Forseti vill tilkynna að borist hafa bréf frá utanríkisráðherra og heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 64, um orkupakka ESB, eftirlitsstofnanir sambandsins og EES-samninginn, frá Óla Birni Kárasyni; fyrirspurn á þskj. 1036, um áskrift að dagblöðum, tímaritum og öðrum miðlum, frá Birni Leví Gunnarssyni; fyrirspurn á þskj. 978, um fjölda þeirra sem hafa hreyfihömlunarmat og fjölda þeirra sem nota hjálpartæki, frá Guðmundi Inga Kristinssyni; og fyrirspurn á þskj. 1020, um hjúkrunar- og dvalarrými, frá Unni Brá Konráðsdóttur.
Í dag verður fram haldið umræðu um fjármálaáætlun með því að ráðherrar gera grein fyrir sínum málaflokkum og taka þátt í umræðu um þá. Röð ráðherra verður þessi: Heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og barnamálaráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, dómsmálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og utanríkisráðherra. Rúmlega ein og hálf klukkustund verður áætluð fyrir hvern ráðherra og umræður um málaflokka hans. Ráðherrar hafa fimm mínútur í upphafi til að fjalla um málaflokka sína. Síðan geta þingmenn beint fyrirspurnum til ráðherrans, einn frá hverjum stjórnarflokki á hvern ráðherra, að undanskildum þingmönnum úr flokki viðkomandi ráðherra, og tveir frá hverjum stjórnarandstöðuflokki. Þingmenn og ráðherrar fá tvær mínútur í fyrra sinn og eina mínútu í seinna sinn í báðum umferðum. Andsvör verða ekki leyfð.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2020–2024. Sem heilbrigðisráðherra beini ég sjónum mínum að málaflokki heilbrigðisþjónustu, forvarna og lýðheilsumála. Ein af megináherslum ríkisstjórnarinnar er að efla heilbrigðisþjónustuna og heilbrigðiskerfið. Til þess er nauðsynlegt að Alþingi og landsmenn allir sameinist í góðri sátt um skýra stefnu í heilbrigðismálum. Í janúar sl. lagði ég fram á Alþingi þingsályktunartillögu um heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Þar er stefnan að landsmenn búi við örugga og hagkvæma heilbrigðisþjónustu með jafnt aðgengi, öryggi, gæði og jöfnuð að leiðarljósi. Framtíðarsýnin er að íslensk heilbrigðisþjónusta sé með því besta sem þekkist og að lýðheilsustarf og forvarnir séu í öndvegi. Í stefnunni er lögð áhersla á sjö grunnstoðir sem heilbrigðiskerfið verður að byggjast á og gildir um alla heilbrigðisþjónustu sem veitt er. Þessar grunnstoðir lúta að stjórnun og forystu í heilbrigðiskerfinu, mikilvægi þess að rétt þjónusta sé veitt á réttum stað, eflingu og uppbyggingu mannauðs, markvissum og hagkvæmum kaupum á heilbrigðisþjónustu, valdeflingu notenda, gæðakröfum til þjónustuveitenda og framtíðarsýn um menntun, vísindi og nýsköpun í heilbrigðiskerfinu. Áherslan á eflingu heilbrigðisþjónustunnar kemur vel í ljós þegar litið er til þeirrar fjármálaáætlunar sem hér er til umræðu. Þannig er gert ráð fyrir að árleg framlög til heilbrigðismála verði um 267 milljarðar í lok tímabilsins eða um 28 milljörðum kr. hærri árið 2024 en þau eru samkvæmt fjárlögum ársins í ár. Þetta er hækkun um ríflega 11% að raunvirði. Áfram verður unnið að því að lækka greiðsluþátttöku sjúklinga í heilbrigðisþjónustu og er gert ráð fyrir því að veita uppsafnað ríflega 9 milljarða kr. á næstu fimm árum til verkefna því tengdu. Er markmið okkar að nálgast það sem gerist að jafnaði á Norðurlöndum í greiðsluþátttöku sjúklinga. Heilsugæslan verður efld enn frekar sem fyrsti viðkomustaður fólks í heilbrigðiskerfinu, m.a. með aðkomu fleiri fagstétta að þjónustunni og aukinni teymisvinnu. Þar vegur þungt efling geðheilbrigðisþjónustunnar, m.a. aukin sálfræðiþjónusta og styrking geðheilsuteyma í öllum heilbrigðisumdæmum landsins í samræmi við stefnu og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum. Fullnægjandi mönnun er viðvarandi áskorun og um það er fjallað í heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Á tímabilinu verður ráðist í gerð mannaflaspár fyrir heilbrigðiskerfið og mótuð markmið og leiðir til að skapa eftirsóknarverðan starfsvettvang fyrir heilbrigðisstarfsfólk. Með tilkomu þjóðarsjóðs árin 2020–2022 verður unnt að byggja 133 hjúkrunarrými til viðbótar við þau 790 sem þegar eru á framkvæmdaáætlun og einnig verður dagdvalarrýmum fjölgað. Horft er til þess að efla heilbrigðisþjónustu við aldraða almennt. Uppbyggingin felur í sér meira svigrúm til að auka sveigjanleika innan núverandi kerfis svo bæta megi þjónustuna og mæta sem best þörfum hvers og eins á hverjum tíma. Skipulögð heilsuvernd aldraðra verður innleidd í öllum heilbrigðisumdæmum og sérstök áhersla er lögð á að hvetja til og styðja við heilsueflingu aldraðra. Stofnkostnaður, m.a. vegna byggingarframkvæmda, verður 100 milljarðar á tímabilinu. Uppbygging meðferðarkjarna Landspítalans og bygging rannsóknarhúss heldur áfram af fullum krafti. Á síðari hluta fjármálaáætlunar verður ráðist í byggingu nýs legudeildarhúsnæðis við Sjúkrahúsið á Akureyri. Í lok síðasta árs staðfesti ég áætlun embættis landlæknis um gæðaþróun í heilbrigðisþjónustu til ársins 2030. Áætlunin er einn af hornsteinum heilbrigðisstefnunnar og lýtur að öryggi, aðgengi og skilvirkni heilbrigðisþjónustu í landinu. Samþykkt hefur verið krabbameinsáætlun til ársins 2030 og þar er m.a. lögð áhersla á fyrirbyggjandi aðgerðir og snemmgreiningu krabbameina. Fagráð um skimanir skilaði mér nýlega tillögum um framtíðarfyrirkomulag skimunar á landsvísu og skipuð verður verkefnisstjórn til að útfæra og undirbúa innleiðingu á tillögum ráðsins. Í samræmi við lyfjastefnu verður markvisst unnið að því að bæta aðgang almennings að nauðsynlegum lyfjum, bregðast við lyfjaskorti og draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga í lyfjum. Stefnt er að því að bæta aðgengi kvenna í viðkvæmri stöðu að hormónatengdum getnaðarvörnum. Bólusetning gegn hlaupabólu hefst á næsta ári. Auknu fé verður varið til að efla forvarnir í þágu bættrar lýðheilsu. Fjármunir verða settir í aðgerðaáætlun gegn ofbeldi og til að sporna við fíkniefnanotkun. Uppbygging og þróun rafrænnar skráningar, rafrænna samskipta og rafrænnar sjúkraskrár á landsvísu heldur áfram. Rafræn samskipti við sjúklinga verða bætt og aukinn kraftur settur í að efla fjarheilbrigðisþjónustu. Virðulegur forseti. Ég hef farið yfir það helsta sem snýr að heilbrigðiskerfinu í þeirri fjármálaáætlun sem hér er til umræðu. Við stöndum frammi fyrir fjölda áskorana í heilbrigðisþjónustunni. Til að mæta þeim með markvissum, skilvirkum og hagkvæmum hætti, þar sem hagsmunir sjúklinga eru í fyrirrúmi, þarf að byggja á skýrri sýn. Ég er sannfærð um að ný heilbrigðisstefna verður okkur mikilvægur vegvísir til næstu ára og geri okkur kleift að efla heilbrigðisþjónustuna í landinu öllu, bæta gæði hennar og auka jöfnuð meðal notenda á skilvirkan og hagkvæman hátt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir. Mikil aukning hefur verið á framlagi ríkisins til málefnasviða sem falla undir heilbrigðismál og mér sýnist á öllu að áfram verði aukning í þeim málaflokki. Mestur hluti fjármagns í þetta sinn fer í framkvæmdir við nýjan Landspítala og ég fæ ekki betur séð en að fyrir það gjaldi aðrar heilbrigðisstofnanir hringinn í kringum landið, þar með talin hjúkrunarheimilin. Í fjármálaáætluninni er gert ráð fyrir að efla sérhæfða sjúkrahúsþjónustu á Landspítala með aukinni göngudeildarþjónustu. Það kallar á fjölgun starfsfólks sem miðar að því að auka afkastagetu, eins og það er orðað. Ég velti því fyrir mér hvort ekki eigi að semja á ný við sérgreinalækna utan spítalans. Einnig vakna spurningar sem snúa að rekstri hjúkrunarheimila. Sú áhersla sem ég vil leggja inn í fyrra sinn sem ég kem hér upp er á geðheilsu. Ráðgert er að leggja tæpa 5 milljarða í hana innan heilsugæslunnar og tekið er til fjölgunar sálfræðinga. Ég velti því fyrir mér hvort ráðherra hafi hugsað sér að víkka það út þannig að fjölgunin nái til fleiri starfsstétta, ég nefni t.d. félagsráðgjafa. Mér finnst mikilvægt að skoða það atriði sérstaklega.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ef ég reyni að bregðast við þeim spurningum hennar eða athugasemdum sem komu fram er það fyrst varðandi fjölgun starfsstétta í heilsugæslunni að segja að það rímar ágætlega við áherslur mínar og ráðuneytisins að bæta við fleiri stéttum en sálfræðingum, til að mynda félagsráðgjöfum, eins og við hv. þingmaður höfum raunar áður rætt í þingsal. Varðandi samninga við sérgreinalækna standa þær samningaviðræður yfir og það er markmið mitt að ná botni og niðurstöðu í þá samninga. Hv. þingmaður hafði áhyggjur af uppbyggingu hjúkrunarrýma en eins og kom fram í framsögu minni erum við að auka umtalsvert við áætlunina sem gerði ráð fyrir 790 nýjum rýmum. Við erum að auka um 133 til viðbótar. Vegna þess að hv. þingmaður hefur sérstakar áhyggjur af því að mikill þungi sé á Landspítalanum við Hringbraut og uppbyggingu þar er það svo að við aukum líka umtalsvert á tímabilinu í rekstur á heilbrigðiskerfinu öllu. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að það er dýrt að byggja nýjan spítala og við viljum gera það vel. Ég vil einnig halda því til haga að nýtt háskólasjúkrahús við Hringbraut er spítali allra landsmanna. Það er móðursjúkrahús íslensku heilbrigðisþjónustunnar og samkvæmt heilbrigðisstefnu og köflum í fjárlagavinnu er Landspítalinn – háskólasjúkrahús sérhæft sjúkrahús með sérhæfða sjúkrahúsþjónustu sem þjónar öllum landsmönnum, rétt eins og sjúkrahúsið á Akureyri gerir að hluta. Með hliðsjón af því að leggjum við áherslu á að setja inn í fjármálaáætlunina áform um að bæta húsakostinn á Akureyri. Þar er gríðarlega mikilvægri þjónustu sinnt, bæði til að styðja við heilbrigðisstofnanir á svæðinu en ekki síður til að sinna þriðja stigs þjónustu fyrir norðan og austan.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir þetta góða svar sem tók á mörgum þáttum. Ég fagna því ef litið verður til fleiri fagstétta en sálfræðinga þar sem augu mín hafa opnast fyrir því að við eigum ekki að leggja áherslu á eina stétt umfram aðra þegar fleiri stéttir geta gefið okkur jafn góða meðferð, sérstaklega gagnreyndar meðferðir. Ég er mjög ánægð að heyra að aukið verði við húsakost á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Ég vil enn og aftur benda á tvíþætt hlutverk Landspítala, eins og annarra sjúkrahúsa, en hann er líka svokallað héraðssjúkrahús sem á að sinna þeim 200.000 íbúum sem búa hér. Mér finnst erfitt að gera mér grein fyrir því hvernig þetta á allt saman að rúmast á sama blettinum öðruvísi en að annað raski þjónustu hins, ef ég get útskýrt það svoleiðis.
Virðulegi forseti. Það er ekki nóg með að þarna sé um gríðarlega stórar og miklar byggingarframkvæmdir að ræða heldur er þetta sennilega flóknasta byggingarframkvæmd Íslandssögunnar hvað varðar tæknilegar útfærslur. Þetta er ekki bara kassi heldur þarf að fara þarna fram hátækniheilbrigðisþjónusta, rannsóknir og menntun heilbrigðisstétta o.s.frv. Það kemur fram í vangaveltum hv. þingmanns að þarna sé líka um að ræða héraðssjúkrahús fyrir suðvesturhornið og það er sannarlega svo með þeim aðlægu stofnunum sem eru bæði á Akranesi, Suðurlandi og Suðurnesjum. En það skiptir miklu máli, og það kemur fram í heilbrigðisstefnu, að við aðgreinum skýrt hver gerir hvað í kerfinu. Hvar erum við með heilsugæsluþjónustu? Hvar erum við með annars stigs þjónustu og hvar erum við með þriðja stigs þjónustu sem er sérhæfðu sjúkrahúsin? Ég hef trú á að með því að skýra þetta betur og gera þann greinarmun skýrari komum við okkur yfir þann punkt að vera með tvíverknað á einum stað og óhóflega bið eftir eðlilegri þjónustu á öðrum stað.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir. Mér finnst hún að mörgu leyti vera kletturinn í hafi þessarar ríkisstjórnar og er sammála henni um margt. Það er t.d. hægt að hrósa henni fyrir drög að heilbrigðisstefnu sem hún vék að áðan. Þá hefur hún boðað stórátak í uppbyggingu nýrra hjúkrunarrýma, yfir 900 á tímabilinu. Ég sé reyndar ekki að þau séu algjörlega fullfjármögnuð. Hér var áðan talað mikið um byggingar. Það er eitt að tala um hús og allt annað að tala um rekstur húss. Þannig kostar t.d. bygging sjúkrahúss u.þ.b. það sama og rekstur sjúkrahúss í tvö ár. Það vantar nefnilega mikinn pening inn í rekstur hjúkrunarheimila. Nú þegar vantar líklega 3 milljarða árlega inn í rekstrargrunninn og eru þá ekki taldir með nýir kostnaðarliðir svo sem íþyngjandi hlutir vegna nýrra persónuverndarlaga, jafnlaunavottunar og eflaust ýmislegt fleira. Sveitarfélögin bera um þriðjung þessa reksturs og þurfa þess vegna að taka 1 milljarð kr. árlega út úr sínum sjóðum, sem hugsaðir eru til þjónustu við aðra íbúa, til að bæta upp þennan halla. Þetta getur varla talist ásættanlegt. Það er enginn rammasamningur í gildi og aðilar hafa bara nánast ekki talast við í eitt ár. Spurningin er þá: Telur ráðherra að það verði einhver ráð til að styrkja þennan rekstrargrundvöll eða er hún á því að það verði að búa til nýjan samning sem gerir ráð fyrir skerðingu á þjónustu við allt þetta blessaða gamla fólk okkar?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Mig langar í fyrsta lagi að dvelja við athugasemd hv. þingmanns varðandi það að heilbrigðisþjónustan til lengri framtíðar snúist ekki bara um að byggja hús. Ég er svo innilega sammála því. Við verðum að gæta okkar á því að stoppa ekki þar. Á bls. 365 í þessu góða plaggi sem við erum með hér til umræðu kemur fram, með leyfi forseta - ég þarf ekki einu sinni að biðja forseta því að ég ætla að umorða þetta - að það þurfi ekki bara að huga að byggingunum við Hringbraut heldur er líka rætt að það þurfi að rýna eldri útreikninga sem lúta að nýtingu húsnæðis og væntu rekstrarhagræði sem leiða muni af uppbyggingunni, eins og talað var um á sínum tíma. Það þurfum við að endurmeta. Auk þess þurfum við líka að skoða eldri byggingar. Þá er ég ekki bara að tala um þær sem eru á Hringbrautarlóðinni heldur þær sem eru annars staðar. Allt tengist þetta heildarsýninni á framtíð háskólasjúkrahússins og Landspítalans. Auk þess þurfum við auðvitað að fjalla um tækjakaup á lóðinni. Af þessum sökum hefur verið stofnaður sérstakur samráðsvettvangur til að ná heildarsýn yfir málið, að við séum ekki bara að tala um bygginguna. En mig langar sérstaklega líka að dvelja við það sem hv. þingmaður talaði um varðandi rekstrarheimildir hjúkrunarrýma. Við ræddum raunar þetta sama mál hér fyrir ári, ef ég man rétt. Það er rétt ábending hjá hv. þingmanni að það má sjá á ferlinum sem er dreginn upp í kaflanum um hjúkrunarrými að rekstrarheimildir uppfylla ekki í raun og veru þær byggingar sem þar eru. En til þess kemur ekki fyrr en á árinu 2023 og ég vænti þess að við höfum ráðrúm til að tryggja rekstrarheimildirnar í tæka tíð. Ég hef áhyggjur af því ef ekki nást samningar við rekstraraðila hjúkrunarheimilanna. Sjálf hef ég átt fundi með þeim aðilum og ég vonast til þess að ég geti alla vega sent jákvæð hugskeyti [[Forseti hringir.]]inn í þær viðræður. En þær standa yfir.
Herra forseti. Fyrir hönd hv. þingkonu Önnu Kolbrúnar Árnadóttur þakka ég hæstv. ráðherra kærlega fyrir að eyða megninu af tímanum í að svara hennar spurningum en ekki mínum. [[Hlátur í þingsal.]] Ég er alveg sammála því að rekstrarhagræði við nýjar byggingar er gríðarlega mikið. Ég held einmitt að það eigi eftir að koma í ljós á Landspítalanum, akkúrat vegna þess að í svona flóknum byggingum getur falist mikið hagræði. Ég held að það sé alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að það getur líka birst í rekstri nýrra hjúkrunarheimila. En ég vil minna á að það vantar alveg rosalega mikinn pening inn í þennan grunn til þess að við getum náð sátt um það. Fyrsta skrefið var stigið í ráðherratíð Kristjáns Þórs Júlíussonar þegar hann bætti 1,5 milljörðum í rammasamninginn en það vantar miklu meira. En að lokum, hæstv. ráðherra. Nú talar hún um að það sé mikilvægt að hugsa um heilsuvernd aldraðra. Við eigum mjög mikið óunnið í heimahjúkrun. Þar vantar líka mikla peninga. [[Forseti hringir.]]Sjáum við þá fljótlega?
Virðulegur forseti. Ég ætla að reyna að einbeita mér að því að svara hv. þingmanni að þessu sinni. Allt er þetta nú sama heilbrigðiskerfið. Varðandi rammasamninginn liggur fyrir að það var fundur um hann í þessari viku þannig að þar er eitthvað að hreyfast. Ég vona að það verði til góðs. Hv. þingmaður talar um heilsueflingu og spyr hvort ekki sé rétt að ræða heimahjúkrun líka. Jú, það er mjög mikilvægt. Við Íslendingar stöndum nágrannaþjóðum okkar langt að baki hvað varðar það hversu mikið fjármagn við veitum til heimahjúkrunar. Við verðum að finna leiðir til að styðja við það að aldraðir búi lengur heima hjá sér, þeir fái þann stuðning, þá heilsueflingu og þá þjónustu heim sem þarf í stað þess að einblína bara á þessu langdýrustu úrræði, sem eru hjúkrunarrýmin. Dýrustu úrræðin eru náttúrlega bráðadeildir Landspítala, þau eru enn þá dýrari fyrir hvern sólarhring. Þetta er partur af heildarsýninni og það er áherslumál hjá mér á þessu ári; heilbrigðisþjónusta við aldraða í víðum skilningi.
Virðulegi forseti og hæstv. ráðherra. Ég vil byrja á að þakka fyrir að koma hingað, vel mönnuð, til að hitta okkur og svara fyrirspurnum okkar. Mig langar að spyrja út í og fara yfir smákafla. Á árinu 2010 lækkuðu framlög til Heilbrigðisstofnunar Vestmannaeyja um 30% í kjölfar þess að hætt var að veita fasta skurðstofuþjónustu og sólarhringsvakt skurðstofu var lögð af. Þá voru teknar upp svona viku-aðgerðir, ein vika, einu sinni í mánuði, og þá með deyfingu. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem gerð var, var komist að þeirri niðurstöðu að lengri viðbragðstími sjúkraflugs í kjölfar þess að staðsetning sjúkravéla flyttist frá Vestmannaeyjum yfir til Akureyrar væri í lagi þar sem sólarhringsvakt á skurðstofu væri til staðar á sjúkrahúsinu í Vestmannaeyjum. Nú er ekki lengur sólarhringsvakt á skurðstofu og viðbragðstíma sjúkraflugs er nú ábótavant. Það er grafalvarlegt og kallar á að koma aftur á sólarhringsvakt skurðstofu, líkt og áður var um áratugaskeið. Í þessu sambandi spyr ég um hugmyndir um þyrlu til að flýta fyrir sjúkraflugi. Sameiginleg fagnefnd stofnunarinnar og ráðuneytisins komst að þeirri niðurstöðu að C1-þjónusta ætti að vera við fæðingardeildina í Eyjum, sem þýðir fæðingarþjónusta með aðgang að skurðstofuþjónustu allan sólarhringinn. Sú þjónusta er ekki í boði, þrátt fyrir einróma niðurstöðu þessa hóps. Í honum voru sérfræðingar frá Landspítalanum, Heilbrigðisstofnuninni í Vestmannaeyjum og frá heilbrigðisráðuneytinu. Í Eyjum er nú rekin D-þjónusta, án aðgangs að skurðstofu, og engin sólarhringsþjónusta er fyrir ófrískar konur, sem er óásættanleg staða. Á síðasta ári fæddust í Eyjum 2–3 börn, ef ég man rétt, ég man ekki hvort heldur var. Stöðugildum í sjúkrahúsinu hefur fækkað um sex eftir sameininguna sem er þvert á fyrirheit um að stofnunin yrði efld. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort ekki sé ljóst að starfsemi stofnunarinnar í Eyjum sé ekki í neinu samræmi við það sem fagnefnd ráðuneytisins og stofnunarinnar komust sameiginlega að, hvort óvissa í samgöngum við Eyjar og áhættusækið atvinnulíf í tæplega 5.000 manna samfélagi geti búið við þær aðstæður í heilbrigðismálum [[Forseti hringir.]]sem hér koma fram og velti því fyrir mér hvort sameining stofnunarinnar við HSU hafi verið mistök.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar og fyrir að standa vaktina fyrir sitt kjördæmi í samtölum við mig hér iðulega um heilbrigðismál. Varðandi síðustu spurninguna í máli hv. þingmanns, sem var svona svolítið niðurstaðan af hans umfjöllun hér, svara ég því afdráttarlaust neitandi. Það voru ekki mistök að stofna til Heilbrigðisstofnunar Suðurlands. Við sjáum verulegan ávinning af því um allt land að hafa staðið að þessum heilbrigðisstofnunum. En hitt er hins vegar algerlega ljóst að það eru sums staðar byrjunarörðugleikar og sums staðar tekur lengri tíma en annars staðar að koma málunum í skikkanlegt horf. Það er til margs að líta þar. Hv. þingmaður talar hér sérstaklega um Vestmannaeyjar. Við megum ekki gera minni öryggiskröfur til heilbrigðisþjónustu þar en annars staðar. Þess vegna skiptir gríðarlega miklu máli að öryggi og gæði séu þar í samræmi við það sem best gerist annars staðar. Það er vandmeðfarið þegar mönnunarmálin eru áskorun. Það verður alltaf vandmeðfarið þegar mönnunarmálin eru áskorun. Þess vegna þurfum við, í Vestmannaeyjum rétt eins og annars staðar í fjarlægum byggðum þessa lands, að horfa í ríkari mæli annars vegar til bættra sjúkraflutninga, eða utanspítalaþjónustu - og hv. þingmaður nefnir hugmyndir um sjúkraþyrlu sem ég hef hlustað mjög vandlega eftir og tel að sé eitthvað sem við eigum að skoða og hugsanlega þróa betur - og hitt er að þróa og efla til mikilla muna hér fjarheilbrigðisþjónustu, þannig að hluti af heilbrigðisþjónustunni sé þannig að hún verði ekki bara bætt með fjarheilbrigðisþjónustu og tæknilausnum heldur sé einhverjum tilvikum, og þá kannski sérstaklega þegar um er að ræða eftirfylgni og því um líkt, hægt að sinna með tæknilausnum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi ágætu svör og leyfi mér að líða ágætlega um stund [[Hlátur í þingsal.]]og vona að við komumst eitthvað áleiðis. Mig langaði líka að spyrja hæstv. ráðherra um Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Þar hefur náttúrlega í langan tíma, í mörg ár, verið talað um að þar vanti framlög, að íbúar á Suðurnesjum búi ekki við sama atlæti og sömu framlög og gildi annars staðar í landinu. Þessa umræðu þekkjum við. Í síðustu fjármálaáætlun var sérstakt loforð um þetta. Mig langar að spyrja: Hvaða skilaboð sendir þessi fjármálaáætlun til íbúa Suðurnesja um að okkar hagur muni vænkast? Við höfum ekki einu sinni haft tækifæri til að tala um húsnæðismál þeirrar stofnunar og hvernig fyrir heilsugæslunni er komið. Ég velti fyrir mér: Væri ástæða til að skoða útvistun á Heilsugæslunni á Suðurnesjum, samfara einhverjum breytingum á stofnuninni? Ég velti því bara fyrir mér vegna þess að staðan er óásættanleg eins og hún er í dag á svæðinu.
Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að bæta við það sem við vorum að ræða hér áðan varðandi stöðuna í Eyjum og kannski almennt varðandi fjarlægar byggðir: Við verðum auðvitað að halda líka til haga inni í þeirri jöfnu sjúkrahótelinu. Því að það mun breyta mjög miklu varðandi það að geta sótt þjónustu inn á höfuðborgarsvæðið og verið þar með fjölskyldu sinni, mögulega, þegar þannig háttar. Þannig að það snýst líka um að bæta aðgengi að heilbrigðisþjónustu óháð búsetu. Hv. þingmaður nefnir líka stöðu Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja en þar er kominn nýr forstöðumaður sem tók við núna fyrir nokkrum vikum. Ég þekki þessa umræðu mjög vel. Í fjármálaáætlun, eins og hv. þingmaður veit, er hún ekki brotin upp á einstakar heilbrigðisstofnanir. Þannig að það er ekki að sjá í tölunum þar, því að þær eru heildartölur inn á liðinna. Hins vegar erum við í ráðuneytinu mjög meðvituð um hvað er við að glíma þar með fordæmalausri fjölgun íbúa og sérstaklega miklu álagi vegna ferðaþjónustu. Ég vil líka nefna að við erum að endurskoða greiðslumódelið [[Forseti hringir.]]fyrir heilsugæsluna og Suðurnesjamenn munu væntanlega njóta góðs af því.
Forseti. Fram undan er mikil vinna á sviði heilbrigðismála. Fyrir liggur heilbrigðisstefna sem nú er til meðferðar í þinginu og hafin er bygging nýs Landspítala. Nauðsynlegt er að bæta þann skaða sem heilbrigðiskerfið varð fyrir í ráðherratíð Sjálfstæðisflokksins. Nauðsynlegur þáttur í að tryggja heilsu þjóðarinnar til framtíðar er samt að tryggja öflugt forvarnastarf. Í fjármálaáætlun kemur fram að vísbendingar séu um vaxandi einmanaleika meðal aldraða - sem getur leitt til sjúkdóma. Ég deili áhyggjum af þeim aðstæðum sem aldraðir búa við en velti fyrir mér hvort við þurfum ekki að ráðast markvisst í víðtækari samfélagsbreytingar. Einmanaleiki herjar ekki bara á aldraða heldur gerir hann það þvert yfir samfélagið. Hann kemur til viðbótar við þá streitu sem virðist vera nýja normið, þar sem fjölskyldur verja of miklum tíma í vinnu í stað þess að hlúa að fjölskyldu sinni. Forgangsröðun samfélagsins er á skjön við sjónarmið um að efla heilsu og vellíðan. Einnig kemur fram í fjármálaáætlun að bregðast þurfi við aukinni sjúkdómsbyrði vegna langvinnra sjúkdóma og áhættuþáttum vegna lífsstílstengdra sjúkdóma. Fjallað er í nokkru máli um dauðsföll af völdum ósmitnæmra sjúkdóma og mikilvægi þess að takast á við áskoranir í forvörnum og bættri og samfelldari þjónustu í nærumhverfi. En hvergi kemur fram hvernig eigi að bregðast við þessari þróun né við vaxandi einmanaleika eldri kynslóða - eða því tilgangsleysi sem yngri kynslóðir upplifa í vaxandi mæli. Ég tel þetta allt saman nátengt og langar að vita hvort ráðherra sjái það líka. Einn þáttur sem gæti tryggt meiri samverustundir fjölskyldu, minnkað streitu og dregið úr sjúkdómabyrði og einmanaleika er stytting vinnuvikunnar. Þetta er mál sem ég veit að á heima hjá félagsmálaráðherra en mun hafa mikil áhrif á málaflokk heilbrigðisráðherra. Sér ráðherra möguleikann á aukningu lífsgæða sem stytting vinnuvikunnar felur í sér og þann ávinning sem þetta gæti haft í för með sér? Það sem ég er í raun að spyrja um er hvort ráðherra sé að skoða vandamálin heildstætt og leitist við að tækla rót vandans fremur en að einblína einungis á birtingarmyndir eða einkenni vandans. Og ef svo er: Hvernig er fjármunum forgangsraðað? Mér er ómögulegt að sjá það [[Forseti hringir.]]á fjármálaáætluninni hver forgangsröðunin er. Ég sé bara heildarsummur en það er voða erfitt að sjá hvernig heilbrigðisráðherra hefur hugsað þetta heildstætt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það er rétt sem kemur fram í hennar máli að manni er svolítill vandi á höndum þegar maður sér fjármálaáætlunina og ætlar að reyna að sjá stefnu út úr tölunum. Þá hjálpa þessir textar sem hv. þingmaður vísar hér til. Það sem ég vil segja er það að við erum þarna að leggja í tiltekin verkefni sem eru með töluvert aukinni áherslu á forvarnastarf. Við erum að tala t.d. um geðheilbrigðisteymi. Við erum að tala um heilsueflandi heimsóknir til aldraðra - sem eru þá með peningum. Við erum að tala um að bregðast við langvarandi sjúkdómum með því að efla göngudeildarþjónustu, þ.e. reyna að færa okkur framar í keðjuna, nær fyrsta stigs þjónustunni, og helst auðvitað bara í forvarnir. Það hljómar eins og tónlist í mínum eyrum að tala um víðtækar samfélagsbreytingar - en ég ætla mér ekki að klára það ein, sko. Hins vegar hef ég áhyggjur af því sama og hv. þingmaður talar um. Bara gildismatinu, álaginu, löngum vinnudegi. Ég er sammála þingmanninum um að kannski væri það besta forvarnaverkefnið að stytta vinnudaginn og um leið að við gæfum okkur meiri tíma til að vera saman, tala saman, einfaldlega að gera það sem við erum að gera meðan við erum að því en vera ekki að gera fjóra hluti á meðan, eins og við gerumst stundum sek um. Það er ábending Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar til heilbrigðisþjónustu allra landa sem eru þátttakendur í Sameinuðu þjóðunum að beina sjónum meira að þessum langvinnu sjúkdómum, þ.e. að fjölga því fólki sem lifir við langvinna sjúkdóma árum og áratugum saman en tekur þátt í vinnu, að hluta eða öllu leyti. Ég nefni krabbamein, ég nefni sykursýki, ég nefni fleiri og fleiri slíka sjúkdóma sem eru orðnir partur af daglegu lífi. Þetta þarf að komast inn í bætta heilsugæslu og aukna göngudeildarþjónustu [[Forseti hringir.]]o.s.frv. Þá áherslu er sannarlega að finna hér í fjármálaáætlun.
Forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin. En þá sný ég mér að allt öðru. Í framlagðri fjármálaáætlun er ítrekað minnst á mikilvægi þess að tryggja aðgengi allra íbúa landsins að heilbrigðisþjónustu, óháð búsetu og efnahag, sem er mjög mikilvægt. Oft ber fjarheilbrigðisþjónustu á góma í því samhengi. Ljóst er af umfjöllun í fjármálaáætlun að ráðherra telur nýtingu fjarheilbrigðistækni við veitingu heilbrigðisþjónustu mikilvægan þátt í að auka aðgengi fólks að þjónustu, enda kemur fram að vinna við umgjörð um fjarheilbrigðisþjónustu sé þegar hafin. Það er því miður að ein niðurstaða þeirrar vinnu felur í sér vissa aðgangshindrun. Bindandi fyrirmæli landlæknis um upplýsingaöryggi við veitingu fjarheilbrigðisþjónustu felur nefnilega í sér óþarflega strangar kröfur um auðkenningu notenda slíkrar þjónustu sem og órökstuddar tæknilegar útfærslur á allri umgjörð hennar. Það liggur í augum uppi að nauðsynlegt er að endurskoða núverandi kröfur landlæknis með það að leiðarljósi að fyrirhuguð innleiðing fjarheilbrigðisþjónustu næstkomandi ára falli ekki um sjálfa sig vegna slæmrar útfærslu áðurnefndra atriða. Ég spyr því: [[Forseti hringir.]]Telur ráðherra heppilegt að mikilvægur hluti af heilbrigðiskerfi framtíðarinnar verði óaðgengilegur þeim sem hafa t.d. ekki áhuga á að versla auðkenni af einkahlutafélagi? Telur hæstv. ráðherra að það þurfi að endurskoða þetta?
Virðulegur forseti. Fyrst hv. þingmaður nefnir jöfnun aðgengis að heilbrigðisþjónustu, óháð búsetu, vil ég nefna að það eru mjög mörg verkefni í gangi til þess að bæta þar um betur. Þó nokkur hafa verið nefnd nú þegar. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um öryggiskröfur landlæknisembættisins. Það þarf náttúrlega kannski allra síst að tala um það hér í þessum þingsal að við vitum mjög vel hversu mikilvægt er að gæta vel að því hvaða upplýsingar eru aðgengilegar og hvaða upplýsingar eru það ekki. Sjálf er ég þeirrar skoðunar að að jafnaði eigi upplýsingar að vera mjög útbærar, sérstaklega upplýsingar sem eru á borði stjórnvalda. Hins vegar er alveg gríðarlega mikilvægt að við stöndum með rétti almennings til að varðveita sínar heilsufarsupplýsingar. Þar hefur verið farin sú leið að gera ýtrustu kröfur. Landlæknisembættið hefur það hlutverk að lögum að gæta að þessum þáttum. Ég hef ekki séð ástæðu til þess enn þá að grípa inn í það verkefni landlæknis, vegna þess að [[Forseti hringir.]]ég tel að því sé vel fyrir komið þar. En ég heyri hvað hv. þingmaður er að segja. Það hafa raunar fleiri spurt þessarar spurningar. Ég held að þetta sé fyrirtaksefni í skriflega fyrirspurn.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun fyrir árin 2020–2024 sem byggir á fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar frá mars síðastliðnum. Ég tek undir orð hv. þm. Loga Einarssonar þegar hann segist sjá ljósið og ég held að það birtist í forgangsröð ríkisstjórnarinnar þar sem lögð er áhersla á þau fjölmörgu verkefni sem talið er brýnast að ráðast í við uppbyggingu hinna ýmsu innviða samfélagsins á kjörtímabilinu. Þar má nefna styrkingu heilbrigðisþjónustu með það að markmiði að bæta þjónustu óháð efnahag og búsetu. Framlögð fjármálaáætlun gerir ráð fyrir að halda þessari stefnu áfram. Það birtist m.a. í að lækka greiðsluþátttöku sjúkratryggðra einstaklinga og gera heilbrigðisþjónustuna gegnsærri og skilvirkari. Fjármálaáætlun gerir ráð fyrir að veita 17 milljarða kr. til þessa verkefnis á tímabilinu. Enn á að einbeita sér að því að efla heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað í heilbrigðisþjónustunni þar sem heilsugæslan myndi hýsa geðheilbrigðisteymi. Þar með verði tryggð þjónusta um heilbrigðisþjónustu um allt land. Í meðförum velferðarnefndar er þingsályktunartillaga um heilbrigðisstefnu til næstu 10 ára. Þar er leiðarstef að almenningur í landinu búi við örugga og hagkvæma heilbrigðisþjónustu þar sem aðgangur allra landsmanna er tryggður. Í því sambandi væri gott að heyra frá hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hún telji framlagða fjármálaáætlun styðja við heilbrigðisstefnu og markmið hennar. Í tillögunni um heilbrigðisstefnu er mannaflaþörf heilbrigðiskerfisins orðuð. Mönnun heilbrigðisþjónustunnar verður áfram ein af stærstu áskorunum á málefnasviðinu og á það við um allt land. Heilbrigðisstofnanir fjarri höfuðborgarsvæðinu hafa átt í erfiðleikum með að fá heilbrigðisstarfsfólk til starfa og er nauðsynlegt að leita allra ráða til að snúa þeirri þróun við. Því langar mig til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvernig hún hyggist taka á því í fjármálaáætluninni, hvort efla þurfi menntun heilbrigðisstarfsmanna eða auka fjármagn til að taka jafnvel aukinn þátt í verktakagreiðslum, eða að verktakagreiðslur aukist í heilbrigðisþjónustunni.
Virðulegur forseti. Fyrst um hvort fjármálaáætlun styðji heilbrigðisstefnu. Já, ég tel að svo sé. Hins vegar er það ákveðin áskorun sem við erum nú að glíma við í ráðuneytinu og munum gera það með stofnunum okkar, að stilla saman fjármálaáætlun annars vegar og hins vegar fimm ára áætlun á grundvelli heilbrigðisstefnu. Vegna þess að í heilbrigðisstefnunni erum við bæði að tala um verkefni sem endurspeglast í forgangsröðun fjár og verkefni sem eru ekkert endilega þar - og öfugt. Við þurfum að tefla þessu saman. Ég tel að það sé afar mikilvægt, og það hefur verið markmið mitt, að kynna fimm ára áætlun fyrir Alþingi þannig að Alþingi sé upplýst um hana. Það er ekki lögbundið að ráðherra heilbrigðismála geri það. En við erum að tala um 30% af útgjöldum ríkisins og ég held að það sé eðlilegt að ráðherrann geri grein fyrir forgangsröðun sinni og verkefnaplani í skýrslu til þingsins á hverju ári. Það er partur af afgreiðslu hv. velferðarnefndar á þingsályktun um heilbrigðisstefnu að leggja slíkt til og væri mjög dýrmætt ef þingið myndi taka ákvörðun um að þannig yrði um hnútana búið inn í framtíðina. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um mönnunarmálin. Það er rétt, enda kemur það fram í textum fjármálaáætlunar, mönnunarmálin eru eitt af áherslumálum heilbrigðisstefnunnar. Það er því miður ekki þannig að þau séu einskorðuð við Ísland og séu bara okkar verkefni. En þau snúast að hluta um það sem hv. þingmaður talar um sem er menntun, bæði að auka og bæta aðgengi að menntun og búa að þeim starfsmönnum sem vinna í heilbrigðisþjónustu okkar almennilegt og spennandi starfsumhverfi. Hv. þingmaður spurði líka um verktakagreiðslur. Það er áskorun að tefla saman annars vegar fastráðnum starfsmönnum [[Forseti hringir.]]og hins vegar þeim sem vinna verktakavinnu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Stærsta verkefni málefnasviðs heilbrigðismála er áætlun um verulega aukningu í byggingu hjúkrunarheimila með fjölgun nýrra hjúkrunarrýma og bættum aðbúnaði á um 790 rýmum, þar af um 550 nýjum hjúkrunarrýmum. Miðað er við að ná biðtíma eftir hjúkrunarrýmum niður í 90 daga á árinu 2024. Þau markmið eru nokkuð háleit og er spurning hvernig okkur takist að ná því. Þjóðin er að eldast og hópurinn sem nær háum aldri fer stækkandi og hlutfall þess fólks eykst. Það er mikilvægt að þjónusta þann hluta hópsins sem þarfnast aðstoðar til sjálfsbjargar og styðja við sjálfstæða búsetu heima sem lengst. Þarna koma til margir þættir; endurhæfing og efling lýðheilsu og forvarnir. Það er mikilvægt á öllum aldursstigum, og ekki síst að styðja aldraða til að vera lengur heima og jafnvel á vinnumarkaði, auk þess að efla fólk til sjálfstæðrar búsetu eins lengi og það er unnt. En telur hæstv. ráðherra að fjármálaáætlun styðji nægilega við lýðheilsumarkmið núverandi ríkisstjórnar?
Virðulegur forseti. Já, ég tel svo vera. Ég tel að í þessari fjármálaáætlun sýnum við fram á umtalsverða áherslu á forvarnaþáttinn, ekki síst í þeim málum sem lúta að öldruðum. Við erum til að mynda með eyrnamerktar um 100 milljónir fyrir heilsueflandi heimsóknir, sem svo er kallað, sem er aukin áhersla á að aldraðir geti verið heima og geti fengið þann stuðning sem þarf, jafnvel með aðkomu heilsugæslunnar. Það er algjörlega ný hugsun. Það er nýtt að það sé fjármagnað með þeim hætti. Ég árétta það sem ég sagði áðan að við getum ekki haldið áfram með þá sýn að hjúkrunarrými fullnægi þörf okkar fyrir þjónustu við aldraða í lengri framtíð. Það kerfi mun algjörlega éta sig upp að innan. Við verðum líka að koma til móts við aukinn vilja eldra fólks til að hafa úr sveigjanlegum og fjölbreyttum úrræðum að velja.
Frú forseti. Það er töluvert flókið að eiga skynsamlegar samræður á stuttum tíma um þetta mál, sérstaklega þar sem, eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan, svolítið erfitt er að rýna í það hvað tölurnar segja manni. Þetta eru yfirlitstölur, mun minna er greint niður en í fjárlögum, þannig að maður er svolítið að lesa á milli línanna og síðan í það sem sagt er þar á milli líka. Mig langar fyrst að beina sjónum að því sem sagt er, og hefur komið fram, um vilja ráðherra til að efla aðgang sjúklinga að þjónustu sérfræðinga. Síðan er í kafla um sjúkrahúsþjónustu talað um að helstu útgjaldabreytingar snúi að því, fyrir utan nýja Landspítalabyggingu, að efla sérhæfða sjúkrahúsþjónustu með göngudeildarþjónustu og fjölgun starfsfólks - og er þá væntanlega átt við stóru sjúkrahúsin tvö, en það er ekkert sérstaklega talað um að efla útgjöld í almennri sjúkrahúsþjónustu, sem er þjónustan sem heilbrigðisstofnanir úti á landi veita fyrst og fremst. Ekkert er rætt um fjáraukningu þar. Síðan þegar litið er í næsta kafla, fjármögnunarkafla heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa, er heldur ekki talað um aukin útgjöld til sérlækninga á heilbrigðisstofnunum þar. Ef samkvæmt þessu á að setja meira fjármagn í aðgengi að sérfræðingum á Landspítala og Sjúkrahúsinu á Akureyri og síðan að auka aðgengið á sjúkrahúsum og öðrum heilbrigðisstofnunum, án þess að rætt sé um sérstakt viðbótarfjármagn, er eðlilegt að draga þá ályktun að einhvers konar tilhliðrun eigi að eiga sér stað sem ekki sjáist í áætluninni. Síðan búum við við þann veruleika að sjálfstæðir sérfræðingar hafa verið samningslausir nú um nokkurt skeið. Ég spyr því um samhengið þar á milli. Er markmiðið eða ætlunin að ná þeim markmiðum um aukna sérfræðiþjónustu á heilbrigðisstofnunum úti á landi, þar sem ekki er verið að setja viðbótarfjármagn inn, með því að hliðra þar til, þ.e. að draga úr þjónustu sjálfstætt starfandi lækna? Er það ástæðan fyrir því að ekki hafa verið kláraðir samningar við þá? [[Forseti hringir.]]Er þessi aukning tilfærsla frá sjálfstætt starfandi yfir í ríkisrekin sjúkrahús úti á landi?
Virðulegur forseti. Svarið er: Það er ekki hugsunin, alls ekki. Það er þannig að við áttum í ráðuneytinu fundi með læknum á hinum opinberu heilbrigðisstofnunum og læknum sem starfa að stórum hluta á grundvelli samnings við Sjúkratryggingar Íslands um aðgengi almennings úti um hinar dreifðu byggðir að sérfræðilæknum. Það var á grundvelli þeirrar greiningar sem þá hafði farið fram í ráðuneytinu sem snerist um að draga upp mynd af því hvaða sérgreinar væru aðgengilegar á hvaða svæði. Það er töluvert mismunandi hvaða sérgreinar eru aðgengilegar á hverju svæði. Og þá vildum við sem heilbrigðisyfirvöld spyrja okkur: Hvaða sérgreinar eru það sem okkur finnst að allir eigi að geta notið í heimabyggð með einhverju móti? Við getum listað það upp að það eigi að vera augnlæknar, háls-, nef- og eyrnalæknar, barnalæknar o.s.frv. Það geta verið einhverjar tilteknar sérgreinar af þeim 32 sem eru núna í samningaviðræðum við Sjúkratryggingar Íslands. Það aðgengi er óháð því með hvaða hætti það næst, hvort það næst með því að viðkomandi sérfræðingur sé ráðinn á viðkomandi heilbrigðisstofnun í viðkomandi umdæmi, hvort það er gert með sérstökum samningi við Landspítalann eða Sjúkrahúsið á Akureyri eða hvort það er hluti af samningi við heilbrigðisfyrirtæki sem semur við Sjúkratryggingar Íslands, að samningurinn skuli fela það í sér. Það er hluti af mínum samningsmarkmiðum við sérgreinalækna að þetta umfjöllunarefni sé undir, þ.e. að viðkomandi sé ekki alveg í sjálfsvald sett hvar hann sinnir sinni starfsemi heldur þurfum við að gæta að þessari þekju, ef svo má að orði komast, þannig að við tryggjum jafnara aðgengi að sérgreinum, óháð búsetu.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið og áhugavert verður að fylgjast með þessu og ég vona sannarlega að saman náist með þessum aðilum. Þetta er mjög mikilvæg þjónusta og mikilvægt púsl í allri þessari risamynd sem hæstv. ráðherra hefur á sinni könnu. Mig langar að tala um jafnt aðgengi. Í upphafi kaflans um heilbrigðismál er vísað í þingsályktunartillögu um heilbrigðisstefnuna sem velferðarnefnd er nú með til umfjöllunar. Mig langar að spyrja nánar út í þá framtíðarsýn heilbrigðisráðherra sem kemur fram í kaflanum Skilvirk þjónustukaup og hljóðar einhvern veginn svo, með leyfi forseta: „Ef forgangsröðun er nauðsynleg verði sjúklingar með mesta þörf og verst lífskjör settir í forgang.“ Ég spyr ráðherra: Hvað felst í verst lífskjör? Eru það þeir tekjulægri, eru þeir settir í forgang í nýrri framtíðarsýn heilbrigðisráðherra? Er þá samhliða því verið að hugsa um kerfi þar sem þeir sem eru með bestu lífskjörin fara eitthvert annað? Hvernig samræmist þessi framtíðarsýn, ef hún er rétt lesin hjá mér, lögum sem kveða á um jafnan aðgang, óháð efnahag? [[Forseti hringir.]] Og ef ég er að lesa rangt í ætla ég vinsamlega að benda á að ég er ekki ein um það, heldur hef ég fengið þessa útskýringu frá aðstoðarmönnum hæstv. ráðherra, að það sé vissulega átt við þá tekjulægri í forgang.
Virðulegi forseti. Það er náttúrlega alþekkt í sjálfu sér, sérstaklega þegar verið er að tala um greiðslukerfi og greiðsluþátttökukerfi, að viðkvæmir hópar séu án gjaldtöku í kerfum. Við erum t.d. að breyta því núna, þ.e. um síðustu áramót, að lífeyrisþegar borga ekki í heilsugæslunni og það þýðir að við erum að styðja við að tryggja aðgengi viðkvæmra hópa að heilbrigðisþjónustunni, óháð efnahag. Það er hins vegar rétt ábending hjá hv. þingmanni að það þýðir að þeir sem eru efnameiri, þeir sem eru vinnandi, þeir sem eru yngri eða hvað þeir eru, þeir greiða. Við erum núna með kerfi … [[Gripið fram í: … forgangsröðun að þjónustunni, ekki greiðslukerfi.]]Já, en það er með þeim hætti sem ég skil þetta. Þetta snýst í raun og veru um það hvernig við stýrum aðgengi að heilbrigðisþjónustunni, mögulega, með greiðsluþátttökukerfum. Það er líka eitt sem við þurfum að gera, virðulegur forseti, og það er eitthvað sem við höfum ekki gert á Íslandi, og það er að fara í víðtæka [[Forseti hringir.]]vinnu um gildi og forgangsröðun. Við vitum að heilbrigðiskerfi er alltaf þannig að það getur í rauninni vel nýtt meira fjármagn.
Virðulegi forseti. Ég kem hér eina ferðina enn og tala um mitt hjartans mál sem er staða SÁÁ og sjúkrahússins Vogs. Ég efa ekki að mörg ljós eru kveikt hjá ráðherranum. En hvað þennan málaflokk varðar hefur mér stundum fundist að öll ljós séu kveikt en enginn heima. Ég hafði miklar væntingar. Ég veit að hæstv. ráðherra er alger valkyrja og dugleg og atorkusöm í því sem hún tekur sér fyrir hendur. En það er sárt að þurfa að koma hér ítrekað og spyrja um sama hlutinn, vitandi það að við horfum upp á svo mikla vesöld. Fyrir viku horfðum við á sjónvarpsþáttinn Kveik. Við fengum að vita að 34 ungmenni tóku líf sitt á þeim tíma, tvö ungmenni með 10 daga millibili inni á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Við vitum að það eru 600 manns á biðlista eftir innlögn á Vog. Við vitum að framreiknað til dagsins í dag hafa framlög til Vogs lækkað um 6% eða um 40 millj. kr. Við vitum að þeir eru að fara að fækka innlögnum um 400 á árinu, úr 2.200 niður í 1.800. Mér finnst staðan grafalvarleg. Þó að við hefðum í raun getað lagt meira til en 150 millj. kr. þá var það gert af góðum vilja, sem ég hélt að við værum öll sammála um. Nú spyr ég og vísa til þess að hæstv. heilbrigðisráðherra talar um rétta þjónusta á réttum stað: Telur hæstv. heilbrigðisráðherra að við höfum einhvers staðar betri aðgang og betri þjónustu, umönnun, þekkingu og reynslu, en á sjúkrahúsinu Vogi til að taka á móti fárveikum fíklum og áfengissjúklingum þessa lands?
Virðulegur forseti. Eins og áður hefur komið fram í orðaskiptum okkar hv. þingmanns er það svo að þær 150 milljónir sem hv. fjárlaganefnd lagði til við Alþingi við afgreiðslu fjárlaga nú síðast voru eyrnamerktar á tvennan hátt. Annars vegar tiltekinni þjónustu, sem var göngudeildarþjónusta. Hins vegar tilteknum þjónustuveitanda, sem var SÁÁ. Þetta er það sem fjárlaganefnd segir og Alþingi samþykkir. Þetta er veganestið sem ég hef frá Alþingi þegar ég fel Sjúkratryggingum Íslands að ganga til samninga - um hvað? Við SÁÁ um göngudeildarþjónustu, bæði á Akureyri og í Reykjavík. Þá verðum við að halda því til haga að göngudeildarþjónustan á Akureyri hefur ekki verið fjármögnuð hingað til af opinberu fé nema með stuðningi frá Akureyrarbæ - frá heimamönnum - en annars í gegnum sjálfsaflafé SÁÁ. Þannig hefur það verið. Þannig að það er í fyrsta skipti núna, virðulegur forseti, sem Alþingi viðurkennir það með afgerandi hætti og samþykkt fjárlaga hér að mikilvægt sé að sinna göngudeildarþjónustu við þá sem eru haldnir áfengisfíkn eða öðrum fíknisjúkdómum. Hvaða breytingu erum við þá að tala um? Við erum að tala um að Alþingi sé sammála heilbrigðisyfirvöldum og þeim aðilum sem best þekkja til um að fjölbreytt úrræði þurfi fyrir þennan fjölbreytta hóp. Það er ekki þannig að eitt tiltekið úrræði henti öllum, eitt tiltekið og dýrt úrræði. Hv. þingmaður ræðir líka hér um sjálfsvíg. Sjálfsvígsforvarnir eru í brennidepli hjá embætti landlæknis og við það hefur sérstaklega verið stutt. Þar eigum við aldeilis frábæra vinnu þeirra sem best þekkja til í þeim viðkvæma málaflokki. Ég kem að smáatriðunum í mínu síðara svari.
Virðulegi forseti. Ég sakna þess að hafa ekki fengið afgerandi svar hæstv. heilbrigðisráðherra, sem ég þakka fyrir svarið, við þeirri spurningu hvort hún telji betri þjónustu að fá annars staðar en á sjúkrahúsinu Vogi, hvað viðkemur bráðaþjónustu við fíkla og áfengissjúklinga. Okkur verður tíðrætt um þessar 150 milljónir og tölum um göngudeildarþjónustu og um sjálfsaflafé SÁÁ - það var í kringum 2014, skilst mér, sem þeir náðu ekki neinum samningum við Sjúkratryggingar Íslands um þessa göngudeildarþjónustu. En spurningin er þessi, og ég vildi líka gjarnan fá svar við spurningunni sem ég bar upp á undan: Hverjir nýta göngudeildarþjónustuna? Eru það ekki aðallega þeir sem eru búnir að fara í hina eiginlegu sjúkrameðferð á undan? Í 98% tilvika eru það nákvæmlega þeir. Það er ekki vaninn að fara í göngudeildarþjónustu áður en farið er í afeitrun. Það er ekki flóknara en það.
Virðulegur forseti. Það er nú allur gangur á því hvaða þjónusta það er sem fólk er að sækja á göngudeildir. Fyrst hv. þingmaður spyr hvort einhver sé betur til þess fallin að veita þjónustuna sem SÁÁ hefur verið að veita þá er sú þekking og reynsla sem SÁÁ hefur byggt upp og safnað á undanförnum áratugum algerlega ómetanleg. Það eru engar efasemdir í mínum huga um það. Og mikilvægi þess að byggja áfram á þeirri miklu þekkingu sem þar er. En hins vegar hef ég ákveðið, vegna þess að SÁÁ baðst í raun undan því að sinna börnum og ungmennum undir 18 ára aldri, að færa þjónustuna við þann viðkvæma hóp frá SÁÁ til Landspítalans, sem stuðlar að samfellu í þjónustunni við börnin, með samspili fíkni- og geðmeðferðar. Ég er sannfærð um að fagfólkið á Landspítalann gerir það vel.
Hæstv. forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra ræddi þjóðarsjóð í framsögu sinni sem rímar við það sem ég sá á blaðsíðu 106, með leyfi forseta: „Með tilkomu aukinna arðgreiðslna frá Landsvirkjun bætast við hjúkrunarrými sem þegar eru á framkvæmdaáætlun og verður unnt að byggja ríflega 130 ný hjúkrunarrými til viðbótar.“ Mig langar aðeins að víkja að þessu. Ég taldi arðgreiðslurnar eiga að fara í svokallaðan þjóðarsjóð og ávaxtast þar. Er það röng hugsun hjá mér? Síðan er haldið áfram lengra inni í skjalinu, með leyfi forseta: „Með tilkomu Þjóðarsjóðs bætast við hjúkrunarrými sem þegar eru á framkvæmdaáætlun og verða þau þá alls um 920 talsins.“ Það virðist vera búið að ráðstafa fjármunum sem eiga að fara í þjóðarsjóð í þessi rými. Ég er ekki endilega að hengja mig í fjölda rýma í sjálfu sér heldur meira að velta því upp hvernig þjóðarsjóðurinn eigi að virka. Ég vil líka nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra hvort hún ætli ekki að tryggja fjármagn í rekstur hjúkrunarheimila, eins og kom fram áðan. Það sem ég velti mest fyrir mér er að síðast þegar ég vissi voru þeir peningar sem ætlaðir voru á fjárlögum í desember fastir hjá Sjúkratryggingum Íslands. Það er atriði sem ég myndi gjarnan vilja fá svar við. Að því sögðu vil ég lýsa ánægju minni með að áhersla sé á þjálfun og þverfaglega endurhæfingu utan stofnana. Það segir mér að einnig er átt við inni á heimilum fólks.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn. Ég vil nefna, af því að við áttum áðan í orðaskiptum um einstakrar stéttir í heilsugæslunni og erum líka að tala um heimahjúkrun og heimaþjónustu, að auðvitað er mikilvægt að sjúkraþjálfarar séu partur af öflugri framlínu heilsugæslunnar. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um þjóðarsjóð. Það er rétt ábending að samkvæmt frumvarpi því sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd er að fjalla um núna er gert ráð fyrir að þjóðarsjóður sé sjóður til ákveðinna efnahagslega nota, ef svo má að orði komast. En í bráðabirgðaákvæði er fjallað um tvennt sem við gætum alveg talað um sem ákveðna kynslóðareikninga, þ.e. annars vegar það að byggja upp hjúkrunarrými fyrir eldri kynslóðina og hins vegar að setja fjármagn í nýsköpun til framtíðar. Um þetta er sérstaklega fjallað í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og raunar í stjórnarsáttmálanum. Þetta er því nefnt þar en er algerlega afmarkað, skilgreint og einskiptis, ef svo má að orði komast. Hv. þingmaður nefnir 130 rými til viðbótar og það er rétt. Það kemur fram, 133 rými til viðbótar, og þá erum við að tala um að ferillinn sé þannig teiknaðar upp núna að það séu 500 nýjar milljónir á næsta ári til uppbyggingar og svo hækkandi upp í 2 milljarða og alls eru það 6 milljarðar sem koma úr þeim nýja farvegi. Hv. þingmaður spyr líka um rekstur hjúkrunarrýmanna. Ég deili áhyggjum með hv. þingmanni um að ekki sé búið að ganga frá samningum.. Það er annað en hitt er það, eins og glöggir lesendur fjármálaáætlunar sjá, að ekki er gert ráð fyrir fullfjármögnuðum rekstri hjúkrunarrýma, þ.e. þeim viðbótum, þegar kemur að árinu 2023 í áætluninni. Ég held að það sé einboðið [[Forseti hringir.]]að hv. fjárlaganefnd þurfi a.m.k. að nefna það í nefndaráliti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin. Ég fagna því að heyra að við séum að ræða þverfaglega nálgun og þá inni á heimilum fólks með forvarnir í huga og annað. En að þjóðarsjóðnum. Ég er ekki búinn að lesa alla fjármálaáætlunina í gegn en samt sem áður hluta hennar og það sem ég er að reyna að skilja er hvort þjóðarsjóður sé nú þegar ætlaður til að treysta grunnstoðir landsins. Hversu miklu fjármagni er þá búið að ráðstafa umfram það sem við gáfum okkur í ræðu áðan inn í heilbrigðiskafla úr þjóðarsjóði?
Virðulegur forseti. Af þeim fjármunum sem eru arðgreiðslur úr Landsvirkjun erum við að tala um 6 milljarða á tímabilinu, fyrst 500 milljónir á árinu 2020 og svo hækkar það upp í 2 milljarða á þriðja ári og verður uppsafnað 6 milljarðar til viðbótar sem duga fyrir 130 rýmum.
Frú forseti. Ein helsta áskorun heilbrigðiskerfisins er að manna heilbrigðisstofnanir landsins. Heilbrigðisstéttin er að stórum hluta kvennastétt. Yfir 98% hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða eru konur. Hér á landi er yfirvinna hjúkrunarfræðinga 16% af hlutfalli heildarlauna en hjá hinum Norðurlandaþjóðunum 0–4%. Ákveðinn flótti hefur einkennt þessa stétt enda er um mjög krefjandi og þung störf að ræða og þar verða stjórnvöld að bretta upp ermar og gera betur. Við verðum að gera starfsumhverfið mun betra til að tryggja mönnun innan heilbrigðisgeirans enda hefur Ríkisendurskoðun í stjórnsýsluúttekt sinni bent á að álag í þessum geira, í heilbrigðisstörfum, muni bara koma til með að aukast á næstu árum, m.a. vegna hækkandi lífaldurs þjóðarinnar. Fram hefur komið að stjórnvöld hafa hafið vinnu við að taka á mönnun. En svo birtist fjármálaáætlun. Hún talar nú ekki beint inn í þessa vinnu af því að stóru kvennastéttirnar, sem margar hverjar hafa þurft að bíða lengi eftir réttlætinu, eiga samkvæmt áætlun ekki að hækka um nema 3,9%, sem þýðir raunhækkun launa upp á 0,5% milli áranna 2019 og 2020. Vert er að minna á að þessar stéttir eru einnig með lausa samninga á næstunni en helstu ástæður sem þeir sem hafa menntað sig í þessum geira nefna fyrir því að hverfa til annarra starfa, eru einmitt lág laun, óviðunandi vinnuumhverfi og of mikið álag. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra um þessi áform ríkisstjórnarinnar um 0,5% raunhækkun, hvort hún telji að þau séu fallin til þess að halda fólki í þessum störfum eða hvetja fólk til þess að starfa í þessum geira. Og að öðru leyti hvort hún hafi ekki áhyggjur af mönnuninni í heilbrigðisgeiranum.
Virðulegur forseti. Þar sem hv. þingmaður spyr um samsetningu launanna er það rétt að á Íslandi er yfirvinna og vaktaálag óeðlilega hár hluti af heildarlaunum. Samanburðurinn er verulega óhagstæður fyrir Ísland og þetta leiðir auðvitað til verulegs álags og streitu. Við erum sannarlega ekki að spara með þessari samsetningu launa á Íslandi. Ég hef skrifað öllum heilbrigðisstofnunum á Íslandi og óskað eftir viðbrögðum við tilteknum tillögum til þess að bæta starfsumhverfi hjúkrunarfræðinga sérstaklega, og raunar sjúkraliða líka, enda þarf að skoða allar hliðar starfskjara, ekki bara það sem lýtur að launaumslaginu þó að það sé sannarlega það sem mestu máli skiptir þegar öllu er á botninn hvolft. Ég verð að segja að ég furða mig á málflutningi sem Samfylkingin hefur staðið fyrir sem lætur að því liggja að það sé komin niðurstaða í kjarasamninga heilu stéttanna og þá sérstaklega kvennastétta og tala þar með niður væntingar þeirra stétta til kjarabóta þegar samningar eru lausir. Það væri undarleg nálgun ríkisins í kjaraviðræðum að stimpla það inn í fjármálaáætlun hver niðurstaða kjarasamninga ætti að vera. Ég vænti þess að sú áætlun sem hér liggur fyrir sé ein hlið málsins. Kjarasamningar eru auðvitað samningar þar sem báðir aðilar koma að borðinu og ljúka ekki málinu fyrr en báðir eru sáttir við niðurstöðuna. Það gildir um þessa kjarasamninga eins og aðra.
Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið, ráðherra sem hér í dag hefur hvort tveggja verið kölluð kletturinn í hafinu og ljósið í myrkrinu - einhvers konar ljósaklettur þá í þessu öllu saman. Ég finn að henni er ekki sama um þann málaflokk sem hún fjallar um, en það er okkur í Samfylkingunni hreint ekki heldur. Það erum ekki við sem tölum niður væntingar varðandi kjarasamninga heldur erum við einfaldlega að vísa í það sem kemur fram í fjármálaáætlun og ekki síst í orð hæstv. fjármálaráðherra, sem segir bara: Ef það á að fara umfram 0,5% raunhækkun þarf að skera niður annars staðar. Nú fer hæstv. heilbrigðisráðherra með langstærsta og fjárfrekasta málaflokkinn og þess vegna drögum við þessar ályktanir af orðum þeirra sem hafa talað fyrir hönd ríkisstjórnarinnar út af fjármálaáætlun. En tíminn er því miður á þrotum og ég hef ekki tíma fyrir næstu spurningu.
Virðulegur forseti. Aðeins til að halda áfram þessari umræðu þá er í gangi núna óformlegt samráð, sem er gríðarlega mikilvægt að mínu mati, milli ráðuneytisins og formanna sjúkraliðafélagsins, hjúkrunarfræðingafélagsins og ljósmæðrafélagsins. Við teljum afar mikilvægt að þar sé samtal í gangi á öllum stigum, ekki síst þegar kjarasamningar eru í gangi. Þeir eru hafnir. Viðræður eru hafnar. Við erum í miðjum klíðum núna. Ég get alveg sagt það hér og ég get sagt það hvar sem er að ég tel löngu tímabært að við horfumst í augu við það hversu óheilbrigt það er að vera með kynjaskiptan vinnumarkað, sem er svo áberandi á Íslandi, og auk þess alveg greinilegan kynjamun í launum, sem við hljótum að fara að horfast í augu við að sé kominn tími til að leiðrétta.
