Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs til að vekja athygli á þingsályktunartillögu sem dreift var í gær og við flytjum allir þingmenn Suðurkjördæmis. Tillögugreinin er einföld: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að láta hefja nú þegar óháða úttekt á Landeyjahöfn í samræmi við samgönguáætlun fyrir árin 2019–2033 og fimm ára samgönguáætlun fyrir árin 2019–2023 og að henni verði lokið eigi síðar en 31. desember 2019.“ - Það er sem sagt í árslok. Ég er ekki viss um að þingheimur geri sér almennt grein fyrir því að þegar Landeyjahöfn var opnuð í síðustu viku þá hafði hún verið lokuð í fimm mánuði og rúmlega það, á sjötta mánuð, tveimur mánuðum lengur en var t.d. í fyrra. Það er algjörlega nauðsynlegt og fyrir löngu tímabært að svarað verði þeim þremur spurningum sem þessi þingsályktunartillaga lýtur að og eru tilgreindar í greinargerð með tillögunni. Í fyrsta lagi: Er hægt að gera þær úrbætur á Landeyjahöfn að dýpkunarþörfin minnki verulega eða hverfi? Í öðru lagi: Í hverju fælust slíkar úrbætur og hver er áætlaður kostnaður við þær? Í þriðja og síðasta lagi: Ef slíkar endurbætur þættu ekki gerlegar, af tæknilegum ástæðum eða fjárhagslegum, til hvers konar dýpkunaraðgerða þyrfti þá að grípa til að halda höfninni opinni allan ársins hring? Ég treysti því að þingheimur og raunar hæstv. forseti tryggi þessu þarfa máli skjóta leið í gegnum þingið.
Herra forseti. Í morgun hóf umhverfis- og samgöngunefnd umfjöllun um frumvarp til laga um póstþjónustu sem samgönguráðherra mælti fyrir á dögunum. Frumvarpið á sér langan aðdraganda sem flestir þekkja en tildrögin má rekja til breytinga á reglum Evrópusambandsins á sviði póstþjónustu, breytinga sem lúta m.a. að því að opna póstmarkaði fyrir samkeppni með því að afnema einkarétt ríkja á sviði póstþjónustu. Ríflega tíu umsagnir hafa borist, flestar jákvæðar, en þó er ljóst að að ýmsu þarf að huga, ekki síst við að tryggja áfram nauðsynlega póstþjónustu til hinna dreifðari byggða. Það sem ég vil gera sérstaklega að umfjöllunarefni er hvernig ríkið, eigandi Íslandspósts, hyggst skilja við reksturinn þegar kemur að því að þessi lög taki gildi en stefnt er að því að það verði um næstu áramót. Íslandspóstur hefur varið gríðarlegum fjárhæðum til fjárfestinga í rekstur í samkeppni við einkaaðila á undanförnum árum. Það þarf að liggja fyrir hver uppruni þess fjármagns er og hvort aðskilnaðurinn hafi verið í samræmi við lög og reglur. Því frumvarpi sem við erum nú með til umfjöllunar fylgir ekki ítarleg greining á rekstri og samkeppnisháttum Íslandspósts undanfarin ár og því er fjölmörgum spurningum enn ósvarað. Það þarf að fá botn í þessi mál áður en einkarétturinn er afnuminn og Íslandspóstur í framhaldinu seldur, eins og gera má ráð fyrir að ætlunin sé, annars er hætta á að nýjum eigendum verði afhent fyrirtæki með mikla og ósanngjarna meðgjöf í samkeppni við keppinauta á markaði. Rétt er að benda á að fjármálaráðuneytið heldur utan um hlutabréf ríkisins í Íslandspósti. Samgönguráðuneytið, sem er ráðuneyti póstþjónustunnar, hefur enga aðkomu að rekstri og engin úrræði til að skipta sér af rekstri Íslandspósts, en það er okkar hlutverk. Fyrr í vetur sendi fjárlaganefnd beiðni til Ríkisendurskoðunar um stjórnsýsluúttekt á Íslandspósti, m.a. til að svara þessum spurningum. Það er mikilvægt að niðurstöður úr þeirri úttekt liggi fyrir áður en lengra er haldið með breytingar á póstmarkaði. Við getum ekki sem gæslumenn þess mikla fjármagns sem lagt hefur verið í rekstur Íslandspósts á undanförnum árum haldi áfram á þessari braut máls.
Herra forseti. Í gær fékk ég tækifæri til að skoða mannlausa flugvél sem hefur verið í prófunum á Egilsstaðaflugvelli í nokkrar vikur og verður hér á landi fram á sumar. Þessi mannlausa flugvél sem er af tegundinni Hermes 900 er hér á vegum Siglingaöryggisstofnunar Evrópu. Tilgangurinn er að prófa þennan dróna eða mannlausu flugvél við erfiðar aðstæður. Eins og hefur komið fram í viðtölum við forsvarsmenn Landhelgisgæslunnar þá bera Íslendingar ábyrgð á gríðarstóru hafsvæði og umferð í kringum landið fer vaxandi. Mér segir svo hugur um að mannlausa flugvélin sem nú er á Egilsstaðaflugvelli sé forsmekkurinn að því sem koma skal á næstu árum. Hafsvæðið í kringum Ísland er gríðarstórt og slíkar vélar gætu nýst vel til eftirlits- og björgunarstarfa. Að auki má nefna ýmis rannsókna- og vísindastörf sem tengjast Íslandi og hafsvæðinu í kringum landið. Reyndar er flugþol mannlausra flugvéla allt að tæpir tveir sólarhringar og þær gætu því farið býsna víða hér á norðurhvelinu í rannsóknarstörfum. Í þessu samhengi tel ég rétt að minnast enn á ný á tengt mál sem er að við Íslendingar gerumst sem allra fyrst aðilar að Geimvísindastofnun Evrópu og verðum fullgildir aðilar að því vísinda- og rannsóknarumhverfi sem þar er innan búðar og að sem fullkomnasta gervihnattaleiðsaga sem til er verði í boði hér á landi sem allra fyrst. Hér er ég að tala um þætti sem geta gegnt mikilvægu hlutverki í öllum samgöngum í framtíðinni, hvort sem þær eru í lofti, láði eða legi. Ég tel mikilvægt að í þeirri fjarskiptaáætlun sem unnið er að þessa dagana hér í þinginu og í endurskoðaðri samgönguáætlun sem boðað er að komi fyrir þingið í haust, verði tekið á þessu máli með ákveðnum hætti sem aðild að Geimvísindastofnun Evrópu er.
Virðulegi forseti. Aldrei þessu vant ætla ég undir liðnum störf þingsins að tala um störf þingsins. Ég spyr, virðulegur forseti: Liggur þinginu lífið á að taka líf, svo mikið að það má ekki að ræða málið almennilega í velferðarnefnd? Hvernig stendur á því að þegar maður leggur fram ósk í velferðarnefnd um að fá landlækni til að ræða þær 22 vikur sem eru í fóstureyðingarfrumvarpinu að meiri hlutinn segir nei, það sé búið að ræða það alveg nógu mikið? Sami meiri hluti og hefur fullyrt hér að ekki sé hægt að bjarga fóstri undir 22 vikum. Staðreyndin er sú að hægt er að bjarga 6% fóstra undir 22 vikum. Síðan var einnig lögð fram beiðni um að fá tvo lækna fyrir nefndina. Því var hafnað. Mér er gjörsamlega óskiljanlegt af hverju í ósköpunum fólki liggur svo lífið á að koma þessu máli í gegn að það megi ekki ræða það betur. Við ræðum hérna tímunum saman um áfengi í búðir, en við ætlum að keyra þetta mikilvæga mál í gegnum þingið liggur við án nokkurrar umræðu. Í þessu máli er líka annað, um börn sem verða þunguð. Þar segir í einni grein að börn sem verða þunguð, komin allt að 22 vikum, geti farið í fóstureyðingu án þess að tala við foreldra sína. Hvar er stuðningurinn? Hvernig á að tryggja það? Þarf ekki að ræða þetta betur? Nei, ekki að mati meiri hlutans í nefndinni. Mér finnst það alveg til háborinnar skammar að við skulum ekki vanda okkur betur við þetta mál og ræða það betur vegna þess að við erum að byrja á öfugum enda. Við eigum að byrja á því að sjá til þess með öllum ráðum að engin kona þurfi að standa frammi fyrir því að fara í fóstureyðingu.
Virðulegi forseti. Mig langar að eyða þessum stutta tíma mínum í að vekja athygli á því átaki sem nú fer fram í samfélaginu af hendi SÁÁ. Bankað verður upp á hjá landsmönnum úti um allt land og óskað eftir stuðningi þeirra með því að kaupa hinn svokallaða álf. Ég hvet ykkur öll til að styðja við SÁÁ því að það er sannarlega ekki nóg að gert hjá hæstv. heilbrigðisráðherra í þeirri heilbrigðisstefnu sem hér er. Þrátt fyrir að fjárveitingavaldið Alþingi hafi aukið fjárheimildir sínar og viljað styrkja SÁÁ og starf þeirra um 150 millj. kr. í desember sl., þrátt fyrir að búið sé að semja við Sjúkratryggingar Íslands og þeir hafi ákveðið að 100 milljónir af því færu í göngudeildir - sem nota bene hafa verið fjármagnaðar með sölu álfsins, sjálfsaflafé SÁÁ hefur haldið uppi veg og vanda göngudeilda - þrátt fyrir að búið sé að skila inn öllu er ekki enn þá búið, virðulegi forseti, að greiða út eina einustu krónu. Ég er að verða svo rasandi og algjörlega bit að ég er eiginlega orðlaus yfir þessari ótrúlegu framkomu. Það er eins og Sjúkratryggingar Íslands séu að verða ríki í ríkinu. Það virðist engu máli skipta hvað fram fer á hinu háa Alþingi hjá löggjafanum, hjá fjárveitingavaldinu og hvaðeina annað. Þeir gjörsamlega trampa það niður og gera akkúrat ekkert með það. Þannig að ég segi: Takið vel á móti fólkinu okkar frá SÁÁ. Hjálpum fíklunum okkar að komast fyrr í meðferð. Hjálpumst að við að eyða biðlistum inn á Vog því að það er hagur okkar allra.
Virðulegur forseti. Fram undan eru þinglok og hefðbundið brjálæði í afgreiðslu mála. Af því tilefni langar mig til að fara yfir smá tölfræði um afköst þingsins með þeim fyrirvara að fjöldi mála segir ekkert til um gæði þeirra, eins og dæmið um Landsrétt ætti að sýna. Frá 138. þingi hafa að meðaltali tæplega 112 ríkisstjórnarmál og tæplega 14 þingmannamál, 126 í heild, verið samþykkt á hverju þingi. Stundum eru haldin sumarþing og stutt þing af öðrum ástæðum. Ef þau þing eru ekki talin með eru rúmlega 132 mál samþykkt á hverju þingi. Á yfirstandandi þingi er búið að afgreiða 82 mál, 75 ríkisstjórnarmál og sjö þingmannamál og við eigum u.þ.b. 50 mál eftir til að ná meðaltalinu. Flest mál voru afgreidd á 139. þingi eða 190 mál, fæst á 147., einungis þrjú. Ef tekin eru frá stutt þing voru fæst mál samþykkt á 141. þingi eða 123. Það getur aldrei verið kappsmál þingsins að afgreiða fleiri mál en færri. Krafan hlýtur alltaf að vera fagleg afgreiðsla á málum sem hagnast íslensku samfélagi, því fleiri slík mál, þeim mun betra. Þess vegna langar mig að minnast á 28 mál Pírata sem bíða enn eftir því að komast til 1. umræðu. Þess vegna langar mig að minnast á athugasemd Sambands sveitarfélaga sem kom fram í fjárlaganefnd í gær, að mál sem var lagt fram í september hefur ekki enn komist til 1. umr., mál sem samtökin töldu vera þjóðþrifamál, bókstaflega, mál sem snýst um fráveitumál sveitarfélaga. Þetta þing hefur verið einstaklega lélegt í að koma þingmannamálum í umræðu miðað við að þingmannamál sem eru lögð fram í upphafi þingsins í september hafa ekki enn komist til 1. umr. Ég býst við að þetta þing verði með ágætistölur um afköst, en þegar kemur að því hversu mörg þjóðþrifamál eru hins vegar skilin eftir í þingmannahalanum, þá gef ég yfirstandandi þingi ekki háa einkunn.
Virðulegi forseti. Í dag birtist skoðanakönnun í Fréttablaðinu um skoðanir landsmanna á því máli sem er mikið til umræðu hér í þinginu þessa dagana, þriðja orkupakkanum. Ekki er það hlutverk stjórnmálamanna að elta skoðanakannanir en það er mikilvægt að hlusta á raddir fólks og meta hagsmuni heildarinnar. Slíkt hafa ráðherrarnir gert og margir þingmenn einnig. Af skoðanakönnuninni má auðvitað lesa ýmislegt, m.a. að 40% tóku ekki afstöðu og hátt í 60% hafa ekki kynnt sér málið. Það var þó annað sem stakk mig sérstaklega í þessari skoðanakönnun, það var sú staðfesting að upplýsingar hafa mikil áhrif. Að jákvæðum gagnvart málinu fjölgar verulega eftir því sem fólk kynnir sér málið betur. Það kemur mér ekkert sérstaklega á óvart eða ætti ekki að gera það, en það sannar þó hið margkveðna að upplýsingar, réttar upplýsingar, skipta máli. Vegna þessa máls hafa ráðherrar og þingmenn reynt eftir fremsta megni að koma upplýsingum á framfæri. Borið hefur árangur að funda um málið og útbúa spurningalista sem svarar ýmsum spurningum. Mesti krafturinn hefur þó því miður aðallega farið í að leiðrétta rangfærslur og síðan að halda því á lofti hvað felst í málinu og hvað felst ekki í málinu. Það má líka horfa inn á við og velta fyrir sér hvort við hefðum getað gert betur í að upplýsa almenning um málið á fyrri stigum. Það er reyndar ekki alltaf auðvelt að vekja áhuga fólks á EES-málum. Það má svo reyndar líka að velta fyrir sér hversu langt við megum ganga í að reyna að koma á framfæri upplýsingum fólksins í landinu um mál sem búast má við að verði mikið í umræðunni. Það er nefnilega þannig að það er sífellt auðveldara að koma upplýsingum að fólki, en að sama skapi líka rangfærslum og villandi skilaboðum. Nú keppast stjórnvöld við að leiðrétta slík skilaboð sem komið hefur verið á framfæri með að því er virðist miklum kostnaði, með auglýsingum á alls konar miðlum. Þessar rangfærslur eiga sér greinilega mikið fjárhagslegt bakland. Það er kannski helsta áskorun nýrra tíma, fyrir okkur öll, að geta greint hismið frá kjarnanum, að geta greint milli falsfrétta, staðreynda og hvaðan upplýsingarnar koma. Nú stöndum við frammi fyrir þeirri áskorun að upplýsa, því að það er alla vega staðreynd að upplýsingar og þekking skipta miklu máli. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Þann 9. apríl sl. vakti ég athygli á útvarpsþáttum sem hétu Kverkatak og voru á dagskrá Ríkisútvarpsins og fjölluðu um ofbeldi og ofbeldissambönd og það hversu erfitt getur verið fyrir þann sem fyrir ofbeldinu verður í slíku sambandi að losna úr því og að ofbeldi haldi áfram þegar verið er að reyna að ganga frá skilnaði. Þá fór ég að velta því fyrir mér hvað væri hægt að gera til að bæta þetta ástand. Þó að maður hafi nú lært sifjarétt á sínum tíma í háskólanum var aðeins farið að fenna yfir það hversu torsótt það er og hvað löggjafinn leggur miklar hindranir í götu fólks sem getur ekki lengur búið saman í hjónabandi eða í staðfestri samvist. Þetta getur tekið mörg ár og sérstaklega þegar um ósamkomulag er að ræða eða að annar makinn er að kúga hinn, þá er hægt að draga þetta á langinn í ótrúlegan tíma. Í framhaldi af þessu hef ég sett saman frumvarp sem miðar að því að stytta verulega þann tíma sem það tekur að fá lögskilnað og jafnframt að það sé í valdi annars aðilans í hjónabandinu að krefjast skilnaðar. Það eru miklir hagsmunir af því að þessi tími verði styttur mjög verulega. Þetta frumvarp verður lagt fram vonandi á næstu dögum þessa þings og er þjóðþrifamál.
Herra forseti. Frá því síðastliðinn fimmtudag hefur Herjólfur siglt í Landeyjahöfn. Það skiptir Vestmannaeyinga miklu máli, bæði fyrirtæki, íbúa og þá sem sinna þjónustu við ferðamenn í Vestmannaeyjum. Ferðamönnum, og reyndar fleirum, hugnast ekki að gera sér ferð frá Þorlákshöfn vegna þess að sú sigling tekur þrjár klukkustundir fyrir opnu Atlantshafi. Hvert vor þegar siglingar hefjast í Landeyjahöfn breytist bæjarbragurinn í Eyjum og bærinn fyllist af fólki. Fyrstu fjóra dagana frá opnum í síðustu viku ferðuðust 6.500 manns með ferjunni, sem er 50% fleiri en íbúar Eyja. Herra forseti. Samgönguvandinn við Vestmannaeyjar er um þessar mundir í raun a.m.k. þrjú aðskilin mál. Í fyrsta lagi er það ferjan sem er komin vel við aldur og nýsmíði hennar föst í Póllandi og þar virðist allt í hnút. Í öðru lagi er það dýpkun í Landeyjahöfn en þar virðist sem verktakinn hafi ekki yfir að ráða þeim tækjabúnaði sem þarf til að opna höfnina nægilega fljótt þegar sjólag gefur færi á. Þar verða samgönguyfirvöld að tryggja að gerðar verði úrbætur á svo að höfnin geti haldist opin og unnt sé að opna hana fljótar en raunin var í vor. Eins og málum er háttað tekur það of langan tíma. Í þriðja lagi er það Landeyjahöfn sjálf. Gera þarf rannsóknir á höfninni sem hafa það að markmiði að finna út hvernig höfnin og hafnargarðarnir verða lagfærðir svo að ekki safnist svona mikill sandur í og við höfnina eins og raun ber vitni og hún nýtist á þann hátt sem hún var byggð til. Þetta myndi spara bæði í kostnaði við dýpkun og einnig í betri og öruggari samgöngum. Nú höfum við þingmenn Suðurkjördæmis lagt fram tillögu til þingsályktunar, eins og hv. þm. Páll Magnússon minntist á í ræðu, um að fela samgönguráðherra að gera óháða úttekt á Landeyjahöfn. Herra forseti. Vonandi mun Alþingi afgreiða þetta brýna mál með hraði.
Virðulegi forseti. Í dag kemur inn til þingsins frumvarp um þungunarrof til 3. umr. Mikil umræða hefur verið um þetta mál allt frá því að það var lagt fyrir þingið í haust og við meðferð málsins. Eðlilega. Það hafa allir skoðanir á þessu máli og það eiga allir að hafa skoðanir á þessu máli. Margir eiga erfitt með að hugsa sér að þungunarrof sé leyfilegt upp að 22. viku eða þegar kona er rétt hálfnuð með meðgöngu. Í gildandi lögum er leyft að framkvæma þungunarrof á þessum tímamörkum en til þess þurfa konur að fá leyfi sérfræðinga. Hér hafa verið tillögur lagðar fram um að þessi mörk verði færð niður í 12 vikur, 16, 18 og nú nýjast 20. Virðulegi forseti. Ég var sjálf lengi þeirrar skoðunar að við skyldum hafa mörkin við 16 eða 18 vikur. En eftir vinnu við frumvarpið í nefndinni sem var gríðarlega mikil, við fengum fjölda sérfræðinga, bæði leikmenn og sérfræðinga í þessum efnum sem fóru vel yfir málið, þá varð niðurstaðan að ég studdi þessar 22 vikur þar sem ég fann ekki þau rök sem þurfti til að sannfæra mig um að fylgja því að aftengja sjálfsákvörðunarrétt kvenna við 16 eða 18 vikur og eftir það þyrfti sérstakt faglegt mat og leyfi sérfræðinga. Hver ætlar að taka að sér að hafa faglega þekkingu á lífi og framtíð konunnar sem er betur til þess fallin að ráða því sjálf? Það er jú konan sem tekur afleiðingum ákvörðunar og ber þá ábyrgð út lífið. Konan hefur sem fyrr alltaf aðgang að fagaðilum og getur ráðfært sig við þá. Virðulegi forseti. Við getum öll haft okkar persónulegu skoðanir á þessu og fylgt þeim eftir í okkar lífi. En hérna erum við að undirstrika það að konan ber ábyrgð á eigin líkama, tekur sína ákvörðun og ber þá ábyrgð út ævina. Við getum haft á þessu skoðanir, haldið þeim fyrir okkur, en tökum undir sjálfsforræði og rétt kvenna yfir sínum líkama. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra svaraði því til í ræðustól nýverið að stjórnvöld eigi fullt í fangi með að ná þeim markmiðum í loftslagsmálum sem þau hafa þegar sett sér. Hann sagði enn fremur, með leyfi forseta: „… ég held að við getum ekki gert mikið meira en við höfum einsett okkur í bili. Við eigum reyndar fullt í fangi með að ná þeim markmiðum sem við höfum þegar sett okkur …“ Þetta viðhorf hæstv. ráðherra í ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur veldur mér vonbrigðum, því að við getum og þurfum að gera miklu meira. Sannarlega yrðu það ekki allt vinsælar ákvarðanir og eflaust erfiðar ákvarðanir. Staðreyndin er að við verðum og ég trúi því að við munum standa í framhaldinu uppi með betri heim. Hver gæti verið ósáttur við það? Herra forseti. Ég var líklega fyrst til þess hér í þingsal að nota orðið neyðarástand um loftslagsmálin og hafa þó nokkrar þjóðir þegar lýst yfir neyðarástandi vegna ástands loftslagsmála í heiminum. Ég held að full ástæða sé til að Ísland geri það líka. En það er ekki nóg að lýsa yfir neyðarástandi. Það þarf ákveðin viðbrögð líka og það þarf, eins og kemur til að mynda fram í ályktun Landverndar nýverið, að setja fram tímasettar áætlanir og markmið. Við þurfum að taka erfiðar ákvarðanir, eins og til að mynda að auka álögur á jarðefnaeldsneyti til að hvetja til minni notkunar. Við þurfum að auka jöfnuð og við þurfum að minnka kjötneyslu, svo fátt eitt sé nefnt. Eins og fram hefur komið svo skýrt í þáttum RÚV, Hvað höfum við gert? sem ástæða er til að hrósa, þá er ástandið alvarlegt og við þurfum í sameiningu að hætta að nota jarðefnaeldsneyti. Við þurfum í sameiningu að breyta neysluháttum okkar og við þurfum í sameiningu að ráðast á vandann.
Virðulegi forseti. Hún var áhugaverð, yfirlýsing ráðherra Norðurskautsráðsins frá því í gær. Eitt og annað var athyglisvert. En rétt er að fagna því að blessunarlega var talað um sjálfbærni og að gæta þurfi að umhverfi norðurskautsins. En hins vegar, og það vakti athygli mína, var ekkert um loftslagsmálin sem slík, algjört metnaðarleysi þegar kom að yfirlýsingu ráðherranna. Mér finnst það miður þegar Ísland er að taka við formennsku í Norðurskautsráðinu og ég veit að hæstv. utanríkisráðherra hefur verið að beita sér á þeim vettvangi með loftslagsmálin í huga, ekki síður en forsætisráðherra. Eins og komið hefur fram eru loftslagsmálin eitt brýnasta verkefni samtímans. Og það er ekki hægt að leyfa stórþjóðum að ráða för þegar kemur að þessu þegar um svona mikið metnaðarleysi er að ræða. Við vitum alveg að þessi metnaðarlausa áhersla kemur frá Bandaríkjunum. Búið er að kúvenda í loftslagsmálum í Bandaríkjunum. Það hefur áhrif á það svæði sem er mikilvægt fyrir okkur Íslendinga, mikilvægt fyrir Norðurlöndin. Þess vegna er mikilvægt að Íslendingar og hæstv. forsætisráðherra, umhverfisráðherra og utanríkisráðherra haldi mjög myndarlega utan um þetta mál. Ég er minnug þess að Pompeo, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, kom hingað nýlega. Þá var talað mjög mikið um að þjóðirnar hefðu styrk og stuðning hvor af annarri og það er alveg rétt. Það hefur verið svo í gegnum tíðina á öðrum sviðum, varnarmálum o.s.frv. En síðan velti ég því fyrir mér þegar kemur að loftslagsmálunum: Var það þá allt saman skrautsýning? Því að það eru hagsmunir Íslendinga að hugað verði sérstaklega að loftslagsmálunum á norðurslóðum og á norðurskautinu. Þannig að ég vil hvetja og brýna ráðherra ríkisstjórnar Íslands til að láta ekki þar við sitja með yfirlýsinguna frá því í gær. Við hljótum að beita okkur fyrir breytingum á þessari yfirlýsingu á formannstíma okkar og taka af meiri myndugleika og af meiri festu á loftslagsmálum en metnaður Bandaríkjanna stendur til. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson róum á sömu mið í dag í umræðum um skilvirkni þingsins og afgreiðslu þjóðþrifamála. Enn og aftur er starfsemi smálánafyrirtækja til umfjöllunar í fjölmiðlum og í þjóðfélaginu, síðast í gær, og stutt er síðan þátturinn Kveikur vakti athygli á því ófremdarmáli. Það sem vekur athygli mína og er ástæða þess að ég nefni þetta í störfum þingsins er að Oddný G. Harðardóttir, þingkona Samfylkingarinnar, lagði fram frumvarp til laga um starfsemi smálánafyrirtækja í september sl. og fékk í lið með sér þingmenn úr öllum flokkum sem ætluðu að taka á því máli. Frumvarpið hefur þó ekki komist á dagskrá og ekki líklegt að það verði á yfirstandandi þingi nema hv. þingmenn taki sig saman og óski eftir því. Það er mjög breið samstaða um málið og í janúar sl. skilaði starfshópur ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um endurskoðun á starfsumhverfi smálánafyrirtækja af sér vinnu sinni, en hópnum er ætlað að kortleggja umhverfi smálánafyrirtækja og bera það saman við lagalegt umhverfi í nágrannalöndum. Niðurstaða hópsins er að hin eiginlegu smálán séu þau lán sem valda mestum vanda hjá neytendum. Þetta kemur ekki á óvart og stemmir við þær upplýsingar sem umboðsmaður skuldara setti fram í minnisblaði sínu til efnahags- og viðskiptanefndar í janúar 2018. Það er nóg til af gögnum og allir ættu að vera upplýstir um skaðsemi slíkra lána. Bæði hagsmunaaðilar og eftirlitsaðilar hafa lýst yfir miklum áhyggjum af uppgangi smálánafyrirtækja hér á landi en um er að ræða lán á okurvöxtum. Ýmis orð hafa verið notuð til að lýsa starfsemi fyrirtækjanna og hafa hv. alþingismenn notað t.d. þessi orð: Óforskömmuð starfsemi, smánarlán, óværa, fjárhagslegt ofbeldi. Með frumvarpi hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur er lagt til að koma böndum á þá starfsemi með því að setja sérlög um hana. Þar með verði settur skýr rammi og tryggt að aðeins þeir aðilar geti fengið starfsleyfi sem uppfylli tiltekin skilyrði og starfi á grundvelli laga um neytendalán, um árlega hlutfallstölu kostnaðar. Oft er talað um að Alþingi sé ekki nógu skilvirkt. Í þessu máli og eflaust fleirum get ég tekið undir það. [[Forseti hringir.]]Hvernig stendur á því að ekki hefur verið tekið á málinu? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég vil koma inn á mikilvægi íslensks landbúnaðar. Hér á Íslandi er stundaður heilnæmur landbúnaður og tíðni búfjársjúkdóma er brot af því sem þekkist annars staðar. Sýklalyfjanotkun í dýrum á Íslandi er sú minnsta í Evrópu. Við vitum það líka að landbúnaður er víða undirstöðuatvinnugrein á landsbyggðinni. Við framleiðum heilnæma matvöru sem er laus við sýklalyfjaónæmar bakteríur og sérstaða Íslands er að hér er lág tíðni af sýkingu af völdum kampýlóbakter, salmonellu og fjölónæmra baktería. Þess vegna tel ég að það sé nauðsynlegt að gera sömu kröfu til erlendra framleiðenda við innflutning á matvöru og er gerð til innlendra framleiðenda, bæði varðandi rekjanleika, sýklalyfjanotkun og velferð dýra. Það hefur verið mikið í umræðunni undanfarið að sýklalyfjaónæmi er ein af stærstu ógnum sem heimsbyggðin glímir við. Hún er að breiðast mjög hratt út. Sýklalyf sem við notum mikið við alls kyns sjúkdómum, léttvægum sem og alvarlegri, hætta að virka með tilheyrandi afleiðingum. Ég tel mjög mikilvægt að okkar landbúnaður sé samkeppnisfær og keppi á jafnréttisgrunni. Ég vil benda á það að í umhverfislegu samhengi skiptir máli hvar matvælin er framleidd. Það hefur verið talað um að við þurfum að draga úr kjötneyslu. Við þurfum að horfa til þess að við neytum þá kjöts, grænmetis og annarra afurða sem eru framleiddar í okkar nærumhverfi. Það getur líka verið okkar skerfur til umhverfismála.
Virðulegi forseti. Oft er kvartað undan svokölluðum pólitískum rétttrúnaði. Af einhverjum ástæðum virðist hugtakið yfirleitt notað um almenna velvild í garð útlendinga og er þá kenningin sú að það sé svo vinsælt að vera góður við útlendinga að stjórnmálamenn taki hagsmuni þeirra umfram hagsmuni sinna eigin kjósenda. Væri óskandi að fleiri hugsuðu til enda hversu fráleit sú kenning er. En það er reyndar alls ekki vinsælt að verja hagsmuni útlendinga. Það er þvert á móti mjög óvinsælt. Það er rétt að hér ríkir pólitískur rétttrúnaður en hann er sá að hagsmunir útlendinga séu í eðli sínu öndverðir hagsmunum Íslendinga, sem er efnislega rangt, að ekki eigi að hjálpa útlendingi meðan nokkur þurfi hjálp á Íslandi. Það er siðferðislega rangt. Kvartanir yfir pólitískum rétttrúnaði í útlendingamálum virðast reyndar aðallega vera yfir því að fólk geti ekki sagt fullkomlega ógeðslega hluti um blásaklaust fólk án þess að fá fyrir það skammir. Slíkar kvartanir gera lítið úr raunverulegum pólitískum rétttrúnaði, því að það er í sjálfu sér alveg rétt að við þurfum að geta hafnað pólitískum rétttrúnaði, t.d. í útlendingamálum, en einnig í stærsta máli samtímans og framtíðarinnar, loftslagsbreytingum. Í því tilviki er það beinlínis lífsspursmál að storka pólitíska rétttrúnaðinum að geta fært hræðilegar fréttir, að boða breytingar sem koma illa niður á hagsmunum bókstaflega allra, einungis til að fyrirbyggja enn verri breytingar seinna. Loftslagsbreytingar eru nefnilega eins og önnur málefni sem krefjast fórna, að flestir eru til í ferðalagið alveg þar til lagt er af stað. Þá kemur í ljós að fólk vill einfaldlega ekki færa þær fórnir sem þarf, og skiljanlega, því að loftslagsbreytingar krefjast fordæmalausra fórna og við þurfum að færa þær sjálfviljug. En hver ætlar að standa hér í pontu og stinga upp á því að bensínverð verði svo hátt að það verði sjálfstætt vandamál hverrar einustu fjölskyldu? Hver ætlar að stinga upp á því að banna nautakjöt? Ég tek skýrt fram að ég er ekki að leggja þessa hluti til hér og nú, en ef við náum ekki að lyfta fordæmalausu grettistaki í umhverfismálum á næsta áratug þurfa þessar hugmyndir að hætta að verða svo hneykslanlegar. Þá fyrst þurfa stjórnmálamenn að þora að segja - ekki það sem allir eru að hugsa heldur það sem enginn vill trúa og enn síður heyra, [[Forseti hringir.]]þá verður pólitískur rétttrúnaður vonandi meira til skammar en nokkru sinni fyrr.
Forseti. Ég kem upp til að bregðast við ræðu hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar í störfum þingsins áðan. Hv. þingmaður ýjar að því að þegar kemur að nýjum lögum um þungunarrof hafi einhver flýtimeðferð átt sér stað hjá velferðarnefnd þar sem hvorki var leyfð umræða, hún kæfð á einhvern hátt, né gestakomur. Mér finnst mikilvægt að fram komi að velferðarnefnd fjallaði mjög ítarlega um málið áður en það var afgreitt til 2. umr. Það voru níu fundir í nefndinni, 60 umsagnir, 62 umsagnarbeiðnir, 22 manns komu á fund nefndarinnar frá 13 aðilum. Það var engum neitað, engum nefndarmanni neitað um að fá gesti á fundinn og tekið tillit til beiðni allra nefndarmanna. Allir viðstaddir þingmenn samþykktu svo afgreiðslu málsins úr nefnd fyrir 2. umr. sem felur í sér að allir voru sammála um að málið hefði verið nægilega vel rannsakað. [[Forseti hringir.]]Þegar gestabeiðnin kom upp á fundi velferðarnefndar á milli 2. og 3. umr. var hreinlega ekki stuðningur við það af því að við töldum að málið [[Forseti hringir.]]hefði fengið næga umfjöllun. Við vorum búin að fá landlækni á fund nefndarinnar. [[Forseti hringir.]]Búið var að fjalla um það. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka þessa umræðu með okkur í dag. Í lok janúar sl. kom út sérhefti Hagstofunnar um innflytjendur. Það er í fyrsta skipti sem Hagstofan safnar saman yfirgripsmiklu efni um félagslega stöðu innflytjenda. Heftið lýsir vel þeirri gjörbreytingu sem orðið hefur á íslensku samfélagi síðustu áratugi. Fyrir 25 árum voru tveir af hverjum 100 Íslendingum erlendir ríkisborgarar. Í ár er þetta hlutfall tæplega 13 af hundraði. Hlutfallið hefur sjöfaldast á innan við einni kynslóð. Þessar breytingar hljóta að kalla á það að við veltum fyrir okkur skólastarfinu sem hefur frá upphafi byggst á því að þjóna einsleitum nemendahópi. Það eru nokkrar vísbendingar um að við sinnum ekki þessum Íslendingum nægilega vel. Sérstaklega er eftirtektarverður sá mikli munur á skólasókn í framhaldsskóla sem birtist hjá innflytjendum og innlendum nemendum. Sjö af hverjum tíu innlendra á 19. aldursári eru skráðir í framhaldsskóla meðan einungis tveir af hverjum tíu innflytjenda erU í framhaldsskóla. Þessar niðurstöður bætast svo ofan á niðurstöður PISA-könnun árið 2015, en könnunin sýndi fram á að lesskilningur 15 ára innflytjenda er talsvert verri en innlendra og fer versnandi milli kannana. Í skýrslu Menntamálastofnunar frá árinu 2017 kemur fram að munurinn í lesskilningi sé u.þ.b. 2,5 skólaár. En svo maður bendi einnig á hið jákvæða benda niðurstöðurnar einnig til þess að nemendum líði að jafnaði vel í skólanum og er sú mæling á uppleið miðað við fyrri kannanir. Nú styttist vonandi í að greiningu gagnanna frá PISA-könnuninni frá því í fyrra ljúki og við sjáum punktstöðuna eins og hún er í dag. En því miður, Ísland stendur sig verst á Norðurlöndunum miðað við skýrslu norrænu ráðherranefndarinnar frá því í fyrra. Það er alvarlegt að sjá þessa þróun og við hljótum að spyrja okkur hvað það er sem veldur og hvað við getum gert til að bæta úr. Í rannsókn sem birt var í Tímariti um uppeldi og menntun á Íslandi árið 2017 kemur fram að kennarar telja sig ekki nægilega vel studda til að skilja og takast á við námsþarfir nemenda. Ég velti því fyrir mér hvort það kynni að vera til bóta að kennsla í íslensku sem öðru tungumáli væri skylda í kennaranámi. Það er annað að kenna íslensku sem annað tungumál en að þjálfa börn í móðurmáli sínu og líklega til þess fallið að efla hinn almenna kennara í starfi. Það er einfaldlega þörf á því að skólakerfið ráði við fjölbreytileikann sem íslenskt samfélag býður upp á í dag. Munur er á öllum skólastigum milli innflytjenda og innlendra. Skólasókn er notuð sem mælikvarði á menntun innflytjenda af Hagstofunni og við könnun á þeim gögnum kemur margt fróðlegt í ljós. Skólasókn innflytjenda í leikskóla er minni en skólasókn innlendra. Það munar um fimmtung á öðru aldursári og nálega öll börn innlendra eru skráð á leikskóla við tveggja ára aldur. Börn innflytjenda eða annarrar kynslóðar innflytjenda eru nær innlendu börnunum og á fjórða aldursári er lítill munur á þessum hópum. Hér þarf að greina hverjar orsakirnar eru því í leikskólanum eru börnin í íslensku málumhverfi og þjálfast því betur í íslensku en þau gera ef þau eru einungis heima við. Þá er skólasókn innflytjenda í framhaldsskóla lakari en annarra og vísbendingar um að brottfall þeirra sé mun algengara. Til dæmis sótti fjórðungur 19 ára innflytjenda framhaldsskóla árið 2017 samanborið við tvo þriðju hluta barna sem fæddust hérlendis. Þá er áhyggjuefni hversu fáir innflytjendur sækja nám í háskóla, en um þriðjungur innlendra er skráður í háskóla á 21. aldursári á móti einum sjötta innflytjenda. Þessi munur á skólasókn í framhalds- og háskóla hlýtur að benda til þess að tækifæri innflytjenda til að uppfylla drauma sína hér á landi séu ekki þau sömu og innlendra. Til hvaða ráða er hægt að grípa til að þjónusta þessa hópa betur, bæta námsárangur og minnka brottfalls ungs fólks af erlendum uppruna úr framhaldsskólum? spyr ég hæstv. ráðherra. Samkvæmt greiningum Hagstofu Íslands er launamunur milli innflytjenda og innlendra meiri eftir því sem menntun þeirra eykst. Þá eru einnig meiri líkur á því að innflytjendur teljist of menntaðir fyrir þau störf sem þeir sinna. Frá því á tíunda áratugnum hafa Svíar boðið upp á viðbótarnám fyrir innflytjendur sem hafa lokið námskrá í öðru landi til að auðvelda þeim að fá starf sem hæfir þeirra menntun. Nýlega hófu svo sænsk yfirvöld að bjóða upp á úrræði fyrir innflytjendur sem hafa menntun og reynslu í greinum þar sem skortur er á starfsfólki í Svíþjóð. Markmiðið er að menntun og færni sé metin hraðar og markvissar og að á innan við tveimur árum frá komu til landsins hafi einstaklingarnir náð fótfestu á vinnumarkaði í störfum sem henta þeim og þeirra færni. Þessi leið sem kölluð er, með leyfi forseta, „fast track“, samanstendur af starfsþjálfun, sænskukennslu og námskeiðum um vinnuumhverfi þessara greina og einnig hvaða viðbótarþekkingar er krafist í störfunum. Þessar leiðir eru samtals 14 og fleiri á leiðinni í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins. Að lokum spyr ég ráðherra: Er ástæða til þess að skoða það að bjóða upp á stutt nám fyrir háskólasérfræðimenntað fólk með menntun í greinum þar sem vantar starfsfólk á Íslandi til að aðstoða þessa innflytjendur að fóta sig á vinnumarkaði með sambærilegum hætti og í Svíþjóð?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. málshefjanda, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, fyrir að koma hingað upp í ræðustól til að ræða menntamál og sér í lagi málefni barna með annað móðurmál en íslensku í skólakerfinu. Það er ljóst að þetta er ein af okkar helstu áskorunum í menntakerfinu vegna þess að staða þessa hóps er ekki eins góð og við hefðum kosið. Ég sem ráðherra hef sett af stað umfangsmikla vinnu til að geta gert betur hvað þetta varðar. Við höfum sett á fót sérstakan starfshóp sem Jóhanna Einarsdóttir, prófessor í menntunarfræðum ungra barna, leiðir. Hópurinn mun móta heildarstefnu í málefnum barna með annað móðurmál en íslensku og kortleggja stöðu þessa hóps frá A til Ö. Þetta er í fyrsta sinn sem slík vinna hefur farið fram og er algerlega nauðsynleg þar sem fjöldi barna með annað móðurmál en íslensku hefur aukist mikið eins og fram kom í máli hv. þingmanns. Í hópnum eru helstu hagsmunaaðilar og bind ég miklar vonir við að þessi vinna muni skila okkur mjög góðri stefnumótun. Hv. þingmaður spyr út í PISA-könnunina og það að lesskilningur nemenda með annað móðurmál en íslensku mælist talsvert minni en meðaltalið hjá OECD-ríkjunum. Því er til að svara að í þessari vinnu erum við að skoða alla þá þætti sem geta stutt við kennaramenntun í háskólum. Í þingsályktunartillögu um að efla íslenskuna er lagt til að áhersla verði lögð á að auka hæfni kennara í íslensku og að þeir hafi tök á fjölbreyttum kennsluháttum til að kenna íslensku, bæði sem móðurmál og sem annað mál. Skólarnir sjálfir ákveða hvaða námskeið eru kennd í kennaranámi. Á menntavísindasviði Háskóla Íslands er nú þegar kennt skyldunámskeið um læsi og lestrarkennslu þar sem fjallað er um áhrif tvítyngis á mál og læsi. Lögð er áhersla á hæfni kennara til að vinna með margbreytilegan nemendahóp, m.a. nemendur með annað móðurmál en íslensku. Frá og með næsta hausti verður boðið upp á kennslu í íslensku sem öðru máli sem kjörsvið á meistarastigi í grunnskólakennaranámi. Námið verður í boði bæði fyrir verðandi kennara og starfandi kennara. Vonir standa til að nýtt kjörsvið komi til móts við vaxandi þörf fyrir sérhæfingu í kennslu íslensku sem annars tungumáls. Í mennta- og menningarmálaráðuneytinu er unnið að fleiri verkefnum til að bæta þjónustu við börn með annað móðurmál en íslensku og eins og ég nefndi hefur átt sér stað og er að eiga sér stað þessi heildarstefnumörkun. Mig langar til að nefna hér sjö þætti. Í fyrsta lagi er það auðvitað þingsályktunartillagan um eflingu íslenskunnar. Þar er lagt til að þeir sem búsettir eru á Íslandi og hafa annað móðurmál en íslensku, börn jafnt sem fullorðnir, fái viðeigandi og jafngild tækifæri til íslenskunáms og stuðning í samræmi við þarfir sínar. Einnig verður unnið að auknu framboði á námskeiðum og námsefni á öllum stigum. Góð færni foreldra í íslensku getur að sjálfsögðu stutt við frekara nám barna þeirra þannig að það þarf bæði að huga að börnunum og foreldrum þeirra. Í öðru lagi er fylgst með þróun sveitarfélaga á kortlagningu eða stöðumati sem lagt er fyrir börn með annað móðurmál en íslensku á fyrstu tveimur mánuðum eftir komu til landsins. Matinu er ætlað að skýra bakgrunn og kortleggja námslega stöðu. Stöðumatið hefur verið þýtt úr sænsku og er tilbúið fyrir grunn- og framhaldsskólann en enn er unnið að þýðingu á mati fyrir leikskólabörn. Þetta er í fyrsta sinn sem slíkt stöðumat verður lagt fyrir börn með annað móðurmál en íslensku. Í þriðja lagi mun endurskoðun fara fram á kafla um íslensku sem annað móðurmál í aðalnámskrá grunnskóla og endurskoðun á aðalnámskrá leikskóla hvað sama nemendahóp varðar. Í fjórða lagi hvað varðar framhaldsskólann þá er lögð áhersla á að minnka brotthvarf og við höfum nefnt það sem eitt af aðalmarkmiðunum í fjármálaáætlun. Framhaldsskólarnir vinna að sjálfsögðu að því að minnka brotthvarf allra nemenda en starfshópurinn um heildarstefnumörkun sem vinnur að kortlagningu á stöðu nemenda með annað móðurmál en íslensku leggur sérstaka áherslu á þetta. Þess má til gamans geta að við þrefölduðum í fyrra framlag til sérstakrar íslenskukennslu fyrir nemendur með annað móðurmál og það urðum við að gera til þess að mæta þörfum þessara nemenda enn frekar. Í fimmta lagi er unnið að því að bæta tölfræðigreiningar á brotthvarfi nemenda með annað móðurmál en íslensku og í sjötta lagi er skilgreint fjárframlag í reiknilíkani framhaldsskóla sem ætlað er að auðvelda skólum að styðja við nemendur í brotthvarfshættu. [[Forseti hringir.]] Virðulegi forseti. Ég geri ráð fyrir því að við munum eiga hér mjög uppbyggilegt samtal um þessa stefnumörkun og hvar við getum gert til að bæta íslenskt menntakerfi.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir, sem og hæstv. menntamálaráðherra fyrir að gefa sér tíma til að ræða þetta mikilvæga mál. Ég tek undir vangaveltur málshefjanda að innan kennaranámsins væri kennsla í íslensku sem annars tungumáls skyldufag. Með einhverjum hætti verður að styðja við fagið og sérstaklega núna þegar við þurfum með öllum ráðum að standa vörð um íslenskuna. Einnig má velta fyrir sér hvort þurfi staðlað og markvisst námsefni til notkunar í skólum. Vil ég spyrja hvort ekki sé örugglega haft í huga að innleiða gæðaviðmið, að þau verði fyrir hendi. Það er afar mikilvægt að nemendur hafi tækifæri til þess að læra íslensku. Við sjáum það í auknum mæli, vil ég leyfa mér að segja, að nemendur tala ensku sín á milli, líka þeir sem hafa íslensku sem móðurmál. Það finnst mér vera varhugaverð þróun. Nú er hægt að ljúka kennaranámi með áherslu á hin ýmsu svið og er tími til kominn að bæta inn áherslu sem snýr að kennslu nemenda með annað móðurmál. Mikið er talað um að fjárfesta í menntun kennara. Það á sérstaklega við kennara sem taka að sér kennslu nemenda með annað móðurmál en íslensku, þ.e. kenna íslensku sem annað tungumál. Háskólar verða því að sinna þeim þætti betur og það er gott að heyra að til standi að bæta þar úr.
Herra forseti. Í þekkingunni býr afl. Þekkingin gefur yfirsýn um aðstæður, heilbrigða sjálfsmynd og hæfileika til að greina í sundur staðreyndir og tröllasögur. Menntun gerir okkur síður útsett fyrir lýðskrumi og tilraunum til að æsa upp heift og hatur. Góð menntun er lykill að betri kjörum með aðgangi að betur launuðum og skemmtilegri störfum. En góð menntun er líka mikilvæg fyrir samfélagið allt því að góð menntun er lykillinn að því að hér verði góð sambúð fólks af ólíkum uppruna og með ólíkan bakgrunn. Menntun á samt ekki að vera mót til að steypa alla í og góð sambúð felst ekki í því að aðkomumaðurinn lagi sig í einu og öllu að þeim sem fyrir er heldur að aðkomumaðurinn finni sitt rými. Menntun er mannréttindi. Hættan sem fylgir miklu brotthvarfi nemenda með annað móðurmál en íslensku er augljós. Einhæf og illa launuð störf verði hlutskipti fólks, ættlið eftir ættlið, að fólk festist í hlutverki aðkomumannsins sem fær ekki inngöngu í samfélaginu nema sem þjónn og vinnuafl. Það er óásættanlegt í sjálfu sér fyrir viðkomandi. Skorti á tækifærum fyrir heilu þjóðfélagshópanna fylgir líka höfnunarkennd, beiskja og reiði sem getur grafið um sig og þá verður til jarðvegur fyrir andfélagslega hugmyndafræði. Í þekkingunni býr afl. Þess sér furðu lítinn stað á opinberum vettvangi að hér búi tugþúsundir nýrra Íslendinga. Við sjáum þá ekki í spjallþáttum fjölmiðlanna og skáldsögur þeirra líta ekki dagsins ljós. Tónlist þeirra hljómar ekki, rödd þeirra heyrist ekki. Vissulega hefur sambýli fólks af ólíkum þjóðernum gengið vel víða um land með gagnkvæmri virðingu, en okkar bíður mikið verk við gagnkvæma aðlögun ef ekki á illa að fara og þar gegna skólar og góð menntun lykilhlutverki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga efni og hæstv. ráðherra fyrir ræðu hennar og í raun það sem gert hefur verið í menntamálaráðuneytinu á síðustu árum. Við höfum fengið fréttir og fengum ágæta yfirferð yfir það í ræðunni og sjáum hversu mikil áherslan hefur verið á þennan málaflokk á síðustu misserum, enda er raunverulega mikil þörf á því. Það skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli að það fólk sem flytur hingað til lands og vill deila með okkur Íslandi og auðga mannlíf okkar fái til þess fullt tækifæri. Þar er skólakerfið okkar, menntakerfið stærsti parturinn. Mér líst vel á þær hugmyndir sem hafa komið fram og á þá vinnu sem er í gangi hjá menntamálaráðuneytinu. Mig langar þó að minnast líka á þá sem ég ætla að leyfa mér að nota orðið snúbúa um - við höfum oft talað um nýbúann okkar - þ.e. íslensk börn sem eru alin upp að hluta til erlendis og snúa svo til baka til Íslands. Ég þekki þess dæmi að þau börn falli stundum ekki alveg inn kerfið, fái ekki þá aðstoð sem þörf er á. Þess vegna finnst mér mikilvægt að það sé nefnt í því samhengi, þ.e. tvítyngd börn og börn sem hafa íslensku sem móðurmál en hafa alist upp annars staðar á málþroskaskeiðinu, sem gerir þetta allt saman erfiðara. Það er mikilvægt að horfa á þá þætti. Svo beini ég því til hæstv. ráðherra að huga sérstaklega að sveitarfélögunum í því efni. Það eru sveitarfélögin sem reka bæði leikskólann og grunnskólann. Þau eru mjög misjafnlega í stakk búin til að takast á við þessi krefjandi verkefni og ástæða til þess að þau geti deilt reynslu sinni og þekkingu hvert með öðru. Þá langar mig að nefna tækifæri sem felast í því þegar hingað koma börn sem eru af erlendu bergi brotin. Þau þurfa að hafa tækifæri til að uppfræða samnemendur sína um móðurmál sitt og menningu. Ég held að það geti verið mikilvægur þáttur í að byggja upp sjálfsmynd þessara einstaklinga.
Virðulegi forseti. Ég vil nefna í samhengi við þessa umræðu að fyrir einhverjum árum sagði mér útlendingur sem vildi setjast hér að, að hann hefði menntun sem smiður en gæti ekki fengið hana metna á Íslandi vegna þess að hér væru öfl sem stæðu gegn því að slík menntun yrði metin. Hann þyrfti að fara aftur í nám í því sem hann var sérmenntaður í og byrja í því alveg á núllpunkti. Þetta eru nokkur ár síðan ég heyrði þessa sögu og ég veit ekki hvort þetta er enn þá svona. Ég vil bara fá að lýsa því yfir að ef þetta er rétt þá er það mannvonska og ekkert annað, að rífa af fólki það erfiði sem það hefur lagt í menntun sína nú þegar. Mig langaði bara að henda þessu fram hér vegna þess að við erum að ræða menntun útlendinga. Mikil áhersla hefur verið lögð á íslenskukennslu, sem er jákvætt. Það er jákvætt að við viljum halda í íslenska tungu. Og sömuleiðis skiptir það útlendinga máli að kunna íslensku nógu vel til að geta notað hana hérna í samfélaginu og gagnvart yfirvöldum og öllum. En mér finnst samt mjög mikilvægt að við nálgumst þetta málefni út frá því hvernig eflum við menntun þessa fólks en ekki hvernig við fáum það til þess að tala íslensku. Það eru tvö ólík markmið. Við viljum auðvitað að sem flestir læri íslensku, en það er okkar markmið. Við verðum líka að hugsa um markmið nemendanna, að læra og komast inn í samfélagið, og íslenskukennsluna einungis sem hluta af því markmiði í því samhengi, en ekki öfugt. Hæstv. ráðherra og aðrir hafa nefnt fleiri hluti. Mér finnst bara mikil áhersla vera á íslenskukennslu og ég óttast að fólk nálgist hana út frá þeim hagsmunum að halda í íslenska tungu frekar en að mennta börn. Í þessari umræðu er fyrrnefnda markmiðið að mínu mati ekki aðalatriðið. Tíminn líður hratt nú eins og áður. Það er mikilvægast, held ég, að sér í lagi börn og unglingar sem koma hingað og tala ekki væntanlega ekki íslensku, og ekki endilega góða ensku, upplifi sig velkomin, að þau séu ekki afgangsstærð, að þau séu ekki vandamál, heldur að kerfið okkar sé hugsað til að taka vel utan um þau og bjóði þau velkomin í samfélagið. Ef við erum bara með puttana í andlitinu á fólki, að segja því hvernig það eigi að vera öðruvísi þá fjarlægist fólk okkur og það er þvert á markmiðið sem við erum að reyna að ná í þessum málaflokki.
Herra forseti. Þetta er góð og þörf umræða og ég þakka hv. málshefjanda, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur og hæstv. ráðherra fyrir orð þeirra sem og þeim þingmönnum sem hafa rætt hér. Mig langar að nota tíma minn til að vekja athygli á því sem varðar námsefni fyrir börn sem eru ekki með íslensku sem móðurmál. Það er mikill skortur á námsefni fyrir þau börn. Ég er kannski pínulítið að koma inn á sama svið og sá hv. þingmaður sem talaði á undan mér, Helgi Hrafn Gunnarsson, en við verðum líka að huga að því til hvers við erum að þessu, af hverju við erum að tala um tungumálakunnáttu yfir höfuð, um börn sem ekki hafa íslensku sem móðurmál. Það stoppar þau m.a. í námi ef námsefni er sniðið að öðru mengi, öðrum hópi en þeim. Við vitum öll sem hér erum að gott námsefni getur skipt sköpum bæði fyrir nemandann og kennarann, vegna þess að námsefnið er ákveðinn leiðarvísir fyrir kennarann, hvernig hann eigi að nálgast nemandann og uppfræða hann. Þá komum við að því hvað við getum gert sem löggjafi. Það skiptir máli að námsefni fyrir þennan hóp, sem er vissulega fjölbreyttur, sé eins vel búið og annað námsefni en ekki einhver hefti sem eru ljósrituð eða einhvers konar redding eftir á sem vill því miður oft brenna við. Þá snýst það kannski bara um að koma einhverjum skilaboðum áleiðis á skiljanlegu formi en ekki ítarlegri hugsun þar undir til grundvallar eins og nauðsynlegt er að gera þegar verið er að búa til námsefni, sérstaklega fyrir unga fólkið okkar. Undir hæstv. ráðherra heyrir Menntamálastofnun sem sér um útgáfu námsefnis fyrir grunnskóla og þar er skilgreint verkefni að nemendur fái notið bestu mögulegu menntunar. Samkvæmt lögum ber stofnuninni að sjá öllum grunnskólanemendum fyrir vönduðum og fjölbreyttum námsgögnum í samræmi við aðalnámskrá. Það má spyrja sig hvernig við uppfyllum þetta ef við bjóðum ekki öllum nemendum upp á námsefni við hæfi. Hvernig móttaka er það við börn sem eru að reyna að fóta sig í nýjum skóla, nýju landi, á nýju tungumáli að fá ekki það besta mögulega námsefni [[Forseti hringir.]]sem er í boði? Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort verið sé að vinna að útgáfu á námsefni fyrir börn með annað móðurmál en íslensku. [[Forseti hringir.]]Hvernig er forgangsröðun ráðherra í því að gera nemendur sem best í stakk búna [[Forseti hringir.]]til að fá notið þeirrar menntunar sem hér er jú lögbundin?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að koma með þessa þörfu umræðu inn í þingið og hæstv. ráðherra fyrir að vera með okkur hér í dag. Eitt er alveg víst að okkur hér á Íslandi ber skylda til að taka utan um börn á öllum stigum sem við bjóðum upp á menntun. Við eigum að mæta þeim nákvæmlega á þeim stað sem þau eru stödd. Ég tek undir það sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson benti á áðan, að það er ekki bara að við séum að vanmeta menntun þeirra sem koma til landsins og vilja fá að búa hér sem Íslendingar, heldur lítilsvirðum við það gjörsamlega sem þau hafa lagt á sig í heimalandi sínu og sem hafa hlotið ótrúlega góða menntun. Það á við um lækna, lögfræðinga og smiðinn sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson benti á. Ég er búin að lesa margar sögur frá fólki sem hefur varla þorað að tjá sig þar sem það er svo hrætt við að missa þá láglaunavinnu sem það þarf þó að þiggja vegna þess að það mætir hér fordómum. Við flytjum til annarra landa. Okkur þykir sjálfsagt að sækja önnur lönd heim og fara með börnin okkar þangað. Við sækjum okkur aukna menntun til annarra landa og við ætlumst til þess að börnunum okkar sé sinnt þar og þau fái menntun við hæfi. Virðulegi forseti. Það er í okkar valdi að láta þessum börnum líða vel, vegna þess að strax og þau eru komin - hugsið ykkur álagið - til annars lands í skóla innan um fullt af ókunnugu fólki, það er álag fyrir fullorðinn, hvað þá barn. Ég segi: Við getum gert miklu betur og ég hef fulla trú á að hæstv. menntamálaráðherra hafi hugsjón fyrir því að berjast fyrir réttindum þessara litlu barna. Og við getum verið stolt af því að hér eru tugir þúsunda innflytjenda sem hafa haldið okkar hagkerfi gangandi. Án þeirra værum við ekki þar sem við erum stödd í dag. Betur má ef duga skal. Við skulum halda áfram, [[Forseti hringir.]]að ganga á undan með góðu fordæmi og sýna hvað í okkur býr.
Virðulegur forseti. Í þessari mikilvægu umræðu er að mörgu að gæta en ég vil beina sjónum mínum að háskólastiginu. Ég vil sérstaklega vekja athygli á rannsókninni Væntingar og tækifæri innflytjenda á Íslandi, sem er stýrt af Hönnu Ragnarsdóttir, prófessor í fjölmenningarfræðum. Þar koma fram ýmsar þær áskoranir sem má svo sem búast við, á borð við tungumálaerfiðleika, en jafnframt áskoranir sem sýna að heildræn nálgun á málaflokkinn klagar ekki bara uppi á menntamálayfirvöld heldur ýmsa aðra anga stjórnsýslunnar, eins og t.d. erfiðleika sem tengdir eru dvalar- og námsleyfi. Þá langar mig að nefna inntökuskilyrði í háskóla varðandi íslenskukunnáttu, sem eru ekki nógu skýr. Það er jafnvel geðþóttaákvörðun starfsmanna t.d. hvort einstakir kennarar leyfi stúdentum að skila verkefnum á öðru tungumáli en íslensku. Þetta er ekki aðeins til að draga úr aðdráttarafli háskólanna heldur flækir þetta og gerir nám tímafrekara. Þá megum við spyrja okkur hvort háskólar séu yfir höfuð með nógu skýra stefnu í málefnum og móttöku erlendra nema, hvort við mætum ólíkum hópum á ólíkan hátt. Stundum er nefnilega öllu blandað saman í einn graut, hvort sem það eru skiptinemar eða nemendur af erlendum uppruna sem oft hafa verið búsettir hér á landi um langa tíð. Þarna eru mjög ólíkar þarfir sem kalla á ólík viðbrögð. Að lokum langar mig að nefna það að flétta fjölmenningu inn í kennaranám til að þetta smitist niður allan námsstigann. Það er mikilvægt að kennarar framtíðarinnar séu undirbúnir undir fjölmenningarlegt skólaumhverfi, ekki aðeins hvað varðar tungumálakennslu heldur líka menningarlæsi og víðsýni og allt sem nöfnum tjáir að nefna. Hvaða leið er betri til þess en að fá alþjóðlega reynslu í háskóla, eins og við ráðherrann þekkjum t.d. af eigin raun með því að fara utan í skiptinám? Kennari sem skilur og styður nemendahópinn sinn í öllum sínum [[Forseti hringir.]]fjölbreytileika skiptir sköpum um menntun nemendanna og framtíð.
Virðulegi forseti. Markviss vinna að betri stöðu innflytjenda í íslensku menntakerfi er mikið hagsmunamál fyrir íslenskt samfélag. Þess vegna vil ég þakka þessa umræðu og allt sem hér hefur komið fram. Þjónusta við innflytjendur í íslensku menntakerfi er tiltölulega nýtt verkefni og hefur lengst af skort á þekkingu og reynslu um nám og kennslu í íslensku sem öðru tungumáli, hvernig best sé að skapa innflytjendum góðar aðstæður til annars náms og aðferðir við mat á fyrra námi og þekkingu innflytjenda. Nýr starfshópur um heildarstefnumörkun fyrir nemendur með annað móðurmál en íslensku er þess vegna ótrúlega mikilvægur og ég hef miklar væntingar til vinnu hans. Þá styðja margar aðgerðirnar í tillögu til þingsályktunar um að efla íslensku sem opinbert mál á Íslandi, við nám innflytjenda, bæði þær sem snúa beint að námi, en líka aðgerðir eins og aukið aðgengi almennings að upplýsingaveitum um íslenskt mál, svo sem orðabókum og orðasöfnum. Þá vil ég rifja upp mikilvæg verkefni í menntastoð framkvæmdaáætlunar í málefnum innflytjenda fyrir árin 2016–2019, sérstaklega hvatningu til náms í móðurmáli og að grunnskólar skuli skrá hvort nemandi stundi nám í móðurmáli. En einnig er þar sérstök áhersla á íslenskukennslu foreldra skólabarna með annað móðurmál en íslensku. En fyrst og síðast þarf faglega forystu og heildarsýn á menntun innflytjenda í íslensku menntakerfi. Byggja þarf upp þekkingu kennara og sérfræðinga, semja mjög gott og aðgengilegt námsefni fyrir börn og fullorðna og veita faglegan stuðning við skóla og símenntunarmiðstöðvar til að raunverulegar umbætur verði. Ekki má horfa á verkefnið í hólfum ríkis og sveitarfélaga, Vinnumálastofnunar og Menntamálastofnunar eða símenntunarmiðstöðva, Fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins og mismunandi stéttarfélaga. Menntun innflytjenda [[Forseti hringir.]]er okkar allra og við erum öll íslenskukennarar.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka málshefjanda, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttir, fyrir að koma þessu máli á dagskrá og ráðherranum fyrir að vera til andsvara. Það er mikið réttlætismál fyrir innflytjendur og börn þeirra að geta gengið að sama borði og við í menntamálum. Það vill svo til að innflytjendum fjölgar sífellt og þá þurfum við að geta mætt því á réttlátan hátt. Ég hef töluvert umgengist útlendinga sem hafa komið hingað til að vinna og þá oft í kringum sjávarútveginn, í fiskvinnslu og á sjó og við ýmis störf. Þá er viðhorf oft það sem ég hnýt um hjá viðkomandi innflytjendum. Það sem skiptir máli í því hvernig þeim reiðir af er að læra tungumálið eitt og sér. Oft koma þeir hingað til þess að vera í eitt eða tvö ár, hugsa sér það, en svo ílengjast þeir einhverra hluta vegna og þá eru þeir oft komnir í vanda af því að þeir hafa ekki í upphafi komið með þá hugsun að þeir ætli að verða Íslendingar eða vera hérna lengur. Þá er tungumálakunnáttan lakari og oft mjög léleg og eins réttindavitund þeirra gagnvart launum og öðru slíku, hvernig þeir geta lesið út úr kjarasamningum, sem hefur reyndar aðeins lagast en mætti ganga betur. Það sem kom fram í sambandi við lesskilning og kennslu í skólum og ráðherra kom inn á var það átak sem ráðherrann hefur verið með í að byggja undir kennarastéttina. Það sýnir sig í þeim löndum sem við berum okkur saman við að þar sem byggt er vel undir kennara og kennslumál gengu fólki betur að læra t.d. að lesa.
