfjármálum verð ég líka að nefna hér. Þegar ég tala um frelsi og ábyrgð í ríkisfjármálum leitar hugurinn til manns sem við söknum af þinginu og féll frá fyrr á þessu ári. Pétur Blöndal, vinur okkar, er ekki með okkur hér til að fylgja þeirri umræðu eftir en ég er alveg viss um að hann kann að meta það þaðan sem hann horfir til okkar í dag að við höldum þeirri umræðu áfram á lofti. Það skiptir máli fyrir framtíðarkynslóðir landsins og framfarir í landinu. Höfum það hugfast sem ég er hér að reyna að draga saman í nokkrum dæmum að kannski liggur það vantraust til þingsins, sem við upplifum, og þess sem við erum að gera hér í því að við erum ekki að senda þau skilaboð út til þjóðarinnar að við ætlum raunverulega að treysta fólki til að ráða sínum málum sjálft. Höfum þá um leið hugfast að einhver stærstu framfaraskrefin í okkar málum voru einmitt stigin þegar við sýndum það í verki að við færðum vald út til fólksins, til þess að það réði sínum málum í orði og æði. Á þessu þingi verður áfram tekist á um ýmis áherslumál. Það er eðlilegt þegar við erum með flokkakerfið og flokkarnir sem kosnir eru hingað til þings og einstakir þingmenn með ólíkar áherslur. Við höfum þó leiðir til að útkljá þau mál samkvæmt þingsköpum. Síðan eru líka önnur mál sem full ástæða er til að ætla að við getum náð samstöðu um. Ég ætla að nefna stjórnarskrána. Við höfum lagt í gríðarlega mikla vinnu við að rýna stjórnarskrána, það sem helst ætti að koma til álita að breyta í henni. Ég veit að það eru skiptar skoðanir um það hversu langt við ættum að ganga í því efni. Ég er hins vegar kominn til þessa þings alveg sannfærður um að ef raunverulegur vilji er til staðar hjá öllum þingflokkum getum við gert á stjórnarskránni markverðar breytingar sem skipta máli og eru til framfara fyrir þjóðina. Þær geta haft akkúrat þessi einkenni sem ég hef hér nefnt, að við ætlum að treysta fólki enn betur en við höfum gert fram til þessa til að ráða málum til lykta. Ég ætla að nefna annað mál, opinber fjármál. Ég held að það skipti gríðarlega máli að við ljúkum því máli. Það kemur nú fram á þessu þingi, í þriðja sinn. Það er dæmi um verkefni sem allir flokkar hafa komið að og nú er tímabært að við leiðum það til lykta. Það er þá mál sem mundi sýna fram á að við ætlum að horfa til langs tíma og sýna ábyrgð í ríkisfjármálum. Það er kallað eftir því að jafna sveiflurnar. Það er ekkert lögmál að vextir á Íslandi séu jafn háir og raun ber vitni í gegnum tíðina eða jafn háir og raun ber vitni í dag. Það er ekki lögmál. Við þurfum að leysa þætti sem snúa að vinnumarkaðnum, ég tek undir með hæstv. forsætisráðherra sem lagði áherslu á það í ræðu sinni. Ég skynja vilja til þess hjá aðilum vinnumarkaðarins að gera grundvallarbreytingar þar. Afgreiðsla frumvarps til laga um opinber fjármál er snar þáttur í því að gera þessa breytingu og brúa gjána yfir til vinnumarkaðarins að þessu leytinu til. Við höfum fleiri dæmi um mál þar sem við getum náð vel saman á þinginu. Alþjóðamálin koma þar upp í hugann, að taka höndum saman við þjóðina sem hefur sýnt svo áberandi að hjartað er á réttum stað þegar neyðin birtist frá fjarlægum löndum. Við þurfum að taka höndum saman við þjóðina og leiða fram raunhæfar, skynsamlegar lausnir í því máli og á öðrum sviðum alþjóðamála þar sem Ísland getur látið til sín taka og notað tækifærið vegna þeirrar sterku stöðu sem við erum nú komin í til þess að láta gott af sér leiða á alþjóðavettvangi. Almennt hlýtur að vera markmið okkar að ná meiri árangri, að gera betur í þingstörfunum í vetur og á næstu árum, gera Alþingi að enn árangursríkari stofnun í þágu þjóðarinnar.
Virðulegi forseti. Ástkæra Alþingi. Góðir áheyrendur. Þá er komið að því, kjörtímabilið er hálfnað og það er full ástæða til þess að spyrja okkur hvort við höfum gengið til góðs. Í upphafi 142. þings, strax eftir kosningarnar 2013, hélt ég því fram að komandi þingstörf gætu orðið þau bestu í sögunni. Ég er hræddur um að það sé langt í þá einkunnagjöf eftir þau tvö ár sem liðin eru, en næstu tvo ár eru enn þá óskrifað blað og við eigum möguleika á að breyta í rétta átt. Stundum er sagt að það sé eins og stjórnmál séu orðin keppni í því að hafa rétt fyrir sér. Það er yfirleitt ekki sagt í aðdáunartón. Hverjum þykir sinn fugl fagur, eðlilega. Það er freistandi að nýta hvern möguleika til að koma vilja sínum fram, jafnvel að þröngva honum upp á þá sem eru annarrar skoðunar í krafti valds eða meiri hluta. Það er hættulegur ósiður því að þegar hlutverkin snúast við er hætt við að nýi meiri hlutinn, sem fannst á sér troðið áður, beiti nýfengnu valdi til að snúa hlutunum við og þröngva sínum áherslum að. Sú aðferðafræði er öngstræti sem leiðir til stöðnunar því að hvorki hverfa andstæðingar kvótakerfisins né aðdáendur þess þótt annar hópurinn nái vilja sínum fram að fullu. Um slíkt næst aldrei sátt. Eina leiðin til sáttar til langs tíma er samtal og samvinna allra sem koma að borðinu, bæði stjórnmálamanna og annarra. Á síðustu þingum höfum við upplifað bæði gott og slæmt. Við höfum séð mál sem unnin hafa verið á breiðum grunni, með samráði og aðkomu. Slík mál hafa verið farsæl í þinginu og um þau hefur ríkt góð sátt. Gott dæmi er fyrstu skrefin í afnámi hafta sem samþykkt voru í sumar. En við höfum líka sóað miklum tíma og óendanlegum kröftum í mál sem komið hafa inn án samráðs, mál sem kastað hefur verið eins og sprengjum inn í þingið og hafa sett allt upp í loft. Dæmi um það eru aðildarviðræðurnar við ESB og tillaga um virkjanir fram hjá rammaáætlun. Engin myndaðist sátt um þau mál, hvorki á þingi né í þjóðfélaginu. Ekki var gerð tilraun til að ná um þau sátt og það var aldrei möguleiki á neinni sátt. Sátt og traust er ekki eitthvað sem hægt er að panta eða heimta. Björt framtíð er nýtt stjórnmálaafl. Við erum í stjórnmálum til að gera gagn og standa fyrir umbótum. Umhverfi og mannréttindi eru okkur hugleikin og við kjósum að bregða þeim gleraugum á sem flest mál. En við erum ekki síst stofnuð um betri vinnubrögð og um langtímahugsun, um það að gera plan, plan sem endist og getur orðið að veruleika, plan sem er eitthvað annað en orðin tóm eða hugarleikfimi. Alvöruplan getur aldrei orðið til nema um það náist breið samstaða til að allir taki þátt í því svo það sé sameign allra. Við höfum nálgast störf þingsins með því hugarfari. Við höfum staðið með góðum málum hvaðan sem þau koma og við höfum staðið hart gegn vondum málum. Við höfum ekki í hyggju að gera breytingu þar á og við erum stolt af þeirri vinnu. Umfram allt höfum við boðið upp á og kallað eftir langtímahugsun, samtali og samvinnu á þingi. Við viljum taka þátt í að breyta og bæta vinnubrögðin. Við erum tilbúin hvenær sem er, brettum upp ermar hvenær sem tækifæri gefst til þess. Á þinginu hefur mér af einhverjum ástæðum oft orðið hugsað til indversku sjálfstæðishetjunnar Mahatma Gandhis. Í baráttu sinni ferðaðist Gandhi um Indland þvert og endilangt, talaði við fólk og hlustaði. Hann var meinlætamaður en algjör vinnuhestur og ferðaðist með stórum hópi fólks. Þrátt fyrir erilinn var eitt öruggt og það var að klukkutími á dag var frátekinn til íhugunar. Einn daginn lá óvenjumikið fyrir og aðstoðarmenn hans sáu ekki fram úr dagskránni. Þá tilkynnir okkar maður: „Það er svo mikið að gera að í dag að ég mun ekki hugleiða í klukkutíma.“ Aðstoðarmennirnir voru fegnir en umfram allt undrandi því að þetta hafði aldrei gerst áður. „Í dag er svo mikið að gera,“ sagði Gandhi, „að við þurfum að íhuga í tvo klukkutíma.“ Heitt hjarta en kaldur haus. Þótt verkefnin séu mörg og flókin verðum við að gefa okkur tíma og/eða tóm til að leysa þau vel. Og allar hendur á árar. Við lifum merkilega tíma, það eru miklar breytingar alls staðar í kringum okkur og hjá okkur sjálfum, ekki bara þessi missirin heldur hreinlega þessa áratugina. Heimurinn er að gjörbreytast. Ísland er líka að breytast. Þessar breytingar okkar eru stærri en svo að þær tengist bara efnahagshruninu og afleiðingum þess. Þær breytingar tengjast gróðurhúsaáhrifum og ofnýtingu auðlinda jarðarinnar, stórkostlegri fjölgun flóttamanna, krossáhrifum rísandi, fallandi og hrynjandi gjaldmiðla hingað og þangað um heimskringluna o.s.frv. Við ofnýtum jörðina og það er ekki góður bisness því að komandi kynslóðir eiga eftir að taka við henni og búa á þessari jörð og við eigum ekki aðra til vara. Internetið, breyttir framleiðsluhættir, hnattvæðing, upplausn heimsvelda, auknir ferðamöguleikar milli landa og heimsálfa, allt hefur þetta stórkostlegar breytingar í för með sér fyrir lífsstíl og lífsgæði fólks, samfélög okkar og lífsmöguleika. Ísland gengur í gegnum margar þessar breytingar einfaldlega vegna þess að við erum hluti af umheiminum og við erum háð honum. Það er ofan á þær breytingar sem við höfum upplifað eftir hrunið, bæði fjárhagslegu kreppuna og þá andlegu sem hreinlega má líkja við áfallastreitu. Meistari Rúnar Júlíusson sálugi sagði gjarnan: „Það býr oft dulbúin gæfa í áföllunum.“ Það á að mörgu leyti við um árin eftir hrun því að á sama tíma og efnahagsáföllin dundu yfir og traust á stofnanir samfélagsins hrundi vaknaði líka ný hugsun um aðrar leiðir, önnur gildi og aðra aðferðafræði. Það eru mikil átök í íslensku samfélagi í dag en þau eru ekki bara um áhrif og völd, þau eru ekki einskorðuð við hægri eða vinstri, landsbyggð eða höfuðborgarsvæði, handhafa fjármagnsins eða almenning. Þessi átök eru um grundvallarbreytingarnar, um það hvort við ætlum að gera hlutina öðruvísi, á lýðræðislegri hátt, að byggja upp til framtíðar og stokka í alvörunni upp eða hvort ætlum við að halla okkur áfram að því sem við erum vön þó svo að reynslan hafi ekki alltaf sýnt okkur að það sé gæfulegt. Þessi sömu átök eru sýnileg á heimsvísu þegar við horfum á umhverfismálin, umræðuna um misskiptingu auðs innan samfélaga og á milli landa. Ég held að það sé engin tilviljun að línurnar í þessum átökum séu frekar milli kynslóða en hópa. Heimurinn er að gjörbreytast og hann er búinn að vera það síðustu tvo, þrjá áratugi og heldur áfram að gera það. Þau sem eru yngri hafa einfaldlega alist upp við þessar breytingar. Þau átta sig á því að kyrrstaða og gömlu lausnirnar eru ekki lengur boðlegar. Við tölum stundum um að það sé skortur á trausti í íslensku samfélagi. Traust almennings til Alþingis og stjórnmálaflokka er í frosti. Það er vont en það er ekki vandamál almennings, vandamálið hlýtur að liggja hjá okkur hér. Getur verið að þetta vantraust byggi á vantrú á því að við sem stundum stjórnmál alla daga séum meðvituð um breytingarnar í heiminum? Það þurfum við að afsanna, alþingismenn allir. Við þurfum að vera meðvituð um og tilbúin til þess að leiða breytingar til góðs jafnvel þó að það sé erfitt og jafnvel þó að landslagið sé ókunnugt. Ég ætla að tala aðeins um tilfinningar. Afstaða fólks til hvers annars, manna og málefna byggir á tilfinningum. Það á líka við um stjórnmál og þau málefni samfélagsins sem eru vettvangur stjórnvalda og Alþingis. Almenningur er vel inni í málunum og hann hefur sterkar og úthugsaðar skoðanir um flókin viðfangsefni þó að hann sé ekki í fullu starfi eins og við sem hér sitjum, viðfangsefnin sem við alþingismenn njótum í ofanálag hjálpar sérfræðinga við að skilja. Alþingi er málstofa og okkar hlutverk er að tala. En okkar hlutverk er ekki síður að hlusta og eiga samtal við almenning. Það hvernig við hlustum, eða kannski hvernig fólk upplifir að við hlustum stundum ekki, held ég að hafi meiri áhrif á það hvort almenningi finnist Alþingi traustsins vert. Það er ekki hægt að tala um tilfinningar án þess að minnast á vanda flóttamanna og í mínu tilviki reyndar án þess að minnast á Jóhann Pétursson risa. Flóttamannavandinn hefur hvílt þungt á hjarta mínu undanfarið eins og á hjörtum allra landsmanna. Það er óþolandi tilfinning að geta ekki gert meira til að hjálpa einstaklingum í neyð, einstaklingum sem flýja til að bjarga lífi sínu og lífi barnanna sinna. Í sumar átti ég leið um Byggðasafnið Hvol á Dalvík. Þar er sýning um heimamanninn Jóhann risa. Jóhann ólst upp í kreppunni og varð ungur risi að hæð. Hann eyðilagði á sér fæturna með því að stunda sjóinn í allt of litlum skóm. Á endanum sá Jóhann ekki fram á að geta framfleytt sér í heimalandinu Íslandi og flutti utan þar sem hann stundaði sýningarstörf á sjálfum sér, störf sem hann hafði alltaf skömm á, en neyðin kennir … og allt það. Jóhann var í raun og veru flóttamaður frá eigin landi. Ég hef alltaf upplifað að við Íslendingar höfum alltaf skammast okkar fyrir hlutskipti Jóhanns risa. Við skiljum sögu hans af því að hann var nafngreindur maður, hann var annálað góðmenni, hann var úr sama umhverfi og afar okkar og ömmur. Eins skömmumst við Íslendingar okkar fyrir aðgerðaleysi okkar gagnvart gyðingum á flótta við upphaf seinni heimsstyrjaldarinnar. Nú eru fleiri á flótta en nokkru sinni seinustu áratugi. Það er siðferðisleg skylda okkar Íslendinga að gera betur í móttöku flóttamanna en auðvitað þurfum við að tryggja að rétt og vel sé haldið utan um þá móttöku. Það er risavaxið verkefni. Ég fagna ráðherranefnd um málefni flóttamanna. Við í Bjartri framtíð erum boðin og búin til þess að gera það sem við getum til að hjálpa til og styðja við góð verk. Kæra Alþingi. Gerum betur. Við höfum tvö ár sem eru óskrifuð. Stöndum að góðu en ekki lélegu. Stuðlum að réttlæti og berjumst gegn óréttlæti. Ég hef fulla trú á okkur alþingismönnum. Við erum fólk. Vinnum bara eins og fólk og verum eins og fólk. - Góðar stundir og góða ferð.