Frú forseti. Á blaðsíðu 374 í fjármálaáætlun er yfirlit um kyngreind gögn um heilbrigðisþjónustu þar sem ýmsum hættum sem snúa að heilbrigði karla er lýst, m.a. vegna aukinnar tíðni áhættuhegðunar karla samanborið við konur, t.d. hvað varðar reykingar, drykkju og meiri tregðu til að leita sér hjálpar þegar á bjátar, sér í lagi andlega. Ég fagna því að landlæknisembættið ætli sér að rannsaka þessa þætti nánar og mér finnst það verðugt verkefni. En þessar athugasemdir leiða mig að því sem mér finnst vanta í áætlunina og það er skýr forgangsröðun í þágu þeirra sem eru í hvað mestum áhættuhópi, nú eða meðal viðkvæmustu hópanna, sér í lagi þegar kemur að geðheilbrigðisþjónustu. Hér er ég sérstaklega að kalla eftir forgangsröðun í þágu geðheilbrigðisþjónustu og heildstæðri heilbrigðisþjónustu fyrir fanga, en eins og við hæstv. ráðherra vitum og höfum rætt eru frelsissviptir einstaklingar í gríðarlegum áhættuhópi og þurfa að mínu viti miklu meiri þjónustu en ég veit að til stendur að veita. Þessar 10% stöður sálfræðinga - ég held að það þurfi að gera miklu betur þegar kemur að þessum hópi. Það hefur dregist allt of lengi. Svo við tölum líka aðeins um annan hóp, öllu stærri, unga fólkið okkar, sér í lagi framhaldsskólanema sem hafa eindregið óskað þess að fá sálfræðinga í framhaldsskóla, minnist ég m.a. opins og einlægs bréfs Gunnhildar Fríðu Hallgrímsdóttur, formanns sambands íslenskra framhaldsskólanema, til Lilju Alfreðsdóttur, hæstv. menntamálaráðherra, þar sem hún hvatti hana til að vinna náið með hæstv. heilbrigðisráðherra til að koma þessu á. Ég sé tæpt á þessum atriðum í fjármálaáætluninni. Hins vegar finnst þeirra ekki stað í markmiðum og aðgerðum. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hver eru markmiðin og hverjar verða aðgerðirnar til að vinna að aukinni þjónustu fyrir þessa viðkvæmu og áhættusömu hópa?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar sem eru gríðarlega mikilvægar. Við deilum áhyggjum af og áhuga á þessum viðkvæmustu hópum. Hv. þingmaður nefndi 10% starfshlutfall. Ég hef ekki haft ráðrúm til þess enn þá að greina þinginu frá því með hvaða hætti verður búið um heilbrigðisþjónustu fyrir fanga með viðunandi hætti, að mínu mati. En við lítum svo á að endapunkturinn sé sá - og ég vil sjá að við komumst þangað innan árs - að heilsugæslulæknisþjónusta sé veitt alls staðar í fangelsum og að heilsugæslulæknar sem þar sinna föngum vísi þeim síðan á sérhæft geðteymi á hverjum stað. Það geðteymi er sett saman af geðhjúkrunarfræðingi, geðlækni og sálfræðingi. Þetta teymi setur upp einstaklingsmiðað meðferðarplan fyrir hvern og einn. Sumir þurfa viðtöl. Sumir þurfa mörg, sumir þurfa færri. Sumir þurfa lyf o.s.frv. Það skiptir gríðarlegu máli, ef fangi á að vera móttækilegur fyrir betrun, að viðkomandi njóti fullnægjandi heilbrigðisþjónustu. Og fangar eiga rétt á fullnægjandi heilbrigðisþjónustu eins og allir aðrir. Þetta er módel sem við munum sjá fyrst verða til á Hólmsheiði og síðan í öllum hinum fangelsunum eftir því sem verkinu vindur fram. Ég var á dögunum að ganga frá samningsmarkmiðum hvað þetta varðar þannig að það á að verða í lagi gagnvart umboðsmanni og pyndingarnefndinni. Hv. þingmaður spyr líka um framhaldsskólanema og það er rétt sem kemur fram að ég og hæstv. menntamálaráðherra höfum líka verið að ræða þau mál. Það eru mjög mismunandi væntingar eftir framhaldsskólum og mjög mismunandi staða líka eftir framhaldsskólum. Sums staðar eru sálfræðingar, sums staðar eru hjúkrunarfræðingar sem eru að sinna þessu og sums staðar þurfum við að kynna betur og opna betur [[Forseti hringir.]]möguleika heilsugæslunnar og kynna betur þá staðreynd að það eru sálfræðingar sem eru að taka þar til starfa og geta sinnt þessu að hluta.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið og vil kannski í seinni ræðu minni koma með smá svona bland í poka. Í fyrsta lagi hvað varðar fangana er ánægjulegt að heyra að það eigi að fá heildstæða nálgun að þessu. Ég veit líka að fangelsismálayfirvöld hafa lagt mikla áherslu á að þær stofnanir sem sinna þessu hafi til þess nægt fjármagn og líti ekki á það sem einhverja afgangsstærð sem er svo einhvern veginn hægt að óvart vanrækja, án þess að það sé endilega einhver ásetningur á bak við það. En þetta er náttúrlega erfiður málaflokkur og erfitt að sinna honum. Ef það er ekki nægur peningur á bak við hann skapast ákveðnar hættur um að hann renni út í sandinn. Ég vil bara spyrja þess vegna, vegna þess að ég sé þetta ekki í aðgerðunum: Er ekki örugglega tryggt að það sé nóg fjármagn til að sinna bara þessu? Nú á ég 15 sekúndur eftir þannig að ég ætla bara að skjóta að einni laufléttri hérna í lokin og hún varðar dánaraðstoð og líknandi meðferð. Það hefur komið fram að þetta er mál sem ég og hæstv. forseti höfum áhuga á og snýr að því að leyfa dánaraðstoð. En áður en að því kemur er líka mikilvægt að komið verði á heildstæðri stefnu um líknandi [[Forseti hringir.]]meðferð. Þetta er eitthvað sem hefur verið talað um að vanti og ég velti fyrir mér hvort standi til.
Forseti. Fyrst varðandi það hvort tryggt sé að fjármagn sé eyrnamerkt sérstaklega fyrir þennan hóp. Já, það er svo. Á þessu ári - og ég veit að hv. þingmaður hefur tekið eftir því - var ráðstafað á sérstökum blaðamannafundi fjármagni til geðheilsuteyma úti um allt land. Þar var í raun og veru haldið til hliðar úr þeim potti 30 milljónum til að sinna sérstaklega geðheilbrigðismálum fanga og til viðbótar eru 25 milljónir eyrnamerktar fyrir Heilbrigðisstofnun Suðurlands sem hefur verið að sinna Litla-Hrauni en ekki náð að ráða geðlækni í það starf. Þannig að við erum að tala um 55 milljónir sem eru eyrnamerktar þarna og verða það áfram. Við erum að tala um að þetta er samningur á milli sjúkratrygginga og viðkomandi heilbrigðisstofnana sem er þannig að það er klárt til hvers er ætlast. Það liggur algerlega fyrir. Hv. þingmaður spyr um lífslokameðferð og það náttúrlega bara mál sem þarf lengri tíma en sex sekúndur til að ræða. En varðandi líknandi meðferð og lífslokameðferð almennt, eða sérstaklega lífslíknandi meðferð, erum við með gott stefnuskjal fyrir Norður- og Austurland og Vestfirði [[Forseti hringir.]]raunar líka og þurfum að setja saman sambærilega sýn, framtíðarsýn, fyrir Suður- og Vesturland. Það er í farvatninu.
Frú forseti. Aðeins út af forgangsröðunarumræðunni áðan. Mig langar að segja að það ríkir samfélagsleg sátt um að greiðsluþátttaka fari eftir tekjum og að viðkvæmir hópar séu valdaðir þar. En það er af og frá að hægt sé að túlka það sem svo að með heitinu „skilvirk þjónustukaup“ sé átt við greiðsluþátttökuna. Það er samkvæmt orðanna hljóðan verið að tala um að ef ekki er keypt nóg af þjónustunni þarf að forgangsraða henni og samkvæmt þessu á að forgangsraða henni eftir tekjum. Það brýtur einfaldlega gegn lögum um jafnan aðgang, óháð efnahag. Það er ekkert betra að brjóta á millitekjufólki og hátekjufólki. Það er jafn bullandi ólöglegt. En ég ætlaði hins vegar að tala um annað. Ég ætlaði að koma inn á stöðu heilbrigðisvísinda og tengja þar nýsköpun og menntun, sem eru mikil áherslumál hæstv. heilbrigðisráðherra. Samkvæmt tölulegum upplýsingum er Landspítalinn á niðurleið varðandi rannsóknir og fær minna en önnur háskólasjúkrahús á Norðurlöndum. Ég vísa í yfirlit um vísindalega birtar rannsóknir spítalans síðastliðin 15 á þar sem m.a. kemur fram að spítalinn er í vaxandi mæli samstarfsaðili sem útvegar gögn en ekki sá aðili sem leiðir. Rannsóknarniðurstöður Landspítalans vekja minni athygli nú en þær gerðu fyrir 10 árum og vísbendingar eru um að leiðin sé niður á við. Þetta er þróun sem er ekki í samræmi við það sem er að gerast hjá háskólasjúkrahúsum t.d. á Norðurlöndum, sem við berum okkur gjarnan saman við. Í ljósi þess að það er, held ég, vel viðurkennt að gæði vísindastarfs og síðan klínískrar þjónustu haldast í hendur langar mig að fá sýn ráðherra á það, biðja hann að túlka fyrir mig fjármálaáætlunin hér. Hvað er verið að gera til að efla vísindastarf Landspítala – háskólasjúkrahúss?
Virðulegur forseti. Fyrst vil ég segja varðandi ábendingu hv. þingmanns um forgangsröðun á aðgengi að heilbrigðsþjónustu að ég hef haft ráðrúm til að skoða þetta aðeins betur síðan að við töluðum saman hérna áðan og ég tel að orðalagið, eins og það er í drögunum, sé óheppilegt og að það þurfi að breyta því. Það sem mín meining snýst um lýtur að viðkvæmum hópum og greiðsluþátttöku. Svo það liggi algerlega fyrir. Hv. þingmaður spyr um vísindastarf og hvernig megi tryggja að við sjáum meira vísindastarf á Landspítala. Það er sérstakt áhyggjuefni, eins og hv. þingmaður bendir á, að Landspítalinn hefur verið að missa flugið, ef svo má að orði komast, undanfarin ár í þessum efnum. Ekki síst er það áhyggjuefni vegna þess að um háskólasjúkrahús er að ræða, ekki bara sjúkrahús sem sinnir menntun heldur er líka um að ræða það að vera samkeppnisfær við háskólasjúkrahús í löndunum í kringum okkur um bestu mögulegu starfskrafta og vísindafólk. Um þetta vil ég segja að innan ráðuneytisins hefur verið að störfum starfshópur um vísindastefnu. Að þeim hópi hafa aðgang þeir aðilar sem hafa haft veg og vanda af þessum málum hvað mest, bæði innan Landspítala, háskólasamfélagsins o.s.frv. Ég bíð eftir því að fá frá þessum hópi tillögur um það hvaða þættir það eru sem helst þarf þarna að gæta að. Ég hef líka velt því fyrir mér hver staða heilbrigðisvísinda sé almennt - og þá er ég að tala um með aðgang að samkeppnissjóðum o.s.frv. - þegar við erum að ræða um þær gríðarlegu áskoranir sem eru í nánustu framtíð og lúta að siðferðislegum álitamálum og miklum framfaraskrefum í vísindum og tækni og kunna að kalla á algerlega nýjar spurningar og ný viðfangsefni í heilbrigðisvísindum. Þá þurfum við að vera vel búin að því er varðar [[Forseti hringir.]]vísindafólk.
Frú forseti. Ég þakka ráðherra góð svör og tek undir og árétta bara að það er gríðarlega mikilvægt, og ég vona að það sé svo að innan þessarar fjármálaáætlunar, að stakkurinn sé skorinn þannig að ráðherra hafi svigrúm til að bæta í. Ég vil líka árétta, þó að ég hafi talað um Landspítalann áðan, að nú er heilsugæslan á flugi, miðað við það sem áður hefur verið. Það er mjög mikilvægt að þar sé líka svigrúm til rannsókna vegna þess að nýsköpun er ekki síður mikilvæg á þeim endanum, í alls kyns þjónustu o.s.frv. Mig langar til að nota síðustu hálfu mínútuna í að tala um efnahagsástandið almennt. Nú er ný spá Arion banka frá því í morgun sem spáir 1–2% samdrætti í landsframleiðslu í ár. Í nóvember spáðu þeir 1% vexti. Þannig að það er breyting. Þetta er líka töluvert niður á við, 3%–4%, frá spá Hagstofunnar frá því í febrúar. Þannig að það eru klárlega blikur á lofti. Nú stýrir hæstv. ráðherra málaflokki sem tekur til sín stóran hluta ríkisútgjalda. Það er ekki óeðlilegt að ætla að komi upp þörf á einhvers konar viðbrögðum við efnahagsástandinu sé horft til þessa málaflokks. Það veit hæstv. ráðherra jafn vel og ég. [[Forseti hringir.]] Þá spyr ég: Þó svo að fjármálaáætlunin sé - og við höfum margoft bent á það - ansi bjartsýn, trúi ég ekki öðru en að til sitt plan B. Ég spyr hæstv. ráðherra um plan B- og jafnvel ekki síður þá með tilliti til þjóðarsjóðsins sem á að fjármagna þessar hjúkrunarheimilisbyggingar.
Virðulegur forseti. Sú staðreynd var náttúrlega rædd hér töluvert í gær í andsvörum við hæstv. fjármálaráðherra að einu forsendurnar sem við getum lagt til grundvallar, eiginlega sama á hvaða tíma það er, eru núverandi forsendur Hagstofunnar. Síðan getum við farið að velta vöngum yfir því hér inni í þingsal að það séu ýmsar blikur á lofti o.s.frv. Eins og hv. þingmaður áttar sig örugglega á er í huga heilbrigðisráðherra á hverjum tíma ákveðin forgangsröðun. Sú forgangsröðun er númer eitt að heilbrigðismál séu í forgangi. Númer tvö er sú forgangsröðun að þjónustan sé mikilvægust, þ.e. sú þjónusta sem er aðgengileg öllum. Þá erum við að tala um fyrst og fremst þriðja stigs þjónustuna og heilsugæsluna, sem eru auðvitað þeir þættir sem þjóna okkur öllum á öllum tímum, óháð efnahagsástandi.
Virðulegur forseti. Við erum að tala um fjárhagsáætlun til næstu ára. Þar stendur um heilbrigðismál: „Einnig er löng bið eftir geðheilbrigðisþjónustu, til dæmis þjónustu göngudeildar BUGL.“ Ég hef miklar áhyggjur af því að enn skuli vera langir biðlistar í barnageðlækningum. Við verðum að sjá til þess að engin bið sé eftir slíkum lækningum vegna þess að það skilar sér inn í framtíðina. Síðan er annað sem maður hefur áhyggjur af í sambandi við fjármálaáætlun, þ.e. að ekki virðist alveg vera tekið á því að nú er stór hópur heilbrigðisstarfsmanna að fara á eftirlaun, bæði hjúkrunarfólk og læknar, og það er þegar mikill skortur á hjúkrunarfræðingum. Ég vil því spyrja heilbrigðisráðherra hvernig hún ætlar að bregðast við þeim málum. Síðan er það, sem er mjög metnaðarfullt, að nú er 90 daga hámarksbið eftir aðgerðum, liðskiptaaðgerðum og öðru, og ekki virðist heldur ganga nógu vel að stytta þá biðlista. Hvergi kemur fram hversu mikill sjúkrahúskostnaður er erlendis vegna þessara biðlista eða áætlanir um hann í framtíðinni. Það væri gaman að heyra um það. Og einnig í sambandi við lyfjakostnað. Þar eru mínar mestu áhyggjur af því að enn skuli vera svona gífurlegur lyfjakostnaður hjá þeim sem eru í krabbameinsmeðferð. Ég vil spyrja hvaða lausn ráðherra sjái fyrir sér í þeim málum í framtíðinni og hvort það sé eitthvað gott þar á leiðinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningar hans. Í fyrsta lagi varðandi langa bið eftir geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og ungmenni: Þar finnst mér skipta mjög miklu máli - ég veit ekki hvort það er að komast nægilega vel til skila - að ef við hugsum um heilbrigðiskerfið í þremur þrepum, þ.e. fyrsta þrepið eða fyrsta línan sé heilsugæslan, númer tvö séu sérfræðingar, sjálfstætt starfandi eða teymi eða mögulega heilbrigðisstofnanir, og þriðja línan eða þriðja stigs þjónustan sé hátæknisjúkrahús, hvort sem það er Landspítalinn eða Sjúkrahúsið á Akureyri, þá hefur það til skamms tíma verið þannig að þessi þrep hafa fyrst og fremst, og stundum eingöngu, átt við líkamlega heilsu. Nú erum við að breyta heilbrigðiskerfinu. Þetta er kerfisbreyting. Við erum að breyta heilbrigðiskerfinu þannig að nú erum við að tryggja að umfjöllun um andlega heilsu sé fyrir hendi með sama hætti og umfjöllun um líkamlega heilsu á fyrsta stigi þjónustunnar, þ.e. í heilsugæslunni sjálfri. Þegar þeirri þjónustu sleppir er hægt að vísa í geðteymin sem í lok þessa árs verða til um allt land. Og þegar við erum komin þaðan og erum enn í vanda er komið að sérhæfðum sjúkrahúsum, hvort sem það er BUGL fyrir börn og ungmenni eða geðdeildir fyrir fólk sem er orðið 18 ára. Um leið og við erum komin með kerfi sem tekur á geðheilbrigðisvanda á öllum stigum og farin að hugsa um forvarnir í geðheilbrigðismálum í alvörunni, þannig að við séum farin að hugsa um raunveruleg lífsgæði með styttingu vinnuvikunnar og að við endurmetum lífsgæðakapphlaupið o.s.frv., [[Forseti hringir.]]þá erum við líka farin að tala um að við séum með hagstæðara umhverfi til að fleirum líði betur. Virðulegi forseti. Ég svara vonandi hinum spurningunum í mínu síðara svari.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég ætla að koma með eina spurningu eða viðbót við þetta. Það er að fyrsti viðkomustaður á að vera heilsugæslan en það er mánaðarbið eftir að komast að þegar tími er pantaður. Þegar fólk fær loksins SMS, áminningu um tímann, man það bara eiginlega ekkert eftir hvað það ætlaði að tala um við lækninn eða er hreinlega of seint að nýta tímann. Það kom mér á óvart að hvergi er minnst á heilsuvera.is. í fjármálaáætluninni. Því að það er bara snilldartæki. Væri ekki hægt að setja peninga í að kynna það og auglýsa og kenna fólki á að nota þetta? Eins og ég segi, eftir að ég fór að nota vefsíðuna hef ég á tilfinningunni að ég sé með heimilislækninn í símanum og geti náð til hans innan sólarhrings. Þetta væri mjög gott. En svo ætla ég að vona að ráðherra geti svarað einhverjum af hinum spurningunum líka.
Virðulegur forseti. Fyrst um aðgengið að heilsugæslunni. Það er sannarlega þannig enn þá að löng bið er eftir tilteknum lækni, ef viðkomandi vill hitta tiltekinn lækni. Hins vegar erum við komin með vaktir og sums staðar er það þannig að það eru opnir tímar þar sem fólk kemur inn af götunni og getur fengið tíma hjá lækni án þess að þurfa að skrá sig inn. Hjúkrunarmóttaka er víðast hvar orðin að veruleika. Símatímar hjá hjúkrunarfræðingum, sem geta þá raðað inn á tiltekna tíma sem eru alltaf lausir fyrir hjúkrunarfræðinga, eru líka orðnir að veruleika mjög víða. Þetta aðgengi hefur því lagast mjög mikið. Og það sem er svo mikilvægt að heilsugæslan er núna án gjaldtöku fyrir lífeyrisþega, sem þýðir að lífeyrisþegar geta núna í fyrsta skipti ekki bara fengið tíma hjá hjúkrunarfræðingi eða lækni heldur líka komist að hjá fleiri heilbrigðisstéttum til að fá lausn sinna mála. Ég tek undir með hv. þingmanni hvað varðar vefsíðuna heilsuvera.is. Ég vona að fjallað sé um hana einhvers staðar í fjármálaáætluninni og ég held að það hljóti að vera.
Virðulegur forseti. Ég geri hér grein fyrir fjármálaáætlun næstu fimm ára hvað varðar þau fjögur málefnasvið sem undir mig heyra sem ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, þ.e. rannsóknir, nýsköpun og þekkingargreinar, ferðaþjónusta, orkumál, markaðseftirlit og neytendamál. Óhætt er að segja að verið sé að efla öll þessi málefnasvið með beinum eða óbeinum hætti. Ég horfi þá ekki bara á fjárhagshliðina heldur ekki síður á stefnu, markmið og aðgerðir sem hér eru settar fram. Í ferðaþjónustu er sett fram framtíðarsýn um sjálfbæra atvinnugrein sem er í jafnvægi í efnahagslegu, umhverfislegu og samfélagslegu tilliti. Meginmarkmiðin eru þrjú og lúta að þessum þremur stoðum sjálfbærni. Undirbúningsvinna við gerð langtímastefnu í ferðaþjónustu stendur yfir, annars vegar með viðamiklu verkefni þar sem metið er álag umhverfis, innviða og samfélags af völdum ferðamanna og hins vegar með mótun leiðarljóss í ferðaþjónustu til ársins 2030. Aðrar áherslur í verkefnum og aðgerðum eru m.a. að setja ramma um forgangsröðun við öflun, greiningu og hagnýtingu gagna, styðja við markaðsstofur landshlutanna og þróun þeirra, greina þolmörk náttúru, samfélags og efnahagslífs, skerpa á reglum um skammtímaleigu og efla eftirlit með leyfislausri starfsemi, kanna leiðir til gjaldtöku, skilgreina og byggja upp fyrirmyndaráfangastaði og fara í samkeppnismat á regluverki ferðaþjónustunnar. Fjárveitingar til ferðaþjónustu hækkuðu mjög mikið í fjárlögum ársins 2018 og gert er ráð fyrir að sú hækkun haldi sér að mestu, nema hvað varðar framlög til flugþróunarsjóðs en þau framlög voru tímabundin. Áfram verður þó hægt að sækja um framlög í sjóðinn en framlög hans munu flytjast á milli ára ef sjóðurinn nær ekki að ráðstafa þeim. Það hefur verið raunin hingað til. Fjármunirnir hafa ekki allir farið úr sjóðnum og þess vegna eru einfaldlega áfram nægir fjármunir til í sjóðnum þrátt fyrir að hið tímabundna framlag sé ekki lengur í áætluninni. Rétt er að benda á að fjárframlög til samgöngumála aukast verulega sem mun koma ferðaþjónustunni til góða, sérstaklega þegar kemur að dreifingu ferðamanna um landið, auk þess sem landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum, sem heyrir undir umhverfisráðherra, styrkist enn frekar. Undanfarið hefur verið tekið á svartri atvinnustarfsemi í greininni. Þar ber hæst átak í eftirliti með heimagistingu sem hefur skilað verulegum árangri í skráningum, auk þess að hafa haft þau óbeinu áhrif að liðka til á húsnæðismarkaði. Þessu verkefni verður haldið áfram. Í orkumálum setjum við fram þá framtíðarsýn að Ísland sé leiðandi í þróun og nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa á grunni þekkingar, fagmennsku og sérstöðu okkar orkuauðlinda. Meginmarkmiðið er aukin samkeppnishæfni orkumarkaðar á grunni efnahagslegs, umhverfislegs og samfélagslegs jafnvægis. Sérstök áhersla er lögð á samspil byggðamála og orkumála, að tryggja afhendingaröryggi raforku á landsvísu og jöfnun orkukostnaðar. Viðamesta verkefni málefnasviðsins er gerð langtímaorkustefnu fyrir Ísland, áframhald á eflingu orkuskipta, jafnt á sjó sem á landi, átak í þrífösun rafmagns og jöfnun orkukostnaðar á milli dreifbýlis og þéttbýlis. Ekki er um að ræða verulegar breytingar á útgjöldum til málaflokksins en forgangsraða verður innan málaflokksins til fjölmargra verkefna. Má þar nefna átaksverkefni til að hraða þrífösun rafmagns, einföldun leyfisveitingaferla vegna framkvæmda og sérstaka yfirferð á regluverki vindorku. Á málefnasviði 7 eru þau málefni sem heyra undir mig, nýsköpun, samkeppni og þekkingargreinar. Hér er sett fram sú framtíðarsýn fyrir málefnasviðið í heild að Ísland verði leiðandi á sviði rannsókna og þekkingar og það markmið að hér verði alþjóðlega samkeppnishæft umhverfi rannsókna og nýsköpunar. Málaflokkurinn hefur fengið stóraukin framlög á undanförnum árum og munar þar langmest um aukin framlög í Tækniþróunarsjóð og hækkun á endurgreiðslum vegna rannsókna og þróunarverkefna. Þessir tveir þættir hækkuðu um 80% á milli áranna 2015 og 2018. Það er vissulega mikil hækkun en við ætlum að gera enn betur. Í samræmi við stjórnarsáttmálann verða endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar stórauknar frá og með árinu 2020. Þá er gert ráð fyrir að stofnaður verði fjárfestingarsjóður sem hefur það hlutverk að fjárfesta í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Á þessu fimm ára tímabili er þannig ætlað að bæta verulega við eða um tæpa 10 milljarða á næstu fimm árum. Lagt er upp með að fjárfestingarsjóður í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum geti, að uppfylltum tilteknum skilyrðum, óskað eftir mótframlagi frá stjórnvöldum. Tilgangurinn með slíkri aðkomu ríkisins er að stuðla að mótun og þroska frumtaksfjárfestingarsjóða og stuðla að því að einkafjárfestar geti tekið aukinn þátt í fjárfestingum í nýsköpunar- og sprotasjóðum. Framtíðarsýn okkar a málefnasviði 16, markaðseftirlit, neytendamál og stjórnsýsla atvinnumála, snýst um skilvirka efnahagsstarfsemi og velferð á grunni stöðugleika, virkrar samkeppni, gagnsæis og heilbrigðra viðskiptahátta. Meginmarkmið málefnasviðsins er alþjóðleg samkeppnishæfni atvinnulífs sem byggist á efnahagslegu, umhverfislegu og samfélagslegu jafnvægi. Þar eru settar fram aðgerðir sem stuðla að skilvirkri stjórnsýslu og einföldun regluverks og má þar skoða sérstaklega málsmeðferðartíma áfrýjunarnefndar [[Forseti hringir.]]neytendamála og áfrýjunarnefndar samkeppnismála með það að markmiði að stytta málsmeðferðartíma. Einnig mun áfram verða unnið að [[Forseti hringir.]]framkvæmd samkeppnismats, eins og ég nefndi áður, í samvinnu við OECD, en það verkefni er nýlega hafið.
Hæstv. forseti. Ferðamönnum hefur fjölgað mjög hér á landi síðustu ár. Árið 2018 komu um 2,3 milljónir erlendra ferðamanna til landsins um Keflavíkurflugvöll, sem er 5,5% aukning frá árinu áður. Því hefur fjölgun ferðamanna minnkað frá árunum á undan, en árleg fjölgun ferðamanna á tímabilinu 2010–2017 var um 24% á milli ára. Sjá má í farþegaspá Isavia fyrir nánustu framtíð að aukning ferðamanna dregst heldur saman. Þegar talað er um minni aukningu getur maður gefið sér að farþegafjöldi haldi áfram að aukast og verði yfir 2,5 milljónir manna á ári á næstunni. Þó að hægt hafi á vexti ferðaþjónustunnar erum við samt sem áður að tala um einhverja aukningu sem að mínu áliti er gleðilegt og þurfum við sem við stjórnvölinn erum að hafa tögl og hagldir á ferðamannaþjónustunni í góðri samvinnu við þjónustuaðila vítt og breitt um landið. Dreifing á ferðamönnum um landið er misjöfn og álagið á landsvæðum mismikið. Eins eru skilyrði til móttöku ferðamanna æðimisjöfn eftir landshlutum. Mig langar til að vitna í kaflann um framtíðarsýn og meginmarkmið, með leyfi forseta: „Unnið er að því að móta framtíðarsýn málefnasviðsins til lengri tíma litið en ljóst er að hún mun fela í sér tilvísun til sjálfbærrar ferðaþjónustu á grunni efnahagslegs, umhverfislegs og samfélagslegs jafnvægis. Náttúra Íslands er ein helsta forsenda fyrir viðgangi ferðaþjónustu í landinu og því þarf að huga að áhrifum af starfsemi greinarinnar á umhverfið, svo sem með tilliti til þolmarka náttúru.“ Mig langar til að spyrja ráðherrann í framhaldi af þessu: Sér ráðherrann fyrir sér að þjónustan til móttöku á ferðamannastöðum á landsbyggðinni verði bætt í nánustu framtíð til mótvægis við álagið á suðvesturhorninu þar sem móttökusvæðin eru farin að láta á sjá, svo að ekki sé meira sagt?
Frú forseti. Svarið við því er: Já, ég sé fyrir mér að hægt sé að koma til móts við þá þörf. Bæði erum við með Framkvæmdasjóð ferðamannastaða, þar sem eru mörghundruð milljónir. Það er samkeppnissjóður þannig að þangað geta sveitarfélög sótt um styrki til uppbyggingar á alls kyns innviðum. Svo erum við með landsáætlunina sem heyrir undir umhverfisráðherra þar sem er annars vegar þessi tólf ára langtímasýn og svo þriggja ára áætlun hverju sinni. Við höfum sett verulega aukna fjármuni í bæði áætlunina og sjóðinn. Almennt er ég þeirrar skoðunar að við þurfum að tryggja að þessi svæði verði líka nægilega efnahagslega sjálfbær til að meta þörf fyrir ákveðna uppbyggingu og hafi þá sjálf möguleika á því að taka gjald, hvort sem það er af ferðamönnum beint eða af fyrirtækjum, til að afla sér fjár til þess að byggja upp, þannig að það sé ekki eingöngu bundið í fjárlög hvort t.d. gestastofa kosti 300 millj. kr. eða 600, heldur geti svæðin sjálf og fólkið úti á svæðunum metið þörf fyrir hvers kyns innviði, hvað þeir eru þá íburðarmiklir eða hvað, og hafi þá sjálft færi á því að sækja fé til þess að gera það. Það þarf auðvitað að vera innan allra eðlilegra marka og ákvarðanir teknar með gagnsæjum hætti svo að það sé alveg augljóst fyrir hvað er verið að rukka. Hvað varðar framtíðina er ég almennt þeirrar skoðunar að við eigum að reyna að stuðla að frekari dreifingu og minni miðstýringu þegar kemur að uppbyggingu innviða í ferðaþjónustu, hvort sem það á við um einstaklinga sem vilja gera eitthvað eða sveitarfélög.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir þetta svar og ég er mjög sáttur við það að svo komnu. Ég ætla að vinda mér yfir í áætlunina sem samþykkt var hér um afhendingaröryggi raforku á síðasta ári, í þingsályktunartillögu, og spyrja hvort sú áætlun sé á plani, hvort hún sé á áætlun, hvort áætlanir standist. Og hvað getur ráðherrann sagt okkur um stöðuna á tengingum þriggja fasa rafmagns en mörg svæði hafa orðið út undan í því undanfarin ár og áratugi? Ég hef aðeins heyrt að það sé komið á einhverja siglingu. Erum við kannski að fara að sjá til lands í þeirri vegferð?
Frú forseti. Fyrst varðandi afhendingaröryggi og flutningskerfið í heild: Sem betur fer tókst okkur að afgreiða þessa þingsályktunartillögu og ég fagna því mjög að við séum komin á þann stað að vera með slíka þingsályktun í gildi og mörkum okkur stefnu í þeim efnum. Við sjáum það strax að það hefur áhrif á vinnulag Landsnets í forgangsröðun á verkefnum og öðru slíku. Suðurnesjalína tvö, Kröflulína þrjú, Hólasandslína þrjú, Blöndulína þrjú og styrking á sunnanverðum Vestfjörðum - þetta eru allt verkefni sem eru á döfinni og eru meiri háttar fjárfestingar. Þannig að ég myndi segja að það sé nokkurn veginn á áætlun. En auðvitað erum við alltaf með alls konar hindranir í því. Varðandi þrífösun erum við hér að einblína á ákveðin verkefni. Við erum með hóp að störfum sem er að skila, held ég, nú í vikunni þar sem verið er að opna á nýjar leiðir til þess að komast hraðar í þessa uppbyggingu. Ég held að það sé pólitísk sátt um að reyna að gera það. Það kann að kalla á einhverjar kerfisbreytingar. Ég er mjög opin fyrir því vegna þess að [[Forseti hringir.]]þrífösun rafmagns er orðin eins og vegir eða ljósleiðarar, þetta eru bara grunninnviðir sem verða að vera til staðar úti um land til að hægt sé að byggja upp atvinnustarfsemi og halda fólki í byggð þar sem það er.
Frú forseti. Það má og á að hrósa fyrir það sem vel er gert. Vil ég fagna því hversu víða er komið inn á loftslagsmálin í fyrirliggjandi fjármálaáætlun, þó að ég persónulega hefði viljað ganga enn lengra til að bregðast við því neyðarástandi sem við í raun stöndum frammi fyrir. Það er auðvitað jákvætt í því samhengi að setja eigi aukið fjármagn í nýsköpun og rannsóknir og þá sérstaklega með áherslu á grænar lausnir og í því samhengi líka að það eigi að stuðla að orkuskiptum hjá bílaleigunum sem er mjög spennandi verkefni. Það væri gaman að heyra ráðherra koma inn á hvernig hún sjái fyrir sér að stuðla að því. Frú forseti. Einn af ásunum sem við Íslendingar eigum í erminni í baráttunni gegn útblæstri gróðurhúsalofttegunda er einmitt græna orkan okkar. Í kafla 15.1 er farið yfir þá alvarlegu stöðu sem er uppi varðandi orkuöryggi og afhendingaröryggi raforku á landsvísu. Ég sakna þess þó að sjá skýr verkefni sem leiða að lausn þeirrar stöðu. Það hljóta að vera nokkur vonbrigði því að staðreyndin er sú að á meðan þetta er staðan, að raforkuframleiðsla er dreifð um allt landið, er langt frá því að landsmenn sitji við sama borð þegar kemur að uppbyggingu atvinnutækifæra. Allt of víða er ekki hægt að taka á móti svo litlu sem 10 MW atvinnutækifærum vegna þeirrar alvarlegu stöðu sem dreifikerfi raforku er í. Þá má einnig nefna það kolefnisspor sem felst í orkutapinu í kerfinu. Ég spyr því ráðherra: Af hverju er ekki meiri áhersla á uppbyggingu dreifikerfisins í fjármálaáætluninni þrátt fyrir að það sé nefnt sem eitt af forgangsmálum stjórnvalda? Og finnst ráðherra ásættanlegt að skorið verði niður til málaflokks orkumála á næstu fimm árum? Mun ráðherra beita sér fyrir því að uppbyggingu raforkukerfisins verði hraðað svo um munar?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Fyrst varðandi orkuskipti bílaleiga. Það er verkefni sem við erum með inni á borði hjá okkur í samstarfi við umhverfisráðuneytið og í rauninni í samstarfi við SAF. Það hefur breyst ótrúlega viðhorfið hjá ferðaþjónustunni almennt og bílaleigum sérstaklega þegar kemur að tækifærum þess að fara í orkuskipti þar. Auðvitað þarf það að vera á viðskiptalegum forsendum. Það er það sem setið hefur í mönnum og ég skil það mjög vel. En hérna erum við að forma í rauninni verkefni til að koma peningunum í vinnu í samstarfi við greinina og sömuleiðis sveitarfélög almennt. Við erum að forma ákveðið verkefni sem við komum vonandi sem allra fyrst til framkvæmda. Ég trúi því að við munum sjá miklar breytingar í þessa veru á komandi árum. Í þessu felast auðvitað líka mjög mikil tækifæri, m.a. út frá ásýnd Íslands sem ferðamannastaðar, að hér komi ferðamenn sem eru jafnvel í fyrsta skipti að prófa að keyra rafbíl og vonandi hefur það síðan góð áhrif þegar þeir fara aftur heim. Til þess að þetta megi verða þurfa innviðir auðvitað að vera í lagi. Það er það sem við höfum verið að gera undanfarin ár og þar þarf að gera enn betur. Fólk þarf að geta keyrt hringinn í kringum landið o.s.frv., þannig að allt þetta helst í hendur. En ég trúi því að saman komumst við mun hraðar en þegar við erum of mikið að vinna hvert í sínu horni. Hvað varðar flutnings- og dreifikerfi raforku er ég hjartanlega sammála öllu því sem hv. þingmaður kemur inn á, um mikilvægi þess og þörfina fyrir úrbætur. Orkustofnun telur að um 50 MW fari í raun til spillis, það sé sóun í kerfinu af því að það nær ekki að flytja þetta nægilega vel á milli staða. En hingað til má segja að það hafi kannski ekki verið fjármagnið sem hafi hindrað framganginn og hægt á öllu ferli heldur miklu frekar þessi málsmeðferð og skortur á sátt þegar kemur að því hvar línurnar eigi að liggja því alltaf þurfa þær að liggja einhvers staðar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það hefði reyndar verið gaman að sjá verkefni í fjármálaáætlun sem snúa einmitt að því að einfalda regluverkið eða auðvelda málsmeðferðina. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Mig langar aðeins að fara yfir í ferðaþjónustuna en eins og kemur fram í áætluninni hafa aðgerðir stjórnvalda síðustu ár m.a. miðað að því að dreifa ferðamönnum víðar um landið og um allt landið. Eftir því sem ég best veit er enn stefna ráðuneytisins að gera það. Það hlýtur að valda vonbrigðum að ákveðið er að halda ekki áfram með flugþróunarsjóð, eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan, þó að sannarlega séu enn þá einhverjir fjármunir eftir í sjóðnum. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta sé til marks um stefnubreytingu hjá ríkisstjórninni varðandi dreifingu ferðamanna um landið og hvort hún styðji raunverulega að flugþróunarsjóður verði lagður af.
Frú forseti. Fyrst varðandi leyfisveitingaferli og málsmeðferð. Á síðu 298 er sérstök aðgerð sem er einföldun leyfisveitingaferla vegna framkvæmda og sérstök yfirferð á regluverki vindorku sömuleiðis. Þetta er í samstarfi við umhverfisráðuneytið og er liður í því að reyna að mjaka þessu áfram. Hvað varðar flugþróunarsjóðinn þá er engin stefnubreyting þar á. Það að þetta hafi verið tímabundið verkefni þýðir ekki að nú séu engir fjármunir í sjóðnum lengur og við séum hætt með hann heldur hafa fjármunirnir úr sjóðnum einfaldlega ekki allir gengið út, því miður. Það hefði verið gott ef meira hefði verið sótt í sjóðinn. Flugþróunarsjóður mun starfa áfram. Við færum fjármuni milli ára og það er ekki á minni dagskrá að hann líði undir lok og hverfi. Það er þá frekar að við grípum til ráðstafana ef við verðum svo heppin að það verði meiri þörf en sú sem við gerum ráð fyrir núna.
Frú forseti. Ég ætla að ræða um jöfnun húshitunarkostnaðar milli dreifbýlis og þéttbýlis og spyrja hæstv. ráðherra hvort gert sé ráð fyrir því í fjármálaáætlun að þessi mismunandi kostnaður sé fullfjármagnaður. Húshitunarkostnaður er hluti af rekstrarkostnaði heimilanna og um 7,5% af vísitölu neysluverðs má rekja til húshitunarkostnaðar og rafmagns. Þessum kostnaði er mjög misjafnt skipt á Íslandi eins og við þekkjum. Tæpur tíundi hluti landsmanna býr á svæðum þar sem notast er við rafhitun eða kyntar hitaveitur. Miðað við laun eftir skatta má gera ráð fyrir því að íbúar í dreifbýli þurfi að vinna u.þ.b. tvær vikur á ári til að kynda húsið sitt en íbúi á hitaveitusvæði geti sloppið með tæpa viku. Hér er ekki tekið með í reikninginn að tekjur í dreifbýli eru lægri en í þéttbýli en það hafa gögn Hagstofunnar sýnt. Mér skilst að það myndi kosta ríkissjóð eitthvað yfir 700 millj. kr. aukalega að niðurgreiða rafhitun til íbúðarhúsnæðis þannig að kyndingarkostnaður yrði sambærilegur meðalkostnaði íbúa þar sem þessi kostnaður er lægstur. Ég vildi gjarnan vita hvort eigi að stíga þetta skref til fulls á næstu fjórum árum. Við þekkjum að lög voru sett árið 2015 þar sem var ákveðið jöfnunargjald á dreifiveitur til að auka fjármagn inn í þessa niðurgreiðslu á flutningi á raforku. Það fjármagn hefur samt ekki dugað til að jafna að fullu. Svo er hinn þátturinn varðandi jöfnun húshitunarkostnaðar. Sá kostnaður er mjög mismunandi og mikill verðmunur á milli hitaveitna á landinu, ég tala nú ekki um í dreifbýli þar sem menn þurfa að kynda með raforku.
Frú forseti. Þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég tek undir með henni. Við stöndum okkur ekki nægilega vel þegar kemur að þessu og maður finnur fyrir því og heyrir hvert sem maður fer út um land. Við tryggjum í dag eingöngu 53% jöfnun dreifikostnaðar milli þéttbýlis og dreifbýlis en erum með markmið um að ná miklu hærri prósentu. Þannig að við erum núna komin á þann stað að það eru tvær leiðir sem koma helst til greina. Annaðhvort að tvöfalda núverandi jöfnunargjald - í samræmi við það sem hv. þingmaður nefndi að við gerðum árið 2015 - þannig að það færi úr 0,3 kr. í 0,6 á kílóvattstund, sem hefur þau áhrif að tæpir 2 milljarðar í staðinn fyrir 980 millj. kr. verði til ráðstöfunar til að niðurgreiða gjaldskrár, eða að samþætta og sameina gjaldskrár dreifiveitna í landinu, óháð því hvort um dreifbýlisgjaldskrá eða þéttbýlisgjaldskrá er að ræða. Þessi vinna er í fullum gangi í ráðuneytinu í samvinnu við Orkustofnun og fleiri. Það er gert ráð fyrir þessu. Í rauninni höfum við enn þá pláss fyrir þessar tvær leiðir í fjármálaáætlun og við höfum tímann fram af fjárlögum til að útfæra þær. Það er auðvitað þannig að í rauninni lendir það ekki á ríkissjóði heldur eru það notendur sem greiða þá hærra verð. En alveg eins og það kostar það sama að horfa á Ríkissjónvarpið hvar sem maður er staðsettur - og aðrir þættir sem við höfum í rauninni jafnað um landið - er það út frá byggðasjónarmiðum mjög mikilvægt að þessi aðstaða sé jöfn. Stundum er það bara mun óhagkvæmara og þetta munar bara oft mjög litlu á einhverju litlu svæði. Þetta er forgangsatriði í ráðuneytinu og við höfum komandi vikur til að útfæra og ákveða leið. Ef við erum með eina gjaldskrá er það í rauninni hreinlegri leið og varanlegri. Það er bara vonandi að við náum að útfæra hana og það kallar auðvitað líka á samtal við fleiri aðila.
Frú forseti. Ég er ánægð með að hæstv. ráðherra hefur skilning á þessu máli og að vinna sé í gangi til að skoða leiðir til að jafna að fullu þennan mikla mismun, sem er vissulega til staðar og er baggi á mörgum landsmönnum á þeim svæðum sem er ekki séð fyrir að þetta breytist á næstu árum, að það finnist heitt vatn eða eitthvað því um líkt. Þegar við fórum út í að jafna dreifiveiturnar innbyrðis voru stórnotendur ekki teknir inn í þá jöfnu. Það var eingöngu milli dreifiveitna sem var sett á ákveðið gjald til að jafna þennan kostnað. Ég spyr: Væri ekki eðlilegt að stórnotendur mundu taka þátt í þessari jöfnun líka? Það þyrfti kannski ekki marga aura á hverja kílóvattstund til þess að hægt væri að jafna þennan mun varðandi dreifinguna á raforkunni.
Frú forseti. Áður en ég svara spurningunni vildi ég nefna líka að það er sömuleiðis gert ráð fyrir 100 millj. kr. hækkun árlega til að hægt sé að standa undir þeim skuldbindingum sem þarf. Við t.d. sjáum það úti á Snæfellsnesi, sem dæmi, því að fjöldi ferðamanna er þar svo mikill, að kerfið eins og það er núna dugir ekki fyrir það svæði. Við gerum ráð fyrir að uppfæra þetta í samræmi við hækkun vísitölu verðlags á liðnum árum. Þess vegna er mikilvægt að framvegis taki liðurinn breytingum eftir þeim þáttum sem raunverulega hafa áhrif á hann, eins og t.d. dreifing ferðamanna. Þetta sýnir líka hvað ferðaþjónustan er með anga sína víða um samfélagið. Hvað varðar stórnotendur er það þannig að þetta á við um viðskiptavini dreifikerfisins. Stórnotendur eru ekki í viðskiptum við dreifikerfið heldur beint við flutningskerfið. Það er í rauninni bara hin kerfislæga ástæða fyrir því að þetta er með þeim hætti sem það er.
Frú forseti. Í fjármálaáætlun er gengist við því að framlögin á Íslandi séu minni en í nágrannaríkjunum og að það sé líka eftirsóknarvert að stuðla að því að á Íslandi styrkist grundvöllurinn undir fjárfestingar í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Þá er líka vitað að fjárfestingarstigið í atvinnulífinu í dag er allt of lítið og nauðsynlegt að bæta umhverfi rekstrar til að það batni. Ef skoðaðar eru aðgerðir og mælikvarðar í málaflokknum nýsköpunar-, rannsókna- og þekkingargreinum er lítið að sjá af aðgerðum sem taka á kjarna málsins sem er að kostnaður við stofnun og rekstur fyrirtækja á Íslandi er of hár, að fjármálakerfinu er líka svolítið stillt upp þannig að það eru litlir hvatar til áhættufjárfestinga. Það er auðvitað jákvætt að heyra af þeim 10 milljörðum kr. sem stendur til að setja í sprotafjárfestingar og annað. En það kemur í sjálfu sér ekki til með að laga þann markaðsbrest sem er til staðar. Arðsemi sjóðs- og skuldabréfafjárfestinga fer oft upp fyrir 10% á Íslandi. Ríkisskuldir eru jafnvel komnar í 8%. En hagvöxtur er aðeins 4,6% á síðustu 12 mánuðum og kemur til með að lækka samkvæmt hagvaxtarspánni í fjármálaáætlun. Þannig að við slíkar kringumstæðum er í rauninni verðmætara, með tilliti til áhættu fyrir fjárfesta, að mjólka arðsemi út úr nútímanum en að fjárfesta í uppbyggingu til framtíðar. Þá er rétt að spyrja: Er að vænta einhverra aðgerða af hálfu hæstv. iðnaðar- og nýsköpunarráðherra sem stuðla að því að íslenskt atvinnulíf verði beinlínis aðlaðandi fyrir fjárfestingar? Og ef svo er: Hvar birtast þær í fjármálaáætluninni eins og hún kemur fram? Eða svo ég orði það öðruvísi: Er á dagskrá þessarar ríkisstjórnar að láta hagvöxt fara umfram arðsemiskröfur á markaði og þá hvernig?
Frú forseti. Ég myndi segja að verkfæri til að ná þessum markmiðum séu vissulega í fjármálaáætluninni, þ.e. við gerum ráð fyrir töluverðum fjármunum, allt að 10 milljörðum á næstu fimm árum, í nýsköpun. Sú vinna er í gangi að skoða hvernig þeim verði best varið. Og fyrst líka er talað um markaðsbrest: Hér er verið að leggja upp með þennan fjárfestingarsjóð í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum sem er fyrir þessi áhættusamari verkefni og á þá að stuðla að því að einkafjárfestar taki aukinn þátt í fjárfestingum í nýsköpunar- og sprotasjóðum. Hin aðgerðin er að við erum auðvitað að vinna þessa nýsköpunarstefnu. Hún mun bæði hafa ákveðið leiðarljós en koma síðan líka inn á hvað þurfi að gera til að ná þeim markmiðum sem þar eru sett. Við vitum að það er dýrara hér en annars staðar að stofna fyrirtæki og við vitum líka að umhverfið hér er að ýmsu leyti enn þá töluvert óþroskað miðað við nágrannalöndin. Mitt helsta markmið með nýsköpunarstefnu og þeim aðgerðum sem við förum í í framhaldinu er í rauninni að lyfta nýsköpunarumhverfi á Íslandi úr - ég ætla nú ekki að gerast dómari, hvort það er úr fyrstu eða annarri tröppu - upp í svona fjórðu, fimmtu tröppu. Það mun auðvitað taka einhvern tíma en það mun líka kalla á það að við þurfum að vera dálítið kjörkuð við að taka ákvarðanir í þá veru. Vegna þess að við erum að setja töluverða fjármuni í nýsköpunarmál á Íslandi. Við þurfum að svara því hreinskilnislega hvort þeir fjármunir séu allir á þeim stöðum sem þeir eiga að vera. Sömuleiðis þegar við stofnum þennan sjóð - það eru örugglega ýmsir sem munu gagnrýna það að ríkið sé að setja fjármuni í áhættufjárfestingar á fyrstu stigum. En ég trúi því að það sé rétt forgangsröðun fjármuna ríkisins. Það er það sem þau lönd hafa gert sem eru komin lengra en við, þau hafa þurft að byrja þarna. Ég viðurkenni það fúslega.
Frú forseti. Ég er hjartanlega sammála hæstv. ráðherra um að auðvitað þarf ríkið að taka af skarið þegar staðan er eins og hún er í dag. Það er náttúrlega þekkt úti um allan heim að ríki komi inn með einhvers konar fjárfestingarsjóðum og öðru til þess að gangsetja nýsköpun og koma þeirri vél í gang. En ég er í sjálfu sér að spyrja um kannski aðeins „núansaðri“ þátt sem er hvort það sé ekki spurning um framtíð atvinnuvega okkar og hagkerfis að vaxtastigið komist niður fyrir hagvöxt. Vegna þess að með því verða til ýmsir hvatar til fjárfestinga sem eru ekki til í dag. Það er orðinn langþreyttur aðskilnaður á stjórn efnahagsmála og stjórn atvinnumála í þessu landi. Vegna þess að þetta er náttúrlega nátengt og mun tengdara en hefur verið. Þannig að ég trúi því að hæstv. ráðherra hafi góðan skilning á þessu. Það heyrist á hennar fyrra svari. En við verðum auðvitað að reyna að takast [[Forseti hringir.]]heildstætt á við þetta.
Frú forseti. Það er alveg rétt að auðvitað hanga efnahagsmál og atvinnumál að verulegu leyti saman. Hvað varðar vaxtastigið er það verkefni sem engan enda tekur. Við erum auðvitað að ýmsu leyti á ágætum stað núna, sé litið til sögunnar. En það eru líka margir aðrir þættir sem ógna því. Ég held að með því að marka þessa stefnu séum við að auka skilning og ganga meira í takti í þeim efnum og að það muni skila okkur árangri. Með þroskaðra umhverfi, líka í nýsköpunarumhverfinu heilt yfir, mun það mögulega líka hafa meiri áhrif á þróun mála, alla umræðu um atvinnumál og efnahagsmál og samhengi hlutanna þar. Það er alveg rétt að þetta hangir að verulegu leyti saman og við þurfum að gera betur en við gerum nú.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að fá hér tækifæri til að ræða við hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um þau málefnasvið sem þeim ráðherra tilheyra. Ég vil byrja á því að staldra við ferðaþjónustuna og fagna sérstaklega áherslunni á uppbyggingu sjálfbærrar ferðaþjónustu og að mælikvarðarnir og verkefnin sem þar eru undir snúi öll að því hvernig við metum sjálfbærni og aukum hana. Þar eru markmiðin m.a. að auka verðmætasköpun um 1,5% á ári, fylgjast með viðhorfum til þróunar fyrirkomulags á starfsemi ferðaþjónustunnar og vinna að þróun ferðaþjónustunnar á grunni Parísarsamkomulagsins. Ég fagna líka sérstaklega orðum ráðherra um að ekki sé á dagskrá að flugþróunarsjóður hverfi, þó að hann hafi ekki verið fullnýttur, því að ég tel að það sé mjög mikilvægt að nýta hann áfram sem hvata til að auka dreifingu ferðamanna um landið, hvort sem er með beinu flugi erlendis frá eða aukningu á framboði flugs sem þjónar ferðaþjónustunni sérstaklega innan lands. Ég hef oft átt samtöl við hæstv. ráðherra um lykilhlutverk markaðsstofanna á landsbyggðinni við þróun ferðaþjónustu og markaðssetningu áfangastaða. Mig langar því að spyrja út í verkefnið „þróun starfs markaðsstofanna“ - hvað felst í því? Það kemur fram í fjármálaáætluninni að ferðamálaáætlun 2011–2020 sé í gildi en jafnframt að verið sé að móta langtímastefnu. Hvernig verður hún sett fram? [[Forseti hringir.]]Í nýrri ferðamálaáætlun eða á annan hátt?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar og er sammála hvað varðar sjálfbærnina. Sjálfbærni, nýsköpun og innviðir - þetta eru allt mjög vinsæl orð. En sjálfbærni er auðvitað bara orð þangað til einhverjir mælikvarðar eru settir þar á bak við. Það er það verkefni sem við erum helst að vinna að núna. Hvað varðar langtímastefnu ferðaþjónustunnar er þetta viðamikla verkefni sem við erum í, með m.a. EFLU verkfræðistofu, Stjórnstöð ferðamála, ráðgjöfum erlendis frá og öðrum, þar sem fræðasamfélagið og ýmsar stofnanir og aðrir taka þátt. Þar erum við búin með þennan fyrsta fasa, sem er að merkja þessa vísa, rúmlega 60 talsins. Núna, númer tvö, erum við að reyna að setja þessa mælikvarða þar á bak við. Við erum búin að segja: Hér er hámarkshraði - en hver á hann að vera? Nú erum við að reyna að finna út úr því hver hann eigi að vera. Fasi þrjú í þessu verkefni er raunverulega þessi langtímastefnumótun í ferðaþjónustu. Við sjáum þá hvað kemur út úr fasa tvö. Það mun vísa okkur veginn í rauninni um hver langtímastefnan sé. Ef við erum búin að ákveða að við ætlum að reyna að vera sjálfbær og við erum búin að finna út úr þessum mælikvarða mun það marka leiðina - hvert við stefnum. Hvað varðar þróun starfs markaðsstofanna eru markaðsstofurnar, eins og við höfum áður rætt hér í þessum sal, ég og hv. þingmaður, auðvitað sjálfsprottnar og eru að vinna mjög merkilegt starf mjög víða um land. Þær eru saman settar með ólíkum hætti. Við erum nú komin með yfirlýsingu um samstarf. Þau hafa ekki lögbundið hlutverk. Ég vil sjá markaðsstofurnar þróast á þann hátt að þær hafi lögbundið hlutverk. Mín skoðun er sú að þær eigi að þróast í þá átt að verða áfangastofur. Í samræmi við áfangastaðaáætlanir væru þær áfangastofur. En ég er líka þeirrar skoðunar að frumkvæðið verði líka svolítið að koma frá þeim sjálfum. Ég mun ekki skrifa frumvarp gegn þeirra vilja og segja: Nú gerið þið þetta. En ef okkur á að takast að þróa markaðsstofurnar áfram svo þær hafi skilgreint hlutverk, mögulega líka t.d. í markaðssetningu, [[Forseti hringir.]]höfum við verk að vinna í því hvernig þær eigi að þróast.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það væri lengi hægt að ræða um ferðaþjónustuna. Mig langar að snúa mér aðeins að nýsköpuninni, sem er meginforsenda aukinnar verðmætasköpunar og samkeppnishæfni þjóðarinnar, eins og fram kemur í áætluninni. Ísland stendur að ýmsu leyti vel í nýsköpun og þekkingariðnaði. Þar er gróska. Nú er unnið að mótun nýsköpunarstefnu. Þá er auðvitað lykilatriði að sjá að fjármálaáætlunin skapar svigrúm til að vinna samkvæmt þeirri stefnu þegar hún verður tilbúin. Það er ætlunin að auka útflutningsverðmæti, hagnýta tæknilausnir í þágu loftslagsmála og að ný störf skapist í þekkingargreinum. Eina nýjungin í nýsköpunarumhverfinu er Auðna – tæknitorg, sem hefur það hlutverk að sinna tækniyfirfærslu og hugverkavernd fyrir íslenskt vísindasamfélag til þess að nýta fjárfestinguna sem ríkið er að leggja í rannsóknir og þróun. Til þess að hún skili sér aftur til samfélagsins. Er rekstur tæknitorgsins tryggður í áætluninni? Svo finnst mér mjög spennandi verkefnin „umgjörð fyrir stafrænar smiðjur“ [[Forseti hringir.]]og „mótun matvælastefnu“. Þannig að ef ráðherra [[Forseti hringir.]]hefði tíma til að segja okkur eitthvað meira um þau væri það áhugavert.
Frú forseti. Það er nú ekki langt síðan ég var viðstödd þegar Auðna – tæknitorg var formlega opnuð. Það er í rauninni okkar verkefni að tryggja fjármuni í hana. Fjármálaáætlunin veitir okkur svigrúm til að útfæra það nánar þannig að ekkert annað er á dagskrá en að tryggja henni áfram líf og efla hana enn frekar, vegna þess að í rauninni er hún sömuleiðis löngu tímabært skref, þó að maður fagni því mjög þegar það loksins er tekið. En við höfum vitað í mjög langan tíma að það er mjög mikilvægt. Það sem við þurfum einna helst í þessu nýsköpunarumhverfi er miklu meiri sambúð og minni fjarbúð - ég held að það séu nú bara orð hv. þingmanns sem ég greip á lofti og er búin að nota á mörgum fundum síðan. Mér finnst þau fanga mjög vel hvert hlutverkið er. Auðna – tæknitorg er liður í því að reyna að ná með betri hætti þekkingu sem verður til í fræðasamfélaginu og koma henni yfir í hagnýta þekkingu, verðmæti og fyrirtæki o.s.frv. Þannig að það er alveg klárt að Auðna – tæknitorg er komin til að vera, byrjar smátt og verður stærri.
Frú forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að fá að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í ferðaþjónustuna. Ég vona að hæstv. ráðherra virði það við mig að ég hef kannski meiri áhuga á undirliggjandi stöðu greinarinnar en einstökum fjárveitingum eða mælikvörðum á markmið stjórnvalda og stefnumótun þó að ég fagni mörgu af því góða starfi sem þar er verið að vinna. Það er löngu tímabært að taka stefnumótun fyrir greinina fastari tökum en verið hefur. Staðan er í einföldu máli sú að efnahagslegar forsendur fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar hvíla dálítið á þessari atvinnugrein og hver þróun hennar verður á þessu ári og komandi misserum. Þar eru mjög þung ský yfir okkur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í hennar mat á stöðunni. Í fjármálaáætluninni er gert ráð fyrir liðlega 2% fækkun ferðamanna. Nýjasta spá Isavia virðist benda til þess sem og rauntölur sem við höfum séð það sem af er ári að staðan gæti orðið öllu lakari en svo. Og í morgun birti Arion banki nýja hagspá þar sem gert er ráð fyrir á bilinu 9–16% fækkun ferðamanna til landsins, allt eftir því hvort WOW tekst að komast fyrir vind eða ekki. Í þeirri spá er gert ráð fyrir að þetta leiði á endanum til 1–2% samdráttar í landsframleiðslu sem er töluverður viðsnúningur frá þeirri hagspá sem við erum að vinna hér út frá. Hvert er mat hæstv. ráðherra á þessari stöðu? Hvað telur hæstv. ráðherra raunhæft að ætla í þessum efnum miðað við þekkingu hennar á málaflokknum?
Frú forseti. Hér togast sjónarmið svolítið á. Þetta eru þannig dagar að maður þarf að passa sig á að vera búinn að kíkja á símann þegar maður fer í ræðustól til að vita hvað er að gerast. Allt breytist svo hratt. Þetta sýnir að mörgu leyti um hve brothætt umhverfi og atvinnugrein er að ræða. Þetta sýnir líka hvað við erum ótrúlega háð fluginu. Þetta eru tvær atvinnugreinar. Flugrekstur er eitt og ferðaþjónusta er annað. Í mörgum löndum eru miklu skýrari skil þarna á milli. En hér erum við svo ótrúlega háð fluginu að þetta verður allt samofið. Hagsmunir flugsins eru oft aðrir en hagsmunir ferðaþjónustunnar eða hagsmunir okkar sem samfélags hvað það varðar hvað við viljum fá út úr atvinnugreininni. Ef maður tekur óvissuna um þetta tiltekna flugfélag núna út fyrir sviga hef ég fram til þessa almennt sagt: Það að verulega hægi á fjölgun er í sjálfu sér gott. Vöxturinn hefur verið ósjálfbær. Það felast líka í því tækifæri að geta aðeins andað ofan í kviðinn, tekið ákvarðanir, hvort sem þær varða stjórnvöld eða fyrirtækin en ef við sjáum einhverja dýfu eða mikla fækkun rífur það auðvitað í allt saman og sérstaklega hjá fyrirtækjum sem standa verr. Ég hef alltaf staðið föst á því að fjöldi ferðamanna sé ekki það sem skiptir máli, að við getum ekki búist við því að þessi fjölgun verði áfram. Þrátt fyrir að fjölgunin standi nánast í stað er ekki þar með sagt að það sé vont, heldur er okkar verkefni miklu frekar að tryggja að gæðin séu slík að fólk komi, það dvelji lengur, fari um landið og eyði hér peningum. Það er það sem við viljum sjá í ferðaþjónustunni en ekki bara horfa á tölurnar hækka. Það er kannski hagfræðingasvar að segja að allt jafni sig á endanum. Til lengri tíma er framtíð ferðaþjónustunnar björt. Núna eru bara þannig aðstæður að það er ótrúlega erfitt að spá fyrir um hvað gerist t.d. út [[Forseti hringir.]]þetta ár.
Frú forseti. Það er rétt að margoft hefur verið bent á það á undanförnum árum að við ættum að einblína á gæði ferðamannanna en ekki fjölda þeirra. Auðvitað eru áfram fjölmörg tækifæri en það breytir því ekki að þróun ferðaþjónustunnar hér á landi er á komandi misserum og árum mjög undir þróun í fluginu komin. Í nýrri hagspá t.d. Arion banka er verið að benda á að vandamálið við rekstrarhorfur WOW sem slíks er ekki bara skammtímasveifla heldur sú staðreynd að sú mikla aukning sem orðið hefur í flugi í Evrópu allri á undanförnum árum hafi byggst á mjög lágu eldsneytisverði og mjög lágum flugfargjöldum, að þar séu horfur á vatnaskilum og að við séum löngu búin að horfa fram á eldsneytishækkunina en eftir standi að fjöldi flugfélaga sé rekinn með tapi og það sé einfaldlega komið að því að það dragi úr framboði. Þess vegna [[Forseti hringir.]]leiðir maður hugann að því hvaða áhrif það muni hafa á ferðaþjónustuna hér til millilangs tíma og hversu vel hún sé í stakk búin sem atvinnugrein til að takast á við það eftir þennan hraða vöxt.
Frú forseti. Ég held að það sem hv. þingmaður er hér að nefna sé nokkuð sem fyrirtæki í ferðaþjónustu þurfa í verulegum mæli að búa sig undir og hugsa um, þ.e. ég er þeirrar skoðunar að þessi ótrúlega mikla samkeppni hér yfir hafið sé að einhverju leyti ekki sjálfbær og geti ekki staðið undir sér til lengri tíma. Það sýna erfiðleikar flugfélaga víða um heim. Við fórum til Nýja-Sjálands í fyrra eða hvenær það var en þar eru miklu lengri flugleiðir þannig að þar fljúga mjög fá lággjaldaflugfélög en þau eru með mjög sterkan fókus á hvaða flugfélög þau vilja fá til landsins. Þar byggja þau bara á fáum flugfélögum en þau eru sterk þannig að þar eru þau bara með annan grunn. Það er ekki endilega [[Forseti hringir.]]verri grunnur en okkar, sérstaklega ekki ef okkar er síðan ekki sjálfbær eftir allt saman.
Virðulegur forseti. Það er tvennt sem liggur mér á hjarta og mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um. Í fyrsta lagi hef ég verið að velta fyrir mér þeim orkuskorti sem landsbyggðin hefur þurft að horfast í augu við, eins og t.d. á Akureyri og Norðausturlandinu. Það leiðir að spurningunni: Veit hæstv. ráðherra hvað er að gerast í sambandi við þessa svokölluðu Blöndulínu eða hvort menn séu farnir að snúa sér að Kröflu til að koma aukinni orku inn á svæðið? Nú er vitað að það er verið að keyra orku á dísilstöðvum. Það er sennilega ekki það sem við viljum þegar skortur er á rafmagni. Þetta er líka að gerast á Vestfjörðum, þó að það sé önnur lína, en spurningin er: Við sjáum þetta stóra mikla átak sem Landsnet er að ráðast í núna, búið að eyrnamerkja um 8 milljarða kr. sem þeir segjast vera að fara í í sambandi við kostnað til að reyna að tengja landsbyggðina betur og reyna að jafna aðkomu allra að orkunni. Hitt er svo í sambandi við Íslandsstofu og í sambandi við hvað við erum að gera til þess að sporna gegn því á alþjóðavettvangi, hvernig hugsanlegur samdráttur kemur til með að verða núna í ferðamannastraumnum. Ég veit að þetta eru tvær spurningar og við eigum kannski pínulítið eftir á eftir til að tala um það. En það er þetta sem ég var að velta fyrir mér. Og í sambandi við t.d. Blöndulínu varð þarna ákveðinn ásteytingarsteinn: Ég spyr hvort eitthvað hafi greiðst þar úr og hvort hæstv. ráðherra viti nokkurn veginn hvar málið er statt í dag.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Það er hárrétt að staðan er ekki viðunandi eins og hún er núna hvað varðar flutningskerfi raforku. Hér er spurt sérstaklega um Norðurlandið. Áður var það þannig að Blöndulína átti að vera fyrst á dagskrá þegar horft var til Kröflulínu, Hólasandslínu og Blöndulínu. Nú er sú framkvæmd komin aftast í röðina út af öllu því sem þar hefur gengið á. Nú er hún áætluð, að mér skilst, árið 2023. En Kröflulína þrjú er á áætlun og á að fara af stað núna með vorinu. Fyrsta framkvæmdaleyfið er komið. Og bara við þessar þrjár línur er kostnaður upp á rúma 20 milljarða kr. Ég er bjartsýn að eðlisfari og bind vonir við að okkur takist að vinna þetta jafnt og þétt, þessar framkvæmdir. Ég trúi því að það sé aukinn skilningur og sátt um mikilvægi þess að að sjálfsögðu þarf flutningskerfið að virka fyrir fólk sem býr úti um allt land. Það er aðstöðumunur á höfuðborgarsvæðinu og landsbyggð. Það getur ekki talist sanngjarnt. Svo er það sjálfstætt verkefni að koma 50 MW, sem Orkustofnun telur að fari til spillis, séu sóun í kerfinu, á sinn stað. Af því að flutningskerfið er ekki nógu öflugt og dreifikerfið til að koma þessu á sína staði ætti það að vera verkefni í sjálfu sér, út frá umhverfismálum og öðru, að koma þessum megavöttum líka til fólks og fyrirtækja. Blöndulína átti, eins og ég segi, að vera fyrst en er nú síðust. Það er alls ekki komið í höfn. En ég vona að með þessu vinnulagi, samtali, fundum og samráði komumst við nær því að geta saman klárað þessar framkvæmdir sem eru svo mikilvægar.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Við snúum okkur þá kannski að hinu, hvort markaðsherferð sé fyrirhuguð af hennar hálfu og hennar ráðuneytis. Við munum t.d. eftir því þegar við hleyptum af stokkunum Inspired by Iceland sem vakti mikla lukku og talið að það hafi kannski aðstoðað okkur verulega - með Eyjafjallajökli og Justin Bieber - við að hingað fór að streyma mikið af ferðamönnum. Mig langar að vita hvort það sé eitthvað í kortunum í sambandi við það.
