Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá dómsmálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 701, um fangelsisdóma og bætur brotaþola, frá Jóni Þór Ólafssyni. Frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 790, um nefndir og starfs- og stýrihópa, frá Þorsteini Víglundssyni. Frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra vegna fyrirspurna á þskj. 791, um nefndir og starfs- og stýrihópa, frá Þorsteini Víglundssyni; á þskj. 715, um flutnings- og dreifikerfi raforku, frá Maríu Hjálmarsdóttur; á þskj. 706, um afhendingaröryggi raforku, frá Njáli Trausta Friðbertssyni, og á þskj. 779, um rafmagnsöryggi, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Virðulegur forseti. Nýleg Eurostat-könnun sýnir að 6% Íslendinga geta ekki greitt veitureikninga sína á réttum tíma. Þetta eru yfir 20.000 manns. Þarna eru undir reikningar fyrir vatn, hitaveitu, rafmagn o.s.frv. Þá ber okkur að spyrja: Ef þeir geta ekki borgað þessa reikninga, hvaða aðra reikninga geta þeir ekki borgað? Og við þurfum líka að spyrja okkur og það þarf að kanna það: Getur þetta fólk staðið í skilum með húsaleigu, keypt sér mat og aðrar nauðsynjar, bæði fyrir sig og börnin? Í þessari könnun kemur fram að Svíar standa margfalt betur en við, þar er þetta 2,2%. Tveir þriðju fleiri á Íslandi eru í þessum hópi en hjá Svíum. Hjá Norðmönnum er það helmingur, 2,7%. Þetta sýnir að fátækt er útbreiddari hér á landi en á hinum Norðurlöndunum 6,5% öryrkja fá lífeyri frá Tryggingastofnun óskertan af öllum tekjum og 5,6% eldri borgara. Þetta þýðir að 95% eru skertir. Þetta eru gífurlegar skerðingar því að árið 2015 voru þetta 36 milljarðar hjá eldri borgurum en 44 milljarðar 2019. Við erum að tala um að hjá öryrkjum hafa skerðingar aukist um 5,5 milljarða frá 2015–2019 og 7 milljarða hjá eldri borgurum. Samanlagt erum við að tala um 12,5 milljarða aukningu í skerðingum, aukningu á fátækt.
Virðulegur forseti. Í síðastliðinni viku varð mikil umræða um stöðuna á Landspítala – háskólasjúkrahúsi, stöðuna á bráðadeild og um heilbrigðiskerfið almennt. Mikið var rætt um málið í velferðarnefnd og kom mikið af gagnlegum og mikilvægum upplýsingum þar fram frá fólkinu sem er að vinna á gólfinu, vinna við þessar aðstæður, og frá þeim sem vinna í heilbrigðiskerfinu almennt. Mikið kom fram af lausnum og margar leiðir voru ræddar. Það kom m.a. fram að vandinn er ekki bráðadeildin sjálf heldur er vandi á bráðadeildinni út af því að ekki eru notaðar aðrar ódýrari, hagkvæmari og skilvirkari lausnir innan heilbrigðiskerfisins. Þetta eru upplýsingar sem koma frá fólkinu sem vinnur á bráðadeild, vinnur á Landspítalanum og öðrum þeim sem innan heilbrigðiskerfisins hafa verið að benda á lausnir sem þeim geti gagnast. Það kom t.d. í ljós að um helmingurinn af þeim viðvikum sem falla til á bráðadeildinni, helmingur álagsins, er vegna öldrunar þjóðarinnar sem t.d. hjúkrunarrýmin geta leyst mun ódýrar. Þá kemur í ljós að t.d. hjúkrunardeildin sem Landspítalinn rekur er um 40–50% dýrari en önnur hjúkrunarheimili. Þau hjúkrunarheimili, sem fá ekki næg daggjöld og eru ekki með nægilega góða samninga, eru farin að senda fólk inn á bráðadeild núna af því að þau ná ekki að fullmanna sína hjúkrun. Þannig að mér sýnist við þurfa að ná enn betri yfirsýn yfir kostnaðargreiningu innan heilbrigðiskerfisins til þess að við náum að nýta fjármunina sem þar eru - sem eru miklir fjármunir, samt aldrei nógir. Það þarf að nýta þá betur og skilvirkar og veita skilvirkari og betri þjónustu með því að ná betri yfirsýn og veita þjónustuna á réttum stað.
Herra forseti. Tölur eru lítið án samhengis. Lítum á fjórar staðreyndir. Vissuð þið að kostnaðurinn við að reka bráðamóttöku Landspítalans er um 4,7 milljarðar kr. sem er lægri upphæð en það sem veiðileyfagjöldin hafa lækkað síðan þessi ríkisstjórn tók við? Vissuð þið að þessi ríkisstjórn hefur ákveðið að lækka bankaskatt um 8 milljarða kr. á sama tíma og ástandinu á Landspítalanum hefur verið lýst sem neyðarástandi af hálfu starfsfólks og sjúklinga? Vissuð þið að eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar er að afnema sérstaklega skatt af stórfyrirtækjum sem vilja kaupa stór skip? Hér er ég ekki að grínast, herra forseti, og á sama tíma þurfa yfir 100 eldri borgarar að búa á spítalanum vegna skorts á hjúkrunarrýmum. Vissuð þið að raunaukningin til Landspítalans, að teknu tilliti til fólksfjölgunar á valdatíma þessarar ríkisstjórnar, er bara 5%? Herra forseti. Eru 5% stórsókn? Gengu Svandís, Bjarni og Lilja til kjósenda fyrir þremur árum og sögðu: Ef þið kjósið okkur munum við setja 5% til viðbótar til spítalans á þremur árum? Í þessu samhengi myndi flest fólk spyrja: Ætti ekki að byrja á að bjarga bráðamóttöku spítalans af öllum stöðum áður en komið er að stórútgerðinni og bönkunum? Peningarnir virðast vera til en því miður höfum við ekki rétt stjórnvöld. Ef ekkert breytist breytist ekkert. Það þarf ekki fleiri nefndir, heldur bara efndir.
Forseti minnir á að menn beini máli sínu til forseta og nefni þingmenn eða ráðherra fullu nafni ef til þeirra er vísað.
Herra forseti. Við Íslendingar erum ýmsu vön þegar kemur að náttúru landsins. Aðventustormurinn sem gekk yfir stóran hluta landsins í desember og lægðir síðustu vikna hafa þó afhjúpað hversu varnarlaus við raunverulega erum og hversu veikir innviðir okkar eru. Á síðustu áratugum hafa lifnaðarhættir okkar breyst og erum við orðin sífellt háðari rafmagni við okkar daglegu störf, jafnvel húshitun á hitaveitusvæðum treystir í mörgum tilfellum á rafmagn sem og heimasímar, ólíkt því sem áður var. Það er því ekki að undra þegar langvarandi rafmagnsleysi kemur upp að heilu samfélögin lamist á meðan. Samfélagslegir innviðir, hvort sem um er að ræða raforku, snjóflóðavarnir, menntakerfi, samgöngur eða heilbrigðisþjónustu, eiga sömuleiðis að vera með þeim hætti að sem minnstu máli skipti hvar fólk kýs að búa. Það á að vera forgangsverkefni stjórnvalda, herra forseti, að jafna búsetuskilyrði og stuðla að velferð og öryggi fólks um allt land og við verðum að setja meiri kraft í þá uppbyggingu. Samhliða eigum við að styrkja kjarnasvæði um landið og byggja upp fleiri borgarsvæði. Það heppnaðist vel að byggja upp borg í Reykjavík. Nú er komið að því að byggja upp fleiri til að skapa aukið jafnvægi í landinu líkt og vísir er að á Akureyri. Herra forseti. Uppbygging innviða á ekki að vera pólitískt bitbein eða til að hlaupa með í skotgrafir tvíhyggjunnar - höfuðborg á móti landsbyggð, umhverfi á móti nýtingu. Þetta getur allt farið svo vel saman. En við þurfum að leggjast á eitt og breyta hugsanagangi okkar, breyta kerfinu og breyta umræðunni.
Virðulegur forseti. Ég ætla að fá að byrja á að lesa, með leyfi forseta, örstutt upp úr fréttatilkynningu á heimasíðu Stjórnarráðsins í ljósi þeirrar umræðu og þeirra orða sem féllu áðan um heilbrigðiskerfið: „Staðreyndir um heilbrigðisstofnanir og fjárveitingar síðustu ára: Framlög ríkisins til Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins jukust um 24% á árabilinu 2017–2020. Aukningin til Landspítala nam um 12% á sama tímabili, 8% til Sjúkrahússins á Akureyri og 10% að meðaltali til heilbrigðisstofnananna sex sem starfa um allt land. Staðhæfingar sem fram hafa komið í opinberum umræðum, m.a. um stórfelldan niðurskurð á Landspítala og heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni, eiga ekki við rök að styðjast.“ Ég held að það sé nefnilega mikilvægt að við ræðum í þessum sal það ástand sem uppi er í heilbrigðiskerfinu og þá staðreynd að lausnin getur aldrei fundist í því að auka alltaf við fjármuni. Við hljótum að þurfa að horfa á það hvernig peningunum okkar er varið og hvernig kerfið okkar er uppbyggt. Eitt af því sem hefur komið skýrt fram í umræðunni um heilbrigðismál er staða eldri borgara. Það er auðvitað hryllingur til þess að hugsa að fólk þurfi að liggja á göngum bráðamóttökunnar og að eldra fólk blokkeri, ef svo má að orði komast, rúm á bráðamóttökunni þegar við eigum að hafa betri og hagkvæmari lausnir fyrir nákvæmlega þann hóp. Þess vegna held ég að það sé alveg ljóst að við þurfum að gefa verulega í þegar kemur að heimaþjónustu til aldraðra því að þrátt fyrir það mikilvæga markmið okkar að byggja upp fleiri hjúkrunarheimili er það ekki eina lausnin. Ég leyfi mér að efast um að þeir sem eru þarna úti og kunna að þurfa einhverja þjónustu óski sér þess heitast að komast á hjúkrunarheimili. Ég held að fáir geri það fyrr en aðstæðurnar er orðnar mjög slæmar. Það er alveg ljóst að við þurfum að taka okkur á þegar kemur að heimaþjónustu og þá finnst mér líka mjög mikilvægt að við tryggjum [[Forseti hringir.]]valfrelsi þeirra sem á þeirri þjónustu þurfa að halda.
