Borist hefur bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 747, um rannsóknir í ferðaþjónustu, frá Vilhjálmi Árnasyni.
Hæstv. forseti. Kjördæmavika var að venju viðburðarík. Það er gott og hollt að gefa sér tíma til að funda með félagsmönnum og öðrum og fá tækifæri til að hitta félagasamtök og sækja aðra skipulagða viðburði án þess að það stangist á við þétta fundadagskrá þingsins. Hér í Suðvesturkjördæmi eru húsnæðismálin í brennidepli. Það blasir við að við verðum að hraða vinnu við þau frumvörp sem hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra er með í þinginu og í vinnslu í hv. velferðarnefnd. Þau frumvörp eru mikilvægur liður í heildarlausn á húsnæðismarkaði. Samhliða liggur fyrir frumvarp í efnahags- og viðskiptanefnd um breytingar á húsnæðislánum til neytenda þar sem aðallega er rætt um kröfur um fagleg vinnubrögð lánveitenda. Fleira verður hins vegar að koma til ef jafnvægi á að skapast á húsnæðismarkaði; markaði þar sem sannarlega er skortur á húsnæði sem birtist í of háu verði sem kemur aðallega niður á leigjendum og þeim sem hyggja á fyrstu kaup. Samtök iðnaðarins hafa greint þetta ágætlega og bent á uppsafnaða þörf fyrir lítið, ódýrt húsnæði, sniðið fyrir leigjendur og ungt fólk sem er að fara af stað til að koma sér þaki yfir höfuðið. Við þurfum að horfa til þessara frumvarpa í heildarsamhengi og sem lið í því að mæta þessari þörf ásamt öðrum nauðsynlegum aðgerðum til að liðka til fyrir auknu framboði af minna húsnæði, ódýrara húsnæði, eins hratt og kostur er. Það er því sama hvernig á er litið, lögmál framboðs og eftirspurnar gilda í þessu. Þess vegna er svo brýnt að klára frumvarpið um almennar íbúðir því að þar er áformað að auka framboð af slíku húsnæði og það er sannarlega áskorun sem við þurfum að mæta.
Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þm. Willum Þór Þórssyni, sem talaði hér á undan, að húsnæðismálin eru vissulega mál sem brenna á fólki um landið. Önnur mál sem brenna líka á fólki um landið, og ég hef orðið vör við á ferðum mínum í kjördæmavikunni, eru heilbrigðismálin. Maður þarf í raun ekki að fara neitt til þess að átta sig á mikilvægi þessara mála í hugum landsmanna, það nægir að fylgjast með undirskriftasöfnuninni sem stendur yfir um endurreisn heilbrigðisþjónustunnar. Þegar hlustað er eftir því hvað fólkið í landinu hefur um þessi mál að segja þá eru þær áhyggjur margháttaðar. Þær snúast um það hvernig kostnaður sjúklinga hefur vaxið jafnt og þétt. Þær snúast um það mikla álag sem er á Landspítalanum, sem er á heilsugæslunni um land allt og á öðrum sjúkrahúsum. Þær snúast um þær áhyggjur sem landlæknir hefur sett fram um að heildarsýn vanti á þróun heilbrigðisþjónustunnar. En áhyggjurnar tengjast líka réttlátri reiði yfir því að á sama tíma berast fregnir af milljarðaarði, hvort sem er í fjármálakerfinu eða í sjávarútveginum. Það berast fregnir af því frá ríkisskattstjóra að hér séu skattaundanskot á ári um 80 milljarðar. Það er nú ýmislegt sem mætti gera við þá fjármuni, herra forseti. Það er á svona stundum sem almenningur upplifir það að kerfið hafi orðið viðskila við réttlætið, kerfið sem við höfum byggt upp saman og á að snúast um að tryggja jafnt aðgengi allra að heilbrigðisþjónustu, að menntun, að innviðum; að þetta kerfi hafi orðið viðskila við réttlætið. Þá skiptir máli að við sem erum í stjórnmálunum, tökum þátt í stjórnmálum dagsins í dag, horfumst í augu við það hvað við getum gert til að leiðrétta þetta ranglæti. Herra forseti. Við getum til að mynda ekki brugðist við þeirri áskorun sem nú liggur frammi, meira en 80 þús. Íslendinga, nema við treystum okkur til að endurskoða tekjuöflunina, því að það er svo sannarlega búið að forgangsraða [[Forseti hringir.]]í ríkisrekstri. Það skiptir máli að afla aukinna tekna og gera það með réttlátum hætti þannig að þeir sem [[Forseti hringir.]]eiga peningana leggi meira af mörkum til samfélagsins, því að við vitum og almenningur veit að þessir peningar eru til.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með síðustu tveimur hv. þingmönnum um að í kjördæmavikunni var hrópað og kallað á lausnir í húsnæðismálum. Það eru fá verkefni brýnni úrlausnar fyrir okkur í stjórnmálunum en að skapa ungu fólki tækifæri til að koma sér þaki yfir höfuðið. Þar eru komin fram húsnæðisfrumvörp sem eru góðra gjalda verð en það er hvergi nærri nógu langt gengið. Ég hlýt að spyrja, virðulegur forseti: Er það í alvörunni þannig að við í stjórnmálunum erum farin að tala um það að fólk eigi að búa í minni íbúðum í staðinn fyrir að tala um það hvað vextirnir hér í landinu eru háir? Er það svar stjórnmálamanna til ungs fólks, til nýrra kynslóða, við því hve vextir á Íslandi eru margfalt hærri en í öllum nágrannalöndum okkar og húsnæðiskostnaður þar af leiðandi margfaldur líka? Er það svar okkar til þessa unga fólks að við ætlum áfram að hafa vextina eins og þeir eru en við ætlum bara að minnka íbúðirnar sem það á að búa í? Nú er full ástæða til að leita hagkvæmni í því að byggja húsnæði en hér verðum við að staldra við vegna þess að það er algerlega óþolandi, fyrir bæði atvinnulíf og fólkið í landinu, að hér eru breytilegir vextir 7–8%, margfaldir á við það sem gerist í nágrannalöndum. Við eigum að leggja til atlögu við það vaxtaokur, við þau fjármálaöfl sem búa okkur slík lífsskilyrði, svo miklu verri lífsskilyrði en í löndunum í kringum okkur, en ekki að krefjast þess af nýjum kynslóðum að þær búi í miklu minni íbúðum en við sjálf.
Hæstv. forseti. Í síðustu viku var kjördæmavika. Hv. þingmenn Framsóknarflokksins funduðu víða um landið og er gaman að segja frá því að á annað þúsund manns mættu á þá fundi sem fram fóru. Helstu umræðuefni fundanna voru málefni hjúkrunarheimila, en margir hafa áhyggjur af þeim heimilum sem rekin eru á ábyrgð sveitarfélaga og óskuðu eftir því að þær viðræður sem í gangi eru skili sem fyrst viðunandi niðurstöðu fyrir alla aðila. Auk þessa var mikið fjallað um búvörusamninga og samgöngur en mikil eftirspurn er eftir því að samgönguáætlun verði lögð fram. Rætt var um málefni aldraðra og öryrkja. Ánægja var með að viðræður væru í gangi á milli Landssambands eldri borgara og ríkisins um kjaramál þessara stóru hópa. Mikilvægt er að þær viðræður klárist hratt og vel því að lausn verður að koma fram í þessum málum sem allra fyrst. Jafnframt voru umræður um að varast skyldi að tala um þennan stóra hóp fólks sem eina heild því að afstaða og kjör þessara einstaklinga væru mjög svo misjöfn. Auk þessa var mikið rætt um húsnæðismál og mikilvægi þess að þau nái fram að ganga. Mikil þörf er á leiguhúsnæði víða um landið. Afar jákvætt var að finna þann stuðning sem við höfum í málinu. Það gefur okkur enn meiri kraft í að ljúka þessum málum hratt og vel. Vert er að geta þess að gestakomum til hv. velferðarnefndar vegna málanna er að ljúka. Stefnt er að afgreiða málin úr nefndinni á allra næstu vikum. Auk þessa voru verðtryggingarmálin mikið rædd og hv. þingmenn brýndir til góðra verka í þeim málum og að láta ekki deigan síga þrátt fyrir að varðhundar verðtryggingarinnar leynist víða. Fjallað var um mikilvægi þess að ríkisstjórnin komi fram með frumvarp um afnám verðtryggingar og fylgi þar með þeim tillögum sem sérfræðingahópar um afnám verðtryggingar skiluðu í janúar 2014. Þar undir liggur heildarsamhengi húsnæðismálanna og endurskoða þarf það vaxtaumhverfi sem við búum við. Skoða þarf hvata til sparnaðar og vinna að heildarsamhengi húsnæðismálanna.
Herra forseti. Dag eftir dag er okkur boðið upp á farsa, farsa í boði Landsbankans og Borgunar. Það er ekki boðlegt hvernig þessir aðilar hegða sér og koma fram. Að mínu viti eiga bæði stjórn og bankastjóri að víkja. Ég tel líka að stjórn Borgunar komist ekki undan því að takast á við sinn þátt málsins. Það má vel vera að þessi gjörningur sé löglegur en hann er algerlega siðlaus gagnvart íslensku þjóðinni sem ég tel hafa orðið af miklum fjármunum í sameiginlega sjóði. Við erum að tala um traust og trúverðugleika og við erum að tala um að við erum komin með í fangið banka sem ég hef miklar áhyggjur af að fari í gamalkunnugan farveg. Við lesum líka í dag um milljarðabónusgreiðslur sem núverandi og fyrrverandi starfsmenn íslenska eignaumsýslufélagsins ALMC, þ.e. gamla Straums – Burðaráss, fá upp í hendurnar. Þar er viðhorf manna að þetta sé bara allt hið besta mál og eðlilegt því að í þjóðfélaginu sé uppi allt önnur staða en rétt eftir hrun. Verulega háar greiðslur - við erum að tala um milljarða, virðulegi forseti, og sá sem hefur orð fyrir þeim segir: Þetta er kannski meira að fara í gang núna, og vísar til þess að bónusgreiðslurnar þurfi ekki að vera einsdæmi á næstu missirum. Við erum að fara aftur til fyrirhrunsáranna. Það er enginn lærdómur, virðulegi forseti. Finnst okkur eitthvað skrýtið að stórum hluta landsmanna blöskri hvernig þetta er og hafi enga tiltrú á fjármálakerfinu? Þetta þarf ekki að vera svona, það er hægt að breyta þessu. Við þurfum að byrja á því að aðskilja viðskipta- og fjárfestingarbanka til að lágmarka áhættu þjóðarbúsins, en það er líka kominn tími á lesstund hér á Alþingi og sérstaklega fyrir ríkisstjórnarflokkana. Þar ætti helst að lesa um einkavinavæðingu bankanna upp úr skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. En fyrir það fyrsta þurfum við að koma [[Forseti hringir.]]þessari einkavinavæðingarvildarvinahægriríkisstjórn frá.
Virðulegi forseti. Í Borgunarmálinu er staðan að verða flóknari og flóknari með hverjum deginum sem líður. Stjórnendur Landsbankans hafa orðið margsaga í málinu, en sífellt fleiri spurningar vakna um hlut stjórnenda Borgunar í þessu máli öllu saman og eigenda þess félags. Það er gríðarlega mikilvægt að öllum steinum verði snúið við í málinu, að Bankasýsla ríkisins fái ítarlegar skýringar og að við tökum málið síðan fyrir í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis. Það er augljóst vegna þess að fram undan er mikil sala á ríkiseignum og skiptir máli að ekki verði gerð sömu mistök og við söluna á eignarhlutnum í Borgun. Það er ekki síður mikilvægt til þess að upplýsa um þau siðferðisviðmið og þá samskiptahætti sem tíðkast í efstu lögum í íslensku fjármálakerfi. Það skiptir máli að upplýsa og uppræta. Fjármálakerfið í heild þarf að fá yfirhalningu. Við þurfum endurmat. Það er fullkomlega ótímabært við núverandi aðstæður að hefja sölu á einstökum hlutum af bönkum í eigu ríkisins. Þvert á móti er ástæða til þess að nýta tækifærið sem við erum nú loksins að fá til þess að raða spilunum upp á nýtt. Okkur gafst ekki færi á því að gera það í kjölfar hruns vegna þess að landið var í efnahagslegri herkví og mikið reið á að tryggja að bankakerfið virkaði yfir höfuð. Núna fáum við tækifæri til þess að raða spilunum upp á nýtt, tryggja samfélagslega ábyrgt bankakerfi og að tryggja að bankakerfið endurspegli þarfir þjóðarinnar, heimila og fyrirtækja, en sjúgi ekki verðmæti af heimilunum og fyrirtækjunum um ókomna tíð.
Herra forseti. Einn réttur, ekkert svindl. ASÍ er að hrinda af stað átaki í að koma í veg fyrir félagslegt undirboð á vinnumarkaði og verja réttindi fólks. Ég tel það vera mjög brýnt verkefni því að það hefur færst í vöxt undanfarin missiri að brotið sé á réttindum verkafólks, hvort sem er í byggingariðnaði eða í ferðaþjónustu. Við erum kannski komin á þann stað sem við vorum þegar þenslan var sem mest 2007. Það á ekki að líða að það séu félagsleg undirboð á vinnumarkaði og ólögmæt atvinnustarfsemi. Ungt fólk þekkir ekki rétt sinn og oft og tíðum er brotið gegn því. Erlent vinnuafl sem kemur til landsins, hvort sem er í gegnum starfsmannaleigur eða undirverktaka, og það er mjög gjarnan brotið gegn því fólki. Það fólk býr oftar en ekki í óviðunandi húsnæði, í atvinnuhúsnæði sem er ekki samþykkt sem íbúðarhúsnæði. Það er talað um að jafnvel viðgangist hálfgert þrælahald sem við eigum ekki að líða á íslenskum vinnumarkaði. Ég tel því að þetta átak sé mjög brýnt og þarft. Samtök atvinnulífsins þurfa líka að sýna ábyrgð í þessum efnum. Fyrirtækin eiga að starfa eftir þeim kjarasamningum sem Samtök atvinnulífsins hafa skrifað upp á. Þau verða líka að sjá til þess að fyrirtækin gæti að því að undirverktakar og aðrir greiði rétt laun. Við getum ekki liðið það á íslenskum vinnumarkaði að svínað sé á fólki með þeim hætti sem er því miður verið að gera. Ríkisvaldið þarf líka að koma inn. Við erum að missa út gífurlega miklar skatttekjur víða í atvinnulífinu sem ríkisvaldið þarf að koma í veg fyrir.
Herra forseti. Ýmsir hafa haft nokkuð fyrir tísku að tala niður og finna allt til foráttu einhverri mestu samgöngubót allra tíma sem nú er í sjónmáli á Norðurlandi, sem sagt gerð jarðganga undir Vaðlaheiði. Því er ánægjulegt að geta sagt frá því í dag að á vefinn komu upplýsingar um að nú væri búið að sprengja liðlega tvo þriðju af leiðinni í gegnum fjallið. Það er ekki hægt að segja að heppnin hafi beinlínis verið með mönnum í framkvæmdinni. Heiðin hefur reynst erfið viðureignar og þar hefur allt lagst saman, vatnsleki, mikill hiti og hrun, og valdið talsverðum töfum og auðvitað nokkrum kostnaðarauka. Engu að síður er nú þeim áfanga náð að liðlega tveir þriðju hlutar leiðarinnar eru að baki og það er enginn bilbugur á mönnum að klára það sem eftir er. Á framkvæmdatímanum hefur það einnig gerst að umferðaraukning hefur orðið mun meiri en spár gerðu ráð fyrir þannig að þrátt fyrir þessar tafir og kostnaðarauka eru horfur áfram ágætar og sambærilegar og þær voru um sjálfbærni verkefnisins. Snjóþungir vetur að undanförnu sem landsmenn hafa orðið varir við, þeir sem fara yfirleitt eitthvað út úr húsi, það má stundum efast um að sumir geri það, hafa minnt hressilega á sig [[Gripið fram í.]]fyrir norðan og austan, og meðal annars stórkostleg vandræði á Víkurskarði undirstrika mikilvægi þessarar góðu framkvæmdar. Hennar er því beðið með mikilli óþreyju norðan heiða. Ég er að velta fyrir mér að koma með þau vinsamlegu tilmæli til aðila sem varðar ekkert sérstaklega um það sem menn eru að gera þar, og ætla að borga þessi göng sjálfir, að láta þessa framkvæmd í friði og leyfa henni að klárast.
Hæstv. forseti. Við getum öll verið sammála um að laga þurfi það sem er brotið. Traust Alþingis er eitt af því sem er brotið. Getum við lagað það? Já, við getum það. En ef það á að takast verður þingheimur að vera sammála um að þörf sé á úrbótum. Þetta á ekki að snúast um einstaklinga eða flokka og þau rök að þetta hafi alltaf verið svona. Það dugar heldur ekki til. Vinnubrögðin á Alþingi verða að breytast sem og umgjörð þingsins, þ.e. þingsköpin og þær hefðir sem skapast hafa í áranna rás. Hegðun þingmanna verður að batna, hvernig fólk hagar sér hér í þingsal, hvernig það talar um og við hvert annað. Sífelld frammíköll eru til dæmis hlutur sem setja oft blett á störf þingsins. Nefndastörfin eru hjarta þingstarfanna en þau eru almenningi ekki sýnileg. Þar er unnið faglega og markvisst að úrlausn mála. Herra forseti. Málþóf er atriði sem við verðum með einhverjum hætti að ná tökum á. Það er skilningur fyrir því innan þingsins að slíkt sé í sumum tilfellum nauðsynlegt tæki fyrir stjórnarandstöðu hverju sinni til að skapa sér samningsstöðu. En almenningur hefur ekki skilning á þessu sérstaka tæki þingmanna. Ég hef því með tímanum hallast að þeirri leið að þegar mál stoppa í þinginu verði að vera einhver útgönguleið, eins og t.d. þjóðaratkvæðagreiðsla. Að síðustu vil ég nefna reglur um líftíma þingmála. Ég tel að þingmál eigi að fá að lifa kjörtímabilið til þess að hægt sé að auka skilvirkni þingsins. Þingmannamál fái til að mynda meira rými, en þar er oft um þverpólitísk þjóðþrifamál að ræða. Þau þurfa umræðu og helst afgreiðslu. Ef við breyttum því gæti verið að almenningur mundi upplifa okkur þingmenn sem afkastameiri og jafnvel traustari starfskrafta.
Hæstv. forseti. Nú fyrir helgi sendu samtökin Læknar án landamæra frá sér yfirlýsingu. Tilefnið var fréttir af því að hernaðarbandalagið NATO ætlaði að senda herskip á hafsvæðið milli Grikklands og Tyrklands í því skyni að stöðva siglingar flóttamanna þar um. Læknar án landamæra benda á að hundruð manna hafi drukknað í Eyjahafi nú þegar það sem af er ári. Það er augljóst að örvæntingarfullt fólk mun halda áfram að reyna að bjarga sér og sínum á bátskriflum á þessari leið. Ein afleiðingin af því sem kallað er eftirlit með ólöglegum siglingum verður að mínu mati að fólk mun leggja sig í enn þá meiri hættu og smyglarar rukka enn hærri upphæðir fyrir ferðina. Óháð því hvort þessi aðgerð NATO sé skynsamleg eða mannúðleg vekur hún upp spurningar um eðli og hlutverk NATO. Það er engan veginn augljóst að það rúmist innan hlutverks og samþykktar bandalagsins að gegna hlutverki landamæralögreglu til að stöðva för fátæks og hrakins fólks. Virðulegi forseti. NATO var á sínum tíma réttlætt sem hernaðarbandalag sem verja ætti ytri landamæri sín gagnvart mögulegum árásum óvinveittra ríkja eða hernaðarbandalaga. Við getum endalaust deilt um það hvort sú lýsing hafi verið rétt eða ekki en það er óralangur vegur frá því yfir í að bandalagið sé orðið tæki til að framfylgja stefnu einstakra aðildarríkja í flóttamannamálum. Þessar nýjustu vendingar sýna mikilvægi þess að við hér á Íslandi, við hér á Alþingi, ræðum NATO í ljósi þeirra breytinga sem [[Forseti hringir.]]virðast núna vera að verða á starfsemi bandalagsins.
Hæstv. forseti. Frá því að sá sem hér stendur talaði fyrstur manna hér 28. nóvember 2014 um sölu á hlut ríkisins í Borgun hefur margt komið í ljós sem styður þau orð sem þá voru sögð. Í sjálfu sér má segja að þetta mál sé farið að snúast um allt annað og miklu meira en söluna sem slíka sem var nógu slæm, ógagnsæ og í sjálfu sér á móti öllum lögmálum um sölu á ríkiseignum þar sem nú eru aðilar málsins farnir í umkenningaleik og bera brigsl hver á annan og kenna hver öðrum um hvernig komið er. Það kom fram í grein sem ég skrifaði í Morgunblaðið í síðustu viku að snemma árs 2014, líklega í mars, mátti sjá á erlendum fréttamiðlum að yfirtaka VISA Inc. í Ameríku á VISA Evrópu væri yfirvofandi. Í árshlutauppgjöri VISA Inc. í Ameríku kom einnig fram afkomuviðvörun vegna þessarar yfirtöku þar sem tekið var fram að það mundi kosta eina 13 milljarða bandaríkjadala að yfirtaka VISA Evrópu. Á erlendum fréttamiðlum í október 2014 kom fram um það bil hvaða upphæð kæmi í hlut þeirra sem ættu rétt til hvalreka af þessum ástæðum. Þá mátti mönnum sem fylgst höfðu með vera nákvæmlega ljóst, það mátti reikna út nákvæmlega, hver hluti Borgunar í þessu máli væri. Nú bera menn af sér og segjast ekki hafa vitað þetta. Eins og ég hef sagt hér áður er fávísi ekki saknæm en hún er rándýr. Málið er núna hins vegar farið að snúast um allt annað og meira en sölu Landsbankans á Borgun. Hún er farin að snúast um traust og trúverðugleika Landsbankans sjálfs. Það þarf að koma í veg fyrir að Landsbankinn verði fyrir tjóni og að virði hans rýrni út af þessu máli. Það þarf einfaldlega að taka þannig til hendi að Alþingi taki þetta mál til gaumgæfilegrar athugunar og að yfirstjórn Landsbankans víki.
Virðulegi forseti. Ég vil taka upp þráðinn í dag um öryggismál ferðamanna á Íslandi. Það er svo sem ekki í fyrsta skipti sem ég geri það að umtalsefni hér. Nú er svo komið að seinagangur og ráðaleysi stjórnvalda í þeim efnum er með slíkum eindæmum að ekki verður við það unað lengur. Það er einfaldlega óviðunandi að þeir sem málið varðar skuli ítrekað segjast vera að vinna að úrbótum, vinna að og bíða eftir áhættugreiningum til dæmis. Hættan í Reynisfjöru hefur lengi verið öllum ljós. Þar hafa sex manneskjur dáið á fáum árum. Hættan á Sólheimajökli er líka öllum ljós. Þar dó ungur maður fyrir nokkrum árum og hefur fólk ítrekað komist í lífshættu síðan, nú síðast fyrir örfáum dögum. Það verða ítrekað köfunarslys í Silfru og fólk deyr þar. Fólk prílar á jökum á Jökulsárlóni. Allt þetta liggur fyrir og hefur legið fyrir lengi. Nú eru líklega fjögur ár frá því að umhverfis- og samgöngunefnd þingsins fékk forsvarsmenn allra viðbragðsaðila til fundar við sig í kjölfar banaslyss á Sólheimajökli og kallaði þá sterklega eftir úrbótum og samstarfi milli aðila. Sú sem hér stendur man þetta vel því að ég var formaður nefndarinnar. Þá voru svörin líka þau að „verið væri að vinna að“ og „bíða eftir“. Hvað hefur gerst síðan? Þetta getur ekki gengið svona. Af hverju er ekki fyrir löngu byrjað að vinna við hættulegustu ferðamannastaðina? Af hverju þarf að vera að bíða eftir einhverju heildaráhættumati þegar bráðahættan á vissum stöðum er svo augljós? Á sama tíma eykst stöðugt sá fjöldi ferðamanna sem heimsækir landið [[Forseti hringir.]]og þær náttúruperlur sem við viljum laða fólk að en vörum ekki við. [[Forseti hringir.]]Þetta getur ekki gengið svona.
Virðulegi forseti. Hagstofan safnar upplýsingum um skólastarf frá öllum grunnskólum landsins og birtir árlega. Í kjölfar birtingar talnanna skapast oft og tíðum umræða um að stöðugt fjölgi nemendum í sérkennslu og hvað sé til ráða. Hugtakið sérkennsla hefur eitt og sér afar mismunandi merkingu í hugum fólks og að mínu viti má færa rök fyrir því að upplýsingaöflun Hagstofunnar um framkvæmd sérkennslu í grunnskólum sé miklu frekar mælikvarði á sveigjanleika í skólastarfi en mælikvarði á hversu margir nemendur þurfa eða fá viðvarandi stuðning eða sérkennslu. Þetta þekki ég af eigin raun eftir að hafa sem skólastjóri svarað spurningum Hagstofunnar nokkrum sinnum. Formaður Félags íslenskra sérkennara, Sædís Ósk Harðardóttir, skrifaði grein í Morgunblaðið síðastliðinn laugardag þar sem hún fer ítarlega yfir það hvernig sveigjanlegir kennsluhættir og sveigjanlegt skipulag getur talist sem sérkennsla í skýrslum til Hagstofunnar. Má þar nefna að ef nemandi missir úr skóla vegna veikinda og fær aðstoð við að vinna upp eða ef nemandi fær einu sinni á skólagöngunni aukaaðstoð við að ná tökum á tiltekinni hreyfingu í sundi eða aðferð í stærðfræði telst hann með í fjölda nemenda sem fá sérkennslu eins og sá sem fær aðstoð þroskaþjálfa, sérkennara eða stuðningsfulltrúa alla daga. Ég tel mikilvægt að rekstraraðilar skóla, menntamálaráðuneytið og/eða Menntamálastofnun og Hagstofan skoði til hvers eigi að nýta upplýsingar um sérkennslu og velji viðeigandi mælitæki. Auknum sveigjanleika í skólastarfi ber að fagna og með sveigjanleika má mæta mörgum nemendum án þess að til sérkennslu þurfi að koma. Þegar lagt er í kostnað við upplýsingaöflun er mikilvægt að safna viðeigandi gögnum þannig að þau nýtist skólasamfélaginu öllu.
Virðulegur forseti. Mig langar til að tala um ástandið í ferðaþjónustunni. Ég get tekið undir með hv. þingmanni sem hér talaði áðan um að ástandið væri grafalvarlegt. Það er hreint með ólíkindum hversu lítið hefur gerst, sérstaklega í tíð þessarar ríkisstjórnar. Við áttum að byrja að skoða þennan málaflokk fyrir 30 árum og móta stefnu en það að horfa til framtíðar er kannski ekki alveg sterkasta hlið okkar Íslendinga. Hér hafa menn verið að brölta við að koma með frumvarp um náttúrupassa. Það tók sinn tíma. Það var ekki stuðningur fyrir því í þinginu. Ég sé engar aðrar hugmyndir hjá stjórnvöldum um það hvernig við ætlum að reyna að innheimta eitthvert sanngjarnt gjald af þessari atvinnugrein til að standa undir þjónustunni sem þarf að vera. Við sjáum á hverjum degi að við erum í rauninni ekki í stakk búin til að taka á móti öllum þessum fjölda ferðamanna. Á sama tíma erum við á fullu í markaðsstarfi þótt við getum ekki boðið gestunum okkar sem hingað koma í rauninni bara lágmarksöryggi. Mér finnst svo löngu kominn tími til að hætta að tala um þetta og byrja að framkvæma. Ég var að gúgla til að reyna að komast að því hvað væri í gangi hjá Stjórnstöð ferðamála. Ég efast ekki um að þar eru menn að vinna eitthvað, leyfi mér að minnsta kosti að vona það, en tíminn líður og eins og hefur verið sagt hér spyr ég: Af hverju ráðumst við ekki strax í uppbyggingu á stöðum þar sem hún er nauðsynleg? Ég held að við þurfum að taka dýpri og meiri umræðu um þetta í þingsal og ég kalla eftir svörum frá hæstv. ráðherra málaflokksins vegna þess að þetta er eiginlega óboðlegt. Á síðasta kjörtímabili var það skref stigið að stofna Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Því voru ýmis vandræði tengd, kannski of hátt hlutfall sem ég held [[Forseti hringir.]]að sveitarfélögin hafi þurft að setja á móti. Við erum að breyta þessu en þetta er samt allt að gerast of seint þannig að ég kalla eftir aðgerðum, virðulegur forseti. Þetta gengur ekki svona lengur.
Virðulegur forseti. Ég er á sömu nótum. Það er átakanlegt að lesa fregnir, ekki bara núna heldur oft áður, af skaða, jafnvel bana, ferðamanna sem eru á ferð um landið. Ég sé þetta allt saman í samhengi við þann víðtæka og djúpstæða skort á framtíðarhugsun og fyrirhyggju sem einkennir, að mér finnst, störf þessarar ríkisstjórnar - er reyndar líka djúpstæður vandi í íslenskum stjórnmálum en einkennir mjög störf þessarar ríkisstjórnar. Fjölgun ferðamanna á Íslandi var löngu fyrirséð, Íslandi, því hafði verið spáð. Það vill svo til að það var samþykkt hér undir lok síðasta kjörtímabils, m.a. að ríku frumkvæði okkar í Bjartri framtíð, áætlun um að fjárfesta í uppbyggingu innviða í ferðaþjónustu. Það átti að setja í þetta á þremur árum ríflega 2 milljarða. Þessari fyrri tilteknu fjárfestingu hefði verið lokið 2015, menn hefðu farið í þá uppbyggingu vegna þess að það lá fyrir, miðað við gögnin sem menn höfðu aðgang að, miðað við þær greiningar sem höfðu verið gerðar og miðað við augljósa hættu á íslenskum ferðamannastöðum, að þetta þurfti að gera. Hvað gerði þessi ríkisstjórn? Eitt það fyrsta sem hún gerði var að blása þetta allt saman af. Þetta var fjárfesting sem hafði verið samþykkt. Hún var byggð á greiningu. Þetta var áætlun sem var fyrir hendi og við vitum það bara ef við stæðum núna og værum búin að fara í þessa uppbyggingu þá gætum við verið stolt af því að hafa kannski einu sinni verið vitur fyrir fram í íslenskum stjórnmálum. Þessi keppni í að vera vitur eftir á er ömurleg. Þarna vorum við virkilega vitur fyrir fram, en það var þessari ríkisstjórn um megn.
Virðulegi forseti. Ef píratar ætluðu sér að skrifa heildarfrumvarp um höfundalög mundu þau eflaust líta töluvert öðruvísi út. En í þessu frumvarpi er mikilvæg réttarbót, í b-lið 25. gr., sem bætir réttarvernd milliliða og þeirra sem verða fyrir lögbannsbeiðni og því komum við til með að styðja þetta mál helst af þeim ástæðum. Eins og fyrr greinir voru fyrirvarar af hálfu þess sem hér stendur, og okkar pírata, gagnvart málinu úr nefnd, en ég hef þegar gert grein fyrir þeim og ætla því ekki að gera frekari grein fyrir þeim hér nú.
Virðulegi forseti. Þetta frumvarp fjallar mestmegnis um stöðu innheimtusamtaka, þ.e. samningskvaðaleyfi. Ég er til í að samþykkja frumvarpið með þeim fyrirvara að svokallað Collective Rights Management Directive frá Evrópusambandinu verði líka innleitt sem á að stuðla að lýðræðislegri stjórn innan innheimtusamtaka sem og áreiðanlegri fjárumsýslu á þeim peningum sem fara þar í gegn. Ég tel líka mikla réttarbót í 25. gr., rétt eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson benti á, og ég vona að ráðuneytið muni halda áfram að koma þeim málum í betri og réttlátari farveg þegar verið er að sækja um lögbann.
Virðulegi forseti. Ég mun sitja hjá í þessari atkvæðagreiðslu vegna þess að ég er einfaldlega á móti því að framlengja höfundarétt, bara í prinsippatriðum. Hins vegar eru önnur atriði í þessum lögum sem varða það að höfundar geti fengið höfundarétt sinn til baka ef þeir hafa framselt hann til þriðja aðila. Hins vegar eru tímamörkin þar allt of löng að mínu mati og ég mundi vilja sjá, við endurskoðun þessara laga, sem er í gangi, að þau væru mögulega sett niður í sjö eða tíu ár í staðinn fyrir 50 ár, minnir mig, eða 20 ár eins og sagt er í frumvarpinu.
Herra forseti. Hér er undir frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, skilyrði fjárhagsaðstoðar. Ég er í seinni ræðu og mér finnst að með gjörðum þessarar ríkisstjórnar sé stöðugt vegið að þeim sem minnst mega sín í þjóðfélaginu. Það er akkúrat sá hópur sem er kominn á þann stað að þurfa að nýta sér félagsaðstoð sveitarfélaga. Nú á að stilla fólki upp við vegg með ströngum skilyrðum, því fólki sem á að fara í mat á því hvort það sé vinnufært eða ekki. Ég spyr: Hver á að gera það mat? Hver er til þess bær að meta slíkt? Er vinnumarkaðurinn tilbúinn til að taka til sín fólk með skerta vinnugetu? Ég tel að það þurfi að vera til staðar öflugar vinnumarkaðsaðgerðir og að unnið sé með fólki undir jákvæðum formerkjum í ýmiss konar virkniúrræðum. Fólkið í þeim hópi sem stígur þau erfiðu skref að leita fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga er auðvitað ólíkt innbyrðis. Oft er þetta fólk sem er félagslega illa statt í lífinu, hefur misst vinnuna og á ekki rétt á atvinnuleysisbótum. Þetta er eins konar endastöð hjá því. Oftar en ekki er þetta ungt fólk sem hefur farið út af beinu brautinni, á ekki rétt á atvinnuleysisbótum og getur ekki framfleytt sér og leitar því til sveitarfélags síns. Við eigum að taka utan um þetta fólk og bjóða því aðstoð við að komast aftur af stað út í lífið en undir þeim formerkjum að ekki sé verið að þvinga fólk og refsa því ef það uppfyllir ekki þau ströngu skilyrði sem sveitarfélögum er heimilt að setja, eins og kemur fram í þessu frumvarpi. Þetta kom ágætlega fram í umsögn frá Öryrkjabandalaginu þegar sambærilegt frumvarp var lagt fram á síðasta þingi. Þar segir, með leyfi forseta: „Lögum samkvæmt er markmið félagsþjónustu sveitarfélaga að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi íbúanna og stuðla að velferð á grundvelli samhjálpar, meðal annars með því að bæta lífskjör þeirra sem standa höllum fæti. Skerðing eða jafnvel niðurfelling fjárhagsaðstoðar í allt að sex mánuði í senn, ef vinnuskilyrðum er ekki mætt, gengur gegn markmiðum félagsþjónustunnar. Enn fremur segir í markmiðsgrein laganna að þess skuli gætt við framkvæmd félagsþjónustunnar „að hvetja einstaklinginn til ábyrgðar á sjálfum sér og öðrum, virða sjálfsákvörðunarrétt hans og styrkja hann til sjálfshjálpar.““ Ég tek hjartanlega undir þessa málsgrein í umsögn Öryrkjabandalagsins frá því í fyrra við sambærilegt frumvarp sem lagt var fram um þetta mál. Að mínu mati er þetta mjög vont mál. Við þekkjum nýlega skýrslu sem UNICEF gerði um efnahagslegan skort barna í þjóðfélaginu. Sá hópur sem stendur frammi fyrir því að börn þeirra njóta ekki þeirra réttinda og efnahagslegs öryggis sem við gerum ráð fyrir samanstendur oft og tíðum af ungu fólki sem býr í lélegu húsnæði. Sá hópur hefur oftar en ekki þurft að leita aðstoðar sveitarfélaga. Ætlum við með ströngum skilyrðum að jafnvel henda þessu fólki út af fjárhagsaðstoð sveitarfélaga í allt að sex mánuði eins og er talað um í frumvarpinu? Ég segi [[Forseti hringir.]]nei og vona að þetta vonda mál verði dregið til baka.
