Borist hafa tvö bréf frá velferðarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 765, um reglur um starfsemi fasteignafélaga, frá Rósu Björk Brynjólfsdóttur og við fyrirspurn á þskj. 786, um nefndir, starfshópa og verkefnisstjórnir, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Forseta hefur einnig borist bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 783, um nefndir, starfshópa og verkefnisstjórnir, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur.
Til svara eru: Forsætisráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og utanríkisráðherra.
Virðulegi forseti. Við á Íslandi höfum búið við þau gæði að hér hefur ríkt samstaða um trygg almenn lágmarkslaun sem ákveðin eru í kjarasamningum sem binda allan vinnumarkaðinn. Það eru mikil verðmæti sem felast í þeirri samfélagsgerð og þess vegna er það gríðarlegt áhyggjuefni þegar við sjáum nú að Rio Tinto Alcan er að rjúfa þá samstöðu sem verið hefur um þessar meginlínur á íslenskum vinnumarkaði, neitar að bjóða þau kjör sem Samtök atvinnulífsins hafa almennt boðið viðsemjendum sínum og efnir til átaka við starfsmenn sína sem sýnt hafa bæði þolgæði og fádæma trúmennsku gagnvart fyrirtækinu áratugum saman. Í kvöld hefst útflutningsbann starfsmanna sem er neyðarbrauð til að reyna að þvinga fyrirtækið að samningsborðinu. Félagið hyggst leita til Félagsdóms og svo virðist sem innlendir stjórnendur fyrirtækisins séu algjörlega áhrifalausir og fyrirskipanir komi frá þessum erlenda auðhring um þessa hörmulegu framgöngu hér á landi. Fyrirtækið er með þessu að segja sig úr lögum við okkur hin og verður að taka afleiðingum af því. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvað telur hann eðlilegt svar stjórnvalda við þessu? SALEK-samstarfið er í uppnámi ef aðildarfyrirtæki Samtaka atvinnulífsins treysta sér ekki til að bjóða sambærilegar kjarabætur og önnur fyrirtæki innan SA bjóða. Þetta fyrirtæki hefur notið margháttaðrar fyrirgreiðslu hér á haftatímanum og metur nú ekki gestrisni íslenskra stjórnvalda meira en sjá má af þessari framgöngu. Ég kalla eftir því að hæstv. forsætisráðherra fordæmi þessa framgöngu, komi á framfæri mótmælum við fyrirtækið, mótmælum við Samtök atvinnulífsins og krefjist þess nú, þegar nokkrir dagar eru í að við fögnum 100 ára afmæli [[Forseti hringir.]]Alþýðusambandsins, að staðinn verði vörður um grundvallarreglur og [[Forseti hringir.]]réttar leikreglur á vinnumarkaði.
Virðulegur forseti. Þessari spurningu hv. þingmanns er mjög auðsvarað. Ég ætlast að sjálfsögðu til þess af öllum fyrirtækjum að þau virði samninga og lög. Það á jafnt við um það fyrirtæki sem hann nefnir hér og önnur. Svarið er því einfalt og skýrt.
Virðulegi forseti. Ég fagna því stutta svari hæstv. forsætisráðherra en bið hann samt um frekari áréttingu á því. Fyrirtækið skýlir sér bak við það að það sé ekki bundið af öðru en því að semja við sína viðsemjendur. Það brýtur samstöðu áratugahefðar á íslenskum vinnumarkaði, það kemur í veg fyrir að SALEK-samkomulagið, sem hæstv. forsætisráðherra hefur hrósað í hástert, geti virkað. Mun hæstv. forsætisráðherra taka málið upp við forsvarsmenn fyrirtækisins, taka málið upp við Samtök atvinnulífsins og koma á framfæri mótmælum stjórnvalda við þessari framgöngu?
Virðulegur forseti. Ég er ekki viss um að ég muni ræða þetta við stjórnendur þessa fyrirtækis. Hins vegar er eðlilegt að ræða þetta við forustumenn Samtaka atvinnulífsins og raunar launþegahreyfingarinnar líka. Við í þessari ríkisstjórn hittum þessa aðila reglulega og svona mál eru þar til umræðu. Það tel ég réttan vettvang til að ræða þetta mál.
Virðulegur forseti. Mig langar til þess að beina fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra um búvörusamningana sem nú hafa verið undirritaðir og eru á leið inn í þingið. Enn og aftur virðumst við standa frammi fyrir því að ræða málið eftir á. Það var haft eftir hæstv. forsætisráðherra að hann liti svo á að málið væri nú þegar klappað og klárt. Mig langaði aðeins til að koma inn á þessi vinnubrögð. Það er óþægileg tilfinning að stór stefnumarkandi mál séu ákveðin einhvers staðar á lokuðum vettvangi án samráðs við alla hagsmunaaðila, án lýðræðislegrar umræðu í þinginu o.s.frv. Það finnst mér ekki vera til fyrirmyndar og ekki í takt við það gagnsæi og þá opnu umræðu sem allir í samfélaginu krefjast nú þegar við erum komin fram á 21. öldina. Íslenskur landbúnaður er nærri hjarta okkar allra, okkar Íslendinga. Hann er ekki einkamál Bændasamtakanna og landbúnaðarráðuneytisins. Þvert á móti er íslenskur landbúnaður og styrkar dreifðar byggðir eitthvað sem skiptir okkur öll máli, hvort sem við búum úti á landi eða á Melunum á höfuðborgarsvæðinu. Hér hefði einmitt verið kærkomið tækifæri til að taka umræðuna öll saman en ekki skipta okkur í skotgrafir um listamannalaun eða búnaðarsamning. Hér hefði verið gott tækifæri til að hafa breiðari samstöðu. Mig langar til að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra hvort hann sé ekki sammála því að svona stórar stefnumarkandi ákvarðanir, [[Forseti hringir.]]sem binda hendur okkar jafnvel fleiri ár og fleiri kjörtímabil fram í tímann, ætti að taka á opnari og breiðari grunni.
Virðulegur forseti. Það er samið við flestar stéttir landsins um kaup, kjör og starfsaðstöðu án þess að menn geri það úr ræðustól Alþingis. Hins vegar mun þingið hafa tækifæri til að ræða þessi mál og þar tek ég undir með hv. þingmanni, vonandi mun sú umræða litast af samstöðu um mikilvægi landbúnaðar eins og hv. þingmaður ýjaði að hér áðan. Við hljótum að vilja, öll eða flest hér á þingi, að við stöndum vörð um íslenska matvælaframleiðslu og búum íslenskum bændum þau starfsskilyrði að þeir geti framfleytt sér og að við getum viðhaldið þessu fjölskyldubúafyrirkomulagi sem hefur verið undirstaða matvælaframleiðslu í landinu í meira en 1100 ár. Það væri mjög óeðlilegt ef við ætluðum að fara að taka eina stétt sérstaklega út úr og deila um kaup hennar og kjör og starfsaðstöðu í þessum ræðustól en semja við alla aðra einhvers staðar annars staðar.
Virðulegur forseti. Hér held ég að hefði einmitt verið svo gott tækifæri til að stuðla að meiri umbótum í landbúnaðarmálum, það hefði verið hægt að mynda stefnu um að auka fjölbreytni í matvælaiðnaðinum, að koma til dæmis í veg fyrir að mjólkurframleiðslan væri undanþegin samkeppnislögum, að horfa til nýliðunar í stéttinni, horfa til þess hvernig þetta virkar fyrir ungt fólk, taka upp kynjagleraugun o.s.frv. Ég sakna þess, það eru ákveðnar breytingar í búvörusamningnum sem hefðu mátt vera svo miklu sterkari og koma hraðar til framkvæmda. Almennt held ég að það sé tími fyrir okkur til að losna undan þeim bévítans og hábölvaða ósið að taka alltaf mikilvægar og stefnumarkandi ákvarðanir án gegnsæis og án lýðræðislegrar umræðu, án þess að við myndum okkur stefnu fyrir fram. Það er kannski ekkert skrýtið að það ríki ákveðið vantraust þegar fólk upplifir það aftur og aftur og trekk í trekk [[Forseti hringir.]]að verið sé að taka ákvarðanir í eins konar bakherbergjum þar sem sumum hagsmunaaðilum er hleypt að en ekki öðrum sem málið varðar.
Virðulegur forseti. Mér finnst nú óþarfi að setja samninga við bændur sérstaklega í þetta samhengi, tala um bakherbergi og slíkt. Það er ekki gert þegar verið er að semja við aðrar stéttir, þannig að mér finnst óviðeigandi að menn skuli fara sérstaklega í bændur á þennan hátt og telja að þeir eigi að vera tilefni til átaka eða að menn eigi að semja hér úr þessum ræðustól þegar kemur að bændum, en annað eigi að gilda um alla hina. Hvað varðar þessi markmið sem hv. þingmaður rakti hér og taldi mikilvæg þá held ég að ég hafi heyrt rétt að þetta séu allt markmið sem litið var til við gerð þessara búvörusamninga, sem fela í sér óvenjumiklar breytingar; það eru allt saman breytingar sem miða að því að ná fram þeim umbótum sem hv. þingmaður taldi svo mikilvægt að ráðist yrði í. Vonandi mun hv. þingmaður fagna þeim breytingum, þegar þetta kemur til umræðu hér í þinginu.
Virðulegi forseti. Nú liggja frammi á vef umhverfis- og auðlindaráðuneytisins breytingartillögur á starfsreglum verkefnisstjórnar rammaáætlunar. Um þetta hefur verið töluvert rætt og eftir síðustu lotu sem rammaáætlun stóð af sér hér í þingsal þá taldi ég að hæstv. umhverfisráðherra hefði talað skýrt þannig að hún tæki sér stöðu með lögum um rammaáætlun og því viðkvæma og mikilvæga verkefni og verkfæri sem rammaáætlun er. Nú liggur það fyrir að ein veigamesta breytingartillagan sem ráðherrann leggur til í sínu nafni á vef ráðuneytisins lýtur að því að verkefnisstjórnin geti tekið til endurmats kosti sem þegar hafa verið flokkaðir í verndarflokk rammaáætlunar í rammaáætlun 2. Það liggur líka fyrir úr fjölmiðlum og því sem Landsvirkjun hefur látið hafa eftir sér í þessu máli að mjög eindregnar óskir hafa borist frá Landsvirkjun um að hægt sé að endurmeta Norðlingaölduveitu og kalla hana Kjalölduveitu með breyttum útlínum sem stundum hafa verið kallaðar totutillaga Landsvirkjunar. Í svörum hæstv. ráðherra við fyrirspurnum fjölmiðla hefur komið fram að hún eða ráðuneytið hafi ekki neitt sérstakt samband við Landsvirkjun í aðdraganda þessarar breytingar og í aðdraganda þessarar tillögu. Nú er það ekki í samræmi við þær upplýsingar sem fram hafa komið í fjölmiðlum vegna fyrirspurnar Landverndar um þau samskipti, þar kemur fram að 17. ágúst 2015 hafi Hörður Arnarson, forstjóri Landsvirkjunar, gengið á fund umhverfisráðherra og farið fram á að reglunum yrði breytt. Hann hefur lagt fram skriflegt og ítarlegt erindi þess efnis. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra og biðja hana að skera úr um hvað er hið rétta í þessu máli. Tillagan er augljóslega runnin undan rifjum Landsvirkjunar og þrýstingurinn er augljóslega [[Forseti hringir.]]þaðan og niðurstaðan er augljóslega komin frá Landsvirkjun og orkugeiranum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvað er rétt í þeim efnum að Landsvirkjun hafi þarna kippt í spotta?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina og endurtek það sem ég hef áður sagt, að vitaskuld stend ég með lögum um verkefnisstjórn um rammaáætlun eins og með öðrum lögum. Ég hef talið mig standa talsverðan vörð um rammaáætlun og þá verkefnisstjórn sem er að vinna. Þetta er afar viðkvæmt. Þetta er eins og að standa á jafnvægisás þar sem ólmir menn hoppa hvor á sínum ásnum og maður er að reyna að halda slánni nokkurn veginn í jafnvægi. Mér sýnist að það sé sama á hvorum ásnum menn eru, þeir eru jafn ákafir í að reyna kannski að raska þessu jafnvægi og eru alls ekki með hugann við það að bjarga rammanum, ekki fremur en margir aðrir sem m.a. sitja í þessum sal og voru að möndla nákvæmlega á þessum tíma fyrir fjórum árum hvort þennan virkjunarkost eða hinn ætti að taka út eða halda inni. Ég hef ekki skipt mér af slíku, segi það nákvæmlega. Ég hef talið mig halda mig nákvæmlega við það að verkefnisstjórn hafi sinn frið til að vinna og ég hef þurft að standa ansi vel á því og stappa stundum niður fótum til þess að hægt sé að vinna þannig. Landsvirkjun sendi bréf til verkefnisstjórnar í júnímánuði fyrir ári síðan þar sem talað var um að verkefnisstjórn væri ekki að fara að lögum, hafði síðan beðið mig um fund í framhaldi af því og mér fannst eðlilegt eftir sumarfrí að ræða við forustumenn Landsvirkjunar eins og hverja aðra sem biðja um fund í ráðuneytinu. Þar flokka ég fólk ekki eftir því hvaðan það kemur og vitaskuld var það bara að segja mér það sem ég vissi af, að þetta bréf hefði borist. Ég hef auðvitað líka talað og hef stöðugt samband við formann verkefnisstjórnar, ekki aðra þar, mánaðarlega fundi. Ég sagði við [[Forseti hringir.]]formanninn í fyrrasumar að ef hann þyrfti frekara [[Forseti hringir.]]lögfræðilegt álit þá væri ráðuneytið meira en tilbúið að leggja honum lið til að hann gæti fengið slíkt lögfræðiálit varðandi störf verkefnisstjórnar.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það kemur sem sagt fram hjá ráðherranum að haldinn hafi verið fundur með forstjóra Landsvirkjunar þar sem hæstv. ráðherra hlýddi á athugasemdir Landsvirkjunar við verkefnisstjórn rammaáætlunar þannig að það sem fram kemur í fréttatíma Ríkisútvarpsins 14. febrúar er sem sagt ekki rétt þar sem ráðherra kveðst ekki hafa haft sérstakt samband við Landsvirkjun. Gott og vel. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort þær athugasemdir og þær tillögur sem Landsvirkjun lagði fram, sem einkum lutu að því að fá að endurmeta Norðlingaölduveitu undir nafninu Kjalölduveita, liggi fyrst og fremst til grundvallar þeirri breytingu sem hæstv. ráðherra leggur til á heimasíðu ráðuneytisins. Í öðru lagi vil ég spyrja ráðherrann hvort fram hafi farið lögfræðileg úttekt á því að þessi breyting [[Forseti hringir.]]standist lög um rammaáætlun eða gangi í berhögg við þau eins og ég tel sjálf að þau geri. [[Forseti hringir.]]Ég spyr ráðherrann hvort hún telji þetta sæma því markmiði að standa vörð um lög og verkefnisstjórn rammaáætlunar.
Virðulegi forseti. Það er mjög auðvelt og er mjög stundað úr þessum ræðustól að vera með hártoganir og gera orð fólks tortryggileg. Ég stend við það að ég hef ekkert sérstaklega hlaupið eftir orðum Landsvirkjunar. Ég hélt líka fundi með Landvernd, bara svo ég nefni það í „forbífarten“. Það eru margir fundir haldnir í umhverfisráðuneytinu og ég sé ekkert athugavert við það þó að ég hlusti á forustumenn Landsvirkjunar vegna þess að verkefnisstjórn um rammaáætlun er bæði um vernd og nýtingu. Það eru þessir tveir ásar, hvort sem okkur líkar það betur eða verr þá eru ásarnir tveir og ég er að reyna að halda jafnvægi þar á milli. Í upphafi haustmánaða voru haldnir margir og langir fundir í atvinnuveganefnd. Ég veit ekki betur en að ýmsir hér sitji í atvinnuveganefnd. Þar komu fram talsverðar - margar ábendingar … [[Gripið fram í.]]Á fundum sem ég fékk að heyra frá [[Forseti hringir.]]atvinnuveganefnd - ég sat ekki þá fundi - [[Forseti hringir.]]að þar hefðu komið fram hugmyndir um hvað þyrfti að skoða betur. Í kjölfarið á þeim nefndarfundum hjá Alþingi var talið eðlilegt í umhverfisráðuneytinu að taka starfsreglurnar [[Forseti hringir.]]til endurskoðunar [[Gripið fram í.]]og það er núna - var í ferli þar sem allir gátu sent inn sínar athugasemdir.
Virðulegi forseti. Mig langar til þess að spyrja hæstv. forsætisráðherra um stöðu og horfur ríkisstjórnarinnar, sérstaklega í ljósi þess að nokkuð mörg mál eiga eftir að koma fram þrátt fyrir að mörg stór mál hafi verið sett á dagskrá þingsins. En ég var að velta því fyrir mér á hverju eigum við von það sem eftir er. Við eigum eftir að fara í gegnum húsnæðisfrumvörpin sem SALEK-samkomulagið byggir svolítið á. Það er augljóst að smátitringur er milli ríkisstjórnarflokkanna. Mig langar til að heyra frá hæstv. forsætisráðherra hver upplifun hans er í þessu máli. Þá virðist líka vera togstreita milli stjórnarflokkanna þegar kemur að búvörusamningunum. Ég heyrði hæstv. ráðherra tala áðan um búvörusamningana sem laun eða kjör. Mér þótti það mjög áhugaverð nálgun á búvörusamninga. Það virðist vera hugmyndafræðilegur munur milli stjórnarflokkanna þegar kemur að þessum stóru málum. Mig langar að heyra frá hæstv. forsætisráðherra hvað hann sér fram á að ríkisstjórnin nái að koma fram með á þeim tíma sem eftir er af þinginu og hvort það sé ekki samstaða um þessi mál í ríkisstjórninni eða hvernig það er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að lýsa áhyggjum sínum og gefa mér tækifæri til að vonandi draga úr þeim. Þau mál sem hv. þingmaður nefndi sérstaklega, húsnæðismál og búvörusamningar, hafa verið unnin í heilmiklu samráði þó að menn muni auðvitað áfram vinna með húsnæðismálin. Þetta er gríðarlega stórt mál sem menn hafa kannski ólíkar áherslur í eða ólíkar skoðanir á, vilja koma með ábendingar um og til þess er vinnan í þinginu ætluð. Vonandi skilar hún sem bestri niðurstöðu en ég minni hv. þingmann á að þetta er liður í kjarasamningum og það hefur enginn mér vitanlega haldið öðru fram en að til stæði að klára þetta, enda stjórnvöld búin að skuldbinda sig til þess að gera það. Auk þess er það liður í sameiginlegri stefnu ríkisstjórnarinnar, stjórnarsáttmálanum, svoleiðis að áhyggjur af þessu máli eru óþarfar hjá hv. þingmanni. En það er um að gera að nota tímann sem best á þinginu til að ræða þetta og gera það sem best úr garði. Hvað varðar búvörusamninga ítreka ég það sem ég nefndi áðan að þeir snúast um starfsaðstöðu og kjör stéttar, bænda, en þeir snúast líka um hagsmuni neytenda. Þeir snúast um það að íslenskir neytendur geti keypt heilnæma innlenda gæðavöru á samkeppnishæfu verði. Hér áður fyrr voru þetta kallaðir neytendastyrkir og það er kannski frekar réttnefni en hitt, auk þess sem þetta skiptir okkur máli efnahagslega, þetta sparar gjaldeyri og er byggðamál og svo fjölmargt annað svoleiðis að með búvörusamningum, ég tala ekki um þessum búvörusamningum þar sem verið er að þróa hlutina áfram og gera greininni kleift að sækja enn frekar fram, er verið að semja við stóra stétt en um leið koma til móts við allan almenning í landinu.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir greinargott svar og það að reyna að minnka áhyggjur mínar, sem má segja að honum hafi næstum því tekist. Hins vegar eru búvörusamningarnir náttúrlega ekki aðeins kaup og kjör. Búvörusamningarnir eru til þess að stuðla að því að hægt sé að greiða niður ákveðna afurð. Þegar hæstv. forsætisráðherra lýsir þeim er hann í raun og veru að lýsa einhverjum bændalaunum í stað þess að lýsa þeim á þann hátt sem mér og þingheimi þætti eðlilegra, að standa í samningum fyrir opnum tjöldum. Hér er um að ræða útdeilingu á íslensku skattfé og það er alveg þess virði að líta á það hvernig því er útdeilt, svo ekki sé verið að mismuna fólki eftir þjóðfélagsstéttum, eftir því hvort um er að ræða bændur eða borgara, og greiða þeim út laun.