Frú forseti. Það er alveg rétt, Inspired by Iceland, eða Ísland allt árið, skilaði mjög miklum árangri. Það er enn þá í gildi. En við erum með nokkra samninga, þ.e. mitt ráðuneyti, við Íslandsstofu um þessa þætti og nú er það allt í endurskoðun þegar við erum komin með nýtt fyrirkomulag um Íslandsstofu. Það er í skoðun hvernig það mun líta út. Það sem hefur breyst undanfarin ár eru áhrif áhrifavalda í allri markaðssetningu á landinu. Hv. þingmaður nefnir Justin Bieber. Auðvitað höfum við líka lent í vandræðum; hann fer í Fjaðrárgljúfur og við endum á því að þurfa að loka af því að enginn bjóst við öllum þessum ágangi á slíka staði. Þetta er því allt saman mjög breytilegt og á mikilli hreyfingu. En hvað varðar sérstakt átak erum við hluti af þessari viðbragðsáætlun okkar og mögulegum viðbrögðum. Ef veruleg röskun verður á flugi eða ytra umhverfi ferðaþjónustunnar hér er eitt af því sem þarf að skoða sérstaklega hvort við förum í slíkt átak og hverju það gæti skilað okkur.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir það sem hæstv. ráðherra hefur haft fram að færa um málaflokk sinn. En ég vil samt sem áður ræða aðeins um gjaldtöku af ferðamennsku eða af ferðaþjónustunni. Árið 2013, þegar sá sem hér stendur kom inn á þing voru menn sammála um að ekki væri eftir neinu að bíða með að leggja einhvers konar gjöld á ferðaþjónustuna. Menn voru súrir yfir að hafa ekki gert það löngu, löngu fyrr. Nú kemur í ljós að við erum búin að eyða þessum sex árum og höfum ekki gert neitt í því. Fram kemur í inngangi að kafla 14 að áætlanir um virðisaukaskattshækkun á þessa grein hafi verið lagðar til hliðar út þetta kjörtímabil, sem er náttúrlega mjög gott vegna þess að það var galskapur að gera það. En það má eiginlega segja að í greininni segi að leit standi yfir að tekjuöflun. Út af fyrir sig er einfaldasta leiðin til að taka sem tekjur af þessari starfsemi kannski einfalt gjald sem yrði lagt ofan á hvern farmiða hingað til landsins, þ.e. bæði í flugi, ferjum og skemmtiferðaskipum. Það þyrfti ekki að vera hátt til að söfnuðust saman miklar upphæðir. En síðan er annað að við höfum ekki sinnt því fyrr en kannski núna seinustu mánuðina að innheimta af starfsemi sem þegar er í gangi. Þegar mest lét var framboð af Airbnb íbúðum jafn mikið t.d. á höfuðborgarsvæðinu og öll hótelherbergi. Við létum þetta átölulaust. Það var ekkert gert til að skrá þetta. Það gerði hæstv. ráðherra og ég er henni þakklátur fyrir það og hrifinn af því. En ég óttast það jafnframt því að nú er gefið í skyn að þeirri skráningu og sérstaka átaki í skráningu verði hætt núna um mitt ár. Það þykir mér mjög illt vegna þess að einmitt með því að nýta þegar álögð gjöld, vera ekki að setja á ný, heldur nýta það sem fyrir er, ættum við að geta náð tekjum út úr greininni sem við erum ekki að ná núna.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar og sjónarmið hans. Fyrst varðandi það að við höfum ekki gert neitt - ég er alveg ósammála því. Við höfum auðvitað farið í ákveðnar breytingar, til að mynda með breytingu á umferðarlögum sem heimilar bílastæðagjöld í dreifbýli en ekki bara í þéttbýli, sem hefur létt verulega undir á ákveðnum stöðum. Þjóðgarðar hafa heimild til að rukka gjöld og eru farnir að gera það, ekki öllum til mikillar gleði, en þar er heimild sem skiptir máli að nýta rétt. Það er enn þá hópur að störfum sem er að fara yfir þessi mál. Ég er svo sem alveg róleg yfir því þótt líði einhverjar vikur áður en hann skilar, enda held ég að hvers kyns umræða um frekari gjaldtöku á ferðaþjónustuna á þessum tímapunkti sé frekar þung í vöfum. Mér finnst þau verkefni sem við blasa ekki snúa að því sérstaklega að leggja frekari gjöld á greinina. Við erum með gistináttaskatt sömuleiðis og þar er ég sammála. Það blandast kannski aðeins saman, komugjald og gistináttaskattur vegna þess að við getum breikkað þann skattstofn. Í dag er slíkt ekki á skemmtiferðaskipum og öðrum þáttum og ekki heimagistingu, það væri hægt að breikka þann skattstofn þannig að allir sem kæmu borguðu fyrir hverja nótt. Sem fjármagnaði þá ákveðin verkefni, t.d. uppbyggingu innviða víða um land. Um heimagistinguna. Átakinu er vissulega lokið en gert er ráð fyrir viðvarandi eflingu í því. Það er ekki þannig að við höfum farið í átak og förum svo aftur til baka í gamla horfið, heldur erum við núna að tryggja fjármuni eins og þarf þannig að eftirlitið virki sem skyldi. Svo erum við vonandi að koma með inn í þingið fyrir tilskilinn frest frumvarp sem bætir enn frekar þetta umhverfi. [[Forseti hringir.]]Ég kem nánar að því í seinna svari.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin. Þau voru greinargóð eins og hennar er von og vísa. Ég gleðst yfir því að halda eigi áfram Airbnb-átakinu og væri gott að heyra það frá hæstv. ráðherra hversu mörgum skráningum sérstaka átakið skilaði. Það voru í kringum 3.000 einingar, ef ég man rétt, sem voru óskráðar, bara á höfuðborgarsvæðinu. Það væri fróðlegt að heyra af því. En síðan er annað sem ég held að skipti máli í þessu samhengi. Það er dreifing kraftanna. Ég held að ferðaþjónusta og/eða ferðamennska sé á einum fjórum stöðum í hverjum fjárlögum. Við erum með Íslandsstofu, Ferðamálastofu, við erum með sérstakar ráðstafanir í ferðamálum og ég held að þarna ættum við að fara í sameiningu. Við ættum að sameina krafta. Það er líka önugt fyrir þá sem eru að byrja í þessum rekstri að þurfa að sækja alls konar leyfi og slíkt á mörgum stöðum. Ég held að þetta flækjustig sé manngert og við eigum að vinda ofan af því.
Frú forseti. Hv. þingmaður kemur inn á svo marga áhugaverða punkta að ég vildi að ég hefði nokkrar mínútur til að svara. Fyrst varðandi það hvað ferðamálin eru á víð og dreif í stjórnkerfinu. Það er alveg hárrétt. Við erum nýbúin að breyta fyrirkomulagi Íslandsstofu og almennt hlutverk hennar er að markaðssetja Ísland fyrir allar atvinnugreinar. En það sem mér finnst vera lykilatriði í þessu er að við komum á fót leyfisveitingagátt sem er í mótun og ég vona að fari að líta dagsins ljós. Því að það á ekki að skipta þann máli sem ákveður að stofna fyrirtæki í ferðaþjónustu eða öðru við hvaða opinbera eftirlit eða stofnun hann talar heldur fari hann einfaldlega á netið, þar fyrir aftan er það síðan okkar að koma því á rétta staði. Það myndi einfalda þetta mjög vegna þess að ferðaþjónustan mun alltaf vera mjög víða í stjórnkerfinu. Angar hennar liggja víða. Það sýnir líka mikilvægi samgöngumála fyrir ferðaþjónustuna, landsáætlun sem heyrir undir umhverfisráðherra og þar fram eftir götunum. Varðandi heimagistingarátakið mun ég koma þessum skilaboðum betur á framfæri vegna þess að ég er ótrúlega ánægð með þetta allt saman. Það eru yfir 3.000 ábendingar um óleyfilega skammtímaleigu sem hafa verið [[Forseti hringir.]]mótteknar frá því átakið fór af stað. Það eru 23 milljónir, bara í skráningargjöld, og þau koma á hverju einasta ári. Það hefur fjöldi íbúða farið í sölu fyrir vikið. Sýslumenn á höfuðborgarsvæði gera ráð fyrir að svört atvinnustarfsemi hafi dregist saman um 35% frá því að átakið hófst.
Frú forseti. Á síðasta iðnþingi flutti hæstv. ráðherra ágæta ræðu og talaði m.a. um mikilvægi nýsköpunar. Efling hennar kæmi ekki í stað hefðbundinna greina heldur ynni með þeim, þróaði þær áfram. Þetta er auðvitað hárrétt. Það er út af fyrir sig gleðilegt að það hafi verið aukning á fé til nýsköpunar í þessari áætlun en fyrsta spurningin er hvort hún telji ekki skrýtið að á sama tíma sé verið að minnka fé til háskóla sem eru kannski útungunarstöðvar hugvitsins. Mig langar að ræða við ráðherra um byggingariðnaðinn sem er gríðarlega mikilvæg atvinnugrein og stendur fyrir um 8% af landsframleiðslunni. Gott og öruggt húsnæði er meðal grunnþarfa okkar, ekki síst í landi sem býður upp á íslenska veðráttu. Uppbyggingin hefur ekki verið nógu hröð. Byggingarkostnaður er of hár. Þetta stendur venjulegu fólki fyrir þrifum. Stærstu ástæðurnar eru örugglega mikill fjármagnskostnaður á sama tíma og framleiðni er talsvert minni en hjá nágrannaþjóðum okkar og við hvoru tveggja þarf að bregðast. Við gætum auðvitað átt langa samræður um kostnaðinn við krónuna en hér ætla ég að einbeita mér að framleiðninni. Hvernig útskýrir ráðherra algjört metnaðarleysi þegar kemur að fjármögnun rannsókna og eflingu nýsköpunar í íslenskum byggingariðnaði? Það eru aðrir þættir líka sem ættu ekki síður að hvetja til þessara hluta, t.d. hollustuhættir. Vandamál samfara myglu eru sífellt meira rædd og hana má eflaust að miklu leyti rekja til rangrar umgengni í byggingum en ekki síður þeirra byggingaraðferða sem hér hafa tíðkast. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort það felist ekki ótrúleg skammsýni og sóun í því að verja ekki meiru fé til þessara mála í ljósi þess að það mun leiða til ódýrara húsnæðis, hraðari uppbyggingar og auðvitað heilbrigðari vistarvera.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Fyrst varðandi nýsköpunarmálin þá er það rétt að ég kom inn á þau mál í ræðu minni á iðnþingi og ég er þeirrar skoðunar og hef þá trú að nýsköpun í breiðu samhengi sé mikilvægasti hluti okkar samfélags í dag og við allar okkar ákvarðanir eigum við að hafa mikilvægi hennar í huga og hugsa til þess hvaða áhrif þær kunna að hafa á hvers kyns nýsköpun. Hvað varðar byggingamálin þá voru nokkur atriði rædd. Fyrst varðandi kostnað og allt umhverfi og regluverk þá tek ég undir með hv. þingmanni. Það er ástæða þess að við fórum í þetta verkefni með OECD, samkeppnismat, sem kostar töluverða fjármuni, yfir 100 milljónir, þar sem við tökum fyrir tvo geira, annars vegar ferðaþjónustuna og hins vegar byggingargeirann til þess að reyna að horfa á þetta í heildarsamhengi. Hvar eru t.d. hindranir? Hvar erum við með óþarflega flókið regluverk? Við skorum almennt mjög lágt á listum í samanburði við önnur nágrannalönd þegar kemur að flækjustigi og kostnaði við að byggja. Hvað varðar spurningar um myglu og rannsóknir þá get ég ekki annað sagt en að ég sé sammála hv. þingmanni. Ég hef fundað með fólki sem segir: Þið horfið framan í allt tekjutapið og vesenið af því að það er mygla út um allt en samt finnast ekki fjármunir til þess að rannsaka það. Það kann að vera að þetta sé málaflokkur sem finnur fyrir því að hann fellur á milli og ábyrgðin er mögulega of víða. [[Forseti hringir.]]Það stendur ekki á mér að reyna að koma einhverju samtali á milli stofnana og ráðuneyta til þess að reyna að [[Forseti hringir.]]tryggja einhverja fjármuni í þessi verkefni því þau eru mikilvæg.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Gott að hún er viljug til að skoða þetta en sérkennilegt að þessi mál lendi milli stafs og hurðar vegna þess að hér er um rosalega stóran þátt í okkar atvinnustarfsemi að ræða og snertir auðvitað hverja einustu fjölskyldu. Nágrannaþjóðir okkar stunda mjög miklar og dýrar rannsóknir sem miða að því að þróa íbúðarhúsnæði. Það er mjög nauðsynlegt. Í Svíþjóð, Noregi og Danmörku hefur fjölbýlishúsið þróast gríðarlega á síðustu árum og áratugum á meðan okkur fer aftur vegna þess að einu lausnirnar sem við sjáum er að skera niður í rauninni, jafnvel af gæðum bygginga. Við erum ekki að leita nýsköpunar. Ég bendi ráðherra á að með því að leggja mikla peninga í þessar rannsóknir munu sparast gríðarlegir peningar í framtíðinni, svo ég tali nú ekki um mikilvægi heilsu fólks. Að lokum ítreka ég spurninguna: Skýtur það ekki skökku við að skera niður til háskóla á sama tíma og menn leggja vissulega meira í nýsköpun?
Herra forseti. Ég ætla að fara nánar yfir OECD-verkefnið vegna þess að ég er svo æsispennt yfir því og vona að fólk hafi áhuga á því verkefni af því að ég trúi að þar felist ótrúleg tækifæri til að gera betur. Þau lönd sem hafa farið í þetta verkefni telja sig geta merkt aukinn hagvöxt eftir það til framtíðar. Hvað varðar niðurskurð til háskólanna er það nú ekki í samræmi við þá ríkisstjórnarfundi sem ég hef setið þar sem þau mál hafa verið rædd, frekar séum við að bæta enn frekari fjármunum í það kerfi. Ef hv. þingmaður er að vísa í lánasjóðinn og áhrifin þar á eru skýringar á því. En ég get ekki tekið undir að það sé með nokkru móti verið að skera niður til háskólanna í þessari áætlun.
Herra forseti. Í þessari umferð langar mig að hætta á að spyrja hæstv. ráðherra um tvennt ólíkt sem snýr þó hvort tveggja að mælikvörðum. Í fyrsta lagi: Í mælikvarða 1 í málaflokknum Nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar er talað um að árangurshlutfall umsókna í rannsóknar- og nýsköpunaráætlun ESB hafi verið 18,1% árið 2018 en til standi að viðmiðið verði 18% árið 2020 og sömuleiðis 18% árið 2024. Hvers vegna er gert ráð fyrir stöðnun í því árangurshlutfalli sem fyrsta og eina mælikvarða um árangur í nýtingu rannsóknarsjóða við rannsóknir og nýsköpun? Má ekki sýna einhvern meiri metnað í því, eins og t.d. að mjakast upp í 19% eða jafnvel mæla árangur í fjölda þeirra sem njóta góðs af rannsóknum og þróun, eins og er sums staðar gert, t.d. hjá DARPA Í Bandaríkjunum, frekar en að mæla bara fjölda árangursríkra umsókna sem segir okkur auðvitað mjög takmarkað um hverjar niðurstöðurnar eru? Í öðru lagi: Markmið í hlutfalli endurnýjanlegra orkugjafa í samgöngum, sjávarútvegi og skyldri starfsemi eru áætlað meira en 3% fyrir 2024 og 14% í samgöngum almennt sama ár. Árið 2018 var hlutfallið 8% í samgöngum og 0,8% í sjávarútvegi. Þetta hljóðar því aðeins upp á sex prósentustiga hækkun í samgöngum á fimm árum sem ætla mætti, miðað við áherslur í umhverfismálum, að hlyti að teljast afskaplega óframsækið markmið. Meðan tíföldun í sjávarútvegi yfir sömu fimm ár er vissulega öflugra markmið rímar það rúmlega 3% markmið afskaplega illa við þann koltvísýringsamdrátt sem krafa er um fyrir árið 2030. Eru einhverjar sérstakar ástæður fyrir metnaðarleysinu sem kemur fram í því markmiði? Er ekki hægt að setja markið hærra í báðum flokkunum?
Herra forseti. Fyrst varðandi fyrri spurningu hv. þingmanns um árangurshlutfall umsókna í rannsóknar- og nýsköpunaráætlun ESB. Þetta er hluti af sviði menntamálaráðherra þannig að ég þekki ekki nákvæmlega af hverju það er sama prósenta. Það eru örugglega einhverjar mjög góðar skýringar á því sem hv. þingmaður er síðan mögulega ósammála, en ég þekki það ekki nægilega vel. Varðandi hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í orkubúskap Íslands er ég alveg sammála hv. þingmanni að því marki að þetta er varfærin spá. Þetta er samkvæmt hefðbundinni orkuspá. Auðvitað vona ég að í næstu áætlun sjáum við okkur fært að setja hærri prósentu en það er háð alls konar öðrum þáttum. Til að mynda í samgöngum snýr það að mjög miklu leyti að framboði þessara bifreiða á Íslandi. Miðað við áform áhugasamra framleiðanda í því samhengi gæti ég alveg trúað, ef vel tekst til, að sú prósenta fari verulega upp þegar við erum komin með aukið framboð þannig að allir sem hafa áhuga geti fengið bíl og sömuleiðis að við séum komin á þann stað að verðið á slíkum bifreiðum sé þannig að hefðbundin venjuleg fjölskylda hafi efni á þeim, sérstaklega þegar um er að ræða fjölskyldu sem er bara með eina bifreið. Við vitum að þróunin í dag er almennt sú að þeir sem eru með tvo bíla eru með seinni bílinn svona. Ég vona að á næsta ári verðum við með prósenturnar hærri og viðurkenni alveg að þetta er varfærin spá. Það má deila um hvort við ættum að vera með hærri prósentu.
Herra forseti. Varðandi fyrri þáttinn eru rannsóknaráætlanir vissulega á sviði menntamálaráðherra en það breytir því ekki að nýsköpunarfyrirtæki stunda mikinn hluta þessara rannsókna. Maður hefði haldið að hlutverk nýsköpunarfyrirtækja kæmi inn á starfssvið hæstv. ráðherra. En varðandi hitt er áhugavert að hæstv. ráðherra segir ítrekað spá, að þetta samræmist orkuspá. Málið er að þetta er ekki spá heldur markmið. Auðvitað er ríkisstjórninni það í sjálfsvald sett að setja markið töluvert hærra en spá segir til um. Ef við ætlum bara að fylgja spánni getum við í rauninni látið sem hagkerfið sé á sjálfstýringu og ríkisstjórnin hafi ekki nein áhrif. Ef við aftur á móti segjum: Við ætlum að setja okkur metnaðarfull markmið um að takast á við loftslagsmálin og við ætlum að vinna með t.d. sjávarútvegi í því að bæta hlutfallið upp í 5, 6, 7% á næstu fimm árum [[Forseti hringir.]]erum við komin út í alvöruaðgerðir sem samræmast kannski metnaðarfullri áætlun metnaðarfullrar ríkisstjórnar.
Herra forseti. Þetta er alveg rétt en alla jafna setjum við okkur markmið sem m.a. byggja á ákveðnum spám. En eins og ég segi er þetta uppfært árlega og það kann að vera að okkur takist, og ég vona að það, að hækka þessa prósentu fyrir viðmið til framtíðar á næsta ári. Hvað varðar samvinnu við sjávarútveginn - og þá komum við líka inn á orkuskipti á höfnum og öðru slíku - höfum við látið vinna ákveðna vinnu sem kortleggur hvar þörfin er, hvar tækifærin eru og hver kostnaðurinn er. Kostnaðurinn er náttúrlega töluverður. Við höfum hingað til og munum á næstu misserum leggja meiri áherslu á endurnýjanlega orkugjafa í samgöngum á landi en hinu, af því að við erum komin lengra þar og hægt að ná töluverðum árangri fyrir töluvert minna fé. Við erum með aukna áherslu á það. Þess kann auðvitað að sjá stað í öðrum markmiðum á öðrum stöðum.
Herra forseti. Í upphafi er rétt að þakka fyrir að hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin leggi áherslu á nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar. Ég held að allir geti verið sammála um að það sé góð og mikilvæg nálgun. Framtíðarsýn ráðherrans fyrir hönd málaflokksins er ákaflega metnaðarfull. Hún gerir ráð fyrir því að Ísland verði í forystuhlutverki á þessum sviðum. Það er óhætt að segja að til þess að svo geti orðið, þó að við séum nú dugleg, þurfi að halda aldeilis vel á spöðunum á öllum vígstöðvum. Við erum, held ég, flest sammála um það að kosta kapps um að tryggja að þeir fjármunir sem eru lagðir í málaflokkinn skili sér í auknum þjóðarauði, verðmætum störfum og stórauknum útflutningi. Það kemur fram í áætluninni að það sé ætlunin að stofna nýjan fjárfestingarsjóð sem eigi að fjárfesta í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Það kemur hins vegar ekki fram í áætluninni hve stór sá sjóður verði né hvernig eigi að fjármagna hann - að öðru leyti en því að þar er talað um að þetta verði meðfjárfestasjóður. Það er gert ráð fyrir einkafjármagni inn í fjárfestingarnar þannig að þeir fjárfesti með sjóðnum. Getur hæstv. ráðherra upplýst um hversu stór þessi sjóður verður? Og þá hvernig hlutur ríkisins verður þar? Og eins hvaða hugmyndir eru um hvers eðlis fjárfesting ríkisins er, hvernig hún verður innheimt og hvaða ávöxtunarkrafa verður gerð til hennar? Og svo önnur spurning: Gert er ráð fyrir því að stórauka endurgreiðslur til rannsóknar- og þróunarkostnaðar fyrirtækja, það kom fram í máli hæstv. [[Forseti hringir.]]ráðherra. Getur hæstv. ráðherra skotið á það hversu mikil aukning verður á tímabilinu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Svo ég svari þeirri fyrstu er gert ráð fyrir því að fjármagnið komi frá arðgreiðslum Landsvirkjunar, þ.e. að það sé hluti af þeim nýsköpunarpeningum, fjármunum, sem ekki er gert ráð fyrir að fari inn í þjóðarsjóð tímabundið til fimm ára heldur í verkefni á sviði nýsköpunar. Þess vegna er það boðað í fjármálaáætluninni. Varðandi stærðina vonast ég til þess að við getum komið sjóðnum á fót núna á þessu ári, en það markast af því að hann verður ekki í fullu sniði strax þá. Um nákvæma tölu þori ég ekki að segja til núna. Það hversu stór sjóðurinn verður eða hvað okkur tekst að komast langt á þessu ári ræðst bara af því hvenær nákvæmlega nýsköpunarstefnu er skilað og hvernig vinnu vindur fram, hvað þetta tekur langan tíma. Hvað varðar ávöxtunarkröfu og aðra slíka þætti er sú útfærsla eftir. Það sem er verið að boða hér er að þessi sjóður verði búinn til, að fjármagnið í hann komi úr arðgreiðslum Landsvirkjunar, sem annars færu í þjóðarsjóð og þetta sé þungamiðjan í þeim fjármunum. Nú er ég að reyna að muna seinni spurninguna ...
Um endurgreiðslu.
- Um endurgreiðslu. Það er auðvitað búið að hækka þakið upp í 600 milljónir. Fjármálaráðuneytið hefur í rauninni vanmetið greiðslurnar þannig að við erum að hækka það enn frekar núna. Hvernig það kann að þróast þori ég ekki að segja til um. En það sem við þurfum líka að passa er að eftirfylgnin með þessum útgreiðslum sé nægilega mikil þegar við tökum ákvörðunina þannig að við séum viss um að féð fari allt í réttu verkefnin.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Bara þannig að ég skilji þetta alveg varðandi þá fjármuni sem eru í fjármálaáætluninni, er þá er gert ráð fyrir framlagi þjóðarsjóðs í þeim tölum, eða er framlag þjóðarsjóðsins þar fyrir utan? Síðan er annað, af því að allt gerum við þetta til þess til að auka þjóðarhag og auka útflutning. Forstjóri eins stórs nýsköpunarfyrirtækis sagði á fundi fyrir nokkrum árum síðan að það væri mjög erfitt að stunda nýsköpun á Íslandi vegna þess að það væri eins og að sprotarnir kæmu upp úr jökulfarvegi og svo kæmi jökulhlaup og þurrkaði út allt sem í farveginum er. Hefur ráðherra ekki áhyggjur af því að efnahagsástand, sveiflur í efnahag, lítill, óstöðugur gjaldmiðill, geri það í rauninni ómögulegt til lengri [[Forseti hringir.]]tíma litið að ná hinu róttæka og metnaðarfulla markmiði að við verðum í fremstu röð meðal heimsþjóðanna á þessu sviði?
Herra forseti. Fjármunir í nýsköpunarmálin eru þar fyrir utan, það er þetta eru fjármunir sem fara aldrei inn í þjóðarsjóðinn heldur eru þeir teknir frá áður en fjármunir fara inn í þjóðarsjóð. Það er gert tímabundið í fimm ár. Hvað varðar síðari spurninguna, er það alveg rétt að við höfum auðvitað átt í vandræðum með að halda stærri fyrirtækjum hér á landi. Það er líka vandamál sem mörg önnur lönd glíma við sem eru með allt aðrar aðstæður en við hér. En við þurfum að leggja okkur betur fram við að tryggja að umhverfið sé með þeim hætti að fyrirtækin haldist hér. Það er m.a. út af því sem ég er þeirrar skoðunar að við eigum að stefna hátt þegar kemur að endurgreiðslum í rannsóknum og þróun, af því að þar segjum við: Hér ætlum við að staðsetja okkur. Hér ætlum við að vera sterk og hér viljum við að fyrirtæki hafi starfsstöðvar sínar þegar kemur að rannsókn og þróun, jafnvel þótt ákveðnir aðrir þættir [[Forseti hringir.]]séu annars staðar. Ég er alls ekki sammála því að það sé ómögulegt. Á endanum verður þetta alltaf hagsmunamat. Það fylgja því [[Forseti hringir.]]gallar að vera með sjálfstæða mynt, en það fylgja því líka kostir.
Virðulegur forseti. Við erum að tala um fjármálaáætlun, hæstv. ferðamálaráðherra. Í yfirferð minni yfir ferðamálin sá ég ekki nefnt á nafn aðgengi fatlaðra einstaklinga í sambandi við ferðamál, hvorki innlendra né erlendra. Það er auðvitað ein af meginstoðunum að allir eigi sama rétt og jafnan aðgang að ferðamannastöðum landsins. Síðan er annað í þessu, það eru hvergi nefndir á nafn fatlaðir einstaklingar eða aðgengi þeirra að hótelum eða gistihúsum. Í því samhengi er líka vert að benda á Nýsköpunarsjóð, sem var verið að tala um. Þar væri gaman að vita hvort eitthvert fé sé eyrnamerkt til nýsköpunar í aðgengi ferðamannastaða eða fé þar varið fyrir fatlaða einstaklinga, til nýsköpunar. Það er eins og ég segi með aðgengið, það hefur verið mjög slæmt og virðist vera mjög erfitt að fá upplýsingar, eins og þær sem ferðamenn þurfa að fá sérstaklega í sambandi við hópferðabifreiðar. Það er mjög erfitt að vita til þess að þær séu ekki þannig útbúnar að fatlaðir einstaklingar geti yfirleitt ferðast um landið í þeim, hvað þá þegar þeir koma á áfangastað - hvað tekur þá við? Ég ætla bara að spyrja hæstv. ráðherra: Hvers vegna er ekkert um þetta í þessari fjármálaáætlun?
Herra forseti. Fyrst varðandi það hvort það séu eyrnamerktir fjármunir í uppbyggingu innviða á ferðamannastöðum úr nýsköpunarsjóðnum, ef ég skildi hv. þingmann rétt þá er ekki svo. En útfærslunni er heldur ekki lokið þegar kemur að þessum sjóði. Markmið hans og tilgangur er annar en það sem hv. þingmaður nefnir. Það er kannski frekar að þetta ætti við um t.d. Framkvæmdasjóð ferðamannastaða, sem við vorum að tilkynna úthlutanir úr í dag. Það er samkeppnissjóður, töluvert fjármagn er í honum. Ég þori ekki að lofa því en mig minnir að við höfum sett inn í umsóknir þar að haka þurfi við hvort viðkomandi verkefni tryggi jafnt aðgengi allra eða ekki. Að sjálfsögðu er þessum hagsmunum og réttindum fólks haldið á lofti við mig þegar kemur að úthlutun opinbers fjár til verkefna. Það sem ég hef hugsað er hvort verkefni sem tryggja þetta eigi að vega þyngra eða jafnvel hvort hægt sé að gera kröfu um það, hugsanlega með einhverjum undantekningum ef svo ber undir, en svona alla jafna. Vegna þess að oft er þetta nú þannig að fólk þarf bara að muna eftir að setja á sig þessi gleraugu og hugsa út í þetta. Það er sú eilífa barátta sem ég trúi vel að sér mjög þreytandi að þurfa að standa í, af því þetta á að vera sjálfsagður hlutur. Ég tek eftir því að það eru ákveðnir aðilar á samfélagsmiðlum sem alltaf spyrja um það sama, sem er bara mjög gott, til að stuðla að því að fleiri setji á sig þessi gleraugu, hvort sem það eru sveitarfélög eða einstaklingar eða við að nota skattfé til að byggja upp innviði á ferðamannastöðum, að það sé tryggt. Til dæmis þegar ég fór í heimsókn til Bandaríkjanna. [[Forseti hringir.]]Þar er það þannig að það er skylda, sérstaklega innan þjóðgarða og annars staðar, að tryggja þetta aðgengi, þrátt fyrir [[Forseti hringir.]]að það eigi kannski ekki við um allan staðinn, en þó þannig að allir hafi tækifæri til að [[Forseti hringir.]]njóta áfangastaðarins og náttúrunnar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta. Ég er alveg sammála henni um að þetta á að vera þarna inni. Það á ekki að vera spurning. Þetta eru bara sjálfsögð mannréttindi og í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna sem við höfum fullgilt. En síðan er annað líka í þessu. Það eru hleðslustöðvar sem er verið að setja upp fyrir rafmagnsbíla úti um allt land. Þar gleymist líka þessi eðlilegur hlutur að það þarf að setja upp sérstaklegar hleðslustöðvar fyrir þá sem eru fatlaðir vegna þess að þeir geta ekki nýtt sér venjulegar hleðslustöðvar. Þar af leiðandi virðist, því miður, og það er eiginlega sorglegt til þess að hugsa að maður skuli hafa lesið hérna allan þennan málaflokk í sambandi við fjárlög og það sé ekki nefnt á einum stað fatlaður einstaklingur eða aðstaða fyrir fatlaða, hvorki á ferðamannastöðum né í sambandi við hleðslustöðvar rafmagnsbifreiða.
Herra forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni. Það eru auðvitað sjálfsögð réttindi, fyrir utan að það er bara miklum mun skynsamlegra að við pössum upp á þetta þegar við erum að fara af stað í uppbyggingu í stað þess að gleyma því - því að oft er þetta ómeðvitað - og þurfa svo að þræða okkur til baka og laga til hluti sem við erum nýbúin að setja fjármuni í að gera, í stað þess að gera almennilega frá upphafi. Því af nógu er að taka, öllu hinu sem við gerðum fyrir löngu síðan og þurfum líka að laga til að tryggja aðgengi allra. Varðandi hleðslustöðvarnar þakka ég hv. þingmanni fyrir þessa ábendingu og kem henni áleiðis, en veit líka að þetta hefur komið upp áður á fundum þegar við erum að reyna að vinna þessi mál áfram. Það er verið að vinna í því sérstaklega hvernig hægt sé að koma til móts við þetta. Að sjálfsögðu viljum við, ekki bara til að ná okkar markmiðum heldur til þess að þessi tækni og þessi auknu þægindi séu fyrir alla, að allir geti hlaðið bílinn sinn en ekki bara sumir.
Virðulegi forseti. Það gefst auðvitað ekki mjög langur tími til að fara ítarlega yfir þennan málaflokk í fimm mínútna framsöguræðu enda geng ég eiginlega út frá því að þeir þingmenn sem munu taka síðar til máls hafi kannski meiri áhuga á því að eiga orðaskipti og beina spurningum til þess sem hér stendur. Þess vegna ætla ég bara að fara gróflega yfir stærstu málaflokkana og svo tökum við umræðuna í framhaldinu. Fyrst um málefnasvið 27, örorku og málefni fatlaðs fólks, í fjármálaáætlun. Þar er gert ráð fyrir að verði varið 510 milljónum á árinu 2020 vegna búsetuskerðingar, sem hefur verið talsvert til umræðu undanfarið, og jafnframt komi inn á árinu 2020 1,1 milljarður vegna fyrirhugaðra breytinga á bótakerfum almannatrygginga og sú upphæð fari þar með í 4 milljarða. Varðandi málefni fatlaðs fólks er enn þá inni úr fyrri fjármálaáætlun að gert sé ráð fyrir 70 millj. kr. árlega vegna NPA-samninga. Í málaflokki aldraðra er gert ráð fyrir 100 milljónum, nýrri fjárveitingu, á árinu 2020 til að bæta kjör aldraðra sem eiga lítil réttindi. Er það m.a. gert í samræmi við niðurstöður starfshóps sem skipaður var að frumkvæði ríkisstjórnarinnar. Nú er unnið að frumvarpi sem síðar mun auðvitað þurfa að fara í endanlegt kostnaðarmat þannig að það liggi nákvæmlega fyrir hvaða upphæð þurfi, en það er í vinnslu. Varðandi fjölskyldumál, málefnasvið 29, er fyrst og fremst um breytingar að ræða sem snúa að fæðingarorlofi. Bæði er þar inni fjármagn til að ljúka við þá hækkun sem boðuð var 1. janúar 2019 og fjármagn til að lengja fæðingarorlof þar sem gert er ráð fyrir lengingu fæðingarorlofs um einn mánuð á árinu 2020 og tvo mánuði á árinu 2021. Í það fara umtalsvert háar fjárhæðir. Einnig er áfram inni 200 millj. kr. fjárframlag til þess að styrkja málaflokk barna. Framlög til móttöku flóttamanna eru aukin um 180 milljónir og verða því árlega um 700 milljónir á tímabilinu. Útgjaldabreyting á því málefnasviði er varðar vinnumarkaðsmál skýrist helst af auknu framlagi til starfsendurhæfingarsjóðs og VIRK. Árið 2020 bætast við 217 milljónir. Það er rétt að geta þess að útgjöld vegna atvinnuleysisbóta eru ekki talin með þar sem þau eru ekki hluti af rammasettum útgjöldum ríkisins. Síðan er gert ráð fyrir því varðandi húsnæðisstuðning að fallið sé frá niðurfellingu stofnframlaga frá fyrri fjármálaáætlun fyrir árin 2020–2022. Fjárveitingin árið 2019 er því í raun óbreytt milli ára. Á málefnasviðum 27, 28 og 29 er gert ráð fyrir vexti sem tekur mið af lýðfræðilegri þróun og innbyggðum kerfislægum vexti. Forsendur fjármálaáætlunar gera ráð fyrir 3% fjölgun ellilífeyrisþega og 2,5% fjölgun örorkulífeyrisþega sem tekur mið af þróun undanfarinna ára. Það er áætlað að útgjöld vegna áhrifa af kerfislægum vexti nemi því 3,9–4,4 milljörðum árlega, eða 21 milljarði samtals fram til ársins 2024. Það er auðvitað svo með fjármálaáætlanir að það eru mörg verkefni í vinnslu og í fjármálaáætlun eru atriði sem vissulega eru gagnrýniverð eins og gengur og gerist og ég þykist vita að þingmenn muni koma inn á það í umræðunni á eftir. En það eru samt mjög veigamiklar aðgerðir í áætluninni eins og t.d. lenging fæðingarorlofsins. Þar með er ríkisstjórnin búin að hækka bæði greiðslur í fæðingarorlofi og tryggja fjármögnun á lengingu fæðingarorlofs, sem gagnrýnt var mjög í umræðu um fjármálaáætlun á síðasta ári að væri ekki inni. Síðan eru atriði er varða húsnæðismál, sem enn eru í umræðunni, til að mynda um fyrstu kaup, það fjármagn sem mun þurfa þar inn. Það er ekki gert ráð fyrir því í þessari fjármálaáætlun eins og hún er uppsett með hvaða hætti það verður. Það stafar m.a. af því að starfshópur er að störfum sem er að útfæra það frekar og við eigum von á því að sjá niðurstöður úr því fljótlega. Eins kann að vera að einhver ákveðin atriði sem snúa að þeim þáttum sem eru í samtali á milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins kunni að [[Forseti hringir.]]taki einhverjum breytingum í fjármálaáætlun. En þó, eins og ég segi, eru þarna inni atriði varðandi fæðingarorlof og almennar íbúðir. [[Forseti hringir.]]En ég hlakka til að taka umræður í framhaldinu [[Forseti hringir.]]og vonast til að þær verði málefnalegar og gagnlegar.
Forseti vill biðja ræðumenn að halda ræðutíma þar sem það eru rosalega margar ræður yfir allan daginn. Þá er mjög mikilvægt að menn haldi ræðutímann, annars missum við þetta allt úr höndunum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Mig langar að ræða aðstæður öryrkja í dag, sérstaklega hvernig því er haldið fram að forsenda þess að afnema krónu á móti krónu skerðingu sé innleiðing starfsgetumats. Ég vil nefna þetta hér þar sem ég get með engu móti skilið hvernig hægt er að stilla því svona upp. Ég sé í fjármálaáætluninni að stjórnvöld virðast vera meðvituð um sveigjanlegan vinnumarkað og kosti sveigjanleikans til hagþróunar. Því hef ég saknað þess að stjórnvöld leggi meiri áherslu á hlutastörf innan hins opinbera. Þannig væri komið tækifæri fyrir þá sem vilja leggja sitt af mörkum á vinnumarkaði. Það er vissulega í gangi samstarfsverkefni sem kallast 4DX og er tilraunaverkefni, eins og ég les það í fjármálaáætluninni - á blaðsíðu 137 fyrir áhugasama - en virkar reyndar fullflókið fyrir mig. Ég væri til í að ráðherra útskýrði fyrir okkur hvernig það virkar og hvort hann hyggist ekki á einhverjum tímapunkti breiða það um allt land, að því gefnu að það gefi góða raun.
Virðulegur forseti. Þetta voru eiginlega tvær spurningar. Í fyrsta lagi hvernig króna á móti krónu tengdist starfsgetumati. Í stjórnarsáttmála þeirrar ríkisstjórnar sem nú er starfandi er kveðið á um það að ráðist verði í starfsgetumat og samhliða sett fjármagn í að afnema skerðingar og bæta kjör þessa hóps. Það hefur verið í gangi vinna er varðar starfsgetumat og í tengslum við hana er gert ráð fyrir að stigin verði skref í afnámi skerðinga. Boðað hefur verið af stjórnarmeirihlutanum og ríkisstjórninni að þetta haldist í hendur. Síðan er það verkefnið 4DX sem getið er um í fjármálaáætlun. Unnið er að undirbúningi þess að setja verkefnið af stað. Verkefnið miðar m.a. að því að kerfin okkar sem þarna koma að, Vinnumálastofnun, hlutar innan heilbrigðiskerfisins og aðrir, vinni þéttar saman þegar kemur að málefnum örorkulífeyrisþega og nýgengi. Ég held að þetta sé mjög spennandi verkefni. Það er kannski ekki komið á það stig að hægt sé kynna það opinberlega af miklum krafti en menn eru að forma það. Menn eru að klára þetta samtal og forma með hvaða hætti það geti orðið þannig að hægt sé að vera með þéttara samstarf sem miði að því að við missum færri einstaklinga út af vinnumarkaði og inn á örorkulífeyri. Sérstaklega á það við um ungt fólk sem fer út af vinnumarkaði vegna andlegra erfiðleika eða sjúkdóma.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. 4DX lofar vissulega góðu og ég vona að verkefnið gangi upp og verði ekki það flókið að ekki verði hægt að fylgja því eftir. En það sem ég sakna að sjá frekar er að komið sé á fót hlutastörfum innan hins opinbera, eins og ég nefndi áðan. Hæstv. ráðherra ræddi aðeins búsetuskerðingar og því langar mig að heyra hvort það sé yfirleitt ekki gert ráð fyrir því að bregðast við þeim 200 manna hópi sem þó er klár til að leiðrétta.
Virðulegur forseti. Það er ljóst og ég hef sagt að það eru engar forsendur fyrir því að klára að innleiða starfsgetumat eða annað slíkt fyrr en hlutastörf liggja fyrir. Hvað varðar hið opinbera núna þá er samtal í gangi á milli ráðherra við að forma það með hvaða hætti opinberi geirinn geti stigið kraftmikil skref í þá veru. En síðan þarf almenni markaðurinn að fylgja á eftir og við þurfum að skoða hvernig hægt er að byggja upp slíka hvata. Það er mjög mikilvægt að opinberi geirinn stigi fram og það er í undirbúningi en er ekki komið á þann stað að menn teldu ástæðu til að setja það sérstaklega inn í fjármálaáætlun. Ég bendi þó á að við erum með vinnusamninga öryrkja þarna inni líka. Varðandi búsetuskerðingar erum við að ræða fjármálaáætlun 2020, ekki fjármagn yfirstandandi árs. Komið hefur fram að ráðuneytið er í samtali við fjármálaráðuneytið til að afla sér fjárheimilda til að geta hafist handa á árinu 2019 við það sem hægt er að ráðast í.
Herra forseti. Mér sýnist á fjármálaáætlun til næstu fimm ára að enn einu sinni eigi að skilja aldraða og öryrkja eftir. Að vísu er gert ráð fyrir 4 milljarða viðbót vegna breytinga á greiðslukerfi almannatrygginga en það er ekki upp í nös á ketti, leyfi ég mér að segja, ef fara á í umbætur á kjörum öryrkja. Kjör þeirra sem þurfa að reiða sig á greiðslur Tryggingastofnunar eru allt of léleg. Lífeyrir hjá fólki í sambúð nær ekki lágmarkslaunum. Það eru aðeins þeir sem búa einir og fá heimilisuppbót - sem skerðist krónu á móti krónu - sem ná lágmarkslaunum. Það er til skammar að þessi ríka þjóð sem við erum búi svo illa að öryrkjum og öldruðum eða þeim sem treysta nánast einungis á greiðslur Tryggingastofnunar. Í texta um málasvið 27 sem ber yfirskriftina Örorka og málefni fatlaðs fólks er talað um fjölda öryrkja, með leyfi forseta: „Verði ekkert að gert er áætlað að öryrkjum muni fjölga um 1,9% að jafnaði á ári til ársins 2030 og verði fjöldi öryrkja þá 22.800 talsins sem er um 31% fjölgun frá árinu 2017. Hlutfall öryrkja af mannfjölda á vinnualdri verði þá orðið 9,2% og framreiknaðar greiðslur áætlaðar um 90 milljarðar kr.“ Herra forseti. Mér finnst stundum að þegar talað er um fjölgun öryrkja sé engu líkara en að einhverjir telji að það sé við öryrkja sjálfa að sakast að þeim fjölgi. En er það ekki einmitt svo að það er stoðkerfisvandi sem hrjáir öryrkja? Þar eru konur í meiri hluta. Síðan eru það geðræn vandamál. Þar eru ungir karlar margir. Eigum við þá ekki, forseti - og ég vil spyrja hæstv. ráðherra um það - að setja peningana og úrbæturnar í vinnuvernd og í geðheilbrigðisþjónustu? Ef við gerðum það, myndi þá ekki öryrkjum fækka?
Virðulegi forseti. Ég held að það sé hárrétt hjá hv. þingmanni og ég er algerlega sammála því að þetta er gríðarlega mikilvægt gagnvart þessum hópi, þar sem við sjáum örorku færast í vöxt. Varðandi geðræn vandamál sjáum við ungt fólk fara allt of snemma á örorku. Ríkisstjórnin er að undirbúa mjög róttækar breytingar til að geta gripið fyrr inn gagnvart ungu fólki sem lendir þannig út af brautinni því að við viljum ekki missa þessa einstaklinga inn á örorku. Varðandi stoðkerfisvandann held ég að það séu líka fjölþættar ástæður þar. Það er álag á vinnumarkaði, hvernig vinnumarkaðurinn er uppbyggður. Það er samspil heimilislífs og vinnumarkaðar og álag, sérstaklega þegar við erum að tala um stoðkerfisvanda hjá konum, það er gríðarlegt álag þegar kemur að því. Þar þurfum við ekki eingöngu að hugsa um vinnuvernd, sem við erum reyndar að gera í mjög auknum mæli og eru breytingar í gangi innan Vinnueftirlitsins við að færa fókusinn á það, leggja meiri áherslu á vinnuvernd með breyttri forgangsröðun. Varðandi vinnumarkaðinn almennt erum við með í gangi tilraunaverkefni sem snýr að styttingu vinnuvikunnar hjá hinu opinbera. Það þarf breytta sýn á þessi mál, ekki eingöngu út frá einhverjum einum þætti. En við þurfum líka að aðstoða það fólk sem komið er á þann stað til að komast aftur út á vinnumarkaðinn. Ríkisstjórnin hefur talið að besta leiðin til þess sé að gera breytingar á endurhæfingarkerfinu okkar, láta kerfin tala saman og innleiða nýtt starfsgetu- og endurhæfingarkerfi samhliða. Við erum kannski ekki sammála, ég og hv. þingmaður, um með hvaða hætti það er gert en við erum sammála, held ég, um nauðsynina á því að það sé gert.
Herra forseti. Ég vil bara segja um þetta að það eru ekki kerfisbreytingar sem munu fækka öryrkjum. Það eru hins vegar aðgerðir sem eru fyrirbyggjandi. Þangað eigum við að setja peningana. Stofnframlög til almennra íbúða eru aukin um 3,8 milljarða en heildarútgjöld til húsnæðisstuðnings lækka hins vegar ef við horfum á húsnæðismálin í heild. Þannig eru engin áform um að endurreisa vaxtabótakerfið sjáanleg eða stuðningur við fyrstu kaupendur, ég finn það ekki í áætluninni. Ég bið hæstv. ráðherra um að benda mér á ef það er að finna einhvers staðar. Þannig að ágætar tillögur átakshóps í húsnæðismálum eru ekki fjármagnaðar. Allir segjast vera sammála um að húsnæðisvandinn og kostnaðurinn við að hafa þak yfir höfuðið sé af þeim skala að vandinn verði ekki leystur nema með aðkomu stjórnvalda. Stjórnvöld setja fram ágætar hugmyndir en fjármagna aðeins eina. Það er allt og sumt. Telur hæstv. ráðherra að aukin stofnframlög upp á 3,8 milljarða [[Forseti hringir.]]muni leysa húsnæðisvandann, bæði það efnahagslega og velferðarhlutann?
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að það er ekki fjármagn inni í þessari fjármálaáætlun sem snýr að fyrstu kaupum, enda er sá hópur að störfum núna og þar er verið að vinna aðgerðir sem verða, held ég, mjög góðar. Þær verða kynntar þegar vinnslu við þær verður lokið. Það væri mjög óeðlilegt að við værum búin að setja inn nákvæmlega fjármagn fyrir þeim í fjármálaáætlun og þess vegna kom ég inn á það í upphafsræðu minni að þar þyrfti að grípa inn í. Ég held að það væri að mörgu leyti betra en núverandi vaxtabótakerfi að innleiða nýtt fyrstu kaupa kerfi og það er það sem ríkisstjórnin vinnur að. Varðandi tillögur átakshóps í húsnæðismálum vil ég hvetja hv. þingmann til að lesa þær vel yfir vegna þess að það eru ekki allar þær tillögur þar inni sem gert er ráð fyrir því að þurfi milljarða af fjárlögum. Við getum náð auknum slagkrafti með mjög mörgum aðgerðum sem þar eru inni og það hefur verið mjög mikil ánægja hjá stéttarfélögunum og Samtökum atvinnulífsins, bæði með tillögur átakshópsins og alla eftirvinnu í tengslum við þær.
Virðulegi forseti. Ég vildi fá að ræða hér við hæstv. félags- og barnamálaráðherra um svokallaðan þriðja geira út frá fjölskyldumálum, ekki síst barnamálunum - og ég fagna þeirri áherslu sem ráðherrann hefur lagt á þann málaflokk - um hvað það kostar mikið að gera ekki neitt í upphafi. Það er miklu dýrara að bregðast ekki strax við en að setja fjármagn í svona mikilvægan málaflokk eins og forvarnir og ýmis úrræði eru. Þá skiptir miklu máli að úrræðin séu á fyrsta stigi þannig að við séum ekki alltaf að bregðast við á þriðja stigi. Það er mín skoðun. Mig langaði að ræða hana við hæstv. ráðherra og hvernig við náum að tryggja einhvern fyrirsjáanleika í því hvernig við getum nýtt krafta okkar með þeim félagasamtökum sem eru í þriðja geiranum. Þar vil ég fá að nefna SÁÁ, Hugarafl, Samhjálp og fleiri sem eru í því að veita opin úrræði með valdeflingu í huga og eru svolítið að auka flóruna. Þessi félög eru oft þau sem geta margfaldað hverja krónu í þeirri þjónustu sem verið er að veita í staðinn fyrir að þetta sé á vegum einhverrar stofnunar eða einhverra sem þurfa alltaf að fara eftir einhverjum ströngum kössum. Hvernig getum við unnið með þessum félögum og veitt þeim fjármagn með einhverjum fyrirsjáanleika þannig að það komi fyrirsjáanleiki í þeirra rekstur? Og aukið þannig um leið við úrræðin og eflt þau til langs tíma og komið svolitlum stöðugleika í þetta starf?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta innlegg og segja að ég held að við deilum algjörlega sýn í þessu. Þeim mun fyrr sem gripið er inn í, þeim mun betra. Ekki bara fyrir viðkomandi einstakling heldur þeim mun hagkvæmara fyrir ríkissjóð í heild þegar fram líða stundir. Varðandi tengingu ríkisvaldsins við frjáls félagasamtök held ég að þetta sé eiginlega tvíþætt. Í fyrsta lagi þurfum við auðvitað að tryggja einhvern fyrirsjáanleika í fjármögnun þessara frjálsu félagasamtaka og einhverja heildarumgjörð í kringum frjáls félagasamtök. Ég veit að hæstv. ráðherra Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir er með væntanlegt frumvarp sem á að koma félagasamtökum í eitthvert ákveðið form þannig að þau séu öll byggð upp með sama hætti varðandi gegnsæi og annað. Í öðru lagi er tenging hins opinbera við þessi frjálsu félagasamtök. Hv. þingmaður nefnir til að mynda Hugarafl. Hvernig getum við tengt kerfið okkar inn í þessi samtök? Þar held ég að samspil alls þessa, þ.e. ríkisins, sem oft getur verið svolítið svifaseint og ferkantað, sem bara er eðli ríkisvalds að vera - og er ekki með frjálsu félagasamtökin - og lagaumgjarðarinnar varðandi félagsþjónustu, hvernig félagsþjónustulögin eru skrifuð, hvernig önnur löggjöf styður við frjáls félagasamtök og hvernig þetta talar saman. Þar held ég að þverpólitískur starfshópur sem hv. þingmaður er í gegni lykilhlutverki - í að forma hvernig við getum tryggt fyrsta stigs úrræði og samstarf þessara aðila. Í tengslum við þá vinnu sé ég fyrir mér í framhaldinu, og við erum nú þegar aðeins byrjuð að vinna að því, m.a. með nýrri framkvæmdaáætlun í barnavernd sem væntanleg er til þingsins, að stíga skref sem miða að því að færa áhersluna meira á fyrsta stigs þjónustu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör og tek undir að ég held að við þurfum að koma þessu í einhverjar fastar skorður þannig að þessa sé vel getið í fjármálaáætlun svo þessi hópur félagasamtaka sjái svolítið fram í tímann, geti gert svolítil plön og fengið svolítinn stöðugleika. Það hjálpar þeim að sinna sinni kjarnastarfsemi. Þá þurfum við líka að hafa í huga að hafa ekki samskiptin við of marga þannig að allir fái lítið og noti það bara í framkvæmdastjórann. Það þarf að fara í hina raunverulegu starfsemi. Þá langar mig einmitt að nefna hér eitt annað dæmi um að það eru líka sveitarfélögin og félagsþjónustan sem vinna mörg góð verkefni sem spretta upp og dreifast. ART-verkefnið hófst á Suðurlandi en er nú komið út um allt land. Þar hefur einmitt sama vandamálið verið með að ná langtímasamningum til að verkefnið sé ekki alltaf að eyða tíma í að verja sjálft sig heldur geti sinnt því sem það á að sinna.
Virðulegi forseti. Já, það er alveg rétt að það þarf aukið fjármagn inn í fjölmarga geira. Ég ætla ekki að gera lítið úr því. Það á við um félagsmálin eins og marga aðra málaflokka í okkar samfélagi. Það eru þó að fara um 200 millj. kr., sérstaklega eyrnamerktar í félagsmálaráðuneytinu, til frjálsra félagasamtaka af svokölluðum gömlu safnliðunum sem voru lengi vel á hendi fjárlaganefndar. En umsóknirnar eru gríðarlega háar þar. Sótt er um rúmlega tvöfalda þá upphæð á hverju ári. Það er svo mikil og öflug flóra af frjálsum félagasamtökum sem við myndum gjarnan vilja styðja. Síðan eru ákveðin verkefni sem erfitt hefur verið að gera langtímasamninga um. ART-verkefnið er eitt þeirra. Aflið á Akureyri er annað verkefni sem hefur verið í einhverjum borðtennis á milli framkvæmdarvaldsins og fjárveitingavaldsins. Það eru fleiri félagasamtök sem bíða. Það er gríðarlega mikilvægt að við náum að greiða úr þessu en því miður er það svo að á núverandi fjármálaáætlun er hvorki Aflið né ART inni þannig að það þarf að leita enn á ný [[Forseti hringir.]]einhverra lausna þar til skemmri tíma.
Forseti. Ég ætla að byrja á að vitna í kafla 27 um örorku og málefni fatlaðs fólks, með leyfi forseta: „Framtíðarsýn málefnasviðsins er að fólk með skerta starfsgetu njóti mannréttinda, valfrelsis og sjálfstæðis og geti verið virkir og ábyrgir þátttakendur í lýðræðissamfélagi í nútíð og framtíð. Fólk með skerta starfsgetu geti lifað sjálfstæðu lífi á eigin forsendum þar sem það framfleytir sér með tekjum sínum og nýtur viðeigandi stuðnings, þjónustu og greiðslna eftir þörfum á mismunandi þjónustustigum.“ Þennan fallega texta er að finna í kafla um framtíðarsýn og meginmarkmið. Þessi fallegi texti er samt bara draumsýn á meðan fatlað fólk þarf að lifa við kvóta og þá þjónustu sem gerir því kleift að lifa sjálfstæðu lífi og öryrkjum er haldið í fjötrum fátæktar vegna lágs lífeyris og krónu á móti krónu skerðingar. Hvar eru mannréttindin? Hvar er valfrelsið? Hvar er sjálfstæðið? Hvar er getan til að framfleyta sér? Í kafla um helstu áskoranir og tækifæri til umbóta er rakin sú aukning sem hefur orðið á einstaklingum sem fá örorkumat og svo kemur fram í textanum, með leyfi forseta: „Verði ekkert að gert er áætlað að öryrkjum muni fjölga um 1,9% að jafnaði á ári til ársins 2030 …“. Augljóst er af markmiðum og aðgerðum að það er sérstakt markmið að fækka einstaklingum sem fá örorkumat og það á að gera með því að leggja meiri áherslu á getu fólks til að starfa með nýju starfsgetumati. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvað er það við starfsgetumatið sem ráðherra telur að muni hafa þau áhrif að fækka örorkulífeyrisþegum fram yfir afnám krónu á móti krónu skerðingar? Sér ráðherra ekki að afnám krónu á móti krónu skerðingar gæti leitt til nákvæmlega sömu niðurstöðu í mun víðari sátt? Enda myndi sú aðgerð styðja við markmið ráðherra um mannréttindi, valfrelsi og sjálfstæði og myndi gera öryrkjum kleift að feta sín spor út á vinnumarkaðinn á sínum hraða og á sama tíma að ná að hlúa að heilsu sinni og ná bata á sínum eigin forsendum.
Virðulegur forseti. Það er alveg hárrétt að markmið núverandi ríkisstjórnar er að draga úr nýgengi örorku miðað við þær tölur sem við höfum og hafa verið kynntar fyrir nefndum þingsins. Í þennan málaflokk fór árið 2016 41 milljarður en að óbreyttu fara 90 milljarðar til málaflokksins árið 2030 og þetta er miðað við að engu sé bætt við í þennan hóp. Þarna er 50 milljarða aukning, bara miðað við fjölgunina án þess að við bætum kjör einstaklinga í hópnum. Það þarf svo sannarlega að bæta kjör fólks, örorkulífeyrisþega. Á meðan okkur tekst ekki að vinna betur úr því sem snýr að einstaklingum sem eru bæði með stoðkerfisvanda og andlega sjúkdóma, að halda því fólki og aðstoða það við að vera áfram á vinnumarkaði, þá er svigrúm ríkissjóðs, og verður til lengri tíma, mjög lítið til að geta bætt við þá hópa eins og þessi aukning gefur til kynna. Varðandi spurningu hv. þingmanns, um afnám krónu á móti krónu skerðingar, hvort það muni eitt og sér draga úr þessari fjölgun, þá held ég að það dugi ekki eitt og sér. Ég held að fleiri úrræði þurfi til. Þess vegna eru menn í vinnu um starfsgetumat og breytt skipulag á endurhæfingu. Ég held að þetta þurfi að koma sameiginlega. Það er stefna núverandi ríkisstjórnar. Það var líka stefna fyrrverandi ríkisstjórnar að vinna málin með þeim hætti. Ég held að það þurfi heildstæðari nálgun á þetta. Afnám krónu á móti krónu skerðingar, vissulega hefur það áhrif gagnvart ákveðnum hópum en við verðum að setja þetta í samhengi við það að hópur örorkulífeyrisþega, þeir sem eru að koma nýir þar inn, er mjög ólíkur hópur. Það er ekki víst að króna á móti krónu skerðing hafi áhrif á einn hóp þó að það hafi áhrif á annan. Allt spilar þetta saman.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra skýr svör. Ég er ósammála honum en það er bara oft þannig. Það er nefnilega svo að þegar við afnemum krónu á móti krónu skerðingar erum við að skapa þarna öryggisnet sem er gríðarlega mikilvægt, sérstaklega fyrir þann hóp öryrkja sem dílar við ofboðslega mikinn kvíða. Að skapa þetta öryggisnet, að lyfta þessum kvíða felur í sér að fólk geti farið að taka sín skref inn á vinnumarkaðinn á sínum hraða og það skiptir gífurlega miklu máli. Fram kemur í umfjöllun um fjármögnun málefnasviðsins að verja eigi 4 milljörðum kr. aukalega vegna fyrirhugaðra breytinga á bótakerfi almannatrygginga. Þó er einnig nefnt að í útgjaldaramma málefnasviðsins er innbyggt svigrúm til að bregðast við hugsanlegri útgjaldaaukningu vegna leiðréttinga á örorkugreiðslum af völdum búsetuskerðingar. Mig langar að spyrja hversu há þessi fjárhæð er. Hvað þýðir þetta? Hvað er innifalið í þessu innbyggða svigrúmi? [[Forseti hringir.]]Nú skilst mér einnig að það hafi verið 4 milljarða kr. svigrúm í ár til að minnka krónu á móti krónu skerðingar á öryrkja. Ég velti fyrir mér: Hvað þurfa öryrkjar að bíða lengi ef þeir peningar eru til staðar? [[Forseti hringir.]]Af hverju getum við ekki byrjað að minnka þessar skerðingar strax til að sjá hvaða áhrif það myndi hafa á lífsgæði þessa hóps og getu þeirra til að ná heilsu?
Forseti minnir þingmenn á að halda ræðutíma.
Virðulegi forseti. Já, ég held að það þurfi fleira til en eingöngu afnám krónu á móti krónu skerðingar. Við hv. þingmaður erum sammála um að það er mjög veigamikill þáttur í þessu og er eitt af þeim atriðum sem þar skipta máli. Það er almennt gert ráð fyrir að útgjaldaramminn sé einhvers staðar á bilinu 1% og upp í 2%, sem sé innbyggt fyrir svigrúm, en þó getur það verið breytilegt og aukning á nýgengi og annað hefur áhrif á það. Hvað þurfa örorkulífeyrisþegar að bíða lengi eftir að þetta verði afnumið? Það er alveg ljóst og við höfum farið yfir það að það hefur verið stefna núverandi ríkisstjórnar, og kemur fram í stjórnarsáttmála hennar þegar hún var mynduð, að markmiðið væri að innleiða starfsgetumat og samhliða því yrði afnumin krónu á móti krónu skerðing og kjör þessa hóps bætt. Vinna við það hefur verið í gangi. Henni er ekki lokið. Það hefði enginn, [[Forseti hringir.]]ja, ósk þess er hér stendur væri sú að þeirri vinnu væri lokið, en það liggur ekki fyrir. Þegar henni lýkur getum við stigið þessi skref.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Eins og ráðherrann sjálfur kom inn á hafði hann ekki mikinn tíma til að fara yfir málaflokkinn og enn síður höfum við óbreyttir þingmenn mikinn tíma til að fara yfir málaflokkinn á okkar tveimur mínútum. Hér eru hins vegar mörg mál undir og ég ætla þess vegna að þrengja aðeins fókusinn og byrja á að spyrja hæstv. ráðherra út í fæðingarorlofið. Samkvæmt fjármálaáætlun og þeirri umræðu sem hefur verið á opinberum vettvangi að undanförnu eru öll áform um að lengja fæðingarorlofið í 12 mánuði, byrja á einum mánuði á næsta ári og svo tveimur á þar næsta. Mig langar að fá ráðherra til að ræða við mig í fyrsta lagi hvernig áform eru um að því verði skipt og hvort búið sé að ákveða hvernig verður skipt, þ.e. hvort verði skipt í fimm og fimm mánuði og tvo sameiginlega eða hvað. Mig langar líka að fá ráðherra til að staðfest að rétturinn til fæðingarorlofs verði 12 mánuðir á hvert barn óháð því hvort barnið eigi eitt foreldri eða tvö. Svo bið ég hæstv. ráðherra að ræða það lítillega, hafi hann til þess einhvern afgang af tíma sínum, hvaða aðferðum ráðuneytið hyggst beita til þess að auka aftur fæðingarorlofstöku feðra, sem því miður hefur verið á undanhaldi að undanförnu og mikilvægt að reyna að mínu viti með öllum ráðum að snúa þeirri þróun við.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt að í fjármálaáætluninni er kynnt það fyrirheit að lengja fæðingarorlof í 12 mánuði, líkt og stefna ríkisstjórnarinnar kveður á um. Í gildandi fjármálaáætlun eða þeim útreikningum sem þar standa að baki er gert ráð fyrir því að skiptingin sé fimm, fimm, tveir, þ.e. fimm mánuðir á hvort foreldri og tveir til skiptanna. Í því sambandi gerum við ráð fyrir því að það séu 12 mánuðir á hvert barn. Varðandi fæðingarorlofstöku feðra er mikið áhyggjuefni að eftir efnahagshrunið dró mjög úr því að feður tækju fæðingarorlof. Margir hafa tengt það við að greiðslur hafi verið lækkaðar mjög í fæðingarorlofi og því hafi af fjárhagslegum orsökum karlmaðurinn ekki tekið jafn mikið fæðingarorlof og móðirin. Þetta hefur aðeins lagast en þarna eru samt sem áður miklar áskoranir, eins og kemur fram í texta með fjármálaáætluninni. Vonandi er sú hækkun sem gerð hefur verið til þess fallin að auka þátttöku beggja kynja. Eins og ég sagði gerum við ráð fyrir því að eyrnamerktir séu fimm mánuðir á hvort foreldri. Jafnframt held ég að ástæða sé til að skoða hvort ekki þurfi að fara í sérstakt kynningarátak eða hvatningu til þess að feður taki fæðingarorlof. Þó að við séum ofarlega á lista núna þá gátum við lengi vel státað okkur af því að vera langefst í heiminum hvað þetta snertir. En það eru teikn á lofti og við viljum að það sé þannig, ekki bara [[Forseti hringir.]]gagnvart jafnrétti heldur líka gagnvart rétti feðra og barna. Þetta þarf að vera eins jafnt og mögulegt er.
Herra forseti. Í seinna viðtalsbilinu langar mig að ræða við hæstv. ráðherra um vinnumarkaðinn og spyrja hvort ráðherra telji nóg að gert í að tryggja réttindi á vinnumarkaði. Þá er ég að tala um kennitöluflakk, keðjuábyrgð, mansal og þess háttar þætti, sem eru að hluta til undir eftirlitsstofnunum hans. Ég tel að með hertu eftirliti og hertri löggjöf megi ekki bara tryggja réttindi þeirra sem við á heldur líka tryggja að ríkið verði ekki af tekjum sem það getur orðið af vegna alls konar ólöglegrar atvinnustarfsemi og undirmálsstarfsemi, þess vegna sé þarna sennilega ein af matarholum [[Forseti hringir.]]sem við gætum seilst í.
Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni hvað þetta snertir. Þarna þurfum við ávallt að vera á verði. Við tókum góða umræðu um þetta í þinginu í sérstakri umræðu sem hv. þm. Þorsteinn Víglundsson var með fyrr í vikunni. Við erum að vinna eftir þeim tillögum sem allir aðilar sammæltust um, tíu tillögur um aðgerðir gegn félagslegum undirboðum á vinnumarkaði. Við höfum unnið mjög þétt eftir því og hver og einn ábyrgðaraðili í tillögunum vinnur sínar tillögur. Sú samstarfssveit eða „sérsveit“ sem átti að setja þarna upp hefur þegar fundað, gerði það í síðustu viku. Er hún að móta sér verklagsreglur og ákveða með hvaða hætti hún ætlar að starfa. Ég held að í krafti samstarfsins og samvinnunnar þar á milli muni nást alveg ótrúlega miklar framfarir í þeim málum. [[Forseti hringir.]]En jafnvel þó að við myndum auka fjármuni til einstakra stofnana held ég að samvinnan ein og sér nái fram ótrúlega miklum slagkrafti.
Herra forseti. Ég hef, eins og fleiri þingmenn, ákveðnar áhyggjur af því að í þessari fjármálaáætlun muni öryrkjar óhjákvæmilega verða út undan eina ferðina enn. Það helgast alls ekki af því að það skorti góðan vilja hjá ráðherra, en mér sýnist algjörlega skorta fjármagn til að ráðast í þær breytingar sem boðaðar hafa verið. Mig langar aðeins að fá hæstv. ráðherra til að fara betur ofan í það. Nú er búið að leggja mikla vinnu í boðaðar kerfisbreytingar og liggur fyrir, að mér skilst, meira og minna tilbúin sú aðgerðaáætlun sem vinna á eftir í þeim efnum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í fyrstu lotu tveggja einfaldra spurninga: Hver er kostnaðurinn við þær breytingar sem þar eru áformaðar? Þær hljóta að hafa verið kostnaðargreindar, því sá kostnaðarauki sem sjá má í fjármálaáætluninni rímar engan veginn við það kostnaðarmat sem ég hef séð á þessu hingað til, sér í lagi þegar kemur að t.d. mikilvægasta skrefinu sem er afnám krónu á móti krónu skerðingarinnar. Ég held að við hæstv. ráðherra séum hjartanlega sammála um að það sé kannski eitt mikilvægasta skrefið til þess að draga úr nýgengi örorku og hvetja til atvinnuþátttöku fólks með skerta starfsgetu af hvaða orsökum sem þær eru. Það er fyrsta spurningin: Hvert er kostnaðarmatið á þeim aðgerðum? Ég óttast að það sé verið að fjármagna þann áætlaða kostnað með mjög metnaðarfullum áformum um snarlækkandi nýgengi örorku, sem er kannski óraunhæft að ætla að gerist eins skarpt og þarna er reiknað með. En hæstv. ráðherra gæti kannski farið yfir hvaða aðgerðir eru sérstaklega hugsaðar til þess að ná því fram og hvaða fjármagn er veitt til þeirra aðgerða.
