Borist hafa tvö bréf frá dómsmálaráðuneyti þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 461, um ráðstafanir samkvæmt þingsályktun nr. 49/145, frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, og fyrirspurn á þskj. 394, um fylgdarlaus börn sem sækja um alþjóðlega vernd, frá Rósu Björk Brynjólfsdóttur.
Forseti lítur svo á að þingfundir geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um sé þess þörf eða a.m.k. þar til umræðu um 7. dagskrármálið er lokið.
Frú forseti. Enn einu sinni ætlar ríkisstjórnin að fara fram hjá þinginu með stórar ákvarðanir sem varða íslenskt samfélag án þess að kóngur eða prestur sé spurður. Nú á að gera Fjölbrautaskólann í Ármúla að hluta af Tækniskólanum og einkavæðingin lekur inn stjórnlaust án aðkomu þingsins. Ég er mest hissa á Bjartri framtíð og Viðreisn að una þessari ömurlegu stjórnsýslu. Mér finnst engu líkara en að þau hafi gert ummæli Loðvíks XV. að sínum einkunnarorðum: „Það lafir meðan ég lifi.“
Frú forseti. Ég bið forseta að beita sér fyrir því að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra mæti hingað og verði til svara í ljósi þess að hann ætlar greinilega að endurtaka leikinn því að við munum öll eftir hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra í embætti hæstv. heilbrigðisráðherra, þegar hann fór algjörlega fram hjá þinginu með þá ákvörðun að bjóða út rekstur heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu og réðst þar með í risavaxna einkavæðingu á forsendum þess lagaramma sem hann hafði, án lýðræðislegs samráðs, án stefnumótandi umræðu. Hvað á að gera núna hjá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra? Jú, það á að fara í einkavæðingu með því að sameina Fjölbrautaskólann í Ármúla Tækniskólanum, sem er vissulega einkarekinn, án allrar umræðu við þingið, án þess að nokkur stefnumótandi umræða hafi verið tekin á vettvangi þingsins. Og útskýringarnar sem eru gefnar eru að það eigi að bregðast við fækkun nemenda á framhaldsskólastigi og hann talar eins og það sé eitthvert náttúrulögmál en ekki hin pólitíska ákvörðun sem Sjálfstæðismenn hafa tekið um að heimila ekki [[Forseti hringir.]]nemendum yngri en 25 ára að stunda bóknám og að stytta framhaldsskólann með einhliða ákvörðun niður í þrjú ár. Þetta eru ekki boðleg [[Forseti hringir.]]vinnubrögð. Ég geri þá kröfu að hæstv. ráðherra mæti í salinn og svari fyrir sig. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Það vekur nokkra undrun að ríkisstjórnin fari fram með þeim hætti sem hún gerir, að taka ákvarðanir án aðkomu þingsins, ekki síst í ljósi þess hvað menn hafa talað mikið um vönduð vinnubrögð, minna fúsk, meira gegnsæi, meira samráð, ekki síst við minni hlutann. Mig minnir að hæstv. fjármálaráðherra, formaður Viðreisnar, hafi lagt til að setja á laggirnar starfshóp til að bæta vinnubrögð á Alþingi og við stjórnarsáttmála, yfirlýsinguna, talaði hann um að það þyrfti augljóslega að hafa verulega aukið samráð við minni hlutann. Trekk í trekk, nú er það kannski spurningin hvort Ármúlinn sé sérstaklega valinn, að þar eigi bara að einkavæða alla götuna því að við vitum að ríkisstjórnin einkavæddi heilbrigðisþjónustu hinum megin við veginn og núna er hún komin þarna megin við götuna. Það er spurning hvaða gata verður undir næst - án aðkomu þingsins, frú forseti. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Eins og öðrum þingmönnum brá mér nokkuð þegar við heyrðum fréttir í morgun um þessi nýjustu áform um að einkavæða Ármúlann í heild sinni. Mér finnst með öllu ólíðandi að ekki sé neitt samráð haft við þingið og farið sé í framkvæmdir af þessu tagi án þess að hægt sé að fara heildrænt yfir það hvert við stefnum. Það sem er svolítið dapurlegt, og kom mjög skýrt fram þegar samningaviðræður stóðu á milli fimm flokka um hugsanlegt stjórnarstarf, er að bæði Viðreisn og Björt framtíð hugðust ekki fara út í neinar einkavæðingar á menntakerfinu eða heilbrigðiskerfinu. Það virðist vera sem við séum nú með Sjálfstæðisflokkinn einráðan í þessu stjórnarsamstarfi. Ég óska eftir því að þingmenn og ráðherrar frá Viðreisn og Bjartri framtíð segi hug sinn gagnvart svona vinnubrögðum því að þetta er ekki í anda opinnar stjórnsýslu sem hér var lofað.
Virðulegi forseti. Það er nú að rætast sem við höfðum hvað mestar áhyggjur af við myndun þessarar ríkisstjórnar, að það stæði til að iðka hér hægri stefnu, mjög harða hægri stefnu með einkavæðingarsjónarmið að leiðarljósi án samráðs við Alþingi, að freista þess að fara fram hjá Alþingi, fram hjá almenningi. Hvaða umræða hefur átt sér stað í samfélaginu um það sem gerðist í fréttum í morgun, um það að einkavæða Fjölbraut í Ármúla? Engin. Það átti sér engin umræða stað í menntamálanefnd, engin umræða hjá Alþingi. Ég spyr: Vill Björt framtíð þetta? Var Björt framtíð upplýst um þetta? Var Viðreisn upplýst um þetta? Vill Viðreisn einkavæðingu almannaþjónustunnar með bundið fyrir augun á Alþingi? Er það stefna Viðreisnar? Það kæmi mér sannast sagna ekki á óvart því að þar fer hægri flokkur. En ég spyr: [[Forseti hringir.]]Hver er eiginlega staða Bjartrar framtíðar? Er sá flokkur orðinn einhvers virði?
Virðulegi forseti. Þetta er kunnuglegt stef sem við sjáum hér, að einkavæðing mikilvægra grunnstoða samfélagsins fari fram í kyrrþey. Engin umræða hefur átt sér stað í þinginu eða utan þess um hvort byrja eigi að einkavæða framhaldsskólakerfið. Þetta er fyrsta skrefið í því, í raun kannski annað skrefið í átt að einkavæðingu framhaldsskólakerfisins. Fyrsta skrefið var að sjálfsögðu 25 ára reglan. [[Gripið fram í.]]Hvernig ætlum við að tækla þetta? Hvað er næst? Á að einkavæða háskólakerfið líka? Ætlum við að einkavæða Lánasjóð íslenskra námsmanna? Hver eru næstu skref? Eins og með heilbrigðiskerfið held ég að við horfum upp á jarðarför menntakerfisins - og hún mun fara fram í kyrrþey.
Virðulegi forseti. Hvers virði er stefnumótun ríkisstjórnarinnar þegar svona áform er hvergi að finna í fjármálaáætlun til næstu fimm ára? Í fjármálaáætluninni er einmitt lögð fram stefna stjórnvalda á hverju málefnasviði. Ekkert um þetta á framhaldsskólastiginu. Hæstv. menntamálaráðherra var hjá nefndinni um daginn að kynna sína stefnu fyrir fjármálaáætlun fyrir nefndinni og ekkert um þetta. Ekki neitt. Engin sundurliðun. Þannig er það á öllum málefnasviðum allrar fjármálaáætlunarinnar, ekkert til þess að giska á hvaðan þessar tölur koma. Nema kannski núna, sjáum við, af því að það kom gagnrýni frá Skólastjórafélaginu og fleirum, þau skildu ekki upphæðina sem var á framhaldsskólastiginu, skildu hana ekki. Núna skiljum við hana kannski. Það er gert greinilega ráð fyrir þessari breytingu í tölunum en ekki í texta. Þetta er rugl.
Virðulegur forseti. Það voru nú ekkert sérstaklega gleðilegar fréttir sem ég fékk í morgunsárið eins og aðrir landsmenn, að til stæði að einkavæða Fjölbrautaskólann við Ármúla. Ég verð samt að segja að þó að það hafi verið eins og köld vatnsgusa þá kemur hún ekki á óvart miðað við forsöguna. Það vekur athygli mína að haft er eftir ráðherranum að þarna sé verið að skoða ýmsar leiðir til að bregðast við fækkun nemenda á framhaldsskólastigi. Ég vil benda á að Tækniskólinn er stærsti skóli á Íslandi með yfir 2.000 nemendur. Fjölbrautaskólinn í Ármúla er með u.þ.b. 900 nemendur plús einhverja í fjarnámi. Fjölbrautaskólinn við Ármúla hefur verið rekinn hallalaust í mörg ár. Er verið að færa feitan bita í kjaft einkavædda Tækniskólans eða hvað? Hvað verður næst? Nú sýnist mér að Kristján Þór Júlíusson sé orðinn að útfararstjóra íslenska ríkisrekna [[Forseti hringir.]]framhaldsskólakerfisins og hann er núna að veita því nábjargirnar. Það er sorglegt.
Frú forseti. Einu sinni var til Iðnskólinn í Reykjavík, Iðnskólinn í Hafnarfirði, Sjómannaskólinn og Vélskólinn, en nú hafa þessir skólar allir runnið undir Tækniskólann, sem er einkarekinn skóli. Nú á að renna Fjölbrautarskólanum við Ármúla undir þann sama skóla. Hæstv. ráðherra menntamála segir að það sé til þess að fjölga nemendum í framhaldsskóla. Er búið að meta árangurinn af þessum sameiningum öllum saman? Er búið að meta árangurinn af því að færa Iðnskólann í Hafnarfirði undir Tækniskólann? Síðasta árið sem Iðnskólinn í Hafnarfirði starfaði voru þar 508 nemendur. Nemendum í Tækniskólanum fjölgaði um 149 við sameininguna. Er það vísbending um að það sé góð leið til þess að fjölga nemendum í framhaldsskólum að renna saman skólum á framhaldsskólastigi undir einkarekinn skóla? Hvar er árangursmatið? Hvar eru rökin? Hvar er stefnumörkunin? Þetta er skandall. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] [[Gripið fram í: Hvar er ráðherrann?]]
Frú forseti. Undanfarna daga höfum við í allsherjar- og menntamálanefnd verið að rýna tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun næstu fimm ára þar sem á að birtast langtímastefnumörkun ríkisstjórnarinnar í öllum málaflokkum. Samt fréttum við fyrst af þessari fyrirhuguðu sameiningu í morgunfréttum útvarps. Frú forseti. Þessar fréttir sýna okkur ekki bara að Sjálfstæðisflokkurinn heldur áfram í skjóli nætur að einkavæða heilbrigðiskerfi og menntakerfi án þess að tala við þingið. Þetta sýnir okkur líka að þessi langtímastefnumörkun er lygi. Hér erum við með stefnumörkun til langs tíma sem tengist ekki fyrirhuguðum einkavæðingaráformum hægri stjórnarinnar. Það er ekkert í þessu plaggi um sameiningu FÁ og Tækniskólans. Hvað fleira er ekki í þessu plaggi sem á síðan að framkvæma í skjóli nætur?
Frú forseti. Þetta eru dapurlegar fréttir og því miður halda þær áfram frá síðustu ríkisstjórn og yfir í núverandi stjórn. Ég get ekki annað en tekið undir með þeim sem talað hafa um að Tækniskólinn sé að yfirtaka og gleypa hvern skólann á fætur öðrum. Hvernig í ósköpunum getur Björt framtíð verið sátt við það, eða kannski frekar Viðreisn? Hér er fyrrverandi menntamálaráðherra ráðherra Viðreisnar í dag. Það væri áhugavert að heyra sjónarmið hennar og fleira Viðreisnarfólks, hvað því finnst um þetta, og ekki bara hvort haft hafi verið samráð um þetta. Er þetta stefnan? Er þetta það sem koma skal? Eru þau sátt við fækkun nemenda í framhaldsskóla? Eru þau sátt við að 25 ára hafi ekki fullan aðgang að framhaldsskólum eða myndu þau vilja breyta því? Eru 1.700 milljónirnar sem uppsafnaðar eru í niðurskurð á framhaldsskólaliðnum, eins og hann birtist í fjármálaáætlun, komnar fram þarna ásamt því að svelta aðra skóla? [[Forseti hringir.]] Virðulegi forseti. Talað er um markmið og mælikvarða og ég vil heyra í hv. þingflokksformanni Bjartrar framtíðar, hvort hún telji að þetta hafi verið metið samkvæmt því sem hún talar sífellt um.
Frú forseti. Ég verð eins og aðrir hv. þingmenn að fordæma þau vinnubrögð hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að við fáum að frétta það í fréttum RÚV að til standi að einkavæða einn af okkar bestu framhaldsskólum. Hér er verið að afhenda atvinnulífinu eitt stykki fjölbrautaskóla án þess að við fáum einu sinni að vita um það. Hæstv. ráðherra hefði að sjálfsögðu átt að taka það frumkvæði að upplýsa allsherjar- og menntamálanefnd um þessi áform sín og hef ég ásamt öðrum hv. þingmönnum í minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar óskað eftir fundi með hæstv. ráðherra þar sem hann geri grein fyrir því af hverju hann kaus að upplýsa ekki nefndina um þetta og hvernig standi á því að við fáum bara að frétta það í gegnum morgunfréttir RÚV að til standi að standa að enn einni einkavæðingarframkvæmdinni í menntakerfinu. Þetta er náttúrlega algjörlega forkastanlegt og á ekki að líðast. Ég spyr: Hvar eru þau bættu vinnubrögð sem áttu að koma með þessari nýju stjórn?
Frú forseti. Ég finn mig knúna til að minna stjórnarmeirihlutann á að hann hefur minni hluta atkvæða á bak við sig. Þau sitja hér í umboði minni hluta kjósenda í þessu landi. Þau telja sig þess umkomin að geta tekið slíkar stefnumarkandi ákvarðanir án þess einu sinni að leita til þingsins. Minni hluti kjósenda styður þau og enn minni hluti styður þau í dag en gerði í kosningum, enda minntust þau ekki einu orði á þetta fyrir kosningar. Að hlusta á forsvarsmenn þessara flokka, stjórnarflokkanna, sem töluðu eftir kosningar um að úrslit kosninganna sýndu að þörf væri á breiðri skírskotun, miklu samráði, breyttum vinnubrögðum, auknu samtali - það lagðist lítið fyrir þau orð. Þau eru öll orðin ómerkingar orða sinna, að minni hlutinn á Alþingi þurfi að hlusta á þetta í fréttum og hafandi hlustað á forsvarsmenn málaflokksins tala fyrir stefnumótun án þess að minnast á þetta einu orði - mér finnst það ömurlegt.
Frú forseti. Það er ekki skrýtið að þingmönnum blöskri þessi vinnubrögð en því miður þekkjum við þau af hálfu Sjálfstæðisflokksins, okkur eru þau ekki ókunn. Hæstv. ráðherra hefur stundað þessi vinnubrögð lengi, nú sem menntamálaráðherra og áður sem heilbrigðisráðherra, að vinna bak við tjöldin að sameiningu og vinna að því að færa atvinnulífinu í hendur opinberan framhaldsskóla. Þetta er auðvitað ekki ásættanlegt. Það er ekki skrýtið að stjórnarmeirihlutinn sitji hnípinn undir þessari umræðu vegna þess að þetta er þingræðinu til skammar, að framkvæmdarvaldið vaði svona á skítugum skónum yfir þingið og það eigi bara að segja hallelúja. Við getum ekki sætt okkur við þessi vinnubrögð. Þetta mál verður að koma inn til þingsins. Við höfum horft upp á það að það hefur verið unnið bak við tjöldin; stytting framhaldsskólans, 25 ára reglan og annað því um líkt, Klíníkin. [[Forseti hringir.]]Við verðum að segja: Hingað og ekki lengra.
Virðulegi forseti. Ég geri alvarlegar athugasemdir við fundarstjórn Alþingis, þó ekki endilega þennan fund, og bara við fundina. Við áttum fyrir ekki löngu síðan, fyrir nokkrum dögum síðan, að ég taldi ágætisfund með menntamálaráðherra þar sem við ræddum fjármálaáætlunina, við ræddum framhaldsskólastigið. Það kom ekkert fram á þeim fundi um að til stæði að fara að sameina tvo skóla. Ekkert. Ég spyr einfaldlega: Hvað gerðist á nokkrum dögum, ef þetta er að fara að gerast núna? Við höfum líka verið með í nefndinni beiðni um fund um framtíð verk- og starfsnáms sem er eitthvað sem sveitarfélög hringinn í kringum landið kalla eftir að verði eflt. Þegar við ræðum kosningaloforð þá gátu kjósendur Sjálfstæðisflokksins alla vega séð að stefnan var að tryggja að peningarnir yrðu ekki skertir inn í framhaldsskólastigið miðað við þá fjármálaáætlun sem þingmenn Sjálfstæðisflokksins studdu. Ég spyr: [[Forseti hringir.]]Hvað breyttist? Ætla þingmenn Bjartar framtíðar og Viðreisnar ekki að koma hér og segja að þetta sé á þeirra ábyrgð? [[Forseti hringir.]]Að það séu þeir sem standa því að verið er að skera niður frá því sem fyrri [[Forseti hringir.]]fjármálaáætlun stóð fyrir? Eða er það ráðherrann sjálfur? [[Forseti hringir.]]Við þurfum að fá svör við því. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Það er ekkert venjulegt tilefni sem er hér til þess að ræða fundarstjórn forseta. Við erum að tala um breytingar á íslensku samfélagi í skjóli nætur. Við erum að tala um slík vinnubrögð að það er ekki hægt að kalla þau annað en ómerkileg eða jafnvel óheiðarleg þegar ráðherra málaflokksins hittir hér fastanefnd Alþingis og greinir ekki frá þessum áformum í einu orði fyrir örfáum dögum. Ég spyr: Var þetta rætt í ríkisstjórn? Var þetta rætt á þingflokksfundum stjórnarflokkanna? Virðulegur forseti. Það er krafa mín að ráðherra verði kallaður á þennan fund og við endurskoðum dagskrá dagsins vegna þess að þetta er svo stórt mál að við getum beðið með allt annað þangað til ráðherra hunskast til að koma hér og ræða svona stórt mál við Alþingi Íslendinga, en hann situr, honum til upplýsingar, í umboði Alþingis. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti hefur kannað hvar menntamálaráðherra er, sem hefur boðað þinginu fjarvist í dag. Hann mun vera erlendis.
Frú forseti. Takk fyrir að gefa mér orðið, sem ég hafði reyndar ekki beðið um. [[Hlátur í þingsal.]]Ég mun auðvitað nýta það boð. Hér er verið að stíga enn eitt skrefið til þess að einkavæða framhaldsskólakerfið. Hæstv. ráðherra Viðreisnar, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, stóð að slíku þegar hún var í menntamálaráðuneytinu. Nú skal haldið áfram. Nú skal haldið áfram á leið sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur markað og bæði Viðreisn og Björt framtíð styðja. Ekkert mat á árangri fyrri einkavæðingar. Engin stefnumótun. Engin áætlunargerð. Bara hugsjónin um að betra sé að færa opinberan rekstur í hendur einkaaðila. Það er [[Forseti hringir.]]ekki hugað að hag almennings, en það er það sem við eigum að gera í þessum sal. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Nú hefur komið fram að ráðherrann er ekki á landinu. Því langar mig að fá skýr svör við því hvort ráðherrann hafi verið einráður í þessari ákvörðun sinni. Mér finnst það algjörlega nauðsynlegt og ég krefst þess að þeir ráðherrar sem sitja í ríkisstjórn með hæstv. menntamálaráðherra svari fyrir þessa ákvörðun. Ég krefst þess að heyra frá þingflokksformönnum meiri hlutans um hvort þeir hafi verið meðvitaðir um þessa ákvörðun. Ef þeir hafa ekki hugrekki til að koma hér upp í ræðustól Alþingis og greina frá þá eru þeir meiri gungur en ég hefði talið. Ég vil líka segja það að mér finnst alveg ótrúlegt hvernig þessi ríkisstjórn hagar sér. Mér finnst það ótrúlegt, forseti. Þessir ágætu þingmenn, sem síðar urðu ráðherrar, boðuðu allt önnur vinnubrögð. Ég hef ekki séð að þau vinnubrögð hafi skilað sér hér í störfum Alþingis eða hvernig ríkisstjórnin hagar sínum málum gagnvart þinginu. Þetta er hneisa. Þetta er skammarlegt. Ég vil bara segja: Þið sem eigið aðild að þessari ríkisstjórn, skammist ykkar!
Frú forseti. Er þetta ekki lýsandi dæmi um hversu litla virðingu þessi ríkisstjórn hefur fyrir þinginu og fyrir almenningi og vanvirðing fyrir lýðræðinu sjálfu? Getur verið sú ástæða fyrir því að hér er ekki haft neitt samráð og engar upplýsingar til þingsins um þessi áform að Sjálfstæðisflokkurinn og aðrir flokkar í ríkisstjórn viti að almenningur vill ekki frekari einkavæðingu í kerfunum okkar? Það er ekki stuðningur við það, en Sjálfstæðisflokkurinn telur sig vita betur hvað almenningi er fyrir bestu. Hann gerir ráð fyrir því að það verði uppþot í viku og svo gleymist þetta. Ég hvet almenning til að láta þetta ekki gleymast. Ég hvet almenning til að rísa upp því að ef við gleymum þessu eftir viku mun þetta koma fyrir aftur og aftur og aftur, af því að það er treyst á að ekkert verði gert. Ég hvet almenning til að láta í sér heyra og koma skoðun sinni á framfæri um hvort þetta sé framtíð Íslands sem Íslendingar vilja sjá.
Frú forseti. Þetta eru algerlega óboðleg vinnubrögð hjá hæstv. menntamálaráðherra, að það þurfi að koma í fjölmiðlum að til standi að einkavæða framhaldsskóla án þess að farið hafi fram nokkur umræða á Alþingi um það mál. Það er auðvitað sérstaklega skammarlegt að þetta gerist á sama tíma og við erum að ræða um fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Fyrst ráðherrann er ekki staddur á landinu og getur því ekki komið hingað til að standa fyrir máli sínu og eiga samtal við Alþingi vil ég fara þess á leit við hæstv. forseta að sá ráðherra sem gegnir embætti fyrir hann meðan hann er erlendis komi hingað og svari spurningum. Ef enginn ráðherra gegnir embætti fyrir hæstv. menntamálaráðherra meðan hann er í burtu þá komi hæstv. forsætisráðherra sem verkstjóri hæstv. ríkisstjórnar og eigi þetta samtal. Þetta samtal má ekki bíða. Það þarf að eiga sér stað strax.
Frú forseti. Það hittist svo vel á að nú í morgun var fundur í allsherjar- og menntamálanefnd. Við vorum nýbúin að heyra þessar fréttir í útvarpinu í fyrsta sinn þegar við settumst á fund nefndarinnar, sem viku áður fundaði með ráðherra án þess að hafa heyrt af þessum áformum. Þar vorum við sammála um að ráðherra þyrfti að mæta á fund nefndarinnar. Hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, formaður nefndarinnar, er í samskiptum við ráðherra. Hann mun mæta þangað, á fund nefndarinnar, á morgun og á þriðjudag. Annar fundurinn verður opinn og í beinni útsendingu á vef Alþingis því að svör við þessum spurningum verða að berast almenningi. Fyrst ráðherrann getur ekki verið með okkur hér í dag í óundirbúnum fyrirspurnartíma er þetta það næstbesta, að við tökum hann á fund nefndarinnar og ræðum málið ofan í kjölinn við hann undir augliti almennings.
Frú forseti. Eins og hér hefur komið fram kynnti ráðherra fjármálaáætlunina fyrir allsherjar- og menntamálanefnd. Af hverju leyndi hann þessum áformum? Hvað býr að baki því að menn leyna svona áformum? Mér heyrist að formaður allsherjar- og menntamálanefndar hafi ekki haft hugmynd um þetta frekar en aðrir þingmenn. Það væri áhugavert að vita hvort þingmenn stjórnarliða vissu eitthvað um þetta, því að þeir koma ekki hingað upp og tjá sig. Er þetta faglegt? Nei, þetta er ekki faglegt. Styður þetta við jafnrétti til náms? Nei, þetta styður ekki við jafnrétti til náms. Þetta er þess valdandi að ég velti fyrir mér hvort hægt sé að afgreiða fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar. Mér finnst það ekki. Eru fleiri ráðherrar sem geta upplýst okkur hér, sem eru á sveimi um húsið, því að fram undan er atkvæðagreiðsla, um einhver stór mál eins og það sem er undir núna? Aðhaldið birtist augljóslega með þessum hætti. Eru [[Forseti hringir.]]fleiri stór mál? Því að aðhaldið er mjög mikið í þessari ríkisfjármálaáætlun hægri stjórnarinnar.
Virðulegur forseti. Þessi vinnubrögð eru alveg hreint með ólíkindum. Hér finnur framkvæmdarvaldið sér fjallabaksleið fram hjá Alþingi og fram hjá almenningi. Það er óþolandi. Hér er okkur stillt upp, við stöndum frammi fyrir orðnum hlut eða því sem næst. Ég vil minna á að þegar ákveðið var að stytta bóknám, þ.e. nám til stúdentsprófs, niður í þrjú ár var því haldið fram að framlög til framhaldsskólanna myndu ekki skerðast við það. Þess vegna finnst mér þessi sameining undarleg, ekki síst í ljósi þess að þetta eru ekkert sérstaklega eðlislíkir skólar. Fjölbrautaskólinn við Ármúla býður upp á heilbrigðisnám. Það fer lítið fyrir því í Tækniskólanum. Fjölbrautaskólinn við Ármúla er fyrst og fremst bóknámsskóli á meðan Tækniskólinn er fyrst og fremst tæknigreinaskóli. Ég spyr mig líka: Hvaða skólar verða næst? Hvað verður um alla litlu skólana úti á landi ef þetta er sú stærð af hagstæðri rekstrareiningu sem við erum að tala um, rúmlega 3 þúsund manna skóli? Þá þarf að sameina miklu fleiri skóla hér á landi, það er bara þannig. Það er sorglegt.
Frú forseti. Nú munum við heyra gamalkunnug stef um að þetta séu mögulega bara einhverjar pælingar í stjórnarmeirihlutanum og ekki sé búið að taka neinar ákvarðanir. Ég vil því koma því á framfæri að við höfum áreiðanlegar heimildir fyrir því að rektor a.m.k. annars skólans hafi látið nánasta samstarfsfólk sitt vita af þessu en verið gert að þegja yfir því þar til ráðherra sjálfum hentaði að tilkynna það opinberlega. Hvers konar framkoma er það, spyr ég, gagnvart fólki, að láta starfsfólk skólanna lifa í óvissu og láta yfirmenn þeirra vera svarna til trúnaðar svo að þeir megi ekki einu sinni segja sínu fólki hvað er í vændum, af því að ráðherra vill endilega gera það sjálfur? Svo fáum við bara fram að það sé ekkert ákveðið. Væri ekki heiðarlegra og stórmannlegra, ekki síst núna, að koma bara hreint fram, segja hlutina eins og þeir eru frekar en að láta tugi kennara lifa í óvissu í einhverjar vikur í viðbót til að svala hégómagirnd ráðherrans?
Virðulegi forseti. Það hljóta allir að sjá að þessi vinnubrögð eru óásættanleg. Við getum ekki frétt svona af því þegar svona mál gerast, bara úr fréttum. Þetta er í rauninni enn ein króna í vantraustsfötuna hjá mér. En ég vildi víkja aðeins að einu öðru máli til að trufla ekki of mikið. Í gær, um fundarstjórn forseta, var talað um svartíma fyrirspurna. Ég tók mig til og reiknaði þann svartíma. Núverandi þing er í 27 daga svartíma, virkir dagar, og í 17. sæti yfir þau þing sem eru síðust til að svara. Þingið sem var lengst til að svara tók sér 38 daga en það var síðasta þing. 27 dagar þegar viðmiðið á að vera 15 er ekki ásættanlegt. Við þurfum að gera betur. Ég vænti þess að forseti brýni það við ráðherra [[Forseti hringir.]]og ráðuneytin að svara skýrt og skilmerkilega á tilsettum tíma.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé kominn tími til þess að forseti kalli þingflokksformenn á sinn fund. Við sjáum hér trekk í trekk að ráðherrar sinna ekki lögbundinni skyldu sinni um upplýsingagjöf til Alþingis. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Þetta er lögbundin skylda og ráðherrum ber að svara þegar spurt er. Í umfjöllun hæstv. menntamálaráðherra um fjármálaáætlun, það prýðisplagg, kom ekkert fram um að það ætti að einkavæða svo sem eins og einn skóla, plús/mínus. Hvað er næst? Það stendur ekkert um þetta í fimm ára fjármálaáætlun. Þá verð ég að fá að vita, sem þingflokksformaður fyrir minn flokk: Til hvers er þessi áætlun? Af hverju svara ráðherrar ekki? Af hverju sinna ráðherrar ekki upplýsingaskyldu sinni gagnvart Alþingi betur en raun ber vitni? Af hverju horfum við trekk í trekk [[Forseti hringir.]]upp á það að svona vinnubrögð eru stunduð? Forseti. Ég krefst þess að fá fund með forseta sem fyrst um þetta mál.
Virðulegi forseti. Ég heyri það sem hér er sagt og langar að upplýsa þingheim um að það verða tveir fundir með Kristjáni Þór Júlíussyni í allsherjar- og menntamálanefnd, annars vegar á morgun og hins vegar á þriðjudaginn. Ég ætla, með leyfi forseta, að fá að vitna í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar: „Tryggja þarf jafnræði nemenda og valfrelsi með því meðal annars að styrkja fjölbreytt rekstrarform.“ Auðvitað er ýmislegt til skoðunar þegar ljóst er að fækkun verður um 620 nemendur á höfuðborgarsvæðinu milli 2017 og 2018. Þetta er eitt af því sem ég hef rætt við ráðherra. Ég get tekið undir það sem hér hefur komið fram. Auknar fjárveitingar eru nauðsynlegar til að styrkja innviði skólanna og nauðsynlega endurnýjun á aðstöðu þeirra. En vandi skólanna verður ekki aðeins leystur með auknum fjárframlögum, að dæla út peningum, heldur þarf að huga að skipulagningu skólakerfisins til framtíðar. Samvinna [[Forseti hringir.]]og sameining getur falið í sér aukna hagkvæmni að því er varðar rekstur skóla en getur einnig skilað sér í betri gæðum í kennslu og fjölbreyttara námsframboði fyrir nemendur. [[Gripið fram í.]]
Forseti. Það er ósköp heilbrigt að við deilum ekki sýn á alla skapaða hluti. Þingið hugsar væntanlega til þess að við tökumst harkalega á og það eigum við að gera. En til þess þurfa mál að vera lögð hér fram þannig að við getum gert það. Versta niðurstaðan er þegar hlutirnir leka stjórnlaust í einhvern farveg sem við höfum ekki rætt og mörg okkar vilja ekki. Ég ber virðingu fyrir mörgum þingmönnum stjórnarliðsins, hv. þm. Brynjari Níelssyni, hæstv. ráðherra Sigríði Andersen, sem koma hreint fram og segja skoðun sína og standa fyrir máli sínu. Mér finnst verra þegar ráðherrar koma í óundirbúnum fyrirspurnum og eru alltaf sammála öllu. Og verstur er hæstv. menntamálaráðherra sem fer yfirleitt alltaf á djúpið og mælist ekki á radar rétt á meðan óvinsæl mál eru á dagskrá. Nú bið ég að hann komi upp á yfirborðið og segi einu sinni sína skoðun á málinu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Hægri flokkarnir, Sjálfstæðisflokkurinn, Björt framtíð og Viðreisn, hafa það vissulega á stefnuskrá sinni að einkavæða, en þeir tala ekki mikið fyrir því fyrir kosningar vegna þess að þeir vita að fylgið myndi hrynja af þeim ef þeir færu að tala um það þá að til stæði að einkavæða í heilbrigðiskerfinu, að einkavæða í menntakerfinu o.s.frv. Þess vegna þora þeir ekki fram með þessar skoðanir fyrr en þeir eru komnir að kjötkötlunum og geta ráðskast með þessi mál bak við tjöldin. Ég segi fyrir mína parta og eflaust margra annarra þingmanna hér inni að það er bara stórhættulegt að þingið fari í sumarfrí. Hvað gera menn fyrst þeir geta gert þetta meðan þingið er að störfum, að kynna þetta ekki fyrir þinginu? Hverju eigum við von á þegar þingið fer í sumarfrí? Er ekki betra bara að koma hérna með svefnpokana og vera á varðbergi? [[Hlátur í þingsal.]]
Frú forseti. Það er gott að við höfum þó útvarp til þess að frétta af jafn örlagaríkum atburðum og þessum. Framferði ráðherra ber vitni um röng og ég kalla það hættuleg vinnubrögð. Ég hef horft hér yfir salinn. Mér sýnist hæstv. ráðherrar Viðreisnar ekki vera mjög upplitsdjarfir. Það segir okkur kannski töluvert um hvað er í gangi. Það sama má segja um þingmenn, þingmenn Bjartrar framtíðar sem þegja, þingmenn Viðreisnar sem þegja. Mig langar að spyrja hv. formann allsherjar- og menntamálanefndar: Hvað varðandi menntamál á ekki að koma fyrir Alþingi? Þingræðið er dýrmætt. Það er auðvelt að grafa undan því með svona vinnubrögðum. Við heimtum annars konar vinnulag. Ég lít svo á að forsætisráðherra, sem er verkstjóri ríkisstjórnarinnar, eigi að koma hingað í dag og vera til svars.
Virðulegi forseti. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem hæstv. ráðherra menntamála læðist í einkavæðingargrautinn um miðja nótt án þess að biðja nokkurn um leyfi, hvorki þingið né annan. Við munum eftir því að það er ekki langt síðan að hæstv. ráðherra menntamála gegndi stöðu heilbrigðisráðherra og var í viðræðum við einkaaðila um byggingu og rekstur einkasjúkrahúss í Mosfellsbæ án þess að láta kóng né prest vita. Um það þurftu bæði þingmenn [[Gripið fram í.]]og almenningur að lesa um í fjölmiðlum, nákvæmlega eins og núna. Nú búum við við fjársvelti til framhaldsskólastigsins í boði ríkisstjórnarinnar og þetta er afraksturinn. Nákvæmlega á sama tíma og framhaldsskólinn Flensborg er að draga saman seglin, segja upp fólki og draga úr þjónustu, þá er þetta afraksturinn. Það er ekki skrýtið að Viðreisn sé hluti af þessu einkavæðingarpukri því að við sáum viðlíka vinnubrögð í tíð núverandi ráðherra sjávarútvegs- og landbúnaðarmála, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, [[Forseti hringir.]]þegar hún gegndi stöðu menntamálaráðherra. Nákvæmlega sömu vinnubrögð.
Frú forseti. Það þarf ekkert að koma á óvart þó að ráðherra Sjálfstæðisflokksins einkavæði í skjóli nætur og passi sig svo á að vera í útlöndum þegar fréttirnar koma. Þeir sem hlýddu á mál hæstv. forsætisráðherra Bjarna Benediktssonar og formanns Sjálfstæðisflokksins á ársfundi Samtaka atvinnulífsins skilja samhengið. Þar barmaði formaður Sjálfstæðisflokksins og hæstv. forsætisráðherra sér yfir því og vældi undan því hvað væri þungt fyrir fæti með einkavæðingu og einkarekstur. Það þyrfti bara viðhorfsbreytingu hjá þjóðinni, sagði ráðherrann. Hann efaðist ekki um stefnuna. Sjálfstæðisflokknum kemur það ekkert við þó að almenningur í landinu og þjóðin vilji ekki þetta einkavæðingarbrölt. Það er samt haldið áfram. Þetta er svona. Mantran bara ræður, trúarsetningin blífur og þó að þjóðin vilji þetta ekki þá skal samt haldið áfram, jafnvel þó að þurfi að gera það í skjóli nætur. Það áhugaverða hér og nú er: Hvað segja fylgitunglin, Viðreisn [[Forseti hringir.]]og Björt framtíð? Voru þau kosin til þess að gera Sjálfstæðisflokknum þetta kleift?
Frú forseti. Ég held að allir séu fullkomlega meðvitaðir um hvers vegna Sjálfstæðisflokkurinn vill einkavæða. Það er hagræðing. Hagræðing skiptir mestu máli, en hvernig væri að hvetja fólk til náms frekar en að hagræða í menntakerfinu? Fjársvelti hefur svo sannarlega þann tilgang að einkavæða. Í staðinn fyrir að einkavæða skólann vegna þess að það eru of fáir nemendur, hvernig væri að leggja áherslu á að komast að því hvers vegna það eru of fáir nemendur og reyna að finna lausnir þar? Ef það er hagræðing í því að sem fæstir mennti sig á Íslandi - er það langtímahagræðing eða skammtímahagræðing? Viljum við ekki hafa menntað fólk í þessu landi? Eða á bara að einkavæða allt og gera þetta þannig að bara þeir efnuðu hafi efni á að mennta sig og hinir geti bara haldið áfram að þræla fyrir engan pening? Hvers konar samfélagi viljum við búa í og hvers vegna fer þessi umræða ekki fram á heiðarlegan hátt þannig að almenningur [[Forseti hringir.]]hafi þar rödd og geti sagt Sjálfstæðisflokknum hvað það er í raun og veru sem við viljum sjá í þessu landi?
Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra er hér í húsi. Það er því í rauninni ekkert að vanbúnaði að breyta dagskrá fundarins og láta hæstv. forsætisráðherra koma og tala fyrir stefnu ríkisstjórnar sinnar og svara því hvort það sé í rauninni þannig að það eigi að einkavæða menntakerfið og jafnvel einhverja fleiri þætti í íslensku samfélagi. Ég myndi gjarnan vilja að við tækjum þá umræðu hér og nú, í dag því að það skiptir máli út af fjármálaáætluninni sem við erum að ræða. Eru fleiri atriði sem ekki hafa verið rædd þegar ráðuneytin hafa komið inn á fundi hv. nefnda Alþingis? Það skiptir miklu máli fyrir það hvernig við högum vinnu okkar. Auðvitað ætti hæstv. forseti að [[Forseti hringir.]]breyta dagskrá fundarins og kalla hæstv. forsætisráðherra hingað inn til þess að svara fyrir stefnu ríkisstjórnar sinnar. Við eigum ekki að þurfa að lesa um hana í fjölmiðlum. Við eigum að ræða pólitíkina hér í þessum sal.
Virðulegi forseti. Það mætti auðvitað telja að hér bíði þingmenn í ofvæni eftir að ég blessi þessa meintu jarðarför sem þeir boða yfir menntakerfinu með þessum hræðilega einkarekstri. Nei, það ætla ég ekki að gera. Mér finnst bara mjög merkilegt að hér séu þingmenn, sem segjast nú oft vera kyndilberar Listaháskóla Íslands, sem er einkarekinn skóli, [[Gripið fram í: Fjársvelti.]]sem tala svona um einkarekstur [[Gripið fram í.]]og eiga sumir börn í einkareknum skólum.
Frú forseti. Ég býst við að þingheimur og forseti og þeir sem á þetta mál hlýða hafi skynjað ákallið sem er hér úr salnum. Það er að nauðsynlegt sé að taka umræðu um stefnumörkun ríkisstjórnarinnar í menntamálum, í heilbrigðismálum, en ekki að við hér í salnum notum þennan lið, fundarstjórn forseta, til að reyna að fara í málefnalega umræðu þegar enginn ráðherra er til svara, engin stefnumörkun ráðherra sem við getum rökrætt. En það er líka umhugsunarefni að þegar við stöndum frammi fyrir orðnum hlut eins og einkavæðingu Klíníkurinnar í Ármúla, hinum megin við götuna við Fjölbrautaskólann í Ármúla, kemur hæstv. heilbrigðisráðherra hér í mars og neitar því fjórum sinnum að hann [[Forseti hringir.]]muni nokkurn tíma leyfa þessar breytingar. Og svo gerast þær. Hér var nefnt hvort þingræðið væri í húfi. [[Forseti hringir.]]Það er kannski spurning að hér í salnum þurfi að taka umræðu um það líka.
Frú forseti. Það má virða það við ritara Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, að hún kemur þó hér upp og reynir að klóra í bakkann. Það má deila um málsvörnina, hversu beysin hún er. En það væri ástæða til þess við betra tækifæri að fara yfir sögu Sjálfstæðisflokksins að þessu leyti. Hún er vörðuð þessu; opinbera kerfið, heilbrigðiskerfið, menntakerfið, er svelt, það er þrengt að því. Það er síðan notað, þrengingarnar, nauðin, sem réttlæting fyrir einkavæðingu. Ég þekki þetta orðið býsna vel af langri glímu við íhaldið. Svona er þetta. Það er auðvitað óþolandi og ólýðræðislegt að menn skuli þá ekki geta komið hreint til dyranna og sagt það t.d. fyrir kosningar að þeirra sérstaka keppikefli sé að halda áfram einkavæðingu í velferðarkerfinu á Íslandi. Eina sameiningin sem nú virðist orðin tímabær er að sameina hægri flokkanna. Eina sameiningin sem við ættum að vera að frétta af hér, frú forseti, [[Forseti hringir.]]er að Sjálfstæðisflokkurinn, Viðreisn og Björt framtíð hefðu runnið formlega og endanlega saman í eina sæng. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég tek algjörlega undir það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði. Ég hlustaði einmitt á þessar ræður hjá honum þar sem hann benti á það hvernig hefur verið skorið niður til opinbers reksturs og erfið staða síðan notuð sem rökstuðningur fyrir því að færa fjármuni eða jafnvel heilan skóla, vel rekinn skóla, til þess væntanlega að styðja við fjölbreytt rekstrarform. Það getur einfaldlega ekki gengið. Við höfum heyrt frá sveitarfélögum hringinn í kringum landið þar sem þau kalla eftir auknum fjármunum inn í framhaldsskólastigið, opinbera framhaldsskólastigið, eftir áralangan erfiðan niðurskurð eftir hrun. Lausnin á því getur ekki verið að færa þessar eignir ríkisins yfir til einkaaðila, það getur ekki verið lausnin. Við getum alveg verið sammála um að það þurfi að vera fjölbreytt rekstrarform en þetta er ekki leiðin að því. Ef Tækniskólinn þarf á stuðningi að halda verður [[Forseti hringir.]]hann að koma með öðrum hætti.
Frú forseti. Vandinn sem við stöndum frammi fyrir er ekki bara þessi tilteknu einkavæðingaráform í þetta tiltekna skiptið heldur það að í allri umræðu um fjármálaáætlun höfum við trekk í trekk fengið forsvarsmenn ríkisstofnana til okkar sem segja: Við vitum ekki planið, við vitum ekki hvað ríkisstjórnin hefur í huga. Fólk talar um að það vanti upplýsingar, vanti gögn, vanti gagnsæi, vanti möguleikana á því að sjá hver framtíðin er og eftir hvaða framtíðaráformum ríkisstjórnin ætlar að vinna. Vandinn sem við stöndum frammi fyrir er að ríkisstjórnin heldur ítrekað upplýsingum frá þinginu, frá stofnunum sínum, frá almenningi í landinu. Ég veit ekki hversu vel fólk á að venjast því að lesa á milli línanna í fjármálaáætluninni og í öðrum plöggum ríkisstjórnarinnar til að geta séð fyrir sér hvað er í vændum á næstu árum. Ég vil fá allar upplýsingarnar á hreint, alltaf.
Frú forseti. Á dögunum, þegar við vorum að ræða einkavæðingu bankanna, kom hæstv. fjármálaráðherra Benedikt Jóhannesson í ræðustól og talaði um gott ferli. Hann talaði um að ferlið þyrfti að vera opið, það þyrfti að vera gagnsætt. Hann var spurður af hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur um það. Hann kom hér upp og þingheimur var vægast sagt sáttur við svörin. - Opið, gagnsætt, hafið yfir vafa, hafið yfir gagnrýni. Er það ekki bara eðlileg krafa? Fjármálaráðherra fannst það eðlileg krafa. Hann kom upp og sagði: Já, já, já, og landsmenn eiga að fá að vita. Þetta er spurning um ferli. Það eru margir sem vilja hafa einkarekna skóla. Ég vil hafa einkarekna skóla. Ég vil ekki að þeir séu reknir út frá gróðasjónarmiði. Ég vil ekki hafa einkarekna heilbrigðisþjónustu af því að þar viljum við fækka. Við viljum ekki að það blási út sem einkaframtakið gerir. Við viljum fjölga þegar kemur að nemendum, en þau okkar sem vilja að hér sé einkarekstur, ég tala nú ekki um einkavæðingu á vegum ríkisins, vilja að hann sé opinn, gagnsær, hafinn yfir vafa, [[Forseti hringir.]]hafinn yfir gagnrýni og allt gert í samráði. Það er ekki gert hér.
Virðulegi forseti. Hér er mikil umræða í tilefni af frétt um að hugsanlega standi til að sameina tvo skóla. Ég tek það fram að ekki er búið að sameina neina skóla. Ég skil það vel að við viljum kalla fram umræðuna. Ég er tilbúinn til að taka þátt í þeirri umræðu. Ég tel það ekki vera neinar nýjar fréttir að Sjálfstæðisflokkurinn sé tilbúinn til að taka þátt í umræðu eða vinni þannig í stjórnmálum sínum að vel sé farið með skattfé almennings og það henti sem best fyrir nemendur, þær leiðir farnar sem koma best út, bæði fyrir skattgreiðendur og notendur þeirrar þjónustu sem um ræðir. Ef það er eitthvað sem er uppi í þessu máli þegar við tökum þá umræðu eru það engar nýjar fréttir. Við munum standa við það alla leið og þurfum ekki að vera neitt hissa á því þótt farnar séu hagkvæmar og góðar leiðir. [[Gripið fram í.]]
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og utanríkisráðherra.
Frú forseti. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar eru sett fram metnaðarfull markmið í texta um framúrskarandi sjúkrahúsþjónustu, sérhæfð sjúkrahús skuli standast samanburð við sambærileg sjúkrahús á Norðurlöndum, biðtími eftir aðgerðum og meðferð verði styttur og svo mætti lengi telja. Í umsögn Landspítala kemur hins vegar fram að miðað við hin metnaðarfullu markmið og tillögur sem birtast í áætluninni þurfi innlend sjúkrahús að skera niður kostnað um u.þ.b. 5 milljarða á tímabilinu ef halda eigi starfsemi óbreyttri að öðru leyti. Í viðtali við Morgunblaðið í gær lætur hæstv. fjármálaráðherra hafa eftir sér að Landspítalinn taki aukningu hjá ríkisstjórninni og beri saman við ósk sína um fjármagn og telji aukninguna vera niðurskurð af því að ekki sé orðið við öllum hans óskum. Hæstv. ráðherra segir staðhæfingar spítalans rangar. Eins dapurlegt og það er að staðan sé sú að forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar munnhöggvist um mikilvægar stofnanir á borð við Landspítalann í fjölmiðlum er það ekki það sem ég ætla að ræða hér, heldur langar mig að spyrja hvað ráðherra eigi nákvæmlega við þegar hann segir að staðhæfingar spítalans séu rangar. Ég spyr hæstv. ráðherra hvað það kallist þegar þjóðin eldist, sjúklingum fjölgar, bæði vegna aldurs og aukins fjölda ferðamanna, kröfur eru gerðar og settar fram í texta um bætta þjónustu, dýrari lyf, styttri biðtíma en svo fylgir fjármagnið ekki þeim kröfum sem eru settar fram. Hvað kallast það, hæstv. ráðherra? Er ekki fullkomlega eðlilegt að tala þá um niðurskurð þó að krónum til spítalans fjölgi? Því að einhvers staðar þarf væntanlega að skera niður til að mæta þeim kröfum sem settar eru fram. Lítur hæstv. ráðherra bara á þessar kröfur sem við lesum um í fjármálaáætluninni sem óskalista spítalans? Eða hvernig á nákvæmlega að mæta þeim kröfum sem þar eru settar fram, mæta þeim yfirlýsingum um að heilbrigðismálin séu forgangsmál, mæta kröfum 86.000 Íslendinga sem skrifuðu undir áskorun þessa efnis til stjórnmálamanna eða stefnir hæstv. ráðherra kannski að heilbrigðri fækkun aldraðra og sjúkra eins og stefnt er að svokallaðri heilbrigðri fækkun [[Forseti hringir.]]stúdenta, heilbrigðri fækkun ferðamanna, með því að skera niður og tryggja að fjármagnið standi ekki undir raunverulegum þörfum?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég get svo sannarlega tekið undir það með hv. þingmanni að æskilegt væri að hér væri heilbrigð fækkun sjúkra. Við tókum bæði þátt í pallborði í gær hinum megin við Vonarstræti þar sem rætt var um forvarnir og þátttöku fólks í heilbrigðu líferni og að það gæti einmitt leitt til þess að dregið yrði úr kostnaði við heilbrigðisþjónustu. Við í ríkisstjórninni erum með ýmsum hætti að gera það. Til dæmis erum við að efla sálfræðiþjónustu í framhaldsskólum. Verið er að bæta við sálfræðingum í heilsugæsluna o.s.frv. Það er hins vegar svo að við erum líka að bæta í lyfjakostnað þessa dagana. Það er verið að bæta við nýjum lyfjum. Heilbrigðisþjónusta er auðvitað mjög víðtæk. Það er verið að breyta kerfi heilbrigðismála þannig að það sé skipað með öðrum hætti. En forsvarsmenn Landspítalans hafa bent á ákveðin atriði, t.d. að á bráðamóttöku spítalans sé verið að taka við ýmsum sjúklingum sem ættu miklu frekar að koma á heilsugæslustöðvar. Það er verið að beina þeim í þennan farveg. Jafnframt hafa forsvarsmenn spítalans bent á það sem ég tel rétt og málefnalegt, að á spítalanum séu margir aldraðir sem ættu í raun og veru heima annars staðar. Á öll þau rök er hlustað og að öllu því er unnið.
Frú forseti. Mig er farið að gruna að hæstv. fjármálaráðherra sé súrrealisti í dulargervi stjórnmálamanns því þetta svar minnti mig dálítið á leikritið Beðið eftir Godot. Það er spurt mjög skýrrar spurningar: Hvað kallast það þegar stjórnvöld setja fram ákveðin viðmið og kröfur um að verkefnum eigi að fjölga en fjármagnið stendur ekki undir þeim verkefnum? Er það svo að hæstv. ráðherra telji staðhæfingar spítalans rangar þegar spítalinn bendir á þetta, eins og haft er eftir honum í fjölmiðlum? Telur hæstv. ráðherra það eðlilegt að settar séu fram auknar kröfur um sjúkrahúsþjónustu en fjármagnið fylgi ekki þeim kröfum? Um það snýst málið. Og heilbrigð fækkun sjúklinga, jú, það er auðvitað gott. Við hæstv. ráðherra erum algerlega sammála um að það er margt hægt að gera á sviði lýðheilsumála til þess að minni sjúkrahúsþjónustu sé þörf. En við erum samt með staðreyndirnar [[Forseti hringir.]]sem tala sínu máli. Öldrun þjóðarinnar, fjölgun ferðamanna og sívaxandi kröfur um tæknilegri sjúkrahúsþjónustu. Hvernig á að standa undir því?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að líkja mér við súrrealista því að það er einmitt ein sú listgrein sem ég hef hvað mestan áhuga á og er ánægður með að vera frumkvöðull í því hér á Alþingi að mati hv. þingmanns. Það er ekki nema von að mönnum detti í hug súrrealismi þegar hækkun er talin vera lækkun, viðbót talin niðurskurður. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er verið að bæta við 22% í heilbrigðismálin á tímabili áætlunarinnar. Því verður ekkert breytt, alveg sama hversu oft menn telja það niðurskurð. 22% viðbót er viðbót. Það er hækkun.
Forseti. Ráðuneyti félags- og jafnréttismála hefur margt á sinni könnu og hefur með sanni umfangsmikil verkefni er heyra undir ráðuneytið. Oft og tíðum er erfitt fyrir leikmenn að átta sig á því hvað heyrir undir ólík ráðuneyti, sér í lagi ráðuneytin tvö sem deila húsi og fjalla um málefni hópa sem þurfa hvað mesta á því að halda að lög og reglur taki tillit til oft flókinna aðstæðna í nútímasamfélagi. Samkvæmt bréfi Hugarafls til hæstv. félagsmálaráðherra koma eftirfarandi upplýsingar fram sem benda til skorts á samráði og yfirsýn, með leyfi forseta: „Þann 4. apríl komu félagar í Hugarafli og mótmæltu við velferðarráðuneytið í kjölfar gífurlegs niðurskurðar til samtakanna árið 2017. Þar var óskað eftir samtali við báða ráðherra og var því lofað. Fljótlega fengum við samtal við heilbrigðisráðherra og okkur tjáð að félagsmálaráðherra myndi einnig vera á þeim fundi. Ekki sást til hans eða aðstoðarmanna þegar á fundinn var komið. Við áttum góðan fund með Óttari Proppé, sem var mestmegnis fræðsla frá okkur í Hugarafli um starfsemi, en engin ákvörðun var tekin um um framtíð Hugarafls. Í lok fundar var því lofað að samtalinu yrði haldið áfram. Við höfum ítrekað ýtt eftir næstu skrefum en höfum engin viðbrögð fengið frá heilbrigðisráðherra. Þegar ýtt var á fund með félagsmálaráðherra barst mjög stutt svar án rökstuðnings þess efnis að okkar mál væru alfarið á sviði heilbrigðishluta ráðuneytisins. Við furðum á því hvernig félagsmálaráðherra getur útilokað okkur í fjárveitingu á sama tíma og verið er að styrkja afleggjara frá Hugarafli, sem sagt Grófina og Batasetur Suðurlands, og sömuleiðis önnur félagasamtök sem ekki sinna eins víðtækri starfsemi og Hugarafl. Við krefjumst þess að félagsmálaráðherra endurskoði afstöðu sína.“ Ég vil því spyrja hvernig standi á því að hæstv. ráðherra verði ekki við óskum Hugarafls um fund. Stendur til að gera úrbætur á því á allra næstu dögum?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Stutta svarið við þessu er að fjárveitingar til Hugarafls hafa verið á sviði heilbrigðissviðs ráðuneytisins frá upphafi, að einu ári undanskildu þegar kom bein fjárveiting frá fjárlaganefnd á síðasta ári sem einhverra hluta vegna var eyrnamerkt félagsmálahluta ráðuneytisins. Það var hins vegar sértæk ákvörðun fjárlaganefndar að veita fjárstyrk með beinum hætti til Hugarafls. Þess vegna er það rangt sem haldið hefur verið fram í umræðunni að um einhvers konar niðurskurð hafi verið að ræða af hálfu félagsmálahluta ráðuneytisins. Þjónusta Hugarafls hefur einfaldlega verið flokkuð með annarri heilbrigðisþjónustu og þar af leiðandi styrkt af hálfu heilbrigðisráðherra. Það er auðvitað mikilvægt í svona viðamiklu ráðuneyti að þar sé yfirsýn og skýr stefna um það hvar viðkomandi málaflokkar eiga heima. Það er vissulega þannig innan míns ráðuneytis að þar getur verið mjög mikil skörun á milli málaflokka og náskyld starfsemi þegar kemur að heilbrigðisþjónustu, þegar kemur að ýmsum öðrum úrræðum sem geta verið forvirk úrræði. Þess vegna er mjög mikilvægt að ráðuneytið greini innbyrðis hvar hlutirnir eiga heima þannig að það sé skýrt og að skýr svör séu veitt viðkomandi hagsmunasamtökum. Það sé líka skýrt með hvaða hætti stutt sé við starfsemi þeirra og hver geri það þannig að hvor hluti ráðuneytisins fyrir sig geti einbeitt sér vel að starfsemi sinni. Það er sjálfsagt að eiga fundi með Hugarafli. Við höfum svarað þeim skýrt með þessum hætti, að hér eftir sem hingað til hafi þjónusta þeirra verið flokkuð undir heilbrigðishluta ráðuneytisins. Þar af leiðandi sé eðlilegast að þau leiti fyrst og fremst þangað eftir stuðningi. En ég tel það alls ekki eftir mér að eiga fundi með Hugarafli. Við höfum rætt þetta mál ítrekað innan ráðuneytisins og milli okkar og heilbrigðisráðuneytisins.
Forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir skýr svör því að það er akkúrat það sem vantar, það vantar skýrleika. Margir þeir sem geta nýtt sér þjónustu Hugarafls þurfa líka á þjónustu hæstv. ráðherra eða ráðuneytis hans að halda. En ég tel mjög mikilvægt, eins og kom fram í áskorunum til hæstv. ráðherra og hæstv. ráðherra heilbrigðismála, að það komi skýrt fram hvort til standi að gera það mögulegt að halda áfram starfsemi Hugarafls. Ég tel það líka mjög brýnt að það sé gott samstarf og samráð þannig að félagasamtökum eins og Hugarafli, sem skipta miklu máli og hafa gert ótrúlega mikilvæga hluti í samfélagi okkar, sé ekki haldið á mikilli óvissu og það sé strax skýrt hvernig þetta eigi að vera til framtíðar. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra hitti Hugarafl [[Forseti hringir.]]til þess að sýna því fólki þá virðingu sem því ber.
Frú forseti. Ég tek heils hugar undir orð hv. þingmanns um að starfsemi samtaka á borð við Hugarafl og svo margra annarra slíkra sjálfboðasamtaka sem starfa í samfélagi okkar á hinum ýmsu sviðum velferðarmála skipta alveg gríðarlega miklu mál. Þar er verið að vinna gríðarlega gott og óeigingjarnt starf á svo mörgum sviðum, sem skiptir ofboðslega miklu máli fyrir samfélagið, ekki bara í þjónustu við viðkomandi hópa, heldur ekki síður í aðhaldi gagnvart stjórnvöldum og fyrir þróun okkar lýðræðislega samfélagi. Ég styð því heils hugar alla slíka starfsemi en mér finnst um leið afar brýnt að stjórnsýslan sé mjög skýr um það hvert svona samtök eigi að leita eftir bæði fjárhagslegum og faglegum stuðningi. Þess vegna [[Gripið fram í.]]hefur það verið skýrt af hálfu ráðuneytisins að þetta heyri undir heilbrigðisþjónustu, það sé þeirra fyrsti viðkomustaður. En ég ítreka að það er alveg sjálfsagt af minni hálfu að hitta þau, þó það nú væri.