Virðulegur forseti. Ég er algjörlega sammála þessu. Það á einmitt ekki að mismuna stéttum hvað þetta varðar, skattfé er varið í launagreiðslur til mjög margra stórra stétta, hjúkrunarfræðinga, lögreglumanna, kennara - ég gæti talið endalaust, virðulegur forseti. Við verjum sameiginlegu skattfé okkar, samfélagsins, til að borga laun og það er raunar stór hluti, líklega stærsti hlutinn af útgjöldum ríkisins. Af því að við erum farin að bera saman ólíkar starfsstéttir sem allar hafa mikilvægu hlutverki að gegna fyrir samfélagið má setja þetta í samhengi við heilbrigðismálin til dæmis. Við jukum útgjöld til heilbrigðismála á milli ára, milli áranna 2015 og 2016, um líklega 19 milljarða kr. Með öðrum orðum er bara aukningin milli ára til heilbrigðismála um helmingi meiri en allar greiðslur til landbúnaðar, 50% meiri eða því sem næst. Þetta samhengi sýnir okkur kannski að þessi gríðarlega mikilvæga grein, grein sem skiptir alla landsmenn máli, er ekkert sérstaklega dýr.
Virðulegur forseti. Hvers vegna segir forsætisráðherra að búvörusamningarnir séu búið mál og afgreitt? Hvers vegna vill forsætisráðherra ekki ræða búvörusamningana? Bíddu. Á ekki að ræða 140 milljarða ríkisútgjöld? Yfir 1 millj. kr. á hvert heimili? Eða vill forsætisráðherra kannski ekki ræða búvörusamninginn af því að hann veit að þetta er vondur samningur? Af því að þetta er glatað tækifæri bæði til þess að bæta kjör bænda og neytenda? Vegna þess að hér er verið að gera dýrari samning til lengri tíma án þess að ná fram neinum kerfisbreytingum fyrr en í fyrsta lagi á næsta áratug. Forsætisráðherra skákar í því skjólinu að þetta séu laun bænda. En, virðulegur forseti, mest af þessu fé fer í vaxtaokur á bændur og kvótakaup en ekki í laun þeirra. Það er einfaldlega kolrangt hjá hæstv. forsætisráðherra að við ræðum ekki launamál annarra stétta hér í þinginu, að það sé eitthvað óeðlilegt að ræða kjaramál einnar stéttar hér í þinginu. Ég veit nú ekki betur en að við höfum staðið hér allan desembermánuð og rætt um kjör aldraðra og öryrkja. Ég veit ekki betur en að forsætisráðherra hafi sjálfur sett á dagskrá hér í þinginu meira að segja kjaramál hásetanna á Herjólfi. Svo hér eru kjaramál jafnvel smæstu hópa rædd; háskólamanna þegar þeir eiga í kjaradeilum, almenna vinnumarkaðarins þegar það er. Virðulegur forseti. Ég finn þessum ummælum hæstv. forsætisráðherra engan stað. Þessi röksemd heldur engan veginn. Forsætisráðherra verður líka að segja okkur hvort þetta eigi ekki að koma hér til lýðræðislegrar umfjöllunar, hvort þetta kalli ekki á aðgerðir í fjárlögum sem þurfi samþykki meiri hluta þingmanna, hvort hér þurfi ekki að gera breytingar á búvörulögum sem þurfi samþykki meiri hluta þingsins. Forsætisráðherra verður að segja okkur hvort í þessum dýra og langa samningi felist sú kerfisbreyting sem menn voru að gefa fyrirheit um. [[Forseti hringir.]] Er hér verið að afnema kvótakerfið í mjólkinni eða ekki? Var hætt við það á síðustu stundu eða ekki? Er forsætisráðherra að verja öllum þessum peningum til þess að brjótast út úr kvótakerfinu eða ekki?
Virðulegur forseti. Ég tók ekki eftir því hvort hv. þingmaður var ekki í salnum hér áðan þegar við vorum að ræða þessi mál. Hann virtist að minnsta kosti ekki hafa verið að hlusta á það sem þar kom fram. Auk þess hélt ég því ekki fram, eins og hv. þingmaður vildi meina, að við ræddum ekki kjaramál á Alþingi. Ég sagði einfaldlega að menn væru ekki að semja við stéttir hér úr ræðustól Alþingis. Það var reyndar reynt að benda á það, meðal annars virðulegum þingmanni, þegar hann og fleiri félagar hans vildu fara að gera einmitt það og fara í samningaviðræður hér úr þessum ræðustól en þá reyndar á allt öðrum forsendum en núna. Það er mjög sérkennilegt að heyra að hv. þingmaður skuli tala svona til einnar stéttar, bænda sérstaklega, að ekki megi vera í viðræðum um kaup þeirra og kjör og starfsaðstöðu á sömu forsendum og gagnvart öðrum stéttum. Hann kastar fram einhverjum vitleysisfullyrðingum. Nú þegar hv. þingmaður er orðinn formannsframbjóðandi hvet ég hann til þess að gæta hófs í málflutningi, tala af skynsemi og tala vel til bænda [[Kliður í þingsal.]]vegna þess að bændur [[Gripið fram í.]]eru … Virðulegur forseti. Hvað get ég gert til að - ja, ég vil ekki gleðja hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur meira, ekki megum við við því, en hvað get ég gert til þess að róa hana? Getum við haldið áfram? Jú. Ég gleðst alltaf þegar ég næ að gleðja hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur. Það tekst stöku sinnum, en hvar vorum við? [[Háreysti í þingsal.]] [[Gripið fram í: Formannaskólanum.]]Já, formannaskólanum. [[Hlátur í þingsal.]]Megininntakið er það, við getum rætt þetta hér frammi í mötuneyti síðar, að sem formannsframbjóðandi ætti hv. þm. Helgi Hjörvar að temja sér að tala betur um allar stéttir, þar með talið og ekki hvað síst bændur.
Virðulegur forseti. Ég heyri að hæstv. forsætisráðherra hélt að ég hefði verið frammi að fá mér tertu undir umræðunum áðan. Það var nú ekki tilfellið, hæstv. forsætisráðherra, ég hlustaði vel á orð þín og þarf enga sérstaka skólun í því hvernig ég tala um fólk. Ég reyni að tala fallega um fólk og ég reyni að tala fallega um bændur sömuleiðis, enda snýst þetta ekkert um það. Þetta snýst um það hvort maður hefur lýðræðislega umræðu í einu samfélagi um það hvernig maður ætlar að eyða meira en 1 millj. kr. af fjármunum hvers heimilis í landinu, um 140 milljarða samning sem bundinn er í tíu ár fram yfir tvennar næstu alþingiskosningar; að við ræðum það en segjum ekki bara: Búið og gert. En ég skil vel að forsætisráðherra segi um þennan nýja búvörusamning að það sé búið mál og afgreitt vegna þess að það er einfaldlega þannig að þessi fjáraustur er alveg glórulaus. Það nást einfaldlega ekki markmið um framfarir og endurbætur [[Forseti hringir.]]á úreltu landbúnaðarkerfi í þágu bænda og í þágu neytenda. Þetta er áfram samningur fyrir milliliðina, [[Forseti hringir.]]fyrir Kaupfélag Skagfirðinga, fyrir bankana, fyrir [[Gripið fram í.]]kvótakaupin og vaxtaokrið.
Virðulegur forseti. Ekki er það nú að heyra á milliliðunum sem hafa verið að tjá sig um þessi mál að þeir telji þessa samninga fyrir sig gerða. Það er einmitt kvartað yfir því að bændur, stéttin sem framleiðir fyrir okkur matinn, fái of mikið í sinn hlut. Svoleiðis að þessi túlkun hv. þingmanns stenst ekki skoðun frekar en aðrar athugasemdir hans hér. Ég get ekki annað en ítrekað undrun mína á því að hv. þingmaður skuli telja að ein stétt, bændur, eigi ekki að njóta sömu réttinda og aðrar stéttir í samfélaginu. Þegar samið er við aðrar stéttir, er þá ekki samið með þeim hætti að menn geri ráð fyrir því að kostnaðurinn við það haldi áfram að aukast frekar en hitt? Hér er verið að setja verulegar hömlur á kostnaðaraukninguna. Svoleiðis að það má kannski frekar, virðulegur forseti, segja að bændur hafi, meðal annars vegna viðhorfa eins og þessi hv. þingmaður lýsir, ekki notið sömu réttinda og aðrar stéttir. En með nýjum búvörusamningum er þó verið að leitast við að bæta starfsaðstöðu þeirra og gera þeim kleift að sækja fram og það gagnast samfélaginu öllu.
Forseti. Ég mun ekki geta greitt þessari tillögu atkvæði mitt og mun vera á rauða takkanum í þessu tiltekna máli. Mér finnst mjög mikilvægt að geta þess að áleitnum spurningum hefur ekki verið svarað, spurningum sem hv. þm. Frosti Sigurjónsson lagði fram í umræðum um þetta mál, og vil vekja athygli á þeim þannig að þingmenn geti aðeins hugsað sinn gang. Af hverju er framlag Íslands þrjátíufalt meira en Portúgals miðað við íbúafjölda? Af hverju taka bara 50 af 200 aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna þátt í IFBA? Af hverju vilja Bandaríkin, Kanada, Mexíkó, Japan, Tævan, Argentína, Marokkó og fleiri ríki ekki vera með? Hvers vegna ættu íslenskir skattgreiðendur að leggja til hliðar 2,3 milljarða til að styðja útrás íslenskra fyrirtækja í Asíu? Hafa einhver íslensk fyrirtæki þrýst á aðild Íslands að IFBA? Mér finnst mjög mikilvægt að við höfum þetta í huga þegar við greiðum atkvæði um þetta mál hér í dag.
Herra forseti. Þeim spurningum sem varpað var fram af ýmsum þeim sem gagnrýndu þessa tillögu á sínum tíma bæði hér í þingsölum og líka í utanríkismálanefnd hefur að mínu viti verið svarað. Við skulum gera okkur grein fyrir því að það er ákveðin togstreita sem hefur ríkt um hverjir ættu að vera í forustu og hafa mest ítök í hinum alþjóðlega stofnanaheimi sem mótaðist af því hvernig heimurinn leit út eftir seinni heimsstyrjöldina. Það liggur fyrir að ýmis ríki sem hafa verið að vaxa hratt og sækja fram til áhrifa eins og Kína og ýmsar Asíuþjóðir telja að sinn hlutur sé fyrir borð borinn, svo sem varðandi stjórnun á fjármagni sem kemur frá Alþjóðabankanum. Það er ekkert leyndarmál að innviðafjárfestingabankinn er settur fram sem mótvægi við þeirri skipan. Ég tel að þetta sé jákvætt mál. Ég tel að þetta leiði til uppbyggingar í þeim löndum sem bankinn á að veita fjármagn til. Það sem ég geri athugasemdir við er ef hæstv. ríkisstjórn ætlar að taka þær 500 milljónir sem okkur er sagt að verði greiddar inn í bankann frá þróunarfé. Ég er algjörlega á móti því [[Forseti hringir.]]og áskil mér allan rétt til þess að berjast gegn því ef það kemur fram. [[Forseti hringir.]] Hins vegar vil ég lýsa því alveg skýrt yfir að ég greiði atkvæði með þessari tillögu.
Hæstv. forseti. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði getum ekki staðið að samþykkt þessa máls. Það er ýmislegt um markmiðin með stofnaðild Íslands að Innviðafjárfestingabanka Asíu sem er að okkar mati óljóst og jafnvel mótsagnakennt. Síðast en ekki síst vil ég undirstrika það að ég tel alveg gríðarlega mikilvægt að hvernig svo sem þróunarsamvinnunefnd OECD, DAC, mun líta á þessi stofnframlög þá má aldrei neitt verða til þess að skerða hefðbundna tvíhliða þróunarsamvinnu milli Íslands og annarra ríkja. Við munum því ekki standa að þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég mun greiða atkvæði gegn því að Ísland fullgildi samþykktir og samninginn um aðild að þessum banka. Þeim spurningum sem hafa vaknað í umræðum á þingi hefur ekki verið fyllilega svarað og ég tek undir að það er ýmislegt einkennilegt við þetta. Það er ekki ljóst hvaða ávinning það hefur fyrir Íslendinga að gerast aðilar að samfélagsbanka hinum megin á hnettinum. Ég velti fyrir mér hvort ríkisstjórnin telji að hún eigi ekki nógu mikið af hlutabréfum í bönkum nú þegar og hvort á það sé bætandi yfirleitt. Þetta eru 2,3 milljarðar í samfélagsbanka á sama tíma og ekki virðist vera stemning fyrir því að breyta Landsbankanum í samfélagsbanka vegna þess að það muni ekki skila arði. Það er ljóst að þessi banki mun ekki skila arði, hann mun ekki skila árangri fyrir íslenskt atvinnulíf eða íslensk fyrirtæki í útrás. Okkar vörur og okkar þekking mun seljast ef hún er betri og ef hún er á betra verði en önnur þekking, [[Forseti hringir.]]það mun ekki fara eftir því hvort við eigum 0,3% í þessum banka. Ég segi nei við þessu.
Virðulegi forseti. Ég hallast að því að þetta sé gott mál. Ég er ekki endanlega sannfærður og er ekki alveg reiðubúinn að bera ábyrgð á samþykkt þess. En mér finnst hugmyndin góð og ég vona og vænti þess að þetta verði til uppbyggingar og til framþróunar í löndum þar sem þörf er á því í fyrirsjáanlegri framtíð. Mig langar hins vegar líka að taka undir það að það er gríðarlega mikilvægt að þetta hafi ekki neikvæð áhrif á þróunarsamvinnuna og það er mikilvægt að þegar fram líða stundir þá fylgjumst við vel með þróun mála þar og bregðumst við eftir atvikum eins og hv. 4. þm. Reykv. n. fór ágætlega yfir hér.
Virðulegi forseti. Hér er um að ræða að Ísland gerist aðili að þessum banka sem er Innviðafjárfestingabanki Asíu, opni þar um leið tækifæri eða möguleika fyrir íslensk fyrirtæki til að taka þátt í slíkri starfsemi og uppbyggingu. Innviðir eru býsna stórt hugtak þannig að þeir geta verið af mörgu tagi. Ég kem aðallega hér upp til að hafa það alveg á hreinu að ekki er gert ráð fyrir að þessir fjármunir komi af þróunarfé, ég mun ekki samþykkja slíkt. Það er nýtt fé sem kemur inn í þetta og reyndar er ekki búið að kveða upp úr um það hvort þetta fé sé tækt sem fjármagn í þróunarsamvinnu, en hvort sem er þá er þetta nýtt fé að mínu mati sem þarna þarf að koma inn, enda erum við ekkert allt of vel sett með peninga í þróunarmál eins og staðan er í dag, við þurfum að auka verulega í.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með öðrum hér og fagna sérstaklega orðum hæstv. utanríkisráðherra áðan um að þetta framlag verði ekki talið til þróunaraðstoðar og skerði ekki það fé sem fer til þróunaraðstoðar af Íslands hálfu. Ég mun styðja þetta frumvarp. Ég styð það að Ísland taki þátt í alþjóðlegu samstarfi. Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir lítið land. Í utanríkisstefnu okkar höfum við lagt áherslu á að taka þátt í alþjóðlegum stofnunum og sérstaklega þegar okkar nánustu samstarfsaðilar og vinaríki eins og Norðurlöndin og Evrópuríkin taka þátt þá finnst mér full ástæða til að við gerum það líka. Það getur ekki verið annað en gott fyrir Ísland að vera þátttakandi og þess utan er það líka hagur Íslands að hagur umheimsins sé sem bestur. Þó að verkefnin séu annars staðar á hnettinum munu [[Forseti hringir.]]þau á endanum líka vera jákvæð fyrir okkur Íslendinga.
Virðulegur forseti. Ég styð málið og vil þakka fyrir góða umræðu sem við áttum um það í hv. utanríkismálanefnd. Þó að við getum auðvitað tekist á um það nákvæmlega hvernig þetta mál er til komið og hvaða vonir og væntingar við höfum til þess held ég að þeim spurningum sem hér var rætt um áðan hafi verið svarað. Ég held að það hafi alveg verið ljóst. Fyrst og síðast óskaði ég þó eftir að taka til máls til að árétta það sem síðar hefur komið fram, líka í máli hæstv. utanríkisráðherra. Ég sagði í umræðunni hér á fyrri stigum að ekki væri miðað við að þetta væri fjármagn sem yrði tekið af fjármagni sem annars ætti að fara til þróunaraðstoðar. Það er óháð því hvernig DAC mun meta það, hvort þetta er fjármagn sem telja má til slíkra verkefna eða ekki, að þá var þetta hugsað sem viðbót en ekki hluti af okkar framlagi.
Virðulegi forseti. Fátt felur í sér meiri áhættu en rekstur banka. Þeir Íslendingar sem hafa ekki lært það af árinu 2008 ættu kannski að hugleiða að reyna að draga einhvern lærdóm af ástandinu eins og það er í dag og ekki síst í Asíu. Í öllu falli tel ég það ekki hlutverk ríkisins að standa í bankarekstri, hvorki hér heima né að heiman. Það er þess vegna sem ég greiði atkvæði gegn þessu máli.
Ég vil vekja athygli á því að það er ýmislegt sem getur farið úrskeiðis við aðild okkar að þessu fjölþjóðlega samstarfi. 150 ríki hafa ákveðið að vera ekki með í þessum banka. Þessi banki mun fá heimildir á Íslandi sem eru fordæmalitlar. Hann mun vera hafinn yfir lög og reglu, yfir skattalög, yfir allt eftirlit með starfsemi hans hér á landi. Hann mun fá reikning við Seðlabankann þar sem hann getur fært inn fé að vild án þess að nokkur spyrji spurninga um hvaða fé þetta er og hvert það er að fara. Það er bannað að haldleggja eignir hans. Hann er hafinn yfir lög á Íslandi. Það sem ég held að sé mun alvarlega er að við erum að fara inn í þetta með fámennum hópi ríkja, 50 ríki af 200 hafa ákveðið að vera með í þessu. Kanadamenn, Bandaríkjamenn, Japanar og fleiri þjóðir ætla ekki að vera með. Þó að önnur ríki Evrópu eða Norðurlandanna kjósi að taka þá áhættu að vera með í þessu held ég að þetta sé eitthvað sem okkar land ætti ekki að taka þátt í. Það getur ýmislegt farið úrskeiðis síðar. Ég segi nei.