Virðulegi forseti. Ég hef verið meira andsnúinn þessu máli en fylgjandi og ég er búinn að pæla svolítið mikið í því. Ég er farinn að efast um að þessi breyting sé það slæm miðað við vandamálið sem mér finnst mikilvægast að leysa, og það er að enginn líði fátækt. Ég velti því fyrir mér hvort það sé ekki frekar skynsamlegt að búa þannig um almannatryggingakerfið að fólk falli ekki milli skips og bryggju frekar en að hafa reglurnar um sveitarfélög þannig að þau geti ekki skilyrt fjárhagsaðstoð. Ég velti því með öðrum orðum fyrir mér hvort þetta sé ekki eitthvað sem eigi heima á höndum ríkisins í almannatryggingakerfinu eða einhverju sambærilegu kerfi frekar en þessu. Nú skilst mér að sveitarfélögin hafi skilyrt slíka fjárhagsaðstoð, einhver þeirra alla vega, og þau telja það nú þegar löglegt og að þetta mál sé einungis til þess að það sé á hreinu og lagatúlkunin sé skýr. Ég sé það ekki í sjálfu sér sem eitthvert úrslitamál með hliðsjón af því hvernig lagatúlkunin síðan er á endanum meðal sveitarfélaganna. Þau framkvæma þessar skerðingar og þau gera það að sínu mati samkvæmt lögum. Mér vitandi þá er það bara ekki mjög skýrt í lögunum. Ég er að velta fyrir mér hvernig hv. þingmaður mundi taka í að leysa þetta vandamál, sem ég er sammála hv. þingmanni um, að fólk falli ekki svona á milli og sé útilokað, með því að gera það í gegnum ríkið, gegnum almannatryggingakerfi eða sambærilegt kerfi. Þarf þetta endilega að vera hjá sveitarfélögunum? Þurfum við endilega að gera þetta þannig að við meinum sveitarfélögunum að skilyrða fjárhagsaðstoð?
Herra forseti. Eins og ég skil þetta mál þá er lögum samkvæmt skylt að sveitarfélög veiti þessa þjónustu, fjárhagsaðstoð; það er lögbundið eins og það er í dag. Ég skal ekki segja hvort það er betra að það sé í höndum ríkisins í gegnum almannatryggingar, en ég held að það sé betra að þetta sé í nærumhverfi viðkomandi og þá eru sveitarfélögin best til þess fallin að koma til móts við virkniúrræði og ýmislegt sem þeim ber skylda til í gegnum sína félagsþjónustu. Ef við ætlum að nálgast hvern einstakling varðandi hans erfiðleika þá held ég að það sé betra að þetta sé í nærumhverfinu í höndum sveitarfélaga. Ef þetta fer í gegnum almannatryggingar er ég hrædd um að ekki verði hægt að beita jákvæðum virkniúrræðum sem skyldi. Það mundi verða allt of mikið bákn og fjarlægt hverjum einstaklingi. Ég held að sveitarfélög hafi mörg staðið sig ágætlega en það þarf líka að samræma þessa fjárhagsaðstoð upp á við eins og þetta er í dag; að þetta sé þeim ekki bara í sjálfsvald sett, að það þurfi að vera einhver grunnur sem byggt er á. Auðvitað mega sveitarfélög borga og gera betur við sitt fólk til að hjálpa því aftur út í lífið, en ég held að það þurfi að vera einhver grunnur, eins og viðmið varðandi framfærslu - viðmið velferðarráðuneytisins eru 230–240 þús. kr. á mánuði. Fjárhagsaðstoð sveitarfélaga er mjög mismunandi há.
Virðulegi forseti. Maður heyrir oft þá kvörtun, og réttilega, frá sveitarfélögunum að lagðar séu á þau skyldur án þess að fjármagn eða frelsi fylgi til að haga málum eftir þörfum hvers sveitarfélags. Mér er mjög illa við það vandamál. Þó finnst mér mikilvægt að sveitarfélögin geti kannski ekki ákveðið allt sjálf. En frekar of mikið en of lítið, einmitt vegna þess að mér finnst mikilvægt að borgarinn sé nálægt því valdi sem snýr að honum. En við erum hér að tala um þau grundvallarréttindi, verður maður að segja, að fólk sé ekki skilið eftir eftir allt saman. Ég fæ ekki séð hvernig það ætti heima hjá sveitarfélögunum ef við nálgumst vandamálið út frá þeirri forsendu að um réttindi sé að ræða. Eins og til dæmis ellilífeyrisréttindi eða örorkuréttindi eða eitthvað því um líkt, réttindi sem fólk hefur, sem ríkið á að tryggja til að fólk hafi í sig og á við erfiðar aðstæður og eftir atvikum í lífinu. Mér finnst skjóta skökku við að hafa þetta hálfmiðstýrt. Mér finnst annaðhvort að þetta sé réttindamál og eigi þá að ganga jafnt yfir alla eða að þetta sé þjónustumál sem er þá kannski frekar eitthvað sem maður mundi vilja að sveitarfélögin kæmu að. Þetta eru nú reyndar bara vangaveltur hjá mér. Mér finnst einhvern veginn að ef við ætlum að líta á þetta sem réttindamál þá eigi ríkið að tryggja þetta. Mér finnst svolítið - ég velti fyrir mér hvort það er réttur skilningur hjá mér - eins og við séum að segja sveitarfélögunum að inna eitthvað af hendi sem er eftir okkar eigin höfði án þess að gefa sveitarfélögunum svigrúm eða tækifæri til að sníða þessi verkfæri að eigin þörfum. Mér finnst það ekki alveg sanngjarnt gagnvart sveitarfélögum. Mér finnst að ef þetta teljast grundvallarréttindi þá þurfum við að tryggja það hér á Alþingi og hjá ríkinu.
Herra forseti. Þetta eru auðvitað allt alveg réttmætar vangaveltur. En við erum kannski ekki þar stödd í þessari umræðu að finna út úr því hvort þetta eigi heima hjá sveitarfélögum eða ríki, þó að það sé alveg réttmætt að ræða það. Í frumvarpinu er einungis talað um að verið sé að beita meiri skerðingu miðað við það fyrirkomulag sem er í dag. Ég hef kannski ekki heyrt sveitarfélög eða sveitarstjórnir kvarta yfir því að þau hafi þær skyldur að bera ábyrgð á fjárhagsaðstoð íbúa sinna lögum samkvæmt. Ég tel að skipting tekjustofna milli ríkis og sveitarfélaga geri ráð fyrir þessari kvöð á sveitarfélögunum og að þau fái þá líka í gegnum jöfnunarsjóð stuðning til að standa undir þessari þjónustu þar sem það við á; og sé gert ráð fyrir því í skiptingu tekna milli ríkis og sveitarfélaga. Ég held að það sé alls ekkert slæmt að hafa þetta verkefni í höndum sveitarfélaga sem geta séð hvar viðkomandi er staddur og hvaða möguleika hann hefur til að koma sér aftur út í lífið. Sveitarfélögin eru auðvitað að bjóða upp á ýmsa félagsþjónustu eins og sálfræðiaðstoð og geðhjálp og ýmislegt annað og síðan koma heilbrigðisstofnanir vítt og breitt um landið líka þar að. Svo að ég held að þetta sé eitt af þeim verkefnum sem eru best til þess fallin að vera í nærumhverfi fólks. En við þurfum að tryggja að vel sé að verki staðið og að það fjármagn sem þarf sé áætlað í það til þess að þetta gangi allt upp.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir prýðisræðu. Við ræðum hér breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, fjárhagsaðstoð og skilyrði þar um. Ég held að við deilum ekkert um markmiðin í þessu - hvorki ég, hv. þingmaður né aðrir sem tekið hafa þátt í þessari umræðu - þ.e. að koma í veg fyrir að fólk festist í langvarandi atvinnuleysi og þeim vandræðum sem því fylgja og slæmu afleiðingum. Hv. þingmaður kom ágætlega inn á það, eins og kveðið er á um í breytingum í frumvarpinu, að ekki verði farið í slíkar skilyrðingar nema að undangengnu mati þar sem gengið er tryggilega úr skugga um hvort viðkomandi einstaklingur sé vinnufær. Hv. þingmaður spurði hreinlega hvernig það mat ætti að fara fram og hver ætti að vinna það mat. Ég ætla ekki að ræða þá spurningu hv. þingmanns út frá því hvort ég sé með skilyrðingum eða á móti vegna þess að hér er meðal annars verið að leysa mál um lagastoð fyrir því sem þegar er í gangi. En ég ætla að spyrja hv. þingmann varðandi matið: Verðum við ekki að treysta á fagmennskuna í þessu eins og svo mörgu öðru? Verðum við ekki að treysta því að hér sé um að ræða ákveðna tegund af notendasamráði þar sem einstaklingurinn er í fyrirrúmi? Ég nefni þessi nýrri hugtök í þessari þjónustu, eins og hugtakið valdefling, þar sem einstaklingurinn er alltaf í fyrirrúmi í slíku mati.
Herra forseti. Ég get alveg tekið undir það að mjög mikilvægt er að efla sjálfstraust og efla valdeflingu hvers einstaklings fyrir sig og vinna með það. Það gerir okkur að samfélagi að hugsa þannig um okkar veikasta fólk eða fólk í erfiðri félagslegri stöðu, bæði fjárhagslega og kannski andlega; fólk sem getur ekki séð sjálfu sér farborða með þeim hætti sem við flest teljum vera eðlilegt, þ.e. að geta unnið fyrir sér; fólk sem er komið á þann stað að leita til sveitarfélags síns um stuðning, vonandi tímabundinn, til þess að geta aftur haldið út í lífið. Ég held að það álag sem fylgir því að þurfa að efla virkni sína undir slíkri pressu geti leitt til þess að viðkomandi einstaklingur fari út af sporinu. Ég tel því að það sé hættulegt að vinna með virkniúrræði og vinnumarkaðsúrræði á þessum stað þannig að það sé eins og svipa yfir einstaklingnum ef hann misstígur sig. Oftar en ekki er fólk kannski misupplagt, þunglynt og annað því um líkt, og á það þá að missa fjárhagsaðstoðina í allt að tvo mánuði eða jafnvel sex mánuði? Það er gífurleg pressa fyrir fólk sem er statt þarna, fólk sem á oft í andlegum erfiðleikum líka út af því að það er komið í þá stöðu að treysta á aðra en sjálft sig akkúrat þarna í lífinu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir svarið. Ég ætla að halda áfram hér í seinna andsvari að ræða þetta út frá fagmennskuhlutanum. Ef marka má umræðuna og ræðu hv. þingmanns þá er í raun ekki deilt um þá kröfu sveitarfélaganna að það sé samræmi og heimild í lögunum og lagastoð fyrir því sem þegar er í gangi, þ.e. einhvers konar skilyrðingar og skerðingar. Ég ætla fyrst að koma að átaksverkefni, sem nefnt er í greinargerð með frumvarpinu, í Hafnarfirði sem hefur tekist mjög vel. Ég spyr hv. þingmann hvort það séu ekki slík virkniúrræði sem við eigum að einblína á og þá möguleika sem við sköpum fyrir einstaklinginn í þessu notendasamráði, sem við kjósum að kalla svo, og þessari samvinnu milli fagfólks sveitarfélaganna, einstaklingsins, stofnana eins og Vinnumálastofnunar o.fl. sem eru að vinna að því að virkja einstaklinginn og aðstoða hann út úr þeim ógöngum sem hann er kominn í. Sérstaða einstaklingsins má auðvitað aldrei gleymast í þessu vegna þess að aðstæður eru svo mismunandi eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni. Ég ætla að spyrja hvort ekki sé mikilvægt og hvort hv. velferðarnefnd þurfi ekki að einblína á það í vinnu sinni, af því að það tókst ekki hér á síðasta kjörtímabili að klára þetta mál, hvaða fagmennskuúrræði eru til staðar og hvernig eigi að vinna með það frekar en að vera að einblína á þessu neikvæðu formerki. Það er sannarlega ekki, ef maður les inntakið í frumvarpinu, verið að setja fram einhverjar hótanir og refsingar.
Herra forseti. Ég er alveg sammála því að það á að vinna með því fólki sem þarna er statt eins faglega og hægt er. Það þarf að bæta úr því og tryggja það hjá mörgum sveitarfélögum; það er ekkert tryggt að slík aðstoð sé til staðar. Það hefði kannski mátt koma fram í frumvarpinu að verið sé að tryggja að sveitarfélögin bjóði upp á sambærilega góða þjónustu gagnvart þessum hópi. Hafnarfjörður er nefndur og það er ekkert sem segir mér að það átak hefði ekki gengið alveg jafn vel þó að ekki hefði verið þessi svipa eða skilyrðingar um að fólk missi rétt sinn ef það fer ekki eftir þeim reglum sem sveitarfélagið setur. Á minni ævi hef ég séð að það er miklu betra að fá fólk til að vinna með sér með góðu en illu. Það er það sem kennarar landsins þekkja og mæður sem hafa alið upp börn sín. Þú nærð betri árangri með því að vinna með fólki undir jákvæðum formerkjum en ekki hóta því; ef þú gegnir ekki og gerir ekki þetta eða hitt þá færð þú ekki nammi á laugardaginn eða eitthvað - svo að maður slái þessu upp í kæruleysi, það er ekki sambærilegt. En ég held að það þurfi að skoða þetta með mannréttindagleraugum í velferðarnefnd og reyna að tryggja að sveitarfélög samræmi fjárhagsaðstoð sína, að það sé þar einhver grunnur sem er tryggður sem ekki er til staðar í dag; að öryggisnet sé til staðar; að fólk sé öruggt [[Forseti hringir.]]með sína framfærslu þó að eitthvað bjáti á og erfiðleikar séu hjá því í augnablikinu.
Herra forseti. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson spurði hér spurningar, og reyndar var hann fyrr í umræðu búinn að velta upp svipuðum hlutum: Hvers vegna er sú skylda á herðum sveitarfélaga að tryggja mönnum lágmarksframfærslu ef allar aðrar bjargir þrjóta? Af hverju er ríkið ekki með þessa fjárhagsaðstoð, með sambærilegum hætti og það er með stuðning við aldraða og öryrkja? Það er ágæt spurning, en þetta er engu að síður fyrirkomulagið, ekki bara á Íslandi heldur víðast hvar í nálægum löndum og á sér mjög langa sögu. Það hefur mjög lengi verið þannig að nærsamfélagið sér um sína, á að sjá um sína þegar aðrar bjargir þrjóta, hvort sem það er frá ríki eða vinnumarkaði eða annars staðar að. Þetta er aldagamalt. Í seinni tíð hefur það snúið að hlutum eins og grunnframfærslutryggingu og húsnæðisþörfum íbúanna. Þar bera sveitarfélögin skyldu. Nærsamfélagið er ábyrgt fyrir þeim hlutum, að sjálfsögðu í samstarfi við önnur stjórnvöld eftir atvikum. Þá erum við einmitt komin að því viðkvæma í þessu máli að þetta er neðsta öryggisnetið í samfélaginu og hefur mjög lengi verið. Í raun og veru var það komið til sögunnar á Íslandi áður en miðlægt og skipulagt ríkisvald varð til. Fyrstu stjórnsýslueiningar í landinu urðu í aðalatriðum til utan um það að veita bágstöddum einhverjar bjargir. Þær voru ekki merkilegar í þá daga. Hrepparnir urðu til á Íslandi utan um kannski aðallega tvennt, þetta og refaeyðingu. Það sem gerir okkur mörg gagnrýnin á málið er að það er ekkert annað sem tekur við. Við erum komin niður á botninn. Það er ekkert annað sem tekur við ef þetta brestur, því allar hinar bjargirnar og hin úrræðin eru tæmd. Það er það sem er svo erfitt að kyngja. Ef þessi aðstoð brestur, sem allir eru sammála um að sé mjög svo takmörkuð og er frekar kinnroðamál hversu lítil hún er oft, og hún er skert um helming, á hvað er það ávísun? Menn geta farið með þau rök að þetta sé að góðu til að ýta viðkomandi aðila út í virkniaðgerðir o.s.frv., en ef eitthvað klikkar og þessum rétti er beitt þá er hann sviptur helmingnum af framfærslunni í tvo mánuði. Hvað á hann að gera á meðan? Verða menn ekki að svara þeirri spurningu áður en þeir fara alla leið? Það má taka aðra fjárhagsaðstoð af honum en þá sem tengist beint börnum á hans vegum. Ég spyr, herra forseti: Hver er þessi önnur aðstoð? Það er sem sagt heimilt að fella niður aðra fjárhagsaðstoð til hans í allt að sex mánuði í senn. Það getur ekki verið stuðningur vegna barna. En gætu það verið sérstakar húsaleigubætur? Já, sérstakar húsaleigubætur sem sveitarfélögin greiða mundu væntanlega falla undir þetta, heimildargreiðslur eins og segir í lögskýringartextanum. Það er ekki skylda, það eru heimildargreiðslur, væntanlega frá sveitarfélagi. Og ætti þá viðkomandi að búa við það að missa helming af takmörkuðum framfærslueyri sínum í tvo mánuði og sérstöku húsaleigubæturnar í sex mánuði? Ég spyr. Ég skal sjá um að farið verði ofan í saumana á því í velferðarnefnd hvort þetta sé sannarlega svona. Mér finnst líka þessi neikvæða nálgun vera í raun og veru svo tilefnislaus. Af hverju gera menn ekki tillögu og tilraunir um það í sveitarfélögunum að hafa þetta akkúrat á hinn veginn, prófa í nokkur ár að aðstoða þennan hóp, sem fer fækkandi í, sem betur fer, með batnandi ástandi á Íslandi, með hvötum? Fólki standi til boða stuðningur og það fái jafnvel svolítið greitt ef það fer á námskeið, ef það sækir sér einhvers konar þjálfun eða endurmenntun til að gera sig betur fært út á vinnumarkaðinn aftur. Það er mikill reginmisskilningur að þessi hópur sé að breyttu breytanda sambærilegur við þá sem hafa verið í fullu fjöri á vinnumarkaði og allt í einu misst vinnuna af því að atvinnurekandinn varð til dæmis gjaldþrota og kannski er erfitt tímabundið að finna starf í staðinn. Þeir eiga jú rétt til atvinnuleysisbóta þó að búið að stytta þann tíma. Þeir eru í allt annarri stöðu en einstaklingur í þessum hópi sem hefur kannski glímt árum saman við erfiðleika, er löngu búinn með bótarétt sinn og er í þeirri hörmulegu stöðu að þurfa að fá framfæri sitt [[Forseti hringir.]]frá sveitarfélagi. Þess vegna tel ég að samlíkingin yfir í vinnumarkaðsúrræði [[Forseti hringir.]]og hvataaðgerðir þar sé alls ekki á réttum forsendum byggð.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi vangaveltur mínar við hv. 8. þm. Norðvesturkjördæmis, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, um hvort þetta mál ætti heima hjá ríkinu eða sveitarfélögum. Ég skil mætavel þau rök að þjónusta sem veitt er nær viðkomandi býður upp á að hann hafi einhver áhrif á ferlið eða eitthvað því um líkt. Það er jú auðveldara að eiga við nærsamfélag sitt en ríkið. Hins vegar fæ ég ekki séð að hér sé raunverulega um að ræða beina þjónustu eins og þá sem sveitarfélögin inna af hendi gagnvart fötluðu fólki sem dæmi, heldur einfaldlega fjárútlát. Ástæðan fyrir því að ég fór í vangaveltur um ríkið á móti sveitarfélagi er að hjá ríkinu er kerfi sem heitir almannatryggingakerfi. Það er hugsað til þess að fólk sem ekki getur unnið af einhverjum ástæðum hafi ofan í sig og á. Ég er algjörlega þeirrar skoðunar að það kerfi sé mjög gallað og ófullkomið, en mér finnst samt að ef einstaklingur er í þeim aðstæðum að hann lendir í skerðingum samkvæmt þessu frumvarpi og fær ekki vinnu eða slíkt - ef hann lendir í þessum skerðingum og getur ekkert að því gert velti ég fyrir mér hvort hann eigi ekki heima í almannatryggingakerfinu, auðvitað með þeim fyrirvara að það þarf að laga helling þar. En mér finnst fókusinn á þetta tiltekna frumvarp vera rangur ef við veltum fyrir okkur fólki sem er í aðstæðum sem það ræður ekki við. Ef það er í aðstæðum sem það ræður ekki við, ætti það þá ekki frekar að vera kerfi sem hugsað er til þess að hjálpa fólki í aðstæðum sem það ræður ekki við? Hérna finnst mér vera fyrst og fremst fjallað um aðstæður sem fólk ræður við og ég sé ekki betur en að það sé forsenda frumvarpsins. Það er þess vegna sem ég fer út í þessar vangaveltur í sambandi við almannatryggingakerfið. Á fólk sem lendir í skerðingum sem ekki getur að því gert [[Forseti hringir.]]ekki einfaldlega heima í almannatryggingakerfinu?
Herra forseti. Það er nokkuð sem ég held að vinna með þessum einstaklingum eigi að leiða í ljós. Við erum öll sammála um að að sjálfsögðu á að aðstoða fólk og gera allt sem hægt er til þess að koma því út úr þessum aðstæðum því að enginn á að þurfa að dæmast í svona stöðu til langrar frambúðar. Að endingu getur þá þurft að vega og meta það: Er viðkomandi á réttum stað í kerfinu? Þá erum við væntanlega að tala um að hann búi orðið varanlega við einhverjar þær hamlanir eða örorku að hann verði að meðhöndlast sem slíkur. Það á auðvitað að vera tímabundið úrræði í eðli sínu. Og við skulum ekki gleyma því að þetta snýst ekki alltaf bara um einstaklinga sem eru algerlega óvinnufærir eða ekki hafa fengið vinnu, það getur líka snúist um einstaklinga sem hafa einhverja takmarkaða starfsgetu og eru jafnvel að reyna að afla sér einhverra tekna en þær duga ekki til. Aðstæður þeirra eru þannig þungar og erfiðar og það þekkja þeir sem kynnt hafa sér þessi mál hjá sveitarfélögunum að þau eru iðulega með fjárhagsaðstoð sem uppbót til tekjulágra einstaklinga eða mjög tekjulágra einstaklinga sem ekki ná endum saman nema með viðbótarstuðningi frá sveitarfélagi sínu. Þar kemur að ábyrgð nærsamfélagsins sem ég talaði um áðan og ég er ekki viss um að skynsamlegt sé að hrófla við því. Í sjálfu sér hefur það ekki verið á dagskrá í þessum efnum að sveitarfélögin eða nærsamfélagið beri áfram tilteknar skyldur þarna gagnvart þessum grunnþörfum eins og því að hafa í sig og á og hafa þak yfir höfuðið þannig að enginn svelti, að enginn sé án húsnæðis. Þar kemur að ábyrgð nærsamfélagsins. Það hindrar ekki að unnið sé með þessum aðilum [[Forseti hringir.]]og til dæmis sett inn tímamörk af því tagi að [[Forseti hringir.]]það hringi bjöllur þegar menn hafa verið þar í tiltekinn [[Forseti hringir.]]tíma og þá skuli farið í sérstakt prógramm með þeim o.s.frv.
Virðulegi forseti. Ég ber fulla virðingu fyrir viðhorfi hv. þingmanns og deili því að einhverjum hluta með honum. Ég er engan veginn sannfærður um að þetta sé gott frumvarp en ég er heldur ekki sannfærður um að andstaðan við frumvarpið sé til þess fallin að leysa vandann, sem ég tel okkur hv. þingmann vera sammála mér um að leysa, sem er auðvitað að tryggja hagsmuni og réttindi þeirra sem lenda út undan í þessu öllu saman. Ég velti því fyrir mér hvort ekki væri betri nýting á tíma okkar að reyna að laga almannatryggingakerfið. Vissulega er ýmislegt að þar. Hér er verið að tala um skilyrðingar sem ég fæ ekki betur séð en að eigi einungis við fólk sem er vinnufært að hluta eða öllu leyti og skilyrðingarnar eru skilyrtar sjálfar. Þær eru að umsækjandi hafi frumkvæði að starfsleit og því um líku, sem ég sé ekki að neinn ætti í raun að eiga í neinum teljandi vandræðum með, nema viðkomandi eigi heima í almannatryggingakerfinu sem getur vel verið tilfellið. Við þurfum að laga það. En ég er ekki lengur sannfærður um að þetta frumvarp sé jafn ægilegt og margir vilja meina því að það snýst ekki eftir því sem ég best fæ séð um fólk sem ekki getur ráðið aðstæðum sínum. Ég veit svo sem ekki hvaða fleiri svör ég get kreist úr visku hv. þingmanns í þessu efni, en vangaveltur mínar um þetta efni sitja enn í mér. Ég fæ ekki enn séð að frumvarpið sé hræðilegt. Aftur á móti er ég algjörlega sammála hv. þingmanni um að auðvitað eiga þessi úrræði að vera uppbyggileg frekar en einhvers konar hótanir um niðurrif eða að ganga á hagsmuni fólks. Þess vegna er ég ekki heldur sannfærður um að þetta sé gott frumvarp. Eftir standa vandi minn og vangaveltur, ég veit ekki hvort hv. þingmaður geti hjálpað mér eitthvað frekar með það.
Herra forseti. Að einu leyti getum við hugsað þetta í samhengi við almannatryggingakerfið, eins og hv. þingmaður gerir og spyr: Ætti þetta þá ekki að vera verkefni þar? Almannatryggingakerfið stendur í grunninn saman af tveimur hópum, þ.e. öldruðum, þeim sem komnir eru á eftirlaunaaldur og fá greiðslur í samræmi við það eða eftir atvikum uppbætur úr því kerfi ofan á þann lífeyri sem þeir hafa sjálfir tryggt sér á vinnumarkaði, og hinum hópnum sem eru öryrkjar. Það eru þeir sem úrskurðaðir hafa verið öryrkjar að hluta eða að fullu og eru þá óvinnufærir og fá framfærslu í samræmi við það. Með öðrum orðum, yngra fólk sem ekki fyllir orðið hóp aldraðra og á rétt í almannatryggingakerfinu sem slíkt og ekki hefur verið úrskurðað öryrkjar, er þarna á milli og á þá rétt á hvorum staðnum. Ef það hefur verið utan vinnumarkaðarins um einhvern tíma, jafnvel það lengi að það hafi fullnýtt rétt sinn til greiðslu atvinnuleysisbóta, getur það hafnað í þeirri stöðu að vera þarna á milli, þ.e. það hefur ekki verið úrskurðað öryrkjar, á ekki heima í almannatryggingakerfinu á þeim grunni og hefur ekki náð þeim aldri að teljast aldraðir og eiga rétt til greiðslna eða til töku lífeyris. Spurningin er þá: Viljum við breyta því? Viljum við opna þriðja farveginn inn í almannatryggingakerfið, sem er þá fólk sem ekki nær endum saman til framfærslu þó að það tilheyri enn sem komið er hvorugum hópnum, að hafa verið úrskurðað öryrkjar að einhverju leyti, óvinnufært að einhverju leyti eða hafi náð eftirlaunaaldri? Svona er kerfið samansett hjá okkur. Við getum auðvitað skipst á skoðunum um margt í þeim efnum, en þetta á sér djúpar sögulegar rætur eins og ég hef áður sagt. Ég held að drifhvati þessa frumvarps hafi verið sá að menn óttuðust það á meðan atvinnuleysið var hér í verulegum hæðum [[Forseti hringir.]]að þegar einhverjir færu að týnast út af atvinnuleysisbótaskránni og yfir á framfærslu hjá sveitarfélögunum yrði það þung byrði á [[Forseti hringir.]]sveitarfélögum. Sú hætta er að mestu leyti liðin hjá þannig að ég segi bara, herra forseti, og sennilega er nú að líða að lokum þessarar umræðu [[Forseti hringir.]]og ræðutíminn búinn: Gefum okkur góðan tíma til að skoða þetta.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga með síðari breytingum (skilyrði um fjárhagsaðstoð). Það hefur margoft komið fram að mikill vilji hefur verið hér í þinginu til að gefa sveitarfélögunum í landinu sambærilegar reglur til að fara eftir í skilyrðingu um fjárhagsaðstoð. Þetta lagafrumvarp kom fram strax á síðasta þingi og var lagt fram af ríkisstjórn með því loforði að aðstoða sveitarfélög við að koma þessum skilyrðingum á. Ég held að við séum öll sammála um að upphæð félagsaðstoðar er ekki há og okkur mun trúlega alltaf finnast hún lág. Trúlega er eilíft verkefni að hækka hana. Það er mikið unnið með því að hjálpa fólki til sjálfshjálpar. Í Hafnarfirði er, eins og hér hefur komið fram, unnið verkefni sem hefur gengið afar vel. Verkefnið er kallað Áfram. Það er verkefni til að hjálpa fólki áfram til sjálfshjálpar. Það er kallað nýtt tækifæri í Hafnarfirði fyrir einstaklinga á fjárhagsaðstoð. Mig langar í stuttu máli að gera grein fyrir þeirri miklu vinnu sem þau hafa unnið í Hafnarfirði og þeim góða árangri sem þau hafa náð. Hafnarfjörður hefur gert grundvallarbreytingu á reglum og verkferlum bæjarins varðandi fjárhagsaðstoð. Tilgangur hennar er að aðstoða til virkni, vinnu og sjálfsbjargar í stað hlutlauss fjárhagsstyrks. Notendur fjárhagsaðstoðar njóta því betri þjónustu og ríkari réttinda en áður en bera jafnframt skyldur. Allir umsækjendur um framfærslu eiga rétt á þjónustu og einstaklingsbundnu mati á aðstæðum og hagsmunum umsækjanda þar sem virkni og virðing fyrir hverjum og einum eru höfð að leiðarljósi. Þetta er auðvitað allt unnið af fagfólki, félagsfræðingum. Vinnufærir umsækjendur fá umboð um tímabundið starf í stað styrks. Greidd laun eru ávallt samkvæmt gildandi kjarasamningum og starfið að lágmarki tveir þriðju hlutar af fullu starfi. Umsækjendur með skerta vinnufærni fá tilboð um virka aðstoð við endurkomu á vinnumarkað með virkniúrræðum samhliða hlutastarfi eða starfsendurhæfingu. Þetta er gert með boði um úrræði í samstarfi við Vinnumálastofnun, boði um starfsendurhæfingu í samstarfi við Virk og starfsendurhæfingu Hafnarfjarðar, boði um vímuefnameðferð í samstarfi við SÁÁ og boði um önnur úrræði eftir þörfum hvers og eins. Umsækjendur sem hafna boði um vinnu eða virkniúrræði eiga rétt á hálfum þeim fjárhagsstyrk sem þeir ella fengju næstu þrjá mánuði eftir að þeir hafna slíku tilboði. Við ítrekaðar hafnanir lengist sá tími sem viðkomandi getur nýtt hluta styrks. Á bak við þennan samning, þetta ákall til fólksins, eru margar reynslusögur sem flestar eru mjög fallegar og sýna hvað fólkið hefur náð sér á strik með því að fara þessa leið. Þegar Hafnarfjarðarbær fór af stað með þetta voru þegar sköpuð hundrað störf hjá sveitarfélaginu, hundrað störf í atvinnulífinu, sem strax voru fyllt upp. Það hefur komið í ljós að á árunum 2012–2013 voru að jafnaði 290–300 manns á framfærslu í Hafnarfirði. Þegar Áfram-verkefnið fór af stað árið 2014 voru 298 á framfærslu. Í dag eru 120 manns á framfærslu. Það er fólk sem þarf meiri stuðning í starfsendurhæfingu til að komast út á vinnumarkaðinn. Þannig að það má segja að tæplega 200 manns séu komnir á vinnumarkaðinn vegna þess að beitt var hóflegum skilyrðingum til að aðstoða fólkið til starfa eða við að koma sér í nám. Ég verð að segja að þetta verkefni Hafnfirðinga finnst mér vera leiðandi fyrir okkur að horfa á; þann árangur sem þeir hafa náð á faglegum grunni. Það hafa 59 einstaklingar verið skertir, þrír skertir til langframa eða lengri tíma. Það er greinilegt að þetta er að skila gríðarlegum árangri. Það er vissulega erfitt að beita fólk skilyrðingum en það er oft eina leiðin til að fá það til að koma sér úr erfiðri stöðu sem það hefur lengi verið í. Þetta er gert hjá Hjálparstarfi kirkjunnar og þetta gera mjög mörg samtök sem aðstoða fólk í landinu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hann segir að það sé vegna skilyrðinga sem fólki hafi fækkað á fjárhagsaðstoð. Ég ætla að leyfa mér að mótmæla því. Það er beint samband á milli atvinnuástands og fjölda fólks á fjárhagsaðstoð, enda er það rökrétt, fjárhagsaðstoðin grípur inn í þegar fólk á erfitt með að finna sér aðra framfærslu og hefur fyllt rétt sinn í atvinnuleysistryggingakerfinu eða á ekki aftur rétt þar inni. Ég og hv. þingmaður erum sammála um að hvatning er mjög mikilvæg. Í Hafnarfirði voru það ekki skilyrðingarnar sem skiptu sköpum heldur sá metnaður bæjarins að vera með atvinnuframboð fyrir fólk á fjárhagsaðstoð og setja miklu meiri kraft í að leita leiða fyrir fólk til að komast út úr ástandi atvinnuleysis sem eykur hættuna á að daga uppi á fjárhagsaðstoð þó að langflestir sem eru á fjárhagsaðstoð séu það bara um skamman tíma. Sýnt var úr þessu verkefni athyglisvert viðtal við tvo unga menn sem voru mjög ánægðir með að fá vinnu. Þeir höfðu ekki gert sér grein fyrir að það væru skilyrðingar inni í þessu verkefni. Það hafði ekkert komið til þess. Það segir okkur að ef sveitarfélögin eru með framboð við hæfi fólks eru skilyrðingarnar algert aukaatriði. En þær eru eitur í beinum okkar margra af því að okkur finnst þær bera keim af gömlu hugmyndafræðinni um fátæktarframfærslu. Ég spyr því þingmanninn hvort hann telji virkilega að þessi árangur hafi ekki orðið glæsilegur [[Forseti hringir.]]einmitt út af því að framboðið af alls kyns úrræðum var aukið en ekki vegna skilyrðinga.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir andsvar. Það er alveg hárrétt, og ég gleymdi að geta þess í ræðu minni áðan, að gott atvinnuástand hefur jákvæð áhrif hvað varðar fækkun á framfærslunni. Það er engin spurning. Það hafði ég punktað hjá mér en það kom ekki fram hjá mér áðan. Ég held að því miður, og við þekkjum það sem höfum komið nálægt þessum málum, sé ungt fólk afar fljótt að beygja af og missa þráðinn í lífinu þegar atvinnuleysi sverfur að og bæturnar fara að berast inn um lúguna; fólk fer að læra á að lifa af litlu fjármagni. Einhvern veginn nær það endum saman og það er alveg ljóst, það segja mér vísari menn en ég í þessum málum, að skilyrðingar eru oft mjög nauðsynlegar til þess að ýta við fólki og koma því af stað. Við skulum gera okkur grein fyrir því að það er einhver ömurlegasta staða sem nokkur maður lendir í að geta ekki risið upp á hverjum morgni og farið til vinnu og unnið fyrir sér og fjölskyldu sinni og verið eins og ærlegur maður. Það er niðurlægjandi að vera í þeirri stöðu. Maður óskar ekki nokkrum manni þess. En í samanburði á stærri skala virðist það vera nákvæmlega sama hvar við erum í samfélaginu, jafnvel í samfélagi þjóðanna, þar næst ekkert fram nema með skilyrðingum, þó að það sé ekki samanburðarhæft. En það er mikilvægt að fagleg vinnubrögð séu notuð og unnið með þessu fólki til að hjálpa því til sjálfshjálpar. Ég held að það sé það mikilvægasta sem við getum gert.
