Virðulegur forseti. Með leyfi forseta: Byggðastefna lyftir landi, ef vandlega er farið með hana. Hún er eins og heilagur andi, það hefur enginn séð hana. Þannig orti eitt sinn góður og genginn Framsóknarmaður að nafni Þormóður Jónsson. Brothættar byggðir - og hvað svo? Á Íslandi hefur lengi verið rekin sjálfvirk byggðastefna sem felur í sér nýtingu skattfjár á einum stað til uppbyggingar fyrir náð og miskunn, kjördæmapot, skattaívilnanir eða kjarkaðan ráðherra sem hefur fært opinber störf frá höfuðborgarsvæðinu. Gleymum því ekki að uppbygging hins opinbera á höfuðborgarsvæðinu er talin sjálfsögð og skynsamleg en ölmusa annars staðar. Hvenær látum við okkur málið varða þannig að sú alvarlega byggðaröskun sem hefur átt sér stað vítt og breitt á landsbyggðinni stöðvist og landið haldist allt í byggð? Bíldudalur, Þingeyri, Árneshreppur, Hrísey, Grímsey, Öxarfjörður, Raufarhöfn, Bakkafjörður, Borgarfjörður eystri, Breiðdalshreppur og Skaftárhreppur. Hvaða svæði, þorp, bær eða byggð fer næst á lista? Brothætt byggð - og hvað svo? Sums staðar er verkefninu að ljúka eða því lokið. Þau svæði sem mynda fjarlæga skeifu utan um höfuðborgarsvæðið eru jafnvel svæði sem við þjónustum ekki nema að litlu leyti með stoðstofnunum ríkisins. Á meðan er sveitarfélögum ætlað að leysa vandann sem allir vita að hafa hvorki bolmagn, fjármagn né lausnir til að bregðast við svo vel sé. Fólk eltir nefnilega skattpeningana sína, menningu og þjónustu - og hvar er skattfé helst varið? Viðfangsefnið verður hvorki leyst með skjótvirkum hætti né verður hægt að beita almennum úrræðum til að leysa þetta sértæka verkefni. En það er grundvallaratriði að íbúar þessa lands búi allir við sem jöfnust kjör og þjónustu sem hið opinbera veitir, óháð búsetu. Ég spyr því: Brothættar byggðir - og hvað svo?
Virðulegi forseti. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson talaði í gær um ferðakostnað þingmanna. Í ræðu sinni talaði hann einnig um ferðakostnað í sambandi við utanlandsferðir. Ég verð bara að bera af mér þær sakir strax, hvort sem það var meint til allra þingmanna eða eingöngu til ráðherra, að ég hef aldrei skrifað krónu á kílómetra til flugvallarins, aldrei látið þingið borga fyrir bifreið, aldrei látið þingið borga fyrir neitt þegar ég er erlendis nema þegar hótelkostnaður fer fram úr öllu hófi. [[Gripið fram í: Ráðherra.]]- Hann segir ráðherra. Annað langar mig til að tala sérstaklega um og það er um störf þingsins. Við sverjum eið að stjórnarskránni og okkur ber að segja satt og rétt frá. Okkur ber að tilkynna veikindi eins og allir aðrir og leggja fram veikindavottorð. Mér er spurn: Er í einhverjum tilfellum leyfilegt að skrá á sig fjarvist þegar menn eru veikir? Er hægt að fara fram hjá þessum lögum? Ég vil hafa allt uppi á borðinu og við eigum að vera heiðarleg í okkar störfum og segja satt og rétt frá. Ég hef, þrátt fyrir mín veikindi, reynt að standa mig eins og ég get á þingi, ég hef reynt að vera heiðarlegur í mínum störfum. Mér finnst að við eigum að gera kröfu um það að fólk sé heiðarlegt, að við þingmenn séum fyrirmynd. Okkur ber að fara 100% að lögum. Okkur ber að fara að stjórnarskránni. Við sverjum eið að henni og okkur ber að segja satt og rétt frá. Hvort sem það eru veikindi eða annað þá eigum við að passa okkur á því að vera til fyrirmyndar og passa okkur líka á því að það er verið að fylgjast með okkur þarna úti. Ef við erum að brjóta stjórnarskrá eða lög segir það mikið og þá er erfitt að dæma aðra fyrir það.
Virðulegi forseti. Í tilefni af ræðu hv. þm. Ingu Sæland í gær um vestnorræna samstarfið vil ég taka undir það sem þar kom fram um mikilvægt og áhugavert samstarf. Hv. þingmaður ræddi um þekkingu okkar og getu í erlendum tungumálum. Ég viðurkenni að þegar fyrst var leitað til mín um að taka sæti í þessu ráði skoraðist ég undan þrátt fyrir að ég hefði áratugareynslu af viðskiptum við Dani í fiskvinnslu og fisksölu og við ýmsa aðila úti um allan heim. Ég hef ágæta þekkingu á tungumálum en fyrst skoraðist ég samt undan því. Svo lét ég undan og tók þátt í þessu starfi þó að danska sé ekki mitt annað tungumál og kannski varla það þriðja. Við í nefndinni fáum mjög mikla aðstoð frá frábæru starfsfólki í þinginu og ég hef haft afar mikið upp úr þessu samstarfi. Ég verð að segja eins og er, að það hefur skilað mér afar miklu. Þetta er öðruvísi samstarf og örugglega allt annað en þingið byggir á. Þetta byggist miklu meira á samheldni og vináttu sem er líka grunntónn samstarfsins. Ég hef flutt þingsályktunartillögu í færeyska þinginu á vegum Vestnorræna ráðsins sem var vel undirbúin hérna heima. Hún var samin á íslensku en síðan þýdd yfir á dönsku og það gekk stórslysalaust að flytja hana. Ég hef öðlast dýpri þekkingu á þessu samstarfi og ég held að samstarfið eins og það er sett upp skipti okkur öll sem tökum þátt í því miklu máli. Það hefur persónulegan ávinning og svo tekst ótrúleg vinátta með góðum nágrönnum.
Virðulegi forseti. Örstutt um það sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson sagði. Ég beindi orðum mínum um dagpeninga til ráðherra, til að hafa það alveg á hreinu. Stöðugleiki hefur verið talinn dyggð í íslenskum stjórnmálum í langan tíma og eðlilega því að andstaða stöðugleika er glundroði og augljóslega vill enginn glundroða. Skammt frá stöðugleikanum er hins vegar stöðnun. Ég hef upplifað stöðnun að undanförnu. Sömu gestir í sömu málum koma ár eftir ár og lýsa sömu vandamálum, vandamálum sem eru jafnvel áratugagömul, í velferðarmálum, sveitarstjórnarmálum, öldrunar- og örorkumálum, menntamálum, heilbrigðismálum. Allar breytingar gerast hægt og of seint fyrir marga. Við verðum að líta aðeins til núverandi ríkisstjórnarsamstarfs og sérstaklega þeirra flokka sem hafa verið við stjórn meira og minna alltaf. Við búum í þeirra kerfi. Núverandi ástand í sjávarútvegsmálum, byggðamálum, samgöngumálum, menntamálum, efnahagsmálum er á þeirra ábyrgð og sérstaklega þau vandamál sem hafa legið á þjóðinni í áraraðir. Það er vandræðalegt fyrir alla, sérstaklega fyrir þá sem eru sífellt að benda á vandamálin. Í gær t.d. fjallaði ég um vandamál sem fjölmiðlar hafa spurt út í í mörg ár og tók mig ár að fá svör við. Í gær benti ég líka á vandamál sem hefur tekið mig meira en ár að fá svar við og ekkert er að gerast enn. Breytingar eru nauðsynlegur hluti stöðugleika því að án þeirra upplifðum við bara stöðnun. Í breytilegum heimi náum við ekki neinum árangri ef við vinnum ekki markvisst í þeim vandamálum sem hafa blasað við okkur áratugum saman. Í síbreytilegum heimi mikilla og hraðra breytinga verður þetta sífellt mikilvægara og í pólitíkinni eru það frjálslyndu öflin sem eru þar með lausnirnar. Í síbreytilegum og tæknilegum heimi eru Píratar með lausnina, aðrir herma.
Herra forseti. Í dag, 16. október, eru Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu og Samband íslenskra sveitarfélaga enn án samnings við Sjúkratryggingar Íslands varðandi rekstur hjúkrunarheimila. Í gildi var rammasamningur milli aðila sem rann út um síðustu áramót. Frá þeim tíma hefur verið greitt samkvæmt einhliða gjaldskrá Sjúkratrygginga Íslands sem fól í sér umfangsmiklar og róttækar breytingar til lækkunar á framlögum til hjúkrunarheimila. Í heilbrigðisstefnu til ársins 2030 kemur fram að Sjúkratryggingar Íslands annist kaup á heilbrigðisþjónustu sem byggist á þarfagreiningu og miðist við þarfir íbúanna í landinu, þar með talið íbúa hjúkrunarheimila. Viðræður milli aðila sem um ræðir hafa verið í gangi þótt stopular hafi verið á árinu og á meðan eru hjúkrunarheimilin rekin í mínus mánuð eftir mánuð. Samkvæmt mínum heimildum er kominn fram grunnur að samkomulagi en það þarf að ljúka gerð samnings og gera árið 2019 upp með þeim hætti að rekstur þessarar mikilvægu þjónustu nái jafnvægi. Þjónusta við aldraða er grunnþjónusta sem þarf að hlúa betur að. Það þarf að tengja aftur RUG-stuðul við nýtt dvalargjald þannig að hjúkrunarþyngd sé metin inn í gjaldstofninn. Að lokum vil ég hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til að skipa þverpólitíska nefnd sem fari yfir rekstur og framtíðarfyrirkomulag á byggingum og rekstri hjúkrunarheimila eins og hv. fjárlaganefnd lagði til í meirihlutaáliti sínu um fjármálaáætlun í vor. Stefnan getur ekki verið sú með fjölgun aldraðra og einstaklinga sem þurfa á þjónustu hjúkrunarheimila og annarri öldrunarþjónustu að halda að ár eftir ár sé dregið úr fjármagni til þjónustunnar per rými.
Herra forseti. Nýlega hélt atvinnuveganefnd opinn fund um óunninn fisk sem fluttur er út í gámum. Allur fiskur á að fara á markað. Allar vinnslur hafa þá tækifæri á jafnræðisgrundvelli til að kaupa hráefni og fiskurinn fer í útflutning, hálf- eða fullunnin - mun verðmætari vara en óunninn fiskur í gámum. Þeim útflutningi yrði nánast sjálfhætt. Nú stendur til að kvótasetja grásleppu, algerlega að ástæðulausu því að núverandi fyrirkomulag hefur gefist mjög vel. Öll félög smábátasjómanna hafa mótmælt þessu. Hafnarnes VER þurfti að segja upp starfsfólki um daginn vegna óskynsamlegra fyrirætlana stjórnvalda um veiðar á sæbjúgum. Við verðum að vanda betur til verka. Flest málefni sjávarútvegsins koma of seint fram þannig að flýta þarf þinglegri meðferð. Illa rýndum tillögum, götóttum og handónýtum frumvörpum er þrýst í gegn á handahlaupum. Ekkert ráðrúm er gefið fyrir raunverulegar umbætur í fiskveiðistjórnun. Við verðum að tryggja eðlilega fiskveiðistjórnun þar sem nýliðun í greininni er möguleg, veiðileyfin eru tímabundin en ekki varanleg og jafnræði er tryggt. Við höfum fengið ákúrur frá mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna vegna fiskveiðistjórnar. Okkur ber siðferðisleg skylda til að bregðast við þeim. Verulegra umbóta er þörf. Strandveiðitímabilið þarf að lengja í alla vega sex mánuði og rýmka þar verulega reglur. Skilyrði, reglur og gjaldtaka eru of þung fyrir smábátaútgerðina. Í stuttu máli: Allan fisk á markað, tímabundnar veiðiheimildir en ekki varanlegar, frjálsar handfæraveiðar - einungis þannig tryggjum við jafnræði, eðlilega samkeppnisstöðu og nýliðun í greininni sem annars hættir við stöðnun. Breytum kvótakerfinu, breytum fiskveiðistjórnun hægt en örugglega, án nokkurrar kollsteypu, þjóðinni allri til heilla. Þetta er mikilvægt auðlindamál.
Herra forseti. Skattablæti núverandi ríkisstjórnar með formann Sjálfstæðisflokksins sem fjármálaráðherra tekur á sig ýmsar birtingarmyndir. Ein þeirra er illa útfært frumvarp um urðunarskatt. Fram hefur komið í umsögnum, m.a. frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Sorpu, að málið sé ekki nægjanlega vel undirbúið auk þess sem samráð hafi skort við viðkomandi aðila við undirbúning málsins. Þá hafa umsagnaraðilar einnig bent á að sú tala sem unnið var út frá, þ.e. 15 kr. á kíló, muni vera hraustlega yfirskotin. Það sé engin leið önnur en að velta þessu gjaldi yfir á notendur þjónustunnar. Reiknast Sorpu til að meðaltal urðunarskatts, þar sem hann er lagður á, sé 4,93 kr. á kíló en 4,38 kr. ef allra hæsti skatturinn er undanskilinn. Hér er áformað að urðunarskattur verði eins og áður segir 15 kr. á kíló. Verði sá skattur lagður á þýðir það 62% hækkun á urðunargjaldi hjá Sorpu. Einnig hefur verið á það bent að slík ofurgjaldtaka geti haft þveröfug áhrif á markmiðið og beinlínis virkað sem hvatning til losunar með ólögmætum hætti. Að þessu sögðu, herra forseti, er rétt að hafa í huga lífskjarasamningana og færa má fyrir því sterk rök að enn einn skatturinn geti grafið undan samningunum sem svo mjög er þörf á að haldi. Herra forseti. Nú þegar hagkerfið er í varnarfasa og fyrirtæki halda að sér höndum þykir mér skjóta skökku við að bæta enn í álögur á fólk og fyrirtæki.
Herra forseti. Markaðsstofa Norðurlands hélt fínan fund í gær um málefni Akureyrarflugvallar og millilandaflugs um flugvöllinn. Því miður komst ég ekki norður til að sitja fundinn vegna anna í þinginu. Hins vegar náði ég að fylgjast með streymi frá honum. Ég reikna með að hægt sé að sjá upptöku af honum á netinu og hvet alla til að athuga það. Öllum ætti að vera ljóst að þetta er stærsta málið á Norðurlandi og mjög er litið til þeirra tækifæra sem eru tengd því að skapa betri aðstæður fyrir dreifingu erlendra ferðamanna um allt land. Í þeirri umræðu hefur mitt mottó verið: Allt Ísland - allt árið. Stækkun flugstöðvarinnar á Akureyri skapar betri forsendur fyrir meira millilandaflugi um flugvöllinn þannig að allir flugfarþegar komist hratt og vel undir þak þegar þeir fara um flugvöllinn, hvort sem þeir eru að koma eða fara. Eins og komið hefur fram komast ekki allir á sama tíma undir þak. Fyrir þremur vikum var Jafnvægisás ferðamála kynntur af ferðamálaráðherra. Í fréttatilkynningu frá ráðuneyti ferðamála vegna málsins kom fram að Jafnvægisásinn væri nýtt, viðamikið og mikilvægt stjórntæki sem segði til um það hvar ferðaþjónustan stæði gagnvart yfir 60 mælikvörðum sjálfbærrar nýtingar. Er þá horft til samfélagslegra, efnahagslegra og umhverfislegra þátta. Þetta mun vera í fyrsta sinn í heiminum sem slíkt verkefni er unnið á landsvísu. Þegar Jafnvægisás ferðamála var kynntur í lok september var m.a. tekið fram að flugstöðin á Akureyrarflugvelli væri ekki nægilega stór til að sinna hlutverki sínu. Hún var á rauðu á sama hátt og Reykjavíkurflugvöllur og flugstöðin þar var á rauðu og síðan mætti bæta við Keflavíkurflugvelli. Allir þessir innviðir voru á rauðu á Jafnvægisásnum. Við eigum stór og vannýtt tækifæri í ferðaþjónustunni úti á landi og það er löngu kominn tími til að við nýtum þau. Þetta gengur allt of hægt. Við þurfum að rétta kúrsinn frá árinu 2011 þegar stór hluti fjárveitinga til flugvallakerfisins hvarf þegar varaflugvallagjaldið var lagt af og því breytt í þjónustugjöld sem runnu í framhaldinu til Keflavíkurflugvallar. Þar var sannarlega framinn slæmur verknaður sem hefur bitnað harkalega á uppbyggingu flugvalla landsins.
Herra forseti. Ársfundur Vestnorræna ráðsins er fram undan hjá okkur sem erum í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Hann verður haldinn í Nuuk á Grænlandi. Íslandsdeildin er nýbúin að heimsækja sendiskrifstofur Færeyja og Grænlands í Reykjavík og var það mjög fróðlegt og uppbyggilegt. Ráðstefnan Arctic Circle er nýafstaðin og þar kom fjöldi þjóða saman og tók þátt í að ræða málefni norðurslóða. Þar voru umhverfismálin, loftslagsmálin og líf þeirra sem búa á þessum slóðum í brennidepli og Vestnorræna ráðið var þar með áhugaverðar málstofur. Við þekkjum það að í breyttum heimsveruleika eru bæði tækifæri og áskoranir fyrir þessar vestnorrænu þjóðir. Við munum eftir áhuga forseta Bandaríkjanna á að kaupa Grænland eins og það er hrokafullt að ætla sér það. Við höfum átt gott, merkilegt og mikilvægt samstarf þarna í seinni tíð og í gegnum árin. Þetta er yfir 30 ára samstarf á vettvangi vestnorrænna þjóða, Grænlands, Íslands og Færeyja. Alltaf hefur ríkt skilningur og góð samstaða óháð því að þessar þjóðir tala hver sitt tungumál. Það er líka mjög mikilvægt að vernda tungumálin á vestur-norðurslóðum. Við höfum átt samstarf í heilbrigðismálum, mennta- og menningarmálum, íþróttamálum og björgunarmálum svo eitthvað sé nefnt og núna liggur fyrir þinginu að eiga samstarf um kvikmyndagerð og endurgreiðslu ef upptökur á kvikmyndum á Íslandi eru líka á Grænlandi og í Færeyjum. Mér finnst þetta samstarf hafa gengið mjög vel og við eigum að halda því áfram og efla það sem mest. Það hefur skilað okkur miklu, bæði í góðum vinskap og skilningi þessara þjóða, og við látum ekki tungumálin trufla okkur þar [[Forseti hringir.]]af því að við skiljum hvert annað og getum leitað leiða til að gera það með ýmsum hætti eins og með túlkun.
Herra forseti. Eins og venja er koma menn víða við í umræðum um störf þingsins og mér finnst ástæða til að taka aðeins upp boltann þar sem hv. þm. Þorgrímur Sigmundsson skildi hann eftir áðan. Fyrst vil ég þakka honum fyrir að vekja athygli á þeim umsögnum sem borist hafa um frumvarp um urðunarskatt. Þingleg meðferð þess máls er að hefjast þannig að það skiptir máli hvaða sjónarmið koma fram í þeirri umræðu, hvaða sjónarmið berast nefndinni. Þar þarf að líta á tvennt eins og venja er, annars vegar hvort gjaldtakan, eins og hún er sett fram, sé til þess fallin að skila tilgangi sínum og hins vegar hvernig hún kemur síðan niður á gjaldendum. Það er eðlilegt að farið sé yfir þetta og það skoðað sem fram kemur af hálfu atvinnulífs, sveitarfélaga og annarra aðila sem um þetta fjalla. Gjaldtaka af því tagi þarf auðvitað að fara í gegnum umræðu og síu í þinginu eins og aðrar tillögur af slíku tagi. Ég get hins vegar ekki látið hjá líða að svara því sem hv. þingmaður hóf mál sitt á, hann veittist með ákveðnum hætti að Sjálfstæðisflokknum og fjármálaráðherra í þessu sambandi. Ég bið hann að fara yfir ferilinn í því sambandi, þ.e. nálgun Sjálfstæðisflokksins gagnvart skattheimtu, skattlagningu og skattbreytingum á undanförnum árum. Ég er alveg sannfærður um að hv. þingmaður, sem mér heyrist frekar vera á skattalækkunarlínunni, muni verða býsna ánægður þegar hann skoðar þá niðurstöðu og tekur það allt saman.
Herra forseti. Mig langar að fjalla stuttlega um lífeyrissjóðakerfið og nýtingu á því almannafé sem þar liggur. Greiðslur í lífeyrissjóði hér á landi hafa löngum verið aðskildar frá skattkerfinu og runnið í aðra farvegi en víða erlendis. Hugmyndin er sú að sjóðirnir séu eign einstaklinga en staðreyndin er hins vegar sú að framkvæmdin er að mörgu leyti eins og um skattheimtu sé að ræða. Grundvallarmunurinn felst hins vegar í því hvernig sjóðirnir eru ávaxtaðir og spyrja má sig hvort vit sé í því að láta hluta af raunverulegri skattheimtu landsmanna í hendurnar á stórum hópi fólks sem spilar með peninga í fjármálakerfinu í stað þess að nýta þá til uppbyggingar. Kostnaðurinn af þessu spili er mikill og eru t.d. stjórnendur þessara sjóða sumir hverjir á mjög háum launum, svo að ekki sé dýpra tekið í árinni. Uppbygging innviða virðist í auknum mæli vefjast fyrir mönnum. Lausnarorðið er að þeir greiði sem nota, en staðreyndin er sú að það eru miklu fleiri sem njóta. Uppbygging ljósleiðara vítt og breitt um landið tókst með ágætum en í raun þurfti að safna verulegum fjármunum meðal almennings og þeirra sem eru að taka inn ljósleiðara til að koma því í gegn. Og veggjöld eru lausnarorðið í dag alls staðar þar sem verulega á að taka til hendinni. Þetta vafðist ekki fyrir fólki fyrir 50–100 árum þegar efni voru lítil. Það sætir furðu hvernig samfélaginu tókst á þeim tíma að koma upp vegakerfi, læknaþjónustu, lagningu síma og rafmagns, byggja upp flugvelli og hafnir og margt fleira mætti telja. Lykillinn að því var samt sá að þessar framkvæmdir hjálpuðu fólkinu í landinu að gera hlutina hagkvæmari, gera meira og gera betur o.s.frv. Það varð sem sagt aukin framleiðni eins og það heitir á góðu máli. Þetta borgaði sig sjálft og miklu betur en það. Þannig er það með alla góða fjárfestingu í innviðum. Hún kemur allri þjóðinni til góða og það leiðir aftur að frasanum um að þeir borgi sem nota. Þeir sem nota innviði eru nefnilega við öll. Hvernig ætli ferðaþjónustan hefði þróast í Skaftafellssýslum ef þeir sem notuðu vegina þar hefðu þurft að borga þá? Hvernig gengi að flytja fisk til útflutnings með flugi ef ekki væri fyrir góða vegi og hverjir græða á því? Er það bílstjórinn eða fiskútflytjandi eða þjóðin öll? [[Forseti hringir.]] Ég tel sjálfsagt að stokka upp hugmyndirnar um lífeyrissjóðakerfið og nota þá fjármuni miklu meira til að byggja upp innviði landsins [[Forseti hringir.]]því að þannig getum við borgað ellistyrkinn í framtíðinni.
