Hæstv. forseti. Það er ekki laust við að gamlir baráttumenn fyrir bættum samgöngum til Vestmannaeyja hafi glaðst í morgun þegar þeir sáu forsíðu Morgunblaðsins þar sem gat að líta nýju ferjuna á siglingu. Reynslusiglingarnar hafa gefist vel og við vonumst til þess að afhending skipsins verði í lok mars þegar þjálfun starfsmanna fer á fullt. Við sem höfum staðið í stafni í þessari baráttu höfum auðvitað gengið í gegnum ýmsa orðræðu varðandi framkvæmd Landeyjahafnar og smíði skipsins, en ég er fullviss um að bættar samgöngur til Vestmannaeyja muni líta dagsins ljós þegar nýja ferjan kemur. Það sem fylgir og ástæðan fyrir því að við réðumst í þetta verkefni á sínum tíma er auðvitað að við viljum auka samkeppnishæfni Vestmannaeyja. Við gerum það með því að tryggja leiðir til þess að íbúaþróun í bæjarfélaginu geti farið upp á við. Við tryggjum að atvinnulífið í Eyjum geti blómstrað og að öll fyrirtækin geti komið sínum vörum frá og til Eyja. Ferjan mun taka fleiri farþega en sá Herjólfur sem siglir í dag. Það verður rúm fyrir fleiri bifreiðar. Frakt verður aðskilin frá einkabílum sem þýðir að fiskurinn og sorpið verður ekki innan um fjölskyldubílana. Það eru kojur til staðar í skipinu. Skipið verður svipað lengi að sigla yfir og núverandi Herjólfur en það mun taka skemmri tíma að lesta skipið. Við gerum jafnframt ráð fyrir því að það verði minni frátafir vegna þess að siglingareiginleikar skipsins eru góðir. Bónusinn er síðan að ferjan er rafknúin að mestu sem þýðir frábæra hluti fyrir umhverfið okkar en ekki síður sparnað í rekstri ferjunnar. Ég hlakka til að sigla yfir í mitt nágrannasveitarfélag [[Forseti hringir.]]í Eyjum og hlakka til að sjá Vestmannaeyinga á þeim góða degi.
Virðulegi forseti. Hvar er loðnan? er spurning sem margir spyrja sig þessa dagana. Þrátt fyrir að Hafró og sjávarútvegsfyrirtækin séu búin að leita um allan sjó finnst hún ekki, enda alltaf verið duttlungafullur fiskur. Hegðunin verður samt stöðugt undarlegri með hlýnandi sjó. Þótt tíminn til veiða sé að renna út er mikilvægt að halda vöktun áfram næstu vikur og stunda markvissar rannsóknir til framtíðar. Áhrifin af loðnubresti á uppsjávarfyrirtækin eru gífurleg en ekki síður á fjölda fyrirtækja um land allt sem þjónusta þau, svo sem við landanir og flutninga. Þar fyrir utan munu einstaklingar og heimili tapa mikilvægum tekjum. Sveitarfélagið þar sem áhrifin eru hvað mest í krónum talið er sennilega Fjarðabyggð en áhrifin geta verið hlutfallslega meiri á minni sveitarfélög þar sem þol fyrir sveiflum er minna, svo sem á Langanesbyggð, Vopnafjörð og Hornafjörð. Sveitarfélög eru þegar farin að huga að endurskoðun fjárhagsáætlana og meta fjárhagsleg áhrif af loðnubresti á bæjarsjóði og hafnarsjóði. Áhrifin á ríkissjóð eru einnig mikil en útflutningsverðmæti loðnu námu tæplega 18 milljörðum á árinu 2018, 0,6% af landsframleiðslu. Verðmæti síðustu ár hafa verið á bilinu 15–30 milljarðar, tæp 10% af útflutningsverðmæti sjávarafurða, oft næstmest á eftir þorskinum. Ef svo fer sem horfir verður árið 2019 fyrsta árið frá því að loðnuveiðar hófust að marki hér 1963 sem engin loðna veiðist. Á sama tíma er áhyggjuefni að ekki liggur fyrir fiskveiðisamningur við Færeyinga og því eru engir samningar í gildi um kolmunnaveiðar í færeyskri lögsögu, sem aftur bitnar á sömu fyrirtækjum og sveitarfélögum. Ég vil því hvetja hæstv. ríkisstjórn og einkum sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra til dáða í samningum við Færeyinga.
Virðulegi forseti. Það var fallegt um að litast í fatahengi Alþingis þegar ég kom hingað í hús í morgun beint af nefndasviði Alþingis. Þar sat fríður hópur barna frá leikskólanum Rofaborg. Þau voru að klæða sig í útifötin, þykka galla, kuldaskó, húfur og vettlinga, öll svo dugleg að gera þetta allt meira og minna sjálf, að basla. Þetta leiddi huga minn að ríkisstjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Þar stendur, með leyfi forseta, undir liðnum Jöfn tækifæri: „Ísland á að vera land tækifæranna fyrir alla. Til að svo megi verða þarf að styrkja sérstaklega stöðu þeirra sem höllum fæti standa. Gerð verður úttekt á kjörum tekjulægstu hópanna í íslensku samfélagi, tillögur til úrbóta settar fram og þeim fylgt eftir. Sérstaklega þarf að huga að stöðu barna sem búa við fátækt en þau eru einn af viðkvæmustu hópum samfélagsins.“ Hópurinn í fatahenginu í morgun leiddi huga minn að öðrum hópi í íslensku samfélagi. Í þeim hópi eru um 6.000 börn. Þau búa við fátækt á Íslandi. Nú standa yfir kjaraviðræður milli ríkis, atvinnumarkaðarins og verkalýðsfélaga. Þær snúa einna helst að láglaunahópi verkafólks í landinu. Það gefur því augaleið og auðvelt að færa rök fyrir því að áðurnefndur hópur fátækra barna tilheyri einmitt þeim hópi sem nú stendur í kjaraviðræðum um bættar kröfur og mannsæmandi lífsgæði. Ég hvet stjórnvöld til að hafa þessa tengingu í huga í áframhaldandi viðræðum og gleymum því ekki [[Forseti hringir.]]að þetta er lykilatriði í því að skapa jöfnuð, skapa jöfn tækifæri fyrir börn þessa lands.
Forseti. Í gær var dreift tveimur fyrirspurnum mínum til tveggja ráðherra. Ég er svo spenntur yfir þeim að ég get ekki beðið eftir að fá svörin og ætla aðeins að koma inn á þær. Þær lúta að því hvort komi til greina að skilyrða hagnýtingu sameiginlegra auðlinda og eigna ríkisins þannig að kolefnishlutleysi nýtingarinnar verði tryggt. Því er annars vegar beint til fjármála- og efnahagsráðherra og hins vegar sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Þarna er því velt upp hvort hægt sé að skilyrða nýtingu sameiginlegra auðlinda, og þar kemur fiskveiðiauðlind okkar allra kannski fyrst upp í hugann, við það að kolefnishlutleysis sé gætt. Ég hlakka til að eiga orðastað við ráðherra um fyrirspurnirnar þegar munnlegu svörin berast. Ég vildi vekja athygli á því hér því að ég held að við þurfum, og ég þykist vita að við séum öll sammála um það í salnum, að gera svo ótal margt saman ef okkur á að takast að breyta einhverju þegar kemur að loftslagsmálum. Oft og tíðum hefur mér þótt sem við séum dálítið að bíða eftir eina stóra svarinu, stóru lausninni sem á að bjarga öllu. Ég held að því sé ekki þannig farið heldur þvert á móti að við þurfum hvert og eitt okkar, öll saman sem samfélag að taka höndum saman á svo ótal mörgum sviðum, bæði í litlu og stóru. Þar geta stjórnvöld að sjálfsögðu gert ýmislegt sem er ekki á færi einstaklinga. Einhver leið þar sem við skilyrðum hvernig hægt er að nýta sameiginlegar auðlindir okkar þannig að kolefnishlutleysis sé gætt tel ég mjög gott að skoða, bæði hvað varðar sjávarútvegsauðlindina en einnig aðrar auðlindir okkar, t.d. orkuauðlindir. Eins og ég sagði vil ég vekja athygli á þessu. Það eru fleiri fyrirspurnir frá fleiri hv. þingmönnum sem tengjast kolefnismálum og loftslagsmálum og mjög áhugavert og gaman að sjá að þau mál eru okkur öllum ofarlega í huga, enda þörf mál.
Herra forseti. Mig langar aðeins að ræða um demantshringinn. Það er vegur sem liggur í gegnum Húsavík fram hjá Ásbyrgi og Hljóðaklettum upp að Dettifossi, að Mývatni og þaðan niður Reykjadal og Aðaldal og aftur til Húsavíkur. Til hringsins teljast þau náttúruundur sem eru staðsett við demantshringveginn eða í innan við 20 km akstursfjarlægð frá honum. Demantshringurinn liggur fram hjá mörgum af helstu náttúruperlum Íslands. Eins og ég sagði eru það Dettifoss, sem er einn kraftmesti foss Evrópu, og Ásbyrgi, sem lengi hefur verið vinsæll áfangastaður ferðamanna, og ég tala nú ekki um allar náttúruperlurnar við Mývatn, Dimmuborgir, Hverfjall og margt annað. Það er stutt akstursleið líka af hringnum að Goðafossi sem er frægur í trúarsögu Íslands eins og við þekkjum. Svo er líka stutt í flugið, þ.e. Húsavíkurflugvöll. Ég vil, í ljósi þess sem komið hefur fram hér undanfarið og var síðast í fréttum í gær, minnir mig, þar sem talað var um að það væri ófært niður Dettifossveg, segja að það er mál sem við þurfum að taka fyrir inni á þingi. Við þurfum að skilgreina upp á nýtt svokallaðar reglur sem lúta að snjómokstri því að vegurinn fellur undir G-reglu Vegagerðarinnar um vetrarþjónustu og þarna er bara mokað tvisvar sinnum á ári. Það er algjörlega ótækt þegar við erum að reyna að opna nýjar gáttir inn í landið, samanber að hér er búið að fljúga til Akureyrar, 350 manns beint frá Bretlandi, komið á reglulegt flug í hverri einustu viku, að við getum ekki nýtt þær perlur sem helstar eru í umhverfinu. Auk þess horfum við til þróunar búsetu á svæðinu, þarna í kring eru brothættar byggðir og ef þetta á allt saman að vaxa og dafna verðum við að tryggja fjármagn til að hægt sé að moka þarna og við getum nýtt þessa perlu landsins.
Virðulegi forseti. Enn bíður Sjúkrahúsið Vogur eftir því að fá úthlutað því fjármagni sem við töldum að við hefðum verið að veita til starfseminnar þar rétt fyrir jólin. Það var ákall úti í samfélaginu. Tugir einstaklinga höfðu dáið hér ótímabærum dauða en nú er verið að tala um að þetta fjármagn, þessar 150 millj. kr., eigi að deilast niður á 12 mánuði eins og framlagið hefur verið hingað til hvað varðar reksturinn hjá SÁÁ. Það er með ólíkindum að við skulum horfa upp á það í dag, í vaxandi fíkniefnavanda, að bráðaþjónustunni sé sent langt nef og sýnd fyrirlitning eins og raun ber vitni hér og nú. Það á að fara að fækka núna um 400 manns í innlagnir á Sjúkrahúsið Vog á þessu ári. Það er búið að leggja niður göngudeildina á Akureyri. Við erum að tala um bráðavanda ef ég skil það rétt. Virðulegi forseti. Ég átta mig engan veginn á því hvernig við getum skilið þetta aukafjárframlag sem ákallið var svona hátt eftir öðruvísi en svo að við höfum viljað mæta þeim mikla vanda, þeim ótímabæra dauða og reyna að gera allt sem í okkar valdi stendur til að vera með forvarnir gegn því til að hjálpa fólki að komast í meðferð, til að fá faglega hjálp. Það er staðreynd að hvergi er önnur eins reynsla og þekking til að taka utan um þann mikla vanda sem áfengis- og fíknisjúkdómurinn er en á Sjúkrahúsinu Vogi og hjá því starfsfólki sem þar starfar. Enn og aftur - hingað mun ég koma hvern einasta dag sem ég mögulega get og kalla eftir því að markmiðinu verði fullnægt. Þó svo að sagt sé að það hafi ekki verið neitt sérstakt markmið með þessari fjárveitingu, og hæstv. heilbrigðisráðherra virðist ætla að útbýta þessu eftir behag, þá breytir það ekki þeirri staðreynd að við vissum öll sem hér erum inni hvert markmiðið var [[Forseti hringir.]]með þessari aukafjárveitingu til Sjúkrahússins Vogs eins og ég vil kalla það.
Hæstv. forseti. Ég ætla að vera á svipuðum slóðum, eða á sama stað og hv. þm. Inga Sæland var hér í síðustu ræðu, og ræða um þá stöðu sem uppi er í málum SÁÁ og starfsemi þeirra. Það eru mjög sláandi fréttir að verið sé að loka göngudeildum og að þeir peningar, sem merktir voru því að stytta biðlistana á Vogi, að við héldum, eða alla vega ég þegar ég greiddi atkvæði hér fyrir jólin um þessar 150 milljónir, eru ekki merktir því beint heldur einhverju í sambandi við göngudeildir. En samt er það einhvern veginn í stíflu þannig að það á líka að fara að loka þeim. Mig langar að beina orðum mínum til hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég finn og veit að ráðherrann er að vinna heils hugar að því að byggja upp heilbrigðiskerfið og þar með velferðarkerfi í kringum áfengis- og vímuvarnir. Ráðherranum verður tíðrætt um heildstæða mynd þegar kemur að sálfræði, geðhliðinni og alkóhólisma, eins og ég hef oft talað um í sambandi við biðlistana á Vogi. En það er nú bara þannig hjá þeim sem haldnir eru þessum sjúkdómi og lenda í geðrofi eða geðhvörfum og sálarklemmum, að það er ekkert hægt að vinna í sálfræði eða geðhliðinni nema viðkomandi komist frá neyslu og sé hjálpað á fætur hvað það varðar. Þá er hægt að fara að vinna í sálfræði- og geðbatteríinu. Alkóhólisminn er grundvallarvandamálið hjá þeim sem haldinn er þeim sjúkdómi. Þannig að það er pínulitlir fordómar í þessu og fordómar eru vegna vanþekkingar.
Virðulegur forseti. Fyrir stuttu síðan í viðtali við heilbrigðisráðherra ræddi ég um málefni aldraðra og ég ætla að rifja upp að ég er enn sleginn yfir þeirri stöðu sem ákveðnir aldraðir og veikt fólk er í í dag. Vannæring, einmanaleiki allan sólarhringinn, einangrun, enginn til að ræða við, depurð, kvarta ekki, enginn að hugsa um þau, ótryggt fæðuöryggi, fæðuframboð lítið, slæmt næringarástand, vilja ekki láta hafa fyrir sér. Þetta á við um aldraða sem hafa minna en 200.000 kr. til ráðstöfunar í hverjum mánuði og eru á aldrinum 77–93 ára og útskrifuðust af öldrunardeild Landspítalans. 70% öryrkja eru með um 200.000 kr. til að lifa af. Það eru á annað þúsund öryrkjar sem hafa orðið fyrir búsetuskerðingum og útlit er fyrir að þeir búi við búsetuskerðingar áfram þó að það sé búið að standa yfir síðustu tíu árin og að það muni standa næstu árin vegna þess að ríkið segir að svo flókið sé að reikna þetta út. Ég spyr í lok hvers mánaðar: Hvar á þetta fólk að skera niður? Á það að skera niður lyfin? Ég held að margir séu búnir að því. Á það að skera niður mat? Fólk er að skera niður mat, það á ekki fyrir mat í lok mánaðarins. Það sem er kannski skelfilegast í þessu er hversu mörg börn eru á framfærslu þessa fólks, þ.e. hjá á annað þúsund manns sem búa við búsetuskerðingar og hjá öryrkjum, 70% sem eru undir lágmarksframfærslu. Ef við horfum á afleiðingar af vannæringu sjáum við að vannæring leiðir af sér pirring, óróa, minnisleysi, þunglyndi, kvíða og minnkandi hreyfihæfni. [[Forseti hringir.]]Er þetta það sem við erum að bjóða þeim sem verst eru staddir þarna úti?
Herra forseti. Nú berast fréttir af því að SÁÁ ætli að loka göngudeild á Akureyri á morgun. Í lok janúar á síðasta ári ræddi ég í fyrirspurn við ráðherra um göngudeildarþjónustuna á Akureyri, sem þá var líka fyrirhugað að loka, og hvernig menn ætluðu að bregðast við. SÁÁ fær rúmar 900 milljónir á ári á fjárlögum til sinnar starfsemi og er svo með sjálfsaflafé sem er í samhengi hlutanna kannski 400–500 milljónir. Starfsemin á Akureyri hefur kostað um 20 milljónir á ári. Akureyrarbær hefur greitt 5–6 milljónir á ári inn í þann rekstur. Svo berast þær fréttir með dags fyrirvara að á morgun eigi að loka þessari starfsemi sem er gríðarlega mikilvæg og sinnir mjög stóru svæði í forvörnum og öðru sem snýr að þeim vandamálum sem SÁÁ tekst á við, sem eru gríðarmikil. Í fjárlögum fyrir árið 2019 sem við samþykktum í desember var mjög skýrt tekið fram að 150 milljónir ættu að fara til göngudeilda á Akureyri og í Reykjavík. Það fór ekkert á milli mála í umræðunni í fjárlaganefnd þar sem við afgreiddum að það ætti að fara með 150 milljónir í þá starfsemi sem snýr að göngudeildum á Akureyri og í Reykjavík. Hins vegar virðist vera eitthvert mikið vandamál núna á milli Sjúkratrygginga og SÁÁ við að ná samkomulagi um hvernig eigi að nýta þetta fjármagn. Þessar fréttir koma mjög á óvart og ekki síður að maður fái fréttirnar eftir þessum leiðum á þingi í gærkvöldi um hvernig staða mála væri, að þetta eigi að gerast á morgun. Nú hvet ég Sjúkratryggingar og SÁÁ til að klára sín mál þannig að það verði unnið eftir því sem fjárlaganefnd og þingið samþykktu í desember í þessu máli.
Hæstv. forseti. Ég ætlaði að ræða fjórfrelsið og fullveldið og þegar reglur verða yfirsterkari þeim markmiðum sem við viljum ná fram. Von er á frumvarpi frá hæstv. landbúnaðarráðherra þar sem við bregðumst við og hlítum dómi um að íslensk stjórnvöld hafi ekki mátt setja strangar reglur um það að koma í veg fyrir innflutning á fersku, ófrosnu kjöti hingað til lands, að krafan um innflutningsleyfi og 30 daga frystiskyldu sé óheimil og brjóti í bága við EES-samninginn. Ég get sýnt því skilning að hæstv. ráðherra bregðist við af ábyrgð eins og honum ber skylda til. Ég get sýnt því skilning að tollar og ýmis höft og hamlanir á viðskiptum milli þjóða skerði hagræði utanríkisviðskipta og að slíkir samningar eins og EES-samningurinn séu til þess fallnir að auka hagræði slíkra viðskipta, að fjórfrelsið, frjálst flæði fjármagns, vöru, þjónustu og fólks, miði að því. Ég get sýnt því skilning að slíkt geti falið í sér ábata fyrir neytendur, í þágu viðskiptanna og sé til þess fallið að bæta lífskjör. En það er auðvitað önnur hliðin á málinu þegar við metum lífskjör þjóðar og framtíðarhagsmuni, sú hlið sem snýr að sérstöðu Íslands í hreinleika matvæla, búfjárstofna, sjálfbærni landbúnaðarframleiðslu, öryggi og lýðheilsu þjóðarinnar. Við slíkt mat finnst mér blasa við að dómurinn felur í sér að reglurnar verði yfirsterkari markmiðunum sem við setjum í þessu tilviki, að verja hreina íslenska búfjárstofna, að verja sérstöðu Íslands, að verjast raunverulegri ógn við sjálfbærni landbúnaðar, framtíðarmatvælaframleiðslu, ógn við lýðheilsu þjóðarinnar og fæðuöryggi.
Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að ræða sjúkrahúsþjónustu utan höfuðborgarsvæðisins. Vestmannaeyjar eru háðar öruggu sjúkraflugi þar sem sólarhringsvakt á skurðstofu heilbrigðisstofnunar var aflögð árið 2013. Sama ár og nokkru fyrr árið 2013 - og það var réttlætt sérstaklega með því að í Vestmannaeyjum væri skurðstofa - var sjúkraflugvél sem áður hafði verið staðsett í Vestmannaeyjum flutt á Akureyri. Því fylgir auðvitað tvöfalt lengri viðbragðstími þegar kölluð er út sjúkraflugvél til Vestmannaeyja. Allt þetta hefur haft afar slæm áhrif á öryggi í heilbrigðismálum Vestmannaeyinga. Á árinu 2018 þurfti að kalla til sjúkraflugvél eða þyrlur til sjúkraflutninga í Vestmannaeyjum að meðaltali 2,7 skipti í viku eða næstum annan hvern dag. Herra forseti. Fæðingarþjónusta í Vestmannaeyjum er lágáhættudeild og því fæðast þar nú síðustu fimm árin einungis örfá börn ár hvert. Staðreyndin er því sú að langflestir Vestmannaeyingar fæðast á Landspítalanum í Reykjavík. Það felur í sér gríðarlegt umstang, vinnutap og kostnað fyrir barnshafandi konur og fjölskyldur þeirra að þurfa að flytja sig til Reykjavíkur nokkrar vikur fyrir fæðingu barns síns. Herra forseti. Hér er úrbóta þörf, annaðhvort þarf að endurreisa skurðstofuna í Vestmannaeyjum á heilbrigðisstofnuninni eða koma upp sérstakri sjúkraþyrlu fyrir Suðurland. Herra forseti. Þetta ástand í heilbrigðisþjónustu í Vestmannaeyjum er ekki boðlegt. Það er ekki boðlegt að jafn stórt samfélag og Vestmannaeyjar þurfi að búa við þetta ástand óbreytt.
Virðulegi forseti. Í dag legg ég fram tillögu til þingsályktunar um breytta framsetningu launaseðla ríkisins og stofnana þess. Með því er verið að fela ríki og stofnunum þess að birta á launaseðli sérstaklega tilgreinda fjárhæð tekjuskatts annars vegar og útsvars hins vegar. Einnig komi fram með skýrum hætti sú fjárhæð sem launagreiðandi greiðir vegna starfsmannsins í tryggingagjöld. Af hverju legg ég þessa þingsályktunartillögu fram, ásamt nokkrum samflokksmönnum mínum? Jú, til að auka gagnsæi í skattheimtu. Til að auka almenna þekkingu um það hvernig skattfé er skipt milli sveitarfélaga og ríkis og þekkingu á gjöldum, tryggingagjöldum eins og öðrum launatengdum gjöldum launagreiðenda. Með þessu er lagt upp með að ríkið gangi fram með góðu fordæmi og breyti framsetningu launaseðla sinna strax. Eðlilegt er að launamenn hafi þessar tölur á hreinu, viti hve stór hluti gjalda þeirra er greiddur til ríkisins og hve stór hluti til sveitarfélags. Allt launafólk með 745.000 kr. á mánuði og undir greiðir hærri upphæð til sveitarfélagsins en ríkisins. Það getur ekki verið annað en gott fyrir alla að þekkja það hvernig þeim gjöldum er háttað. Það hlýtur að vera markmið okkar allra að reyna hér að lækka byrðar á fólki og þar spila allir þessir þættir saman, ekki síst fasteignagjöld. Flest sveitarfélög sinna hlutverki sínu vel og eru til að mynda að lækka skatta og gjöld á fólk, eins og fasteignagjöld. Síðast í gær bárust þær fréttir að sveitarfélagið Rangárþing eystra væri að koma til móts við fasteignaeigendur í sveitarfélaginu með því að lækka fasteignagjöld. Við verðum að átta okkur á því hverjar afleiðingar skattahækkana eru. Fasteignaskattar á hótel í Reykjavík nema um 16 milljónum meira á þessu ári. Hægt væri að hækka laun [[Forseti hringir.]]þernu á því hóteli um 26% fyrir þá tölu. Hugsum aðeins um hvar við getum lækkað skatta, hvar við getum létt byrðum af fyrirtækjum og fólki til þess að auka lífskjör í landinu.
Herra forseti. Fréttir af því að loðnu sé ekki að finna í nægilegu magni á Íslandsmiðum á yfirstandandi vertíð vekja áhyggjur enda ljóst að fjárhagsleg áhrif þess verða mikil, einkum á þau sveitarfélög þar sem uppsjávarvinnsla er mikilvægur þáttur. Hefur t.d. sveitarfélagið Fjarðabyggð lýst alvarlegum áhyggjum yfir stöðunni sem og því að enn sé ekki búið að ljúka samningum um kolmunnaveiðar í færeyskri lögsögu sem hefur einnig mikil áhrif á uppsjávarvinnsluna. Í yfirlýsingu frá bæjarráði Fjarðabyggðar eru stjórnvöld hvött til að fara vel yfir stöðu þessara mála enda mikið hagsmunamál fyrir bæði ríki og sveitarfélög. En okkur ber líka að íhuga og rannsaka hverjar orsakirnar eru. Loftslagsbreytingar, súrnun og breytingar á hitastigi sjávar eru líklegustu orsakavaldar. Eins og fram kom í fréttum RÚV nýlega höfum við á síðustu árum séð breytingar á göngumynstri á okkar mikilvægustu stofnum og sömuleiðis fjölda nýrra tegunda í íslenskri lögsögu á meðan aðrar eru að minnka eða jafnvel hverfa. Í skýrslu vöktunarhóps Norðurskautsráðsins, AMAP, um rannsókn á þorskstofninum í Barentshafi má finna niðurstöður sem benda til þess að samanlögð áhrif hlýnunar og súrnunar verði sérstaklega neikvæð fyrir þorskstofninn í Barentshafi. Herra forseti. Hver er staðan á hafinu í kringum Ísland? Því miður er staðreyndin sú að við vitum það ekki þar sem það vantar mjög upp á rannsóknir á lífríki hafsins, sérstaklega vistfræðilegar rannsóknir sem tengja betur saman þekkingu okkar á umhverfinu og lífríkinu. Við verðum að fara í þær rannsóknir ekki síðar en núna og ég hvet hæstv. ríkisstjórn til að stíga þau skref sem þarf til að það geti gerst, jafnvel ásamt sjávarútveginum sem eðlilegt er að komi að verkefninu með okkur, enda miklir hagsmunir í húfi.
Herra forseti. Hæstv. landbúnaðarráðherra gat ekki gert neitt annað en að fara eftir dómum Hæstaréttar og EFTA-dómstólsins um innflutning á fersku kjöti. Í hátt í tíu ár hafa stjórnvöld markvisst og nokkuð meðvitað gert allt til að sniðganga EES-samninginn, okkar mikilvægasta viðskiptasamning á þessu sviði, og kostað til þess tugum milljóna króna. Það sem mér finnst þó þessa dagana jafnvel sýnu verra er að enn eru ráðherrar í ríkisstjórn sem telja að hægt sé jafnvel að handvelja hvaða dómum á að fylgja eftir og hverja á að sniðganga. Ég verð að segja að ég óttast núna þessa aðstöðu sem við erum komin í, verandi með þrjá íhaldsflokka, hvernig þeir hafa verið að ræða í þessu máli, að þeir muni á endanum láta undan innstæðulausum hræðsluáróðri. Þetta er ekkert annað en hræðsluáróður þegar kemur að fersku kjöti. Ef menn lesa plöggin þar sem sérfræðingar, m.a. ráðuneytisins, hafa sagt hefur til að mynda frystiskylda ekki nein áhrif. Það er miklu frekar að frystiskylda sé mjög markviss tæknileg hindrun til að torvelda samkeppni. Það er ekki af hinu góða og við í Viðreisn horfum þannig á það. Ég óttast líka að ríkisstjórnin láti ekki bara undan hræðsluáróðrinum heldur fari líka að finna upp á nýjum leiðum til að brjóta á EES-samningnum. Við skulum hafa hugfast að gríðarlegir hagsmunir eru fólgnir í því að viðhalda EES-samningnum, ekki bara miklir hagsmunir neytenda heldur ekki síður útflutningsgreina eins og sjávarútvegs. Það voru Framsóknarmenn, stjórnmálamenn allra flokka, mjög meðvitaðir um þegar skrifað var undir EES-samninginn á sínum tíma. Þetta vógu menn og mátu. Að sjálfsögðu vill enginn ógna lýðheilsu fólks en allir vilja öflugan landbúnað. Þess vegna vil ég miklu frekar hvetja fólk og okkur sem erum hér inni en ekki síður bændur og greinina alla til að nota þetta tækifæri, nýta það sem sókn, fara í sókn [[Forseti hringir.]]gagnvart aukinni samkeppni því að með aukinni sókn og markvissri samkeppni mun það leiða gott af sér eins og betra vöruúrval, meira vöruúrval [[Forseti hringir.]]fyrir íslenskar neytendur sem er bara af hinu góða. Horfum á þetta sem tækifæri.
Virðulegi forseti. Nú hefur sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra birt drög að frumvarpi til að bregðast við niðurstöðu EFTA-dómstólsins sem er eðlilegt. Það fjallar um innflutningstakmarkanir á fersku kjöti til landsins. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir heimildum til innflutnings á hráu ófrosnu kjöti og gerilsneyddum eggjum. Bann við innflutningi hrás kjöt og sóttvarnir er liður í sóttvörnum landsins og snýst um sérstöðu landsins til framtíðar. Með samþykkt frumvarpsins erum við sem sjálfstæð þjóð að gefast upp með því að leyfa frjálsan innflutning á hráu kjöti. Það er ekki útséð hvaða afleiðingar það hefur í för með sér. Þeir sem hafa verið að tala um óheftan innflutning á kjöti benda á að það geti skilað sér í lægra matvöruverði. Hagsmunir neytenda snúast ekki bara um hvað er í matinn og hvað það kostar, heldur hvað er í matnum. Við megum ekki gefast upp þótt ESB hrópi. Við þurfum að halda uppi vörnum hvað varðar sérstöðu okkar þjóðar og lands sem hlýtur að vega nokkuð inn í heildina og því dýrmætt að halda í hana. Sérstaða landsins byggist m.a. á hreinleika búfjárstofna sem okkur hefur tekist að halda í vegna legu landsins. Við þurfum að verjast þeirri ógn sem blasir við vegna hugsanlegs sýklalyfjaónæmis. Frumvarpið tekur ekki nægilega á þeim hlutum. Þessir hagsmunir eru okkur jafn dýrmætir og hreinleiki lofts og vatns. Þetta er stórpólitískt mál og miklir hagsmunir í húfi. Því þurfa íslenskir ráðamenn að stíga fastar til jarðar og eiga samtal við þá sem stýra Evrópusambandinu. Dómur EFTA er unninn út frá lögum og reglum og niðurstaða fengin frá þeim sem vinna samkvæmt þeim. Eigum við endilega að beygja okkur undir það? Þá er að fara hærra í stigann og ná samkomulagi um undanþágu, fá það viðurkennt að við þurfum tíma til aðlögunar og til að byggja upp raunverulegar varnir. Það þarf að fara í áhættugreiningar til að meta hvaða afleiðingar það getur haft fyrir Ísland. Það getur ekki verið vilji Evrópusambandsbúa að við séum gerð að tilraunadýrum í þessum efnum.
Forseti. Í sinni einföldustu mynd er málið sem við ræðum nú þannig vaxið að árið 2015 voru kynntar aðgerðir stjórnvalda til að fást við 1.200 milljarða kr. vanda, svokallaða snjóhengju, fjármagn sem sýnt þótti að myndi leita hratt úr landinu ef fjármagnshöft yrðu afnumin. 1.200 milljarðar kr. Þá kom skýrt fram að aðgerðirnar myndu þýða að allir þyrftu að leggja sitt af mörkum, afhenda í rauninni ríkinu eignir með ýmsum hætti svo hægt yrði að aflétta höftum. Það sem liggur nú fyrir tillaga um er að af þessum 1.200 milljörðum yrði öllum greitt gjald til að fá að losa þá úr landi nema síðustu 84 milljörðunum. Af 1.200 milljörðunum eru það bara síðustu 84 milljarðarnir þar sem ríkið ætlar ekki að innheimta neitt gjald fyrir útgöngu. Með öðrum orðum: Það á að verðlauna þá sérstaklega sem hafa þráast mest við að taka þátt í því að gera losun hafta og endurreisn íslensks efnahagslífs mögulega. Þeir fá einir þau verðlaun að fá að taka út sitt fjármagn án nokkurs gjalds. Þetta stefnir í að Alþingi Íslendinga samþykki í dag. Það gengur að sjálfsögðu þvert gegn því sem lagt var upp með í áformunum sem kynnt voru 2015 þar sem megináherslan var á jafnræði og að allir þyrftu að leggja sitt af mörkum og menn yrðu síst af öllu verðlaunaðir fyrir að fara gegn þeirri stefnu sem var nauðsynleg til að hægt væri að aflétta höftum. En nú er niðurstaðan sú að eingöngu þeir sem ekki voru tilbúnir að taka þátt í þessu fá að taka sitt fjármagn út án þess að greiða af því gjald til ríkisins með einum eða öðrum hætti. Ég held að það sé við hæfi nú við 3. umr. að rifja aðeins upp aðdragandann að þessum aðgerðum og svo aðdragandann að þeirri stöðu sem nú er komin upp með þessu frumvarpi. Fyrir kosningar 2013 boðaði ég það að vegna umfangs snjóhengjuvandans þyrfti að tryggja að verulegur hluti þessara eigna, sem voru sannarlega ekki eign ríkisins, yrði afhentur ríkinu ef það ætti að vera hægt að aflétta höftum. Ég tók fram að til væru leiðir til að ná þessum peningum. Ég held að mér sé óhætt að segja að hæðst hafi verið að þeim fullyrðingum, svo vægt sé til orða tekið, því haldið fram að þær væru mesta kosningayfirboð sögunnar, væru ólögmætar, væru óframkvæmanlegar, gengju aldrei upp, væru bull. Ég fullyrti þetta engu að síður og að loknum kosningum eftir myndun ríkisstjórnar hófst þegar vinna við að hrinda þessu í framkvæmd. Upphaflega var lagður á sérstakur skattur á slitabú bankanna. Það var eitt af því sem hafði verið sagt óframkvæmanlegt, það væri ekki hægt að skattleggja þrotabú eða slitabú, og allra síst væri hægt að skattleggja skuldir. Það var samt gert og þannig var hægt að fjármagna skuldaleiðréttingu íslenskra heimila með verðtryggð lán sem höfðu farið sérstaklega illa út úr falli krónunnar. Næsta skref var að ráðast til atlögu við höftin og eins og ég gat um áðan voru kynnt heildstæð áform um hvernig það yrði gert í maí 2015. Á meðan á vinnunni stóð höfðu menn ekki farið varhluta af því að þeir sem höfðu hér gríðarlegra hagsmuna að gæta, aflandskrónueigendur og slitabúin, ætluðu ekki auðveldlega að sætta sig við það sem boðað hafði verið, þeir yrðu látnir greiða sérstakt gjald fyrir að fá að taka fjármagn sitt úr höftum. Það er alveg óhætt að orða það þannig að það hafi komið til átaka milli stjórnvalda og þessara aðila sem tóku á sig ýmsar birtingarmyndir, enda voru þeir reiðubúnir að verja gríðarlegu fjármagni í hagsmunagæslu innan lands og beita ýmsum aðferðum til að hámarka hagsmuni sína. Þeir voru m.a. um tíma með allar stærri lögfræðistofur landsins í vinnu fyrir sig á einn eða annan hátt og stóran hluta af almannatengslastofum, svo dæmi séu nefnd, og beittu ýmsum aðferðum og ýmiss konar þrýstingi. Engu að síður gerðu stjórnvöld þessum aðilum það ljóst að áformunum yrði fylgt eftir og þegar kom að kynningunni í maí 2015 lögðum við áherslu á að sú kynning yrði skýr og það færi ekkert á milli mála, léki enginn vafi á því hvaða aðferðum ætti að beita og hver niðurstaðan ætti að verða. Menn myndu sjá sér hag í því að spila með en alls ekki að streitast á móti. Og það varð niðurstaðan að í fyrri áfanganum sem sneri að slitabúunum voru afhentir mörg hundruð milljarðar til ríkisins. Meiri hluti eignanna sem þar var um að ræða, snjóhengja slitabúanna, var afhentur ríkinu og var að sjálfsögðu einsdæmi, hafði aldrei gerst nokkurs staðar áður í heiminum. Þetta voru 3/4 hlutar snjóhengjunnar, þ.e. það sem sneri að slitabúunum. 1/4 var aflandskrónurnar og þær voru kynntar og lausnin þar samhliða þessu, sams konar aðferð sem þó tók að sjálfsögðu mið af því að þar var um aðeins eðlisólíkan hlut að ræða. Aðferðin var sú sama að því leyti að tryggja að menn sæju sér ekki hag í öðru en að spila með og afhenda hluta þessara eigna. Talað var um, og kom raunar fram í fjölmiðlum, að það hlytu að þurfa að verða a.m.k. 30–40% af eignunum sem þar voru undir. Þetta átti að gerast í október 2015 enda mikilvægt að hafa samfellu í þessu og að allt saman gengi hratt fyrir sig. Það urðu tafir á því að Seðlabankinn væri tilbúinn að stýra þeim aðgerðum sem boðaðar höfðu verið en þó höfðum við fengið til liðs við okkur mjög færa erlenda ráðgjafa, m.a. hugsanlega fremsta sérfræðing heims á sviði svona útboða, Paul Klemperer, prófessor við Oxford-háskóla, sem hafði m.a. stýrt slíkum aðgerðum fyrir Englandsbanka og Seðlabanka Bandaríkjanna með góðum árangri. Engu að síður urðu tafir á framkvæmdinni og ríkisstjórnin rak mjög reglulega á eftir því að þessu yrði hrint í framkvæmd á þann hátt sem lagt var upp með. Loks sá til lands í því og málið skyldi klárað vorið 2016. Eftir að ég steig til hliðar sem forsætisráðherra og tilkynnti þá að ég gerði það sérstaklega til að þessi mikilvægu áform gætu klárast og ríkisstjórnin gæti unnið að þeim ótrufluð fór hins vegar að halla undan fæti. Seðlabankinn kynnti jú uppboð, kynnti það í maí og það skyldi fara fram í júní, en það var aðeins önnur aðferð en útlistuð hafði verið í áformum stjórnvalda, þó aðgerð sem átti að leysa málið í eitt skipti fyrir öll. Á það féllust eigendur aflandskrónanna ekki nema í mjög litlum mæli, vildu fá betri kjör og fóru að rifja upp ýmis þau rök sem hafði verið beitt, m.a. í áróðri vogunarsjóðanna vegna slitabúanna - þetta voru vogunarsjóðir í báðum tilvikum - og var sagt að kjörin væru ekki ásættanleg, þetta væri ekki lagalega framkvæmanlegt, efnahagsforsendur væru ekki til staðar til að gera svona miklar kröfur o.s.frv., allt kunnuglegt stef. Svo var haldið áfram í lögfræðinni og málarekstri og m.a. kvartað til Eftirlitsstofnunar EFTA. Eftirlitsstofnun EFTA skilaði algjörlega skýrri niðurstöðu og afdráttarlausri um að aðgerðirnar eins og stjórnvöld hefðu kynnt þær væru heimilar samkvæmt EES-samningnum. Það breytti samt ekki því að undanhaldið hélt áfram. Ég hef rakið það hér í nokkrum ræðum í hverju það birtist og studdist þar ekki við annað en tilkynningar Seðlabankans sjálfs. Í hverju skrefi var gefið meira og meira eftir. Hver urðu þá viðbrögð þessara aðila? Voru þau að þakka fyrir að gefið hefði verið eftir svona oft? Nei, að sjálfsögðu urðu viðbrögðin þau að ætlast til þess að enn þá meira yrði gefið eftir. Svona hélt þetta áfram næstu árin og á sama tíma horfðum við á eftirgjöfina í málefnum Arion banka sem fól í sér ákveðinn viðsnúning frá því sem þó hafði náðst í málefnum slitabúanna. Gagnvart aflandskrónunum var undanhaldinu haldið áfram, þó þannig að enginn fékk að flytja slíkt fjármagn úr landi án þess að greiða ríkinu gjald. Gjaldið sem menn þurftu að greiða fyrir að komast út lækkaði bara að jafnaði. Í því fólst undanhaldið. En þar til nú hafa allir eigendur þessara 1.200 milljarða kr. þurft að greiða gjald fyrir að losa fjármagnið og taka þannig þátt í efnahagslegri endurreisn landsins. Nú ber hins vegar svo við að þeir sem hafa allan þennan tíma streist á móti, verið síst tilbúnir til þess að taka þátt í efnahagslegu endurreisninni, verið síst tilbúnir til að taka þátt í að búa til skilyrðin fyrir losun hafta - nú hyggst þingið væntanlega samþykkja frumvörp um að þeir einir fái að taka sitt fjármagn út án þess að greiða af því nokkurt gjald. Hversu mikið hefði það gjald verið? Ja, ef við miðum bara við besta tilboð Seðlabankans frá því í júní 2016 næmi gjaldið um 23 milljörðum kr., en varla er eðlilegt að miða við besta verðið sem var boðið þeim sem vildu vera fyrstir til að taka þátt. Eðlilegra er að líta frekar til 30–40% viðmiðsins. Það er því alveg óhætt að fullyrða að á vissan hátt sé hér um að ræða eftirgjöf upp á um 30 milljarða kr., 30 milljarða kr. verðlaun frá stjórnarmeirihlutanum og stuðningsflokkum hans til þeirra sem voru síst tilbúnir að taka þátt í þeim aðgerðum sem sneru við efnahagslegri stöðu landsins. Það eru ákaflega sérkennileg skilaboð fyrir stjórnvöld að senda að aðferðir eins og beitt hefur verið í þessu máli virki betur en að fylgja því sem stjórnvöld leggja upp með. Með öðrum orðum að það sé ekkert endilega að marka stjórnvöld á Íslandi þegar þau segja: Svona verður þetta. Jafnvel sé hægt að beita aðferðum eins og beitt hefur verið í þessu tilviki og gengu það langt að eigendur aflandskróna blönduðu sér í kosningabaráttu fyrir alþingiskosningar á Íslandi, reyndu að hafa áhrif á niðurstöðu alþingiskosninga og stefnu stjórnvalda. Það lá svo sem fyrir að þeir hefðu viljað hafa stefnu stjórnvalda allt aðra, þeir voru ófeimnir við að reka þann áróður, en að menn skyldu reyna að hafa áhrif á úrslit kosninganna til að ná fram slíkri stefnubreytingu var algjör nýlunda hér á landi og þótt víðar væri leitað og raunar undrunarefni að það mál skuli ekki hafa verið rannsakað meira en raun bar vitni. Nú hefur sú stefnubreyting sem þessir aðilar börðust fyrir náð fram að ganga. Þá reyna menn að svo litlu leyti sem reynt hefur verið að rökstyðja þetta frumvarp, aðeins einn þingmaður, sem eðli máls samkvæmt þurfti að flytja nefndarálit, hefur haldið ræður um þetta mál í 2. umr. og aðeins einn þingmaður hélt ræðu um málið í 1. umr., fjármálaráðherra sem kláraði það á mettíma, rúmum sex mínútum, og hafði þó 30 mínútur til að gera grein fyrir málinu. Það eina sem heyrist af rökstuðningi er að efnahagslegar forsendur séu ekki lengur til staðar til að klára mál með þeim hætti sem lagt var upp með. Þetta er að sjálfsögðu fullkomin fásinna. Í fyrsta lagi nægir að bera efnahagslegar forsendur nú saman við forsendurnar sem menn stóðu frammi fyrir sumarið 2016, þegar horfur voru þó talsvert betri en þær eru nú, m.a. um áframhaldandi vöxt í gjaldeyrisöflun. Á þeim tíma var Seðlabankinn þó ekki til í að bjóða betur en 190 kr. fyrir evruna. Það var það lægsta sem bankinn var tilbúinn að taka þó að skráð gengi krónunnar væri svipað á þeim tíma og það er nú. Nú þegar efnahagshorfur eru lakari en þær voru sumarið 2016 á margan hátt og gengið er á svipuðum stað reyna menn að styðjast við efnahagslegar forsendur og breytingar á þeim til að rökstyðja að það þurfi að gefa allt eftir gagnvart þessum síðustu aðilum. Þau rök eru í sjálfu sér nógu slæm en verra er þó að það var vitað frá upphafi að efnahagslegar forsendur myndu lagast til mikilla muna um leið og þessum aðgerðum öllum yrði hrint í framkvæmd. Við treystum á það. Þess vegna var vitað að það væri hætta á því að einhverjir kynnu að vilja bíða þess að efnahagslegar aðstæður löguðust og fara þá fyrst fram á að fjármagnið yrði losað. Það var gert ráð fyrir þessu. Þess vegna kom fram með mjög skýrum hætti og ítrekað í áformum stjórnvalda að tryggja þyrfti að menn myndu ekki hagnast á því að verða það sem kallað var eftirlegukindur, með öðrum orðum að ef menn ætluðu að beita þessari aðferð, sem þeir sem halda á þessum 84 milljörðum hafa beitt, færu þeir ekki betur út úr því en þeir sem voru tilbúnir að taka þátt í endurreisnarstarfinu. En nú er niðurstaðan einmitt sú að eftirlegukindurnar skuli verðlaunaðar alveg sérstaklega. Það hefur verið áhugavert í umræðu um þetta mál að rifja upp umræðu í fjölmiðlum og frásagnir af atburðarásinni allri af ítrekuðum tilraunum til að í raun þóknast og semja við þessa aflandskrónueigendur og bregðast við kröfum þeirra með viðvarandi undanhaldi. Ég ætla að vitna í eina þessara greina. Hún ber yfirskriftina „Lokahnykkurinn“. Það vill svo til að hún er skrifuð í apríl 2016, þ.e. á þeim tíma þegar átti að klára málið, eins og ég nefndi hér fyrr í ræðu. Lokakaflinn í greininni, sem er eftir Hörð Ægisson, viðskiptablaðamann og núverandi ritstjóra Markaðarins, er svohljóðandi: „Stjórnvöld hljóta að horfa til þess, rétt eins og gert var gagnvart kröfuhöfum gömlu bankanna, að eigendur aflandskróna njóti ekki bættrar erlendrar stöðu þjóðarbúsins með neinum hætti við útgöngu úr höftum. Þess í stað mun sú góða staða sem hefur orðið til vegna viðvarandi mikils viðskiptaafgangs undanfarin ár verða nýtt til að koma til móts við mörg hundruð milljarða króna uppsafnaða erlenda fjárfestingarþörf íslenskra lífeyrissjóða og fyrirtækja. Til að tryggja slíka niðurstöðu í þessu næsta stóra skrefi stjórnvalda við losun hafta þá er nauðsynlegt að reiða sig á trausta pólitíska forystu fremur en brigðula dómgreind embættismanna.“ Ég hef svo sem oft og tíðum gagnrýnt kerfisræðið sem er orðið mikið á Íslandi og reyndar víða annars staðar og að stjórnmálamenn ruglist of oft á hlutverki sínu og embættismanna. Með því er ég ekki að gagnrýna embættismenn sérstaklega því að ábyrgðin er hjá stjórnmálamönnum og á að vera þar. Embættismenn gegna gríðarlega mikilvægu hlutverki og gerðu það t.d. við undirbúning og framkvæmd þeirra aðgerða sem ég rakti hér áðan. Embættismennirnir marka hins vegar ekki stefnuna og þeir taka ekki ákvarðanirnar - eða eiga ekki að gera það. Þegar þarf að taka stórar ákvarðanir og bregðast við stórum úrlausnarefnum þarf pólitískar lausnir og pólitíska forystu. Ég efast um að hún hafi verið til staðar í þessu máli að undanförnu. Við sjáum þetta mál kynnt hér á forsendum stofnunar fremur en á pólitískum forsendum. Ég rakti það áðan að í hátt í sólarhringsumræðu um þetta mál hefði aðeins einn stuðningsmaður þess treyst sér til að koma hér upp og verja það en ræður hans snerust reyndar annars vegar um að lesa nefndarálit og hins vegar um dagsetningar og að menn hefðu ekki talað nógu mikið á einum tímapunkti og of mikið á öðrum og annað eftir því. Í andsvörum heyrðist aðeins bregða fyrir orðum eins og eignaupptaka, að hér væri verið að boða eignaupptöku ef menn ætluðu ekki að hleypa þessu fjármagni öllu út án einhverrar gjaldtöku. Þetta er orð sem ég kannast við frá því í kosningabaráttunni 2013 og heyrði svo sannarlega oft þegar verið var að vinna að þeim aðgerðum sem svo var hrint í framkvæmd. En það kom náttúrlega fyrst og fremst frá andstæðingum málsins, þeim sem vildu koma í veg fyrir að það næði fram að ganga. Við getum ímyndað okkur hvort það fólk, sem heldur því fram að það sé eignaupptaka að leggja gjald á síðustu 84 milljarðana af þeim 1.200 sem búið er að leggja gjald á að öðru leyti, hefði hrint í framkvæmd áformum eins og lýst var í kynningu 2015. Þetta er ekki eignaupptaka vegna þess að eitt átti yfir alla að ganga til að gera samfélaginu kleift að aflétta höftum. Það virðist hins vegar ekki stefna í að sú verði niðurstaðan, að eitt gangi yfir alla, því að síðustu 84 milljarðarnir fara út án gjaldtöku. Svo heyrum við reyndar líka lesið upp úr sérkennilegum rökum um að það þurfi að klára þetta hratt vegna þess að hluti þeirra sem eiga þessa 84 milljarða eigi ríkisskuldabréf sem séu komin á gjalddaga og menn vilji gjarnan hafa þá menn rólega í þeirri von að þeir fjárfesti í nýjum ríkisskuldabréfum í stað þess að fara með fjármagnið annað. Óttast jafnvel að þessir aðilar taki þá upp á því að selja aflandskrónurnar sínar á aflandsmarkaði. Það er svolítið sérkennilegt ef menn hafa raunverulega áhyggjur af því að þessir aðilar gætu tekið upp á því að selja aflandskrónurnar sínar á aflandsmarkaði, augljóslega á afslætti, fremur en að bíða í nokkra daga eftir afgreiðslu þessa máls sem gerir ráð fyrir að þeir fái allan peninginn. Þá er því haldið fram að þetta sé í eigu einhverra sjóðstýringarfyrirtækja sem hafi það sem vinnureglu að eiga ekki laust fé, en engum hefur dottið í hug að spyrja hvort fé í höftum geti talist laust fé. Þessir tilburðir til að hraða málinu í gegn hófust strax í desember þegar það átti að lauma því inn á síðasta degi þingsins með þeim rökum að það þyrfti að komast í umræðu til að róa markaðinn eins og það var orðað. Málið komst ekki í umræðu og ég held að markaðurinn hafi ekki tekið eftir því. Þau rök sem eru tínd til, að efnahagsaðstæður leyfi ekki lengur að menn klári planið eða að einhverjir sem eigi ríkisskuldabréf geti verið vænlegir fjárfestar og því þurfum við að hraða málinu til að styggja þá ekki, eru ekki rök fyrir því að hverfa frá plani sem hefur skilað þeim árangri sem þessar aðgerðir hafa skilað, aðgerðir sem hafa skilað meiri efnahagslegum viðsnúningi en nokkur dæmi eru um í nokkru landi, a.m.k. í seinni tíð. Ég skora á einhvern að benda mér á annan slíkan viðsnúning, hvort sem litið er til fjárhagsstöðu ríkisins eða þátta sem af því leiða, betri kjara, aukins hagvaxtar, aukins uppgangs í samfélaginu, og þetta allt á mettíma. Til samanburðar lenti Bretland í miklum hremmingum eftir seinni heimsstyrjöldina og varð í raun gjaldþrota 1949. Snjóhengja þess mikla iðnveldis var, ef ég man rétt, um 30% af landsframleiðslu þess lands og það tók landið 30 ár að bræða þá snjóhengju. Snjóhengjan á Íslandi var 112% af landsframleiðslu og var fjarlægð með einni aðgerð eða hefði verið fjarlægð með einni aðgerð ef málið hefði verið klárað á þann hátt sem lagt var upp með. Einhverjir hafa áhyggjur af því að hér sitji þeir sem ekki hafa viljað spilað með áfram í höftum. Þá má líka líta til annarra landa og t.d. Asíukrísunnar, fjármálakrísunnar í Asíu, á tíunda áratugnum sem var mjög erfið fyrir þau lönd sem í henni lentu. Þar eru enn dæmi um að þeir sem ekki vildu spila með til að leysa málið sitji fastir eins og í Suður-Kóreu þar sem þeir hafa setið fastir frá 1998, en hér heyrum við gamla sönginn um að ekki megi styggja alþjóðasamfélagið, alþjóðafjármálakerfið og þá trú að besta leiðin til að fá menn til að hafa trú á Íslandi, besta leiðin til að bæta trúverðugleika Íslands sem fjárfestingarkosts, sé að gefa eftir þeim sem síst eru viljugir til samstarfs um efnahagslega uppbyggingu Íslands. Þetta er niðurstaðan sem stefnir í, af 1.200 milljarða kr. snjóhengju eru aðeins eftir 84 milljarðar. Þessir 84 milljarðar eru eini peningurinn af 1.200 milljörðum sem menn eiga ekki að greiða sérstakt gjald fyrir að fá afhenta. Þetta leggur stjórnarmeirihlutinn hér fram, studdur af að því er virðist öllum flokkum nema Miðflokknum, en hefur þó ekki treyst sér til að mæta hér í ræðustól og verja málið að nokkru marki og þykir mér það benda til þess að menn séu ekki eins stoltir af málinu eins og þeir vilja vera láta í þau fáu skipti sem þeir yfir höfuð tjá sig um málið. Að sjálfsögðu vona ég að þetta verði ekki niðurstaðan en heiðarleg tilraun Miðflokksmanna til að fá fram almennilega pólitíska umræðu um þetta sem vonandi gæti haft einhver áhrif á afstöðu manna hefur að því er virðist í engu hreyft við þeim [[Forseti hringir.]]sem ætla að fylgja þessu máli í blindni.