Hæstv. forseti. Já, markmið laga um félagsþjónustu sveitarfélaga er einmitt að hjálpa fólki til sjálfshjálpar. Ég er mjög hlynnt einhvers konar hvatningarkerfi þar sem fólk er hvatt áfram. Flestir eru mjög skamman tíma á fjárhagsaðstoð en það fólk sem lendir þar - af því að það á ekki réttindi í atvinnuleysistryggingum, hefur ekki náð að fóta sig á vinnumarkaði - er oft ungt fólk sem hefur gengið á margar lokaðar dyr um ævina. Skólaferill þess einkennist af skilningsleysi kerfisins á aðstæðum þess, mætir ekki þörfum þess. Það endar með því - af því að viðkomandi einstaklingur fær aldrei að njóta sannmælis eða þroska hæfileika sína, af því að kerfið er ekki sniðið að þörfum hans - að þá geta sumir af þessum einstaklingum endað inni á fjárhagsaðstoð. Þá þarf mikla hvatningu. Þá þarf einmitt að mæta manneskjunni þar sem hún er og vinna með styrkleika hvers og eins. Það er það sem við öll vitum, það virkar best fyrir mig að vinna með styrkleika mína. Það er sammannlegt. Það þarf að efla sjálfstraust okkar og sjálfsmynd til þess að geta virkað í samfélaginu. Það sem veldur mér áhyggjum, af því að ég held að við getum svo auðveldlega komið svona hvatningarkerfi á án þess að vera með skilyrðingar, er að einmitt þegar við spurðum út í verkefnið í Hafnarfirði, hvað yrði um fólkið sem hafnaði utan kerfisins vegna skilyrðinga, þá skilaði bærinn auðu. Þau vissu ekkert um það. Ég spyr: Hefur hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]engar áhyggjur af því hvað verður um fólk sem hafnar utan kerfisins vegna skilyrðingar?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurn hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur. Við erum sammála um það, ég og hæstv. þingmaður, að í flestum tilfellum er um ungt fólk að ræða sem lendir í sorglegum aðstæðum og endar inni á fjárhagsaðstoð eins og hún minntist réttilega á. Í þessu plaggi kemur það nákvæmlega fram sem hér var sagt, að unnið sé með styrkleika þessara einstaklinga og það er gríðarlega mikilvægt. Hér segir að allir umsækjendur um framfærsluaðstoð eigi rétt á þjónustu og einstaklingsbundnu mati á aðstæðum og hagsmunum umsækjanda þar sem virkni og virðing fyrir hverjum og einum er höfð að leiðarljósi. Ég held að það sé einmitt lykillinn í því faglega starfi sem Hafnarfjörður er að sinna. Auðvitað hefur maður áhyggjur af fólki sem fær ekki framfærslu, það væri nú annað hvort. Þess vegna held ég að Hafnfirðingar hafi enn 120 manns á framfærslu. Vegna þess að þeir fara varlega í sakirnar. Þeir beita fíkla ekki harðræði. Þeir taka þá ekki af fjárhagsaðstoð. Og fólk sem á langt í land með að geta farið út á almennan vinnumarkað - það er gríðarlega mikilvægt að hjálpa því. Það hefur komið í ljós að skilyrðingar, sem eru nú ekki mjög harðar fyrir fólk sem hefur starfsgetu og kemst í gegnum það mat að geta unnið, eru ekki það þungar að nokkur maður ætti að þurfa að beygja sig undan þeim.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir uppbyggilega og áhugaverða ræðu. Ég get ekki að því gert að ég velti fyrir mér hvort þá sé þörf á þessu frumvarpi með hliðsjón af þeirri dæmisögu sem hv. þingmaður nefndi úr Hafnarfirði. Þar hefur verið verkefnið Áfram sem hv. þingmaður talaði um og virðist hafa náðst mikill árangur í kjölfar þess. Mér þykir 21. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga mjög skýr. Mér þykir lagaheimildin til að fara í verkefni eins og þau sem hv. þingmaður talaði um heldur skýr og velti þess vegna fyrir mér hvort þá sé einhver nauðsyn að bæta við 21. gr. a sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu eða þörf á því að ráðherra gefi árlega út einhverjar leiðbeiningar til sveitarstjórna. Ég velti fyrir mér þörfinni á þessu frumvarpi með hliðsjón af því sem hv. þingmaður var að tala um. Því langar mig að spyrja hv. þingmann hvað nákvæmlega í því frumvarpi sem við ræðum hér mundi henta til þess að framkvæma verkefni á borð við Áfram í Hafnarfirði eða önnur sambærileg verkefni sem ég er viss um að hv. þingmaður gæti tekið til.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir fyrirspurnina. Varðandi frumvarpið og það sem þarf - loforðið á síðasta kjörtímabili var að samræma reglur sveitarfélaganna til að hægt væri að vinna eftir samræmdum reglum í sveitarfélögunum um þessi mál. Það er ekki gert í dag. Það er mjög mismunandi hvernig sveitarfélögin taka á þessu máli og það er gríðarlega mikilvægt að skýra lagarammann um þessi mál og að allir hafi sama rétt og sömu skyldur. Eins og hér kemur fram varðandi 21. gr. a verður sveitarstjórn heimilt að setja í reglur um veitingu fjárhagsaðstoðar skilyrði um að umsækjandi, sem er vinnufær að hluta eða öllu leyti sé í virkri atvinnuleit. Óheimilt verður að skilyrða fjárhagsaðstoð til annars en umsækjanda sem metinn verði vinnufær að hluta eða öllu leyti. Mat á vinnufærni umsækjanda skal byggjast á samræmdu faglegu mati á færni til vinnu. Það er mikilvægt að þessar reglur gildi alls staðar, hjá öllum sveitarfélögum, ekki bara í Hafnarfirði heldur allt í kringum landið, að þeir sem búi við þessi erfiðu kjör, sem við viljum auðvitað að séu sem fæstir, búi þá við samræmdar reglur. Ég held að þetta lagafrumvarp geri það. Það var ákall frá sveitarfélögunum í landinu um að setja slíkar reglur. Fyrrverandi ríkisstjórn lofaði því og við erum að efna það loforð. Ég trúi því ekki að menn gangi á bak orða sinna með það sem þeir voru búnir að lofa heldur standi við bakið á þessu frumvarpi.
Forseti. Sú mikla umræða sem hefur orðið um þetta frumvarp og var hér áður en haldið var í kjördæmaviku er ástæða þess að ég kveð mér hljóðs. Ég á ekki sæti í velferðarnefnd sem mun taka málið til meðferðar og vil því koma nokkrum sjónarmiðum mínum á framfæri í von um að kannski verði litið til þeirra í umfjöllun nefndarinnar. Það er oft svo að mál koma frá nefndum inn í 2. umr. og þá er kannski svolítið seint í rassinn gripið, ef ég má orða það svo, fyrir þá sem ekki sitja í viðkomandi nefnd að tjá skoðanir sínar. Fjárhagsaðstoð sveitarfélaga er nauðsynlegt öryggisnet þó að ég haldi reyndar að við vildum helst að það þyrfti ekki að vera til staðar vegna þess að við vildum að almannatryggingakerfið, vítt skilgreint, sjúkrasjóðir vinnumarkaðarins og önnur úrræði hvað sem þau heita, sem standa fólki til boða þegar það á í erfiðleikum, væru svo pottþétt að fjárhagsaðstoð sveitarfélaga væri óþörf. Svo er ekki. Þess vegna þarf umgjörð um hana að vera nokkuð skýr svo landsmönnum verði sem minnst mismunað vegna þess að fjárhagsaðstoð og reyndar félagsaðstoð er misjöfn eftir sveitarfélögum. Ég velti því fyrir mér, virðulegi forseti, og það hefur verið nefnt að kannski ætti að setja viðmið um hver lágmarksfjárhagsaðstoð eigi að vera. Þá kemur hins vegar á móti að sveitarfélögin ráða sér sjálf og þess vegna þykir það kannski ekki vera ríkisvaldsins að ákveða hvert viðmiðið eigi að vera. Í lögum um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga er enginn bókstafur um hvort binda megi hana einhverjum skilyrðum. Skilyrðingar eins og þær eru kallaðar eru ekki leyfðar, en þær eru heldur ekki bannaðar, virðulegi forseti. Hitt er staðreynd að eftir því sem rannsóknir sýna - ég hef ekki séð það hjá ráðuneytum, ég hef hins vegar séð það í háskólaritgerðum sem hafa verið skrifaðar - þá skilyrða öll sveitarfélög fjárhagsaðstoð á einn eða annan hátt. Það eitt og sér er auðvitað ekki ástæða til þess að leiða skilyrðingar í lög. En á hinn bóginn væri hægt að gera kröfu til sveitarfélaganna um að gefa ríkisvaldinu upplýsingar um þær ef þær eru hluti af kerfinu. Þá væri hægt að fylgjast með þeim, bera þær saman og fylgjast með því hverjar þær eru á hverjum stað. Væntanlega er óeðlilegt að krefja sveitarfélögin um slíka skýrslugjöf ef þær eru á gráu svæði. Þess vegna held ég að það eitt að setja lög um þessi efni mundi lyfta því upp á yfirborðið hvernig þeim er háttað. Virðulegi forseti. Ef menn vilja ekki hafa þessar skilyrðingar þá vil ég segja það að mér finnst skilyrðingar svolítið vont orð um þetta vegna þess að eins og kom fram hjá ræðumanni næst á undan mér viljum við væntanlega flest miklu frekar tala um hvata til sjálfshjálpar. Ég fagna því ef fjárhagsaðstoð sveitarfélaga minnkar en ekki af því að þá þurfa sveitarfélögin ekki að eyða jafn miklum peningum í fjárhagsaðstoð heldur fagna ég því vegna þess að þá er búið að hjálpa fólki. Því hefur annaðhvort verið komið yfir í almannatryggingakerfið þar sem það á sinn bókstaflega rétt og getur gengið að honum í hvert sinn, eða að það hefur komist í vinnu og komist upp úr þeim erfiðleikum sem gera að verkum að menn lenda í þessu síðasta öryggisneti. Ef menn vilja ekki að sveitarfélög setji skilyrðingar af þessu tagi þá spyr ég sjálfa mig: Er þá ekki bara rétt að við bönnum þær? Er það ekki réttara að banna þær heldur en að leyfa sveitarfélögum að vera með þær á gráu svæði? Ég velti þessu fyrir mér. Önnur staðreynd er sú að annars staðar á Norðurlöndunum - það eru þau lönd sem við viljum helst bera okkur saman við og náttúrlega sérstaklega þegar kemur að velferðarmálum, við erum kannski sum meira fyrir það en önnur, en ég er ein af þeim sem vilja helst ekki að við stöndum Norðurlöndunum að baki í velferðarmálum - er fjárhagsaðstoð sveitarfélaga alls staðar í lögum. Þar er mælt fyrir í lögum hvernig hún á að vera, hún er í lagaramma. Það eitt og sér, virðulegi forseti, er ekki ástæða fyrir því að við eigum að taka það upp heldur eigum við að kanna hvernig það hefur reynst á þessum stöðum, hvort það hafi reynst illa. Það hefur verið sagt hér í ræðu að hópar verði meira jaðarsettir eins og það er kallað en þeir hafa verið fyrr. Ef sú er raunin og það hefur verið þannig á Norðurlöndum að þeir sem detta út af fjárhagsaðstoð verði meira jaðarsettir, þá eigum við að beina athygli okkar að því hvernig við getum hjálpað því fólki. Þá eigum við líka að segja að við eigum ekki að skerða fjárhagsaðstoð hjá nokkurri manneskju nema að það sé alveg klárt að fagaðilar eins og það er kallað, félagsráðgjafar, sálfræðingar, þeir sem sinna þessum verkefnum í sveitarfélögunum, hafi farið mjög gaumgæfilega í gegnum þetta. Síðan eigum við að notfæra okkur fámennið, notfæra okkur það nú einu sinni að við erum fámenn og við eigum að geta fylgt betur eftir hópum sem eru jaðarsettir en oft gerist meðal þjóða. Síðan velti ég því stundum fyrir mér hvort í rauninni sé eins langt á milli þeirra sem tala um skilyrðingar og hinna sem vinna við þetta í sveitarfélögunum og menn vilja vera láta. Það segir til dæmis í c-lið 2. gr. frumvarpsins að til að umsækjandi eigi rétt á fjárhagsaðstoð þá eigi hann að sækja um og taka þátt í vinnumarkaðsaðgerðum samkvæmt lögum um vinnumarkaðsaðgerðir, þar með talið námsúrræðum. Er þetta skilyrði? Er þetta ekki hvatning? Getur það ekki verið hvatning fyrir ungt fólk að sveitarfélögin bendi á eða bjóði fram eða hvað við köllum það einhvers konar námsúrræði eða vinnumarkaðsaðgerðir? Er það ekki hvatning? Og er ekki réttara að orða frumvarpið allt í þessum jákvæða tóni frekar en að láta eins og um refsivönd sé að ræða? Þá velti ég fyrir mér þar sem stendur í a-lið 2. gr. um að „umsækjandi hafi frumkvæði að starfsleit“, taki þátt í henni þegar honum er beint inn á þá braut. Vissulega er rétt að ef fólk hefur dottið út úr skóla eða eitthvað slíkt þá er það ekki mjög uppburðarmikið og þarf að hjálpa því. En þá getum við kannski sagt að skilyrðingin felist í því að fólk taki þátt í því sem það er hvatt til að gera og það getur gert. Auðvitað erum við ekki að tala um fólk sem veikt vegna þess að það er búið að sortera það frá, ef ég má orða það svo. Það koma inn beiðnir og þeir sem eru veikir fara á sinn stað og lenda ekkert í þessum skilyrðingum. Mig langar að vitna í ágæta grein eftir Heiðu Björg Hilmisdóttur sem er borgarfulltrúi Samfylkingarinnar í Reykjavík. Hún skrifaði hana í DV um daginn, um fjárhagsaðstoð í Reykjavík, og þar kemur fram að þeim sem þiggja fjárhagsaðstoð fækkaði verulega árið 2005. Heiða Björg segir, með leyfi forseta: „Árangurinn sem hefur náðst má að hluta til rekja til betra atvinnuástands í þjóðfélaginu, en ekki síður til markvissrar vinnu velferðarsviðs í að bæta þjónustu við fólk sem sækir um fjárhagsaðstoð af einhverju tagi, en kannski sérstaklega þá sem þurfa fjárhagsaðstoð til að framfæra sér þar sem engar aðrar tekjur eða eignir eru til staðar. Hver og einn einstaklingur hefur sínar ástæður fyrir að þiggja fjárhagsaðstoð og því þarf að vinna með hverjum og einum í að finna hans styrkleika og horfa á þá frekar en veikleikana og finna möguleikana sem viðkomandi hefur í samfélaginu.“ Svo skýrir hún frá því hvernig umsóknirnar eru flokkaðar og reynt er að finna út hvað gæti verið við hæfi hvers og eins. Ég tel að við eigum að leggja áherslu á þetta og skrifa það inn í frumvarpið þannig að öll sveitarfélög verði að fara eftir því. Eitt sem er tekið sérstaklega fram í frumvarpinu kemur fram í 2. gr., en þar segir: „Óheimilt er að skerða fjárhagsaðstoð sem er sérstaklega vegna framfærslu barna eða ætluð börnum samkvæmt reglunum.“ Virðulegi forseti. Þessu á að breyta og segja: Óheimilt er að skerða fjárhagsaðstoð þar sem börn eru á heimili. Ekki neitt „ef eitthvað“, það er bara bannað. Það á að taka þetta út, fara ekki í neina launkofa með það. Ég held að ekki þurfi að vera jafn óskaplega langt á milli fólks í þessu efni og hefur virst í umræðunni. Því miður er það svo, það er svoleiðis í öllum kimum þjóðfélagsins, að stundum, í einstaka tilfellum þegar allt annað þrýtur, þarf kannski að segja „ef þú gerir ekki eitthvað“. Það er hjá Reykjavíkurborg, þar eru alltaf einhverjar skerðingar eða um 20%. Sem betur fer er fólk ekki skert nema að meðaltali held ég í einn og hálfan mánuð ef það kemur til eða eitthvað svoleiðis. En það þarf samt að nota það. Virðulegi forseti. Ég tel mig nú ekki vera vonda manneskju, en ég … [[Gripið fram í: Við erum klár á því.]]Takk fyrir. En ég get ekki lagst alfarið gegn þessu frumvarpi. Ég get það ekki. Á hinn bóginn vildi ég sjá hluti þarna inni eins og þá að tekið sé af skarið með það að fjárhagsaðstoð verði ekki skert á heimilum þar sem eru börn. Ég vildi líka sjá jákvæðari nálgun að þessu vandamáli - eða vandamáli, þessari þjónustu við fólk sem við veitum, við eigum ekki að kalla allt vandamál. Hérna erum við að reyna að efla fólk vegna þess að það er náttúrlega ekkert ömurlegast að vera á fjárhagsaðstoð. Það er ömurlegt að vera í þeim aðstæðum að þurfa vera á fjárhagsaðstoð. Við eigum að reyna að hjálpa fólki upp úr þeim. Það er númer eitt, tvö og þrjú að mínu mati.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það eru nokkur atriði sem mig langar að eiga orðastað um við hv. þingmann. Mér fannst hv. þingmaður tala þannig í fyrri hluta ræðu sinnar að hún væri frekar á þeim nótum að hún vildi ekki beita skilyrðingum og talaði jafnvel um hvort ekki væri betra að fara í þá átt að setja frekar bann við því að skilyrðingum væri beitt. En líkt og hv. þingmaður kom inn á í máli sínu beita sveitarfélögin skilyrðingum með ólíkum hætti núna. Eða misskildi ég hv. þingmann hreinlega? Ég held að það væri ágætt að heyra aðeins betur um það. Það skiptir svolitlu máli upp á framhaldið hvernig á því máli er tekið, því að líkt og hv. þingmaðurinn kom inn á eru allir sammála um grunninn, held ég. Við viljum fá fólk í virkni. Þar erum við sammála. En hvað er jákvæð nálgun? Við sem höfum talað gegn þessu frumvarpi teljum að þar sé einmitt ekki jákvæð nálgun. Mér fannst hefði mátt skilja það undir lok ræðu hv. þingmanns að ef tilteknar breytingar [[Forseti hringir.]]væru gerðar væri hægt að líta á það sem einhvers konar jákvæða nálgun. Gæti hv. þingmaður aðeins fara betur yfir það?
Virðulegi forseti. Það er hárrétt, ég sagði: Ef menn vilja ekki skilyrðingar er rétt að banna þær vegna þess að öll sveitarfélög landsins nota skilyrðingar, sem kallaðar eru. Það sem ég hef kynnt mér um það mál sýnist mér samt sem áður flestar skilyrðingarnar, sem kallaðar eru, innihalda einhver jákvæð atriði. Ég velti fyrir mér hvort ekki þurfi bara að endurnýja orðaforðann og hugsunina varðandi þetta. Í a-lið 2. gr. stendur að sá sem þiggi fjárhagsaðstoð eigi að vera í virkri atvinnuleit eða taka þátt í henni, vera fús til þess. Kannski er hann eða hún svo uppburðarlítil að hún hefur það ekki í sér að fara í virka atvinnuleit, en svo kemur einhver félagsráðgjafi og segir: Nú skalt þú fara í atvinnuleit, þú skalt fara þarna og gera þetta og gera þetta! Ef viðkomandi er til í það - og við erum öll sammála um það að hann á að vera vinnufær. Það er enginn að leggja til að skerða fólk sem er veikt, það er enginn að leggja það til. Þá segi ég: Er ekki réttara að nálgast þetta á jákvæðan hátt en þann neikvæða hátt sem er í frumvarpinu og setja sveitarfélögunum þá þær skyldur á herðar að vera með hvatningu og úrræði, sem sveitarfélög eru vissulega með, sem kallaðar eru skilyrðingar, en eru [[Forseti hringir.]]í flestum tilfellum sem betur fer hvatning?
Frú forseti. Hv. þingmaður tekur hér dæmi af fólki sem hefur flosnað upp úr námi og þarf hvatningu og er ef til vill uppburðarlítið. Þar er ég sammála. Þetta fólk þarf að hvetja áfram. En ég spyr mig hins vegar: Er líklegt að það bæti eitthvað að hóta fólki sem er uppburðarlítið fyrir? Það er það sem ég les út úr þessu frumvarpi. Er vænlegt til árangurs að segja: Ef þú ferð ekki og gerir þetta eða hitt þá tökum við af þér hluta af framfærslunni, þ.e. bótunum sem þú færð greiddar frá sveitarfélaginu? Ég held að verið sé að gera illt verra með því að fara þá leið. Hv. þingmaður segir að þetta snúist bara um fólk sem hafi burði til að vinna, en hafi ekki verið metið, en ég verð að viðurkenna að ég er hugsi yfir því hvort frumvarpið geri það því að hér segir undir lok 2. gr. að sveitarfélögum sé heimilt að gera samstarfssamning við Vinnumálastofnun um mat á vinnufærni. Ég veit ekki hvort Vinnumálastofnun er til þess bær að gera slíkt mat. Ég hef því áhyggjur af því og fyrir utan það að ég er í grundvallaratriðum á móti nálguninni tel ég að ef við gefum okkur að verði frumvarpið að lögum sé staða mjög viðkvæmra hópa hreinlega ekki nógu vel tryggð. Deilir hv. þingmaður þessum áhyggjum mínum?
Virðulegi forseti. Það er nú einmitt þess vegna sem ég ákvað að fara í þessar umræður, þ.e. af því að ég á ekki sæti í velferðarnefnd. Ég verð ekki í umræðunni þar. Hv. þingmaður hins vegar á sæti í velferðarnefnd. [[Gripið fram í: Varamaður.]]Nú, varamaður, jæja. Þá þurfum við bara að koma því einhvern veginn á framfæri. Ef það er mjög óheppilegt - og þingmaðurinn veit það betur en ég, ég er ekki besta manneskjan til að dæma það hér og nú. Það eru einhverjir færari um það en ég. Það þarf að kanna hvort Vinnumálastofnun er bær til þess að meta hvort fólk er vinnufært eða ekki. Ef það er ekki góð stofnun til þess, hver er þá hæfari en Vinnumálastofnun? Breytum frumvarpinu og fáum einhvern sem er fær til þess að meta vinnufærni fólks, þ.e. ef hugur manna stendur til að samþykkja frumvarpið. Það er það sem ég er að segja. Bætum þá frekar frumvarpið þannig að fólk viti nokkurn veginn hvar það stendur. Það veit það ekki núna vegna þess að engin lög eru um hvort skilyrða má fólk eða ekki. Við höfum það þá í þeim farvegi að við treystum fólkinu sem meta á vinnufærnina. Hvað varðar hin uppburðarlitlu ungmenni sem lent hafa í einhverju þá legg ég til að í stað þess að krefjast þess að slíkar manneskjur hafi uppburði í að fara í virka atvinnuleit skrifum við það þá inn í frumvarpið að sveitarfélögunum sé skylt að hjálpa fólki í virkri atvinnuleit í stað þess að það þurfi að taka það upp hjá sjálfu sér. [[Forseti hringir.]]Það verða þá einhverjir sem taka það upp hjá sjálfum sér og öðrum þarf að hjálpa. Sjáum þá til þess að það verði gert. Það er viðhorf mitt til þessa máls.
Virðulegi forseti. Ég ákvað að blanda mér í þessa umræðu. Ég á sæti í velferðarnefnd og við ræddum þetta mál mikið á síðasta þingi. Sitt sýnist hverjum um þetta mál en ég held að allir séu sammála um markmið frumvarpsins sem eru að auka möguleika sveitarfélaga til að veita þiggjendum fjárhagsaðstoðar uppbyggilegt aðhald til virkni. Það sem hræðir mig í þessu er að við uppfyllum ekki þau skilyrði sem til dæmis er að finna í stjórnarskránni í 76. gr. Þar segir, með leyfi forseta: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.“ Í 25. gr. mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna segir í rauninni það sama, að við verðum að tryggja öllum lífsviðurværi og að fólk eigi að fá að búa við mannlega reisn. Við megum ekki senda neinn út á guð og gaddinn. En þetta er ekki það. Ég er búinn að velta þessu mikið fyrir mér og við í Bjartri framtíð höfum rætt málið mikið. Það er eins með þetta og svo margt annað að það eru skiptar skoðanir á því. Aðalatriðið kom fram í máli hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur og ég get tekið undir margt sem hún sagði. Það kemur fram í frumvarpinu að óheimilt sé að skerða fjárhagsaðstoð sem sé sérstaklega vegna framfærslu barna og þar mætum við kannski barnasáttmálanum. Ég velti því fyrir mér ef við ætlum að fara að vera með þessar skilyrðingar hvort við uppfyllum þá ekki þau skilyrði sem við setjum okkur sjálf í stjórnarskránni, sem eru æðstu lög landsins, og þau sem eru í 25. gr. mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég tel að við verðum að gera eitthvað. Þetta frumvarp kom fram í kjölfar þess að atvinnuleysisbótatíminn var styttur í tvö og hálft ár, atvinnulausir gátu verið á atvinnuleysisskrá í tvö og hálft ár í staðinn fyrir þrjú ár. Það hafði það óhjákvæmilega í för með sér að byrðar sveitarfélaganna jukust og einhvern veginn þurfti að mæta þeim. Þá kom þetta í kjölfarið og maður fór að velta fyrir sér: Bíddu, er það þannig sem þau ætla að bæta sér upp þessar auknu álögur, með því að koma fleirum út? En það er kannski fullgróft að ætla sér að þau séu að gera þetta þannig. Við þurfum að vera með einhverja jákvæða hvata fyrir fólk til þess að það verði virkt. Mig langar til að nefna að í frétt í júní í fyrra segir Hermann Óttarsson, framkvæmdastjóri Rauða kross Íslands, að það sé vaxandi fátækt á Íslandi. Þar kemur fram að bæði fólk af erlendum uppruna og aldraðir eigi mjög erfitt. Það sé kominn fram stór hópur ungs fólks sem eigi erfitt með að fóta sig í samfélaginu og sá hópur telji um 5.000 manns. Þetta séu krakkar, eða ég veit það ekki, ég sé að hæstv. ráðherra hristir hausinn, en Hermann segir að þetta séu krakkar á aldrinum 15–23 ára sem eru föst inni á heimilunum. Þau komi sér ekki út af heimilinu og séu kannski á fjárhagsaðstoð, ég veit það ekki, og sætti sig við að lifa við þá lágu fjárhagsaðstoð sem þau fá frá sveitarfélaginu. Nú veit ég ekki hvort þetta er rétt en Hermann segir það alla vega og ég er að vitna í hann. Mig langar til að segja frá því, og ég sagði líka frá því í ræðu minni sem ég hélt um þetta mál á síðasta þingi, að ég hef starfað við þetta í sveitarfélaginu mínu. Þar var tekin ákvörðun um að setja skilyrðingar, ungu fólki sem var á framfærslu bæjarins voru sett skilyrði til þess að reyna að ná þeim. Þetta voru unglingar eða ungmenni í þeirri stöðu sem Hermann talar um í fréttinni, föst inni á heimilunum og komust ekki út, höfðu enga sjálfsvirðingu, ekkert sjálfsöryggi né neitt. Þau voru bara inni á heimilinu í tölvunni og hreyfðu sig ekki. Þau voru algjörlega óvirk. Gjörsamlega. Það var tekin ákvörðun um að setja þeim skilyrði til þess að þau nýttu sér þau úrræði og það tilboð sem var verið að gera þeim. Í þessu frumvarpi kemur einmitt fram að það er verið að gera fólki visst tilboð. Þetta var ekki gert með offorsi eða frekju eða látum heldur var þeim bent á að þetta væri gert til þess að reyna að hjálpa þeim. Fimm einstaklingum var boðið þetta, tveir fluttu á meðan það var í gangi, hugsanlega vegna þess að verið var að biðja um þetta, en ég veit að einn einstaklinganna blómstrar í dag. Svo var einn sem hafði áhuga en foreldrar stoppuðu það af. Það voru svo tveir aðrir sem nýttu sér þetta úrræði. Ég get sagt ykkur að ég var með þessum ungmennum á hverjum einasta degi í sex vikur. Ég náði í þau á morgnana, fór með þau út um allt og ástandið á þeim fyrst þegar ég tók við þeim var skelfilegt. Maður hugsaði bara: Jesús minn, hvað eru margir í íslensku samfélagi sem búa við sömu aðstæður og þessi ungmenni? Það voru vægast sagt skelfilegar aðstæður sem þau bjuggu við og það var engin framtíðarsýn, engin von. Þau héngu bara heima hjá sér. Í dag, fjórum árum eftir að þetta átak í Grindavík fór í gang, eru þessi ungmenni bæði, sem voru 18 og 19 ára þá, útskrifuð úr skóla, annað er virkt á vinnumarkaði og hitt byrjaði í háskóla í haust. Það er þetta sem fær mig til þess að hugsa mig tvisvar um varðandi þetta frumvarp. Ég get eiginlega ekki verið á móti því vegna þess að ég hef séð árangurinn af þessu. En við getum hugsanlega bætt frumvarpið. Við getum bætt orðalagið, eins og kom fram í ræðu hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur. Gert þetta allt saman jákvæðara, gert þetta saman í sátt og samlyndi en ekki með neinum látum. Ég velti því fyrir mér hvers vegna þetta er svona. Við urðum fyrir gríðarlegu áfalli árið 2009. Atvinnuleysi jókst ótrúlega og það vita þeir sem hafa verið atvinnulausir til lengri tíma að það er skelfileg lífsreynsla og það er óbærilegt ástand að vera atvinnulaus. Ég kynntist því sjálfur á sínum tíma. En þetta er ótrúlega erfitt. Það vill enginn vera atvinnulaus. Það vilja örugglega allir vera á vinnumarkaði að afla tekna fyrir sig og fjölskyldu sína. Þegar ég var að kenna í Fisktækniskólanum voru vinnuúrræði í gegnum Nám er vinnandi vegur og fleira og maður þurfti að sækja fólk svo það kæmi á námskeið. Þetta var fjölskyldufólk, í mörgum tilfellum fjölskyldufeður sem áttu gríðarlega erfitt og áttu mjög erfitt með að koma sér af stað. Þetta er ekki einfalt. Við erum jafn misjöfn og við erum mörg og það eru margir sem eru fyllilega líkamlega tilbúnir í vinnu en ekki andlega. Þess vegna er þetta mjög erfitt viðfangs. Aðalatriðið er að við gerum þetta á manneskjulegan hátt og ég efast ekki um að það sé stefnan. Það er náttúrlega markmiðið að gera þetta þannig. Við vitum að innan félagsþjónustu sveitarfélaga vinnur fagfólk sem leggur sig allt fram við að gera þetta rétt. En við megum ekki missa okkur í einhverjum upphrópunum og látum og hrópa úlfur, úlfur yfir þessu, að við séum að mismuna fólki. Eins og ég nefndi áður eru einu áhyggjur mínar að við uppfyllum ekki skilyrði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmálans. Síðan hefur komið fram og það kom fram áðan að þetta hefur gengið vel í Hafnarfirði en það veit enginn hvað varð um þetta brottfall, þessa 15, ég hef heyrt töluna 15 í því samhengi, sem hurfu út af fjárhagsaðstoð. Enginn veit hvar þeir enduðu. Það finnst mér áhyggjuefni, að vita ekki hvar einstaklingar lenda ef þeir fara út af fjárhagsaðstoð. Fara þeir að brjóta af sér? Lenda þeir inni á heimili hjá öldruðum foreldrum sínum, ef þetta eru ungmenni, sem eiga kannski líka erfitt? Mér finnst að við þurfum að gefa því gaum hvað geti hugsanlega gerst og hvaða önnur úrræði eru í boði. Við getum ekki látið það gerast að sveitarfélög fái heimild til að vísa fólki út af fjárhagsaðstoð og við vitum svo ekki hvað verður um það. Það finnst mér mikið atriði. En ég verð alltaf jákvæðari og jákvæðari gangvart þessu frumvarpi því að ég tel að við eigum að gera allt sem við getum til að hjálpa fólki til að hjálpa sér sjálft. Ef við getum breytt þessu á þann hátt að það verði jákvætt, ekki neikvæðar skilyrðingar heldur frekar hvatning og stuðningur, held ég að við verðum gott mál í höndunum. Það kemur fram í 2. gr. að sveitarstjórnum sé heimilt að setja skilyrði í reglur um veitingu fjárhagsaðstoðar og þá fer maður að velta fyrir sér hvernig þetta verður hjá sveitarfélögunum, sum þeirra gera það kannski og önnur ekki. Mun það þýða að fólk flytur úr einu sveitarfélagi í annað þar sem þetta er ekki gert? Það vakna spurningar um mörg atriði sem verða að vera alveg á hreinu. Þetta kemur til meðferðar velferðarnefndar eins og áður og ég vona og veit að það verður mjög öflug umræða þar inni þar sem skoðanir eru skiptar. En ég vona svo sannarlega að við komumst að niðurstöðu í þessu máli sem flestir geta verið sáttir við, niðurstöðu sem leiðir til þess að við fækkum fólki á fjárhagsaðstoð og eflum það í vinnu. Svo er það hvatinn fyrir þetta fólk til að fara út á vinnumarkað. Það er allt annar handleggur. Ég get alveg sagt að það er ekkert rosalega mikill hvati til að fara í fiskvinnu í sveitarfélaginu mínu. Fyrir átta tíma vinnu þar fást afskaplega lág laun sem eru ekki til þess fallin að menn sláist um að fá að vinna þar. Við sjáum það líka í fiskvinnslu á Íslandi að nánast 100% starfsfólks er útlendingar. Við vorum um daginn með Vestnorræna ráðinu í Grindavík og fórum í heimsókn í fyrirtæki, m.a. í Vísi sem er mjög öflugt fyrirtæki í Grindavík. Þeir dáðust að því glæsilega frystihúsi sem þar var og horfðu yfir salinn og það var ekki einn einasti Íslendingur að vinna í þessu stóra húsi, í vinnslunni. Það segir margt um þá launastefnu og þau laun sem við bjóðum fólki í dag sem vinnur verkamannavinnu. Þetta gerir það að verkum að fólk er á atvinnuleysisskrá og sækist ekki endilega eftir því að fara að vinna, þegar launin eru örfáum þúsundum hærri en atvinnuleysisbætur. Við Íslendingar eigum að taka okkur saman í andlitinu og breyta þessu, hækka laun og styrkja fólk til þess að það hafi hvata til að fara að vinna. Hvað sem öðru líður segi ég aftur að ég vona að þetta frumvarp fái góða umræðu og umfjöllun. Við ræddum málið tímunum saman í velferðarnefnd á síðasta þingi þannig að kannski þarf ekki að ræða það mjög mikið. Ég ber alla vega þá von í brjósti að við komumst að góðri niðurstöðu sem leiðir til þess að við eflum fólk sem hefur verið á fjárhagsaðstoð og hjálpum því til virkni í samfélaginu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna. Það er gott að heyra að menn hafi í hyggju að vinna þetta hratt og vel í nefndinni þannig að við getum tekið afstöðu til þeirra breytinga. Ég tel mikilvægt að nefndin fari vel yfir þetta, sé tilbúin til að skoða breytingar á frumvarpinu eins og eðlilegt er, til þess að við getum gert þetta sem allra best fyrir þá sem munu síðan fá þá þjónustu sem þeir eiga rétt á hjá sveitarfélögunum og síðan Vinnumálastofnun eins og er verið að ramma þarna inn. Ástæðan fyrir því að ég vildi koma hingað upp er sú, eins og hv. þingmaður var að tala hér um, að það er áhyggjuefni með ákveðna hópa af yngra fólkinu okkar. Á sama tíma er mikilvægt að hafa í huga hvað rannsóknir segja okkur um hve stórum hluta þessa unga fólks okkar líður vel og er að gera góða hluti. Hvort sem við horfum til áfengis- og tóbaksneyslu eða fíkniefnaneyslu þá höfum við náð verulegum árangri í því að bæta líðan barnanna okkar. Eins og þingmaðurinn benti á þá erum við með einstaklinga sem hefur ekki gengið jafn vel. Við sjáum hvernig menn eru að fóta sig við að ná utan um þá nýju tækni sem netið er, samfélagsmiðlarnir, og hvaða áhrif það hefur á samskiptamunstur barnanna okkar. Bandarískar rannsóknir hafa til dæmis bent til þess að meðal bandarískra barna séu hópar sem eyða meiri tíma fyrir framan sjónvarpið eða fyrir framan tölvu en í samskipti við foreldra sína. Í heildina litið hefur á síðustu áratugum fækkað um einn vin í þeim hópi sem fólk á sem nána vini. Það eru svona hlutir sem þyrfti að huga að. [[Forseti hringir.]] En þegar kemur að atvinnuþátttöku ungmenna hér á landi þá er hún enn með því allra besta sem þekkist í OECD-ríkjunum. Við sjáum það líka í nýjustu tölunum að atvinnustaðan er að batna enn frekar þó að við séum ekki alveg komin þangað sem hún var fyrir hrun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir fyrirspurnina og þakka henni fyrir að vera í salnum. Það er til mikillar eftirbreytni að sjá ráðherra í salnum þegar við ræðum mál af þessu tagi. Ég er sammála henni um að við Íslendingar eigum ótrúlega mikið af frábæru ungu fólki sem við getum verið mjög stolt af. Við verðum að halda í það og gera allt sem við getum til að halda í það. Það hefur verið áhyggjuefni á síðustu missirum hve margir hafa flutt í burtu. En ég er sammála því að margt hefur verið gert vel og börnunum okkar líður betur og betur. Við erum að átta okkur betur á því sem samfélag hversu mikilvægt það er að börnum líði vel. Síðan er annað sem þarf að hafa í huga, til þess kannski að fyrirbyggja að fólk lendi í svona aðstæðum - það verður alltaf í öllum samfélögum hópur fólks sem lendir utangarðs, því miður þá er það þannig. Þess vegna tel ég svo mikilvægt að bæði í skólakerfinu og leikskólakerfinu, þar sem margt fagfólk vinnur, að við grípum miklu fyrr inn í. Það er svo auðvelt að sjá hvar skórinn kreppir og þá eigum við sem samfélag að grípa inn í og hjálpa og veita öllum sem eiga erfitt aðstoð. Ég veit ekki hvort þessar tölur eru réttar sem ég nefndi hér áðan og var að vitna í. En ef 5.000 ungmenni eru föst inni á heimilum sínum þá er það gríðarlega alvarlegt. Ég nefni líka nýja skýrslu frá UNICEF sem segir að yfir 6.000 börn búi við varanlegan efnislegan skort. Það er eitthvað sem við verðum að skoða líka. Hversu margir af þeim eiga foreldra á fjárhagsaðstoð? Þetta er svo viðamikið og við þurfum að vanda okkur við að gera þetta vel. En ég trúi því að með mikilli samstöðu og samræðum þá getum við komist að niðurstöðu sem allir eru sáttir við.