Virðulegi forseti. Mig langar að gera hér að umtalsefni tvær nýlegar skýrslur sem hafa komið fyrir sjónir okkar. Sú fyrri er frá Eurostat og greinir frá því að Íslendingar skeri sig úr öðrum þjóðum í kringum sig í því að fjölskyldur og aðstandendur sjúklinga, langveikra, fatlaðra og heilabilaðra taki meiri þátt í þeirri umönnun sem þetta fólk þarf á að halda en tíðkast hjá öðrum þjóðum. Um 9% fullorðinna landsmanna annast þess háttar umönnun á langveikum, fötluðum eða öldruðum ástvinum sínum en þetta hlutfall er um 3% annars staðar á Norðurlöndunum. Hin skýrslan sem mig langar að nefna er eftir Kolbein Stefánsson og fjallar um fjölgun örorkulífeyrisþega hér á landi en Kolbeinn kynnti skýrsluna fyrir allsherjar- og menntamálanefnd í gær. Mikið hefur verið rætt um fjölgun öryrkja í hópi ungra karlmanna að undanförnu, sem er vissulega sérstakt áhyggjuefni og úrlausnarefni fyrir samfélagið, en minna hefur farið fyrir því að við gefum hinu gaum. Hjá skýrsluhöfundi kemur fram að konur eru líklegri en karlar til að hljóta örorku þegar líður á ævina. Munurinn eykst þegar líður á aldurinn og stærsti hluti þeirrar fjölgunar er til kominn vegna kvenna á aldrinum 50–66 ára. Mér sýnist augljóst að samhengi sé á milli þessara tveggja skýrslna því að enn er það svo að það mæðir meira á konum að sinna umönnun fjölskyldumeðlima, bæði líkamlega og andlega, og þegar um er að ræða konur sem hafa kannski verið í krefjandi störfum um árabil, þegar slík fjölskylduumönnun bætist ofan á slíkt, getur hreinlega eitthvað gerst og eitthvað gefið sig. Ég sé ekki betur en að fórnarkostnaður samfélagsins [[Forseti hringir.]]af því að velta velferðarkerfinu inn á heimilin og yfir á fjölskyldurnar sé aukin örorka kvenna.
Herra forseti. Ég er enn í þeirri stöðu að vera að læra á þennan ágæta vinnustað, Alþingi. Nú er í fréttum málefni tveggja systra sem eru að berjast við kerfið og fornaldarlega mannanafnalöggjöf okkar. Ekki fá þær að ráða eigin örlögum svo að þeim heimilist að skipta um nafn sem er það litla sem þær biðja um. Hæstv. dómsmálaráðherra boðar að nú skuli koma nýtt mannanafnalagafrumvarp þar sem frelsið skuli haft í forgrunni. Ég óska henni alls hins besta með málið en minni á að tíu af hennar eigin flokksfélögum kolfelldu slíkt mál í þinginu í vor ásamt öllum hinum frelsisunnandi þingmönnum Miðflokksins, Framsóknar og Vinstri grænna sem gátu alls ekki hugsað sér að einstaklingar fengju að ráða eigin nafni. Mér þykir mjög sérstakt að við séum enn virkilega með þá stöðu að við þurfum sérstaka mannanafnanefnd til að ákvarða hvaða nöfnum fólk megi heita, að við treystum ekki einstaklingum til að skíra börn sín og hvað þá að breyta eigin nafni að eigin ósk. Mér þykir enn fyndnara í raun að horfa upp á þessi vinnubrögð þar sem ríkisstjórn sem stóð að því að kolfella þetta mál í vor og tók engan þátt í störfum nefndarinnar til að breyta málinu með þeim hætti að það væri viðkomandi flokkum að skapi ætlar að færa sama mál upp á borð Alþingis aftur. Á tungumáli vinnandi fólks sem vinnur heiðvirða vinnu heitir þetta sóun á tíma þingsins. Þetta heitir barnaskapur, þetta heitir að það skipti öllu máli hvaðan hlutirnir koma en ekki hvernig þeir hljóma. Ég vona sannarlega að ég upplifi að þingið láti af slíkum vinnubrögðum og að við tökum einfaldlega góðar hugmyndir, vinnum þær áfram [[Forseti hringir.]]og klárum þær hér í sameiningu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég vil vekja athygli á svari félags- og barnamálaráðherra sem birtist í gær við fyrirspurn minni um fæðingar- og foreldraorlof. Þetta er óvenju efnismikið svar og ég held að ég verði að hrósa hæstv. ráðherranum fyrir að hafa lagt jafn mikla vinnu í það og raun ber vitni. Hér eru upplýsingar á 12 blaðsíðum í 13 töflum sem teikna ágætlega upp hvernig fæðingarorlof hefur skipst á foreldra eftir kyni, tekjubili, stöðu á vinnumarkaði og ýmsu öðru síðustu fimm árin. Það eru nokkur atriði sem mig langar að benda á sem stökkva upp af þessum síðum við fyrstu sýn. Í fyrsta lagi hinn sameiginlegi réttur foreldra, þeir þrír mánuðir sem mæður og feður geta skipt sín á milli. Þeir falla nær eingöngu til kvenna. Mæðurnar nýta þá til að ná almennilegu fæðingarorlofi. Í kringum 90% mæðra fullnýta þennan rétt og það eru ekki nema 11% feðra sem nýta eitthvað af sameiginlega réttinum. Í öðru lagi kemur fram að á hverju ári séu um 700 feður sem taki ekkert fæðingarorlof vegna fæðinga barna sinna. Þetta þykir mér nú bara kalla á sjálfstæða rannsókn á ástæðum þessa. 100 mæður sækja ekki heldur um fæðingarorlof og ég velti fyrir mér hvort það séu konurnar sem við sjáum gjarnan í fréttum sem eru t.d. fluttar heim úr löndum þar sem þær hafa verið í námi og njóta þess vegna ekki réttinda. Þetta þarf að leggjast rækilega yfir uppi í ráðuneyti og svo þarf að skoða sérstaklega botninn í kerfinu, lægstu greiðslurnar sem eru smánarlegar fyrir fólk utan vinnumarkaðar og í námi. Við þurfum að hífa þær upp til þess að fæðingarorlofskerfið geti þjónað því að vera ekki bara vinnumarkaðsúrræði heldur líka félagslegt stuðningsnet.
Herra forseti. Tveir atburðir á alþjóðavettvangi síðustu vikuna hafa vakið óhug hér á landi og víðar. Annars vegar er um að ræða innrás Tyrkja í norðurhluta Sýrlands sem hefur raskað verulega öryggi almennra borgara á svæði sem er sundurtætt af margra ára stríðsátökum með tilheyrandi mannfalli og fólksflutningum. Þó að ríkisstjórn Íslands hafi brugðist vel við með fordæmingu á innrásinni hvet ég ríkisstjórnina til að nýta öll þau tækifæri sem við höfum til að beita okkur með afgerandi hætti fyrir friðsamlegum lausnum og gegn árásum á Kúrda sem hafa verið öflugir bandamenn í baráttunni gegn viðbjóðslegum hryðjuverkum á svæðinu og gegn áframhaldandi stríðsátökum sem munu alltaf bitna hvað harðast á börnum, konum og almennum borgurum. Við höfum dýrmætt sæti í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna sem hægt er að nýta til að kalla saman aðildarríki á sérstakan aukafund um stöðuna í Sýrlandi og við erum líka með fríverslunarsamning við Tyrkland þar sem kveðið er á um virðingu fyrir mannréttindum og lýðræði. Í þessu máli hvet ég líka þingmenn Alþingis til að fordæma innrás Tyrkja og taka einarða afstöðu gegn henni hvar sem hægt er. Hinn atburðurinn er þungir fangelsisdómar Hæstaréttar Spánar sem voru kveðnir upp í fyrradag yfir leiðtogum sjálfstæðishreyfingar Katalóníu vegna aðgerða katalónska sjálfsstjórnarþingsins í tengslum við atkvæðagreiðslu um sjálfstæði Katalóníu árið 2017 og sjálfstæðisyfirlýsinguna sem fylgdi í kjölfarið. Dómarnir eru ekkert nema hörmulegir í evrópsku lýðræðisríki, hljóða upp á 9–13 ára fangelsisvist og meðal þeirra sem fá dóm er þingforseti sjálfsstjórnarþings Katalóníu sem fékk dóm fyrir það eitt að leyfa umræður í þingsal um sjálfstæði héraðsins. Að auki er þarna um að ræða tvo fulltrúa almannasamtaka sem hafa starfað og barist fyrir sjálfstæði Katalóníu sem eru líka dæmdir í fangelsi. Kæru þingmenn. Ég hvet ykkur til að láta ykkur málið varða, tjá ykkur þar sem þið getið og halda því til haga að burt séð frá því hvað Katalónar vilja gera í sinni eigin sjálfstæðisbaráttu er óboðlegt að fangelsa lýðræðislega kjörna fulltrúa fyrir friðsamlega baráttu fyrir pólitískum skoðunum sínum. Það er hreinlega skylda okkar sem þingmanna að standa með kjörnum fulltrúum í lýðræðislegum stofnunum sem eru [[Forseti hringir.]]fangelsaðir fyrir skoðanir sínar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um félög til almannaheilla á þskj. 182, mál nr. 191. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði heildarlög um félög til almannaheilla. Markmiðið með lagasetningunni er að skjóta traustari stoðum undir frjáls félagasamtök sem geta talist almannaheillasamtök. Vinna við frumvarpsgerðina á rætur að rekja til frumkvæðis Almannaheilla – samtaka þriðja geirans og undirbúningsstarfs á vegum félags- og tryggingamálaráðuneytisins og síðar atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins. Frumvarpið byggir á eldra frumvarpi sem lagt var fram á 145. löggjafarþingi af þáverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra en það frumvarp náði ekki fram að ganga. Gerðar voru nokkrar breytingar á frumvarpinu til einföldunar og það lagt fram á 149. löggjafarþingi en náði þá ekki fram að ganga. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju efnislega óbreytt frá framlagningu síðasta þings. Eins og fyrr segir er með frumvarpinu lagt til að sett verði heildarlög um félög til almannaheilla, þ.e. félög sem samkvæmt samþykktum sínum eru stofnuð til eflingar ákveðnum skýrt afmörkuðum málefnum til almannaheilla en er ekki komið á fót í ágóðaskyni fyrir félagsmenn. Hér er átt við svonefnd hugsjónafélög sem stofnuð eru til mannræktar eða styrktar á einhverju sviði og beinast að ákveðnum einstaklingum sem uppfylla ákveðin skilyrði eða málefni sem nánar eru skilgreind í samþykktum félagsins. Málefnið verður að vera talið til einhverra þjóðþrifa, svo sem íþrótta- og mannræktarfélög, styrktarfélög sjúklinga, björgunar- og hjálparfélög, neytendafélög og menningarfélög. Þannig yrði þetta félagaform valið ef þátttaka margra væri æskileg. Önnur félagaform geta verið æskileg séu fjármunir þegar fyrir hendi og til stendur að stýra þeim til hagsbóta fyrir ákveðið málefni, samanber sjóði og stofnanir samkvæmt staðfestri skipulagsskrá í samræmi við lög nr. 19/1988 og sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur eftir lögum nr. 33/1999. Samkvæmt frumvarpinu er lagt til að félög til almannaheilla verði skráð í almannaheillafélagaskrá sem ríkisskattstjóri starfrækir en að skráin verði hluti af fyrirtækjaskrá. Lagt er til að skráning í almannaheillafélagaskrá verði valkvæð en þó geti opinberir aðilar gert það að skilyrði fyrir styrkjum, rekstrarsamningum og opinberum leyfum til félaga til almannaheilla að þau séu skráð í almannaheillafélagaskrá. Hugsunin að baki ákvæðinu er sú að eðlilegt sé að ríki, sveitarfélög, opinberar stofnanir og fyrirtæki í opinberri eigu geti gert það að skilyrði að almenn félagasamtök sem sækjast eftir fyrirgreiðslu hins opinbera uppfylli einhver lágmarksskilyrði um uppbyggingu og sýnileika svo hafa megi eftirlit með því hvert fjármunir hins opinbera fara og að aðrir styrktaraðilar slíkra félagasamtaka geti jafnframt gert sér grein fyrir því hvað þeir eru að styrkja og hverjir beri ábyrgð á styrktri framkvæmd. Það skal þó skýrt tekið fram að hér er um að ræða heimild fyrir opinbera aðila til að gera kröfu um að félag sé skráð í almannaheillafélagaskrá en ekki skyldu. Í frumvarpinu er að finna ákvæði um stofnun félags til almannaheilla, meginefni samþykkta slíks félags sem og ákvæði um félagsaðild, svo sem um félagsmenn, inngöngu, úrsögn og brottvísun úr félagi. Einnig er í frumvarpinu að finna ákvæði um hvernig ákvarðanatöku skuli háttað, um almenna félagsfundi, um hvaða málefni skuli taka á dagskrá aðalfundar og um aðalfundarboð. Í frumvarpinu er enn fremur að finna ákvæði um stjórn félags, hlutverk hennar og ákvarðanir á stjórnarfundum. Einnig er að finna ákvæði um ráðningu framkvæmdastjóra og hlutverk hans sem og hæfi stjórnarmanna og framkvæmdastjóra. Stjórnarmenn og framkvæmdastjóri skulu vera lögráða og skulu þeir hafa forræði á búi sínu. Í frumvarpinu er kveðið á um að félag skuli kjósa einn eða fleiri endurskoðendur, endurskoðunarfyrirtæki og skoðunarmann eða skoðunarmenn úr hópi félagsmanna til að yfirfara ársreikninga. Þá er kveðið á um að eigi síðar en mánuði eftir samþykkt ársreiknings skuli ársreikningur birtur á vef félagsins eða opinberlega með sambærilegum hætti. Í frumvarpinu er að finna ákvæði um slit félags, afskráningu, t.d. þegar félag er hætt störfum, og slit félags með dómi. Þá er að finna ákvæði um skráningu í almannaheillafélagaskrá en skráningin er valkvæð eins og fyrr segir. Í kafla um skráningu félaga til almannaheilla er að finna ákvæði um hvaða atriði skuli skrá og hvaða fylgiskjöl þurfi að fylgja með tilkynningu um skráningu. Lagt er til að félög til almannaheilla noti skammstöfunina fta og að eingöngu félögum til almannaheilla sem skráð eru í almannaheillafélagaskrá verði heimilt og skylt að nota skammstöfunina í heiti sínu. Þá er í frumvarpinu að finna ákvæði um viðurlög, m.a. er lúta að því að aðili skýri vísvitandi rangt eða villandi frá högum félags eða öðru sem það varðar í opinberri auglýsingu eða tilkynningu, skýrslum, ársreikningi eða yfirlýsingu til aðalfundar eða forráðamanna félags eða tilkynningum til almannaheillafélagaskrár. Að lokum er í frumvarpinu að finna bráðabirgðaákvæði þar sem lagt er til að almenn félagasamtök sem skráð eru í fyrirtækjaskrá við gildistöku laganna geti að uppfylltum skilyrðum þeirra farið fram á að breyta skráningu sinni í félög til almannaheilla sem skráð eru í almannaheillafélagaskrá. Lagt er til að lögin taki gildi 1. janúar 2020. Með því er bæði þeim félögum sem hyggjast óska eftir skráningu í almannaheillafélagaskrá gefið svigrúm til að undirbúa breytinguna sem og ríkisskattstjóra að gera þær breytingar sem þarf að gera hjá stofnuninni. Verði frumvarpið óbreytt að lögum verða fjárhagsáhrif á afkomu ríkissjóðs engin. Frumvarpið hefur ekki í för með sér auknar tekjur fyrir ríkissjóð og þegar hefur verið gert ráð fyrir kostnaði við samþykkt þess innan núgildandi útgjaldaramma atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins. Hæstv. forseti. Ég tel að hér sé á ferðinni þýðingarmikið frumvarp sem miðar að því að skjóta traustari stoðum undir frjáls félagasamtök sem geta talist almannaheillasamtök. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna og tek undir það sem hún sagði. Ég tel að hér sé á ferðinni býsna mikilvægt mál sem geti orðið til töluverðra heilla. Eins og ráðherranum er vafalítið kunnugt kom málið hingað til umfjöllunar síðastliðið vor en ekki auðnaðist að klára það í hv. nefnd. Hluti ástæðanna fyrir því að það kláraðist ekki lá í því að menn reifuðu áhyggjur af stöðu íþróttafélaga sem almannaheillafélaga og hins vegar til að mynda nemendafélaga í framhaldsskólum og annarra slíkra með tilliti til frumvarpsins og hvort þau gætu talist þar undir. Nú veit ég að töluverðar umræður hafa farið fram í millitíðinni um þetta. Mig langaði aðeins að inna ráðherrann eftir því hvort hún teldi tryggt að frumvarpið skerti á engan hátt möguleika þessara félaga á að vera áfram skráð sem almannaheillafélög, þá sérstaklega hvað snýr að aldri stjórnarmanna og starfsemi félaganna.
Herra forseti. Ég fylgdist með þeirri umræðu sem spratt upp í nefndinni og fékk sömuleiðis erindi þess efnis. Ég lét skoða það sérstaklega hvað varðar aldurinn og í frumvarpinu segir að stjórnarmenn og framkvæmdastjóri skuli vera lögráða. Ég lét skoða sérstaklega hvort einhvern veginn væri hægt að koma til móts við það að til eru félög í dag, til að mynda nemendafélög, þar sem fólk er innan borðs sem ekki er orðið 18 ára. Niðurstaðan varð sú að þetta yrði að vera svona. Maður verður að vera lögráða til að vera framkvæmdastjóri eða í stjórn. Það er ekki hægt að taka í sundur þau réttindi. Við erum að leggja til að þetta sé eingöngu heimilt en ekki skylt og þar af leiðandi geti áfram verið um að ræða félög sem eru með fólk sem er undir 18 ára aldri, en til þess að þau fengjust skráð sem almannaheillafélög þyrftu stjórnarmenn og framkvæmdastjóri, eins og hér er lagt til, að vera lögráða. Sú vinna sem ég lét vinna skilaði því að ekki væri hægt að taka það í sundur vegna þess að skyldurnar eru þannig að maður verður að vera lögráða til að geta borið þær.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég skil alveg þessa röksemdafærslu en hef engu að síður ákveðnar vangaveltur um að það kynni að takmarka að einhverju leyti möguleika til að mynda ungmenna til að sitja í stjórnum. Vera kann að í meðförum nefndarinnar komi upp flötur sem geti leyst þetta mál, til að mynda með áheyrnarfulltrúum. Ég vona að í meðförum nefndarinnar verði öllum steinum velt við. Ráðherra kom einnig inn á það í andsvörum sínum að við erum að tala um valkvæða skráningu. Það er ekki skylda sem hvílir á félögunum að skrá sig. En ég tek undir það með hæstv. ráðherra að frumvarpið horfir sannarlega til framfara einmitt fyrir þessi félög vegna heimilda og réttinda sem þau fengju við að skrá sig sem almannaheillafélög.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég lét skoða það mjög gaumgæfilega hvort með einhverju móti væri hægt að skrifa út að hafa mætti einstakling undir 18 ára í stjórn slíkra félaga því ég veit að það er þannig í dag en löggjöfin okkar er einfaldlega þannig að maður getur ekki stofnað til skulda ef maður er ekki lögráða. Stjórnir svona félaga geta gert það og þess vegna þurfa meðlimir að vera orðnir 18. Auðvitað er tilefni til að huga að stjórnskipulagi slíkra félaga með það í huga að ungmenni yngri en 18 ára geti haft áhrif á starfsemi félagsins þó að þau geti ekki setið í stjórn. Áheyrnarfulltrúi er ein leið til þess. Ef einhver vegur er fyrir nefndina að finna frekari flöt á því mun ég að sjálfsögðu styðja það.