Frú forseti. Nú fer að hilla undir lok þessarar umræðu þó að við höfum svo sem daginn fyrir okkur. Ég tel mér rétt og skylt að taka til máls og fara aðeins yfir nokkur atriði. Eins og ég kom að við 2. umr. erum við með samþykkt þessa frumvarps, nái það fram að ganga, sem ég vonast auðvitað til og hef ekki ástæðu til að ætla annað en að það gerist hér, að stíga enn eitt skrefið í því að búa til heilbrigða umgjörð um íslenskt efnahagslíf, tryggja heilbrigðara starfsumhverfi fyrir íslensk fyrirtæki, tryggja að hér verði hægt að beita fjárstýringartækjum eins og aðrar þjóðir gera sem við viljum gjarnan bera okkur saman við. Að því leyti er verið að taka mjög jákvæð skref sem reynast munu heilladrjúg. Mér finnst hins vegar rétt að menn hafi það í huga að þegar gjaldeyrishöftin voru sett á hér á sínum tíma, eftir hrun bankanna og þá gríðarlega efnahagslegu erfiðleika sem blöstu við íslensku þjóðinni, sem voru fordæmalausir, voru flestir þó sammála eða sannfærðir um að gjaldeyrishöftin væru bara tímabundin. Jafnvel var í upphafi rætt um að þetta væri tímabil sem gæti staðið í kannski tvö ár, en að þeim tveimur árum liðnum væru tækifæri til þess að aflétta þeim og koma hér aftur á heilbrigðara umhverfi. Það reyndist ekki rétt og haftatímabilið stóð lengur en vonir stóðu til með tilheyrandi skaða fyrir almenning, fyrir íslensk fyrirtæki og fyrir efnahagslífið í heild. Engin frjáls þjóð getur til lengdar búið við fjármagnshöft með þeim hætti sem hér voru, en frá 2015–2016 hafa verið stigin markviss skref í að færa okkur aftur inn í heilbrigt umhverfi. Í mars 2017 voru höftin í sjálfu sér að mestu afnumin þó að aflandskrónurnar væru enn þá í ákveðinni umgjörð og höftum. Hér voru líka höft á innflæði, svokölluð innflæðishöft, sem hafa verið okkur dýrkeypt. Ég er einn af þeim sem hafa gagnrýnt það hversu langan tíma þau hafa staðið. Mér finnst við hæfi eftir þessa löngu umræðu að vitna, með leyfi frú forseta, í grein sem sá er hér stendur skrifaði í Morgunblaðið í mars árið 2017. Þar sagði ég orðrétt: „Auðvitað er það nokkur einföldun að þakka ákveðnum einstaklingum þegar mikilsverðum áfanga er náð - áfanga sem markar upphaf að nýjum tímum og sagt er skilið við fortíðina. En ef nefna á einhverja sem lagt hafa þyngri lóð á vogarskálarnar en aðrir, þá eru það Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, fyrrverandi forsætisráðherra, og Bjarni Benediktsson, forsætisráðherra og fyrrverandi fjármálaráðherra. Einörð stefna ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks frá 2013 gagnvart þrotabúum bankanna gjörbreytti stöðunni. Stöðugleikaframlög og skynsamleg áætlun um losun fjármagnshafta skiluðu áfangasigrum á liðnu ári og gerðu kleift að afnema höftin …“ Ég segi í þessari grein að með þessu sé verið að búa til heilbrigðari umgjörð um efnahagslífið og um íslenskt atvinnulíf vegna þess að höft eru lamandi fyrir viðskiptalífið, draga þróttinn úr fyrirtækjum og hamla vexti þeirra. Hin lamandi hönd haftanna geri nýsköpunar- og sprotafyrirtækjum alveg sérstaklega erfitt fyrir, ekki síst þegar þau eru að reyna að hasla sér völl á erlendum mörkuðum. Undir höftunum neyddust sum fyrirtæki til að leita óhagkvæmari leiða til að ná markmiðum sínum og sinna því sem til var stofnað. Ég ætla ekki að fara í deilur við hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson um að hér sé verið að fórna einhverjum fjárhagslegum hagsmunum fyrir ríkið. Fyrir því eru engin skynsamleg rök vegna þess að þá gefa menn sér forsendur sem þeir hafa ekki neinn grundvöll til að gefa sér. Það er bara þannig. Það er ekkert sem segir okkur það og það væri í rauninni gegn heilbrigðri skynsemi að ætla að þeir sem bundnir eru hér í aflandskrónahöftum tækju þátt í útboði sem leiddi til niðurstöðu sem er fjarri því gengi sem nú er opinberlega skráð. Það er ekkert sem fær rennt stoðum undir þá fullyrðingu, en það er annað atriði sem ég hygg að vert sé að þingmenn hafi í huga þegar þeir ganga að lokum í það verkefni að afgreiða frumvarpið, það er auðvitað sú staðreynd að við erum að taka ákveðin skref til þess að afnema innflæðishöftin. Með afgreiðslu og samþykkt þessa frumvarps, líkt og Seðlabanki Íslands bendir á í umsögn sinni um frumvarpið, gætu verið forsendur til að lækka verulega, jafnvel niður í 0, hina sérstöku bindingu á fjármagnsinnstreymi á sama tíma og aflandskrónur eru losaðar. Að afnema innflæðishöftin mun skipta íslenskt viðskiptalíf og atvinnulíf alveg gríðarlega miklu máli, að hér myndist og verði til umgjörð sem gerir það kleift að erlendir fjárfestar komi inn á heilbrigðum nótum vitandi það að þeir geti fjárfest hér og þurfi ekki að binda hluta þess fjármagns sem þeir koma inn með þeim hætti sem gert er á litlum eða engum vöxtum. Bara það atriði ætti að verða til þess að allir þingmenn legðu þessu frumvarpi lið eða stæðu a.m.k. ekki í vegi fyrir framgangi þess. Það atriði hefur lítið verið rætt í þeirri umræðu sem farið hefur fram hér síðustu sólarhringa, en mér finnst rétt svona undir lokin að benda á þetta og mikilvægi þess að þetta markmið nái fram að ganga. Ég veit að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson skilur þetta einna best af þeim sem sitja í þessum sal.
Ég er ekki á móti því ákvæði.
- Nei, það er ágætt að hv. þingmaður lýsi því yfir, það gleður hjarta mitt að þá má ætla að hann stuðli að framgangi þess máls. Frú forseti. Við erum hér að taka eitt af lokaskrefunum í afnámi hafta í að koma á umgjörð sem er heilbrigðari en við höfum gert. Það hefur verið markmiðið frá upphafi. Það hefur verið markmið sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson tók þátt í að móta og því má heldur ekki gleyma að allar forsendur fyrir þeim höftum sem við höfum lagt á eru ekki lengur til staðar. Réttlætingin er ekki lengur til staðar, að binda menn í höft og svipta þá í rauninni ráðstöfunarrétti eignanna, vegna þess að ég veit að eignarrétturinn er jafn kær þingmönnum Miðflokksins og okkur í Sjálfstæðisflokknum, og í rauninni öllum í þessum þingsal, hygg ég. Með þessu erum við að uppfylla þær skyldur, hv. þingmenn, sem við sem frjáls þjóð höfum undirgengist sjálfviljug gagnvart viðskiptaþjóðum okkar og samstarfsþjóðum, gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, gagnvart Efnahags- og framfarastofnuninni, OECD, ég tala nú ekki um gagnvart aðildarríkjum EES-samningsins. Það á að vera gleðiefni þegar við göngum þannig fram að við séum að uppfylla þær kröfur og þær skyldur sem við undirgengumst og höfum undirgengist og, það sem meira er, við höfum lofað og heitið því að uppfylla þær. Þetta er loforð sem við gáfum sjálfviljug og ótilneydd.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég hef eina fyrirspurn til hv. þingmanns. Nú hefur það komið fram hér í ræðum að upphaflega upphæðin, sem um var að ræða, var um 1.200 milljarðar kr., þar af fóru 1.116 milljarðar út á ákveðnum kjörum sem lagt var upp með á vormánuðum 2016. Eftir standa 84 milljarðar sem eru í eigu vogunarsjóða og undir sjóðstýringu bandarískra sjóðstýringarfyrirtækja sem svífast einskis í áróðri sínum og hafa m.a. reynt að hafa áhrif á kosningar hér á landi. Nú liggur það fyrir að þessir sjóðir hafa unnið veðmálið. Þeir eru að fara út héðan á betri kjörum en þeir sem fóru út á vormánuðum. Ég spyr hv. þingmann: Hvert er tekjutap ríkissjóðs? Hver er munurinn í krónum talið, í milljörðum talið, ef þessir 84 milljarðar hefðu farið út á sama tíma og meginþorri þeirra krónueigna sem fóru út á vormánuðum 2016?
Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi gengur út frá þeirri forsendu að íslensk stjórnvöld hafi lagalega heimild til þess að neyða eigendur þessara aflandskrónueigna til þess að taka ákveðnu tilboði. Það er ekki svo. Hv. þingmaður verður að átta sig á því að það er munur á þessum eigum og t.d. þrotabúum bankanna. Þær þumalskrúfur eru ekki fyrir hendi sem hv. þingmaður lætur sig dreyma um. Hann getur auðvitað reiknað fram og til baka og sagt: Ja, ef þetta hefði verið svona, eins og það var einhvern tímann í fortíðinni, er tekjutapið eða tekjuaukinn með þessum hætti. Þessar forsendur eru ekki fyrir hendi og það er ekki hægt, hv. þingmaður, að nálgast málið með þeim hætti að hægt sé að neyða og þvinga menn til þess að sætta sig við eitthvert ákveðið tilboð sem íslenska ríkið gerir í þessar eignir. Það er ekki svo. Ég var að segja hér áðan að það eru engin skynsamleg rök sem byggja undir þá staðhæfingu að eigendur aflandskrónueigna, þessara 84 milljarða, séu tilbúnir til þess að undirgangast eitthvert tilboð sem er óhagstæðara en það skráða gengi sem er í dag. [[Forseti hringir.]]Hvorki hv. þingmaður né nokkur annar hefur fært skynsamleg rök fyrir því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hv. þingmaður talaði hér um þumalskrúfur. Núna eru engar þumalskrúfur til staðar vegna þess að það var slakað á þeim. Það er kjarni málsins. Stjórnvöld sögðu eitt en gerðu annað og þetta eru skilaboðin út í alþjóðasamfélagið. Hv. þingmaður hefur svo miklar áhyggjur af því að fjárfestingar geti verið í hættu vegna þeirra skilaboða sem er verið að senda út í alþjóðasamfélagið o.s.frv. En hvaða skilaboð er verið að senda með þessu? Það er verið að senda þau skilaboð að íslensk stjórnvöld sýni einhverja hörku en það sé allt í lagi, þau bara slaka á. Skilaboðin eru þessi, eitt er sagt en annað gert. Það er áhyggjuefnið í þessu máli hvað varðar alþjóðasamfélagið.
Herra forseti. Skilaboðin sem verið er að senda með samþykkt þessa frumvarps eru þau að hér sé að verða til eðlilegt samfélag, eðlilegur gjaldeyrismarkaður, eðlilegt fjárstreymi milli Íslands og annarra landa og að Ísland ætli sér að vera í hópi þeirra landa sem eru frjáls og njóta velgengni. Það eru nú skilaboðin, hv. þingmaður. Það er röng fullyrðing að það séu bara einhverjir vogunarsjóðir sem eigi þessa 84 milljarða. Það er rangt hjá hv. þingmanni, röng fullyrðing, og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson getur staðfest það, enda kom það skilmerkilega fram á fundi efnahags- og viðskiptanefndar með starfsmönnum og sérfræðingum Seðlabankans í gærkvöldi. Fullyrðing hv. þingmanns er því röng.
Herra forseti. Það er ekkert leyndarmál að við höfum átt langa hugsjónalega samleið, við hv. þm. Óli Björn Kárason, allt frá því að við sátum saman í stjórn hugsjónafélags, Sambands ungra sjálfstæðismanna, reyndar ásamt hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni og bróður fjórða þingmannsins, Brynjars Níelssonar, þannig að leiðir okkar hafa legið saman í því að styðja frelsi til orðs og æðis, styðja eignarrétt, mannréttindi og virðingu fyrir lögunum. Hv. þingmaður er samt ekki í þeirri aðstöðu núna að geta frekar en nokkur annar slegið sér á brjóst sem einhver frelsishetja við afnám fjármagnshafta. Við búum í flestu tilliti við frjálsa skipan í efnahagsmálum okkar. Reyndar hafa fjármagnsöflin allt of sterk ítök í samfélagi okkar og væri hægt að ræða það í löngu máli, en vegna orða hv. þingmanns um innflæðishöftin, sem auðvitað eru okkur þyrnir í augum, hlýt ég að nefna að þau eru ekki þarna bara vegna fúlmennsku einhverra aðila sem eiga þar hlut að máli. Það er ekki þannig. Ef menn velta fyrir sér afleiðingum þess að slaka á þeim í skyndingu sjá menn náttúrlega að af myndi hljótast styrking á gengi krónunnar og lækkun vaxta. Það eru auðvitað margir sem myndu fagna lækkun vaxta. Innflæðishöftin eru til þess fallin að halda uppi vaxtastiginu í landinu en þau eru líka til þess fallin að hafa hemil á gengi krónunnar. Styrking hennar úr hófi fram gæti auðvitað leitt af sér mjög erfið vandamál fyrir [[Forseti hringir.]]útflutnings- og samkeppnisgreinar, að ég ekki tali um sprotagreinar. Það þarf að líta á þau mál í hinu stóra samhengi og þetta veit ég að hv. þingmaður skilur mætavel.
Herra forseti. Ég held að ég þori að fullyrða að ég tek undir hvert einasta orð sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson sagði áðan. Bara þannig að það sé á hreinu, þegar ég segi að hægt sé að afnema innflæðishöftin eða setja bindingarskylduna niður í 0 er ég ekki að tala fyrir því að það verkfæri verði ekki áfram í kistu Seðlabankans. Ég held að nauðsynlegt sé að Seðlabankinn hafi þetta verkfæri til að grípa til þegar nauðsyn krefur, m.a. til að koma í veg fyrir vaxtamunarviðskipti sem því miður voru hluti af því sem gerðist hér og hv. þingmaður þekkir jafnvel betur en ég. Við erum alveg sammála í því en ég held að við séum líka sammála um að undir eðlilegu kerfi, í eðlilegu ástandi, á Seðlabankinn ekki að beita því verkfæri sem er í formi innflæðishafta. Það er einhvers konar neyðarhemill, hemill sem Seðlabankinn verður að hafa í verkfærakistunni. Við tökum til við það líklegast einhvern tímann á næstu vikum þegar frumvarpið um Seðlabankann verður lagt fram, nýtt frumvarp sem hefur verið boðað af forsætisráðherra um Seðlabankann, þá einmitt hljótum við að fara í gegnum það sem og aðra umgjörð peningastefnunnar vegna þess að ekki er hægt að rífa peningastefnuna frá lagalegri umgjörð Seðlabankans. Ég hlakka mjög til að eiga það samtal við hv. þingmann. Svo getum við alltaf rifjað upp góðar stundir í stjórn Sambands ungra sjálfstæðismanna undir forystu fyrrverandi forsætisráðherra, Geirs H. Haardes, núverandi sendiherra í Washington. Við áttum góðar stundir saman og það var oft rætt [[Forseti hringir.]]um hugmyndir frelsis.
Herra forseti. Við ornum okkur hér við yl minninganna. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að þetta fjárstreymistæki sem svo er kallað á hátíðlegu máli, held ég að mér sé óhætt að segja, hlýtur að vera fyrir hendi í verkfærakistu bankans. Umfram allt vil ég leggja áherslu á að menn þurfa að nálgast þau viðfangsefni með aðgát, hafa yfirsýn og forsjá. Ég er ekki á því að þetta mál núna sé einhver stórsigur, eitthvert gegnumbrot í viðskiptafrelsi á Íslandi eins og málið liggur fyrir og ég vonast til að fá tækifæri til að rekja í örstuttri ræðu á eftir. Þetta snýst um aðra hluti, þetta er fráhvarf frá þegar markaðri stefnu varðandi frágang þessara mála og sömuleiðis um þær fjárhæðir sem sýnast þarna geta farið forgörðum, en ég heyri að við hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]lítum þann þátt málsins ekki nákvæmlega sömu augum.
Herra forseti. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að samþykkt þessa frumvarps er enginn stórsigur í frelsismálum, en þetta er eitt af þeim litlu skrefum sem færa okkur í rétta átt. Þetta er eitt af þeim skrefum sem við höfum verið svo einörð í og ég hélt að við værum öll sammála um að væri nauðsynlegt að taka. Þetta færir okkur fram á við. Þetta mun skipta máli, þetta mun búa til heilbrigðari umgjörð um allt efnahagslífið, um ríkisfjármálin, um peningastefnuna og gefa, ætla ég að fullyrða, súrefni inn í íslenskt viðskiptalíf og við þurfum svo sannarlega á því að halda. Að því leyti finnst mér gleðilegt að við séum að taka þau skref hér í dag. Ég vona að þingmenn Miðflokksins, þó að þeir kunni að vera ósáttir við eitthvað [[Forseti hringir.]]í því, taki þátt í þeirri gleði.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir ræðuna. Ég held að það sé engin ástæða fyrir okkur að fara sérstaklega yfir þau atriði sem við erum ósammála um í þessu máli. Það liggur fyrir að við erum ósammála um hvaða forsendur hafi breyst og annað slíkt, en það er eitt atriði sem mig langar að spyrja hv. þingmann, framsögumann meirihlutaálits efnahags- og viðskiptanefndar, um. Það snýr að því hvort hann telji nauðsynlegt að tengja þetta tvennt saman, þá útfærslu sem hér liggur fyrir varðandi þennan 84 milljarða kr. stabba aflandskrónueigna og síðan það að slaka á innflæðishöftum eða afnema þau, samanber það sem fram kemur í umsögn Seðlabankans og síðari greinum frumvarpsins sem hér liggur fyrir. Telur hv. þingmaður að það hefðu verið einhver vandkvæði við það að slaka á innflæðishöftunum eða afnema þau sem frístandandi aðgerð?
Herra forseti. Ef minnið svíkur mig ekki hef ég í umræðum í þessum þingsal gagnrýnt og ég veit a.m.k. að í greinum hef ég gagnrýnt Seðlabankann fyrir beitingu innflæðishaftanna, bindiskylduna, og talið að engin efnahagsleg rök væru fyrir henni. Af því leiðir að auðvitað er það rétt ályktun hjá hv. þingmanni að forsenda þess að slaka á innflæðishöftunum er ekki samþykkt þessa frumvarps í sjálfu sér en það hjálpar hins vegar til og vinnur allt saman. Það sem við erum að gera hér, og ég vona að hv. þingmenn átti sig á því, er að taka líka skref í þá átt að taka úr sambandi aflandsmarkaðinn. Við erum núna með í rauninni tvöfaldan gjaldeyrismarkað þegar kemur að íslensku krónunni. Við erum með hinn opinbera markað þar sem krónan er skráð, kaup og sala, og svo erum við með aflandsmarkað. Haldi menn að það sé eitthvert heilbrigt ástand að það sé einhver aflandsmarkaður „óregúleraður“ einhvers staðar sem við höfum ekki neina yfirsýn yfir eða áhrif á, vona ég að menn endurskoði sinn hug. Að því leyti erum við að taka skynsamlegt skref [[Forseti hringir.]]og ég veit að hv. þm. Bergþór Ólason fagnar því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir svarið. Ég taldi mig vita að þetta væri afstaða hv. þingmanns gagnvart innflæðishöftunum. Hvort ég hef heyrt hann tjá sig um það í ræðu eða lesið greinar eftir hann þar sem hann fór inn á það efnisatriði man ég ekki en alla vega get ég sagt að ég sé sammála þingmanninum hvað það efnisatriði varðar. En ég held að enginn þurfi að velkjast í vafa um að afstaða okkar í Miðflokknum er sú að annað vandamálið, þ.e. innflæðishöftin, hefði verið hægt að leysa án þess að víkja af hinni þegar mörkuðu braut hvað 84 milljarða stabbann varðar. Þessi tvö mál héngu ekki saman. Sú afstaða mín er óbreytt, ég held að það hefði verið hollara að fylgja [[Forseti hringir.]]þegar markaðri leið sem hafði gengið svo prýðisvel, allt frá því að stabbinn var 1.200 milljarðar. [[Forseti hringir.]]Nú eru það síðustu 7% sem fá að fara út án nokkurs meðlags.
Herra forseti. Ég skil að hv. þingmanni svíði það að ekki sé hægt að knýja eigendur aflandskrónueigna til að sæta einhverjum afarkjörum sem menn telja að eigi að vera eins og þau voru 2016 eða menn féllust á 2016, 190 kr. Það eru bara engin skynsamleg rök sem benda til þess að svo sé vegna þess að eigendur þessara eigna eru ekki vitleysingar. Ég ætla að benda hv. þingmanni á að við erum ekkert að tala um einhverja vonda vogunarsjóði, við erum að tala um einstaklinga, við erum að tala um fyrirtæki, við erum að tala um skuldabréfasjóði sem m.a. hafa verið hér og fylgt okkur í gegnum þykkt og þunnt. Við erum að tala um [[Forseti hringir.]]að koma á heilbrigðu umhverfi [[Forseti hringir.]]og það eru verðmæti fólgin í því og skiptir íslenskt efnahagslíf gríðarlega miklu máli.
Frú forseti. Eins og komið hefur fram voru á vormánuðum 2016 aflandskrónueigendum settir afarkostir með lögum. Lögin snerust um að bræða hina svokölluðu aflandskrónuhengju, sem var þá um 319 milljarðar kr., þannig að hægt yrði að ráðast í frekari losun á þeim fjármagnshöftum sem Íslendingar höfðu búið við í tæp átta ár. Málið var lokahnykkur í því haftalosunarferli sem hafði staðið yfir árum saman með söfnun á gjaldeyrisforða, greiningu á greiðslujafnvægi íslenska hagkerfisins og samningum við kröfuhafa föllnu bankanna. Aðferðafræðina þekkjum við og hún hefur verið rædd hér. Í einföldu máli snerist hún um að eigendum aflandskróna voru boðnir tveir kostir eins og fram hefur komið. Annar fólst í því að eigendurnir myndu samþykkja að selja krónueignir sínar á ákveðnu gengi sem var þá 190 kr. fyrir hverja evru en hins vegar var lagt upp með það að ósamvinnuþýðir aflandskrónueigendur, sem neituðu að taka þátt í aflandskrónuútboðinu, myndu fá annað tækifæri til að koma sér út úr íslensku hagkerfi en á verri kjörum. Það er rétt að halda því til haga. Síðan voru fyrirmælin þau að hefðu þeir ekki farið út með sínar eignir væri alls óljóst hvenær þeir hefðu aðgang að eignum sínum og Már Guðmundsson seðlabankastjóri sagði við Morgunblaðið á þessum tíma að þeir myndu lenda aftast í röðinni. Hvað hefur breyst? Jú, við sjáum og þekkjum það og það kemur fram í þessu frumvarpi að nú eru þeir að fara út á betri kjörum þegar alltaf var rætt um verri kjör og það kom m.a. frá seðlabankastjóra. Það sem mér þykir athyglisvert við þetta mál og þetta frumvarp, herra forseti, er að sjö þingmenn úr Vinstri grænum sátu hjá við afgreiðslu frumvarpsins um aflandskrónuútboðið á vormánuðum 2016 þegar kjörin voru mun betri hvað varðar íslenska hagkerfið og ríkissjóð en þeir ætla hins vegar að styðja þetta frumvarp hér og nú sem felur í sér verri kjör fyrir íslenskt hagkerfi og ríkissjóð. Það vekur óneitanlega athygli. Það sem vekur mesta athygli við þetta frumvarp sem slíkt er náttúrlega stefnan sem er á bak við það og forsagan kemur að talsverðu leyti fram í langri greinargerð með frumvarpinu. Margir af þessum aflandskrónueigendum eignuðust kröfur sínar fyrir mjög lágt verð, sirka 2–5% af nafnverði, með því að kaupa þær í gegnum uppboð á skuldatryggingum stóru íslensku bankanna eftir að þeir fóru í þrot í október 2008, eins og við þekkjum, og þeir sem höfðu selt tryggingarnar urðu að greiða þeim sem höfðu keypt þær. Undirliggjandi fóru svo eignir á uppboð samkvæmt sérstökum ákvæðum í tryggingasamningunum. Kaupendurnir voru margir hverjir svonefndir vogunarsjóðir eða hrægammasjóðir sem sérhæfa sig í að kaupa kröfur á gjaldþrota fyrirtæki og sækja á lönd í erfiðleikum eins og Ísland var á þeim tíma. Ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar ákvað að þessir aðilar yrðu að greiða svokallað stöðugleikaálag til að geta selt aflandskrónur sínar fyrir erlendan gjaldeyri. Sama gilti um slitabú föllnu bankanna sem afhentu ríkinu miklar eignir. Um þetta má lesa í greinargerð með frumvarpinu en eins og komið hefur fram voru nokkrir sjóðir sem tóku ekki tilboði ríkisstjórnarinnar þá um kaup á evrum á miklu undirverði og brugðust hinir verstu við. Mörgum eru minnisstæðar auglýsingar sem þeir birtu fyrir kosningarnar haustið 2016 og ég hef rætt hér. Það er þekkt þegar þessir ósáttu kröfuhafar, undir nafninu Iceland Watch, birtu heilsíðuauglýsing í Morgunblaðinu, réðust á íslensk stjórnvöld og reyndu að hafa áhrif á úrslit kosninga með auglýsingum daginn fyrir kosningarnar. Þetta mál er náttúrlega með ólíkindum. Þetta var gert fyrir opnum tjöldum og hefði að sjálfsögðu átt að rannsaka á sínum tíma. Lee Buchheit, sem þá var ráðgjafi stjórnvalda, sagði herferð vogunarsjóðanna þekkta en að blanda sér í kosningar í fullvalda ríki væri einsdæmi. Þetta viðurkenndi einnig íslenskur talsmaður sjóðanna í viðtali við Financial Times. Tilgangurinn var auðvitað sá að reyna að sjá til þess að ný ríkisstjórn myndi taka öðruvísi á málefnum þessara sjóða og sýna meiri sanngirni að þeirra mati. Í upphafi árs 2017 fóru svo kjörin að batna, eins og fram kemur í greinargerðinni, og nú er sjóðunum sem eftir standa boðið að fara út á markaðsverði með afganginn þó svo að íslenska krónan hafi veikst. Það er því alveg ljóst að eftir að nýja ríkisstjórnin tók við, fyrst undir forsæti Sjálfstæðisflokksins og síðan undir forsæti Vinstri grænna, hafa sjóðirnir verið verðlaunaðir fyrir að fara í slag við Ísland og taka ekki upphaflegu tilboði. Gleymum því ekki að sjóðirnir höfðu leitað réttar síns fyrir dómstólum hér og erlendis en tapað þeim málum og Ísland var í fullum rétti til að beita þessum álögum svo að það sé alveg á hreinu, og rétt að halda því til haga. Því má segja að bætt kjör vogunarsjóðanna 2017 og núna með þessu frumvarpi eru í raun gjöf til þessara sjóða sem komu hvað verst fram við okkur. Það er hins vegar engin lagaskylda að gera þetta og það verður að segjast eins og er að það vekur furðu hversu mikill undirlægjuháttur ríkir við þessa sjóði sem komu illa fram við okkur, nú þegar Vinstri grænir eru í forsæti í ríkisstjórn. Þá vekur einnig athygli, herra forseti, áhugaleysi annarra stjórnmálaflokka á þessu mikilvæga máli. Ég nefni Samfylkinguna sem dæmi, hún hefur ekkert komið að þessu máli, ekki tjáð sig hér úr ræðustól fyrir utan einn varaþingmann, Einar Kárason, og virðist svo vera að annaðhvort skilji flokkurinn ekki mikilvægi þessa máls fyrir íslenskt efnahagskerfi, fyrir ríkissjóð, eða sé hreinlega áhugalaus um það. Auk þess kemur verulega á óvart afstaða Framsóknarflokksins í þessu máli, að Framsóknarflokkurinn, sem hefur gefið sig út fyrir að vera félagshyggjuflokkur, skuli ekki sjá hversu miklir hagsmunir liggja hér undir. Enginn þingmaður á vegum Framsóknarflokksins hefur tekið til máls hér hvað þetta mál varðar. Frú forseti. Með þessu frumvarpi er verið að verðlauna þá sem neituðu að vinna með íslenskum stjórnvöldum. Það sjá það allir og það er ákaflega dapurlegt að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna skuli ekki viðhalda þessum skýru skilaboðum gagnvart vogunarsjóðunum sem einskis hafa svifist gagnvart íslenskum stjórnvöldum eins og við þekkjum og ég hef nefnt hér, meira að segja reynt að hafa áhrif á kosningar sem sýndi hversu langt þeir voru tilbúnir að ganga. Mál þetta snýst um það að stjórnvöld segi eitt og geri annað. Veðmál vogunarsjóðanna hafa gengið upp verði þetta frumvarp að lögum og það er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar.
Frú forseti. Mér þykir hlýða að fara nokkrum orðum um þau meginsjónarmið sem hafa legið að baki þeirri umræðu sem haldið hefur verið uppi í þessu máli um alllanga hríð. Þau sjónarmið snúa í meginatriðum að nokkrum einföldum spurningum sem ekki verður talið annað en að séu eðlilegar í máli af þessu tagi. Hér hefur verið rifjað upp nokkrum sinnum að mjög var vandað til þess viðfangsefnis hvernig komast ætti út úr því óeðlilega ástandi sem hafði myndast hér í efnahagslegu og fjármálalegu tilliti eftir efnahagsáfallið sem við urðum fyrir haustið 2008. Hér hefur verið vísað til efnismikils rits ríkisstjórnar Íslands og Seðlabanka Íslands frá árinu 2015 þar sem mörkuð er stefna í þremur meginþáttum þess vanda sem við var að eiga þarna. Einn af þessum þáttum var þessar eignir sem höfðu safnast fyrir og sátu fastar sem afleiðing af gjaldeyrishöftunum sem voru eitt af bjargráðunum sem tekin voru upp í samstarfi okkar við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Það er rakið og liggur sem rauður þráður í gegnum þetta rit að leiðin til að vinna á þessum vanda, sem var ærinn, væri í gegnum gjaldeyrisuppboð og í gegnum eigendur þessara eigna sem vildu skipta þeim yfir í erlenda mynt og flytja þær úr landi með þeim hætti að þeir ættu kost á því að kaupa gjaldeyri í gjaldeyrisuppboðum með nánar tilgreindum hætti. Allt var þetta afar vandað og lagður að þessu afar traustur grunnur, m.a. fenginn fræðimaður, prófessor frá Oxford-háskóla, sem Englandsbanki og Seðlabanki Bandaríkjanna höfðu áður leitað til. Síðan var gert ráð fyrir því að Seðlabanki Íslands annaðist framkvæmdina. Það stendur þannig á að uppboð geta verið með margvíslegum hætti. Uppboð eru leið til að framkalla verð í ákveðnu tilliti og það sem þarna lá fyrir var að haga þessum uppboðum með þeim hætti sem best þótti henta miðað við þessar aðstæður og þess vegna var þessi sérfræðilega ráðgjöf fengin að verkinu. Í meginatriðum gekk þetta eftir og þeir 1.200 milljarðar, sem hér hafa verið rifjaðir upp, hafa saxast niður í 84 milljarða og málið snýst um þá, eins og þeir eru tilgreindir í sérstakri töflu í greinargerð með frumvarpinu sem hér er til umfjöllunar. Fyrsta spurningin í málinu er ósköp einfaldlega: Af hverju, þegar þessir 84 milljarðar standa út af, er vikið frá markaðri braut frá árinu 2015 sem svo vandlega og traustlega var mörkuð á þeim tíma? Það lýsir náttúrlega miklum metnaði að kalla hér til fræðimenn á heimsvísu „svo undirstaðan sé réttlig fundin“, eins og segir hjá blessuðu sálmaskáldinu. Þetta er fyrsta spurningin. Ég verð að viðurkenna, frú forseti, að ekki hefur borið mikið á því að fram hafi komið svör við þessari spurningu. Þessari spurningu er ósvarað. Næsta spurning, sem sömuleiðis verður að telja eðlilega, er: Hvers vegna er það ekki skýrt í greinargerð eða í málflutningi hvers vegna ákveðið er að ekki bara hverfa frá þessari uppboðsleið heldur líka halda þannig á málum að horfið er frá því að þeir aðilar sem um ræðir taki á sig nokkurn kostnað fyrir það að mega njóta þess að komast með eignir sínar úr landi eins og þeir hafa gert sem losuðu 1.100, eða hvað þeir nú eru, milljarða sem nú þegar eru farnir? Það er útskýrt í þeirri stefnumörkun sem þarna liggur fyrir, af hálfu ríkisstjórnar Íslands og Seðlabanka Íslands, frá 2015 að slíkir aðilar eru nefndir upp á gamla og góða sveitamannavísu eftirlegukindur og er það vel til fallið en markmiðið var að menn myndu ekki njóta ávinnings af því að setja sig í þá stöðu. Sú eftirgjöf sem nú blasir við að er í boði ríkisstjórnarinnar og þorra stjórnarandstöðunnar, að því er virðist, er ekki skýr. Það er ekki einu sinni lagt fram, og er það út af fyrir sig skiljanlegt, tölulegt mat á því hvaða fjárhæðum þessi eftirgjöf gæti numið en menn geta auðvitað séð það í hendi sér, miðað við gengi sem hefur tíðkast í þessum uppboðum, að um verulegar fjárhæðir er að tefla. Ég leyfi mér að segja, frú forseti, að það er ekki bara ríkisstjórnin sem skuldar skýringar, það verður sömuleiðis að ætlast til þess af öðrum flokkum, af þeim flokkum í stjórnarandstöðunni sem raunverulega styðja þetta mál, og þá ekki síst þeim sem segjast bera hag örbjarga fólks fyrir brjósti, að þeir skýri af hverju þeir álíti að ríkissjóður sé aflögufær um slíkar fjárhæðir í þágu þeirra aðila sem um ræðir. Það eru fleiri spurningar sem vakna í þessu máli og ekki hafa komið fram svör við, a.m.k. ekki í þingsalnum, m.a. um tölulegt mat á áhrifum á lykilþætti í efnahagslífi okkar eins og gengi krónunnar með þeim afleiðingum sem það hefur á verðlag, með þeim afleiðingum sem það hefur á þessa vísitölu sem er hið heilaga gral í íslensku fjármálakerfi. Ekkert er um þetta og ekki vikmörk, ekki sviðsmyndir, ekki nokkur skapaður hlutur, og sömuleiðis er ekki verið að eyða pappírnum í það að fjalla um áhrif á gjaldeyrisforða landsmanna og aðra slíka þætti. Ég minni á að forsendur um verðlag og gengi liggja til grundvallar þýðingarmestu skjölum, áformum og áætlunum sem ákvarðanir eru teknar um hér, þ.e. í ríkisfjármálunum. Þar erum við með fjármálaáætlun sem er reist á slíkum forsendum og alveg nauðsynlegt að fjallað sé um það, þegar um svona viðamikla aðgerð er að ræða, hvaða afleiðingar þær aðgerðir gætu haft á grundvallarforsendur í fjármálaáætlun. Ég ætla ekki að eyða neinum tíma, frú forseti, í að fjalla um það sem kalla mætti falskar eða innantómar röksemdir sem hefur verið teflt fram í þessu máli. Ég ætla hins vegar að leyfa mér að segja að ég tel að menn eigi að fara með gát og ganga hægt um gleðinnar dyr þegar kemur að því að nota orð eins og eignarnám, eignaupptaka og annað af því tagi. Þetta eru stóralvarlegir hlutir. Þetta eru málefni sem eru traustlega vörðuð í þeim fræðum lögvísindanna sem um þau fjalla og það hefur ekki mikinn trúverðugleika þegar menn sem kannski hafa ekki getið sér sérstakt orð fyrir yfirburðaþekkingu á þeim vísindum og fræðum öllum kasta þeim svona fram og ætlast til þess að aðrir fari að verjast slíkum upphrópunum því að auðvitað eru þetta ekkert annað en upphrópanir. Að lokum, frú forseti, vil ég nefna það atriði sem hér hefur komið nokkrum sinnum upp, að þetta mál má ekki verða til þess að þau skilaboð séu send út að íslensk stjórnvöld séu þannig að ef menn eru bara nógu frekir og ágengir geti menn sveigt þau af markaðri stefnu í þýðingarmestu málum þjóðarinnar. Þess er skemmst að minnast að íslenska þjóðin lét ekki bjóða sér yfirgang erlendra aðila. Íslenska þjóðin tók í tvígang ákvörðun um það í þjóðaratkvæðagreiðslu að standa af sér slíkan ágang og slíka ágengni og frekju og yfirgang og yfirtroðslu og valdníðslu. Ég ætla að leyfa mér, frú forseti, að vekja athygli hv. þingmanna á stórmerku viðtali við fyrrverandi forseta EFTA-dómstólsins í Morgunblaðinu í dag. Talað er við dr. Baudenbacher, sem m.a. fjallar um Icesave-samningana sem hann hefur kynnt sér og sem komu til kasta EFTA-dómstólsins; hann lýsir því sem einu stærsta máli sem fyrir þennan dómstól hafi komið. Hvað segir dr. Baudenbacher í viðtali við Morgunblaðið í dag? Hann segir Icesave-samningana hafa verið mjög einhliða og ritaða á máli Versalasamninganna. Þetta eru orð dr. Baudenbachers í Morgunblaðinu í dag. Ég ætla að leyfa mér að segja það, frú forseti, að þeir sem hvað ákafast hvöttu til þess að þessir samningar, sem dr. Baudenbacher, forseti EFTA-dómstólsins, lýsir sem einhliða, meira að segja mjög einhliða, og rituðum á máli Versalasamninganna, samninga gagnvart gjörsigraðri þjóð eftir fimm eða sex ára heimsstyrjöld - hann lýsir þeim samningum sem okkur var boðið upp á með þessum hætti. Ég held að menn ættu aðeins að íhuga málið í því ljósi og ég ítreka hvatningu mína til hv. þingmanna um að kynna sér þetta gagnmerka viðtal og íhuga hvaða lærdóma megi af því draga.