Forseti. Áður en ég ávarpa landsmenn vil ég byrja á að þakka fráfarandi þingmanni Jóni Þór Ólafssyni fyrir eftirminnilegt samstarf undanfarin tvö ár hér á Alþingi. Kæru landsmenn. Mig langar í ljósi þess að við þingmenn getum ekki hreyft neinum andmælum þegar forseti lýðveldisins messar yfir okkur við upphaf sérhvers þings, eins og hann gerði í dag, að nota tækifærið og andmæla staðhæfingum forsetans. Forsetinn sniðgekk nokkur afar mikilvæg atriði í málflutningi sínum um mögulega þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrárbreytingar samhliða forsetakosningum. Í fyrsta lagi eru þetta óþarfaáhyggjur hjá forseta vorum, Ólafi Ragnari Grímssyni, um að kosningar um stjórnarskrá samhliða forsetakosningum verði ólýðræðislegar. Það er einmitt eina mögulega leiðin til að tryggja nægilega þátttöku almennings til að vega upp á móti ólýðræðislegum 40% þátttökutálmunum sem voru settar í bráðabirgðaákvæði stjórnarskrárinnar. Staðreyndin er sú að ef breytingarnar verða umdeildar þurfa yfir 80% allra á kjörskrá að mæta til að greiða atkvæði til að niðurstaða kjósenda öðlist gildi. Langbesta og tryggasta leiðin til að fá fólk á kjörstað er fulltrúakosningar, samanber forsetakosningar eða alþingiskosningar. Vert er vekja athygli á því að engar sambærilegar lýðræðistálmanir eru á þátttöku til alþingiskosninga eða forsetakosninga. Forsetinn sagði jafnframt í ræðu sinni fyrr í dag að þröng tímamörk og sparnaðarhvöt mætti ekki stofna gæðum verksins í hættu. Kæri forseti lýðveldisins, það er mér sönn ánægja að upplýsa þig um að þetta eru ekki hvatarnir sem liggja að baki því að spyrða saman þessar tvennar kosningar, hvatarnir eru einmitt fyrst og fremst hugsaðir til að tryggja góða þátttöku. Forsetinn sagði einnig í dag að vanda þurfi vel til verks. Ég get fullvissað okkar ágæta forseta um að vandað hefur verið til verksins með ótal sérfræðingum og fundum og finnst mér furðu sæta að forsetinn láti í veðri vaka að svo sé ekki enda komu engar nánari útlistanir á því hvað gæfi tilefni til þessa vantrausts áður en niðurstaða liggur fyrir. Það er ljóst að forseti lýðveldisins hefur fært sig inn á háskalegar og gerræðislegar brautir gagnvart þingræðinu í dag og undir því get ég ekki setið án þess að andmæla af fullum krafti. Ljóst er að einhver þarf að bjóða sig fram til að sinna hlutverki forseta sem er annt um hið beina lýðræði og er tilbúinn að sleppa tökunum af málskotsréttinum til þjóðarinnar sjálfrar. En svo ég snúi mér að aðalumræðuefni kvöldsins, stefnuræðu forsætisráðherra, þá spratt upp í huga mér falleg, óskhyggjuleg barnagæla þegar ég las ræðuna í morgun, lag sem ég söng oft sem barn, og ég sá hæstv. forsætisráðherra ljóslifandi fyrir mér með pensil og teikniblað í myndlíkingu ljóðsins Ég skal mála allan heiminn, elsku mamma. Ræðan endurspeglar teiknimynd forsætisráðherra þar sem lita á yfir aðkallandi vandamál með fallegum orðum og litum. Fjárlög gefa ekki fyrirheit um að það takist að leysa fjölþætt undirstöðuvandamál heilbrigðiskerfisins, húsnæðiskerfisins eða þau óveðursský í alþjóðafjármálakerfunum, né heldur er slíkt að finna í þingmálaskránni. Þar er fullt af fallegum fyrirheitum sem ekki sér stað í fjárlögunum. Ég tók mér því bessaleyfi og stílfærði aðeins barnagæluna, með leyfi forseta: Ég skal mála allan heiminn, elsku Íslendingur, eintómt sólskin, bjart og jafnt. Þó að dimmi að með daga kalda og skamma, dagar þínir verða ljósir allir samt. Litlu blómin sem þig langar til að kaupa skal ég lita hér á teikniblaðið mitt. Ég skal mála allan heiminn, elsku Íslendingur, svo alltaf skíni sól í húsið þitt. Íslendingur, ertu sorgmæddur? Seg mér hvað er að, sjálfsagt get ég málað gleði yfir það ótal fagra liti á ég fyrir þig ekki gráta, Íslendingur - brostu fyrir mig. Óskaðu þér, Íslendingur, alls sem þú vilt fá, enn þá á ég liti, til hvers sem verða má. Allar heimsins stjörnur og ævintýrafjöll óskaðu þér, Íslendingur, svo lita megi ég þau öll. Ég vil þó ekki vera með öllu neikvæð, kæra þjóð, og vildi sjálf óska að hægt væri með einföldum hætti að verða við sérhverri ósk allra og væri alveg til í að halda loforða- og lofgjörðaræðu. Efndir hljóta að vera vegvísir um raunverulegan vilja til að breyta rétt. Elsku þjóðin mín. Hér stend ég og er að mati valdhafa sem óskrifað blað. Mér finnst gott að það sé þannig frekar en að vera þéttskrifað blað beggja megin eins og hefðbundin stjórnmálamenning er í hugum margra. Það er nefnilega þannig að það að vera óskrifað blað gefur möguleika á því að þú, já, þú getir skrifað á blaðið með okkur. Það er ekki búið að ákveða fyrir fram alla stefnuna eða marka leiðina án aðkomu ykkar. Við viljum í alvörunni að þú ráðir. Því er vert að halda því til haga að okkar píratíska, pólitíska miðja er rótföst í grunnstefnu okkar og okkar siðferðiskompás er að finna í píratakóðanum. Það er gott að hafa skýran og, já, hæstvirtur fjármálaráðherra, rótfastan grunn í hugmyndafræðinni en um margt skilgreinum við okkur hvorki til hægri né vinstri eins og þekkt er. Við skilgreinum okkur fyrst og fremst sem fólk sem vill mannúðlegra samfélag með því að tryggja borgaraleg réttindi okkar í lögum sem og í framkvæmd. Okkar óskrifaða blað býður upp á það að geta nýtt sér visku fjöldans og með því að viðurkenna í auðmýkt að það er ekki neinn einn eða neitt eitt afl sem hefur öll svörin heldur eru það hin fjölmörgu sjónarhorn byggð á raunverulegri reynslu af því að búa í kerfinu sem gerir okkur kleift að útbúa stjórntæki og umgjörð um samfélagið sem er hvorki rótföst né rammföst, nei, miklu frekar sveigjanleg út frá ólíkum kringumstæðum sérhvers borgara landsins. Þá eru mun minni líkur á því að fólk falli á milli í eitthvert kerfislegt helvíti. Margt hefur breyst í samfélagi okkar eftir að heimurinn fékk gefins hið stórkostlega verkfæri internetið. Það verkfæri hefur gefið okkur tækifæri til að tengjast öðrum á milli heimsálfa og sveitarfélaga, það hefur gefið okkur tækifæri á að öðlast þekkingu sem áður var ekki auðvelt að hafa aðgengi að. Það sem þetta verkfæri hefur þó gefið okkur meira en nokkuð annað er að tækifæri til valdeflingar eru miklu fleiri en áður tíðkaðist og fólk getur á auðveldan hátt búið til samfélög í netheimum sem leiða af sér samfélög í raunheimum, eins og ótal dæmi sanna. Nú erum við píratar í þeirri sérkennilegu stöðu að við eigum raunveruleg tækifæri á að breyta þessu samfélagi í grunninn. Ekkert okkar óraði fyrir þeim mikla meðbyr sem við höfum haft. En hvernig ætlum við að nota þennan meðbyr? Við píratar ætlum að halda áfram að feta þá braut að fjalla um róttækar breytingar og leggja til lausnir í anda 21. aldarinnar og „sörfa“ í brimróti róttækra breytinga og sneiða hjá hinum lygnu fjörðum hefðbundinna stjórnmála. Ég er auðvitað fyrst og fremst aðgerðasinni, manneskja sem trúi á mátt og skyldu einstaklinga til að breyta samfélögum sínum ef maður upplifir að í samfélaginu ríki til dæmis óréttlæti. En það er mikil freisting sem felst í því að falla ekki inn í alla sömu umgjörðina og aðrir gamalgrónir flokkar. Það eru ekki þannig stjórnmál sem okkur langar að taka þátt í. Við getum auðveldlega lofað alls konar mjög þörfum breytingum með bútasaumsaðferðum núverandi stjórnarfars þar sem tekið er á bráðavanda en ekki hugað að orsök hins kerfislæga vanda og mismununar. Það er auðvelt að búa til stefnur, stefnur sem geta litið vel út á blaði og í tali, en að framkvæma stefnu og huga að öllum afleiðingum hennar er síðan allt annar veruleiki og öllu flóknari. Ég er ekki að segja að við getum ekki búið til stefnur en það er bara ekki hægt að gera það almennilega og faglega í núverandi kerfi án þess að eiga á hættu að hið lagatæknilega vistkerfi landsins fari allt úr skorðum. Kerfið er nefnilega svo ógurlega flókið að jafnvel vel meinandi fólk getur gert illt verra með lagabreytingum. Maður þarf ekki að líta lengra en til Tryggingastofnunar og allra þeirra flóknu lagatæknilegu breytinga sem oft gera illt verra. Til að laga lífsviðurværi þeirra sem eru í viðkvæmustu hópunum hérlendis þarf meira til en bútasaum. Heildræn breyting verður að eiga sér stað og til að hægt sé að framkvæma hana þarf aðgengi að upplýsingum um hvernig þetta kerfi virkar og hverju það á að þjóna. Að lokum vil ég þakka ykkur fyrir að nenna að hlusta á okkur. Verum breytingin sem við viljum sjá í samfélaginu okkar. Hristum upp í þessum kerfum og hættum að vera hrædd. - Góðar stundir.