Virðulegi forseti. Forsætisráðherra sagði í umræðu um stöðu stjórnmála í upphafi árs, með leyfi forseta: „Ráðstöfunartekjur að teknu tilliti til fjármagnstekna aukast hlutfallslega mest hjá neðstu tekjutíundinni en minnka hjá þeirri efstu.“ Samkvæmt Tekjusögunni hafa ráðstöfunartekjur efstu tekjutíundarinnar, T10, hækkað um 73,1% frá 1991 á meðan ráðstöfunartekjur neðstu tekjutíundarinnar, T1, hafa hækkað um 40,2%. Forsætisráðherra tekur hins vegar tillit til fjármagnstekna líka en þá breytist myndin allt í einu T10 í óhag í eitt ár. Af hverju? Jú, af því að fjármagnstekjur minnkuðu á milli áranna 2017 og 2018. Engar aðrar tekjutíundir eru hins vegar með fjármagnstekjur að nokkru ráði á meðan T10 er með rúmlega sexfalt hærri fjármagnstekjur en T9. Að bera saman einhverja tekjutíund, hverja þeirra sem er, við tekjutíund 10 með fjármagnstekjum er því að bera saman epli og appelsínur því að engin önnur tekjutíund breytist mikið út af breyttum fjármagnstekjum. Með svona brögðum tekst forsætisráðherra að finna loksins samanburð þar sem lægri tekjutíund kemur betur út en hærri tekjutíund, alla vega hlutfallslega. Hlutfallsleg aukning T10 er samt hærri en í T1 yfir lengra tímabil. Fundarverðlaunin þar fær forsætisráðherra - þrefalt húrra og allt það. Eitt ár í tekjujöfnun, ef fjármagnstekjur eru teknar með. Ef fjármagnstekjur eru undanskildar er hins vegar tekjugliðnun og það eina sem er hægt að fullyrða nokkuð um er að árið 2018 var slæmt fyrir fjármagnseigendur, ekki að jöfnuður hafi aukist. Forsætisráðherra beitti því klassískri blekkingu í flutningsræðu sinni í upphafi árs, að ljúga með tölfræði, að velja mælikvarða úr gögnunum til að mála mynd sem lítur bara vel út en er ekki rétt þegar betur er að gáð.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé rétti tíminn núna til að bretta upp ermar þegar við horfum á stöðuna í hagkerfinu og þau ótvíræðu merki kólnunar sem sjást víða. Það er að hægja verulega á í ferðaþjónustu og talað um hagræðingarár þar á þessu ári. Það er sömuleiðis að hægja verulega á í byggingariðnaði, jafnvel talað um umtalsverðan samdrátt í byggingarframkvæmdum á þessu ári, og ljóst að víða þar sem litið er verður árið 2020 nokkuð rólegt ár. Þá er tækifæri til að auka verulega í opinberar fjárfestingar og þar er af nógu að taka hvað tækifærin varðar. Fyrir utan nauðsynlega uppbyggingu í heilbrigðiskerfinu og fjölgun hjúkrunarrýma er alveg ljóst að við höfum engan veginn haldið í við aukna umferð á þjóðvegum landsins samhliða mikilli fjölgun ferðamanna. Þar getum við svo sannarlega aukið verulega í og fréttir undanfarinna vikna af tíðum slysum á þjóðvegum landsins sýna að svo sannarlega er ekki vanþörf á og ekki síður að við aukum vetrarþjónustu á þjóðvegum og helstu umferðarleiðum landsins. Því til viðbótar eru fréttir af rafmagnstruflunum og rafmagnsleysi samhliða óveðrinu fyrir skemmstu brýn áminning um nauðsyn þess að ráðast í víðtæka uppbyggingu í dreifikerfi raforku. Staðreyndin er, herra forseti, að opinberar fjárfestingar hafa verið sveltar úr hófi fram í áratug. Jafnvel þó að núverandi ríkisstjórn hafi lítillega aukið þar í nær það engan veginn að vinna upp þann mikla slaka sem hefur skapast í opinberri fjárfestingu á þessum áratug. Því væri rétt við þessar kringumstæður að taka upp fjárlög ársins 2020 og bæta a.m.k. 30 milljörðum á ári við opinberar fjárfestingar og horfa til næstu tveggja til þriggja ára með 30 milljarða aukningu til að ráða bót á þeim mikla skorti sem orðið hefur í innviðauppbyggingu á undanförnum áratug [[Forseti hringir.]]og lyfta undir með hagkerfinu þegar það er að kólna.
Virðulegi forseti. Til er fólk sem finnst frelsið ekki skipta neinu sérstöku máli. Það er ákveðin afstaða. Sjálfum finnst mér frelsið skipta næstum því öllu máli en svo er til fólk sem talar um mikilvægi frelsisins á tyllidögum, t.d. í kosningabaráttu, en sér sér hins vegar ekki fært að styðja frelsismálin þegar þau eru lögð fram. Það má spyrja: Er mikilvægt eða er það ekki mikilvægt að íbúar Íslands hafi frelsi til að syngja? Ef ekki, ókei, þá er það ákveðin afstaða. En sá hlýtur að styðja frumvarp Pírata sem er til umræðu á eftir um þjóðsöng Íslendinga sem finnst frelsi skipta máli Er mikilvægt eða er það ekki mikilvægt að íbúar landsins geti bruggað bjór á eigin heimili til eigin neyslu án hótana um sex ára fangelsisvist? Ef ekki, ókei, þá er það ákveðin afstaða. En sá skal styðja annað frumvarp Pírata sem er til umræðu á eftir um heimabruggun sem finnst frelsi mikilvægt. Er mikilvægt eða er það ekki mikilvægt að íbúar landsins hafi sjálfsákvörðunarrétt yfir eigin líkama og ákveði alfarið sjálfir hver gerir hvað við þann líkama? Ef ekki, ókei, þá er það ákveðin afstaða en sá eða sú sem segist aðhyllast einstaklingsfrelsi, jafnvel bara í grundvallaratriðum, hlýtur að styðja frumvarp Pírata um afglæpavæðingu vímuefnaneyslu. Sá eða sú sem styður það ekki hefur ekki efni á því að predika yfir öðrum um einstaklingsfrelsi. Hér hef ég aðeins talið upp nokkur frelsismál Pírata sem hefur reynst þrautin þyngri að afla stuðnings við úr átt þeirra sem gaspra hæst um frelsið á tyllidögum, nefnilega Sjálfstæðisflokksins. Þar á bæ virðist talað um frelsið sem einhverja rómantíska draumsýn úr fornsögum sem komi þó ekki neinu í nútímanum og raunveruleikanum við. Ég kalla eftir því að sjálfskipaðar frelsishetjur Sjálfstæðisflokksins taki eitthvað af þeirri orku sem fer í að opinbera aðra sem svokallaða vinstri menn og nýti hana til að vinna með Pírötum og öðrum að vegi og virðingu frelsisins sem við flest hér segjumst í það minnsta elska svo heitt.
Herra forseti. Mig langar að ræða aðeins tillögu til þingsályktunar sem ég hyggst leggja fram á næstunni um mótun heildstæðrar stefnu um afreksfólk í íþróttum. Þessi tillaga hefur verið flutt áður en ég legg hana nú fram lítið breytta. Staðreyndin er sú að afreksíþróttir hafa skipað veglegan sess meðal landsmanna og afreksíþróttafólkið okkar hefur verið góð landkynning á erlendri grund. Við vitum öll af og tölum gjarnan um mikilvægi þess að börn og ungmenni hafi góðar fyrirmyndir. Fyrirmyndir á þessu sviði eru ómetanlegar fyrir allt forvarnastarf og uppbyggingu íþrótta- og æskulýðsmála. Þessa þætti má eiginlega telja mikilvægari nú en nokkru sinni fyrr þegar fyrir liggja niðurstöður kannana sem sýna að rúmlega 80% íslenskra ungmenna og barna á aldrinum 11–17 ára hreyfa sig ekki nægilega mikið á degi hverjum. Það hefur ekki eingöngu áhrif á líkamsburði heldur líka þroska heilans. Síðasta áratug hefur íslenskt afreksfólk vakið athygli á slæmri fjárhags- og réttindastöðu sinni og í desember sl. skrifaði hópur slíks afreksíþróttafólks undir beiðni til menntamálaráðherra og annarra sem málið varðar um að vinna í launa- og réttindamálum afreksfólks hér á landi. Í þingsályktunartillögunni sem ég mun leggja fram er lagt til að ráðherra verði falið að móta slíka heildstæða stefnu um afreksfólk í íþróttum, stefnu sem feli í sér bæði faglegan og fjárhagslegan styrk. Mikilvægt er að stefna verði unnin í samvinnu við Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands og sveitarfélög til að tryggja að sem flestir taki þátt í vinnunni. Þannig eru mestar líkur á því að svona stefna geti orðið öflugur grunnur að mikilvægum stuðningi við afreksfólkið okkar sem skilar sér síðan í átt að því sem við viljum ná fram fyrir ungmennin okkar, hvatningu til að hreyfa sig og taka þátt í heilbrigðum lífsstíl. Tillagan er tilbúin og ég vænti þess og óska að þetta mál fái góðan framgang í þinginu. Það væri virkilega í takt við mikilvægi málsins.