Frú forseti. Ég ætla að láta það eftir mér að segja hérna nokkur orð. Ég vil taka fram að ég mun ekki ræða sérstaklega þetta frumvarp og ekki blanda mér í deilur um ágæti þess, læt það eftir þeim sem nú eru virkari á vellinum en ég. Mér finnst vanta nokkuð upp á dýpt sögulegrar nálgunar í þessu máli, nú þegar við erum vonandi að komast á lokametrana í afnámi sérstakra fjármagnshafta og ástandið getur í kjölfarið orðið fullkomlega eðlilegt og út úr heiminum hverfa innilæstar aflandskrónur sem búið hafa við allt annað gengi en skráð er á markaði o.s.frv. Tímatalið hófst ekki í þessum efnum 2015 eða 2016, það hófst ekki einu sinni 2008 með hruni bankanna. Það á sér enn lengri bakgrunn þar sem hér hefur verið við að glíma á Íslandi sl. tíu ár í þessum efnum. Það á sér aðallega uppsprettu í því að Ísland opnaði sinn fjármagnsmarkað og varð hluti af Evrópska efnahagssvæðinu og hlítti þeim reglum. Bankar voru einkavæddir og þöndust út og vextir á Íslandi voru háir. Lánshæfismat landsins var gott. Þess vegna fór það að freista fjárfesta að gera út á vaxtamuninn milli Íslands og annarra landa og hér hófust umtalsverð vaxtamunarviðskipti, með leyfi forseta, „carry trade“, eins og það er stundum kallað. Fyrstu fjármunirnir fóru að koma inn í hagkerfið á árunum 2004–2005 í þessum efnum. Eins og á svo mörgum öðrum sviðum voru menn steinsofandi á Íslandi fyrir þeirri hættu sem þar gæti verið að byggjast upp að erlendir aðilar sem voru endanlegir eigendur, „beneficiaries“, að innlendu krónueignum myndu fyrr eða síðar vilja þær út úr landinu aftur og ávöxtunina á þeim. Þarna byrjar að byggjast upp gjaldeyrisójafnvægi og gjaldeyrisáhætta fyrir íslenskt hagkerfi. Haustið 2004 voru þetta um 40 milljarðar kr. og ég fékk fulltrúa úr gjaldeyrisdeild Landsbankans á fund þingflokks Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs til að ræða við þá um hvort þetta væri ekki varhugavert. Hvernig var þetta með kreppuna í Litlu-Asíu? Fór þetta ekki illa með menn, þetta fyrirbæri, þetta gráðuga skammtímaáhættufjármagn sem sækir inn í lönd og vill ávaxtast við svona aðstæður? - Nei, nei, þeir töldu nú ekki ástæðu, spekingarnir, til að hafa áhyggjur af þessu, þetta væri það lítið o.s.frv. Og svo fór sem fór. Í lok árs 2008 og byrjun árs 2009 var reynt að slá mati á hver stærð snjóhengjunnar væri. Hún var upphaflega yfir 700 milljarðar kr., yfir 40% af vergri landsframleiðslu á þágildandi verðlagi og snjóhengjan, jöklabréfin sem voru stór hluti af því, samanstóð eftir hrun bankanna og eftir að fjármagnshöftin voru sett á, aðallega af tvennu, þ.e. sá hluti vandans: Það voru innlendar eignir, krónueignir í eigu erlendra aðila inni í íslenska hagkerfinu, snjóhengjan, jöklabréfin, og það voru íslenskar krónur, íslensk eignasöfn í eigu erlendra aðila úti eða veðsettar erlendum aðilum. Þetta til samans var á áttunda hundrað milljarða króna. Þessi vandi lá nokkuð ljóst fyrir strax þarna, en um hitt sem síðar kom til sögunnar, þ.e. gjaldeyrisójöfnuðinn í uppgjöri búanna, var mjög lítið vitað á þessum tíma. Ég spurði oft að þessu sem fjármálaráðherra þarna. Svarið var: Við vitum það ekki, en menn vonuðu að það væri tiltölulega lítill gjaldeyrisójöfnuður í uppgjöri gömlu búanna. Annað átti eftir að koma í ljós. Menn sneru sér strax að þessum vanda og í þeim skilningi líka, frú forseti, byrjaði tímatalið ekki 2015 eða 2016. Það byrjaði strax 2009. Menn fóru strax að glíma við þetta mál, settu niður fyrstu áætlanirnar um hvernig þetta yrði gert, vissulega innan ramma fjármagnshaftanna. Það var öllum ljóst að þennan vanda yrði með einhverjum hætti að vinna niður af því að sú framtíðartilhugsun var skelfileg að svona gjaldeyrisójöfnuður yrði áratugastaðreynd á Íslandi. Hvað hefði það þýtt ef menn hefðu ekki sett sér að vinna þennan vanda niður á tiltölulega skömmum tíma og komast út úr honum? Hinn valkosturinn var að búa við það áratugum saman að þrýstingur væri á íslensku krónuna vegna ójafnvægis sem menn tækju sér langan tíma til að vinna niður á markaði, vegna þess að gjaldeyrissköpun landsins, greiðslujöfnuðurinn, bauð auðvitað ekki upp á að útleysa þennan vanda með eðlilegum hætti yfir markað nema á fleiri áratugum með miklum fórnarkostnaði fyrir hagsmuni íslensks þjóðarbús, almennings og fyrirtækja. Auðvitað sneru menn sér að því að smíða einhverjar áætlanir um hvernig hægt væri að vinna okkur út úr þessu og komast í eðlilegt ástand á skikkanlegum tíma plús það að við vorum samningsbundin og erum samningsbundin til að gera það. Og við lofuðum því í samstarfinu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn að auðvitað myndum við reyna að vinda niður af fjármagnshöftunum og komast í eðlilegt ástand eins fljótt og hægt væri. Fyrsta stóra áætlunin og samþykkt áætlun um afnám gjaldeyrishafta var samþykkt í mars 2011. Hún var ekki til 2015 eins og einhverjir halda. Á undan henni voru áætlanir sem ekki voru eins fastar í sessi, sem m.a. voru unnar í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Strax á árinu 2010 ávinnst mjög mikið í þessum efnum og þar ber náttúrlega höfuð og herðar yfir allt stærstu einstöku viðskiptin þangað til kom að upplausn þrotabúanna, sem voru liður í lausn þessa máls, svonefnd Avens-viðskipti. Út á hvað gengu þau? Þau gengu út á að kaupa heim aftur til Íslands gríðarlega verðmæt og stór eignasöfn sem lent höfðu í höndum erlendra aðila af því að þau voru lögð að veði fyrir viðskiptum í lausafjárþrengingum bankanna á misserunum fyrir hrun. Það voru lán til íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja, það voru húsbréf, ríkisskuldabréf og innlendar krónueignir. Þessi stóru viðskipti tókust á miðju ári 2010, Avens-viðskiptin svokölluðu. Þá kaupir íslenska ríkið í samstarfi við íslenska lífeyrissjóði heim þetta eignasafn frá Evrópu upp á 120 milljarða kr. Og af því að menn tala hér dálítið um hvað sé sanngjarnt gengi í svona uppgjörum, jafnvel nú til dags, spyr ég: Hvað haldið þið að við höfum fengið fyrir evruna í þessum viðskiptum, ríkið og lífeyrissjóðirnir? 288 kr. Vilja menn kannski nota það í dag? [[Gripið fram í.]]- Akkúrat, það væri gaman að geta farið alla leið þangað. Þá yrði heldur betur hagnaður af þessu. Fleiri tvíhliða viðskipti voru á árinu 2010 þannig að 150 milljarðar voru losaður út úr snjóhengjunni með aðgerðum af þessu tagi, bara á því ári. Síðan hefur Seðlabankinn, samkvæmt áætlun um afnám fjármagnshafta frá 2011, útboð á gjaldeyri eða uppboð og þau standa yfir samfellt frá árinu 2011 til 2015. Og í gegnum þau er snjóhengjan unnin niður um tæpa 140 milljarða og gegnum undanþágur sem veittar voru á fjárfestingarleiðina bættust við aðrir 25 þannig að þegar þarna kemur er búið að meira en helminga upphaflegu snjóhengjuna. Hún er komin niður um eina 335 milljarða kr. og eftir standa 319. Þegar frumvarpið var lagt fram um aðgerðirnar sem við erum nú að breyta er eftirstaðan 319 milljarðar, eins og hér hefur áður komið fram í umræðunni. Ég er bara að rekja þetta, frú forseti, til að setja hlutina í sitt rétta sögulega samhengi. Það er alltaf kostur að horfa yfir málið eins og það hefur gengið fyrir sig í heild. Upphafspunkturinn er þarna - auðvitað má segja í einkavæðingu bankanna og öðru slíku, en í raun er upphafspunkturinn innleiðing vaxtamunarviðskiptanna á Íslandi á árunum 2004–2005. Síðan er það hinn hluti vandans. Hver er hann? Hann er uppgjör fallinna fjármálafyrirtækja vegna þess að í eignasöfnum búanna eru íslenskar eignir. Framan af vissu menn ekkert hvað þær væru miklar. Af hverju er þetta vandamál? Eru þetta ekki íslensk þrotabú, gerð upp á Íslandi? Jú, en endanlegir eigendur eignanna, verðmætanna út úr búunum, eru kröfuhafarnir. Þeir eru að uppistöðu til erlendir. Þess vegna varð það líka að hluta vandans, í raun og veru að hluta snjóhengjunnar, og vegna þess að efnahagsleg endurreisn Íslands gekk vel og vegna þess að þessar íslensku eignir reyndust almennt verðmætari en menn höfðu reiknað með var þessi vandi vaxandi. Hann jókst að umfangi samfellt frá því að menn fóru fyrst að gera sér grein fyrir því að það væri yfir höfuð einhver gjaldeyrisójöfnuður í búunum. Það er ekki fyrr en á árunum 2010 og 2011. Það er í raun og veru ekki fyrr en um mitt ár 2012 sem Seðlabankinn er kominn með góða greiningu á stærð þessa hluta vandans. Þá þegar er öllum ljóst að einnig þessi hluti verður aldrei leystur út úr hagkerfinu nema íslensku eignirnar verði verðfelldar verulega. Það er heldur ekki uppfinning, frú forseti, frá 2015 eða 2016. Í öllu þessu ferli hefur það alltaf verið útgangspunkturinn að þær innlendu eignir sem svona urðu til, voru læstar inni bak við fjármagnshöftin eða voru inni í búunum, yrðu ekki leystar út úr hagkerfinu nema stórkostlega niðurskrifaðar. Annað væri ekki hægt. Hinn valkosturinn var að þær yrðu hér um áratugi og að við sætum áratugi í fjármagnshöftum. Þetta var bara svona, þetta var öllum ljóst, samanber gengið á Avens-viðskiptunum. Hvað segir það okkur að við fengum 288 kr. fyrir hverja evru? Það var auðvitað bara stórkostleg niðurskrift á þeim verðmætum í reynd. Hinn erlendi eigandi þeirra fékk varla hálfvirði fyrir þær þegar þær voru keyptar heim til Íslands. Sama gildir um gjaldeyrisuppboðin o.s.frv. Þegar þessi mynd liggur sæmilega ljós fyrir 2012 segir seðlabankastjóri: Þessar eignir verða ekki losaðar út úr hagkerfinu nema þær verði verðfelldar um a.m.k. 70%. Það lá alltaf ljóst fyrir. Viðfangsefnið var bara hvernig. Þá kem ég að öðru sem verður að fá að fljóta með, frú forseti, sem var algert lykilatriði í þessu öllu saman til þess að við gætum síðan gert upp búin og losnað við þau. Það er breyting á lögum hér í marsmánuði 2012 þegar eignir gömlu búanna eru teknar og settar inn fyrir fjármagnshöftin. Þar höfðu þær ekki verið. Þá er komin sú staða á búin, búið að vinna úr málum og dómsmál að baki og annað því um líkt, að það er að styttast í útgreiðslur. Og þá var ekki spanderað tímanum því að frumvarpið var lagt fram og sýnt hér eftir lokun markaða og gert að lögum rétt um miðnætti. Hefðum við ekki þarna að næturlagi sett eignirnar inn fyrir búin hefðum við enga samningsstöðu haft í því máli. Það voru ekki bara þessar miklu innlendu eignir sem höfðu hlaðist upp í búunum sem færðar voru inn fyrir höftin, það voru allar eignir búanna, líka erlendar, af því að þetta voru íslensk bú í íslenskri lögsögu. Þar með var samningsstaðan orðin sterk því að þar með höfðum við tök á því að engar útgreiðslur gengju til erlendu kröfuhafanna nema það samrýmdist efnahagslegum stöðugleika, hvorki innlendar né erlendar eignir yrðu greiddar út nema það væri hluti af einhverri heildaráætlun, nema þá að veittar væru undanþágur. Og talandi um hetjur sem standast þrýsting erlendra kröfuhafa man ég vel ástandið í þinghúsinu og í kringum þinghúsið þetta kvöld og þessa nótt. Það var umsátur um þinghúsið af erlendum kröfuhöfum og sumir þeirra sluppu inn af því að þeir voru vel tengdir, en við létum okkur ekki og við gerðum þetta. Sú eina málamiðlun var gerð að lausar eignir sem þá þegar voru í búunum í erlendri mynt fengu að fara samkvæmt sérstakri stýringu Seðlabankans en allar aðrar eignir, sem voru gríðarlegar eins og menn vita, voru læstar inni. Þar með myndast samningsstaðan sem leggur síðan grunninn að því að við getum látið þá sæta annaðhvort stöðugleikaframlögum eða stöðugleikaskatti. Grunnurinn er lagður með þessari löggjöf og ég má ekki til þess hugsa ef við hefðum ekki gert þetta þarna. Í raun voru það síðustu forvöð. Ef gagnrýna á eitthvað, sem myndi þá beinast að mér eða Seðlabankanum, væri það að við skyldum ekki fara fyrr í þessa aðgerð. En það reyndi í sjálfu sér ekki sérstaklega á það og hún reyndist koma nógu snemma til að búa til þá stöðu sem síðar gagnaðist okkur vel. Heildarniðurstaðan er sú, frú forseti, að allir geti ágætlega við sinn hlut unað í þessu máli að mínu mati. Og allir flokkar og allar ríkisstjórnir sem komið hafa að málum á Íslandi frá því að neyðarlögin voru sett 2008 til dagsins í dag eiga sinn góða hlut í því að Ísland er komið á þann prýðilegan stað sem það er á. Auðvitað eru aðstæður svo gjörbreyttar að það hálfa væri nóg. Við erum með góðan hagvöxt síðan 2011, við eigum 500–600 milljarða óskuldsettan gjaldeyrisvaraforða. Það litla sem hér er eftir til að hreinsa þetta mál út og komast í eðlilegt ástand eru þvílíkir smámunir, borið saman við allt hitt sem menn voru að glíma við þegar vandinn var mestur að það hálfa væri nóg. Þannig að ég tek undir það með hv. þm. Óla Birni Kárasyni, formanni efnahags- og viðskiptanefndar, að auðvitað ætti að vera hér bros á hverjum manni. Það er stórkostlegt að Ísland sé komið í þá stöðu [[Forseti hringir.]]að við getum hreinsað þessar leifar burtu og haldið glöð út í daginn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Mig langar nú þegar að líkindum glittir undir lok þessarar umræðu um það mál sem hér liggur fyrir að taka örlítið saman þau sjónarmið sem ég hef hið minnsta talað fyrir í umræðunni. Það kom fram hjá hæstv. forseta Alþingis í ræðunni á undan að aðstæður væru allar aðrar í dag en þegar gripið var til þessara aðgerða og að hér væri um að ræða hreina smámuni í samhengi við heildarmyndina. Vissulega er hlutfallið lágt af 1.200 milljörðunum sem lagt var til atlögu við og kynnt hvaða vegferð væri farið í hinn 8. júní 2015, ef ég man dagsetninguna rétt. Þetta eru ekki nema 7% af þeirri upphæð en ég hef gagnrýnt í umræðunni að það eitt að víkja frá því plani sem þar var lagt upp með er til þess fallið að valda okkur tjóni á síðari stigum, ekki vegna þessa máls heldur munu koma upp flókin og snúin mál síðar þar sem menn þurfa að standa í stafni og verja innlenda hagsmuni og þá er ekki gott að hafa fennt út það merki að þegar meginhluti prógrammsins er um garð genginn sé í lagi að kalla þetta gott, menn séu orðnir saddir, ástandið sé breytt og því sé ástæða til að klára ekki síðasta hluta plansins. Þetta eru vond skilaboð. Þetta er nálgun sem menn munu auðvitað muna eftir þegar frá líður og hún mun orsaka það að við verðum ekki í eins sterkri stöðu gagnvart gagnaðilum okkar þegar kemur að síðari tíma slagsmálum í hagsmunagæslu fyrir stjórnvöld. Þrátt fyrir að þetta séu kallaðir smámunir eru þetta þannig tölur að væri þessi 84 milljarða stabbi hanteraður á grundvelli þeirra talna sem taldar voru ásættanleg kjör þegar prógrammið er sett af stað væri hér um að ræða 23 milljarða miðað við gengi dagsins í dag. Gengi dagsins í dag er nokkurn veginn alveg það sama á evru, seðlabankagengið, og það var þegar prógrammið var sett af stað. Mér sýnist þar muna rétt um prósenti. Ég held að allra hluta vegna hefði verið skynsamlegt að klára planið eins og lagt var upp með. Það eru engar þær stórkostlegu breytingar orðnar hvað efnahagslega umhverfið varðar síðan EFTA-dómstóllinn komst að niðurstöðu sinni í lok árs 2016 sem kalla á að réttarfarsleg staða okkar gagnvart málinu sé gjörbreytt. Það held ég að sé bara mat sem stenst illa skoðun. Að mörgu leyti má segja að efnahagsleg staða okkar með fyrirsjáanlegan vöxt, þróun í ferðamannaiðnaði og fleira hafi verið jákvæðari í lok árs 2016 en færa má rök fyrir að sé akkúrat núna með þá óvissuþætti sem uppi eru í umhverfinu. Þetta er það sem ég vildi segja um skilaboðin og undirliggjandi tölur í þessu. Þetta er lokahnykkurinn sem má segja að menn ákveði nú með væntanlegri samþykkt þessa frumvarps að taka ekki og mér þykir það miður. Það hefur verið mjög athyglisvert að fylgjast með umræðunni út frá því hversu alger þögnin var frá öllum meiri hluta stuðningsmanna þessa frumvarps. Hvað veldur hefur mér þótt sérstaklega undarlegt því að margir þeirra sem hæst hafa þagað, ef svo má segja, hafa haldið innblásnar ræður í pontu um að þar séu gefnar eftir tekjur ríkissjóðs, verið sé að gefa hinum og þessum hópunum milljarða hér og milljarða þar. Þær ræður eru helst fluttar í samhengi við vinnu við fjárlög eða fjármálaáætlun ríkisstjórnar. Það er öskrað hátt og oft að útgerðarmönnum séu gefnir milljarðar, hátekjufólki séu gefnir milljarðar o.s.frv. Við þekkjum öll slíka ræður. Núna er miðað við það upplegg að þeim krónueigendum sem enn eiga þessar upphæðir er fullljóst að þetta var planið og það eina sem kæmi þeim á óvart núna miðað við þessa lúkningu er auðvitað að þeir hafi unnið fullnaðarsigur hvað þennan lokahluta stabbans varðar. Enginn þeirra þingmanna sem hæst hefur kallað þegar því er haldið fram að verið sé að gefa milljarða út og suður í fjárlagavinnu hverju sinni hafa gert nokkrar einustu athugasemdir við að menn afsali sér þeim mögulegu tekjum sem voru rammaður inn með þeirri - við skulum kalla það réttu orði - þvingunaraðgerð sem gengið var til um mitt ár 2015. Enginn. Ræðurnar hafa verið ein ræða frá hæstv. fjármálaráðherra, Bjarna Benediktssyni, þrjár ræður frá framsögumanni nefndarinnar, hv. þm. Óla Birni Kárasyni, og ein ræða frá hæstv. forseta Alþingis, Steingrími J. Sigfússyni. Ég held að ég sé ekki að gleyma neinum stjórnarþingmanni eða þeim fulltrúum stjórnarandstöðunnar sem virðast styðja málið.
Það gætu verið þrjú andsvör.
Já, það er bitamunur en ekki fjár í heildarmyndinni. Ég er alveg til í að taka það á mig að ég hafi gleymt að tilgreina ein þrjú andsvör eða svo. Þetta vakti auðvitað athygli og það hefði verið til mikilla bóta fyrir umræðuna hefðu þótt ekki væru nema þeir sem gerst þekkja til málsins tekið þátt í henni hérna. Málið er þannig vaxið að þetta er pólitísk ákvörðun, þetta er ekki ákvörðun um að fara þessa leið sem er tekin uppi í Seðlabanka eða eitthvað þess háttar. Þetta er pólitísk ákvörðun og þess vegna er það alveg sjálfsagður réttur þeirra þingmanna sem hafa efasemdir um málið, ja, það er svo sem ekki réttur, menn hafa rétt til að tjá sig ekki um málið, en mér hefði þótt það skynsamlegt af stuðningsmönnum þessa máls að tjá sig meira á fyrri stigum þess. Það hefði einfaldlega bætt umræðuna mikið. Það hefði auðveldað okkur hjá Miðflokknum að koma þeim sjónarmiðum okkar almennilega á framfæri, sem ég held að megi segja að hafi verið römmuð inn í ræðu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, formanns Miðflokksins, við upphaf umræðunnar í dag þar sem hann mælti fyrir séráliti sínu, nefndaráliti. Það hefur ekkert komið fram, að því er mér sýnist, á nefndarfundinum í gær né heldur í umræðunum í dag, sem dregur úr nokkru þeirra atriða sem við höfum haft mestar áhyggjur af. Um þau atriði hefðum við svo gjarnan viljað eiga samtal við stuðningsmenn þessa frumvarps í þingsal. Það er eitt atriði sem ég vil minnast á í lokin sem mér hefur þótt undarlegt að sjá. Í frumvarpinu er liður 6.4. sem fjallar um áhrif á ríkissjóð af málinu. Ég hef nokkrum sinnum gagnrýnt framsetningu fjármálaráðuneytisins eða fjármálaráðherra þegar kemur að því að meta kostnaðarleg áhrif á gjaldahlið eða tekjuhlið vegna aðgerða sem ræddar eru við vinnslu fjárlaga. Nú bregður svo við að menn taka þá pólitísku ákvörðun að þarna fari einn hópur, sá hópur aflandskrónueigenda sem mest skirrtist við hvað það varðar að vinna með stjórnvöldum, út án þess að greiða fyrir neitt gjald. Í lið 6.4. kemur fram að þetta hafi engin áhrif á ríkissjóð. Ég vil segja þetta hér til að halda því til haga því að það er auðvitað þannig að til framtíðar finnst mér að vera þurfi einhver lína í því hvernig svona lagað er framsett og hanterað, því að þetta skiptir máli fyrir okkur þingmenn þegar kemur að því að meta framlögð gögn eins og hér er um að ræða. Bara eitt atriði í lokin. Því hefur verið haldið fram í umræðunni að réttarstaða okkar væri veik, aðstæður hefðu allar breyst svo mikið síðan um mitt ár 2015, að ef haldið hefði verið við planið sæjum við fram á að tapa því öllu fyrir dómstólum. Hvað það varðar er ekkert sem bendir til þess að svo sé sem fram hefur komið. Niðurstaða EFTA-dómstólsins var alveg skýr í lok árs 2016, það hefur ekkert stórkostlegt breyst síðan þá hvað þessi atriði varðar og við eigum, eins og við höfum sagt hér í umræðunni, að hafa kjark og þor til að standa í lappirnar hvað hagsmunagæslu sem þessa varðar fyrir ríkissjóð og íslenska þjóð.
Frú forseti. Árið 2015 voru kynntar leiðir til að takast á við snjóhengjuna svokölluðu, 1.200 milljarða kr. sem líkur voru á að myndu streyma úr landi ef ekkert yrði að gert þegar höft yrðu afnumin. Þær aðgerðir sem þá voru kynntar fólu í sér endanlega heildarlausn sem gekk út á það að menn þyrftu hver og einn, eigendur þessara 1.200 milljarða, að leggja sitt af mörkum til að gera haftalosun mögulega. Hér er verið að leggja til og að mér sýnist samþykkja að allir þeir sem áttu þessa 1.200 milljarða greiði framlag fyrir að losa peningana nema þeir sem eru eigendur síðustu 84 milljarðanna. Allir greiði nema þeir sem voru síst reiðubúnir til að taka þátt í því að hægt væri að aflétta höftum og endurreisa íslenskt efnahagslíf. Þetta setur stórhættulegt fordæmi [[Forseti hringir.]]og sýnir að það er hægt að brjóta íslensk stjórnvöld á bak aftur.
Frú forseti. Á sínum tíma gerðu stjórnvöld ákveðna áætlun um losun hafta sem gekk út á það að eigendum krónueigna sem sátu hér fastir með sínar eignir var boðið að losa þær út með greiðslu framlags, þ.e. að þeir tækju þátt í endurreisn íslensks efnahagslífs. Ef þessir aðilar hefðu séð minnsta vott um hik á íslenskum stjórnvöldum hefðu þeir auðvitað ekki stokkið á vagninn eins og margir þeirra gerðu í þeirri von að þeim yrði síðan veglega umbunað. Það er algerlega fyrirsjáanlegt að ef gefið hefði verið í skyn við þessa aðila að þeir gætu losnað úr höftum með því að bíða hefði allt mistekist. En hvað er að gerast núna? Furðulegast af öllu er að Samfylkingin, Viðreisn, Píratar og þeirra fylgitungl hafa enga skoðun í þessu máli og ætla að fylgja stjórnarflokkunum þremur eftir í þeirri vegferð sem felst í þessari uppgjöf, þessir flokkar sem koma oft upp í pontu og kalla eftir auknu fjármagni í alls kyns þarfa hluti en hafa svo ekki bolmagn, vilja eða þrautseigju til að spyrna við þegar stjórnvöld þeyta lúðra til skipulegs undanhalds [[Forseti hringir.]]fyrir fjármagnseigendur.
Frú forseti. Ég get ekki setið undir ummælum hv. þingmanns um þetta mál. Staðreyndin er sú að Miðflokkurinn hefur varið hér hátt í 20 tímum eða þar um bil í tóma vitleysu, innihaldslaust þvaður um þetta mál. Það kom skýrt fram á fundi efnahags- og viðskiptanefndar með Seðlabankanum í gærkvöldi þar sem farið var yfir málið vandlega að nýju. Það hefði kannski sparað þinginu ómældan tíma ef formaður Miðflokksins hefði setið fyrri fundinn með Seðlabankanum. Staðreyndin er sú að sú sögufölsun sem Miðflokkurinn er að reyna að draga upp á sér enga stoð í veruleikanum, að tala um að aðrir flokkar séu á undanhaldi eða í uppgjöf. Hér er einfaldlega um að ræða eðlilegt framhald á haftalosun, mikilvægri og vel heppnaðri haftalosun, og ég styð það eðlilega framhald heils hugar. [[Forseti hringir.]]Þetta er skynsamlegt og nauðsynlegt skref. Við viljum á endanum að hér sé höftum aflétt en ég sit ekki undir þessu bulli sem Miðflokkurinn hefur boðið okkur upp á undanfarna tvo sólarhringa eða svo. [[Forseti hringir.]]Það er ekki sannleikskorn í þeirri sögufölsun sem þar er verið að reyna að draga upp. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Samfylkingin getur ekki frekar en fyrri ræðumaður tekið undir málflutning Miðflokksins, enda hafa sérfræðingar fært rök fyrir því á fundum efnahags- og viðskiptanefndar að hann stenst ekki skoðun. Sú leið sem Miðflokksmenn leggja til er með öllu ófær. Allar ríkisstjórnir hafa tekið þátt í áætlun um losun fjármagnshafta sem hófst formlega árið 2011 með áætlun ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur. Frumvarpið sem gerði framhaldið mögulegt var frumvarp sem samþykkt var í mars 2012, sem sumir hafa kallað minni neyðarlögin. Síðan hélt ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknar áfram með málið og loks ríkisstjórn Viðreisnar, Sjálfstæðisflokks og Bjartrar framtíðar. Nú er þessi ríkisstjórn að stíga þetta skref alveg rétt í lokin. Við erum ekki búin að lyfta höftunum að fullu en hér er verið að taka ákveðið skref við allt aðrar aðstæður en þegar við lögðum af stað - sem betur fer.
Frú forseti. Að öllu eðlilegu ætti þessi dagur í dag að vera sérstakur fagnaðardagur fyrir hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson. Við erum að stíga eitt af lokaskrefunum í afnámi hafta, í að gera umgjörð íslensks efnahagslífs heilbrigðari og með svipuðum hætti og gengur og gerist í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Það er alltaf hægt að finna einhverja hnökra á öllu og í staðinn fyrir að gleðjast, í staðinn fyrir að sjá möguleikana og tækifærin sem við erum að búa til, eru menn fastir í fortíðinni. Fortíðin hjálpar ekki íslenskum almenningi, það er framtíðin sem skiptir máli og við erum að taka ákvörðun um það hvernig við ætlum að byggja upp framtíðina en ekki byggja á einhverjum fortíðardraumum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Það er rangt að embættismennirnir sem svo margir þingmenn fylgja hér í blindni hafi sýnt fram á að eitthvað í málflutningi Miðflokksins um þetta mál hafi verið rangt. Það er líka alrangt sem hv. þm. Þorsteinn Víglundsson segir að eitthvað í málflutningi Miðflokksins hafi verið rangt enda treysti hv. þingmaður sér ekki til að halda eina einustu ræðu til að sýna fram á eitt dæmi um slíkt. Hann kom hins vegar upp í andsvar og oftar en einu sinni til að halda því fram að Miðflokkurinn væri að leggja til eignarnám, eignaupptöku. Þetta var kunnuglegt orðaval því að þetta fengum við iðulega að heyra þegar áformin voru undirbúin og svo kynnt 2015, að þau fælu í sér eignarnám. En frá hverjum? Frá þeim sem vildu fyrir alla muni koma í veg fyrir að þau næðu fram að ganga. Við getum rétt ímyndað okkur hvort það fólk sem stendur fyrir þessu máli nú og telur það eignarnám að fylgja eftir fyrri áformum hefði hrint slíkum áformum í framkvæmd.
Frú forseti. Frá hruni hafa allir flokkar sem hafa setið á Alþingi með sínum hætti reynt að vinna að lausn þeirra margvíslegu vandamála sem urðu til við hrunið og hafa staðið sig vel. Við erum með afskaplega fínt hagkerfi í dag vegna þess að björgunaraðgerðirnar voru að mestu góðar. Auðvitað koma einhver áföll og auðvitað eru ekkert allir alveg sammála, en raunin er að þetta skref er eitt af lokaskrefunum í áttina að því að við klárum þetta hrun. Auðvitað eru ýmisleg vandamál enn þá eftir í samfélaginu o.s.frv. og við munum klára þau líka. En það að einn flokkur sé búinn að reyna í þrjá daga að eigna sér allan árangurinn er eiginlega frekar vandræðalegt. Við hljótum að geta þakkað öllum þeim flokkum, öllum þeim einstaklingum sem komu að björgun mála eftir hrun, vel fyrir það sem vel var gert og getum líka klárað þetta mál þannig að við getum haldið áfram og leyst svo önnur og stærri vandamál inn í framtíðina. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Við erum að stíga mikilvægt skref sem samfélag til losunar hafta. Við erum ekki að klára dæmið en við erum að taka þetta skref í allt öðru umhverfi en þau skref sem hingað til hafa verið tekin. Það er fagnaðarefni og það er væntanlega von okkar flestra að íslenskt samfélag og íslenskt efnahagslíf geti haldið áfram á þeirri braut að við getum búið við boðlegar aðstæður fyrir alla þjóðina. Þetta skref er eitt skref í þá átt.
Frú forseti. Ég ætla að greiða þessu frumvarpi atkvæði og geri það af góðri sannfæringu fyrir því að það sé rétt skref. Ég er ánægður og ég er glaður að fá að vera hér og taka þátt í því á þessum degi að taka eitt af síðustu skrefunum sem með mjög táknrænum hætti kemur okkur í burtu frá hruninu, þeim erfiðu tímum og erfiðu hlutum sem því tengdust. Það er í raun stórkostlegt að vera hér þó ekki nema tíu árum síðar eða svo og sjá hversu stórkostlega mikið staða Íslands hefur batnað á allan hátt. Til marks um það er m.a. það að við ráðum núna við þetta skref án þess að þurfa að hafa í raun og veru nokkrar áhyggjur. Það var ekki svo þegar við áttum ekki gjaldeyri fyrir olíu og lyfjum í nóvembermánuði 2008. Við þetta tækifæri vil ég þakka þeim sem hafa lagt mikið af mörkum í þessum efnum, Seðlabanka Íslands, sem ekki er nú alltaf hrósað, en hann á hér mjög góðan hlut að máli, starfsfólki fjármálaráðuneytisins og ráðgjöfum Íslands í gegnum allan þennan tíma. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Það er synd að sjá í hvað stefnir í þessari atkvæðagreiðslu. Sannast nú enn á ný og hefur gert það alloft áður að undanförnu að það eru í rauninni bara tveir flokkar á Alþingi, Miðflokkurinn [[Hlátrasköll í þingsal.]]og samtryggingin. Ég á von á því að sjá áfram þessa nýju samtryggingu stjórnmálanna sem er reyndar leidd yfirleitt af embættismönnum og mati þeirra á því hvað best sé að gera hverju sinni. Það er einfaldasta leiðin fyrir stóran hóp að sameinast um stefnu með því að fylgja einfaldlega því sem embættismennirnir segja. Það þarf hins vegar meiri pólitík í stjórnmálin á Íslandi. Þetta mál er gott dæmi um það. Sá árangur sem hefur náðst fram að þessu hefði ekki náðst án pólitískrar stefnu og fyrir henni mun Miðflokkurinn standa hér eftir sem hingað til og í þessari atkvæðagreiðslu og þess vegna segi ég nei.
Frú forseti. Það er mikið gleðiefni að fá að greiða atkvæði með þessu frumvarpi og segja já. Hér er ekki farið eftir embættismönnum eða þvingunum þeirra heldur einfaldri heilbrigðri skynsemi. Einföld, heilbrigð skynsemi hefur sameinast hér í þingsal nema að því er virðist í einum flokki, [[Hlátur í þingsal.]] [[Gripið fram í: Hinum flokknum.]]hinum flokknum. [[Gripið fram í: … sama fólkinu.]]Það er bara svoleiðis. En hér erum við þó samtaka um að búa til heilbrigt umhverfi til framtíðar í stað þess að hjakka í fari fortíðar. Þess vegna segjum við já, ekki vegna þess að við séum að fara eftir því sem embættismenn segja - þið getið haldið því fram, Miðflokksmenn, félagar mínir - en það er hin heilbrigða skynsemi sem segir okkur að við eigum og að okkur beri skylda til þess að segja já við framtíðina. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stöðu sveitarfélaganna á Suðurnesjum. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa starfshóp fulltrúa sveitarfélaga á Suðurnesjum og fimm sérfræðinga úr forsætisráðuneyti, fjármála- og efnahagsráðuneyti, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, mennta- og menningarmálaráðuneyti og velferðarráðuneyti til að vinna tímasetta aðgerðaáætlun um hvernig efla megi þjónustu ríkisins við íbúa á Suðurnesjum og mæta mikilli fólksfjölgun þar. Starfshópurinn skili skýrslu með niðurstöðum eigi síðar en 1. júní 2019. Forsætisráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins.“ Tillaga þessi var flutt á 148. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Hún er núna endurflutt af þingmönnum úr Suðurkjördæmi. Það er löngu tímabært að tekið sé á málefnum Suðurnesjabúa með skipulögðum hætti og að gerð sé aðgerðaáætlun til að styrkja samfélagið þar sem íbúar eru nú um 26.000 og hafa undanfarinn rúman áratug orðið fyrir miklum áföllum sem reynst hefur erfitt að yfirvinna. Brotthvarf varnarliðsins frá Keflavíkurflugvelli árið 2006 eftir 55 ára veru olli straumhvörfum í atvinnulífi á Suðurnesjum þegar um 600 störf voru lögð niður. Suðurnesin urðu illa úti í efnahagshruninu en atvinnuleysi jókst gríðarlega í aðdraganda hrunsins og í kjölfar þess og segja má að þar hafi annað áfall dunið yfir svæðið. Nú er staðan hins vegar sú að íbúum á Suðurnesjum hefur fjölgað gríðarlega undanfarin ár eða um tæplega 5.000 manns á sex árum og hlutfallslega mest frá árinu 2015. Frú forseti. Ég vil taka fram að þessi tala var 5.000 í haust, þ.e. í september þegar þessi þingsályktunartillaga var samin og henni dreift á Alþingi. Síðan hefur bæst í þennan hóp þannig að þetta er ekki alveg nákvæm tala en á henni má sjá að fjölgunin hefur verið umtalsverð. Slíkri fólksfjölgun fylgja óhjákvæmilega margvíslegar áskoranir fyrir samfélagið á svæðinu og stór hluti nýrra íbúa er af erlendu bergi brotinn, talar ekki íslensku og þarfnast af þeim sökum meiri þjónustu og aðstoðar ýmissa félagslegra innviða en ella væri. Heilbrigðisþjónusta og aðrir félagslegir innviðir stóðu veikir fyrir þegar herða tók á fólksfjölguninni. Samhliða fjölgun íbúa á svæðinu sem skýrist fyrst og fremst af stórauknum ferðamannastraumi til landsins og fjölgun starfa í tengslum við millilandaflug hefur húsnæðisskortur gert vart við sig. Fjöldi íbúa á Ásbrú þar sem bandarískir hermenn dvöldu á meðan herinn var hér á landi hefur tvöfaldast á undanförnum sex árum. Bandaríkjaher yfirgaf herstöðina sem varð við það hverfi í Reykjanesbæ þó að með lögum sem sett voru 2006 hafi bæjarfélaginu verið skylt að gefa ríkinu afslátt af fasteignagjöldum. Sá afsláttur nam í árslok 2016 rúmlega hálfum milljarði króna. Á sama tíma hefur ríkið selt eignir sem herinn skildi eftir fyrir marga milljarða króna. Í úttekt sem ráðgjafarfyrirtækið Aton vann fyrir Reykjanesbæ á fjárveitingum til ríkisstofnana á Suðurnesjum koma fram skýrar tölulegar upplýsingar um að fjárframlög á hvern íbúa fari hratt lækkandi á Suðurnesjum. Flutningsmönnum þessarar tillögu þykir ótækt að á sama tíma og nauðsynlegt er að ráðast í bætur á vegum og almenningssamgöngum og auka við í menntun, til nýsköpunar og til uppbyggingar félagslegra innviða vegna framangreindra áskorana í tengslum við fólksfjölgun og vaxandi hlutfall erlendra íbúa sé staðan sú að ríkisframlög á hvern íbúa til heilbrigðismála og löggæslu, svo dæmi séu tekin, dragast saman. Flutningsmenn eru meðvitaðir um að sveitarfélögin á Suðurnesjum vilja bjóða alla íbúa velkomna, jafnt innlenda sem erlenda, og veita þeim fyrsta flokks þjónustu. Það verður þó ekki gert án þess að ríkið sláist með í för. Hafa ber í huga að fólksfjölgunin kemur fyrst og fremst til vegna atvinnugreinar sem öll þjóðin nýtur góðs af. Með þessari þingsályktunartillögu er lagt til að skipaður verði starfshópur fulltrúa ríkis og sveitarfélaga, eins og áður sagði, sem fari heildstætt yfir stöðu sveitarfélaganna fimm á Suðurnesjum með tilliti til þess sem að framan hefur verið rakið. Frú forseti. Nú verð ég aftur að leiðrétta greinargerðina sem ég er að lesa hér upp með tillögunni vegna þess að frá því að tillögunni var dreift á Alþingi í september eru sveitarfélögin ekki lengur fimm heldur fjögur vegna sameiningar Garðs og Sandgerðis. Samfélagsleg áhrif fólksfjölgunar verði könnuð og sérstakt mat lagt á hvort fjárframlög til ríkisstofnana á svæðinu hafi fylgt þróun mála á Suðurnesjum, hvort sem er félagslegri eða efnahagslegri. Undir þessa tillögu skrifa, ásamt þeirri sem hér stendur, hv. þingmenn Silja Dögg Gunnarsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Smári McCarthy, Karl Gauti Hjaltason, Vilhjálmur Árnason, Ásmundur Friðriksson, Páll Magnússon og Birgir Þórarinsson. Þegar landshlutasamtökin og -samböndin heimsóttu fjárlaganefnd fyrir afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins komu fulltrúar frá Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum til að fara einmitt yfir þessa stöðu. Margoft hefur auðvitað verið kallað eftir athygli ríkisins á stöðu svæðisins á Suðurnesjum, fyrst þegar herinn fór og síðan við efnahagshrunið þegar atvinnuleysi var þar allt of lengi rúmlega 15%. Suðurnesjamönnum tókst að koma sér upp úr þeirri erfiðu stöðu án mikils atbeina frá ríkinu og á þeim tíma þurfti að skera niður í menntakerfi, í heilbrigðiskerfi, til löggæslunnar o.s.frv. eins og við þekkjum. Þegar vart verður við fólksfjölgunina eru þessir innviðir veikir fyrir. Ríkið hefur ekki staðið sig eða brugðist við eða verið eins sveigjanlegt og sveitarfélögin við að takast á við þessa breytingu. Ör fólksfjölgun á Suðurnesjum hefur aukið álag á stofnanir á svæðinu og framlög hafa ekki aukist í samræmi við hana eins og sveitarfélögin á Suðurnesjum hafa bent á og ræddu um við fjárlaganefnd í haust. Viðvarandi fólksfjölgun ár eftir ár þýðir að skekkjan verður meiri. Það er ekki tekið tillit til mikilvægra breytinga eins og uppruna íbúa, samsetningar íbúa á svæðinu sem skiptir þó miklu máli þegar hugað er að uppbyggingu félagslegra innviða. Það er ekki heldur tekið tillit til breytinga á mannfjölda umfram landsmeðaltal sem þó er gríðarlega mikilvæg breyta og það hlýtur að vera mikilvægt að viðurkenna að áætlunargerð ríkisins tekur ekki mið af hraðri íbúaþróun á Suðurnesjum. Það sem við erum að kalla eftir hér er að framkvæmdarvaldið, ráðuneytin, sem skiptir máli að vinni saman varðandi þessa stöðu sem upp er komin, komi með heildstæða áætlun. Við vitum að hlutfallsleg íbúafjölgun hefur orðið mest á Suðurnesjum ef við lítum yfir landið allt frá árinu 2010 og langt umfram þá 1% fjölgun á ári sem ríkið miðar við í áætlunum sínum. Það er ansi mikill ósveigjanleiki sem ríkið sýnir, að þegar áætlanir eru settar upp um fjárveitingar til landshluta sé miðað við meðaltal yfir allt landið. Á vaxtarsvæðum eins og Suðurnesin hafa verið undanfarið þar sem fjölgunin fer langt fram úr þessari tölu er samt sem áður miðað við meðaltalið. Þetta gengur ekki. Suðurnesjabúar sem þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda eins og aðrir landsmenn, sem þurfa á þjónustu lögreglunnar að halda og fleiri menntunartækifærum svo dæmi séu tekin, geta ekki unað við þetta. Á milli áranna 2010 og 2018 fjölgaði erlendum ríkisborgurum um 3.780 á Suðurnesjum sem er svipaður íbúafjöldi og á Ísafirði. Fjölgunin á erlendum ríkisborgurum sem þurfa á annars lags þjónustu að halda - t.d. er túlkaþjónusta á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja miklu meiri en á heilbrigðisstofnunum úti um land svo dæmi sé tekið um hvernig taka þarf tillit til íbúasamsetningar ekki síður en fjölda íbúa á svæðinu. Síðan hefur umferð um Reykjanesbraut náttúrlega aukist afskaplega mikið, um 80% á síðustu fimm árum. Það kallar á viðhald og að tvöföldun sé kláruð alveg alla leið og upp í flugstöð. Auk þess eru almenningssamgöngur á svæðinu í ólestri. Af hverju skyldi það nú vera? Það er vegna þess að ríkið stendur í deilum við sveitarfélagið um hvernig þeim skuli háttað og upphafið að því var að leggurinn flugstöð til Reykjavíkur var tekinn út úr kerfinu. Það var eini leggurinn sem bar sig. Sveitarfélögin á Suðurnesjum máttu bera tapið. Að vísu stóðu yfir málaferli hvað þetta varðar þar sem sveitarfélögin voru með mjög sterka stöðu eftir þau málaferli, en þá standa deilur um hvernig skuli greiða fyrir skaðann. Allt er upp í loft og enginn samningur um almenningssamgöngur á milli ríkis og sveitarfélaga á Suðurnesjum. Það er annað mál sem við þurfum að taka. Forseti. Þessi tillaga fékk heilmikla umfjöllun á síðasta þingi þegar Samfylkingin stóð ein að baki henni. Umsagnir voru jákvæðar, talsmaðurinn sem var hv. þm. Vilhjálmur Árnason var í raun tilbúinn að afgreiða málið út úr nefndinni þegar ekki náðist vilji til að klára málið af einhverjum ástæðum sem mér eru algjörlega huldar. Ég átta mig ekki á því hvernig stóð á því að tillagan strandaði í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég óska eftir því að málið fari þangað aftur inn og núna er það með stuðningi flestra flokka og allra óbreyttra þingmanna kjördæmisins þannig að bæði hv. stjórnarandstöðuþingmenn og stjórnarþingmenn styðja málið. Það er dagljóst hvernig staðan er á Suðurnesjum og það verður að bregðast við henni. Ef við horfum ekki þangað þar sem vöxturinn er svona mikill, þar sem álagið á stofnanirnar sem ríkið rekur á svæðinu er svo mikið að starfsfólk stendur varla undir því álagi og íbúarnir fá ekki þá þjónustu sem þeir þurfa á að halda, ef við lítum ekki þangað, hv. þingmenn, erum við ekki að standa okkur. Fyrir hvað stöndum við þá? Hér er mál sem allir geta sameinast um og nú er von á fjármálaáætlun inn í þingið. Auðvitað vona ég að ráðherra hafi nú þegar áttað sig á stöðunni og muni líta til Suðurnesja þó að það hafi ekki verið í haust þegar fjárlög voru afgreidd. Það eru nokkrar vikur síðan þannig að vonandi hafa stjórnvöld áttað sig á þeim tíma. Ef ekki verður að gera ráðstafanir við gerð fjárlagafrumvarpsins sem lagt verður fram í haust. Frú forseti. Ég óska eftir því að þessi þingsályktunartillaga gangi til umhverfis- og samgöngunefndar að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Mig langar örstutt að velta upp með hv. flokkssystur minni efni þessarar ágætu tillögu. Sveitarfélögin á suðvesturhorninu hafa verið undir miklu álagi á undanförnum misserum og árum þó umfangið sé auðvitað langmest á Suðurnesjum og eigi sér ekki hliðstæðu. Ég velti því fyrir mér hvort það sé eitthvað í lagaumhverfinu sem við þurfum að huga að til að styrkja eða tryggja stöðu sveitarfélaga sem glíma við aðstæður sem þessar. Þó að innviðirnir séu traustir eftir atvikum í þessum samfélögum þá lætur auðvitað eitthvað undan þegar svona mikið gengur á. Það er gömul saga og ný að ríkisvaldið virðist vera seint að taka við sér og bregðast við. Nefnt var að eitt er mikil íbúafjölgun en svo er samsetning þeirra annað, hvernig íbúar eru þetta. Í þessu tilviki erum við að glíma við dálítið sérstakar aðstæður því hluti er fólk af erlendu bergi brotið og þarf sérstakan stuðning. Varðandi heilbrigðisstofnunina liggur í hlutarins eðli að fleiri íbúar þarfnast meiri stuðnings og meiri og betri heilbrigðisþjónustu. Það þarf að bregðast við þessu. Ríkisvaldið virðist kveikja mjög seint á þessu. Ég spyr því hv. flokkssystur mína, Oddnýju G. Harðardóttur, hvort að við þurfum að einhverju leyti að treysta betur lagaumhverfið þannig að sveitarfélögin standi betur að vígi.
