Forseta hafa borist bréf frá 4. þm. Reykv. s., Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, og 10. þm. Suðurk., Smára McCarthy, um að þau geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi fyrir þau 1. varamaður á lista Pírata í Reykjavíkurkjördæmi suður, Olga Margrét Cilia, og 1. varamaður á lista Pírata í Suðurkjördæmi, Álfheiður Eymarsdóttir. Olga Margrét Cilia og Álfheiður Eymarsdóttir hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðnar velkomnar til starfa að nýju.
Borist hafa bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 489, um störf þingmanna á vegum framkvæmdarvaldsins, frá Birni Leví Gunnarssyni, og á þskj. 464, um þróunar- og mannúðaraðstoð, frá Bryndísi Haraldsdóttur. Borist hafa tvö bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 644, um rafmyntir, frá Bryndísi Haraldsdóttur, og á þskj. 647, um kolefnisgjald og mótvægisaðgerðir gegn kolefnislosun, frá Vilhjálmi Árnasyni. Borist hefur bréf frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 336, um matvælaframleiðslu á Íslandi, frá Þórarni Inga Péturssyni. Loks hefur borist bréf frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 367, um hleðslustöðvar fyrir rafbíla, frá Guðmundi Inga Kristinssyni.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, utanríkisráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Eins og við vitum verður fjármálaáætlunin rædd síðar í vikunni. Það er eitt og annað sem kemur fram í henni, margt ágætt og annað sem ekki er eins gott. Við heyrðum mikla umræðu um samgöngumálin um síðustu helgi. Það liggur ljóst fyrir að samkvæmt fjármálaáætlun verður fjárfesting í vegakerfinu ekki eins og væntingar stóðu til. Þegar við skoðum aukningu á umferð á næstu fimm árum og síðan framlegð til vegamála er ljóst að bilið þar á milli mun bara aukast þannig að hlutfallsleg framlegð til vegamála með tilliti til umferðaraukningar mun minnka. Það er hinn kaldi veruleiki. Mig langar til að rifja upp það sem hæstv. forsætisráðherra sagði fyrir síðustu kosningar á landsfundi hjá flokki sínum. Þar sagði hún að gripið væri til gervilausna, eins og hún orðaði það, í heilbrigðis- og samgöngumálum. Hún sagði að einstaklingar sem ræddu einkaframkvæmd og gjaldtöku væru eingöngu að því vegna þess að þeir treystu sér ekki til þess að byggja upp innviðina eins og vera bæri. Nú hlýt ég að spyrja hæstv. forsætisráðherra, í ljósi orða hæstv. samgönguráðherra um að horfa verði til annarra leiða, til gjaldtöku, til þess að hraða vegaframkvæmdum: Hefur það verið rætt innan ríkisstjórnarinnar? Mun forsætisráðherra styðja samgönguráðherra í því að skoða gjaldtöku og þær leiðir sem eru til þess fallnar að hraða samgönguframkvæmdum? Munu það verða gervilausnir í huga forsætisráðherra eða er hún reiðubúin að styðja samgönguráðherra í því að leita allra leiða, þar með talið gjaldtöku til þess að flýta vegaframkvæmdum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er gott að fá tækifæri til að ræða samgöngumálin því að ég er nokkuð viss um að allir hv. þingmenn í þessum sal hafa heyrt mikið rætt um ýmis mál en ekki síst samgöngumál á undanförnum árum, enda hefur innviðafjárfesting verið í sögulegu lágmarki á undanförnum árum. Eftir að framlög til samgöngumála voru aukin um 10% í fjárlögum 2018 er lagt til í fjármálaáætlun að ráðist verði í sérstakt átak í samgöngumálum á árunum 2019–2021 sem verði fjármagnað með umframarðgreiðslum úr fjármálafyrirtækjum. Það er nákvæmlega eins og ég sagði til að mynda á þessum tíma sem hv. þingmaður vísar til, gott ef ekki í þeirri ræðu sem hv. þingmaður vísar til, að við þyrftum að nýta eignatekjur, m.a. úr fjármálafyrirtækjum, til einskiptisuppbyggingar í innviðum eins og hentar vel að gera í samgöngum. Framlög til fjárfestinga í uppbyggingu samgönguinnviða munu nema 124 milljörðum kr. á áætlunartímabilinu sem er talsvert umfram það sem við höfum áður séð. Það skiptir verulegu máli. Það skiptir verulegu máli að við horfum hér á raunverulega fjárfestingu í samgöngum. Ég tek hins vegar undir með hv. þingmanni og hæstv. samgönguráðherra að það leysir ekki allan vanda. Við erum auðvitað með gríðarlega aukið álag á vegi. Eins og ég hef bent á hefur fjárfesting í innviðum verið í sögulegu lágmarki á undanförnum árum. Hæstv. ráðherra hefur sagt að hann sé reiðubúinn að skoða gjaldtöku á leiðum þar sem aðrar leiðir eru möguleiki. Það er vissulega í takt við það sem við höfum séð áður gert. Það var til að mynda gert á sínum tíma í Hvalfjarðargöngunum. Þar var gjaldtakan rökstudd með því að önnur leið væri möguleg. Ég hef ekki lokað á slíka gjaldtöku, aldrei nokkurn tímann. Hins vegar vil ég líka benda á, og ég held að það sé mikilvægt fyrir Alþingi að velta því fyrir sér, að við þurfum að fara að endurskoða það hvernig við ætlum að byggja upp vegakerfið af þeirri gjaldtöku sem við erum með. Nú erum við með gjaldtöku á bensín, kolefnisgjald. Það er búið að hækka það í fjármálaáætluninni, en vonandi munum við sjá slík orkuskipti í samgöngum á næstu árum að við þurfum kannski að fara að endurskoða alla gjaldtöku í samgöngumálum eins og ýmsar aðrar þjóðir hafa gert og horfa þá til að mynda [[Forseti hringir.]]meira á akstur. Sú umræða þarf að fara að hefjast hér á vettvangi Alþingis.
Herra forseti. Ég tek undir að það þarf að fara að skoða nýjar gjaldtökuleiðir til að byggja upp umferðarmannvirki, ekki bara á höfuðborgarsvæðinu heldur vítt og breitt um landið. Það er mikilvægt að við förum í það verkefni. Ég fagna því hins vegar að ég tel hæstv. forsætisráðherra hafa svarað spurningu minni áðan þannig að hún er fallin frá ræðu sinni í byrjun október 2017, rétt fyrir kosningar. Þá talaði hún m.a. um ágæt fylgitungl Sjálfstæðisflokksins. Ég get ekki lesið það betur en svo að Vinstri græn séu nú orðin ágætisgervitungl með þeim flokki miðað við hver afstaðan er til gjaldtöku í samgönguframkvæmdum. Það sem skiptir mestu máli er að við horfumst í augu við veruleikann. Það finnst mér hæstv. samgönguráðherra vera að gera í dag. Það gerði forveri hans í starfi líka. Það þarf meira fjármagn og þýðir ekki að loka augunum fyrir því að við verðum að leita allra leiða. Fjármálaáætlunin segir blákalt við okkur sem byggjum m.a. á því að keyra um landið að ekki sé verið að fjárfesta [[Forseti hringir.]]nægilega í vegaframkvæmdum. Það þarf að leita allra leiða. Þess vegna fagna ég því að hæstv. forsætisráðherra sé tilbúin til að fara í þá leið með okkur.
Herra forseti. Hv. þingmaður getur skemmt sér við einhverja svona kerskni og látið eins og hér sé verið að hverfa frá fyrri sýn. Auðvitað er það ekki svo.
Nú?
Samgönguáætlun sem hér var samþykkt 2016 var ekki fjármögnuð. Munurinn á þessari fjármálaáætlun og þeirri sem hv. þingmaður stóð að á sínum tíma er að nú er samgönguáætlunin sem var samþykkt á þingi 2016 fjármögnuð. Það er munurinn. Það er það sem ég var að vísa í. Það dugir ekki annað en að horfa til þess hvernig við getum fjármagnað innviðina og fylgt því sem Alþingi hefur samþykkt og ekki hefur verið gert hingað til, því miður. Ég ætla að minna á að hæstv. forseti sem var fjármálaráðherra og hefur verið í flokki með þeirri sem hér stendur alllengi var sá sem stóð meðal annarra fyrir því að koma á gjaldtöku í Hvalfjarðargöngum með nákvæmlega þeim rökstuðningi sem ég fór yfir hér áðan. Við höfum aldrei útilokað gjaldtöku ef aðrar leiðir eru mögulegar. Við höfum hins vegar sett fram verulegar efasemdir um að setja gjaldskylduhlið til að mynda í kringum höfuðborgarsvæðið, sem er ein af þeim hugmyndum sem hafa verið til umræðu. Síðan vil ég ítreka það sem ég sagði áðan, að það er verkefni okkar hér, löggjafans, að fara yfir gjaldtökukerfið í heild sinni. Ég fagna því að hv. þingmaður sé reiðubúinn til þess því að við þurfum að fara að taka tillit til orkuskipta [[Forseti hringir.]]og breyttra aðferða og nálgunar þegar kemur að því hvernig við fjármögnum samgöngukerfið, [[Forseti hringir.]]sem við gerum í dag með bensíngjaldinu.
Herra forseti. 13 ljósmæður hafa sagt upp störfum við Landspítala og enn fleiri liggja undir feldi og hugsa sinn gang. Ástæðan er óánægja með launakjör og fleiri þætti, bæði varðandi aðstöðu og vinnuálag og óuppgerð mál frá verkfallsaðgerðum árið 2015. Ljósmæður ætla ekki að fara í verkfall heldur velja sér önnur störf og það er vond staða. Þetta eru alvarleg tíðindi, nú þegar sumarið er fram undan þegar saman fer að hvað flest börn á Íslandi fæðast, ekki færri en þúsund, sumarleyfi eru í algleymingi og erfitt að tryggja mönnun þótt almennt árferði væri. Slíkt ástand veldur skiljanlega ugg og óöryggi meðal verðandi mæðra og fjölskyldna þeirra. Ekki er við því að búast að það viðmót sem ljósmæðrum er sýnt hvetji til nýliðunar. Samkvæmt mönnunarspám sem ekki eru óraunhæfar mun allt að helmingur stéttarinnar fara á eftirlaun á næstu tíu árum. Hver og einn einasti vinnukraftur þeirrar stéttar er því afar dýrmætur. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hún telji starfs- og kjaraumhverfi ljósmæðra ásættanlegt og eðlilegt með tilliti til sex ára háskólamenntunar og mikillar sérhæfingar og hvort brugðist verði við af hálfu stjórnvalda, hvernig það verði gert og hvort eitthvert viðbúnaðarplan sé til staðar ef ekki semst.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ef ég byrja á að svara því sem hv. þingmaður velti hér upp varðandi starfs- og kjaraumhverfi þessarar stéttar þá er ég þeirrar skoðunar að meta eigi vinnuframlag ljósmæðra til launa og til samfélagslegrar virðingar. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að vinnuframlag og starf ljósmæðra væri sérstaklega mikilvægt. Þarna er um að ræða kvennastétt sem sinnir konum á gríðarlega dýrmætum og mikilvægum tíma í lífi þeirra og mér finnst að það eigi að meta að verðleikum. Hv. þingmaður nefndi að sú staða sem upp er komin ylli mögulega ugg og óöryggi hjá fjölskyldum. Ég hef verið fullvissuð um það af forstjóra Landspítalans að engu öryggi sé stefnt í uppnám á Landspítalanum enda umgangast ljósmæður vinnustað sinn af fullri ábyrgð. Þannig er engin ástæða til þess, hvorki hjá hv. þingmanni né öðrum, að kynda undir ugg eða óöryggi hjá foreldrum. Ég hef beitt mér í þessu máli í gegnum forstjóra Landspítalans til að freista þess að gera það sem hægt er þar til þess að bæta starfsumhverfi og mögulega vaktaumhverfi þessarar mikilvægu stéttar. Það hefur verið gert og því hefur verið spilað inn í þær kjaraviðræður sem nú eru í gangi. Ég vonast til þess að það verði til þess að hjálpa til við að leysa þessa viðkvæmu deilu. Eins og væntanlega landsmenn allir vonast ég til þess að fundurinn 16. apríl verði árangursríkur.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð og ágæt svör. Til að öðlast menntun ljósmóður þarf viðkomandi að ljúka fjögurra ára háskólamenntun í hjúkrunarfræði. Æskilegt er að viðkomandi hafi síðan nokkurra ára starfsreynslu í fagi sínu áður en tekist er á við tveggja ára nám í ljósmóðurfræðum. Þetta er fullt nám og um nokkurra ára skeið hefur það verið ólaunað með öllu. Ef horft er til miðgildis launa hjúkrunarfræðinga í starfi má gera ráð fyrir að með því að fara í þetta viðbótarnám verði hjúkrunarfræðingar af að minnsta kosti 12 millj. kr. launum á námstímanum og beri lítið eða ekkert úr býtum fjárhagslega. Það er bara ein háskólastétt sem uppfyllir jafn miklar menntunarkröfur og ljósmæður til að geta starfað við fag sitt, sex ára háskólanám. Samt eru ljósmæður í sjöunda neðsta sæti meðal 24 BHM-félaga í launasetningu. Er þess að vænta, hæstv. ráðherra, að námsfyrirkomulag og viðmót sem þetta laði að ungt fólk? Er ekki ástæða til að bregðast skjótt við og færa þetta í betra horf og hvernig vill hæstv. ráðherra helst standa að því?
Forseti. Eins og bent hefur verið á í þessari umræðu allri saman er nokkuð óvenjuleg staða uppi hjá ljósmæðrum þar sem þær eru félagar í öðru stéttarfélagi þegar þær hefja störf sem ljósmæður en þær voru sem hjúkrunarfræðingar. Það veldur óvenjulegri stöðu borið saman við aðrar stéttir sem hv. þingmaður nefnir. Það er ákvörðun sem ljósmæður taka í kjaraumhverfi sínu, að vera í sérstöku stéttarfélagi sem er aðildarfélag að BHM en Félag hjúkrunarfræðinga er sérstakt stéttarfélag. Það er ekki verkefni stjórnvalda að hafa skoðanir á slíku fyrirkomulagi. Það er verkefni aðila vinnumarkaðarins, í þessu tilviki ljósmæðra sjálfra, hvernig þær skipa sér í stéttarfélög. En það var niðurstaða þeirra á sínum tíma að gera þetta með þessum hætti og við það geri ég enga athugasemd.
Forseti. Í morgun barst bréf til allra þingmanna frá foreldrum barna í barnaverndarkerfinu. Bréfið lýsir áralangri þrautagöngu foreldra sem hafa barist fyrir því að halda lífi í barni sínu. Það lýsir kerfislægri vanrækslu í garð barna með fíknivanda. Saga þeirra er átakanleg en hún er því miður ekki einsdæmi. Fjölmargir foreldrar eru í sömu stöðu en þora ekki að tjá sig af ótta við að það kunni að koma niður á meðferð barna þeirra. Í tilkynningu frá velferðarráðuneytinu í síðustu viku kom fram að hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra hefði áform um aðgerðir til að bregðast við bráðavanda og aðgerðir til lengri tíma. Meðal annars var greint frá tilraunaverkefni fyrir unglinga sem sótt hafa meðferðarúrræði en ekki náð tökum á vanda sínum. Um yrði að ræða sérhæft búsetuúrræði í framhaldi af vistun á meðferðarheimili þar sem áhersla yrði lögð á eftirmeðferð og stuðning við aðlögun að samfélaginu. Í viðtali við forstöðumann Stuðla í morgun kemur fram að unnið sé að fjármögnun fyrir nýju vistheimili og að undirbúningur heimilisins gangi hratt en erfitt geti verið að setja á laggirnar nýtt meðferðarheimili. Einnig er tekið fram að aðeins verði tekið á móti tveimur til þremur börnum til að byrja með. Það ástand sem við búum við nú er að börn og unglingar með fíknivanda þurfa að sitja í neyðarvistun í töluverðan tíma vegna skorts á öðrum úrræðum, í herbergjum sem hefur verið lýst eins og fangaklefum. Oft þarf að vísa börnum frá sem hvergi hafa aðgang að úrræði og enda því aftur á götunni. Eins og fram kom í fréttum í morgun hefur frá áramótum þurft að vísa 20 börnum frá neyðarvistun að Stuðlum vegna plássleysis. Forseti. Þessu ástandi má einfaldlega lýsa sem neyðarástandi. Nú skilst mér að nýtt vistheimili sé tilbúið til notkunar. Spyr ég því hæstv. ráðherra: Hvað veldur töfinni? Hvers vegna er erfitt að setja úrræðið á laggirnar? Er það rétt að ekki sé komið fjármagn í verkefnið? Hvenær má vænta þess að nýtt vistheimili verði komið í gagnið svo börn og unglingar með fíknivanda þurfi ekki að gista í svo gott sem fangaklefum eða að þeim sé hreinlega vísað frá?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni velferðarnefndar fyrir þessa fyrirspurn og tek undir orð hennar um að fréttir af þessu krefjast þess að við grípum hratt inn í sem samfélag. Ég hef sagt að samfélag sem bregst ekki við þessu sé mjög óábyrgt samfélag. Staðan er sú að við höfum verið að vinna að því í samstarfi við Barnaverndarstofu og barnaverndarnefndir að koma upp úrræði þar sem einstaklingar sem hafa verið lengi í kerfinu fá aðstoð við að aðlagast sínu fyrra lífi. Þetta er tilraunaverkefni sem yrði samstarf bæði ríkis og sveitarfélaga. Það er einfaldlega búin að vera í gangi vinna við að koma því upp. Þetta var kynnt í ríkisstjórn á föstudag. Það sem menn eru að vinna að núna í þessum töluðu orðum er að ganga frá því hvaðan fjármagn kemur í þetta. Það mun koma bæði af því fé sem er til hjá Barnaverndarstofu og innan ráðuneytisins og með aðkomu sveitarfélaganna. Hugsanlega mun þurfa aukið fjármagn þarna inn. Ég hef sagt það opinberlega að þetta úrræði verði komið í gagnið innan tveggja vikna. Það var gert eftir ríkisstjórnarfund á föstudag. Þetta hefur verið unnið í mjög nánu samstarfi milli þessara aðila. Ég hef verið í mjög góðu sambandi við þessa ágætu foreldra sem sendu póst á alla þingmenn og fjölmiðla í morgun, fundað með þeim og verið í góðu sambandi við aðra sem eiga börn í sambærilegum vanda. Þetta er vandamál sem við sem samfélag verðum að bregðast við. Við verðum að gera það skjótt. Þetta er það sem á að gerast núna á næstu tveimur vikum. Síðan ætlum við okkur að fara ofan í kortlagningu á því hvort og þá hvaða úrræði þurfi frekar fyrir börn í þessum vanda. Það hefur verið talað um aldursskiptingu í úrræðum, um kynjaaðgreiningu o.fl. Þetta ætlum við okkur að skoða á næstu tveimur mánuðum og að þá liggi fyrir tillögur hvað það snertir. Þar verður líka unnið í mjög nánu samstarfi við Barnaverndarstofu, barnaverndarnefndir og samtökin Olnbogabörnin, sem [[Forseti hringir.]]eru samtök foreldra sem eiga börn er glíma við fíknivanda, sem er skelfilegt.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er gott að verið er að taka á þessum málum. Ég treysti ráðherra vel fyrir því verkefni. Ég hef áhyggjur. Það á að fara að kortleggja vandann, sem er mjög mikilvægt upp á framtíðina að gera, en akkúrat núna er neyðarástand í gangi. Það sem er að gerast núna, þ.e. hvernig komið er fram við þessa krakka, getur skapað vandamál langt inn í framtíðina. Við verðum að koma í veg fyrir það ef það er mögulegt. Og ef viljinn er fyrir hendi er það hægt. Verið er að vísa krökkum frá í tugatali sem hafa ekki aðgang að neinu úrræði, við erum að tala um líf krakka sem eru í hættu, og ég spyr hæstv. ráðherra í ljósi þessa gríðarlega uppsafnaða vanda: Telur ráðherra þessi tvö til þrjú pláss ná utan um þennan vanda? Ég vil einnig spyrja hvort hæstv. ráðherra hafi einhver önnur áform um að bregðast við þessu neyðarástandi og þá með hvaða hætti. Það þýðir ekki að segja - og hvers vegna innan tveggja vikna? Mér skilst að húsnæðið sé tilbúið. Ef búið er að fjármagna þetta, hvað veldur því að ekki er hægt að nota það strax? Þetta er ekki nóg, tvö til þrjú pláss. Hvað með alla hina krakkana [[Forseti hringir.]]sem komast ekki þar inn? Hvað eigum við að gera með þá?
Virðulegur forseti. Ráðuneytið er að vinna mjög þétt með þeim aðilum sem málið varðar. Að undanförnu hafa staðið yfir starfsmannaviðtöl og fleira við að koma þessu úrræði af stað. Áframhaldandi kortlagning og vinna verður að sjálfsögðu í samráði við þessa aðila. Það liggur algjörlega ljóst fyrir af hálfu félagsmálaráðherra og kom líka fram í ríkisstjórn á föstudaginn þegar málið var rætt að það er algjört forgangsmál hvort sem um er að ræða foreldra, samtök foreldra eða aðra sem að því koma, einnig lögregluna og þann ágæta lögreglumann, Guðmund Fylkisson, sem sér um að leita að þessum börnum þegar þau týnast, að þau hafa aðgengi að ráðherra hvenær sem er sólarhringsins. Við erum að vinna í þessum málum. Það verður tryggt að næg úrræði verði fyrir þessi börn þegar á þarf að halda. Það getur ekki gerst aftur og má ekki gerast aftur, það sem gerðist hér um liðna helgi, að börn séu vistuð í fangaklefum vegna úrræðaleysis. [[Forseti hringir.]]Þess vegna erum við að gera allt sem við getum til að þetta nýja úrræði geti tekið gildi. Það verður í seinasta lagi innan tveggja vikna. Það hef ég sagt.
Hæstv. forseti. Sá sem hér stendur spurði fjóra ráðherra Sjálfstæðisflokksins á sínum tíma um hugsanlegar aðgerðir til að koma böndum á starfsemi Airbnb á höfuðborgarsvæðinu og á Íslandi yfirleitt. Svörin voru fátækleg og lítið hefur gerst. Ég veit að sýslumaður hefur gert einhverja gangskör að því að reyna að fá fleiri af þessum fyrirtækjum skráð og einhverjir tugir hafa verið skráðir af þeim þremur þúsundum sem eru í Reykjavík einni. Þetta skráningarleysi verður til þess að engum opinberum gjöldum er skilað og það skekkir samkeppni við hótelhaldara sem standa í skilum. Það sem er líka alvarlegt er að á fundi sem var haldinn í Ráðhúsi Reykjavíkur um daginn kom fram í máli lögreglufulltrúa sem var þar að lögreglan telur að Airbnb-húsnæði í Reykjavík sé einn aðalvettvangur vændis og mansals í Reykjavík. Ég verð í þessu samhengi öllu að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hyggist gera gangskör að því að þessi starfsemi verði skráð þannig að hún verði örugg, skili opinberum gjöldum, verði ekki vettvangur glæpa og sé ekki í ólöglegri samkeppni eða samkeppni sem er skökk miðað við aðra sem eru í þessum geira. Ég lagði til á sínum tíma við hina ráðherra Sjálfstæðisflokksins sem ég hef rætt þetta mál við að lögreglan fengi einfaldlega eitthvert dálítið fé til að banka upp á hjá þessum aðilum og krefja þá um skráningu. Ég er næstum viss um að það væri mjög fljótlegt að sópa þessu máli þannig upp. Nú langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað hyggst ráðherrann gera?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður telur þurfa að koma böndum yfir þessa starfsemi, svokallaða heimagistingu. Eins og önnur starfsemi er hún alveg örugglega ekki undanþegin þeirri gagnrýni sem hægt er að leggja fram hvað varðar allar skráningar eða skil á sköttum og öðru. Hún sætir hins vegar alveg nákvæmlega sama eftirliti og önnur starfsemi í landinu þegar kemur t.d. að eftirliti með greiðslu gjalda og skatta. Starfsemin sem slík heyrir undir annan ráðherra en þann sem hér stendur, nefnilega hæstv. ferðamálaráðherra, en eftirlitið og skráningin hefur verið í umsjón sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu. Honum hefur verið falið sérstaklega að halda utan um skráningar og leyfisveitingar í þessu tilliti. Ég held að núna gæti alveg verið tilefni til þess, eftir nokkur misseri sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu hefur haft þetta hlutverk með höndum, að vega og meta hvort þessu eftirliti sé mögulega betur fyrir komið annars staðar, nær vettvangi ef svo má að orði komast, t.d. hjá sveitarfélögunum. Það liggur fyrir að nú hefur verið gerð gangskör að því að fjölga skráningum að þessu leyti. Ég held að það hafi tekist alveg prýðilega en eðli starfseminnar er hins vegar þannig, menn verða bara að horfast í augu við það, að það er erfitt að koma því við að allir séu skráðir á hverjum tíma. Ég held að þar sé víða sé pottur brotinn en það eru engin áform af hálfu dómsmálaráðherra hvað skráninguna varðar.
Hæstv. forseti. Ég hef þegar spurt fyrrverandi ráðherra ferðamála þessara spurninga. Ég fékk sömu svörin: Nei, þetta er á vegum annars ráðherra og eftirlitið er á vegum undirmanna dómsmálaráðherra. Já, það er rétt að það er snúið að vinna þetta eftirlit. Þess vegna þarf að gera það með ábyrgum og áhrifaríkum hætti. Það er alveg borðleggjandi og segir í greinargerð með lögunum sem var breytt hér á sínum tíma, 2014 eða hvað það var, að sýslumaður geti leitað liðsinnis lögreglu við þetta eftirlit. Það þarf liðsinni lögreglu við slíkt eftirlit. Þó að nokkrir tugir af þessum einingum séu nú skráðar eru nokkrar þúsundir óskráðar og greiða ekki hér skatta og skyldur og eru núna gróðrarstía glæpastarfsemi. Þetta verður einfaldlega að stöðva og þess vegna eru vonbrigði fyrir mig að heyra ráðherrann segja: Við ætlum að bíða í nokkur misseri. Við erum núna búin að eyða fjórum árum frá því að ég ámálgaði þetta fyrst. [[Forseti hringir.]]Í fjögur ár hafa þessi fyrirtæki komist upp með að svíkja undan skatti [[Forseti hringir.]]og eru nú í ofanálag orðin gróðrarstía glæpastarfsemi. Þessu verður að linna.