Hæstv. forseti. Ég óskaði eftir sérstakri umræðu við hæstv. utanríkisráðherra um aukin umsvif á Keflavíkurflugvelli því að okkur í Vinstri grænum finnst mikilvægt að á Alþingi fari fram opin umræða um öryggis- og varnarmál, stefnu stjórnvalda þegar kemur að varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli. Síðast en ekki síst er mikilvægt að ræða þessi mál í samhengi við aukna spennu í alþjóðamálum. Fyrr í þessum mánuði voru fluttar fréttir í Stars and Stripes, sem er dagblað og vefrit Bandaríkjahers og gefið út af varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna, um að fyrirhuguð væru aukin umsvif á Keflavíkurflugvelli. Sótt hefur verið um fjárveitingu til að ráðast í breytingar á flugskýli fyrir um 2.700 millj. kr. Jafnframt kom fram í umræddri frétt að mögulega kynni þetta að verða fyrsta skrefið í átt að varanlegri viðveru Bandaríkjahers í Keflavík. Hæstv. utanríkisráðherra hefur reynt að gera lítið úr þessum fréttum og m.a. svarað fyrir málið í fjölmiðlum á þann hátt að ekki standi til að hér verði umsvif eins og áður en herinn fór. En það er þó ljóst að það er ansi breitt bil á milli herstöðvar með þúsundir hermanna og núverandi umsvifa. Við brottför hersins árið 2006 var gert samkomulag um framkvæmd núverandi varnarsamnings. Telur hæstv. utanríkisráðherra ef til vill ástæðu til að gera breytingar á því? Það er ekkert leyndarmál að margir innan Bandaríkjahers eru þeirrar skoðunar að æskilegt væri að hafa meiri umsvif á Íslandi en nú eru. Bob Work, aðstoðarvarnarmálaráðherra Bandaríkjanna, staðfesti það til að mynda í heimsókn hingað til lands í september á síðasta ári. Í því ljósi eru það að sjálfsögðu talsverð tíðindi að opinbert vefrit hersins skuli sérstaklega vekja athygli á þessum fregnum og tengja það hugleiðingum um aukna viðveru. Þótt íslenskir ráðamenn segi málið ekki fréttnæmt er greinilegt að einhverjum í Pentagon þykir svo vera. 2.700 millj. kr. eru mikið fé og er engin ástæða til að gera lítið úr þeirri upphæð. Það er líka eðlilegt að skoða þessar áætlanir í samhengi við þann stóraukna viðbúnað sem Bandaríkjaher fyrirhugar í Evrópu. Bandaríkin, Rússland og Bretland eru öll að endurnýja kjarnorkuvopn sín. NATO-ríki vinna að uppsetningu eldflaugavarnarkerfa í Austur-Evrópu, sem augljóslega beinast gegn Rússum. Rússneski herinn hefur eflt viðbúnað í mörgum flotastöðva sinna og í nokkrum grannríkjum Rússlands hafa verið settar á legg hraðsveitir sem kalla má til með skömmum fyrirvara ef til átaka kemur. Allt hnígur þetta því í sömu átt. Það er ákveðin spenna og vopnakapphlaup er hafið í Evrópu. Það eru alvarleg tíðindi. Markmiðið með hinum fyrirhuguðu breytingum á flugskýlunum á Miðnesheiði er að þau geti þjónustað enn stærri og öflugri kafbátaleitarflugvélar. Öflugri flugvélar leiða til þess að rússneskir kafbátar þurfa að vera enn hreyfanlegri á siglingum sínum. Hættan á stigmögnun vex með tilheyrandi hættu á slysum sem gætu haft hörmulegar afleiðingar í för með sér. Hæstv. forseti. Við eigum að nálgast þetta mál af fullri alvöru en ekki yppa öxlum og láta eins og það snúist bara um tímabært viðhald á gamalli flugskemmu. Stjórnvöld og raunar allir stjórnmálaflokkar eiga að svara því hver vilji þeirra sé varðandi umsvif erlendra herja á Íslandi. Er það vilji hæstv. ráðherra að Bandaríkjaher byggi upp enn meiri aðstöðu en fyrir er, auki hér umsvif sín og viðveru? Frá því að herstöðinni á Miðnesheiði var lokað árið 2006 höfum við horft upp á gríðarlega aukningu í almennu millilandaflugi um Keflavíkurflugvöll. Fer sú starfsemi saman við aukin hernaðarumsvif? Á sama hátt má spyrja sig varðandi orrustuflugsæfingar NATO-ríkja hér á landi sem kallaðar hafa verið loftrýmisgæsla: Hvernig samræmast lágflugsæfingar hagsmunum ferðaiðnaðarins, dýralífi og náttúruvernd? Fyrir okkar leyti í Vinstri grænum svörum við því til að aukin hernaðarleg umsvif hér á landi þjóni ekki jákvæðum tilgangi og vinni raunar gegn öryggi þjóðarinnar. Að okkar mati eru framkvæmdir við hernaðarmannvirki á Miðnesheiði hrein tímaskekkja og að réttara væri að huga að uppsögn varnarsamningsins en að auka umsvif eða [[Forseti hringir.]]viðveru hersins í Keflavík.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa umræðu því að mikilvægt er að ræða öryggis- og varnarmál reglulega og út frá aðstæðum hverju sinni. Nú er það svo að margt hefur breyst í umhverfis- og öryggismálum í Evrópu frá því að varnarliðið hvarf héðan af landi brott haustið 2006. Hryðjuverkaógn hefur aukist, netárásir verða sífellt algengari og innlimun Rússlands á Krímskaga árið 2014 markaði í raun tímamót í sögu Evrópu, þegar landamærum var breytt með vopnavaldi í fyrsta skipti frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Þessi breytta mynd hefur haft sín áhrif hér á Íslandi og á norðanverðu Atlantshafi þar sem vart verður aukinna hernaðarumsvifa, hvort heldur er í lofti eða á legi. Hér er sérstaklega spurt um aukna viðveru herliðs á Keflavíkurflugvelli. Hún hefur aukist nokkuð á undanförnum árum í takt við versnandi horfur í öryggismálum í okkar heimshluta. Frá árinu 2008 hefur farið fram á öryggissvæðinu á Keflavíkurflugvelli reglubundin loftrýmisgæsla af hálfu Atlantshafsbandalagsins. Hún fer fram þrisvar á ári og frá árinu 2017 stefnir í að hún verði fjórum sinnum á ári, sem var upphafleg ákvörðun NATO þegar herinn fór héðan 2006. Þá hafa farið fram reglubundnar æfingar og viðkoma ýmiss konar flugvéla vegna rannsókna, eldsneytistöku eða viðhalds og viðgerða. Þá hefur orðið aukning í flugi kafbátaleitarvéla, ekki síst frá Bandaríkjunum en einnig frá Kanada á undanförnum tveimur til þremur árum, sem á rætur að rekja til aukinna hernaðarlegra umsvifa rússneska norðurflotans sem staðsettur er á Kólaskaga. Kafbátar norðurflotans sækja í auknum mæli út á Atlantshafið og þykir, í ljósi breyttra öryggisaðstæðna í Evrópu, fyllsta ástæða til að fylgjast með ferðum þessara kafbáta, meðal annars frá Íslandi. Nú gegnir landfræðileg staða okkar, varnarsamningurinn við Bandaríkin og aðild að NATO og sú aðstaða sem er til staðar á öryggissvæðinu mikilvægu hlutverki í þessu samhengi. Kafbátaleitarvélarnar sem notaðar eru og hafa undanfarið verið í fréttum kallast P-8. Þær eru að taka við af eldri gerð kafbátaleitarvéla sem nefndar voru P-3 og eru að úreldast. Til að hægt sé að koma þessum P-8 vélum inn í flugskýli Atlantshafsbandalagsins á Keflavíkurflugvelli þarf að breyta gafli skýlisins og stækka hurðir. Enn fremur þarf að styrkja gólf skýlisins og mála aksturslínur. Af þeim sökum hefur bandaríski sjóherinn farið fram á rúmlega 21 millj. dollara eða 2,7 milljarða kr. fjárveitingu í varnarmálahluta fjárlaga fyrir árið 2017 sem Bandaríkjaforseti sendi nýlega til þingsins. Þeirri fjárveitingu er ætlað að standa straum af þeim breytingum sem hér hafa verið nefndar og gera þarf á skýlinu, auk þess að koma á fót þvottaaðstöðu fyrir vélarnar. Ég hef fagnað því að Bandaríkjamenn vilji leggja til fjármuni til endurbóta á þessu flugskýli og tel það styrkja varnir landsins og NATO. Í þessu felst engin eðlisbreyting á viðveru herliðs á Keflavíkurflugvelli. Árið 2014 voru fimm til átta kafbátaleitarflugvélar hér í samtals 24 daga með 165 þátttakendum. Árið 2015 voru ein til fjórar kafbátaleitarvélar hér samtals fjórum sinnum á mismunandi tímum með alls 216 þátttakendum. Þessi aukna viðvera er vel innan ramma varnarsamningsins. Engin beiðni hefur borist frá bandarískum stjórnvöldum um staðbundna viðveru herliðs á Keflavíkurflugvelli og engar viðræður hafa átt sér stað um neitt slíkt. Það er líka ástæða til að halda því til haga að flug rússneskra herflugvéla við Ísland hefur verið verulegt frá árinu 2006. Þannig hafa rússneskar hervélar flogið upp að Íslandi 48 sinnum á tímabilinu 2006–2015 með samtals 107 hervélum. Þar sem þær fljúga án þess að auðkenna sig getur það skapað hættu fyrir almenna flugumferð, ekki síst vegna mikillar flugumferðar milli Norður-Ameríku og Evrópu í námunda við landið. Eftirlit með loftrými Íslands og loftrýmisgæsla er því nauðsynleg í þessu tilliti. Herra forseti. Varnarsamstarf okkar við Bandaríkin og innan Atlantshafsbandalagsins er sífellt í mótun og þarf að endurspegla landslag í öryggismálum hverju sinni. Því miður hefur sigið á ógæfuhliðina á undanförnum árum í heimshluta okkar. Ísland er ekki eyland að því leytinu til og við höfum okkar skyldur og ábyrgð sem bandalagsríki. Ég vil hins vegar árétta enn á ný að engar viðræður eiga sér stað um viðvarandi veru erlends herliðs á Íslandi.
Herra forseti. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir á þakkir skildar fyrir að taka þetta mál hér upp. Viðhorf sem hún túlkar þurfa að heyrast hér í þessum sölum. Ég er líka þeirrar skoðunar að hún hafi rétt fyrir sér þegar hún segir að vestan hafs sé vilji fyrir því, innan bandarísku stjórnsýslunnar, að hafa meiri umsvif hér. Ég tel að Bandaríkjamenn sjái eftir því og telji það ranga ákvörðun, sem tekin var að frumkvæði Donalds Rumsfelds varnarmálaráðherra á sínum tíma, að fara héðan. Við skulum ekki gleyma því hvernig sá viðskilnaður var. Íslendingar töldu þá að þeir ættu í samningaviðræðum við Bandaríkjamenn um það með hvaða hætti herinn færi þegar þeim barst bréf þar sem þeim var tilkynnt undanbragðalaust að hann væri farinn. Ég vil hins vegar taka það skýrt fram að um þetta gilda alveg skýr ákvæði í þeim samkomulögum sem við höfum gert. Þær breytingar sem verið er að gera á Keflavíkurflugvelli rúmast algerlega innan þess viðauka sem gerður var við hinn tvíhliða varnarsamning millum Íslands og Bandaríkjanna árið 2006. Við búum við dálítið sérkennilega varnarstefnu sem helgast af því að við erum herlaus eyþjóð sem hvorki hefur vilja né burði til að halda úti eigin her. Það er þess vegna sem við höfum gengið frá varnar- og öryggismálum okkar með því að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi og með alþjóðlegum samningum. Það sem er að gerast núna rúmast að mínu viti innan ramma þess. Ég vil hins vegar segja það að ég tel að það pólitíska samkomulag sem líka var gert árið 2006 þurfi að skoða og uppfæra miðað við breyttar aðstæður vegna þess að að ýmsu leyti er það orðið úrelt í dag.
Virðulegur forseti. Ég þakka sérstaklega fyrir þessa umræðu. Hún er mikilvæg. Þegar fréttin um þessar breytingar á Keflavíkurflugvelli fór af stað vakti hún mikla umræðu í samfélaginu sem bendir til þess að við þurfum að ræða þessi mál oftar hér á þingi og bara almennt. Við Íslendingar tölum oft um að við séum herlaus þjóð og höfum verið alla tíð, en engu að síður var herlið með fasta viðveru á Íslandi í 40–50 ár. Mjög margir fögnuðu því þegar herinn fór og hafa fagnað því að við höfum getað búið við þær aðstæður að þurfa ekki að hafa her. Þess vegna held ég að það hafi komið illa við marga þegar þær fréttir heyrðust, sérstaklega í þessu formi, sem eins konar njósn úr herriti utan lands, að til stæðu miklar breytingar; eða gefið var í skyn að hér gæti verið upphaf að miklum breytingum. Það er ekki að ástæðulausu að við þurfum að taka umræðu um það vegna þess að þrátt fyrir það samkomulag sem gert var þegar Bandaríkjaher fór héðan, um loftrýmisgæslu og aðstöðu NATO á Keflavíkurflugvelli, þá skiptir mjög miklu máli að hér er ekki föst viðvera herliðs og mikilvægt að breið umræða skapist um þær breytingar sem eru gerðar. Herleysi Íslands er mikilvægt og stendur hjarta Íslendinga nær. Það er sorglegt [[Forseti hringir.]]að horfa upp á aukna vígvæðingu í heiminum og við Íslendingar skulum vara okkur á því að láta draga okkur inn í það eins og við mögulega getum.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir umræðuna en ítreka það sem ég hef áður sagt, að ég tel ekkert í umræddri ákvörðun Bandaríkjanna einni og sér, þ.e. um að bæta aðstöðu í flugskýli, hækka loft og styrkja gólf og fleira, benda til aukinna hernaðarlegra umsvifa hér á landi. Ég tek líka undir með utanríkisráðherra að við getum ekki tengt þá ákvörðun við neitt annað en eðlilegt og fyrirsjáanlegt viðhald og aðgerðir á svæðinu, auk þess sem komið hefur fram í umræðunni að þessi aðgerð og þessar athafnir Bandaríkjanna á svæðinu eru í fullu samræmi bæði við varnarsamninginn frá 1951 og viðaukann og viljayfirlýsinguna hjá ríkjunum báðum árið 2006 þegar herinn fór, sem breytti þó engu um þessa grunnstoð í íslenskum utanríkismálum og íslenskum varnarmálum, við eigum enn þá í öflugu og góðu varnarsamstarfi við Bandaríkin. Mér finnst stundum á umræðunni eins og það hafi horfið árið 2006, en það var auðvitað ekki þannig. Þetta hefur ítrekað komið fram og kom fram á sérstökum fundi hv. utanríkismálanefndar sem við áttum með ráðherra og helstu ráðgjöfum okkar og sérfræðingum okkar á þessu sviði þar sem við áttum góða umræðu um þessi mál. Það breytir þó engu um það að ég tek alveg undir það sem allir hafa sagt hér að það er sannarlega ástæða til að ræða stöðuna í öryggis- og varnarmálum, kannski vegna flests annars en umrædds flugskýlis, og þá staðreynd að ýmislegt bendir til þess, því miður, að efla þurfi þá vakt á heimsvísu. Ógnir við öryggi okkar eru einfaldlega fleiri. Þær eru einfaldlega flóknari í dag en þær voru og þær eru bæði fleiri og flóknari en við vildum að þær væru. Ísland er ekki undanskilið í því efni. Þau verkefni sem við stöndum frammi fyrir og þekkjum krefjast þess að mínu mati að við stöndum áfram dyggan vörð um samstarf við NATO-ríkin, að við stöndum áfram dyggan vörð um veru okkar í NATO og skynjum og vitum hversu mikilvægt það samstarf er fyrir okkur, og að við stöndum [[Forseti hringir.]]dyggan vörð og tryggjum áframhaldandi traustar stoðir undir það varnarsamstarf sem við höfum átt [[Forseti hringir.]]við Bandaríkin. Það kemur svo sem engum á óvart, virðulegur forseti, að það sé afstaða mín til málsins, en ég tel þetta tvær meginstoðirnar í utanríkisstefnu Íslands.
Forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessar umræður. Nú hefur hæstv. utanríkisráðherra nokkuð vísað í varnarsamninginn og mig langar því að spyrja: Hvaða samning? Var gerður nýr samningur og hvar er hann aðgengilegur og hvað má mikið stækka umsvif Bandaríkjahers hérlendis áður en það fer út fyrir þennan samning? Það þarf náttúrlega öllum að vera ljóst að þeim varnarsamningi sem við höfðum við Bandaríkin var einhliða sagt upp af Bandaríkjamönnum árið 2006. Mér finnst mikilvægt að það komi afgerandi og skýr yfirlýsing frá hæstv. utanríkisráðherra um að hér sé ekki verið að opna herstöðina að nýju. Ef maður gúglar Iceland US Navy fer maður inn á vefi eins og Stars and Stripes, Defence News og Navy News og þar kemur alls staðar fram að við séum að opna herstöðina að nýju, að það sé í undirbúningi og það séu meira að segja einhvers konar viðræður þar að lútandi. Mér finnst því mikilvægt að það komi hreinlega yfirlýsing frá utanríkisráðuneytinu um að svo sé ekki, eingöngu sé verið að byggja þvottahús. Það er alveg ljóst að haft hefur verið samband við mig frá fréttamiðlum sem ég hef hreinlega ekki treyst mér til að svara um þetta mál af því að mér finnst það ekki nægilega afgerandi. Mér finnst mikið slegið úr þessum miklu umsvifum og ég vil fá algjörlega skýr og afdráttarlaus svör um hve mikið má stækka innan þessa samnings. Og hvar er samningurinn aðgengilegur?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir að taka þetta mál upp. Það er sannarlega þarft og við þyrftum að eiga hér miklu dýpri umræðu um stöðu alþjóðamála og hlutverk Íslands eða stöðu í þeim efnum. Ég er þeirrar skoðunar að Ísland eigi að hafa kjark og sjálfstæði til þess að meta algerlega sjálfstætt og á sínum forsendum hvort við kærum okkur um að Ísland og íslenskt yfirráðasvæði verði eitthvert peð eða hrókur á því skákborði stórveldanna, aðallega Rússlands annars vegar og Bandaríkjanna og nánustu fylgismanna þeirra innan NATO hins vegar, sem eru að tala sig upp í nýtt kalt stríð. Það eru hin verstu ótíðindi og við hljótum að harma að menn á báða bóga gíri sig upp í það og séu að hnykla vöðvana. Fyrir okkur sem vopnlausa smáþjóð á norðlægum slóðum, og vonandi áfram friðelskandi, er fátt dapurlegra en að sjá þá tilburði þar sem menn tala fyrir auknum vígbúnaði og auknum umsvifum af þessu tagi í heimshluta okkar. Við eigum að láta það skýrt í ljós bæði í orði og verki að við höfum ekki áhuga á að Ísland verði notað í slíku stigmögnunarvígbúnaðarstríðsæsingartali. Það er mjög alvarlegt og ekki síst fyrir samstarf á norðurslóðum þar sem við þurfum á að halda friðsamlegri og góðri samvinnu þessara aðila sem eiga aðild að norðurskautinu. Við horfum á þetta versna núna mánuð frá mánuði, missiri fyrir missiri, þangað til nánast er að verða brostinn samstarfsgrundvöllur milli Rússlands og annarra aðila innan heimskautaráðsins, í Evrópuráðinu, að hluta til í norrænu samstarfi og svo framvegis. Við erum að fara áratugi aftur í tímann með þessu áframhaldi. Mér fundust ræður hæstv. utanríkisráðherra og formanns hv. utanríkismálanefndar vera eins og gamalt bergmál úr neðanjarðarhelli sem minnti mig ónotalega á umræðuna hérna fyrir 25–30 árum. NATO-aðildin, vondu Rússarnir, mikilvægi þess að við stöndum saman og öll sú klisja. Hvað hefur Ísland með það að gera? [[Forseti hringir.]]Ekki nokkurn skapaðan hlut. Við eigum að halda áfram að gleðjast yfir því að herinn var svo vinsamlegur að yfirgefa okkur hérna 2006.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að kalla eftir þessari mikilvægu umræðu um öryggis- og varnarmál. Í dag horfum við upp á breytta heimsmynd, bæði pólitískt og landfræðilega, og aukna hernaðarlega spennu í heiminum. Það er vaxandi hryðjuverkaógn með auknum áhrifum hryðjuverkasamtaka eins og Daesh og óstöðugleika í löndunum við Austur-Miðjarðarhaf og Norður-Afríku, ekki síst í tengslum við átökin í Sýrlandi, Írak og Líbíu sem hafa hrundið af stað öldu innflytjenda til nágrannasvæða og valdið víðtækum öryggisógnum í Miðausturlöndum. Varnaráætlanir þurfa eðli málsins samkvæmt að vera í reglulegri endurskoðun og fjallar 5. gr. Atlantshafssáttmálans um að árás á eitt aðildarríki í NATO skuli talin árás á öll. Þetta er skýr og ófrávíkjanlegur þáttur NATO. Í því felst mikil trygging fyrir litla þjóð. Þess má geta að NATO-þingið, þar sem ég er formaður Íslandsdeildar, samþykkti nýverið skýrslu um áskoranir og tækifæri á norðurslóðum sem undirstrikar aukið landfræðipólitískt mikilvægi svæðisins þar sem áhrif loftslagsbreytinga hafa meðal annars gert auðlindir þess aðgengilegri og opnað fyrir nýjar og mikilvægar siglingaleiðir. Þá hefur Ísland verið leiðandi í málefnum er varða vinnu Atlantshafsbandalagsins um framkvæmd ályktunar öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1325, um konur, frið og öryggi. Þar hefur mikið áunnist og eftirfylgni okkar og framlag hefur vissulega skipt máli, en dyggur stuðningur við málefnið á ráðherra- og leiðtogafundum hefur þó skipt sköpum. Það er hluti af varnarsamningi Íslands við Bandaríkjamenn frá 1951 að þeir komi hingað og sinni vörnum. Ef bandaríski herinn hefur áhuga á meiri háttar viðveru hér á landi þarf að ræða það við íslensk stjórnvöld og til þess hefur ekki komið. Við sem samfélag þurfum að vera vakandi fyrir breytingum í [[Forseti hringir.]]alþjóðamálum og fagna ég því umræðu okkar hér í dag.