Frú forseti. Við ræðum hér stöðu innflytjenda en hlutfall þeirra á Íslandi hefur aldrei verið hærra en á síðasta ári þegar það var 12,6% mannfjöldans og hlutfallið hækkar áfram. Staðreyndin er sú að innflytjendur mæta hindrunum við að sækja sér menntun, fá síður störf við hæfi, búa við þrengri húsakost og hafa að hluta til verri fjárhagsstöðu en innlendir íbúar. Árið 2015 voru ríflega 3.500 nemendur af erlendum uppruna í grunnskólum vítt og breitt um landið og hefur enn fjölgað frá þeim tíma. Skólarnir reyna oft við þröngan kost að takast á við þessar nýju aðstæður og krefjandi verkefni. Hagstofan bendir á að skólasókn innflytjenda í leikskóla, framhaldsskóla og háskóla sé að jafnaði lægri en skólasókn innlendra. Mestur sé munurinn í framhaldsskólunum. Hlutfallslega færri innflytjendur en innlendir byrja í framhaldsskóla við 16 ára aldur og skólasókn þeirra lækkar meira fyrir hvert aldursár. Skýrar vísbendingar eru því um að brotthvarf úr framhaldsskóla sé algengara meðal innflytjenda en innlendra. Þetta er umhugsunarefni og áhyggjuefni. Hvernig bregðast svo íslensk stjórnvöld við þeim aðstæðum sem liggja fyrir? Eru stjórnvöld einbeitt og stefnuföst? Nei, þau hafa ekki verið það. Þingsályktun um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda frá árinu 2016 er útrunnin, hefur komist til framkvæmda að litlu leyti og mér skilst að eyrnamerkt fé í áætluninni liggi að mestu ónotað og Fjölmenningarsetur er fjársvelt. Samfylkingin lagði í haust fram tillögu á Alþingi undir forystu hv. þm. Guðjóns Brjánssonar um samræmda mótun í þeim málaflokki til langs tíma en hefur ekkert brautargengi fengið. Menntun er lykilatriði til að jafna stöðu ungmenna og til að gefa öllum tækifæri. Þess vegna er svo mikilvægt að stjórnvöld leggi sig fram við að bæta stöðuna og koma um leið í veg fyrir samfélagsleg vandamál sem gætu tengst innflytjendum sérstaklega.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir mikilvæga umræðu. Ég vil hefja hana á þeim orðum að það er dýrt að gera ekki neitt í þessari stöðu. Við verðum að bregðast við. Ef við ætlum að njóta alls þess góða, þess sem innflytjendur geta bætt í samfélagi okkar þurfa þeir náttúrlega að geta tekið þátt í samfélaginu og vera metnir verðleikum. Ég vil taka aðeins víðtækari umræðu en hefur verið í dag og segja að við verðum sem stjórnvöld að leggja áherslu á vaxtarsvæði þar sem ferðaþjónusta og önnur slík starfsemi hefur stækkað mikið og hlutfall innflytjenda er hátt. Ég vil fyrst nefna Suðurnesin sem dæmi. Við erum með fjölmennan bæ eins og Reykjanesbæ þar sem innflytjendur eru komnir yfir 25% af íbúatölunni. Í grunnskólunum eru yfir 60 þjóðerni og töluð yfir 45 tungumál. Slík vaxtarsvæði þarf að vinna með og tryggja að þau geti tekist á við svona áskorun, svo það gangi vel. Þá er annað sem við þurfum að hafa í huga en að horfa á brottfall og að koma í veg fyrir brottfall innflytjenda og annarra úr framhaldsskólunum. Við þurfum að hafa áhyggjur af börnum innflytjenda sem koma ekki í framhaldsskóla, sem taka ekki þátt, mæta ekki einu sinni og hætta svo og verða þannig hluti af brottfallshlutfallinu heldur koma þau bara aldrei. Við sjáum að hlutfall íbúa sem fer í framhaldsskóla minnkar eftir því sem hlutfall innflytjenda hækkar. Við þurfum virkilega að komast að því hvar þau börn eru stödd sem mæta ekki í skólann, sem fara ekki í framhaldsskóla, hvað þá í háskóla. Við þurfum að finna þau og komast að því hvernig við getum aðstoðað þau.
Virðulegi forseti. Það er ekki nýtt vandamál, ekki bundið við Ísland, að það sjáist munur á tölfræði milli útlendinga og innfæddra. Það er þvert á móti frekar dæmigert. Þegar nánar er að gáð kemur mjög fljótlega í ljós að jafnvel það sem virðist vera smávægilegur munur á aðgengi, segjum t.d. að réttarfari eða menntun eða löggæslu eða hverju sem er, getur það leitt af sér að hinn tölfræðilegri munur getur orðið frekar áberandi. Það er ekki eitthvert eitt vandamál sem hægt er að leysa. Það er ekki einfaldlega hægt að bæta menntunina, ekki einfaldlega hægt að bæta íslenskukennsluna, eitthvað því um líkt. Þegar á hólminn er komið er það alltaf spurning um viðhorf til fólks og hvort fólk, óháð stöðu og óháð lögum og óháð fjármagni, sé reiðubúið til að hleypa öðrum að sem eru frábrugðnir þeim sjálfum, tala annað tungumál, líta öðruvísi út, trúa öðrum hlutum o.s.frv. Við getum ekki vanmetið þann þátt í þessu. Ég veit svo sem ekki í fljótu bragði hvað hæstv. ráðherra getur gert í því, en það er þess heldur mikilvægara að við ræðum það líka bara út frá því hvernig við komum fram hvert við annað, að við þurfum að geta umborið að fólk sé mismunandi, trúi því sem við teljum vera bölvaða vitleysu, tali eitthvert mál sem við skiljum ekkert í, líti öðruvísi út en við sjálf og fólk sem við þekkjum best. Ef slíkt viðhorf, sem í daglegu máli er kallað umburðarlyndi, er ekki til staðar þá er ekki hægt að leysa vandann. Það er grunnforsenda þess að það gangi eitthvað yfir höfuð að bæta menntun eða íslenskukunnáttu eða hvað annað. Þetta snýst ekki bara um kerfislægan aðgang. Þetta snýst líka um viðhorf fólksins á gólfinu, eins og er sagt, viðhorf okkar allra. Það þarf í raun og veru að koma fyrst. Það þarf að vera á hreinu að það sé til staðar og það sé stefnan, hin svokallaða almenna skynsemi. Þá geta allar hinar lausnirnar, kerfislægar, sem við gætum staðið að á Alþingi, [[Forseti hringir.]]virkilega gert mikið gagn, sem ég vona reyndar og tel að við munum gera.
Virðulegi forseti. Ég tek undir að menntun er mannréttindi. Það er stefna okkar í Viðreisn að börn, ekki með íslensku að móðurmáli, fái þann stuðning sem þarf til að jafna forsendur til náms í íslenskum skólum. Það er stefna Viðreisnar að við viljum sérstaklega að stutt verði við aðlögun innflytjendabarna, á neðri skólastigum ekki síst. Það hefur áhrif á framvinduna síðar meir innan skólakerfisins. Við í Viðreisn viljum frelsa svolítið námsefnisgerðina, gera hana samkeppnishæfari og að ráðherra taki svolítið til sín og forgangsraði m.a. í þágu barna innflytjenda. Við í Viðreisn viljum líka að gerð verði sérstök aðgerðaáætlun fyrir þá einstaklinga sem hafa annað tungumál en íslensku að móðurmáli. Og við í Viðreisn leggjum líka sérstaklega áherslu á aðbúnað kennara. Það þýðir líka menntun kennara. Ég vil sérstaklega fagna áherslu menntamálaráðherra hvað það varðar og að taka eigi á kennaramenntun, sem ég styð heils hugar að sé fimm ár, en það hefur vantað og skort á ákveðna sérhæfingu og ekki síst áherslu á starfsnám. Ég held að þarna séu sóknarfæri til að einbeita sér að því að byggja undir sérhæfingu fyrir börn innflytjenda. Það vantar fleiri sérfræðinga sem eru útskrifaðir af meistarastigi, sem eru sérstaklega menntaðir til að aðstoða og hjálpa við að kenna þeim börnum íslensku sem hafa annað tungumál að móðurmáli. Það þarf líka að tala um tækni, að við nýtum tæknina með því að opna kerfið. Það er heldur ekki hægt að gera þetta allt á forsendum hins opinbera. Við verðum að nota enn og aftur bæði einkaaðila sem og opinbera aðila til þess að styðja við börnin. Alveg eins og með sjúklinga í heilbrigðiskerfinu, þá eru það nemendurnir sem skipta meginmáli í menntakerfinu. Þá þurfa allar hendur að leggjast á plóginn. Það þýðir til dæmis að leita þarf til sérfræðinga utan við kerfið og við þurfum líka að ryðja burt, ekki síst til að ýta við stoðþjónustunni, öllum hindrunum á vinnumarkaði [[Forseti hringir.]]sem koma eiginlega í veg fyrir að við nýtum stoðþjónustu [[Forseti hringir.]]m.a. pólskra sálfræðinga og pólskra talmeinafræðinga. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að skoða það sérstaklega hvaða hindranir [[Forseti hringir.]]það eru sem við [[Forseti hringir.]]stöndum frammi fyrir til að beita raunhæfri stoðþjónustu fyrir börn innflytjenda.
Virðulegi forseti. Ég vil bara ítreka þakkir mínar fyrir þessa þörfu umræðu. Eftir að hafa fengið nú að kynnast vel um stefnu Viðreisnar í málaflokknum þá langar mig að benda á að það gleður mig einstaklega mikið að finna það að hér er í raun á ferðinni þverpólitísk stefna. Við erum sammála um að það þarf að taka utan um málaflokkinn. Við erum sammála um að það þarf að hrinda úr vegi hindrunum og ég tel að við hljótum að geta líka verið sammála um að við verðum að gera stórátak í því að virða mannréttindi, virða nám sem einstaklingar hafa fengið í öðrum löndum. Við erum bara akkúrat ekkert spes að þessu leyti til, Íslendingar hér heima. Ég veit ekki betur en að við förum sjálf til að sækja okkur aukna menntun og sérfræðimenntun til annarra landa. Auðvitað eigum við skilyrðislaust að sýna því fólki tilhlýðilega virðingu sem vill koma og leggja sitt af mörkum inn í okkar samfélag og hefur lagt sig fram um að eyða jafn mörgum árum ævi sinnar í það að afla sér menntunar og reyna að fóta sig til framtíðar í lífinu. Við eigum ekki að bjóða þessum einstaklingum upp á það að vera hér í láglaunastörfum, þá erum við í raun að sýna þeim fordóma sem við ættum að skammast okkar fyrir.
Frú forseti. Ég þakka öllum þeim sem tekið hafa þátt í þessari umræðu. Mér hefur þótt hún afar áhugaverð og margt gott sem hér er komið í nesti fyrir hæstv. ráðherra. Ég tek undir að það er mikilvægt að kortleggja stöðuna hjá börnum með annað móðurmál en íslensku og móta heildarstefnu þannig að hægt sé að bregðast við með sambærilegum hætti um allt land. Ég er ánægð að heyra það að frá og með næsta hausti verði boðið upp á kennslu í íslensku sem öðru tungumáli sem kjörsviði á meistarastigi í grunnskólakennaranámi og þá bæði fyrir starfandi og verðandi kennara. Ég tel að það sé mikilvægt. Það er líka mikilvægt að kennarar, sama hvar þeirra starfsstöð er, hafi aðgengi að samræmdum leiðarvísi um stuðning við móðurmál og ekki síður leiðir til að auka stuðning við nemendur af erlendum uppruna af því að við vitum auðvitað, eins og hér hefur komið fram, að læsi er undirstaða farsællar skólagöngu. Það er líka óumdeilt að færni í móðurmáli styrkir nemendur í námi, svo því sé haldið til haga. Ég tek undir að kortlagning og eftirfylgni er mikilvæg þegar kemur að því hvernig best er að mæta nemendum og styðja. Eins og hér hefur komið fram er mikilvægt að nemendur með annað móðurmál en íslensku fái markvissa kennslu í íslensku og njóti viðeigandi þjónustu og stuðnings á öllum skólastigum. Til að svo verði er nauðsynlegt að bæta læsi, bjóða tækifæri til að rækta og viðhalda eigin móðurmáli og bæta þjónustu við nemendur og fjölskyldur þeirra. Ég tek undir að það er ekki síður mikilvægt að styðja við foreldra í íslenskukennslu sem aftur endurspeglast þá í bættri færni nemenda. Of oft hefur maður séð og heyrt að nemendur eru jafnvel að túlka fyrir foreldra sína í foreldraviðtölum sem er algjörlega óásættanlegt. Staða foreldra hefur líka áhrif á börn og unglinga þegar kemur að atvinnu- og samfélagsþátttöku almennt. Af því að hér hefur verið talað um öll skólastigin þá veit ég ekki alveg hvernig það er en mér finnst t.d. að allir framhaldsskólar ættu að setja sér móttökuáætlanir fyrir nemendur með annað móðurmál en íslensku til þess að mæta þessum hópi enn betur en verið hefur og kannski ætti auðvitað öll skólastig að gera svo. Við þurfum líka að bæta tölfræðigreiningar á svo mörgum sviðum og sá hópur sem við höfum rætt hér er afar mikilvægur. Það er þó ljóst að árgangsbrotthvarf innflytjenda er hærra en annarra nemenda og við því þurfum við að bregðast. Ég minni aftur á og tek undir það sem hér hefur verið sagt að við þurfum að styðja þá innflytjendur sem eru með menntun úr heimalandinu eða annars staðar frá og er ekki að fullu viðurkennd hér þannig að þeir geti nýtt og samfélagið notið þeirra starfskrafta miðað við menntun og færni.
Virðulegi forseti. Ég fagna verulega þeirri umræðu sem hefur átt sér stað í þingsal vegna þess að þetta málefni skiptir okkur öll miklu máli. Ég lít á það þannig að allir sem koma hingað eigi að njóta sömu tækifæra. Við höfum verið þeirrar gæfu aðnjótandi að margir hafa flutt hingað til landsins og lagt hönd á plóg, en mér finnst að sú þjónusta sem við höfum verið að bjóða í íslensku menntakerfi ekki samboðin okkur, þ.e. við getum ekki sætt okkur við að brotthvarf á framhaldsskólastiginu sé margfalt meira hjá börnum með annað móðurmál en íslensku. Við getum ekki sætt okkur við að árangur þeirra í alþjóðlegum samanburðarprófum sé langtum lakari en barna með íslensku að móðurmáli. Og við getum ekki sætt okkur við það að þegar þessi börn koma af leikskólastiginu njóti þau ekki sömu tækifæra á grunnskólastiginu. Ég tek þetta mál mjög alvarlega og þess vegna höfum við sett saman mjög öflugan vinnuhóp undir forystu Jóhönnu Einarsdóttur prófessors. Og ég segi: Það verður að vera algert markmið hjá okkur á næstu þremur, fimm og níu árum að staða þessara barna og staða þessa hóps taki gjörbreytingum. Allt annað er óásættanlegt í íslensku samfélagi. Það sem gleður mig er að sjá allan þingheim taka höndum saman og segja: Við ætlum að gera betur. Við ætlum að gera miklu betur.
Forseti. Mig langaði bara til að koma upp og þakka velferðarnefnd fyrir góða niðurstöðu í þessu máli. Ákveðið var eftir gestakomur og annað að vísa málinu til félags- og barnamálaráðherra og vinna að því að stytta vinnuvikuna í ítarlegu samráði við alla aðila vinnumarkaðarins. Það varð niðurstaðan og ég þakka þá vinnu sem átti sér stað í velferðarnefnd. Ég hlakka til að fylgjast með vinnunni í framhaldinu.
Virðulegur forseti. Við greiðum hér atkvæði um að vísa þessu máli, sem fram kom fyrr á þinginu, til hæstv. ráðherra. Í álitinu er því beint til ráðherra að vinna markvisst að endurskoðun vinnumarkaðslöggjafarinnar með það að markmiði að auka möguleika fólks á því að koma á jafnvægi milli atvinnu- og fjölskyldulífs. Ég get tekið heils hugar undir það og stutt þetta mál, en vildi láta þess getið að í umræðu um þetta ákveðna mál, sem var í rauninni frumvarp til breytinga á lögum um 40 stunda vinnuviku, tók ég til máls og taldi þau lög í raun og veru úrelt. Ég aðhyllist ekki að við þurfum að vera með lög, hvorki um 40 stunda vinnuviku né 35 stunda vinnuviku, eins og tilgreint var í því frumvarpi. Mér finnst eðlilegra að hæstv. ráðherra fái svigrúm til að vinna með samtökum aðila vinnumarkaðarins að því að skoða hvernig við getum sem samfélag hugað að sveigjanleika á vinnutíma og styttingu vinnuvikunnar.
Virðulegur forseti. Ég fagna því hvert þetta mál er komið. Mig langar að nefna það hérna, fyrst maður hefur nokkrar sekúndur til að tjá sig um málið, að mér finnst þess virði að íhuga aðeins að átta stunda vinnudagur var ekki fundinn út með því að fólk reiknaði út hvað væri best fyrir skilvirkni og framleiðni. Þetta eru bara 24 deilt með þremur, þetta er bara 24 klukkustunda sólarhringur. Fólk vildi sofa í átta tíma, gera eitthvað einkalífinu í átta tíma og vinna í átta tíma. Flóknara er það ekki. Síðan þá höfum við farið í gegnum umsvifamestu tækniframfarir sem mannkynið hefur nokkurn tímann upplifað. Maður hefði haldið að hægt væri að slappa aðeins af án þess að það myndi bitna sérstaklega mikið á framleiðni og velmegun samfélagsins. Ég tel að það sé frekar augljóst. Og þótt mér finnist þetta vera mjög jákvætt skref þá finnst mér að við ættum almennt velta því fyrir okkur hvort við þurfum endilega að hafa alla framleiðni heimsins frekar en kannski bara að hafa aðeins meiri tíma til að lifa lífinu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég tek ekki oft til máls undir liðnum um fundarstjórn forseta en ég tel mig knúinn til að gera það. Vonir mínar um að velferðarnefnd færi aðeins betur yfir málið og reyndi kannski að ná einhverri víðtækari sátt um þetta viðkvæma mál sem við erum að fara að fjalla um hér í dag urðu því miður að engu. Nú liggja fyrir hins vegar a.m.k. tvær breytingartillögur við 3. umr. sem eru í mínum huga báðar skref í rétta átt. Auk þess eru einhverjar tæknilegar breytingartillögur frá formanni velferðarnefndar sem ég á eftir að fara í gegnum. Í ljósi þessa finnst mér rétt og ég fer vinsamlegast fram á það við hæstv. forseta að hann íhugi það að fresta umræðu um þetta mál í dag. Ég er að fara fram á það að umræðunni verði frestað um sinn. Himinn og jörð munu ekki farast þó að nokkrir dagar líði þangað til að við göngum endanlega frá málinu. Það gefur þó a.m.k. einhverjum þeim þingmönnum tíma sem kunna að þurfa að hugsa sig um hvort þeir hyggist styðja þær breytingartillögur eða aðra hvora þeirra breytingartillagna sem hér liggja fyrir.
Forseti. Ég heyrði það í ræðu hv. þingmanns við 2. umr. að beðið var um að skoða vikufjöldann og að sú umræða yrði tekin í velferðarnefnd milli 2. og 3. umr. Mér finnst mikilvægt að upplýsa hv. þingmann um að haldnir hafa verið níu fundir í velferðarnefnd um þungunarrof. 22 komu á fund nefndarinnar fyrir hönd 13 aðila. Eitt mest umrædda málið í nefndinni á þessum níu fundum var vikufjöldinn. Hann var ræddur fram og til baka. Það er ekkert eftir að ræða. Þetta var niðurstaða meiri hluta nefndarinnar. Þeir sem voru ósammála þessari niðurstöðu komu með sín sérálit, eins og rétt er, og tjáðu sína skoðun og sínar niðurstöður við 2. umr. Þetta er bara niðurstaðan. Þó að hv. þingmaður sé ósáttur við þessa niðurstöðu þýðir það ekki að við þurfum að draga á langinn umræðu og atkvæðagreiðslu um þetta mál. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þm. Óla Birni Kárasyni. Það þarf að ræða þetta mál betur. Beðið var um að fá lækna til áframhaldandi umræðu í velferðarnefnd, sem var neitað. Beðið var um að fá landlækni aftur, því var neitað af meiri hluta. Það þarf að ræða þetta betur og það á að ræða þetta betur vegna þess að þetta er þannig mál. Nú eru komnar breytingartillögur sem þarf líka að ræða. Ég skil ekki þennan ofboðslega hraða, að keyra þetta mál í gegn. Það er ekki eins og við séum að hætta þingstörfum á morgun.
Herra forseti. Hér er vissulega um að ræða mál sem er mörgum erfitt. Það breytir því ekki að það er staðreynd að þetta mál hefur hlotið mjög góða umfjöllun. Ég sit sem áheyrnarfulltrúi í velferðarnefnd. Þar eiga allir flokkar sinn fulltrúa. Málið hefur verið rætt ítarlega, eins og hv. formaður nefndarinnar hefur komið inn á. Kallað var til aukafundar að beiðni þingmanns á milli 2. og 3. umr. Þar var farið yfir þær spurningar sem lagðar voru fram, farið var yfir beiðnir um gestakomur. Það var álit meiri hlutans að þessum spurningum hefði verið svarað. Þessir gestir hefðu mætt. Það er ekkert við störf nefndarinnar eða formanns nefndarinnar að athuga og ég vil nota tækifærið hér og þakka henni fyrir vel unnin störf, sem og nefndinni allri. Ég veit að þetta er erfitt mál. Það verður útkljáð með þeim hætti sem menn gera hér, með atkvæðagreiðslu í þingsal. Störfum nefndarinnar er lokið með sóma. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Þetta mál var lagt fram af hæstv. heilbrigðisráðherra Svandísi Svavarsdóttur þann 23. nóvember í fyrra. Málið var rætt í þingsal í 1. umr. 11. desember í fyrra og var rætt ítarlega þá. Umfjöllun í nefndinni hófst 12. desember og hófst fyrir alvöru í byrjun janúar. Þingmennirnir sem lýsa áhyggjum sínum og tala um að þeir þurfi meiri tíma, að þeir hafi ekki fengið að ræða þetta mál í nefndinni, að það hafi ekki fengið nógu mikla umræðu, hunsa það hversu langan tíma málið hefur verið í nefndinni, hversu ítarlega umfjöllun það hefur fengið á níu fundum velferðarnefndar og hversu langur aðdragandinn að þessari löggjöf hefur verið yfir höfuð. Við skulum ekki gleyma því að þrír hæstv. heilbrigðisráðherra hafa komið að vinnu við þessa löggjöf. Skipaður var starfshópur, sá skilaði sínum niðurstöðum. Út frá því var þetta frumvarp unnið. Það hefur farið alla leið í gegnum þingið. Þetta er niðurstaða sérfræðinga. Það sem hv. flutningsmenn beggja breytingartillagnanna leggja til er að [[Forseti hringir.]]þrengja núgildandi rétt kvenna til þungunarrofs sem er frá árinu 1975. Förum ekki alla leið þangað aftur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Þetta mál er að koma hér til 3. umr. eftir ítarlega umfjöllun í velferðarnefnd þar sem tveir hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins sitja, flokks þess þingmanns sem óskar nú eftir að málinu verði frestað. Ég verð að lýsa undrun minni á því vantrausti sem þessir þingmenn fá frá þingmanni Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Óla Birni Kárasyni. Að minnsta kosti höfum við í Samfylkingunni það þannig að við upplýsum hvert annað um það starf sem á sér stað í nefndum. Málið var afgreitt úr nefnd eftir ítarlega vinnu. Það kom hingað til 2. umr., mælendaskrá tæmdist. Allir tóku til máls sem vildu. Málið fór aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. og var unnið þar, rætt og klárað. Ég skil ekki alveg á hvaða stað við erum núna. Við vorum að greiða atkvæði um afbrigði um að fá að taka málið á dagskrá. Það hreyfði enginn mótmælum þá. Af hverju greiddu allir atkvæði með því? [[Forseti hringir.]]Ég átta mig ekki alveg á því af hverju við ættum að fara að tefja þessa umræðu núna.
Forseti. Ég get ekki tekið undir það þegar hér er sagt að verið sé að keyra þetta mál í gegn á einhvern hátt. Við skulum ekki gleyma því, eins og hér hefur komið fram, að breytingar urðu síðast 1975 þannig að margir eru orðnir langeygir eftir frekari breytingum. Þetta mál er búið að eiga sér ansi langan aðdraganda. Málið fór í gegnum ríkisstjórn, í gegnum stjórnarflokka, mælt var fyrir því í nóvember, það er búið að fá sína umfjöllun í nefnd og var tekið inn á milli umræðna í nefnd eins og óskað hefur verið eftir. Stundum er það þannig að maður er ekki endilega sáttur við niðurstöðu meiri hlutans, þá verður maður bara að greiða atkvæði um það öðruvísi en aðrir í meiri hlutanum munu gera í þingsal, þ.e. meiri hluti þingmanna. Við verðum bara að horfast í augu við það að þó að okkur finnist eitthvað erfitt þá er komið að þeim punkti að þingmenn tjái afstöðu sína við atkvæðagreiðslu. Ég mun styðja hæstv. heilbrigðisráðherra í þessu góða og þarfa máli.
Virðulegur forseti. Ég kem hér upp til að taka undir orð hv. þm. Óla Björns Kárasonar og vísa þeirri beiðni til forseta að taka það til alvarlegrar skoðunar að fresta umræðu um þetta mál, þótt ekki sé nema um nokkra daga. Maður veltir fyrir sér: Hvað liggur svona mikið á? Þetta mál er ekkert að hlaupa frá okkur þó að teknir verði einhverjir dagar til eða frá til þess að gefa þeim tíma sem erfiðast eiga með þessa miklu breytingu sem virðist vera að verða hér á lögum, sem snúa að fóstureyðingum eða þungunarrofi, hvort hugtakið sem menn nota. Siðfræðistofnun Háskóla Íslands hefur ráðlagt okkur að flýta okkur hægt í þessu máli. Í því samhengi vil ég ítreka og taka undir beiðni hv. þm. Óla Björns Kárasonar um að við gerum einmitt það og frestum umræðu um nokkra daga.
Virðulegur forseti. Mér finnst ómaklegt að segja að þetta mál sé unnið í flýti. Ég held ég hafi orðið vitni að fáum málum sem unnin hafa verið af jafn mikilli alúð og natni og þetta mál innan velferðarnefndar undir handleiðslu hv. þm. Halldóra Mogensen. Það lýsir kannski einhverjum samskiptaörðugleikum í sumum þingflokkum að þau boð hafi ekki borist innan úr nefndinni til þeirra sem tjá sig hér, en þegar fulltrúar í nefndinni taka þátt í þessu er það óheiðarlegt. Við tókum málið til nefndar milli 2. og 3. umr. að beiðni þessara þingmanna, sem þó höfðu 29. apríl samþykkt að málið væri fullrannsakað og tækt til afgreiðslu úr nefndinni. Við tókum það inn milli umræðna og spurðum einfaldlega: Hvað hefur breyst frá því að þið samþykktuð að málið yrði tekið úr nefnd? Ástæðan fyrir að við tókum ekki gesti í framhaldinu var að það komu engin svör. Vegna þess að málið er jafn vel unnið í dag [[Forseti hringir.]]og það var 29. apríl þegar fulltrúar Miðflokks og Flokks fólksins og Sjálfstæðisflokks og allra flokka sem samþykktu að taka það út úr velferðarnefnd. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Við 2. umr. komu fram fullyrðingar hér í sal sem ég vildi fá svar við, um að landlæknisembættið fullyrti að ekkert barn lifði eftir 22. viku. Það voru svona fullyrðingar sem ég vildi fá að ræða betur. Menn segja að það sé ómálefnalegt að ég biðji um það en ég tel að lýðræðið sé þannig. Fyrst málinu var vísað eftir 2. umr. til nefndarinnar og til umræðu þar þá fór ég fram á þetta en mér var neitað um það. Menn segja svo að ég sé með ómálefnalegar ástæður en ég taldi lýðræðið vera þannig. Kannski eru það mín mistök að þekkja ekki nægilega vel til, að þegar málið fer til 3. umr., fer í nefnd eftir 2. umr., þá megi bara ekki gera neitt. Kannski er það lýðræðið. Ég bað einfaldlega um að landlæknir yrði kallaður til og við myndum ræða málið aðeins betur. Er það einhver dauðasynd?
Herra forseti. Ég tel að málið hafi verið afar vel rætt í hv. velferðarnefnd og að haldið hafi verið á málinu af stakri prýði af framsögumanni þess, hv. formanni nefndarinnar. Við erum í þessu máli að ræða um grundvallarréttindi íslenskra kvenna og að halda því fram að draga megi þá umræðu bara eins og mann langar til, af því að menn eru með, ja, við skulum segja aðrar tilfinningar til málsins en aðrir, finnast mér ekki vera nein rök í málinu. Nefndin ræddi ítarlega hvort við ættum að fara í 18 vikur eða 22 með undanþágu. Það var hins vegar algjörlega ljóst eftir því sem lengra leið á umræðu nefndarinnar að enginn flötur væri á annarri tímasetningu en 22 vikum öðruvísi en að skerða verulega sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Skerða hann verulega. Það var ekki grundvöllur fyrir því að taka málið út á þeim forsendum úr nefndinni. [[Forseti hringir.]]Þetta breyttist ekkert við þann fund sem við héldum eftir 2. umr. Þá voru ekki teknir inn gestir til frekari umræðu vegna þess að ekki var stuðningur við það í nefndinni.
Virðulegi forseti. Hér hefur verið tæpt á því að við höfum ekki rætt málið nægilega vel í velferðarnefnd. Það hefur verið rætt mjög vel og mjög ítarlega þar. Við höfum fengið til okkar gesti, m.a. prófessora, tvo prófessora í ljósmæðrafræðum, tvo fæðingar- og kvensjúkdómalækna. Við fengum landlækni, við fengum fulltrúa frá Siðfræðistofnun Háskóla Íslands, Mannréttindaskrifstofu Háskóla Íslands, Félagi áhugafólks um Downs-heilkenni, Femínistafélagi Íslands og Kvenréttindafélagi Íslands. Við fengum einnig fulltrúa frá Landshlutasamtökunum Þroskahjálp. Allur þessi hópur fór vel yfir málið. Mér þykir leitt ef hv. þm. Óli Björn Kárason treystir sér ekki til að taka afstöðu. Málið fór til nefndar 11. desember. Þeir sem hafa haft áhuga á að fylgjast með málinu hefðu alveg getað kynnt sér það í gegnum nefndarmenn í þeim þingflokkum sem við tilheyrum.
Herra forseti. Það er nú hægt að saka mig um ýmislegt en ég verð seint sakaður um að þora ekki að taka afstöðu til mála. Seint sakaður um það. Ég flutti ræðu við 2. umr. þessa máls þar sem ég lýsti yfir eindregnum stuðningi við allar greinar frumvarpsins nema 4. gr. Ég sat hjá í atkvæðagreiðslu um 4. gr. í þeirri von, í því trausti, að það væri hægt að ná einhvers konar sátt í málinu. Nú liggur fyrir að tveir þingmenn hafa lagt fram sína breytingartillöguna hvor til að gera tilraun að ná slíkri sátt sem náðist greinilega ekki í velferðarnefnd. Á grundvelli þess, hæstv. forseti, hef ég óskað eftir því að umræðunni verði frestað um nokkra daga. Það er nú ekki annað sem beðið er um. Himinn og jörð munu ekki farast þó að frumvarpið verði afgreitt í komandi viku. [[Forseti hringir.]]Vegna þess að það mun gerast. Það mun gerast. Þetta er bara fróm ósk, herra forseti, og menn þurfa ekkert að gera minna úr þeirri ósk en öðrum óskum [[Forseti hringir.]]sem hér eru bornar fram í ræðustól.
Virðulegi forseti. Í gegnum tíðina hafa konur beðið eftir réttindum sínum á svo ótal mörgum sviðum. Þeim hafa verið skömmtuð réttindi, hægt og sígandi, af körlum. Það sama er að eiga sér stað í þessari umræðu í dag. Sjálfsákvörðunarrétt kvenna, sem beðið hefur verið eftir í fjóra áratugi, á skammta í svona hæfilegu magni, sumt en annað ekki. Virðulegi forseti. Það er algjörlega óboðlegt á 21. öldinni að við konur látum bjóða okkur þetta. Það er bara ekki hægt. Þær breytingartillögur sem hér liggja fyrir voru ræddar við 2. umr., 18 vikur eða 22 vikur. Þetta er allt saman útrætt. Það breytist ekkert þó að við frestum umræðunni, ekki neitt. Það er alger fásinna að halda að hér breytist eitthvað í umræðunni. Þetta mál er búið að fá umræðu í velferðarnefnd. Tæknilegu breytingarnar sem hér liggja fyrir komu fram í gær og var hægt að kynna sér þær. Þannig að það er enginn að flýta hér einu eða neinu. 40 ár eru ansi langur tími.
Herra forseti. Ég kem hér til að taka undir orð hv. þm. Halldóru Mogensen, formanns velferðarnefndar, um að málið sé fullrætt. Við í Samfylkingunni höfum fylgst með umræðunni í gegnum okkar fulltrúa, hv. þm. Guðjón Brjánsson. Við höfum rætt 4. gr. aftur á bak og áfram og fengið til okkar gesti í þingflokkinn til að fara yfir málið. Málið er fullrætt. Ég vil líka taka undir með hv. þingkonu sem talaði hér síðast um að við höfum beðið nógu lengi eftir réttlætinu.
Já, virðulegur forseti, við konur höfum beðið nógu lengi eftir réttlæti, réttlætinu sem felst í því að fá að ráða því hvort 22 vikna gamalt barn, ófullburða í móðurkviði, verði lífs eða liðið. Er það eitthvað til að státa af? Ég vil bara benda á það. Hér er talað um alúð og natni. Það er jafnvel gengið svo langt að hv. þingmenn hafa hrópað húrra fyrir því að málið skuli ná fram að ganga. Ég ætla að taka undir með þeim sem hafa sagt áður að það mun engu máli skipta hversu lengi við velkjumst um með það í kerfinu, markmiðið er að þetta verði gert og það hefur þessi salur sannarlega sýnt með frábærum húrrahrópum og gleðihljóðum þegar við ætlum að taka ákvörðun um það að 22 vikna gamalt ófullburða barn verði drepið í móðurkviði. Ég mun alltaf segja nei. [[Kliður í þingsal.]] [[Forseti hringir.]]
Forseti biður hv. þingmenn að gæta orða sinna og hafa ró í salnum og mun ekki líða orðbragð eða framgöngu af þessu tagi.
Virðulegur forseti. Ég áttaði mig á því þegar ég hlustaði á hv. þm. Óla Björn Kárason að við skiljum orðið sátt greinilega á ólíkan hátt. Viknafjöldinn var ræddur ítrekað í velferðarnefnd. Það var tekin fagleg afstaða, málefnaleg afstaða, byggð á þekkingu og yfirlegu. Niðurstaðan var sú að það var ekki hægt að hrófla við 22 vikum án þess að opna fyrir alls konar önnur vandamál. 22 vikur er sú niðurstaða sem kom út úr faglegu starfi nefndarinnar. Við vorum öll sammála um að þetta starf hefði verið faglegt og vel unnið, sem við sýndum með því að greiða öll atkvæði með því að afgreiða málið út þó að við værum síðan ósammála niðurstöðunni. Sum vilja ekki 22 vikur. Það er gott og vel. Það er ekki sátt að taka mál inn til nefndar án þess að komið hafi fram nýjar upplýsingar og fara að prútta um viknafjöldann. Það er ekki sátt. Það eru ómálefnaleg hrossakaup um grundvallarréttindi og í því þurfum við ekkert að taka þátt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég man satt að segja ekki eftir öðru þingmáli en þessu síðan ég kom hingað til þings sem mér finnst jafn áríðandi að almenn sátt náist um. Ég hef ekki heyrt það á ræðum þingmanna, hvorki hér nú eða fyrr, að þeir vilji skerða sjálfsákvörðunarrétt kvenna í þessu máli, alls ekki. Þeir hafa tekið það fram, margir hverjir, að það sé einmitt það sem þeir vilja, að þeir vilji að sjálfsákvörðunarréttur kvenna sé ótvíræður. En menn hafa átt í erfiðleikum með viknafjöldann og ég nenni ekki að fara út í einhverja bílasalafrasa eins og prútt í því samhengi. En ég verð að taka undir með hv. þm. Óla Birni Kárasyni um að forseti íhugi það verulega að fresta afgreiðslu málsins um hríð meðan fullreynt verður hvort ekki sé hægt að ná betri sátt en greinilega er hér uppi nú.
Forseti. Ég hef einsett mér frá upphafi málsins að tala af yfirvegun. Ég ætla að halda því áfram þrátt fyrir þann fáheyrða subbuskap sem hv. þm. Inga Sæland lét sér sæma að demba yfir mig og ýmsa aðra þingmenn fyrir stuttu síðan. Varðandi þetta álitamál um vikurnar hef ég þetta að segja og hef sagt það áður: Þessi ákvörðun er tekin hvort eð er. Hún hefur verið tekin til þessa. Slíkar aðgerðir fara fram, þær hafa farið fram. Það hefur bara ekki verið hver kona sem hefur ráðið för hverju sinni og því erum við að breyta hér. Það hefur ítrekað komið fram af hálfu þeirra sem telja breytinguna ónauðsynlega að engri konu hafi verið hafnað. Það eru rökin fyrir því að það er hægt og þarft að breyta þessu. Konur standa undir ábyrgð. Konur bera ábyrgð á sjálfri sér almennt, þessu líka. Þær geta það og þær eiga að fá að gera það og við eigum að breyta þessu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég vil óska eftir því að ósk hv. þm. Óla Björns Kárasonar um að fresta afgreiðslu málsins verði hafnað af þinginu og forseta, enda hafa nefndarmenn í velferðarnefnd fundið fyrir því góð og haldbær rök og hafa bent á alla þá umræðu sem farið hefur fram í nefndinni. Ég vil líka óska eftir því að við ræðum þetta mál, þungunarrof, af virðingu og á hófstilltan hátt og af virðingu fyrir öllum þeim konum sem hafa þurft að taka ákvörðun um þungunarrof. Ég vil hvetja, eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson gerði, til þess að kjörnir fulltrúar í þingsal tali um þetta mál af virðingu vegna þess að konur eiga það skilið, þótt ekki væri meira. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Eins og komið hefur fram hjá fleiri en einum er málið fullrætt í velferðarnefnd. Þeir flokkar sem hafa viljað hafa getað fjallað um það í þingflokkum sínum þar að auki. Það hefur þingflokkur Samfylkingarinnar gert og rætt málið í hörgul. Hér er talað um mikilvægi þess að fresta málinu til að ná sátt. Ná sátt um hvað? Að þrengja jafnvel réttindi kvenna frá því sem nú er? Er það nú öll sáttin sem á að bjóða upp á? Nei, herra forseti, við þurfum ekki á því að halda. Ég varð líka kannski vitni að - nei, ekkert kannski heldur örugglega sorglegustu ummælum sem ég hef heyrt úr þessum ræðustól frá því að ég tók fyrst þátt á Alþingi. Mér finnst þau auðvitað sérstaklega sorgleg fyrir allar þær fjölmörgu konur sem hafa þurft og ákveðið að fara í þungunarrof.
Herra forseti. Hér er talað um sátt, að sátt náist um þetta mál. Ég vil halda því til haga að það mun ekki nást sátt við þá hv. þingmenn sem álíta þungunarrof vera morð. Það mun ekki nást sátt við þá hv. þingmenn sem vilja að karlmenn hafi aðkomu að ákvörðun konu varðandi frjósemi hennar. Það mun ekki nást sátt við þá. Það mun heldur ekki nást sátt við þá hv. þingmenn sem halda að samróma niðurstaða sérfræðinga um vikufjölda um nauðsynlega og lífsnauðsynlega þjónustu sé eitthvert matsatriði tilfinninga hv. þingmanna sem enga reynslu hafa af óvelkominni þungun í eigin líkama. Það er ekki ykkar, veðurfræðingur hér, sem ræður hvað þetta varðar. Þetta er einróma mat sérfræðinga og það mun ekkert nást sátt um þetta.
Virðulegi forseti. Fáheyrður subbuskapur. Það er það sem sagt er þegar ég tala um hvernig farið er með ófullburða börn í móðurkviði. Hér er enginn, ekki einn einasti sem kemur fram og talar um lífsrétt barnsins, hvenær hann kviknar eða hvort hann geri það yfir höfuð. Og meira að segja hefur verið gengið það langt að hv. þingmaður hefur talað um varðandi sjálfsákvörðunarrétt kvenna, að það eigi kannski ekki einu sinni að miða við neinn sérstakan vikufjölda. Ég ætla að taka undir það sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir sagði hér: Aldrei nokkurn tíma mun nást sátt um það hvernig á í raun og veru að leggja þessa gríðarlegu ábyrgð á konur, og helst að hún standi í því ein af því að sjálfsákvörðunarréttur hennar er svona gríðarlega sterkur. Hún á sjálf, ein og sér, að fá að ráða því og sjá til þess fram að 23. viku meðgöngu hvort barnið sem hún gengur með verður líflátið eða ekki. [[Kliður í þingsal.]]
Herra forseti. Ég verð bara döpur yfir því að heyra hvernig umræðan er að þróast og að við séum komin það langt aftur varðandi baráttu kvenna, kvenréttindamál, að við séum að tala um að verið sé að lífláta börn þegar þungunarrof er framkvæmt. Ég trúi því ekki að við séum stödd þar, að við séum ekki komin lengra á veg. Ég veit þó að meiri hluti þingheims er komin á annan stað. Varðandi þetta frumvarp standa mestu deilurnar um hvort miða eigi við 22 vikur, sem er í raun framkvæmdin í dag, en þá taka sérfræðingar lokaákvörðun í þeim efnum. Nú er það sjálfsákvörðunarréttur kvenna að ákveða hvort þær fara í þungunarrof fram að þeim tíma. En auðvitað fá þær konur sem ganga þau þungu skref að ganga í gegnum þungunarrof, því að það er ekki auðvelt neinni konu, alla þá aðstoð og hjálp í gegnum það ferli sem er þarna undir frá sérfræðingum og heilbrigðisstéttinni. Sérfræðingar í heilbrigðisstéttinni ráðleggja að miðað verði við 22 vikur og að við virðum sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Við hljótum að geta stutt það.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að það sló mig ekkert illa að hv. þm. Óli Björn Kárason bæði um ákveðinn frest til að fara yfir málin. Fyrir mig persónulega skiptir ekki öllu máli hvort við tökum 3. umr. á mánudaginn í næstu viku og atkvæðagreiðslu þá, sérstaklega ef það verður til þess að þeir sem eru mjög hikandi í þessu máli kynni sér betur niðurstöðu nefndarinnar, fari yfir kosti og galla þessa máls og sættist á þau sjónarmið sem liggja fyrir í meirihlutaáliti velferðarnefndar. Virðulegi forseti. Það er hreinlega ekki hægt að sitja undir ummælum eins og fallið hafa í þessum ræðustól og við getum ekki boðið þjóðinni upp á svona samtal. Það er ekki boðlegt hvernig fólk hefur talað hérna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég tek undir þessi síðustu orð, það er hvorki þjóðinni né okkur sem hér sitjum bjóðandi að þurfa að sitja undir þessu. Það er mjög mikilvægt að átta sig á því að þeir þingmenn sem leggja nú til breytingar á vikufjölda segja: Við styðjum konur en við ætlum samt að þrengja núverandi réttindi þeirra. Við ætlum að þrengja núverandi réttindi þeirra. Ef þingmennirnir og jafnvel þeir sem sitja í velferðarnefnd eru ekki meðvitaðir um það þá er eitthvað ekki alveg í lagi, verð ég að segja. Það getur ekki verið markmiðið þegar við tölum um sjálfsákvörðunarrétt kvenna og meinum eitthvað með því, að við ætlum að þrengja núverandi réttindi. Það bara getur ekki verið þannig. Og enn og aftur: 40 ár eru nægjanlega langur biðtími fyrir konur eftir því að geta tekið sjálfstæða ákvörðun um að binda enda á þungun, eins erfið og sú ákvörðun er. Það gerir engin kona af neinni léttúð. Konur eru líka fullfærar um að sækja sér þá aðstoð sem þær telja sig þurfa á að halda þegar svona stendur á. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Mér verður eiginlega ómótt af því að hlusta á hv. þm. Ingu Sæland koma hér og ræða þetta mál eins og hún leyfir sér að gera. Ég var að vonast til þess þegar hún kom hérna öðru sinni að hún ætlaði að biðja þá sem hlusta hér afsökunar á orðum sínum, en hún gerði það ekki. Ég vona að það gerist þá bara á síðari stigum, vegna þess að svona gerir maður ekki. Þetta er mikið hitamál en maður getur ekki leyft sér að tala með þeim hætti sem hv. þingmaður hefur gert í þessu máli. Þetta eru alvarleg mál. Þessar ákvarðanir eru aldrei teknar af léttúð. Þetta mál hefur verið hérna í þinginu og fengið faglega meðferð í langan tíma og allir þeir þingmenn sem sitja hér eiga vel að hafa getað kynnt sér það mál í hörgul, ýmis álit og alls konar umræðu sem átt hefur sér stað. En að nota þau orð sem hér hafa fallið er algjör viðbjóður. Ég vil biðja um að við reynum að stilla okkur.
Forseti hefur ekki heyrt neitt í þessari umræðu sem hefur sannfært hann um að rétt sé að hverfa frá þeirri dagskrá sem kynnt var í gær og hyggst því halda sig við hana. Forseti tekur hins vegar undir það sem hv. þingmenn hafa sumir nefnt. Okkur ber að sýna tillitssemi og nærgætni, bæði gagnvart umræðuefninu sjálfu og hvert öðru. Forseti vonast til að umræðan geti nú hafist og farið fram á slíkum nótum sem sé Alþingi til sóma en ekki hins gagnstæða. Forseti vill hins vegar upplýsa að atkvæðagreiðsla um þetta mál verður að sjálfsögðu ekki fyrr en að aflokinni 3. umr. og ekki fyrr en í næstu viku, þannig að hún mun ekki fara fram í dag.
Forseti. Velferðarnefnd fjallaði ítarlega um þessi nýju lög um þungunarrof áður en tillaga var borin upp um að afgreiða það til 2. umr., m.a. fékk nefndin á fund sinn fulltrúa Félags íslenskra fæðinga- og kvensjúkdómalækna, Félagsráðgjafafélags Íslands, Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands, sem og fulltrúa frá Öryrkjabandalagi Íslands, Þroskahjálp og Félagi áhugafólks um Downs-heilkenni o.fl. Við umfjöllun nefndarinnar um málið áður en það var afgreitt til 2. umr. var tekið tillit til allra beiðna nefndarmanna um gestakomur í málinu. Tillaga um afgreiðslu málsins var samþykkt af öllum viðstöddum nefndarmönnum. Hafi allir nefndarmenn fylgt sannfæringu sinni við afgreiðslu málsins til 2. umr. verður það ekki skilið öðruvísi en svo að nefndin hafi verið sammála því að athugun málsins væri fullnægjandi. Þeir nefndarmenn sem ekki voru sammála meiri hluta nefndarinnar skiluðu sérálitum þar sem afstaða þeirra kom fram og ekki er þar að greina að einhverjum hafi ekki þótt málið nægilega rannsakað. Þegar málinu var vísað til nefndarinnar að lokinni 2. umr. sendi hæstv. 8. þm. Norðaust., sem á sæti í velferðarnefnd, nefndinni lista með spurningum sem lúta að athugun nefndarinnar á málinu. Ekki er annað að sjá en að nefndin hafi þegar kannað öll þessi atriði við upphaflega athugun sína á málinu og brugðist við mörgum þeirra með breytingartillögum. Ekki hefur verið vísað til neinna nýrra gagna sem gefa ástæðu til nánari athugunar málsins. Nefndin hefur á fyrri stigum umfjöllunar sinnar fjallaði ítarlega um langtímagetnaðarvarnir og má gera ráð fyrir því að aukið aðgengi ungs fólks að getnaðarvörnum muni draga úr tíðni þungunarrofa. Hér erum við hins vegar að tala um rétt konu yfir eigin líkama þegar hún hefur orðið þunguð. Þetta frumvarp hefur það að markmiði að tryggja sjálfsákvörðunarrétt konu yfir eigin líkama. Það hefur ítrekað verið nefnt í umræðu um þetta mál að yfir 1.000 þungunarrof séu framkvæmd á hverju ári hér á landi og það er sú tala sem þurfi að lækka. En svarið er ekki að takmarka aðgengi kvenna að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu á þeim grundvelli að við gerum ekki nógu vel í getnaðarvarnamálum. Þau mál eru með öllu ótengd. Að færa vikufjölda niður í 18 eða 20 vikur án þess að bæta inn undanþágum upp að 22. viku felur í sér takmörkun á núverandi rétti kvenna til að fá þungunarrof. Það gerir það. Það er ekki hægt að neita því. Þetta er staðreynd. Að bæta við þeim undanþágum sem eru í núgildandi lögum felur í sér brot á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það er gríðarlega mikilvægt að við eigum þetta samtal hér í þessum þingsal á réttum forsendum. Við hljótum að vera sammála um að ekki sé rétt að lögfesta beina lagalega mismunun gegn fötluðum í ný lög. Fötlunarfordómar og mismunun gegn fötluðum er liðin tíð eða ætti að vera það. Þess vegna er mikilvægt að þeir þingmenn sem standa fyrir því að færa vikufjöldann í 18 eða 20 vikur taki skýrt fram að þeirra afstaða sé sú að þeim þyki réttlætanlegt að takmarka núverandi rétt kvenna til að fara í þungunarrof, að þeim þyki rétt að neyða konur til að ganga með og eignast börn eftir 18. eða 20. viku, algjörlega óháð þeirra félagslegu aðstæðum eða þeim greiningum sem koma fram í 20 vikna sónar. Heiðarlegast væri ef þessi afstaða væri alveg skýr í orðræðum þingmanna, vegna þess að það að færa vikufjöldi niður í 20 vikur gefur konum ekki tíma til að bregðast við niðurstöðum 20 vikna sónars, ekki frekar en að færa það í 18 vikur. Forseti. Ég ætla að ræða hér aðeins þær breytingartillögur sem eru að koma fram núna. Frumvarp um þungunarrof var lagt fram samhliða frumvarpi til laga um ófrjósemisaðgerðir, en í báðum málum eru lagðar til breytingar á lögum um ráðgjöf varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Sem framsögumaður þessa máls legg ég fram breytingartillögu til að fella út ákvæði í fyrrgreindum lögum sem verða markleysa verði framangreind frumvörp bæði að lögum. Breytingin er tæknileg og er lögð fram til að tryggja samræmi við frumvarp til laga um ófrjósemisaðgerðir. Að lokum vona ég svo innilega að við getum átt þessar umræður á málefnalegum forsendum. Og þegar talað er um að færa vikufjöldann niður í 18 og 20 vikur, út af því að nú eru tvær breytingartillögur þess eðlis, verðum við að segja rétt og satt frá hvað varðar afleiðingar þess að samþykkja þannig breytingu, að við segjum satt og rétt frá að þetta mun hafa þau áhrif að takmarka núverandi rétt konu til að fara í þungunarrof. Því annað er bara óheiðarlegt. Við skuldum almenningi það í þessu mikilvæga máli að vera heiðarleg.
Virðulegur forseti. Það urðu mér talsverð vonbrigði að velferðarnefnd skyldi ekki sjá sér fært eða sjá ástæðu til að horfa til þeirra gildu sjónarmiða varðandi viknafjöldann sem hafa komið fram. Ég lít ekki á þetta sem einvörðungu læknisfræðilegt úrlausnarefni. Mér finnst t.d. að velferðarnefnd hefði sem best getað tekið tillit til álits Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands, sem er býsna ítarlegt og vandað. Ég vil taka það fram líka að þær athugasemdir sem ég geri við þetta frumvarp eins og það stendur eru bara við 4. gr., vegna þess að ég er sammála frumvarpinu og tel það mjög gott í öllum meginatriðum. Mér finnst þess vegna miður að 4. gr. skuli vera orðuð og frágengin með þeim hætti að mér finnst ekki viðunandi. Hæstv. heilbrigðisráðherra lagði sjálf til 18 vikur í sínu frumvarpi. Ef þeim flokkssystkinum hennar sem núna hafa talað í þessu máli finnst breytingartillaga mín um 20 vikur bera vott um einhverja forneskju af minni hálfu, hvað mátti þá segja um frumvarp ráðherrans um 18 vikur? Ég kem aftur inn á tillögu mína hérna rétt á eftir. Hér er vitnað í sérfræðinga og sagt að nefndin hafi tekið fullkomið tillit til þeirra sérfræðinga og þeirra fagaðila sem hafa komið fram fyrir nefndina. En velferðarnefnd hefur kosið að gera ekki sérstaklega mikið með álit Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands. Nú ætla ég að lesa upp tvo stutta kafla úr því áliti: „Líta verður svo á að þessi tímamörk marki ekki einvörðungu þann tíma þar sem kona getur tekið ákvörðun um þungun eða ekki þungun, heldur sé þetta einnig sú siðferðilega lína sem sátt ríkir um að draga og marka þar með rétt fósturs til verndar. Flestir telja að fóstur sem er komið með getu til að lifa sjálfstæðu lífi utan líkama móður eigi rétt á vernd óháð vilja móður eða nokkurs annars (nema líf eða heilsa móður sé í hættu eða fóstur eigi sér ekki lífsvon). Í þessum tilvikum er litið svo á að fóstrið (barnið) þiggi ekki siðferðilegt gildi sitt frá vilja móður eða annarra sem að því standa heldur hafi það eigið gildi og eigi þar með sjálfstæðan rétt til lífs. Lífvænleiki utan líkama móður er í greinargerð miðaður við 21 viku og 6 daga, Þar liggur grundvöllur þeirrar 22 vikna viðmiðunarlínu sem fram kemur í frumvarpinu. Velta má upp þeirri spurningu hvort hún liggi ekki of nálægt þeim mörkum sem hér um ræðir.“ Í lokaorðum nefnir síðan Siðfræðistofnun fyrstu ástæðu þess, fyrstu athugasemd við það að þetta frumvarp ætti ekki að ganga fram óbreytt: „Í fyrsta lagi telur Siðfræðistofnun varasamt að heimila þungunarrof allt til 22. viku því þá getur fóstur verið orðið lífvænlegt utan líkama móður.“ Það hefur sem sagt ekki í meðförum nefndarinnar verið tekið tillit til þessarar niðurstöðu Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands. En látum það vera. Það sem ég er að reyna að halda fram er að þetta sé ekki læknisfræðilegt úrlausnarefni, málið sé þess eðlis að það sé miklu betra fyrir alla, líka konurnar sem hér um ræðir, að það ríki eins mikil sátt um þetta mál og að það gangi með þeim hætti fram að sem flestir geti við það unað eins og unnt er. Því skil ég ekki alveg af hverju það þarf að ganga fram með þeim hætti sem hér er gert. Ég hef sjálfur ákveðið að leggja fram breytingartillögu við þetta frumvarp, bara 4. gr., vegna þess að ég styð frumvarpið í öllum meginatriðum. En við 4. gr. legg ég til þá breytingartillögu að í stað 22 vikna sé miðað við 20 vikur. Þetta er ekki gert með læknisfræðilegum rökum. Þetta er gert með tilvísun til þess álits sem fram kemur í áliti Siðfræðistofnunar Háskólans og er sem kalla mætti, úr því sem komið er, vanmáttuga tilraun til þess að fjölga þeim sem geta unað við þetta frumvarp í stað þess að afgreiða það í logandi ósátt. Sjálfsákvörðunarréttur kvenna á ekki skilið að hann fuðri upp í umræðu um eitthvað allt annað. Ég dreg í engu í efa og ég styð af öllu hjarta meginefni frumvarpsins um sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Mér finnst einfaldlega of langt gengið. Ég geng ekki einu sinni svo langt í minni breytingartillögu að fara í upphaflega frumvarp hæstv. ráðherra sjálfs heldur fer ég þennan milliveg í þeirri von að hægt sé að mynda um þetta meiri sátt og fleiri geti unað við frumvarpið og það verði sá sigur fyrir sjálfsákvörðunarrétt og kvenfrelsi sem að var stefnt.
Herra forseti. Ég ætlaði að koma hingað upp til að spyrja hvaða rök lægju að baki breytingartillögu hv. þingmanns, en hann hefur farið ágætlega yfir það í ræðu sinni og tekur það sérstaklega fram að það séu ekki læknisfræðileg rök heldur sé þetta byggt á umsögn Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands. Gott og vel. Hann vísar líka í frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra eins og það var fyrst lagt fram. Mig langar að upplýsa hv. þingmann að þegar það var fyrst lagt fram var samt gengið út frá því að það yrðu ákveðnar undanþágur sem heimiluðu þungunarrof eftir 18. viku. Þá yrði bara, eins og í núgildandi löggjöf, nefnd sem færi yfir það hvort lífi móður væri stefnt í hættu eða hvort fóstur teldist ekki lífvænlegt og það væri þá ekki gerandi konu að ganga með dáið eða deyjandi barn til loka, enda get ég ekki ímyndað mér þá upplifun. Nú spyr ég: Hvar er tekið á þessum tilfellum í breytingartillögu hv. þingmanns? Ég sé þeirra ekki stað. Þannig að konur hverra lífi er ógnað hafa enga undanþágu, hafa enga útkomuleið. Konur sem ganga með börn sem munu ekki lifa fæðinguna af, munu jafnvel ekki lifa á fimmta mánuð eða sjötta mánuð meðgöngu - samkvæmt þessari breytingartillögu þá vill hv. þingmaður að löggjöfin neyði konuna til þess að ganga með barnið. Það er niðurstaðan af þessu. Það er ástæðan fyrir því að við sem hér tölum um að verið sé að þrengja núverandi rétt kvenna til að fara í þungunarrof vegna þess að það er heimilt fram á 22. viku núna þegar lífi móður er stefnt í hættu á meðgöngunni, eða þegar miklar líkur eru á að barnið lifi þetta ekki af. Hvað ætlar hv. þingmaður að gera fyrir þær konur?
Virðulegi forseti. Já, það kann að vera að í þessari spurningu felist ástæðan fyrir því að við hefðum líka átt að hlíta ráðum Siðfræðistofnunar þegar hún leggur áherslu á það í lokaniðurstöðu sinni að mikilvægt sé að flýta ekki um of afgreiðslu þessa frumvarps. Hefði málið ekki verið afgreitt svo hratt úr nefndinni í gær hefði mátt hugsa sér að byggja við þessa tillögu undanþágutilvikin sem eru væntanlega þau sömu eftir 20. viku eins og nú er eftir 22. viku. Ekki er það svoleiðis, jafnvel þó að frumvarpið færi fram óbreytt núna, að eftir 22. viku þá væri konum gert að ganga með dáið eða deyjandi fóstur? Það eru sömu undantekningarákvæði sem giltu eftir 20. eins og eftir 22. viku. Það er enginn munur þar á. Svo að ég svari spurningu hv. þingmanns beint: Ástæðan fyrir því að ég legg þessa breytingartillögu fram er einmitt sú að gera málið þannig úr garði - ég geri mér alveg grein fyrir því að fullkomin sátt um mál af þessu tagi næst ekki og fyrir því geta verið trúarlegar forsendur og alls konar forsendur, en ég tel mikilvægt að sem flestir geti unað við frumvarpið og ég tel að stíga hefði átt skref í þá átt sem ég legg til með þessari breytingartillögu.
Herra forseti. Svo að ég endurtaki það þá var þetta mál lagt fram 23. nóvember 2018. Þá lá fyrir að um 22 vikur væri að ræða. Þessi vikufjöldi sem fer svona hrikalega fyrir brjóstið á hv. þingmönnum, sem heimta að málið fái lengri umræðu, að málið fái meiri tíma, að málið fái meiri umræðu, en flýja í unnvörpum úr salnum um leið og 3. umr. hefst - hvar eru þeir hv. þingmenn? Nei, hv. þingmaður var að flytja sína flutningsræðu. Ég held að þeir hafi fáir áhuga á öðru en að heyra sjálfa sig tala hér í þessari pontu, en ekki að þau sjónarmið sem rætt er um hér verði reifuð. Hv. þingmaður nefnir að þetta hafi fengið allt of stuttan tíma í þinginu. Málið var lagt fram 23. nóvember 2018. Það var rætt í þingsal 11. desember. Þá voru öll þessi álitaefni reifuð líka. Öll þessi álitaefni hafa líka verið reifuð fyrir hv. velferðarnefnd. Umfjöllun í þeirri nefnd hófst 12. desember. Það er vitað að undanþágur gilda í núgildandi löggjöf. Það er vitað að færa átti sjálfsákvörðunarréttinn yfir til konunnar frá því sem nú er, að núna, eftir 16. viku, liggur það hjá sérstakri nefnd. Og almennt og yfir höfuð ef kona vill fara í þungunarrof þá þarf hún að fá til þess samþykki frá embættismönnum. Breytingartillagan, sem hv. þingmaður leggur til, þrengir rétt kvenna til þungunarrofs. Hann getur ekki sagst vera sammála sjálfsákvörðunarrétti kvenna á sama tíma og hann þrengir núgildandi réttindi þeirra. Það passar bara ekki saman. Ef núgildandi löggjöf gerir ráð fyrir að hægt sé að fara í þungunarrof fram að 22. viku og breytingartillaga hv. þingmanns gerir ráð fyrir 20. viku þá er hv. þingmaður að leggja til að þrengja rétt konu til heilbrigðisþjónustu, til sjálfsákvörðunarréttar á eigin líkama. Hv. þingmaður talaði um að það væri best fyrir alla, líka konurnar, að sem mest sátt ríki um þetta mál. Ég spyr hv. þingmann: Er það mikilvægast fyrir hann að hann sé sáttur við réttindi kvenna til að þau fái fram að ganga?