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Stefna núverandi ríkisstjórnar, ríkisstjórnar heimilanna, snýst ekki bara um sum heimili, hún snýst um öll heimili. Það endurspeglast skýrt í fjárlagafrumvarpinu sem lagt var fram á Alþingi í dag. Í þriðja sinn eru lögð fram hallalaus fjárlög með verulegum afgangi um leið og við lækkum skatta og aukum framlög til velferðarmála þannig að fjárveiting til þeirra hefur nær aldrei verið jafnmikil. Kjör allra munu batna en þó umfram allt kjör millitekju- og lágtekjufólks. Ungir sem aldnir, heilbrigðir sem sjúkir munu hafa það betra. Bætur almannatrygginga og atvinnuleysisbætur hækka um 9,4% samkvæmt frumvarpinu á næsta ári eða um samtals 9,6 milljarða kr. Ef að auki er litið til þeirra hækkana bóta sem hafa komið til í ársbyrjun 2014 og 2015 nemur uppsöfnuð hækkun bóta til ársins 2016 16,6%. Því er spáð að uppsöfnuð verðbólga yfir sama tímabil verði 8,7% og samkvæmt því er ljóst að kaupmáttur bótanna hefur aukist verulega. Eins og ég sagði þá snýst stefna núverandi ríkisstjórnar, ríkisstjórnar heimilanna, ekki bara um sum heimili, hún snýst um öll heimili. Hún snýst um fjölskylduna um sem við þekkjum svo vel, fjölskylduna sem við kannski sjálf erum, barnafjölskyldan á verkamannakaupi sem flakkað hefur á milli leiguíbúða með tilheyrandi kostnaði og álagi síðustu árin þar sem langtímaleiga er orð sem varla þekkist á íslenskum leigumarkaði. Hún snýst um einstæðu móðurina á örorkubótum með tvö börn sem býr í 50 fermetra íbúð í kjallara og hefur ekki efni á að flytja vegna hás leiguverðs eða einfaldlega vegna þess að íbúðin finnst ekki. Um námsmanninn sem þakkar fyrir að fá að leigja hluta af bílskúr frænku sinnar þar sem allt er einfaldlega fullt á stúdentagörðunum fyrir löngu síðan eða unga parið sem dreymir um að stofna sitt fyrsta heimili og veltir fyrir sér hvernig það eigi eiginlega að ná að safna fyrir útborgun í litla íbúð. Eða bara um gömlu konuna sem stendur frammi fyrir því enn á ný að vera að missa íbúðina og þurfa að horfa fram á það að þurfa að taka rúm barnabarnanna enn á ný eftir að hafa misst húsnæði sitt. Í húsnæðisfrumvörpum ríkisstjórnarinnar, sem lögð verða fram á þessu þingi, kristallast þessar áherslur ríkisstjórnarinnar á öll heimili, ekki bara sum. Þær snúa að breyttum veruleika íslenskra heimila þar sem skuldaleiðrétting ríkisstjórnarinnar hefur skilað verulegum árangri fyrir þau heimili sem eiga sitt eigið húsnæði. Þær snúa að þeirri staðreynd að tæpur þriðjungur íslenskra heimila býr nú í leiguhúsnæði og að kostnaður fjölskyldna á leigumarkaðinum hefur hækkað verulega á síðustu árum á meðan húsnæðiskostnaður fólks sem býr í eigin húsnæði hefur lækkað. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um húsnæðismál, í tengslum við kjarasamninga í lok maí sl., kemur fram að ráðist verði í byggingu allt að því 2.300 félagslegra leiguíbúða á árunum 2016–2019. Til að gera sér grein fyrir umfangi þessa átaks var lokið við tæplega 1.200 íbúðir á landinu öllu árið 2014. Við munum fjármagna byggingu íbúðanna með stofnframlögum ríkis og sveitarfélaga og með beinum vaxtaniðurgreiðslum ríkisins sem nema núvirt um 30% af stofnkostnaði og er gert ráð fyrir 1,5 milljörðum kr. í stofnframlög í fjárlagafrumvarpinu. Sameiginleg framlög ríkis og sveitarfélaga, ásamt auknum stuðningi um hækkun bóta til leigjenda á árunum 2016–2017, eiga að leiða til þess að leiga einstaklings með lágar tekjur nemi ekki hærra hlutfalli en 20–25% af tekjum. Það er þannig að langflestir stíga einmitt sín fyrstu skref af húsnæðismarkaðinum í leiguhúsnæði. Í framhaldi af því er oftast næsta skref að kaupa sitt eigið húsnæði og fjármagna kaupin með sparifé, aðstoð ættingja eða lántökum. Í mínum huga er forsenda fyrir stöðugleika á húsnæðismarkaði, og því að ungt fólk geti eignast eigið húsnæði, virkur leigumarkaður þar sem framboð og eftirspurn haldast í hendur og fólk hefur svigrúm og hvata til að spara fyrir húsnæði. Það er það sem við erum að gera með tillögum okkar í húsnæðismálum. Það endurspeglast meðal annars í hækkun húsnæðisbóta á árunum 2016 og 2017 þar sem við gerum ráð fyrir 1,1 milljarði kr. í breyttan húsnæðisstuðning við leigjendur. Við breytum skattlagningu tekna á leiguíbúð í eigu einstaklinga til að lækka leiguverð og auka framboð leiguíbúða og við ætlum að koma til móts við þá sem kaupa sína fyrstu íbúð með húsnæðissparnaðarleiðinni. Við ætlum að gera allt sem við getum til að tryggja að íbúðirnar verði byggðar á sem hagkvæmastan máta þannig að sem flestir geti fengið öruggt húsaskjól. Þessar aðgerðir ríkisstjórnarinnar eru loforð, loforð sem við gáfum í tengslum við kjarasamningana sem náðust í vor og við þau loforð mun ríkisstjórnin standa. Stór skref verða þannig stigin til að gera okkar góða samfélag enn betra. Við getum og eigum að hjálpa þeim sem aðstoð þurfa, bæði hér heima og erlendis. Til þess er ríkur vilji, jafnt meðal þjóðarinnar og hér á Alþingi. Og það er það sem við munum gera.
Kæru Íslendingar. Stolt og sterk þjóð býr vel að þeim elstu og yngstu. Hjá henni eru jöfn tækifæri til menntunar sjálfsögð. Þar er jafn aðgangur að öflugri velferðar- og heilbrigðisþjónustu sjálfsagður. Og þar er enginn skilinn eftir í gildrum fátæktar. Sú er sýn okkar jafnaðarmanna. Í vetur bíða okkar ærin verkefni í þinginu og ætla ég að nefna fáein þeirra sem við jafnaðarmenn leggjum mikla áherslu á að verði að veruleika. Ýmis önnur mál nefna félagar mínir Árni Páll og Sigríður Ingibjörg í sínum ræðum hér í kvöld. Allt eru þetta raunhæf verkefni sem við vonumst til að samstaða geti náðst um í þinginu svo við tryggjum að Ísland verði góður valkostur til búsetu nú og í framtíðinni. Byrjum á heilbrigðismálunum. Jafn aðgangur að heilbrigðiskerfinu er grundvallarstef jafnaðarstefnunnar. Þar kaupir sig enginn fram fyrir biðröð af því að hann er efnaður. Við jafnaðarmenn viljum sjá miklar breytingar á sviði heilbrigðismála á komandi missirum og vonum að um tillögur okkar geti náðst góð samstaða í þinginu og vil ég draga fram sérstaklega nokkur atriði. Í fyrsta lagi þarf að auka fjárframlög til sjúkrahúsanna í landinu. Staða sjúkrahúsanna er ekki nógu góð. Þau fá ekki nægjanlega fjármuni til að standa undir auknum verkefnum sem fylgir þjóð sem er að eldast og hinum nýtilkomna gríðarlega straumi ferðamanna til landsins. Þannig búum við ekki starfsfólkinu, okkar framúrskarandi starfsfólki, bestu mögulegu aðstæður til að sinna sínum störfum. Í öðru lagi þarf að setja meiri kraft í byggingu nýs Landspítala. Ég held að enginn velkist í vafa um að í þá byggingu þurfi að ráðast ef við ætlum að reka heilbrigðiskerfi í fremstu röð. Aðbúnaður sjúklinga og heilbrigðisstarfsfólks við óbreyttar aðstæður er algerlega óviðunandi. Í þriðja lagi þarf að endurskoða ákvarðanatöku þegar kemur að lyfjagjöf eða það sem kallað hefur verið S-merkt lyf. Hvernig má það vera að það sé kvóti á því hversu margir geti fengið nauðsynleg lyf hér á landi? Hvernig má það vera að peningar ráði för þegar kemur að því að ákveða til dæmis lyfjagjöf vegna lifrarbólgu C - dæmi sem er vel þekkt - en ekki faglegt mat á því hvað sé best fyrir sjúklinginn? Þetta er óásættanlegt og þessu verðum við að breyta. Í fjórða lagi þarf líka að efla heilsugæsluna, aðgengi að henni, auk heimahjúkrunar í samstarfi við sveitarfélögin. Kæru Íslendingar. Ætla mætti að þegar stjórnvöld og ríkisstjórn eru í þeirri stöðu að telja sig hafa ráð á því að losa sig við tekjur af veiðigjöldum, losa sig við auðlegðarskatt og raforkuskatt af stóriðju hefði hún líka ráð og rænu á því að búa vel að heilbrigðiskerfinu. Í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar er rænuleysið hins vegar hrópandi. Ekki er farið af nægjanlegum krafti í byggingu nýs Landspítala. Aukningin til heilbrigðiskerfisins er að miklu leyti til komin vegna samninga við sérfræðilækna en 32,6% aukning er á milli ára í framlögum til þeirra á meðan aukningin til Landspítalans nær rétt fjórðungi af þeirri aukningu. Upp úr stendur síðan að ríkisstjórnin leggur til að áfram fái fólk sem veikt er af erfiðum sjúkdómum ekki bestu lyfin, lyf sem geta breytt lífi þess, lyf sem sjúklingar í nágrannalöndum okkar fá. Og áfram verða kvótar á því hversu margir geta fengið ákveðin lyf. Við jafnaðarmenn höfnum þessari stefnu hægri stjórnarinnar í heilbrigðismálum og skorum á þingið allt að ná samstöðu um stórátak á sviði heilbrigðismála á þessum vetri. Kæru Íslendingar. Í aðdraganda síðustu kjarasamninga tókum við jafnaðarmenn heils hugar undir kröfuna um 300 þús. kr. lágmarkslaun. Nú tökum við undir hana að nýju með lífeyrisþegum sem við getum ekki skilið eftir úti á berangri í gildru fátæktar. Þessi krafa um 300 þús. kr. lágmarkstekjur er ekki bara sanngjörn heldur svo fullkomlega eðlileg þegar litið er til þess hvað það kostar að reka sig og sína í íslensku samfélagi. Er einhver hér inni í þessum sal sem treystir sér til þess að reka heimili og allt sem því fylgir fyrir 192.021 kr. í hverjum mánuði? Hvað með 219.384 kr.? Þetta eru dæmi um þær tekjur sem við bjóðum okkar elstu borgurum upp á. Til eru dæmi um hærri tekjur en til eru líka dæmi um lægri tekjur en það sem ég nefni hér. Hið sama má segja um öryrkja sem eiga ekki neitt val um eða möguleika á lífsbjörg með öðrum hætti en að treysta á okkur, samfélagið sitt. Og þetta bjóðum við þeim upp á. Þeir ná einfaldlega ekki endum saman. Þessu verðum við að breyta. Við viljum ekki hafa þetta svona. Við jafnaðarmenn höfum því lagt fram tillögu um hækkun lífeyris í að lágmarki 300 þús. kr. sem ég vona að samstaða náist um í þinginu í vetur. Kæru Íslendingar. Við samfylkingarfólk vonumst til að eiga við ykkur ánægjulegt samstarf í vetur og hlökkum til samtalsins við ykkur um leiðina áfram.