Herra forseti. Ég hef ekki lesið mikið Stars and Stripes, ekki heldur Defence News, og enginn erlendur blaðamaður hefur hringt í mig til að spyrja mig álits á þessu. Hitt liggur alveg fyrir, að það þarf engar frekari yfirlýsingar frá hæstv. ríkisstjórn um þetta mál. Mér fannst hæstv. utanríkisráðherra gefa mjög skýlausa yfirlýsingu þegar hann sagði áðan að það lægi algjörlega skýrt fyrir að hann hefði hvorki átt í neinum viðræðum um að herinn kæmi hingað aftur né hefði þess verið óskað af neinum sem hann hefur átt viðræður við. Þá finnst mér að málið liggi algjörlega skýrt fyrir. Hitt er alveg rétt sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði í kjarnyrtri ræðu áðan, það hafa orðið breytingar á alþjóðlegu umhverfi. Fyrir nokkrum árum töldu menn einfaldlega að það væri að bresta á með ævarandi friði millum Rússlands og Bandaríkjanna. Við sáum það árið 2008 þegar Medvedev forseti talaði beinlínis með þeim hætti að menn áttu bókstaflega von á því að það yrði sérstakt samstarf á millum NATO og Rússlands á næstu árum. Allt hefur þetta breyst. Við sjáum að umsvifin hafa líka breyst á norðurslóðum. Það er hárrétt hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, við þurfum að gera það sem við getum til að koma í veg fyrir að norðurslóðir sem hafa verið lágspennusvæði breytist úr því og verði háspennusvæði. En við sjáum auðvitað að ýmsar þjóðir, Norðmenn, Danir og ekki síst Rússar, eru að byggja herstöðvar sem fikra sig æ lengra norður. Við þurfum að leggja okkar lóð á vogarskálarnar. Það breytir hins vegar ekki því að við höfum tekið þann kost að vera aðilar að stofnsáttmála Atlantshafsbandalagsins til þess að við yrðum varin ef til hins óhugsanlega kæmi. Það að vera í slíku samstarfi felur í sér réttindi en líka [[Forseti hringir.]]skyldur. Þær breytingar sem við erum að ræða hér sýnast mér rúmast næsta auðveldlega innan þess samkomulags sem gert var 2006. Mig langar til að spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Stendur til að breyta með einhverjum hætti hinu pólitíska samkomulagi, [[Forseti hringir.]]m.a. til þess að það taki mið af ákveðnum breytingum sem hafa orðið hér á landi?
Virðulegur forseti. Það er mikilvægt að sú hugsun sé orðuð upphátt í þessum sal að hæstv. utanríkisráðherra má ekki og á ekki í samskiptum við Bandaríkin fyrir hönd Ísland að haga sér eins og vængbrotinn vonbiðill sem er hvenær sem er tilbúinn að taka á móti dömunni sem hafnaði honum. Ég er heldur ekki að segja að hann sé að því, en það er mikilvægt að sú hugsun sé orðuð upphátt hér og það er gott að heyra að það er sameiginlegur skilningur á því að það eru aukin umsvif og að aukin vera herliðs á Keflavíkurflugvelli kalli á sérstaka umræðu hér í landinu, og kalli sérstaklega á sjálfstæða ákvörðun um það efni. Enn fremur er gríðarlega mikilvægt að við gerum Bandaríkjunum það ljóst að það er ekki þeirra að ákveða það. Það er ákvörðun sem er tekin hér á landinu. Ef tekin verður ákvörðun um að taka þátt í einhverju vígbúnaðarkapphlaupi þarf sú umræða að fara fram hér í landinu áður en það er gert. Ég er ekki hlynntur slíkri ákvörðun, svo það sé sagt. Svo vil ég líka segja út af því sem hér hefur komið fram í umræðunni í dag að mér finnst mjög ofmælt að halda því fram að við eigum í einhverju sérstaklega góðu varnarsamstarfi við Bandaríkin. Ég lít ekki svo á að viðskilnaður Bandaríkjamanna við okkar land árið 2006 hafi verið góður eða til fyrirmyndar. Hann skildi eftir samfélag suður með sjó sem var í sárum, lamað, og skildi eftir gríðarlega mikið atvinnuleysi. Ég er ekki búinn að gleyma þeirri sögu allri. Menn verða að hafa algjörlega í huga í þessum efnum að það eru engar vinaþjóðir þegar kemur að hernaðarsamvinnu. Bandaríkjamenn eru ekki að hugsa um hagsmuni Íslendinga eða verja þá sérstaklega. Þeir gæta hagsmuna sinna og eingöngu sinna, alveg sama þó að Davíð hafi verið vinur Bush.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hef haft áhyggjur af öryggis- og varnarmálum Íslands um nokkurt skeið, sérstaklega eftir árásir hryðjuverkasamtaka í Evrópu að undanförnu og einnig vegna hegðunar Rússa á alþjóðavettvangi sem ég vil alls ekki taka undir að sé einhver Rússafóbía þar sem maður horfir upp á að Rússar brjóta alþjóðalög og sáttmála, innlima Krímskaga með hervaldi og hafa hernaðarumsvif í Úkraínu. Auk þess er ótti við að tiltölulega nýfengið og langþráð sjálfstæði Eystrasaltslandanna, Eistlands, Lettlands og Litháens, verði ekki virt. Þetta eru áhyggjur sem má ekki gera lítið úr. Ég hef einnig, eins og fleiri íslenskir stjórnmálamenn, verið ákafur talsmaður þess að hér á landi yrði sett á fót alþjóðleg leitar- og björgunarsveit, nú þegar skipaumferð norður af Íslandi hefur stóraukist og í kjölfar opnunar norðaustursiglingaleiðarinnar. Við munum horfa upp á stórkostlegar breytingar á skipaumferð á heimsvísu og því tel ég að leitar- og björgunarmiðstöð hér við land væri mjög nauðsynleg. Eftir árásirnar á tvíburaturnana í Bandaríkjunum breyttist stöðumat Bandaríkjanna - það var á meðan Rússar voru okkur enn vinveittir - og þeir fóru frá Íslandi eins og öllum er kunnugt en nú stendur til að fara að framkvæma á ný á Keflavíkurflugvelli fyrir hönd bandaríska flotans til að stækka flugskýli. Ég fagna auknum varnarviðbúnaði hér á landi með öryggishagsmuni Íslendinga í fyrirrúmi.
Virðulegi forseti. Eftir því sem ég fæ best séð frá fjölmiðlum um þetta mál tel ég þessa breytingu eina og sér ekki vera hættulega sem slíka en hún vekur hins vegar réttmætar spurningar og ég þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir að kalla til þessarar umræðu vegna þess að tortryggnin sem rís upp þegar þessi mál ber á góma og þegar svona fréttir berast er mjög réttmæt. Hún er ekki aðeins skiljanleg heldur er hún byggð á reynslu af veigamiklum mistökum í utanríkismálastefnu Bandaríkjanna, sérstaklega þegar Ísland hefur asnast með í þá vegferð. Ég bið virðulegan forseta að fyrirgefa orðbragðið en ég tel það við hæfi. Eitt sorglegasta dæmið um spádóma sem hafa ræst var Íraksstríðið árið 2003 þar sem því var spáð að það mundi auka ógnina af hryðjuverkum til lengri tíma, sem er nákvæmlega það sem hefur gerst. Það er ekki hægt að segja að uppgangur ríkis íslams í Miðausturlöndum núna, sérstaklega Sýrlandi og norðurhluta Íraks, sé neitt annað en bein afleiðing af þeirri vondu ákvörðun sem Ísland tók þátt í og var ekki kölluð meiri háttar ákvörðun á þeim tíma. Það er kaldhæðnislegt að síðar í þeirri umræðu sagði þáverandi hæstv. ráðherra að jafnvel þótt menn sæju ekki fyrir sér nákvæmlega hvaða ógn steðjaði að Íslandi gæti alltaf eitthvað hræðilegt gerst og þess vegna þyrftu menn að hafa varnir. En það voru ástæður. Ein var að við vorum með Bandaríkjaher og önnur að við studdum Íraksstríðið. Það er ekki sjálfkrafa aukning á öryggi að auka hervald. Meiri hernaðarviðbúnaður þýðir ekki sjálfkrafa að maður sé öruggari. Ákvarðanirnar skipta máli og þegar við lítum fram á veginn eigum við að reyna að læra af mistökum fortíðarinnar þegar við höfum tekið þátt í veigamiklum, sérstaklega fyrirséðum mistökum í utanríkismálastefnu Bandaríkjanna. Þess vegna er þessi tortryggni algjörlega réttmæt, hún er algjörlega skiljanleg og hún er mikilvæg til þess að þegar fram líði stundir pössum við okkur betur þegar við tökum ákvarðanir í samfloti við vinaþjóðir okkar. [[Gripið fram í: Hvað finnst þér um …?]]
Hæstv. forseti. Ég þakka þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu sem og svör hæstv. ráðherra. Í henni kom fram ansi skýr greinarmunur á afstöðu flokka, bæði til alvarleika þessa máls sem og viðhorfsins til hernaðarumsvifa og viðveru hers á Íslandi. Mér finnst sérstakt að tala annars vegar um breytt landslag í heiminum frá árinu 2006 en vilja hins vegar ræða þetta flugskýlamál mjög þröngt eins og að þetta tengist ekki. Líkt og ég kom að í ræðu minni áðan held ég að þetta tengist alveg beint. Þetta er partur af breyttri heimsmynd og þetta er birtingarmyndin á Íslandi. Mér finnst miður að heyra að hæstv. ráðherra vilji gefa í þegar kemur að loftrýmisgæslu vegna þess að ég tel að það sé í rauninni ekkert annað en æfingabúðir fyrir erlenda heri, við veitum þeim sem sagt þann aðgang hér á landi. Hins vegar tel ég alveg rétt sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði, að Bandaríkin sjái eftir því að hafa farið héðan með allt sitt herlið og vilji koma hingað aftur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, sem sagði að engar viðræður hefðu farið fram eða að Bandaríkin hefðu ekki beðið um að fá að koma hingað aftur, hvort það sé ekki alveg ljóst að ef að einhvers konar beiðni um þetta kemur muni hæstv. ráðherra gera grein fyrir því á Alþingi. Að mínu mati er lykilatriði að fram fari opin og upplýst umræða um þessi mál, hún fari ekki bara fram í hv. utanríkismálanefnd þar sem menn eru bundnir trúnaði [[Forseti hringir.]]vegna þess að þetta er mál af því tagi að íslenskur almenningur á rétt á að vita hvað er að gerast í því og hvaða afstöðu stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar hafa til þess.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég vil byrja á að segja að það er ekki rétt sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að ég hafi ekki tengt breytingarnar á flugskýlinu við breytingar í heiminum. Það er einmitt það sem ég sagði. Það eru nýjar, öflugri vélar sem þarf að vera hægt að hýsa í Keflavík vegna þess að þær eru að leita að kafbátum í kringum Ísland. Þannig er það bara, því miður, þannig að auðvitað tengist þetta þeirri heimsmynd. Það að bandaríski herinn, flotinn, sé tilbúinn að kosta eða vilji kosta viðgerðir á þessu flugskýli, NATO-flugskýli nota bene svo því sé haldið til haga, finnst mér í rauninni jákvætt. Það lendir þá ekki á okkur. Það er ekki búið að spyrja margra spurninga hér í dag en samt hafa nokkrar komið fram. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson spurði hvort til stæði að breyta hinu pólitíska samkomulagi. Í langan tíma hafa staðið yfir viðræður um hvort þetta samkomulag sé nógu gott, nái akkúrat utan um það sem við erum að ræða í dag eða hvort við þurfum að uppfæra það með einhverjum hætti. Ég hef farið fram á það, og það hefur komið fram áður úr þessum ræðustól, að slíkar viðræður þurfa að eiga sér stað. Þetta er orðið tíu ára gamalt samkomulag sem var gert 2006 og það þarf klárlega að fara yfir það út frá þeirri breytingu sem hefur orðið og líka út frá vilja Íslendinga. Varðandi spurningar um varnarsamninginn er hann einfaldlega á vef utanríkisráðuneytisins þannig að sá sem gúglar varnarsamning ætti að fá hann upp. Þar eru líka viðaukarnir og þar kemur fram allt um þetta mál, það er ekkert erfitt að finna það. Ég hef marglýst því yfir að það eru engar viðræður í gangi um að varnarliðið komi aftur í Keflavík. Það eru engar viðræður um það og engar óskir hafa komið fram um varanlega viðveru hers á Íslandi. Ég get ekki sagt það miklu skýrar, það er ekki hægt. Menn geta svo reynt að snúa út úr því, ég hef ekki hugmynd um hvað mönnum dettur í hug með slíkt. Það er rétt sem hefur komið fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, norðurskautið hefur verið mjög friðvænlegt fram að þessu og verður það vonandi áfram. Við leggjum mikla áherslu á að svo verði. Það eru [[Forseti hringir.]]einhver teikn á lofti, en þau eru ekki - ég ætla ekki að taka eins djúpt í árinni og hv. þingmaður gerði áðan. Síðan talar hv. þingmaður um klisjur. Gleymum því ekki að hv. þingmaður sat í fjögur ár í ríkisstjórn sem hefði getað breytt öllu þessu. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um heimild til handa ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd bókun um aðild Lýðveldisins Gvatemala að fríverslunarsamningi milli EFTA-ríkjanna og Mið-Ameríkuríkjanna sem undirrituð var 22. júní 2015. EFTA-ríkin hófu í febrúar 2012 viðræður um fríverslunarsamning við fjögur ríki Mið-Ameríku, þ.e. Kostaríka, Panama, Gvatemala og Hondúras. Í desember sama ár lauk viðræðum við Kostaríka og Panama. Fríverslunarsamningur við þau tvö ríki var undirritaður í júní 2013 og tók samningurinn gildi í september 2014 að undangengnu hefðbundnu fullgildingarferli. Hins vegar tókst ekki að ljúka viðræðum við Gvatemala og Hondúras á sama tíma. Viðræður um aðild Gvatemala að fríverslunarsamningnum héldu hins vegar áfram og lauk þeim í október 2014. Aðild Gvatemala að fríverslunarsamningi milli EFTA-ríkjanna og Mið-Ameríkuríkjanna mun hafa í för með sér bættan aðgang íslenskra fyrirtækja að mörkuðum í Gvatemala og bæta samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja þar. Aðildin er jafnframt liður í því sameiginlega verkefni EFTA-ríkjanna að bæta markaðsaðgang fyrirtækja þeirra að mörkuðum víðs vegar um heim með gerð fríverslunarsamninga. EFTA-ríkin hafa gert sameiginlega 25 slíka samninga við 36 ríki eða ríkjahópa. Í þingsályktunartillögunni er gerð grein fyrir helstu efnisþáttum fríverslunarsamnings EFTA-ríkjanna og Mið-Ameríkuríkjanna sem og ákvæðum bókunar um aðild Gvatemala að samningnum. Þar kemur meðal annars fram að við aðildina munu tollar falla niður við innflutning til Gvatemala á sjávarafurðum og langflestum iðnaðarvörum. Niðurfelling tollanna fer þó að hluta til fram á allt að 15 ára aðlögunartímabilum. Hvað landbúnaðarvörur varðar þá falla tollar niður af útflutningi frá Íslandi á lambakjöti, lifandi hestum og hrossakjöti auk þess sem tollar falla niður eða lækka af ýmsum öðrum unnum og óunnum landbúnaðarafurðum. Fríverslunarsamningurinn er af svokallaðri annarri kynslóð fríverslunarsamninga og inniheldur auk ákvæða um vöruviðskipti ákvæði um þjónustuviðskipti, fjárfestingar, hugverkaréttindi, samkeppnismál, opinber innkaup, stofnanaákvæði og ákvæði um lausn ágreiningsmála. Enginn útflutningur hefur verið frá Íslandi til Gvatemala og innflutningur frá Gvatemala hefur jafnframt verið lítill og nam þannig einungis 54 millj. kr. á síðasta ári. Með lækkun og niðurfellingu tolla skapast betri aðstæður fyrir viðskipti milli landanna. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Mig langar til að taka til máls varðandi þessa þingsályktunartillögu um fullgildingu bókunar um aðild Lýðveldisins Gvatemala að fríverslunarsamningi milli EFTA-ríkjanna og Mið-Ameríkuríkjanna. Mig langar til að grípa hér niður í formálsorð samningsins um forsendur og markmið samningsaðila við gerð hans. Þar segir meðal annars, með leyfi forseta: „Sett eru markmið um að skapa ný atvinnutækifæri, bæta lífskjör og greiða fyrir viðskiptum og tryggja fyrirsjáanleika í þeim. Einnig er áréttuð skylda ríkjanna til að berjast gegn spillingu og styðja meginreglur um gagnsæi og góða opinbera stjórnunarhætti.“ Sett eru markmið um að vernda umhverfið og tryggja hagkvæmustu nýtingu náttúruauðlinda í samræmi við markmiðið um sjálfbæra þróun og ítrekuð eru réttindi og skuldbindingar ríkjanna samkvæmt milliríkjasamningum um umhverfismál. „Áréttaður er stuðningur ríkjanna við lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi í samræmi við ákvæði sáttmála Sameinuðu þjóðanna og almennu mannréttindayfirlýsingarinnar. Einnig staðfesta ríkin grundvallarreglur varðandi atvinnu manna sem settar eru fram í samningum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem þau eiga aðild að.“ Þetta eru allt mjög jákvæðir hlutir og sýna okkur að samvinna er alltaf af hinu góða. Með því að deila þekkingu öðlumst við jafnframt þekkingu og að sjálfsögðu tækifæri á erlendum mörkuðum. Eins og hæstv. utanríkisráðherra kom inn á hér áðan í sínu máli þá hefur útflutningur til Gvatemala ekki verið neinn af hálfu Íslands og innflutningur þaðan mjög takmarkaður og þá helst á landbúnaðarvörum, samkvæmt mínum upplýsingum. Þannig að þetta er klárlega tækifæri fyrir íslensk fyrirtæki sem þau eiga eflaust eftir að nýta sér. Mig langar einnig að grípa hér niður í þingskjalið, sem er nánar um ákvæði bókunarinnar um aðild Gvatemala að fríverslunarsamningi EFTA-ríkjanna og Mið-Ameríkuríkjanna, en þar segir meðal annars: „Í bókuninni og viðaukum við hana er kveðið á um aðild Gvatemala að fríverslunarsamningnum og þann gagnkvæma markaðsaðgang fyrir vörur og þjónustu milli EFTA-ríkjanna og Gvatemala og önnur réttindi og skyldur sem af aðildinni leiðir. […] Með aðild Gvatemala að fríverslunarsamningi EFTA við Mið-Ameríkuríkin batnar mjög aðgangur íslenskra útflytjenda að markaði Gvatemala. Þannig falla tollar niður af hvers kyns sjávarafurðum og af langflestum iðnaðarvörum. Niðurfelling tollanna fer þó að hluta til fram á allt að 15 ára aðlögunartímabilum. Hvað landbúnaðarvörur varðar þá falla tollar niður af útflutningi frá Íslandi á lambakjöti, lifandi hestum og hrossakjöti auk þess sem tollar falla niður eða lækka af ýmsum öðrum unnum og óunnum landbúnaðarafurðum. Af Íslands hálfu eru tollar af hvers kyns sjávarafurðum og iðnaðarvörum felldir niður þegar í stað og einnig eru tollar lækkaðir og felldir niður af ýmsum landbúnaðarafurðum.