Virðulegur forseti. Það kann að vera að ég hafi verið óskýr í máli mínu. Ég átti einmitt við að við höfum núna reynsluna í nokkur misseri af eftirliti og skráningu sýslumannsins. Ég tel vel koma til greina að það verði endurskoðað með tilliti til þess hvort þessu eftirliti og skráningum sé betur fyrir komið hjá t.d. sveitarfélögunum sem hafa umfangsmiklu eftirlitshlutverki að gegna á ýmsum sviðum. Það væru kannski einhver samlegðaráhrif fólgin í því að koma eftirliti með þessum gististöðum til sveitarfélaganna. Ég held að við hv. þingmaður getum verið sammála um að það þurfi að tryggja að eftirlitið sé með sem hagkvæmustum hætti og því komið fyrir þannig að mest samlegðaráhrif náist með öðrum störfum. Ég árétta hins vegar að um starfsemi þessara gistinga fer eftir lögum og reglum sem heyra undir hæstv. ferðamálaráðherra. Löggæslan sinnir að sjálfsögðu eftirliti með þessari [[Forseti hringir.]]starfsemi eins og annarri og hefur gert það hingað til.
Virðulegur forseti. 1. janúar sl. var á vef Tryggingastofnunar ríkisins hægt að sækja um hálfan lífeyri frá lífeyrissjóði og hálfan lífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins. Í flestum tilfellum myndum við fagna slíku, en í því tilfelli sem hér um ræðir er ég ekki sáttur vegna þess að þarna er verið að búa til enn eina gildruna, króna á móti krónu. Ef viðkomandi einstaklingur er öryrki og hefur verið lítið á vinnumarkaði, kona sem hefur lítil réttindi í lífeyrissjóði eða annað láglaunafólk, og nær ekki 119.742 kr. fær hann ekki neitt, ekki krónu. Það er bara sagt: Nei, þið fáið ekki að fara inn í kerfið. En ef annar fær krónu meira, hvað fær hann þá út úr þessu kerfi? Jú, ef hann fer í 120.000 kr. fær hann 150.000 kr. frá ríkinu, 100.000 kr. eftir skatta. Hvernig ætlum við að rökstyðja þetta? Það sem er enn ljótara við þetta er að nú er búið að opna á að hálaunamenn, eins og þingmenn, ráðherrar og aðrir sem hafa hingað til tekið 533.000 kr. út úr lífeyrissjóði og hafa ekki fengið neitt frá Tryggingastofnun ríkisins, fái greiðslur þaðan. Ef þeir taka hálfan lífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins, hálfan frá lífeyrissjóðnum, hvað fá þeir? 150.000 kr. þó að þeir séu með 900.000 kr. úr lífeyrissjóði og 900.000 kr. í laun. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum stendur á þessu í samhengi við það að verið er að skerða örorkulífeyrisþega keðjuverkandi? Voru þetta mistök eða var verið að opna fyrir útvalda eins og þingmenn og aðra hálaunamenn þannig að þeir geti fengið 100.000 kr. gefins úr ríkissjóði? Talað var um það á sínum tíma að það ætti ekki að opna fyrir þá sem ríkir væru inn í lífeyrissjóðina og Tryggingastofnun ríkisins, sérstaklega ekki hana.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég tek undir með hv. þingmanni sem sagði í upphafsorðum sínum að í flestum tilfellum bæri að fagna svona fréttum en fór síðan ágætlega yfir að þarna væri hugsanlega verið að búa til einhvers konar gildru sem hann rakti svo í sínu máli hvernig væri uppbyggð. Ég vil segja hér að á leiðinni er mál, ef það er ekki komið til þingsins er það á leiðinni, til að gera breytingar á þessu og koma í veg fyrir þá glufu sem þarna myndast og hv. þingmaður kom inn á. Ríkisstjórnin hefur það skýrt á sinni stefnuskrá að koma til móts við þá hópa sem lægstar hafa tekjurnar. Þetta er einfaldlega breyting sem þarf að gera á þeim þætti sem hv. þingmaður kom inn á. Varðandi krónu á móti krónu sem hv. þingmaður kom aðeins inn á líka, ég leyfi mér að taka það hér samhliða, hefur komið fram að ríkisstjórnin er að setja í gang vinnu, sem er búin að vera í gangi en er að fara formlega af stað og beðið er eftir lokatilnefningum í starfshóp til að koma að þeirri vinnu, sem miðar að því að gera breytingar á almannatryggingakerfinu þegar kemur að örorkulífeyrisþegum. Þar er samhliða miðað að því að afnema krónu á móti krónu skerðingarnar. Það er mikilvægt að sú vinna geti hafist sem fyrst þannig að við getum vonandi á sem skemmstum tíma gert breytingar sem lúta að því að afnema krónu á móti krónu skerðingar og bæta kjör örorkulífeyrisþega. Það er hluti af þeirri vinnu sem er fram undan og ég hef sagt frá hér og forystumenn ríkisstjórnarinnar hafa einnig sagt frá opinberlega.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Inni í þessu dæmi er líka að heimilisuppbót skerðist mjög, króna á móti krónu hjá öryrkjum, og annað sem hann kom inn á, krónu á móti krónu skerðingunni. Ég ætla þá bara að trúa því. Nú eru 15 mánuðir síðan ellilífeyrisþegar fengu krónu á móti krónu skerðingar í burtu. Þess vegna tel ég að öryrkjar eigi inni 15 mánuði. Ætlar ráðherra að sjá til þess að öryrkjar fái þetta afturvirkt? Þess eru mörg dæmi að þingmenn og aðrir hafi fengið laun afturvirkt en öryrkjar hafa aldrei fengið leiðréttingu afturvirkt. Ég ætla bara að gera kröfu um að hann sjái til þess í eitt skipti að öryrkjar fái krónu á móti krónu skerðinguna afturvirkt þegar hún verður tekin af.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður sagði að þessar skerðingar hefðu verið afnumdar gagnvart eldri borgurum fyrir 18 mánuðum. Það er gríðarlega mikilvægt að við komumst af stað, ég vil ítreka það, og setjum kraft í þá vinnu sem lýtur að því að endurskoða almannatryggingakerfið gagnvart örorkulífeyrisþegum. Ég get sagt það að nú á þessu vori og fram á sumar og næsta haust er áætlað að ráðuneytið setji allan kraft í það mál sem lýtur að örorkulífeyrisþegum, sem lýtur að bættum kjörum þeirra, sem lýtur að því að endurskoða almannatryggingakerfið á þeim grunni að innleiða starfsgetumat og m.a. afnema krónu á móti krónu skerðinguna samhliða því. Öll sú vinna sem þar fer fram, hvaða dagsetningar verða, hvaða upphæðir, hvar línur verða dregnar, er nokkuð sem mun koma í ljós í þeirri vinnu sem er að hefjast. Það er mjög erfitt að slá fram einhverjum ákveðnum hlutum hérna, nema að ég segi: Það er fullur pólitískur vilji til þess að sú vinna fari af stað og það er fullur pólitískur vilji [[Forseti hringir.]]til þess að út úr henni komi jákvæð niðurstaða fyrir örorkulífeyrisþega og að kjör þeirra verði bætt.
Hæstv. forseti. Árið 2012 var undirrituð viljayfirlýsing frá þáverandi heilbrigðisráðherra og forseta bæjarstjórnar í Stykkishólmi um sameiningu hjúkrunarrýmis og dvalarheimilis við sjúkrahús Stykkishólms undir sama þaki og St. Franciskusspítalinn. Gerð var kostnaðaráætlun sem hljóðaði á þeim tíma upp á 1,3 milljarða. Þá var miðað við 35 m² rými sem breyttist seinna í 27 m². Bréf kom frá fjármálaskrifstofu um að málið yrði tekið út af borðinu vegna þess að kostnaður væri of mikill miðað við fjölda íbúa og annað slíkt. Á þeim tíma var bágt ástand í ríkiskassanum. Eftir að ný bæjarstjórn tók við 2014 var málið endurvakið við ráðuneytið og farið í endurmat á þessum rýmum og þessu verkefni á þeim forsendum að 27 m² myndu duga. Þetta verða sem sagt 18 hjúkrunarrými og tvö dvalarrými. Gerð var önnur kostnaðaráætlun. Hún lækkaði um helming og er um 630–650 milljónir í dag. Málið er á borði heilbrigðisráðherra. [[Forseti hringir.]]100 milljónir voru á fjárlögum 2016. Þær verða ekki nýttar vegna breyttra laga um opinber fjármál. [[Forseti hringir.]]Ég spyr: Getur ráðherra upplýst hvar þetta mál er statt í dag?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er ánægjulegt að geta svarað því að ég hef átt samtöl við fleiri en hv. þingmann um nákvæmlega þetta mál, bæði bæjarfulltrúann Lárus Ástmar Hannesson í Stykkishólmi og bæjarstjórann Sturlu Böðvarsson. Þetta er, eins og þingmaðurinn bendir á, rökstutt mál til mjög langs tíma, nákvæmlega þessi nálgun vaknaði raunar árið 2012 ef ég man rétt. Ánægjulegt er frá því að segja að um þetta er búið í nýrri fjármálaáætlun eins og hún er lögð fram fyrir þingið. Ég vænti þess að fjármagnið sem um ræðir sem þarf til að breyta þessum rýmum, þ.e. sjúkrarýmunum, verði til þess að geta síðan ráðist í hjúkrunarrýmahlutann og að hægt verði að fara í þetta af fullum krafti árið 2020 og svo 2021. Málinu á að ljúka þannig að hægt sé að fara strax af stað með hitt vegna þess að um restina verði búið í fjármálaáætlun. Það er ánægjulegt að geta svarað með afgerandi hætti svona fyrirspurn, en það vill svo til að þarna var um að ræða mjög vel rökstutt mál sem sýnir bæði húsinu sóma og sveitarfélaginu, en kemur ekki síður til móts við aðstöðu þeirra sem þurfa á hjúkrunarrýmum að halda og annarri heilbrigðisþjónustu á svæðinu.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherra fyrir þetta svar. Það er ánægjulegt að heyra að málið sé komið á þessa hreyfingu. Erum við að tala um að vinna hefjist á þessu ári, á komandi hausti? Ég var að leita í fjármálaáætluninni en gat ekki séð neitt sem var sérstaklega merkt þessu verkefni en það er gleðilegt ef svo er. Eins og ráðherrann kom inn á er þetta mál búið að vera í gangi síðan 2012. Eldri borgarar í Stykkishólmi búa í 12–14 m² kytrum sem eru á undanþágu, þar er músagangur og ekki mönnum bjóðandi. Það er því gleðilegt að heyra að málið sé komið á rekspöl. Þetta er búið að vera mikil og löng þrautaganga og þakka ég fyrir mig.
Virðulegi forseti. Hv. þingmanni til aðstoðar er þessi fjárhæð væntanlega merkt Heilbrigðisstofnun Vesturlands og þá er um að ræða í raun og veru sjúkrahúshlutann en eins og hv. þingmaður bendir á er það fjármagn sem hefur verið eyrnamerkt hjúkrunarheimilinu eða hjúkrunarrýmunum í raun og veru til ráðstöfunar en það var ekki hægt að hefjast handa við úrvinnslu á því fé fyrr en hitt lægi fyrir þar sem þetta tengist eins og hv. þingmaður fór yfir í fyrirspurn. Samkvæmt mínum skilningi er ekkert því til fyrirstöðu að hefja framkvæmdir hvað það varðar síðar á þessu ári eða snemma á því næsta, að því gefnu að Alþingi afgreiði fjármálaáætlun.
Herra forseti. Allt frá því að starfsemi svonefndra smálánafyrirtækja hófst hér á landi árið 2010 hafa þau og lánveitingar þeirra af og til orðið tilefni til umræðna á opinberum vettvangi. Lánaskilmálar smálánafyrirtækjanna eru af mörgum taldir óforskammað dæmi um okur, og ýmislegt í starfsháttum þeirra þykir bera vott um rangsleitni og jafnvel pretti, svo sem þegar farið var í kringum lög með því að dylja ofurháar vaxtaálögur með málamyndakaupum á rafbók eins og tíðkað hefur verið. Það er einnig mál margra að smálánum sé einkum beint að samfélagshópum sem búa við slakan efnahag og ungu fólki. Nýlegar upplýsingar frá embætti umboðsmanns skuldara staðfesta þetta og sýna svo ekki verður um villst að það er einkum ungt, tekjulágt fólk sem tekur smálánin og ratar í slíkan greiðsluvanda vegna þeirra að það neyðist til að leita aðstoðar embættisins við að leysa úr vandkvæðum sínum. Starfsemi smálánafyrirtækjanna felst í því að lána fé til skamms tíma og eru vextir gríðarháir. Þannig geta nafnvextir á ársgrundvelli numið hundruðum prósenta. Samkvæmt gildandi lögum er slík vaxtataka ólögleg en farið er í kringum það með því að kalla vextina lántökukostnað, og ýmsum öðrum yfirdrepsskap er beitt til að hækka endurgjaldið fyrir lánveitinguna umfram það sem heimilt er. Neytendasamtökin hafa haldið úti harðri og beinskeyttri gagnrýni á smálánafyrirtækin vegna viðskiptahátta þeirra. Árið 2016 lagði Neytendastofa stjórnvaldssektir á þrjú smálánafyrirtæki vegna óleyfilega hás lántökukostnaðar. Enn fremur lagði Neytendastofa 10 millj. kr. stjórnvaldssekt á smálánafyrirtækið E-content auk 500.000 kr. dagsekta í júlí 2017 þar sem fyrirtækið hafði í engu sinnt tilmælum um að breyta starfsháttum sínum. Allar framangreindar ákvarðanir Neytendastofu hafa hlotið staðfestingu áfrýjunarnefndar neytendamála en ekki liggur fyrir hvort álagðar sektir hafa verið greiddar. Svo er að skilja sem þau smálánafyrirtæki sem láta mest að sér kveða um þessar mundir séu með heimilisfesti erlendis og starfrækt þaðan. Ekki liggur fyrir hvernig eignarhaldi á þessum fyrirtækjum er háttað. Samskipti smálánafyrirtækja við lántakendur fara fram á netinu og í gegnum síma þannig að þau eru ekki staðbundin. Ágangur þeirra er gríðarlegur og stöðug SMS-skeyti eru send þeim sem einhvern tímann hafa skráð sig hjá þeim og bent er á alls konar tilboð sem vert væri að leyfa sér, enda ekkert mál að fá lán fyrir þeim. Smálánafyrirtækin eru hluti hinna víðtæku umbreytinga sem eiga sér nú stað á fjármálamarkaði með tilkomu snjalltækja og ýmiss konar netbundinna stafrænna tæknilausna. Þessi nýja fjármálatækni, FinTech, þróast hratt og í sumum tilfellum hraðar en löggjöfin sem um hana gildir. Vera kann að sú sé einmitt raunin hér á landi, að löggjafinn hafi ekki brugðist nægilega vel og einarðlega við breytingum sem hafa orðið á þessu sviði. Sem dæmi um það er að smálánafyrirtækin taka engan þátt í að fjármagna starfsemi umboðsmanns skuldara þrátt fyrir að það séu fjármálafyrirtæki og lánastofnanir, Íbúðalánasjóður, lífeyrissjóðir og vátryggingafélög sem standa straum af kostnaði við það embætti. Þar sem smálán eru að verulegu leyti orðin ástæða þess að fólk leitar til umboðsmanns skuldara skýtur það óneitanlega skökku við að fyrirtækin sem stunda smálánastarfsemina skuli ekki vera í hópi þeirra sem fjármagna embættið. Fregnir af afleiðingum af starfsemi smálánafyrirtækjanna hljóta einnig að gefa tilefni til athugunar á því hvort regluverki um starfsemi þeirra og neytendarétt á þessu sviði kunni að vera áfátt og því tilefni til þess fyrir Alþingi að bæta úr þeim ágöllum sem kunna að vera á lögum og reglum sem varða smálánafyrirtæki og viðskiptavini þeirra. Virðulegi forseti. Í ljósi þess sem ég hef nú þegar rakið um stöðu og áhrif smálánafyrirtækja á íslenskum fjármálamarkaði eru nokkrar spurningar sem mig langar til að beina til hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Þær eru eftirfarandi: Hvað telur hæstv. ráðherra, með tilliti til gagnrýni á starfsemi smálánafyrirtækja og viðurlaga sem þau hafa verið beitt fyrir brot á reglum, að þurfi að gera í úrbótaskyni af hálfu löggjafans? Telur hæstv. ráðherra rétt að skylda smálánafyrirtækin til að standa straum af kostnaði við rekstur embættis umboðsmanns skuldara með sama hætti og önnur fjármálafyrirtæki? Telur hæstv. ráðherra ástæðu til að setja ítarlegri skilyrði en nú er heimild fyrir til að starfrækja smálánafyrirtæki? Telur hæstv. ráðherra að starfsemi smálánafyrirtækja eigi að vera háð eftirliti Fjármálaeftirlitsins? - Ég missti af færi í morgun á að spyrja Fjármálaeftirlitið hvað því fyndist þegar það kom á fund fjárlaganefndar. Væri að mati hæstv. ráðherra æskilegt að gerð yrði úttekt á starfsemi smálánafyrirtækja og áhrifum þeirra á viðskiptamannahóp sinn með tilliti til þess að smálánastarfsemi hefur átt sér stað hér á landi frá árinu 2010 þannig að talsverð reynsla hefur fengist af henni? Er hæstv. ráðherra kunnugt um hvort stjórnvalds- og dagsektir sem lagðar hafa verið á smálánafyrirtæki á síðustu árum hafa verið greiddar?
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að óska eftir sérstakri umræðu um smálánafyrirtæki og starfsumhverfi þeirra. Þessi mál hafa verið í deiglunni að undanförnu og þess vegna við hæfi að Alþingi taki þau til sérstakrar umræðu. Ég mun hér svara þeim sex spurningum sem hv. þingmaður hefur lagt fram. Að því er fyrstu spurninguna varðar um hvað þurfi að gera í úrbótaskyni af hálfu löggjafans með tilliti til gagnrýni á starfsemi smálánafyrirtækja þá er rétt að benda á að með lögum nr. 33/2013, um neytendalán, var ákveðið að fella smálán undir löggjöf um neytendalán. Við setningu þeirra laga var uppi talsverð umræða um smálánafyrirtæki og var brugðist við því með því að setja inn í lögin sérstakt ákvæði í 26. gr. sem beint var að smálánafyrirtækjum og kveður á um hámark kostnaðar vegna neytendalána. Þrátt fyrir þetta hafa smálánafyrirtæki fundið leiðir til að komast hjá þessu lagaákvæði um hámarkskostnað. Eitt slíkt mál fór fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur sem komst að þeirri niðurstöðu að ákveðin gjaldtaka smálánafyrirtækis, svokallað flýtigjald, væri ólögmæt. Nú er annað mál af svipum meiði fyrir dómstólum og rétt að bíða niðurstöðu þess. Lögin um neytendalán frá árinu 2013 fela Neytendastofu eftirlit og ákveðin úrræði gagnvart smálánafyrirtækjum. Einhver smálánafyrirtæki starfa að öllu leyti í dag innan þess ramma sem lög um neytendalán setja og mikilvægt að hafa það í huga. Bent hefur verið á að önnur smálánafyrirtæki haldi áfram starfsemi sinni þrátt fyrir stjórnvaldssektir Neytendastofu. Ekki er unnt að stöðva slík fyrirtæki með því að svipta þau starfsleyfi þar sem lögin gera ekki ráð fyrir að um starfsleyfisskylda starfsemi sé að ræða. Það er mín skoðun út frá sjónarmiðum um neytendavernd að núverandi staða mála þegar kemur að regluverki smálánafyrirtækja sé ekki eins og best verður á kosið og ástæða sé til að taka þau mál til nánari skoðunar. Varðandi hvað sé hægt að gera í úrbótaskyni af hálfu löggjafans þá eru þar ýmsar leiðir sem mögulega koma til greina, m.a. að gera starfsemina leyfisskylda, skilgreina smálánafyrirtæki sem fjármálafyrirtæki og færa þau þannig undir Fjármálaeftirlitið, gera auknar kröfur um upplýsingaskyldu og ýmislegt fleira. Innan ráðuneytis míns er nú hafin vinna við að fara skipulega yfir alla þætti smálána, skilgreina hugtakið smálán sem ekki hefur verið gert, greina stöðu smálánafyrirtækja og áhrif á íslenska fjármálamarkað sem og áhrif á neytendur. Ég mun á næstunni skipa starfshóp sem falið verður að gera heildstæða úttekt á starfsemi smálánafyrirtækja og koma fram með tillögur er lúta að regluverki smálánafyrirtækja. Varðandi spurningu 2 um þátttöku smálánafyrirtækja til að standa straum af kostnaði við rekstur umboðsmanns skuldara þá tel ég rétt að það verði sömuleiðis skoðað nánar og tekið inn í þessa vinnu sem ég hef farið yfir, en bendi á að lög um greiðslu kostnaðar við rekstur umboðsmanns skuldara heyra undir velferðarráðuneytið og það þarf því að skoða slíka breytingu í samráði við það ráðuneyti. Í spurningum 3, 4 og 5 kemur hv. þingmaður inn á atriði sem öll verða sömuleiðis tekin inn í þessa vinnu sem mér finnst mikilvægt að við förum í eftir reynsluna af því að hafa sett þessi lög og hvernig það hefur gengið. Ég vil einfaldlega fá frekari sjónarmið fram um þetta áður en við förum í einhverjar meiri háttar breytingar á umhverfinu. Varðandi síðustu spurninguna um hvort ráðherra sé kunnugt um hvort stjórnvalds- og dagsektir sem lagðar voru á smálánafyrirtæki á síðustu árum hafa verið greiddar þá er svarið við því að Neytendastofa tekur ákvarðanir um beitingu stjórnvalds- og dagsekta samkvæmt lögum um neytendalán. Í kjölfarið fara slík mál til hefðbundinnar innheimtu hjá tollstjóra. Samkvæmt upplýsingum frá tollstjóra er gengið eftir innheimtu slíkra stjórnvalds- og dagsekta með sama hætti eins og almennt gengur um innheimtumál hjá tollstjóra. Þetta eru þær upplýsingar sem ráðuneytið fékk. Flest þau smálánafyrirtæki þar sem viðurlög Neytendastofu hafa komið til innheimtu hjá tollstjóra eru nú undir gjaldþrotaskiptum. Ég vil að lokum nefna það að við göngum lengra en Evrópulöggjöfin gerir kröfu um. Það er ekki þar með sagt að við getum ekki gengið enn lengra, en bara að það sé haft í huga. Þetta endurspeglar auðvitað á ákveðinn hátt hvernig við lítum á starfsemina, þ.e. að hún sé ekki eins og hver önnur starfsemi. Það sem mér finnst mikilvægt, og við munum síðan ræða hérna og verður væntanlega rætt í þessum starfshópi, er einfaldlega að við horfum á stöðuna eins og hún er. Við viljum ná einhverjum markmiðum, við viljum breyta einhverjum þáttum. Þá eru ýmsar leiðir til þess og við þurfum einfaldlega að horfa til þess hvaða leið er líklegust til að skila árangri. Hluti af því er t.d. fjármálalæsi. Hvort er líklegra til að skila árangri; að gera reglurnar strangari eða fara í átak í fjármálalæsi og það sé ekki eitthvert tímabundið átak heldur sé í meira mæli í gegnum uppeldi og skólagöngu og annað? Það er það sem við þurfum að horfa til. Lögin eru auðvitað eitt verkfæri í þessu og viðurlögin. Ef viðurlögin virka ekki þá ber okkur auðvitað skylda til þess að huga að því. En ef við erum öll sammála um að vilja laga einhverjar aðstæður þá segi ég bara að við eigum að horfa á stöðuna og ræða það hvaða leið er líklegust til að skila árangri.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu um vaxandi vandamál í íslensku samfélagi sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir hefur margsinnis vakið máls á, meðal annars með því að hafa frumkvæði að því að það var rætt í hv. efnahags- og viðskiptanefnd sem varð til þess að kallað var eftir minnisblaði frá hæstv. ráðherra neytendamála um viðbrögð við vandanum. Í minnisblaðinu sem barst nefndinni 5. mars síðastliðinn kemur fram að atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið hafi hafið vinnu við að fara yfir alla þætti sem lúta að smálánum. Skoða eigi hvað nágrannalöndin eru að gera og ákveða svo framhaldið. Svörin mættu vera eindregnari. Í minnisblaði frá umboðsmanni skuldara kemur fram að í aldurshópnum milli 18 og 29 ára voru 70% þeirra sem leituðu til embættisins með smálán árið 2017, en hlutfallið var 62% árið 2016 og umsækjendur mun færri þá. Meðaltal smálána á hverri umsókn var tæpar 600 þús. kr. árið 2017 en rúmar 400 þús. kr. 2016. Þannig eru smálán að verða sífellt stærri hluti af skuldavanda ungs fólks. Við vitum hver staðan er. Hv. efnahags- og viðskiptanefnd bíður nú eftir minnisblaði frá Neytendastofu um hvaða ákvæði laga um neytendalán þau telja að þurfi að breyta og með hvaða hætti. Óskandi er að á þessu þingi náist samstaða um það í hv. efnahags- og viðskiptanefnd að nefndin í heild sinni leggi fram frumvarp sem tekur á vandanum og eflir neytendavernd gagnvart þessum svokölluðu smálánum sem væru þó réttnefnd sem smánarlán.