Herra forseti. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson vék hér áðan að mælingum sem varða jöfnuð og tekjuskiptingu og þess háttar. Ég þarf einhverja frekari greiningu á ræðu hans til að átta mig á því nákvæmlega hvað hann var að fara. Ég kom bara inn í hana miðja þannig að ég ætla ekki að tjá mig um efni hennar en þakka honum þó fyrir að vekja máls á þessu. Það vakti athygli að nú fyrir jólin kom frétt frá Hagstofunni þar sem greint var frá því að þegar horft er til tekjuskiptingar væri jöfnuður hér meiri en í öllum löndum Evrópu, að Slóveníu og Slóvakíu undanskildum. Ísland er sem sagt þar í efstu röð og hefur verið um nokkurt skeið og hefur frekar bætt stöðu sína að þessu leyti, mælt á mælikvarða hins svokallaða Gini-stuðuls sem er ákveðin aðferð til þess að mæla misskiptingu eða jöfnuð í samfélögum og eins á annan mælikvarða sem er miðaður við tekjutíundir eða tekjubil. Báðar þessar niðurstöður sýndu sterka stöðu Íslands að þessu leyti. Ég held að það sé mikilvægt að við höfum þetta í huga því að það gerist æðioft, bæði í þessum sal og annars staðar, að haldið er fram fullyrðingum annars vegar um það að hér sé misskipting að aukast, sem ekki er hægt að renna neinum stoðum undir með tölfræðilegum athugunum, og hins vegar að hér sé misskipting meiri en í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Hafi hv. þm. Björn Leví Gunnarsson slíkar upplýsingar verðum við að skoða þær en þær stangast á við samræmdar mælingar sem Hagstofa Íslands og fleiri aðilar framkvæma.
Hæstv. forseti. Rúmlega 80.000 börn sem búa á Íslandi verða fyrir líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi fyrir 18 ára aldur samkvæmt tölum UNICEF. Samtökin hafa hrundið af stað ofbeldisvarnarátaki sem nefnist Stöðvum feluleikinn. Þegar umrædd tölfræði var birt í maí 2019 boðaði Ásmundur Einar Daðason, hæstv. félags- og barnamálaráðherra, tilteknar aðgerðir, þar á meðal að setja af stað tilraunaverkefni þar sem áhersla yrði á að greina upplýsingar þvert á kerfi sem benda til óviðunandi aðstæðna barna og markvissar mælingar á velferð barna á ákveðnu svæði. Þessum verkefnum var komið á fót í lok júní 2019. Í gær tilkynnti sami ráðherra síðan um stofnun miðstöðvar sem mun hafa það að markmiði að halda utan um upplýsingar er varða ofbeldi gegn börnum. Miðstöðin mun hafa það hlutverk að vera stjórnvöldum til ráðgjafar og leggja fram tillögur um mótun stefnu og aðgerðir í þessum efnum. Rekstur miðstöðvarinnar verður í höndum Barnaverndarstofu og stjórnvöld á hverjum tíma munu hafa aðgengi að þessum upplýsingum og faglegri ráðgjöf við stefnumótun í málaflokknum. Auk þess hefur hæstv. ráðherra Ásmundur Einar Daðason ákveðið að fela Barnaverndarstofu að kortleggja og greina þær upplýsingar sem eru til varðandi ofbeldi gegn börnum og leitað til annarra opinberra aðila til að fá sem gleggstar upplýsingar og mynd af stöðu mála svo hægt sé að móta stefnu og aðgerðir með það að markmiði að uppræta ofbeldi gegn börnum á Íslandi. Að lokum, herra forseti, langar mig að vekja athygli á þingsályktunartillögu sem ég hef mælt fyrir og hefur verið send til umsagnar sem fjallar um réttindi barna til að þekkja uppruna sinn. Í henni felst að dómsmálaráðherra verði falið að semja löggjöf sem tryggi þeim börnum sem getin eru með kynfrumugjöf sjálfstæðan rétt til að þekkja líffræðilegan uppruna sinn. Þetta mál hefur verið til meðferðar hjá, að ég held, hv. velferðarnefnd um nokkurn tíma. Ég hvet nefndina til að taka málið til meðferðar og klára það þannig að hægt sé að afgreiða það hér vegna þess að hin Norðurlöndin eru nú þegar mun framar en við á þessu sviði.
Herra forseti. Náttúruvá er margs konar hér á landi og hefur oft reynt illa á okkur. Það eru t.d. ýmiss konar flóð, snjóflóð og sjávarflóð og flóð í ám. Við notum þennan vettvang gjarnan til að minna á ein og önnur verkefni og mig langar að minnast sérstaklega á sjávarflóð. Þau stafa annars vegar af hækkandi sjávarborði sem getur verið allt upp í þrjá, fjóra millimetra á ári og eykur heldur í hraðann, og flóðbylgjum, sem ég vil minnast á, vegna jarðskjálfta eða snjóflóða eða skriðu í sjó fram. Við vorum minnt harkalega á einmitt svona flóðbylgjur bæði á Suðureyri og að hluta til á Flateyri í kjölfar harkalegra snjóflóða sem þar fóru í sjó fram. Ég tel að við verðum að undirbúa átak í að hækka og reisa sjávarvarnargarða víða um land næstu áratugi, leggja fram bæði fjármuni og styrkja sjóði. Þetta snýst um ofanflóð, sjálf snjóflóðin, sjávarflóð vegna flóðbylgja og annarra orsaka og svo árflóð. Við þurfum að sameina þá sjóði sem um ræðir í svokallaðan hamfarasjóð sem ekki er búið að gera enn. Þetta tengist jafnvel eldgosum og jarðskjálftum einnig. Það þarf að kosta rannsóknir, sameina þær á einn stað og eins varnirnar sjálfar. Fyrsta skrefið, eins og ég nefndi áðan, er að hækka núverandi garða. Það þolir enga bið og þarf að gera á mörgum stöðum á landinu, ekki bara þar sem er snjóflóðahætta heldur einnig þar sem eru láglendar strendur. Að lokum langar mig að minna á að okkur vantar líka þyrlupalla við bæi þar sem eru sjúkrahús, á borð við Ísafjörð, Neskaupstað og Vestmannaeyjar. Það er gott að hafa varðskipið Þór fyrir vestan þegar á bjátar en það þarf að gera heldur betur og hafa forvarnir og fyrirhyggju í fyrirrúmi.
Herra forseti. Ég gerði að umtalsefni í fjárlagaumræðunni síðastliðið haust að stjórnmálamenn kæmu æ minna að fjárlagagerð og æ minna að því að útdeila því sem fram kemur á fjárlögum hverju sinni. Það vill svo til að ég get gert þá játningu hér að árið 2015, í árslok, tók ég þátt í því að samþykkja lög um opinber fjárlög sem er líklega ein stærsta tilfærsla á valdi frá stjórnmálunum til embættismanna sem enginn hefur kosið. Á svipuðum tíma voru allar markaðar tekjur og sértekjur settar undir einn hatt og duttu allar ofan í sama svartholið í fjármálaráðuneytinu. Hvers vegna er ég að gera þetta að umtalsefni? Jú, það er vegna ástands sem nú er uppi í ofanflóðasjóði. Það vill þannig til að í einu af mínum fyrri lífum sá ég um og hafði eftirlit með innstreymi í þann sjóð. Árið 2013, þegar ég steig upp úr þeim stól, var sá sjóður býsna digur og geymdur í Seðlabankanum. Með þeim breytingum sem gerðar voru hvarf þessi sjóður ásamt fleirum inn í eitthvert svarthol í Seðlabanka. Samt sem áður er stjórn yfir sjóðnum. Það eru starfsmenn þar, eða starfsmaður, en ekki virðist hafa verið hljómgrunnur fyrir því sem þeir ágætu menn höfðu fram að færa vegna þess að peningarnir eru til og voru til og það var ekkert að vanbúnaði að gera nauðsynlegt átak í því að byggja upp ofanflóðavarnir. Þetta ætti að vera okkur til lærdóms um að það kann ekki alltaf góðri lukku að stýra að færa vald frá stjórnmálum til embættismanna sem ekki eru kosnir. Það kann heldur ekki góðri lukku að stýra þegar eftirlitshlutverk þingmanna er gert erfiðara eins og í þessu tilfelli. Menn virðast ekki hafa gert sér grein fyrir því að þarna er nóg fé til til að vinna nauðsynlegar endurbætur.