“ Mér finnst þetta vera mjög jákvætt mál og ég á ekki von á öðru en að hv. utanríkismálanefnd fjalli vel og vandlega um það og afgreiði það úr nefndinni með jákvæðum hætti svo að Alþingi geti þá greitt atkvæði. Ég á ekki von á öðru en jákvæðri niðurstöðu þar.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um endurskoðun laga um lögheimili. Flutningsmenn tillögunnar eru ásamt þeirri sem hér stendur hv. þingmenn Brynhildur Pétursdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Karl Garðarsson, Svandís Svavarsdóttir og Valgerður Gunnarsdóttir. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela innanríkisráðherra að setja á fót starfshóp sem undirbúi endurskoðun laga um lögheimili, nr. 21/1990, með það að markmiði að hjónum verði gert fært að eiga lögheimili hvort á sínum staðnum, hvort heldur er þegar bæði hafa bækistöð innan lands eða þegar annað hefur bækistöð erlendis. Einnig verði lagðar til breytingar á öðrum lögum sem þarf að breyta til að markmiðinu verði náð. Ráðherra leggi fram á Alþingi frumvarp til nýrra laga um lögheimili, byggt á tillögum starfshópsins, eigi síðar en 30. mars 2016.“ Í greinargerð með tillögunni kemur fram að tillagan var áður flutt á 144. löggjafarþingi. Gildandi lög um lögheimili tóku gildi 1. janúar 1991. Frumvarp til þeirra var samið af nefnd sem félagsmálaráðherra skipaði í maí 1985 að ósk Hagstofu Íslands og Sambands íslenskra sveitarfélaga þar sem talin var þörf á að endurskoða þágildandi lög um lögheimili sem verið höfðu í gildi allt frá árinu 1960. Helstu ástæður þess að ráðist var í endurskoðunina voru að breyttar þjóðfélagsaðstæður, svo sem sambýlis- og búsetuhættir manna, kölluðu á að lagaumhverfinu yrði breytt til samræmis við þær. Lög um lögheimili hafa um þessar mundir haldið gildi sínu í 25 ár. Á þessum tíma hafa ekki síður átt sér stað breytingar á þjóðfélagsaðstæðum, enda hefur þjóðin síðan þá gerst aðili að EES-samningnum, netvæðst og upplifað bankahrun, svo fátt eitt sé nefnt. Síðustu ár hefur nokkuð borið á því að fólk hafi lent í vandræðum vegna ákvæðis 7. gr. laganna þar sem kveðið er á um að hjón eigi sama lögheimili. Vinnuveitendur sem ráða til sín starfsfólk hafa stundum krafist þess að það skrái lögheimili sitt í því sveitarfélagi þar sem starfsemi vinnuveitandans á sér stað. Þær kröfur hafa gert það að verkum að maki starfsmanns hefur þurft að flytja lögheimili sitt í sama sveitarfélag þrátt fyrir að bækistöð hans sé í raun í öðru sveitarfélagi eða jafnvel slíta samvistum við starfsmanninn. Þessar kringumstæður letja maka starfsmannsins einnig til að ganga í hjónaband með honum. Í kjölfar bankahrunsins þurftu nokkuð margir að sækja sér vinnu utan landsteinanna. Oft hélt þá annað hjóna utan á meðan hitt bjó hér áfram ásamt börnum þeirra. Í sumum löndum er þess krafist að þeir sem ætla sér að sinna atvinnu innan landamæra þeirra flytji lögheimili sitt þangað. Svo háttar til dæmis til í Noregi, en margir Íslendingar hafa sótt atvinnu þangað. Enga heimild er hins vegar að finna í lögum um lögheimili til að skrá lögheimili hjóna í mismunandi löndum. Slíkt hefur hins vegar verið heimilað í mörgum tilvikum á grundvelli venju, óskráðrar réttarheimildar. Þrátt fyrir að átta sinnum hafi verið gerðar breytingar á lögum um lögheimili er óhætt að fullyrða að nú sé kominn tími til að taka þau til endurskoðunar að nýju. Líklegt er að endurskoðunin hafi í för með sér að breyta þurfi ákvæðum annarra laga, til dæmis ábúðarlaga, laga um tekjuskatt og laga á sviði almannatrygginga. Hér er lagt til að Alþingi feli hæstv. innanríkisráðherra að koma á fót starfshóp sem undirbúi endurskoðun laga um lögheimili, nr. 21/1990, með það að markmiði að hjónum verði gert fært að eiga lögheimili hvort á sínum staðnum, hvort heldur er þegar bæði hafa bækistöð innan lands eða þegar annað hefur bækistöð erlendis. Gert er ráð fyrir að einnig verði lagðar til breytingar á öðrum þeim lögum sem breyta þarf til að markmiðinu verði náð. Þá er lagt til að ráðherra verði gert að leggja frumvarp til nýrra laga um lögheimili fram á Alþingi eigi síðar en 30. mars 2016 og að það verði byggt á tillögum starfshópsins. Til þess að tryggja að endurskoðunin verði fullnægjandi er nauðsynlegt að samsetning starfshópsins endurspegli þau stjórnvöld sem vinna helst með þau lög sem líklegt er að þurfi að breyta, svo sem ríkisskattstjóra, Þjóðskrá Íslands, Tryggingastofnun ríkisins o.fl. Herra forseti. Ég mælti fyrir málinu á síðasta þingi og um það bárust sex umsagnir sem allar voru á jákvæðum nótum. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga segir m.a., með leyfi forseta: „Á fundi stjórnar sambandsins þann 21. nóvember síðastliðinn var samþykkt stefnumörkun þess fyrir árin 2014–2018 en þar segir í lið 3.4.9: „Sambandið skal beita sér fyrir því að heildarendurskoðun laga um lögheimili og laga um skráningu aðsetursskipta verði hraðað. Í þeirri vinnu verði lögð áhersla á að styrkja stöðu sveitarfélaga í skráningarferlinu og draga úr hættu á rangri eða ófullkominni aðsetursskráningu. Jafnframt verði tryggt að öll skilgreind lögheimili séu í samræmi við skipulag sveitarfélaga.““ Þar segir einnig að endurskoðunin hafi látið á sér standa. Þá segir enn fremur í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga að sveitarfélögin eigi mjög ríka hagsmuni af því að vel sé staðið að íbúaskráningu. Alltaf þurfi að vera ljóst hvaða réttindi hjá sveitarfélögunum skráningin eigi að virkja hverju sinni, en í vaxandi mæli hafi mátt greina að hópar fólks séu á gráum svæðum hvað það varðar. Sambandið styðji því að starfshópur verði settur á fót til þess að endurskoða lögheimilislögin en telji rétt að honum verði ætlað víðara hlutverk en sú tillaga sem hér er mælt fyrir gerir ráð fyrir. Nýr starfshópur mundi þá í reynd taka við af þeirri nefnd sem áður starfaði og ætti að geta nýtt sér margvíslega vinnu sem þegar hefur farið fram. Af þeirri ástæðu ætti ekki að þurfa mjög langan tíma til verksins. Ég vil í lok ræðu minnar minna á að flutningsmenn tillögunnar eru úr öllum þingflokkum og er þverpólitísk samstaða um málið. Það er því grundvöllur fyrir skjótri og góðri afgreiðslu málsins í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og er það von mín að svo verði og að sá talsmaður sem valinn verður fyrir málinu fylgi því vel eftir.
Herra forseti. Ég fagna þessari tillögu og þakka hv. flutningsmanni fyrir að leggja hana fram. Ég tek undir að það er afar mikilvægt að heimilt verði að hafa tvöfalt lögheimili, ekki síst fyrir þá sem stóðu frammi fyrir því í hruninu að þurfa að gera það, en við þekkjum þetta líka sem búum í sjávarplássum. Makinn er gjarnan á sjó annars staðar og þó að í rauninni sé ekki hægt að skikka menn til þess að færa lögheimili sitt er látið að því liggja þegar verið er að endurskipuleggja og eitthvað slíkt að það sé æskilegt. Þegar menn hafa verið á sjó til margra ára og hafa ekki verið með lögheimili í því byggðarlagi og ekki skilað sköttum þangað er farið að gera athugasemdir. Það er einn angi af því sem verið er hér að leggja til að kanna hvort ekki sé skynsamlegt að breyta því. Við höfum líka verið að ræða jafnt búsetuform barna, að foreldrum sé ekki mismunað þegar kemur að lögheimili, hvort heldur er varðandi það að sækja sér þjónustu eða annað slíkt eða varðandi greiðslur af hálfu ríkisins eftir því hvar barnið er skráð með lögheimili. Ég man eftir að þegar tillagan var lögð fram síðast kom fram athugasemd þar sem lagt var til að starfshópur sá sem hér er nefndur mundi einnig kanna þau mál. Þó að einhverjum finnist að ekki eigi að blanda því saman þá þarf einmitt að huga að breyttum fjölskylduformum og öðru slíku, bara til að uppfæra það til nútímans, hvort sem það á eingöngu við um að fólk sinni vinnu annars staðar eða vegna einhverra annarra hluta þar sem aðili þarf kannski að sækja vinnu annars staðar meira og minna alla daga en skilar engu til sveitarfélagsins. Ég styð þetta mál því eindregið. Ég ætti kannski að taka áskorun hv. framsögumanns og fá að gerast talsmaður tillögunnar í allsherjar- og menntamálanefnd og fylgja henni þar eftir. Eins og hv. þingmaður nefndi eru flutningsmenn tillögunnar úr öllum flokkum hér á þingi, sýnist mér, þannig að hún ætti að geta runnið nokkuð glatt í gegnum nefndina. Ég spurði um daginn hvort kalla þyrfti til annarra umsagna eða annarrar umferðar af umsögnum, eða hvort þeir væru komnir fram sem hefðu eitthvað um þetta mál að segja. Það er í sjálfu sér nefndarinnar að meta það. Þær umsagnir sem komu um málið síðast voru allar jákvæðar. Þó að þar væru lagðar til ýmsar aðrar útfærslur voru þær almennt jákvæðar, enda er einungis verið að tala um að hér verði stofnaður starfshópur til að byrja með sem vinni áfram með þetta mál. Það ætti að vera hægt að afgreiða þetta mál tiltölulega fljótt. Ég vona svo sannarlega að það verði gert og mun ýja að því á næsta fundi nefndarinnar þegar málið verður sent út til umsagnar, ef flutningsmaður er því ekki mótfallinn. Að öðru leyti endurtek ég að ég fagna þessu máli og held að það sé löngu tímabært að breyta þessu fyrirkomulagi. Við þekkjum svo mörg að það er til trafala og eins og rakið er ágætlega í greinargerðinni er þetta gert til þess að uppfæra lögin í takt við breytta tíma.
Herra forseti. Ég ætla að mæla fyrir tillögu til þingsályktunar um undirbúning að gerð þjóðhagsáætlana til langs tíma. Þingsályktunartillagan er endurflutt og að henni standa ásamt mér hv. þingmenn Guðmundur Steingrímsson, Helgi Hrafn Gunnarsson og Oddný G. Harðardóttir. Tillagan var flutt á síðasta þingi, 144. löggjafarþingi, og gekk þá til efnahags- og viðskiptanefndar. Nefndin sendi málið til umsagnar og bárust nokkur svör sem almennt voru mjög jákvæð og mæltu nokkrir aðilar sterklega með samþykkt tillögunnar. En þarna var komið fram undir lokadaga þingsins og ekki vannst tími til að útkljá málið og því hef ég valið þann kost að endurflytja tillöguna að mestu leyti með óbreyttri greinargerð. Þó hafa nokkrar tölulegar upplýsingar og tilvísun til annarra þingmála verið uppfærðar í samræmi við stöðuna í þeim efnum á yfirstandandi þingi. Tillagan gerir ráð fyrir því eins og fram kemur í tillögugrein að fela forsætisráðherra, fyrir hönd framkvæmdarvaldsins, að hefja undirbúning að gerð þjóðhagsáætlana til langs tíma. Í því skyni verði í fyrsta lagi þróuð, eða eftir atvikum aðlöguð að íslenskum aðstæðum, hagfræðilíkön og spálíkön og önnur undirstöðugögn sem geri kleift að vinna betri langtímaspár og horfa fram í tímann hvað varðar líklega þjóðhagsframvindu til nokkurra áratugi og svo jafnvel í einhverjum mæli út þessa öld. Í því sambandi verði hugað sérstaklega að mikilvægum efnahagslegum þáttum í fjármálakerfinu eins og þróun lífeyrisskuldbindinga og ávöxtun eignasafns lífeyrissjóðakerfisins sem eru mjög stórar breytur í okkar hagkerfi og þjóðarbúskap. Þá verði greindir mikilvægustu áhrifavaldar líklegrar og/eða mögulegrar þjóðhagsframvindu á Íslandi næstu tvo til þrjá áratugi og út öldina. Sérstaklega verði horft til líklegrar eða mögulegrar þróunar félagslegra, umhverfislegra og lýðfræðilegra þátta sem allt eru mikilvægar breytur og forsendur slíkrar langtímaáætlanagerðar. Glímt verði við að greina sérstaklega styrkleika og veikleika Íslands með tilliti til náttúru og umhverfisaðstæðna, auðlinda, landfræðilegrar legu, landrýmis, fólksfjölda, mannauðs og annarra efnislegra og óefnislegra þátta sem áhrif kunna að hafa við slíka langtímaáætlanagerð. Einnig verði glímt við að setja fram dæmi um mögulega kynslóðareikninga en þeir fela í sér að gerð er tilraun til að bera saman hlutskipti kynslóðanna, núlifandi kynslóðar og þeirra sem byggja munu landið að einhverjum áratugum liðnum og jafnvel heilli öld síðar. Að lokum þarf að skoða hvernig verkefninu verði best fyrir komið og hverjum skuli fela að annast gerð, birtingu og reglubundna endurskoðun slíkra þjóðhagsáætlana til langs tíma. Tillagan gerir ráð fyrir að forsætisráðherra skipi verkefnisstjórn til að undirbúa verkefnið og kalli á þann vettvang fulltrúa frá mennta- og vísindasamfélaginu, vinnumarkaðnum, sveitarfélögum, almannasamtökum auk sérfræðinga frá ráðuneytum og stofnunum eftir atvikum. Síðan mundi forsætisráðherra í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra leggja fyrir Alþingi innan árs frá samþykkt tillögunnar, sem ætti að vera nægjanlegur tími, tímasetta og útfærða verkáætlun ásamt kostnaðarmati til endanlegrar samþykktar á Alþingi. Málið færi þannig í undirbúningsfarveg á þessu stigi, yrði Alþingi svo vinsamlegt að fallast á tillöguna, og kæmi síðan aftur til endanlegrar ákvörðunar á Alþingi þegar fyrir lægi verkáætlun og mat á kostnaði. Ástæða er til að fara nokkrum rökum um forsendur þess að við tillögumenn teljum mikilvægt að vinna svona starf á Íslandi. Það er lítill vafi á því að forsendur þjóðhagsáætlana til langs tíma og haldbær gögn sem tekin eru saman til að undirbyggja þær geta verið afar gagnlegar og haft þýðingu fyrir hagstjórn og ýmsa ákvarðanatöku og stefnumótun í samfélaginu. Með því er reynt á samræmdan og yfirgripsmikinn hátt að afla vitneskju um hluti eins og auðlindaforða samfélagsins og eignir í efnislegum og óefnislegum gæðum og greind eru sóknarfæri og ógnanir eftir því sem mögulegt er. Þannig má segja að slíkar þjóðhagsáætlanir feli í sér bæði tilraun til stöðumats og viðleitni til að segja fyrir um líklega eða mögulega þróun og eftir atvikum móta viðbrögð við henni eða hafa áhrif á hana eftir því sem unnt er. Auðvitað breytast aðstæður og svona ferli þarf að vera dýnamískt og sílifandi. Það þarf að takast á við að ófyrirsjáanlegir atburðir gerast. Áföll dynja yfir, ýmist af manna völdum eða náttúrunnar. Það er enginn að halda því fram að hægt sé að meitla slíka þjóðhagsáætlun til langs tíma í stein og hún muni síðan standast um ókomin ár, að sjálfsögðu ekki. En við höldum því fram að glíman við það að setja slíka áætlun saman og uppfæra hana með reglubundnum hætti sé gagnleg og holl og veiti mönnum visst aðhald um leið, sem m.a. er fólgið í því að reyna að greina alla þá þætti sem hafa áhrif. Í öðru lagi er fjallað um það í greinargerð og enginn dulur skal dreginn á það að nálgunin er líka ákveðin viðleitni til þess að vinna gegn skammtímahugsun, hvatvísi og ábyrgðarleysi innan gæsalappa eða jafnvel án gæsalappa í stjórnmálum. Það hlýtur að vera þannig að einhver framtíðarsýn af þessu tagi - kortlagning á því hvar við stöndum og hvert við stefnum og hvar við gætum orðið stödd eftir 10–20 ár, hvar viðfangsefnin eru sem þarf að takast á við og kunna að kalla á efnislegan atbeina, kunna að kalla á að til þeirra sé varið fjármunum á samfélagslegum forsendum - skiptir máli þegar menn taka síðan ákvarðanir frá degi til dags í samtímanum. Við getum tekið sem dæmi mikilvægi þess að byggja á sem bestum grunni um stöðu og verðmæti auðlinda og forsendur auðlindanýtingar til að vinna gegn óskynsamlegum skammtímafreistnivanda varðandi ráðstöfun þjóðarauðsins, að menn seilist ekki í tekjur og verðmæti sem með réttu eiga að tilheyra framtíðinni í því skyni að kaupa sér tímabundnar vinsældir í núinu. Þetta er í raun eitt af undirstöðulögmálum sjálfbærrar þróunar og sjálfbærrar framvindu í samfélaginu og þjóðarbúskapnum. Við þurfum einnig greinargóðar upplýsingar um tekjudreifingu og hvert stefnir í þeim efnum. Hvernig er tekjusamsetning einstakra hópa að þróast? Hvernig er auðsöfnun að þróast? Er auðurinn að færast á fárra hendur? Er hann að þjappast saman? Allt eru þetta hlutir sem hljóta að skipta máli þegar við veltum fyrir okkur hvernig vinna megi gegn efnislegri misskiptingu eða efnalegri misskiptingu og þeim samfélagsmeinum sem slíkt veldur. Svona þjóðhagsáætlun getur verið afar gagnleg fyrir fleiri aðila en stjórnmálamenn og þá sem glíma við hagstjórn og efnahagsmál. Fyrirtæki, stofnanir og samtök sem vilja horfa langt fram í tímann geta haft mikinn styrk af því að sjá hvernig stjórnvöld meta þróunina og sjá hvernig menn kortleggja framhaldið upp á sína eigin stefnumótun og eigin áætlanagerð, eigin ákvarðanatöku. Þetta kemur að sjálfsögðu inn á það sem er nokkuð óumdeilt að staða sérhverrar kynslóðar og skilyrði hennar markast af verkum þeirra sem á undan komu, af verkum fyrri kynslóða. Hún nýtur góðs af góðum og uppbyggilegum verkum þeirra en glímir við afleiðingar mistaka þeirra og afglapa ef einhver eru. Sérhverri kynslóð ber að sjá sjálfri sér farborða með þeim hætti að það rýri ekki eða spilli tækifærum þeirra sem á eftir koma. Það er afar mikilvægt að menn hafi þetta í huga til þess að sambúð