Virðulegi forseti. Á fyrstu dögum hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í embætti breytti ráðherra þeim hópi sem á að endurskoða búvörusamninga, samráðshópnum, setti inn sína pólitísku trúnaðarmenn en einnig, sem var áhugavert, fulltrúa stórkaupmanna sem að sögn ráðherra væri með sýn neytenda. Það er og. Ráðherra ákvað líka að setja á netið til umsagnar frumvarp um gjörbyltingu á samkeppnisumhverfi mjólkuriðnaðarins sem og tollaumhverfi. Með öðrum orðum ákvað ráðherra að taka út úr endurskoðunarferlinu ákveðna þætti, taka frá samráðsnefndinni, hópnum, verkefni, þó svo að að á síðasta kjörtímabili hafi þáverandi formaður atvinnuveganefndar og nefndin öll og þingið, þáverandi formaður, núverandi samgönguráðherra og fyrrum samflokksmaður ráðherra, haft forgöngu um sátt þar sem allir þessir hlutir áttu að skoðast í samhengi í nefnd um endurskoðun búvörusamninga fyrir árið 2019, samráðsnefndinni. Um er að ræða umtalsverða breytingu sem ráðherra segir að m.a. sé sótt fyrirmynd að til Noregs. Mér er kunnugt um að sú ferð standi yfir, hafi verið skipulögð af samvinnufélagi bænda og að fulltrúum ráðherra hafi verið boðið í þá ferð. Þeir eru ekki með, að mér skilst. Því spyr ég eftirfarandi spurninga: Er það virkilega svo að ráðherra hafi neitað að senda fulltrúa í þessa ferð til að kynna sér málin í grunn og botn? Eru þetta hin nýju vinnubrögð nýrrar ríkisstjórnar, aukið samráð, samvinna og sátt? Er þetta minna fúsk eða eru þetta allt saman frasar? Finnst ráðherra ekki lágmark að fulltrúar hennar kynni sér málin á sama hátt og aðrir fulltrúar í nefndinni? Mér finnst hæstv. ráðherra ganga um þessi alvarlegu mál, sem varða heila atvinnugrein og heilar byggðir í landinu, af nokkurri léttúð, jafnvel eins og fíll í postulínsbúð.
Ég vil þakka hv. þm. Sigurði Inga Jóhannssyni fyrir spurningarnar og málefnalega nálgun í þeim mikilvæga málaflokki sem sjávarútvegs- og landbúnaðarmálin eru. Ég ætla ekki að draga dul á það að ég og hv. þingmaður deilum ekki sömu skoðunum varðandi það hvernig það eigi að byggja upp m.a. í landbúnaði og sjávarútvegi, sérstaklega í landbúnaði. Það kemur engum á óvart að það er ákveðið uppbyggingarferli sem þarf að eiga sér stað eftir að búvörusamningur var samþykktur hér naumlega með 19 atkvæðum gegn 7 á síðasta kjörtímabili undir forystu m.a. hv. þingmanns. Það þarf að vinna til baka traust og trúnað m.a. í samfélaginu gagnvart landbúnaðinum. Landbúnaðurinn á gríðarleg tækifæri fram undan, sem ég veit að hv. þingmaður veit vel af. Þess vegna skiptir máli að vinna hlutina rétt, tengja saman neytendur og bændur, því að þar liggja hagsmunirnir saman. Það á að sjálfsögðu að skoða hvernig hlutirnir eiga sér stað í öðrum ríkjum og það verður að gerast á forsendum ráðuneytisins, ekki á grundvelli þess sem hagsmunasamtök, hvort sem þau heita Bændasamtökin, Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi eða annað, setja fram. Það verður að vera gert á grundvelli stjórnsýslunnar en ekki hagsmunasamtaka. Það er alveg rétt að ég breytti hópnum, endurskoðunarhópnum sem var skipaður á síðasta kjörtímabili, af því að mér fannst breiddin ekki vera næg. Mér finnst þetta einmitt nálgunin sem ég hef boðað, að reyna að tengja saman enn frekar hagsmuni bænda við neytendur, því að þeir fara saman, inn á það borð sem tilheyrir endurskoðunarnefndinni. Ég veit að þrátt fyrir að menn hafi verið að agnúast út í fulltrúa m.a. frá Félagi atvinnurekenda, það eru fulltrúar neytenda þar inni og m.a. er viðkomandi einstaklingur sem leiðir nefndina ekki í sama flokki og ég, þá gengur sú vinna vel. Mér finnst miður ef menn í þingsal með mikla reynslu ætla að sá fræjum tortryggni í það mikilvæga starf sem endurskoðunarnefndin hefur með að gera.
Virðulegi forseti. Það er rétt, við deilum ekki sömu skoðunum. En við erum ekki að taka hér umræðu um stefnumótun í landbúnaði. Ég var tala um vinnubrögð, hæstv. ráðherra. Ég var að tala um það samráðsferli sem þingið samþykkti og sett var á laggirnar og af hverju hæstv. ráðherra gengur um og rýfur það daginn út og daginn inn með því að skipta um fólk. Jú, það er kannski rétt, það kemur nýr ráðherra sem hefur aðra sýn. En með því að taka út úr ferlinu ákveðna þætti er augljóslega verið rjúfa sátt um að skoða eigi hlutina í heildarsamhengi. Ef ég skildi ráðherra rétt neitaði ráðherrann að fulltrúar ráðherra færu í þessa ferð vegna þess að hún væri skipulögð á vegum samvinnufélags bænda. En ef ég skildi ráðherrann líka rétt vildi ráðherrann gjarnan, og það væri eðlilegt, vanda til verka og undirbúa þar af leiðandi vinnuna. Þá hlýtur ráðherrann að senda fulltrúa sína til Noregs þar sem fyrirmyndin er og tala við sama fólk á öðrum fundum.
Frú forseti. Já, það er alveg hárrétt. Við höfum margt að læra af Norðmönnum en ég held líka að Norðmenn geti að mörgu leyti litið til okkar, bæði hvað varðar landbúnað og uppbyggingu, ekki síst í sjávarútvegi. Talandi um vinnubrögð: Já, það lá alveg ljóst fyrir af minni hálfu og ég hef verið á fundum með bændaforystunni aftur og aftur og alltaf sagt þeim skýrt og skorinort að ég muni fylgja eftir því sem er í stjórnarsáttmálanum. Ég veit að í stjórnarsáttmálanum eru ákvæði sem m.a. falla Framsóknarflokknum ekkert endilega vel, þ.e. að taka út undanþágu sem er í búvörusamningum varðandi samkeppnismál. Í það mál hef ég ætlað að fara. Það hefur alltaf legið fyrir. Vinnubrögðin eru þannig, í anda opinnar, góðrar og gagnsærrar stjórnsýslu, að ég setti frumvarp á vef ráðuneytisins til þess að gefa m.a. okkar ágætu mjólkurframleiðendum og mjólkurbændum tækifæri til að koma með sínar athugasemdir. Er málið komið inn í þingið? Nei, því að við erum að fara yfir athugasemdir þeirra sem hafa sett þær fram, bæði neikvæðar sem jákvæðar. Það liggur ljóst fyrir af minni hálfu að við munum fara mjög gaumgæfilega yfir athugasemdirnar en ég stefni að því að koma með málið hingað til þings í haust og þá fá allir þingmenn tækifæri til að tjá sig um það [[Forseti hringir.]]hvort undanþága eigi að vera áfram í búvörulögum um samkeppnisumhverfi í mjólkuriðnaði. Ég er því ekki sammála. [[Forseti hringir.]]En við þurfum að vanda okkur. Þess vegna erum við að taka okkur tíma til að fara yfir allt ferlið.
Frú forseti. Í nýlegum félagsvísi á vegum velferðarráðuneytisins kemur fram að ójöfnuður er að aukast í samfélaginu, bæði þegar horft er á Gini-stuðul og hlutfall fólks undir lágtekjumörkum. Árið 2015 voru 10% fólks undir lágtekjumörkum, 7,9% ári áður. Nú er sama hlutfall undir lágtekjumörkum og þegar verst lét í bankahruninu. Ástandið er að versna eins og margoft var varað við í tíð síðustu ríkisstjórnar. Nú ætlar ríkisstjórn Viðreisnar og Bjartrar framtíðar að feta sömu hægri stefnu. Ágóði uppsveiflunnar mun renna í ríkari mæli til þeirra sem best standa. Árið 2015 jók ríkasta 1% fólks landsins eignir sínar um 50 milljarða og á um 20% af öllum eignum landsmanna. Engar skattbreytingar hafa verið boðaðar til að vinna gegn aukinni misskiptingu. Áfram er stefnt að auknum ójöfnuði. Samfylkingin og fleiri flokkar hafa talað fyrir því að skilvirkasta og sanngjarnasta leiðin sé að beita skattkerfinu. Við höfum lagt til þrepaskiptan tekjuskatt, hátekjuskatt, auðlegðarskatt, stigvaxandi fjármagnstekjuskatt og að sóttar verði meiri tekjur af auðlindunum. Ráðherra hefur áður í fyrirspurn neitað þessum leiðum. Þvert á móti hefur ríkisstjórnin flatt út skattkerfið og talað mikið um einföldun þess. Varla einföldun fyrir líf tekjulægstu hópanna sem glíma margir við erfiða stöðu á húsnæðismarkaði. Ráðherra segir meira að segja í nýrri fjármálaáætlun að skattar séu andstæða frelsis í nýrri fjármálaáætlun. Ég tel hins vegar að réttlát skattheimta tryggi þorra almennings heilmikið frelsi, svo ekki sé minnst á öryggi. Nú er spurning hvort ráðherra ætlar að horfa aðgerðarlaus á ójöfnuð aukast beint fyrir framan nefið á sér. Og þar sem hann vill ekki þiggja góð ráð frá mér í skattamálum spyr ég: Hvaða önnur tromp hefur hæstv. ráðherra uppi í erminni til þess að stemma stigu við þessum ófögnuði, ef hann vill gera það á annað borð?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég verð að játa að þær tölur sem hann kynnir hér hef ég ekki séð. Hins vegar þekki ég mætavel að tölur Hagstofunnar hafa sýnt að ójöfnuður í launum hér á landi er með minnsta móti í Evrópu. Það er vissulega ástæða til að hugsa um hvað sé eðlilegur ójöfnuður. Sumir halda því fram að það eigi að vera fullkominn jöfnuður. Ég er ekki í þeim hópi. Það kann að vera að hv. þingmaður sé það. Ég tel að menn eigi að njóta þess að þeir séu með framtak, t.d. til að útvega sér meiri menntun. Ég held að það sé ein meinsemdin t.d. í launakerfum hér á landi, og hefur verið kvartað undan af háskólamenntuðum mönnum, að ekki sé tekið nægilega mikið tillit til menntunar. Ég get t.d. nefnt þar hjúkrunarfræðinga, kennara, stéttir sem eru með mjög langa menntun að baki en njóta þess ekki í launum að eigin mati. Ég held að margir geti tekið undir það mat. Ég átta mig ekki á því hvað hv. þingmaður meinar þegar hann segir að ég hafi flatt út skattkerfið. Ég veit ekki til þess að sérstakar tillögur hafi komið frá mér um breytingar á skattkerfinu, nema breytingar á virðisaukaskatti í ferðaþjónustu. Ef ég man rétt studdi Samfylkingin þær breytingar. Og ég hef komið með hugmyndir um ákveðna græna skatta sem ég veit ekki hvort þingmaðurinn er mikið á móti.
Frú forseti. Tölurnar eru á vef velferðarráðuneytisins. Hæstv. ráðherra felldi niður milliþrep í skattkerfinu. Hvað er eðlilegur ójöfnuður? Ég talaði um að hann væri að aukast. Það er að minnsta kosti ekki ásættanlegt þegar þeim fjölgi sem eru undir lágtekjumörkum. Við sjáum að húsnæðismarkaðurinn er að verða eitt kaos, öngstræti. Gríðarlegur vandi steðjar að, bæði fyrir fólk sem ekki kemst í eigið húsnæði og þá sem eru á leigumarkaði. Allar vísbendingar sýna að fólk á leigumarkaði og börn þess eru í miklu meiri áhættu að glíma við fátækt. Vegna þessa tilkynnti ríkisstjórnin 24. febrúar að skipaður hefði verið hópur til að bregðast við þessu neyðarástandi á íslenskum húsnæðismarkaði. Hann átti að skila niðurstöðu innan mánaðar. Síðan eru liðnir tveir og hálfur mánuður. Hvað er að frétta, hæstv. fjármálaráðherra Alþingis?
Frú forseti. Hv. þingmaður ræðir um húsnæðismálin. Það er ánægjulegt að fá að tala um þau. Ríkisstjórnin hefur lagt þar til 1,5 milljarða, til viðbótar við það sem samþykkt var í fjárlögum við uppbyggingu íbúða með ASÍ. Við höfum viljað stuðla að auknu lóðaframboði og höfum við viljað bæta ástandið þar með ýmsum ráðum sem hæstv. félagsmálaráðherra hefur kynnt. [[Gripið fram í.]] En ég vil hins vegar benda hv. þingmanni á að þessum lögum var breytt áður en núverandi hæstv. ríkisstjórn tók til starfa. Það var í fjárlagafrumvarpi sem var samþykkt hér í desember.
Virðulegi forseti. Vaxandi uppgangur þjóðernishyggju og einangrunarhyggju er eitt helsta áhyggjuefni í alþjóðastjórnmálum um þessar mundir hvort sem litið er til Bandaríkjanna eða Evrópu. Málstaður þjóðernishyggju og andúðar á múslimum var afar áberandi í hollensku kosningunum og sömu áherslur eru því miður fyrirferðarmiklar í kosningabaráttunni fyrir frönsku kosningarnar núna á sunnudaginn. Við höfum séð þessa þróun víðar í Evrópu, til að mynda í Póllandi þar sem hægri sinnaði þjóðernisflokkurinn Law and Justice er ráðandi. Sá flokkur neitaði að taka á móti 7 þúsund flóttamönnum sem fyrrverandi ríkisstjórn hafði samþykkt að gera í Varsjársamkomulagi. Hann hefur bannað mannréttindabaráttu samkynhneigðra og lagði fram frumvarp síðastliðið vor til að þrengja rétt pólskra kvenna til fóstureyðinga, en pólska fóstureyðingarlöggjöfin var fyrir ein sú strangasta í Evrópu. Við sjáum þessa þjóðernishyggju og hörðu stefnu gegn innflytjendum í Finnlandi þar sem finnski hægri þjóðernisflokkurinn Perussuomalaiset vill þrengja löggjöf gagnvart innflytjendum svo um munar. Við sjáum þessa þjóðernishyggju líka hjá nágrönnum Evrópu eins og hjá AK-flokknum tyrkneska, flokki Erdogans, forseta Tyrklands, sem lagði fram frumvarp síðasta haust í samvinnu við öfgahægriflokkinn MHP til að veikja vald tyrkneska þingsins og styrkja einráða stöðu forsetans. Likud-flokkurinn ísraelski er svo einn af þeim flokkum sem lengst vilja ganga í að takmarka baráttu Palestínufólks til að fá viðurkenningu á sínu eigin ríki. Í því hefur formaður Likud-flokksins, Benjamin Netanyahu, gengið fremst fram fyrir skjöldu. Af hverju er ég að nefna þessa flokka hér? Jú, allir þessir stjórnmálaflokkar eiga það sameiginlegt að vera í samtökum hægri flokka í Evrópu sem heita ACRE. Í þeim samtökum er líka Sjálfstæðisflokkurinn. Í þeim samtökum gegnir hæstv. utanríkisráðherra trúnaðarstöðu sem varaformaður stjórnar ACRE. Í ljósi þess að hæstv. utanríkisráðherra er ekki bara utanríkisráðherra Sjálfstæðisflokksins heldur líka Íslands vil ég fá að spyrja ráðherrann hvort honum þyki þessi ábyrgðarstaða í samtökunum fara saman við ábyrgðarstöðuna sem hann gegnir sem utanríkisráðherra. Fer varaformennska hans saman við utanríkisstefnu Íslands sem viðurkennir Palestínu sem sjálfstætt ríki [[Forseti hringir.]]og hefur haft jafnréttissjónarmiðin í öndvegi? Stangast þetta ekkert á?
Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni ef hún leggur áherslu á að berjast gegn öfgastefnum alveg sama hverjar þær eru, sem ég tel að hún geri alla jafna. Við berjumst fyrir mannréttindum hvar sem við getum gert það. Það hefur sá sem hér stendur gert og mun halda áfram að gera það. Hvað varðar setu mína í þessari stjórn þá mun ég ekki vera þar áfram. En aðalatriði málsins er þetta: Ef hv. þingmaður hefði viljað hefði hún getað talað við marga aðra flokka í Evrópu sem við erum í samstarfi við, flokkagrúppur sem aðrir íslenskir þingflokkar eru aðilar að, en því að miður er langur vegur frá því að mál - hv. þingmaður nefndi sum mál, en það eru mörg önnur sem ég held að sé góð pólitísk samstaða um á vettvangi Alþingis - séu eins og við Íslendingar viljum almennt sjá þau í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Það er okkar hlutverk alls staðar að berjast fyrir þeim gildum sem hv. þingmaður minntist á. Það er nokkuð sem ég hef gert sem þingmaður, áður en ég kom á þing, og sem ráðherra. Og ég mun halda áfram að gera það. En ég held að það væri mjög hollt ef hv. þingmenn myndu aðeins kynna sér stöðuna á þessum málum almennt í þeim löndum sem við eigum mikil samskipti við. Það er fyrsta niðurstaðan sem við komumst að þegar við skoðum málin að þar er mjög mikið verk að vinna.
Virðulegi forseti. Það eru vissulega tíðindi sem hér eru boðuð af hálfu hæstv. utanríkisráðherra, að hann ætli ekki að gegna þessari stöðu lengur, væntanlega vegna þess að honum finnst þetta stangast á við stöðu sína sem hæstv. utanríkisráðherra Íslands. Ég gef mér það. Ef svo er velti ég líka fyrir mér og vil gjarnan fá að heyra það frá hæstv. utanríkisráðherra hvernig þetta fari saman við ásýnd Íslands á alþjóðavettvangi þegar utanríkisráðherra landsins er í félagsskap með mönnum eins og Erdogan, forseta Tyrklands, sem við þurfum ekkert að orðlengja um hvaða sýn hefur og hver staða hans er í alþjóðastjórnmálum nú um stundir. Hvernig fer þetta saman við ásýnd Íslands á alþjóðavettvangi?
Virðulegi forseti. Ég hef gagnrýnt stjórnvöld í Tyrklandi, bæði á vettvangi þeirra samtaka sem hv. þingmaður vísaði til og á öðrum vettvangi. Ég hvet hv. þingmann til að kynna sér málin og ekki vera að útmála öll þau samtök sem ekki bara Sjálfstæðisflokkurinn er í heldur önnur þau samtök sem aðrir flokkar eru í, þau byggja á gildum sem við erum sammála um. Síðan er það hins vegar því miður þannig að þetta er ansi brothætt. Ef maður fengi að ráða öllu myndi maður breyta mjög mörgu í stefnu flokka sem hv. þingmaður vísaði til, en svo sannarlega margra fleiri. Þannig er ástandið í Evrópu og ástandið í Evrópu er þó betra en í flestum þeim löndum og heimsálfum sem eru á jörðinni. Þetta eru staðreyndir sem liggja fyrir. Það er algerlega fráleitt að leggja þetta mál upp með þessum hætti. Ég hvet hv. þingmann til að skoða aðrar flokkagrúppur á Evrópuþinginu. Þessi flokkagrúppa er almennt ekki lögð út á þann hátt, [[Forseti hringir.]]frekar en aðrar stórar flokkagrúppur, sem hv. þingmaður gerir. Hins vegar er mjög mikið verk að vinna þegar að þessu kemur.
Virðulegi forseti. Ég kem upp undir liðnum fundarstjórn forseta til að ræða fjármálaáætlun og umsagnir um hana. Mér hefur borist til eyrna að mismunandi verklag sé viðhaft innan nefnda og að upplýsingagjöf til þingmanna frá nefndasviði um hvenær og hvernig eigi að skila umsögnum sé mismunandi. Ég brýni því virðulegan forseta að koma einhverju samræmi þar á. Það gengur ekki að ein nefnd fái þau skilaboð að hún eigi að skila á föstudagskvöldi meðan önnur nefnd fær þau skilaboð að hún þurfi ekki að skila fyrr en á mánudegi. Það sama á við um formið og því um líkt. Þetta er mjög óþægilegt og veldur því að við hv. þingmenn eru ekki alveg jafn örugg í okkar starfi. Ég brýni því forseta í þessum efnum, að þetta verði lagað hið fyrsta svo við getum alla vega verið með samræmdar umsagnir að forminu til [[Forseti hringir.]]sem og þegar kemur að því hvenær á að skila þeim.
Forseti. Ég vil taka undir með þingflokksformanni Pírata. Það er mjög óþægilegt að hafa ekki skýrar verklagsreglur. Við þingmenn, í það minnsta þingmenn minni hlutans, erum mjög uggandi yfir fjármálaáætluninni og skorti á upplýsingum sem við upplifum að sé viðurkennt verklag á Alþingi. Það er óþolandi að við séum hér að fara inn í einhvern ramma sem mjög erfitt er að breyta án þess að hafa viðhlítandi upplýsingar til að geta tekið upplýsta ákvörðun. Því óska ég eftir að forseti fundi með formönnum nefnda og það komi mjög skýr skilaboð um hvenær beri að skila sérálitunum og hvernig standa eigi að þessari vinnu þannig að það verði - ja, það verða alveg örugglega hnökrar, en forseti getur komist hjá ónauðsynlegum hnökrum með því að koma hér á skýru verklagi.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað sérstaklega til að hvetja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra til að huga enn frekar að því hvernig einstaklingar sem telja að fjármálafyrirtæki hafi brotið á sér geti fengið aukinn stuðning við að leita réttar síns. Það kom ítrekað upp í framhaldi af hruninu í hversu veikri stöðu einstaklingar voru gagnvart fjármálafyrirtækjunum. Það leiddi jafnvel til þess að fólk missti eigur sínar og þurfti að standa í margra ára lagaferli til að fá leiðréttingu sinna mála. Ég hef í ræðum bent á ákveðnar fyrirmyndir, t.d. frá Bandaríkjunum, um sérstaka fjármálaneytendastofu sem hefði eftirlit með þessum stærstu ákvörðunum sem einstaklingar taka þegar kemur að því að taka lán og geta haft gífurlegar afleiðingar. [[Forseti hringir.]]Hingað til hefur þetta lagaumhverfi verið óljóst og það er mjög brýnt að tekið verði á því.
Frú forseti. Hér er um að ræða mjög gott mál sem styrkir stöðu þeirra sem eru að reyna að koma á framfæri upplýsingum um ætluð brot innan fjármálageirans eða þess háttar. Þó eru frá meiri hluta hv. efnahags- og viðskiptanefndar breytingartillögur sem ganga hreinlega gegn tilgangi þessa frumvarps vegna þess að frumvarpið byggir á Evróputilskipun sem gengur út á að verja nafnleynd og öryggi þeirra sem reyna að koma upplýsingum á framfæri. Því eru óheppilegar og jafnvel rangar breytingartillögurnar sem ganga út á að það sé ekki nauðsynlegt að mögulegt sé að koma upplýsingum nafnlaust á framfæri. Við Píratar munum greiða atkvæði gegn breytingartillögunum en fagna þessu góða frumvarpi að öðru leyti og ég hvet aðra til að gera hið sama.
Frú forseti. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði styðjum þetta frumvarp og markmið þess sem eru mjög mikilvæg, að tryggja uppljóstrurum innan fjármálafyrirtækja viðeigandi vernd komi þeir upplýsingum á framfæri og viðeigandi málsmeðferð í slíkum málum. Ég skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara og gerði grein fyrir honum í umræðum. Hann er sá að við munum sitja hjá við atkvæðagreiðslu um breytingartillögu nefndarmanna meiri hlutans sem miðar að því að ekki verði sérstaklega hvatt til nafnlausra ábendinga. Ég vil þó að það komi mjög skýrt fram í þessum umræðum, eins og kom fram í 2. umr. við málið, að þar með er ekki verið að segja að óheimilt sé að senda inn nafnlausar ábendingar. Sú lögskýring er algjörlega skýr. Það er ekki óheimilt að senda inn nafnlausar ábendingar en þessi breyting er gerð eftir umsögn Persónuverndar um málið sem [[Forseti hringir.]]lagði til að ekki væri beinlínis hvatt til þess í lagatexta. Að öðru leyti styðjum við málið en sitjum hjá í atkvæðagreiðslu um breytingartillögurnar.
Frú forseti. Þessi gríðarlega umfangsmikli lagabálkur byggir á þingsályktun sem var samþykkt á þinginu sl. haust þar sem menn skiptust mjög eindregið í fylkingar um hvort sú tillaga bryti í bága við stjórnarskrá Íslands um framsal valdheimilda. Vinstri hreyfingin – grænt framboð lagðist gegn þeirri tillögu, við greiddum atkvæði gegn henni eins og raunar öll stjórnarandstaðan á þeim tíma. Af þeim sökum munum við sitja hjá við afgreiðslu þessa máls. Við teljum að umræðan á þeim tíma hafi ekki verið nægjanleg og hafi undirstrikað nauðsyn þess að á Alþingi nái menn saman um fullnægjandi ákvæði um takmarkað framsal valdheimilda í stjórnarskrá og raunar ótal mörg önnur ákvæði í stjórnarskrá. Við munum því sitja hjá við afgreiðslu þessa máls þótt við séum sammála þeim meginmarkmiðum sem það felur í sér um aukið eftirlit á fjármálamarkaði. En þessari umræðu er ekki lokið hér í þessum sal. [[Forseti hringir.]]Það er orðið mjög brýnt að Alþingi Íslendinga takist á við það framsal valdheimilda sem hér hefur farið fram á ýmsum sviðum á undanförnum árum og svari þeirri spurningu með fullnægjandi hætti.
Frú forseti. Nú hefur einmitt verið rakið að það er spurning hvort þetta mál standist ákvæði stjórnarskrár. Ég lít samt svo á að það sé til bóta. Frumvarpið snýst um mikið og bætt regluverk um fjármálastarfsemi og eftirlit með henni. En þetta mál undirstrikar enn einu sinni nauðsyn þess að við klárum að taka upp þá stjórnarskrá sem samþykkt var í þjóðaratkvæðagreiðslu til þess einmitt að svona stjórnskipuleg atriði, um hvort það sé yfir höfuð heimilt og löglegt að framselja valdheimildir til erlendra stofnana, sé löglegt. Við verðum að fá það á hreint. Í millitíðinni er búið að framselja valdheimildir svo oft á svo marga vegu á Alþingi að það er bara svo komið að ekki er lengur hægt að bjarga núverandi stjórnarskrá. Henni verður bara ekki bjargað. Við munum samþykkja þetta að sinni en hvetjum eindregið til þess að stjórnarskrármálið verið tekið upp aftur.
Virðulegi forseti. Ég tel núverandi stjórnarskrá ágæta þótt sannarlega sé ástæða til að bæta við nýjum ákvæðum. Það væri gott að fá inn ákvæði sem snýr að því að þjóðin gæti komið að svona afgreiðslu. Hér er hins vegar verið að leita lausna svo við getum verið þátttakendur í mjög mikilvægu, nýju eftirlitskerfi með fjármálamarkaðnum. Ég tel rétt að styðja þetta mál, ekki hvað síst þar sem við erum enn að fá verulegar athugasemdir við það fjármálaeftirlit sem við erum með á Íslandi. Ég vil líka fá að nefna að það er verulegt áhyggjuefni að við séum enn á ný farin að heyra auglýsingar frá fjármálafyrirtækjum um 90% húsnæðislán og að við séum ekki farin að heyra af reglum sem fjármálaráðherra ætti að huga að sem ættu að snúa að því að ramma af lánveitingar, ekki hvað síst til ungs fólks.
Frú forseti. Fyrir mér er þetta mjög einfalt. Við erum eiðsvarin að stjórnarskránni. Ef vafi leikur á því að frumvarp sem við samþykkjum hér brjóti stjórnarskrána samþykkjum við það ekki. Öllum er að sjálfsögðu frjálst að fylgja sannfæringu sinni um það og ég vona að fólk greiði ekki atkvæði sem brýtur á henni. Það væri líka stjórnarskrárbrot. Ef það er vafi um að verið sé verið að brjóta stjórnarskrána í þingsal sé ég ekki hvernig við getum samþykkt frumvarpið.
Frú forseti. Hér liggur fyrir frumvarp til laga um farþegaflutninga og farmflutninga á landi með breytingartillögum. Um hvort tveggja hefur náðst afar ánægjulegt samkomulag í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og í umræðum á þinginu komið fram góður almennur vilji til að bæta við, ef menn vilja, bráðabirgðaákvæði þar sem skýrar er kveðið á um væntingar Alþingis til gerðar nýrra laga um almenningssamgöngur er fram kemur í nefndarálitinu. Frumvarpinu og nefndarálitinu er því best vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar á ný til frekari umræðu og vinnslu, áfram í sama góða anda.
Hæstv. forseti. Ég þakka nefndarmönnum fyrir mjög góða og samstæða vinnu við þetta frumvarp. Það er alveg rétt sem hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson segir, við óskum eftir að frumvarpið komi aftur inn í nefnd fyrir 3. umr. en á þessari stundu er þetta sem hann vísar til hér einungis til umræðu og engin ákvörðun hefur verið tekin. Við viljum gjarnan fá frumvarpið inn aftur.
Virðulegur forseti. Við Framsóknarmenn styðjum þetta mál, teljum það gott skref í rétta átt. Þarna eru þó tvö álitaefni, annars vegar er varðar flutninga á fólki þar sem verið er að nota smærri bíla og gæti hugsanlega varðað samkeppni við hefðbundinn leigubílaakstur, en í trausti þess að nefndin hafi farið vel yfir þetta og sett skýr skilyrði treystum við því að ekki sé gengið um of á rétt leigubílstjóra og leigubifreiða. Hitt atriðið varðar almenningssamgöngur til og frá flugstöðinni í Keflavík, Leifsstöð. Við sem ferðumst til útlanda vitum vel að við getum nýtt almenningssamgöngur frá öllum flugvöllum, við getum líka nýtt rútubíla, lestir og ýmislegt fleira en það er með ólíkindum að sú staða skuli vera uppi sem uppi er, að almenningssamgöngum sé meinað að leggja að [[Forseti hringir.]]Flugstöð Leifs Eiríkssonar vegna þess að rútubílafyrirtæki fái þar forgang umfram strætó. Það er með ólíkindum. Ég treysti því að úr því að nefndin ætlar að kalla málið inn fari hún einnig yfir það.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram, þakklæti til nefndarmanna fyrir góða niðurstöðu í nefndinni. Ég held að við séum að tryggja góðar almenningssamgöngur fyrir sveitarfélögin í landinu, tryggja heildstæð kerfi allt árið sem er afar mikilvægt. Ég tek líka undir það sem hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson sagði, við þurfum að skoða málið sem tengist leigubílstjórum. Ég held að það sé mikilvægt að við gerum það á næstu misserum og þá held ég að við getum verið mjög sátt við þá niðurstöðu sem við höfum fengið í þessu máli.
Virðulegur forseti. Það er ekki sjálfgefið að vinnuandinn sé alltaf góður í öllum nefndum. Það liggur í eðli málsins en í þessu máli var mikil samstaða í umhverfis- og samgöngunefnd og ég þakka samstarfsfólki mínu þar fyrir þau störf. Ég lít svo á að með því skrefi sem hér verður væntanlega stigið, þ.e. ef þetta verður samþykkt hér og nú, verði stigið skref til bóta fyrir allan almenning, ekki hvað síst í hinum dreifðari byggðum hér á landi. Ég mæli að sjálfsögðu með því að við greiðum þessu atkvæði.
Frú forseti. Samfylkingin fagnar þessu frumvarpi. Þótt við eigum ekki fasta aðild að umhverfis- og samgöngunefnd hljótum við að þakka þeim sem þar sitja fyrir að hafa unnið vel að málinu. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál fyrir landsbyggðina og allt landið, mikilvægt fyrir landshlutasamtökin sem hafa gert samning við Vegagerðina um almenningssamgöngur. Í raun má segja að þetta sé eitt skrefið í að samningurinn sé uppfylltur vegna þess að þessi mál hafa verið í uppnámi. Ég þakka bara fyrir.
Frú forseti. Í dag flyt ég í fyrsta sinn skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál sem að þessu sinni eru með öðru sniði en áður. Hún veitir yfirlit yfir stöðu utanríkismála Íslands og helstu atburði á þeim vettvangi síðustu 12 mánuði, en er fyrst og fremst miðuð við markmið í utanríkismálum og aðgerðir utanríkisþjónustunnar til að ná þeim. Í skýrslunni er gengið út frá fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og leitast við að sýna markmið, mælikvarða og aðgerðir á greinargóðan hátt. Utanríkisþjónustan er öflugasta tæki sem við höfum til að gæta hagsmuna lands og þjóðar í æ breytilegri heimi. Við þurfum að skerpa og brýna þetta tæki reglulega til að það þjóni tilgangi sínum. Fjárframlög til utanríkisþjónustunnar 2017 nema 13,6 milljörðum kr., eða 1,8% af A-hluta fjárlaga. Þetta er ekki mikið fé í ljósi þess að því er varið til allra þátta utanríkismála, varnarmála, utanríkisviðskipta, alþjóðastofnana, starfsfólks og starfsstöðva, heima sem erlendis, og meira en þriðjungur fjárins fer til þróunarsamvinnu. Okkur ber því skylda til að verja þessu fé á skynsamlegan hátt, forgangsraða, setja okkur markmið og aðgerðaáætlanir. Við þurfum að horfa fram á veginn þegar ákvörðun er tekin um starfsstöðvar erlendis, viðhalda öflugri borgaraþjónustu, veita kjörræðismönnum Íslands góðan stuðning og vera sveigjanleg og vera framsýn. Markmið og áherslur taka breytingum, eðli málsins samkvæmt, og að sama skapi skipulag starfsins. Í fámennri utanríkisþjónustu eins og okkar er mikilvægt að hafa markmið utanríkisstefnunnar skýr. Í þeim efnum þarf að nýta vel fjárhagslegt svigrúm og mannauð, heima sem erlendis. Reglulega hefur farið fram endurskoðun á starfi, áherslum og markmiðum utanríkismála, síðast fyrir 17 árum, árið 1998. Þar sem nokkuð er um liðið hef ég sett af stað nýtt endurskoðunarferli með stýrihóp undir forystu reynds sendiherra sem skoðar hagsmunagæslu okkar til framtíðar. Hópurinn hefur samráð við atvinnulífið um það hvernig ráðuneytið og sendiskrifstofur erlendis geti sem best þjónað í þágu hagsmuna þjóðarinnar og atvinnulífs á mörkuðum erlendis. Horfa þarf til framtíðarinnar og skipuleggja starfsemina með langtímasýn og markmið að leiðarljósi. Vænti ég mikils af því starfi, en ætlunin er að ljúka þeirri vinnu í lok sumars og hafa þá í höndum gott og öflugt tæki fyrir starf okkar í utanríkismálum næstu ár. Þegar horft er fram á veginn er stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar mikilvægt veganesti. Hún kveður skýrt á um að grunnstoðir utanríkisstefnu Íslands eru samstarf vestrænna ríkja, evrópskt og norrænt samstarf, aðild að Sameinuðu þjóðunum og Atlantshafsbandalaginu, varnarsamningurinn og friðar- og öryggissamstarf. Þar segir enn fremur að huga beri vandlega að samstarfi á norðurslóðum og að áfram verði lögð áhersla á viðskiptafrelsi og alþjóðlega samvinnu á sviði öryggis- og þróunarmála Í þessari ræðu er ekki ætlunin að tína til öll þau efnisatriði sem eru í skýrslunni sjálfri heldur ætla ég að fjalla um fjögur áherslusvið; öryggi lands og þjóðar, nýjar áskoranir í utanríkisviðskiptum, mikilvægi auðlindanýtingar og umhverfismála og nýja sýn á þróunarsamvinnu. Öryggis- og varnarmál eru eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar. Hornsteinar varna landsins eru eftir sem áður varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna frá 1951 og aðildin að Atlantshafsbandalaginu. Íslensk stjórnvöld hafa þá ábyrgð á hendi að tryggja trúverðugar og sýnilegar varnir og framlög til öryggis- og varnarmála. Stjórnmálaþróun í okkar heimshluta undanfarin misseri staðfestir mikilvægi Íslands fyrir sameiginlegar varnir vestrænna þjóða. Á síðustu misserum hafa mikilvæg skref verið stigin í samhæfingu öryggis- og varnarmála Íslands. Alþingi hefur samþykkt þingsályktun um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland og lög um þjóðaröryggisráð, sem skipað verður innan tíðar. Þjóðaröryggisstefnan veitir heildstæða sýn á öryggis- og varnarmál í ljósi breyttrar heimsmyndar, nýrrar tækni og þeirrar áskorunar sem ríki heims standa frammi fyrir og auk þess áhersluþátta eins og hryðjuverka og netógna, umhverfisöryggis á norðurslóðum og náttúruhamfara. Á vettvangi Atlantshafsbandalagsins hefur Ísland lagt áherslu á málefni Norður-Atlantshafsins og öryggismál á hafi, svo og varnaráætlanagerð vegna þess svæðis. Markvisst er unnið að því að tryggja varnir Íslands og styrkja samstarf innan bandalagsins. Bandaríkin og aðrir bandamenn okkar hafa sinnt loftrýmisgæslu við Ísland og hafa alls níu ríki staðið 26 vaktir frá árinu 2007. Við munum áfram leggja okkar af mörkum til sameiginlega varna bandalagsins. Borgaralegum sérfræðingum hefur verið fjölgað í störfum innan þess og aukið við gistiríkisstuðning á öryggissvæðinu á Keflavíkurflugvelli. Rekstur varnarmannvirkja á öryggissvæðinu og starfræksla ratsjárkerfisins, sem nær yfir umfangsmikið svæði á Norður-Atlantshafinu, er veigamikil þáttur í framlagi Íslands til sameiginlegra varna bandalagsins. Nú er í undirbúningi þátttaka í tveimur viðamiklum æfingum á vegum bandalagsins, annars vegar í kafbátarleitaræfingu sem fer fram sumarið 2017 og hins vegar í varnaræfingu sem verður haldin á næsta ári, haustið 2018. Auk þessa tekur Ísland árlega þátt í Northern Challenge æfingu bandalagsins, en markmið hennar er að æfa sprengingu og viðbrögð við hryðjuverkum. Við munum taka virkan þátt í að verja grunngildi vestrænna samfélaga, lýðræði, mannréttindi, réttarríkið og frjálst hagkerfi. Að þessu miðar þátttaka í stöðugleikahvetjandi ríkjastarfi í Evrópu, einkanlega í starfi Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, ÖSE, Evrópuráðinu í Strassborg og innan ýmissa svæðasamtaka eins og Eystrasaltsráðinu, en í ár gegnum við þar formennsku. Af þeim meiði er einnig norrænt varnarsamráð og sameiginleg yfirlýsing Íslands og Noregs um öryggis- og varnarmál sem nýlega var undirrituð. Það var mikill samhljómur á utanríkisráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins í lok mars. Ljóst er að bandalagið er og verður hornsteinn í samstarfi lýðræðisríkja beggja vegna Atlantshafsins. Stefna Bandaríkjanna er skýr í þá veru. Á fundinum ræddum við eflingu sameiginlegs varnarviðbúnaðar og viðnám fólks gagnvart nýjum öryggisáskorunum og sérstök áhersla hefur verið á að efla hefðbundnar varnir og viðveru bandalagsins í austanverðri Evrópu. Jafnframt var á fundinum samstaða um að leita leiða til að draga úr spennu, auka gagnsæi og traust í samskiptum við Rússland. Eitt veigamesta verkefni íslenskra stjórnenda fram undan er viðræður um framtíðarskipan viðskiptanna við Bretland. Um þessar mundir er verið að greina áhrifin af Brexit og hagsmuni Íslands í því sambandi. Á síðustu vikum hef ég átt fundi með utanríkisráðherrum EFTA-ríkjanna, Þýskalands og sömuleiðis þeim fulltrúum í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins sem fara með þau mál. Á síðustu vikum hef ég átt fundi með utanríkisráðherra Bretlands og öðrum breskum stjórnmálamönnum. Á fundinum með breska utanríkisráðherranum vorum við sammála um að viðskipti landanna verði byggð á grunni sem veiti jafn góðan eða betri markaðsaðgang og nú er á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Við ætlum einnig að útvíkka reglubundið samráð til að ræða frekar sameiginleg hagsmunamál eins og sjávarútvegsmál og fiskveiðistjórnun, orku og umhverfismál. Vart þarf að fjölyrða um mikilvægi Bretlands fyrir utanríkisviðskiptin. Útflutningur þangað árið 2016 var 11,3% sem setur Bretland í annað sæti á eftir Evrópusambandinu, þ.e. án Bretlands með 61% útflutnings. Hafa verður samt í huga að í útflutningstölum til ESB er útflutningur til Hollands 25%, en það er ljóst að hluti hans fer til ríkja utan Evrópusambandsins. Samskipti Íslands og Bretlands byggja á gömlum merg og vel þarf því að takast með þær viðræður sem fram undan eru. Bresk stjórnvöld hafa lýst því yfir að þau hyggjast vera málsvarar fríverslunar. Þetta markmið samræmist vel íslenskum hagsmunum og vekur væntingar um að semja megi um enn betri markaðsaðgang fyrir íslenskan útflutning, einkum fyrir sjávarafurðir. Hagsmunir okkar í þeim efnum eru afar víðtækir og má nefna að tryggja þarf lendingarréttindi íslenskra flugfélaga á Bretlandseyjum og réttindi íslenskra ríkisborgara til dvalar, náms og starfa þar í landi. Nú þegar umræðan hér á landi um viðskiptastefnu er að mestu laus við kröfurnar um aðild að Evrópusambandinu er full þörf á að styrkja starf okkar innan EFTA og EES. EES-samningurinn hefur augljósa kosti fyrir ríki eins og Ísland sem hefur mikla hagsmuni í Evrópusambandinu en hefur ekki viljað gerast aðili að því. EES-samningurinn hefur virkað vel en við þurfum að nýta betur möguleika hans. Nýr EES-gagnagrunnur þarf að geta veitt heildaryfirsýn yfir ferli EES-gerða allt frá mótunarstigi til upptöku í EES-samningnum og innleiðingar í íslenska löggjöf. Skipulega þarf að koma sjónarmiðum Íslands á framfæri í umræðum um stefnumótun ESB, nýta möguleika sem Ísland hefur til að taka virkan þátt í mótun löggerða ESB og koma á framfæri afstöðu okkar við stofnanir og aðildarríki Evrópusambandsins og afla henni fylgis. Íslenska hagkerfið er opið og hagvöxtur er drifinn áfram af útflutningi. Við eigum allt okkar undir fríverslun og aðgangi að mörkuðum nær og fjær. Samstarf innan EFTA er grundvallarþáttur í viðskipta- og fríverslunarstefnu Íslands. EFTA-ríkin vinna stöðugt að því að efla fríverslunarnet samtakanna. Tryggja þarf sem best íslenska hagsmuni í einstökum viðræðum, hvort sem er í nágrannalöndunum eða fjarlægum ríkjum í Asíu og Suður-Ameríku. Fríverslunarnet EFTA nær nú til 870 millj. neytenda. Útflutningur EFTA-ríkjanna til samningsríkjanna hefur vaxið úr 6,5 milljörðum evra árið 2006 í 37 milljarða evra árið 2015. Hlutfall útflutnings til þessara ríkja hefur jafnframt vaxið úr 3% í 12,4% á meðan hlutdeild ESB hefur dregist saman úr 71% í 62%. Einnig má geta þess að hlutdeild evru í útflutningstekjum er 26,8%, en bandaríkjadals 57,5%. Á síðustu árum hafa EFTA-ríkin eflt fríverslunarnet sitt og eru nú fríverslunarsamningar við 38 ríki. Á vettvangi EFTA standa til að mynda yfir viðræður við mikilvæg ríki eins og Indland, Víetnam, Indónesíu og Malasíu og viðræður eru að hefjast við Mercosur-bandalagið í Suður-Ameríku. Íslensk stjórnvöld styðja einnig dyggilega við viðleitni meðal aðildarríkja Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar til að tryggja frekari opnun markaða og afnám hindrana í viðskiptum milli ríkja og stofnunarinnar. Stöðugt vaxandi umsvif íslenskra flugrekenda hafa kallað á gerð tvíhliða loftferðasamninga. Flugiðnaðurinn er ein mikilvægasta atvinnugrein landsins á eftir heildsölu, smásölu og fiskveiðum og vinnslu. Heildarveltan er svipuð og í framleiðslu málma og nam hún hátt í 250 milljörðum kr. árið 2015. Nýverið hefur verið gengið frá samningum við Ísrael og er ætlunin að hefja beint flug á milli landanna í ár. Fram undan eru viðræður milli Íslands og Rússlands um loftferðamál, en við höfum áhuga á að semja um yfirflugsheimildir yfir rússneska sambandsríkið. Slíkar yfirflugsheimildir gætu valdið straumhvörfum fyrir íslenska flugrekendur sem hyggja á flug til Kína, Indlands og Japan. Í aðdraganda funda minna með rússneskum ráðamönnum í Arkangelsk í lok mars var lögð sérstök áhersla á samningaviðræður um flugmál. Við öllum áskorunum þarf því að bregðast og blása til sóknar þar sem tækifærin leynast á næstu árum, svo sem í nýmarkaðsríkjum í Asíu og Suður-Ameríku, að ógleymdri Afríku. Ísland þarf að laga sig að síbreytilegri heimsmynd í þeim efnum og leita markaða þar sem kaupgetan er mikil fyrir útflutningsvörur okkar. Utanríkisviðskiptastefnan hlýtur að taka mið af breytilegum mörkuðum, einkanlega miklum vexti millistéttanna í heiminum, hvort sem er í Asíu, Suður-Ameríku og ekki síst Afríku. Millistéttin í Kína er orðin fjölmennari en allir íbúar Bandaríkjanna og því er spáð að kaupmáttur millistéttarinnar á Indlandi muni aukast fjórfalt á næstu 30 árum og hafa þá farið fram úr Kína. Samanlagt mun neysla millistéttanna í þessum tveimur fjölmennustu ríkjum veraldar verða meiri en sambærileg neysla í Bandaríkjunum, Evrópu, öðrum ríkjum Asíu, Afríku og Suður-Ameríku. Utanríkisþjónustan þarf að hafa þá þróun í huga og aðlaga starf sitt og starfsvettvang að nýjum veruleika. Fullur vilji er til að efla viðskiptaþjónustu utanríkisráðuneytisins og samstarf hennar við Íslandsstofu og aðra þá aðila innan lands sem hagsmuna eiga að gæta. Viðskiptaþjónustan er mikilvæg fyrir íslensk fyrirtæki á alþjóðlegum mörkuðum og aðila á sviði menningar, landkynninga og viðskipta. Allar sendiskrifstofur Íslands sinna viðskiptaþjónustu, ferðamálum og menningarkynningu í einhverjum mæli. Þetta þarf að efla og víkka út. Hlýnun jarðar er ein mesta áskorun sem mannkynið stendur frammi fyrir. Viðbrögð við loftslagsbreytingum eru því einn af meginþáttum í málflutningi Íslands á alþjóðavettvangi með sérstakri áherslu á áhrif loftslagsbreytinga á hafið og lífríki þess og á lífsafkomu á norðurslóðum. Það segir sína sögu um mikilvægi auðlindanýtingar á áhrif loftslagsbreytinga í starfi utanríkisþjónustunnar að þau mál eru til umfjöllunar í nær öllum skrifstofum utanríkisráðuneytisins og koma á borð hjá flestum sendiskrifstofum að einhverju leyti. Ísland var á meðal fyrstu ríkja til að fullgilda Parísarsamninginn, en gildistaka samningsins verður að teljast mikilvægur áfangi fyrir mannkyn og stefnumörkun til framtíðar í loftslagsmálum. Fram undan eru samningaviðræður við Evrópusambandið og Noreg um hlutdeild Íslands í 40% samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda árið 2030 miðað við árið 1990. Markmiði Parísarsamningsins um að stemma stigu við hækkun hitastigs á jörðinni verður helst náð með því að auka verulega hlut endurnýjanlegrar orku í orkunýtingu mannkyns. Stuðningur við jarðhitanýtingu er því mikilvægur í samstarfi Íslands á vettvangi alþjóðastofnana á borð við Alþjóðastofnun um málefni endurnýjanlegrar orku, IRENA, átak SÞ um sjálfbæra orku fyrir alla og Alþjóðabankann. Markmiðið er að starfa með öðrum þjóðum sem hafa áhuga á að hraða nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa og greiða fyrir aukinni fjármögnun verkefna á því sviði. Ísland átti frumkvæði að stofnun Jarðhitabandalagsins IRENA, en fjöldi aðildarríkja er nú 41, auk 27 stofnana sem taka þátt. Samstarf Íslands á sviði endurnýjanlegrar orku fer einnig fram með tvíhliða samstarfi við einstök ríki, þar á meðal við nokkur ríki í Austur-Afríku. Beinir hagsmunir Íslands í baráttunni gegn slæmum áhrifum loftslagsbreytinga liggja fyrst og fremst í áhrifum þeirra á hafið og lífríki þess, hvort sem er á nálægum hafsvæðum eða hnattrænt. Í hafinu eru lífshagsmunir þjóðarinnar og hagsmunagæsla og málflutningur á alþjóðavettvangi í því sambandi eitt af meginviðfangsefnum utanríkisstefnunnar. Þetta þarf einnig að hafa í huga þegar ákveðin eru framlög til loftslagssjóða og verkefna á vegum ýmissa stofnana. Vegna þessarar miklu hagsmuna hefur Ísland um árabil verið leiðandi í alþjóðlegu samstarfi um hafréttarmál og fiskveiðar, svo sem á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna, FAO, og svæðisbundinnar fiskveiðistjórnar. Hið svokallaða bláa hagkerfi og málefni hafsins í víðara samhengi eru stöðugt til umfjöllunar í utanríkisþjónustunni, svo sem varnir gegn mengun og súrnun sjávar, vernd og nýting líffræðilegrar fjölbreytni í hafinu, hnattræn áhrif breytinga á norðurslóðum og mikilvægi auðlindanýtingar í hafinu fyrir fæðuöryggi og efnahasglegar framfarir í þróunarríkjunum. Góðar vonir eru bundnar við það að innan tíðar verði gerður samningur til að koma í veg fyrir stjórnlausar fiskveiðar í Norður-Íshafinu. Fram undan í júní 2017 er ráðstefna á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í New York um 14. heimsmarkmiðið er lýtur að hafinu. Ísland undirstrikar mikilvægi jafnvægis milli sjálfbærrar nýtingar og verndar auðlinda hafsins á grundvelli vísindalegrar nálgunar. Þá hefur Ísland alltaf staðið vörð um hafréttarsamning Sameinuðu þjóðanna og þau réttindi sem hann tryggir ríkjum. Málefni norðurslóða hafa orðið æ fyrirferðarmeiri á alþjóðavettvangi og tengist það ekki síst loftslagsbreytingum, umræðu um sjálfbæra nýtingu og vernd náttúruauðlinda, landgrunns- og fullveldiskröfum, samfélagsbreytingum og opnun nýrra siglingaleiða. Ljóst er að fá ríki eiga jafn mikilla hagsmuna að gæta í hagfelldri þróun svæðisins og Ísland. Norðurskautsráðið hefur fest sig í sessi sem mikilvægasti fjölþjóðlegi samstarfsvettvangurinn um málefni norðurslóða. Á ráðstefnu um málefni norðurslóða í Arkangelsk í lok mars lagði ég áherslu á að það sem gerist á norðurslóðum hefur áhrif langt út fyrir svæðið og á sama hátt hefur þróun fjarri norðurslóðum mikil áhrif á málefni svæðisins. Norðurslóðir eru nátengdar öðrum svæðum. Við erum því háð víðtækri samvinnu, hvað sem líður ágreiningsmálum annars staðar. Norðurslóðir eru ekki lengur á hjara veraldar heldur gegna lykilhlutverki í framtíð okkar allra. Formennska Íslands í Norðurskautsráðinu á árunum 2019–2021 gefur gott tækifæri til að styrkja stöðu Íslands í þeim málum á alþjóðavettvangi, taka virkari þátt í alþjóðasamstarfi sem stuðlar að umhverfisvernd, sjálfbærni og stöðugleika og vinna þar með að varanlegum hagsmunum Íslands. Þróunarsamvinna er órjúfanlegur þáttur í utanríkisstefnu Íslands og lýtur lögmálum hennar. Þetta var undirstrikað þegar starfsemi Þróunarsamvinnustofnunar var felld inn í utanríkisráðuneytið. Nú starfar einn samhentur hópur að allri alþjóðlegri þróunarsamvinnu Íslands. Ráðgefandi hlutverk við stefnumótun hefur þróunarsamvinnunefnd, sem alþingismenn eiga sæti í sem og fulltrúar háskólasamfélagsins, atvinnulífsins og borgarasamtaka á sviði mannúðar og þróunarmála. Á árinu 2016 námu framlög til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu 6,9 milljörðum kr., eða 0,28% af vergum þjóðartekjum. Framlög til flóttamanna og hælisleitenda var stærsti þátturinn, eða 27,7% samkvæmt nýjustu tölum. Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna eru leiðarljós í þróunarsamvinnunni og yfirmarkmið íslenskra stjórnvalda er að draga úr fátækt og hungri og stuðla að almennri velferð á grundvelli kynjajafnréttis, mannréttinda, að bæta fæðuöryggi og örva hagþróun á grundvelli jafnaðar og sjálfbærrar auðlindanýtingar, að auka viðnámsþrótt samfélaga og flýta endurreisn með aukinni samhæfingu mannúðaraðstoðar og þróunarsamvinnu. Í því samhengi er 14. heimsmarkmið um hafið afar mikilvægt með tilliti til þess hve mikla þýðingu auðlindanýtingin í hafinu hefur fyrir fæðuöryggi og efnahagslegar framfarir í þróunarríkjunum. Í þróunarsamvinnu legg ég áherslu á tvennt. Annars vegar að við vinnum á þeim vettvangi þar sem við höfum meira og betra fram að færa en aðrir. Þarna nýtist sérþekking Íslendinga best í aðstoð og samvinnu við þróunarríkin. Á þetta einkum við um sérþekkingu í fiskveiðum og sjávarútvegi annars vegar og nýtingu jarðvarma hins vegar. Þegar er komin góð reynsla á starf okkar á þeim sviðum í þróunarlöndunum sem hvetur okkur til frekari dáða. Munum við starfa að þessu ýmist tvíhliða með samstarfsríkjum og í samvinnu við viðkomandi fjölþjóðastofnanir eins og FAO og Alþjóðabankann. Hins vegar er mikil þörf á því að skoða alla möguleika á samvinnu við atvinnulífið um þróunarverkefni þar sem það er hægt. Ljóst er að opinbert fjármagn nægir ekki til til að ná heimsmarkmiðunum. Það þarf meira fjármagn. Þróunarsamvinna er þegar öllu er á botninn hvolft fjárfesting til framtíðar, hvort sem það er fyrir ríki sem þiggur slíka aðstoð eða fyrir það ríki sem veitir hana. Flest helstu framlagsríki og fjölþjóðastofnanir í þróunarsamvinnu hafa nú innan sinna vébanda virkar starfseiningar sem sinna samvinnu við atvinnulífið og einkafyrirtæki. Huga þarf að myndun slíkra eininga í þróunarsamvinnuskrifstofu utanríkisráðuneytisins sem eigi gott samstarf við viðskiptaþjónustu ráðuneytisins og Íslandsstofu og njóti þekkingar þessara aðila og sambanda þeirra við atvinnulífið. Ísland hefur lagt umtalsvert fé til mannúðarstarfs á síðustu misserum. Þörfin fyrir mannúðaraðstoð hefur aldrei verið meiri en í dag, enda hefur aldrei verið jafn mikill fjöldi fólks, um 65 milljónir, í heiminum á flótta, flestir vegna langvarandi stríðsátaka, ofbeldis og ofsókna. Þessi mikla fjölgun flóttafólks síðustu ár hefur m.a. átt þátt í að auka straum þess til Evrópu og yfir Miðjarðarhafið. Eina leiðin til að stöðva þennan straum flóttafólks, sem langflest er frá óstöðugum svæðum í Miðausturlöndum, Afríku og Mið-Asíu, er að binda enda á drifkraftana sem knýr fólkið áfram, hvort sem það er stríð, hungursneyð eða almenn fátækt. Heimsmarkmiðin byggja á þeirri forsendu að friður og sjálfbær þróun séu órjúfanlega tengd. Nú er unnið að nýrri áætlun um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands árið 2017–2021. Verður hún lögð fyrir Alþingi ásamt aðgerðaáætlun fyrir tímabilið 2017–2018. Ný stefna byggir á heimsmarkmiðunum. Einnig er fram undan að vinna úr niðurstöðum jafningjarýni þróunarnefndar Efnahags- og framfarastofnunarinnar og skoða með hvaða hætti hægt er að nýta tillögurnar sem þar koma fram til að styrkja starfsemina. Árangursmat og úttektir skipa mikilvægan sess í verklegri þróunarsamvinnu, enda skila þær þekkingu um árangur verkefna og þann lærdóm sem draga má af því sem vel gengur og þess sem betur mætti fara. Unnið hefur verið markvisst að því að innleiða heildrænt kerfi úttekta og eftirlits á þróunarsamvinnuskrifstofu. Þá er von á að starfshópur um framtíðarsýn og markmið íslensku friðargæslunnar skili af sér skýrslu. Á síðasta ári voru liðin 15 ár frá stofnun friðargæslunnar. Miklar breytingar og þróun hafa átt sér stað frá hinu alþjóðlega umhverfi og er mikilvægt að starf friðargæslunnar taki mið af því og þjóni áfram framgangi utanríkisstefnunnar. Virðulegi forseti. Þróun í alþjóðastjórnmálum víða um heim gefur íslenskum stjórnvöldum tilefni til að skerpa á stefnu sinni í utanríkismálum og hagsmunagæslu og hvetja til þess að Vesturlönd standi þéttar saman um grundvallargildi sín; lýðræði, réttarríki, mannréttindi og frjálst hagkerfi. Öflug þátttaka í fjölþjóðasamvinnu er nauðsynleg til að bregðast við margvíslegum vanda sem steðjar að Vesturlöndum. Hryðjuverkaárásir í ýmsum borgum Evrópu undanfarin misseri kalla á eflingu löggæslu og víðtækt fjölþjóðlegt samráð um öryggismál. Með þeim árásum er vegið að grunngildum vestrænna samfélaga og öryggi allra borgara. Samstaða alþjóðasamfélagsins er einnig mikilvæg í viðbrögðunum við ógn á fjarlægari svæðum eins og á Kóreuskaganum þar sem óvissan í öryggismálum fer vaxandi. Virðing fyrir mannréttindum er ein af grunnstoðum utanríkisstefnunnar og eru íslensk stjórnvöld víða málsvarar mannréttinda. Sérstök áhersla verður lögð á jafnrétti kynjanna og hefur umtalsverðri vinnu og fé verið varið til jafnréttisbaráttunnar á síðustu árum. Hvert tæki hefur verið nýtt til að halda á lofti jafnrétti kynjanna, réttindum hinsegin fólks og réttindum barna. Hér að framan hefur aðallega verið drepið á fjóra þætti í utanríkisstefnunni, en ítarleg umfjöllun mín um fjölmörg málefnasvið sem utanríkisþjónustan vinnur að er í meginefni skýrslu minnar. Sem fyrr segir er þar lögð áhersla á markmið, mælikvarða starfsins og árangur þess starfs.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu sína og ágæta skýrslu. Mig langaði til að fá að spyrja ráðherrann aðeins út í orðalag sem hann viðhafði í ræðu sinni og er einnig á bls. 6 í skýrslunni, með leyfi forseta: „Nú, þegar umræðan hér á landi um viðskiptastefnuna er að mestu laus úr viðjum kröfunnar um aðild að Evrópusambandinu, er full þörf á að styrkja starf okkar innan EFTA og EES.“ Ég er algjörlega sammála ráðherranum um seinni hluta setningarinnar, en mér finnst fyrri parturinn býsna skringilegur og vísa þar til stjórnarsáttmálans þar sem skýrt er kveðið á um það að komi fram tillaga um þjóðaratkvæði á síðari hluta kjörtímabilsins verði það mál leitt til lykta. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að fara aðeins yfir það með okkur hvað hann á við með þessum viðjum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er ánægður með að ég og hv. þingmaður erum sammála um gildi EFTA og EES. Það vita allir mína skoðun á aðild Íslands að Evrópusambandinu. Mér hefur fundist sú umræða vera of fyrirferðarmikil og koma niður á öðrum mikilvægum þáttum utanríkisstefnunnar, m.a. utanríkisviðskiptastefnunnar. Mér hefur stundum fundist gleymast í því hve fríverslunin skiptir miklu máli fyrir Ísland. Við Íslendingar værum enn fátæk þjóð ef við hefðum ekki aðgang að öðrum mörkuðum. Við verðum fátæk ef við tryggjum ekki aðgang okkar að öðrum mörkuðum. Það sem ég hef lagt áherslu á í mínum málflutningi er það að við erum í kjöraðstæðum vegna þess að við höfum eitthvað um það að segja sjálf. Síðan getum við farið nákvæmar í ESB-málin ef vilji er til þess. Hv. þingmaður fór yfir það hvað stendur í stjórnarsáttmálanum, það stendur, en þetta er það sem ég er að vísa til með þeim orðum sem hann vitnaði í.