Hæstv. forseti. Smálánastarfsemin eins og hún er rekin á Íslandi í dag er ekkert annað en óværa sem þarf að uppræta með einhverjum hætti. Viðskiptavinirnir eru að stórum hluta fólk sem á hugsanlega ekki í önnur hús að vernda í lánamálum. Það lætur glepjast af gylliboðum og festist í gildru um leið og fyrsta lánið er tekið vegna þeirra ofurvaxta og kjara sem smálánin bjóða. Ég vil þakka málshefjanda sérstaklega fyrir að færa þetta mál hér inn í þingsal. Ég sat á þingi árið 2013 þegar tilvitnuð lagabreyting var gerð. Ég held að við þingmenn þurfum að horfast í augum við að sú breyting dugði ekki til að koma böndum á þessa starfsemi. Þess vegna er ekki eftir neinu að bíða með að setja vinnu í gang nú þegar til þess að koma böndum á þessa starfsemi og gera starfsvettvang hennar það þröngan að hún leggist sem mest af. Það er í sjálfu sér furðulegt og maður verður náttúrulega að játa það á sig að hafa tekið þátt í því að koma lagabreytingunni hér í gegn 2013 án þess að menn skyldu gera starfsemina starfsleyfisskylda. Það er út af fyrir sig ótrúlegur lapsus. Ef ráðherra hyggst fara í breytingar á starfsumhverfi þessara fyrirtækja heiti ég henni stuðningi við það verkefni og hvet hana til þess að hrinda þeim í framkvæmd hið fyrsta til þess að hægt sé að koma böndum á þessa starfsemi.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, fyrir að koma með þetta mál á dagskrá, starfsemi smálánafyrirtækja. Það er nauðsynlegt að ræða þetta hér og hefur reyndar oft verið í deiglunni alveg frá stofnun þessara fyrirtækja 2010. Við þurfum hreinlega að koma frekari böndum á þessa starfsemi en eins og hv. málshefjandi kom inn á hafa þessi fyrirtæki hingað til hunsað þær reglur og þær skorður sem þeim hafa þó verið settar hingað til. Starfsemin hefur verið má segja umdeild alla tíð og fyrirtækin gagnrýnd fyrir viðskiptahætti, fyrir lánveitingarnar, háan lántökukostnað, markaðssetninguna og þau hafa algjörlega komið sér undan því að hlíta fyrirmælum sem sett hafa verið eða stjórnvaldssektum, dagsektum. Þessi fyrirtæki eru ekki hefðbundnar lánastofnanir og almennt er um að ræða lágar fjárhæðir hverju sinni. Það eru eiginlega engar kröfur gerðar til lántaka eða kannað í hvaða ástandi lántakar eru til að taka lán, oft er um að ræða fólk sem fær ekki lán annars staðar. Árið 2013 var reynt að koma böndum á þetta með því að setja þak á þennan kostnað og tryggja að þessi fyrirtæki gætu ekki rukkað nánast hvað sem er. Síðan hafa fallið úrskurðir hjá Neytendastofu sem hefur eftirlit með þessari starfsemi en þessi fyrirtæki hafa nánast algjörlega hunsað þá, breytt lánaskilmálum, ég get t.d. nefnt [[Forseti hringir.]]það að þau hafa farið úr flýtigjaldi yfir í rafbækur o.s.frv. Það er augljóst mál að hér verðum við að endurskoða algjörlega skilyrði þessarar starfsemi.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að reyna að vitna beint í orð hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar, og taka undir með honum, sem sagði áðan að smálánastarfsemi eins og hún birtist á Íslandi í dag væri ekkert annað en óværa. Ég er hjartanlega sammála því og tel það frekar augljóst í þokkabót, en vandinn er greinilega sá að það er ekki skoðun allra, ekki skoðun þeirra sem taka þessi lán. Hæstv. ráðherra fór aðeins inn á fjármálalæsi og velti upp þeirri áhugaverðu en þó ekki nýju spurningu um hvort myndi vinna betur á vandanum, aukið fjármálalæsi eða lög. Ég held hvort tveggja. Ég held að skortur sé á fjármálalæsi á Íslandi, ég held að til lengri tíma sé það frekar alvarlegt vandamál sem við eigum að leysa, og ég held að við getum leyst það. Ég held samt að það þurfi líka lög og ýmsar fleiri reglur til að hafa hemil á þeim fjármálaöflum sem beinlínis nýta sér annaðhvort þekkingarleysi fólks eða aðstæður þess. Því hefur verið varpað fram á hinu fróma interneti að til sé fólk sem þurfi ekki að heyra neitt um eitthvert fjármálalæsi, það sé bara í þeim aðstæðum í sínu lífi að það þurfi á þessum lánum að halda. Nú ætla ég ekki að dæma um fjármál hvers og eins sem telur sig þurfa á þeim lánum að halda. Í fljótu bragði myndi ég segja: Nei, maður þarf aldrei á slíkum lánum að halda. Þetta eru aldrei lánin sem maður á að taka, að mínu viti, með þeim fyrirvara að ég þekki ekki persónuleg fjármál hvers og eins sem dettur í hug að segja eitthvað svona lagað. Hitt er að ef staðan er þannig að fólk er í slíkri stöðu, og það er fólk í þeirri stöðu, að það telur sig þurfa umrædd lán eru þessi lán samt óværa. Þau koma niður á hagsmunum þessa sama fólks. Við eigum að setja lög, og það augljósasta sem mér finnst, reyndar eftir einungis nokkur samtöl við sérfræðinga sem þekkja málið betur en ég í heildina, er að þessi fyrirtæki ættu í það minnsta að vera leyfisskyld. Ég hef ekki heyrt nein rök gegn því hingað til. [[Forseti hringir.]]Ég er frekar hissa á því að þau séu það ekki nú þegar, ef ég á að segja alveg eins og er, og tel það vera skref sem við ættum að geta tekið strax án þess að skoða málið miklu frekar þótt fleira þurfi auðvitað að skoða í samhengi líka.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, fyrir að vekja máls á þessu nýstárlega og nýtilkomna málefni sem smálánastarfsemi óneitanlega er. Okurlánarar hafa fylgt mannskepnunni ansi lengi. Þeir nýta sér bágindi fólks sem hefur lítið á milli handanna eða hefur ánetjast einhverri fíkn og leiðst út í að fjármagna hana með lánum. Þetta er ekki fólkið sem fer með sorgarsögur sínar í fjölmiðla þegar það er komið í stórskuld. Auglýsingarnar hljóða svona: Þú færð smálán í einum grænum. Þetta er okurstarfsemi. Ég er hérna með úrklippu úr blaði frá 1985 um okurlánara, eins og þessi fyrirtæki líkjast, sem var hnepptur í gæsluvarðhald. Ég spyr: Eru borgarar landsins ekki lengur varðir eins og fyrir 30 árum? Eru þeir ekki lengur varðir fyrir okurlánastarfsemi? Ég tel sjálfsagt að starfsemi smálánafyrirtækja verði gerð leyfisskyld og sett þannig undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins. Mér finnst það eðlilegt. Ég er einnig hissa og það er sláandi að heyra eins og kom fram í umræðunni hversu stór hluti skulda heimilanna er vegna smálána, hvað það hefur vaxið gífurlega mikið. Vandinn vex kannski án þess að við gerum okkur fyllilega grein fyrir því hversu stór hann er. Þess vegna tel ég brýnt að taka mjög fljótt á þessu máli. Starfsemi þessara fyrirtækja mætti með réttu kalla sjóræningjastarfsemi. Við verðum að tryggja neytendum þá réttarvernd sem þeir nauðsynlega þurfa af hálfu hins opinbera og ég vil bæta við: Neytendastofa hefur lagt sektir á nokkur slík fyrirtæki en ekki liggur fyrir hvort þær hafa verið greiddar. Ég spyr: Hafa þessar stjórnvaldssektir verið greiddar? Hafa þær verið innheimtar? [[Forseti hringir.]]Er vitað hvert umfang starfsemi þessara fyrirtækja er í fjárhæðum?
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka þessa mikilvægu umræðu. Ég held að það sé samt alltaf gott að hafa í huga að hversu illa sem okkur er við einhverja tiltekna starfsemi er hér um að ræða eitt form lánastarfsemi. Grunnurinn að aðgengi að fjármagni - við höfum séð það í gegnum tíðina að skortur á fjármagni virðist á endanum leiða til einhverrar starfsemi sem þessarar. Við sáum það t.d. að þegar viðskiptabankarnir þrengdu mjög að skilyrðum fyrir lánveitingum í gegnum yfirdrætti grasseraði starfsemi sem þessi. Ég held að við þurfum að gæta þess að þegar við nálgumst umræðuna um leyfisskyldu starfsemi sem þessarar, sem ég er sammála, ég tel að að sjálfsögðu eigi þetta að vera leyfis- og eftirlitsskyld starfsemi eins og hver önnur, þá ýtum við henni ekki bara lengra undir yfirborðið, sem virðist dálítið hafa verið tilfellið með þessa starfsemi og þær ráðstafanir sem við höfum gripið til gegn henni hingað til. Þær hafa ekki virkað. Þetta hefur ýst út í enn vafasamari viðskiptahætti af því að við höfum verið að reyna að reisa starfseminni skorður. Þetta er enn ein birtingarmynd þess að við þurfum að efla hér fjármálalæsi. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Þetta eru um það bil vitlausustu lán sem heimili geta tekið. Um það held ég að við getum öll verið sammála. Þau eru rándýr, það er mjög erfitt að standa skil á endurgreiðslum og vaxtastigið er óljóst og gríðarlega hátt. Fjármálalæsi og efling þess skiptir gríðarlega miklu máli. Að koma einhverjum böndum á starfsemina skiptir líka gríðarlega miklu máli, en við verðum að horfa á það heildstætt út frá því að við ýtum ekki bara starfseminni lengra undir yfirborðið því að hún virðist þrífast ágætlega, sama hvaða skilyrði henni hafa verið sett hingað til. Ég hvet ráðherra eindregið til að skoða þetta mjög vandlega, hvernig best sé að bregðast við, og reyna að koma einhverjum böndum á þá starfsemi sem hér er um að ræða þannig að það virki raunverulega til lengri tíma litið.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, fyrir að vekja máls á þessu og þakka ráðherra fyrir ágætisinnlegg. Það er greinilegt að farin er af stað vinna í hennar ráðuneyti til að reyna að fá a.m.k. einhverja mynd á þetta mál sem ég held að sé afar mikilvægt. Smálán, skyndipeningar eða hvað við köllum þetta er önnur leið til að fá aðgang að peningum sem við erum ekki búin að afla en viljum geta notað strax. Það má eiginlega segja að það sé pælingin og þetta er ein tegund yfirdráttar eða veltukorta eða eitthvað þess háttar - nema að þarna er neytandinn ekki í föstu viðskiptasambandi við bankann og lánafyrirtækið hefur þannig ekki beinan aðgang að upplýsingum á sama hátt og t.d. sá banki sem við flest kannski eða mörg eigum í viðskiptum við, bankinn hefur aðgang að öllum upplýsingum, a.m.k. fjármálaupplýsingum um okkur stórt séð. Vextir af yfirdráttarlánum hjá bönkunum eru núna til að mynda einhvers staðar á bilinu 10,5–12%, eftir því hvaða viðskiptavild menn hafa, og þannig gætu vextir hjá smálalánafyrirtækjunum, a.m.k. eins og það er birt á netinu, virst „ósköp sanngjarnir“, þ.e. þeir eru 12–12,5% eftir því sem þau segja. Þegar maður fer síðan að reikna út eða skoða nánar er árleg hlutfallstala kostnaðar oft í kringum 50%, oft miklu hærri, og þannig í klárlegri andstöðu við 26. gr. laga um neytendalán þar sem kveðið er á um að hámarksvaxtaprósenta sé 50%, þ.e. í árlegri hlutfallstölu. Ég held að það sé algjörlega einboðið að ráðherra og hennar ráðuneyti verði að gera greinargóða úttekt á þessum fyrirtækjum, gjarnan og alveg absalútt að hafa þau leyfisskyld [[Forseti hringir.]]og finna út úr því hverjir eru að nota svokallaða þjónustu þessara fyrirtækja því að þetta er ekkert annað en okurlánastarfsemi eins og þetta virðist vera rekið í dag.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga efni í þessum sal og þakka hæstv. ráðherra fyrir hennar innlegg og þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni. Ég á sæti í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Eins og fram hefur komið í umræðunni óskuðum við eftir fulltrúum frá Neytendastofu á okkar fund 15. mars sl. til að ræða sérstaklega þetta mál. Það var mikill einhugur í nefndinni um að hefja ákveðið frumkvæðismál hvað varðar smálánin. Við óskuðum eftir ábendingum frá starfsmönnum Neytendastofu um hvað mætti fara betur í þessum lagaramma. Eins og fram kom í máli ráðherra kom líka fram hjá fulltrúum Neytendastofu að við gengjum lengra en löggjöf Evrópusambandsins gerir ráð fyrir með slík lán. Engu að síður lítur út fyrir að ákveðin fyrirtæki hafi komist upp með að fara ítrekað fram hjá lögunum, þrátt fyrir ábendingar, áminningar og sektargreiðslur. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að skilgreina hvað átt er við. Símarnir okkar, þessi snjalltæki, eru líka frábær tækninýjung og fjöldi fyrirtækja hefur þróað alls konar nýsköpun til að þjónusta okkur í gegnum þessi tæki. Það að geta tekið lán í gegnum símann sinn er per se alls ekki ólöglegt og getur verið gott í einhverjum tilfellum, svo lengi sem fólk er innan eðlilegs ramma. Það er algjörlega óboðlegt og óþolandi að sjá að fyrirtæki hafa verið að leika sér í kringum lagarammann með því að setja upp einhvers konar rafbókasölu og þess háttar. Eftir því sem ég best veit er fyrst og fremst um eitt fyrirtæki að ræða sem hefur fengið áminningu. Það er skráð í Danmörku með fjórar mismunandi vefsíður. Ég fagna frumkvæði ráðherra að því að setja upp starfshóp til að fara yfir þetta mál. Það er ljóst að það er að ýmsu að huga. Ég tek undir að ástandið eins og það er hjá ákveðnum fyrirtækjum er óboðlegt en einnig ítreka ég [[Forseti hringir.]]að ég held að við þurfum að huga hér almennt að fjármálalæsi ungs fólks. Ég held að það sé líka stór þáttur í þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Við þurfum miklu öflugri neytendavernd á þessum markaði. Þessi smálánafyrirtæki stunda grimma markaðssetningu og beina henni sérstaklega að ungu fólki og fólki sem stendur höllum fæti, að þeim sem standa veikastir fyrir. Þessi smálánafyrirtæki hafa verið beitt sektum vegna lagabrota sinna en þau halda áfram að brjóta lögin frá 2013 vegna þess að þau komast upp með það og það borgar sig fyrir þau. Ofsagróðinn er slíkur. Þetta er fjármálastarfsemi. Þetta er bankastarfsemi. Fjármálastarfsemi á að lúta reglum sem gilda almennt um fjármálafyrirtæki. Það er óþolandi að þessi fyrirtæki skuli starfa einhvern veginn undir þeim radar. Fólki hefur orðið hér tíðrætt um fjármálalæsi. Það er mjög mikilvægt að efla fjármálalæsi, mikil ósköp, og yfirleitt efla færni ungs fólks til að lifa af í þessu samfélagi. En samfélagið almennt talað á samt ekki að vera frumskógur. Lög og reglur eru ekki endilega fyrir þau sem vita og þekkja og þau sem eru læs í fjármálunum heldur eru þau ekki síst til verndar þeim sem eru fjármálaólæs, kunna ekki fótum sínum forráð, hafa tekið lán í einhvers konar aðstæðum sem [[Forseti hringir.]]þau ráða ekki við. Það er um þau sem við eigum að hugsa þegar við ræðum um þessi smánarlán.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að hefja máls á þessu smálánafyrirtækjabixi, vil ég segja, og ráðherra fyrir að vera viðstödd umræðuna, og þeim sem hafa mælt hér áður. Ég vil taka undir orð hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar og fleiri um það að þessi smálánafyrirtæki eru í mínum huga óværa og mjög skrýtið að Alþingi hafi ekki komið lögum yfir þau fyrirtæki árið 2013 þegar það málefni var til umræðu á þinginu. Talað er um fjármálalæsi, það mætti kannski efla fjármálalæsi, en ungt fólk, óreynt fólk, er kannski ekki nógu gott í fjármálalæsi. Ég höfða líka til þeirra sem eru í óreglu, eiga við fíkniefna- og áfengisvanda að stríða og þurfa að fjármagna starfsemi sína strax og annað slíkt. Það er margt sorglegt í kringum það. Talað er um sjálfsvirðingu, að góð sjálfsvirðing sé aldrei í lagi nema fjármálin séu í lagi hjá viðkomandi. Þeir sem lenda í fjárhagsvandræðum, sem gerist auðveldlega hjá þeim sem eru ekki með vaðið fyrir neðan sig í fjármálalæsi, getum við sagt, eru oft lengi að vinna úr því. Menn og konur geta verið lengi fram eftir ævinni að vinna sig út úr vandræðum í sambandi við fjármál. Þess vegna eigum við að koma böndum á smálánastarfsemi. Það er ólíðandi, finnst mér, hvernig þeim málum er háttað í dag og við eigum að standa í lappirnar sem þjóð í þeim efnum.
Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir til málshefjanda og fyrir þessa umræðu sem hefur augljóslega dregið fram að bregðast þarf við. Nú hefur þróunin orðið sú að gjarnan ungt fólk, oftast í neyð, leitar í auknum mæli til umboðsmanns skuldara þar sem vandi þess er að verulegu leyti í smálánaskuldum. Þar hefur orðið mikil breyting á. Nú eru slíkar skuldir orðnar hærra hlutfall af heildarskuldum en fasteignaskuldir hjá þessum hópi. Fram kom hjá umboðsmanni skuldara nú nýlega að þetta hlutfall er komið í 43% af heildarkröfum hjá þeim sem sækja um greiðsluaðlögun, frá því að vera 18% 2015. Þessi vandi hefur þannig stigmagnast hratt á þeim þremur árum sem um ræðir og er augljóst að grípa verður í taumana. Ég fagna þess vegna því sem fram kom í máli hæstv. ráðherra að starfshópur muni fara vel yfir stöðu þessara fyrirtækja, þessarar starfsemi. Komið hefur fram að starfsemin er nú mikið til vistuð í útlöndum. Umboðsmaður skuldara hefur kvartað undan því þegar hann semur fyrir umbjóðendur sína, að eiga í vanda með að ná til þessara aðila til að ná samningum og koma fólki út úr þeim vítahring sem það er komið í. Það er augljóst að af mörgu er að taka. Ég vil þó segja að það er afar mikilvægt, þar sem þessi fyrirtæki hafa komið sér undan þeim skilyrðum sem þó hafa verið sett í lög, að þau verði starfsleyfis- og skráningarskyld svo taka megi á því þegar þessi fyrirtæki verða uppvís að því að brjóta lög.
Virðulegi forseti. Mér finnst gott að heyra í þessari umræðu að það virðist vera samhugur meðal allra í þingsal um að gera þessa starfsemi leyfisskylda. En mér skilst á sérfræðingum sem ég hef haft færi á að ræða við í nefnd og annars staðar að það myndi gera t.d. Neytendasamtökunum og Neytendastofu og öðrum aðilum auðveldara um vik að framfylgja þeim reglum og meginsjónarmiðum sem við höfum sett og lagt fram í þessum bransa. Mig langar líka aðeins að fara inn á áhugavert atriði sem hv. þm. Þorsteinn Víglundsson nefndi hérna áðan. Það er punktur sem er nefndur aðeins of sjaldan hér í þingsal, það er hættan á því að þegar við, hinn göfugi löggjafi, setjum lög og förum að banna hluti þá bregst samfélagið stundum ekki við á þann hátt sem við viljum að það geri. Það kemur fyrir, og kemur í ljós að flest fólk er tiltölulega frjálst og getur gert það sem því sýnist, hvað sem tautar og raular. Við reynum að búa til einhverja umgjörð sem nær markmiðum sínum, en þá þurfum við að átta okkur á þessari staðreynd, óháð því hvað okkur finnst síðan um blessað frelsið. Í því samhengi er mikilvægt að átta sig á því hvað veldur því að skuld merki eitthvað. Á siðmenntuðum nótum þýðir skuld það að til staðar séu dómstólar eða eitthvert slíkt vald sem getur úrskurðað um lögmæti skuldar og getur gert eitthvað í því ef hún er ekki borguð. Svo erum við með alls konar ferla í kringum það, m.a. gjaldþrot. Það er þegar við erum komin á þann stað að skuld verður innheimt með öðrum leiðum, nefnilega ofbeldi, sem við sjáum fram á þann þröskuld. Til að svara hv. þingmanni varðandi hans annars áhugaverðu og mikilvægu hugleiðingu þá held ég ekki að við förum á þann stað með því að ganga lengra í lögum gagnvart þessu eina fyrirtæki sem starfar á Íslandi. Ef svo væri myndi ég kannski staldra aðeins lengur við. En ég held ekki að það verði þannig. Þótt rökin séu mikilvæg og vel þess virði að íhuga þau alltaf þegar við setjum lög um samfélag okkar held ég að það muni ekki leiða það af sér í þessu tilfelli. En við sjáum til hvað kemur út úr þeirri vinnu sem hæstv. ráðherra hefur boðað.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að hefja þessa umræðu og ráðherra fyrir að vera til svara. Við erum að ræða okurlánastarfsemi sem er ekkert annað en fjárhagslegt ofbeldi gagnvart ákveðnum hópi fólks, sérstaklega þeim sem verst standa fjárhagslega. Hv. þingmaður á undan mér talaði um að það væri erfitt að setja lög sem virkuðu. Við erum búin að vera að tala um að þetta sé hálfgerð óværa. Áður fyrr, í fornöldinni, notuðum við kross og vígt vatn á óværur. Ég efast um að það dugi í þessu tilfelli. En hverjir taka þessi lán? Ég var formaður Bótar og er enn. Þar kynntist ég fólki sem hefur tekið smálán. Það var ekki ógæfufólk, það var fólk á örorku, það var fólk sem tók smálán vegna þess að það átti ekki fyrir mat út mánuðinn, fólk með börn sem hafði engin önnur úrræði en að taka þessi lán. Það er það ömurlegasta af öllu í þessu þjóðfélagi okkar, sem við segjum að sé ríkt og að allir eigi að hafa það gott, að það sé hægt að spila inn á þá sem eru verst staddir og þurfa fjármuni til að lifa af, bara hreinlega til að kaupa mat eða komast til læknis. Freistingin er mikil þegar hægt er að taka bara upp símann og fá lán á einu augabragði. Annað í þessu sem er svolítið undarlegt er að við erum að tala um fleiri hundruð prósent. Maður sér 372% vexti. Ég man þegar ég var að vinna í Brynju á Laugaveginum að fyrirtæki sem bauð 30% vexti var lokað. Lögreglan kom og lokaði. Það var okurstarfsemi. Hvað erum við að tala um hér og hvers vegna í ósköpunum látum við þetta viðgangast? Ég trúi ekki öðru en að við getum stoppað þetta.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og þeim þingmönnum sem hér hafa tekið til máls í þessari umræðu sem ég held að sé mjög mikilvæg. Ég er búin að tala um þetta í nokkur ár og maður hefur auðvitað af þessu miklar áhyggjur, sérstaklega gagnvart yngra fólkinu. Sá vandi hefur litið dagsins ljós eins og kom fram og hefur komið fram í umræðunni hjá umboðsmanni skuldara. Ég fagna því að hér eigi að skipa starfshóp til að fara ofan í þetta og taka m.a. fyrir þær spurningar sem ég lagði fyrir hæstv. ráðherra. Mér finnst samt að við eigum að taka strax upp það sem nágrannaþjóðirnar hafa gert, þ.e. að setja á leyfisskyldu. Um leið og það er gert erum við búin að leysa svo ótrúlega margt annað. Að mínu mati þarf ekkert að bíða neitt sérstaklega mikið með það en þó má vel vera að það sé talið heppilegra að fara meira heildstætt yfir þetta. Ég hefði viljað sjá það gert fyrr. Það er ljóst að ramminn núna er ófullnægjandi. Við þurfum að hafa hann miklum mun skýrari. Kennitöluflakk er í þessum geira eins og mörgum öðrum og það að hægt sé að taka lán í nafni annars aðila er algjörlega óboðlegt. Það hefur verið gert, ekki einu sinni og ekki tvisvar heldur ítrekað. Foreldrar hafa komið fram með unga krakka sem einhverjir hafa komist í símann hjá og getað tekið lán o.s.frv. Það er ýmislegt sem hefur gerst. Auðvitað er margt þarna undir. Þessi fyrirtæki þurfa t.d. ekki að gefa upp skuldastöðu einstaklinga eins og önnur fjármálafyrirtæki. Ef ég er að fara í greiðslumat hjá einhverjum banka vegna þess að ég ætla að fara að kaupa mér húsnæði get ég verið með 4 millj. kr. smálánaskuld á bakinu og bankinn minn veit það ekki og getur ekki tekið tillit til þess. Svo lendir allt í vitleysu þegar kemur að því að þurfa að standa skil. [[Forseti hringir.]] Við þurfum að gera þessa starfsemi leyfisskylda og setja hana undir þau lög sem aðrar fjármálastofnanir lúta því að þetta er ekkert annað en fjármálastarfsemi.