Virðulegur forseti. Eins og ég held ég hafi komið inn á í mínu upphafsmáli þá liggur ekki nákvæmlega fyrir sá kostnaður sem innleiðing á nýju kerfi myndi fela í sér, enda er að störfum hópur núna sem er að vinna að þessum málum, skil hans hafa dregist og þar af leiðandi hefur umræddri skýrslu ekki verið formlega skilað til ráðuneytisins og ekki liggur fyrir nákvæmt kostnaðarmat á þessum tillögum. Við erum hins vegar með 4 milljarða í þessari fjármálaáætlun. Það þarf auðvitað að klára þessa vinnu, ljúka henni þannig að við getum fengið þetta inn í umræðuna og getum unnið með málið áfram og m.a. farið í ítarlega kostnaðargreiningu. Þá er hægt að uppfæra áætlanir ríkissjóðs. Hv. þingmaður hefur áhyggjur af því að þau áform sem sett eru um að draga úr nýgengi örorku eigi að fjármagna þetta. Það er alveg rétt að það eru settar fram mjög metnaðarfullar tölur um það hvernig eigi að draga úr nýgengi örorku. Sá sem hér stendur hefur talsverðar áhyggjur af því að það takist ekki. En það er mikið í húfi að það takist, ekki bara gagnvart því að fjármagna betur kjör þeirra sem eru á örorkulífeyri heldur líka gagnvart einstaklingum og fjölskyldum þeirra sem við erum að missa inn á örorku, gagnvart atvinnulífinu í heild sinni, gagnvart tekjum ríkissjóðs og svo mætti áfram telja. Það þarf virkilega kraftmikið átak, ekki bara með innleiðingu á starfsgetumati eða nýju kerfi heldur gagnvart uppbyggingu hlutastarfa eins og komið hefur verið inn á, breytingum á vinnumarkaði og heildarhugarfarsbreytingu. Hún er ekki orðin [[Forseti hringir.]]og það þurfa allir að koma inn í þá vinnu, ekki bara félagsmálaráðuneytið, ekki bara stéttarfélögin, ekki [[Forseti hringir.]]bara atvinnulífið, heldur allt okkar kerfi.
Herra forseti. Ég á bágt með að trúa því, hæstv. ráðherra, að þær breytingar sem unnið hefur verið með í starfshópnum hafi ekki verið kostnaðarmetnar, ég trúi ekki öðru miðað við virka þátttöku ráðuneytisins í þeirri vinnu en að unnið hafi verið með einhverjar kostnaðartölur. Það hlýtur einfaldlega að hafa verið gengið út frá einhverjum ramma þar. En í fyrirspurn í ráðherratíð minni á sínum tíma til þingsins þá held ég að það hafi komið fram að það myndi kosta eina 11 milljarða að afnema krónu á móti krónu skerðinguna eina og sér, fyrir utan aðrar þær breytingar sem kynnu að verða gerðar á framfærslukerfi örorkulífeyrisþega. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að þetta er gríðarlega mikilvægur málaflokkur og þetta er ekki bara spurning um einhverja kostnaðartölu fyrir ríkið, þetta snýst um lífsgæði fólksins sem í hlut á og við eigum öll að taka undir og hraða sem mest þessari endurskoðun á kerfinu. Ég hef auðvitað áhyggjur af því ef gengið er út frá því að fjármögnun breytinganna verði fyrst og fremst með [[Forseti hringir.]]fækkun í hópi nýrra öryrkja, ef svo mætti að orði komast, það sé mjög óraunhæft þegar [[Forseti hringir.]]er að kólna á vinnumarkaði, alveg burt séð frá þeim metnaði sem liggur að baki. En ég spyr enn og aftur: [[Forseti hringir.]]Hvaða fjármagn er lagt í þær aðgerðir sem eiga að stuðla að þeim breytingum?
Forseti minnir þingmenn á að halda ræðutíma.
Virðulegur forseti. Jú, vissulega hefur verið unnið með starfshópnum en ég held að það sé eðlilegast að þegar hópurinn kynnir sínar tillögur þá sé þetta eitt af því sem kynnt er þar. Varðandi síðan fjármögnunina, þegar þær tillögur hafa verið kynntar og útfærðar nánar og eftir atvikum kannski kostnaðargreindar eitthvað dýpra, er hægt að ráðast í breytingar eða sækja fjármagn ef það þarf meira en lagt er upp með í núverandi ríkisfjármálaáætlun, sem má alveg reikna með. Í þessu sambandi vil ég bara benda á samtal sem mig minnir að ég og hv. þingmaður höfum átt um fjármálaáætlun í fyrra þar sem við ræddum fæðingarorlof. Hv. þingmaður gagnrýndi mjög að það væri ekki fjármagnað í áætluninni. Nú er það komið inn fjármagnað vegna þess að við sögðum að þegar við myndum ljúka þeirri vinnu og taka ákvörðun þá kæmi það inn. [[Gripið fram í.]]Varðandi innleiðingu á nýju starfsgetumatskerfi þá getur hv. þingmaður treyst því, alveg eins og með lenginguna á fæðingarorlofinu, að ríkisstjórnin [[Forseti hringir.]]mun koma með fjármagn til þess að innleiða það.
Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmálanum er lögð áhersla á að styrkja sérstaklega stöðu þeirra sem höllum fæti standa, ekki síst stöðu barna sem búa við fátækt. Ég þakka hæstv. félags- og barnamálaráðherra fyrir innlegg hans í umræðuna um framtíðarfjármálaáætlun til næstu fimm ára. Eðli málsins samkvæmt er mér sérstaklega hugleikinn sá málaflokkur sem lýtur að börnunum okkar og hefur mér verið sýndur sá sómi af ráðherra að vera talsmaður Flokks fólksins í þeim hópi sem hann hefur skipað til að halda utan um málefni barna og móta nýja stefnu þeim til handa. Mig langar að taka á þeim þáttum sem valda mér miklu angri. Það er t.d. skýrsla Kolbeins Stefánssonar sem hann birti og kynnti 28. febrúar sl., sem hann vann fyrir Velferðarvaktina. Þar kemur fram að um 10%–15% íslenskra barna búi við mismunandi efnahagslega erfiðleika, búi við fátækt. UNICEF birti skýrslu sína í lok janúar 2016. Þar kemur fram að 9,1% íslenskra barna búi við mismikinn skort, á sjöunda þúsund barna búi við þó nokkuð mikinn skort og 1.536 börn búi við sára fátækt. Ég spyr hæstv. ráðherra í fyrstu umferð: Viljinn virðist góður en erum við að gera nóg núna, hæstv. barnamálaráðherra, í því að útrýma fátækt? Talað er um að lengja fæðingarorlofið um einn mánuð og að hækka barnabætur. Hvernig útrýmir það fátækt barna á Íslandi, þótt það sé ákveðinn góðvilji í þá átt?
Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á því að svara spurningunni hvort við séum að gera nóg. Nei, við erum aldrei að gera nóg og þurfum alltaf að gera meira. Það er samt verið að stíga gríðarlega mikilvæg skref í þá átt. Fæðingarorlofið, bæði lenging þess og breytingar á fæðingarorlofskerfinu, er eitt þeirra atriða sem m.a. Kolbeinn Stefánsson kynnti í skýrslu sinni að væru aðgerðir sem þyrfti að ráðast í til þess að styrkja stöðu barna. Í tengslum við það erum við líka búin að boða heildarendurskoðun fæðingarorlofslaganna þar sem horft verður m.a. til þess hvernig hægt er að styrkja stöðu barna sem búa á heimilum sem ekki hafa mikið milli handanna. Síðan erum við með til skoðunar mál sem snúa að breytingum á bótakerfinu til þess að geta gripið þann hóp betur, einkum og sér í lagi eftir skýrslu Kolbeins Stefánssonar. Þar var bent á ákveðna þætti sem snúa m.a. að húsnæðisbótum og hvernig hægt sé að gera breytingar á því stuðningskerfi þannig að það nái betur til þessa hóps barna. Jafnframt er gríðarlega mikilvægt að við fáum reglulega tölur um þetta. Hv. þingmaður vitnar til skýrslu UNICEF frá 2016 en ný skýrsla er væntanleg frá þeim. Ég held að mjög mikilvægt sé að fá hana og er hún m.a. unnin vegna þess að ríkisstjórnin ákvað að við vildum fá aukaskýrslu. Við viljum fá að vita stöðuna reglulega, hver staða barna er sem búa við fátækt, vegna þess að við viljum draga úr fátækt. Við þurfum reglulegar niðurstöður og ég teldi eðlilegast að slík skýrsla væri unnin a.m.k. annað hvert ár ef ekki árlega. Skýrslan sem er væntanleg núna er unnin vegna þess að ríkisstjórnin óskaði sérstaklega eftir henni og setti fjármagn í vinnu við hana, annars hefði það ekki verið gert fyrr en seinna. En við erum aldrei að gera nóg. Hvert barn sem býr við fátækt er einu barni of mikið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þá langar mig að spyrja: Hefur ekki komið til tals í ráðuneyti hans, og jafnvel þá að frumkvæði hans, að ganga til samstarfs við sveitarfélög, t.d. Reykjavík og fleiri sem á þurfa að halda, og afnema leikskólagjöld bláfátækra foreldra eða skólamáltíðir bláfátækra foreldra barna í grunnskólum og námsmanna og sjá til hvernig kerfið hefur virkað, ef við viljum líta okkur pínulítið nær, hjá til að mynda nágrönnum okkar í Danmörku? Það eru ýmsir þættir sem við getum gert til að sporna við fátækt. Við horfum fram á vanlíðan, óöryggi, þunglyndi, sjálfsskaða barna. Við vitum að yfir 1.000 börn eru hætt að sækja grunnskólann og staðan hefur aldrei verið eins slæm. Spurningin er líka um hvers lags fjölskyldustefnu við rekum í raun þegar við horfumst í augu við jafn neikvæða þróun í samfélaginu og raun ber vitni.
Virðulegur forseti. Jú, þau mál hafa komið upp og eru í samtali. Til dæmis varðandi fæðingarorlofið er gott samtal í gangi á milli félagsmálaráðuneytisins og Sambands íslenskra sveitarfélaga um hvernig hægt sé að gera breytingar á fæðingarorlofskerfinu. Það er auðvitað erfitt gagnvart leikskólum, leikskólagjöldum og eins tómstundum sem eru á hendi sveitarfélaga að tryggja stöðu þeirra barna sem búa við fátækt. Sveitarfélögin verða að koma því. En það er í gangi samtal m.a. í stýrihópi í málefnum barna um hvernig hægt sé að ráðast í breytingar og hvernig við getum fengið sveitarfélögin með okkur í þá vinnu, vinnu sem var sett af stað m.a. í kjölfarið á skýrslu Kolbeins Stefánssonar. En við verðum að hafa sveitarfélögin með okkur í þeirri vinnu og til þess þarf samtal við þau. Ég vonast til þess að okkur takist að koma með aðgerðir í samstarfi við sveitarfélögin og önnur ráðuneyti til að bæta stöðu þeirra barna sem búa við fátækt.
Hæstv. forseti. Um aldraða og atvinnuþátttöku þeirra segir ríkisstjórnin í þessari áætlun á blaðsíðu 404, með leyfi forseta: „Í því skyni að tryggja að meginmarkmiðum verði náð er lögð áhersla á að öldruðum verði með sveigjanlegum starfslokum gert kleift að vinna lengur og þar með auka atvinnutengd lífeyrisréttindi sín og séreignarlífeyrissparnað. Þá er áhersla á að auka atvinnuþátttöku þeirra sem hafa þegar hafið töku lífeyris. Einnig er mikilvægt að bæta stöðu aldraðra einstaklinga sem búa á Íslandi en hafa áunnið sér lítil eða engin réttindi í almannatryggingum hér á landi vegna búsetu erlendis.“ Svo mörg voru þau orð. En hvað gerir ríkisstjórnin? Jú, hún skerðir allt sem aldraðir vinna sér inn yfir hundraðþúsundkallinn. Ríkisstjórnin treystir sér ekki til að taka undir tillögu Miðflokksmanna um að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur, þ.e. að mönnum sé frjálst að vinna sér inn lifibrauð án þess að rýra lífeyristekjur sínar. Hvað gerir ríkisstjórnin til þess að til að auka atvinnuþátttöku þeirra sem eru eldri? Ríkisstjórnin hefur ekki treyst sér til að taka undir framlagt frumvarp Miðflokksins um að opinberir starfsmenn megi og geti, ef þeir vilja, unnið til 73 ára aldurs. Þetta tvennt getur ríkisstjórnin gert strax. Í staðinn fyrir að setja fram orð sem hún ætlar ekki að standa við, greinilega, getur hún tekið undir þetta með okkur Miðflokksmönnum núna strax og leiðrétt þetta óréttlæti nú þegar. Nú ætla ég að spyrja hæstv. ráðherra: Er hann og ríkisstjórnin til í að styðja við framlagt frumvarp Miðflokksins um að ríkisstarfsmenn megi vinna, ef þeir vilja og kjósa, til 73 ára aldurs? Er hann tilbúinn í það að taka undir að lífeyristekjur skerðist ekki vegna atvinnutekna?
Virðulegur forseti. Áður en ég svara spurningunni: Það er ágætt að hv. þingmaður kom sérstaklega inn á að ríkisstjórnin hygðist ráðast í aðgerðir til að styðja við þá sem ekki hefðu áunnið sér réttindi í kerfinu hér. Ég upplýsti í minni framsögu að vinna við slíkt frumvarp er hafin. Vonandi getum við komið því á eftir vinnu starfshóps sem skipaður var. Unnið var í góðu samstarfi og samráði við Landssamband eldri borgara og ákveðið að taka þennan hóp sérstaklega fyrir til að byrja með. Vinnan við það er hafin. Ég fundaði með Landssambandi eldri borgara í morgun þar sem við vorum að fara yfir stöðuna á þeirri frumvarpsgerð. Í framhaldinu var það skilningur beggja aðila, bæði ríkisstjórnarinnar og Landssambands eldri borgara, að síðan mundum við fara yfir stöðu næstu tíunda þar fyrir ofan, sem sagt annarrar og þriðju tekjulægstu tíundarinnar. Við erum að forma núna í góðu samstarfi við Landssamband eldri borgara með hvaða hætti ráðist verði í þá vinnu. Þetta er sú forgangsröðun sem ríkisstjórnin vinnur eftir. Að vinna í góðu samstarfi við Landssamband eldri borgara að þessum málum. Síðan höfum við auðvitað unnið út frá þeim tillögum sem lagðar voru fram í starfshópi sem hv. þingmaður fór fyrir þegar hann var reyndar ekki í núverandi stjórnmálaflokki, þá var hann í Framsóknarflokknum, áður en hann gekk í Miðflokkinn. Það er svo ánægjulegt að þær tillögur sem unnið var að þar hafa bætt kjör eldri borgara. Það sýnir nýtt tekjumódel. Þannig að við höfum bara verið að vinna eftir þeim tillögum sem þar voru innleiddar en erum sammála því og erum í samtali um það við Landssamband eldri borgara að forgangsatriði sé að ráðast í aðgerðir gagnvart þeim hópum sem lægstar hafa tekjurnar.
Hæstv. forseti. Ég ítreka spurningar mínar og vil fá svör við þeim. Er ráðherra tilbúinn að lýsa yfir stuðningi við það að aldraðir geti unnið sér inn fé án þess að rýra lífeyristekjur sínar? Og er ráðherra til í að styðja frumvarp um að ríkisstarfsmenn geti unnið til 73 ára aldurs? En það er annað. Ráðherra hefur orðið tíðrætt hér um starfsgetumat og viðræður við Öryrkjabandalagið vegna þess. Á sínum tíma, um áramótin, bentum við á að það væri ranglátt að hengja þessar 1.100 milljónir sem menn tóku til hliðar í það að öryrkjar samþykktu starfsgetumat. Öryrkjar orða þetta sjálfir svo á heimasíðu sinni, með leyfi hæstv. forseta: „Núverandi ríkisstjórn rígheldur í kröfu um að þessi óréttláta skerðing,“ - það er króna á móti krónu - „sem tæplega verður kölluð annað en kerfisbundið ofbeldi, verði ekki afnumin nema ÖBÍ fallist á að taka upp svokallað starfsgetumat og breiði faðminn á móti nýju framfærslukerfi almannatrygginga. Það er ekki til umræðu að afnema óréttlætið.“ [[Forseti hringir.]] Spurningin er, hæstv. ráðherra: Hvers vegna var ekki þessum 1.100 milljónir strax komið til öryrkja um áramótin? Til hvers á að halda öryrkjum í spennitreyju - eða eins og horfandi í byssuhlaup, að annaðhvort samþykki þeir starfsgetumatið eða fái [[Forseti hringir.]]engar kjaraleiðréttingar?
Forseti minnir þingmenn á að halda ræðutíma. Þessi bjölluhljómur var í boði Þorsteins Sæmundssonar, Miðflokksmanns.
Virðulegur forseti. Varðandi fyrri spurninguna: Komi þetta frumvarp hér til atkvæðagreiðslu mun það ekki fara fram hjá hv. þingmanni hvernig sá sem hér stendur greiðir atkvæði. Það er nú kosturinn við hin fjölmörgu þingmannamál sem lögð eru hér fram að þegar þau koma til atkvæða sér hv. þingmaður hvernig sá sem hér stendur, eða aðrir, greiða atkvæði. Enda er eðlilegt, ef þetta er mál sem er í vinnslu í þinginu, að það fái sinn framgang, fari fyrir nefnd og fari í umsagnarferli og svo kemur það hingað inn og fær pólitíska umræðu. Það er þá sem þingmenn og ráðherrar standa frammi fyrir því að greiða atkvæði og þá mun hv. þingmaður sjá hvernig sá sem hér stendur greiðir atkvæði. Varðandi umræðuna sem var við gerð síðustu fjárlaga vil ég bara benda á að verkefnið fram undan er: Ef okkur tekst ekki að draga úr nýgengi örorku mun fjármagn sem fer í þennan málaflokk fara úr 42 milljörðum 2016 í 90 milljarða árið 2030. Sú staðreynd gerir að verkum að við verðum að ná fram kerfisbreytingum sem draga úr nýgengi örorku. Það er stefna ríkisstjórnarinnar. [[Forseti hringir.]]Eftir henni er unnið - og engar hótanir eru í því efni. Þetta bara liggur fyrir með þessum hætti og hefur gert alveg frá því að stjórnarsáttmáli núverandi ríkisstjórn var skrifaður. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Það er ekkert sérstaklega langur kafli um málefni fatlaðs fólks í fjármálaáætlun þeirri sem við ræðum hér, svo sem eðlilegt er, enda samdi ríkið á sínum tíma við sveitarfélögin um að taka í raun við almennri og sértækri þjónustu þess málaflokks. Svo skemmtilega vill til að ég sat í sveitarstjórn á þeim tíma sem það samtal átti sér stað milli ríkis og sveitarfélaga og hafði ég miklar efasemdir um þá ákvörðun sveitarfélaganna að taka við málaflokknum. Það var ekki vegna þess að ég hefði ekki trú á getu sveitarfélaganna til að veita betri þjónustu en ríkið heldur vegna þess að í ljósi reynslunnar óttaðist ég að ríkið myndi við fyrsta tækifæri fara að draga úr framlögum til sveitarfélaganna og þau mundu sitja eftir með reikninginn. Því miður virðist það einmitt vera að raungerast núna og hefur stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga sagt ráðherra og ríkisstjórn hafa brugðist trausti sambandsins á mjög alvarlegan hátt, en í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir 3,3 milljarða skerðingu á framlögum til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga á næstu tveimur árum. Herra forseti. Það er alveg ljóst að þetta mun hafa áhrif á þjónustu við fatlað fólk, enda er meginþungi framlaga til jöfnunarsjóðs til að fjármagna hluta af þjónustu við fatlað fólk. Styður hæstv. félagsmálaráðherra þennan niðurskurð á framlögum til jöfnunarsjóðs og þar með niðurskurð á þjónustu við fatlað fólk? Og telur ráðherra að þetta sé gott innlegg í samtal ráðuneytisins við sveitarfélögin um yfirtöku á málefnum aldraðra eða um dagvistun á leikskóla við 12 mánaða aldur?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa góðu spurningu. Það er alveg rétt að kaflinn er ekki langur er varðar málefni fatlaðs fólks vegna þess að eftir að málaflokkurinn fluttist er það fjármagn að mestu leyti vistað annars staðar en hjá félagsmálaráðuneytinu. Varðandi það fjármagn sem þarna er og hvort sá sem hér stendur styðji fjármálaáætlun: Að sjálfsögðu styður sá sem hér stendur fjármálaáætlun. Annars væri hún ekki komin út úr ríkisstjórn. Þetta er plagg ríkisstjórnarinnar og allir styðja það. En hins vegar deili ég þeim áhyggjum sem hv. þingmaður hefur almennt af fjármögnun þjónustu við fatlaða. Það liggur alveg ljóst fyrir að kostnaðarskiptingin eins og hún er er ekki að breytast. Við erum ekki að gera breytingar á henni. En almennt varðandi fjármögnun þessarar þjónustu eigum við talsvert langt í land við að slípa til samskipti ríkis og sveitarfélaga við ekki bara fjármögnun heldur varðandi ýmsar reglugerðir og breytingar á þeim og þeirri nýju löggjöf sem við samþykktum á þinginu á síðasta ári - og reglugerðir, mjög margar, sem fylgdu svo í framhaldinu. Þarna eru strax komin atriði sem munu þurfa að taka breytingum og atriði sem eru óljós og óskýr, eins og gengur og gerist. Þannig að það er talsvert langt í land, held ég, að við förum að ræða það að flytja málaflokk aldraðra yfir til sveitarfélaga. Þar spilar að sjálfsögðu að einhverju leyti inn í fjármagn en líka bara held ég að þetta verkefni, að flytja málefni fatlaðra yfir, sé stærra og meira og þarfnist lengri tíma. Hvort þessar tillögur sem þarna eru spilli einhverju samtali milli félagsmálaráðuneytisins um að brúa bilið? Ja, við höfum verið í mjög góðu samtali og samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga og ræddum þetta m.a. við sambandið á reglulegum fundi í síðustu viku og fyrir mánuði síðan. Þannig að ég hef ekki fundið að það [[Forseti hringir.]]spilli því. En það er alveg ljóst að þetta hefur ekki jákvæð áhrif innan sambandsins almennt gagnvart samtali við ríkisvaldið. Það liggur ljóst fyrir.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og er glöð að heyra að hann virðist vera sammála mér varðandi áhyggjur af samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Yfir í vinnumarkaðinn. Framtíðarsýn, markmið og aðgerðir í málaflokki 30.1 bera þess augljós merki að á síðustu árum hefur atvinnuástand verið með eindæmum gott. Sem er frábært. Snúa markmiðin og verkefnin fyrst og fremst að því að vinna gegn langtímaatvinnuleysi og óvirkni á vinnumarkaði, mjög mikilvægt verkefni auðvitað. En eins og komið er lítillega að í texta áætlunarinnar er fyrirséð að atvinnuleysi virðist vera að aukast og augljós merki eru um kólnun hagkerfisins. Auðvitað vonum við öll að það fari ekki illa, en í ljósi þess hversu illa undirbúin ríkisstjórnin virðist hafa verið í mörgum málum upp á síðkastið lýsi ég áhyggjum af því að ekki sé gert ráð fyrir viðbrögðum við breyttum aðstæðum á vinnumarkaði í áætluninni og spyr því hvort ekki sé gert ráð fyrir því í vinnu ráðuneytisins að atvinnuleysi sé að aukast og hvort ekki sé búið að vinna sviðsmyndir um [[Forseti hringir.]]mögulega breytta stöðu á vinnumarkaði.
Virðulegur forseti. Jú, vissulega tek ég undir með hv. þingmanni að það er margt í atvinnulífinu núna sem bendir til þess að það sé að hægja á og kólna og hefur gert það í talsverðan tíma. Við höfum verið meðvituð um það og ríkisstjórnin í heild sinni hefur verið að fara yfir þessi mál. Þess vegna gat ég þess sérstaklega hér í minni framsögu, sem ekki var mjög löng, að það væri rétt að geta þess að útgjöld vegna atvinnuleysisbóta væru ekki talin með inni í þessu hér, vegna þess að þau eru ekki hluti af rammasettum útgjöldum ríkissjóðs. Við erum hins vegar mjög meðvituð um þær breytingar sem eru að verða á vinnumarkaðnum og erum þegar byrjuð að sjá að greiðslur, m.a. frá Atvinnuleysistryggingasjóði, eru að byrja að hækka. Það má búast við því að það verði frekari hækkanir þar. En það fylgjast auðvitað allir mjög vel með núna hver framvindan er í ferðaþjónustunni og hvaða áhrif hún kann að hafa, vegna þess að hún getur haft áhrif á tekjur ríkissjóðs og áhrif á atvinnuleysi. En það er mjög erfitt þegar við erum með tímasett hvenær við ætlum að leggja fram [[Forseti hringir.]]fjármálaáætlun annað en að taka bara stöðuna eins og hún er þá og þá. [[Forseti hringir.]]Við vinnum síðan með það í framhaldinu ef breytingar verða. En við vöktum þetta mjög vel.
Forseti. Mig langar til að ræða aðeins fæðingarorlof við hæstv. ráðherra. Nýlega kom út skýrsla velferðarvaktarinnar um fátækt barna og kom í ljós að börn einstæðra foreldra væru í mjög viðkvæmri stöðu. Nú stendur til að lengja fæðingarorlofið, sem er fagnaðarefni, en ekkert tillit virðist eiga að taka til þeirra barna sem eiga bara eitt foreldri, sem hefur áhuga, vilja eða getu til að hlúa að því. Ef við skoðum barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og þá áherslu sem við leggjum í auknum mæli á réttindi barna og ef við tökum inn í dæmið hversu mikilvægt það er fyrir þroska barnsins að eiga tíma með foreldrum sínum, eða foreldri í þeim tilfellum sem báðir foreldrar eru ekki til staðar, þá ætti það að vera alveg ljóst að fæðingarorlof á að snúast um þarfir barnsins, þ.e. verðmætan og streitulausan tíma með foreldrum, eða foreldri, til að tryggja heilbrigðan þroska. Sá tími er mjög skertur eins og staðan er núna, einkum þegar kemur að einstæðum foreldrum, þar sem barnið fær mögulega aðeins sex mánuði með foreldri sínu í staðinn fyrir níu, eins og þau börn sem eiga tvo foreldra. Nú á að lengja þann tíma sem börn fá með foreldrum sínum í 10 mánuði á næsta ári og að lokum 12 mánuði árið 2024, en börn sem eiga bara eitt foreldri, sökum áhuga- eða getuleysis hins foreldrisins, fá áfram bara sex mánuði á næsta ári og að lokum sjö mánuði árið 2024 með þessu foreldri sínu. Ég get ekki séð að hér sé verið að huga að viðkvæmasta hópi foreldra og barna, þ.e. börnum einstæðra foreldra. Það er ekki nóg að börn hafi einungis sex eða sjö mánuði með foreldri sínu. Ég spyr því hvernig hæstv. ráðherrar er að hugsa þetta. Á einhvern veginn að skikka foreldra til að standa sína plikt og er það barninu endilega fyrir bestu? Eða eiga þessi börn bara minni rétt á tíma með foreldri sínu? Ég get ekki séð að þessi áform um skiptingu fæðingarorlofs samrýmist þeim barnaverndarsjónarmiðum sem ráðherra hefur talað fyrir nema það sé eitthvað sem ég veit ekki af og bið þá hæstv. [[Forseti hringir.]]ráðherra um að upplýsa mig. En er ráðherra opinn fyrir því að skoða leiðir [[Forseti hringir.]]til að jafna rétt barna sem eiga bara eitt foreldri?
Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun og að tryggja fjármagn til ákveðins tíma. Í henni er gert ráð fyrir, eins og hv. þingmaður bendir á, að ráðist verði í lengingu fæðingarorlofs á árunum 2020 og 2021. Það liggur ljóst fyrir að núverandi fæðingarorlofslöggjöf, sem sett var að meginefni á árinu 2000 og er því 20 ára á næsta ári, þarfnast endurskoðunar. Þess vegna, samhliða þessari lengingu, ráðgerum við að ráðast í heildarendurskoðun á þessari löggjöf, kynna hana á afmælisárinu, sem er á næsta ári, vegna þess að þessi löggjöf var á sínum tíma, þegar hún var sett, ein framsæknasta fæðingarorlofslöggjöfin í heimi. Ég held að við getum almennt verið mjög stolt af því að hafa tryggt foreldrum þennan rétt. En það eru atriði í henni sem þarf að huga að og hv. þingmaður nefnir hér stöðu einstæðra foreldra. Það hefur líka verið bent á atriði varðandi námsmenn og samspil á milli þess ef þú ert ekki á vinnumarkaði eða ert í námi og eignast svo börn og fæðingarorlofskerfið grípur þig ekki og þú átt kannski ekki heldur rétt á fæðingarstyrk o.s.frv. Síðan hafa komið athugasemdir frá umboðsmanni Alþingis við ákveðin atriði þannig að ég held að fullt tilefni sé til að ráðast í heildarendurskoðun á löggjöfinni. Það er markmiðið að gera það. Við boðuðum það samhliða framlagningu á þessari fjármálaáætlun að ætlunin væri að skipa nú á vordögum hóp með helstu hagsmunaaðilum sem færi yfir öll þau álitamál sem komið hafa fram við þessa löggjöf, sem hefur að mörgu leyti staðist tímans tönn þrátt fyrir atriði sem þarfnast breytinga. Það er svar mitt við spurningu þingmanns að þar erum við að taka öll þessi atriði inn og ég vonast til þess að á næsta ári getum við kynnt heildstæða löggjöf þar sem við förum yfir ákveðin atriði. Þá verður að koma í ljós hvað [[Forseti hringir.]]af því er þar inni. En klárlega er þetta atriði sem hv. þingmaður nefnir eitt af þeim atriðum sem liggja undir í þeirri heildarendurskoðun.
Forseti. Ég átti samtal við hæstv. heilbrigðisráðherra fyrr í dag um styttingu vinnuvikunnar. Var það samtal í samhengi við vaxandi einmanaleika meðal aldraðra, aukna sjúkdómabyrði og það tilgangsleysi sem yngri kynslóðir upplifa í vaxandi mæli í nútímasamfélagi, þá streitu sem virðist vera nýja normið þar sem fjölskyldur verja of miklum tíma í vinnu í stað þess að hlúa að fjölskyldu, vinum og hugðarefnum. Það sem við ættum að vera að gera með þessari fjármálaáætlun er að leggja grunninn að því að tryggja efnahagsleg réttindi fólks, fjárfesta í einstaklingum og veita þeim svigrúm til að stíga upp úr daglegu amstri, staldra við og spyrja sig hvað skipti mestu máli í þessu lífi og veita fólki frelsi til þess að gera meira af því og stytting vinnuvikunnar er eitt skref í þeirri vegferð. Hæstv. heilbrigðisráðherra tók undir mikilvægi þess að skoða vandamálin heildstætt og sjá möguleikana á þeim ávinningi sem stytting vinnuvikunnar gæti falið í sér fyrir samfélagið. Spurning mín til hæstv. félagsmálaráðherra er: Deilir hann þeirri sýn?
Virðulegur forseti. Já, ég deili þeirri sýn að það er gríðarlega mikilvægt að við förum að huga betur að grunngildum mannlegs lífs og stytting vinnuvikunnar er eitt af þeim atriðum sem þar skipta miklu máli. Þess vegna höfum við verið með í gangi tilraunaverkefni sem miðar að því að stytta vinnuvikuna hjá opinberum stofnunum. Þar er í gangi svona rannsókna- og tilraunaverkefni núna sem í taka þátt fjórar ríkisstofnanir og er væntanlegt að niðurstöður úr því verði kynntar nú á vordögum. Þetta er líka eitt þeirra atriða sem er í samtali við BSRB og BHM varðandi mögulega aðkomu að kjarasamningum. En varðandi samninga á almennum vinnumarkaði hefur komið fram hjá bæði Samtökum atvinnulífsins og stéttarfélögum að þetta sé eitt atriða sem þar er til umræðu. En ríkisvaldið hefur verið að undirbúa sig með þessu tilraunaverkefni og við höfum m.a. stutt það með fjármunum að geta [[Forseti hringir.]]verið með allar tegundir vinnustaða þarna inni. Þannig að ég held að þetta sé klárlega eitt af því sem skiptir máli og ég deili þeirri sýn með hæstv. heilbrigðisráðherra.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því í fyrri umferð að taka boltann varðandi fæðingarorlofið og Fæðingarorlofssjóð. Nú var um áramót stigið þarft skref í því að hækka hámarksgreiðslur úr Fæðingarorlofssjóði upp í 600.000 kr. Það er jákvætt. En staðreyndin er hins vegar sú að ef litið er til þeirrar fjárhæðar sem var hámarksgreiðsla úr sjóðnum eftir skerðinguna 1. janúar 2009, 400.000 kr., og það er uppreiknað miðað við launaþróun, þá væri eðlileg upphæð út frá þeirri skerðingu 720.000 kr., svo að þar munar 20%. Þess vegna langar mig til að spyrja ráðherra hvort ríkisstjórnin hefði það í huga, hvort þess væri að finna stað í fjármálaáætluninni að hún hefði í huga, að tengja þessar hámarksgreiðslur eða greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði við vísitölu launa. Síðan langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra varðandi lengd fæðingarorlofsins, þetta markmið að fara upp í 12 mánuði sem er mjög jákvætt. Ég velti fyrir mér samspili ríkisstjórnarinnar við sveitarfélögin þar að lútandi, vegna þess að það er sagt í markmiðum áætlunarinnar að börnum verði þá boðið upp á dvöl í leikskóla við 12 mánaða aldur: Hefur átt sér stað samtal við sveitarstjórnarstigið um hvernig það verður framkvæmt? Ég spyr kannski sérstaklega með vísan í það að nú hefur það verið kynnt að ætlunin er af hálfu ríkisstjórnarinnar að frysta greiðslur í jöfnunarsjóð, þannig að ekki koma peningarnir þaðan. Það er líka töluverð mannekla á leikskólum landsins. Þar koma bág launakjör kvennastétta sérstaklega til sögunnar. Allt eru þetta mál sem heyra undir áherslur velferðarráðherra. Ég spyr: Hvernig hyggst ráðherra ná þessum góðu markmiðum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Varðandi hækkun greiðslna er alveg ljóst að þetta hefur ekki fylgt verðlagi. Þess vegna höfum við verið að stíga skref til hækkunar þarna og erum komin upp í 600.000. Ekki er gert ráð fyrir því í núgildandi fjármálaáætlun að þetta sé tengt við vísitölu launa þannig að sjálfstæðar ákvarðanir þurfa að koma til um hækkun við afgreiðslu fjárlaga eða við afgreiðslu fjármálaáætlunar hverju sinni. Í síðustu fjármálaáætlun var stigið það skref að ráðast í hækkun upp í 600.000, sem var 80.000 kr. hækkun. Í núgildandi fjármálaáætlun erum við að stíga hið mikilvæga skref að ráðast í þessa lengingu á næstu tveimur árum, einn mánuð á næsta ári og tvo á þarnæsta, þannig að hver veit nema að í næstu fjármálaáætlun þá stígum við enn frekari skref. En við þurfum að fylgjast með þróuninni varðandi töku fæðingarorlofsréttar og annað. En ég held að það sé ekki síður mikilvægt að skoða tekjulægstu hópana sem eru að taka fæðingarorlof og hvort ástæða sé til þess að hækka það hlutfall sem þeir einstaklingar fá greitt í fæðingarorlofi og fái jafnvel hærra hlutfall en þeir sem eru tekjuhærri. Það myndi ríma mjög vel við nýlega skýrslu Kolbeins Stefánssonar um börn sem búa við fátækt. Varðandi síðan lengingu fæðingarorlofsins og þann pólitíska vilja hef ég átt samtal og á reglulega fundi með Sambandi íslenskra sveitarfélaga, reyni að funda með þeim að lágmarki einu sinni í mánuði. Við höfum á undanförnum fundum verið að ræða það með hvaða hætti við getum í sameiningu farið í verkefni sem miða að því að lenging fæðingarorlofs komi til og hvað þurfi til. Það samtal er bara í gangi og ekki komin nein lending eða niðurstaða í það. En ég veit að sambandið hefur verið að afla gagna og upplýsinga frá sveitarfélögum vegna þess að þetta er mjög breytilegt milli sveitarfélaga. Sum sveitarfélög eru þegar búin að stíga þetta skref. Önnur hafa áformað það, á meðan líka eru sveitarfélög sem ekki hafa tekið ákvörðun um að stíga þetta skref.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Varðandi það sem hann sagði í upphafi, um að það væri ekki endilega hækkun á hámarksgreiðslum, þá er það vissulega satt og rétt að það getur verið góðra gjalda vert. Ég vona að það gleymist ekki í þeirri hugsun að þetta er mjög mikilvægt jafnréttismál og þetta er til þess að auka atvinnuþátttöku kvenna, og þar sýna rannsóknir að það er ekki síst mikilvægt þess vegna að þakið fari upp. En mig langar að ræða aðeins um horfur í efnahagsmálum. Nýjustu spár spá samdrætti og töluverðu munar á þeim og þeirri spá sem fjármálaáætlunin byggir á. Nú er það svo að þrátt fyrir bjartsýni við áætlunargerðina trúi ég ekki öðru en að ráðherra þessa mikla útgjaldamálaflokks sé með plan B ef til þess kæmi að endurskoða þurfi útgjöldin. Hans biði þá mjög erfitt verkefni varðandi forgangsröðun. Það hefur líka komið fram í umræðunni í dag að þarfar umbætur í málefnum öryrkja eru ekki fjármagnaðar í fjármálaáætluninni, [[Forseti hringir.]]þannig að ég vil fá að nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þess að líkur eru á að þessi spá standist ekki, [[Forseti hringir.]]þessi efnahagsspá sem áætlunin byggir á: [[Forseti hringir.]]Treystir ráðherra sér til að verja fyrirhugaða aukningu og umbætur í málefnum öryrkja ef til þess kemur?
Forseti minnir hv. þingmenn enn á ræðutíma.
Virðulegur forseti. Til að botna fæðingarorlofsumræðuna þá tek ég undir með hv. þingmanni að það að hækka þakið er vissulega jafnréttisaðgerð. Því miður. Ef launin væru jafnari og við værum ekki með svona mikinn launamun milli kynjanna væri þetta ekki aðgerðin sem þyrfti til. Því miður er það svo. Eins og ég sagði áðan erum við að fylgjast með því en þetta er þörf og góð ábending frá hv. þingmanni. Varðandi áætlanagerð og þær fréttir sem berast af atvinnulífinu, varðandi hagvaxtarþróun og annað, þá erum við alltaf að fylgjast með því og vakta hvernig það getur haft áhrif á fjármál ríkissjóðs. Ég ætla ekki á þessum tímapunkti að segja að ef þetta verði eða hitt muni ég gera þetta eða hitt. Það verður bara að koma í ljós. En verkefnið er það sama, þ.e. að verja stöðu lægstu hópa samfélagsins [[Forseti hringir.]]og reyna að ná fram samfélagsumbótum. Við höfum [[Forseti hringir.]]séð gríðarlegrar aukningar í þennan málaflokk á síðustu árum og vonandi getum við [[Forseti hringir.]]haldið því áfram. En það verður tíminn að leiða í ljós.
Virðulegur forseti. Við erum að tala um fjármálaáætlun fram í tímann við hæstv. félagsmálaráðherra sem sagði í upphafi að það væru rúmar 500 milljónir eyrnamerktar 2020 fyrir búsetuskerðingarnar. Það segir mér að þessi peningur er eyrnamerktur fyrir þá sem eiga ekki nein réttindi erlendis frá og er vitað um hjá Tryggingastofnun ríkisins að eru um 250 einstaklingar. Það segir mér að það eigi ekkert að borga þeim fyrr en í fyrsta lagi 1. janúar 2020 þó að það sé vitað nákvæmlega hverjir þeir eru og hægt væri að byrja að borga strax í dag. Það kom fram á nefndarfundi að það væri byrjað með nýgengi öryrkja. Það var síðan tekið til baka, það væri rangt, það væri ekki verið að gera það. Ég vil fá svar hjá ráðherra við því hvers vegna í ósköpunum þetta dregst svona því að það á að vera mjög auðvelt að sjá til þess að þetta sé gert. Síðan er hitt, það sem er ekki inni í fjármálaáætlun, það er leiðrétting gagnvart öryrkjum og eldri borgurum. Það hafa allir fengið leiðréttar skerðingar sem urðu vegna hrunsins á sínum launum, þingmenn, ráðherrar og opinberir starfsmenn, ekki bara leiðrétt heldur leiðrétt aftur í tímann, mánuði, ár, en öryrkjar og eldri borgarar alltaf skildir eftir. Það er greinilegt að í þessari fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er ekki reiknað með því á nokkurn hátt að þetta verði leiðrétt. Og hvers vegna ekki? Af hverju þarf þessi stétt, af hverju þurfa eldri borgarar og öryrkjar einir að sitja eftir og fá enga leiðréttingu? Þeir sitja eingöngu uppi með skerðingar sem síðan hafa leitt til þess að í dag er staðan sú að öryrkjar eru langt á eftir atvinnulausum. Ég get ekki ímyndað mér að það sé neitt betra að vera öryrki en atvinnulaus. Hvers vegna í ósköpunum [[Forseti hringir.]]eru kjörin betri hjá atvinnulausum en öryrkjum?
Virðulegur forseti. Já, það er rétt, í fjármálaáætlun eru 500 milljónir fyrir árið 2020 til þess að bregðast við búsetuskerðingunum. Ég vil þó taka fram að það er einungis fjármagn inni á þessu eina ári en ekki árunum á eftir vegna þess að menn vita ekki nákvæmlega hver upphæðin er. Ég geri ráð fyrir því að áður en við leggjum fram fjármálaáætlun á næsta ári þá muni liggja fyrir endanlegur útreikningur á öllum þessum hóp þannig að það sé hægt að setja inn rétta tölu 2021 og 2022. Hv. þingmaður spyr af hverju það sé ekki fjármagn á yfirstandandi ári en það komi fjármagn í fjármálaáætlun fyrir 2020 til þess að bregðast við þessu. Svarið er að þetta er fyrsta þingmálið sem við ræðum er varðar fjárlög síðan þetta lá raunverulega fyrir, þannig að við værum tilbúin til þess og búin að fá þessa aðgerðaáætlun frá Tryggingastofnun. Við höfum ekki rætt neitt frumvarp varðandi fjárlög fyrir 2019. Við erum hins vegar í samtali við fjármálaráðuneytið, eins og kom fram á opnum fundi í velferðarnefnd, um að fá heimildir til þess að geta byrjað á árinu 2019, hvort það rúmist innan einhverra sjóða eða hvort það er möguleiki í sambandi við fjáraukalög eða eitthvað slíkt. Við erum í því samtali núna við fjármálaráðuneytið að fá úr því skorið hvort ekki sé hægt að byrja á árinu 2019. Ég tel að það væri mjög mikilvægt að við gætum gert það. En það liggur alla vega ljóst fyrir að það er fjármagn fyrir árið 2020. Ég bendi á að ef ríkisvaldið, stjórnin, hefði ákveðið að stíga það skref að segja við menn: Álit umboðsmanns Alþingis skiptir ekki máli. Þið verðið bara að fara í dómsmál, sem var vissulega möguleiki, þá værum við ekki einu sinni að tala um að gera þetta 2020. Við erum bara að [[Forseti hringir.]]reyna að fóta okkur innan lagarammans sem skapaður er í kringum fjárlagagerðina og reyna að gera það eins hratt og mögulegt er. [[Forseti hringir.]]Ég vonast til að við getum flýtt [[Forseti hringir.]]þessu eitthvað. En það verður alla vega inni fjármagn 2020.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. En það auðvitað stenst ekki vegna þess að það er búið að viðurkenna það, þeir ætla að borga þetta, þeim ber að borga þetta. Það er ekkert hægt að segja við fólk: Þið bíðið þangað til okkur þóknast. Umboðsmaður skilaði frá sér í júní í fyrra. Síðan er annað í þessari fjármálaáætlun, mér sýnist að frá 2020–2024 sé árleg hækkun örorkulífeyris ekki nema um 3%, sem sagt öðrum hvorum megin við verðbólgu á hverjum tíma. Er það rétt? Á ekki að hækka neitt nema um rétt þessar verðbætur, ekki farið eftir launavísitölu eða neinu eins og alltaf hefur verið? Það er alltaf meiri hækkanir samkvæmt launavísitölu en verðtryggingu. Það er alltaf notað [[Forseti hringir.]]það sem er lakara fyrir öryrkja og eldri borgara. Hvernig væri nú að nota hitt?
Virðulegur forseti. Já, það er alveg rétt að umboðsmaður Alþingis hefur talað í þessu máli og við höfum tekið undir álit hans. En umboðsmaður segir líka að þetta sé mjög óskýrt ákvæði sem þarfnist frekari skýringa og við höfum boðað að það sé frumvarp á leiðinni til að skýra þetta betur. Þá segir hv. þingmaður að ríkisstjórninni beri samkvæmt lögum að gera þetta. Ríkisstjórninni ber líka samkvæmt lögum að halda sig innan ramma fjárlaga vegna þess að fjárlög eru æðstu lög sem samþykkt eru. Það eru mikilvægustu lögin hverju sinni. Og við höfum fengið skýr fyrirmæli frá fjármálaráðuneyti og eins erindi frá fjárlaganefnd þess efnis að okkur beri að halda okkur innan fjárlaga. Við erum að reyna að fóta okkur innan þess ramma til að geta flýtt þessu. Varðandi árlega hækkun örorkulífeyris þá er gert ráð fyrir þessari prósentu í [[Forseti hringir.]]fjármálaáætlun og unnið út frá því, nema tekin [[Forseti hringir.]]verði ákvörðun um annað.
Virðulegi forseti. Uppbygging íslenska menntakerfisins gengur vel og ber fimm ára fjármálaáætlun þess merki. Það sama á við um vísindi, menningu og fjölmiðla í landinu. Mennta- og menningarmálaráðuneytið er fjárfestingarráðuneyti. Góð stjórn á þeim málaflokkum er einna líklegust til að auka lífsgæði á Íslandi og að tryggja að fólk vilji búa hér. Undanfarin ár hafa framlög til háskólastigsins verið aukin töluvert, en frá árinu 2017 til ársins í ár hafa framlögin aukist um 5,3 milljarða kr., eða um tæp 13%. Í fjármálaáætluninni er haldið áfram að fjárfesta í háskólastarfi í landinu, þannig að til viðbótar við hækkanir undanfarinna ára er gert ráð fyrir að auka framlögin til háskóla og rannsóknastarfsemi þannig að þau fari yfir 40 milljarða kr. á tímabilinu og við ætlum að ná OECD-meðaltalinu. Fjárfesting í háskólum er lykilþáttur í að auka samkeppnishæfni Íslands inn í framtíðina í góðri samvinnu við atvinnulífið. Virðulegi forseti. Stærsta áskorun íslensks menntakerfis er að bæta starfsumhverfi kennara og fjölga þeim í menntakerfinu. Það er eindregin skoðun mín að kennarastarfið sé mikilvægasta starf samfélagsins þar sem það leggur grunninn að öllum öðrum störfum. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er að finna fullfjármagnaðar aðgerðir sem miða að því að fjölga kennurum. Gott menntakerfi verður ekki til án góðra kennara. Kennarar eru undirstaða menntakerfisins og drifkraftar jákvæðra breytinga í skólastarfi. Vinna við heildarendurskoðun námslánakerfisins gengur vel og hef ég boðað að frumvarp um endurskoðun á Lánasjóði íslenskra námsmanna verði lagt fram nú í haust. Þar mun ég leggja fram umtalsverðar kerfisbreytingar. Markmiðið með nýju kerfi er jafnrétti til náms, jafnari styrkir til námsmanna, aukinn stuðningur við fjölskyldufólk og aukin skilvirkni. Talsverð breyting hefur orðið á stöðu lánasjóðsins undanfarið sem endurspeglast fyrst og síðast í fækkun lánþega hjá sjóðnum, en á sjö ára tímabili hefur fækkun þeirra verið um 52%. Samhliða fækkun undanfarinna ára hafa framlög ríkisins ekki minnkað og ber handbært fé sjóðsins þess glögglega merki. Árið 2013 var það um 1 milljarður, en í lok árs 2018 er gert ráð fyrir 15 milljörðum. Því er staða sjóðsins góð og skapar því kjöraðstæður til þess að fara í kerfisbreytingar til að bæta kjör námsmanna. Virðulegi forseti. Á síðustu árum hafa framlög til háskólastigsins einnig hækkað verulega. Þannig hafa framlög farið úr rúmum 30 milljörðum árið 2017 í rúmlega 35 milljarða. Þetta jafngildir 16% hækkun. Á tímabili áætlunarinnar mun þessi hækkun haldast inni í kerfinu og munu fjárheimildir halda áfram að hækka allt til ársins 2023. Helstu markmið okkar á framhaldsskólastiginu eru í fyrsta lagi að fjölga útskrifuðum úr starfs- og tækninámi og í öðru lagi að minnka brotthvarf á framhaldsskólastiginu og að lokum að tryggja gæði náms og kennslu. Á öðrum skólastigum eru markmiðin að fleiri grunnskólanemar hafi við lok grunnskóla náð lágmarksviðmiðum í lestri, styrkja færni í stærðfræði og náttúrufræði og efla gerð og útgáfu námsgagna fyrir nemendur á skólaskyldualdri. Menntun fyrir alla verður áfram leiðarstef í íslenskri menntastefnu sem er nú í mótun. Virðulegi forseti. Við höfum verið að hækka framlög til menningarmála síðan árið 2017 þegar þau námu um 12 milljörðum kr. og í áætlun okkar gerum við ráð fyrir að þau verði að meðaltali 15 milljarðar árlega. Í menningunni og til fjölmiðlanna erum við m.a. að gera ráð fyrir árlegum stuðningi til bókaútgáfu um 400 millj. kr. og að styðja við starfsumhverfi einkarekinna fjölmiðla um 400 millj. kr. Að auki setjum við nýjar 100 milljónir í stofnun nýs Barnamenningarsjóðs Íslands. Einnig er unnið að því að setja á stofn barna- og vísindasafn til að efla og styrkja áhuga ungu kynslóðarinnar. Áhersla stjórnvalda á sviði íslenskrar tungu er orðin þekkt, en nýverið talaði ég fyrir þingsályktunartillögu í 22 liðum hvernig við getum eflt íslenskt mál. Virðulegi forseti. Framlög til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina hækka á seinni hluta ársins 2020 og verður nýtt til að efla enn frekari [[Forseti hringir.]]samkeppnisstöðu Íslands á sviði rannsókna, þekkingar og nýsköpunar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir yfirferðina. Eins og fram kemur í fjármálaáætlun er kynjamunur í starfsnámi mikil áskorun þar sem sumar starfsgreinar eru nær hreinar karlastéttir og aðrar kvennastéttir. Ég velti fyrir mér fjórðu iðnbyltingunni í þessu sambandi og til hvaða úrræða hæstv. ráðherra hyggst grípa. Mun hæstv. ráðherra setja aukið fjármagn til þess að laða að fleiri stelpur eða konur að iðn- og tækninámi? Og að sama skapi: Sér ráðherra fyrir sér að gera slíkt hið sama gagnvart strákum eða körlum? Þá er ég að meina umfram það að vekja áhuga, þó svo að ég sé ekki að gera lítið úr því. En ég spyr einnig vegna þess að það kostar umtalsvert að halda uppi iðn- og tækninámi og spurningin í mínum huga er hvort stjórnvöld séu tilbúin til að fylgja því allt til enda. En ég velti einnig fyrir mér hvernig hæstv. ráðherra sér fyrir sér að minnka brotthvarf nemenda á framhaldsskólastigi og hvort hæstv. ráðherra hafi myndað sér skoðun á því hvað stytting framhaldsskólastigsins hafi haft í för með sér og þá sérstaklega gagnvart nemendum af erlendum uppruna. Ég veit að von er á skýrslu um efnið, en ég þigg samt sem áður upplýsingar um það efni þar sem ég tel það mjög brýnt. Ég tel mjög brýnt að við fáum aðeins samtal um það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar spurningar. Fyrst að starfs-, iðn- og verknámi í landinu. Við höfum verið að horfa upp á að sjá aukningu í iðnnámi úr 12% í 16% síðasta vor og er það auðvitað mikið fagnaðarefni. En það sem við sjáum hins vegar, og það er rétt hjá hv. þingmanni, að talsvert færri stúlkur eða ungar konur sækja starfsnám og við erum að vinna í því að auka áhuga og að kynna námið frekar. Við höfum verið að forgangsraða í þágu starfs- og iðnnáms, sem er gríðarlega mikilvægt vegna þess að þær tölur eru allt aðrar á Íslandi, ef við berum okkur saman við Noreg þar sem við horfum upp á að um 50% fer í bóklegt nám en 50% fer svo í starfs-, verk-, iðn- og tæknigreinar. Það er alveg ljóst að atvinnulífið kallar eftir nemum og fólki sem útskrifast úr slíkum greinum. Við höfum verið í miklu samstarfi er varðar kynningu og verið með samninga, t.d. varðandi Micro:bit, Verksmiðjuna og margt annað fleira. Efnisgjöldin voru felld niður á fyrstu mánuðum núverandi ríkisstjórnar, þannig að við höfum verið að efla þetta allt til muna og við munum halda áfram. Ef við sjáum að þær tölur haldi ekki áfram að aukast, þ.e. innrituðum nemum, þá munum við grípa til frekari aðgerða. Hv. þingmaður spurði einnig út í brotthvarfið. Við höfum núna, bara í síðustu fjárlögum, verið að auka umtalsvert stuðning við nema sem þurfa á því að halda og sá stuðningur fór úr 20 milljónum í 60 milljónir á einu bretti. Við erum mjög meðvituð um þetta og erum líka meðvituð um að efla þarf umhverfi þeirra sem eru með annað móðurmál en íslensku. Þessi stuðningur fer m.a. í þá nemendur.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Ég vil aðeins taka við þar sem ráðherra endaði. Liður í því að efla menntun í landinu og hækka menntunarstig þjóðarinnar er, eins og ég skil, að minnka brotthvarf úr framhaldsskóla. Ég er enn og aftur með þá spurningu í höfðinu um að hækka menntunarstig, hvort það þýði að allir fari upp á svokallað háskólastig eða hvort við ætlum að gera það ljóst að menntun á framhaldsskólastigi, iðnmenntun sem er þá til meistaraprófs, sé jafngild og þar með talin til hækkunar á menntunarstigi. Þetta er svona pínulítið þvælast um í höfðinu á mér. Ég sé í fjármálaáætlun að leggja eigi sérstakt framlag til að efla íslenskukennslu og mér finnst það mjög gott. Ég spyr: Er það inn í alla framhaldsskóla landsins?
Virðulegi forseti. Við erum mjög skýr í þessari ríkisfjármálaáætlun um helstu markmið og áskoranir. Í fyrsta lagi nefnum við að við viljum fjölga þeim sem útskrifast úr starfs- og tæknigreinum og listum þar mjög vel þær aðgerðir sem við erum að fara í. Í annan stað nefnum við brotthvarfið því að við sjáum að það er meira á Íslandi en annars staðar á Norðurlöndunum þrátt fyrir að okkur hafi tekist að minnka það, hefur farið úr því að 44% hafa útskrifast á tilsettum tíma á framhaldsskólastigi í 55–56% í lok árs 2018. Við höfum gert umtalsverðar rannsóknir á því til að skoða hvað valdi því að börnin okkar hverfi frá framhaldsskólastiginu. Það er til að mynda það að hafa trú á eigin getu og líka er varðar undirbúning á grunnskólastiginu skiptir mjög miklu máli. Það er svolítið ráðandi breyta um það hvort krakkarnir fari eða hverfi frá framhaldsskólastiginu. Við erum þess vegna að efla allt samstarf við leik- og grunnskólastigið til að minnka brotthvarf.
Virðulegi forseti. Mig langar að nota þessar mínútur til að spyrja hæstv. ráðherra örlítið út í framlög til háskólastigsins annars vegar og hins vegar kostnað við nýtt LÍN-kerfi árið 2021. Á þeim fimm árum er hækkunin á framlögum til háskólanna undir 1% að meðaltali. Afar ólíklegt er að það nái því meðaltali OECD sem rætt er um í fjármálaáætlun og lofað hefur verið margoft og er þá gert ráð fyrir því að hér sé um raunhækkun að ræða og aukið fjármagn fylgi til að halda í við almennar verðlagsbreytingar á fjárlögum. Í þessum framlögum eru líka peningar sem eiga að fara í ákveðnar rannsóknir og fjárfestingar svo að ekki fer allt beint í rekstur háskólanna. Það vantar mun meira inn í reksturinn til að skólarnir verði samkeppnishæfir. Eins og stendur stöndum við langt að baki Norðurlöndunum í framlögum til háskólanna. Mér þætti fróðlegt að heyra hæstv. ráðherra fjalla um hvernig ætlunin sé að standa við fyrirheit um að ná meðaltali OECD í framlögum til háskólanna. Í öðru lagi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra út í áform um nýtt lánasjóðskerfi. Hvers vegna er lækkun við kostnað við það árið 2021? Og mikilvæg spurning: Verður kerfið fjármagnað með hærri vöxtum á lán til þeirra stúdenta sem ekki munu njóta námsstyrkja?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þær spurningar er beinast að háskólastiginu. Ég vil fyrst nefna að við erum að tala um alveg gríðarlega aukningu á fjármunum sem renna til háskólastigsins. Hv. þingmaður spyr út í þá og segir að þeir muni líklega ekki duga til að ná OECD-meðaltalinu. Við berum mjög miklar væntingar til þess að þeir auknu fjármunir muni duga til. Ef þeir gera það ekki þurfum við hreinlega að bæta í. Ég hef sagt að þetta ráðuneyti sé fjárfestingarráðuneyti. Þetta mun skipta sköpum um það hvort fólk vilji búa hér á landi. Ég vil líka benda á að það hafa verið umtalsverðar deilur um hvort við séum hreinlega að ná þessu meðaltali eða ekki. Þess vegna höfum við aukið samstarf við OECD. Ég vil hreinlega fá OECD í lið með okkur til að skera úr um það hvort við séum að ná því. Við þurfum auðvitað að bera okkur saman við önnur ríki og hagvöxt og hvernig hann er að þróast. Við fáum OECD-tölurnar jafnvel fyrir árið 2023 sem mér finnst svolítið langur tími og mér finnst mikilvægt að vita, og hef viljað upplýsa þingið um það, hvort möguleiki sé á því að við náum meðaltalinu. Þess vegna upplýsi ég það hér að við köllum eftir samstarfi við OECD, til að fá það á hreint. Varðandi Lánasjóð íslenskra námsmanna erum við að hanna og búa til kerfi sem tryggir að námsmenn fái alltaf bestu kjör ríkissjóðs Íslands á lánamörkuðum. Ef ríkissjóður fjármagnar sig á 132 punktum, eins og hann gerir í dag, njóta námsmenn þess ásamt álagi upp á 0,5. Ef ríkissjóður fjármagnar sig á 100 punktum njóta námsmenn þess.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svörin. Það vekur athygli mína að framlög til menningar og lista lækka um milljarða á því tímabili sem um ræðir. Það er ekki alveg ljóst hvar borið er niður þegar fjármálaáætlun er lesin. Þar stendur, með leyfi forseta: „Helstu breytingar á útgjöldum málefnasviðsins skýrast af aukinni aðhaldskröfu á árinu 2022, breytingu á sértekjum á árinu 2020 og breyttri dreifingu á framlögum til máltækniverkefnis. Á tímabilinu er gert ráð fyrir fjármagni til að efla söfn og faglega starfslauna- og verkefnasjóði listamanna. Auk þess sem tímabundið framlag verði veitt til fimm ára til Barnamenningarsjóðs Íslands.“ Gæti hæstv. ráðherra skýrt örlítið betur fyrir mér hvernig háttað er breytingu á sértekjum árið 2020 og hvernig þessi aukna aðhaldskrafa mun birtast því að tekið er sérstaklega fram að efla eigi söfn og sjóði listamanna, sem vissulega er gott? Með öðrum orðum: Hvar verður skorið niður?
Virðulegi forseti. Mig langar að koma aftur að lánasjóðnum. Nýju breytingarnar verða þannig að það verður 30% niðurfelling á höfuðstóli þegar námsmenn klára nám á tilsettum tíma og þá miðum við ekki við nákvæmlega þrjú ári ef fólk er að klára BA-gráðu eða BS-gráðu heldur sveigjanleg námslok, þrjú til fjögur ár. Við erum annars vegar að tala um bestu kjör sem ríkissjóður hlýtur hverju sinni og svo líka beina niðurfellingu. Ég vil líka nefna að fram kemur að unga fólkið okkar fer mun minna skuldsett inn í lífið. Varðandi menninguna kemur máltækniverkefnið þar inn sem skýrir að hluta til lækkunina. Ákveðnar stofnanir hjá okkur gera ráð fyrir frekari sértekjum. Við erum ekki að fara í neinn niðurskurð heldur höldum áfram að auka fjármuni til menningar. Ég verð að segja [[Forseti hringir.]]að stuðningur okkar við bókaútgáfu skiptir gríðarlegu máli fyrir það sem við erum að gera.
Hæstv. forseti. Mig langar að lýsa ánægju minni með margt sem er á verksviði hæstv. ráðherra. Mig langar kannski fyrst að beina sjónum mínum að verk- og iðnnáminu og fagna nýrri forgangsröðun hæstv. ráðherra sem birtist í því að þar er fyrsta markmiðið orðið að hækka hlutfall nemenda sem ljúka starfs- og tækninámi og að kynjadreifing verði jafnari. Þetta er mjög gott markmið. Vegna þess langar mig að beina nokkrum spurningum að hæstv. ráðherra. Fyrst nefndi hæstv. ráðherra brotthvarf úr framhaldsskólum. Telur ráðherrann brotthvarfið tengjast því að einhverju leyti hve fáir sækja í iðn- og verknám? Ég veit að það hlutfall hefur hækkað en það virðist enn þá vera þannig í okkar samfélagi í dag að nemendum er beint í stúdentspróf, bæði vegna viðhorfs í garð iðnmenntunar sem og vegna þeirra sem eiga í einhverjum erfiðleikum með frekari menntun að loknu prófi. Mig langar að heyra um það frá henni. Einnig vil ég spyrja um meiri sveigjanleika í kerfinu milli skóla og stiga, líkt og kemur fram í frumvarpi sem ég hef lagt fram. Tæknin tekur stöðugum framförum og menntakerfið okkar má ekki vera þar eftirbátur. Störf framtíðarinnar munu breytast. Það mun verða meiri þörf fyrir samkeppnishæfni og áskorun um að viðhalda henni, fá endurmenntun og aðgengilegt nám á seinni stigum í lífinu og í atvinnulífinu og að fjölbreytt val sé í boði fyrir einstaklinga með mismunandi bakgrunn. Að lokum langar mig að heyra um námslánakerfið, sem tengist líka verk- og iðnnáminu. Ráðherra hefur talað um ákveðna hvata fyrir kennaranema um niðurfellingu að loknu námi á réttum tíma. Er eitthvað í því sem hún boðar í frumvarpinu um námslánakerfið sem tengist iðn- og verknámi, [[Forseti hringir.]]fá þeir nemar niðurfellingu eða þennan styrk að loknu sínu námi?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þann áhuga og elju sem hún sýnir til að efla verk-, iðn- og starfsnám og tækninám á Íslandi. Þetta skiptir mjög miklu máli, enda er þetta ein af stóru áskorununum og orðið eitt helsta viðfangsefnið á framhaldsskólastiginu vegna þess að þarna getum við gert betur. Hv. þingmaður spyr hvort ég telji að þetta tengist brotthvarfi. Já, ég tel að það geri það. Ég held að börnin okkar eða unga fólkið finni sig jafnvel ekki í skólakerfinu og það er þá okkar að vekja athygli á því sem er í boði. Það er mjög mikið í boði á framhaldsskólastiginu en það er eins og að börnin okkar eða unga fólkið átti sig ekki eins vel á því. Þess vegna hef ég beint sjónum að því að viðmiðunarstundataflan á grunnskólastiginu sé uppfyllt hvað varðar þessar valgreinar, vegna þess að það hefur ekki verið gert. Við verðum að kynna þetta fyrr. Það er of seint að mínu mati að byrja á því í 8. eða 9. bekk. Þetta þarf að gerast mun fyrr. Ég hef horft nokkuð mikið til Noregs vegna þess að Norðmenn hafa gert þetta býsna vel og liður í því hjá þeim er einmitt að nemendur átti sig á því sem er í boði. Hv. þingmaður spurði líka um þær breytingar sem eru fram undan á námslánakerfinu. Nú geta þeir sem sækja nám í starfs-, iðn- og tækninámi fengið lán á framhaldsskólastiginu þannig að ég sé ekki, eins og staðan er í dag, að við munum setja frekari hvata hvað það varðar. Ég held fremur að það þurfi að byrja fyrr að kynna hvað er í boði og breyta hugarfarinu þannig að ungt fólk velji sér nám fremur en skóla.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir þessi skýru svör. Það kom margt gott fram í hennar máli og ég tek undir mikið af því. Mig langar þá að venda kvæði mínu í kross og spyrja hæstv. ráðherra um fjölmiðla. Í umræðu um stöðu fjölmiðla virðast margir sniðganga þá stöðu sem Ríkisútvarpið hefur, hvernig hún hefur áhrif, skekkir samkeppnisstöðu og annað þegar við ræðum um stöðu frjálsra fjölmiðla. Að mínu mati mun það ekki duga að stoppa í göt, þó að það sé mat ýmissa að ekki eigi að hrófla við neinum hætti við Ríkisútvarpinu. Ég veit, eins og hægt er að lesa úr fjármálaáætluninni, að ekki er skipulagt að breyta neinum sérstökum atriðum varðandi Ríkisútvarpið. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Telur hún að það sé skynsamlegt að breyta með einhverjum hætti rekstrarformi RÚV? Á ég þá við t.d. að taka það út af auglýsingamarkaði og setja á fjárlög og heildartekjur.
Virðulegi forseti. Ég vil aðeins nefna það líka og skýra það að allt nám sem er lánshæft, þá á ég við iðn-, starfs- og tæknigreinar, að viðkomandi aðilar munu fá niðurfellingu um 30%. Það er í raun og veru gríðarlegur hvati á framhaldsskólastiginu. Bara til að skýra það betur út. Hvað varðar fjölmiðlana þá stöndum við á miklum tímamótum og það á ekki aðeins við um fjölmiðlun á Íslandi heldur um allan heim vegna tækniframfara og annarra þátta. Nú erum við að taka fyrsta skrefið varðandi stuðningskerfi til að styðja við einkareknu fjölmiðlana. Ég hef alltaf séð það þannig að nauðsynlegt sé að taka það skref. Mér finnst mjög brýnt að ef við ætlum að fara í einhverjar ráðstafanir gagnvart Ríkisútvarpinu þá verði þær ekki þannig að þær muni skerða þjónustu þess að nokkru leyti. Við setjum, eins og ég skil það, [[Forseti hringir.]]minna fjármagn til okkar ríkisútvarps en gerist á hinum Norðurlöndunum. Ég sé ekki breytingu í þá veru.