Frú forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Þó vil ég segja áður en ég svara hv. þingmanni að andsvör við samflokksmenn er nú ekki eitthvað sem ég held að við ættum að taka sem sjálfsagt mál. Einkum er það nú slæmt þegar stendur yfir málþóf en svo er ekki núna. Auðvitað fagna ég því að fá að svara þessari spurningu því að þetta er lykilatriði. Það hefur verið aðalsmerki íslensks samfélags hvað það bregst hratt við breytingum og við erum sveigjanleg. Það hafa sveitarfélögin verið á Suðurnesjum og á öðrum vaxtarsvæðum. Við erum með vaxtarsvæði kringum Akranes og kringum Selfoss og auðvitað á höfuðborgarsvæðinu þó að vöxtur á þessum svæðum hafi ekki verið eins mikill og á Suðurnesjum. Ríkið bregst ekki við. Ríkið er svifaseint, það er með sín excel-skjöl með 1% fjölgun á meðan fjölgunin er miklu meiri á ýmsum svæðum. Þessu þurfum við að breyta. Mér er kunnugt um það að í byggðastefnu sem ekki er búið að samþykkja hér í þinginu er sérstök klausa þar sem á að finna út úr því hvernig ríkið á að bregðast við sérstökum aðstæðum eins og svona miklum vexti á ákveðnum landsvæðum. Það er eitthvað sem við þurfum að gera en í sjálfu sér ætti þetta bara að vera almenn skynsemi. Við erum að deila út fjármunum og þjónustu við fólk og þá eigum við að líta á það hvernig íbúasamsetningin hefur breyst, [[Forseti hringir.]]hvort fólki hafi fækkað eða fjölgað, þegar við endurskoðum okkar áætlanir. Það ætti ekki að vera mikið vandamál fyrir ríkið að gera það.
Frú forseti. Já, það kann að vera eitthvað ankannalegt að ég standi hér og eigi orðastað við flokkssystur mína, en málið varðar auðvitað fleiri svæði en bara Suðurnes og málið er mikilvægt fyrir sveitarfélög á Suðurlandi, Selfoss og það svæði, Vesturland, Akranes. Þessi samfélög hafa orðið fyrir miklu álagi vegna tilflutnings og þau hafa þurft að glíma við viðfangsefnið og gert það býsna vel. En öllu má ofgera. Auðvitað má segja að með fleiri íbúum þá aukist tekjur sveitarfélagsins með auknum útsvarstekjum, ekki satt? En hvað með Jöfnunarsjóð sveitarfélaga? Hvernig bregst hann við? Tekur hann tillit til þessa? Mig langar líka að velta aðeins upp þeim hugmyndum sem komu fram hjá hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur í Fréttablaðinu í dag þar sem hún segir að það sé upplagt og sveitarfélögin eigi að stefna að því að lækka sína skatta til borgaranna. Hvernig rímar það við þessi stöðugt auknu umsvif og auknu kröfur sem gerðar eru til sveitarfélaga um að veita góða þjónustu og helst meiri þjónustu? Ríkið hefur fremur í sinni viðleitni verið að varpa auknum kröfum yfir til sveitarfélaganna, á sveitarstjórnarstigið, án þess að tekjustofnar séu tryggðir að mati sveitarstjórnarmanna almennt.
Frú forseti. Tekjustofnar sveitarfélaga eru útsvar, fasteignagjöldin og síðan er það jöfnunarsjóður. Framlög úr jöfnunarsjóði eru auðvitað breytileg og fara eftir ýmsu, m.a. íbúafjölda. Sveitarfélögin reka grunnskóla, þau sjá um málefni fatlaðra og málefni barna o.s.frv. og þetta eru dýrir póstar. Sveitarfélögin hafa einmitt kvartað undan því að tekjustofnarnir standi ekki undir því að veita góða þjónustu við nærsamfélagið og þessa viðkvæmu hópa sem þeim er ætlað samkvæmt lögum að sinna vel. Ég get ekki séð að það séu mikil færi fyrir sveitarfélögin að lækka útsvarið. Ég átta mig ekki á því hvernig það gæti gengið. Varðandi Suðurnesin sérstaklega þá vil ég segja þetta: Auðvitað kemur meira í sveitarsjóð þegar íbúum fjölgar. Það verður meira úr að spila í sveitarsjóð fyrir þau verkefni sem sveitarfélögin þurfa að glíma við. Reykjanesbær fór nánast á hausinn og það var ljóst í kosningunum 2014 að það voru 42 milljarðar í mínus sem þurfti að vinna upp þannig að það var stór skuld sem þurfti að greiða og íbúarnir þurftu að greiða hærra útsvar og sætta sig við lakari þjónustu. Þegar ríkið stendur í ofanálag ekki undir þjónustu við íbúana þá verður til reiði í samfélaginu, sem er ekki góð fyrir neinn. Og núna þegar sveitarfélögin eru að krafsa sig [[Forseti hringir.]]upp í betri stöðu með útsvarinu og með tekjustofnunum sem eru að vaxa, þá verður ríkið að koma til móts við þau og [[Forseti hringir.]]treysta innviðina. Við Suðurnesjamenn [[Forseti hringir.]]eigum auðvitað rétt á sömu þjónustu og aðrir landsmenn. [[Forseti hringir.]]Við getum ekki sætt okkur við það að vera sett neðar en aðrir hvað þetta varðar.
Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða tímamörkin.
Virðulegur forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með framkomna þingsályktunartillögu og styð að sú vinna sem óskað er eftir að fari fram fari af stað. Þær sveiflur sem Suðurnesin hafa búið við í rúman áratug, frá brotthvarfi varnarliðsins frá Keflavíkurflugvelli, eru án fordæma - niðursveiflan með fækkun starfa, atvinnuleysi og áhrifum efnahagshrunsins og síðan uppsveiflan sem hefur orðið síðustu ár með algjörri sprengingu í fólksfjölgun og eftirspurn eftir vinnuafli. Þvílíkar breytingar eru mikil áskorun og má segja að sveitarfélögin á Suðurnesjum hafi staðið sig mjög vel í þeim umskiptum. Eiga þau hrós skilið fyrir það. Þeim hefur ekki endilega verið gerður róðurinn léttari af ríkisins hálfu í þessum öldusjó, samanber það sem fram kemur í greinargerð með tillögunni, með leyfi forseta: „Fjöldi íbúa á Ásbrú, þar sem bandarískir hermenn dvöldu á meðan herinn var hér á landi, hefur tvöfaldast á undanförnum sex árum. Bandaríkjaher yfirgaf herstöðina sem varð við það hverfi í Reykjanesbæ, þó að með lögum sem sett voru 2006 hafi bæjarfélaginu verið skylt að gefa ríkinu afslátt af fasteignagjöldum. Sá afsláttur nam í árslok 2016 rúmum hálfum milljarði króna. Á sama tíma hefur ríkið selt eignir sem herinn skildi eftir fyrir marga milljarða króna.“ Það er eiginlega alveg ótrúlegt að þetta sé svona því að í raun er þessi þjónusta sem ríkið á að veita þarna lögbundin. Það er með ólíkindum að allir þessir peningar hverfi úr samfélaginu og komi ekki inn í staðinn meðan þörfin vex. Þessi lækkun sem talað er um að hafi orðið mjög hröð á síðustu árum - og er stutt af úttekt ráðgjafarfyrirtækisins Atons sem vann hana fyrir Reykjanesbæ - sýnir að þetta eru hlutir sem þarf að fara mjög rækilega ofan í. Það er, skil ég, mjög grátlegt fyrir íbúa Suðurnesja að horfa upp á þessa lækkun fasteignagjalda og þær tekjur sem ríkið fær og á sama tíma sé lækkun miðað við íbúafjölda inn á svæðið. Ég tek líka undir það sem stendur í greinargerð: „Flutningsmönnum þessarar tillögu þykir ótækt að á sama tíma og nauðsynlegt er að ráðast í bætur á vegum og almenningssamgöngum og auka við í menntun, til nýsköpunar og til uppbyggingar félagslegra innviða vegna framangreindra áskorana í tengslum við fólksfjölgun og vaxandi hlutfall erlendra íbúa sé staðan sú að ríkisframlög á hvern íbúa til heilbrigðismála og löggæslu, svo dæmi séu tekin, dragist saman. Ég vil ítreka það sem flutningsmaður kom inn á. Manni er það hugleikið að heilbrigðisþjónustan verði mun dýrari þegar fólki fjölgar svona og ég tala nú ekki um þegar hlutfall erlendra íbúa er hátt. Hv. þm. Oddný Harðardóttir kom inn á kostnaðinn við túlkaþjónustu sem fellur beint á stofnanirnar sé íbúi sjúkratryggður á Íslandi, fyrir utan þann fjölda ferðamanna sem fer í gegnum Suðurnesin og fjölda starfsmanna sem starfar á Suðurnesjum en býr kannski hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Þeir fara sem sagt þangað til vinnu. Margir af þeim myndu örugglega gjarnan vilja nýta sér innviði heilbrigðisþjónustunnar í nærumhverfi daglegra starfa. En í staðinn er það öfugt: Íbúar Suðurnesja, sem starfa á Stór-Reykjavíkursvæðinu, leita sér læknisþjónustu hér frekar en að bíða eftir því að komast að í heilsugæslu á sínu heimasvæði. Það er mjög mikilvægt að grunnþjónusta ríkis og sveitarfélaga sé til staðar og virki sem skyldi. Túlkaþjónusta fyrir sjúkratryggðan einstakling kostar í dag 5.000 kr. fyrir stofnunina en einstaklingurinn greiðir komugjald á heilsugæslu sem er 1.200 kr. Þá er það náttúrlega fyrir þá þjónustu sem hann er að sækja, hvort sem hann er að hitta lækni, hjúkrunarfræðing eða sálfræðing eða hvern sem það er. Þetta er viðbótarkostnaður og eftir því sem ég best veit er ekki gert ráð fyrir því inni í þeim reikniformúlum sem útgjöld til heilbrigðisstofnana eru byggð á. Sveitarfélögin vilja að sjálfsögðu taka vel á móti nýjum íbúum og þurfa að nýta sína tekjustofna þar. Hér áður var komið aðeins inn á Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Sú breyting varð á reglugerð Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, 14. gr., sem fjallar um útgjaldajöfnunarframlög, nú um síðustu áramót, að þar eru tekin inn vaxtarsvæði. Á síðastliðnum þremur árum hefur árleg fólksfjölgun verið meiri en 2,5% að meðaltali - það er liður í jöfnun að útgjaldajafna framlögin. Áður hafði verið einblínt á fólksfækkun en þarna er verið að bregðast við og greiða líka meira til þeirra svæða sem eru í svona miklum vexti. Mér finnst umræðan um lækkun gjalda sveitarfélaga, sem hefur verið í fjölmiðlum, alla vega í gær og í dag, og verið tengd aðeins inn á þá kjarasamninga sem verið er að ræða, svolítið döpur og sérstaklega ef maður horfir til svæða þar sem mjög mikil uppbygging er í gangi og þar sem mikillar innviðauppbyggingar er þörf. Þarna þurfa sveitarfélögin að nýta hverja krónu til að hlúa að íbúum og nýta í sína grunnþjónustu. En auðvitað geta allir skoðað sitt bókhald og kíkt á hvar við getum gert betur, hvort það er í lækkun leikskólagjalda eða öðru slíku. En það er annað sem við verðum líka að krefjast í gegnum jöfnunarsjóðinn. Jöfnunarsjóðurinn á að vera jöfnunartæki og þá er gert ráð fyrir því að fólk nýti sínar tekjulindir áður en jöfnunarsjóðurinn fer að tikka inn. Það eru margar hliðar á þessum peningi og það þarf að skoða þetta allt saman í samhengi. En þessi þingsályktunartillaga er komin fram öðru sinni og vonandi fær hún afgreiðslu á þessu þingi svo að hægt verði að vinna hratt og vel að því að skoða stöðuna hjá þessum sveitarfélögum. Eins og tillagan ber með sér er í raun ekki verið að biðja um neitt meira en að þjónusta ríkisins sé fjármögnuð á eðlilegan hátt þannig að hún geti staðið undir þeim verkefnum sem ríkið á að sinna á þessu svæði. Ég vona að tillagan fái fljóta og skjóta meðhöndlun og jákvæðar niðurstöður.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka flutningsmanni fyrir þessa tillögu. Það er ánægjulegt að sjá að allir þingmenn Suðurkjördæmis, þar með talinn sá sem hér stendur, eru á henni. Það er gott að sjá þá samstöðu sem ríkir í þingmannahópnum hvað þetta varðar. Því miður hefur ekki verið nægileg samstaða meðal þingmanna í þessu máli sérstaklega, þ.e. að rétta hlut Suðurnesja hvað varðar lögbundin framlög frá ríkinu. Sá sem hér stendur hefur flutt tillögur við fjárlög og einnig við fjármálaáætlun um að rétta þann hlut sem hefur því miður ekki gengið eftir. Ég vil þó þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að hafa stutt tillögur mínar en einhverra hluta vegna hafa stjórnarþingmenn ekki viljað styðja þær tillögur. Ég hefði viljað sjá fleiri stjórnarþingmenn koma hér í þessa umræðu. Það er svolítið athyglisvert, sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir nefndi áðan, að þegar tillagan var flutt síðast var hún komin í nefndina og stóð til að afgreiða hana þar en einhverra hluta vegna gerðist það ekki. Það vekur spurningar um hvort menn séu í einhverjum pólitískum loftfimleikum hvað þetta mál varðar, sem er mjög dapurlegt. Það er svo sannarlega full þörf fyrir þessa tillögu sem er vel unnin og skýr og leggur áherslu á að sett verði fram tímasett aðgerðaáætlun um hvernig megi efla þjónustu ríkisins við íbúa á Suðurnesjum, ekki síst vegna þeirrar miklu fólksfjölgunar sem hefur átt sér stað. Þessi aðgerðaáætlun felst í því að styrkja samfélagið sem þarna er. Fólksfjölgunin, eins og rakið er í tillögunni, er ótrúlega mikil. Við erum að tala um 5.000 manns á sex árum sem er mjög há tala. Það verður að segjast eins og er að það er aðdáunarvert hve sveitarfélögin á Suðurnesjum hafa þó staðið sig vel miðað við erfiðar aðstæður og ber að hrósa þeim fyrir það. Það þarf að veita þessum stóra hópi margvíslega þjónustu á sama tíma og lögbundin framlög ríkisins til þeirrar þjónustu hafa ekki verið í takt við hina miklu fólksfjölgun. Það segir manni að ríkið er allt of svifaseint í því að bregðast við þegar slík fólksfjölgun verður á skömmum tíma. Það má geta þess að Reykjanesbær er orðinn fjölmennara byggðarlag en Akureyri, svo að dæmi sé tekið. Í tillögunni er rætt um það þegar Bandaríkjaher yfirgefur landið 2006 með þeim erfiðleikum sem því fylgdu fyrir samfélagið. Það var gríðarlegur fjöldi starfsmanna sem vann þarna. Talað er um 600 störf, en þau voru í raun og veru fleiri vegna þess að mörg afleidd þjónustustörf voru í tengslum við varnarliðið. Í tillögunni segir að ríkið hafi ekki gefið eftir fasteignagjöld að fullu til Reykjanesbæjar þrátt fyrir að Reykjanesbær hafi verið farinn að þjónusta þetta svæði; sem segir náttúrlega sitt um hugarfar ríkisins gagnvart þessu svæði sem hefur því miður ekki verið nógu jákvætt hvað þessi mál varðar. Á sama tíma voru eignir varnarliðsins seldar í gegnum sérstakt félag og allur sá söluhagnaður sem þar kom fram fór svo til óskiptur í ríkissjóð og ekki til svæðisins á Suðurnesjum sem full þörf hefði þó verið fyrir. Að þessu sögðu langar mig líka aðeins að minnast á aðra þætti, þ.e. heilbrigðisstofnunina, löggæsluna og Fjölbrautaskólann, þessar stofnanir ríkisins sem ríkinu ber að færa lögbundin fjárframlög svo að hægt sé að reka þær. Gríðarleg fólksfjölgun hefur haft þau áhrif að lögreglan hefur þurft að sinna mjög mörgum störfum er varða hælisleitendur, flóttamenn o.s.frv. sem tengjast flugstöðinni. Þá hefur vinnuframlag lögreglunnar ekki verið nægilegt gagnvart íbúunum á svæðinu. Að sjálfsögðu hefði átt að bæta það upp þannig að íbúar njóti sömu þjónustu þrátt fyrir hið aukna álag á lögregluna. Það sama er að segja um Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, gríðarlegt álag hefur verið þar. Ég get nefnt sem dæmi að ekki er langt síðan að ég óskaði eftir símatíma við lækni og var mér sagt að ég gæti fengið hann eftir þrjár vikur. Þetta er náttúrlega alveg ótrúleg þjónusta og ekki fólki bjóðandi. Nú er svo komið að margir eru farnir að leita til höfuðborgarsvæðisins eftir þessari þjónustu; það á náttúrlega ekki að vera þannig. Það á að vera þjónusta í nærumhverfinu sem íbúarnir eiga rétt á. Ég segi eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir sagði áðan: Suðurnesjamenn eiga rétt á sömu þjónustu og aðrir. Það er mjög einkennilegt að ríkisvaldið skuli ekki vera búið að átta sig á þessu enn þá. Ég hvet stjórnvöld og ríkisstjórnarflokkana til að taka sig á í þessum efnum og veita sömu þjónustu á Suðurnesjum og í öðrum byggðarlögum. Mig langar í lokin, frú forseti, að minnast aðeins á fleiri stofnanir sem hafa orðið út undan en kannski ekki farið hátt í umræðunni. Það er t.d. Þekkingarsetur Suðurnesja í Sandgerði. Það er mjög athyglisvert að skoða þróun fjárveitinga frá ríkinu aftur í tímann hvað það varðar. Þekkingarsetrið fékk árið 2012 15 millj. kr. Árið 2018 voru það 19 milljónir. En ef við berum það saman við önnur þekkingarsetur, eins og t.d. í Vestmannaeyjum og á Blönduósi, sem eru mjög áþekk þekkingarsetur, þá fengu Vestmannaeyjar árið 2013 24,6 milljónir og 29 milljónir kr. á þessu ári. Og Blönduós fékk 21 milljón á þessu ári. Við sjáum að þarna eru áþekk þekkingarsetur að fá töluvert hærri upphæðir en Þekkingarsetur Suðurnesja. Þetta er enn eitt dæmið um þessa misskiptingu í fjárframlögum sem verður að leiðrétta. Svo að ég nefni heilsugæsluna í nágrannabyggðarlögum við Reykjanesbæ er t.d. engin þjónusta í hinu nýja stóra sveitarfélagi Suðurnesjabyggð, sem Sandgerði og Garður heyra nú undir eftir sameiningu. Þar búa um 3.500 manns. Þar eru engin „sel“, eins og kallað er, og þar er engin dagdvöl aldraðra svo að dæmi séu tekin. 3.500 manna sveitarfélag á landsbyggðinni hefur yfirleitt heilsugæslu og slíka þjónustu. Síðan er það Reykjanessjarðvangur eða Geopark eins og það er nefnt. Það hefur gengið mjög erfiðlega að rétta hlut hans. Erindi barst frá jarðvangnum til fjárlaganefndar síðastliðið haust sem var svo sannarlega þarft en gekk ekki eftir. Það má nefna þessa tvo jarðvanga, Katla Geopark og Reykjanes Geopark. Katla er með sérstakan samning við ríkisvaldið og ég held að þar sé u.þ.b. 20 millj. kr. framlag næstu fjögur árin á sama tíma og við sjáum engan slíkan samning við Reykjanes Geopark. Gleymum því ekki að Reykjanes Geopark nær yfir allt landsvæði sveitarfélaganna á Suðurnesjum. Óskað hefur verið eftir landvörslu o.s.frv. og reyndar hefur aðeins verið tekið á því. En kjarninn er þessi: Þarna er enn ein stofnun, ef svo má að orði komast, [[Forseti hringir.]]sem nýtur ekki sömu fjárframlaga og sambærileg stofnun. Það er brýn þörf á því, frú forseti, að leiðrétta þessi fjárframlög. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa tillögu.
Frú forseti. Ég ætla aðeins að blanda mér inn í þessar umræður eða taka til máls til þess að stuðningur allra þingmanna komi svolítið betur í ljós, að minnar kosti fulltrúa allra flokka. Við stöndum frammi fyrir nokkurra ára uppsafnaðri þörf. Ég veit í sjálfu sér ekki til hve margra ára en þetta er ekki ný bóla sem hér þarf að láta hjaðna. Það er alveg á hreinu. Staða sveitarfélaganna er ólík, það vita sennilega flestir. Ég ætla ekki að nefna nein sérstök sveitarfélög. Sum standa betur en önnur; hjá öðrum vantar verulega upp á - og ég tala nú ekki um hjá því stærsta sem er Reykjanesbær. Það hefur verið komið inn á hversu stór hann er nú orðinn. Þessi hraði vöxtur, sem á sér lítil fordæmi, hefur skapað grundvöll fyrir ýmsu sem við fögnum. Ég nefni sem dæmi að atvinnuleysi er ekki með þeim hætti sem áður var og öll - eða flest, vonandi öll - fögnum við þeirri fjölmenningu sem blómstrar í öllum þessum bæjum. Það hefur líka tekist nokkuð vel að vinna úr slæmri skuldastöðu þar sem það á við. En svo eru það vandamálin sem fylgja, hin hliðin á túkallinum. Það hefur verið farið í gegnum það hér og óþarfi að endurtaka staðreyndir. Það eru húsnæðismálin, samgöngurnar, heilbrigðisþjónustan, menntamálin og ýmiss konar þjónusta sveitarfélaganna. Þau hafa þá réttilega gagnrýnt sein viðbrögð, hvort það er þessi ríkisstjórn eða ríkisstjórnin þar á undan, eða hvaða ríkisstjórn það er, við að leiðrétta það til að bæta úr. Fyrir liggur sannferðug skýrsla um stöðuna og þetta misgengi sem er orðið öllum augljóst. Sveitarfélögin hafa líka unnið nokkuð hörðum höndum að því að leggja fram hugmyndir og tillögur eða óskir, en eins og glöggt hefur komið fram gengur of hægt að vinna á því. Við erum þá allir þingmenn hér á þessari ágætu tillögu hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur, og það er í sjálfu sér meira en gleðilegt. Það sýnir að þingmenn Suðurkjördæmis úr öllum flokkum standa saman í þessu þrifamáli. Þingsályktunartillagan er hógvær í besta lagi, snýst jú um að skipa starfshóp sem hefur ákveðin tiltekin verkefni sem vonandi leiða til þess að lausn finnst á þessu öllu. Við bindum öll vonir - og ég sit í hv. umhverfis- og samgöngunefnd - við skjóta og skilvirka afgreiðslu þessa máls á þann hátt sem íbúar Suðurnesja eiga skilið. Ég veit að ég mæli fyrir munn þeirra sem ekki hafa tekið hér til máls eða munu ekki gera það, þingmenn annarra flokka sem allir eru þarna sem einn maður. Ég ætla að hvetja ríkisstjórnina til að leggja sitt af mörkum til að leysa málið. Ég geri mér líka grein fyrir því - og halda þarf því til haga - að í þetta þarf svo og svo gilda sjóði. Ég hef ekki hugmynd um hver verðmiðinn er, hversu marga milljarða þarf til að laga og leiðrétta þetta misgengi. En það er þá eitt verkefni þessa verkefnahóps að finna það út. Mig langar að lokum aðeins að koma inn á orð hv. þm. Birgis Þórarinssonar hér á undan mér varðandi náttúrustofurnar. Það hefur verið lagt ólíkt fé til þeirra á landsvísu vegna sérverkefna. Þær hafa allar sama grunninn en síðan hafa þær fengið sérstakar fjárveitingar til sérverkefna. Það hefur líka verið skorið niður til þeirra en yfirleitt hefur tekist í gerð fjárlaga að laga það, að fá fram aukaframlög, þannig að grunnurinn hefur verið nokkuð stöðugur. En svo koma þessi aukaframlög vegna verkefna. Þau geta tengst náttúruvá eða öðru slíku. Það er ekki allt sem sýnist þegar þessar upphæðir eru bornar saman. Sama á við varðandi jarðvangana. Þessi fjárveiting til Kötlu Geopark kom fram fyrir tveimur árum, þannig að þetta er til tiltekins árafjölda. Jarðvangar eru verkefni sveitarfélaganna. Það er ekki grunnhugsunin að ríkið komi þarna að. En nú hefur það gerst í Kötlujarðvangi og ég skil algerlega þá kröfu eða það viðhorf að gæta skuli jafnræðis og það gildir líka fyrir Reykjanesjarðvang sem ég á stóran þátt í að hafa komið á á sínum tíma; hann er mér mjög kær. En ég vil bara að því sé haldið til haga að til þess þarf alveg sérstaka samninga. Ég veit að hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra hefur verið að skoða með hvaða hætti hann geti tengt það inn í landvörslu á friðuðum svæðum eða annað slíkt, til þess að eitthvert viðlíka samkomulag verði gert við Reykjanesjarðvang. Það er líka ágætt að þetta komi fram og sé á hreinu. Að öðru leyti er ég bjartsýnn á að þessi þingsályktunartillaga sé fyrsta skrefið í því að þessi leiðréttingarvinna hefjist.
Frú forseti. Mig langaði í upphafi að þakka fyrsta flutningsmanni þessarar þingsályktunartillögu, hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að leggja hana fram. Tillagan er geysivel unnin og ég tek heils hugar undir það sem kemur fram þar og er auðvitað meðflutningsmaður á tillögunni, eins og allir þingmenn Suðurkjördæmis. Ég tel þetta mjög mikilvægt mál og er löngu kominn tími til að stjórnvöld leiðrétti hlut Suðurnesja en það hefur í raun verið hörmungarsaga hvernig ríkið hefur sinnt þeim landshluta að því leytinu til að öll opinber þjónusta á Suðurnesjum sem heyrir undir ríkið hefur dregist saman eða a.m.k. alls ekki fylgt þeirri íbúaþróun sem þarna hefur orðið á undanförnum árum. Tillagan gengur út á að gerð verði aðgerðaáætlun, sem verður þá tímasett, um hvernig efla megi þjónustu ríkisins við íbúa á Suðurnesjum og mæta mikilli fólksfjölgun þar. Auðvitað er löngu kominn tími til þess að það verði gert. Þarna hefur verið fordæmalaus íbúaþróun og fjölgun mikil. Segja má að síðustu árin hafi verið um 10% fjölgun á hverjum tveimur til þremur árum. Við höfum ekki séð svona fjölgun, held ég, á einstöku landsvæði hér á landi síðustu áratugi. Sú íbúafjölgun er að mörgu leyti sérstök, vegna ýmissa ástæðna. Nýju íbúarnir eru aðallega þeir sem starfa við flugvöllinn, alþjóðaflugvöllinn í Keflavík. Þeir starfa í ferðamannaiðnaðinum sem hefur á undanförnum árum gefið mest í sameiginlega sjóði landsmanna og í raun verið sá atvinnuvegur sem hefur orðið til þess að Ísland hefur risið eftir hrun. Samsetning þessa fólks er líka sérstök að því leytinu til að mikið af fólkinu sem vinnur við flugvöllinn hefur flust til landsins erlendis frá. Það er því mikið um nýbúa og þess vegna reynir meira á innviði eins og skólakerfið og heilbrigðiskerfið. Suðurnesin hafa orðið fyrir ýmsum áföllum á síðustu árum og áratugum og er rækilega frá því sagt í greinargerð með tillögunni, eins og t.d. brottför varnarliðsins 2006 sem varð til þess að mikið högg kom á atvinnulífið á Suðurnesjum og þar varð mikið og langvarandi atvinnuleysi. Eftir hrun tók ekki betra við vegna þess að stærsta sveitarfélagið á svæðinu stóð um tíma ansi höllum fæti og hefur ekki enn þá náð sér almennilega upp úr því. Svæðið fór því líka illa út úr hruninu. Síðan hefur í uppbyggingunni orðið fordæmalaus fjölgun á svæðinu og ekki nóg með það heldur er saga United Silicon á svæðinu vörðuð mistökum og áföllum. Atvinnulífið á svæðinu hefur orðið fyrir miklum áföllum. Hvar er það sem þarf að gefa í? Hvað þarf ríkið að gefa í? Ríkið þarf að mínu mati að gefa í heilbrigðisþjónustu á Suðurnesjum, eins og hefur aldeilis heyrst undanfarin misseri. Hún er kominn langt niður fyrir það sem ásættanlegt er. Löggæslan hefur einnig þurft að horfa til þess að hún er alls ekki í takt við það sem þarf á svona fjölmennu svæði. Framhaldsskólarnir og síðast en ekki síst vegakerfið hafa þurft að þola samdrátt eftir hrun. Það er ekki langur vegur upp í flugstöð en það er ekki enn búið að tvöfalda Reykjanesbrautina úr höfuðborginni og upp að flugstöð og ekki fyrirsjáanlegt á næstu árum. Ég styð því þessa tillögu heils hugar og þakka fyrir hana og vona að hún hljóti góðan framgang að þessu sinni.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um kolefnismerkingu á kjötvörur. Að tillögunni standa ásamt mér Þorgrímur Sigmundsson, sem er fyrsti flutningsmaður, Gunnar Bragi Sveinsson, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Tillagan er ekki löng eða flókin í framkvæmd en í henni felst að Alþingi álykti að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að beita sér fyrir því að teknar verði upp upprunamerkingar á kjötvörur með skýrari hætti en nú er, þar sem m.a. komi fram upplýsingar um kolefnisfótspor viðkomandi vöru. Ráðherra geri Alþingi grein fyrir stöðu málsins fyrir lok apríl 2019. Til að skýra um hvað málið snýst þá kom nýlega út skýrsla loftslagsnefndar Sameinuðu þjóðanna sem varpar ljósi á þær miklu áskoranir sem mannkynið stendur frammi fyrir í loftslagsmálum. Þar kemur fram að bregðast þurfi við loftslagsbreytingum strax og vinna markvisst að því að afstýra því að meðalhiti á jörðinni hækki um meira en 1,5° með hörmulegum afleiðingum fyrir lífríkið. Ljóst er því að öll ríki þurfa að bregðast við af krafti. Umhverfis- og auðlindaráðherra hefur lagt fram aðgerðaáætlun í loftslagsmálum en markmiðið með henni er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og stuðla að aukinni kolefnisbindingu þannig að Ísland geti staðið við markmið Parísarsamningsins til 2030 og markmið ríkisstjórnarinnar um kolefnishlutleysi árið 2040. Stefnan er metnaðarfull en betur má ef duga skal. Nauðsynlegt er að skoða alla kosti við að minnka kolefnisfótsporið. Kjötvörur eru fluttar hingað hvaðanæva úr heiminum með tilheyrandi umhverfisáhrifum. Ljóst er að kolefnisfótspor kjöts sem flutt er t.d. frá Nýja-Sjálandi er mun stærra en kjöts sem flutt er í búðir frá framleiðendum innan lands. Á síðari árum hafa kröfur neytenda um upplýsingar um vöru stóraukist, t.d. um innihald vöru og uppruna hennar. Flutningsmenn telja nauðsynlegt að neytendur fái upplýsingar um kolefnisfótspor vörunnar, þ.e. hve mikil loftslagsáhrif framleiðsla og flutningur á viðkomandi vöru hefur haft. Þar með getur neytandi tekið upplýsta ákvörðun og valið umhverfisvænni kost kjósi hann svo. Flutningsmenn benda á að ein af aðgerðum í aðgerðaáætlun dönsku ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum er að hefja vitundarvakningu meðal fólks um áhrif matvælaframleiðslu á loftslagsmál. Í því felst að matvæli verða merkt með límmiða þar sem fram koma áhrif vörunnar á loftslagið. Þá hafa skráningarfyrirtæki í Svíþjóð í samstarfi við sænsku bændasamtökin búið til merkingarkerfi fyrir matvörur sem sýnir hvaða áhrif framleiðslan hefur haft á loftslagsmál. Ég mæli með því að lokum að tillagan gangi til meðferðar hjá hv. atvinnuveganefnd að lokinni umræðu hér í þingsal og fái þar góða umfjöllun og framgang.
Frú forseti. Það er ágætt að fá fram mál af þessu tagi. En það eru nokkur atriði sem mig langaði til að forvitnast um. Eitt sem snýr að því er að í titlinum er talað um kolefnismerkingar. Ég hefði haldið að þar sem kjöt er að upplagi kolefni - í lífrænni efnafræði gengur þetta allt út á kolefnisgrindur - væri heppilegra að tala um kolefnisfótsporsmerkingu eða koltvísýringsmerkingu á kjötvöru. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort ekki væri eðlilegra að hnika þessu til. Sömuleiðis hvort ekki væri eðlilegra að tala almennt um matvæli. Að taka kjötvöru sérstaklega út fyrir sviga er ákveðin sóun á tækifærum, gæti maður sagt. Inn í þetta þyrfti náttúrlega að taka hluti eins og flutning og annað, svo ekki sé talað um næringarefni og sögu þeirra, allt það sem kemur við sögu og er í virðiskeðjunni þegar þessar vörur eru framleiddar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa fínu ábendingu. Ég er fullkomlega sammála því að það væri ágætt að merkja öll matvæli yfirleitt. Með því leggjum við áherslu á að við reynum að framleiða sem mest hér innan lands og viljum gjarnan vera sjálfbær í þeim efnum. Það er mjög fínt að minnast á þetta með titilinn, að þetta sé ekki svona einfaldlega orðað og mætti vera ítarlegra til að sýna fram á um hvað málið snýst.
Frú forseti. Þetta snýst kannski ekki endilega um að það sé ítarlegt, heldur hreinlega það sé rétt. En mig langar til þess að forvitnast um annað. Það virðist vera ákveðin fyrirframgefin forsenda í málinu, sú að innlendar kjötvörur séu í eðli sínu alltaf með lægra kolefnisfótspor en þær sem fluttar eru inn. Það má vel vera. En er ekki samt rétt að líta til þess að í framleiðslu á innlendri kjötvöru er náttúrlega notað m.a. jarðefnaeldsneyti sem flutt er inn í landið og þarf að brenna til að keyra hluti áfram og þess háttar? Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að setja það í samhengi? Og svo hitt, nú eru vissulega ýmsar aðgerðir í gangi úti í heimi um sambærilega merkingu. En væri ekki heppilegast að reyna að ná fram einhverju alþjóðlegu, sameiginlegu átaki um staðlaða merkingu, jafnvel rafræna, í þeim tilgangi að allir mæli sama í mismunandi löndum?
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir. Jú, það er mjög fín ábending. Það væri mjög gott ef við gætum haft einhvers konar sameiginlega merkingu og gætum tekið höndum saman um að hafa þetta jafnvel rafrænt þannig að maður þurfi ekki að flækja málin með endalausum merkingum með tilheyrandi kostnaði. En ég sé fyrir mér að það þurfi að byrja einhvers staðar. Það er kannski líka ástæðan fyrir því af hverju bara var verið að miða við kjöt í staðinn fyrir að fara jafnvel líka út í grænmetisframleiðslu eða matvælaframleiðslu úr mjólkurvörum og slíkt. Ég þakka kærlega fyrir.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum framsöguna. Mér sýnist ég vera á svipuðum slóðum og hv. þm. Smári McCarthy í andsvari mínu. Mig langar að spyrja hvers vegna sé settur fókus bara á kjötvöru en ekki líka á innflutta vöru. Ég held að það skipti mjög miklu máli fyrir neytendur sem vilja vera meðvitaðir um þau umhverfisáhrif sem neysla þeirra hefur að geta tekið upplýsta ákvörðun í búðinni. Til þess þyrfti að merkja kjöt, sama hvaðan það kemur, og það vistspor sem það hefur valdið og ekki síður hvað varðar grænmetið, þar er t.d. vistspor flutnings hlutfallslega miklu stærri hluti af heildarsporinu en af kjöti þar sem flutningssporið er hverfandi hluti af þeim heildaráhrifum sem verða af framleiðslu og flutningi þess.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir. Þetta er alveg fínasta ábending, að vera bæði með innlendar og innfluttar vörur, að það mætti merkja þær. Ég vona að atvinnuveganefnd taki þannig á málinu. Þegar þingmaðurinn er að ræða um vistspor er vissulega rétt að það getur skipt miklu máli í sambandi við grænmeti. Það er líka annað sem ég myndi líka vilja bæta við sem gæti gert þetta enn ítarlegra. Það er sóun. Það er sjálfsagt meiri sóun í grænmeti en kjötvörum, ef við tökum þetta aðeins lengra.
Virðulegi forseti. Ég lýsi ánægju með hvað þingmaðurinn tekur vel í allar þær breytingar sem kunna að verða á þessu máli vegna þess að ég held að hér þurfi að skoða málið nokkuð vítt. Ef við erum farin að tína til aðra hluti en hreina framleiðsluþætti og flutningsþætti hvað varðar áhrif matvæla á umhverfið þurfum við líka að fara að velta fyrir okkur, t.d. í framleiðslu á kjöti hér á landi, landnotkunarþættinum sem er einn stærsti orsakavaldur losunar gróðurhúsalofttegunda hér á landi. Þar spilar kjötrækt stóra rullu. Síðan þurfum við að ræða hvernig við getum breytt neysluvenjum þannig að við drögum aðeins úr kjötneyslu, bara heilt yfir, óháð öllu. Á Íslandi eða í heiminum öllum, það er sama hvort mengið maður skoðar, stendur landbúnaðurinn fyrir 10–15% af losun gróðurhúsalofttegunda. Helmingur þess er vegna iðragerjunar [[Forseti hringir.]]jórturdýra sem er erfitt að ná niður að nokkru magni [[Forseti hringir.]]nema með því að fækka þeim dýrum, með því að draga úr neyslu á kjöti.
Hæstv. forseti. Ég skil hvað þingmaðurinn er að fara og þakka honum kærlega fyrir. Ég er ekki alveg til í að draga svo mikið úr minni kjötneyslu, ef ég get sagt sem svo, en ég gæti þó lagt það fram að reyna að borða innlenda framleiðslu. Eins og ég skil málið er búið að fækka töluvert í fjárstofni landsins þannig að eitthvað eru menn að hugsa í þessum efnum, eitthvað eru stjórnvöld að hugsa. Hugsanlega eru neytendur meira vakandi nú en þeir voru bara fyrir tveimur árum og vanda sig meira þegar kemur að neyslu þeirra matvæla sem við þó höfum aðgang að.
Virðulegur forseti. Nú er búið að svara flestum af þeim spurningum sem ég hafði hér, en að öðru leyti hrósa ég þessari tillögu til þingsályktunar. Mig langaði að benda á eitt sem ég komst að í heimsókn í Nýsköpunarmiðstöð um daginn, sem gerir það að verkum að ég hlakka til að sjá þessar merkingar á kjötvörum, á grænmeti, jafnvel á ýmsu öðru. Þegar við vorum að skoða nýja tækni um veiðar, ljósvörpu, sem skilar mjög góðum árangri, var okkur t.d. sagt að það þyrfti um 4 lítra af olíu til þess að ná einu kílói af rækju. Ég held að tölurnar sem sjást munu á þessum merkingum verði dálítið stjarnfræðilegar, komi fólki á óvart. Þess vegna tek ég heils hugar undir þessa þingsályktunartillögu og óska henni velfarnaðar í gegnum nefndina og með öllum þeim tillögum sem komu hjá fyrri andsvarendum.