Virðulegur forseti. Máttarvöldin hafa verið dugleg að minna á sig undanfarnar vikur og hafa vakið athygli okkar á því hvar við erum sett niður á jarðarkringlunni. Skemmst er að minnast veðurofsa fyrir rúmri viku og snjóflóðahrinu fyrir vestan. Þar bíður mikið uppbyggingarstarf en enginn bilbugur er á heimamönnum. Stjórnvöld þurfa að koma að með skjótum og markvissum hætti. Fyrir nokkrum vikum setti óveður ýmislegt á skjön í þjóðfélaginu vítt og breitt um landið, samgöngutruflanir, fjarskiptarof, raforkutruflanir og skemmdir á mannvirkjum. Í ljós komu alvarlegir veikleikar á ýmsum þáttum innviða sem almenningur trúði að væru í sæmilegu standi. Í kjölfarið reis upp alda gagnrýni og meiningar heyrðust um að stjórnvöld hefðu sofið á verðinum. Mannvirki hefðu átt að vera betur varin, viðhald á dreifi- og flutningskerfi orku hefði ekki verið fullnægjandi og ekki í samræmi við vaxandi kröfur og vaxandi þörf. Fjarskiptakerfi eru ekki í samræmi við kall tímans. Núna er engu að síður úrvinnslan mikilvæg sem og framtíðin. Innviðir, hvort sem átt er við raforku, menntakerfi, samgöngur eða heilbrigðisþjónustu, eiga að vera þannig að sem minnstu máli skipti hvar fólk kýs að búa. Það er þó ekki þannig í dag. Ég velti því fyrir mér, og fleiri hafa svo sem tjáð sig á svipuðum nótum, hvort ástæða sé til að staldra við í tilefni þessara atburða, horfa til umgjarðar laga og reglugerða sem snúa að umhverfisvernd, skipulagi og úrskurðarferlum, hugsanlega að skilgreina hluta þessa upp á nýtt með sérstökum og skýrum áherslum á þjóðaröryggi og almannahagsmuni, að öll grunnkerfi okkar hringinn í kringum landið séu vel varin, þeim vel við haldið og standist allar eðlilegar kröfur. Sérstakt tillit verði í þessu sambandi tekið til íbúa landsbyggðar. Mín skoðun er, virðulegur forseti, að almenningur eigi það inni hjá löggjafanum að þessi atriði verði skoðuð nánar.
Virðulegi forseti. Flugvellirnir á Egilsstöðum og Akureyri eru grunnþjónusta í samgöngukerfi landsins sem tryggja almenningssamgöngur og þar með aðgang að grunnþjónustu. Þeir eru líka mikilvægir varaflugvellir vegna millilandaflugs og grunnur að nýjum fluggáttum inn í landið. Það kristallaðist í umræðunni þegar samgönguáætlun var lögð fram í lok síðasta árs að skerpa þarf sameiginlega sýn fyrir þessa flugvelli með heimamönnum. Þann 19. desember urðu svo tímamót í þessum málum með viljayfirlýsingu samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um frekari uppbyggingu á Akureyrarflugvelli til að styrkja völlinn sem hlið eða gátt til landsins í þágu svæðisins alls, Norðurlands og Austurlands, og íslenskrar ferðaþjónustu. Skipaður var aðgerðahópur til að vinna í samræmi við viljayfirlýsinguna. Honum er ætlað að gera tillögur um endurbætur á flugstöðinni til framtíðar, vinna greiningu á markaðssetningu á Norðurlandi sem áfangastað og loks að gera kostnaðaráætlun um mögulega stækkun eða endurbætur mannvirkja og þjónustu. Í hópnum eru fulltrúar ráðuneytanna tveggja, Akureyrarbæjar, SSNE, Markaðsstofu Norðurlands og Isavia. Fyrsta verkefni samstarfsins er að greina leiðir til að tryggja að flugstöðin geti sinnt sínu hlutverki. Það á að gerast hratt og hópurinn á að ljúka störfum fyrir lok mars 2020. Hópurinn hefur nú þegar fundað tvisvar sinnum. Þá er heimild í fjárlögum til samvinnuverkefnis, PPP-verkefnis, um endurbætur eða stækkun flugstöðvarinnar. Frágengið er að rekstur Egilsstaðaflugvallar færist til Isavia frá byrjun þessa árs og unnið er að útfærslu samningsins um það verkefni. Þar með myndast aukið svigrúm til að efla aðra innanlandsflugvelli innan rekstrarsamnings ríkisins og Isavia, m.a. um Akureyrarflugvöll. Samgönguáætlun er svo til meðferðar hjá umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis þar sem tækifæri gefst [[Forseti hringir.]]til að fara vel yfir nýja flugstefnu og skýra framtíðarsýnina enn betur.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í umræðu í þingsal um stöðu hjúkrunarheimila og Landspítala. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: „Einnig verður hugað að því að styrkja rekstrargrundvöll hjúkrunarheimila …“ Samkvæmt minni vitneskju hefur það ekki verið efnt heldur er miklu frekar takmarkað það fjármagn sem hjúkrunarheimilin eiga rétt á vegna aukinnar hjúkrunar íbúanna sem þar búa. Auk þessa eru greiðslur lækkaðar að raunvirði þriðja árið í röð og sætir það furðu þar sem vitað er að einstaklingar sem nú komast inn á hjúkrunarheimili búa við mun verri heilsu en fyrr. Þröskuldurinn er orðinn hærri og erfiðara er að komast inn á hjúkrunarheimili þrátt fyrir augljósa þörf. Hjúkrunarheimilin eru mikilvægur hlekkur í heilbrigðiskerfinu og þá erum við komin að spurningu um hvernig hæstv. heilbrigðisráðherra ætlar að auka gagnsæi í málaflokknum en algjört ógagnsæi má heita í framsetningu fjárlaga frá ári til árs varðandi daggjöld öldrunarstofnana. Það þarf að liggja skýrt fyrir hversu mikla hjúkrunar- og lækningaþjónustu hjúkrunarheimilin eiga að hafa. Þetta á sérstaklega við þegar hjúkrun hefur aukist - hjúkrunarþyngd eins og það er kallað. Hún hefur aukist og ég veit að heilbrigðisstarfsfólk innan hjúkrunarheimilanna hefur oftar en ekki gengið lengra en skylda þess kveður á um til þess eins að sinna og hlúa að íbúum heimilanna. Embætti landlæknis hefur einnig bent á að verulega þurfi að bæta mönnun fagstétta innan heimilanna og vegna þessa verður til sú tilhneiging að senda íbúa hjúkrunarheimila í auknum mæli inn á spítala. Þetta hefur orðið til þess að hinn svokallaði fráflæðisvandi, sem er ekki gott orð, er veruleiki sem veldur því að heilbrigðisstarfsmenn hjúkrunarheimila geta ekki hlúð að veikustu íbúunum sínum af öryggi. Ég nefni þetta þar sem staðan virðist verst á höfuðborgarsvæðinu. Flestir þeir sem þurfa á hjúkrunarheimili að halda liggja fastir inni á Landspítala sem er dýrasti kosturinn. Að þessu sögðu geri ég mér líka grein fyrir því að gera þarf betur gagnvart heimaþjónustu og hjúkrun og að þetta verður að haldast í hendur. Að lokum vil ég nefna að við í þingflokki Miðflokksins höfum enn á ný lagt fram tillögu um staðarvalsgreiningu fyrir nýtt þjóðarsjúkrahús og að samhliða þeirri athugun verði kannaður fýsileiki þess að nýta byggingar Landspítala við Hringbraut undir aðra heilbrigðisþjónustu en er þar nú, t.d. dvalar- og hjúkrunarheimili. Sumir leyfa sér reyndar að segja að stærsta hjúkrunarheimili landsins sé nú þegar við Hringbraut. Ég þakka enn á ný hæstv. ráðherra fyrir að taka vel í þessa sérstöku umræðu og ég mun fylgjast áhugasöm með svörum hennar sem og allra þeirra sem hér eru og vilja leggja málinu lið.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að setja þessi málefni á dagskrá sem er auðvitað viðfangsefni heilbrigðisráðuneytisins á hverjum einasta degi en líka umfjöllunarefni hér á Alþingi og í hv. velferðarnefnd. Hv. þingmaður óskaði eftir að ræða framlengingu samninga við hjúkrunarheimilin sérstaklega og styrkingu rekstrargrundvallar eins og kom fram í inngangi hennar og aukið gagnsæi í framsetningu fjárlaga varðandi daggjöld o.s.frv. Auk þess ræddi hv. þingmaður um það hvort leysa mætti hluta af vanda Landspítala með betri nýtingu stofnana í nágrenni Reykjavíkur. Ég tel rétt, áður en ég fer í að svara einstökum liður spurningarinnar, að árétta að í dag eru þrjú stór framkvæmdaverkefni sem varða heilbrigðiskerfið á fjármálaáætlun. Þannig er áætlað að verja um 5 milljörðum kr. í byggingu nýs Landspítala á árinu 2020 og 1,7 milljörðum í stórsókn í byggingu nýrra hjúkrunarheimila á þessu ári. Auk þess er á fjármálaáætlun ný legudeildarálma við Sjúkrahúsið á Akureyri sem er löngu tímabær, árið 2023 og 2024, þannig að á tíma áætlunarinnar er gert ráð fyrir alls 100 milljörðum í fjárfestingu á heilbrigðissviði. Við höfum aldrei í sögunni séð eins mikla uppbyggingu á þessu sviði, enda er hún löngu tímabær eftir vanrækslusyndir fyrri stjórnvalda. Við erum sem sagt á þessu tímabili að stíga mjög stór skref í mikilvægum byggingarframkvæmdum á kjörtímabilinu. Hvað varðar samningana þá hafa nú tekist samningar milli Sjúkratrygginga og rekstraraðila hjúkrunarheimila. Það var samið við hvern og einn aðila en samningarnir eru samhljóða og taka til 2.468 rýma og nema um 32,5 milljörðum kr. á verðlagi þessa árs. Samhliða þessum samningum hafa samningsaðilar og Samband íslenskra sveitarfélaga gert með sér samstarfssamning um fagleg málefni. Í honum felst m.a. að á samningstímanum verða raungögn um rekstur og rekstrarkostnað hjúkrunarheimila greind í samvinnu aðila og þannig undirbúin endurskoðun á rekstrargrundvelli þeirra í samræmi við bæði stjórnarsáttmálann sem hv. þingmaður nefnir en ekki síður ítrekaðar ábendingar hv. fjárlaganefndar, a.m.k. meiri hluta nefndarinnar, en ég geri ráð fyrir að minni hluti nefndarinnar hafi haft sömu ábendingar. Sú vinna er auðvitað forsenda þess að hægt sé að styrkja rekstrargrundvöllinn og ég bind mjög miklar vonir við þessa samvinnu, að þá hafi báðir aðilar eða allir aðilar, ef svo má að orði komast, vilja til að skýra betur hver grundvöllurinn er í raun, þ.e. hvaða þjónustu verið er að