Virðulegi forseti. Ég kem vonsvikinn hingað upp, ég verð að vera heiðarlegur, því að eins og ég hef farið yfir í ræðum á undanförnum mánuðum hlakkaði ég til að sjá útfærslu á ályktun Alþingis um stafrænar smiðjur í fjármálaáætlun. Því miður sjást þess einungis merki á einum stað, í kaflanum um nýsköpun þar sem það er sameiginlegt ábyrgðarhlutverk atvinnumálaráðuneytisins og menntamálaráðuneytisins. Þar er sagt að mótuð verði umgjörð fyrir stafrænar smiðjur á árunum 2020 –2022, á þremur árum. Stafrænar smiðjur eru mjög vel skipulagt og skilgreint verkefni. Það þarf ekki að móta umgjörð fyrir stafrænar smiðjur, þær eru tilbúnar til þess að verða settar í gang. Allt skapalónið er til. Það er hægt að fara í nánari vinnu við að bæta við, eins og hefur verið gert víðast hvar, t.d. í gamla Iðnskólanum í Reykjavík þar sem hljóðveri og ýmsu hefur verið bætt við, mjög flott verkefni. En hérna stöndum við eftir að Alþingi samþykkti einróma áætlun um stafrænar smiðjur og ekki nóg með það heldur bætti nefndin í upprunalega þingsályktun, gerði betur en ég þorði að vona þegar ég lagði fram þá áætlun. Hún bætti við skilgreiningu um að stafrænar smiðjur ættu að ná til grunnskólanna. Eins og ég segi varð ég fyrir vonbrigðum með að sjá ekki fleiri merki um framfylgni þeirrar þingsályktunar í fjármálaáætlun og langar að spyrja ráðherra af hverju svo er.
Virðulegur forseti. Ég og hv. þingmaður deilum áhuga á stafrænum smiðjum. Ég vil taka fram að jafnvel þótt þær séu ekki í kaflanum um framhaldsskólastigið þýðir það ekki að við setjum ekki fjármuni í þær. Þetta er áætlun og mjög mikið sem við nefnum ekki sérstaklega í fjármálaáætluninni sem er engu að síður fjármagnað. Eins og hv. þingmaður tekur líklega eftir er framhaldsskólastigið býsna vel fjármagnað. Við horfðum upp á styttingu á framhaldsskólastiginu úr fjórum árum í þrjú en hins vegar höldum við áfram að auka fjármuni í framhaldsskólastigið. Ég sé fyrir mér og legg mikla áherslu á það sem mennta- og menningarmálaráðherra að við horfum til þess að auka þekkingu og setja meiri fjármuni í tæknigreinar, stafrænar smiðjur og iðn- og starfsnám, vegna þess að þar þurfum við að gera betur. Ég ítreka að jafnvel þótt stafrænar smiðjur séu ekki nefndar í ríkisfjármálaáætlun er það ekki svo að ekki séu settir fjármunir í þær. Ég hef verið dugleg að heimsækja stafrænar smiðjur og veit að þær eru mjög vinsælar og vel sóttar og einmitt til þess fallnar að auka áhuga á nýsköpun og tækni. Ég held að hv. þingmaður þurfi því ekki að verða fyrir vonbrigðum þótt þeirra sé ekki getið. Ég skil hins vegar athugasemdina og vil taka tillit til hennar. Við eigum eftir að kynna fjárlög fyrir árið 2020 og þá munum við sjá betri og nákvæmari útlistun á því hvað er gert á hverju skólastigi fyrir sig.
Virðulegi forseti. Þá verð ég fyrir vonbrigðum á annan hátt, á þann formlega hátt sem ég hef talað um varðandi fjármálaáætlun yfirleitt. Hérna á að setja fram stefnu stjórnvalda til fimm ára og gera grein fyrir helstu kostnaðarbreytingum, kostnaðaráætlun og kostnaðarmati við þær aðgerðir sem farið er í. En eins og hæstv. ráðherra nefnir er ákveðinn kostnaður ekki nefndur. Það er kannski ekki hægt að fara út í alger smáatriði en þetta er stefnan sem fjárlög byggja á. Í fjárlögum og í fjárlagavinnunni eigum við að sjá merki um útfærslu á fjármálaáætlun. Það á ekkert að koma okkur á óvart í fjárlögunum miðað við það sem er sett fram í fjármálaáætlun. Ég segi því aftur að ég hlakka til að sjá þá áherslu og það fjármagn sem þarf í uppbyggingu á sviði stafrænna smiðja - þá í fjárlögum - og kvarta [[Forseti hringir.]]enn sárar yfir því hversu hryllilega léleg fjármálaáætlunin er í alvöru.
Virðulegur forseti. Nú ætla ég að vera ósammála hv. þingmanni og segja: Það er búið að leggja talsverða vinnu í ríkisfjármálaáætlunina og í að forgangsraða. Það er augljóst varðandi framhaldsskólastigið að markmið okkar eru mjög metnaðarfull. Við viljum fjölga útskrifuðum úr starfs- og tækninámi og við forgangsröðum fjármunum akkúrat í þá átt. Við erum að senda þau skilaboð að við viljum sjá meiri fjármuni inn í til að mynda stafrænar smiðjur. Við sjáum líka, hv. þingmaður, að við förum úr 30 milljörðum kr. árið 2017 í 35 milljarða kr. á þessu tímabili, þrátt fyrir að búið sé að stytta námið. Það er svigrúm á framhaldsskólastiginu til að gera betur hvað varðar þá þætti.
Herra forseti. Það er af mörgu að taka í kafla ráðherrans í fjármálaáætlun en mig langar að staldra við eina tölu sem hún nefndi sem mér þótti dálítið sláandi, sem er sú staðreynd að lántakendum hjá Lánasjóði námsmanna hefur fækkað um 52% á síðustu sjö árum á sama tíma og verið hefur stöðugur vöxtur í háskólakerfinu. Stúdentum hefur fjölgað á sama tíma. Það er ekki heilbrigt kerfi. Það sér hver maður að þarna er aðgerða þörf. Þess vegna hljótum við öll að fagna því að loksins hilli undir að við fáum endurbætt lánasjóðskerfið, eins og ráðherrann kom inn á í upphafserindi sínu. Mig langar hins vegar aðeins að velta upp þeirri óvenjulegu stöðu sem við erum í varðandi lánasjóðinn nú þegar kemur að þessum umskiptum. Það handbæra fé sem sjóðurinn hefur sem býður upp á að milda höggið við breytingar fyrir ríkissjóð. Hluti af því fé verður verður notað eins og fram kemur í fjármálaáætlun. En mig langar að velta því upp hvort kannski mætti líta á atriði sem Bandalag háskólamanna hefur bent á. Þau setja fram tillögur að fjórum atriðum sem breyta mætti í kerfinu sem horfa mörg til lengri framtíðar. Eitt þeirra er ábyrgðarmannakerfið, að afturvirkt fella niður sjálfskuldarábyrgð á námslánum sem tekin voru fyrir árið 2009. Það yrði væntanlega bókfært sem einhvers konar fjárhagslegu skellur fyrir lánasjóðinn. Hefur ráðherrann eitthvað skoðað þann möguleika sem aðra leið til að virkja það mikla fé sem liggur inni hjá Lánasjóði námsmanna?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er sláandi sem átt hefur sér stað, þessi fækkun á lánþegum hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Ég ætla að nefna nokkra þætti sem ég held að skipti máli. Ég held til að mynda að bara með því að búið er að stytta framhaldsskólann búi ungt fólk lengur heima hjá foreldrum sínum. Ég held í öðru lagi að staða húsnæðismála á höfuðborgarsvæðinu hafi líka valdið því að ungt fólk er lengur heima hjá sér. Og svo í þriðja lagi, sem mér finnst skipta mjög miklu máli, er fólk, sem hefur verið að greiða af lánum sínum, auðvitað að vinna, það vinnur í 12 mánuði en fær greitt í 11 mánuði. Ég held að sú staðreynd verði til þess að mjög margir foreldrar hvetji hreinlega börnin sín til að taka ekki lán hjá lánasjóðnum, og þau búa þá lengur heima. Ég held að það sé ekki jákvæð þróun. Þess vegna erum við með algjöra kerfisbreytingu í farvatninu sem miðar að því að veita styrk með börnum, í stað þess að námsmenn með börn á framfæri taki lán. Og til að upplýsa hv. þingmann um það erum við líka að skoða ábyrgðarkerfið. Það er ekki komin niðurstaða í það. En auðvitað er nú lag að fara í slíkar breytingar, út af þessari þróun og vegna þess að við erum búin að setja inn mikla fjármuni sem búið hafa til mikið handbært fé. Ég nefni sem dæmi að par sem klárar nám, segjum læknisfræði, 30, 31, 34 ára, myndi þá líklega skulda helmingi minna í nýja kerfinu, raungerist það.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherranum svörin og verð að segja að þær breytingar sem boðaðar eru á LÍN hljóma mjög jákvæðar. En það fer allt eftir því hvernig við náum að útfæra það. Þess vegna er gott að þetta hefur verið unnið náið með stúdentahreyfingunni og nánar en á síðustu árum. Við skulum bara halda því áfram, bæði innan ráðuneytis og þegar það kemur síðan til þingsins. Ráðherrann nefndi hér barnalánin. Þá detta mér í hug tölurnar frá Eurostudent sem talað er um í fjármálaáætluninni og sýna fram á sérstöðu íslenska stúdentahópsins. Mig langar að heyra aðeins um það hvernig við getum styrkt alþjóðavíddina því að þar er líka ákveðin sérstaða. Okkar stúdentar sækja kannski ekki nógu mikið til útlanda og þetta ætti jafnvel sérstaklega við um kennaranema því að það gæti auðgað skólana í framtíðinni. Svo langar mig aðeins að spyrja rétt að lokum um eina brokkgengustu framkvæmd síðari tíma á Íslandi, sem er Hús íslenskunnar. [[Forseti hringir.]]Hvaða tímalínu sjáum við fyrir okkur þar? Því að það eina sem ég sé í áætluninni er að henni verði hliðrað enn á ný vegna fyrirsjáanlegra tafa.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að það eru mjög mörg sóknarfæri er varða kennarana. Ríkisstjórnin hefur verið að kynna mjög afgerandi aðgerðir til að styðja betur við kennaranema. Ég tel að þetta séu aðgerðir þar sem er í fyrsta sinn verið að miða út frá svokallaðri færnispá, þ.e. að við vitum hver staðan er í dag og við vitum að ef ekkert verður að gert verður íslenskt samfélag í mikilli kennaraþörf árið 2032. Við erum með skýr markmið um hvernig við ætlum að fara í þessar aðgerðir. Ég er sammála því að ég held að með auknum áhuga á kennaranámi munum við sjá fleiri fara í skiptinám og sækja sér nám erlendis. Ég er mjög vongóð um það. Hv. þingmaður spurði líka um Hús íslenskunnar. Við fengum tilboð sem voru talsvert mikið yfir kostnaðaráætlun. Mér finnst ábyrgt á þessum tímapunkti að fara betur yfir stöðu mála og taka svo ákvörðun. [[Forseti hringir.]]Ég tel hins vegar að ef það er samdráttur í hagkerfinu séu það ekki endilega skilaboð að við ætlum algjörlega að draga saman seglin.
Herra forseti. Hæstv. menntamálaráðherra og ég eigum það sameiginlegt að bera mjög hag starfs-, verk- og tæknináms fyrir brjósti og ráðherra hefur verið óþreytandi að tala fyrir þeim málaflokki. Mér finnst að sumu leyti að það séu gamalkunnug stef á ferðinni sem hafa verið spiluð í áratugi um að reyna að vekja áhuga ungs fólks og laða það til þessa náms. Það hefur skilað því miður, eins og við vitum, sorglega litlum árangri. Ég sakna þess svolítið að sjá ekki meiri metnað í áætluninni þar sem fjallað er um að gera verknám, starfsnám, að fyrsta flokks námi. Það eru ekki sett nein markmið um að það verði fyrsta flokks nám. Það eru ekki sett nein markmið um að húsakostur sé fyrsta flokks, námsefnið sé fyrsta flokks, tækjabúnaður sé fyrsta flokks, það sé reynt að laða til kennslu á þessum vettvangi hæfustu kennaranna. Ég held að það sé tómt mál að tala um að við náum þeim árangri sem við viljum öll ná ef við búum ekki þannig um hnútana að öll umgjörð þessa náms sé til fyrirmyndar. Hún er það ekki, því miður, hjá okkur í dag. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. menntamálaráðherra að því hvort mér yfirsjáist eitthvað í áætluninni eða hvort það sé virkilega þannig að ekki séu stigin nein alvöruskref í þessa veru. Það dugir ekki að kynna og hvetja til náms ef það er ekki ljóst í verki og allir sjá að verið sé að vísa fólki til náms við bestu hugsanlegu aðstæður og borin full virðing fyrir því námi. Það sé alvöru.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Ég held að hv. þingmaður verði að líta til þess að við erum að auka verulega fjármuni inn á framhaldsskólastigið. Og hv. þingmaður sér það líka að fyrsta markmiðið hjá okkur á framhaldsskólastiginu er einmitt að fjölga þeim sem útskrifast úr starfs- og tæknigreinum. Við höfum verið að beina því að skólunum og verið í samstarfi við þá um stofnkostnaðarliðinn, þ.e. að bæta tækjabúnað og bæta alla aðstöðu á framhaldsskólastiginu og nýta þessa auknu fjármuni einmitt til þess. Þó að það komi jafnvel ekki fram nákvæmlega í áætluninni hvað er verið að gera - þetta eru breiðu línurnar sem koma þarna og forgangsröðun og í hvað við setjum fjármunina - þá þýðir það ekki að við ætlum ekki að bjóða upp á fyrsta flokks nám sem ég tel að sé verið að gera. Ég held að það sem þurfi líka að gera sé að stórauka samstarfið á milli grunnskólastigsins og framhaldsskólastigsins svo að nemendur átti sig betur á því hvað er í boði og hver námsframvindan er. Við erum auðvitað að huga að fyrsta flokks umhverfi fyrir kennarana okkar og sendum gríðarlega skýr skilaboð með þeim aðgerðum. Kennarafrumvarpið sem kemur inn í þingið á allra næstu dögum miðar að því að með þessu eina leyfisbréfi sé meiri hreyfanleiki á milli leik-, grunn- og framhaldsskólastigsins. Við erum því svo sannarlega að móta fyrsta flokks nám fyrir starfs-, iðn- og verkgreinar í landinu.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Ég get þá ekki annað en hlakkað til að sjá komandi fjárlög til að finna þessu öllu stað. Ég held að það sé varla svigrúm innan þessarar áætlunar til að stíga alvöruskref og nauðsynleg í þessum efnum. Eitt mál sem ég hef áður átt orðastað við hæstv. ráðherra um er vinnustaðanámssjóðurinn. Mér finnst það frekar klént markmið til næstu fjögurra ára að skoða hlutverk vinnustaðanámssjóðs. Á ekki að bæta í sjóðinn? Eða á að skoða hann áfram með óbreyttu fjármagni? Ég held að það sé mjög mikilvægt að efla hann vegna þess að einn hluti af því að hægt sé að ljúka iðnnámi er að komast út í atvinnulífið. [[Forseti hringir.]]Þetta er stórmál og ég bið hæstv. ráðherra að upplýsa mig um þetta.
Virðulegi forseti. Það sem við höfum verið að gera varðandi starfs-, iðn-, verk- og tæknigreinarnar hefur auðvitað verið að gæta að því að styttingin á framhaldsskólastiginu leiði ekki til þess að fjármagnið í umferð minnki. Með þessari skýru stefnumörkun sem kemur fram í ríkisfjármálaáætlun - og ég minni enn og aftur á að fyrsta markmiðið er að fjölga þeim sem útskrifast á framhaldsskólastiginu úr starfs- og tæknigreinum - þá erum við að beina því til framhaldsskólastigsins að forgangsraða enn frekar er varðar aðstöðu, vinnustaðanámssjóðinn og annað slíkt. Það er alveg skýrt hvað stjórnvöld vilja í þessu og líka hvað hagkerfið kallar á. Það er eftirspurn eftir þeim sem útskrifast úr starfsnáminu. [[Forseti hringir.]]Ég tel að svona forgangsröðun hafi ekki komið fram með jafn skýrum hætti áður.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir gott innlegg í umræðu um fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Ég vil hrósa henni fyrir margt, þarna er margt mjög gott og þarft og eins og ég lít á það og skynja er greinilegt að hún leggur sig alla fram. Auðvitað er ekki hægt að gera allt í einu en ég hef sérstakar áhyggjur af brotthvarfi rúmlega 1.000 nemenda úr grunnskóla sem skila sér ekki í kennslu. Ég hef gríðarlegar áhyggjur af sjálfsskaða unglinga. Ég hef gríðarlegar áhyggjur af vanlíðan, kvíða. Ég hef gríðarlegar áhyggjur af fátækt barna í grunnskólum. Þetta eru allt saman risastórir þættir sem ég tel, þótt við séum búin að ræða þá við félags- og barnamálaráðherra, að gætu heyrt undir hæstv. menntamálaráðherra í samstarfi við og með vilja sveitarfélaganna. Þegar við tölum um vanlíðan og óhamingju barnanna okkar og horfum upp á furðulega neikvæða þróun vil ég benda á að við eigum lög - ég er mikið fyrir gleðina - um verkefni málaflokksins. Um hann gilda t.d. lög nr. 75/1985, um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla. Þá er verið að tala um tónlistarskóla í samstarfi við sveitarfélögin á framhaldsskólastigi. Mér finnst oft horft fram hjá rótinni sem er börnin okkar, strax þegar þau hefja skólagöngu sína. Er ekki mögulegt að fara að vinna í því að gefa öllum börnum kost á því, burt séð frá efnahag, að læra á hljóðfæri?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessum málaflokkum og þeim atriðum sem hún hefur áhyggjur af í íslensku skólakerfi. Ég ætla að byrja á því að ræða um vellíðan - eða vanlíðan. Það kemur í ljós þegar við berum okkur saman við önnur ríki að um 90% af nemendum í íslensku skólakerfi líður vel og 80% af þeim bera mikið traust til kennarans. Þetta eru mjög góðar tölur. Hins vegar eru þarna 10% sem líður ekki vel og ekki ólíklegt - ég held að það sé ekki háskalegt af mér að nefna það hér - að þetta séu sömu krakkarnir sem finna sig ekki í skólakerfinu og eru þá líklegri til að hverfa frá námi á framhaldsskólastiginu. Það sem við erum að gera er í fyrsta lagi að efla stuðning við þá nemendur á framhaldsskólastiginu, því að það heyrir undir mig, með talsvert afgerandi hætti eins og ég nefndi áðan, með því að fara úr 20 milljónum í 60 milljónir. Við nýttum það fjárhagslega rými sem var fyrir hendi einmitt í þágu þeirra sem við teljum að séu í mestri þörf. Forgangsröðunin er skýr. Ég vil líka taka undir með hv. þingmanni varðandi aðgengi að tómstundum, til að mynda að tónlist eða íþróttum, að það er rosalega mikilvægt að við séum með eins gott og jafnt aðgengi og við mögulega getum. Það sýnir sig að þau börn sem stunda íþróttir eða tónlist eru ólíklegri til að hverfa frá námi og þau sýna líka betri námsárangur. Ég er sammála hv. þingmanni um að þetta sé stórt atriði og við í mennta- og menningarmálaráðuneytinu tökum þátt í að efla þá þætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Það er óneitanlega ánægjulegt að heyra að börnin okkar skuli vera svona glöð í skólanum - 90%. Þetta kemur mér verulega á óvart og mér þætti vænt um að fá að vita við hvað er miðað og hvernig það er fundið út. Það er svo sannarlega búið að láta í veðri vaka að svo sé ekki, sérstaklega þegar við vitum að 10–15% barna búa við fátækt samkvæmt skýrslu t.d. Kolbeins Stefánssonar. Það er satt sem hæstv. menntamálaráðherra segir að gríðarlega miklu skiptir að börnin okkar eigi kost á því að sinna tómstundum, hvort sem það eru íþróttir eða tónlistarnám, og finna eitthvað við sitt hæfi burt séð frá efnahag. Það gleður mig afskaplega mikið ef mennta- og menningarmálaráðuneytið er virkilega að taka höndum saman með sveitarfélögunum við að reyna að sporna við allri mismunun.
Virðulegi forseti. Þá niðurstöðu sem ég vitnaði í má finna í rannsókn sem rannsóknarsetur í tómstundafræðum í Háskóla Íslands framkvæmdi á dögunum. Mér þótti mjög vænt um að þetta var niðurstaðan en það breytir því ekki að þarna er hópur, um 10% barna, sem gæti liðið betur. Við þurfum auðvitað að huga að honum. Ég sem mennta- og menningarmálaráðherra hef í samstarfi við félags- og barnamálaráðherra og heilbrigðisráðherra unnið að því að efla sálfræðiþjónustu fyrir nemendur á framhaldsskólastig. Það felst líka í því að efla heilsugæsluna á öllu landinu, til að auka aðgengi að slíkri þjónustu. Það er hins vegar svo að jafnvel þótt um 90% líði vel í skólakerfinu okkar er aukning hjá þeim sem líður ekki vel. Það er áhyggjuefni, ég er sammála því. Það tengist því sem m.a. hefur verið nefnt, að það sé hreinlega aukinn samanburður [[Forseti hringir.]]kominn inn í kerfið okkar í tengslum við samfélagsmiðla. Við verðum að skoða það á mjög ábyrgan og uppbyggilegan hátt.
Hæstv. forseti. Ég vil taka undir orð hæstv. ráðherra og segja að það er ekkert háskalegt að taka þá umræðu sem fór fram áðan heldur er nauðsynlegt að taka hana og nauðsynlegt að bregðast við henni. Það þarf að laða fleiri einstaklinga að námi í menntunarfræðum. Á leikskólastigi stöndum við frammi fyrir þeirri áskorun að fá fleiri karla, á grunnskólastiginu er það jafnvel sama áskorun ásamt því að fá fleiri sem vilja sérhæfa sig í raungreinum, tæknigreinum og iðngreinum. Á framhaldsskólastigi stöndum við frammi fyrir svipuðum áskorunum og í grunnskólanum. Ég fagna boðuðum aðgerðum vegna iðngreina, sérstaklega því að horfa eigi á yngra skólastig. Ég veit að það er oft „dilemma“, ef ég má sletta, á milli grunnskóla- og framhaldsskólastigsins. Ég heyri að hér er hafið samtal um að fara þurfi neðar í grunnskólann til að efla áhuga. Ég tók eftir því að ráðherra sagði að ungt fólk ætti helst að velja sér nám fekar en að velja sér skóla. Það finnst mér mjög gott. Mínar spurningar snúa helst að því hvernig hæstv. ráðherra ætli að laða að fleiri sem vilja fara í nám á sviði iðn- og tæknigreina á háskólastigi. Ég vil líka segja í því samhengi að ég tel að eitt leyfisbréf myndi sannarlega liðka fyrir því að maður sæi fram á að geta síðan valið sér í auknum mæli starfsvettvang. Ég fagna einnig tilkomu rafrænu ferilbókanna. [[Forseti hringir.]]Þær gætu meira að segja nýst innan heilbrigðiskerfisins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Eitt af því sem við vorum að gera á síðasta ári var að reyna að sjá hverjar helstu skýribreyturnar væru, þ.e. hvernig við gætum skýrt að mun fleiri fara í þessar greinar til að mynda í Noregi og á landsbyggðinni. Það er þrennt sem vekur athygli og við erum að vinna í. Það er í fyrsta lagi að mjög gott samstarf er á milli grunnskólastigsins og framhaldsskólastigsins. Grunnskólinn hefur oft mjög gott aðgengi að viðkomandi framhaldsskóla og þeim tækjum sem þar eru og krakkarnir geta prufað sig áfram. Þetta gerist nokkuð snemma á grunnskólastiginu. Valgreinarnar eru opnar og nemendur geta skoðað það sem er í boði. Í öðru lagi má segja að grunnskólinn sé duglegur að kynna það nám sem er í boði fyrir nemendum skólans og er skólinn mjög virkur í því á fyrri stigum. Í þriðja lagi er lögð mikil áhersla á að kynna það sem er í boði fyrir foreldrum, sér í lagi mæðrum því að mæður hafa, segja rannsóknir, mikið um það að segja hvað er valið. Við sjáum hlutfallið hjá þeim sem hafa tileinkað sér þá aðferðafræði. Ég nefni til að mynda Fjarðabyggð þar sem mér skilst að hlutfall þeirra sem fara í iðnnám sé um 33%. Þetta eru allt aðrar tölur en við sjáum annars staðar á landinu. Þá vinnum við auðvitað með þá þætti sem ég nefndi. Við höfum verið í umtalsverðu samstarfi við [[Forseti hringir.]]Verkiðn og Samtök iðnaðarins í því máli.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir. Það er fagnaðarefni að það eru fleiri á landsbyggðinni sem sækja í iðnnám. Ég þekki þetta lauslega með Verkmenntaskóla Austurlands og sannarlega hef ég fylgst vel með í Verkmenntaskólanum á Akureyri. Fyrst við erum komin til Akureyrar hef ég fylgst með nemendum þar á starfsbraut og mig langar að vekja aðeins upp hugsun um hvernig við hugum að nemendum á starfsbrautum með tilliti til atvinnuþátttöku þeirra að skóla loknum, hvort það sjáist einhvers staðar í fjármálaáætluninni - ég sá það ekki - að reyna eigi að spýta þar í og veita þeim nemendum aukin tækifæri á vinnumarkaði að námi loknu.
Virðulegi forseti. Ég nefndi nokkur atriði áðan og vil halda áfram og nefna í fjórða lagi að það er mjög sterk tenging á milli atvinnulífsins og viðkomandi framhaldsskóla. Það er tenging við grunnskóla, það er tenging við heimili og tenging við atvinnulífið og með því að gera þetta á þann hátt næst árangur. Ég hef verið í sambandi við aðila í atvinnulífinu og í framhaldsskólum þar sem atvinnulífið vill koma að og aðstoða og koma með tæki inn í framhaldsskólann. Mjög oft fara þessi ungmenni í starfsnám og vinna hjá viðkomandi fyrirtækjum og fyrirtækin vilja koma að því að bæta tækjabúnað. Ég legg gríðarlega áherslu á að öll fjárfesting í því komi fyrst og síðast frá hinu opinbera en í góðu [[Forseti hringir.]]samstarfi við atvinnulífið.
Herra forseti. Fremsta markmið og áhersla fjármálaáætlunarinnar varðandi framhaldsskóla er að hækka hlutfall nemenda sem ljúka starfs- og tækninámi og að kynjadreifing verði þar jafnari, eins og fram hefur komið í umræðunni. Ég er sammála því að þarna eigi áherslan að liggja, ekki síst vegna þess að fyrirsjáanlegt er að með tilkomu fjórðu iðnbyltingarinnar verði verulegar breytingar á vinnumarkaði sem geri kröfur um þróun starfsnáms og öflugra samstarf stjórnsýslu, skóla og atvinnulífs, líkt og fjallað er um í textanum í áætluninni. Ég vil taka undir það sem stendur þar að það sé mikil áskorun að fjölga nemendum í starfs- og tækninámi og að það verði ekki einungis gert með því að vekja athygli og áhuga á náminu, þó að það sé vissulega krefjandi verkefni, heldur þurfi að leggja grunn að öflugu, faglegu samstarfi á milli skólastiga. En starfs- og tækninám er dýrara en bóknám. Ef á að gefa í þurfa peningar að fylgja. Í áætluninni haldast fjármunir til framhaldsskólastigsins nánast óbreyttir út áætlunartímann. Hvernig ætlar hæstv. menntamálaráðherra að láta dæmið ganga upp ef markmiðið um fleiri starfs- og tækninemendur gengur eftir? Nemendaígildi í framhaldsskólunum eru nú 17.784 og ég vil spyrja hæstv. ráðherra um áætlanir um nemendafjölda næstu fimm árin. Eru þær til? 16 ára unglingum fjölgar samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni um 600 á áætlunartímanum. Nú eru 16 ára nemendur 24% af öllum framhaldsskólanemum. Ef hlutfallið helst fjölgar nemendum á framhaldsskólastigi á áætlunartímabilinu, eða til 2024, um 2.300 - en fjármagnið eykst ekki, samkvæmt áætluninni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að við höfum svipaða sýn á framhaldsskólastigið og sérstaklega finnst mér það ánægjulegt þar sem hv. þingmaður er fyrrum skólastjórnandi á framhaldsskólastigi og þekkir afskaplega vel til hvernig eigi að forgangsraða, og hefur beitt sér fyrir því að lækka efnisgjöldin á framhaldsskólastiginu. Það var mjög gott samstarf sem við áttum í. Hv. þingmaður spyr hvernig dæmið eigi að ganga upp. Í þeim tölum sem við höfum varðandi nemendaspá er nemendum að fækka allt til ársins 2024. Það verður ákveðið rými vegna þessa. Og eins og hv. þingmaður sér erum við að fara úr 30 milljörðum í 35 milljarða á framhaldsskólastiginu. Skólastjórnendur sem við höfum verið í sambandi við segja: Við höfum nú fyrst ákveðið rými til að fjárfesta í tækjabúnaði, til að efla starfsnámið hjá okkur. En við vöktum þetta mjög vel vegna þess að við vitum að eftir fjármálahrunið þurfti ákveðið aðhald alls staðar í samfélaginu þannig að við erum að vinna upp ákveðna fjárfestingarþörf á framhaldsskólastiginu. En til að svara hv. þingmanni horfum við fram á að fækkun verði á framhaldsskólastiginu. Þá notum við það rými til þess að hækka meðaltalið á hvern nemanda, eins og hefur verið að gerast.
Herra forseti. Árgangarnir sem eru að koma inn í skólann eru að stækka en það má vera að einhverjum öðrum fækki á móti. En 16 ára unglingum er alla vega að fjölga. Auðvitað verður málið tekið upp við næstu áætlun reynist svo vera að nemendum fjölgi, vona ég. Það er annað verðugt markmið sem raðað er framarlega vegna starfsemi framhaldsskólanna og það er að fjölga þeim nemendum sem ljúka námi í framhaldsskóla, þ.e. að brottfall minnki. Framhaldsskólinn hefur glímt við þetta vandamál í áraraðir með litlum árangri þó. Þarna þarf sannarlega að taka á og skólarnir hafa fengið styrki til að vinna með sínum hætti gegn brottfallinu en því miður hafa það verið of lágar upphæðir. Sú aðgerð sem margir hafa bent á að muni skila árangri er aðgengi framhaldsskólanemenda að sálfræðingum. Umræða um slíkt kom m.a. fram á fundinum Geðheilbrigði ungs fólks sem haldinn var í Kastljóssþætti í gær. Hálf staða sálfræðings kostar um 4 millj. kr. Er til nægilegt fjármagn til þess að ráða sálfræðinga í alla framhaldsskóla landsins og láta það þannig verða þátt í því að minnka brottfall?
Virðulegi forseti. Það er sannarlega rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns um þann vanda er varðar brotthvarfið. Brotthvarf á Íslandi hefur verið mikið, líklega vegna þess að atvinnustig hefur verið ansi hátt á Íslandi. Mörgu ungu fólki er boðin vinna, það heldur jafnvel áfram í sumarstarfinu sínu og kemur ekki aftur inn í framhaldsskólann. Þetta er auðvitað ekki gott og við viljum hvetja til þess að það séu fleiri sem klári. Við höfum verið að sjá jákvæða þróun, við höfum verið að fara úr 44% yfir í 50%–56% en við þurfum að gera meira. Varðandi sálfræðiþjónustuna höfum við verið að horfa upp á mismunandi form og hvernig hún hefur verið kynnt á framhaldsskólastiginu. Í sumum framhaldsskólum og í ansi mörgum eru sálfræðingar nú þegar inni - ég nefni Menntaskólann á Akureyri - og er með ólíkindum að sjá hve miklu máli það skiptir, þ.e. ákveðnar forvarnir, og hvaða árangri þau hafa náð hvað þetta varðar.
Virðulegi forseti. Nýliðun í kennarastéttinni hefur gengið brösuglega á síðustu misserum. Kennarastéttin er að eldast og yngri kynslóðir sýna faginu takmarkaðan áhuga. Ástæður þess kunna að vera fjölmargar en ekki síst telur sú sem hér stendur hluta ástæðunnar vera að starfið sjálft þykir álagsmikið og að kröfur til kennara eru að síaukast, nú síðast í samhengi við hina margumræddu fjórðu iðnbyltingu. Það er mikilvægt að kennarar fái að viðhalda sínum neista í starfi, finna fyrir hvatningu og eigi greiðan aðgang að uppfærslu og endurmenntun til að geta mætt sívaxandi kröfum og hröðum samfélags- og tæknibreytingum. Þeir þurfa tækifæri og stuðning til þess að hafa það sjálfstraust og þá starfsánægju sem þarf til að aðlagast breyttum kennsluháttum og aukinni þverfaglegri hugsun og nálgun í skólastarfi á öllum skólastigum. Veruleikinn er sá að kennurum er falið það hlutverk að mennta framtíð okkar út frá tiltölulega nýframkomnum stefnum, komnum af umræddri iðnbyltingu. Þar má nefna að kennarar finna sig allt í einu skuldbundna til að kenna nemendum sínum t.d. forritun. Til að gera þeim það kleift þarf að vera til staðar öflugt endurmenntunarrkerfi innan menntakerfisins sjálfs. En í útgjaldaramma málasviðsins á bls. 350 og 351 fæ ég ekki betur séð en að upphæðin sem ætti að koma til móts við einmitt þetta fari lækkandi. Ég beini því þeirri spurningu til hæstv. menntamálaráðherra hvort í núverandi fjármálaáætlun sé eitthvert svigrúm í raun til að hægt verði að mæta þessum kröfum menntakerfisins. Ég vil benda á að þetta atriði tengist mjög rökrétt því máli sem samflokksmaður minn, Björn Leví Gunnarsson, kom inn á í tölu sinni um stafrænar smiðjur. Þetta fer vel saman.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að beina sjónum okkar að mikilvægi kennarans í íslensku menntakerfi og í öllum menntakerfum. Það er ljóst að þegar við erum núna að móta menntastefnu til ársins 2030 leggjum við mikla áherslu á að bæta allt starfsumhverfi kennara vegna þess að það eru þeir sem bera uppi kerfið og það eru þeir sem leggja grunninn að öllum öðrum störfum. Þess vegna höfum við verið að kynna aðgerðir til að fjölga kennaranemum og fyrsti áfanginn var núna kynntur. Hann er að fullu fjármagnaður í ríkisfjármálaáætluninni og það koma nýir fjármunir, í kringum 250 milljónir, á hverju ári. Það sem við sjáum og ég vil nefna er að það á sér stað mjög mikil fækkun eða minni eftirspurn eftir því að fara í kennaranámið eftir að það var lengt. Ég vil alls ekki að við förum að stytta það til að fá fleiri inn í námið. Þess vegna erum við að kynna að lokaárið verði launað starfsnám. Mótun þessara tillagna hófst fyrir dágóðum tíma, áður en ég varð mennta- og menningarmálaráðherra, og við tókum þær og unnum það hvernig við myndum framkvæma þær í mjög góðu samstarfi við kennaraforystuna, við Samband íslenskra sveitarfélaga, við menntavísindasviðin, bæði í Háskóla Íslands og Háskólanum á Akureyri, til þess að hugsa: Heyrðu, hvernig getum við gert þetta þannig að við náum að snúa við þessari þróun? Annað sem ég vil nefna er að nú erum við að bjóða námsstyrk í fyrsta sinn fyrir þá sem klára nám sitt vegna þess að brotthvarfið úr kennaranáminu er í kringum 50%. Vegna þess að það er svo mikil eftirspurn eftir kennurum og þess vegna klára þeir ekki námið - en það er brýnt að gera það. Ég ætla að koma að starfsþróun í næsta svari.
Virðulegi forseti. Ég vil biðja þingheim fyrir fram afsökunar á því hversu hratt ég mun tala hér til að nýta tímann sem best. Fram kemur í fjármálaáætlun að fram undan sé almenn endurskoðun á námslánakerfinu hjá ráðuneytinu sem mun leiða af fyrirhuguðu frumvarpi haustið 2020. Í ljósi þeirrar fyrirhuguðu endurskoðunar á námslánakerfinu langar mig að beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort hún telji ekki rétt og nauðsynlegt að hækka frítekjumark námsmanna sem nú stendur í tæpri milljón. Það er alveg ljóst að það er allt of lítið. Eins skýtur skökku við að svo tekjulágt fólk eins og námsmenn gjarnan eru þurfi að búa við svo lágt frítekjumark. Eins og fram kemur í fjármálaáætluninni sjálfri er oft um barnafólk að ræða og samanborið við erlenda námsmenn eru íslenskir námsmenn líklegri til þess að vera foreldrar eða verða það. Mig langar að beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort áhersla verði lögð á þetta atriði í þeirri endurskoðun sem fyrirhuguð er - og ef svo er, hvort hæstv. ráðherra geti áætlað hvenær sú hækkun frítekjumarksins gengi í gegn.
Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að það þurfi að hækka frítekjumarkið og það stendur til. Við erum að endurskoða úthlutunarreglurnar og það verður tilkynnt um það á allra næstu dögum. Ég tel að hv. þingmaður verði bara nokkuð sáttur og býsna glaður með þá breytingu sem mun eiga sér stað. Virðulegur forseti. Ég vil líka nefna það að þegar við erum að endurskoða kerfið miðar það mikið að því að bæta stöðu þeirra námsmanna sem eru með börn. Vegna þess að eitt af því sem við sjáum er að margir draga það að eignast börn og jafnvel ekki að taka lán meðan þeir eru í námi. Tvennt er einkennandi fyrir þá sem eru á háskólastiginu á Íslandi, í fyrsta lagi að þetta eru oft nemendur sem eru með börn og að okkar nemendur klára námið seinna vegna þess að þeir vinna svo mikið með námi. Nýja kerfið sem við erum að fara að kynna tekur á báðum þessum þáttum og það sem mér finnst skipta mestu máli er að við erum að lækka umtalsvert þær skuldir sem námsmenn fara inn [[Forseti hringir.]]í framtíðina með.
Virðulegur forseti. Það verður seint hægt að segja að ég sé mikill aðdáandi þessarar ríkisstjórnar en ég skal alveg viðurkenna að ég er að verða ágætisaðdáandi þessa ráðherra. Hún hefur verið talsvert atorkusöm frá því að hún tók við embætti og stendur algerlega undir væntingum þar og ég þekki af afspurn að hún hefur yfirleitt verið mjög metnaðarfull alls staðar þar sem hún hefur komið við. Það hefur verið ánægjulegt að fylgjast með mörgum góðum verkefnum hjá hæstv. ráðherra og flestum bara, ef frá er talin þessi tilhneiging Framsóknarmanna til þess að þurfa að niðurgreiða allt. En tölum um það síðar. Það sem ég hef hins vegar dálitlar áhyggjur af þegar kemur að háskólastiginu og fjármálaáætlun er að þar sé hæstv. ráðherra að lofa upp í ermina á sér. Við getum sagt að einn meginþunginn í markmiðasetningu málefnasviðsins sé að við munum ná meðaltali OECD-ríkjanna á gildistíma áætlunarinnar. Það séum við að gera á nánast flötum framlögum ef svo mætti að orði komast. Það sem ég staldra við er tvennt. Ég sakna þess, sem má reyndar gagnrýna mjög víða í þessari fjármálaáætlun almennt, að okkur er ekki gefið grunnviðmiðið, þ.e. hver staðan er í dag, hvar við erum stödd. Okkur er heldur ekki gefin nein tala um fjöldaþróun t.d. nemenda á háskólastigi á móti krónutölunum sem lagðar eru inn, af því að viðmiðið er jú framlag á hvern nemanda. Þess vegna myndi ég mjög gjarnan vilja fá frekari upplýsingar frá ráðherra. Hvernig er nemendafjöldinn að þróast á gildistíma áætlunarinnar? Mér telst til að alla vega framan af viðmiðunartímabilinu hljóti nemendum á háskólastigi að fjölga nokkuð af því að við erum að taka í gegn tvöfaldan árgang kannski á tveggja ára tímabili eða svo vegna styttingar á stúdentsprófi. Það væri því áhugavert að heyra frá hæstv. ráðherra: Hvernig eru tölurnar á gildistíma áætlunarinnar að þróast?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að styðja margt af því góða sem við erum að reyna að gera. Auðvitað erum við alltaf að reyna að setja markið svolítið hátt hvað varðar menntun og menningu. Ég er mjög staðföst í þeirri trú minni að ef við ætlum að auka lífsgæði á Íslandi þá þarf aðgengi að menntun og það hvernig við forgangsröðum að vera nokkuð skýrt. Ég held að það sem muni skipta mestu máli til framtíðar sé að hér séu í boði góð störf og að menntun nýtist í atvinnulífinu. Ég vil upplýsa hv. þingmann um það að ég er sammála honum. Ég held að við ættum að bæta ríkisfjármálaáætlunina og sýna fram á það með skýrum hætti og nákvæmlega hvernig framlögin þróast á hvern nemanda. Ég vil líka taka fram og mér finnst það skipta máli að það komi skýrt fram að við eigum að vinna að þessu markmiði. Við settum okkur þetta markmið en sumir segja: Af hverju eruð þið að setja það markmið að ná þessu OECD-meðaltali? Mér fannst það skipta máli og ég tel að við eigum ekki einungis að ná því heldur eigum við að vera líka þar sem Norðurlöndin eru. Við erum að gera eins vel og við mögulega getum til að auka framlagið inn á háskólastigið. Það mun svo koma í ljós hvort það takist nákvæmlega en mér skilst að við séum nokkuð nálægt því. Ég þarf frekari sönnun á því og þess vegna erum við að leita eftir samstarfi við OECD til að skýra það betur. Varðandi framsetninguna er ég sammála hv. þingmanni að við getum bætt hana. Ég vil líka taka fram annað sem ég tel mikilvægt en það er að við sjáum hvernig þróunin er hjá þeim sem eru aðfluttir, þeim sem koma til Íslands, og þeim sem eru brottfluttir, þ.e. út frá menntunarstigi. Núna í dag er ég að senda bréf á hagstofustjóra þar sem ég vil fá betri tölfræði um þetta vegna þess að það segir okkur svolítið um hvernig hagkerfið og efnahagslífið er að þróast.
Virðulegur forseti. Að sjálfsögðu tókst hæstv. ráðherra líka, eins og góðum Framsóknarmanni sæmir, að svara í engu spurningunni sem ég spurði. Þess vegna ítreka ég það: Hvernig er nemendafjöldi á háskólastigi að þróast á gildistíma fjármálaáætlunarinnar? Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra að þetta er gríðarlega mikilvægt. Menntun er undirstaða nýsköpunar í hagkerfinu hjá okkur og það er mjög mikilvægt að standa vel að háskólastiginu ekki síst. Það leiðir auðvitað hugann að því og ég hef heyrt ávæning af því að hæstv. ráðherra ætli að láta leggja mat á mögulegan spekileka. Ég held að hann sé verulegt áhyggjuefni. Við sjáum að á undanförnum sex, sjö árum er nettóaðflutningur erlendra starfsmanna hingað til lands um 25.000 en nettóbrottflutningur Íslendinga á sama tíma um 10.000. Ég óttast að þar sé töluverður spekileki sem helgist m.a. af því að við höfum ekki skapað menntuðu starfsfólki nægjanleg tækifæri hér. Þar er ég reyndar sannfærður um að krónunni sé um að kenna. [[Forseti hringir.]]Ég veit að við hæstv. ráðherra munum örugglega verða sammála um það á endanum.
Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að við verðum að fá betri tölur um þetta og ég vonast til þess að vera komin með þær þegar við hittumst jafnvel í fjárlaganefnd til að fara yfir það og þá get ég svarað betur þessari spurningu. Mig langar aðeins að víkja að krónunni og benda hv. þingmanni á mjög merkilegt viðtal við Wolfgang Schäuble, fyrrum fjármálaráðherra Þýskalands, sem var tekið af tímaritinu Financial Times og birt 22. mars. Hann er núna forseti þýska þingsins og er einn af höfundum evrunnar. Í þessu viðtali segir fyrrverandi fjármálaráðherra Þýskalands hreinlega: Það er ekki hægt að vera með sameiginlega mynt án þess að vera með pólitískt samband. Þarna hefðum við þurft að gera betur. Þetta eru akkúrat mínar áhyggjur líka. Þess vegna hef ég sagt að evran sé ekki sjálfbær vegna þess að þú verður að vera með pólitískt umboð fyrir myntinni. [[Gripið fram í.]]
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og nú eru það menntamálin. Samningur Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks hefur verið fullgiltur. Það sem ég hef áhyggjur af í þessu máli í sambandi við menntamálin, sem ég fór í gegnum, er hversu lítið er rætt þar um málefni fatlaðra einstaklinga. Það er eiginlega ekki neitt. Þetta hefur verið gegnumgangandi í fjármálaáætluninni. Þessi málaflokkur virðist hreinlega hafa gleymst. Þetta er mikilvægur málaflokkur vegna þess að um börn, unglinga og jafnvel fullorðið fólk er að ræða sem þarf og á rétt á menntun. Ég spyr: Hvernig er áætlunin um aðgengi fatlaðs fólks að skólum? Aðgengi getur verið ágætt í Reykjavík en það er samt ekki gott. En ég hef enn meiri áhyggjur af aðgengi þeirra sem búa úti á landi vegna þess að þar er það enn verra. Svo er það aðgengi þessa hóps að tónlist og annarri menntun. Síðan er eitt, það eina sem kom fram var í sambandi við námsframboð þeirra sem eru með þroskahömlun, að það sé eiginlega ekkert eftir framhaldsskóla. Ég spyr: Bíddu, hvað á að gera þar? Er eðlilegt að þar sé eiginlega hálfgerður uppgjafartónn í því, að þeir einstaklingar eigi ekki rétt á neinu meira í námi? Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig er staðan í þessu og hvað á að gera?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna, hún er mjög brýn og skiptir máli. Ég vil fyrst nefna það að við höfum verið að framfylgja stefnu sem heitir Menntun fyrir alla, menntun án aðgreiningar á leik-, grunn- og framhaldsskólastiginu. Það hefur verið leiðarljósið og verður áfram leiðarljósið í menntastefnunni sem við erum að móta til ársins 2030. Það skiptir auðvitað miklu máli að aðgengismál séu í lagi. Ég verð að segja hv. þingmanni að ég gef mér að þau séu í lagi. Ég tek vissulega undir að ef þau eru það ekki þá vil ég fá mjög greinargóðar athugasemdir hvað það varðar. Því að við höfum verið að framfylgja þessari stefnu núna í nokkuð langan tíma. Varðandi það hvaða möguleikar eru í boði fyrir fatlaða einstaklinga eftir framhaldsskólastigið vil ég geta þess að við settum á laggirnar starfshóp til að meta akkúrat þetta. Ég er algjörlega sammála því að það gengur ekki að eftir framhaldsskólann séu svona fáir möguleikar í boði. Annað sem við erum líka að gera, við viljum tryggja aukna möguleika á vinnumarkaðnum og mennta- og menningarmálaráðuneytið er að vinna með Vinnumálastofnun í því. Vegna þess að það er sannarlega eftirspurn eftir þessum starfskröftum. Vinnumálastofnun hefur verið að gera mjög góða hluti hvað það varðar. Ég vil líka nefna að við lítum til heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna og markmið númer fjögur er: Menntun fyrir alla. Auðvitað á þetta að passa saman við þær skuldbindingar sem við höfum tekið og höfum samþykkt, bæði alþjóðlega og hér innan lands. Ég fagna því bara að hv. þingmaður nefnir þetta og nefnir að hvergi sé minnst á þetta í ríkisfjármálaáætluninni vegna þess að ég gef mér að aðgengismálin séu í lagi, en tek á móti athugasemdum ef svo er ekki.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessi svör og ég trúi því alveg statt og stöðugt að þetta sé hennar stefna og hún muni fylgja henni eftir. En í áætluninni stendur að til að styðja við nýsköpun og þróun tæknigreina hafi verið ákveðið að styðja við nám til stúdentsprófs í tölvuleikjagerð sem þróunarverkefni fyrir einn árgang, til 2024, held ég. Það er nefnilega einmitt tölvuþróunin og tölvumenntunin sem hentar drengjum sem hafa fallið út. Ég vil hvetja til þessa. En ekki hafa þetta fyrir einn árgang, leyfið öllum að komast að í þessu sem vilja. Vegna þess að þarna værum við að ná til mjög stórs hóps drengja sem hafa flosnað upp úr skólum og við eigum að leyfa þeim að velja þessar greinar og hafa það opið þannig að þeir geti haft nóg framboð í sambandi við þetta.
Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni, þetta nýja nám í tölvuleikjagerð er mjög mikilvægt. Mér skilst að það fari mjög vel af stað og mikill áhugi sé á því. Ég deili þeim athugasemdum sem koma fram í máli hv. þingmanns þar sem hann vísar til stöðu ungra drengja í menntakerfinu og við erum með það sérstaklega til skoðunar. Við sjáum það á háskólastiginu að ef við lítum á útskrifaða háskólanema eru 70% konur, 30% karlmenn. Á framhaldsskólastiginu er brotthvarfið meira hjá ungum drengjum en hjá ungum stúlkum. Eins á grunnskólastiginu er varðar læsi og þess vegna erum við að taka markviss skref. Við nefnum þetta sérstaklega í ríkisfjármálaáætluninni, tel ég í fyrsta sinn, þar sem við teljum þetta vera áskorun í kerfinu okkar og við verðum að taka tillit til þess. Ég vil nefna, virðulegur forseti, [[Forseti hringir.]]að eitt af því sem ég legg mjög mikla áherslu á er að efla læsi í víðasta skilningi. Vegna þess að það veitir þessi tækifæri og við þurfum að huga miklu betur að því og þingsályktunartillagan um íslenskuna er liður í því.
Forseti vill láta þess getið, formsins vegna, að hann lítur svo á að hluti af samkomulagi um tilhögun þessarar umræðu sé að fundur geti staðið lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir, eða þar til lokið er umfjöllun um málaflokka einstakra ráðherra, og mun þá ekkert lifa eftir af umræðunni annað en lokaumferðin á morgun.
Virðulegi forseti. Dómsmálaráðuneytið ber ábyrgð á málefnasviðinu réttindi einstaklinga, trúmál, stjórnsýsla dómsmálaráðuneytisins, dómstólar og almanna- og réttaröryggi, en þau tvö síðastnefndu heyra að litlum hluta undir forsætisráðuneytið sömuleiðis. Stefnt er að því að verja samtals 243 milljörðum kr. á áætlunartímabilinu til þessara málaflokka, en það er aukning um tæpa 1,7 milljarða kr. frá fjárlögum ársins 2019, eða sem nemur 3,5%. Heildarútgjöld málefnasviðsins almanna- og réttaröryggi lækka um 700 millj. kr. á tímabilinu og haldast nokkuð óbreytt frá gildandi fjármálaáætlun 2019–2023. Framlög í ný verkefni nema um 1,8 milljörðum kr. á áætlunartímabilinu en á sama tíma nemur aðhaldskrafa til málefnasviðsins 1,9 milljörðum kr. á tímabilinu. Löggæslan hefur verið efld til muna á síðustu árum eða sem nemur 6,3 milljörðum kr. á árunum 2014–2019 á verðlagi hvers árs. Í fjárlögum fyrir árið 2019 var löggæslan efld sem nam 410 millj. kr. til að bregðast við auknu álagi þar vegna fjölgunar ferðamanna, 80 millj. kr. til að efla aðgerðir gegn skipulagðri glæpastarfsemi, 29 millj. kr. til að efla aðgerðir gegn peningaþvætti og 20 millj. kr. til innleiðingar löggæsluáætlunar sem kynnt verður á næstu vikum og mun gera kostnað við löggæslu gagnsærri en áður og fjárveitingar til hennar byggðar á faglegum grunni. Þá hafa einnig verið aukin verulega fjárframlög til lögreglu og ákæruvalds vegna aðgerðaáætlunar um meðferð kynferðisbrota í réttarvörslukerfinu með 15 nýjum stöðugildum, uppfærslu rannsóknarbúnaðar, upplýsingakerfi innan réttarvörslukerfisins o.fl. Áfram verður unnið að eflingu löggæslunnar í samræmi við áherslur stjórnarsáttmála og ráðherra. Fjárframlög vegna skuldbindinga íslenskra stjórnvalda við landamæravörslu á grundvelli Schengen-samstarfsins hafa þegar verið aukin varanlega um 614 millj. kr., auk 223 millj. kr. tímabundins framlags til endurnýjunar á búnaði og upplýsingakerfum. Þegar hafa 14 milljarðar kr. verið tryggðir til þyrlukaupa hjá Landhelgisgæslunni en útboð fer fram á þessu ári. Þá hefur þyrluáhöfnum verið fjölgað úr fimm í sex frá og með miðju þessu ári og stefnt er að fjölgun þyrluáhafna úr sex í sjö á næstu árum ásamt nauðsynlegum endurbótum á flugskýli Gæslunnar. Þá verður einnig stefnt að því að koma flugvélinni TF-Sif í fullan rekstur innan íslensku efnahagslögsögunnar. Í ár voru framlög aukin til Fangelsismálastofnunar um 50 millj. kr. sem varið verður í félags- og sálfræðiráðgjöf með það að markmiði að dómþolar aðlagist betur samfélaginu eftir að fangelsisvist lýkur. Einnig er unnið að bættri geðheilbrigðisþjónustu í fangelsum í samvinnu við heilbrigðisráðherra sem ber ábyrgð á því að framfylgja lögum um heilbrigðisþjónustu en samkvæmt lögum skulu fangar njóta sambærilegrar heilbrigðisþjónustu og almennt gildir. Þá hefur ráðuneytið unnið með mennta- og menningarmálaráðuneytinu og Fangelsismálastofnun að stefnumótun um nám fanga en áskorun hefur verið um að skipuleggja umgjörð og innihald námstilboða sem henta. Heildargjöld málefnasviðsins, réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýsla dómsmálaráðuneytisins hækka á áætlunartímabilinu um 2,5 milljarða kr., að teknu tilliti til aðhaldskröfu sem nemur samtals 1,2 milljörðum. Meginbreyting á útgjöldum málefnasviðsins á áætlunartímabilinu frá fjárlögum 2019 snýr að varanlegu framlagi til þjóðkirkjunnar til að efna kirkjujarðasamkomulagið svokallaða sem nemur 857 millj. kr. Framlög til lögbundinna kosninga hækka að meðaltali um 250 milljónir á tímabilinu. Þá er varanlegu 80 millj. kr. framlagi varið til Útlendingastofnunar til fjölgunar starfsmanna með það að markmiði að stytta málsmeðferðartíma og þann tíma sem umsækjendur dvelja í þjónustu stofnunarinnar og sveitarfélaga á meðan umsókn er afgreidd. Hluti framlagsins fer einnig í þarfagreiningu og endurnýjun á upplýsingakerfum. Þótt áfram ríki óvissa um fjölda umsækjenda um alþjóðlega vernd hefur mikill árangur náðst í að fækka tilhæfulausum umsóknum síðastliðin tvö ár og hraða brottför þeirra sem sækja um alþjóðlega vernd hér á landi að tilhæfulausu. Árið 2017 voru 52% umsókna frá einstaklingum sem komu frá öruggum upprunaríkjum en aðeins um 24% árið 2018. Á sama tíma hefur umsóknum frá ríkisborgurum annarra ríkja hins vegar fjölgað en þær voru 436 árið 2016 en 607 árið 2018. Þær umsóknir taka, eðli máls samkvæmt, lengri tíma í afgreiðslu þar sem þær kalla á umfangsmeiri og tímafrekari rannsókn og umsækjandi er þar af leiðandi lengur í þjónustu. Umsækjendum um alþjóðlega vernd hefur því fjölgað á nýjan leik. Í dag er um 640 einstaklingar í þjónustu en til samanburðar voru 742 í lok árs 2016 þegar fordæmalaus fjöldi fólks sótti um alþjóðlega vernd. Hér er verið að leita að möguleikum til hagræðingar á sama tíma og leitað er leiða til að auka sveigjanleika þegar kemur að fjármögnun. Þá er unnið að breytingum á lögum og reglum svo auka megi skilvirkni í málaflokknum en skilvirkni verndarkerfisins er öllum umsækjendum til bóta. Starfsemi Persónuverndar hefur verið styrkt á umliðnum árum með allt að þreföldun [[Forseti hringir.]]á framlögum og verður áfram lögð áhersla á að mæta löggjöfinni og takast á við aukinn málafjölda. Engin aðhaldskrafa er á málefnasviðinu dómstólar og þá er áhersla lögð á að halda málsmeðferðartíma innan þeirra viðmiða sem sett hafa verið.
Herra forseti. Upplýst var á fundi fjárlaganefndar fyrir skemmstu að rauð ljós logi í dómsmálaráðuneytinu í málaflokknum hælisleitendur. Þessi málaflokkur er þannig vaxinn að gera þarf ráð fyrir sveiflum og ófyrirsjáanleika í útgjöldum sem ráðast verulega af fjölda umsókna hverju sinni en ekki síður fjölda einstaklinga í þjónustu, eins og það heitir, sem er sá þáttur sem hefur mest áhrif á útgjöld fjárlagaliðarins eftir því sem fram kemur í skýringum með fjármálaáætlun. Fyrir skömmu upplýstu fulltrúar dómsmálaráðuneytisins á fundi fjárlaganefndar að hugsanlega þyrfti málaflokkurinn aukafjárveitingu upp á 2 milljarða kr. og væri þá heildarfjárþörfin komin upp í tæpa 5 milljarða fyrir þetta ár. Þetta eru háar fjárhæðir og mikill útgjaldavöxtur ef hann raungerist. Hlutfallslega næmi hann tæpum 75% og mætti þá segja að liðurinn væri kominn úr böndum. Í fjármálaáætlun segir, og sömuleiðis lét hæstv. ráðherra falla orð um það áðan, að unnið sé að ýmsum breytingum svo auka megi skilvirkni og aðra slíka þætti. Í fimm ára áætlun sem þessari, sem við ræðum nú, er eðlilegt að tímasetningar séu tilgreindar, hvenær sé stefnt að því að ráðist verði í fyrirhugaðar breytingar, þar á meðal á regluverkinu. Getur hæstv. ráðherra upplýst um tímasetningar í þessu efni og hvaða árangri vænst sé að umræddar breytingar muni skila?
Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að fjárlaganefnd hefur fjallað um þessi mál og ljóst er að ef ekkert verður að gert fer kostnaður fram úr áætlunum. Þá hefur ráðuneytið ákveðnum skyldum að gegna samkvæmt lögum um opinber fjármál og nú þegar er vinna í gangi á milli ráðuneytisins og Útlendingastofnunar um mögulegar leiðir. Við erum sömuleiðis með í smíðum frumvarp til breytinga á útlendingalögum sem að hluta til er til að mæta þessu, þ.e. skilvirkari málsmeðferð kallar á minni fjárhæðir. Sú vinna er mjög langt komin og ég vonast til að koma með það frumvarp fyrir tilskilinn frest, þ.e. ef hægt er að útbýta hér rafrænt fyrir frestinn. Ég get ekki sagt nákvæmlega hvaða atriði eru þar inni, það er enn í vinnslu, en þar eru tillögur sem fela í sér skilvirkari málsmeðferð án þess að nokkru leyti að ógna öryggi eða skoða ekki mál með þeim hætti sem þarf að gera til að vera viss um að málsmeðferðin sé samkvæmt öllum lögum og reglum. Það gæti minnkað þessa fjárhæð töluvert. Ég er alveg sammála hv. þingmanni, og kom inn á það í ræðu minni, að sveigjanleiki kerfisins þarf einfaldlega að vera meiri. Samtal er líka við fjármálaráðuneytið vegna þess að við getum ekki verið svo stíf þegar kemur að fjármögnun, t.d. starfsmanna hjá Útlendingastofnun sem eru að vinna í málunum, vegna þess að kostnaðurinn endar þá á öðrum stað, þ.e. þegar kemur að þjónustunni. Þar er hann hærri og allir eru sammála um og allir vita að liggi þessi mál lengi er það engum til góða og allra síst þeim sem eru að sækja um.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og get tekið undir margt sem þar kom fram, ekki síst lokaorð hæstv. ráðherra. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort reglur hér á landi víki að verulegu marki frá því sem gengur og gerist á Norðurlöndum og hvort ráðherra telji að reglur hér á landi hafi af þeim sökum í för með sér aukinn kostnað. Reyndar kom fram hjá fulltrúum dómsmálaráðuneytisins á fundi fjárlaganefndar að ástæðan fyrir fjölgun umsókna og þar með síhækkandi útgjöldum liggi í því að regluverkið er kostnaðarsamara hér á landi. Má vænta þess að regluverkið verði með sama hætti hér og á Norðurlöndum? Herra forseti. Við viljum rétta nauðleitamönnum hjálparhönd og þá helst konum og börnum og því er mikilvægt að fé til málaflokksins nýtist sem best í því skyni.
Herra forseti. Löggjöfin er ekki alveg eins á öllum Norðurlöndum. Við erum að mestu leyti með okkar mál mjög svipuð og í löndunum í kringum okkur, en þó eru ákveðin atriði þar sem við göngum lengra í réttindum eða skemmra í kröfum eða skilvirkni mála. Hluti af því sem unnið er að í frumvarpinu er að færa okkur nær því sem er á Norðurlöndunum og í öllum þessum málum er auðvitað alltaf mikil þróun. Þetta er að mörgu leyti snúið. En þegar við erum með kerfi sem við vitum að er að einhverju leyti ekki verið að fara rétt með, eins og þegar um er að ræða t.d. tilhæfulausar umsóknir, bitnar það á fólki sem kerfið er raunverulega fyrir. Fyrir mér er ekki erfitt að færa rök fyrir því að kerfið sé fyrir það og við þurfum að tryggja að allt regluverk stuðli að akkúrat því.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir yfirferð hennar í dag. Henni er nokkur vorkunn, enda hefur margsinnis komið fram í máli hennar að undanförnu að hún sé tímabundið í þessu embætti og beri þannig hvorki ábyrgð á fortíð né framtíð þegar kemur að fjármálaáætlun þessa málaflokks. En við erum hér til að ræða málaflokk hæstv. dómsmálaráðherra og mig langar að ræða þá stofnun sem tengist svolítið veru hennar í þessu embætti, nefnilega Landsrétt. Nú er það svo að réttlát málsmeðferð gengur ekki eingöngu út á að fá að reka mál sitt fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli heldur gengur réttlát málsmeðferð einnig út á að mál hljóti afgreiðslu á eðlilegum og sanngjörnum hraða. Dómarar í Landsrétti eiga samkvæmt dómstólalögum að vera 15 og er það nefnt í fjármálaáætlun að helsta áskorun þessa áfrýjunardómstóls sé að þróa starfsemi nýs réttar og þjálfa starfsmenn, samhliða því að halda málsmeðferðartíma innan þeirra viðmiða sem sett hafa verið. Þar sem fyrirséð er að málahali hefur nú þegar myndast í dómstólnum þar sem eingöngu 11 dómarar eru starfandi - og verða þeir 10 frá komandi hausti - vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé nauðsynlegt í meðförum þings að auka verulega við framlag ríkisins til dómstólsins til að tryggja réttláta málsmeðferð. Ekkert er rætt um núverandi ástand í áætluninni, sem þó kom bara núna um helgina, og því ljóst að ekki er gert ráð fyrir neinu viðbótarframlagi til Landsréttar vegna dómarafjarveru.
Herra forseti. Það er alveg rétt að ég var ekki í embætti dómsmálaráðherra þegar áætlunin var unnin og textasmíð og allur sá aðdragandi sem tekur töluverðan tíma. Ég hef líka sagt að ég sé hér tímabundið, en á meðan ég dómsmálaráðherra ber ég ábyrgð á öllu því sem snýr að því embætti og þar með talið þessum textum og tillögum sem eru í fjármálaáætluninni. Hvað varðar Landsrétt er alveg rétt að það eru ellefu dómarar sem dæma í málum, hinir fjórir mæta til vinnu en dæma ekki í málum. Á þessu stigi er það einfaldlega þannig að ég er ekki tilbúin til að svara því hvort, hvernig og hvenær einhverjar breytingar verða gerðar hér á. Það er vika liðin frá því að ég settist í þennan stól og ég hef nýtt tímann vel, en ég get samt ekki sagt nákvæmlega til um hvað verður gert, hvenær það verður gert og hvernig. Það er alveg rétt að fjármálaáætlunin tekur ekki mið af þeirri stöðu. Það er þá sérákvörðun að taka og við þurfum einhvern veginn að ráða fram úr því. Til að árétta það er Landsréttur starfhæfur og er að dæma og það eru ellefu dómarar þar að störfum. Á þessum tíma er kannski ekki hægt að segja að það séu fjöldamörg mál og allt í uppnámi, þrátt fyrir að þetta sé ekki viðunandi staða og við getum ekki horft upp á hana til framtíðar.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svarið. Skildi ég hæstv. ráðherrann rétt að dómarar við Landsrétt, þau fjögur sem ekki mega sinna störfum sínum, mæti engu að síður til starfa í réttinum? Getur ráðherra upplýst þingheim um hvað felist í daglegum störfum þeirra? Það sem eftir lifir tíma langar mig að vinda mér yfir í málefni umsækjenda um alþjóðlega vernd og spyrja hæstv. ráðherra: Kemur til greina að lækka kostnað vegna þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd hér á landi með því að leyfa þeim að vinna tímabundið á meðan beðið er? Fyrir nokkrum árum þegar umsækjendur gátu fengið útgefið bráðabirgðadvalarleyfi og bráðabirgðaatvinnuleyfi á grundvelli ráðningarsamnings duttu þessir einstaklingar út úr allri þjónustu, til umtalsverðs sparnaðar fyrir íslenska ríkið, hvort sem um er að ræða uppihald eða húsnæði. Þess vegna spyr ég: Er ekki rakið að liðka til fyrir útgáfu slíkra leyfa fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd núna þegar blikur eru á lofti í ríkisbúskapnum?
Herra forseti. Hvað varðar fyrri spurninguna meta dómararnir það svo að þau geti ekki dæmt í málum. Hvað þau gera á daginn er dómstólsins að taka ákvörðun um. Ég þekki það ekki og ég hef ekki, gæti ekki og mætti ekki hafa á því sérstaka skoðun eða koma slíkum skilaboðum til þeirra. Hvað varðar síðari spurninguna taldi ég að sú breyting sem hv. þingmaður kom inn á hefði ekki verið nákvæmlega svona en ég þori ekki að fara inn á þá útfærslu. Almennt séð er ég þeirrar skoðunar að við eigum að liðka fyrir fólki til að flytja hingað til lands og vinna. En það þarf auðvitað að koma inn á réttum forsendum. [[Forseti hringir.]]Ef hv. þingmaður er að spyrja hvort þeir geti farið að vinna ef þeir koma inn með ósk um alþjóðlega vernd en fá ekki slíka samþykkt … [[Á meðan þeir bíða …]] [[Forseti hringir.]]Það er eitthvað sem ég væri opin fyrir að skoða en ég þekki ekki nógu vel til þess að svara.