kynslóðanna og yfirfærslan geti tekist með sem átakaminnstum hætti. Við viljum ekki tilheyra einhverri sérgæskukynslóð sem fær þau eftirmæli í sögunni að hún hafi hegðað sér óábyrgt og kastað vandanum inn í framtíðina og skilið eftir handa öðrum til að takast á við hann auk þess sem slíkt er ekki siðferðilega réttlætanlegt. Aftur kemur maður þá að grundvallarhugsuninni um sjálfbæra þróun og sjálfbæra framvindu og lífshætti sem tryggja framtíðina en ógna henni ekki. Það er ekki hægt að mæla því í móti að greinargóðar og vandlega unnar þjóðhagsáætlanir til langs tíma, viðleitni til að setja upp einhvers konar kynslóðareikninga og hafa þá til hliðsjónar, eru allt mikilvægar breytur í þessu sambandi. Að sjálfsögðu hefur áður verið hugað að slíkum verkefnum og ekki er verið að halda því fram í tillögunni að ekkert hafi verið gert í þeim efnum. Þar má benda á núorðið ákvæði í lögum um opinber fjármál þar sem gert er ráð fyrir því að ráðherra leggi skýrslu fyrir Alþingi á þriggja ára fresti um ýmsa þætti sem varða miklu um hagræna þróun til næstu ára litið og einhverju leyti lengra inn í framtíðina. En að sjálfsögðu verður marktækara og greinarbetra að hafa um þetta sjálfstæða og unna langtímaáætlun. Hagstofan uppfærir auðvitað ýmsar spár. Við getum tekið sem dæmi spá um líklega þróun íbúafjölda á Íslandi næstu áratugina. Margs konar áætlanagerð á sviði samgöngumála og orkumála byggist á gefnum forsendum, orkuspám, umferðarspám og svo framvegis. Í heilbrigðisáætlun er reynt að meta þjónustuþörfina samfara fjölgun aldraðra og þannig mætti áfram telja. En flestar eiga slíkar áætlanir það sammerkt að þær horfa aðeins nokkur ár fram í tímann, í mesta lagi kannski rúman áratug, og þær falla hvergi saman í eina þjóðhagslega heild, eina langtímaþjóðhagsáætlun eða þjóðhagsspá sem væri þar með miklu meira grunngagn en að reyna að fletta upp sjálfstæðum áætlunum á hverju málasviði fyrir sig og lesa það saman. Í efnahagslegu tilliti er þetta mjög nærtækt okkur Íslendingum og ætti ekki að þurfa að færa mikil rök fyrir því í ljósi biturrar reynslu okkar frá árinu 2008 og árunum sem á eftir fylgdu hversu mikilvægt það er að hafa langtímahugsun og varúðarsjónarmið og ábyrgð og sjálfbærni í huga við ákvörðunartöku um efnahagsmál, ríkisfjármál og hagstjórn. Við getum tekið sem dæmi stöðu okkar í núinu, á þessum árum eftir hrunið. Núorðið er tiltölulega óumdeilt að víða er aðkallandi þörf á endurnýjun og fjárfestingum í innviðum samfélagsins sem menn urðu af skiljanlegum ástæðum að spara dálítið við sig á mestu erfiðleikaárunum. Það vita allir um ástand vegakerfisins, þörfina fyrir að byggja nýjan Landspítala, þörfina á fjárfestingum í hjúkrunarheimilum eða -rýmum og í umönnun aldraðra. Þannig má segja að við höfum að einhverju leyti tekið að láni frá framtíðinni að byggja þá innviði upp og fjárfesta í þeim en það munum við að sjálfsögðu ekki geta um aldur og ævi. Þá er komið að því sem einmitt á heima í langtímahugsun og langtímaáætlunargerð af þessu tagi, að horfast í augu við þann veruleika, kortleggja hann, gera áætlanir um hvernig þessum þörfum verður mætt, á hvaða árabili, með hvaða fjármunum og svo framvegis. Allir tala mikið um breytta aldurssamsetningu þjóðarinnar. Efnahagsleg stærð lífeyrissjóðanna sem eiga nú um 150% af vergri landsframleiðslu í ávöxtun til að greiða lífeyri er auðvitað gríðarstór og afgerandi fyrir þessa þjóð. Einnig má nefna skattalega meðferð lífeyrisgreiðslna og framtíðartekjur ríkis og sveitarfélaga í ósköttuðum lífeyrissjóðum sem gefa tekjur þegar kemur að útgreiðslum. Allt eru þetta breytur sem munu marka verulega hin þjóðhagslegu og efnahagslegu skilyrði á komandi árum og áratugum. Þetta teljum við skynsamlegt að sé kortlagt og metið og sett upp í einhverja áætlun. Af fyrri viðleitni til slíkra hluta er vitnað aðeins í greinargerðinni í hið merka starf sem unnið var undir forustu þáverandi hæstv. forsætisráðherra, Steingríms Hermannssonar, en hann setti af stað gagnmerkt starf á vorinu 1984 undir heitinu Ísland næsta aldarfjórðunginn. Þar var glímt að mörgu leyti við hliðstæða hluti og lagðir eru til í tillögu þessari. Það má einnig nefna úttekt fyrirtækisins McKinsey & Company á íslensku efnahagslífi, skýrslur Efnahags- og framfarastofnunar og fleira sem að sjálfsögðu geta verið ágætisstuðningsgögn í þessum efnum en leysa ekki þörf okkar sjálfra fyrir að gera þetta, leggja sjálfstætt mat á þetta á okkar eigin forsendum og til nota fyrir okkur sjálf. Vonandi geta allir orðið ásáttir um að hér sé lagður til vandaður og vel undirbúinn farvegur fyrir vinnu að þessu máli sem tekinn yrði í skrefum eins og tillagan gerir ráð fyrir. Í raun og veru á ég erfitt með að sjá að menn geti lagst gegn tillögu þessari með miklum rökum öðrum en þeim að þeir sjái enga ástæðu til vinnu af þessu tagi, þeir telji bara enga þörf fyrir hana. Ef einhver er í boði til að halda því sjónarmiði fram þá hef ég auðvitað áhuga á að eiga orðastað við hann. Herra forseti. [[Forseti hringir.]]Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um hæfisskilyrði leiðsögumanna. Flutningsmenn með mér á þessu máli eru hv. þingmenn Katrín Júlíusdóttir, Svandís Svavarsdóttir og Ásta Guðrún Helgadóttir. Saman myndum við öll minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Í þessari tillögu til þingsályktunar felst að Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að undirbúa reglur um hæfisskilyrði leiðsögumanna í ferðum um hálendi Íslands og í þjóðgörðum og friðlöndum á Íslandi. Ráðherra geri Alþingi grein fyrir reglunum með skýrslu í upphafi 146. löggjafarþings haustið 2017. Í greinargerð sem fylgir með þessari ályktun segir: Með tillögu þessari til þingsályktunar er lagt til að undirbúnar verði reglur um hæfi leiðsögumanna í ferðum um hálendi Íslands, þjóðgarða og friðlönd með það fyrir augum að vernda náttúruna. Störf leiðsögumanna eru hvorki löggilt né er starfsheitið lögverndað. Þó eru sett skilyrði um menntun til þess að öðlast starfsheitið leiðsögumaður. Leiðsögumenn eru sérhæfðir þjónustuaðilar við ferðamenn og krefst starfið meðal annars þess að leiðsögumenn hafi víðtæka þekkingu á íslensku þjóðlífi, sögu og menningu og síðast en ekki síst náttúru Íslands. Árlega fara þúsundir ferðamanna um hálendi, þjóðgarða og friðlönd Íslands, með og án leiðsagnar. Náttúra þessara svæða er einstök og þess eðlis að vistgerðin er viðkvæm og rask ferðamanna, utanvegaakstur og annar umgangur getur farið illa með hana. Fjöldi ferðamanna fer um náttúru Íslands í skipulögðum hópferðum en þó einnig á eigin vegum, ýmist á bifreiðum, hestum, hjólum eða bifhjólum eða fótgangandi. Ljóst er að mesta hættan á skaða er þar sem saman fara stórir hópar sem njóta leiðsagnar leiðsögumanna með litla eða takmarkaða þekkingu á sérstakri náttúru landsins. Til að mögulegt sé að takmarka eða fyrirbyggja skaða á náttúru hálendisins, þjóðgarðanna og friðlandanna er mikilvægt að þeir leiðsögumenn sem bera ábyrgð á skipulögðum hópferðum á hálendinu séu hæfir til að ganga um náttúruna með þeim hætti sem ætlast er til samkvæmt lögum og almennt viðurkenndri venju hér á landi. Leiðsögumenn þurfa að vera hæfir til þess að leiða fólk um náttúru landsins með þeim hætti að ekki valdi spjöllum og þannig að ferðamenn þekki umgengnisreglurnar og mikilvægi þess að náttúran verði fyrir sem minnstri röskun, svo sem vegna utanvegaaksturs, steinasöfnunar og niðurbrots lífræns úrgangs. Flutningsmenn telja rétt að Umhverfisstofnun í samstarfi við Náttúrufræðistofnun, Landgræðsluna og Skógrækt ríkisins undirbúi námskeið fyrir leiðsögumenn ferðamanna um hálendi, þjóðgarða og friðlönd og móti jafnframt tillögur að reglum um hæfisskilyrði þeirra sem sinna leiðsögn um dýrmætustu og viðkvæmustu svæðin. Gera má ráð fyrir að leiðsögumenn sem þegar hafa lokið námi frá leiðsöguskóla hér á landi hafi nægilega þekkingu á efni slíks námskeiðs, en t.d. erlendir leiðsögumenn yrðu með slíkum skilyrðum skyldaðir til að afla sér tilskilinnar þekkingar áður en þeir veita leiðsögn um viðkvæmustu náttúrusvæði landsins. Með auknum fjölda ferðamanna má búast við fjölgun leiðsögumanna sem hafa ef til vill ekki mikla þekkingu á íslenskri náttúru eða reglum um umgengni og vernd sem líklegt er að menntaðir leiðsögumenn hafi. Ýmis lönd hafa gripið til þess ráðs að skylda ferðamenn til þess að ráða innlenda leiðsögumenn á ferðum sínum en hér er ekki gengið svo langt. Æskilegt er að sem flestir leiðsögumenn hafi lokið námi í leiðsögn við íslenskar aðstæður en hér er gert að tillögu að útbúið verði námskeið fyrir þá sem hyggjast sinna leiðsögn hér svo að tryggt sé að náttúran verði ekki fyrir spjöllum. Umhverfis- og auðlindaráðherra er með þingsályktun þessari falið að beina því til þeirra stofnana sem nefndar eru hér að framan, í samstarfi við samtök ferðaþjónustunnar og sveitarfélögin, ásamt innlendum ferðafélögum á borð við Útivist og Ferðafélag Íslands sem ekki eru rekin með hagnaðarsjónarmiði, að gera tillögur að reglum er varða hæfisskilyrði leiðsögumanna í ferðum um viðkvæm náttúrusvæði Íslands. Það er svo sem ekki miklu við greinargerðina sem fylgir þessari tillögu að bæta, nema kannski því að þessi tillaga er af sama stofni og sama meiði og tillaga sem ég fékk að mæla hér fyrir í síðustu viku og varðaði uppbyggingu á ferðamannastöðum. Hún snýr að því að færa ábyrgðina til, setja ábyrgðina til þeirra sem eru ýmist búsettir víðs vegar um landið í nálægð ferðamannastaða og til leiðsögumanna sem fara með stóra hópa um landið. Það er vitað að það eru hópar sem ferðast um mjög viðkvæm svæði á landinu í leiðsögn erlendra leiðsögumanna sem hafa ef til vill mjög takmarkaða þekkingu á því hvað íslensk náttúra getur þolað og hvað telst til varanlegra skemmda á henni og hefur áhrif til lengri tíma. Þetta er auðvitað fyrst og síðast hugsað sem tillaga til að tryggja að ákveðin lágmarksþekking sé til staðar hjá þeim sem sjá um leiðsögn á þeim svæðum sem um ræðir. Þetta er líka tillaga sem miðar að því sem hefur verið mjög mikið í umræðunni upp á síðkastið, þ.e. öryggi ferðamanna. Með þessu yrði gengið úr skugga um að þeir leiðsögumenn að minnsta kosti sem eru að leiðsegja á Íslandi gerðu ferðamönnum, sem nytu leiðsagnar þeirra, grein fyrir því að íslensk náttúra, þó að hún sé stórbrotin og falleg, er líka oft mjög hættuleg. Það að setja sig nálægt eða upp við mikið náttúruafl getur leitt til þess að slys verða og jafnvel banaslys eins og dæmin sanna. Ég held að þetta sé mjög góð aðferð til að tryggja að fólk sé almennt í stakk búið til að sinna þessari leiðsögn til að auka öryggi ferðamanna og til að hugsa til lengri tíma um það hvernig við getum tryggt sem best að náttúra Íslands verði ekki fyrir miklum skaða af völdum þess fjölda ferðamanna sem sækir landið heim. Eins og vitað er eru mjög mörg lönd sem hafa ekki gáð að sér í þessum efnum og hafa lent í því að viðkvæmir ferðamannastaðir hafa orðið fyrri miklum skemmdum vegna þess að of seint var gripið inn í atburðarás. Nýlega var það til dæmis í fréttum að stjórnvöld á Ítalíu hafa ákveðið að loka ákveðnum fiskiþorpum vegna mikils ágangs ferðamanna eða að minnsta kosti að takmarka heimsóknir þangað þar til fundið verði út úr því hvernig hægt sé að anna eftirspurninni, taka á móti þessum fjölda gesta án þess að það skemmi eða rýri verulega lífsgæði þeirra sem fyrir eru á svæðinu og skemmi upplifun gestanna líka eins og þekkt er. Ég ætla ekki að fjölyrða meira um þessa tillögu. Hún talar fyrir sig sjálf að mestu leyti og ég óska eftir því að henni verði, eftir þessa umræðu, vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, með síðari breytingum, um útleigu veiðiréttar og sölu veiðileyfa. Þetta er mjög einfalt frumvarp. 1. gr. frumvarpsins er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Við 8. tölulið 3. mgr. 2. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Þá er útleiga veiðiréttar skattskyld, svo og sala veiðileyfa þegar um er að ræða fast gjald, óháð veiðifeng.“ Lagt er til að virðisaukaskattsskyld verði útleiga veiðiréttar og sala veiðileyfa sem ekki er bundin aflamagni á þann hátt að líta verði á hana sem virðisaukaskattsskylda vörusölu. Skatthlutfall verður fyrstu 18 mánuðina eftir gildistöku samkvæmt neðra þrepi 2. mgr. 14. gr. laga um virðisaukaskatt. Þar eftir verður það samkvæmt efra þrepi 1. mgr. 14. gr. laganna. Með því verður undanþágan sem stangveiði hefur notið frá því að greiða virðisaukaskatt afnumin. Þetta er mál sem þáverandi hv. þm. Pírata Jón Þór Ólafsson lagði fram og þá var það í samhengi við þjóðaratkvæðagreiðslur og meintan ofurkostnað af þeim, sá kostnaður er reyndar ekki hár ef út í það er farið. Þá hafði hv. þingmaður komist að því að þarna væri ónýttur skattstofn og lagði því til þessa breytingu. Því miður náði þetta frumvarp ekki það langt á síðasta þingi að það fengjust um það einhverjar umsagnir en við fundum alla vega aldrei nein rök gegn því að nýta þennan skattstofn eins og aðra skattstofna, þ.e. stangveiði og útleigu veiðiréttar og sölu veiðileyfa þegar um er að ræða fast gjald. Þar sem við leggjum oft til að eitthvað sé gert sem kostar ríkissjóð peninga kemur oft upp, reyndar alltaf, sú krafa að maður sjái þá til þess að viðkomandi verkefni eða viðkomandi útgjaldaaukning sé fjármögnuð með einhverjum hætti eða tekin af öðrum útgjaldalið. Því leggjum við þetta til sem skattstofn, til þess að geta svarað því með að okkar mati mjög málefnalegum hætti hvaðan fé á að koma til að nýtast í verkefni á borð við þjóðaratkvæðagreiðslur. Þetta frumvarp er þó ekki lagt sérstaklega fram í samhengi við þjóðaratkvæðagreiðslur en eftir það sem gekk á á síðasta þingi þótti okkur upplagt að leggja það aftur fram. Meðflutningsmenn ásamt þeim sem hér stendur eru hv. þingmenn Björt Ólafsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Össur Skarphéðinsson. Ég hlakka til að sjá umsagnir um þetta mál. Ef það eru til rök gegn því að gera þetta eru þau mér óþekkt en auðvitað er málsmeðferð þingsins hugsuð til þess að hægt sé að taka við mótrökum. Ef það eru góð rök fyrir því að útleiga veiðiréttar og sala veiðileyfa sé ekki virðisaukaskattsskyld er sjálfsagt að taka þau til greina en eins og fyrr greinir er einfaldlega um ónýttan skattstofn að ræða að okkar mati, sem er um að gera að nýta til þess að fjármagna þau verkefni sem ríkið þarf vissulega að standa að.