veita og hver raunkostnaður hennar er. Mönnunin er áskorun eins og annars staðar í heilbrigðisþjónustunni og það er mál sem er sérstaklega til skoðunar hjá mér. Það er sérstakt gæðaeftirliti á hjúkrunarheimilum í gegnum RAI-mat sem öllum hjúkrunarheimilunum hérlendis er gert að framkvæma a.m.k. tvisvar á ári. Í því mati er fjöldi gæðavísa vaktaður, m.a. þeir vísar sem gætu gefið til kynna afleiðingar mögulegrar undirmönnunar. Ef hjúkrunarheimili uppfylla ekki öll gæðaviðmið fá þau ábendingu um slíkt frá embætti landlæknis en gæðaeftirlit á hjúkrunarheimilum er öflugt og ekki ástæða til að ætla annað en að íbúar þar búi við öryggi. Vegna þeirrar miklu fjölgunar sem við sjáum fram á í hópi aldraðra á allra næstu árum leggjum við vaxandi áherslu á að aldraðir búi heima eins lengi og verða má og það er í samræmi við áherslur þeirra sjálfra. Það getur kallað á öðruvísi mönnun hjúkrunarheimila. Við þurfum að vera vakandi fyrir því að endurskoða mönnun og viðmið, styðja við faglegar undirstöður þeirra og ekki síður að endurskoða rekstrargrunn eins og áður segir. Ég hef sérstaklega styrkt Alzheimer-samtökin til að koma á fót jafningjafræðslu fyrir starfsfólk hjúkrunarheimila sem miðar að því að styrkja starfsfólk faglega í sinni þjónustu og sérstaklega í þjónustu við einstaklinga með heilabilun. Varðandi gagnsæi í framsetningu fjárlaga þá er það svo að lög um opinber fjármál segja til um það hvernig fjárlög eru sett fram og þá er ráðuneytið í sjálfu sér bundið af þeim. Framsetningin er samkvæmt lögum en með tilkomu laganna er verkefnum skipt á málefnasvið og málaflokka og fjárheimildum úthlutað í málaflokka í ákveðin verkefni, óháð því hver er rekstrar- eða þjónustuaðili. Það má velta því upp hvort fylgirit fjárlaga mætti vera greinarbetra en það er eitthvað sem mér finnst og skoðaði sjálf á sínum tíma meðan ég var að skoða þessi mál á vettvangi þingsins. Mikið hefur verið fjallað um útskriftarvanda Landspítalans síðustu vikur og sú spurning hefur oft komið upp hvort heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni geti hjálpað til. Það eru formleg samskipti milli forstjóra Landspítala og forstjóra annarra heilbrigðisstofnana og þar er átt í daglegum samskiptum við aðliggjandi heilbrigðisstofnanir um samstarf o.s.frv., en mér er ljóst að það er mikill faglegur metnaður meðal forsvarsmanna. Vegna þess að hv. þingmaður ræddi sérstaklega hér undir lokin hugmyndir Miðflokksins um að [[Forseti hringir.]]nýta byggingarnar við Hringbraut í öðru skyni, verðum við að gæta að því að um er að ræða afar sérhæfða hönnun og að mati þeirra sem best þekkja til sennilega [[Forseti hringir.]]flóknasta byggingarframkvæmd Íslandssögunnar sem er gerð til þess að vera meðferðarkjarni í hátæknisjúkrahúsi.
Herra forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar stendur, með leyfi forseta: „Skortur á hjúkrunarrýmum veldur auknu álagi á sjúkrahúsin og skerðir lífsgæði aldraðra. Fyrir liggur að þörf fyrir uppbyggingu er veruleg á næstu fimm árum. Ráðist verður í stórsókn í uppbyggingu og mun hún birtast í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. [...] Einnig verður hugað að því að styrkja rekstrargrundvöll hjúkrunarheimila.“ Í lok árs 2019 var gengið frá þjónustusamningum til 2022 milli Sjúkratrygginga Íslands og 40 hjúkrunarheimila sem forsvarsmenn segja mikla afturför. Ekki sé gert ráð fyrir fjármunum vegna aukinnar þjónustuþarfar þjónustuþega og muni greiðslur meira að segja lækka - lækka - vegna íbúa með sömu þjónustuþörf og áður. Þetta gallaða kerfi var sem betur fer aflagt með samningunum 2016 en er nú endurnýtt af núverandi ríkisstjórn. Samtökunum var stillt upp við vegg: Þið fáið þennan samning eða ekkert, hvernig sem stjórnvöld sáu nú fyrir sér að leysa stöðuna yrði enginn samningur. Það þarf að styrkja rekstrargrunn hjúkrunarheimila og það þarf líka að fjölga plássum og þar hafa einmitt Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu, þessir sömu rekstraraðilar, boðið fram aðstoð sína við að fjölga plássum um 70, án aukins tilkostnaðar, og um önnur 13, með litlum tilkostnaði, ef stjórnvöld, ríkisstjórnin, eru reiðubúin að ganga til samninga um þjónustuna. Því miður hafa stjórnvöld ekki verið tilbúin í það samtal. 83 pláss á einu bretti með litlum tilkostnaði er heilmikið. Vil ég því skora á hæstv. heilbrigðisráðherra að skoða þetta tilboð ígrundað. Það munar mjög mikið um 83 hjúkrunarrými. Það sparast heilmikill peningur annars staðar í kerfinu vegna sjúklinga sem teppa deildir spítala.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka framsögumanni fyrir þessa góðu og nauðsynlegu umræðu sem er nauðsynlegt að eiga hér í dag. Það er alveg ljóst, eins og kom fram í fyrstu ræðum, að á næstu árum þarf að fjölga dvalarheimilum allverulega. Það er verið að vinna í því. Það er t.d. verið að opna 99 herbergi á Sléttuvegi innan nokkurra daga eða vikna. Þau rými eru auðvitað kærkomin en það kemur í ljós að töluvert af þeim munu fara til að útrýma öðrum rýmum og við erum líka að fara nokkuð hratt í að gera það. Ég held að við verðum að leita annarra leiða í því hvernig við ætlum að annast eldri borgara á næstu árum. Það liggur fyrir að þeim er að fjölga gríðarlega. Þeim hefur fjölgað um u.þ.b. 60% frá aldamótum og við þurfum að leita nýrra leiða. Með það að markmiði höfum við þrír þingmenn, sá sem hér stendur og hv. þingmenn Guðjón S. Brjánsson og Ólafur Þór Gunnarsson, lagt fram þingsályktunartillögur um nýjar leiðir til þess að létta á dvalarheimilunum. Það er ein tillaga um heilsueflingu aldraðra, sem er nú reyndar komin nokkuð vel í gang mjög víða, sem seinkar komu aldraðra á heimilin. Það er aðgerðaáætlun gegn öldrunarfordómum, tillaga sem Ólafur Þór Gunnarsson flytur, og tillaga um afnám aldursviðmiðana sem gefur fólki frjálsræði til þess að ákveða hvenær það hættir að vinna. Öll þau atriði og fleiri eru leiðir til þess að mæta auknum fjölda eldri borgara á næstu árum sem við þurfum að annast og eiga skilið að eiga gott ævikvöld.
Virðulegur forseti. Vandinn er færri rými á hjúkrunarheimilum eða minni heimaþjónusta en þarf. Þetta er ekki nýtt vandamál. Við erum búin að vita þetta í mörg ár, búið að benda á þetta ítrekað í fjárlaganefnd. Þetta er hvorki ófyrirsjáanlegt né óleysanlegt. Þrátt fyrir það er ekki enn komin áætlun til að leysa þetta vandamál, merkilegt nokk, eftir öll þessi ár. Vandamálin eru hins vegar fleiri, t.d. að það er ekki verið að uppfylla gæðakröfur landlæknis í samningum Sjúkratrygginga Íslands við aðila í velferðarþjónustunni. Það er eitt vandamál líka. Stærsta vandamálið er kannski þegar allt kemur til alls að þrátt fyrir að við vitum hvert vandamálið er þá er ekki verið að gera neitt til að leysa vandann. Vissulega eru verkefni í gangi en þau koma ekki til með að vera lausn. Þau munu ekki koma í veg fyrir neitt, þau passa upp á það að vandamálið versni kannski ekki. Við erum samt ekki viss um það, það gæti vel versnað. Það gæti batnað smávegis en það leysir ekki vandamálið. Virðulegi forseti. Við erum einfaldlega með stjórnvöld sem lofa en í verki eru efndirnar: Engar framfarir. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, fyrir að hefja máls á þessu og þakka fyrir að taka þátt í umræðunni. Á vef Sjúkratrygginga Íslands er frétt frá 15. janúar sl. um að Sjúkratryggingar hafi undirritað 43 samninga um rekstur og þjónustu hjúkrunarheimila á landinu til tveggja ára en samningslaust var um þjónustu þeirra á árinu 2019. Samhljóða samningar voru gerðir við hvern rekstraraðila hjúkrunar- og/eða dvalarrýma en ekki rammasamningur við Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu og Samtök íslenskra sveitarfélaga eins og tíðkast hefur. Samningar ná alls til 2.468 hjúkrunar- og dvalarrýma og nema um 32,5 milljörðum kr. á ári á verðlagi ársins 2020. Þetta er í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem áhersla er lögð á stórsókn í uppbyggingu hjúkrunarrýma og ætlunin er að styrkja rekstrargrundvöll hjúkrunarheimilanna og efla aðra þjónustuþætti, svo sem endurhæfingu, heimahjúkrun og dagþjálfun. Virðulegi forseti. Síðastliðnar tvær vikur hefur mikið verið rætt um erfiðleika á bráðadeild Landspítalans. Talað er um fráflæðisvanda Landspítalans og hið aukna álag sem fylgir honum. Veikir, aldraðir einstaklingar liggja inni, bæði á bráðadeildum og eins á öðrum deildum spítalans, þar sem ekkert hjúkrunarrými hefur verið laust. Nú hillir undir opnun hjúkrunarrýmis á Sléttuvegi sem léttir á biðlistunum en þörfin er mikil. Á sjúkrahúsinu á Akranesi eru 15 biðrými sem hafa verið nýtt meðan verið er að byggja upp hjúkrunarrými á höfuðborgarsvæðinu. Með tilkomu nýs rýmis við Sléttuveg verða þessi biðrými lögð niður. Það hefði kannski verið ráð að halda þeim opnum. Þessi deild er vel mönnuð og því ekkert að vanbúnaði að halda þeim opnum áfram. Enda þótt verið sé að opna ný rými hér er þörfin næg, sérstaklega í ljósi þess að biðlisti eftir hjúkrunarrýmum á Akranesi hefur lengst töluvert og er þar um fleiri staði að ræða. En það er verið að vinna í þessum málum og hefur gengið ágætlega hingað til.