Herra forseti. Ég þakka enn og aftur fyrir þessa umræðu. Það er ýmislegt sem hér hefur komið fram sem ég tek með mér til baka eftir hana, eins og t.d. það að þegar málið var í þinginu árið 2013 ákvað þingið að smálánafyrirtæki ættu ekki að vera leyfisskyld. Nú heyrist mér, a.m.k. á þeim sem eru hér að taka þátt, að það sé væntanlega þingvilji til að þessi fyrirtæki séu leyfisskyld þannig að þar á er breyting þar. Ég vildi nefna nokkur atriði. Í fyrsta lagi það að við gleymum því ekki að í mörgum tilvikum eru smálánafyrirtæki, án þess þó að við höfum skilgreint hugtakið smálán, rekin að öllu leyti innan þess ramma sem lög og reglur heimila og eru notuð sem ákveðinn valkostur utan hefðbundinna lánaleiða. Inn í þetta koma auðvitað breytingar á fjármálastarfsemi, ég nefni svokölluð fjártæknifyrirtæki og annað, það eru auðvitað að verða breytingar sem eiga ekkert í rauninni skylt við það sem við erum að ræða hér en þess vegna er líka mikilvægt að skilgreina hugtakið smálán, hvers konar fyrirtæki þetta eru og hvers konar fyrirtæki fjártæknifyrirtæki eru vegna þess að þau eru líka oft ný fyrirtæki sem munu þróast enn frekar? Ég vildi sömuleiðis koma aðeins inn á spurninguna um leyfisskylduna. Umræðan hefur snúist um annaðhvort að setja slíka leyfisskyldu inn í lög um neytendalán eða að fella smálánafyrirtæki undir hugtakið fjármálafyrirtæki og þar með undir lög um fjármálafyrirtæki en eftirlitsaðili með smálánafyrirtækjum væri þá Fjármálaeftirlitið, eins og hér hefur komið fram, í stað Neytendastofu. Þetta var skoðað þegar lögin voru sett og þá var viljinn ekki til þess að gera þetta. Það hefur líklega breyst. Mig langar líka að taka undir með hv. þm. Þorsteini Víglundssyni um mikilvægi þess að horfa á samspil þeirra breytinga sem við höfum farið í síðastliðin ár og þróunar á þessari starfsemi og kem þá aftur að því að við horfum á það hvernig við náum helst markmiðum okkar. Til að svara hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni nefndi ég það í fyrri ræðu [[Forseti hringir.]]að vinna væri hafin í ráðuneytinu um að greina þetta sérstaklega. Samkvæmt upplýsingum frá tollstjóra innheimta þeir þetta eins og annað, en flest þau smálánafyrirtæki sem Neytendastofa hefur beitt viðurlögum og hafa komið til innheimtu hjá tollstjóra eru undir gjaldþrotaskiptum. Það hefur væntanlega áhrif.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir að vera tilbúin að ræða hér um dreifingu ferðamanna um landið. Hugtakanotkunin í þessari umræðu þvælist dálítið fyrir mér. Að sjálfsögðu eru ferðamenn ekki duft sem hægt er að strá yfir landið eins og salti út á graut en þegar að er gáð geta stjórnvöld með aðgerðum eða aðgerðaleysi haft veruleg áhrif á ferðahegðun fólks og þar með dreifingu ferðamanna um land allt. Íslensk ferðaþjónusta hefur á skömmum tíma vaxið hratt í að vera ein af undirstöðuatvinnugreinum þjóðarinnar og er nú sú atvinnugrein sem aflar mestra gjaldeyristekna. Útlit er fyrir áframhaldandi vöxt ferðaþjónustu á Íslandi og á heimsvísu. Við þær aðstæður skiptir verulegu máli að nýta sem stærstan hluta landsins sem aðdráttarafl í ferðaþjónustu og að ferðamenn fari sem víðast. Það getur breikkað markhóp ferðaþjónustunnar, það getur dreift álagi á landið, skapað atvinnutækifæri víðar en nú er, aukið fjárfestingu og tryggt framboð á fjölbreyttari þjónustu um allt land allt árið. Um þetta tel ég að ríki nokkur sátt. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir m.a. að aukin dreifing ferðamanna um landið sé mikilvæg með hliðsjón af náttúruvernd og byggðasjónarmiðum. Eitt af því sem stjórnvöld hafa lagt áherslu á í þessum tilgangi er betri nýting alþjóðaflugvallanna á Akureyri og Egilsstöðum, en það hefur sýnt sig að ef árangur á að nást í þeim efnum þarf að yfirstíga ýmsar hindranir og margir, bæði opinberir og einkaaðilar, þurfa að vinna í takt eigi vinna hvers og eins að skila árangri. Ein hindrunin er hærra verð á eldsneyti á millilandaflugvöllunum á Akureyri og Egilsstöðum en í Keflavík. Flutningsjöfnun á eldsneyti hefur ekki náð til flugvélaeldsneytis. Þetta skekkir samkeppnisstöðu vallanna og vinnur gegn því að flugfélögin komi á fót reglubundnu flugi til annarra staða á Íslandi en Keflavíkur. Ég hef ítrekað rætt þessi mál hér og m.a. lagt fram frumvarp um flutningsjöfnun á árinu 2016 án þess að árangur næðist. Nú liggur hins vegar fyrir tillaga á Alþingi að stefnumótandi byggðaáætlun 2018–2024 frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Eitt af markmiðunum þar er jöfnun á aðstöðumun á millilandaflugvöllum. Lagt er til að skipaður verði starfshópur til að vinna tillögu um verðjöfnun á flugvélaeldsneyti á millilandaflugvöllum landsins. Stefnt verði að því að hópurinn skili tillögum fyrir árslok 2018. Ég hvet þingmenn til að fylgja þessu markmiði fast eftir við afgreiðslu á áætluninni og bind vonir við að niðurstaða náist hratt og vel. Ekki er hægt að ræða dreifingu ferðamanna án þess að minnast á markaðs- og kynningarmál. Það er ljóst að gífurlegir fjármunir fara í þennan málaflokk í hagkerfinu, bæði af hálfu ferðaþjónustufyrirtækja og stjórnvalda. Ekki er samt hægt að merkja sérstaka áherslu á kynningu á þeim svæðum þar sem ekki hefur náðst að byggja upp heilsársferðaþjónustu eins og á Norðurlandi, Vestfjörðum og Austurlandi. Virðist kynning þessara landshluta fyrst og fremst hvíla á markaðsstofum landshlutanna án þess að þeim sé sérstaklega ætlað opinbert fjármagn til þess né að til staðar sé nægilega góð tenging við Íslandsstofu sem sinnir markaðsstarfi erlendis. Flugþróunarsjóður var settur á stofn á árinu 2016 sem hefur það að markmiði að styðja við uppbyggingu nýrra flugleiða til Íslands þannig að koma megi á reglulegu millilandaflugi um alþjóðaflugvellina á Akureyri og Egilsstöðum. Skilgreindur tilgangur var að stuðla að dreifingu ferðamanna um landið í samræmi við Vegvísi í ferðaþjónustu, bæta nýtingu innviða ríkisins, bæta búsetuskilyrði og lífsgæði heimamanna og bæta rekstrarskilyrði atvinnureksturs á Norður- og Austurlandi. Ekki liggur fyrir ákvörðun um starfrækslu sjóðsins lengur en þrjú ár, 2017–2019. Það er mjög stuttur tími til að fá alvörureynslu á sjóðinn. Virðulegi forseti. Eins og áður sagði þurfa margir þræðir að fléttast saman til að árangur náist við að byggja upp ferðaþjónustu um land allt og dreifa ferðamönnum. Því vil ég við upphaf þessarar umræðu spyrja hæstv. ráðherra: Telur hæstv. ráðherra að flugþróunarsjóður skili árangri í samræmi við stofnmarkmið? Telur ráðherra að skoða þurfi fleiri þætti samhliða starfi sjóðsins til að stuðla að dreifingu ferðamanna um landið? Hvernig er hlutverk opinberrar markaðssetningar skilgreint varðandi dreifingu ferðamanna [[Forseti hringir.]]sem víðast um land?
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir að óska eftir þessari sérstöku umræðu um nýtingu millilandaflugvalla til að dreifa ferðamönnum betur um landið. Það er stundum gert grín að því að við tölum um að dreifa ferðamönnum um landið en þar erum við að tala um leiðir sem stjórnvöld geta farið til að ferðamenn sæki landið allt, bæði til þess að dreifa álaginu og sömuleiðis til þess að landið allt njóti góðs af þeirri uppbyggingu sem átt hefur sér stað í ferðaþjónustu. Eins og fram kemur í Vegvísi í ferðaþjónustu sem gefinn var út síðla árs 2015 er dreifing ferðamanna einn af þeim áhersluþáttum sem skipta máli til að dreifa álagi og ávinningi. Flugþróunarsjóður tók til starfa í maí 2016 að undangenginni skýrslu um aukna möguleika í millilandaflugi. Markmið sjóðsins er að styðja við uppbyggingu nýrra flugleiða til Íslands þannig að koma megi á reglulegu millilandaflugi um alþjóðaflugvellina Akureyri og Egilsstaði. Sjóðurinn starfar í tveimur deildum, leiðaþróunardeild og markaðsþróunardeild, og fjármunir eru tryggðir í honum næstu ár. Árið 2017 var gerð sú breyting að sjóðnum var heimilað að styðja við tengiflug innan starfssvæðis sjóðsins frá Keflavíkurflugvelli. Sjóðurinn hefur nú þegar stutt einn aðila vegna flugs til Egilsstaða og tvo aðila vegna flugs til Akureyrar. Þá ákvað ég á síðasta ári að ráðstafa 20 millj. kr. til Markaðsstofu Norðurlands og 20 millj. kr. til Austurbrúar til að styðja við markaðssetningu alþjóðaflugvallanna á Akureyri og Egilsstöðum gagnvart beinu millilandaflugi. Varðandi þá spurningu hv. þingmanns hvort sjóðurinn skili árangri í samræmi við stofnmarkmið vil ég segja að vegna þess hversu stutt er síðan sjóðurinn tók til starfa er erfitt að fullyrða af eða á um það. Ég hallast þó að því að við séum á réttri leið, við sjáum vísbendingar um það og ákveðin merki. Við höfum komið okkur upp kerfi sem styður við markmið um fleiri gáttir inn í landið og einnig styðja reglur sjóðsins við markmið um fleiri ferðamenn utan háannar með hærri styrkjum til styrkþega á tímabilinu frá október og fram í apríl. Varðandi spurningu hv. þingmanns um það hvort skoða þurfi fleiri þætti til að koma ferðamönnum í auknum mæli út á land er það tvímælalaust svo. Ferðamönnum verður ekki dreift með handafli heldur þarf að vekja áhuga þeirra á þeim fjölbreytilegu möguleikum sem til staðar eru víða um land og þjónustan sem stjórnvöld veita þarf þá að vera í samræmi við það, uppbygging á þessum stöðum og markaðssetning sömuleiðis. Markmið stjórnvalda hefur verið að auka dreifinguna um landið og draga úr árstíðasveiflum. Þau markmið eru tilgreind í Vegvísi og koma einnig fram í nýrri fjármálaáætlun þar sem m.a. er tilgreindur sá mælikvarði á samfélagslega sjálfbæra ferðaþjónustu að hlutfall ferðamanna sem heimsæki valda ferðamannastaði á landsbyggðinni hækki um 2,5 prósentustig árlega frá grunngildi ársins 2017. Frá árinu 2011 hefur ráðuneytið lagt fé í markaðsverkefnið Ísland allt árið, sem hefur m.a. fyrrgreint markmið að leiðarljósi. Til viðbótar hefur ráðuneytið forgangsraðað fé til eflingar markaðsstofum landshlutanna en þær gegna að mínu viti lykilhlutverki í samræmingu markaðsstarfs og vöruþróunar í landshlutum. Þá hafa rúmlega 4 milljarðar verið veittir úr Framkvæmdasjóði ferðamannastaða frá árinu 2012 til dagsins í dag til þess að byggja upp og viðhalda áfangastöðum fyrir ferðamenn víðs vegar um land með bætt aðgengi og öryggi að leiðarljósi, en þar hefur aukin áhersla verið lögð á uppbyggingu nýrra segla sem geta stuðlað að aukinni dreifingu ferðamanna um landið. Við sáum það í nýjustu úthlutun sjóðsins. Fleiri verkefni mætti nefna, t.d. gerð áfangastaðaáætlana landshlutanna, svokallað DMP, þar sem unnið er að samræmdri stefnumótun innan hvers landshluta þar sem landshlutarnir ákveða hvaða sérstöðu þeir vilja hafa og það skiptir miklu máli. Þetta er liður í að draga fram sérkenni og sérstöðu svæða sem aftur mun nýtast við vöruþróun og markaðssetningu sem tekur mið af þeim fjölbreyttu möguleikum sem eru til staðar úti um allt land. Að mínu mati þarf á komandi misserum að leggja aukna áherslu á bæði vöruþróun og nýsköpun í ferðaþjónustu. Þá á ég bæði við hefðbundnar afþreyingarvörur, en einnig þarf að horfa sérstaklega á þá miklu möguleika sem tækniþróun og hagnýting upplýsingatækni felur í sér til að auka skilvirkni í rekstri fyrirtækja, en jafnframt þróun afþreyingar og ekki síður aðgangsstýringu. Varðandi þriðju spurninguna hefur opinber markaðssetning undir hatti verkefnisins Ísland allt árið haft að markmiði að auka dreifingu ferðamanna um landið og utan háannar. Ég kannast þó við gagnrýni, sérstaklega frá ferðaþjónustufyrirtækjum utan af landi, um það hversu ríkt það er í markaðssetningunni að horfa til landsins alls. Í markmiðslýsingu verkefnisins kemur fram að meðal helstu markmiða sé að jafna árstíðasveiflu sem okkur hefur gengið nokkuð vel í og dreifingu ferðamanna um allt land, sérstaklega yfir vetrartímann. Verkefnið er unnið af Íslandsstofu í góðu samstarfi við ráðuneytið og greinina sjálfa. Auðvitað þarf að horfa til þess að Íslandsstofa og markaðsstofurnar geta ekki án hvor annarrar verið, þær þurfa að vinna mjög vel saman til að ná markmiðum stjórnvalda í þessum efnum. Að lokum þakka ég hv. þingmanni fyrir umræðuna.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. málshefjanda, Líneik Önnu Sævarsdóttur, fyrir að setja þetta mikilvæga mál á dagskrá. Því miður eru fjölmargar vísbendingar um að í stað þess að horfa til dreifingar ferðamanna um landið séum við að taka nokkur skref aftur á bak í markaðssetningu landsins erlendis og þegar kemur að aðkomu landshlutanna í gegnum markaðsstofurnar í markaðssetningu til erlendra ferðamanna. Í því samhengi má nefna ágæta skýrslu um þolmörk ferðamennsku sem hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra hefur nú lagt fram. Þar erum við með mjög mikilvæga samantekt og gott mat á stöðu mála en ég vil nota þetta tækifæri nú og brýna hæstv. ráðherra að gæta að því að fókusinn fari ekki allur í að laga þessi svæði, sem þó er sannarlega mikilvægt, heldur setji fókusinn einmitt á að reyna að breyta þessu með því að markaðssetja önnur svæði. Staðreyndin er sú að við tölum á tyllidögum fjálglega um að dreifa ferðamönnum um landið en svo er lítið gert, ekkert framkvæmt. Sem dæmi um það má nefna að enn er ekki búið að skrifa undir samninga við markaðsstofur landshlutanna með Ferðamálastofu. Staðreyndin er sömuleiðis sú að af 150 millj. kr. sem áttu að renna til eflingar landshlutanna lítur út fyrir að aðeins tveir þriðju hlutar þess fjármagns muni raunverulega renna beint til eflingar markaðsstofa landshlutanna og verkefna sem þar eru sett í forgang. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er það ásættanlegt? Herra forseti. Þá hefur sömuleiðis verið fallið frá framlagi sem hefur farið til markaðssetningar landshlutanna erlendis og virðast landshlutarnir vera í einhvers konar limbói á milli ráðherra sem hlýtur augljóslega að vera óásættanlegt í alla staði, enda þýðir það að landshlutarnir sitja ekki við sama borð þegar kemur að markaðssetningu erlendis þar sem ekki hafa allir landshlutarnir á að skipa sterkum ferðaþjónustufyrirtækjum sem geta greitt inn í sameiginlega markaðssetningu svæðanna. Það þýðir sömuleiðis að þeir landshlutar sem sitja aftast á merinni hvað varðar fjölda ferðamanna sitji enn og aftur eftir með sárt ennið.
Herra forseti. Eins og við öll vitum þá er náttúra Íslands ein helsta ástæða komu ferðamanna til landsins og dreifing ferðamanna er byggðamál. Tækifæri til að nýta landið betur með aukinni dreifingu ferðamanna eru mikil. Í þeim efnum skipta góðar samgöngur höfuðmáli. Fjöldi ferðamanna sem heimsækir Vestmannaeyjar er mjög háður samgöngum um Landeyjahöfn svo dæmi sé tekið og tryggar og öruggar samgöngur eru síðast en ekki síst mikið öryggismál fyrir ferðamenn jafnt sem vegfarendur alla. En það er ekki nóg að skrifa skýrslur um mikilvægi þess að dreifa ferðamönnum um landið þegar innviðir eins og vegakerfið eru ekki lagi. Ef við tökum dæmi af Vestfjörðum þá eru Vestfirðir mikil náttúruperla en það landsvæði hefur orðið töluvert út undan þegar kemur að dreifingu ferðamanna um landið og í því sambandi er mikilvægt að bæta samgöngur og að framkvæmdir eins og Dýrafjarðargöng, mikilvæg framkvæmd, klárist. Athafnir verða að fylgja orðum. Aðbúnaður á helstu ferðamannastöðum verður að vera fólki bjóðandi. Nú um páskana var t.d. göngustígurinn að Svartafossi í Skaftafelli eitt drullusvað og við sáum í fréttum nýverið göngustíginn í Reykjadal við Hveragerði í sama ástandi. Einnig má nefna aðstöðuna við Jökulsárlón sem er einn vinsælasti ferðamannastaður landsins, aðstaðan þar er til skammar. Fjárveitingar til að byggja upp okkar helstu ferðamannastaði eru engan veginn nægilegar. Það var t.d. gagnrýnt að landeigendur fóru að taka gjald við Seljalandsfoss, gjaldtakan var hugsuð til þess að bæta aðstöðuna við fossinn. Það fylgdi hins vegar ekki sögunni að búið var að sækja þrisvar sinnum um í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða til þess að geta lagað aðstöðuna en umsóknum var alltaf synjað. Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að skoða það alvarlega að koma á aðgangsstýringu við okkar helstu náttúruperlur eins og t.d. Landmannalaugar og við megum ekki vera feimin við það að loka sumum svæðum þegar nauðsyn krefur vegna álags. [[Forseti hringir.]]Ferðaþjónustuaðilar verða að sýna því skilning, mikið er í húfi. Aðgangsstýring lýtur að verndun á okkar dýrmætu náttúru, [[Forseti hringir.]]að öryggi ferðamanna og ekki síst að upplifun ferðamannsins verði sem best.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir þessar umræður. Við ræðum um dreifingu ferðamanna sem er náttúrlega flókið ferli ef maður hugsar út í það. Orðið dreifing getur stundum misskilist. Menn líta margir á þetta sem einhvers konar handvirka hjarðstjórnun sem það er auðvitað ekki og ég er ekki að bera það upp á neinn hér. Flugvellir eru mikilvægir og ég vil líka benda á hafnir, aðrar en þá á Seyðisfirði, ef aðrar siglingar en skemmtiferðaskipakomur aukast í framtíðinni þannig að á þetta þarf vissulega að horfa. Meginmálið varðandi aukið aðgengi ferðafólks til svæða sem þola meiri ferðaþjónustu er þrískipt að mínu mati, auk aðkomu með flugi, og það er kynning eins og hv. fyrirspyrjandi benti á sem þarf að auka og bæta. Þá skýtur einmitt skökku við að markaðsskrifstofurnar eru ekki nægilega fjármagnaðar og það er jafnvel verið lækka framlög til þeirra eins og á Reykjanesi sem er vissulega vannýtt landsvæði. Það eru bættar samgöngur innan lands, það eru almenningssamgöngur og endurskoðun innanlandsflugs sem vænlegs ferðamáta en auðvitað eru það vegabæturnar sem eru aðalmálið í þessu sambandi og þar horfum við til nýrrar samgönguáætlunar. Ég legg mikla áherslu á fjárfestingu í héraði. Ferðafólk laðast að þeim stöðum þar sem slíkt er í lagi og ég nefni dæmi um Húsafell þar sem búið er að taka tak göngu- og hjólaleiðum, hóteli, íshellinum í Langjökli og heilsurækt við Deildartungu. Það þarf að kanna með hvaða hætti ýta megi undir slíkt, bæði á Vestfjörðum, Norðausturlandi, Miðvesturlandi og hluta Austurlands svo dæmi séu nefnd, en við megum ekki gleyma því í þessu sambandi að þolmörkin eru eftir sem áður til staðar og lykill að því að létta á ofkeyrðum stöðum er vissulega að dreifa ferðafólki, eins og sagt er, en þau svæði sem við taka hafa líka sín þolmörk og við megum ekki gleyma því.
Herra forseti. Í Vegvísi í ferðaþjónustu, sem er eitt af þeim gögnum sem liggja til grundvallar þessari umræðu, kemur fram að dreifing ferðamanna sé eitt af þeim lykilatriðum eða áherslum í verkefninu sem þarf að stuðla að á næstu fimm árum. Hvers vegna? Vegna þess að fókusinn í þeirri vinnu er til lengri tíma áhersla á sjálfbæra þróun, ef maður fer í skjalinu yfir sjálfbæra þróun. Til hvers? Sú sjálfbæra þróun þarf að byggja á traustum grunni. Til að svo sé mögulegt verður hún að vera, með leyfi forseta, „í góðri sátt við samfélag, náttúru og aðrar atvinnugreinar.“ Þetta er lykilatriði. Ég skoðaði þetta vel á sínum tíma fyrir kosningarnar 2016 og þá var það þetta; sjálfbær þróun í góðri sátt, sjálfbær ferðaþjónusta í góðri sátt. Það voru lykilatriðin. Eitt af því er dreifing ferðamanna. Hvers vegna? Við förum inn í annað grunngagn sem KPMG gerði um það sem kallað er sviðsmyndar- og áhættugreining um þessa þætti. Þar kemur fram að helstu áhættuþættir ferðaþjónustunnar séu, með leyfi forseta: „Neikvætt viðhorf heimamanna.“ Þá er tekið saman líkurnar á að það gæti gerst annars vegar og hins vegar áhrifin. Ef menn margfalda þessa tvo þætti saman eru þeir komnir með áhættuþáttinn. Það er neikvætt viðhorf heimamanna sem fær áhættuskor 16. Þetta skiptir náttúrlega máli ef mönnum finnst of margir ferðamenn komnir saman á einn stað, þá hefur það þessi neikvæðu áhrif á upplifun heimamanna. Annað, að mannmergð sé á vinsælum ferðamannastöðum. Það skiptir máli. Ef of margir koma á sama stað er upplifun ferðamanna ekki góð af þessu öllu saman og svo verða náttúrlega náttúruspjöll. Það er lykilatriðið, sem er verið að ræða í þessari umræðu, að dreifa ferðamönnum. Ég ætla að fara betur yfir það í seinni ræðu og fylgjast með umræðunni, hvernig henni vindur fram. Og nefna hvers vegna þessi sérstaka [[Forseti hringir.]]umræða er ekki við samgöngumálaráðherra, sem hefur ábyrgð á verkefninu varðandi aðgengi [[Forseti hringir.]]erlendra ferðamanna að flugvöllum landsins, öðrum [[Forseti hringir.]]en Keflavíkurflugvelli.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka upp þetta málefni í þinginu. Dreifing ferðamanna um landið er ein almesta áskorun sem blasir við hæstv. ráðherra og ríkisstjórninni allri þegar ferðamannastraumur til landsins er í þeim vexti sem á sér engar hliðstæður. Engar. Þar er ég að tala um þá áskorun að okkur takist að dreifa straumi ferðamanna um landið í margþættum tilgangi til að dreifa álaginu af ferðamönnum og stuðla þannig að því að hlífa okkar viðkvæma landi við átroðningi. Í öðru lagi til að dreifa tekjunum af ferðamönnum um landið og halda þannig fámennum svæðum áfram í byggð. Í þriðja lagi til að sýna þeim sem landið sækja fleiri perlur okkar lands. Ef vilji er til þess að dreifa ferðamönnum meira um landið, sem ég vona, þá þarf líka að huga að nokkrum atriðum. Í fyrsta lagi, eins og málshefjandi sagði, að efla fleiri flugvelli en bara á suðvesturhorninu. Þá erum við að tala um Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll. Ég vil líka nefna Ísafjarðarflugvöll og Hornafjarðarflugvöll, að uppfæra þá þannig að þeir verði í stakk búnir til að taka við síauknum fjölda ferðamanna þegar fram í sækir. Í öðru lagi þarf að búa þannig um hnútana að akandi umferð, og það er náttúrlega stór áskorun, komist klakklaust til landshluta og það kallar á uppbyggingu vegakerfisins, stórkostlega aukningu í tvöföldun vega á þjóðvegi 1, brúargerð um Suðurland allt og gangagerð um fjalllendi Norður- og Austurlands, sem og Vestfjarða. Og auðvitað líka að klára Landeyjahöfn. Þetta eru miklar áskoranir, enginn vafi er á því, en svo augljósar þegar helsta uppspretta gjaldeyris er ferðamannageirinn. Ég hef ekki minnst á vernd ferðamannastaða og ætla ekki að eyða mínum tíma í það. En hver eru þolmörk okkar viðkvæmustu náttúru? [[Forseti hringir.]]Ég tek undir með einum þingmanni sem taldi að aðgangsstýring væri nauðsynleg. [[Forseti hringir.]]En hér duga engar smáskammtalækningar.