Frú forseti. Ég vil árétta það að uppi er skýr krafa meðal margra stjórnmálamanna og meðal almennings um að leiða til lykta spurninguna um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Þetta hefur verið vitað og hefur staðið lengi. Maður spyr sig þá: Er allt þetta fólk í viðjum? Þá finnst mér það mjög mikil einföldun að tala um viðskiptamál eingöngu í þessu sambandi. Aðild að Evrópusambandinu er stórpólitískt mál. Það varðar mjög mikla hagsmuni og að ætla að smætta það niður í ágreining um viðskiptastefnu Íslands finnst mér algjörlega fráleitt af hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður er í þeirri stöðu að tala fyrir hönd almennings. Hann verður að meta það sjálfur. Við þekkjum svo sannarlega sjónarmið ákveðinna stjórnmálamanna og það er fínt að þeir haldi sínum sjónarmiðum fram. Það sama á við þann stjórnmálamann sem hér stendur. Ég er tilbúinn til að ræða hvað það þýðir fyrir Ísland að ganga í Evrópusambandið hvar og hvenær sem er. Það er ekki vandamálið. Hér er hins vegar spurt til hvers ég sé að vísa, en ég held að sú umræða hafi verið of fyrirferðarmikil og hafi verið á kostnað annarra mjög mikilvægra utanríkismála. Ég nefni sérstaklega viðskiptamálin en ef menn vilja ræða um málefni ESB þá er sannarlega um margt annað að ræða þar líka. En það liggur alveg fyrir að það er mjög mikilvægt að ræða utanríkismálin í víðu samhengi. Og jafn mikilvægt og það er að ræða samstarfið á Evrópuvettvangi, og við eigum í margs konar samstarfi við Evrópulöndin og munum eiga það áfram, og prýðileg pólitísk samstaða er um það, þá verða menn að líta víðar og horfa á málin í stærra samhengi.
Frú forseti. Þótt ég vildi gjarnan halda þessu tali hér áfram sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson og hæstv. ráðherra Guðlaugur H. Þórðarson standa í, þá ætla ég að beina sjónum mínum annað í bili. Það er Brexit. Ég spyr hæstv. ráðherra, sem er ötull talsmaður fríverslunar, hann þekkir tvíhliða samninga, tveggja spurninga hér í fyrri umferð: Hefur hæstv. ráðherra einhver sérstök vilyrði Breta fyrir því að Ísland verði framarlega í röðinni þegar kemur að samningum við önnur ríki? Eins og við vitum verða menn þar á bæ væntanlega uppteknir næstu mánuði og ár. Í annan stað langar mig að vita, vegna þess að fram koma í skýrslunni væntingar um að semja megi um enn betri markaðsaðgang fyrir íslenskan útflutning við Bretland, einkum fyrir sjávarafurðir: Telur ráðherra að unnt verði að semja um markaðsaðgang fyrir sjávarafurðir án gagnkvæmni? Um er að ræða tvíhliða samninga þar sem hagsmunir beggja hljóta að vera uppi á borðinu. Er mögulegt að hér sé verið að ræða um að af hálfu Breta þurfi að koma krafa um gagnkvæmni, t.d. markaðsaðgang [[Forseti hringir.]]fyrir breskar landbúnaðarafurðir á Íslandi?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðilegar fyrirspurnir sem koma að kjarna málsins sem snýr að framtíðarsamskiptum okkar við Breta. Það sem ég lagði áherslu á á fundum mínum með breskum ráðamönnum var að við yrðum framarlega í röðinni þegar að þessu kæmi og öll skilaboðin sem ég fékk frá ráðherrunum voru á þann veg að það myndi ganga eftir. Þegar kemur að markaðsaðgangi fyrir sjávarafurðir held ég að þegar menn ræða almennt um fríverslunina trufli það okkur ekki neitt, ef við metum það á annað borð þannig að við þyrftum að verja einhverja markaði, ef það væri frjáls aðgangur með sjávarútveg fram og til baka. Við höfum verið mjög frjálslynd þegar kemur að því. Nú er það þegar þannig að við erum búin að gera samning við Evrópusambandið um fríverslun um landbúnaðarafurðir. Hann hefur ekki tekið gildi vegna þess að Evrópusambandið hefur ekki fullgilt hann. Við höfum því stigið skrefin hvað það varðar. Bretland er hugsanlega mikilvægasti markaður okkar í Evrópu þannig að það á eftir að útfæra [[Forseti hringir.]]þessa hluti alla saman. Menn eru ekkert byrjaðir á neinum samningaviðræðum. En við höfum nú þegar stigið þessi skref gagnvart Evrópusambandinu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að allir þeir sem fá að nálgast íslenskar sjávarafurðir eru öfundsverðir, en ég hef samt einhvern veginn á tilfinningunni að Bretar muni leggja meiri áherslu á annað en útflutning á sjávarafurðum til Íslands í tvíhliða samningum. Spurningin er þessi: Er hæstv. ráðherra kunnugt um afstöðu annarra EFTA-ríkja til hugsanlegrar aðildar Bretlands að EFTA? Samkvæmt EFTA-samningi þarf að ríkja eining um inngöngu nýrra ríkja, þannig að ég hefði áhuga á að vita það, sérstaklega afstöðu Norðmanna. Síðan velti ég fyrir mér í sambandi við þá vinnu við að ná tvíhliða samningum við Bretana, ekki bara fríverslun heldur að einhverju leyti um frjálsa för og staðfesturétt fyrirtækja o.s.frv., eins og stefnt er að í utanríkisráðuneytinu. Hefur farið þar fram greining á því hvaða áhrif það hefði á aðra fríverslunarsamninga sem núna eru í gildi [[Forseti hringir.]]í ljósi ákvæða um að tryggja bestu skilyrði ávallt o.s.frv.? Er þessi vinna farin í gang við að skoða það hvaða áhrif það hefði, ekki eingöngu á þennan samning eða samskipti þessara tveggja ríkja heldur ríkja sem við eigum núna þegar tvíhliða samninga við?
Ég get nú farið betur í þetta í seinni ræðu minni. Áður en ég varð ráðherra kom ég með þá hugmynd að Bretar yrðu aðilar að EFTA. Í því felast augljósir kostir fyrir EFTA-ríkin og fyrir Breta sömuleiðis. Þá er ég að tala um EFTA, ekki EES. Þetta er ekki komið á þann stað, til eða frá. Ég myndi ætla, nema EFTA-ríkin hafi eitthvað sveigt frá áherslum sínum, að það væri erfitt ef Bretar hefðu áhuga á að koma inn að finna málefnaleg rök gegn því. En þetta er ekki komið á þann stað að við séum að ræða þessa hluti með þeim hætti. Nú erum við ekkert byrjaðir að semja, svo það sé bara sagt. Hv. þingmaður var hins vegar að velta þessu fyrir sér almennt varðandi mat og nefndi gagnkvæm réttindi borgaranna. Fljótt á litið er erfitt að sjá að það gæti verið eitthvað sem myndi standa í veg fyrir því. Þegar við erum að vinna að Brexit-málum gerum við það í stærra samhengi vegna þess að við þurfum að meta hagsmuni okkar. Ég get komið betur að því á eftir, [[Forseti hringir.]]ég náði því ekki í ræðu minni áðan. En mér finnst vanta svolítið á að við vinnum þá heimavinnu jafn vel og við ættum að gera. [[Forseti hringir.]]Í raun tengist þetta allt saman. Ég fer yfir það á eftir.
Frú forseti. Hæstv. ráðherra kom í framsögu sinni talsvert inn á öryggis- og varnarmál. Mig langar í því tilefni, vegna þess að ráðherrann fór ekki beinlínis inn í texta skýrslunnar, að spyrja út í þann texta sem er á blaðsíðu 52. Þar segir, með leyfi forseta: „Ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs og þá sérstaklega í Sýrlandi heldur áfram að valda verulegum áhyggjum. Öryggisáskorunum til suðurs er mætt með bættu eftirliti, samstarfi við Evrópusambandið og stuðningi við umbætur í öryggis- og varnarmálum.“ Einnig er talað um aukna áherslu á samstarf bandalagsins, m.a. um Flóaríkin. Þetta er í kaflanum sem fjallar um Atlantshafsbandalagið. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í þetta: Er það sýn hæstv. ráðherra að það sé öryggisáskorun að halda flóttamönnum úti, flóttamönnum frá stríðshrjáðum löndum? Því það er dálítið það sem ég les út úr [[Forseti hringir.]]þessum texta og þá eins, vegna þess að þar er talað um Flóaríkin, hvort við séum þá að taka undir stefnu Sádi-Arabíu sem rekur stríð í Jemen þar sem milljónir manna svelta. Mér finnst þessi setning þarna þarfnast nánari útskýringa í þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að aðalatriðið, burt séð frá setningum til eða frá, sé að við þurfum að ræða þessi mál. Í mínum huga er þetta mjög einfalt. Við munum aldrei ná að koma á friði og stöðugleika á þessu svæði nema í samvinnu við þær þjóðir og þá aðila sem þarna eru. Ég held að ég upplýsi ekkert leyndarmál hvað það varðar að ég er ekki að samþykkja stjórnarfar í einstökum ríkjum. Við bara komumst ekkert hjá því, það er bara lífsins gangur. Við verðum ekki gerendur eða forysturíki í því. Við getum lagt okkar lóð á vogarskálarnar, sem við höfum svo sannarlega gert og munum gera áfram, en heimurinn er eins og hann er. Hann er ekki eins og við viljum að hann sé. Þetta svæði er landfræðilega frekar langt frá okkur en þegar kemur meira að öryggismálum er það stutt frá okkur. Það sem gerist þar getur haft bein áhrif á öryggi Íslendinga eins og annarra þjóða.
Frú forseti. Auðvitað skiptir það máli hvaða afstöðu Ísland tekur og hvernig Ísland talar á alþjóðavettvangi og hvaða áherslur Ísland leggur, til að mynda varðandi það stríð sem Sádi-Arabar heyja í Jemen. Auðvitað skiptir það máli inn í það samstarf, vegna þess að við erum aðilar að Atlantshafsbandalaginu, hvernig við tölum þar. Auðvitað valda öll stríð öryggisáskorunum alls staðar. En ég get ekki betur séð hér en að í raun sé verið að tala um flóttamenn sem öryggisáskorun. Ég myndi mjög gjarnan vilja heyra það skýrt frá hæstv. ráðherra hvort hann telji flóttamenn vera öryggisáskorun fyrir okkur, eða hvort vinna þurfi gegn stríðum og tryggja þannig öryggi okkar. Þá tengi ég það aftur við að það skiptir máli hvort við ætlum að taka [[Forseti hringir.]]undir eða tala fyrir samstarfi við ríki sem reka stríð í fjarlægum heimshlutum.
Virðulegi forseti. Það hefur verið almenn regla að mínu mati að hv. þingmaður sem talaði hér á undan sé málefnalegur og komi með gott innlegg inn þó ég sé ekki alltaf sammála. Mér finnst þetta hins vegar nokkuð mikill útúrsnúningur. Hv. þingmaður veit það, ég fór yfir það í ræðu minni og það er öllum ljóst, að það er auðvitað skelfilegt ástand þegar 65 milljónir manna eru á flótta. Auðvitað snýr það meðal annars að því. Það vita það allir sem vilja. Það sem við erum að reyna að koma í veg fyrir og eigum að koma í veg fyrir er að þessi staða komi upp. Hvernig gerum við það? Það er með því að koma á friði. Það er alla vega númer eitt. Hvað er fólk að flýja? Það er að flýja stríð, hungursneyð og oft slæm stjórnvöld. Það er það sem við erum að vinna gegn. Við getum verið ósammála um ýmislegt, eðlilega, en við skulum ekki fara í hártogun í þessu. Við skulum ekki ætla að einhverjir aðilar hafi ekki áhuga á að koma á friði í heiminum og vilji ekki hjálpa flóttamönnum í ömurlegri stöðu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir efnismikla og góða skýrslu. Ég ætla í spurningum mínum að færa mig aðeins nær, til frænda okkar í Færeyjum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í Hoyvíkursamninginn. Ég sé það í skýrslunni á bls. 38 að á fundi utanríkisráðherra Færeyja og Grænlands síðastliðið sumar var ákveðið að setja á fót vinnuhóp embættismanna til að vinna að tillögum um samstarfsamninginn milli landanna þriggja og kanna möguleika á gerð fríverslunarsamnings í samræmi við ályktun Vestnorræna ráðsins frá árinu 2015. Heyrst hefur að Færeyingar séu ekki fullkomlega sáttir við Hoyvíkursamninginn. Það væri gott ef hæstv. ráðherra gæti upplýst okkur aðeins um af hverju það stafar. Telur ráðherra einhverja möguleika á því að Grænlendingar myndu vilja koma inn í þennan samning? Með hvaða hætti getum við treyst enn frekar viðskipti okkar við þessar góðu grannþjóðir okkar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður kemur að mjög mikilvægu máli. Við megum ekki gleyma að efla og rækta tengslin við þessar þjóðir sem standa okkur næst, bæði landfræðilega og á ýmsum öðrum forsendum. Í stuttu máli erum við að gera allt sem við getum til þess að efla það enn frekar. Ég veit ekki hvort ég næ að fara efnislega yfir það í þessu stutta andsvari hvað Færeyingar hafa gert athugasemdir við, eða varðandi stöðu Grænlands. Aðalatriðið er að vilji okkar er skýr. Við viljum þétta raðirnar enn frekar, efla samskiptin enn frekar. Viðskipti eru eitt, en það þarf ekki síður að efla samskiptin á menningarsviðinu og hvað varðar atvinnuvegi. Ferðamennska er augljóst dæmi. Því meiri samskipti milli okkar og þessara vinaþjóða okkar, því betra og að því vinnum við.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar og sérstaklega góð orð um samstarf við þessa góðu granna okkar. Ég sem forseti Vestnorræna ráðsins fagna því auðvitað. Ég tek undir með ráðherra, ég held að það sé mjög mikilvægt að við byggjum upp enn frekara traust og góð samskipti við þessar grannþjóðir okkar á sem flestum sviðum. Að sjálfsögðu hljóta verslun og fríverslun að vera stór hluti af því, en líka varðandi umhverfismál, menningarmál, menntamál, ferðaþjónustu og ýmsa þætti, eins og komið var inn á. Þá langar mig í kjölfarið að forvitnast um það hjá hæstv. ráðherra hvort hann hafi einhverjar frekari fréttir af umsókn Vestnorræna ráðsins um áheyrnaraðild að Norðurskautsráðinu. Ég vona svo sannarlega að við náum því í gegn, því að ég held að það sé mikilvægt að við Íslendingar komum líka vinum okkar í Færeyjum og Grænlandi svolítið til aðstoðar við að hafa sterkari rödd í því mikilvæga ráði þar sem þeir eru í rauninni eingöngu aðilar að í dag í gegnum Danmörku.
Virðulegi forseti. Varðandi fyrirspurn hv. þingmanns þá er of snemmt að segja til um það. Það þarf samstöðu í ráðinu til þess að fá áheyrnaraðild. Það er gríðarleg sókn í það, sem er auðvitað ánægjulegt. Það eru ekki bara lönd sem eru nálægt norðurskautinu - eins og ég nefndi í framsöguræðu minni hefur það sem gerist á norðurskautinu áhrif um allan heim. Mörg ríki, bæði stór og smá, hafa sótt um að verða áheyrnaraðilar. Vilji okkar gagnvart þessum löndum er skýr. Ég er mjög ánægður að heyra áherslur hv. þingmanns og ítreka mikilvægi þess að í þessum málum þurfum við öll að vinna saman og þingmenn skipta þar gríðarlega miklu máli. Vestnorræna ráðið skiptir gríðarlega miklu máli. Ég held að vísu að það sé ekki bara þegar kemur að vinum okkar í Færeyjum og í Grænlandi. Almennt séð held ég að það sé mjög æskilegt að íslenskir þingmenn séu í þingmannasamskiptum og sömuleiðis stjórnmálaflokkar í samstarfi við aðra flokka til þess að auka skilning og tengsl sem eru okkur nauðsynleg ef við ætlum að ná árangri á alþjóðlegum vettvangi.
Frú forseti. Ég fagna því að við ræðum loksins utanríkisstefnu ríkisstjórnarinnar í þinginu, ég óska hæstv. ráðherra til hamingju með sína fyrstu skýrslu í alþjóða- og utanríkismálum og þakka starfsfólki utanríkisráðuneytisins fyrir vinnu þess. Fyrir það fyrsta lýsir ráðherra því yfir í inngangi skýrslunnar að hin lögbundna skýrsla sé ekki hefðbundin heldur veiti fremur yfirlit yfir stöðu utanríkismála og helstu atburði á þeim vettvangi síðustu 12 mánuði. Í skýrslu hæstv. ráðherra er því miður oft og tíðum yfirlit yfir það sem liðið er í stað þess að veita innsýn í framtíðarsýnina. Það væri til að mynda fróðlegt fyrir okkur hér að sjá í yfirlitinu hvaða erlenda ráðamenn hæstv. ráðherra hefur hitt frá því að hann tók við embætti, hvað var rætt og hvað kom gagnlegast út úr þeim fundum að mati hæstv. ráðherra. En rýnum í þau áhersluatriði sem þó er að finna í skýrslunni því að um það á hin pólitíska umræða að snúast í þingsal í dag. Í upphafsorðum skýrslunnar kemur fram að gengið sé út frá fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir næstu fimm ár þegar kemur að því að sýna markmið, mælikvarða og aðgerðir á greinargóðan hátt. Vandamálið er að fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára er afar óskýr, með óljósa markmiðssetningu og að mælikvarðar á málefnasviði ríkisins á borð við utanríkismálin eru lítt útfærðir og rökstuddir. Það er nefnilega málið, virðulegi forseti, að ekki er gerð grein fyrir því í einu línunni sem finna má í fjármálaáætlun til næstu fimm ára hvernig nýta eigi þá 2 milljarða sem bæta á við utanríkismál á næstu fimm árum, í hvað nákvæmlega þeir fjármunir eiga að fara. Í fjármálaáætluninni er ekkert fast í hendi um það. Það hlýtur að vera mikið áhyggjuefni, sér í lagi þegar utanríkisráðherra skrifar í upphafi sinnar skýrslu að fjármálaáætlunin sé grundvöllurinn fyrir markmið utanríkisstefnu Íslands. En það eru önnur mikilvæg mál í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra og mitt mat er að hann þurfi ekki bara að skýra þau fyrir okkur í þingsal heldur líka fyrir almenningi og samstarfslöndum okkar í þróunarmálum og þeim skuldbindingum sem við höfum undirgengist varðandi þróunarsamvinnu eins og til að mynda innan þróunarsamvinnunefndar OECD, svokallaðrar DAC-nefndar. Þörfin fyrir alþjóðlega mannúðar- og þróunaraðstoð hefur sjaldan verið meiri í heiminum. Samkvæmt upplýsingum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna eru nú yfir 65 milljónir manna á flótta undan stríði, ofsóknum, náttúruhamförum og fátækt. Flóttamannastofnunin hefur sent út neyðarkall til ríkja heims um að auka fjárframlög til mannúðarmála og þróunarsamvinnu. Þrátt fyrir það og þrátt fyrir hagstæðustu efnahagslegu aðstæður Íslands frá efnahagshruninu 2008 kemur fram í fjármálaáætlun næstu fimm ára að framlög Íslands til þróunarmála bifast ekki, heldur dragast saman. Hið lága hlutfall Íslands, 0,25% af vergum þjóðartekjum, til þróunarmála er ekkert annað en hneyksli á tímum þegar efnahagsástand er jafn gott og raun ber vitni. Þetta hlutfall til þróunarmála er mun lægra en ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingarinnar ætlaði sér að ná árið 2016 við mun erfiðari efnahagsaðstæður en þessi ríkisstjórn býr við nú. Með auknu framlagi ríkja til þróunarsamvinnu má draga úr alvarlegum afleiðingum vopnaðra átaka og náttúruhamfara. Með þátttöku í þróunarsamvinnu í samræmi við markmið Sameinuðu þjóðanna er verið að fjárfesta í uppbyggingu innviða fátækustu landa heims á sviði menntunar, auk þess að stuðla að útrýmingu fátæktar og vannæringar á grundvelli jafnréttis og sjálfbærni. Ísland hefur lengi stutt markmið Sameinuðu þjóðanna um að iðnríki myndu verja sem nemur 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnumála, en minna hefur farið fyrir efndum. Ísland á að geta sett sér metnaðarfyllri markmið þegar kemur að aðstoð við fátæk og óstöðug ríki með aukinni þróunarsamvinnu og þar með uppfyllt alþjóðlegar skuldbindingar sínar líkt og gert hefur verið um árabil annars staðar á Norðurlöndum, en til þess þarf pólitískan vilja sem því miður er hvorki að finna hjá hæstv. utanríkisráðherra né hæstv. forsætisráðherra. Það er líka nýr tónn og ný stefna sem kemur fram, bæði í fjármálaáætlun og í þessari skýrslu, að ríkisstjórn Íslands ætli sér að veita hluta af þeim lágu framlögum sínum til þróunarsamvinnu í aðstoð við flóttamenn og hælisleitendur innan lands. Það að þeir fjármunir séu hluti af opinberri þróunaraðstoð Íslands á erlendri grundu fellur alls ekki undir almennar skilgreiningar þróunarsamvinnu og er alls ekki í samræmi við markmið Íslands í þróunarsamvinnu. Þetta er stór stefnubreyting og veldur furðu því að málefni flóttafólks og hælisleitenda falla undir verkefnasvið velferðar- og innanríkisráðuneytisins og þar má svo sannarlega auka við fjármuni. Framlög utanríkisráðuneytisins sem eiga að renna til alþjóðastarfs vegna flóttamannavandans eiga ekki að renna til verkefna innan lands. Þau eiga að renna til alþjóðlegra stofnana. Samkvæmt útreikningum Rauða krossins renna 12–15% af heildarframlagi til þróunarmála til verkefna hér á landi. Þetta er með ólíkindum, virðulegi forseti, og óviðeigandi. Það gætir líka ákveðins misskilnings í áherslum hæstv. ráðherra utanríkismála, að þróunarsamvinna grundvallist á og eigi að hverfast um verslun og viðskipti. Ég gagnrýni harðlega þá áherslubreytingu að velta ábyrgð íslenska ríkisins í þróunarsamvinnu yfir á einkaframtakið og einkafyrirtæki eins og lesa má í skýrslunni. Það er líka ný stefna sem þarfnast meiri útskýringar. Varðandi framlög til þróunarsamvinnu ítreka ég að lokum að það er áframhaldandi samdráttur í þeim framlögum frá því að Alþingi Íslendinga samþykkti í þessum þingsal á vormánuðum 2013 að auka við þau framlög. Allt tal um krónutölur á ekki við þegar viðmiðin sem öll ríki heims styðjast við, og við líka, snúast um hlutfall af vergum þjóðartekjum. Ef við viljum gangast inn á röksemdir hæstv. utanríkisráðherra og forsætisráðherra um að framlag okkar hafi aukist í krónum talið skulum við taka þá umræðu alla leið og taka inn þá gengisstyrkingu á íslensku krónunni sem átt hefur sér stað undanfarin ár, sem hefur étið upp krónutölurnar sem hæstv. ráðherrum Sjálfstæðisflokksins eru svo hugleiknar. Ég hvet hæstv. utanríkisráðherra til að skoða hug sinn til þróunarsamvinnu, nú þegar áætlun um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands árin 2013–2016 hefur runnið sitt skeið, því að áherslur á þróunarmálin eru líka áherslur á friðarmálin. Með því að gefa meira til þróunarmála stuðlum við að friði og drögum úr ójafnvægi á fátækustu svæðum heims. Það er heldur ekki nóg að taka kröftugan þátt í HeForShe-átakinu en draga svo úr framlögum til fátækra kvenna og stúlkubarna. Það fer einfaldlega alls ekki saman. Við þurfum að halda áfram því áhrifaríka starfi Íslands í þróunarsamvinnu og í mannúðarstörfum sem hefur breytt lífi og möguleikum fólks til lífsgæða en eru ekki bara tölur á blaði. Af því að ég er að fjalla um málefni flóttafólks og hælisleitenda verð ég að játa að ég skil ekki alveg setninguna um flóttamannavandann í fjölþjóðasamvinnu á bls. 8 í skýrslunni þar sem hæstv. utanríkisráðherra segir, með leyfi forseta: „… einnig þarf að gera viðeigandi öryggisráðstafanir á landamærum og bregðast við komu flóttamanna og hælisleitenda.“ Hvað á hæstv. ráðherra nákvæmlega við með þessu? Það væri fróðlegt að vita það. Varðandi öryggis- og varnarmálin er því lýst að íslensk stjórnvöld muni áfram leggja sitt af mörkum til sameiginlegra varna Atlantshafsbandalagsins, en enga útfærslu eða heildstæðar útskýringar á því er að finna í skýrslunni né í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Þrátt fyrir að framlög Íslands til NATO hafi verið aukin í tíð ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, og hér sé boðað að svo verði áfram, er ekki hægt að sjá nákvæmlega hversu mikla fjármuni Ísland ætlar sér að veita í öryggis- og varnarmál. Hvergi, og það er einfaldlega ekki boðlegt. Hve mikla fjármuni á nákvæmlega að veita í viðhald á ratsjárkerfum á varnarsvæðinu? Hversu miklum fjármunum á að verja nákvæmlega í þær stóru varnaræfingar NATO sem eru fyrirhugaðar hér á landi í ár og á næsta ári? Af hvaða fjármagni á að taka í þessi verkefni? Eða á að hliðra til eða færa fjármagn úr öðrum verkefnum í þessi til að uppfylla þessa augljósu útgjaldaliði, t.d. úr þróunarsamvinnuverkefnum? Hér er því lýst að öryggis- og varnarmál séu eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar og hornsteinn stefnu hennar í utanríkismálum. Þá vantar að upplýsa nákvæmlega hvað átt er við með þeim staðhæfingum. Á t.d. að tryggja Landhelgisgæslunni fullnægjandi fjármuni? Er það ekki þá forgangsmál utanríkisráðherra? Svo þarf að skýra mun betur sameiginlega yfirlýsingu Íslands og Noregs um öryggis- og varnarmál sem undirrituð var af hæstv. utanríkisráðherrum Noregs og Íslands en láðist að skýra út fyrir fram fyrir Alþingi og utanríkismálanefnd þingsins hvað hún felur í sér þrátt fyrir að í sameiginlegri blaðagrein utanríkisráðherra Noregs og Ísland, sem birtist í Morgunblaðinu 23. mars sl., hafi verið boðaðar nýjar áherslur hvað varðar samstarf í öryggis- og varnarsamstarfi Íslands og Noregs. Í þeirri blaðagrein sagði líka að hér á Íslandi værum við að „endurskoða stefnumótun og fjárframlög til öryggis- og varnarmála“. Virðulegi forseti. Það er með öllu óviðeigandi að hæstv. utanríkisráðherra hafi ekki kynnt þessar endurskoðuðu áherslur í stefnumótun og fjárframlögum til öryggis- og varnarmála fyrir Alþingi Íslendinga áður en hann kynnti þær fyrir lesendum Morgunblaðsins. Hvar er áhersla hæstv. utanríkisráðherra á friðarmál og afvopnunarmál? Því miður fer lítið fyrir þeim áherslum í skýrslunni. Það er raunveruleg synd og hefur ekkert með hægri eða vinstri pólitík að gera, heldur er það friðsamleg afstaða til alþjóðamála sem við hljótum flest að geta verið sammála um. Ég auglýsi hér með eftir þeirri stefnu hjá ráðherranum og ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar. Ég held því til haga að friðargæsla á vegum NATO er ekki það sama og friðarmál og áhersla á þau. Að öðru stórmáli í alþjóðamálum sem snertir hagsmuni Íslands svo um munar og hvar mig og vonandi fleiri þyrstir eftir nánari sýn og stefnu ríkisstjórnarinnar og upplýsingum. Það er Brexit, útganga Bretlands úr Evrópusambandinu. Við verðum að fá að heyra nánar hvað Ísland hefur gert á þeim tíu mánuðum sem liðnir eru frá því að Bretar kusu að ganga úr Evrópusambandinu. Hvaða áherslur hafa íslenskir embættis- og ráðamenn lagt upp með á þeim fundum sem haldnir hafa verið með breskum embættismönnum? Og hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér framhald á þeim viðræðum? Í skýrslunni er lögð áhersla á það að meginmarkmið Íslands sé að gæta að aðgangi íslenskra fyrirtækja að breskum mörkuðum og væntingar viðraðar um enn betri aðgang að breskum mörkuðum eftir Brexit en áður. Þetta finnst mér veruleg bjartsýni og því er illa svarað á hverju þessi mikla bjartsýni er byggð. Allt er varðar Brexit er almennt orðað og loðið. Við verðum líka að leggja áherslu á aðra hluti en fisk í samræðum okkar við Breta, eins og hver framtíðarsamskipti eiga að vera á sviði menntunarmöguleika og menningarsamskipta, ferðaþjónustu og flugsamgangna, verslunar, inn- og útflutnings á matvælum og tollamála. Svo verður að mínu mati að koma fram í utanríkisstefnu Íslands, bæði í tengslum við Brexit og óháð Brexit, hver framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar er á hagsmunagæslu okkar og samskipti við Evrópusambandið. Í skýrslunni er tíundað og farið vel yfir EES-samninginn og hagsmunagæslu okkar þar en miklu minna hver okkar stefna er varðandi samstarf og samskipti við þetta mikilvægasta viðskiptasvæði Íslands. Ætlum við til að mynda að feta í fótspor Dana og styrkja aðra markaði ef leiðirnar til Bretlands þrengjast? Hefur verið mörkuð stefna og tekin ákvörðun um það hjá hæstv. ráðherra? Það væri áhugavert að vita hvort sú vinna hefur raunverulega farið fram. En til að enda á jákvæðu nótunum langar mig til að hvetja hæstv. ráðherra til að halda umhverfismálunum áfram hátt á lofti í utanríkisstefnu Íslands, sér í lagi núna í þeirri undirbúningsvinnu sem á sér stað fyrir formennsku Íslands í Norðurskautsráðinu. Eins og hæstv. ráðherra tæpti á í sinni ræðu eru málefni norðurslóðanna að verða mun umsvifameiri og mikilvægari í alþjóðamálunum og því hvet ég ráðherra til þess í því samhengi að halda á lofti umhverfismálunum. Þau eru sannarlega ekki bara hagsmunir okkar Íslendinga heldur fyrir heiminn allan. Það eru líka tækifæri í samstarfi norðurslóðaríkjanna og Norðurskautsráðinu með snertifleti við stórar og áhrifamiklar þjóðir sem við þurfum svo nauðsynlega á að halda. Ég fagna líka áframhaldandi áherslum á menningarmálin sem eru veigamikill þáttur í utanríkisstefnunni sem og áframhaldandi áherslur á jafnréttismálin, sérstaklega á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, sem ég myndi gjarnan vilja ræða nánar í seinni ræðu minni.
Virðulegi forseti. Ég kýs að taka því þannig að hv. þingmaður hafi ekki haft tækifæri til að hlusta á alla ræðuna mína og andsvörin, því að mikið af því sem hér kom fram var það sem ég var að ræða nákvæmlega þar, sérstaklega varðandi Brexit. Allt það sem hv. þingmaður nefndi þar var farið yfir í andsvörum, ég get alveg farið yfir það aftur. Varðandi það að ekki sé skipt varðandi málaflokka þá veit ég að hv. þingmaður, sem á sæti í hv. utanríkismálanefnd, var ekki á fundi þegar farið var sérstaklega yfir það. Til upplýsinga um það þá fer hlutfall, af því hv. þingmaður talar mikið um þróunarsamvinnu, árið 2017 úr 35% af útgjöldum málaflokksins í 39% samkvæmt fjármálaáætlun, en hins vegar er það alveg rétt að við erum að leggja þessa fjármálaáætlun fram í fyrsta skipti. Hún á hins vegar að leggja grófu línurnar, vera stóra áætlunin, og ekki er sanngjarnt að fara fram á að menn fari niður á aðra þætti eins og um fjárlög væri að ræða. Aðeins varðandi ríkisstjórn Samfylkingarinnar og VG. Ekki aðeins, og það var skiljanlegt við þessar erfiðu aðstæður, lækkaði sú ríkisstjórn framlögin í krónum talið til þróunaraðstoðar heldur líka hlutfallslega. Fór það þá niður í 0,2% og hefur aldrei miðað við undanfarin ár verið lægra. Það var því ekki bara í krónutölu sem það lækkaði heldur líka hlutfallið, svo að því sé haldið til haga. Hér var enginn að tala um að viðskiptavæða þróunaraðstoð. Það sem menn eru að vísa í hér eru heimsmarkmiðin. Við hljótum að vera sammála um að við ætlum að fylgja þeim eftir. Þar er bent á að við náum ekki heimsmarkmiðunum nema að meira komi til en eingöngu opinbert fé. Það er það sem aðrar þjóðir eru að gera. Við erum bara að bera okkur saman við Norðurlöndin. Ef menn vilja að við förum allt aðra leið en Norðurlöndin þá eiga menn bara að segja það. Ég hef talið að góð sátt væri um að við myndum læra af Norðurlöndunum þegar kemur að ýmsum málaflokkum, m.a. þróunarsamvinnunni. Þetta snýr ekki bara að Brexit, vinna varðandi utanríkisviðskipti. Við erum að ræða þetta í miklu stærra samhengi. Allt það sem hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]nefndi hef ég nefnt sem áhersluatriði hvað varðar Bretland. Eðli máls samkvæmt get ég ekki upplýst núna, vegna þess að það er ekki komið af stað, hvernig [[Forseti hringir.]]niðurstöður samninga verða vegna þess að samningarnir eru ekki byrjaðir.
Virðulegi forseti. Hæstv. utanríkisráðherra til hægðarauka get ég upplýst að ég hlustaði mjög vel og grannt á hans mál og hans andsvör hér. Ég hef mikla samúð með því líka hvernig staðan er í Brexit í Bretlandi. Það er heldur betur kaos heima fyrir hjá bresku ríkisstjórninni. Aðeins varðandi þessa stefnubreytingu um einkafyrirtæki og atvinnulífið í tengslum við þróunarsamvinnuna. Það stendur á bls. 7 í skýrslu hæstv. ráðherra að mikil þörf sé á því að skoða alla möguleika á samvinnu við einkafyrirtæki og atvinnulífið um þróunarverkefni þar sem það er hægt. Ljóst er að opinbert fjármagn nægir ekki til að ná heimsmörkuðum. Einkafjármagn þarf til. Þarna er um stefnubreytingu að ræða sem ég bað um útskýringar á og hæstv. utanríkisráðherra var hreinlega að reyna að þvo hendur sínar af hér ef mér skjöplaðist ekki.
Nei.
Varðandi framlög til þróunarmála í tíð Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Samfylkingar í ríkisstjórn bendir hæstv. utanríkisráðherra á að framlög hafi hlutfallslega séð lækkað. Hvers vegna var það, hæstv. utanríkisráðherra? Vegna þess að hér varð efnahagshrun 2008 og niðurskurður á öllum sviðum samfélagsins. Ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingar setti sér metnaðarfull markmið um að gefa í með myndarlegri hætti en sú ríkisstjórn sem situr að völdum í dag gerði og líka fráfarandi ríkisstjórn sem Sjálfstæðisflokkurinn átti sæti í. Ég frábið mér að verið sé að tala hér eins og við búum við sömu efnahagsaðstæður í dag og rétt eftir hrun. Markmið og hin pólitíska stefna er hins vegar allt önnur. Allt önnur. Það má lesa hér í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra.
Aðeins út af þessu með framlögin. Menn miða oft við þau í umræðunni, ekki tölurnar. Ef við erum með sömu tölu, þ.e. hlutfall af vergri landsframleiðslu, og landsframleiðslan eykst þá hækkar talan. Stundum vill hv. þingmaður hins vegar tala um hlutfallið af vergri landsframleiðslu.
Þjóðartekjum, ekki landsframleiðslu.
Hv. þingmaður verður þá að gangast við því að hlutfallið lækkaði líka í tíð Vinstri grænna [[Gripið fram í.]]og Samfylkingarinnar. [[Gripið fram í.]]Þannig að ef menn voru að forgangsraða, þá sérstaklega í þróunarmálin, gerðu þeir það ekki með þeim hætti ef menn vilja nota þann mælikvarða. Það var alveg ljóst að upphæðirnar færu niður, það var alveg ljóst af því að þjóðarframleiðslan minnkaði mjög mikið, eðlilega. Það hefur enginn haldið öðru fram. Ég hef ekkert verið að ráðast á hv. þingmenn út af þessu. Það sem ég er að segja er að menn ættu kannski ekki að berja sér á brjóst. Menn lofuðu ýmsu fyrir þær kosningar sem fóru eins og þær fóru. Þetta var svo örugglega ekki eini málaflokkurinn sem var lofað í svo mikið er víst. Látum það liggja milli hluta. Það sem ég er að vísa hér í eru heimsmarkmiðin og þegar ég tala um þróunarmálin er ég að vísa í að það komi fram, alls staðar þar sem menn hafa verið að leggja áherslu hvað þróunarmálin varðar og heimsmarkmiðin, að meira verður að koma til en opinbert fjármagn. Ég bara hvet hv. þingmenn til að skoða það hvað Norðurlöndin eru að gera og hvað menn eru að tala um á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þetta snýst um það að við ætlum að koma þróunarríkjunum á þann stað sem við erum á. Það er markmiðið. Það verður ekki gert bara með þróunaraðstoð, það liggur alveg fyrir. Við Íslendingar erum gott dæmi um það. Varðandi það að viðkomandi hv. þingmaður hafi samúð með Bretum þá verður bara svo að vera. Það er verkefni bæði fyrir Evrópusambandið og Breta að vinna sem best úr þessu. Við verðum að treysta vinum okkar beggja vegna Ermasundsins til að klára það. Það er hagur allra að það gerist.
Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir andsvarið. Ég hefði gjarnan viljað heyra varðandi þróunarmálin hvers vegna svo stór hluti framlaga til þróunarmála fer í verkefni hér innan lands. Ég styð það og mun alltaf gera að fjárframlög við málefni flóttamanna og hælisleitenda verði aukin að öllu leyti. En að klípa það af fjárframlögum til þróunarsamvinnu á erlendri grundu er óviðeigandi. Það er óviðeigandi. [[Gripið fram í.]] Varðandi krónutöluna sem ég var að óska eftir því að hæstv. utanríkisráðherra svaraði mér um, þ.e. varðandi gengisstyrkinguna, af því hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra hafa báðir verið að tala um krónutölurnar sem eru ekki í tengslum við viðmiðin sem við höfum undirgengist heldur hlutfallið. En ef hæstv. ráðherrar utanríkismála og forsætis vilja tengja þessi mál við krónutölurnar þá hefur orðið hér gríðarleg gengisstyrking vegna þess að útgjöld til þróunarmála eru jú greidd út í erlendum gjaldeyri. Þegar krónan hefur styrkst hefur þessi krónutala því miður minnkað. En síðan hef ég áhuga á því, fyrst hæstv. utanríkisráðherra er í stuði til þess að koma upp í andsvör við mig, sem er gott og vel og gaman að því, hefði ég líka viljað fá nokkur svör við því hvað hann á við varðandi málefni flóttamanna og hælisleitenda í fjölþjóðlegu átaki, þ.e. að gera þurfi viðeigandi öryggisráðstafanir á landamærum og bregðast við komu flóttamanna og hælisleitenda. Hvað á hæstv. ráðherra nákvæmlega við í þeim efnum eins og ég minntist á í ræðu minni hér áðan?
Virðulegi forseti. Það er gaman og gott að fá að koma hingað og ræða skýrslu hæstv. utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál sem lögð hefur verið fyrir Alþingi. Það verður að segjast eins og er að þegar ég las yfir innganginn þar sem segir að gengið sé út frá fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, átti ég ekki von á miklu, enda er sú fjármálaáætlun tiltölulega rýr þegar kemur að útlistun á árangri og því sem verið hefur að gerast í utanríkismálum fyrir hönd Íslands. Þar eru dálkarnir fleiri þar sem skilað er auðu, þar sem hlutirnir eru ekki mælanlegir, sem er kannski vel skiljanlegt, enda eru utanríkismál kannski illmælanleg. Það væri kannski hægt að finna eitthvað út úr því, m.a. með því að athuga hvernig vinir okkar annars staðar á Norðurlöndum mæla sömu þætti. Að efninu. Ég ætla nú ekki að lengja þessa umræðu frekar en þörf krefur. Mig langar til þess að ræða utanríkisþjónustuna og það góða starf sem utanríkisþjónustan hefur verið að sinna. Ég er sérstaklega ánægð með borgaraþjónustuna. Það er mjög gott framtak sem þarf virkilega að auglýsa og kynna betur. Þar er ég mjög sammála skýrslu hæstv. utanríkisráðherra varðandi það að betur þurfi að virkja upplýsingamiðilinn og upplýsa fólk um stöðu og tilgang borgaraþjónustunnar í utanríkisráðuneytinu. Hins vegar eru nokkur atriði varðandi utanríkisþjónustuna sem er tiltölulega illa svarað eða ósvarað, sér í lagi ef maður skoðar það í samhengi við fjármálaáætlunina. Á bls. 44 í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: „Fylgjast þarf vel með þróun Evrópusambandsins á næstu árum og gæta í hvívetna hagsmuna Íslands í samræmi við aðstæður hverju sinni. Sérstakan gaum þarf að gefa mögulegri úrsögn Bretlands úr sambandinu. Alþingi fylgist grannt með þróun mála í Evrópu og efli tengsl við systurstofnanir í öðrum Evrópuríkjum.“ Það er gott og blessað og frábært. Það sem stingur í augu, sér í lagi þegar við förum yfir fjármálaáætlunina, og ég sé ekki fram á að skýrslan sem við fjöllum um hérna segi aðra sögu, er að utanríkisþjónustan var skorin inn að beini eftir hrun, eins og hæstv. utanríkisráðherra nefndi í máli sínu áðan. Því miður var þjóðhagslega staðan þess eðlis að það þurfti að fara í mjög harðan niðurskurð og það bitnaði einna helst, ef ekki mest á utanríkisstarfinu og utanríkisþjónustunni. Talað er um að skorið hafi verið niður um allt að 30% í utanríkisþjónustunni. Það hefur ekki verið byggt aftur upp af sama krafti. Það er svolítið sem ég sakna í þessari skýrslu ef þetta á að veita einhverja framtíðarsýn, og eins varðandi fjármálaáætlunina. Af því að hæstv. utanríkisráðherra var nú ekki viðstaddur þegar við ræddum sjálfa fjármálaáætlunina heldur staðgengill hans, er kannski allt í lagi að ég fari aðeins út í þá sálma. Ég sakna framtíðarsýnar þegar kemur að því að byggja aftur upp utanríkisþjónustuna, sér í lagi til þess að geta framfylgt markmiðum ríkisstjórnarinnar, sem eru nú góð og gild, einkum þegar kemur að Evrópusambandinu og úrsögn Breta. Þar segir, með leyfi forseta: „Íslensk stjórnvöld sinni vel hagsmunagæslu í EES-samstarfinu og standist þær kröfur sem af EES-samningnum leiða.“ Þegar kemur að EES-samningnum eru það alla vega góðar fréttir að innleiðingarhallinn hefur verið að minnka, eins og fram kemur í skýrslunni. Hann var orðinn mjög hár á tímabili, en við höfum gert smá skurk í því í samstarfi við hin ýmsu ráðuneyti og Alþingi og við nefndasvið Alþingis, en það er annað sem alltaf hefur komið upp í umræðum, það er að við þurfum að geta brugðist við fyrr í ferlinu. EES, Evrópska efnahagssvæðið, og Evrópusambandið eru í raun og veru ein af okkar lykilsvæðum. Alveg sama hvað hæstv. ráðherra finnst um það hvort við eigum að ganga í Evrópusambandið eða ekki þá er það einfaldlega þannig að við þurfum að sinna betur hagsmunagæslunni þar. Samkvæmt því sem ég hef náð að kynna mér um starf Íslands innan Evrópska efnahagssvæðisins og innan Evrópusambandsins eru sendiráðsstarfsmenn í sendiráðinu í Brussel 13 talsins. Það er rétt sem fram kemur í skýrslunni að Ísland er með litla utanríkisþjónustu. Það er kannski eðlilegt í ljósi þess að Ísland er lítið land, við erum fámenn þjóð - en 13 starfsmenn. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fékk af vefsíðu sendiráðsins, eru fjórir starfsmenn annaðhvort með einhverja faglega hópa eða verkefnasvið sem snúa að Evrópusambandinu, og af þessum fjórum er einn sem snýr að EES. Ef við berum það saman við Noreg, sem er í svipaðri stöðu og við, að vísu betur statt og að vísu nokkuð fjölmennara land, þá eru tvö norsk sendiráð í Brussel, annars vegar það sem snýr að Belgíu og hins vegar það sem snýr að Evrópusambandinu. Þar af eru sjö sem sinna einungis hefðbundnu starfi á sendiráðsskrifstofu fyrir Belgíu og 52 starfsmenn sem sinna hagsmunagæslu Noregs gagnvart Evrópusambandinu. Ég er ekki að segja að við þurfum að fara upp í 52, en við þurfum alla vega einn starfsmann á hvert málefnasvið inn í sendiráðið. Það sem ég sakna bæði í fjármálaáætlun, sem er náttúrlega ekki umræðuefnið hér en er það þó samt, og í þessari skýrslu þegar kemur að framtíðarsýninni er að það er engin framtíðarsýn um að byggja upp á þessu sviði. Það er ekki framtíðarsýn um að reyna að fá fulltrúa frá öðrum fagráðuneytum til þess að vera með hagsmunagæslu í Brussel. Það voru þau stöðugildi sem losað var um í kjölfar hrunsins. Núna erum við einfaldlega komin á þann stað að við þurfum að fara að efla þetta starf, við þurfum að fara að senda starfsmenn ráðuneyta til Brussel til þess að vera með virka hagsmunagæslu. Það er bara kominn tími til. Það er ekkert hér sem ég rek augun í sem bendir til þess að auka eigi við þetta, en kannski yfirsést mér eitthvað. Brussel-skrifstofan er mögulega ein sú mikilvægasta sem við erum með, við innleiðum þær reglugerðir sem koma þaðan. Við sinnum ekki hagsmunagæslunni þar nógu vel þó að þar sé vissulega unnið mjög gott starf. Að sama skapi hefur mér borist til eyrna að einn sendiráðsstarfsmaður verði færður til til London til þess að fylgjast með stöðu okkar gagnvart Brexit. Mig langar til þess að brýna hæstv. utanríkisráðherra í því að sjá til þess að þarna verði nýtt stöðugildi en að ekki verði tilfærsla sem muni leiða til þess að Brussel-sendiráðið missi starfsmann. Það er alveg nauðsynlegt að við höldum þessum starfsmönnum, því að hér er um að ræða mjög litla skrifstofu sem sinnir gríðarlega mikilvægu verkefni, gríðarlega mikilvægri hagsmunagæslu fyrir Ísland. Það munar um hvert einasta handtak. Varðandi Brexit þá er ég mjög hlynnt því að Íslendingar fari sérstaklega til Bretlands, auki viðveru sína í London út af okkar sérstöku hagsmunum þar, bæði varðandi útflutning og innflutning frá Bretlandi sem og menningarleg tengsl og fleira þar fram eftir götunum sem ég þarf ábyggilega ekki að tíunda. Hins vegar rakst ég á mjög einkennilega setningu á bls. 32, með leyfi forseta: „Þótt Bretar hafi hafnað aðild að innri markaðnum og þar með gefið EES-lausn upp á bátinn er ekki loku fyrir það skotið að það geti hentað breskum hagsmunum að sækjast eftir EFTA-aðild vegna þess ramma sem þar er gefinn til að halda utan um fríverslunarsamninga víða um lönd.“ Þegar ég ræddi við formann utanríkismálanefndar Bretlands nú á dögunum virtist ekkert benda til þess að búið væri að gefa EES-lausn endanlega upp á bátinn þannig lagað séð. Þannig að ég er ekki alveg sammála þeirri túlkun sem hér er af því að það virðist vera að þeir vilji fá ákveðin innri markað en vilji ekki fá frjálst flæði fólks og vinnuafls, sem virðist vera vandinn í þessu öllu saman. Ég skil ekki alveg hvaðan þessi setning kemur. Þótt Bretar hafi hafnað aðild að Evrópusambandinu finnst mér ekki eins og þeir hafi hafnað aðild að því fyrirkomulagi sem við erum með. Það eru alla vega ekki þau skilaboð sem ég hef fengið í gegnum mínar rásir. Það kann að vera einhver misskilningur, annaðhvort hjá mér eða í þessum texta. Kannski les ég eitthvað öðruvísi í þetta. Þrátt fyrir að maður haldi alltaf að korter sé mjög langur tími til þess að koma sínum skoðunum á framfæri þá er það ekki svo. Svo ég haldi áfram með utanríkisþjónustuna, og ég vil beina því sérstaklega til utanríkisráðherra, þá er það rétt sem stendur á bls 29 varðandi sendiráðið í Kaupmannahöfn, 10.000 Íslendingar búa í Danmörku og sinnir sendiráðið gríðarlega mikilvægu starfi. Þetta sendiráð þarf líka að styrkja. Við þurfum að fara að endurskoða hvar við erum með sendiskrifstofur. Fyrst ég er hef tækifæri til að segja það hér þá væri flott að sjá einhverja framtíðarsýn varðandi Pólland. Um það bil 1% þjóðarinnar er af pólskum uppruna. U.þ.b. 2% af þeim sem eru á vinnumarkaðnum eru pólsk, 6.000–10.000 manns á hverjum tíma. Það er mikilvægt að við styrkjum tengsl þessara landa. Það er framtíðarsýn sem ég hefði einnig viljað koma að í utanríkis- og alþjóðastarfi. Ég ætla rétt í lokin að ræða um þróunarsamvinnuna. Ég verð að taka undir með hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur varðandi þann stóra hlut sem fer í flóttamanna- og hælisleitendur. Ef ég man rétt var einungis hægt að telja það til þróunarsamvinnu fyrsta eina og hálfa árið, eitthvað svoleiðis. Ef flóttamönnum og hælisleitendum fækkar, hvernig mun framlagið þá skiptast? Ég held að mikilvægt sé að pæla aðeins í því og eins að setja sér það markmið að vinna að því að hækka framlögin sem við setjum í þróunarsamvinnu. Það eru þau markmið sem sett eru hjá Sameinuðu þjóðunum um það að þróuð iðnríki skuli leggja fram 0,7% af vergri landsframleiðslu, minnir mig, en við leggjum einungis fram 0,26, sem er náttúrlega töluvert minna. Mér er sérlega minnisstæð sú brýning sem fram kom í umsögn Rauða kross Íslands varðandi nákvæmlega þetta, að Ísland hefur verið þiggjandi þróunaraðstoðar. Þetta er líka spurning um að gefa til baka til samfélagsins. Þetta er kannski meira brýning til hæstv. ráðherra um að gera meira. Varðandi flóttamenn og hælisleitendur þá vil ég fá að vita hvort það er tímabundið og hvort það er markmið okkar í þróunarsamvinnu að taka á móti svona mörgum flóttamönnum, að það sé okkar framlag, ekki annað. Mig langar til þess að þakka fyrir þessa skýrslu. Það var mjög margt áhugavert þar. Ræða mín snerist að mestu leyti um utanríkisþjónustu okkar. Ég náði ekki einu sinni að koma inn á utanríkisþjónustuna í Washington, sem ég tel að við þurfum einnig að styrkja í ljósi þeirrar þróunar sem er í gangi í Bandaríkjunum með tilkomu Trumps sem forseta. Það þarf að styrkja sendiráðin. Það þarf að styrkja utanríkisþjónustuna. Hæstv. utanríkisráðherra þarf að leggja metnað sinn í það verkefni. Það þarf að styrkja utanríkisþjónustu í London. Utanríkisþjónustan í Brussel þarf aukinn mannafla, Washington sömuleiðis, og síðast en ekki síst Kaupmannahöfn. Við þurfum líka að fara að horfa til annarra landa þar sem við erum með mikil menningarleg og viðskiptaleg tengsl þótt þau séu kannski ekki hægt að meta í krónum á sama hátt og t.d. Kína eða London. Ég ætla að láta þetta gott heita í bili.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ástu Guðrúnu Helgadóttur fyrir prýðilega ræðu þar sem hún fór málefnalega yfir ýmislegt sem hér kemur fram. Ég ætla að reyna að fara aðeins yfir eitthvað af því sem hv. þingmaður spurði mig um. Fyrst aðeins, af því ég komst ekki í það áðan, um þróunarsamvinnuna. Við förum eins og aðrar þjóðir eftir þeim stöðlum sem eru frá OECD. Þetta er ekki alltaf allt saman gert í þróunarríkjunum. Við höfum gert það frá 1979, t.d. höfum við verið með Jarðhitaskóla Sameinuðu skólanna á Íslandi sem einn part af okkar þróunaraðstoð og hann nýtist mjög vel í þróunaraðstoð. Við styðjum sömuleiðis Sameinuðu þjóðirnar, Alþjóðabankann og ýmislegt og þetta er bara eftir ákveðnum reglum. Eitt af því snýr að flóttamönnum. Við fundum þetta ekki upp, en það vita allir að þegar maður er með 65 milljónir manna á flótta, sem samsvarar íbúafjölda alls Bretlands, hafa aldrei verið fleiri en gætu því miður orðið fleiri, þurfum við að bregðast við því. Það fjármagn sem við setjum þar inn er bara reiknað upp eins og hjá öðrum þjóðum. Við fundum ekki upp þessa staðla. Það er áhugavert sem hv. þingmaður sagði um Pólland. Margir eru ekki meðvitaðir um þessi miklu samskipti Pólverja og Íslendinga og hvað hópur Pólverja er orðinn stór hér á landi og hefur gengið mjög vel að aðlagast. Við skulum ekki gleyma því að Pólland hjálpaði okkur líka mikið eftir efnahagshrunið. Ég veit ekki með Breta og EES. Ég var í viðtali á Sky um daginn hjá einum aðalfréttamanninum þar og allt viðtalið fór í að reyna að útskýra muninn á EES og EFTA. Þetta á allt eftir að koma í ljós. Við erum að meta stöðuna varðandi það hvernig við getum nýtt fjármunina sem best af því að hv. þingmaður var að tala um Brussel og EES. Það sem við leggjum til grundvallar núna, ég get farið í það í seinna andsvari mínu, af því að þetta er gríðarlega mikilvægt sem hv. þingmaður lagði upp með, er í rauninni niðurstaða skýrslu sem var samin 2007 undir forystu Björns Bjarnasonar. Ef ég man rétt komst hv. þm. Katrín Jakobsdóttir þar að niðurstöðu um hvernig væri best að vinna þetta. [[Forseti hringir.]]Ég held að löngu sé kominn tími á að við förum að vinna eftir þessu.
Virðulegi forseti. Ég þakka þetta andsvar þótt kannski hefði spurningin mátt vera skýrari. Það er gott að við hæstv. utanríkisráðherra séum a.m.k. sammála um Pólland. Hins vegar langar mig til að beina spurningu til hæstv. ráðherra um ráðuneytin, hvort ekki sé kominn tími til að við förum aftur að senda fulltrúa ráðuneyta til Brussel til að fylgjast með þeim málum sem eru í gangi þar. Myndi það ekki létta á öllu ferlinu, sér í lagi þegar við á Alþingi erum að fara í endurskoðun á öllu þessu EES? Er ekki kominn tími til þess að utanríkisráðuneytið beiti sér hreinlega fyrir því að slíkt fari inn í fjármálaáætlunina eða a.m.k. til þess að fjármagn sé fyrir hendi til að gera það? Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra þegar kemur að því að við þurfum að fara að vinna samkvæmt þeim stöðlum sem við gerðum okkur fyrir löngu. Það eru tíu ár síðan 2007 var þannig að það er alveg kominn tími til. Ég get ekki undirstrikað hvað það er mikilvægt að við sinnum vel hagsmunagæslu Íslands innan Evrópska efnahagssvæðisins en við þurfum að gera enn betur. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að ráðuneytin fái síðan að hafa sína fulltrúa þarna innan borðs. Ég óska eftir viðbrögðum frá hæstv. ráðherra um nákvæmlega þennan punkt.