Virðulegur forseti. Frumvarp það sem við fjöllum um í dag, frumvarp til laga um félög til almannaheilla, hefur verið dálítið lífseigt og átt sér langan aðdraganda. Regnhlífarsamtök almannaheillasamtaka, þ.e. Almannaheill – samtök þriðja geirans, hafa haldið málefni þessu á lofti alllengi og alveg frá 2008 og stöðugt vakið athygli á mikilvægi þess að umgjörð málaflokksins yrði styrkt almenningi til heilla. Eftir áskorun frá þessum samtökum skipaði velferðarráðherra sem fór með málefni félagasamtaka á þeim tíma, Guðbjartur heitinn Hannesson, starfshóp til að skoða nauðsyn þess að setja lög. Starfshópurinn skilaði ráðherra síðan skýrslu árið 2010. Starfinu sem hófst í félags- og tryggingamálaráðuneytinu var síðan haldið áfram í efnahags- og viðskiptaráðuneytinu og síðar atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Frumvarp til laga um félagasamtök til almannaheilla, eins og það hét þá, var svo fyrst lagt fyrir Alþingi á 145. þinginu, 2015–2016, af þáverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra. Það náði ekki svo langt að það næði fram að ganga. Það var aftur lagt fram á 149. þingi í mars á þessu ári talsvert breytt og aftur núna í október 2019 þannig að það er skammt stórra högga á milli hjá ráðherra og fagnaðarefni af hve mikilli einurð unnið er að málinu. Vonandi sjáum við niðurstöðu og árangur af þessari staðfestu í formi lagasetningar á þessu þingi því að við erum með lifandi dæmi þessi dægrin sem sanna að rík þörf er á að skerpa laga- og starfsumgjörð almannaheillasamtaka. Í meðförum þingsins og á grundvelli umsagna ýmissa hagsmunaaðila hefur frumvarpið tekið breytingum, slípast til og batnað að áliti vísustu karla og kvenna. Það er nú lagt fram að nýju efnislega óbreytt frá framlagningu þess á 149. löggjafarþingi, í mars sl. Ég þykist vita að menn horfi með nokkurri eftirvæntingu til þess að þetta frumvarp verði að lögum. Efni þessarar ræðu verður kannski að einhverju leyti endurtekning enda er um sama frumvarp að ræða og fyrr á þessu ári. Lög þessi munu gilda um félög sem skráð eru í almannaheillafélagaskrá ríkisskattstjóra sem mun sjá um að viðhalda þeirri skrá og afskrá, sem stofnað er til eða starfrækt er í þeim tilgangi, þ.e. þessi félög, að efla afmörkuð málefni til almannaheilla samkvæmt skilgreindum samþykktum og gilda ekki um félög sem komið er á fót í ágóðaskyni fyrir félagsmenn eins og hæstv. ráðherra drap á. Það er rétt að árétta að samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að skráning félags til almannaheilla sé valkvæð og eigi ekki við um öll félagasamtök. Lítil félög sem ekki eru með umfangsmikinn rekstur þurfa ekki að sækja um slíka skráningu og geta starfað áfram án þess að þessi fyrirhuguðu lög hafi önnur áhrif en að vera fyrirmynd um góðan rekstur. Almannaheillasamtök í landinu hafa óskað eftir að settur verði vel skilgreindur lagarammi utan um starfsemina og telja hann mikilvægan til að efla traust á starfsemi almannaheillasamtaka og stuðla að góðum starfsháttum. Skilgreina þurfi betur eftirlit og gegnsæi í starfi samtakanna, og í raun óska þessi félagasamtök, sem mörg gegna mikilvægu hlutverki í samfélaginu, eftir traustu lagaumhverfi til að starfa eftir, líkt og t.d. sjálfseignarstofnanir og einkahlutafélög hafa nú þegar. Hvað eru annars almannaheillasamtök í þessum skilningi? Öll þekkjum við dæmin. Þetta eru samtök sem auðgað hafa líf okkar í gegnum tíðina, gætt hagsmuna, barist fyrir ýmislegum réttindum og velferð borgaranna, skapað umræðu, verið rödd, opnað okkur skilning á einu og öðru í samfélaginu, rofið einangrun og aukið lífsgæði. Dæmi um þetta eru fjölmörg, ADHD-samtökin, Blindrafélagið, Félag íslenskra bifreiðaeigenda, Krabbameinsfélagið, Kvenréttindafélagið, Norræna félagið, SÁÁ, Ungmennafélag Íslands, Öryrkjabandalag Íslands, Rauði krossinn og raunar SÍBS sem talsvert er til umfjöllunar þessi dægrin og mörg fleiri. Almannaheillasamtökum er nauðsynlegt að efla traust á starfsemi sinni. Það liggur eiginlega í hlutarins eðli. Hinu opinbera, sem oft gerir samninga við almannaheillasamtök um ýmis verkefni, svo sem málsvarnarhlutverk og samfélagslega þjónustu, ætti að vera hagur í því að rekstrarform hjá slíkum samstarfsaðilum sé traust og að ljóst liggi fyrir hverjar skyldur þeirra eru sem og hlutverk, hvernig stjórnunarfyrirkomulag ríki, hvernig markmiðin eru og hvernig langtímasýnin lítur út. Sérhvert áfall eða misferli sem á sér stað innan slíkra samtaka, og hafa reglulega orðið að fjölmiðlaumfjöllun hér á landi, getur bitnað með beinum og óbeinum hætti á öðrum almannaheillasamtökum og reyndar líka á opinberum aðilum á meðan lagaramminn utan um rekstur þeirra er ekki vel skilgreindur. Tilgangurinn er annars vegar að gera rekstrarumhverfi almannaheillasamtaka á Íslandi eins og best þekkist í löndunum í kringum okkur, bæði að því er varðar skattheimtu af starfi almannaheillasamtaka og skattfrádrátt til handa fyrirtækjum og einstaklingum sem styðja við starf þeirra. Hins vegar er tilgangur laganna líka að skapa meiri tiltrú á almannaheillasamtökum sem við þurfum svo mjög á að halda. Með því að setja skilyrði í lög fyrir því að slík félög geti notið ýmissa réttinda og borið skyldur er leitast við að tryggja almenningi að félög og félagasamtök sem njóta stuðnings eða fyrirgreiðslu séu traustsins verð. Slík lög yrðu því til mikilla bóta fyrir þriðja geirann og samfélagið. Með frumvarpinu er ekki stefnt að því að setja reglur um öll frjáls félög heldur einungis hin skilgreindu almannaheillasamtök líkt og gert hefur verið t.d. í nágrannalöndum. Finnland er gjarnan nefnt í því sambandi. Virðulegur forseti. Allmargar umsagnir bárust efnahags- og viðskiptanefnd þegar frumvarpið var lagt fram í vor, þ.e. á 149. þingi. Langflestar voru þær jákvæðar en þó komu fram álit og umsagnir sem voru frumvarpinu öndverðar, annaðhvort í heild sinni eða einstökum atriðum. Þegar nánar er vikið að þeim virðist í nokkrum tilvikum um misskilning að ræða, ógreinilega hugtakanotkun, misskilning á þeim grundvelli, mistúlkun eða jafnvel oftúlkun, jafnvel ótta um að lögin muni leiða til íhlutunar um innri málefni félagasamtaka með þeim hætti sem fulltrúum félagasamtaka þykir óásættanlegt. Fram kom líka það sjónarmið að verið sé að hefta félagasamtök fullmikið með því að gera þau skráningarskyld sem almannaheillasamtök ef þau þiggi styrki frá hinu opinbera. Fjallað er um þetta í 2. gr. frumvarpsins en þar segir að ef ríkið, sveitarfélög, opinberar stofnanir eða lögaðilar sem eru í meirihlutaeigu hins opinbera styrki eða geri rekstrarsamninga við félög til almannaheilla sé þeim gert skylt eða það sett sem skilyrði að þau séu skráð í almannaheillafélagaskrá sem ríkisskattstjóri heldur utan um. Þetta eru þær kvaðir sem helst er kvartað undan en kannski má benda á það að félög sem ekki höndla með fé og þiggja ekki styrki frá hinu opinbera þurfa ekki að skrá sig sem félög til almannaheilla. Þetta er sem sagt valkvætt eins og fram hefur komið hér í dag. Þá komu fram í umsögnum þær skoðanir að frumvarpið skerti í raun félagafrelsi og að jafnvel lítil félagasamtök myndu leggja upp laupana vegna íþyngjandi krafna í frumvarpinu, að einstaklingsframtakið myndi jafnvel heyra til sögunni. Þetta eru gild viðhorf sem ástæða er til að gefa gaum og það verður eflaust gert í umfjöllun efnahags- og viðskiptanefndar á næstu vikum og mánuðum. Því verður þó að halda til haga að fyrir eru auðvitað ýmis skilyrði um starfsemi félaga, t.d. að þau séu skráð með kennitölu. Þau skilyrði eru ekki talin skerða félagafrelsið. Það er langsótt að líta svo á að skilyrðin í þessu frumvarpi séu skerðing á félagafrelsi. Öllum verður áfram frjálst að stofna félög. Heyrst hafa óttaslegnar raddir um íþyngjandi kröfur. Um hvað er eiginlega verið að tala? Í fyrsta lagi virðast kröfurnar ekki vera íþyngjandi en þær eru tíundaðar töluvert ítarlega í frumvarpinu sem er gott og ætti að auðvelda þeim sem eru að fást við fjölbreytileg félagsstörf það verkefni sitt að skrá og hafa öll atriði í starfsemi félagsins eins og fara gerir. Í öðru lagi eiga þessar kröfur bara við um félög sem ákveðið hafa að auka umfang sitt og fara að sýsla með fjármuni. Slíku auknu umstangi fylgir aukið skipulag og frumvarpið hjálpar til við slíkt skipulag. Hvað varðar framlög einstaklinga, frumkvæði og sjálfboðaliðastörf eru það gríðarlega mikilvægir þættir, grundvallarþættir í samfélaginu. Að frumvarpið muni leiða til þess að draga máttinn úr félagsstarfi og þátttöku er úr lausu lofti gripið. Það getur allt eins þróast á hinn veginn, að skýrar og gegnsæjar leikreglur og vel skilgreind markmið hvetji margan til stuðnings við uppbyggileg málefni. Þáttur einstaklinga og frumkvæði þeirra verður áfram afgerandi, bæði innan félaga og utan. Þetta frumvarp eitt og sér mun ekki breyta því. Herra forseti. Ég styð meginmarkmið þessa frumvarps, að auka gegnsæi og ábyrgð félagasamtaka sem gefa sig út fyrir störf til almannaheilla, þeirra félagasamtaka sem vilja njóta tiltekinnar réttarstöðu gagnvart stjórnvöldum og trúverðugleika gagnvart samfélaginu. Það mun bara leiða til aukinnar fagmennsku. Allt eru þetta mikilvæg atriði í íslensku samfélagi, í samfélagi þar sem við viljum að almannaheillasamtök gegni áfram margvíslegu og mikilvægu hlutverki.
Herra forseti. Frumvarpið sem við fjöllum um, frumvarp til laga um félög til almannaheilla, hefur verið í meðförum þingsins og tekið allt of langan tíma, a.m.k. fimm þing eru síðan það var lagt fram, og ánægjulegt að það sé komið fram núna aftur með þeim breytingum sem voru gerðar á því á síðasta þingi. Ég held að þær séu af hinu góða og ég tek undir það með hv. síðasta ræðumanni að þetta sé eitthvað sem við getum sameinast um að sé mikilvægt að klára, enda unnið að tilstuðlan og áeggjan almannaheillasamtakanna. Við hljótum að vilja reyna að fara svolítið eftir því hvað samtökin sjálf segja. Vissulega hafa heyrst gagnrýnisraddir eins og alltaf. Eitt form hentar ekki endilega öllum. Þess vegna er uppleggið að þetta sé valkvætt. Það sem mér finnst mikilvægast er í fyrsta lagi skilgreiningin á félagaforminu, almannaheillafélög. Ég tek undir að það treystir bara stoð þeirra gagnvart öllu því sem þau þurfa að takast á við í samfélaginu. Það er ekki gott, í ljósi þess hversu fjölmörg félög er um að ræða, að það sé í raun hægt að stofna félög án þess að regluverk sé staðar. Mér finnst sjálfri einna mikilvægast þetta með samskipti við ríki og sveitarfélög, að hægt sé að krefjast þess að almannaheillafélög sem þiggja styrki eða opinbert fé með rekstrarsamningum eða öðru slíku uppfylli ákvæði þessara laga og séu skráð sem slík, haldi bókhald og ársreikninga. Það er að mínu mati eitt það mikilvægasta í þessu frumvarpi og einnig umgjörðin utan um stjórn og fyrirkomulagið á henni. Það finnst mér líka vera eitt af því sem hefur verið með alls konar hætti í hinum ýmsu samtökum. Við settum í síðustu viku með hraði lög er varða peningaþvættismál og snúa einmitt að almannaheillasamtökum. Því miður er slíkt veruleiki sem við stöndum frammi fyrir. Ég held að með því að setja heildarlög utan um slík samtök séum við a.m.k. að gera okkar til þess að allt verði gagnsærra og sýnilegra. Með þessu er kveðið á um að færa þurfi bókhald og vera með ársreikning sem er í samræmi við bókhaldslögin. Það þarf að birta þetta á vef eða opinberlega með viðeigandi hætti og það þarf að fá endurskoðanda eða slíkt fyrirtæki eða skoðunarmenn til að undirrita til þess að klára þennan rekstur. Það held ég að sé númer eitt, tvö og þrjú. Eins og ég segi hefur þetta verið með ýmsum hætti í gegnum tíðina. Það er líka mikilvægt, eins og ég sagði áðan, að allt opinbert fé sem rennur til slíkra samtaka komi skýrt fram. Ég velti upp einu sem er í 3. mgr. 6. gr. þar sem kveðið er á um skyldu til að halda félagaskrá. Hvað þarf nauðsynlega að koma þar fram þar? Þar er félagaskrá nefnd sem nauðsynleg forsenda þess að hafa t.d. samskipti við félagsmenn til boðunar á félagsfundi. Ég myndi vilja að það yrði skoðað með tilliti til persónuverndarlaga hvernig því má haga. Það hafa verið uppi ýmis sjónarmið hvað það snertir að ekki megi senda út fjölpóst á hina ýmsu félaga í samtökum nema hafa fengið til þess tilskilin leyfi, þannig að ég mundi biðja nefndina um að það yrði kannað. Það sem kannski vakti athygli, og ég hafði ekkert endilega pælt í, var í 9. gr., krafa sem hægt er að gera til ráðherra um að hlutast til um fund eða láta boða til fundar. Ef stjórn skirrist við að halda fund um eitthvert tiltekið mál getur félagsmaður eða félagsmenn óskað eftir því við ráðherra að hann láti boða til fundar á kostnað félagsins eða eftir atvikum leggi fyrir stjórn félagsins að halda þennan fund. Þetta var eitthvað sem ég hafði bara engan áttað mig á að væri leið ef uppi er stór ágreiningur og það ekki vilji einhverra í stjórn að halda fund. Ráðherra svaraði því ágætlega sem fram kemur í 19. gr., m.a. um að framkvæmdastjóri sem er ráðinn sjái eðli máls samkvæmt um daglegan rekstur en ekki óvenjulegar eða meiri háttar ráðstafanir sem hann þarf að bera undir stjórn. Það sneri kannski fyrst og fremst að því að stjórnin þarf að hafa gott eftirlit með því hvernig bókhald félagsins er fært og hvernig fjármunum viðkomandi félags er ráðstafað, að það sé ævinlega í samræmi við tilgang félagsins. Þetta sneri m.a. að aldursmörkunum, þ.e. 18 ára aldri: Fólk sem er ekki orðið sjálfráða og fjárráða má ekki axla þá ábyrgð sem í því felst að vera í stjórn slíks félags. Það er hins vegar mjög mikilvægt, eins og við þekkjum bara af öllu starfi, að sjónarmið ungs fólks komist að. Þess vegna held ég að það sé góð hugmynd að þar sem það á við og fólki finnst það nauðsynlegt sé boðið upp á áheyrnarfulltrúa. Ég þarf svo sem ekkert mikið að segja um þetta mál. Mér finnst þetta bara mjög gott og ég vona sannarlega að við náum að klára það í ljósi þess hvernig það ber að og í ljósi þess tíma sem það hefur fengið til að þroskast í meðförum þess hóps sem skilaði niðurstöðu sem hér er byggt á. Ég treysti því að þrátt fyrir þær ábendingar sem komu fram síðast sé hagurinn meiri í því að búa þannig um þessi félög að þetta mál verði samþykkt.
Herra forseti. Ég fagna þessu frumvarpi og tel tíma til kominn að við séum hér með eitt félagaform í viðbót, félagasamtök til almannaheilla, sem sé þá stýrt af sérstöku regluverki sem á betur við mörg félagasamtök sem ekki gætu athafnað sig vel innan annarra félagaforma sem eru samþykkt nú þegar. Ég er sammála þeirri hugmyndafræði að settur sé lagarammi um frjáls félagasamtök sem starfa að almannaheillum. Ég fagna því að frá því að frumvarpið kom fyrst fram á 149. þingi hafi þegar verið tekið tillit til umsagna og athugasemda sem bárust og þá sérstaklega vegna heimildar sem var upphaflega í frumvarpinu um að ráðherra gæti skyldað félag til að halda aukaaðalfund og að ráðherra hefði heimild til að slíta félagi. Þetta er núna komið til dómara og þarf dómsúrskurð til að þetta sé hægt. Ég tel það til mikilla bóta. Þá eru einnig gerðar aðrar breytingar sem eru heldur til bóta. Þó er enn eftir vinna í frumvarpinu og ég bendi á að Barnaheill telja margar greinar í frumvarpinu enn of óskýrar. Ýmislegt þarf að skýra. Neytendasamtökin eru með athugasemd um skammstöfunina fta sem á að vera í heiti þeirra félagasamtaka sem ákveða að skrá sig inn í þennan ramma sem er verið að búa til. Það er ekki alveg ljóst hvort það er val eða hvort það er skylda að einkenna sig með fta-skammstöfunum á eftir nafni félagsins. Það virðist vera val um það og ég held að það hafi ekkert endilega verið samkvæmt greinargerðinni sem ég las, ég held að vilji hafi ekki endilega staðið til þess. Ég held að viljinn sé miklu frekar sá að valið standi á milli þess að skrá sig inn í þetta félagaform eða ekki, ekki að þegar viðkomandi er búinn að skrá sig inn í félagaformið taki hann þessa skammstöfun á eftir sem er fta. Svo staldra ég sérstaklega við umsögn Landssambands ungmennafélaga vegna takmarkana í frumvarpinu þess efnis að stjórnarmenn og framkvæmdastjóri verði að vera lögráða. Landssamband ungmennafélaga bendir á að þá komi það ekki til greina fyrir mjög mörg nemendasamtök og ungmennaráð hér og þar á landinu, þ.e. félög um almannaheill sem eru stofnuð og starfrækt af ungu fólki. Þetta er nokkuð sem ég held að við þurfum að taka tillit til vegna þess að ég get alveg ímyndað mér að það að fara inn í þetta félagaform verði ákveðinn gæðastimpill og mér finnst mjög slæmt ef við þurfum að útiloka unga fólkið og samtök þess frá því að eignast þann stimpil. Þarna eru ýmis dálítið íþyngjandi ákvæði en samt er búið að taka tillit til margra athugasemda sem bárust á fyrra þingi. Ég vona að í frekari meðferð nefndarinnar á þessu ári lánist nefndinni að taka tillit til fleiri athugasemda og bæta frumvarpið þar með enn frekar. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa talað á undan mér og fagna þessu frumvarpi sem ég tel mikið til bóta þó að ýmissa smálagfæringa sé þörf.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra til laga um félög til almannaheilla. Mín skoðun er að frumvarp þetta sé til mikilla bóta. Ég velti hins vegar fyrir mér hvort ekki þurfi að skilgreina betur hvaða félög eru félög til almannaheilla. Mig langar þess vegna að lesa eftirfarandi upp úr 35. gr. sem hefur heitið Sektir eða fangelsi vegna brota sem varða atkvæðagreiðslu á aðalfundi, með leyfi forseta: „Sá maður skal sæta sektum eða fangelsi allt að tveimur árum sem gerist sekur um eftirtaldar athafnir að því er varðar atkvæðagreiðslu á aðalfundi samkvæmt IV. kafla: a. aflar sér eða öðrum ólöglegs færis á að taka þátt í atkvæðagreiðslu eða ruglar atkvæðagreiðslu með öðrum hætti, b. leitast við með ólögmætri nauðung, frelsisskerðingu eða misbeitingu aðstöðu yfirboðara að fá félagsmann eða umboðsmann hans til þess að greiða atkvæði á ákveðinn hátt eða til þess að greiða ekki atkvæði, c. kemur því til leiðar með sviksamlegu atferli að félagsmaður eða umboðsmaður hans greiði ekki atkvæði, þó að hann hafi ætlað sér það, eða að atkvæði hans ónýtist eða hafi önnur áhrif en til var ætlast, d. greiðir, lofar að greiða eða býður félagsmanni eða umboðsmanni hans fé eða annan hagnað til þess að neyta ekki atkvæðisréttar síns eða til að greiða atkvæði félaginu í óhag eða e. tekur við, fer fram á að fá eða lætur lofa sér eða öðrum hagnaði til þess að neyta ekki atkvæðisréttar síns eða til að greiða atkvæði félaginu í óhag.“ Ég endurtek, herra forseti, að ég held að þetta frumvarp sé til bóta. Ég reikna með því að Miðflokkurinn muni leggja sitt af mörkum til að það fái hér góða þinglega meðferð og tel að svo verði.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu neitt mjög en tek undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls og fagna þessu frumvarpi sem kemur eina ferðina enn til þingsins. Í umræðunni hefur verið komið inn á það sem hefur verið gagnrýnt hingað til. Ég sé ekki að það séu miklar breytingar á frumvarpinu. Almannaheillastarf er rekið að miklu leyti til á mikilvægu sjálfboðaliðastarfi og þess vegna er mikilvægt að atriði sem snúa að skilyrðum og viðurlögum séu ekki um of íþyngjandi fyrir almannaheillastarfið. Þess vegna legg ég á það áherslu að hv. efnahags- og viðskiptanefnd sem fær málið fari mjög vel yfir þessi atriði og lagfæri eftir atvikum. Ég ítreka þó að við þurfum að ná utan um almannaheillastarfsemi og skilgreina og fá heildarlöggjöf eins og þetta frumvarp hér er til að geta stutt enn frekar við og hvatt áfram allt það mikilvæga starf sem fer fram í landinu. Það er til að mynda óhugsandi að við gætum tekið inn á fjárlög allt það starf sem er rekið hér. Ég ætla ekki að telja það upp, virðulegur forseti, en vona að hv. efnahags- og viðskiptanefnd taki málið alla leið í gegnum þingið og taki tillit til allra þeirra athugasemda sem hafa komið fram við málið hingað til og alveg örugglega núna þegar það verður tekið fyrir í nefndinni.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri, nr. 34/1991, með síðari breytingum, á þskj. 188, 186. mál. Tilefni frumvarpsins má rekja til athugasemda Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA, vegna skilyrða um búsetu og heimilisfesti framkvæmdastjóra og stjórnenda í lögunum. Í 10. gr. núgildandi laga, nr. 34/1991, kemur fram að í íslenskum atvinnufyrirtækjum skuli framkvæmdastjórar og meiri hluti stjórnarmanna vera búsettir hér á landi. Búsetuskilyrðið gildir þó ekki um ríkisborgara þeirra ríkja sem eru aðilar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, aðila að stofnsamningi Fríverslunarsamtaka Evrópu eða Færeyinga, enda séu viðkomandi ríkisborgarar búsettir innan fyrrgreindra svæða. Ríkisborgarar annarra ríkja þurfa samkvæmt lögunum að vera búsettir á Íslandi, en ráðherra er heimilt að veita undanþágu frá því. Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, hefur gert formlega athugasemd við fyrrgreindar búsetukröfur, þ.e. þá kröfu að viðkomandi ríkisborgarar þurfi að vera búsettir á fyrrgreindum svæðum. Að mati ESA eiga búsetuskilyrðin eingöngu rétt á sér ef um er að ræða ríkisborgara annarra ríkja. Frumvarpið mælir því fyrir um að afnema búsetuskilyrði EES-ríkisborgara sem og ríkisborgara ríkja sem eiga aðild að stofnanasamningi Fríverslunarsamtaka Evrópu og Færeyinga. Í frumvarpinu er einnig mælt fyrir um að búsetuskilyrði ríkisborgara annarra ríkja verði miðuð við fyrrgreind svæði. ESA vakti fyrst athygli á málinu árið 2014 og beindust athugasemdir ESA að fimm lagabálkum. Þremur af þeim lagabálkum hefur þegar verið breytt í samræmi við athugasemdirnar, þ.e. lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur, samanber breytingalög nr. 25/2017. Frumvarp það sem hér er lagt fram hefur í grunninn sömu áhrif og fyrrgreint breytingafrumvarp frá árinu 2017. Ástæður athugasemda ESA má rekja til þess að ein af grunnreglum EES-samningsins er að ekki er hægt að setja höft á rétt ríkisborgara á Evrópska efnahagssvæðinu til að öðlast staðfestu á yfirráðasvæði einhvers annars ríkis á svæðinu. Staðfesturétturinn felur m.a. í sér rétt til að hefja og stunda sjálfstæða atvinnustarfsemi og til að stofna og reka fyrirtæki. Lagaákvæði sem gera kröfu um búsetu í EES-ríki að skilyrði fyrir réttindum geta falið í sér mismunun sem telst ólögmæt á grundvelli EES-samningsins, enda á rétturinn til frjálsrar atvinnustarfsemi að tengjast ríkisfangi en ekki búsetu. Það er rétt að taka það fram að frumvarpið mun ekki hafa áhrif á möguleika stjórnvalda til að setja þrengri lög um fjárfestingu erlendra aðila, enda segir í 1. gr. laganna að lögin gildi um „hvers kyns fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri hér á landi nema annað leiði af ákvæðum annarra laga eða reglum settum samkvæmt þeim“. Lögin gilda því ekki um fjárfestingu ef önnur lög mæla fyrir um eitthvað annað, t.d. jarðalög. Verði frumvarpið að lögum mun það enn fremur engin áhrif hafa á þær almennu takmarkanir á fjárfestingu erlendra aðila sem mælt er fyrir um í 4. gr. laga nr. 34/1991. Þær takmarkanir gilda óháð félagaformi og athugasemdir ESA beinast ekki að 4. gr. laganna. Ekki er gert ráð fyrir að frumvarpið muni hafa í för með sér fjárhagsáhrif á ríkissjóð verði það að lögum. Fyrirtækjaskrá þarf þó að sannreyna þær upplýsingar sem um ræðir en ekki er talið að það hafi teljandi áhrif á stofnunina. Verði frumvarpið að lögum munu breytt búsetuskilyrði gera fyrirtækjum kleift að fá ríkisborgara fyrrgreindra svæða, þ.e. þeirra ríkja sem eru aðilar að samningnum um EES, aðila að stofnsamningi Fríverslunarsamtaka Evrópu eða Færeyinga, til að gegna stjórnarsetu eða vera framkvæmdastjórar, óháð búsetu þeirra enn fremur ríkisborgara annarra ríkja sem eru búsettir á þeim svæðum sem tilgreind eru. Lagabreyting þessi er í samræmi við stefnu stjórnvalda um einfaldara regluverk enda eiga íslensk stjórnvöld ekki að setja frekari höft á atvinnulífið en það sem heimilt er samkvæmt þeim alþjóðasamningum sem Ísland er aðili að. Virðulegur forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til umræðu í hv. efnahags- og viðskiptanefnd.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um neytendalán, nr. 33/2013, á þskj. 240, 223. mál. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögunum til að skýra betur réttarstöðu neytenda og ábyrgð lánveitenda. Markmið frumvarpsins er að efla neytendavernd á fjármálamarkaði og koma í veg fyrir sniðgöngu laga um neytendalán. Frumvarpið byggir á tillögum úr skýrslu starfshóps sem ég skipaði sumarið 2018 og hafði að verkefni að endurskoða starfsumhverfi smálánafyrirtækja og gera tillögur að úrbótum. Við gerð frumvarpsins voru þær tillögur úr skýrslunni valdar sem taldar eru skila mestum árangri en aðrar eru enn til frekari skoðunar í öðrum ráðuneytum eða í samstarfi við önnur ráðuneyti. Líta má því á frumvarpið sem fyrsta áfanga við að koma tillögum skýrslunnar til framkvæmda. Með frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að skerpt verði á meginreglunni um að ákvæði laga nr. 33/2013 séu ófrávíkjanleg gagnvart neytendum og að óheimilt sé að semja um eða bera fyrir sig lög annars ríkis ef slíkt takmarkar neytendavernd laganna. Í öðru lagi er lagt til að lögfest verði sérstakt ákvæði um lagaval. Á það t.d. við í þeim tilvikum þegar neytandi búsettur á Íslandi gerir lánssamning við lánveitanda í Danmörku. Þá getur vaknað spurning um lög hvaða lands gildi um samninginn. Með frumvarpinu er lagt til að kveðið verði á um að íslensk lög gildi um samning ef íslenskur neytandi gerir samning við erlendan lánveitanda, að uppfylltum nánari skilyrðum. Í þriðja lagi er lagt til að kveðið verði afdráttarlaust á um að neytanda sé óskylt að greiða heildarlántökukostnað láns ef lánveitandi eða lánamiðlari brýtur gegn ákvæði 26. gr. laganna um hámark árlegrar hlutfallstölu kostnaðar. Markmið breytingarinnar er að gera regluna um hámark árlegrar hlutfallstölu kostnaðar skýrari gagnvart neytendum og tryggja skilvirkari framfylgd hennar. Með heildarlántökukostnaði er átt við allan kostnað, þar með talið vexti, verðbætur, þóknun, skatta og önnur gjöld sem neytandi þarf að greiða í tengslum við lánssamning. Neytandi þarf því ekki að endurgreiða annað en höfuðstól láns. Í fjórða lagi er lagt til að Neytendastofa fái almenna heimild til upplýsingaöflunar samkvæmt lögunum. Mikilvægt er að eftirlitsaðili hafi upplýsingar um útlánasafn lánveitenda svo hægt sé að meta umfang starfseminnar og áhrif á markaðinn og neytendur. Breytingunni er því ætlað að auðvelda Neytendastofu að fylgjast með markaðnum í samræmi við lögbundið eftirlitshlutverk sitt. Með frumvarpinu er stefnt að því að uppræta orsök þess meginvanda sem lýst er í áðurnefndri skýrslu starfshóps ráðherra án þess að hafa skaðleg áhrif á samkeppni eða framboð á löglegum neytendalánum sem veitt eru í fjarsölu. Stefnt er að því að frumvarpið hafi sem mest áhrif á fyrirtæki sem stunda ólögmæta lánastarfsemi en minni áhrif á önnur. Markmið frumvarpsins er að draga úr skuldavanda neytenda vegna smálánaskulda. Neytendum verður gert auðveldara að bera fyrir sig íslensk lög þegar gerður er lánssamningur við erlendan lánveitanda og verður ekki skylt að greiða kostnað umfram lögbundið hámark. Að því er varðar aðrar tillögur úr skýrslu starfshópsins eru þær, eins og ég nefndi, til frekari skoðunar á vegum stjórnvalda og í samráði við haghafa. Í þessu samhengi vil ég sérstaklega nefna að í samstarfi við fjármála- og efnahagsráðuneytið eru til skoðunar breytingar á lögum nr. 120/2011, um greiðsluþjónustu, sem eru á forræði þess ráðuneytis. Markmið þeirra breytinga er að koma í veg fyrir að innheimtur sé kostnaður af neytendalánum umfram lögbundið hámark. Það er ákveðið lykilatriði til að hafa bein áhrif á fyrirtæki sem stunda ólögmæta smálánastarfsemi og ég bind vonir við að frumvarp þess efnis líti dagsins ljós á næstunni. Er sem stendur unnið að því í fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Jafnframt má nefna að innan atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis er, í samstarfi við dómsmálaráðuneyti og fleiri aðila, unnið að umbótum í eftirliti með innheimtustarfsemi, bæði er varðar frum- og milliinnheimtu og löginnheimtu, með tilliti til álitaefna sem tengjast innheimtu smálána. Sem áður segir er það frumvarp sem ég mæli hér fyrir fyrsti áfangi í innleiðingu þeirra tillagna sem komu fram í skýrslu starfshóps ráðherra um starfsumhverfi smálánafyrirtækja. Það sem hér er lagt fram er ekki hin endanlega lausn, heldur hluti af stærri mynd. Ég tel að með frumvarpinu sé um mikilvæga réttarbót að ræða þar sem réttarstaða neytenda og ábyrgð lánveitanda er skýrð og þar með neytendavernd á fjármálamarkaði efld og brugðist við þeirri sniðgöngu á lögum nr. 33/2013 sem við höfum svo sannarlega orðið vitni að á undanförnum árum. Virðulegur forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar og meðferðar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja þetta frumvarp fram. Ekki veitir af að reyna að ná einhverjum tökum á þessum málum. Það sem mig langar til að spyrja um er varðandi heildarlántökukostnaðinn. Það var talað um að hann megi ekki fara yfir 50%. Var það rætt að fara neðar? Að það væri eins og í Finnlandi þar sem það eru 20%? Kom til álita að fara neðar með þessa tölu?
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa spurningu. Það var rætt og það kom til skoðunar. Frumvarpið lítur út eins og það kemur fyrir. Við leggjum ekki til breytingu á því en það er nokkuð sem nefndin getur einfaldlega skoðað frekar og rætt við þá sem væntanlega koma fyrir nefndina. Sömuleiðis munu umsagnir væntanlega líka taka á því. Það er þá eitthvað sem verður sérstaklega skoðað og ég er svo sem alveg opin fyrir frekari breytingum þar á. 50% er auðvitað mjög hátt hlutfall. Það er lægra sums staðar. Löggjöfin er svona og hefur verið í nokkur ár og það er nokkuð sem nefndin getur tekið sérstaklega fyrir og skoðað frekar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Eitt annað, bara svo að ég skilji þetta rétt: Innheimtukostnaður sem leggst svo á þegar innheimtufyrirtækin fara að rukka, segjum skuld upp á 50 þús. kr. - eða fimmhundruðkall þess vegna - og það er 16.000 kr. álag í hverjum mánuði þegar sendur er út seðill. Flokkast það undir önnur lög? Er það ekki inni í þeim lögum sem verið er að ræða núna?
Já, þetta er einn þeirra þátta sem við erum með í sérstakri skoðun með dómsmálaráðuneytinu. Við höfum bæði heyrt um og þekkjum þetta umhverfi og þetta er t.d. hlutur sem Neytendasamtökin leggja mikla áherslu á að þurfi að taka á. Við mátum það sem svo að ekki væri tímabært að koma því inn í þetta frumvarp núna en erum að skoða með dómsmálaráðuneyti hvort og þá hvað er skynsamlegt að gera í efnum er varða löginnheimtu.
Herra forseti. Nú hefur starfsemi smálánafyrirtækja verið gagnrýnd frá upphafi. Þau komu inn á markaðinn árið 2010 þegar margir stóðu veikir fyrir. Þau beina markaðssetningu sinni mjög ágengt að ákveðnum aldurshópum og fólki sem hefur lítið af peningum handa á milli. Stjórnvöld hafa líka verið gagnrýnd fyrir að vernda ekki neytendur fyrir þessum fyrirtækjum, að þau skuli ekki vera krafin um ákveðin skilyrði, gerð leyfisskyld og að umgjörð um reksturinn sé ekki nægilega skýr. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum þegar ég sá þetta frumvarp sem ég er sannarlega búin að bíða eftir frá hæstv. ráðherra. Mér finnst þetta vera afar lítið og ekki taka á stærsta vandanum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi kynnt sér frumvarp sem ég er 1. flutningsmaður að og mælt var fyrir á dögunum og tekur frekar á rekstrarumhverfi þessara fyrirtækja.
Herra forseti. Já, ég hef kynnt mér það. Það er alveg rétt að við förum auðvitað töluvert aðra leið í þessu frumvarpi. Ég vil þó ítreka að þetta frumvarp er ekki eina skrefið sem við stígum í því að lagfæra og styrkja enn frekar umhverfi utan um þessi lán og ég nefndi það sérstaklega í framsöguræðunni. Ég vildi þó stíga þetta skref núna á meðan önnur vinna er í gangi í fjármálaráðuneytinu sem birtist vonandi fljótt sem frumvarp og svo aðrar tillögur sem eru í frekari skoðun á milli ráðuneytisins og annarra ráðuneyta. Ég ætla ekki að standa hér og segja til að mynda að smálán séu góð hugmynd. Það er bara mjög vond hugmynd að taka smálán. Ég veit að það eru viðkvæmir hópar sem taka alla jafna smálán. Ég þekki það sömuleiðis. Við erum til að mynda ekki að leggja til leyfisskyldu, enda finnst mér skipta miklu máli að við gerum greinarmun á milli ólögmætra smálána og svo annarrar þjónustu sem maður þarf að borga töluvert fyrir og er ekki endilega hagstæð en er þó fullkomlega lögmæt. Leyfisskylda er íþyngjandi og hamlar nýsköpun og samkeppni á þeim markaði og það fannst mér sömuleiðis vega þungt í vinnunni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mér finnst hins vegar mjög mikilvægt að sett séu ströng skilyrði í kringum starfsemi slíkra fyrirtækja, fyrirtækja sem valda slíkum usla meðal ákveðinna hópa í samfélaginu. Nú er það þekkt að stærsti hluti þeirra sem leita til embættis umboðsmanns skuldara, ég held að það séu yfir 80%, á í vanda vegna viðskipta við smálánafyrirtæki. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra bara beint hvort hún sé þeirrar skoðunar að það sé rétt að slík fyrirtæki séu án leyfisskyldu í ljósi reynslunnar. Neytendastofa hefur beitt stjórnvaldssektum sem ekki hafa virkað nokkurn skapaðan hlut en ef fyrirtækin væru leyfisskyld og þyrftu að uppfylla ákveðin skilyrði væri hægt að taka af þeim leyfið. Það er svolítið gott vopn, tel ég vera, gagnvart fyrirtækjum sem fara ekki að lögum.
Herra forseti. Mér finnst við þurfa að gera skýran greinarmun á ólögmætri smálánastarfsemi og öðrum og annars konar neytendalánum. Þótt smálánafyrirtæki sem við vitum að stunda ólögmæta smálánastarfsemi í dag yrðu gerð leyfisskyld og unnt að taka af þeim leyfið myndu þau að öllum líkindum halda áfram að veita ólögmæt smálán rétt eins og þau gera í dag. Þess vegna finnst mér útgangspunkturinn í þessari vinnu vera að reyna að koma hlutunum þannig fyrir að það einfaldlega borgi sig ekki, standi ekki undir sér, að stunda þessa ólögmætu starfsemi. Við erum nú þegar búin að segja að það sé t.d. 50% hámark. Fyrirtækin fara yfir það hámark og það er reynt að elta það uppi en þau finna aðrar leiðir til að halda áfram að bjóða þessi lán. Þannig að mér finnst skipta máli - og þar tel ég að frumvarp fjármálaráðherra gegni ákveðnu hlutverki - að við náum einhvern veginn niður að rót vandans þannig að það standi einfaldlega ekki undir sér, borgi sig ekki fyrir þessi fyrirtæki, að stunda þá háttsemi sem við þekkjum því miður dæmi um og virðist vera erfitt að ná tökum á, jafnt þótt við legðum á ríkara bann við henni en hún er nú þegar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir frumvarpið og fagna því að verið sé að reyna að koma böndum á þessa hættulegu eða mjög svo vondu starfsemi sem allir eru sammála um. Ég velti því fyrir mér: Hefur farið fram vinna eða athugun á því á hvaða tímum og hversu hratt fólk er að taka þessi lán? Ég er að hugsa hvort mögulegt væri að neytendalán væru ekki veitt nema með kannski sólarhrings eða tveggja sólarhringa fyrirvara og mögulega með vitundarvottum eins og venjulega er þegar maður tekur lán. Mér segir svo hugur um að það gæti mögulega fælt talsvert frá þessari starfsemi ef slík tæknileg hindrun væri sett inn.
Herra forseti. Já, þetta er vissulega ein tillagan í skýrslu starfshópsins þar sem t.d. er lögð til takmörkun á lánveitingum á tilteknum tímum sólarhringsins en það er mikið framboð af öðrum tegundum neytendalána á markaði og sjálfvirknivæðingin er slík að það er svo sem, að ég tel, alltaf hægt að nálgast lánsfé á hvaða tíma sólarhringsins sem er. Ég veit ekki til þess að fyrir liggi gögn eða rannsóknir um tengsl skuldavanda við lántökur á tilteknum tímum sólarhrings en við höfum heyrt sögur af því hvenær fólk er að taka þessi lán og annað slíkt. En ávinningurinn er óljós. Það yrði erfitt að fylgja reglunni í framkvæmd eða með eftirliti þannig að við leggjum það ekki til í frumvarpinu. En það er sömuleiðis eitthvað sem að sjálfsögðu er hægt að skoða frekar og eins og ég nefndi var þetta lagt til í skýrslunni þar sem voru lagðar til margar tillögur sem við síðan fórum yfir og völdum úr.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og beini því til hennar að hugsa þetta aðeins betur. Ég er ekki að tala um endilega á vissum tímum heldur bara með fyrirvara, kannski sólarhrings fyrirvara. Ef hann er ekki geti hver sem er farið til dómstóla og sagt: Ég ber ekki ábyrgð á þessu láni. Þetta er hægt.
Herra forseti. Ég hef nú mælt fyrir málinu og það fer nú til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til þóknanlegrar meðferðar og ég býst við því að þetta verði einn þeirra þátta sem verði skoðaðir þar, hvort það eigi að bæta þessu við, ekki endilega þá á hvaða tíma sólarhrings heldur, eins og hv. þingmaður nefnir, með ákveðnum fyrirvara þar sem umsækjandi geti jafnvel hætt við áður en að lánið kemur í gegn.
Virðulegur forseti. Ég vil beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort hún sé sammála því sem kom fram í Morgunblaðinu í morgun í viðtali við Breka Karlsson, formann Neytendasamtakanna, þar sem hann segir að þetta sé bara sniðið fyrir smálánafyrirtækin, þetta hafi engin áhrif á starfsemi smálánafyrirtækja og það þurfi að breyta þar ákveðnum hlutum og eitt af því eru vextir, yfir 50% vextir. Það eru ekki svo mörg ár, kannski eitthvað á annan tug ára, síðan þetta voru taldir okurvextir. Hvers vegna í ósköpunum getum við ekki bara miðað við að það eigi ekkert að vera hærri vextir en dráttarvextir? Það eru töluvert háir vextir. Ég spyr hvort hún sé ekki sammála mér í því að það væri bara ágætt að setja markið þar, hvort það myndi ekki eitthvað slaka á þessu.
Herra forseti. Fyrst, til að svara fyrri spurningu þingmanns, þá er ég að sjálfsögðu ekki sammála því að þetta skili engum árangri eða gagnist ekki eða að smálánafyrirtæki fagni. Þá væri ég að sjálfsögðu ekki að leggja þessar breytingar til. Ég er viss um að þetta muni hafa áhrif og skila árangri. En þetta er ekki nóg og ég er alveg skýr með það, enda er þetta áfangi á leiðinni og fleiri aðgerðir boðaðar. Spurningin um hvort 50% vaxtahlutfall sé ekki hátt - það er mjög hátt. Ég er alveg sammála hv. þingmanni, það eru okurvextir, þetta eru óhagstæð, óskynsamleg og vond lán. En það er ekki þar með sagt að hægt sé að láta þau hverfa eða eyða þeim og þess vegna erum við að reyna að finna leiðir, bæði til þess að tryggja það að fólk sé upplýst um hvaða ákvörðun það er að taka og að það sé ekki hægt að fara gegn þeim ramma sem við búum til. Við tökum ákvörðun um hvernig sá rammi lítur út. Þess vegna finnst mér skipta máli að við séum með rammann þannig að það bíti þá sem eru meðvitað að fara gegn lögunum en ekki þannig að ábyrgðin sé sett [[Forseti hringir.]]á annaðhvort opinbera stofnun eða neytandann sjálfan af því ég held að hitt sé skilvirkara.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. En eins og ég segi fæ ég bara ekki skilið þessa baráttu við smálánafyrirtækin, að við skulum ekki vera löngu búin að ná tökum á þeim. Ég hef á tilfinningunni í sambandi við innheimtu þessara lána að verið sé að ráðast á þá sem verst eru staddir og það fer ekki á milli mála að þeir sem verst eru staddir fjárhagslega eru að taka þessi lán. Þau eru hryllingur og kostnaðurinn og allt í kringum þau. Ég hef tilfinningu fyrir því að öll baráttan sé með svipuðu móti og ef við værum bara með vígt vatn og kross. Það myndi gagnast jafn mikið. Við erum ekki að berja í borðið og stoppa þetta. Við virðumst sífellt bæta einhverju inn en það hlýtur að vera hægt að stoppa þetta, sérstaklega þegar maður fer að horfa til þess að þessi fyrirtæki eru skráð t.d. í Danmörku. Það er alveg óskiljanlegt að það skuli ekki vera stoppað.
Herra forseti. Ef ég sæi leið til að láta lánin einhvern veginn hverfa eða aðferð til að koma í veg fyrir að neytendum yrði boðið að taka óhagstæð, óskynsamleg, ólögmæt lán myndi ég leggja slíka leið til. Það sem ég hef ekki trú á er að leiðin til þess að ná utan um vandann sé eingöngu sú að neytendur séu nægilega upplýstir eða Neytendastofa hafi nægilega burði til að hafa eftirlit. Þessir hlutir skipta máli. En það sem skiptir máli er að það bíti þá sem bjóða ólögmæt lán þannig að það hætti að borga sig. Frumvarp fjármálaráðherra kemur þar sterkt inn, þ.e. að það verði ekki hægt í kerfum að innheimta lán ef þau falla utan okkar ramma. Svo getum við rætt hvort 50% eigi til að mynda að vera lægri tala. Það er sá rammi og sú meðferð sem málið fer í hér. En það skiptir máli [[Forseti hringir.]]að þetta bíti þá sem bjóða lánin þannig að það borgi sig ekki og þannig falli þetta um sjálft sig.