Hæstv. forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa athugasemd, eða ábendingu, þetta er kannski ekki beint athugasemd. En það væri einmitt spennandi að sjá þó ekki væri eins og nema prufutýpu af því hvernig eitthvað gæti litið út. Þá væri jafnvel hægt að bera saman einhvers konar innflutt matvæli við innlenda framleiðslu, hver er munurinn, og taka þá allt með, eins og segir alveg niður í olíukostnað eða hvað þarf mikið. Þannig að mér finnst þetta mjög fínt, gott og takk.
Hæstv. forseti. Ég ætla bara að þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur fyrir að mæla fyrir þessari þingsályktunartillögu, sem ég er reyndar er einn af flutningsmönnum að. Hún er unnin af henni og hv. varaþingmanni Þorgrími Sigmundssyni, sem var hér inni á þingi fyrir jólin. Ég get tekið undir með þeim sem hafa verið hérna á undan mér í ræðupúlti og að það mætti skoða þetta með matvæli almennt sem eru líka framleidd hér heima til að vinna það betur í tillögunni þegar hún kemur til nefndar og ásamt fleiri atriðum sem ég hef ekki tíma til að nefna í þessari ræðu. Ég vil bara þakka fyrir þessa ræðu og kem kannski með spurningu í seinna andsvari.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanni kærlega fyrir samsvarið, er það ekki það sem þeir segja hérna á hliðarlínunni. Ég vonast líka sannarlega að þessi tillaga fái góða afgreiðslu í atvinnuveganefnd. Nú fór ég að hugsa þetta áfram. Nú höfum við fréttir af því að stærstu hótel landsins flytji allt inn sjálf. Það verður spennandi að sjá hvort svoleiðis keðjur munu skipta um kúrs, ef svo má segja, þannig að við leggjumst öll á eitt.
Hæstv. forseti. Já, það er gaman að taka þátt í þessu vegna þess að við erum að glíma við þessa vá sem stuðlar að loftslagsbreytingum. Margir hafa talað um og við líka í okkar ranni hvað megi gera til að mæta þessari vá með betri hætti. Einmitt þessi flutningur á milli landa, bæði með skipum og flugvélum, er eitt af því sem eykur á þennan vanda og mætti útvíkka þetta með kannski öðrum þingsályktunartillögum hvað varðar aðrar hliðar á þessum vanda í sambandi við ýmsan annan innflutning en matvæli. Bara af því sá sem hér stendur er í atvinnuveganefnd þá mun ég taka þessari þingsályktunartillögu fagnandi og vona að hún fái góðan framgang.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni kærlega fyrir. Það er kannski eitt sem má heldur ekki gleymast í þessu. Það eru sauðfjárbændur, þeirra hagur verður að rúmast inni í allri þessari hugsun þó að maður sjái gjarnan að það séu fleiri matvæli undir heldur en aðeins lambakjöt. Við viljum þrátt fyrir allt stuðla að því að við kaupum innlenda framleiðslu og að við getum orðið nokkurn veginn sjálfbær í því sem við tökum okkur fyrir hendur. Vonandi er þetta liður í því og eins og ég byrjaði á að segja: Við verðum einhvers staðar að byrja.
Frú forseti. Ég geri ekki athugasemd við fundarstjórn forseta að þessu sinni en þó þykir mér ástæða til að nefna að þegar ég kom fyrst inn á þing fyrir ekki mörgum árum var mér kurteislega bent á að ekki væri til siðs að menn úr sama flokki væru í andsvörum hver við annan, andsvaraformið væri fyrst og fremst vegna þess að ætla mætti að menn í sama flokki hefðu svipaða sýn á málin og að það yrði hreinlega til að grynnka umræður, en vissulega geta komið upp þau tilfelli að menn í sama flokki séu hreinlega ósammála og hafi um eitthvað að ræða. [[Gripið fram í: Það gerist.]]Það gerist, en mér þykir ástæða til að nefna í ljósi þess sem við höfum séð ítrekað undanfarna daga að í 70. gr. þingskapalaga er sagt að forseti megi leyfa andsvör og væntanlega felst í því líka að mega sleppa þeim.
Virðulegur forseti. Þegar ég var að verða 17 ára gamall að læra á bíl á Selfossi var hraðablinda meðal þess sem mér var kennt. Hún grípur menn stundum þegar þeir koma undan Ingólfsfjalli á 90 km hraða og eru allt í einu komnir á 50 km svæði á Selfossi og gleyma sér. Þeir halda uppteknum hætti og hægja ekki á sér. Mér virðist hið sama eiga sér stað hér með fulltrúa Miðflokksins sem eru enn, eftir 18 klukkustunda æfingar í því að vera í andsvörum hver við annan í málum síðustu tvo sólarhringa, að keyra aðeins of hratt. Ég sé að hér er fulltrúi Miðflokksins í forsætisnefnd mættur í salinn og vænti þess að hann minni félaga sína góðfúslega á að svona andsvör eru ekki til að bæta mál ef þau snúast ekki um annað en að mæta upp í pontu og þenja málvöðvana.
Frú forseti. Ég missti af þessari skemmtun nema bara því síðasta. Það er málfrelsi í þessum sal og það er yfirleitt ekki takmarkað nema eitthvað mikið liggi við. Ég skil einræðistendensa úr þessari átt. Þetta er fólk sem aðhyllist þá hugmyndafræði en fyrir okkur hin held ég að það sé bara mjög sjálfsagt að menn hafi málfrelsi og tillögurétt og geti hagað málflutningi sínum nokkurn veginn óritskoðað af einhverjum öðrum. Ég held að það sé affarasælast. Ég vil minna hv. þingmann á það að þó að hann sé ungur að árum ætti hann kannski að renna á nokkrum umræðum frá árunum 2013–2016 þegar félagar hans stóðu hér uppi löngum stundum og ræddu um ekkert hver við annan. Ég skil eiginlega ekki þessa umræðu, frú forseti, nema að því leyti að ég skil að einhverjir einræðistendensar komi úr þessum áttum. Ég bið menn að róa sig og sýna hver öðrum tillitssemi.
Virðulegur forseti. Það er ekki ætlun mín að lengja þessa umræðu neitt meira en þegar ég er sakaður af einum af forsetum þingsins um einræðistendensa - einræðistendensa, forseti, tvisvar - og það að fara fram á ritskoðun á þingmönnum sem ég gerði ekki hlýt ég að beina því til sitjandi forseta að viðkomandi þingmaður sé ávíttur.
Virðulegi forseti. Eflaust er hægt að finna dæmi þess að það sé bæði við hæfi og algjörlega forsvaranlegt að fólk úr sama flokki fari í andsvör hvert við annað, t.d. þegar fólk kemur úr ólíkum kjördæmum, talar fyrir ólíkum hagsmunum og endurspeglar ólíka hópa. Það hefur ólík sjónarmið þó að það aðhyllist sömu grundvallarhugsjónir og sé þess vegna í sama flokki. Hitt er svo annað mál ef fólk úr sama flokki kemur þráfaldlega, aftur og aftur, í ræðustól til að taka hvert undir með öðru, þá hefur sú tegund af samræðum sem á sér stað breytt tilgangi sínum. Ég vil minna hv. þingmenn á það, eins og hæstv. forseti mun raunar hafa gert líka, að þetta heita andsvör.
Frú forseti. Ég ætla að bæta við í þriðja sinn og mótmæla því að menn hafi uppi einræðistilburði eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hafði hér uppi. Eins og ég sagði áðan ríkir málfrelsi í þessum sal og menn fara eftir þingsköpum eins og þau eru. Ef það á að fara að skammta mönnum ákveðnar formúlur um það hvernig þeir eiga að tala þurfum við væntanlega að breyta þingsköpunum. Það getur vel verið að hinn flokkurinn á Alþingi sameinist um að þrengja að málfrelsi manna. Það væri mjög fróðlegt og það væri athyglisvert ef slík tillaga kæmi fram. Ég held að menn eigi þá bara að ganga alla leið og breyta þingsköpum ef þeir eru svona uppnæmir fyrir þessu. Ég segi aftur að ég held að menn ættu að kíkja aðeins aftur í söguna. Það er nærtækt að horfa til áranna 2013–2016 þegar hér voru langar umræður oft og tíðum.
Frú forseti. Það er rétt sem hæstv. 3. varaforseti Alþingis bendir á, oft þurfti að ræða málin hér á kjörtímabilinu 2013–2016, enda var um stórmál að ræða og mikinn ágreining. Hins vegar virtum við þá vinnureglu sem við höfum haft í þinginu, að fara ekki í andsvör eða spyrja samflokksmenn út úr nema það sé eitthvað alveg sérstakt og bara í algjörum undantekningartilfellum. Þegar talað er um einræðistilburði finnst mér mjög skrýtið ef einn flokkur á Alþingi ætlar að umbylta þeirri vinnureglu sem við höfum haft í þinginu án þess svo mikið sem að ræða það við okkur á einum fundi. Það væri t.d. upplagt að taka málið upp hjá þingflokksformönnum því að það breytir ásýnd og [[Forseti hringir.]]áherslum í samtölum okkar í þessum þingsal ef við ætlum að taka þetta upp sem reglu sem hæstv. 3. varaforseti Alþingis vill svo gjarnan gera ef ég heyri rétt.
Virðulegur forseti. Örstutt um málfrelsið. Ég hef svo sem ekkert á móti því ef fólk úr sama flokki kemur í andsvör hvert við annað ef það hefur eitthvað málefnalegt fram að færa. Í þessu tilviki kom í andsvari hjá hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni að hann ætlaði kannski að spyrja spurningar í seinna andsvari. Það var engin viðbót sem slík og það að samflokksmaður kom í andsvar hafði tíma af hinum fyrirspyrjendunum þar sem tímamörkin breytast og þá voru komnir þrír í andsvör sem voru með tvær mínútur í fyrra skiptið og svo eina mínútu til að spyrja, en það breyttist í eina og eina. Þar hafa þá í raun samflokksmenn ákveðið málfrelsi af öðrum fyrirspyrjendum sem komu með mjög málefnalegar og gagnlegar viðbætur við málið og fengu mögulega ekki tíma til að koma öllu að sem þeir vildu.
Virðulegi forseti. Mér þótti sérkennilegt að heyra þingmann úr flokki sem talaði hér og einokaði ræðustólinn sólarhringum saman án þess að nokkuð væri reynt að reisa rönd við því eða stöðva það kvarta yfir því að vera beittur einhvers konar einræðistilburðum þegar aðrir þingmenn láta svo lítið að minnast á að þetta hafi kannski verið dálítið mikið. Ég mótmæli því að hv. þingmaður noti svona orðalag og beiti orðbragði um samþingsmenn sína eins og hv. þingmaður notaði um hv. þm. Andrés Inga Jónsson. Mér finnst að við eigum ekki að tala svona hvert við annað og ekki að nota svona orðalag. Ég tel að þegar maður er [[Forseti hringir.]]nýkominn úr málþófi sem brýtur vissulega blað vegna þess að þar var einn flokkur sem hélt uppi málþófi eigi maður að vera háttvís.
Hæstv. forseti. Ég ætlaði bara að koma aðeins upp til að reyna að ljúka þessari umræðu um ekki neitt. Þetta málþóf Miðflokksins var auðvitað engum af þeim sem tóku þátt í því til sóma, sem var allur Miðflokkurinn, en þetta er allt saman þekkt. Ég er ekki búinn að vera lengi á þingi, og þó, sex ár, það er þó nokkur tími, og ég hef séð þetta allt saman áður, líka þegar menn hafa verið í andsvari hver við annan, þannig að mér finnst ekki tilefni til að fara hérna upp í fundarstjórn almennt til að ræða þetta mjög lengi. Ég held að Miðflokkurinn hafi ekki grætt neitt á þessum málflutningi og öllum ræðunum nema kannski til að reyna að sýna fram á að hann væri sérstakur flokkur - sem hann er og enginn ágreiningur um. [[Hlátur í þingsal.]]Ég held að hann hafi alveg komið því til skila. Ég hef engan áhuga á að takmarka [[Forseti hringir.]]tjáningarfrelsi þingmanna Miðflokksins en held að það væri samt til bóta að takmarka það eitthvað aðeins meira en gert var.
Frú forseti. Ég ætla að blanda mér stutt í umræðuna um ekki neitt, eins og hv. þm. Brynjar Níelsson kallaði hana, hún er það pínulítil og ekki um neitt. Þegar notuð eru hins vegar orðin skerðing tjáningarfrelsisins í algerlega kolröngum skilningi má ég til með að láta heyra í mér. Ég hvet hv. þm. Þorstein Sæmundsson til að skoða vel skilgreiningu á tjáningarfrelsi vegna þess að okkur þingmönnum í pontu eru alls konar skorður settar í sambandi við að tjá okkur, t.d. er þingmálið íslenska. Ég lít ekki svo á að það sé skerðing á tjáningarfrelsi mínu að mega ekki tala kínversku og eins lít ég ekki svo á að það sé skerðing á mínu tjáningarfrelsi að það sé hefð fyrir því að um fundarstjórn sé ákveðinn ræðutími. Þetta eru þingsköp og hefðir sem hafa fylgt þeim í áratugaraðir þannig að um það snýst málið [[Forseti hringir.]]og ekki endilega - ég bið, frú forseti, um að hv. þingmenn noti ekki tjáningarfrelsið í röngum tilgangi.
Frú forseti. Ég ætla bara að biðjast afsökunar á því að hafa hleypt af stað svona mikilli umræðu. Orð mín voru bara meint sem góðfúsleg ábending til þeirra sem mættu taka það til sín að það er ágætt að við reynum að bera virðingu fyrir tíma hvers annars og séum ekki að sóa honum í samtal - eða samsvör eins og hefur nú orðið að hugtaki.
Frú forseti. Mér finnst þessi umræða mjög mikilvæg og ég get ekki tekið undir það að hún sé ekki um neitt ef menn ætla að brjóta þessa vinnureglu. Ég er búin að vera tíu ár á þingi og hef aldrei séð neitt því líkt sem hefur gerst undanfarna sólarhringa í þessum þingsal. Það sem er mögulegt að gera, ef menn vilja taka það upp að samflokksmenn fari í andsvör hver við annan, er að hægt er að blokkera samtalið algjörlega þannig að menn koma bara í pontu og taka undir með þeim sem var að tala. Bara fjórir þingmenn mega veita andsvör og það er hægt að loka algjörlega á samtalið sem andsvörin leyfa okkur í þessum sal. Mér finnst þessi umræða núna sérstaklega mikilvæg. Hún er um það hvernig við komum okkur saman um að hafa samskiptin [[Forseti hringir.]]í þessum þingsal og við þurfum auðvitað að ræða um það okkar á milli ef einn flokkur ætlar að brjóta það án þess að tala við kóng eða prest. Það eru einræðistilburðir, frú forseti. [[Gripið fram í.]]
Forseti gerir ráð fyrir að þessari herferð um fundarstjórn forseta sé lokið, a.m.k. í bili, og þá vill forseti nefna það að það atvik sem átti sér stað áðan þegar samflokksmenn fór í andsvör hver við annan varð með engum hætti til þess að hefta málfrelsi neins í ljósi þess að allir höfðu tækifæri til að halda aðra ræðu og fara í fleiri andsvör. Ég held því að það ákveðna atvik hafi ekki bitnað á einum eða neinum eða málfrelsi eins eða neins. Hins vegar var verið að vísa í umræðu sem hefur átt sér stað hér á síðustu dögum og fólk kann að hafa mismunandi skoðanir á henni.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir fundarstjórn forseta. Ég vil byrja á að nefna aðeins dagskrá þingsins. Á dagskrá eru fjögur mál sem myndu teljast til loftslagsmála. Kolefnismerking á kjötvöru sem var að ljúka, þetta mál um árangurstengingu kolefnisgjalds og síðar á dagskrá þessa fundar er mál um tekjuskatt eða frádrátt vegna kolefnisjöfnunar og síðan uppgræðslu lands og ræktun túna. Allt mál sem eru í raun og veru loftslagsmál og má svo sem færa rök fyrir því að sum önnur mál á listanum séu það líka. Mig langar til að hrósa þinginu fyrir þennan áhuga sem það sýnir greinilega þessum gríðarlega mikilvæga málaflokki. Þessi þingsályktunartillaga, þingmannatillaga, fjallar um árangurstengingu kolefnisgjalds og er flutt af þingflokki Pírata. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra í samráði við umhverfis- og auðlindaráðherra að leggja fram frumvarp til breytinga á kolefnisgjaldi á þá leið að gjaldið hækki eða lækki í samræmi við árangur við að uppfylla skuldbindingar Íslands samkvæmt Parísarsamningnum árið á undan og markmið við að ná kolefnishlutlausu Íslandi fyrir 2040. Ráðherra leggi frumvarpið fram eigi síðar en á vorþingi 2019.“ - Það er mjög fljótlega. Í greinargerðinni er fjallaði um ástæður þessa, en hnattræn hlýnun jarðar sökum kolefnisútblásturs af mannavöldum er stærsta ógn sem steðjar að mannkyni. Álagningu kolefnisgjalds hefur verið beitt í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og er ein þeirra aðferða sem hafa bein áhrif á fjárhagslega afkomu fyrirtækja og einstaklinga. Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að ráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á lögum um umhverfis- og auðlindaskatta um að kolefnisgjald hækki eða lækki með hliðsjón af því hvernig hefur gengið að uppfylla skuldbindingar Íslands samkvæmt Parísarsamningnum árið á undan og markmið um kolefnishlutlaust Ísland fyrir árið 2040, t.d. með því að miða við línulega minnkun á útlosun á ári. Línuleg minnkun þarf þó ekki endilega að vera markmiðið, það gæti verið hlutfallsleg minnkun eða einhver föst tala eða hvaða leið sem ríkisstjórnin ákveður að fara svo lengi sem markmiðið er það sama, að ná kolefnishlutleysi. Til að tryggja enn betur árangur af þessari aðgerð er lagt til að gjaldið hækki að veldisvexti ef það gengur illa að uppfylla skuldbindingar Íslands samkvæmt Parísarsamningnum og ná markmiðinu um kolefnishlutlaust Ísland. Gjaldið hækki þeim mun meira ef illa gengur að ná markmiðum. Það er til að hvetja til þess að það gangi betur á næsta ári, svo gjaldið hækki ekki enn meira. Á móti er gulrótin sú að gjaldið lækki ef góður árangur næst við minnkun útblásturs. Hugmyndin og þróun þessa þingmáls átti sér stað á LÝSU – rokkhátíð samtalsins, sem haldin var á Akureyri haustið 2018, þar sem almenningi gafst tækifæri til að koma með tillögur og hugmyndir að aðgerðum í loftslagsmálum. Lykilatriði sem tengist í þessari þingsályktunartillögu er að það verði líka að setja fram ákveðna árangurssviðsmynd fyrir fram. Stjórnvöld gefa það út og segja: Við ætlum að vera komin á þennan stað eftir eitt ár, tvö ár, fimm ár, tíu ár. Þá er komin skýr sviðsmynd sem sýnir hvaða árangri stjórnvöld ætla að ná á hverju ári eða tveggja ára fresti eða hvernig sem það yrði. Aðrar hugmyndir sem eru í vinnslu t.d. hjá mér eru að það væri sniðugt að setja svipuð ákvæði og þetta um loftslagsmál í fríverslunar- og milliríkjasamninga þar sem áhersla væri einmitt á að kolefnisgjaldið færi hækkandi því það verður dálítill munur ef við hækkum kolefnisgjaldið mjög mikið en aftur á móti nágrannaþjóðir eða viðskiptaþjóðir ekki. Það myndi búa til ákveðið ójafnvægi í flæði vöru sem er með lægra kolefnisgjald erlendis og kæmi hingað til lands á mun hagkvæmari hátt án þess að það væri tekið tillit til kolefnisfótspors þeirrar vöru. Það væri nauðsynlegt að huga að því í milliríkjasamningum eða fríverslunarsamningum að kolefnisgjaldinu sé haldið á lofti. Jafnvel gæti það tengst því að ákveðnir kolefnistollar kæmu á vörur frá löndum sem eru ekki með neina kolefnistolla. Við getum miðað við t.d. þingsályktunartillöguna sem var rædd hér áðan, um kolefnismerkingu á kjötvörur. Þá liggur augljóslega fyrir hvert kolefnisfótsporið er og hvert kolefnisgjaldið er miðað við upprunaland. Ef það er mikill munur á því og hérna á Íslandi er það ákveðinn aðstöðumunur sem væri eðlilegt að jafna. Markmiðið er að við þurfum að losa okkur við þetta og verða kolefnishlutlaus. Píratar leggja áherslu á loftslagsmál því ef ekki verður brugðist við á þeim vettvangi þá skiptir mjög litlu máli hvað annað við gerum. Þess vegna settum við Píratar upp hugmyndabanka á LÝSU þar sem við söfnuðum saman hugmyndum frá gestum og gangandi á hátíðinni og leyfðum síðan fólki að kjósa um hvaða hugmyndir væru mikilvægastar og sniðugastar. Markmiðið var að leggja fram þingsályktunartillögu með helstu hugmyndum fundarins en svo kom fram aðgerðaáætlun í loftslagsmálum þar sem flestar þær hugmyndir sem komu fram á fundinum voru vel útfærðar, vel segi ég í svona smá gæsalöppum. Ein hugmynd stóð hins vegar upp úr og það var sú sem sett er fram í þessari tillögu. Þetta er líka sú hugmynd sem fékk flest atkvæði. Ég ætla rétt að lýsa því nánar hvernig þessi hugmynd virkar. Við Íslendingar þekkjum nefnilega verðtryggingu mjög vel. Ef verðlag hækkar þá hækka lánin sjálfkrafa. Þessi hugmynd snýst um að verðtryggja umhverfið. Ef við náum ekki þeim árangri sem við þurfum að ná miðað við þá alþjóðasamninga sem við erum skuldbundin til að halda, þá hækkar kolefnisgjaldið sem er eina stjórntæki stjórnvalda sem endurspeglar raunverulegan kostnað loftslagsbreytinga. Gulrótin hérna, eins og ég sagði áður, er að ef við náum settum árangri og ef við stöndum okkur vel og betur þá lækkar kolefnisgjaldið á móti. Smádæmi: Ef kolefnisgjaldið er 100 kr. í upphafi og ætlunin er að draga úr losun um 10% á því ári og það tekst, þá helst kolefnisgjaldið óbreytt. Ef það myndi nást hins vegar 15% minnkun á losun gæti kolefnisgjaldið kannski minnkað um 5%. Ef markmiðið næst ekki og þá væri bara 5% samdráttur þá myndi kolefnisgjaldið ekki bara hækka um 5% heldur um eitthvert margfeldi af muninum þar á. Það er til þess að bregðast hraðar við því að kolefnisgjaldið er í rauninni rangt og auka hvatann til að minnka útblástur. Hækkunin væri lítil ef munurinn væri lítill en færi stigvaxandi eftir því sem munurinn verður meiri. Óbreytt losun þegar vænt lækkun væri 10% myndi að sjálfsögðu hækka kolefnisgjaldið um kannski 50%. Nákvæm útfærsla er lögð í hendur ráðherra og þinglegt ferli þegar frumvarpið kemur til þingsins. Markmiðið með kolefnisgjaldinu er og hefur alltaf verið að orsakavaldar loftslagsbreytingar vegna útblásturs greiði fyrir kostnaðinn sem hlýst af mótvægisaðgerðum. Þetta er gjald sem er ætlað að úrelda sjálft sig þegar hætt verður að nota aðferðir sem valda því að kolefnisgjaldið er innheimt. Það er sett í hendur neytenda og fyrirtækja að velja og hafna en hingað til hefur kolefnisgjaldið einfaldlega verið það lágt að það hefur ekki haft teljanleg áhrif. Auðvitað getur hækkun á kolefnisgjaldi komið niður á neytendum til skamms tíma. Til skamms tíma, það er mjög mikilvægt. Þetta er óhjákvæmilegt að einhverju leyti en ef kolefnisgjaldið er ekki nógu hátt til þess að ný tækni geti rutt sér til rúms þá endum við í þeim hörmungum sem núverandi spálíkön segja til um. Þær afleiðingar eru miklu verri en tímabundin skammtímahækkun. Ef valið á að vera á milli tímabundinnar skammtímahækkunar á kolefnisgjaldi eða langtímahækkunar og hörmunga er það ekki einu sinni val. Það væri einfaldlega heimska að velja hörmungar. Staðan í dag er sú að við eigum að minnka útblástur um 40%. Það er miðað við Kyoto-bókunina og tekur Parísarsamkomulagið við í kjölfarið. Miðað við stöðuna frá 1990 á að minnka útblástur um 40%, en við höfum hins vegar aukið útblástur þannig að við þurfum að minnka hann miðað við núverandi stöðu um u.þ.b. 50% til þess að ná markmiðum Kyoto. Það er hins vegar búið að gera alls konar samninga með ýmiss konar flóknum útreikningum sem þýðir að við skilum sameiginlegu losunarbókhaldi varðandi Kyoto-bókunina með einhverjum Evrópuþjóðum. Það þýðir að við þurfum bara að minnka útblástur um tæp 30%, miðað við 10–15 ára gamlar tölur eða svo. Ástæðan fyrir því er að sumar þjóðir sem við skilum losunarbókhaldi með hafa minnkað losun sína um ákveðið hlutfall miðað við þessa nýju viðmiðunartölu frá því í kringum 2005 eða svo. Þær þjóðir, sem eru ríkari þjóðirnar í Evrópu, koma til með að minnka losun um 40% miðað við þær tölur og þær eru þegar lægri en tölurnar síðan 1990. Við fáum að vera með þeim og þurfum þar af leiðandi bara að minnka útblástur um 30% og erum rosalega heppin. En við höfum ekki skilað þeim árangri sem við settum okkur að ná sem þjóð. Við fáum að skila verri árangri af því að aðrir gera betur. Ég er ekki alveg sáttur við það en svona er það. Markmiðið eins og það er sett fram núna og núverandi stjórnvöld setja fram er hins vegar kolefnishlutleysi þannig að óháð því hvort minnkun á kolefnisútblæstri sé bara 30% fyrir 2030, þá eigum við, tíu árum síðar, að vera orðin kolefnishlutlaus. Það er risastórt markmið og verður áhugavert að sjá í endurskoðun á aðgerðaáætlun um loftslagsmál hvernig það ferli kemur til með að líta út. Þetta ætti að skila síðan tölulegri áætlun um það hvernig það ferli lítur út, t.d. þannig að það er mjög mikilvægt að fara út í þessar aðgerðir. Staða heimsins í dag, þótt við séum heppin, er ekki heppileg. Parísarsamkomulagið hefur verið kallað samkomulag um langtímahörmungar. Endurmat á stöðunni er svartsýnna en matið sem lá fyrir þegar Parísarsamkomulagið var gert. Við kunnum ekki að snúa við þróuninni. Við kunnum ekki að vera kolefnisneikvæð. Það gerir að verkum að staðan verður alltaf verri og verri og verri - þangað til að við kunnum að vera kolefnishlutlaus. Sama hvað við gerum, þangað til við lærum að vera kolefnisneikvæð, verður staðan alltaf verri og verri og við gerum óafturkræfar breytingar á jörðinni, breytingar sem leiða af sér útrýmingu dýrategunda og jurtategunda. Breytingar sem gera jörðina kannski ekki ólífvænlega fyrir mannveruna, a.m.k. ekki strax, munu hafa gríðarleg áhrif á búsetu fólks um alla jörðina. Þessi þingsályktunartillaga leysir kannski ekki öll vandamál heimsins en með því að hvetja þá sem losa til að losa minna hraðar komumst við a.m.k. hraðar nær markmiðinu um kolefnishlutleysi sem er fyrsta markmiðið því að þá erum við a.m.k. að hætta að auka á vandann.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um samkeppnisúttekt á löggjöf og regluverki. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að láta vinna heildstæða úttekt á löggjöf og regluverki hér á landi með hliðsjón af áhrifum á virka samkeppni á markaði. Við vinnuna verði leitað eftir samstarfi við Efnahags- og framfarastofnunina, OECD. Heimilt verði að skipta úttektinni í áfanga en henni skuli þó að fullu lokið fyrir árslok 2021. Það er ekkert launungarmál, herra forseti, að það er því miður svo að áhugi okkar á frjálsri og óheftri samkeppni hefur mestallan fullveldistímann, í það minnsta, verið heldur takmarkaður. Má segja í raun og veru að alls kyns höft, viðskiptahöft, gjaldeyrishöft, takmarkanir af hálfu hins opinbera á frjálsri atvinnustarfsemi, hafi einkennt þetta tímabil öðru fremur, sem er miður þegar horft er til sögu okkar. Ef við horfum t.d. til þeirra Íslendinga sem börðust hvað harðast fyrir sjálfstæði landsins á sínum tíma, eins og Jóns Sigurðssonar, sem oftast var nefndur forseti, þá einkenndi það einmitt þessa menn öðru fremur hversu einlægir baráttumenn þeir voru fyrir frelsi í viðskiptum, bæði innan lands og landa á milli og höfðu einlæga trú á því að það væri farsælasta leiðin til að byggja upp öflugt og gott samfélag. Hins vegar virðist vera að fljótlega upp úr fullveldisstofnun hafi áhugi íslenskra stjórnmálamanna á frjálsri samkeppni dofnað verulega og mætti jafnvel segja að áhugi þeirra hafi vaxið í jöfnu hlutfalli á móti á að stýra atvinnulífinu með einhverjum hætti og sérstaklega þá stýra því hvaðan atvinnulífinu væri stýrt. Enn eimir því miður eftir af því í samfélaginu í dag og það var í raun og veru ekki fyrr en með inngöngu okkar, fyrst í Fríverslunarsamtök EFTA og síðan með aðildinni að Evrópska efnahagssvæðinu sem við tókum til við að uppfæra samkeppnislöggjöf okkar og reyna að innleiða hér sæmilega frjálsa samkeppni og eftirlit með atvinnulífinu hvað þetta varðar. Þrátt fyrir að margt hafi áunnist á þeim 25 árum sem liðin eru frá því að við gerðumst aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu, eimir enn mjög eftir af ýmsum samkeppnishindrunum í lögum okkar og regluverki. Það er óumdeilt að öflugt og gott samkeppnisumhverfi stuðlar að auknum hagvexti og aukinni framleiðni, lægra verði og betri lífskjörum almennt. Það er kannski furðulegt hversu lítið stjórnmálin hafa sinnt þessu mikilvæga máli í gegnum tíðina. Rekstrarumhverfi sem auðveldar nýjum fyrirtækjum að takast á við þau sem fyrir eru á markaði og skapar tækifæri til vaxtar fyrirtækja á grundvelli samkeppnishæfni þeirra er einmitt nauðsynlegt fyrir neytendur og fyrirtæki. Fjöldi rannsókna hefur sýnt að atvinnugreinar sem búa við meiri samkeppni uppskera meiri vöxt í framleiðni. Eins og við þekkjum mætavel, t.d. úr umræðu í kjaraviðræðum, þá er á endanum grundvöllur kjarabóta hér á landi framleiðnivöxturinn, hann er beinn ávinningur launþega, ekki bara í lægra vöruverði heldur einnig á endanum í svigrúmið til hærri launa en ella. Fyrirtækin sem búa við hátt samkeppnisstig leggja nefnilega meiri áherslu á framleiðnina og að halda aftur af kostnaðarhækkunum en fyrirtæki á fákeppnismörkuðum. Ástæðan er nokkuð augljós. Fyrirtæki á samkeppnismarkaði tekur verðmyndun af markaði og getur því ekki sjálfkrafa velt kostnaðarhækkunum út í verðlag, ólíkt fyrirtæki í fákeppnisumhverfi sem gjarnan á nokkuð auðvelt með að ryðja kostnaðarhækkunum út í verðlagið vegna skorts á valfrelsi neytenda. Það er heldur enginn vafi á því að óþarflega íþyngjandi regluverk eða rekstrarumhverfi sem ýtir undir fákeppni eða einokun getur reynst skaðlegt fyrir hagvöxtinn. Það er vel þekkt í þessum efnum að það er mun erfiðara fyrir t.d. ný fyrirtæki að leita inn á markaði þar sem regluverk er flókið og íþyngjandi, óþarflega íþyngjandi, og í því felst ákveðin samkeppnisvernd fyrir þau fyrirtæki sem þar starfa, fyrir utan augljósar takmarkanir sem oft eru reistar í lögum og reglugerðum við samkeppninni sjálfri. Einnig má leiða líkur að því að aukin samkeppni hafi jákvæð áhrif á jöfnuð. Fákeppni eða einokun er nefnilega alltaf á kostnað almennings í formi hærra vöruverðs. En ávinningurinn af fákeppninni rennur til fárra eigenda viðkomandi fyrirtækja. Það eru gjarnan hinir fátækustu sem verða verst úti ef samkeppni eða skortur á samkeppni leiðir til hærra vöruverðs eða lakari gæði hennar. Að sama skapi sýna rannsóknir að þó svo að aukin samkeppni leiði oft af sér hagræðingu og fækkun starfa til skemmri tíma séu áhrifin til lengri tíma á atvinnustig ekki augljós. Samkeppninni fylgir nefnilega líka nýsköpun og á endanum kemur mikil og kröftug starfasköpun eða myndun nýrra starfa í kjölfarið á aukinni framleiðni, háu samkeppnisstigi í atvinnulífinu. Í greinargerð með þingsályktunartillögu þessari er farið ágætlega yfir vöruverð á nokkrum mörkuðum hér á landi yfir tímabil tveggja áratuga 1997–2018, og verður satt best að segja, herra forseti, að það er mjög sláandi að sjá þann verðsamanburð. Reynt er að leggja mat á samkeppnisstig viðkomandi markaða og er alveg augljóst af þeirri mynd að dæma að samkeppni hefur veruleg áhrif á vöruverð, líka hér á landi. Þannig eru þær vörur sem hækkað hafa hvað mest einmitt þær vörur sem háðar eru hvað mestum samkeppnishindrunum, fákeppni eða jafnvel einokun. Má þar nefna þætti eins og póstþjónustu, sem hefur liðlega fjórfaldast í verði á þessu viðmiðunartímabili. Hið sama má segja um kostnað við leigubifreiðar eða heilbrigðisþjónustu, áfengi og tóbak, opinbera þjónustu og rafmagn sem hafa hækkað talsvert umfram vísitölu neysluverðs á þessu viðmiðunartímabili. En í hinn endann má nefna vörur eins og símaþjónustu, fatnað og skó og innlent grænmeti, sem einmitt er frjáls samkeppni um. Þær vörur keppa við frjálsan innflutning og hafa gert undangengin 15 ár. Þess sjást glögglega merki í þessum verðsamanburði því að allar hafa þessar vörur hækkað talsvert minna en vísitala neysluverðs á sama tíma. Það er reyndar áhugavert varðandi skófatnað að því er gjarnan haldið fram, t.d. þegar kemur að háu matvælaverði hér á landi, að vandamálið liggi í versluninni en ekki þeim samkeppnishindrunum sem við höfum reist í landbúnaði. En hér sést svo um munar að það er einmitt virk og góð samkeppni í versluninni sjálfri sem hefur áhrif. Búvörur án grænmetis hafa t.d. hækkað talsvert meira en vísitala neysluverðs á þessu viðmiðunartímabili þrátt fyrir opinbera verðstýringu sem ætlað er að halda aftur af verðhækkunum í þeirri fákeppni sem þar ríkir. Það eru fleiri markaðir sem enn bera einkenni fákeppni eða verulegra samkeppnishindrana. Þar ber fyrst að nefna orkumarkaðinn þar sem enn er mjög takmörkuð samkeppni, t.d. varðandi flutning og dreifingu raforku, framleiðslu raforku á heildsölustigi en ekki síður þá hitaveitu. Við búum í raun og veru öll við nokkurs konar einokunarumhverfi í þeirri þjónustu. Landbúnaðurinn hefur áður verið nefndur en verulegar samkeppnisskorður eru í innlendri matvælaframleiðslu af ýmsu tagi, og eins í heilbrigðiskerfinu, að sjálfsögðu, þar sem einkarekstri eru reistar allnokkrar og vaxandi skorður, sér í lagi af hálfu núverandi ríkisstjórnar sem virðist vera í sérstakri sókn gegn einkarekstri í heilbrigðiskerfinu. Hið sama má segja um menntakerfið þar sem enn eru töluverðar skorður á samkeppni, en auðvitað verður ekki hjá liðið að minnast á fjármálamarkaðinn sem glímir við verulega litla samkeppni sem endurspeglast í mjög kostnaðarsömu, óhagkvæmu og ósamkeppnishæfu fjármálakerfi í alþjóðlegu samhengi sem sækir sína mestu samkeppnisvernd, ef svo mætti segja, í gjaldmiðilinn; lítinn, óstöðugan gjaldmiðil sem hefur valdið því, sem ítrekað verið fjallað um af hálfu sérfræðinga, að erlendir bankar hafa engan áhuga á því að starfa hér á landi, hvað þá að kaupa upp eins og einn þeirra banka sem fyrir eru. Því er löngu tímabært að mati flutningsmanna þessarar tillögu að farið verði í heildstæða úttekt á áhrifum laga og reglna á virka samkeppni. Er því mælt með því að forsætisráðherra verði falin yfirumsjón með slíkri úttekt og að leitað verði, sem fyrr segir, samstarfs við Efnahags- og framfarastofnunina og að samkeppnisúttekt þessari skuli lokið eigi síðar en 2021. Þess má geta að samkeppnisúttekt sem þessi er vel þekkt hjá OECD. Þau ríki farið sem hafa í gegnum slíka samkeppnisúttektir, t.d. Ástralía, hafa tilgreint verulega jákvæð áhrif af slíkum úttektum. Í tilfelli Ástrala hefur hagvöxtur aukist tilfinnanlega í kjölfar þeirra umbóta sem ráðist var í þar eftir fyrstu úttekt OECD í þessum efnum. Ástralir eru, að ég hygg, í þessum töluðu orðum í annarri umferð af slíkri regluverksyfirferð í samvinnu við OECD með hliðsjón af jákvæðri reynslu sinni af þeirri fyrstu. Ég er ekki í nokkrum vafa um að úttekt sem þessi væri mjög gagnleg fyrir íslenskt atvinnulíf og myndi flagga þá með óyggjandi hætti hvar við búum við verulegar samkeppnishindranir. Það er oft ekki augljóst fyrr en við nánari yfirferð hvar slíkar hindranir geta legið. Aðgangshindranir geta verið óviljandi, ef svo mætti orða það, af hálfu löggjafans, þar sem löggjöf virkar með þeim hætti að takmarka verulega aðgang að samkeppni í viðkomandi atvinnugrein. Þess vegna held ég að þetta væri mjög áhugaverð úttekt. Ekki má gleyma því að minnast þess að nú þegar hefur einn ráðherra í núverandi ríkisstjórn, hæstv. nýsköpunar-, ferðamála- og iðnaðarráðherra, ráðist í slíka úttekt á samkeppnisumhverfi eða regluverki ferðaþjónustunnar, sem er mjög jákvætt skref. Ég held að fullt tilefni sé til að ráðast í slíka úttekt í regluverki okkar í heild fyrir allt atvinnulífið. Auk þess sem hér stendur eru flutningsmenn þessa máls Hanna Katrín Friðriksson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jón Steindór Valdimarsson, Jón Þór Ólafsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og þingsályktunartillöguna sem mér finnst mjög áhugaverð og get svo sannarlega tekið undir margt sem fram kemur í greinargerðinni. Ég held þó að ástæða sé til að nefna að þegar við erum að tala um vöruflokkana og virku samkeppnina og þar sem verð hefur lækkað og tekið er dæmi um skó og fatnað og annað þess háttar, er það eflaust líka mikið til afnámi tolla og vörugjalda að þakka að verð á þeim vörum hefur lækkað. En ég tek heils hugar undir mikilvægi þess að hér sé öflugur og góður samkeppnismarkaður. Mig langar að spyrja hv. þingmann um ástæður þess að þingsályktunartillögunni sé beint til forsætisráðherra í ljósi þess að hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fer einmitt líka með samkeppnismál. Ég velti því fyrir mér hvort ekki hefði verið rétt að þingsályktunartillagan færi þangað. Hv. þingmaður kom einmitt inn á það að sá hæstv. ráðherra hefði nýverið rutt af stað vinnu er varðar ferðaþjónustuna sérstaklega og ég veit líka að fyrirspurnir eru í þinginu varðandi samkeppnismarkaðinn. Mig langar að vita af hverju þingsályktunartillögunni er beint til forsætisráðherra og þá hef ég líka velt fyrir mér hvaða hv. þingnefnd mun fjalla um þingsályktunartillöguna að lokinni fyrri umr.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að fagna ber því sem vel er gert. Í tilfelli fatnaðar og skófatnaðar skiptir niðurfelling vörugjalda talsverðu máli, en hér eru líka dæmi um vörur sem eru sennilega í eins óheftri samkeppni í dag og við frekast eigum kost á á okkar litla markaði í gegnum netverslun. Æðiauðvelt er fyrir neytendur að panta þær sömu vörur með tiltölulega skömmum afgreiðslufresti yfir netið og svo auðvelt, eins og við þekkjum, að þá virðist póstdreifingarfyrirtækið okkar vera á hraðri leið á hausinn, vegna þessara sömu póstsendinga. Það er því alveg augljóst að það hefur virkað til að halda verulega aftur af verðlagshækkunum í þeim vöruflokkum. Varðandi spurningu hv. þingmanns um hvers vegna þessu sé beint til forsætisráðherra er því til að svara að samkeppnisúttekt eða regluverksúttekt sem þessi nær til laga og reglugerða á verksviði allra ráðuneyta Stjórnarráðsins. Þess vegna var talið eðlilegt að beina ályktuninni til forsætisráðherra til framkvæmdar frekar en ráðherra ferðamála, iðnaðar og nýsköpunar sem fer réttilega með samkeppnismál eins og hv. þingmaður benti á. Úttekt sem þessi er mun víðtækari en bara það sem snýr að samkeppnislögum og reglugerðum þeim tengdum. Þetta er í raun og veru yfirferð yfir allt regluverk í samfélaginu, meira og minna allan okkar lagaramma, til að reyna að flagga þeim hindrunum sem í því regluverki kunna að reynast. Það er síðan að lokum ágætisspurning hjá hv. þingmanni hvaða nefnd ætti að fást við þingsályktunartillögu sem þessa í ljósi umfangs hennar. Mér hefði sjálfum hugnast ágætlega að tillagan gengi til efnahags- og viðskiptanefndar, en það eru æðimargar nefndir að sama skapi, eins og t.d. í Stjórnarráðinu, sem málið snertir og engin augljós ein nefnd sem stendur upp úr sem ætti að takast á við þetta, en efnahags- og viðskiptanefnd er oft að glíma við samkeppnisumhverfið okkar og ekkert óeðlilegt að tillagan gangi þangað.