Ég ætla að fara beint í það sem hv. þm. vísaði í og ég náði ekki að svara í fyrra andsvari mínu. Í EES-samningnum er gert ráð fyrir að við getum haft áhrif á fyrstu stigum, það er sá tími sem er auðveldast fyrir okkur að hafa áhrif. Við getum svo sem haft áhrif á fyrstu stigum af því að þetta er í Evrópuþinginu. Við tökum lítið hlutfall af gerðum Evrópusambandsins inn í okkar löggjöf en það er samt umtalsvert mikið og það er það sem ég er að vísa til. Lengi er búið að vera að byggja upp mjög mikilvægan gagnagrunn þar sem við erum með allar EES-gerðirnar og hann á að vera aðgengilegur fyrir almenning og Alþingi. Inni í honum þurfa líka að vera hvítbækurnar þegar þetta fer af stað. Ég held að þetta snúist ekki bara um viðveru einstaklinga, heldur líka um að hagsmunasamtökin á Íslandi fái þetta þegar þetta er á þeim stað. Sömuleiðis þingið, ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að við eigum að hafa hér fastanefnd sem er EES-/EFTA-nefnd sem myndi m.a. fjalla um þetta. Því fyrr sem við skoðum þetta, því fyrr sem við komum að þessu, því betra. Þetta er allt í þessari skýrslu sem er núna tíu ára gömul og var þverpólitísk samstaða um. Þar eru ýmsar aðrar hugmyndir sem mér finnst vera góðar, m.a. um þingmannasamstarf þar sem menn skapa sér tengsl til að við getum haft áhrif þegar við þurfum að gera það. Oft erum við ósammála en oftast er samt þverpólitísk sátt um að við þurfum að hafa áhrif á einhverja þætti. Síðan er hitt sem snýr að Noregi, þess vegna skrifaði ég undir samstarfsyfirlýsingu við norskan kollega minn um að við myndum vinna þétt saman að þessum málum. Það hefur gengið vel að vinna með Norðmönnum. Þeir eru miklu fleiri, þeir eru 5 milljónir og setja miklu meiri fjármuni í þetta almennt, m.a. út af því hvernig þeir eru staddir út af olíuauðnum, en það er annað mál. Samstarfið við þá hefur gengið vel og við eigum að halda því áfram. Svo er að sjálfsögðu Liechtenstein líka en við sækjum auðvitað miklu meira til Norðmannanna. Það samstarf getur verið í báðar áttir og við eigum að efla og styrkja það enn frekar. Ég vona að þetta svari hv. þingmanni.
Forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ræðu hans í dag og fyrir skýrsluna. Það er sannarlega fullt tilefni til þess að fjalla um stöðu Íslands í alþjóðasamfélaginu og sennilega sjaldan verið eins mikilvægt að ræða og tala um hvernig ríki við viljum vera í samfélagi þjóðanna. Við erum að sigla inn í nýja tíma í alþjóðastjórnmálum, tíma þar sem er enn mikilvægara en áður að við stjórnmálamenn, en líka við sem samfélag, stöndum fast á og með frjálslyndum gildum. Við erum að upplifa tíma þar sem aukin verndarstefna og einangrunarhyggja sækir að fjölþjóðasamstarfi í heimshluta okkar. Ég fagna því þess vegna sérstaklega hversu rík áhersla er lögð á það samstarf okkar við ESB sem við erum í í skýrslunni, því að fjölþjóðasamstarf er eitthvað sem smærri ríki eins og Ísland þurfa að standa með og fyrir. Ég fagna því líka hvernig sú stefna sem birtist í skýrslunni endurspeglar þann raunveruleika sem við búum við, þ.e. að hagsmunir okkar eru í raun algjörlega samofnir hagsmunum Evrópusambandsins, þá ekki síst þegar kemur að viðskiptum, en líka varðandi menningu í stjórnmálalegu tilliti. Þetta er sérstaklega mikilvægt, það er sérstaklega mikilvægt að við séum öll meðvituð um þetta í dag þegar við sjáum ákveðna tilhneigingu í ríkjunum í kringum okkur í aðra átt, í átt að meiri einangrun, í átt að aukinni áherslu, hjá tveimur af okkar helstu vinaþjóðum, á tvíhliða samskipti á kostnað fjölþjóðlegra samskipta. Bæði Bretar og Bandaríkjamenn virðast vera að halla aftur hurðinni. Ég persónulega gef ekki mikið fyrir nýtt slagorð Breta, með leyfi forseta: „A truly global Britain“ því að mér finnst það og sú orðræða sem vinir okkar í Bretlandi hafa haldið uppi í tengslum við það slagorð satt best að segja vekja óþægileg hughrif, með leyfi forseta, „lets make Britain great again“. Bretar virðast vilja minna frjálslyndi, nema það sem hentar þröngum þjóðarhagsmunum þeirra. Mér finnst sú þróun almennt varhugaverð, en mér finnst hún líka varhugaverð vegna þess að hún þjónar hreinlega ekki þjóðarhagsmunum okkar. En er þetta kannski bara týpískt? gæti maður spurt sig. Þegar herðir að þá halla menn aftur hurðinni. Jú, þetta er óhuggulega týpískt. Menn kenna öðrum um það sem miður fer og reyna að finna skammtímalausnir til að leysa risaáskoranir sem þyrfti að takast á við með langtímahugsun og víðsýni að leiðarljósi, áskoranir sem færi að sjálfsögðu best á að ríki myndu sem mest takast á við í sameiningu. Þetta er því ekki gott. Það leysir enginn vandamál að ríki einangri sig, en þetta virðist vera tilhneiging í dag. Við sjáum það víðar í Evrópu og svo auðvitað í Tyrklandi. Þessar nýju áherslur eru ekki í anda þess frjálslyndis sem við viljum standa fyrir hér á landi og þær ógna að mínu mati beinlínis hagsmunum okkar. Þetta er alvarleg staða, sér í lagi fyrir smáríki eins og Ísland. Ísland á nefnilega allt undir stöðugleika í heimshluta okkar. Við eigum allt okkar undir því að samskipti, samgöngur, flutningaleiðir og viðskipti séu sem opnust og fjölþjóðlegust. Þessa sjáum við einmitt vel stað í skýrslunni þar sem ítrekað er komið inn á mikilvægi þessa fyrir landið. Þetta snýr bæði að efnahaglegu öryggi landsins og getu okkar til að tryggja varnir og öryggi landsins. Við upplifum tíma þar sem friður í okkar heimshluta er ekki endilega sjálfsagður, þótt við höfum kannski síðastliðna áratugi tekið honum sem slíkum. Sú mikla óvissa sem umlykur nýja forystu Bandaríkjamanna, aukin spenna milli Rússa og Bandaríkjamanna og Norður-Kóreumanna og Bandaríkjamanna, það mikla gap sem er að myndast á milli Evrópusambandsins og Tyrklands, ástandið í Úkraínu, Sýrlandi o.fl. - þetta eru atriði sem hafa bæði bein áhrif í heimshluta okkar og sem við gætum orðið fyrir svokölluðum smitáhrifum af. Herra forseti. Við lifum í dag tíma þar sem við þurfum að huga að því að verja og berjast fyrir því frelsi sem við höfum lagt svo hart að okkur við að ná fram. Það er bara þannig, hvorki meira né minna, tímar þar sem er að renna upp fyrir okkur hve mikilvægt það er fyrir Ísland að Evrópusambandið haldi velli, ekki aðeins út frá viðskiptalegum eða efnahagslegum forsendum heldur út frá því grundvallarhlutverki sem Evrópusambandið gegnir þegar kemur að því að tryggja frið í álfunni. Ef fram heldur sem horfir skiptist heimshluti okkar meira upp í þau ríki sem kjósa fjölþjóðasamstarf og þau sem vilja tvíhliða samstarf. Það er skoðun mín að við eigum að fylkja okkur í lið með þeim sem kjósa fjölþjóðasamstarf umfram tvíhliða samstarf, eins og t.d. Norðurlöndin, frekar en að veðja á að færa áhersluna á tvíhliða samstarfið, eins og Bretland og Bandaríkin virðast vera að gera. Það eru sannarlega ýmsir aðilar í dag sem einbeita sér að því að splundra Evrópu, að splundra Evrópusambandinu. Við eigum ekki að vera þar. Við eigum að vera í liði með Evrópusambandinu, ekki einungis vegna þess að það er það rétta að gera í stöðunni, heldur líka vegna þess að það þjónar beinlínis brýnum og beinum þjóðarhagsmunum okkar. Þess vegna er ég ekki ein þeirra fáu sem fagna útgöngu Breta úr Evrópusambandinu. Ég tel að það sé ekki gott fyrir stöðugleika í álfunni. Það er ekki gott fyrir ESB. Það er ekki gott fyrir Breta og það er ekki gott fyrir Ísland. Þjóðarhagur smærri ríkja, sér í lagi smáríkja eins og Íslands, er háður því að allt gangi vel á alþjóðavettvangi. Við erum háð öðrum, annars vegar þegar kemur að því að tryggja efnahagslegt öryggi okkar og hins vegar þegar kemur að hefðbundnari varnar- og öryggismálum. Það er nóg að horfa t.d. til tveggja helstu útflutningsgreinanna okkar, ferðaþjónustu og sjávarútvegs. Það liggur í augum uppi að íslensk ferðaþjónusta á allt undir því að friður ríki í heimshluta okkar og að ekki komi til átaka. Við erum algjörlega háð því að samgöngur til og frá landinu séu sem allra bestar. Ef fólk verður hrætt um öryggi sitt, ef fólk verður hrætt um að öryggi þess sé ógnað á ferðum sínum til Íslands eru allar líkur á því að margir hugsi sig tvisvar um. Slíkar aðstæður myndu ógna efnahagslegu öryggi okkar. Herra forseti. Með Brexit erum við að horfa á eftir einum af lykilviðskiptaaðilum okkar hverfa út úr meginviðskiptablokkinni okkar, Evrópska efnahagssvæðinu, af innri markaðnum. 11% af útflutningsafurðum okkar, sem eru að mestu fiskur, fara til Breta. Það er að sjálfsögðu gríðarlega mikilvægt og auðvitað forgangsmál stjórnvalda að tryggja þann markað áfram. Það er hins vegar jafnframt alveg ljóst að stærstur hluti útflutningsafurða okkar er til Evrópusambandsins. Við verðum því að passa upp á þann markað, passa upp á samskipti okkar við Evrópusambandið og standa með Evrópusambandinu, sem er stærsti markaður okkar. Brexit er klárlega mikið áhyggjuefni út frá viðskiptahagsmunum, út frá frjálslyndissjónarmiðum, út frá fjölþjóðasjónarmiðum. Þarna eru miklar áskoranir. Það er í raun farið vel yfir þær í skýrslunni en þar ber helst að nefna að EFTA-ríkin eru ósamstiga þegar kemur að samningum við Breta, sem þýðir að við þurfum að öllum líkindum að semja tvíhliða. Við erum sennilega í allt annarri stöðu en Bretar. Tvíhliða samningar þjóna nefnilega alltaf hagsmunum stóra ríkisins. Við verðum sennilega seint í þeirri stöðu að vera stóra ríkið á alþjóðavettvangi, þrátt fyrir að landið okkar sé í ferkílómetrum talið stórt. Staðreyndin er sú að smáríki eiga auðveldara með, eiga meiri séns í fjölþjóðasamningum en í tvíhliða samningum við stór ríki. Þá virðist fjarlægt að Bretar og Norðmenn sjái hag sinn í því að Bretar gangi í EFTA, það er ekki augljóst. Auk þessu eru áskoranir þegar kemur að því að semja um flugsamgöngur. Það er gríðarlega mikið hagsmunamál. Það er komið inn á þetta í skýrslu ráðherra eins og þau atriði sem ég hef tæpt á að framan. Það þarf síðan að ræða hagsmuni borgara okkar sem búa og nema í Bretlandi og þeirra sem hafa jafnvel áhuga á að gera það í framtíðinni, en það verður áskorun að tryggja þá hagsmuni. Svo er það makríllinn. Það er annað stórt hagsmunamál fyrir okkur. Í skýrslunni segir beinlínis, með leyfi forseta: „Ekki er víst að fjölgun samningsaðila muni einfalda viðræður sem fram til þess hafa reynst flóknar.“ Þarna er því sannarlega um aukið flækjustig að ræða fyrir Ísland í hagsmunagæslu okkar. Á öllu þessu sýnist mér að útganga Breta skapi mun meiri óstöðugleika en stöðugleika og fá tækifæri fyrir Ísland í alþjóðasamskiptum landsins. Þegar slíkar áskoranir blasa við þurfum við sem þjóð og við sem störfum sem ríkisvald að takast á við það. Ég fagna því að skýrslan sýni og fari vel yfir að ráðuneytið er meðvitað um þær áskoranir sem ég hef farið yfir. Herra forseti. Ég byrjaði á að segja að það hafi sennilega sjaldan verið eins mikilvægt að tala um hvernig ríki við viljum vera í samfélagi þjóðanna. En það er kannski réttara og mikilvægara að árétta að við höfum ekkert val, þ.e. við verðum að vera opin og við verðum að berjast fyrir því að heimurinn og heimshluti okkar haldist eins opinn og mögulegt er. Við eigum allt okkar undir því. Þegar við síðan horfum á þá staðreynd að við erum smáríki án hers og reiðum okkur algjörlega á Atlantshafsbandalagið, á varnarsamninginn við Bandaríkin og á norrænt varnar- og öryggissamstarf verður það kýrskýrt að stöðugleiki á alþjóðasviðinu er það besta fyrir smáríki eins og okkur. Óstöðugleiki þýðir óöryggi og smærri ríki eiga erfiðara með óöryggi, ég tala ekki um hernaðarlegt óöryggi á alþjóðasviðinu. Við verðum að aðlaga okkur að nýjum aðstæðum, nýjum raunveruleika, eins og við best getum. Það er verkefni okkar stjórnmálamanna og okkar sem samfélags. Það gerum við bæði með því að ræða varnar- og öryggismál, en líka með því að axla ábyrgð og rækja hlutverk okkar í að tryggja stöðugleika í heimshluta okkar af alvöru. Öryggi og varnir eru grundvallarforsenda fullveldis og því grundvallarskylda stjórnvalda að tryggja þær. Ég fagna því þeirri skýru stefnu sem birtist í skýrslunni í þessum málaflokki. Við þurfum að hefja alvarlegri umræðu um málaflokkinn og skoða hvernig við getum lagt meira af mörkum. Þarna leikum við í utanríkismálanefnd lykilhlutverk. Þetta er eitthvað sem við munum fjalla ítarlega um í störfum nefndarinnar og í umræðum í þinginu. Þá fagna ég því sérstaklega hversu skýrt skýrslan talar fyrir þeirri grundvallarhugsjón varðandi hlutverk okkar sem þjóðar á alþjóðavettvangi að við eigum að sýna gott fordæmi og tala hátt og skýrt fyrir þeim gildum sem við stöndum fyrir; jafnrétti, frjálslyndi, virðingu fyrir alþjóðalögum, virðingu fyrir réttarríkinu, fyrir mannréttindum í sinni víðustu merkingu, en líka fyrir fjölþjóðasamstarfi. Að tala fyrir því verður að vera grundvallarþáttur í hagsmunagæslu okkar á alþjóðavettvangi, því að án þessa er tilvist okkar raunverulega ógnað ef til átaka kemur í heimshluta okkar. Við eigum að nota þá miklu og jákvæðu athygli sem við njótum nú til þess að tala hátt og skýrt fyrir jafnrétti, þeim frjálslyndu gildum sem ég nefndi og fjölþjóðasamstarfi, af ábyrgð og yfirvegun. Þannig náum við athygli og eyrum fólks og annarra þjóða. Þannig gætum við best hagsmuna Íslands. Mig langar í lokin að beina nokkrum spurningum til ráðherra um efni skýrslunnar. Fyrst langar að spyrja um Eystrasaltsráðið. Í skýrslunni er talað um að við Íslendingar séum mögulega að fara að halda fund með utanríkisráðherrum aðildarríkja Eystrasaltsráðsins í júní næstkomandi. Þegar ég talaði á fundi ráðsins fyrir nokkrum vikum var þetta ekki alveg í höfn. Getur ráðherra staðfest að svo sé og að ráðið sé í fyrsta sinn í nokkur ár að fara að halda fund á ráðherrastigi? Þá langar mig að spyrja ráðherra út í samskipti við Tyrkland innan NATO. Skýrslan lýsir vel þeirri varhugaverðu vegferð sem forseti Tyrklands er að leiða land sitt inn á. Getur ráðherra sagt okkur hvort sú vegferð hafi einhver áhrif á samstarfið innan NATO? Svo er það varðandi upplýsingamiðlun ráðuneytisins og hagsmunagæslu innan Evrópusambandsins. Ég heyrði, og fagna því, að ráðherra kom inn á EES-gagnagrunninn áðan og að algjörlega sjálfsagt væri að þingmenn fengju aðgang að þeim gagnagrunni og síðan almenningur. Mig langar að spyrja ráðherra hvort hann hafi einhverjar upplýsingar um hvenær við getum fengið þann aðgang. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt fyrir okkur sem þingmenn og fyrir almenning til þess að við getum rækt skyldu okkar og hlutverki í hagsmunagæslunni. Síðan langar mig að spyrja um utanríkisviðskiptin. Sér hæstv. ráðherra ekki tækifæri í þeirri staðreynd að nú hefur hagvöxtur tekið við sér í öllum ríkjum Evrópusambandsins, það hefur dregið úr atvinnuleysi, laun hafa hækkað og almennt er efnahagsástandið í Evrópu að batna? Sér hann sóknarfæri í því? Þá langar mig í lokin að biðja ráðherra að gera grein fyrir þeim tækifærum fyrir Ísland í Brexit sem hann hefur talað um og hvort hann sé ekki sammála mér í því að hann og ráðuneyti hans þurfi mögulega að gera aðeins nánari grein fyrir þeim nýju tækifærum sem hann sér fyrir sér fyrir Ísland, til að mynda í umræðunni núna. Hann hefur kannski aðeins komið inn á þetta en það er spurning hvort ráðherra sjái fyrir sér að gerð verði skýrsla um þetta mál. Það væri áhugavert að fá innlegg ráðherra um þetta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er ekki sammála henni um að lítil ríki tapi á tvíhliða samningum. Við erum með skýrt dæmi. Við erum með samning við Kína. Við erum aðeins minni en Kína. Ég veit ekki til þess að neinn hafi haldið því fram að við höfum tapað á þeim samningi. Mér finnst söguskýring hv. þingmanns ekki vera rétt. Þegar Bretar gengu í Evrópusambandið á sínum tíma urð þau fræg ummæli Edwards Heaths, þáverandi forsætisráðherra, sem sagði: „Við munum ganga í sameiginlega markaði, ekki pólitískt bandalag.“ Annað kom á daginn. Deilurnar hafa að stærstum hluta gengið út á það að Evrópusambandið og forystumenn þess hafa viljað búa til „federal“ ríki og gengið fast eftir því. Ég hef ekki séð nein merki þess að Evrópusambandið hafi verið eitthvert sérstakt fríverslunarsamband eða lagt áherslu á það á vettvangi WTO eða GATT fyrir þann tíma að fara í fríverslun. Lokaritgerð mín í stjórnmálafræðinni á sínum tíma var um GATT og WTO, og hef ég fylgst nokkuð grannt með því síðan. Ég held að við eigum að tala um gildin, ekki stofnanir. Viðkomandi stofnun er mjög umdeild, traust á ESB innan aðildarríkjanna hefur farið jafnt og þétt niður á undanförnum áratugum, lýðræðishallinn er mikill og til staðar hafa verið ýmis vandamál. Ef við setjum þessi gildi og segjum: Þú ert ekki fylgjandi gildunum nema vera fylgjandi ESB eða EFTA eða EES-ríki eða hvað það er, þá held ég að við lendum í vandræðum. Það verður fundur 20. júní í Eystrasaltsráðinu. Ýmislegt hefur áhrif. Ástandið í Tyrklandi hefur áhrif á allt samstarf, en menn eru að reyna að ýta undir þau öfl í Tyrklandi sem eru fylgjandi gildum okkar og vonast til þess að Tyrkland verði áfram lýðræðisríki sem haldi mannréttindi í heiðri. Varðandi nýju tækifærin. Ég er búinn að minnast á það mjög oft. Annars vegar snýr þetta að því að við erum með tolla á ákveðnum vörum gegnum EES-samninginn, t.d. sjávarafurðirnar. Ég er ósammála hv. þingmanni um að þetta sé einangrunarhyggja hjá Bretum, það er langur [[Forseti hringir.]]vegur frá. Hv. þingmaður veit það ef hún hefur hlustað á umræðuna, ekki bara síðustu árin heldur áratugina, að Bretar hafa gagnrýnt það mjög [[Forseti hringir.]]sérstaklega Íhaldsflokkurinn, hvað Evrópusambandið sé lokað. Og þeir ætla sér að fara í aukna fríverslun.
Það kemur sennilega engum á óvart að við ráðherra séum með ólíkar áherslur í Evrópusambandsmálum. En mér fannst áhugavert það sem hann kom inn á og ég held að ég hafi gert nákvæmlega það í ræðu minni áðan, þ.e. að tala um gildin og tala um stóru myndina. Ég var einmitt að gera það, hugsa um stóru myndina, „súmma út“. Við erum kannski ekki sammála um að Bretar séu að draga sig út úr fjölþjóðasamstarfi Evrópusambandsins. Evrópusambandið er fjölþjóðasamstarf. Það að Bretland sé að draga sig úr því til þess að standa eitt í auknum tvíhliða samskiptum, skil ég sem merki um aukna einangrunarhyggju af hálfu Bretlands, eins það að Bretar hafi talað um að þeir ætli að loka að sér, þeir segja: Við ætlum að hafa strangari landamæragæslu en áður, við erum opin fyrir fólki en aðeins fyrir „the best and brightest“, eins og þeir segja. Það er nú öll opnunin. Evrópusambandið er ekki bara innri markaðurinn þó svo að Bretar hafi á sínum tíma haldið því fram. Evrópusambandið hefur auðvitað þróast gríðarlega mikið í gegnum áratugina og miklu meira í það að vera pólitískt bandalag. Það þekkjum við vel vegna þess að við erum þátttakendur í þessu pólitíska bandalagi núna. Hvað er samstarf á sviði mennta- og menningarmála annað en ákveðið pólitískt samstarf? Ég tala nú ekki um Schengen, sem fellur einmitt undir innanríkis- og dómsmál Evrópusambandsins? Það er bara hápólitískt. Við erum þátttakendur í þeirri pólitík. Varðandi lýðræðishallann. Hann hefur oft og iðulega verið gagnrýndur. Hins vegar má spyrja sig hvort lýðræðishallinn fyrir EES/EFTA-ríkin, eins og Ísland, Noreg og Liechtenstein, hafi ekki aukist mikið með tilkomu Lissabon-sáttmálans þar sem við höfum ekki aðkomu að Evrópuþinginu sem er nú orðið jafn ákvarðanatökuaðili á við ráðherrana. Þar höfum við engan aðila. Þar höfum við engan fulltrúa. [[Forseti hringir.]]Það hefur aukið á lýðræðishallann í EES-samstarfinu.
Virðulegi forseti. Ég ætla bara að segja að ef Íslendingar eiga að vera í Evrópusambandinu og ef menn hefðu horft upp á Brussel-valdið eins og það hefur verið, held ég að nokkurn veginn hver einasti Íslendingur myndi segja: Við þurfum að koma okkur héðan út strax. Að hafa fólk sem enginn getur ráðið, enginn getur kosið, með þessi gríðarlegu völd. Í Bretlandi var það þannig að þeir horfðu meira að segja á fólk sem skíttapaði kosningu, var kosið út, eins og Neil Kinnock og Peter Mandelson, sem fer svo í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og er miklu valdameira en ríkisstjórnirnar. Ég hef nú oft heimsótt Evrópuþingið. Þar er fólk með fullkomin skattfríðindi. Fram kemur í fjölmiðlum í Bretlandi að af þeim 50.000 embættismönnum, eða þeim sem starfa í Brussel, eru 10.000 með hærri laun en breski forsætisráðherrann. [[Gripið fram í.]]Fullkomið forréttindafólk með enga ábyrgð. Kjósendur geta ekki komið nálægt því. Nú getur vel verið að einhver Íslendingur myndi segja: Þetta er bara fínt og við getum upplifað það. Ég held að Íslendingar muni aldrei geta sætt sig við þetta. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni þegar hún segir: Við skulum vera opin, við skulum standa við þau gildi. Mér finnst alveg ótrúlega ósanngjarnt gagnvart því fólki sem barðist gegn þessu í Bretlandi, sem búið er að berjast fyrir því innan Evrópusambandsins að það breytist og beiti sér meira fyrir fríverslun, opnist, verði lýðræðislegra, að nú sé komið og sagt við þetta fólk, hvað sem mönnum finnst um það: Heyrðu, allt það sem þú segir er bara einangrunarhyggja. Það finnst mér mjög ósanngjarnt. Og að setja þetta upp þannig að ef menn séu ekki tilbúnir í Brussel-pakkann séu þeir einangrunarsinnar. Það finnst mér eyðileggja málstaðinn. Við erum sammála um að við eigum að standa fast við þau gildi sem við stöndum fyrir, hvort sem það eru mannréttindi, réttarríki eða frjálst efnahagslíf, og við eigum að breiða fríverslun út um heiminn. Við gætum ekki gert það innan Evrópusambandsins. Það er alveg ljóst, það deilir enginn um það.
Virðulegi forseti. Ég get nú ekki tekið undir þetta síðasta. Evrópusambandið hefur nefnilega gert víðtæka fríverslunarsamninga út um allan heim sem aðildarríki sambandsins hafa aðgang að. Þetta með aðildina að Evrópusambandinu og meint áhrifaleysi aðildarríkja. Við bara getum sagt við hvort annað að við séum ósammála, við höldum bara áfram með það. Þarna er ég algjörlega ósammála þér. Þessi ríki hafa sæti við borðið. Þau hafa sæti í leiðtogaráðinu, í ráðherraráðinu. Þau geta skipað sína framkvæmdastjóra. Þau geta sent inn sína sérfræðinga. Þau eru með Evrópuþingmenn og fleira og fleira. Að gera lítið úr hlutverki Evrópuþingsins sem hefur einmitt verið í stöðugri þróun til þess að mæta þessum lýðræðishalla og tala um einhver laun í einhverjum útúrsnúningi - ég ætla ekki einu sinni að svara því. En staðreyndin er sú, og ég kom inn á það áðan, að hvað sem hæstv. ráðherra kann að finnast um Evrópuþingið er staðreyndin sú að Íslendingar eiga enga aðkomu að Evrópuþinginu, við höfum enga aðkomu að Evrópuþinginu sem hefur fengið gríðarlega mikilvægt ákvörðunartökuvald til jafns við ráðherraráðið. Þar höfum við enga aðkomu. En það er ekki aukin lýðræðishalli á við það sem áður var, áður en Evrópuþingið fékk þessi auknu völd, þá veit ég ekki hvað. Lýðræðishallinn í EES hefur sennilega aldrei verið eins mikill og núna. Varðandi Brexit og að það sé ekki einangrunarhyggja, þar erum við aftur ósammála. Ég get þá bara talað við þann rétt tæplega helming Breta sem kaus gegn því að Bretar gengju úr Evrópusambandinu, sem var reyndar ungt fólk í meiri hluta. Meiri hluti ungra Breta kaus með áframhaldandi aðild landsins að Evrópusambandinu [[Forseti hringir.]]af því að það sá tækifærin fyrir sig sem felast í aðildinni. Svo getum við líka rætt um Skota og þá umræðu sem verið hefur [[Forseti hringir.]]í Skotlandi um að þeir sjái fullveldi sínu best [[Forseti hringir.]]borgið innan Evrópusambandsins, miklu frekar en utan þess.
Virðulegi forseti. Ég veit eiginlega ekki hvar ég á að byrja. Mér fannst þessi ræða hv. þingmanns einhvern veginn úr öllu samhengi og úr öllum takti við það sem er almennt að gerast í Evrópu. Það er eins og þingmaðurinn hafi misst af nokkrum fréttatímum undanfarið. Síðast í gær var einn af forsetaframbjóðendum Frakklands að tala um það að ef Evrópusambandið breyttist ekki þá sæju menn fram á Frexit, þ.e. að Frakkar færu að ræða það að fara úr Evrópusambandinu. Á sama tíma eru menn í Hollandi að ræða það að Evrópusambandið verði að breytast annars sé hætta á því að Hollendingar fari úr Evrópusambandinu. Þetta er það Evrópusamband sem hv. þingmaður vill endilega teyma Ísland inn í. Evrópusambandið sem allir eru að kalla á að breytist, Evrópusambandið sem sumir eru að flýja eins og Bretar, ekki vegna þess að þeir vilji einangrunarhyggju heldur vegna þess að Evrópusambandið er einangrunarhyggjusamband. Innan Evrópusambandsins ertu undir þeim lögum að þú getur ekki gert frjálsa samninga. Evrópusambandið gerir alla samninga fyrir þig, þú afsalar þér þeim rétti. Ísland er utan Evrópusambandsins í dag og vonandi verður Bretland það innan tveggja ára, hv. þingmaður kallar það einangrunarhyggju. Ég spyr þá á móti hvort Japan sé einangrunarhyggjuríki af því það er ekki aðili að Evrópusambandinu og einhverjum slíkum samböndum? Er Brasilía einangrunarríki af því að hún er ekki aðili að fjölþjóðasamtökum? En bíddu - nota bene - Ísland er aðili að fullt af alþjóðasamtökum og fjölþjóðlegum stofnunum. Ísland tekur þátt í hinum og þessum fjölþjóðlegum verkefnum út um allan heim án þess að vera í Evrópusambandinu. Mig langar líka að spyrja hv. þingmann: Hvað er að í Evrópusambandinu? Getur verið að það sem er að í Evrópusambandinu sé til dæmis evran sem langflestir hagfræðingar vara við og segja að sé ónýtur gjaldmiðill? Getur verið að það sem er að í Evrópusambandinu sé það mikla atvinnuleysi sem hefur hrjáð sambandið og sérstaklega ungt fólk um langan tíma? Getur verið að það sem sé að í Evrópusambandinu sé það að þar ráða þjóðkjörnir þingmenn í raun ekki og kalla eftir því, t.d. í Portúgal, að meiri völd verði færð aftur frá Brussel til þjóðþinganna? Getur verið að það sé eitthvað að í Evrópusambandinu? Getur verið að Evrópusambandið hafi áttað sig á því í fyrra eða hittiðfyrra að kannski þarf að vinda aðeins ofan af þessum lagabálkum sem Evrópusambandið hefur sett að [[Forseti hringir.]]óþörfu og skipað til þess sérstakan kommisar, fyrrverandi utanríkisráðherra Hollands, Franz Timmerman?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég get ekki séð hvernig í ósköpunum það getur verið neikvætt að Evrópusambandið sé að breytast. Hefur Evrópusambandið ekki verið að breytast frá því að það var stofnað? Ég spyr að sama skapi: Hefur Ísland ekki verið að breytast frá því á sjötta áratug síðustu aldar? [[Gripið fram í.]]Hefur Ísland ekkert breyst frá því þá? Það er eðlilegt að ríki og ríkjasambönd breytist og þróist til að mæta breyttum þörfum, breyttum aðstæðum. Þó það nú væri. Það væri nú eitthvað að ef Evrópusambandið reyndi ekki að breytast og þróast til þess að mæta þörfum borgaranna, það væri nú eitthvað sérstakt samband, stöðnunarsamband. Ég held að enginn myndi vilja vera partur af slíku sambandi. Þess vegna nákvæmlega er það að reyna að breytast til þess að mæta þörfum og því sem borgararnir vilja. Þess vegna þróast Evrópusambandið. Ég skil ekki: Er hv. þingmaður á móti framþróun? Hvað er hann að tala um? Ég held líka að hv. þingmaður verði aðeins að hafa í huga af hverju í ósköpunum Evrópusambandið kom til. Af hverju varð Evrópusambandið til? Evrópusambandið varð ekki bara til til að stunda viðskipti, heldur til að tryggja frið í álfunni, til að tryggja að við myndum ekki þurfa að horfa aftur upp á sama hildarleik og hörmungar og ríki Evrópusambandsins, og Ísland fann líka fyrir þessu, þurftu að ganga í gegnum á sínum tíma. Það er ástæðan fyrir því að Evrópusambandið varð til. Ég skil þess vegna ekki þá djúpstæðu fyrirlitningu sem mér finnst einhvern veginn birtast hér í orðum þingmanns gagnvart Evrópusambandinu. Evran hefur reyndar reynst mun stöðugri gjaldmiðill, af því að hv. þingmaður kom inn á hana, en krónan. Hvar er krónan núna? Hún sveiflast eins og laufblað að hausti og hvað? Er mögulega að fara að detta af trénu. Hvað vitum við? Hagvöxtur er að aukast innan Evrópusambandsins. Það hefur dregið úr atvinnuleysi innan Evrópusambandsins. Það er staðreynd. [[Forseti hringir.]]Ég spyr síðan, af því að hv. þingmaður finnur Evrópusambandinu allt til foráttu, Evrópusambandinu sem við erum reyndar aukaaðili að, [[Forseti hringir.]]það er bara staðreynd: Er hann að leggja til að við göngum úr EES sem tryggir okkur aukaaðild að Evrópusambandinu?
Virðulegi forseti. Það er ég sem spyr og hv. þingmaður ákveður hins vegar að svara ekki einni einustu spurningu sem ég spurði hana að, heldur fer í langa útúrsnúninga til að komast hjá því að svara þessum einföldu spurningum. Ég ætla að svara einni spurningu fyrir hv. þingmann. Það er ekki Evrópusambandið sjálft, það er ekki Brussel sem vill breytast. Stjórnmálamenn, t.d. í Frakklandi og Hollandi og Portúgal, eru að kalla eftir breytingum. En [[Gripið fram í.]]á móti því berjast hins vegar kommisararnir í Brussel. Það höfum við séð og þekkjum ágætlega. Hv. þingmaður talaði hér um að ekki megi loka sig utan Evrópusambandsins, að meira frelsi væri fólgið í því að vera í Evrópusambandinu. Hvernig fæst það staðist ef þú getur ekki gert sjálf þína samninga? Er þingmaðurinn ósammála því að ef við göngum í Evrópusambandið þá afsölum við okkur öllum okkar réttindum til að gera til dæmis fríverslunarsamninga? Nota bene, EFTA-ríkin hafa gert mun fleiri fríverslunarsamninga en nokkurn tímann Evrópusambandið. Hv. þingmaður getur flett því upp á Google, reikna ég meira að segja með. Auðvitað er mikill munur á milli okkar skoðana á Evrópusambandinu. En ég spyr hér ákveðinna spurninga sem hv. þingmaður kýs að svara ekki. Ég spyr spurninga um það: Er ekkert að Evrópusambandinu að mati hv. þingmanns? Hefur atvinnuleysi ekki verið vandamál í Evrópusambandinu? Það er fínt ef hagvöxtur er að aukast. Við græðum á því, Íslendingar, þegar við erum að flytja út til Evrópusambandsins. En hvað hefur gengið á í Evrópusambandinu? Hvað eru margir einstaklingar þar búnir að missa nánast allt? Út af hverju? Út af því hruni sem þar var. Er jafnræði í Evrópu? Ætlar hv. þingmaður að segja mér að staða fólks í Suður-Evrópu sé jöfn og fólks í Norður-Evrópu? Ætlar þingmaðurinn líka að segja mér að Evrópusambandið, 500 milljón manna samband, hafi staðið sig frábærlega í að taka á móti einni milljón flóttamanna? Þær réðu ekki við að taka við einni milljón flóttamanna, þessar 500 milljónir, vegna þess að það var ekkert kerfi til þess, ekkert ákvarðanatökuferli til að taka við þessum flóttamönnum, og enn ræður sambandið ekki við það. Þeir treysta á að Tyrkir, hvað sem má nú segja um þá blessaða, bjargi þeim. Nú hafa Tyrkir tangarhald á Evrópusambandinu.
Nei, ég hef ekki sagt að Evrópusambandið væri fullkomið, virðulegi forseti og hv. þingmaður. Ég hef ekki sagt það, enda sagði ég að Evrópusambandið væri í stöðugri þróun og það þarf að þróast alveg eins og Ísland hefur þróast. Er Ísland fullkomið? Hefur Ísland verið fullkomið? Lenti Ísland ekki í efnahagshruni? Lentu ekki þjóðir um allan heim í efnahagsþrengingum alveg eins og við þótt við værum ekki í Evrópusambandinu? Jú, ríki Evrópusambandsins lentu í efnahagsþrengingum alveg eins og við hér heima á Íslandi. Evrópusambandið hefur verið að vinna sig út úr þessum efnahagsþrengingum. Eins og ég sagði áðan er hagvöxtur kominn og hann er á stöðugri uppleið. Það er að draga úr atvinnuleysi. Já, það var atvinnuleysi, það var líka atvinnuleysi hér þegar efnahagshrunið varð. Það var það. Varðandi fríverslunarsamninga er ég algjörlega sammála hv. þingmanni um að þeir eru af hinu góða. Aldrei myndi ég mæla gegn því að ríki gerðu fríverslunarsamninga. Hins vegar er það þannig að Evrópusambandið hefur víst gert samninga við þriðju ríki. Maður getur þá spurt sig: Er 300 þúsund manna þjóð í betri aðstöðu til að gera samning við stór ríki eða stærri ríkjabandalög eða efnahagsveldi eins og Evrópusambandið? Þetta er ákveðið mat sem maður þarf að hugsa. Það getur vel verið að Evrópusambandið geti verið í ágætri stöðu til þess að gera samninga við þriðju ríki eða ríkjabandalög, góða fríverslunarsamninga sem öll aðildarríki Evrópusambandsins njóta góðs af. Ég verð síðan aftur að segja að hv. þingmaður talar um Evrópusambandið eins og það sé okkur algjörlega óviðkomandi. Við tökum upp obbann af allri Evrópulöggjöf sem verður til. Við erum í Schengen sem er djúpt dóms- og innanríkismálasamstarf. Við erum í pólitísku bandalagi með Evrópusambandinu. Við erum aukaaðilar að Evrópusambandinu, en við eigum ekki sæti við borðið. Við höfum enga rödd.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna. Maður kemur ágætlega upphitaður inn í þessa umræðu. Það er svo sem ekki margt nýtt sem kemur fram í þessari skýrslu, en hún er ágæt upptalning á stöðunni og hvað búið er að gera undanfarið. Ég verð að segja, hafandi verið utanríkisráðherra á síðasta kjörtímabili um nokkurt skeið, að ég er býsna ánægður með að sjá hvernig til hefur tekist á þeim tíma. Hér er þó að finna ákveðna stefnubreytingu og ákveðna hluti, ákveðna vinnu sem hefur verið farið í og ég ætla að fara í gegnum það og rekja mig í gegnum skýrsluna á þessum stutta tíma sem ég hef. Í inngangi er talað um megináherslupunktana sem eru að sjálfsögðu öryggis- og varnarmál og utanríkisviðskipti. Ég staldra við tvennt. Annars vegar að það er alltaf gott að brýna fyrir okkur Íslendingum að öryggis- og varnarhagsmunir okkar byggja á tveimur stoðum, þ.e. samningnum við Bandaríkjamenn og veru okkar í Atlantshafsbandalaginu. Síðan er hér nefnd þjóðaröryggisstefna sem við kláruðum á síðasta kjörtímabili sem var mjög gott. Ég vænti þess að fljótlega munum við geta séð þjóðaröryggisráðið skipað. Það er líka talað um varnaráætlunargerð. Það er mjög mikilvægt að brýna fyrir hæstv. ráðherra og ráðuneyti að vera á tánum þegar kemur að varnaráætlunargerð fyrir Ísland. Eftir að öryggið minnkaði eða hálfpartinn rofnaði í Evrópu við innrás Rússa í Úkraínu kom í ljós að uppfæra þurfti allar varnaráætlanir. Á sínum tíma átti ekki að uppfæra varnaráætlun fyrir Ísland en við fengum því breytt. Það er mjög brýnt að fylgjast með þessu. Á bls. 7 er fjallað um þróunarsamvinnuna. En áður en ég kem að bls. 7 ætla ég að staldra við uppáhaldssetningu mína í þessari skýrslu, eða eina af þeim, þær eru býsna margar, og það er þessi: „Nú, þegar umræðan hér á landi um viðskiptastefnuna er að mestu laus úr viðjum kröfunnar um aðild að Evrópusambandinu …“. Þetta finnst mér algerlega dásamlegt því að þetta er alveg hárrétt. Við getum farið að horfa fram á við í staðinn fyrir að velta okkur alltaf upp úr þessu Evrópusambandi, sem einhverjir þrír kannski vilja. Eins og kemur fram í skýrslunni um þróunarsamvinnuna og ráðherra kom inn á í máli sínu var Þróunarsamvinnustofnun sameinuð inn í ráðuneytið á síðasta kjörtímabili. Nú er hægt að vinna með þennan fjölda starfsmanna sem eitt lið og eina heild sem ég held að verði mjög til bóta og muni gagnast þróunarsamvinnunni mikið. Mig langar líka að nefna tvennt sem er ekki nefnt sérstaklega á bls. 7 þar sem talað er um áhersluna og auðvitað getur ráðherra ekki lagt áherslu á allt sem honum dettur í hug en það er jarðvegseyðingin og jafnréttismálin sem skipta miklu máli þegar kemur að þróunarsamvinnu og þar eru Íslendingar leiðandi, ekki síst er eftir því tekið núna varðandi jarðvegseyðingu þar sem við getum lagt mikið til málanna. Síðan er ég algerlega sammála ráðherra að ef við ætlum að ná heimsmarkmiðunum þurfum við að leita til einkaaðila. Þau nást ekkert öðruvísi. Það þýðir ekkert að berja hausnum við steininn í því. Við verðum að fá aðstoð frá einkageiranum. Það er hægt að gera með ýmsum hætti. Kannski má velta fyrir sér hvort einkageirinn á Íslandi sé að hjálpa til. Sjávarútvegurinn hefur verið að endurnýja skip og tekið upp miklu eyðslugrennri skip sem fara betur með orkuna o.s.frv. Allt þetta hjálpar til. Á bls. 9 er rætt um borgaraþjónustu. Borgaraþjónustan er eitt af stóru hlutverkunum í þessari litlu utanríkisþjónustu sem Íslendingar eru með. Þar skipta þessir 240–250 kjörræðismenn lykilmáli. Þeirra hlutur er síst ofmetinn. Mikilvægt er að halda til haga að þessir útverðir okkar skipta gríðarmiklu máli. Hugsanlega hafa þeir áhuga á að gera meira fyrir okkur en að bjarga Íslendingum í einhverjum vandræðum. Á bls. 14 og áfram er talað um alþjóða- og utanríkismál. Ég ætla að stoppa þar við tvennt. Það er Rússland og Tyrkland. Það er ekki svo að íslensk stjórnvöld vilji troða illsakir við Rússa. Það er ekki þannig. Rússar réðust hins vegar inn í Úkraínu og innlimuðu Krímskaga sem er brot á alþjóðalögum. Við getum ekki setið hjá þegar menn ganga fram með slíkum hætti vegna þess að okkar hagsmunir, meginhagsmunir, byggja á að alþjóðalög séu virt. Þess vegna er ég ánægður með að hæstv. utanríkisráðherra er mjög staðfastur í því eins og við var að búast. Um Tyrkland ætla ég bara að segja eitt: Ég hef miklar áhyggjur af þeirri þróun sem á sér stað í Tyrklandi. Þar virðist vera sem þau viðmið sem flestar vestrænar þjóðir, ekki síst Íslendingar, setja sér um málfrelsi og mannréttindi séu þverbrotin á nánast hverjum degi eftir valdaránið sem var reynt þar og var að sjálfsögðu ólöglegt og átti aldrei að eiga sér stað. Erdogan og hans lið virðast hafa nýtt sér það til að sækja sér meiri völd. Ég hef áhyggjur af þessu vegna þess að Ísland á vitanlega í miklu sambandi og samstarfi við Tyrki, sérstaklega innan NATO. Ég hef áhyggjur af því að framferði Tyrkja eigi eftir að koma í bakið á NATO-samstarfinu, þótt síðar verði. Ég er ekki að segja að það verði og get ekki sagt hvernig en ég hef áhyggjur af þessu. Þetta er óeðlilegt og ekki í anda NATO-samstarfsins og sáttmála NATO. Málefni Sameinuðu þjóðanna eru gríðarlega umfangsmikil enda eru Íslendingar mjög virkir þátttakendur í samstarfi því sem þar fer fram. Ég ætla að leyfa mér að koma því hér á framfæri að Sameinuðu þjóðirnar gegna mikilvægu hlutverki en samt er mjög mikilvægt að á hverri stundu, hverju ári, sé farið og gagnrýnt hvernig vinnubrögð Sameinuðu þjóðanna eru því enginn má vera yfir gagnrýni hafinn. Ég ætla að leyfa mér sérstaklega að taka út öryggisráð Sameinuðu þjóðanna sem er í dag stofnun sem virkar ekki eins og hún á að virka. Þetta er stofnun sem á að koma í veg fyrir átök, stuðla að friði, en gerir það ekki. Þar eru þessi örfáu ríki sem hafa neitunarvald í ráðinu og beita því óspart til að koma í veg fyrir að menn stöðvi átök eða stríð. Mig langar að fagna því að hér er minnst á samning við landsnefnd UN Women og HeForShe-átakið. Það er mjög mikilvægt að ráðherra og ráðuneyti haldi áfram að virkja karla til þátttöku í jafnréttismálunum. Kaflinn um umhverfis- og auðlindamál er líka mikilvægur, eins og að sjálfsögðu allir kaflarnir í skýrslunni. Ég ætla að leyfa mér að staldra við jarðvegsmálin sem ég nefndi lauslega áðan. Í þeim málaflokki hefur verið tekið eftir árangri Íslands við að berjast gegn eyðimerkurmyndun. Stærsta eyðimörk í Evrópu var á sínum tíma á Íslandi. 1907 að mig minnir eru fyrstu lögin sett um landgræðslu og að verja land á Íslandi. Við höfum mikla reynslu og frábæra fagmenn, nota bene, sem geta miðlað af sinni reynslu við að gera land aftur nýtilegt. Þegar kemur að jarðhita eigum við að sjálfsögðu að halda áfram að flytja út okkar þekkingu og ánægjulegt að sjá að verkefni í Úkraínu eru á fullri ferð. Hafréttarmálin á bls. 22. Þetta er gríðarlega mikilvægt fyrir Ísland. Ég leyfi mér að setja þau í samband við það sem ég nefndi áðan, alþjóðalög og alþjóðareglur, alþjóðasáttmála, ég vísa til innrásar Rússlands í Úkraínu. Alþjóðalög og -samningar eins og hafréttarsamningar Sameinuðu þjóðanna veita okkur ákveðin réttindi og ákveðnar skuldbindingar að sjálfsögðu líka. Um þetta þurfum við að standa vörð. Ef við gerum það ekki og heykjumst á að gagnrýna aðra sem brjóta alþjóðalög og alþjóðasamninga getum við ekki stólað á að aðrir virði þá samninga sem við erum aðilar að. Það er mjög mikilsvert að hafa þetta í huga. Hér er kafli um upplýsingamiðlun. Það er mjög mikilvægt að utanríkisráðuneytið miðli upplýsingum um það sem ráðuneytið er að gera. Ráðuneytið hefur á sér þá mynd, með réttu eða röngu, að vera frekar lokað og ekki alveg ljóst hvað þar fer fram, en þetta er þjónustustofnun. Hún þjónustar Íslendinga, þjónustar einstaklinga og fyrirtæki og gætir hagsmuna Íslands á erlendum vettvangi. Slík stofnun á að segja frá því sem hún gerir mjög skilmerkilega. Virðulegi forseti. Ég staldra aðeins við rekstur utanríkisþjónustunnar. Ég fagna því sem kom fram hjá hv. þm. Ástu Guðrúnu Helgadóttur áðan. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni. Auðvitað vantar okkur fjármuni í alla skapaða hluti. Það er óhætt að segja það. En utanríkisþjónustan þarf verulega á auknum fjármunum að halda til þess að geta gætt okkar hagsmuna og tekið þátt í þeim breytingum sem eru að verða á alþjóðavettvangi í dag, það er það sem skiptir máli, hvort sem það er í öryggis- og varnarmálum eða viðskiptamálum. Þar er ég sammála hæstv. ráðherra, það er afar mikilvægt að leggja áherslu á viðskiptin. Ef við rýnum í tölurnar fær eiginleg starfsemi utanríkisráðuneytisins eingöngu 0,7% af A-hluta fjárlaga. Obbinn, 58%, eitthvað svoleiðis, fer í þróunarsamvinnuna af öllum fjármunum sem eru merktir utanríkisþjónustunni. Það eru miklir peningar og mættu örugglega vera meiri. Við getum verið sammála um það. En hinn hlutinn þarf líka að vaxa, sá sem snýr að því að gæta að hagsmunum okkar. Síðan staldra ég við bls. 29. Hér er á ferðinni mál sem er löngu tímabært. Í raun hefði sá sem hér stendur átt að hrinda því í framkvæmd. Ég fagna því að hæstv. ráðherra sé að kortleggja starfsemi þjónustunnar og fara ofan í saumana á því hvernig hún eigi að vera, hvar hún eigi að vera og hvernig við eigum að veita hana. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Kannski á þetta að vera mál sem rúllar alltaf og er gert reglulega. En þetta hefur ekki verið gert í langan tíma og er mjög mikilvægt. Við alþingismenn eigum að bakka hæstv. ráðherra algerlega upp í því að fara í þessa vinnu og taka því fegins hendi þegar niðurstaðan kemur. Síðan ætla ég að lokum að staldra við bls. 32–33 þar sem talað er um úrsögn Bretlands úr Evrópusambandinu, Brexit. Við fórum reyndar ágætlega yfir það áðan í andsvörum, við hæstv. ráðherra, við hv. þm. Jónu Sólveigu Elínardóttur. Engum dylst að Bretland er okkar stærsta einstaka viðskiptaland. Það vitum við. Evrópusambandið er stórt, já, innri markaðurinn skiptir okkur miklu máli en tölurnar sýna hvað Bretland er afskaplega mikilvægt. Því verður að setja mikla vinnu í þessar Brexit-vörur og kortlagningu eins og hér hefur komið fram. Við erum að tala um viðskiptahagsmuni, frjálsa för fólks, menntun, atvinnuleyfi, jafnvel skattamál, ferðaþjónustuna. Síðan megum við ekki gleyma því að við eigum fullt af sameiginlegum hagsmunum með Bretum. Þar má nefna varnarmálin og málefni hafsins. Ef við horfum á landakortið og sjáum tengslin, Bretland, Ísland, Norður-Ameríka, er alveg augljóst að hagsmunir okkar í Norður-Atlantshafi fara mjög kirfilega saman. Það eru ekki bara varnarmálin heldur líka auðlindanýtingin sem þar skiptir miklu og líka hvernig við verjum auðlindina og umhverfismálin. Allt þetta skiptir að sjálfsögðu máli. Við eigum líka annað sameiginlegt. Það eru þúsundir starfa á Íslandi og Bretlandi vegna þess að við eigum í viðskiptum saman, vinnum saman. Þessi störf eru í ferðaþjónustu á Íslandi, svo dæmi sé tekið. Í Bretlandi eru þessi störf kannski meira í sjávarútvegi því við flytjum út gríðarlega mikið af fiski. Ég fullyrði ekki að þær tölur sem ég læt út úr mér núna séu réttar en ég heyrði einhvern tíma að þetta væri á bilinu milli 10–15 þúsund störf í Bretlandi vegna íslensks fisks. Það getur vel verið að það sé allt annað í dag eða bara vitleysa. Það eru alla vega mörg störf. Við vitum það. Hér á bls. 33 er kafli nr. 1.3 Markmið og starf fram undan. Þar segir, með leyfi forseta: „Greina áhrif af úrsögn Bretlands úr Evrópusambandinu og kortleggja mikilvægustu hagsmuni Íslands í viðskiptum við Bretland sem og samráð við bresk stjórnvöld, samstarfsríki Íslands í EFTA og Evrópusambandið.“ Það er mjög mikilvægt að í því mati og þeirri greiningu sem fara á í um úrsögn Breta úr Evrópusambandinu og áhrif á Ísland að það verði gert út frá hagsmunum Íslands og Bretlands. Það gæti einhver tekið upp á að skilja þessa setningu þannig að það eigi að spyrja Evrópusambandið svolítið mikið í þessum viðræðum öllum og hagsmunamati, að Evrópusambandið eigi að vera einhvers konar ráðgjafi þegar kemur að mati á hagsmunum Íslands og Bretlands. Ég held að það sé ekki þannig, meiningin sé ekki sú. En við verðum að passa okkur á því að það séu bara hagsmunir Íslands og Bretlands sem verða á borðinu. Það er gríðarlega mikilvægt. Virðulegur forseti. Þetta minnir mig á að það þarf að koma ljós hér í borðið, virðulegi forseti, svo maður viti hvort það er karl eða kona í forsetastól. Það er ekki hægt að ávarpa forseta sem herra forseta þegar það er frú forseti. Maður þarf alltaf að líta við.
Spegil.
Já, spegil. Hæstv. utanríkisráðherra er mjög lausnamiðaður maður, ég fagna þessu. Ég er ekkert hrifinn af því að Ísland gangi í Evrópusambandið. Vil það bara alls ekki. [[Gripið fram í: Ha?]]Nei, svei mér þá. Við höfum ekkert þar að gera. En ég hef hins vegar áhyggjur af því ef okkar helsta viðskiptasvæði í dag flosnar upp með einhverjum hætti. Vandi Evrópusambandsins er fyrst og fremst hroki, segi ég. Það er hroki gagnvart núna Bretum, því þeir vilja ganga úr þessu sambandi. Það segir okkur að litla Ísland myndi aldeilis lenda í kröppum dansi ef það vildi yfirgefa þetta samband sem það fer vitanlega aldrei inn í. En það er þessi hroki [[Forseti hringir.]]og að sýna Bretum lítilsvirðingu í stað þess að setjast niður og segja: Já, við viljum ekki missa ykkur, þetta er vitleysa í ykkur, kæru vinir, [[Forseti hringir.]]en að sjálfsögðu reynum við að ná samningi sem er góður fyrir báða aðila.
Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni, sem kom víða við og talaði af mikilli þekkingu, sem kemur kannski ekki á óvart þar sem hann hefur gegnt stöðu hæstv. ráðherra. Ég er sammála flestu sem þar kom fram. Hann benti á hluti sem hafa kannski ekki verið mikið í umræðunni, t.d. varðandi landgræðsluna. Þar erum við að gera það sama og með jarðhitann og sjávarútveginn, nokkuð sem við kunnum og höfum góða reynslu af. Við miðlum henni til annarra þjóða. Jafnréttismálin eru annar málaflokkur. Við erum líka með fleiri málaflokka þar sem við getum látið gott af okkur leiða. Hv. þingmaður er jákvæður gagnvart stöðumati okkar, kortlagningu þjónustunnar, mati á því hvernig við ætlum að skipuleggja hana í nánustu framtíð. Ég vil nota tækifærið og taka undir hvatningu hans til þingmanna. Við gerum ekkert ein, eins og hv. þingmaður nefndi, við kölluðum á alla fyrrverandi hæstv. ráðherra og það er illa geymt leyndarmál að það hefur komið mjög margt og gott út úr því. M.a. kom hv. þingmaður mjög vel undirbúinn til leiks. Ég veit að stýrihópurinn tók mikið mið af því. Það sama á við um hina fyrrverandi ráðherrana sem allir hafa reynslu af þessu, allir eru tilbúnir til að koma með sitt innlegg. Ég tel líka mikilvægt og það verður gert - búið er að tala við hv. utanríkismálanefnd og líka hv. alþjóðanefndirnar, því að þetta er ekkert einkamál utanríkisþjónustunnar heldur mál okkar allra. Þó að við tökumst á um ýmsa hluti hér er þingheimur, ef saman er tekið, sammála í langflestum atriðum. Við hv. þingmaður tölum oft um Evrópumálin. Þar eru [[Forseti hringir.]]meira að segja allir á sama báti. Evrópuríki sem eru innan Evrópusambandsins, Bretland, ég tala nú ekki um EFTA-ríkin. Og svo hafa menn vonandi vit á að stilla saman strengi.