Herra forseti. Í óundirbúnum fyrirspurnatíma í gær lét hæstv. heilbrigðisráðherra þau orð falla að sem betur fer væri til stefna um heilbrigðismál sem samþykkt hefði verið á Alþingi í júní á síðasta ári og notið hefði stuðnings þingmanna sem væru „þeirrar skoðunar að heilbrigðismál væru málaflokkur sem væri ekki sérstaklega vel til þess fallinn að geyma í skotgröfum heldur væri betra að um hann gilti samstaða til lengri framtíðar“. Þessi orð eru svo sem í takt við þær skammir sem fagfólk í heilbrigðiskerfinu hefur fengið frá ráðherra fyrir að tala opinberlega um vandann sem er til staðar. Það virðist nefnilega sem dauðaleit standi yfir að blórabögglum utan þess hóps sem raunverulega ræður för og ber þar með ábyrgð á stöðunni. Staðreyndin er sú að það var ekki síst vegna meðferðar heilbrigðisráðherra á málefnum sem varða öldrunarmál, þar með talin hjúkrunarheimili, sem við í Viðreisn sátum hjá í atkvæðagreiðslu um heilbrigðisstefnuna. Þó að hægt sé að taka undir margt sem þar kom fram er enn hægt að gera veigamiklar athugasemdir vegna þess sem ekki er þar. Öldrunarþjónusta er ekki hluti af heilbrigðisstefnu ráðherra. Orðið hjúkrunarheimili kemur aldrei fyrir enda kom fram í umsögn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, sem í eru flest hjúkrunarheimili, gagnrýni á það samráðsleysi sem viðhaft var við gerð stefnunnar. Þeirri gagnrýni var svo svarað af hálfu heilbrigðisyfirvalda, m.a. á fundum velferðarnefndar, á þann hátt að það kæmi að þessu síðar. Nú er spurningin: Hvenær kemur að hjúkrunarheimilunum? Hvenær kemur að öldrunarmálunum? Á maraþonfundi velferðarnefndar með hinum ýmsu fagaðilum innan heilbrigðiskerfisins í síðustu viku kom m.a. fram hjá fulltrúum Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu að þeim þætti lítið leitað til þeirra um ráð og hugmyndir að lausnum varðandi öldrunarmál, t.d. samspil hjúkrunarheimila, heimaþjónustu og sjúkrahúsþjónustu, þann mikla vanda sem við stöndum frammi fyrir núna. Við vitum að þessir aðilar eru almennt lausnamiðaðar enda eiga þeir ekki bakhjarla í ríki eða borg. Þeir hafa hins vegar yfirgripsmikla þekkingu og yfirgripsmikla reynslu. [[Forseti hringir.]] Ég hvet hæstv. ráðherra til að leita ráða hjá þessum aðilum sem best þekkja til. Þetta hljóta að vera bandamenn okkar í þeirri áskorun sem við stöndum frammi fyrir. Þetta ættu a.m.k. að vera bandamenn okkar og ég ætla að ljúka máli mínu á að vísa í orð [[Forseti hringir.]]hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, formanns velferðarnefndar, sem las hér upp úr minnisblaði frá þessum sömu samtökum.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur fyrir þessa umræðu og ráðherra að taka þátt í henni. Það hefur komið hérna þetta ljóta orð, fráflæðisvandi. Maður getur varla sagt þetta, þetta er svo ljótt orð. En ég held og ég er eiginlega sannfærður um að það hafi verið einhver misskilningur um þetta orð. Það átti að vera fáfræðivandi ríkisstjórnarinnar, þaðan komi þetta. Og ég get rökstutt það vegna þess að það hefur aldrei verið gerð nákvæm kostnaðargreining. Hvað kostar öll þjónusta við einstakling sem þarf á hjúkrunarheimili að halda? Þetta hafa Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu gert kröfu um því að þau hafa bent á það ár eftir ár að við erum að skera niður og þau fá ekki þá fjármuni sem til þarf. Nú er þetta komið á það stig að þeir eru farnir að tala um að það þurfi að senda einstaklingana á sjúkrahús sem er rosalega dýr kostur og er eiginlega fáránlegur kostur. Ráðherra kom inn á það að efla heimahjúkrun. Jú, það væri nú rosalega flott en þar hefur komið upp alvarlegur vandi. Þegar fólk hefur verið útskrifað af sjúkrahúsi, eldri borgarar, komnir heim og eru kannski einir og þeir geta sér enga björg veitt, eiga ekkert í ísskápnum til að borða, enginn fylgist með þeim og ekkert eftirlit. Einstaklingar sem eru eiginlega einir heima og svelta. Þar er stórt vandamál og það þarf auðvitað að laga. Það er af nógu að taka. Þetta er vandamál sem þarf að leysa en þessi ríkisstjórn getur það greinilega ekki.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem ég tel afar tímabæra. Þar er ég aðallega að tala um vanda hjúkrunarheimila vítt og breitt um landið. Ég læt nægja hér í þessari ræðu að fjalla aðeins um hann, enda af nógu þar að taka. Nú eru að verða tvö ár, herra forseti, frá því að samningaviðræður Sjúkratrygginga ríkisins, Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu og Sambands íslenskra sveitarfélaga sigldu í strand. Síðan hafa enga viðræður verið í gangi. Svörin eru þau að stökum hjúkrunarheimilum sé frjálst að semja sérstaklega um sína þjónustu. Hér virðist ríkið beita sömu aðferð og strúturinn: Þegar hann hræðist eitthvað stingur hann hausnum í sandinn. Landsmenn eru almennt að eldast, meðalaldur fer hækkandi, en sem betur fer er heilsa eldra fólks að verða betri. Það getur verið lengur inni á heimilum sínum og það viljum við öll. En þegar heilsan fer að bila eiga eldri borgarar auðvitað rétt á því að fara inn á slík heimili þar sem annast er um þá með viðunandi hætti. En í stað þess, eins og allir vita, hefur veikt eldra fólk verið sett inn á spítalana með tilheyrandi kostnaði. Þessum vanda verður auðvitað að taka á og það verður líka að taka á vanda hjúkrunarheimila og semja við hjúkrunarheimilin um þá þjónustu sem þau veita. Samkvæmt úttekt óháðra aðila er sú þjónusta dýrari en ríkið greiðir fyrir í dag. Ég skora á hæstv. heilbrigðisráðherra að ganga til samninga við málsvara þessara heimila í þessa veru.
Herra forseti. Eins og komið hefur fram í máli annarra þingmanna var nýlega gert samkomulag milli Sjúkratrygginga og rekstraraðila hjúkrunarheimilanna. Hluti af því samkomulagi um rekstur heimilanna er að farið verði í heildstætt mat á rekstrargrunni hjúkrunarheimilanna eins og margir þingmenn hafa tæpt á. Þetta er grundvallaratriði og er m.a. í stjórnarsáttmálanum af því að menn þurfa náttúrlega að byggja á raunupplýsingum þegar þeir meta kostnaðinn. Farið hefur verið yfir ýmislegt hérna, m.a. hefur því verið haldið fram að ríkisstjórnin hafi ekkert gert í að ráðast á vandann. Auðvitað er það ekki rétt. Til dæmis er hægt að benda á að á tíma þessarar fjármálaáætlunar er gert ráð fyrir að byggð verði 780 hjúkrunarrými, þar af 560 ný. Það eru alveg nokkur pláss. Ég held að það séu fleiri pláss en nokkurn tímann hafa verið byggð á fjögurra ára tímabili á Íslandi. Meginmálið er kannski að við þurfum nýja hugsun í þennan málaflokk. Við getum ekki haldið endalaust áfram með sama módelið og haldið að lausnin verði að byggja endalaust fleiri hjúkrunarrými. Við erum þegar komin með fleiri hjúkrunarrými á haus en nágrannalöndin þrátt fyrir að við séum töluvert yngri þjóð. Það hefur raunar verið þannig árum saman. Einhvers staðar er vitlaust áætlað og vitlaust gefið í þessu kerfi. Stóri fíllinn í herberginu er líklega hvað við notum lítið af fjármagni okkar í heimahjúkrun og heimaþjónustu. Þar þurfum við að gera stórátak og þar er sennilega tækifærið [[Forseti hringir.]]sem við sem samfélag höfum bæði til þess að bæta þjónustuna og verja fjármunum af skynsemi, þessum þjónustuþegum til heilla.