Virðulegur forseti. Ég hef fengið það staðfest að lagt er til að þingsályktunartillagan fari til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og ég ætla ekki að gagnrýna það. Það eru svo sem ágætisrök fyrir því að tillagan fari til forsætisráðherra ef um er að ræða svo viðamikla úttekt að það taki á lagaramma sem á heima hjá kannski mörgum ráðuneytum. Ég verð að viðurkenna að mér finnst þetta alla vega mun betri útskýring en til að mynda þegar þingflokkur Viðreisnar lagði fram þingsályktun um endurmat á hvalveiðum og beindi því líka til forsætisráðherra. Ég átti svolítið erfitt með að skilja það. Kannski eru fleiri dæmi í þinginu einmitt um fyrirspurnir og þingsályktunartillögur hjá þingflokki Viðreisnar sem beint er til forsætisráðherra og verður svolítið hjákátlegt þegar umræðan fer svo líka að snúast um að forsætisráðherra þurfi að fá allt á sitt borð ef þingflokkurinn beinir því einmitt þangað sem hann vill leggja til. Að því slepptu hugnast mér vel sú hugmyndafræði sem stendur á bak við þessa þingsályktunartillögu. Það er auðvitað mikið búið að gera í þessum málum á síðustu árum og er eitthvað sem ég held að stjórnvöld þurfi alltaf að vera að huga að, þ.e. regluverkið og hvernig samkeppni þrífst sem best í hverju landi. Eins og hv. þingmaður fór ágætlega yfir í ræðu sinni er þetta kannski mesta kjarabótin til almennings, að hér sé virk og góð samkeppni. Ágætisdæmi eru nefnd í greinargerðinni og hv. þingmaður fór yfir þau, t.d. þjónusta sem ríkið hefur verið að sinna, með réttu eða röngu, þar sem þjónustugjaldið hefur sannarlega hækkað og á sama tíma eru fyrirtæki jafnvel að fara í þrot, eins og nefnt var dæmið um Íslandspóst. Ég hlakka til að fá tækifæri til að fjalla um þingsályktunartillöguna í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Ég hygg reyndar líka að þessi vinna sé þess eðlis að hún kunni að kosta umtalsverða fjármuni og þá getum við svo sem farið í umræðu um þingsályktunartillögur [[Forseti hringir.]]og hvernig megi finna því stað í fjárlögunum þegar þar að kemur. [[Forseti hringir.]]Ég held að huga þurfi sérstaklega að því að gert er ráð fyrir að þetta sé umfangsmikil vinna, [[Forseti hringir.]]enda á henni ekki að ljúka fyrr en í árslok 2021. Hér er því um mikla vinnu að ræða.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvarið og fagna því hversu vel hv. þingmaður tekur í þetta góða mál og kemur mér ekki á óvart að við séum nokkuð á svipaðri línu. Varðandi önnur mál sem beint hefur verið til forsætisráðherra er það auðvitað svo að þegar mál snerta verksvið fleiri en eins ráðherra er það kannski ekki óeðlilegt að forsætisráðherra sé falið að skera úr um það hvernig sú vinna skuli unnin. Af því að hv. þingmaður velti aðeins fyrir sér mögulegum kostnaði sem af þessu hlytist þá er um að ræða alvöruúttekt ef rétt er að málum staðið. Ég veit að hér hefur verið oftar en einu sinni uppi sendinefnd frá OECD vegna úttekta sem þessara og Samkeppniseftirlitið hélt ágætiskynningarherferð sennilega fyrir þremur, fjórum árum eða svo um kosti úttekta sem þessara. Þá hygg ég að ég fari rétt með að áætlaður kostnaður hafi legið af stærðargráðunni 300–400 millj. kr. Það er því rétt að þetta getur falið í sér töluverðan kostnað yfir tveggja til þriggja ára tímabil sem svona úttekt færi fram á. Hins vegar er enginn vafi á því að úttekt sem þessi getur margborgað sig og sé gríðarlega góð fjárfesting fyrir hið opinbera. Ég nefndi dæmi um Ástrali áðan og ef ég man rétt, af kynningu sem ég fékk frá OECD fyrir fjórum eða fimm árum á ávinningi Ástrala af úttekt sem þessari, þá töldu þeir varanlega aukningu hagvaxtar á ári hafa verið um 0,5–1% sem myndi þá skila sér margfalt til ríkisins aftur í gegnum skattlagningu gagnvart þeim kostnaði sem ríkið þyrfti mögulega að leggja út fyrir úttekt sem þessari.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um dánaraðstoð. Þingsályktunartillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að taka saman upplýsingar um dánaraðstoð og þróun lagaramma um hana þar sem hún er leyfð, sem og tíðni, ástæður og skilyrði dánaraðstoðar og hver reynslan hefur verið. Einnig verði athugað hvort í löndum sem ekki leyfa dánaraðstoð, einkum Norðurlöndum, Þýskalandi og Kanada, er opinber umræða um málið eða unnið að lagabreytingum. Loks verði gerð skoðanakönnun meðal heilbrigðisstarfsmanna um afstöðu þeirra til dánaraðstoðar, annars vegar hvort starfsmenn telji dánaraðstoð vera réttlætanlega í ákveðnum tilfellum og hins vegar hvort þeir væru tilbúnir að verða við slíkri ósk að uppfylltum skilyrðum og að því gefnu að það samræmdist íslenskum lögum.“ Í þingsályktunartillögunni segir líka að upplýsingum verði skilað í formi skýrslu fyrir lok febrúar 2019 en það væri væntanlega í dag. Það mun þurfa að gera einhverja breytingu á því og gefa ráðuneytinu aðeins meiri tíma til að vinna úr þessum upplýsingum. Virðulegur forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem ég legg fram þessa þingsályktunartillögu. Ég lagði hana fyrst fram á 146. þingi og svo aftur á 148. löggjafarþingi. Á síðustu árum hefur reglulega komið upp umræða í íslensku samfélagi um dánaraðstoð, líknardráp eða sjálfsvíg með aðstoð. Ljóst er að umgjörð um þetta viðkvæma mál er mismunandi eftir löndum. Það að ég ákveð í þessari þingsályktunartillögu að nota orðið dánaraðstoð lýsir líka breyttri umræðu um þennan hlut. Áður hafði einmitt verið notað orðið líknardráp. Mig langar að líkja þessu við umræðuna um fóstureyðingu eða þungunarrof. Mér finnst þetta orð betra. Mér finnst það meira lýsandi yfir það að fá að deyja með reisn, að bundinn sé endir á líf af ásetningi til þess að leysa viðkomandi undan óbærilegum sársauka eða þjáningu. Ég ítreka: Það er það sem átt er við með dánaraðstoð. Í nóvember 2015 lét Siðmennt gera könnun á lífsskoðunum og trú Íslendinga. Ein spurninga í könnuninni var: „Ertu hlynntur eða andvígur því að einstaklingur geti fengið aðstoð við að binda enda á líf sitt ef hann er haldinn ólæknandi sjúkdómi (líknandi dauði)?“ 74,9% aðspurðra voru mjög eða frekar hlynnt því, 18% voru hvorki né en 7,1% mjög eða frekar andvíg. Árið 1997 birtist grein í Læknablaðinu þar sem fjallað var um rannsókn á afstöðu heilbrigðisstarfsfólks til siðfræðilegra álitamála um takmörkun meðferðar við lífslok. Í umræddri rannsókn var ein af spurningunum um dánaraðstoð eða líknardráp eins og það var kallað í rannsókninni. Aðeins 5% lækna og 9% hjúkrunarfræðinga töldu líknardráp réttlætanlegt undir einhverjum kringumstæðum en einungis 2% svarenda gátu hugsað sér að verða við slíkri ósk. Árið 2010 þegar sambærileg könnun var gerð varð niðurstaðan sú að líknardráp þótti réttlætanlegt hjá 18% lækna og 20% hjúkrunarfræðinga en aðeins 3% vildu verða við slíkri ósk. Í janúar 2017 voru stofnuð samtökin Lífsvirðing, félag um dánaraðstoð. Í kjölfar stofnunar samtakanna, svo og skoðanakönnunar Siðmenntar sem hér er vísað til, spruttu upp umræður í samfélaginu um málefnið. Flutningsmenn þessarar tillögu telja að forsenda þess að umræðan geti þroskast og verið málefnaleg sé að fyrir liggi upplýsingar um stöðu þessara mála í öðrum löndum, svo og um afstöðu heilbrigðisstarfsfólks. Mikilvægt er að stjórnvöld safni þeim upplýsingum saman og setji fram á skýran og hlutlausan hátt. Ástæðan fyrir því að ég legg áherslu á það er að oft og tíðum er í samfélagslegri umræðu verið að þræta um hvað sé rétt og rangt í þessum efnum. Þess vegna finnst okkur flutningsmönnum mikilvægt að slíkar upplýsingar liggi fyrir í þingskjölum og þá sé hægt að byggja umræðuna á þeim og frekari aðgerð, verði það niðurstaðan. Mig langar jafnframt að ítreka að tillaga þessi felur ekki í sér afstöðu til þess hvort ástæða sé til að breyta lögum hérlendis. Tilgangurinn er að treysta grundvöll nauðsynlegrar umræðu um viðkvæmt mál. Meðflutningsmenn mínir eru Hanna Katrín Friðriksson, Jón Steindór Valdimarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Guðjón S. Brjánsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Eins og ég sagði áðan snýst þingsályktunartillagan fyrst og fremst og í raun eingöngu um að afla upplýsinga og byggja grunn undir málefnalega umræðu um þetta siðfræðilega viðkvæma mál. Auðvitað eru á þessu máli ýmsar skoðanir. Það er bara eðlilegt. Málið er þess eðlis. Virðulegur forseti. Ég tel þó að þingheimur ætti að geta sameinast um að samþykkja þessa þingsályktunartillögu, fá þessi gögn fram og taka málefnalega umræðu í kjölfarið, ef niðurstaðan verður með þeim hætti að annaðhvort ég eða aðrir þingmenn ákveða að leggja fram lagafrumvarp sem myndi hreinlega opna á dánaraðstoð. Til að fara aðeins inn á það er ljóst að ef við færum þá leið að opna á dánaraðstoð myndi það kalla á breytingar á ýmsum lögum, alla vega á læknalögum og svo er það refsiramminn í hegningarlögum og annað, það gætu verið fleiri þættir þar að lútandi. Háskólasamfélagið hefur svolítið sýnt þessu máli áhuga. Ég veit til þess að meistaranemi í lögfræði hefur fjallað ágætlega um þetta mál og sálfræðingar og heilbrigðisstarfsfólk hafa veitt þessu mikla athygli. Þegar málið var lagt fram á fyrri þingum komst það í nefnd og fékk nokkrar - ég man ekki alveg hversu margar þær voru - umsagnir sem hafa þegar borist um málið, sumar jákvæðar og aðrar neikvæðar, og sumir segja auðvitað að þingið eigi alls ekki að vera að ræða þessi mál heldur snúa sér að einhverju öðru, eins og oft vill verða. Virðulegur forseti. Mér finnst mjög mikilvægt að við tökum þessa umræðu hér og að við þorum að taka hana. Umræðan hefur þróast mjög mikið í löndunum í kringum okkur. Það eru ekki mörg lönd sem heimila dánaraðstoð, að mér vitandi, í dag. Hollendingar hafa þó margra ára reynslu af dánaraðstoð hjá sér. Þar kemur heimilislæknir að málum, en það þarf tvo lækna til að skrifa upp á slíka beiðni. Viðkomandi þarf að vera fullkomlega fær um að tjá vilja sinn á þeim tímapunkti sem slík aðstoð fer fram. Ég mundi segja, miðað við það sem ég hef kynnt mér, að þar væri mjög traustur rammi. Það kom auðvitað ekki til einn, tveir og tíu, ef ég má orða það svo, að Hollendingar ákváðu að breyta sínum lögum. Það var töluvert langur og mikill aðdragandi að því þar, en mér skilst að svona almennt í hollensku samfélagi sé sátt um þetta. Umræðan hefur verið víða og eru mjög skiptar skoðanir hjá fólki. Svisslendingar hafa líka leyft slíkt og þá er það með öðrum hætti. Í Hollandi getur enginn fengið þessa aðstoð nema vera hollenskur ríkisborgari og vera þá inni í þeirra læknakerfi og vera með heimilislækni sem þekkir til og það allt saman. En í Sviss er hægt að kaupa slíka aðstoð hjá einkafyrirtæki. Auðvitað greiða menn fyrir það töluverða fjármuni. Íslendingur hefur nýtt sér þá aðstoð. Sum fylki Bandaríkjanna leyfa að læknar skrifi út pillur sem geta dregið fólk til dauða. Það er þá einstaklingsins sjálfs að neyta þeirra og þar af leiðandi geyma þær, með þeirri áhættu sem því getur fylgt. Virðulegur forseti. Af því sem ég hef kynnt mér í þessum efnum hugnast mér hollenska leiðin best. En ég ítreka enn og aftur að hér erum við bara að tala um að kalla eftir slíkum upplýsingum, fá nánari útskýringar á því hvað felist í hollensku leiðinni og hver reynslan hefur verið. Ég veit miðað við þær tölur sem ég hef séð að það eru ekki mjög margir sem nýta sér þessa þjónustu. Það eru fyrst og fremst mjög langt leiddir krabbameinssjúklingar þegar ljóst er að ekki er hægt að bjarga lífi viðkomandi og læknum tekst ekki að lina þjáningar þeirra. Kanadamenn, held ég örugglega, eru búnir að leyfa þetta en á þeim tíma þegar ég var fyrst að skrifa þingsályktunartillöguna var það í bígerð. Ég veit að það var tekið út af dagskrá hjá þinginu í ákveðinn tíma en mér skilst að það sé leyft núna. Það er eitt af því sem væri áhugavert að fá fram. Ég hygg að ef við viljum feta okkur áfram í þessari umræðu sé margt hægt að læra af þeim löndum sem hafa farið þá leið að breyta löggjöfinni og líka af öðrum löndum í kringum okkur þar sem þessi umræða er jafn gild og jafn mikil og hún er hér. Þau samtök sem ég vísaði til, virðulegur forseti, Lífsvirðing, hafa staðið fyrir viðburðum og málþingum um þetta mál. Ekki er langt síðan haldið var málþing um annars vegar dánaraðstoð og hins vegar um líknandi aðstoð hér uppi í háskóla. Það verða svolítið skiptar skoðanir og margir hafa bent á að okkur skorti jafnvel skýrari lagaramma í kringum líknandi meðferð. Ég hef heyrt marga sérfræðinga á því sviði tjá sig um það. Margir benda líka á að ekki sé þörf á dánaraðstoð vegna þess hversu mikil framþróun hefur verið í líknandi meðferð og hversu miklu betri hún er í dag en hún var fyrir einhverjum árum. Það er allt saman gott og gilt. En ég held að ég lengi ekki umræðuna mikið meira. Ég vona innilega að hv. velferðarnefnd, sem fær þetta mál til sín að lokinni fyrri umr., geti afgreitt málið. Þetta er í þriðja skipti sem málið er lagt fram og kemur til umræðu þannig að töluvert af umsögnum liggur fyrir. Ég vonast til að ég sjái marga græna takka þegar við afgreiðum þessa þingsályktunartillögu, vonandi á þessu þingi. Ég tel mikilvægt að þessi gögn liggi fyrir svo við getum ákveðið hvort og hvernig við viljum taka umræðuna áfram.
Herra forseti. Það verður að segjast eins og er að ég er ansi hugsi yfir þessari þingsályktunartillögu sem við ræðum nú, um dánaraðstoð. Ég er í sjálfu sér alls ekki mótfallin því að málið sé til umræðu og skoðað en mér finnst það óþægilegt og tel að við séum kannski aðeins að fara fram úr okkur þegar talað er um hugsanlegar lagabreytingar sem þurfi að verða í kjölfarið. Ég tel að við séum ekki komin þangað að við eigum að vera að ræða það skref á þessu stigi, en leggst hins vegar á engan hátt gegn því að safnað sé saman upplýsingum um málið og að fram fari umræða. Það held ég sé bara af hinu góða. Ég tel hins vegar að það þurfi að gera það í víðara samhengi en lagt er til í þessari þingsályktunartillögu. Hún einblínir að mínu mati of mikið á heilbrigðiskerfið, hér á t.d. að taka saman tíðni og ástæður en yfirleitt í tengslum við heilbrigðiskerfið. Ég held að það þurfi að víkka þetta út. Ég tel að það þurfi að skoða þessi mál með velferðarkerfi landa undir, ekki bara heilbrigðishlutann. Í mínum huga er það hvernig fólk lítur á ævilok sín beintengt aðgengi að þjónustu, lífskjörum og stöðu í miklu víðara samhengi en bara því sem gæti tengst sjúkdómi. Í mínum huga má þetta aldrei verða spurning um að geta orðið einhvers konar úrræði sem til að mynda tekjulágir myndu frekar kjósa að nýta sér en þeir sem eru tekjuhærri, vegna þess að hinir tekjulægri gætu ekki keypt sér eða orðið sér út um alls konar þjónustu sem velferðarkerfið býður jafnvel ekki upp á. Hins vegar er alveg hægt að klæða það, með þröngu sjónarhorni, í búning þess að það sé hin slæma heilsa eða engin von um bata sem ráði því að fólk telur nóg komið af þessu jarðlífi, á meðan það er kannski frekar hin félagslega staða sem getur ráðið þar nokkru um. Í því ljósi er líka áhugavert að skoða þá umsögn sem Siðfræðistofnun Háskóla Íslands skilaði inn um málið þegar það var lagt fram á síðasta þingi. Þar er bent á að ástæður þess að fólk óskar eftir líknardrápi, í þeim löndum þar sem það er leyft, hafi verið að breytast og einskorðist ekki við dauðvona sjúklinga heldur færist í vöxt að eftir því óski fólk með langvinna geðræna sjúkdóma, fólk sem er illa haldið af áfengissýki, jafnvel fólk sem er leitt á lífinu - það sem er kallað hér „tired of life“ sem ég gef mér að sé einhvers konar hugtak sem er þekkt eða hægt að nota til að leita sér að upplýsingum um þessi mál, það sé sá frasi sem er notaður. Það færist í vöxt að fólk í þessum hópum nýti sér eða óski eftir líknardrápi. Þetta talar beint inn í það félagslega samhengi sem ég var að tala um í fyrri parti ræðu minnar. Ég tel því ofboðslega mikilvægt að velferðarnefnd, sem fær nú málið í sínar hendur, taki þessa þætti líka inn í sína vinnu og leggi þar áherslu á að kalla jafnframt eftir og grafa upp reynslu fatlaðs fólks og langveikra - og þá á ég við langveikra sem eru með sjúkdóma sem eru ólæknandi og langvinnir en hafa ekki þannig áhrif að þeir stytti meðalævilíkur þeirra sem eru haldnir þeim sjúkdómum - og leita eftir þeim upplýsingum sem eru til um þessa hópa og kalla eftir reynslunni af þessu. Þá er hægt að hafa þessa umsögn Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands til hliðsjónar. Hér hafa Holland, Belgía og Kanada verið nefnd í máli framsögumanns sem dæmi um lönd sem hægt sé að horfa til sem fyrirmynda. Þá held ég að mikilvægt sé líka að horfa til Bandaríkjanna þar sem eru ríki sem hafa leyft líknardráp. Þar hefur komið í ljós að meðal þeirra sem hafa nýtt sér það er fólk með geðræna erfiðleika, sem er auðvitað fólk í allt annarri stöðu en fólk með krabbamein á lokastigi. Mér finnst mjög mikilvægt hér í fyrri umr. að vekja athygli á þessu sjónarhorni og ég kalla eftir því að velferðarnefnd skoði málið líka út frá þessum atriðum. Verði þingsályktunartillagan samþykkt verði hún með þessari viðbót, hún yrði þá partur af skýrslunni. Mér finnst að fyrst eftir að slík vinna hefur farið fram á svona breiðum grunni, þar sem ekki er bara litið til heilbrigðisþáttanna heldur velferðarmálanna í heild sinni, sé mögulega hægt að fara að ræða um hvort í framhaldinu eigi hugsanlega að breyta einhverjum lögum. En ég tel okkur alls ekki vera á þeim stað núna að fara að ræða það í þessu samhengi. Það eigi að afla upplýsinga, afla þeirra í víðu samhengi og hafa umræðuna á sem breiðustum grundvelli.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um viðkvæmt álitaefni. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að leggja fram þessa þingsályktunartillögu sem snertir alla einhvern tíma á mannsævinni, lífslokin. Flutningsmaður mælir ekki fyrir þessari tillögu nú í þriðja sinn með það fyrir augum að samþykkt verði ein eða önnur stefna né talar hún eða aðrir flutningsmenn fyrir ákveðnum viðhorfum eða afstöðu þegar um þessi áleitnu og krefjandi málefni er að ræða, heldur er tilgangurinn sá að hvetja til umræðu í samfélaginu af yfirvegun og fordómalaust og án þess að fyllast heilagri vandlætingu fyrir fram. Á lífsgöngunni kynnumst við flest með einum eða öðrum hætti þessari stund, þessum einstöku skilum, dauðastundinni, þessum ótrúlega og örfína þræði sem skilur að líf og dauða, þegar þráðurinn slitnar. Það er sama hvernig dauðann ber að, sömu djúpu tilfinningarnar gera vart við sig því að við erum að fást við ræturnar sjálfar, kvikuna, upphaf og endi. Það er ekki að undra að skiptar skoðanir kunni að vera um þetta efni. Á okkar dögum hefur meðalaldur sífellt verið að hækka og læknavísindin finna stöðugt nýjar leiðir til að lengja líf sjúklinga. Þær raddir almennings heyrast sem kvíða því jafnvel og óttast að haldið verði í fólki lífi þrátt fyrir alvarlegan heilsubrest, elliglöp og líkamlega hrörnun og enga von um verðugt líf með reisn. Umræða um þessi málefni hefur ekki verið mikil eða stöðug hér á landi í rauninni. Þó hefur það verið gert með nokkrum hléum. Það má vísa til þeirrar rannsóknar sem flutningsmaður gat um frá árinu 1997 og einnig er hægt að benda á könnun meðal landsmanna frá árinu 2001 og umfjöllun fræðasamfélagsins á þeim tíma og í áranna rás. Af og til hefur síðan verið um þetta fjallað en ekki náð að grípa landann þeim tökum sem við kannski kysum. Nokkur viðbrögð hafa þó verið við þessari umræðu og sérstaklega frá stofnun samtakanna Lífsvirðing sem stofnsett voru hér árið 2017, sem er félag um dánaraðstoð. Virðulegur forseti. Mikil vitundarvakning hefur hins vegar átt sér stað um málefni dánaraðstoðar í löndunum í kringum okkur og fjöldi breytinga á regluverki hefur sést víða um réttinn til að fá aðstoð við að deyja. Innan evrópskra samfélaga má sjá að frá síðustu aldamótum hafa Holland, Belgía og Lúxemborg lögfest beina dánaraðstoð. Það eru einu Evrópuþjóðirnar sem heimila slíka aðstoð. Norðurlöndin hafa haldið mjög að sér höndum hvað varðar þetta efni. Hugtakanotkun hefur líka breyst í þessu sambandi, eins og flutningsmaður kom inn á. Við notum ekki lengur gildishlaðin orð eins og líknardráp eða líknardauða, eða a.m.k. í miklu minna mæli. Dánaraðstoð er hugtak sem er milt, lýsandi og talsvert hlutlausara. Lög um dánaraðstoð voru samþykkt í Hollandi haustið 2000. Strangar reglur gilda þar í landi um framkvæmd og hvaða skilyrði þurfa að vera fyrir hendi svo læknar megi aðstoða sjúkling sinn við að deyja. Læknir verður að vera sannfærður um að beiðni sjúklingsins sé sjálfviljug, yfirveguð og ígrunduð. Læknir verður að vera sannfærður um að þjáning sjúklingsins sé viðvarandi, ólæknandi og óbærileg. Læknir verður líka að hafa upplýst sjúklinginn um ástand sitt og horfur og að sjúklingurinn sé sannfærður um að engin önnur skynsamleg lausn sé til við ástandi hans. Þá er líka skilyrði að læknir hafi ráð ráðfært sig við a.m.k. einn annan óháðan lækni sem hefur séð sjúklinginn og veitt skriflegt álit. Viðeigandi líkn fylgi sömuleiðis þessu ferli. Hollensku reglunum svipar raunar til ákvæða í íslenskum lögum um réttindi sjúklinga frá árinu 1997. Í 24. gr. er fjallað um rétt dauðvona sjúklinga til að deyja með reisn, með leyfi forseta: „Dauðvona sjúklingur á rétt á að deyja með reisn. Gefi dauðvona sjúklingur ótvírætt til kynna að hann óski ekki eftir meðferð sem lengir líf hans eða tilraunum til endurlífgunar skal læknir virða þá ákvörðun. Sé dauðvona sjúklingur of veikur andlega eða líkamlega til þess að geta tekið þátt í ákvörðun um meðferð skal læknir leitast við að hafa samráð við vandamenn sjúklings og samstarfsfólk sitt áður en hann ákveður framhald eða lok meðferðar.“ Virðulegur forseti. Þetta er ekki einfalt úrlausnarefni eins og fyrr hefur verið drepið á. Umræðan reynir á margvíslega þætti í okkar þróaða samfélagi, siðfræðilega þætti og álitamál, heimspekilega þætti, lögfræðilega og heilbrigðisþætti. Heimspekingar og heilbrigðisstéttir hér á landi hafa tekið þetta til umfjöllunar í sínum ranni. Þær horfa á viðfangsefnið hver frá sínum sjónarhóli. Þau viðhorf eru m.a. kynnt að sjúklingur geti ekki ætlast til þess að læknir eða annar heilbrigðisstarfsmaður svipti hann lífi og spurning hvort það sé nokkurn tíma réttmætt, hlutverk heilbrigðisstétta við þessar aðstæður sé að leitast við að líkna sjúklingi eins og kostur er, virða þarfir hans og tilfinningar og þegar manneskja eigi í hlut sé það mannúðleg meðferð að auðvelda henni að deyja vel og hindra ekki að kærkominn dauði á efsta degi eigi sér stað með eðlilegum hætti. Svo heyrast hins vegar siðfræðilegar skoðanir sem benda á að á Íslandi hafi sjúklingar samkvæmt lagabókstafnum, eins og fyrr er nefnt, rétt til að hafna meðferð sem heldur þeim á lífi. Þar á meðal geti þeir hafnað lífsnauðsynlegri næringu. Því er spurt: Ef einstaklingar mega hafna lífsnauðsynlegri meðferð og þar með í raun ákveða að deyja fyrr, af hverju mega þeir þá ekki taka upplýsta ákvörðun um að deyja strax? Er fullorðinn og sjálfráða einstaklingur ræður því ekki sjálfur hvenær og hvernig hann deyr, hver á þá að ráða? Stjórnvöld? Trúarleg yfirvöld? Aðstandendur? Heilbrigðisstarfsfólk? Virðulegur forseti. Álitamálin eru mörg og enginn vafi á að skoðanir eru skiptar. Í verkefnum sínum stendur heilbrigðisstarfsfólk iðulega frammi fyrir erfiðum aðstæðum og er gert að ráða fram úr þeim á faglegan og yfirvegaðan hátt í þágu sjúklinga sinna og í samræmi við viðurkennd læknisfræðileg markmið. Erlendar rannsóknir sem gerðar hafa verið í löndum þar sem dánaraðstoð er óheimil, eins og hér á landi, sýna að fjölmargir læknar ljúka lífi sjúklinga með of stórum lyfjaskömmtun í því skyni að lina þjáningar þeirra og sé fullljóst hvað það muni hafa í för með sér. Um leið er í annarri meðferð sem hugsanlega lengdi líf sjúklings oft hætt. Fátt bendir til að aðstæðum sé öðruvísi hagað hér á landi og því má ætla að óbein dánaraðstoð sé veitt þótt það sé kannski sjaldan viðurkennt. Í leiðbeiningum landlæknisembættisins um takmörkun á meðferð við lok lífs, sem eru að grunninum til frá árinu 1996, er m.a. fjallað um líknandi meðferð. Líknandi meðferð byggist á því að þegar læknismeðferð sjúklings verður ekki lengur við komið fái hann meðferð sem miði að því að lina kvalir og viðhalda eftir föngum lífsgæðum. Lífslokameðferð er síðan lokastig líknarmeðferðar. Þá erum við að tala um mun skemmri tíma og teljum það almennt í dögum. Líknarmeðferð hefur verið veitt á Íslandi í fjöldamörg ár. Líknardeild var t.d. opnuð í Kópavogi árið 1999 og var þá nýjung í heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Þessi þjónusta hefur þróast frá þeim tíma og er líknarmeðferð veitt á öllum heilbrigðisstofnunum landsins og með sama hætti á hjúkrunarheimilum. Virðulegur forseti. Belgískur prófessor í læknasiðfræði sem hér var á ferðinni fyrir skömmu lét þau orð falla í blaðaviðtali að úr því að þjóð hans, Belgar, gæti verið með góða líknandi meðferð gæti hún líka samþykkt dánaraðstoð, það sé lykillinn að belgíska módelinu. Dánaraðstoðin varð til út frá líknandi meðferð og er nú orðin hluti hennar. Hann ráðleggur Íslendingum og hvetur til þess að við eigum yfirvegaða og almenna umræðu um þetta áleitna málefni. Þegar við höfum velt þessu vel fyrir okkur, rætt efnið ítarlega í fræðasamfélaginu og meðal almennings kann vel að fara svo að við gætum gert orð gestsins frá Belgíu að okkar þegar hann segir: Þetta snýst ekki um að enda líf, þetta snýst um að enda þjáningar. Virðulegur forseti. Því er mikilvægt að við tökum umræðuna og að þessi ályktun verði samþykkt á hinu háa Alþingi en markmið hennar er, eins og segir í þingsályktunartillögunni, að „fela heilbrigðisráðherra að taka saman upplýsingar um dánaraðstoð og þróun lagaramma um hana þar sem hún er leyfð, sem og tíðni, ástæður og skilyrði dánaraðstoðar og hver reynslan hefur verið“.
Herra forseti. Tillaga þessi er lögð fram í þriðja sinn og snýst um dánaraðstoð eða líknardauða. Í því felst að binda enda á líf af ásetningi í því augnamiði að leysa viðkomandi undan óbærilegum sársauka eða þjáningu. Tillagan stefnir að því að rannsaka lagaumhverfi dánaraðstoðar í löndum þar sem hún er lögleg. Auk þess er lagt til að gerð verði skoðanakönnun meðal heilbrigðisstarfsmanna um afstöðu þeirra til dánaraðstoðar. Rétt er að geta þess að á síðasta ári kom út meistaraprófsritgerð í lögfræði eftir Arnar Vilhjálm Arnarsson um dánaraðstoð. Leiðbeinandi var Davíð Þór Björgvinsson, varaforseti Landsréttar og fyrrverandi dómari við Mannréttindadómstól Evrópu. Ritgerðin eða rannsóknin er vel unnin og hefur að geyma ágætisyfirlit yfir lagaumhverfi málsins í öðrum löndum. Þar er m.a. að finna samanburð á löggjöf og lagaframkvæmd í Hollandi og Belgíu, þar sem dánaraðstoð er leyfð. Einnig er umfjöllun um lagaframkvæmd í Sviss, þar sem bein dánaraðstoð er ólögleg meðan aðstoð læknis eða annars aðila við sjálfsvíg er á hinn bóginn lögleg. Þess háttar aðstoð er þar álitin vera þáttur í mannréttindum einstaklingsins fremur en læknisþjónusta. Í þessari sömu ritgerð er einnig fjallað um ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu og hvernig Mannréttindadómstóllinn hefur tekið á málum sem varða dánaraðstoð og aðrar lífslokameðferðir. Það er því nú þegar til ágætisefni hér á landi um dánaraðstoð, svo það sé sagt. Herra forseti. Ég get ekki skilið þessa tillögu öðruvísi en svo, af tilgangi hennar að dæma, en flutningsmenn séu hlynntir dánaraðstoð. Það kom m.a. fram í máli hv. framsögumanns, hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, að henni hugnaðist best hollenska leiðin, eins og hún nefndi í ræðu sinni. Að mínum dómi mætti skilja tillöguna á þann veg að hún sé í raun undirbúningur að lagafrumvarpi þess efnis að dánaraðstoð verði að veruleika hér á landi. Eins og kunnugt er er dánaraðstoð eða líknardráp óheimil hér á landi. Að aðstoða annan einstakling við að deyja varðar fangelsisrefsingu allt að þremur árum samkvæmt 213. gr. almennra hegningarlaga. Ég skil þetta mál þannig, verði það samþykkt, að hugsanlega sé því aðeins tímaspursmál þar til umræður um að lögfesta rýmri rétt til að deyja verði teknar fyrir á Alþingi. Það hugnast mér ekki vegna þess að álitamálin eru mjög flókin og eiga sér siðferðislegar, faglegar, lagalegar og trúarlegar hliðar. Innan evrópskra samfélaga má sjá að frá síðustu aldamótum hafa Holland, Belgía og Lúxemborg lögfest beina dánaraðstoð. Eru þau jafnframt einu Evrópuþjóðirnar sem heimila slíka aðstoð. Siðfræðingar hér á landi hafa efast um að Alþingi ætti að samþykkja þingsályktunartillögu um dánaraðstoð. Bæði heilbrigðisstarfsfólk og sjúklingar geta verið settir í mjög erfiðar aðstæður verði dánaraðstoð heimiluð. Benda þeir á að margar skyldur stangist á þegar kemur að dánaraðstoð. Málin vandast þegar sjúklingi stendur til boða læknisaðstoð sem hann hafnar. Heilbrigðisstarfsfólk sé sett í erfiða stöðu með ósk sjúklings og aðstandenda um að binda enda á líf hans. Ég er þeirrar skoðunar að löggjafinn geti ekki sett starfsfólk í slíkar aðstæður. Ef dánaraðstoð er leyfð er jafnvel sá möguleiki til staðar að sjúklingum finnist að þetta sé eitthvað sem þeim beri að gera, þeir verði að hlífa fjölskyldunni, ef svo má að orði komast. Langvarandi veikindi eru sannarlega erfið en sá möguleiki á ekki að þurfa að vera uppi að auki að með dánaraðstoð sé hægt að hlífa fjölskyldunni. Embætti landlæknis telur að það væri misráðið ef Íslendingar færðu umræðu um dánaraðstoð inn á Alþingi. Embættið segir umræðuna um þetta mál á öðrum Norðurlöndum fara fram á samnorrænum vettvangi utan þings og án þrýstings. Landlæknir segir jafnframt að það yrði svo enn verra ef heilbrigðisráðherra og ráðuneytinu yrði falið að takast á við þetta verkefni þegar mörg önnur mikilvæg verkefni bíða lausnar í heilbrigðiskerfinu. Þetta kemur fram í umsögn hans um þingsályktunartillöguna. Embætti landlæknis mælir því eindregið gegn þessari tillögu. Komið hefur fram af hálfu sérfræðinga í líknarmeðferð að mikilvægara sé að sjúklingur átti sig á réttindum sínum áður en rætt sé um að lögleiða dánaraðstoð hér á landi. Sjúklingar gera sér oft ekki grein fyrir því að þeir hafa ótakmarkaðan rétt til að hafna læknismeðferð. Óbeinn líknardauði, þ.e. þegar fólk afþakkar meðferð og flýtir þannig dauðastundinni, er leyfilegur hér á landi. Rétturinn til að hafna og hætta líknandi meðferð er lögfestur í 8. gr. laga um réttindi sjúklinga, nr. 94/1997. Í 1. mgr. 24. gr. sömu laga segir, með leyfi forseta: „Dauðvona sjúklingur á rétt á að deyja með reisn. Gefi dauðvona sjúklingur ótvírætt til kynna að hann óski ekki eftir meðferð sem lengir líf hans eða tilraunum til endurlífgunar skal læknir virða þá ákvörðun.“ Einnig hefur komið fram af hálfu líknar- og hjúkrunarfræðinga að innan ramma núgildandi löggjafar sé hægt að bæta lífslokameðferð. Sjúklingar geta til að mynda óskað eftir því að verða ekki endurlífgaðir ef þeir deyja náttúrulegum dauðdaga og geta óskað eftir því að fá ekki næringu. Einnig benda þeir á að bæta þurfi líknarmeðferð á hjúkrunarheimilum, en með henni eru þjáningar sjúklinga linaðar með lyfjum en líf þeirra hvorki lengt né stytt. Af þessu má sjá að fagaðilar mæla gegn þessari tillögu og telja brýnna að bæta upplýsingagjöf til sjúklinga hvað réttindi þeirra varðar og bæta líknandi meðferð. Jón G. Snædal, sérfræðingur í öldrunarlækningum og fyrrverandi formaður siðaráðs lækna, segir lækna almennt ekki hlynnta dánaraðstoð og að siðfræðiráð norrænu læknafélaganna hafi í gegnum tíðina tekið afstöðu gegn líknardrápi. Læknirinn sem hefur það hlutverk að annast líf og heilbrigði fólks yrði settur í mjög sérkennilegt hlutverk ef hann ætti að taka líf. Jón G. Snædal segir óvissuna helstu rökin gegn því að leyfa líknaraðstoð. Í læknisfræðinni sé alltaf óvissa tengd greiningum og meðferð. Ef líknardráp yrðu lögleidd gætu því komið upp vafasöm tilvik. Þá segir hann að oft ríki óvissa um hæfni hins veika til að láta í ljós vilja sinn. Jafnvel þó að farið yrði í gegnum mikið ráðgjafar- og matsferli yrði aldrei hægt að tryggja alveg að þunglyndi eða annað ástand sem hægt er að meðhöndla hafi ráðið vali hans um að óska eftir dánaraðstoð. Björn Einarsson, öldrunarlæknir og heimspekingur, komst svo að orði í grein sinni um dánaraðstoð í Læknablaðinu árið 2016, með leyfi forseta: „Sá sem tekur eigið líf á engan rétt á að vera aðstoðaður við það, því slíka skyldu er ekki hægt að leggja á nokkurn mann. Það er ekki hægt að krefja lækni eða annan heilbrigðisstarfsmann um að framkvæma líknardráp ef það stríðir gegn samvisku hans. Það stríðir gegn eðli læknisstarfsins og læknaeiðnum, að virða mannslíf, mannúð og mannhelgi.“ Auk þess gæti sú mikla áhersla sem lögð hefur verið á að þróa og bæta líknandi meðferð orðið veikari verði aðrar leiðir lögleiddar. Einnig hefur skortur á sálfræðiaðstoð við þá sem eru deyjandi verið gagnrýndur. Herra forseti. Ég ætla að fá að ljúka ræðu minni - ég sé að tíminn er búinn - [[Forseti hringir.]]í næstu umferð og óska eftir að verða settur á mælendaskrá aftur.
Herra forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um viðkvæm málefni. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem málið kemur til kasta Alþingis. Ég er einn af flutningsmönnum þessarar tillögu sem gengur í kjarna sínum eingöngu út á að Alþingi álykti að fela heilbrigðisráðherra að taka saman upplýsingar um dánaraðstoð og þróun lagaramma um hana þar sem hún er leyfð, sem og tíðni, ástæður og skilyrði o.s.frv. Í tillögunni er alls ekki tekin afstaða til þess hvort æskilegt sé að dánaraðstoð verði leyfð, ég held að það sé mjög mikilvægt að hafa það í huga, heldur er tilgangur hennar fyrst og fremst sá að stuðla að góðri og yfirvegaðri umræðu um þessi mál. Hún er í sjálfu sér ekki neinn fyrirboði eða fyrirheit um lagabreytingar eða að við breytum þessu, heldur eingöngu að fara vel yfir þetta mál og að dregnar séu saman upplýsingar. Hvað gerist síðan í framhaldinu er algerlega sjálfstætt mál og kemur í sjálfu sér þingsályktunartillögunni ekki beinlínis við. Hitt er svo annað mál að mörg okkar hafa e.t.v. einhverjar skoðanir almennt á því hvort leyfa eigi dánaraðstoð, en sú umræða fer ekki fram, a.m.k. ekki innan veggja þingsins, fyrr en fram kemur frumvarp um það. En það er samt sem áður sjálfsagt að ræða aðeins efnislega um hvað dánaraðstoð er, því að það virðist vera nokkuð á reiki um hvað dánaraðstoð snýst. Dánaraðstoð er ekki fólgin í því t.d. ef mér eða einhverjum einstaklingi dettur í hug að segja: Jæja, nú er ég orðinn þreyttur á þessu lífi og nú ætla ég að deyja og nú er það skylda læknis að hjálpa mér við það. Málið snýst ekki um það, heldur eru í þeim löndum sem tekið hafa upp dánaraðstoð settar ríkar skorður við því hvenær dánaraðstoð kemur til greina. Það er mjög mikilvægt að aðstoð af þessu tagi séu settar mjög strangar skorður til að koma í veg fyrir að hugarástand á tilteknum tíma verði til þess að einstaklingur ákveði að taka þessa afdrifaríku ákvörðun og/eða, eins og hér hefur aðeins verið minnst á, að mönnum finnist að það sé þrýstingur einhvers staðar frá á um að menn bindi eða láti binda enda á líf sitt. Gjarnan er horft til Hollands þegar menn ræða þessi mál. Þar eru skilyrði fyrir því að dánaraðstoð sé veitt. Ég ætla að nefna þau. Í fyrsta lagi þarf sjúklingurinn að leita til læknis og óska eftir aðstoð af þessu tagi. Læknirinn þarf að vera fullkomlega sannfærður um að ósk sjúklingsins sé af frjálsum vilja, hún sé sjálfviljug og vel ígrunduð. Læknirinn þarf enn fremur að vera sannfærður um að þjáning sjúklingsins sé viðvarandi, með öðrum orðum að ekki sé hægt að meðhöndla eða draga úr þeim sársauka og að þjáningin sé óbærileg. Þetta eru mjög ströng og afgerandi skilyrði. Þá þarf læknirinn að upplýsa sjúklinginn um ástand hans og horfur um sjúkdóminn og þá möguleika sem eru eftir atvikum á lækningu eða að draga úr þjáningum og gera líf hans þar með bærilegt. Það þarf líka að ganga úr skugga um að sjúklingurinn sé sannfærður um að engin önnur skynsamleg úrræði séu í boði. Síðan þarf tvo lækna til að fara yfir málið, þ.e. fyrsta mat læknis er endurmetið af öðrum lækni. Við erum þess vegna ekki að tala um fólk sem er langveikt eða býr við erfiða fötlun, en er í sjálfu sér ekki þjakað af óbærilegum kvölum, jafnvel þótt tilveran sé ekki eins og best verður á kosið. Það er ekki næg ástæða, heldur þarf þjáningin að vera óbærileg þar sem engin lækning eða linun þjáningarinnar er í augsýn. Það er fyrst þá sem dánaraðstoð kemur til greina. Einnig er minnst á að auðvitað kunni að vera svo ástatt um fólk að það beri ekki skynbragð á eða sé ekki fært einhverra hluta vegna að meta ástand sitt. Þar hafa gjarnan verið nefndir heilabilaðir sjúklingar eða alzheimer-sjúklingar, sem eru hugsanlega svo langt leiddir af sínum sjúkdóm að þeir eru ekki til þess bærir. Það er liggur í augum uppi að sjúklingur eða einstaklingur sem þannig er ástatt um fullnægir ekki skilyrðum þess njóta dánaraðstoðar eða að geta farið fram á hana, að óskin sé sjálfviljug. - Jú, kannski má orða það þannig, en varla að hún sé vel ígrunduð. Þess vegna er mjög mikilvægt, og í hollenska kerfinu er lögð mikil áhersla á það, að fólk ræði það fyrr en seinna við lækna sína, eða lækninn sinn, ef það hefur hug á því að njóta meðferðar af þessu tagi og þá við hvaða skilyrði sú leið kynni að vera farin. Ég leyfi mér að nefna mál í þessu samhengi, þó að það sé mál sem er aðeins af öðrum meiði, þ.e. frumvarp sem lagt hefur verið fram í þinginu um fyrirframgefna ákvarðanatöku þegar fólk er þannig statt að það hefur verið svipt valdi eða hefur ekki fullt vald á sínum málum, að það sé mjög mikilvægt áður en til þess ástands kemur, t.d. ef fólk hefur greinst með alzheimer eða af einhverjum öðrum orsökum, eða á við þannig sjúkdóma að etja að þar sé hætt við því að dómgreind þess raskist, að sjúklingurinn eða verðandi sjúklingur geti mælt fyrir um það áður en til þess ástands kemur hvað hann vill sjálfur gera ef tilteknar aðstæður koma upp. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höfum það í huga. En fyrst og fremst, og það er aðalatriði þessarar tillögu, er mikilvægt að við förum vandlega yfir þetta, þ.e. að við fáum heilbrigðisráðherra og ráðuneyti hans til að standa fyrir því að taka saman greinargóðar upplýsingar um það hvernig að þessu er staðið þar sem þetta hefur verið leyft og hefur tíðkast, hver reynslan er og hverjar lagareglurnar eru um þessi mál. Á þeim grundvelli er síðan hægt að taka umræðu um hið siðferðilega álitaefni hvort undir einhverjum kringumstæðum [[Forseti hringir.]]einstaklingur getur óskað eftir því og tekið ákvörðun um að deyja og fá til þess aðstoð.