Hv. þingmaður. Hv. þingmaður. Forseti vill biðja hv. þingmann að bíða þar til hann hefur verið kynntur í ræðustól.
Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar á þessu spretthlaupi hér upp í ræðustól. Nei, hv. þingmaður, þetta snýst ekkert um það hvort ég sé persónulega sáttur við þetta. Þetta snýst miklu fremur um að það er fullt af fólki, m.a. þingmönnum, sem finnst af gildum ástæðum of langt gengið. Þær ástæður þurfa ekki endilega að vera læknisfræðilegar. Þær geta verið tilfinningalegar, siðferðislegar og af ýmsum toga. Í ræðu hv. þingmanns er alltaf siglt fram hjá þessu vel rökstudda áliti Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands. Það er eins og margir nefndarmenn í velferðarnefnd sem og aðrir þingmenn sem hér taka til máls til varnar 22 vikum, sem verið er að tala um hérna, skáki í því skjólinu og segi ítrekað að allt sé þetta mál byggt á faglegum forsendum, að það sé allt byggt á vísindalegum niðurstöðum innan úr heilbrigðiskerfinu um það hvernig hlutirnir eigi að vera. Ég er að reyna að halda fram því sjónarmiði að þetta sé ekki læknisfræðilegt úrlausnarefni eingöngu, þetta sé siðfræðilegt úrlausnarefni og ég kalla til vitnis Siðfræðistofnun Háskóla Íslands. Hún telur að mjög varasamt sé að heimila þungunarrof allt til 22. viku meðgöngu. Og mér finnst [[Forseti hringir.]]ekki hægt að gera hér slag í slag lítið úr því vel rökstudda áliti Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands.
Hæstv. forseti. Ég er komin hér upp til að draga breytingartillögu mína við 4. gr. til baka. Ég lagði mig fram um að ná frekari sátt í velferðarnefnd með því að fá málinu vísað þangað inn. Það fékk vissulega umræðu þar á nefndarfundi í gær án þess þó að komið væri til móts við þær spurningar allar. Einhverjum hafði verið svarað, ég tek undir það, en án þess að komið væri til móts við þær tillögur sem þar voru lagðar fram með frekari gestakomur og jafnvel þó svo að einhverjir gestir væru boðaðir aftur. Það er ekki sátt um þetta mál, það sást hvað best í nefndarálitum sem fram komu. Að þessu sögðu þá stend ég enn föst á því að betra hefði verið að halda fast í upprunalega tillögu hæstv. heilbrigðisráðherra um 18 vikur. Ég ítreka að málið var tekið úr nefnd. Ég er ekki á því að maður eigi að stoppa mál. Frekar vil ég fá mörg álit. Einhverjir nota þau rök að málin séu ekki fullreifuð. En mér finnst mjög mikilvægt að það ferli sé virt að taka mál úr nefnd og hleypa því í 2. umr. Þar með má setja málið aftur í nefnd af því að maður aflar upplýsinga við 2. umr. Ég hefði viljað að við ræddum málið aðeins lengur, einn fund í viðbót, í velferðarnefnd til að loka á allt sem hugsanlega hefur komið upp við 2. umr. Þannig finnst mér að þetta tannhjól hefði mátt virka. Ég styð sjálfsákvörðunarrétt kvenna sem hér er ræddur og vissulega er tími til kominn. Ég er alls ekki á móti því. En ég tel samt sem áður að með því að fara fram í 22. viku sé ekki verið að virða umsagnir Öryrkjabandalags Íslands, sem eru þrátt fyrir allt regnhlífarsamtök fyrir fjölmörg önnur samtök. Ekki er verið að virða umsagnir Þroskahjálpar og ekki er verið að virða umsögn Félags áhugafólks um Downs-heilkenni. Um það fjallar sérálit mitt sem ég batt við 18 vikur.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þetta mikið. Mig langaði rétt að spyrja þingmanninn um fundinn milli 2. og 3. umr. í velferðarnefnd þar sem þingmaðurinn, sem þar á sæti ásamt mér, forfallaðist og sendi í sinn stað hv. þm. Sigurð Pál Jónsson. Fyrst varamaður þingmannsins, hv. þm. Sigurður Páll Jónsson, fulltrúi Miðflokksins á þessum fundi, gat ekki svarað því þegar á hann var gengið með hvað það væri í þessum 16 spurningum sem bárust frá þingmanninum, sem væri nýtt frá því að við samþykktum öll að afgreiða málið út til 2. umr., fyrst hann gat ekki sagt okkur með rökum hvers vegna kalla ætti til nýja gesti, hann gat ekki fært fyrir því rök hvers vegna ættum að taka fleiri fundi í þetta mál, var engin ástæða til að halda málinu lengur í nefndinni. Ég er ekki einu sinni viss um að þetta sé spurning. Ég er rétt að upplýsa þingmanninn um þetta vegna þess að það er augljóst á samskiptum hérna í dag að það er ekki nógu mikið um upplýsingagjöf á milli fólks í sumum flokkum þegar kemur að þessu máli. Það hefur greinilega ekki borist nógu vel til til hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur að það var ekkert sem vakti fyrir velferðarnefnd við að afgreiða málið áfram til 3. umr. - það var ekkert sem stóð í vegi fyrir því að kalla til gesti annað en að heimsóknabeiðandinn sjálfur, hv. þm. Sigurður Páll Jónsson, kom ekki með rök fyrir því að kalla til þessa gesti.
Hæstv. forseti. Ég gat því miður ekki verið á fundinum sjálf þar sem ég var í lyfjagjöf. Og oftar en ekki hefur varamaður minn komið í minn stað og er ekkert óeðlilegt við það. Hins vegar geri ég mér grein fyrir að einhverjum spurningum hafði verið svarað. Ég var beðin af þingflokki mínum um að bera fram þessar spurningar, sem ég bað svo varamann minn, hv. þm. Sigurð Pál Jónsson, um að fara með á fundinn. Ég er alls ekki sammála því að öllum spurningum hafi verið svarað. Til dæmis eru spurningar er varða þær konur sem við sendum út - að talið er fjórar til fimm á ári. Hver ber þann kostnað? Segjum við fjórar til fimm vegna þess að við vitum ekki alveg hversu margar þær eru? Því er haldið fram að við getum ekki hafnað því að nýta það úrræði vegna þess að þær hafa ekki fjárhagslegt bolmagn. En einhvers staðar fáum við þessa tölu, fjórar til fimm konur. Ég ítreka hér að mér þætti gott ef við tækjum einn snúning enn, eins og það er kallað, í velferðarnefnd, bara til þess að fá botn í þó þær spurningar sem ekki eru komin nægjanlega góð svör við.
Virðulegur forseti. Þingmaðurinn nefnir hér dæmi um spurningar sem ekki hafi verið svarað. Þá hittist akkúrat svo á að spurningunni sem hv. þingmaður nefnir var einmitt svarað á fundum nefndarinnar áður en við afgreiddum málið til 2. umr. og er gott dæmi um hvers konar furðuverk sá spurningalisti var sem barst frá fulltrúum Miðflokksins inn á nefndarfundinn. Það stóð ekkert upp á okkur sem afgreiddum málið til 3. umr. úr velferðarnefnd. Það stóð ekkert upp á okkur að kalla til fleiri gesti. Það stóð upp á fulltrúa Miðflokksins sem sat fundinn að benda á eina einustu spurningu á því blaði sem kom inn á fundinn, eina einustu spurningu, þar sem um væri að ræða nýjar upplýsingar sem borist hefðu við 2. umr. eftir að við vorum sammála um að afgreiða málið úr nefndinni. Þingmaðurinn hefur ekki enn nefnt slík dæmi vegna þess að þau eru ekki til staðar. Þetta er ekkert annað en ómálefnaleg umræða og í rauninni árás á þá góðu vinnu sem hv. þm. Halldóra Mogensen hefur unnið sem formaður velferðarnefndar. Öllum steinum hefur verið velt í þessu máli. Og 16 spurninga listi frá þingmönnum Miðflokksins til velferðarnefndar milli 2. og 3. umr. þar sem allar spurningarnar voru eitthvað sem spurt og svarað hafði verið áður en við samþykktum að afgreiða málið út, er málinu ekki til framdráttar.
Hæstv. forseti. Þó svo að við séum ekki alveg sammála vil ég samt halda fast í að ég fari málefnalega fram í þessu máli. Ég hef ekkert út á formann nefndarinnar að setja, hv. þm. Halldóru Mogensen. Þeim spurningum sem við lögðum fram hefur ekki öllum verið svarað.
Forseti. Eins og margoft hefur komið fram í umræðunni er þetta mál viðkvæmt og snúið og það snertir ansi marga strengi. Það hefur náttúrlega gert og gerir aðrar og meiri kröfur til þeirra sem ekki geta upplifað það sem við ræðum hér að kynna sér efnið eins vel eins og hægt er til að geta nálgast málið af einhverri skynsemi, vonandi. Það hefur ýmislegt komið fram hér og í ferli málsins. Ég hef verið svolítið upptekinn af því í þessu máli að veita þurfi þeirri konu eða hverri konu sem vill ganga þessa braut eins góða ráðgjöf og hægt er og að hún njóti alltaf bestu aðstoðar sem hún kýs sjálf. Ég tók nánast af handahófi út tvær frásagnir kvenna af fjölmörgum, önnur var blaðaviðtal, hin var grein sem var sett á netið, þar sem konur lýsa reynslu sinni af fóstureyðingu. Önnur konan lýsir því þannig að hún var gengin mjög stutt þegar hún lét eyða fóstri og gerði það upp á eigin spýtur, eins og hún sagði, spurði engan, sagði engum og næstu sjö ár í lífi hennar, eins og hún segir sjálf, voru ónýt og hún sjálf þar með. Í hinni frásögninni er um að ræða unga konu sem var í erfiðu sambandi, varð barnshafandi, var þá komin í annað samband. Hún var undir miklum þrýstingi frá bæði þáverandi sambýlismanni og fjölskyldu sinni um að fara í fóstureyðingu. Sem hún gerði að lokum og lýsir því hvaða áhrif það hafði á líf hennar. Og hún segir í endann, og ég held að það sé kannski kjarni málsins, að það eigi engin kona að fara í fóstureyðingu nema hún fái ein tíma með félagsráðgjafa áður en hún tekur ákvörðun sjálf. Þessi ágæta kona sem ég segi frá í þessari seinni sögu tók vissulega þessa ákvörðun sjálf en undir að því er virðist þrýstingi sem er ósæmilegur. Ég hef ekki dregið dul á að ég styð þetta frumvarp í eðli sínu, þ.e. ég styð það að konur hafi sjálfsákvörðunarrétt í þessum málum. Ég hef staldrað við ýmislegt og rætt það oftar en einu sinni og oftar en tvisvar. Ég hef líka reynt að lesa og kynna mér umsagnir sem bárust nefndinni, svo sem eins og frá Siðfræðistofnun Háskóla Íslands. Síðan var önnur umsögn sem ég staldraði mjög við þegar ég las hana. Það er umsögn frá fyrrverandi þingmanni, Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur. Hún segir í upphafi máls síns, með leyfi forseta: „Ég leggst af alhug gegn þeim áformum að færa út tímamörk þungunarrofs til loka 22. viku meðgöngu. Tel ég að það stangist á við mannréttindaákvæði ýmis og inngróin sjónarmið sem lúta að mannhelgi og réttinum til lífs. Benda má á að ef barn sem tekið er úr móðurkviði svo seint dregur lífsandann (sem ekki er ólíklegt eftir svo langa meðgöngu) ber heilbrigðisstarfsfólki skylda til þess að verja líf þess og gera allt sem í þess valdi stendur til þess að halda því á lífi. Sama starfsfólk og rauf meðgönguna er þar með sett í óviðráðanlega, siðferðilega og tilfinningalega togstreitu sem ekki er leggjandi á nokkra manneskju.“ Síðan fer þessi ágæti hv. fyrrverandi þingmaður aðeins yfir forsöguna, lögin nr. 25/1975, og svo segir hún, með leyfi forseta: „Í fyrirliggjandi frumvarpi er gert ráð fyrir því að kona hafi sjálfsákvörðunarrétt til þess að binda endi á meðgöngu. Sá réttur er löngu tímabær að óbreyttu núgildandi viðmiði til þungunarrofs. Mikilvægt er að virða rétt einstaklings til sjálfsforræðis yfir líkama sínum sem og til að taka ákvörðun um barneign.“ Ég gæti ekki verið meira sammála, herra forseti. Síðan segir þessi sama ágæta kona og fyrrverandi þingmaður, með leyfi forseta: „ Ef frumvarpið hefði miðað við óbreytt tímamörk (16 vikur) má segja að hugtakið „þungunarrof“ sem innleitt er í frumvarpinu hefði verið við hæfi, hugtakanotkun þar með skilmerkileg og í samræmi við það sem raunverulega um ræðir. Svo er ekki í núverandi mynd frumvarpsins. Með því að færa tímamörkin sem heimila fóstureyðingu frá því sem nú er til loka 22. viku hefur hugtakinu „þungunarrof“ verið breytt í hálfgert andheiti, því það er látið ná til þess sem með réttu ætti að heita „fóstureyðing“, þ.e. þegar endi er bundinn á meðgöngu þegar sannarlega er um að ræða mannsfóstur með virka líffærastarfsemi en ekki frumstig fósturs. Sjálfsákvörðunarréttur fólks verður að vera innan einhverra marka sem telja má siðferðilega verjandi. Hugmyndir um að færa viðmiðið til loka 22. viku, með einhliða ákvörðun þungaðrar konu án sérstakra heilsufarslegra og/eða læknisfræðilegra ástæðna, þegar fóstur er sannarlega orðið barn og getur jafnvel lifað utan líkamans er ekki siðferðilega verjandi.“ Þetta segir hin ágæta fyrrverandi hv. þingkona. Nú ætla ég ekki að segja að ég ætli endilega að fara nákvæmlega í fótspor hennar í þessum málflutningi. En ég vil ítreka það sem ég hef sagt að langur vegur er á milli þess sem upphaflega kom fram af hálfu hæstv. heilbrigðisráðherra, í frumvarpi hennar, um 18 vikur og í þær 22 vikur sem nefndar eru. Mikið hefur verið gert úr því að það sé í raun og veru ekki verið að breyta neinu með frumvarpinu, þessar 22 vikur séu þegar gildandi. Það er rétt að fóstureyðing eftir 16. viku eða eftir 12. viku hefur jú verið framkvæmd og alveg að 22. viku og jafnvel lengra ef þannig háttar til að konu stafar hætta af eða ef vitað er að fóstrið muni ekki geta lifað. Síðan er annað sem hefur reyndar komið fram líka í umsögnum, t.d. frá Þroskahjálp og Félagi áhugafólks um Downs-heilkenni, að við þurfum náttúrlega að koma í veg fyrir þá hugsun og þann grun að þessi vikufjöldi sé með einhverjum hætti hugsaður til þess að hægt sé að velja úr, hægt sé að fækka börnum með Downs-heilkenni. Þá umræðu þarf að taka á einhverjum tímapunkti með einhverju móti þó að við gerum það ekki endilega núna. Það eru kannski ástæður eins og þessar sem hvetja mann til að fara enn á ný fram á það að frumvarpið verði gaumgæft enn betur og reynt sé að ná eins víðtækri samstöðu um málið og hægt er. Í raun og veru er málið miklu stærra en það að verið sé að karpa um það og bera hvert öðru einhverjar annarlegar hugrenningar á brýn. Við eigum einfaldlega að setjast niður yfir málið og leita að sátt sem er þannig að allir geti staðið hér saman sem einn maður með réttindum kvenna, með réttindum ófæddra barna og að við finnum það jafnvægi sem er þannig að við getum öll staðið að því. Svo ég vitni enn til orða fyrrverandi þingmanns, Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur, segir hún að lokum í umsögn sinni, með leyfi forseta: „Í hnotskurn: Undirrituð leggst alfarið gegn 4. gr. frumvarpsins sem felur í sér útvíkkun tímamarka til fóstureyðinga til loka 22. viku. Eðlilegt hefði verið að halda fast í óbreytt tímaviðmið samhliða því að taka upp fortakslausan sjálfsákvörðunarrétt kvenna til að binda endi á þungun. Yrði það gert má segja að hugtakið „þungunarrof“ geti átt rétt á sér og verið til áréttingar því sjónarmiði sem liggur til grundvallar sjálfsákvörðunarréttinum.“ Þessi ágæta fyrrverandi þingkona setti líka inn á fésbókina færslu sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Þessa dagana er Alþingi að ljúka afgreiðslu þungunarrofsfrumvarpsins og allt bendir til þess að það verði samþykkt. Fjöldi þingmanna felur sig bak við ákvæðið um sjálfsákvörðunarrétt kvenna til þess að réttlæta þá ákvörðum að rýmka frest til fóstureyðinga úr 12–16 vikum í 22 vikur án annarra ástæðna en vilja móður. Í 4. gr. frumvarpsins er nefnilega gert ráð fyrir því að nú megi eyða fóstri til loka 22. viku án þess að sérstakar ástæður liggi þar að baki aðrar en vilji móðurinnar. Þetta kalla sumir þingmenn sigur fyrir kvenfrelsið og liggja öðrum þingmönnum á hálsi fyrir að virða ekki sjálfsákvörðunarrétt kvenna þó svo að enginn ágreiningur hafi verið gerður um títtnefndan sjálfsákvörðunarrétt heldur einungis tímamörkin.“ Fyrrverandi þingkona endar mál sitt á þennan hátt, með leyfi forseta: „Svona eru nú hundakúnstirnar stundum í þinginu þegar grafalvarleg mál eru þar til umfjöllunar - í þessu tilviki líf og dauði. Þetta er þyngra en tárum taki.“ Í stuttu máli, herra forseti, tek ég mjög undir orð þessarar ágætu hv. fyrrverandi þingkonu sem seint verður sökuð um að hafa ekki þekkingu eða rétta líkamsburði til að mynda sér skoðun á málinu. Því er það þannig að þegar við sem erum fædd í þessum líkama sem við erum, þá verðum við náttúrlega að leita í smiðju til einhverra sem vita og hafa reynt til að geta tekið til máls þannig að vit sé í. Ég ítreka það sem ég sagði í upphafi. Það er í sjálfu sér ekkert í frumvarpinu sem ég get ekki staðfest og samþykkt með mjög góðum hug og vilja annað en 4. gr. þess. 4. gr. frumvarpsins get ég ekki stutt. Ég get ekki stutt það að 22 vikna gömlu fóstri sé eytt án einhverra læknisfræðilegra og/eða veigamikilla ástæðna. Þess vegna segi ég líkt og sú ágæta kona sem ég hef vitnað mikið til, að í raun og veru hefði okkur verið í lófa lagið að útvíkka þetta mál með þeim hætti að sjálfsákvörðunarrétturinn væri virtur að fullu, það væri ekki einhver nefnd sérfræðinga sem tæki ákvarðanir fyrir konur í erfiðum kringumstæðum og við erfiðar aðstæður í lífi þeirra. Að sjálfsögðu þarf að tryggja, og nú vitna ég aftur í sögur þeirra ágætu kvenna sem ég varð mér úti um, að það er algjörlega ljóst að ekki er einungis nóg að konur fái góða ráðgjöf áður en þær taka sjálfar ákvörðun, heldur þurfa þær alveg klárlega stuðning eftir að hafa gengist undir fóstureyðingu eða þungunarrof. Þær þurfa alveg klárlega mikinn stuðning til að, hvað á ég að segja, komast yfir þá ákvörðun sem er verulega erfið í mörgum tilfellum. Það er kannski slík aðstoð, bæði á undan á eftir, sem ég hef á tilfinningunni að hafi ekki verið næg af hálfu heilbrigðisyfirvalda. Þar þurfum við sannarlega að bæta úr. Eins og margoft hefur komið fram í umræðunni gengur enginn þessa götu að gamni sínu eða léttúð, síður en svo. Þess vegna þurfum við að sýna konum, sem þurfa einhverra hluta vegna að ganga þessa braut, virðingu og ótakmarkaðan stuðning eins lengi og mikinn og þær þurfa.
Virðulegur forseti. Við erum hér stödd í 3. umr. um mjög erfitt mál er varðar þungunarrof. Ég ætla að leyfa mér að taka undir með hv. þingkonu Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, sem talaði hér áðan um að kannski væri æskilegt að í svona erfiðu máli, þar sem fólk virðist eiga erfitt með að taka ákvörðun, væru kannski fleiri hér í þingsal til að taka þátt í umræðunni. En ég treysti því þá að þeir ágætu þingmenn sem enn hafa ekki fyllilega gert upp hug sinn séu að horfa á útsendinguna og noti tímann vel til að fara yfir rök með og á móti í þessu máli. Ég er sammála því sem kom fram í máli hv. þm. Páls Magnússonar hér áðan að við værum kannski að einhverju leyti fyrst og fremst að fjalla um siðfræðileg úrlausnarefni. Virðulegur forseti. Ég viðurkenni það fullkomlega, að þegar fréttir um þetta mál bárust fyrst, var ég ekki viss um að ég væri málinu hlynnt. Ég fékk símtöl frá fólki sem er mjög nástatt mér sem hreinlega öskraði: Hvað eruð þið að gera? Ég skil ofboðslega vel þau viðbrögð sem hafa verið uppi úti í samfélaginu og ekki síður hjá þingmönnum þegar þetta mál er rætt. En það er þannig að hér í þingsal erum við oft að takast á við mjög erfið mál og við getum ekki alltaf hugsað það bara út frá okkur sem persónum og þeim aðstæðum sem við þekkjum til. Við erum einfaldlega að setja lagaramma í kringum svo ótrúlega ólík atriði og ótrúlega ólíkar aðstæður sem upp kunna að koma. Virðulegur forseti. Ég tel mig hafa kynnt mér málið mjög vel og hef reynt að fylgjast með umræðunni sem átt hefur sér stað í hv. velferðarnefnd. Það sem ég notaði sem ákveðið haldreipi til að komast að niðurstöðu um afstöðu mína í þessu máli var í fyrsta lagi sjálfsákvörðunarréttur konunnar en í öðru lagi að ekki væru skrifuð inn í löggjöfina - það er voðalega erfitt að nota orðið fötlunarfordómar - einhvers konar ákvæði sem heimila þungunarrof þegar lengra er gengið þegar vansköpun af einhverju tagi kann að vera til staðar. Ég held að það sé mjög óæskilegt og þess vegna held ég að það sé betra að nálgast málið eins og gert er í frumvarpinu og eins og það liggur fyrir þinginu að taka afstöðu til. Mig langar að fá að benda á stöðufærslu eða stutta grein sem Inga María Hlíðar Þorsteinsson, sem er ung ljósmóðir, skrifaði á fésbókarsíðu sína fyrr í dag. Hún er þar að fjalla um þungunarrofsfrumvarpið. Hún er líka aðeins að benda á þetta með meðgöngulengdina, hve það er oft flókið fyrir okkur leikmennina að tala um það, því að þetta er svolítið fræðimál. Þegar við t.d. tölum um fram að lokum 22. viku þá erum við raunverulega að tala um 21 viku plús sex daga. Umræður hafa skapast hér um unga stúlku sem býr á Ólafsfirði eða í Ólafsvík og sagt er að hún hafi fæðst um það leyti, en samkvæmt mínum heimildum er ekki farið rétt með, samkvæmt mínum heimildum fæddist sú stúlka eftir 23. viku. Mig langar að drepa aðeins niður í lok færslu Ingu Maríu, þar sem hún segir: „Flestir styðja sjálfsákvörðunarrétt kvenna en samt ekki alveg. Þegar á botninn er hvolft snýst frumvarpið um hvort heimila eigi konu að hafa fullan sjálfsákvörðunarrétt yfir eigin lífi og líkama eða ekki. Eins og staðan er í dag þurfa fagaðilar að gefa konunni leyfi til að fara í fóstureyðingu eftir 12. viku og maður spyr sig hvor sé betur fallinn til að taka þessa ákvörðun, konan sjálf eða læknir eða einhvers konar nefnd. Margir þingmenn segjast styðja efni frumvarpsins í heild sinni, en þeir setji spurningarmerki við lengd meðgöngunnar. Mörkin eru sett við lok 22. viku vegna þess að barn er ekki talið eiga lífsvon utan móðurkviðar á þeim tíma auk þess sem konur geta farið í þungunarrof upp að þeim tíma í dag en þurfa þá tilskilin leyfi frá öðrum eða þriðja aðila. Ég get skilið afstöðu margra sem telja meðgöngulengdina vera á of gráu svæði, m.a. vegna þess hve læknavísindunum fleygi hratt fram. Eftir mikla umhugsun myndi ég ekki vilja þurfa að taka ákvörðun fyrir neinn annan en sjálfa mig um hvort ég vildi láta binda enda á þungun og þá hvort og hvar markið eigi að liggja. Því ætti kona, sem stendur frammi fyrir þessari erfiðu ákvörðun, að hafa úrslitavald í þessum efnum og eðlilegt tel ég að draga markið við 22. viku til að koma í veg fyrir að konur sæki fóstureyðingar til annarra landa. Einungis með þeim hætti getum við tryggt öllum konum landsins jafna þjónustu óháð aðstæðum.“ Þarna var ég að vísa í fésbókarfærslu frá þessari öflugu ungu ljósmóður. Ég hef sagt það áður hér í ræðu að mér finnst að við eigum að hlusta á sérfræðinga í þessum efnum. Ég held einfaldlega að við getum engan veginn verið sérfræðingar í lífi og aðstæðum allra sem þurfa mögulega einhvern tímann að óska eftir þungunarrofi. Mér finnst líka mjög mikilvægt að það komi fram í þessari umræðu að við erum í raun að fjalla um algjör jaðartilvik. Eins og stendur í frumvarpinu í umræddri 4. gr., með leyfi forseta: „Heimilt er að rjúfa þungun konu, að hennar beiðni, til loka 22. viku þungunar. Þungunarrof skal ætíð framkvæmt eins fljótt og auðið er og helst fyrir lok 12. viku þungunar.“ Þetta eru eingöngu fyrstu línurnar í greininni en svo fylgir meira og ég ætla ekki að lesa það. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef aflað mér voru 3,5% þungunarrofa framkvæmd á 13.–16. viku, en 1% eftir 16. viku. Sú umræða sem fór einna helst fram undir liðnum fundarstjórn forseta á að mínu viti ekki rétt á sér þegar verið er að ræða um að binda enda á líf ungbarns í móðurkviði eða eitthvað þess háttar. Mér finnst svo mikilvægt að við höfum í huga að við erum hér að fjalla um algjör jaðarfrávik og að miklu leyti þá einstaklinga sem kannski þurfa hvað mest á vernd okkar og aðstoð að halda. Við erum að tala um konur sem kunna að vera í mjög erfiðum félagslegum aðstæðum. Þær kunna að vera fórnarlömb nauðgana. Það kann að vera mjög ungur aldur og það getur svo sem líka verið nauðgun og ungur aldur. Það kann að vera neysla fíkniefna. Það kann að vera heimilisofbeldi eða að þær séu hreinlega fórnarlömb mansals. Þá velti ég fyrir mér: Viljum við hv. þingmenn ekki geta komið til móts við þá aðila? Og teljum við í raun að við séum að gera einhverjum gagn eða bjarga einhverjum með því að segja nei við þungunarrofi hjá konum í slíkum aðstæðum? Við 3. umr. liggur fyrir breytingartillaga frá hv. þm. Páli Magnússyni um að í stað 22. viku standi 20. vika. Ég get alveg skilið þá breytingartillögu og ég verð að viðurkenna að þegar málið kom fyrst fram velti ég þeim möguleikum upp. En eftir að hafa farið vandlega yfir málið og eftir að hafa skoðað þá stöðu sem uppi er í dag - þ.e. að þungunarrof er heimilt fram að lokum 22. viku í sérstökum aðstæðum, þegar um ákveðna fósturskaða er að ræða - sé ég ekki að við séum að færa okkur til betri vegar ef við myndum afmarka okkur við 20 vikur í frumvarpinu. Ég ítreka enn og aftur það sem ég hef margoft sagt í ræðum um þetta mál að ég skil að fólki finnist þetta erfitt. En mér finnst mikilvægt að við þingmenn getum fjarlægt okkur frá því sem við þekkjum til, hvort við myndum einhvern tímann sækjast eftir þungunarrofi, vera sátt við að maki okkar geri það, börn eða annar okkur nærstaddur. Við erum einfaldlega ekki að fjalla um það. Við erum að setja ramma utan um alls konar aðstæður sem upp kunna að koma í samfélaginu. Það er ekkert sem bendir til þess að þungunarrofum muni fjölga. Það er ekkert sem bendir til þess heldur að konur myndu fresta því að fara í þungunarrof eftir því sem líður á meðgönguna þrátt fyrir slíka breytingu. Tölfræðin sýnir okkur það einfaldlega ekki. Ég er ekki í neinum vafa um að kona sem er komin 20–22 vikur á leið og er að íhuga þungunarrof sé fullkomlega meðvituð um það hver staða fóstursins er, fullkomlega meðvituð um það. Þess vegna held ég að það hljóti að vera alveg gríðarlega erfiðu ákvörðun. Ég treysti mér ekki til að taka slíka ákvörðun fyrir nokkurn annan. Ég treysti mér ekki til að skrifa inn í löggjöfina hvers konar undanþágur ættu að vera í því tilviki. Ég heyri að sumir hafa einmitt talað um það hvort kona þurfi ekki hreinlega aðstoð við að taka þessa ákvörðun. Með því erum við líka að segja að einhver annar ætti að taka þá ákvörðun. Eigum við að skrifa það inn í lögin að það séu læknar, félagsráðgjafar svipað og er í dag? Í slíkum fyrirmælum úr löggjöfinni þyrftum við engu að síður alltaf að setja niður hvað það er sem ætti að heimila slíkt. Við gætum aldrei, held ég, afsalað slíku yfir til sérfræðinga úti í bæ án þess að vera með einhver fyrirmæli um það hvað gæti mögulega leyft slíkt. Að öllu þessu skoðuðu þá get ég ekki séð að við værum að stíga gott skref öðruvísi en að samþykkja frumvarpið eins og það liggur fyrir eftir 3. umr.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra sem og hv. nefndarmönnum í velferðarnefnd fyrir framlag þeirra til breytingarinnar sem nú er að verða á þessum aldna lagabálki sem eftirleiðis, verði frumvarpið samþykkt, mun bera heitið lög um þungunarrof. Mig langar að byrja mál mitt á að lesa stuttlega upp úr bréfi Sigurlaugar Benediktsdóttur, fæðingar- og kvensjúkdómalæknis, sem starfað hefur á Landspítala og í Svíþjóð síðastliðin 15 ár. Hún er sérfræðingur. Sigurlaug Benediktsdóttir ritar bréf til hv. þm. Ingu Sæland sem hafði þá farið mikinn í fjölmiðlum og ræðustól, rétt eins og í dag, gegn því frumvarpi sem við fjöllum um. Sigurlaug Benediktsdóttir kveðst af fagmennsku og samkennd hafa reynt að mæta öllum skjólstæðingum sínum með þau ólíku vandamál sem þungun og fæðingu fylgir. Allt í því augnamiði að móðir og barn komist sem best í gegnum þetta flókna ferli sem meðganga og fæðing er. Kveður hún langoftast allt ganga vel fyrir móður og barn en að stundum sé ekki við allt ráðið og þannig sé nú lífið. Í lífinu erum við líka misjöfn, jafnvel eins misjöfn og við erum mörg, og Sigurlaug Benediktsdóttir beinir sjónum sínum, faglegu sjónum sínum, að þeim litla hópi kvenna sem á sér engan málsvara í opinberri umræðu. Það eru þær konur sem leita á kvennadeildina eftir 16. viku þungunar og óska eftir fóstureyðingu eða þungunarrofi af félagslegum ástæðum, vegna þess að eins og lögin eru núna tekur undanþágan um þungunarrof vegna félagslegra aðstæðna aðeins til þungunar að 16 vikum. Býr hún til dæmi út frá eigin reynslu. Ég tel, svo að það sé fært til bókar úr ræðustól Alþingis, mikilvægt að við höfum sjónarhorn hennar með. Þess vegna vil ég fjalla um þær sögur sem hún tók til. Af hverju? Vegna þess að þarna talar kona með reynslu. Þetta er fagmaður, hún er sérfræðingur. Hún talar ekki út frá tilfinningum sínum eða hjartans málum eða vinkonu sinni eða fjölskyldumeðlimum eða eigin reynslu. Hún talar sem fagmaður, kona með reynslu af alls konar konum í alls konar aðstæðum, þunguðum konum sem leita til hennar af því að hún er sérfræðingur. Hún er fæðingarlæknir. Hún er kvensjúkdómalæknir sem greinilega ann starfi sínu. Hún lýsir 30 ára gamalli konu, tveggja barna móður með langa sögu um óreglu, áfengis- og fíkniefnaneyslu. Hún lýsir konu sem á tvo syni sem hún hefur misst forræðið yfir fyrir nokkrum árum vegna vanrækslu. Hún talar um að konan hafði verið í blandaðri neyslu alla meðgönguna og sé heimilislaus. Þessi kona hefur ekki hugmynd um hvenær hún var með síðustu blæðingar en hún gerði þungunarpróf í gær og komst að því að hún var ólétt. Við sónarskoðun kom í ljós að konan er genginn 18 vikur. Hver er framtíð hennar? Hver er framtíð þessa barns? Hver á að sjá um þessa heimilislausu konu það sem eftir er meðgöngu, sem hefur engin plön og engan vilja til að hætta fíkniefnaneyslu? Við hvaða aðstæður hefur þetta fóstur þroskast fyrstu og viðkvæmustu vikurnar í harðri neyslu móður? Annað dæmi sem Sigurlaug Benediktsdóttir tiltekur er af 13 ára gamalli stúlku sem kemur í fylgd með 29 ára gamalli móður sinni, sem er einstæð með þrjú börn og vinnur sem kennari og er nýkomin með fasta vinnu. Móðirin hafði tekið eftir breyttu vaxtalagi hjá stúlkunni og þráfaldlega spurt hana hvort hún væri farinn að sofa hjá en stúlkan neitaði ávallt. Móðirin krafðist þess að stúlkan gerði þungunarpróf í gær sem reyndist jákvætt og við skoðun kom í ljós að stúlkan er gengin 17 vikur. Stúlkan er í grunnskóla, rétt að byrja í unglingadeild. Móðirin getur ekki fengið neitt fæðingarorlof. Það er engin slík heimild í lögum. Móðirin getur heldur ekki tekið sér langt frí frá vinnu sem hún var að byrja í, hún hefur engan rétt á því. Móðirin rétt nær endum saman með sín þrjú börn, þar af þessa ungu stúlku sem er gengin 17 vikur. Hún hefur ekkert aflögu. Þriðja dæmið sem Sigurlaug Benediktsdóttir tekur er af 28 ára gamalli erlendri konu sem kemur til félagsráðgjafans á kvennadeild og óskar eftir þungunarrofi. Þessi kona hefur búið með ofbeldismanni síðastliðin þrjú ár. Hann hefur beitt hana grófu ofbeldi, andlegu, kynferðislegu, líkamlegu. Hún er öll marin og bláa útlimum og kroppi og hefur ekki haft sig í eða ekki komist að heiman til að óska eftir þungunarrofi fyrr en nú. Hún á enga að á Íslandi, hefur búið mjög félagslega einangruð hér á landi og ofbeldismaðurinn má alls ekki vita af þunguninni né því að hún sé stödd á kvennadeildinni. Hún veit sem er að ef hún eignast þetta barn mun hún tengjast þessum ofbeldismanni um alla tíð, sennilega mun barnið einnig þurfa að þola barsmíðar af hendi hans. Hún getur ekki hugsað sér aðra leið út úr því en að rjúfa meðgöngu og reyna að koma sér burt. Konan er gengin 20 vikur. Hver er réttur þessa barns að þurfa ekki að búa við skelfilegt ofbeldi? Þetta eru dæmin sem Sigurlaug Benediktsdóttir, fæðingar- og kvensjúkdómalæknir, tók vegna reynslu sinnar við að starfa við þetta fag. Já, herra forseti. Það eru þær konur sem við þurfum að hugsa um. Það að ganga með fóstur í 20 vikur er alla jafna mjög ánægjulegt og gleðilegt og fín upplifun. Það eru undantekningarnar sem við verðum að taka tillit til. Í þeim málum verðum við að hlusta á fagfólkið, fagfólk sem er með raunverulegt fólk fyrir framan sig, fagfólk sem byggir ekki frásögn sína á hvað-ef-ég-og-mitt-fólk tilfinningum heldur raunverulegu fólki, raunverulegum aðstæðum. Ég treysti Sigurlaugu Benediktsdóttur fæðingarlækni sem fagmanneskju. Ég get sagt hér, hafandi verið lögmaður á neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisofbeldis í nokkur ár, hafandi starfað með konum sem hafa dvalið í Kvennaathvarfinu, hafandi starfað með konum af erlendum uppruna sem hafa þurft að flýja úr ofbeldissambandi, að ég kannast við allar sögurnar sem Sigurlaug bjó til, af því að auðvitað er læknirinn ekki að vísa í málsgögn úr málum heldur tínir dæmin til svo að ekkert sé persónurekjanlegt. Ég kannast við allar sögurnar úr störfum mínum sem lögmaður. Ég treysti Sigurlaugu Benediktsdóttur sem fagmanneskju til að vita meira um það en við hér, sem höfum ýmiss konar bakgrunn, í hvaða aðstæðum konur geta verið. Ég treysti líka konum til að vita sjálfar hvað er best í aðstæðum þeirra. Konur gera það ekki að gamni sínu að fara í þungunarrof en það er réttur þeirra og verður að virða skýra stöðu þeirra, þann skýra rétt sem konur hafa. Yfir 90% kvenna sem vilja rjúfa meðgöngu gera það fyrir 12. viku. Þetta er staðreynd. Viti menn, það er einnig svo í Kanada þar sem engin takmarkandi löggjöf hefur gilt um þungunarrof. Í Kanada sýnir reynslan okkur, en Kanada er mjög svipað samfélag og hér á landi, að þrátt fyrir þær víðtæku heimildir sem eru til þungunarrofs eru enn yfir 90% allra þungunarrofa framkvæmd fyrir lok 12. viku og aðeins 0,3% eftir lok 20. viku. Hér er ég bara búin að fara yfir félagslega þáttinn. Ég er ekki búnin að fara yfir þau atriði þar sem kemur í ljós tilvik þar sem um verulegt heilsufarslegt frávik er að ræða. Hver er réttur barnsins þar? Hver er réttur móðurinnar á að stefna ekki lífi sínu í hættu á síðustu vikunum? Hver erum við að ætla að taka ákvörðun um það? Ég ítreka að við erum með tölur fyrir framan okkur. Ef þetta snýst um vikur fara yfir 90% í þungunarrof fyrir 12. viku. Við erum að tala um frávikin. Hvers vegna ætlum við að taka ákvörðun um frávikin, þar sem eru verulegir erfiðleikar? Ég leyfi mér að fullyrða að engin kona leikur sér að því að ganga með eða halda áfram meðgöngu með fullri vitund í 22 vikur án þess að hugsa sig um. Það eru einmitt hin tilvikin þar sem kemur eitthvað upp í lokin eða þá eins og dæmin sem Sigurjón Benediktsdóttir tók þar sem viðkomandi veit ekki af því og hefur enga aðstöðu til að eignast barnið og alls ekkert vitað um mögulegan þroska í móðurkviði sökum neyslu. Mér finnst við verða að taka umræðuna út úr því að hugsa hvernig heilbrigðu börnin okkar eru, og heilbrigða meðgangan okkar og barnanna okkar. Við verðum að fara að virða þá einstaklinga sem hafa gengið í gegnum mjög mikla erfiðleika og eru í svona aðstöðu. Það eru þeir einstaklingar sem við eigum að vera að tala um, ekki þær ánægjulegu meðgöngur sem við leyfum okkur að ræða hér, öll börnin og barnabörnin okkar. Það er ekki það sem við erum að ræða. Við erum að ræða hin málin sem eru ótrúlega flókin. Herra forseti. Ég vona að við náum að ljúka þessari umræðu án gífuryrða í framtíðinni, af því að málaflokkurinn þarf svo sannarlega ekki á þeim að halda.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir ræðu hennar. Í annað sinn í þessari umræðu er verið að vísa í þetta opna bréf frá ágætum fæðingarlækni Landspítalans og í Svíþjóð og hvaðeina, Sigurlaugu Benediktsdóttur. Það gengur meira að segja það langt að hér er sett fram huglægt mat. Meira að segja í því tilviki þar sem konan býr við ofbeldi og barsmíðar og annað slíkt þá kemur jafnvel fram að sennilega muni barnið einnig þurfa að þola barsmíðar af hans hendi og annað slíkt. Er þetta boðlegt? Mig langar aðeins að ræða það þegar verið er að taka fram þessi skelfilegu jaðartilvik, virkilega erfiðu jaðartilvik sem hv. þingmaður vísar til, hvort 10. gr. núgildandi laga nr. 25/1975, nái ekki yfir það, þó svo að það sé læknisfræðilegt mat, þó svo að að því komi sérfræðingar á sviði heilbrigðismála þegar þeir aðstoða konur sem þurfa undir þessum kringumstæðum að leita sér þessara úrræða. Þannig að mér þætti afskaplega vænt um ef hv. þingmaður, sem er lögfróð, vildi leiða mig í sannleikann um þessa grein ef ég veð algjörlega í villu og svíma. Svo í sambandi við gífuryrðin, vill hv. þingmaður segja mér hvað á að kalla það þegar lífsréttur 22 vikna gamals ófullburða barns er ekki virtur frekar en þessi nýja löggjöf gerir ráð fyrir? Hvert er hugtakið?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvar hennar. Ég var spurð að því hvort 10. gr. núgildandi laga frá 1975 næði ekki til þeirra tilvika sem rakin voru hér varðandi félagslega stöðu kvenna af ýmsum stærðum og gerðum, á ýmsum aldursskeiðum. Hvort hún næði ekki yfir þessi tilvik: Þessa 13 ára gömlu stúlku, erlendu konuna sem verið hefur innilokuð á heimili sínu sökum ofbeldis, eða fíkilinn sem áttaði sig á því að hún var gengin tæpar 20 vikur og hafði ekki hugmynd um hvað hún hefði verið að gera á síðustu 20 vikum eða hvers hún hefði verið að neyta. Nei, herra forseti. 10. gr. tekur einmitt ekki til slíkra tilvika, einskis þeirra. 10. gr. tekur bara til þess þegar ótvíræðar læknisfræðilegar ástæður eru fyrir hendi og lífi og heilsu konunnar er stefnt í þeim mun meiri hættu með lengri meðgöngu og fæðingu. Hún tekur einmitt ekki á félagslegum aðstæðum. Hún gerir það einmitt ekki. Þannig að því er fljótsvarað.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir svarið. Ég túlka þessa grein öðruvísi. Ég hef alla vega allt annan skilning á því hvernig heilbrigðisstarfsfólk vinnur. Ég hef t.d. heyrt um konu sem þurft hefur að loka inni af því að hún var svo ofboðslega veik að ekki var talið að hún gæti verið ein þegar hún gengi með barn sitt því að hún gæti hugsanlega verið sjálfri sér og barninu skaðleg. Í þessu tilviki, í 2. mgr. 10. gr., segir tekið sé tillit til fóstureyðinga sem framkvæmdar eru jafnvel eftir 16. viku meðgöngu og talað um - þá er verið að segja nákvæmlega þetta, heilsufarslega. Hver á að meta andlegt ástand? Ef okkur líður rosalega illa þá vil ég nú meina að allt sem lýtur að vanlíðan okkar hljóti að flokkast undir heilsufar. Ég er alla vega stödd þar. Ég tel að við séum þá á mjög á slæmum stað heilsufarslega séð ef okkur líður það illa andlega að við treystum okkur varla treyst til að horfa fram á næsta dag. Ég vil meina að heilbrigðiskerfi okkar hafi komið til móts við þessi jaðartilvik. Ég hef ekki séð eina einustu skráningu, eitt einasta skráð tilvik á síðustu tveimur árum, hjá landlæknisembættinu eða nokkrum öðrum stað þar sem ég hef verið að leita eftir upplýsingum, þar sem það hefur verið gert. Ég hef ekki séð það og mér þætti afskaplega vænt um ef hv. þingmaður gæti sýnt mér eitthvað annað en það sem hugsanlega hefði getað verið og hugsanlega sé og er bara hér í formi dæmisagna. Það væri þá kannski pínulítið vandaðra og maður gæti hugsanlega litið hlutina öðrum augum og út frá öðrum sjónarhorni ef maður hefði eitthvað fast í hendi, sem í þessu tilviki, miðað við þessi jaðartilvik og dæmisögur, er bara ekki.
Herra forseti. Ég vísaði í máli mínu til þess að ég kannaðist við þær dæmisögur sem læknirinn, sem bundinn er trúnaði, býr til. Þau dæmi byggir hún á reynslu sinni. Hún byggir dæmin á raunverulegum dæmum, en eðli málsins samkvæmt getur hún ekki leyft sér að skrifa grein með raunverulegum dæmum af því að þá er hún að rjúfa trúnað.
Opinber gögn.
- Opinber gögn um fólk? [[Gripið fram í.]]Hún [[Gripið fram í.]]getur að sjálfsögðu ekki birt opinber gögn um persónulega reynslu einstaklinga sem koma fyrir framan hana, ekki frekar … [[Gripið fram í.]]- Fyrirgefðu, forseti, er ég með orðið eða …? [[Forseti hringir.]]
Ég bið hv. þingmenn að grípa ekki fram í og leyfa ræðumanninum að klára.
Þakka þér fyrir. Ég, sem áður starfandi lögmaður kvenna í mjög erfiðum aðstæðum, get heldur ekki komið hingað með staðfestar sögur, raunveruleg dæmi, vegna þess að siðareglur lögmanna leyfa það ekki. Þá er ég að rjúfa trúnað. Hv. þingmaður getur ráðið því hvort hún trúir frásögn minni eða ekki. Nú er það svo að barnaverndarlög leyfa það að móðir sem gengur með barn sé lokuð inni vegna þess að hún geti mögulega skaðað fóstrið. Barnaverndarlög leyfa það. Það er ekkert í þessum lögum sem leyfir slíkt. Þessi lög, þetta ákvæði, 10. gr., tekur ekki á svona félagslegum vanda og ekki er hægt að rannsaka það í móðurkviði hvaða þroskaskerðing hefur orðið á fóstri konu sem er í harðri neyslu vikum saman.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Mig langar að spyrja hana, af því að nú erum við búin að heyra mikið af tölum, 16, 18, 20, 22 vikur: Rökin sem hafa komið fram hérna, gilda þau ekki líka miðað við það sem hv. þingmaður hefur sagt? Hún tók Kanada sem dæmi þar sem eru engar hömlur. Þóknast henni fóstureyðingar fram á síðasta dag? Gilda rökin um einstöku tilfellin þá ekki líka eftir 22. viku? Eða stoppa þau þar? Síðan langar mig líka að vita í sambandi við fötlun eða ef eitthvað er að fóstrinu. Læknir upplýsir konu um að eitthvað sé að, tilgreinir nákvæmlega hvað er að eða bara reiknar með því að eitthvað sé að fóstri og ráðleggur fóstureyðingu. Viðkomandi kona fer í fóstureyðingu og svo kemur í ljós að það er ekkert rannsakað hvort það sem læknirinn sagði að væri að eða ekki. Það eru engar skýrslur og ekki neinar rannsóknir gerðar á því, til að fylgjast með. Í þeim tilfellum sem við erum að tala um eru 1.040 fóstureyðingar á ári, á síðasta ári, 40 af læknisfræðilegum ástæðum. Það er ekki skráð á neinn hátt hvort það var rétt eða rangt. Finnst henni það eðlilegt? Er ekki lágmarkskrafa ef opinber starfsmaður, eins og læknir, fullyrðir að eitthvað sé að og viðkomandi trúir að það sé þá sannreynt?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni kærlega fyrir andsvarið. Ég vil byrja á því að svara varðandi rökin, 16 vikur, 18 vikur, 20 vikur, 22 vikur, hvort þau rök gildi ekki alveg eins um þau eða engar hömlur. Jú, þau rök gilda. Þetta eru rökin. Tölurnar sýna okkur svart á hvítu að í ríkjum eins og Kanada þar sem eru engar hömlur hefur engin breyting orðið á tíðni þungunarrofs og tímamörkin þar sem konur fara í þungunarrof hækka ekki. Það eru tölulegar upplýsingar sem sýna það. En einhverra hluta vegna hafa þeir sem hæst tala ekkert horft á þá staðreynd. Konur eru skynugar skepnur. Þær eru það og við verðum að treysta því að ekki verði grundvallarbreyting þar á, af því að við erum að tala um líkama kvenna. Þetta hefur verið svona árum saman og þetta er svona enn þá, jafnvel löngu eftir að því var breytt í Kanada. Það hefur ekki breyst og ég átta mig ekki á því hvers vegna þingmaðurinn heldur að það verði einhver grundvallarbreyting á afstöðu kvenna til þungunar sinnar. Hvað varðar að konur hafi ekki fengið nei þá hefur líka verið sagt við okkur að þær hafi farið til Bretlands af því að ekki hafi verið hægt að fara í þetta hér. Ég þekki persónulega enga slíka konu en þetta er umræða sem farið hefur fram. Ég verð að treysta þeim sem hér ræða að fara ekki með fleipur.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Hún svaraði þó ekki læknisfræðilegu spurningunni sem ég bar upp um tilfelli þegar læknir ákveður að eitthvað sé að og tilkynnir foreldrum. Ég spyr hana hvort hún hafi engar áhyggjur, eða finnst henni sambærilegt ef kona ákveður að fara í fóstureyðingu fyrir 12. viku og ef kona ákveður að fara í fóstureyðingu á síðasta snúningi - eins og hún sagði er þetta frjálst í Kanada - áður en fæðing verður? Ég tel þarna um tvo gjörólíka hluti að ræða. Ég segi fyrir mitt leyti að ég myndi ekki vilja vera í sporum konu sem þarf að taka slíka ákvörðun. Það hlýtur að vera skelfilegasta reynsla allra tíma. Það sem mér finnst kannski sorglegast í þessu öllu saman er að við stillum því þannig upp að þetta sé, sem er að mörgu leyti rétt, alfarið ákvörðun konunnar. En þá erum við að loka á að faðirinn hafi nokkuð um það að segja. Við gætum sett inn ákvæði um umræðu en það má ekki einu sinni vera inni. Mér finnst eiginlega að konunni beri að taka þessa umræðu við einhvern áður en hún tekur ákvörðun, þótt að hún sé endanlega hennar. En það er ekki einu sinni inni í dæminu, það á ekki einu sinni við um hjón. Konan getur tekið ákvörðunina án þess að ræða við manninn sinn. Ég get bara ekki skilið í öllu okkar jafnrétti og allri okkar jafnréttisumræðu að við spyrjum okkur ekki þeirrar spurninga. Eru slíkur samræður ekki alveg sjálfsagðar þó að þetta sé endanlega réttur konunnar?
Forseti vill minna hv. þingmenn á þegar þeir beina orðum til annarra hv. þingmanna að fara eftir þingsköpum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir seinna andsvar. Mér láðist að svara þeirri spurningu hvort ekki sé nauðsynlegt af fá staðfestingu á því eftir að þungunarrof hefur verið framkvæmt ef læknir hefur sagt við skoðun að eitthvað kunni að vera að. Í rauninni á maður ekki að spyrja þann sem er með andsvar og þaðan af síður í seinna andsvari en ég sendi þetta bara út í loftið: Fyrir hvern er það? Hvað á kona að gera við þær upplýsingar eftir að þungunarrof hefur átt sér stað og ákvörðun verið tekin um það af læknisfræðilegum ástæðum, vegna þess að tveir læknar hafa ráðlagt það og sagt að yfirgnæfandi líkur séu á verulegum skaða á fóstri, sem kemur svo í ljós að hefur mögulega ekki verið jafn alvarlegur og litið var á eða eitthvað slíkt? Hvað á kona að gera við slíkar upplýsingar eftir á? Fyrir hvern og í þágu hvers eru slíkar upplýsingar? Mig langar að biðja fólk að íhuga það. Varðandi siðferðislegu kröfurnar spyr ég líka: Eru ekki alveg sömu siðferðislegu kröfur varðandi 2, 4, 6, 8, 10 vikna fóstur, 12, 14, 16? Erum við ekki bara stödd þar? Ber ekki konunni að a.m.k. eiga samtal við manninn sinn um þetta og hvernig ætlum við að finna út úr því að það samtal hafi átt sér stað? Ætlum við að setja á laggirnar umræðulögreglu sem fer inn á heimili og staðfestir að hjón hafi rætt saman? Hver ætlar að kvitta upp á að kona hafi rætt við karl eða einhvern mann úti í bæ um þetta ástand og þá ákvörðun sína? Ég er ekki viss um [[Forseti hringir.]]að við séum á alveg réttum stað með þetta.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til þungunarrofs. Flokkur fólksins hefur sent inn breytingartillögu 3. minni hluta og stendur við hana. Í allri þessari umræðu horfum við, held ég, fram hjá ýmsu sem skiptir máli. Það er eiginlega sorglegt að við 2. umr. kom fram fullt af spurningum sem ég taldi að svara þyrfti, og sérstaklega einni spurningu sem er um þá fullyrðingu að við lok 22. viku eða fyrir þann tíma sé útilokað að barn eða fóstur muni lifa af þegar það fæðist. Staðreyndin er sú, sem ég hef séð erlendis, að það eru um 6% sem lifa það af. Þau rök voru notuð frá landlæknisembættinu, sem átti að hafa sent það inn, að það væri útilokað að barn gæti lifað fyrir 22. viku. En þarna á mörkunum, rétt yfir þessum mörkum, hefur það gerst á Íslandi að barnið hefur lifað af fæðingu. Síðan er annað í þessu. Ég vildi fá landlækni aftur til fundar á nefndasviði. Ég taldi það eðlilegt fyrst málið var komið til velferðarnefndar eftir 2. umr. Ég trúði því að þá væri hægt að ræða málið aðeins betur og fá fleiri umsagnaraðila til að koma fyrir nefndina. En einhverra hluta vegna þurfti að flýta þessu máli alveg gífurlega. Það var eins og það lægi lífið á að koma þessu máli í gegnum þingið og gera það að lögum. Ég tek undir með hv. þm. Óla Birni Kárasyni. Það hefði engu breytt í sjálfu sér þó að beðið hefði verið í vikutíma. Ég skil ekki að ekki hafi mátt fresta þessu máli. Það er líka ýmislegt sem var rætt og hefur verið rætt í velferðarnefnd. Það er t.d. 5. gr. frumvarpsins. Með leyfi forseta ætla ég að lesa hana upp: „Heimilt er að rjúfa þungun samkvæmt ákvæðum laga þessara hjá stúlku sem er ólögráða fyrir æsku sakir, að hennar beiðni, án samþykkis foreldra eða forráðamanna. Í tengslum við þungunarrof skal henni boðin fræðsla og ráðgjöf um getnaðarvarnir.“ Þarna erum við að tala um barn. Þarna er verið að leyfa fóstureyðingu hjá barni til 22. viku meðgöngu án samráðs við foreldra. Ég spyr mig af hverju ekki hringi einhverjar viðvörunarbjöllur hjá okkur, að við skulum ekki bara spyrja okkur: Bíddu, er eðlilegt að hafa hlutina svona? Og ég spyr mig: Er ekki viðkomandi barn á ábyrgð foreldra sinna? Hingað til hefði ég talið að þetta væri barn í þessu tilfelli. Það eru alltaf jaðartilfelli, tilfellin sem verið er að tala um, að þess vegna þurfi þessa 22 vikur. Rökin eru líka: Af hverju er stoppað við 22 vikur? Í umsögn sem barst inn til velferðarnefndarinnar frá Guðmundi Pálssyni, sérfræðingi í heimilislækningum, segir orðrétt, með leyfi forseta: „Nú liggur fyrir Alþingi nýtt frumvarp til fóstureyðinga með útvíkkuðum heimildum til loka 22. viku, þegar fóstur er rúmlega hálfvaxið í móður kviði. Sem lækni tel ég mér skylt að mæla gegn þessu, því að mér finnst óverjandi að eyða lífi í móður kviði, sérstaklega þegar um er að ræða barn með fullmótuð líffæri sem aðeins á eftir að vaxa. Ég skil satt að segja ekki hvert við erum komin. Ég hélt við værum flest á móti því að taka líf manneskju, en svo virðist ekki vera lengur. Því að sérhvert fóstur hefur sérstakt erfðamengi og er manneskja hvernig sem málið er hugsað. Lífinu sem er eytt er til að mynda annaðhvort líf drengs eða stúlku. Það er ekki hægt að komast hjá þeim dómi að fóstureyðing sé í raun aftaka mannlegs lífs. Algengt andsvar er að spyrja hvort konan eigi ekki að hafa yfirráðarétt yfir eigin líkama. Svarið við því hlýtur að vera játandi, en takmarkast af því að hún þurfi ekki að taka annað líf til að ráða yfir sér. Því að fóstur í móður kviði er ekki hennar líf, heldur líf annarrar manneskju með annað erfðamengi, taugakerfi, blóðrás, hjarta og öll líffæri. Öll líffæri hafa myndast á fyrsta þriðjungi meðgöngu í 13 viku og er því ekki um fósturvísi að ræða lengur. Hjartsláttur sést við ómskoðun á 6–7 viku.” Ég hef áður bent á það og ítreka að framkvæmdar voru 1.044 fóstureyðingar. Af þeim voru um 40 af læknisfræðilegum ástæðum. Að við skulum ekki reyna allt sem við mögulega getum til að koma í veg fyrir að konur þurfi yfir höfuð að taka þessa erfiðu ákvörðun nema gjörsamlega í undantekningartilfellum. Það er það sem við eigum að byrja á. En ekki er byrjað á þeim enda. Við eigum að sjá til þess að getnaðarvarnir og allt sem þær varðar sé frítt, bara algjörlega, þannig að enginn þurfi að neita sér um getnaðarvarnir vegna þess að hann hafi ekki efni á þeim. Því eigum við líka að byrja á. Það er það sem við eigum að byrja á áður en við rýmkum fóstureyðingalöggjöf upp í 22 vikur. En við getum auðvitað byrjað á því nú þegar og getum svo sem lagt fram frumvarp um að hjálpa í þessum tilfellum. Rætt hefur verið um undantekningartilfelli, þegar talið er að eitthvað sé að viðkomandi fóstri og þá sé sjálfsagt að eyða því. - Það er ekkert sjálfsagt í því efni. María Jónsdóttir skrifar umsögn til nefndarinnar. Hún er fædd með klofinn hrygg og er þroskaþjálfi með MA-gráðu í fötlunarfræði. Ég get ekki skilið það öðruvísi en að áhyggjur hennar snúist um að þegar við erum komin upp í 22 vikur verði í flestum tilfellum þeim fóstrum eytt sem eru með klofinn hrygg. Ég ætla, með leyfi forseta, að grípa niður í bréf Maríu þar sem hún skrifar orðrétt: „Ég ræddi einnig við nokkrar mæður barna sem fæddust með þessa fötlun, konur sem fengu greininguna á meðgöngu, en nokkur börn hafa fæðst á Íslandi með klofinn hrygg á síðustu árum. Ein móðirin sagði mér að þau, verðandi foreldrarnir, hafi verið spurð á meðgöngunni hvort þau ættu heima í aðgengilegu húsnæði fyrir hjólastóla, en barnið þeirra þarf ekki að nota hjólastól. Önnur móðir talaði um að hún hefði haft frest fram á 22. viku til að fara í fóstureyðingu, en svo þegar hún var á fæðingardeildinni var önnur kona að fæða fyrirbura á 24. viku og allt var reynt til að reyna að bjarga því barni. Það er einmitt það sem mér finnst oft gleymast, að það gerist ýmislegt í fæðingunni sjálfri og í lífinu. Þó svo að einhverjum örfáum fötlunum sé „útrýmt“ á meðgöngu, þá er svo margt sem greinist ekki á meðgöngu og ýmis veikindi og slys sem fólk getur lent í á ævinni þannig að við verðum aldrei öll eins, öll ófötluð.“ Því miður tel ég alveg klárlega að í mörgum tilfellum telji læknar, ekki af neinum slæmum hug, og meti það þannig að það sé mjög líklegt að eyða þurfi viðkomandi fóstri. Það getur orðið rosalega þungbært að taka þá ákvörðun að fara ekki að ráðum læknisins í því tilfelli og halda meðgöngunni áfram en fæða síðan kannski heilbrigt barn. Það sem viðkomandi læknir taldi að væri að var ekki að. Þess vegna finnst mér skrýtið þegar ég spurði að því í nefndarstarfinu þegar fulltrúar komu frá landlækni, og sérstaklega í því samhengi, hvort fylgst væri með þeim fullyrðingum að eitthvað væri að og þess vegna þyrfti fóstureyðingu, og hvort það væri kannað hvort það væri rétt. Í hvaða tilgangi spurði ég að því? Jú, af því að ef lækninn hefur rangt fyrir sér þarf að endurmeta þá staðhæfingu sem leiddi til þess að viðkomandi læknir taldi það mjög líklegt að fara þyrfti fram fóstureyðing vegna þess að viðkomandi barn ætti ekki mikinn möguleika á því að fæðast ófatlað. Við í Flokki fólksins erum sammála flestöllum atriðum í þessu frumvarpi. Við erum ósammála heiti frumvarpsins, „þungunarrof“. - Rof? Við rjúfum eitthvað, við rjúfum vegg, við rjúfum veg. En það er hægt að laga það aftur. En í þessu tilfelli, ef við rjúfum meðgönguna, er ekki hægt að taka það til baka. Þess vegna erum við að eyða, við erum að eyða fóstri. Við eigum að tala um hlutina eins og þeir eru, ekki setja þá í fallegar umbúðir til þess að - ég veit ekki hvað - friða samvisku okkar. Við eigum að sjá til þess að í jaðartilfellunum sé viðkomandi konu hjálpað algjörlega undantekningarlaust, henni, leiðbeint og henni veitt aðstoð. En þetta eru undantekningartilfelli. Þessi undantekningartilfelli eru svo fá. Af 1.044 fóstureyðingum eru bara 40 af læknisfræðilegum ástæðum. Við skulum í hvívetna leyfa öllum bjöllum að hringja og spyrja okkur hvers vegna einni af hverjum fimm þungunum sé eytt í dag, og það án þess að við ætlum að spyrja okkur: Bíddu, hvernig í ósköpunum getum við séð til þess að konur þurfi ekki að vera í þessari aðstöðu? Við munum gera það með öllum tiltækum ráðum, gera allt sem við getum til þess að hjálpa þeim sem munu í framtíðinni verða þungaðar. Við hjálpum þeim á allan hátt og sjáum til þess að þær þurfi alls ekki á nokkrum tímapunkti að vera í þeirri skelfilegu stöðu að þurfa að taka ákvörðun um að eyða lífi sem hefur kviknað.