Herra forseti. Eins og aðrir vil ég þakka fyrir þessa umræðu, hún er brýn og mjög mikilvæg fyrir okkur sem hér erum en ekki síður fyrir ferðaþjónustuna og landsbyggðina. Það skiptir miklu máli að við erum búin að viðurkenna ákveðnar staðreyndir. Það er búið að greina allt í drasl, má eiginlega segja, og það þarf að dreifa ferðamönnum víðar um landið. Það þarf að fara að drífa í því að byggja upp þannig umhverfi af hálfu hins opinbera að það verði aðlaðandi. Ég tek undir með hæstv. ráðherra, með því mikilvægasta í þessu núna er að ýta líka undir vöruþróun og nýsköpun, nýta tækniþróunina, til að við getum farið að dreifa ferðamönnum meira um landið, ekki síst í ljósi náttúruverndarsjónarmiða, en líka byggðasjónarmiða. Ég sé að einna helst er einblínt á Akureyri og Egilsstaði. Það er fínt og ég tek undir þau sjónarmið sem þar búa að baki og er eindreginn stuðningsmaður þess að það verði gert. Ég vil hins vegar draga Vestfirði hingað inn. Við vitum að flugvallarskilyrði þar eru slæm, ekki síst á Ísafirði. Ég hvet ráðherra til að eiga samtal við samgönguráðherra til að fara strax í skoðun á nýju flugvallarstæði fyrir Ísfirðinga og aðra Vestfirðinga. Það þarf að skoða og tryggja betri flugsamgöngur við Vestfirði og fyrir Vestfirði en nú eru í boði. Það getur verið liður í því líka á endanum að dreifa ferðamönnum. Áfram með samgöngur á Vestfjörðum. Það er þyngra en tárum taki að sjá enn og aftur samgöngur þar ekki kláraðar, samanber Teigsskóg sem myndi ýta undir ferðaþjónustu, m.a. á Vestfjörðum. Þetta er endalaust að þvælast í kerfinu. Það sama er núna með mikilvægi Dýrafjarðarganga, þau verða kláruð árið 2020 en þau koma ekki almennilega að gagni fyrr en vegurinn yfir Dynjandisheiði verður kláraður. Það á ekki að byrja á honum fyrr en árið 2020 þannig að við verðum að fara að skoða þetta svolítið í stærra samhengi og drífa okkur í verkið. Það er búið að greina þetta í drasl, eins og ég sagði áðan, og við vitum alveg hvað þarf að gera. Nú þarf hæstv. ferðamálaráðherra að sýna hvað [[Forseti hringir.]]í henni býr og drífa sig í þessi verk. Ég veit að hún hefur allan viljann, kjarkinn og þorið til að gera það. Hún hefur stuðning hér á þingi til að fara í verkin.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur að hefja þessa umræðu og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Við höfum fylgst með umræðu í fjölmiðlum um ágang ferðamanna á vinsælum ferðamannastöðum um landið og sá ágangur er orðinn svo mikill að í óefni stefnir. Viðkvæm svæði liggja undir skemmdum. Það skiptir miklu máli að dreifa álaginu um landið og öruggar samgöngur eru forsenda þess. Til að jafna samkeppnisstöðu landshluta í ferðaþjónustu og búsetuskilyrði eru alþjóðlegir flugvellir mikilvæg forsenda. Styrking við alþjóðlega flugvelli sem víðast um landið er öflug leið í þeim efnum. Það er líka mikilvægt fyrir aðrar greinar, eins og uppbyggingu fiskeldis og fiskútflutning, en samhliða uppbyggingu alþjóðlegra flugvalla um landið þarf að huga að öðrum samgönguleiðum. Hlutverk stjórnvalda er að styðja við uppbyggingu ferðaþjónustu um allt land. Þar er vetrarþjónusta mikilvægur þáttur og skiptir máli umferðaröryggi allra vegfarenda sem leið eiga um landið. Með því eykst öryggi á þjóðvegum og er þá verið að horfa á aukinn umferðarþunga og tryggja öruggar samgöngur allt árið. Það þarf líka að auka merkingar og upplýsingar sem ná örugglega til ferðamanna. Svo er annar punktur. Hér á landi er einn hringvegur skilgreindur á landinu, það er hringvegur 1, en það eru líka landsvæði sem liggja út frá hringveginum sem þarf að leggja meiri áherslu á, t.d. á Vestfjörðum og Snæfellsnesi og víðar. Það þarf að styrkja meginsamgönguleiðir þeirra landsvæða og þyrfti að þjónusta í samræmi við það. Víða á þessum svæðum er finna samgöngumannvirki sem eru flöskuhálsar til að hægt sé að tala um að hringtenging sé greið. Með slíkri skilgreiningu yrði markaðssetning svæðanna miklu auðveldari og markaðssetning er öflug leið til að dreifa ferðamönnum um allt landið.
Herra forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir þessa umræðu. Hér er kannski ágætt að byrja að ræða aðeins um flugþróunarsjóðinn sem málshefjandi ræðir í spurningum sínum og mig langar að benda á árangursríkt starf flugþróunarsjóðsins í tengslum við flug Super Break til Akureyrar frá Bretlandi. Það sem er merkilegast við það flug bresku ferðaskrifstofunnar er að 95% flugsæta voru þegar seld áður en fyrsta flugið fór af stað, með tilliti til þess að flugferðunum hafði verið fjölgað úr átta í 14 á síðustu mánuðum fyrir fyrsta flug. Ferðaskrifstofan ákvað því að fara ekki í auglýsingaherferð vegna flugsins heldur bíða með auglýsingaherferð og auglýsa flug vegna næsta vetrar þar sem settar hafa verið upp 22 flugferðir og nú þegar er búið að selja 20% þeirra sæta sem verða í boði eftir átta mánuði. Í dag aflaði ég mér upplýsinga um að þeir eru nú þegar farnir að bæta við ferðum og þær verða a.m.k. 26 næsta vetur. Það sem mér finnst lærdómsríkast í þessu og áhugaverðast við allt þetta dæmi er hin gríðarlega eftirspurn eftir fluginu. Það finnst mér gott að þingheimur heyri hér. Síðan tel ég annað mikilvægt atriði í þessu - við höfum bara tvær mínútur og erfitt að fara víða - en það er eigandastefna Isavia og hvernig við sjáum til framtíðar hvernig eigandastefnan á að þjónusta markmið ríkisins í þessum málefnum. Þess vegna er mikilvægt að eigandastefnan komi fram sem fyrst. Ég tel að von sé til þess að hin nýja sértæka eigandastefna um tilgang Isavia fyrir ríkið og okkur Íslendinga komi fram seinni part þessa árs og bíð spenntur eftir henni. Síðan tel ég mikilvægt rétt í lokin að minnast á mikilvægt starf markaðsstofa landshlutanna. Við skulum stefna að því að virkja þær betur.
Herra forseti. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á í ræðu sinni áðan virðist því miður vera svo að markaðssetning Íslandsstofu sé komin aftur í þann farveg að einblína á Ísland í heild í stað þess að lyfta landshlutunum hverjum og einum og virðist samtalið við landshlutana vera lítið eða ekki neitt. Við hljótum að gera athugasemdir við þetta vinnulag. Við sjáum það til að mynda af þeim árangri sem náðst hefur með flugi Super Break á Norðurlandi, eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson kom inn á, að þetta er vel hægt ef allir vinna saman. Ég vil því leggja áherslu á það við hæstv. ráðherra að gæta raunverulega að dreifingu ferðamanna um landið og minnka þannig óþol íbúa, náttúru og ferðamanna á suðvesturhorninu. Þannig væri til að mynda tilvalið að fá skýrslu sem sýnir raunverulega stöðu hvers landshluta þegar kemur að ferðaþjónustu í stað þess að horfa alltaf á landið í heild og í kjölfarið yrði farið í sérstakt átak í kynningu á þeim landshlutum sem ekki eru að fá ferðamenn og þá sömuleiðis þeim landshlutum sem ekki hafa verið að njóta komu ferðamanna í sínum landshlutum. Samhliða væri hægt að fara í átak í samgöngum til þess að þau svæði sem sitja eftir þegar kemur að þeim geti tekið raunverulega á móti ferðamönnum, enda dugar uppbygging segla lítið ef ekki er hægt að komast að þeim, eða ef ekki er til peningur einu sinni til að markaðssetja þau svæði. Eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom inn á áðan vitum við hvaða verkefni þetta eru. Vilji þingsins hefur margoft komið fram. Við þurfum að ganga í þau verkefni ekki síðar en strax. Herra forseti. Það er þyngra en tárum taki að við séum ekki komin lengra þegar kemur að dreifingu ferðamanna um landið. Við hljótum að geta gert betur. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur vilja til þess. Tökum höndum saman og gerum betur.
Virðulegi forseti. Eins og aðrir vil ég þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Hún er skemmtileg, það er alltaf skemmtilegt að tala um það hvernig við getum dreift ferðamönnum, hvernig við getum eflt allt landið þegar kemur að skemmtilegri atvinnugrein eins og ferðaþjónustunni. Ekkert af þessu gerum við samt ef við erum ekki með innviðina í lagi. Ef innviðirnir eru ekki til staðar gerum við þetta ekki, það er alveg ljóst. Þegar maður fer frá Keflavíkurflugvelli, eins og þetta er í dag, eru miklar líkur á því að maður stoppi og festist í Hafnarfirði. Það er margt að skoða í Hafnarfirði sem er fallegur bær en þegar umferðin stoppar þar vegna þess að Reykjanesbrautin er ekki tvöföld og ekki klár og menn lenda í umferðarteppum byrja menn á að festast þar. Það þarf ekki að fara lengra. Ef við horfum á fjármálaáætlunina, fjárlög ríkisstjórnarinnar og stefnuna sem ríkisstjórnin hefur eru það vitanlega vonbrigði í samhengi við það sem við erum að ræða hér, þ.e. hvernig við ætlum að dreifa ferðamönnunum. Innviðauppbyggingin er af mjög skornum skammti í fjármálaáætluninni sem lögð hefur verið fram. Við sjáum að þörfin til samgangna er aðeins brotabrot af því sem talað hefur verið um. Ég skil ekki alveg hvernig á að fara í þá vegferð að fjölga ferðamönnum ef við erum ekki með fjármuni til að efla innviðina. Það er búið að dreifa hér byggðaáætlun. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort áherslupunktar í byggðaáætlun sem miða að því að efla ferðaþjónustu um allt land séu að fullu fjármagnaðir. Er búið að fjármagna byggðaáætlun þegar kemur að því að efla ferðamannastaði? Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að þessu. Einnig er alveg kristaltært, það hefur komið fram, að ríkisstjórnin hefur ekki komið sér saman um hvernig gjaldtaka af ferðamönnum á að vera. Þar af leiðandi missum við mögulega af fjármunum sem hefðu getað farið í nauðsynlega uppbyggingu, t.d. á sjúkrahúsþjónustu, löggæslu, samgöngum, stígum og öðru slíku sem þarf til að taka á móti ferðamönnum ef við ætlum að fjölga þeim mikið. Svo langar mig að nefna það hér, herra forseti, að fyrir þinginu liggur tillaga um að Alexandersflugvöllur á Sauðárkróki verði gerður að varaflugvelli. Það er til þess að styrkja og dreifa farþegum vegna þess að það mun styrkja Akureyri, Reykjavík, Keflavík og Egilsstaði verði farið í að gera þennan flugvöll sómasamlegan. Ég skora á hæstv. ráðherra að tryggja það fjármagn sem er nauðsynlegt [[Forseti hringir.]]til að geta gert þetta að veruleika sem við tölum hér um.
Herra forseti. Mig langar að fara aftur í Vegvísi í ferðaþjónustu því að þar kemur fram hvar ábyrgðin liggur á dreifingu ferðamanna sem er einn af þessum köflum, einn af þessum þáttum sem er talað um að verði að laga til þess að markmiðið náist sem er að þróun ferðaþjónustunnar verði sjálfbær og í sátt við landsmenn, í sátt við aðra atvinnuvegi og í sátt við landið og náttúruna. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Viðhald og uppbygging á innviðum flugsins verði í takt við fjölgun ferðamanna til landsins, bæði í tengslum við flug erlendis frá og innanlandsflug. Metið skuli hvernig best megi, á sjálfbæran hátt, fjölga alþjóðlegum fluggáttum til landsins og tryggja að varaflugvellir alþjóðaflugs séu í góðu ásigkomulagi.“ Á síðu 25 kemur fram að þetta verkefni er á ábyrgð innanríkisráðherra þá, en hlýtur í dag, fyrst verkefni innanríkisráðherra hafa dreifst á samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og dómsmálaráðherra, að vera hjá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Ég var að reyna að grennslast fyrir um hver væri ábyrgur fyrir þessu og það er sá ráðherra. Iðnaðar- og nýsköpunarráðherra er aftur á móti ábyrgur fyrir hvað þetta varðar, þ.e. Vegvísinn, að kynna Ísland, ferðaþjónustulandið allt árið annars vegar og í öllum landshlutum. Þannig að kynningarstarfið er þar en ábyrgð á þessu sérstaka viðfangsefni þessarar sérstöku umræðu er hjá sveitarstjórnar- og samgönguráðherra. Við þurfum að fá þær upplýsingar frá honum eða kannski getur ráðherra eða málshefjanda þessarar sérstöku umræðu farið nánar út í það af því að við þurfum að fá það skýrt fram frá þeim sem er ábyrgur fyrir verkefninu hvernig því miðar áfram og hvernig sá ráðherra hyggst ná því fram. Svo vil ég taka undir með öðrum þingmanni um að við þurfum að skoða fjármálaáætlunina, hvernig þetta lítur út þar, því að ef peningar fylgja ekki þá verður lítið úr þessu.
Virðulegi forseti. Ég þakka Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir þessa umræðu og hæstv. ráðherra fyrir að vera hérna. Ég vil taka aðeins annan pól í þessari umræðu. Við erum að tala um alþjóðaflugvöll á Akureyri og Egilsstöðum. Um daginn gátu þotur ekki lent í Keflavík vegna veðurs. Neyðarástand myndaðist á Akureyrarflugvelli og vélar þurftu að fljúga þangað og einnig á Egilsstaðaflugvöll. Ég spyr: Eigum við ekki að byrja á réttum enda? Eftir því sem mér skilst þá er ástandið þannig á báðum þessum völlum að það vantar dráttarbíl til að draga þotur svo að hægt sé að raða þeim upp. Ef flug hefði verið að koma annars staðar að á þessum sama tíma hefði legið við stórslysi þarna. Eigum við ekki bara að byrja á réttum enda og ganga þannig frá að enginn sé í hættu og hlutirnir séu í lagi? Þarna er um smáaura að ræða. Ég vil spyrja ráðherra hvort hún sé í sambandi við samgönguráðherra um þessi mál, hvort koma eigi dráttarbíl þarna að til að draga þotur svo að hlutirnir séu í lagi þarna, hvort það sé á dagskrá eða hvort það sé eitthvert aukaatriði. Við megum ekki gleyma, eins og hér hefur komið fram, að Vestfirðir eru hluti af landinu. Það virðist oft gleymast að ferðamenn þurfa líka að fara þangað. Svo skilst mér að þessi flugþróunarsjóður sé í andstöðu við reglur EFTA og einnig hefur verið talað um reglur ESA um ríkisstyrki í sambandi við þetta mál. Þarna virðist eitthvað stangast á. Ég spyr: Þarf ekki að kanna þetta allt þannig að hlutirnir séu í lagi áður en við förum að dæla ferðamönnum á staðinn?
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra, Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur, svörin og öllum þeim hv. þingmönnum sem lögðu ýmislegt til málanna. Áskoranir við dreifingu ferðamanna eru vissulega margar og hafa þær verið dregnar vel fram hér og verða vonandi okkur öllum ásamt hæstv. ráðherra brýning til dáða. Ég ætla að byrja á að koma inn á það að fókusinn eða áherslan í þessari umræðu var á flugþróunarsjóð sem hefur sérstaka tengingu við millilandaflugvellina á Egilsstöðum og Akureyri. Þess vegna hefur áhersla mín snúið þar að. Ég fagna svörum ráðherra varðandi framhald á starfrækslu þess sjóðs og einmitt að alveg skýrt er að sá sjóður heyrir undir ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Það liggur hins vegar fyrir að auka þarf sýnileika sjóðsins af hálfu annarra hagaðila en markaðsstofa landshlutanna, þ.e. ráðuneytið, Isavia og Íslandsstofa þurfa að taka að sér að kynna sjóðinn og hlutverk hans til að flugfélög viti einfaldlega af honum. Það hefur sýnt sig, eins og kom vel fram í máli hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar, að sjóðurinn er að skila miklum árangri og t.d. í vetur hefur orðið 30–40% aukning á nýtingu gistinga á Norðurlandi samhliða beinu flugi þangað. Markaðsstofur landshlutanna búa við lítinn fyrirsjáanleika. Þannig liggur það fyrir að nú í framhaldi af vinnu við áfangastaðaáætlanir sem unnar eru í landshlutunum er ekki búið að tryggja fjármagn til að fylgja [[Forseti hringir.]]markaðssetningu eftir. Það er alveg efni í aðra umræðu. Ég held að við ættum bara að biðja um hana strax á eftir því að margt er ósagt. [[Forseti hringir.]]En dreifing ferðamanna um landið með skynsamlegum hætti [[Forseti hringir.]]mun auka hagvöxt í landinu.
Herra forseti. Það eru fjölmörg atriði sem ég myndi vilja koma inn á, sjáum hvað ég kemst langt með þau. Ég vil byrja á að koma umræðunni aðeins á réttan stað þegar fjallað er um að lítið hafi verið gert til að dreifa ferðamönnum betur um landið. Ég er fullkomlega ósammála því. Allt sem stjórnvöld eru að gera má með beinum eða óbeinum hætti tengja við það markmið að dreifa ferðamönnum betur um landið með því að dreifa álagi og ávinningi af uppbyggingu sem ferðaþjónustan hefur skilað okkur. Vegna efasemda um þann forgang minn að efla markaðsstofurnar, að það fé muni renna allt til markaðsstofanna, get ég fullvissað hv. þingmann um að það verður þannig. Allt það fé sem á að renna til markaðsstofanna mun gera það, en það er alveg rétt að samningar hafa ekki verið kláraðir. Ég vona innilega að þeir klárist á næstunni. Varðandi markaðssetningu erlendis er auðvitað alveg rétt að hún skiptir máli. Þá segi ég í rauninni bara aftur: Íslandsstofa getur ekki án markaðsstofanna verið og markaðsstofurnar líklega ekki án Íslandsstofu. Þessi samvinna skiptir mjög miklu máli fyrir landið allt og fyrir það verkfæri okkar. Þess vegna setjum við fjármuni í það. Við vitum alveg að markaðsstofurnar eru að vinna þessa vinnu í nærsamfélögunum. Það skiptir máli. Ég ætla hins vegar ekki að segja að við séum búin að setja punkt aftan við það að dreifa ferðamönnum betur um landið. Þar er mikið verk óunnið. Við sjáum það á nýtingu hótela og heimsóknum á ýmsum stöðum. Þetta þekkjum við erlendis frá líka og ef við hugsum um hvert við förum þegar við heimsækjum sjálf önnur lönd, svo það sé líka sagt. Bara sem dæmi um þær breytingar sem við sjáum kom t.d. Markaðsstofa Norðurlands á fluginu með Super Break með hjálp góðra manna og milli janúar 2017 og svo janúar 2018 sáum við 60% aukningu á hótelgistingu - bara þennan mánuð. [[Forseti hringir.]]Þetta er beintengt því að beint flug er á þennan stað. Komið var inn á Vestfirði og þá vildi ég bara segja að auðvitað tek ég undir allt sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom inn á. Það strandar ekki á mér en þessi umræða snerist um flugþróunarsjóðinn og þess vegna er meira fjallað um Egilsstaði og Akureyri.
Herra forseti. Við segjum gjarnan að ferðaþjónustan sé á krossgötum. Ég reikna með því að við séum sammála um það, hæstv. ráðherra og ég. Það hægir á vextinum. Túristaflóran breytist. Álag á landið, á samfélag og náttúru er farið að reyna verulega á, sums staðar að minnsta kosti. Þolmörkum er náð sums staðar miðað við innviði. Allt kallar það á stýringu líkt og við allar aðrar auðlindanytjar. Breytingar eru nauðsynlegar á mörgum sviðum atvinnuvegarins. Ég ætla að nefna fjögur nokkuð praktísk atriði við ráðherrann og fá umræðu um þau. Í fyrsta lagi er það fjölgun landvarða og um leið að tryggja hátt menntunarstig þeirra. Þetta á við jafnt sumar sem vetur. Það þarf að fara eftir greiningu á þörfum eftir svæðum til að stýra nauðsynlegum fjölda, en ég vil gjarnan heyra skoðun ráðherra á því. Í öðru lagi er það löggilding leiðsögumannsstarfsins sem Samtök leiðsögumanna hvetja til og ég tel tíma kominn til að færa í verk og þá um leið skyldu til að hafa slíka leiðsögumenn í tilteknum ferðum. Við getum talað um skoðunarferðir, hópa, rútuferðir, sem við köllum gjarnan, tilteknar fjalla- og jöklaferðir, sem ég þekki mætavel, og fleira mætti nefna. Í þriðja lagi hef ég talað fyrir því oftar en einu sinni að hugað sé að því að hafa lögreglumenn sem eru menntaðir landverðir eða öfugt, landverði sem eru menntaðir lögreglumenn, hvernig sem menn vilja hafa það, þ.e. að sameina þessi hlutverk í tiltölulega litlum hópi sem sinnir svæðum utan alfaraleiða. Það hefur margoft sýnt sig að það hefur ekki gengið nógu vel á mörgum stöðum þar sem landverðir eru, en þeir hafa tiltölulega takmarkaða heimild til að hefta för fólks eða annað slíkt eða skipa fólki beinlínis fyrir. Lögreglan hefur í litlum mæli verið á hálendinu. Fyrir það fyrsta eru lögreglumenn of fáir og í öðru lagi eru þeir ekki menntaðir í því tiltekna fagi sem við köllum landvörslu. Í fjórða lagi þá er það álagið sem orðið er á björgunarsveitir landsins. Þetta er sjálfboðavinna eins og við vitum. Þetta eru um 100 sveitir, 18.000 manns, sem vinna óeigingjarnt starf, mjög gott starf. En er ekki kominn tími til að við endurskipuleggjum þetta þannig að hluti af þessu liði, lítill hluti vissulega, verði einfaldlega launaðir björgunarsveitarmenn? Þeir geta að einhverju leyti verið landverðir líka, en það yrðu sérhæfðir björgunarsveitarmenn sem eru í launuðum sveitum sem sinna fyrstu útköllum og létta á sjálfboðaliðssveitunum.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina um viðbrögð við fjölgun ferðamanna. Svarið við fyrstu spurningunni um hvort ég telji vænlegt að fjölga landvörðum er einfalt: Já, ég tel að reynslan sýni að slík fjölgun sé skilvirk og góð leið til þess að bregðast við þessum mikilvægu þáttum í tengslum við ferðaþjónustu. Landverðir gegna mikilvægu hlutverki og geta líka gegnt mjög fjölbreyttu hlutverki. Þannig eru þeir lykilaðilar í því að fræða ferðamenn um öryggismál og rétta umgengni við landið okkar og náttúruna. Með fjölgun þeirra er því hægt að bregðast við álagi á ferðamannastöðum á skjótvirkan hátt. Ríkisstjórnin lagði í fyrra til viðbótarfjármagn til landvörslu og hefur gert ráðstafanir til að gera slíkt hið sama á næstu árum. Nánar tiltekið er í þriggja ára verkefnaáætlun landsáætlunar um uppbyggingu innviða 2018–2020 gert ráð fyrir fjárveitingum til landvörslu sem nema samtals 320 millj. kr., til viðbótar við þá landvörslu sem fyrir er á vegum stofnana ríkisins. Fjölgun landvarða hefur því verið sett í forgang af hálfu stjórnvalda. Varðandi aðra spurninguna þá svaraði ég á síðasta kjörtímabili fyrirspurn sem fjallaði m.a. um afstöðu mína til lögverndunar á starfsheiti leiðsögumanna. Þar svaraði ég því til að ég teldi það ekki rétt á þessu stigi. Afstaða mín hefur ekki breyst. Hæfni og gæði í ferðaþjónustu eru eitt af þeim leiðarljósum sem við vinnum eftir við framþróun ferðaþjónustunnar hér á landi. En hafa verður í huga að lögverndun starfsheitis leiðsögumanna myndi leiða til þess að ófaglærðir einstaklingar, sumir með áratugareynslu í leiðsögn, aðrir sem þekkja sitt land betur en flestir aðrir, gætu ekki kallað sig leiðsögumenn. Skoða mætti hvort hægt væri að ná þeim markmiðum sem stefnt er að með lögverndun með öðrum hætti, svo sem á grunni gæðakerfisins Vakans. Þetta væri t.d. hægt að gera með samningum við fyrirtæki í ferðaþjónustu um að þau noti faglærða leiðsögumenn og með kynningum og auglýsingum þar sem hvatt er til að notaðir séu faglærðir leiðsögumenn. Þá mætti einnig hugsa sér að þeir sem hafa haft leiðsögu ferðamanna hérlendis að aðalstarfi í tiltekinn tíma geti aflað sér réttinda, enda sýni þeir með hæfniprófi að þeir búi yfir þeirri þekkingu og færni sem þarf til að ljúka leiðsögunámi. Aðalatriðið í mínum huga er að málefni leiðsögumanna séu í stöðugri skoðun með hliðsjón af þróun ferðaþjónustunnar. Þriðja spurningin um aukið gæsluhlutverk landvarða er álitamál sem snertir á mörgum þáttum sem skarast við valdsvið bæði umhverfis- og auðlindaráðuneytis og dómsmálaráðuneytis. Málefni tengd landvörslu sem slíkri er á borði umhverfis- og auðlindaráðherra. Mér er kunnugt um að til meðferðar í því ráðuneyti er ný reglugerð um landverði. Embætti lögreglustjórans á Suðurlandi og embætti lögreglustjórans á Norðurlandi eystra hafa til þessa sinnt hálendiseftirliti og eftirliti á fjölförnum ferðamannastöðum. Að öðru leyti snýst málið m.a. um handhöfn lögregluvalds og ákvarðanir um löggæslu eru því almennt teknar hjá dómsmálaráðuneyti í samráði við handhafa lögregluvalds. Varðandi fjórðu spurninguna um björgunarsveitir þá skilst mér, samkvæmt upplýsingum mínum frá Slysavarnafélaginu Landsbjörg á fundum með þeim, að ekki sé um að ræða ofálag á björgunarsveitirnar vegna erlendra ferðamanna. Þá vil ég taka fram að fulltrúar björgunarsveitanna hafa ekki óskað eftir að hluti þeirra verði gerður að opinberum starfsmönnum. Ef slík ósk berst á einhverjum tímapunkti mun ekki standa á mér að skoða það með opnum huga með hvað hætti best verði haldið á starfseminni. En að svo komnu máli tel ég mikilvægt að taka mið af óskum björgunarsveitanna um fyrirkomulag þessara mála. Að því sögðu legg ég jafnframt áherslu á að það er mikilvægt að þessi mál séu í stöðugri skoðun með það að markmiði að efla og bæta þá þætti sem snúa að öryggismálum, enda eru þau eitt af forgangsverkefnum stjórnvalda þegar kemur að ferðaþjónustu og uppbyggingu hennar hér á landi. Í þessu sambandi langar mig einnig að geta þess að í frumvarpi til laga um Ferðamálastofu sem ég hef nýverið lagt fram er í 10. gr. gert ráð fyrir skyldu hvers þess sem hyggst bjóða upp á eða selja skipulagðar ferðir hér á landi til að útbúa skriflega öryggisáætlun fyrir hverja tegund ferðar óháð því hvort viðkomandi selur ferðina beint til ferðamanns eða með milligöngu annars aðila. Öryggisáætlanir skulu ávallt vera til skriflega á bæði íslensku og ensku. Með lögbindingu gerðar öryggisáætlunar er ætlunin að auka öryggi ferðamanna, en slysahætta eykst með auknum fjölda ferðamanna eins og þekkt er. Skyldan hefur í för með sér að ferðaþjónustuaðilar þurfa fyrir fram að hafa lagt mat á þá áhættu sem í ferðinni felst til að geta brugðist rétt við erfiðum aðstæðum sem upp kunna að koma. Gerð öryggisáætlunar og mat á áhættu af ferð eykur þannig sjálfstæði ferðaþjónustuaðila og eykur jafnframt þær kröfur sem gerðar eru til hæfni þeirra í starfi.