Frú forseti. Ég ítreka að sú vinna sem hæstv. ráðherra setti í gang við uppfærslu á utanríkisþjónustunni, hvar áherslurnar eigi að vera, hvort þær séu réttar í dag o.s.frv., skiptir gríðarlega miklu máli. Þessi þjónusta, utanríkisþjónustan, þarf að vera til taks. Hún þarf líka að vera undir það búin að takast á við ný verkefni og fylgja eftir gömlum verkefnum og þeim sem verið hafa lengi í gangi og Íslendingar geta verið mjög stoltir af. Ég ætla að leyfa mér að segja að eftir því hefur verið tekið um langan tíma hversu skilvirk íslenska utanríkisþjónustan getur verið og hefur verið þrátt fyrir að vera jafn agnarsmá og hún er í raun. Hæstv. ráðherra nefndi að við ræðum oft Evrópumálin. Það er hárrétt, enda miklir áhugamenn um Evrópumál. Það sem vekur hins vegar spurningar hjá mér og mig langar að fá álit hæstv. ráðherra á er sú staða sem er komin upp í Frakklandi. Þar eru forsetakosningar fram undan, seinni umferð þar sem annars vegar nýr miðjumaður er í framboði, og hins vegar Le Pen, sem við könnumst við úr fjölmiðlum. Það er ljóst að báðir aðilar kalla eftir því með mismunandi hætti að Evrópusambandið breytist ef það eigi að lifa. Ég held nú reyndar að annar kandídatinn vilji Evrópusambandið feigt, ef ég má orða það þannig. En miðjumaðurinn, Macron, hefur kallað eftir að sambandið breytist. Spurningin er hvort að í ríki eins og Frakklandi hafi frambjóðandi eins og þessi ágæti maður þau hestöfl að geta kallað fram þær breytingar sem verið er að kalla eftir í Evrópusambandinu. Eða hvort það er þannig að það skipti ekki öllu máli hvort menn kalli eftir svona, hvort það verði hreinlega stoppað. Er það svo að Evrópusambandið, þ.e. apparatið í Brussel, hlusti [[Forseti hringir.]]á kallið þegar kallað er eftir breytingum eða er þetta eitt af þeim mörgu hrópum sem maður heyrir frá stjórnmálamönnum í Evrópu sem eru eins og hróp í eyðimörkinni eftir hjálp?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir að veita mér tækifæri til að spjalla um hluti sem ég hef gaman af að spjalla um. Að öllu gamni slepptu snertir þetta okkur öll. Eins og komið hefur fram skiptir Evrópusambandið okkur máli. Þetta eru vinaþjóðir okkar. Það skiptir mjög miklu máli að vel gangi. Menn þekkja skoðanir mínar á inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Það skiptir mjög miklu máli að þjóðum Evrópusambandsins gangi vel. Það snertir okkur beint. Ég held að stærsti vandi Evrópusambandsins sé að búið er að búa til fyrirkomulag sem er mjög langt frá fólkinu. Ég held að það sé alveg sama hvernig það er. Ef við sem stjórnmálamenn hefðum byggt upp stjórnkerfi hér á Íslandi, margir kvarta undan sambandsleysi okkar við kjósendur, þar sem við værum kosin á tíu ára fresti eða bara yfir höfuð ekki kosin geta menn ímyndað sér hvað það væru lítil tengsl, jafnvel í þessu litla þjóðfélagi. Ef þar er fólk sem er með langmestu völdin, sem ekki er hægt að kjósa inn eða út, þá hefur það áhrif á alla hluti. Evrópusamstarfið er miklu meira en ESB, eins og hv. þingmaður kom inn á. Við erum með EFTA, EES, Schengen, NATO, sum ríki eru inni, sum úti. Við eigum bara að ræða þetta út frá því en ekki hagsmunum eins fyrirbæris, sem í þessu tilfelli er ESB. Ég hef átt mikið af tvíhliða fundum og auðvitað hefur þessi mál borið á góma. En þegar maður talar við ráðherra þjóðþinganna sérstaklega finnst mér ég skynja að menn eru meðvitaðir um að það verður að fara í breytingar. Menn hafa áhyggjur af því hvort það sé einhver forysta til að leiða þessar breytingar. Það er engum til góðs ef vandinn eykst. Það getur leitt slæma hluti af sér. Það þarf að berjast fyrir þeim gildum sem við erum sammála um. Þeir sem hafa þau gildi, sem er lunginn af [[Forseti hringir.]]stjórnmálamönnum í álfunni, verða að koma sér saman um hvaða fyrirkomulag sé best þannig að við getum haldið þau í heiðri.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir ágætisskýrslu og yfirlit um utanríkismál. Ég átti síðast orðastað við hæstv. utanríkisráðherra um utanríkismál held ég fyrir 33 árum í menntaskóla. Þó að við höfum kannski nálgast hvor annan örlítið á þeim tíma erum við samt enn þá ósammála um ýmislegt. [[Gripið fram í.]]Eitt af því eru kostir og gallar Evrópusambandsins. Í skýrslunni er uppljóstrað um nýja sýn á íslenska utanríkispólitík sem ég kannast a.m.k. ekki við. Þar segir, með leyfi forseta: „Nú, þegar umræðan hér á landi um viðskiptastefnuna er að mestu laus úr viðjum kröfunnar um aðild að Evrópusambandinu, er full þörf á að styrkja starf okkar innan EFTA og EES.“ Hvað ráðherrann á nákvæmlega við með þeim orðum er ekki gott að segja því í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: „Komi fram þingmál um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið eru stjórnarflokkarnir sammála um að greiða skuli atkvæði um málið og leiða það til lykta á Alþingi undir lok kjörtímabilsins.“ Þar að auki er flokkur ráðherra í samstarfi við tvo flokka sem beinlínis settu þjóðaratkvæðagreiðslu um að halda áfram aðildarviðræðum við ESB á dagskrá fyrir nokkrum mánuðum. Þýðir þetta að þeir flokkar hafa endanlega gefið eftir óskina um slíka atkvæðagreiðslu? Það væri gott ef þeir svöruðu því í umræðunni og þeir hafa gert það að miklu leyti. Ég leyfi mér að rifja upp orð formanns Bjartrar framtíðar sem í þessari sömu umræðu fyrir ári sagði, með leyfi forseta: „Að lokum verð ég að vera ósammála hæstv. ráðherra um að það sé grundvallaratriði fyrir Ísland að standa utan efnahagsbandalaga. Spurningin um aðild að Evrópubandalaginu og umsókn um aðild að Evrópubandalaginu sem Alþingi samþykkti er auðvitað enn þá í gildi. Sú umræða verður áfram í íslensku samfélagi …“ Það er vissulega rétt hjá hæstv. ráðherra að ESB-aðild er kannski ekki á döfinni á næstu dögum en eins og segir í skýrslunni geta stjórnmál og viðskipti breyst með örskjótum hætti, eins og dæmin sanna. Því er full ástæða til að fylgjast vel með skipan heimsmála og útiloka aldrei nokkra möguleika á með hvaða hætti samskipti okkar við önnur ríki verða í framtíðinni. Það er rétt að rifja upp fyrir ráðherra að í gegnum EES-samninginn tökum við upp meiri hluta af öllum þeim reglum og tilskipunum sem frá ESB koma. Við höfum þó sáralítið að segja um hvers eðlis þær eru og ráðum illa við að laga þær að íslenskum hagsmunum. Þetta búum við við án þess að njóta þess besta sem ESB gæti fært okkur, gengisstöðugleika og lága vexti t.d. Svo ég haldi áfram að rifja upp eru vextir á evrusvæðinu nálægt núllinu meðan vextir á íslenskum óverðtryggðum húsnæðislánum eru yfir 6%. Það er býsna þungur baggi fyrir heimilin í landinu, sérstaklega fyrir þá sem ekki ráða við íbúðakaup vegna hárra vaxta og eru fastir í fátæktargildru leigumarkaðarins. Þar er leigan líka mörkuð af allt of háum vöxtum. Upptaka evru myndi án efa auka stöðugleika helstu atvinnugreina okkar sem nú standa frammi fyrir auknum erfiðleikum í rekstri vegna sveiflna íslensku krónunnar, sveiflna sem sér ekki fyrir endann á. Hið kaldhæðnislega er svo að greinin sem er talsverð ástæða gengisstyrkingarinnar, ferðaþjónustan, berst gegn áformum ríkisstjórnarinnar um að hækka virðisaukaskatt greinarinnar. Komið hefur fram hjá forráðamönnum ríkisstjórnarinnar að sú aðgerð sé ekki síst til þess hugsuð að stemma stigu við hækkandi gengi krónunnar. Vissulega er erfitt að þurfa með skömmum fyrirvara að auka álögur á grein í blússandi gangi, sem að öðrum ólöstuðum hefur bjargað okkur mest frá efnahagshruninu, en spurningin er hvað sé til ráða. Ekki vilja menn sjá ástand eins og áður tíðkaðist þegar gengið hafði náð sársaukamörkum útflutningsgreinarinnar og var fellt handvirkt af stjórnvöldum með tilheyrandi tilflutningi á fjármunum frá almenningi til þessara fyrirtækja. Það er því miður saga hinnar 99 ára gömlu krónu að hún hefur fallið um meira en 99% frá því að hún varð til. Vissulega hefur hún komið efnahagslífinu til bjargar á erfiðum tímum en rússíbanareið gjaldmiðilsins hefur gert íslensk stjórnvöld að einhvers konar viðbragðsapparati þar sem teknar eru ákvarðanir til að verja sérhagsmuni einstakra greina sem líða fyrir krónuna. Því miður er almenningur oftar en ekki leiksoppurinn. Hann líður oftast fyrir viðbrögðin. Það hefur verið áberandi í allri umræðu um samskipti við umheiminn hversu svart/hvítt er talað á köflum. Nærtækast er að minnast þess hvernig umræðan var hér í þingsölum á 25 ára afmæli EES-samningsins. Þar var máluð ansi dökk mynd af þátttöku okkar í því samstarfi. Ég ætla í því sambandi að leyfa mér að vitna í ágætisupprifjun hv. þm. Guðjóns S. Brjánssonar úr störfum þingsins í gær, með leyfi forseta: „Þung orð voru látin falla, jafnvel að sjálfstæðið myndi glatast. Hverjum dettur það í hug í dag? Hvarflar að nokkrum manni að Noregur sé ekki fullvalda ríki eða ESB-löndin, Danmörk, Svíþjóð og Þýskaland? EES-samningurinn hefur fært íslensku þjóðinni velsæld hvernig sem á það er litið. Efnahagslega, atvinnulega, félagslega og menningarlega. Dýrmæt tengsl eru á menntasviði og Íslendingar hafa notið mikilvægra vísinda- og menntastyrkja.“ Það segir enda réttilega í skýrslunni að samningurinn hafi virkað vel fyrir þau EFTA-ríki sem eigi aðild að honum, sem og ESB. Um þetta eru menn held ég almennt sammála. Eins töldu þingmenn Samfylkingarinnar almenna samstöðu vera um að breyta þyrfti stjórnarskránni til að styrkja stoðir þessa mikilvæga samnings með því að þingið samþykkti nýtt ákvæði um alþjóðasamvinnu. Ákvæði um slíkt var þó dregið til baka af síðustu ríkisstjórnarflokkum á lokametrum í vinnu stjórnarskrárnefndar á síðasta þingi. Það var slæmt, því að við þurfum að treysta mikilvægustu alþjóðasamninga okkar í sessi. En þótt EES-samningurinn sé okkur lífsnauðsynlegur þurfum við líka að vera vakandi fyrir nýjum aðstæðum. Óvíst er hvaða áhrif Brexit hefur á afstöðu Evrópusambandsins gagnvart samningum við þjóðir sem ekki taka fullan þátt í Evrópusambandinu, í samvinnunni. Við þekkjum vandræðin sem voru með innleiðingu EES-samnings fyrir litla þjóð. Þau fólust fyrst og fremst í því að við höfum lítinn mannafla og erum verr í stakk búin til að hafa áhrif á þá löggjöf sem hér er upp tekin á grundvelli hans. Samanburðurinn við Noreg, sem er líka smáríki, er sláandi. Þeir hafa meiri mannafla, eðlilega, og geta reynt að hafa áhrif á löggjöfina miklu fyrr. Ég er sammála hv. formanni utanríkismálanefndar sem sagði fyrr í vetur að EES-samningurinn dygði varla til að tryggja hagsmuni Íslands gagnvart Evrópusambandinu. Við þurfum að hugsa um það. Þá má ekki gleyma því að innan vébanda ESB hefðum við sjálfkrafa aðild að bestu viðskiptasamningum um heim allan, en með núverandi fyrirkomulagi erum við neydd til að dreifa kröftunum miklu meira en ella. Þetta kemur ágætlega fram í skýrslunni. Þar eru talin upp fjölmörg mjög nauðsynleg og góð verkefni sem Ísland er að vinna að. Sem dæmi voru Evrópusambandið og Bandaríkin hins vegar að vinna að gerð viðskiptasamnings, þótt kjör nýs Bandaríkjaforseta hafi því miður lokað þeim dyrum í bili, skilst mér. Loks eru ótalin ýmis rök fyrir aðild að Evrópusambandinu og nánu samstarfi við aðrar þjóðir. Þar má nefna sameiginlega sýn á mannréttindi, lýðræðismál, umhverfismál, friðarmál, flóttamannavanda, þróunaraðstoð, svo lítið sé nefnt. Við getum nefnilega heldur ekki haldið áfram að vera hrædd við að leyfa þjóðinni að ráða för í Evrópumálum. Það er einfaldlega besta og réttasta leiðin til að leiða spurninguna um samningaviðræður við Evrópusambandið til lykta. Við getum ekki falið stórar pólitískar yfirlýsingar um að við séum að mestu laus úr viðjum aðildar að Evrópusambandinu inni í skýrslu af þessum toga. Við eigum að ræða málin fyrir opnum tjöldum. Ef þjóðin á ekki að fá að ráða för í Evrópumálum þá verður a.m.k. þingið að fá að ræða um það. Það er holur hljómur að segja að hluti af utanríkisstefnunni sé að standa vörð um lýðræðislegt þjóðfélag á sama tíma og pólitísk mál af þessum toga fá ekki þann framgang sem allir stjórnmálaflokkar hafa einhvern tíma lofað, þ.e. þjóðaratkvæðagreiðslu. Við stjórnmálamenn verðum einfaldlega að efna orð okkar betur ef við eigum á einhvern hátt að eiga möguleika á að ná aftur upp trausti í samfélaginu. Við þurfum aukin samskipti við Evrópusambandið, sama hvort við stöndum innan þess eða utan. Við þurfum að nýta færin betur sem við höfum til að hafa áhrif í gegnum EES-samninginn. Þangað fer nefnilega langstærsti hluti útflutnings okkar. Sama má segja um Bretland sem er á leiðinni út úr sambandinu. Við í þinginu þurfum að fá að fylgjast grannt með því hvernig sambandi okkar við Breta verður háttað. Í skýrslunni eru sett fram mjög góð markmið en það skortir skýrari sýn. Ég hvet ráðherra til að greina þinginu jafnóðum frá því, og nú kannski, hvernig hann ætlar að verja viðskiptahagsmuni Íslands sem Brexit ógnar óneitanlega. Aðeins frá Evrópusambandinu. Í skýrslunni er mjög margt gott um ýmislegt, m.a. um stöðu og markmið Íslands í alþjóðasamfélaginu. Hér hefur verið minnst á góð markmið þegar kemur að því að efla utanríkisviðskipti okkar. Eins eru sett fram mikilvæg markmið í öryggis- og varnarmálum sem snerta á auðlindum og umhverfi. Við þurfum að vera virkir þátttakendur á vettvangi Atlantshafsbandalagsins og í málefnum norðurslóða. Við þurfum áfram að vinna vel að innleiðingu og mótun þjóðaröryggisstefnu, en það er ánægjulegt að segja frá því að sú vinna hófst í tíð ríkisstjórnar Samfylkingar og VG og gott að henni sé enn haldið á lofti. Þá verður að leggja þunga áherslu á baráttuna gegn hlýnun jarðar og á vernd hafsins. Þar verður Ísland að ganga fram með góðu fordæmi og við verðum að stíga sjálf alvöruskref hér heima til að minnka útblástur. Þeim þarf svo að fylgja eftir með alþjóðasamningum á alþjóðavettvangi. Það má segja svipaða hluti um það sem stendur um þróunaraðstoðina. Þar eru sett fram mjög falleg markmið en rétt að undirstrika að það sama gildir um þetta og annað, þar þarf utanríkisráðherra að upplýsa þingið vel og skilmerkilega um niðurstöður og jafningjagreiningar á þróunaraðstoðinni og úrvinnslu hennar. Það var umdeilt þegar Þróunarsamvinnustofnun var lögð niður nýverið en hún hafði fengið nokkuð góða dóma fyrir störf sín og mikilsvert að gæði þróunarsamvinnunnar versni ekki við breytingarnar. Það sem er þó merkilegast við umfjöllunina um þróunaraðstoð er það sem ekki stendur í henni. Það þarf að fara í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til að sjá hvar hjartað liggur. Þá kemur í ljós að ríkisstjórn og hæstv. ráðherra hafa engin áform um að Ísland fylgi markmiðum Sameinuðu þjóðanna sem leggja þær skyldur á herðar ríkustu og þróuðustu landa í heimi, sem við erum blessunarlega meðal, að veita 0,7% af þjóðartekjum í þróunarsamvinnu. Við náum ekki einu sinni 0,3% markinu og engin áform um að gera betur eru sýnileg. Þetta finnst mér fyrir neðan allar hellur. Nú þegar vel árar verjum við sama hlutfalli til þróunaraðstoðar og í miðri kreppunni. Það liggur fyrir þingsályktunartillaga frá 2013 sem var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum nema einu, held ég, um stóraukningu framlaga til málaflokksins en það gerist ekkert í því. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig réttlætir hann skammarleg lág framlög fyrir kollegum okkar erlendis þegar hann getur ekki einu sinni lofað bót og betrun hér hjá okkur á næstu árum? Ef við værum að taka á móti mikið fleiri flóttamönnum liti þetta allt mikið betur út. Svo er ekki heldur. Frú forseti. Ef við viljum að aðrir byggi upp samfélag á vestrænum grunngildum um lýðræði, mannréttindi, réttarríki og frjálst hagkerfi, viljum að aðrir beri virðingu fyrir og fari eftir alþjóðlegum samningum, sem eru grundvallarforsenda fyrir árangri í baráttunni gegn loftslagsbreytingum, flóttamannavandanum og fyrir því að heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna náist, verðum við að ganga fram með miklu betra fordæmi en við gerum. Sú gagnrýni er ekki aðeins beint að núverandi ríkisstjórn heldur er ég að tala um undangengin ár. Samandregið þurfum við að auka framlög til þróunaraðstoðar. Við þurfum að taka á móti fleiri flóttamönnum. Við þurfum að styrkja tengsl okkar við Breta en líka við Evrópusambandið, sama með hvaða hætti það samband verður í framtíðinni. Við eigum fyrst og fremst að láta þjóðina ráða för í stórpólitískum utanríkismálum af þeim toga. Hún á að ráða hvort ljúka eigi aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Þeim lýkur ekki með yfirlýsingum eins og er að finna í skýrslunni.
Virðulegi forseti. Það er rétt að ég og hv. þingmaður höfum ekki tekist á um þessi mál síðan í Menntaskólanum á Akureyri fyrir örfáum árum. Ég ætla aðeins að gera að umtalsefni það sem hann talaði um varðandi Evrópusambandið. Ég held að ekki sé hægt að halda öðru fram en að við séum að mestu laus við kröfuna um inngöngu í Evrópusambandið þegar enginn flokkur, alla vega ekki opinberlega, er með það á stefnuskrá að ganga inn eins og gengur annars staðar. Kannski er það misskilningur. Kannski er það Samfylkingin sem vill ganga inn. En það er margt rangt sem kemur fram í ræðu formanns Samfylkingarinnar. Við tökum ekki meiri hluta gerða ESB inn í EES-samninginn. Frá 1994 eru þetta um 11%. Við höfum aðgang, eins og ég hef farið hér yfir, á upphafsstigum ef við nýtum það og það höfum við hugsað okkur að gera. Af hverju heldur hv. þingmaður að vextirnir séu 0% á evrusvæðinu, ekki á öllu svæðinu en meðal annars í Evrópu? Heldurðu að það komi til af góðu? Heldurðu að það sé vegna þess að það sé svo stórkostlegt efnahagslegt ástand að þeir ákveði að hafa vexti núll prósent? Vill hv. þingmaður fá það efnahagsástand sem við horfum á þar, þar sem vextirnir eru núll prósent? Er hv. þingmaður að biðja um það? Ég hvet hv. þingmann til að svara því. Talandi um að ef við værum í ESB fengjum við bestu viðskiptasamningana: Ég hvet hv. þingmann til að bera saman viðskiptasamninga Íslands sem við fáum í gegnum EFTA og tvíhliða samninga. Við vorum fyrsta vestræna ríkið sem fékk viðskiptasamning við Kína, svo að dæmi sé tekið. Varðandi Bandaríkin var það mál því miður löngu dautt áður en Trump kom. Þá var það reyndar þannig að Bandaríkjamenn, þeir kynntu okkur það á EFTA-fundi, vildu leyfa öðrum þjóðum eins og Íslendingum og EFTA-ríkjunum að vera aðilar að því. Evrópusambandið var svona frekar til baka hvað það varðaði. Varðandi Brexit og þróunaraðstoð. Ég hef komið hvenær sem ég hef verið beðinn um það fyrir utanríkismálanefnd, og mun gera það áfram, til að ræða þau mál. Ég vil svo gjarnan gera það. Hins vegar stendur ekki á mér. En ég vil biðja hv. þingmann að hætta að tala EES-samninginn niður. Þegar hv. þingmaður segir að EES-samningurinn dugi varla lengur fyrir Ísland er hann að tala hann niður. Stjórnmálamenn eins og hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]hafa komið Noregi í þá stöðu að nú er stór hluti Norðmanna sem vill fara út úr þeim góða samningi því að menn eru að tala hann niður.
Frú forseti. Ég ætla að vona að orð formanns Samfylkingarinnar, sem hefur þrjá þingmenn á þessu kjörtímabili, hafi ekki orðið til þess að Norðmenn hafi orðið afhuga EES-samningnum. [[Gripið fram í.]]Ég talaði um það áðan að sá samningur er gríðarlega mikilvægur hagsmunum okkar, enda börðust forverar Samfylkingarinnar fyrir því að hann yrði innleiddur.
Sumir.
Sumir. Ég er ekkert að tala um að allir flokkar séu hlynntir því að ganga í Evrópusambandið. Flestir flokkar hafa orðað það þannig - þeir sem á annað borð hafa verið áhugasamir um það - að þeir vilji láta gera samninga og ganga til aðildarviðræðna til að skoða hvaða niðurstaða kæmi út úr því. Síðan hefur margt gerst. Upp á okkur stendur að efna þau loforð sem voru gefin um þjóðaratkvæðagreiðslu. Til hversu eru þjóðaratkvæðagreiðslur ef ekki á að fara eftir þeim á einhvern hátt? Sjálfstæðisflokkurinn hefur gefið þá skýringu að ákveðinn ómöguleiki fælist í því að þurfa að hlíta niðurstöðu úr slíkri þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég skil að slíkar aðstæður gætu verið erfiðar. En hins vegar er ekkert skammarlegt að lúta vilja þjóðarinnar. Sjálfstæðisflokkurinn hefur lofað þessu, hæstv. utanríkisráðherra getur ekki hafnað því. Hvað varðar vexti í Evrópusambandinu og þær aðstæður sem þar eru: Þar er Strympa sem betur fer aðeins að braggast. Það er hagvöxtur þar núna. Það breytir því ekki að vaxtastigið á Íslandi, hvort sem vel hefur gengið í Evrópusambandinu eða illa, hefur verið út úr kú síðustu ár og áratugi.
Virðulegi forseti. Við þurfum að fara að taka heildarmyndina. Ég hef lengi verið fylgjandi endurskoðun peningastefnunnar og ég er ánægður með að við séum að gera það. En ef við erum að tala um að vera í Evrópusambandinu verður að taka allan pakkann. Ég hafna því fullkomlega að menn þurfi að fara í aðildarviðræður til að kanna hvað sé í boði. Það er algerlega út í hött. Allir sem vilja vita hvað felst í að vera í Evrópusambandinu. Uffe Ellemann-Jensen sagði þetta bara um daginn, mjög skýrt, einn af mjög mörgum. Hann er mjög harður ESB-sinni. Allir sem vilja vita vita hvað felst í því. Ef menn trúa því að það sé betra fyrir Ísland eiga menn að berjast fyrir því. Ég er til í að taka þá umræðu hvar og hvenær sem er. Það er ekkert vandamál. Ég hef alltaf verið tilbúinn í það. Við eigum að ræða alla þessa hluti. Ef hv. þingmenn trúa á einhvern málstað eiga þeir bara að berjast fyrir honum. Að sjálfsögðu. Það að reyna að útskýra fyrir útlendingum að við höfum sótt um aðild að Evrópusambandinu til að kanna hvað sé í boði er áhugaverð upplifun, ég get alveg sagt ykkur það. Aðalatriði máls er held ég þetta og ég brýni hv. þingmann í því: EES-samningurinn er góður samningur fyrir okkur. Við erum í mjög miklu og góðu samstarfi við Evrópuþjóðirnar, sem eru okkar vinaþjóðir, bandalagsþjóðir. Við skulum ekki tala EES-samninginn niður. Ef við erum að segja að hann dugi okkur ekki þurfum við að færa rök fyrir því. Ég hef ekki séð nein málefnaleg rök fyrir því, þvert á móti. Ég segi enn og aftur: Þetta eru vinaþjóðir okkar. Ég óska þeim alls hins besta, vona að menn vinni úr sínum málum. Ég vona að menn hafi skynsemi til þess, því að Bretar og Evrópuþjóðirnar hafa alveg sömu hagsmuna að gæta, að vinna úr þeim málum þegar ein þjóð ákveður að ganga út úr þessu tollabandalagi. Það er okkar hagur, það er allra hagur. Um þetta ættum við að geta [[Forseti hringir.]]verið sammála. Í guðs almáttugs bænum, ekki tala niður EES-samninginn.
Frú forseti. Ég hafna því algerlega að ég hafi verið að tala einhvern samning niður.
Þú sagðir það.
Nei. Hlutirnir geta einfaldlega verið góðir og nýst og brúklegir þó svo að maður vilji kannski skoða hvort hægt sé að halda fram á veginn. [[Gripið fram í.]]Það er merkileg einföldun á heimsmyndinni sem birtist hjá hæstv. utanríkisráðherra þegar hann segir: Þegar maður talar við útlending. Er útlendingur eitthvert fyrirbæri, eitthvað eitt sem er á sömu skoðun alltaf? [[Gripið fram í.]]Nei, talaðu þá, í guðanna bænum, eins og heimurinn sé aðeins litríkari og fjölbreyttari en það. [[Forseti hringir.]]
Forseti vill beina því til þingmanna að nota rétt ávörp.
Hæstv. utanríkisráðherra, burt séð frá aðildarviðræðum eða ekki, burt séð frá hugsanlegri sambandsaðild eða ekki: Sjálfstæðisflokkurinn skuldar okkur það að efna þau loforð sem hann gaf um þjóðaratkvæðagreiðslu. Eða var það bara sagt til að komast fyrir vaðið í augnablikinu og sleppa úr þeirri pólitísku klemmu sem hann var í? Er Sjálfstæðisflokkurinn með öll sín 25–30% virkilega ekki stærri og sjálfsöruggari flokkur en svo að hann geti ekki bara sagt hvað hann meinar í málum?
Þú ert fjórum árum of seinn.
Hæstv. forseti. Ég ætlaði að hrósa hv. þm. Loga Einarssyni fyrir bæði hugrekki og staðfestu í baráttu sinni fyrir aðild Íslands að Evrópusambandinu. Mér finnst aðdáunarvert að fulltrúi Samfylkingarinnar komi hér og tali einfaldlega eins og ekkert hafi gerst síðan utanríkisráðherra þess flokks var að reyna að koma Íslandi inn í Evrópusambandið á tímabilinu 2009–2013. Það er með vissum hætti aðdáunarvert að halda sig fast við þá stefnu, þótt aðstæður geti verið óhagstæðar að öðru leyti. Ég velti fyrir mér, í ljósi þess að hv. þingmaður varði megninu af ræðutíma sínum í Evrópusambandsmálið, hvort hann geti upplýst okkur um hvernig hann meti stöðuna, möguleikana á því að Ísland verði aðili að Evrópusambandinu á næstu árum. Telur hv. þingmaður að pólitískar aðstæður hér á landi og í Evrópusambandinu gefi tilefni til að ætla að þetta stefnumið Samfylkingarinnar nái fram að ganga á næstunni?
Frú forseti. Hér boðaði ég einmitt ekki að við værum að fara í aðildarviðræður. Ég kallaði hins vegar eftir því hvort ekki væri rétt að láta þjóðina taka ákvörðun um það og slá það þá út af borðinu næstu ár eða áratugi hvort hún vildi skoða það. Ég held að margt blasi við sem gerir að verkum að við förum ekki þarna inn á næstu misserum. En í skýrslunni er það dregið fram að búið sé að vísa þessu máli af dagskrá þrátt fyrir að hér séu tveir stjórnarflokkar sem höfðu það að markmiði í kosningabaráttunni að láta þjóðina fá að ráða. Mér finnst það lítilsvirðing hæstv. utanríkisráðherra gagnvart flokkum, þó að smáir séu, að virða ekki það orðalag sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum sem kveður á um það hvað gerist ef mál kemur fram á þinginu. Það er það sem ég var að tala um. Ég var ekki að boða neina baráttu fyrir því að við gerðum eitt eða neitt. Við höfum talað um það allir flokkar, Sjálfstæðisflokkurinn líka, að þjóðin ætti að skera úr um það. Ég var bara að óska eftir því að menn myndu standa við það. Það voru nú allar kröfurnar.
Hæstv. forseti. Ég biðst afsökunar ef ég hef verið að gera hv. þm. Loga Einarssyni upp þá skoðun að hann vilji að við stefnum að því að fara inn í Evrópusambandið. Þannig hljómaði ræðan í mínum eyrum, ég kann að hafa gefið mér meira en orð hans gáfu tilefni til. En ég vildi hins vegar segja að ef stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar telja að tilefni sé til að fara í viðræður, taka upp að nýju viðræður, eða hvernig menn vilja orða það, hlýtur það að byggjast á því að menn hafi einhverja sýn á það hver niðurstaðan eigi að verða. Almennt fara menn ekki í viðræður við einhverja aðila, hvort sem það er Evrópusambandið eða fyrirtæki eða þjóðir í samskiptum sín á milli, nema menn ætli sér að ná jákvæðri niðurstöðu. Menn setjast að samningaborði til þess að semja, til þess að ná niðurstöðu, ekki bara til þess að þreifa sig áfram og kíkja í pakkann. Menn gera það ekki. Menn hljóta að hafa einhverja stefnu um hvaða niðurstöðu menn vilja fá, einhverja sýn á hvort þeir vilji ná jákvæðri niðurstöðu, vilji að samningurinn gangi upp eða ekki. Það var vandinn á kjörtímabilinu 2009–2013 að þeir ríkisstjórnarflokkar sem þá stóðu að aðildarviðræðum við Evrópusambandið voru í hjarta sínu og í grundvallaratriðum ósammála um hvort þeir vildu ná niðurstöðu eða ekki.
Frú forseti. Ég get alveg sagt fyrir mitt leyti: Jú, ég vil að við hefjum aftur og höldum áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Ég var hins vegar að fjalla um skýrslu hæstv. utanríkisráðherra þar sem hann var að berja það út af borðinu og segja að það væri búið spil, þrátt fyrir vilja þeirra flokka sem eru með honum í stjórnarsamstarfi. Ég spyr: Ef það er óábyrgt að vilja hefja slíka samninga til þess eins að kíkja í pakkann, þá gildir það ekki um okkur í Samfylkingunni; við vorum sannfærð og við ætluðum að ná nógu góðum samningi til að hægt væri að greiða atkvæði og jafnvel ganga inn. En hvað má þá segja um Sjálfstæðisflokkinn sem ætlaði að leyfa þjóðinni að ákveða hvort við kíktum í pakkann eða ekki? Ætlaði hann að leyfa þjóðinni að ákveða að kíkja í pakkann? En Sjálfstæðisflokkurinn var samt sem áður sannfærður um að við ættum ekki að gera það. Þetta var sem sagt bara pólitískt trikk til að komast yfir eina hindrunina á leiðinni að völdum að ný. Það ætti svo sem ekki að koma manni á óvart. Ég var í þessari umræðu að óska eftir því, svo að ég ítreki það í fjórtánda skiptið held ég, að allir stjórnmálaflokkar efni þau loforð sem þjóðinni voru gefin um að hún fái að taka ákvörðun um það hvort við hefjum aftur aðildarviðræður við Evrópusambandið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir góðan inngang. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki náð að kafa nægilega vel ofan í öll þau mál sem eru lögð fram í skýrslunni en vil samt sem áður taka til máls um nokkur þeirra sem standa okkur nærri í Bjartri framtíð, m.a. um - guð, ég held að ég verði að hvísla - ESB-mál. Í skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál kemur fram að umræður um viðskiptastefnu séu að mestu lausar úr viðjum kröfunnar um aðild að Evrópusambandinu og að full þörf sé á að styrkja starf okkar innan EFTA og EES. Við í Bjartri framtíð getum ekki tekið undir að verið sé að styrkja stöðu okkar innan EFTA og EES rétt á meðan við erum ekki í virku umsóknarferli, en kannski ekki alveg á sömu forsendum og ráðherrann lýsir hér. Þar verðum við að vera honum ósammála. Við leggjum nefnilega áherslu á að landa góðum samningi við ESB sem þjóðin getur síðan eftir upplýstar umræður og vel ígrundaðar kosið um í þjóðaratkvæðagreiðslu, sem sagt leggja þetta í hendur þjóðarinnar. Við erum reyndar meðvituð um að tímasetningin er ekki rétt akkúrat í dag vegna þróunar í álfunni, ekki síst vegna ákvörðunar Breta um útgöngu úr Evrópusambandinu. Hins vegar teljum við í Bjartri framtíð að með því að opna leið til gjaldmiðilssamstarfs við Seðlabanka Evrópu auki það stöðugleika strax hér á landi, sem er eina vitræna leiðin til að komast hjá því furðulega verðtryggingarkerfi sem fylgir íslensku krónunni með tilheyrandi kostnaði fyrir íslenska alþýðu. Við vitum reyndar að það er ekki töfralausn. Þær eru bara ekki til. En við teljum að innganga í ESB og gjaldmiðlasamstarf við Seðlabanka Evrópu sé sigurstranglegasta leiðin í átt að efnahagslegum stöðugleika hér á landi. Að okkar mati höfum við ekki séð betri lausn sem mögulega gæti gert sama gagn. Gleymum því ekki heldur að í stjórnarsáttmálanum segjum við að ríkisstjórnin hafi sammælst um að greiða atkvæði um hugsanlegt þingmál um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við ESB og leiða það til lykta undir lok kjörtímabilsins. Þar er ekkert kannski/eða/ef, ópersónulegar skoðanir einstakra ráðherra ráða ekki för. Þetta er að miðla málum. Um Brexit, aðeins léttara. Vissulega var niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar í Bretlandi högg fyrir Evrópusambandið. Heimurinn allur horfir grannt á þróunina, flest okkar með áhyggjur af því hvað koma skuli þar. Það var samt ekki alveg jafn mikið högg og andstæðingar ESB vilja margir meina. Á heildina litið var niðurstaðan nokkuð tæp, 52% vildu út og 48% vildu vera áfram inni. Voru það ekki um 60% sem kusu? Þessar tölur eru því enn lægri, svolítið eins og þegar Trump laumaðist í forsetastól í Bandaríkjunum. Það sem virðist hafa gert gæfumuninn var grímulaus þjóðernishyggja í pólitík, breskir íhaldsmenn og popúlísk loforð þeirra, sem börðust fyrir útgöngu sem sýndi sig svo í kjölfarið að aldrei var ætlunin að standa við. Skotar og Norður-Írar létu hins vegar ekki gabba sig og kusu afgerandi með áframhaldandi aðild. Það hvað Skotar og Írar eru ánægðir innan ESB ætti að senda okkur skýr skilaboð hér heima, enda eru það þau lönd utan hinna norrænu ríkjanna sem við eigum hvað mest sameiginlegt með. Ég vildi líka tala aðeins um þróunarsamvinnu. Hér hefur verið sett fram sú skoðun að nánast ekkert sé að gerast í þróunarsamvinnumálum. Er það ekki alveg rétt að mínu mati. Ég tek undir að við eigum að gera meira en við þurfum að meta hverju sinni hversu mikið er raunverulega hægt að gera. Sem dæmi má nefna að ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingarinnar á árunum eftir hrun tók ekki raunverulega ákvörðun sjálf um framlög til þróunarsamvinnu á sínum tíma. Enginn þarf að velkjast í vafa um vilja Bjartrar framtíðar fremur en vilja Vinstri grænna og Samfylkingar á sínum tíma. Við viljum gjarnan gera betur en skiljum líka forsendur forgangsröðunar. Það má heldur ekki gera lítið úr því að þrátt fyrir allt er um að ræða hækkun í prósentum talið vegna aukinnar þjóðarframleiðslu, fleiri krónur fara úr landi en áður. Ég tek fram upplýsingar um framlög til þróunarsamvinnu árið 2016 á bls. 55 og 56 í skýrslunni sem eru vel skilgreind. Einnig er vel skilgreind framkvæmdaáætlun um alþjóðlega þróunarsamvinnu 2013–2016 á bls. 57–69. Ég sit sjálf í þróunarsamvinnunefnd og þó að ég sé rétt að komast inn í þau mikilvægu mál sem við tökum þátt í á alþjóðlegum vettvangi mun ég beita mér fyrir að við höldum áfram að bæta okkur í þróunarsamvinnu eins og við getum. Gleymum því heldur ekki að ESB, svo ég fari aftur inn í þessi léttu mál sem við höfum rætt hérna, var upphaflega stofnað sem friðarbandalag. Friður hefur haldist í álfunni vegna þeirrar samvinnu og einingar sem haldist hefur vegna hins sameiginlega grundvallar sem sambandið veitir. Samþætting hagsmuna hefur þannig myndað sterka einingu, bæði efnahagslega og félagslega, og komið í veg fyrir ólgu og illindi milli þjóða. Þá vildi ég ræða á þeim forsendum aðeins meira um mannréttindi og það hlutverk okkar að setja fordæmi á Íslandi. Björt framtíð vill líka að Íslendingar leggi sitt af mörkum til friðar í heiminum, ekki aðeins með þátttöku í þróunarsamvinnu heldur með hjálparstarfi og ýmiss konar friðarumleitunum. Hvað varðar mannréttindi á þessu sviði vil ég aðeins tala um ábyrgð okkar á pólitískum vettvangi. Ég vil vitna í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar, með leyfi forseta: „Mannréttindi, jöfn tækifæri, fjölbreytni, frelsi og ábyrgð ásamt virðingu fyrir ólíkum lífsskoðunum mynda þar sterkan grunn.“ Ég tel að það hafi jafn mikið gildi hér á landi og það sem gerist erlendis. Ef ég mætti, með leyfi forseta, lesa upp úr skýrslunni sem er til umræðu. Á bls. 17 segir: „Ísland hvetur ríki til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar sínar varðandi mannréttindi, ekki síst með aukinni þátttöku og tilmælum í reglubundinni allsherjarúttekt á stöðu mannréttinda á vettvangi mannréttindaráðs SÞ (e. Universal Periodic Review, UPR). Á liðnu ári beindi Ísland tilmælum til allnokkurra landa og flutti yfirlýsingar um mannréttindaástandið víða um heim.“ Það vil ég að við höldum áfram að gera. Að því sögðu vil ég ræða aðeins um frétt sem berst okkur núna af hræðilegu ófremdarástandi í Tsjetsjeníu þar sem yfirvöld svipta menn frelsi vegna gruns um samkynhneigð og beita þá ofbeldi og jafnvel myrða. Gríðarleg uppbygging hefur verið í landinu og jafnvel hægt að segja að það hafi risið upp úr mikilli lægð og stríðsástandi undir stjórn Ramzan Kadyrov. Kadyrov hefur fengið stuðning frá Rússlandi og talað opinberlega fyrir ást sinn á Rússlandi og virðingu fyrir Vladimir Pútín. Á meðan við horfum á opinbert pólitískt ástarsamband milli þessara manna lokar Rússland augunum fyrir mannréttindabrotum gagnvart hinsegin fólki í Tsjetsjeníu. Við þekkjum vel stefnu Rússlands í hinsegin málefnum og það er alls ekki traustvekjandi að þau taki mikið til máls til að styðja við mannréttinda- og jafnréttisáherslur, sem við búum við á Vesturlöndum, sérstaklega á Íslandi þar sem jafnréttismál eru okkar kær. Afneitun tsjetsjenska ríkisins á valdi er mikið áhyggjuefni. Alver Karman, talsmaður Ramzan Kadyrov, gaf út yfirlýsingu vegna frétta af ástandinu og sagði þær vera falskar og beinlínis lygar. Rök hans voru að ekki væri hægt að beita slíku harðræði því að hinsegin fólk væri ekki til í Tsjetsjeníu, væru ekki vandamál þar. Væri það til myndu ættingjar þess senda það fólk þangað sem það ætti ekki afturkvæmt. Það er sérstaklega mikilvægt að stjórnir flestra ríkja þrýsti á Rússa um að sjálfstæð rannsókn fari fram á ástandinu. Það gæti vonandi verið fordæmi áður en önnur svæði innan Rússlands byrja að gera slíkt hið sama. Ég vil spyrja hæstv. utanríkisráðherra hver afstaða hans til málsins er og hvort hann hyggist setja þrýsting á Rússland þegar tækifæri gefst til að ræða saman. Svo vil ég bæta við að á opnum blaðamannafundi fyrir tveimur dögum hvatti þýski kanslarinn, Angela Merkel, Vladimir Pútín til að framkvæma sjálfstæða rannsókn, eins og ég hef nefnt að sé nauðsynleg, um ástandið og tilkynningar sem berast til okkar um pyndingar og ofsóknir gegn hinsegin fólki í Tsjetsjeníu. Hún gerði það til að tryggja öryggi LGBT-fólks á þessu svæði. Er það ekki fordæmi sem við treystum okkur til að fylgja? Ég myndi vilja lesa í næstu skýrslu sem kemur hér fram að við höfum tekið afstöðu til þess. Ég vænti þess að hæstv. utanríkisráðherra taki undir sjónarmið mín og að í næstu skýrslu sem lögð verður fram á Alþingi sjáum við fleiri málsgreinar um mannréttindi og aðgerðir sem við höfum staðið fyrir á alþjóðlegum vettvangi.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni þegar hún hefur áhyggjur af mannréttindamálum og þá sérstaklega stöðu samkynhneigðra í Tsjetsjeníu. Ég veit að vísu ekki hvort sé sanngjarnt að halda því fram að það séu ekki nógu margar setningar í skýrslunni. Ég er nú fyrsti utanríkisráðherrann sem ávarpaði mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna. Þar tók ég m.a. upp málefni LGBT-fólks. Sömuleiðis hef ég tekið það mál upp á fundum með utanríkisráðherra Rússlands. Ég hef tekið það upp í Evrópuráðinu núna eftir að þessi mál komu upp og vakið athygli á þeim með öðrum hætti. Við munum gera hvað sem við getum til þess að vekja athygli á þessu. Þær fréttir sem þaðan berast eru náttúrlega alveg skelfilegar. Það er eiginlega erfitt að færa það í orð. Þær eru bara þess eðlis og minna á skelfilega tíma. Því miður er það þannig að það eru allt að því 75 ríki í heiminum þar sem samkynhneigð er skilgreind sem ólöglegt athæfi. Þar er mikið verk að vinna. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á því. Ég virði alveg að hv. þingmaður vilji ganga í Evrópusambandið, en hv. þingmaður sagði líka að tímasetningin væri ekki góð og vísaði í orð mín þar sem ég sagði að við værum að mestu laus við þá kröfu. Ég held að fáir séu nú jafn einarðir í að vilja ganga í Evrópusambandið og hv. þingmaður. Þegar hún segir að tímasetningin sé ekki góð held ég að sú fullyrðing standist. Síðan finnst mér að vísu ekki sanngjarnt hvernig hv. þingmaður leggur það upp varðandi stefnu ríkisstjórnar Bretlands. Hún er mjög skýr þegar kemur að viðskiptamálum og opnun Bretlands. Menn geta haft allar skoðanir á því hvort Bretar eigi að ganga út eða vera inni, það er þeirra mál. Þeir verða að ákveða það. Hins vegar liggur alveg fyrir hver stefna alla vega núverandi ríkisstjórnar Bretlands er. Síðan eru auðvitað kosningar fram undan. [[Forseti hringir.]]Við skulum sjá hvað kemur út úr þeim.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það framlag sem hann hefur nú þegar lagt til málefna hinsegin fólks og mannréttinda. Ég hvet þig endalaust til að halda áfram. Ég er mjög fegin að við skulum sitja saman í stjórnarmeirihluta og deila þessu sjónarmiði. Ég mun halda áfram að hvetja þig og við vinnum góða vinnu þar. Varðandi ESB: Ég vona að mín orð standist ekki varðandi kulnun. Að við höldum áfram að skoða ESB og möguleika okkar. Það á alltaf að vera markmið okkar á Íslandi að ná fram því besta fyrir landsmenn hverju sinni. Á tímabili hefði verið mjög heppilegt fyrir okkur að ganga í ESB. Ég tel að sá tími gæti komið aftur. Ég vil að við séum opin fyrir því og að orð í okkar stjórnarsáttmála standi. Við megum vera ósammála. Það er kannski það mikilvægasta því að stundum þegar menn eru ósammála og leiða mál til lykta verður það enn betra á endanum. Hvað varðar stefnu Bretlands ætla ég bara að vera einlæg: Ég skal bara treysta þeim sem vita meira um það mál en ég.
Ég er alveg hjartanlega sammála hv. þingmanni og ber virðingu fyrir skoðunum hennar sama hverjar þær eru. Þegar kemur að ESB virði ég skoðanir hennar fullkomlega. Ég held að við séum sammála um að við eigum að gera enn betur þegar kemur að því að gæta hagsmuna okkar varðandi EES. Við eigum áfram að nýta okkur kosti EFTA. Ég held að þar sé góður samhljómur með öllum þingmönnum og líka hv. þingmanni sem hér talaði. Eitt af stærstu málunum sem hv. þingmaður vísaði til og gerði að umtalsefni áðan, sem mér fannst mjög gott, var ástandið í Tsjetsjeníu. Það er á fleiri sviðum bágborið ástand þegar kemur að mannréttindamálum þó að þetta sé miklu stærra - við höfum alla vega ekki fengið fregnir af svona hlutum mjög lengi. Við Íslendingar erum auðvitað fámenn þjóð, við munum ekki breyta þessum hlutum í grundvallaratriðum. Við erum hins vegar með rödd og stundum höfum við sögu að segja. Það er ekkert mjög langt síðan að viðhorf til samkynhneigðra voru allt öðruvísi hér á landi, þó svo að við höfum aldrei gert svona hluti eins og þarna virðast því miður vera á ferðinni. Það breyttist mjög hratt. Ég held að við getum fullyrt að þjóðfélagið varð miklu betra á eftir. Við getum þess vegna sagt þá sögu á alþjóðavettvangi og bent þeim fjölmörgu þjóðum á, því að þó að menn séu ekki í þeim 75 ríkjum þar sem þetta er bannað - þetta er að vísu ekki bannað í Rússlandi, og þegar ég hef rætt við rússneska ráðamenn hef ég heyrt ekki nein slík sjónarmið eins og komið hafa fram í Tsjetsjeníu, þar er langur vegur frá. En samt sem áður eru sjónarmiðin þar nú eins og þau voru [[Forseti hringir.]]fyrir einhverjum áratugum á Íslandi, og kannski verri. Við eigum að vekja athygli á því að þjóðfélög verða einungis betri við að þessi viðhorf breytist.
Ég þakka hæstv. ráðherra aftur fyrir, þetta er bara orðið samtal. En hvað varðar Rússland: Eins og ég nefndi, þetta opinbera ástarsamband, það er mjög mikilvægt að við þrýstum á að fram fari rannsókn. Ég tel, ég tala bara opinskátt hérna, að við séum í mjög mikilli hættu hvað það varðar að afneita þeim hlutum sem eru að gerast þar. Það er bara heimurinn, við, og fordæmi okkar sem mun ýta áfram þróuninni þar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Nichole Leigh Mosty hennar erindi. Ég þakka henni kærlega fyrir að vekja athygli á réttindum LGBT-fólks sem klárlega vantar hér í skýrslu um utanríkis- og alþjóðamál. Ég tek undir með henni í þeirri hvatningu að setja þau ofar á dagskrá hjá hæstv. utanríkisráðherra. Mig langar að spyrja hv. þingmann Bjartrar framtíðar, sem hefur eftirfarandi stefnuyfirlýsingu á heimasíðu sinni varðandi Evrópusambandið, með leyfi forseta: „Löndum góðum samningi við ESB sem þjóðin getur eftir upplýsta umræðu samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu.“ Eins er kveðið á um þetta í stjórnarsáttmála sem Björt framtíð á aðild að: „Komi fram þingmál um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið eru stjórnarflokkarnir sammála um að greiða skuli atkvæði um málið og leiða það til lykta á Alþingi.“ Telur hv. þingmaður stjórnarsáttmálann samræmast því sem kemur fram á bls. 6 í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra: „Nú, þegar umræðan hér á landi um viðskiptastefnuna er að mestu laus úr viðjum kröfunnar um aðild að Evrópusambandinu, er full þörf á að styrkja starf okkar innan EFTA og EES.“ Er hv. þingmaður sammála þessari staðhæfingu sem fram kemur á bls. 6 í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra?
Hæstv. forseti. Fyrst vil ég þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir að taka undir með mér hvað varðar Tsjetsjeníu. Við eigum að láta heyra í okkur og styðja þessa baráttu og vera meðvituð um að þetta snertir hinsegin fólk hér og um heiminn allan. Það sem við getum gert hér er að hefja upp raust okkar og sýna gott fordæmi og styðja við fólk úti í heimi. Við styðjum líka þá baráttu sem enn hefur ekki verið kláruð hér heima. Varðandi stefnu okkar í Bjartri framtíð, og það sem við náðum að leiða til lykta með samstarfsflokkum okkar í ríkisstjórn, þá var það mikil málamiðlun. Þetta var það besta sem við gátum gert. Við munum reyna betur og við stöndum við okkar vilja. En hvað varðar málalyktir þá eru menn stundum ósammála en við reynum að finna leið þar sem halda má áfram að vinna með þessa málamiðlun. Þannig lít ég alla vega á það. Varðandi spurningu um það sem stendur í skýrslunni á bls. 6: Nei, ég get alveg tekið undir það, ég er ekki sammála því. Við getum enn gert betur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skýr og greinargóð svör. Afstaða hennar kom skýrt fram. Mig langaði líka að bæta við spurningu mína til hv. þingmanns um þróunarsamvinnumálin. Hún situr í þróunarsamvinnunefnd. Hún lýsti skoðun sinni hér áðan þess efnis að henni þætti framlag til þróunarsamvinnunnar of lágt en kannski viðunandi við núverandi aðstæður. Nú eru efnahagslegar aðstæður þær bestu sem við höfum búið við frá efnahagshruninu. Því er það mín skoðun að gera mætti mun betur í þeim efnum. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður muni beita sér fyrir því innan þróunarsamvinnunefndarinnar að kné verði látið fylgja kviði og þetta verði aukið meira en kveðið er á um í áætlun hæstv. utanríkisráðherra. Sömuleiðis langar mig að heyra hennar álit á því þegar svo hátt hlutfall sem raun ber vitni af þróunarsamvinnunni fer í málefni hælisleitenda og flóttafólks hér á Íslandi. Bara til að taka af allan vafa er ég mjög fylgjandi því að aukið fjármagn fari í þann málaflokk, sem mest. En mér þykir miður að klipið sé með þessum hætti af þróunarsamvinnunni. Þar tel ég að við eigum ekki að gefa enn meiri afslátt. Mig langar að heyra skoðun hv. þingmanns á þessu.
Frú forseti. Ég nefndi það í ræðu minni að ég vildi vilja að við gerðum betur. En það er mjög erfitt að bera saman þessa málaflokka. Ég sit í velferðarnefnd. Hjarta mitt slær fyrir fullt af málefnum sem heyra þar undir og ég veit að við þurfum að bæta í í mennta- og velferðarkerfinu. Guð minn góður, ég hef sagt það hér áður og segi það aftur: Ef við bara ættum gullkistu þá yrði heimurinn betri í gegnum okkar þróunarsamvinnu og hérna heima. Já, ég mun beita mér fyrir því í nefndum. En eins og staðan er mun ég mæta aftur á morgun á þriðja fund sem ég hef verið á og er að kafa ofan í mál, er að læra. Þetta er miklu umfangsmeira en við gerðum ráð fyrir því að það eru svo mörg samstarfsverkefni. Það sem við gefum frá okkur er ekki endilega fjárhagslegt heldur í formi þekkingar sem við deilum. Ég hef ekki alveg gert mér grein fyrir því öllu, en ég tel að við þurfum að rýna vel í allt sem hægt er að gera, hvað við getum lagt til málanna, og bara gerum það. Það mun ég gera en lofa ekki hér og nú nákvæmlega hvernig; ég mun kafa betur ofan í málin og vinna betur að þeim. Hvað varðar flóttafólk er sorglegt að sjá þessu blandað saman. En það er eitt sem við þurfum að hugsa um í málefnum hælisleitenda og flóttafólks: Það eru margir sem koma til okkar, og ég hef rætt þetta sjónarmið við þá sem koma, og þeir vilja oft fara aftur til heimalandsins. Þótt þetta sé ekki beinlínis þróunarsamvinna eru ekkert allir sem sækja sér vernd hér sem vilja lifa hér áfram. Allt sem við getum gert fyrir þau hér á meðan [[Forseti hringir.]]þau eru hér mun bæta eitthvað annars staðar. Ef við getum menntað einhvern til kennara hér og sá getur farið heim og starfað sem slíkur er það hluti af þróunarsamvinnu, þó að þessi sjái ekki endilega stað í skýrslum. Það er mín trú að markmið flestra sé að komast aftur til síns heimalands.
Virðulegi forseti. Ég ætla að ítreka þakkir mínar til ráðherra fyrir þessa góðu skýrslu og þakka líka hv. þingmönnum fyrir umræðuna sem hefur verið hér. Hún hefur verið málefnaleg og góð, á köflum svolítið hávær, og farið um víðan völl. Mig langar þó aðeins að taka upp þráðinn þar sem frá var horfið um mannréttindamál og þær áherslur sem hæstv. utanríkisráðherra heldur uppi fyrir hönd íslensku þjóðarinnar. Það segir á bls. 8 í innganginum: „Virðing fyrir mannréttindum er ein af grunnstoðum utanríkisstefnunnar og eru íslensk stjórnvöld málsvarar mannréttinda á vettvangi fjölþjóðstofnana …“
Forseti vill minna þingmenn á að æskja leyfis forseta áður en lesið er beint upp úr prentuðu máli.