Herra forseti. Við í þessum sal erum búin að bíða eftir umgjörð um rekstur smálánafyrirtækja mjög lengi. Þessi fyrirtæki hafa verið gagnrýnd alveg síðan þau byrjuðu að starfa og hasla sér völl hér á landi. Þau komu þegar stórir hópar voru í sárum eftir efnahagshrun og þau græða á fólki sem stendur veikt fyrir og þau beina markaðssetningu sinni mjög ágengt að ungu fólki og fólki sem er hreinlega fátækt og grunur er um að muni ekki ná endum saman þegar mánaðamót nálgast. Neytendasamtökin, Neytendastofa, umboðsmaður skuldara og reyndar ráðuneyti neytendamála hafa komið ítrekað fyrir efnahags- og viðskiptanefnd til að fara yfir þennan vanda og við höfum beðið eftir frumvörpum frá ríkisstjórninni. Og nú kom það. Hæstv. ráðherra mælti fyrir því áðan og það er bara ekki neitt neitt. Það gerir ekki nokkurn skapaðan hlut og bítur engan. Það gerir hreinlega ekki neitt. Það er meira um það hvernig skuldararnir eigi að borga en að setja ramma utan um fyrirtækin. Þessi fyrirtæki þurfa ekki leyfi til að starfa hér á landi. Þau þurfa ekki að uppfylla nein skilyrði til að fá leyfi til að starfa og Neytendastofa á að sjá um eftirlitið en ég tel miklu nær að slík fyrirtæki heyri undir Fjármálaeftirlitið, það sé bara almennilegt eftirlit með þessu og að við gerum almennilegar kröfur til þessara fyrirtækja. Þess vegna ákvað ég, þar sem ekkert kom frá ríkisstjórninni í fyrra, að útbúa frumvarp um smálánafyrirtæki sem gerir ráð fyrir að þau þurfi starfsleyfi og þar þurfi að kom fram m.a. upplýsingar um þá sem sækja um að reka smálánafyrirtæki og alls konar upplýsingar sem eru taldar upp í tíu liðum í 6. gr. frumvarpsins. Seðlabanka Íslands sé síðan heimilt að setja nánari reglur um upplýsingar sem fylgja skulu umsókn um starfsleyfi samkvæmt þessari grein, eins og stendur í lok greinarinnar. Mér finnst það vera algjört grundvallaratriði að svona fyrirtæki þurfi starfsleyfi. Við þurfum að vita hver á þessi fyrirtæki, hver situr í stjórn fyrirtækjanna, hvaða áætlanir eru í viðskiptum þessara fyrirtækja. Í dag gerum við engar kröfur um þetta. Frumvarp hæstv. ráðherra gerir það ekki heldur og ég heyrði ekki betur á málflutningi hæstv. ráðherra en að hún teldi enga ástæðu til að þau fyrirtæki væru leyfisskyld hér á landi eða gera þyrfti nokkrar kröfur um ramma þeirra umfram það sem gert er í dag. Því er ég algerlega ósammála. Samfylkingin gerði frumvarpið síðan að forgangsmáli sínu fyrr á þessu þingi og er það núna í umsagnarferli og umsagnir eiga að hafa borist núna á föstudaginn, þannig að vonandi tekur nefndin til við að vinna með frumvarpið. Ég vona að hv. stjórnarþingmenn taki það í mál innan nefndarinnar að þessi mál verði rædd saman vegna þess að einnig er gert ráð fyrir í því frumvarpi, sem ég er 1. flutningsmaður að, að það sé ekki alveg sama hverjir fái lán. Talað er um að 48 klukkustundir þurfi að líða frá því að umsókn um lán komi fram og þar til það er veitt og að lánið sé ekki afgreitt að nóttu til og ekki um helgar og að lánshæfi umsækjenda sé skoðað og það sé skoðað reglulega. Það eru því gerðar kröfur til þeirra sem taka lán og líka þeirra sem veita lánið og síðan er eftirlitsgjald. Fjármálaeftirlitið sjái um eftirlit með smálánafyrirtækjum og þau greiði fyrir það eins og önnur fjármálafyrirtæki greiða fyrir eftirlit. Forseti. Ég varð fyrir óskaplegum vonbrigðum þegar ég sá þetta frumvarp frá hæstv. ráðherra en ég geri mér þó vonir um að við í efnahags- og viðskiptanefnd gerum á því breytingar og tökum inn í dæmið hvenær lánin eru veitt og hverjum og að við gerum auknar kröfur til þessara fyrirtækja og skyldna þeirra og að eftirlit sé haft með þeim. Ég hlakka til að vinna með málin og ég treysti því að hv. þm. Óli Björn Kárason, sem er formaður efnahags- og viðskiptanefndar, taki vel í það þegar ég óska eftir því á fundi nefndarinnar að þessi mál verði rædd saman og að við fáum tækifæri til að kalla inn gesti sem svara fyrirspurnum um bæði málin þannig að þingmannamál, sem hafa haldið uppi dagskrá þessa þings til þessa, fái þar sömu meðferð og mál frá ráðherra. Auðvitað er málið okkar í Samfylkingunni viðameira og flóknara en þetta einfalda litla mál frá hæstv. ráðherra sem gerir nánast engar kröfur til smálánafyrirtækja sem fara afar illa með fólk eins og dæmin sanna. Það er ekki nóg með að smálánafyrirtækin séu með okurvexti og ósanngjarnar kröfur á lántakendur eftir að þau eru búin að lokka þá til að taka lán á nóttunni og um helgar þegar viðkomandi stendur kannski illa og er veikur fyrir. Það er ekkert athugað heldur eru innheimtufyrirtæki komin með í leikinn til að sjá til þess að fólk borgi okurlánin. Herra forseti. Ég hef lýst vonbrigðum mínum með frumvarp hæstv. ráðherra sem mér finnst ekki vera neitt neitt og mætir ekki þeim vanda sem blasir við varðandi rekstur smálánafyrirtækja og jafnvel þó að hæstv. ráðherra segi að þetta sé skref af mörgum öðrum tók ég ekki eftir því eða ég skildi ekki á ræðu hennar hvaða skref ætti að taka í framhaldinu og hvenær. Það var bara verið að skoða hitt og þetta í ráðuneytinu.
Herra forseti. Mér fannst þetta mjög áhugaverð ræða hjá hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Ég velti fyrir mér þessu með starfsleyfin. Ég hefði haldið að lánastofnanirnar þyrftu þau starfsleyfi hvort eð er. Það er þá ekki lagagrein eða lagaákvæði sem gerir kröfu um starfsleyfi þessara fyrirtækja á þessu landi og ég velti því fyrir mér hvort það séu fleiri lánastofnanir eða fjármálastofnanir sem ekki þurfi leyfi til starfsemi hér á landi, ég veit ekki hvort þingmaðurinn getur frætt mig um það. Þá kemur líka til Fjármálaeftirlitsins, hvort það bregðist eitthvað við að þessu leyti eða hvort lagaákvæði vanti hreinlega. Ég hefði kannski áhuga á að vita hvernig hv. þingmaður vildi að tekið yrði á okurvöxtum. Við erum búin að taka af löggjöf sem var hér einu sinni um okurvexti, hvort hún hefði einhverjar hugmyndir um þá okurvexti og gæti svo skýrt fyrir mér þetta með starfsleyfið, ég gerði mér ekki grein fyrir því að þess væri ekki krafist.
Herra forseti. Já, það er ákveðin starfsemi sem þarf ekki leyfi. Nú kann ég þetta ekki allt saman utan bókar en það er alla vega ljóst að þeir sem stunda smálánastarfsemi þurfa ekki starfsleyfi. Eftirlitið er hjá Neytendastofu, ekki hjá Fjármálaeftirlitinu. Þess vegna segi ég að við þurfum sérlög í kringum þessa starfsemi þar sem tekið yrði á þeim málum og að eftirlitið yrði hjá Fjármálaeftirlitinu sem er með þekkingu og starfsmenn á því sviði, og auðvitað eigum við krefjast starfsleyfis. Ekki er tekið á okurvöxtum í frumvarpi mínu og okkar í Samfylkingunni en mér finnst sjálfsagt að við tökum það upp í nefndinni því að 50% vextir eru vissulega okurvextir. Ég væri sannarlega til í að við færum í þá og kæmum með breytingartillögu og lækkuðum vextina og leyfðum ekki slíka okurvexti. Það er svolítið þungt í mér eftir að hafa hlustað á ræðu hæstv. ráðherra, af því að mér finnst með þessu frumvarpi verið að gefa smálánafyrirtækjum áframhaldandi veiðileyfi á fátækt fólk, ungt fólk sem stendur veikt fyrir. Það finnst mér algjörlega óásættanlegt. Við getum a.m.k. hunskast til að setja almennilegan ramma í kringum starfsemi slíkra félaga ef við á annað borð viljum leyfa þeim að starfa.
Herra forseti. Ég þakka góð svör. Ég hefði haldið að smálánafyrirtæki féllu undir skilgreiningar um fjármálastarfsemi eða jafnvel bankastarfsemi í útlánastarfsemi. Ég skil ekki alveg af hverju þau falla ekki undir þann ramma. Ég skil ekki af hverju þau fá þá sérmeðferð í fjármálastarfsemi sem þetta augljóslega er, fá sérlagaramma og heyra undir Neytendastofu. Ég veit ekki hvort þetta er arfur liðins tíma eða hvenær þetta kom til. Gerðist þetta á óvart eða vorum við of sein að bregðast við og erum enn of sein að bregðast við? Ég get ekki séð neinar röksemdir fyrir því að smálánafyrirtæki teljist ekki bara hluti af fjármálastarfsemi og ættu þess vegna að falla undir Fjármálaeftirlitið. Ég er forviða. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður er með söguskýringar á þessu, hvernig þetta gerðist. Ég gef henni alla vega tækifæri til að skýra þetta enn betur fyrir mér, fávísri konunni.
Forseti. Það má alveg rifja upp söguna á bak við slíka starfsemi en ég kann hana ekki utan að. Við fjölluðum um þetta í þinginu árið 2012 eða 2013, minnir mig, og gott ef lögin voru ekki sett þá. Við getum flett því upp. Hvað sem því líður stöndum við í þessum sporum og höfum hér tækifæri til að snúa við óheillaþróun, alveg sama hvaða skref voru stigin í fortíðinni. Þegar við vorum að fjalla um smálánin í þinginu voru mjög margir sem vildu banna þá starfsemi. En það voru aðrir hér inni sem sögðu að það mætti alls ekki gera heldur ætti að fara með fjármálalæsi inn í framhaldsskólana. Þá myndi unga fólkið fatta að það væri ekki góð hugmynd að taka smálán. En auðvitað er það ekki þannig. Þeir sem tala þannig hafa t.d. ekki haft unga fíkla á heimili sínu. Þetta er stórmál. Þetta eru fyrirtæki sem valda usla. Það er sjálfsögð krafa til okkar hér að við verjum neytendur betur en við gerum og betur en hæstv. ráðherra neytendamála leggur til með frumvarpi sínu.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og tek fram að ég styð þetta mál. Ég hef mikið fjallað um smálánin, bæði í þessum þingsal og víða annars staðar, átt sérstaka umræðu við ráðherra og eitt og annað hefur maður látið sér um munn fara er varðar slík lán. Þau eru böl sem við verðum að mínu mati að reyna að koma í veg fyrir með öllum tiltækum ráðum og þetta mál er liður í því. Ég hef viðrað það hér að ég hef haft áhyggjur af því að breyta þurfi fleiru eins og innheimtulögunum og ánægjulegt að heyra hjá ráðherra að sú vinna er í gangi í fjármálaráðuneytinu. Kannski hefði þetta þurft að vera bandormur og ráðherrann nefndi samtal sitt við dómsmálaráðherra. Allt frá því að starfsemi slíkra fyrirtækja hófst hér á landi í kringum 2010 hafa þær lánveitingar orðið okkur og ýmsum fleirum tilefni til umræðna á þingi og víða annars staðar. Skilmálarnir sem fylgja lánum hjá fyrirtækjunum eru af mörgum taldir óforskömmuð dæmi um okur og ýmislegt í starfsháttum þeirra þykir bera vott um rangsleitni og jafnvel pretti eins þegar var farið í kringum lögin með því að dylja þessar gríðarlegu vaxtaálögur með því að láta einhver málamyndakaup fara fram á rafbók. Það er líka mál margra að smálánum sé einkum beint að samfélagshópum sem búa við slakan efnahag og ungu fólki í neyslu, fólki sem almennt á erfitt uppdráttar. Það staðfesta upplýsingar frá embætti umboðsmanns skuldara svo ekki verður um villst. Það er unga fólkið, tekjulága fólkið og fólk í fíknivanda sem tekur smálán og ratar í greiðsluvanda þess vegna og þarf á endanum að leita til embættis umboðsmanns skuldara til að vinna úr sínum málum. Það er auðvitað ekki bara þetta fólk sem fer í smálánin, það eru margir aðrir líka, en þetta er stærsti hópurinn. Starfsemi sem felst í því að lána fé til skamms tíma með gríðarlegum vöxtum er þannig að á ársgrundvelli geta nafnvextir numið hundruðum prósenta, eins og við höfum heyrt í fréttum og komið hefur verið inn á hér. Þetta er ólögleg vaxtataka samkvæmt þeim lögum sem við búum við. Eins og oft áður er farið í kringum reglurnar með því að kalla þetta lántökukostnað og ýmsum öðrum fyrirslætti beitt til að hækka endurgjaldið fyrir lánveitinguna umfram það sem heimilt er. Smálánafyrirtæki eru hluti af þeim víðtæku breytingum sem við sjáum almennt á fjármálamarkaði, m.a. með tilkomu snjalltækja og stafrænna lausna. Ný fjármálatækni, FinTech, hefur þróast hratt og í sumum tilfellum, líkt og við höfum orðið áþreifanlega vör við, hraðar en löggjöfin sem um hana gildir. Það er líklega það sem við stöndum frammi fyrir hér á landi, að í gegnum tíðina hafi löggjafinn ekki náð nægilega vel utan um breytingar sem hafa orðið á því sviði. Eitt af því sem ég hef komið oft inn á er að þó að stærsti pósturinn hjá umboðsmanni skuldara sé, eða hafi alla vega verið á tímabili, smálánin og fólk í vanda þeirra vegna, sem var komið inn á áðan af hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, þá fjármagna smálánafyrirtækin ekki starfsemi umboðsmanns skuldara. Önnur fjármálafyrirtæki og lánastofnanir, Íbúðalánasjóður, lífeyrissjóðir, vátryggingafélög, bera kostnaðinn við þetta embætti og mér finnst að við eigum að hafa það þannig að smálánafyrirtækin geri það líka. Af hverju ætti það ekki að vera ef fyrirtæki eru í lánastarfsemi á annað borð, sérstaklega í ljósi sögunnnar og þróunarinnar, að þau þurfi að lúta öllum þeim lögmálum sem við viljum hafa um starfsemi sem snýr að fjármálum ef þau ætla að vera í partíinu? Ég vil sjálf gera allt sem við getum til að loka á slík fyrirtæki en ef það er einhver ómöguleiki í því fólginn tel ég að við verðum að setja þeim afar þröngan og stífan ramma. Neytendasamtökin hafa verið mjög dugleg að halda úti gagnrýni á fyrirtækin vegna viðskiptahátta þeirra og líka á stjórnvöld sem hafa brugðist seint við starfseminni. Árið 2016 lagði Neytendastofa sektir á þrjú smálánafyrirtæki vegna óleyfilegs lántökukostnaðar og ennfremur lagði hún árið 2017 stjórnvaldssekt á smálánafyrirtækið E-content auk dagsekta af því að það fylgdi ekki fyrirmælum um að breyta starfsháttum. Þetta var staðfest af áfrýjunarnefnd neytendamála þannig að við erum með viðurkennt vandamál í fanginu. Lántakendur sem hafa greitt allt of háa vexti og himinhá vaxtagjöld hafa afar lítil færi á að fá endurgreiðslu á þessum vöxtum eins og staðan er í dag og hér gerum við tilraun til að reyna að laga það að einhverju leyti. Það hefur kostað málaferli og annað slíkt þegar fólk hefur reynt að sækja rétt sinn og mér hefur fundist eitt af því sem við þyrftum að gera vera að sameina öll ráðuneytin sem koma að því og þess vegna hefði kannski verið best að koma með bandorm. En gott og vel, við erum með þetta svona hérna og fram undan eru væntanlega fleiri mál úr öðrum ráðuneytum. Það er ekki bara eitthvað eitt sem þarf að breyta í löggjöfinni heldur margt og þess vegna deilist það á marga, sem maður hafði ekki áður leitt hugann að og fundist að það gæti komið fram eitt heildstætt mál. Í skýrslunni sem var skilað um smálánafyrirtæki var m.a. vísað til Finnlands þar sem verið er að vinna að frumvarpi um neytendalán og talað um að neytendum sé ekki skylt að greiða vexti eða annan kostnað af lánum umfram árlega hlutfallstölu kostnaðar eða lögbundið hámark. Það er eitt af því sem við höfum rætt hvað mest og ég held að við séum öll sammála um. En fram til þessa hefur ekki dugað okkur að setja þak á árlega hlutfallstölu kostnaðar því að fyrirtækin finna sér alltaf leið til að fara í kringum það. Ég held að líka sé mikilvægt að reyna að koma í veg fyrir réttaróvissu eins og við höfum heyrt af varðandi þennan ólöglega hluta og ég tek undir að mikilvægt er að við vitum hverjir standa að baki fyrirtækjunum, að gagnsæi ríki í eignarhaldinu. Við höfum viljað það almennt í fjármálageiranum og höfum lagt á það ríka áherslu eftir efnahagshrunið að reyna að búa til gagnsæi í þessu og ég held að þau fyrirtæki eigi ekki að vera undanskilin því. Það hefur komið fram, og er m.a. ástæðan fyrir því að slík starfsemi þrífst, að smálánafyrirtækin fengu í lið með sér innheimtufyrirtæki sem er tilbúið til að innheimta lánin eins og þau eru fram borin. Það er í eigu eins lögmanns. Þar er stór brotalöm í kerfinu af því að Fjármálaeftirlitið hefur ekki eftirlit með lögmönnum heldur hafa þeir eftirlit með sjálfum sér, þ.e. Lögmannafélag Íslands hefur eftirlit með lögmönnum. Mér finnst ekki raunhæft að þegar fyrirtæki gerast brotleg sé Lögmannafélagið í stakk búið til að takast á við það, ég geri ekki ráð fyrir því. Það getur í sjálfu sér ekkert gert. Það getur ávítt viðkomandi lögmann sem er með innheimtuna en það getur ekki ákært og getur í rauninni beitt afskaplega takmörkuðum úrræðum. Þetta finnst mér við þurfa að takast á við. Það hefur komið fram hjá Neytendasamtökunum að þau sóttu mál fyrir hönd nokkurra lánþega gagnvart því tiltekna innheimtufyrirtæki sem ég vísaði til, en af því að þau voru ekki aðilar máls var þeim vísað frá. Þar kemur til sú lagatúlkun og -tækni að það er ótækt að hagsmunasamtök sem slík geti komið fram fyrir hönd einhvers og borið fram kvörtun eða fengið mál tekin til umfjöllunar. Eitt af því sem hefur líka verið nefnt og er mikilvægt að fólk geti á öllum tímum fengið upplýsingar um er hvernig lánið er samsett. Þeir sem eru í vanda eru oft ekki meðvitaðir um annað en bara krónurnar sem þeir fengu að láni, ekki hvernig vaxtakostnaður eða lántökukostnaður eða annar kostnaður leggst ofan á og þurfa að geta gengið að því að fá það útlistað ef þeir svo kjósa. Fólk er í mismunandi ástandi þegar það tekur lán, það hefur komið fram. Það er ekkert þak á löginnheimtuninni og þessi kostnaður er gríðarlegur eins og við höfum heyrt, vanskilakostnaður í veldisvexti og enginn virðist ráða neitt við. Það er líka dapurlegt að þeir sem veita smálán halda fólki í spennitreyju þegar það er í þessum aðstæðum með því að hóta því að setja það á vanskilaskrá. Enginn vill fara þangað með þeim afleiðingum sem því fylgir. Fólk sem kemur í banka og ætlar að fá lán, hvort sem það er fyrir húsnæði eða öðru, þarf ekki að gefa upp ef það er í smálánaskuld. Það er líka afar bagalegt að upplýsingaskylda sé ekki fyrir hendi. Fólk getur verið með margar milljónir í smálánum og allt í klessu en þegar það kemur inn í bankann þarf það ekki að gefa þetta upp og tilkynningarskyldan og utanumhaldið er ekki til staðar. Mér finnst það vera einn af stóru þáttunum. Vítahringurinn heldur áfram í staðinn fyrir að fólk fái aðstoð við að greiða upp lán og geta byrjað á núllpunkti. Sá aðili sem hefur alheimsupplýsingar um okkur Íslendinga er Creditinfo. Við tölum gjarnan um að Google og Facebook hafi upplýsingar um okkur sem og aðra í heiminum en Creditinfo hefur gríðarlegar upplýsingar um okkur landsmenn og m.a. þessar upplýsingar. Mér finnst ástæða til að við skoðum hvort við þurfum að setja reglur þar að lútandi af því að þetta hangir allt svolítið saman. Það eru helst þeir sem geta skráð á vanskilaskrá. Mér finnst þetta alla vega umhugsunarvert og svo er það hitt með bankastarfsemina. Þegar maður sækir um eitthvað hakar maður í box, sérstaklega á netinu, undir alls konar kringumstæðum, um miðja nótt og alla vega. Fólk hakar við og kemst þá að því að það er komið með langan skuldahala. Bankinn getur ekki tekist á við að búið er að heimila skuldfærslu af korti og viðkomandi situr uppi með það þangað til að skuldin er greidd, af því að bankinn telur sig ekkert geta aðhafst. Þetta á ekki að vera svona einfalt. Ég tek undir að það er ómögulegt. Við þekkjum alveg sjálf þegar við förum á netið og segjum bara „I agree“ og svo heldur maður áfram og tekur þátt í alls konar leikjum og einhverju. Við vitum að verið er að safna upplýsingum um okkur en við skoðum ekki skilmálana. Ég held að það séu allflestir staddir þar, t.d. er varðar samfélagsmiðla. Þetta á ekki að vera svona einfalt þegar verið er að taka lán. Þegar maður fer í banka og tekur lán þarf sá sem fer yfir það með þér að fara ofan í smáatriðin. Við þurfum að skoða ábyrgð allra aðila sem koma að slíkum málum, ekki bara einhvers eins. Ég er sammála því sem Neytendasamtökin hafa lagt til, að komið verði upp keðjuábyrgð í innheimtunni. Það kemur væntanlega inn til okkar síðar og vonandi að fjármálaráðherra taki það upp. Það er mjög mikilvægt að ábyrgðin verði víðtækari, að allir, þ.e. innheimtuaðilar, greiðslumiðlunarþjónusta, fjármálastofnanir vísi ekki hver á annan heldur sé þetta samábyrgð allra. Þetta er brjálæðisleg markaðssetning sem smálánafyrirtækin hafa stundað. Það þekkja allir þeir sem hafa prófað að skrá sig þar, án þess að hafa nokkurn tíma tekið lán, að boðin berast ef eitthvað er um að vera í umhverfinu. Þá færðu sent að þú getir tekið smálán ef þig langar að gera þetta eða hitt, komast á hátíðina, hvort sem það er til Eyja um verslunarmannahelgi eða Secret Solstice eða hvað það nú er, þá koma smálánaskilaboðin alveg endalaust. Það er algerlega ótækt. Jólin fram undan og þá fer þetta líka að dynja yfir. Reddaðu þér bara - það eru svolítið skilaboðin. Ég get haldið áfram mjög lengi. Mér finnst við líka þurfa að takast á við rannsóknir. Finnar gerðu ágætisrannsókn, en þar er svipuð markaðssetning og á Íslandi. Það er til góð umfjöllun um þá rannsókn og mér finnst það eitthvað sem við þurfum að leggja í, að skoða smálánamarkaðinn á Íslandi, bæði umfangið og enn þá frekar hverjir þetta eru, þannig að við eigum yfirlit yfir það. Við höfum einhverjar upplýsingar núna en við þurfum að gera þetta markvisst svo að við sjáum þróunina. Ég tala nú ekki um þegar við erum að reyna að taka utan um málaflokkinn með einhverjum hætti, þá þurfum við að vita hvaða afleiðingar það hefur, hvort það breyti einhverju eða hvort við þurfum að gera meira en hér hefur verið gert. Í Finnlandsrannsókninnni kom það þannig út að viðskiptavinirnir voru undir þrítugu, í öllum launaþrepum samfélagsins en yngsta fólkið var líklegra til að taka lán aftur og aftur. Eins voru það ungir, einstæðir foreldrar, láglaunafólk og atvinnulausir eins og hefur komið fram í máli umboðsmanns þegar hann var að greina skuldirnar. Við þurfum að mínu mati að taka betur utan um þetta.
Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um neytendalán. Ég vil spyrja hv. þingmann, sem segist styðja frumvarpið, hvaða áhrif hún sjái fram á að það hafi, hvort það muni stoppa eitthvað. Stærsta spurningin er að Neytendastofa á að fylgjast með þessu og hún getur skrifað og krafist upplýsinga frá smálánafyrirtækjunum. Þau hafa sýnt hingað til að þau svara bara engu. Ég efast ekki um að þau muni neita að svara Neytendastofu og Neytendastofa hefur engin úrræði til þess að gera eitt eða neitt í málinu. Hún getur á engan hátt þvingað smálánafyrirtækin að borðinu til að gera upp sitt. Síðan eru það vextirnir. Mér finnst að fyrst við erum á annað borð að gera þetta hefði verið hægt að setja dráttarvexti, ekki 50% vexti heldur bara venjulega dráttarvexti og ekkert umfram það. Hv. þingmaður kom inn á einn stóran fíl í þessu kerfi. Það er Creditinfo. Það er alveg með ólíkindum hvernig það fyrirtæki getur hagað sér gagnvart þeim einstaklingum sem þarna eru undir. Það virðast einhvern veginn ekki gilda almenn siðferðisleg lögmál um það fyrirtæki. Er hún ekki sammála mér um að þar hefði líka þurft að taka verulega á? Síðan er hitt: Er hún sammála mér um að fyrst á annað borð er verið að gera þetta skuli gera það vel og fara eftir t.d. því sem Neytendasamtökin benda á? Þau þekkja málið alveg frá A til Ö og segja að frumvarpið sé gagnslaust. Það hefði kannski verið nær að gera þetta mun betur og sjá til þess að það virkaði í þetta sinn því að við virðumst alltaf vera að grafa sama skurðinn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þetta frumvarp gengur kannski ekki eins langt og ég hefði sjálf viljað gera. Það er bara eins og það er. En það hefur ákveðin áhrif. Ef hv. þingmaður skoðar t.d. 3. gr. er ekki skylt að greiða heildarlántökukostnað láns. Ég tek undir að mér finnst að Fjármálaeftirlitið eigi að vera með utanumhaldið á þessu og hef haft þá skoðun frá því að ég byrjaði að tala um slík lán. Ég veit ekki varðandi Neytendastofu. Eins og hv. þingmaður bendir á hefur henni verið neitað um svör þegar hún hefur óskað eftir upplýsingum. Núna er þetta mjög skýr lagaskylda, það ber að svara. Ég veit ekki hvort Fjármálaeftirlitið stendur eitthvað betur ef smálánafyrirtækin koma sér undan því að svara. Af hverju ættu þau að svara Fjármálaeftirlitinu frekar en Neytendastofu? Ég veit því ekki alveg hvort það sé ástæða til að hafa áhyggjur af þessu. En ég tel að þetta eigi að lúta sömu lögmálum og önnur fjármálastarfsemi á markaði. Varðandi hlutfallstölukostnað treysti ég því sem ráðherra opnaði á áðan þegar hann sagði að nefndin gæti tekið það til umfjöllunar að lækka hann. Mér finnst hann allt of hár, 50%. Mér finnst það allt of hátt og hef ekkert dregið dul á það og hef sagt það í ræðum áður, þannig að ég treysti því að við lögum það mál eins vel og við getum. Ráðherrann svaraði því líka ágætlega áðan að það eru hlutir sem heyra ekki undir ráðuneyti hennar sem við þurfum að laga og Neytendasamtökin hafa verið að benda á og ég sagði að kannski hefði verið best ef það hefði komið bandormur um þetta mál í heild sinni. Þá hefðum við mögulega náð frekar utan um það í einu og sama málinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og er eiginlega sammála því að það vekji upp spurningar að Neytendastofa sé þarna eftirlitsaðili, að það skuli gilda önnur lögmál um þessa lánastarfsemi. Um hana á að gilda nákvæmlega það sama og um banka. Þar á enginn munur að vera á. Ég fór að reyna að finna út hvaðan þessir peningar komi, hver eigi þá og hvernig uppgjörið sé. Það eru engar upplýsingar til. Það er ekkert til um þetta og ég spyr: Hvernig vitum við að ekki sé verið t.d. að stunda peningaþvætti í þessu samhengi? Við vitum það ekki. Það er vonlaust að fá vita það. Þarna er einmitt grundvöllur fyrir peningaþvætti, af því að þetta eru svo lágar upphæðir. Það tekur enginn eftir þeim. Maður veit ekki hvaðan peningarnir koma, hver á þá, hver fær þá, ekkert. Og þeir eru í öðru landi.
Herra forseti. Gagnsæi er alltaf gott. Það á, held ég, sérstaklega við í fjármálum. Eins og ég sagði áðan hef ég alltaf álitið, sérstaklega eftir hrunið, að við ættum að sammælast um að auka gagnsæi í öllu er lýtur að fjármálum og fjármálastarfsemi. Ég veit ekki hvort leyfisskylda ein og sér dugi. Hún á að upplýsa um eignarhald. Það er alveg rétt að þetta gæti verið nýtt undir peningaþvætti, við höfum ekki hugmynd um það. Ég veit ekki hvort það er framkvæmanlegt en ég hefði sjálf viljað gera þessa starfsemi ólöglega. En það má vel vera að við þurfum að horfa til reynslu annarra þjóða hvað þetta varðar. Við eigum auðvitað að gera það eins og ég benti á áðan. Fyrst og síðast fagna ég hverju skrefi í þessu en tek undir að við þurfum að fá á aukið gagnsæi í slíka starfsemi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég get tekið undir svo margt sem hv. þingmaður sagði og raunar finnst mér eins og hv. þingmaður hafi frekar verið að tala fyrir mínu frumvarpi sem er búið að mæla fyrir og liggur nú hjá efnahags- og viðskiptanefnd og bíður þar vinnslu en frumvarpi hæstv. ráðherra. Ég vil spyrja hv. þingmann, sem jafnframt er þingflokksformaður Vinstri grænna, hvort hún muni hvetja fulltrúa Vinstri grænna í efnahags- og viðskiptanefnd til þess að styðja þá beiðni mína að frumvörpin verði skoðuð saman, þau standi jafnfætis frammi fyrir nefndinni og fái sömu meðferð. Ég er auðvitað að vonast til þess að a.m.k. eitthvað úr mínu frumvarpi verði tekið inn en spyr hvort hv. þingmaður treysti sér til að lýsa því yfir hér að hún muni styðja það að þarna verði þingmannafrumvarp og frumvarp frá ráðherra og ríkisstjórn afgreidd - ég ætlaði að segja á jafnréttisgrundvelli en það er kannski ekki alveg nógu gott orð. En ég vona að hv. þingmaður skilji hvað ég á við.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hef lýst yfir stuðningi við frumvarp hv. þingmanns. Ég tel það að mestu leyti falla að mínum hugmyndum um smálán á Íslandi og við höfum nú rætt þetta á svipuðum nótum hér í þinginu og annars staðar. Í því eins og öðru þarf að snikka til eins og gjarnan er gert þegar mál koma til umfjöllunar og fá umsagnir. Mér finnst áhugaverð nálgun að ræða saman stjórnarfrumvarp og frumvarp þingmanns. Ég held að við þurfum alltaf að velta því upp hvort við eigum að fara nýjar leiðir í starfi okkar á þingi. Ég ætla ekki að lýsa yfir neinum sérstökum stuðningi við það en mér finnst áhugavert að ræða það almennt og er kannski bara upptakturinn að því að við skoðum breytt vinnubrögð í nefndum þegar mál liggja saman. Það hefur stundum verið gert, sérstaklega með þingmannamál. Þetta er alla vega áhugaverð nálgun og ég held að breytingar sem gætu verið gerðar á þessu stjórnarfrumvarpi sé að einhverju leyti að finna í frumvarpi hv. þingmanns. Hvort sem frumvörpin verða rædd saman eða ekki treysti ég því bara að hún ásamt öðrum þingmanni og þar af leiðandi fulltrúa Vinstri grænna nái fram ákveðnum breytingum sem ég alla vega tel þörf á.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held reyndar að þetta verði svolítill prófsteinn á ráðherraræðið og hvort við höfum eitthvað lært frá því fyrir hrun og eitthvað lært af rannsóknarskýrslu Alþingis þar sem einmitt var fjallað um ráðherraræðið. Nú erum við hv. þingmaður báðar þingflokksformenn og hittumst einu sinni í viku til að ræða við forseta og oft hafa þingmannamálin borið á góma. Mér finnst það líka skipta mjög miklu máli, þegar langstærstur hluti mála sem hér hafa farið í gegn á þessu þingi eru frá þingmönnum, að við vinnum með þau alla leið, sýnum þeim sömu virðingu og stjórnarmálum, a.m.k. með afgreiðslu í nefndum. Það er þá hægt að koma þeim inn í þingsal og fella þau, ef meiri hlutinn vill þau ekki. Við séum alla vega ekki að eyða tíma okkar nánast til einskis ef málin eru ekki unnin áfram í nefndum.
Hæstv. forseti. Ég er mikil þingræðismanneskja. Ég hef alltaf talað fyrir því að við eigum að fjalla um mál og reyna að koma þeim áfram og mér finnst partur af því vera t.d. að mál lifi á milli þinga þannig að við þurfum ekki að fara endalaust í sömu vinnu aftur og aftur. Það fyndist mér reyndar vera fyrsta mál, að við þyrftum ekki að mæla fyrir sama málinu ár eftir ár. Það eitt og sér væri mikil bragarbót. Ég get alveg tekið undir að það er kannski illa farið með tíma fólks þegar verið er að gera slíkt. Ég myndi sjálf að vera hlynnt því að taka mál bara inn og afgreiða þau eftir því sem þinginu býður við að horfa hverju sinni en það eru mjög skiptar skoðanir, eins og ég og hv. þingmaður þekkjum, um það fyrirkomulag. Ég þarf kannski ekki að hafa fleiri orð um það.
Frú forseti. Hv. þingmaður byrjaði á því að lýsa stuðningi við frumvarpið en vill greinilega samt ganga miklu lengra en frumvarpið gerir. Vildi jafnvel gera smálánafyrirtæki ólögleg með öllu. Að einhverju leyti vill hún ganga í ólíka átt við frumvarpið sjálft. Þá á ég aðallega við hvort eftirlitið eigi að vera í höndum Neytendastofu eða Fjármálaeftirlitsins. Ég vildi spyrja hv. þingmann hvort það væri rétt skilið hjá mér að þingmaðurinn væri jafnvel til í að skilgreina smálánafyrirtæki sem banka í útlánastarfsemi. Þá væri hægt að færa starfsemina undir Fjármálaeftirlitið, en við gætum gert meira. Við gætum krafið þau um ákveðið eiginfjárhlutfall, rukkað þau um bankaskatt og gert þeim lífið mjög leitt með því að skilgreina þau þannig. Ég vildi bara fá álit hennar á því. Svo vildi ég líka spyrja um skoðun hennar á okurvöxtum og hvort það þurfi að taka þá sérstaklega til greina og jafnvel gera lagabreytingar í sambandi við okurvexti. Það myndi líka takmarka mjög starfsemi þessara fyrirtækja. Ég tel að með starfsleyfisskyldu og með því að fella þessi fyrirtæki undir FME mætti gera að verkum að ef FME tekst ekki að ná í upplýsingar frá þessum fyrirtækjum verði hægt að svipta þau starfsleyfi. Það getur Neytendastofa hins vegar ekki gert þannig að ég vildi fá svör við þessu tvennu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil byrja á okurvöxtunum. Eins og smálánin akta höfum við talað um þau sem okurvaxtalán og við þurfum að breyta því. Þess vegna talaði ég um það, og ráðherra opnað á það líka, að við þyrftum að breyta þessum viðmiðum og ég held að þingið eigi að taka það í fangið og gera það, horfa kannski til Finnlands eða þangað sem náðst hefur utan um þetta skilmerkilega. Varðandi starfsleyfisskyldu og hvort smálánafyrirtæki eigi að vera eins og hver annar banki þá fór ráðherrann líka ágætlega yfir það. Það eru auðvitað áhöld um hvort það gengi eftir. Þá værum við í rauninni kannski ekki að tala um smálánafyrirtæki lengur heldur bankastarfsemi. Það er allt annars konar umhverfi en þessi fyrirtæki hafa verið að starfa í. Ég tek líka undir það, og þess vegna hef ég haldið þessu með Fjármálaeftirlitið til haga því að Neytendastofa getur bara ávítað og lagt á sektir og eitthvað slíkt, vissulega, eins og ég vitnaði til í ræðu minni. Ég þarf kannski ekkert að ítreka það að ég myndi ekki vilja hafa þessa starfsemi hér á landi, svo það sé nú bara gefið einfalt svar við því, en ég held að við stöndum frammi fyrir því að við útilokum hana ekki og þurfum að reyna að ná utan um hana. Ég veit ekki hvort það sem við hv. þingmaður erum að velta hér upp sé hægt, að gera starfsemina leyfisskylda. Það eru áhöld um það, eins og kom fram í ræðu ráðherra, hvort það er vel fær leið. Ég myndi vilja það ef við gætum gert það og tekið bankaskatt og gert nákvæmlega það sama og við gerum við önnur fjármálafyrirtæki ef þess væri kostur.
Frú forseti. Ég þakka mjög skýr og greinargóð svör hv. þingmanns og vildi kannski bara aftur vonast eftir stuðningi innan efnahags- og viðskiptanefndar við afgreiðslu þessa máls, við að breyta því þannig að okkur takist að ramma inn þessi fyrirtæki sem ég held að við séum öll sammála um að eru óæskileg. Þau hafa allt of frjálsar hendur til athafna. Ég get ekki séð að þetta frumvarp gangi nógu langt og ég held að við ættum að taka frumvarpið frá hv. þm. Oddnýju Harðardóttur með og taka kannski það besta úr báðum þannig að úr verði ásættanleg samsuða sem myndi gera þessum fyrirtækjum virkilega erfitt að athafna sig. Það er það sem við þurfum að gera og það eru leiðir til þess. En þær eru ekki í þessu frumvarpi eins og það liggur fyrir núna þannig að ég fagna samstöðu þingmannsins.