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Enn á ný hefur ríkisstjórnin lagt fram fjárlagafrumvarp og enn á ný hefur forsætisráðherra flutt stefnuræðu sína. Þessir árvissu viðburðir hjá hægri stjórninni vekja jafnan upp blendnar tilfinningar og svo er einnig nú. Fjárlagafrumvarpið ber það vissulega með sér að það árar að mörgu leyti ágætlega á Íslandi um þessar mundir og það ber þess sömuleiðis vott að núverandi ríkisstjórn tók við traustu búi vorið 2013. Vinstri stjórnin hafði þá haft betur í glímunni við verstu afleiðingar hrunsins og verkefni núverandi ríkisstjórnar eru eiginlega smámunir einir miðað við þann meginvanda sem þá var glímt við. Stefnuræða hæstv. forsætisráðherra er mikil lofrolla. Sumt af því lofi á vissulega rétt á sér. Ísland er að sönnu gjöfult land á margan hátt og býr vel að auðlindum. En glansinn fer að dofna þegar athyglin beinist að skiptingu arðsins af nýtingu auðlinda sem þó teljast sameign þjóðarinnar. Þeim verðmætum sem fiskveiðar og fiskvinnsla skila er sannarlega misskipt og ríkisstjórnin hefur, illu heilli, algerlega heykst á því verkefni að tryggja samfélaginu réttmæta hlutdeild í þeim verðmætum sem sköpuð eru úr auðlind sjávarins. Einnig hefur hún látið undir höfuð leggjast að gera ráðstafanir til að draga úr þeim óstöðugleika sem kvótakerfið veldur í sjávarbyggðum landsins þar sem eigendur veiðiheimilda geta valsað um þær að vild og skilið verkafólk og sveitarfélög eftir án atvinnu og atvinnutækifæra því að rétturinn til nýtingar auðlindarinnar var hafður með þegar reksturinn var fluttur á brott. Í fjárlagafrumvarpinu birtist gamalkunnugt stef um neysludrifinn hagvöxt á kostnað alvörufjárfestingar í innviðum og samfélagsverkefnum. Skattar lækka að venju hjá þeim sem betra hafa það í samfélaginu. Boðaðar eru lækkanir á tollum sem koma þeim helst til góða sem mestan kaupmátt hafa og hæst neyslustig. Með því hvetur hægri stjórnin til meiri neyslu á innfluttum varningi þrátt fyrir að viðskiptajöfnuður sé óhagstæður um þessar mundir, sem er eitt merkjanna um að nú stefni í óefni með efnahagsstjórn landsins. Slík merki eru fleiri, svo sem háir vextir og verðbólga langt umfram markmið Seðlabankans. Við hljótum að staldra við og spyrja hvað orðið hafi um reynsluna frá 2008 og árunum þar á eftir. Er hún virkilega öllum gleymd nema þeim sem skipuðu björgunarsveitina? Sem landsbyggðarkona get ég ekki annað en lýst miklum vonbrigðum með að ekki skuli aukið verulega fé í viðhald vega enda er ástand víða orðið grafalvarlegt og hvorki hægt að bjóða íbúum né ferðafólki upp á óbreytt ástand. Íbúar landsbyggðarinnar hljóta að spyrna við fótum vegna þessa og ekki síður þegar ljóst er að ekki verður staðið við fyrirheit um ljósleiðaravæðingu landsins. Val til búsetu og uppbygging ferðaþjónustunnar velta á því að þessir hlutir séu í lagi. Vandræðagangur hefur einkennt fálmkennda viðleitni hægri stjórnarinnar þegar kemur að ferðamálum. Áætlanagerð og stefnumörkun í málaflokknum er í molum. Hlaupið er til þegar allt er komið í óefni og fjármunir teknir fram hjá öllum samþykktum ferlum. Slæleg framganga ríkisstjórnarinnar í málefnum ferðaþjónustunnar í heild sinni vekur furðu og hlýtur maður að spyrja sig og ríkisstjórnina hvenær hún hyggist reka af sér þetta slyðruorð og hefja alvöruuppbyggingu hinna mikilvægu innviða ferðaþjónustunnar. Hæstv. forsætisráðherra notar gjarnan hástemmd orð þegar hann talar um meint afrek sín og ríkisstjórnarinnar og nú eiga að rísa jafngildi heilu byggðarlaganna af félagslegu húsnæði fyrir fé úr ríkissjóði og sjóðum sveitarfélaganna. Ég vona svo sannarlega að hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra, sem enn boðar framlagningu fjöldamargra frumvarpa, sé í færum til að efna þessi miklu fyrirheit um ódýrt og öruggt leiguhúsnæði en þurfi ekki að þola skipbrot þeirra á blindskerjum samstarfsflokksins. Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Það eru í raun og sannleika sóknarfæri á Íslandi nú um stundir í ljósi þess að allt frá árinu 2012 hefur staðan í efnahagsmálum þjóðarinnar farið batnandi. Það er mikilvægt við slíkar aðstæður að kunna fótum sínum forráð þannig að úr verði sókn en ekki sóun. Það skiptir líka afar miklu að hafa jöfnuð og sanngirni að markmiði þannig að allur þorri ávinningsins falli ekki fáum í skaut eins og gjarnan er raunin þegar hægri stefnan er við völd, því að það búa ekki allir við öryggi, hæstv. forsætisráðherra. Hér á landi eru stórir hópar fólks, svo sem eftirlaunaþegar, sem þurfa nauðsynlega á kjarabótum að halda og skiptir afar miklu fyrir þá og einnig fyrir heildarhagsmuni þessa samfélags að þeir verði ekki látnir sitja eftir með óbættan hlut. Efnahagshrunið 2008 laskaði og veikti íslenskt samfélag með ýmsu móti. Allt síðan það varð höfum við glímt við afleiðingar hægri stefnunnar og hinnar skefjalausu markaðshyggju sem olli því. Nú þegar sóknarfæri gefast á ný ber okkur að minnast fyrri reynslu og í stað þess að hleypa af stað neyslubylgju ætti að fjárfesta í innviðum. Í stað þess að lækka skatta ætti að beita þeim til þensluhjöðnunar og verja skattfénu til uppbyggingar á gjaldfrjálsri almannaþjónustu á sviði heilbrigðismála, menntamála og félagsmála. Með þeim hætti yrði grunnur tilveru okkar styrktur og við stæðum betur eftir en áður, bæði sem samfélag og sem einstaklingar. - Góðar stundir.
Kæru landsmenn. Framleiðni í íslensku atvinnulífi er almennt mun lakari en hjá þeim löndum sem við berum okkur saman við. Það er mjög mikilvægt að allir geri sér grein fyrir samhengi hlutanna, þ.e. framleiðni og kjörum almennings. Á milli þessara þátta er órofið samband. 20% minni framlegð en í nálægum löndum er ávísun á lakari kjör launafólks hér á landi. Með þrautseigju að vopni hefur þjóðinni tekist að byggja upp samfélag í fremstu röð. Nýting náttúruauðlinda gegnir þar lykilhlutverki. Þótt þær séu vissulega takmarkaðar hér á landi höfum við með skynsömum hætti nýtt þær sem við höfum. Þær atvinnugreinar sem skara fram úr á Íslandi þegar kemur að framleiðni eru sjávarútvegur og orkufrekur iðnaður. Svo undarlega sem það kann að hljóma eru þetta þær atvinnugreinar sem harðast er tekist á um. Við verðum að leggja mikið á okkur til að ná fram skynsamlegri stefnu í því hvernig við fóðrum okkar bestu mjólkurkýr um leið og við horfum til þess hvernig við getum aukið framleiðni og fjölbreytni í atvinnulífi okkar. Í svokallaðri McKinsey-skýrslu er mikið fjallað um stöðu okkar að þessu leyti. Þar er að finna margar góðar tillögur og varnaðarorð. Þar segir meðal annars að ein mesta hætta okkar sé fólgin í því að aftur stefni í viðvarandi viðskiptahalla samfara aukinni neyslu á meðan fjárfesting í atvinnulífi standi í stað. Þar er einnig lögð áhersla á ábyrgð allra aðila um að koma sér saman um trúverðuga áætlun um hagvöxt sem byggir á grunnstyrkleikum hagkerfisins, auknu virði takmarkaðra auðlinda, úrbótum í menntakerfi og eflingu alþjóðlegrar atvinnustarfsemi. Á sama tíma og þær staðreyndir blasa við okkur tökumst við á um það hver stefnan eigi að vera í mikilvægustu atvinnugreinum okkar. Það er á ábyrgð okkar alþingismanna að komast að skynsamlegri niðurstöðu í þeim efnum og ég vona að okkur þingmönnum takist að komast upp úr þeim skotgröfum sem flestir hafa fengið nóg af og að við reynum að ná utan um verkefnin með hagsmuni þjóðarinnar að leiðarljósi. Ríkisstjórnin er að stíga mikilvæg skref í að auka samkeppnishæfi íslensks samfélags. Í raun er að nást ótrúlegur árangur á skömmum tíma. Afnám gjaldeyrishafta ber þar auðvitað hæst, hallalaus rekstur ríkisins, afnám vörugjalda síðastliðin áramót, afnám tolla um þau næstu og þarnæstu áramót. Ísland er á góðri leið með að verða tollfrjálst land. Það mun styrkja verslun og þjónustu mikið en þar er framleiðni, m.a. vegna þessara hafta, mjög lág. Aukin menntun er mikilvæg og okkur er nauðsynlegt að efla framleiðni í menntakerfinu. Það er lykillinn að því að geta greitt betri laun í þeim greinum og skilað börnum okkar betur undirbúnum út í lífið. Í mörg ár hefur verið reynt að ná fram breytingum í menntakerfi okkar og gera það skilvirkara. Illugi Gunnarsson menntamálaráðherra hefur náð að stíga risaskref í þá átt á þeim tveimur árum sem hann hefur verið í ráðuneytinu. Stytting framhaldsskóla, þar sem fjárhagslegur ávinningur fór til að hækka laun kennara, mun skila sér í milljarða ávinningi fyrir nemendur og þjóðarbúið þegar fram í sækir. Það skiptir okkur miklu í samanburði við framleiðni í öðrum löndum að ungt fólk hér á landi komi inn á vinnumarkaði á sama aldri og ungmenni í nágrannalöndum okkar. Hið opinbera getur tekið mikið til sín í þessum ranni. Það á ekki síst við í heilbrigðiskerfinu þar sem framleiðnin er á engan hátt ásættanleg. Aukinn sjálfstæður rekstur og bygging nýs landspítala eru lykilatriði í þeim málaflokki að mínu mati. Í dag boðar ríkisstjórnin 1.200 millj. kr. framlag til að vinna bug á biðlistum í heilbrigðiskerfi okkar. Það bíða um 3.500 manns eftir augasteinaaðgerðum, um 1.150 manns eftir liðskiptaaðgerðum og mörg fleiri dæmi má nefna. Kostnaður samfélagsins af veikindum þessa fólks er gríðarlegur, að ekki sé talað um þjáningar einstaklinganna sem í hlut eiga. Aukin fjölbreytni í sjálfstæðum rekstri í heilbrigðiskerfinu á að eiga stóran þátt í því að fljótt og vel takist til við að eyða þessum biðlistum. Sem dæmi um reynslu okkar af þessu má nefna það þegar Guðlaugur Þór Þórðarson, þáverandi heilbrigðisráðherra, lækkaði með samningi við sjálfstæða læknastofu kostnað við augasteinaaðgerðir á árunum 2007/2008. Kostnaðurinn fór úr 240 þús. kr. í 105 þús. kr. Samningurinn varð til þess að biðlistar drógust verulega saman á örskömmum tíma. Þá sömu leið eigum við að fara í dag þar sem tækifæri er til og við eigum að skapa farveg fyrir slík tækifæri. Einnig er nauðsynlegt að nefna hér flókið og þunglamalegt regluverk og eftirlitskerfi í kringum atvinnulíf okkar. Það er mikilvægt að ríkisstjórn og aðilar vinnumarkaðarins taki höndum saman um að einfalda þetta kerfi og að dregið verði úr starfsemi ríkisins og verkefni færð til hins frjálsa markaðar eftir því sem tök eru á. Nærtækast er í því efni að rifja upp þann tíma þegar bifreiðaskoðun var á könnu hins opinbera, en í dag er víðtækari og betri þjónusta veitt á almennum samkeppnismarkaði. Það er eflaust margt sem veldur slakri stöðu okkar og hér bera allir einhverja ábyrgð, það á við um hið opinbera sem og aðila vinnumarkaðarins. Það verður alltaf hlutfallslega dýrt að vera fámenn þjóð í stóru og nokkuð strjálbýlu landi. Skipulag okkar verður að taka mið af þeim aðstæðum þannig að við getum eflt byggð og atvinnulíf um land allt. Þróun í sjávarútvegi var fyrirsjáanleg með þeim hagræðingarhvötum sem eru byggðir inn í fiskveiðistjórnarkerfi okkar. Viðbrögð við því eiga að vera aukin fjölbreytni við verðmætasköpun um allt land. Ónýttar orkuauðlindir okkar munu gegna lykilhlutverki í þeirri uppbyggingu. - Góðar stundir.