Afsakið, forseti. Með leyfi forseta, má ég halda áfram lestri mínum? Ég biðst afsökunar á þessu. Hér er farið yfir að þetta séu sérstakar áherslur í utanríkisþjónustunni og hvert tækifæri hafi verið nýtt til að halda á lofti jafnrétti kynjanna, réttindum hinsegin fólks og réttindum barna. Ég fyrir mitt leyti styð heils hugar þá áherslu og held að það taki af öll tvímæli sem komu fram í ræðum og andsvörum á undan um áherslur okkar í utanríkisþjónustunni. Þetta er býsna skýrt. Mig langaði að fagna sérstaklega þeirri endurskoðun sem á sér stað núna og áherslum á markmið utanríkismála. Það segir í skýrslunni að sú endurskoðun hafi átt sér stað reglulega en reyndar síðast farið fram árið 1998. Ég veit ekki hvort mér þykir það neitt sérstaklega reglulegt þegar hún á sér svo aftur stað árið 2017, en engu að síður held ég að þetta sé mjög tímabært. Við í hv. utanríkismálanefnd höfum fengið kynningu á þeirri vinnu. Ég hlakka til að fylgjast með því sem út úr því kemur. Eins og kemur fram í skýrslunni og öllum kann að vera ljóst er utanríkisþjónusta Íslendinga tiltölulega smá í sniðum, enda hér um litla þjóð að ræða, og því mjög mikilvægt í mínum huga að markmiðasetningin sé skýr, forgangsröðunin og það sem við ætlum að leggja áherslu á. Ég ætla að koma aðeins inn á fyrsta kaflann um borgaraþjónustuna. Í skýrslunni eru færð rök fyrir því að sú þjónusta hafi orðið umfangsmeiri, enda séu Íslendingar meira á faraldsfæti og fleiri Íslendingar búi erlendis. Þá ætla ég að ítreka þá skoðun mína að það eigi ekki endilega að þýða aukinn tilkostnað í þessari ágætu þjónustu og vil ég brýna hæstv. ráðherra áfram í að gæta mikillar hagkvæmni í rekstrinum. Þarna eigum við að reyna að veita sem besta þjónustu með sem minnstum tilkostnaði. Þá tel ég mikilvægt að við horfum ekki á hausatalningar, ef ég má orða það svo, með fullri virðingu fyrir okkar góðu embættismönnum í sendiráðunum, heldur fyrst og fremst að sendiráðin geti unnið saman að þessu, upplýsingatækni sé nýtt og þarna séu skýrir ferlar og verklag til að ná fram sem hagkvæmustum þætti þjónustunnar. Ég æski þess, þar sem ég veit að hæstv. ráðherra hefur iðulega haldið uppi umræðu um hagkvæmni í opinberum rekstri, að hann tryggi það áfram þótt hann sé kominn í ráðuneytið. Ég ætla líka að fagna því að norðurslóðamálin séu hér á dagskrá. Með leyfi forseta, er hér ritað: „Málefni norðurslóða snerta næstum allar hliðar íslensks samfélags og eru forgangsmál í íslenskri utanríkisstefnu.“ Ég fagna því innilega og er sammála hæstv. ráðherra í þeim efnum. Ég fór upp í andsvör við hann áðan þar sem við ræddum aðeins um Vestnorræna ráðið og mikilvægi þess að við eigum gott samstarf við góða granna okkar. Í því sambandi langar mig að drepa niður í kaflanum um loftslagsmál. Með leyfi forseta, segir hér: „Hlýnun jarðar er ein mesta áskorun sem mannkynið stendur frammi fyrir. Viðbrögð við loftslagsbreytingum eru því einn af meginþáttum í málflutningi Íslands á alþjóðavettvangi. Sérstök áhersla er lögð á áhrif loftslagsbreytinga á hafið og lífríki þess og á lífsafkomu á norðurslóðum.“ Þetta er gott og mjög mikilvægt mál. Öll okkar framtíðarsýn býr svolítið í þessu, hafinu í kringum okkur. Þá langar mig að vekja athygli á því að nú eru í undirbúningi hjá Evrópusambandinu áherslur fyrir næstu rannsóknaráætlun sem mun taka við af Horizon 2020. Ég held að mjög mikilvægt sé að við tryggjum það að koma á framfæri sjónarmiðum okkar um að þar verði einn af áhersluþáttunum málefni hafsins og áhættan við súrnun sjávar. Ég ætla að hvetja ráðherrann áfram í því. Ég veit reyndar að sá málaflokkur er að einhverju leyti líka undir hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra og treysti því að þeir vinni saman að þessu. Þá langar mig að koma næst að þróunarsamvinnunni. Ég er komin á bls. 28 í skýrslunni þar sem er ágætismynd um hvernig fjárlög utanríkisþjónustunnar skiptast. Þar er þróunarsamvinnan stærsti þátturinn, 35%, og alþjóðastofnanir 12%. Ég fagna því. Mér finnst mjög eðlilegt að þróunarsamvinnan sé stærsti þátturinn af útgjöldum ráðuneytisins. Við höfum lagt töluvert til þróunarsamvinnu. Það hefur farið vaxandi á síðustu árum. En ég vil þó brýna ráðherrann áfram í því að við stefnum skýrt að markmiðum okkar hvað þetta varðar. Ég vona innilega að við getum náð þeim einhvern tíma á næstu árum. Ég treysti því að ráðherra horfi mjög til þess. Þá langar mig að fara aðeins yfir viðskiptahagsmuni okkar og áhugaverða töflu á bls. 35 þar sem kemur fram að Holland er risastórt viðskiptaland, sem ég held reyndar að sé það ekki endilega heldur er þar fyrst og fremst um að ræða uppskipunarhöfnina. Mér er kunnugt um að ráðherra hefur vakið máls á því að vilja gjarnan afla frekari upplýsinga og greininga á því hvert þessar vörur fara. Það er mikilvægt að við vitum hver eru helstu viðskiptaríki okkar. Það væri áhugavert ef hæstv. ráðherra gæti í ræðu sinni á eftir farið aðeins yfir það hvaða leiðir við getum nýtt til þess því að ég tek heils hugar undir að það er mikilvægt. Það er áhugavert að skoða þessa töflu, ekki síst í ljósi myndarinnar á næstu blaðsíðu, bls. 37. Við megum ekki horfa bara á hvar viðskiptahagsmunirnir okkar liggja í dag heldur eigum við að vera framsýn og horfa til framtíðar, hvar verða tækifæri okkar og viðskiptahagsmunir í framtíðinni? Þar er mjög skýrt að myndin er að breytast töluvert með stækkun millistéttar í Kína og á Indlandi. Það væri líka áhugavert ef hæstv. ráðherra gæti farið aðeins yfir það hvernig við tryggjum framtíðarhagsmuni okkar á þeim svæðum. Að síðustu langaði mig að koma inn á mál sem er mér mjög hugleikið og ég léði máls á í umræðu um upplýsingatæknimál og tölvumál hins opinbera og það eru netöryggismál. Í fljótu bragði sá ég ekki mikið minnst á þau í skýrslunni. Það kann þó að vera að það hafi farið fram hjá mér. Ég átta mig á að málaflokkurinn sem slíkur heyrir undir sveitarstjórnar-, samgöngu- og fjarskiptaráðherra en ég tel þennan málaflokk vera það mikilvægan að mjög öflugt samstarf þurfi að vera á milli ráðuneyta þegar kemur að þeim málum. Þá er ég bæði að tala um rafræna stjórnsýslu almennt og sérstaklega þann þátt sem snýr að netöryggismálum. Þar myndi ég ætla að eins og í svo mörgu öðru sé hagstætt og gott fyrir okkur að vera í góðu samstarfi við önnur lönd. Maður veltir fyrir sér samstarfi við Norðurlöndin og NATO sem ég veit að léði máls á þessu og er án efa að vinna eitthvað að því. En ég óttast að við séum kannski heldur veik á því sviði og þurfum að gefa svolítið í og gefa því málefni meira vægi. Að því sögðu þakka ég kærlega fyrir góða skýrslu og góðar og gagnlegar umræður.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir afar greinargóða skýrslu og framsögu í málinu. Ljóst er að íslensk utanríkisstefna stendur á ákveðnum tímamótum vegna útgöngu Breta úr Evrópusambandinu. Bretland er okkar stærsta viðskiptaþjóð og mun það umrót sem á sér stað í Evrópu vegna þessa hafa talsverð áhrif á okkur. Eins og þingheimi er kunnugt um var 50. gr. Lissabon-sáttmálans virkjuð í lok mars. Þar með er útganga Bretlands úr Evrópusambandinu formlega hafin. Bretar hafa tvö ár til að ljúka við útgöngusamninginn. Leiðtogar og embættismenn Evrópusambandsins og Bretlands þurfa að semja um viðskiptakjör við aðrar þjóðir, þar á meðal aðildarþjóðir EES-samningsins. Þegar útgöngusamningurinn tekur gildi verður Bretland ekki lengur aðili að samningum ESB, eins og til að mynda EES-samningnum. Mikilvægt er að hafa hugfast að viðskiptasamningar milli Íslands og Bretlands verða enn í gildi meðan sú vinna stendur yfir. Stjórnvöld þurfa að vinna markvisst að því að tryggja að góðir samningar náist fyrir Íslands hönd á öllum sviðum þeirrar samvinnu sem Ísland og Bretar hafa stofnað til. Í mínum huga stendur Ísland frammi fyrir þremur sviðsmyndum. Í fyrsta lagi að gerður verði einhliða samningur við Bretland sem nær þá til allra þeirra sviða sem um er að ræða. Í öðru lagi að gerður verði tvíhliða samningur EFTA-ríkjanna og Breta. Og í þriðja lagi að EES-ríkin komi inn í útgöngusamning sem Evrópusambandið gerir við Bretland. Það er afskaplega mikilvægt að við áttum okkur á því að allar þessar sviðsmyndir hafa sína kosti og galla. En við þurfum þó að vinna að þeim öllum á sama tíma vegna þess að ekki er alveg ljóst hvort Evrópusambandið og Bretar ná að gera útgöngusamning á þessu tveggja ára tímabili. Mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra út í það sem stendur í skýrslunni þegar hann segir að það megi enn bæta markaðsaðgang fyrir íslenskan útflutning til Bretlands. Hvað hefur hæstv. utanríkisráðherra þar helst í huga? Mig langar aðeins að fara frekar yfir stöðuna í Evrópu vegna Brexit. Ástæða þess að Bretar gengu úr bandalaginu er sú að það skortir að mínu mati hreinlega pólitíska ábyrgð og stefnumótun innan Evrópusambandsins. Það leiddi skuldakreppan í Evrópu mjög vel í ljós og er Grikkland eitt besta dæmið um það. Það er líka mjög áhugavert að heyra franska forsetaframbjóðandann Macron ræða um framtíð Evrópusambandsins. Hann talar að mínu mati eins og mjög margir Framsóknarmenn hafa gert síðustu daga þegar hann segir: Það verður að gera umbætur á þessu bandalagi. Það er nefnilega þannig að Evrópusambandið hefur ekki hugað að hinni pólitísku ábyrgð sem er svo mikilvæg. Ég varð mjög hissa þegar ég heyrði hv. formann utanríkismálanefndar ræða stöðuna í Evrópusambandinu. Það var eins og það hefði algerlega farið framhjá formanninum hvaða þróun hefur átt sér stað á undanförnum misserum. Það er afskaplega brýnt að þeir sem tala fyrir Íslands hönd á alþjóðavettvangi hafi raunsætt mat á stöðu Evrópusambandsins. Virðulegi forseti. Mig langar næst að víkja að málefnum norðurslóða sem fá sífellt meira vægi í utanríkismálum þjóðarinnar. Ísland hefur mikilvæga sérstöðu sem Norðurskautsríki. Ísland er eina ríkið sem býr við það að allir borgarar þess búa á norðurslóðum. Stór hluti landhelgi okkar er innan norðurslóða, þar með talinn langstærsti hluti fiskimiða okkar. Hagsmunir Íslands felast í því að nýta tækifærið með ábyrgum og sjálfbærum hætti og einnig að geta brugðist hratt við ef hættu ber að höndum. Auknum siglingum og annarri starfsemi gætu fylgt ýmsar hættur gagnvart umhverfi, lífríki og lífsháttum. Viðkvæmt vistkerfi norðurslóða á að fá að njóta vafans. Mikilvægt skref í þá átt var stigið í aðdraganda Parísarsamningsins um loftslagsmál og í þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, sem samþykkt var samhljóða á síðasta ári, er þetta eitt af forgangsmálefnum er varða öryggis- og umhverfishagsmuni norðurslóða. Ég er á þeirri skoðun að mikilvægi málefna norðurslóða muni halda áfram að vaxa, sérstaklega vegna þeirra áskorana sem loftslagsbreytingar hafa í för með sér í Norður-Íshafi. Ísland þarf að vera mjög virkur þátttakandi í málefnum norðurslóða og fagna ég þeirri áherslu sem fram kemur í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra þar um. Fram kemur í skýrslu utanríkisráðherra að öryggi Íslands og varnir séu tryggð með virku samstarfi við önnur ríki. Þátttaka Íslands í starfi Atlantshafsbandalagsins og ÖSE og varnarsamningur við Bandaríkin eru meginstoðir í stefnu Íslands um öryggis- og varnarmál. Ályktun Alþingis um þjóðaröryggisstefnu markar heildstæða stefnu í þessum mikilvæga málaflokki. Að mínu mati þarf að skýra stefnu í þessum málaflokki innan ráðuneytisins enn frekar. Ég spyr hæstv. utanríkisráðherra hvort komi til greina að setja á laggirnar sérstaka skrifstofu innan ráðuneytisins um öryggis- og varnarmál. Sjálf tel ég það skynsamlegt vegna þess að í tíð síðustu ríkisstjórnar var samþykkt ályktun um þjóðaröryggisstefnu og í kjölfarið sett á laggirnar þjóðaröryggisráð. Ég tel að ramminn í kringum þennan málaflokk innan ráðuneytisins mætti vera skýrari. Vestnorræn samvinna skiptir Ísland miklu máli og fagna ég þeim auknu samskiptum sem átt hafa sér stað á undanförnum misserum. Hoyvíkursamningurinn er mikilvægur sem og endurskoðun hans. Er að mínu mati afar brýnt að laga þá annmarka sem Færeyingar hafa bent á og hef ég fulla trú á að sú vinna sem sett hefur verið af stað innan utanríkisráðuneytisins muni leiða það af sér. Ég verð samt að segja að ég tel að við ættum að leggja enn frekari áherslu á samstarf á milli Íslands, Færeyja og Grænlands. Hagsmunir okkar fara svo sannarlega saman á svo mörgum sviðum, sérstaklega vegna þess að mikilvægi norðurslóða er alltaf að aukast. Fjallað er um Nígeríu í skýrslunni, enda hefur útflutningur á skreið frá Íslandi verið umtalsverður í gegnum tíðina. Beint er sjónum að því erfiða efnahagsástandi og ýmsum aðgerðum stjórnvalda þar í landi sem hafa slæmar afleiðingar fyrir viðskipti landanna. Mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra um framvindu mála í Nígeríu, þ.e. hvort gengið hafi eftir að stofna formlegan samráðsvettvang eins og til stóð að gera. Eins og þingheimi er kunnugt styðja íslensk stjórnvöld markmið Sameinuðu þjóðanna um að iðnríki skuli veita sem nemur 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu. Framlag til þróunarsamvinnu var hæst árið 2008, þá var það í kringum 0,36%, en það var skorið verulega niður og fór lægst niður í 0,2% árið 2011. Fram kemur í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra að framlög til þróunarsamvinnu sem hlutfall af vergum þjóðartekjum árið 2016 hafi verið 0,29%. Hins vegar er stefnt að því samkvæmt ríkisáætlun að hlutfallið verði 0,25% árið 2017. Það er ákveðið misræmi þarna á milli og væri ég þakklát hæstv. utanríkisráðherra ef hann gæti aðeins farið yfir það af hverju þetta misræmi er og hver hans skoðun sé á því hvernig við eigum að kynna þessar tölur, því að ég veit að þetta veldur stundum ákveðnum ruglingi í umræðunni. Ég legg áherslu á að forgangsmál ríkisstjórnarinnar verði að tryggja hagstæðan efnahagssamning við Bretland og halda áfram þeirri vinnu sem lagt var upp með í tíð síðustu ríkisstjórnar. Miklar breytingar eru fram undan í Evrópu vegna útgöngu Breta úr Evrópusambandinu og sjaldan hefur verið mikilvægara að treysta böndin við samstarfsþjóðir innan EES, EFTA og ESB. Að sama skapi legg ég mikla áherslu á mikilvægi norðurslóða. Miklar breytingar eru fram undan á þessum slóðum vegna loftslagsbreytinga og einnig þarf að huga að öryggis- og varnarmálum á þessum vettvangi. Umferð hefur verið að aukast á þessu svæði og það skiptir hagsmuni Íslands gríðarlegu máli að þróun á þessum slóðum verði með hagfelldum hætti. Ég nefndi í byrjun að íslensk utanríkisstefna stæði á ákveðnum tímamótum vegna þeirrar þróunar sem er að eiga sér stað í Evrópu. Ég er þeirrar skoðunar að í þessu felist tækifæri á að mynda og treysta enn frekar í sessi bandalög við þær þjóðir sem hafa álíka nálgun og Ísland í málefnum Evrópu, þ.e. þau ríki sem vilja alþjóðlegt viðskiptafrelsi og mikla alþjóðasamvinnu án þess þó að vera aðilar að Evrópusambandinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og fyrrverandi hæstv. ráðherra. Það fór ekki á milli mála hjá þeim sem hlustuðu á hv. þingmann að hún þekkir vel til þessara mála og talaði hér af mikilli þekkingu og yfirvegun um málaflokkinn. Flestu af því sem hv. þingmaður sagði er ég sammála. Ég hef að vísu ekki hugmynd um hvort Macron sé Framsóknarmaður. En ég þarf bara að kanna það í ráðuneytinu. Ég hef ekki séð það í neinum skýrslum enn þá. En hvað veit maður? Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmanni fyrir framlag hennar þegar kemur að stefnumótun og stöðumati. Hv. þingmaður spurði um skrifstofu öryggis- og varnarmála. Það er eitt af því sem er verið að skoða sérstaklega þar. Um þróunarframlögin: Við gerum þetta upp nákvæmlega eins og allar aðrar þjóðir. Það er hins vegar erfitt að áætla það sem snýr að flóttamönnunum. En það er ljóst að það verður mun hærri upphæð en lagt er upp með. Við erum svolítið að feta okkur áfram þegar kemur að opinberum fjármálum og lengri áætlunum. Það kæmi mér verulega á óvart ef ekki yrðu verulegar upphæðir þar. Ég er sammála hv. þingmanni þegar kemur að stöðumatinu og hvernig við leggjum það upp varðandi Brexit. Hv. þingmaður vék að bættum markaðsaðgangi. EES-samningurinn er mjög góður en hins vegar eru ákveðnir tollar á ákveðnum sjávarafurðum. Nú fer ég eftir minni, virðulegi forseti, menn taka bara viljann fyrir verkið; mig minnir að þetta séu síld, makríll, ákveðnar tegundir af laxi, og hvort það var ekki rækja líka. Þar greiðum við nokkra tolla. Ég held að ég hafi svarað því sem hv. þingmaður beindi til mín en ef ekki skal ég reyna að bæta úr því í næsta andsvari.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra góð svör. Mig langar í framhaldinu að ræða aðeins frekar málefni er tengjast Brexit og spyrja hæstv. utanríkisráðherra út í afstöðu Norðmanna. Hvernig er staðan varðandi Norðmenn þessa dagana? Mér fannst í minni tíð sem utanríkisráðherra stundum svolítið erfitt að lesa nákvæmlega í hvaða átt þeir stefndu. Getur hæstv. utanríkisráðherra upplýst hvort þeir hafi áhuga á að halda áfram á þeirri vegferð innan EFTA-samstarfsins eða telur hann líklegt að þeir séu þessi misserin að reyna að ná tvíhliða samningi við Evrópusambandið. Hvaða áhrif getur það þá haft á stöðu okkar? Varðandi framlögin til þróunarsamvinnu er mjög mikilvægt að allar þessar tölur séu settar fram á skýran hátt. En ég verð að segja að vegna þeirrar stöðu sem íslenskt hagkerfi hefur verið í á undanförnum misserum hefði ég viljað sjá aðeins meiri hækkun sem hlutfall af vergum þjóðartekjum. Ég tel að við eigum að stefna að því. Þess vegna eru það ákveðin vonbrigði að hlutfallið skyldi ekki hækka meira. Jafnvel þótt framlag til þróunarsamvinnu sé að aukast umtalsvert í krónum talið tel ég að við ættum að hafa aðeins meiri stígandi þegar við tökum tillit til þróunar þar sem landsframleiðslan hefur verið að aukast talsvert mikið, þá mættum við sjá aðeins meiri hækkun á prósentutölu.
Virðulegi forseti. Varðandi framlög til þróunaraðstoðar hefur sá sem hér stendur talað um að nýta fjármunina eins vel og hugsanlegt er, og mun ekki hætta því. Sá sem hér stendur ákveður ekki sjálfur framlögin til utanríkismála. Ég get nýtt allt það sem - og þá sérstaklega í þróunarmálin. Ég er sammála því að við eigum að koma okkur saman um einhverja áætlun sem við getum þá staðið við, bæði hlutfallslega og í upphæðum. Það þýðir hins vegar að við þurfum að sækja þá fjármuni einhvers staðar annars staðar. Það er kannski erfiði þátturinn í þessu. Ég held að það sé nú almennt þannig að þeir sem talað hafa í umræðunni vilja að við gerum enn betur á því sviði. Það hlýtur að vera markmið okkar. Hins vegar er það þannig í fleiri málaflokkum, eins og menn þekkja. En við verðum auðvitað að standa okkur á þessu sviði. Varðandi Norðmenn einkennist afstaða þeirra nokkuð af því að það eru kosningar í haust. Þeir stíga varlega til jarðar. Þeir eru hins vegar algerlega meðvitaðir um málið. Sviss að vísu er djarfara í þessum efnum, er í annarri stöðu. Þeir tala um EFTA-ríkin og þar af leiðandi Liechtenstein. Þeir eru meðvitaðir um að þeir ætla ekki að missa aðgang að breska markaðnum. Þeir hafa átt samskipti við breska ráðamenn, en tilfinning mín er sú að ekkert muni gerast sem snýr að Noregi fyrr en eftir næstu þingkosningar. Hvernig þær fara veit nú enginn, en eitt er víst að það verður mjög erfitt fyrir norska stjórnmálamenn að vera ekki með aðgang að breska markaðnum. Þetta er þeirra mikilvægasti markaður eins og hjá okkur og þeir eru með mjög svipaða hagsmuni. Hvernig mál þróast hins vegar er ég ekki meðvitaður um. Allir halda öllu opnu. Ég byrjaði á að tala við Norðmenn. Við stöndum þétt saman í þessum málum eins og öðrum [[Forseti hringir.]]enda höfum við algerlega sömu hagsmuna að gæta. En ég get ekki spáð nákvæmlega fyrir um útfærsluna núna. Það kemur í ljós seinna.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Ég held að það sé mjög brýnt að EFTA-ríkin vinni áfram mjög náið saman á þessum vettvangi. Mig minnir að við höfum sett af stað greiningu á hagsmunum EFTA-ríkjanna á þessum vettvangi er varðar útgöngu Breta úr Evrópusambandinu, gott ef það var ekki að tillögu hæstv. utanríkisráðherra. Mér þætti mjög fróðlegt að sjá hvað kom úr þeirri greiningu. Það er mjög fróðlegt að sjá líka hvernig hagsmunir þessara ríkja liggja saman og hvar þeir liggja ekki saman. Mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort búið sé að ljúka þessari greiningu. Ef búið er að ljúka henni er hægt að nálgast hana með einhverjum hætti? Það er það fyrsta. Í öðru lagi langar mig að spyrja út í þessa þriðju sviðsmynd sem ég nefndi, þ.e. að gerður verði útgöngusamningur milli Breta og Evrópusambandsins, eins og stefnt er að: Hvernig aðkomu hafa EES-ríkin? Hvernig geta þau náð að fylgjast með og hafa mögulega áhrif á aðkomu sína að því? Ef þeim tekst að gera þennan útgöngusamning, hvaða tímaramma sér hæstv. utanríkisráðherra á því hvenær Ísland gæti mögulega komið að þessu eða hin EES-ríkin?
Herra forseti. Við ræðum hér skýrslu hæstv. utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál. Þar er af ýmsu að taka en ræðutíminn er takmarkaður svo að það verður að stikla á stóru. Mig langar að byrja mál mitt á að nefna aðeins Bretland og Brexit, sem talsvert mikið hefur verið talað um. Bretar eru auðvitað stórt viðskiptaland okkar. Þess vegna skipta þessi mál okkur miklu. Þess vegna er mikilvægt að þinginu og hv. utanríkismálanefnd sem og almenningi sé haldið upplýstum um gang mála. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að halda þessu góða samtali áfram því að það er okkur nauðsynlegt. Fram hefur komið, í tengslum við vinnu í kringum fjármálaáætlun, að setja eigi eitt stöðugildi í það í London að fylgjast með þessum málum. Það er fínt að mínu viti, en sú staða er hins vegar fjármögnuð innan þeirra fjárheimilda sem ráðuneytið hefur. Þó svo að þetta sé mikilvægt mál vaknar sú spurning af hverju þurfi þá að klípa fjármagnið; það dregur alls ekki úr mikilvægi verkefnisins. Það væri gott ef ráðherra gæti aðeins komið inn á þetta á eftir . Mig langar að tæpa á EES-málunum og taka undir það með hæstv. ráðherra að mikilvægt er að hafa áhrif á mótun löggjafar á fyrri stigum og koma sjónarmiðum Íslands á framfæri. Ég er sammála því að þar verður þessi EES-gagnagrunnur mjög mikilvægur. Ég tel mjög mikilvægt að við þingmenn höfum aðgang að þessum gagnagrunni, en hann verði ekki einungis á vettvangi ráðuneytisins. Þá aftur spyr maður: Er nægjanlegt fjármagn í þessu? Mun sá starfsmaður sem fer að sinna Bretlandi hverfa úr þessum málum? Mig langar að bæta því við að ég myndi vilja sjá meiri pólitíska umræðu hér á Alþingi, ekki bara yfirborðsumræðu um það hversu gott eða slæmt sé að ganga í Evrópusambandið heldur umræðu um pólitíkina sem líka fer fram á vettvangi EES þar sem við getum haft áhrif, til að mynda umræðu um hvítbækurnar sem koma út. Ég held að það væri íslenskri umræðu um utanríkismál mjög til bóta að auka þá umræðu. Það væri líka í takti við skýrslu sem hæstv. ráðherra vitnaði í fyrr í umræðunni, frá árinu 2007. Nú langar mig að venda kvæði mínu í kross. Ég hef tæpt á sviðum þar sem ég hef verið frekar sammála hæstv. ráðherra og áherslum hans. Nú langar mig að ræða öryggis- og varnarmálin. Þó að við séum öll sammála um að öryggis- og varnarmál skipti land og þjóð og heiminn allan gríðarlega miklu máli nálgumst við þennan málaflokk á mjög ólíkan hátt og leggjum áherslu á mjög ólík atriði. Á bls. 50 í skýrslunni er talað um að þjóðaröryggisstefnan taki jafnt til virkrar utanríkisstefnu, varnarstefnu og almannaöryggis. Talað er um nýja tækni og það eru alls konar áskoranir sem ríki heims standa frammi fyrir. Í þjóðaröryggisstefnunni voru nokkuð margir ólíkir málaflokkar listaðir upp sem allir hafa jafnt vægi. Þar er til að mynda, eins og hér er tæpt á, talað um hryðjuverk, netógnir, umhverfis- og öryggismál á norðurslóðum og náttúruhamfarir. Ég hefði viljað sjá í þessum kafla, undir liðnum öryggis- og varnarmál, tekið utan um þessi mál með breiðari hætti en hér er gert. Hér er einungis tæpt á þessum atriðum en fókusinn í meginmáli textans sem á eftir kemur er á þröngt skilgreindu sviði öryggis- og varnarmála, af hernaðarlegum toga. Það finnst mér galli. Ekki getum við bara tekist á um hvort þetta sé rétt nálgun eða ekki heldur finnst mér að ef við látum það liggja á milli hluta, reynum ekki að ná þessari breiðu nálgun, gefi það þessu of lítið vægi. Að því sögðu vil ég líka segja að því miður les ég út úr þessari skýrslu, sem og úr ríkisfjármálaáætluninni, aukin hernaðarumsvif á Íslandi. Það sást með yfirlýsingunni sem var undirrituð af Íslands hálfu og Bandaríkjanna fyrir ári. En líka í því að það á að auka við það sem kallað er gistiríkjastuðningur á öryggissvæðinu í Keflavík sem að mínu mati er ekkert annað en fallegt orðalag yfir það sem er niðurgreiðsla á æfingarflugi herþotna NATO-ríkjanna á Íslandi. Sýnin á heiminn endurspeglast líka í þessum texta. Líkt og ég kom inn á í andsvari við ræðu hæstv. ráðherra við upphaf umræðunnar er í þessari skýrslu talað um ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs, sérstaklega í Sýrlandi; að það valdi verulegum áhyggjum. Já, ég tek undir það. En talað er um að öryggisáskorunum til suðurs eigi að mæta með bættu eftirliti, samstarfi við Evrópusambandið og stuðningi við umbætur í öryggis- og varnarmálum. Ég velti því fyrir mér hvað þessi texti þýði. Mér finnst, eins og ég kom inn á áðan, og hef nú aðeins rýmri tími til að ræða, að það sé eins og það sé ekki stríðsástandið sem sé öryggisógnin heldur flóttamennirnir sem eru afurðin af stríðsástandinu. Það finnst mér rosalega slæmt, ef hægt er að skilja þennan texta með þeim hætti því að fólk sem er að flýja óþolandi ástand er ekki öryggisógn heldur ástandið sem það er að flýja. Mér finnst líka óþægilegt að lesa hér um áherslur á samstarf Atlantshafsbandalagsins, meðal annars við Flóaríkin. Ég velti því fyrir mér hvaða Flóaríki er verið að vísa til. Er það Katar, sem hefur verið að dæla vopnum til stríðandi aðila í Sýrlandi? Er það Sádi-Arabía sem rekur stríð í Jemen þar sem milljónir svelta og mannlegar hörmungar eiga sér stað? Ég er sammála því sem hér kemur fram, einstök ríki ná ekki ein og sér að stemma stigu við hryðjuverkum, flóttamannastraumi eða útbreiðslu gereyðingarvopna í alþjóðlegri glæpastarfsemi. Eða þeim öryggisógnum sem felast í fátækt og umhverfisspjöllum og mannréttindabrotum. Því miður eru það hins vegar viðbrögðin við þessum ógnum. Ef þau eiga að byggjast á aukinni áherslu á hernaðarlega þætti, eins og ég tel mig geta lesið út úr þessari skýrslu, erum við í verulegum vanda á sama tíma og við heykjumst á að standa við okkar eigin markmið, sem þó eru margítrekuð í þessari skýrslu, um framlög okkar til þróunarsamvinnu. Því miður er ræðutími minn búinn. Ég næ ekki að tala um þróunarsamvinnu í þessari ræðu en verð líklega að gera það í síðari ræðu hér á eftir. En það er kominn talsverður efniviður fyrir hæstv. ráðherra að svara mér í andsvari.
Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður veit hefur ekki staðið á mér að eiga samtal við utanríkismálanefnd. Ég hef nú frekar haft áhyggjur af að utanríkismálanefnd sé orðin leið á mér, en það er annað mál. Ég held að það skipti miklu að við tökum umræðu um þau mál sem hv. þingmaður vísaði í. Hún talaði um Brexit og mikilvægi þess að við héldum vel utan um það. Við fengum ekki sérstaka fjármögnun í það en hins vegar notuðum við í þá fjármögnun sem setja átti í stofnun fastanefndar í Strassborg, sem við leystum með hagkvæmari hætti og sinnum því að mestu leyti frá París, til þess að fjármagna stöðuna í London. Það var einn starfsmaður sem fór frá Brussel til London, en annar mun koma í staðinn í Brussel. Ég er sammála hv. þingmanni um EES-gagnagrunninn. Það sem ég er að vinna núna vegna þess að ekki var gert ráð fyrir hvítbókunum þar. Þær verða að vera. Þá er ég að vísa í skýrslu frá 2007, það er alveg kominn tími á að framkvæma hana. Hún var bara prýðileg og þverpólitísk, sýndist mér, stýrt af Birni Bjarnasyni, þáverandi ráðherra, og núverandi formaður VG var í þeirri nefnd. Ég held að þau hafi verið alveg sammála. Við getum deilt um orðalag til eða frá. Auðvitað er stríðsástandið öryggisógnin. Við þurfum ekkert að ræða þetta, hv. þingmaður. Ef við verðum með flóttamannavandamál í mörg ár hefur það mjög alvarlegar afleiðingar, m.a. þegar kemur að öryggismálum. Það vitum við og höfum séð í gegnum mannkynssöguna. Þess vegna er mikilvægt að við vinnum að þessu með öllum tiltækum ráðum. Við verðum ekki þeir sem munu leiða þessa hluti til lykta, því miður. Við erum ekki í stöðu til þess. En við reynum að láta gott af okkur leiða. Við þurfum ekkert að ræða þetta orðalag, finnst mér.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Eins ósammála og við erum nú um margt í pólitík finnst mér mikilvægt að finna líka þá fleti þar sem við erum sammála og getum þá unnið með það í sameiningu. En það er líka mikilvægt að tala skýrt um það sem okkur greinir á um og höfum ólíka sýn á og viljum fara ólíkar leiðir í. Ég tel orðalag skipta máli. Ég tel að því miður sé verið að setja ranga áherslu með því að leggja áherslu á hernaðarlega þætti í varnar- og öryggismálum í sífellt ríkari mæli en ekki að auka framlög til til að mynda þróunarsamvinnu. Það hreinlega er öryggisógn. Hv. þm. Lilja Alfreðsdóttir spurði ráðherra hvort koma ætti á skrifstofu um öryggis- og varnarmál innan ráðuneytisins. Ég skildi ekki betur en að verið væri að skoða eitthvað slíkt. Ég vil þá aftur spyrja: Hver er þörfin? Hver eru verkefnin sem þessi skrifstofa ætti að sinna? Hvernig verður hún til þess að takast á við þær stóru áskoranir sem við stöndum frammi fyrir, til dæmis þegar kemur að flóttamannamálunum? Ef leggja á aukna áherslu á þetta, er í mínum huga verið að forgangsraða peningum í vitlaus mál.
Virðulegi forseti. Öryggis- og varnarmál og þróunarmál tengjast. Það var áhugavert að sjá yfirlýsingar frá mörgum hershöfðingjum, bæði núverandi og fyrrverandi, í Bandaríkjaher þegar hugmyndir voru uppi hjá nýrri ríkisstjórn Trump forseta um að skera niður til þróunarmála, að það var það sem þeir lögðu áherslu á. Hér er rætt um flóttamenn. Flóttamenn fara af stað af illri nauðsyn. Það er alltaf einhverjar ógnir sem valda því. Það er út af stríði, hungursneyð, náttúruhamförum og öðru slíku. Það getur skapast örvænting hjá því fólki sem er á flótta eða í flóttamannabúðum jafnvel í mörg ár eða áratugi. Þetta er vandamál okkar allra. Allt hangir þetta saman. Hins vegar vilja öll ríki hafa trúverðugar varnir. Þau ríki sem telja sig t.d. vera hlutlaus, nefnum frændur vora Svía og Finna, setja gríðarlega fjármuni í heri. Við viljum ekki fara þangað. Við erum í Atlantshafsbandalaginu með tvíhliða samning við Bandaríkin. En á sama hátt reynum við að láta gott af okkur leiða til þess að efla öryggi í heiminum, m.a. með mannúðar- og þróunaraðstoð. Þetta hangir allt saman þegar kemur að skipulagi þessa mála, það er það sem við erum að skoða í utanríkisráðuneytinu. Þess vegna erum við m.a. að skoða þessa skrifstofu. Hér kom fyrrverandi ráðherra, hv. þm. Lilja Alfreðsdóttir, og benti á að henni fyndist þetta ekki nógu skýrt í ráðuneytinu og spurði hvort komin væri einhver niðurstaða í það. En þetta er eitt af því sem við erum að skoða. Hv. þingmaður hefur fengið tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum að varðandi þessa stefnumótun og stöðumat í utanríkismálum í gegnum veru sína í utanríkismálanefnd en gæti líka gert það sem almennur borgari því að það er opið fyrir alla að koma með athugasemdir hvað það varðar. Þetta hefur hvort tveggja með öryggis- og varnarmál og þróunarmál að gera.
Það er svo sannarlega rétt að flóttamannavandinn skapast að mjög stóru leyti vegna hernaðarátaka víðs vegar um heiminn en líka vegna misskiptingar og arðráns. Ég hef áhyggjur af því að viðbrögð ríku þjóðanna, og við teljumst svo sannarlega til þeirra, séu sívaxandi vígvæðing, gegndarlaus sóun í hergögn, til rekstrar herja og hernaðarbandalaga. Það er alltaf talað um það sem öryggis- og varnarmál. Þar er hluti af hinum stóra vanda sem heimurinn allur glímir við. Ég er mjög ósammála hæstv. ráðherra um hvernig nálgast eigi þessi mál. Mér finnst mikilvægt að í þessari umræðu komum við aðeins inn á tal um skrifstofu um öryggis- og varnarmál innan ráðuneytisins. Og aftur velti ég því upp hver þörfin sé og hver séu verkefnin. Verða þessi verkefni af hernaðarlegum toga? Það er greinilega eitt af því sem við verðum að vinda okkur í að skoða. Eitt af því sem maður veltir fyrir sér er: Er þetta kannski eitt af þeim verkefnum sem ekki koma beinlínis fram í textanum með fjármálaáætluninni en á samt að fara í og taka frá peninga í? Ég veit það ekki.
Það væri …
Ég sé það ekki.
Ekki ég heldur, því miður.
Það er gott að ráðherrann sér það ekki heldur, en ég hugsa með mér út frá því hvernig umræðan [[Forseti hringir.]]á þingi byrjaði í morgun, [[Forseti hringir.]]að það var heldur ekkert rætt um að það ætti að einkavæða framhaldsskóla. Þannig að hvað veit maður svo sem?
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra utanríkismála fyrir að taka svo mikinn þátt í þessum samræðum í dag og vildi svo sannarlega óska þess að við gætum rætt oftar um einn stærsta hlekkinn sem tengir okkur við önnur lönd, sem lýtur að okkar samstarfi við önnur ríki á ýmsa vegu. Mér hefur sýnst ráðherrann vera ansi samvinnuþýður gagnvart Alþingi og vona að svo verði áfram. Því langar mig að spyrja ráðherrann hver nákvæmlega þessi nýja sýn ráðherrans er á þróunarsamvinnu, hver sé eðlismunurinn, á mannamáli, á þessari nýju sýn. Erum við að fara að sjá miklar stefnubreytingar í þeim málaflokki? Nú er það svo að við lifum á þannig tímum að það er rosaleg óvissa með allt. Meira að segja kosningarnar í Frakklandi gætu farið á hvorn veginn sem er. Það gæti haft gríðarlega mikil áhrif. Við horfum upp á ofboðslega mikla aukningu á einhverju sem er bara hægt að kalla rasisma og jafnvel hreinan fasisma. Ég hef verið að horfa óhóflega mikið á heimildarmyndir um ástandið í Evrópu. Það setur svo sannarlega að manni töluverðan ugg. Ég veit að ráðuneytið hefur tekið breytt landslag föstum tökum þegar kemur að Bretlandi og veru þeirra í Evrópusambandinu, en mig langar að spyrja hvort einhver lengri tíma áætlun sé um það sem er að gerast í heiminum. Hvort það sé einhver hópur. Mun slíkt falla undir þjóðaröryggisráð? Hverjir eru með puttann á púlsinum til að vera meðvitaðir um allar þær hræringar sem eru í heiminum? Því að ég get sagt ykkur það að hlutirnir eru að gerast rosalega hratt. Alveg sama hvað fólki finnst um aðild Íslands að Evrópusambandinu hlýtur það að vera svo að enginn hér inni vilji að Evrópusambandið liðist í sundur. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hver sé skoðun hans á því, hvort hann telji að Evrópu sé betur borgið í þeirri samvinnu sem á sér stað þar. Og auðvitað hafa komið fram kröfur um að sambandið verði gert skilvirkara og upplifun fólks verði að þetta sé ekki bara svona eitthvert risastórt býflugnabú í Brussel þar sem erfitt er að komast inn ef þú ert ekki rétt tegund af býrókratískri býflugu. Mér finnst þetta svolítið mikilvægt. Ég persónulega myndi alls ekki vilja sjá Evrópusambandið liðast í sundur. Ég held að það myndi kalla fram svo mikinn óstöðugleika þegar mikill óstöðugleiki er svo víða annars staðar. Við sjáum það sem er að gerast hjá Rússum gagnvart Úkraínu og líka öðrum ríkjum. Við sjáum óróleikann sem það skapar hjá mörgum miklum vinaþjóðum okkar sem eiga landamæri og sögu með Rússlandi og þeirra yfirtöku á löndum. Við sjáum það sem er að gerast í Tyrklandi. Mjög alvarlegt. Við sjáum það sem er að gerast í Bandaríkjunum. Mjög alvarlegt. Þar er það bara þannig að ég hef tekið ákvörðun um að ég mun ekki ferðast til Bandaríkjanna, hvorki sem einstaklingur né þingmaður í opinberum erindum meðan ástandið er þannig á landamærunum að ráðherrar frá t.d. Norðurlöndum hafa lent í að vera teknir og grillaðir fyrir að hafa farið til Íraks fyrir nokkrum árum síðan, tveggja tíma yfirheyrslur. Bandaríkjamenn hafa nú sett lög þess eðlis að ef þú ferð yfir landamærin hafa þeir heimildir til að krefja þig um aðgang að Facebook eða tölvupósti. Mér finnst það mjög alvarlegt, sér í lagi ef maður er opinber persóna. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort hann hafi rætt eitthvað við fulltrúana í bandaríska sendiráðinu. Við erum náttúrlega ekki komin með sendiherra. Það væri gaman að vita hvort við ættum von á slíkum. Mér skilst að Donald Trump hafi engan sérstakan áhuga á að fylla allar stöður. En er von á sendiherra til Íslands frá Bandaríkjunum eða ekki? Og hvenær þá? Hefur það verið rætt hversu erfitt það er fyrir okkur sem erum í umboði þjóðar að ferðast til Bandaríkjanna í opinberum erindagjörðum út af þeirri hættu á að krafist verði aðgengis að öllum okkar samskiptum við annað fólk, m.a. umbjóðendur okkar sem eru kannski að senda okkur skilaboð í trúnaði? Síðan höfum við líka séð aðra hluti í Bandaríkjunum sem valda mér áhyggjum. Það eru t.d. mjög miklar árásir á vísindasamfélagið og tiltekna samfélagshópa og fólk frá tilteknum löndum. Ég hef miklar áhyggjur af því. Ég hef líka áhyggjur af þeim slæma samningi sem Evrópusambandið gerði við Tyrkland þegar kemur að flóttafólki. Núna höfum við séð hvernig Tyrkland notar fólk í mjög erfiðri og veikri stöðu sem mannlegan skjöld til að hóta Evrópusambandinu ef Evrópusambandið eða þjóðir þar innan gagnrýna Erdogan. Ég hef áhyggjur af andvaraleysi íslenskra yfirvalda þegar kemur að öryggi tölvukerfanna okkar. Það er ekki nógu mikið gert þar. Mig langar að heyra hvort einhverjar áætlanir séu þar að lútandi. Ég hyggst, og væntanlega stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, kalla eftir úttekt hjá Ríkisendurskoðun um stöðuna á opinberum tölvukerfum. Það þarf að vera heildræn mynd um hvar ber að forgangsraða til að tryggja öryggi ríkisins. Mig langar líka að vekja athygli á því að það er svolítið þannig að ef möguleikar væru fyrir flóttafólk, sér í lagi frá ríkjum þar sem er mjög slæmt ástand, eins og í Sýrlandi, ríkjum sem eru að fá kúrfuna yfir sig, ef það væru t.d. sendiráð þar sem gætu tekið á móti umsóknum í staðinn fyrir að fólk leggi líf sitt að veði í stærsta grafreit nútímans, hafinu þarna á milli. Mig langar líka að spyrja hvernig ráðherrann hafi beitt sér, eða hvort til standi að beita sér eitthvað, út frá þeim fríverslunarsamningi sem við gerðum við Kína. Þar kom mjög skýrt fram í yfirlýsingu sem hægt er að finna á vef ráðuneytisins að við ætluðum að beita okkur fyrir því að mannréttindi séu virt þar í landi. Ég veit að ég er með fullt af mjög leiðinlegum spurningum.
Þær eru nú bara 70.
En ég hef mikla trú á ráðherranum. Hann hefur bein í nefinu, í það minnsta á meðan hann var óbreyttur þingmaður. Ég vona að beinin séu enn sterk og hann muni beita sér á þann veg sem margir Íslendingar hafa væntingar til að við beitum okkur á alþjóðavettvangi. Það er svolítið litið til okkar, ekki bara við sjálf, það eru margir sem líta til okkar, að við séum þau sem tökum af skarið þegar kominn er tími til að gera einhverjar breytingar og við þekkjum okkar litlu skref sem hafa haft mikil áhrif í því sögulega samhengi. Ég vona að hæstv. ráðherra fái tækifæri til að beita sér á þann veg. Það eru svo ótrúlega mörg óvissuatriði. Ég vona bara að ráðherrann verði mjög vakandi fyrir okkar sögulega hlutverki þar að lútandi. Nú vitum við öll um spennuna gagnvart öllum þeim löndum sem ég hef tínt til. Þau eru þó töluvert fleiri. Núna eru Norður-Kóreumenn að agnúast út í Kínverja, sem er svolítið einstakt. Það gæti verið önnur saga að baki líka sem lýtur að viðskiptasamningum og hversu harðorður Trump var í garð Kínverja í aðdraganda kosninga í Bandaríkjunum. Að verið sé að búa til eitthvert sjónarspil. Það breytir því samt ekki að við lifum á viðsjárverðum tímum og það er mjög mikilvægt að við séum með skýra og tæra stefnu og séum fylgin okkur. Og gleymum því aldrei að þótt einhver utanríkisráðherra sé í ráðuneytinu er það almennt séð hefð að töluvert mikil þverpólitísk sátt ríki um þann málaflokk.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hvatningu og hlý orð. Ég ætla að reyna að svara einhverjum af þessum spurningum. Aðeins um nýju sýnina. Mér líst mjög vel á heimsmarkmiðin. Mér finnst þau vera metnaðarfull og skynsamleg, mikið lagt í þau. Það er útgangspunkturinn þegar við komum að þessum málum. Það kemur m.a. fram þar sem menn ræða og gera áætlanir um þau að það verða að vera fleiri en bara opinberir aðilar sem að þessum málum koma. Það er það sem Norðurlandaþjóðirnar eru að gera. Við fáum þessar þjóðir ekki þangað sem við viljum fá þær nema einkaaðilar komi að þessum markmiðum líka. Ég er með þá sýn að vilja virkari þátttöku á Íslandi í þessum málum og þá kemur m.a. atvinnulífið inn í og auðvitað frjálsu félagasamtökin líka, sem er nýtt. En ég leita í smiðju Norðurlandanna þegar kemur að þessum málum. Varðandi óvissuna. Það er margt til í því sem hv. þingmaður segir. Við vorum með opinn fund, utanríkisþjónustan, með Alþjóðamálastofnun HÍ, og þá kom gamli kennarinn minn, Ólafur Þ. Harðarson, og benti á að það er ekkert rosalega langt síðan kommúnistaflokkar fóru mikinn í Vestur-Evrópu og voru með gríðarlega mikið fylgi. En við komumst nú í gegnum það.
…ekki fasistar.
Ja, ef við förum yfir mestu fjöldamorðingja heimsins eru það nú iðulega kommúnistar eins og Maó og Stalín. Ég ætla ekki að fara yfir grimmdarverk kommúnismans. Það er engin hugmyndafræði sem hefur drepið jafn marga og valdið slíkum hörmungum sem kommúnisminn. Ekki það að þjóðernissósíalisminn er viðbjóður líka. Síðan kom hv. þingmaður að hlut sem er mjög mikilvægur, þetta lengri tíma mat. Ég verð að fara yfir það á eftir í mínu öðru andsvari hvað ég vil gera til þess að við getum gert nákvæmlega það sem ég held að hv. þingmaður hafi verið að vísa til.
Forseti. Ég þakka svörin. Ég er enginn sérstakur aðdáandi voðaverka kommúnista en það er alltaf svo vont að miða við eitthvað slíkt þegar eitthvað hræðilegt er að gerast núna og við þurfum að takast á við það núna Það er svo mikilvægt. Við getum ekki alltaf verið að líta til baka og segja: Þeir gerðu eitthvað slæmt. Það er mjög mikilvægt.
Nei, þú misskilur mig.
Já. Nú erum við að horfast í augu við mjög mikla endurtekningu á sögunni. Ég hef áhyggjur af því. Ég komst ekki yfir allt annað sem ég hef áhyggjur af. Mesta furða að maður nái að sofa á næturnar. Það er hlýnun jarðar og þau áhrif sem við höfum fundið fyrir nú þegar í kringum landið þegar kemur að sjónum í kringum okkur. Þar sem við sjáum ekki nægilega vel ofan í sjóinn gleymist oft að fjalla nægilega ítarlega um þau mál og þær breytingar sem nú eiga sér stað. Bæði er ég að vísa í súrnun sjávar og að það voru bara núna í gær fréttir um enn eina sprunguna í svokallaðri Larsens íshellu á Suðurskautslandinu og allt sem gerist þar hefur miklu meiri áhrif á okkur en það sem gerist á norðurskautinu og ég hef töluvert miklar áhyggjur af þeim möguleika að það gæti hnikað til Golfstraumnum. Við erum með metnaðarfull markmið og vorum eitt fyrsta landið sem samþykkti Parísarsáttmálann en við sýnum það ekki nægilega mikið í verki og mig langar því að spyrja: Mun hæstv. ráðherra vera í nánu samstarfi við umhverfisráðuneyti og iðnaðarráðuneyti væntanlega upp á að við segjum ekki bara að við lítum svo á að þetta eigi að gera heldur fylgjum því eftir í verki. Við erum að fara að taka við stöðu varðandi norðurslóðir, mikilvægu ábyrgðarhlutverki, og er ekki alveg öruggt að við ætlum að gera eitthvað meira en bara segja hlutina? Mig langar að heyra aðeins um það. Kannski fer ráðherrann yfir það í lokaræðu sinni.
Ég held að það liggi alveg fyrir að ég klára svörin ekki núna, ég þarf að fara í þau í lokaræðunni. En það sem ég var að vísa til áðan var að prófessorinn nefndi að við höfum áður séð svona ógnanir sem vestræn ríki hafa getað unnið úr og þær heyra sögunni til. Hér var nefndur rasismi og fasismi og ég vona að þeir muni líka fara á ruslahaug sögunnar fyrr en seinna. Það þarf að berjast fyrir öllum þessum gildum og það má aldrei sofna á verðinum. Ég er bara að segja að við höfum séð þetta áður og sigrast á því. Það var í lýðræðislegum kosningum, ég er ekki að vísa í millistríðsárin og seinni heimsstyrjöldina. Aðeins um lengri tíma mat sem hv. þingmaður nefndi. Eitt af því sem ég hef lagt upp með í því stöðumati og þeirri stefnumótun sem verið er að vinna í ráðuneytinu er að nýta betur þá þekkingu sem er til staðar á utanríkismálum. Það snýr ekki bara að því sem er innan ráðuneytisins heldur líka öðrum aðilum sem koma að málum og að menn vinni m.a. að því markmiði, sama í hvaða málaflokki er, að meta stöðuna með virkum hætti, líta til lengri tíma í öllum þeim málaflokkum sem hér er verið að ræða. Ég held að við getum skipulagt okkur aðeins betur hvað það varðar. Ég nefni sem dæmi sendiherra sem eru búnir að starfa lengi, eru með gríðarlega mikla þekkingu. Ég vil með skipulegum hætti m.a. tappa af þeim, að þeir geti komið því frá sér sem þeir eru búnir að vinna að og þeirri þekkingu sem þeir hafa, sama með háskólasamfélagið, þannig að þingmenn eða almenningur eða aðrir geti tekið virkari þátt með góðum upplýsingum. Þetta er eitt af því sem liggur undir í stefnumótunarvinnunni í ráðuneytinu núna. Síðan um ESB. Ég hef áhyggjur af ESB. Mér finnst vera tvennt uppi þar, annars vegar að þjóðríkin átta sig á vandanum, vilja taka á honum en mér finnst það ekki alltaf vera í samræmi við þá aðila eða milli þeirra aðila sem fara með völdin í Brussel. Ef menn geta ekki horfst í augu við vanda ESB held ég að fari illa. Ef menn horfast hins vegar í augu við það og eru einlægir í því, takast á við það, þá verður bara að koma í ljós hvers konar ESB það verður. [[Forseti hringir.]]En samstarf milli ríkja í Evrópu er auðvitað skynsamlegt. Ég get farið aðeins betur yfir það á eftir ásamt öllum öðrum þáttum sem hv. þingmaður kom með.
Hv. þingmaður getur verið búinn. Þetta er nefnilega svolítið ruglingslegt fyrir okkur hér í þingsal og þá sem heima sitja. Það er ráðherra sem er að fara í andsvör við þingmenn í þessu tilfelli og hefur forseti mismælt sig einu sinni. Ég ætla þó ekki að gera það í þetta skiptið.
Forseti. Yfirleitt er þetta öfugt, við þingmenn erum að grilla ráðherrana. En nú hefur maður tækifæri til að eiga orðastað við ráðherrann, ítarlegar en oft áður á þessum eina degi ársins sem við fáum að ræða um utanríkismál, ef það tekst að koma málinu á dagskrá. Ég vil bara koma því á framfæri að það er mjög gagnlegt fyrir alla þá sem hafa áhuga á að kynna sér þennan málaflokk, sem er svolítið alltumlykjandi, að kynna sér skýrsluna. Þar er samantekt á ýmsum atriðum. Það var eitt sem ég hjó svolítið eftir. Þegar talað er um þróunarsamvinnu og okkar framlög þá skil ég ekki alveg af hverju er sett inn tala sem lýtur að hælisleitendum og flóttamönnum. Það eru í raun önnur ráðuneyti sem greiða fyrir hælisleitendur. Það er hægt að misskilja þetta. Það er annað sem ég gleymdi að koma að og finnst mjög mikilvægt. Það er mikið talað um að við leggjum mikla áherslu á viðskiptasamninga og viðskiptaþjónustu utanríkisráðuneytisins. Eitt af því sem skiptir þá væntanlega máli er að hafa sendiráð. Ég var nýverið í Bangladesh á fundi Alþjóðaþingmannasambandsins. Þar var búið að steypa saman þremur sendiráðum frá Norðurlöndunum. Ég saknaði þess að Ísland væri ekki þar, í það minnsta bara í kjallarakompunni eða eitthvað svoleiðis. Mig langar að spyrja hvort það sé eitthvað verið að skoða nánari samvinnu við að reka sendiráðin. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hafa alla vega einn starfsmann á svæðinu.
Virðulegi forseti. Hér er fámennt en góðmennt. Ég tók eftir því áðan að Píratar voru komnir í meiri hluta í þingsalnum. Það hefði verið upplagt að leggja fram vantrauststillögu eða eitthvað slíkt. En það hefði víst ekki gengið upp. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör hingað til og fyrir að standa vaktina með okkur. Ég neyðist til að bæta við nokkrum spurningum áður en hann fær ritkrampa af því að skrifa þær niður. Ég ætla að byrja á varnarmálunum. Mér skilst að það þurfi að uppfæra allt ratsjárkerfið sem sér um stóran hluta Atlantshafsins og að það geti kostað 3–4 milljarða. Mér sýnist af skýrslunni að gert sé ráð fyrir að 20–25% af því verði í formi styrkja frá NATO. Ég veit að búið er að sækja um styrk, en það væri fróðlegt að vita hvernig staðan er á þeirri umsókn, sérstaklega í ljósi breyttrar áherslu í varnarmálum vestan hafs almennt. Þá er kannski við hæfi að spyrja í leiðinni hvort haldinn hafi verið einhver sérstakur fundur eða óskað eftir fundi með bandarískum ráðamönnum út af þeirri róttæku breytingu sem orðið gæti á utanríkisstefnu Bandaríkjanna eftir að Trump komst til valda. Hann hefur talað annars vegar um að NATO sé úrelt en um daginn sagði hann hins vegar að hann gæti dregið það til baka, það hefði nú ákveðið hlutverk. Það væri fróðlegt að vita hvort við höfum einhverjar hugmyndir um hvernig við spilum þar inn í í framtíðinni. Hann hefur líka talað um að Bandaríkin eigi ekki að vera að styrkja hernaðarvæðingu annarra ríkja heldur láta þau um það sjálf. Svo langaði mig líka að spyrja um loftferðarsamninga sem verið er að gera við Rússa. Ef ég kíki aðeins á skýrsluna stendur á blaðsíðu 40 um loftferðasamningana að þessar viðræður standi yfir og að þeim hafi líklega fleytt eitthvað áfram í ljósi fundar sem hæstv. ráðherra og hæstv. forseti Íslands áttu með rússneskum ráðamönnum í Arkhangelsk undir lok mars þar sem þetta hafi m.a. verið rætt. Þremur, fjórum mánuðum síðar birtist viðtal við Skúla Mogensen, forstjóra Wow air, þar sem hann lýsir því yfir að Wow air sé með Asíu í sigtinu. Það er væntanlega ekki tilviljun. Ég velti fyrir mér hvernig það hafi borið að. Sóttist Wow air sérstaklega eftir því að Ísland fengi slíka loftferðarsamninga? Það stendur í skýrslunni að það myndi valda straumhvörfum fyrir íslenska flugrekendur að fá yfirflugsheimild, geta flogið beint til Kína, Indlands og Japans. Ég velti fyrir mér hvort hann hafi haft veður af þeirri vinnu sem farin var af stað hjá ykkur eða öfugt, eða hvernig því hafi verið háttað. Svo væri fróðlegt, svo ég bæti endalaust við spurningum, að vita hver staðan er á málaferlum okkar út af vörumerkinu Iceland sem komst í fréttir í fyrra. Þá var talað um að það tæki ár. Það er nú ekki komið heilt ár síðan þetta kom upp en það er bara svo einkennilegt að einhver frystivörumarkaður í Bretlandi geti komi í veg fyrir að við notum vörumerki okkar. Það er svona eins og Steikhúsið Argentína í Reykjavík færi að ybba gogg við yfirvöld í Buenos Aires. Á bls. 68 í skýrslunni er talað um að gera þurfi rammasamninga. Heildarfjöldi rammasamninga við áherslustofnanir og íslensk borgarasamtök í sambandi við mannúðaraðstoð. Sagt er að núna sé einn rammasamningur í gildi en þeir eigi að fara upp í sex og haldast þar. Ég geri ráð fyrir að það séu einhver sérstök fimm tiltekin atriði sem ættu að vera þarna og var að velta fyrir mér hvaða samtök og stofnanir stæði til að gera rammasamning við. Svo hafa mér borist fregnir af því að það sé mikið álag á sendiráðum sem sjá um vegabréfsáritanir til Íslands, sem sagt ekki íslenskum sendiráðum. Það hafi jafnvel þurft að fjölga starfsfólki í erlendum sendiráðum til að geta annað eftirspurn eftir vegabréfsáritunum til Íslands sem mun væntanlega aukast enn frekar ef flogið verður beint til Asíu. Ég er að velta fyrir mér hvort það sé einhvers konar langlundargeð í mönnum að leyfa okkur að komast upp með að húkka far með þeim og hvort það sé einhver krafa á okkur um að taka þátt í þeim kostnaði sem þessu fylgir. Ég veit að það er mjög góð reynsla af t.d. sameiginlegu sendiráði Norðurlandanna í Berlín. Tekist hefur um langan tíma að samnýta þá aðstöðu mjög vel. Það er spurning hvort það sé einhvers konar samkomulag í framtíðinni, að við getum þá deilt ekki bara húsnæði heldur jafnvel starfsfólki með þeim ríkjum sem við erum nánust. Að lokum er það spurning um þennan TTIP-samning. Ég veit ekki hvort hann kallast alræmdur á þessu stigi máls, en hann hefur verið til ... Hann stendur fyrir Trans-eitthvað. Gert var ráð fyrir að hann yrði sleginn út af borðinu þegar Trump tók við völdum, en síðan gaf Paul Ryan, forseti öldungadeildar Bandaríkjaþings fyrir repúblikana, í skyn að mögulegt væri að þær umræður yrðu teknar upp að nýju. Við gætum þá mögulega átt aðild að samningnum. Alveg allra síðast: Nú tökum við við formennsku í Norðurskautsráði 2019. Það er töluverður tími til stefnu en væri gaman að vita hvernig hæstv. ráðherra sér fyrir sér að við getum notað þau tækifæri sem felast í þeirri tveggja ára formennsku og hvort einhverjar áherslubreytingar verði gerðar miðað við hvernig þetta hefur verið hingað til.
Virðulegi forseti. Það er augljóst að hv. þingmaður hefur lesið heima og fær ráðherra hér margar spurningar. [[Gripið fram í.]]Ég ætla að reyna að fara yfir eins mikið og ég get. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir um uppfærslu ratsjárkerfanna. Við munum aldrei fara að borga 25%. Þetta er núna á upphafsstigum. Við erum að sækja um í Mannvirkjasjóð NATO en það er hins vegar enn á frumstigi. Um utanríkismálastefnu Bandaríkjanna: Ég hef sótt bæði utanríkisfund NATO og varnarmálafund. Komið hefur í ljós að þetta er mjög hefðbundin stefna eins og við eigum að venjast frá Bandaríkjunum þegar kemur að Atlantshafsbandalaginu. Við eigum ekki von á að það muni breytast. Um WOW liggur fyrir að þeir hafa mjög mikinn áhuga, og fara ekkert dult með það, að fljúga lengra en þeir hafa gert áður. Ég veit ekki betur en að það sé sami áhugi hjá Icelandair. Við erum að reyna hvað við getum að gera eins mikið af loftferðasamningum og mögulegt er. Keflavík var byggð upp á áratugum með því að vera miðstöð í Atlantshafinu. Nú er mjög auðvelt að fljúga beint yfir Atlantshafið. Ef við ætlum að halda stöðu okkar, sem okkur finnst alveg sjálfsögð, þurfum við að vera með loftferðasamninga lengra en við höfum núna. Það er ekkert leyndarmál að við erum að reyna að ná loftferðasamningum við Rússa eins og margar aðrar þjóðir. Icelandair-vörumerkið er mjög mikilvægt mál. Fyrirrennari minn, hv. þm. Lilja Alfreðsdóttir, setti það mál af stað. Við munum fylgja því fast eftir og það er ekki aðeins fyrir dómstólum og öðru slíku, þetta er líka þegar kemur að umræðunni í Bretlandi o.s.frv. Þetta er mjög mikilvægt mál. Það eru nokkrir fleiri þættir hér sem ég verð að fá að taka í næsta andsvari.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og svörin sem koma á eftir í samantektinni, sem verður heilmikið ritverk, geri ég ráð fyrir. Þetta var löng ræða og það er voðalega lítið sem ég vil bæta við. Ég vil rétt minnast á þrætuepli til lengri tíma sem er sú þróunarsamvinna sem við erum í og snýst um jarðvarma. Henni er lýst í skýrslunni sem endurnýjanlegri eða sjálfbærri, minnir mig, sem stenst ekki alveg skoðun í ljósi þess sem við vitum um hversu lengi slíkar borholur nýtast. En það er algert aukaatriði.