Herra forseti. Við ræðum hérna viðbrögð við fjölgun ferðamanna. Þá vil ég aftur taka upp KPMG-skýrsluna um framtíð ferðaþjónustunnar þar sem áhættuþættir hafa verið teknir saman og Vegvísi í ferðaþjónustu, hvort tveggja gert 2016. Það er svo mikið af góðum upplýsingum sem við höfum. Nú er bara spurning hvort ráðherra sé þess megnugur að framfylgja því. Við vitum hvað þarf að gera. Við skulum ekki dæma ráðherra enn þá, það er of stutt liðið myndi ég segja til þess að geta dæmt ráðherra vegna þess að við skulum dæma af verkunum, en hvað þarf að gera er mjög skýrt. Ég vona virkilega að þessum ráðherra takist að gera þetta af því að þessi málaflokkur hefur verið vanræktur svo ofboðslega lengi, það er uppsafnaður svo mikill vandi. Ég vil því bara óska ráðherra, svo ég nefni hana nú á nafn, Þórdísi Kolbrúnu R. Gylfadóttur, lengsta nafnið hérna og ég er málhaltur hvað nöfn varðar, [[Forseti hringir.]]farsældar í þessu verkefni. Ég vona að þetta gangi vel.
Virðulegur forseti. Mig langar að gera landvörslu að umtalsefni og mikilvægi landvörslu allt árið. Og brýna stjórnvöld til að tryggja það að bæði gestastofur og landverðir séu til staðar og ekki síst í dreifðum byggðum þar sem umferð ferðamanna er lítil yfir veturinn. Þar skiptir akkúrat slík þjónusta enn meira máli, þ.e. þar sem þjónusta þeirra sem eru á markaði er ekki endilega opin yfir veturinn því að hún stendur ekki undir sér. Þá er mjög mikilvægt að einhver staður sé þar sem ferðamenn geta fengið upplýsingar, ráðgjöf og leiðbeiningar á ferðum sínum í misjöfnum veðrum ásamt upplýsingum um náttúruna.
Hæstv. forseti. Það málefni sem hér um ræðir og fyrirspurnir frá hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni eru mikilvægar. Ég velti fyrir mér ýmsu er varðar björgunarsveitirnar. Fólk gengur í björgunarsveitir í ljósi þess að verða sjálfboðaliðar og leggur fram mikla vinnu varðandi það. Óskin þarf að koma frá þeim ef á að breyta einhverju fyrirkomulagi. Landverðir eru mjög mikilvægir alls staðar sem þeir eru. Mér hugnast mjög vel allar hugmyndir um samþættingu og samnýtingu á vinnuafli og vinnukrafti. Við erum með lögregluskóla, sérmenntaða lögreglumenn, ætlum svo að mennta sérstaklega landverði og gerum það, það er mjög mikilvægt. En þá þurfum við að hafa eitthvert sérstakt form á því hvernig við ætlum að samtvinna það. Einstaklingurinn þarf að geta valið að gerast lögreglumaður og mennta sig svo sérstaklega sem landvörður. Það held ég að gæti bara orðið mjög gagnlegt. Væri gaman að heyra af því.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að þakka fyrirspyrjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir að leggja fram þessa fyrirspurn og þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Fyrirspurnin gengur út á viðbrögð við fjölgun ferðamanna og ljóst að fyrirspyrjandinn er sérstaklega að huga að landvörslu og setja fram hugmyndir um frekari útfærslu í því. Ég verð að segja að mér hugnast þessar hugmyndir vel, en ég hjó líka eftir því í svari hæstv. ráðherra hversu viðamikið verkefnið er. Það var áhugavert innlegg hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar og áhugaverð skýrslan sem KPMG gerði á sínum tíma. Það sýnir svo vel hvað ferðaþjónustan er víðtæk atvinnugrein og hvað hún snertir marga þætti, eins og hæstv. ráðherra kom inn á. Það er ljóst að við þurfum að ræða þessi mál frekar og fá frekari lausn í þeim. Ég aðhyllist mjög aðgangsstýringu inn á ákveðna ferðamannastaði. Í ljósi þeirrar umræðu sem verið hefur í fjölmiðlum undanfarið er ljóst [[Forseti hringir.]]að við þurfum að fara að taka þá umræðu lengra og taka ákvarðanir sem lúta að því að stýra aðgangi inn á viðkvæma ferðamannastaði.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég viðurkenni að ég sé ekki alveg fyrir mér landverði með handtökuheimild, en hugsanlega er hægt að samtvinna þau störf með einhverjum hætti. Það er hins vegar miklu meiri þörf á að við tökum almenna umræðu um ferðamennskuna, þar á meðal aðgangsstýringar sem eru algjörlega nauðsynlegar, og skoða hvernig við ætlum t.d. að koma í veg fyrir að viðkvæmir staðir á landinu verði troðnir enn frekar niður en orðið er. Eitt olli mér nokkrum vonbrigðum í svari hæstv. ráðherra, þ.e. að hún ætlaði sér ekki eða hefði ekki hug á því að löggilda leiðsögumannsstarfið. Það þykir mér óráð vegna þess að ég tel að það sé enginn vandi að koma fyrir einhverjum sólarlagsákvæðum þannig að þeir sem þegar starfa við leiðsögumennsku og hafa gert það mjög lengi og eru með víðtæka reynslu, geti gert það meðan þeirra aldur leyfir. En ég tel að það sé algjörlega nauðsynlegt að við lyftum leiðsögumannsstarfinu og gerum miklu ríkari kröfu til leiðsögumanna, sérstaklega þeirra sem fara með hópa ferðamanna [[Forseti hringir.]]um viðkvæm svæði.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina er tengist ferðamálum og stýringu á aðsókn ferðamanna á viðkvæm náttúrusvæði hér á landi. Mig langar samt að halda hér ákveðnu sjónarhorni á lofti þegar kemur að fjölgun landvarða til að auka öryggi, fræðslu og umhverfisvernd. Ég tel sannarlega að styrkja beri stjórnun náttúruverndarsvæða með því að styrkja landvörslu og fjölga landvörðum. Ég held að það sé eitt af lykilatriðunum í aðgangsstýringunni sem við höfum svo oft rætt um í þessum þingsal og víðar. Við höfum rætt annað mál er kemur inn á þessa fyrirspurn hér, þ.e. fjölgun lögreglumanna. Við vitum að fjölgun lögreglumanna hefur verið ábótavant um margra ára skeið og ég geld varhuga við því að við séum að slá saman tveimur hlutum, [[Forseti hringir.]]annars vegar því að styrkja lögregluna og fjölga lögreglumönnum, og hins vegar því að tengja landverði og landvörslu [[Forseti hringir.]]við störf lögreglumanna. Ég tel að þetta séu tveir aðskildir hlutir og að við eigum að einbeita okkur að því annars vegar að [[Forseti hringir.]]styrkja lögregluna, efla hana og auka þá fjármuni sem renna til hennar, og hins vegar að styrkja landvörslu, en ekki að blanda þessu tvennu saman.
Herra forseti. Ég þakka öllum hlutaðeigandi fyrir þessa ágætu umræðu. Aðeins hefur verið komið inn á mikilvægar öryggisáætlanir fyrirtækja. Þær koma ekki í staðinn fyrir neitt af því sem við höfum talað um. Þær eru bara hluti af því öryggisneti sem ferðaþjónustan þarf að hafa og er ekki sjálfsagt alls staðar og verður auðvitað að vinnast áfram. Annað sem hefur líka komið fram er aðgangsstýring og þolmörk og annað slíkt. Þá vil ég bara minna á þessa skýrslu sem nýbúið er að leggja fram - beiðni um hana kom héðan frá þinginu - sem fjallar nákvæmlega um þau mál. Við erum hér að ræða um praktískari hluti, landvörslu, leiðsögn, löggæslu og björgunarstörf. Við erum þá sammála um aukningu í landvörslu. Varðandi leiðsögn og löggildingu erum við kannski eitthvað ósammála, en sá umþóttunartími sem var nefndur hér á undan mér, af hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni, þ.e. sólarlagsákvæði, er þekktur. Þetta var til dæmis gert þegar framhaldsskólakennarar fengu kennsluréttindi og þurftu að fara í háskólanám. Þá var þetta gert nákvæmlega þannig og reyndist mjög vel. Ég sé enga mótsögn í því. Ég hnykki bara á því að þetta er fag og skal löggildast. Varðandi löggæslu þá er það einfaldlega svo að þetta er þekkt í mörgum löndum. Það er ekkert nýtt að löggæslumenn séu landverðir og landverðir séu löggæslumenn. Þetta er bara sérstakur hópur innan lögreglunnar og það hefur ekkert með styrkingu lögreglunnar að gera að öðru leyti. Ég legg áherslu á að reynslan sýnir að sá litli hópur sem sinnir þessu er of fámennur og ekki nógu kunnáttusamur í landvörslu. Varðandi björgunarstörfin þá verð ég að minna á að þetta snýst almennt um álag á björgunarsveitir, ekki bara vegna ferðaþjónustu. Þetta er veðurtengt og tengt ferðum Íslendinga sjálfra. Ég veit það vegna tengsla minna inn í þessar sveitir að mikið er kvartað [[Forseti hringir.]]yfir gríðarlegu álagi á ákveðnar sveitir og atvinnuveitendur eða -rekendur sem það fólk vinnur hjá. Þannig að ég held að þetta sé miklu flóknara [[Forseti hringir.]]málefni en svo að við eigum bara að hlusta á forstöðumenn þessara björgunarsveita með það að ákvarða hvort þessi umræða fari í gang eða ekki.
Herra forseti. Ég ætlaði að koma inn á örfá atriði hérna í lokin. Ég vil bara draga það fram, þrátt fyrir að það hafi oft verið gert, að við höfum auðvitað eflt löggæslu í landinu verulega síðastliðin ár en við erum enn þá á þeirri vegferð. Vegna umræðunnar um björgunarsveitirnar og ofálag þá er það alveg rétt hjá hv. þingmanni að þetta er ekki endilega vegna erlendra ferðamanna. Ég var að vísa beint til þess og dró þetta sérstaklega fram vegna þess að þetta kom mér á óvart. Miðað við umræðuna þá hefur maður einhvern veginn haft á tilfinningunni að álag á björgunarsveitirnar sé sérstaklega vegna ferðamanna, en a.m.k. samkvæmt þeim sem ég hef rætt við þá virðist það ekki vera, heldur eru það einmitt eins og hv. þingmaður kemur inn á öll hin verkefnin, veturinn og þau verkefni og bara við sjálf sem erum að gera alls konar hluti og koma okkur í vandræði. Ég er því alveg sammála hv. þingmanni um að þetta samtal við björgunarsveitirnar skiptir máli. Ég er kannski hér að vísa sérstaklega til þeirra sem eru í forsvari fyrir þær, en mér finnst lykilatriði að allar slíkar breytingar eða umræða um þær séu unnar með björgunarsveitunum sjálfum vegna þess að þetta er auðvitað sjálfsprottin starfsemi öllsömul og á algjörlega að vera á þeirra forsendum. En umræðan um álag á atvinnuveitendur og annað skiptir auðvitað líka máli og maður þarf að hlusta eftir því . Svo til að ítreka aftur þetta mál varðandi landverðina þá finnst mér sú leið ótrúlega öflug vegna þess að maður slær svo margar flugur í því höggi. Þetta er skilvirk leið. Þessu fylgir fræðsla frá landvörðum til ferðamanna, aukið öryggi, meiri gæði og betri upplifun ferðamanna þegar þeir skoða náttúru landsins. Þess vegna finnst mér þetta jákvætt [[Forseti hringir.]]og ég er ánægð með þann forgang sem hefur verið í því að efla landvörslu.
Virðulegur forseti. Í febrúar síðastliðnum hélt Einkaleyfastofa, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið og fleiri aðilar málþing um hugverkarétt í jarðvarmageiranum. Tilgangur málþingsins var að vekja fyrirtæki í jarðvarma og orkuiðnaði til umhugsunar um mikilvægi þekkingar og hugvits og verndunar hugverka fyrir samkeppnishæfni iðnaðarins. Það kom fram í máli forstjóra Einkaleyfastofu að Íslendingar eiga engin einkaleyfi á aðferðum til að nýta jarðvarma og eru ekki með nein slík leyfi í vinnslu. Hins vegar eru 45 erlendar umsóknir í vinnslu og í gildi eru um 16 einkaleyfi á þessu sviði sem eru virk hér á landi. Þau eru öll í eigu erlendra aðila. Þessar fréttir ollu mér verulegum áhyggjum enda er ég ein af þeim sem telja nýsköpun forsendu áframhaldandi hagvaxtar. Ég veit að einkaleyfi eru ekki algildur mælikvarði á nýsköpunarvirkni, en þau eru forsenda nýsköpunar og fjárfestingar á mörgum sviðum. Umræða um skort á því að íslenskir aðilar sæki um einkaleyfi er ekki ný af nálinni og bent hefur verið á það í erlendum úttektum um rannsóknar- og nýsköpunarumhverfi á Íslandi að hér sé um veikan hlekk að ræða. Margt er hér mjög vel gert og almennt stöndum við ágætlega þegar kemur að nýsköpun. Stuðningsumhverfi nýsköpunar hér er gott og umgjörð. En þegar kemur að fjölda einkaleyfa þá lítur út fyrir að þörf sé á úrbótum enda er fjöldi einkaleyfa einn af mælikvörðum þegar metin er samkeppnishæfni landsins. Þessu til viðbótar verð ég að bæta því við að þekking og reynsla okkar Íslendinga af jarðhita er og hefur verið útflutningsvara og jafnvel hluti af okkar utanríkisstefnu og hluti af framlagi okkar til þróunaraðstoðar þar sem við rekum Jarðhitaskóla Háskóla Sameinuðu þjóðanna hér á landi. Í ljósi þessa hef ég beint fyrirspurn til hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og ég spyr þriggja spurninga: Hefur ráðherra áhyggjur af þeirri þróun að Íslendingar eigi engin einkaleyfi á sviði jarðvarmavinnslu á meðan erlendir aðilar hafa skráð töluvert af slíkum einkaleyfum hér á landi? Hefur ríkisstjórnin eða ráðherra það markmið að fjölga íslenskum einkaleyfum til að auka enn frekar samkeppnishæfni landsins? Hvaða aðferðum beitir hið opinbera til að hvetja til þess að íslenskir vísindamenn og hugverkamenn verndi hugverk sín með því að sækja um einkaleyfi?
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hér er um mikilvægt mál að ræða sem varðar samspil einkaleyfa og nýsköpunarvirkni. Í fyrirspurn þingmannsins eru þrjár spurningar og mun ég svara þeim hér. Í spurningu eitt er spurt um hvort ráðherra hafi áhyggjur af þeirri þróun að Íslendingar eigi engin einkaleyfi á sviði jarðvarmavinnslu á meðan erlendir aðilar hafa skráð töluvert af slíkum einkaleyfum hér á landi. Því er til að svara að gríðarlegur vöxtur hefur verið í fjölda einkaleyfa á sviði jarðvarmavinnslu í heiminum á síðustu árum. Erlend fyrirtæki, bæði í einkaeigu og í almannaeigu, hafa í auknum mæli sótt um einkaleyfi á þessu sviði hér á landi. Á sama tíma hafa íslensk fyrirtæki ekki farið þá leið að sækja um einkaleyfi á uppfinningum á sviði jarðvarma, hvorki hér á landi né á alþjóðlegum vettvangi. Sem svar við spurningunni er það skoðun mín að þessu ástandi fylgi ákveðin ógn. Þar af leiðandi er full ástæða til að vera á varðbergi. Skráð hugverkaréttindi annarra hér á landi geta almennt séð haft áhrif á frelsi íslenskra fyrirtækja til athafna. Með því að huga að hugverkum með skipulegri og markvissri notkun einkaleyfakerfisins er hægt að minnka þessa áhættu verulega. Við þurfum að vera meðvituð um þá staðreynd að í þeirri þekkingu sem skapast hefur með rannsóknar- og þróunarstarfi á sviði jarðvarma hér á landi felast gríðarleg verðmæti. Hún hefur skapað Íslandi ákveðið samkeppnisforskot. Ef sú þekking er ekki vernduð geta aðrir aðilar hagnýtt sér afrakstur íslenskra rannsóknar- og þróunarvinnu án þess að nokkuð skili sér til Íslands. Ég fór nýlega sérstaklega yfir þessi mál með forstjóra Einkaleyfastofu. Niðurstaða okkar er sú að enn séu til staðar gríðarleg tækifæri til að hagnýta íslenskt hugvit í jarðvarmageiranum og ein sterkasta leiðin til þess sé með markvissri verndun hugverka. Slík verndun getur skapað grundvöll fyrir nýrri tekjulind, verið hvati fyrir aukið fjármagn í rannsóknar- og þróunarvinnu og verið mikilvægur hlekkur í útflutningi á íslensku hugviti, líkt og hv. þingmaður kom inn á. Í spurningu tvö er spurt að því hvort ríkisstjórnin eða ráðherra hafi það að markmiði að fjölga íslenskum einkaleyfum til að auka enn frekar samkeppnishæfni landsins. Stutta svarið við þeirri spurningu er afdráttarlaust já. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er mikil áhersla lögð á að nýsköpun og hagnýting hugvits sé ein mikilvægasta forsendan fyrir fjölbreyttu atvinnulífi og sterkri samkeppnisstöðu. Á næstu mánuðum munum við móta heildstæða nýsköpunarstefnu fyrir Ísland í nánu samráði við atvinnulífið og vísindasamfélagið og er undirbúningur þeirrar vinnu þegar hafinn. Í þeirri vinnu sem fram undan er mun sérstök áhersla verða lögð á það markmið að fjölga íslenskum einkaleyfum til að auka enn frekar á samkeppnishæfni landsins. Einnig er rétt að nefna í þessu samhengi að árið 2016 gáfu stjórnvöld út sérstaka hugverkastefnu. Er unnið eftir henni með það að markmiði að stefna að hugverkadrifnu Íslandi árið 2022. Núverandi staða mála er okkur hvatning til að gera enn betur og setja aukinn kraft í þennan málaflokk. Í spurningu þrjú er spurt um hvaða aðferðum hið opinbera beiti til að hvetja til þess að íslenskir vísindamenn og hugverkamenn verndi hugverk sín með því að sækja um einkaleyfi. Svarið við því er að hið opinbera hefur ýmis verkfæri til að styðja við fjölgun íslenskra einkaleyfa á fjölbreyttan hátt. Verður það nánar skoðað og útfært í vinnu við gerð áðurnefndrar nýsköpunarstefnu. Ein aðferð væri t.d. að gera kröfu um virka hugverkavernd í stuðningskerfi nýsköpunar og í gegnum samkeppnissjóði. Það ætti að vera kappsmál að tryggja sem besta nýtingu opinberra fjármuna sem veittir eru til samkeppnissjóða með því að gera kröfu um að kannaðir séu möguleikar til skráningar eða meðvitaðrar verndar á hugverkaréttindum. Þetta snýst nefnilega allt um að taka upplýsta ákvörðun, að fara yfir það sem maður er með í höndunum og sjá að hvaða niðurstöðu maður kemst, að maður sé alla vega upplýstur. Nú þegar eru styrkumsækjendur í sumum tilfellum spurðir um hugverkastefnu sína. Styrkir mættu í auknum mæli taka mið af mögulegri vernd og hagnýtingu hugverka. Sem dæmi má nefna að Tækniþróunarsjóður veitir sérstaka einkaleyfastyrki. En þeir ná aðeins yfir hluta af einkaleyfaferlinu og hefur verið lagt til að þeir styrkir verði efldir. Einnig ber að nefna að endurgreiðslur á rannsóknar- og þróunarkostnaði geta náð yfir ákveðinn kostnað við einkaleyfaferlið og þannig virkað sem hvatning til þess að fara af stað með einkaleyfaumsókn. Rannsóknir sýna að einkaleyfi hvetja til nýsköpunar og að það er samhengi milli fjölda einkaleyfa og fjárfestingar í rannsóknar- og þróunarstarfi. Þá hefur verið sýnt fram á að fyrirtæki sem eiga og beita hugverkum hagnast meira, eru með fleiri [[Forseti hringir.]]starfsmenn og greiða að jafnaði hærri laun en önnur fyrirtæki. Það er því til mikils að vinna að taka hugverkavernd föstum tökum hér á landi, auka þekkingu og skilning atvinnulífsins á möguleikunum sem felast í hugverkavernd og hvetja til aukinnar nýtingar á þessu möguleikum til að vernda samkeppnisforskot. Ég tel að miklir hagsmunir séu í húfi og ákveðin vitundarvakning þurfi að eiga sér stað, en ég held líka að hún sé mögulega að eiga sér stað nú þegar. Ég hef, eins og áður segir, þegar átt fund með forstjóra Einkaleyfastofu þar sem við höfum farið yfir þessi mál og hvaða leiðir séu mögulega færar til úrbóta. Það er margt sem kemur hér til skoðunar. Ég vil að endingu fagna því að hv. þingmaður veki athygli á þessu máli í þingsal.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin og deili því með henni að ég held að það sé full ástæða til þess að vera á varðbergi eins og ég held að hæstv. ráðherra hafi komist að orði. Það er nefnilega mjög mikilvægt að við verndum þá tækni og þá þekkingu sem til staðar er á Íslandi hvað jarðvarmavinnslu varðar, því það eru ekki bara viðskiptatækifæri undirliggjandi í því og vernd á hugverkum, heldur snýr þetta líka að utanríkisstefnu okkar og því sem við höfum fram að færa í utanríkismálum. Við erum ekki stórt land, en við höfum ýmislegt fram að færa. Við höfum náð langt í jafnréttismálum. Það er eitt af því sem önnur lönd horfa til okkar með. Við höfum líka náð langt í virkjun jarðvarma. Ég held að við þurfum að standa vörð um þetta sérkenni okkar. Ég fagna sérstaklega svörum ráðherra er lúta að því að til standi að marka heildstæða stefnu í nýsköpunarmálum. Ég vil hvetja hana til dáða í því verkefni. Það er mjög gott að heyra líka að atvinnulífið sé þátttakandi í því, ég held að það sé mjög mikilvægt. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á þá eru nýsköpunarmál einn af stóru þáttunum í stjórnarsamstarfinu og ljóst að þar eru allir aðilar sammála um mikilvægi nýsköpunar. Þá kem ég aftur það því að einkaleyfi og verndun hugverka er stór hluti af því. Í gegnum tíðina hefur íslenskum aðilum oft þótt það dýrt og flókið og kannski ekki alveg þess virði að vernda þekkingu sína með einkaleyfum, en þeir aðilar sem hafa farið þá leið hafa sýnt fram á það og sannað að það er þess virði og skiptir verulega miklu máli, þegar uppfinningin er þess eðlis auðvitað, það er auðvitað bundið við það, að vernda þessi hugverk. Það hefur sýnt sig að þau fyrirtæki sem hafa náð hvað lengst í því njóta þess í hvívetna.
Herra forseti. Ég þakka aftur fyrir þessa umræðu. Mig langaði að nefna það af því að hv. þingmaður kom aðeins inn á kostnaðinn að gætt hefur ákveðins misskilnings, ekki hjá hv. þingmanni heldur annars staðar frá og í umræðunni, um kostnaðinn. Hann er talaður mjög upp og ýktur. Kostnaður við einkaleyfi á verðmætri þekkingu er auðvitað mjög lítill í samanburði við mögulegan kostnað ef frelsi til athafna skerðist og ef höfð eru í huga tækifærin í tekjuöflun sem slík einkaleyfi gætu veitt. Það er auðvitað ekki hægt að selja eitthvað sem menn eiga ekki. Ég held að þessi þekking og þessi vitundarvakning skipti mjög miklu máli. Hún þarf nefnilega að eiga sér stað mjög víða. Hún þarf að vera til staðar hjá vísindamönnum, hún þarf að vera til staðar hjá frumkvöðlum. Hún þarf ekki síður að vera til staðar hjá fjárfestum. Það eru til fjárfestar sem í rauninni fjárfesta ekki nema eftir að hafa gengið úr skugga um að einkaleyfi sé til staðar. Það er áhugavert þegar ýmiss konar frumkvöðlafyrirtæki eru heimsótt að þetta atriði er mjög misjafnt eftir fyrirtækjum. Maður sér að oft eru ný fyrirtæki mjög sterk í þessu. Þá er oftast hægt að rekja það til einhvers starfsmanns sem er með reynslu annars staðar frá úr öðru fyrirtæki sem hefur lagt mikið í þetta. Auðvitað skiptir þetta öllu máli, sérstaklega ef maður horfir til sjávarútvegs t.d., þótt við séum hér að ræða jarðvarma, en í alls konar fyrirtækjum í sjávarútvegi erum við bara með bestu tækni í heimi og það er algjört lykilatriði að við séum með einkaleyfi á þeirri tækni vegna þess eins og ég segi þá geta menn ekki selt það sem þeir eiga ekki. Ég þakka fyrir fyrirspurnina og ég vona að við munum ræða þetta meira í framtíðinni hér sem og annars staðar.