Herra forseti. Ég hef margt við ræðu hv. þingmanns að athuga en ætla að halda mig við eina athugasemd sem hv. þingmaður kom með og sneri að þeim hluta frumvarpsins er veitir stúlkum undir 18 ára aldri heimild til þungunarrofs án samráðs við foreldra. Hv. þingmaður spurði hvort foreldrar bæru ekki ábyrgð á börnum sínum og hafði áhyggjur af þessu frumvarpi. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvernig hann sjái fyrir sér að aðkomu foreldra væri best háttað og hvernig staðið yrði að ákvarðanatöku ef foreldrum og ólögráða stúlku bæri ekki saman um ákvörðun um þungunarrof. Ég ætla að setja upp dæmi. Gefum okkur að 13 ára stúlka sé þunguð og vilji fara í þungunarrof á 6. viku meðgöngu, svo við förum ekki alla leiðina að fæðingardegi eins og hv. þingmaður hefur verið að fabúlera um í einhverjum hliðarraunveruleika í ræðum sínum hér í dag og á öðrum dögum. Við horfum fram á að 13 ára stúlkubarn vill rjúfa þungun en pabbi hennar er ósammála henni og vill að hún gangi með barnið. Hvernig leggur hv. þingmaður til að heilbrigðisstarfsmenn skeri úr um hver eigi að fá að ráða yfir líkama þessa stúlkubarns?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Svarið er ósköp einfalt: Endanleg ákvörðun hlýtur að vera stúlkunnar. Það hlýtur að vera, vegna þess að þetta er barn og þessu viðkomandi barni er ekki neitað í þeim aðstæðum sem eru í dag. Ég skil ekki hvernig í ósköpunum á að heimfæra þetta upp á þetta nýja frumvarp vegna þess að þessi staðhæfing stæðist í dag. 13 ára gamalt barn er mjög líklega í hættu við meðgöngu. Það segir sig sjálft. Þetta eru bara undantekningartilfelli. En stuðningurinn við þetta barn - henni veitir örugglega ekki af stuðningi foreldra við þessa ákvörðun. Það er það sem ég er að tala um, að hægt sé að setja þetta þannig upp að hún þurfi ekki að tala við foreldrana og þurfi ekki að upplýsa þá. Það finnst mér ekki rétt.
Herra forseti. Það er jákvætt að heyra að hv. þingmaður styður þó að endanleg ákvörðun liggi hjá 13 ára stúlku sem ekki vill ganga með barn til fullnustu. En ég spyr mig enn þá hvernig hann sjái fyrir sér að framkvæma þau fyrirmæli að foreldrar eigi að hafa aðkomu að þessari ákvörðun. Auðvitað væri eðlilegt að foreldrar veittu börnum sínum stuðning í þessum aðstæðum. En hvernig leggur hv. þingmaður til að löggjöfin geri ráð fyrir því að skylda stuðning? Ef við gefum okkur að um sifjaspell hafi verið að ræða - hvernig á að taka á löggjöfinni gagnvart því? Hvernig ætlar löggjafinn að fyrirskipa þetta? Og þetta leiðir mig kannski að því sem ég hef líka veitt athygli í málflutningi hv. þingmanns þegar hann talar um aðkomu karlsins að ákvörðun konunnar. Hvernig ætlar löggjafinn að ákveða það? Hvernig ætlar hann að skylda samtal á milli einstaklinga sem hafa átt í nánum kynnum eða eru bundnir fjölskylduböndum? Er það ekki bara á þeirra borði? Hljóta þessar stelpur ekki að ákveða hvort þær vilja ræða við foreldra sína og konurnar ákveða hvort þær vilji ræða við maka sína eða hjásvæfur?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Auðvitað segir það sig sjálft að það er ákvörðun viðkomandi barns í þessu tilfelli og ég er ekkert á móti því. En það sem ég skil ekki er að ekki skuli sett inn í lögin að foreldrarnir séu upplýstir um þetta. Ef þú talar um sifjaspell hlýtur móðirin að vera þarna einhvers staðar. Er ekki sjálfsagt að hún fái að styðja viðkomandi barn? Ég bara spyr mig. Hvers vegna í ósköpunum er það eitthvað undarlegt? Það sem mér finnst undarlegt er að hægt skuli vera að setja hlutina þannig fram að viðkomandi barn þurfi ekki að upplýsa foreldra sína. Það finnst mér undarlegt. Mér finnst ekkert undarlegt við að það væri inni að foreldrum beri að vita þetta og ég tel þá eiga fullan rétt á því. En síðan hlýtur það að vera endanlega ákvörðun viðkomandi og hvort lífi barns sé stefnt í hættu hlýtur að hafa áhrif á niðurstöðuna.
Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að spyrja þingmanninn út í starfsreglur fyrir fastanefndir Alþingis. 18. gr. þeirra reglna fjallar um það hvernig standa skuli að afgreiðslu máls úr þingnefnd. Í 3. mgr. þeirrar greinar er talað um hvernig eigi að taka á því að ágreiningur sé um það hvort athugun máls skuli hætt og síðan er seinna í greininni talað um hvað skuli gert ef nefnd er ekki einhuga um nefndarálit. Nú háttar svo til að við þingmaðurinn vorum báðir viðstaddir fund velferðarnefndar 29. apríl síðastliðinn þar sem frumvarp til laga um þungunarrof var afgreitt til 2. umr. Ég man ekki betur en að við þingmaðurinn, eins og allir aðrir í nefndinni, höfum stutt þá afgreiðslu. Það þykir mér nú endurspeglast líka í því að þingmaðurinn stendur að minnihlutaáliti við þá afgreiðslu, þannig að hann hefur verið bæði viðstaddur og vakandi á fundinum. En einhvern veginn hefur hann misst af því að við vorum sammála um að á þeim tíma hafi verið búið að taka afstöðu til allra erinda og umsagna og sjónarmiða aðila sem komu á fundinn. Það er það sem felst í því að nefnd sé einhuga um að afgreiða mál frá sér til umræðu. Þess vegna vil ég einfaldlega spyrja, vegna þess að hér verður þingmanninum tíðrætt um að það sé flýtir og eitthvað sé órætt, vegna þess að svarið fékk ég ekki á nefndarfundi hérna á milli 2. og 3. umr.: Hvað er það sem kom fram í 2. umr. sem ekki var þegar komið fram? Hvað er það sem kallar á að velferðarnefnd kalli til einhverja fleiri gesti með nýjar upplýsingar?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina, en vil vísa henni til föðurhúsanna. Það getur vel verið að hann sé sofandi á fundum. Ég veit ekki að hverju hann var að ýja þarna, hvort hann sefur á fundum, en ég geri það ekki. Ég var alveg glaðvakandi, ég skal alveg upplýsa hann um það. Það sem ég var þarna að biðja um var einfalt. Málið var komið í 2. umr. og eins og ég hef hingað til sagt og ég get endurtekið það einu sinni enn: Það var fullyrt hér í ræðustól að ekkert barn gæti lifað af fyrir lok 22. viku. Það var vísað í landlækni. Þetta var það sem ég bað um. Síðan var beðið um að tveir aðrir læknar kæmu þarna inn og ein kona í áframhaldandi umræðu, sem hefði verið hægt að taka bara á klukkutíma á einum nefndarfundarmorgni. Það hefði ekki flækt neitt fyrir nefndinni - nema hvað, jú, málið hefði ekki komist inn í dag heldur í næstu viku. En auðvitað var þetta bara alveg hrikalega sofandi beiðni sem ég sendi inn.
Virðulegur forseti. Ég held nú að þingmaðurinn þurfi engu að vísa til föðurhúsanna því að ég benti einmitt á að hann hefði ekki verið sofandi á þessum fundi, sem endurspeglast í því að hann stóð að afgreiðslu málsins, vitandi vits, eins og við hin. Þetta dæmi sem hann nefnir kom fram í umsögnum. Þetta er bara eitt af því sem við vorum búin að taka afstöðu til. Þannig að enn er ekki komin fram nein málefnaleg ástæða til þess að taka málið til einhverrar frekari umfjöllunar í nefndinni. Því að við erum ekkert að taka inn gesti „af því bara“. Þegar við ákveðum fyrir 2. umr. að afgreiða málið, að það sé fullrannsakað frá nefndinni, felst í því sú ákvörðun að við setjum punkt aftan við það sem þegar er skeð. Og ef þingmaðurinn skiptir um skoðun og sér eftir því að hafa samþykkt málið út til 2. umr. er það allt önnur Ella og snýst ekki um málefnalega meðferð málsins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina en ég vísa bara aftur í það sama. Ég get ekki skilið af hverju var svona rosalega erfitt að leyfa þessa umræðu. Þetta er einfalt mál. Af hverju mátti það ekki? Af hverju mátti ekki ræða þetta betur? Hverja hefði það skaðað? Hefði það skaðað framvindu málsins? Ég sé ekki að það hefði haft nein áhrif á gang þessa máls nema hvað það hefði komið aðeins seinna til meðferðar hingað inn í þingið. Það hefði verið hægt að ræða þetta aðeins betur. Er það svona hrikalegt að það hefði ekki mátt? Svo var líka umræða um upplýsingaskyldu, um að barn þurfi ekki að upplýsa foreldra sína. Það var byrjað að ræða það. En því var hætt og ég hélt að það væri hægt að ræða það betur. En það var ekki gert. Þannig að ég spyr: Af hverju mátti ekki ræða þetta aðeins lengur?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er tvennt sem mig langaði að spyrja hv. þingmann út í. Annars vegar þetta með af hverju hafi ekki mátt ræða þetta betur. Nú er ég ekki í þessari nefnd en ég skil það sem svo að hv. þingmaður hafi samþykkt að málið yrði tekið út úr nefndinni og færi til 2. umr. Það er vaninn eftir gestakomur að mál séu afgreidd út úr nefnd með nefndarálitum og komi hingað inn í sal. Ég átta mig ekki alveg á því hvað gerðist hér í þingsal í millitíðinni, eftir allar gestakomurnar, af hverju núna, eftir að hv. þingmaður samþykkti að málið yrði tekið út, er farið að tala um að hann sjái eftir því að hafa samþykkt að málið yrði tekið út úr nefnd. Hitt atriðið sem ég hnaut um var að hv. þingmaður vísar í eina umsögn, Guðmundar Pálssonar, sérfræðings í heimilislækningum, sem veitir neikvæða umsögn um þetta frumvarp. En ef við erum farin að tala um sérfræðinga veltir maður fyrir sér: Hvað með umsögn Félags íslenskra fæðinga- og kvensjúkdómalækna sem fagna frumvarpinu? Það eru þeir fagaðilar sem koma einmitt að þessum málum í öllum tilvikum. Því að kona fer ekki í þungunarrof hjá heimilislækninum sínum. Það er engin heimild fyrir því. Þá veltir maður fyrir sér: Ef við ætlum að fara að styðjast við sérfræðinga, eigum við þá ekki að styðjast við sérfræðinga í þessu fagi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ef við tökum þetta mál eins og það var í velferðarnefndinni þá fór málið í 2. umr. hér og síðan til velferðarnefndar. Þar óskaði ég eftir að fá að kalla til fleiri gesti og ræða málið betur og ég samþykkti ekki afgreiðslu málsins þaðan út aftur fyrr en ég hefði fengið þessa umræðu. Þess vegna lét ég bóka að ég væri ekki sáttur við að málið færi inn í þingsal aftur vegna þess að ég fékk ekki að kalla til þá sem ég vildi og ræða málið betur. Það var það eina sem ég bað um. Ég skil ekki hvers vegna í ósköpunum það er svona rosalega erfitt að viðurkenna að ekki hafi vaknað upp ýmsar spurningar við 2. umr. sem þörf var á að spyrja þegar málið er komið inn til velferðarnefndar eftir þá umræðu. Ætlar þingmaðurinn og þingmenn virkilega að segja mér að það hafi aldrei í sögu þingsins verið kallað inn og rætt um mál eftir 2. umr., eftir að mál fer aftur í nefnd, ef einhverjar spurningar hafa vaknað? Þá veð ég bara greinilega í einhverri villu ef svo er. Það voru yfir 60 umsagnir sem komu inn, bæði jákvæðar og neikvæðar, en það voru miklu fleiri neikvæðar en jákvæðar. Það held ég að hafi snúist sérstaklega um þennan langa tíma, 22 vikur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Fyrst aðeins varðandi meðferðina inni í nefndinni. Það þekkist alveg að gestir komi fyrir nefnd milli 2. og 3. umr. Það gerðist bara á síðasta ári, man ég, í einu máli sem var fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það var haldinn skyndifundur í þinghúsinu, meira að segja, þar sem kallaðir voru til gestir. En eftir því sem mér skilst á umræðunni hér í dag var einfaldlega óskað eftir viðbrögðum annarra nefndarmanna við beiðni um að fá sama gestinn aftur fyrir nefndina sem átti að upplýsa um eitthvað sem var búið að upplýsa og það var einfaldlega fellt. Það heitir því miður lýðræði þegar greidd eru atkvæði um hvort það eigi að taka mál aftur út úr nefnd. Stundum þarf maður bara einhvern veginn að lúta því, blessaða lýðræðinu, sem stundum hrekkir mann og stundum ekki. Það fer eftir því hvort maður er samþykkur eða ekki. En varðandi umsagnir þá renndi ég yfir þær og las þær flestar [[Forseti hringir.]]og sá að það eru nú ekki margir sérfræðingar þarna. Fólk er nú meira að [[Forseti hringir.]]senda umsögn svona út frá sínum tilfinningum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Jú, það var það eina sem ég bað um, að fá ræða málið meira. Meiri hlutinn taldi sig vita betur, taldi að það sem ég vildi fá að ræða væri búið að ræða og þyrfti ekkert að ræða meira. Þess vegna er málið komið hingað í dag. Það er aftur á móti búið að vera að kvarta og kveina yfir því að ég skuli hafa dirfst, eiginlega, að biðja um þessa umræðu, sem mér er óskiljanlegt. Vegna þess að auðvitað á ég rétt á því að biðja um áframhald umræðu ef ég tel þess þörf. Það á ekki að vera neitt tabú eða eins og ég sé að þæfa málið. Ég bara skil ekki í því að það skuli vera eitthvert „issue“ yfir því að ég skuli hafa beðið um þetta. En mér var neitað og málið komið hingað inn. Þannig að það fer ekkert á milli mála. Og jú, það voru fáir sérfræðingar þarna inni, en þeir deila líka. Þeir eru ekki sammála.
Herra forseti. Við erum stödd í 3. umr. um frumvarp um þungunarrof. Hér hefur gengið á ýmsu í meðförum málsins og þess vegna finn ég mig knúna til að árétta enn og aftur að núgildandi löggjöf, frá árinu 1975, gerir ráð fyrir því að konur geti farið í þungunarrof fram að 22. viku að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Það sem verið er að breyta með frumvarpinu er að nú þarf ekki lengur nefnd sérfræðinga til að samþykkja að slík skilyrði séu til staðar og að konur, sama á hvaða stigi, á hvaða viku meðgöngunnar þær kjósa að rjúfa meðgönguna, fái ákvörðunarréttinn sem er sem stendur formlega hjá félagsfræðingi og lækni á vegum ríkisins. Þess vegna er verið að tala um sjálfsákvörðunarrétt kvenna yfir eigin líkama jafn títt og mikið og hefur verið gert við umræðuna, vegna þess að hið lagalega umhverfi í dag virðir ekki sjálfsákvörðunarrétt kvenna heldur leggur það í hendur embættismanna að ákveða fyrir hönd þeirra hvort þær megi fá þá heilbrigðisþjónustu sem þungunarrof sannarlega er. Núgildandi lög gera ráð fyrir að kona geti farið í þungunarrof fram að 22. viku, eftir 16. viku meðgöngu ef um ákveðin undanþágutilfelli er að ræða. Þau undanþágutilfelli snúa að því ef lífi eða heilsu móður er stefnt í voða með áframhaldandi meðgöngu, ef fóstur telst ekki lífvænlegt til frambúðar eða ef fóstur er talið mjög alvarlega fatlað. Til þess að kona geti fengið þungunarrof á þeim tímapunkti, að þeim skilyrðum uppfylltum, þarf nefnd að úrskurða um hvort skilyrðin séu uppfyllt. Það sem verið er að breyta núna er að það verði undir konunni komið hvort hún vill fara í þungunarrof, allt fram að 22. viku, eða ekki. Kosturinn við að færa þetta ákvörðunarvald í hendur konunnar, burt séð frá trú okkar á sjálfsákvörðunarrétti kvenna, er sá að það fjarlægir ákveðna beina mismunun gegn fötluðu fólki úr lögunum þar sem það er ein regla sem segir að ekki megi fara í þungunarrof eftir 16. viku meðgöngu. Ein af undanþágunum frá þeirri reglu er ef fóstur er talið alvarlega fatlað. Undanþágan frá almennu reglunni er sem sagt sú að ef um alvarlega fatlað fóstur er að ræða má fara í þungunarrof eftir 16. viku. Þetta er löggjöfin eins og hún er í dag. Þetta er mismunun gegn fötluðu fólki. Þessi breyting kemur til móts við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem við höfum fullgilt. Það er einn kostur. Annar kosturinn er sá að hægt verður að koma til móts við þau tilfelli sem snúa að mjög erfiðum félagslegum aðstæðum kvenna sem þurfa á þungunarrofi að halda eftir 16. viku meðgöngu, t.d. ef um er að ræða mjög ungar stúlkur sem treysta sér ekki til að segja frá þungun sinni fyrr en mjög langt er liðið á hana eða vita jafnvel ekki af henni, konur sem eru í mikilli vímuefnaneyslu, konur sem hafa orðið fyrir heimilisofbeldi, konur eða stúlkur sem hafa orðið fyrir sifjaspelli eða nauðgun, ýmis tilfelli, mjög erfið tilfelli, sem lögin í dag ná ekki utan um. Einu undanþágurnar sem gilda í dag eftir 16. viku meðgöngu snúa að því að fóstur sé talið alvarlega fatlað, að lífi eða heilsu móður sé stefnt í voða eða að fóstur teljist ekki lífvænlegt til frambúðar. Það sem við erum að gera með lögunum er einfaldlega að treysta konum fyrir þessari ákvörðun, að þær fái að taka hana sjálfar og þurfi ekki frekar en þær vilja, því að þær hafa vissulega heimild til að leita sér ráðgjafar, að fá samþykki heilbrigðisstarfsmanna eða annarra fyrir ákvörðun sinni um sig og líkama sinn. Lögin okkar eins og þau eru núna gera sem sagt ekki ráð fyrir því að konur sem eru í mjög erfiðum félagslegum aðstæðum geti farið í þungunarrof þegar komið er fram yfir 16. viku meðgöngu. Það er eitt. Ef af því verður sem sumir hv. þingmenn leggja til, að vikufjöldinn verði færður niður í 20 vikur, útilokast sá möguleiki að konur geti farið í þungunarrof eftir 20 vikna sónar þegar í ljós kemur að fóstur er t.d. alvarlega fatlað. Sumum hv. þingmönnum kann mögulega að finnast það allt í lagi og vilja neyða konur til þess að ganga með alvarlega fötluð börn - og þar með þrengja valkosti kvenna miðað við hvernig þeir eru í dag - en ég er innilega mótfallin því. Ég bið þá hv. þingmenn að íhuga dæmi um fjögurra barna einstæða móður sem fær þær fréttir að hún sé þunguð af mjög alvarlega fötluðu barni sem muni þurfa mjög mikla umönnun allt sitt líf og muni taka frá henni marga vinnudaga sem hún hefði annars notað til að ala önn fyrir núlifandi fjórum börnum sínum. Ég velti fyrir mér hvað hv. þingmönnum finnist um þau börn og hvort þeir hugsi um þau börn með breytingartillögu sinni, vegna þess að með henni er verið að fjarlægja þann möguleika. Ég vil halda því til haga að miðað við núgildandi löggjöf - og þannig er það almennt í heiminum þar sem löggjöf er frjálslyndari en okkar - fara 95% kvenna í þungunarrof fyrir 12. viku meðgöngu. Það er yfirgnæfandi meiri hluti þeirra. Hv. þingmenn láta eins og það verði einhver gríðarleg breyting á því ef við færum ákvörðunarvaldið frá heilbrigðisstarfsmönnum og til kvennanna sjálfra. Það heldur hins vegar engu vatni, herra forseti, vegna þess að það er enginn tilgangur með því. Það er ekki gáfulegt, það er ekki skynsamlegt, það er ekki á nokkurn hátt sniðugt að bíða með að fara í þungunarrof þegar um miklu minna inngrip og truflun í lífi konu er að ræða ef hún fer í þungunarrof fyrir 12. viku meðgöngu, eins og þær vita vel sjálfar. Hins vegar þarf að vera rými fyrir það að konur geti nýtt sér þungunarrof eftir þann tíma vegna ýmissa ástæðna sem þær geta best metið sjálfar. Þess vegna erum við að færa ákvörðunarvaldið til kvennanna. Ég hef setið og fylgst með umræðunum alveg frá upphafi og ég var hér í dag þegar þó nokkrir hv. þingmenn komu hingað upp og fór að tala um sátt, að við þyrftum meiri tíma til að ná meiri sátt um þetta mál. Þegar kemur að sátt hefur einna helst verið talað um vikufjöldann. Hann hefur verið ræddur fram og til baka, bæði í þeim tveimur umræðum sem hafa farið fram í þingsal fram að 3. umr. sem og í þessari 3. umr. og einnig í hv. velferðarnefnd í meðferð málsins. Ég velti fyrir mér hvers konar sátt hv. þingmenn eru að kalla eftir og hversu einlægir þeir séu í sáttamiðlun sinni. Ef ég væri að tala um að ná sátt um ákveðið mál myndi ég kannski vilja hlusta á sjónarmið þeirra sem eru ósammála mér og hugsanlega nota rétt minn til að koma upp í ræðustól og fara í andsvör við þá sem eru ósammála mér og spyrja þá hvers vegna, á hvaða grunni og með hvaða rökum þeir væru ósammála mér. Þetta á hins vegar ekki við um hv. flutningsmann breytingartillögunnar, hv. þm. Pál Magnússon, sem tók ekki þátt í 1. umr. um þetta mál, hefur ekki farið í eina einustu andsvarsræðu í allri umræðunni, fyrir utan að svara andsvörum við eigin ræðu, og hefur bara haldið eina ræðu um þetta mál í 2. umr. Þeir hafa ekki verið í þessum sal og tekið þátt í umræðum um þetta mál, ekki í 1. umr., ekki í 2. umr. og ég sé þá ekki núna í 3. umr. Þeir hv. þingmenn, sem fannst svo mikilvægt að þetta mál fengi meiri tíma, meiri umræðu og að það myndaðist meiri sátt um það, eru ekki hér að taka þátt í umræðum um málið, hvorki hv. þm. Óli Björn Kárason né hv. þm. Páll Magnússon, sem báðir vilja ná einhvers konar sátt í málinu. Ég velti fyrir mér út á hvað sú sáttamiðlun gengur ef það er ekki einmitt að ræða málið á málefnalegum grunni við þá hv. þingmenn sem eru ósammála, til að fá fram þá mikilvægu umræðu sem þeir telja að þurfi lengri tíma og meiri tíma í þinginu. Ég skil ekki alveg hvers konar sátt þeir miða að með slíkri framkomu. Herra forseti. Að lokum finnst mér mikilvægt að ræða þau sjónarmið sem hafa komið fram í umræðum um þetta mál frá hv. þingmönnum sem telja að karlmenn ættu að hafa aðkomu að þessari ákvörðun á einhvern hátt, að það eigi að spyrja þá álits þótt ekki eigi endilega neyða konur til neins. Það hefur verið lítið um svör þegar ég hef spurt hv. þingmenn hvernig þeir sjái fyrir sér að framfylgja aðkomu karla að ákvörðun kvenna um þungunarrof, hvort hugsanlega eigi að draga þær með lögregluvaldi og tryggja að þær fari ekki í þungunarrof ef maðurinn er ósammála því eða draga þær með lögregluvaldi og tryggja að þær fari í þungunarrof ef karlinum finnst að þær eigi að gera það, eða hver eigi að ráða. Það er eins og að það þurfi löggjafa til að segja fólkinu í landinu að eiga eðlileg samskipti, að tala saman um lífið og tilveruna og mögulega hvort það eigi að binda endi á þungun eða ekki. Þurfum við löggjafann til að segja okkur það? Hvernig á löggjafinn að segja okkur það? Og hver á að ráða í því samhengi ef það er ekki konan og ef karlinn á að hafa aðkomu og ef það á einhvern veginn að snúa að jafnrétti? Hvers konar jafnrétti er það? Og hvernig á löggjafinn að fyrirskipa það? Ég sé það ekki alveg fyrir mér. Hvernig á að framfylgja því að karlinn hafi aðkomu að þessu? Er ekki bara frekar eðlilegt að konur tali við karla um hvort þær ætli þungunarrof eða ekki? Eigum við að neyða þær til að gera það? Hvernig ætlum við að neyða þær til að gera það? Þurfum við að fá uppákvittað hjá manninum áður en kona fer í þungunarrof að honum hafi verið tilkynnt um aðgerðina til að konur fái að fara í hana? Hvernig ætla hv. þingmenn að framfylgja þeim vilja sínum að karlar hafi aðkomu að þessum ákvörðunum kvenna? Hvernig vilja þeir gera það? Ég hef ekki fengið skýr svör við því. Ég skil ekki hvernig á að setja það í regluverk eða framkvæma án þess að við förum inn í einhverja dystópíska samfélagsmynd sem ég kæri mig ekki um að taka þátt í. Herra forseti. Að allra síðustu vil ég taka fram að þeir hv. þingmenn sem tala fyrir breytingartillögunni um 20 vikur eru með henni að neyða konur sem ekki vilja ganga með alvarlega fötluð börn til að gera það, óháð aðstöðu sinni, algerlega óháð henni. Þeir vilja neyða börn til að ganga með börn ef komið er fram yfir 20. viku þegar upp kemst um þungun. Þetta er það sem þeir hv. þingmenn vilja gera og þeir ættu að vera hreinskilnari með þær fyrirætlanir sínar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir ræðuna. Það er margt sem ég átta mig ekki alveg á og mér finnst kenna ákveðinna mótsagna. Það hefur ítrekað verið sagt í þessum ræðustóli að ekki sé verið að breyta neinu í sambandi við núgildandi löggjöf hvað varðar 22. viku. Á sama tíma er verið að tala um 16 vikur og nú er á einum stað verið að tala um réttindi fatlaðs fólks. En svo er talað um 20 vikurnar, að þær komi í veg fyrir að hægt sé að eyða þessu fatlaða fólki. Hvar eru mörkin hv. þingmaður? Eru það 22 vikur? Eru það 16 vikur í núgildandi löggjöf? Hvers vegna heyri ég stundum að þessi aðgerð sé í raun leyfileg við 22. viku? Ég hef skilið það þannig, í 2. mgr. 10. gr., að ef fóstureyðing kemur til eftir 16. viku þurfi að vera skýr heimild fyrir því - ég hef áttað mig á að þið vilduð gjarnan hafa ákvörðunina alfarið hjá konunni sjálfri, að hún eigi bara ein að sjá um það að taka þá ákvörðun. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvar kemur það fram í löggjöfinni, eins og hv. þingmaður sagði í upphafi ræðu sinnar, með þessar 22 vikur? Ég finn það bara ekki, það er greinilega minn akkillesarhæll. Og svo annað: Hvenær er það í raun sem hv. þingmaður telur rétt að svipta konuna sjálfsákvörðunarrétti um sína þungun? Er það þá við 22. viku? Er hún þá hætt að geta nýtt sér þennan margumtalaða sjálfsákvörðunarrétt og sjálfstæði yfir eigin líkama?
Herra forseti. Ég hef áttað mig á því að hv. þingmaður er mjög ruglaður í þessu máli út af þessum vikufjölda. Hún hefur ítrekað talað um það. Ég hef hins vegar farið yfir það. Ég fór yfir það í flutningsræðu minni hvernig núgildandi lagaumhverfi er, hvernig núgildandi framkvæmd er. Hún er sú að alla jafna geta konur farið í þungunarrof til 16. viku miðað við þessi skilyrði um annaðhvort félagslegar aðstæður eða læknisfræðilegar, en eftir það þurfi að koma til samþykki nefndar og það byggist á þremur undantekningum. Undantekningarnar eru þær að fóstur sé talið alvarlega fatlað, vanskapað, eins og það er orðað í lögunum okkar frá 1975, eða að lífi og heilsu móður sé stefnt í alvarlega hættu af áframhaldandi meðgöngu, eða að fóstur teljist ekki lífvænlegt til frambúðar. Þetta eru þær þrjár undantekningar sem eru í núgildandi lögum. Eins og framkvæmdin er núna þá telst alvarleg fötlun fósturs vera undanþága fram að 22. viku og er heimilt að framkvæma þungunarrof á þeim grunni fram að 22. viku. Þannig er framkvæmdin eins og hún er núna en til þess þarf nefnd og mikið ferli. Inni í því felast ákveðin mismununarskilaboð til fatlaðra einstaklinga. Þetta má ekki nema ef um fatlað fóstur er að ræða. Það sem löggjafinn er að reyna að gera hér er að fjarlægja undanþáguákvæði úr lögum sem segir að undanþágan frá hinni almennu reglu, að ekki megi lengur fara í þungunarrof, sé alvarleg fötlun fósturs. Það er hin beina mismunun í lögunum sem er verið að fjarlægja núna. En á sama tíma viljum við ekki neyða konur [[Forseti hringir.]]til að ganga með alvarlega fötluð börn treysti þær sér ekki til þess. Ég vona að hv. þingmaður vilji ekki gera eitthvað slíkt. En því miður held ég að sannleikurinn sé annar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir svarið. Hún er gjörn á að gera mönnum upp skoðanir eins og berlega kemur í ljós. Ég spurði einfaldrar spurningar: Hvar kemur það fram í núgildandi löggjöf að um sé að ræða 22 vikur? Ég bara get ekki fundið það þó að ég sé læs. Og það eina ruglingslega, ég er líka læs sem lögfræðingur og ég skil vel innihald 10. gr. þó að hv. þingmaður sé að reyna að sneiða hana ofan í mig og láta eins og ég viti hvorki haus né sporð á henni, sem stendur í mér akkúrat núna er ræða hv. þingmanns. Þess vegna spyr ég aftur: Hvar, hv. þingmaður, er að finna þessa ítrekuðu tilvitnun í þessar 22 vikur í núgildandi löggjöf? Getur hv. þingmaður vísað mér í þá grein í núgildandi löggjöf eins og hún er að reyna að mata ofan í mig 10. gr. löggjafarinnar?
Herra forseti. Við höfum þær upplýsingar að þungunarrof séu framkvæmd fram að 22. viku á þessum undanþáguákvæðum, það er framkvæmdin á þessum lögum, [[Hvar?]]nema þegar lífi eða heilsu konu er stefnt í þeim mun alvarlegri hættu, eða fóstur er ekki talið lífvænlegt til frambúðar. Þá er það umfram þessar 22 vikur. Framkvæmdin eins og hún er núna, og það hefur komið fram í umfjöllun nefndarinnar og það hefði hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, sem hefur verið viðstaddur við málsmeðferð velferðarnefndar, getað upplýst hv. þingmann um. Mörkin, 22 vikur, eru til komin vegna þess [[Í hvaða grein?]]að þar er lífvænleiki fósturs ekki metinn til staðar. Það er ástæðan fyrir því. Hv. þingmaður spyr hvar þetta sé að finna í löggjöfinni. Þetta er ekki að finna í löggjöfinni. Það hefur hins vegar ítrekað komið fram á fundum hv. velferðarnefndar að svona er framkvæmdin. Svona eru lögin metin. Svona eru þau framkvæmd. [[Gripið fram í.]]Það er ekkert að breytast í núgildandi framkvæmd, ekki nokkur skapaður hlutur gagnvart því, nema að við ætlum að fjarlægja beina lagalega mismunun gegn fötluðu fólki úr löggjöfinni og við ætlum að gefa konum sjálfsákvörðunarrétt yfir því hvort þær þurfi á þungunarrofi að halda eða ekki í samræmi við núgildandi framkvæmd. Þannig er það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og vil, þar sem hún hefur talað um jaðartilfelli, spyrja: Ef við horfum á að undanfarin ár hafa að meðaltali verið gerðar 1.000 á ári fóstureyðingar frá 2011. Að meðaltali eru í kringum 30–40 af læknisfræðilegum ástæðum. Þar af leiðandi eru það mjög nálægt 1.000 sem eru af einhverjum öðrum ástæðum. Þar sem hv. þingmaður virðist hafa þetta allt á hreinu væri gaman að vita hvort hún hafi það á hreinu í hversu mörgum tilfellum af þessum nær 1.000 séu jaðartilfelli. Hversu margar fóstureyðingar af þessum 1.000 varða börn, varða fíkla, varða þessi jaðartilvik? Og svo langar mig að spyrja líka, af því að hún er mjög ósátt við að menn hafi eitthvað með það að gera að ræða fóstureyðingu. Hjón sem eru gift, konan ákveður að fara í fóstureyðingu, hún þarf ekkert að tala við manninn sinn. Hann á engan rétt, bara núll. Hann á ekki einu sinni rétt á að vita hvort konan sé ófrísk eða ekki, ef konunni þóknast svo. Þar af leiðandi er þarna ekki um neitt jafnrétti að ræða, bara núll. Finnst henni það bara alveg sjálfsagt og eðlilegt?
Herra forseti. Hv. þingmaður talar mikið um að ein af hverjum fimm þungunum sé rofin á Íslandi að meðaltali. Mig langar að sama skapi að minna hv. þingmann á að ein af hverjum fjórum konum hefur orðið fyrir kynferðisofbeldi á ævinni, bara svona til að hafa það til hliðsjónar. Ég velti fyrir mér hvort hann vilji fá upplýsingar frá þeim konum sem fara í þungunarrof, hvort þeim hafi verið nauðgað og hvort þeim finnist það nauðsynlegt til að réttlæta það að fara í þungunarrof. Er nauðsynlegt að þær segi hv. þingmanni að þær eigi almennt við mjög vonda heilsu að stríða og viti bara sjálfar að þungun muni fara mjög illa með þær og það muni því ekki verða skráð sem eitthvert sérstakt læknisfræðilegt fyrirbrigði heldur nýti konur sér rétt sinn til að fara í þungunarrof? Þurfa þær líka að láta hv. þingmann vita að þetta hafi verið ástæðurnar að baki þess? Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður spyrji sig ekki, eins og ég hef spurt hann svo oft, hvernig löggjafinn eigi að fyrirskipa aðkomu eiginmannsins, eins og hann nefnir, í þessu máli. Hvernig á löggjafinn að fyrirskipa það? Hvernig á löggjafinn að framkvæma það? Hvernig á að tryggja það að maðurinn hafi einhvers konar aðkomu að þessu? Og hvernig eigum við að hafa undanþágurnar, ef um er að ræða eiginmann sem beitir heimilisofbeldi og nauðgunum, og ég veit ekki hverju? Hvernig ætti að meta það? Af hverju þurfum við að setja það inn í löggjöfina? Finnst hv. þingmanni í alvörunni tilefni til þess að löggjafinn skipti sér af heimilismálefnum fólks og hvernig hjón tala saman og hvort þau geri það? Og hvernig ætlar hv. þingmaður að framfylgja því að karlinn sé látinn vita, að hann hafi einhverja aðkomu að málinu? Hvernig sér hann fyrir sér löggjöf sem fyrirskipar það? Hvernig ætlar hann að gera það? Vegna þess að ef hann hefur einhverja hugmynd má hann endilega að upplýsa mig um hana.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi svör. Ég ætla líka að segja: Það eru undantekningartilfellin. Hún hefur greinilega engin svör við því vegna þess að þær upplýsingar liggja ekki fyrir. Það eru bara læknisfræðilegar upplýsingar um að 41 af 1.040 voru af læknisfræðilegum ástæðum. Upplýsingar um annað liggja ekki fyrir, þ.e. af hvaða ástæðum hin þungunarrofin og/eða fóstureyðingarnar fóru fram. Svo er fullyrt að það hafi margítrekað verið farið yfir þessar 20 vikur á fundum velferðarnefndar. Ég er hér með punktana mína. Ég sé 12 vikur, 16 vikur og ég sé einum stað nefndar 20 vikur. Það kemur nú ekki fram hvers vegna það er. Það kemur miklu meira fram um 16 vikur og 12 vikur. Þannig að ég vísa því bara á bug að þetta hafi verið margrætt. Mér finnst mjög skrýtið að viðkomandi hv. þingmaður, sem er ekki einu sinni í velferðarnefnd, komi upp og segi hvað hafi verið margrætt í velferðarnefnd. Ég vil spyrja hana hvort hún hafi verið á þessum fundum.
Herra forseti. Síðustu spurningu hv. þingmanns er fljótsvarað. Ég var ekki á þessum fundum og það veit hv. þingmaður vel. Hins vegar er samflokkskona mín, hv. formaður velferðarnefndar, Halldóra Mogensen framsögumaður þessa máls og við höfum átt mikið og gott samráð um það, eins og væri eðlilegt að gera í flestum þingflokkum, hefði ég haldið. En því miður virðist það ekki vera raunin. Hv. þingmaður krefur mig svara um hversu mörg jaðartilfellin séu. Ég fæ það svona á tilfinninguna að hv. þingmenn vilji ekki hafa neitt rými fyrir þessi jaðartilfelli því að þeim finnist þau of fá. Að það sé ástæðan fyrir því að þeir séu að fiska eftir þessum jaðartilfellum. Ef þau eru svo fá, eigum við þá bara að sleppa því að hafa svigrúm fyrir það fólk? Eigum við þá að sleppa því að hafa svigrúm fyrir þessi jaðartilfelli? Hv. þingmaður kallar þetta útúrsnúninga. Ég hef heyrt því fleygt að það séu um fjögur, fimm tilfelli á ári þar sem um mjög alvarleg, félagsleg tilvik er að ræða. Eigum við að útiloka þau vegna þess að þau eru ekki nógu mörg?
Nei.
- Nei, segir hv. þingmaður. Hann vill samt færa vikufjölda niður í 20 vikur eða 18 víkur, það er ekki alveg skýrt. Hugsanlega er hann bara algerlega á móti fóstureyðingum en er ekki tilbúinn til að viðurkenna það. Að lokum ætla ég að leyfa mér að svara spurningu hv. þingmanns - eða staðhæfingum - sem talar um að það sé bara ekkert vitað með þessar 1.000 fóstureyðingar á ári, þessi 1.000 þungunarrof sem ekki eru af læknisfræðilegum ástæðum. Ég ætla bara að leyfa mér að staðhæfa að það komi hv. þingmanni ekkert við hvers vegna þessar konur völdu að fara í þungunarrof. Ætlar hann að fara og heimsækja þær allar og spyrja: Hvers vegna fórst þú í þungunarrof? Hvers vegna vill hann svona mikið vita það? Af hverju kemur það honum við að konur hafi sótt sér heilbrigðisþjónustu? Það kemur honum ekki við.
Herra forseti. Við ræðum hér við 3. umr. frumvarp til laga um þungunarrof sem er, eins og hv. þingmönnum er kunnugt um, seinni hlutinn af breytingum á lögum um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Afar lýsandi nafn eða þannig á lögum. Við erum sem sagt búin að samþykkja, eins og þingmönnum er kunnugt um, frumvarp um ófrjósemisaðgerðir sem var gert hér fyrr í dag. Eðli máls samkvæmt hafa verið ítarlegar umræður um mál þetta. Það eru skiptar skoðanir, ekki bara hér í þingsal heldur líka í samfélaginu. Ég hef lagt málið upp þannig að við erum að taka tímamótaákvörðun um sjálfsákvörðunarrétt kvenna og þreytist í raun ekki á að segja það. Það skiptir nefnilega gríðarlega miklu máli að við horfumst í augu við það að þegar lögin voru sett á sínum tíma, árið 1975, var kvennahreyfingin í landinu ekki á þeim stað sem löggjöfinni var, enda var Alþingi þá samsett allt öðruvísi en það er í dag. Kvennahreyfingin í landinu barðist fyrir sjálfsákvörðunarrétti kvenna og núna, 44 árum síðar, ef ég reikna rétt, erum við komin þar að við sem löggjafarsamkunda erum tilbúin til að taka undir þá kröfu með kvennahreyfingunni. Núverandi staða í málinu er sú að þrátt fyrir ákvæði 10. gr. núgildandi laga um að fóstureyðing skuli að jafnaði vera framkvæmd fyrir 12. viku eða ekki seinna en 16. viku, þá er framkvæmd laganna túlkuð þannig, og það kom raunar fram fyrir hv. velferðarnefnd, að þungunarrof er framkvæmt á Íslandi upp að 22. viku meðgöngu. Sá vikufjöldi er ekki valinn af tilviljun heldur m.a. vegna þess að afstaða Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar er á þá lund að ef möguleiki fósturs til sjálfstæðs lífs utan líkama konu er orðinn það mikill eftir 22. viku sé réttlætanlegt að draga strik þar. Við vitum síðan að samfélög allt í kringum okkur hafa tekið aðra afstöðu. Sum lönd hafa jafnvel engin tímatakmörk á hvenær þungunarrof er, en við erum ekki þar. Hæstv. heilbrigðisráðherra lagði fram frumvarp um 22. viku sem tímamörkin. Eins og hefur komið fram í umræðunni hafa menn verið að höggva á milli 18., 20. og 22. viku. Við gerðum það í hv. velferðarnefnd. Við fengum gesti og ræddum þetta, væntanlega í þingflokkunum líka, og við aðra þingmenn á göngum þingsins o.s.frv. En það er bara þannig að ef við ætlum að svara þessum tveimur þáttum, þ.e. annars vegar því að taka fötlunarfordóma út úr lögunum og hins vegar því sem er a.m.k. jafn mikilvægt, þ.e. að virða sjálfsákvörðunarrétt kvenna, þá er ekki að mínu viti hægt að finna leiðir til þess að skrifa inn einhverjar undanþágur á milli 18 og 22 viku öðruvísi en að koma aftur inn með fötlunarfordómana, sem m.a. samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks talar á móti og samtök fatlaðs fólks tala líka á móti því. Það er einhvern veginn ekki hægt að komast að neinum sannleika þarna og meira að segja heilbrigðismenntað fólk, eins og ég er sjálfur, sér ekki leiðina til að skrifa þessar undanþágur inn. Af því að við myndum alltaf lenda í þeim aðstæðum - bíddu, já, það á að taka þessa undanþágu en ekki hina. Á hvaða forsendum er það? Fyrr en varir erum við lent í erfiðleikum. Eftirfarandi kemur fram í 4. gr. frumvarpsins, þ.e. með frávikin eftir 22. viku, með leyfi forseta: „Einungis er heimilt að framkvæma þungunarrof eftir lok 22. viku þungunar ef lífi þungaðrar konu er stefnt í hættu við áframhaldandi þungun eða ef fóstur telst ekki lífvænlegt til frambúðar. Staðfesting tveggja lækna skal liggja fyrir þess efnis að fóstur teljist ekki lífvænlegt til frambúðar.“ Þetta er í rauninni sá umbúnaður sem hefði verið hægt að skrifa inn, að mínu viti. Hefði verið hægt að hafa þetta við 18. viku? Það hefði í sjálfu sér verið hægt, en þá hefðum við í raun verið að takmarka rétt kvenna miðað við þá framkvæmd laganna sem er í dag. Mér hefði ekki þótt vera góður bragur á því að fara þá leið. Við skulum átta okkur á því að samfélag okkar er mikið breytt frá því sem var fyrir 40 árum. Í dag lifum við í samfélagi margbreytileika. Það er ekki lengur þannig að 95% þjóðarinnar tilheyri hinni evangelísku lútersku kirkju. Stórir hlutar þjóðarinnar og þeirra íbúa sem hér búa eru með allt annan bakgrunn en þjóðin var þá með. Fólk er af mismunandi uppruna, aðhyllist mismunandi trúarbrögð o.s.frv. Það er engin leið fyrir okkur þingmenn á Alþingi Íslendinga að setja okkur endilega í spor allra þessara hópa eða alls þess fólks og margbreytileikans. Það er ekki einu sinni víst að við vitum af öllum margbreytileikanum. Ég efast raunar um það. Og auðvitað eru trúarbrögð ríkur þáttur í fari margra og hafa mikil áhrif á líf margra en það trompar samt ekki sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Hann verður alltaf að vera lykilatriðið, að mínu mati, herra forseti. Það eru nokkur atriði, kannski má segja sirka tvö atriði sem ég vil koma aðeins inn á. Það er 5. gr. frumvarpsins sem hefur fengið nokkra umræðu, þó ekki mikla, um heimildir til þungunarrofs hjá ólögráða stúlkum. Ég vil beina því til þingmannanefndar um réttindi barna eða um málefni barna, sem nú er að störfum, að reyna með einhverju móti að skoða það með hvaða hætti væri hægt að styðja betur við stúlkur sem undirgangast þungunarrof. Vegna þess að ekki er sjálfgefið að þær geti leitað stuðnings hjá foreldrum sínum. Staða foreldranna eða staða fjölskyldunnar kann að vera þannig að stúlkan geti ekki leitað stuðnings þar. Kveðið er á um það í greininni að þær stúlkur eigi rétt á fræðslu og ráðgjöf um getnaðarvarnir, en það kann að vera að þær þurfi stuðning umfram það og kann að vera skynsamlegast að ákvæði um slíkt væru í t.d. nýjum barnaverndarlögum eða einhverjum slíkum lagabálki. Þess vegna vísa ég því til þessarar ágætu nefndar að það verði skoðað sérstaklega hvort hægt sé að búa um það í þeim lagabálki. Það er ákveðinn ómöguleiki sem ég vil meina að komi fram í breytingartillögunum annars vegar um 18 vikur og hins vegar um 20 vikur sem hafa verið nokkuð til umræðu hér. 20. viku strikið - ég efast ekki um að sú breytingartillaga sé vel meint og hugmyndin sé í rauninni sú að koma með einhvers konar, hvað á maður að segja, Salómonslausn í því að ef við erum ekki til í 18. viku þá erum við heldur ekki til í 22. viku, en 20. vika gæti verið einhver lending. Sú tímasetning rekst á sömu horn og ég nefndi hvað varðar 22. viku, þ.e. að hún rekst á þessi sömu horn sem eru þau að framkvæmdin í dag er hreinlega önnur þrátt fyrir að lögin segi það ekki beinlínis, en eins og ég nefndi áðan varðandi 10. gr. núgildandi laga eru heldur engin efri tímamörk á þeim. Framkvæmdin er engu að síður við 22 vikur. Það er það sem við erum að setja inn í lögin núna en með þeirri heimild sem 3. mgr. 4. gr. kveður á um. Ég held að það sé vel. Ég hef, herra forseti, lesið hverja einustu umsögn sem kom vegna málsins, farið gaumgæfilega yfir öll gögn málsins, leitað mér ráða innan þings og utan, bæði hjá sérfræðingum sem komu fyrir nefndina og öðrum sérfræðingum. Niðurstaða mín er sú að lendingin sem við erum að velja, þ.e. við 22. viku, sé sú sem við eigum að geta náð sátt um. Við sem þingmenn munum hins vegar ekki hafa áhrif á siðferðileg gildi fólksins í samfélaginu, trúarskoðanir þeirra o.s.frv. Við munum ekki stjórna fjölskyldum í landinu til að taka ákvarðanir eða ekki ákvarðanir um eitt eða annað. Við getum sjálf haft okkar siðferðilegu gildi. Við getum sjálf haft skoðanir okkar á því hvað okkur finnist rétt eða rangt, og það kann að vera eitthvað allt annað en lögin segja til um. Við verðum að horfast í augu við það að lögin eiga að vera almenns eðlis, þau eiga að taka á þáttum almenns eðlis. Þau eiga að tryggja rétt þegnanna í landinu. Þegnarnir þurfa ekki að nýta sér þennan rétt til fullnustu ef þeir vilja það ekki. Við eigum að búa þannig um að við séum a.m.k. ekki að rýra rétt þeirra frá því sem verið hefur í raun.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann fór mjög vel yfir þetta mál. Það sem ég hjó aðallega eftir var þetta um 5. gr. Hann er eiginlega að mælast til að það verði sett einhvers staðar annars staðar í lög að styðja við börn sem verða ófrísk og þurfa að fara í fóstureyðingu. Ég vil spyrja: Hefði ekki verið eðlilegra að við hefðum sett þarna inn einhverja varnagla? Ég spyr mig nefnilega á þeim grundvelli að foreldrar bera ábyrgð á barni til 18 ára aldurs og þá verður barnið sjálfráða og getur tekið þessa sjálfstæðu ákvörðun. En fram að þeim tíma finnst mér mjög undarlegt að við leggjum á herðar barns að taka þessa ákvörðun án vitneskju foreldra sinna og án þess að ræða yfir höfuð við þau, sem mér finnst alveg skelfileg tilhugsun. Ég get ekki ímyndað mér skelfingu barns í þessari aðstöðu - en ég get ekki heldur ímyndað hver skelfing þess verður ef það einhverra hluta vegna óttast svo foreldra sína að það geti ekki talað við þau. Ég held að það sé bara í undantekningartilfellum. Mér finnst einhvern veginn að þarna hefðum við átt að vanda okkur aðeins betur. Er þingmaðurinn sammála mér í því?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir andsvarið. Það er ekki bara í sókn þessarar tegundar heilbrigðisþjónustu sem við virðum rétt barna til að sækja þjónustu heldur víða annars staðar - það þarf ekki alltaf að blanda foreldrum í, til að mynda þegar ungar stúlkur sækja sér getnaðarvarnir o.s.frv. Ég tel að slíkar almennar heimildir til þess að börn geti sótt sér þjónustu og treyst því að trúnaðar sé gætt við þau eigi frekar heima í almennum lögum, eins og til að mynda barnaverndarlögum eða barnalögum, eða jafnvel í lögum um heilbrigðisþjónustu. Ég held það eigi ekki sérstaklega að taka það fram í þessum lögum, þó að vissulega hefði það verið hægt. En ég held að umfang þessara vangaveltna sé í rauninni meira en svo að það eigi að vera inni í almennri löggjöf og þess vegna eigi sú umræða eftir að fara fram, til að mynda innan þessarar nefndar sem ég nefndi í ræðu minni, þ.e. þingmannanefndar um málefni barna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Jú, ég get alveg tekið undir það og ég vona að það verði sett þar en ég hefði viljað hafa það hérna. En svo er annað sem mig langar að spyrja hann um. Erum við ekki að skera okkur svolítið úr miðað við Norðurlöndin með þessu frumvarpi? Erum við ekki að ganga lengra en öll hin Norðurlöndin í þessu málefni? Er eðlilegt að við tökum þetta upp? Eins og ég segi tel ég að við hefðum átt að taka aðeins varfærnari skref. Ég get kannski alveg uppfært reynslu mína af þinginu, því nú hef ég ekki verið hérna nema í rétt rúmt ár, af meðferð mála í nefndum og annað. Maður er að læra og þarf að læra hratt. En ég tel mig hafa reynt mitt besta að koma að þessu máli á heiðarlegan hátt og reyna að sjá öll sjónarmið í þessu máli. Það sem stingur mig mest er hvað þetta er hrikalega erfitt mál. Ég get ekki ímyndað mér hversu erfitt þetta hlýtur að vera fyrir þá aðila sem standa í slíkum málum, fullorðið fólk og hvað þá ef barn lendir í þessari aðstöðu. Þess vegna segi ég að það þarf alveg pottþétt, hvort sem það er barn eða fullvaxta kona, rosalegan stuðning. Vegna þess að þetta er grafalvarlegt mál. Ég furða mig á því að við skerum okkur úr meðal Norðurlanda og hvort það hefði ekki verið eðlilegt að við hefðum verið á svipuðum slóðum og Norðurlöndin eru í þessu máli.
Herra forseti. Já, ég tek undir það með hv. þingmanni að auðvitað er þetta mál bæði flókið og erfitt og ég efast ekki um góðan hug þingmannsins hvað það varðar að reyna að setja sig vel inn í málið og átta sig á þeim „núönsum“ sem kunna að vera á málinu. Varðandi það sérstaklega hvort við skerum okkur úr hinum Norðurlöndunum: Jú, það er blæbrigðamunur á milli laganna á mismunandi Norðurlöndum. Við erum núna að setja strikið við 22 vikur, sem gengur, ef ég man rétt, sirka tveimur vikum lengra en undantekningarlausu strikin hjá einhverju öðru af Norðurlöndunum. En á hinn bóginn eru önnur lönd sem við berum okkur stundum saman við, eins og Holland, Stóra-Bretland og Kanada, með heimildir sem ganga lengra. Auðvitað er alltaf erfitt að meta hvaða strikum eða hvaða viðmiðum eigi að fylgja sérstaklega gagnvart einhverjum öðrum löndum. Það er líka menningarmunur á milli landa sem þarna skiptir máli og getur haft sitt að segja. Svo má líka segja um löggjöf eins og þessa, sérstaklega sem snýr að þessu leyti til að ákveðnum réttindum kvenna, að líklega er það þannig, þó að ég vilji kannski ekki endilega fullyrða það alveg fortakslaust, að nýjasta löggjöfin í hverju Norðurlandanna á hverjum tíma er líklega alltaf framsæknust. Og kannski spilar þar inn í að við erum þá að stíga skrefinu örlítið lengra en næstu lönd.
Virðulegur forseti. Hér í 3. umr. um þetta mál sem hér er rætt, þungunarrof eða fóstureyðingar, langar mig að hnykkja á nokkrum atriðum sem ég kom inn á í ræðu minni við 2. umr. og velta upp sjónarmiðum sem ég hef bætt við síðan og tel ástæðu til að komi fram hér við þessa umræðu. Ég held að eftir hörð orðaskipti um fundarstjórn forseta fyrr í dag þurfi engum að dyljast að þetta sé sennilega með snúnari málum sem þingið hefur fengið til sín síðustu misserin, fyrst og fremst út frá siðferðislegum sjónarmiðum. Eins og menn urðu varir við fyrr í dag kastaðist hressilega í kekki og má eiginlega segja að hitinn sem er undir niðri í þessu máli hafi fyrst komist í gegn í dag. Ég held að þau snörpu orðaskipti sem urðu hér undir liðnum fundarstjórn forseta fyrr í dag kristalli að nokkru marki hversu heit sjónarmiðin eru sitt hvorum megin í þessu máli og þá kannski sérstaklega í þeim hópi sem hefur áhyggjur af því hversu langt er verið að ganga hérna. Mig langar í þessu samhengi að koma stuttlega inn á ágætis álit biskups Íslands, séra Agnesar M. Sigurðardóttur, þar sem segir, með leyfi forseta: „Samfélag okkar hefur á undanförnum áratugum fundið jafnvægi á milli hinna ólíku sjónarmiða um rétt hinnar verðandi móður yfir eigin líkama og rétt fósturs til lífs, þrátt fyrir þær mótsagnir sem því fylgir.“ Svo heldur biskup áfram: „Hinar nýju tillögur raska því jafnvægi og vekja jafnvel upp á ný grundvallarspurningar, sem við ættum auðvitað alltaf að spyrja okkur varðandi mannhelgina og framgang lífs hér í heimi.“ Ég held að þetta sé algjört kjarnaatriði í þessu máli, þ.e. að með því hvernig málið liggur núna - og allt bendir til þess að það verði afgreitt hér strax eftir helgi - er verið að rjúfa þessa sátt. Það er ekkert einfalt að ná sátt í samfélaginu um það hvernig skuli halda á málum sem þessum. Ég held að okkur hafi tekist ágætlega til hingað til. En núna verður því miður rof þar á, eins og biskup Íslands bendir réttilega á. Nú er þetta jafnvægi fyrir bí. Það held ég að öllum sem horfa á þetta sanngjörnum, ballanseruðum augum hljóti að finnast miður í jafn viðkvæmum málaflokki og hér er undir. Mig langar jafnframt að koma stuttlega inn á sjónarmið sem komu fram hjá fyrrverandi þingkonu Samfylkingarinnar, Ólínu Þorvarðardóttur, í umsögn sem hún sendi inn til velferðarnefndar og ég vil bara fá að vitna í niðurlagsorð hennar, með leyfi forseta: „Að óbreyttu reynir þetta frumvarp mjög á siðferðislegt þanþol þeirra sem að málum þessum koma, ekki aðeins heilbrigðisstarfsfólks heldur allra sem láta sig málið varða. Fari frumvarpið óbreytt í gegn er hætt við því að sú sátt sem hefur verið um fóstureyðingar á Íslandi sé rofin. Það yrði óbætanlegur skaði fyrir íslensk kvenréttindi og mannréttindi í víðara samhengi.“ Miðað við það sem Ólína Þorvarðardóttir kemur inn á í umsögn sinni eru auðvitað fleiri sem koma að þessum málum en verðandi móðir, faðir og fleiri. Það eru þarna heilbrigðisstarfsmenn sem, eins og kemur fram í umsögn Ólínu Þorvarðardóttur, verða settir í þá stöðu, að óbreyttu, að reyni mjög á siðferðislegt þanþol. Það er auðvitað mjög sérstök staða fyrir heilbrigðisstarfsmann að vera í að horfa til þess að fóstur sem vex í móðurkviði til loka 22. viku sé í þeirri stöðu, gagnvart lagaverkinu, að ákvörðun um að enda líf þess geti verið tekin til loka 22. viku og að það verði hlutverk og verkefni þessara heilbrigðisstarfsmanna að framkvæma þá aðgerð, en síðan nokkrum klukkustundum seinna, við upphaf 23. viku - þetta gerist bara á nokkrum mínútum - er staðan orðin sú að sömu heilbrigðisstarfsmenn eiga að gera allt sem í þeirra valdi og vísindanna stendur til að bjarga þessu sama barni. Það er eitthvað í þessu máli öllu sem ég næ ekki utan um, sem snýr að því að meiri hluti þingsins að því er virðist, vilji fara alveg upp að þessum mörkum, upp að þeim mörkum að fóstur sé orðið lífvænlegt utan móðurlíkama. Þá er auðvitað orðinn til staðar einstaklingur í móðurkviði. Það að meiri hluti Alþingis vilji horfa til þess að það sé skurðpunkturinn, að það megi fara alveg upp á dag upp að þeim mörkum að barnið sé lífvænlegt utan móðurkviðar - ég held að þar sé verið að reyna á þanþol allra sem að þessu koma. Mér finnst mjög miður að við séum að öllum líkindum að sigla málinu í þann farveg að það verði niðurstaðan. Ég hef fylgst býsna vel með umræðunni, leyfi ég mér að fullyrða, en a.m.k. veitti ég því ekki athygli að um það væri fjallað að þessar breytingar kölluðu á breytingu á öðrum lögum eða reglum sem við vinnum eftir hér á landi. Ég velti fyrir mér, þó að það sé auðvitað seint fram komið, en hv. fulltrúar í velferðarnefnd eru nú hér í salnum, hvort það hafi verið skoðað hvort þessi sjónarmið sem þingmenn vilja ramma inn með þeirri lagasetningu sem nú er hér til meðferðar, og hvort þau rök sem þar koma fram kalli á breytingu á öðrum lögum. Mig langar bara sem dæmi að nefna barnaverndarlög, og þetta er ekki eftir mjög ígrundaða skoðun en það væri áhugavert að heyra hvort þetta hafi verið rætt í velferðarnefndinni. Í barnaverndarlögum segir í 16. gr., sem ber yfirskriftina Tilkynningarskylda almennings, með leyfi forseta: „Þá er hverjum manni skylt að gera barnaverndarnefnd viðvart ef ástæða er til að ætla að heilsu eða lífi ófædds barns sé stefnt í hættu með óviðunandi eða háskalegu líferni þungaðrar konu.“ Þarna er ekki talað um að það sé krafa að barn sé orðið lífvænlegt utan líkama móður. Menn hafa ekki séð neina ástæðu til að tengja þetta tvennt saman. Þarna er bara lögð fortakslaus skylda á íslenskra borgara. Aftur, með leyfi forseta: Að „hverjum manni skylt að gera barnaverndarnefnd viðvart ef ástæða er til að ætla að heilsu eða lífi ófædds barns sé stefnt í hættu með óviðunandi eða háskalegu líferni þungaðrar konu.“ Engar 22 vikur. Engar 23 vikur. Þetta er bara skilyrðislaus skylda sem okkur er uppálögð til varnar því lífi sem vex í móðurkviði. Annað atriði sem mig langaði til að nefna í þessu samhengi eru reglur er snúa að geislaálagi. Það er þannig að geislaálag er mælt í svokölluðum millisíverum. Almennt er viðmiðið að menn þoli mælieininguna einn. Geislastéttir, sem sagt fólk sem starfar í slíku umhverfi, megi þola það að vinna þar sem mælieiningin nær þriðja stigi og flugstéttir nái sjötta stigi. Hvað skyldi nú gerast hjá geislastéttum og flugsstéttum þegar vart verður við þungun? Einn - hið snarasta er viðmiðið sett í einn. Það hefur ekkert með lífvænleika fósturs utan líkama móður að gera. Það hefur bara með fóstrið að gera. Þannig að mér segir svo hugur að víða í regluverki okkar séum við að horfa til þess að með öllum ráðum sé tryggt að fóstrið sé verndað með þeim hætti sem hægt er. Nefni ég bara þessi tvö atriði hér sem dæmi, annars vegar þetta atriði úr barnaverndarlögunum og hins vegar það sem snýr að geislaálagi mismunandi starfsstétta, sem, eins og ég sagði áðan, fer rakleiðis niður í mælieininguna einn, sem er hið almenna viðmið, ef vart verður við þungun hjá konu í annaðhvort geislastétt eða flugstétt. Að lokum langar mig til að koma stuttlega inn á sjónarmið Siðfræðistofnunar. Það hefur auðvitað verið rætt hér í ótal ræðum í þessari umræðu um áhyggjur þeirra sem efasemdir hafa um það hvernig málinu vindur fram, að hér séu menn að flýta sér of mikið, menn ígrundi þetta ekki nægjanlega, taki ekki nægjanlega tillit til þeirra sjónarmiða sem uppi eru þar sem fram koma áhyggjur af því sem hér er verið að leggja til og. Á það sjónarmið er í rauninni bent sérstaklega í niðurlagi álits Siðfræðistofnunar, sem ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa hér upp, en þar segir: „Það er niðurstaða Siðfræðistofnunar að mikilvægt sé að flýta ekki um of afgreiðslu þessa frumvarps. Í fyrsta lagi telur Siðfræðistofnun varasamt að heimila þungunarrof allt til 22. viku því þá getur fóstur verið orðið lífvænlegt utan líkama móður, í öðru lagi þarf að huga vel að þeirri spennu sem er á milli þessa frumvarps og samnings Sameinuðu þjóðanna um rétt fatlaðs fólks. Hér eru í húfi grundvallarspurningar og álitamál um siðferðisstöðu fósturs, rétt fatlaðs fólks og sjálfsákvörðunarrétt kvenna sem þarfnast djúprar og upplýstrar umræðu í samfélaginu.“ Ég er nú bara einn af þeim sem upplifa þetta mál þannig að við séum fjarri því að hafa átt nógu ígrundaða umræðu, nógu djúpa umræðu, um þessi mál sem snúa að siðferðisstöðu fósturs, rétti fatlaðs fólks og sjálfsákvörðunarrétti kvenna. Mér heyrist í öllum meginatriðum að fáir hafi efasemdir um sjálfsákvörðunarrétt kvenna í þessu máli. En ég fyrir mitt leyti get sagt að ég hef miklar efasemdir um það að við drögum línuna í þessum efnum þannig að bara þegar klukkan slær, við skulum bara segja á miðnætti, fari það barn sem vex í maga móður sinnar frá því að þá meðgöngu megi enda með ákvörðun sem heilbrigðisstarfsfólk þarf að framfylgja og yfir í það - bara þegar klukkan slær á miðnætti - að þetta sama heilbrigðisstarfsfólk verði að verja líf þessa barns með öllum tiltækum ráðum sem heilbrigðisstarfsfólkið og heilbrigðisvísindin kunna. Þetta er auðvitað staða sem er ekki sanngjarnt að setja nokkra stétt í, held ég að mér sé óhætt að segja. Ég vil bara að lokum ítreka að ég held að það hefði verið heillaspor að taka rýmri tíma til að ræða þetta mál og reyna að ná sátt, því nú er það jafnvægi sem verið hefur um áratugaskeið úr sér gengið. Hætt er við að þau sjónarmið sem hér takast á skilji okkur sem samfélag eftir á þeim stað að um þau verði harður slagur næstu misserin og næstu árin. Þar með lýk ég þessari í ræðu minni og óska öllum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu hins besta.