Herra forseti. Mér heyrðist hæstv. ráðherra tala um vanrækslulista fyrri ríkisstjórnar. Nú vona ég að hún sé það metnaðarfull að hún vilji ekki skilja eftir sjálfa sig langan vanrækslulista. Það er auðvitað góðra gjalda vert að við byggjum ný rými en það er til lítils ef við útvegum ekki fjármagn til að reka þau. Það er innbyggður rekstrarhalli í kerfinu eins og það er í dag og þetta er sérstaklega óréttlátt vegna þess að rekstraraðilar eru nokkrir. Við erum t.d. með sjálfseignarstofnanir og einkaaðila, við erum með sveitarfélög og síðan eru önnur hjúkrunarheimili rekin af heilbrigðisstofnunum. Þetta er svo mikil mismunun á milli sveitarfélaga að við það verður ekki unað. Ef við tökum t.d. Akureyri þá greiðir bærinn um 400 millj. kr. á hverju einasta ári sem þarf þá að taka úr annarri þjónustu, lögbundinni eða ólögbundinni, af börnum og unglingum, úr menningu, listum, íþróttum. Ef við tökum Vopnafjörð þar sem er lítið hjúkrunarheimili, þá dóu þrír á síðasta ári. Við það minnkaði fjármagnið en það þurfti náttúrlega sama mannskap til að reka heimilið áfram. Þetta leggst á sveitarfélögin og þetta er óboðlegt. Vanrækslulisti hæstv. heilbrigðisráðherra verður svo sannarlega hafður í huga þegar næsta ríkisstjórn tekur við ef hún ekki leysir þetta vandamál.
Virðulegi forseti. Það hefur komið skýrt fram og er öllum ljóst að öldrun þjóðarinnar er hluti af því sem eykur álagið í heilbrigðiskerfinu almennt. Það er margt gott verið að gera og þessi ríkisstjórn og stjórnvöld undanfarinna ára hafa lagt mikla áherslu á að byggja upp hjúkrunarrými, hvíldarrými, styrkja heimahjúkrun, fjölga rýmum fyrir heilabilaða og annað, sem er allt mjög gott en tekur tíma. Öll þessi góðu úrræði munu ekki koma í veg fyrir þörf á hjúkrunarrýmum. Sú þörf er gríðarleg og hún sýnir sig í því að hjúkrunarþyngdin er alltaf að aukast. Þetta er að verða meira og meira sjúkrahúsþjónusta, liggur mér við að segja. Þess vegna skiptir miklu máli að hjúkrunarheimilum sé gert kleift að sinna sem flestum sem best svo að það fólk sem er í hjúkrunarrýmum þurfi ekki að fara inn á bráðadeildir spítalanna. Miðað við þá hjúkrunarþyngd sem er í dag eru hjúkrunarheimilin langódýrasta úrræðið sem við höfum. Því tel ég að á meðan við erum að vinna að öllum þeim mikilvægu lausnum sem er verið að vinna að skipti gríðarlega miklu máli að nýta þær lausnir sem við höfum fljótt og vel, sem eru laus pláss í núverandi hjúkrunarrýmum, bæði hér innan höfuðborgarsvæðisins og í næsta nágrenni höfuðborgarsvæðisins, sem ég held að gæti létt álagið mikið, þar sem sólarhringurinn á bráðadeild kostar 210.000 kr., á lyflækningadeild 120.000–150.000 kr., á öldrunardeild 75.000 kr. miðað við um 35.000–40.000 á hjúkrunarheimilunum. Þannig að ég held að við ættum að reyna að nýta þau lausu pláss sem eru nú þegar á suðvesturhorninu til þess að fara vel með fjármunina í heilbrigðiskerfinu.
Virðulegi forseti. Aðeins áfram með skortinn á framförum. Nýr Landspítali var löngu tímabær. Að byggja nýjan Landspítala er ekki framför, það er uppgreiðsla á skuld. Við eigum í þeim vanda með hjúkrunarheimilin eða heimaþjónustuna að við erum ekki að byggja upp hagkvæmar rekstrarstærðir. Það hefur ítrekað verið bent á það í umfjöllun um þessi mál í fjárlaganefnd af aðilum innan velferðarfyrirtækja. Það er vissulega ekki vandalaust út af fyrir sig ef litið er til landsbyggðarinnar þar sem ekki er sjálfsagt að byggja 90 rýma hjúkrunarheimili. Það væri einfaldlega kannski stærra en svæðið kallar á en samt er þetta eitthvað sem þarf að huga að. Í umræðunni hefur verið notað orðið fráflæðisvandi og það er dálítið áhugavert að skoða notkun þess orðs. Ef maður fer á tímarit.is og flettir því upp sést að það er fyrst notað árið 1998, næst árið 2006 og 2013 kemur nýjasta hrina orðsins í þeirri birtingarmynd sem við glímum við núna. Þannig að vandamálið, eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, er ekki nýtt. Þetta er gamalt vandamál sem við erum enn að reyna að glíma við. Síðan þá hafa komið margar fjármálaáætlanir og mörg fjárlög og aldrei hefur verið lögð til lausn á þessu vandamáli. Við erum í ákveðnu sjálfskaparvíti. Það er búið að gera áætlanir og fjárlög síðan þá sem leysa þetta ekki. Ráðherra segist vera bundinn af fjármálaáætlun og fjárlögum í flutningsræðu sinni en gleymir því að ráðherra er hluti af meirihlutastjórn sem semur þessar sömu bindingu sem ráðherra kvartar yfir.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur þessa sérstöku umræðu um stöðu hjúkrunarheimilanna og Landspítala. Þetta er sannarlega þörf umræða þótt mér finnist hún á köflum hafa verið hér í dag býsna bölsýn, bölsýnni en þörf er á. Ég vil þakka hæstv. ráðherra hennar mikilvæga innlegg í umræðuna. Ég ætla að nefna fjóra þætti sem eru svo sannarlega skýr vísbending um að verið sé að mæta þessari miklu áskorun og það er sannarlega áskorun að byggja upp hjúkrun og endurhæfingu með vaxandi öldrun og aukinni hjúkrunarþyngd eins og fram hefur komið í umræðunni. Í fyrsta lagi má fara í fjárlögin, þótt þau séu ekki alltaf gagnsæ á öllum sviðum, og sjá aukin framlög, verulega aukin framlög, til hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu um 25% frá 2017–2020. Það er vissulega skýr vísbending um viðleitni, kraft og áhuga ráðherrans á að beita sér í þessum málaflokki. Í öðru lagi er búið að semja. Það má rekja þessa umræðu hér langt aftur til skýrslu Ríkisendurskoðunar 2014 þar sem talað er um að skilgreina þurfi þjónustuna vel og skýra mjög vel kröfur um magn og gæði. Þess vegna vil ég fagna því að búið sé að semja og í þriðja lagi fagna því sérstaklega að gerður hafi verið samstarfssamningur um fagleg málefni og greiningarvinnu sem er algjört lykilatriði í framhaldinu. Í fjórða lagi vil ég segja, og það hefur komið fram hjá mörgum í umræðunni og er þessi nýja nálgun: Við leysum ekki allt með því að byggja ný hjúkrunarheimili. Hæstv. ráðherra sagði síðast í gær í umræðu að við verðum að beita fjölbreyttari úrræðum og heimahjúkrun ekki síst.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu umræðu. Þegar við horfum á þann vanda sem blasir við okkur hvað hjúkrunarrými fyrir eldri borgara varðar er alveg ljóst að núverandi stefna er gjaldþrota. Hún verður ekki bara rakin til núverandi ríkisstjórnar. Þetta á sér talsvert lengri sögu. Það er talað um að vandinn verði ekki aðeins leystur með því að byggja ný hjúkrunarrými. Það má vel vera rétt en staðreyndin er sú að við höfum engan veginn haldið í við öldrun þjóðarinnar með byggingu nýrra rýma á undanförnum árum. Nettófjölgun hjúkrunarrýma á áratug er 90. Á sama tíma má ætla að þörfin hafi vaxið um 400–500 rými. Það endurspeglast líka í því að 400 manns biðu eftir hjúkrunarrými fyrir rúmu ári. Nýrri tölur höfum við ekki. Ríkisstjórnin boðar stórsókn í byggingu nýrra rýma en það er einfaldlega ekki verið að byggja þau. Þau eru hvergi á sjóndeildarhringnum og þessi vandi mun því bara vaxa á komandi árum. Á sama tíma stöndum við í stríði við rekstraraðila núverandi hjúkrunarrýma og erum að grafa undan rekstrargrundvelli þeirra með því að þrengja sífellt meira og meira að grunnrekstri þeirra. Það má benda á að flest hjúkrunarheimili á síðasta ári voru rekin með halla. Samtök þessara sömu rekstraraðila hafa lýst því yfir að nýgerður samningur sé lakari en sá sem í gildi var. Það er þrengt enn frekar að rekstrargrundvelli þessara rýma. Hvernig ætlum við þessum aðilum að taka við fleiri eldri borgurum inn í hjúkrunarrýmin á sama tíma og þau eru öll rekin með halla? Ef við rækjum almannatryggingar með sama hætti og við rekum hjúkrunarrými værum við að senda eldri borgurum þessa lands þau skilaboð í byrjun hvers árs hvenær þau mættu vænta þess að komast á eftirlaun, hvort það væri um sjötugt eða 75 ára. Auðvitað byggjum við ekki almannatryggingar upp þannig og við getum heldur ekki byggt upp [[Forseti hringir.]]hjúkrunarrýmaþjónustu með þessum hætti. Þetta eru réttindi fólks sem hefur greitt skatta og skyldur alla sína starfsævi hérna og okkur ber skylda til að hlúa vel að því á efri árum. Hér verðum við einfaldlega að standa okkur betur.