Virðulegi forseti. Ég held áfram þar sem frá var horfið. Þegar kemur að rammasamningum á það að vera almenna reglan. Ég náði ekki að skoða nákvæmlega hvað þarna var verið að vísa í, en það á að vera almenna reglan þegar kemur að viðskiptum okkar við aðila utan ráðuneytisins. Varðandi vegabréfsáritanir borga menn fyrir þær. Aðrar þjóðir, aðallega Danir, hafa gert það sem við höfum ekki verið með aðstöðu til að gera. En þetta eru peningar inn og út. Þetta á að koma út á núlli. Vandinn hefur verið sá, og ég hef vakið athygli á því í utanríkismálanefnd, að tekjurnar af þessu fara í ríkissjóð en gjöldin eru hjá utanríkisráðuneytinu. Það gengur ekki upp. Við þurfum að stórfjölga þessum stöðum ef við náum loftferðasamningum við t.d. stór ríki í Asíu. Ég hvet þingheim til að fylgjast með því. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að sameiginlega sendiráðið í Berlín virkar vel. Það er eitt af því sem við erum að skoða í þeim þáttum þegar kemur að stöðumatinu. Ég hef rætt við kollega mína á Norðurlöndunum um hvernig við getum unnið betur saman. Það eru ýmsar hugmyndir hvað það varðar. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir vísaði í Bangladesh. Þeir munu hins vegar ekki borga með okkur. Til dæmis veit ég að Danir, og flestir, eru með fasteignafélag. Ef við værum með á svæðinu þyrftum við að borga fyrir það. En það geta verið miklir kostir, sérstaklega þegar við erum að byrja einhvers staðar eða fara í eitthvert verkefni, að vera hugsanlega hjá frændþjóðum okkar. Það er vilji hjá öllum þeim kollegum mínum sem ég hef talað við fyrir að Norðurlöndin starfi enn frekar saman. Af því er mjög góð reynsla. TTIP kemur til vegna þess að menn gáfust upp á WTO/GATT. Við fylgjumst mjög grannt með því, ef það koma viðskiptasamningar og það fer af stað aftur, hvort sem það eru Bandaríkin og Bretland eða Bandaríkin og ESB. Ég vonast til þess að við sjáum viðskiptasamninga sem eru skynsamir í nánustu framtíð. Við erum búin að setja af stað stefnumótun sem almenningur kemur að, það fyrsta sem ég gerði sem ráðherra var að opna slíkan fund, þegar kemur að Norðurskautinu. Varðandi jarðvarmann þekki ég þau mál aðeins frá fyrri störfum. [[Forseti hringir.]]Þetta fer allt eftir því hvernig þú gerir þetta. Elsta holan og virkjun er nú á Ítalíu og hún er orðin vel yfir 100 ára gömul en síðan eru slæm dæmi þegar menn fara fram úr sér. Við Íslendingar ættum að þekkja þetta þannig að við getum miðlað af reynslu um hvernig eigi að gera þetta sjálfbært.
Virðulegi forseti. Mig langar til að þakka fyrir þetta og vonast til að fá að eiga sem oftast skoðanaskipti um utanríkismál í þessum sal.
[[Engar erfiðar spurningar núna.]] Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýrsluna og það tækifæri sem við þingmenn höfum til að taka umræðu um utanríkismál í þessum sal. Auðvitað tökum við umræðu um utanríkismál undir öðrum liðum, í fyrirspurnum og þegar sérstakt tilefni gefst til, þegar þingmál koma hér inn sem hafa snertifleti við utanríkisstefnuna og utanríkismálin. En það fer líka vel á því að einu sinni á ári tökum við breiðari umræðu þar sem rætt er um meginþætti utanríkisstefnunnar. Á hinn bóginn velti ég fyrir mér, og veit að fleiri þingmenn hafa gert það, hvort tilefni væri til þess að taka slíka umræðu oftar og hugsanlega með afmarkaðra umræðuefni hverju sinni. Ég tel að það sé atriði sem við þyrftum á vettvangi þingsins að íhuga hvort tilefni sé til að það verði fundið form á því, hugsanlega með því að utanríkisráðherra flytti skýrslu um afmarkaðri þætti utanríkisstefnunnar og þingmenn hefðu þá svigrúm til að ræða kannski meira á dýptina um einstök efni. Ég myndi segja að umræðan í dag endurspegli að í meginatriðum er samhljómur um grunnstefin í utanríkisstefnu okkar. Auðvitað eru álitamál sem við þekkjum. Flokkar og þingmenn hafa mismunandi afstöðu til hugsanlegrar aðkomu okkar að Evrópusambandinu. Við vitum að á sviði öryggis- og varnarmála er áherslumunur sem snertir þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarf vestrænna ríkja. Það eru kunnugleg og gömul deilumál, ef svo má segja og þau koma fram í þessari umræðu með einum eða öðrum hætti. En á hinn bóginn erum við ekki að takast á um róttækar breytingar að þessu leyti því að segja má að t.d. þær raddir sem hafa talað fyrir því að við segðum skilið við Atlantshafsbandalagið og varnarsamstarf við Bandaríkin hafa ekki hljómað hátt í sölum þingsins. Má segja að merkilega mikil samstaða hafi verið um að viðhalda því sem einum af hornsteinum okkar utanríkisstefnu. Það hefur endurspeglast í umræðum um þjóðaröryggisstefnu og þau mál, það fyrirkomulag, þjóðaröryggisáætlun og þess háttar sem við kláruðum á síðasta kjörtímabili þar sem gengið er út frá áframhaldandi veru okkar í Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarfi við Bandaríkin sem meginstefi. Þótt aðrar raddir hafi auðvitað heyrst og talsmenn Vinstri grænna hafi áréttað sín sjónarmið í því hefur þessi þáttur engu að síður ekki valdið verulegum deilum í þinginu á síðari árum. Álitamál um Evrópusambandið koma upp hér enda hafa flokkar gengið til kosninga með mismunandi afstöðu til hugsanlegrar aðildar okkar að Evrópusambandinu á umliðnum árum. Mér heyrist nú að flestir geri sér grein fyrir því að hver sem afstaða manna er séu líkurnar á því að spurningin um aðild Íslands að Evrópusambandinu komi upp á næstu misserum ekki mjög raunhæfar. Þess er að minnast í því sambandi að álitamálin í íslenskum stjórnmálum hafa fremur snúist um það tæknilega atriði um hvort fara ætti í áframhaldandi viðræður frekar en grundvallarspurninguna um aðild Íslands að Evrópusambandinu eða ekki. Eftir síðustu kosningar var ljóst að ekki yrði mynduð ríkisstjórn sem hefði að öllu einsleita stefnu eða samstillta í sambandi við þessi atriði. Öll þau stjórnarmunstur sem voru á borðinu eftir síðustu kosningar gerðu að verkum að nauðsynlegt var að flokkar sem hefðu ólíka stefnu í þessum efnum ynnu saman. Þegar núverandi ríkisstjórn var mynduð var komist að samkomulagi um ákveðið orðalag sem hv. þingmenn þekkja sem gerir ráð fyrir að ef fram kemur tillaga um aðildarviðræður við Evrópusambandið komi slík tillaga til afgreiðslu í þinginu í lok eða undir lok kjörtímabils. Flokkarnir sem aðild eiga að ríkisstjórninni virða mismunandi afstöðu hver annars til þeirrar spurningar. Þau mál hafa því verið sett til hliðar um sinn, getum við sagt, enda er, eins og ég sagði í upphafi máls míns, kannski ekki raunhæft ef við lítum á stöðu mála, bæði pólitíska stöðu innan lands og stöðu mála í Evrópu, að búast við að Ísland sé að fara að ganga í Evrópusambandið á næstunni. Um aðra þætti sem vikið er að í ágætri skýrslu utanríkisráðherra vildi ég nefna þrennt til áréttingar. Ég held að það sé mikilvægt og eigi að vera tiltölulega góð samstaða um það hér að þær breytingar sem eru að verða með úrsögn Bretlands úr Evrópusambandinu kalli á viðbrögð af Íslands hálfu. Þessi mál eru í talsverðri óvissu, enda má segja að þrátt fyrir að staðfest sé að Bretar séu að ganga úr sambandinu eru viðræður milli Breta og Evrópusambandsins og framtíðarfyrirkomulag þeirra mála enn þá töluvert óljóst. Línur hafa ekki skýrst mikið að því leyti enn þá. Hvað varðar hagsmuni Íslands í því sambandi hlýtur utanríkisþjónustan og hin pólitíska forysta fyrir utanríkismálum á Íslandi að leggja áherslu á að gæta hagsmuna Íslands í samskiptum við Bretland enda er það gríðarlega mikilvægur markaður fyrir okkur og mikilvægt viðskiptaland. Mér sýnist að viðbrögð hæstv. utanríkisráðherra og embættismanna séu á þann veg að fylgjast vel með þeirri stöðu og passa upp á okkar sjónarmið í því sambandi. Því ber að fagna að það sem heyrst hefur frá Bretum í þeim efnum lofar góðu um framhaldið þó að auðvitað séu mál ekki komin á það stig að neitt sé handfast í þeim efnum. Ég held að af hálfu Breta sé fullur vilji til að viðhalda góðu og traustu sambandi við Ísland. Það er það svo sannarlega af okkar hálfu líka. Ég myndi því segja að fyrirkomulag okkar viðskiptatengsla við Bretland eftir að úrsögn Bretlands tekur gildi sé ekki spurning um vilja, hvorki af okkar hálfu né þeirra, heldur einhvers konar tæknilega útfærslu á því fyrirkomulagi. Það að gæta hagsmuna okkar og nýta okkur EES-samninginn með sem bestum hætti er viðvarandi viðfangsefni og er gefið nokkurt rými í skýrslunni að fjalla um þau mál. Ég tek undir að það er gríðarlega mikilvægt að við pössum upp á okkar hagsmuni í því sambandi. EES-samningurinn er gríðarlega mikilvægur fyrir okkur. Við þurfum að standa vörð um hann og nýta okkur kosti hans. Hann er ekki gallalaust fyrirbæri en við þurfum að finna leiðir til að lifa með vandkvæðunum en nýta okkur kostina til hins ýtrasta. Þriðja atriðið sem ég vildi nefna alveg í blálok ræðu minnar er að norðurslóðamálin snerta okkur með margvíslegum hætti og snerta mörg svið utanríkisstefnunnar. Þau snerta auðvitað loftslagsmálin, umhverfisvernd og slíka þætti, þau snerta líka varnarmál með sínum hætti, viðskiptamál og fleira. Ég vil [[Forseti hringir.]]í lok máls míns taka undir að við þurfum að nýta þann tíma sem við erum í formennsku í Norðurskautsráðinu sem best til þess að tryggja okkar stöðu í því sambandi.
Herra forseti. Sú góða umræða sem við höfum átt hér í dag um skýrslu utanríkisráðherra sýnir og sannar að vissulega er þörf á meiri og dýpri umræðu um alþjóðamál og utanríkismál hér á Alþingi, ekki síst til að vekja athygli á alþjóðamálunum og hvetja til meiri almennrar umræðu um þau sem víðast í íslensku samfélagi. Snörp orðaskipti og harðar rökræður á milli stjórnarliða og utanríkisráðherra um Evrópumálin koma alls ekki á óvart, enda endurspegla þau þá gjá sem er á milli flokkanna í þeim efnum og hversu ósamstiga og óbilgjarn Sjálfstæðisflokkurinn getur verið í samskiptum sínum við samstarfsflokka í þeim efnum. Þar þarf ekkert að velkjast í neinum vafa um afstöðu hæstv. utanríkisráðherra. Í fyrri ræðu minni kom ég inn á þróunarmálin og metnaðarleysi í þeim efnum, þar sem við getum gert mun betur; óskýra fjármögnun einstakra málaflokka í utanríkismálunum, nýja stefnu í öryggis- og varnarmálum eins og hér er verið að boða, en lítt er útskýrt hver er, og svo auðvitað Brexit og sýn ráðherrans á þau mál öll og samband Íslands við Evrópusambandið í tengslum við Brexit en líka fyrir utan Brexit. Í öllum þessum málum langar mig til að hvetja hæstv. utanríkisráðherra til að eiga í góðu sambandi við þingið og upplýsa þingið sjálfviljugur að sem mestu leyti, sem hann getur, um öll þessi mál og ákvarðanir sem liggja fyrir eða verið er að velta fyrir sér í ráðuneyti hans. Meiri upplýsingar eru af hinu góða og geta dregið úr óþarfaágreiningi. Mig langar að minnast meira á nokkur mál í seinni ræðu minni en ég gerði í minni fyrri ræðu. Það eru umhverfismálin sem að mínu viti eiga að vera leiðarljós og nokkurs konar þungamiðja í utanríkisstefnu okkar, hvort sem er með því að leggja allan þunga og áherslu á umhverfismálin í undirbúningsvinnu vegna formennsku Íslands í Norðurskautsráði, sem er algerlega nauðsynlegt í ljósi þeirra gríðarlega hröðu breytinga sem eru að verða á norðurslóðum vegna loftslagsbreytinga, sem ekki aðeins valda ugg um áhrif þeirra á náttúru, menningu og lífshætti fólks á norðurslóðum heldur er líka um gríðarlega hagsmuni okkar að ræða í tengslum við aukna umferð á þessu svæði - vísindarannsóknir sem Íslendingar eiga að mínu viti að leiða og vera í fararbroddi í. Ég vil líka hvetja hæstv. utanríkisráðherra til að leggja enn meiri þunga á umhverfismálin í sem víðustu samhengi á nánast öllum sviðum utanríkisstefnunnar og verkefnum utanríkisþjónustunnar og sýna þannig framsýni og ábyrgð í verki og ekki bara standa með þeim alþjóðlegu skuldbindingum í umhverfismálum sem Ísland hefur undirgengist heldur líka vera til alþjóðlegrar fyrirmyndar á sviði umhverfismála. Ég veit og ég trúi því að hann sé sammála mér í þeim efnum. Hv. þm. Nichole Mosty vakti athygli á því í ræðu sinni áðan að í skýrslu utanríkisráðherra vanti í mannréttindakaflann aðgerðir og sýn hans á það hvernig Ísland geti beitt sér varðandi réttindabaráttu LGBT-fólks á alþjóðavettvangi. Ég tek að sjálfsögðu heils hugar undir það. Af því að ráðherra þolir nánast jafn illa ríkisstjórn VG og Samfylkingarinnar og ég er stolt af þeim góðu verkum sem sú ríkisstjórn kom í verk vil ég benda honum góðfúslega á að í tíð þeirrar ríkisstjórnar var heilmikið gert í þeim efnum að vekja athygli á réttindabaráttu LGBT-fólks sem hæstv. ráðherra getur nýtt sér í sínum störfum. Varðandi jafnréttismálin og hlut þeirra í utanríkisþjónustunni, sem nú þegar eru góðar og miklar áherslur á, þá get ég upplýst hæstv. utanríkisráðherra um að ég aðhyllist mjög feminíska utanríkisstefnu og er þess handviss að hæstv. utanríkisráðherra deili þeirri sýn með mér að leggja þurfi enn meiri áherslu á jafnréttismálin í íslenskri utanríkisstefnu en við gerum nú þegar. Í jafnréttismálum erum við góð á alþjóðavísu og þetta eru málefni og málaflokkar sem við getum deilt með öðrum þjóðum og stuðlað að í utanríkisstefnu okkar og á alþjóðasviði. Ég held að þar séu enn þá mikil tækifæri fyrir okkur til þess að beita okkur, vekja meiri athygli á jafnréttismálum en við gerum nú þegar þó svo að við gerum það með myndarlegum hætti sérstaklega á sviði og á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að vekja athygli í hvívetna á þessum málum. Rannsóknir hafa sýnt að jafnréttismálin í utanríkismálunum og valdefling kvenna og upplyfting þeirra innan utanríkisþjónustu og á alþjóðavettvangi leiðir yfirleitt af sér friðsamlegri lausnir í utanríkismálum og eykur fjölbreytni og skoðanir þeirra sem sitja við borðið í ákvarðanatöku. Þetta held ég að þurfi ekkert að rekja fyrir hæstv. ráðherra. Ég held hann [[Forseti hringir.]]viti ósköp vel hvað ég á við. Ég vil hvetja ráðherra til góðra verka og þakka fyrir þá [[Forseti hringir.]]ágætu umræðu sem við höfum átt í dag um skýrslu hans um utanríkis- og alþjóðamál.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hvatninguna. Ég þarf kannski ekki að taka undir allar útleggingar hv. þingmanns á umræðunni eða einstakar túlkanir á hlutum, en það er aukaatriði. Það er ágætt og gott að það er samt samhljómur í mjög mörgu, og kannski flestu, þrátt fyrir að við séum svo sannarlega hvort á sínum staðnum í stjórnmálum. Hv. þingmaður segir að það sé ákveðinn misskilningur að minnst sé á hinsegin fólk í skýrslunni en það er ekki rétt. Það er meira að segja gert strax í byrjun, í innganginum, í niðurlaginu. Ég les þetta fyrir hv. þingmann, þetta er líka annars staðar í skýrslunni. Svo segir, með leyfi forseta: „Virðing fyrir mannréttindum er ein af grunnstoðum utanríkisstefnunnar og eru íslensk stjórnvöld málsvarar mannréttinda á vettvangi fjölþjóðstofnana og gagnvart einstökum ríkjum. Sérstök áhersla hefur verið lögð á jafnrétti kynjanna og hefur umtalsverðri vinnu og fé verið varið til jafnréttisbaráttunnar á síðustu árum. Hvert tækifæri hefur verið nýtt til að halda á lofti jafnrétti kynjanna, réttindum hinsegin fólks og réttindum barna.“ Þetta er í innganginum, þetta kemur líka fram í kaflanum. Ég hef farið líka yfir það hvernig ég hef beitt mér á þessum rúmlega 100 dögum. Ég vek athygli á því að ég er eini íslenski utanríkisráðherrann sem hefur ávarpað mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna sem einn vettvang. Þar tók ég sérstaklega upp málefni þessa fólks og hef sömuleiðis gert það með ráðamönnum og mun halda því áfram. Ég lít svo á að þetta sé jákvæð hvatning, en það er hins vegar ekki rétt að þetta sé ekki í skýrslunni. Auðvitað er skýrslan eitt og verkin annað en þetta er í skýrslunni og við höfum framkvæmt og munum halda því áfram.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir andsvar hans og ábendingar. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að þetta var jákvæð hvatning. Ég biðst forláts ef mér hefur yfirsést að minnst sé á málefni LGBT-fólks. Ég held að við getum gert mun betur í þeim málum. Þótt við minnumst á þau á alþjóðlegum vettvangi verðum líka að ganga fram fyrir skjöldu í verkum okkar, eins og hæstv. ráðherra minntist á, og þetta á líka við um jafnréttismálin. Orð eru til alls fyrst en verkin tala og menn eru mældir af verkum sínum, ekki orðum.
Virðulegur forseti. Ég vona að ég hryggi ekki hæstv. utanríkisráðherra þegar ég segi honum að ég ætla ekki í seinni ræðu minni að tala sérstaklega um Evrópusambandsmálin, þótt ég viti að hann hafi alveg jafn gaman af því að ræða þau mál við mig og ég hef af því að ræða þau við hann. Ég held að það sé vel og gott og ég tek undir það sem fram kom í máli hv. þm. Birgis Ármannssonar að fullt tilefni sé til þess að skoða hvort við getum ekki átt oftar umræðu um utanríkismál á vettvangi þingsins og jafnvel meira hlutaskipt eftir málefnasviðum. Ég held að það gæti verið málefnasviðinu, utanríkismálum, alþjóðamálum, til framdráttar að eiga markvissari umræðu um það í þingsal. Mig langar í seinni ræðu minni að koma aðeins nánar inn á mannréttinda- og þróunarsamvinnumálin, því að ég hafði ekki tök á að gera það í fyrri ræðu minni í dag. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í fríverslunarsamninginn sem hefur verið í vinnslu milli EFTA-ríkjanna og Tyrklands og fjallað er um í kaflanum um fjárfestingarsamninga á bls. 40 í skýrslunni. Nú er auðvitað öllum ljóst, og kom það fram í fyrri ræðu minni, að Tyrkland er á mjög hættulegri vegferð þegar kemur að mannréttindum tyrkneskra borgara og einræðistilburðir Tyrklandsforseta vekja sannarlega óhug. Mig langar þess vegna að spyrja hvort hæstv. ráðherra og ráðuneyti hans hafi eða muni taka það upp á vettvangi EFTA-ríkjanna og kanna hvort þau telji ástæðu til þess að ræða þetta ástand sérstaklega á fundum sínum um þennan fríverslunarsamning. Þá er það þannig, því miður, að sú spurning læðist að manni hvort Tyrkland eigi samleið með okkur og bandalagsríkjum okkar í NATO. Mig langar að inna ráðherra eftir því og bið hann að deila með þingheimi sýn sinni á þau mál. Ég sé og fagna því sérstaklega hversu hátt jafnréttismálum er áfram gert undir höfði og haldið á lofti í skýrslu ráðherra. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, og það hefur verið komið inn á það í öðrum ræðum hv. þingmanna um réttindi hinsegin fólks, hvort hann telji ástæðu til að skoða sérstaklega að gera það með jafn markvissum og skilvirkum hætti og hefur verið gert í jafnréttismálum, að halda réttindamálum á lofti, að við séum alveg jafn samkvæm okkur sjálfum í málefnum hinsegin fólks og við höfum verið í jafnréttismálunum. Tilefni spurningarinnar er að svo virðist sem staða hinsegin fólks versni iðulega þegar spenna og óstöðugleiki eykst eða átök fara að láta á sér kræla í samfélögum, eins og við sjáum núna. Það virðist sem hinsegin einstaklingar séu yfirleitt meðal þeirra fyrstu sem ber á ofbeldi eða áreiti gegn. Það er þess vegna sem ég færi þetta í tal og væri áhugavert að fá að heyra sýn hæstv. ráðherra á það. Að lokum langar mig að biðja hæstv. ráðherra að koma nánar inn á þróunaraðstoðina. Mig langar að spyrja hvort hann hafi einhverja tilfinningu fyrir því hvernig við munum koma út úr jafningjarýni DAC og hvort hann getur deilt með okkur sýn sinni á það hvernig við getum fært okkur á markvissan hátt í átt að 0,7% markmiðinu. Telur ráðherra nauðsynlegt að vinna sérstaka eða uppfærða tímasetta áætlun um það hvernig og hvenær við ætlum að ná því markmiði? Annars vil ég rétt í lokin þakka bæði hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir virkilega góða og uppbyggilega umræðu í dag.
Virðulegi forseti. Það er gott að hæstv. ráðherra hefur jákvætt viðhorf til andsvara minna. Mig langar að spyrja hv. þingmann, í kjölfar þeirra orðaskipta sem urðu milli hennar sem formanns hv. utanríkismálanefndar og hæstv. utanríkisráðherra áðan, hvort sú framtíðarsýn sem lýst er í skýrslunni samræmist þeim gildum og því sem Viðreisn stendur fyrir. Það sem kom fram í andsvörum fyrr í dag voru náttúrlega mjög stórar spurningar og mjög stór álitamál sem ríkisstjórnarflokkarnir virtust ekki vera með heila línu í. Ef þetta plagg, sér í lagi Evrópumálin, lýsir utanríkisstefnu ríkisstjórnarinnar, er hv. þingmaður þá í raun sammála því viðhorfi sem er hér, þótt vissulega megi þingmenn og flokka greina á um það? Ég tel að það sé heilbrigt að eiga í skoðanaskiptum, en mér sýnist vera of langt á milli hv. formanns utanríkismálanefndar og hæstv. utanríkisráðherra.
Mig langar að þakka hv þingmanni fyrir spurninguna. Í ræðu minni hér fyrr í dag fagnaði ég því sérstaklega að það skyldi koma fram með eins skýrum hætti og raun ber vitni í skýrslunni hversu samtvinnaðir hagsmunir Íslands og Evrópusambandsins eru. Því er mjög vel lýst og það kemur mjög vel fram. Þótt við hæstv. utanríkisráðherra séum ekki endilega sammála um hvort framtíð Íslands sé betur borgið innan Evrópusambandsins eða ekki þá er það stærri hugmyndafræðileg umræða sem við tókum hér í dag og munum sennilega halda áfram að taka, hvort sem það er hér í þingsal eða á göngunum. Ég held að það sé, eins og hv. þingmaður kemur inn á, gott að við gerum það, en við hæstv. ráðherra erum sannarlega algjörlega sammála um að EES-samningurinn er mikilvægasti alþjóðlegi samningurinn sem Ísland hefur gert og á. Við verðum að passa upp á hann og byggja á honum og reyna að gera eins gott úr honum og mögulegt er og bæta aðkomu okkar og hagsmunagæslu á vettvangi Evrópusambandsins og gera alla vinnu í kringum EES-samninginn eins skilvirka og góða og mögulegt er.
Virðulegi forseti. Ég þakka þetta svar. Þá er hins vegar spurningin hvort það sé nóg fyrir Viðreisn að vera einungis sammála um EES þótt ég telji það mæta samstarf vera mjög gott. Það er verið að ræða um að styrkja eigi Ísland innan Evrópska efnahagssvæðisins en það er ekkert í þessari skýrslu eða í fjármálaáætluninni sem ber þess merki að farið verði í styrkingu á þeim innviðum eða á því stuðningsneti sem við eigum að eiga þar. Þannig að: Er þetta nóg? Við ætlum að gera þetta vel en þá verðum við að horfa á þá staðreynd að 13 sendiráðsstarfsmenn í Brussel eru það eina sem á að gæta hagsmuna okkar innan EES, ef við getum sagt sem svo. Nú er hv. þingmaður úr flokki hæstv. fjármálaráðherra. Þar var meðal annars skorið niður heilt stöðugildi í London þannig að fara þurfti í ákveðnar hrókeringar til að tryggja stöðu okkar hvað varðar Brexit, til að hafa sérfræðing þar. Það er eins og hægri og vinstri hönd séu ekki endilega að spila sama verk. Það er fínt að vilja ákveðna hluti, það er ágætt að við séum öll sammála um að EES sé til. En hugmyndirnar eru ekki að verða að veruleika. Það er það sem við sjáum hér. Er þetta nóg? Er nóg að við séum öll sammála um að EES sé hið ágætasta fyrirbæri ef svo má segja? Erum við að gera nóg? Er Viðreisn að gera nóg? Stendur Viðreisn vörð um hagsmuni Íslands innan Evrópska efnahagssvæðisins sem við dáum svo mjög?
Virðulegur forseti. Ég tel mikilvægt að það komi fram, og ég held að það hafi einmitt birst vel hér í dag, að ég og hæstv. utanríkisráðherra erum ekki í sama flokki. Okkar flokkar hafa mjög ólíka afstöðu til þessa máls sem er ástæðan fyrir því að farið var í ákveðna málamiðlun við gerð stjórnarsáttmálans. Sú málamiðlun er algjörlega skýr og henni þurfti hreinlega að ná. Ég get alveg tekið undir það að það er partur af því að efla hagsmunagæslu Íslands í Brussel að fjölga starfsmönnum þar og ég veit að ráðist verður í - hæstv. ráðherra hefur kynnt það á vettvangi utanríkismálanefndar og hér í þinginu og í öðrum þingnefndum - ákveðna vinnu við að fara í gegnum starfsemi utanríkisþjónustunnar með það að markmiði að hámarka skilvirkni og gæði starfa þar, sem þó hafa verið mjög mikil hingað til. Það er verið að reyna að gera enn betur. Ég hef miklar væntingar til þess að sú vinna skili sér í því sem við viljum öll ná fram, þ.e. betri hagsmunagæslu í Brussel. Ég hef líka vissar væntingar til þess starfs sem við í hv. utanríkismálanefnd erum að vinna hvað varðar aðkomu þingsins að meðferð EES-mála. Vonandi sjáum við fram á að allt þetta vinni saman í átt að betri hagsmunagæslu og aukinni skilvirkni í störfum þingsins og ráðuneytisins hvað varðar Evrópska efnahagssvæðið.
Hæstv. forseti. Ég heyri að hæstv. ráðherra fagnar því mjög að ég stígi í ræðustólinn. Mig langar að byrja að taka undir það sem hér hefur verið nefnt. Ég held að markvissari umræða sem væri brotin niður á málefnasvið utanríkismála væri mjög af hinu góða og myndi dýpka umræðu um utanríkis- og alþjóðamál, bæði um hagsmuni Íslands, sem eru auðvitað gríðarlega miklir og á mjög ólíkum sviðum, en ekki síður um framlag okkar sem þjóðar til heimsins, vegna þess að það er talsvert. Hér er búið að tæpa á atriðum eins og málefnum kvenna og kvenréttindum, þar sem við höfum staðið okkur gríðarlega vel, sem og réttindum LGBT-fólks. Ég held að það væri gott fyrir okkur sem samfélag að geta tekið umræðu um ólíka málaflokka meira á dýptina. Það er erfitt að ræða um skýrslu sem tekur á svo viðamiklum málum eins og skýrsla hæstv. utanríkisráðherra gerir, þar sem talsmenn þingflokka hafa 15 mínútur og almennir þingmenn 10 mínútur, svo fimm mínútur í viðbót í síðara sinni til að ræða um hana. Það er nú ástæðan fyrir því að ég er hér komin upp í aðra ræðu, þ.e. einmitt vegna þess að þótt ég hafi talað frekar hratt þá náði ég náði hreinlega ekki að tæpa á öllum þeim málum sem mig langaði að tala um í fyrri ræðu minni. Þess vegna vil ég núna nýta tímann, m.a. til þess að segja, líkt og aðrir hérna hafa lýst hérna, að ég tel að norðurslóðamálin séu mjög mikilvæg. Ég lít mjög spenntum augum til formennskutíðar okkar í Norðurskautsráðinu og vona svo sannarlega að sú formennska okkar verði svæðinu til góðs. Það var út af þróunarsamvinnunni sem ég kvaddi mér hljóðs vegna þess að ég tel hana vera mjög mikinn grundvöll friðar og öryggis í heiminum. Það hefur auðvitað margoft komið fram að ég er ósátt og óánægð með að Ísland leggi ekki meira til þróunarsamvinnu en við höfum gert undanfarin ár og finnst að sú stefna sem mörkuð hefur verið í ríkisfjármálaáætlun sé ekki nógu metnaðarfull. Ég vil að meira sé gert til þess að við náum því markmiði sem ríkar vestrænar þjóðir hafa sett sér, þ.e. að setja 0,7% af landsframleiðslu sinni í þróunarsamvinnumálin. Það eru ekki bara peningarnir sem skipta máli heldur auðvitað líka hvernig þeim er varið. Hæstv. ráðherra hefur talað um tvennt sem hann vill leggja áherslu á þegar kemur að þróunarsamvinnu. Hann hefur þar talað um sérþekkingu Íslands á fiskveiðum og á sviði jarðvarma. Mér finnst mjög eðlilegt að við leggjum áherslu á það sem við erum góð í, ef svo má segja. Svo hefur ráðherra líka talað um nauðsynlega aðkomu einkafyrirtækja og atvinnulífsins. Ég lýsti yfir áhyggjum mínum í umræðum í þessum sal þegar verið var að leggja Þróunarsamvinnustofnun niður, um að það mætti aldrei verða til þess að aðstoðin sem veitt væri yrði á forsendum ríkisins sem veitti hana, þ.e. á forsendum hins ríka. Ég vil halda því sjónarmiði til haga við hæstv. ráðherra. Svo vil ég líka leggja áherslu á það og spyrja út í hvort það eigi nokkuð að slá slöku við í því að efla félagslega innviði. Það eru kannski ekkert mörg spennandi verkefnin sem við styrkjum sem erum langt í burtu, að byggja kamra eða grafa brunna, en þetta er auðvitað gríðarlega mikilvægt fyrir þær þjóðir sem við höfum verið að aðstoða og verið í samvinnu við [[Forseti hringir.]]um þessi mál. Ég vil að halda þeim sjónarmiðum til haga og [[Forseti hringir.]]spyrja hæstv. ráðherra hvort það eigi nokkuð að slaka á í félagslegu innviðamálunum.
Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka kærlega fyrir þessa umræðu sem mér finnst hafa verið góð. Ég er sammála öllum þeim sem hafa nefnt að það er, held ég, skynsamlegra að skipta þessu samt sem áður upp. Við þurfum bara að meta það. Mér finnst rétt að hv. utanríkismálanefnd hafi frumkvæði að því að meta það. Ég er bara fyrir mína parta að segja að ég er alveg tilbúinn í það. Ég held að það sé mjög gott. Mér finnst margt hafa komið fram í umræðunni og það er eðlilegt. Við höfum reynt að stytta skýrsluna, reynt að gera hana skilmerkilegri vegna þess að þetta er löng lesning, en eðlilega fór margt fram hjá hv. þingmönnum. Svo þegar við ræðum þetta þá komast menn að því alla vega hvað þeir eru sammála um að vera ósammála um. Það er allra verst þegar menn ná ekki samstöðu um hvað þeir eru ósammála um, þá verður umræðan oft á mjög sérkennilegum stað. Mér finnst hún hafa þroskast vel hérna í dag. Það kemur mér ekki á óvart að mér finnst við vera miklu meira sammála heldur en ósammála. En svo er auðvitað allt í lagi að vera ósammála. Við erum náttúrlega hvert í sínum flokki. Það ætti ekki koma neinum á óvart að við sem stöndum að stjórnarliðinu erum ekki með sömu stefnuna þegar kemur t.d. að aðild að ESB, það ætti ekki að vera nein frétt. Þannig er það. Við komumst bara að ákveðinni niðurstöðu hvernig við færum með þau mál í stjórnarsáttmálanum eins og alltaf gerist. Ég veit ekki til þess að nokkurn tímann hafi í Íslandssögunni tveir eins flokkar myndað ríkisstjórn, eða þrír ef út í það er farið. Ef svo er þá hefur það farið fullkomlega fram hjá mér. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir nefndi félags- og innviðina. Þeir eru mjög mikilvægir. Nei, það stendur ekki til að slaka neitt á þeim. Það er svo margt sem við höfum fram að færa. Þar eru ákveðnir hlutir. Eitt er jarðvarminn og umhverfisvæn orka og sjávarútvegur. Við höfum líka margt fram að færa þegar kemur að heilbrigðismálum, t.d. varðandi ungbarnaeftirlit eða hjúkrun o.s.frv. Það hefur skilað góðum árangri. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson fór t.d. yfir landgræðsluna. Ég hef áhuga á að skoða aðra þætti sem eru góðir, ég nefni t.d. forvarnamálin sem mér finnst tengjast jafnréttismálunum nokkuð. Þar höfum við náð mjög góðum árangri. Það er gríðarlegur vandi í þróunarríkjunum og mörgum öðrum ríkjum af því að þar er mikil óregla og oftast er það nú tengt mínu kyni. Þetta hangir allt saman. Ég hef verið, svo það sé alveg upplýst, hvattur til að upplýsa allt sem ég hugsa um, ég held að það sé ekki góð hugmynd. Ég held að hv. þingmenn yrðu fljótt leiðir á því ef þeir fengju að heyra allt sem mér dettur í hug. En [[Gripið fram í: Það er ekki gott.]]það mátti skilja hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur svo að hún væri að meina það - ég sé bara örvæntinguna í andliti hennar þegar hún áttar sig á því að ég skildi þetta svona. Þetta er þá bara allt saman leiðrétt hérna, enda engum greiði gerður með að ég upplýsi allt það sem ég hugsa um. Hv. þm. Jóna Sólveig Elínardóttir ræddi ákveðna hluti varðandi Tyrkland. Ég þarf kannski ekki að rekja málið og afstöðu okkar hvað varðar Tyrkland, hún er öllum ljós. Um alla fríverslunarsamninga er sérstök nefnd sem tekur á þessum málum á vegum EFTA. Við lítum auðvitað til þess. Hv. þingmaður spyr mig um NATO. Við skulum tala um hlutina eins og þeir eru. Heimurinn er ekki eins og við viljum hafa hann, hann er eins og hann er. Tyrkland hefur í langan tíma verið mjög skipt. Þú ert annars vegar með þjóðfélag sem viðhefur vestrænt gildi, síðan ertu með allt annað. Það væri svakalegt fyrir hinn vestræna heim ef Tyrkland færi annað, svo það sé bara sagt. Ef Tyrkland yrði eins og sum þau lönd sem þar eru í næsta nágrenni. Þá er það spurningin fyrir alþjóðasamfélagið: Hvernig er best að hjálpa þeim öflum sem við eigum samleið með og viljum ýta undir? Það er ekki einfalt svar við því. Hér er gagnrýndur t.d. samningur ESB við Tyrkja. Ég held að það hafi ekki verið nein illkvittni af hálfu ESB þegar menn gerðu þann samning. Ég held að það sé ekki málið. Menn eru að reyna að leita leiða og halda Tyrklandi nálægt okkur, en á sama tíma gefa þau skilaboð: Þetta gengur ekki, þið getið ekki gengið fram eins og hefur verið gert. Þá er spurningin eins og við höfum stundum rætt um: Hvaða leiðir eru bestar? Við erum sammála um markmiðin, en þetta er ekki allt algjörlega klippt og skorið. Rétt að málum hinsegin fólks, þau er hérna í innganginum. Þetta er eitt af því sem við leggjum sérstaka áherslu á. Varðandi jafningjarýni DAC. Ég er alveg hóflega bjartsýnn á að við fáum ágætisúttekt úr því, en það verður auðvitað kynnt fyrir hv. utanríkismálanefnd og þingheimi þegar það kemur. Um hvernig við getum þróað okkur áfram. Ég held að ef við færum núna úr því sem við erum upp í 0,7% þá væru það 13 milljarðar á ári. Ég held að það væri svolítið stór biti að taka þótt viljinn sé góður hjá hv. þingmönnum. Ég hef að vísu látið mér detta í hug hvort við getum tekið þetta í tengslum við niðurgreiðslu skulda eða eitthvað slíkt og sett okkur markmið hvað það varðar. Það eru ýmsar leiðir í því. Það hefur alveg heyrst úr öllum flokkum vilji til þess að setja hærra hlutfall og þar af leiðandi hærri upphæðir í þetta, en við þurfum náttúrlega líka að passa okkur þegar kemur niðursveifla, hún kemur, að við séum með einhverja línu í þessu þannig að við tökum ekki hlutfallið líka niður eins og hefur gerst þegar eitthvað hefur bjátað á í efnahagsmálum og auðvitað verða alltaf sveiflur í efnahagsmálum. Síðan snýst það líka um að við gerum þetta sem allra best. Bara svo það sé sagt af því að menn hafa verið að gagnrýna að það sé til fjármagn hér heima. Það hefur alltaf verið. Við uppfyllum bara skilyrði OECD þegar kemur að því hvernig við gefum þetta upp. Þetta eru ekki heimakokkaðar reglur Íslendinga þegar kemur að framlögum til þróunarmála. Það er bara eitt ákveðið sem er tekið sem þróunarmál og auðvitað fylgjum við þeim reglum. Við búum ekki til okkar eigin. Það segir sig alveg sjálft. Af því að menn nefndu hérna einkaframtakið, auðvitað er mikið af þessu kannski mest unnið með einkaframtaki, ég þarf ekkert að fara yfir það, það er ekki eins og allt saman sé ríkisrekið sem við gerum í þróunarmálum, það er ekki þannig. Ef við ætlum hins vegar að ná heimsmarkmiðunum, það eru allir sammála um það, þá verðum við að fá atvinnulífið inn, þá verðum við að fá meira fjármagn inn. Við viljum ná heimsmarkmiðunum. Við eigum bara að skoða þá sem gera þetta best og við eigum að skoða Norðurlöndin og læra af því góða sem þau gera og sleppa því að gera mistökin ef við mögulega getum. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir spurði út í hagræðingarmálin. Ávinningur af nýlegum útboðum, ég er ekki búinn að gleyma því sem ég hef talað fyrir frá því ég byrjaði í stjórnmálum, [[Gripið fram í: Gott.]]mönnuð öryggisgæsla var boðin út, bara svona lítill hlutur sparaði 9,3 milljónir á ári. Gagnatengingar fyrir tiltekið sendiráð, lítið mál, sparaði 5,3 milljónir. Síðan ýmislegt hvað varðaði tölvur, sem er ekki stórt mál, sparaði 16,4 milljónir á ári. Þetta er eitthvað sem skiptir máli. Þetta eru peningar almennings sem við erum að fara með. Margt smátt gerir eitt stórt. Það er rétt hjá hv. þingmanni þegar kemur að viðskiptum við Holland. Ég er ósáttur við það hvað við höfum litlar upplýsingar þegar kemur að utanríkisviðskiptum okkar, það vantar upp á það. Þegar litið er á tölurnar er þetta stærsta útflutningsland okkar, en helmingurinn af viðskiptum er ál. Það fer náttúrlega ekkert inn í Holland eða lítill hluti af því, hinn þátturinn fer mjög líklega lítið inn í Holland. Þetta snýr að því að tollskýrslurnar eru ekki rétt fylltar út. Við höfum vitað þetta lengi, en því er ekki fylgt eftir að fá réttar upplýsingar. Ef við ætlum að ná árangri í utanríkisviðskiptum okkar þá þurfum við auðvitað að vita hvar við erum að selja. Eins og staðan er núna sýnist mér að við séum ekki komin á þann stað sem ég vil að við séum. Það eru tiltölulega fá lönd t.d. í ESB sem við erum í viðskiptum við. Það eru aðallega Bretland, Þýskaland, Spánn, Frakkland og hugsanlega Belgía, aðeins Norðurlöndin, þetta eru mikilvægir markaðir, en við erum ekki að selja, miðað við þessar tölur, í önnur lönd sem hafa kannski minni kaupmátt. En mér sýnist nú að ýmsar vörur, eins og fiskurinn, flæði svolítið eftir því hvar er best borgað. Ég veit þetta bara ekki og vil fá að vita þetta því utanríkisviðskiptin eru á minni könnu. Vísað var hér í myndina varðandi millistéttina. Þetta er að breytast. Hv. þingmaður spyr hvernig við ætlum að gæta hagsmuna okkar. Þetta snýr ekki bara að fríverslunarsamningum, þetta snýr líka að loftferðasamningum. Ferðaþjónustan er náttúrlega gríðarlega mikilvæg atvinnugrein hjá okkur, en bara um leið og flogið er hefur það gríðarleg áhrif. Það víkkar líka sjóndeildarhringinn okkar. Við höfum gott af því að sjá meira en bara allra nánasta umhverfið þótt auðvitað sé gott að heimsækja okkar nánustu vini. Ég kemst ekki miklu lengra, virðulegi forseti. Ég ætlaði að svara hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, nú lenti ég í vandræðum. Ég sé á henni að hún ætlar að fyrirgefa mér þetta. Við höfum tækifæri aftur til að ræða þessi mál því að ég hefði viljað fara aðeins dýpra í ýmislegt sem hv. þingmaður fór í gegnum, marga áhugaverða hluti. Ég vonast til að við fáum tækifæri fyrr en seinna til að eiga orðaskipti um það því að þetta var allt saman - núna fékk ég hins vegar augnaráð sem mér líst ekkert á, virðulegi forseti, en ég vona að mér verði fyrirgefið. Ég vil nota tækifærið og þakka fyrir góða og málefnalega umræðu og vonast til þess að við tökum hana sem allra fyrst.
Virðulegi forseti. Í fjarveru samstarfsráðherra mæli ég fyrir skýrslu um þátttöku okkar Íslendinga í norrænu samstarfi á vettvangi norrænu ráðherranefndarinnar árið 2016. Norræna samstarfið eins og það fer fram samkvæmt Helsinkisáttmálanum er mjög umfangsmikið og fer fram í tíu fagráðherranefndum. Flestir ráðherrar ríkisstjórnar Íslands taka þar þátt ásamt norrænum kollegum sínum. Í skýrslu sem þessari er ekki hægt að gera öllu því starfi tæmandi skil. Til þess þyrfti sjálfsagt tíu sjálfstæðar skýrslur. Markmið þeirrar skýrslu sem hér er til umfjöllunar er miklu fremur að gefa Alþingi innsýn í það sem alla jafna er kallað hið formlega, norræna samstarf og rekur sig allt aftur til ársins 1971 þegar norræna ráðherranefndin var stofnuð. Við Íslendingar höfum gríðarlega mikinn ávinning af því að taka þátt í þessu samstarfi. Framlag okkar til þess í fjármunum talið er lítið miðað við allt það sem við fáum til baka. Finnar tóku við formennsku af Dönum í upphafi ársins og lögðu upp með formennskuáætlun sem bar yfirskriftina Vatn, náttúra og mannfólk. Þeir lögðu meðal annars áherslu á að efla norrænt samstarf um stafræna þróun en það verður Norðurlöndum nú æ hugleiknara að freista þess að leita sameiginlega stafrænna lausna á margvíslegum viðfangsefnum samfélagsins. Það er reyndar kjarni norræns samstarfs að treysta á norrænan samtakamátt til þess að leysa í sameiningu verkefni sem öll löndin þurfa að takast á við. Aukið samráð Norðurlanda hvað Evrópumál varðar var einnig sérstakt áherslumál Finna á formennskuárinu. Það var í samræmi við yfirlýsingu norrænu forsætisráðherranna þar um. Liður í því er m.a. að efla samráð um innleiðingu ESB-tilskipana áður en til lögleiðingar kemur í ESB-löndunum þremur og EES-löndunum tveimur. Náist slíkt samstarf að styrkjast verulega standa vonir til að hægt sé að koma í veg fyrir að nýjar landamærahindranir skapist á norrænu landamærunum. Afnám landamæra- eða stjórnsýsluhindrana var einnig eitt af forgangsmálum Finna. Hér er á ferðinni málefni sem hefur verið efst á baugi í norrænu samstarfi undanfarin 15 ár í það minnsta. Öflugt starf og árangur á þessu sviði eru talin ein mikilvægasta forsenda þess að Norðurlönd geti náð því markmiði sínu að verða aðlaðandi efnahagssvæði innan Evrópu. Miklar sviptingar áttu sér stað í heimsmálum á árinu sem höfðu að vonum áhrif á Norðurlönd, þar með einnig á norræna samstarfið. Flóttamannastraumurinn hitti Norðurlönd fyrir með misjafnlega alvarlegum hætti og hvert þeirra þurfti að takast á við margvísleg og flókin verkefni sem af honum leiddi. Snemma á árinu var ákveðið að snúa hinum norrænu bökum saman í málinu og reyna eftir fremsta megni að finna sameiginlegan vettvang fyrir skoðanaskipti og viðbrögð við þeim vanda sem við blasti. Norræna ráðherranefndin var kjörinn vettvangur fyrir jafnt formlegt sem óformlegt norrænt samstarf. Á þeim bæ var brugðist hratt og vel við. Síðla árs var búið að móta og samþykkja norræna samstarfsáætlun um málið og þeir ráðherrar sem fara með málefni flóttafólks og aðlögun innflytjenda áttu með sér óformlegan fund þar sem þeir sammæltust um að stórefla norrænt samstarf á þessu sviði. Með nýrri forgangsröðun innan norrænu fjárlaganna var unnt að tryggja samstarfsáætlun nauðsynlegt fjármagn. Hér er á ferðinni ágætisdæmi um þann sveigjanleika sem einkennir störf norrænu ráðherranefndarinnar þó svo að margt sé þar vissulega í mjög föstum skorðum. Í lok árs 2016 lauk formennskuverkefnum Íslands sem hófust á formennskuárinu 2014. Þau eru: Norræna lífhagkerfið, Biophilia, norræni spilunarlistinn og norræna velferðarvaktin. Mjög góður rómur hefur verið gerður að íslensku verkefnunum og litið er til þeirra sem fyrirmyndar um hvernig eigi að standa að slíku verkefnastarfi. Ísland tekur næst við formennsku í ráðherranefndinni í byrjun árs 2019 og er undirbúningur þegar hafinn hjá ráðuneytunum. Okkur gefst þá kostur á að hafa frumkvæði að stórum og pólitískt mikilvægum verkefnum sem unnin verða í góðu samstarfi við félaga okkar annars staðar Norðurlöndum. Forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um skýrsluna. Hún talar sínu máli. Hvet ég þingmenn eindregið til að kynna sér efni hennar.
Herra forseti. Aðeins stutt um ráðherra. Starfandi samstarfsráðherra, geri ég ráð fyrir, tæpti hér aðeins á viðfangsefninu landamærahindranir. Hér er stuttlega rætt um starfsemi landamærahindrunar ráðsins og að það hafi skilað ágætum árangri frá því að það tók til starfa 2014. Ég er sammála því. Ég held að það hafi verið eitt af því uppbyggilegra sem flokka mætti undir vissa nýsköpun í starfinu undanfarin ár, þ.e. sú mikla áhersla sem lögð hefur verið á að vinna skipulega að því að draga úr og fella niður hindranir sem eru í för einstaklinga og atvinnulífs, að ferðast og vinna og eiga viðskipti og samskipti innan Norðurlandanna í heild. Þetta bitnar með ýmsum hætti á ungu fólki ekki síst, sem er að flytjast búferlum. Þetta hefur snúið að yfirfærslu réttinda og ýmsum ankannalegum hlutum sem oft koma upp varðandi það að hlutirnir gildi með sama hætti á öllum Norðurlöndunum. Það má nefna hið fræga dæmi um færeysku ökuskírteinin sem þeir stóðu í stappi með í eitt eða tvö ár, þau voru allt í einu ekki gjaldgeng eða viðurkennd í Svíþjóð eða annars staðar á Norðurlöndum. Mig langaði sérstaklega að spyrja hæstv. ráðherra aðeins um það hvort hann þekki til þess hvernig að þessu er unnið hér af hálfu stjórnvalda. Ég held að við mættum líka taka það til okkar í þinginu. Í sumum hinna þjóðþinganna er höfð sérstök umræða um þetta og jafnvel sérstakur starfshópur innan þinganna. Það skiptir líka máli að framkvæmdarvaldið vinni þetta með virkum hætti. Mér finnst viðeigandi að nefna þetta í dag því að það voru einmitt að berast þær ánægjulegu fréttir að það væri að slakna á landamæraeftirliti á Eyrarsundsbrúnni. Búið er að fella niður vegabréfaskoðun sem þar var tekin upp og var ansi pínleg [[Forseti hringir.]]í samhenginu að menn telja sig hafa verið að vinna á fullu að því að fella niður landamærahindranir, en þar risu upp nýjar.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé rétt það sem fram kemur hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og að við séum flest sammála um mikilvægi þess að vinna að verkefni sem þessu. Það er nú kannski það sem hefur einkennt samstarf milli Norðurlandanna. Mér finnst ánægjulegt að sjá þegar maður fer í gegnum þetta starf að menn vinna samkvæmt þessum prinsippum í breyttum heimi. Maður getur aldrei slakað á hvað það varðar. Hv. þingmaður vísar til þess að annars staðar á Norðurlöndunum, og hann þekkir þessa hluti eins og lófann á sér enda búinn að starfa ansi lengi á þessum vettvangi og þekkir vel til vinnubragða og hefur góð tengsl, sé þetta unnið sérstaklega í norrænu þjóðþingunum. Ég skal viðurkenna að ég þekki ekki nákvæmlega hvernig það er gert hér á hinu háa Alþingi. Hins vegar er það mín skoðun að þetta sé eitt af því sem við eigum að gefa meiri gaum og starfa með skipulegri hætti, ef við gerum það ekki nú þegar. Fyrst hv. þingmaður spurði sérstaklega um þingið, hvernig það taki á því, og samspil þess við viðkomandi ráðherra og norrænu ráðherranefndina, skal ég viðurkenna að ég er ekki besti maðurinn til að fjalla um það. En mér finnst að við þurfum á öðrum sviðum að skipuleggja okkur betur hér í þinginu. Maður finnur að það er mikill áhugi hjá kollegum okkar, og meiri en ég átti von á, þegar kemur að norrænu samstarfi. Ég held að það sé mjög rökrétt af öllum ástæðum. Ég er nú svolítið spenntur að heyra hvaða hugmyndir hv. þingmaður hefur og til hvers hann vísar þegar hann talar um að þetta verði unnið skipulegar í norrænum þjóðþingum.
Herra forseti. Ég veit alla vega til þess að í Danmörku hafa menn skipulagt sérstaka umræðu um þetta og haft utanumhald á því hvernig unnið væri að málinu af hálfu danskra stjórnvalda. Það er mjög oft þannig að það þarf samstarf bæði framkvæmdarvaldsins og jafnvel löggjafarvaldsins ef leysa á úr hindrunum. Ég get svo sem alveg játað upp á mig að hafa ekki gert meira í því, en eitt af því sem menn gerðu var að skrifa forsetum þjóðþinganna og reyna að ræða við þá um hvernig hægt væri að sinna þessum málum betur í þinginu. Mig langaði til að nefna annað við ráðherra þótt hvorugt sé með beinum hætti á valdi ráðherraráðsins. Og þó. Það snýr kannski meira að Norðurlandaráði sjálfu. Það er annars vegar umsókn eða tillaga Íslands og Finnlands um að íslenska og finnska verði tekin upp sem fullgild vinnumál í norrænu samstarfi. Það mun þurfa stuðning í ráðherraráðinu og fjármuni til þess að gera það að veruleika. Það er í vinnslu. En tregða sem tengist mögulega kostnaði hefur þvælst fyrir mönnum. Það snýr svolítið að því að menn samþykki að auka fjárveitingar til Norðurlandaráðshluta samstarfsins, sem er með tiltölulega mjög litla fjárveitingu samanborið við fjárveitingarnar í heild. Ætli þetta sé ekki þannig að ráðherraráðsmegin fari um 920–930 millj. dkr. en í Norðurlandaráðið sjálft um 32 millj. dkr. Þetta er annað sem ég held að við þurfum og ég vonast til þess að okkar samstarfsráðherra og forsætisráðherra beiti sér í með okkur í Íslandsdeild Norðurlandaráðs og hitt er svo umsókn Færeyinga um fullgilda aðild að norræna samstarfinu. Við höfum tekið þann pól í hæðina, fulltrúar Íslandsdeildarinnar, að styðja það eindregið. En þar er sömuleiðis við talsverða íhaldssemi að eiga og tókst naumlega að afstýra að þessu væri [[Forseti hringir.]]hreinlega hafnað á síðasta fundi forsætisnefndar. Mér finnst og spyr hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki sama sinnis í því, að þar eigum við Íslendingar að beita okkur og styðja við bakið á frændum okkar Færeyingum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir seinna andsvarið. Ég vil nota tækifærið og hvetja hv. þingmann til að hafa - af því að ég held að enginn þekki umræðuna betur en hv. þingmaður sem komið hefur að þessu samstarfi ekki bara í mörg ár heldur áratugi.
Aldir.
Hv. þingmaður kallar: Aldir. Ég sagði það ekki. Það var ekki ég sem sagði það, það var samflokksmaður hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. En ég held að við eigum að gefa þessu meiri gaum, eins og við ræddum áðan í umræðum um skýrslu utanríkisráðherra. Við gerum það best með því að ræða þetta sérstaklega í þinginu. Ég er nokkur áhugamaður þegar kemur að þeim skiptingum sem hv. þingmaður nefndi varðandi fjárheimildir. Mín upplifun er sú að nú séum við komin á þann stað að við getum nýtt norrænt samstarf betur en við höfum gert áður. Ég held að áhuginn sé miklu meiri en áður. Áhuginn er til kominn vegna þess að menn sjá hvað það er afskaplega skynsamlegt. Það finn ég hjá norrænum kollegum mínum. Heimurinn getur sagt manni að stækka og minnka en margar af þeim þjóðum sem við viljum eiga samskipti við þekkja Norðurlöndin sem heild en ekki einstök lönd. Þess vegna er mjög rökrétt að við vinnum þétt saman og væntanlega er besti vettvangurinn til að gera það í Norðurlandaráðinu þar sem maður kemur með þingmannatengsl og tengingar inn í löggjafarsamkomuna og jafnvel framkvæmdarvaldið. Varðandi Færeyjar: Ég verð að segja eins og er að frá því að ég byrjaði í stjórnmálum hef ég stutt frændur okkar Færeyinga í öllu milli himins og jarðar og hefur alltaf liðið vel með það. Ég sé enga ástæðu til að fara að breyta þeirri stefnu.
Virðulegur forseti. Það er mér heiður að fá að standa hér sem formaður Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins og forseti Vestnorræna ráðsins og flytja skýrslu ráðsins, reyndar frá síðasta ári þegar ég naut ekki þess heiðurs að sitja í því ágæta ráði. Ég vona að mér takist ágætlega að fara yfir þessa ágætu skýrslu, en sé að í þingsalnum er líka varaformaður ráðsins sem hefur öllu meiri reynslu en ég af þessu starfi, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, þannig að ég vænti þess að hún komi og fylli í eyðurnar. Byrjum á því að fjalla aðeins um Vestnorræna ráðið. Það rekur sögu sína til ársins 1985 þegar lögþing Færeyinga, landsþing Grænlands og Alþingi stofnuðu Vestnorræna þingmannaráðið, en heitinu var síðan breytt í Vestnorræna ráðið árið 1997. Markmið Vestnorræna ráðsins er að starfa að hagsmunum Vestur-Norðurlanda, vernda auðlindir og menningararfleifð Norður-Atlantshafssvæðisins, stuðla að samvinnu ríkisstjórna og landsstjórna Vestur-Norðurlanda um mikilvæg mál og vera þingræðislegur tengiliður vestnorrænna samstarfsaðila. Vestnorræna ráðið hefur ályktað um ýmis mál, þar á meðal umhverfismál, auðlinda- og samgöngumál, björgunar- og öryggismál, málefni norðurslóða, heilbrigðismál, menningarmál og íþrótta- og æskulýðsmál, svo fátt eitt sé nefnt. Ráðið kemur saman tvisvar á ári til ársfundar, yfirleitt í ágúst eða byrjun september og til þemaráðstefnu í janúar. Ársfundurinn er með æðsta ákvörðunarvald ráðsins og forsætisnefnd Vestnorræna ráðsins skipuleggur verkefni og störf ráðsins milli ársfunda. Í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins á árinu 2016 voru aðalmenn Unnur Brá Konráðsdóttir, sem var formaður, Páll Jóhann Pálsson, sem var varaformaður, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Páll Valur Björnsson og Þorsteinn Sæmundsson. Íslandsdeildin hélt fjóra fundi á árinu auk þess að taka þátt í ýmsum viðburðum. Ársfundur ráðsins fór fram á Grænlandi dagana 21.–24. ágúst. Í yfirlýsingu ársfundar hvatti ráðið stjórnvöld á Íslandi, í Færeyjum og á Grænlandi til að vinna sameiginlega að rannsókn og umfangi plasts í Norður-Atlantshafi og ekki síst áhrifum þess á lífríki hafsins. Stjórnvöld landanna þriggja eru jafnframt hvött til þess að vinna saman að því að draga úr notkun plasts og örplasts á vestnorræna svæðinu og stefna að allsherjarbanni á notkun örplasts. Jafnframt eru stjórnvöld hvött til að vekja upp umræður um skaðsemi örplasts alþjóðlega og hvetja önnur lönd til að banna notkun þess. Ráðið fagnaði einnig yfirlýsingu utanríkisráðherra landanna þriggja frá 22. ágúst 2016 um að kannaðir yrðu kostir þess að gera þríhliða fríverslunarsamning milli landanna. Yfirlýsing ráðherra er í samræmi við ályktun Vestnorræna ráðsins frá árinu 2015 og ráðið fagnar því að málið sé loksins komið í réttan farveg hjá stjórnvöldum landanna þriggja. Einnig óskaði ráðið eftir því að áætlaður árlegur fundur utanríkisráðherranna færi fram samhliða ársfundi Vestnorræna ráðsins. Næsti ársfundur Vestnorræna ráðsins fer einmitt fram í þessum sal síðla í ágúst á árinu. Þemaráðstefna ráðsins var haldin á Íslandi, í Grindavík, dagana 30.–31. janúar. Meginviðfangsefni ráðstefnunnar var möguleikar þingmanna til að hafa aukin áhrif á málefni norðurslóða, bæði innan þjóðþinga, gagnvart framkvæmdarvaldinu og alþjóðlega. Samhliða þemaráðstefnunni hélt Vestnorræna ráðið aukaársfund og þingmannanefnd um Hoyvíkursamninginn fundaði. Það eru þrjár ályktanir sem liggja inni frá Vestnorræna ráðinu frá þemaráðstefnu, aukaársfundi og ársfundi. Það er ályktun nr. 1 frá 2016, um stuðning við umsókn Vestnorræna ráðsins um áheyrnaraðild að Norðurskautsráðinu, nr. 2 er greining á fýsileika þess að setja á fót vestnorræna eftirskóla og nr. 3 um sameiginlega ráðstefnu um stöðu vestnorrænu landanna í nýjum landfræðipólitískum veruleika. Ekki hafa allar ályktanirnar komið fram á þingi, en þeirra er að vænta núna í haust. Ég vil jafnframt geta þess að ársfundinum var samþykkt að styðja tillögu Eyglóar Harðardóttur, þáverandi velferðarráðherra, um að halda vestnorræna kvennaráðstefnu á Íslandi á árinu 2016. Sú ráðstefna hefur ekki átt sér stað, en mér skilst að enn sé verið að vinna með þær hugmyndir innan ráðuneytisins. Ég fagna því mjög. Aðkoma lýðræðislega kjörinna fulltrúa að málefnum norðurslóða var efst á baugi á vettvangi ráðsins, skiljanlega. Á aukaársfundinum var samþykkt að ráðið tæki boði Hringborðs norðurslóða um formlegt samstarf við Vestnorræna ráðið. Vestnorræna ráðið er með umsókn hjá norðurslóðaráðinu um áheyrnaraðild. Við teljum að mikilvægt sé að þjóðkjörnir þingmenn norðurslóða hafi möguleika á að hafa áhrif á ákvarðanatöku sem snertir réttindi og hagsmuni íbúa vestnorræna svæðisins. Áheyrnaraðildin væri þá liður í að styrkja samstarf landanna um málefni norðurslóða og treysta stöðu Vestnorræna ráðsins gagnvart alþjóðlegu samstarfi um málefni svæðisins. Ég held ég láti yfirferð minni lokið að svo stöddu. Ég hvet þingheim til að kynna sér skýrslu ráðsins.