Frú forseti. Ég ætla að höggva í sama knérunn og hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson gerði í upphafi sinnar ágætu ræðu áðan, sem sé að minna á um hvað nákvæmlega þetta mál snýst. Það snýst ekki um að heimila dánaraðstoð, heldur snýst það um að farið verði í þá vinnu að taka saman upplýsingar um dánaraðstoð og þróun lagaramma um hana þar sem hún er leyfð. Okkur getur svo grunað eða fundist að þetta sé einhvers konar dulbúin undirbúningur fyrir lagafrumvarp, eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn á. En meira að segja þeim sem það finnst ætti þá að hugnast betur að við öfluðum okkur upplýsinga og gerðum það vel áður en slíkt lagafrumvarp kæmi fram, ef sú væri raunin. En þetta er viðkvæmt mál, forseti. Ég ætla bara að vera ærlegur hér og segja að þegar ég hlustaði á hv. þm. Birgir Þórarinsson halda ræðu sína bað ég um að fá að koma upp í andsvar við hann því að mér fannst ég geta andmælt einhverju eða gert eitthvað. Svo hugsaði ég með mér að þetta væri ekki þannig mál. Ég ber mikla virðingu fyrir þeim skoðunum sem fram komu í máli hv. þingmanns. Hann náði til mín um margt og við erum ósammála um ýmislegt, en ég ber mikla virðingu fyrir þeim skoðunum sem þar komu fram. En ég vil ítreka tilgang þessarar tillögugerðar. Hann er sá, eins og fram kemur mjög skýrt í þessari stuttu tillögu til þingsályktunar, að fela heilbrigðisráðherra að taka saman upplýsingar um dánaraðstoð og þróun lagaramma um hana þar sem hún er leyfð, sem og ýmsar aðrar upplýsingar. Komið hefur verið inn á marga hluti í þessu máli og við höfum hér svolítið leiðst út í að ræða afstöðu okkar almennt til dánaraðstoðar, og gott ef við höfum ekki gert það áður þegar við höfum rætt þessi mál. Það er gott og blessað. Það er fínt að við ræðum það. Við höfum örugglega mörg hver ólíka afstöðu til þessa. Ég hugsa að ég hafi aðra afstöðu en ýmsir meðflutningsmenn mínir á þessu máli. Ég er mjög opinn þegar að þessu kemur. Ég hlustaði þegar vitnað var í lög um réttindi sjúklinga þar sem segir: „Dauðvona sjúklingur á rétt á að deyja með reisn.“ Ég er nánast til í að setja bara orðið „einstaklingur“ þarna inn í stað sjúklings. Það er mín persónulega skoðun og ég ætla ekkert að fara mjög djúpt í hana, enda finnst mér það algjört aukaatriði hver afstaða mín til dánaraðstoðar er í raun. Ég veit hins vegar að þetta er umræða sem er að gerjast sífellt meira í samfélaginu. Þess vegna finnst mér mjög virðingarvert og í raun og veru einstaklega faglegt að standa svona að verki. Þar með er ég ósammála t.d. landlækni, en vísað var í umsögn hans um að þessi umræða ætti ekki heima hér inni. Ég er ósammála því. Hún ætti kannski ekki heima hér inni ef hér lægi fyrir illa útbúið lagafrumvarp um að leyfa dánaraðstoð í haust, og hér stæðum við og hrópuðum um réttindi lífs og réttindi einstaklinga, um réttindi frjáls vals o.s.frv. Við erum sem betur fer ekki þar. Við erum að tala um að kalla saman allar upplýsingar, læra af reynslu annarra, setjast yfir málin, skoða hvernig farið hefur verið með þetta í öðrum löndum og taka saman í skýrslu. Hvað við gerum svo við þá skýrslu veit ég ekki, ég veit ekki hvernig sú skýrsla mun líta út eða hverju hún mun skila. Ég hef ekki sökkt mér niður í það hver reynslan er í þeim löndum þar sem þetta hefur verið leyft. Ég vona innilega að þetta verði samþykkt svo við getum ástundað þau faglegu vinnubrögð og náð í þær upplýsingar. Svo er ýmislegt annað sem komið hefur fram. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir kom með mjög þarfar og góðar ábendingar um að kannski þyrfti að útvíkka hvernig horft er á þetta, að taka ástæður sem heyra undir velferðarkerfið inn í, ekki bara heilbrigðiskerfið. Mér finnst það gott. Skoðum þetta út frá eins mörgum hliðum og mögulegt er. Hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn á þann regnboga skoðana og afstöðu sem við höfum, hvaðan við komum að þeim. Þarna eru mikilvægir þættir, allt frá siðferði yfir í trúmál, yfir í réttindi starfsfólks, sem var mjög ánægjulegt að heyra að væru dregin hér fram. Það þurfum við allt að taka til athugunar og bera virðingu fyrir þegar við ræðum þessi mál. Og talandi um réttindi starfsfólks, forseti, það finnst mér nefnilega vera lykilatriði í þessu máli. Ég er ánægður með að gera eigi skoðanakönnun meðal heilbrigðisstarfsfólks um afstöðu þess til dánaraðstoðar, hvort það væri tilbúið til að verða við slíkri ósk að uppfylltum skilyrðum. En það er lykilatriði að hvar sem þetta verður leyft, úti í heimi eða hér, ef það verður einhvern tímann, verði aldrei gengið á réttindi starfsfólks til að þátt ekki þátt í þessu ef svo ber undir. Vilji minn til að deyja með reisn má ekki ganga á réttindi annars sem hefur það ekki í sér að aðstoða einstakling við að kveðja þennan heim. Það þarf í mínum huga að tryggja það þegar og ef einhvers konar umræða hefst um að þetta verði að veruleika. En þetta er viðkvæmt mál og gott að við séum að ræða það hér. Það er gott að við séum að ræða það æsingalaust og það er gott að við séum að stinga upp á því að við tökum saman allar upplýsingar um málið. Við metum reynslu annarra, tölum við heilbrigðisstarfsfólkið okkar. Ég myndi halda að þessi vinna yrði grunnur að mun víðtækara samtali í samfélaginu um þessi mál. Vissulega eru bein tengsl milli þessa máls yfir í heilbrigðisstarfsfólk, en þetta er engu að síður mál sem snertir okkur öll. Þetta er ekki einkamál einhverra ákveðinna starfsstétta. Forseti. Þess vegna styð ég þessa tillögu, sem ætti ekki að koma neinum á óvart þar sem ég er einn af flutningsmönnum hennar. Í raun finnst mér til fyrirmyndar hvernig að þessu er staðið og við ættum í raun og veru að gera þetta oftar, einfaldlega að leyfa okkur að ræða mál sem eru mikil álitamál í samfélaginu eða taka saman upplýsingar um þau í rólegheitum og vega og meta, byggt á þeim upplýsingum og í raun ekki bara taka þátt í umræðu í samfélaginu um dánaraðstoð, sem aukist hefur undanfarið, heldur ýta undir hana. Við erum málstofa þjóðarinnar, segjum við á tyllidögum um okkur sjálf í þessum sal. Ég er spenntur fyrir því að við færum þá málstofu út á meðal þjóðarinnar og færum við þá skýrslu sem hér er verið að kalla eftir í púkk um þetta mikilvæga mál.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka flutningsmanni og meðflutningsmönnum fyrir að setja þetta mál á dagskrá. Eftir að hafa hlustað á umræðuna hér í dag þá veltir maður því fyrir sér hvort með því að setja það á dagskrá sé ekki verið að opna umræðuna. Það eru örugglega margir úti í bæ og í okkar samfélagi sem óttast að með því að setja málið á dagskrá þurfi að taka afstöðu til þess og hugsanlega geti það orðið til þess að einhvern tímann í framtíðinni gæti þetta orðið möguleiki. Ég hugsa að það megi heyra raddir fólks sem er á móti dánaraðstoð sem telur að hér sé verið að taka ákveðna áhættu í þá átt með því að opna umræðuna. Ég tek heils hugar undir það sem stendur hér, að forsenda þess að umræðan geti þroskast og verið málefnaleg sé að fyrir liggi upplýsingar um stöðu þessara mála og um afstöðu heilbrigðisstarfsfólks. Mig langar aðeins að koma inn á þær kannanir eða rannsóknir sem hafa verið gerðar á afstöðu heilbrigðisstarfsfólks varðandi þetta mál og er talað um í greinargerðinni. Árið 1997 var gerð fyrri könnunin sem hér er vitnað í og þar taldi lítið hlutfall lækna og hjúkrunarfræðinga líknardráp réttlætanlegt og einungis 2% svarenda gátu hugsað sér að verða við slíkri ósk. 13 árum síðar er gerð sambærileg könnun, þá hefur hlutfallið aukist bæði meðal lækna og hjúkrunarfræðinga sem telja að líknardráp geti verið réttlætanlegt, komið upp í 18% lækna og 20% hjúkrunarfræðinga. Mér finnst það segja svolítið söguna að hlutfall þeirra sem myndu vilja verða við óskinni er einungis 3%. Maður ímyndar sér og hefur líka tekið þessa umræðu sem starfsmaður í heilbrigðisþjónustu og mikið í líknandi meðferð, að fólk er oft jákvætt gagnvart því að þetta væri hugsanlega möguleiki en þegar kemur að því hver eigi að taka af skarið, hver sé tilbúinn til að veita slíka meðferð, þá eru færri þar um. Ég held líka að sú umræða sem er verið að ýta úr vör aftur, í þriðja sinn, geti haft áhrif á þá meðferð sem við veitum í dag. Hver sem niðurstaðan verður er sjálfsagt mál að taka allt þetta saman, það kemur hér skýrt fram að það er verið að tala um tíðni, ástæður og annað slíkt, þar er í rauninni ekki verið að flokka ástæður heldur að taka saman allar þær ástæður sem hafa verið að baki í þeim löndum þar sem þetta er gert. Það getur vakið okkur til umhugsunar um það hvernig við gerum hlutina í dag. Það kom fram í máli þingmanns fyrr í dag um líknandi meðferð sem við veitum í dag að hún þarf að geta þróast áfram, regluramminn í kringum hana sé kannski ekki nógu skýr. Hvað er líknandi meðferð? Hvað er full meðferð, endurlífgun og annað slíkt? Kannski er það mismunandi á milli stofnana, milli lækna eða annars heilbrigðisstarfsfólks hvernig litið er á það. Það er þekkt að við getum bætt okkur, við sem störfum í þjónustu við langveika, í því hvernig við skráum hlutina og að það séu allir meðvitaðir um hvað fólk vill. Ég held að þetta geti líka haft áhrif á fræðslu sem er mikil til heilbrigðisstarfsmanna um að leiða aðstandendur, leiða einstaklinga sem eru deyjandi, í gegnum það ferli, aðdragandann og hvernig við vinnum með það. Það hver niðurstaðan akkúrat verður úr þessari skýrslu þarf ekki endilega að segja af eða á með dánaraðstoð á Íslandi eða breytingar á lögum, heldur getur hún haft víðtæk áhrif t.d. á þá meðferð sem við veitum í dag og á okkur sem einstaklinga, að við tökum afstöðu til málsins, að okkur sé aðeins ýtt út í það að hugsa málið. Sumir munu ekki vilja það og vilja setja það til hliðar. Það er allt í góðu og ekkert sem pressar á það. Mig langar til að þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir hans ræðu, þetta er það sem ég hefði viljað sagt hafa, það var svo margt gott sem kom fram þar. Ég hvet fólk eindregið til þess að lesa hana eða horfa á hana, því það er svo margt í þessu, margt sem þarf að hugsa út í og hann kjarnaði þetta mjög vel. Ég er jákvæð gagnvart þessari vinnu og ég tel að það verði bara gott að fá þessar upplýsingar. Þetta er í þriðja sinn sem þessi þingsályktunartillaga er lögð fram og vonandi nær hún fram að ganga svo hægt sé að taka saman slíkar upplýsingar sem verði grundvöllur að frekari umræðu og leyfi þessum hugmyndum að þroskast og þróast og verði örugglega til að bæta þá þjónustu sem við veitum á Íslandi í dag.
Herra forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu sem er ekki að koma fram í fyrsta sinn í þinginu, þ.e. þingsályktunartillögu um dánaraðstoð. Áhugasömum þingmönnum til glöggvunar bendi ég á ræðu sem ég flutti við þetta tilefni seinast þegar málið kom fram, hún er ljómandi góð. [[Gripið fram í.]]Ég mun kannski lesa valda kafla úr henni hér á eftir, með leyfi forseta, en ég veit það reyndar ekki. Auðvitað er mikilvægt að við sem samfélag tökum þessa umræðu. Það er afar mikilvægt að við fáum upp á borðið allar vangaveltur sem geta verið undir, tökum tillit til sjónarmiða, tökum tillit til lífsskoðana og veltum fyrir okkur hvernig aðrir gera þetta og hvaða umræða hefur farið fram annars staðar. Í því tilliti er tillaga flutningsmanna ljómandi góð. Hún er öfgalaus og gefur sér ekki fyrir fram einhverja niðurstöðu. Hún vill, alla vega eins og ég skil hana, sannarlega, leita eftir einhvers konar, - hvað eigum við að kalla það? - sátt um verklag áður en við förum að taka einhverjar ákvarðanir. Það er mjög góð leið. Eins og ég sagði í fyrra, þegar við ræddum þetta, hef ég svolítið velt því fyrir mér hvort munur sé á umræðunni eftir því hver uppsetning heilbrigðiskerfanna er þar sem umræðan hefur farið fram, þ.e. hvort kjarninn í þeim heilbrigðiskerfum er almannakerfi eins og hér á Íslandi, sem er kostað af samfélaginu, eða hvort um er að ræða einkatryggingakerfi eða jafnvel kerfi þar sem menn greiða kannski megnið af kostnaðinum úr eigin vasa. Mér finnst það skipta svolitlu máli vegna þess að það væri vont fyrir okkur að við værum að einhverju leyti að taka umræðuna á forsendum sem kannski eiga ekki við hér, ef við dyttum í eitthvert slíkt hjólfar. Þess vegna er spurning hvort ekki væri gott að bæta eins og einum málslið við 2. mgr. tillögunnar þar sem komið væri inn á að sérstaklega yrði skoðað hvort munur sé á umræðunni eftir gerð og samsetningu heilbrigðiskerfa. Það held ég að geti hjálpað umræðunni mikið. Þingmenn hafa nokkuð komið inn á, eins og áður, umræðuna um það hvernig þetta snúi að heilbrigðisstarfsfólkinu sjálfu. Auðvitað er það mjög mikilvægt. Í nútímaheilbrigðisþjónustu, jafnvel þó að tekin sé ákvörðun um einhverja tiltekna meðferð, sér ekki einhver einn um það. Það er oftast kannski einhver einn eða fáir sem taka ákvörðunina. En gerendur í meðferðinni geta verið margir og eru oftast margir. Þess vegna þarf að skoða það líka í því samhengi. Þarf að vera einhver „konsensus“ eða einhvers konar samstaða um tiltekna lendingu í tilteknu máli? Eða getur bara einhver einn aðili sagt: Þetta er svona - og þá verða allir hinir teymismeðlimir bara að gjöra svo vel að fylgja með? Geta einstaklingar í teyminu haft mismunandi skoðanir o.s.frv.? Þetta eru allt atriði sem er mjög mikilvægt að velta upp því að eins og hefur komið fram kann það að vera algerlega andstætt lífsskoðun einhverra heilbrigðisstarfsmanna og vafalítið margra að taka þátt í því sem í tillögunni er kallað dánaraðstoð. Ég vil leyfa mér að efast um að það séu margir starfandi heilbrigðisstarfsmenn sem hafa aldrei tekið þátt í líknandi meðferð. Þar er fókusinn kannski annar, þar er fókusinn líknin. Þetta eru mjög mikilvægar spurningar að velta fyrir sér. Í greinargerð frumvarpsins er komið inn á þær kannanir sem hafa verið gerðar meðal heilbrigðisstarfsmanna um viðhorf og annað. Ef maður væri spurður í slíkum könnunum: Gætir þú hugsað sér að taka þátt í dánaraðstoð? versus: Hvað finnst þér um líknardráp? Hvað finnst þér um það sem heitir á ensku „assisted suicide“?, með leyfi forseta. Hugtök geta verið svo gildishlaðin. Við þurfum að sætta okkur við það og virða það að það er bara þannig en jafnframt að nota það fremur sem tækifæri til að dýpka umræðuna og reyna að átta okkur á tilfinningum og skoðunum sem að baki eru, fremur en að hoppa ofan í skotgrafir eða einhverja rennu, skulum við segja, sem leiðir okkur sjálfkrafa að niðurstöðu sem við vorum fyrir fram búin að gefa okkur. Ég held að tillagan sé mjög góð og ég fagna því að hún komi aftur fyrir hv. velferðarnefnd. Ég mun halda til haga þeim sjónarmiðum sem ég hef rakið innan nefndarinnar.
Herra forseti. Í fyrri ræðu minni kom ég inn á meistaraprófsritgerð eða rannsókn sem gerð var á síðasta ári. Það er Arnar Viðar Arnarsson lögfræðikandídat sem gerði þá ágætu rannsókn, hún er mjög fróðleg. Þar kemur fram að algengasta röksemd gegn lögleiðingu dánaraðstoðar byggist á hræðslu, þ.e. að ef við lögleiðum dánaraðstoð við sjúklinga sem vilja deyja munum við brátt horfa upp á aðstæður þar sem læknar aðstoða fólk sem í reynd hefur ekki löngun til að deyja, og þegar undantekningar frá vernd lífs séu lögleiddar séu viðkvæmir hópar í hættu eins og við þekkjum. Það er staðreynd á Íslandi að sífellt fleiri fóstrum með Downs-heilkenni er eytt, sem verður að teljast sýndarmynd fordóma gagnvart fötlun. Þeir fordómar byggjast á því að einstaklingar með slíka fötlun þurfi mikla umönnun og muni sjaldnast geta séð fyrir sér sjálfir. Þetta sýnir hvernig hlutir sem geta þótt eðlilegir í þjóðfélaginu í dag kunna að hafa þótt skelfilegir í fortíðinni. Óttann við áhrif efnahagsþátta á framkvæmd dánaraðstoðar má finna t.d. í Bandaríkjunum. Þar hafa gagnrýnendur nefnt að ástæða sé til að óttast að verði dánaraðstoð lögleidd muni hún, líkt og önnur læknisaðstoð þar í landi, verða undirlögð fjárhagslegri misskiptingu og fordómum. Gagnrýnendur lögleiðingar dánaraðstoðar í Hollandi benda á þá óhjákvæmilegu afleiðingu lögleiðingar að fólk sem væri einfaldlega þreytt á lífinu eða þjáðist vegna atvika sem heyra ekki undir læknavísindin myndi fyrr eða síðar geta öðlast aðstoð lækna við að deyja. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé flutti ágæta ræðu hér áðan og kom m.a. inn á það að við þyrftum að læra af reynslu annarra. Þess vegna væri hann m.a. meðflutningsmaður á þessari tillögu. Í því samhengi skulum við aðeins skoða Belgíu, en þar í landi eru hugtök dánaraðstoðar laganna túlkuð þeim í hag sem aðstoðarinnar leitar. Með því að leyfa rúma túlkun á hugtakinu „alvarlegur kvilli“ í dánaraðstoðarlögunum hefur öldruðum sem leita aðstoðar við að deyja, á grundvelli þátta eins og versnandi lífsgæða, félagslegrar einangrunar o.s.frv., fjölgað umtalsvert á hverju ári, frá níu tilfellum árið 2014 í 16 tilfelli árið 2010 og svo skyndilega upp í 209 tilfelli árið 2015, þar sem aldraðir leita aðstoðar við að deyja á ári hverju. Þetta er reynsla sem kemur frá landi þar sem dánaraðstoð hefur verið lögleidd. Á Íslandi stendur sjúklingum til boða óbein dánaraðstoð og líknandi meðferð. Bæði þau úrræði eru viðurkennd í flestum löndum. Þrátt fyrir tilraunir til að regluvæða takmarkanir á aðstoð við að deyja sýnir tölfræðin frá Belgíu, Hollandi og Sviss að ekki hefur verið fundin leið til að sporna gegn misnotkun. Hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson sagði hér í ræðu sinni að setja yrði ríkar skorður. Það verður að segjast eins og er að reynsla þeirra þjóða, sem ég nefndi hér, er sú að ekki hafa fundist leiðir til að sporna gegn misnotkun þrátt fyrir ríkar skorður. Þetta er raunveruleiki sem við megum ekki horfa fram hjá. Þetta eru staðreyndir sem byggja á reynslu þjóða sem hafa lögleitt dánaraðstoð. Það þarf að mínum dómi ekki þingsályktunartillögu til að fá þessar upplýsingar. Þær liggja fyrir og eru öllum aðgengilegar. Í þingsályktunartillögunni segir að umræða sé nauðsynleg. Fyrir hvern er hún nauðsynleg? Er hún nauðsynleg vegna þess að félagsskapur sem heitir Lífsvirðing, félag um dánaraðstoð, óskar eftir þeirri umræðu? Ég spyr. Að lokum vil ég taka undir með landlækni sem hefur sagt að mörg önnur mikilvæg verkefni bíði úrlausnar í heilbrigðiskerfinu [[Forseti hringir.]]en dánaraðstoð og sú tillaga sem hér er til umfjöllunar. Embætti landlæknis mælir eindregið gegn þessari tillögu. Ég tek heils hugar undir það.
Hæstv. forseti. Þessi tillaga er um málefni sem er viðkvæmt. Við vitum það. Ég er ekki mjög jákvæður maður en ég horfi nokkuð jákvæðum augum á þessa tillögu. Hún er auðvitað hógvær. Hún snýst um að taka það saman hvað þarf að ræða. Ég sé ekkert athugavert við það. Ég tel mjög mikilvægt að þessi umræða sé tekin, það sé skoðað hvernig þetta er annars staðar, hvernig umræðan er annars staðar, hvort sem það er í löndum þar sem þetta er leyft eða löndum þar sem þetta er ekki leyft. Ég upplifi svolítið svipaða umræðu núna og var á sínum tíma í kringum frumvarpið um réttindi sjúklinga, þann rétt sjúklings að taka ákvörðun um það hvort hann þiggi læknishjálp eða ekki í þeim tilvikum þar sem læknishjálp eða aðstoð gat bjargað lífi viðkomandi eða var nauðsynleg til þess að viðkomandi lifði og jafnvel hamingjusömu lífi eftir það. Þessi réttur til að hafna þjónustu gat auðvitað leitt til dauða. Þetta eru í sjálfu sér ekkert ósvipuð siðfræðileg, lögfræðileg eða kannski trúarleg atriði sem við erum að fjalla um hér. Það hefur örugglega ekki verið auðvelt fyrir marga heilbrigðisstarfsmenn eða lækna að sjúklingur segi: Ég vil ekki þessa meðferð. Ég vil ekki blóðgjöf, til að mynda. Viðkomandi missir síðan meðvitund og læknirinn veit að hann getur auðveldlega bjargað lífi viðkomandi en gerir það ekki. Það er ekki auðvelt fyrir lækninn. Þarna eru menn að meta raunverulegt frelsi fólks til að taka ákvarðanir um eigið líf og eigin dauða. Þetta er engu að síður vandmeðfarið, þó að ég sé í grundvallaratriðum á því að fólk eigi að ráða hvort það lifir eða deyr. Það þarf ekki að vera sjúkt mín vegna. Að ég geti ráðið því. En mitt frelsi nær ekki lengra en svo að frelsi annarra getur verið sterkara í þessu, þ.e. ég á engan rétt á því að einhver annar bindi enda á líf mitt. Frelsi mitt er ekki svo mikið. En ég held að það sé mikilvægt engu að síður, þetta frelsi til að taka ákvarðanir um líf sitt og dauða. En það skiptir auðvitað miklu máli hvernig regluverkið í kringum það er. Mjög miklu máli. Það þarf að vanda vel til verka ef menn eru á annað borð á þeirri leið að heimila dánaraðstoð, hvaða skilyrði þurfa að vera fyrir hendi o.s.frv. Ég tók eftir því í ræðu hv. þm. Birgis Þórarinssonar að áhyggjur hans snerust um það hvort hægt væri að treysta viðkomandi til að taka slíkar ákvarðanir. Ég held að við eigum almennt ekki að vera að ákveða það hverjum sé treystandi til þess, nema ef augljósir andlegir annmarkar séu á viðkomandi til að taka slíkar ákvarðanir. En sjálfráða og fullráða fólk á auðvitað að geta tekið þær ákvarðanir þó að okkur finnist þær óskynsamlegar, fráleitar. Mín skoðun er í grundvallaratriðum sú að að uppfylltum ákveðnum skilyrðum eigi fólk einfaldlega að fá að taka ákvarðanir af þessum toga. Ég geri mér grein fyrir því að menn horfa á þetta með ýmsum hætti og ekki síst er þetta siðferðislegt álitaefni í huga margra þótt svo sé ekki beinlínis í mínum huga. Ég veit að við eigum seinna eftir að tengja þessa umræðu fólki sem glímir við ýmsa sjúkdóma. Við getum sagt að sjúkdómurinn og eðli hans sé kannski þannig að menn taki ákvarðanir hvað þetta varðar sem það myndi aldrei taka ef sjúkdómurinn væri ekki til staðar. Það er auðvitað ákveðið vandamál sem við erum að glíma við. En svo höfum við auðvitað bara stóra hópa sem hafa engin lífsgæði en eru ekkert í líknandi meðferð í sjálfu sér. Þeir eru ekki deyjandi. Þetta er ekki bara spurning um að bíða eftir dauðanum, að stytta þá bið, heldur gæti fólk jafnvel lifað lengi en hefur engin lífsgæði, lífið er beinlínis íþyngjandi. Af hverju má slíkur aðili ekki taka ákvörðun af þessu tagi? Getum við alltaf sagt að hann sé ekki í standi til að taka slíkar ákvarðanir vegna einhvers? Þetta eru allt álitaefni. En þessi tillaga er nú ekki djarfari en svo að við förum og skoðum þetta með opnum huga, í hvaða tilvikum þetta gæti átt við, hvaða reglur gætu gilt um þetta og jafnvel bara yfir höfuð hvort þetta eigi alls ekki að leyfa undir nokkrum kringumstæðum. Ég er ekki þar. Ég er á sama stað og ég var í umræðu, þá ungur lögfræðingur, þegar lögin um réttindi sjúklinga komu fram í frumvarpi. Ég man þá umræðu. Margir voru mjög á móti því að fólk gæti tekið ákvarðanir um að hafna læknismeðferð, ákvörðun sem gæti svo dregið það til dauða. Ég held að þessi umræða verði alveg eins að mörgu leyti. Þó er þetta kannski aðeins vandasamara álitaefni vegna þess að það þarf fýsíska aðgerð til að gera eitthvað, ekki athafnaleysi eins og er kannski varðandi það að sinna ekki ákveðinni læknisþjónustu. Það þarf beinlínis athöfn til að binda enda á líf fólks. Í mínum huga er enginn rosalegur munur á athafnaleysinu og athöfn í þeim málum að binda enda á líf fólks. Það snýst alltaf bara um hver sé vilji viðkomandi. Er hann raunverulegur, þ.e. er hann hæfur til að taka slíka ákvörðun? Er hann fullráða? Andlega heill? Gerir það af fúsum og frjálsum vilja, eins og segir í erfðaskránum? Í standi til að taka svona ákvörðun? Það er lykilatriðið á endanum.
Virðulegur forseti. Mig langar að þakka öllum hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni. Mér finnst hún hafa verið málefnaleg, góð og yfirveguð. Ég held að það sé mjög mikilvægt þegar við ræðum mál sem þetta. Mér heyrist flestir sem hér hafa tekið til máls vera tilbúnir að styðja þingsályktunartillöguna sem slíka. Vangaveltur hafa verið um hvort hún ætti að taka yfir enn breiðari þætti eins og samsetningu heilbrigðiskerfisins eða gerð þess, og þá vil ég bæta við gæðum þess. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir velti fyrir sér velferðarkerfunum í þeim löndum þar sem dánaraðstoð hefur verið leyfð. Mér finnst full ástæða til að hv. velferðarnefnd setjist yfir það og kanni hvort hún sjái að hægt sé að taka á því líka í þingsályktunartillögunni. Ég vil þó beina þeim tilmælum mínum eða sjónarmiðum til hv. velferðarnefndar að ganga ekki of langt þannig að málið verði of flókið og yfirgripsmikið til að hægt verði að stíga einhver skref og minni ég þá enn og aftur á að við erum bara að tala um skýrslu. Gögnin geta verið ýmiss konar. Ýmis gögn liggja fyrir, svo sem um samsetningu heilbrigðiskerfa og það kann vel að vera að heilbrigðisráðuneytið eigi þar af leiðandi auðvelt með að setja þau með skýrslunni og gefa okkur þannig gleggri mynd. Hv. þm. Birgir Þórarinsson kom í seinni ræðu sinni sérstaklega inn á þróun og taldi að engin ástæða væri til að taka þetta saman því að hver og einn gæti í rauninni kynnt sér þær upplýsingar. En það er ekki síst einmitt vegna þess að þegar þessi mál hafa verið rædd, til að mynda á síðum blaðanna í greinum fólks á milli, greinir fólk svolítið á um slík gögn og þróun í umræddum löndum. Til að mynda er sú þróun sem hv. þingmaður vísaði í ekki í samræmi við þá upplifun sem ég hef fengið. Þess vegna er tekið á því og ég vil líka sjá í skýrslunni fjallað um þróun mála í þeim löndum sem veita dánaraðstoð. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Það er einnig mjög mikilvægt að setja þetta í samhengi við félagslega stöðu fólks, uppbyggingu félagslegs kerfis og velferðarkerfis í þeim löndum. Ég tek heils hugar undir það. Ég skil líka mjög vel að þeir sem hafa sterka skoðun á málinu og eru á móti dánaraðstoð vilji ekki opna umræðuna. Þá er auðvitað bara þægilegra að setja pottlokið ofan á og ræða það ekkert frekar. Margar af þeim umsögnum sem bárust um málið síðast voru einmitt svolítið á þá leið. Ég hef aftur á móti verið á þeirri skoðun að mikilvægt sé að opna umræðuna og ræða málið af yfirvegun. Margir kunna að lesa þannig í orð mín í tengslum við þetta mál og það að ég velji að leggja þingsályktunartillöguna fram, að ég sé þar af leiðandi hlynnt dánaraðstoð. Ég get alveg viðurkennt það. Ég er hlynnt dánaraðstoð í mjög afmörkuðum og skýrum ramma. En til að ég gæti gert fyllilega upp hug minn um hvernig sá rammi ætti að vera og hvernig við ættum að útfæra hann vil ég byggja það á reynslu annarra ríkja af því hvernig þróunin hefur verið þar. Ég vil líka taka skýrt fram að í mínum huga eru þau gögn sem við erum að kalla eftir til þess fallin að fólk geti myndað sér skoðun eða jafnvel skipt um skoðun á báða vegu. Ég ítreka enn og aftur það sem segir í þingsályktunartillögunni: Þetta er alls ekki ætlað til þess að stilla þingheimi upp við vegg um að hann eigi að hafa skoðun á því hvort rétt sé að heimila dánaraðstoð með lögum eða ekki. Aftur á móti kann vel að vera, af því að þessi gögn liggja fyrir, að við getum sest yfir þau og farið að mynda okkur skoðun. Ég held að það sé svo mikilvægt. Réttindi starfsfólk voru nefnd sérstaklega og þá langar mig að nefna að eins og ég hef kynnt mér þetta hollenska kerfi þá er það þannig að læknar eru ekki skyldugir til að veita þessa aðstoð. Þess vegna bætti ég við þingsályktunartillöguna þeim þætti að skoða viðhorf heilbrigðisstarfsmanna. Við flutningsmennirnir vorum sammála um hversu mikilvægt væri að fá það fram. Ef við værum að velta fyrir okkur svokallaðri hollenskri leið gengi það ekki upp ef hér væru kannski bara 2–3% heilbrigðisstarfsmanna tilbúin til að taka þátt í svona aðstoð. Þá segir það sig sjálft að málið væri dautt. Þess vegna held ég að mjög mikilvægt sé að sú afstaða liggi fyrir; ekki bara út af því að miklu auðveldara er að segja: Jú, jú, ég er hlynnt dánaraðstoð í mjög afmörkuðum ramma og undir afmörkuðum reglum, en svo er bara allt önnur spurning að spyrja hvort viðkomandi sé tilbúinn að taka þátt í að veita slíka aðstoð. Hv. þm. Guðjón S. Brjánsson kom einmitt inn á það sem hefur aðeins þróast í tengslum við umræðu um hvernig líknandi aðstoð er veitt í dag, hvort það kunni hreinlega að vera svo að í dag sé veitt dánaraðstoð þó að það sé ekki undir þeim formerkjum. Þess vegna hallast ég líka að því að svo mikilvægt sé að hafa skýran lagaramma og mér finnst mjög áhugavert að í tengslum við þessa umræðu hefur sprottið umræða um hvort við þurfum að yfirfara heilbrigðislög og þá þjónustu sem veitt er, sem sagt líknandi þjónustu, þegar verið er að veita hana. Er hún mismunandi eftir því um hvaða lækni eða sérfræðing er að ræða eða heilbrigðisstofnun, eins og nefnt var hér í ræðu? Eða vita allir hvað átt er við með þeirri aðstoð og er hún samræmd? Er í einhverjum tilfellum starfsfólki jafnvel stillt upp við vegg í dag og beðið um að gefa skammt sem viðkomandi veit að getur leitt til dauða án þess þó að lagaramminn leyfi það í dag? Ég veit ekki hvort svo sé, en ég er alla vega handviss um að mikilvægt sé að fá fram þessi gögn. Og í kjölfarið taki fólk afstöðu til þess hvort rétt sé að halda áfram með málið með einhverjum hætti eða ekki. Ég þakka aftur mjög yfirvegaða, málefnalega og góða umræðu í dag.
Herra forseti. Ég geri hér grein fyrir frumvarpi til laga sem heitir því langa nafni: Frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003, með síðari breytingum (frádráttur vegna kolefnisjöfnunar). Auk mín eru flutningsmenn Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Guðmundur Andri Thorsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Óli Björn Kárason, Ólafur Þór Gunnarsson, þannig að þetta er nokkuð þverpólitískt mál, ef þannig má að orði komast. Svo það fari ekkert á milli mála hvernig 1. og aðalgrein frumvarpsins hljóðar þá er hún einfaldlega svohljóðandi: „Við 31. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Framlög til aðgerða sem gagnast kolefnisjöfnun, þó ekki yfir 0,85% af tekjum samkvæmt B-lið 7. gr.“ - ég kem að henni á eftir - „á því ári sem framlögin eru innt af hendi. Þetta á við aðgerðir í rekstri til kolefnisjöfnunar sem og fjárframlög til skógræktar, uppgræðslustarfa og endurheimtar votlendis. Til framlaga teljast, auk fjárframlaga til sjóða, sjálfseignarstofnana og samtaka sem vinna að kolefnisjöfnun, verklegar framkvæmdir sem fyrirtæki taka að sér í samvinnu við sjóði, sjálfseignarstofnanir og samtök og taka ekki greiðslu fyrir. Til framlaga telst einnig framkvæmdakostnaður, svo sem fæði og ferðir, þegar um er að ræða sjálfboðaliðastörf starfsmanna fyrirtækis til kolefnisjöfnunar. Ráðherra skal setja nánari reglur um framkvæmd ákvæðisins.“ Því er svo við að bæta, það er í 2. gr. þessa frumvarps, að lögin taki gildi um næstu áramót, 1. janúar 2020, og komi þar með til framkvæmda fyrir tekjuárið 2019. Svo ég setji þetta frumvarp í samhengi langar mig að lesa, með leyfi forseta, örfáar málsgreinar upp úr greinargerðinni. Þær eru svohljóðandi: „Íslensk stjórnvöld hafa sett sér framsækin markmið í loftslagsmálum. Fyrra skrefið verður tekið með því að gangast undir skuldbindingar Parísarsamkomulagsins um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Seinna skrefið felst í að ná þeirri stöðu að verða kolefnishlutlaust samfélag fyrir árið 2040. Hvorugu markmiði verður náð án virkrar samvinnu ríkis, sveitarfélaga, atvinnulífs og almennings. Meðal aðgerða í samþykktri aðgerðaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er aukin binding kolefnis. Þar er einna fyrirferðarmest aukin skógrækt og uppgræðsla auðna og illa farins gróðurlendis. Í ljós hefur komið að endurheimt votlendis sem ræst hefur verið fram og ekki nýtt er einnig áhrifarík aðgerð við að binda gróðurhúsalofttegundir. Unnið er jafnt og þétt að endurskoðun aðgerðaáætlunarinnar og sett fram skilgreind markmið eftir því sem fjárlög hvers árs teljast rúma.“ Þetta var úr greinargerðinni. Eins og ég segi setur það málið í hlutlægan ramma. Þetta eru um leið nokkuð gleðileg og jákvæð tíðindi þar sem er verið að horfa til gróandans og til þeirrar stöðu í loftslagsmálum sem nú er uppi. Hún er ekki góð. Ég nefni sem dæmi að síðastliðin fjögur ár eru þau hlýjustu á heimsvísu síðan mælingar hófust. Svo ég taki mið af fjarlægri heimsálfu, þ.e. Asíu, og hverfi til Himalaya, þá er litið svo á að þó að það takist að halda hlýnun loftslagsins á heimsvísu innan við 1,5 stig á tilteknu viðmiði, munu jöklar þar rýrna um 30%. Hér á landi eru horfurnar svipaðar. Og eins og margoft hefur verið tekið fram verða hér engir jöklar eftir 150–200 ár, haldi fram sem horfir, þó að hlýnunin verði ekki meiri en þetta. Þegar kemur að okkur hér á Íslandi þá miðar okkur hægt við að bregðast við. Það verður að auka viðnámið og undirbúa viðbrögðin betur, vegna þess að jafnvel þótt svo fari að okkur takist að halda hlýnuninni undir 1,5 stigum í aukningu, jafnvel 2 stigum, þá munum við þurfa að súpa seyðið af því áratugum saman. Þess vegna er mjög jákvætt að sjá að ríkisstjórnin hefur ákveðið að skipa loftslagsráð sem á að vera til ráðgjafar og halda utan um ýmsa þræði. Ég tel reyndar að taka þurfi frekari skref í þessa átt og hafa hér fastar stöður, eða fasta skrifstofu sem gegnir þessu hlutverki ásamt loftslagsráðinu. Stjórnvöld hafa tekið mjög ákveðin skref. Þau hafa sett upp aðgerðaáætlun sem nú er í endurskoðun. Þau hafa aukið fjármagn til þessara hluta og hafa aflað frekari tekna, t.d. með því að hækka græna skatta, hækka kolefnisgjöld, vegna þess að þegar allt kemur til alls munu þau viðbrögð sem ég nefni kosta okkur gríðarlega stórar upphæðir og heimsbyggðina reyndar líka, þannig að það er engin undankoma frá því að þurfa virkilega að slá í innheimtuklárinn og auka gjöld og skattbyrði á öll samfélög í veröldinni, hvernig sem þau nú eru. Ég bendi líka á að ríkisstjórnin áætlar að stofna loftslagssjóð, sem er auðvitað nýmæli, og skiptir verulegu máli í þessu sambandi. Við höfum heyrt talað um eins konar þjóðarsjóð sem gæti tekið á alvarlegum áföllum auk annars. Meðal þeirra áfalla eru auðvitað áföll sem ekki stafa af eldgosum eða jarðskjálftum, heldur annaðhvort vegna óvæntra atburða í veðurfari eða ágangs sjávar eða annars slíks. Einnig er verið að setja fram orkustefnu og stuðla að hraðari orkuskiptum en ella og það eru enn fremur mjög jákvæð skref. Verið er að vinna að ýmiss konar aðgerðum til að minnka losun. Það snertir samgöngur á landi, bæði með því að auka þátt raforku í samgöngum á landi, en eins er leitað annarra leiða eins og að framleiða innlent eldsneyti sem getur nýst til þess að minnka losun frá samgöngum. Það á jafnt við um sjósókn eða fiskiskip og bíla, jafnvel flutningaskip og fleira. Síðast en ekki síst þarf að fara að hyggja að því að breyta hlutfalli flutninga á sjó og landi eftir því sem þessum orkuskiptum fleygir fram. Við þurfum líka að horfa til flugsins. Þar eru breytingar í aðsigi. Nú eru nýir orkugjafar að koma fram í flugi. Ég hef heyrt af fyrstu níu manna rafknúnu flugvélinni sem verið er að þróa í Noregi sem ætluð eru til farþegaflugs. Við horfum til almenningssamgangna sem eru auðvitað eitt af mikilvægu atriðunum í að minnka losun úr samgöngum. Mig langar að nefna þar til viðbótar byggingariðnaðinn. Það er gömul þumalputtaregla að eitt tonn af steinsteypu sem framleidd er, komin á sinn stað og farin að storkna, losar eitt tonn af koldíoxíði, sem er gróðurhúsalofttegund. Þannig að það er mjög mikilvægt að breyta viðmiðum í byggingariðnaði þannig að tré og ýmsir aðrir nothæfir byggingarmiðlar verði nýttir í miklu meiri mæli en nú er. Orkufrekur iðnaður er líka inni í myndinni. Þar er að mínu mati álitamál hvort ekki þurfi að skylda orkufrekan iðnað til að binda útblástur, þá á ég aðallega við gróðurhúsaútblásturinn sjálfan, þ.e. koldíoxíð, t.d. frá kísilveri, frá álveri. Það er jú þekkt að niðurdæling á slíkum efnum frá varmaorkuverum hefur gengið mjög vel. Það kostar að vísu peninga, en eins og ég sagði áðan er engin undankoma þegar kemur að því að þurfa að greiða fyrir minnkandi hlýnun. Einnig er verið að þróa ýmsar nýjungar í t.d. álverum, ný kolaskaut sem gera það að verkum að það verður mun minni losun koldíoxíðs frá slíkri stóriðju. Allt þetta verður að koma til álita þegar við hugsum fyrir framtíðinni. Það eru mikil tækifæri svo í bindingunni sjálfri, svo ég komi að henni líka. Við erum með aukin framlög til skógræktar. Að mínu mati þyrftu þau að vera töluvert miklu hærri en þau eru. Þar eru bæði íslensku náttúruskógarnir, birki og annað slíkt, en líka það sem ég hef kallað framleiðsluskóga, ég vil ekki kalla það nytjaskóga af því að nytjar eru svo margvíslegar, en skógar þar sem farið verður út í beina timburframleiðslu. Nú um stundir eru þeir 54 km² á öllu landinu. Það er blettur sem er rúmlega fimm sinnum 10 km á kant. Það er talið að 700–800 km² þurfi til þess af gömlum skógi, nógu öldruðum skógi, til þess að við getum orðið okkur næstum því sjálfum okkur næg í timburframleiðslu eða timburvöruframleiðslu. Menn geta séð fyrir sér 20 sinnum 40 km blett sem búið er að dreifa vítt og breitt um landið. Ekki færi stærri hluti landsins undir þá skógrækt en það. Þegar kemur að landgræðslu er um að ræða bæði laskað land sem græða þarf upp vegna þess að það losar koldíoxíð, og uppgræðslu auðna þar sem við á. Það eru gríðarleg tækifæri í þessu tvennu. Þegar kemur að votlendi - þrátt fyrir að við höfum ekki skoðað mjög vandlega hvað þær átta tegundir af mýrlendi sem til eru á Íslandi losa, sérstaklega miðað við hvenær þær voru framræstar, hvernig aldur framræsingarinnar kemur inn í, þá vitum við engu að síður af erlendum mælingum að endurheimt votlendis er árangursrík og ódýr aðgerð við að binda kolefni. Mig langar líka að benda á nýjungar í þessu sambandi sem við þurfum að horfa til, og ég kalla nýjungar af því að við höfum svo sem ekki horft mikið til þess, vegna innflutnings matvæla. Það er nefnilega þannig að það skiptir verulegu máli hvort matvæli eru heimafenginn baggi eða innfluttur baggi þegar kemur að losun koldíoxíðs á heimsvísu. Við eigum ekki að vera eftirbátar annarra þar og horfa á innflutning matvæla í þessu skyni, ekki einungis út frá því hvort matvaran er ódýr eða ekki ódýr, eða holl eða ekki holl, heldur beinlínis hvaðan hún kemur á hvaða tíma. Annað sem mig langar að benda á er að það er sífreri á Íslandi, það er ein tegund mýrlendis af þeim átta sem ég nefndi. Allir vita hvað sífreri er. Það er klakalag í jarðvegi sem ekki þiðnar yfir sumarið. Sífreri á Íslandi er til á stöðum eins og Þjórsárveri, við Kringilsárrana, þar sem er sígilt landslag sífrera. En sífreri er líka uppi á fjöllum, það er t.d. sífreri uppi á Esju. Þegar sífrerinn þiðnar um of, hann þiðnar alltaf aðeins yfir sumarið, en ef hann fer að þiðna að fullu og öllu æ dýpra niður í lagið þá losnar metan. Og allir vita, eða a.m.k. er það komið inn í umræðuna, að metan er mjög óæskileg gróðurhúsalofttegund. Það verður að hyggja að því, bæði að vita hvar sífrerinn er á landinu og eins að stunda þar þær mælingar sem nauðsynlegar eru til að fylgjast með því. Þá skiptir losun úr lífrænum úrgangi líka verulegu máli. Allir vita að Sorpa framleiðir metangas á bíla úr slíkum úrgangi, en nú er hægt að ná utan um það, bæði með því að fara út í jarðgerðarstöðvar og metanstöðvar, eins og nýju stöðvar Sorpu, og eins að framleiða metan úr koldíoxíði úr varmaorkuverum eins og Hellisheiði, til þess að nota í bíla. Allt er þetta liður í ákveðinni bindingu kolefnis. Og meira að segja þegar kemur að metanlosun jórturdýra eru nýsköpunarverkefni á þá lund að fæðubótarefni sem gefin væru jórturdýrum geta minnkað þessa losun verulega mikið. Ég nefni þetta allt hérna vegna þess að það ívilnunarfrumvarp sem ég færi hér fram er bara lítið skref af mörgum sem við þurfum að taka. Þegar kemur að þætti sveitarfélaga er það jú þannig að hvert sveitarfélagið á fætur öðru er að vinna sér umhverfisáætlanir og þar eru unnar loftslagsáætlanir sömuleiðis. Ég get nefnt sem dæmi að Samband sveitarfélaga á Suðurlandi hefur tekið utan um þau sveitarfélög sem þar heyra undir og sett fram mjög metnaðarfulla umhverfisáætlun. Allt skiptir það gríðarlega miklu máli og sum sveitarfélög eins og Reykjavíkurborg sjálf er jú aðili að því sem heitir Parísarsamningurinn - ekki Parísarsamkomulagið heldur Parísarsamningurinn - sem er alþjóðlegt samkomulag sveitarfélaga eða borgarsamfélaga og stórra fyrirtækja á heimsvísu. Þetta er allt saman mjög mikilvægt vegna þess að það er ekki þannig að stjórnvöld og ríkið eitt sjái okkur fyrir nægilegu púðri í baráttunni gegn hlýnun loftslagsins, heldur verða sveitarfélögin að koma þar inn í. Þriðji aðili eru auðvitað fyrirtækin. Fjórði aðili erum við sjálf. Þegar kemur að þætti fyrirtækja er jafnvel hægt að hugsa sér einhvers konar ívilnun þegar um er að ræða kolefnisgjald, segjum af útgerð, að hluti af því gæti gengið til kolefnisjöfnunar. En í því frumvarpi sem hér er, er verið að horfa til tekjuskattsins. Þar eru þá framlög fyrirtækja innifalin í andófinu gegn hlýnun loftslagsins. Ég ætla að grípa hérna aftur ofan í greinargerðina, með leyfi forseta: „Framlögin geta verið í formi kolefnisjöfnunar starfsemi fyrirtækja í samvinnu við Kolvið, samstarfssamning um kolefnisbindingu, sjálfboðaliðastörf starfsmanna eða fjárframlög, þ.e. styrkir til samtaka eða stofnana sem vinna á þessum vettvangi. Sem dæmi má nefna Skógræktina eða skógræktarfélög, Landgræðsluna og Votlendissjóðinn. Einnig má nefna að fyrirtæki, t.d. í byggingariðnaði eða í verkefnum með þungavinnuvélum, hafa sýnt áhuga á að fá verkefni við endurheimt votlendis og vinna þau án þess að fá greitt fyrir. Framlag þeirra væri þá metið til fjár, þ.e. einungis kostnaður vegna ferða og fæðis starfsmanna. Framlög fyrirtækja til aðgerða sem gagnast kolefnisjöfnun eru ekki frádráttarbær rekstrarkostnaður. Í samræmi við breyttar aðstæður í loftslagsmálum og ríkan vilja í samfélaginu er með frumvarpinu því lögð til breyting á 31. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, sem heimilar frádrátt frá tekjum af atvinnurekstri. Lagt er til að heimilt verði, með skilyrðum, að bein framlög til kolefnisbindingar eða kolefnisjöfnunar megi reiknast sem frádráttarbær rekstrarkostnaður atvinnurekstrar, allt að 0,85% af tekjum samkvæmt B-lið 7. gr. Ég ætla að fá að lesa B-lið 7. gr. svo ekkert fari á milli mála. Hann hljóðar svo: „Allar tekjur af atvinnurekstri og sjálfstæðri starfsemi, þar með talið endurgjald fyrir selda vöru og þjónustu, umboðslaun, þóknanir, atvinnurekstrarstyrkir, rekstrarstöðvunarbætur og hvers konar tekjur sem upp eru taldar í öðrum liðum þessarar greinar og tengdar eru atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi.“ - Svo menn hafi það á hreinu. Til samanburðar má nefna að heimild til frádráttar er allt að 0,75% af tekjum þegar t.d. um góðgerðarstarfsemi er að ræða. Það er þá í 2. tölulið 31. gr. þessara laga, þannig að við klífum aðeins yfir góðgerðarstarfsemina og fáum þarna 0,85% í frádrátt. Í frumvarpinu er lagt til að ráðherra setji reglur um framkvæmd ákvæðisins, svo sem um hvort bókhaldsskyldur aðili, fyrirtæki eða einyrki með skattskylda starfsemi, skuli leggja fram staðfestar upplýsingar um slík framlög, fjárhæð framlagsins, hvað felst í því og hvers eðlis það er, t.d. hvort um sé að ræða bein fjárframlög til samtaka eða stofnana, greiðslur vegna ferða og fæðis starfsmanna o.s.frv., til hvers framlagið beinist, hvenær og eftir atvikum hvar það er innt af hendi, auk staðfestingar móttakanda framlagsins á móttöku þess og öðrum atriðum því tengdum. Þá skuli setja nánari fyrirmæli um frádrátt samkvæmt ákvæðinu, þar með talið hvaða upplýsingar beri að leggja fram við framtals skatts og tilgreina nánar hvaða skilyrði sjóðir, sjálfseignarstofnanir og samtök þurfi að uppfylla til að falla undir gildissvið ákvæðisins, sem og til hvaða aðgerða í rekstri aðilar í atvinnurekstri geta gripið. Þá kemur rúsínan í pylsuendanum: „Nauðsynlegt er að framkvæmdin vegna frádráttar verði bæði skýr og gagnsæ svo að hún nái sannarlega markmiði sínu og leiði ekki til misnotkunar á heimildinni. Þá telja flutningsmenn æskilegt að umsókn um frádrátt verði hluti af áætlun um losun og kolefnisjöfnun umsækjanda.“ Ég les þetta úr greinargerðinni. Þetta virðist vera dálítið torf. Ráðuneytinu er sett fyrir að vanda til gerðar þeirrar reglugerðar sem um verður þetta sett. En hvað um það. Markmiðið er ljóst með þessu - ég ætla nú að leyfa mér að kalla þetta hænuskref, ég ætla að leyfa mér að kalla þetta lítið skref, þverpólitískt, lítið skref. Markmiðið er að standa við Parísarsamkomulagið og síðast en ekki síst hið metnaðarfulla markmið ríkisstjórnarinnar og vonandi okkar allra, að Ísland verði kolefnishlutlaust fyrir 2040, sem er sennilega metnaðarfyllsta slíka markmiðið sem enn þá finnst meðal þjóða, ég þekki ekki annað svipað. Það kostar það að sjálfsögðu að við þurfum að birta tölur reglulega um hvernig okkur gengur, hvernig þessu vindur fram og árangursmeta heiðarlega hvernig þessum tveimur markmiðum verður náð í ótal skrefum héðan í frá. Mig langar þá að nefna það í framhjáhlaupi að Norðurskautsráðið hefur gert samþykkt um að norðurslóðalöndin átta skuli flýta viðbrögðum sínum nokkuð verulega fyrir 2030, þ.e. þetta er hvatning um að við gefum í miðað við það sem við höfum haft í hyggju. Þetta er svona vinsamlegt klapp á öxlina frá þeim þjóðum sem allt eiga undir loftslagsframvindunni og bráðnun íss á norðurslóðum. Það hefur stundum komið fram gagnrýni á - ja, við skulum segja hvort það er ríkisstjórnina eða bara okkur Íslendinga, við getum kallað sjálfsgagnrýni. Þetta kemur fram hjá pólitískum flokkum. Þetta kemur fram á netinu. Það kemur fram í fjölmiðlum að við gerum ekki nægilega vel. Það er auðvitað eitt og annað til í slíkri gagnrýni. En það er líka mjög alvarlegt ef verið er að tala niður þau skref sem þó er verið að taka, hvort sem það er plastáætlun ríkisstjórnar eða loftslagsáætlun ríkisstjórnar, því að ef um er að ræða hlutlæga gagnrýni finnst mér að það sé samfélagsskylda þeirra sem gagnrýna, ég er ekkert endilega að tala um einstaklinga, en a.m.k. ef það eru félagasamtök eða pólitískir flokkar sem í hlut eiga, að koma með uppbyggilegar tillögur um hvað betur mætti fara. Við erum ákveðin í því í fyrsta lagi að vera hlutlæg og að taka höndum saman um að ná þessum markmiðum þó að þau séu ekki endilega að frumkvæði allra. Þetta eru hvort tveggja markmið sem eru samfélaginu lífsnauðsynleg á Íslandi, annaðhvort markmið Parísarsamkomulagsins, sem hafa verið gagnrýnd, eða markmiðið um kolefnishlutlaust Íslands, sem ég hef reyndar ekki séð gagnrýnt. En það er algjörlega meitlað í stein að verði ekki þverpólitísk sátt og þverpólitísk hlutlæg gagnrýni okkur sem verkfæri munum við ekki ná þessum göfugu markmiðum. Ég held að ég láti þessum langa flutningi á þessu litla frumvarpi lokið og segi við herra forseta: Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og að leggja fram þetta frumvarp. Ég ætla ekkert að lengja þessa umræðu. Mér fannst þetta frumvarp vera þess eðlis og sú góða ræða sem hér var haldin að það væri nauðsynlegt að fá aðeins að tjá sig um það. Ég verð að segja að mér hugnast þessi leið býsna vel. Ég hef nefnt einmitt í ræðustól og hugað svolítið að því hvernig við getum í auknum mæli verið með einhvers konar ívilnanir fyrir atvinnulífið til að sýna meiri samfélagslega ábyrgð. Þessi tillaga einblínir á kolefnisjöfnun sem er gríðarstórt verkefni eins og framsögumaður fór ágætlega yfir og ljóst að það mun koma til með að kosta okkur háar fjárhæðir ef við náum ekki meiri árangri en lítur út fyrir eins og staðan er núna. Mig langar því bara að fagna því að þetta mál sé hér fram komið og vona að við náum í efnahags- og viðskiptanefnd að fara yfir það og fá um það umsagnir þannig að það eða eitthvað sambærilegt geti orðið að lögum fljótlega. Ég hjó eftir því sem hv. þingmaður nefndi um Norðurskautsráðið, að það væri samkomulag þar um að gefa í eða hvort það var einhvers konar hvatning. Mikið fagna ég því nú, sérstaklega í ljósi þess að þarna eru Bandaríkin með og það er ekki eins og orðræða hæstráðanda þar hafi gefið manni tilefni til að vera bjartsýn um þann árangur sem Bandaríkin eru að ná í þessum málaflokki. En þó er vert að halda því til haga að þar hafa ýmsir aðrir talað með betri hætti og ljóst að það eru margir innan Bandaríkjanna og sérstaklega kannski innan borgarsamfélaganna og fylkjanna sem hafa talað á jákvæðari hátt og það gefur manni smávon um að það verði hægt að ná meiri árangri þar. Mig langaði aðeins að víkka umræðuna um þetta út og nefna fleiri verkefni er lúta að samfélagslegri ábyrgð. Við erum til að mynda að fjalla um í hv. utanríkismálanefnd um þróunaraðstoð, mikilvægi hennar og hvernig við getum með einhverjum hætti dregið atvinnulífið meira inn í þróunaraðstoð. DAC-nefndin hefur yfirfarið þróunaraðstoðina hjá okkur, hvað gengur vel og hvað ekki og bent á þann veika hlekk að við þurfum að draga atvinnulífið meira inn í þessi mál. Umhverfismál eru líka einn af þeim þáttum þar sem við vitum að við náum ekki árangri nema atvinnulífið komi með okkur. Það er eitt að standa hér og samþykkja lög um hitt og þetta, annaðhvort ívilnandi eða íþyngjandi, til að breyta hegðun hjá okkur, en ef við ætlum að ná þeim árangri sem við þurfum að ná þá þurfum við fleiri aðila með. Í ljósi þeirra aðstæðna og þess umhverfis sem við búum við í dag þar sem er mikil ólga á vinnumarkaði og mikil umræða um launamun innan fyrirtækja og annað, er full ástæða til þess að við vekjum upp meiri umræðu um samfélagslega ábyrgð almennt. Nágrannalönd okkar eru komin miklu lengra í þeim efnum. Þar er þetta viðurkennt og fyrirtæki sem horfa til hagsmuna sinna til lengri tíma vita að það þarf að huga að fleiri þáttum en bara debet og kredit og hagnaði. Það þarf að huga að þessum málum. Auðvitað eru umhverfismálin einn stærsti þátturinn í því eins og áhersla okkar er í dag, skiljanlega, en ég held að það þurfi að útvíkka umræðuna enn frekar. Þessi tillaga er vel afmörkuð og lýtur að kolefnisjöfnuninni og það er líklega rétt að gera það með þeim hætti. Það er auðvitað alltaf svolítið viðkvæmt þegar við breytum lögum um tekjuskatt með hliðsjón af ívilnunum og þar þarf auðvitað að vera mjög skýr rammi. Mér sýnist tillöguflytjendur hafa hugað vel að því. Verði frumvarpið að lögum þá myndi ég hvetja til þess í kjölfarið að við reyndum að horfa svolítið heildstætt yfir ívilnandi og íþyngjandi aðgerðir okkar sem lúta að samfélagslegri ábyrgð og sjá hvort við gætum náð enn lengra í því. En mig langar að þakka fyrir þetta frumvarp og framlagningu þess.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um uppgræðslu lands og ræktun túna sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra, í samstarfi við umhverfis- og auðlindaráðherra, að gera tillögur að breytingu á lögum og/eða reglugerðum sem miði að því að koma á fót hvatakerfi þannig að landeigendur hafi ávinning af því að græða upp land og stöðva jarðvegsrof með uppskeru af túnum sem nýtist ekki sem fóður. Ráðherra greini Alþingi frá tillögum sínum eigi síðar en 1. apríl 2019.“ Í greinargerðinni kemur eftirfarandi fram: Jarðvegur er dýrmæt auðlind. Hann er undirstaða fæðuframleiðslu jarðarbúa og mikilvægur í baráttunni gegn hnattrænni hlýnun. Landgræðsla er eitt af forgangsmálunum í loftslagsstefnu Íslands. Í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum fyrir árin 2018–2030 segir: „Fáar þjóðir hafa eins góð tækifæri og Íslendingar til að draga úr losun vegna landnotkunar og efla kolefnisbindingu í gróðri og jarðvegi.“ Þar er nefnt sérstaklega að endurheimt votlendis sé veigamikill þáttur í að draga úr losun og að hægt sé að binda kolefni úr andrúmslofti með landgræðslu og skógrækt. Eyðing gróðurs og jarðvegs hefur um langa hríð verið eitt helsta umhverfisvandamál á Íslandi. Síðastliðin ár hefur Landgræðsla ríkisins unnið markvisst að því að efla grasrótarstarf í landgræðslu og gróðurvernd og flytja verkefni frá Landgræðslunni heim í héruð. Samvinnuverkefnið Bændur græða landið er dæmi um slíkt framtak. Verkefnið hófst árið 1990 og eru þátttakendur þess um 600 talsins. Verkefninu er ætlað að styrkja bændur og landeigendur um land allt til landgræðslu á jörðum sínum, stöðva rof og auka möguleika á sjálfbærri nýtingu í framtíðinni. Víða hefur náðst góður árangur. Margir þátttakendur hafa bætt lönd sín, breytt ógrónu landi í nothæft beitiland og aukið þannig arðsemi þess. Miklu varðar að halda áfram að vinna markvisst að uppgræðslu lands enda er gott ræktunarland á heimsvísu af skornum skammti. Ræktunarland hérlendis er takmarkað og því mikilvægt að finna leiðir til að varðveita það til framtíðar. Í því sambandi er mikilvægt að skapa jákvæða hvata til að viðhalda ræktun í túnum sem annars færu í órækt með tilheyrandi verðmætatapi og skertum möguleikum í framtíðinni á að nýta þau til fóðurframleiðslu. Einnig er mikilvægt að bændur nýti heyfyrningar í verkefnið og þar með verði stuðlað að skynsamlegri nýtingu á lífrænu efni, í stað þess að það grotni niður heima á búunum. Sauðfjárbændur hafa sýnt landgræðslu og kolefnisbindingu mikinn áhuga. Dæmi um þetta er metnaðarfull aðgerðaáætlun Landssamtaka sauðfjárbænda sem kom út í október 2017. Þar kemur fram að íslensk sauðfjárrækt skuli verða kolefnisjöfnuð fyrir árið 2027 en liður í þeirri áætlun er landgræðsla, skógrækt og endurheimt votlendis. Tilgangur verkefnisins er þríþættur: „Í fyrsta lagi getur það hjálpað til við markaðssetningu afurðanna að þær séu vottaðar kolefnishlutlausar. Í öðru lagi vilja bændur sýna samfélagslega ábyrgð í verki með kolefnisjöfnun sauðfjárræktarinnar. Í þriðja lagi er þetta leið til að skapa fjölbreyttari atvinnutækifæri á landsbyggðinni og betri rekstur búa.“ Þetta er gríðarlega metnaðarfull áætlun sem vert er að sýna virðingu. Uppgræðsla lands og nýting túna samræmist markmiðum stefnumótandi byggðaáætlunar fyrir árin 2018–2024. Þar er áhersla m.a. lögð á sjálfbæra þróun byggða og fjölbreytt atvinnutækifæri um allt land og að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda með því að vinna að endurheimt votlendis og bindingu í jarðvegi. Flutningsmenn tillögurnar, sem eru auk mín þau Líneik Anna Sævarsdóttir, Willum Þór Þórsson, Ásgerður K. Gylfadóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson og Bryndís Haraldsdóttir, telja mikilvægt að treysta þann hvata sem bændur hafa til uppgræðslu lands og að skapa jákvæða hvata til að viðhalda ræktun í túnum. Telja flutningsmenn í þessu skyni rétt að ráðherrar þeirra málaflokka sem varða landbúnað og umhverfismál kanni hvaða breytingar nauðsynlegt er að gera á lögum og regluverki til að styrkja framangreinda hvata og geri í kjölfarið tillögu að breytingum með þetta að markmiði. Eðlilegt er að verkefnið verði unnið í samstarfi við Landgræðslu ríkisins sem kortleggi hvaða svæði henti best í landgræðslu af þessu tagi. Við yfirlestur þingsályktunartillögunnar kemur fram að skila beri tillögum eigi síðar en 1. apríl 2019 en ég tel það alveg borðleggjandi að það muni breytast í meðförum nefndarinnar nái tillagan fram að ganga. Hæstv. forseti. Í stefnu Landgræðslu ríkisins frá 2008–2020 kemur fram að meira en helmingur af frjósömu landi hafi farið forgörðum frá því að landbúnaður hófst á jörðinni og jarðvegseyðing sé ein mesta ógn mannkyns. Jarðvegur er ein mikilvægasta auðlind okkar og án hans væri landið óbyggilegt. Jarðvegur er auðlind sem þarf að hlúa að. Hann er mikilvægasta auðlind okkar og án hans værum við illa stödd og landið jafnvel óbyggilegt. Undanfarnar aldir hefur stór hluti þessarar mikilvægu auðlindar glatast. Fjöldi þátta spilar þar inn í og má þar nefna eldvirkni og aðrar náttúruhamfarir, sem og búseta mannsins í samspili við kalda veðráttu. Þetta hefur raskað vistkerfum og sett svip sinn á landið okkar. Landgræðsla ríkisins sinnir mikilvægu hlutverki við að vernda gróður og jarðveg og bæta landgæði. Landgræðslan starfar samkvæmt lögum um landgræðslu nr. 17/1965, og lögum um varnir gegn landbroti nr. 91/2002, sem voru sameinuð í lög nr. 155/2018. Hlutverk hennar er m.a. að stuðla að því að efla gróður og auka þannig mótstöðuafl lands gegn eyðingu. Íslendingar standa framarlega á sviði landgræðslu og mikill árangur hefur náðst í að endurheimta landgæði. Þó eru enn svæði á landinu sem glíma við alvarlega jarðvegseyðingu. Það er stóra verkefnið að glíma við. Stjórnvöld geta með áætlunum sínum markað stefnuna. Hún þarf að vera heildstæð, framsýn og byggjast á faglegum rökum. Hún þarf líka að hafa sjálfbærni að leiðarljósi því að við þurfum að huga að komandi kynslóðum. Í gegnum tíðina hafa bændur lagt mikið af mörkum til að efla landgæði. Sú mikla þekking og reynsla sem safnast hefur upp í gegnum tíðina nýtist til að takast á við þetta verkefni. Í stefnu Landgræðslu ríkisins frá 2008–2020 er m.a. fjallað um hvernig unnið skuli að því að vernda og efla vistkerfi og koma í veg fyrir gróðureyðingu og stöðvun jarðvegsrofs, sem ógnar náttúrunni og öðrum verðmætum. Landgræðslustarf er mikilvægur liður í því að vinna gegn vaxandi magni koltvísýrings í andrúmsloftinu. Það eru mikil tækifæri í að binda kolefni í jarðvegi. Í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem nær yfir árin 2018–2030 er eitt af markmiðum að efla landgræðslu til kolefnisbindingar. Með leyfi forseta, vitna ég í það: „Ráðist verður í átak í kolefnisbindingu með landgræðslu og framlög til þess aukin verulega á komandi árum. Áætlun verður gerð um útfærslu þessa átaks. Rík áhersla verður lögð á að stöðva landeyðingu og draga úr losun frá gróðri og jarðvegi og m.a. unnin sérstök stefna og aðgerðaáætlun um endurheimt birkiskóga og víðikjarrs. Aðgerðasvæði verða afmörkuð á grunni landslagsheilda og svæðum til kolefnisbindingar verður forgangsraðað, m.a. þannig að land í hnignun sem losar kolefni njóti forgangs. Áhersla verður því lögð á að verja og varðveita lífrænan jarðveg þar sem hann er til staðar. Lífræn efni svo sem kjötmjöl, seyra eða molta verða eftir föngum nýtt í verkefninu í stað innfluttra áburðarefna.“ Öflugt landgræðslustarf er lykillinn í þeim verkefnum. Eins og fram hefur komið hafa bændur í gegnum tíðina lagt mikið af mörkum við að efla landgæði. Bændur eru vörslumenn lands. Verkefnið Bændur græða landið er samstarfsverkefni bænda og Landgræðslunnar, eins og áður er vikið að, um uppgræðslu heimalanda. Því var formlega hleypt af stokkunum árið 1994. Eitt helsta markmið verkefnisins er uppgræðsla heimalanda og skilyrði fyrir þátttöku í verkefninu er að á landinu séu lítt eða ógróin svæði og beitarálag sé þar hóflegt. - Þetta er tekið upp úr skýrslu frá ársskýrslu verkefnisins frá 2017. - Landgræðslan annast faglega ráðgjöf og eftirlit með verkefninu. Landgræðsla ríkisins styrkir bændur um 85% af verði uppgræðsluáburðar og lætur þeim í té fræ ef þess gerist þörf. Í ársskýrslu verkefnisins Bændur græða landið fyrir 2017 kemur einnig fram, með leyfi forseta: „Frá upphafi hefur BGL verið eitt af mikilvægustu verkefnum Landgræðslunnar og fyllilega sannað gildi sitt. Í gegnum verkefnið hefur fjölmörgum hekturum ógróins eða illa farins lands verið umbreytt í gróið land, jarðvegsrof hefur verið stöðvað, auk þess sem verkefnið er grundvöllur öflugs og náins samstarfs Landgræðslunnar við bændur og aðra landeigendur um allt land. Með verkefninu hefur skilningur bænda á landnotkun og landgræðslu aukist og einnig hefur bæst verulega í þekkingarbrunn Landgræðslunnar.“ Hæstv. forseti. Jarðvegur er undirstaða allrar matvælaframleiðslu á þurrlendi jarðar. Jákvæðir hvatar þurfa að vera til staðar og regluverk þannig úr garði gert að það hamli ekki framþróun í þessum málum. Í 10. gr. reglugerðar 1118/2017, um almennan stuðning við landbúnað, er sérstaklega kveðið á um að framlögum skuli ráðstafað á ræktað land sem uppskorið er til fóðuröflunar. Hér væri hægt að breyta þessu í þá veru að einnig mætti greiða landgræðslur á land þar sem uppskeran er ætluð til landgræðslu. Þetta er ein leið til að skapa jákvæða hvata fyrir bændur sem sinna landgræðslu. Vissulega hafa bændur og landeigendur nýtt moð og hey á mela og jafnvel stór landsvæði. Það hefur sýnt sig gefa góðan árangur og ég hef orðið vitni að gríðarlega góðum árangri. Víða um land eru lítt grónir sandar og melar og í sumum tilfellum stafar gróðurleysi af því að aðstæður eru óhagstæðar gróðri, t.d. vegna mikillar hæðar yfir sjó, sandburðar og/eða veðurfars. Í öðrum tilfellum hefur áður gróið land blásið upp. Við getum flýtt endurkomu gróðurs með ýmsu móti. Ógróna sanda og mela vantar lífrænt efni en lífrænt efni eykur vatnsheldni jarðvegsins og möguleika hans til að geyma næringarefni. Það sem fékk mig til að leggja fram þetta mál en sú staðreynd að víða eru tún að fara í órækt. Ræktuð tún eru verðmæti og í þeim liggur mikil vinna og fjárfesting sem menn hafa lagt í. Fari þessi verðmæti forgörðum erum við að sóa verðmætum og þrengja að eða jafnvel loka á framtíðarmöguleika til búskapar og matvælaframleiðslu. Við erum að selja landið okkar sem ferðamannaland. Við viljum fá fólk um allt land, viljum hafa öfluga og blómlega byggð um allt land. Það er ekki fallegt eða aðlaðandi að horfa upp á tún sem eru að fara í órækt. Það stingur í augun og ásýnd sveitanna er ekki góð. En það kostar mikið að heyja og það kostar mikið að ná heyjunum af túnunum. Menn hafa í ríkum mæli, eins og ég benti á áðan, verið að dreifa moði og heyi í sitt nærumhverfi. En ef við komum því á að þetta verði liður í landgræðslu, bændur og landeigendur geti fengið stuðning við þetta, auðvitað undir handleiðslu og stýringu Landgræðslunnar þar sem þekkingin er mest á því og hvar það myndi skila bestu bestum árangri, þá held ég að við værum að slá nokkuð margar flugur í einu höggi. Við erum að vernda verðmæti. Við erum að hugsa um atvinnumál. Við erum að hugsa um byggðamál. Við erum að hugsa um umhverfismál. Við erum að tikka í öll þessi box þegar kemur að þeim málum og þetta er mikið samvinnumál, eðlilega, þar sem við Framsóknarmenn og fleiri góðir félagar okkar eru á málinu. En ég held að þetta sé einstök aðstaða, af því að ég hef þá bjargföstu trú að inn í framtíðina eigum við að leggja enn meiri áherslu á matvælaframleiðslu. Við eigum að nýta landið okkar og auðæfin. Við höfum hreina náttúru, hreint land. Við höfum hreina búfjárstofna sem við eigum að efla og rækta áfram. Ef við berum gæfu til þess að verja þau auðæfi sem við eigum í túnunum erum við að halda opnum möguleikum fyrir afkomendur okkar inn í framtíðina og þá sem á eftir okkur koma til að stíga þau skref, auka hér fæðuöryggi og matvælaframleiðslu, sem ég held að muni skipa æ mikilvægari sess til framtíðar litið. Þar liggur styrkur okkar Íslendinga. Við erum svo lánsöm að fá að búa í þessu landi með öllum þessum tækifærum. En við megum ekki glutra hlutunum niður, hvorki með því að ógna búfjárstofnum okkar með innflutningi á hráu kjöti né hrámeti, eða með því að láta landið drabbast niður og vanvirða þá vinnu sem forfeður okkar hafa unnið í uppbyggingu og landgræðslu. Hæstv. forseti. Að lokum vil ég leggja til að málinu verði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar og ég vona að það fái þar góðan framgang.
Virðulegur forseti. Í ljósi umræðu sem hefur skapast um andsvör og samsvör þá veit ég ekki alveg hvort ég á að þora hér upp en ég ætla nú að gera það engu að síður. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og fyrir að leggja fram þessa þingsályktunartillögu, sem vel að merkja ég er meðflutningsmaður á. Ég tek heils hugar undir svo margt sem fram kom í ræðu hv. þingmanns. Við búum við svo mikil gæði á Íslandi og við verðum að huga sérstaklega að þeim. Hér er rætt um að vinna þetta með Landgræðslunni og ég veit að hv. þingmaður þekkir það mjög vel og fór ágætlega yfir það í ræðunni og hefur dýpri og meiri þekkingu á því. En í ljósi frétta sem ég held ég hafi heyrt í gær um stöðu rannsókna hjá Landbúnaðarháskólanum, þá langaði mig að vekja athygli á því og ég hvet nefndina til að kalla sérstaklega eftir umsögn frá Landbúnaðarháskólanum um þetta mál. Ég held að það færi mjög vel á því. Ég held að það sé mikilvægt að við hugum að einmitt hlutum sem við erum góð í. Nú erum við t.d. með Háskóla Sameinuðu þjóðanna, sem reyndar má ekki lengur heita það, mun heita eitthvað annað, varðandi landgræðslu. Við höfum svo margt fram að færa og þess vegna er svo mikilvægt að við höldum vel utan um þá þekkingu. Ég verð að viðurkenna það, virðulegur forseti, að mér var mjög brugðið þegar ég heyrði þessar fréttir í gær og finnst reyndar ástæða til þess að við hér á þingi skoðum hver staðan er í rannsóknum, nýsköpun og vísindum í mikilvægum þáttum eins og uppgræðslu, landbúnaðarlandi og öðru. Þetta er svo beintengt því sem við höfum verið að ræða í fleiri málum í dag sem varða kolefnisjöfnun og tækifærin sem við höfum í þeim efnum. Fyrirgefið, virðulegur forseti, en spurning mín til þingmannsins lýtur að tengslunum við Landbúnaðarháskólann. Hvernig getum við reynt að virkja betur þá þekkingu sem er til staðar og ýtt undir hana? Gæti þessi þingsályktunartillaga kannski verið hluti af þeirri vinnu?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. 2. þm. Suðvest., Bryndísi Haraldsdóttur, fyrir ágætisandsvar. Ég tek undir áhyggjur hennar af þeim fréttum sem bárust í gær. Það er gríðarlegt mikilvægt að við veikjum ekki grunninn að rannsóknum og vísindastarfi í okkar góða landi. Við erum svo lánsöm að eiga sterka einstaklinga á því sviði sem búa yfir mikilli þekkingu og kunnáttu. Ég tek undir það og ég held ég hafi sagt það líka í ræðu minni að við megum ekki glopra þessu niður. Við erum í einstakri stöðu að svo mörgu leyti og við verðum að verja hana. Það er margt sem við erum góð í og hjá Landgræðslunni og fleiri stofnunum, Skógræktinni, býr fólk yfir gríðarlega góðri þekkingu. Svo megum við ekki gleyma því að fólkið sem hefur búið í landinu og bændurnir sem hafa verið að yrkja landið þekkja landið hvað best. Ég þekki engan bónda sem hefur ekki haft það að markmiði að skila landinu í betra ástandi en þegar hann tók við því. Þá er auðvelt að benda á fjöldamörg dæmi. Og svo ég láti aðeins hugann reika heim í mína sveit, þangað flutti ég fyrir rúmlega 30 árum og þar voru menn byrjaðir að fara með moð úr görðum og heyfyrningar á tún og mela. Þetta er allt orðið uppgróið og fallegt þannig að árangurinn er sannarlega til staðar. Ef við getum nýtt þessi auðæfi okkur til hjálpar til að græða landið og verja það, þá held ég að það sé gott. En ég tek undir áhyggjur þingmannsins um stöðuna í Landbúnaðarháskólanum og ég vona að nefndin finni einhverjar leiðir til að hnykkja á því og hnýta við þessa tillögu. Ef það er hægt þá fagna ég því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni og ég tek heils hugar undir að við eigum auðvitað að nota okkur þekkingu bænda því þeir eru jú vörslumenn landsins og ég hygg að þar búi gríðarlega mikil þekking. Þar eru ekki síður tækifæri í þessum efnum. Þess vegna eigum við að vinna með þeim og þess vegna er þessi þingsályktunartillaga mjög þörf og góð. Hv. þingmaður kom aðeins inn á þá þekkingu sem liggur hjá Landgræðslunni og Skógræktinni. Ég verð nú að segja að ég hef oft og tíðum viljað sjá þessar tvær stofnanir sameinast til að einfalda stjórnsýslu og hafa hana skilvirkari. En kannski lýtur athugasemd mín fyrst og fremst að því að við gætum vel að því, og ekki ætla ég saka einhvern um að gera það ekki, en ég vil bara ítreka það að þegar ráðherra kemur fram með sína tillögu þá byggi hún á vísindalegum grunni og þekkingu. Þess vegna hjó ég sérstaklega eftir þessum fréttum í gær um stöðu rannsókna hjá Landbúnaðarháskólanum og tel ástæðu til að fara sérstaklega yfir það. Með þessu er ég bara að leggja áherslu á að í allri svona vinnu byggjum við á slíkum gögnum. Ég efast ekki um að það er mikil þekking líka innan Landgræðslunnar. Svo er það kannski líka þetta sem ég nefndi áðan, að við drepum ekki mjólkurkúna, ef svo má segja, þegar kemur að þessum mikilvægu rannsóknum og þekkingu. Við erum líka að flytja út þessa þekkingu. Við verðum að muna að við höfum svo mikið fram að færa í þessum efnum. Og talandi um þróunaraðstoð áðan, þá höfum við þessa þekkingu og þó að við séum lítið land höfum við mikið fram að færa. Þess vegna verðum við að halda vel utan um þekkingu okkar og stuðla að enn frekari rannsóknum og nýsköpun á þessu sviði.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur enn og aftur fyrir ágætisandsvar. Ég held að við getum öll verið sammála um að ef við ætlum að horfa til framtíðar þá þurfum við að hafa landið allt í byggð. Við þurfum að gæta vel að auðlindunum í landinu og allt land er auðlind. Það er kannski það sem við höfum verið að horfa á aðeins breyttum augum. Hefðbundinn búskapur? Hvað er það? Búskapur er mjög fjölbreyttur. Fólk ákveður að setjast niður á jarðir í mismunandi tilgangi og ætlun. Hefðbundinn búskapur er enn til staðar. Búin hafa breyst, öll tækni hefur breyst og allir búskaparhættir, en það er líka búskapur að vera ferðaþjónustubóndi. Menn geta verið að stunda veiðar eða verið í fjölbreyttum búskap, þetta er ekki bara að vera með ær og kýr. Það hefur orðið stór breyting á því. Við þurfum að taka þátt í því að græða landið og það eru fjöldamargir, eins og ég kom að áðan í ræðu minni, eða upp undir 600 þátttakendur í Bændur græða landið. Fjöldamargir skógarbændur taka þátt í því verkefni. Ég tek algerlega undir það með hv. þingmanni að við eigum að byggja okkar starf og framtíðarvinnu á vísindalegum grunni, byggja á þeirri þekkingu sem við höfum, sækja í reynslubrunn þeirra sem yfir mestu þekkingunni búa og byggja á henni og setja fram með vísindalegum rökum. Þekkingin er það sem við byggjum á inn í framtíðina, þekkingin og kunnáttan sem við þurfum að viðhalda. Við megum ekki glata henni niður. Og svo þurfum við að vera opin fyrir nýjungum og nýsköpun. En svo þurfum við ekki alltaf að finna upp hjólið. Menn hafa í langan tíma notað þessa aðferð sem ég var að tala um áðan til að rækta land, loka jarðvegi og byggja upp landið.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp í eina stóra samsvörun enda gerum við Framsóknarmenn allt í samvinnu. Ég kem hingað upp til að taka undir þessa þingsályktunartillögu sem ég er náttúrlega einn af flutningsmönnunum að. Mér er málið mjög ljúft og skylt. Það eru þingmenn Framsóknarflokksins sem hafa lagt þetta fram ásamt hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni og Bryndísi Haraldsdóttur. Þingsályktunartillagan hvetur landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra, í samstarfi við umhverfis- og auðlindaráðherra, að gera tillögur að breytingu á lögum og/eða reglugerðum sem miði að því að koma á fót hvatakerfi þannig að landeigendur hafi ávinning af því að græða upp land og stöðva jarðvegsrof með uppskeru af túnum sem nýtist ekki sem fóður. Ég vitna nú í bónda sem var líka ljóðskáld. Hann orti um vornóttina og milda moldina sem hann var að sá í. Í lok eins erindisins segir: Ég treysti þér mórauða mold. Ég er maður, sem gekk út að sá. Tíu krónur og trúin á landið er allt, sem ég á. Það er nefnilega málið að bændur, landeigendur, þeir sem ganga á þessari jörð í hvert skipti, hafa bara eina jörð að yrkja. Það er okkar ábyrgð að flytja hana til komandi kynslóðar í því ástandi sem við tókum við henni. Þessi þingsályktunartillaga rímar við loftslagsstefnu Íslands en það er eitt af forgangsmálum hennar að huga að landgræðslu, eins og segir í aðgerðaáætlun fyrir árin 2018–2030, með leyfi forseta: „Fáar þjóðir hafa eins góð tækifæri og Íslendingar til að draga úr losun vegna landnotkunar og efla kolefnisbindingu í gróðri og jarðvegi. Með aldalangri gróðurhnignun og jarðvegseyðingu hefur landið misst gífurlegan kolefnisforða í jarðvegi og gróðri. Mikil framræsla votlendis á 20. öld veldur því að veruleg losun koldíoxíðs er úr þurrkuðum mómýrum. Hægt er að draga úr þeirri losun með endurheimt votlendis og hægt er að binda kolefni úr andrúmslofti með landgræðslu og skógrækt.“ Þetta er hluti af því sem við getum gert. Landgræðsla ríkisins hefur unnið markvisst að því að efla grasrótarstarf í landgræðslu og gróðurvernd og flytja verkefni frá Landgræðslunni heim í héruð. Hv. þm. Þórunn Egilsdóttir nefndi samvinnuverkefnið Bændur græða landið. Það er dæmi um slíkt framtak. Íslenskir bændur hafa sýnt landgræðslu og kolefnisbindingu mikinn áhuga. Bændur eru fleiri en þeir sem sitja á jörðum því að við getum öll talið okkur hafa þau markmið sem íslenskir bændur hafa haft í gegnum tíðina, að yrkja landið og nýta okkur það sem auðlind en á sama tíma að vernda jörðina og skila henni áfram. Á aðalfundi Landssamtaka sauðfjárbænda 2017 var samþykkt stefnumótun í þessum efnum til að sinna landgræðslu og kolefnisbindingu í sauðfjárrækt. Þar kemur m.a. fram að íslensk sauðfjárrækt skuli kolefnisjöfnuð eins fljótt og auðið er og segir þar, með leyfi forseta aftur: „Fyrir árið 2027 skal íslensk sauðfjárrækt verða kolefnisjöfnuð. Þetta verður gert með landgræðslu, skógrækt, endurheimt votlendis, eldsneytisskiptum og fleiri leiðum samkvæmt aðgerðaáætlun Umhverfisráðgjafar Íslands ehf. frá mars 2017 sem unnin var fyrir Landssamtök sauðfjárbænda. Leitað verður samstarfs og stuðnings stjórnvalda og annarra aðila. Stefnt er að því að allar afurðir frá íslenskum sauðfjárbændum verði vottaðar sem kolefnishlutlausar eins fljótt og kostur er.“ Áhugi bænda á að vinna að uppgræðslu er mjög mikill og hafa bændur lýst áhuga á að vinna áfram og meira að slíkum verkefnum. Það skiptir máli að við sýnum því áhuga og stuðning. Þarna sjá bændur tækifæri til að sýna í verki samfélagslega ábyrgð með kolefnisjöfnun. Þetta hjálpar líka við markaðssetningu afurða þeirra auk þess sem þetta skapar fjölbreyttari atvinnutækifæri á landsbyggðinni. Landgræðslustörf snúa líka að því að stöðva rof og þekja land með gróðri og gera það nothæft á ný. Við vinnum saman að stóru verkefni á hnattvísu sem eru þær loftslagsbreytingar sem við erum að verða vitni að. Það er sameiginleg ábyrgð okkar allra sem byggjum þessa jörð að vinna að lausn sem snýr þessari þróun við. Þar er einn liður að draga úr losun og binda kolefni úr andrúmslofti með landgræðslu og skógrækt. Þessi þingsályktunartillaga snertir heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna nr. 13 um sjálfbæra þróun þar sem fjallað er um aðgerðir í loftslagsmálum. Við erum ekki mörg sem búum í þessu stóra landi og þess vegna er ábyrgð hvers og eins mikil. Hvatakerfi fyrir landeigendur til að græða land er í samræmi við stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstjórnar. Þar segir, með leyfi forseta: „… stefna að kolefnishlutlausu Íslandi í síðasta lagi árið 2040. Kolefnishlutleysi verði náð með varanlegum samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda en einnig með breyttri landnotkun í samræmi við alþjóðlega viðurkennda staðla og með hliðsjón af vistkerfisnálgun og skipulagssjónarmiðum.“ Ég vitna aftur í ljóð Guðmundar Inga Kristjánssonar, skálds og bónda: Komandi kynslóðir njóta þess kraftar, sem ég á einn. Það eru nefnilega kraftar hvers og eins okkar sem byggjum þetta land sem eiga að skila því áfram. Við getum betur og við getum meira. Ég held að við Íslendingar höfum í gegnum tíðina passað upp á þetta. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Virðulegi forseti. Velferð hverrar þjóðar byggist á því að auðlindir séu nýttar með skynsamlegum hætti. Liður í því er að skila auðlindum til komandi kynslóða í sama ástandi eða betra. Verndun jarðvegs og stöðvun jarðvegsrofs er forsenda sjálfbærrar landnýtingar. Þetta er verkefni sem hægt er að vinna að á mörgum sviðum, bæði áhugamanna og fagaðila. Það er líka nauðsynlegt að halda fólki upplýstu um gagnsemi landgræðslustarfa. Ég tek undir orð hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur þegar hún talaði um að efla rannsóknir og nýsköpun á sviði landbúnaðar og þeirra háskóla sem við eigum. Við eigum tvo háskóla á sviði landbúnaðar, þ.e. á Hólum og Hvanneyri. Það var sláandi frétt sem barst í gær um að þessar rannsóknir hefðu dregist saman og ekki hafi eins mikill kraftur verið settur í þær á síðustu árum. Ég held að það sé kominn tími til að við sinnum þessu með betri hætti til þess að skila okkur áfram á sviði nýsköpunar í landbúnaði og matvælaframleiðslu hér á landi, að við nýtum landið í matvælaframleiðslu o.fl. Þannig skiptir þetta gríðarlega miklu máli. Að lokum vona ég að þessi þingsályktunartillaga nái fram að ganga. Hún á væntanlega eftir að skila sér inn í atvinnuveganefnd, ég kem kannski til með að fylgja henni frekar eftir því að það skiptir máli að við vinnum saman að þessu. Annars lendum við bara úti í skurði með þetta eða úti á túni.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að þakka þeim sem tekið hafa þátt í þessari umræðu. Eftir hana þá hef ég trú á því að við séum ekki stödd úti í skurði, alla vega ef við þrjár sem höfum talað hér fáum að stýra þessu máli, en sú verður kannski ekki raunin. Ég veit að þetta er gríðarlega mikilvægt mál. Það er blóðugt að fara um landið og horfa upp á tún fara í órækt. Sú er staðan í mörgum sveitum og á of mörgum svæðum landsins, sem betur fer ekki alls staðar en það er til. Ef við náum þessu fram, nýtum tækifærin sem liggja í þessu, þá erum við að slá svo margar flugur í einu höggi. Ef við horfum út frá byggðaáætlun þá uppfyllum við áætluð áform þar um að fjölga atvinnutækifærum um landið, við sinnum líka umhverfismálunum, við erum að tala um rannsóknir og alls konar vinnu í kringum þetta og nýtingu á tækjum sem standa kannski illa nýtt stóran hluta ársins hjá bændum um allt land. Fyrir utan það nýtum við efni sem ekki er notað til fóðuröflunar í að loka landinu, græða landið, byggja það upp. Það má nýta líka fyrningar, get ég séð fyrir mér. Það er áhrifaríkara að nýta, eins og reyndar margir hafa gert og mætti gerast í enn meira mæli, fyrningar og dreifa þeim um, það hlýtur að vera hagstæðara en að láta þær grotna niður heima við bæ. Ég held að ef við náum að nýta þessar auðlindir skynsamlega þá náum við enn þá lengra og náum enn þá betri árangri á þessu sviði. Í liðinni kjördæmaviku fór ég um mitt stóra kjördæmi sem nær alla leið frá Djúpavogi og norður á Siglufjörð. Þar eru mjög fjölbreytt samfélög eins og menn þekkja. Það eru ekki bara mismunandi þéttbýliskjarnar heldur eru sveitasamfélögin líka mjög misjöfn. Á ákveðnum svæðum þar hefur stórum kúabúum verið að fjölga, það er blómleg byggð, mikil uppbygging og miklar framfarir eiga sér stað. Þegar bændur höfðu 10 ára búvörusamning, þá gátu þeir farið að byggja fjós og fjárfesta til framtíðar af því að þá fékkst fjármagn í það þannig að það gengur. Það hefur verið harðara hjá sauðfjárbændum, þar hafa verið erfiðari tímar núna. Þar sem ég bar þessa hugmynd upp, ég gerði það á flestum stöðum, var afskaplega vel í hana tekið, verð ég að segja. Mönnum hugnaðist þetta vel, þeir sem ég ræddi við um þetta. Menn eru tilbúnir í að prófa þetta, taka þátt í þessu og ef við getum fært þetta áfram er ég alveg fullviss um að þetta eigi eftir að hjálpa okkur áfram. Túnin eru fljót að fara í órækt. Það þarf ekki mörg ár áður en þau eru orðin ónýt og þá þarf að vinna það upp aftur eða þau drabbast bara niður. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu og ég vona að málið fái góða og ítarlega umfjöllun í nefndinni. Eflaust má einhvern veginn bæta það eða breyta. Strax sé ég að það þarf að breyta dagsetningum, tímatakmörkunum um hvenær því eigi að ljúka, en það er bara smámál. Við þurfum að horfa inn í framtíðina. Við þurfum að hugsa um afkomendur okkar og þá sem koma til með að búa í þessu landi til framtíðar. Við Framsóknarmenn höfum alla vega fullan hug á því að hér getum við áfram boðið upp á heilnæmar landbúnaðarafurðir og ræktað landið okkar með skynsamlegum hætti, nýtt allar auðlindir landsins og byggt upp heilbrigð og falleg samfélög og við erum ekkert ein um það. Það er held ég breið samstaða um það. Ég vil að lokum þakka þessa umfjöllun.