Virðulegi forseti. Kæru áheyrendur. Mig langar til freista þess í ræðu minni í kvöld að fá stjórnvöld til þess að sjá snilldina í samvinnu og hverju hún getur skilað. Við í Bjartri framtíð trúum því að samvinna sé forsenda þess að okkur miði áfram og sé árangursríkasta leiðin til að tryggja bjarta framtíð. Mér finnst það svolítið sérstakt að standa hér uppi í þessu ræðupúlti og hvetja framsóknarmenn til samvinnu, en svona getur lífið verið skrýtið. Ég er verulega hugsi yfir því sem ég hef upplifað hér á þingi síðustu tvö árin. Mér finnst ráðherrar oft á tíðum virka svolítið máttlausir og stundum virðast þeir ekki fá stuðning frá öðrum ráðherrum. Þeir glíma líka í sínum málum við hagsmunasamtök og jafnvel stjórnkerfið, sem getur verið íhaldssamt, og það hlýtur að vera styrkur fyrir ráðherra að hafa þingið með sér og nýta það afl sem leynist í þessum 63 þingmönnum. Ég hef líka furðað mig á því hvað það er lítil pólitísk stefnumótun í gangi og lítið um langtímahugsun. Það miðast einhvern veginn allt við fjögur ár. Í mörgum mikilvægum málaflokkum er engin stefna. Mér sýnist að framkvæmdarvaldinu veiti ekki af aðstoð og ég er að bjóða fram aðstoð hér fyrir hönd Bjartrar framtíðar. Þessi samvinnuskortur, sem er þá væntanlega andstaðan við samvinnuhugsjónina, leiðir til mikillar sóunar í kerfinu. Við erum einhvern veginn alltaf að byrja upp á nýtt eða frestum því að taka á málum. Hvað ætli við höfum eytt mörgum milljónum eða hundruðum milljóna í vinnuhópa, nefndir, skýrslur og áætlanir sem ekkert er gert með? Hvað er mörgum skýrslum stungið ofan í skúffur í hverri viku? Hvað ætli við þingmenn setjum fram mörg þingmannamál um málefni sem á sama tíma er verið að vinna að í stjórnsýslunni? Af hverju sameinum við ekki kraftana? Við deilum vissulega um ýmis mál en mjög oft erum við nokkurn veginn á sömu línu. Það er styrkur sem við nýtum ekki eins og staðan er núna. Mér finnst eins og stjórnvöld séu búin að ákveða að það sé ekkert hægt að eiga við stjórnarandstöðuna, hún sé á móti öllu og vilji ríkisstjórninni allt til foráttu. Ég er að segja: Það er ekki þannig. Við viljum leggja okkar af mörkum og ykkur lið í öllum góðum málum. Og hvaða góðu mál er ég að tala um? Mér finnst til dæmis það vera ábyrgðarhluti að stjórnvöld vinni ekki eftir vel útfærðri stefnu til langs tíma í geðheilbrigðismálum. Það að veita ekki góða geðheilbrigðisþjónustu er í mínum huga óásættanlegt. Ég skil ekki af hverju við nýtum ekki þjónustu sálfræðinga betur, niðurgreiðum t.d. þá þjónustu og að við skulum ekki geta tryggt gott aðgengi barna og unglinga að geðheilbrigðisþjónustu. Þetta á að vera algjört forgangsmál og það eru a.m.k. tveir þingmenn, hvor í sínum flokknum, búnir að leggja fram þingsályktunartillögu um stefnu í geðheilbrigðismálum og væntanlega er á sama tíma verið að vinna slíkt mál í ráðuneytinu. Væri kannski vit í að sameina kraftana? Allir eru sammála um að styrkja heilsugæsluna. Hún ætti að vera fyrsti viðkomustaður og bjóða upp á fjölbreytta þjónustu. Á hverju strandar þá? Hvar er langtímastefnan? Við bjóðum fram aðstoð okkar og ég sé í þessum sal reynslu sem ráðherra ætti að nýta sér ef honum er alvara í því að gera betur. Ég gæti líka nefnt fangelsismálin. Hvar er langtímastefnan í þeim málaflokki? Erum við ekki öll sammála um að betrunarvist er betri kostur en refsivist eða refsistefna? Eigum við þá ekki að fara að vinna að því? Ég er líka hugsi yfir því hvað við virðumst eiga rosalega erfitt með að fara í nauðsynlegar kerfisbreytingar. Ég get nefnt opinbera lífeyrissjóðakerfið sem dæmi. Það verður að vera að sjálfbært. Það þarf að hækka iðgjöld og greiða inn á skuldir ríkisins við B-deildina. Það þarf að hækka lífeyrisaldur og jafna réttindi á milli almenna og opinbera markaðarins. Þetta er ekki auðvelt verkefni og ekki endilega vænlegt til vinsælda hér og nú, en gríðarlega brýnt. Þetta gerist ekki nema með víðtækri samstöðu. Annað mál er greiðsluþátttaka sjúklinga, flókið en mjög mikilvægt úrlausnarefni. Eins og með lífeyrissjóðakerfið hefur verið mikil vinna í gangi sem við verðum að klára með aðgerðum, ekki enn einni skýrslunni sem endar ofan í skúffu. Umgjörð kjarasamninga er einnig brýnt mál. Þar horfa margir til norræna módelsins. Það er á okkar ábyrgð að búa til slíka umgjörð og það er ekki auðvelt verk en auðveldara ef við vinnum saman. Vinna þinghóps um frumvarp til útlendingalaga er gott dæmi um að ráðherra leiti eftir aðstoð, kalli eftir samvinnu flokka og hagsmunaaðila og ég verð að hrósa innanríkisráðherrum í þessari ríkisstjórn fyrir vinnubrögðin. En ég upplifi það eftir tvö ár á þingi að ráðherrar eigi erfitt með að koma málum áfram og það virðist flækjast fyrir þeim að móta langtímastefnu. Þá skil ég ekki af hverju stjórnvöld beita ekki öllum brögðum til að gera okkur samábyrg. Við erum hér til að aðstoða og hjálpa. Kannski er þetta með að vinna saman og samvinnu bara eitthvert hjal á hátíðarstundum sem menn meina ekkert með. Ég hef heyrt stjórnvöld og meiri hlutann tala þannig að þeir geti ekki treyst minni hlutanum. Ég gef ekkert fyrir slíkt. Í mínum huga er það bara léleg afsökun. Það er ákvörðun að treysta fólki. Ég hvet stjórnvöld til að taka þá ákvörðun. Ég fæ ekki séð að við sem höfum hrúgast hér inn á þetta þing séum eitthvað verri en aðrir til að taka ákvarðanir og njóta trausts, hvort við megum ekki alveg eins annað fólk fara í verslanir og kaupa okkur áfengi ef út í það er farið. Treystið okkur. Það gæti kannski hljómað eins og ég sé að tala um að framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið eigi að renna saman í eitt, en það er ekki það sem ég er að meina. Ég held bara að samvinna þvert á flokka, milli þings og framkvæmdarvalds, milli meiri hluta og minni hluta, sé af hinu góða. Ábyrgðin er vissulega stjórnvalda, en leyfið okkur að leggja okkar af mörkum. Það er miklu vænlegra til árangurs, ég er að segja ykkur það. - Góðar stundir.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Það er mér heiður að standa hér fyrir framan þingheim og fá að taka þátt í því lýðræði sem ríkir á Íslandi, ekki síst á 100 ára afmæli kosningarréttar kvenna. Nú í dag sitjum við á þingi þar sem hlutfall kvenna er 44,4%, það hæsta sem verið hefur í sögu Alþingis. Við í þingflokki pírata munum að vanda starfa samkvæmt grunnstefnu okkar sem byggist á grunnhugmyndum um borgaraleg réttindi, lýðræði og gegnsæi. Við hefjum þennan þingvetur á að leggja fram þrjú forgangsmál sem öll eiga það sameiginlegt að stuðla að meira gagnsæi, valdajafnvægi og verja mannréttindi, auk þess sem við munum halda áfram að tala fyrir lýðræðisumbótum innan veggja Alþingis og utan. Í fyrsta lagi leggjum við fram þingsályktunartillögu um fullgildingu viðauka við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum. Þessi viðbótarsamningur kveður á um eftirlit sjálfstæðra aðila með stofnunum sem vista frelsissvipta einstaklinga. Þessum eftirlitsaðilum er til að mynda falið að heimsækja reglulega fangelsi landsins til að ganga úr skugga um að allir innan þeirra veggja njóti mannúðlegrar meðferðar og að enginn þurfi að þola pyndingar. Píratar hafa beitt sér fyrir bættum aðbúnaði fanga og skýrari áherslum á betrun í fangelsum landsins. Það er okkur því mikið gleðiefni hve vel aðrir þingflokkar hafa tekið undir þessi mál sem varða viðkvæman minnihlutahóp. Við erum sannfærð um að Alþingi muni samþykkja að fullgilda þennan samning svo hið nauðsynlega eftirlit geti hafist sem fyrst. Virðulegi forseti. Við píratar leggjum mikla áherslu á eflingu eftirlitshlutverks Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Tvö síðari forgangsmál okkar varða þetta hlutverk þingsins sérstaklega. Í tillögu til þingsályktunar um sjálfstætt eftirlit með starfsemi og starfsháttum lögreglu leggjum við til að Alþingi hafi yfirumsjón með eftirliti með lögreglu í stað ráðherra sem jafnframt er æðsti yfirmaður lögreglu í landinu. Í opnu lýðræðisþjóðfélagi er nauðsynlegt að verja gagnkvæmt traust milli lögreglu og borgara. Eftirlit með lögreglu hefur borið töluvert á góma í samfélaginu, m.a. vegna ýmissa mála sem komið hafa upp á undanförnum missirum og árum. Má til dæmis nefna harðræði við handtökur, meint brot á reglum um uppflettingar í gagnagrunni lögreglu, framkvæmd hlerana og líkamsleitar, viðbúnað lögreglu á samkomum og svo mætti lengi telja. Segja má að töluverð vakning hafi orðið um eftirlitshlutverk Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. Sú viðhorfsbreyting kemur meðal annars fram í skýrslum sem unnar hafa verið á undanförnum árum, ekki síst skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um orsakir og aðdraganda bankahrunsins sem og skýrslum sem unnar hafa verið um nauðsynleg viðbrögð Alþingis við henni. Það þriðja sem við munum setja í forgang í vetur er frumvarp um upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra og er það þingmál sem ég mun mæla fyrir. Markmið þessa frumvarps okkar pírata er að festa upplýsingaskyldu ráðherra gagnvart Alþingi betur í sessi, bæði í þingsköpum og í lögum um ráðherraábyrgð. Frumvarp um upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra er ekki til komið að tilefnislausu en þar að auki er þetta hluti af langþráðu