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér í sjöunda sinn fyrir frumvarpi til laga um lagaskrifstofu Alþingis. Undir frumvarpið rita auk mín hv. þingmenn Karl Garðarsson, Brynjar Níelsson, Unnur Brá Konráðsdóttir og Höskuldur Þórhallsson. Það er sammerkt með okkur flutningsmönnum að öll erum við lögfræðimenntuð sem gefur frumvarpinu aukna vigt og sýnir að við erum sammála um að þess sé þörf að við þingið verði stofnuð lagaskrifstofa eins og tíðkast annars staðar á Norðurlöndum, því að við sækjum rétt okkar að mestu leyti til Norðurlandanna. Það er að vísu blæbrigðamunur á hvar lagaskrifstofurnar eru staðsettar eftir löndum. Þær er stundum í dómsmálaráðuneytum ríkjanna, en við töldum rétt að hafa hana hér við Alþingi. Oft og tíðum er talað um hve framkvæmdarvaldið sé sterkt hér á landi og lítil hefð fyrir minni hluta ríkisstjórnum, þannig að til að auka sjálfstæði þingsins frá framkvæmdarvaldinu er lagt til í frumvarpinu að þessi lagaskrifstofa verði hér. Hlutverk hennar er að sjálfsögðu að þjónusta þingmenn, lesa yfir lagafrumvörp og þingsályktunartillögur og aðstoða þingmenn við að semja frumvörp. Oft og tíðum skortir á það að frumvörp sem koma fyrir þingið séu nægilega vel unnin og spurning hvort þau standast yfir höfuð stjórnarskrá. Á síðasta þingi var til dæmis farið með frumvarp í gegnum þingið sem varð að lögum sem síðar voru dæmd ógild fyrir Hæstarétti. Einn þáttur hinna svokölluðu Árna Páls laga var dæmdur ógildur þar sem hann stríddi gegn stjórnarskrá hvað varðaði afturvirkni laga, þ.e. að óheimilt var að setja vaxtaákvarðanir aftur fyrir gildistöku laganna. Þetta er nefnt sem dæmi, virðulegi forseti, um það hve mikilvægt er að hér fari fram fagleg vinna, að lagafrumvörp verði ekki lögð fram fyrr en farið hefur verið yfir þau af sérfræðingum á umræddri lagaskrifstofu. Það er líka mjög mikilvægt að ekki séu lögð fram frumvörp sem verða að lögum sem stríða mót alþjóðasamningum sem Ísland er bundið af. Það er því mjög þarft mál að þessi lagaskrifstofa verði stofnuð hér við þingið og sett verði í verkefnið viðhlítandi fjármagn til þess að þetta verði virkt strax í upphafi. Eins og ég hef farið yfir þá hefur þetta mál margoft áður verið lagt fram og nú eru nokkuð margir þingmenn sammála um að það sé mjög brýnt að þessi sérstaka lagaskrifstofa verði sett á stofn. Eins og við vitum þá er álag á dómstóla sífellt að aukast, sífellt er verið að biðja um meira fé til að setja í dómstólana. Ef lagasetning er góð þá leiðir það eðlilega til færri dómsmála en ef lög eru óskýr og óskiljanleg rísa fleiri dómsmál. Ég hef stundum verið harðorð og sagt að mjög óvönduð lagafrumvörp fari hér í gegn og að oftar en ekki hafi lagabætur verið stundaðar í stað lagasetningar. Oft og tíðum eru mjög mörg mistök gerð í lagasetningu sem þarf að lagfæra mjög fljótt aftur. Ég vona því að þetta mál fái brautargengi í þetta sinn hér á Alþingi. Þetta er bráðnauðsynlegt fyrir faglegt starf hér í þinginu. Í Danmörku, svo að ég taki dæmi, hefur það einungis gerst einu sinni að dæmt hafi verið á þann veg að lög stríddu gegn stjórnarskránni. Það hefur einungis gerst í það eina skipti, það hefur ekki gerst aftur. Þar er undirbúningur lagasetningar afar faglegur; einu sinni voru gerð mistök en ekki aftur. Það er til fyrirmyndar og til eftirbreytni og ætti að vera okkur áminning um að hafa hlutina með sama sniði hér á landi, líka til að létta álagi af dómstólunum - og ekki veitir af, bæði hvað varðar héraðsdóm og ekki síður Hæstarétt. Frumvarpið á nokkra sögu hér í þinginu því að leita má allt aftur til 116. löggjafarþings þegar þáverandi hv. þm. Páll Pétursson lagði fram þingsályktunartillögu um að sett yrði á stofn lagaráð sem væri til ráðgjafar um lögfræðileg álitaefni, einkum hvað varðar stjórnarskrá lýðveldisins, mannréttindi og alþjóðlegar skuldbindingar og til að gæta lagasamræmis. Lagt var til að skylt yrði að leggja fyrir lagaráð öll stjórnarfrumvörp sem reyna kynnu á ákvæði stjórnarskrárinnar. Í greinargerð með þeirri þingsályktunartillögu kom fram að Alþingi skorti mjög óháðan aðila til að kanna og kveða upp úr um lögfræðileg álitaefni. Það væri einkum bagalegt þegar um væri að ræða viðkvæm deilumál er snertu stjórnarskrá Íslands, mannréttindamál og alþjóðlegar skuldbindingar og þegar gæta þyrfti lagasamræmis. Þessi hugmynd er frá árinu 1992 og studdist flutningsmaðurinn við yfirlit sem danska þingið hafði látið taka saman um lögfræðilegt eftirlit og sérfræðiráðgjöf í ýmsum þjóðríkjum Evrópu. Þar kom fram að í öllum þeim ríkjum sem athuguð voru á þessum árum væri það skylda þingforseta að athuga hvort frumvörp væru í samræmi við stjórnarskrá áður en þau yrðu tekin á dagskrá. Ef efasemdir kæmu samt fram við meðferð máls, um hvort frumvarpið væri í samræmi við stjórnarskrá, væri mismunandi úrræðum beitt í einstökum ríkjum. Páll Pétursson, þáverandi þingmaður Framsóknarflokksins, lagði þessa þingsályktunartillögu fram á einum tveimur þingum til viðbótar en hún hlaut ekki brautargengi. Til fróðleiks skal það rifjað upp að 1992, fyrir hartnær 25 árum, var til umræðu hér í þinginu hvort Ísland ætti að gangast undir EES-samninginn. Þar skiptist þingheimur í tvo hópa, um það hvort EES-samningurinn gengi gegn stjórnarskránni gagnvart framsali valds sem dæmi. Ekkert gerðist á þessum árum og við vitum hvernig fór með EES-samninginn. Hann var samþykktur hér í þinginu þrátt fyrir mikla andstöðu minni hlutans sem þá var. Það fór meira að segja svo að þingflokkar klofnuðu í afstöðu sinni, en ekki fékkst úr því skorið hvort samningurinn færi gegn stjórnarskrá, sem síðar kom í ljós, þegar hann breyttist í tímans rás; fullveldisframsalið, svo að það sé nefnt, er orðið afar mikið og sumir telja að það brjóti gegn stjórnarskrá. Á þessum tíma voru fengin lögfræðiálit varðandi það hvort EES-samningurinn stæðist stjórnarskrá. Komu afgerandi lögfræðiálit þar sem komist var að ólíkri niðurstöðu, en enginn einn úrskurðaraðili hafði það hlutverk að samræma þau lögfræðiálit og komast að hinu sanna. Þetta hefur verið til umræðu í þinginu allan þennan árafjölda, en svo gerist það að á 126. löggjafarþingi var tillaga Páls Péturssonar endurvakin í formi lagafrumvarps. Þá voru flutningsmenn þáverandi þingmenn Bryndís Hlöðversdóttir, Jóhanna Sigurðardóttir og Lúðvík Bergvinsson. Þar kemur þessi hugmynd upp aftur og í því frumvarpi var lagt til að á vegum Alþingis starfaði lagaráð sem hefði það sama hlutverk og ég fór yfir áðan, að setja samræmdar reglur um samningu lagafrumvarpa og annan undirbúning löggjafarmála. Lagaráðið yrði Alþingi og Stjórnarráði til ráðgjafar um undirbúning löggjafar um það hvort frumvörp stæðust stjórnarskrá eða alþjóðasamninga sem íslenska ríkið væri bundið af eða hvort á frumvörpunum væru lagatæknilegir ágallar. Ágæt greinargerð fylgdi frumvarpinu og voru meðal annars færð fram rök fyrir því hvers vegna lagaráð ætti að heyra undir Alþingi en ekki Stjórnarráð Íslands. Það var gert með þessum orðum, með leyfi forseta: „Ástæðan fyrir því að sú leið er farin hér að stofna lagaráð en ekki lagaskrifstofu við Stjórnarráð Íslands sem hefði sama hlutverk með höndum, er fyrst og fremst sú að með þessu fyrirkomulagi er verið að styrkja þátt Alþingis í lagasetningunni. Sú stjórnskipan sem við búum við og byggist á þrígreiningu ríkisvaldsins í löggjafarvald, dómsvald og framkvæmdarvald hefur réttilega verið gagnrýnd fyrir það hversu sterkt framkvæmdarvaldið hefur verið á kostnað hinna þáttanna tveggja og úr því þarf að bæta til þess að efla og bæta lýðræðið hér á landi.“ Þetta frumvarp náði heldur ekki fram að ganga og var það endurflutt einu sinni í viðbót. Frumvarpið sem nú er til umfjöllunar endurspeglar þá hugsun sem kemur reglulega upp hér í þingsölum, þ.e. að bráðnauðsynlegt sé að stofnun af þessu tagi sé við þingið. Flutningsmenn eru úr tveimur flokkum, þannig að lárétt sátt er um að málið þurfi að fara í gegn hér í þinginu. Nú er tímabært að látið verði til skarar skríða og að þetta verði að veruleika. Það er okkur lífsnauðsynlegt sem sjálfstæðu ríki að hafa vandaða lagasetningu; að þingið búi til lagalegan rétt og umgjörð sem allir þegnar landsins geta farið eftir og að lagalegur ágreiningur verði eins lítill og hægt er. Sú þróun sem hefur átt sér stað hér síðustu 10–15 árin, sem sótt er til ríkja Evrópu, er á þann veg að verið er að framselja eins konar lagavald. Hér er kannski sagt að um lagalega óvissu sé að ræða en í stað þess að leysa hana hér innan húss hefur viðkvæðið verið að dómstólar skeri úr um hvað sé rétt í málunum. Þetta er óásættanlegt miðað við það lagakerfi sem við búum við sem sjálfstætt ríki. Þarna er verið að færa framkvæmd lagasetningarinnar nær því sem gerist hjá enskumælandi þjóðum, þar sem byggt er á fordæmisgefandi dómum hæstaréttar en svo setur þingið lög eftir á. Við búum við það lagakerfi sem tíðkast á Norðurlöndunum. Það er löggjafinn sem leggur línurnar og skapar lagaumgjörðina, svo eru það dómstólar sem dæma eftir lögunum. Með því að hafa þetta svona óskýrt er raunverulega verið að breyta allri uppbyggingu lagakerfisins hér á landi og þess vegna er þetta sérstaklega mikilvægt. Í framhjáhlaupi er líka rétt að geta þess að lagasetningin á að vera í höndum Alþingis, en það hefur færst í vöxt undanfarin ár að nánari ákvæðum laga eigi að framfylgja í reglugerð sem er skilin eftir í ráðuneytunum; embættismenn koma að því að skrifa reglugerðir um viðkomandi lög og ég tel að það sé fullmikið og of mikið valdaframsal frá löggjafanum sjálfum. Margir dómar hafa fallið í þá veru að reglugerð hefur gengið framar lögum. Ekki eru ákvæði um ákveðin atriði í reglugerðinni þannig að viðkomandi gjörningar eru dæmdir ólöglegir og bent á að um valdaframsal sé að ræða; reglugerðir þá verið ítarlegri en lögin sögðu til um. Þetta væri þá tækifæri til að taka lagasafnið okkar og skoða það. Ég boða í þessari umræðu fyrirspurn til forseta þingsins þar sem ég ætla að spyrja um hver þróun reglugerðarákvæða í lagasetningu Alþingis hefur verið undanfarin 20 ár. Það er líka eitt sem væri hægt að girða fyrir hér ef lagaskrifstofa yrði að veruleika. Þetta frumvarp er í sex greinum. Það fékk ítarlega umfjöllun í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í fyrra. Komnar voru tillögur að breytingum eins og til dæmis um það hverjir ættu að sitja á lagaskrifstofu Alþingis. Raunverulega er mér alveg sama hvernig sá hópur yrði skipaður og hverjir mundu skipa hópinn. Í 2. gr. frumvarpsins segir: „Forseti Alþingis skipar fimm menn á lagaskrifstofu sem allir skulu lögfræðimenntaðir og að minnsta kosti tveir með doktorspróf í lögum. Forseti Alþingis skipar einn að tillögu forsætisnefndar Alþingis sem skal vera doktor í lögum og vera í forsvari lagaskrifstofu, tveir skulu skipaðir að tillögu lagadeildar Háskóla Íslands og skal annar þeirra vera doktor í lögum og tveir skulu skipaðir að tillögu Lögmannafélags Íslands. Skipunartími skal vera fimm ár en ef sá sem er skipaður fær lausn áður en skipunartíma er lokið skal skipa annan í hans stað eftir sömu reglum. Kjararáð skal úrskurða um starfskjör.“ Hafi þingmenn aðra skoðun á því hvernig skipa eigi þá fimm aðila sem sitja eiga á lagaskrifstofu er það mér algjörlega að meinalausu. Ég vil að samkomulag verði um það hvernig þessu skuli háttað. Frumvörp eru lögð fram í þinginu og þau taka breytingum. Það er kannski ýmislegt í frumvarpinu sem þingmenn eru ekki á eitt sáttir um. En markmiðið er samt það að þingmenn komi sér saman um að lagaskrifstofa Alþingis verði að veruleika og á þeim forsendum sem ég hef farið hér yfir, að minna verði um lagaslys; að yfirlestur verði í upphafi þannig að mál komi ekki fyrir þingið nema þau standist stjórnarskrá og alþjóðasamninga og hafi ekki á sér lagatæknilega galla. Það er nefnilega svo að allt of mikill tími fer í það hjá þingmönnum að ræða tæknileg atriði lagafrumvarpa í stað þess að fjalla um efnisatriði mála sem koma fyrir þingið. Þingmenn eiga að vera uppteknir af því að fjalla efnislega um málin en eiga ekki að þurfa að hafa áhyggjur af því að um lagatæknilega ágalla sé að ræða, eins og hefur margoft sýnt sig síðastliðin ár. Ég er bráðum búin að sitja sjö ár hér á þingi og oftar en ekki hef ég þurft að hafa uppi fyrirspurnir og vangaveltur um það hvort lagafrumvörp standist yfir höfuð þær lágmarkskröfur sem gerðar eru til frumvarpa. Frumvarpið er á fimm síðum. Fyrir þá sem eru áhugasamir um að kynna sér málið þá er það að finna á vef Alþingis, þskj. 30, 30. mál. Þetta kom mjög snemma fram og því er bagalegt að ekki skuli hafa verið hægt að mæla fyrir málinu fyrr en nú í lok febrúar. Raunverulega má segja að haustið hafi farið forgörðum í nefndastarfinu, við að ræða þetta mál. Ég held að hægt sé að fullyrða að enginn þingmaður sé á móti málinu heldur þarf að finna því farveg, finna ásættanlega niðurstöðu sem allir þingmenn geta verið sáttir við, hvernig skuli skipað á lagaskrifstofu Alþingis og í hvaða umfangi hún á að vera. Eins og ég sé þetta fyrir mér þá er það þannig að lagaskrifstofa Alþingis mundi renna saman við nefndasvið Alþingis þar sem afar gott starf er unnið. Þá er hægt að efla til mikilla muna faglegt starf í þinginu og miðað við reynslu síðastliðinna 5–15 ára veitir ekki af vegna fjölda dómsmála og ágreiningsmála í landinu. Þeim ber að fækka. Þetta er líka liður í því að skapa sátt um þingið, skapa því virðingu. Ágreiningur milli þingmanna mundi stórminnka þegar þeir þurfa einungis að takast efnislega á um mál en ekki tæknilega. Virðulegi forseti. Nú fer þetta til nefndar. Ég fagna því að ég hafi loksins fengið að mæla fyrir þessu í sjöunda sinn. Ég vonast til þess að málið fái mjög faglega og góða umfjöllun í nefnd þingsins. Að öllum líkindum fer það til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar vegna eðlis málsins. Ég vona að við berum gæfu til að gera þetta að lögum áður en þingi lýkur í vor.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og eftir því sem ég fæ best séð prýðilegasta frumvarp. Ég held að það sé rétt sem hv. þingmaður hefur sagt, að sjálfsagt er enginn þingmaður á móti þessu, enda er þetta hið prýðilegasta mál. Mig langar hins vegar að velta upp spurningu til hv. þingmanns um það hvert viðhorf hennar sé til þess að svona ákvæði eigi heima í stjórnarskrá. Ég fæ nefnilega ekki séð í frumvarpinu að það hafi beinlínis bindandi áhrif á lagasetningarferlið í sjálfu sér heldur sé þetta tæki sem þingmenn gætu nýtt sér til aðstoðar, kannski svipað og nefndarritarar eða sú ágæta þjónusta sem er í boði á Alþingi. Ef ákvæðið væri hins vegar í stjórnarskrá væri hægt að gera þetta að bindandi ferli samkvæmt einhverjum formlegum reglum þannig að til þess að lög gengju í gegn á annað borð þyrfti að fara fram einhver athugun á þeim. Ég fæ ekki betur séð en að slíkt ákvæði þyrfti að vera í stjórnarskrá. Í frumvarpi sem var lagt fram á 141. þingi og var í meginatriðum frumvarp stjórnlagaráðs til stjórnarskrár er í 62. gr. fjallað er um fyrirbæri sem heitir Lögrétta. Ég ætla að lesa það upp, með leyfi forseta: „Alþingi kýs í Lögréttu fimm menn til fimm ára. Þingnefnd eða fjórðungur alþingismanna getur óskað eftir áliti Lögréttu um hvort frumvarp til laga samrýmist stjórnarskrá og þjóðréttarlegum skuldbindingum ríkisins. Ekki má afgreiða frumvarpið fyrr en álit Lögréttu liggur fyrir. Um Lögréttu skal nánar mælt fyrir í lögum.“ Ég fæ ekki betur séð en að þetta séu mjög sambærileg mál. Ég velti fyrir hvert viðhorf hv. þingmanns sé til þess að kannski eigi þetta fyrirbæri heima í stjórnarskrá, óháð því hvort það sé akkúrat þessi klausa eða einhver önnur sambærileg.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn. Um þingið eru mörg ákvæði í stjórnarskrá. Þingið setur sér starfsreglur. Ég tel að lagaskrifstofa Alþingis þurfi ekki að vera bundin í stjórnarskrá enda er stjórnarskráin til þess að vernda rétt borgaranna gagnvart ofríki ríkisvaldsins. Þetta er sjálfstætt frumvarp um sjálfstæða stofnun. Við skulum frekar líta til hliðstæðra stofnana þingsins eins og umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar, líta frekar á lagaskrifstofu Alþingis í því samhengi. En þingið getur að sjálfsögðu sett á stofn lagaskrifstofu Alþingis með lögum án þess að ákvæði um það sé í stjórnarskránni. Það er alveg á hreinu. Til dæmis er ekki fjallað um það í stjórnarskránni hvort hér eigi að starfa nefndasvið eða fjármálaskrifstofa þingsins. Þingið hefur forræði yfir sínum málum og þetta er einn partur af því. Varðandi umræðuna um Lögréttu, sem var tillaga ráðsins sem var raunverulega farið með í gegn fyrir rest í atkvæðagreiðslu í þinginu sem hét einu sinni stjórnlagaráð, þá tel ég að eins og með lagaskrifstofu Alþingis ætti ekki að binda Lögréttu í stjórnarskrá eða hvernig sem það var. Virðulegi forseti. Ég get ekki að því gert, mér finnst alltaf frekar óþægilegt að ræða tillögu stjórnlagaráðs frá þessum tíma eins og hún hafi orðið að einhverjum lögum eða bindandi rétti fyrir þingið. Þetta voru bara tillögur eins og hverjar aðrar tillögur í samfélaginu og eins og frumvörp sem koma fyrir þingið og annað. En mér finnst oft [[Forseti hringir.]]og tíðum látið líta út fyrir að þetta hafi einhver bindandi áhrif fyrir þingið. Ég vildi koma því að.
Virðulegi forseti. Ég kannast ekki við það að telja að frumvarp stjórnlagaráðs sé orðið að stjórnarskrá, en hins vegar aðhyllist ég nýja stjórnarskrá og finn mikið af mjög góðum hugmyndum í frumvarpi stjórnlagaráðs, þar á meðal er Lögrétta, það er á þeim forsendum sem ég nefni það. Hvað varðar Ríkisendurskoðun og umboðsmann Alþingis þá eru það einmitt dæmi um stofnanir sem hafa ekki bindandi áhrif, álit þeirra hefur ekki lögformleg áhrif á lagasetningu sem slíka. Þegar umboðsmaður Alþingis skilar áliti um það sem honum er sent þá er það ekki bindandi, það er bara virðing stjórnsýslunnar og í raun og veru virðing yfirvalda fyrir því áliti sem ræður því hvernig brugðist er við. Mér þykir það alveg við hæfi þegar kemur að ýmsum stofnunum. En þegar kemur að þessu þá erum við auðvitað að tala um heldur mikið grundvallaratriði í lagasetningu sem er samræmi við stjórnarskrá. Mér þætti mjög eðlilegt að það væri ekki bara aðstoð við að tryggja það, heldur væri það hluti af lagasetningarferlinu að tryggja að löggjöf sé í samræmi við stjórnarskrá. Mér þykir það sjálfsagt. Þótt Alþingi geti vissulega sett sér reglur og sett sér starfssvið getur Alþingi líka sleppt því ef það er ekki í stjórnarskrá. Alþingi getur hunsað umboðsmann Alþingis. Alþingi getur hunsað Ríkisendurskoðun. Alþingi getur og hefur sett lög sem fara í bága við stjórnarskrá. Það álít ég vera vandamál og mér finnst ekki gott að Alþingi geti það. Ég vil helst ekki að Alþingi geti það, ef hægt er að komast hjá því að gefa Alþingi það vald að brjóta stjórnarskrá án þess að breyta stjórnarskrá einfaldlega, ég vil heldur að þetta sé skýrt frá upphafi eins og ég veit að hv. þingmaður er sammála mér um. En það að þingið geti sett sér reglur sé ég svolítið sem vandann. Alþingi á ekki að mínu mati að geta ákveðið að brjóta stjórnarskrá. Þetta á ekki bara að vera aðstoð að mínu mati. Þetta á að vera skylda.