Virðulegi forseti. Já, enn ræðum við þetta viðkvæma frumvarp til laga um þungunarrof, hugtak sem ég kýs að kalla fóstureyðingu hér eftir sem hingað til. Ýmis rök hafa verið sett fram, rök sem ég á afskaplega erfitt með að skilja. Ég hef verið spurð: Ertu þá ekki alfarið á móti fóstureyðingum? Það væri rosalega fallegt samfélag, óneitanlega, ef við byggjum þannig að þegnarnir gætu tekist á við tilveru sína hverju sinni án þess að þurfa að taka þá erfiðu ákvörðun sem fóstureyðing er. Staðreyndin er sú að við búum ekki í slíku draumasamfélagi. Eins og ég horfi upp á þá þróun sem er að verða í samfélaginu í dag er hún vond við fólk og marga jaðarhópa sem eiga undir högg að sækja. Til dæmis það að ítrekað er verið að tala um jaðartilvik þar sem um er að ræða félagslega erfiðleika. Hvað þýðir það? Það þýðir að verðandi móðir sem gengur með barnið sitt treystir sér hreinlega ekki til að ala önn fyrir því. Hún treystir sér ekki til að eiga barnið í mörgum tilvikum vegna fátæktar. Hugsa sér. Við höfum búið til þannig samfélag að hér er sennilega þriðjungur þjóðarinnar vinnandi fólks að fá útborgað undir 300.000 kr. á mánuði eftir skatta. Hvernig á slíkt verðandi foreldri að geta séð fyrir sér? Að það geti í rauninni boðið barninu sínu upp á slíka og þvílíka tilveru? Í samfélagi okkar þarf tvo, í rauninni báða foreldra eða tvo einstaklinga, hvernig sem við kjósum að kalla það, til að ala önn fyrir einu heimili, ef við erum að tala um fyrirvinnur í láglaunastéttum. Það er staðreynd. Verðandi móðir sem þarf að setja barnið sitt í leikskóla eða til dagmóður vinnur myrkranna á milli. Hún sér ekki barnið vegna þess að hún berst við að fá mat á diskinn fyrir það. Þetta er Ísland í dag. Það sem við erum að tala um núna er að rýmka heimild til fóstureyðinga til loka 22. viku - og nú ætla ég að segja, nei, ekki til loka 22. viku, 22. viku og sex daga. Það er nú eitt af þeim sjónarmiðum sem hér hafa komið fram og sagt 22 vikur og sex dagar. [[Gripið fram í: Nei.]] [[Gripið fram í: 21 vika og sex dagar.]]- Við skulum halda áfram þegar kórinn hefur hætt að syngja hérna í hliðarherberginu ef hann vildi vera svo góður. Ég má kannski biðja hæstv. forseta að gefa mér frið. Í núgildandi löggjöf er kveðið á um það í 10. gr. að fóstureyðing skuli framkvæmd eins fljótt og auðið er og helst fyrir lok 12. viku meðgöngutímans. Þeirri meginreglu er almennt fylgt. Það er jákvæði punkturinn í stöðunni. Yfir 90% af fóstureyðingum eru framkvæmdar fyrir þann tíma. Hins vegar höfum við í rauninni horft fram hjá meginreglunni hvað það varðar að við höfum framkallað þessar aðgerðir til loka 16. viku meðgöngu, enda stendur í lögunum: „Fóstureyðing skal aldrei framkvæmd eftir 16. viku meðgöngutímans, nema fyrir hendi séu ótvíræðar læknisfræðilegar ástæður …“ Hvað eru ótvíræðar læknisfræðilegar ástæður? Það er eitthvað sem nú á að taka út fyrir sviga. Sjálfsákvörðunarréttur kvenna á að felast í því að þær segi sjálfar: Ég treysti mér bara ekki til að eiga þetta barn. Ég vil fara í fóstureyðingu núna og þið heilbrigðisstarfsmenn hafið ekkert um það að segja. Ég tel þetta rangt. Ég tel ákvörðunina erfiða. Ég tel að þegar verið er að tala um ótvíræðar læknisfræðilegar ástæður þá komi svo margt til vegna þess að hér hlýtur að fara fram heildstætt mat hjá heilbrigðisstarfsmanni sem verður að aðstoða konu sem óskar eftir umræddri aðgerð. Til dæmis er mikið talað um að félagslegir erfiðleikar falli ekki undir þetta. Það er talað mikið um dæmisögur og komið er með jaðardæmi sem eru í rauninni virkilega sorgleg. Talað er um að vera ekki með gildishlaðin hugtök á sama tíma og hér eru dregin fram jaðartilvik sem maður vonast til að heyri frekar til undantekninga, fyrir utan það að ekki hefur verið neitt annað en bara sögusagnir í formi frásagna. Alveg sama hvernig maður óskar eftir því að fá eitthvað um annað. Meira að segja hefur verið sagt að fjórar konur hafi þurft að fara til Bretlands eftir 22. vikna meðgöngu til að fá gerða slíka aðgerð þar. Alveg sama hvernig ég reyni að spyrja landlæknisembættið um það, hvað sem er. Ég hef ekki fengið neitt nema sögusagnirnar. En gott og vel. Nýja greinin, 4. gr., sem hefur staðið hvað verst í mér og eiginlega bara þversum, hljóðar svo, með leyfi forseta: „Heimilt er að rjúfa þungun konu, að hennar beiðni, til loka 22. viku þungunar. Þungunarrof skal ætíð framkvæmt eins fljótt og auðið er og helst fyrir lok 12. viku þungunar.“ Það er í rauninni það sem núgildandi löggjöf segir einnig, þessu meginmarkmiði er haldið þarna inni. Það hefur ítrekað verið vísað til þess hér að núgildandi löggjöf sé í raun að heimila fóstureyðingar jafn lengi og 4. gr. boðar. Ég spurði hér síðast í andsvari við hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur um hvar þetta væri að finna í löggjöfinni. Þá kom það fram að það væri hvergi. Í núgildandi löggjöf er það hvergi að finna. Með leyfi forseta, ætla ég að klára síðari málsgrein 4. gr. sem stendur jafn þversum í mér: „Einungis er heimilt að framkvæma þungunarrof eftir lok 22. viku þungunar“ - takið eftir, eftir lok 22. viku, þetta er í rauninni eins og stendur núna í núgildandi löggjöf, eftir lok 16. viku, og áframhaldið er - „ef lífi þungaðrar konu er stefnt í hættu við áframhaldandi þungun eða ef fóstur telst ekki lífvænlegt til frambúðar.“ - Þarna er konan síðan svipt sjálfsákvörðunarrétti vegna þess að staðfesting tveggja lækna þarf að liggja fyrir, en í greininni stendur: - „Staðfesting tveggja lækna skal liggja fyrir þess efnis að fóstur teljist ekki lífvænlegt til frambúðar.“ Þau rök sem hér eru gjarnan dregin fram eru um sjálfsákvörðunarrétt okkar kvenna og að við eigum að ráða yfir eigin líkama. Gott og vel. En ég átta mig mjög illa á þessu að vissu marki. Ég veit ekki betur en að það sé alltaf konan sem á lokasvarið, a.m.k. í samfélagi okkar. Ég sé enga meinbugi á því að heilbrigðisstarfsmenn komi að því að hjálpa henni við slíka ákvörðun, enga. Ég sé enga annmarka á því. Það hefur meira að segja verið dregið fram hérna með karlmanninn sem kemur að þessu, að hann skipti í rauninni heldur engu máli. Þar eru líka stundum dregin fram einhver furðuleg jaðartilvik og hefur verið gert hér í ræðupúlti: Hvað á að gera? Á að draga fólk með lögregluvaldi til að láta það taka sameiginlega ákvörðun um hvort karlinn væri þá sammála því að slík aðgerð yrði framkvæmd, eða hvað? Það er í rauninni verið að drepa málinu á dreif. Ég skil ekki svona umræðu. Mér finnst þetta líka erfitt mál miðað við hvernig þetta er úti í samfélaginu. Mér finnst að við gætum virkilega talað um þetta pínulítið öðruvísi. Karlmenn eru líka fólk með tilfinningalíf. Þeir koma að málum, það liggur í hlutarins eðli, og í samfélaginu er enn þá dálítið mikið um hjónafólk og pör. En það er einfaldlega margbúið að segja jafnvel að konan hafi það mikinn sjálfsákvörðunarrétt yfir þessu að karlinum komi þetta bara einfaldlega ekkert við. Mér finnst það ekki rétt, sér í lagi ekki þegar við tölum um þessa tímalengd á meðgöngu, þar sem konan er gengin með yfir 60% af meðgöngutímanum, þar sem eftir lifa 18 vikur meðgöngu. Ég býst ekki við því að markmiðinu verði náð með meiri hluta þingheims eins og ég skil það. Þrátt fyrir að talað sé um sjálfsákvörðunarrétt kvenna þá þurrkast hann einhvern veginn út við lok 22. viku. Þá hættum við að ráða yfir eigin líkama og verðum að gjöra svo að ganga með barnið og þær konur sem sagan segir að hafi þurft að leita til Bretlands til að fá framkvæmda þessa aðgerð þurfa þá væntanlega að gera það eftir 22. viku, því að þá ráða þær ekki lengur yfir líkama sínum. Flokkur fólksins lagði fram breytingartillögu 3. minni hluta við frumvarpið. Í fyrsta lagi teljum við ekki rétt að taka út hugtakið fóstureyðing og setja í staðinn hugtakið þungunarrof. Það er siðferðilega rangt í raun og veru, finnst okkur, að reyna að draga úr vægi hins gildishlaðna hugtaks sem fóstureyðing er. Það er ekki bara hugtakið, heldur verknaðurinn sjálfur sem felur í sér ákveðna aðgerð, aðgerð sem eyðir lífi. Það er staðreynd. Ég hef verið spurð: Á ekki bara að ganga hreint til verks og segja bara nei við þessu öllu saman? Maður sé bara gamaldags og greinilega - ja, ég veit ekki hvað ég á að segja. En eitt er alveg víst að þau rök að tala t.d. um gamla löggjöf og að þessi löggjöf frá því 1975 sé barn síns tíma - þetta segja menn ítrekað hér vitandi það að almenn hegningarlög, lögin sem geta svipt okkur frelsi, lögin sem hafa það sterkasta og mesta inngrip í líf borgaranna sem hugsast getur, eru frá 1940. Og lögin um samningsrétt, alla samninga sem á milli okkar fara í samfélaginu eru frá 1936. Löggjafanum hefur ekki enn þá tekist að færa þau í nútímalegra horf. Við höfum jú í rauninni uppfært lögin, eins og lög um þungunarrof. Við höfum reynt að uppfæra lögin í takt við tímann hverju sinni, en til gamans má geta þess einnig að dómstólar hafa jafnvel litið til mannhelgisbálks Jónsbókar og 13. kafla mannhelgisbálks Jónsbókar frá 1286 til að freista þess að komast að lagalegri niðurstöðu í erfiðum álitamálum sem þeir hafa fengið fyrir dóminn. Við höfum sett mörkin við 12 vikur sem meginreglu. Við höfum ekki sagt að undanþágurnar sem nú hafa verið heimilaðar og í rauninni hefur það athugasemdalaust verið látið ganga í gegn að til loka 16. viku hafa konur almennt geta fengið þessa aðgerð. Eftir þann tíma segi ég hreint og klárt: Ef það er ekki alger nauðsyn þykir mér lengri tími algerlega síðasta sort, siðferðilega rangur og lífsréttur ófædda barnsins einskis metinn. Við erum að tala hér tilfinningaþrungið; ég tali niður til þeirra, segja þeir sem þurfa að ganga í gegnum þetta og eiga um sárt að binda og erfitt er að taka ákvörðun, ég er ekki að gera það, engan veginn. Virðulegi forseti. Mér þykir sárt og ég finn til í hjartanu að þurfa að tala um þetta hér og nú. Það mun aldrei verða um neina sátt að ræða hjá okkur í Flokki fólksins hvað frumvarpið varðar.
Virðulegur forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að fara mikið í andsvar við konur sem taka þátt í þessari umræðu vegna þess að ég tel mig skorta ákveðið innsæi sem er þörf á til að vera jafn vígur konum í umræðunni. Hins vegar tók ég eftir því í ræðu hv. þingmanns að hún fór aðeins inn á þá skoðun, eins og ég skildi hana, að faðirinn ætti að hafa eitthvað um málið að segja. Ég er faðir og hefur verið giftur óléttri konu. Ég get ágætlega sett mig í þau spor að vera faðir ófædds barns og ég skil mætavel og er alveg sammála hv. þingmanni að það kemur föðurnum við. Það sem ég átta mig hins vegar ekki á er hvernig væri hægt að koma því fyrir lagalega. Ég velti fyrir mér hvernig það myndi líta út í beinhörðum lögum, í beinhörðu ferli. Segjum sem svo að ólétt kona hyggist fara í þungunarrof. Þyrfti þá undirskrift föðursins eða hvernig myndi það virka? Það er sá hluti ferlisins sem ég sé ekki fyrir mér. Ég myndi alltaf vona að verðandi barnsmóðir mín myndi ráðfæra sig við mig og væri ekki sama hvað mér fyndist. Konurnar í lífi mínu hingað til hafa sagt að þær myndu alltaf hafa mig með í ráðum og myndu ekki vilja hafa það á neinn annan hátt. En ég get ekki alveg séð hvernig það getur verið eitthvað sem við innleiðum í lög. Ég fæ ekki betur séð en að slíkt þurfi alltaf að vera einstaklinga á milli. Mig langaði að inna hv. þingmann eftir viðbrögðum við því hvort í raun og veru sé hægt að hafa það með í lögum eða hvort það sé eitthvað sem við neyðumst til að treysta fólki til að taka með inn í einkalíf sitt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrirspurnirna og þykir mjög vænt um hana. Við eigum sifjarétt þar sem við getum litið á einstaklingana, mann og konu í þessu tilviki, og hv. þingmaður talaði um föður. Þetta er erfitt að setja í lög nema segja hreint út að ætlast sé til þess ef um sambúðarmaka eða hjón er að ræða eða annað slíkt og sérstaklega ef faðirinn er meðvitaður um þungunina. Stundum er faðirinn ekki meðvitaðir um að einhvers staðar eigi hann von á barni. Í þeim tilfellum myndi konan væntanlega geta ákveðið þetta sjálf án vitundar föður, því að hann veit ekki neitt, það væri ákveðinn ómöguleiki í því. En það er hægt að vera með tilmæli þar sem er ætlast til þess að fólk hafi samráð um slíka hluti. Ef það er hins vegar einbeittur vilji gegn því getur löggjafinn illa komið í veg fyrir það. Það væri líka alveg sjálfsagt, finnst mér, að hafa vinsamleg tilmæli, alveg eins og er unnið með mál í sifjarétti af viðkomandi aðila, enda býst ég við að það sé gert eins og hv. þingmaður bendir á, sérstaklega ef um pör að ræða og annað slíkt, að þau taki sameiginlega þá erfiðu ákvörðun. Ég lít á það þannig. Ég tel að löggjafinn geti alveg látið þetta fylgja með. Við getum alveg gert það, hreinlega ætlast til þess að þarna sé um samráð að ræða.
Virðulegi forseti. Spurningarnar sem vakna í mínum huga um leið og ég reyni að velta þessu fyrir mér eru æðimargar og svolítið flóknar. Um leið og við segjum t.d. að ef faðirinn er sambúðarmaki þurfum við væntanleg undirskrift hans eða ef þau eru gift - hvað þá ef þau eru trúlofuð, hvað ef þau eru nýhætt saman? Mér finnst þetta vera einn af þeim hlutum í mannlegu samfélagi sem löggjafinn getur ekki komið að. Ég myndi alltaf vona að fólk hefði sem mest samráð um slíkt og að þetta væri sem minnst leiðinlegt og erfitt fyrir fólk, bæði verðandi móður eða ólétta konu og föðurinn og alla sem koma að málinu, enda ekki auðveld ákvörðun og í sjálfu sér ávallt staða sem er að einhverju leyti slæm. Verkefnið sem ég sé fyrir framan okkur er að búa til lagaumgjörð sem varðar það hvernig lögin virka, en ekki að við getum í raun og veru sett lög til þess að aðstæður fólks eða vilji þess sé alltaf eins og við teljum ákjósanlegast. Auðvitað er alltaf ákjósanlegast að faðirinn sé með í ráðum en lagalega sé ég ekki alveg hvernig væri hægt að gera það. Þá erum við í raun og veru að færa vald yfir líkama einnar manneskju í hendur annarrar manneskju vegna þess eins kannski að sú manneskja er verðandi faðir. Það passar ekki alveg inn í hausinn á mér lagalega, verð ég að segja. Ég ætlast svo sem ekki til svars af hv. þingmanni. Mér fannst bara rétt að velta því upp vegna þess að ég er í sjálfu sér sammála hv. þingmanni um að þetta sé alltaf æskilegast og ég vona að það sé alltaf tilfellið. En ég sé ekki hvernig við getum tekið það inn í lagasetningunni sjálfa.
Virðulegi forseti. Eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson segir er það auðvitað æskilegast í stöðunni. Það er ekki verið að tala um að varðandi faðir komi með skriflegt umboð. Það sem mér finnst hins vegar standa upp úr í umræðunni er sú rosalega ríka áhersla sem lögð er á sjálfsákvörðunarrétt kvenna, að við ráðum yfir eigin líkama. Mér finnst allt annað í raun algerlega sett til hliðar. Það stingur að þurfa að horfa upp á þetta. Þrátt fyrir að við höfum barist fyrir kvenfrelsi og þrátt fyrir að hér standi kona finnst mér þetta vera komið út fyrir allt sem er, hvað á ég að segja, eitthvað sem ég get verið stolt yfir sem kona að keppast við að ná fram til að flokka undir jafnrétti og frelsi fyrir konur. Ég myndi ekki vilja ráða því hvort ég byndi endi á líf t.d. ófædds barns alein og án aðstoðar þegar ég væri gengin svona langt. Ég hefði gjarnan viljað sjá þetta fært í öðruvísi búning. Hér eru margir flokkar og við erum með ólíkar skoðanir og hugsjónir. En mér finnst að faðirinn sé bara ekki tekinn með, eins og það sé enginn faðir í dæminu.
Hæstv. forseti. Ég ætla að vera stuttorður. Ég kem aðallega hér til að lýsa yfir hvað mér finnst þessi umræða undarleg, takmörkuð. Hér er verið að ræða um jafnvel hvernig aðkoma sambúðarmanns eða karlsins eigi að vera. Við vitum ekki alltaf hver hann einu sinni. [[Gripið fram í: Ekki snúa út úr fyrir mér.]]Svo er umræðan um hvort þetta eigi að vera 22 vikur, eða 20 vikur, 12 vikur eða 16 vikur. Svo er líka umræða um hvort þetta sé um kvenfrelsi og sjálfsákvörðunarrétt. Við ræðum ekki um það sem skiptir máli, stóru siðferðilegu málefnin. Og þess vegna segi ég: Frumvörp af þessu tagi þurfa miklu meiri umræðu. Þetta á ekki að snúast um 22 vikur eða 20. Við þurfum að velta því upp hvenær líf kviknar. Hvaða réttindi á fóstur í lögum? Á ekki fóstur t.d. erfðaréttindi? Er það bara einhver sjálfsákvörðunarréttur konunnar eða hjónanna hvort það missir þessi réttindi? Það tekur enginn þá umræðu. Ekki nokkur maður. Hér tala menn mikið um kvenfrelsi og sjálfsákvörðunarrétt. En sama fólkið sem talar mest um það hefur engan áhuga á sjálfsákvörðunarrétti og kvenfrelsi staðgöngumæðra eða þeirra sem vilja stunda kynlífsviðskipti. Þá skiptir þessi sjálfsákvörðunarréttur og kvenfrelsi ekki nokkru máli, nema síður sé. Það rekst hvað á annars horn í þessari rökræðu. Þetta er undarleg rökræða. Ég held að við þurfum að velta því fyrir okkur hvenær líf kviknar, hvaða réttindi það líf hefur nú þegar í lögum, og mörg önnur réttindi sem það hefur lögum samkvæmt. Ég hef ekki heyrt einn einasta mann minnast á það. Ekki einn einasta þingmann. Ég geri mér grein fyrir því að þetta er mjög erfitt. Við höfum hér dæmi um félagslega erfiðleika, um heilbrigðissjónarmið, sem enginn vafi er á þegar um er að ræða heilbrigði móðurinnar. En það er margt annað sem getur verið tengt heilbrigðismálum. Það að eyða fóstri eða rjúfa þungun er ekki læknisfræðilegt þó að læknir þurfi að framkvæma það. Þetta er ákvörðun um inngrip á fóstri sem hefur réttindi. Við verðum að taka alvöruumræðu um það út frá siðferðislegum sjónarmiðum, jafnvel heimspekilegum: Bíddu, hvernig á þetta að vera? En ekki eyða öllum tímanum í umræðu um vikur, hvað þá að þetta snúist eitthvað um kvenfrelsi. Þetta snýst auðvitað ekkert um kvenfrelsi. Þetta snýst um það hvort fóstur eigi einhver réttindi. Það hefur það nú þegar í lögum. Hvenær kviknar líf? Það eru spurningarnar sem við eigum að vera að ræða hér, en það ræðir þær enginn. Menn eru bara einhvern veginn að færa gömlu lögin til nútímans og reyna að auka eitthvað svigrúmið, þ.e. að rjúfa megi þungunina löngu síðar, eða a.m.k. síðar en nú er gert. Ef þetta snerist um kvenfrelsi og sjálfsákvörðunarrétt ætti það ekki að takmarkast við 22 vikur. Þá er náttúrlega langeðlilegast að það sé alveg út alla meðgönguna. Öll þessi rökræða gengur ekki upp í mínum huga. Þannig að ég held að það væri nú alveg tilvalið, af því að það er liggur kannski ekki svo mikið á þessu, að við bara drögum þetta til baka í bili og ræðum þetta upp á nýtt út frá þessum atriðum. Ég held að það sé mjög mikilvægt, vegna þess að þetta er risamál. Þetta er risamál í hugum margra. Og þó að ég geti alveg viðurkennt það hér að fóstureyðingar hafa í sjálfu sér ekki truflað mig, þá er ég ekki einn í heiminum. Ég hef hins vegar aldrei fundið neitt sérstaklega góð rök fyrir því að konur eigi bara heimild til að rjúfa þungun þegar þeim sýnist, eða hvort er þá í 22. viku eða einhverri annarri viku, að það sé eitthvert réttindamál að eyða fóstrinu. Það eru engin rök fyrir því að það sé bara einföld ákvörðun konunnar, en ég skil alveg þau sjónarmið að það geta verið ýmis heilbrigðistengd atriði, félagsleg atriði o.s.frv., þar sem ógerlegt er með góðu móti að fóstrið lifi alla meðgönguna. Það kann að vera. Ég ætla ekki að gera lítið úr því. En þessi rökræða um sjálfsákvörðunarrétt, kvenfrelsi, vikur, finnst mér mjög slöpp. Það er eins og enginn þori raunverulega að taka hina stóru umræðu, sem skiptir auðvitað máli: Hvaða réttindi á fóstur? Hvenær öðlast það réttindi? Og hvað er eðlilegt í því út frá okkar siðferðisviðmiðunum að eyða fóstri eða rjúfa þungun með aðgerð heilbrigðisstarfsmanna? Ég vildi bara koma þessu að, ekki það að þetta mál trufli neitt rosamikið. Ég vil bara koma þessu að því að ég tel rétt að við förum í alvöruumræðu um þungunarrof eða fóstureyðingu, eða hvað menn vilja kalla þetta, sjálfsákvörðunarrétt o.s.frv.
Herra forseti. Hv. þingmaður fór yfir upplifun sína af þeirri umræðu sem hefur átt sér stað í þingsal um þetta mál. Það vill svo til að við erum í 3. umr. Ég renndi yfir feril þessa máls í þinginu og sé ekki að hv. þingmaður hafi einu sinni tekið þátt í umræðum um það frá því að það fór í 1. umr., ekki í 2. umr. Hann kemur núna á lokasprettinum í 3. umr. og talar um að ekki sé verið að tala um stóru spurningarnar í þessu máli. Ég velti fyrir mér, fyrst hv. þingmaður leggur til að draga þetta mál til baka og segir að það sé alls ekki nógu vel rætt, hvers vegna hann hafi ekki komið að því með nokkru móti fyrr en nú, fyrst hann hefur þessar þungu áhyggjur af því að það þurfi að ræða um stóru spurningarnar. Svo langar mig að færa hv. þingmanni þær fréttir að það hafa fjölmargir hv. þingmenn rætt um akkúrat þennan þátt. Hvenær kviknar réttur fósturs til lífs? Hvar liggja mörkin á milli sjálfsákvörðunarréttar kvenna og réttar fósturs til lífs? Meðal annarra hefur sú sem hér stendur rætt það í 1. umr. og hefði hv. þingmaður getað heyrt það hefði hann tekið þátt í þeirri umræðu.
Hæstv. forseti. Þessi spurning, hvers vegna viðkomandi þingmaður var ekki viðstaddur, á ekkert erindi í umræðuna. Ég er bara að tala um það sem ég hef heyrt hér í dag af því að ég er viðstaddur í dag. Ég var í útlöndum þegar 2. umr. fór fram. Ég er bara að segja að það hefur ekkert komið fram um þetta í dag. Ég hef setið yfir þessu í dag. Ég veit hvernig þessi umræða hefur meira og minna verið. Það kann að vera að einhver hafi komið inn á þetta, en ég hef engan heyrt gera það, þó heyrði ég samt, af því að tæknin leyfir mér það, hluta af 2. umr. yfir landamæri og það var sama umræðan. Allt í einu snerist þetta allt um sjálfsákvörðunarrétt og kvenfrelsi. Þetta hefur ekkert með það að gera. Það hefur með þessa spurningu að gera: Á fóstur einhver réttindi? Hefur það einhver réttindi í lögum sem það hefur svo sannarlega í dag? Og hvar liggja siðferðisviðmið í þessu?
Frú forseti. Réttur fósturs til lífs hefur sannarlega verið ræddur í dag einnig. Það hefði hv. þingmaður heyrt ef hann hefði hlustað á umræðuna í heild sinni. Ástæðan fyrir því að ég spyr að þessu er sú að hv. þingmaður heldur því fram að málið sé bara alls ekki nógu vel rætt, að þær spurningar og þær staðhæfingar sem hann heldur fram hafi alls ekki verið ræddar í umræðu um þetta mál. Ég velti fyrir mér, fyrst hv. þingmanni finnst þetta ekki hafa neitt með réttindi kvenna að gera heldur frekar réttindi fósturs og finnst að það hafi ekki komið á nokkurn hátt fram í þessari umræðu, hvers vegna hann hafi ekki lagt sig fram við það, bara á einhverjum tímapunkti frá því 12. desember í fyrra, að taka þátt í þeirri umræðu sem hefur átt sér stað um málið fram að þessu fyrst honum finnst skautað yfir allar þessar stóru spurningar. Ég hef engan hv. þingmann hingað til heyrt tala um að þungunarrof hafi ekkert [[Forseti hringir.]]með kvenréttindi eða sjálfsákvörðunarrétt kvenna að gera. Engan. [[Forseti hringir.]]Það er nýmæli, vissulega, hjá hv. þingmanni.
Hæstv. forseti. Nei, ég held því fullum fetum fram að þungunarrof eða fóstureyðing snúi ekki að réttindum kvenna eða ákvörðunarrétti þeirra. Þarna er orðinn ákveðinn veruleiki sem fólk verður að taka ábyrgð á. Það eru auðvitað undantekningar til á því, eins og ég hef sagt áður. Þetta á ekki að snúast um það, þetta snýst auðvitað um ábyrgð. Þetta snýst fyrst og fremst um ábyrgð. Maður situr uppi með ákveðinn gjörning, [[Konan.]]já, konan og karlinn kannski að hluta til líka. Við getum einfaldlega ekki látið þetta snúast um það í mínum huga. Ég segi alveg fullum fetum eins og hef sagt það áður: Það truflar mig í sjálfu sér ekki. Ég er bara að velta fyrir mér rökræðunni. Það er fullt af fólki hér sem segir: Við þurfum að taka umræðu um þetta. Það má alveg skamma mig fyrir að hafa ekki tekið þátt í umræðunni fyrr eða í 1. umr. eða skrifað sérstaklega um þetta. [[Forseti hringir.]]Kannski er ástæðan fyrir því að ég geri þetta núna sú [[Forseti hringir.]]að mér hefur fundist umræðan í dag fara [[Forseti hringir.]]út um víðan völl, vera órökrétt og í raun og veru fráleit.
Virðulegi forseti. Ég ætla svolítið inn í svipaða sálma og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir og benda hv. þm. Brynjari Níelssyni á að það hefur víst verið rætt hvenær líf kvikni, hvaða réttindi fóstur hafi og um sjálfsákvörðunarrétt kvenna og allt það. Hv. þingmaður gerði það sem hann gerir stundum þegar hann þarf að vera á móti einhverju frelsi. Þá byrjar hann að tala um það sem hann upplifir og talar um það sem hræsni annarra ef þeir eru ekki sammála honum í einhverju allt öðru máli og nefndi hann sérstaklega staðgöngumæðrun og kynlífsþjónustu. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það myndi breyta einhverju um afstöðu hans ef hann hitti einhvern sem væri hlynntur þessu máli og hlynntur því að konur hafi sjálfsákvörðunarrétt þegar kemur að staðgöngumæðrun og hlynntur því að konur hafi sjálfsákvörðunarrétt þegar kemur að kynlífsþjónustu. Ég er nefnilega þeirrar skoðunar sjálfur. Ég er hlynntur öllum þeim málum. Staðgöngumæðrun er reyndar eitthvað sem maður ræðir ekki í andsvari um óskylt mál, hún er aðeins of viðamikil. Mér finnst málflutningur hv. þingmanns skrýtinn og langar að vita hvort það huggi hann eitthvað [[Forseti hringir.]]að vita að aðrir sem eru væntanlega sammála honum um staðgöngumæðrun og kynlífsþjónustu og sjálfsákvörðunarétt kvenna þar séu líka hlynntir sjálfsákvörðunarrétti kvenna í þessu máli. [[Forseti hringir.]]En hvers vegna ekki hv. þingmaður?
Hæstv. forseti. Ég var bara að benda á tvískinnunginn í þessu.
Ég veit það.
Mér tókst það ágætlega.
Nei.
- Jú. Málið er að bæði staðgöngumæðrun og kynlífsviðskipti snúa bara að viðkomandi sjálfum. Þegar við erum að ræða fóstureyðingar eða þungunarrof er komið annað líf á einhverjum tímapunkti sem á réttindi. Það er munurinn og hann er ansi stór. Ef við gengjum út frá því t.d. að líf kviknaði ekki fyrr en eftir 22. viku meðgöngu myndi ég segja að það væri fullkomlega réttur konunnar að taka ákvörðun um að eyða fóstrinu eða rjúfa þungun. Þá væri ég algjörlega samkvæmur sjálfum mér, hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson. En við þurfum fyrst að svara þessum erfiðu spurningum: Hvenær kviknar líf? Hvaða réttindi á fóstur? Ætlum við að taka hann af fóstrinu með frumvarpi af þessu tagi?
Virðulegi forseti. Ég var reyndar að benda hv. þingmanni á að hann gæti ekki bent á meintan tvískinnung þar sem hann er ekki til staðar, en nóg um það. Mig langar að fara aðeins meira út í þá spurningu, sem þó er búið að margræða, hvenær líf kvikni. Þá verður samt að spyrja hvað í ósköpunum hv. þingmaður á við með lífi vegna þess að veran er lifandi frá upphafi. Fóstrið er samansafn af lífverum áður en það er orðið að fóstri. Sáðfruman er lifandi, eggið er lifandi. Þetta eru allt lífverur. Hvenær kviknaði lífið? Fyrir einhverjum milljörðum ára. Það er svarið, hv. þingmaður. [[Gripið fram í.]]- Nei, það er ekki útúrsnúningur. Vandinn við spurningu hv. þingmanns er að ef hann spyr einfaldlega hvenær lífið kviknaði er svarið: Einhvern tímann í fortíðinni. Það er svarið. Ef hv. þingmaður myndi spyrja hvenær sjálfsmeðvitund kviknaði, eða eitthvað því um líkt, væri það kannski áhugaverðari spurning, eða hvenær fóstrið er farið að upplifa einhvers konar tilfinningar. Reyndar þyrftum við þá að velta fyrir okkur hvað tilfinningar séu. Líffræðin er bara ekki svona klippt og skorin. Það er þess vegna sem þarf að finna önnur viðmið og viðmiðið sem er notað eftir mjög mikla umræðu er 22. vika.
Hæstv. forseti. Þetta var einhver sérkennilegasti útúrsnúningur sem ég hef heyrt mjög lengi í þingsal. Á ákveðnum tíma verður til fóstur. Það verður ekki bara í sáðfrumunni minni eða þinni, hv. þingmaður. Það þarf svolítið til. Það er því ekki vandinn sem við erum að glíma við í þessu. Það er ekkert heimspekilegt við það hvenær fóstur verður til.
Hvað áttu við með lífi þá?
Hvenær kviknar lífið, þ.e. fóstrið, hvenær verður fóstrið til og hvenær öðlast það réttindi? Það öðlast ekki réttindi í sáðfrumunni minni. Við vitum það. [[Gripið fram í: Hvernig?]]Ég ætla ekki að fara að útlista hvernig það verður til eða vera með sýnikennsla á því. Við sem erum lengra komin vitum þetta. Ég hefði viljað sjá umræðu um það í staðinn fyrir að keyra málið í gegn í umræðu um 22 vikur, 20 vikur, 16 vikur o.s.frv. Svörum stóru spurningunum.
Virðulegi forseti. Ég hef í rauninni engu að bæta við það sem hv. þm. Brynjar Níelsson hefur sagt hér. Ég vil bara sérstaklega þakka honum fyrir innlegg hans í umræðuna og þessa ræðu, þó að ég vilji gjarnan segja það, eins og áður hefur fram komið hjá öðrum þingmönnum á undan mér í fyrirspurnum til hv. þingmanns, að sú sem hér stendur hefur gjarnan sagt og jafnvel gengið það langt að segja að lífsréttur hins ófædda barns sé hér fótumtroðinn. Þannig að ég hef nú gjarnan verið nákvæmlega stödd þar og ég hugsa að hv. þm. Brynjar Níelsson hafi kannski áttað sig á því, þó að maður sé dreginn inn í þessa óneitanlega röklausu umræðu sem þingmaður kallar svo, sem ég gæti svo sannarlega verið sammála um.
Hæstv. forseti. Það er kannski ekki miklu að svara í þessu. En auðvitað er það alveg rétt, hv. þingmaður, ég skynjaði alveg afstöðu þína í þessu. Ég veit hver hún er. Það má alveg segja að það sé rétt. Menn eru tengdir inn í aðra umræðu eins og þessar vangaveltur sem ég er að gera lítið úr - og er kannski óþarfi að gera lítið úr þeim. En ég bara segi það samt að ég vil gjarnan sjá og heyra afstöðu fólks almennt til þess hvaða réttindi fóstur eigi að hafa, í staðinn fyrir að snúa þessu upp á sjálfsákvörðunarrétt kvenna eða kvenfrelsi þeirra. Ef við komumst að því að fóstur eigi ekki að hafa nein réttindi fyrr en eftir 22 vikur getum við farið að tala um sjálfsákvörðunarrétt og kvenfrelsi. En við þurfum að komast að þeirri niðurstöðu. [[Forseti hringir.]]Það er samt þannig að um leið og [[Forseti hringir.]]fóstrið verður til öðlast það ákveðin réttindi.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir prýðisgóða ræðu. Ég er mjög sammála því um umræðuna sem hann kallaði hér eftir og kom með þessum hætti fyrstur manna inn á, leyfi ég mér að segja, a.m.k. í dag. Ég hef nú fylgst, held ég að ég geti sagt, mjög vel með öllum umræðunum, annaðhvort í þingsalnum eða á skrifstofu minni í sjónvarpinu. Ég kannast ekki við þá djúpu umræðu sem hv. þingmenn Pírata vilja meina að hafi farið fram um þá hluti sem hv. þingmaður kallar hér eftir. Ég bara brýni hann til þess mikilvæga verks að tala fyrir því í sínum þingflokki, því það er nú ekki búið að kjósa um þetta enn þá og verður ekki gert fyrr en í næstu viku samkvæmt upplýsingum frá forseta. Ég brýni hann til að þingflokkur Sjálfstæðismanna beiti sér fyrir því að þetta fái ígrundaðri skoðun en nú stefnir í. En ég er kannski [[Forseti hringir.]]fallinn á tíma, ég fattaði ekki að væri bara ein mínúta, þannig að spurningin kemur í næsta hring.
Hæstv. forseti. Já, já, ég er bara mjög ánægður að heyra það að einhver er ánægður með ræðu mína. Það er ekki á hverjum degi sem menn eru það. En ég hef kannski ekki miklu við þetta að bæta. Ég upplifi það sama og hv. þm. Bergþór Ólason, bæði í því sem ég hef heyrt í dag og því sem ég fletti í 2. umr.: Mér fannst umræðan nánast eingöngu snúast um þessi atriði sem ég tel engu máli skipta eða litlu máli skipta þó að ég skilji alveg áhyggjur fólks. Ég skil áhyggjur fólks um þau dæmi sem eru tekin, erfiðleikana sem geta verið í þessu, vandamál sem geta komið upp. En við verðum samt einhvern veginn að reyna að nálgast þessa umræðu út frá grundvallarprinsippunum, grundvallaratriðunum, sem eru auðvitað lykilatriði í öllu svona, í staðinn fyrir að keyra þetta í gegn á þessum einföldu rökræðum sem mér finnst ekki skipta máli.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann um er það sem ég hef upplifað í umræðunni hér í dag. Ég hef ekki veitt því athygli að jafn áberandi hafi verið að stuðningsmenn frumvarps haldi því jafn harkalega fram að þingflokkar eigi að vera fullupplýstir um alla hluti, þó að ekkert komi fram í skriflegum gögnum, hvorki í umsögnum né nefndarálitum, hafi þeir verið ræddir á nefndarfundi. Þessa held ég að hafi sérstaklega gætt gagnvart þingmönnum þeirra flokka sem einhverjar efasemdir hafa um málið. Leyfi ég mér þá að nefna Sjálfstæðisflokkinn, Miðflokkinn og Flokk fólksins. Ég hef ekki veitt athygli áberandi andstöðu annars staðar frá. En þessi fyrirsláttur, sem ég ætla ég að leyfa mér að kalla svo: Nú er hv. þingmaðurinn með mun meiri þingreynslu en ég. Er þetta nýtilkomið að menn geri í svona máli hálfgerðu kröfu að menn bara [[Forseti hringir.]]steinhaldi kj… hafi þeir ekki átt þess kost að sitja á nefndarfundi sem fulltrúar eða [[Forseti hringir.]]lesa sér til um svör við mögulegum spurningum í fyrirliggjandi skriflegum gögnum?
Hæstv. forseti. Nú kom hv. þingmaður inn á miklu stærra mál um hvernig svona hlutir gerast almennt. Ég geri mér alveg grein fyrir því að í mínum flokki eru skiptar skoðanir um þetta og ég held að það sé í fleiri flokkum, hvernig sem menn hafa komið fram í þessu máli. Og ég held að það væri bara hollt fyrir hvern og einn þingflokk, og allt þingið í sjálfu sér, að fara í þetta nákvæmlega og taka alvöruumræðu, án þess að berja í borðið eða djöflast með hótunum, um þessi grundvallaratriði, sem menn þurfa auðvitað að ræða um, réttindi fósturs, hvenær þau eigi að byrja, hvort þau séu engin eða eigi bara að vera engin þangað til fæðing er afstaðin - eða hvað? Og þessu held ég að menn veigri sér svolítið við, vegna þess að umræðan verður svo heit. Mönnum finnst það óþægilegt og menn fá á sig árásir [[Forseti hringir.]]og menn sem malda í móinn verða einhvers konar óþokkar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja, eins og ég nefndi reyndar áðan í andsvari og í ræðu minni við 1. umr., að ég verð að játa á mig ákveðinn og jafnvel þokkalega mikinn skort á innsæi sem ég tel þurfa til að meta þetta mál fyllilega. Það er nefnilega þannig að ég er karlmaður og get ekki orðið þungaður, hef aldrei getað það og hef í raun aldrei getað sett mig í þau spor. Ég tel að þess þurfi til að fá almennilega innsýn í þetta mál. Ég nefni þetta fyrir fram vegna þess að ef ég hefði fengið að ráða hefðu karlmenn ekki tekið þátt í þessari umræðu. Mér hefði þótt mjög áhugavert að sjá hvernig umræðan hefði farið, sér í lagi hvernig umræðan hefði farið ef einungis konur hefðu tekið þátt í henni með þá fullu innsýn inn í þessar aðstæður sem ég tel þurfa, þ.e. þær aðstæður að vera þunguð kona. Það finnst mér mikilvægt að nefna hérna sem smáfyrirvara á því sem mig langar þó að segja. Mér finnst ég vera tilneyddur til þess í ljósi umræðunnar sem átt hefur sér stað, þó að ég geti ekki tekið með í reikninginn allt það sem þarf til þess að skilja allt sem einstaklingar geta skilið sem geta sett sig í þær aðstæður eða hafa verið í þessum aðstæðum. Hins vegar hef ég skoðun á því hvernig ákvarðanir eru teknar og hverjir taka ákvarðanirnar og vill svo til að þetta mál fjallar, alla vega í umræðunni, í veigamiklum atriðum um það. Ég þarf svo sem ekkert að geta sett mig í spor neins annars til að geta metið það hver eigi að taka ákvörðun. Það prinsipp er tiltölulega einfalt. Við eigum að taka ákvörðun um okkar eigin málefni, öll. Sem einstaklingar eigum við að taka ákvarðanir um málefni okkar sem einstaklinga, sem bæjarfélög eigum við að taka lýðræðislegar ákvarðanir sem bæjarfélög og sem þjóðríki eigum við að taka lýðræðislegar ákvarðanir með kosningum, og að mínu mati helst með beinu lýðræði. En meira um það síðar, ekki í þessu máli. Þegar við veltum upp þeim spurningum sem hér hafa verið ræddar, þ.e. hver eigi að ákveða hvort kona fari í þungunarrof, þá segir það sig sjálft að sá einstaklingur á að ákveða það sem verður fyrir ákvörðuninni. Sá einstaklingur er þungaða konan sjálf. Það þarf ekkert innsæi til að átta sig á því. Hins vegar þykir mér áberandi, alla vega í umræðunni, hvað konum hefur þótt það augljóst og að karlar í umræðunni hafa átt auðveldara með að líta fram hjá því. En það er eins og það er. Hér áðan spurði hv. 5. þm. Reykv. s., Brynjar Níelsson, hvenær líf kviknaði og kallaði hann eftir umræðu um það atriði. Ég vil bara segja áður en ég held áfram, að ég ber fulla virðingu fyrir því að fólk sé ósammála um þetta mál. Ég ber fulla virðingu fyrir því að fólki finnist þetta viðkvæmt og persónulegt, eldfimt. Það er það eðlilega. Mál sem varða börn og afkvæmi almennt eru það. Mjög skiljanlega. Þetta er eitt af djúpstæðustu hlutum okkar raunveruleika, þ.e. að við fjölgum okkur, við eignumst börn, eignumst afkvæmi. Það er mjög persónulegt, það er eðlilega viðkvæmt. En líffræðin er ekki alltaf svo kurteis við okkur að gefa okkur einhver einföld svör við spurningum á borð við hvenær líf kviknar og ég get ekki annað en dregið þá ályktun að hv. þingmenn sem spyrja þeirrar spurningar séu að meina eitthvað annað. Að þeir séu að tala um hvenær lífvera byrjar að finna tilfinningar, hvenær lífvera byrjar að vera meðvituð um sjálfa sig eða eitthvað því um líkt. Það eru alveg heimspekilega áhugaverðar spurningar en það hefur reynst ómögulegt að nýta svörin við þeim spurningum eða spurningarnar sjálfar til að meta það atriði. Ástæðan er sú að það er ekki einhver einn tímapunktur þar sem líf verður til, það er ekki einhver einn tímapunktur þar sem veran verður sjálfsmeðvituð. Það er ekki svona skýrt. Afsakið, en náttúran ákvað bara að hafa þetta tiltekna efni rosalega óskýrt. Þannig að við verðum að nota eitthvað annað sem viðmið í því efni. Viðmiðið sem fengið hefur verið fram eftir ofboðslega mikla umræðu, svo ofboðslega djúpar, efnislegar, heimspekilegar, vangaveltur, menntun og fræðistörf, er það tímabil sem er tilgreint í þessu frumvarpi, við lok 22. viku, það er sem sé talið rökréttasta tímabilið. Ég skil alveg að fólk hafi einhverjar efasemdir um það. En einhvern veginn þarf að þetta vera og við hljótum öll að vera sammála um að við myndum ekki heimila þungunarrof á níunda mánuði vegna þess að þá erum við að tala um ungabarn, vænti ég. Við erum líka öll sammála um það að við myndum ávallt heimila þungunarrof, eða ég geri ráð fyrir því, kannski barnslega, á fyrstu viku þótt það sé reyndar eflaust einhver sem ég hef ekki tekið eftir eða hefur ekki þorað að segja það upphátt að hann sé alfarið á móti þungunarrofi. Þetta er endalaust stórt grátt svæði eins og margt í lífinu. Einhvern veginn þarf þetta að vera og við þurfum að taka ákvarðanir okkar út frá þeim bestu gögnum sem við höfum eftir þær miklu vangaveltur sem við getum haft í sambandi við heimspekilegar spurningar í kringum það hvenær einstaklingur er orðinn einstaklingur, hvenær hann er enn þá hluti af konunni sem er ólétt. Þetta er niðurstaðan og mitt kalda mat á því er að hún sé rökrétt. Þá langar mig aðeins að nefna tvennt annað. Ekki hefur mikið verið snert á því hér. Mig langar að því snerta á því af þeirri virðingu sem mér er unnt að sýna því. Það er trúarlegi vinkillinn. Alla vega einu sinni eða tvisvar var heilagleiki lífsins nefndur. Ég myndi hafa sömu athugasemdir við slíkt; að þetta sé ekkert svona einfalt. Það er gott og blessað að aðhyllast einhver trúarbrögð. En það er nú samt líka þannig að abrahamísk trúarbrögð, eins og kristni, veita mjög einföld svör við mjög flóknum spurningum. Sömuleiðis myndi ég bara að mótmæla því harðlega að byggja löggjöf sem varðar sjálfsákvörðunarrétt fólks á trúarlegum forsendum yfir höfuð, alveg sama hvaða trúarbrögð það eru, það eru skiptir engu máli hvort það er kristni eða guðleysi eða annað eða hvað sem er. Trúarleg afstaða á ekki að koma því við að mínu mati. Það er ekki okkar hlutverk hérna að svara slíkum spurningum. Slíkum spurningum geta hins vegar einstaklingarnir sjálfir svarað. Mig langar að svara þeim sem vilja byggja þessa ákvörðun á kristnum grunni: Gott og vel. Treystum kristnum konum til að taka þessa ákvörðun á sínum eigin trúarlegum forsendum. Það er rétta svarið við þeim áhyggjum. Þá kem ég að því sem þetta snýst allt um; vangaveltur okkar um það, hversu réttmætar og tilfinningaþrungnar sem þær kunna að vera, um alls konar aðstæður sem komið geta upp, upp að 22. viku. Ákvarðanir sem slíkar eru aldrei í betri höndum en þess einstaklings sem verður hvað mest fyrir ákvörðuninni, sem er konan sjálf, hin ólétta kona. Það er það sem þetta snýst um. Okkur þarf ekki að líka vel við ákvörðunina, við getum hatað hana. Það er allt í lagi. En það þýðir ekki að við eigum að taka hana. Um það snýst málið, þ.e. hver tekur ákvörðunina, ekki bara hver hún er. Þess vegna snýst málið um sjálfsákvörðunarrétt kvenna og kvenfrelsi. Vegna þess að hinn möguleikinn er samkvæmt gildandi lögum að einhver annar en konan taki ákvörðunina. Sú ákvörðun getur verið jákvæð, þ.e. að þungunarrof sé framkvæmt á 22. viku. Þá er það ekki konan sem ákveður það, hæfasti einstaklingurinn, sá sem ákvörðunin varðar mest. Þá vil ég líka reyna að hugga andstæðinga þessa frumvarps með því að það hefur ekki verið reynslan annars staðar þar sem sambærilegar breytingar hafa verið gerðar að þungunarrofum fjölgi. Það er mjög góð ástæða fyrir því. Það er vegna þess að ákvörðun um þungunarrof er ekki eitthvað sem fólk tekur bara að gamni sínu. Það er þung ákvörðun, sér í lagi þegar svo langt er liðið á þungunina. Mér finnst líka alveg þess virði að nefna að þegar hv. þingmenn hafa komið hingað upp og talað um þessar miklu áhyggjur af því að einhver kona taki ranga ákvörðun á 21. eða 22. viku, þá finnst mér þá þingmenn skorta þann skilning á því að það er enginn betur til þess fallinn að taka þá ákvörðun en sá einstaklingur sem í hlut á á þeim tímapunkti. Og eina leiðin til að vera ósammála því er með því að meta sjálfsákvörðunarrétt þess einstaklings, nefnilega konunnar, minna en persónulegar skoðanir þess hv. þingmanns sem talar hverju sinni. Þess vegna verða hv. þingmenn hér fyrir þeim átölum frá öðrum að þeir séu einhvern veginn á móti sjálfsákvörðunarrétti kvenna. Þeir koma síðan hingað og svara þannig að þeir séu ekki á móti sjálfsákvörðunarrétti kvenna. Gott og vel. Þegar maður talar svona þá hljómar það þannig. Það er eiginlega lógísk afleiðing af svona tali vegna þess að þetta snýst ekki um hvað mér eða öðrum einstaka hv. þingmönnum finnst um tiltekið þungunarrof undir einhverjum tilteknum aðstæðum, væntanlega, langoftast mjög erfiðum aðstæðum, heldur það hver eigi að taka ákvörðun, hvernig ákvörðunin sé tekin. Það er það sem málið snýst um. Þetta frumvarp svarar þeim spurningum að mínu mati, rétt. Þar á meðal 4. gr. Ég hef svo sem ekki mikið meira að segja um þetta mál. Mig langar bara að ítreka að ég ber fulla virðingu fyrir því að fólk sé efins. Ég ber fulla virðingu fyrir því að þetta sé tilfinningamál. Við þurfum þess vegna að halda í það haldreipi sem eru prinsippin sem við byggjum ákvarðanir okkar á, hver það er sem á að taka hverja ákvörðun. Við sem þjóðríki sem þjóð, við sem bæjarfélag sem bæjarfélag, við sem einstaklingar sem einstaklingar. Um það snýst málið.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um þungunarrof. Ég ætla ekkert að lengja þessa umræðu mikið. Ég hef ekki tekið þátt í umræðunni um málið til þessa en það þýðir ekki að ég hafi ekki fylgst með því, síður en svo. Þetta er mjög viðkvæmt mál og það hefur komið fram hjá nánast öllum sem hafa tjáð sig um það og það er ekkert skrýtið. Ég var að hlusta á ræðurnar á undan og mér fannst góð ræðan hjá hv. þm. Brynjari Níelssyni þegar hann talaði um að það hefði lítið verið talað um réttindi fósturs. Ég hef einmitt hugsað mikið um það. Ég er sammála þeirri spurningu og spyr að því líka: Hvenær hefjast þau réttindi? Ég er líka þannig upp alinn að ég er trúaður og ég trúi á æðri mátt, ég trúi líka á Jesú Krist. Þar af leiðandi er það mér bara mjög erfitt að ræða þetta mál en úr því að ég er kominn hérna upp þá er það orðið opinbert. Ég ætlaði að koma hingað upp aðallega til að ræða það að í andsvörum í dag kom hv. þm. Andrés Ingi Jónsson í andsvar við hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur við hennar ræðu og fór að tala um það og nafngreindi þann sem hér stendur að hann hefði verið á nefndarfundi hjá velferðarnefnd sem varamaður hennar, sem er rétt. Þar hefðu legið fyrir skriflegar spurningar, 16 talsins, frá hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur og beiðni um gestakomur. Hv. þingmaður talaði um að sá sem hér stendur hefði ekki getað fært rök fyrir þessum spurningum. Það er mikið rétt. Ég var þeim spurningum ekki svo kunnugur og hafði ekki fylgst það mikið með málinu að ég gæti fært rök fyrir þeim. Ég var þarna inni sem varamaður í forföllum hv. þingmanns Önnu Kolbrúnar Árnadóttur, með litlum fyrirvara, og hún hafði sent þessar spurningar inn. Ef það eru rök fyrir því að ekki hafi verið hægt að fjalla áfram um málið í nefndinni, að sá sem hér stendur gat ekki fært rök fyrir því um hvað spurningarnar fjölluðu, þá er það engin skylda. Ég vildi bara að það kæmi hér fram. Mér bar ekkert að færa nein rök fyrir því, svo að það sé sagt. Ég lét það koma fram á fundinum þegar ég tók til máls að ég væri í stórum dráttum sammála þessu frumvarpi. Þetta væru lög síðan 1975 sem flestallir eru sammála um að þurfi að endurskoða. Í frumvarpinu er margt lagfært sem var þörf á. En ég hef allan tímann sett spurningarmerki við það sem fjallað er um í 4. gr., um 22 vikurnar, sem margsinnis hefur verið rætt um, einfaldlega vegna þess að um þetta leyti meðgöngunnar verður fóstur lífvænlegt. Það hafa komið fram breytingartillögur sem nálgast það sem ég gæti sætt mig við. Ég hef ekki tekið beina afstöðu til þess að svo komnu máli. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þm. Brynjars Níelssonar að hann talaði um að oft og tíðum veigra þingmenn sér við að taka þátt í heitum umræðum þar sem ofsinn og viðbrögðin eru mikil. Ég viðurkenni það algjörlega að ég er einn af þeim. Ég hef bara staðið sjálfan mig að því í gegnum tíðina. Það er sennilega vegna þess að mér er það meira í blóð borið að berjast við ísköld náttúruöflin og þá oftast úti á sjó undanfarna áratugi, en þegar kemur að svona viðkvæmum málum eins og við fjöllum um hér þá verð ég frekar lítill í mér. Ég get alveg haft skoðanir á þessu. Mér finnst þetta hið besta mál nema hvað varðar þennan vikufjölda sem tiltekinn er, 22 vikur. Við það situr. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra.
Virðulegur forseti. Það fer betur á því að við þingmaðurinn ræðumst við í samtíma frekar en eins og gerðist fyrr í dag þar sem ég nefndi hann úr pontu og hann gat ekki komið til andsvara. Þingmaðurinn nefnir að það sé ekki skylda hans að færa rök fyrir máli sínu og það má til sanns vegar færa. Raunar mætti alveg nefna að það á sér stað ákveðin tilfinningabylting í þessu máli þar sem það er einmitt einkenni margra sem hér kveðja sér hljóðs að það eru ekki rök heldur tilfinningar sem allt í einu eru góðar og gildar inn í umræðuna, sem er ekki alltaf reyndin í þessum sal. En þegar um er að ræða umræðu um sjálfsákvörðunarrétt kvenna virðast tilfinningar karla yfir miðjum aldri vega nokkuð þyngra en rökin sem velferðarnefnd fór yfir. Það var ekki öfundsverð staða sem hv. þm. Sigurður Páll Jónsson var settur í, að vera sendur með 16 spurningar á fund velferðarnefndar án mikils undirbúnings. Þegar hann var spurður út í hverjar nýju spurningar væru, hvaða nýju upplýsingar hefðu komið fram frá því að fulltrúi Miðflokksins í velferðarnefnd samþykkti málið tækt til 2. umr. var það ekkert skylda hans að færa fram rök en fyrst hann gat ekki nefnt eitt einasta dæmi um nýjar spurningar sem þyrfti að svara, ekki eitt einasta dæmi um nýjar upplýsingar sem þyrfti að bregðast við þá bar velferðarnefnd auðvitað engin skylda til að verða við því að tefja málið frekar í nefndinni til að hjakka í sama farinu. Engin málefnaleg ástæða kallaði á að við héldum málinu lengur í nefndinni og það var bara í samræmi við það sem fastur fulltrúi Miðflokksins í nefndinni komst að ásamt okkur öllum hinum 29. apríl sl.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Ég vil árétta að þetta voru ekki mínar spurningar heldur spurningar sem hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir lagði fram skriflega og hafði sent í tölvupósti. Það er bara mat hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar að það hafi engin rök verið í málinu og þess vegna hafi velferðarnefnd vísað þessu frá. Það er mat hans og ég er ekkert endilega sammála því. Í sambandi við tilfinningarök miðaldra karlmanna er ég kominn yfir miðjan aldur, nema guð gefi það að ég verði yfir 120 ára gamall sem ég á ekki von á. Við sem eru komnir yfir miðjan aldur höfum líka tilfinningar. Þær geta líka verið alveg ágætar en hafa oft fengið mjög skrýtnar móttökur hjá ýmsum þingmönnum, eins og frekir miðaldra karlmenn eigi ekki rétt á því að færa fram rök sín ef þau eru mjög tilfinningaþrungin.
Virðulegur forseti. Ég vona að hv. þingmaður komist sem næst því að verða 120 ára þótt það sé kannski fullhár aldur fyrir nokkurn mann. Já, þetta voru ekki spurningar þingmannsins sem voru bornar inn á velferðarnefndarfundinn en það skiptir bara engu máli. Þingmaðurinn var talsmaður spurninganna á þeim fundi. Hvað átti nefndin að gera? Átti hún að bíða þangað til höfundur spurninganna ætti heimangengt og kæmist á fundinn? Átti að fresta málinu vegna forfalla? Það er ekki boðleg tilætlunarsemi gagnvart þingnefnd. Þess vegna báðum við hv. þm. Sigurð Pál Jónsson, þann Miðflokksmann sem var viðstaddur, að færa rök fyrir því að kalla þyrfti inn nýja gesti. Þau rök þurftu að felast í því að eitthvað hefði breyst frá því að fulltrúi Miðflokksins í nefndinni samþykkti málið út úr nefndinni. Það er ekki bara mitt mat að þau hafi ekki verið færð fram heldur var ekki eitt einasta dæmi nefnt. Ef þingmaðurinn telur sig geta nefnt eitthvert slíkt dæmi, eitthvert dæmi af blaðinu með 16 spurningunum, eitthvert dæmi úr 2. umr. þar sem komu fram nýjar upplýsingar sem ekki komu fram í fyrri umræðum eða í umsögnum eða við gestakomur þá gefst honum tækifæri til þess núna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég er ekki með þau rök, hv. þingmaður, [[Gripið fram í.]]en það getur vel verið að hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir hafi verið með þau rök og hún er örugglega með þau rök. Ég er ekkert að blanda mér í það hvort þetta var frágangssök. Þetta var bara svona og ég kom þarna inn í forföllum hv. þingmanns með litlum fyrirvara. Þannig var þetta mál og ég vildi koma hingað upp til að segja að sá sem hér stendur er ekki upphaf og endir þess að þetta mál var tekið út úr nefnd.