uppgjöri við það hrun sem hér varð árið 2008. Sannleiksskylda ráðherra snýst um að jafna vald þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Réttur þingsins til þess að fá réttar og sannar upplýsingar frá ráðherra er nauðsynlegur og þarf að vera tryggður með lögum. Að setja sig upp á móti sannleikanum er tapað stríð. Sannleikurinn er ekki eingöngu sagna bestur, hann er grundvöllur réttlætis og þess samfélags sem við viljum búa í. Ég veit til dæmis ekki betur en að lengsta samfellda hagvaxtarskeiðið hafi hafist árið 1995 og ekki lokið fyrr en 2007. Samkvæmt þjóðhagsáætlun sem lögð var fram 2003 var hagvöxtur á tímabilinu 1995–2001 4% að meðaltali. Eftir 2001 hélt hagvöxtur áfram og hefur gert fram til 2007. Því set ég spurningarmerki, ef mér leyfist, virðulegi forseti, við sannleiksskyldu söguskoðunar ríkisstjórnarinnar, að hún hafi leitt lengsta hagvaxtarskeið sem á sér stað nú á þessari öld, hvað þá í Íslandssögunni. Núverandi hagvaxtarskeið hefur varað í um þrjú ár. Hæstv. ríkisstjórn hefur setið í tvö. Draumurinn um betra Ísland er mörgum hugleikinn. Sumir hverjir halda að hér drjúpi smjör af hverju strái og að Ísland hafi risið eins og fuglinn Fönix úr öskunni eftir hrunið árið 2008. En við erum ekki risin enn og það er mikilvægt að við rísum í rétta átt, lærum af mistökum fortíðar. Draumurinn um betra Ísland er mér hugleikinn. Ég er hingað komin til þess að taka þátt í að byggja betra land. Uppgjör eftir bankahrunið hefur ekki orðið að veruleika. Þær breytingar sem stuðla áttu að raunverulegu lýðræði, gegnsæi, ábyrgð, réttlæti og opnu samfélagi hafa verið settar á ís. Þá er nærtækast að nefna nýju stjórnarskrána okkar Íslendinga sem liggur í dvala. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis greindi hvað leiddi til bankahrunsins og það er ábyrgð okkar sem sitjum á þingi að taka þeim ábendingum sem lagðar eru fram þar. Það voru ekki bara bankarnir sem hrundu, heldur samfélagsgerðin sjálf. Rétt eftir hrun varð mönnum tíðrætt um að enginn hefði getað séð þetta fyrir. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis um bankahrunið sýndi fram á hið gagnstæða. Öndvert við fjölmargar ábendingar um raunverulega stöðu íslensku bankanna var glansmyndinni haldið uppi eins og í meðvirku hjónabandi áfengissjúklings. Þjóðarskútunni var beinlínis stýrt í kaf vegna draums hóps manna er trúðu því að þeir gætu gert Ísland að bankaparadís á fimm árum. Í draumi sérhvers manns er fall hans falið, svo ég vitni nú í Stein Steinar, með leyfi forseta. En fallið var ekki hulið þeim sem á það bentu, það var falið af þeim sem betur vissu. Draumurinn um betra Ísland þarf ekki að breytast aftur í martröð. Við erum með allt sem þarf til að setja betri leikreglur á vettvangi stjórnmála, fjölmiðla og fjármála og byggja þannig betri framtíð, lífvænlega framtíð fyrir komandi kynslóðir. Ég er tilbúin til að vera barnið sem bendir á að keisarinn er ekki í neinum fötum því að sannleikurinn er sagna bestur og það er svo margt sem við eigum enn eftir að læra. Ég er ekki tilbúin að gefast upp á draumnum. Ég er ekki tilbúin að gefast upp á þér, elsku Ísland.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Allir hafa heyrt um land sem lendir í hremmingum, efnahagslegum og pólitískum, og á um tvo kosti að velja, annars vegar að treysta á þjóðina sjálfa og fullveldið til að vinna sig úr vandanum, hins vegar að treysta á Evrópusambandið eða aðra erlenda aðila til þess að leysa vandann. Þessar línur eiga við um Ísland strax eftir efnahagshrun, en þær geta líka átt við land sunnar í Evrópu, Grikkland. Báðar þjóðir lentu fyrir sjö árum í kreppu sem að hluta var heimasmíðuð en að hluta alþjóðleg. Enginn er að halda því fram að ekki þurfi að bæta úr ýmsu hér á landi, en staðreyndin er hins vegar sú að Grikkir eru ólíkt Íslendingum enn í mjög djúpri kreppu og ekki sér fyrir endann á henni. Þjóðarskuldir Grikkja nema í dag um 200% af landsframleiðslu og hafa tvöfaldast frá því svokallaðar björgunaraðgerðir hófust, enda hafa björgunaraðgerðir fyrir Grikki einkum falið í sér yfirtöku gríska ríkisins á gífurlegum skuldum einkaaðila samhliða yfirtöku annarra þjóða á mikilvægum innviðum samfélagsins. Ísland gat hins vegar í krafti fullveldis sett neyðarlög á bankakerfið. Sagan sýnir okkur að Íslendingar standa í þakkarskuld við þá einstaklinga sem stóðu að undirbúningi og börðust fyrir framgangi þeirra laga. Þrátt fyrir neyðarlögin þá munaði litlu á síðasta kjörtímabili að Íslandssagan endaði í grískum harmleik. Með þrýstingi erlendis frá var ítrekað reynt að fá þjóðina til að yfirtaka skuldir einkaaðila. Þetta væru ekki nema bara nokkur hundruð milljarðar, meðal annars í formi Icesave-skulda. Almenningur reis upp og þjóðin hafnaði því ítrekað að ríkisvæða skuldir einkaaðila. Forsetinn greiddi götu þjóðarinnar að málinu og fyrir það á hann þakkir skildar. Á sama tíma og Grikkir bæta enn við skuldir sínar eru Íslendingar, undir forustu ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, og í krafti fullveldis, að taka lokaslaginn frá hruni. Það er að taka á þrotabúum fallinna fjármálastofnana með stöðugleikaskatti og stöðugleikaframlagi sem mun skila ríkissjóði háum fjárhæðum. Svo tala menn um hægri stjórn. Síðasta vor samþykkti Alþingi tvö frumvörp þar að lútandi. Annað gerir ráð fyrir fastri skattlagningu á þrotabú, en hitt veitir kröfuhöfum tímabundið svigrúm til að leggja fram raunhæfar hugmyndir um nauðasamninga. Trúir því virkilega einhver að Evrópski seðlabankinn hefði lagt blessun sína yfir sambærilegar aðgerðir í Grikklandi? Í krafti fullveldis er lokakafli þessa máls að hefjast og það er mikilvægt að standa fast á hagsmunum Íslands og verja stöðu almennings og fyrirtækja. Fari svo að ákveðnir kröfuhafar leggi fram tillögu að nauðasamningum þá verður það að fara formlega fyrir Seðlabanka Íslands, fyrir ríkisstjórn Íslands og fyrir efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis. Þetta opna ferli er mikilvægt til að tryggja hagsmuni Íslands og eftirlit með því að lífskjör almennings séu nægilega vel varin. Góðir landsmenn. Einn helsti kostur Íslendinga er að við erum þjóð sem leysir eigin vandamál, þjóð sem lætur ekki segja sér fyrir verkum, þjóð sem vill og getur stjórnað sér sjálf. Þess vegna kallar almenningur eðlilega í auknum mæli eftir beinu lýðræði. Við því þarf að bregðast. Síðustu ár hafa hins vegar sýnt okkur að fullveldið er ekki síður mikilvægt þjóðinni en beina lýðræðið. Nú stendur yfir vinna við að endurskoða stjórnarskrá Íslands. Í þeirri vinnu er jafn mikilvægt að veikja ekki fullveldi landsins og að auka beint lýðræði. Það er líka áhyggjuefni að í gegnum tíðina hafa stjórnmálamenn í of miklum mæli aukið völd stofnana og embættismanna. Það er enginn að kalla eftir því að stjórnmálamenn fari á nýjan leik að stýra bönkum og sitja í lánanefndum líkt og tíðkaðist á árum áður. En getur verið að Ísland, þetta litla kraftmikla samfélag, sé búið að byggja upp of mikið kostnaðarsamt og svifaseint kerfi? Ég óttast að svo sé. Ég hef orðið var við það af samtölum við meðal annars erlenda stjórnmálamenn að vaxandi efasemda gætir gagnvart auknu valdi utanaðkomandi aðila, stofnana, embættismanna og æ fleiri tala um mikilvægi þess að styrkja stöðu þeirra sem kosnir eru með lýðræðislegum hætti. Við þurfum í stórauknum mæli að horfa á jöfnun búsetuskilyrða. Núverandi ríkisstjórn er búin að ljúka við jöfnun raforku- og húshitunarkostnaðar sem var mikið réttlætismál fyrir mörg svæði. Hafin er vinna við að ljósleiðaravæða allt landið, en það er mjög mikilvægt verkefni og þarf að vinnast hratt og vel. Boða þarf til sambærilegra átaksverkefna á sviði samgöngumála og menntamála. Eitt mikilvægasta byggðamálið er að efla menntun á landsbyggðinni. Þar er sama hvort um er að ræða háskólana í Borgarfirði, Skagafirði, á Akureyri, háskólasetrin vítt og breitt um landið, eða fjölbrautaskólana vítt og breitt um landið. Byggðamál er ekki bara verkefni landsbyggðarinnar. Það er þjóðhagslega hagkvæmt að halda öllu landinu í byggð. Við getum ekki horft aðgerðalaus á byggðahnignun síðustu áratuga. Þetta þarf að vera eitt af forgangsmálum á seinni hluta kjörtímabilsins. Við þurfum að búa vel að útflutningsgreinum þjóðarinnar, ferðaþjónustunni, þekkingariðnaðinum, sjávarútveginum og þeim fjölmörgu atvinnugreinum sem blómstra. Ísland þarf að eiga viðskipti við sem flestar þjóðir, enda skiptir aukin og dreifð gjaldeyrissköpun þjóðarbúið miklu. Það er til að mynda full ástæða til að hafa áhyggjur af þeirri viðskiptastöðu sem Íslendingar eru í gagnvart sölu á sjávarafurðum eftir lokun markaða í Austur-Evrópu og þeirra áhrifa sem það hefur á íslenskan efnahag og einstök byggðarlög. Góðir landsmenn. Á sama tíma og ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar er að koma íslenskum efnahag á skrið þá ber okkur skylda til að huga að öðru mikilvægu máli. Það eru í gangi miklar stríðshörmungar í Sýrlandi og reyndar víðar. Íslendingar mega ekki sitja hjá þegar kemur að þessum málum. Okkur ber skylda til þess að leggja okkar af mörkum, bæði í formi fjárhagslegra framlaga, í móttöku flóttamanna og annarrar aðstoðar. Þarna getum við ekki eingöngu hugsað um það sem borgar sig fjárhagslega.
Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Nú þegar sjö ár eru frá hruni íslenska fjármálakerfisins, ríkissjóður er að ná fyrri styrk og kjörtímabilið er hálfnað, er rétt að spyrja hvaða áform ríkisstjórnin hafi um endurreisn réttinda og þjónustu sem nauðsynlegt var að skerða sem viðbrögð við hruninu. Í kvöld vil ég því gera þrjú málefni að umtalsefni; verðtryggingu, húsnæðismál og fæðingarorlof. Þessi ríkisstjórn var stofnuð um tvö verkefni fyrst og fremst, leiðréttingu verðtryggðra lána aftur í tímann og afnám verðtryggingar á nýjum lánum. Þetta var kjarninn í kosningaloforðum Framsóknarflokksins. Óhætt er að segja að leiðréttingin hafi valdið nokkrum vonbrigðum hjá landsmönnum, ekki síst ungu fólki sem á nú erfiðara með að koma þaki yfir höfuðið vegna þeirrar hækkunar á húsnæðisverði sem fylgdi í kjölfar leiðréttingarinnar. Ríkisstjórnin hefur heldur ekki verið til viðtals um leiðréttingu námslána þótt forsendubrestur námslána sé jafn mikill og húsnæðislána. Formaður Framsóknarflokksins, hæstv. forsætisráðherra, taldi einfalt mál að afnema verðtryggingu fyrir kosningar, en lítið hefur verið um efndir eftir kosningar. Í febrúar bað ég um sérstaka umræðu við hæstv. forseta um verðtryggingu, en í tæpa fimm mánuði fram að þingfrestun sá hann sér ekki fært að verða við henni. Miðað við verkleysi ríkisstjórnarinnar í þessum málum þarf ekki að undra að hæstv. forsætisráðherra hafi ekki viljað ræða annað mikilvægasta kosningaloforð sitt. Ég hef því lagt beiðnina um sérstaka umræðu um verðtryggingu fram að nýju. Nú sjáum við hverju fram vindur. Kjörtímabilið er nú rúmlega hálfnað og enn hefur ekkert skref verið stigið til að auðvelda ungu fólki að komast út á húsnæðismarkaðinn eða til að draga úr kostnaði leigjenda. Húsnæðisvandi ungs fólks er stærri í dag en við upphaf kjörtímabilsins. Það hefur tekið ríkisstjórnina á þriðja ár að koma með einhver útspil í húsnæðismálum. Yfirlýsingar húsnæðismálaráðherra og stefnuræða forsætisráðherra eru hástemmdar, en ríma illa við upplýsingar í fjárlagafrumvarpinu. Á næsta ári á að leggja til stofnframlög í 400 íbúðir. Já, þið heyrðuð rétt, aðeins 400 íbúðir í félagslega kerfinu. Ríkisstjórnin kemur því ekki til móts við gríðarlegan húsnæðisvanda ungs fólks, hvorki með uppbyggingu almenns leigumarkaðar né með því að auðvelda kaup á húsnæði. Ríkisstjórnin lækkar hins vegar vaxtabætur um 1,5 milljarða. Húsaleigubæturnar sem hafa lækkað í tíð þessarar ríkisstjórnar eiga nú að hækka um 700 milljónir. Fjárlagafrumvarpið segir 1.100 milljónir, en ég minni á að þegar var búið að lofa 400 af þeim milljónum á þessu ári. Þær áttu að vera mótvægisaðgerð vegna hækkunar matarskatts en hafa ekki enn skilað sér til leigjenda. 80 þús. milljónir notaði ríkisstjórnin til að lækka skuldir þeirra sem eiga húsnæði, en leigjendur fá 700. Við í Samfylkingunni munum því enn á ný leggja fram tillögur okkar í húsnæðismálum um uppbyggingu almenns leigumarkaðar og tækifæri fyrir ungt fólk til að kaupa húsnæði. Ef fæðingarorlofsgreiðslur hefðu þróast til samræmis við laun frá hruni væru hámarksgreiðslur á mánuði 845 þús. kr. Eftir erfiðan niðurskurð var síðasta ríkisstjórn byrjuð að hækka fæðingarorlofið aftur og lögfesti lengingu þess úr níu mánuðum í tólf. Lengingin er mikilvæg til að brúa bilið á milli fæðingarorlofs og leikskóla. Núverandi ríkisstjórn hætti hins vegar við lenginguna og hefur ekkert hækkað fæðingarorlofsgreiðslur ef frá eru taldar 20 þús. kr. árið 2014. Ekki stendur til að hækka greiðslurnar á næsta ári og hámarksgreiðslur verða því áfram 370 þús. kr. Fólki er vart stætt á að taka fullt fæðingarorlof við fæðingu barns lengur og feðrum sem taka orlof fækkar ár frá ári. Við í Samfylkingunni munum leggja fram frumvarp á næstu dögum um lengingu fæðingarorlofs í tólf mánuði, hækkun hámarksgreiðslna í 500 þús. kr. og áætlanir um frekari hækkun á næstu árum, því við jafnaðarmenn viljum að ungt fólk sjái fyrir sér framtíð á Íslandi.
Hæstv. forseti. Kæru landsmenn. Mestöll þjóðin var í sigurvímu eftir jafntefli íslenska karlaknattspyrnuliðsins um liðna helgi, fáir þó kannski eins og hæstv. fjármálaráðherra sem fór þegar í fjölmiðlum að gefa því undir fótinn að byggja risavaxinn knattspyrnuvöll upp á 15–20 milljarða kr. Þessi höll mundi mögulega, að sögn ráðherrans, ekki kosta skattgreiðendur neitt, ekki frekar en til dæmis Hvalfjarðargöng, hana mætti nefnilega reisa með töfraformúlunni „eignatryggðri fjármögnun“. En eignatryggð fjármögnun mun vera það sem hét „einkaframkvæmd í opinberum rekstri“ áður en það hugtak fékk óorð á sig. Auðvitað kæmum við til með að borga fyrir slíka framkvæmd ef af yrði á sama hátt og við greiðum enn í hvert sinn sem við ökum undir Hvalfjörð. Einkaframkvæmdadekrið hefur þann eina raunverulega tilgang að gefa milliliðum kost á að hagnast. Loftkastalar hæstv. fjármálaráðherra voru mjög í stíl við stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra. Honum verður tíðrætt um bestu fjárlög allra tíma, mestu framlög til velferðarmála allra tíma og að allir verði ríkari, jafnari og hamingjusamari. Hins vegar er skautað fram hjá því á hversu veikum fótum áætlanirnar standa og hversu lítið megi út af bregða til að hagstjórnin fari úr böndunum. Fram hjá þessu víkur hæstv. forsætisráðherra sér á sama tíma og hann sendir verkalýðshreyfingunni lítt duldar hótanir um breytingar á umgjörð kjarasamninga. Það er ekki bara þegar kemur að fótboltavöllum sem stjórnarflokkarnir hafa kokgleypt kenningar um ágæti einkarekstrar. Það er nefnilega raunveruleg ástæða til að óttast að ríkisstjórnin hyggist ætla lengra inn á brautir einkarekstrar og verktöku í velferðarmálum með tilheyrandi sveltistefnu gagnvart opinbera kerfinu. Það mun aðeins leiða til aukinnar mismununar og meiri kostnaðar fyrir samfélag og einstaklinga. Kannanir staðfesta að meginþorri Íslendinga vill öflugt heilbrigðis- og velferðarkerfi sem er rekið á vegum samfélagsins og fjármagnað með almennum sköttum. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði leggjum áherslu á samábyrgð og jöfnuð þegar kemur að skipulagi þessa málaflokks - ekki markaðshyggju. Virðulegi forseti. Í ræðu sinni áðan sagði hæstv. forsætisráðherra að Ísland væri „svo langt frá heimsins vígaslóð“. Ekkert er þó fjær sanni. Ísland hefur á liðnum árum einmitt verið virkur þátttakandi í velflestum stríðum og íhlutunum vestrænna þjóða í Miðausturlöndum, stundum sem aðildarþjóð í NATO, stundum sem fylgisveinn Bandaríkjastjórnar. Flest það fólk sem nú hrekst til Evrópu er á flótta undan styrjöldum sem NATO-ríki ýmist stofnuðu til eða hafa kynt undir leynt og ljóst. Öllum má vera ljóst að stríðið í Sýrlandi er skilgetið afkvæmi innrásarinnar í Írak árið 2003. Um stríðin í Afganistan og Líbíu þarf ekki að fjölyrða. Jafnvel nú þegar afleiðingarnar blasa við okkur eiga hernaðarveldin þá einu lausn að bera fleiri sprek á eldinn. Síðast í sumar stóðu NATO-ríkin saman að því að styðja Tyrki í að ganga á milli bols og höfuðs á Kúrdum og flækja þannig styrjöldina enn frekar. Óhjákvæmilegar afleiðingar þeirrar ákvörðunar verða enn meiri hörmungar, enn meira ofbeldi, enn fleira fólk á vergangi. Kæru landsmenn. Hæstv. forsætisráðherra hefur sagt að huga þurfi að rótum flóttamannastraumsins. Þar er ég honum sammála. Á sama tíma og við opnum faðm okkar fyrir fólki á flótta skulum við líka ráðast að rótunum. Hættum að kynda undir styrjöldum í fjarlægum löndum og undrast svo hörmungarnar sem af því hljótast. - Góðar stundir.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Hér á Alþingi sitja fulltrúar margvíslegra sjónarmiða í stjórnmálum. Til einföldunar er gjarnan vísað til hægri og vinstri og alls þess á milli, til stjórnar og stjórnarandstöðu. Fréttir úr þessum sal eru oftar en ekki af átökum milli stjórnar og stjórnarandstöðu, og beinlínis orðaðar þannig - af átökum milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Höfum hins vegar í huga að á bak við þessa einföldun liggur raunverulegur skoðanaágreiningur sem fær að mínu mati ekki nægilegt rými í sviðsljósi þingsins. Í umræðunni um störf þingsins, bæði í þessum sal sem og utan þings, er ansi oft farið niðrandi orðum um svokölluð átök sem eiga sér stað í þingsal. Þetta lið kemur sér aldrei saman um eitt eða neitt, heyrist gjarnan. En þá gleyma menn hlutverki kjörinna fulltrúa. Hv. þingmenn eru ekki kjörnir til setu í þessum sal til að ná samstöðu um hvaðeina. Þeir eru ekki kjörnir til að láta grundvallarskoðanir sínar fyrir róða af því að þeir kunni ekki við að rjúfa einhverja fyrir fram skilgreinda samstöðu. Þeir eru ekki kjörnir til þess að leggjast marflatir fyrir annarra manna gæluverkefnum sem þeir eru mjög á móti bara af því að það eru einhver hátíðahöld í bænum. Og alþingismenn eiga ekki að gera það að sérstöku markmiði með setu sinni hér að skapa þægilega stemningu í þinginu. Menn eru kjörnir til þátttöku í löggjafarstarfinu vegna þeirra skoðana sem þeir aðhyllast, a.m.k. vegna þeirrar hugsjóna sem þeir hafa lýst sig fylgjandi. Fyrir þeim eiga menn berjast. Engri hugmynd er greiði gerður með því að hún sé ekki rædd af kappi. Flestar hugmyndir batna við að tekist sé um þær. Vilji menn hafa í landinu lög er eðlilegt að tekist sé á um hvernig þau eru. Alþingi er fyrirtaksvettvangur fyrir slík átök. Í raun er enginn staður betri. Á Alþingi gefst mönnum kostur á að takast á um skoðanir, t.d. um það hvort það eigi að nota hið takmarkaða skattfé almennings í þetta eða hitt, hvort æskilegt sé að ríkið reki fyrirtæki en banni öðrum það, hvort náttúran eigi að njóta vafans eða maðurinn, svo dæmi séu nefnd um mál sem liggja fyrir þessu þingi og jafnan á öllum þingum þessi missiri. Málþófið sem landsmenn urðu vitni að undir lok síðasta þings á hins vegar ekkert skylt við málefnaleg átök sem þessi. Engum duldist að með því var bara verið að forðast atkvæðagreiðslur um hin og þessi mál af því að menn sáu fyrir fram að sjónarmið þeirra yrðu undir í atkvæðagreiðslu. Það má ekki skilja mig sem svo að ég telji ekki að málþóf geti verið skiljanleg aðgerð um tíma, en hana má ekki ofnota og það á ekki að gefast upp fyrir þeim sem beita málþófi. En er svo hræðilegt að verða undir með sitt mál í atkvæðagreiðslu í þinginu? Að mínu mati er hryllingurinn við það nokkuð ofmetinn en ávinningurinn fyrir málstað þingmannsins vanmetinn. Eins og forseti Íslands benti á við þingsetningu í dag í athyglisverðri ræðu um stjórnarskrármál, koma hv. þingmenn og fara en þingið heldur sínum sessi. Á þessu þingi vonast ég til þess að fram fari umræða um hugsjónir, t.d. um það hvort ríkið eigi áfram eitt að fá að selja einstaklingum áfengi í flöskum með tappa, um landamæri Íslands, hvort för um þau eigi að vera frjáls eða áfram heft, t.d. um það hvort menn eigi að hafa rétt á að kynna sér fjárhagsmálefni manna, um umhverfismál, t.d. um það hvort Alþingi eigi sjálfkrafa og umræðulaust að innleiða reglur ESB, stimplaðar í ráðuneytum eða um umhverfisvernd sem eiga ekkert erindi við íslenska náttúru. Ég vænti þess líka að þeir sem ekki vilja ekki afnema tolla á buxur og húsgögn segi það hreint út og að þeir sem vilja virkja hér allar lækjarsprænur láti þá skoðun í ljós. En svona mál og önnur sem þingið fær til umfjöllunar í vetur þarf að leiða til lykta með atkvæðagreiðslu, færa til bókar afstöðu þingmanna. Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Það eru ekki átökin á Alþingi sem þjóðin þarf að óttast, heldur lognmollan sem í raun ríkir ef samstaða um mikilvæg mál á að byggjast á afslætti allra á hugsjónum sínum.