Virðulegi forseti. Þetta eru skemmtilegar umræður, sérstaklega þegar hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson segir að þingið eigi ekki að geta brotið stjórnarskrá. Ég benti á í framsöguræðu minni að lagasetning hér er stundum svo tæp og svo illa unnin að fallið hafa dómar í Hæstarétti í tvígang, í þrígang, í fjórgang, þar sem dómstólar hafa beinlínis þurft að fara á móti Alþingi og löggjafanum og benda löggjafanum á að stjórnarskrá hafi verið brotin vegna lélegrar lagasetningar. Það er það sem við flutningsmenn erum að reyna að forðast og hindra með því að setja á stofn sjálfstæða stofnun sem, eins og segir í 4. gr., „skal gæta jafnræðis við undirbúning mála og aðstoð við alþingismenn“. Í 1. gr. er fjallað um að hér séu ekki lögð fram frumvörp nema lagaskrifstofa sé búin að ganga úr skugga um að viðkomandi frumvörp brjóti ekki stjórnarskrá, þau standist þjóðréttarlegar skuldbindingar, þau séu nákvæm, skýr og auðskiljanleg og þar að auki séu gjaldtökuheimildir skýrar. Allt þetta skiptir svo miklu máli með vísan í dómafordæmi, það hafa t.d. fallið dómar þar sem gjaldtökuheimildir ríkisins hafa alls ekki verið skýrar og ekki verið nógu sterkar til þess að hægt væri að láta þær taka gildi. Svo við komum aftur að stjórnarskránni þá er það svo, virðulegi forseti, að stjórnarskrá hvers ríkis á að vernda borgarana fyrir ofríki stjórnvalda hverju sinni, sama hvaða ríkisstjórn situr við völd. Skrifstofa eins og lagaskrifstofa Alþingis á ekki að vera bundin í stjórnarskránni því að hún á að vera sjálfstæð stofnun sem fyrirbyggir að sett séu [[Forseti hringir.]]lög sem stangist á við stjórnarskrána sjálfa og önnur lög.
Virðulegi forseti. Mér finnst rétt að halda örstutta ræðu til að drepa á nokkur atriði sem mér eru hugleikin í sambandi við þetta mál. Ég tel málið gott og er hlynntur því. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að leggja það fram. En mér finnst einnig nauðsynlegt að setja það í samhengi við umræðu sem ég átti við ágætan hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur um hvar svona mál eigi heima, hvort þau eigi heima í stjórnarskrá eða í lögum, og sömuleiðis hvernig stofnanir eða hlutir geti haft bein áhrif á lagasetningu. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir fór inn á það í andsvörum við mig að stjórnarskrá sé hugsuð til að vernda borgarana fyrir ofríki yfirvalda, sem er auðvitað dagsatt og er eitt mikilvægasta hlutverk stjórnarskrár að mínu mat sem og hv. þingmanns. Ég tel hins vegar að stjórnarskrá þjóni einnig öðrum tilgangi, þar á meðal að skýra hvernig grundvöllur lagasetningarferlisins er, t.d. að Alþingi setji lög og að aðskilnaður sé á milli framkvæmdarvaldsins, löggjafarvaldsins og dómsvaldsins. Eins og frægt er orðið vantar ákvæði um dómstóla í gildandi stjórnarskrá en samt erum við með dómstóla. Margir hafa lýst yfir vilja til að lagfæra það. Punkturinn er sá að í stjórnarskrá á fleira heima en einungis vernd borgaranna fyrir ofríki yfirvalda. Það þarf líka að vera algerlega á hreinu og það þarf að vera erfitt að breyta fyrirkomulagi sem er hugsað til þess að vera undirstaðan að lagasetningarferlinu. Það er af þeim ástæðum sem ég hygg að skynsamlegra væri að hafa þessa góðu tillögu í meginatriðum í stjórnarskrá og þá þannig að hún væri beinlínis hluti af lagasetningarferlinu. Eins og ég kom inn á í andsvörum hefur verið lagt fram frumvarp áður, sem ég geri mér grein fyrir að er ekki gildandi lög og ekki gildandi stjórnarskrá, þar sem Lögrétta er lögð til í 62. gr. Í þessu ákvæði kemur fram sú tillaga að ekki megi afgreiða frumvarp fyrr en álit Lögréttu liggur fyrir en hlutverk Lögréttu samkvæmt þeirri tillögu er mjög sambærilegt, ef ekki hreinlega nákvæmlega hið sama, og hér er lagt til að verði sett í hendur þessarar lagaskrifstofu. Í meginatriðum hugsa ég að þingmenn almennt hafi ekki mikinn áhuga á því að leggja fram frumvörp sem kemur í ljós að brjóta í bága við stjórnarskrá, en eins og hv. þm. Vigdís Hauksdóttir hefur komið inn á hefur það samt sem áður gerst. Það er ekki nógu gott. Það er best að lögmæti laga og samræmi við stjórnarskrá sé á hreinu áður en frumvörp verða að lögum. Það hlýtur að segja sig sjálft. Að því leyti er óþægilegt að hér skuli stundum vera sett lög sem menn eru ekki sammála um hvort standist stjórnarskrá. Þá gerist það að ekki er tekið tillit til lögverndaðra hagsmuna einhvers og viðkomandi kærir og það endar í Hæstarétti. Gott dæmi um það er Hagstofumálið sem var til umræðu sumarið 2013, sem var mjög umdeilt en var samþykkt í krafti meiri hlutans á Alþingi við mikil mótmæli minni hlutans. Þá var ágreiningurinn um hvort það stæðist stjórnarskrá, stæðist jafnræðisregluna og ákvæði stjórnarskrár um friðhelgi einkalífs. Það er eins og frumvörpin þurfi fyrst að verða að lögum og komast í framkvæmd og svo þurfi eitthvað að gerast. Allir sem hafa áhuga á málinu þurfa að bíða eftir því að það gerist, að ekki sé tekið tillit til einhverra lögvarðra hagsmuna. Þá þarf að kæra, fara með það í héraðsdóm og á endanum í Hæstarétt til að fá úr því skorið hvort um sé að ræða stjórnarskrárbrot eða ekki. Það er mjög pínlegt þegar sú umræða hefur þegar átt sér stað í þingsal við meðferð málsins að það ákvæði skuli vera rót ágreiningsins, það hvort frumvarpið standist stjórnarskrá eða ekki. Það á að liggja fyrir þegar frumvarpið er samþykkt, hvort sem það er Lögrétta samkvæmt stjórnarskrá eða lagaskrifstofa Alþingis sem einhvers konar aðstoðarskrifstofa fyrir þingmenn. Þess vegna styð ég frumvarpið, því að ég tel það verulega til bóta að hafa svona skrifstofu hér. Þá vil ég halda því til haga að slík skrifstofa hefði vafalaust hjálpað gríðarlega í umræðunni um Hagstofumálið sumarið 2013. Það er nú ekki eins og þetta sé ónýt tillaga bara vegna þess að hún er ekki í stjórnarskrá, langt í frá. En þó er ég þeirrar skoðunar að það sé best að þetta sé hluti af hinu formlega lagasetningarferli. Það er eitt sem ég hjó eftir í frumvarpinu. Í 5. gr. stendur, með leyfi forseta, í 2. mgr.: „Lagaskrifstofa ræður starfsmenn sína eftir því sem fjárveitingar leyfa og er með sama skilorði heimilt að ráða menn til að vinna að einstökum verkefnum.“ Þetta er eðlileg klausa í lögum. Fjárveitingar eru mikilvægar til að halda svona starfsemi í gangi. Hins vegar mundi ég halda, ef þetta væri formlegur hluti af lagasetningarferlinu sjálfu, sem að mínu mati mundi krefjast þess að þetta væri í stjórnarskrá, að þetta yrði aldrei að vandamáli. Það væru sameiginlegir hagsmunir þingsins og allra annarra sem vilja halda lagasetningarferlinu í lagi yfir höfuð að Lögrétta eða lagaskrifstofa eða hvaðeina væri fjármögnuð þannig að hún gæti afgreitt lög. Þá væri það ekkert spursmál, þá þyrfti ekki að taka sérstaklega fram: Ef fjárveitingar leyfa. Auðvitað eiga fjárveitingar að leyfa það og það á ekki að vera neitt vafaatriði. Við erum jú að tala um samræmi við stjórnarskrá lýðveldisins, undirstöðu réttar okkar þingmanna til að setja lög til að byrja með. Það er ekki eins og tilefnið sé ekki ærið eða hlutverk svona lagaskrifstofu eða Lögréttu ekki mikilvægt. Þetta eru helstu vangavelturnar sem ég hef um þetta mál. Eins og ég segi styð ég málið þrátt fyrir að það sé ekki kannski útfært á nákvæmlega sama hátt og ég mundi sjálfur vilja eða við í flokknum mínum ef út í það er farið. Það eru stofnanir hér á landi sem veita mjög góða þjónustu og hafa jákvæð áhrif, eins og til dæmis umboðsmaður Alþingis sem nýtur gríðarlegrar virðingar, bæði í samfélaginu og eftir því sem ég fæ best séð innan stjórnsýslunnar. Það hefur þau áhrif að þegar umboðsmaður Alþingis úrskurðar eða leggur fram álit er tekið mark á því. En sú staðreynd er háð þeirri miklu virðingu sem embættið nýtur. Það eru ekki beinlínis lög, hvað þá í stjórnarskrá, að álit umboðsmanns Alþingis hafi sjálfkrafa beinar lagalegar afleiðingar, til að mynda ef hann telur brotalöm á lögum hefur það engin áhrif á gildi laganna. Þetta er vegna þeirrar virðingar sem embættið nýtur, sem er til komin vegna þeirra góðu starfa sem það hefur innt af hendi í gegnum tíðina. Þannig að stjórnsýslan almennt vill fara eftir þeim ábendingum ef hún er í meginatriðum sammála og telur sig geta það. Mér finnst að þegar kemur að svona löguðu eigi þetta að vera algerlega á hreinu fyrir fram. Ég álít það mjög veigamikinn galla að Alþingi geti samþykkt frumvörp og gert að lögum sem er ríkur ágreiningur um hvort standist stjórnarskrá eða ekki. Mér þykir það í raun og veru mjög fráleit staða. Þess vegna fagna ég þessu frumvarpi en minni þó á 62. gr. frumvarps stjórnlagaráðs þar sem var farið í þetta. Það var gert ráð fyrir að þetta væri hluti af formlegu lagasetningarferli, sem ég tel miklu æskilegra. Að því sögðu er ekkert fleira til að tíunda í bili, nema að þetta er mjög gott mál og ég vona innilega að það fái fulla meðferð þingsins. Ég hlakka til frekari umræðu um þetta mikilvæga mál og almennt þau mikilvægu mál sem varða það hvernig lagasetningu er háttað, hvernig Alþingi starfar og síðast en ekki síst, og jafnvel helst, hvað nákvæmlega eigi heima í stjórnarskrá og hvað ekki og hvernig nákvæmlega við viljum hafa stjórnarskrá lýðveldisins Íslands.
Virðulegi forseti. Í upphafi vil ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir að lýsa því yfir að hann styðji þetta mál. Ég fór yfir það að þetta er lagt fram sem frumvarp og auðvitað geta allir þingmenn haft áhrif á hvernig það svo endar í atkvæðagreiðslu og eftir að frumvarpið hefur verið sent út til umsagnar og álitsgjafar eru búnir að gera athugasemdir við frumvarpið tekur það kannski breytingum þannig að við erum að stefna að sama marki. Varðandi pælingar þingmannsins um það hvort lagaskrifstofa Alþingis þurfi að vera bundin í stjórnarskrá, þá er þrískipting ríkisvaldsins tilgreind nákvæmlega í 2. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir, með leyfi forseta: „Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnarvöld samkvæmt stjórnarskrá þessari og öðrum landslögum fara með framkvæmdarvaldið. Dómendur fara með dómsvaldið.“ Það kom fram í máli þingmannsins að ekki væri neitt um dómstólana í stjórnarskránni en ég vil benda á að V. kafli stjórnarskrárinnar, 59. og 60. og 61. gr., fjallar sérstaklega um dómstólana. Varðandi 2. gr. stjórnarskrárinnar er þar alveg skýrt að Alþingi og forseti Íslands fara með löggjafarvaldið. Þá hlýtur, og ég veit það, Alþingi sjálft að geta fundið út úr því hvernig því valdi er best fyrir komið. Þess vegna er frumvarpið lagt fram, til að lagaskrifstofa verði stofnuð við þingið svo að lagasetning verði eins og best verður á kosið. Við ræðum líka um umboðsmann Alþingis. Á bls. 4 í greinargerð með frumvarpinu er yfirlitskafli um mikilvægi hans. Hann er stofnun Alþingis. Þar kemur fram að embættið hefur einmitt verið mjög afgerandi og gefið út mörg álit [[Forseti hringir.]]þar sem beinlínis er bent á meinbugi á lögum þannig að þessi lagaskrifstofa yrði til stuðnings við umboðsmann Alþingis [[Forseti hringir.]]og verður vonandi til þess að fækka líka málum þar.
Virðulegi forseti. Ég hef kannski orðað þetta klaufalega í sambandi við dómsvaldið í stjórnarskrá. Ég man ekki hvernig ég orðaði það nákvæmlega en eins og bent hefur verið á er ekki fjallað þar um Hæstarétt eða mjög náið um dómsvaldið þótt auðvitað sé minnst á það og einhver orð höfð um það. Allt í góðu með það. Ég mundi þó telja æskilegt að hlutir eins og Hæstiréttur væru í stjórnarskrá og einhver grundvallaratriði í kringum það hvernig dómsvaldið á að virka, nánari en þau sem eru þar nú þegar, þau eru ekki mjög ítarleg að mínu mati. Umboðsmaður Alþingis, eins og hv. þingmaður fer inn á, er ágætisdæmi um stofnun sem hefur vissulega haft mjög jákvæð áhrif á stjórnsýsluna og lagasetningarferlið. Hins vegar á umboðsmaður Alþingis stundum við það vandamál að stríða að geta ekki fjármagnað starfsemi sína með þeim hætti sem hann mundi telja fullnægjandi. Ég hygg að ef þetta væri í stjórnarskrá væri það aldrei neitt atriði. Eins og kemur fram í frumvarpinu væri lagaskrifstofa háð fjárveitingum, eðlilega, eins og allar stofnanir. Það væri slæmt ef í framtíðinni færu vond stjórnvöld kannski að reyna að fjársvelta slíka skrifstofu eins og til dæmis vond stjórnvöld gætu fjársvelt umboðsmann Alþingis. Til eru kenningar um að það sé stundum markvisst gert til að draga úr virkni stofnana. Ef kveðið væri á um lagaskrifstofu í stjórnarskrá í formi Lögréttu væri það einfaldlega ekki hægt vegna þess að lögin þyrftu að fara í gegnum þetta ferli til þess að verða að lögum, alla vega ef kallað yrði eftir því, ef farið yrði eftir þeirri forskrift sem birtist í 62. gr. frumvarps stjórnlagaráðs. Ég hygg að við hv. þingmaður verðum sennilega ekki sammála um þetta í þessari umræðu en mér finnst ágætt að halda þessu til haga og mér finnst mjög fínt að hér sé umræða um hlutverk stjórnarskrárinnar í lagasetningarferlinu, hvort sem við erum sammála um það eða ekki.
Virðulegi forseti. Ég þakka þetta andsvar. Ég held að það séu óþarfaáhyggjur hjá þingmanninum að þetta verði ekki fullfjármagnað þegar þar að kemur því að nú þegar tekur þingið til sín á fjárlögum 2016 um 3 þús. milljónir. Það gefur augaleið að lagaskrifstofa Alþingis kemur til með að hafa til lengri tíma sparandi áhrif á störf þingsins. Þegar þetta er komið í fast ferli og álitamálum fækkar og þingmenn verða meðvitaðir um að vanda þurfi til lagasetningar þá sparar þetta til langframa fjármagn. En ég tek fram að málið er ekki lagt fram sem sparnaðarfrumvarp heldur sem faglegt frumvarp til að bæta lagasetningu. Hér er umboðsmaður Alþingis mjög til umræðu. Ég ætla þá líka að setja Ríkisendurskoðun inn í þessa umræðu því að þessar tvær stofnanir eru eftirlitsstofnanir þingsins. Vandamálið varðandi lagasetningu hjá þessum tveimur stofnunum er að þær eru úrskurðarvald eftir á. Það er þannig að umboðsmaður Alþingis tekur upp mál þar sem farið hefur verið samkvæmt lögum og þarf að úrskurða eftir á hvort brotið hafi verið á réttindum einstaklinga í samfélaginu. Eins er Ríkisendurskoðun með eftiráskoðun með fjárreiðum ríkisins. Hér er verið að leggja til að lagaskrifstofa Alþingis verði upphaflegur snertipunktur lagasetningar, að þetta sé fyrirbyggjandi stofnun til þess að leiða af sér góða lagasetningu, til að fækka ágreiningsmálum, fækka þeim málum sem þurfa að fara til dómstóla og fækka álitamálum sem umboðsmaður Alþingis þarf að takast á við. Þannig að til lengri tíma litið hefur það víðtæk áhrif, bæði faglega og ekki síst fjárhagslega, þegar málum stórfækkar vegna vandaðrar lagasetningar á grunni nýrrar lagaskrifstofu Alþingis.
Virðulegi forseti. Ég get borið virðingu fyrir því og hef sömu væntingar um að þetta muni spara til lengri tíma. Hins vegar er það líka oft þannig að þegar til eru ferlar sem þarf að eyða peningum í til að spara peninga annars staðar er það ekkert voðalega ljóst fyrir fram hver sparnaðurinn verður og auðvitað deildar meiningar um það á hinu háa Alþingi við afgreiðslu fjárlaga og tengdra mála. Þótt ég sé sammála hv. þingmanni er ég ekki viss um að allir fjármálaráðherrar í framtíðinni, vonandi hæstvirtir, yrðu sammála eða að Alþingi mundi endilega alltaf komast að þeirri niðurstöðu að þetta hefði sparnað í för með sér. Sömuleiðis held ég að erfitt sé að meta það. Ef þessi tillaga nær fram að ganga, sem ég vona innilega að verði tilfellið, er erfitt að meta sparnaðinn því að það er ekki endilega skýrt hvað það hefði kostað að vera með aðeins óvandaðri löggjöf ef ekki hefði verið fyrir þessa lagaskrifstofu. Það er erfitt að meta í tölum hversu mikið yrði sparað og jafnvel þótt menn telji sig þokkalega vissa um að það verði í raun sparnaður til lengri tíma leiðbeinir það ekki fjárlagavaldinu mjög mikið um það hversu miklum peningum sé réttmætt að eyða í þetta. Sömuleiðis er alltaf hætta á því að fjármagn sé notað í pólitískum tilgangi til þess ýmist að efla eitthvað sem aðrir eru á móti eða ganga á getu einhverra stofnana til að sinna hlutverki sínu. Samt verð ég að taka undir þann ágæta punkt hjá hv. þingmanni að það er auðvitað ríkur munur á því hvort svona skrifstofa, jafnvel þótt það væri sjálfstæð stofnun, metur mál áður en þau verða að lögum eða eftir á. Það er grundvallarmunur þar á. Þess vegna er mjög mikilvægt að þetta komi til í einhverju formi, hvernig svo sem það er nákvæmlega útfært. Þannig að ég get lítið annað en fagnað frumvarpinu og hlakkað til áframhaldandi umræðu.