Virðulegi forseti. Á nýlegum fundi vinnumarkaðsráðherra í París hjá OECD-ríkjunum kom fram að það er alveg sama á hvaða mælikvarða við skoðum íslenskan vinnumarkað að þá eru Íslendingar að vinna. Við erum annaðhvort í fyrsta eða öðru sæti, í einstaka tilvikum þriðja, þegar verið er að bera okkur saman við önnur ríki. Við sjáum það svo sannarlega hjá unga fólkinu okkar. Við sjáum líka, eins og kom fram í ræðu hv. þingmanns, að stór skref hafa verið stigin fram á við - nefnd voru störf í sjávarútvegi - ekki hvað síst nú á síðasta ári við að bæta kjör þeirra sem eru með lægstu launin. Áhersla hefur verið lögð á það hjá verkalýðshreyfingunni. Það er að skila árangri því að þær tölur sem við höfum fengið frá Hagstofunni, óháð því hvaða mælikvarða við skoðum varðandi fátækt, hvort sem við erum að tala um svokallaðan Gini-stuðul eða skort á efnislegum gæðum, sýna að við erum að ná verulegum árangri og [[Forseti hringir.]]stöndum þar líka mjög vel í samanburði við aðrar þjóðir þrátt fyrir hrunið. A síðastliðnum árum höfum við síðan svo sannarlega verið að snúa þessu við.
Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra í því að við erum að gera margt gott og á vinnumarkaði er margt ungt fólk; við eigum mikið af glæsilegu ungu fólki. Ég hræðist ekkert framtíðina ef við bara hugsum um það og styrkjum velferðarkerfið, heilbrigðiskerfið og allt þar fram eftir götunum. Ég er samt hræddur um hópinn sem er utanveltu og tel að við getum gert mun betur í því. Ég veit að við stöndum mörgum þjóðum framar í svo mörgum þáttum mannlífsins enda væri annað skrýtið í þessu landi sem er svo ríkt af mannauði og auðlindum og í öllu. Við erum með gott skólakerfi sem við getum gert enn betra. Ég tel að með því að auka mjög mikið samfélagskennslu í skólum, leggja enn meiri áherslu á hana, þá gætum við gert enn betur hvað varðar ungmenni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Páli Val Björnssyni fyrir ræðuna. Hann kom inn á efni sem hefur verið mér mjög hugleikið í allri þessari umræðu. Þar sem sveitarfélögin eru nú þegar að beita skilyrðingum þá er fólk eðli málsins samkvæmt að verða fyrir þeim. Eins og hv. þingmaður benti á þá vitum við ekki hvað verður um þennan hóp. Það kom fram hér fyrr í umræðunni, í máli hæstv. ráðherra, að nú sé verið að vinna í gagnasöfnun um umgjörð á félagsþjónustu sveitarfélaganna. Mín persónulega skoðun er sú að þetta sé allt of seint því eins og við vitum öll þá er verið að leggja þetta frumvarp fram í annað sinn. Í hv. velferðarnefnd á síðasta þingi kallaði minni hlutinn eftir alls konar upplýsingum, meðal annars um það hverjir það væru sem verið væri að beita skilyrðingum til að reyna að kortleggja þann hóp. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála mér í því að það sé mjög bagalegt að nú þegar hæstv. ráðherra er að leggja málið fram í annað sinn þá fylgi engar konkret upplýsingar um þann hóp. Þetta hefur áhrif á umræðuna hér í þingsal. Við erum svolítið að fálma í myrkrinu þrátt fyrir að hv. velferðarnefnd hafi á síðasta þingi reynt að kalla eftir upplýsingum. Ég spyr hvort þetta sé ekki bagalegt.
Virðulegi forseti. Jú, það má kannski segja að það sé frekar bagalegt að við skulum ekki hafa allar upplýsingar sem kallað var eftir. Ég leyfi mér að vona að kallað verði eftir þeim og að þær liggi fyrir. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að eitt það mikilvægasta í öllum málum af þessu tagi eru öflugar upplýsingar, tölulegar upplýsingar, um það hvað er í gangi og hvernig kerfið virkar. Ég hef áður komið með fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra um brottfall fatlaðra nemenda úr skólum. Þá kemur í ljós að engar upplýsingar eru til um það. Það hefur líka komið fram áður að ekki eru til neinar sérstakar upplýsingar um þessa sérstöku hópa í samfélaginu þannig að ekki er hægt að meta hver þörfin er og hvar hallar á. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um að við þurfum sem samfélag að herða okkur enn betur í að safna upplýsingum og hafa þær við höndina þegar við setjum lög og reglur. Það er gríðarlega mikilvægt til þess að við gerum hlutina rétt, það segir sig sjálft. En eins og fram hefur komið hafa sveitarfélög verið að beita vægum skilyrðingum eða úrræðum til að fá fólk til virkni og kannski er betra að hafa þetta í lögum frekar en vera ekki með það og kannski reyna, eins og hér hefur komið fram og ég nefndi áðan, að hafa þetta jákvætt. Mér finnst það eiginlega eiga við í öllu. Við eigum að geta rætt okkur niður á niðurstöður sem eru jákvæðar og sem samstaða er um. Eins finnst mér það vera í þessu máli, það er ekkert langt á milli í þessu. Við ættum að geta komið okkur niður á niðurstöðu sem allir eru þokkalega sáttir við. En ég tek undir það með hv. þingmanni að við þyrftum að hafa fleiri gögn og fá upplýsingar. Vonandi fáum við það.
Frú forseti. Já, ég vona svo sannarlega að hv. velferðarnefnd fái upplýsingar um þennan hóp því að ég hef sagt það hér áður og segi það aftur að ég hef áhyggjur af því að þarna sé verið að ýta mjög viðkvæmum hópi enn lengra út á jaðarinn. Það er slæmt fyrir þá einstaklinga sem lenda í því, en það er líka slæmt fyrir samfélagið allt. Mig langar að spyrja hv. þingmann, vegna þess að hann talaði um að hann væri jákvæðari gagnvart málinu, fannst mér mega skilja af ræðu hans og vildi nálgast málið á jákvæðan hátt: Er hv. þingmaður þeirrar skoðunar að með því að sníða vankanta af frumvarpinu þá sé í lagi að skilyrða þá grunnfjárhæð sem sveitarfélögin veita til fjárhagsaðstoðar? Ég spyr hvort [[Forseti hringir.]]hv. þingmanni finnist í lagi að sveitarfélögin fari í slíkar aðgerðir, bara ef frumvarpið er bætt.
Virðulegi forseti. Já, eins og hefur komið fram í máli mínu og annarra þingmanna þá má kannski gera þetta jákvæðara, hafa frekar umbunakerfi. Það er jákvæð skilyrðing að umbuna fólki frekar en að hóta því skerðingum. Í staðinn ætti kannski að nota umbunakerfi. Ég held að það væri eitt af því sem við gætum gert til að gera þetta jákvæðara, svo að við notum það orð einu sinni enn. Það er mikið atriði að þetta séu jákvæðar skilyrðingar ef hægt er að nota það orð, að þetta sé frekar notað sem jákvæður hvati til að koma fólki til að hjálpa sér sjálft og fara út á vinnumarkaðinn, eða að ungt fólk fari í nám. Já, ég held að við ættum alveg að geta gert eitthvað í þá áttina.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Páli Val Björnssyni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður á sæti í velferðarnefnd. Hann þekkir þetta mál mjög vel og kom inn á mjög margt í ræðu sinni. Það sem vakti athygli mína, af því að ekki náðist að klára málið á síðasta þingi, var að hv. þingmaður mat það svo að ekki bæri mikið í milli. Markmiðin eru skýr, þ.e. að setja fram ákvæði sem snúa að reglum sveitarfélaga um fjárhagsaðstoð og eyða þeirri óvissu sem verið hefur, af því að þegar eru einhvers konar skilyrðingar og skerðingar hjá þeim sveitarfélögum sem veita fjárhagsaðstoð. Það þarf auðvitað líka að tryggja jafnræði þar á milli. Mig langar til að fara yfir það, af því að ekki náðist að leysa það hér, hvort það geti átt sér stað í forminu. Hv. þingmaður er bjartsýnn á að hægt sé að ná einhverri lausn í þessu máli. Þá ætla ég að vísa til umsagnar félagsvísindasviðs Háskóla Íslands um málið þar sem komið er inn á virðingu fyrir manngildi og sérstöðu hvers einstaklings. Í umsögninni segir að mikilvægt sé að horfa til fagmennskuhlutans þegar verið sé að meta vinnufærni eða þá skort á henni og lagt til að slíkt mat verði unnið af fagfólki og að skilað verði skriflegum rökstuðningi tveggja fagaðila. Því er beint til velferðarnefndar. Sér hv. þingmaður það sem hluta af lausninni?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Já, ég skal viðurkenna fúslega fyrir honum að það er dálítið síðan ég las umsagnir um málið, það var á síðasta þingi. Mig rámar í þessa umsögn. Já, það gæti virkilega verið hluti af því. Hér kom fram spurning áðan um hvernig eigi að meta færni manns. Auðvitað er það mjög jákvætt. Auðvitað á fagfólk á sviði félagsþjónustu að gera það, fólk sem hefur með þessi mál að gera. Ég treysti því alveg að þannig sé það. Það er þannig, held ég, í öllum sveitarfélögum sem ég þekki til að það fólk sem metið hefur þá sem þiggja fjárhagsaðstoð er fagfólk. Auðvitað er líka hægt að leita út á við. Það þarf að fá læknisvottorð og ýmislegt annað og faglegt mat frá lækni til þess að meta hvort einstaklingurinn sé fær til þess að vinna. Eins og ég kom inn á áðan eru margir líkamlega færir til þess að vinna en kannski ekki andlega. Þeir þurfa þá kannski að fá enn meiri aðstoð. Ég hef kynnst því sjálfur. Ég þekki einstaklinga sem berjast við alvarleg andleg veikindi eftir að hafa verið atvinnulausir lengi en líkamlega eru þeir í standi til að vinna. Auðvitað þarf að vera faglegt og gott mat sem segir til um hverjir eru til þess hæfir að fara út á vinnumarkaðinn og kannski þurfa þeir önnur úrræði. Eins og þú komst inn á áðan snýst þetta allt um mannlega reisn og réttinn til lífs og að við komum fram [[Forseti hringir.]]við fólk af virðingu.
Forseti vill vekja athygli á að klukkan var aðeins biluð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Páli Val Björnssyni fyrir svarið. Það er hárrétt sem hv. þingmaður segir. Ég held að allir þeir, alla vega sem ég hef heyrt í í umræðunni, deili ekki um markmiðin í sjálfu sér. Ég hef fylgst ágætlega með umræðunni og farið yfir umsagnir þar sem ég á ekki sæti í hv. velferðarnefnd. Lausnin sem finna þarf í þessu máli - þetta er mildileg leið. Þegar upp er staðið þá gerir það enginn að gamni sínu að vera í þessari stöðu. Þarna er um lögbundna þjónustu að ræða. Þess vegna velti ég þessu upp. Til upprifjunar fyrir hv. þingmann er sagt að í slíku mati þurfi að rökstyðja að önnur úrræði hafi verið fullreynd og að skerðing sé réttlætanleg og í samræmi við ákvæði samkvæmt félagsþjónustu. Ég velti því upp hér hvort [[Forseti hringir.]]tryggja þurfi betur þetta mat í frumvarpinu og hvernig staðið sé að því þannig að við getum snúið neikvæðri nálgun í jákvæða.
Virðulegur forseti. Já, hugsanlega þarf að gera það og skerpa á því hverjir eiga að gera það þannig að það sé algjörlega á hreinu. Ég held að það sé alveg ljóst að svo verður að vera. Það verður að vera algjörlega yfir allan vafa hafið hvort manneskjan er tilbúin til að fara að vinna eða ekki. Þá verður að leita allra leiða til þessa að gera þetta vel og rétt, því að auðvitað viljum við ekki senda fólk út á vinnumarkaðinn sem er ekki til þess bært. Það segir sig sjálft að fólk sem þannig er ástatt um og fær skilyrta aðstoð hverfur út af kortinu, ef ég má orða það þannig, eins og kom fyrir í Hafnarfirði. Þar voru 15 einstaklingar sem fóru bara og enginn veit hvar eru. Það er eitt af því sem ég vil að við leggjum mikla áherslu á í þessu máli, að tryggja að fólk sem lendir í þeirri stöðu týnist ekki. Hvað verður um það? Hvert fer það? Mun það kosta samfélagið enn þá meira en að veita því fjárhagsaðstoð? Það er lykilatriði í þessu máli að við vöndum okkur og gerum þetta faglega.
Virðulegur forseti. Ég ætla nú ekki að lengja þessa umræðu, en mig langaði samt til að koma í ræðu hér við 1. umr. Ég er fylgjandi málinu þó að ég telji að bæta megi það í meðförum nefndarinnar. Mér finnst mjög margt í umsögnum sem vert er að skoða, taka tillit til; ég ímynda mér að nefndin muni gera það. Við ræddum þetta mál einnig á fyrra þingi en það hafði kannski áhrif á umræðuna þá að ríkisstjórnin tók ákvörðun um að skerða rétt til atvinnuleysisbóta úr 36 mánuðum í 30 mánuði. Það var gert með tiltölulega stuttum fyrirvara og ekki voru allir mjög ánægðir með það. Ég held að það hafi kannski litað umræðuna að einhverju leyti. Nú er atvinnuleysi sem betur fer frekar lítið og ekki stór hópur sem er í þessari stöðu. Við ættum því að vera í stakk búin til að takast á við að aðstoða þennan hóp. Ég lít þannig á frumvarpið að við séum að skylda hið opinbera og sveitarfélögin til að taka á þessum málum, aðstoða fólk sem einhverra hluta vegna hefur dottið út af vinnumarkaði til að verða aftur virkt í samfélaginu. Ég vil frekar horfa þannig á þetta að við séum að tryggja að þessu fólki sé hjálpað. Mér hefur á köflum fundist umræðan mjög skrýtin, því eins og hefur verið bent á þá erum við að tala um fólk sem er metið þannig að það sé vinnufært. Það finnst mér vera algjört grundvallaratriði. Það er síðan áleitin spurning hvernig við látum það gerast að tvö og hálft ár líði á atvinnuleysisbótum án þess að við komum fólki í virkt úrræði. Það er þá kannski það sem snýr að ríkinu. Við höfum úrræði eins og Virk og önnur góð úrræði sem hafa gefið góða raun sem við eigum að nýta eins vel og við getum. Ég mundi kannski frekar vilja beina gagnrýnum augum að því að auðvitað ætti sá hópur sem þarf á þessari fjárhagsaðstoð að halda að vera alveg agnarlítill. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Ég hlakka til að sjá hvernig málið kemur frá nefndinni. Ég er jákvæð gagnvart því. Ég hef skilning á afstöðu sveitarfélaganna í þessu máli. Ég tek undir það sem fyrri ræðumaður talaði hér um að það er þessi hópur sem fer undir radarinn; hvað verður um það fólk sem þiggur ekki þau úrræði sem eru í boði, fær ekki fjárhagsaðstoðina, hvað verður um hann? Ég held að í svona litlu landi, eins og dæmi eru um í Hafnarfirði, þá eigum við beinlínis að geta fundið það út; við eigum beinlínis að gefa elt manneskjurnar uppi til að sjá bara hver raunin varð. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra og vænti þess að ég taki til máls við 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, og lyfjalögum, nr. 93/1994, með síðari breytingum. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, og lyfjalögum, nr. 93/1994, sem miða einkum að því að veita sjúkratryggðum að meginreglu til rétt til að sækja sér heilbrigðisþjónustu í öðru aðildarríki EES-samningsins og fá endurgreiddan kostnað af þjónustunni frá sjúkratryggingum eins og um heilbrigðisþjónustu innan lands væri að ræða, enda sé þjónustan samsvarandi þeirri þjónustu sem sjúkratryggingar taka þátt í að greiða hér á landi. Frumvarp svipaðs efnis var lagt fram á 144. löggjafarþingi, mál nr. 636, en var ekki afgreitt. Frumvarpinu er ætlað að innleiða tilskipun 2011/24/ESB, um réttindi sjúklinga varðandi heilbrigðisþjónustu yfir landamæri, og framkvæmdartilskipun 2012/52/ESB, um ráðstafanir til að auðvelda viðurkenningu á lyfseðlum sem eru gefnir út í öðru aðildarríki. Í 7. gr. tilskipunar 2011/24/ESB, samanber einkum 1. og 4. mgr., er sett fram sú meginregla að heimaríki sjúkratryggðs skuli greiða kostnað hans af heilbrigðisþjónustu í öðru aðildarríki að því marki sem hann hefði átt rétt á hefði hann fengið sömu þjónustu í heimaríkinu, án þess þó að fjárhæð greiðslunnar fari yfir raunverulegan kostnað. Hæstv. forseti. Nefndin hefur fjallað um málið, farið yfir umsagnir sem bárust og fengið á sinn fund ýmsa gesti hverra nöfn er að finna á nefndarálitinu og verða ekki talin upp hér. Í umsögnum kom meðal annars fram, og lögð var áhersla á frá embætti landlæknis og Landspítala, að fjárfestingar í tækjum, búnaði og mannskap í heilbrigðisþjónustu krefðist ákveðins lágmarksfjölda sjúklinga til að standa undir sér og vegna fámennis á Íslandi gæti það komið niður á framboði heilbrigðisþjónustu innan lands, einkum þjónustu sem krefðist mjög sérhæfðrar þekkingar, ef fjöldi sjúklinga leitaði heilbrigðisþjónustu erlendis. Það gæti einnig og aftur ógnað öryggi sjúklinga. Læknafélag Íslands og Öryrkjabandalagið lögðu einnig áherslu á aðgengi að heilbrigðisþjónustu í háum gæðaflokki innan lands. Tilskipun 2011/24/ESB heimilar takmarkanir á beitingu reglna um endurgreiðslu kostnaðar við heilbrigðisþjónustu yfir landamæri á grundvelli brýnna almannahagsmuna, svo sem skipulagskrafna í tengslum við markmiðið um að tryggja að í viðkomandi aðildarríki sé fullnægjandi og varanlegur aðgangur að jöfnu framboði meðferðar í háum gæðaflokki eða markmiðið um að hafa stjórn á kostnaði og eftir því sem unnt er að komast hjá sóun á fjármagni, tækni og mannauði, enda sé gætt meðalhófs og takmarkanirnar leiði ekki til handahófskenndrar mismununar eða óréttmætrar hindrunar á frjálsum vöruflutningum, frjálsri för fólks eða frjálsri þjónustustarfsemi, samanber 9. og 11. mgr. 7. gr. tilskipunarinnar. Hæstv. forseti. Í ljósi fámennis hérlendis og athugasemda embættis landlæknis og Landspítala telur nefndin brýna almannahagsmuni af því að heimilt verði að synja um endurgreiðslu kostnaðar vegna heilbrigðisþjónustu í öðru EES-ríki ef hægt er að veita heilbrigðisþjónustuna hér á landi innan tímamarka sem má réttlæta læknisfræðilega þegar tekið er mið af heilsufarsástandi sjúklings og líklegri framvindu sjúkdóms. Nefndin leggur því til breytingu þess efnis. Jafnframt leggur nefndin til að heimilt verði að synja um endurgreiðslu ef öryggi sjúklings eða almennings er stefnt í hættu með heilbrigðisþjónustu í öðru EES-ríki eða ef tilefni er til að efast um að veitandi þjónustunnar fylgi gæða- og öryggiskröfum, enda telur nefndin það einnig til brýnna almannahagsmuna. Þar sem nefndin leggur til að takmarkanir á endurgreiðslum á grundvelli brýnna almannahagsmuna verði ákveðnar í lögunum leggur hún til að felld verði brott heimild ráðherra til að takmarka með reglugerð endurgreiðslu kostnaðar á grundvelli brýnna almannahagsmuna. Hæstv. forseti. Tilskipun nr. 24/2011/ESB heimilar aðildarríkjum að áskilja í vissum tilvikum fyrirframsamþykki fyrir endurgreiðslu kostnaðar við heilbrigðisþjónustu yfir landamæri, samanber einkum 8. gr. tilskipunarinnar. Nefndin telur áskilnað um fyrirframsamþykki geta auðveldað stjórn og bætt yfirsýn yfir framkvæmd laganna. Hún telur þó rétt að stjórnvöldum verði kleift að útfæra í hvaða tilvikum þess skuli krafist. Nefndin leggur því til að ráðherra kveði í reglugerð á um hvenær sækja skuli um fyrirframsamþykki. Hæstv. forseti. Öryrkjabandalag Íslands lagði til að einstaklingum yrði heimilt að fá kostnað við heilbrigðisþjónustu erlendis fyrir fram greiddan í vissum tilvikum. Samtökin lögðu einnig til að mælt yrði fyrir um greiðslur vegna ferðakostnaðar. Nefndin telur mikilvægt að jafnræðis sé gætt gagnvart fötluðum að þessu leyti, en telur rétt að framkvæmd laganna í þessu efni verði útfærð í reglugerð. Hæstv. forseti. Af hálfu Lyfjafræðingafélags Íslands kom fram að skýra mætti hvernig lyfjabúðir ættu að staðreyna lækningaleyfi útgefanda lyfseðlis í öðru EES-ríki. Í viðauka við framkvæmdartilskipun 2012/52/ESB er listi yfir þau atriði sem að lágmarki skulu koma fram á lyfseðlum. Þar á m.a. að geta nafns, faglegrar menntunar og hæfis þess sem gefur út lyfseðil og fram þurfa að koma upplýsingar um hvernig megi hafa milliliðalaust samband við hann. Lyfjabúðum ætti því að mati nefndarinnar að vera unnt að staðreyna lækningaleyfi útgefanda lyfseðlis í öðru EES-ríki. Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga lagði til að í 6. gr. frumvarpsins yrði ekki aðeins vísað til lækna, tannlækna og dýralækna heldur einnig til annarra heilbrigðisstarfsmanna sem hefðu leyfi til að ávísa lyfjum, enda hefðu hjúkrunarfræðingar leyfi til að ávísa lyfjum í sumum Evrópuríkjum. Hæstv. forseti. Í lyfjalögum hefur verið mörkuð sú stefna að áskilja alla jafna að læknar, tannlæknar eða dýralæknar ávísi lyfjum. Nefndin telur ekki rétt að sinni að leggja til breytingu þar á. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Eftirfarandi breytingar verði á 3. gr.: a. Á eftir 1. mgr. komi ný málsgrein, svohljóðandi: Heimilt er að synja um endurgreiðslu kostnaðar skv. 1. mgr. ef: 1. Hægt er að veita heilbrigðisþjónustuna hér á landi innan tímamarka sem má réttlæta læknisfræðilega þegar tekið er mið af heilsufarsástandi sjúklings og líklegri framvindu sjúkdóms. 2. Öryggi sjúklings eða almennings er stefnt í hættu með heilbrigðisþjónustu sem veitt er á grundvelli 1. mgr. 3. Tilefni er til að efast um að veitandi heilbrigðisþjónustunnar fylgi gæða- og öryggiskröfum. b. 3. mgr. orðist svo: Ráðherra skal með reglugerð kveða nánar á um framkvæmd greinarinnar, meðal annars um hvenær sækja skuli um fyrirframsamþykki fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. Virðulegur forseti. Steingrímur J. Sigfússon ritar undir álit þetta með fyrirvara. Ásmundur Friðriksson, Elsa Lára Arnardóttir og Unnur Brá Konráðsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en rita undir álit þetta samkvæmt 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Að öðru leyti rita undir þetta, virðulegur forseti, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, sem er framsögumaður, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir og les ég nú heildina upp: Elsa Lára Arnardóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, Steingrímur J. Sigfússon, með fyrirvara, Ásmundur Friðriksson, Páll Valur Björnsson og Unnur Brá Konráðsdóttir. Virðulegur forseti. Þetta er nefndarálit velferðarnefndar. Eins og sjá má er nefndin nokkuð einhuga um að fara þessa leið og verður fróðlegt að fylgjast með umræðum um þetta samkomulagsmál.
Hæstv. forseti. Eins og fram kom í máli framsögumanns þá er þetta mál afgreitt af öllum nefndarmönnum. Ég vil nota tækifærið hér til að byrja með og þakka framsögumanni, hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur, fyrir að vinna þetta vel og leggja sig fram um að ná sátt í nefndinni um breytingar, sem gerði að verkum að við gátum öll staðið að þessu máli. Ég kem hér upp bara örstutt til þess að lýsa afstöðu Samfylkingarinnar. Við erum sammála því að fólk eigi að hafa frelsi til að sækja heilbrigðisþjónustu til annarra Evrópuríkja og bendum jafnframt á að flestir vilja fá heilbrigðisþjónustu í sínu heimalandi, en það getur verið, vegna fjölskylduaðstæðna og annarra ástæðna, mikilvægt fyrir fólk að geta leitað þessarar þjónustu annars staðar. Auðvitað stendur þessi Evróputilskipun mun nær því fólki sem býr þannig í heimaríki sínu að það býr nálægt landamærum við önnur ríki. Við erum náttúrlega eyja úti í hafi sem leiðir til þess að undir venjulegum kringumstæðum ætti ekki að vera mikil ásókn í þetta, en við teljum mikilvægt að fólk geti sótt þessa þjónustu annars staðar en í heimalandi sínu. Við teljum líka að þetta ætti að skapa þann þrýsting á stjórnvöld að halda biðlistum í lágmarki. Þess ber að geta að nú eru ekki eðlilegar aðstæður hér á landi. Það eru gríðarlegir biðlistar, bæði uppsafnaðir vegna niðurskurðar en ekki síður vegna verkfalla. Það var þess vegna sem landlæknir lýsti yfir miklum áhyggjum af því hvað gæti gerst ef frumvarpið yrði samþykkt án einhverra heimilda til hindrana. Þess vegna er komið inn þetta ákvæði um að ráðherra skuli með reglugerð kveða nánar á um framkvæmd greinarinnar, þ.e. um endurgreiðslu á kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu yfir landamæri og hvenær skuli vera um fyrirframsamþykki fyrir endurgreiðslu að ræða. Það ber að líta til þess að núna, þegar svo margir hafa beðið allt of lengi eftir því að fá til dæmis liðskipti vegna mjaðma og hnjáa, þjónusta sem við viljum að fólk fái áður en það verður örkumla, getur þessi lagabreyting leitt til þess að það margir færu erlendis að mati landlæknis að það mundi koma niður á veitingu heilbrigðisþjónustu hér á landi, því að þá fara fjármunir út til þeirra sem fara og sækja þjónustuna erlendis, þurfa ekki að sæta þeim biðlistum sem hér eru. Ef við tryggjum ekki nægilegt fjármagn inn í kerfið þurfa þeir sem kannski eru í brýnustu þörf en geta ekki farið utan að bíða enn lengur. Þess vegna töldum við gríðarlega mikilvægt að fá inn þetta ákvæði sem gerir að verkum að heilbrigðisráðherra, sem verður nú að fylgjast mjög náið með því hvernig þetta þróast, getur þá gripið inn í ef fjármunir eru að renna til þeirra sem eru kannski ekki í helsta forgangi fyrir aðgerðir. Það hlýtur að vera sameiginlegt keppikefli okkar að það séu ekki biðlistar eins og nú eru í íslensku heilbrigðiskerfi. Þetta er algjörlega óviðunandi. Við sjáum ákall þjóðarinnar núna um að auka fjármuni til heilbrigðiskerfisins. Það er nauðsynlegt til þess að við búum ekki við kerfi sem mætir ekki þörf fyrir heilbrigðisþjónustu; fólk á besta aldri, fólk í vinnu, er hætt að komast til vinnu því það getur ekki gengið vegna kalkaðra liða, en bíður og bíður eftir skurðaðgerðum. Ég vil líka taka fram að Öryrkjabandalagið lýsti yfir áhyggjum af því að þeir sem eru í Öryrkjabandalaginu þurfi oft einhvern með sér á ferðalögum, þurfi aðstoð, og hvatti til þess að heimilt yrði að fá kostnað við heilbrigðisþjónustu fyrir fram greiddan í vissum tilvikum út af fjárhagsaðstöðu, en líka að það væru greiðslur vegna ferðakostnaðar og slíkt. Nefndin treysti sér ekki til að koma með breytingartillögu hvað það varðar, en hefur komið því þannig fyrir að kveðið verði á um þetta í sérstakri reglugerð, því þessi tilskipun er fyrst og fremst til þess ætluð að auka möguleika fólks á að sækja sér þjónustu. Hún á ekki að auka á mismunun. Við teljum að með þeim breytingum sem gerðar hafa verið dragi úr þeirri hættu og að við höfum mætt áhyggjum sem landlæknir viðraði við nefndina. Ég ætla að láta máli mínu lokið og endurtaka þakkir til framsögumanns fyrir góða vinnu.