Herra forseti. Það er af ýmsu að taka þegar kemur að málaflokki hæstv. dómsmálaráðherra og þá þarf maður að velja eitthvað úr. Mig langar, líkt og aðrir hafa komið inn á í spurningum sínum til hæstv. ráðherra, að staldra aðeins við útlendingamálin. Ég vil byrja á því að segja að ég fagna því að verið sé að koma auknu fjármagni til Útlendingastofnunar til að hægt sé að ráða inn fleira fólk. Ég held að það veiti ekkert af. En mig langar jafnframt að taka það fram að mér finnst mjög mikilvægt að halda því til haga að það sé einmitt til þess að hægt sé að vinna málin ekki bara hratt heldur líka vel; að horfa til mannúðar og þess að tryggja sem best öryggi þeirra sem hingað koma. En líkt og kemur fram í texta fjármálaáætlunarinnar hafa verið sveiflur í því hversu mikið af fólki hefur komið hingað og eins í því hvaðan fólk kemur. Þess vegna er það kannski með ólíkar þarfir. Mig langar aðeins að heyra í hæstv. ráðherra, hvort hann telji að við þurfum að búa til enn meiri sveigjanleika í þetta kerfi. Því miður held ég að það sé alveg ljóst að vegna ástands mála í heiminum, vegna breytinga sem eru að verða, t.d. vegna loftslagsmálanna, munum við áfram sjá að hingað mun koma fólk og jafnvel fólk úr allt öðrum aðstæðum en nú er. Hvernig er hægt að reyna að bregðast við þessu, einmitt í áætlunum eins og þeirri sem við erum að ræða hér í kvöld?
Herra forseti. Það er alveg rétt að það eru miklar sveiflur í kerfinu, málafjöldi fer upp og niður - meira upp samt - og þessir hópar breytast líka frá mánuði til mánaðar eða frá einum tíma til annars. Þarfir eru mjög mismunandi og það kallar á mismunandi málsmeðferð, mismiklar kröfur og það kallar á mismikinn tíma til að fara yfir mál og mismunandi þjónustu við fólk sömuleiðis. Ég er þannig algjörlega á því að meiri sveigjanleika þurfi í kerfið, að ráðuneytið og þær stofnanir sem með þessi mál fara hafi meira svigrúm til að bregðast við og geti þá lagt mismikinn þunga í afgreiðslu mála, eða mismikla fjármuni á móti í þjónustu og þarf þá að huga að því hvernig þjónustu eigi að veita. Ég tek undir það með hv. þingmanni að við sjáum ekki fram á að lönd leggi niður hæliskerfi. Það mun reyna mjög verulega á þessi kerfi næstu ár. En við þurfum þá líka að hugsa út fyrir kassann og reyna að finna aðrar leiðir sem einfaldlega auðvelda fólki að flytja milli landa. Mér finnst við stundum, í umræðu um þessi mál, vera að blanda saman kerfum eða leiðum. Mér finnst við of stíf þegar kemur að því að heimila fólki að koma hingað og þreifa fyrir sér og leita tækifæra, en það er ekki hægt að nota hæliskerfið í það. Út á það gengur þetta allt saman. Þegar við erum að fjalla um hæliskerfið og alþjóðlega vernd og annað slíkt þá er það í ákveðnum tilgangi. Það er fyrir fólk sem er í lífshættu, er ofsótt. En fólk í leit að betra lífi, sem ég held að allir í þessum sal myndu líka gera ef aðstæður væru þannig - við þurfum þá að vera með kerfi til að taka á móti því svoleiðis. Hæliskerfið er ekki svarið í því.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og get alveg tekið undir það að hæliskerfið er auðvitað sett upp í ákveðnum tilgangi. En við búum á sama tíma við það að landið er mjög lokað fyrir þá sem koma hingað utan hins Evrópska efnahagssvæðis. Það hefur áhrif á stöðu þeirra sem koma frá fjarlægari löndum. Þetta þarf að skoða allt í samhengi og ég vona að hæstv. ráðherra taki það með í reikninginn í áframhaldandi vinnu í hennar ráðuneyti. Mig langar að nota síðustu spurninguna aðeins til þess að spyrja út í löggæslumálin. Það kemur nefnilega fram hér í töflu á bls. 231 að setja eigi peninga í bættan búnað lögreglu, varnar- og öryggisbúnað vegna hryðjuverka og stórfelldra [[Forseti hringir.]]ofbeldisbrota, og líka almennan búnað vegna löggæslustarfa. Hvað er hér um að ræða? Hvers konar búnað erum við að ræða um?
Herra forseti. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns, um fjármagn í þessi kaup lögreglunnar, þá skilst mér að það snúi eingöngu að endurnýjun á þeim búnaði sem þegar er til staðar, þ.e. ekki er verið að boða nýja eða mjög umdeilda tegund búnaðar lögreglu heldur endurnýjun á því sem nú er.
Herra forseti. Á málefnasviði fjármálaáætlunar um dómstóla er meginmarkmið sviðsins skilgreint sem svo, með leyfi forseta, „að traust ríki til dómstóla með því að tryggja greiðan aðgang að þeim og réttláta málsmeðferð.“ Framtíðarsýn málefnasviðsins er að borgarar skulu njóta réttaröryggis og grundvallarmannréttinda í hvívetna á Íslandi. En hvergi, virðulegur forseti, á þeim málefnasviðum sem málið varða er vikið einu orði að dómi Mannréttindadómstóls Evrópu gegn Íslandi vegna ólögmætrar skipunar dómara í Landsrétt, ekki einu orði. Þeim áskorunum sem við blasa vegna algerrar óvissu um getu Landsréttar til að dæma í málum í kjölfar dómsins er ekki lýst, ekki minnst á þann gríðarmikla kostnað sem hlýtur að falla til vegna framkvæmda dómsins, hvernig sem að þeirri framkvæmd verður staðið, og ekkert um hvernig standi til að bæta hinn óumflýjanlega missi á trausti til dómstólsins í kjölfar dóms Mannréttindadómstólsins. Þess í stað er það að lesa fjármálaáætlunina eins og að stíga inn í hliðarraunveruleika þar sem dómur Mannréttindadómstólsins féll aldrei og allt leikur í lyndi í dómskerfinu og það eina sem þarf að gera til að efla traust á dómstólum og auka málshraða séu hinar ýmsu tæknilausnir og nýjungar sem fá áberandi mikið pláss í aðgerðaáætlun málaflokksins. Í málaflokknum er gert ráð fyrir nokkuð óbreyttum útgjaldaramma fyrir dómstólana og þar er fabúlerað, með leyfi forseta: „Þegar horft er til reynslu síðustu ára af málafjölda hjá Landsrétti og áður Hæstarétti eru ekki forsendur til annars en að leggja svipaða þróun til grundvallar á komandi árum.“ Ég hefði haldið, herra forseti, að það væru verulegar ástæður til þess að draga þessar forsendur í efa. Nú veit ég að það leið ekki langur tími frá því að dómur Mannréttindadómstólsins féll þar til fjármálaáætlun var birt, en ég get ekki kallað það annað en fullkomið ábyrgðarleysi og algera afneitun á raunveruleikanum að minnast ekki einu orði á Landsréttardóminn og afleiðingar hans þegar meginmarkmiðið er traust á dómstólum. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvernig stendur á þessum hliðarraunveruleika?
Herra forseti. Verkefnið, markmiðin og aðgerðir í fjármálaáætlun eru nákvæmlega þau sömu eftir dóm Mannréttindadómstóls Evrópu og fyrir hann. Verkefnið um að tryggja traust á dómstólum hvarf ekki við niðurstöðu Mannréttindadómstóls Evrópu. Það varð mögulega stærra og hugsanlega þurfum við að hafa meira fyrir því að efla traust á dómstólum en markmiðin eru nákvæmlega þau sömu þrátt fyrir það. Ástæðan fyrir því að ekki er komið inn á þessa niðurstöðu og sérstakar ákvarðanir henni tengdar er að það var einfaldlega orðið of seint. Þetta tekur allt sinn tíma. Það þarf að skila inn textum og töflum og skjölum og öllu saman til fjármálaráðuneytisins, sem þarf að samræma það síðan í þessu mörg hundruð blaðsíðna skjali, samræma á milli kafla, milli ráðuneyta og í sínum stóru töflum, og svo tekur tíma að fara með það í prentun. Það er einfalda svarið. Það eru bara praktískar ástæður fyrir því. Það var orðið of seint. Hér er spurt um afneitun á raunveruleikanum og ég kannast með engum hætti við þá afneitun.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Samt dreg ég í efa að markmiðin og lausnirnar séu nákvæmlega þau sömu eftir dóm Mannréttindadómstólsins. Einu lausnirnar sem ég sé í því að efla traust til dómstóla í þessari áætlun eru rafrænar lausnir. Nú er ég sem Pírati náttúrlega alltaf mjög ánægð með rafrænar lausnir og rafræna stjórnsýslu, en ég fæ ekki séð að aukið flæði rafrænna skjala á milli dómstóla, betra skráningarkerfi og betra upplýsingatæknikerfi fyrir dómstólana sé liður í því að efla traust til dómstólanna eftir þennan dóm. Það eru einu aðgerðirnar, virkilega, og einu áskoranirnar sem ég sé í þessari áætlun. Samtenging upplýsingakerfa og að samræming náist við birtingu dóma á vef á öllum dómstólum. Allt þetta á að gera til að efla traust á dómstólum. Það er gott og gilt í sjálfu sér en getur ekki talist rétt markmið til að vinna aftur traust í kjölfar Landsréttardómsins.
Frú forseti. Það er alveg rétt, þessar aðgerðir eru vissulega liður í því. Ég átti ekki við að verkefnið væri nákvæmlega það sama, væri með sama sniði með sömu áskorunum, en markmiðin eru þau sömu fyrir dóm og eftir dóm. Vegna hinnar spurningarinnar sem hv. þingmaður kom inn á áðan og ég gleymdi að svara, af hverju það hefði ekki verið tilgreint sérstaklega hvað ætti að gera, þá vil ég segja að burt séð frá praktískum ástæðum, samræmingu og prentun og öðru slíku þá hefðum við samt ekki náð því tímans vegna að setja eitthvað slíkt inn vegna þess að við erum enn þá að vinna í því að kortleggja, vega og meta hvaða ákvarðanir eigi að taka næst. Það er sú vinna sem er í gangi. Málið er auðvitað öðruvísi nú en áður. En markmiðin eru þau sömu. Ég ítreka það að ástæðan fyrir því að ekkert er komið inn á aðrar aðgerðir sem mögulega koma í framhaldinu er sú að ákvarðanir um þær hafa ekki verið teknar og ekki gafst tími til að ávarpa það sérstaklega í áætluninni.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra yfirferðina í málaflokki almanna- og réttaröryggis. Þar sem ég ætla að bera niður tengist landhelgisgæslu, þyrlum og löggæslu. Það er ánægjulegt að sjá í þessari áætlun fram á að við höfum þrjár þyrlur tiltækar, einnig að það sé fullfjármagnað hvað varðar hina sjöttu áhöfn og stefnt sé á sjöundu áhöfnina. Fyrst þyrlurnar eru orðnar þrjár hefði ég talið eðlilegt að við færum að dreifa þeim eitthvað um landið og settum kannski eina norður, en ég á ekki von á því að það sé þannig. Hvað varðar þyrlur og varðskip og þess háttar þá kemur það einnig fram í þessari áætlun hversu mikilvægt það er fyrir okkur að vera með öfluga landhelgisgæslu. Hafsvæðið okkar er stórt. Við lifum einnig á fiskveiðum og skipaumferð á okkar svæði er gríðarlega mikil þannig að við þurfum að hafa öryggi fyrir hendi. Þar sem mig langar einnig að fá að vita í þessari lotu varðar löggæsluna. Talað er um innleiðingu á löggæsluáætlun. Hvar stendur hún? Er hún fjármögnuð o.s.frv.?
Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni varðandi málefni Landhelgisgæslunnar, þ.e. bæði áhafnir og þyrlukaup. Ég vona að áætlun um útboð og annað slíkt standist og við sjáum fram á mjög miklar og mikilvægar fjárfestingar. Allt á þetta sér sinn aðdraganda og það tekur tíma að undirbúa og tryggja fjármagn en þetta skiptir okkur verulegu máli af alls kyns ástæðum sem ekki er hægt að fara yfir á einni mínútu. Varðandi löggæslumál og löggæsluáætlun þá er hún mjög langt á veg komin, tilbúin í fínum drögum. Fram undan er það verkefni að kafa ofan í hana og í kjölfarið að birta hana. Í þeirri áætlun eru löggæsluyfirvöldum sett raunhæf markmið með skýrum mælikvörðum. Markmiðið með gerð löggæsluáætlunar er að skilgreina eðli og umfang starfsins og skilgreina ítarlega þau verkefni sem lögreglunni er ætlað að sinna, hver kostnaður ríkissjóðs er af störfum lögreglu hverju sinni. Tilgangurinn er sömuleiðis að kostnaðurinn við verkefni lögreglu verði gagnsærri en áður og að tryggja að fjárveitingar til hennar byggi á faglegum grunni. Þetta er líka langur aðdragandi. Ég fagna því mjög að þetta sé komið þetta langt. Í mínu fyrra lífi sem starfsmaður í ráðuneytinu var verið að vinna að þessu og maður fann fyrir þessari þörf, að geta unnið almennilegar greiningar á því hvar þörfin væri til að geta forgangsraðað fjármunum og réttlætt það og útskýrt fyrir fólki hvers vegna peningar væru að fara hingað en ekki þangað, í hvers konar löggæslustörf, hvar á landinu o.s.frv. Það er eitt sem fólki finnst eða hefur á tilfinningunni um það hvar þörfin er raunverulega mest eða hefur verið á undanförnum árum. [[Forseti hringir.]]Stundum er þörfin þar sem lögreglan er alls ekki sýnileg. En það vantar kannski helst fjármuni á þá staði.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þá ætla ég að bera niður næst í kafla sem varðar sýslumannsembættin. Þar kemur fram þetta bras sem hefur undanfarin ár verið á sýslumannsembættunum, sá halli sem hefur verið á þeim. Þingmenn í Norðausturkjördæmi eru t.d. nýlega búnir að fá póst frá sýslumannsembættinu á Seyðisfirði, þar sem menn kvarta yfir því að þurfa að fara að skera niður. Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að við getum farið að snúa þessari óheillaþróun við, sem hefur verið á sýslumannsembættunum undanfarin misseri? Sýslumannsembættin gegna mjög mikilvægu hlutverki víða um land að það er mjög mikilvægt fyrir okkur að við förum nú að spyrna við fótum og sýslumannsembættin fari að fóta sig.
Frú forseti. Málefni sýslumannsembættanna eru sífellt til umræðu og ekkert að fara frá okkur. Nú er unnið að heildarstefnumótun fyrir embættin og þar er mjög margt undir og margt sem kemur til skoðunar. Í mjög langan tíma hefur verið reynt að berjast fyrir því að fá fleiri verkefni til embættanna, t.d. verkefni sem í dag eru í ráðuneytunum eða annars staðar. Það eru margir sammála því í orði en eitthvað stendur á verkefnunum; ég er þar með talin sem ráðherra í öðru ráðuneyti. Af því að hv. þingmaður notaði orðin „að fóta sig“ þá er það eiginlega verkefni í mínum huga: Hvernig geta sýslumannsembættin fótað sig í breyttum samfélögum? Þú ert með til framtíðar miklu meiri rafræna þjónustu og tækifæri til að fjölga störfum án staðsetningar. Þegar við getum farið í rafræna þjónustu þýðir það ekki að ekki þurfi lengur störf úti á landi, að þau geti öll verið í Reykjavík. Það ætti einmitt að snúa því við og spyrja: Heyrðu, hvaða störf geta verið úti á landi? [[Forseti hringir.]]Getum við ekki bara tekið pólitíska ákvörðun um það að alls konar störf sem geta verið á báðum stöðum eigi frekar að vera úti á landi? Það væri mjög öflug leið til að efla sýslumannsembættin.
Frú forseti. Mig langar til að gera fyrst og fremst að umtalsefni fullnustumál, fangelsismál. Í fyrsta lagi vekur örlitla athygli mína að í markmiðssetningunni er ekki talað mikið um betrun fanga og eiginlega kemur mér það nokkuð á óvart. Að vísu er talað um að stuðla að farsælli aðlögun dómþola að samfélaginu. Það getur vel verið að í því felist þá um leið einhvers konar betrun. Þetta vekur athygli mína. Það sem vekur líka athygli mína, og ég myndi gjarnan vilja heyra viðbrögð hæstv. ráðherra við, er að þegar talað er um mælikvarða á árangri sé ég hvergi að einhver mælikvarði á árangur sé hvernig föngum tekst að fóta sig í samfélaginu, sem hlýtur að vera býsna mikilvægur mælikvarði. Síðan vil ég gjarnan fá að spyrja hæstv. ráðherra um heilbrigðismál fanga, þ.e. út í sálfræðiþjónustu, geðlæknisþjónustu, en kannski ekki síst það að nú er staðreynd að í fangelsum er fólk sem er veikt og á ekki heima í fangelsi [[Forseti hringir.]]heldur á annars konar stofnunum, heilbrigðisstofnunum. Eru einhverjar fréttir af þeim málum?
Frú forseti. Auðvitað er frumskylda Fangelsismálastofnunar að tryggja að hún geti sinnt störfum sínum út frá mannafla og öðru en ég myndi segja að betrun væri hitt atriðið sem skipti hvað mestu máli fyrir fanga sem afplána í fangelsum og sömuleiðis okkur sem samfélag, að auka líkur á því að þeir einstaklingar fóti sig að nýju þegar afplánun lýkur. Einn mælikvarði er endurkomutíðni sem er núna 20% þegar skoðað er hve hátt hlutfall er komið með óskilorðsbundna dóma innan tveggja ára. Með auknu fjármagni í félags- og sálfræðiráðgjöf eru meiri líkur á að dómþolar aðlagist betur samfélaginu eftir að fangelsisvist lýkur og ítrekun brota dragist þannig saman. Hluti af betrun er auðvitað sálfræðiþjónustan, tækifæri til menntunar, sú vinna sem fangar hafa getað innt af hendi. Þetta er allt hluti af því að við gerum betur. Hvað varðar t.d. heilbrigðisþjónustu innan fangelsa var það a.m.k. þannig, og ég geri ráð fyrir að það sé enn þá, að þetta snýst ekki alltaf um fjármagnið heldur er erfitt að manna þessar stöður. Það eru ýmsar ástæður fyrir því. Þetta eru mjög krefjandi aðstæður þannig að við þurfum að gera betur í því. En það er nauðsynlegt að geðheilbrigðisþjónusta í fangelsum verði bætt og alveg ljóst að henni hefur verið ábótavant á síðastliðnum árum og er enginn geðlæknir starfandi í fangelsum landsins. Ég held að langflestir átti sig alveg á því og viti hvað þarf að gera en það virðist vera þyngra að láta það verða að veruleika.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég geri mér fulla grein fyrir því að þessi málefni eru erfið úrlausnar en leita þarf ráða til að bæta hér úr og þó að peningar séu ekki allt skipta þeir samt máli. Ég vil halda áfram með fanga sem eru veikir og eiga frekar heima annaðhvort á algerlega sérhæfðri stofnun eða inni á heilbrigðisstofnun. Eins og fangelsismálastjóri hefur sagt opinberlega býr hann við að vera með veika einstaklinga sem eiga ekki heima í fangelsum en kerfið ræður ekki við þann vanda þannig að heilbrigðiskerfið neitar að taka við þeim og fangelsismálayfirvöld geta ekki vísað fólkinu frá. [[Forseti hringir.]]Þetta er viðfangsefni sem ég held að sé afar brýnt að finna einhverja viðunandi lausn á og ég spyr hæstv. ráðherra hvort hún muni beita sér fyrir því.
Frú forseti. Svarið við því er já, ég mun reyna að beita mér fyrir því og ræddi það síðast á fundi í ráðuneytinu í gær þar sem ákveðin vinna er í gangi. Þetta kallar á náið og þétt samstarf félagsmálaráðuneytis, heilbrigðisráðuneytis og dómsmálaráðuneytis. Það sem er oft erfitt við svona mál - sem er engin afsökun en stundum skýring á því þegar hlutirnir taka tíma - er að ábyrgðin er á fleiri en einum stað. Í þessu tilviki, sem betur fer mætti segja, eru þetta ótrúlega fáir einstaklingar en það sem er erfitt þegar þeir eru fáir er að vera með fyrirkomulag sem er varanlegt og alltaf til staðar, því að stundum er bara enginn í slíku úrræði. Verkefnið er samt klárlega til staðar og við þurfum að vera með lausn sem er varanleg og hægt er að grípa til þegar svo ber undir. Slík mál eru ótrúlega viðkvæm og flókin en líka ótrúlega mikilvægt að leysa þau því að þetta er oft og tíðum okkar veikasta fólk og okkur ber skylda til að sinna því verkefni af alvöru.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir innlegg sitt í umræðu um fjármálaáætlun. Málaflokkur hennar er sannarlega yfirgripsmikill og mig langar að líta til löggæslunnar að þessu sinni. Ég var að horfa á sjónvarpsfréttirnar í kvöld og sá að lögreglan er að þjálfa fíkniefnahunda. Þeir hundar sem fyrir eru eru orðnir gamlir og lúnir og fara sennilega í frí hvað úr hverju. Eins og alþjóð veit ríkir gríðarlegt böl vegna flæðis fíkniefna inn til landsins og náttúrlega vegna efna sem eru framleidd hér heima. Það hefur sýnt sig og sannað að þeir aðstoðarmenn sem hundarnir eru eða sú aðstoð sem þeir veita lögreglunni heftur oft skipt sköpum í slíkum málum. Við vitum að lögregluliðið okkar er of fámennt og hefur verið talið að vanti allt að 200 lögreglumenn í raðir þeirra til þess að þeir geti sinnt því eftirliti og öryggi sem þeir vildu gjarnan sinna. Sá efniviður sem hundarnir sem við sáum í fréttunum virðast vera er mjög góður og tilefni til mikillar bjartsýni. Það er mikill kostnaður að baki og tekur gríðarlega langan tíma að þjálfa fíkniefnahunda en við vitum hvað þeir geta gert mikið gagn. Mín spurning er hvort það hafi komið inn á borð hæstv. dómsmálaráðherra að fylgja því verkefni eitthvað frekar eftir þannig að við getum verið nokkuð trygg með að nýir hundar komi í stað þeirra sem láta af störfum fljótlega vegna aldurs.
Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að slík aðstoð skiptir okkur mjög miklu máli og líklega erfitt að setja verðmiða á þessa blessuðu hunda. Það er alveg rétt að þjálfunin kostar fjármagn og tekur tíma en við höfum sett aukið fé í þjálfun hunda sem fer fram á Norðurlandi vestra, hjá embættinu þar. Það er því tryggt að þeir fjármunir sem þarf til að þjálfa nýja hunda eru til staðar og á réttum stað.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið sem er afskaplega ánægjulegt, myndi ég segja. Þá ætla ég á síðari stigum að venda mínu kvæði í kross og nefna Landsrétt, það millidómstig sem voru bundnar miklar vonir við. Ég ætla ekki að tala um dóma Mannréttindadómstólsins í þeim efnum heldur þau vonbrigði sem ég upplifi hvað varðar málshraða og mál í Landsrétti. Sem dæmi áfrýjaði Flokkur fólksins máli fyrir réttu ári síðan frá héraði og yfir í Landsrétt og var það sett á dagskrá ári seinna. Ég spyr því hæstv. dómsmálaráðherra: Er sá málshraði viðunandi, burt séð frá þeirri óvissu sem dómstóllinn stendur frammi fyrir í dag?
Frú forseti. Fyrst út af spurningunni í fyrra máli hv. þingmanns um löggæsluáætlun um mannaflaþörfina. Við höfum yfirsýn yfir það hvernig henni er skipt, þ.e. 67% af mannafla fara í neyðarútkallsþjónustu, 10% í afbrotavarnir og 23% á hverjum tíma í rannsókn. Ég vildi bara koma því að. Varðandi síðari spurninguna hef ég ekki kynnt mér nákvæmlega málsmeðferðartíma dómstiga en get þó sagt að dómskerfið í heild sinni er nokkuð vel fjármagnað. Það er eina sviðið í ráðuneyti dómsmála sem ekki þarf að bera aðhaldskröfu. Við höfum reynt að verja þetta málefnasvið og stuðla að því að það geti staðið við þá tímafresti sem það hefur.
Frú forseti. Ég ætla að bregða mér í sömu spor og margir aðrir hér á undan mér og ræða um löggæsluna. Ég hjó eftir því að hæstv. dómsmálaráðherra sagði í upphafskynningu sinni að lögreglan hefði verið efld og vil ég fagna því sérstaklega með hæstv. ráðherra. En ég vil benda jafnframt á að nefnd á vegum þáverandi innanríkisráðherra skilaði niðurstöðum 2013 um eflingu löggæslunnar, gerð löggæsluáætlunar og skilgreiningar á hlutverki löggæslunnar sem slíkrar. Þar kom fram, eins og margoft hefur komið fram, að fjölga þyrfti löggæslumönnum um 236 á þeim tíma. Síðan þá hefur íbúum landsins stórfjölgað og fjöldi ferðamanna náttúrlega margfaldast. Í svari dómsmálaráðherra í fyrra við skriflegri fyrirspurn minni í þinginu kom fram að lögreglumönnum hefði fækkað frá þessu viðmiðunarári 2012, úr 656 í 636 í fyrra, 2018. Þeim hefði sem sagt fækkað á þessu tímabili um 20 en fyrir sex árum var nauðsynlegt að fjölga um 236. Það er langur vegur frá þeim 236 lögreglumönnum sem þurfti að fjölga um á þessum tíma. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvar kemur þessi efling löggæslunnar fram ef hún sést ekki í fjölda lögreglumanna?
Frú forseti. Þessi umræða er auðvitað mjög kunnugleg. En löggæslan hefur verið efld til muna á síðustu árum. Það nemur 6,3 milljörðum kr. á árinu 2014–2019 á verðlagi hvers árs. Það eru töluverðir fjármunir á ekki lengri tíma. Allt mjög mikilvægt og aldeilis verk að vinna eftir niðurskurð eftir hrun. Við greiningu á mannaflaþörf er einfaldlega ekki nóg að skoða þann fjölda lögreglumanna sem verið hefur hjá lögregluliðum fram til þessa. Löggæsluþörfin hefur breyst frá því sem var fyrr á tíð. Hugmyndafræði varðandi mönnun lögregluembætta byggist í grunninn á markmiðum varðandi neyðarútkallsþjónustu, afbrotavarnir og rannsóknir. Það verður líka að hafa í huga að á undanförnum árum hefur starfsmönnum lögreglu fjölgað, starfsmönnum sem eru ekki lögreglumenntaðir, þ.e. sérfræðingum á ýmsum sviðum sem koma að rannsóknum sakamála og öðru starfi lögreglu. Það er þróun sem við horfum einfaldlega á til framtíðar. Þess vegna er ekki nóg að horfa eingöngu á fjölda menntaðra lögreglumanna á götum úti vegna þess að verkefnin breytast. Með löggæsluáætlun núna erum við að greina almennilega hver þörfin er og hvar hún er helst og við látum fjármagnið fylgja því. Það er í mínum huga mikilvægara að vera a.m.k. með plagg sem er fjármagnað en plagg sem er alls ekki fjármagnað. Þetta plagg, löggæsluáætlunin sem verður brátt tilbúin, mun skipta máli til framtíðar um það hvernig ákvarðanir eru teknar um forgangsröðun fjármuna, að við séum búin að greina vel hvar þörfin er helst og látum fjármagnið fylgja í þau verkefni.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Hún nefndi þetta kunnulega umræðu. Umræðan er ekkert furðulegri en það að löggæslumönnum hefur fækkað um 20 frá 2012–2018. Menntuðum lögreglumönnum, vissulega, en er hægt að bjóða upp á að 85 afleysingamenn séu taldir með í þessu? Það eru náttúrlega menn sem eru algerlega ómenntaðir og eru að leysa af. Og jafnvel þótt sú tala sé tekin með vantar samt 170 lögreglumenn frá því sem átti að vera besta löggæslan 2012. Síðan hefur íbúum fjölgað o.s.frv. Ég ætlaði að spyrja um Landhelgisgæsluna, en ég ætla að enda mál mitt á því að spyrja um löggæsluáætlunina. Hvenær má vænta hennar? Þegar ég starfaði í lögreglunni vorum við að vinna að þessari löggæsluáætlun og það var 2014. Nú er 2019, fimm árum seinna, og löggæsluáætlun er ekki enn þá fram komin. Nú sé ég í fjármálaáætlun að hún sé væntanleg á vorþinginu. [[Forseti hringir.]]Þá vil ég bara spyrja: Eigum við von á henni á þessu vorþingi?
Frú forseti. Ég er viss um að ég og hv. þingmaður munum geta glaðst saman þegar löggæsluáætlun verður birt vegna þess að það var á svipuðum tíma sem við vorum að vinna að löggæsluáætluninni sömuleiðis í ráðuneytinu. Það er verið að gera þetta í fyrsta sinn. Á þeim tíma var verkefnið líka mun stærra, réttarvörsluáætlun og allt undir. En þessi áætlun er svo gott sem tilbúin og væri mögulega komin fram ef við hefðum ekki farið í gegnum undanfarna daga. Ég mun leggja mikla áherslu á það að kafa ofan í þessa áætlun, ganga formlega frá henni og koma henni út.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kynninguna. Ég ætla að klappa sama stein og ýmsir hafa klappað og tala örlítið um lögregluna og löggæslumálin. Mér finnst það ekki alveg útrætt, þetta er vandamál. Ísland er í þjóðbraut og hér er mikill ferðamannastraumur sem hlýtur að kalla á aukin umsvif lögreglunnar, það segir sig sjálft að í landi þar sem eru alls konar hættur sem bíða ökumanna. Svo hefur fólk þörf fyrir löggæslu í daglegu lífi og þörf fyrir nærveru löggæslu í daglegu lífi. Það er víða um mjög langan veg að fara fyrir fólk til að kalla á lögreglu þegar eitthvað kemur upp á. Það hlýtur að heyra til grundvallarréttinda fólks að hafa slíkan aðgang að lögreglu. Það hlýtur að vera ein af grundvallarforsendum fyrir því að byggð bjóði upp á sómasamleg kjör og öryggi að lögregla sé til staðar. Það er ekki endilega vegna þess að erfiðara sé að koma lögum yfir þá sem brjóta lögin heldur líka vegna þess að nærvera lögreglu er sjálfsagður hluti af því þjónustustigi sem sveitarfélög vilja halda uppi fyrir íbúa sína. Mig langar að nefna eitt í viðbót. Verið er að breyta reglum um áfengismagn sem telst saknæmt í blóði hjá ökumönnum. Það eitt kallar á aukinn mannafla. Það er aukið vafstur í kringum það, án þess að séð sé að því sé mætt. Talað er um 1 milljarð í málaflokkinn á næstu fimm árum. Ríkislögreglustjóri hefur sagt í umsögn við fyrri fjármálaáætlun að til að mæta mannaflaþörf þurfi 3 milljarða. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]að eiga orðastað við mig um þetta málefni.
Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni varðandi grundvallarréttindi fólks úti um land, að það viti til þess að lögreglan sé ekki of langt í burtu. Við vitum alveg að það eru svæði á landinu sem uppfylla þetta ekki eins og við myndum vilja. Ég get ekki annað en verið sammála hv. þingmanni um það. Þetta er eilíft verkefni og eilíft hagsmunamat og alltaf spurning um forgangsröðun. En lágmarksviðvera eða tíminn sem það tekur fyrir lögregluna að koma á staðinn er auðvitað hlutur sem skiptir fólk miklu máli og maður finnur mikið fyrir þegar maður fer um landið, t.d. í mínu kjördæmi. Fólk þarf að finna fyrir öryggi hvað það snertir. Hlutverk lögreglu hefur breyst mjög og aukist með öllum þessum fjölda ferðamanna. Í fjárlögum síðasta árs settum við 410 milljónir til að bregðast við auknu álagi á löggæslunni vegna fjölgunar ferðamanna. Ef maður tekur ferðaþjónustuna og ferðamenn eru líka ákveðin svæði þar sem ekki eru margir búsettir og þyrfti þess vegna ekki endilega að vera með viðveru þar en vegna fjölda ferðamanna á svæðinu er það þarft. Þetta sýnir enn og aftur hvað ferðaþjónustan fer um alla kima samfélagsins. Öll áætlunargerð, ákvarðanir og forgangsröðun fjármuna þarf í dag að taka mið af ferðaþjónustu í meira mæli en þurfti. Það er allt frá heilbrigðisþjónustu, í fráveitu, í niðurgreiðslu húshitunar, í löggæslu og allt þar á milli. Við sjáum þess merki að fleiri hafa verið teknir fyrir umferðarlagabrot vegna sýnileika lögreglunnar. Það er hægt að rekja beint til frumkvæðisathugana lögreglunnar, [[Forseti hringir.]]þannig að við vitum alveg að það virkar.
Virðulegi forseti. Fram kemur á blaðsíðu 272, með leyfi forseta: „Þá er 80 millj. kr. framlagi varið til Útlendingastofnunar til fjölgunar starfsmanna með það að markmiði að fækka fjölda umsækjenda í þjónustu hjá Útlendingastofnun og sveitarfélögunum og til þarfagreiningar og endurnýjunar á upplýsingakerfum.“ Í framhaldinu kemur svo fram að útgjaldasvigrúm málefnasviðsins hækki um 125 millj. kr. árið 2022 og aðrar 125 millj. kr. árið 2023 en ekki hafði verið ákveðið í hvaða verkefni því verði ráðstafað. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort til greina komi að nota þetta fé eða eitthvað af því til þess að bæta aðbúnað þeirra sem búa við þjónustu Útlendingastofnunar.
Frú forseti. Það er vissulega ekki þannig að þetta sé fé í hendi að því leyti að þetta sé sjóður inni í ráðuneyti eða Útlendingastofnun til að nýta í hitt og þetta. Verkefnin á því sviði eru ótalmörg og fjármagnið dugir alls ekki til. Okkar verkefni fram undan er aðallega að finna út úr því hvernig við bregðumst við þeirri þróun að sjá fram á að fara verulega fram úr öllum áætlunum og höfum skyldu til að koma með tillögur hvað það varðar. Þær upphæðir eru því miður töluvert hærri en þær upphæðir sem hv. þingmaður nefndi í þetta verkefni.
Frú forseti. Rætt er nokkuð mikið um löggæsluáætlun í fjármálaáætluninni og hún var rædd líka rétt áðan við hæstv. ráðherra. Mér heyrðist hæstv. ráðherra tala um að þessi löggæsluáætlun væri tæki til að meta fjárþörf og til að úthluta fjármunum til þeirra þátta eða anga löggæslunnar sem á þeim þurfa að halda. Mig langar þess vegna að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvort löggæsluáætlunin verður þá ekki örugglega fullfjármögnuð, þ.e. þegar kostnaðarmat liggur fyrir. Ég fæ ekki séð í fjármálaáætluninni hvort það standi til, en án fjármagns er löggæsluáætlun ekkert merkilegri en jólagjafalisti. Það væri forvitnilegt að heyra hvort ekki verði gerð ítarlegri grein fyrir fjármögnun lögregluembættanna en hingað til hefur verið gert og þar með t.d. tekinn fyrir sá möguleiki að ríkislögreglustjóri geti fjármagnað starfsemi sína að hluta með fjárframlögum annarra embætta í formi bílamiðstöðvar ríkislögreglustjóra. En í lokin verð ég að benda á eitt undarlegasta viðmið þessarar fjármálaáætlunar en það er á blaðsíðu 230. Þar segir, með leyfi forseta: „Viðbragðstími lögreglu verði innan við 10 mínútur í forgangsflokki F1 og F2 að meðaltali innan hvers umdæmis. Útkallsökutæki er laust og mannað til að sinna útkalli í 90% tilvika í forgangsflokkum F1 og F2 og í 70% tilvika í forgangsflokkum F3 og F4.“ Finnst hæstv. dómsmálaráðherra það virkilega ásættanlegt að við tíunda hvert bílslys, tíundu hverja alvarlega líkamsárás eða tíunda hvert heimilisofbeldismál sé ekki laust ökutæki og mannafli til að sinna jafn alvarlegum verkefnum?
Frú forseti. Löggæsluáætlunin sem nú er til í drögum mun auðvitað þurfa að taka mið af fjármálaáætlun þessa árs og er þá verkefnið að tryggja að hún sé fjármögnuð til framtíðar. Hvað varðar það sem hv. þingmaður spurði um í lokin - ég veit einfaldlega ekki hvernig maður á að svara því. Finnst mér ásættanlegt að lögreglan geti ekki sinnt störfum sínum í X hluta tilfella? Það væri skrýtið ef ég svaraði því að mér fyndist það ásættanlegt. En þarna eru sett raunhæf markmið og það hlýtur að vera verkefnið, því að annars væri maður gagnrýndur fyrir að setja markmiðin í áætluninni sem ekki væri hægt að standa við. Þannig að þetta var snjöll spurning en mjög snúið að svara.
Frú forseti. Ég spyr í fyllstu einlægni vegna þess að þetta er viðmiðið fyrir 2024, að þá sé í 90% tilvika hægt að reiða sig á lögreglu í mjög alvarlegum tilfellum. Mér líka ekki þær líkur, því miður, frú forseti. Raunhæft eða ekki? Þá finnst mér svolítið langt í land með að við fáum 90%, meira að segja. En að öðru og meira um áætlanir. Í upptalningu yfir helstu áskoranir lögreglu er rætt um úttekt sem gerð var í Schengen-samstarfinu árið 2017 og svo er fjallað um aðgerðaáætlun til að bæta úr þeim athugasemdum sem því fylgdi. Í þessari áætlun er þó ekki minnst orði á athugasemdir sem GRECO, samtök ríkja Evrópuráðsins gegn spillingu, setti fram gegn stjórnvöldum í fyrra og þær voru sérstaklega alvarlegar í garð lögreglu. Vert er að taka fram að það var ekki verið að saka lögregluna um spillingu, heldur vantar bara ákveðna varnagla svo spilling geti ekki átt sér stað, allt frá því að hafa yfir nægum mannskap að ráða svo ekki þurfi að vinna tvöfaldar vaktir, láta lögreglumenn vinna eina, og yfir í reglur um vernd uppljóstrara innan lögreglunnar. [[Forseti hringir.]] Hvar er aðgerðaáætlun stjórnvalda gagnvart spillingu? Hvernig á nokkur önnur aðgerðaáætlun að vera trúverðug ef við byrjum ekki á þessari?
Frú forseti. Til að svara fyrri spurningu hv. þingmanns, um þau viðmið og markmið sem sett eru í áætluninni, þá eru þetta alþjóðleg viðmið sem við berum okkur saman við. Það má líka spyrja hvers konar sýnileiki eða viðvera lögreglunnar væri ef við gætum alltaf svarað þessu 100%. Ég er ekki viss um að við værum að öllu leyti tilbúin að hafa það þannig. Hvað varðar aðgerðaáætlun Íslands þegar kemur að spillingu er það einfaldlega ekki eitt þeirra verkefna sem ég hef gefið mér tíma til að velta sérstaklega fyrir mér eða kanna stöðuna á þessa sjö daga. Þeir þættir sem hv. þingmaður nefnir varðandi lögregluna myndi ég halda að við værum nú þegar að uppfylla að hluta til, en þyrfti einhvers staðar að taka saman og birta til að fullnægja því sem þar kemur fram.
Frú forseti. Mig langar aðeins að spyrja út í Landsrétt. Ég veit að það mál hefur verið aðeins hér til umræðu áður. Það sem mig langar til að beina sjónum mínum sérstaklega að og spyrja hæstv. ráðherra um er hvort það sé búið að gera einhvers konar áætlun eða gera tilraun til að meta þann kostnað sem fellur til eða gæti fallið til, svo maður tali nú varlega, vegna þeirra erfiðleika sem hafa verið varðandi skipun réttarins. Þá á ég við bæði hugsanlega útafstandandi mál vegna skipunar dómara í upphafi og eins hvort liggi fyrir í slíkri áætlun eða tilraun til áætlunar kostnaður við endurflutning mála, hugsanlegan kostnað við að þurfa að bæta við dómurum við réttinn o.s.frv. Er búið að leggja eitthvert frummat á það hver slíkur kostnaður geti orðið eða líkur standa til að geti orðið? Þá vík ég kvæði mínu í kross í orðsins fyllstu merkingu og fer yfir í kaflann um trúmál og samskipti við kirkjuna. Nú hafa náttúrlega orðið miklar breytingar á aðild að þjóðkirkjunni á undanförnum árum. Það standa yfir samningar, að mér skilst, og eins og tekið er fram hérna er stefnt að því að þeim ljúki á þessu ári. Ég spyr, líka vegna þess að það liggur fyrir í ráðuneytinu skýrslubeiðni frá undirrituðum og fleiri þingmönnum [[Forseti hringir.]]um tengsl ríkisvaldsins við kirkjuna umfram önnur trúfélög, hvort það sé skynsamlegt á þessum tímapunkti að loka samningum við [[Forseti hringir.]]þjóðkirkjuna um þessi málefni.
Frú forseti. Svarið við fyrri spurningu hv. þingmanns um kostnaðinn er nei. Það hefur ekki verið tekið saman og liggur ekki fyrir. Svarið við síðari spurningunni varðandi kirkjujarðasamkomulagið er að það er langt komið og hefur auðvitað verið í vinnslu eða í gangi í mjög langan tíma. Þar er um að ræða einkaréttarlegan samning sem ég myndi segja að væri hægt að taka út fyrir sviga, jafnvel þótt við tækjum umræðu um fjárhagsleg samskipti almennt ríkis og kirkju. En mér skilst að vonir standi til að hægt verði að ljúka þeim samningum á þessu ári.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég spyr þá aftur hvort það væri ekki skynsamlegt að hæstv. ráðherra beitti sér fyrir því í ráðuneyti sínu að reynt yrði að leggja mat á þennan kostnað, þá er ég að vísa til Landsréttar. Varðandi hinn þátt málsins, þ.e. trúmálin og þjóðkirkjuna, samkomulag og tengsl við þjóðkirkjuna, þá langar mig að spyrja hvort hæstv. ráðherrar búi yfir þeim upplýsingum eða geti hugsanlega frætt mig um það hvenær sé von á því að skýrslan sem ég gerði að umtalsefni gæti hugsanlega litið dagsins ljós. Það var óskað eftir henni í október 2018. Hún er komin vel fram yfir sett tímamörk þingsins í þeim efnum. Ég spyr hvort hún hafi einhverjar upplýsingar um það.
Frú forseti Ég veit að hv. þm. Helga Vala Helgadóttir hefur sent fyrirspurn inn í ráðuneytið hvað varðar kostnað vegna landsréttarmálsins, en málinu er auðvitað ekki lokið þannig að það liggur ekki fyrir strax hver hann verður. Varðandi síðari spurninguna þá get ég því miður ekki upplýst þingmann hvar skýrslan er stödd, en ég veit þó að hún er ekki tilbúin, af því að hún er ekki í bakkanum mínum á skrifborðinu.
Virðulegur forseti. Við erum enn þá að tala um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og nú erum við komin í dómsmálin, Mig langar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra um málefni persónuverndar og dómstóla. Ég sé að það á að efla Persónuvernd, sem er mjög gott, en ég vil spyrja í sambandi við dómstóla og tölvukerfi dómstóla og birtingu þeirra á dómum. Þar er enn verið er að birta viðkvæmar persónuupplýsingar, bæði í eldri málum og nýlegum, sem er óskiljanlegt vegna þess að þarna er um skýlaust brot á persónuverndarlögum að ræða. Þarna eru því miður mjög viðkvæmar persónuupplýsingar, ekki bara um tjónþola eða þá sem hafa framið afbrot heldur líka vitna sem hafa þurft að gefa upp upplýsingar um sig. Ég spyr dómsmálaráðherra hvort það séu ekki í framtíðinni áætlaðir fjármunir til að koma þessu í lag. Síðan langar mig líka að vita um gjafsóknir. Ég fann hvergi staf um gjafsóknarmál. Við vitum að fjársterkir aðilar standa miklu betur að vígi, einstaklingar sem lenda í t.d. í umferðarslysum og þurfa að berjast við sterk tryggingafélög. Fólk sem er á venjulegum launum á bara ekki möguleika að berjast við svoleiðis risa nema fá gjafsókn. En mér skilst að það sé orðið, liggur við, sjaldgæfara að fá gjafsókn en margt annað. Það sé mjög erfitt að eiga við það. Ég spyr hvort það eigi ekki að auka þar verulega þannig að allir geti nýtt rétt sinn fyrir dómstólum.
Frú forseti. Hvað varðar birtingu dóma og hvaða upplýsingar þar er að finna var frumvarp sett inn á samráðsgátt sem er núna til sérstakrar skoðunar hvað nákvæmlega verður gert með og hvernig mun líta út. Dómstólasýslan hefur kallað eftir því að verklag á milli dómstiga verði samræmt og ég geri ráð fyrir því að frumvarp þar sem m.a. er snert á þessu komi inn í þingið fyrir frest. Það er alls ekki í lagi þegar það gerist að einhverjar upplýsingar sem alls ekki eiga að vera til birtingar birtast. Sem betur fer eru þau mál ekki mörg en þau eiga auðvitað að vera núll. Það er gert ráð fyrir ákveðnum fjármunum í þessi tæknimál dómstólanna, þ.e. þessa gátt og fleira. Varðandi gjafsóknina skilst mér að við séum nýbúin að hækka þau viðmið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir þessi svör. Það er gleðiefni ef það er búið að hækka viðmið gjafsóknar og veitir ekki af. Síðan langar mig að átta mig á, í sambandi við löggæslumál sem mikið hefur verið talað um, sýnilegri löggæslu. Hún er því miður mjög takmörkuð. Við ræddum þetta í salnum um daginn og það var eiginlega bara einn maður sem sagði að sýnileg löggæsla væri ekki takmörkuð, hv. þm. Brynjar Níelsson. Hann virðist sjá lögreglumenn á mörgum stöðum. En ég sé þá aldrei og mér blöskrar það. Síðan er það staðan í útköllum. Þurfum við ekki líka sjá til þess að það séu alltaf alveg örugglega tveir lögreglumenn í bifreiðum þegar kallað er út, sérstaklega úti á landi? Síðan vil ég enda á Landhelgisgæslunni og skemmtiferðaskipum, út af skemmtiferðaskipinu sem strandaði í Noregi. Hvernig er staðan á þeim málum hér?
Frú forseti. Hér voru nefnd örfá lauflétt mál sem ég fæ mínútu til að svara. Það voru sem sagt rýmkuð viðmið varðandi gjafsóknir í reglugerð, til að hafa orðalagið alveg rétt hvað það varðar. Um sýnileika löggæslunnar liggur fyrir að við höfum bætt verulegum fjármunum í löggæslu almennt en sitt sýnist hverjum um hversu sýnileg lögreglan er. Sumir fagna því þegar hún er ekki sýnileg. En ég nefndi aðeins áðan að það þarf líka að taka tillit til þess hvernig löggæsluþörfin hefur breyst. Við höfum fjölgað starfsmönnum lögreglunnar sem eru ekki lögreglumenntaðir, sérfræðingum á ýmsum sviðum sem koma að rannsóknum sakamála og öðru starfi lögreglunnar. Þetta byggir bara á þörfum og forgangsröðun, eftir því hvaða verkefni lögreglan þarf að sinna. Varðandi Landhelgisgæsluna, á þremur sekúndum, er þetta að sjálfsögðu eitthvað sem við þurfum verulega að horfa til. Við erum að endurskoða og meta þessa þörf Landhelgisgæslunnar, [[Forseti hringir.]]hvar þörfin sé mest, og erum að fá viðbótarfjármuni í þann málaflokk. Það er okkar að forgangsraða eftir þörf.
Þá höfum við lokið umræðu um málaflokka dómsmálaráðherra í fjármálaáætlun og tökum fyrir málaflokka sem heyra undir umhverfis- og auðlindaráðherra. Við áætluðum eina og hálfa klukkustund í umræðu við ráðherrann. Ráðherrann hefur fimm mínútur í upphafi til að fjalla um málaflokka sína. Síðan geta þingmenn beint fyrirspurn til ráðherrans, einn frá hverjum stjórnarflokki, á hvern ráðherra, að undanskildum þingmönnum úr flokki viðkomandi ráðherra og tveir frá hverjum stjórnarandstöðuflokki. Þingmenn og ráðherrar fá tvær mínútur í fyrra sinn og eina mínútu í seinna sinn í báðum umferðum. Andsvör verða ekki leyfð.
Hæstv. forseti. Með síðustu fjármálaáætlun 2019–2023 var samþykkt veruleg innspýting til verkefna á málefnasviði 17, umhverfismála. Þetta var gert sér í lagi til þess að mæta áskorunum í loftslagsmálum og verkefnum til að vernda náttúrufarsleg verðmæti og stuðla að sjálfbærri nýtingu. Í þeirri fjármálaáætlun sem nú er til umfjöllunar helst sú aukning óbreytt hvað þessa liði varðar. Árleg heildarframlög til málefnasviðsins eru samkvæmt fjárlögum 2019 um 19 milljarðar kr. og gert er ráð fyrir að þau verði 22,4 milljarðar á árinu 2024. Ef horft er til ársins 2018 og þeirrar hækkunar sem þá varð til málefnasviðsins nemur þessi hækkun 28,8%. Þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir í loftslagsmálum dyljast engum og brýnt er að mæta þeim. Ríkisstjórnin hefur sett loftslagsmálin á oddinn og á árunum 2020–2024 er ráðgert að verja um 8,3 milljörðum kr. aukalega til loftslagsmála. Þannig er á árinu 2024 varið um 2 milljörðum kr. meira til loftslagsmála miðað við árið 2018. Með fyrstu útgáfu aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum sem kynnt var sl. haust er áhersla lögð á tvennt, stóraukna kolefnisbindingu og orkuskipti í samgöngum. Auk þess er ráðgert að verja auknum fjármunum til nýsköpunar, fræðslu, rannsókna og margvíslegra aðgerða til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Við höfðum tekið loftslagsmálin föstum tökum og afar mikil vinna á sér stað varðandi þau þessa dagana og mánuðina - og verður áfram. Hvað varðar loftslagsmál hefur ráðuneytið m.a. sett sér tvö eftirfarandi markmið: 1. Að árið 2024 sé unnið að öllum aðgerðum í fyrirliggjandi aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem ekki verður þá þegar lokið. Aðgerðaáætlunin verður reglulega endurskoðuð og önnur útgáfa hennar lítur dagsins ljós síðar á þessu ári. 2. Að auka árlegt umfang uppgræðslu, endurheimtar vistkerfa og nýskógræktar í því augnamiði að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda vegna landnotkunar og auka kolefnisbindingu í jarðvegi og gróðri í þágu markmiða Parísarsamningsins og markmiðs ríkisstjórnarinnar um kolefnishlutleysi 2040. En þá að öðrum stórum málaflokki í umhverfismálunum, náttúruvernd. Meginmarkmiðið þar er að tryggja verndun náttúrufarslegra verðmæta og sjálfbæra nýtingu lands til framtíðar, m.a. með uppbyggingu innviða og landvörslu, sem byggi á vísindalegri þekkingu, fræðslu, upplýsingamiðlun og samráði við hagsmunaaðila. Með innspýtingu þeirra fjármuna sem samþykktir voru í fjármálaáætlun síðasta árs verður 8,3 milljörðum kr. varið til þessara verkefna á árunum 2020–2024. Meðal verkefna þessu tengt er að koma miðhálendisþjóðgarði á fót. Nefnd sem vinnur nú að undirbúningi hans mun skila tillögum sínum til mín í haust. Hvað varðar náttúruvernd hefur ráðuneytið m.a. sett sér tvö eftirfarandi markmið: 1. Að álag áfangastaða vegna ágangs ferðamanna á náttúruverndarsvæðum sé innan þolmarka, m.a. með uppbyggingu viðeigandi innviða og landvörslu til að stýra ágangi ferðafólks og viðhalda verndargildi náttúruverndarsvæða. Landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum er það tól sem fært hefur vinnubrögðin til betri vegar sem gott er fyrir alla; ferðaþjónustuna, ríkissjóð og náttúruna sjálfa sem hagnast mest af öllum. Ég vil meina að vatnaskil hafi orðið í þessum málum á Íslandi. 2. Annað markmið hvað varðar náttúruverndina lýtur að þeim áformum stjórnvalda að friðlýsa um 50 náttúruverndarsvæði, smá sem stór, á næstu fimm árum. Þar er meðtalin stofnun þjóðgarðs á miðhálendi Íslands eins og kveðið er á um í sáttmála ríkisstjórnarinnar. Ég hef látið eftir mér hafa að stofnun miðhálendisþjóðgarðs verði stærsta einstaka framlag Íslands til náttúruverndar í heiminum hingað til. En það eru fleiri áskoranir sem tekist verður á við. Framtíðarsýn um hringrásarhagkerfi og aðgerðir þar að lútandi, með ábyrga framleiðslu og neyslu, bætta endurnýtingu og endurvinnslu sem mun draga verulega úr myndun úrgangs frá því sem nú er. Áætlað er að verja um 100 millj. kr. árlega til þessara mála á tímabili fjármálaáætlunar og er þar um nýtt fjármagn að ræða. Í þessu sambandi hefur ráðuneytið sett sér eftirfarandi markmið: Að auka endurvinnslu heimilisúrgangs, úr 26% miðað við árið 2017 í 50% fyrir árslok 2024 í samræmi við reglugerð er byggir á tilskipun Evrópusambandsins. Í þessum málum er tafarlausra aðgerða þörf. Í heild sinni tel ég að hér sé um brýna forgangsröðun á fjármunum til umhverfismála að ræða, enda til mikils að vinna. Loftslagsmálin eru mál málanna þessa dagana og brýnna aðgerða er þörf. Þá felast tækifæri til stórsóknar í uppbyggingu innviða, aukinni landvörslu og stofnun miðhálendisþjóðgarðs og fleiri friðlýstra svæða sem hafa það að markmiði að auka vernd og þar með grundvöll nýtingar á náttúrunni, ekki síst fyrir ferðaþjónustu og störf úti um allt land. Ég hlakka til umræðunnar.
Frú forseti. Ég ætla fyrst að ræða kolefnisgjald. Kolefnisgjald hækkaði um 50% á síðastliðnu ári, hefur þrefaldast frá 2010 og enn eru uppi ráðagerðir stjórnvalda um að hækka það á næstu misserum. Ég ætla að ræða kolefnisgjaldið í tengslum við útgerðarfyrirtækin. Í Danmörku og Þýskalandi eru útgerðarfyrirtæki undanþegin eldsneytissköttum og í Noregi fá þau kolefnisgjald endurgreitt. Hér aftur á móti eru útgerðarfyrirtækin látin greiða þennan skatt eins og margir aðrir, en útgerðarfyrirtækin hafa frá 1990 farið úr 246.000 tonnum niður í 130.000 tonn á árinu 2017. Þau hafa sem sagt minnkað notkunina um 54% og fyrir löngu uppfyllt Parísarsamkomulagið. Hverju veldur að stjórnvöld leggi samt sem áður kolefnisgjald á atvinnugrein sem hefur jafnt og þétt lækkað sitt fótspor? Ég spyr hvort þetta gjald, kolefnisgjald, nái tilgangi sínum með svona vinnubrögðum, þ.e. varðandi kolefnisgjald á útgerðarfyrirtæki og fiskiskipin, sem hafa hagrætt mikið í sínum kolefnisútblæstri eins og ég nefndi. Spurning mín til hæstv. ráðherra er: Hvernig stendur á því að við erum að leggja kolefnisgjald á þá atvinnugrein sem best hefur staðið sig í að lækka kolefnisfótspor sitt sé miðað við árið 1990 eins og ég nefndi? Hefur árangurinn af álagningu kolefnisgjalds verið mældur og stendur til að gera einhverja rannsókn á því?
Hæstv. forseti. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að kolefnisgjaldið hefur verið hækkað í tíð þessarar ríkisstjórnar um 50%, ef ég man tölurnar rétt. Í upphafi árs 2018 og síðan 10% í upphafi 2019 og fyrirhugað að hækka aftur um 10% 2020. Að mínu viti er þetta mikilvægt stjórntæki til að stuðla að því að minna sé notað af kolefniseldsneyti, sama í hvaða geira það er. Það er virðingarvert og mjög jákvætt mál að útgerðinni hafi tekist að draga úr sinni losun, m.a. vegna þess að sóknin hefur breyst og það er hið besta og jákvæðasta mál. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mikilvægt að þetta gjald sé einfaldlega lagt jafnt á þessa mismunandi geira. Hvað varðar ávinninginn þá hefur hann ekki verið mældur, en við erum við endurskoðun aðgerðaáætlunarinnar að vinna að því að reyna að meta hverju kolefnisgjald geti skilað líkt og gert hefur verið sums staðar erlendis.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Ég tel mjög mikilvægt að við rjúkum ekki til og leggjum á skatt, eins og þetta kolefnisgjald, án þess að baki liggi neinar rannsóknir eða að rannsóknir séu fyrirhugaðar á því hverju það skilar, hvort það skili þeim árangri sem til er ætlast, heldur sé bara enn einn nýr skattur. Ég fagna því ef ráðherra hefur áætlanir eða fyrirætlanir um að það verði rannsakað hvort þetta beri einhvern árangur. Ég er búinn að nefna árangur hjá útgerðinni sem hefur með hagræðingu og fjárfestingu lækkað sitt kolefnisfótspor svona gífurlega mikið. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um miðhálendisþjóðgarð sem hann nefndi hér, fyrirætlanir um hann. Ég ætla að spyrja hann að því hvort það sé fyrirætlun hans að koma fram með þetta frumvarp í andstöðu við fjölda sveitarfélaga sem telja áformin ganga inn á sitt skipulagsvald og færslu ákvarðanatöku frá nærsamfélögunum til borgaranna.
Hæstv. forseti. Rétt til að klára þetta með kolefnisgjaldið tel ég það mjög mikilvægan hvata, bæði fyrir fyrirtæki og einstaklinga, til að skipta úr kolefniseldsneyti yfir í annað minna mengandi eldsneyti. Varðandi miðhálendisþjóðgarð þá er hann fyrirhugaður samkvæmt stjórnarsáttmála. Það er ekki rétt að með honum sé verið að færa völdin úr héraði og til borgarinnar. Það er í fyrsta skipti sem ég heyri það og engin áform um slíkt, enda er það módel eða líkan sem hefur verið notað til þess að stjórna Vatnajökulsþjóðgarði dreifstýrt. Þar er aðkoma heimamanna er rík og farið hefur fram heilmikið samtal við sveitarfélögin eftir að þessi vinna fór í gang í fyrra. Ég vonast til að það muni skila því að fleiri og fleiri sveitarfélög sjái sér hag í þessu frekar en hitt.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir greinargóða kynningu og kaflann í fjármálaáætlun sem um margt er góður. Mig langar að nota tækifærið til að eiga aðeins orðastað við ráðherrann um málefni hafsins, sem koma við sögu hér og þar í fjármálaáætlun. Þar er lögð áhersla á hafréttarmál, þ.e. réttindi Íslendinga til yfirráða yfir eigin auðlindum. Það er talað um hagsmuni þjóðarinnar á sviði sjávarútvegs og málefni hafsins án þess að það sé nánar skilgreint. Það er talað um sjálfbærar veiðar og tekið fram að málefni hafsins séu á forræði utanríkisráðuneytisins í samvinnu við fagráðuneyti og er þar væntanlega vísað til sjávarútvegsráðuneytis og umhverfis- og auðlindaráðuneytis. Á bls. 184 í fjármálaáætlun kemur fram að nú fari fram samningaviðræður um nýjan samning um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni í hafinu utan lögsögu ríkja. Þessar samningaviðræður eru sagðar varða, með leyfi forseta, „stórfellda hagsmuni á úthafinu og sjálfbæra nýtingu auðlinda þar“. Það krefjist öflugrar hagsmunagæslu á alþjóðavettvangi til að standa vörð um hagsmuni þjóðarinnar á sviði sjávarútvegs og málefna hafsins til margra ára. Þetta vekur spurningar. Við hvaða hagsmuni er átt? Hvernig eru þeir skilgreindir? Er átt við t.d. hagsmuni úthafsveiðiflota íslenskra útgerðarfyrirtækja? Felast hagsmunir þjóðarinnar í nýtingu auðlinda úthafsins víða um heim? Er hægt að leggja að jöfnu hagsmuni örfárra útgerðarfyrirtækja og hagsmuni þjóðarinnar? Hefur verið mótuð stefna í þessum málum? Og ef svo er, hefur hún verið kynnt fyrir Alþingi eða í utanríkismálanefnd?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna, sem mér sýnist vera ekki síður á málefnasviði utanríkisráðherra og jafnvel sjávarútvegsráðherra, en mér er ljúft og skylt að svara henni eftir sem áður þar sem málefni hafsins eru náttúrlega mjög mikilvæg þegar kemur að umhverfismálum og auðlindamálum. Í málefnaáherslum Íslands hvað varðar einmitt þetta mál hefur verið lögð áhersla á að hagsmunir snúi bæði að nýtingu og vernd, þannig að þarna er hugað að báðum þeim þáttum. Þingmaðurinn spyr líka hvort mótuð hafi verið stefna. Ég skildi hv. þingmann þannig að það væri í málefnum hafsins almennt. Sú vinna hefur verið í gangi á milli fjögurra ráðuneyta en er ekki lokið og þess vegna hygg ég að hún hafi ekki verið kynnt hér á þingi, alla vega ekki meðan ég hef verið ráðherra. Þetta er hins vegar málefni sem ég tel brýnt, líkt og hv. þingmaður gerir, og vonast til þess að við getum séð móta fyrir landi innan skamms í þessum málum, þó svo að ég geti ekki lofað neinu um það hvenær það yrði. En það hefur verið í gangi vinna við skýrslu á milli þessara ráðuneyta um allnokkuð langan tíma og nokkuð löngu áður en ég kom inn í ráðuneytið líka.
Herra forseti. Ég vek nú ekki síst máls á þessu til að leggja áherslu á að hér er kannski fyrst og fremst um umhverfismál að ræða. Annað mál. Á árunum 2017–2019 lækkuðu framlög til varna vegna náttúruvár. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki ástæða til að auka fjármuni á næstu árum á þessu sviði í ljósi þess að loftslagsbreytingar hafa aukið hættuna á tjóni af þessu tagi, enda er náttúruvá og uppbygging varnarmannvirkja og vöktun vegna ofanflóða sérstaklega nefnd í kafla um helstu áskoranir í málaflokknum. Þar er talað um nauðsyn þess að efla vöktunarkerfi vegna náttúruvár. Er ekki full ástæða til þess að fjármagn fylgi?
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður kemur inn á mjög mikilvægt mál að mínu mati sem snýr að náttúruvá. Það er rétt að framlög hafa lækkað eilítið núna á milli ára. Þetta eru fyrst og fremst framlög sem fara til ofanflóðamála. Ég tek undir með honum að það væri æskilegt að þarna væri meira fjármagn, en svo er ekki. En ég vil þó nefna í tengslum við loftslagsmálin og það fjármagn sem fer til þeirra að ætlað er að fjármagn fari þar t.d. til rannsókna á súrnun sjávar og fleiri þáttum sem snúa líka að landi. Ég tel mjög mikilvægt, þótt það komi ekki fram í þessu, að nefna þetta hér.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferð hans og verð að segja að ég er stolt af því að styðja ríkisstjórn sem leggur jafn mikla áherslu á loftslagsmál og umhverfismál og raun ber vitni. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að þetta eru sannarlega mál málanna og mest krefjandi verkefni okkar allra til framtíðar litið. Ég fagna því líka hve mikil áhersla er almennt lögð á rannsóknir, nýsköpun og vísindi í fjármálaáætluninni. Þar held ég að þurfi að tengja það mjög umhverfismálunum því að við þurfum að sýna fram á auknar lausnir þegar kemur að umhverfisvandanum. Þá eiga vísindamenn, rannsóknir og nýsköpun að vera lykillinn að því. Ég hafði líka hugsað mér að nefna aðeins náttúruvána eins og rætt var um áðan. Eitt er fjármagnið sem örugglega mætti setja enn meira í, en þá ekki síður vil ég nefna ákveðna samþættingu og samstarf á milli ákveðinna stofnana. Mig langaði til að nota tækifærið og nefna það, vegna þess að nú hefur Mannvirkjastofnun verið færð úr umhverfisráðuneytinu yfir í félagsmálaráðuneytið, mikilvægi þess að sú stofnun sé vel innvikluð í þá vöktun sem á sér stað varðandi náttúruvá, það að við séum meðvituð um hvaða breytingar þarf að gera varðandi skipulag, uppbyggingu ýmissa mannvirkja og annað þess háttar þegar kemur að þeim breytingum sem við sannarlega stöndum frammi fyrir. Þó að við viljum öll að sjálfsögðu draga úr útblæstri og minnka mengun þá stöndum við samt frammi fyrir miklum breytingum. Ef ráðherra gæti komið aðeins inn á það. Svo langar mig líka að spyrja hæstv. ráðherra út í aðgerðir okkar til að ná árangri í loftslagsmálum. Ég tel að við þurfum að vinna markvisst að því að vinna með atvinnulífinu og félagasamtökum. Hvernig sér ráðherra fyrir sér að hægt sé að virkja atvinnulífið enn frekar inn í samstarf með okkur um að ná þeim markmiðum sem við höfum sett okkur í Parísarsáttmálanum?
Hæstv. forseti. Aðeins í framhaldi af svari mínu áðan vil ég nefna að Veðurstofan hefur unnið að áætlun um rannsóknir á náttúruvá sem tengist eldgosum, sem við erum með núna til skoðunar í ráðuneytinu og mér líst mjög vel á. Varðandi samstarf og samþættingu rannsókna tek ég undir það algjörlega með hv. þingmanni. Þetta er gríðarlega mikilvægt atriði, bæði til þess að nýta fjármagnið betur en líka þekkinguna. Sú vinna sem hefur verið leidd af Veðurstofu Íslands hvað varðar skýrslugerð og samantekt á áhrifum loftslagsbreytinga á náttúru og samfélag á Íslandi, skýrsla sem kom út í fyrra, er mjög gott dæmi um það. Ég er núna með þessi mál svolítið til skoðunar heildstætt til að reyna að ná betur utan um hvar verið er að gera rannsóknir og hvernig væri hægt að horfa á þetta í aðeins stærra heildarsamhengi. Þannig að ég tek innilega undir þetta með hv. þingmanni. Hvað varðar aðgerðir til að ná árangri í loftslagsmálum nefndi hv. þingmaður atvinnulíf og félagasamtök. Við höfum sett á fót eða komið saman samstarfsvettvangi með atvinnulífinu, sem ég á von á að verði kynnt innan skamms, og ég bind miklar vonir við að þar verði hægt að vinna að því að setja sameiginleg markmið og að atvinnulífið komi með okkur stjórnvöldum m.a. inn í markmið um kolefnishlutleysi árið 2040. Ég hef átt samtöl við þau fyrirtæki sem valda hvað mestri mengun á Íslandi og þau hafa tekið vel í að koma inn í svona vinnu. Á sama hátt tel ég að samstarf við félagasamtök [[Forseti hringir.]]sé mjög mikilvægt og það er eitthvað sem við erum líka að vinna að í gegnum mismunandi áætlanir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og tek undir einmitt mikilvægi þess að vinna með atvinnulífinu og félagasamtökum í að ná árangri. Hvað vísinda- og rannsóknastarf varðar er það líka ákveðið verkefni að vera með gott samstarf við háskólasamfélagið og vísindasamfélagið í þeim efnum. En þá langar mig að spyrja aðeins út í, og fá tækifæri hér til að nefna það við ráðherrann, um fráveitumál annars vegar og urðun og endurvinnslu sorps hins vegar. Það er sorglegt að sjá hver staða okkar er í endurvinnslu heimilissorps. Við höfum sett okkur markmið um 35%, ef ég skil þetta rétt, árið 2020 og 50% árið 2024. Hvernig sér ráðherra fyrir sér að við náum þeim markmiðum? Nú er þetta málaflokkur sem heyrir líka undir sveitarfélögin. Ég hef reyndar bent á það í þessum ræðustól, mér finnst að hæstv. ráðherra ætti bara að taka [[Forseti hringir.]]málaflokkinn yfir og svo gætum við fært einhver önnur yfir til sveitarfélaganna sem þau eru kannski betur í stakk búin að sinna í nærþjónustu. En þetta er sannarlega heildstætt mál sem þarf að horfa yfir landið allt með og finna bestu [[Forseti hringir.]]og skynsamlegustu lausnirnar.
Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi varðandi spurningu um fráveitu tel ég mjög mikilvægt að gengið verði í að vinna meira að þeim málum og með sveitarfélögunum. Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og ég erum núna að vinna að því að greina betur með hvaða hætti hið opinbera geti mögulega komið að þeim málum, bæði með einhvers konar stuðningi, eins og kveðið er á um í stjórnarsáttmála að eigi að skoða, en líka til að skoða sérstaklega stærri staði og hvernig megi nýta þennan úrgang sem verðmæti, hvort sem það er í landbúnaði sem áburður eða í landgræðslu. Varðandi urðun og flokkun og annað slíkt er alveg ljóst að við þurfum að gera miklu betur í þeim efnum. Kannski sem fyrsta skref held ég að mikilvægt sé að við skyldum flokkun, skyldum flokkun á heimilissorpi og líka frá fyrirtækjum [[Forseti hringir.]]og samræmum þetta á milli sveitarfélaga. Það er kannski fyrsta skrefið sem ég vil nefna.
Virðulegi forseti. 19, 29, 35 og 70 eru tölur sem koma fram í þeim fjármálaáætlunum sem hafa komið út hingað til og standa fyrir fjölda þeirra skipta sem loftslagsmál eru nefnd í fjármálaáætluninni. Það er greinilega viðbót eftir hverja fjármálaáætlun og tvöföldun frá þeirri síðustu. Peningarnir sem eiga að fara í þessi mál sýna svipaðan áhuga, sem er gott og vel. Við höfum kannski oft talað um hversu miklu stærra vandamálið er en þessi fjárframlög gera ráð fyrir, ég hef áhyggjur af því að vandamálið sé stærra. Mig langaði til að byrja með að koma aðeins inn á orkuskiptin með hæstv. ráðherra. Ég fjallaði aðeins um þetta með samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, um skýrsluna um milljón tonn, og hvernig þar eru lagðar til aðgerðir til að ná alla vega 250.000 tonnum, bara með orkuskiptunum á bílunum. En hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra vísaði yfir á hæstv. umhverfisráðherra hvað það varðar, af því að það er jú aðgerðaáætlun. Samt eru viðmiðin og markmiðin undir samgöngukaflanum, sem mér finnst dálítið ruglandi. Þess vegna spyr ég hæstv. umhverfisráðherra um þetta. Markmiðið eins og það er sett fram - þá í samgöngukaflanum, þó að það sé undir aðgerðaáætlun hæstv. umhverfisráðherra - er hækkun frá 9% 2020, í hlutfalli vistvænna bíla, í 10% 2024, 1%. Hæstv. ráðherra samgangna sagði að þetta væri líklega villa. Kannski getur hæstv. umhverfisráðherra frætt mig aðeins um hvað sé rétt hérna.
Hæstv. forseti. Ég verð að fá að byrja á því að fagna talnaspekinni sem hér er borin á borð fyrir þingheim, hún er mjög skemmtileg. Ég vil bæta því inn í þessa talnaspeki að árið 2010 komu fréttir um loftslagsmál 164 sinnum fyrir í fjölmiðlum en 997 sinnum árið 2018. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Ég spyr mig líka að því hver þversumman af þessum tölum sé en það er annað mál. En varðandi fjárframlögin vil ég taka það skýrt fram að það eru náttúrlega meiri framlög til loftslagsmála en koma fram í kaflanum um umhverfismál. Þar má nefna allt það sem snýr að almenningssamgöngum o.s.frv. Þannig að til nánustu framtíðar, ef borgarlínan yrði bara tekin, er það náttúrlega mjög stórt verkefni sem getur ekki annað en talist til tekna í þeim flokki. Varðandi orkuskiptin verð ég að viðurkenna að ég man ekki nákvæmlega tölurnar sem miðað er við í þingsályktuninni fyrir orkuskiptaáætlunina, þá ekki á því tímabili sem verið er að tala um hér heldur er þar miðað við 2030, hvort það voru 40% frekar en 50%, ef ég man rétt. Það sem við erum að miða við í aðgerðaáætluninni er að útblástur frá vegasamgöngum verði komin niður, miðað við árið 2018, um 50% árið 2030, þ.e. að lækka þetta um helming á því árabili. Það eru um 35% miðað við 2005, ef ég man þetta rétt. Það er það sem við erum að horfa á í þessu samhengi og ég minni á að þarna er kannski stærsti bitinn fyrir okkur hvað varðar beinar skuldbindingar Íslands til að ná árangri.
Virðulegi forseti. Þarna kemur hæstv. ráðherra einmitt inn á næsta skref í spurningunum. Það varðar einmitt aðgerðaáætlun, kostnaðarmatið og ávinninginn. Hér kom hæstv. ráðherra inn með nokkrar tölur, sem ég býst við að sjá þá í næstu útgáfu af aðgerðaáætluninni, um ávinninginn af orkuskiptum í samgönguflotanum. Spurningin varðar það hvenær við fáum að sjá þetta því að kostnaðarmatið og ávinningurinn skiptir máli fyrir afgreiðslu fjármálaáætlunar. Og til að nýta tímann aðeins í lokin eru tölurnar 131, 158 og 105 meðalorðafjöldi hæstv. ráðherra í ræðum hérna á þingi. 158 er þá hraðasta ræðan og 105 er hægasta ræðan.
Hæstv. forseti. Ég ætla að reyna að tala eins hratt og ég get þannig að ég geti hækkað þá tölu sem hér var nefnd. Varðandi kostnaðarmat og ávinning, líkt og kom fram þegar við lögðum aðgerðaáætlanir fram í fyrrahaust, vissum við vel að það átti eftir að ráðast í þessar greiningar sem nú er verið að vinna að. Við stefnum að því að gefa út nýja áætlun, uppfærða áætlun, síðar á árinu. Þetta skiptir miklu máli og ég tek algjörlega undir það. Þær tölur sem ég nefndi hér áðan varðandi orkuskiptin koma reyndar fram í núverandi aðgerðaáætlun, svo að það sé tekið fram. Við erum að vinna að þessu núna, m.a. með kolefnisbindinguna, þannig að þetta kemur smátt og smátt, fyllist betur upp í þær eyður sem hv. þingmaður nefndi.
Virðulegi forseti. Ég fagna tækifærinu til að ræða málefnasviðið umhverfismál við hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra við umræðu um fjármálaáætlun fyrir árin 2020–2024, málefnasvið sem vaxandi áhersla er á. Áherslur í málaflokkunum fimm sem undir málefnasviðið heyra snúast að miklu leyti um verndun, vöktun og uppbyggingu á gróður- og jarðvegsauðlindinni og hafa þar með áhrif á losun kolefnis og aukna bindingu og styðja markmið Íslands í loftslagsmálum og alþjóðleg markmið um kolefnishlutleysi landnýtingar. Viðfangsefnin í málaflokknum eru verðug sem og áskorunin að flétta sem flest markmið uppbyggingar, verndar og nýtingar saman í útfærslu verkefnanna sem fyrir liggja. Þetta á t.d. við um markmið um að auka árlegt umfang og uppgræðslu, endurheimt vistkerfa og nýskógrækt. Þarna tel ég samstarf við umráðamenn lands og bændur í öllum búgreinum mikilvægt og ég vil sérstaklega vekja athygli á því tækifæri sem felst í að standa við þá samninga sem þegar hafa verið gerðir milli Skógræktarinnar og bænda. Það hafa verið gerðir samningar við skógarbændur um fjórfalt meiri skógrækt en nú fer fram hjá þeim. Þar er allt tilbúið; land, starfskraftar, skipulag og áætlanir sem stjórnvöld hafa nú þegar fjárfest í. Þessir bændur hafa með öðrum orðum skuldbundið sig til að taka ákveðinn hluta af landi í sinni umsjá til skógræktar. Ég vil spyrja: Gæti verið skynsamlegt að staldra við og skoða hvort jafnvel sé hægt að ná fleiri markmiðum á þessu landi samhliða uppbyggingu timburskóga, eins og markmiðum um kolefnisbindingu, beitarskógrækt, útivist og loftslagsvænni landbúnað? Og eins: Væri hægt í sama augnamiði að hyggja betur að umhirðu [[Forseti hringir.]]ungskóga? Og loks aðalspurningin: [[Forseti hringir.]]Gefur fjármálaáætlun svigrúm til hækkunar framlaga til samningsbundinnar skógræktar á lögbýlum?
Hæstv. forseti. Til að svara síðustu spurningunni fyrst er svarið við henni já. Hvað varðar þau atriði sem hv. þingmaður kom inn á og lúta að markmiðum samhliða skógrækt, öðrum markmiðum en því að stunda skógrækt sem slíka, sem geta verið útivist, geta verið út frá líffræðilegri fjölbreytni, geta verið út frá efnahagslegum forsendum o.s.frv., þá vil ég bara segja: Ó, já. Svo sannarlega er það mikilvægt að huga að fleiri markmiðum en einhverju einu þegar kemur að aðgerðum, hvort sem það er í skógrækt, landgræðslu eða endurheimt votlendis. Ég tel reyndar að þetta sé lykilatriði. Það er ekki aukaatriði heldur lykilatriði að huga að þessum málum. Það er mikið fjallað um þetta m.a. á erlendum vettvangi. Ég er nýkominn af umhverfisþingi Sameinuðu þjóðanna þar sem ég lagði ríka áherslu á akkúrat þetta atriði. Við verðum að horfa á aðgerðir í umhverfismálum ekki bara út frá einhverju einu markmiði eða markmiði einhvers eins alþjóðasamnings heldur ná að samtvinna aðgerðir með þeim hætti að þær sinni mismunandi markmiðum, mismunandi umhverfisáskorunum. Þannig að ég tek innilega undir þetta atriði hjá hv. þingmanni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og held að með þessari samtvinnun getum við einmitt náð bestri nýtingu fjármuna. En að öðru. Á síðasta ári voru samþykkt lög um skipulag haf- og strandsvæða. Það er því eðlilegt að eitt af verkefnunum undir stjórnsýslu umhverfismála sé vinnsla strandsvæðisskipulags fyrir Austfirði og Vestfirði. Mig langar að spyrja hvernig þeirri vinnu miði og hvort fjármagn sé tryggt til að vinnunni ljúki á næsta ári. Meðal annarra verkefna eru aukin landgræðsla, mótun þjóðgarðs á miðhálendinu og aukinn ávinningur nærsamfélaga af friðlýstum svæðum. Í því samhengi langar mig að spyrja sérstaklega um tækifærin sem gætu falist í nágrannavörslu, eins og ég vil kalla það, þ.e. að gerðir yrðu samningar við íbúa í strjálbýli um hlut af landvörslu á friðlýstum svæðum. Þannig verkefni gætu skilað miklum árangri fyrir báða aðila og ávinningi. Eru einhver slík verkefni í útfærslu?
Hæstv. forseti. Varðandi skipulag haf- og strandsvæða er sú vinna í þann veg að fara í gang. Það er búið að skipa í allar þær nefndir og ráð sem á að skipa í. Og ef ég man þetta rétt held ég að fyrsti sameiginlegi fundur svæðisráðanna á Austfjörðum og Vestfjörðum sé núna í byrjun apríl. Það er búið að tryggja fjármagn til að þetta geti klárast. Tímarammann á því er ég ekki 100% með á hreinu en get komist að því fyrir hv. þingmann. Varðandi friðlýstu svæðin og það sem hv. þingmaður kallaði nágrannavörslu, sem er fallegt orð, er það mjög áhugaverð nálgun sem ég held að við séum í rauninni í dag að sinna að vissu leyti. Oft eru það heimamenn sem sinna landvörslu á friðlýstum svæðum, sérstaklega þegar til verða heilsársstörf en líka þegar um er að ræða sumarstörf eða slíkt þegar um háannatíma er að ræða. En mér finnst að það væri mjög áhugavert að skoða [[Forseti hringir.]]þetta nánar, ekki síst í tengslum við verkefni sem við erum að vinna að núna um náttúruvernd með bændum.
Herra forseti. Það er ánægjulegt að lögð er mikil áhersla á umhverfismál í fjármálaáætluninni. Ekki er vanþörf á og mætti jafnvel spyrja hvort nóg sé að gert. Kannski er rétt að hefja mál sitt á því að biðja hæstv. umhverfisráðherra að passa vel upp á að þessir peningar verði ekki af honum teknir ef þarf að grípa til frekara aðhalds vegna blikna sem eru á lofti í efnahagsmálum. En ég ætla að aðeins að víkja að kaflanum þar sem er talað um stjórnsýslu umhverfismála. Það vakti athygli mína að aðgerð nr. 5 fjallar um samstarf við bændur um loftslagsvænni landbúnað. Þá er spurning í hverju þetta samstarf eigi að felast, hvort það sé eitthvað farið að skýrast. Í tengslum við það þá er í kaflanum um landbúnað talað um árlegan samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda í landbúnaði og þar eru sett markmið um 2%. Viðmiðunin er sem sé -2% árið 2020 og aftur -2% árið 2024. Einhvern veginn finnst mér þetta ekki vera mjög metnaðarfull markmið og þætti vænt um að heyra í umhverfisráðherra um það hvort að hér þyrfti ekki að stíga fastar til jarðar, sérstaklega í ljósi þess að ef ég hef lesið rétt úr upplýsingum frá Umhverfisstofnun er landbúnaður þriðji stærsti losandi gróðurhúsalofttegunda á Íslandi, þó að hann sé að vísu langt fyrir neðan þá sem stærstir eru.
Hæstv. forseti. Ráðherra mun reyna að sitja á peningunum eins og hann mögulega getur ef kemur til niðurskurðar í ríkisfjármálum. Varðandi spurninguna um samstarf við bændur um loftslagsvænan landbúnað er hér um að ræða afskaplega spennandi verkefni. Við erum búin að vera að þróa verkefni með sauðfjárbændum sem lýtur að því í fyrsta lagi að aðstoða við að greina hvað hvert bú er að losa og benda þá á leiðir til að ná árangri í að draga úr losun. Síðan er meiningin að reyna að þróa hvatakerfi til þess að bændur geti komið inn í kolefnisbindingu í auknum mæli. Við vonumst til þess að geta klárað að þróa og móta þetta verkefni á þessu ári. Þetta er virkilega spennandi og skemmtilegt að takast á við. Það er rétt að landbúnaðinn er stór geiri á heimsvísu sem losar mikið. Ég man ekki töluna á Íslandi, hvort hún er 10–15% eða hvað það er. Landbúnaðurinn er hins vegar sá geiri þar sem einna erfiðast er að draga úr losun. Það er ekki síst út af iðragerjun í kvikfénaði. Ég bind hins vegar vonir við að hægt verði að ná auknum árangri í því með bættri fóðrun. En þær tölur sem hv. þingmaður nefnir - það sem ég get nefnt er að árið 2030 erum við samkvæmt aðgerðaáætluninni að vonast til þess að samdrátturinn hafi orðið um 10% á því tímabili, sem eru þá 10 eða 12 ár.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir svörin. Það er annað sem mig langar að minnast á sem tengist með óbeinum hætti landbúnaði og umræðu um heilnæmi íslensks landbúnaðar og það eru frárennslismál. Við höfum áhyggjur, og sjálfsagt að mörgu leyti með réttu, af sjúkdómum sem geta herjað á búfé og svo sem mannfólkið líka. Það er klárt mál að ólestur í frárennslismálum getur skipt mjög miklu máli í því samhengi. Mig langar að spyrja ráðherrann um næstu skref sem hann sér fyrir sér í tengslum við að loka þeim málum [[Forseti hringir.]]til að við getum passað upp á heilsu dýra og manna.
Hæstv. forseti. Við erum í samstarfi við samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um að hefja vinnu við að móta tillögur að því hvernig megi nálgast fráveitumál betur á Íslandi. Það var átak í gangi, ef ég man rétt á árunum 1995–2007 eða 2008, þar sem var sérstakur stuðningur frá ríkinu til þeirra mála. Við erum að setja vinnu í gang þessa dagana við að móta hvernig megi koma þeim málum í betri farveg, líkt og nefnt er í stjórnarsáttmála. Ég held þetta snúi í fyrsta lagi að þeim svæðum þar sem er eiginlega ekki búið að gera neitt og í öðru lagi að þeim svæðum þar sem við erum með langsamlega stærstu fráveiturnar og þá hvernig við getum reynt að nýta það frárennsli sem er í þeim fráveitum sem áburð í anda hringrásarhagkerfisins, áburð annaðhvort í landbúnaði eða til landgræðslu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra fyrir hans innlegg í umræðuna í kvöld um fjármálaáætlun næstu fimm ára. Þetta er afskaplega metnaðarfullt hjá ráðherra og ánægjulegt að sjá hversu föstum tökum við ætlum að taka þessa vá sem að okkur steðjar núna, sem er loftslagsváin. Ég ætla að lesa upp smávegis, með leyfi forseta: „Það verður að virða mannkyni til afsökunar að margt af því tjóni sem við höfum unnið jörðinni var gert í ógáti. Vanþekking hefur þó langt í frá alltaf verið Íslendingum til afsökunar, en það var þó engu að síður tilfellið þegar við ræstum fram votlendi víða um land. Á árunum eftir stríð og talsvert eftir það fengu bændur greitt fyrir að þurrka upp votlendi og auðvitað fórum við Íslendingar offari“ - eins og gengur og gerist. Mig langar að segja ykkur það að nú er áætlað að á Íslandi sé lengd skurða um 34.000 km samanlagt. Við höfum þurrkað upp hvorki meira né minna en 4.200 km² af landi. Talið er að þetta valdi 73% af allri þeirri losun gróðurhúsalofttegunda sem á sér stað á Íslandi í dag. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hversu hratt og vel hann hyggst ganga fram í því að reyna að moka ofan í þessa skurði á ný. Er eitthvert framtíðarplan, eitthvað áætlað sérstaklega á ári innan rammans og hversu mikið? Hversu langan tíma telur ráðherra að það taki þangað til við lokum síðasta skurðinum?
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður kemur inn á mjög mikilvægt mál sem er votlendið og endurheimt þess, að moka aftur ofan í skurðina sem voru grafnir á sínum tíma. Þá erum við ekki að tala um alla skurði, við erum að tala um sérstaklega þá skurði, og nóg er til af þeim, sem eru í landi sem ekki er verið að nota. Hér er spurt hversu hratt og vel þetta eigi að gera. Nú vinna Landgræðslan og Skógræktin sameiginlega að áætlun til þriggja ára um þetta málefni og það mun væntanlega koma í ljós núna í apríl eða maí hvernig þær áætlanir líta nákvæmlega út. Ég vil nefna það sérstaklega, af því að þingmaðurinn kemur inn á þetta, að það losna að meðaltali 23 tonn á hektara, ef ég man þessar tölur rétt, úr þessum framræstu mýrum. Um leið og við mokum ofan í þessa skurði þá komum við að mestu leyti í veg fyrir þessa losun. Þannig að þetta er skjótvirk aðgerð sem skilar árangri strax. Ef ég man þetta rétt skilar þetta nettó um 20 tonnum á hektara. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Hvort sem þetta heyrir undir skuldbindingar landa eða ekki þá hefur þetta með það að gera hversu mikið af koltvísýringi fer út í andrúmsloftið. Á endanum gerir náttúran ekki mun á því hvort þær aðgerðir heyra undir beinar skuldbindingar landa eða ekki. Mín áform lúta að því að vinna að þessu hratt og örugglega en samt þannig að það byggi á góðum og gildum vísindum og rannsóknum. Við erum komin kannski einna styst í þessu miðað við landgræðslu og skógrækt. Þess vegna geri ég ráð fyrir því að þetta muni fara eilítið hægar af stað en þeir þættir því að við erum ekki eins vel undirbúin en með meiri þunga þegar líður á næstu ár.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Já, í ljósi þess hversu gríðarlega alvarlegar afleiðingar eru af framræsluskurðum, en eins og fram hefur komið kemur um 73% af allri losun frá þessum mýraskurðum, þá er svolítið dapurt að heyra að við skulum ekki vera komin lengra á veg. Það er eitt annað pínulítið atriði sem mig langar að nefna sem skelfir mig svolítið. Við eigum hér glæsilega, fallega laug sem er falin náttúruperla, Seljavallalaug, Seljalandslaug er hún kölluð líka. Við fengum að sjá myndir í gær í blöðunum, mig minnir að það hafi verið í DV eða á visir.is, ég man nú ekki hvar það var, af alveg ótrúlega dapri umgengni. Þarna er ferðamönnum treyst til að koma og fá að njóta þess að vera í þessari laug ef þeir kjósa svo. En umgengnin er slík og þvílík að það er ömurlegt á að horfa. [[Forseti hringir.]]Mig langar að spyrja ráðherra hvort það sé hægt í stöðunni að efla eftirlit með svona náttúruperlum eins og Seljavallalaug.
Hæstv. forseti. Þetta sem hv. þingmaður nefnir er auðvitað mjög alvarlegt og það er leiðinlegt að sjá þetta. Ég hef lesið sömuleiðis í blöðunum að viðeigandi stofnanir ætli sér að reyna að taka á þessum málum. Almennt hvað varðar spurningu hv. þingmanns þá er kannski besta og skilvirkasta leiðin til að sinna eftirliti á verðmætum menningarminja- og náttúruminjasvæðum okkar að þau séu friðlýst. Með friðlýsingunni kemur landvarsla og þá aukið fjármagn. Það hefur sýnt sig að þar sem hún hefur verið aukin er auðveldara að halda utan um umgengni og stýra umferðinni. Þannig að ég mæli eindregið með friðlýsingu.
Herra forseti. Fyrst ég fæ tækifæri til að koma aftur upp ætla ég að halda áfram með kolefnisgjaldið, segja aðeins meira um fiskvinnsluna og útgerðarfyrirtækin og framlag þeirra til að fækka kolefnisfótsporum sínum. Þessi atvinnugrein hefur með hagræðingu og í margvíslegum efnum minnkað útblástur gróðurhúsalofttegunda um 54% frá 1990 og þannig uppfyllt Parísarsamkomulagið og gott betur. Þetta hefur atvinnugreinin gert t.d. með rafvæðingu fiskimjölsverksmiðja, almennri hagræðingu í greininni, sem allir þekkja, fjárfestingum í nýrri tækni og nýjum skipum. Atvinnugreinin nýtur í öllum samkeppnislöndum okkar sérstakrar undanþágu á slíkum sköttum sem kolefnisgjaldið en er sköttuð hér með gjöldum sem ekki liggur fyrir hvort skili raunverulegum árangri. Það eru engar rannsóknir að baki um að skatturinn skili raunverulegum umhverfislegum árangri heldur er þetta bara enn einn skatturinn. Þetta vildi ég nefna fyrst ég fékk tækifæri til þess. Ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra um fleiri atriði, sem varða drauganet í sjó. Nú er alþekkt að í hafinu umhverfis landið er mikið af netum sem valda ótímabærum dauða fjölda sjávardýra, eins og við höfum séð mörg sorgleg dæmi um í fjölmiðlum og á netinu. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann hafi gert áætlanir um aðgerðir til að fækka þeim ófögnuði, hvort á vegum ráðuneytisins sé aðgerðaáætlun um það og í hverju er hún fólgin ef svo er?
Hæstv. forseti. Ég tel ekki ástæðu til að svara þessu frekar með kolefnisgjaldið, ég gerði það áðan. Ég tel mig vera búinn að svara þeim fyrirspurnum hv. þingmanns og nota því tímann frekar í seinna atriðið sem hv. þingmaður nefndi og snýr að drauganetum í sjó, sem ég held að sé mjög verðugt að taka aðeins til umræðu. Nú hafa öflug félagasamtök eins og Blái herinn og fleiri verið í strandhreinsun, sem tengist því að einhverju leyti. Mig minnir að ég hafi séð síðast í gær í fjölmiðlum frétt af einhverjum kappa í róðri sem var að tína upp net sem þessi. En þetta er eitthvað sem við þurfum að skoða heildstæðar og þess vegna var í plastaðgerðartillögum sem ég fékk til mín frá starfshópnum sem ég skipaði í fyrra m.a. komið inn á þau atriði og ákveðnar tillögur lagðar fram. Við erum að vinna úr þeim tillögum núna og ég á von á því að við munum á allra næstu mánuðum, vonandi í næsta mánuði, leggja fram þá áætlun. Það er líka ánægjulegt að segja frá því að í þessari nýju fjármálaáætlun kemur inn nýtt fjármagn sem snýr að hinu svokallaða hringrásarhagkerfi. Þar er m.a. að tekist á við neyslu og sóun, plastmengun, matarsóun og fleiri atriði sem tengist því sem hv. þingmaður kom inn.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þetta svar. Ég fagna því auðvitað ef stjórnvöld eru að skoða þetta mál heildstætt og því að vænst sé einhverra aðgerða af hálfu stjórnvalda í þeim efnum, af því að við höfum séð afleiðingarnar af þessu. Svo má líka minnast á forvarnir í því sambandi, þ.e. að hafa meira eftirlit með þeim sem varpa þessu eða missa frá sér. Ég ætla einnig að minnast á geislamengun í sjó. Það er alþekkt að í kalda stríðinu sökktu stórveldin slíkum úrgangi, geislaúrgangi, í hafið lítt vörðum. Þetta er tímasprengja, tifandi tímasprengja. Við erum fiskveiðiþjóð og þess vegna spyr ég: Hvernig er staðið að vöktun geislamengunar í sjó við Ísland? Hvaða rannsóknir hafa verið gerðar á geislamengun í sjó við landið? Ef slíkar rannsóknir hafa ekki verið gerðar, hvaða rannsóknir hyggst ráðherra framkvæma?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanninum fyrir að koma inn á það mikilvæga atriði sem geislamengun í sjó er og tek undir það með honum. Þetta er atriði sem ég myndi vilja skoða frekar. Ég get ekki svarað nákvæmlega þeim spurningum sem þingmaðurinn kom með. Þetta eru atriði sem heyra ekki undir ráðuneyti mitt. Ég vil hins vegar gjarnan ræða málið frekar með þingmanninum og við getum kannski tekið þá umræðu á eftir. En ég þekki ekki nægilega vel til þeirra mála til að geta svarað þingmanninum einn, tveir og þrír.
Herra forseti. Eitt er nokkuð víst, við verðum að breyta neysluvenjum okkar ef við ætlum að ná einhverjum árangri í baráttunni gegn hlýnun jarðar og súrnun sjávar. Og til að eiga einhverja möguleika á því að ná árangri í þessu stærsta sameiginlega verkefni mannkyns þarf vilja almennings til breytinga og pólitískan vilja og kjark stjórnvalda. Mér finnst að stefna íslenskra stjórnvalda megi vera mun djarfari í þessum efnum. Aðgerðaáætlun Íslands í loftslagsmálum þarf að vera uppfull af verkefnum sem við sjáum að skili árangri þannig að fólk sé tilbúið til að leggja á sig vinnuna. Sumt af því sem við verðum að gera getur tekið á, því að það krefst þess að við breytum okkur sjálfum og því sem við erum vön að gera. Eitt verkefni, sem ekki er eitt af þeim erfiðu, er að stjórnvöld hvetji til aukinnar framleiðslu á íslensku grænmeti. Athuganir sem gerðar hafa verið fyrir Samband garðyrkjubænda sýna að kolefnisspor íslensks grænmetis er allt niður í 26% af því sem innflutt grænmeti skilur eftir sig. Að meðaltali er það um helmingslosun, íslenskri framleiðslu í hag. Þetta eitt sýnir að mikill umhverfisávinningur væri af aukinni innlendri framleiðslu á grænmeti. Alla jafna má reikna með að kolefnisspor matvæla úr jurtaríkinu sé mun minna en úr dýraríkinu. Stefna stjórnvalda miðar við að búið verði að kolefnisjafna landið fyrir ákveðinn tíma. Það verður ekki gert nema með víðtækum og margvíslegum aðgerðum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort honum finnist það koma til greina að fjármagna hvatningu til þess að auka grænmetisframleiðslu á Íslandi sem part af áætlun í loftslagsmálum.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég er þeirrar skoðunar og deili henni með þingmanninum að ekki bara er framleiðsla íslensks grænmetis í þessu samhengi loftslagsmála mikilvæg, heldur ekki síður það að neyta grænmetis. Þar getur munað heilmiklu að breyta bara örlítið um mataræði. Það eru vissulega margir sem hafa tekið upp nýjan lífsstíl og gerst vegan eða grænmetisætur, sem er hið besta mál, en svo eru aðrir sem hafa kannski minnkað við sig í kjötáti. Allt skiptir þetta máli. Varðandi það að fjármagna einhvers konar hvatningu til framleiðslu íslensks grænmetis þá finnst mér alveg koma til greina að skoða það. Ég veit ekki nákvæmlega hvers konar hvatningu hv. þingmaður á við en hún getur náttúrlega verið margs konar. Hún getur snúið m.a. að neytendum en náttúrlega ekki síður að framleiðendum sjálfum. Hvatning getur líka falist í opinberum stuðningi eða afsláttum, stundum hefur það verið nefnt út af rafmagni og öðru slíku sem fer til innlendrar garðyrkjuræktar. Þetta eru allt atriði sem hafa verið rædd heilmikið á undanförnum árum. Mér finnst spennandi að skoða þetta en við þurfum að ræða hins vegar aðeins betur hvað felst í hvatningu. Við getum gert það síðar.
Herra forseti. Við skulum endilega að gera það þegar við höfum aðeins lengri tíma. En loftslagsáætlun ríkisstjórnarinnar þarf að snerta öll málasvið og alla málaflokka ríkisfjármála. Þegar Benedikt Erlingsson tók við kvikmyndaverðlaunum Norðurlandaráðs fyrir myndina Kona fer í stríð sagði hann eitthvað á þá leið að nú þyrftu stjórnmálamenn að lofa fólki minna af öllu til þess að takast á við hlýnun jarðar, en þeir gætu í staðinn boðið meiri ást. Þetta fannst mér fallegt. Er þetta ekki einmitt það sem við þurfum að gera? Þurfum við ekki að breyta neysluvenjum okkar, draga úr allri neyslu og minnka kolefnissporin með þeim hætti og fylla síðan upp í tómið með meiri ást og meiri umhyggju?
Hæstv. forseti. Ást, ást, ást. Ég tek bara undir meiri ást í lífi og starfi. Já, ég ætla ekki að segja sem ég var nærri búinn að segja, það er best að sleppa því. Ég tek innilega undir þetta og þakka hv. þingmanni líka fyrir að koma inn á þetta atriði. Það sem snýr að því að draga úr neyslu og sóun er einmitt það atriði sem ég lagði áherslu á við núverandi fjármálaáætlun að fá inn nýtt fjármagn í. Það var kannski ekki um mikið af nýjum fjármunum að ræða núna, við þekkjum hvernig efnahagsmálin eru núna. Þess vegna eru þetta um 100 milljónir á ári en núna varanlega sem koma inn til þess að geta varið þeim í margvísleg verkefni sem tengjast neyslu og framleiðslu og úrgangsmálum, því sem við getum sett undir einn hatt og kallað hringrásarhagkerfið.
Herra forseti. Eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á áðan er að ýmsu leyti mjög góð töluleg aukning í fjármálaáætluninni hvað varðar loftslags- og umhverfismál, sem er mjög gott. Það er líka mjög gott að sjá að peningarnir virðast fylgja að einhverju leyti og auðvitað mætti gera betur, en mér sýnist á öllu að hæstv. ráðherra hafi staðið sig mjög vel í því að búa til góða áætlun. Mig langar til að koma aðeins inn á mælikvarðana - vegna þess að auðvitað væri besta áætlun í heimi gagnslaus ef við gætum ekki mælt árangurinn af henni. Ég hef svo sem gagnrýnt það áður að í loftslagsáætlun ríkisstjórnarinnar eru 34 tölusettir liðir sem mikilvægu tölurnar vantar í rauninni við, þ.e. hversu mikils samdráttar á losun koltvísýrings er nákvæmlega að vænta vegna þeirrar aðgerðar. Í fjármálaáætluninni er talað um að ljúka þeim 34 aðgerðum, sem er ágætt, en við höfum ekki enn þá neitt mat á því hverju það raunverulega skilar. Að sama skapi er talað um að auka fjölda friðlýstra svæða úr 114 í 145 fyrir árið 2020 og í 165 fyrir árið 2024. Það er bara flott. En friðlýst svæði gætu verið frekar lítil, það væri svo sem hægt að friðlýsa bakgarðinn hjá mér. Ég veit ekki hvort hússjóðurinn eða húsfélagið tæki vel í það. Það gagnast ekki mjög mikið og við verðum kannski að ræða aðeins um stærðina, heildarhlutdeild landsins sem færi undir slík svæði. Vísa ég í tillögu E.O. Wilsons líffræðings sem talaði fyrir því að vernda hálfa jörðina og þá gætum við miðað við 50%. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Getum við ekki fengið aðeins betri mælikvarða, bæði á losun koltvísýrings annars vegar og hins vegar hvað varðar það magn lands sem við ætlum að vernda?
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir það sem ég ætla að fá að nefna núna í framhaldi af umræðunni áðan, ást hans til mín og þakka ég honum hlý orð í minn garð. Þannig að ástin er greinilega að aukast í þessu herbergi, það er gott. Nema hvað, varðandi það sem hv. þingmaður nefndi um hver samdrátturinn yrði sem þá kæmi í kjölfar þeirra aðgerða sem settar eru fram í aðgerðaáætluninni, þá er það alveg hárrétt að ekki er búið að meta það, enda var það alltaf meiningin að gera það eftir fyrsta áfanga áætlunarinnar sem kom út í fyrrahaust. Við erum því að vinna að þessu. Það er auðveldara að meta þetta fyrir sumar aðgerðir en aðrar. Ég tek sem dæmi að það er sennilega auðveldara, ef menn eru t.d. að endurheimta votlendi eða ákveðið marga hektara af landi, að geta sagt til um hversu mikið það er, en að meta ýmsar aðgerðir, eins og t.d. fræðslu, sem er hreinlega ekki hægt að setja samdráttartölu á. Þetta fer því svolítið eftir aðgerðum hvað hægt er að gera. Til að koma að friðlýstu svæðunum þá er það alveg hárrétt sem fram kemur hjá hv. þingmanni, að það að setja fram tölu, jú, það er gott og vel. Það sem við erum náttúrlega að miða við þarna eru líka ákveðnar áætlanir sem nú þegar eru til staðar og við erum að vinna eftir, þ.e. rammaáætlun. Þar eru ein 18 svæði, ef ég man rétt. Síðan eru ein 20 svæði eða svo undir gömlu náttúruverndaráætluninni og sum af þeim svæðum eru afmörkuð. Önnur eru mjög stór landsvæði. Svo nefni ég náttúrlega sérstaklega áformin um miðhálendisþjóðgarð sem myndu koma okkur allnálægt þeirri 50% tölu sem hv. þingmaður, svona í heildina fyrir allt landið, nefndi í máli sínu.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þetta ágæta svar. Það er auðvitað svo að maður gerir ekki ráð fyrir að allt verði mælanlegt og það er ákveðin áhætta þegar fólk heimtar að allt sé mælanlegt. En auðvitað væri gott að fá þessa mælikvarða. Það væri því ágætt að fá að vita hjá hæstv. ráðherra hvort við getum átt von á því fyrir næstu fjármálaáætlun, að ári, að það verði til einhvers konar líkan eða alla vega eitthvað sem er nokkuð í áttina að því að geta mælt helstu aðgerðirnar, ásamt því hvort einhverjar líkur séu á að við getum klárað miðhálendisþjóðgarðinn núna í haust. 45% af landinu yrði verndað, ef mig misminnir ekki. Svo að lokum úr því að ég er að knýja fram loforð, sem ég veit ekki hvort raunhæft sé að ætla að staðið verði við. Gæti hæstv. ráðherra reynt að slá á einhverja tölu um hversu mikið af votlendi væri mögulegt að endurheimta innan þess ramma sem er í fjármálaáætluninni, kannski í prósentum eða hekturum talið?
Hæstv. forseti. Já, ég held að ég ætti að geta lofað því að við munum hafa betri tölur að ári vegna þess að við erum að vinna í þessum málum hvað varðar aðgerðaáætlunina núna í ár. Varðandi miðhálendisþjóðgarð, hvenær hann yrði nákvæmlega settur á laggirnar get ég engu lofað um. Nefndin, þessi þverpólitíska nefnd, sem er að vinna að því máli á að skila af sér í haust og vinnan er á réttu róli. Spurningu hv. þingmanns um votlendið get ég því miður ekki svarað að svo komnu máli en þau mál eru í vinnslu, þ.e. áætlanir um þetta hjá Landgræðslunni og Skógræktinni.
Frú forseti. Ég get að ýmsu leyti tekið undir ánægjuraddir þingmanna um að það er vissulega gott að sjá að verið er að auka útgjöld til umhverfismála og náttúruverndar á ýmsum stigum. Ég fæ mig samt ekki til neinna gífuryrða eða stórtækra hrósyrða því að mér finnst við enn þá vera með dálítið kaþólska nálgun, ef við getum sagt sem svo, á umhverfismálin. Við höfum ákveðið að fjölga ferðum okkar til prestsins til syndaaflausnar en um leið stórauka ferðir okkar á öldurhús bæjarins og jafnvel lengja dvalartíma þar í leiðinni. Við byggjum hér á hagkerfi þar sem við t.d. aukum lítillega við stuðning við skógrækt eða endurheimt votlendis en niðurgreiðum á sama tíma kjötframleiðslu alveg gríðarlega mikið með tilheyrandi sótspori. Við byggjum hagvöxt okkar að mörgu leyti á stóraukningu í alþjóðaflugi með gríðarlegu sótspori, við finnum varla verra sótspor hjá okkur persónulega en einmitt þegar við fljúgum. Við erum þjóðfélag með gríðarlega hátt neyslustig en alveg ótrúlega lélega frammistöðu í endurvinnslu. Að frátalinni þeirri hugmynd sem hefur kannski verið viðruð hérna, að við efnum bara til stórátaks í að gera þjóðina vegan, þá velti ég fyrir mér: Hvað getum við gert til að vega á móti þessu? Ég hefði áhuga á að heyra mat hæstv. ráðherra á því, t.d. hvað varðar alþjóðaflugið. Hvenær kemur að skuldadögum okkar þar? Hvenær munum við þurfa að stórauka metnað okkar í einhvers konar kolefnisjöfnun eða að draga úr losun okkar vegna flugsins? Ég kem kannski að fleiri þáttum í síðari ræðu.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa góðu punkta sem hann kemur með og kannski ekki síst hvað varðar alþjóðaflugið. Það er ljóst að á heimsvísu og ekki síður hér á Íslandi hefur það aukist gríðarlega á undanförnum árum. Það er kannski ákveðin þversögn fólgin í því að á sama tíma og flugið hefur verið mjög mikilvægt fyrir íslenskt efnahagslíf þá eykur það líka sótspor okkar. Á hinum alþjóðlega vettvangi er núna unnið að alþjóðlegu samkomulagi sem lýtur að alþjóðaflugi. Ég man ekki hvort það er 2020 eða 2021 sem stefnt er að því að slíkir samningar verði tilbúnir. Ég myndi taka undir það með þingmanninum að manni finnst það náttúrlega svolítið seint. Þetta er eitthvað sem manni finnst að hefði átt að vera komið eiginlega miklu fyrr og þessu hefði átt að sinna ásamt mörgum þeim mikilvægu málum sem tekið er á í Parísarsamkomulaginu m.a. En þetta er svona, þessir hlutir gerast einn af öðrum á hinum alþjóðlega vettvangi. Það sem við getum hins vegar gert í millitíðinni, ef við getum sagt sem svo, þá er ekkert sem á að stoppa okkur í því, bæði sem einstaklinga en líka að fyrirtæki setji metnaðarfyllri markmið um að draga úr losun með öllum þeim tæknibreytingum sem þau geta komið á. Ef ég man rétt þá held ég að Icelandair hafi tekist að draga úr losun um 5% á einhverjum árum með því að skipta út ákveðnum tæknibúnaði. Svo er það náttúrlega að setja sér markmið um kolefnishlutleysi og vinna að því að ná því með því að koma sjálf með aðgerðir en veita líka viðskiptavinum sínum tækifæri til að gera það og kolefnisjafna ferðir sínar. Það geri ég persónulega.
Frú forseti. Já, ég held að þar liggi kannski áhyggjur mínar, þegar verður farið að taka á fluginu þá reynir í alvöru á hversu sjálfbær vöxtur okkar í ferðaþjónustu mun reynast, þegar sá kostnaður verður lagður á flugið sem samsvarar umhverfiskostnaði þess. Flugferðir verða væntanlega talsvert dýrari í framtíðinni. Það er líka þessi viðhorfsbreyting sem við sjálf þurfum að tileinka okkur. Það dugir okkur ekki endalaust að kaupa okkur syndaaflausn með því að auka skógrækt eða fylla upp í skurði. Við þurfum að draga úr losun og við þurfum að beita þeim hagrænu hvötum sem við þekkjum. Við þurfum að skattleggja mengun. Við komumst ekkert á áfangastað öðruvísi. Við þurfum að vera óhrædd við að skattleggja myndarlega losun af völdum jarðefnaeldsneytis hvar sem hennar verður vart. Síðast en ekki síst verðum við að gera miklu betur í hringrásarhagkerfinu eða endurvinnslunni. Þar hvet [[Forseti hringir.]]ég eindregið hæstv. ráðherra til að efla verulega samstarf við sveitarstjórnarstigið þar sem manni sýnist metnaðarleysið vera heldur mikið miðað við [[Forseti hringir.]]hvar við ættum að vera í þeim efnum.
Hæstv. forseti. Ég vil gera að umtalsefni það sem hv. þingmaður kom inn á og snýr að umhverfiskostnaði. Það er sá kostnaður sem fellur til og er oft ekki tekinn inn í jöfnuna, það sem á ensku kallast „externalities“. Það er eitthvað sem ég tek undir með þingmanninum að við þurfum að taka inn í jöfnuna þegar við skoðum þessi mál. Varðandi úrgangsmálin þá er ég að skoða það í fyrsta lagi að skylda flokkun. Það er ekki þannig í dag. Það myndi ná til úrgangs frá heimilum en líka og ekki síður frá fyrirtækjum. Þetta held ég að sé gríðarlega mikilvægt atriði. Það þarf líka að skoða hvort ekki megi samræma betur flokkun á milli sveitarfélaga. Við flokkum ekki með sama hætti í öllum sveitarfélögum. Það væri ágætt held ég fyrsta skref en þau eru mörg önnur, m.a. er til skoðunar [[Forseti hringir.]]núna urðunarskattur því það er allt of ódýrt að urða eins og staðan er í dag.
Virðulegur forseti. Við erum að tala um fjármálaáætlun til næstu ára og er umhverfis- og auðlindaráðherra til svara. Ég sé hvergi í framtíðaráætluninni minnst á brunahólf skóga. Við höfum orðið vitni að því úti um alla Evrópu og í Ameríku að skógar brenna og það virðist vera náttúrulögmál að engum detti í hug að búa til brunahólf. Við teljum kannski á Íslandi að engin hætta sé á því að heilu skógarnir brenni en það geta komið þurrkatímabil, því miður. Það virðist engin hugsun eða stefna vera í þeim málum, a.m.k. er það ekki í áætluninni sem ég var að lesa. Við vitum að þetta gildir líka um sinubruna og mosa og við vitum hvað gerðist á sínum tíma á Snæfellsnesinu þar sem allt varð stjórnlaust með tilheyrandi skaða fyrir bæði dýralíf og annað. Ég vil fá að vita af hverju það er ekkert um þetta í áætluninni. Síðan er það flokkun sorps, sem er í algjörum ólestri. Ég bý í Hafnarfirði og það er því miður engin stefna í að flokka sorp á nokkurn hátt nema rétt blöðin og svo fer allt hitt í sömu tunnuna. Það er alveg með ólíkindum. Svo er það í sambandi við ungu mótmælendurna sem mæta alltaf hérna í hádegi á föstudögum. Ég efast um að þau séu mjög sátt við þessar framtíðaráætlanir í umhverfismálum. Þau vilja og heimta mun meira. Er hæstv. ráðherra ekki sammála um að við ættum að segja að þetta sé aðeins fyrsta skrefið á þessu ári en svo verðum við að gefa vel í næstu árin?
Hæstv. forseti. Þeir koma títt upp í ræðupúlt núna, Guðmundarnir Ingarnir. Það er skemmtilegt. Rétt aðeins varðandi það sem hv. þingmaður nefndi um hættu á brunum, bæði hvað varðar skógrækt og síðan aðra almenna gróðurelda. Mér skilst að sveitarfélögin og Skógrækt ríkisins hafi verið að vinna að því kortleggja hvar mestu hætturnar eru og hvernig megi bregðast við þeim. Ég sé líka tækifæri með nýja skógræktarfrumvarpinu sem nú er til umfjöllunar í þinginu, að þar geti komið til í gegnum landsáætlanir og aukið samstarf við sveitarfélög með svæðisbundnum áætlunum að taka þau málefni inn í, sem eru mjög mikilvæg. Nefndir voru Mýraeldarnir, sem er akkúrat mín sveit. Það eru ein 13 ár síðan þeir áttu sér stað og var eiginlega ótrúlegt að þeir höfðu mun minni áhrif en var talið, sem betur fer. Engu að síður var það kannski ákveðin gæfa að ekki yrði neitt tjón á mannvirkjum og öðru slíku. Ég gæti farið í löngu máli yfir nákvæmlega hvar þetta fór yfir og við hvaða læki það stoppaði og hvaða bændur það voru sem þarna lögðu lóð á vogarskálarnar. En ég ætla að sleppa því. Síðan hefur komið fram í umræðunni í dag þetta varðandi úrgangsmálin. Sums staðar er flokkun sorps í góðu lagi en annars staðar ekki. Það sem ég hef lagt áherslu á er að skylda úrgangsflokkun, bæði frá heimilum og frá fyrirtækjum, og reyna að ná meiri samræmingu á milli sveitarfélaga. Varðandi síðasta atriðið sem snýr að loftslagsmótmælum þá fagna ég slíkum aktívistum og hlusta eftir þeim og hef m.a. hitt fulltrúa þeirra ágætu samtaka sem þarna hafa komið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir svörin. Ég vil spyrja hann líka hvort við eigum ekki að reyna að vera svolítið frumleg í hugsun og finna upp eitthvert hvatningarkerfi og verðlauna góðar hugmyndir í sambandi við umhverfismál. Til upplýsingar varð ég vitni að frábærri hugmynd um daginn í tengslum við þann hvimleiða vana margra að skyrpa í allar áttir. Einhver tók sig til og skyrpti bara í lófann á sér og notaði það sem gel. Þarna sparaði hann mjög fljótt og verndaði umhverfið með því að minnka gelnotkun. Mér finnst hugmyndin mjög góð og verðlauna virði. Svona frumkvöðla eigum við að hvetja til góðra verka og verðlauna þá og láta þá finna upp ýmislegt tengt umhverfismálum.
Hæstv. forseti. Ég er svo heppinn að vera þunnhærður og nærri því orðinn sköllóttur og þurfa ekki að hafa miklar áhyggjur af því hvers konar gel ég nota, sem betur fer segi ég bara því að ég er ekki viss um að ég myndi vilja fara þá leið sem hv. þingmaður nefndi. Að því sögðu tek ég undir að það að hrósa fólki er oft og tíðum leið til árangurs. Það eru satt best að segja ýmis verðlaun í gangi í umhverfismálum, m.a. á degi umhverfisins sem rennur upp í apríl og lýtur að umhverfisstarfi fyrirtækja og á degi íslenskrar náttúru á haustin sem lýtur að bæði blaðamannaverðlaunum fyrir umfjöllun um náttúruverndarmál og líka fyrir einstaklinga. Svo erum við að þróa í tengslum við tillögur um aðgerðir í plastmálum ákveðna viðurkenningu á því sviði sem við munum væntanlega tilkynna um seinna og ætla ég að leyfa þingmanninum að bíða með það af því að tími minn er búinn.
Virðulegi forseti. Ég geri nú í stuttu máli grein fyrir fjármálaáætlun fyrir árin 2020–2024 varðandi þau málefnasvið sem heyra undir mig sem utanríkisráðherra, þ.e. málefnasvið 4, utanríkismál, og 35 alþjóðleg þróunarsamvinna. Helstu verkefni sem falla undir þessi málefnasvið eru annars vegar alþjóðasamstarf, öryggis- og varnarmál, utanríkisviðskipti, borgaraþjónusta og þjóðaréttur og hins vegar þróunarsamvinna og mannúðarmál. Meginmarkmið utanríkisþjónustunnar er að tryggja að þjóðin sé sjálfstæð, örugg, frjáls, búi við hagsæld og njóti mannréttinda. Hlutverk hennar er að gæta í hvívetna hagsmuna lands og þjóðar á alþjóðavettvangi á sviði stjórnmála, viðskipta og menningar og veita skilvirka borgaraþjónustu. Utanríkisstefna Íslands byggir á skýrum gildum um lýðræði, mannréttindi, jafnrétti, sjálfbæra þróun og friðsamlegar lausnir þar sem heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna eru höfð að leiðarljósi. Ég vek athygli á því að þróun framlaga til þessara tveggja málefnasviða verður með nokkuð ólíkum hætti á tímabilinu. Annars vegar er gert ráð fyrir að framlög til utanríkismála lækki úr 11,8 milljörðum kr. í 10,7 milljarða kr. á tímabilinu, eða um ríflega 1 milljarð. Hins vegar hækki framlög til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu úr um 6 milljörðum kr. í eina 8,8 milljarða kr., eða um liðlega 2,7 milljarða kr. Ég sný mér fyrst að málefnasviði 4, utanríkismál, en undir það fellur utanríkisþjónustan. Skýringarnar á lækkun framlaga til utanríkismála á tímabilinu eru einkum tvær, auk aðhalds á tímabilinu. Annars vegar lækka framlög til uppbyggingarsjóðs EES og hins vegar skýrist lækkunin af tímabundnum verkefnum sem lýkur á tímabilinu. Hér er um að ræða formennsku í Norðurskautsráðinu, setu Íslands í mannréttindaráðinu og styrkingu utanríkisþjónustunnar til undirbúnings Brexit, auk fleiri smærri verkefna. Framlög til annarra verkefna standa ýmist í stað eða lækka vegna aukins aðhalds. Fyrir utanríkisþjónustuna verður talsverð áskorun að tryggja farsæl lok tímabundinna verkefna og takast á við ýmis brýn verkefni við þær aðstæður. Meðal verkefna fram undan eru formennska Íslands í Norðurskautsráðinu og ráðherranefnd Evrópuráðsins og hagsmunagæsla vegna útgöngu Bretlands úr ESB. Til viðbótar er vert að nefna framboð Íslands til stjórnarsetu í UNESCO fyrir hönd Norðurlandanna árin 2021–2025. Áfram verður unnið að bættri framkvæmd EES-samningsins í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar með því að styrkja stöðu fagráðuneyta og sendiráðsins í Brussel. Ísland er herlaus þjóð sem tryggir öryggi sitt og varnir með virku alþjóðlegu samstarfi og aðild að Atlantshafsbandalaginu. Varnarsamningurinn við Bandaríkin er meginstoð í stefnu um öryggi og varnir landsins sem og samstarf aðildarríkjanna í Atlantshafsbandalaginu og grannríkja. Í þessu samstarfi ábyrgjumst við rekstur íslenska loftvarnakerfisins, eftirlitskerfa með hafsvæðum, samskiptakerfa og annarra mannvirkja og búnaðar á Íslandi. Helsta áskorunin sem við stöndum frammi fyrir í varnarsamstarfinu er uppsöfnuð viðhaldsþörf varnarmannvirkja sem er dragbítur á getu okkar til að standa við öryggis- og varnarskuldbindingar okkar. Í ljósi breyttrar stöðu öryggis- og varnarmála á Norður-Atlantshafi er mikilvægt að aðstaða og búnaður sé til staðar á Íslandi fyrir samstarfsþjóðir. Á þetta bæði við um mannvirki og gistiríkjastuðning, þar með talið loftrýmisgæslu, æfingar eða eftirlit með kafbátaferðum. Í fjármálaáætluninni, sem liggur hér fyrir Alþingi, er ekki gert ráð fyrir sérstökum fjárveitingum vegna þessara framkvæmda. Unnið er að greiningu og forgangsröðun nauðsynlegra viðhaldsframkvæmda og verður niðurstaða greiningarinnar, ásamt kostnaðaráætlun, lögð fram á næstu vikum. Ég sný mér nú að málefnasviði 35 alþjóðleg þróunarsamvinna, sem er nýtt málefnasvið sem var áður einn af málaflokkum á málefnasviði 4 utanríkismál. Alþjóðleg þróunarsamvinna er ein af meginstoðum íslenskrar utanríkisstefnu og mikilvægur hlekkur í þjóðaröryggisstefnu Íslands. Með virkri þátttöku í þróunarsamvinnu leitast Ísland við að uppfylla pólitískar, lagalegar og siðferðislegar skyldur sínar sem ábyrg þjóð í samfélagi þjóðanna. Framlög til málefnasviðsins aukast um ríflega 2,7 milljarða á tímabilinu, eða úr ríflega 6 milljörðum kr. í um 8,8 milljarða kr. í lok áætlunarinnar. Aukningin er fyrst og fremst komin til vegna stefnu stjórnvalda í málefnum um þróunarsamvinnu, en gert er ráð fyrir að framlög sem hlutfall af vergum þjóðartekjum hækki úr 0,29% árið 2020 í 0,35% árið 2022. Meginverkefni sviðsins er tvíhliða og fjölþjóðleg þróunarsamvinna í samstarfi við samstarfslönd og svæði, fjölþjóðastofnanir og frjáls félagasamtök með mannréttindi, jafnrétti og sjálfbærni að leiðarljósi í þróunarstarfi Íslands sem styðst við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna. Lögð er sérstök áhersla á að sérþekking Íslands nýtist sem best í baráttu gegn fátækt, t.d. á sviði jarðhitaþróunar og sjávarútvegs. Nýjum samstarfssjóði í tengslum við atvinnulífið er ætlað að styrkja samstarf vegna fyrirtækja sem stuðla að atvinnusköpun og sjálfbærum hagvexti í þróunarríkjum. Í nýrri þróunarsamvinnustefnu fyrir tímabilið 2019–2023 sem nú liggur fyrir Alþingi [[Forseti hringir.]]má sjá helstu markmið Íslands í þróunarsamvinnu. Utanríkisþjónustan er ein sú minnsta í Evrópu, enda þjóðin fámenn. [[Forseti hringir.]]Verkefnin taka ekki öll mið af höfðatölu. Ég held að ég komist ekki lengra með ræðuna, virðulegur forseti.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta ræðu. Það er svo sem ekkert nýtt eða óvænt sem kom fram í ræðunni, upptalning á verkefnum fyrst og fremst, enda er það kannski í stíl við fjármálaáætlunina sem er fyrst og fremst upptalning á stefnumiðum ríkisstjórnarinnar. Það er ekki verið að brjóta niður á málefnasviðin mjög nákvæmt, þ.e. í hvað peningarnir eiga að fara sem þarna eru nýttir. Hins vegar kemur réttilega fram hjá hæstv. ráðherra að það er verið að skera niður. Það er verið að minnka þá fjármuni sem eru settir í utanríkisþjónustuna, sem ég held að sé mjög slæmt á sama tíma og ráðherra talar um hversu lítil þjónustan er. Land eins og Ísland, sem er lítið eyríki í miðju Atlantshafi, þarf að vera með sterka utanríkisþjónustu. Þess vegna er sorglegt að sjá að það er ekki mikill metnaður fyrir því að efla hana í þessari áætlun, nema þarna eigi eftir að útfæra einhverja hluti sem við einfaldlega sjáum ekki hér. Mig langar að spyrja ráðherra - og byrja á einu smámáli, kannski - því á bls. 181 í kaflanum um stefnumótun málefnasviða, Framtíðarsýn og meginmarkmið, er texti um grunngildi þjóðarinnar. Hefur þjóðin samþykkt að setja sér einhver grunngildi eða er hér fyrst og fremst verið að ræða um grunngildi utanríkisþjónustunnar? Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í bls. 183 þar sem rætt er um öfluga framkvæmd EES-samningsins. Ég átta mig ekki á því hvernig hún á að vera „öflug“. Snýst þetta ekki um það að hún eigi að vera rétt, fyrst og fremst? Að við eigum að sinna þessum samningi eins og okkur ber? Síðan langar mig að spyrja því að á sömu blaðsíðu eru menn býsna góðir með sig af tímabundinni setu í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Þar er líka talað um að efla eigi málsvarshlutverkið og þar er Strassborg nefnd. Ísland er líklega eina landið sem ekki er með fastan fulltrúa eða sendiráð, eða hvað menn kalla þetta, starfsmann á staðnum. Því er sinnt af góðu fólki frá París, ef ég veit rétt. Það sama má segja um ÖSE í Vín. Þar er gott fólk sem sinnir því starfi. [[Forseti hringir.]]En er ekki samt tvískinnungur í því að stæra sig af setu í mannréttindaráðinu og hafa svo ekki metnað til að efla þessar stofnanir?
Virðulegur forseti. Ég hef ávallt verið þeirrar skoðunar að ekki sé beint samhengi milli fjárframlaga og árangurs. Ég held að það séu mörg dæmi þess, eiginlega bara mjög mörg. En varðandi það sem hv. þingmaður spyr um - og ég þakka honum fyrir ræðuna - held ég að þegar við tölum um grunngildi þjóðarinnar hafi ég metið það þannig að um þau væri góð sátt. En það er sjálfsagt að ræða það ef menn hafa áhuga á því. Varðandi öfluga framkvæmd EES-samningsins er hv. þingmaður að koma að stóru máli sem ég hef lagt mikla áherslu á og núverandi ríkisstjórn. Það var eitt það fyrsta sem ég gerði sem utanríkisráðherra að setja af stað vinnu um aukna hagsmunagæslu á sviði EES. Þegar við sóttum um aðild að ESB tókum við niður þá hagsmunagæslu að stórum hluta sem við höfðum, sem felst einfaldlega í því að við höfum haft fulltrúa úr öllum fagráðuneytum í Brussel sem eiga að vakta mál sem þangað koma, sérstaklega á fyrstu stigum því þá getum við haft mest áhrif. Auðvitað getum við gert ákveðna hluti eftir það. En eitt er alveg öruggt að ef við erum ekki á svæðinu og erum ekki að vinna heimavinnuna okkar sjálf þá mun enginn gæta okkar hagsmuna. Það er það sem hér er verið að vísa í þegar talað er um öfluga framkvæmd EES-samningsins. Sömuleiðis setti ég af stað vinnu undir forystu Björns Bjarnasonar við að skoða þessi mál, m.a. varðandi framkvæmdina. Ég er þeirrar skoðunar að við getum gert mun betur þegar kemur að framkvæmd EES-samningsins - og ég get farið betur í það seinna í umræðunni. Mannréttindaráðið er í Genf og við erum með prýðilega fastanefnd þar og sendiskrifstofu. Væntanlega er hv. þingmaður að vísa til Evrópuráðsins í Strassborg. Við þurfum að forgangsraða hlutum en hvað varðar mannréttindaráð er það prýðilega mannað og ég held að við getum verið mjög stolt af því sem við höfum gert fram til þessa og ég á ekki von á því að það breytist. Varðandi Vín: Þótt við höfum tekið niður sendiráðið erum við áfram með fastanefnd og ég held að við höfum sinnt því hlutverki alveg prýðilega. En ég held að það hafi verið skynsamlegt skref að loka sendiráðinu í Vín.
Forseti. Ég held að hæstv. ráðherra hafi ekki heyrt eða verið að hlusta á það sem ég var að spyrja hann út í. Ég var að velta fyrir mér hvort það gæti verið að það væri smámótsögn í því að stæra sig af setu í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna og hins vegar að sinna ekki sem skyldi starfsemi okkar í Strassborg og Vín. Þá er ég ekki að gera lítið úr því frábæra starfsfólki sem er að vinna þar fyrir okkur. Þetta snýst ekkert um það. Það snýst einfaldlega um það að við erum eina ríkið, eftir því sem ég best veit, sem er ekki í Strassborg með sínar skrifstofur og sinnir þessu þaðan. Og við höfum líka skorið niður í Vín - á sama tíma og við erum að berja okkur á brjóst með setu í mannréttindaráðinu, tölum um að við séum talsmenn mannréttinda og sinnum um leið ekki sem skyldi, með þeim hætti sem ég er að lýsa hér, þessum stóru verkefnum okkar. Ég hefði haldið að til að standa undir nafni ættum við að vera með fullmannaðar skrifstofur á báðum þessum stöðum. Það er rétt hjá ráðherra að oft og tíðum þarf kostnaður ekki að endurspegla árangur. En það er hins vegar ljóst að þegar við erum með litla utanríkisþjónustu, erum með land sem þarf á miklum samskiptum við umheiminn að halda, þá getum við ekki horft á að verið sé að draga saman seglin þar, eins og ráðherrann er að leggja til.
Virðulegur forseti. Það er bara engin mótsögn í þessu. Það er enginn, mér vitanlega, sem hefur haldið því fram, allra síst utan lands. Það hefur verið minni umræða um það sem höfum gert í mannréttindaráðinu hér heima en erlendis. Ég vil vekja athygli á því, virðulegi forseti, að það eru í fyrsta skipti tekin fyrir - með þeim hætti sem við lögðum upp með það - málefni Sádi-Arabíu, mannréttindabrotin þar. Það er í fyrsta skipti, eftir að við Íslendingar höfðum forgöngu um það. Mannréttindasamtök hafa opinberlega farið sérstaklega yfir framgöngu Íslands hvað varðar mannréttindaráðið í Genf. Það er ekki eitthvað sem kemur frá stjórnvöldum hér eða ríkisstjórninni, það er frá mannréttindasamtökum sem hafa vakið sérstaka athygli á því hvað við höfum staðið okkur vel hvað það varðar. Þannig að það er engin mótsögn í því að standa sig vel í mannréttindaráðinu og sinna þessu bæði í Strassborg og í Vín. Það kom ekki fram hjá hv. þingmanni [[Forseti hringir.]]nein málefnaleg gagnrýni á hvað við erum að gera þar. Við leitum alltaf leiða til að gera hluti með sem allra hagkvæmustum hætti og munum gera það áfram.
Frú forseti. Samkvæmt fjármálaáætlun lækka framlög til utanríkismála um hundruð milljónir króna á næstu fimm árum. Árið 2024 er áætlað að framlögin verði rúmum milljarði lægri en 2020. Hluti af þessu er skýrður með aðhaldskröfu en annað vegna tímabundinna verkefna sem er að ljúka á tímabilinu. Frú forseti. Þetta þykir mér skammsýni. Það hefur aldrei verið jafn mikilvægt og einmitt núna að auka alþjóðasamvinnu. Samvinna við aðrar þjóðir hefur skilað okkur Íslendingum ótrúlegum verðmætum, efnahagslegum, menningarlegum og félagslegum. Þar fyrir utan stendur mannkynið frammi fyrir gríðarlegum áskorunum sem krefjast nánari og metnaðarfyllri samvinnu þjóða en áður hefur þekkst. Þar nægir að nefna loftslagsógnina sem steðjar að okkur. Hlýnun jarðar skeytir ekki um landamæri og mun krefjast meiri samvinnu og mun róttækari og kostnaðarsamari aðgerða. Eða er ráðherrann kannski ósammála mér um að hlýnun jarðar kalli á meiri samvinnu og þar af leiðandi meiri útgjöld ráðuneytis hans? Ísland er ein ríkasta þjóð í heimi. Árið 2013 var tímasett áætlun um þróunarsamvinnu samþykkt á Íslandi um að markmiði Sameinuðu þjóðanna um að 0,7% af þjóðarframleiðslu yrði náð árið 2019. Flokkur hæstv. ráðherra hefur reyndar hunsað vilja Alþingis síðan þetta var og þessi ríkisstjórn ætlar sér einungis að fara upp í 0,35% á fimm ára tímabili. Ég verð að viðurkenna að mér finnst það algert metnaðarleysi, frú forseti, fyrir utan það að rúmur þriðjungur af þessu rennur í innlenda aðstoð sem er miklu hærra hlutfall en þekkist í samanburðarríkjum okkar. Ég hlýt því að spyrja: Ef ekki á næstu fimm árum, hvenær sér þá hæstv. ráðherra fyrir sér að ná markmiði Sameinuðu þjóðanna um 0,7% af þjóðarframleiðslu?
Virðulegi forseti. Ég veit ekki af hverju er verið að skamma mig fyrir þessa áætlun. Þetta er eitthvað sem er lagt fram og alveg sama hvaða fjármunir koma til málaflokksins þá reynir maður að fara eins vel með þá og mögulegt er. Það er alltaf hægt og málaflokkurinn er þess eðlis að maður getur nýtt allar þær krónur sem í hann koma. Hér er verið að forgangsraða í ríkisfjármálum og menn hafa sett langmestu aukninguna til heilbrigðis- og félagsmála, sérstaklega til málefna lífeyrisþega. En einn málaflokkur hefur vaxið gríðarlega á undanförnum árum og það eru framlög til þróunarmála. Þar er alveg gríðarleg aukning. Mér er til efs, ég hef auðvitað ekki borið það saman, að nokkur þjóð hafi aukið þetta jafn hratt og við Íslendingar erum að gera. Frá 2011 er aukningin að raunvirði upp á 91,4%, hvorki meira né minna. Það er verkefni okkar að nýta þessa fjármuni sem allra best. Ég tel eðlilegt og ég myndi telja að það væri betra að hafa uppbygginguna þannig í fleiri ráðuneytum en ekki bara í utanríkisráðuneytinu að við setjum ákveðna fjármuni í það þegar við tökum okkur ákveðin verkefni. Ég nefni formennsku í Norðurskautsráðinu, mannréttindaráðinu, formennsku í Norðurlandasamstarfinu og Norðurlanda- og Eystrasaltsríkjasamstarfinu svo eitthvað sé nefnt. En þegar þeim verkefnum er lokið þá er þeim lokið. Maður fer fram á að fá þá fjármuni til að nýta í verkefnin og þegar þeim er lokið þá eðli málsins samkvæmt dragast þeir fjármunir saman. Síðan eru ákveðnir hlutir sem ég benti á í framsöguræðu minni sem við þurfum að skoða sérstaklega. En stóra einstaka málið er að við ákveðum í næstu fjárlögum hvað fer til [[Forseti hringir.]]málaflokksins og svo er lykilatriði að reyna að fara vel með þá fjármuni eins og mögulegt er.