Virðulegur forseti. Kæru landsmenn. Ég held að það sé alveg óhætt að segja að það eru mjög jákvæð teikn á lofti í efnahagslífinu. Það hefur orðið viðsnúningur. Það er uppgangur. En ég ætla líka að segja það, vegna þess að mér finnst bara ósanngjarnt að gera það ekki, að ég verð að þakka ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að hafa tekið ótrúlega erfiðar ákvarðanir í mjög erfiðum kringumstæðum á árunum eftir hrun. Við erum að uppskera núna út af því. Það þurfti að ná niður 200 milljarða kr. halla á ríkissjóði eftir hrun og það tókst. Þannig að núna er ríkissjóður hallalaus. Fjárlög eru hallalaus. Teknar voru veigamiklar ákvarðanir sem hafa núna lykilþýðingu í því að gera upp gömlu búin og losa höftin. Sama hvað má segja um ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur að öðru leyti verður að hrósa henni fyrir þetta, vegna þess að við erum hér í kvöld að horfa á afraksturinn, uppskeruna. Og við erum á miklum tímamótum. Viðsnúningurinn er hafinn. Það eru blómlegri tímar. Það liggja í þessu mjög mikil tækifæri, myljandi tækifæri. Ég held að það sé tvennt sem við verðum að hafa að leiðarljósi til að spila vel út úr þeim möguleikum sem við stöndum núna frammi fyrir. Það er langtímahugsun. Við Íslendingar verðum núna einu sinni að reyna að höndla góðæri og ekki steypa okkur einhvern veginn í kollsteypur. Við verðum að hugsa til langs tíma fyrir börnin okkar, fyrir komandi kynslóðir. Og við þurfum almennilegt samtal í þjóðfélaginu, almennilega samræðu. Við stöndum á tímamótum. Við getum virkilega búið til samfélag jafnra tækifæra. Við getum bætt lífskjörin. Við getum bætt umgjörð kjarasamninga með virku samtali. Við getum farið í að endurreisa velferðarkerfið, heilbrigðiskerfið, heilsugæsluna, bætt lýðheilsu og aðbúnað aldraðra, fæðingarorlofskerfið. Við getum gert plan um þetta allt saman, við getum stefnt að þessu. Núna getum við virkilega farið í lýðræðisumbætur með breytingum á stjórnarskránni. Það er virkilega tækifæri til þess núna. Við getum útkljáð erfið deilumál, er það ekki? með góðu samtali um það hvernig við ætlum að skipta arðinum af orkuauðlindum og sjávarauðlindum þjóðarinnar. Við getum fundið þennan samhljóm. Við getum virkilega endurhannað íslenskt atvinnulíf, komið því út úr þessu ríkisstyrkta umhverfi í landbúnaði og stóriðju. Stóriðjustefnan, þessi ríkisstyrkta, hún er dáin. Hún er búin. Við getum byggt upp fjölbreytt atvinnulíf nýsköpunar og skapandi greina. Yrkja en ekki virkja. Það getum við gert. Við getum virkilega fundið okkur stað í samfélagi þjóðanna. Við getum verið fyrirmynd í umhverfismálum. Við getum það ef við viljum. Við getum verið eina samfélagið sem notar alls ekki jarðefnaeldsneyti. Við getum sýnt öðrum þjóðum að það er hægt. Þetta getur Ísland. Setjum okkur þetta markmið. Núna er komið að því að það þarf að ákveða að vera almennileg þjóð á meðal þjóða þegar kemur að mannúðarmálum, þegar kemur að því að aðstoða fólk á stríðshrjáðum svæðum, þegar kemur að því að taka á móti flóttafólki. Við getum þetta auðvitað. Og við eigum að setja okkur þessi markmið. Núna eru tímamótin. Núna eru möguleikarnir. Það eru líka hindranir. Ég ætla að nefna fjórar hindranir. Fyrsta er þessi: Íslendingar hafa afleita sögu í að höndla góðæri. Það er erfiðara að stjórna í góðæri á Íslandi en í kreppu, held ég. Ég bíð eftir fréttinni um að einhvers staðar sé einhver í einhverju partíi á Íslandi að borða gullspaghettí og við munum sjá aftur það gríðarlega hömluleysi sem hefur oft einkennt íslenskt efnahagslíf og íslenskt samfélag í uppgangi. Það þarf að stjórna væntingum. Við þurfum öll að leggjast á eitt með það. Númer tvö. Umræðan. Hún er ekki í jafnvægi á Íslandi. Það er einhvern veginn erfitt að tala, erfitt að segja skoðanir sínar. Það er mikið öskrað og æpt. Við þurfum meiri heimspeki. Við þurfum meiri íhugun og fólk þarf að geta sagt skoðanir sínar án þess að eiga það á hættu að fá yfir sig aurskriðu leiðinda. Því þarf að breyta. Númer þrjú. Gömul valdapólitík. Það eimir eftir af mjög gamalli valdapólitík í störfum og starfsháttum ríkisstjórnarflokkanna, enda eru þetta gamlir flokkar. Við sjáum pólitískar ráðningar í stjórnir og stöður. Það er afturhvarf. Mér finnst stundum, miðað við hvernig þingið hefur verið þessi tvö ár af kjörtímabilinu eins og menn vilji ekki sáttina. Menn henda hérna inn málum sem setja allt í háaloft. Við verðum að hætta þessu. Það er stundum eins og gamla valdapólitíkin, meirihlutaræðið, líti á sáttina sem einhvers konar veikleikamerki. Í fjórða lagi. Sérhagsmunir. Þeir verða alltaf til, en það eru almannahagsmunir sem eiga að ráða för í allri ákvarðanatöku. Þetta verða stjórnarflokkarnir, rótgrónir sem þeir eru, að taka til sín. Það eru alls konar týpur í íslensku samfélagi sem hafa allt of mikil áhrif. Eitt dæmi: Það er verið að afnema tolla á öllu nema mat. Nema mat. Kristaltært dæmi um áhrif sérhagsmuna, allt of mikil áhrif. Sérhagsmunir vilja auðvitað alltaf almannahag, en þeir vilja sinn hag fyrst. Þeir vilja fyrst græða, svo almenningur. Það, kæru landsmenn, er saga Íslands. Því þarf að breyta. Þannig að er ég bjartsýnn? Svona temmilega.
Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar - og vondir. Alþingismenn hafa sterka tilhneigingu til að réttlæta vald sitt með því lýðræðislega umboði sem þeim hefur verið veitt í kosningum. Stjórnmálahreyfingar setja saman lista og síðan eru þessir listar valdir í almennum kosningum. Það er kerfið sem við búum við. Þannig virkar þingræðið. En það að svona sé kerfið og að svona sé þingræðið og að vissulega sé það óendanlega betra en ekkert lýðræði þá hrjá veigamiklar takmarkanir einfalt þingræði sem ég tel að margt fólk og sérstaklega alþingismenn eigi erfitt með að viðurkenna. Kannski er það vegna þess að Alþingi er hjúpað rómantískum blæ um sjálfstæði þjóðarinnar frá Danakonungi þannig að við gefum okkur sjálfkrafa, hvað svo sem við erfðum á sínum tíma, að við hljótum að vera á hinni einu beinu braut. En stoltið hefur tilhneigingu til að blinda. Rómantísk nostalgían sem umlykur þingræðið gerir okkur erfitt að horfast í augu við veigamikla galla þess fyrirkomulags, fyrirkomulags sem við erum of upptekin við að heimta virðingu fyrir og aðdáun. Gott dæmi um vont vandamál er að þótt konur hafi mestalla tíð verið um það bil helmingur þjóðarinnar þá er það nýtilkomið að konur séu algeng sjón á Alþingi og enn hafa þær aldrei náð því að vera helmingur þingmanna. Ef listakosningar leiddu af sér þverskurð af þjóðinni ætti um helmingur þingmanna að hafa verið konur frá því að þær urðu kjörgengar. Í dag ættu að vera í það minnsta þrír til sex þingmenn opinberlega samkynhneigðir og sennilega svipaður fjöldi þingmanna af erlendum uppruna. En svo er ekki. Ástæðan fyrir þessu ósamræmi er einföld. Fulltrúalýðræðið er háð félagslegum, menningarlegum og tæknilegum takmörkunum sem bitnar á möguleikum ýmissa hópa og sér í lagi einstaklinga til að hafa áhrif á samfélag sitt. Listakosningar leiða einfaldlega ekki sjálfkrafa af sér þverskurð þjóðarinnar og geta ekki falið þinginu fullt og ótakmarkað umboð. Virðulegi forseti. Ég legg til að þetta sé vandamál sem okkur ber að virða. Annað er að fulltrúalýðræðið ofureinfaldar verulega skil hagsmuna og gildismats ýmissa hópa. Í morgun hlýddi ég ásamt nokkrum öðrum þingmönnum á stórgóða hugvekju hv. doktorsnema í heimspeki, Nönnu Hlínar Halldórsdóttur, en hún sagði m.a., með leyfi forseta: „Hví veljum við fulltrúa eftir landsvæðum en ekki einhverju allt öðru? Hefði það ekki alveg eins getað þróast þannig að ólíkir hópar veldu sér fulltrúa, að í stað þess að hafa Reykjavíkurkjördæmi suður hefðum við konur á aldrinum 25–35 eða fólk með tekjur undir 2 milljónum?“ Vont vandamál, en góð spurning. Virðulegi forseti. Fulltrúalýðræðið er frábært miðað við ekkert lýðræði en það getur hins vegar aldrei tekið tillit til hins fjölbreytta nútímasamfélags. Það er þess vegna sem við eigum ekki að líta á valddreifingu til fólksins í landinu sjálfkrafa sem áfellisdóm yfir Alþingi. Jafnvel þótt við hefðum heiðarlega, snjalla og vel upplýsta og duglega þingmenn ættum við að búast við því að þjóðin væri ósammála Alþingi af og til af fullkomlega saklausum ástæðum og án þess að það væri nokkurs konar áfellisdómur yfir einu eða neinu. Fulltrúalýðræðið er einfaldlega ekki fullkomið. En Alþingi þráir hins vegar virðingu almennings eins og svo sé. Með þessum athugasemdum geri ég meira að segja ráð fyrir Alþingi sem nýtur virðingar og trausts. Hvorugt er hins vegar tilfellið. Frjáls einstaklingur getur ekki borið virðingu fyrir valdhafa sem ber sjálfur ekki virðingu fyrir valdinu og jafnvel ef svo væri ætti það að vera erfitt. Margir hér inni telja virðingu Alþingis felast í því að þingmenn standi hér og noti rétt ávarpsorð og klæðist réttum fötum. Ég stend hér í réttum fötum, nota rétt ávarpsorð og gott betur. Það gera langflestir þingmenn, reyndar næstum því allir, næstum því alltaf. En þjóðin ber engu meiri virðingu fyrir okkur þrátt fyrir það. Hvers vegna ekki? Vegna þess að virðingin felst ekki í hefðum og formlegheitum heldur því hvernig þessi valdamesta stofnun Íslands fer með það vald sem hún hefur yfir fólkinu í landinu. Heiðarleiki gagnvart eigin hlutverki og brestum er virðingarverður, ekki tilætlunarsemin sem þessi stofnun sýnir jafnan almenningi jafnan, hvaða einstaklingum það er síðan að kenna. Í þessu samhengi tel ég við hæfi að vitna í hæstv. siðfræðing og minn uppáhalds, Jesú Jósefsson frá Nasaret, en hann sagði, með leyfi forseta: „Allt sem þér viljið að aðrir menn gjöri yður, það skuluð þér og þeim gjöra.“ Vel mælt, virðulegi forseti. Ef vér viljum virðingu almennings skulum vér og honum virðingu sýna.