Herra forseti. Hér er til umræðu nefndarálit um tillögu til þingsályktunar um fullgildingu fríverslunarsamnings milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja frá meiri hluta utanríkismálanefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Kristin F. Árnason, Katrínu Einarsdóttur og Davíð Loga Sigurðsson frá utanríkisráðuneyti, Birnu Guðmundsdóttur frá Íslandsdeild Amnesty International og Daníel E. Arnarsson frá Samtökunum '78. Þá barst nefndinni umsögn frá Íslandsdeild Amnesty International. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til fullgildingar á fríverslunarsamningi milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja sem undirritaður var í Bern í Sviss 28. apríl 2016. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að fríverslunarsamningurinn við Filippseyjar kveður á um gagnkvæma niðurfellingu og lækkun tolla á iðnaðarvörur, sjávarafurðir og unnar og óunnar landbúnaðarvörur. Þannig munu tollar á flestallar sjávarafurðir og iðnaðarvörur, sem fluttar eru út frá Íslandi til Filippseyja, falla niður og sama á við um helstu landbúnaðarvörur sem framleiddar eru hér á landi til útflutnings. Fríverslunarsamningurinn er af svokallaðri þriðju kynslóð fríverslunarsamninga og inniheldur ákvæði um vöruviðskipti, þjónustuviðskipti, fjárfestingar, verndun hugverkaréttar, opinber innkaup, samkeppnismál og viðskipti og sjálfbæra þróun, auk hefðbundinna ákvæða um sameiginlega nefnd samningsaðila og lausn deilumála. Þá segir í greinargerð að útflutningur frá Íslandi til Filippseyja hafi verið lítill, eða sem nemur 30–100 millj. kr. á ári. Hefur þar fyrst og fremst verið um að ræða útflutning á tækjabúnaði, einkum vogum og búnaði í tengslum við jarðboranir, auk lítils háttar útflutnings á heilfrystum makríl. Einnig hafa íslenskir aðilar í talsverðum mæli selt þjónustu sína og þekkingu vegna rannsókna og nýtingar jarðhita á Filippseyjum. Innflutningur frá Filippseyjum hefur á undanförnum árum numið um 300–500 millj. kr. á ári. Með gagnkvæmri niðurfellingu og lækkun tolla skapast forsendur fyrir auknum viðskiptum milli landanna. Hin EFTA-ríkin, Noregur, Liechtenstein og Sviss, hafa þegar fullgilt fríverslunarsamninginn við Filippseyjar og tók hann gildi á milli þeirra 1. júní 2018. Við umfjöllun nefndarinnar um málið og í umsögn og máli gesta komu fram þungar áhyggjur af stöðu mannréttindamála á Filippseyjum í kjölfar þess að Rodrigo Roa Duterte tók við embætti forseta landsins í júní 2016. Fram kom hjá Amnesty International að víðtæk mannréttindabrot væru framin af hálfu og í nafni stjórnvalda á Filippseyjum og að í ársskýrslu samtakanna fyrir 2017–2018 væri m.a. fjallað um aftökur án dóms og laga í nafni herferðar gegn eiturlyfjum, árásir á baráttufólk fyrir mannréttindum, heft tjáningarfrelsi og pyndingar og illa meðferð í fangelsum landsins. Fram komu ólík sjónarmið um réttmæti þess að gera fríverslunarsamning við ríki þar sem ástand mannréttinda er jafn bágborið og á Filippseyjum. Með einföldun má segja að annars vegar hafi það sjónarmið komið fram að neitun um gerð slíkra samninga setji þrýsting á ríki sem brjóta mannréttindi sem getur leitt til bóta ef viðkomandi ríki leggja áherslu á aðgang að erlendum mörkuðum og hindranalaus alþjóðaviðskipti. Hins vegar var því sjónarmiði haldið á lofti að frjáls viðskipti milli ríkja geti stuðlað að úrbótum í lýðræðis- og mannréttindamálum. Fríverslunarsamningar bæti hag almennings í samningsríkjum og vinni gegn einangrunarstefnu, auk þess sem slíkum samningum fylgi aukin samskipti og tækifæri til að koma á framfæri afstöðu Íslands varðandi lýðræði og mannréttindi. Meiri hlutinn bendir á að í formálsorðum samningsins er áréttuð skuldbinding samningsríkjanna til að styðja við lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi í samræmi við skyldur sínar að þjóðarétti, m.a. í sáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Þá skal bent á að sérstakur kafli í samningnum fjallar um viðskipti og sjálfbæra þróun eins og tíðkast hefur í nýlegum fríverslunarsamningum EFTA. Samningsaðilar viðurkenna að efnahagsleg þróun, félagsleg þróun og umhverfisvernd séu sjálfstæðir þættir sem styðji með gagnkvæmum hætti við sjálfbæra þróun. Samningsaðilar árétta einnig skyldur sínar til að virða, efla og framkvæma þær meginreglur um grundvallarréttindi sem er að finna í yfirlýsingu Alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO) um grundvallarviðmið og réttindi við vinnu og í áréttingu hennar sem Alþjóðavinnumálaþingið samþykkti árið 1998. Loks bendir meiri hlutinn á að Íslandsdeild Amnesty International er ekki mótfallin fríverslunarsamningi EFTA og Filippseyja og leggst ekki gegn fyrirliggjandi þingsályktun um fullgildingu hans. Það gera Samtökin '78 heldur ekki. Hins vegar skorar Íslandsdeild Amnesty International í umsögn sinni á íslensk stjórnvöld að nýta þau tækifæri sem gefast til að vekja athygli á slæmri stöðu mannréttindamála eins og þau hafa gert að undanförnu á vettvangi mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna og hvetji áfram til tafarlausra úrbóta, jafnt í samskiptum við stjórnvöld á Filippseyjum sem og á alþjóðlegum vettvangi þar sem fjallað er um mannréttindamál. Þá hvetur meiri hlutinn til þess að stjórnvöld nýti sameiginlega nefnd EFTA og Filippseyja, sem komið er á fót með fríverslunarsamningnum, til að taka upp mannréttindamál þegar við á. Meiri hlutinn leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Ari Trausti Guðmundsson, Logi Einarsson og Þorgerður K. Gunnarsdóttir skrifa undir álit þetta með fyrirvara. Fyrirvari Ara Trausta Guðmundssonar lýtur að stöðu mannréttindamála á Filippseyjum. Gunnar Bragi Sveinsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis.
Frú forseti. Mannréttindamál á Filippseyjum, löng saga þeirra, hafa verið með ýmsu móti eins og við vitum og glöggt hefur komið fram hér og margoft í umræðunni því að þetta er orðið gamalt mál. Mannréttindi núna eru vægast sagt í lamasessi og það er á allra vitorði. Ég vil nefna að uppi er ólík afstaða mannréttindasamtaka, einkanlega á Filippseyjum sjálfum, um gagnsemi fríverslunarsamnings við núverandi ástand. Ég hef sjálfur miklar efasemdir um það og raunar höfum við rætt og velt vöngum almennt yfir fríverslunarsamningum við ríki sem eru gölluð að því leyti að okkar mati, eins þótt verið sé að ræða mannréttindamál á fundum sem eru tengdir þeim fríverslunarsamningum. Hvað um það, ég horfi til lengri framtíðar þess tíma þegar ofbeldisstjórn manna á borð við Duterte er að baki og það verður vonandi fyrr en síðar. Þar með styð ég þessa fullgildingu og nefndarálit hv. utanríkismálanefndar, eins og komið hefur fram, með fyrirvara sem er á nefndarálitinu og lýtur að því að leggja mikla áherslu á stöðu mannréttindamála og mikilvægi þeirra á Filippseyjum umfram annað. Sá fyrirvari er tilraun mín til að benda á að þarna leikur vafi á en við horfum til framtíðar.
Frú forseti. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson fór ágætlega yfir nefndarálitið sem ég rita undir en þó með fyrirvara og lýtur hann að svipuðum þáttum og hjá hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni. Við stöndum auðvitað frammi fyrir veröld sem byggir framtíð sína á því að þjóðir vinni saman og nái meiri einingu og ríki almennt byggi í auknum mæli á lýðræði og manneskjulegum stjórnarháttum. Í þessu máli stöndum við frammi fyrir tveimur möguleikum. Annars vegar þeirri skoðun að við slíkar aðstæður, þegar við erum að gera fríverslunarsamninga eða erum að velta því fyrir okkur við ríki eins og Filippseyjar, eigi að hafna og loka á þau og reyna þannig að þvinga þau til skárri stjórnarhátta eða hins vegar að vinna að því með meiri viðskiptum og samskiptum. Almennt hef ég meiri trú á þeirri leið og tel að býsna sterk rök þurfi til þess að reyna það ekki áður en hitt er gert. Það stendur í þessum fríverslunarsamningi að ríkin skuldbundi sig til þess að efla lýðræði og réttarreglur og bæta mannréttindi og mannfrelsi og vinna í samræmi við þjóðarétt og samkvæmt sáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Þau árétta að þau ætli að gera það. Ég held að alveg sé ljóst miðað við ástandið þar að þá þarf að fylgja því eftir og þess vegna geri ég þann fyrirvara að ég vil nota tækifærið til að hvetja íslensk stjórnvöld til að nota rödd sína. Það er margkomið í ljós að jafnvel þótt við séum lítil heyrist í okkur og það er hlustað á rödd okkar þegar við látum í okkur heyra. Um það eru mörg dæmi og svo ég taki bara nokkra mánuði aftur í tímann held ég að það hafi vakið býsna mikla athygli þegar Ísland lét heyra í sér varðandi skort á mannréttindum í Sádí-Arabíu. Ísland hefur ekkert ofboðslega mikið fram að færa í utanríkismálum annað en gildi eins og lýðræði, mannréttindi, jafnrétti og slíka hluti. Það er raunar eina útflutningsvara okkar þegar kemur að svona hlutum, án þess kannski að lána landið undir hergögn annað slagið. Ég vil því ítreka að ég samþykki þetta en ætlast til þess að við látum í okkur heyra þegar okkur finnst skorta á þá hluti sem við berjumst fyrir.
Frú forseti. Ég biðst velvirðingar á uppskiptingu á mælendaskránni. Þegar sú sem hér stendur var útvarpskona var góður yfirmaður þar, Broddi Broddason, sem kenndi mér að hlaupa aldrei í útsendingu né eitthvert annað þar sem ég þyrfti að ræða mál og þá reglu hef ég notað hér. Við ræðum alvarlegt mál sem er fullgilding fríverslunarsamnings milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja. Eins og frú forseti benti á er komið fram álit minni hluta utanríkismálanefndar sem undirrituð er á ásamt hv. þm. Smára McCarthy. Ég ætla mér að leyfa mér að renna yfir þetta nefndarálit okkar. Eins og fram kom í máli þeirra sem á undan mér hafa talað þá hafa átt sér stað mikil mannréttindabrot á Filippseyjum sem hafa orðið til þess að margir hafa staldrað við þegar kemur að fullgildingu fríverslunarsamninga við þá þjóð. Þingsályktunartillaga um fullgildingu fríverslunarsamnings EFTA-ríkjanna við Filippseyjar er nú lögð fram í þriðja sinn á Alþingi. Ástæða þess að hún hefur ekki hlotið brautargengi er, eins og ég minntist á áðan, hræðilegt ástand í mannréttindamálum á Filippseyjum í kjölfar þess að Rodrigo Duterte var kjörinn forseti landsins þann 30. júní 2016. Aðeins nokkrum vikum eftir að undirritað var samkomulag milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja um að hefja undirbúning að fullgildingu fríverslunarsamningsins var Duterte kjörinn forseti. Ísland er að fullgilda hér glænýjan samning við ríki þrátt fyrir að forystumenn þess hafi brotið gróflega gegn mannréttindum stuttu eftir að sest var við samningaborðið. EFTA-ríkin voru því í kjöraðstæðum til að stöðva vinnu við samningsgerðina á meðan beðið væri eftir að ástand í mannréttindamálum myndi batna. Ýmis mannréttindasamtök og stofnanir sem starfa á sviði mannréttinda hafa harðlega gagnrýnt ástand mannréttindamála í forsetatíð Duterte og ef tæpt er á athugasemdum þeirra þá er nú svo komið að samkvæmt nýjustu opinberu tölum á Filippseyjum hafa 5.000 manns verið drepnir af lögreglu án dóms og laga, sérstaklega á 16 mánaða tímabili, frá júlí 2016 til nóvember 2017, að fyrirskipan Duterte forseta sem hvatti einfaldlega til morða á götum úti á eiturlyfjaneytendum og eiturlyfjasölum. Mannréttindasamtök hafa hins vegar áætlað að fjöldi fórnarlamba þessarar pólitísku stefnu sé á bilinu 12.000–20.000 samkvæmt nýrri grein í Guardian, frá 3. apríl 2019, sem nefnist „Philippines court orders release of police files on thousands of drug-war deaths“, með leyfi forseta. Aðeins einum og hálfum mánuði eftir að Duterte tók við forsetaembætti á Filippseyjum skoruðu Sameinuðu þjóðirnar og sérfræðingar þeirra í mannréttindamálum á stjórnvöld á Filippseyjum að virða laga- og réttarkerfi í landinu og sjá til þess að þeir sem höfðu framið brot gegn fíkniefnalöggjöf landsins hlytu réttláta meðferð fyrir filippseyskum dómstólum. Það eru tvö mál í farvegi hjá Alþjóðlega sakamáladómstólnum í Haag vegna fyrrgreinda aftaka án dóms og laga. Duterte brást við með því að draga Filippseyjar einfaldlega úr dómstólnum sem setur réttindi borgara landsins í verulegt uppnám. Þetta hefur gerst á undanförnum mánuðum. Til viðbótar við aftökur án dóms og laga á borgurum Filippseyja í forsetatíð Duterte má nefna að virt mannréttindasamtök hafa gert mjög alvarlegar athugasemdir við önnur grafalvarleg mannréttindabrot sem eiga sér stað á Filippseyjum. Má þar nefna að stjórnvöld hafa staðið fyrir árásum á frumbyggja landsins í tíð Duterte. Þá hafa mannréttindabrot verið framin á börnum en samtökin Human Rights Watch vöktu m.a. athygli á barnaþrælkun í filippseyskum gullnámum. Loks hafa baráttusamtök fyrir réttindum samkynhneigðs fólks mótmælt harðlega mismunun gagnvart samkynhneigðum á Filippseyjum og öðrum sem hefur verið mismunað vegna kynhneigðar sinnar eða kyngervis og aðgangur þeirra að menntun og önnur réttindi skert í tíð Duterte. Hatursglæpum gegn samkynhneigðu fólki hefur fjölgað frá því Duterte tók við völdum og tíðni morða á transfólki er sú allra hæsta í löndum Suðaustur-Asíu. Það skýtur því verulega skökku við að fullgilda þennan fríverslunarsamning nú þegar ástand í mannréttindamálum á Filippseyjum er jafn slæmt og raun ber vitni. Í raun má segja að það sé óskiljanlegt að leggja svo mikla áherslu á fullgildingu fríverslunarsamnings við landið á meðan Duterte er við völd og sýnir engin merki þess að milda stjórnarhætti sína. Minni hlutinn bendir á að þrátt fyrir að utanríkisráðherra Íslands hafi sem betur fer nýtt opinber tækifæri til að gagnrýna stöðu mannréttindamála á Filippseyjum þá hljóti það að skjóta skökku við að á sama tíma og Ísland á dýrmætt sæti í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna ætli það sér að fullgilda fríverslunarsamning við ríki sem stýrt er af mannréttindabrjóti sem utanríkisráðherra hefur gagnrýnt opinberlega. Sömuleiðis má vekja athygli á því að það getur varla verið til þess fallið að auka trúverðugleika þjóðar með fulltrúa í barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna að fullgilda fríverslunarsamning við land sem brýtur gróflega á réttindum barna, hefur ekki tekist að uppræta barnaþrælkun og lækkaði nýverið sakhæfisaldur ungmenna úr 15 árum í 12 ár þrátt fyrir mótmæli mannréttindasamtaka. Því leggst, herra forseti, minni hlutinn eindregið gegn því að fríverslunarsamningur við Filippseyjar verði fullgiltur við núverandi stöðu mannréttindamála og telur einboðið að Ísland bíði með fullgildinguna þar til ástandið batni eða skáni til muna. Það eru sem betur fer fordæmi fyrir því að Alþingi Íslendinga hafi ítrekað hafnað samþykkt á framlagningu þingsályktunartillögu um fullgildingu fríverslunarsamnings vegna bágs ástands mannréttindamála í viðkomandi samningsríki. Það gerðist með fríverslunarsamningi EFTA-ríkjanna við Kólumbíu. Þingsályktunartillaga þess efnis var lögð fram í fjórgang áður en hún hlaut samþykki Alþingis. Tillagan var að lokum samþykkt á 143. löggjafarþingi árið 2014 eftir að kólumbísk stjórnvöld höfðu fullyrt að 720 einstaklingum sem voru taldir í hættu hefði verið veitt lögregluvernd og umsóknir tuga þúsunda fórnarlamba átakanna um landrými væru í vinnslu. Þá höfðu kólumbísk stjórnvöld komið sér á þann stað að beita sér fyrir alvarlegum friðarviðræðum við kólumbísku skæruliðasamtökin FARC, bæði í Ósló og Havana, með þátttöku kúbverskra og norskra stjórnvalda og skýrsla mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna sýndi að jákvæð teikn væru á lofti í mannréttindamálum og friðarviðræðum í Kólumbíu. Ein helsta ástæða þess að tillaga um fríverslunarsamning við Kólumbíu var í þrígang ekki samþykkt af Alþingi var m.a. hörð gagnrýni launþegahreyfinganna á afar bágt ástand mannréttindamála og ofsóknir sem verkalýðsfélög í Kólumbíu máttu sæta af hálfu ýmissa afla í landinu. Launþegahreyfingar í Noregi og á Íslandi höfðu á vettvangi EFTA hvatt til þess að samningur við Kólumbíu yrði ekki gerður nema tekin væru af öll tvímæli um skyldur landsins til að virða mannréttindi og réttindi launafólks til að stofna og starfrækja verkalýðsfélög. Alþýðusamband Íslands ítrekaði andstöðu sína við fríverslunarsamningsgerð og fullgildingu hans við Kólumbíu, bæði í umsögn til utanríkismálanefndar og á fundi nefndarinnar. Hið sama hefur Alþýðusamband Íslands gert um þingsályktunartillögu um fullgildingu fríverslunarsamnings við Filippseyjar. Samtökin lýsa yfir verulegum efasemdum um fullgildingu fríverslunarsamningsins vegna stöðu mannréttindamála þar í landi og mæla ekki með samþykkt tillögunnar. Í umsögn Amnesty International á Íslandi er jafnframt bent á að rannsóknir Amnesty International sýni að víðtæk mannréttindabrot séu framin af hálfu stjórnvalda á Filippseyjum og í nafni stjórnvalda þeirra. Ef við víkjum aðeins að fríverslunarsamningum EFTA-ríkjanna þá er að sjálfsögðu rétt að geta þess, eins og fram kom í máli hv. þm. Loga Einarssonar, að í formálsorðum þeirra er áréttað að samningsaðilar skuldbindi sig til þess að virða lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi í samræmi við skyldur sínar samkvæmt þjóðarétti, þar með taldar meginreglur sem settar eru fram í sáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Þetta er vel en hefur líka verið gagnrýnt af hálfu m.a. íslenskra þingmanna sem telja að þessi formálsorð séu ekki nógu sterk og þeim hafi ekki verið fylgt nógu vel eftir og hafa bent á að það þurfi að gera. Það verður að teljast nokkuð holur hljómur í því af hálfu Íslands að fullgilda fríverslunarsamning við ríki sem virðir ekki einmitt það sem fram kemur í formálsorðunum, mannréttindi og mannfrelsi. Staða mannréttindamála á Filippseyjum er svo alvarleg að þegar við gildistöku samningsins er fyrirséð að mannréttindaákvæði samningsins verði þverbrotið. Ástæða er því til að velta upp gildi annarra ákvæða samningsins komi til deilna um þau, ekki síst þar sem Filippseyjar hafa þegar sagt sig frá Alþjóðlega sakamáladómstólnum til að komast hjá réttmætri úrlausn dómstóla. Í ljósi þessa er varla hægt að líta á Filippseyjar sem trúverðugan samningsaðila á meðan Duterte er við völd. Minni hlutinn sem stendur að þessu áliti áréttar líka að ef ástand mála batnar, eins og gerðist í tilviki Kólumbíu og hins hræðilega ástands sem þar ríkti, þá styðji hann að sjálfsögðu að fríverslunarsamningur við Filippseyjar verði fullgiltur. Við teljum hins vegar ekki siðferðilega rétt að fullgilda fríverslunarsamning við Filippseyjar fyrr en raunverulegar umbætur verði á mannréttindum og mannfrelsi íbúa Filippseyja.
Herra forseti. Þegar maður er í þeirri stöðu að vera bæði fríverslunarsinni og ekki síst formaður þingmannanefndar EFTA hefur maður ákveðna trú á mikilvægi gerðar fríverslunarsamninga og að það sé að öllu jöfnu til bóta fyrir samfélög að tengjast nánari böndum. Engu að síður þá er ég á minnihlutaáliti því sem hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir rakti rétt í þessu. Ástæðan er sú að það togast á innra með mér nokkrir aðrir hlutir og ég væri hreinlega ekki samkvæmur sannfæringu minni ef ég myndi styðja þennan fríverslunarsamning að svo stöddu. Það er að vissu leyti eitthvert tilfinningamál. En ég er ekki hrifinn af því að taka ákvarðanir út frá tilfinningum og því horfi ég svolítið á staðreyndirnar. Svo ég hnykki sérstaklega á tvennu af því sem fram kom í nefndaráliti minni hlutans þá eru í rauninni aðalrökin gegn því að samþykkja þetta á þessum tímapunkti, fyrir utan náttúrulega hrikalegan mannréttindaaðbúnað á Filippseyjum, fyrst og fremst tvenns konar: Annars vegar er ákveðin trú í allri umræðu um fríverslun að frjálsir markaðir skapi frjálst fólk. Ekki er mikið til af sönnunum á þessari hugsjón. Það virðist aftur á móti frekar vera tilfellið að frjálst fólk geti skapað frjálsa markaði. Þegar samfélag býr við slíka ánauð, eins og staðreyndin er á Filippseyjum í dag og hefur verið undanfarin ár, er ekki hægt að ganga út frá því að fólk geti stundað frjáls viðskipti þann á hátt að það bæti samfélag þess. Þá er rétt að spyrja sig hvort fríverslun við okkur geti bætt samfélag okkar. Erum við, með því að samþykkja þetta, orðin að gerendum eða alla vega að veita þögult samþykki fyrir þeim mannréttindabrotum sem eiga sér stað? Ég veit það ekki. Það er ákveðin siðferðisleg spurning sem þarf einhvern betur uppfræddan um siðfræði en mig til að svara. Mér finnst alla vega þessi opna spurning blasa við, hvort við getum treyst því að fríverslunarsamningur muni hjálpa á nokkurn hátt. Mér er ekki kunnugt um neinar rannsóknir sem sýnt hafa ótvírætt fram á að aukin viðskipti leiði af sér meira frelsi og færri mannréttindabrot. Mér er kunnugt um að rannsóknir sem hafa sýnt fram á að ákveðnar hreyfingar til styrktar réttarríkisins og lýðræðislegt aðhald hafi ýtt undir áberandi meiri viðskipti. Þannig að þá verður maður að segja að sú leið sem farin hefur verið á Filippseyjum undanfarin ár undir stjórn Dutertes er í rauninni í þveröfuga átt og dregur úr allri raunsærri trú á að þessi fríverslunarsamningur geti gert eitthvert gagn. Hins vegar er það hinar áhyggjur mínar. Eins og fram kom í nefndarálitinu er það trúverðugleiki mótaðilans. Í fríverslunarsamningnum segir, með leyfi forseta, að löndin árétti þá skuldbindingu sína að styðja við lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi í samræmi við skyldur sínar að þjóðarétti, m.a. eins og fram kemur í sáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Þá verður maður að spyrja sig: Ef land, ef ríkisstjórn hefur gefið það út - eða kannski ekki gefið það út með orðum - jú, reyndar hefur Duterte gefið það út nákvæmlega með orðum að hann styðji við fjöldamorð á tilteknu fólki, en líka með gjörðum sínum og öðru. Ef ríki eru búin að sýna fram á að þetta tiltekna ákvæði er einskis virði í þeirra huga og verði ekki fylgt af þeirra hálfu þá getum við ekki gefið okkur að öðrum ákvæðum samningsins verði líka fylgt. Það hvað Filippseyjar hafa gengið langt í því að draga sig út úr alþjóðasamstarfi, t.d. Alþjóðasakamáladómstólnum, þegar ríkið hefur hlotið gagnrýni fær mann til að halda að ef upp kæmi einhver ágreiningur t.d. við tollafgreiðslu á einhverjum vörum frá Íslandi eða jafnvel ritskoðun á vefsíðum íslenskra fyrirtækja eða hvað eina sem það kann, yrði svar Filippseyja við því í rauninni ekki í anda samningsins. Það má eiginlega frekar ganga út frá því að hegðun stjórnvalda Filippseyja, undir stjórn Dutertes, verði bara í anda þess sem Duterte dettur í hug hverju sinni, vegna þess að það er um það bil það sem við höfum séð frá Filippseyjum undanfarin ár. Það er kannski rétt að ítreka að krafan er ekki að lönd séu með hreinan skjöld. Krafan er ekki að þau séu fullkomin. Krafan er að þau sýni lágmarksviðleitni til að bæta sig. Við sjáum það t.d. í tilfelli fríverslunarsamnings við Kólumbíu þar sem aðstæður löguðust og litið var til þess í meðferð þingsins að þær voru að batna. Það var bara mjög eðlilegt. Það er kannski ekki alltaf búið að vera þannig, t.d. hafa hlutir snarversnað gagnvart Tyrklandi á undanförnum árum. Það var kannski ekki ástæða til að stoppa gildistöku uppfærðs samnings á sömu forsendum. Það var aðeins matskenndara þar sem samningur var þegar til. En jafnvel þar ætti maður að spyrja sig: Eru hlutir að batna eða versna? Er sýnd lágmarksviðleitni til að viðhalda ákvæði samningsins, sérstaklega hvað varðar mannréttindi? Hér er svo sem búið að reifa nefndarálit minni hlutans í málinu þannig að ég ætla ekki að tefja þetta neitt mikið meira. Ég held að í þessari umræðu og umræðu um alla fríverslunarsamninga þurfum við að nálgast málin út frá ákveðnu jafnvægi. Annars vegar viljum við auka fríverslun um allan heim. Við viljum gera fleirum kleift að stunda viðskipti og tengjast og kynnast fólki. En við viljum ekki á nokkurn hátt vera meðsek um mannréttindabrot og við viljum ekki gefa einræðisherrum eða fjöldamorðingjum eða öðrum þeim sem eru í mikilli og aggressífri árás gegn mannkyninu, tilefni til að fagna því að þeir hafi hlotið einhvers konar réttlætingu af hálfu okkar. Það er ekki okkar hlutverk. Okkar hlutverk er ekki að réttlæta gjörðir manna eins og Dutertes og pólitísk yfirlýsing af því tagi sem fríverslunarsamningur er og getur verið mun verða túlkuð á þann hátt. Þannig að ég styð ekki að við samþykkjum þennan samning að svo stöddu. Ég styð hins vegar að um leið og ástandið á Filippseyjum horfir til betri vegar, líklega þegar valdatíð Dutertes er lokið, að við tökum þennan samning aftur upp og samþykkjum hann og kynnumst síðan Filippseyingum af góðu einu, eins og ég hef gert þegar ég hef verið þar í landi. Það er fullt af tækifærum til frekari fríverslunar á Filippseyjum, en ég get ekki sagt að það sé raunhæft að geta notið þeirra tækifæra með góðri samvisku á meðan þessi tiltekni fjöldamorðingi er við völd. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Við ræðum fullgildingu fríverslunarsamnings milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja, eða í rauninni bara milli Íslands og Filippseyja þar sem önnur EFTA-ríki eru búin að fullgilda samninginn af sinni hálfu. Mig langar að ræða aðeins álit minni hluta utanríkismálanefndar sem mér þykir þingheimur þurfi að gefa góðan gaum að þar sem fólkið sem stendur að þessu minnihlutaáliti verður seint sakað um að vera einangrunarsinnar eða andstæðingar alþjóðasamstarfs, þvert á móti. Við erum annars vegar að tala um Rósu Björk Brynjólfsdóttur, sem þessa dagana gegnir embætti varaforseta Evrópuráðsþingsins, og hins vegar Smára McCarthy, sem er formaður þingmannanefndar EFTA. Við erum að tala um fólk sem hrærist mjög mikið í alþjóðlegu starfi og veit hversu mikilvægt það er að eiga uppbyggileg samskipti á milli landa. Sérstaklega langar mig að undirstrika hversu mikilvægt það er að formaður þingmannanefndar EFTA standi að þessu minnihlutaáliti þar sem fullkomlega réttmæt gagnrýni er sett fram í minnihlutaálitinu á formálsorð fríverslunarsamninga sem EFTA gerir við hin ýmsu ríki. Ég treysti því í ljósi framgöngu hv. þm. Smára McCarthys hér í sal að hann muni fylgja þessu eftir innan þingmannanefndarinnar og í framhaldinu munum við vonandi sjá einhverjar úrbætur á þeim vettvangi. Hér hefur verið farið yfir formálsorð fríverslunarsamninga sem EFTA-ríkin gera þessi misserin. Þetta er viðbót við samninga. Þetta er nýmæli og var jákvætt skref á sínum tíma að í formálsorðum er áréttað að samningsaðilar skuldbindi sig til að virða lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi í samræmi við skyldur sínar samkvæmt þjóðarétti. Þetta er samningur sem skrifað var undir áður en Duterte tók við völdum á Filippseyjum. Þegar hann tók við völdum og í ljós kom að hann stefndi í það að vera rakinn skíthæll og harðstjóri þá hefðu einhverjar viðvörunarbjöllur átt að kvikna hjá samningsaðilum Filippseyja sem hafa þennan góða inngang að samningum sínum. Þá hefðu öll EFTA-ríkin fjögur átt að segja, nei, heyrðu mig nú, hérna ættum við kannski aðeins að staldra við, aðeins að anda í kviðinn og sjá hvort þetta sé ríki sem við viljum lyfta upp með því að gera fríverslunarsamning við. Nei, það var ekki gert á þeim tímapunkti. Hin þrjú EFTA-ríkin eru búin að samþykkja þennan samning fyrir sitt leyti og hér liggur fyrir tillaga meiri hluta utanríkismálanefndar að Ísland geri slíkt hið sama. Þrátt fyrir það að ekki einasta strax eftir að Duterte tók við völdum heldur nánast dag frá degi hafa stjórnarhættir hans versnað. Hv. þm. Smári McCarthy nefndi að það skipti ekki máli, aðalatriðið væri ekki að ríki væru fullkomin eða stæðu sig alveg 100% heldur alla vega að þau sýndu viðleitni til að bæta sig. Duterte hefur gert hið gagnstæða. Hann hefur sýnt einbeittan vilja til að grafa undan mannréttindum innan Filippseyja og sama tíma láta EFTA-ríkin eins og þessi formálsorð hafi eitthvað að segja. Þau höfðu ekkert að segja þegar samningurinn var að bíða fullgildingar. Hann var samt fullgiltur hjá þremur þeirra. Hvað hefur gerst síðan? Nú er samningurinn búinn að vera í gildi í hinum EFTA-ríkjunum. Er eitthvað búið að gerast á þeim vettvangi til að kveikja á viðvörunarbjöllum vegna versnandi ástands á Filippseyjum? Nei, það er nefnilega ekki. Það sést ágætlega á því að lesa álit bæði minni hluta og meiri hluta utanríkismálanefndar að EFTA hefur ekkert um mannréttindaástand á Filippseyjum að segja. Hér er vitnað í ýmis alþjóðasamtök. Vitnað er í Amnesty og Human Rights Watch og ýmis önnur samtök, en það er engin mannréttindavakt innan EFTA sem getur sagt okkur hvort ástandið sé að skána eða versna á Filippseyjum. Nei, vegna þess að það er, eins og segir í áliti minni hluta utanríkismálanefndar, holur hljómur í þessum formálsorðum fríverslunarsamninganna. Hér hefur þetta mál verið sett í samhengi við stöðu Íslands á alþjóðavísu af því að þessi misserin höfum við sæti í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Þar hafa íslensk stjórnvöld og hæstv. utanríkisráðherra ítrekað bent á að hörð afstaða okkar gegn Filippseyjum og gagnrýni á stjórnvöld þar í landi hafi skipt miklu máli til að tryggja Íslandi þetta sæti þegar Bandaríkin hrökkluðust frá mannréttindaráðinu með skömmum fyrirvara. Það er holur hljómur í því að gagnrýna Filippseyjar með annarri hendinni en rétta fríverslunarsamning með hinni. Sérstaklega þegar, eins og bent hefur verið á, um brot gegn fjárhagslegum skuldbindingum ríkjanna er að ræða. Um þau brot gilda skýrar reglur og viðurlög. Það er gerðardómur og það eru heilu kaflarnir í þessum samningi um það hvernig eigi að taka á því þegar auðvaldið er snuðað, en þegar brotið er á mannréttindum fólks samkvæmt sama samningi þá tekur ekkert við. Af því að illu heilli endurspeglar þessi samningur þá stöðu alþjóðakerfisins sem við búum við að auðmagnið á sér sterkari málsvara en einstaklingurinn. Það sem minni hluti utanríkismálanefndar leggur til í áliti sínu, og ég styð, er að þessi samningur verði einfaldlega lagður til hliðar þar til hægt verður að segja með sanni að það sé ekki siðferðilega ámælisvert að gera fríverslunarsamning við Filippseyjar. Og það gerist ekki meðan við erum með harðstjóra þar. Hvers vegna ætti Ísland ekki að gera það? Um þá fríverslunarsamninga gilda ekki sömu reglur og um innleiðingu á Evrópureglum í gegnum EES-samninginn. Þar þurfa öll ríki að taka upp regluverkið til að það sé tekið upp í samninginn. Eins og fram hefur komið eru hin þrjú ríkin með virkan fríverslunarsamning við Filippseyjar á grundvelli þessa plaggs. Ísland þarf ekkert að gera til að þau geti sinnt sínu. Við stöndum ekki í vegi fyrir neinu. Það er búið að halda kynningarfundi á Filippseyjum þar sem talsmenn ríkjanna þriggja ásamt fólki frá fríverslunarskrifstofu EFTA mætti, dekkaði borð og lagði á brauðtertur og kynnti fólk fyrir viðskiptatækifærum í EFTA-ríkjunum. Þetta er allt saman bara í góðum gír. Ísland þarf ekki að stimpla Filippseyjar sem húsum hæf stjórnvöld til þess að félagar okkar í EFTA geti notið ágóðans af þessum fríverslunarsamningi og því mun ég ekki styðja hann.
Herra forseti. Hv. þingmaður nefndi það sem hægt væri að gera á vettvangi EFTA. Og eins varðandi hvernig þessi mannréttindaákvæði eru að þróast vil ég nefna nokkur atriði. Fyrst er að þessi samningur var auðvitað kláraður og áritaður, ekki undirritaður heldur áritaður, fyrir kjör Dutertes. Það skiptir náttúrlega heilmiklu máli varðandi forsöguna. Á þeim tíma og enn í dag er verið að notast við staðlaðan formálstexta um mannréttindi og þetta er formálstexti sem því miður hefur ekki haft mjög mikið vægi. Þarna væri hægt að bæta úr. Nú er verið að vinna nýjan kafla um sjálfbæra þróun sem á að nota í fríverslunarsamningum EFTA og inn í framtíðina. Ég hef sett það á dagskrá nefndarinnar í Liechtenstein nú í sumar að rætt verði út frá raunveruleikanum hvað skuli gera. Að vísu eru mjög misjafnar skoðanir meðal EFTA-ríkjanna um hversu mikla áherslu eigi að leggja á mannréttindamál. Sumir vilja bara ekkert vera að blanda þeim saman við viðskipti, en þarna er alla vega eitthvað sem hægt er að byggja á. Það er hægt að nota þennan nýja kafla um sjálfbæra þróun sem undirstöðu fyrir opnari og betri umræðu. Það voru líka umræður í utanríkismálanefnd um hvort hugsanlega væri hægt að senda einhvers konar bréf til framkvæmdastjórnar EFTA og óska eftir því að þetta yrði tekið upp hjá sameiginlegum nefndum gagnvart þeim ríkjum sem við höfum áhyggjur af. Það hefur ekkert hreyfst áfram í því en ég vona að utanríkismálanefnd geti komið sér saman um að gera það. Það væri afskaplega gagnlegt.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þingmanninum andsvarið og sérstaklega að draga fram þá staðreynd að það eru misjafnar skoðanir innan EFTA-ríkjanna varðandi það hvort við eigum yfir höfuð að vera að blanda saman viðskiptum og baráttunni fyrir betri heimi, mannréttindum. Af því að þessar misjöfnu skoðanir eru ekki bara á milli okkar vinaþjóðanna í EFTA heldur eru misjafnar skoðanir á því máli hér í salnum. Þingmenn eru ekki á einu máli um hvort við eigum að nota samninga af þessu tagi til að koma á framfæri sjónarmiðum okkar varðandi það hvernig stjórnvöld eiga að koma fram við borgara sína. Ég hlakka til að sjá hvað verður um hugmyndir um kafla um sjálfbæra þróun í samningnum framtíðarinnar, af því að þar er enginn einhugur heldur. Ég þekki þingmanninn nógu vel til að vita að hann mun beita sér af miklum krafti innan þingmannanefndar EFTA að þessu leyti. Ég veit að hann mun gera allt sem hann getur til þess að koma því á framfæri að við meinum hlutina þegar við segjum þá. Þetta snýst bara um það. Þetta snýst um að við séum ekki að eyða bleki í einhver formálsorð um mannréttindi nema við ætlum að gera eitthvað með þau. Eins og þingmaðurinn nefndi réttilega í ræðu sinni: Ef við getum ekki treyst þeim til að fylgja þessu formálsákvæði, af hverju ættum við að treysta Filippseyjum til að fylgja nokkru einasta ákvæði samningsins? Þá er alveg eins hægt að setja hann í tætarann og láta eins og hann sé ekki til.
Herra forseti. Ég held að það sé rétt að koma ákveðnum EFTA-ríkjum til varnar og segja að það sé mikill vilji til þess að hlúa að mannréttindum hjá þeim ríkjum. Þau vilja kannski ekki blanda þessu svo mikið saman. Ég lít svo á að viðskipti séu ekki undanskilin og frábrugðin mannréttindum, heldur eru viðskipti hluti af eðlilegum samskiptum fólks í samfélagi manna. Því er að mínu mati óeðlilegt, og ég held að það sé algeng skoðun hér, að aðskilja þessa hluti. Ég tel að mannréttindi og viðskipti eigi bara mjög vel saman. Því miður hefur ekki alltaf tíðkast að blanda því saman og þá kemur upp alltaf þessi umræða. Það hefur oft verið nefnt á grundvelli Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og í samhengi við viðskiptastríð, þ.e. ef gulrótin og spýtan eru notaðar á þann hátt að verið er að veifa gulrót aukinnar fríverslunar framan í lönd og síðan sagt: Nei, við ætlum ekki að stunda viðskipti við ykkur þegar að þið hegðið ykkur illa. Þá er mjög auðvelt að það fari út í einhvers konar þannig ástand að spýtan verði notuð of mikið og of frjálslega. Þetta er eitthvað sem oft hefur verið sagt gagnvart t.d. Kína sem hefur ekki alveg fullkomlega hreinan skjöld í mannréttindamálum, og reyndar gagnvart fleiri löndum. Ég held að það sé einmitt svo bæði með gulrætur og spýtur að það sé einhvers konar jafnvægispunktur. Að við getum sagt: Nei, við ætlum ekki að taka þátt í þessu núna vegna þess að okkur finnst það ekki bjóðandi. En auðvitað erum við til í að reyna að efla og styrkja samstarf inn í framtíðina, ekki síst ef fólk kemur betur fram og hlúir að þeim réttindum sem okkur þykja mikilvæg.
Virðulegur forseti. Ég velti því líka fyrir mér þegar ég hlusta á þingmanninn hvort að vandinn við fríverslunarsamninga í gamla skilningnum sé ekki að þeir séu bara allt of þröngir. Sambúð þjóða gengur út á miklu meira en það hvaða vörur við sendum á milli þeirra. Að byggja upp samfélag þjóða snýst um samskipti, ekki viðskipti. Það snýst um að við höfum vistaskipti, að við stundum nám í löndum hvers annars, að við ferðumst þangað, að við þekkjum fólk þaðan, að við setjum andlit á þjóðir þótt þær séu fjarri okkur, að þekkjum fólk þaðan. Viðskipti eru eitt af verkfærunum sem hægt er að nota til að ná þeim árangri. Viðskiptum fylgja samskipti en til þess að samskiptin dýpki þurfum við að vera sammála um eitthvað merkilegra en vörur og peninga. Eitt af því eru mannréttindi, að ég tel. Annað er sjálfbær þróun, sú sameiginlega afstaða okkar að við þurfum að standa vörð um jörðina til framtíðar. Það er alheimsvandamál, sem er mjög eðlilegt, að fríverslunarsamningar yfir hálfan heiminn taki á. Það er samtal sem þarf að eiga sér stað alls staðar. Eins og ég sagði áðan bíð ég þess spenntur að sjá hvernig hv. þm. Smára McCarthy og þeim velviljuðu þingmönnum annarra EFTA-ríkja sem hann starfar með innan þingmannanefndarinnar gengur að snúa þessu olíuskipi, sem ég held að það megi kallast, að koma nýjum áherslum inn í fríverslunarmódel heimsins.
Virðulegi forseti. Ég er almennt hlynntur fríverslunarsamningum og frjálsum viðskiptum. Hér voru áðan nefndar vörur og peningar: Vörur og peningar bjarga mannslífum, vörur og peningar hjálpa til við að tryggja frelsi og réttindi fólks. Það eru peningar sem gera okkur kleift að gefa peninga, t.d. til hjálparstofnana. Þannig að ég lít á viðskipti sem í eðli sínu jákvætt fyrirbæri. Mér finnst mjög leiðinlegt að þurfa að vera á móti fríverslunarsamningi. En ég get ekki annað en verið á móti þessum, af þeirri einföldu en bara siðferðislegu ástæðu að mér finnst ekki heiðarlegt að fullgilda þennan fríverslunarsamning miðað við það sem kemur fram í inngangsorðunum. Í þeim er, með leyfi forseta, áréttuð sú skuldbinding: „að styðja við lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi í samræmi við skyldur sínar að þjóðarétti, m.a. í sáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna.“ Það er slæmur brandari, virðulegur forseti, að fullgilda þetta með Duterte við völd á Filippseyjum. Þegar ég hef ætlað að tala um hrotta og ómenni eins og Duterte eða Donald Trump eða Bolsonaro, sem eru allir hrottar og - hérna lendi ég í þeim vanda að ég þarf eiginlega að spyrja virðulegan forseta: Hvert er versta orðið sem mér er heimilt að nota í pontu? Ég ætla nú ekki að biðja virðulegan forseta af neinni alvöru að svara því vegna þess að ég veit að það er matsatriði sem virðulegan forseta langar kannski ekki að fara í akkúrat núna. Ég ber virðingu fyrir því. En mig vantar nógu slæm orð til að lýsa því hvers konar manneskjur við erum að tala um þegar við tölum um Duterte og álíka gaura. Fyrir merkilega tilviljun eru þetta allt gaurar. Hafið þið tekið eftir því? En eins og nefnt var áðan: Í viðleitni til að bæta úr skák mætti líta á fríverslunarsamninga sem þessa sem leið til þess að reyna að bæta ástandið í því ríki sem við værum að versla við. Ég hugsa að í einhverjum tilfellum gæti það alveg gerst. Ef við t.d. værum við að koma út úr tímabili þar sem vitfirringar eins og Duterte væru við völd og inn í tímabil þar sem hann væri annaðhvort búinn aðeins að slaka á eða einhver annar tekinn við sem væri líklegt að væri á einhvern hátt öðruvísi - þá hugsa ég að ég gæti stutt þetta. En tilfellið er að Duterte er við völd og fátt sem bendir til þess að það breytist í bráð. Hann gefur bara í, ef eitthvað er. Mér finnst svo mikilvægt í andrúmslofti heimsins í dag þar sem við erum með brjálæðinga eins og Donald Trump og Bolsonaro og Duterte að við segjum nei við þessa gaura. Að við leyfum þeim ekki að láta eins og það sé á einhvern hátt í lagi að þeir séu við völd. Hvort sem þeir voru kjörnir eða ekki. Hegðun sem þessir karlmenn sýna er einfaldlega ekki boðleg siðmenntuðu fólki. Við eigum bara að segja það upphátt. Við eigum ekkert að láta eins og það komi til greina að viðurkenna brjálæðið sem viðgengst á Filippseyjum sem stuðning við lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi. Virðulegur forseti. Slæmur brandari, eins og ég segi. Það er ekki hægt að skrifa undir þetta heiðarlega. Ég ber alveg virðingu fyrir þeim hv. þingmönnum sem vilja skrifa undir í viðleitni til að bæta ástandið í Filippseyjum. Ég ber virðingu fyrir því og vona að þeir hafi rétt fyrir sér. En það kostar þennan heiðarleika. Það kostar það að þeir þurfi að skrifa undir vitandi að þeir eru að skrifa undir eitthvað sem er ekki satt, mjög bersýnilega ekki satt. [[Gripið fram í.]]Það er ekki mitt að dæma. Það er bara mitt að taka ákvörðun um mitt eigið atkvæði og ég get ekki með góðri samvisku stutt þetta mál, eins mikið og mig langar til þess. Eins mikið og mig langar almennt til að samþykkja fríverslunarsamninga. Það eina sem hefur fengið mig til að efast - hvað á maður að segja? Mér datt nýlega í hug að spyrja sjálfan mig hvort ég myndi ekki styðja fríverslunarsamning við Bandaríkin þrátt fyrir Donald Trump, sem er nú ekki alveg jafn hræðilegur og Duterte, aðallega vegna þess hann hefur ekki völdin til að framkvæma allt sem honum dettur í hug þá sekúnduna. Að öðru leyti tel ég voða lítil takmörk fyrir því hvað sá vitfirringur er reiðubúinn til að gera. Ég hef ekki séð neitt sem bendir til þess að því séu nein takmörk sett. Það er ekkert sem ég get ímyndað mér að Donald Trump myndi ekki gera nema vegna þess að Bandaríkin eru blessunarlega byggð eftir þeirri forskrift að vitfirringur gæti komið til valda og þess vegna er aðhald og mótvægi mjög rótgróið fyrirbæri í bandarísku stjórnkerfi. Það er það eina sem hefur hemil á þessu óargadýri sem er við völd núna. Ég velti fyrir mér: Ættum við þá ekki að samþykkja samning við Bandaríkin? Ég myndi segja að það væri öðruvísi vegna þess að við vitum að Donald Trump fer frá fyrr eða síðar, með einum eða öðrum hætti. „Stay tuned,“ eins og þeir segja vestan hafs, virðulegi forseti. [[Gripið fram í: Vonandi.]]Já, vonandi verður honum sem fyrst komið frá. En það er vegna þess að í bandarísku samfélagi myndi ég segja að sé þó viðleitni til að hlutirnir skáni, fyrir utan að þeir eru ekki jafn slæmir og undir Duterte. Yfirvöld eru ekki beinlínis að myrða fólk á götum úti eins og á Filippseyjum. Samanburðurinn er sem sagt ósanngjarnt að því marki. En það er líka vegna þess að Bandaríkin eru eðlisólík stjórnvöld því að þau hafa þetta aðhald og mótvægi, vegna þess að það er hægt að gera samninga við þau og búast við því að þá taki bandaríska kerfið einhvern veginn við. Að það meti þessi inngangsorð einhvers. Ekki jafn mikils og maður myndi kannski vilja en einhvers. Það eru einhverjir bírókratar hér eða þar sem lesa þetta og breyta aðeins öðruvísi í kjölfarið. Það er fólk sem vill stunda viðskipti sem lítur á þetta og kannski tekur mark á því. Á Filippseyjum er það einfaldlega ekki tilfellið eins og er. Þetta er bara áframhaldandi vitfirra og brjálæði og ekkert sem bendir til þess að það breytist. Þvert á móti virðist það ætla að halda áfram að versna. Við þær aðstæður getum við ekki látið eins og við séum að fara að laga eitthvað með þessu fríverslunarsamningi. Því miður. Það væri svo óskandi að hægt væri að halda skemmtilegri ræðu um þennan fríverslunarsamning - sem væri ágætur undir öðrum kringumstæðum. Þá vil ég bara ljúka ræðu minni á því að árétta það sem hv. þm. Smári McCarthy sagði áðan: Undir öðrum kringumstæðum og í framtíðinni þegar vitfirrunni linnir finnst mér sjálfsagt að endurskoða þetta og taka upp fríverslunarsamning við Filippseyjar. Það er í eðli sínu jákvætt markmið. Samningurinn sem slíkur veit ég ekki betur en að sé ágætur. Það eru bara þessar vonandi tímabundnu aðstæður sem fyrirbyggja að ég geti stutt málið með hreinni samvisku.
Forseti hlýtur að segja að hann telur að þau orð sem hv. þingmaður viðhafði um þjóðhöfðingja erlendra ríkja hafi verið á mörkunum að vera viðeigandi. Fyrst hv. þingmaður bað um leiðsögn frá forseta um hvað væri við hæfi í þeim efnum verður forseta hugsað til þess að í hans barndómi var notað gamalt íslenskt heiti á slaka menn, orðið laupur. Það mætti reyna að þýða það.
Virðulegur forseti. Við ræðum nefndarálit um að fullgilda fríverslunarsamning milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja. Það er rétt, eins og fram hefur komið í þessu máli, að það er alls ekki í fyrsta skipti sem þetta mál kemur hér til umræðu í þingsal eða hjá hv. utanríkismálanefnd. Virðulegur forseti. Ég sit í utanríkismálanefnd og skrifa undir þetta nefndarálit. Ég vildi bara ítreka það í ljósi þeirrar umræðu sem fram hefur farið hér að með því er ég að sjálfsögðu ekki að styðja við eða mæla þeim mannréttindabrotum bót sem eiga sér stað á Filippseyjum og alls ekki er ég að styðja þarlendan þjóðhöfðingja, Duterte. Það er algerlega óumdeilt hjá öllum þeim sem fjallað hafa um málin, hvort sem það eru fjölmiðlamenn eða mannréttindasamtök að þar eru framkvæmd mannréttindabrot. Það er vont og ég styð það alls ekki né neinn af þeim sem skrifa undir þetta nefndarálit. Aftur á móti er ég þeirrar skoðunar að fríverslunarsamningar almennt séu af hinu góða. Þeir geti bætt hag almennings í samningsríkjunum og vinni gegn einangrunarstefnu. Auk þess auka samningar sem þessir samskipti og tækifæri til að koma á framfæri afstöðu. Mig langar, virðulegur forseti, að nefna, af því að hér er hv. þm. Smári McCarthy, sem er jafnframt formaður Íslandsdeildar EFTA, Íslandsdeildar þingmanna [[Gripið fram í: Þingmannabatterísins.]]- já, þingmannabatterísins, afsakið, það er aðeins liðið á kvöldið - að við höfum bæði rætt í þessum þingsal og í nefndinni mikilvægi þess að þetta sé tekið upp á þeim vettvangi og EFTA beiti sér af einhverjum þunga í þessari umræðu. Mér finnst líka mikilvægt að það komi fram sem ég held að flestum sé ljóst, ég er alla vega nokkuð viss um það, að Duterte er það mjög ljóst að utanríkisráðherra Íslands hefur gagnrýnt, ekki bara einu sinni og ekki bara tvisvar, mannréttindabrot sem eiga sér stað á Filippseyjum. Sú rödd þarf alltaf að heyrast. Ástæðan fyrir því að ég samþykki að við fullgildum þennan samning - það er kannski ástæða til að nefna að hann er orðinn svolítið gamall og hin EFTA-ríkin, Noregur, Liechtenstein og Sviss, fullgiltu hann um mitt síðasta ár - er að við sem styðjum málið teljum að það sé þó skárri kostur og geti mögulega leitt af sér aukin og bætt samskipti og það sé þjóðinni og almenningi í þessu landi til hagsbóta.
Virðulegi forseti. Ég kynni hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingar á búvörulögum, nr. 99/1993, með síðari breytingum, sem er endurskoðun samnings um starfsskilyrði sauðfjárræktar og verðjöfnunargjöld. Það er frá meiri hluta atvinnuveganefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og fengum við á fund okkar alls 11 manns frá ráðuneytinu, hjá Bændasamtökum Íslands, frá Landssamtökum sauðfjárbænda, sláturleyfishöfum og frá Samtökum verslunar og þjónustu, Samtökum mjólkur- og kjötvinnslufyrirtækja, Samkeppniseftirlitinu og eins komu fulltrúar frá Viðskiptaráði Íslands. Nefndinni bárust sex umsagnir og með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á búvörulögum sem miða að því að framfylgja samkomulagi um breytingar á samningi um starfsskilyrði í sauðfjárrækt sem skrifað var undir 11. janúar 2019. Breytingarnar eru m.a. þær að búin verður til innanlandsvog til að meta og skilgreina þarfir og eftirspurn innanlandsmarkaðar eftir kindakjöti og sauðfjárbændum býðst að gera aðlögunarsamninga sem gera þeim kleift að byggja upp nýjar búgreinar og búskaparhætti á jörðum sínum. Markmiðið er að stuðla að jafnvægi framboðs og eftirspurnar á markaði með sauðfjárafurðir, auka frelsi sauðfjárbænda ásamt því að auðvelda aðlögun að breyttum búskaparháttum. Samkomulagið er liður í endurskoðun samnings um starfsskilyrði sauðfjárbænda frá 19. febrúar 2016 og var undirritaður með fyrirvara um samþykki Alþingis á nauðsynlegum lagabreytingum og samþykki félagsmanna Landssamtaka sauðfjárbænda og Bændasamtaka Íslands í atkvæðagreiðslu. Atkvæðagreiðslan fór fram meðal félagsmanna í mars 2019 og var samningurinn samþykktur með 68% greiddra atkvæða, sem þykir nú nokkuð öruggt. Fyrir nefndinni kom almennt fram ánægja með fyrirhugaða breytingu á búvörulögum. Breytingin er talin þjóna hagsmunum greinarinnar vel enda ætlað að efla starfsgreinina, m.a. með því að auðvelda sauðfjárbændum að takast á við sveiflur í ytri og innri umhverfi greinarinnar. Í umsögnum komu fram sjónarmið um að fyrirhuguð niðurfellingu á 85. gr. A, um verðjöfnun við útflutningi fullunninna innlendra vara, myndi skekkja samkeppnisstöðu þeirra fyrirtækja sem framleiða vörur úr landbúnaðarhráefni. Betra væri að einfalda framkvæmd ákvæðisins og gera fleirum kleift að nýta úrræðið auk þess að auka framlag ríkisins til málaflokksins. Meiri hlutinn bendir á að fram kemur í greinargerð frumvarpsins að heildarfjármagn sem veitt hefur til verðjöfnun árið 2019, samkvæmt fjárlögum er 2,5 milljónir. Því er um óverulega upphæð að ræða á ári hverju. Er enn fremur bent á að ráðstafanir hafa verið gerðar til að lækka nýmjólkur- og undanrennuduft til matvælaframleiðslu hér á landi og því er ákvæðið óþarft. Nefndinni var bent á að brýna þyrfti skyldu bænda til að skila inn lögbundnu skýrsluhaldi, þannig að skil á skýrsluhaldi er skilyrði fyrir greiðslu stuðningsgreiðslna samkvæmt ákvæðinu. Meiri hlutinn tekur undir þetta sjónarmið og leggur því til breytingu á 3. mgr. 30. gr. laganna. Meiri hlutinn telur að með breytingunum sé verið að styðja betur við sauðfjárbændur og þeim auðveldað að styrkja stoðir búrekstrar síns. Þannig sé sauðfjárbændum veitt aukið frelsi til að stýra búi sínu með þeim hætti sem þeim henti best og stuðla að aukinni hagkvæmni í greininni. Meiri hlutinn leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum. 1. Orðskýringin Nýliði í 1. gr. orðist svo: Nýliði er einstaklingur sem er á aldrinum 18–40 ára á því ári sem hann óskar eftir stuðningi og er að kaupa búrekstur eða hlut í búrekstri í fyrsta skipti eða hefur leigt eða keypt búrekstur á þremur undangengnum árum frá 1. janúar á umsóknarári að telja. 2. Á eftir 1. gr. komi ný grein, svohljóðandi: Á eftir orðunum „eða garðyrkjubýli“ í 3. mgr. 30. gr. laganna kemur: taka þátt í lögbundnu skýrsluhaldi með fullnægjandi skilum, sem eru skilgreind nánar í reglugerð. 3. Við 2. gr. a. Í stað dagsetningarinnar „1. september“ í a-lið komi: 1. júní. Snýr þetta að greiðslumarkinu. b. Við bætist nýr stafliður sem verði b-liður, svohljóðandi: Í stað orðsins „framsali“ í 3. mgr. kemur: tilfærslu. c. Í stað orðanna „á kaupum“ í 3. málsl. b-liðar komi: við kaup. d. Við 3. málslið b-liðar bætist: og skulu skilgreiningar á slíkum hópum útfærðar í reglugerð. e. 4. málsliður b-liðar falli brott. 4. 8. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2020 nema ákvæði a-liðar 3. gr. sem öðlast gildi 1. júní 2019 og ákvæði c-liðar 3. gr. og 8. gr. sem öðlast gildi 1. september 2019. Undir þetta rita nefndarmenn atvinnuveganefndar, Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður, sú sem hér stendur, Halla Signý Kristjánsdóttir, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ásmundur Friðriksson, Kolbeinn Óttarson Proppé, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson, Sigurður Páll Jónsson, allir hv. þingmenn í atvinnuveganefnd.
Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni málsins fyrir hennar yfirferð yfir nefndarálitið. Mig langar aðeins að bæta í varðandi þetta mál. Það er mjög mikilvægt að það sé búið að endurskoða samninga um starfsskilyrði í sauðfjárrækt og hér liggi fyrir samningur sem mikil sátt er um í greininni sjálfri. Það hefur verið unnið að því að ná endurnýjuðum samningi frá því í fyrra og það náðist í janúar í vetur, milli ríkisins og Landssamtaka sauðfjárbænda. Síðan hefur málið verið í kynningu og svo atkvæðagreiðslu hjá greininni sjálfri. Vissulega eru aldrei allir sáttir, eins og gengur, en samt er það mikill meiri hluti sem samþykkti þetta samkomulag, yfir 68%, og telst það nokkuð gott. Þegar svo mikil samstaða næst um málið innan greinarinnar sjálfrar er kannski ekki hægt að ætlast til að Alþingi fari að hreyfa mikið við þeim samningi. Þær breytingar sem eru hér eru því í sjálfu sér ekki miklar. En samt hefur verið tekið tillit til ákveðinna þátta eins og að flýta dagsetningu varðandi aðilaskipti um greiðslumark. Það átti að vera óheimilt frá og með 1. september 2019 en er flýtt til 1. júní 2019. Ég tel það vera til þess að mæta ákveðnum sjónarmiðum innan greinarinnar sem skipta máli. Annars kemur fram í þessum samningi bæði sú breyting að það verði búin til þessi innanlandsvog til að meta og skilgreina þarfir og eftirspurn innanlandsmarkaðar eftir kindakjöti og að sauðfjárbændum bjóðist að gera aðlögunarsamninga sem gera þeim kleift að byggja upp nýjar búgreinar og búskaparhætti á sínum jörðum. Það skiptir greinilega miklu máli. Þetta eru erfiðir tímar fyrir greinina. Það eru margar áskoranir varðandi væntanlegan aukinn innflutning á kjöti. Greinin hefur átt í erfiðleikum með að ná nægilegum hagnaði út úr framleiðslu sinni og líka möguleikum á nýliðun og kynslóðaskiptum á bújörðum. Allt eru þetta hlutir sem greinin hefur verið að glíma við, að reyna að tryggja að það verði kynslóðaskipti og menn horfi til ýmissa þátta sem gætu styrkt greinina, til geta haldið áfram að búa á jörðunum og farið í einhverjar hliðarbúgreinar meðfram búum sínum. Ég held að þetta frumvarp sem við erum hér að fjalla um og nefndarálitið sem kom út úr vinnu nefndarinnar eftir vinnu hennar fyrir 2. umr. sé stórt skref í rétta átt. Við þurfum bara að halda áfram að vinna með þessari grein sem skiptir okkur miklu máli að haldi áfram að vaxa og þróast og hafi tækifæri eins og aðrar atvinnugreinar í landinu og að upp rísi ungt fólk sem sér hag sinn í því að búa til sveita og stunda landbúnað, hvort sem er í sauðfjárrækt eða í öðrum búgreinum.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti hv. allsherjar- og menntamálanefndar fyrir 2. umr. um frumvarp til laga um samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðstarfs. Nefndarálitið er að finna á þskj. 1460 og breytingartillögur á þskj. 1461, sem ég les hér upp af því að ég mun fara yfir þær tillögur sem er að finna í nefndaráliti og breytingar sem nefndin leggur til. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá mennta- og menningarmálaráðuneyti, dómsmálaráðuneyti, Barnaverndarstofu, Barnaheillum, Kvenréttindafélagi Íslands, Ungmennafélagi Íslands, Íþrótta- og Ólympíusambandi Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, KFUM og KFUK, Bandalagi íslenskra skáta, umboðsmanni barna, Vinnueftirlitinu, ungmennaráði Samfés og frá ráðgjafarhópi umboðsmanns barna. Nefndinni bárust umsagnir frá Barnaheillum, Barnaverndarstofu, Íþrótta- og Ólympíusambandi Íslands, KFUM og KFUK á Íslandi, Kvenréttindafélag Íslands, Persónuvernd, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, umboðsmanni barna, Ungmennafélagi Íslands og Æskulýðsvettvanginum en auk þess kallaði nefndin sérstaklega eftir upplýsingum frá ríkissaksóknara. Með frumvarpinu er lagt til að stofnað verði tímabundið til starfs samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs sem skal hafa það meginhlutverk að bæta umgjörð íþrótta- og félagsstarfs með því að stuðla að öryggi þeirra sem taka þátt í starfi þeirra samtaka og félaga sem frumvarp þetta nær til. Ég held að við munum öll, virðulegur forseti, eftir sláandi lýsingum fjölmargra íþróttakvenna undir #églíka. Í kjölfarið skipaði hæstv. ráðherra starfshóp og þetta frumvarp er unnið á grundvelli þeirrar vinnu sem fram fór í þeim hópi og er til þess fallið að stuðla að öryggi þeirra sem taka þátt í æskulýðs- og íþróttastarfi. Nefndin fjallaði um ýmis atriði sem snerta málið, þar á meðal um hlutverk og tilkynningarskyldu, hlutleysi og um aðgengi að þjónustu og aðstoð samskiptaráðgjafans, sem og aðgengi aðila sem falla undir íþróttalög, nr. 64/1998, upplýsingum úr sakaskrá og staðsetningu fulltrúa og fleira sem tengist þessu frumvarpi. Svo virðist sem ekki hafi verið haft virkt samráð við börn og ungmenni við vinnslu frumvarpsins. Nefndin kallaði því sérstaklega til fulltrúa frá Samfés og umboðsmanni barna, eins og ég vék að í inngangi, og reyndist það afar gagnlegt. Nefndin áréttar nauðsyn þess í málum sem þessum sem snerta beint leik og starf barna og ungmenna að á fyrri stigum vinnunnar sé sérstaklega leitað eftir sjónarmiðum þeirra. Nefndin beinir því þess vegna til stjórnvalda að huga að slíku samráði, sérstaklega í þeim málum sem varða hagsmuni þeirra. Í 1. gr. frumvarpsins er kveðið á um gildissvið frumvarpsins en þar kemur fram að starfssvið samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs nái til skipulagðrar starfsemi á vegum Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands, Ungmennafélags Íslands, æskulýðssamtaka sem starfa á grundvelli æskulýðslaga og aðila sem gera samning við það ráðuneyti sem fari með íþrótta- og æskulýðsmál um rekstrarframlag vegna sambærilegrar starfsemi. Samkvæmt 2. tölulið 5. gr. frumvarpsins er það m.a. hlutverk samskiptaráðgjafans að leiðbeina þeim einstaklingum sem til hans leita vegna atvika eða misgerða sem orðið hafa í skipulögðu starfi félaga og samtaka sem falla undir lög þessi eða í tengslum við það um þau úrræði sem standa til boða, hvernig kvörtun er komið á framfæri við rétt yfirvöld og eftir atvikum um þá þjónustu sem ríki og sveitarfélög bjóða upp á. Í greinargerð með frumvarpinu kemur síðan fram að mikilvægt sé að leiðbeiningarskylda samskiptaráðgjafans nái bæði til atvika sem verða í og í tengslum við starf þeirra sem undir lögin falla. Þannig nái lögin einnig til þess sem gerist utan skipulagðs starfs. Með þessu er ætlunin að lögin nái einnig til þess sem gerist í frítíma. Að mati nefndarinnar er gildissvið leiðbeiningarskyldu samskiptaráðgjafans samkvæmt 2. tölulið 5. gr. frumvarpsins víðtækara en gildissvið 1. gr. þess. Þannig nær 2. töluliður 5. gr. frumvarpsins til skipulagðs starfs en jafnframt til þess sem gerist utan þess, en starfssvið samskiptaráðgjafans samkvæmt 1. gr. nær aðeins til skipulagðrar starfsemi. Nefndin tekur undir þau sjónarmið að mikilvægt sé að starfssvið samskiptaráðgjafans nái einnig til atvika sem verða í tengslum við skipulagt starf og leggur því til breytingar á 1. gr. frumvarpsins þannig að starfssvið ráðgjafans nái einnig til þess sem gerist utan skipulagðs starfs, og um leið verði tryggt samræmi milli 1. gr. og 2. töluliðar 5. gr. frumvarpsins. Í II. kafla frumvarpsins er fjallað um starf samskiptaráðgjafa og í 4. gr. að það sé tímabundið starf. Í 1. mgr. 4. gr. frumvarpsins segir að ráðherra setji á fót starf samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs til fimm ára í senn. Eftir 1. janúar 2023 getur ráðherra lagt niður starf samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs að fenginni umsögn hagsmunaaðila. Nefndin leggur til að 2. málsliður 1. mgr. 4. gr. frumvarpsins falli brott. Þetta er að finna í 2. tölulið í sérstöku breytingaskjali, þskj. 1461. Það verði þess í stað að nýju bráðabirgðaákvæði, sem er að finna í sama þingskjali, þar sem um er að ræða sólarlagsákvæði. Á sama tíma leggur nefndin til þá leiðréttingu að miðað verði við 1. janúar 2024 í ljósi þess að ráðherra mun ráða samskiptaráðgjafa til fimm ára í senn en ekki til fjögurra ára. Leiðréttinguna er að finna í 8. tölulið á þskj. 1461. Nefndin leggur áherslu á að með frumvarpi þessu er verið að bregðast við ákveðnum vanda sem hefur fengið að líðast í íþrótta- og æskulýðsstarfi og brýnt þykir að bregðast við. Nefndin tekur jafnframt fram að þótt um sé að ræða tímabundið starf er ástæða til að endurskoða þetta átaksverkefni með hliðsjón af þeirri reynslu og þekkingu sem hefur þá skapast, og sömuleiðis þarf þá að athuga hvort gera þurfi frekari breytingar ef ráðherra telur tilefni til að festa starf samskiptaráðgjafans í sessi. Nefndin leggur þess vegna til að í bráðabirgðaákvæðinu verði jafnframt kveðið á um að lögin verði endurskoðuð eftir 1. janúar 2024. Samhliða því getur ráðherra, að fenginni reynslu, tekið ákvörðun um það hvort leggja eigi starf samskiptaráðgjafans niður, festa starfið í sessi, eða útfæra aðrar leiðir til að tryggja öryggi þeirra sem stunda eða starfa við íþrótta- og æskulýðsmál. Í 4. gr. frumvarpsins er jafnframt kveðið á um menntun samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs. Í 2. mgr. 4. gr. er kveðið á um að samskiptaráðgjafi íþrótta- og æskulýðsstarfs skuli hafa háskólamenntun og þekkingu sem nýtist í starfi. Við meðferð málsins í nefndinni var bent á mikilvægi þess að samskiptaráðgjafi íþrótta- og æskulýðsstarfs hefði menntun á sviði mannréttinda, félagsráðgjafar, sálfræði og hefði reynslu og þekkingu á málefnum og réttindum barna. Nefndin tekur undir að um er að ræða starf þar sem taka þarf á ýmsum málum á stórum og fjölmennum vettvangi. Þar af leiða kröfur til fjölbreyttrar reynslu og þekkingar og því mikilvægt að viðkomandi hafi háskólamenntun og þekkingu sem nýtist í starfinu. Að mati nefndarinnar eiga sértækar kröfur til starfsins þó frekar að koma fram í auglýsingu þegar starfið verður auglýst. Nokkuð var fjallað um tilkynningarskyldu til barnaverndar og/eða þegar grunur er um refsiverða háttsemi. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um að árétta yrði hina sérstöku tilkynningarskyldu til barnaverndar í 5. gr. frumvarpsins sem fjallar um hlutverk samskiptaráðgjafans ásamt því að vísa til barnaverndarlaga í því samhengi. Þá var nefndinni einnig bent á mikilvægi þess að tryggja yrði að rannsóknarhagsmunir færu ekki forgörðum vegna aðkomu samskiptaráðgjafa þegar um væri að ræða hugsanlega refsiverða háttsemi gegn barni. Þannig þarf samskiptaráðgjafinn ávallt að huga að því að koma upplýsingum til réttra stjórnvalda tafarlaust, svo sem barnaverndaryfirvalda og/eða lögreglu. Í 5. gr. frumvarpsins er fyrst og fremst fjallað um hlutverk samskiptaráðgjafans í sínu starfi. Nefndin áréttar að hlutverk hans nær einnig til fullorðinna. Í 7. gr. frumvarpsins er hins vegar fjallað sérstaklega um þagnarskyldu samskiptaráðgjafans og áréttað að þagnarskyldan nái ekki til atvika sem ber að tilkynna lögum samkvæmt, t.d. þegar tilkynningarskylda er fyrir hendi samkvæmt barnaverndarlögum, nr. 80/2002. Nefndin telur þess vegna ekki ástæðu til að árétta tilkynningarskylduna í 5. gr. frumvarpsins. Nefndin tekur þó undir þau sjónarmið að í þeim tilvikum þegar um er að ræða hugsanlega refsiverða háttsemi gegn barni verði að tryggja að upplýsingar komist til réttra stjórnvalda. Nefndin leggur því til að við 2. mgr. 7. gr. frumvarpsins verði áréttuð sú skylda samskiptaráðgjafans að koma upplýsingum um atvikið á framfæri við þar til bær yfirvöld. Þá breytingu, virðulegi forseti, er að finna í þskj. 1461, í tölulið 5.c þar sem segir: „Í þeim tilvikum ber samskiptaráðgjafanum skylda til að koma upplýsingum um atvik eða misgerðir á framfæri við þar til bær yfirvöld.“ Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um mikilvægi þess að samskiptaráðgjafinn yrði til ráðgjafar um fyrirbyggjandi aðgerðir til að draga úr hættu á að slík atvik og misgerðir sem lýst er í 3. gr. frumvarpsins, orðskýringagrein þess, kæmu upp, svo sem umræðu um ferla sem skapa sameiginlegan skilning á því hvers konar hegðun sé óásættanleg. Í frumvarpinu væri megináhersla hins vegar á viðbrögð við atvikum og misgerðum sem hafa þegar átt sér stað. Að mati nefndarinnar fjallar 1. töluliður 2. mgr. 5. gr. frumvarpsins að vissu leyti um fyrirbyggjandi aðgerðir. Nefndin tekur þó undir að árétta megi hlutverk samskiptaráðgjafans að því er snertir forvarnir. Nefndin leggur þess vegna til að við bætist nýr töluliður sem vísi til þess að samskiptaráðgjafinn sé til ráðgjafar um fyrirbyggjandi aðgerðir í íþrótta- og æskulýðsstarfi. Þessa breytingu má sjá í breytingartillöguskjali 1461, 4. tölulið, þar sem segir: „Veita ráðgjöf til þeirra sem taka þátt í starfsemi félaga og samtaka sem falla undir lög þessi um fyrirbyggjandi aðgerðir.“ Nefndin lagði áherslu á það með þessari breytingu að í þessu væri forvarnastarf ekki síst mikilvægt. Í 7. gr. frumvarpsins er fjallað um þagnarskyldu samskiptaráðgjafans. Í 1. málslið 2. mgr. 7. gr. er kveðið á um að samþykki þess sem til hans leitar og eftir atvikum forráðamanns leysi samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs undan þagnarskyldu. Samkvæmt athugasemdum í greinargerð við 7. gr. frumvarpsins kemur fram að greinin sé orðuð með þeim hætti að aldrei eigi að veita undanþágu frá þagnarskyldu ef barn er ekki samþykkt því, sama á hvaða aldri barnið er, enda taki tilkynningarskyldan til barnaverndar á málum sem nauðsynlegt sé að grípa inn í og veita barninu viðeigandi aðstoð með einhverjum hætti. Með hliðsjón af framangreindu var nefndinni bent á að greinargerðin væri skýrari og gengi lengra en texti frumvarpsins um þetta atriði. Þannig ætti að orða ákvæðið að krafist yrði samþykkis þess barns sem í hlut ætti og eftir atvikum forsjáraðila til að veita undanþágu frá þagnarskyldunni. Gera mætti ráð fyrir því að í einhverjum tilvikum yrði það ekki barnið sjálft sem leitaði til samskiptaráðgjafans, heldur einhver annar fyrir hönd þess. Þannig væri hægt að leggja þann skilning í ákvæðið að samþykki þess aðila sem leitaði til samskiptaráðgjafans þyrfti til að aflétta þagnarskyldu og eftir atvikum forsjáraðila en ekki barnsins sem í hlut ætti. Nefndin bendir á að börn, unglingar og fullorðnir geta leitað til samskiptaráðgjafans. Ákvæði 2. mgr. 7. gr. um samþykki þeirra sem til samskiptaráðgjafans leita nær því ekki einungis til barna eða ungmenna heldur einnig til fullorðinna. Ákvæðið er nánar skýrt í greinargerð þegar börn eiga í hlut. Nefndin bendir á að ef ákvæðið er afmarkað einungis við þær aðstæður þegar barn á í hlut, þá geti t.d. fullorðnir iðkendur, sem leiti til samskiptaráðgjafans, ekki veitt samþykki sitt til að leysa ráðgjafann undan þagnarskyldu sinni. Nefndin telur þess vegna ekki þörf á að breyta ákvæðinu en lítur svo á að skýringar í greinargerð í þessum efnum séu til fyllingar ákvæðinu. Nefndin leggur jafnframt áherslu á að sá sem leitar til samskiptaráðgjafans fyrir hönd barnsins getur ekki leyst ráðgjafann undan þagnarskyldu heldur þarf samþykki barnsins sem í hlut á, og eftir atvikum forsjáraðila. Þá var nefndinni bent á að hugtökin „forsjá“ eða „forsjáraðili“ eru almennt notuð í stað hugtaksins „forráðamaður“. Til að gæta samræmis í hugtakanotkun í löggjöfinni leggur nefndin jafnframt til breytingar þess efnis á 2. mgr. 7. gr. frumvarpsins. Vísa ég enn og aftur til þskj. 1461, töluliðar 5.a, en þar segir: „Í stað orðsins „forráðamanns“ í 1. málslið 2. mgr. komi: forsjáraðila“. Í tölulið 5.b. segir síðan: „Á eftir orðinu „atvika“ í 2. málslið 2. mgr. komi: eða misgerða.“ Auk þess leggur nefndin til orðalagsbreytingar til að gæta samræmis við orðalag annarra ákvæða og þær breytingar sem raktar eru í umfjöllun um 5. gr. frumvarpsins. Nefndinni var bent á svokallaðan Æskulýðsvettvang sem er samstarfsvettvangur KFUM og KFUK á Íslandi, Bandalags íslenskra skáta, Ungmennafélags Íslands og Slysavarnafélagsins Landsbjargar. Æskulýðsvettvangurinn vinni að sameiginlegum hagsmunamálum barna og ungmenna í íþrótta- og æskulýðsstarfi. Á þessum vettvangi hafa m.a. verið skapaðir ferlar til að tilkynna einelti eða kynferðislega áreitni eða misnotkun en slík mál fara til vinnslu hlutlauss fagráðs. Mörg verkefni sem falin væru samskiptaráðgjafa með frumvarpinu væru þau sömu og unnin hefðu verið á Æskulýðsvettvanginum. Með hliðsjón af því starfi var lagt til við nefndina að samskiptaráðgjafinn yrði staðsettur hjá Æskulýðsvettvanginum svo að hann hefði greiðan aðgang að allri þeirri vinnu í þessum efnum og gæti nýtt hana sem grunn í sínum verkefnum. Aftur á móti komu fram sjónarmið þar sem lögð var mikil áhersla á að samskiptaráðgjafi íþrótta- og æskulýðsstarfs væri hlutlaus fagaðili. Mikilvægt væri að skapa ákveðið hlutleysi og traust þannig að hafið væri yfir hagsmunagæslu og tengsl sem þolandi gæti óttast við afgreiðslu tilkynninga um óæskilega hegðun eða atvik. Nefndin telur mikilvægt að við undirbúning starfs samskiptaráðgjafans verði haft samráð við Æskulýðsvettvanginn og skoðaður verði sá möguleiki að byggja á þeirri reynslu sem hefur skapast þar. Aftur á móti er það mat nefndarinnar að nauðsynlegt sé að leggja áherslu á hlutleysi samskiptaráðgjafans og því telur nefndin ekki æskilegt að ráðgjafinn verði staðsettur hjá félögum eða samtökum sem frumvarpið á að ná til. Nefndin beinir því til mennta- og menningarmálaráðherra að hafa þau sjónarmið til hliðsjónar þegar settar verða nánari reglur um starf samskiptaráðgjafans, þ.e. um staðsetningu starfans, samanber 8. gr. frumvarpsins. Þá leggur nefndin til breytingar á 8. gr. þess efnis að ráðherra skuli setja reglugerð, enda telur nefndin nauðsynlegt að umgjörð starfsins verði útfærð nánar. Nefndin beinir því jafnframt til mennta- og menningarmálaráðuneytis að tryggja að samskiptaráðgjafinn geti leitað stuðnings eða ráðleggingar í starfi sínu, sérstaklega á fyrstu stigum þess. Í því samhengi bendir nefndin einnig á að samkvæmt tillögu til þingsályktunar um áætlun fyrir árin 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess, er fyrirhugað að koma á fagráði eineltismála fyrir öll skólastig og íþrótta- og æskulýðsstarf. Það er aðgerð A.4. í þeirri tillögu. Nefndin beinir því til mennta- og menningarmálaráðuneytisins að tryggja samræmi milli þessa frumvarps og þeirrar aðgerðar og kanna hvort tilefni er til að tengja hvort tveggja saman með einhverjum hætti. Það vill svo til að þessar tillögur voru samhliða til umfjöllunar í nefndinni. Í 8. gr. er fjallað um aðgengilega þjónustu og aðstoð. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um mikilvægi þess að tryggja að sú þjónusta og aðstoð sem samskiptaráðgjafinn veiti verði sérstaklega aðgengileg fyrir börn og unglinga, en um leið að slíkt aðgengi verði með einföldum hætti og að skýrt liggi fyrir hvernig því skuli háttað. Þannig var rætt um þann möguleika að börn og unglingar gætu haft samskipti við samskiptaráðgjafann með rafrænum hætti, svo sem með netspjalli eða með því að senda inn nafnlausar fyrirspurnir, en jafnframt að hafa þann möguleika að geta mætt á staðinn án þess að bóka tíma. Samhliða því komu fram sjónarmið um hvort einn samskiptaráðgjafi gæti sinnt öllum þeim verkefnum sem honum eru falin samkvæmt frumvarpinu. Nefndin tekur undir þau sjónarmið að tryggja þurfi aðgengi barna og unglinga með einföldum hætti og sömuleiðis rafrænar samskiptaleiðir. Nefndin beinir því til mennta- og menningarmálaráðuneytis að tryggja að svo verði og að framangreind sjónarmið verði höfð til hliðsjónar. Þetta er dæmi um það hversu gagnlegt það var að kalla til og hafa samráð við barna- og ungmennaráð, Samfés og umboðsmann barna. Þar komu fram fjölmargar hugmyndir og það samtal reyndist nefndinni afar gagnlegt við vinnslu þessa máls, virðulegi forseti. Nefndin leggur þess vegna til breytingar á 8. gr. frumvarpsins þess efnis að ráðherra skuli með reglugerð m.a. setja nánari reglur um starfshætti ráðgjafans. Þá breytingartillögu er að finna í 6. tölulið á þskj.1461. Nefndin telur það réttmætar áhyggjur hvort einn samskiptaráðgjafi geti valdið starfi sem snertir hið umfangsmikla svið íþrótta- og æskulýðsstarfs. Nefndin beinir því þess vegna til mennta- og menningarmálaráðuneytisins að kanna strax við undirbúning gildistöku laganna hvort forsendur séu fyrir því að fjölga samskiptaráðgjöfum til að tryggja að hægt verði að sinna hlutverki samskiptaráðgjafans samkvæmt 5. gr. frumvarpsins. Þá beinir nefndin því einnig til ráðuneytisins að endurskoða framangreindar forsendur með reglubundnum hætti þegar samskiptaráðgjafinn gefur árlega skýrslu til ráðherra um starf sitt, samanber 2. mgr. 6. gr. frumvarpsins, en þá ætti að vera komin meiri reynsla á starfið og frekari upplýsingar liggja fyrir um starf samskiptaráðgjafans og þær tilkynningar sem hafa borist honum. Í 9. gr. frumvarpsins er lagt til að lögin öðlist gildi 1. apríl 2019. Nefndin bendir á að fyrir liggur að breyta verði gildistökuákvæði frumvarpsins. Nefndin telur að veita verði mennta- og menningarmálaráðuneyti svigrúm til að undirbúa gildistöku laganna, m.a. til að skipuleggja starfsemina, ráða í starfið eða fela þar til bærum aðila að taka við starfseminni og ráða í starfið. Að því sögðu leggur nefndin til að lögin öðlist gildi 1. ágúst 2019 en að ákvæði til bráðabirgða I taki þegar gildi. Nokkuð var rætt um 9. gr. frumvarpsins þar sem gerð er breyting á íþróttalögum, nr. 64/1998. Í athugasemdum við ákvæðið kemur fram að lagt er til bann við því að ráða til starfa eða fá til sjálfboðaliðastarfa þá sem dæmdir hafa verið fyrir kynferðisbrot samkvæmt XXII. kafla almennra hegningarlaga. Sama gildir um þá sem hlotið hafa refsidóm fyrir brot gegn ákvæðum laga um ávana- og fíkniefni, nr. 65/1974, á undanförnum fimm árum. Ákvæðið nái til launþega, verktaka og sjálfboðaliða. Yfirmenn þeirra aðila sem falli undir ákvæði frumvarpsins og sinni íþróttastarfi eigi rétt til upplýsinga úr sakaskrá um það hvort tiltekinn einstaklingur sem hyggst starfa á þeirra vegum, hvort sem um er að ræða launað starf eða sjálfboðaliðastarf, hafi hlotið dóm vegna framangreindra brota, að fengnu samþykki hans. Nefndinni var bent á að gífurlegur fjöldi einstaklinga kæmi að íþrótta- og æskulýðsstarfi. Ekki fela þó öll störfin í sér nálægð við iðkendur. Mikilvægt væri því að lögin væru vel framkvæmanleg og þannig tryggð auðveld úrvinnsla og aðgengi að upplýsingum úr sakaskrá, t.d. með rafrænum hætti. Jafnframt komu fram ábendingar um að óljóst væri hvers vegna farið væri fram á að bæði lægi fyrir sakavottorð og upplýsingar úr sakaskrá. Að auki komu fram sjónarmið um að gæta þyrfti meðalhófs við útilokun frá sjálfboðaliðastarfi. Þannig væri gengið lengra í að útiloka einstaklinga frá störfum og sjálfboðaliðastarfi en gert væri í æskulýðslögum, nr. 70/2007. Samkvæmt 4. mgr. 10. gr. æskulýðslaga hafa yfirmenn rétt til upplýsinga úr sakaskrá um það hvort tiltekinn einstaklingur, sem sótt hefur um störf á þeirra vegum til að sinna börnum og ungmennum undir 18 ára aldri í æskulýðsstarfi, hafi hlotið dóm vegna tilgreindra brota, að fengnu samþykki hans. Nefndin vekur athygli á því að í æskulýðslögunum nær ákvæðið til starfa og sjálfboðaliðastarfa hjá börnum og ungmennum 18 ára og yngri en 9. gr. frumvarpsins tekur til alls íþróttastarfs óháð aldri. Þá er í æskulýðslögunum ekki gerð krafa um að sakavottorð liggi fyrir heldur er þar eingöngu að finna rétt til að fá upplýsingar úr sakaskrá að fengnu samþykki umsækjanda. Nefndin telur æskilegt að samræma orðalag 9. gr. frumvarpsins við æskulýðslögin og leggur til breytingar þess efnis. Er þær breytingar að finna í tölulið 7 á þskj. 1461. Að mati nefndarinnar ætti þess vegna að nægja að yfirmenn þeirra aðila, sem falla undir 9. gr. frumvarpsins og sinna íþróttastarfi, fái upplýsingar úr sakaskrá um þá einstaklinga sem sækja um að sinna starfi barna og ungmenna 18 ára og yngri. Nefndin telur jafnframt æskilegt að afmarka ákvæðið með þessum hætti þar sem því myndi fylgja mjög mikið álag á embætti ríkissaksóknara ef veita á upplýsingar um alla þá sem sinna íþróttastarfi, en auk þess megi ráða af athugasemdum með 9. gr. frumvarpsins að tilgangurinn með því að afla þessara upplýsinga sé að vernda börn og ungmenni og setja hagsmuni þeirra í forgang. Að auki telur nefndin mikilvægt að kveðið sé sérstaklega á um samþykki þess einstaklings sem afla á upplýsinga um. Nefndin tekur fram að í tillögu til þingsályktunar um áætlun fyrir árin 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess (409. mál) er gert ráð fyrir að skipaður verði starfshópur sem verði falið það verkefni að greina núverandi heimildir stofnana og félagasamtaka sem starfa með börnum til að afla upplýsinga úr sakaskrá og meta þörfina á mögulegum úrbótum, og er sú aðgerð merkt B.3. í því máli. Þá er þess að geta að til skoðunar eru rafrænar lausnir varðandi aðgang að sakaskrá sem varðar einungis aðgang að svokölluðu einkavottorði, samanber 8. gr. reglna ríkissaksóknara nr. 680/2009, um sakaskrá ríkisins. Nefndin telur mikilvægt að haldið verði áfram að skoða rafrænar lausnir eða lausnir sem geta einfaldað framkvæmdina til muna samhliða fyrrnefndri aðgerð B.3. í þingsályktunartillögu um aðgerðir gegn ofbeldi, og kanna jafnframt hvort möguleiki sé að slíkar lausnir nái til fleiri tegunda sakavottorða og/eða upplýsinga úr sakaskrá. Lítið sem ekkert samráð virðist hafa verið haft við dómsmálaráðuneyti og ríkissaksóknara vegna 9. gr. frumvarpsins. Nefndin leggur áherslu á samráð innan Stjórnarráðsins þegar frumvarp tengist málefni annarra ráðuneyta á einhvern hátt, eins og í þessu tilfelli, sem og við fagaðila innan viðkomandi kerfis, þegar við á. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um hvort fjárstuðning til íþrótta- og æskulýðsstarfs ætti að skilyrða við félög sem hefðu gert jafnréttis- og öryggisáætlun í starfi sínu, mótað verkferla til að takast á við mál sem tengjast áreitni og ofbeldi og ynnu samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Nefndin bendir á að sambærileg sjónarmið hafa verið höfð til umfjöllunar vegna 409. máls, tillögu til þingsályktunar um áætlun fyrir árin 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Í áætluninni er gert ráð fyrir aðgerð A.3. sem fjallar um gæðakröfur og vottun um fyrirmyndarstarf í íþrótta- og æskulýðsstarfi. Í greinargerð með þeirri þingsályktunartillögu kemur fram að mikilvægt sé að setja opinberar gæðakröfur og viðmið um jafnrétti og heilbrigð samskipti þar sem ofbeldi fái ekki þrifist. Þá kemur fram að sérstaklega sé mikilvægt að fylgja eftir innleiðingu viðmiðanna með virku eftirliti og koma á miðlægri vottun. Skoða þurfi möguleika á að stöðva opinber framlög til félaga sem ekki standist gæðakröfur og setja skýr ákvæði þess efnis í alla samninga sem gerðir séu. Nefndin áréttar að kallað verði eftir víðtæku samráði vegna framangreindra sjónarmiða. Einnig leggur nefndin áherslu á mikilvægi þess að barnasáttmálinn verði hafður til hliðsjónar í þeirri vinnu sem er fram undan. Að auki leggur nefndin til nokkrar minni háttar orðalagsbreytingar á 2. gr. frumvarpsins, markmiðsgrein þess, til leiðréttingar og skýringar. Er þær að finna í tölulið 2 í þskj. 1461. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um í þessu sérstaka þingskjali sem ég hef nefnt svo oft í ræðunni, nr. 1461, og ég hef hér farið vel yfir. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Páll Magnússon, formaður hv. allsherjar- og menntamálanefndar, Willum Þór Þórsson, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Jón Steindór Valdimarsson og Steinunn Þóra Árnadóttir.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir þessa vinnu sem ég sé að hefur verið mjög ítarleg og ég ætla líka að þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir mjög ítarlega framsögu á þessu nefndaráliti. Ég held að í grunninn sé hér um mjög gott mál að ræða og eins og framsögumaðurinn kom inn á er þetta til komið í kjölfar #metoo-byltingarinnar og þeirra hræðilegu sagna sem við fengum um stöðuna hjá íþróttafélögum. Mig langaði bara að koma hingað upp og hrósa nefndinni sérstaklega fyrir kaflann um samráð við börn og ungmenni. Mér finnst það algerlega til fyrirmyndar að nefndin hafi kallað eftir slíku samráði. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þingnefndir geri meira af þessu. Auðvitað eigum við að gera það alls staðar og líka í Stjórnarráðinu. Þá er líka mjög mikilvægt að það sé ekki það sem hægt er að kalla einhvers konar sýndarsamráð heldur raunverulegt samráð þar sem börn og ungmenni fá rödd og fá að hafa skoðanir á málunum. Það sem mig langaði að nefna, og ég beini því kannski bara til þeirra fulltrúa sem hér eru í salnum og sitja í allsherjar- og menntamálanefnd, lýtur að sakavottorðum. Hv. þm. Willum Þór Þórsson fór ágætlega yfir það að nefndin leggur til breytingartillögu til samræmis við æskulýðslögin og ég tel það gott. Ég velti því engu að síður fyrir mér, virðulegur forseti, og hef nefnt það líka þegar við höfum rætt málefni tengd skólunum, hvort þessu sé í öllum tilfellum framfylgt, þrátt fyrir heimildina í lögunum, þ.e. hvort kallað sé eftir sakavottorði þegar starfsmenn eru ráðnir inn, hvort sem það er í leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla eða hjá íþróttafélögunum eða þeim félögum sem falla undir æskulýðslögin. Þá langar mig líka að velta því upp að ef kallað er eftir sakavottorði en viðkomandi aðili brýtur af sér meðan hann er í starfi gagnvart þeim ákvæðum í hegningarlögunum sem við erum að vísa sérstaklega í, hvort það sé örugglega ferli í gangi sem láti þá viðkomandi stofnun vita af því. Vegna þess að það er komið aðeins inn á samráðið við dómsmálaráðuneytið og ríkissaksóknara og það er góð árétting hjá nefndinni að leggja áherslu á mikilvægi samráðs um þessa þætti. Þá held ég að sé mikilvægt að við höldum þessu á lofti og tryggjum að þessu sé ávallt fylgt eftir. Og ef viðkomandi starfsmenn brjóti af sér séu skýr skilaboð sem skili sér inn til viðkomandi félaga - eða skóla, það getur líka átt við í þeim tilfellum.
Virðulegur forseti. Ég má til með að ræða hér örlítið við þingmanninn um samráðið við börn sem hún kom inn á. Vegna þess að mér finnst skipta miklu máli að við höfum átt það í þessu máli og það er nokkuð sem við erum að feta okkur áfram með í þingnefndum. Á þessum vetri man ég eftir því að við höfum kallað til börn og ungmenni, t.d. þegar við breyttum lögum um umboðsmann barna, í þessu máli og í málinu sem flutningsmaður nefndi, sem sem snýst um aðgerðir gegn ofbeldi næstu árin. Ég kveð mér hér hljóðs til að það sé sagt að þetta er nokkuð sem við ættum að fara að vanda okkur meira við. Þetta hefur yfirleitt gengið mjög vel hjá okkur. Ungmennin sem við fáum á fundi nefndanna eru mjög frambærileg og hafa skýra afstöðu í málum og eru með mikilvægt innlegg sem nýtist okkur við vinnslu málsins. En það sem við höfum rekið okkur á er að við sem þingnefnd erum misvinalegt umhverfi fyrir fólk. Bara fyrir fólk almennt sem er óvant því að koma fyrir þingnefnd þá eru nefndarherbergin og þetta umhverfi nánast ógnandi. Þegar við tölum um fólk sem hefur kannski enga reynslu af því að koma fyrir þingnefnd getur þetta verið nokkuð óþægilegt. Reynsla okkar hv. flutningsmanns núna í vetur held ég að sé sú að við þurfum að koma okkur upp ákveðnum verklagsreglum um það hvernig nefndasvið undirbýr þá hópa ungmenna sem koma á nefndarfundina, hvernig talsmenn nefnda vinna fyrir fram með viðkomandi og hvernig við síðan sem hópur búum til umhverfi sem er móttækilegt fyrir skilaboðunum sem við erum að kalla eftir. Af því að við viljum að þetta sé jákvæð upplifun fyrir þá sem koma fyrir nefndina.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tek undir það. Og þar sem ég hef, eins og hv. þingmaður, verið talsmaður barna hér á þingi, hef ég fengið tækifæri til að hitta þau frábæru ungmennaráð, til að mynda umboðsmanns barna, Barnaheilla og UNICEF. Þar eru ofboðslega öflugir einstaklingar sem fengið hafa þjálfun í því að tjá skoðanir sínar og safna saman sjónarmiðum ungmenna. Ég held að þetta sé mikilvægt, ég tek undir það. Það kann vel að vera, og ég hugsa að hv. þingmaður hafi rétt fyrir sér í því, að það að koma fyrir þingnefnd er kannski ekki alveg allra. Við munum kannski þurfa að breyta aðeins eða milda ásýndina og þjálfa fólk aðeins í því. Þó vil ég ítreka það, og það er mjög mikilvægt eftir að hafa átt samtöl við börn og ungmenni sem tekið hafa þátt í svona, að þau komi örugglega á sínum forsendum, að þeim sé ekki fjarstýrt af einhverjum fullorðnum með leiðbeiningum um að það væri sniðugt að segja þetta eða hitt. Það er svo mikilvægur þáttur. Enn og aftur segi ég: Mér finnst þetta algjörlega til fyrirmyndar hjá allsherjar- og menntamálanefnd í þessu máli sem og öðrum sem hv. þingmaður nefndi og ég tel, eins og hv. þingmaður, að við ættum að gera meira af því.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp um áfengi í búðir, eða eins og einhver sagði: Brennivín í búðir. Er þetta framhald 1. umr. sem var hér fyrir nokkru síðan. Mig langar í þessari ræðu að vitna aðeins í umsagnir sem ég var að lesa, sem eru reyndar frá árinu 2017. Það hefur í raun og veru ekkert breyst í þessu máli síðan þá. Ég ætla því að leyfa mér að lesa aðeins upp úr þessum umsögnum. Hér er ég fyrst með umsögn frá Núll prósent hreyfingunni. Það eru bindindissamtök. Með leyfi forseta: „Áfengisneysla er meðal sterkustu áhættuþátta lýðheilsu, að mati Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Kostnaður samfélagsins vegna neyslu áfengis birtist víða, m.a. í heilbrigðiskerfinu, löggæslu- og dómskerfinu, tryggingakerfinu og atvinnulífinu svo dæmi séu nefnd. Að ógleymdum áhrifum á einstaklinga, börnin, fjölskyldur, nærsamfélagið og samfélagið í heild. Í nýlegri bók sem leiðandi vísindamenn á sviði áfengis- og vímuefnamála tóku saman um fyrirliggjandi niðurstöður rannsókna í áfengis- og vímuefnamálum kemur fram að aukið aðgengi/framboð á áfengi leiðir til aukinnar neyslu. Af þessu er ljóst að áfengi er engin venjuleg söluvara sem hægt er að fjalla um og setja eingöngu í afmarkað markaðs- og viðskiptasamhengi.“ Þarna kemur fram að áfengi er ekki nein venjuleg vara. Tek ég heils hugar undir það. Enda kom ég inn á það í ræðu minni hér fyrr að áfengi er ekki nein venjuleg vara heldur hugbreytandi efni. Og það er líka ávanabindandi efni. Þar af leiðandi getur það ekki talist venjuleg vara. Það hefur verið talað um í ræðum hjá þeim sem eru fylgjandi þessu máli að koma áfengi inn í matvöruverslanir og fleira, að við eigum ekki að vera með forsjárhyggju. En það er nú svo skrýtið að margt er borið á borð okkar hér á hinu háa Alþingi og sumt af því mætti flokka sem forsjárhyggju. Tek ég þátt henni af þessu tilefni vegna þeirrar staðreyndar að áfengi er ávanabindandi og hugbreytandi efni. Mig langar aðeins að vitna í aðra umsögn sem er frá Áfengis og tóbaksverslun ríkisins, með leyfi forseta: „Til að sporna við skaðlegum áhrifum áfengisneyslu skal hér vísað í stefnu frá 2014, Stefna í áfengis- og vímuvörnum til ársins 2020, en meðal virkra aðgerða er stýring á áfengisneyslu með verði, einkasölu ríkis og háum aldursmörkum til áfengiskaupa. Rannsóknir sýna einmitt að rekstur ríkiseinkasölu er einn mikilvægasti þátturinn í aðhaldssamri áfengisstefnu.“ Í stefnu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar í málaflokknum, er lögð rík áhersla á að „stefna og aðgerðir skuli byggja á vísindalegum niðurstöðum og lýðheilsusjónarmið ávallt vera í forgrunni. Þar segir orðrétt: „Með viðurkenndum og gagnreyndum aðgerðum er unnt að draga úr þeim skaðlegum áhrifum sem neysla áfengis og annarra vímugjafa hefur á einstaklinginn og samfélagið í heild og tryggja velferðarsamfélag þar sem öllum er skapað það frumkvæði sem best verður á kosið. Stefna og aðgerðir skulu byggjast á bestu fáanlegum vísindagögnum um skilvirkni og hagkvæmni. Ef vísindagögn skera ekki úr álitamálum skal fara með gát og hafa að leiðarljósi að stuðla að heilbrigði og velferð fólks.““ Svo mörg voru þau orð. Hæstv. forseti, ég hef lokið máli mínu.
Hæstv. forseti. Sala áfengis í einkareknum smávöruverslunum væri ekki framfaraspor fyrir íslenska þjóð. Í mörgum löndum er framleiðsla og sala á áfengi tekjulind fyrir bændur, framleiðendur, auglýsingastofur, rekstraraðila fjölmiðla og fjárfesta. Áfengi er einnig atvinnuskapandi. Það aflar gjaldeyristekna vegna útflutnings og ríkissjóður hagnast vegna álagningar áfengisgjalds. Áfengi er því efnahagslega mikilvægt en ábatinn af sölu og framleiðslu áfengi er samfélaginu afar dýrkeyptur. Velferðarnefnd Norðurlandaráðs fór í vandaða og umfangsmikla vinnu í þessum málaflokki fyrir fáum árum síðan þar sem gögn frá fjölmörgum rannsóknaraðilum voru skoðuð ítarlega. Í kjölfar þeirrar skoðunar sammæltist nefndin um að leggja fram tillögu sem síðan varð opinber stefna Norðurlandaráðs og var þess þá vænst að norræn ríki fylgdu henni. Íslensk stjórnvöld ákváðu í kjölfar stefnumörkunar Norðurlandaráðs á þessu sviði að setja sér yfirmarkmið í áfengis- og vímuvörnum fram til ársins 2020. Eitt af þeim markmiðum var að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímuefnum. Því er umrætt frumvarp algerlega á skjön við stefnu stjórnvalda. Í fylgiskjölum með tillögu velferðarnefndar Norðurlandaráðs er ótvírætt sýnt fram á að aðgengi skiptir miklu máli hvað varðar neyslu, þar með talið neyslu ungmenna. Einnig er talið að forvarnir skipti því miður minna máli en menn hafa almennt talið. Svo allrar sanngirni sé gætt gagnvart fyrirlögðu frumvarpi er þar gert ráð fyrir auknum fjármunum til forvarna. Góð hugsun, en því miður mun sú leið ekki þjóna tilgangi sínum ef við göngum út frá niðurstöðum fyrrgreindra rannsókna á þessum þætti. Það sem sagt er að skipti hins vegar mestu máli varðandi neyslu eru eftirfarandi atriði: Í fyrsta lagi álagning skatta á áfengi, í öðru lagi áfengisverslun ríkisins, í þriðja lagi aldurstakmörk, í fjórða lagi takmarkað aðgengi, þ.e. takmarkaður fjöldi útsölustaða og opnunartíma. Í fimmta lagi bann við beinni og óbeinni markaðssetningu, í sjötta lagi mörk gagnvart akstri undir áhrifum 0,5 eða 0,2‰ og sýnilegt og óvænt tilfallandi eftirlit löggæsluaðila. Að síðustu: Ráðgjöf á heilsugæslunni og öflugri meðferð fyrir þá sem háðir eru áfengi. Embætti landlæknis hefur m.a. bent á að með aukinni áfengisneyslu aukist samfélagslegur kostnaður, sem er í fullu samræmi við erlendar rannsóknir og tölfræði. Tengsl milli áfengisvímu og skaða eru skýr og greinileg, sérstaklega hvað varðar ofbeldi, umferðarslys eða önnur slys. Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni mátti á árinu 2000 rekja 4% allra dauðsfalla og örorku í heiminum til áfengis. Áfengi reyndist því fimmti skaðlegasti áhættuþátturinn af þeim 26 sem kannaðir voru. Tölurnar sýna okkur að áfengi veldur álíka miklu heilsutjóni og tóbak, en þó má mögulega leiða að því líkur að tóbak sé minna skaðlegt þar sem töluvert minni líkur eru á að reykingamaður valdi t.d. bílslysi, beiti ofbeldi eða lendi sjálfur í slysi, samanborið við þann sem er undir áhrifum áfengis eða undir áhrifum annarra vímugjafa. Undanfarin ár hefur markvisst verið unnið að því að gera tóbak minna sýnilegt í verslunum, hindra aðgengi að því sem og að bæta merkingar á umbúðum sem gefa til kynna hversu heilsuspillandi og hættuleg varan er. Sambærilegar upplýsingar eru ekki á merkingum á áfengisflöskum. Fram hefur komið að ein besta aðferðin til að stemma stigu við notkun áfengis sé að takmarka sölu þess við ákveðna staði og með ákveðnu eftirliti, svipað og gert er á Íslandi nú í dag. Jafnframt hefur komið fram í erlendum rannsóknum, m.a. rannsóknum sem velferðarnefnd Norðurlandaráðs hefur stuðst við í verkefnum sínum, eins og ég hef áður nefnt, að með auknu aðgengi að áfengi séu ýmsar vísbendingar um að áfengisdauði og umferðarslys af völdum áfengis hafi aukist og einnig hafi ofbeldi farið vaxandi. Einnig má sjá að tengsl eru á milli áfengisneyslu, svefns og frammistöðu í háskóla. Áfengisneysla getur haft marktæk áhrif á lengd svefntíma og óreglu í svefnvenjum og jafnframt hefur áfengisneysla marktæk áhrif á einkunnir og námsárangur nemenda. Ótvíræðar niðurstöður fjölmargra alþjóðlegra rannsókna sem liggja fyrir benda því allar í sömu átt, þ.e. að áfengisneysla í óhófi sé skaðleg og að aukið aðgengi að áfengi og aukinn sýnileiki þess auki svo aftur neysluna. Það liggur fyrir. Frú forseti. Ég ætla að koma aðeins inn á samfélagslegan kostnað. Þar sem lagt hefur verið til að áfengissala fari fram í verslunum en ekki á vegum ríkisins hefur kostnaður ávinnings af einkasölu verið kannaður. Rannsóknir og greinar þess efnis byggja á þriggja áratuga gömlum gögnum frá ýmsum ríkjum Bandaríkjanna. Þar kemur fram að þegar ríkið var með sölu á áfengi var áfengisneysla um 12–15% minni. Hún jókst sem sagt um þessar prósentur við að salan færi til verslana á sínum tíma. Þarna eru sterkar vísbendingar um að ríkið sé ábyrgari söluaðili áfengis en einkaaðilar og mögulega minni hvatar til markaðssetningar og sýnileika þegar sala er á hendi ríkisins. Síðan er önnur rannsókn frá Kanada. Þar var gert mat á samfélagslegum kostnaði sem fylgdi einkavæðingu áfengissölu. Gerð var greining á því að ef öll fylki í Kanada myndu einkavæða sölu áfengis myndi áfengisneysla aukast um 10–20%. Við getum auðveldlega yfirfært þessar tölur á okkur. Mennirnir eru allir eins, sama hvort þeir búa á Íslandi eða í Kanada. Væri það þá skref í rétta átt? Ég er sannfærð um að svo sé ekki. Í umræðum um málið á Alþingi hafa verið færð gild rök fyrir því að mínu mati að þjónustan við íbúa á landsbyggðinni sem vilja versla áfengi muni ekki batna, samþykkjum við fyrirliggjandi frumvarp. Síður en svo. Yfirgnæfandi líkur eru á að úrval áfengistegunda muni minnka og verð hækka. Verslunum sem selja áfengi mun einnig fækka. Ég get ekki betur heyrt þegar ég ræði þessi mál við fólk sem býr á landsbyggðinni eða í hinum dreifðari byggðum, skulum við segja, að það sé ánægt með núgildandi fyrirkomulag á sölu áfengis og vilji engu breyta þar um. Þannig að það er ekki svo að eftirspurn sé eftir breytingum á lögum um sölu áfengis hjá fólki, sérstaklega ekki í hinum dreifðari byggðum og í raun hjá sárafáum Íslendingum þegar nánar er að gáð, a.m.k. ef marka má þær skoðanakannanir sem framkvæmdar hafa verið hin síðari ár þar sem spurt er að því. Það er því alveg augljóst að með framlagningu þessa frumvarps er ekki verið að gæta hagsmuna almennings í landinu, hvorki hvað varðar heilsufarsleg og félagsleg áhrif, ef leyft verður, né hvað varðar þjónustu við íbúa vítt og breitt um landið. Ég kem í raun ekki auga á einn einasta kost við þessa lagabreytingu nema þá helst að veita eigi aukið fé til forvarna. Eins og áður sagði er gallinn við það að slík ráðstöfun hefur sáralítil áhrif hvað varðar neysluna. Svo gætum við auðvitað allt eins veitt aukið fé til forvarna án þess að breyta lögum um sölu áfengis, ef við viljum gera það. Augljóst er að hér er eingöngu um gróðasjónarmið verslunarinnar að ræða, ekkert annað. Við erum með gott kerfi sem engin ástæða er til að breyta þar sem kostirnir við breytingar eru engir, aðeins stórkostlegir gallar, eins og þetta liggur fyrir. Alþingi hefur fengið þetta og sambærileg frumvörp nokkrum sinnum áður til umfjöllunar. Segja má að málið sé orðið klassískt í þessum sal. Það gerir það hins vegar ekki betra, þvert á móti. Það er jafn slæmt og það var þegar það kom fyrst fram þó svo að ýmsar breytingar hafi verið gerðar á því. Rökin gegn því eru og verða þau sömu.
Virðulegur forseti. Hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir sagði að við værum að ræða „klassískt mál“. Ég held að það séu orð að sönnu. Mig minnir að hv. flutningsmaður Þorsteinn Víglundsson hafi talið þetta vera 11. skipti sem mál af þessum toga er lagt fram hér á þingi, þó alltaf með einhverjum smávægilegum breytingum. Það sem ég vil gera hér á þeim stutta tíma sem ég hef til ráðstöfunar er að gera örlítið grein fyrir afdrifum málsins síðast þegar það var flutt hér í salnum. Það sat inni í allsherjar- og menntamálanefnd þar til stuttu fyrir þinglok á 146. þingi og var síðan afgreitt út með meirihlutaáliti og löngu síðar lagði sá sem hér stendur fram nefndarálit minni hluta - en hvorugt þessara skjala náði hingað í sal til umræðu. Í greinargerð með því frumvarpi sem við ræðum er vísað til nefndarálits meiri hlutans frá 146. þingi og lesendur hvattir til að kynna sér þar þau sjónarmið sem meiri hlutinn tók til skoðunar. Ég vil bæta því við að fólk hefði gott af því að kynna sér álit minni hlutans til að sjá þau sjónarmið sem meiri hlutinn hunsaði. Það getur fólk gert með því að fletta upp þskj. 1162 frá 146. þingi. Þar er af ýmsu að taka og ekki ætla ég að fara yfir það allt saman. Kannski er fyrst að nefna þau forkastanlegu vinnubrögð sem voru viðhöfð í allsherjar- og menntamálanefnd þegar málið var afgreitt út úr nefndinni. Nefndin tók gesti á tímabili sem náði til 6. apríl 2017. Þegar þeim gestakomum var lokið fannst manni nú málið liggja nokkuð í láginni um sex vikna skeið, enda höfðu flestar umsagnir verið giska neikvæðar. En þá allt í einu dúkkaði fulltrúi meiri hluta nefndarinnar upp með fullbúið nefndarálit og breytingartillögur, ansi umfangsmiklar, sem meiri hlutinn afgreiddi út með aflsmunum 19. maí 2017. Þær breytingartillögur eru í rauninni grunnurinn að því máli sem við ræðum hér. Þannig að mál dagsins í dag er málið frá því fyrir tveimur árum að viðbættum breytingartillögum meiri hlutans. Ég má til með að lesa upp bókun sem minni hluti allsherjar- og menntamálanefndar lagði fram við þetta tilefni, með leyfi forseta: „Fulltrúar minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar mótmæla því að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hafi afgreitt mál nr. 106, verslun með áfengi og tóbak, út úr nefndinni á fundi 19. maí án þess að fyrir liggi umsagnir velferðar- og fjárlaganefnda, sem óskað hefur verið eftir. Auk þess hefur nefndinni ekki borist svar forsætisnefndar við beiðni um skýrslu frá Hagfræðistofnun um úttekt á þjóðhagslegum áhrifum breytinganna. Vegna þess hversu viðamiklar breytingatillögur meiri hlutinn vill gera á frumvarpinu telur minni hlutinn að það sé nauðsynlegt að fá nýjar umsagnir við þeim tillögum. Ekki er hægt að afgreiða málið úr nefnd án nýrra umsagna.“ Eins og forseti heyrir á þessari bókun minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar lagði nefndin upp með nokkuð metnaðarfulla umfjöllun um málið. Vegna þess að eins og hér hefur komið fram í öllum umræðum er í mörg horn að líta. Þetta er mál sem snertir tekjuöflun ríkisins, þetta er mál sem snertir lýðheilsu og það eru þjóðhagsleg áhrif af t.d. ölvunarakstri sem breytt aðgengi getur haft áhrif á. Hvaða áhrif vitum við ekki þar sem meiri hlutinn stóð í vegi fyrir því að það yrði kannað. Það sem kannski er hvað verst við þessa afgreiðslu - og það er þess vegna sem mér finnst mikilvægt að fólk kynni sér álit minni hlutans á sínum tíma en ekki bara þá einhliða umfjöllun sem meiri hlutinn birti í sínu áliti - er að hluti umsagnaraðila var sendur til velferðarnefndar. Velferðarnefnd tók á móti SÁÁ, tók á móti samráðshópi um forvarnir hjá Reykjavíkurborg, tók á móti Krabbameinsfélagi Íslands, tók á móti Saman-hópnum, tók á móti Samstarfi félagasamtaka í forvörnum, tók á móti Fræðslu og forvörnum og einhverjum fleirum, að mig minnir. Þannig að lýðheilsuþáttur þessa máls var sendur yfir til þeirrar nefndar sem fer með lýðheilsumál hér á þingi í þeirri von að hún myndi skila af sér umsögn til allsherjar- og menntamálanefndar sem væri hægt að nota sem grundvöll ákvarðanatöku þeirrar nefndar. Sú umsögn skilaði sér ekki, enda þótti meiri hlutanum þægilegra að hunsa lýðheilsurökin og það er það sem var gert þegar málið var tekið út. Örlítið að lýðheilsurökunum áfram, myndi ég segja. Nú verður forseti að fyrirgefa mér, það er svo langt liðið frá fyrsta umræðudegi í þessu máli þetta þingið, sem ég held hafi verið 6. mars þegar flutningsræðan var haldin, þannig að ég man ekki nákvæmlega hvernig það var en mér fannst dálítið lítið gert úr því sem fagmenn segja en dálítið mikið gert úr tilfinningarökum flutningsmanna. „Ég tel“, heyrði maður t.d. oft varðandi það sem flutningsmenn „telja“ verða áhrif af þessu frumvarpi, verði það samþykkt. Það vill svo til að það komu inn umsagnir fyrir tveimur árum sem byggjast ekki á tilfinningum stjórnmálamanna heldur á rannsóknum lýðheilsufræðinga og annarra sérfræðinga. Það sem skiptir kannski mestu og var einna undarlegast að hafi verið hunsað var ábending velferðarráðuneytisins. Við erum ekki að tala um bara einhvern aðila úti í bæ, við erum að tala um velferðarráðuneytið, sem fyrsti flutningsmaður þessa máls sat reyndar í sem ráðherra á þeim tíma þannig að ég vona að hann sé ekki það illilega genginn í björg að hann sé farinn að tala niður ráðuneytið sem hann stýrði að hluta á þeim tíma sem það skrifaði þessa umsögn. Ráðuneytið bendir á það sem hefur komið fram hérna í umræðunni þetta árið, að þessir ólíku þættir, aðgengi, verð og forvarnir, eru samofnir í opinberri stefnu Íslands í áfengis- og vímuvörnum. Það er ekki hægt að klippa einn út úr því án þess að sú stefna umturnist. Svo ég sé ekki bara að segja hvað „ég telji“ heldur hvað velferðarráðuneytið sagði, þá sagði það, með leyfi forseta: „Miklir hagsmunir felast í árangri síðustu ára og tilslakanir í áfengismálum eru til þess fallnar að draga úr þeim árangri. Þá er ekki hægt að reikna með að auknar forvarnir geti bætt upp neikvæðar afleiðingar tilslakana í áfengismálum og afnáms eins öflugasta stýrikerfis til að draga úr heildarneyslu áfengis og þar með skaða í samfélaginu. Mikilvægt er að við alla ákvarðanatöku stjórnvalda er varðar lýðheilsu, áfengis- og vímuvarnir að lýðheilsusjónarmið séu höfð að leiðarljósi ásamt bestu þekkingu á virkum og árangursríkum aðgerðum.“ Ég tek aftur fram að þetta er ekki eitthvað sem mér finnst. Þetta er eitthvað sem velferðarráðuneyti Þorsteins Víglundssonar, þáverandi hæstv. ráðherra, sagði. Þetta er eitt af þeim fjölmörgu atriðum gagnrýnenda frumvarpsins á 146. þingi sem var sópað undir teppið þegar meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar reif málið út til þess eins að getað skorað einhver stig í kladdanum. Nú er málið komið aftur og mér skilst að hv. flutningsmaður vilji senda það til efnahags- og viðskiptanefndar í þetta skiptið, sem kemur mér nokkuð á óvart. Ég vona að það byggi á einhverjum málefnalegum rökum en ekki þeirri staðreynd að flutningsmaðurinn situr sjálfur í þeirri nefnd og þykir kannski þægilegast að hafa málið í sínum höndum. Eins og ég nefndi við hv. þm. Þorstein Víglundsson við upphaf þessarar umræðu 6. mars síðastliðinn tel ég, af öllu sem ég hef rakið hér að framan og líka vegna þess að lýðheilsusjónarmiðin eru sterkar ofin inn í þetta mál en það síðasta, að þetta mál eigi augljóslega heima í velferðarnefnd. Ég legg það því hér aftur til, eins og ég gerði í andsvari við þingmanninn 6. mars, og fer fram á að forseti taki afstöðu til þeirrar vísunar þegar þar að kemur.
Virðulegi forseti. Mig langaði til að henda fram einni pælingu í sambandi við málsmeðferðina á þessu máli. Þetta mál á sér svolítið skrautlega sögu hvað varðar málsmeðferð, sér í lagi á þarsíðasta kjörtímabili þegar sá sem hér stendur var að kynnast því svona í fyrsta sinn. Það fór eiginlega allt í steik, nefndarstörfin fóru í steik, stjórnarsamstarfið fór í steik, stjórnarandstöðusamstarfið fór í steik, það fór allt í steik. Það virkaði ekkert hérna á Alþingi með þetta mál. Alveg þannig að það væri hægt að skrifa stutta bók um það allt saman. Það sem eiginlega stendur eftir, eftir allt það havarí, í mínum huga, vegna þess að mér er sjálfum svona hálfsama um þetta mál og ætla að halda eina ræðu á eftir til að útskýra nákvæmlega hversu mikið mér er sama, þótt ég styðji það, bíðið bara; en ég hef velt fyrir mér frá þeim tíma hvort andstæðingar málsins myndu ekki fá sínu framgengt best með því að reyna að koma því sem hraðast í gegnum þingið. Nú átta ég mig á því að hv. þingmaður er ekki að reyna að tefja málið. Þetta er umsvifamikið mál og það er sjálfsagt að ræða það vel og lengi í ýmsum nefndum. Ég geri engar athugasemdir við það og hef ekki orðið var við neitt skipulagt málþóf í þessu tilfelli - í þetta sinn, þótt ég hafi vissulega sé það áður. Ég er ekki að reyna að beita þessari hugmynd sem einhverri kylfu heldur meira eins og gulrót. Væri það ekki best bara að hraða þessu máli í gegnum þingið og fella það? Ég stórefast um að það sé þingmeirihluti fyrir því. Ef það yrði fellt í þinginu hygg ég að hv. þingmaður fengi frið fyrir því í góð tíu ár. Bara svona hugmynd. Mig langaði að henda þessu fram vegna þess að það virðist oft vera sjálfkrafa tilhneiging til að vilja taka meiri tíma í mál sem fólk er á móti. Kannski er það akkúrat hið öfuga sem þarf til að setja þetta í kæliboxið í nokkur ár.
Virðulegur forseti. Mér finnst almennt að málsmeðferð eigi að byggja á málefnum en ekki taktík. Mér finnst augljóst að frumvarp sem snýst um, eins og velferðarráðuneytið sagði fyrir tveimur árum, að taka úr sambandi eitt mikilvægasta stjórntæki opinberrar stefnu í áfengis- og vímuvörnum, förum við ekkert að afgreiða á einhverju hundavaði. Sama þó að okkur líði kannski persónulega betur ef þetta mál dúkkar ekki upp ár eftir ár verð ég bara að viðurkenna að ég er að vinna í málum og afgreiða þau og rannsaka þau í nefndum, ekki út frá sjálfum mér heldur út frá almannahag. Almannahagur kallar ekki á að við séum í einhverri leikfimi til að fá þetta mál út úr heiminum heldur að við vinnum það vandlega og faglega.
Virðulegur forseti. Mér þykir svarið mjög málefnalegt hjá hv. þingmanni. Eins og ég sagði áðan þykir mér bara sjálfsagt að fólk fái þann tíma sem það telur við hæfi. Hins vegar hef ég ekki heyrt nein ný rök í þessu máli frá því að það var rætt á síðasta kjörtímabili. Þetta var nú bara svona vangavelta fyrir þá þingmenn sem telja málið vera orðið þokkalega rannsakað og ég hygg að svo sé. Það er mjög langt síðan ég heyrði ný rök eða ný gögn í málinu. Það eru bókstaflega mörg ár, nokkur ár, alla vega örfá ár, hvað á maður að segja? Ég virði alveg svar hv. þingmanns. Ef hann vill skoða þetta betur er það bara sjálfsagt mál og er ekkert að gera nema að styðja það. Mig langar samt að henda þessu fram fyrir þá þingmenn sem kannski telja málið nógu rannsakað til að hægt sé að taka ákvörðun. Mér finnst ekkert gefið að það myndi ná meiri hluta. Það má líka nefna að það er kvartað hérna á þinginu yfir því að þetta taki tíma. Í hvert einasta sinn sem þetta mál er lagt fram er kvartað, hérna og í samfélaginu: Oh, er þetta mál komið enn og aftur? Sumir hv. þingmenn kvarta undan því að þurfa að vera að „sóa“ tíma sínum, eins og þeir segja sjálfir. Mér finnst tími þingsins mikilvægur þannig að ef það er hægt að sleppa því án þess að fórna neinni málsmeðferð myndi ég halda að alla vega einhverjir þingmenn myndu vera hlynntir því. En svo hendi ég þessu nú svona fram af ákveðnu ábyrgðarleysi vegna þess að sjálfan langar mig ekki sérstaklega til að klára þetta mál hratt. Ég er bæði til í að tala um málið en líka að sleppa því. Mig langaði að henda þessu fram bara ef ske kynni að einhverjir aðrir hv. þingmenn létu sér koma til hugar að tefja hér mál.
Virðulegur forseti. Það er tvennt sem mig langar að bregðast við í þessu síðara andsvari hv. þingmanns. Í fyrsta lagi voru deildar meiningar um það 2017 hvort breytingartillögur meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar væru viðamiklar eða ekki. Meiri hlutinn vildi meina að þetta væru smotterísbreytingar sem kölluðu ekkert á einhverja frekari rannsókn málsins. Við í minni hlutanum vorum því ósammála, töldum þetta viðamiklar breytingar. Nú háttar svo til að hv. flutningsmaður er búinn að skera á þennan hnút. Hann sagði í upphafi þessarar umræðu í vetur að þetta mál væri mikið breytt frá síðustu útgáfu. Þar með tel ég varhugavert að flytja rannsókn málsins fyrir tveimur árum yfir til dagsins í dag og líta á það sem fullnægjandi afgreiðslu núna. Það þarf að rannsaka þetta mál frá grunni í þingnefnd. Hv. þingmaður hefur engin ný rök heyrt í málinu. Það kann vel að vera. Ég bendi þá á móti á að það heyrðust mörg rök fyrir tveimur árum sem voru hunsuð eins og til að mynda lýðheilsurökin, eins og til að mynda umsögn velferðarráðuneytisins. Þannig að þó að við fáum aftur öll sömu rökin núna og við fengum síðast getum við komist að annarri niðurstöðu ef við hlustum aðeins betur og vöndum okkur aðeins meira en þáverandi meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar gerði.
Virðulegi forseti. Ég ætla að koma hér örstutt upp af því að mér finnst kominn tími til að ég taki til máls í þingsal um frumvarp um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak. Ég hef fylgst með umfjöllun um frumvörp sem lögð hafa verið fram á síðustu þingum í þeim tilgangi að auka aðgengi neytenda að áfengi og til að auka heimildir verslunarinnar til sölu á áfengi, þ.e. að auka möguleika verslunarinnar til að afla tekna með sölu á áfengi. Ég hef fylgst með umræðunni hér í þingsal og tekið þátt í umfjöllun allsherjar- og menntamálanefndar um málið oftar en einu sinni en ekki áður fengið tækifæri til að koma í ræðustól. Áður en umfjöllun á 144. þingi hófst hafði ég ekki mjög afgerandi skoðun á málinu en því meira sem ég vinn með málið, því fleiri umsagnir sem ég les og því fleiri sjónarmið sem ég kynni mér, verð ég mótfallnari því, fyrst og fremst vegna forvarna- og lýðheilsusjónarmiða og vegna hagsmuna barna, beinna og óbeinna. Í umfjöllun og í umsögnum sem komið hafa um fyrri mál til allsherjar- og menntamálanefndar hefur afgerandi meiri hluti umsagna verið á móti breytingu á fyrirkomulagi smásölu áfengis. Lýðheilsusjónarmið og áhyggjur af aukinni neyslu áfengra drykkja og afleiðingar þess hafa verið ríkjandi viðhorf í umsögnunum um frumvarpið. Margt bendir til að aukið aðgengi að áfengi auki neyslu vegna þess að einkareknar verslanir muni leitast við að ýta undir neyslu áfengis í hagnaðarskyni eins og almennt er með venjulega neysluvöru. Umboðsmaður barna og Barnaheill hafa margítrekað andstöðu sína við frumvarpið og hafa áhyggjur af áhrifum slíkrar lagasetningar á börn og ungmenni í íslensku samfélagi. Barnaverndarstofa hefur lagst gegn því að smásala áfengis verði gefin frjáls með tilvísun í að það muni skapa aukna hættu á að börn geti nálgast áfengi. Fyrri umsagnir hafa líka sýnt fram á hversu mikilvægt er að vinna frekari greiningar á því hvaða áhrif breytt smásölufyrirkomulag hefur. Rannsóknir annars staðar frá benda til að neysla aukist og ekki hefur verið lagt mat á kostnað sem fylgja slíkum breytingum fyrir einstaklinga, heimili, sveitarfélög eða ríkissjóð. Ég ætla að fara hratt yfir sögu. Ég bendi á og ítreka að áfengi er ekki eins og hver önnur neysluvara. Eins og lög um verslun með áfengi og tóbak eru nú er þeim ætlað að skilgreina umgjörð um sölu áfengis og heildsölu tóbaks sem byggist á bættri lýðheilsu og samfélagslegri ábyrgð. Markmið þeirra er að takmarka og stýra aðgengi að áfengi og tóbaki og draga þannig úr skaðlegum áhrifum áfengis- og tóbaksneyslu og að vernda ungt fólk gegn neyslu áfengis og tóbaks og takmarka framboð á óæskilegum vörum. Það er mjög mikilvægt að halda þessum markmiðum til haga. Ég leggst því alfarið gegn því að frumvarpið verði að lögum. Eftir mikla umræðu í þjóðfélaginu, ekki síst meðal sérfræðinga og áhugafólks um forvarnir, bendir allt til þess að breyting í anda frumvarpsins hefði afar slæm samfélagsleg áhrif á einstaklinga, heimili, sveitarfélög og ríkissjóð. Ég tek undir tillögu hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar um að málið gangi til velferðarnefndar.