Frú forseti. Eins og hv. þingmaður nefndi held ég að það sé einlægur vilji okkar allra, ég trúi því alla vega, að ná utan um þetta með viðunandi hætti og ég treysti því líka þar sem frumvarpið tekur á ákveðnum þáttum á meðan innheimtumálin, sem ég held að séu líka mjög mikilvæg, koma úr fjármálaráðuneytinu, og eins og ráðherra nefndi áðan á hún í samtali við dómsmálaráðuneytið um tiltekna þætti málsins. Ég hefði viljað að við gætum náð utan um þetta allt í einum bandormi en sú er ekki raunin. Þetta er áfangi, þetta eru skref, þau eru lítil. En þetta eru samt sem áður skref og ég fagna hverju skrefi sem við tökum til að ná betur utan um þetta ómögulega mál sem við höfum staðið frammi fyrir allt of lengi.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um eflingu neytendaverndar, eða réttara sagt frumvarp til laga um smálánafyrirtæki. Í þessu samhengi verð ég að benda á viðtal við Breka Karlsson, formann Neytendasamtakanna, í Morgunblaðinu í morgun. Þar segir hann smálánafyrirtækin fagna. Í fréttinni segir, með leyfi forseta: „„Þetta frumvarp mun ekki gera neitt til þess að stöðva smálánastarfsemi hér á landi. Við hjá Neytendasamtökunum höfum bent á þessa skoðun okkar áður,“ segir Breki í samtali við Morgunblaðið og heldur áfram: „Samkvæmt þessu frumvarpi mun Neytendastofa fá heimild til að kalla eftir upplýsingum frá smálánafyrirtækjunum. Neytendastofu er svo sem heimilt að kalla og kalla eins og þau vilja. Það er ekkert sem segir að þessi fyrirtæki geti, muni eða verði að svara. Og svo eru ekki heldur nein viðurlög við því að svara ekki kallinu. Svo má ekki gleyma trúverðugleika þessara fyrirtækja. En fari svo að þau ákveði að svara kalli Neytendastofu þá er engin leið til að kanna réttmæti þeirra svara.““ Áfram segir Breki, með leyfi forseta: „Það er þrennt sem við þurfum að gera sem komið getur í veg fyrir smálánastarfsemi hér á landi. Í fyrsta lagi þarf að lækka hámarksvexti, þeir eru hvergi jafn háir og á Íslandi. Í öðru lagi þarf að setja lög um innheimtu og kostnað vegna hennar og í þriðja lagi þarf að gera þessi fyrirtæki skráningarskyld en þó helst leyfisskyld.“ Í lok fréttarinnar segir: „Þá segir Breki frumvarp ráðherra ekki snerta starfsemi smálánafyrirtækja. „Þau hljóta að fagna þessu frumvarpi. Þetta frumvarp mun ekki hafa nein áhrif. Vilji stjórnvöld í raun stöðva þessa starfsemi þá bendi ég á þessi þrjú atriði.““ Starfsemi þessara smálánafyrirtækja er að mörgu leyti óskiljanleg þegar maður les og kannar hvernig meðferðin hefur verið hjá þeim. Ég er hneykslaður á 50% kostnaði. Í því samhengi hef ég bent á að fyrir nokkrum tugum ára var stofnað fyrirtæki á Laugaveginum sem bauð einmitt svipaða vexti. Það var okurfyrirtæki og það var með atfylgi lögreglu sem það var stöðvað. En hugsið ykkur með þessi smálánafyrirtæki, það kemur meira að segja fram í frumvarpinu að árlegur hlutfallslegur kostnaður var rúmlega 3.300%. Hvað segir það okkur? Ég segi fyrir mitt leyti: Hvernig í ósköpunum höfum við getað látið þetta viðgangast? Hvers vegna í ósköpunum erum við ekki búin að stöðva þetta? Það er gjörsamlega óskiljanlegt. Maður verður eiginlega, eins og maður segir, kjaftstopp. Að svona fyrirtæki skuli vera leyfð, að þau séu ekki skráningarskyld eða leyfisskyld, að það skuli vera hægt að lána peningaupphæðir sem enginn virðist geta fylgst með, sem enginn veit hvaðan koma og enginn virðist geta upplýst eitt eða neitt um. Ég spyr: Á hvaða fornaldarstigi erum við í þessari baráttu? Síðan reyna Neytendasamtökin, og nú með dyggri aðstoð VR, að setja lögbann á almenna innheimtu. Beitt er ólöglegum aðferðum við innheimtu krafna, segir í lögbannsbeiðni, en það dugar ekki til. Það virðast einhvern veginn gilda allt önnur lögmál um þessa lánastarfsemi og þessa fjármálastarfsemi en banka og aðrar stofnanir. Við erum ekki að byrja að tala um þetta í ár, ekki í fyrra og ekki í hittiðfyrra, við höfum verið að tala um þetta undanfarin ár. Á hverjum bitnar þetta? Jú, þetta bitnar á þeim sem síst skyldi. Það sem er furðulegast við þetta er að þeir einstaklingar sem lenda í þessu geta verið með, ekki eitt, ekki tvö heldur tugi lána upp á tugi þúsunda, hundruð þúsunda, milljón eða meira og það er ekkert stopp. Síðan eru rukkaðir 3.333% vextir. Og hvað skeður ef viðkomandi borgar ekki? Hann fer á vanskilaskrá hjá Creditinfo og í innheimtu hjá einhverju innheimtufyrirtæki. Ég bara neita að trúa því að ekki sé hægt að gera eitthvað í þessu máli og ég neita að trúa því að við skulum enn einu sinni vera að leggja eitthvað fram til þess að reyna að stöðva þessi fyrirtæki. Þetta á ekki að eiga sér stað. Við eigum að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að þetta verði stöðvað. Nú er frumvarp komið fram og hv. þm. Oddný Harðardóttir benti á frumvarp Samfylkingarinnar. Auðvitað á að taka þessi frumvörp öll, það á að gera allt sem hægt er til að stöðva þetta, til að reyna að koma böndum á þessa ólöglegu starfsemi, sem ég tel kolólöglega. Eins og ég hef líka bent á vitum við ekki hvaðan peningarnir koma. Við afgreiddum það með hraði að samþykkt yrðu lög vegna þess að menn hræddust að við færum á svartan lista vegna peningaþvættis. Ég segi bara: Ég myndi vilja fá að vita hvaðan þessir peningar koma, hverjir eru á bak við þessa peninga og hvert allur þessi rosalegi kostnaður og vextir fara. Það hringja viðvörunarbjöllur um það en á einhvern hátt virðast þeir einstaklingar sem þarna eiga hlut að máli ósnertanlegir, þeir virðast geta smogið fram hjá öllu. Að það skuli vera hægt að hafa svona fyrirtæki starfandi í Danmörku, og hvernig fara fjármagnsflutningarnir þarna á milli? Hvernig er uppgjör þessara fyrirtækja? Það virðist ekkert vera uppi á borðum í þessu. Ég verð að taka undir með Neytendasamtökunum í þessu máli. Mér sýnist á öllu að þetta frumvarp muni ekki skila því sem til var ætlast. Ég vona samt heitt og innilega að ráðherra leggi fljótlega fram annað frumvarp sem myndi stöðva þetta. Það þarf líka að taka á innheimtu þessara lána, þeim sem sjá um hana - og líka Creditinfo sem setur fólk í ótrúlegan vanda með því að skrá það á vanskilaskrá, fólk sem er í flestum tilvikum veikt, fólk sem er að reyna að redda sér. Ég þekki til þess að fólk hefur verið að taka smálán til að eiga fyrir mat og þá er það komið í rosalegan vítahring. Það er eiginlega ömurlegast af öllu ömurlegu að það skuli vera einstaklingar þarna úti sem þurfa að fara þessa leið til að eiga fyrir mat eða öðrum lífsnauðsynlegum hlutum. Það er efni í aðra ræðu á öðrum tíma. En eins og ég segi: Það er mér gjörsamlega óskiljanlegt að ekki skuli fyrir löngu vera búið að taka á þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd, nr. 60/2013, um sorp og úrgang. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Bryndís Haraldsdóttir, Jón Gunnarsson, Vilhjálmur Árnason og Inga Sæland og þakka ég fyrir það. Frumvarpið var áður flutt af núverandi hæstv. utanríkisráðherra, Guðlaugi Þór Þórðarsyni. Í 1. gr. frumvarpsins stendur: „Á eftir 1. mgr. 17. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Óheimilt er að fleygja eða skilja eftir sorp eða annan úrgang í náttúru og á vegum landsins.“ Í 2. gr. stendur. „Á eftir 2. mgr. 90. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Sá skal sæta sektum, að lágmarki 100.000 kr., sem brýtur gegn ákvæði 2. mgr. 17. gr.“ Í 3. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Hér er stutt greinargerð, virðulegur forseti: Frumvarp þetta hefur áður verið flutt á 143. löggjafarþingi, 145. löggjafarþingi og 149. löggjafarþingi. Eins og ég sagði áðan flutti núverandi hæstv. utanríkisráðherra Guðlaugur Þór Þórðarson þetta mál fyrst. Sorp og annar úrgangur á víðavangi er augljóst lýti á umhverfinu. Sé látið óátalið að sorpi og öðrum úrgangi sé fleygt í náttúrunni skerðast þau verðmæti sem í henni felast. Erlendis er þekkt að greiða þurfi háar sektir fyrir að henda sorpi og úrgangi á víðavangi. Með frumvarpinu er lagt til að lögfestar verði aðgerðir til að halda náttúrunni hreinni og stuðla að bættu hugarfari. Í samræmi við umræður sem fram fóru um frumvarpið á 149. löggjafarþingi hafa verið gerðar orðalagsbreytingar á ákvæðum þess. Er það gert í þágu skýrleika og er í samræmi við orðnotkun laga um meðhöndlun úrgangs, nr. 55/2003. Jafnframt hefur gildissvið ákvæðisins verið rýmkað. Ég vil almennt segja um þetta að það er mikilvægt að löggjafinn hafi eitthvert sektarákvæði til að taka á þessum málum. Sem betur fer er víða góð umgengni og ég tek eftir því í mínu kjördæmi þar sem ég fer víða um að eftir að sveitarfélögin breyttu lögreglusamþykktum sínum og ákváðu að banna húsbílum að leggja hvar sem er í náttúrunni hefur umgengni mikið lagast. Því fylgdi áður alls konar óþrifnaður og óþverri. Mér finnst að við Íslendingar höfum að mörgu leyti gert ágætlega. Ég verð meira var við sorp og óhreinindi í sveitarfélögunum og þar þurfum við að taka okkur tak og við þurfum að beina því til unga fólksins að ganga vel um landið okkar fallega og kenna fólki að meta hreina náttúru.
Virðulegur forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd, sorp og úrgang, að óheimilt sé að henda sorpi á víðavangi, og ég styð frumvarpið heils hugar. En ég geri athugasemdir við eitt. Það er sektargreiðslan. Sá skal sæta sektum að lágmarki 100.000 kr. sem brýtur gegn ákvæði þessu. Ef við erum með tvo einstaklinga, annar á örorku- eða lífeyrislaunum, hinn á háum bankalaunum, 3 milljónir á mánuði, hvorn bítur þetta meira? Ég myndi vilja, og er eiginlega farinn að mæla með því, tekjutengingu eins og ég veit að þeir gerðu í Finnlandi með hraðasektir. Við gætum haft fastar sektir, ég veit ekki hvernig það væri ef um væri að ræða fyrirtæki í því samhengi, við gætum svo sem líka haft fastar sektir fyrir það. En í þessu tilfelli bítur 100.000 kr. sektin rosalega misjafnt, hún bítur nákvæmlega eftir því hversu miklar tekjur maður hefur. Þar af leiðandi vil ég fá svar við því hvort hv. þingmanni finnist þetta eðlileg upphæð í því samhengi, hvort ekki væri eðlilegra að tekjutengja sektina svo hún biti alla jafnt.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa áhugaverðu fyrirspurn. Ég hafði í sjálfu sér ekkert velt því fyrir mér við samningu frumvarpsins og hef kannski yfir höfuð ekki velt því fyrir mér hvernig sektir bíta fólk. En auðvitað er þetta hárrétt ábending hjá hv. þingmanni og það er ekki að sökum að spyrja þegar hann kemur í ræðustól að hann minnist alltaf á þá sem minna mega sín. Ég get alveg tekið hatt minn ofan fyrir honum með það, hvenær sem er og hvar sem er. Það er mjög mikilvægt að hugsa um það. En svona heilt yfir eigum við að ganga þannig um, hvort sem við höfum há laun eða lág, að landið sé jafn gott og þegar við komum að því. Það er það sem ég legg aðaláherslu á. Ég vona að þegar hv. umhverfis- og samgöngunefnd fjallar um málið, en ég mun vísa málinu til hennar, komi sú ábending fyrir nefndina og sjálfsagt að ræða hana. Ég mun alls ekki leggjast gegn því í þessum ræðustól að skoða þetta. Mér finnst þó að það þurfi líka almennt að gera á víðari grunni. Ég hef ekki þá þekkingu á lögum eða sektarákvæðum að vita hvernig þetta getur bitið. En mér finnst þessi fyrirspurn afar áhugaverð.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir andsvarið og undirtektirnar. Það væri auðvitað alveg frábært ef þetta yrði gert. Svo vil ég koma að öðru í þessu. Ég vona svo heitt og innilega að umræðan um þetta verði til þess að fólk fari að hugsa sig tvisvar um og hendi ekki sorpi á víðavangi, en hvernig eigum við að framfylgja því? Hvar náum við í sorplögguna? Hverjir geta bent á þetta? Hvernig náum við að sekta fyrir það? Þetta eru spurningar sem vakna, hvort hv. þingmaður hafi eitthvað hugsað um það. Síðan er hitt sem ég myndi líka vilja sjá í frumvarpinu, að gera það eiginlega að frumskyldu okkar að byrja á þeim yngstu, byrja í leikskóla, barnaskóla, hjá unglingum, hamra á umgengni við fólk. Við þurfum að virkja ungmennin og sjá til þess að þau læri umgengni við náttúruna. Þau eru orðin okkur fremri að mörgu leyti þannig að við eigum jafnvel að fylgja því eftir og koma því inn í alla dagskrárliði hvernig við viljum að gengið sé um náttúruna. Ég spyr hvort hann sé ekki sammála því að við eigum að sjá til þess að því sé framfylgt að allir fái upplýsingar um þetta og að við byrjum eins snemma og hægt er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni enn og aftur. Það síðasta sem hann sagði, um unga fólkið, börnin okkar, er mjög mikilvægt. Í gamla daga þegar ég var að alast upp fékk maður far með öskubílnum út á Hamar þar sem öllu var sturtað í sjóinn í Vestmannaeyjum. Þetta vorum við alin upp við. Það dytti ekki nokkrum manni í hug í dag. Það fleygir enginn sorpi í sjóinn á nokkrum einasta bát í kringum Íslandsmið, þannig að okkur miðar vel áfram. Ég tek heils hugar undir að það er gríðarlega mikilvægt að við ræktum þetta með börnunum okkar og samfélaginu til að landið okkar sé hreint og að öll umgengni, hvort sem hún er innan eða utan dyra, sé í samræmi við það sem við viljum sjálf og við göngum um eins og við viljum að aðrir geri. Varðandi útfærslur á því hvernig bófarnir verða gripnir þekkir kannski gamall lögreglumaður það betur en ég. Þetta gerist auðvitað oft þar sem fólk er eitt úti á víðavangi. En ég vil þó benda á að mjög víða eru landverðir sem vinna mjög gott starf. Kannski þyrfti að tengja þetta eitthvað starfi þeirra. Þeir eru oft með ábendingar um það sem miður fer á hálendinu, óvarlegan akstur og annað slíkt. Þeir sinna mikilvægum störfum í þessu. Ég er reyndar ekki bara tala um hálendið, ég er að tala um landið allt. En þetta er umhugsunarefni. Í flestum tilfellum þegar lögregla er á ferð myndi hún grípa þá sem væru að óhreinka landið með slíkri framkomu sem við erum að reyna að koma í veg fyrir með þessum lögum. Þó að 100.000 kr. hafi kannski ekki fælingarmátt fyrir alla held ég að þær hafi það fyrir allflesta.
Frú forseti. Þetta er ágætt frumvarp. Ég er með spurningu um eftirlitið. Ég veit að Landgræðslan hefur knappt svigrúm og ég veit að löggæslan um allt land á fullt í fangi með að sinna verkefnum sínum. Í flestum sveitarfélögum eru lögreglusamþykktir þess efnis að ekki megi henda rusli eða úrgangi á almannafæri innan sveitarfélagsins. En ég veit ekki til þess að það komi inn tekjur til sveitarfélagsins einmitt út af slíkum brotum. Ég held að þau séu látin dálítið átölulaus og séu ekki í forgangi hjá lögreglumönnum. Ég velti því fyrir mér hvort við eigum ekki frekar að fókusera á meðvitund fólks og að þetta sé eitthvað sem við þurfum að vera meðvituð um. Ég hefði haldið að það væri almenn skynsemi og alið upp í flestum Íslendingum að ganga vel um og vera ekki að henda rusli nema á þar til merktum stöðum. Ég tel að eftirlitið vanti og mér er mjög illa við að setja reglur þar sem ekki fylgir eftirlit. Ef reglunum fylgir ekki nægilegt eftirlit er afstaða mín yfirleitt sú að við getum alveg eins sleppt því að setja reglurnar. Ég ætla því aðeins að spyrja frekar út í eftirlitið og hvort hv. þingmaður viti hver reynsla sveitarfélaganna er. Mig grunar að ekki hafi mikið verið sektað út af þessu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir það sem kannski er hugleiðing frekar en spurning. Ég er sammála því sem hv. þingmaður er að fara. Við eigum að ganga vel um landið okkar, kenna hvert öðru að gera það, kenna börnunum okkar að gera það. En þrátt fyrir öll góð fyrirheit þurfum við að hafa reglur í samfélaginu. Það fylgir þó ekki öllum reglum sem við setjum í þinginu að bætt verði í hjá lögreglunni, ef þetta næst fram fylgir það ekki endilega. Lögreglan er störfum hlaðin og það er örugglega ekki það fyrsta sem félögum mínum austur í Rangárvalla- og Árnessýslu dettur í hug þegar þeir fara í vinnuna að gá hvort einhver fleygi rusli. Þeir hafa mikið að gera og þetta er kannski ekki fyrsta verkefnið. En þetta er eitt af verkefnum lögreglunnar þegar hún er á ferðinni og verði hún vör við slíkt er auðvitað gripið til aðgerða í samræmi við hlutverk hennar og brugðist við með því að sekta viðkomandi. Ég geri mér alveg grein fyrir því að landvarsla og eftirlit á hálendinu er verkefni sem þarf alltaf að auka. Ég var í heila viku á hálendinu um daginn með hátt í 100 manna hóp og það var eftirtektarvert hvernig það fólk, sveitafólkið, gekk um afréttina sína. Það ber mikla virðingu fyrir landinu og það er einmitt það sem við þurfum öllsömul að læra. En það er svartur sauður í öllu fé og við erum að reyna að girða fyrir að þeir gangi frá borði án þess að greiða einhvern hlut til samfélagsins.
Frú forseti. Ég hef sömu trú og hv. þm. Ásmundur Friðriksson, það verður ekkert bætt sérstaklega í lögregluna út af þessu lagafrumvarpi. Ég held að enginn hafi átt von á því. Þess vegna spyr ég mig hvort lagasetningin sé óþörf. Ég held að við séum öll sammála um að inntakið er gott og að það eigi að ganga vel um. En ég held að reynsla sveitarfélaga af lögreglusamþykktum sama efnis sýni að þetta er kannski enn ein reglan í sveitarfélaginu, sem við ætlum að gera að lögum um land allt, sem er ekki framfylgt. Það er ekkert eftirlit með því og reglur og lög án eftirlits eru óþörf að mínu mati.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Álfheiði Eymarsdóttur fyrir þetta innlegg. Ég held að það sé ekki óþarfi að setja lög þótt við getum alveg verið sammála um að ekki sé alltaf hægt að vera á vaktinni fyrir viðkomandi atriði. Ég velti fyrir mér hvort við eigum þá ekki að hafa hraðasektir á Suðurstrandarvegi vegna þess að lögreglan á svo erfitt með að vera þar. Maður getur spurt sig alls konar svona furðulegra spurninga. Ég held að þetta sé bara viðbót inn í lög um náttúruvernd á Íslandi. Við höfum séð t.d. í utanvegaakstri að fólk skemmir fyrir hundruð þúsunda. Það er tjón, eins og í svo mörgu, sem verður aldrei bætt með peningum. Þó að sorp sé kannski ekki alveg á sama stigi og það held ég að mjög mikilvægt sé að þeir sem eru þó gripnir við þá iðju að skilja sorp eftir á víðavangi taki þátt í kostnaðinum sem hlýst af því að hreinsa það, vegna þess að samfélagið er alltaf að því. Ég minntist á fólkið í sveitinni áðan og það tekur til eftir fleiri en sjálft sig af því að það eru alltaf einhverjir sem skilja eftir sorp. Svo verða auðvitað slys á hálendinu eins og annars staðar þar sem fólk gleymir sorpi eða það fýkur eða eitthvað slíkt. Það er mikilvægt að þetta ákvæði kom inn í þennan stóra lagabálk um náttúruvernd á Íslandi. Grunninntakið hjá öllum sem hafa tekið þátt í þessari stuttu umræðu hérna er samt að við þurfum sjálf að bera ábyrgð á því hvernig við göngum um landið okkar.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stimpilgjald, í stuttu máli að lögin falli brott og stimpilgjald verði fellt niður. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Björn Leví Gunnarsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Hanna Katrín Friðriksson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jón Steindór Valdimarsson og Þorgerður K. Gunnarsdóttir. Þetta er einfalt mál og þess vegna ætla ég ekki hafa mjög langt mál um það. Frumvarpið gerir einfaldlega ráð fyrir því að stimpilgjald falli brott að fullu í tveimur áföngum, að hálfu frá næstu áramótum og að fullu frá 1. janúar 2021. Þetta gjald er barn síns tíma. Það leggst með mjög ójöfnum hætti á viðskipti bæði einstaklinga og fyrirtækja með eignir. Hér er fyrst og fremst um að ræða gjald á viðskipti með afmarkaðan hluta eigna, þ.e. fasteignir og skip. Fyrir þinginu liggur mál eða í það minnsta áform um afnám á stimpilgjaldi á skip og einnig áform um verulega lækkun á stimpilgjaldi vegna húsnæðiskaupa einstaklinga, fyrstu kaupa hið minnsta. Hér er einfaldlega lagt til að skrefið verði stigið til fulls og stimpilgjald fellt brott að fullu. Gjaldið endurspeglar ekki á nokkurn hátt kostnað hins opinbera við að halda utan um skráningu þessara viðskipta. Það er hindrun á viðskipti, gerir fasteignakaup einstaklinga kostnaðarsamari en ella og brottfallið væri þess vegna kærkomin örvun fyrir fasteignamarkaðinn eins og hann er í dag. Þetta mismunar líka fyrirtækjum eftir eðli starfseminnar. Það er verið að leggja sérstakan skatt á viðskipti fyrirtækja með eignir, fyrirtæki sem eru í, getum við sagt, fjármagnsfrekri starfsemi, fasteignastarfsemi og viðskiptum með fiskiskip eða kaupskip, og því leggst gjaldið með mjög ójöfnum hætti á atvinnulíf almennt. Auðvitað er vert að hafa það líka í huga að skattar hafa verið hækkaðir mjög mikið á undanförnum árum á bæði atvinnulíf og fyrirtæki. Á þessu ári er áætlað að ríkið hafi um 120 milljarða í viðbótartekjur vegna hærri skattlagningar heldur en var hér fyrir réttum áratug, áður en gripið var til umtalsverðra skattahækkana sem voru til þess að fjármagna rekstur ríkissjóðs í mikilli efnahagsniðursveiflu. Þær voru gagnrýndar á þeim tíma fyrir að vera mjög íþyngjandi fyrir bæði heimili og atvinnulíf á viðkvæmum tímapunkti en rökstuðningurinn þá var að skattstofnar hefðu rýrnað svo mjög í hruninu að nauðsynlegt væri fyrir ríkið að hækka skatta svo mikið sem raun bæri vitni til að ná endum saman. Nú er staðreyndin hins vegar sú að núverandi ríkisstjórn er að festa þessar skattahækkanir í sessi. Allir skattstofnar hafa verið hér í hámarki, hámarksafrakstri, á undanförnum árum án þess að teljandi skattalækkanir hafi orðið. Og þó svo að skattalækkanir séu kynntar í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2020 koma ýmsar skattahækkanir á móti þannig að nettóbreytingin er harla lítil. Hér er einföld aðgerð til þess að lækka skatta bæði á einstaklinga og fyrirtæki og nota um leið tækifærið til að fella úr gildi skatt sem er að mínu viti ósanngjarn, mismunar fyrirtækjum eftir rekstrarformi, mismunar einstaklingum eftir eignarformi, við leggjum jú ekki skatta á önnur eignaviðskipti einstaklinga en fasteignir, svo dæmi sé tekið. Við leggjum ekki skatta á viðskipti með hlutabréf jafnvel þó svo að það séu hlutabréf í fyrirtækjum sem sinna fyrst og fremst fasteignarekstri. Þess vegna tel ég einfaldlega að þessi skattlagning sé tímaskekkja og löngu tímabært að leggja hana af. Fleiri orð ætla ég ekki að hafa um þetta mál og vænti þess, frú forseti, að það muni ganga til efnahags- og viðskiptanefndar að þessari umræðu lokinni.