Herra forseti. Mig langar að koma aðeins inn á nokkra þætti í skýrslunni sem liggur fyrir þinginu um starfsemi Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins árið 2016. Formaður Íslandsdeildar ráðsins fór ágætlega yfir kjarnann í starfinu. Ég hef verið þess heiðurs aðnjótandi að fá að starfa þó nokkuð með Vestnorræna ráðinu og hefur það starf allt verið mjög uppbyggilegt og áhugavert. Frændþjóðir okkar, Grænlendingar og Færeyingar, eru höfðingjar heim að sækja. Þegar þessar þjóðir eiga í samstarfi kemur í ljós hve margt við eigum sameiginlegt, hversu margir sameiginlegir hagsmunir tengja þjóðirnar saman og hversu sterk við erum saman þegar við beitum okkur í ýmsum þjóðþrifamálum, þá sérstaklega í þeim sem snúa að hagsmunum þjóða á norðurslóðum. Norðurslóðir eru orðið það svæði sem mikil ásókn er í varðandi auðlindir sem þar eru og ýmsa hagsmuni sem þar liggja undir. Þess vegna er mjög mikilvægt að vestnorrænu þjóðirnar láti til sín taka og beiti sér á þeim vettvangi og hafi möguleika á að láta rödd sína heyrast. Eins og hv. formaður kom inn á áðan var samþykkt á aukaársfundi á síðasta ári að leita eftir áheyrnaraðild að Norðurskautsráðinu. Það liggur ekki enn þá fyrir svar við þeirri beiðni en ákvörðuninni var frestað á fundi Norðurskautsráðsins og er enn í ferli, eins og ég skil það. Ég tel mikilvægt að allir þeir sem hafa eitthvað um það að segja, fulltrúar Norðurlandanna, beiti sér fyrir því að hleypa þessum þremur þjóðum að þarna að svo þær fái áheyrn og hafi tillögurétt. Það er mjög mikilvægt að gæta hagsmuna og réttinda íbúa norðurslóða. Við höfum líka verið þátttakendur í Hringborði norðurslóða. Ég tel það vera af hinu góða. Þar eru til að mynda fulltrúar frá Kanada, Quebec í Kanada, og Samaráðinu ásamt Grænlendingum, Færeyingum og Íslendingum. Þar hefur verið fundað á síðasta ári oftar en einu sinni sem ég tel mjög af hinu góða. Í ágúst á síðasta ári var ársfundur í Qaqortoq á Grænlandi. Það liggja fyrir tillögur sem komu frá þeim ársfundi varðandi greiningu á því hvort hægt væri að setja á fót svokallaðan eftirskóla ætlaðan 14–17 ára ungmennum til að skapa betri tengsl milli ungmenna frá vestnorrænu löndunum þremur. Það er hefð fyrir eftirskólum annars staðar á Norðurlöndum en ekki á Íslandi. Við skulum sjá hvað kemur út úr því. Það kom líka fram tillaga sem var afgreidd um að vinna að sameiginlegum rannsóknum á umfangi plasts í lífríki hafsins í Norður-Atlantshafi. Það er í sjálfu sér mjög stórt og mikilvægt mál. Alvarleiki þess máls er mikill, hversu mikið er um plast sem eyðist ekki upp nema á mjög löngum tíma í lífríki hafsins í Norður-Atlantshafi. Það er mjög mikilvægt að reyna að koma í veg fyrir að plasti sé hent í sjóinn og bregðast við varðandi lífríkið og fiskstofnana og annað sem er í hættu vegna plastsins sem fer í hringrás í lífkeðjunni í gegnum fiskana og önnur sjávardýr. Þetta er hættulegt fyrir þær þjóðir og okkur öll, það getur stofnað þessum auðlindum í hættu ef ekki verður hægt að sporna við því og koma í veg fyrir það. Það var nefnt hérna að samþykkt hefði verið að hafa kvennaráðstefnu á Íslandi. Ég tel það vera mjög mikilvægt og metnaðarfull hugmynd og nauðsynlegt að hrinda henni í framkvæmd því að oftar en ekki eru það konur sem hafa mikil áhrif á búsetu á norðurslóðum með ákvarðanatöku með fjölskyldur sínar. Ég held að það sé kominn tími til að konur ráði ráðum sínum og skoði hvað megi gera til að styrkja jaðarbyggðir og byggðir á norðurslóðum svo þær eigi framtíð fyrir sér og unga fólkið sjái tækifæri í því að byggja upp á þeim slóðum. Ég held að við eigum að leggja metnað okkar í að standa fyrir slíkri ráðstefnu á Íslandi. Það var líka mjög ánægjulegt að við héldum þemaráðstefnu í Grindavík í janúar 2016 þar sem lýðræði á norðurslóðum var þemað og möguleikar þingmanna til að hafa áhrif á málefni norðurslóða. Sú ráðstefna tókst mjög vel og var upptakturinn að ársfundinum í Grænlandi. Næg eru verkefnin fram undan hjá vestnorrænu þjóðunum. Þær eiga að halda áfram að styrkja hver aðra í umræðunni og hafa vægi. Það má ekki vera lýðræðislegur halli á samstarfi þjóða á norðurslóðum, þess vegna er mjög mikilvægt að raddir þeirra þjóða sem búa við nyrstu höf heyrist, því að það er fólkið sem lifir af þeim auðlindum sem eru allt í kringum þau lönd, sérstaklega af hafsvæðinu en bæði til lands og sjávar. Sú samvinna sem hefur verið á ýmsum sviðum við björgunarmál, heilbrigðismál, menntamál og ýmis önnur þjóðþrifamál hefur sýnt að þessar þjóðir geta með samstarfi sínu komið ýmsu í framkvæmd þótt það hafi líka oft verið veruleikinn að ýmsar góðar tillögur daga uppi þegar þær koma inn til framkvæmdarvaldsins og komast ekki í framkvæmd. En það er líka okkar hv. þingmanna sem sitjum í deildum hvers lands fyrir sig að fylgja því eftir í viðkomandi þjóðþingi að tillögur Vestnorræna ráðsins nái fram að ganga í verki, fylgja því eftir gagnvart framkvæmdavaldi okkar. Ég held að það sé mjög jákvæður vilji alls staðar til að efla þetta samstarf til hagsbóta fyrir öll löndin. Íslendingar hafa verið í fararbroddi í því samstarfi, en við erum samt jafningjar í samstarfinu og hver og ein þjóð getur lagt gott til málanna til þess að festa það í sessi.
Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns leiðrétta orð forseta. Sá sem hér stendur er varaformaður þingmannanefndar EFTA og EES þetta árið. Rétt skal vera rétt. Ég vil í þessari ræðu minni mæla fyrir skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefndar EFTA og EES fyrir árið 2016. Skýrslan liggur hér fyrir á 14 blaðsíðum þar sem gerð er grein fyrir fundum þingmannanefndar EFTA og þingmannanefndar EFTA og EES á almanaksárinu 2016 og hefst nú lesturinn. Fríverslunarsamtök Evrópu (EFTA) og Evrópska efnahagssvæðið (EES) gegna veigamiklu hlutverki sem grunnstoðir íslenskrar utanríkisverslunar. Með aðildinni að EES njóta Íslendingar að langmestu leyti sömu viðskiptakjara og 30 önnur Evrópuríki með um 500 milljóna manna markað. Auk þess að koma að rekstri EES-samningsins hefur EFTA byggt upp öflugt net fríverslunarsamninga við ríki utan ESB eða svonefnd þriðju ríki. Í umfjöllun þingmannanefnda EFTA og EES um EES-samninginn og rekstur hans var annars vegar farið yfir þann mikla fjölda ESB-gerða á sviði innri markaðarins sem bíður upptöku í EES-samninginn og hins vegar var fjallað um svonefndan innleiðingarhalla EES/EFTA-ríkjanna sem mælir hversu hratt ríkin innleiða þær gerðir sem þegar hafa verið teknar upp í EES-samninginn. Mikilvægi þess að upptaka gerða í samninginn og innleiðing í EES/EFTA-ríkjunum gangi snurðulaust fyrir sig felst í því að tryggja lagalegt samræmi á innri markaðnum sem er ein forsenda virkni hans. Fríverslunarsamningagerð EFTA við ríki utan ESB, svonefnd þriðju ríki, var ofarlega á dagskrá þingmannanefndar EFTA að venju. EFTA hefur verið í fararbroddi á heimsvísu í gerð fríverslunarsamninga og eru gildir samningar nú 27 og taka til 38 ríkja. EFTA á nú í fríverslunarviðræðum við níu ríki, þar á meðal Indland, Indónesíu, Víetnam og Malasíu. Þingmannanefnd EFTA hefur á undanförnum árum stutt dyggilega við gerð fríverslunarsamninga EFTA og beitir sendinefndum og þingmannaheimsóknum til þess að kynna og afla stuðnings við gerð slíkra samninga. Framkvæmdastjórn þingmannanefndar EFTA heimsótti í þessu skyni Filippseyjar og Víetnam á árinu og átti viðræður við þarlend stjórnvöld, þingnefndir, stofnanir og hagsmunaaðila um fríverslunarmál. Væntanleg útganga Bretlands úr ESB, Brexit, kom ítrekað til umfjöllunar á árinu, bæði fyrir og eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna í Bretlandi 23. júní 2016. Framtíðarskipan viðskipta við Bretland eftir útgöngu úr ESB, og þar með EES, er gríðarlegt hagsmunamál fyrir ríki EFTA en Bretland er stærsti viðskiptaaðili bæði Íslands og Noregs innan EES. EFTA-ríkin fylgjast grannt með þróun mála og því hvernig breska stjórnin mun leggja upp hugmyndir um framtíðartengsl við ESB þegar 50. gr. Lissabon-sáttmálans um útgöngu verður virkjuð. Þá var ítrekað fjallað um yfirstandandi fríverslunarviðræður Bandaríkjanna við ESB (e. Transatlantic Trade and Investment Partnership, TTIP) sem hófust í júlí 2013. Viðræður snúa að markaðsaðgangi og varða lækkun og niðurfellingu tolla, upprunareglur, þjónustuviðskipti, fjárfestingar og opinber innkaup. Náist samkomulag um gagnkvæma viðurkenningu staðla eða sameiginlega staðla mun það hafa áhrif á regluverk innri markaðarins og þar með EES/EFTA-ríkin. Þrír möguleikar blasa við EFTA ef TTIP verður að veruleika, í fyrsta lagi að fá eins konar aukaaðild að TTIP en ekki liggur fyrir hvort slíkt verður í boði, í öðru lagi að EFTA geri eigin fríverslunarsamning við Bandaríkin og loks óbreytt ástand. Engin samræmd stefna liggur fyrir hjá EFTA-ríkjunum gagnvart TTIP en saman fylgjast þau grannt með gangi mála með reglubundnu samráði við viðskiptafulltrúa Bandaríkjanna og framkvæmdastjórn ESB. Þá er enn óljóst hvaða stefnu ný stjórn Bandaríkjanna mun marka sér varðandi TTIP-viðræðurnar. Af fleiri málum sem voru ofarlega á baugi þingmannanefnda EFTA og EES á árinu má nefna viðskiptastefnu ESB og fríverslunarsamningagerð sambandsins, stefnu til eflingar innri markaða ESB, þvingunaraðgerðir ESB gagnvart Rússlandi og gagnaðgerðir Rússa, fólksflutninga innan ESB og deilihagkerfið. Virðulegi forseti. Í skýrslu þingmannanefndar EFTA og EES fyrir árið 2016 er gerð grein fyrir einstökum fundum. Ég tel ekki rétt að tíunda það en vísa að öðru leyti í þskj. 421, þ.e. þá skýrslu sem ég hef núna lesið úr. Hef ég þar með lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Sem formaður Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins er ég þess heiðurs aðnjótandi að fá að kynna fyrir þingi og þjóð skýrslu Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins frá árinu í fyrra ásamt því að fara nokkrum orðum um dvöl okkar á Evrópuráðsþinginu hingað til, hinnar nýju Íslandsdeildar sem tók við störfum í mars á þessu ári. Við vorum reyndar kjörin í febrúar en fórum á okkar fyrsta fund í mars og mun ég ræða það aðeins hérna á eftir. Ég ætla að byrja á að ræða skýrslu Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins fyrir árið 2016. Í henni stendur, með leyfi forseta: „Á vettvangi Evrópuráðsþingsins á árinu 2016 bar hæst flóttamannavandann í Evrópu, stöðu mannréttinda og lýðræðis í Tyrklandi og baráttuna við hryðjuverk. Neyðarástandið í Úkraínu var einnig ofarlega á dagskrá, ekki síst hlutdeild Rússlands í átökunum. Evrópuráðsþingið ályktaði um flóttamannavandann í álfunni á öllum þingfundum ársins 2016. Á janúarfundi þingsins voru aðildarríki Evrópuráðsins hvött til að efla leitar- og björgunaraðgerðir á Miðjarðarhafinu og auka stuðning sinn við viðleitni Grikklands, Ítalíu, Serbíu og Makedóníu til að taka á vandanum. Jafnframt var kallað eftir auknum rannsóknum á og aðgerðum til að uppræta starfsemi þeirra sem smygla fólki á milli landa og sækja þá til saka. Á aprílfundi sínum gerði þingið alvarlegar athugasemdir við flóttamannasamning Evrópusambandsins og Tyrklands frá 18. mars 2016. Dregið var í efa að samningurinn sjálfur og framkvæmd hans stæðist alþjóðleg mannréttindalög. Gríska hæliskerfið hefði ekki getu til að afgreiða hælisumsóknir á viðunandi máta, varðhald hælisleitenda á grísku eyjunum samræmdist að öllum líkindum ekki mannréttindasáttmála Evrópu og Tyrkland veitti hælisleitendum ekki þá vernd sem alþjóðalög krefðust. Stjórnvöld í Grikklandi og Tyrklandi voru beðin um að tryggja að alþjóðlegir staðlar væru að fullu virtir við móttöku og afgreiðslu umsókna flótta- og farandverkamanna. Á októberfundi sínum ályktaði þingið að hvetja aðildarríki til að efla vernd fylgdarlausra ólögráða ungmenna í Evrópu, bæði heima fyrir og með svæðisbundnu og alþjóðlegu samstarfi. Mælst var til þess að aðildarríki neituðu aldrei fylgdarlausum, ólögráða ungmennum inngöngu, í samræmi við alþjóðleg mannréttinda-, mannúðar- og flóttamannalög. Á júnífundi þingsins var ályktað um virkni lýðræðisstofnana í Tyrklandi. Lýst var yfir vaxandi áhyggjum af stöðu tjáningar- og fjölmiðlafrelsis, réttarríkisins og mannréttinda í landinu. Tyrknesk stjórnvöld voru beðin um að afnema lög sem gera það refsivert að móðga forseta landsins, tyrknesku þjóðina, ríkið, stofnanir þess eða stefnu stjórnvalda. Undanfarin tvö ár hafa um tvö þúsund mál gegn blaðamönnum og fræðimönnum, sem eru sakaðir um að hafa móðgað forseta landsins, verið sótt fyrir tyrkneskum dómstólum. Þingið lýsti jafnframt yfir áhyggjum af þeim mikla fjölda vefsíðna sem stjórnvöld hefðu lokað sem og breytingum á lögum um skipan dómara og saksóknara sem vektu upp spurningar um sjálfstæði dómstóla landsins og afskipti framkvæmdarvaldsins af dómskerfinu. Handtökur lýðræðislega kjörinna kúrdískra borgarstjóra og uppsögn annarra vekti einnig áhyggjur sem og afleiðingar langvarandi útgöngubanns og ítrekaðra mannréttindabrota í suðausturhluta landsins í tengslum við aðgerðir stjórnvalda á svæðinu. Þingið harmaði einnig að friðarviðræðum við Kúrda hefði verið hætt sumarið 2015. Á októberfundi þingsins var staða mála í Tyrklandi eftir valdaránstilraun þar í landi 15. júlí 2016 ofarlega á dagskrá. Margir þingmenn lýstu yfir áhyggjum af því að Tyrkland væri að fjarlægjast gildi Evrópuráðsins og gagnrýndu harðlega viðbrögð tyrkneskra stjórnvalda við valdaránstilrauninni. Aðrir þingmenn sögðu viðbrögð stjórnvalda eðlileg í viðleitni til að tryggja lýðræðið og réttarríkið. Á aprílfundi þingsins var ályktað um brýna þörf á að taka á veikleikum í öryggiskerfum Evrópuríkja og efla aðgerðir gegn hryðjuverkum. Þingið sagði hryðjuverkaárásirnar í Brussel 22. mars 2016 hafa að hluta komið til vegna veikleika í öryggiskerfum Belgíu, Evrópusambandsins og alþjóðasamfélagsins og kallaði eftir auknu samstarfi, samræmingu og upplýsingamiðlun á milli evrópskra löggæslu- og öryggisstofnana. Líkt og síðustu ár var aðild Rússland að átökunum í Úkraínu og ástandið þar í landi ofarlega á blaði. Í apríl 2014 var landsdeild Rússlands svipt atkvæðisrétti í Evrópuráðsþinginu vegna aðkomu Rússlands að átökunum. Staða landsdeildar Rússlands er óbreytt og hefur hún ekki tekið þátt í störfum Evrópuráðsþingsins síðastliðin tvö ár. Á októberfundi þingsins árið 2016 fordæmdi þingið enn og aftur aðkomu Rússlands að átökunum og ólöglega innlimun landsins á Krímskaga. Aðilar að Minsk-samkomulaginu voru beðnir um að hrinda í framkvæmd öllum ákvæðum samninganna, þar á meðal um vopnahlé. Í upphafi árs var Pedro Agramunt, þingmaður landsdeildar Spánar og flokkahóps kristilegra demókrata, kjörinn forseti Evrópuráðsþingsins til eins árs.“ Ég ætla að leyfa mér að staldra við eftir inngang skýrslu Íslandsdeildarinnar frá árinu í fyrra og ræða aðeins um þá þróun sem átt hefur sér stað frá því að þessi skýrsla var skrifuð, og þá sérstaklega í öllum þessum áhugaverðu og mjög svo mikilvægu málum sem verið hafa til umræðu og umfjöllunar á Evrópuráðsþinginu. Fyrst er talað um ástandið í Tyrklandi. Tyrkland var til umræðu á fyrsta þinginu sem ný Íslandsdeild sótti, sem var í apríl sl. Við í Íslandsdeildinni erum í raun og veru nýkomin heim af þeim fundi. Þar ákvað Evrópuráðsþingið að setja Tyrkland aftur undir aukið eftirlit, sem fylgir því að ganga í Evrópuráðið. Tyrkland hafði lokið því eftirlitsferli sem því fylgir alla jafna, og var komið í eftirfylgni sem er með minna móti eftir að fyrsta eftirlitsferlinu lýkur. En nú hefur Evrópuráðsþingið sem sagt ákveðið að setja Tyrkland aftur undir aukið eftirlit, og verður fylgst með því hvernig staðið er að vernd mannréttinda borgara þessa lands. Það vakti hörð viðbrögð tyrknesku landsdeildarinnar sem gekk út af fundi Evrópuráðsþingsins og ekki er vitað nákvæmlega hvernig verður með áframhaldandi samstarf Tyrklands og Evrópuráðsþingsins, alla vega næstu misserin. Auðvitað var þetta gert vegna ítrekaðra og alvarlegra mannréttindabrota stjórnvalda í Tyrklandi gagnvart sínum eigin borgurum og þá sérstaklega gagnvart kennurum, dómurum, þingmönnum, blaðamönnum og ýmsum öðrum sem ekki hafa hlotið náð fyrir augum stjórnvalda þar í landi. Þau hafa notfært sér svokallað neyðarástand sem tylliástæðu fyrir jafnvel ofsóknum á hendur pólitískum andstæðingum sínum. Þar að auki hefur sú þróun orðið frá því að þessi skýrsla var skrifuð að þingmenn Rússa, þá sérstaklega utanríkisdeildar Rússa, komu á fund stjórnar Evrópuráðsþingsins í mars sl. þar sem þeir skiptust á skoðunum við þingmenn Evrópuráðsþingsins um mögulega endurkomu sína að starfinu og um úrbætur á sviði mannréttindamála þegar kemur að ástandinu í Úkraínu. En þeirri sem hér stendur þóttu þær umræður helst til teknókratískar af hálfu Rússlands og ekki endilega til þess fallnar að samskiptin á milli Evrópuráðsþingsins og Rússa myndu batna. Það er þó von þegar Rússar koma og ræða við Evrópuráðsþingið, að þeir muni mögulega á einhverjum tímapunkti ganga aftur til samstarfs við okkur. Loks ber þess að geta að vissulega var í upphafi árs 2016 Pedro Agramunt, þingmaður landsdeildar Spánar og flokkahóps kristilegra demókrata, kjörinn forseti Evrópuráðsþingsins til eins árs. En þeir fordæmalausu atburðir áttu sér stað á því þingi sem var nú að ljúka, aprílþinginu, að þingmenn Evrópuráðsþingsins lýstu yfir vantrausti á forsetann þrátt fyrir að þingsköp þingsins heimili í raun ekki vantraust að því leytinu til að það geti tekið forsetastólinn af forseta. Þetta upphlaup og vantraustsyfirlýsingar urðu til þess að forsetinn sætti opinberri yfirheyrslu og framkvæmdastjórn Evrópuráðsþingsins lýsti yfir vantrausti á hann og tók af honum öll völd til þess að koma fram fyrir hönd Evrópuráðsþingsins, stýra fundum fyrir þess hönd og í raun að vera talsmaður Evrópuráðsþingsins. Það er fordæmalaust í sögu Evrópuráðsþingsins, það hefur ekki gerst í 68 ára sögu þessara samtaka og átti rætur sínar að rekja til þess að forsetinn lét hafa sig út í það í boði Rússa að fara í heimsókn til Sýrlands og hitta þar Assad nokkurn Sýrlandsforseta og fara þar í skoðunarferð. Forsetinn hefur sagt sér til varnar að hann hafi farið þarna prívat og persónulega sem spænskur þingmaður en ekki sem forseti Evrópuráðsþingsins og að ekki beri að líta svo á að hann hafi gert það í opinberu embætti sem forseti Evrópuráðsþingsins. En þessi heimsókn var samt sem áður auglýst mjög víða sem heimsókn forseta Evrópuráðsþingsins til Assads með Rússum til að skoða aðstæður þar og þótti því setja mjög svartan blett á samtökin, þ.e. Evrópuráðsþingið í heild. Var forseta því ekki talið sætt í embætti lengur og nýtur ekki trausts nokkurs manns eða þá mjög fárra í Evrópuráðsþinginu til að gegna embætti, en hann þráast þó enn við að segja af sér þótt við búumst við að það gerist fyrr en seinna. Svo ég komi aftur að skýrslunni sem ég hef frá Íslandsdeildinni í fyrra, þá eru hér kaflar um Evrópuráðið og Evrópuráðsþingið, almennur kafli. Svo er hér stuttur kafli um Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins sem ég ætla að leyfa mér að lesa úr fyrir þingheim áður en ég lýk máli mínu með stuttri hugleiðingu um hlutverk okkar og tilgang í Evrópuráðsþinginu. Hér er að finna kafla um Evrópuráðið almennt og Evrópuráðsþingið. Þar stendur, með leyfi forseta: „Hlutverk Evrópuráðsins er að standa vörð um grundvallarhugsjónir aðildarríkjanna um mannréttindi, lýðræði og réttarríkið, auk þess að stuðla að efnahagslegum og félagslegum framförum. Í þeim tilgangi beitir ráðið sér m.a. fyrir gerð og samþykkt bindandi fjölþjóðasáttmála.“ Hér ræðum við um mannréttindasáttmála Evrópu, sáttmála Evrópu gegn pyndingum og annarri vanvirðandi eða ómannúðlegri meðferð, Evrópusamningi gegn spillingu og fleiri slíka samninga. Svo ég haldi áfram máli mínu segir hér, með leyfi forseta: „Ályktanir og fjölþjóðasáttmálar Evrópuráðsins hafa haft víðtæk áhrif í álfunni allri. Fjölmargir sáttmálar ráðsins á ýmsum sviðum þjóðlífsins eru mikilvægar mælistikur fyrir þjóðir sem eru að koma á lýðræði og réttarríki, en mælistikur Evrópuráðsins gilda einnig fyrir aðrar fjölþjóðastofnanir og alþjóðleg samtök. Þar ber hæst mannréttindasáttmála Evrópu og félagsmálasáttmála Evrópu. Frá lokum kalda stríðsins hefur Evrópuráðið m.a. gegnt því veigamikla hlutverki að styðja við lýðræðisþróun í nýfrjálsum ríkjum Mið- og Austur-Evrópu, m.a. með tæknilegri aðstoð á sviði laga og stjórnsýsluuppbyggingar auk kosningaeftirlits. Aðildarríkjum ráðsins hefur fjölgað ört síðan Berlínarmúrinn féll og eru þau nú 47 talsins. Svartfjallaland er nýjasta aðildarríkið en það sleit ríkjasambandi við Serbíu eftir þjóðaratkvæðagreiðslu í maí 2006 og gerðist aðili að Evrópuráðinu í maí 2007. Þar með mynda ríki Evrópuráðsins eina órofa landfræðilega heild í álfunni, að Hvíta-Rússlandi undanskildu. Evrópuráðsþingið er vettvangur fulltrúa þjóðþinga 47 aðildarríkja Evrópuráðsins. Á þinginu sitja 324 fulltrúar og jafn margir til vara. Ólíkt ráðherranefnd Evrópuráðsins þar sem hvert ríki hefur eitt atkvæði fer fjöldi fulltrúa á þinginu eftir stærð þjóðar. Á þinginu starfa níu fastanefndir og fimm flokkahópar. Þá sitja forseti, 20 varaforsetar, formenn fastanefnda og flokkahópa í framkvæmdastjórn þingsins, sem hefur umsjón með innri málefnum þess. Sami hópur skipar stjórnarnefnd þingsins ásamt formönnum landsdeilda. Þingið kemur saman ársfjórðungslega, eina viku í senn, að jafnaði í janúar, apríl, júní og október. Stjórnarnefndin fundar þrisvar á milli þingfunda. Loks kemur sameiginleg nefnd þingsins með ráðherranefnd Evrópuráðsins reglulega saman samhliða fundum Evrópuráðsþingsins í Strassborg. Evrópuráðsþingið er nokkurs konar hugmyndabanki Evrópuráðsins um stjórnmál, efnahagsmál, félagsmál, mannréttindamál, umhverfis- og orkumál og menningar- og menntamál. Mikilvægi þingsins felst einkum í því að: eiga frumkvæði að aðgerðum og beina tillögum til ráðherranefndarinnar, hafa eftirlit með efndum fjölþjóðlegra skuldbindinga og þrýsta á um skjótar aðgerðir ef misbrestur verður þar á, og vera vettvangur fyrir skoðanaskipti og samráð þingmanna aðildarríkjanna og styrkja þannig lýðræðismenningu og efla tengsl þjóðþinga.“ 3. kafli fjallar um Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins. Þar segir, með leyfi forseta: „Fyrstu tvo mánuði ársins 2016 voru aðalmenn Karl Garðarsson formaður, þingflokki Framsóknarflokks, Unnur Brá Konráðsdóttir varaformaður, þingflokki Sjálfstæðisflokks, og Ögmundur Jónasson, þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Á sama tíma voru varamenn Jóhanna María Sigmundsdóttir, þingflokki Framsóknarflokks, Brynjar Níelsson, þingflokki Sjálfstæðisflokks, og Oddný G. Harðardóttir, þingflokki Samfylkingarinnar. Hinn 7. mars 2016 tók Valgerður Gunnarsdóttir sæti Unnar Brár Konráðsdóttur sem aðalmaður og Unnur Brá tók sæti Brynjars Níelssonar sem varamaður. Sat sú Íslandsdeild óbreytt fram að kosningum 29. október 2016.“ Í skýrslu Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins má fræðast um þær fastanefndir sem aðalmenn og varamenn sátu í og frekar um starfsemi Evrópuráðsþingsins, en þar er margt áhugavert að finna og hvet ég þingmenn, sem og þjóðina alla, til að kynna sér Evrópuráðsþingið betur því að þetta er mjög mikilvægt þing og er, nota bene, ekki Evrópusambandið, svo því sé haldið til haga. Okkur finnst við ítrekað þurfa að benda fólki á það því að það virðist vera einhver ruglingur þar á. Reyndar á þessi mikilvæga, alþjóðlega stofnun sér mjög merkilega og áhugaverða sögu og varð til, rétt eins og Evrópusambandið, í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar í sameiginlegri vegferð Evrópubúa um að mynda með sér bandalag til að koma í veg fyrir aðrar eins hörmungar og seinni heimsstyrjöldin var. Í því ljósi vil ég segja að Evrópuráðið og Evrópuráðsþingið eru meðal okkar mikilvægustu samstarfsaðila þegar kemur að lýðræði, mannréttindum og vernd réttarríkisins. Sem nýkjörinn formaður íslensku sendinefndarinnar get ég ekki annað en ítrekað mikilvægi þess starfs sem þar er unnið. Við, íslenska sendinefndin, sem er kannski rétt að geta hér í lok ræðu minnar að inniheldur ekki einungis mig heldur einnig hv. þm. Vilhjálm Árnason og hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur, erum nýkomin heim af þessu sögulega þingi þar sem vantrausti var lýst á forseta Evrópuráðsþingsins. Nú hefur verið ákveðið að skipa óháða nefnd til að fara yfir ásakanir gegn ákveðnum þingmönnum Evrópuráðsþingsins um spillingu, um að þiggja mútufé og fyrir að hafa áhrif á skýrslugerð og atkvæðagreiðslu þingmanna hvað varðar landið Aserbaídsjan sem og hina sögulegu ákvörðun að setja Tyrkland aftur í svokallað eftirfylgniferli. Mín reynsla af þinginu var að það var rosalega áhugavert að kynnast þingmönnum alls staðar að úr Evrópu og í raun víðar ef við hugsum um þetta í hreinum landfræðilegum skilningi. Það var áhugavert að kynnast mörgum mismunandi sjónarhornum og einnig að finna fyrir mjög miklum samstarfsvilja allra þingmanna sem þar voru, vináttu, vinaþeli og áhuga á Íslandi og íslenskum málum er varða mannréttindi og jafnrétti og önnur mikilvæg málefni og var mikill vilji til samstarfs við okkur. Það verður að segjast eins og er að þeir þingmenn Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins sem á undan komu hafa skilið eftir sig djúp spor og eru mikil fyrirmynd í því hvernig við munum sinna áfram starfi okkar fyrir Evrópuráðsþingið. Þau njóta mikillar virðingar meðal þeirra sem setið hafa þar lengur en við, fyrir að hafa verið dugleg, fagleg og málefnaleg. Kann ég þeim miklar þakkir fyrir sín góðu störf og fyrir að hafa getið sér jafn góðan orðstír og raun ber vitni. Það gerir okkur töluvert auðveldara fyrir við að mynda tengsl og vinna að málum. Við fengum öll að halda okkar fyrstu ræður á Evrópuráðsþinginu, sem var mjög áhugaverð lífsreynsla. Þar að auki fékk hv. þm. Katrín Jakobsdóttir mál á dagskrá um akademískt frelsi, sem er mjög áhugavert og frábært frumkvæði hjá henni. Þar að auki var ég skipuð flutningsmaður á erindi um mögulega stríðsglæpi vígamannanna í íslamska ríkinu. Ég hlakka til að fylgja því eftir og hlakka til að halda áfram starfi mínu í Evrópuráðsþinginu, sem er mjög mikilvægt. Ég vona að við fáum fleiri tækifæri en eina ræðu hér að kvöldi næstum því sumardags að því er virðist, til að ræða mikilvægi þessa mikilvæga þings. En ég læt máli mínu lokið hér í bili.
Forseti. Ég þakka fyrir þessa samantekt. Ég verð að segja að mér finnst leiðinlegt hve lítinn tíma við fáum til að ræða á djúpstæðan hátt um Evrópuráðið. Eins og kemur fram í samantekt almennt um Evrópuráðið og Evrópuráðsþingið er hlutverk Evrópuráðsins að standa vörð um grundvallarhugsjónir aðildarríkjanna um mannréttindi, lýðræði og réttarríkið, auk þess að stuðla að efnahagslegum og félagslegum framförum. Í þeim tilgangi beitir ráðið sér meðal annars fyrir gerð og samþykkt bindandi fjölþjóðasáttmála. Hér er líka rosalega góð samantekt á ályktunum og tilmælum og álitum Evrópuráðsþingsins frá árinu 2016 og mig langar að vita hvernig því sé háttað að taka þessar ályktanir og tilmæli hér inn í þingið, hvort Alþingi sé ekki réttur staður til að ræða um þessi mál og að þetta sé ekki einvörðungu sett í hendurnar á framkvæmdarvaldinu. Mér finnst mörg af þessum tilmælum og ályktunum eiga mikið erindi í þverpólitíska samvinnu hér innan húss. Mig langar að spyrja þingmanninn um álit hennar á því hvort ekki sé þörf á því að við förum betur yfir sumar af þessum ályktunum, sem eru ekki sértækar heldur víðtækar, hér á þingi. Þetta var aðeins rætt þegar við vorum í sambærilegum umræðum um alþjóðamál, um okkar alþjóðlegu og sértæku deildir, hér á þingi síðast, að fara þyrfti í einhvers konar vinnu til að tryggja að þetta hverfi ekki. Þetta er fyrsta spurning en ég hef eina spurningu í viðbót á eftir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og tek undir það með henni að vissulega er tilefni til að þingið taki hér til meðferðar margar af ályktunum, tilmælum og álitum Evrópuráðsþingsins sem vissulega hafa töluvert víðtækari skírskotun en að þau haldist úti í Strassborg þar sem þau eru oftast formúleruð. Það má finna mörg dæmi um þetta. Það er mjög sjaldgæft að eitthvað sem gerist í Evrópuráðsþinginu eitt og sér rati hingað í þingsal og er það miður. Þó eru þess fordæmi. Ber þar kannski helst að nefna víðfræga skýrslu þingmannsins Dicks Martys um fangaflug sem Evrópuþjóðir tóku þátt í fyrir tilstilli Bandaríkjamanna, og fóru inn í leynifangelsi víða í álfunni þar sem svokallaðir stríðsfangar Bandaríkjanna voru pyndaðir og hlutu illa meðferð. Þessi skýrsla hafði slík áhrif að hún komst inn í þennan sal og hafði líka þau áhrif að breyta löggjöf, bæði hér og víða annars staðar í álfunni, þegar kom að því að tryggja hvers konar farþegar væru um borð í þeim flugvélum sem lenda á yfirráðasvæði aðildarríkjanna og tryggja betur en áður mannréttindi þeirra sem hafa verið frelsissviptir af Bandaríkjunum. Það eru örfá dæmi um að ályktanir, tilmæli og álit Evrópuþingsins rati beinustu leið inn í þingsal og verði að umræðuefni, en þá eru það líka venjulega mjög mikilvæg mál. Vissulega eru hér ýmis mál sem við gætum tekið til umræðu. Það er mikilvægt að þetta starf gagnist fleirum en þeirri sem hér stendur, það sem þar fer fram. En ég mun að sjálfsögðu eftir fremsta megni reyna að koma þeim lærdómi sem ég dreg af ferðum mínum þangað hingað inn í þingið með ýmsum leiðum.
Forseti. Ég þakka svarið. Ég veit að þetta er í traustum höndum hjá hv. þingmanni. Mig langar að draga athygli þingmannsins, sem og annarra sem á þetta hlusta, að ályktun sem samþykkt var í Strassborg 10.–14. október 2016: „Í ályktun um þann lærdóm sem draga mætti af Panama-skjölunum mæltist þingið til þess að aðildarríki tryggðu skilvirka eftirfylgni ályktunar þingsins nr. 1881 frá árinu 2012 um viðeigandi stefnu um skattaskjól, gerðust aðilar að vettvangi Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu um gagnsæi og skipti á skattaupplýsingum og tryggðu skjóta og skilvirka framkvæmd staðals um upplýsingaskipti og sjálfvirka miðlun upplýsinga um fjárhagsreikninga í skattamálum. Jafnframt var mælst til þess að aðildarríki sæju til þess að skattkerfi þeirra væru traust, gagnsæ og stöðug, settu á laggirnar miðlæga skrá yfir raunverulega eigendur fyrirtækja, stofnana og sjóða og ættu í nánu samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, Sameinuðu þjóðirnar og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins um að bæta núverandi skattafyrirkomulag og takast á við nýtilkomnar áskoranir á þessu sviði. Einnig voru aðildarríki beðin um að verja meira fjármagni í skattrannsóknir, efla þjálfun í rannsóknum á skattundanskotum og íhuga þörfina á lagabreytingum til að samræma betur aðgengi að fjármálaupplýsingum á frumstigi sakamálarannsókna.“ Þetta er eitthvað sem ég held að við þingmenn hér á hinu háa Alþingi ættum að skoða og álagsprófa, hvar við stöndum út frá ályktunum frá árinu 2012. Ég held að það væri mjög góð leið til að framfylgja sumum af þeim ályktunum sem hafa komið fram hjá Evrópuráðinu og öðrum alþjóðanefndum að kalla eftir skýrslubeiðni. Þá er jafnframt hægt að fá ályktunina þýdda yfir á íslensku, því að ég hef áhyggjur af því að eiginlega ekkert af þeim ályktunum og ábendingum og tilmælum sem við tökum þátt í að samþykkja og jafnvel búa til ratar yfir á hið íslenska tungumál.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ábendinguna og tel fullt tilefni til að skella í eins og eina skýrslubeiðni til ráðherra til að athuga hvað hafi verið gert til að framfylgja þessari ályktun. Það má ýmislegt læra af því sem gerist á Evrópuráðsþinginu og þar er mjög víðtækan þekkingargrunn að finna í hinum ýmsu málum. Mér finnst ég verða að undirstrika það, út frá máli hv. þingmanns, hve mikið við getum grætt á því í þekkingu og í reynslu að nýta okkur þá miklu sérfræðiþekkingu og þann mikla mannafla og mannauð sem er að finna á Evrópuráðsþinginu. Þar er fólk boðið og búið til að aðstoða okkur við að setja okkur inn í allar þessar ályktanir og tilskipanir. Við megum ekki vanmeta hve fús þau eru til að aðstoða okkur við að verða sem best við tilmælum og ályktunum Evrópuráðsþingsins. Ég held við ættum að nýta okkur það líka. Þótt þau þýði ekki textann fyrir okkur yfir á íslensku þá eru þau vissulega boðin og búin til að útskýra fyrir okkur óljós atriði og líka til að leiðbeina okkur um hvernig best er að standa að löggjöf þegar kemur að peningaþvætti eða aflandssvæðum eða ýmsu slíku sem Evrópuráðið hefur beitt sér fyrir að afla sér sérfræðiþekkingar um. Það hefur unnið mikla rannsóknarvinnu á því hvað telst besta lagalega úrlausnin fyrir hvern málaflokk fyrir sig, hvað svo sem það er sem Evrópuráðsþingið eða Evrópuráðið hefur aflað sér sérþekkingar um. Við megum ekki vanmeta það hvað við höfum mikla auðlind í Evrópuráðsþinginu. Ég læt mér orð hv. þingmanns að hvatningu verða og bið um skýrslu, legg fram skýrslubeiðni, þegar kemur að málefnum um lærdóm sem draga megi af Panama-lekanum. Það verður mjög áhugavert.
Virðulegi forseti. Ég flyt skýrslu Íslandsdeildar þingmannaráðstefnunnar um norðurskautsmál fyrir árið 2016. Af þeim málum sem fjallað var um á vettvangi þingmannanefndar um norðurskautsmál á árinu 2016 leggur Íslandsdeild áherslu á eftirfarandi atriði sem segja má að hafi verið í brennidepli. Fyrst ber að nefna tólftu þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál sem haldin var í Ulan-Ude í Rússlandi 9.–11. júní. Á tveggja ára fresti heldur þingmannanefndin ráðstefnu um norðurskautsmál og var fyrsta þingmannaráðstefnan haldin í Reykjavík árið 1993. Á ráðstefnum þingmannanefndarinnar kemur saman stór hópur þingmanna og sérfræðinga frá ríkisstjórnum, háskólastofnunum og félagasamtökum sem láta sig málefni norðurslóða varða. Eitt meginviðfangsefni þingmannanefndarinnar er jafnframt að fylgja eftir samþykktum þeirrar ráðstefnu. Á ráðstefnu þingmannanefndarinnar voru þrjú meginþemu valin af nefndarmönnum til sérstakrar umræðu og skýrslugerðar. Í fyrsta lagi var rætt um mannlífsþróun á norðurslóðum og sjónum m.a. beint að sjálfbærni og skyldu okkar til að huga að komandi kynslóðum með ábyrgð og nærgætni gagnvart umhverfinu að leiðarljósi. Í öðru lagi var rætt um samstarf á norðurslóðum í ljósi loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem haldin var í París í desember 2015. Lögð var áhersla á hlutverk stjórnvalda á norðurslóðum og mikilvægi þess að tryggja framtíð svæðisins sem heimilis íbúa þess. Í þriðja lagi fór fram umræða um ný tækifæri á norðurslóðum. Í umræðum og niðurstöðum skýrslu um efnið lögðu nefndarmenn megináherslu á mikilvægi þess að varðveita merka menningararfleifð norðurslóða og viðkvæma náttúru svæðisins. Í yfirlýsingu tólftu ráðstefnu þingmannanefndarinnar er tilmælum beint til ríkisstjórna á norðurskautssvæðinu, Norðurskautsráðsins og stofnana Evrópusambandsins. Þar er m.a. kallað eftir því að skoðaðar verði nýjar leiðir til að virkja áheyrnaraðila Norðurskautsráðsins í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og losun kolefna. Einnig er lögð áhersla á nauðsyn þess að viðhalda sterku alþjóðlegu samstarfi á norðurslóðum til að stuðla að áframhaldandi friði og stöðugleika á svæðinu. Fulltrúar Íslandsdeildarinnar lögðu m.a. áherslu á mikilvægi þess að standa vörð um rétt íbúa norðurslóða til að nýta auðlindir sínar á sjálfbæran hátt, eflingu Norðurskautsráðsins og mikilvægi jafnréttismála á norðurslóðum. Af öðrum málum sem voru áberandi í umræðunni hjá nefndinni á árinu 2016 má nefna stefnu aðildarríkjanna í málefnum norðurskautsins og ferðaþjónustu á norðurslóðum.
Virðulegi forseti. Sem formaður Íslandsdeildar NATO ætla ég að fara í örstuttu máli yfir skýrslu Íslandsdeildarinnar fyrir árið 2016 og lesa úr inngangi skýrslunnar: Á vettvangi NATO-þingsins árið 2016 bar hæst óstöðugleikann í löndunum fyrir botni Miðjarðarhafs og í Norður-Afríku, ekki síst í tengslum við átökin í Sýrlandi, Írak og Líbíu sem hafa hrundið af stað öldu flóttamanna til nágrannasvæða og Evrópu og valdið víðtækum öryggisógnum í Miðausturlöndum. Lögð var áhersla á þann vanda sem blasir við nágrannaríkjum Sýrlands við móttöku flóttamanna og ákvörðun NATO um að veita stuðning við flóttamannavandann í Eyjahafi. Jafnframt var baráttan gegn hryðjuverkum í brennidepli á árinu og vaxandi áhrif hryðjuverkasamtaka eins og íslamska ríkisins. Hryðjuverkaárásirnar í París í nóvember 2015 og í Brussel í mars 2016 juku enn á áhyggjur aðildarríkjanna og leiddu m.a. til aukins þunga í sameiginlegri baráttu Bandaríkjanna og Evrópu gegn hryðjuverkum. Áhersla var lögð á þær áskoranir sem fylgja því að takast á við hryðjuverkastarfsemi sem er skipulögð á Vesturlöndum og fjármögnun hennar. Þá var rík áhersla lögð á ástandið í Úkraínu og kólnandi samskipti NATO og Rússlands eftir hernaðaraðgerðir Rússa í landinu. Viðbrögð NATO-þingsins við innlimun Rússa á Krímskaga árið 2014 voru afgerandi og greiddi stjórnarnefnd þingsins einróma atkvæði með því að Rússar misstu stöðu sína sem aukaaðildarríki að NATO-þinginu. Áhersla var lögð á samstöðu með íbúum Úkraínu og að NATO yki stuðning sinn við úkraínsk stjórnvöld. Samskipti NATO við Rússland hafa ekki verið eins slæm frá lokum kalda stríðsins og versnuðu enn frekar í kjölfar aukinnar hernaðaríhlutunar Rússa í Sýrlandi. Í umræðum nefndarinnar var þó lögð áhersla á mikilvægi samræðna milli Rússa og NATO-þingsins. Umræða um aðgerð NATO í Afganistan, sem er sú umfangsmesta í sögu bandalagsins, var áberandi á árinu eins og undanfarin ár, ekki síst í ljósi brotthvarfs herafla NATO frá landinu við árslok 2014. Vel hefur gengið að byggja upp innlendar öryggissveitir sem hafa tekið við stjórn öryggismála í landinu. Eftir brottför fjölþjóðahersins þarf engu að síður að styðja mjög dyggilega við stjórnvöld í Afganistan til að tryggja þau í sessi. Til að bregðast við því hófst verkefnið „Einarður stuðningur“ í janúar 2015 og átti að standa yfir í tvö ár. Þá var áhersla lögð á að draga þyrfti úr niðurskurði á fjármagni til varnar- og öryggismála í takt við skuldbindingar aðildarríkjanna. Nauðsynlegt væri að auka fjárframlög til varnarmála, ekki síst til að bregðast við öryggisógnum nálægt Evrópu og styrkja stöðu NATO gagnvart Rússum. Enn fremur var rætt um útfærslu NATO-þingsins og bandalagsins á ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um konur, frið og öryggi. Af öðrum stórum málum sem tekin voru til umfjöllunar 2016 má nefna samstarf og stefnu um að opna fyrir nýjum aðildarríkjum, kjarnorkuáætlun Írans, málefni Kína og spillingu og áhrif hennar á öryggi ríkja. Jafnframt hefur NATO-þingið fylgst vel með þeim málum sem hafa verið ofarlega á baugi í alþjóðlegri öryggismálaumræðu utan sem innan bandalagsins og snerta m.a. orkuöryggi, öryggi upplýsingakerfa eða netöryggi, eldflaugavarnir, baráttuna við áróðursárásir gegn vestrænum samfélögum og mikilvægi samstöðu aðildarríkja NATO-þingsins á tímum óróa og breytinga í landfræðipólitík og alþjóðastjórnmálum. Þetta stóð í inngangi skýrslunnar. Í Íslandsdeild NATO 2016 sátu Þórunn Egilsdóttir formaður, þingflokki Framsóknarflokks, Össur Skarphéðinsson varaformaður, þingflokki Samfylkingarinnar, og Birgir Ármannsson, þingflokki Sjálfstæðisflokks. Á NATO-þinginu eiga sæti 257 þingmenn. Fjöldi fulltrúa ræðst að mestu af fólksfjölda í hverju landi. NATO-þingið heldur tvo þingfundi árlega, annars vegar vorfund og hins vegar ársfund að hausti. Svo er efnt til svonefndra febrúarfunda NATO-þingsins í Brussel sem eru hefðbundnari en minni fundir. Vorfundur árið 2016 var haldinn í Tírana og sótti Íslandsdeildin þann fund. Eiginlegur þingfundur NATO-þingsins fór þar fram 30. maí. Forseti NATO-þingsins setti fundinn og óskaði Svartfellingum sérstaklega til hamingju með aðild að NATO, en Ísland var einmitt fyrsta landið til að samþykkja Svartfjallaland inn í NATO og eru þeir mjög þakklátir fyrir. Undir skýrsluna rita síðan undirrituð, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, hv. þm. Lilja Alfreðsdóttir og hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson. Við erum á leiðinni á vorþing NATO í Tíblisi í lok mánaðarins. Ég hlakka til að starfa fyrir þessa deild NATO-þingsins og læt máli mínu lokið.
Hæstv. forseti. Ég geri nú grein fyrir skýrslu Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins fyrir árið 2016. Eins og háttar til um flesta formenn alþjóðanefnda þingsins hef ég ekki setið lengi í því embætti þannig að hér erum við að flytja skýrslur um starfsemi sem við tókum ekki þátt í, en þess ber að geta að á árinu 2016 voru aðalmenn í Íslandsdeild Alþjóðaþingmannasambandsins Ragnheiður Ríkharðsdóttir, sem var formaður, frá þingflokki Sjálfstæðisflokksins, Ásmundur Einar Daðason varaformaður, frá þingflokki Framsóknarflokks og Birgitta Jónsdóttir frá þingflokki Pírata. Varamenn voru Helgi Hrafn Gunnarsson frá Pírötum, Sigrún Magnúsdóttir, þingflokki Framsóknarflokks, og Valgerður Gunnarsdóttir, þingflokki Sjálfstæðisflokksins. Arna Gerður Bang var ritari Íslandsdeildarinnar. Í skýrslunni er bæði fjallað almennt um Alþjóðaþingmannasambandið og um þá starfsemi sem innt var af hendi af hálfu Íslandsdeildarinnar. Varðandi Alþjóðaþingmannasambandið, IPU, er þess að geta að þar eiga aðild 171 þjóðþing, en aukaaðild að sambandinu eiga 11 svæðisbundin þingmannasamtök. Eins og segir í skýrslunni er markmið IPU að vinna að skoðanaskiptum þingmanna frá öllum heimshornum um alþjóðleg málefni, vinna að friði og samstarfi meðal þjóða og treysta lýðræði og þjóðkjörin fulltrúaþing í sessi. Áhersla er lögð á að standa vörð um mannréttindi í heiminum og grundvallarreglur lýðræðis og þingræðis. Þá vinnur IPU að styrkingu þjóðþinga og aðstoðar við þróun lýðræðislegra vinnubragða. Alþjóðaþingmannasambandið heldur að jafnaði tvö þing á ári, að vori í einu af aðildarríkjum sambandsins og að hausti í Genf, nema annað sé ákveðið sérstaklega. Auk þess heldur sambandið alþjóðlegar ráðstefnur og málstofur á ári hverju, oft um málefni sem eru efst á baugi innan Sameinuðu þjóðanna og gjarnan í tengslum við tiltekna ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Af þeim fjölmörgu málum sem fjallað var um á vettvangi Alþjóðaþingmannasambandsins á árinu 2016 eru nokkur dregin sérstaklega fram í skýrslu Íslandsdeildarinnar og gefa ágæta mynd af því hversu fjölbreytt viðfangsefni Alþjóðaþingmannasambandsins eru. Í skýrslunni er fyrst nefnd umfjöllun um stríðið í Sýrlandi og alvarlegt ástand mannúðarmála þar, sérstaklega í Aleppó. Það var rætt um hlutverk þjóðþinga alþjóðasamfélagsins og svæðisbundinna stofnana við að veita nauðsynlega vernd og aðkallandi stuðning við flóttamenn. Það var einnig rætt á víðari grunni um málefni innflytjenda og flóttamanna. Einnig var fjallað um og ályktað á vettvangi IPU um hryðjuverkastarfsemi og baráttu gegn henni. Loks má nefna að í brennidepli voru umræður um hvernig stuðla megi að auknu alþjóðlegu samstarfi um markmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun með sérstaka áherslu á konur sem drifkraft þróunar. Jafnréttismál og staða kvenna var frekar til umræðu á vettvangi IPU og ályktun samþykkt um frelsi kvenna til fullrar þátttöku í stjórnmálum og aukna samvinnu karla og kvenna til að ná því markmiði. En auðvitað er rétt að hafa í huga að staða mála af þessu tagi er afar misjöfn meðal þeirra 171 ríkis sem aðild eiga að samtökunum. Í skýrslunni er líka vikið að því að á árinu hafi verið fjallað um málefni þeirra 230 milljóna barna í heiminum sem ekki njóta borgaralegra réttinda. Það var þrýst á um aðgerðir til þess að bregðast við þessu og mikilvægi þess að bæði ríkisvaldið og einnig foreldrar hafi upplýsingar um það hvernig megi skrá börn við fæðingu og opna fyrir skráningu barna án tillits til þjóðernis, kynþáttar, trúarbragða eða stöðu að öðru leyti. Fleira var rætt. Það var rætt um og ályktað um vernd gegn eyðileggingu og hnignun menningararfleifðar mannkyns, netvæðingu þjóðþinga, lýðræði og ungt fólk og hlutverk þjóðþinga við að koma í veg fyrir afskipti utanaðkomandi aðila af málefnum fullvalda ríkja. Þá fór fram umræða um baráttu gegn mannréttindabrotum í aðdraganda átaka og viðbragðsflýti þjóðþinga. Um starf Íslandsdeildarinnar sérstaklega er kannski rétt að geta þess að starfsemin var með hefðbundnum hætti. Íslandsdeildin sem slík var virk í starfi IPU á árinu og lét að sér kveða í öllum helstu málum sem komu til umræðu í nefndum og ráðum og á þingum sambandsins. Íslandsdeildin hélt fjóra fundi sérstaklega og fór þar aðallega fram undirbúningur fyrir þátttöku í þingum IPU. Íslandsdeildin tók þátt í norrænu samstarfi, en að jafnaði eru haldnir tveir norrænir samráðsfundir árlega til að fara yfir málefni komandi þinga IPU og samræma afstöðu Norðurlanda eins og hægt er. Þess er að geta að formennskan í norræna hópnum flyst milli landanna. Finnland gegndi formennsku á árinu 2016 og Ísland er með formennskuna á árinu 2017. Ég ætla ekki að fara nánar yfir efni hinna norrænu samráðsfunda, en þeirra er getið ítarlega í skýrslu nefndarinnar. Ég vil bara geta þess að 134. þing IPU fór fram 19.–23. mars 2016 í Lúsaka. Sótti Íslandsdeildin þingið. Það er með sama hætti gerð ítarleg grein fyrir efni þess fundar í skýrslunni og vísa ég til hennar varðandi nánari atriði um þau málefni sem þar komu til umræðu. Sama má segja um 135. þing IPU sem haldið var í Genf 23.–27. október 2016, en þann fund sóttu af hálfu Alþingis Einar K. Guðfinnsson, forseti Alþingis, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, formaður Íslandsdeildarinnar, og Ásmundur Einarsson varaformaður, auk Örnu Gerðar Bang, ritara nefndarinnar. Í skýrslunni er að lokum vísað til ráðstefnunnar World e-Parliament sem haldin var í Valparaiso 28.–30. júní 2016, en Ragnheiður Ríkharðsdóttir og Birgitta Jónsdóttir, auk Örnu Gerðar Bang sóttu þá ráðstefnu. Þar var fjallað um upplýsingatækni og starfsemi þinga. Í skýrslunni er nokkuð ítarleg umfjöllun um það, en fulltrúar úr Íslandsdeildinni tóku virkan þátt í þessu starfi á vegum Alþjóðaþingmannasambandsins. Ég ætla að lokum að geta þess að ályktanir og yfirlýsingar IPU á árinu 2016 eru raktar í lok skýrslu Íslandsdeildarinnar, en þær vörðuðu hryðjuverkastarfsemi og nauðsyn þess að styrkja hnattrænt samstarf í baráttunni gegn hryðjuverkastarfsemi. Ályktað var um hvernig tryggja mætti varanlega vernd menningararfleifðar mannkyns gegn eyðileggingu og hnignun, um stöðu þeirra 230 milljóna barna sem ekki njóta borgaralegra réttinda og hvernig leysa bæri þetta ástand sem talið er afar alvarlegt á 21. öldinni. Þá er getið um yfirlýsingar forseta IPU á 134. þingi um hryðjuverkaárásirnar í Brussel og af hálfu IPU var verknaðurinn harðlega fordæmdur. Á 135. þinginu í Genf var ályktað um eftirfarandi atriði: Stríðið í Sýrlandi og alvarlegt ástand mannúðarmála, sérstaklega í Aleppó og loks um frelsi kvenna til fullrar þátttöku í stjórnmálum og aukna samvinnu karla og kvenna til að ná því markmiði. Eins og af þessari stuttu yfirferð má ráða koma fjölmörg málefni til umræðu á vettvangi Alþjóðaþingmannasambandsins. Ef ég má bæta við frá eigin brjósti þá er alveg ljóst að þetta er mikilvægur vettvangur fyrir þingmenn hvaðanæva að úr heiminum til þess að koma saman og ræða málefni sem snerta alla með einum eða öðrum hætti. Þetta þjónar þeim tilgangi að opna augu manna fyrir mismunandi sjónarmiðum, mismunandi sýn ríkja sem búa við ólíkan menningarlegan bakgrunn og ólíkar stjórnmálahefðir og er mikilvægt til þess að stuðla að almennri framþróun lýðræðis og mannréttinda í heiminum. Ég vísa aftur til skýrslunnar. Hér er að finna ítarlega umfjöllun um þau málefni sem hér hefur verið fjallað um. Undir þessa skýrslu Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins rita auk þess sem hér stendur Birgitta Jónsdóttir varaformaður, úr þingflokki Pírata og Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir úr þingflokki Sjálfstæðisflokks.