Frú forseti. Ég vil taka undir það að ánægjulegt samstarf tókst í nefndinni um að vinna þetta mál vel og skoða. Framsögumaður leiddi það til farsælla lykta að mínu mati. Ég stend að þessu nefndaráliti með fyrirvara eins og fram hefur komið og ætla að gera aðeins grein fyrir því í hverju hann er fólginn og fjalla að öðru leyti lítillega efnislega um þetta mál. Það er nú fyrst til að taka að í grunninn er ég enginn sérstakur aðdáandi þess sem er fólgið í þessari tilskipun og í tilskipunum af tengdum toga sem hafa verið smíðaðar í hinu háa Evrópusambandi, þ.e. þeim hluta þeirra sem snýr að því að færa meira af velferðarþjónustu til og endurskilgreina hana inn á svið hins markaðsvædda samkeppnis- og samrunaréttar í Evrópu. Um þetta voru og hafa verið hörð átök. Ísland og Noregur voru aðilar að þessu á sínum tíma og reyndu að koma ýmsum vörnum við fyrir sína hönd sem EES-ríki, áttu ásamt fleiri ríkjum ákveðinn þátt í því að niðurstaða tilskipunarinnar er tiltekin málamiðlun þrátt fyrir að grunnhugsunin eða nálgunin sé auðvitað þessi, að fara að líta á jafnmiðlæga kjarnavelferðarþjónustu og heilbrigðisþjónustan er sem hluta af þessu markaðsvædda samkeppnisumhverfi á grundvelli fjórfrelsisins innan Evrópu. Eins og fram kemur í frumvarpinu þá er það meðal annars Evrópudómstóllinn sem hefur knúið þessa þróun áfram. Hann hefur komist að þeirri niðurstöðu og í raun hafnað því að heilbrigðisþjónusta án tillits til þess hvernig hún er skipulögð eða fjármögnuð, jafnvel fullkomlega opinber heilbrigðisþjónusta fjármögnuð af ríki í gegnum sameiginlegt aflafé - það sé samt ekki nægjanlegt til þess að um hana gildi í grunninn önnur lögmál en aðra þjónustu á samkeppnismarkaði; að sérstaða heilbrigðisþjónustunnar dugi ekki til að vera undanþegin grundvallarreglunni um frelsi til að veita þjónustu innan alls Evrópusambandsins og þar með Evrópska efnahagssvæðisins. Menn hafa engu að síður komist að þeirri niðurstöðu og gert tilteknar málamiðlanir í þeim efnum að þó sé ríkjum heimilt á grundvelli almannahagsmuna að koma nokkrum vörnum við. Nálgunin er dálítið sérstök og á vissan hátt mótsagnakennd. Annars vegar viðurkenna allir skyldu ríkja til að veita þessa þjónustu. Það er sérstaklega tekið fram að þessi tilskipun dregur ekkert úr henni, í greinargerðinni er fjallað um þetta. Tilskipunin hefur ekki áhrif á ábyrgð aðildarríkjanna til að veita borgurum á yfirráðasvæði þeirra örugga, skilvirka og fullnægjandi heilbrigðisþjónustu í háum gæðaflokki. Skyldurnar eru til staðar áfram, en við eigum að takast á við þær þrátt fyrir það að að einhverju leyti sé markaðnum opnuð leið inn í þessa þjónustu og þess vegna gert kleift að fleyta rjómann ofan af, en ríkin sitja eftir með þá ábyrgð engu að síður að veita fyrsta flokks þjónustu sem kannski verður þar með dýrari og erfiðari vegna þess að menn eru farnir að blanda einkarekstri í ágóðaskyni inn í dæmið. Þetta er tvískinnungurinn eða „dílemman“ sem oft er á ferðinni í þeirri málamiðlunarvegferð manna í að markaðsvæða opinbera þjónustu. Þetta er auðvitað ekki bara bundið við Evrópusambandið, þetta hefur verið víða á ferli á Vesturlöndum með þeim alræmda árangri auðvitað að sums staðar fer kostnaðurinn upp úr öllu valdi. Ríkin sitja eftir með það sem enginn annar vill sinna, oft það dýrasta og erfiðasta, ríkin sitja eftir með algerlega óbreyttar skyldur til að tryggja borgurum sínum þessa þjónustu, en farvegir eru opnaðir fyrir það að veita fjármagn út úr kerfunum til einkaaðila. Þetta er pilsfaldakapítalismi því hér er yfirleitt um að ræða þjónustu sem er greidd af skattfé. Þá finna menn þá leið, til þess að geta farið inn í þessar markaðslausnir engu að síður, að færa greiðslurnar til viðkomandi aðila og hann geti svo farið með það sjálfur og keypt sér þjónustu þar sem honum sýnist með skattfé í raun. Það er þetta grundvallarskipulag eða þessi grundvallarnálgun sem ég set fyrirvara við og skýrir það af hverju ég stend áfram að afgreiðslu þessa máls með fyrirvara þó að ég sé mjög ánægður með niðurstöðuna í velferðarnefnd. Ég tel að þar hafi verið unnið gott starf. Þar er fyrst til þess að taka að við fengum mjög góðar umsagnir, fyrst frá Landspítalanum og í kjölfarið kom landlæknir og skilaði inn viðbótarumsögn sem féll mjög vel í sömu átt, þar sem dregin er upp mynd af ástandinu eins og það er í íslenska heilbrigðiskerfinu í dag og hverjar gætu orðið afleiðingar þess ef við innleiddum þetta algerlega án nokkurrar stýringar og opnuðum bara alla kanala fyrir það að menn geti farið og keypt sér þessa þjónustu hvar sem þeir vildu hér í nálægum löndum og sent ríkinu reikninginn. Á tímum þegar okkar heilbrigðisþjónusta er enn mjög lestuð af ýmsum ástæðum - auðvitað takmörkuðum fjárveitingum undanfarinna ára enn þann dag í dag, eftir erfiðleika eftirhrunsáranna í efnahagsmálum, eftir talsverðar truflanir vegna vinnudeilna og af ýmsum fleiri ástæðum sem hafa leitt til þess ásamt fleiru að langir biðlistar eru eftir ýmissi þjónustu, ýmsum aðgerðum o.s.frv., það er auðvitað langt út fyrir ramma þess sem er hægt að segja að sé ásættanlegt - þá er staðan hér sérstaklega viðkvæm að þessu leyti og að því verður að hyggja. Varfærnissjónarmið á grundvelli þessa leiddu nefndina sameiginlega að þeirri niðurstöðu að gera grundvallarbreytingar á frumvarpinu og snúa því í raun við frá því sem það var lagt fram síðastliðið haust og aftur til þess horfs sem það var í þegar það kom fyrst fram enda komu kannski ekki mjög sterk rök fyrir þeirri breytingu sem varð á frumvarpinu milli þinga. Hér er það fært til baka með mjög tryggilegum hætti í það form að við nýtum okkur rétt okkar til þess, á grundvelli ríkra almannahagsmuna, að geta haft nokkra stjórn á því hvort menn fá það samþykkt að fara og láta gera aðgerðir erlendis eða leita sér þjónustu erlendis sem er í boði hér heima innan ásættanlegra tímamarka. Okkur er sem sagt heimilt að takmarka þá reglu að almennt beri okkur að greiða kostnað af svona þjónustu þótt menn sæki hana yfir landamæri, ef við gerum það með vísan til okkar brýnu almannahagsmuna eins og þar er um fjallað sem getur tengst skipulagskröfum og þeim markmiðum að tryggja að í viðkomandi aðildarríki sé fullnægjandi og varanlegur aðgangur að jöfnu framboði meðferðar í háum gæðaflokki og sömuleiðis það markmið að hafa stjórn á kostnaði. Það er eitt af því sem getur verið andlag þess að ríkið beiti stýringu í þessum efnum að þau vilja tryggja sig fyrir því að kostnaður fari ekki úr böndunum og að komast hjá sóun á fjármagni, tækni og mannauði. Hér þarf svo að sjálfsögðu að gæta meðalhófs og það þurfa að vera málefnalegar ástæður og rökstuðningur fyrir niðurstöðu stjórnvalda sem takmarkar að þessu leyti frjálsa vöruflutninga, frjálsa för eða frjálsa þjónustustarfsemi innan svæðisins. Lítum þá aðeins á það hversu góð og gild málefnaleg rök Ísland hefur í þessu tilviki. Þau eru óvenjusterk. Það er af þeirri ástæðu, frú forseti, sem okkur er væntanlega öllum ljós hér inni, að við erum eyja úti í miðju Atlantshafi. Við erum 330.000 manna samfélag, en við höfum mikinn metnað til þess að veita, skulum við vona, fyrsta flokks heilbrigðisþjónustu og við höfum byggt hana upp. Og það er dýrt fyrir lítið samfélag að kaupa tækjabúnað, byggja húsnæði, mennta mannskap og ráða hann til starfa á sæmilegum launum, til þess að geta gert þetta. Við skulum hafa það í huga að okkar samfélag, með 330.000 íbúum, er minna en upptökusvæði stærri sjúkrahúsa á hinum Norðurlöndunum. Það þykir ekki óeðlilegt að þar sé svona 500.000 íbúa upptökusvæði á bak við stórt héraðssjúkrahús eða eitt hverfahús í stórborg. Þar af leiðir að sjálfsögðu að ýmis sérhæfðari starfsemi, ýmis sérhæfðari búnaður - nýtingin er í lágmörkum hér jafnvel svo að það getur skapað vandræði að starfsfólk fær tæpast næga þjálfun á þeim sérhæfðu sviðum sem um ræðir þó að það framkvæmi allar slíkar aðgerðir á Íslandi, hvað þá ef einhver hluti þeirra aðgerða fer úr landi sem leiðir til enn minni nýtingar, minni þjálfunar og lakari útkomu að þessu leyti, bæði efnahagslega en líka faglega. Þess vegna ætti staða Íslands til að rökstyðja og réttlæta stýringu í þessum efnum að vera hafin yfir allan vafa, úr því það er á annað borð yfir höfuð heimilt og jafnvel hjá milljónaþjóðum með allt aðrar aðstæður í þessum efnum. Auðvitað er það rétt, sem hér kom fram áðan, að aðstæður manna úti á miðju meginlandi Evrópu, þar sem menn geta hoppað yfir landamæri í hálftímabílferð eða með lest og farið í sjúkrahús í nálægu héraði þó að það tilheyri öðru landi, kannski á sama málsvæði, eru náttúrlega gjörólíkar því sem hér á við. Undir venjulegum kringumstæðum og við fyrsta flokks aðstæður í okkar heilbrigðiskerfi hefði maður enga ástæðu til að ætla að á þetta mundi reyna í miklum mæli á Íslandi. Maður hefði það í raun og veru ekki, því að það kostar alltént flugfar og er talsvert fyrirtæki að bregða sér út fyrir landsteinana til að sækja sér slíka þjónustu héðan. En aðstæðurnar eru hins vegar í dag mjög brothættar og viðkvæmar og þarf nú víst ekki að bæta í umræðuna um stöðu heilbrigðiskerfisins og allt sem þar er á dagskrá. Þess vegna tel ég það mjög farsæla og góða niðurstöðu að við höfum sameinast um að leggja til við þingið að fara hér þessa varfærnu leið. Auðvitað má ég þá minna á að menn geta svo sem hvenær sem er slakað á því síðar í framkvæmdinni, en það yrði erfiðara að fara til baka ef við hefðum lagt upp með þetta allt galopið án nokkurrar stýringar. Það er niðurstaða okkar að ganga mjög tryggilega frá því, með breytingartillögunum sem framsögumaður okkar gerði grein fyrir, að á grundvelli þessara málefnalegu, rökstuddu sjónarmiða, með vísan til almannahagsmuna, öryggis og gæða, þá getum við haft takmarkanir á því í hvaða tilvikum er samþykkt að greiða kostnað vegna aðgerða yfir landamæri og með því að bæta inn nýrri málsgrein í 3. gr., þar sem heimildin til þess að synja endurgreiðslu kostnaðar þegar þetta á við, er tekin inn og svo bætt við 3. mgr. sem orðast svo, eins og þar segir, með leyfi forseta: „Ráðherra skal með reglugerð kveða nánar á um framkvæmd greinarinnar, m.a. um hvenær sækja skuli um fyrirframsamþykki fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr.“ Ég vek athygli á þessu orðalagi. Það er ekkert skilið eftir opið. Heimildin skal nýtt. Ráðherra skal setja reglugerð um það hvernig þetta verður síðan framkvæmt. Til þess þarf kannski nokkurn aðdraganda þannig að það er alveg ljóst að einhver reglugerðarvinna bíður ráðherrans. Nefndin skoðaði það ekki sérstaklega hvort tímamörkin sem eru í sjálfu frumvarpinu eru fullnægjandi í þeim efnum, en af því að það er nú kominn hér miður febrúar þá leitaði það allt í einu á mig að við hefðum kannski þurft að athuga það við ráðuneytið hvort 1. júní 2016 er lengur nægjanlegur eða raunhæfur aðlögunartími fyrir ráðuneytið til að innleiða breytingarnar. Frumvarpið kom fram með þessari gildistöku og þá var auðvitað hátt í ár í stefnu, en nú eru fáeinir mánuðir þangað til 1. júní 2016 gengur í garð, það stöðvar enginn tímans þunga nið, og hann hefur liðið í vetur eins og alla aðra vetur, þannig að ég er nú að nefna þetta sem eitthvað sem við getum kannski skoðað aðeins milli umræðna. Við erum ekkert endilega að óska eftir málinu inn í nefnd til þess, en ég fer að efast um það, þegar ég hugsa málið, að þetta sé kannski nægur tími fyrir menn til að undirbúa þær reglur sem hér þarf að undirbúa til þess að framkvæmdin geti hafist því auðvitað þarf að vera sæmilega tryggilega um það búið. Að lokum, frú forseti: Það sem ég bind hvað mestar vonir við í kjölfar þessarar farsælu niðurstöðu velferðarnefndar er að þetta verði okkur - nú vildi ég gjarnan að hv. 4. þm. Reykv. n. hlustaði - hvatning til þess að koma heilbrigðiskerfinu á Íslandi, þar með talið biðlistunum, í það ástand að við þurfum ekki að hafa stórar áhyggjur af hlutum eins og þessum, að það verði einfaldlega þannig að það þurfi enginn að bíða eftir nauðsynlegri þjónustu, nauðsynlegum aðgerðum, nema vel innan þeirra marka sem ásættanlegt er talið út frá heilsufarslegum og faglegum sjónarmiðum. Þannig er ástandið ekki í dag. Það þarf að setja stóraukinn kraft í að vinna upp biðlistana [[Gripið fram í.]]og vinna upp ástandið sem er tilfinnanlegast í dag sem er fyrir utan biðlistana einfaldlega hversu lestaðar stofnanirnar eru, sérstaklega Landspítalinn, og yfirfullur, á því verður að vinna. Landspítalinn upplýsti okkur meðal annars í umfjöllun um þetta mál að þeir væru í sjálfu sér alveg tilbúnir með plönin og hugmyndirnar um hvernig þeir gætu gert verulegt skurk í því að vinna hraðar niður þessa biðlista en þó er verið að gera núna. Vissulega hafa aðeins verið settir í það fjármunir, en það þarf meira til. Það sem ósköp einfaldlega þyrfti að gera er að gera Landspítalanum, Sjúkrahúsinu á Akureyri og eftir atvikum fleiri stofnunum - þar gætu komið við sögu Sjúkrahúsið á Akranesi, Fjórðungssjúkrahúsið í Neskaupstað, Heilbrigðisstofnun Suðurlands, Heilbrigðisstofnun Suðurnesja - kleift að skipta með sér verkum og vinna saman að því að vinna upp þessa hala. Það eru til dæmis skurðstofur á Suðurnesjum sem hægt er að opna með tiltölulega litlum tilfæringum og hægt væri að setja upp teymi sem gerði þar aðgerðir jafnvel um helgar. Það kostar vaktavinnu og laun, en það væri alveg hægt og við höfum mannskapinn til þess, að mati Landspítalans, að gera miklu stærra átak í að vinna okkur út úr þessari stöðu, en það þarf fjármuni og vilja til. Það ættum við núna að einhenda okkur í að gera til þess að þegar þar að kemur, að þetta nýja fyrirkomulag gengur í gildi og réttur manna stofnast til þess eftir atvikum að sækja um að sækja sér þessa þjónustu yfir landamæri, þá sé ástandið í heilbrigðiskerfinu á Íslandi orðið svo gott að við höfum engar áhyggjur af því að það gerist í ríkum mæli og einhverjir miklir peningar fara að flæða út úr kerfinu í þá átt, því að auðvitað eigum við að vinna upp þessa biðlista hér og nýta okkar fjárfestingu, mannafla og búnað til þess frekar en að fara að borga fyrir það í útlöndum.
Virðulegi forseti. Málið sem við ræðum, sjúkratryggingar og lyfjalög og heilbrigðisþjónusta yfir landamæri, er mál sem maður er óhjákvæmilega hlynntur þegar maður rétt rennir yfir það. Síðan flækist málið pínu ef maður skoðar það nánar vegna ábendinga sem hafa komið frá aðilum sem þekkja til þess. Í þeim felst helst að með því að íslenska ríkið greiði fyrir aðgerðir sem eru framkvæmdar erlendis minnki það fé frá íslenska ríkinu sem fari til heilbrigðiskerfisins á Íslandi. Það sé alla vega hætt við því. Á þetta var bent og þótti mér það hið áhugaverðasta vandamál. Þó verð ég að taka undir það með hv. 4. þm. Norðaust., Steingrími J. Sigfússyni, að breytingartillagan sem kemur frá hv. velferðarnefnd er mjög til bóta og ég fæ ekki betur séð en hún komi til móts við þær áhyggjur með fullnægjandi hætti og því er um mjög farsæla lendingu að ræða á þessu áhugaverða máli. Mér finnst líka alveg þess virði að ígrunda við svona tilefni hlutverk ríkisins og einkaaðila í heilbrigðismálum almenn, eins og hv. þingmaður kom ágætlega inn á. Það er auðvitað þannig, hvort sem fólki líkar betur eða verr, þegar kemur að heilbrigðismálum að þar þarf alltaf að forgangsraða peningum og þar af leiðandi að einhverju leyti að forgangsraða lífum. Það er auðvitað það sem gerir málaflokkinn afskaplega erfiðan og eðlilega umdeildan. Mér finnst það áhugaverð skilaboð sem við eigum að taka til okkar að þetta sé hluti af fjórfrelsinu í EES og þetta sé hluti af EES, að við þurfum í kjölfarið að velta þessari spurningu fyrir okkur. Mér finnst það reyndar holl spurning. Ég óttast hana ekki vitund, hvað þá umræðu um hana, hins vegar þykir mér algjörlega tilefni til að velta þessu fyrir sér. Að því sögðu ætla ég ekki að halda langa ræðu heldur langaði mig að drepa aðeins á það að þetta væri hið áhugaverðasta mál og sömuleiðis að ég sé fram á það að óbreyttu að styðja málið með breytingartillögum hv. velferðarnefndar, sem ég tel að hafi tekið á málinu með miklum glæsibrag. Að svo stöddu er ekki mikið meira um þetta mál að segja sem var ekki tíundað af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni svo ég lýk máli mínu.
Virðulegur forseti. Þetta eru áhugaverðar og þarfar umræður. Ég get tekið undir með þeim ræðumönnum sem hér hafa talað að okkur ber náttúrlega fyrst og síðast að gæta að því að þeir fjármunir sem þurfa að fara í heilbrigðiskerfið fari þangað. Hins vegar munum við sjálfsagt oftar en ekki takast á um það hvenær eitthvað er nægjanlegt og hvenær ekki. Mig langar aðeins persónulega, virðulegi forseti, að ræða þetta mál af því að ég var framsögumaður í málinu. Ég er mjög sátt við þá tillögu sem okkur tókst að ná sameiginlega í velferðarnefnd en engu að síður langar mig að velta upp nokkrum sjónarmiðum. Í fyrsta lagi erum við í EES-samstarfi og við erum sömuleiðis með tillögu inni til aðildar að Evrópusambandinu og hvort sem hún hefur verið dregin til baka eður ei, þá vorum við einu sinni á þeirri vegferð. Þess vegna er þetta meðal annars komið inn á okkar borð, vegna samningsins um EES. Það er stundum sagt að þegar við Íslendingar tökum upp EES-tilskipanir séum við kaþólskari en páfinn í því. Það má vel vera að svo sé í ýmsum málum, en ég held samt að oftar en ekki reynum við að skoða þær með tilliti til þess hvað kemur samfélagi okkar best hverju sinni. Kannski erum við í sumum málum kaþólskari en páfinn en öðrum ekki. Þegar ég segi kaþólskari en páfinn þá á ég við þegar við tökum upp reglurnar frá EES nær óbreyttar og aðlögum þær ekki að samfélagi okkar. Ég nefni eitt dæmi sem er gamalt og gott, fráveitumál fyrir árið 2005 þegar öll sveitarfélög áttu að vera búin að aðlaga fráveitumál sín að kröfum sem gerðar voru á stöðum í Evrópu sem eru víðs fjarri landfræðilegri stöðu Íslands. Þá tókum við upp þær EES-tilskipanir hráar og vorum kaþólskari en páfinn og allt hans embættisfólk, enda erum við enn þá að vinna úr fráveitumálum hjá ýmsum sveitarfélögum í þessu ágæta landi. Þannig að það er ýmislegt í þessu. Ég er því mjög glöð að við skulum vinna með öðrum hætti þegar kemur að einstaka EES-tilskipunum og ekki taka þær upp þegjandi og hljóðalaust eins og þær koma frá þessu annars ágæta sambandi. Í þessu tilviki er fyrst og síðast um rétt sjúklings að ræða. Hver er réttur hans til þess að sækja sér heilbrigðisþjónustu yfir landamæri ef þess gerist þörf? Við ræðum hér að við séum í vanda með heilbrigðiskerfið og það er hverju orði sannara. En við erum búin að vera það ótrúlega lengi og við höfum kannski ekki alltaf átt færustu sérfræðinga til þess að vinna að ýmsum aðgerðum sem nauðsynlegar hafa verið til þess að fólk fengi bót meina sinna og þurft að senda einstaklinga utan til lækninga. Það hefur verið af hinu góða. Mig langar að líta á þetta ekki bara sem ógn við kerfið okkar heldur líka sem tækifæri. Þetta þýðir að hingað geta líka komið sjúklingar erlendis frá til þess að fá aðstoð í íslensku heilbrigðiskerfi vegna þess að þrátt fyrir allt er íslenskt heilbrigðiskerfi þokkalega vel statt miðað við mörg önnur heilbrigðiskerfi í heiminum. Það hafa verið gerðir samningar og menn koma hingað í ýmsar aðgerðir vegna þess að ekki er hægt að veita þær í þeirra eigin heimalandi. Þarna eru því líka tækifæri fyrir íslenska heilbrigðisþjónustu, eins og fram kom í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, til þess að nýta hvort tveggja tækjakost og þjálfun heilbrigðisstarfsfólks okkar í aðgerðum sem sumar hverjar eru mjög sérhæfðar og þarfnast kannski fleiri aðgerða til þess að ná flugi, ef má þannig að orði komast. Ég vildi gjarnan að við horfðum til þess að bæði getur þetta ógnað kerfinu, en getur líka veitt því tækifæri. Okkur hættir stundum til að mínu mati að festast í því að verja kerfið í staðinn fyrir að það geti hugsanlega opnast og hægt sé að nýta fleiri tækifæri en blasa kannski við á hverju og einu augnabliki þegar manni er mikið niðri fyrir. Við töluðum um biðlista. Það hefur verið rætt um að aðgerðum mætti jafnvel útvista til annarra sjúkrahúsa en Landspítalans þar sem bæði mannafli og tæki eru til. Það er vel. Við skulum heldur ekki gleyma að hér eru sjálfstætt starfandi læknar sem geta líka tekið við og þeir eru innan heilbrigðiskerfisins og þeim er greitt innan heilbrigðiskerfisins. Tökum dæmi: Það geta ekki allar ristilspeglanir farið fram á Landspítalanum. Þær eru framkvæmdar í Mjódd meðal annars og af sjálfstætt starfandi læknum, en hluti sjúkratrygginga er hátt í 92%, sjúklingurinn sjálfur greiðir brotabrot, innan við 10%, ef hann fer til slíks aðila. Sömu sögu er að segja ef maður fer í aðgerð á hné eða beinaðgerð á fótum eins og ýmsar konur fara í til þess að láta lagfæra á sér stór bein sem ganga út úr tám, þá er hægt að fá það gert hjá sjálfstætt starfandi læknum en sjúkratryggingar taka að hluta til þátt í því. Það er því möguleiki innan kerfisins. Okkur er að mínu mati svolítið tamt að líta á Landspítalann sem alfa og omega allrar heilbrigðisþjónustu í landinu, en svo á ekki að vera. Það er fjöldinn allur af fleiri sjúkrahúsum vítt og breitt um landið sem geta tekið við verkefnum og unnið á biðlistum sem bæði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir nefndu. Ég held að með því að líta þannig á að í þessu felist jafnt ógnir sem tækifæri, styrkleikar og veikleikar, ef við getum orðað það svo, þá sé hægt að horfa til þess sem okkar frábæra heilbrigðisstarfsfólk getur tekið að sér, ef það er ekki eingöngu tímaskortur sem ræður för við biðlista heldur líka að ekki liggi fyrir aukið fjármagn, og þá sé hægt að horfa á þetta sem ákveðin tækifæri. Ég er ekki að tala um, virðulegur forseti, að almennt eigum við að markaðsvæða heilbrigðiskerfið og heilbrigðisstarfsmenn á Íslandi með því að það eigi að fara að selja sig erlendis með einum eða öðrum hætti, en við eigum engu að síður að horfa á þetta sem tækifæri, því hér starfar frábært fólk. Til þess að við getum byggt upp heilbrigt og flott heilbrigðiskerfi í margþættu og flóknu umhverfi tækni og mannauðs, þá vonast ég til þess að okkur takist að líta á þetta sem tækifæri fyrir heilbrigðisstarfsfólk okkar til þess að sinna enn frekar þjálfun í aðgerðum og nýta betur mannauð og tæki.
Frú forseti. Það er með ánægju sem ég mæli fyrir þessari þingsályktunartillögu sem ég flyt ásamt nokkrum hv. þingmönnum. Efni tillögunnar er að ríkisstjórnin hefji undirbúning viðræðna við Japan um fríverslun milli ríkjanna. Í tillögunni er sömuleiðis vísað til yfirlýsingar japönsku ríkisstjórnarinnar um eindreginn vilja hennar til þess að auka hlut fríverslunar í milliríkjaviðskiptum. Saga þessarar tillögu er orðin nokkuð litrík. Þetta er í þriðja skiptið sem hún er flutt. Það verður að segja alveg eins og er að hún hefur hlotið feikilega góðar undirtektir á hinu háa Alþingi. Nefni ég það, frú forseti, að í fyrra var tillagan afgreidd einróma út úr utanríkismálanefnd en sérkennilegar tilviljanir og hugsanlega fallvaltur vilji örlaganna leiddi til þess að hún hlaut aldrei afgreiðslu í tímaþrönginni sem stundum er að finna á Alþingi þegar líður að þinglokum. Það eru ýmsar ástæður fyrir því að þessi tillaga er flutt. Ég sem er fyrsti flutningsmaður hennar hef beitt mér mjög fyrir fríverslun, ekki síst við Asíulönd. Á sínum tíma sem utanríkisráðherra gekk ég frá merkum fríverslunarsamningi við Kína og ýmsum smærri fríverslunarsamningum við asísk ríki. Á síðasta ári lagði ég sömuleiðis fram þingsályktunartillögu um að Íslendingar hæfu fríverslunarviðræður við ASEAN, sem er ríkjabandalag tíu ríkja í Suðaustur-Asíu. Tillagan er því hluti af runu tillagna um fríverslun við Asíu. Ég er þeirrar skoðunar að Asía og asísku ríkin séu mjög heillavænlegur markaður til frambúðar. Það kann að vera að í dag skipti viðskipti við þau ekki svo miklu máli. En það er hins vegar ljóst að þar er vaxandi millistétt. Þar er mikill efnahagslegur vöxtur og virðist lítið lát á honum. Þau skipta því miklu máli til þess að búa til tækifæri fyrir íslenska verslun og íslenska framleiðslu inn í framtíðina að ganga frá þessum hlutum með fyrra fallinu. Það er miklu auðveldara að gera slíka samninga núna en síðar. Um Japan gegnir talsvert öðru máli en ýmis önnur ríki í Asíu. Við höfum langvarandi viðskiptasamband við Japan. Við erum með töluvert umfangsmikla veltu í milliríkjaviðskiptum við Japana, ætli hún nemi ekki hátt á þriðja tug milljarða? Síðast þegar ég gáði þá vorum við að flytja út til Japans vörur fyrir á fjórtánda milljarð. Japanar voru að flytja hingað inn til Íslands vörur að verðmæti sem slagar líkast til hátt í 10 milljarða. Það er sláandi þegar maður skoðar þá tolla sem þessi milliríkjaverslun sætir að misvægi ríkir millum Íslands annars vegar og Japans hins vegar. Upplýsingar sem við fengum við rannsókn málsins í síðustu lotu í hv. utanríkismálanefnd frá starfsmönnum utanríkisráðuneytisins gáfu til kynna, þótt ekki væru handtækar mjög nákvæmar tölur, að við þyrftum að greiða tolla af um það bil 80% þess innflutnings sem af Íslandi kemur til Japans en Japanar þurfa hins vegar ekki að greiða tolla hér á landi eða gjöld nema sem svaraði til 20 eða 30% á þeim tíma sem það var skoðað. Síðan hafa ýmsar breytingar orðið fyrir tilstilli núverandi ríkisstjórnar sem líkast til hafa gert þetta miklu óhagstæðara fyrir Ísland. Mín skoðun er að það skipti miklu máli fyrir okkur að íslensk stjórnvöld setji þunga í að ná samningum sem eyðir þessu misvægi, eykur gagnkvæmni og sem í reynd fellir niður gjöld og tolla á þessa verslun. Í umræðum sem spunnust í þessum salarkynnum fyrir líkast til tveimur eða þremur vikum kom það viðhorf fram hjá einum hv. þingmanni að Japanar hefðu ekki áhuga á að gera samning um fríverslun við Ísland. Það kann vel að vera að svo sé. Ástæðan er þá fyrst og fremst sú að þeim þykir eftir litlu að slægjast. En Íslendingar eiga ekki að taka það viðhorf gilt. Við eigum að þrýsta fast á um að Japan geri slíkan samning og það er ekki síst vegna þess að ég tel að nú sé sérstakt lag til þess. Japan hefur verið að mörgu leyti lokað land. Þeir hafa gert ákaflega fáa milliríkjasamninga er varða fríverslun á síðustu áratugum. En á síðustu árum hafa þeir horft meira til fríverslunar en áður. Í tíð núverandi forsætisráðherra Japans, Shinzos Abes, sem hefur leitt tvær ríkisstjórnir hefur hann sett fram mjög skýlausa stefnu þar sem þetta kemur skýrt fram. Ein af hinum frægu þremur örvum sem hann kallar efnahagsstefnu sína byggir einmitt á að auka verulega hlut fríverslunar í milliríkjaviðskiptum. Í dag er fríverslun um það bil fimmtungur af milliríkjaverslun Japana og ríkisstjórn Shinzos Abes stefnir að því að auka það upp í 80%. Í öðru lagi hefur japanska utanríkisráðuneytið sett fram stefnu um það við hvaða ríki og ríkjabandalög Japanar vilja helst gera hina fyrstu fríverslunarsamninga. Það kemur fram mjög skýrt að þeir horfa einkum til ríkja sem búa að sterkum auðlindum og framleiða matvæli, ekki síst sjávarfang. Sjávarfang er einmitt stór hluti af því sem við erum að flytja þangað út. Miðað við þetta er alveg ljóst að Ísland fellur ákaflega vel að þeim skilgreiningum sem Japanar hafa sjálfir dregið upp af þeim ríkjum sem þeir vilja eiga samskipti við. Í þriðja lagi skiptir líka máli í þessum efnum að við höfum stillt okkur í röð þeirra ríkja sem Japanar eiga samleið með. Við erum í hópi þeirra vestrænu lýðræðisríkja sem byggja samfélagsskipan sína á lýðræði, mannréttindum og reglum réttarríkisins. Við eigum samleið með Japönum og eigum í krafti þeirrar samstöðu að kalla eftir samvinnu af þessu tagi. Síðast en ekki síst hafa samskipti landanna verið mjög farsæl. Japanar hafa til dæmis átt samvinnu við Ísland um að byggja hér upp orkuframleiðslu á síðustu 30 árum. Til skamms tíma höfðu allar túrbínur í íslensk orkuvirki t.d. verið keyptar í Japan og verið fjármögnuð með japönskum lánum. Þrátt fyrir þetta hefur ekki verið hljómgrunnur fyrir því hjá Japönum, að því er sagt er af hálfu þeirra sem nú fara með framkvæmdarvald, að ráðast í gerð fríverslunarsamnings við okkur. Þá þarf líka að horfa til þess að við höfum árum saman sömuleiðis leitað eftir því, ég meðal annars meðan ég var utanríkisráðherra, að gera loftferðasamning við Japan. Við erum nefnilega hið eina af Norðurlöndunum sem Japan hefur ekki viljað gera við loftferðasamning. Rökin eru mjög ljós af þeirra hálfu. Það er smæð Íslands. En það eru einmitt þau rök sem Íslendingar hafa aldrei tekið gild. Við höfum aldrei fallist á að smæð Íslands eigi að torvelda jákvæð og öflugri samskipti okkur við önnur ríki. Horfum líka til þess að núna á þessu ári er 60 ára afmæli stjórnmálasambands Íslands og Japans. Ég tel að þetta séu tímamót sem við eigum að nýta til þess að reyna að hnýta samband okkar við Japan traustari hnútum. Við eigum að nota þessi tímamót til að knýja á um að þeirra sé minnst með því að við gerum samning af þessu tagi. Það er alsiða í samskiptum ríkja á slíkum tímamótum að stórafmæli stjórnmálasambands séu notuð til þess að ráðast í áfanga af þessu tagi. Ég tel að þarna séu sterk rök fyrir því að íslensk stjórnvöld geti nú knúið dyra. Það væri hægt að nefna fleiri rök, m.a. rök hinnar pólitísku jafnvægislistar. Við höfum gert fríverslunarsamning við alþýðulýðveldið Kína. Við vitum öll sem fylgjumst með alþjóðlegum stjórnmálum að það eru viðsjár í viðskiptum Japans og Kína og það er eðlilegt við þær aðstæður að við viljum iðka þá jafnvægislist sem felst í því að gera ekki einvörðungu slíkan samning við alþýðulýðveldið heldur líka við Japan. Ég nefni það líka að vegna þeirrar viðsjár sem hefur skapast á Suður-Kínahafi í samskiptum Japana við ekki síst Kína, þá hefur Japan í vaxandi mæli horft til aukinnar samstöðu með ríkjum Atlantshafsbandalagsins. Minni ég af því tilefni á heimsókn forsætisráðherra Japans í höfuðstöðvar NATO þar sem hann hélt merka ræðu þar sem hann bókstaflega kallaði eftir nánari samvinnu við Atlantshafsbandalagið. Væntanlega er það vegna þess að hann telur að Japan geti nokkurn styrk haft af því. Þetta skiptir líka máli fyrir stöðu Íslands gagnvart fríverslunarsamningi. Ísland er stofnaðili að Atlantshafsbandalaginu og okkar rödd skiptir máli innan þess. Þetta ættu Japanar alveg eins og við að hafa í huga þegar staðföst ósk af því tagi sem reifuð er með þessari tillögu kemur fram. Það má auðvitað segja sem svo að það sé fyrst og fremst hlutverk og í valdi framkvæmdarvaldsins að taka ákvarðanir af þessum toga. Ég held hins vegar að Alþingi eigi að láta mál af þessu tagi til sín taka. Ég held einmitt vegna þeirra viðhorfa og nokkurs tómlætis Japana gagnvart samningi af því tagi sem ég hef drepið á á ýmsum stöðum í ræðu minni þá skipti það miklu máli að Alþingi láti rödd sína heyrast í þessu. Það skiptir máli eins og ég veit af samskiptum við japanska þingmenn og heimsóknum þangað bæði sem ráðherra en ekki síður sem almennur þingmaður að menn taka mark á því þegar þing tekur ákvörðun eða mótar stefnu með þessum hætti eins og yrði ef Alþingi mundi samþykkja tillöguna. Frú forseti. Það er að öllu samanlögðu þess vegna tímabært nákvæmlega núna, ég tala nú ekki um svo að segja í þann mund sem sendinefnd er að fara frá íslenska þinginu til japanska þingsins, að Alþingi geri reka að því að ljúka þessari tillögu sem hingað til hefur komið nokkuð vel fram að ríkur vilji er til að samþykkja á Alþingi.