Virðulegi forseti. Fyrirspurnin sem ég legg fram gengur út á að kanna hvort ráðherra hyggist nýta á einhvern hátt þá vinnu sem unnin var á árunum 2008–2015 til undirbúnings löggjafar um frjáls félagasamtök og sjálfseignarstofnanir sem starfa að almannaheillum. Sú vinna leiddi til þess að lagt var fram frumvarp til laga um félagasamtök til almannaheilla á 145. löggjafarþingi á árinu 2016. Mælt var fyrir frumvarpinu og umsagnir bárust en ekki vannst tími til að vinna með frumvarpið í efnahags- og viðskiptanefnd. Vinnan á árinu 2008 hófst að frumkvæði þeirra sem starfa að almannaheillum, þ.e. Almannaheilla, samtaka þriðja geirans. Á því sviði vinnur fjöldi fólks óeigingjarnt starf í fjölbreyttum samtökum. Félagasamtök og sjálfseignarstofnanir vinna gríðarlega mikilvægt starf í okkar samfélagi. Mörg dæmi eru um að stjórnvöld feli slíkum félagasamtökum eða stofnunum að leysa tiltekin samfélagsleg verkefni og styðja þá við starf þeirra með styrkjum, ívilnunum eða samningum um afmörkuð verkefni. Með frumvarpinu var ekki stefnt að því að setja reglur um öll frjáls félög heldur einungis hin skilgreindu almannaheillasamtök þar sem félagasamtök til almannaheilla yrðu aðgreind frá öðrum samtökum. Það hafa mörgum sem komu að undirbúningnum orðið það vonbrigði að ekkert hafi heyrst af þessu máli frá haustinu 2016. Á hinn bóginn hef ég fengið ábendingar um að með frumvarpinu hafi verið reynt að leysa vanda sem raunverulega hafi ekki verið til staðar. Í öllu falli tel ég eðlilegt að skýrt lagaumhverfi sé til staðar sem grundvöllur að samstarfi stjórnvalda og almannaheillasamtaka þannig að til staðar séu rammar og viðmið fyrir stjórnvöld til að beita þegar stuðningur er veittur eða samið um lausn á tilteknum samfélagslegum verkefnum. Það ætti að auka gagnsæi við ráðstöfun á almannafé og auðvelda þeim sem starfa að almannaheillum að átta sig á og uppfylla þær kröfur sem til þeirra væru gerðar. Ég velti því fyrir mér hvort hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra hafi kynnt sér alla þá vinnu sem þarna lá til grundvallar og mótað sér afstöðu varðandi þörf fyrir skýrari lagaramma á þessu sviði og áframhald þeirrar vinnu sem nú hefur staðið yfir með hléum í tíu ár. Þess vegna spyr ég, í fyrsta lagi: Telur ráðherra þörf á breytingum á lagaumhverfi félagasamtaka til almannaheilla til að skjóta traustari stoðum undir starfsemi þeirra? Ef svo er, hyggst ráðherra leggja fram frumvarp til slíkra breytinga á þessu ári? Og í öðru lagi: Hyggst ráðherra leggja fram frumvarp til heildarlaga um félagasamtök til almannaheilla á kjörtímabilinu?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem lýtur að breytingum á lagaumhverfi félagasamtaka til almannaheilla. Frjáls félagasamtök gegna eins og við öll vitum miklu og mikilvægu hlutverki í samfélaginu og það er mikilvægt að hlúa vel að þessum sterka og ómissandi þræði í samfélagsgerð okkar. Til að svara spurningu hv. þingmanns þá hef ég kynnt mér alla þessa vinnu og fundað bæði með sérfræðingum innan ráðuneytisins og fundað með samtökunum sjálfum, Almannaheill, um þetta frumvarp og frumvarpsdrög og annað. Í dag er víða að finna í lögum ákvæði sem varða einstaka þætti í starfsemi félagasamtaka til almannaheilla þótt ekki séu í gildi sérstök lög um slík samtök. Slík ákvæði er t.d. að finna í skattalögum, lögum um bókhald og firmalögum. Einnig eru í gildi lög nr. 19/1988, um sjóði og stofnanir sem starfa samkvæmt staðfestri skipulagsskrá, og lög nr. 33/1999, um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Síðarnefndu lögin ná yfir sjálfseignarstofnanir sem hafa sambærileg markmið og félagasamtök sem vinna að almannaheillum. Í maí 2016 lagði þáverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra fram til kynningar á Alþingi frumvarp til laga um félagasamtök til almannaheilla. Frumvarpið byggði á vinnu nefndar sem falið var að undirbúa löggjöf um frjáls félagasamtök og sjálfseignarstofnanir sem starfa að almannaheillum. Frumvarpið frá maí 2016 er til skoðunar í ráðuneytinu áfram og við höfum að undanförnu átt fundi með forsvarsmönnum Almannaheilla um þau mál. Að mínu mati hefur frumvarpið ýmsa kosti. Við erum sammála um markmiðin með frumvarpinu sem er að tryggja sem besta umgjörð um starfsemi félagasamtaka af þessum toga. Á það var hins vegar bent þegar frumvarpið kom fram að setning heildarlaga um félagasamtök til almannaheilla kynni að vera íþyngjandi fyrir slík félagasamtök og þá sér í lagi minni félög og grasrótarsamtök, m.a. þar sem getur reynst slíkum félögum erfitt að uppfylla formskilyrði sem fylgja slíkum sérlögum. Lagasetning sem þessi getur því verið hamlandi fyrir félagasamtök til almannaheilla og takmarkað möguleika þeirra til að ákvarða sitt innra skipulag. Í ljósi þessa og þeirra ábendinga sem fram komu þegar frumvarpið var kynnt í maí 2016 hef ég falið starfsmönnum ráðuneytisins að skoða með hvaða hætti sé best hægt að efla og treysta starfsemi félagasamtaka til almannaheilla innan núgildandi laga. Markmiðið er eftir sem áður að tryggja sem besta umgjörð um starfsemi félagasamtaka til almannaheilla án þess að settar séu hindranir eða takmarkanir af einhverju tagi með sérlögum. Hefur sú vinna staðið yfir um nokkurt skeið og er hún unnin í góðu samráði við Almannaheill og er niðurstöðu að vænta síðar á þessu ári. Í framhaldi af því, til að svara spurningu hv. þingmanns, mun ég taka ákvörðun um það hvort leggja skuli fram frumvarp til heildarlaga um félagasamtök til almannaheilla, á kjörtímabilinu. Í lokin er rétt að benda á að tvær af helstu tillögum nefndarinnar sem samdi frumvarpið hafa nú þegar orðið að lögum. Alþingi samþykkti fyrir rúmu ári breytingar á skattalögum sem fela það í sér að nú geta fyrirtæki styrkt almannaheillasamtök um allt að 0,75% af heildarveltu sinni og dregið þá fjárhæð frá tekjuskattsstofni. Þetta hlutfall var áður 0,5% og hækkaði því umtalsvert með þessari lagabreytingu rétt eins og nefndin hafði lagt til. Í öðru lagi var erfðafjárskattur af gjöfum til almannaheillasamtaka felldur niður sem einnig var tillaga frá nefndinni. Þetta eru mikilvæg framfaraskref sem skipta máli og við munum halda áfram að vinna á þeim nótum að finna leiðir til að skjóta traustari stoðum undir starfsemi félagasamtaka til almannaheilla. Að lokum vil ég ítreka mikilvægi starfsemi almannaheillasamtaka og að samstarf þeirra og ráðuneytisins hefur verið og er gott og ég vænti þess að svo verði áfram.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða lagaumhverfi almannaheillasamtaka. Ég tek undir með fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra, þessi samtök þjóna gríðarlega mikilvægu hlutverki. Það er ljóst að ef ríkissjóður ætlaði að fjármagna alla þá starfsemi sem fer fram, og er að meginþunga til borin upp af sjálfboðaliðastarfi og áhugahvöt, yrði um mikla fjármuni að ræða. Ég fagna þeim breytingum sem orðið hafa á skattalöggjöf til ívilnana fyrir þessi samtök, sem hæstv. ráðherra kom inn á. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort til sé heildstæð samantekt á því hvernig slíkum ívilnunum er háttað á öðrum Norðurlöndunum og í nágrannalöndunum, hvort það hefur verið tekið saman, hvort hæstv. ráðherra viti til þess.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa ágætu umræðu. Hún er þess eðlis að við getum ekki látið hana fara fram hjá okkur. Við vitum öll að frjáls félagasamtök skipta gríðarlega miklu máli í samfélagi okkar og margir Íslendingar hafa tekið þátt í starfi þeirra. Það verður seint metið til fjár. Við vitum hvaða afl felst í þeim. Í tíu ár hefur staðið yfir vinna við að skýra lagaumhverfi þeirra. Það er gott að eitthvað hefur miðað og ýmislegt hefur gerst. Það er afskaplega gott að vita það. Því að það er mikilvægt að tryggja sem besta umgjörð utan um þetta. En ég vil hvetja okkur til þess, þegar við förum af stað og áfram í þessa vinnu, að við flækjum hana ekki um of fyrir lítil félagasamtök þannig að við séum að flækja starfið hjá þeim um of eins og okkur hættir stundum til að gera.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir svörin og hv. þingmönnum innlegg í umræðuna. Ég fagna því, sem kom fram í máli ráðherra, að starfsumhverfi almannaheillasamtaka sé til skoðunar og vil brýna ráðherra til dáða með að þetta dragist ekki um of. Eins og fram hefur komið skiptir sjálfboðaliðastarf í þessum samtökum samfélagið í heild mjög miklu máli. Mig langar líka að benda á að umsagnir sem komu fram um frumvarpið á sínum tíma voru almennt jákvæðar þó að ábendingar kæmu um ýmis atriði sem þörfnuðust frekari skoðunar. Það kom líka fram að það eru samtök sem ekki höfðu komið að undirbúningsvinnunni sem kannski væri rétt að hefja samtal við. Ég vil þá spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi verið gert. Ég nefni sem dæmi samtök eins og ÍSÍ og hugsanlega fleiri. Ég tek undir það, sem fram kom í umræðunni, að auðvitað er mjög mikilvægt að allar upplýsingar um starfsemi samtaka sem vinna sjálfboðastarf og styðja jafnvel við ýmsar stofnanir í samfélaginu liggi fyrir aðgengilegar á einum stað, um hvaða skilyrði þarf að uppfylla og hvaða ívilnana slík samtök geta notið.
Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu og ítreka að við erum sammála um markmiðið með frumvarpinu, sem er að tryggja sem besta umgjörð um þessa starfsemi, en taka undir, a.m.k. að hluta, með hv. þm. Þórunni Egilsdóttur; ég staldraði akkúrat við þennan þátt. Ég hef þess vegna falið starfsmönnum að vinna nánar með þetta og athuga hvernig við getum náð markmiðum innan núgildandi laga. Bent var á að frumvarpið gæti verið íþyngjandi fyrir félagasamtök, sérstaklega minni félög og grasrótarsamtök, þar sem þeim getur reynst erfitt að uppfylla formskilyrði og fylgja slíkum sérlögum. Á Norðurlöndunum er almennt ekki sérstök löggjöf um almannaheillasamtök. Það er í Finnlandi en annars staðar ekki. Hvað varðar spurningu hv. þm. Willums Þórs Þórssonar get ég ekki svarað henni. Ég veit ekki hvort gerð hefur verið sérstök úttekt, hvort hún er til, og ef hún er til hver niðurstaðan sé. En það er sjálfsagt að kanna það. Að öðru leyti þakka ég fyrir góða umræðu.
Herra forseti. Ég ákvað að fylgja hér eftir afgreiðslu þingsályktunartillögu sem samþykkt var fyrir tveimur þingum síðan. Fyrsti flutningsmaður var þáverandi hv. þm. Valgerður Gunnarsdóttir og snýr þingsályktunin að uppbyggingu á Hrauni í Öxnadal. Þetta er eitt af þeim málum sem týnast gjarnan þegar komið er inn í ráðuneytin. Auðvitað hefur ýmislegt gerst og kosningar og annað slíkt hafa orðið til þess að verkefnið hefur að minnsta kosti ekki komist á þann stað að við vitum af því. Tilgangur með þessari spurningu er að vita hvernig staðan er og hvort ráðherra hyggist gera eitthvað. Fram kom á sínum tíma þegar málið var til umfjöllunar í nefndinni að það væri einn af mikilvægum þáttum gagnvart landsbyggðinni að byggja upp menningarsetur, tengja sögu og menningartengda ferðaþjónustu. Það hjálpar til við að tryggja dreifingu ferðamanna og svo auðvitað miðlun á menningararfinum til bæði innlendra og erlendra gesta. Við þekkjum mörg þá ægifögru náttúru sem umlykur Jónasarsetur. Það er tiltölulega nálægt þéttbýli þannig að þar er hægt að halda uppi alls konar lifandi safna- og fræðslustarfi. Ég held að nefndin hafi unnið ágætlega úr þessu máli þegar hún valdi þessa leið, en breytingin var sú að taka inn umhverfis- og auðlindaráðuneytið því að málið var jú fyrst og fremst undir mennta- og menningarmálaráðuneytinu, þ.e. tillagan eins og hún var lögð fram. En það liggur fyrir að sveitarfélagið og þeir sem standa að þessu starfi geta ekki unnið áfram nema með aðkomu ríkisins. Íbúðarhúsið, sem var byggt 1933, var lagfært í kringum árið 2006. Þar var og er fræðimannsíbúð og menningarstofur. En nú er svo komið í starfinu gagnvart húsinu og rekstrinum að ekki er hægt að gera neitt frekar eða halda áfram starfinu nema einhverjar ákvarðanir og stuðningur komi frá ríkinu. Þess vegna þótti mér mikilvægt að fylgja þessu eftir hér og heyra í ráðherra hvort ekki sé alveg öruggt að málið fái framgöngu innan ráðuneytisins. Þá má líka spyrja, í ljósi þess að málið fór til tveggja ráðuneyta eðli málsins samkvæmt þar sem þetta er friðlýst svæði, hvort samtal hafi átt sér stað á milli þessara ráðuneyta og hvort ekki sé alveg öruggt að við höldum áfram að styðja við þetta verkefni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa góðu fyrirspurn. Eins og þingmaðurinn fór réttilega yfir skipar Hraun í Öxnadal sérstakan sess í sögu lands og þjóðar. Framlag þjóðskáldsins og fræðimannsins Jónasar Hallgrímssonar til fræða og menningar er lofsvert og því afar mikilvægt að við höldum því á lofti. Með bréfi dagsettu 14. júní 2017 var ráðuneytinu send þingsályktun um uppbyggingu að Hrauni í Öxnadal sem samþykkt hafði verið á Alþingi 31. maí 2017. Ráðuneytið hafði sent allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis umsögn um þingsályktunartillöguna þegar afgreiðsla hennar var í undirbúningi þar sem meðal annars var bent á að jörðin Hraun í Öxnadal hefði verið friðlýst af umhverfisráðherra árið 2007 sem fólkvangur. Tilgangur friðlýsingarinnar hefði verið að vernda svæðið til útivistar, náttúruskoðunar og fræðslu en verndargildi þess byggðist á að landslag og náttúrufar, sérstaklega jarðmyndanir, væri mjög fjölbreytt. Þá var bent á að félagið sem væri eigandi jarðarinnar væri í meirihlutaeigu Hörgársveitar og því bæri sveitarfélaginu sérstök skylda til að hlúa að starfsemi félagsins og fólkvangsins. Með vísan til ofangreindra atriða taldi ráðuneytið eðlilegast að í tillögunni væri lagt til að Alþingi ályktaði að fela mennta- og menningarmálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra þetta sameiginlega verkefni í samvinnu við Hörgársveit og jarðeiganda. Með bréfi dagsettu í nóvember síðastliðnum til umhverfis- og auðlindaráðherra var óskað eftir tilnefningu fulltrúa þess ráðuneytis til að vinna með fulltrúa mennta- og menningarmálaráðuneytisins að frekari framgangi þingsályktunarinnar sem nú hefur borist. Virðulegi forseti. Í tilefni fyrirspurnar hv. þingmanna get ég ekki látið hjá líða að nefna Dag íslenskrar tungu sem haldinn hefur verið hátíðlegur um land allt frá árinu 1996 á fæðingardegi Jónasar Hallgrímssonar. Eins og þingheimi er kunnugt er efnt til fjölbreyttra viðburða um land allt í skólum og stofnunum og veitt eru verðlaun Jónasar Hallgrímssonar auk viðurkenninga í tilefni dagsins. Á þessum degi minnumst við þjóðskáldsins sem á sérstakan sess í vitund og menningu landsmanna. Það er brýnt að halda minningu Jónasar Hallgrímssonar ætíð á lofti og ná til nýrra kynslóða. Samþykkt þingsályktunartillögunnar hér á Alþingi, um uppbyggingu að Hrauni í Öxnadal, fæðingarstað Jónasar, er áfangi á þeirri leið. Næstu skref í málinu eru að kynntar verða tillögur ráðuneytisins að frekari uppbyggingu staðarins á næstu mánuðum. Við metum starf Jónasar Hallgrímssonar mikils og mun vinnan taka mið af því. Mér finnst mjög brýnt að við tengjum saman í ríkari mæli menningu og ferðaþjónustu. Ég lít svo á að eitt af markmiðunum með þessari þingsályktun sé að gera svo. Virðulegi forseti. Ég vonast til góðs samstarfs við Alþingi um framkvæmd þessarar þingsályktunar og frekari samvinnu er varðar þær tillögur sem við erum að vinna að í ráðuneytinu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að fylgja þessu máli eftir hér. Það er alveg ljóst að skáldið Jónas Hallgrímsson á sterkar rætur í þjóðarsálinni og við þurfum að halda merki hans á lofti og við þurfum að koma upplýsingum og þekkingunni um hann áfram til komandi kynslóða, annars glatast það allt. Hluti af því er að efla og styrkja starfsemina sem er á Hrauni í Öxnadal og ég fagna því og hlakka í rauninni til að heyra tillögur sem ráðherra minntist á áðan og við fáum að vita meira um á næstunni. Hugmyndafræði Jónasar og hugsjónir hans eiga vel við í dag og kjörorð hans og Fjölnismanna voru nytsemi, fegurð og sannleikur. Það er sannarlega eitthvað sem við getum tileinkað okkur í nútímanum og þess utan erum við að tala um ferðaþjónustuna, menningartengda ferðaþjónustu, sem svo sannarlega á vel við á þeim stað.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mér finnst þau pínu loðin, ég verð að játa það. Það kemur þó fram að búið er að fá fulltrúa úr umhverfis- og auðlindaráðuneytinu til að vinna að þessu verkefni. Ráðherra talaði um að kynna áform á næstu mánuðum. Þá spyr ég í framhaldinu hvort eitthvert samráð hafi þegar verið haft, af því þetta er í nóvember og nú er kominn apríl, við Hörgársveit í þeirri vinnu og hvernig það eigi að fara fram. Eins og ég sagði áðan þá liggur fyrir að þetta litla sveitarfélag getur ekki staðið undir slíkum rekstri eða áframhaldandi uppbyggingu nema með aðkomu ríkisins sem, eins og hæstv. ráðherra benti á, er stærsti eigandinn að þessu svæði og þessu húsi. Ég spyr hvort þar sé einhver fulltrúi. Ég tek undir með hæstv. ráðherra, varla er hægt að tala um Jónas án þess að minnast á Dag íslenskrar tungu. Ég var íslenskukennari í grunnskóla og sá dagur var einn af betri dögunum, því að þann dag er skólastarf mjög víða brotið upp og minning þjóðskáldsins heiðruð á marga vegu. Það er kannski það sem hann er meira þekktur fyrir í dag en fyrir náttúrutenginguna, en hann var auðvitað mjög merkur náttúrufræðingur. En það þarf að gera þetta að alvöruvinnustofu og setri sem sinnir þeirri þjónustu sem þarf. Við erum með Snorrastofu, við erum með Skriðuklaustur, Gljúfrastein, Þórbergssetur. Við höfum gert mjög margt gott í þessum efnum. Ég tel að Jónas sé næstur og við megum ekki draga það allt of lengi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessari þingsályktun, þannig að við getum farið yfir hvar verkefnið er statt. Við verðum í samvinnu við sveitarfélagið, það er auðvitað afar brýnt vegna þess að íbúar þess þekkja staðarhætti mun betur en fulltrúar ráðuneytisins. Ég vil bara segja við þingheim að mjög brýnt er að við gerum þetta vel. Þessi staður skipar sérstakan sess í huga þjóðarinnar og það er brýnt að við gerum þetta almennilega. Ég hlakka því til að greina frá næstu skrefum þegar þær tillögur verða tilbúnar í ráðuneytinu og við getum farið yfir þær og gert þetta vel og örugglega.
Herra forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. utanríkisráðherra í kjölfar fréttar og umfjöllunar Kveiks, sem var mjög þörf og mikilvæg fyrir okkur sem hér erum í þinginu, um vopnaflutninga sem voru m.a. á vegum Atlanta fyrirtækisins, íslensks fyrirtækis. Ég vil byrja á því sérstaklega að hrósa hæstv. utanríkisráðherra fyrir mjög eindregna afstöðu hans gagnvart efnavopnaárásinni um helgina í Sýrlandi þar sem hann mótmælti henni með mjög afgerandi hætti, mér finnst það mjög til fyrirmyndar, og líka hvernig hann hefur gert það um Skripal-málið í Bretlandi þegar það kom upp. Mér finnst þetta vera eins og hlutirnir eiga að vera gerðir. Það er talað skýrt og það eru send skýr skilaboð til umheimsins. Varðandi vopnaflutninga þá höfum við Íslendingar í raun gengið gegn lögum um loftferðir, 78. gr. laga um loftferðir sem mælir fyrir um fortakslaust bann við vopnaflutningum. Þess vegna skiptir máli að við heyrum sömu skýru fyrirmælin og í þeim málum sem ég talaði um áðan, efnavopnaárásina í Sýrlandi og Skripal-málið í Bretlandi. Mig langar að spyrja um afstöðu hæstv. ráðherra sem fer bráðum með þessi málefni en samkvæmt fréttum þá verður tilfærsla á málefninu, þ.e. umfang og umsýsla vopnaflutningaleyfa verður fært frá samgönguráðuneytinu yfir í utanríkisráðuneytið. Þess vegna er mikilvægt að fá að vita mjög skýrt og ljóst hver afstaða hæstv. utanríkisráðherra er til þessa, hvort það eigi ekki að virða algjörlega án undantekninga þá grein sem er í lögum um loftferðir sem mælir fyrir um algjört bann við hergagnaflutningum. Við erum ekki að tala um þá skilmála og þær skuldbindingar sem við þurfum að uppfylla varðandi NATO. Við vitum alveg hver þau eru. Það þýðir ekkert að bara að blanda því inn í hér, það er allt annars eðlis, það eru skuldbindingar sem við munum að sjálfsögðu uppfylla í tengslum við það samstarf og þá aðild sem við eigum að NATO. Hitt er síðan að við þurfum að huga að öðrum flutningum. Þá hljóta íslensk yfirvöld að hafa skýra afstöðu um það að við ætlum ekki að flytja nein vopn hvaða nafni sem þau nefnast. Það verður að vera eftirfylgni með því. Það verða að vera skýr fyrirmæli af hálfu íslenskra stjórnvalda um það og ekkert humm og ha. Ég bind vonir við hæstv. ráðherra í því vegna þess að hann hefur haft skýrar skoðanir í ákveðnum málum, sumum kannski sem maður er ekki alltaf alveg sammála, en hann er ekki skoðanalaus maður og ég vil fá fram skoðun hans á því hvort ekki sé eðlilegt að á Íslandi sé skilyrðislaust og fortakslaust bann við hergagnaflutningum hvaða nafni sem þeir nefnast, að því gefnu að þeir séu ekki á vegum Atlantshafsbandalagsins.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina en vil jafnframt benda á að einmitt þetta mál hefur í tvígang fengið ítarlega reifun í utanríkismálanefnd, sem þingmaðurinn þekkir mjög vel, enda á hann sæti í nefndinni, og í fjölmiðlum þar sem afstaða mín og ríkisstjórnar hefur einnig komið fram. Þá liggur jafnframt fyrir, eins og hv. þingmaður vísaði til, að það er samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið sem veitir undanþágur frá ákvæðum loftferðalaga um bann við flutningi hergagna með íslenskum loftförum, ekki utanríkisráðuneytið. Aðkoma utanríkisráðuneytisins felst í því að veita eftir atvikum umsögn. Mjög nýlega var farið að leita til utanríkisráðuneytisins varðandi umsagnir. Lög og reglur kveða ekki á um samráð eða umsagnir af þessum toga og þannig hefur það verið um árabil. Hv. þingmaður þekkir það mjög vel, enda var það einnig þannig á þeim tíma sem hv. þingmaður átti sæti í ríkisstjórn. Á þeim tíma fóru líka fram hergagnaflutningar, m.a. fyrir tilstilli íslenskra flugrekstraraðila og voru undanþágur veittar frá lögum. Því tel ég hins vegar brýnt að breyta og hef ítrekað lýst þeirri skoðun minni að utanríkisráðuneytið taki yfir allar undanþáguveitingar. Að því er unnið innan stjórnsýslunnar m.a. með breytingu á reglugerðum og bættu verklagi. Drög að því voru kynnt á ríkisstjórnarfundi í síðustu viku. Vinnan er með öðrum orðum langt komin og verður kynnt í utanríkismálanefnd á næstunni. Með nýju verklagi og þeim breytingum sem unnið er að fæst meiri festa og verkferlar verða skýrari, auk þess mál af þessum toga hafa mjög augljósar utanríkispólitískar skírskotanir. Þannig hafa umsagnir utanríkisráðuneytisins tekið ríkt mið af utanríkisstefnunni, einkum mannréttinda- og mannúðarsjónarmiðum, og þess gætt að samræmi sé þar í millum. Ég hef sömuleiðis lýst þeirri skoðun minni að íslensk stjórnvöld verði að fara varlega í undanþáguveitingar varðandi flutning hergagna. Þegar þar að kemur mun utanríkisráðuneytið einfaldlega meta hvert mál fyrir sig og horfa til þeirra viðmiða sem hið nýja verklag og reglugerðir munu tilgreina. Þar yrði m.a. horft til lagaskilyrða, alþjóðasamninga, magns og eðlis hergagna, sendanda, viðtakenda og samræmis við utanríkisstefnuna. Auðvitað munu koma upp tilvik þar sem öllum skilyrðum er fullnægt og ekkert því til fyrirstöðu að heimila undanþágu. Þá er mikilvægt að hafa í huga að hergögn geta verið af ýmsum toga og eru fjarri því að vera einungis vopn. Þess utan eru vopn mjög mismunandi. Enda er það svo að hergagnaflutningar tíðkast og eru raunar mjög algengir, m.a. á Norðurlöndunum og meðal annarra bandalags- og vinaþjóða okkar. Við munum úr umræðunni fyrr á árinu, m.a. í utanríkismálanefnd, að mörg ríki Evrópusambandsins og Atlantshafsbandalags hafa ekki einungis flutt vopn til Sádi-Arabíu heldur einnig selt vopn þangað. Þar á meðal eru Noregur, Finnland og Svíþjóð. Norska þingið hefur sérstaklega ályktað að ekki skuli hætt að flytja vopn til Sádi-Arabíu. Í okkar tilfelli var um að ræða íslenskan flugrekanda, ekki íslensk stjórnvöld, sem flutti og seldi vopn til Sádi-Arabíu. Ég er augljóslega ekki að mæla því bót og hef margoft tjáð mig í þá veru, en hér verður að gera skýran greinarmun á og gæta lágmarkshófs í umræðunni. Þá vil ég líka nefna að algert og fortakslaust bann við hergagnaflutningum kynni að stangast á við skuldbindingar Íslands í alþjóðlegri samvinnu á sviði varnar- og öryggismála. En meginregla loftferðalaga er bann við hergagnaflutningum og því stendur ekki til að breyta. Ef þessi mál fara yfir til ráðuneytisins, sem margt bendir til, mun utanríkisráðuneytið ávallt fylgja varfærninálgun við undanþágubeiðnum og gæta þess að öll skilyrði séu uppfyllt ef slíkar undanþágur eru veittar, m.a. með hliðsjón af áherslum Íslands í utanríkismálum.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessari fyrirspurn hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur um stefnu hæstv. utanríkisráðherra þegar kemur að vopnaflutningum og framkvæmd 78. gr. laga um loftferðir. Ég vil taka fram að ég hef sett af stað skýrslubeiðni um framkvæmd alþjóðlegra skuldbindinga er varða flutninga á vopnum og vænti þess að þar komi fram þær upplýsingar sem við þurfum á að halda til að velta við öllum þeim steinum í þessu máli, okkur öllum til heilla, og sömuleiðis þegar kemur að skuldbindingum okkar á alþjóðavísu er varðar leyfisveitingar eða undanþágur vegna vopnaflutninga. Ég vil líka taka undir orð hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur þegar kemur að því að hrósa hæstv. ráðherra fyrir fordæmingar hans vegna nýrra árása í Sýrlandi þar sem sterkur grunur leikur á að efnavopnum hafi verið beitt. Þetta tel ég vera af hinu góða og ég vænti þess að sjá meira af þeim toga úr hans ranni. Og sömuleiðis að hér verði skýr stefna og sýn, bæði ráðherrans og ríkisstjórnarinnar, á það að fordæma með öllu flutning, sölu og hvers konar meðhöndlun vopna [[Forseti hringir.]]og þar með að íslenska ríkið og ríkisstjórnin standi við sínar alþjóðlegu skuldbindingar, [[Forseti hringir.]]ég ber von í brjósti um það, og að í þessu máli göngum við á undan með [[Forseti hringir.]]því að sýna ábyrgð í verki og [[Forseti hringir.]]standa við okkar alþjóðlegu skuldbindingar er varða þetta.
Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að setja þessa fyrirspurn hér á dagskrá og þar með þetta mál. Ég þakka líka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Sérstaklega vil ég fagna því, sem kom fram í máli ráðherra, að upplýsinga sé að vænta frá hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra sem ber ábyrgð á þessum lögum um loftferðir og þar af leiðandi undanþágum, ef einhverjar eru veittar, á þeim lögum. Ég vil ítreka það, sem fram hefur komið hér í þessari umræðu, að okkur var öllum verulega brugðið við þær fréttir sem fram komu í fréttaþættinum Kveik um flutning íslensks fyrirtækis á hergögnum til Sádi-Arabíu. Mörg okkar vilja leiða líkum að því að þau vopn hafi þá lent inni á því hræðilega átakasvæði sem þarna er og okkur er öllum mjög brugðið. Ég held að það sé mjög hollt og gott fyrir okkur að ræða hvort þetta bann geti verið algilt og að aldrei eigi að veita undanþágur frá því. En ég fagna því líka, sem ráðherra segir, að verið sé að leggja til breytingar á verkferlum þannig að yfirsýn verði skýrari í utanríkisráðuneytinu.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra svörin en eftir að hafa greint og hlustað og farið aftur í gegnum embættismannaorðin og -þuluna þá reyndi ég að greina pólitíkina í orðum ráðherra og hún er sú að hæstv. ráðherra, þegar hann hefur fengið málin til sín, ætlar að veita undanþágur, vissulega miðað við alþjóðaskuldbindingar. Hvað annað? Skýrslubeiðni sem er búin að liggja hátt í tvo mánuði inni í utanríkismálanefnd fékkst ekki afgreidd. Reyndar væri áhugavert að fá að ræða það einn daginn og við í stjórnarandstöðunni munum gera það. Hún er búin að liggja hátt í tvo mánuði inni í nefndinni af því að menn treystu sér ekki til að afgreiða þetta á þeim forsendum að þetta væri að hluta til á borði samgönguráðherra. Þetta vita allir, en skýrslubeiðnin fjallar fyrst og fremst um alþjóðaskuldbindingar okkar og vopnaflutninga. Undir allar alþjóðaskuldbindingar okkar skrifar hæstv. utanríkisráðherra hverju sinni. Þess vegna var eðlilegt að skýrslubeiðninni væri beint til utanríkisráðherra en Sjálfstæðisflokkurinn kom því miður í veg fyrir það að nefndin væri öll á skýrslubeiðninni. Gott og vel. Ég get ekki annað en greint það þannig, hæstv. ráðherra verður þá bara að leiðrétta mig, að ef og þegar málin koma til utanríkisráðuneytisins þá verða undanþágur veittar til vopnaflutninga, miðað við hvert og eitt mál. Það verður farið yfir hvert og eitt mál og hugsanlega verða undanþágur veittar. Meginreglan verður sú að það er bann en hugsanlega verða undanþágur veittar. Við skiljum öll hér inni eins og ég gat um áðan ef þær undantekningar eru gerðar á grundvelli alþjóðaskuldbindinga okkar og í tengslum við hernaðar- og öryggissamstarf okkar við NATO, en hvað annað þarf þá koma til viðbótar, burt séð frá því? Það er það sem vekur upp spurningar í mínum huga. Er það eingöngu á grundvelli öryggis- og varnarsamstarfs okkar og alþjóðaskuldbindinga eða er eitthvað annað? Þetta er enn þá skilið eftir opið. [[Forseti hringir.]]Hér þarf að svara skýrt og það er það sem við erum að fara fram á, hæstv. forseti.
Virðulegi forseti. Það er einhver misskilningur í gangi þegar sagt er að þetta sé að hluta til hjá samgönguráðuneytinu. Menn þekkja alveg forsetaúrskurðinn, þetta er hjá samgönguráðuneytinu. Og ef menn halda að utanríkisráðuneytið sé eitthvert eftirlitsráðuneyti í alþjóðlegum skuldbindingum í öllum ráðuneytum í Stjórnarráðinu þá eru það nýjar fréttir. Ég skal þá gangast við því að ég hafði ekki hugmynd um að það væri hlutverk utanríkisráðuneytisins að hafa eftirlit með öllum öðrum ráðuneytum [[Gripið fram í.]]þegar kemur að alþjóðlegum skuldbindingum. Til að setja þetta í samhengi skipta þeir alþjóðasamningar sem við höfum gert þúsundum. Ég nefni EES-samninginn; þær skuldbindingar sem við höfum gengist undir þar, gerðirnar þar, skipta þúsundum. Ég man ekki hvort þær eru tíu þúsund. Langminnst af því er á borði utanríksráðuneytisins. Þess vegna skildi ég ekki alveg upplegg hv. þingmanns. Þetta er mjög einfalt. Við erum auðvitað alltaf að vinna innan alþjóðlegra skuldbindinga og þegar þessi mál koma fram eru þau kynnt í hv. utanríkismálanefnd. Það er mjög mikilvægt að allir séu meðvitaðir um eftir hvaða reglum og hvaða viðmiðum er farið. Það stendur ekkert annað til. Ég segi það skýrt og hef sagt það áður að við eigum að fara varlega í að veita undanþágur. Eðli málsins samkvæmt þurfum við að fara eftir þeim alþjóðlegu skuldbindingum og þeim samningum sem við höfum gert. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hv. utanríkismálanefnd fari vel yfir þetta mál þegar drög að verklagsreglum og viðmiðum koma fram þannig að allir séu á sama stað hvað það varðar. Ég get ekki heyrt neinn ágreining hjá þeim sem hér hafa talað hvað það varðar að menn vilji fara varlega í þessi mál, fara varlega í að veita undanþágur. Þá er það næsta skref að setjast yfir það hvernig við getum haft þau viðmið og þær verklagsreglur eins skýrar og mögulegt er, þannig að vafaatriði séu eins fá og hægt er. Þetta er eitthvað sem við þurfum að ræða; ég, ef fer sem horfir, við hv. utanríkismálanefnd. Því skýrari sem reglur og viðmið eru því betra.
Herra forseti. Fyrir þinginu liggur frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, bann við umskurði drengja. Það sem ég vil ræða hér sérstaklega við hæstv. utanríkisráðherra á þessum tímapunkti eru viðbrögð erlendis frá vegna frumvarpsins og íslenskir hagsmunir tengdir því. Frumvarpið gengur út á það að banna umskurð drengja og að hver sá sem framkvæmir slíka aðgerð skuli sæta fangelsi allt að sex árum. Frumvarp þetta er mjög umdeilt og hefur fengið mikla athygli hér heima og erlendis. Í mörgum tilfellum hefur sú athygli verið neikvæð. Þannig hefur það verið nefnt í umsögn frá kirknaráði Evrópu og kaþólska biskuparáðinu að Ísland myndi fá á sig blæ útlendingaandúðar og að gyðingar og múslimar væru ekki velkomnir til Íslands. Umskurður drengja hefur sterk tengsl við trúarbrögð gyðinga og íslam. Gyðingar og múslimar um allan heim eru umskornir og er um að ræða rótgróna hefð í mörgum samfélögum. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin gaf út skýrslu árið 2010 þar sem umskurði ungra drengja eða kornabarna er lýst sem einni af algengustu og elstu skurðaðgerðum í heimi og er talið að allt að þriðjungur karla í heiminum sé umskorinn. Verði frumvarpið samþykkt er Ísland eina landið í heiminum þar sem umskurður drengja yrði bannaður og gerður refsiverður sem nemur allt að sex ára fangelsisvist. Í ljósi þessa og þeirra neikvæðu umsagna sem borist hafa erlendis frá um frumvarpið er nauðsynlegt að umræða fari fram hér á Alþingi um það hvaða áhrif frumvarpið, verði það að lögum, geti haft á samskipti Íslands við erlend ríki þar sem rík hefð er fyrir umskurði drengja eins og í Ísrael og ríkjum íslam, en íslam er næstfjölmennustu trúarbrögð í heimi. Auk þess má nefna að um helmingur karlmanna í Bandaríkjunum er umskorinn. Einnig er nauðsynlegt að ræða hvort frumvarpið, verði það að lögum, geti haft áhrif á utanríkisverslun Íslands, viðskiptahagsmuni og samkeppnisfærni okkar erlendis, komu erlendra ferðamanna til landsins og móttöku flóttamanna. Það sem ég vil ræða sérstaklega hér við hæstv. utanríkisráðherra er hvort ísraelsk stjórnvöld hafi sett sig í samband við utanríkisráðuneytið vegna frumvarpsins. Ef svo er hver voru skilaboð ísraelskra stjórnvalda? Getur málið haft áhrif á samskipti Íslands og Ísraels? Einnig er mikilvægt að fá vitneskju um það hvort önnur ríki hafa haft samband við ráðuneytið vegna málsins sem og trúfélög, hópar eða einstaklingar erlendis frá og hver skilaboð þeirra hafi verið. Síðast en ekki síst er mikilvægt að fá það fram hvort ráðherra telji að málið geti haft áhrif á viðskiptahagsmuni íslenska ríkisins og íslenskra lögaðila og þá með hvaða hætti.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli sem á sér margar hliðar og hefur vakið athygli út fyrir landsteinana. Spurt er um viðbrögð ísraelskra stjórnvalda, annarra ríkja og samtaka, vegna umrædds frumvarps og áhrif á hagsmuni Íslands. Þingmálið hefur vakið þó nokkra athygli, bæði í Evrópu og Norður-Ameríku og hefur verið fjallað um málið í víðlesnum fjölmiðlum. Viðbrögðin hafa verið sterk, en hófstillt. Fulltrúar stórra og virtra gyðingasamtaka og raunar annarra trúarhópa hafa komið á fund sendiherra Íslands í Danmörku, Þýskalandi, Noregi, Frakklandi, Belgíu, Bretlandi og Bandaríkjunum. Ekki hefur verið hvatt til herferðar gegn íslenskum stjórnvöldum eins og við höfum séð í öðrum hitamálum og bein viðbrögð frá almenningi í þessum ríkjum ekki verið mikil. Öllum sem haft hafa samband við utanríkisþjónustuna í tengslum við þetta mál hefur verið bent á að hafa samband við Alþingi beint og sést á umfangi erlendra umsagna að margir hafa fylgt málinu eftir með þeim hætti. Erindin eru margs konar, en flest eiga þau það sammerkt að vera gagnrýnin á frumvarpið sem þykir stangast á við trúfrelsi og vera til þess fallið að ala á mismunun gegn ákveðnum trúar- og menningarhópum. Á fundi mínum með mannréttindastjóra Sameinuðu þjóðanna í febrúar síðastliðnum lagði hann sérstaklega áherslu á mikilvægi þess að standa vörð um trúfrelsi og vinna gegn gyðingahatri og múslimahatri sem því miður hefur farið vaxandi á Vesturlöndum undanfarin misseri. Íslensk stjórnvöld vilja að Ísland verði áfram í hópi forysturíkja þegar kemur að mannréttindum og við verðum að mínu áliti að skoða þetta mál í því ljósi. Ísland er ekki eyland þrátt fyrir að við séum eyja. Verði frumvarpið óbreytt að lögum gæti það haft veruleg áhrif í öðrum ríkjum sem gæti ýtt undir fordóma og mismunun. Við megum heldur ekki gleyma því að þrátt fyrir að okkar saga sé að mörgu leyti lituð af einsleitni þegar kemur að trú og uppruna þá geymir hún þætti sem við erum engan veginn stolt af, eins og þegar gyðingar voru sendir héðan nánast út í opinn dauðann í aðdraganda síðari heimsstyrjaldarinnar, þótt aðrir hafi svo komið þeim til bjargar. Ljóst er að umskurður á drengjum á sér mjög djúpar rætur í trúar- og menningarlífi gyðinga og múslima, en einnig óháð trú líkt og í Bandaríkjunum og mörgum ríkjum Afríku. Hér er því ekki um fámenna jaðarhópa að ræða, heldur hóp sem gæti talið um þriðjung karlmanna. Af þeim sökum, verði frumvarpið óbreytt að lögum, mætti búast við harðari viðbrögðum en þau hafa verið hingað til og ekki útilokað að Ísland verði sett í neikvætt ljós á meðal fjölmargra aðila. Slíkt gæti haft áhrif á íslenska hagsmuni til skemmri tíma hið minnsta þótt ekki sé einfalt að meta hver áhrifin yrðu á einstaka viðskiptahagsmuni. Þetta er enn fremur mál sem ekki hefur mjög mikla eiginlega þýðingu hér á landi. Því skýtur svolítið skökku við að löggjafinn hér taki skref sem aðrir hafa forðast að taka af gildum ástæðum. Ég hef hins vegar fullan skilning á markmiðum frumvarpsins og tilgangi þess með réttindi barnsins að leiðarljósi, en er þeirrar skoðunar að stíga eigi varlega til jarðar. Hvað varðar viðbrögð ísraelskra stjórnvalda þá kom sendiherra Ísraels gagnvart Íslandi með aðsetur í Noregi hingað til lands í mars síðastliðnum og hitti fyrir þingmenn og ráðherra. Erindi hans var m.a. að ræða umrætt þingmannafrumvarp. Sjálfur hitti ég sendiherrann og við ræddum þetta mál ásamt öðru. Slíkt samtal er að sjálfsögðu bundið trúnaði, en sendiherrann gaf færi á sér í fjölmiðlum þar sem hann kom afstöðu stjórnvalda í Ísrael á framfæri. Sendiherrann lét ekki í það skína í opinberum ummælum sínum eða á fundi með mér að málið sem slíkt hefði neikvæð áhrif á samskipti Íslands og Ísraels. Þau samskipti eru með ágætum og hafa aukist á umliðnum árum, enda vita ísraelsk stjórnvöld að Ísland er líkt og Ísrael rótgróið lýðræðisríki þar sem réttur þingmanna til að leggja fram þingmál er hluti af lýðræðinu. Hins vegar er ekkert launungarmál og sendiherrann var alveg skýr með það að ísraelskum stjórnvöldum hugnast ekki frumvarpið í óbreyttri mynd. Það þarf ekki að koma á óvart. Einstaka önnur ríki í Evrópu og Norður-Ameríku hafa sýnt þingmálinu áhuga og spurst fyrir um það án þess að leggja sérstakan dóm þar á eða tilgreina opinbera afstöðu. Ég vil að lokum ítreka að ég hef fullan skilning á markmiðum frumvarpsins og veit sem er að þeir sem flytja frumvarpið eru eingöngu með góðan ásetning. Í mínum huga snýst þetta um að finna jafnvægið og stíga skref í þessa átt líkt og Norðurlöndin hafa gert. Þar vísa ég jafnframt í umsögn utanríkisráðuneytisins sem barst þinginu skömmu fyrir páska.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir að leggja fram þessa fyrirspurn og hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Það er í rauninni mjög áhugavert í því ljósi að taka þessa umræðu hér við hæstv. utanríkisráðherra, en við höfum varið töluverðum tíma í að ræða frumvarpið sem slíkt í þessum þingsal. Ég held að ég hafi verið viðstödd meiri hlutann af þeirri umræðu og tók þátt í henni. Mér þykir líka mikilvægt að það komi fram að fjöldi umsagna hefur borist, og það er alveg rétt að það er örugglega sögulegur fjöldi erlendra umsagna sem hefur borist um þetta þingmannamál, en þær eru líka margar hverjar jákvæðar og mjög margir hafa haft samband og fagnað því að verið sé að taka þessa umræðu á Alþingi Íslendinga. Ég er ein af þeim sem segjast hafa fullan skilning á markmiði frumvarpsins. Ég hef líka sagt að fara þurfi vel yfir það og umræðan þurfi að fá að þroskast. Ég segi fyrir mitt leyti að ég er stolt af því að tilheyra þjóðkjörnu þingi á Íslandi sem þorir að taka umræðu um mál sem eru umdeild. [[Forseti hringir.]]Ég held að við eigum hvergi að hvika frá þeirri umræðu. En eins og hér hefur komið fram þá getur vel verið að málið þurfi að þroskast enn frekar í umræðunni, en ég held að við séum flest sammála um inntak [[Forseti hringir.]]málsins, þ.e. rétt barnsins.
Frú forseti. Ég tel málið mikilvægt því að það sýnir mjög vel þann mikilvæga grundvallarrétt okkar þingmanna að leggja fram þingmál óháð öllu öðru. Ég tók líka þátt í umræðunni og hef viðurkennt að mér finnst að fara þurfi varlega í þessu máli. Ég tel að það þurfi jafnvel að þroskast meira, fá meiri umræðu og að farið verði gaumgæfilega yfir það af hálfu fræðimanna, efnt til málþings o.s.frv. Ég tek undir sjónarmið hæstv. ráðherra, annars vegar er um að ræða réttindi barnsins og hins vegar önnur sjónarmið sem helstu erlendu athugasemdirnar hafa snúist um. Ég vil koma því á framfæri að við megum ekki láta viðskiptahagsmuni eina ráða því hver stefna okkar er í ýmsum málum hér heima. Sem dæmi vil ég nefna mjög einarða afstöðu þáverandi utanríkisráðherra gagnvart viðskiptabanni á Rússa vegna málefna Úkraínu. Ég tel það mikilvægt þrátt fyrir mikla hagsmuni sem þar voru undir, m.a. á sviði sjávarútvegs. Það er stóra málið að þar vorum við meðal annars að verja landhelgi okkar [[Forseti hringir.]]og fleira. Þá verðum við að geta sett fram sjálfstæða óháða stefnu, tekið afstöðu hér algjörlega óháð því hverjir viðskiptahagsmunirnir [[Forseti hringir.]]eru. Við þurfum að líta til réttinda okkar sem þingmanna og síðan samfélagsins alls í tengslum við hvert og eitt mál.
Frú forseti. Þetta er áhugaverð fyrirspurn fyrir þær sakir að málið snýst um réttindi barnsins, númer eitt, tvö og þrjú en hér er verið að færa umræðuna inn á þessa viðskiptahagsmuni og nota þá takmörkuðu heimild eða þá auðlind sem við höfum, sem er þessar sérstöku umræður, til að ræða sérstaklega við utanríkisráðherra um viðskiptahagsmuni í þessu einstaka máli. Ég vil þá kannski spyrja hæstv. ráðherra utanríkismála, því hann talar svo afgerandi í þessu máli, og það er hægt að hlusta á það aftur og aftur, hann talar svo afgerandi fyrir þessum hagsmunum sem um er að ræða, þ.e. að það séu sterkir aðilar úti í heimi sem vilji ekki sjá þetta verða að veruleika á Íslandi: Var einhverjum þrýstingi beitt af sendiherra Ísraels á ráðherra í þessu máli? Það verður bara að koma skýrt fram. Það er mjög afgerandi hvernig ráðherra talar. Og svo tekur hann undir þetta alveg í restina: Já, og svo réttindi barnsins. Nei, þetta snýst númer eitt, tvö og þrjú um réttindi barnsins. Við skulum ekki vera að blanda viðskiptahagsmunum Íslands inn í það.
Hæstv. forseti. Við ræðum fyrirspurn sem tengist frumvarpi, sem er í allsherjar- og menntamálanefnd til umfjöllunar, um bann við umskurði á drengjum. Fram hefur komið í umræðunni að óvenjumargar umsagnir hafa komið erlendis frá um þetta mál. Umsagnirnar eru um 100 og má segja að þær skiptist í tvo þætti, annars vegar réttindi barna, og ég held að við séum öll sammála um að þau séu óvefengjanleg, en hins vegar verður manni síðan ljóst af lestri þessara umsagna að þetta tengist trú, menningu, þjóðarvitund og sögulegri vitund meira en mann óraði fyrir. Þess vegna vil ég taka undir með þeim sem hér hafa talað og það sem hæstv. ráðherra kom inn á að mikilvægt er að nálgast þetta mál af meiri [[Forseti hringir.]]virðingu og nærfærni en oft áður.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir mjög greinargóð svör og góða yfirferð á málinu. Ég er þeirrar skoðunar að horfa verði á allar hliðar þess. Mér fannst athyglisvert það sem ráðherrann sagði, að hann hefði átt samtöl við mannréttindastjóra Sameinuðu þjóðanna sem hafi lagt ríka áherslu á að vinna gegn fordómum í garð múslima og gyðinga og að sú skoðun sem kemur þar fram að verði frumvarpið samþykkt geti það haft veruleg neikvæð áhrif í þeim efnum og ýtt undir fordóma. Verði það samþykkt megi búast við harðari viðbrögðum en hafi verið á þessu stigi málsins. Í mínum huga er mjög mikilvægt að það hafi komið fram hér í þingsal í tengslum við þetta mál, því að það er nú einu sinni þannig í alþjóðasamskiptum að menn sjá ekki fyrir sér hvernig hlutirnir geta þróast. Þeir geta þróast mjög hratt á skömmum tíma, einnig í neikvæða átt í sumum tilfellum. Við sáum hvað sem gerðist hér þegar Reykjavíkurborg samþykkti viðskiptabann á Ísrael, þá olli það miklum taugatitringi og borgarfulltrúar voru á harðahlaupum undan þeirri ályktun. Málið var allt hið vandræðalegasta og erfitt fyrir okkur. Ég vil líka þakka fyrir það sem ráðherra sagði og kom hér fram, og gott að það komi fram, að það skýtur skökku við að Ísland eigi að skapa sér einhverja sérstöðu í þessum efnum. Eigum við að vera einhverjir krossfarar á erlendum vettvangi í þessu máli? Siðferðispostular og [[Forseti hringir.]]boðberar? Þjóð sem er nýkomin út úr efnahagslegu hruni? Ég tel svo ekki vera.
Virðulegi forseti. Nú er það svo að hv. þingmaður spyr mig spurninga og mér ber sem ráðherra að upplýsa og það er það sem ég geri. Varðandi spurningu hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar, sem mér fannst nokkuð sérstök og upplegg hans um hvort sendiherra Ísraels eða einhverjir aðrir sendiherrar hafi beitt mig þrýstingi, þá er svarið nei, alveg skýrt nei. Algjörlega skýrt nei. Það sem ég fór hins vegar yfir eru viðbrögðin sem utanríkisþjónustan hefur fengið eftir að þetta mál kom fram. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður hafi viljað að ég hefði þagað yfir því. [[Gripið fram í: … tengist gyðingahatri á Íslandi …]] Nú þarf ekkert, virðulegi forseti, annað en að fylgjast með umfjöllun í íslenskum fjölmiðlum að fram hefur komið að aðilar hafa haft áhyggjur af því að ef þetta mál næði fram að ganga þá væri það vatn á myllu öfgaafla. Það var frétt um það í Ríkisútvarpinu nokkrum vikum seinna hvað öfgaöfl varðar sem ala á gyðinga- og múslimahatri. Ég treysti því að hv. þingnefnd og þingið fari mjög vel yfir málið í því samhengi öllu saman, því að eins og ég nefndi; Ísland er ekki eyland. Það sem við gerum hefur áhrif. Þetta snýst ekki um viðskiptahagsmuni. Þetta snýst um það sem aðrir telja, með réttu eða röngu, trúfrelsi og mannréttindi. Og tekið er eftir því sem við gerum. Þetta mál hefur fengið mikla athygli. Ég hvet því hv. þingmenn að skoða málið vel og fara yfir það málefnalega, því að þannig er málið vaxið hvort sem okkur líkar betur eða verr. Ef ég er spurður hér í þinginu þá reyni ég að svara sem best og skilmerkilegast. Það gerði ég í þessu tilfelli og hef ekki verið beittur neinum þrýstingi frá neinum aðila. En hins vegar, eins og kom fram í svari mínu, hefur verið talað bæði við mig og aðra út af þessu máli. Ég tel að ég hafi komið þeim upplýsingum skilmerkilega frá mér við þingheim og þjóð.