Frú forseti. Við ræðum áfengisfrumvarpið, sem dúkkar upp með reglulegu millibili. Við lestur þessa frumvarps veltir maður fyrir sér hvort við förum virkilega á betri stað en við erum á í dag með því að leggja niður ÁTVR og afnema einkaleyfi ÁTVR á sölu áfengis. Maður veltir fyrir sér hver það sé sem dragi vagninn í þessu máli þegar það kemur upp með svo reglulegu millibili. Snýst þetta ekki fyrst og fremst um að það er hagur einhverra að leggja niður þetta einkaleyfi, sem er þá væntanlega hagur þeirra sem ætla að fara að selja áfengi og græða á því? Gefum okkur það. Á þessu eru mjög margir vinklar og ég ætla að leyfa mér að taka landsbyggðarvinkil. Því að ég efast um að aðili sem færi út í smásölu á áfengi myndi opna eins veglega búð og ÁTVR gerði á Kópaskeri. Mér er til efs um það. Og ef hann gerði það myndi hann kannski bjóða upp á eina tegund af Bónus-bjór. Gefum okkur það. Því miður held ég að það væri svolítið staðan. Hér eru margir búnir að fara yfir lýðheilsuvinkla. Þá veltir maður fyrir sér hvort næsta skref sé að lækka aldurinn úr 20 niður í 18. Er það næsta skref til að græða enn meira? Þar er góður markhópur fyrir áfengi því að - og ég hef ekki heyrt þetta koma fram í umræðu um þetta mál - ég held að staðan sé þannig að það sé jafnvel betra aðgengi að fíkniefnum en áfengi, því miður. Ég held að það staðan úti í samfélaginu hjá ungu fólki. Það er auðveldara, hvort sem það er í Facebook-hópum, einhverjum lokuðum síðum sem eru notaðar til að selja fíkniefni, að verða sér úti um slík efni en áfengið. Ég ætla aðeins að fá að benda á niðurstöður Ungs fólks 2018. Rannsóknir og greining standa fyrir mjög miklu og flottu starfi við rannsóknir á högum ungs fólks. Í niðurstöðum um 8. bekk árið 2001 höfðu 6% ungmenna drukkið síðastliðna 30 daga. Það er komið niður í 1%. Og í 9. bekk árið 2001 voru 16% unglinga sem höfðu drukkið síðastliðna 30 daga. Það er komið niður í 1%. Árið 1998 höfðu 42% unglinga drukkið áfengi síðastliðna 30 daga samkvæmt þessari rannsókn. Það er núna komið niður í 5%. Það er augljóst að einhvers staðar erum við að gera rétt og vel og eigum þess vegna ekki að víkja frá þessu. Því að áfengi er ekki eins og hver önnur vara. Þetta er sannarlega vímugjafi. Þá veltir maður fyrir sér: Ég fer í Lyfju eða hvaða aðra lyfjaverslun sem er til þess að kaupa mín lyf - hvers vegna fer ég þá ekki bara í ÁTVR-verslun ríkisins til að kaupa mitt áfengi? Mér finnst ekkert athugavert við það kerfi sem við erum með í dag. Þar fæ ég góða þjónustu og ég ætla að leyfa mér að segja að ég er ekki viss um að ég fengi eins góða þjónustu, búandi utan höfuðborgarsvæðisins, og raun ber vitni. Þetta hefur nú verið rannsakað og mælt. 75%. plús, mínus, landsmanna eru almennt á móti því að afnema einkaleyfi ÁTVR á sölu áfengis. Eins og hefur verið bent réttilega á hér í andsvari kemur þetta mál hins vegar reglulega upp. Það er bara af hálfu þeirra sem þurfa að draga þann vagn að sýna sig fyrir verslunina. Því miður. Því enn og aftur: Við erum á þeim góðan stað með sölu á áfengi að hafa látið hana í hendur ÁTVR. Aðrar þjóðir víða í Evrópu keppast við að komast á sama stað og við erum á í dag. Það þýðir ekkert að hrista hausinn yfir því.
Það er ekkert verið að því.
Jú, jú, það er bara þannig. [[Gripið fram í.]]Það er bara þannig. Margir vildu sjá sama árangur og Íslendingar hafa náð í að draga úr neyslu áfengis hjá ungu fólki. Sömuleiðis er ég sammála hv. þm. Andrési Inga Jónssyni um að frumvarpið fari til velferðarnefndar til frekari úrvinnslu.
Hæstv. forseti. Það rakst hvað á annars horni í þessum málflutningi. Við höfum náð svo miklum árangri að menn horfa til okkar í því að draga úr neyslu ungs fólks. Trúa menn því að það ráðist af því hvort að það séu ríkisstarfsmenn eða aðrir sem selja áfengi? Ég vil bara benda hv. þingmanni á það að aðgengi að áfengi hefur aukist mjög mikið undanfarin ár. Samt hefur dregið úr áfengisneyslu ungs fólks. Af hverju ætti það að vera eðlilegt að hv. þingmaður geti gengið inn í lyfjaverslun og keypt sér lyf sem er sannarlega ekki venjuleg vara? Hann getur gert það hjá einhverjum einkaaðilum en getur ekki keypt áfengi þar. Það er eitthvað bogið við þennan málflutning. Ég vil benda hv. þingmanni á að hér, nánast á hverjum degi byrjar nýr aðili, einkaaðili, að selja áfengi. Hv. þingmaður getur farið í bakarí á Akureyri klukkan hálfátta og fengið hvítvín með snúðnum. Þannig að öll þessi rök, þessi lýðheilsurök um það að lýðheilsa okkar sé betri en annarra vegna þess að ÁTVR selur áfengi, gengur auðvitað ekki upp. Það segir sig sjálft. Ég er hins vegar alveg sammála því að þjónustan mun örugglega versna á Kópaskeri. Ég er algjörlega sannfærður um það ef ÁTVR hættir. Það mun enginn einkaaðili fara að selja þar, ekki nema bara landa í skúrnum sínum. Fyrir mér er þetta ekki mikið mál og mér er alveg sama þótt það sé bara óbreytt, í raun og veru. Ég gagnrýni bara þessa röksemdafærslu vegna þess að hún gengur ekki upp. Ég vil fá að kaupa af einkaaðilar áfengi alveg eins og ég get keypt af honum geðlyfin mín.
Frú forseti. Það var engin sérstök spurning í andsvarinu, ekki nema sú uppskrift þingmannsins að ég vakni snemma í fyrramálið og fái mér hvítvín með snúð, sem ég hef aldrei gert. Það er kannski spurning um að við hittumst bara fyrramálið í bakaríinu og prófum það. Engri spurningu var beint til mín nema þingmaðurinn sagði sjálfur að aðgengi að áfengi hafi aukist og samt dragi úr neyslu. Þá erum við væntanlega gera eitthvað rétt. Hvað er það þá sem við erum ekki að gera eða hvað það er sem við erum að gera? Það er eins og þingmaðurinn benti réttilega á sjálfur á; aðgengi er að aukast. Það dregur samt úr neyslu. Af hverju er það þá? Svo ég noti nú bara svarið við andsvarinu af því að ég fékk ekki spurningu í til að svara í þessu andsvari.
Hæstv. forseti. Já, aðgengi hefur aukist. Neysla ungs fólks á áfengi hefur dregist saman og við fáum nýja áfengissala hér á hverjum degi úr einkabisness. Það er bara staðreynd. Eitthvað er verið að gera rétt? Ja, það má vel vera. Ég held að það ráðist ekki af því hvort ríkisstarfsmaður í ÁTVR selji mér áfengi eða einhver annar. Það er örugglega ekki ástæðan fyrir því að þetta hefur dregist saman af því að þetta er ríkisstarfsmaður. Ég held því fram að það séu allt aðrir þættir sem ráði því hvort áfengisneysla sé að aukast eða dragast saman. Það eru allt aðrir þættir en hvort ÁTVR selur mér áfengi eða einhver annar. [[Gripið fram í: Rökleysa.]]- Nei, nei. Það eru allt aðrir þættir en það hvort ÁTVR sé með áfengissölu eða einhver annar. Það eru miklu flóknari atriði sem valda því að menn misnota áfengi eða drekka meira af því en hvað útsölustaðirnir eru margir. Það er ég alveg sannfærður um. Auðvitað er ég hér að glíma við afturhald dauðans, eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson myndi segja, sennilega. [[Gripið fram í: Ekki í …]]Við því er ekkert að gera. Menn vísa hér oft í einhverja skoðanakönnun. Í þessari skoðanakönnun er fullt af fólki sem neytir ekki vörunnar, hefur engan áhuga á að selja hana. Við tökum ekkert mark á því. Ég lít á þetta sem hluta af viðskiptafrelsi í landinu með lögmæta vöru sem aðrir geti selt ef ríkisstarfsmenn geta selt hana.
Frú forseti. Þingmaðurinn sagðist vilja geta nálgast t.d. geðlyfin sín hjá einkaaðila, ég held að hann hafi notað það dæmi. Hann verslar þau ekki bara hjá hvaða aðila sem er í matvöruverslunum, eins og er verið að tala um að gera. Það er ekki þannig. [[Gripið fram í: Það er ég ekkert viss um.]]Að sjálfsögðu gerist það, þegar menn segja A þá kemur B næst. Það er bara þannig. Þingmaðurinn veit það mætavel, alveg eins og ég. Um leið og sala á áfengi, þessum vínanda, fer í einkabisness, [[Gripið fram í.]]þá eykst bara salan.
Salan er í einkabisness.
Nei, við getum farið í hártoganir um hugtök. Um leið og áfengi fer í matvöruverslanir, allar matvöruverslanir, sem mun gerast. Það þýðir ekkert að hrista hausinn yfir því. Það er það sem mun gerast. [[Gripið fram í.]]Nei, það er það sem mun gerast. Þingmaðurinn veit það mætavel. Því að heildarneysla á vínanda hefur aukist. Það er þannig. Ekki hjá ungu fólki, það dregur úr því. Við viljum væntanlega að það haldist þannig að ungt fólk haldi sig fjarri þessu. Að því sögðu gæti ég náttúrlega sagt brandara um að við ættum bara að skella okkur á barinn. En ég ætla að sleppa þeim brandara.
Virðulegur forseti. Ég veit að ef ég byrja á því að fullyrða að ég ætli ekki að halda langa ræðu þá fyrst verður hún löng. Ég ætla því að sleppa því að fullyrða það en tjái þá ósk mína. Sjáum til hvernig skapið fer með þá fyrirætlan. Ég hélt ræðu á þarsíðasta kjörtímabili til stuðnings málinu eins og það leit út þá og var lagt fram af hv. 9. þm. Suðurk., Vilhjálmi Árnasyni. Ég flutti ræðu til stuðnings málinu og eftir það tók til máls þáverandi hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Hann sagðist hafa verið hlynntur málinu áður en hann heyrði ræðu mína en honum hefði eiginlega snúist hugur. Ástæðan fyrir því, fullyrði ég, er að ég taldi og tel að áfengi sé dóp, ekkert minna dóp en annað sem er kallað dóp í samfélaginu. Ég veit ekki hvað það er sem á að vera svo heilagt við áfengi að það geri það einhvern veginn að minna fíkniefni eða minna vímuefni en segjum kókaín, hass eða amfetamín. Hvað er það nákvæmlega sem áfengi gerir ekki? Veldur það ekki líkamlegu tjóni? Veldur það ekki andlegu tjóni? Veldur það ekki fíkn? Veldur það ekki dauða? Hvað er það sem á að gera áfengi svona ótrúlega merkilegt? Jú, það er menningarleg staða þess. Einvörðungu. Það eina sem aðskilur áfengi frá ólöglegum vímuefnum er menningarleg staða þess, söguleg staða þess, ekki áhrifin eða skaðsemin. Áhrif vímuefna eru almennt misjöfn. Kannabisefni hafa allt öðruvísi áhrif en amfetamín sem hefur allt önnur áhrif en heróín sem hefur allt öðruvísi áhrif en kókaín sem vissulega hefur allt öðruvísi áhrif en áfengi. Það er bara eðli flórunnar, efnafræðinnar. Fólk hefur lengi reynt að setja áfengi á einhvern annan stall og talað jafnvel um áfengi og vímuefni sem mér finnst stórfurðulegt vegna þess að þetta er vímuefni, það veldur vímu og veldur fíkn. Þetta var nú ekki það sem ég ætlaði að bölsótast yfir, en mér finnst mikilvægt að minna þingheim á þetta út af samhenginu við frelsi sem ég ætla að fara aðeins út í á eftir. Ég ætla að spara það á þessum tímapunkti að útskýra nákvæmlega hvers vegna ég er hlynntur málinu efnislega. Mig langar meira að útskýra hvers vegna mér er sama um það. Mér er ekki alveg nákvæmlega sama um það en mér er í meginatriðum sama um það. Það er mér algerlega að meinalausu að þetta fari ekki í gegn og sömuleiðis algerlega að meinalausu að það fari í gegn. Ég myndi greiða með því atkvæði. Ég myndi ekki hafa fyrir því að skrifa undir það, vera meðflutningsmaður á því, en ég skal ýta á græna takkann, ég skal greiða atkvæði með því. Mér finnst ágætt að byrja á rökum sem eru oft nefnd gegn þessu máli, sem eru þau að ÁTVR veiti svo góða þjónustu, sér í lagi á landsbyggðinni. Mér finnst í þeirri röksemd kristallast í raun hversu skrýtið þetta fyrirkomulag er. Hvernig í ósköpunum varð það að hlutverki ríkisins að tryggja gott úrval af dópi? Fyrirgefið, en á hvaða fundi var það ákveðið að það væri mikilvægt að á landsbyggðinni eða hvar sem er væri rosalega mikið úrval af þessu frábæra dópi sem heitir áfengi? Mér finnst það bara fáránleg pæling að ríkið beri þá skyldu eða hafi það hlutverk að tryggja úrval af einhverju vímuefni, hvort sem það er áfengi eða eitthvað annað. Ég skil ekki rökin. Ég hef heyrt þau oft og þau eru mikið rædd hérna en ég skil eiginlega minna og minna í þeim eftir því sem ég pæli meira í þeim. Venjulega dreg ég þá þá ályktun að um sé að ræða bull. Ástæðan fyrir því að mér er svona í meginatriðum sama um þetta mál er að fólk fer að tala um það í samhengi við frelsi. Íslendingar upp til hópa telja sig ægilega frjálslynda og Ísland á að vera ægilega frjálslynt land. Ég er hjartanlega ósammála því. Ísland hefur aldrei verið frjálslynt land, aldrei nokkurn tíma. Skánar með aldrinum eins og margt annað. Við vorum að afnema bann við guðlasti 2015. Klám er enn þá bannað á Íslandi, ég veit að það er tabú umræðuefni, en það er nær einsdæmi í vestrænum lýðræðisríkjum svokölluðum. Það er umræða sem ég held reyndar að Alþingi Íslendinga sé ekki alveg nógu fullorðið til að taka almennilega, alla vega ekki án upphrópana og blammeringa. Við refsum fólki fyrir vörslu á vímuefnum. Refsum sjúku fólki fyrir að vera með vímuefni á sér þótt það sé algerlega augljóst að um einkaneyslu sé að ræða. Jafnvel þótt það sé algerlega ljóst að viðkomandi þurfi á því að halda til að upplifa ekki vítiskvalir af fráhvörfum á frjálslynda Íslandi. Það er sex ára fangelsisrammi við því að brugga bjór heima hjá sér til einkaneyslu. Eina vörnin er sú að þeim lögum er almennt ekki framfylgt. Vel á minnst. Við Píratar lögðum fram frumvarp að mínu frumkvæði um að breyta þeirri dellu, vegna þeirra áhrifa sem það hefur á réttaröryggi borgaranna. Það þarf ekki nema einn lögreglustjóra einhvers staðar í vondu skapi sem ákveður að byrja að framfylgja þessum lögum, þá er réttaröryggi fjölda fólks komið í algjört uppnám vegna þess að við erum með lög sem skerða frelsi. Viðskiptafrelsi er mikilvægt, ekki bara vegna þess að fólk vill græða peninga. Það er mikilvægt vegna þess að fjárhagsleg samskipti eru hluti af hinni mannlegu tilveru og góðu samfélagi. Það sem vekur alltaf ákveðinn pirring hjá mér í íslenskri umræðu um frelsi er hversu neðarlega einstaklingsfrelsið er á listanum. Viðskiptafrelsið er alltaf í efsta sæti. Þegar kemur að því að hætta að banna einstaklingum að gera eitthvað í sínu einkalífi þá hafa íslenskir stjórnmálamenn og reyndar Íslendingar almennt allt í einu engan sérstakan áhuga á frelsinu. Það snýst aðallega um það að geta selt eitthvað og grætt pening. Ekki það að geta hagað einkalífi sínu eftir eigin höfði án þess að eiga á hættu refsingu, mjög grimma refsingu í sumum tilfellum eins og við heimabruggi. Það er það sem fer í taugarnar á við þetta mál. Ef við ætlum að auka einstaklingsfrelsi þá er þetta ekki málið til þess. Þá byrjum við á því að hætta að segja fólki hvað það megi heita. Byrjum þar. Ég auglýsi aftur eftir svari við því á hvaða fundi það var ákveðið, væntanlega hér inni einhvern tímann snemma á 20. öld eins og mörg önnur vitleysan. Nafnið okkar fáum við ekki einu sinni að hafa í friði sem fullorðið fólk. Ég er ekki að tala um börn, ég er að tala um fullorðið fólk sem tekur meðvitaða ákvörðun um að breyta eigin nafni. Nei, það má ekki vegna þess að öllum öðrum finnst að það eigi að vera einhvern veginn öðruvísi en einstaklingnum finnst sem ber nafnið sjálfur. Svo tölum við hér um frelsi, virðulegi forseti. Ég verð bara pirraður við að segja þessa hluti upphátt vegna þess að mér finnst þetta svo mikil hræsni. Ég held að ég láti þetta duga í bili. Það er bara eitt eftir á dagskrá í þessari umræðu og það er spurningin um til hvaða nefndar málið eigi að fara. Klassísk umræða. Það hefur verið stungið upp á efnahags- og viðskiptanefnd af frummælanda málsins, fyrsta flutningsmanni, og velferðarnefnd af öðrum og mér finnst málefnaleg rök fyrir báðum nefndum. Það er til önnur nefnd sem fer með dómsmál. Hún heitir allsherjar- og menntamálanefnd. Ég legg til að málið fari til hennar, ekki formlega samt vegna þess að ég nenni eiginlega ekki í atkvæðagreiðslu um það. Um það er mér eiginlega líka sama.
Hæstv. forseti. Ég held að það hafi verið ein setning rétt til þessari ræðu. Það er sú setning að hér hefur aldrei verið neitt frjálslyndi eða frelsi. Ef menn halda að Ísland sé frjálslynt land þá er það mikill misskilningur. Það er rétt. Hins vegar er umræðan mjög langsótt um að eini munurinn á áfengi og síðan amfetamíni og kókaíni sé menningarlegur munur, hv. þingmaður. Það er mikill munur á þessum efnum þó að vissulega sé það alþekkt og hefur lengi verið alþekkt að langvarandi neysla áfengis geti valdið fíkn og menn fari illa út úr henni. Menn sem taka kókaín og amfetamín getað einfaldlega dáið af einum skammti af því á einu kvöldi. Það er mikill munur á því. Þetta er eins og að leggja að jöfnu hættuleg lyf, sem eru lífshættuleg ef maður tekur þau ekki rétt, og svo magnyl. Það er bara ekki sambærilegt. Ég held að þegar menn eru komnir á þennan veg í umræðunni þá rugli það bara umræðuna, hv. þingmaður. Ég held að þetta snúist um eðlilega samkeppni á vöru á markaði, eðlilegt viðskiptafrelsi. Það er það sem skiptir máli. Það skiptir máli fyrir neytandann. Og ef menn halda að það muni ráða ferðinni í því hvort fleiri misnoti áfengi þá eru engin rök fyrir því. Ég vildi koma því að.
Virðulegur forseti. Ég sagði reyndar fleiri hluti í ræðu minni en að áfengi væri dóp eins og annað dóp. Enda sagði ég heldur ekki að áfengi væri eins og allt hitt dópið. Ég sagði mjög skýrt að allt dóp væri mjög misjafnt. Kannabisefni virka öðruvísi en kókaín, sem virkar öðruvísi en heróín, sem virkar öðruvísi en áfengi, sem virkar öðruvísi en LSD. Þessi efni eru mjög misjöfn og hætturnar af þeim eru misjafnar. Hv. þingmaður sagði að langvarandi neysla á áfengi gæti valdið fíkn. Það þarf ekkert langvarandi neyslu til þess. Fullt af fólki verður strax mjög háð áfengi bara við fyrsta sopa. Það er mjög algeng saga af þeim sem lent hafa í vandræðum með það. Sömuleiðis sagði hv. þingmaður að einn skammtur af amfetamíni og kókaíni geti drepið manneskju. Eflaust er það mögulegt. En er það ekki mögulegt með áfengi? Ég held að hv. þingmaður hafi heyrt sögur um ecstacy, MDMA, sem stundum er kallað alsæla á íslensku eða helsæla og talað um að hægt sé að drepast af einni E-pillu. Öll sú umræða getur verið mjög skaðleg vegna þess að ef hún er ekki í samræmi við upplifun neytenda sjálfra þá hætta þeir að taka mark á öllum viðvörunarorðum. Meðan ég man, ef fólk vill fara að tala um einn skammt þá veit ég ekki til þess að einn skammtur eða nokkur skammtur vegna maríjúanareykinga hafi valdið dauðsfalli, hugsanlega krabbameini eftir áratugalangar reykingar. Það má vera og kannski. Fólk greinir á um það, er mér sagt. Í það minnsta fær sér enginn eina jónu og deyr af því. Það fær sér enginn eina jónu og lemur einhvern niðri í bæ þótt vissulega séu raunverulegar hættur við kannabisefni eins og öll vímuefni sem virka yfir höfuð. Ég vil bara ítreka það. Ég sagði ekki að vímuefni væru eins því að þau eru misjöfn. Meira að segja innan hvers flokks eru misjafnir styrkleikar og mismunandi samsetningar, þar á meðal áfengi. Ég meina, vodka er ekki alveg sama og bjór þótt sama vímuefnið sé virkt í því. Ég vil bara minna á að fólk getur alveg dáið af einum „skammti“ af áfengi. Það getur alveg stútað einum landapela á einu kvöldi. Getur það ekki leitt af sér dauðsfall? Auðvitað er þetta dóp. Þetta er ekkert minna dóp en hitt.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður endaði með að segja að þetta væri ekkert minna dóp en allt hitt. Jú, þetta er minna dóp [[Að hvaða leyti?]]af því að það er miklu hættuminna.
Nei.
- Jú, það er miklu hættuminna. Það er miklu meira notað en önnur vímuefni. Þetta er auðvitað vímuefni. Maður þarf að drekka talsvert mikið af því til að komast í vímu. Hins vegar getur, eins og dæmin sanna - og þá er ég ekki að tala um E-töflu vegna þess að E-tafla er sennilega skaðaminnst af öllum þessum efnum fyrir utan áfengi. Hún er ekki einu sinni ávanabindandi. Það vita auðvitað ekki allir. Það er nú kannski kosturinn við E-töfluna. Allar þessar kenningar um að menn hafi dáið af einni töflu - ég held að það séu engar sannanir fyrir því. Ég held meira að segja að það sé rangt, hv. þingmaður, en það er önnur umræða. Ég er að segja að þetta er ekki bara menningartengt, maður þarf að hafa miklu meira fyrir því að komast í vímu. Hún er allt öðruvísi víma. Hún er skaðminni nema auðvitað getur maður skaðað sig mjög mikið með langvarandi drykkju. Að bera þetta saman með þessum hætti held ég að sé röng aðferð og skekki umræðuna og rugli fólk í henni. Ég held að við eigum ekki að tengja þetta saman. Við getum hugsanlega tengt þetta að einhverju leyti kannabisreykingum en ekki LSD, amfetamíni, kókaíni eða heróíni eða slíkum efnum eða morfíntengdum efnum. Það er bara allt annar handleggur.
Virðulegur forseti. Ég kann ekki að vera skýrari en að endurtaka hlutina, kannski tvisvar þrisvar. Þessi vímuefni eru öll mismunandi, eins og ég segi nú í þriðja skiptið. Hins vegar er hv. þingmaður kannski ekki alveg hreinskilinn við sjálfan sig í sambandi við skaðsemi af völdum áfengis. Það þarf ekkert langvarandi neyslu til að fara sér mjög alvarlega að voða með áfengi í fyrsta skiptið, af einum skammti, hvað svo sem menn kalla skammt. Ég meina, lítri af landa, er það ekki skammtur? Er það ekki stórhættulegu skammtur? Eða bara vodkapeli á nógu stuttum tíma, ef maður torgar einum vodkapela á hálftíma? Ég hef ekki spurt lækni nýlega en ég myndi halda að það færi verulega illa með heilsuna og geti vel hugsanlega drepið manneskju. Einn skammtur, svokallaður. Sömuleiðis það að áfengi sé vægt vímuefni. Mig langar bara að biðja hv. þingmann - ég veit að ég þarf ekki að biðja hv. þingmann um þetta - að fara einhvern tímann út á pöbbinn og sjá hvernig fólk hagar sér af áfengi. Í alvörunni talað, helstu einkenni áfengisvímu eru skert dómgreind, betur þekkt sem heimska og hömluleysi. Þessir tveir mannkostir blandaðir saman eru eitt vímuefni. Það er áfengi.
Það þarf ofneyslu til þess.
Það þarf ekki ofneyslu, virðulegi forseti. Mér finnst þetta ótrúlegt. Menn finna á sér eftir einn eða tvo bjóra eða sterkari drykk. Það þarf ekki mikla neyslu, eins og það þurfi miklu minni neyslu af öðrum efnum. Ef menn myndu drekka kannabisefni eða drekka sveppi, eins og þeir gera reyndar, myndi ég halda að það væri mjög sambærilegt magn. Það fer eftir því hversu sterkt það er. Sem minnir mig á að mér finnst svolítið skrýtið að vera að tala um að eitt efni sé í eðli sínu sterkara en hitt. Það er alltaf spurning um hvernig það er blandað og hvernig þess er neytt. Það sama gildir um áfengi og um LSD. Það er mælt í míkrógrömmum til að valda mjög mikilli vímu, sem er ekki heldur vanabindandi meðan ég man. Reyndar er algengara að fólk prófi LSD einu sinni og aldrei nokkurn tímann aftur vegna þess að það meikar ekki vímuna. LSD er mælt í míkrógrömmum. Ég get bara ítrekað aftur þar sem ég er nú búinn að segja þrisvar sinnum, öll þessi vímuefni eru misjöfn. Þau eru misjöfn eftir því hvernig þeirra er neytt og í hvaða magni að sjálfsögðu og augljóslega. Það sem ég er að segja er að það er ekkert sem við erum á móti við vímuefni sem á ekki líka við áfengi. Það er fíkn. Það er skaði á líffærum, það er andlegur skaði, geðveiki og dauði. Það eru staðreyndir, virðulegur forseti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir bráðskemmtilega ræðu, sem var náttúrlega alls ekki um dagskrárefnið nema að mjög litlu leyti. Þess vegna ætla ég ekki að fara út í það að ræða mannanöfn eða guðlast eða klám heldur ætla ég að beina kastljósinu að þeim stutta kafla í ræðunni sem fjallaði um efni kvöldsins, þ.e. sölu áfengis í smásöluverslunum. Hv. þingmaður sagði eitthvað á þá leið að honum væri í sjálfu sér slétt sama hvað yrði um þetta mál, hvort það yrði samþykkt eða fellt, en sjálfur sagðist hann myndu samþykkja það. Hann ætlar sem sagt að samþykkja mál sem drífur meiri kraft í sölu á efni sem veldur geðveiki, dauða og heilsufarstjóni. Hann er sem sagt alveg til í að samþykkja þetta mál þó að hann viti að þetta séu afleiðingarnar af mikilli áfengisneyslu. Það hefur komið fram að síðan síðast þegar við gerðum tilraun með að breyta sölu áfengis á Íslandi, árið 1989, hefur áfengissala margfaldast, mælt í hreinum vínandalítra á mann á ári. Allt það sem hv. þingmaður hélt hér fram, þ.e. geðveikin og dauðinn og sjúkdómarnir, hefur magnast á þessum tíma. Vísir menn hafa sagt að núna séum við Íslendingar í neyslu af hreinum vínanda á mann í kringum 8,5 lítra, eitthvað svoleiðis, sem væntanlega fer í 11 lítra á mann að þessu frumvarpi samþykktu. Með tilheyrandi heilsufarsvandamálum. Þess vegna er ég svolítið hissa á því sem hv. þingmaður sagði um að hann myndi líklega samþykkja þetta í því ljósi að við horfum fram á það, að þessu máli samþykktu, að hér aukist áfengisneysla enn meira en hún hefur gert núna undanfarið með tilheyrandi heilsutjóni. Þess vegna langar mig til að þýfga hv. þingmann um hvort þetta sé virkilega það sem hann er að hugsa um.
Virðulegi forseti. Já, ég átta mig á því að þetta getur auðveldlega litið út sem mótsögn. Ég átti við sama vanda að stríða seinast þegar ég hélt mjög sambærilega ræðu, á þar síðasta kjörtímabili í það minnsta. Það er rétt að neyslan hefur aukist en hún hefur minnkað hjá ungdómnum. Fyrir mér er lykillinn að þessu öllu saman sá að ég er á móti forræðishyggju. Ég er á móti því að lýðheilsa sé mælikvarði á velgengni samfélags. Ég átta mig á því að þetta er frekar róttæk hugmynd í þessum sal. En við það eitt að taka heilsufarsupplýsingar og troða þeim saman í tölfræði finnst mér þær ekkert sjálfkrafa eitthvað mikilvægari gögn. Ég tek ýmsar ákvarðanir í mínu lífi sem varða heilsu mína sem eru ekkert endilega skynsamlegar út frá heilsufarssjónarmiðum. Það er bara mitt einkamál. Ég ræð því hvað ég set sem markmið í mínu lífi. Sumir vilja vera rosalega heilbrigðir, aðrir vilja vera íþróttafólk eða hvort tveggja. Sumir hafa engan sérstakan áhuga á því og velja einhverja aðra leið í lífi sínu og það er það frelsi sem ég aðhyllist svo mjög. Þess vegna er ég á móti forræðishyggju. Ég lýsi því stundum þannig að ég vildi stundum að það væri hægt að skrá sig úr lýðheilsutölunum vegna þess að mig langar ekkert til að heilsufar mitt verði mat einhvers annars á því hvernig eigi að stjórna samfélaginu. Ég er ekki á því að það sé hlutverk lýðheilsusjónarmiða. Það er gott að þetta sé rannsakað. Það er gott að einhverjar jákvæðar, uppbyggilegar aðgerðir séu gerðar til að auka lýðheilsuna en því að stjórna samfélaginu eftir henni er ég bara ekki sammála. Ég bara vil ekki gera hlutina þannig. Þá snýr þetta sem sagt að börnunum. Ástæðan fyrir því að ég myndi samþykkja þetta frumvarp er sú að það er komið til móts við þau, m.a. með auknum stuðningi við forvarnir. Við kunnum að ná árangri í því að draga úr vímuefnaneyslu unglinga. Það er aðalatriðið. Ef fólk byrjar þokkalega seint á lífsleiðinni, yfir tvítugu alla vega, að neyta vímuefna, hvort sem er áfengi eða annarra, dregur það svo svakalega úr líkunum á því að það verði vandræði. Þess vegna finnst mér það vera aðalatriðið. [[Forseti hringir.]]Ég trúi því að við getum náð báðum markmiðum á sama tíma. Með að auka viðskiptafrelsi og draga úr unglinganeyslu á sama tíma. Ég trúi því að það markmið sé raunhæft.
Hæstv. forseti. Já, bölvuð lýðheilsan. Hún segir okkur m.a. það að þær þjóðir sem neyta núna 11 lítra á mann að meðaltali af hreinum vínanda á ári, samanber Breta, Dani, Þjóðverja, lifa að jafnaði tveim árum skemur en meðal-Íslendingurinn. Ég veit svo sem ekkert hvort það er gott eða slæmt. Ég þekkti ágætan lækni sem er látinn núna og hann reykti. Menn sögðu: Þú ert læknir og þú reykir? Og hann sagði: Ef ég hætti að reykja lifi ég viku lengur og það mun rigna allan tímann. En þetta er ekki alveg svona einfalt. Og jú, auðvitað getum við valið okkur lífsstíl sem er misheilbrigður, eins og við segjum, eins og hv. þingmaður kom inn á. Ef hann er mjög óheilbrigður mun einhver að lokum hirða reikninginn, þ.e. ef við, ég og hv. þingmaður, lifum lífi okkar svo óheilsusamlega, alveg sama hvort við röðum í okkur súkkulaðiköku eða drekkum áfengi eða reykjum gras eða hvað við gerum, og verðum fyrir skaða af því, mun alla vega íslenska þjóðfélagið taka okkur að sér á einhverjum tímapunkti og með tilheyrandi kostnaði fyrir einhverja aðra sem gera ekki það sama. Að því sögðu vil ég segja að ég er í sjálfu sér algerlega sammála hv. þingmanni um það að áfengi er ekki minna dóp en eitthvert annað dóp, síður en svo. Það hafa verið færð rök fyrir því að áfengi sé hættulegra en heróín og ég er alveg til í að kaupa þau rök. Það breytir ekki því að við vitum að ef við aukum aðgengi akkúrat að þessu vímuefni fáum við bylgju af alls konar vandræðum yfir okkur, heilsufarslegum o.s.frv. o.s.frv. Það er líka annað sem er rétt að taka fram í þessu máli. Of mikil áfengisneysla er ekki einkamál fyllibyttunnar. Hún leggst á fjölskylduna og varpar skugga yfir allt umhverfi viðkomandi. Þannig að það er til þó nokkurs vinnandi að draga úr þessum áhrifum með því að stýra neyslunni eins og [[Forseti hringir.]]gert er á Norðurlöndunum og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur sagt að sé öfundarefni fyrir alla Evrópu.
Virðulegi forseti. Ég hef í sjálfu sér ekkert á móti því að stýra neyslunni með einhverjum hætti eins og er reyndar lagt til í frumvarpinu. Henni er áfram stýrt þótt það séu sérverslanir sem megi selja. Það eru leyfisveitingar og þess háttar og alls konar skilyrði og mér finnst það allt í lagi. Mér finnst það ekki það mikil kvöð að það snerti einstaklingsfrelsi. Það kemur aðeins inn á viðskiptafrelsið en þú veist, svona er bara heimurinn og vissulega Ísland. Hv. þingmaður nefndi mjög áhugaverð rök sem eru þau að ef einhver er mjög veikur borgar einhver annar reikninginn og það er alveg rétt. Reyndar vildi ég óska þess að ég hefði heila ræðu til þess að ræða þann punkt vegna þess að þarna er eini tengipunkturinn sem ég hef séð á milli þess að vera félagshyggjusinnaður og forræðihyggjusinni. Þetta er eini tengipunkturinn sem ég sé þar. Að þegar við erum farin að tileinka okkur ríkisrekin eða ríkisfjármögnuð heilbrigðiskerfi og þess háttar fari allt í einu einkamál eins að koma öllum við. Eina leiðin sem ég finn til þess að aðskilja vinstri manninn í mér, sem er sirka helmingurinn eða svo, kannski rétt rúmlega, frá forræðishyggjunni er með því að við ákveðum bara, ég segi alla vega fyrir sjálfan mig: Ég er til í að fjármagna og borga fyrir heilbrigðiskerfið með sköttunum mínum, með peningunum mínum. Borga þá með glöðu geði, er stoltur af því og er til í að hækka þá meira að segja. Ég er nógu vinstri sinnaður til þess. En ekki með frelsi mínu. Ég vil samt fá að taka „heimskulegar“ ákvarðanir í mínu einkalífi sem koma niður á heilsu minni og ég vil samt líta svo á að það komi engum öðrum við vegna þess að ég borga skattana mína og það er þannig sem ég vil fjármagna þessi miðlægu samneyslukerfi. Ég skil punktinn mætavel. Ég bara er staðfastlega þeirrar trúar að við eigum ekki að láta hann leiðbeina okkur þegar við ákveðum hvernig við hönnum kerfi eða ákveðum hvaða frelsi fólk eigi að hafa, ýmist til viðskipta eða einkalífs.
Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um merkingu á vörum frá hernumdum svæðum Palestínu. Flutningsmenn að þessari tillögu eru ásamt mér hv. þm. Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson, Ólafur Þór Gunnarsson, Helga Vala Helgadóttir og Jón Steindór Valdimarsson. Texti þingsályktunartillögunnar sjálfrar er ekki langur en hann hljómar svona, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að grípa til nauðsynlegra ráðstafana annars vegar til að merkja uppruna vara sem framleiddar eru á hernumdum svæðum Palestínu með viðeigandi hætti og hins vegar til að gera Palestínumönnum kleift að nýta sér kosti fríverslunarsamnings EFTA og Palestínu.“ Til að fjalla nánar um þetta mál ætla ég að fara yfir greinargerðina. Texti þingsályktunartillögunnar sjálfrar er stuttur og má segja að kjötið utan á beinin fylgi með í greinargerðinni. Tillagan hefur verið flutt áður á 141.–145. löggjafarþingi sem og á 146. löggjafarþingi en var þá ekki afgreidd og nú er hún endurflutt óbreytt. Í greinargerðinni hafa tölur sem varða viðskiptatölfræði verið uppfærðar og reynt að styðjast þar við nýjustu upplýsingar sem eru tiltækar. Stjórnmálasamband Íslands og Ísraels á sér nokkuð langa sögu og hafa viðskipti milli þjóðanna verið töluverð. Samkvæmt tölum frá Hagstofunni nam innflutningur þaðan 1.020,7 millj. kr. árið 2011 en 774,1 millj. kr. árið 2015, 631,7 millj. kr. árið 2016 og fór svo upp í 922,4 millj. kr. árið 2017. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands var á árunum 2010–2018 - þetta er eitthvað skrýtinn texti - ekkert flutt inn frá Palestínu. Það þarf eitthvað að skoða tölurnar hér, forseti, ég biðst forláts á því. Víða um heim hafa stjórnvöld og neytendur vaknað til vitundar um að hluti útflutningsvara frá Ísrael eigi uppruna sinn ekki að rekja til svæða innan alþjóðlegra viðurkenndra landamæra Ísraelsríkis heldur til ólöglegra landnemabyggða á hernumdum svæðum Palestínu. Þær eru einkum á vesturbakka Jórdanar og í austurhluta Jerúsalemborgar. Þessum byggðum hefur farið fjölgandi enda þótt þær stríði gegn alþjóðlega viðurkenndum landamærum, úrskurði Alþjóðadómstólsins í Haag og fjölda ályktana Sameinuðu þjóðanna. Eins og gefur að skilja hefur þessi þróun skaðað lífskjör Palestínumanna en ekki má heldur vanmeta hversu umdeildar byggðirnar eru meðal ísraelskra borgara líka. Núverandi stjórnvöld í Ísrael virðast þó fylgja þeirri stefnu að taka aukið land sem og vatnsból frá Palestínumönnum undir byggðir landnema. Af þeim sökum hafa þær reynst einn helsti þröskuldurinn í vegi frekari friðarviðræðna fyrir botni Miðjarðarhafs auk þess sem reglulega kemur til átaka milli landnema og Palestínumanna sem verða að sjá af ræktarlöndum sínum. Ísland hefur ekki frekar en Sameinuðu þjóðirnar viðurkennt landnemabyggðirnar sem hluta Ísraelsríkis. Því ætti ekki að viðurkenna Ísraelsríki sem upprunaland þeirra vara sem framleiddar eru í landnemabyggðunum. Nokkur lönd hafa unnið að reglugerðum þess efnis að upprunamerking þessara vara verði umræddar landnemabyggðir en ekki Ísrael. Framkvæmdastjórn ESB hefur m.a. sent frá sér leiðbeiningar um slíkar merkingar. Stjórnvöld í þeim löndum sem hafa farið út í svona merkingar hafa m.a. orðið að bregðast við ásökunum um að ætlunin sé að draga úr viðskiptum við Ísrael. Þessu hefur m.a. viðskipta- og iðnaðarráðherra Suður-Afríku, Rob Davies, hafnað og bent á að það sé skylda þarlendra stjórnvalda að framfylgja lögum um neytendavernd með þessum hætti, enda sé í þeim kveðið á um að uppruni vara skuli tilgreindur. Þetta höfum við auðvitað rætt í allt öðru samhengi hér á Íslandi, í tengslum við íslenskan landbúnað, þar sem við viljum vita hvar vörurnar sem við kaupum í búðunum eru framleiddur. Það eru einmitt helst landbúnaðarvörur sem um er að ræða þegar kemur að framleiðslu á landtökusvæðunum í Ísrael og þær hafa m.a. verið til sölu í íslenskum verslunum. Svo ég nefni aftur Suður-Afríku þá hefur þar verið bent á að sem meðlimur í Sameinuðu þjóðunum geti Suður-Afríka ekki viðurkennt landnemabyggðirnar sem hluta af Ísraelsríki og því sé ekki hægt að tilgreina Ísrael sem upprunaland vara sem framleiddar eru þar. Þá má einnig bæta við að í Sviss hafa stórmarkaðakeðjurnar Migros og Coop haft frumkvæði að því að sérmerkja vörur frá landnemabyggðum og upplýst að það sé til þess að veita viðskiptavinum fullnægjandi upplýsingar um vörurnar sem í boði eru, til að uppruninn sé ljós, en ekki til að hvetja til þess að sniðganga ísraelskar vörur. Með þeim ráðstöfunum sem þessi þingsályktunartillaga kallar eftir yrði íslenskum neytendum gert kleift að taka sjálfir ákvörðun um hvort þeir vilja styðja efnahagslíf á ólöglegum landnemabyggðum á hernumdu svæðunum í Palestínu. Ekki er víst að sérmerking slíkra vara hefði mikil áhrif á viðskipti Íslands og Ísraels, það mætti jafnvel færa rök fyrir því að þær myndu frekar gera þær vörur sem skráðar eru sem ísraelskar síður tortryggilegar. Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA, og Frelsissamtök Palestínumanna, PLO, hafa gert með sér bráðabirgðafríverslunarsamning sem tók gildi 1. júlí 1999 og fylgir með þessari þingsályktunartillögu sem fylgiskjal og er prentaður með henni. Tilgangurinn með gerð bráðabirgðasamningsins við PLO var að tryggja jafnvægi milli EFTA-ríkjanna og Evrópusambandsríkjanna í viðskiptum við löndin við sunnanvert Miðjarðarhaf. Þá var samningurinn talinn mikilvægur hlekkur í stuðningi við friðarferlið fyrir botni Miðjarðarhafs. Skemmst er frá því að segja að samningurinn hefur ekki verið virkur sem skyldi og viðskipti EFTA við heimasvæði Palestínumanna eru takmörkuð. Heildarviðskiptin námu einungis 23,3 milljónum bandaríkjadala árið 2015 og voru í reynd einungis útflutningur EFTA til Palestínumanna. Þá hefur því verið haldið fram að Ísrael komi í reynd í veg fyrir að Palestínumenn nái að fullnusta þennan samning og njóta þeirra fríðinda sem honum fylgja því að landsvæði Palestínumanna séu sundurrist af múrum sem koma í veg fyrir það að þeir geti yrkt land sitt og eðlilegir vöruflutningar geti farið fram. Eins og ég gat um áðan þá fylgir samningurinn milli EFTA og Frelsissamtaka Palestínu með þessari þingsályktunartillögu og er prentaður hér sem fylgiskjal með henni þannig að hægt er að kynna sér hann í þingskjalinu. Líkt og ég gat einnig um þá er þetta ekki í fyrsta sinn sem þessi þingsályktunartillaga kemur fram. Hún hefur verið send til umsagnar og árið 2017 barst umsögn frá utanríkisráðuneytinu þar sem kemur fram að ráðuneytið telji eðlilegt að neytendur séu almennt upplýstir um uppruna vara. Það eigi einnig við um vörur sem eru framleiddar á hernumdum svæðum Palestínu og þess vegna þurfi að merkja þær með viðeigandi hætti. Þá er jafnframt fjallað um það að landtökubyggðir Ísraela á hernumdum svæðum Palestínu brjóti í bága við alþjóðalög og alþjóðleg mannréttindalög. Að auki séu landtökubyggðirnar á svæðum sem ekki er viðurkennt alþjóðlega að tilheyri Ísrael. Raunar hefur Alþingi Íslendinga með ákvörðun frá árinu 2011 viðurkennt sjálfstæði og fullveldi Palestínu á því landsvæði. Fríverslunarsamningur EFTA-ríkja við Ísrael tekur einungis til landsvæða innan viðurkenndra landamæra Ísraels, svo það sé skýrt tekið fram, en ekki landtökubyggðanna. Það er einnig í þessari umsögn ráðuneytisins vikið að því að reynt sé að gera Palestínumönnum kleift að nýta sér kosti bráðabirgðasamnings milli ríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu, EFTA og Frelsissamtaka Palestínu, PLO, fyrir hönd þjóðarráðs Palestínu. Tekið er fram að Palestína hefur um árabil verið stærsti styrkþegi úr samstarfssjóði EFTA-ríkjanna. Það rennir aftur stoðum undir að viðskiptahliðin á því máli hafi ekki gengið nógu vel. Það kom sem sagt þessi jákvæða umsögn frá utanríkisráðuneytinu og raunar fleiri samtökum sem ég ætla ekki að rekja í þessari ræðu. Ég tel að það skipti máli að fyrir liggi við umfjöllun um þetta mál að umsögnin hafi komið fram um málið þegar það var flutt á 146. löggjafarþingi. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð að sinni. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu gangi málið til hv. utanríkismálanefndar og síðari umr. Ég vonast auðvitað til þess að það verði á endanum samþykkt.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir að leggja fram þessa tillögu hér og mæla fyrir henni. Það er ekki í fyrsta skipti sem hún hefur gert það, enda minntist hv. þingmaður í ræðu sinni á að þessi tillaga sem við ræðum væri nú flutt í sjötta sinn. Hún hefur verið flutt áður en ekki verið afgreidd en er nú endurflutt óbreytt með uppfærðri greinargerð hvað varðar tölur. Þó að nafn mitt sé ekki á þessari þingsályktunartillögu styð ég hana að sjálfsögðu af heilum hug og vonast til þess að Alþingi Íslendinga afgreiði hana sem fullburða þingsályktunartillögu því að við höfum beðið lengi eftir því að hún sé afgreidd. Eins og fyrsti flutningsmaður, hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, rakti hér í sinni ræðu er ástæðan fyrir þessari þingsályktunartillögu að sjálfsögðu sú að hluti útflutningsvara frá Ísrael á uppruna sinn ekki að rekja til svæða innan alþjóðlega viðurkenndra landamæra Ísraelsríkis heldur til ólöglegra landnemabyggða á hernumdum svæðum Palestínu. Núverandi stjórnvöld í Ísrael virðast fylgja þeirri stefnu að taka aukið land og vatnsból frá Palestínumönnum undir byggðir landnema. Þessi deila er náttúrlega nánast ævarandi og við sáum hana blossa upp með hræðilegum hætti núna fyrir nokkrum dögum þegar hörð átök brutust út á milli landnema og Palestínumanna með hörmulegum afleiðingum. Slík tilvik koma alltaf upp reglulega með mannfalli á saklausum borgurum, eins og við þekkjum vel. Eins og fram kemur í greinargerðinni með þessari þingsályktunartillögu hefur Ísland aldrei, ekki frekar en Sameinuðu þjóðirnar, viðurkennt landnemabyggðirnar sem hluta Ísraelsríkis og því ætti ekki að viðurkenna Ísraelsríki sem upprunaland þeirra vara sem eru framleiddar í landnemabyggðunum. Það leiðir af sjálfu. Með þeim ráðstöfunum sem þessi þingsályktunartillaga kallar eftir yrði íslenskum neytendum gert kleift að taka sjálfir ákvörðun um hvort þeir vilji styðja efnahagslíf á ólöglegum landnemabyggðum á hernumdum svæðum í Palestínu. Líkt og fyrsti flutningsmaður, Steinunn Þóra Árnadóttir, minntist á hefur þessi þingsályktunartillaga hlotið stuðning frá ekki ómerkari samtökum en Alþýðusambandi Íslands sem hefur stutt þessa þingsályktunartillögu í hvert einasta skipti sem hún hefur verið lögð fram. Alþýðusamband Íslands hefur um áratugaskeið fordæmt hernám Ísraels í Palestínu og stutt við baráttu alþjóðasambands verkalýðsfélaga fyrir réttindum palestínsks verkafólks og andstöðu við hið ólögmæta hernám. Að sjálfsögðu er þetta líka hluti af því að Palestínumenn geti búið sér til lífsviðurværi og fengið verð fyrir sína vöru, það sé ekki verið að ræna því, auk allra mannréttindabrotanna sem eiga sér stað af hálfu Ísraelsríkis. Ég ætla ekki að halda hér langa ræðu en ég vildi líka í þessu samhengi minna á afrek okkar Íslendinga þegar kemur að því að viðurkenna Palestínu sem fullvalda, sjálfstætt ríki. Þessi þingsályktunartillaga er fullkomlega í takti við stefnu íslenskra stjórnvalda þegar kemur að þeirri viðurkenningu. Það er kannski rétt að geta þess að Ísland hefur um langt árabil stutt sjálfsákvörðunarrétt og sjálfstætt ríki Palestínumanna, lagt áherslu á friðsamlega lausn deilumála Palestínumanna og Ísraela og talið brýnt að alþjóðasamfélagið knýi fram samkomulag deiluaðila. Íslensk stjórnvöld hafa ávallt stutt að deilumál Palestínumanna og Ísraels verði til lykta leidd í samningaviðræðum og hafa stutt friðarferli sem miðar að þeirri niðurstöðu. Líkt og hv. þingmaður minntist á skoðun suður-afríska ráðherrans sem hefur svarað því nokkuð vel að þessi þingsályktunartillaga og aðrar af sama meiði eigi ekki að draga úr viðskiptum Ísraels heldur sé verið að tryggja að vörur, upprunavottun eða upprunamerkingar vara séu réttar. Það er líka í því samhengi rétt að minna á að stjórnvöld hér á landi hafa í orði og verki lýst fullum stuðningi við öryggi og tilverurétt Ísraelsríkis. Alþingi samþykkti þannig 18. maí 1989 þingsályktun um deilur Palestínumanna og Ísraels þar sem segir m.a. að Alþingi leggi áherslu á að viðurkenna beri sjálfsákvörðunarrétt palestínsku þjóðarinnar og tilverurétt Ísraelsríkis. Þannig að það er rétt að halda því til haga að þetta er kannski ekki sú ógnun sem látið hefur verið að liggja, að stjórnvöld á Íslandi séu að draga úr viðskiptum Ísraels, heldur er þvert á móti verið að tryggja að uppruni vara sé skýr og öllum neytendum ljóst hvaðan þær koma og þar með líka tryggja Palestínumönnum það afkomuöryggi sem þeir eiga skilið; og enn fremur að tryggja að neytendur geti valið með upplýstum hætti þær vörur sem þeir telja til þess fallnar að styðja við réttbæra framleiðendur varanna. Líkt og ég sagði í upphafi vil ég þakka flutningsmanni þessarar þingsályktunartillögu fyrir að leggja hana fram hér í enn eitt skiptið og vona að Alþingi beri gæfu til að samþykkja þessa þingsályktun.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Þetta er mál sem tengist samfélagslegri ábyrgð lífeyrissjóða og jafnréttisstefnu þeirra. Frumvarpið var lagt fram á 148. þingi en hlaut ekki afgreiðslu og er því endurflutt hér. Hér er um að ræða mál sem allur þingflokkur Viðreisnar stendur að, auk meðflutningsmanna úr þremur öðrum flokkum, Björns Levís Gunnarssonar, Helga Hrafns Gunnarssonar, Helgu Völu Helgadóttur, Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur, Andrésar Inga Jónssonar og Guðmundar Andra Thorssonar. Breytingin sem hér er lögð til er í stórum dráttum tvíþætt, að við 1. mgr. 36. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi: „Lífeyrissjóður skal setja sér jafnréttisstefnu er nái til fjárfestinga sjóðsins.“ Í 36. gr. er fjallað almennt um fjárfestingarstefnu lífeyrissjóða þar sem tilgreind eru nokkur atriði sem lífeyrissjóðir skuli hafa í huga, þar með talið að hafa hagsmuni sjóðfélaga að leiðarljósi og að þeir setji sér siðferðisleg viðmið í fjárfestingum, svo fátt eitt sé nefnt. Þessu tengt er lagt til að við 2. mgr. 41. gr. laganna, sem tekur til skýrslu stjórnar, bætist nýr töluliður, svohljóðandi: framkvæmd jafnréttisstefnu sjóðsins. Er hér átt við að í skýrslunni komi fram, samhliða yfirliti um starfsemi sjóðsins á árinu og öðrum upplýsingum, upplýsingar um hvernig lífeyrissjóðirnir hafi staðið að framkvæmd þessarar jafnréttisstefnu. Áður en ég fer nánar í sjálft efni frumvarpsins langar mig að hafa nokkur orð um þá stöðu sem uppi er þegar kemur að því að rekja valdaþræðina í íslensku fjármálalífi. Ég ætla að leyfa mér að vitna, með leyfi forseta, í grein úr fjölmiðlinum Kjarnanum frá því í febrúar sl. Þar segir um könnunina: „Í ár nær hún, líkt og í fyrra, til 90 æðstu stjórnenda viðskiptabanka, sparisjóða, lífeyrissjóða, skráðra félaga, óskráðra tryggingafélaga, lánafyrirtækja, verðbréfafyrirtækja og -miðlana, framtakssjóða, orkufyrirtækja, greiðslustofnana, Kauphallar og lánasjóða. Niðurstaðan nú er sú að 80 þeirra eru karlar en tíu eru konur. Konum fjölgar um eina á milli ára […] Þessi hópur sem fellur undir úttektarskilyrðin stýrir þúsundum milljarða króna og velur í hvaða fjárfestingar þeir peningar rata hverju sinni. Þegar úttekt Kjarnans var framkvæmd fyrst, í febrúar 2014, voru störfin sem hún náði yfir 88 talsins. Þá sátu 82 karlar í þeim störfum en sex konur. Árið 2015 voru störfin 87, karlarnir 80 og konurnar sjö. […] Árið 2017 var niðurstaðan 80 karlar og átta konur. Í fyrra var hún 81 karl og níu konur. […] Niðurstaðan er sú að það hefur lítið sem ekkert breyst á þessum árum sem þó eiga að teljast einhver þau framsæknustu í jafnréttismálum.“ Áhrif lífeyrissjóða í íslensku viðskiptalífi eru veruleg enda sjóðirnir umsvifamestu aðilar á íslenskum fjármálamarkaði nú um stundir. Þeir eru 22 talsins en þeim er stýrt af 16 einstaklingunum. Þar af eru 14 karlar og tvær konur. Eignir lífeyrissjóðanna í lok desember sl. voru metnar á 4.240 milljarða kr. Lífeyrissjóðirnir halda á stórum hluta skuldabréfa og skráðra hlutabréfa, annaðhvort beint eða óbeint í gegnum sjóði sem þeir hafa fjárfest í. Þeir hafa líka fjárfest mikið í óskráðum eignum og sækja mikið á í útlánum til fasteignakaupa eins og þekkt er. Samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda sem hér er vísað í og starfsemi lífeyrissjóða er öllum launamönnum og þeim sem stunda atvinnurekstur og/eða sjálfstæða starfsemi skylt að tryggja sér lífeyrisréttindi með aðild að lífeyrissjóði. Lífeyrissjóðunum er þannig falið að fara með almannafé og hafa þar af leiðandi samfélagslegu hlutverki að gegna. Það hlutverk endurspeglast m.a. í umræddri 36. gr. laganna sem kveður á um að lífeyrissjóður skuli hafa hagsmuni sjóðfélaga að leiðarljósi og setja sér siðferðileg viðmið í fjárfestingum. Með þessu frumvarpi er lagt til að hnykkt verði á samfélagslegu hlutverki lífeyrissjóða að því er varðar jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna í samfélaginu með því að kveða á um að sjóðirnir skuli setja sér jafnréttisstefnu sem nái til fjárfestinga viðkomandi sjóða. Að sama skapi skuli þess getið í ársskýrslu sjóðanna hvernig framkvæmd jafnréttisstefnunnar hafi gengið, hvernig fjárfestingar sjóðanna samræmist slíkri stefnu. Þannig beri lífeyrissjóðum samkvæmt þessu að skýra sérstaklega forsendur þess að fjárfest er í fyrirtækjum þar sem kynjahalli er verulegur meðal æðstu stjórnenda, svo dæmi sé tekið. Í raun ætti slík stefna að vera sjálfsögð og eðlileg í ljósi þess hlutverks sem lífeyrissjóðir gegna í samfélaginu enda sýna fjölmargar rannsóknir fram á að fyrirtækjum þar sem jafnvægi er í kynjahlutföllum í stjórn og framkvæmdastjórn vegnar almennt betur. Þannig ætti þetta að falla undir samfélagslega ábyrgð sjóðanna sem nefnd hefur verið. Í ljósi stöðunnar í íslensku viðskiptalífi þykir hins vegar rétt að mæla sérstaklega fyrir um þessa skyldu lífeyrissjóðanna með lögum. Herra forseti. Þó að margt hafi áunnist í jafnréttismálum hér á landi er eins og ákveðin svið samfélagsins séu svolítið sér á báti. Dæmi um það er fjármálageirinn. Þær tölur eru sláandi sem sýna að ríflega 90% þeirra sem stýra peningum hér á landi eru karlmenn. Í þeim hópi skera síðan lífeyrissjóðirnir sig úr, ekki út frá þessu hlutfalli, þeir falla vel að því, heldur vegna þess að þeir tilheyra öllum almenningi. Það verða allir að greiða í lífeyrissjóð af launum sínum, karlar jafnt sem konur. Lífeyrissjóðir hafa því, svo ég árétti það, samfélagslegu hlutverki að gegna. Þeir sýsla með peningana okkar. Þeir eru gríðarlega umsvifamiklir í viðskiptalífinu í fjárfestingum sínum. Með frumvarpinu er lagt til að lífeyrissjóðirnir axli þannig ábyrgð þegar kemur að framgangi jafnréttis í samfélaginu. Þannig sinna þeir samfélagslegri skyldu sinni á sem bestan hátt og því hlutverki sem þeim er ætlað að gegna í samfélaginu. Því er lagt til að þessi samfélagslega skylda sé lögfest þannig að lífeyrissjóðum sé gert að setja sér jafnréttisstefnu sem nái til fjárfestinga þeirra. Reyndin er sú, eins og ég sagði áðan, að rannsóknir sýna að þeim fyrirtækjum sem hafa fjölbreyttan stjórnendahóp, m.a. með tilliti til kynjaskiptingar, vegnar betur. Það ætti að vera okkur sjálfsagt mál og kappsmál, í ljósi þess að sjóðunum er ætlað að hámarka afkomu fjárfestinga sinna, að litið sé til jafnréttissjónarmiða. Sú hefur einfaldlega ekki verið raunin. Því er rökrétt og mikilvægt næsta skref að lögfesta þessa skyldu. Ákvæðið um jafnréttisskylduna sem kveðið er á um í 1. gr. þessa frumvarps er hins vegar ekki nóg. Það þarf að ríkja gagnsæi um það hvernig hún er framkvæmd. Þess vegna er líka hnykkt á því og lagt til að lífeyrissjóðunum verði lögum samkvæmt skylt að gera grein fyrir því í ársskýrslunni hvernig jafnréttisstefnan er framkvæmd. Þannig myndu sjóðirnir t.d. þurfa að útskýra hvers vegna fjárfest sé í fyrirtækjum sem uppfylla ekki jafnréttisviðmið. Mér finnst mikilvægt að það komi fram að hér er um að ræða að lögfesta skyldur sjóðanna til að rökstyðja val sitt og ákvarðanir, ekki inngrip í ákvarðanirnar sem slíkar að öðru leyti. Þetta getur því varla kallast stórkostleg takmörkun á frelsi þeirra heldur er það einfaldlega krafa, eðlileg krafa af hálfu eigenda sjóðanna og þeirra sem hagsmuna eiga að gæta, að val, ákvarðanir og aðgerðir séu rökstuddar. Það er skylda stjórnmálanna að vera vakandi yfir því hvernig megi breyta og bæta kerfi almenningi til góðs. Við eigum ekki að láta tiltekin svið samfélagsins þar undanskilin og eigum ekki að láta það líðast að tiltekin svið samfélagsins festist í kynbundinni misskiptingu. Herra forseti. Ég ætla rétt í lokin að nefna að þær umsagnir sem bárust um málið eftir að það var fyrst flutt hér á síðasta þingi skiptust að miklu leyti í tvennt. Annars vegar mjög jákvæðar umsagnir og þær voru margar og hins vegar aðrar þar sem menn töldu helsta galla málsins vera að kvöðin átti ekki við um alla stofnanafjárfesta. Ég get tekið undir að það má skoða með tíð og tíma. En munurinn á lífeyrissjóðum og öðrum stofnanafjárfestum er þó sá sem ég hef eytt töluverðu máli í að útskýra, þ.e. að lífeyrissparnaður er lögbundin og það er eðlilegt að það hvíli meiri og ríkari samfélagsskylda og stjórnendum þar. Ég hef lokið máli mínu, herra forseti, og óska þess að málið fari til efnahags- og viðskiptanefndar og von mín er sú að það fái góðan og skjótan framgang.