Virðulegi forseti. Ég kemst ekki hjá því að minnast á að í þessari ágætu tillögu, sem hefur allan minn stuðning, kemur fram að Japan og Ísland eigi ýmislegt sameiginlegt í sambandi við lýðræði og mannréttindi og ýmsa góða hluti; eitthvað sem ég gat hins vegar ekki fengið séð í þingsályktunartillögu um fríverslunarsamning við Kína. En það er nú ekki það sem við erum að ræða hér heldur þessi ágæta tillaga og ég ítreka að hv. þingmaður má búast við stuðningi af minni hálfu við hana, sér í lagi vegna þess að um er að ræða tvö ríki sem hafa sameiginlega grundvallarsýn á það hvernig samfélög eigi að virka. Mig langar að heyra aðeins meira frá hv. þingmanni um það nákvæmlega í hvaða sambandi hann telur að þessi tillaga komi til með að bæta hagsmuni beggja landanna; hvort hann sjái fyrir sér að niðurfelling tolla sé aðalatriðið, eitthvað sem varðar skattamál eða því um líkt. Augljóslega eru þetta hlutir sem þyrftu að koma í ljós seinna meir, en hv. þingmaður hlýtur að hafa hugmyndir um það hvernig nákvæmlega þetta kæmi til með að virka í praxís. Mig langar sömuleiðis að spyrja hv. þingmann hversu stóran hluta af mikilvægi tillögunnar hann telji felast í sameiginlegri grundvallarsýn þessara tveggja landa gagnvart sér í lagi mannréttindum, lýðræði og frelsi, þessum góðu gildum sem við kennum okkur jú við. Ég ætla ekkert að leyna því að ég spyr auðvitað í samhengi við þingsályktunartillöguna um fríverslunarsamning við Kína og hefði gaman af að heyra frá hv. þingmanni um það samhengi.
Frú forseti. Tollar, jafnvel þó að þeir séu ekki háir, eru oft mikill farartálmi í viðskiptum og það er alveg ljóst að ef okkur tækist að fella niður öll gjöld á innflutningi héðan til Japans þá mundi það að öllum líkindum greiða leið íslensks varnings inn á japanskan markað. Ég er að sjálfsögðu ekki sérfræðingur í því en ég er eins og hv. þingmaður, ég leita ráða hjá mér vitrara fólki. Þegar ég var á för í Japan síðast átti ég fund með Íslensk-japanska verslunarráðinu og það kom í ljós að ráðið var þess mjög fýsandi að lagt yrði í þessa vegferð. Þeir höfðu reynsluna af því og sögðu að það skipti miklu máli. Þar voru kannski fremstir í flokki Íslendingar og reyndar Japanar sem voru að selja fisk. Þeir töldu að þetta skipti máli varðandi það. Það má ekki gleyma því að Japan er til dæmis mjög mikilvægur markaður fyrir tilteknar sjávarafurðir. Þetta eru kannski helstu rökin. Rök númer tvö eru þau að niðurfelling tolla eykur og greiðir fyrir viðskiptum og er líkleg til þess að lækka líka verð til neytenda í báðum löndum. Svo að ég komi að mannréttindaspurningunni þá er það þannig að í þessari þingsályktunartillögu tel ég upp sex rök fyrir því að hægt sé að krefjast þess að slíkar viðræður fari fram þrátt fyrir ákveðið fálæti af hálfu Japana. Meðal þessara röksemda er sú staðreynd að við höfum átt samleið með Japan í krafti þess að við fylgjum ákveðnum grundvallarreglum í okkar þjóðfélagsskipan og við skipum okkur saman í flokk sem berst fyrir lýðræði, reglum réttarríkisins og mannréttindum. Varðandi Kína þá má hv. þingmaður ekki gleyma því að samhliða þeirri þingsályktunartillögu sem hann vísaði til var líka gerður sérstakur vinnuréttarsamningur við Kína, [[Forseti hringir.]]þar sem einmitt átti að koma á samtali milli íslenska vinnumarkaðarins og hins kínverska um mannréttindi og ýmislegt sem segja má að sé ekki í lagi í Kína. [[Forseti hringir.]]Ég er þeirrar skoðunar að samtalið skipti máli. Þetta voru nú mín höfuðrök á sínum tíma og yrðu gagnvart öðrum löndum líka.
Virðulegi forseti. Það eru sennilega fáir í þessum sal, kannski einn hv. þingmaður, sem er jafn mikið á móti tollum og sá sem hér stendur. Ég hef ekkert á móti skattlagningu á borð við tekjuskatt og virðisaukaskatt. Þótt ég hafi skoðanir á þessum sköttum þá þykja mér tollar eitt versta form af skattheimtu sem um getur og er í grundvallaratriðum á móti þeim. En burt séð frá því vona ég að það sé rétt hjá hv. þingmanni að samtalið við Kína skili umbótum þar í landi, ekki bara gagnvart vinnumarkaði heldur lýðræðishugsjóninni í sjálfri sér. Það er samtal sem við áttum á sínum tíma, heldur langt ef ég man rétt, og ég sé svo sem ekki ástæðu til að dvelja mikið við það hérna. Mér þótti þetta þó áhugavert vegna þess að þetta er notað sem röksemd fyrir þessari tillögu og röksemdin er mjög góð, vil ég ítreka. Röksemdin þykir mér góð. Sú staðreynd að Japan og Ísland hafi sameiginlega sýn á grundvallargildi svokallaðra vestrænna lýðræðissamfélaga, sem eru auðvitað ekki eingöngu vestræn, þykir mér veigamikill þáttur í að við eigum að samtvinna svona markaði. Við eigum í raun og veru, ég kann kannski ekki að orða þetta nógu snyrtilega, að vera svolítið háð hvert öðru. Ég held að það sé til bóta bæði fyrir heimsfriðinn og framgang lýðræðisins. Ég sé hins vegar ekki það sama með Kína enda er þar einnig gríðarlegur aflsmunur á ferð, og er nú Japan ekki fámennt land miðað við Ísland. En Kína er auðvitað fjölmennasta land í heiminum. Ég er þó sammála því sem hv. þingmaður sagði í ræðu sinni að Asía væri góður framtíðarmarkaður og ég hef ekki enn þá séð spá um mannfjölda eða efnahagsmál til lengri tíma sem gefur nokkuð annað til kynna. Þannig að ég fagna þeirri tillögu sem hv. þingmaður leggur hér fram. En þá verð ég líka að segja að ég fagna sérstaklega rökstuðningnum því hann er góður og hann á að vera til staðar og til grundvallar svona samningum.
Frú forseti. Það horn sem hv. þingmaður skoðar þessa þingsályktunartillögu undan, með samanburði við Kína, er forvitnilegt og umræðunnar virði. Ég velti því fyrir mér hvernig við sjáum fyrir okkur að best sé að hafa áhrif á ríki sem fylgja annars konar gildum en við, til dæmis varðandi mannréttindi. Nú liggur það algjörlega ljóst fyrir að Kína hefur annan skilning á mannréttindum en Ísland. Umræðan snerist á sínum tíma um það hvort við ættum að láta það leiða til þess að við eflum ekki samskipti við Kína. Á það að leiða til þess að við höfum ekki menningarleg samskipti við Kína eða viðskiptaleg? Sumir héldu því fram á sínum tíma og það er sjónarmið sem er fyllilega lögmætt. Ég er hins vegar andstæður því. Tökum Kína eins og það var 1976 þegar Mao formaður dó. Það Kína var allt öðru vísi en það Kína sem er í dag. Hvað hefur breyst? Jú. Ef við tökum mannréttindin þá hygg ég að þau séu miklu skárri og betur á vegi stödd í Kína í dag en árið 1976. Hvað hefur gerst í Kína síðan? Jú. Kína hefur opnað landamæri sín undir forustu Deng Xiaoping sem sagði að það skipti ekki máli hvernig kötturinn væri á litinn bara ef hann veiddi mýs. Þá hafa Kínverjar sótt sér gríðarmikla þekkingu. Þeir eiga núna í miklum samskiptum við allan heiminn á sviði viðskipta. Ég tel að sagan sýni að hönd í hönd leiðast aukin viðskipti og aukin menning og breyttir siðir. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að hafa samskipti við lönd eins og Kína alveg eins og ég er þeirrar skoðunar að við eigum til dæmis ekki að slíta stjórnmálasambandi við Ísrael, þó ég sé á móti stjórnarháttum þar. [[Forseti hringir.]]Við þurfum samtalið og þann þrýsting sem samskiptin veita. Sama gildir um Kína. Aukin viðskipti hafa áhrif eins og sagan hefur sýnt í Kína.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framlagningu þessarar þingsályktunartillögu sem ég fagna og styð. Ég fagna að hún sé komin fram þótt ekki væri nema til að vekja athygli á því mikilvæga máli sem eru tollar og frjáls viðskipti á milli landa. Ég rek augun í að í greinargerð með þingsályktunartillögunni er nefnt, svo ég hnýti í eitthvert formsatriði, að bifreiðar séu tollfrjálsar vörur. Einmitt í því sambandi er ágætt að hafa í huga að bifreiðar eru undirlagðar mjög háum gjöldum, innflutningsgjöldum hér sem eru ígildi tolla. Vörugjöld eru lögð á bifreiðar frá 0% upp í 65%. Menn geta kallað það vörugjöld eða tolla. Það eru auðvitað tollar og það er gríðarlega mikilvægt að huga að þessu samspili tolla og vörugjalda þegar menn ræða þetta. En ég ætla ekki að ræða það hér. Gallinn við fríverslunarsamninga er oft á tíðum sá að menn sem jafnvel eru fylgjandi fríverslunarsamningum bíta það í sig að ekki megi ganga lengra en fríverslunarsamningar kveða á um. Það mætti segja að í tollamálum væru uppi tveir skólar. Annars vegar skólinn sem ég verð að segja að ég aðhyllist, að menn eigi að afnema tolla almennt óháð því hvað önnur ríki ætla að gera. Menn eiga að taka til heima hjá sér og huga að þegnum sínum og hagsmunum þeirra. Hinn skólinn lýtur að því að ekki megi afnema tolla umfram það sem önnur ríki gera vegna þess að við verðum að hafa einhverja skiptimynt, segja menn, í viðræðum við aðrar þjóðir um aðgang að vörum okkar. Menn líta á tolla sem skiptimynt. Mig langaði að heyra hvorum skólanum hv. þingmaður teldi sig tilheyra, ef ég mætti gerast svo djörf að flokka þetta gróflega.
Frú forseti. Ég er enginn ofsatrúarmaður í þessum efnum. Ég er eins og einn hv. þingmaður sagði áðan ekki á móti því að menn borgi skatta en ég hef verið á móti tollum og aðflutningsgjöldum og hv. þingmaður getur skoðað feril minn í þeim efnum. Ég hef alltaf stutt afnám þeirra. Ég sat einu sinni í ríkisstjórn með flokki hv. þingmanns þar sem var ákveðið að ráðast í að fella niður öll aðflutningsgjöld. Atburðarásin var með þeim hætti að ekki vannst tími til þess en það var þó samþykkt í ríkisstjórninni. Ég verð að segja sem ég hugsa hérna standandi að ég tel að það væri farsælla til lengri tíma litið að geta notað niðurfellingu á tollum til þess að fá sams konar niðurfellingu tolla í öðru landi. Ég held að til langs tíma litið mundi það skipta meira máli. En ég skil hina hugmyndafræðilegu afstöðu sem hv. þingmaður er með. Ég tel að sú leið sem ég aðhyllist mundi færa með sér meiri gæði gagnvart neytendum bæði í mínu landi og viðskiptalandinu. En hv. þingmaður hefur auðvitað borið hinn efri hlut í þessum efnum. Núverandi ríkisstjórn er meira og minna með mínu atkvæði búin að fella niður stóran hluta af aðflutningsgjöldum, sem þýðir í reynd að miðað við þann skóla sem hún aðhyllist ekki er búið að afsala sér ákveðnu vogarafli. Það féll ekki í góðan jarðveg í að minnsta kosti tveimur ráðuneytum þegar það var hér til umræðu. Svo rifja ég það upp að á sínum tíma þegar verið var að ganga frá samningnum við Kína var allt í einu rekinn skörungur inn í þær samningaviðræður af hálfu Íslands. Embættismönnum í fjármálaráðuneytinu fannst ófært að tapa þeim 2 milljörðum eða hvað það nú var sem ríkissjóður hefði fengið í tekjur ef ekki hefði verið gerður samningurinn. Ég held að við getum horft á stöðuna núna og séð að allt teiknar sig upp [[Forseti hringir.]]til þess að ávinningur íslenskra neytenda sé miklu meiri en það og verði það í framtíðinni.
Virðulegur forseti. Já, það er rétt, vörugjöldin hafa öll verið afnumin og tollar af fatnaði og skóm hafa verið afnumdir. Þessi ríkisstjórn horfir til þess að ganga lengra í einhverjum málaflokkum þar að lútandi. En ég skil það þá rétt að hv. þingmaður sé ekki þeirrar skoðunar að afnema eigi tolla hér? Tökum landbúnaðarafurðirnar sem dæmi, að það eigi ekki afnema sérstaka tolla þar að lútandi? Ég er þeirrar skoðunar að einmitt sú aðgerð sem þessi ríkisstjórn hefur farið í, afnám á vörugjöldum og tollum á fatnaði, eigi að liðka til við vonandi fyrirhugaðar samningaviðræður við Japan og önnur ríki. Menn hafa þá ekkert upp á okkur í þessu landi að klaga í þeim efnum. Þetta er sú skiptimynt, mesta skiptimyntin sem við getum boðið: Hér er frjáls aðgangur. Hvað viljið þið meira? Það eigum við að nota. Tvímælalaust. Ísland hefur mikla reynslu af fríverslunarsamningum. Við höfum hinn stóra EES-samning sem er einn allsherjarfríverslunarsamningur við mörg ríki í Evrópu, helstu viðskiptalönd okkar mörg hver. Ísland hefur síðan samning í gegnum EFTA við nokkur ríki og Ísland hefur einhliða samning, reyndar aðeins við þrjú ríki, ég held ég fari rétt með; Kína, Færeyjar og Grænland. Ísland hefur meiri reynslu í að taka þátt í samningum með öðrum en ég tel tvímælalaust að Ísland eigi að beita sér meira einhliða fyrir gerð fríverslunarsamninga, tvíhliða, ég á við að Ísland standi eitt að slíkum samningum við önnur ríki, óháð afstöðu EFTA. Mér skilst að hv. þingmaður sé þeirrar skoðunar varðandi fyrirhugaðar viðræður við Japan. Ég velti því fyrir mér þegar ég lít yfir lista fríverslunarsamninga EFTA að hvað Afríku varðar eru einungis samningar við ríki Suður-Afríku og Marokkó. Ég vildi gjarnan heyra hvort hv. þingmaður hafi eitthvað skoðað næstu skref í þessu, hvort hann viti um einhver lönd eða geti lagt til einhver önnur lönd sem brýnt er að fara að skoða í því sambandi?
Frú forseti. Ég er þeirrar skoðunar, eins og margoft hefur komið fram hjá mér, að við eigum ekki að hika við að fara leið tvíhliða viðskiptasamninga jafnvel þótt EFTA hafi ekki á þeim áhuga. Bendi ég þá á og rifja upp að það var einmitt áhugi Íslendinga í gegnum tengsl sín við Vestur-Íslendinga sem leiddi til þess að við byrjuðum á viðræðum við Kanada um tvíhliða fríverslunarsamning sem að lokum varð fríverslunarsamningur milli EFTA og Kanada. Það tók að vísu 12 eða 14 ár að klára. Þannig leiddi sá áhugi okkar til ávinnings sem skipti máli. Í því tiltekna máli sem við ræðum er sú sérkennilega staða uppi að eitt ríki í Evrópu hefur fríverslunarsamning við Japan og það er Sviss. Sviss fór í það án þess að leita eftir því að EFTA tæki þann samning. Ef það hefði gerst þá hefðum við sennilega verið í miklu betri stöðu núna, sérstaklega varðandi útflutning okkar á sjávarafurðum til Japans. Það er þess vegna sem ég segi að við eigum núna að fara sjálfir í þetta og gera tvíhliða samning við Japan, vegna þess að EFTA hefur engan áhuga á því út af þessari sérstöku stöðu. Ég hef síðan mjög skýra afstöðu til þess hvað við eigum að gera sem næstu skref. Ég tel að við eigum að fara í gegnum EFTA eða þess vegna tvíhliða í viðræður við ASEAN, sem er bandalag tíu ríkja í Suðaustur-Asíu, um fríverslun. Það bandalag er búið að byggja innan sinna vébanda ansi sterklega heild. Minnir svolítið á Evrópusambandið en það er samt í veigamiklum atriðum öðruvísi. Þetta ríkjasafn held ég að sé hið næsta efnahagslega tígrisdýr. Þessi ríki soga til sín fjármagn til dæmis frá Kína og Japan vegna þess að vinnuafl er ódýrara, [[Forseti hringir.]]þar er örbirgð. Það skiptir miklu máli fyrir þessi ríki að vinna sig upp. Ég held þess vegna að við eigum að stuðla að því með gerð fríverslunarsamnings sem mundi leiða til íslensks ábata og hugsanlega fjárfestinga EFTA-ríkjanna.
Virðulegi forseti. Sú þingsályktunartillaga sem hér er til umræðu um fríverslunarsamning við Japan er merkilegt plagg í mínum huga. Hún kemur hér fram eftir að Ísland og Japan hafa átt í 60 ára stjórnmálasambandi og sömuleiðis í nánast 60 ára viðskiptasambandi. Þau viðskipti sem Ísland hefur átt við Japan hafa á ýmsan hátt verið mjög farsæl. Þau hafa leitt til verulegra framfara, hvort heldur á íslenskum heimilum ellegar í íslensku atvinnulífi. Ég vil minna á að um 1960 varð grundvallarbreyting á síldveiðum vegna veiðarfæra hér. Þau veiðarfæri sem þar komu til voru japönsk, japanskar síldarnætur og önnur veiðarfæri komu í kjölfarið. Ísland hefur flutt inn frá japönskum fyrirtækjum túrbínur í gufuaflstöðvar og jafnvel aðrar virkjanir sem framleitt hafa birtu og yl fyrir íslensk heimili. Sömuleiðis hafa Japanar gert flestöll heimilistæki að tiltölulega ódýrri almenningseign. Það er nú reyndar ekki fyrr en á síðustu tveimur, þremur árum að við höfum horfið frá þeirri stefnu sem hér var við lýði, að tolla alla skapaða hluti og leggja síðan á vörugjöld án þess að nokkur viti enn þann dag í dag hvernig þau vörugjöld eða tollar voru ákveðin. Það má því segja að okkar hluti í þessum samningi, afnámi tolla og vörugjalda, hafi að hluta til farið fram. Eftir standa vörugjöld á farartæki og jarðeldsneyti. Það eru þá vörugjöld á farartæki sem skipta máli í þessum samningum. Á hinum endanum höfum við flutt töluvert af sjávarafurðum til Japans. Við síðustu athugun virðist mér að eina sjávarafurðin sem er algerlega undanþegin tollum sé hvalaafurðir. Tollar á öðrum sjávarafurðum eru allt upp í 10% og það skiptir verulegu máli því að ég leyfi mér að segja að tollar skerði lífskjör, bæði hjá framleiðendum og neytendum. Það sem hér er að gerast er væntanlega til þess að bæta lífskjör á báðum stöðum, á Íslandi og í Japan. Hér hafa verið nokkrar umræður í andsvörum um viðskiptasamninga. Ég ætla að geta þess af reynslu minni varðandi umræður um viðskiptasamninga, fríverslunarsamninga, að þeir enda alltaf á tveimur vöruflokkum, þ.e. landbúnaðarafurðum og sjávarafurðum. Báðir þessir flokkar virðast njóta sérstakrar verndar í öðrum löndum. Til dæmis nýtur sjávarútvegurinn hér á landi ákveðinnar verndar varðandi fjárfestingu í greininni. Það skilar sér í tollum í Evrópu. Það er ekki þar með sagt að það þurfi að vera tollar á sjávarafurðum í Japan því að meginpróteingjafi japönsku þjóðarinnar kemur úr hafinu. Þar höfum við Íslendingar sem betur fer mikið fram að færa. Ég vona það að þingheimur afgreiði þetta hratt og vel. Á síðasta þingi var sambærileg þingsályktunartillaga borin fram. Hún var fullunnin í utanríkismálanefnd, afgreidd, en ekki náðist að afgreiða hana hér við síðari umr. Ég vona að þingheimur beri gæfu til þess að klára þetta mál. Ég endurtek að fríverslun eykur velferð í heiminum og ég vona að þetta verði til þess að auka velferð meðal þjóða. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri að sinni.
Virðulegur forseti. Ég blanda mér í þessa umræðu að beiðni míns formanns, hv. þm. Óttars Proppés, sem er einn af flutningsmönnum þeirrar tillögu sem hér er til umræðu. Hann gat ekki verið viðstaddur þessa umræðu en bað mig um að segja eftirfarandi: Þetta er mjög gott mál.
Frú forseti. Ég vil í lok þessarar umræðu þakka hv. þingmönnum vel fyrir mjög góðar undirtektir við þetta mál. Ég held að það fari ekki fram hjá neinum sem hefur hlustað á þessar góður umræður að hér ríkir full samstaða um að samþykkja þá þingsályktunartillögu sem við höfum flutt hér nokkrir þingmenn og varðar það að ríkisstjórnin hefji undirbúning viðræðna við Japan um fríverslun. Ég hef, bæði í greinargerð með þingsályktunartillögunni og í framsögu minni hér áðan, rakið nokkur atriði sem hníga að því að nú sé einmitt tíminn til þess. Ég vil hnykkja á því að það skiptir máli í þessu sambandi að við horfum á árið 2016, þegar 60 ár eru liðin frá því að Ísland og Japan tóku upp stjórnmálasamband. Á þeim tímamótum væri það vel við hæfi að við samþykktum þessa þingsályktunartillögu og framkvæmdarvaldið tæki hana síðan upp á sína arma og gerði það sem í þess valdi stendur til að gera hana að veruleika. Þá vil ég geta þess að við höfum notið atbeina ýmissa ráðherra hér við það mál. Ég vil ekki síst nefna hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra sem tók það mál upp af mikilli festu, bæði þegar hann var í Japan og síðan þegar hann var staðgengill hæstv. utanríkisráðherra sem vissulega hefur líka sýnt þessu máli áhuga. En það skiptir máli að vita af því að það eru skriðþungir menn í ríkisstjórninni sem eru sömu skoðunar. Ég tel að það mundi vera mjög farsælt, sérstaklega í bili, fyrir íslenskan sjávarútveg ef tækist að ná þessu máli til lykta, en síðar meir mun það skipta miklu máli fyrir margar aðrar atvinnugreinar líka, ekki síst tæknigreinar og líka hugvitsiðnaðinn. Það vill svo til að Íslendingar hafa líka haslað sér völl á því sviði í Japan. Í því samhengi er skemmst að minnast þess að íslenskt fyrirtæki með heimilisfesti í Japan vann þar fyrir tveimur árum samkeppni um bestu framleiðslu sem þá var sett á markað, þannig að þarna er sannarlega eftir akurlendi sem hægt er að erja. Þetta mál, ef samþykkt verður, mundi greiða fyrir frekari viðskiptum Íslands og Japans og það mundi um leið bæta hag neytenda í báðum löndunum.
Forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um uppbyggingu áningarstaða Vegagerðarinnar við þjóðvegi. Það verður að segjast alveg eins og er að yfirskrift tillögunnar er ekki ýkja spennandi, eða aðlaðandi ef út í það er farið að meta hana með þeim gleraugum. Þessi tillaga á sér þá forsögu að hún er tilraun til þess að bregðast við einu af þeim fjölmörgu verkefnum sem sífellt aukinn fjöldi ferðamanna færir okkur á Íslandi. Það er kannski ekki óeðlilegt að á dagskrá þingfundarins í dag séu fleiri en ein tillaga sem eru sprottnar úr ranni stjórnarandstöðuþingmanna sem eru að reyna að bregðast við tilteknum viðfangsefnum sem varða þá staðreynd að við erum að glíma við gríðarlega stór vandamál að því er varðar bæði fjármögnun og innviði í ferðaþjónustunni eða þann hluta innviðanna sem ferðaþjónustuna varðar. Í fáum orðum sagt, ef við reynum að einfalda málið sem mest, erum við að bregðast við skortinum á salernisaðstöðu á vegum úti. Ég held að allir þingflokkar og allir þingmenn hér og aðrir þeir sem hafa einhverja snertifleti við ferðaþjónustuna, leiðsögumenn, ferðafélög eða aðra aðila, hafi orðið þess áskynja að þetta er sjálfstætt vandamál. Hinn gríðarlegi fjöldi ferðamanna er víða í vandræðum með að finna salernisaðstöðu. Tillagan er í raun einföld og snýst um að nýta hluta innviða sem fyrir eru. Hún snýst um að þeir áningarstaðir sem þegar eru fyrir hendi og reknir af Vegagerðinni séu nýttir til að byggja upp salernisaðstöðu. Þannig gætum við nýtt starfsfólk, innviði og annað utanumhald sem þegar er fyrir hendi hjá Vegagerðinni úti um land allt og tryggt rekstur og utanumhald, að hreinlæti og öðrum slíkum kröfum væri fullnægt. Eins og gefur að skilja snýst tillagan um að fela ráðherra, í þessu tilviki innanríkisráðherra, að skipa starfshóp um áningarstaði við þjóðvegi sem geri tillögu um uppbyggingu, hlutverk og þróun áningarstaða Vegagerðarinnar við þjóðvegi landsins, m.a. með tilliti til þessarar skilgreindu aðstöðu. Starfshópurinn meti einnig hvort fjölga beri þessum áningarstöðum, geri tillögur um forgangsröðun í uppbyggingu áningarstaða og meti kostnað við uppbyggingu á fyrsta áfanga hennar. Í greinargerðinni segir meðal annars að með þessari miklu fjölgun erlendra ferðamanna hér á landi á undanförnum árum hefði þurft að fylgja markvissari fjárfesting í innviðum ferðaþjónustunnar en átt hefur sér stað. Við sitjum uppi með stór og smá vandamál sem stafa af því að það er skortur á þessari uppbyggingu jafnhliða fjölguninni. Stefnuleysið í málaflokknum og lausatök á viðfangsefnunum og úrræðaleysi við fjármögnun verkefna er rótin að þeirri stöðu sem upp er komin. Hér er þess freistað að ná tökum á einu afmörkuðu verkefni. Meðal þess sem hefur verið gagnrýnt mikið er nákvæmlega þessi skortur á almenningssalernum og að hreinlætisaðstöðu fyrir ferðamenn sé ábótavant, hún sé of strjál og að á stórum svæðum sé hana hreinlega ekki að finna. Svo heppilega vill til að Vegagerðin hefur, eins og áður hefur komið fram, komið upp áningarstöðum við þjóðvegi landsins og annast þegar umhirðu þessara staða. Þessir áningarstaðir Vegagerðarinnar eru nú hvorki meira né minna en 469 talsins. Á heimasíðu Vegagerðarinnar segir að þeir séu margvíslegir að stærð, gerð og útbúnaði. Enn fremur segir um þá: „Víðast er aðstaða til að borða nesti, oft fróðleikur á skiltum um sögu eða hindurvitni í nánasta umhverfi auk þjónustu- og leiðbeiningaupplýsinga.“ Þar kemur fram að salerni eru nú þegar á 27 af þessum áningarstöðum Vegagerðarinnar. Vegagerðin hefur alllanga reynslu af því að starfrækja þá, hér erum við að tala um viðfangsefni á hendi þessarar ríkisstofnunar allt frá árinu 1987 og upphaflega fyrir hvatningu frá Félagi leiðsögumanna, enda hefur það félag aðstoðað Vegagerðina við staðarval og utanumhald, bæði á sínum tíma og síðar meir þegar uppbyggingunni vatt fram. Alla tíð hefur verið gert ráð fyrir því að hlutverk þessara áningarstaða væri tvíþætt, annars vegar væru þeir hvíldarstaðir og hins vegar útsýnisstaðir. Staðsetningin er valin með hliðsjón af þessum tveimur markmiðum. Fyrirkomulagið hefur þróast á ýmsan hátt eftir staðsetningu, þetta eru þrír áratugir sem um ræðir, bæði með tilliti til aðgengis hreyfihamlaðra og annarra slíkra þátta og auðvitað þarf að gæta að þeim sjónarmiðum öllum við uppbygginguna ef tillagan verður að veruleika. Nú þegar þörf er fyrir aukna uppbyggingu í þágu ferðaþjónustunnar með fjölgun almenningssalerna með þjóðvegum landsins og við ferðamannastaði á landsbyggðinni virðist einboðið að byggja á þeim grunni sem þessir 469 áningarstaðir Vegagerðarinnar mynda, nýta þá innviði sem þegar eru fyrir hendi og byggja ofan á þá nýtt lag, fela stofnuninni að leggja í endurbætur á þeim sem hafi það meðal annars að markmiði, eins og segir svo fallega í greinargerðinni, „að gera ferðamönnum fært að bjarga brókum sínum við sæmandi aðstæður sem víðast með þjóðvegum landsins og við náttúruvætti. Fyrirliggjandi tillaga felur þannig í sér ábendingu um að halda áfram á þegar markaðri braut með uppbyggingu þess þáttar þjóðvegakerfisins sem snýr að þjónustu við þarfir ferðamanna, nýta þá reynslu sem fengist hefur, styrkja opinbera innviði samfélagsins og skapa störf á landsbyggðinni en þar eru flestir áfangastaðirnir eðli málsins samkvæmt.“
Frú forseti. Mig langar aðeins að koma inn í þetta mál af því að ég er sannfærð um að með því að fara þessa leið getum við leyst það tiltölulega einfaldlega og ódýrt. Ekki veit ég hvort Stjórnstöð ferðamála getur tekið þetta upp á arma sína eða hver mun gera það þegar búið verður að stofna starfshóp því að ég geri ráð fyrir að málið nái fram að ganga. Ég trúi ekki öðru en að ráðherrann sé þess fullviss að þetta megi fara inn í púkkið í hugmyndum varðandi úrlausn þessara mála. Ekki hafa lausnirnar í þessum málaflokki streymt fram af hálfu ráðherrans. Við höfum lagt til í ræðu og riti ýmsar leiðir til fjármögnunar til að standa undir því að hægt sé að taka sómasamlega á móti ferðamönnum. Á ferðum okkar um landið, bæði í eigin kjördæmum og öðrum, er þetta það brýnasta sem við heyrum, að á löngum leiðum sé ekki hægt að stoppa og að allt of lítið sé um almenningssalerni eða aðra slíka aðstöðu fyrir ferðafólk, ekki bara erlenda túrista heldur líka Íslendinga sem um landið fara. Dettur mér bara í hug leiðin á Höfn í Hornafirði, þar er langur kafli með engri slíkri aðstöðu. Í raun er afar mikilvæg þörf þar sem og víða annars staðar. Það er ekki boðlegt að guma af því að ferðamönnum fjölgi alla daga og straumurinn aukist svo manni næstum óar við vegna þess að landið er ekki tilbúið að taka á móti honum. Það verður að segjast eins og er, hvort sem á við um þetta eða eitthvað annað. Þegar hægt er að leysa málin með jafn einföldum hætti, held ég, og hér er lagt upp með, að nýta að hluta til innviði sem til staðar eru, eiga menn að horfa út fyrir boxið og taka hugmyndum fagnandi. Eins og ég segi vona ég svo sannarlega að það verði gert og að nefndin afgreiði þetta fljótt og örugglega. Eins og kom fram hjá flutningsmanni er þetta ekki eitthvað sem Vegagerðin hefur ekki staðið í eða prófað að gera, heldur má segja að að mörgu leyti sé hún vön að sjá um slíka áningarstaði. Á áningarstöðum hennar eru nú þegar 27 salerni þannig að þetta ætti að vera tiltölulega einfalt. Við hugsum um að það sé aðgengi fyrir alla þannig að allir komist um og geti nýtt sér þessa þjónustu, en fyrst og síðast held ég að þetta snúist um að þeir sem koma að því að skipuleggja og eru núna væntanlega í vinnu við að skipuleggja þessa innviðauppbyggingu - það er alltaf verið að tala um að hlutirnir komi svo seint fram og þess vegna sé ekki hægt að lagfæra eða gera eitt og annað en nú er hér komin fram tillaga. Það er febrúar. Þetta þarf ekki að kosta stórkostlega hönnun. Það er reyndar nefnt að ráðherrann eigi að leggja niðurstöðurnar fyrir á vorþingi og ef málið verður ekki svæft í nefnd, sem því miður er hætta á með þingmannamál, á að vera hægt að koma einhverju af þessu til framkvæmda í sumar ef sá vilji er fyrir hendi að leysa málið með þessum hætti. Ráðherrann getur þá ekki skýlt sér á bak við að hugmyndir eða hönnun eða eitthvað slíkt sé svo seint fram komið að þess vegna sé ekki hægt að framkvæma. Í það minnsta er búið að varpa þessu út í alheiminn. Þeir sem fara með stjórn þessa málaflokks geta velt hugmyndinni fyrir sér þótt hún sé ekki formlega komin í gegnum þingið.