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um sértæka þjónustueiningu fyrir einstaklinga með sjaldgæfa sjúkdóma. Málið er að finna á þskj. 28 og er þingmál nr. 28. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Vilhjálmur Árnason, Anna Kolbrún Árnadóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Helga Vala Helgadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Ásmundur Friðriksson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Halldóra Mogensen og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að skipa starfshóp sem geri tillögur að fyrirkomulagi sértækrar þjónustueiningar fyrir einstaklinga sem greinast með sjaldgæfa sjúkdóma. Þjónustueiningin verði til þess að tryggja að sjúklingar hafi einn viðkomustað í heilbrigðiskerfinu og til þess að ný þekking og nýjustu rannsóknir skili sér í bættri þjónustu sem byggist á nýjustu gagnreyndu þekkingu hverju sinni. Þá verði starfshópnum falið að leita leiða til þess að tryggja einfaldari og skjótari aðgengi að nauðsynlegum lyfjum vegna sjaldgæfra sjúkdóma. Ráðherra geri Alþingi grein fyrir niðurstöðum starfshópsins eigi síðar en 1. september 2020.“ Í greinargerð með málinu er svo nánar vikið að því hvaða þýðingu og tilgang slík miðstöð hefur en þar segir m.a. að markmið laga um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, sé að landsmenn allir eigi kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma eru tök á að veita til verndar andlegri, líkamlegri og félagslegri heilbrigði. Heilbrigðiskerfið þarf að vera í stakk búið til þess að bregðast við sjaldgæfum sjúkdómum svo að þeir sem greinist með þá upplifi sig ekki hornreka í heilbrigðiskerfinu. Þegar við viljum ná utan um slíka sjúkdóma og þá sértækari og öflugri þjónustu við sjúklinga með sjaldgæfa sjúkdóma þarf að styðjast við skilgreiningar og í greinargerð er vísað í eina slíka. Auðvitað er mikilvægt að starfshópurinn velti fyrir sér hvað á að miða við með þá þjónustueiningu sem hér kann að vera til að efla þjónustu við þennan hóp. Samkvæmt skilgreiningu Lyfjastofnunar Evrópu eru sjaldgæfir sjúkdómar, á ensku orphan diseases, sjúkdómar sem eru lífshættulegir eða valda langvarandi fötlun hjá fimm eða færri af hverjum 10.000 manns og er þá miðað við Evrópska efnahagssvæðið. Þekking á þessum sjúkdómum er oft fágæt, rannsóknir á þeim takmarkaðar og lækning fjarlæg. Sjaldgæfir sjúkdómar hafa víðtæk áhrif á aðstandendur og eykst álagið með versnandi sjúkdómi. Miklu varðar að bæta lífsgæði einstaklinga sem glíma við sjaldgæfa sjúkdóma og aðstandenda þeirra. Styrkja þarf umgjörðina um þessa einstaklinga, fylgjast með öllum sjaldgæfum sjúkdómum og sjá til þess að heilbrigðisstarfsfólk hafi aðgang að nýjustu þekkingu í meðferðum við þeim og ekkert síður sjúklingar og aðstandendur. Í greinargerðinni er m.a. vísað til skýrslu EUCERD, the European Union Committee of Experts on Rare Diseases, sem kom út árið 2014. Í henni er m.a. fjallað um stöðu sjaldgæfra sjúkdóma á Íslandi sem á við um tvo eða færri af hverjum 10.000 einstaklingum. Í henni kemur líka fram að engin landsáætlun sé til staðar fyrir sjaldgæfa sjúkdóma á Íslandi. Þó kemur þar fram að árið 2012 hafi Ísland í fyrsta sinn getað sent fulltrúa á fund á vegum EUCERD sem leiddi af sér aukna vitund um sjaldgæfa sjúkdóma á Íslandi. Hér á landi er þó engin sérfræðimiðstöð starfandi og engin formleg nefnd. Með þingsályktunartillögu þessari er því lagt til að heilbrigðisráðherra verði falið að skipa starfshóp sem geri tillögur að slíkri umgjörð. Ráðherra verði falin nánari útfærsla á skipan starfshópsins en til þess að slíkur starfshópur nái markmiði sínu þarf við skipunina að líta bæði til sérfræðinga innan heilbrigðiskerfisins og þeirra sem þekkja sjaldgæfa sjúkdóma af eigin raun. Ég legg áherslu á þetta og held að það sé afar mikilvægt þegar hæstv. ráðherra skoðar skipan starfshóps. Umgjörð um einstaklinga með sjaldgæfa sjúkdóma þekkist víða í Evrópu, m.a. á Norðurlöndum, og í skýrslunni sem ég vísaði til er farið ágætlega yfir það. Í heilbrigðisstefnu til ársins 2030 er lögð áhersla á skilvirk þjónustukaup. Meðal stefnumiða er að sjúklingur með mesta þörf fyrir heilbrigðisþjónustu verði settur í forgang og að gerðar verði kröfur um aðgengi, gæði þjónustunnar og öryggi sjúklinga. Þá er í greinargerð með heilbrigðisstefnunni lögð áhersla á að sameina þjónustuþætti og setja á fót þekkingarsetur með þeim rökum að betra sé að þjappa saman færni, kunnáttu og þekkingu en að dreifa kröftunum um of. Þetta er auðvitað kjarninn í þeirri hugmyndafræði sem svona miðstöð fyrir sjúklinga með sjaldgæfa sjúkdóma hefur. Í skýrslunni frá árinu 2014 um sjaldgæfa sjúkdóma sem gefin var út á vegum Evrópusambandsins kemur jafnframt fram að hér skorti landsáætlun, eins og ég fór yfir. Hér er ekkert þekkingarsetur og við flutningsmenn tillögunnar teljum mjög mikilvægt að við hröðum vinnu við umgjörð um slík þekkingarsetur, miðstöðvar eða eitthvað sem tekur utan um þessa þekkingu og tryggir að sjúklingar fái upplýsingar hratt og örugglega. Upplýsingagjöfin er ekki síst mikilvæg í þessu efni vegna þess að óvissan sem oft er til staðar er kannski erfiðust. Þegar við horfum til barna með sjaldgæfa sjúkdóma og aðstandenda þeirra hefur upplýsingagjöf verið í gegnum Leiðarljós og Einstök börn, stuðningsfélag barna og ungmenna með sjaldgæfa sjúkdóma eða sjaldgæf heilkenni. Á Norðurlöndunum eru þeir komnir lengra sem kemur m.a. fram í þessari skýrslu og fleiri gögnum sem við höfum tök á að skoða. Á ríkisspítalanum í Kaupmannahöfn er starfrækt sérstök miðstöð fyrir sjaldgæfa sjúkdóma sem annast börn og fullorðna með sjaldgæfa og flókna sjúkdóma sem kunna jafnframt að erfast. Miðstöðin annast börn og fullorðna með sjaldgæfa og flókna sjúkdóma í mörgum líffærum og veitir sérhæfða og þverfaglega meðferð. Þar kemur saman þekking úr mörgum áttum á læknasviðinu. Í Noregi er miðstöð sjaldgæfra greininga, Senter for sjeldne diagnoser, þverfagleg og sérhæfð miðstöð á landsvísu sem veitir upplýsingar, ráðgjöf og námskeið um ýmsa sjaldgæfa sjúkdóma. Þjónustan þar er ætluð notendum, aðstandendum og fagfólki sem annaðhvort er með eða fæst við sjaldgæfa sjúkdóma. Þar er einnig hægt að hafa beint samband við sérfræðiþjónustu fyrir sjaldgæfa sjúkdóma án tilvísunar frá lækni. Heilbrigðisþjónustunni er ætlað að vakta og miðla niðurstöðum meðhöndlunar, taka þátt í rannsóknum og myndun rannsóknarnetverks, taka þátt í kennslu, annast ráðgjöf og miðla sérfræðiþekkingu til heilbrigðisstofnana og annarra þeirra sem veita þjónustuna og nýta. Í Svíþjóð er upplýsingamiðstöð um slíka sjaldgæfra sjúkdóma. Þar er markmiðið aukin vitund og þekking á slíkum sjúkdómum. Í Finnlandi er jafnframt að finna slíka miðstöð sem á rætur í háskólasjúkrahúsinu í Helsinki. Þar var miðstöðin stofnuð til að efla greiningu, rannsóknir og meðferðir á sjaldgæfum sjúkdómum. Þar er áherslan lögð á tengslamyndun, fjarþjónustu, samstarf við ýmis sjúklingasamtök og fulltrúa heilbrigðisþjónustu. Flutningsmenn tillögunnar gera ráð fyrir því að við vinnu starfshópsins verði litið til þessara fyrirmynda og kannað hvernig útfæra megi þær hér á landi. Grundvallaratriðið er að til staðar sé sértæk eining sem bregðist við þeim tilfellum sem upp koma, leiðbeini sjúklingum og tryggi með því að þeir upplifi sig ekki hornreka í heilbrigðiskerfinu. Þessi hugmynd, frekar en kannski flestar aðrar, virðulegi forseti, er ekki komin bara af himnum ofan í minn koll heldur kom hún upphaflega í kjölfar samtals og fundar við móður Ægis Þórs Sævarssonar, Huldu Björk Svansdóttur, sem vakti máls á þessu. Hún vildi endilega að barátta hans gæti nýst öðrum sem væru að berjast við sjaldgæfa sjúkdóma. Ægir Þór er sjö ára gamall og glímir við vöðvarýrnunarsjúkdóminn Duchenne sem er sjaldgæfur og ólæknandi í dag. Flestir sem hafa glímt við þennan sjúkdóm enda í hjólastól í kringum 9–12 ára aldurinn. Vinir mínir sem glíma við slíka hrörnunarsjúkdóma, Björgvin Björgvinsson og Þórey Rut Jóhannesdóttir, komu þessum fundi á en þau brenna eðlilega fyrir baráttu drengsins. Við höfum mörg einnig fylgst með baráttu Huldu í gegnum fjölmiðla og með leyfi forseta fæ ég að bera niður í einu viðtali við hana. „Ísland á ekki að vera svona“ er fyrirsögnin og þar kemur fram m.a. að eftir að Ægir Þór var greindur hafa þau reynt að fá lyfjanefnd til að samþykkja lyfið eteplirsen til að reyna að hægja á framgangi sjúkdómsins. Það hefur sýnt sig að það virkar fyrir ákveðinn hóp. Ekki eru allir móttækilegir fyrir þessu lyfi en það er á tilraunastigi. Sérstök löggjöf í Bandaríkjunum heimilar slíkt. Þau upplifðu ákveðið óréttlæti í því að fá ekki að reyna allt sem hægt er og maður sýnir því skilning en þetta er auðvitað ekki óumdeilt og því tengjast siðferðileg álitamál. Þess vegna erum við flutningsmenn tillögunnar með það í greinargerð að starfshópurinn meti kosti og galla slíkrar löggjafar þannig að við getum aðeins skoðað það út frá því sjónarmiði. Hér á landi er aðgengi að lyfjum að miklu leyti háð markaðsleyfi Lyfjastofnunar. Í 1. mgr. 7. gr. lyfjalaga segir að lyf skuli hafa hlotið markaðsleyfi Lyfjastofnunar áður en þau eru sett á markað. Þó getur Lyfjastofnun veitt lækni á hans ábyrgð undanþágu frá kröfunni um markaðsleyfi ef sérstakar ástæður eru til staðar, samanber 7. mgr. 7. gr. þessara laga. Það á einkum við þegar markaðssett lyf eru ófáanleg tímabundið eða lyf eru enn í klínískum lyfjarannsóknum eins og hér um ræðir. Einstaklingar með sjaldgæfa sjúkdóma geta því þurft að treysta á að umsókn þeirra um undanþágu frá skilyrði um markaðsleyfi sé samþykkt. Dæmi eru um að umsóknum um undanþágur vegna lyfja sem hafa sýnt góðan árangur í meðferð við sjaldgæfum sjúkdómum hafi verið hafnað. Í þeim tilvikum eru fá úrræði til staðar og aðgengi að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu skert. Löggjöf um réttinn til að reyna, The Right to Try Act, var samþykkt í Bandaríkjunum 30. maí 2018. Hún veitir einstaklingum með sjaldgæfa sjúkdóma rétt á að fá lyf sem eru enn á rannsóknarstigi þannig að notkun þeirra er á ábyrgð sjúklings í samráði við lækni. Slík löggjöf er, eins og ég sagði, virðulegi forseti, alls ekki óumdeild og telja flutningsmenn tillögunnar nauðsynlegt að meta kosti og galla slíkrar löggjafar og bera saman við gildandi löggjöf hér á landi og draga fram í slíkum samanburði hvað mælir með eða á móti slíkum leiðum. Í því sambandi verður að líta til þeirra siðferðilegu spurninga sem slík löggjöf hefur óumdeilanlega í för með sér og hversu ríka ábyrgð er hægt að leggja á lækna þegar lyf hafa ekki fengið markaðsleyfi. Á hinn bóginn getur verið afar þungbært fyrir einstaklinga með sjaldgæfa sjúkdóma að vera synjað um lyf sem gætu bætt lífsskilyrði þeirra verulega. Því telja flutningsmenn tillögunnar mikilvægt að starfshópnum verði m.a. falið að kanna hvernig aðgengi að nauðsynlegum lyfjum er tryggt í nágrannaríkjum, meta kosti og galla þeirrar framkvæmdar og eftir atvikum móta tillögur að breytingum á gildandi regluverki svo að hagsmunir sjúklingsins verði ávallt í fyrirrúmi. Ég vil í lok ræðu minnar þakka meðflutningsmönnum mínum fyrir stuðninginn. Hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni, sem jafnframt er læknir en hafði því miður ekki tök á að vera við umræðuna, þakka ég sérstaklega fyrir mjög gagnlegt innlegg við vinnslu málsins og jafnframt hæstv. ráðherra heilbrigðismála fyrir að sýna því bæði skilning og stuðning. Við erum með gott heilbrigðiskerfi en lengi má gott bæta. Annars vona ég að við í þinginu sýnum vilja okkar í verki með því að samþykkja þessa tillögu og leggja þannig áherslu á að við bætum úr þegar kemur að umgjörð og þjónustu við þá sem glíma við sjaldgæfa sjúkdóma. Ég vona því að hv. velferðarnefnd taki vel utan um málið og komi því hér til 2. umr. og afgreiðslu í þinginu sem fyrst.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni Willum Þór Þórssyni fyrir að mæla fyrir þessari tillögu sem er þörf og tímabær og sem ég styð heils hugar. Hún gengur út á að ráðherra skipi starfshóp til að vega og meta þessa umgjörð og hvort við getum bætt hana að einhverju leyti í ljósi aðstæðna á Íslandi. Hv. þingmaður benti á viðlíka þjónustu í nágrannalöndunum sem væri með mismunandi yfirbragði, allt frá því að vera einu opinberu sjúkrahúsin yfir í að vera sérstakrar miðstöðvar. Mig langar aðeins að heyra í hv. þingmanni varðandi þetta í ljósi þess að hér búa 330.000–340.000 manneskjur og það kemur auðvitað upp að einstaklingar veikjast og þurfa stuðning, ganga kannski á milli Heródesar og Pílatusar áður en greining er staðfest og þá tekur við annað ferli sem oft er líka erfitt. Er það skoðun hv. þingmanns að stefna beri að því að hér verði opnuð sérstök stofnun sem sér um þetta eða er eðlilegt að tengja þetta einhverri af okkar ágætu heilbrigðisstofnunum sem við eigum í landinu? Það er nærtækast að horfa til Landspítala í því efni. Á þessu svæði er íbúafjöldinn mestur.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir mikilvæga spurningu. Ég hef nú ekki mikla þekkingu almennt á þessum málum og kannski ekki nægjanlega innsýn í okkar ágæta heilbrigðiskerfi sem ég treysti mér þó til að segja að sé býsna gott á marga mælikvarða. Þetta er sérgrein innan læknisfræðinnar. Við eigum ekki marga sem hafa sérhæft sig á þessu sviði. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson taldi að það væri einn læknir sem hefði sérhæft sig á þessu sviði, sem eru sjaldgæfir sjúkdómar. Síðan er það umræðan um stærðina og fjöldann og hvað við getum gert þegar við erum að safna saman ýmiss konar þekkingu. Þetta þarf ekki endilega að vera staðbundið. Mikilvægast er að við sköpum vettvang en það eru auðvitað þess vegna sem ég set það fram í þingsályktunartillögu að við fáum starfshóp þar sem þekking á þessum málum og heilbrigðiskerfinu er hvað mest og best. Það er ekki síst mikilvægt að þeir sem eru að kljást við þessa sjúkdóma fái að taka þátt í þessum starfshópi um hvernig þessu verður best fyrir komið þannig að við tryggjum að við söfnum saman þekkingunni, nýjustu rannsóknum, nýjustu lyfjum og getum gefið svör hratt og örugglega varðandi þessa mörgu ólíku en sjaldgæfu sjúkdóma. Ég fór yfir það hvernig þetta er t.d. á Norðurlöndunum. Víðast í Evrópu er þetta komið miklu lengra en þar erum við að tala um miklu stærri samfélög og fleiri sem hafa þessa þekkingu. En til þess þarf starfshópurinn að taka tillit.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir ágæt svör. Þetta eru ekki einföld málefni en sýn á þessi atriði getur verið alveg skýr. En er það ekki líka mikilvægt að við tengjum saman alla þætti í heilbrigðisþjónustunni, alveg frá mikilvægasta þættinum, sem ég tel vera heilsugæsluna, og um alla flóruna? Því það er heilsugæslan, nærþjónustan, sem við ræðum oft sem fyrsta viðkomustaðinn sem þarf að funkera mjög vel, þó að það sé alveg ljóst að þessir sjaldgæfu sjúkdómar eru ekki á hvers manns eða hvers læknis færi að fást við. Eitt viðfangsefnið í þessu samhengi eru lyfjamálefni og lyfjatengdu atriðin. Það er auðvelt að setja sig í spor foreldra með ung börn sem veikjast og finnst ekki lausn á þeirra vanda. Menn leita allra ráða og leita eftir lyfjum sem kannski hafa ekki fengið viðurkenningu. Þetta eru, eins og hv. þingmaður kom inn á, áleitin siðferðisleg álitaefni og þetta eru líka fjárhagslega krefjandi verkefni. Án þess að ég vilji með nokkru móti draga það hér inn í þessa umræðu, vil ég þó spyrja: Hafa menn eitthvað velt fyrir sér kostnaðaráhrifum þess ef menn færu að opna fyrir t.d. óhefðbundin lyf eða lyf sem ekki hafa fengið tilskilin leyfi? Það gæti haft veruleg kostnaðaráhrif. Það er þó heimild fyrir því að veita undanþágur þegar í dag ef sótt er eftir því í einhverjum mæli.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni bæði innlegg og spurningar sem eru afar mikilvægar fyrir þetta mál og munu allar koma upp hjá starfshópnum sem heldur utan um málið. Í fyrsta lagi vil ég segja að í dag reynum við auðvitað að veita bestu mögulegu heilbrigðisþjónustu öllum sem eru að kljást við sjúkdóma og enginn vafi á því. Það er þess vegna mikilvægt að tengja saman alla þætti eins og hv. þingmaður kemur inn á. Nú hefur hv. þingmaður meiri reynslu af heilbrigðisgeiranum úr sínu fyrra starfi en nokkurn tímann ég. Ég held að það sé hárrétt hjá hv. þingmanni að við verðum að horfa á þetta út frá okkar forsendum, okkar þekkingu, þeirri sem er þegar til staðar og athuga hvernig við getum tekið þátt í alþjóðlegu samstarfi og ég er sannfærður um að það er til staðar í dag. En þar eigum við að horfa til heilsugæslunnar, til sjúkrahúsanna og hvernig við getum sett slíka miðstöð eða vettvang upp. Mikilvægast í því er að sjúklingurinn upplifi að það sé haldið utan um hann á þessu sviði og að aðgengið verði þannig að hann upplifi ekki að hann þurfi alltaf að berjast fyrir hverjum einasta hlut þegar upp koma vandkvæði, sem verður alltaf því að fólk sem er að kljást við sjúkdóma, sem við höfum ekki náð tökum á læknisfræðilega þarf að leita eftir öllum upplýsingum og spyrja spurninga. Þá er mikilvægt að við höfum eitthvert ferli, einhvern vettvang þar sem við tryggjum aðgengi að upplýsingum og svörum. Varðandi kostnaðinn hef ég ekki ekkert farið sérstaklega í hann og auðvitað er þessi undanþága til staðar í dag. En það eru alltaf siðferðisleg álitamál. Þess vegna er það beiðni flutningsmanna að þessi starfshópur meti kosti og galla við slíkt og taki þar inn í siðferðisleg álitamál þannig að við getum kannski eflt okkar þekkingu líka á því efni hér á vettvangi löggjafans að kljást við þessi mál.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka flutningsmanni þingsályktunartillögunnar, Willum Þór Þórssyni, og meðflutningsmönnum kærlega fyrir þá tillögu sem liggur hér fyrir í dag. Fyrir einstakling eða þann sem á barn sem greinist með sjaldgæfan sjúkdóm sem jafnvel er ekki þekktur og ekki neinir sérfræðingar sem vinna með það hér á landi er risastórt skref að einhver taki utan um hans mál og leiti að bestu leiðinni til að vinna með sjúkdóminn, meðferðina, sækja um undanþágur, skoða hvað er að gerast í heiminum, halda utan um rannsóknir og annað slíkt. Það er mjög ánægjulegt að fjallað sé um þetta í heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Það slær þann tón að málið ætti að renna hratt og vel í gegnum kerfið. Þingsályktunartillagan gengur út á að komið sé á fót starfshópi sem muni gera tillögur að fyrirkomulagi sérstakrar þjónustueiningar fyrir einstaklinga sem greinast með sjaldgæfa sjúkdóma. Ég skil það þannig að málið snúist ekki um hvort eigi að stofna svona hóp heldur að það verði stofnaður hópur og að hann finni bestu leiðina að því hvaða einingu eigi að nýta. Eins og kom fram í máli flutningsmanns er þetta fyrirkomulag þekkt í löndunum í kringum okkur og að sjálfsögðu er gott að nýta þá þekkingu sem þar er, finna fyrirmyndirnar og vinna með þær áfram. Flutningsmaður kom inn á hvatann að þessu máli, baráttu fjölskyldu og þá aðallega móður Ægis Þórs Sævarssonar, Huldu Bjarkar Svansdóttur, fyrir hans málum og að koma þeim á framfæri. Það sem mér finnst mjög sterkt í þessu máli er að það eru alltaf einstaklingar, fáir sem betur fer, sem eru með sjaldgæfa sjúkdóma en það eru ekki allir sem eiga fjölskyldur sem hafa orku, dug og kraft til að keyra málin svona áfram. Mér finnst það mjög falleg hugsun hjá Huldu að aðrir geti nýtt vinnu hennar og hennar baklands til að gera gott fyrir aðra sem kunna að lenda í svipaðri stöðu. Mér finnst mjög fallegt að sjá þá vinnu fara af stað. Auðvitað er í kringum þau stór hópur en hún hefur verið í fararbroddi í þessari vinnu og á allan heiður skilinn fyrir það. Ég kveð mér hljóðs sérstaklega vegna þess að mig dauðlangaði að vera meðflutningsmaður að þessu máli. Ég er hins vegar varaþingmaður og kom inn á mánudaginn en þingmaðurinn sem ég er að leysa af er á málinu og þá var það ekki hægt. Ég er í huga og hjarta með í þessu og þakka því góða fólki fyrir að flytja málið. Það er þverpólitísk samstaða um það, á málinu er fólk úr öllum þingflokkum sem er mjög ánægjulegt. Þingsályktunartillagan fer í velferðarnefnd og ég tek undir með flutningsmanni, ég vona að hún eigi skjóta og greiða leið þar í gegn og komi sem fyrst til ráðherra þannig að hægt sé að vinna áfram að málinu og mynda starfshópinn.