Frú forseti. Já, við erum sannarlega búin að auka framlögin til þróunarsamvinnu á síðustu árum, enda mætti annað vera óeðlilegt. Þjóðarhagur hefur vænkast gríðarlega á síðustu árum og það er miðað við hlutfall. En Sameinuðu þjóðirnar miða við 0,7% og það samþykktum við. Við náum því ekki. Er það ekkert öfugsnúið þegar við gætum verið að leggja svo miklu meira af mörkum? Nú var hæstv. ráðherra nýverið í Malaví og sá með eigin augum hversu miklu okkar aðstoð hefur skilað. Það eru mjög erfiðar aðstæður sem þar eru. Okkur ber sannarlega að hjálpa. Annars langaði mig að lokum að grípa aðeins það sem hæstv. ráðherra sagði áðan og spyrja: Má skilja það sem svo að ef ráðherra fengi einn að ráða væri mun meira sett í málaflokkinn en er gert hér?
Virðulegi forseti. Ef sá sem hér stendur fengi að ráða væri margt allt öðruvísi. Ég hef ekki tíma í einnar mínútu andsvari til að fara yfir það. En það sem ég er að segja er einfaldlega þetta: Þegar við erum búnir að ákveða það hvað við setjum til málaflokksins og við gerum það í fjárlögum þá nálgumst við það út frá markmiðum, það er það sem við leggjum upp með. Hverju viljum við ná fram með utanríkisþjónustunni? Hv. þingmaður bendir réttilega á hlut eins og hlýnun jarðar og þróunaraðstoðina. Það fer nú saman. Við erum t.d. með skóla Sameinuðu þjóðanna sem við erum með á Íslandi, sem er svolítið kjarninn í þróunarsamvinnunni. Þar erum við með Jarðhitaskólann, sem skiptir gríðarlega miklu máli þegar við glímum við loftslagsbreytingar, sömuleiðis Landgræðsluskólann. Maður getur í rauninni sagt að í því efni skipti Sjávarútvegsskólinn og jafnvel Jafnréttisskólinn líka máli að einhverjum hluta. Við erum með, ég vil nú helst ekki sletta, fókusinn á því og munum fylgja því þétt eftir eins og hefur verið gert áður. En við þurfum líka að ræða það hvernig við ætlum að ná þeim markmiðum sem við setjum okkur. [[Forseti hringir.]]Það er verkefnið þegar við höfum ákveðið fjármuni í málaflokkinn.
Frú forseti. Það er vissulega margt gott og til fyrirmyndar í fjármálaáætlun um utanríkismál, til að mynda áframhaldandi aukið vægi á auðlinda- og umhverfismál í utanríkismálum og verkefni á alþjóðavísu er varða loftslagsbreytingar og Ísland hefur skuldbundið sig til að sinna. Mig langar hins vegar að taka fram að það er umhugsunarefni að fjárframlög til utanríkismála muni dragast saman á tímabilinu sem um ræðir. Hér er dregið úr fjárframlögum til uppbyggingarsjóðs EES á tímabilinu, sem ég myndi gjarnan vilja fá útskýringar á hjá hæstv. ráðherra, og svo mun formennska okkar í Norðurskautsráðinu renna sitt skeið. Þó svo að þau verkefni verði ekki enn við lýði og útskýri samdráttinn hefði verið ánægjulegt að sjá samt áframhaldandi aukningu í utanríkismál og kannski sérstaklega, eins og var talað um fyrr í kvöld, í umhverfis- og loftslagsþáttinn á alþjóðasviðinu, sem mun bara vaxa og kalla á meiri fjárútlát, til að við getum tekið þátt í því alþjóðlega stórverkefni sem loftslagsbreytingar eru. Svo ætla ég líka að fá að nefna enn og aftur hversu mikilvægt ég tel það vera varðandi áherslur okkar á mannréttindamál sem eina af grundvallarstoðum okkar í utanríkisstefnu þjóðarinnar að styrkja viðveru Íslands við Evrópuráðsþingið í Strassborg til að við höfum þar starfandi fastanefnd. Eins og hæstv. ráðherra veit erum við eina þjóðin af 47 sem eiga sæti í Evrópuráðsþinginu sem ekki er með fastanefnd þar, ólíkt því sem var fyrir hrun og ákveðið var að endurvekja 2016. Það eru vissulega vonbrigði að sjá ekki þá ákvörðun í fjármálaáætluninni þó að vissulega hafi verið bætt í þann hlut utanríkisþjónustunnar frá því að við ræddum þau fyrir ári síðan með því að tilnefna sendiherra sem sinnir málefnum Evrópuráðsins og Evrópuráðsþingsins. Ég legg áfram áherslu á það við hæstv. ráðherra hversu mikilvægar grundvallarstoðir Evrópuráðið og Evrópuráðsþingið eru á sviði mannréttindalaga og lýðræðis. Í maí 2018 voru leyfisveitingar vegna hergagnaflutninga með borgaralegum loftförum færðar frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu yfir til utanríkisráðuneytisins. Hér er staðhæft á blaðsíðu 185 að ólíklegt sé að ráðuneytið nái að sinna þeim verkefnum sem skyldi innan núverandi útgjaldaramma. [[Forseti hringir.]]Þetta þarfnast nánari útskýringa og óska ég eftir þeim hjá hæstv. ráðherra. Hvernig stendur á því að ráðuneyti utanríkismála þurfi á auknum fjármunum [[Forseti hringir.]]að halda til leyfisveitinga vegna hergagnaflutninga?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar og ætla að reyna að svara þeim. Fyrst af því að hv. þingmaður spyr um sveiflurnar í uppbyggingarsjóði EES þá er þetta gamli þróunarsjóður EES eða EFTA sem okkur bar samkvæmt EES-samningnum að borga í í fimm ár. Við erum búin að borga í hann í 25 ár og síðasti samningurinn sem var gerður um þetta var árið 2016. Ég veit ekki nákvæmlega af hverju það gerist en það eru sveiflur og þær eru mjög miklar t.d. á tímabilinu. Eins og ég skil það fer það eftir verkefnastöðunni á hverjum tíma. En við erum búin að skuldbinda okkur til að borga ákveðna upphæð, gerðum það 2016, og ef ég man rétt þurfum við að semja um það aftur á næsta ári. Varðandi Norðurskautsráðið - og það er fleira, það er mannréttindaráðið og Norðurlandasamstarfið og annað slíkt - er hugsunin einfaldlega sú að við gerum áætlun um hvað þetta verkefni kostar og svo þegar því er lokið þurfum við eðli máls samkvæmt ekki að fylgja því eftir og þá er fjárveitingin tekin. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir Evrópuráðsþingið og hvernig þeim málum er fyrir komið. Síðan geta menn haft þá skoðun að við eigum að setja aukna fjármuni þangað og setja upp fastanefnd en það kostar fjármuni. Við höfum forgangsraðað eftir utanríkisþjónustu til framtíðar og lagt sérstaka áherslu á það. Aukningin sem við höfum fengið hefur nær eingöngu farið í þetta, annars vegar er aukin hagsmunagæsla varðandi EES, og ég held að það sé algerlega augljóst að full þörf er á því, og svo í verkefni eins og Brexit, sem er augljóslega líka mikilvægt. Hvað varðar hergagnaflutningana voru ákveðnir fjármunir inni í samgönguráðuneytinu til að halda utan um þau mál vegna þess að bak við þetta eru ákveðnir einstaklingar, sérfræðingar, sem sjá um slíkt. Það hefur reynst þrautin þyngri að fá þá fjárveitingu yfir í utanríkisráðuneytið en verkefnið hefur farið þangað, þannig að það eru góð ráð dýr, [[Forseti hringir.]]hvað menn eigi að gera, því að það kostar peninga að halda utan um viðkvæman málaflokk eins og hergagnaflutningarnir eru.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör og ætla mér ekki að tefja lengi við þau, enda gefa tvær mínútur og svo ein mínúta ekki mikið svigrúm til að ræða utanríkismálin. En mig langar í seinni ræðu að tæpa á þróunarsamvinnu og framlagi okkar til hennar. Vissulega er um að ræða aukningu í skrefum, sem er vel. Sú aukning kemur vel fram í krónutölum en við erum alltaf að miða okkur við hlutfall og það er mín skoðun að við eigum að halda því áfram og halda því á lofti. Aukningin er í samræmi við áætlun okkar um aukningu framlaga sem við settum okkur fyrir ansi mörgum árum síðan og erum við skuldbundin til að ná markmiðum Sameinuðu þjóðanna um þróunarsamvinnuna. Ég ásamt fleirum er orðin ansi langeyg eftir því hvenær í ósköpunum við ætlum að ná þeim markmiðum sem við höfum skuldbundið okkur til að ná. Mig langar að heyra hæstv. ráðherra lýsa því yfir [[Forseti hringir.]]hvenær hann sjái það fyrir sér gerast og einnig þann hluta þróunarsamvinnunnar sem fellur undir móttöku hælis- og flóttamanna á Íslandi. Svo langar mig að lokum, frú forseti, [[Forseti hringir.]]ég veit að forseti er farin að hringja hér, að hvetja hæstv. utanríkisráðherra til dáða. Þótt það komi fram á blaðsíðu 184 [[Forseti hringir.]]að við séum fámenn þjóð og séum með minnstu utanríkisþjónustu í Evrópu [[Forseti hringir.]]þá erum við samt sem áður [[Forseti hringir.]]þess megnug að halda úti öflugri utanríkisþjónustu [[Forseti hringir.]]sem tekið er eftir, [[Forseti hringir.]]eins og nýlegt dæmi um mannréttindaráðið og vinnu okkar varðandi Sádi-Arabíu [[Forseti hringir.]]…
Forseti vill minna þingmenn á að virða tímamörkin sem samið var um fyrir þessa umræðu.
Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Bara svo að það sé sagt hvikum við hvergi frá markmiðum okkar eða metnaði. En þegar dómur þingsins er kominn sjáum við hvað við fáum mikla fjármuni og þá reynum við að spila úr þeim. Hv. þingmaður vísaði réttilega í það að þótt við séum með pínulitla utanríkisþjónustu getur hún gert eitthvað sem skiptir máli. Hv. þingmaður nefndi nýlegt dæmi, sem er mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna, þótt það mætti nefna mörg fleiri. Síðan aðeins um þróunarsamvinnuna almennt. Við skulum ekki gleyma því að hlutfallslega hafa fáir málaflokkar, kannski líka heilbrigðismálin eða lífeyrisþegarnir, hækkað jafn mikið á undanförnum árum og þróunarmálin. Við erum að tala um margra milljarða aukningu á hverju ári. Við erum að koma okkur vel yfir meðaltal OECD-ríkjanna hlutfallslega, en betur má örugglega ef duga skal. Ég held að við eigum líka að ræða hvernig [[Forseti hringir.]]við getum nýtt þá fjármuni sem best, vegna þess að það er til lítils að setja aukningu í þróunarmál ef hún nýtist ekki fyrir það fólk og þau svæði sem við leggjum áherslu á að reyna að aðstoða.
Forseti. Það er náttúrlega mjög margt sem þarf alltaf að ræða í utanríkismálunum og erfitt að velja fáa hluti, en kannski rétt að benda hæstv. utanríkisráðherra á að skuldbinding okkar til þróunarmála er talin samkvæmt hlutfalli af vergri landsframleiðslu en ekki í krónum. Mig langar helst að koma inn á alþjóðaviðskiptamálin. Ég hjó eftir því í mælikvörðum um árangur í fjármálaáætluninni að gengið er út frá því að fríverslunarsamningum innan EFTA fjölgi aðeins um einn fyrir árið 2020 og einn til viðbótar fyrir árið 2024, á meðan tvíhliða samningar í rauninni tvöfaldast, verði fjórir fyrir árið 2024. Ég geri ráð fyrir því að þeir verði orðnir þrír samningarnir fyrir lok mánaðarins eða þar um bil, þ.e. út af Brexit. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Eru þetta skilaboð til okkar um einhvers konar brotthvarf frá útvíkkun á utanríkisviðskiptum okkar í gegnum EFTA, t.d. við lönd sem við erum í samningaviðræðum við eins og Indland og Mercosur-ríkin og ríki sem við ættum að vera í samningaviðræðum við, t.d. í Afríku og víðar? Er eitthvað sem við ættum að skilja í þessu varðandi útvíkkun samninga, jafnvel t.d. fjárfestingarsamninga? Mörg ríki eru að vaxa og dafna og verða meiri og stærri hluti í viðskiptakerfinu og auðvitað eigum við að hafa góð tækifæri til að stunda viðskipti við þau. Því er nauðsynlegt að hafa aðeins nákvæmari sýn á það hvað gerist á næstu fimm árum út frá þessari fjármálaáætlun í þróun viðskiptasamninga. Ég verð að segja að mér þykja þessi viðmið ganga út frá heldur hóflegu og jafnvel metnaðarlausu markmiði.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður þarf ekkert að kenna mér varðandi þróunarmálin, hvort þetta sé eftir hlutfalli eða tölum. Bak við hlutföllin eru tölur. Það spyr enginn að því í Malaví þegar við byggjum þar nýjan vatnsbrunn eða skóla eða heilbrigðisstofnun hversu hátt hlutfallið er. Þetta snýst um það hvort við gerum þessa hluti og hvernig þeir nýtast. Ég held að við séum komin á þann stað að við setjum gríðarlega mikla fjármuni í þróunarsamvinnuna. Framlögin hafa hækkað gríðarlega mikið á undanförnum árum. Við eigum að taka umræðuna hér um það hvernig þau nýtast, hver eru markmiðin og hvaða árangri við erum að ná. Það er það sem við verðum dæmd af á endanum. Það er ekki hlutfallið heldur hvaða árangri þróunarsamvinnan skilar. Varðandi meint metnaðarleysi í samningum um alþjóðaviðskipti þá veit ég ekki til hvers hv. þingmaður er að vísa til. Við höfum náð umtalsverðum árangri á undanförnum árum. Ég vek athygli á því að við erum t.d. búin að ná tvísköttunarsamningi við Japan og samningi um vinnuréttindi fyrir ungt fólk. Ég held að það hafi tekið 25 ár að ná þessum tvísköttunarsamningi sem hv. þingmaður vísaði ekki til en er mjög mikilvægur að hafa. Við vísum hér til fjárfestingarsamninga og gefum ekki neitt eftir í því að ýta eftir því að EFTA geri sína samninga. Við vorum að klára samninga við Indónesíu, sem er 260 milljóna þjóðfélag. Við ýtum svo sannarlega eftir því þegar kemur að Indlandi, en síðan eru aðrir aðilar, eins og ég nefndi hér, Japan, og vonandi munum við ná einhverjum árangri þar. Við erum búin að vinna mjög ötullega hvað það varðar. Við erum í fyrsta skipti að fara í efnahagssamráð við Bandaríkin, sem er kannski það stærsta sem er í gangi núna. Hvað kemur út úr því á eftir að koma í ljós. Svo sannarlega erum við að vinna ötullega og með háleit markmið hvað þetta varðar. Hvað varðar viðmiðin í þessari [[Forseti hringir.]]áætlun þá er það nokkuð, sérstaklega í utanríkismálunum, sem við þurfum að þróa. Ég veit ekki hver er besta leiðin til að leggja upp viðmiðin þar.
Frú forseti. Úr því að hæstv. ráðherra virðist ekki vita til hvers ég er að vísa þá er ég að vísa til markmiðanna á bls. 187. Það eru markmið sem ganga út frá því að það verði mjög takmörkuð útvíkkun á fríverslunarsamningum á komandi fimm árum. Auðvitað er til mikils að vinna. Ég veit að það eru margar samningaviðræður í gangi. Spurningin snýr kannski meira að því hvort það eigi ekki að leggja meiri áherslu á það og jafnvel mætti þróa einhverja mælikvarða á borð við t.d. umfang alþjóðaviðskipta, hversu mikið við erum að flytja út, hversu mikil verðmæti það eru, frekar en að telja fríverslunarsamningana sjálf ofan í okkur þó svo það sé vissulega fínt að gera það líka. Síðan er ekki sama hvernig samninga er um að ræða. Það eru margir samningar til sem núna er verið að uppfæra frá vöruviðskiptum yfir í þjónustuviðskipti. Það væri ágætt að hafa einhvers konar sýn á þetta, [[Forseti hringir.]]sem ég finn hvergi í þessari áætlun, hvers konar [[Forseti hringir.]]útvíkkun stendur til að framkvæma.
Virðulegi forseti. Við erum auðvitað að stíga okkar fyrstu skref í nýju umhverfi ríkisfjármála og eitt af því er að setja okkur viðmið og markmið. Það hefur legið fyrir frá fyrsta degi að það er eitthvað sem við þurfum að þróa. En þegar hv. þingmaður segir að það vanti einhvern metnað, þegar kemur að alþjóðaviðskiptasamningum þá er bara mjög langur vegur frá því. Ég held líka að allir sem fylgjast með sjái það. Ég nefndi nokkra þætti. Auðvitað er Brexit stærsta einstaka málið og mest aðkallandi núna og það er mjög ánægjulegt að við séum búin að ná því fram að fara í efnahagssamráð við Bandaríkin. Við erum svo sannarlega ekki gefa neitt eftir þegar kemur að EFTA. Hv. þingmaður vísað til þess að við erum enn þá með fyrstu kynslóðar samninga, stundum komin þriðja kynslóð, og að því er unnið. Ég veit ekki hvort það þurfi eitthvað að skýra það frekar, sömuleiðis varðandi tvísköttunarsamningana, fjárfestingarsamningana og ýmislegt annað. Metnaðurinn er svo sannarlega til staðar. Ég held að [[Forseti hringir.]]allir sem líta á það með einhverri sanngirni sjái [[Forseti hringir.]]að það er bæði metnaður og kraftur til staðar þegar kemur að alþjóðaviðskiptasamningum hjá utanríkisþjónustunni.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir hans yfirferð yfir málefnasvið utanríkisráðuneytisins í fjármálaáætlun fyrir árin 2020 til 2024. Það er mjög ánægjulegt hve mikill metnaður er lagður í hagsmunagæslu fyrir Ísland í síbreytilegum heimi og tengingu markmiða fjármálaáætlunar við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna. Hér er unnið að bættri hagsmunagæslu fyrir þá fjölmörgu Íslendinga sem búa og stunda nám erlendis, hagsmunum íslenskra fyrirtækja sem eiga viðskipti við útlönd og hagsmunum landsins er varða auðlinda- og umhverfismál á alþjóðavettvangi. Ég tek undir það sem fram kemur að nauðsynlegt er að tryggja öfluga framkvæmd EES-samningsins með hagsmunagæslu við upptöku og innleiðingu reglnanna og með fjölgun fríverslunarsamninga. Góð hagsmunagæsla gagnvart Evrópusambandinu er mjög mikilvæg og getur þegar til lengri tíma er litið komið í veg fyrir aukinn kostnað hér á landi, sérstaklega er varðar að koma sjónarmiðum okkar Íslendinga að snemma í upptökuferlinu. Við stöndum frammi fyrir ýmsum áskorunum á alþjóðavettvangi. Ég leyni því ekki að ég væri ánægðari með fjármálaáætlunina ef sá ríflegi milljarður, sem fjárheimildir málaflokksins lækka um á áætlunartímanum, héldist áfram innan málaflokksins, Í fjármögnunarkafla almennrar þróunaraðstoðar kemur fram að frá og með 2020 má Ísland ekki lengur telja útgjöld vegna umsækjenda um vernd og kvótaflóttafólks með opinberri þróunarsamvinnu eins og gert hefur verið fram til þessa. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort ég skilji það rétt að þessi útgjaldaliður sé enn inni í útgjaldaramma alþjóðlegrar þróunarsamvinnu í áætluninni og vil fylgja eftir spurningu hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur, hvort ekki sé rétt að taka þetta fé út úr þróunarsamvinnunni og bæta þar inn varðandi vernd og kvótaflóttafólk.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Bara til að útskýra þetta þá er mjög mikilvægt að mínu áliti að við gerum hlutina upp, ef þannig má að orði komast, eins og aðrar þjóðir gera. Ef við berum okkur saman við aðrar þjóðir erum við yfirleitt að bera saman epli og appelsínur. Það sem við höfum lagt upp með er þetta. Það eru ákveðnar reglur og viðmið sem koma frá DAC, sem er sá hluti OECD sem lýtur að þróununarmálunum, þegar kemur að málefnum hælisleitenda inn í þróunaraðstoð. Síðan reynum við bara að gera það eftir þeim reglum sem eru til staðar. En eins og kemur fram í þessum textum þá er verið að breyta því uppgjöri núna sem mun hafa einhver áhrif á það hvernig þetta lítur út hjá okkur. Það breytir ekkert niðurstöðunni. Það þýðir ekkert að við séum að spara þar sem við erum að leggja okkur fram, ef við getum sagt það svo, í þessari hefðbundnu þróunaraðstoð. Þetta snýst um að við gerum þetta bara upp eins og aðrar þjóðir. Svo getum við haft skoðanir á því hvort við eigum að setja meira eða minna í einstaka málaflokka. En ég held að það hjálpi okkur ekki neitt að fara að gera þetta upp með öðrum hætti en viðmiðin sem eru hjá DAC gera ráð fyrir. Ég vona að ég hafi útskýrt þetta fyrir hv. þingmanni hvernig þessum málum er fyrir komið. Síðan er ég sammála hv. þingmanni þegar hann talar um mikilvægi þess að gæta hagsmuna okkar í EES. Þar tel ég að sé verk að vinna, ekki bara þegar kemur að viðveru okkar í Brussel, sem við erum að endurvekja aftur, að hafa fulltrúa allra fagráðuneyta þar inni, heldur sömuleiðis þá þurfum við að leggja aukna áherslu á fræðilega þáttinn, að skoða það hvernig við getum nýtt það tæki sem EES-samningurinn er. Það þurfum við að gera í góðri samvinnu við akademíuna og það er eitt af því sem við höfum hug á að gera.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þó ég sé ekki alveg með á nótunum, hvað hann er að meina, því að mér finnst koma hér fram að það eigi að fara að gera þetta öðruvísi, þess vegna spyr ég hvort það standi til. En að öðru. Í textanum kemur fram að íslensk stjórnvöld ábyrgist rekstur íslenska loftvarnakerfisins og eftirlitskerfi með hafsvæðum og búnaði og mannvirkjum og öðru slíku sem kom fram í inngangi hæstv. ráðherra. Þar stendur að uppsöfnuð viðhaldsþörf sé dragbítur á getu íslenskra stjórnvalda til að standa við skuldbindingar sínar í öryggis- og varnarsamstarfi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hversu miklum fjármunum erum við að gera ráð fyrir til að takast á við þennan uppsafnaða vanda? Hann kom inn á að verið væri að meta þörfina. En erum við líka að gera áætlun um hvernig við tökumst á við vandann, til að leysa hann?
Já, ég vil ítreka það varðandi fyrri þáttinn að við erum bara að reyna að gera þetta eins og þau viðmið sem koma frá alþjóðlegum stofnunum gera ráð fyrir. Þegar þeir breyta viðmiðunum eða reglunum þá fylgjum við því. Varðandi það sem hv. þingmaður vísaði í varðandi viðhaldsverkefnin þá er það nú bara þannig að ef við sinnum ekki viðhaldinu mun það koma niður á þeim verkefnum sem þarna eru. Það er dýrt að sinna ekki viðhaldi. Þess vegna erum við, virðulegi forseti, að vekja athygli á þessu, því að þetta er nokkuð sem við höfum áhyggjur af, að það gæti haft slæmar afleiðingar í för með sér ef viðhaldinu er ekki sinnt. Við höfum vakið athygli þeirra aðila sem með þessi mál fara ásamt okkur að þarna gætum við lent í snúnu verkefni ef ekki fást fjármunir í viðhald.
Virðulegur forseti. Það er margt jákvætt í fjármálaáætluninni þegar kemur að utanríkismálunum og ber þar fyrst að nefna aukin framlög til þróunaraðstoðar. Það er jákvætt að sjá þau skref sem eru stigin þó að við getum vissulega öll verið sammála um að við getum gert enn betur. Það er líka mjög jákvætt að sjá að áfram er lögð mikil áhersla á öfluga framkvæmd EES-samningsins og öfluga hagsmunagæslu okkar þar. Það hefur verið mjög hvimleitt að hlusta á, getum við sagt, efasemdarmenn í þeim efnum sem gagnrýna EES-gerðirnar þegar við vinnum með þær í þinginu, en styðja um leið ekki við í raun öfluga framkvæmd samningsins ytra þar sem rétti vettvangurinn er einmitt til þess að gæta hagsmuna okkar í hvívetna. Þess vegna fagna ég því að ráðherra heldur þeirri vinnu áfram að efla hagsmunagæsluna ytra og tryggja að við gætum hagsmuna okkar í öllum efnum eins og aðrar fullvalda þjóðir gera vissulega sem að þessum samningi standa. Það sem veldur ákveðnum áhyggjum hjá mér, og það virðist nú reyndar þegar lesið er um utanríkismálin í fjármálaáætlun að ráðuneytið sjálft hafi töluverðar áhyggjur af því, að það eru fjölmargar áskoranir í utanríkismálum fyrir okkur sem litla þjóð. Við horfum auðvitað á Brexit, það er norðurskautið, við sjáum vaxandi ólgu í heiminum allt í kring sem eykur auðvitað mikilvægi þess að við stöndum vel að okkar hagsmunagæslu og alþjóðasamskiptum í hvívetna. Á sama tíma eru efnahagsaðstæður hér aðeins að versna, gengið að veikjast o.s.frv., sem veldur kostnaðarauka í utanríkisþjónustunni okkar, en framlög til hennar minnka engu að síður á gildistíma fjármálaáætlunarinnar. Ég velti fyrir mér: Hefur hæstv. ráðherra ekki áhyggjur af því að [[Forseti hringir.]]utanríkisþjónustan, eins öflug og kná og hún er, valdi ekki þessum mikilvægu verkefnum með þessum takmörkuðu fjármunum?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar ábendingar. Hv. þingmaður nefnir EES-samninginn. Það er ljóst að við getum haft mest áhrif á fyrstu stigum en þá þurfum við auðvitað að vera á svæðinu. Bara til að setja það í eitthvert samhengi þá eru það um 600 nefndir sem við höfum aðgang að samkvæmt EES-samningnum, tökum inn 13,4% af gerðunum, en þetta eru samt sem áður 600 nefndir. Við þurfum að forgangsraða hvað það varðar, en við þurfum líka að vinna þétt með, sem hefur gengið vel, félögum okkar í EES-samstarfinu, bæði Noregi og Liechtenstein, en það gerist ekkert af sjálfu sér og það þarf að vinna þetta mjög skipulega. Svo mikið er víst að ef menn eru ekki á vettvangi þá gerist lítið. Hv. þingmaður vísar líka í áskoranirnar sem eru fjölmargar. Þetta eru náttúrlega ekki fjárlög og það á eftir að fara yfir einstaka þætti og hv. fjárlaganefnd á eftir að skoða það sem þarna liggur á bak við. En það liggur alveg fyrir að áskoranirnar eru miklar og hv. þingmaður vísar til Brexit og ýmissa annarra mála líka. Ef við ætlum að ná þeim markmiðum sem við viljum um að auka útflutningsverðmæti okkar um 1 milljarð á ári, þá þurfum við að vinna mjög þétt saman, hið opinbera og atvinnulífið, og vinna að markaðssókn á nýmarkaði sem eru orðnir mjög stórir. Ég hef vísað til þess að t.d. millistéttin í Kína er orðin fjölmennari en öll Norður-Ameríka. Bandaríkin eru sömuleiðis vannýtt tækifæri. Við erum að vinna þessar tölur með nýrri Íslandsstofu, greina almennilega hvar við erum að selja, því að við erum ekki með nægilega góðar upplýsingar. En ég held að við getum fullyrt það að eins og er á vesturströnd Bandaríkjanna og í flestum fylkjum Bandaríkjanna erum við ekki mjög áberandi með okkar vörur og þjónustu. Ef við ætlum að ná þeim markmiðum að auka útflutningsverðmæti, sem við verðum að gera, þá verður [[Forseti hringir.]]utanríkisþjónustan og Íslandsstofa og atvinnulífið að vinna mjög þétt saman. Það er ein af áskorununum sem fram undan eru.
Herra forseti. Ég tek undir með hæstv. ráðherra. Þegar kemur að hagsmunagæslu okkar í Evrópu þá verðum við auðvitað að hafa sjálfstraust til að beita fullveldi okkar í þeim samningi en kvarta ekki stöðugt heima fyrir um að við séum svipt því með einhverjum hætti. Það er okkar að nýta það. Við þurfum líka tíma til að styðja við það með þeim fjármunum sem þarf til þess að vera einmitt á staðnum. Þess vegna ítreka ég að það er ánægjulegt að sjá að áfram sé lögð áhersla á þá uppbyggingu. Varðandi áskoranir okkar í utanríkismálum og þær eru vissulega ýmsar varðandi nauðsyn okkar að auka utanríkisviðskipti sem er lengra mál, þá hef ég áhyggjur af þróun mála varðandi Brexit. Hér liggur fyrir ákveðið bráðabirgðasamkomulag varðandi vöruflutninga, en ég velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra geti á þessari síðustu mínútu frætt okkur örlítið um þjónustuviðskiptin sem virðast vera í talsvert meiri óvissu. Auðvitað er Brexit allt saman í talsverðri óvissu. Ég held að Bretar sjálfir viti ekki, þó það séu bara tveir dagar í áætlaða brottför, hvort eða hvenær þeir fari og hvað þá með hvaða hætti. [[Forseti hringir.]]En þjónustuviðskiptin eru okkur auðvitað mjög mikilvæg, ekki síður fjármálaþjónustan. Hvaða [[Forseti hringir.]]mynd getur hæstv. ráðherra gefið okkur af þróun þar?
Virðulegi forseti. Ég fer bara beint í Brexit-þáttinn. Það er eins og hv. þingmaður vísaði til, við vitum ekki hvar það mál endar. Hins vegar held ég, miðað við þær upplýsingar sem við höfum - og við höfum ekki bara unnið þetta í ráðuneytinu heldur með hagsmunaaðilum - þá er ekkert sem stendur út af í því sem er fyrirséð hvað varðar Ísland og Bretland. Það gæti hins vegar komið niður á íslenskum hagsmunum ef það verða vandræði milli Bretlands og Evrópusambandsins. Það ráðum við ekki við. En bara t.d. í þessu bráðabirgðasamkomulagi, ef þeir fara út án samnings, þá erum við með betri markaðsaðgang t.d. fyrir sjávarafurðir en í núgildandi fyrirkomulagi, en síðan er eftir að gera framtíðarsamninginn. Við höfum auðvitað unnið þetta með hagsmunaaðilum til að reyna að sjá til þess að ekkert falli á milli skips og bryggju og það er ekkert í þessari vinnu sem bendir til þess að einhverjir af þeim þáttum sem snúa að tvíhliða sambandi Íslands og Bretlands séu ekki inni í þessum samningum. En það breytir því ekki að það væri [[Forseti hringir.]]óvissu háð og sérstaklega gæti það haft óbein áhrif á Ísland ef það verða viðskiptahindranir milli [[Forseti hringir.]]Bretlands og Evrópusambandsins.
Virðulegur forseti. Við erum enn að tala um fjármálaáætlun og nú er það hæstv. utanríkisráðherra. Ég er að velta fyrir mér í sambandi við sendiráð sem við erum með. Við erum mjög lítil þjóð. Við erum á stærð við Bristol á Englandi og það væri svolítið skrýtið ef Bristol væri með sendiráð úti um allan heim og fullt af sendiherrum. Maður sér ekki hvernig sú borg ætti að fjármagna það. Við erum örþjóð og ég spyr mig, af því að við erum í miklu samráði við Norðurlöndin í gegnum Norðurlandaráð og Vestnorræna ráðið, hvort það væri ekki vel hægt að vera með hinum norrænu ríkjunum í utanríkissamstarfi. Þurfum við sjálf að vera með svakasendiráð með tilheyrandi kostnaði og öðru? Getum við bara ekki verið með herbergi eða skúffu hjá Norðurlöndunum og borgað mun minna og náð hagstæðum samningum. Hefur það verið kannað? Það sem mig langar líka að ræða er Schengen-samstarfið og hvernig það hefur gengið fyrir sig. Ég fór síðasta sumar til Danmerkur og þá var allt í einu komin landamæragæsla á mörkum Danmerkur og Þýskalands og ég spyr: Er það ekki sjálfsagður hlutur? Mér finnst sjálfsagt ef ég fer erlendis að ég geti sýnt fram á löglegt vegabréf og að vitað sé hvenær ég skrái mig inn í land og hvenær ég fer út úr því. Er það ekki sjálfsagt hvort sem við erum í Schengen eða ekki að hafa upplýsingar um alla þá sem koma og fara frá viðkomandi löndum?
Virðulegi forseti. Það er skemmst frá því að segja að það kostar að vera sjálfstæð þjóð. Við berum okkur saman við litlar þjóðir eins og Möltu sem mig minnir að sé með 30 sendiskrifstofur meðan við erum með 22. Í tíð minni sem ráðherra er búið að loka tveimur sendiráðum, annars vegar í Vín og hins vegar í Mósambík, og forgangsraðað með þeim hætti að við getum nýtt þá takmörkuðu fjármuni sem við höfum sem allra best. Við erum í samstarfi með öllum Norðurlöndunum t.d. í Berlín. Í Bretlandi erum við með danska sendiráðinu, í Washington með því sænska. En það er ekki alveg þannig að það skili sér endilega í beinum sparnaði heldur er það frekar að samlegðin og ýmislegur sameiginlegur kostnaður geti hugsanlega nýst okkur. Jafn góðir vinir okkar og þau eru, norrænu ríkin, þá gætir engin hagsmuna Íslendinga nema Ísland. Reyndar er það þannig að þótt gott sé að eiga góða vini eins og Norðurlandaþjóðirnar þá tökumst við stundum á, ég tala nú ekki um þegar fiskur er annars vegar. Þá þurfum við svo sannarlega að gæta hagsmuna okkar. Einhver kynni að spyrja: Eru það bara einhverjir fiskveiðisamningar? Nei, nei, þetta eru hafréttarmálin og ýmislegt annað. Ég gæti talaði í löngu máli um deilur okkar við okkar nánustu vini hvað slíka þætti varðar. Það mun enginn gæta hagsmuna Íslendinga nema Ísland. Það er bara þannig. En við munum alltaf vera með litla þjónustu og svo snýst þetta um það hvernig við forgangsröðum sem allra best. Schengen er á forræði dómsmálaráðuneytisins og fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra, Sigríður Á. Andersen, var með góða skýrslu um Schengen. Ég ætla ekki að fara neitt inn á það svið. Eins og ég nefndi held ég að við gætum ýtrustu hagkvæmni þegar kemur að sendiskrifstofum en við getum rætt það aðeins betur á eftir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svörin. Jú, Malta er með fleiri sendiskrifstofur en við og bruðlar þá kannski meira, ég veit alla vega ekki hvernig þeir fara að því. Það segir sig sjálft að við verðum alltaf að hugsa um að við erum smáþjóð, við getum ekki leyft okkur hvað sem er. Núna er komin upp sú staða að Bandaríkjaher er byrjaður að byggja upp aðstöðu fyrir flugvélar á Keflavíkurflugvelli. Er það eingöngu okkar kostnaður eða hversu mikill er kostnaður þeirra? Munu þeir koma aftur og taka til á flugvellinum á eigin kostnað? Þurfum við að óttast að þurfa að fara út í mikinn kostnað við að koma flugvellinum í lag þannig að hernaðarumferð geti aukist þar?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég held að ekki sé rétt að leggja það þannig upp að sendiráð sé eitthvert bruðl. Að vera með sendiráð þýðir ekki að fólk sitji og bíði eftir að eitthvað gerist, við erum með sendiráð sem gæta hagsmuna okkar. Við ræddum áðan EES-samninginn og erum með ýmsar skoðanir á honum, hvað kemur frá Brussel. Við getum haft áhrif en þá þurfum við að vera á svæðinu og vinna vinnuna. Það mun enginn gera fyrir okkur. Það er ekki hægt að segja að okkur finnist ómögulegt að ekki sé tekið tillit séríslenskra aðstæðna í reglugerð eða tilskipun og öðru slíku ef við gerum ekki athugasemdir við það þegar okkur er boðið að gera það. En þá þurfum við að hafa fólk á svæðinu til að vinna þá vinnu. Varðandi umsvif Bandaríkjamanna liggur alveg fyrir að þau hafa aukist eftir Krímskagamálin 2014. Það eru miklar framkvæmdir á vegum Bandaríkjahers af því að þeir eru með nýjar flugvélar og annað slíkt og endurnýjun komin á það. [[Forseti hringir.]]Við höfum greitt mjög lítinn hluta af því en auðvitað tökum við þátt í eigin vörnum. [[Forseti hringir.]]Við erum í Atlantshafsbandalaginu með tvíhliða samning. En þau stóru framkvæmdir sem hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]vísar til eru langmest fjármagnaðar annars staðar frá.
Forseti. Ég þakka ráðherra fyrir umræðurnar fram að þessu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í bls. 190, þar er minnst á ný varnarmannvirki. Ef hann gæti rifjað upp með okkur hvaða mannvirki þetta eru. Sjálfsagt höfum við heyrt það en ég sá ekki í áætluninni hvað þetta er nákvæmlega. Það er talað um ný varnarmannvirki. Við vitum að menn hafa verið að lagfæra ákveðna hluti í Keflavík, spurning hvað þetta er. Ráðherra talar hér í kvöld töluvert mikið um forgangsröðun og hvernig menn fara með fjármuni og ég er algerlega sammála ráðherra um að það skiptir miklu máli. Þess vegna langar mig í það minnsta að nefna að það hefði verið nær að eyða þeim fjármunum sem voru hundruð milljóna, ef ég man rétt, 300 milljónir eða eitthvað slíkt, sem fóru í þetta framboð til UNESCO, og nota það til að bæta og vera t.d. með fasta almennilega viðveru í Strassborg og sinna málefnum í Vín. Það hefði verið nær, frekar en að fara í þetta tímabundna verkefni sem miklir fjármunir eru settir í og ég átta mig ekki á hverju á að skila okkur. Síðan langaði mig að koma aðeins inn á þróunarsamvinnuna. Um leið og við fögnum því að áætlunin gerir ráð fyrir að við færumst nær þessu markmiði sem við höfum samþykkt, 0,7%, þá er ljóst að það ríkir ákveðin óvissa um það hvernig þessi framlög verða reiknuð í framtíðinni. Ráðherra hefur sjálfur í gegnum tíðina haft ákveðna skoðun á því hvernig eigi að reikna framlög til þróunarsamvinnu og því er freistandi að spyrja hvort menn hafa sett upp einhverjar sviðsmyndir varðandi mögulegar breytingar á útreikningunum. Síðan langar mig að spyrja ráðherra hve miklum fjármunum hann áætlar að ráðstafa á ári í áætluninni, af liðnum um þróunarsamvinnu í samstarfsríkjum og svæðasamstarfi, í samstarfssjóð með atvinnulífinu. Samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum fengið í dag eru það um 100 milljónir á þessu ári. Hvað er áætlað að komi mikið á ári inn í þennan sjóð?
Virðulegi forseti. Ef hv. þingmaður var að vísa til varnarmannvirkja sem er verið að fara í núna þá er það til komið vegna þess að t.d. nýju kafbátavélarnar og annað sem notað er núna passar illa inn í núverandi flugskýli. Það þarf að breyta þeim til að það náist. Þetta eru flughlöð, þvottastöðvar og annað slíkt. Það eru komin ný tæki og búnaður sem var ekki til staðar áður og í eldri mannvirkjunum er gert ráð fyrir annars konar flugvélum og tækjum. Sömuleiðis er þetta viðhald, þetta eins og annað þarf á viðhaldi að halda. Varðandi UNESCO geta menn auðvitað haft skoðanir á því hvort við eigum að sækjast eftir setu í alþjóðastofnunum. Ég held að það sé hæpið að halda því fram að við fáum ekki neitt út úr því. Við höfum átt gott samstarf við UNESCO, þau eru nokkuð áberandi hér á landi og ég held að það sé enginn vafi á því að ef menn á annað borð trúa því að alþjóðlegt samstarf sé gott þá sé ýmislegt sem við getum lagt fram á þeim vettvangi og sömuleiðis ýmislegt sem við getum nýtt okkur. Hv. þingmaður þekkir það auðvitað vel að UNESCO er afskaplega virkt á alþjóðavettvangi og eftirsóknarvert að vera þar eins og við vorum nú einu sinni fyrir nokkuð löngu síðan. Varðandi þróunarmálin - var hv. þingmaður að spyrja út í samstarfssjóðinn við atvinnulífið? Ég get kannski farið betur í það í seinna andsvari en ég var ekki alveg viss. Ef hv. þingmaður myndi kannski ítreka hvað hann var nákvæmlega að vísa til þá skal ég svara því.
Virðulegur forseti. Varðandi þróunarsamvinnuna þá spurði ég hæstv. ráðherra hvað hann teldi að miklum fjármunum á ári yrði ráðstafað af liðnum þróunarsamvinna í samstarfsríkjum og svæðasamstarfi, í samstarfssjóð með atvinnulífinu. Við notum þessa peninga að sjálfsögðu ekki margoft eins og við öll vitum, einhvers staðar eru þeir teknir og við höfum fengið uppgefið hvaðan peningarnir eru teknir í þannig samstarfssjóð. Þar af leiðandi er spurt: Hvað er áætlað að fari mikið í hann af þessum lið? Varðandi varnarmannvirkin þá kannast ég vel við þessa flugvélaþvottastöð sem þarna er verið að setja upp. Ég spurði hins vegar um ný varnarmannvirki, það stendur í áætluninni. Það kann að vera að þetta sé bara prentvilla, það sé verið að tala um þessar breytingar á eldri mannvirkjum. En það er áhugavert ef þetta eru einhver ný mannvirki og hver þau eru þá. Varðandi UNESCO þá sagðist ég einfaldlega ekki vita hvað við fengjum út úr því. Það getur vel verið að það komi eitthvað út úr þessu. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að það væri hægt að nota þessa peninga í annað, t.d. að styrkja viðveru okkar í bæði Strassborg og Vín. Og í ljósi þeirrar umræðu sem var hér áðan [[Forseti hringir.]]um hvort peningarnir nýttust okkur í utanríkisþjónustunni, þá vantar fjármuni að mínu viti í utanríkisþjónustuna.
Virðulegi forseti. Þegar við förum svona nákvæmlega ofan í einstaka þætti þá væri alla vega ekki verra að fara yfir það í hv. utanríkismálanefnd, en það er sjálfsagt að fara yfir það hér núna. Varðandi samstarfssjóðinn er gert ráð fyrir því að í hann fari 400 milljónir á næstu fjórum árum. Það er ekki tekið af neinu því aukningin er náttúrlega margfalt meiri en sem nemur þessum fjármunum. Hér er einfaldlega verið að koma til móts við það, virðulegi forseti, sem kallað er eftir. Við erum hér að gera það nákvæmlega sama og þau lönd sem við berum okkur saman við. Það eru Norðurlöndin sérstaklega en á auðvitað við fleiri lönd. Til að ná árangri í þessum löndum þarf að byggja upp atvinnulífið og hið opinbera mun ekki fara í það nema að mjög litlu leyti. Þetta verður ekki gert öðruvísi en að atvinnulífið komi að því. Það er kallað eftir því að atvinnulífið komi að þessum málum og það [[Forseti hringir.]]gerir það svo sannarlega í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við. Við skulum vona að [[Forseti hringir.]]þessi sjóður muni skila tilætluðum árangri og íslenskt atvinnulíf muni taka virkan þátt í þróunarverkefnum.
Herra forseti. Það má fagna þeirri áherslu sem verður í formennskutíð Íslands í Norðurskautsráðinu á málefni hafsins og reyndar var svolítið gaman að sjá samspil málefna sjávar og utanríkismála í áætluninni. Reyndar er samspilið svo mikið að þegar ég var að lesa sjávarútvegskaflann þá hélt ég að ég hefði ruglast og væri í raun að lesa utanríkismálakaflann. Það er hið besta mál. Í ljósi loftslagsbreytinga, súrnunar og hlýnunar sjávar er ljóst að við þurfum að setja miklu meiri kraft í rannsóknir og auka skilning okkar á vistkerfi sjávar. Enda má segja að líf okkar, eða í það minnsta lífsviðurværi, liggi undir. Það er hins vegar athyglisvert að á sama tíma og þessi áhersla birtist hér gagnvart utanríkismálunum þá er dregið úr framlögum til málaflokksins, sjávarútvegs og fiskeldis og ekki að sjá að verið sé að auka í. Þá kemur einnig fram að á síðustu 20 árum hefur ötullega verið unnið að afmörkun ytri marka landgrunns Íslands í samræmi við ákvæði hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna. Þannig er talið eðlilegt að næsti áfangi, afmörkun ytri marka landgrunnsins, verði á hinu umdeilda Hatton Rockall svæði. Slíkt krefst hins vegar vandaðrar vísindavinnu, eins og kemur fram í áætluninni til rökstuðnings kröfum Íslands og þeirri vinnu fylgir umtalsverður kostnaður. Forsenda þess að hefja megi þennan áfanga, þennan mikilvæga áfanga, sé því að tryggja viðkomandi ráðuneyti og undirstofnunum þess nægjanlegt fjármagn, nokkuð sem er ljóst að ekki er verið að gera í þessari áætlun. Herra forseti. Ég spyr því hvort hæstv. utanríkisráðherra hafi engar áhyggjur af því að þessi samdráttur gagnvart sjávarútvegsráðuneyti og stofnunum þess geri hans ráðuneyti erfitt fyrir að sinna sínum verkefnum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Hv. þingmaður er hér að tala um mjög mikilvægt mál og hittir algerlega naglann á höfuðið. Það er ekkert leyndarmál að málefni hafsins eru í öllum okkar áherslum, þar sem við getum mögulega komið því við. Það eru mjög mörg ríki sem liggja ekki að hafinu, mjög fá ríki sem eru í jafn miklum tengslum við hafið og sjávarútveginn eins og Íslendingar. Við lítum á það sem forgangsmál að vera alltaf að ræða þau mál og legg ég áherslu á það. Hv. þingmaður kemur hér að samspilinu því að utanríkisþjónustan er aldrei ein, hún er alltaf að vinna með öðrum. Þegar kemur að þessu mikilvæga máli sem ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á - og ég er fullkomlega sammála hv. þingmanni um áherslurnar hvað þetta varðar - þá skipta undirstofnanirnar máli. Ég skil vel að hv. þingmaður hafi talið það vera hjá sjávarútvegsráðuneytinu en það er hjá umhverfisráðuneytinu, þegar kemur að rannsóknum hvað varðar landgrunnið. Ég sé að hv. þingmaður er alveg jafn hissa og mjög margir sem komast að þessu. Þegar við höfum verið að færa verkefni á milli ráðuneyta þá átti þetta heima þar. Þetta er eitt af því sem ég og hæstv. umhverfisráðherra höfum rætt, erum að leggja áherslu á og koma með tillögur um það hvernig við getum unnið þessa hluti sem hv. þingmaður var að vísa til. Ég ætla ekkert að endurtaka það sem hv. þingmaður sagði, þetta er bara rétt. Þetta snýr hins vegar að undirstofnunum umhverfisráðuneytisins. Þarna, eins og í flestu öðru þegar kemur að okkar hagsmunagæslu, þurfa allir að vinna saman. Utanríkisráðuneytið mun ekki sinna neinum vísindarannsóknum, svo mikið er víst, á þessu sviði. Þó að vistarverur utanríkisráðuneytisins séu margar man ég ekki til þess að við séum að sinna neinum vísindarannsóknum. Til þess að við náum árangri í okkar vinnu þurfum við að vinna heimavinnuna. Það er þess vegna sem ég og hæstv. umhverfisráðherra höfum sérstaklega sest yfir þetta og beðið okkar fólk að koma með áætlanir um þessa þætti.
Herra forseti. Já, ég er svolítið hissa. Ég hélt að það væri að sjálfsögðu Hafrannsóknastofnun sem sinnti rannsóknum á lífríki og vistkerfi sjávar, en gerir það greinilega ekki þegar kemur að landgrunninu ef ég skil hæstv. ráðherra rétt. Ef það er þá er það bara gott og blessað. Ég fagna því ef verið er að setja fjármuni í þetta. Mig langar að halda áfram að hrósa ráðherra örlítið og fagna því leiðarljósi sem birtist í utanríkisstefnu Íslands. Við höfum heilmikið fram að færa gagnvart nákvæmlega þessum grunngildum og sérstaklega þegar kemur að friðsamlegum lausnum. Ég hef þó nokkrar áhyggjur af því, herra forseti, að ekki sé verið að skapa ráðuneytinu ramma til að sinna verkefnum sínum. Við lestur áætlunarinnar vakti málsgreinin um yfirtöku utanríkisráðuneytisins á leyfisveitingum vegna hergagnaflutninga með borgaralegum loftförum athygli mína. Þar segir orðrétt að ólíklegt sé að ráðuneytið nái að sinna verkefninu sem skyldi innan núverandi útgjaldaramma. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort hann geti raunverulega sætt sig við að þingið samþykki þessa fjármálaáætlun eins og hún stendur hér með það í huga að ráðuneyti hans virðist ekki telja sig geta sinnt verkefnum sem skyldi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Hv. þingmaður hefur lesið vel heima, sem er náttúrlega grunnurinn að því að ná árangri og ég þakka fyrir málefnalegar og góðar spurningar. Við erum í ákveðinni vinnu og þetta er ekki fjárlagavinna. Hér erum við að leggja stóru línurnar og ég held að þetta sé til bóta. Ég held að það sé mjög gott að við séum að gera áætlun til langs tíma. Þýðir það að þetta verða nákvæmlega fjárlögin? Nei, það verður það ekki. Við vekjum athygli þings á þeim þáttum sem við höfum áhyggjur af. Þarna er um að ræða - ég veit ekki hvað skal segja, leiðir embættismannanna eru órannsakanlegar. Við erum bara komin á þann stað að við fengum ákveðin verkefni en við fengum hins vegar ekki fjármuni með því. Það getur illa gengið upp og þess vegna vekjum við athygli á því. Við erum alveg meðvituð um að hér erum við að tala um stóru línurnar og við erum að ræða hlutina til lengri tíma sem ég tel vera mjög skynsamlegt. Við fengum verkefnið en ekki fjármuni til að sinna því og það gengur trauðlega upp.
Herra forseti. Ég hef áhuga á því að ræða við hæstv. ráðherra um þá mælikvarða og markmið sem finna má á blaðsíðu 186 í fjármálaáætlun. Þar kemur fram að mælikvarði á markmið um að standa betur vörð um grunngildi utanríkisstefnu Íslands verði orðspor Íslands á alþjóðavettvangi varðandi grunngildi utanríkisstefnu Íslands, lýðræði, virðingu fyrir réttarríkinu og alþjóðalögum, mannúð og mannréttindum - og svo heldur þetta aðeins áfram. Síðan er það aðgerð nr. 12 á blaðsíðu 188 sem snýr að því, með leyfir forseta, að: „Efla gerð og miðlun grunnupplýsinga um brýn hagsmunamál Íslands sem nýtast ráðuneytum og sendiskrifstofum til að efla þekkingu almennings á Íslandi og erlendis á málefnasviðum ráðuneytisins í gegnum innlenda og erlenda fjölmiðla, samfélagsmiðla, með skýrslugjöf og fundum heima fyrir og erlendis.“ Með það markmið í huga, orðspor Íslands þegar kemur að mannréttindum, og áætlun um að vera duglegri að miðla efni um hagsmuni Íslands og orðspor Íslands og hvað utanríkisþjónustan er að gera vil ég spyrja hæstv. ráðherra um dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í Landsréttarmálinu og þá orðræðu sem ég hef upplifað hjá flokksmönnum hæstv. utanríkisráðherra. Meðal annars sagði hæstv. fyrrverandi dómsmálaráðherra að hún muni ekki láta það átölulaust að dómstólar, hvorki innlendir né erlendir, séu notaðar í pólitískum tilgangi né heldur að íslenskir dómstólar framselji vald sitt til túlkunar á íslenskum lögum til erlendra dómstóla. Formaður flokks hæstv. utanríkisráðherra tók í sama streng og spurði sig hvort við hefðum framselt túlkunarvald yfir til Evrópu. Ég heyrði hæstv. ráðherra einnig nefna að eðlilegt væri að eiga þroskaða umræðu um þau mál og ég get alveg tekið undir það. En ég velti fyrir mér: Munum við heyra svipuð orð á fundi ráðherraráðsins í Helsinki um að dómurinn hafi framið einhvers konar brot á fullveldi Íslands? [[Forseti hringir.]]Verður talað um að verið sé að nota mannréttindadómstólinn í pólitískum tilgangi? Ég hef áhyggjur af því að það muni verulega skaða orðspor Íslands.
Virðulegi forseti. Ég held að augljóst sé að orðspor Íslands þegar kemur að mannréttindamálum er gott, annars hefði ekki náðst samstaða um að við tækjum sæti í mannréttindamálum. Þau lönd sem stóðu hvað þéttast á bak við okkur eru þau lönd sem standa sig best í heimi þegar kemur að mannréttindamálum og þau hefðu aldrei stutt okkur eða hvatt til að setjast þar inn ef þau teldu orðspor okkar ekki gott eða að við stæðum okkur ekki vel þegar kemur að mannréttindamálum. Talandi um orðspor Íslands þá er snúið að búa til mælikvarða, mælanlega mælikvarða, þegar kemur að þeim þáttum. Þetta er oft mjög huglægt. Ég held hins vegar að ljóst sé að t.d. umræðan um framgöngu okkur í mannréttindaráðinu, sem hefur verið meira í erlendum fjölmiðlum en íslenskum, hafi hjálpað mjög orðspori Íslands. Ég held að það sé ekki glannalegt heldur þvert á móti varkárt að fullyrða að svo sé. Þegar kemur upp mál eins og hv. þingmaður nefnir skiptir mestu í því máli eins og öllum öðrum að menn gæti hófs í orðavali, en gagnrýnin hugsun er náttúrlega grunnurinn að því að fólk nái árangri. Ég endurtek bara það sem hv. þingmaður vísaði til: Það mun ekki skaða orðspor Íslands að hér sé þroskuð umræðu um þennan dóm eða annað þvíumlíkt sem við munum upplifa í nútíð og framtíð.
Herra forseti. Ég held að það muni skaða orðspor Íslands á alþjóðavettvangi ef hæstv. utanríkisráðherra okkar lætur hafa eftir sér að Mannréttindadómstóll Evrópu hafi verið notaður í pólitískum tilgangi þegar hann dæmdi, því miður, í fordæmisgefandi máli um skipan dómstóla, fordæmisgefandi fyrir allar þjóðir í Evrópu. Við erum víti til varnaðar eftir þann dóm í allri Evrópu. Ég hlýt að fá að heyra frá hæstv. utanríkisráðherra að hann sé sammála mér um að það geti ekki verið gott fyrir orðspor Íslands hvað varðar vernd mannréttinda að við séum sýnikennsla í því hvernig eigi ekki að skipa í dómstóla. Það sem ég er að leita eftir hjá ráðherra er hvort hann muni viðhafa þessa orðræðu. Nú stendur til þing í Helsinki í maí og við tökum bráðum við formennsku í ráðherraráðinu. Það hefur verið reynt áður af Danmörku að ráðast að undirstöðum Mannréttindadómstólsins. Ég spyr hvort við ætlum sömu leið, [[Forseti hringir.]]hvort orðspor Íslands verði skaddað á þann hátt.
Virðulegi forseti. Ég sé enga ástæðu til þess að hv. þingmaður fari að leggja þeim sem hér stendur orð í munn og velta fyrir sér hvort hann muni segja hitt og þetta. Við tökum þennan dóm að sjálfsögðu alvarlega og erum að skoða hann, eins og margoft hefur komið fram. Ég fékk þann kaleik að skipa dómara. Það er ekki einfalt mál. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að ræða þau mál. Ég treysti okkur til að gera það án þess að vera með gífuryrði eða stóryrði. Það er vandasamt að vera með fyrirkomulag sem er hafið yfir alla gagnrýni og ég held að við hv. þingmaður hljótum að vera sammála um að það, eins og annað, hlýtur að vera eitthvað sem við getum tekið umræðu um og rætt hvort við séum með besta fyrirkomulagið eins og það er núna eða hvort það séu vankantar eða gallar á því. Ég tel að ef við gerum það [[Forseti hringir.]]muni það ekki skaða orðspor Íslands neitt. Varðandi dóminn tökum við hann alvarlega og erum að skoða hann, eins og margoft hefur komið fram.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir framsöguna fyrr í umræðunni. Ég þakka honum líka fyrir skelegga málsvörn fyrir öfluga utanríkisþjónustu. Ég er honum hjartanlega sammála um að við þurfum svo sannarlega á því að halda að hafa öfluga utanríkisþjónustu. Ég verð sömuleiðis að taka undir með hæstv. ráðherra um EES-samninginn og þær áherslur sem hann leggur á að sinna þeim samningi vel. Við erum svo heppnir, ég og hæstv. utanríkisráðherra, að vera sammála um að EES-samningurinn er mikilvægasti milliríkjasamningur sem Ísland á aðild að. Það þarf bæði að verja hann og nýta hann. Þar förum við hæstv. utanríkisráðherra alveg samferða. Þessi samningur hefur haft og hefur gríðarlega mikil áhrif á Íslandi, á samfélagið allt. Þess vegna vil ég ítreka að ég er mjög ánægður með þetta. Hins vegar hef ég áhyggjur af því að erfitt verði að einhverju marki að sinna þeim mikla metnaði sem ráðherrann hefur í þeim efnum á fullnægjandi hátt miðað við það fjármagn sem sett er í málaflokkinn. Þetta er mikið starf. Ég vil því spyrja ráðherrann hvort hann [[Forseti hringir.]]telji sig örugglega hafa nægt fé til að geta sinnt þeim mikilvæga samningi sem skyldi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina, við erum sammála um margt. Reyndar er það þannig að þó svo að við deilum hér á þingi er ótrúlega mikil samstaða um utanríkisstefnu Íslendinga bæði á þingi og meðal þjóðarinnar, held ég, sem er mjög gott. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að við þurfum að gæta hagsmuna okkar þegar kemur að EES-samningnum. Það gerist ekki af sjálfu sér. Ég er ánægður með að við skulum vera að framkvæma þá áætlun sem ég lagði upp með, sem kemur m.a. fram í skýrslunni Gengið til góðs og felur til að mynda í sér að við fjölgum útsendum fulltrúum frá fagráðuneytum í Brussel og reynum að hafa áhrif, sérstaklega á fyrstu stigum þegar er best að gera það. Það er hins vegar ljóst, eins og kemur fram í bæði framsöguræðu og texta, að ef áætlunin fer fram óbreytt verður mikið verkefni að ná fram þeim markmiðum sem við leggjum upp með. En þetta er áætlun, ekki fjárlög hvers árs. Við vekjum athygli á ýmsu sem við teljum að mætti fara betur og síðan er það þingsins að fara yfir þegar þar að kemur. Það liggur alveg fyrir, og ég veit að við hv. þingmenn eru sammála um það, að enginn gætir hagsmuna okkar nema við sjálf og við þurfum að forgangsraða hvað það varðar. EES-samningurinn er eðli málsins samkvæmt í forgangi en það eru mörg önnur verkefni sem við þurfum að sinna sömuleiðis. Ég tel gott að við séum að leggja fram áætlun um þau efni og ég tel gott að líta til langs tíma. En við vitum það að hér er ekki um fjárlög hvers árs að ræða heldur á fyrst og fremst að renna yfir stóru línurnar og vekja athygli á því sem við höfum áhyggjur af í þessari áætlun.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra út í ummæli sem hann sagði í viðtali við hann og síðan hæstv. forsætisráðherra. Í tilefni af því að Bretar eru á leiðinni út úr Evrópusambandinu með Brexit og að EES-samningurinn á 25 ára afmæli hafa menn verið að spyrjast fyrir um það hvernig mönnum hugnaðist ef Bretar myndu sækjast eftir aðild að EES-samningnum. Ef ég tók rétt eftir voru svör hæstv. ráðherranna tveggja ekki alveg samhljóða og þess vegna er spurningin: Hefur eitthvað verið rætt á vettvangi ríkisstjórnarinnar hvaða stefnu [[Forseti hringir.]]eða tilboð Ísland vill gefa Bretum í vandræðum sínum eftir að þeir slíta hjónabandi við Evrópusambandið?
Virðulegi forseti. Vegna hjónaskilnaðarins aðeins fyrir sunnan okkur gerum við engin tilboð hvað það varðar. Það liggur hins vegar fyrir að frá fyrsta degi höfum við lagt á það áherslu - og um það er full samstaða innan ríkisstjórnarinnar - að við erum tilbúin til að hjálpa til við að leysa málin, en ekki bæta í vandamálin. Það er mín skoðun að ef Bretar færu þess á leit við okkur að fara inn í EFTA eða skoða EES-samstarfið og um það væri samstaða myndum við ekki leggja stein í götu þeirra, enda höfum við enga hagsmuni af því. Við höfum lagt á það áherslu að við viljum ekki sjá neinar viðskiptahindranir. Það væru slæmar fréttir ef það væru viðskiptahindranir í álfunni eftir að Bretar ganga út. Við höfum nálgast þetta á þann hátt. [[Forseti hringir.]]Bretar eru ekki að fara neitt og mjög mikilvægt að það verði áfram góð samskipti, ekki bara á milli Íslands og Bretlands heldur líka Bretlands og annarra Evrópuríkja.
Virðulegur forseti. Mig langaði að ræða við hæstv. utanríkisráðherra. Hann talaði áðan um að það væri mjög gott að hafa sendiráð og stunda viðskipti við erlend ríki. Þá langar mig að spyrja hann í sambandi við viðskipti sem við áttum mjög góð og mjög lengi við Rússa. Sem krakki man ég eftir því að ég hljóp og hoppaði um í síðastaleik á Moscovitch kössum. Síðan var maður í Völundi að rakka Rússatimbri og fór svo í Eimskip og flutti vörur til Rússlands á lyfturum. Þetta voru mjög góð og mikil viðskipti og gögnuðust okkur mjög vel á erfiðum tímum. Eins og við vitum gerðu Rússar innrás á Krímskaga og síðan höfum við ekki átt í viðskiptum við þá. En nágrannaþjóðir okkar, eins og Færeyingar, eru í góðum viðskiptum. Ég spyr: Hver er stefnan? Er stefnan sú að halda áfram að hunsa Rússa og þá hvers vegna? Ef við ætlum að hafa þá stefnu að við viljum ekki að vera í viðskiptum við þá sem eru í stríði eða stunda það er ég viss um að við getum ekki verið í viðskiptum við margar þjóðir. Við gætum líka sett það þannig upp að við ætlum ekki að eiga viðskipti þá sem framleiða vopn og selja þau síðan til þess að nota í stríði. Við gætum á margan hátt útilokað samstarf við fullt af þjóðum. Þess vegna spyr ég mig af hverju við erum enn með viðskiptabann á Rússa og hvort ekki sé réttast að við setjumst niður með þeim og semjum um viðskipti við þá upp á nýtt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þetta er nákvæmlega það sem maður heyrir oft í þjóðfélaginu og ég skil alveg hvaðan hv. þingmaður kemur. Hann hefur heyrt eitthvað sem er í umræðunni en eru í raun ekki réttar upplýsingar og mun ég fúslega leiðrétta þann misskilning. Við erum ekki með neitt viðskiptabann á Rússa. Við tókum þátt í refsiaðgerðum með öðrum vestrænum þjóðum eftir innlimun Krímskaga sem miðast að aðilum tengdum valdhöfum í Rússlandi en ekki að almenningi. Síðan er það þannig að Rússar setja viðskiptabann á þær þjóðir sem taka þátt í þeim refsiaðgerðum. Þeir taka út ákveðnar vörur, þær vörur sem koma verst niður á okkur, annars vegar í sjávarútvegi og hins vegar landbúnaði. Að vísu kemur það líka illa niður á Eystrasaltsríkjunum og Finnlandi og Danmörku og ýmsum öðrum ríkjum. En við höfum aldrei sett viðskiptabann á Rússa. Þó að getum ekki selt þessar vörur út af viðskiptabanninu sem þeir settu á okkur höfum við samt gert hvað sem við getum til að liðka fyrir viðskiptum milli ríkjanna. Þeir eru t.d. að kaupa af okkur skip. Sömuleiðis hafa þau fyrirtæki sem framleiða ýmislegt sem snýr að sjávarútveginum gert samninga, jafnvel stóra viðskiptasamninga, við Rússa. En það eru aðallega þessar tvær greinar sem þeir settu viðskiptabann á, landbúnaður og sjávarútvegur. Það er líka alveg vitað að þeir nýttu tækifærið þarna til að vernda þá framleiðslu heima fyrir og eru að reyna að auka matvælaframleiðslu sína, bæði á vettvangi landbúnaðar og sjávarútvegs.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svarið. Þá bara hættum við refsiaðgerðum, strikum yfir þær. Er það ekki besta mál? Er þetta ekki búið að standa nógu lengi? Væri ekki ágætt að fara í samningaviðræður við Rússana, tala við þá eins og við gerum við flestar aðrar þjóðir? Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir okkur. Við sjáum hvernig Bretum gengur að komast út úr ESB. Það virðist sem ESB sé með einhverjar þumalskrúfur á þeim og erfitt fyrir Breta að kyngja því sem þeir eiga að fá í þessum útgöngusamningi. Svo sá ég viðtal við Frakklandsforseta um daginn þar sem hann sagði að ef það væri kosið í dag um útgöngu Frakka úr Evrópusambandinu væri hann viss um að þeir myndu vilja fara út. Þetta er því hálfgert feigðarflan, ESB-löndin, og fínt að fara að finna fleiri til að eiga viðskipti við, t.d. Rússa.
Bara svo að það sé sagt voru viðskiptin við Rússa þegar þau voru hvað mest samt brotabrot af þeim viðskiptum sem við eigum í. Ég held að þau viðskipti nái ekki einu sinni 10%, kannski 7–8%, af viðskiptum við stærsta viðskiptalandið, sem eru Bandaríkin. Þetta hefur því aldrei verið neitt mikið. En ef við ætlum ekki að taka þátt í refsiaðgerðum, hvaða skilaboð gefum við þá? Við gefum þau skilaboð að þegar alþjóðalög eru brotin ætlum við ekki að taka þátt í að mótmæla því. Hvað gerum við þá ef brotið er alþjóðlega á okkur? Við eigum allt undir því að alþjóðalög séu haldin. Það er auðvitað gott fyrir alla en sérstaklega fyrir smáþjóðir. Hvernig við eigum að ná fram samstöðu og stuðningi við okkur ef einhver brýtur á okkur alþjóðlega ef við erum ekki tilbúin til að leggja okkar litla lóð á vogarskálarnar þegar svo ber undir? Ég held að slíkt væri mjög mikil skammsýni. Varðandi að tala við Rússa erum við alltaf að tala við Rússa og munum halda því áfram. Ég er reyndar að fara til St. Pétursborgar á næstu dögum. Eina af fyrstu heimsóknum mínum fór ég einmitt til að tala við Pútín og Lavrov. Ég mun halda áfram að eiga slík [[Forseti hringir.]]samskipti við Rússa og reyna að ýta eftir viðskiptum milli Íslands og Rússlands eins og annarra þjóða. En ég held að það væri mikil skammsýni, óskynsamlegt og alveg [[Forseti hringir.]]þvert á það sem við stöndum fyrir ef við mótmæltum ekki þegar alþjóðalög eru brotin.