Virðulegi forseti. Ég skil ósköp vel að menn komi hér með tillögu til úrbóta í ferðamálum. Þessi tiltekna tillaga lýtur að afmörkuðum þætti sem er alveg ágætt til að afmarka umræðuna, áningarstöðum Vegagerðarinnar sem kallaðir eru. Það eru hátt í 500 áningarstaðir sem Vegagerðin hefur komið á laggirnar í kringum landið og þeir eru mikilvægur þáttur í ferðaþjónustu. Ég tek undir það með hv. þingmanni og flutningsmönnum þessarar tillögu. Mér finnst hins vegar skorta í þessa þingsályktunartillögu einhverjar hugmyndir um úrbætur. Ég veit að hér er verið að álykta um að skipa enn einn starfshópinn. Menn gætu sagt: Er það hagkvæmasta leiðin? Er það fallið til árangurs að skipa starfshóp þótt þetta sé mjög skýrt og starfstími hans mjög afmarkaður? Ég fagna því, hér er gefinn knappur tími til að ræða þessi mál. Ég velti samt fyrir mér hvort einfaldari leið hefði ekki verið að senda tillögur til hinnar nýstofnuðu Stjórnstöðvar ferðamála og koma einhverjum ábendingum þar á framfæri. Hér segir að tillagan feli í sér ábendingu um að halda áfram á þegar markaðri braut, en á sama tíma er vikið að því að þetta sé allt í lamasessi. Hér eru 469 áningarstaðir en það eru eingöngu salerni á 27 áningarstöðum. Viljum við halda áfram á markaðri braut eða þurfum við ekki frekar að líta á einhverjar nýjar lausnir? Þá hef ég það sérstaklega í huga að útvista eða setja einhverja af þessum áningarstöðum í fóstur til einkaaðila. [[Forseti hringir.]]Er það eitthvað sem hv. þingmanni mundi hugnast?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég lít ekki svo á að í þessari tillögu skorti hugmyndir. Hugmyndin er sú að reist verði salerni á þessum áningarstöðum. Útfærslan á því nákvæmlega hvernig salernin eiga að vera, þ.e. form þeirra og allt það, er það sem hópurinn þyrfti að útfæra, hvar hann vildi byrja, hvar mesta þörfin væri o.s.frv. Við teljum að það liggi nokkuð fyrir. Ferðaþjónustan hefur svo sem látið vita af sér. Tíminn er þess vegna knappur. Við teljum að það eigi ekki að þurfa langan tíma til að gera þetta. Þess vegna sagði ég að það væri búið að varpa þessu út í alheiminn. Þeir sem eru að vinna með þessi mál geta tekið þessa hugmynd, hún er komin fram þó að hún sé ekki formlega farin í gegnum þingið, og áhugasamir geta tekið hana vilji þeir horfa út fyrir boxið og sjá þessa leið. Hér kemur fram að 27 staðir séu nú þegar með salerni. Við teljum að hægt sé að nýta hina rúmlega 440 í viðbót til að stilla upp klósettum og þeirri hreinlætisaðstöðu sem þarf. Varðandi það að útvista, nei, við teljum ekki þurfa aðra útvistun en þá að Vegagerðin geti gert þetta. Við erum líka alltaf að hugsa um hvað þetta kostar. Við erum með mannskapinn á staðnum, hann fer á staðinn og hugsar um þessa áningarstaði. Við sjáum hagræði í að gera þetta vegna þess. Af þeirri ástæðu ákváðum við að leggja tillöguna fram frekar en að fara út í annars konar dýrar framkvæmdir þar sem við erum jafnvel í landshlutum að skipta þeim á milli ólíkra aðila. Við teljum það bara miklu tímafrekara og kostnaðarsamara.
Virðulegi forseti. Já, við höfum kannski mannskapinn hjá Vegagerðinni þótt ég efist reyndar um að miklum mannskap sé til að dreifa í verkefni umfram þau sem Vegagerðin sinnir nú þegar. Gefum okkur samt að við höfum mannskapinn. En höfum við fjármagnið til þess? Ég hef stundum rætt um að setja ákveðin græn svæði í Reykjavíkurborg í fóstur. Ég hef komið með tillögur um að setja svokallaða róluvelli í fóstur til frjálsra félagasamtaka, fyrirtækja sem sæju sér hag í að setja upp eitthvert upplýsingaskilti um staðinn og þess háttar, koma ábyrgðinni á rekstrinum og viðhaldinu til fimm ára í senn til einhverra slíkra stofnana, félagasamtaka eða fyrirtækja. Mér finnst að minnsta kosti ekki snjallt af hv. þingmanni við framlagningu þessarar þingsályktunartillögu að slá út af borðinu eina hugmynd sem gæti orðið til þess að þessir ágætu áningarstaðir yrðu hirtir og þeim sinnt eins og æskilegt væri, í það minnsta komið upp nauðsynlegri þjónustu. Þetta þarf allt að skoða. Ég er fyrir fram alls ekkert á móti því að starfshópur sé stofnaður hafi menn mikla trú á starfshópum. Ég leggst ekkert sérstaklega gegn þessari þingsályktunartillögu sem slíkri en mér finnst hins vegar afar brýnt að menn skoði þetta með opnum huga, hugsi þá út fyrir kassann eins og var hér nefnt og slái ekki út af borðinu hugmyndir sem gætu virkað fyrir alla.
Frú forseti. Það með að útvista til einkaaðila annars vegar og nýta fjármuni ríkisins betur hins vegar grundvallast í ólíkri hugmyndafræði okkar hv. þingmanns. Mér finnst ekki hægt að líkja því saman hvort maður er með einn lítinn grænan róló og vill útvista honum til félagasamtaka eða hvort við erum að tala um áningarstaði um land allt sem Vegagerðin sinnir. Hv. þingmaður talaði um að mannskapurinn sem við hefðum hefði kannski nóg að gera við sín verkefni. Vegagerðin er að sinna öllum þessum áningarstöðum nú þegar. Eflaust mundi vinnan eitthvað aukast ef komin væru fleiri salerni. Ég ætla ekki að halda öðru fram. Það snýst þó fyrst og síðast um að við nýtum vel mannskapinn og okkar opinbera fé og ég trúi að við hv. þingmaður séum sammála um að gera það. Ég er ekki að slá neina hugmynd út af borðinu. Hún hugnast mér bara síður. Það er væntanlega eitt af því sem þessi starfshópur mundi velta fyrir sér. Ég hef heldur enga ofurtrú á starfshópum en það er ferli í gegnum þingið sem okkur er boðið upp á, það að leggja til eitthvað slíkt þannig að hugsanlega fái hugmyndirnar að minnsta kosti áheyrn, þótt ekki sé annað. Það er það sem við erum að koma að. Við erum að reyna að skjóta þessu inn í umræðuna og eins og ég sagði áðan höfum við ráðherra ferðamála hér sem er búinn að setja á stofn stjórnstöð sem ég til dæmis taldi ekki þörf á. Hún er samt orðin að veruleika og hún getur tekið þessar hugmyndir sem og aðrir ferðaþjónustuaðilar sem koma að því í samráði við þessa stjórnstöð að móta til framtíðar hugmyndir varðandi innviðina. Fyrst og fremst er samt Vegagerðin að sinna tilteknum stöðum og ég tel það hagræði, tel það einfalt og til þess fallið að það geti gengið hratt fyrir sig. Það er það sem við þurfum fyrst og fremst á að halda, að þetta verði ekki verkefni sem fari inn í næstu árin heldur getum við bara hrundið þessu af stað.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011, með síðari breytingum, um uppbyggingu ferðamannastaða. Með frumvarpinu er lagt til að sveitarstjórnum verði heimilað að leyfisskylda og innheimta leyfisgjald fyrir fénýtingu náttúrufyrirbrigða og ferðamannastaða innan þeirra marka. Frumvarpið felur í sér að ábyrgð á ferðamannastöðum og náttúrufyrirbrigðum er færð til sveitarstjórnanna, þ.e. til þeirra sem næst þeim búa. Sveitarstjórnir eru ekki skyldugar til að leyfisskylda fénýtingu slíkra staða en fari þær út í aðgerðir af því tagi verður innheimt fé við leyfisútgáfu að renna til uppbyggingar á stöðunum sjálfum. Sveitarstjórnir verða sjálfar að meta hvaða áhrif innheimta slíks gjalds hefur á þá atvinnustarfsemi sem um ræðir. Framangreind lagabreyting mundi leysa markmið frumvarps til laga um náttúrupassa, sem lagt var fyrir Alþingi á 144. löggjafarþingi 2014–2015, en náði ekki afgreiðslu, sem og leysa markmið frumvarps til laga um landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum sem lagt var fyrir Alþingi á sama þingi, auk þess sem það hefur verið endurflutt á yfirstandandi þingi. Þá leysir þessi lagabreyting þann vanda að ekki hefur reynst gerlegt að nýta það fjármagn sem hefur verið eyrnamerkt uppbyggingu náttúrufyrirbrigða og ferðamannastaða, meðal annars vegna skorts á áætlunum, teikningum og verktökum. Frumvarpinu er ætlað að fela sveitarfélögunum sjálfum að meta vandann, gera samninga við þá sem skipuleggja hópferðir á staðina og standa að uppbyggingu. Þá þyrfti gjaldið ekki að vera varanlegt, það gæti staðið yfir tímabundið á meðan uppbygging stendur yfir og tekið mið af stöðu þeirra fyrirtækja sem um ræðir og eins atvinnusköpun þeirra í sveitarfélögunum sjálfum. Verði frumvarpið að lögum má því gera ráð fyrir að yfirgripsmikill og umdeildur vandi verði leystur. Frumvarpið felur ekki í sér heimild til gjaldtöku á ferðamannastöðum heldur beinist fyrst og fremst að skipulögðum hópferðum á tiltekna staði þar sem þriðji aðili hagnast á nýtingu staðar sem hann á ekki beina aðild að, eins og til dæmis landeigandi eða sveitarfélag. Þetta er mál sem ég hef beðið eftir að fá að mæla fyrir hér á þingi. Eins og fram kom, í þeirri greinargerð sem ég las hér upp, og fylgir málinu, tel ég að ríkisstjórninni hafi mistekist fullkomlega að takast á við þann vanda sem við blasir á mörgum ferðamannastöðum og var fullkomlega fyrirsjáanlegur svo langt aftur sem á árinu 2012 og 2011. Ríkisstjórninni hefur mistekist að takast á við þennan vanda. Hún eyddi fyrst einu og hálfu ári í að búa til frumvarp um náttúrupassa sem reyndist flókið og viðamikið og fela í sér alls konar neikvæð hliðaráhrif. Í ljós kom að það var enginn pólitískur stuðningur, hvorki í stjórnarandstöðu né stjórnarmeirihluta, fyrir málinu. Því ónýttist það og öll sú vinna sem hafði farið fram og sú gríðarlega fundarherferð sem hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra hafði lagt í um allt land til að kynna þetta mál. Enn fremur hefur, á vettvangi umhverfisráðuneytisins, verið smíðað frumvarp sem felur í sér metnaðarfulla langtímaáætlun, 12 ára langtímaáætlun, um uppbyggingu innviða sem nú er til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd þingsins, flutt í annað skiptið, og ég verð að segja að jafn óljóst er með um örlög þess og var með náttúrupassann sjálfan. Nú er það þannig að oft er hægt að fara mun styttri og einfaldari leiðir en að semja heila og hálfa lagabálka til að leysa ákveðin vandamál. Stundum er nóg að gera breytingu á fyrirliggjandi lögum. Ég tel að með þeirri lagasetningu sem ég kynni hér til sögunnar mætti, með mjög einföldum og skjótum hætti, bregðast við hættuástandi sem blasir beinlínis við á mörgum ferðamannastöðum vegna þess að ferðamannafjöldinn er orðinn slíkur að okkur hefur ekki tekist að stuðla að uppbyggingu og sjá um uppbyggingu á þessum stöðum þannig að hægt sé að tryggja öruggt aðgengi ferðamanna; að staðirnir séu nýttir með sjálfbærum hætti og ekki verið að ganga á þessar auðlindir, þær liggi ekki undir skemmdum vegna fjölda ferðamanna o.s.frv. Það hefur komið í ljós að ríkisstjórninni hefur mistekist ætlunarverk sitt og ég legg til að þetta verði leyst með þessum hætti. Ríkisstjórnin hefur núna í þrjú ár í röð komið með ört hækkandi upphæðir á fjáraukalögum í tilraun til að leysa þessi mál eftir á, þ.e. á haustdögum; í hinum svokölluðu fjáraukalögum koma upphæðir sem er ætlað að fara til uppbyggingar á ferðamannastöðum. Og þetta hafa ekki verið neinir smápeningar, þetta hefur hlaupið á mörg hundruð milljónum, síðast rúmlega 800 milljónum, held ég, á fjáraukalögum til að reyna að mæta þessum vanda. En það dugar ekki að leysa málin með slíkum hætti eftir á. Ef það er einhvers staðar þar sem reynsluleysi og skortur á framtíðarsýn og skipulagningu blasir átakanlega við í störfum núverandi ríkisstjórnar er það í þessum málaflokki. Það sem hér um ræðir er ákveðin útfærsla á því sem stundum hefur verið kölluð nýsjálenska leiðin. Á Nýja-Sjálandi hafa menn hagað því þannig að þegar kemur að nýtingu ferðamannastaða, fénýtingu þeirra, þurfa fyrirtæki að vera með sérstaka samninga um þá nýtingu. Þau þurfa að hafa sérstök leyfi, þurfa að skila af því leyfi og þeim samningum tiltekinni upphæð til yfirvalda og samfélagsins. Það er sambærileg hugsun sem birtist í þessu frumvarpi. Þeir sem hafa lesið það yfir og vilja gagnrýna það hafa spurt: Hvað um fólk sem ferðast á eigin vegum? Hvað um fólk sem notar bílaleigur og fer á þessa staði með þeim hætti? Þeirri gagnrýni er hægt að svara á þann veg að það fólk greiðir til samfélagsins í gegnum virðisaukaskatt og eldsneytisgjöld. Þá hafa hinir sömu sagt að það geri fyrirtæki sem fénýti þessa ferðamannastaði líka. En því má svara að þrátt fyrir að sjávarútvegurinn borgi að sjálfsögðu virðisaukaskatt og eldsneytisgjöld þá greiðir hann engu að síður fyrir aðgang að auðlindinni. Mörgum finnst kannski ekki nógu mikið greitt fyrir þann aðgang en engu að síður er um gjald að ræða. Það er alveg í samræmi við þá hugsun sem hér er verið að leggja til að fyrirtæki sem beinlínis græða á því að selja fólki aðgang að tilteknum ferðamannastöðum geti, í gegnum farmiðann og gjaldið sem það kostar að taka þátt í ferðinni, látið ferðamanninn greiða þessa uppbyggingu. Það er að mínu mati sanngjörn leið og ég held að hún gæti skilað nægilegum tekjum til að standa straum af því verkefni sem hér um ræðir til lengri tíma. Það er ekki nóg að standa straum af uppbyggingu. Meðal þess sem menn hafa séð á Framkvæmdasjóði ferðamannastaða er að það skortir svolítið á að menn séu að hugsa þessa hluti til lengri tíma, að það sé verið að gera áætlanir um viðhald. Í sumum tilfellum þarf einhvers konar starfskraft, vöktun, eftirlit eða annað slíkt og það þarf að standa straum af því. Það kostar peninga og það þarf að skaffa þá peninga. Stór hluti af frumvarpinu um náttúrupassann fól í sér að þar var leitað leiða til að ná í fjármagn til að standa straum af þeirri uppbyggingu sem þarf að fara fram. Hér er verið að gera það með mjög einföldum hætti. Einhverjir kynnu að segja að þessi leið gæti kæft í fæðingu nýja ferðamanna- eða áfangastaði sem menn mundu kynna til sögunnar og væru kannski ekki alveg með þann ferðamannastraum að það gæti staðið undir slíkri gjaldtöku. Þá er því til að svara að það er í verkahring heimamanna, sveitarfélaganna sjálfra, að ákveða hvort hægt sé að leggja slíkt gjald á, hvort ástæða sé til að gera það, hvort staðirnir séu óöruggir, hvort þeir liggi undir skemmdum o.s.frv. Menn gætu auðvitað gert einhvers konar útfærslu sem fæli í sér að með hækkandi fjölda ferðamanna hækkaði gjaldið eða þá að það lækkaði eftir tiltekinn tíma þegar búið væri að standa straum af uppbyggingunni sem nauðsynleg væri. Ég held að þetta sé mjög góð og einföld leið til að leysa vandamál sem blasir við samfélagi okkar og er mikið í umræðunni um þessar mundir. Ég vona að þetta mál muni fara hratt og örugglega til nefndar og til umsagnar og að við getum síðan unnið það áfram á vettvangi umhverfis- og samgöngunefndar.
Forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég vil fyrst taka undir með hv. þm. Róberti Marshall. Ég ætla að orða það þannig að það sé ótrúlegt klúður sem hefur átt sér stað í því hvernig innheimta eigi gjöld af ferðamönnum. Það er bæði sorglegt og eiginlega svolítið hlægilegt að sjá hvernig við erum allt í einu komin upp fyrir haus og vitum ekki okkar rjúkandi ráð í því. Stundum virðist manni eins og okkur finnist ferðamenn orðnir allt of margir hér því að sá einfaldi hlutur, sem það í raun er, hefur ekki tekist hvernig innheimta megi sérstakt gjald af ferðamönnunum. Menn, eða kannski konur, hafa farið í langa hringi og mjög flóknar aðferðir við að reyna að finna upp hjólið þegar til eru í heiminum aðferðir sem blasa við og eru sáraeinfaldar. Ein af þeim er hér. Þetta er sáraeinföld leið, mjög góð, mjög pottþétt, til þess að þeir sem fénýta og gera út á náttúru landsins í hópferðum greiði fyrir það. Það er ekkert nýtt í okkar huga, eitthvað sem heitir sérleyfi. Sá sem selur ferðir á Gullfoss og Geysi borgar eitthvað ákveðið fyrir hvern farþega sem kemur. Sá sem gerir út á Þingvelli eða Reynisfjöru gerir slíkt hið sama. Síðan er það, eins og fram kemur hér, sveitarfélaganna að fá þessar tekjur og sjá um uppbyggingu á stöðunum. Öryggi mundi í einhverjum tilfellum falla undir þetta. Í öðrum tilfellum fellur öryggi ferðamanna ekki síður, eins og öryggi okkar allra á vegum og annað, undir ríkisvaldið. Þá yrði það greitt af öðrum gjöldum sem koma inn með þessum mikla ferðamannaiðnaði sem er okkur svo mikilvægur. En fyrst og síðast greiða þeir sem gera út á þessa staði gjöld fyrir að koma þangað með stóra hópa og sveitarstjórnin getur þá byggt þessa staði upp. Ég hef svo sem ekkert til málanna að leggja annað en það að ég hefði gjarnan kosið að vera meðflutningsmaður á þessari tillögu, því að mér finnst hún mjög góð.
Virðulegur forseti. Engar áhyggjur, ég verð ekki langorður um þetta mál. En mér fannst rétt að koma hér upp og lýsa yfir stuðningi við það. Þetta mál vekur tvær tilfinningar hjá mér. Önnur er: Af hverju datt mér þetta sjálfum ekki í hug fyrr? Hins vegar: Getur þetta raunverulega verið svona einfalt? Þetta er afskaplega einföld hugmynd sem mér þykir hitta beint í mark og hugsanlega leysa þetta undarlega þrætumál. Mér finnst líka alveg rétt að hafa örfá orð um þær hugmyndir sem hafa komið fram áður og sömuleiðis hvernig umræðan í kringum þennan málaflokk hefur verið. Mér hefur fundist hún frekar skrýtin. Karpið hefur aðallega verið um það hvernig eigi að fjármagna eitthvað sem ég held að flestir hljóti að líta á sem grundvallarinnviði Íslands, sem eins fallegasta lands í heimi og ferðamannastaðar, sér í lagi með hliðsjón af því að ferðamannaiðnaðurinn er orðinn svo stór. Upphæðin sem maður hefur heyrt fleygt í kringum það er 1,5 milljarðar, sem er umtalsverð upphæð í mörgu samhengi, en hins vegar þykir mér hún mjög lág í samhengi við fjárlög og mikilvægi þess að hafa innviði Íslands í lagi þegar kemur að náttúruperlunum og þeim innviðum sem við þurfum til þess að vernda náttúruna fyrir ágangi ferðamanna og fólks sem fer um landið. Ég ætla að fylgjast með þessu máli í meðferð þingsins og hlakka mikið til að sjá umsagnir. Það hlýtur að vera eitthvað að, miðað við hvað þetta er einföld tillaga en samt svo glæsileg. Ég mundi þá í sjálfu sér fyrst og fremst búast við að það væru einhver tæknileg vandkvæði þar að baki frekar en að hugmyndin sjálf sé gölluð því að ég sé það ekki í fljótu bragði, eftir að hafa aðeins velt þessu máli fyrir mér. Ég fagna þessu máli og þakka hv. flutningsmönnum fyrir að koma fram með það. Ég vona að það nái því markmiði að lægja þær öldur sem sífellt rísa að ástæðulausu um þetta þjóðþrifamál.
Virðulegi forseti. Ég hneyksla stundum viðmælendur mína með því að segja að Alþingi sé merkilega gegnsæ stofnun. Hér fáum við að sjá frumvörp, við fáum að sjá þingmál, nefndarálit, innsend erindi og ýmis fleiri gögn sem geta aðstoðað okkur við það að skilja hvernig landið okkar virkar, löggjöfin er o.s.frv. Það sem er hins vegar ekki alveg jafn gegnsætt samkvæmt minni reynslu eru reglugerðir. Ég er viss um að allir sem hafa eitthvað þurft að garfa í reglugerðum kannast við það vandamál að geta flett upp reglugerð en þurfa síðan að fletta sérstaklega upp breytingum til þess að komast að því hvaða reglugerð sé í gildi. Í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands er sagt að lög skuli birta. Það virðist augljóst og sjálfsagt enda er það það, en undirliggjandi tónninn þar er sá að borgarinn hefur rétt á því að þekkja lögin í landinu sem hann býr í, hann hefur rétt á því að skilja stjórnsýsluna og hann hefur rétt á því að skilja hana vel. Hann hefur rétt á því að hafa gott aðgengi að upplýsingum um það hverjar reglurnar eru, hverjar reglugerðirnar eru, á hvaða lögum þær eru byggðar og hver þau lög eru. Mér hefur fundist það fyrirkomulag sem tíðkast því miður, að reglugerðir eru ekki birtar í uppfærðri útgáfu, vera í mikilli mótsögn við það góða prinsipp að lög skuli birta og vera aðgengileg almenningi með sem minnstum fyrirvörum og sem minnstum töfum og á sem auðveldastan hátt. Frumvarpið sem ég legg hér fram til þess að leysa þetta vandamál er einfalt, en það er breyting á lögum um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað, nr. 15/2005, með síðari breytingum. Þar segir að við lögin bætist ný grein, 7. gr. a, svohljóðandi, með leyfi forseta: „Ef gefin er út breyting við stjórnvaldsfyrirmæli skv. 3. gr. eða við samning skv. 4. gr. skal fella texta hennar við gildandi stjórnvaldsfyrirmæli eða samning og birta á vef þess ráðuneytis sem fer með framkvæmd málaflokksins.“ Það sem mér finnst í raun og veru skrýtnast er að það þurfi að nefna þetta upphátt. Margir hafa hváð yfir þessu og ég átta mig ekki alveg á því hvernig þetta gerðist, vegna þess að þetta er það sjálfsagt. Það er víðar í stjórnsýslunni sem fólk á erfitt með að nálgast reglur, stundum er það vegna þess að menn telja mikilvægt að halda þeim leyndum af einhverjum ástæðum. En það hefur nýlega komið til tals sú meginregla að lög skulu birta og reglur sem byggðar eru á reglugerðum séu byggðar á lögum. Ef reglurnar eru ekki einu sinni birtar getur það í það minnsta vakið upp þá spurningu hvort þær séu raunverulega í gildi, nema þær séu leynilegar af afskaplega góðum ástæðum sem oft er ekki tilfellið, alla vega stundum. Ég býst ekki við því að fá neinar mótbárur við þetta mál. Ég get ekki ímyndað mér neina einustu málefnalegu ástæðu fyrir því að hafa reglugerðir í þeirri flækju sem þær eru núna og býst því fastlega við því að þetta mál fái góðan hljómgrunn í nefnd og við meðferð þingsins, en auðvitað væri æskilegast ef ekki þyrfti svona frumvarp. Auðvitað væri æskilegast ef þetta væri lagað af sjálfu sér. Með hliðsjón af því að þetta hefur ekki lagast af sjálfu sér tel ég hins vegar algjörlega við hæfi að setja lög, þannig að þetta sé algjörlega skýrt. Þetta má líka vera meginstefið inn í framtíðina að mínu mati, að löggjöf, reglugerðir og reglur séu aðgengilegar almenningi og það sé hluti af grundvallaratriðum réttarríkisins og réttindum borgaranna í landinu. Það er í sjálfu sér ekki mikið meira að segja um þetta mál. Ég hlakka til að fylgjast með framvindu málsins á Alþingi og sjá hvernig fer. Ég vona að þingið geti að lokum starfað á þann hátt að okkur takist að afgreiða til fullrar meðferðar og inn í atkvæðagreiðslu mál á borð við þetta, sem ætti að mínu mati ekki að vera á neinn hátt umdeilt.
Frú forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann um þetta mál svo ég skilji það til hlítar af því að ég er ekki alveg viss um að ég geri það. Hv. þingmaður talar um að birta allar reglugerðir uppfærðar, ef ég skil hann rétt, annars vegar í Lögbirtingablaðinu, eða hvað? Eða bara á vef? Ég átta mig ekki alveg á því hvað það er sem við sjáum ekki. Ef við erum með frumvarp fyrir framan okkur og í frumvarpinu er vísað í tilteknar reglugerðir eða heimildir á netinu sem settar hafa verið og maður smellir á þær, þá kemur einhver reglugerð. Erum við að tala um að það sé ekki uppfært reglubundið, eða erum við að tala um einhverjar aðrar reglugerðir sem settar eru vegna þess að lög eru sett? Svo eru settar sjálfstæðar reglugerðir og það eru þær sem ekki eru aðgengilegar eða eru ekki uppfærðar, eða hvað? Þetta hringlar aðeins í höfðinu á mér, svo ég játi það bara, og væri ágætt að þingmaðurinn reyndi að útskýra þetta svolítið fyrir mér. Ég er svo sannarlega hlynnt því að við reynum að gera allar þessar upplýsingar eins aðgengilegar og við getum. Við höfum aðeins rætt um það að þegar maður leitar í einhverju tilteknu máli geti maður ekki slegið inn einhver númer, heldur er það töluverð handavinna ef maður ætlar að fara í gegnum mörg frumvörp eða bara í gegnum eitt frumvarp og ef það er stórt og viðamikið getur það verið svona svolítill handleggur. Gæti hv. þingmaður útskýrt þetta betur fyrir mér?
Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt mál. Reglugerðir og breytingar á þeim eru vissulega birtar, en þær eru birtar þannig að breytingarnar eru birtar og síðan reglugerðin. Það kemur alla vega oft fyrir að reglugerð er birt einhvers staðar, og síðan er henni breytt en reglugerðin er hvergi til í uppfærðu sniði, sem þýðir að sá sem ætlar að kynna sér efni reglugerðar þarf að finna til breytingarnar og setja þær sjálfur inn. Það er handavinna. Það veldur ruglingi. Það veldur flækjustigi, sem er algjörlega óþarfi að mínu mati. Markmiðið með frumvarpinu er að gera þetta þannig að það sé alltaf til uppfærð reglugerð á vef sem er í gildi á þeim tíma sem hún er skoðuð, ekki einungis reglugerðin í upprunalegri mynd ásamt breytingunum sem maður þarf að setja inn í upprunalegu reglugerðina á sama vef. Það hefur valdið ruglingi hjá þeim sem hér stendur við að skoða mál. Ég veit líka af fólki úti í bæ sem hefur lent í því. Auðvitað er það samt sem áður þannig að þegar fólk fær fagreynslu í einhverju getur það öðlast einhverja færni í því að takast á við svona vandamál. Ég hugsa að allir þingmenn séu orðnir vanir því að fletta hlutum upp á Alþingisvefnum, en fólki úti í bæ getur fundist það mjög flókið. Það veit oft ekki að hægt er að senda inn umsagnir eða hvar þær er að finna á vefnum. Við á Alþingi verðum ónæm fyrir þeim vandamálum vegna þess að við erum svo vön að fletta upp og vinnum í þessu umhverfi daglega. Vissulega eiga margir lögfræðingar úti í bæ sem eru vanir þessu ekki í neinum teljandi vandræðum með að fletta upp. Það sem mér finnst aðalatriðið hér er að borgarinn sjálfur sem er ekki lögfræðimenntaður, hefur rétt á því að geta nálgast reglugerðir með sem auðveldustum hætti. Mér þykir það alveg einsýnt miðað við núverandi fyrirkomulag að mikil hætta er á ruglingi þegar hinn almenni borgari reynir að leita sér upplýsinga um hvaða reglugerðir gilda í landinu. Mér þykir sjálfsagt að reyna að laga það.
Frú forseti. Það birti aðeins yfir núna. Ég áttaði mig sem sagt á þessu. Markmiðið er að þegar við flettum upp og skoðum sjáum við ekki einungis þær breytingar sem gerðar hafa verið eða einhverja töluliði og eitthvað slíkt, heldur birtist þetta í heild sinni, eins og hv. þingmaður sagði, sú reglugerð sem í gildi er á þeim tíma. Það er afar mikilvægt að hún liggi þá öll undir en ekki bara hluti hennar, ekki bara breytingarnar. Ég játa að ég hafði ekki kveikt á því að svona væri þetta, en svo þegar maður fer að hugsa um það og fer að fletta upp í skjölum sér maður alltaf þessa töluliði sem eru þá breyttir hverju sinni. Ég er sammála því að aðgengi fólks úti í samfélaginu þarf að vera gott. Sumir hafa áhuga á því að fylgjast með og jafnvel bara með einhverjum tilteknum málum, mér dettur í hug fiskveiðistjórnarkerfið, en það er alltaf verið að breyta og setja reglugerðir endalaust. Vissulega verða einhverjir vanir slíku og fara í gegnum það, en svo eru aðrir sem koma nýir inn og vilja byrja að fylgjast með. Þá getur það reynst svolítið snúið. Þó að búið sé að reyna að bæta Alþingisvefinn og gera hann aðgengilegri heyrir maður að þeim sem ekki nota hann daglega finnst hann ekki sérlega aðgengilegur. Mér finnst því ágætt að fá útskýringar, það birti yfir hjá mér og ég áttaði mig á um hvað málið snýst. Ég velti fyrir mér: Er þetta kostnaðarauki fyrir ríkið? Á ekki að vera einfalt að setja breytingar inn í hvert sinn sem reglugerð er breytt? Þá fer hún í heild inn en ekki bara að hluta.
Virðulegi forseti. Þegar maður vinnur mikið í kerfinu áttar maður sig ekki á því hvað það er sem þvælist fyrir hinum almenna borgara, en það er fyrst og fremst hann sem ég er að hugsa um þegar kemur að þessu frumvarpi. Hvað varðar kostnað þá þori ég ekki að meta hann, en mér þykir hann vera mikið aukaatriði. Við mundum aldrei sleppa því að uppfæra landslög til þess að spara peninga. Ég held ekki að við mundum sleppa alþingiskosningum til að spara peninga. Það eru ákveðnir hlutir í réttarríki sem við spörum ekki við okkur, eins og til dæmis að birta með sómasamlegum hætti þær reglur og þau lög sem gilda í landinu. Það er alveg þess virði að ítreka að auðvitað er þetta allt saman birt enda held ég að annað væri ekki löglegt. Það er hins vegar þannig að fólk á misjafnlega erfitt með að skilja þau tæki sem eru til staðar til þess að komast í gögn. Og jafnvel þótt vefur Alþingis sé mjög góður mínu mati, mér þykir hann rosalega skilvirkur og þægilegur og ég á ekki í neinum vandræðum með að nota hann eða finna það sem ég leita að, þá er það oft þannig fyrir hinn almenna borgara sem ætlar að kynna sér eitthvert mál að hann áttar sig ekki á því hvernig hlutirnir eru settir upp. Þar af leiðandi áttar hann sig ekki á því hvernig verkfærið virkar. Það er vandamál sem ég held að verði aldrei leyst að fullu. En ég fullyrði hins vegar að því meira sem við reynum að leysa það að fullu og því auðveldara sem við gerum borgaranum að kynna sér efni stjórnsýslunnar, þeim mun auðveldara á hinn almenni borgari, í fleirtölu reyndar, með að veita yfirvöldum aðhald í hvers kyns formi, hvort sem það er í formi atkvæðis eða orðræðu, ábendinga, fyrirspurna eða annars. Mér þykir því mjög mikilvægt að hafa þetta í lagi. Mér finnst enn fremur að það eigi að vera meginreglan. Mér finnst að það eigi að vera algjört grundvallaratriði, [[Forseti hringir.]]enda er að mínu mati slíkur tónn undirliggjandi í stjórnarskrá landsins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsögu um þetta frumvarp sem ég tel allra góðra gjalda vert. Það er auðvitað frumskilyrði í réttarríki að ekki aðeins löglærðir eða stjórnmálamenn sem setja lögin og reglurnar heldur allur almenningur eigi greiðan aðgang að reglunum eins og þær eru á hverjum tíma. Það er alveg rétt að það er þannig að þegar reglugerð hefur einu sinni verið sett getur hún tekið breytingum út í hið óendanlega um alla framtíð svo lengi sem stofnreglugerðin er í gildi og breytingareglugerðirnar eru að sjálfsögðu birtar með. Mig langar að nefna það hérna af því að mér fannst gæta örlítillar ósanngirni í máli hv. þingmanns þegar hann var með ádrátt um að það væri einhvers konar leyndarhyggja sem ylli því að þetta væri flókið. Það er ekki þannig. Gallinn við þetta er að það eru settar gríðarlega miklar reglugerðir, margar reglur sem sífellt er verið að breyta. En ég vil vekja athygli hv. þingmanns á að í frumvarpinu hefði kannski átt að vísa í heimasíðu ráðuneytis en það er til heimasíða sem heitir reglugerd.is, sem er reglugerðasafn Íslands. Þar eru allar reglugerðirnar birtar og að sjálfsögðu líka hjá ráðuneytunum. Mig langar líka að vekja athygli hv. þingmanns á því að lagasafnið á internetinu er ekki heldur uppfært reglulega. Lagasafnið er einungis uppfært tvisvar til þrisvar á ári, á haustin og vorin. ég hefði talið fullt tilefni til þess að viðra þann vanda líka, vegna þess að löggjöfin sem hefur verið uppfærð síðustu sex mánuði [[Forseti hringir.]]er ekki beinlínis þægilega aðgengileg almenningi í lagasafninu.
Virðulegi forseti. Ég verð að biðjast forláts á því ef ég hef valdið þeim misskilningi að ég teldi leyndarhyggju valda þessu vandamáli. Svo tel ég alls ekki vera. Það sem ég ætlaði að fara inn á ræðu minni, og man ekki hvernig ég orðaði, er að stundum eru reglur ekki birtar. Reglugerðir eru að mér vitandi alltaf birtar en stundum eru reglur ekki birtar, eins og t.d. reglur um valdbeitingarheimildir og vopnaburður lögreglu, sem reyndar voru opnaðar nýlega, þökk sé hæstv. innanríkisráðherra Ólöfu Nordal. Leyndarhyggja og ekki leyndarhyggja, ég mundi ekkert endilega nota það orð vegna þess að menn telja sig hafa lögmætar ástæður fyrir því. Síðan er oft ágreiningur um það hvort þær séu til staðar og alls konar ferli til þess að úrskurða um það og einnig pólitískur vilji. Ég tel ekki leyndarhyggju valda þessu vandamáli. Ég held að þetta sé vandamál sem hafi fengið að grassera í kerfi sem einbeitir sér að öðru, t.d. að skrifa reglugerðir. Ég skil það mætavel að fagaðilar verði ónæmir fyrir svona vandamálum, það er algerlega skiljanlegt og má búast við því í hvers konar kerfi. En þess þá heldur ætti að vekja athygli á því þegar eitthvað má betur fara. Ég kann að meta ábendingu hv. þingmanns í sambandi við reglugerd.is. Það er reyndar sá vefur sem ég nota. Ég þekki ég ekki hvernig tæknilega er farið að því hjá fólkinu á gólfinu að setja þetta inn á hvaða vef o.s.frv., en ef það er eitthvað sem á heima í þessum lögum er alveg sjálfsagt að bæta því við. Hvað varðar lagasafnið þekki ég ekki ástæður þess að það skuli vera uppfært tvisvar, þrisvar á ári eða hvað það er, en það er eitthvað sem er alveg þess virði að skoða. Í seinna andsvari vík ég kannski að öðru máli sem ég hef mælt fyrir sem varðar að gera þingskjöl tölvutæk til að útrýma þannig vandamálum og reyndar búa til fleiri kosti til þess að uppfræða borgarana um það sem er í gangi hér á bæ.
Virðulegur forseti. Já, við erum alveg örugglega sammála um að minnsta kosti inntakið í þessu frumvarpi sem er það að reglur, hverju nafni sem þær nefnast, eigi að vera aðgengilegar í endanlegri mynd, eins og þær eru. Hér voru nefndar reglur. Stjórnvaldsfyrirmæli geta borið ýmis heiti. Reglugerðir eru auðvitað langalgengasta heitið. Reglur eru líka eitt form á stjórnvaldsfyrirmælum. Þær eru alltaf birtar. Sama má segja um auglýsingar og einhvern tímann í fyrri tíð voru stundum sett fyrirmæli. Allt er þetta birt undir samheitinu reglugerðir. Annað á hins vegar við um einstaka reglur einstakra stofnana eða innanhússreglur. Það getur stundum orkað tvímælis og getur verið eðlilegt að reglur gildi um birtingu slíkra reglna. Það er kannski utan við þetta efni, ef ég skil frumvarpið rétt. Ég vil beina því til hv. allsherjarnefndar sem fær þetta mál til umfjöllunar að skoða líka álitaefni varðandi birtingu löggjafar og breytingu á lögum og hvort ekki megi einhvern veginn koma því fyrir og ef þess þarf, setja þá í lög að lög skuli uppfærð og lagasafnið skuli uppfært svo fljótt sem verða má. Það vantar kannski í þetta frumvarp einhvern tímafrest. Það þarf að tryggja það þannig að fresturinn sé ekki svo langur. Ég tel til dæmis að lagasafnið sé uppfært allt of sjaldan. Þetta þarf að vera miklu örar ef hinn almenni borgari og fagaðilar sem vinna með löggjöfina [[Forseti hringir.]]eiga að geta fylgst með breytingum sem eru gerðar frá degi til dags oft á tíðum.
Virðulegi forseti. Ég þigg ábendinguna með þökkum og get minnst á uppfærsluna á lögunum í hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem ég á sæti í. Ég veit ekki hvort það er verklagið eða hvað sem veldur því að þau eru uppfærð svona sjaldan, en það sannast enn og aftur að þegar maður vinnur mikið í ákveðnu umhverfi verður maður óhjákvæmilega á einhvern hátt samdauna því, eins og það er kallað, sem mér finnst reyndar ljótt orð yfir eitthvað sem er hluti af lífinu og tilverunni og hrjáir okkur öll á einn eða anna hátt. Eins og ég segi tek ég því þeirri ábendingu mjög vel. Mig langar að minnast á annað þingmál sem ég hef lagt fram og reyndi mitt besta til að útskýra á mannamáli. Það fjallar um tölvutækt snið þingmála og felur í sér að slík vandamál mundu heyra sögunni til, þ.e. ef tölvutækt snið þingmála eða þingskjala yrði notað til þess að uppfæra lög t.d. samstundis. Slíkt ætti að vera sjálfvirkt og gæti verið sjálfvirkt. Það væri meira að segja hægt að birta breytingar áður en hlutir yrðu að lögum. Það væri æskilegast að mínu mati. Sem dæmi má nefna að ef einhver legði fram breytingartillögu á frumvarpi væri strax hægt að sjá hvernig það liti út og enn fremur hægt að sjá upprunalegu lögin sem það frumvarp væri hugsanlega að breyta í uppfærðri mynd, bæði samkvæmt frumvarpinu og samkvæmt breytingartillögunni. Þetta grunar mig að sé flóknara að gera þegar kemur að reglugerðum. En það er þá eitt af þeim atriðum sem ég vænti þess að verði skoðuð ágætlega í nefnd. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur fyrir umræðuna og ábendingarnar.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011. Breyting þessi varðar 1. mgr. 11. gr. laganna sem tekur til fjölda fulltrúa í sveitarstjórn. Frumvarpið miðar í stuttu máli að því að afnema skyldu Reykjavíkurborgar til að fjölga borgarfulltrúum við næstu sveitarstjórnarkosningar. Í 1. mgr. 11. gr. sveitarstjórnarlaga er kveðið á um fjölda sveitarstjórnarmanna í sveitarfélögum og í 4. tölulið málsgreinarinnar segir að þar sem íbúar séu 50.000–99.999 skuli sveitarstjórnarmenn vera 15 hið fæsta en 23 hið flesta. Í 5. tölulið segir svo að þar sem íbúar séu 100.000 eða fleiri skuli sveitarstjórnarmenn vera „23–31 aðalmenn“, eins og það er orðað í lögunum. Augljóst er að núna og um fyrirsjáanlega framtíð er 5. tölulið ætlað að vera sérstakt ákvæði um fjölda sveitarstjórnarmanna í Reykjavík. Samkvæmt því munu allt að 31 aðalmenn geta setið í borgarstjórn Reykjavíkur í senn. Í dag eru borgarfulltrúar í Reykjavík 15 og hafa reyndar aldrei verið fleiri, að einu kjörtímabili undanskildu. Á kjörtímabilinu 1978–1982 var ákveðið að fjölga borgarfulltrúum úr 15 í 21 en það var afturkallað strax á næsta kjörtímabili þegar þáverandi borgarstjórn ákvað að fækka þeim aftur í 15. Síðan hefur ekki þótt ástæða til að fjölga þeim aftur. Að mínu mati er engin ástæða til að löggjafinn þvingi borgaryfirvöld til slíkrar fjölgunar. Þess vegna er lagt til að heimilt verði að borgarfulltrúarnir verði áfram 15. Með breytingunni sem felst í þessu frumvarpi er einnig lagt til að hámarksfjöldi borgarfulltrúanna verði færður niður í 23 en eins og rakið var hefur borgarstjórn aðeins einu sinni ákveðið að fjölga borgarfulltrúum svo þeir yrðu fleiri en 15. Sú fjölgun var dregin strax til baka. Engin ástæða er að mínu mati til að ganga svo langt í lögum að í borgarstjórn geti setið allt að 31 aðalmenn. Mér að vitandi hefur Reykjavíkurborg ekki óskað eftir slíkri lagaheimild. Tilefni frumvarpsins er af minni hálfu og okkar flutningsmanna einkum og sér í lagi sjálfstæði sveitarfélaganna. Frumvarpið byggist á því sjónarmiði að það skuli vera meginatriði í stjórnskipulagi sveitarfélaga að með stjórn þeirra hvers um sig fari sveitarstjórn sem kjörin er lýðræðislegri kosningu af kosningarbærum íbúum hvers sveitarfélags. Það er sveitarstjórnin sem fer með stjórn sveitarfélagsins og ber um leið ábyrgð á starfsemi þess. Þetta er í samræmi við ákvæði 78. gr. stjórnarskrárinnar um sjálfstjórn sveitarfélaga og reyndar líka ákvæði Evrópusáttmála um sjálfstjórn sveitarfélaga. Ég tel eðlilegast að um fjölda sveitarstjórnarmanna verði vélað á sveitarstjórnarstiginu sjálfu þótt löggjafinn geri vissulega ráð fyrir því eins og vera ber að til staðar séu sveitarstjórnarmenn, en þá á ákvörðun um fjölda þeirra að vera hverju sveitarfélagi í sjálfsvald sett. Nú um stundir á Reykjavíkurborg við mikinn fjárhagsvanda að etja, það er öllum mönnum ljóst, og hefur reyndar gert í mörg ár. Samkvæmt fréttum er yfir 13 milljarða króna halli bara árið 2015 á rekstri borgarinnar. Skatttekjur duga alls ekki fyrir rekstri borgarinnar. Þannig hefur þetta verið frá árinu 2010 með einni undantekningu eftir því sem ég hef fundið. Reykjavíkurborg er með hæsta útsvar sem lög heimila þannig að ekki verða auknar tekjur teknar í formi útsvars. Nýlega kynnti meiri hluti borgarstjórnar hagræðingaraðgerðir í Reykjavíkurborg sem námu þó ekki nema 1,8 milljörðum, sem er auðvitað ekki upp í nös á ketti, svo ég leyfi mér að segja, í samanburði við þann gríðarlega halla sem er á rekstri borgarinnar sem ég nefndi áðan. Það stefnir í að milli áranna 2014 og 2016 hafi skuldir borgarsjóðs hækkað um 30%. Í þessu ljósi meðal annars finnst mér algerlega ófært að löggjafinn leggi þær byrðar og kvaðir á Reykjavíkurborg að fjölga borgarfulltrúum, starfandi kjörnum fulltrúum, úr 15 í allt að 31. Ég hef auðvitað ekki frekar en aðrir hv. þingmenn forsendur til að meta hvaða fyrirkomulag hentar best við rekstur borgarinnar hvað varðar málefni kjörinna fulltrúa. Það kann vel að vera að það henti að fjölga borgarfulltrúum. Það kann vel að vera að það henti að fjölga þeim töluvert og hafa þá alla í hálfu starfi. Með því fengist ákveðinn tenging við atvinnulífið sem ég held að borgin þurfi sárlega á að halda. Þess utan væri það kannski tilefni og tækifæri til að fjölga sjónarmiðum og fólki með mismunandi bakgrunn í borgarstjórn. Það kann líka að vera fjárhagslega hagkvæmt að fjölga þeim ef það er gert með þessum hætti. Ég skal ekkert segja um það. Ég veit bara að ég hef engar forsendur til að meta það og löggjafinn hefur það ekki beint heldur. Þess vegna finnst mér afar óeðlilegt að löggjafinn bindi hendur Reykjavíkurborgar með þessum hætti. Það þarf að taka það sérstaklega fram að ákvæðið sem geirneglir svona fjölda sveitarstjórnarmanna í dag kom nýtt inn í sveitarstjórnarlög með lögunum árið 2011. Fram að þeim tíma var Reykjavíkurborg skylt að hafa borgarfulltrúa 15–27. Það liggur fyrir að þessi breyting sem kemur kannski til framkvæmda við næstu sveitarstjórnarkosningar gerbreytir lagalegri stöðu hvað þetta varðar. Ég vil að lokum árétta að hér er ekki sérstaklega verið að leggjast gegn fjölgun borgarfulltrúa ef borgarfulltrúar sjálfir meta það nauðsynlegt, heppilegt og hagkvæmt, en ég tel að ákvörðun um slíkt verði að koma frá borgarfulltrúunum sjálfum en ekki löggjafanum. Ég vænti þess að samstaða sé um þetta meðal þingmanna, einkum og sér í lagi í ljósi þeirrar kröfu sem mjög gjarnan er hér höfð uppi um sjálfstæði sveitarfélaganna. Ég á ekki von á öðru en að þetta mál fái farsæla umfjöllun í hv. umhverfis- og samgöngunefnd sem ég legg til að fái málið til umfjöllunar.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um aukinn stuðning vegna tæknifrjóvgana. Auk mín eru flutningsmenn tillögunnar hv. þingmenn Kristján L. Möller, Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, Elsa Lára Arnardóttir, Jóhanna María Sigmundsdóttir og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir. Tillagan felst í því að Alþingi feli heilbrigðisráðherra að endurskoða reglur um greiðsluþátttöku ríkisins vegna tæknifrjóvgunarmeðferða fyrir árslok 2016. Ég vek athygli á því að í þingskjalinu stendur ártalið 2015, en eðli málsins samkvæmt verður það leiðrétt. Við endurskoðunina verði gætt að eftirtöldum atriðum: 1. að greiðsluþátttaka sjúkratrygginga nái til fyrstu glasafrjóvgunarmeðferðar, 2. að greiðsluþátttaka sjúkratrygginga sé óháð því hvort pör eða einstaklingar eigi barn fyrir, 3. að greiðsluþátttaka sjúkratrygginga nái að fullu til meðferða þar sem engin frjóvgun verður og uppsetning á fósturvísum fer því ekki fram, en slík tilvik verði ekki talin með öðrum tæknifrjóvgunarmeðferðum sem greiðsluþátttaka sjúkratrygginga nær til, 4. að greiðsluþátttaka sjúkratrygginga taki til ferðakostnaðar vegna tæknifrjóvgunarmeðferða jafnvel þótt greiðsluþátttaka nái ekki til þeirra meðferða, 5. að kynfrumur, þ.e. egg- og sáðfrumur, frá tilteknum gjafa fari aðeins til eins pars eða einstaklings. Þingsályktunartillaga þessi var fyrst lögð fram á síðasta þingi en hlaut ekki afgreiðslu. Umsagnir bárust frá Barnaverndarstofu, hjúkrunarráði Sjúkrahússins á Akureyri, landlæknisembættinu og Læknafélagi Íslands í mars 2015. Umsagnaraðilar voru jákvæðir í garð tillögunnar og engum mótmælum við henni var hreyft. Ófrjósemi er sjúkdómur sem er vaxandi vandamál hér á landi. Ætla má að eitt af hverjum sex pörum eigi við einhvers konar ófrjósemi að stríða. Greiðsluþátttaka ríkisins vegna glasafrjóvgunarmeðferða fer nú eftir ákvæðum reglugerðar frá 2011. Samkvæmt henni tekur hún til glasafrjóvgunar og smásjárfrjóvgunar. Reglugerðinni var breytt með annarri reglugerð sama ár þannig að nú nær greiðsluþátttaka Sjúkratrygginga Íslands aðeins til annarrar til fjórðu meðferðar, hvort sem um er að ræða par sem á ekki barn saman fyrir eða einhleypa konu sem á ekki barn. Eftir breytinguna taka sjúkratryggingar ekki þátt í kostnaði vegna glasafrjóvgunarmeðferða hjá pörum sem fyrir eiga barn saman. Núgildandi reglur kveða á um að endurgreiðsluhlutfall sjúkratrygginga séu 65% af viðmiðunarverði gjaldskrár sjúkratrygginga. Gildistími reglugerðarinnar er tímabundinn, samanber 8. gr. hennar, og hefur gildistími hennar verið framlengdur um eitt ár í senn á hverju ári síðan hún var sett. Því má ljóst vera að núverandi fyrirkomulag sé ekki ætlað til framtíðar. Að mati flutningsmanna tillögunnar eru það sterk rök fyrir því að ráðherra endurskoði núverandi fyrirkomulag um greiðsluþátttöku ríkisins. Á grundvelli reglugerðarinnar hafa sjúkratryggingar tekið þátt í kostnaði vegna glasafrjóvgunarmeðferða. Samkvæmt gjaldskrá er heildarkostnaðar við glasafrjóvgun rúmar 314 þús. kr. Greiðsluhlutfall sjúkratrygginga er sem fyrr segir 65% samkvæmt núgildandi reglugerð. Sjúklingar fá því endurgreiddar rúmlega 204 þús. kr. vegna annarrar til fjórðu glasafrjóvgunarmeðferðar eins og staðan er nú. Raunkostnaður við glasafrjóvgun er umtalsvert hærri en gert er ráð fyrir í núgildandi gjaldskrá. Aðeins einn aðili framkvæmir frjósemisaðgerðir á Íslandi, en það er fyrirtækið ART Medica. Glasafrjóvgunarmeðferð hjá ART Medica kostaði 376.055 kr. fyrir 1. september 2015 en kostar nú 413.660 kr. eftir gjaldskrárhækkun. Það þýðir að eftir 1. september 2015 er kostnaður sem sjúklingur þarf sjálfur að bera við glasafrjóvgun tæpar 414 þús. kr. vegna fyrstu meðferðar, rúmar 209 þús. kr. vegna annarrar til fjórðu meðferðar og tæpar 414 þús. kr. við fimmtu meðferð og upp úr. Þetta eru mjög miklir peningar. Þá ber að geta þess að smásjárfrjóvganir eru dýrari en glasafrjóvgunarmeðferðir. Innifalið í greiðsluþátttöku sjúkratrygginga er kostnaður vegna nauðsynlegra rannsókna, heimsókna til tæknifrjóvgunarsérfræðinga og lyfja annarra en örvunarlyfja eggjastokka, en um greiðslu þeirra fer samkvæmt reglugerð um greiðsluþátttöku sjúkratrygginga í lyfjakostnaði. Samkvæmt þessu ættu öll önnur lyf en örvunarlyf, þ.e. bælingarlyf, sýklalyf o.fl., að vera innifalin í þeirri upphæð sem sjúkratryggingar greiða vegna meðferða, en svo er ekki. Að þessu sögðu er áhugavert að skoða fyrirkomulagið í þeim nágrannalöndum sem við berum okkur helst saman við hvað heilbrigðisþjónustu varðar. Ísland er þar nokkur eftirbátur. Eins og áður segir tekur greiðsluþátttaka sjúkratrygginga hér ekki til fyrstu glasa- og smásjárfrjóvgunarmeðferðar, en í Danmörku og Svíþjóð nær greiðsluþátttaka ríkisins yfirleitt til fyrstu til þriðju meðferðar og í Þýskalandi er ekki gerður greinarmunur á meðferðum. Allar meðferðir þar eru niðurgreiddar af ríkinu hafi pör náð 25 ára aldri. Í Noregi eru þrjár meðferðir greiddar að fullu, en lyf upp að 15 þús. norskum kr., og ef einstaklingur á frysta fósturvísa borgar hann ekki aukalega fyrir uppsetningu þeirra. Hið sama á við um Finnland, þrjár meðferðir eru þar að fullu greiddar en 60% af meðferðum á einkastofum. Ljóst má vera að þar sem fyrsta meðferð er ekki niðurgreidd af ríkinu hér á landi getur verið þungur fjárhagslegur baggi fyrir pör og einstaklinga að leggja í það ferli sem felst í glasafrjóvgunarmeðferð og má því ætla að færri leiti eftir slíkri meðferð en ef greiðsluþátttaka sjúkratrygginga næði einnig til fyrstu meðferðar. Fólk þarf að leggja út talsverða fjármuni til að hefja meðferðina og má í raun segja að þarna sé aðgangshindrun á grundvelli fjárhagsstöðu þar sem þeir sem hafa minna á milli handanna eru síður líklegir til að fara í glasa- eða smásjárfrjóvgunarmeðferð þrátt fyrir vilja til að eignast barn og getu til að gefa því gott heimili og uppeldi. Ferðakostnaður vegna tæknifrjóvgunarmeðferða getur einnig verið töluverður og fer að mestu leyti eftir því hvar á landinu fólk býr. Reglurnar sem eru nú í gildi um þátttöku sjúkratrygginga í ferðakostnaði vegna meðferða eiga aðeins við þegar um niðurgreiddar meðferðir er að ræða. Þannig tekur niðurgreiðslan hvorki til fyrstu né fimmtu meðferðar o.s.frv. Tæknifrjóvgunarmeðferðir og uppsetningar á frystum fósturvísum eru einnig dæmi um meðferðir sem greiðsluþátttaka sjúkratrygginga nær ekki til og þar af leiðandi þurfa einstaklingar að greiða allan kostnað við þær úr eigin vasa, bæði meðferðirnar og ferðakostnaðinn. Ljóst er því að það er dýrara fyrir fólk á landsbyggðinni að fara í tæknifrjóvgunarmeðferðir en það fólk sem býr á höfuðborgarsvæðinu. Meðferðir taka nokkrar vikur og á þeim tíma getur sjúklingur þurft að fara nokkuð oft til læknis á höfuðborgarsvæðinu og er sá kostnaður fljótur að safnast upp. Ekki er eðlilegt að fólk sem annars er í sömu stöðu þurfi að greiða misháar fjárhæðir vegna meðferða eftir því hvar það býr á landinu og því mæla jafnréttissjónarmið með að greiðsluþátttaka sjúkratrygginga nái einnig til nauðsynlegs ferðakostnaðar. Eins og áður sagði er á Íslandi starfandi eitt fyrirtæki sem býður upp á frjósemismeðferðir, ART Medica. Mikilvægt er að slík starfsemi sé hér á landi en þess má geta að frjósemismeðferðum hefur fækkað um 10% síðustu missiri sem má rekja til breytinga á greiðsluþátttöku einstaklinga, þ.e. þessi fækkun skýrist að mestu af því að þeir sem þurfa að koma í fyrstu meðferð eiga ekki kost á að hefja ferlið þar sem kostnaðurinn er hreinlega of mikill. Ekki hefur farið fram greining á því hvort fólk af landsbyggðinni fari síður í meðferð sökum mikils ferðakostnaðar en það væri mjög áhugavert að skoða það nánar. Það kemur fyrir að eggheimta gengur ekki að óskum eða eggin frjóvgast ekki. Þá eru engir fósturvísar til staðar til uppsetningar. Möguleiki á þungun er því enginn. Slíkar aðstæður koma því miður upp hér um það bil 20 sinnum á ári. Þá eru fyrir því ákveðin sanngirnisrök að slík meðferð sé að fullu niðurgreidd en þó ekki talin með niðurgreiddum meðferðum eins og gert er þegar ekki verður af eggheimtu. Í 5. tölulið tillögugreinarinnar kemur fram að kynfrumur frá tilteknum einstaklingi eigi aðeins að fara til eins pars eða einstaklings. Nú eru keyptir fimm sæðisskammtar frá Danmörku frá hverjum gjafa. Engar reglur eru til um það hversu margar konur fá sæði frá sama manni. Ef kona vill vera viss um að barnið hennar eigi ekki hálfsystkini sem hún veit ekki af þarf hún að kaupa alla skammtana, láta frysta þá og greiða fyrir það geymslugjald þangað til búið er að nota skammtana. Að mati flutningsmanna tillögunnar er þetta ekki nógu gott fyrirkomulag enda eðlilegt að foreldrar viti um hálfsystkini barna sinna en séu ekki í óvissu með það til hversu margra kvenna gjafasæði frá tilteknum manni fer, sérstaklega í svo fámennu samfélagi sem Ísland er. Því fylgir aukakostnaður að kaupa alla skammtana frá tilteknum manni og geyma þá en óvíst er þegar kona hefur hafið fyrstu meðferð hvort hún fari í aðra meðferð takist sú fyrsta ekki enda hefur meðferðin mismunandi og mismikil áhrif á konur. Einnig hefur kaupandinn enga tryggingu fyrir því að fleiri sæðisskammtar verði ekki keyptir frá sama gjafa síðar þó að hann hafi keypt alla fimm skammtana. Hið sama á við um eggfrumur. Á árinu 2013 fór frjósemi íslenskra kvenna niður fyrir 2,1 barn á konu, en það er sú tala sem þarf að vera svo þjóðin nái að standa í stað varðandi fólksfjölda. Það væri því þjóðhagslega hagkvæmt að hjálpa þeim sem vilja eignast börn til þess. Ljóst er að endurskoðuninni sem lögð er til í þessari þingsályktunartillögu fylgir aukinn kostnaður fyrir ríkissjóð. Erfitt er að segja til um af nákvæmni hversu mikill sá kostnaður kann að verða en gera má ráð fyrir því að hann verði ekki verulegur. Flutningsmaður tillögunnar sem hér stendur leggur nú til að málinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.
Frú forseti. Mig langaði aðeins að taka þátt í þessari umræðu þar sem ég er líka einn af flutningsmönnum málsins. Það var svo snubbótt síðast þegar málið var flutt að flutningsmaður var stoppaður í pontu til að koma málinu til nefndar þar sem þingfundi var að ljúka. Ég tel að málið sé afskaplega gott, í sjálfu sér nauðsynlegt, og eflaust þekkja mörg okkar í kringum sig fólk sem hefur barist við ófrjósemi og hefur þurft að glíma við einmitt það sem þetta frumvarp tekst fyrst og síðast á við, þ.e. fjárhagslegan kostnað við það að fara í gegnum slíkar meðferðir. Mig langar aðeins að fara ofan í það þegar talað er um að afleiðingar ófrjósemi séu margvíslegar. Hér er meðal annars talað um sálarlíf þeirra sem þjást af ófrjósemi. Auðvitað getur þetta átt við um bæði karla og konur. Hér hefur þetta meira snúið að konum í sjálfu sér þó að talað sé bæði um eggfrumur og sæði. Gert var lokaverkefni um reynslu nokkurra kvenna sem höfðu ítrekað gengið í gegnum slíkar meðferðir, ýmist tæknifrjóvgun eða glasafrjóvgun. Þar var meðal annars komið inn á sálgæslu sem fólk taldi sig oft þurfa á að halda. Það kemur fram í lögum nr. 55/1996 að heilbrigðisstofnun sem fær leyfi til að framkvæma tæknifrjóvgun sé skylt að bjóða þeim sem sækja um tæknifrjóvgunarmeðferð og væntanlegum gjöfum faglega ráðgjöf sérfræðinga, svo sem félagsráðgjafa eða sálfræðinga. Hjá konunum í lokaverkefninu kemur fram að ráðgjöfinni sé töluvert ábótavant. Höfundur veltir fyrir sér hvort túlkunin á því að bjóða þjónustu þýði gjaldfrjáls þjónusta eða hvort hún eigi að vera innifalin í kostnaði meðferðarinnar. Það er ekki þannig. Sá sem vill þiggja slíka aðstoð þarf að borga fyrir hana. Það kemur líka fram að örfáum var boðin ráðgjöf eða réttar sagt bent á hana. Einhverjir höfðu rekið augun í nafnspjöld á biðstofunni þannig að það er hægt að rökstyðja að lögunum hafi verið framfylgt hvað þetta varðar af þeirra hálfu. Þegar við erum farin að tala um eins dýrar meðferðir og hér er um að ræða, það kostar líka að fara til félagsráðgjafa og sálfræðinga, er alls ekki gefins, hefur fólk jafnvel ekki tök á að sækja sér þessa þjónustu. Hins vegar töldu þeir sem unnu lokaverkefnið að það hefði skipt gríðarlega miklu máli að hafa stuðning við að fara í gegnum þetta ferli. Ráðherra er með þessari þingsályktunartillögu ætlað að endurskoða greiðsluþátttöku ríkisins vegna tæknifrjóvgunarmeðferðar og auka hana sem einhverju nemur. Það er skrýtið, og ég veit ekki alveg af hverju það var valið, að fyrsta og fimmta meðferð séu ekki niðurgreiddar. Það eitt og sér hlýtur einmitt að hafa orðið ástæða þess að það dregur úr þessu. Eiginlega getur ekki annað verið. Þá spyr maður sig: Var það ætlunin? Var ætlunin sú að draga úr þessari þjónustu og hvers vegna þá? Mér finnst þær spurningar hanga í loftinu. Eins og kemur fram í greinargerðinni hefur barneignum fækkað per konu og ég held að við Íslendingar höfum alveg færi á að fjölga okkur og landið hefði bara gott af því þar sem þjóðin eldist mjög hratt. Eftir að málið kom fram í fyrra hef ég verið að velta þessu fyrir mér og játa að ég hef ekki kannað neitt sérstaklega hvers vegna þessi ákvörðun var tekin að öðru leyti en hreinlega með beinan fjárhagslegan sparnað að leiðarljósi. Það er eiginlega það eina sem mér dettur í hug. Eins og framsögumaður rakti ágætlega er þessu misjafnlega farið á Norðurlöndunum og annars staðar í kringum okkur. Við verðum bara að ákveða hvað við viljum gera. Það er miður að þingmenn hafi ekki aðgang að einhverjum til að kostnaðarmeta, til að gera áætlanir miðað við undanfarin ár eða áratug eða hvað við viljum fara langt aftur, um hversu mikinn viðbótarkostnað gæti verið að ræða fyrir ríkið. Það er það sem þetta stoppar á og eins og með mörg önnur þingmannamál hef ég áhyggjur af að þetta fari inn í nefnd og verði bara þar. Það fyrirkomulag sem hefur verið framlengt ár eftir ár er ekki eitthvað sem við getum búið við. Það er nauðsynlegt að ráðherra málaflokksins taki þetta upp á sína arma og ákveði hvernig á að hafa þetta til framtíðar. Mikill kostnaður fellur til fyrir utan beinan kostnað við meðferðina sem slíka. Það eru gjarnan tveir aðilar, þó ekki alltaf, sem þurfa jafnvel að koma utan af landi langar vegalengdir. Það er ekki bara ferðakostnaðurinn, það er líka gistikostnaður og ýmislegt fleira sem til fellur fyrir fólk sem býr þá ekki við jafnræði hvað það varðar. Því má líka velta fyrir sér hvort það eigi frekar að jafna, hvort það eigi að greiða meira fyrir hverja meðferð eða eitthvað slíkt, það má örugglega útfæra þetta á marga vegu. Ég held að klárlega sé verið að mismuna einstaklingum eftir tekjum eins og regluverkið okkar er í dag. Þegar fólk er búið að reyna mörgum sinnum og ákveður að þetta sé orðið gott, það sé ljóst að þessar aðferðir dugi ekki, og hefur hug á að ættleiða er það kannski búið að fara með það mikla fjármuni í þessar meðferðir að það kemst ekki inn á lista til að ættleiða barn vegna þess að fjárhagsstaðan skiptir þar gríðarlega miklu máli. Það er að mörgu að hyggja í þessu máli. Ég tek undir þetta með sæðisskammtana sem keyptir eru, ég hafði ekki velt því neitt sérstaklega fyrir mér fyrr en málið var lagt hér fram í fyrra að eitthvað væri athugavert við það. Í pínulitlu samfélagi er eiginlega ekki hægt að hafa þetta svona. Það er nokkuð sem við þurfum að kanna í framhaldinu, þ.e. hvernig þessum málum hefur verið háttað, alveg eins og við þurfum að kanna hvort orðið hafi marktæk breyting á aðsókn af landsbyggðinni í þessar meðferðir umfram aðsókn af stórhöfuðborgarsvæðinu. Í framhaldinu þarf að svara fullt af siðferðislegum spurningum og líka út frá jafnræði. Nú fer málið til nefndar og ég vona svo sannarlega að það komist þar á dagskrá til að hægt verði að taka inn gesti þannig að við getum mögulega fengið svör við þeim spurningum sem hér er velt upp og öðrum sem vakna þegar fleiri koma að því að ræða þessi mál. Eins og hér kemur fram skiptir þetta marga máli í samfélaginu. Það eru ótrúlega margir sem reyna nú þegar að nýta sér þessa þjónustu þrátt fyrir að hafa jafnvel tæpast efni á því eftir eitt, tvö skipti eða jafnvel komast ekki af stað.