Virðulegur forseti. Við erum að tala um hjúkrunar- og dvalarrými. Það er svolítið sérstakt að Flokkur fólksins lagði fram tillögu á haustþingi um búsetuöryggi í dvalar- og hjúkrunarrýmum. Það væri aldeilis þörf á að styðja það þar sem þá væri gengið frá því í eitt skipti fyrir öll að það yrði skylda ríkisins að sjá til þess að fólk biði ekki endalaust eftir hjúkrunarrými. Það er einnig bið eftir svokallaðri hvíldarinnlögn og við vitum líka að það hafa verið stundaðir svokallaðir hreppaflutningar á eldri borgurum, hjón aðskilin og annar einstaklingurinn fluttur landshorna á milli. Við eigum alls ekki að haga okkur svona í nútímasamfélagi og verðum að leysa þennan vanda. Þá hefur Flokkur fólksins lagt fram tillögu til þingsályktunar um hagsmunafulltrúa aldraðra. Það segir sig sjálft af umræðunni hér í dag að ekki veitir af því að hafa einstakling sem sér um og gætir hagsmuna eldri borgara þessa lands. Það er bara nauðsynlegt að sjá til þess. Ef þetta mál okkar verður samþykkt ber stjórnvöldum, eðli málsins samkvæmt, að fylgja lögunum. Að öðrum kosti gætum við orðið skaðabótaskyld gagnvart þeim sem hafa orðið fyrir tjóni vegna meints lögbrots. Ef stjórnvöld færu að settum lögum um búsetuöryggi í dvalar- og hjúkrunarrýmum, sem Flokkur fólksins lagði fram, bæri þeim skylda til að gera þetta. En það verður auðvitað ekki vegna þess að eins og ég sagði er aðalvandamálið Landspítalinn. Þar sitja inni eldri borgarar í dýrasta úrræðinu og svo virðist sem þessi ríkisstjórn sé tilbúin að henda krónunni og reyna að spara aurinn.
Hæstv. forseti. Ég þakka kærlega fyrir þá umræðu sem hefur farið hér fram. Mér finnst hv. þingmenn vera býsna hnitmiðaðir í sínum skoðunum og leggja jafnvel til lausnir. Ég hef auðvitað fleiri spurningar eftir þessa umræðu en ég hafði áður, liggur við. Hæstv. ráðherra sagði okkur að það væru formleg samskipti milli Landspítala og annarra stofnana. Mér þætti vænt um að fá að heyra hvaða samskipti það eru og hvenær vænta megi svara. Síðan er staðan sú að ef ekki hefði verið samið við þessi hjúkrunarheimili beint, getum við þá lesið það út úr því að þau hefðu hreinlega ekki fengið krónu? Er þetta enn einn plásturinn? Af hverju var ekki samið við Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu? Af hverju var valið að fara um leið að semja beint við þessi hjúkrunarheimili? Það hlýtur að liggja eitthvað undir, að ætlunin sé að gera einhverja aðra hluti í framhaldinu. Síðan vil ég endilega nefna að við stöndum einnig frammi fyrir því að það er búið að skera niður endurhæfingu. Það eitt og sér, að efla endurhæfingu, myndi skipta miklu máli vegna þess að rannsóknir sýna að fólk sem nýtur þess að fá endurhæfingu fer jafnvel ekki eins fljótt inn á hjúkrunarheimili og áður. Að lokum þetta: Rými á bráðadeild Landspítala er upp á 210.000 kr. sólarhringur. Legurými á legudeild og lyflækningadeild 150.000 kr. Hjúkrunarheimili eru í kringum 40.000 kr. sólarhringurinn. Þetta finnst mér segja allt sem segja þarf. Eitt í allra síðasta sinn: Hvernig er með þessi nýju rými sem hæstv. ráðherra ræddi hér? Koma þau á þessu kjörtímabili eða því næsta?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna. Það eru nokkur mál sem standa út af. Ég vil byrja á því að segja að á tímabilinu 2009–2018 bættust í raun og veru við 144 hjúkrunarrými á tíu árum. Áætlunin sem núna er fjármögnuð í fjármálaáætlun gerir ráð fyrir 550–560 nýjum rýmum sem eru fjármögnuð á tíma fjármálaáætlunarinnar. Þannig að hér er um að ræða stórátak í þessum efnum. Ég tek undir það sem hv. þingmenn segja, það þarf að beita fleiri úrræðum. Þess vegna höfum við fjölgað dagdvalarrýmum markvisst. Þess vegna höfum við styrkt mönnun í heimahjúkrun. Þess vegna höfum við fjármagnað heilsueflandi móttöku í heilsugæslunni. Þess vegna höfum við lagt áherslu á stefnu í málefnum fólks með heilabilun og styrkt ýmis verkefni á því sviði. Þess vegna stendur yfir mótun stefnu í endurhæfingarmálum og þess vegna höfum við bætt við endurhæfingarrýmum á Sauðárkróki o.s.frv. Þetta eru nefnilega ekki mál sem verða leyst með einni aðferð. Þó er það þannig að það verður að taka til hendinni hvað varðar hjúkrunarrýmin og það erum við að gera. Varðandi stöðuna á Landspítala var það þannig fyrir rúmu ári að þar lágu 53 aldraðir inni á bráðadeildum, 53 einstaklingar sem voru með mat til þess að fá að leggjast inn á hjúkrunarrými en komust ekki þangað. Einu ári síðar eru þetta 40 manns þannig að það er í skrefum - sem eru allt of smá - verið að létta þunganum af Landspítalanum. Þegar við fáum núna 99 ný rými á Sléttuvegi og leggjum upp í heilsueflandi móttöku í heilsugæslunni og fleiri úrræði, [[Forseti hringir.]]fleiri sveigjanleg dagdvalarúrræði o.s.frv., þá stígum við einu skrefi nær lausninni. En ég vil brýna hv. þingmenn til að byggja sinn málflutning á staðreyndum í stað þess að halda því fram hér í ræðustóli Alþingis ekki sé verið að gera neitt til að leysa vandann því að það er rangt.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum á málefnasviði heilbrigðisráðherra vegna laga nr. 90/2018, um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Vinna við frumvarp þetta er framhald af vinnu sem hófst innan heilbrigðisráðuneytisins fyrir síðasta vorþing við að samræma löggjöf sem heyrir undir heilbrigðisráðherra nýjum persónuverndarlögum. Þetta er raunar vinna sem hefur staðið yfir í allnokkrum ráðuneytum í tilefni af þeim lagabálki. Á síðasta vorþingi lagði ég sem heilbrigðisráðherra fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar í tengslum við umrædda vinnu sem hv. þingmenn sem áttu sæti í velferðarnefnd þekkja. Nú legg ég fram frumvarp sem er ætlað að ljúka þeirri yfirferð. Undir málefnasvið heilbrigðisráðherra falla ýmis lög sem varða mikilvæg réttindi þar sem vinna þarf með persónuupplýsingar einstaklinga sem iðulega flokkast sem viðkvæmar persónuupplýsingar samkvæmt skilgreiningu persónuverndarlaga. Slík vinnsla er oft og tíðum nauðsynleg svo viðkomandi stofnun geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu. Mikilvægt er að skýr lagaheimild búi að baki vinnslu persónuupplýsinga en með persónuupplýsingum er átt við sérhverjar upplýsingar um persónugreindan eða persónugreinanlegan einstakling. Einstaklingur telst persónugreinanlegur ef unnt er að persónugreina hann beint eða óbeint, t.d. með tilvísun í auðkenni eins og nafn, kennitölu eða þætti sem einkenna hann í líkamlegu, lífeðlisfræðilegu eða erfðafræðilegu tilliti. Þessu frumvarpi er ætlað að tryggja að til staðar sé skýr lagaheimild fyrir nauðsynlegri vinnslu persónuupplýsinga af hálfu stofnana sem heyra undir heilbrigðisráðherra. Virðulegi forseti. Í frumvarpi því sem nú er mælt fyrir eru lagðar til breytingar á lögum um lífsýnasöfn og söfn heilbrigðisupplýsinga, nr. 110/2000, þar sem ætlað samþykki hins skráða fyrir vinnslu persónuupplýsinga er fellt brott. Þá eru lagðar til breytingar á lögum um landlækni og lýðheilsu, nr. 41/2007, þar sem embætti landlæknis eru veittar heimildir til vinnslu persónuupplýsinga til að geta sinnt lögbundnu hlutverki sínu. Einnig eru lagðar til breytingar á sóttvarnalögum, nr. 19/1997, þar sem tilteknum aðilum eru veittar heimildir til vinnslu persónuupplýsinga til að uppfylla lögbundnar skyldur sínar í þeim tilgangi að verjast alvarlegum heilsufarsógnum. Þá er lögð til breyting á lögum um brottnám líffæra, nr. 16/1991, þar sem tilteknum aðilum er veitt heimild til vinnslu persónuupplýsinga til að tryggja gæði og öryggi líffæra sem ætluð eru til ígræðslu. Lögð er til breyting á lyfjalögum, nr. 93/1994, þar sem Lyfjastofnun er veitt heimild til vinnslu á persónuupplýsingum til að uppfylla lögbundið hlutverk sitt, og einnig er lögð til breyting á lögum um lækningatæki, nr. 16/2001, þar sem Lyfjastofnun er veitt heimild til vinnslu persónuupplýsinga til að uppfylla lögbundið hlutverk sitt. Lögð er til breyting á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, þar sem heilbrigðisstofnunum er veitt heimild til aðgangs að gagnagrunni með upplýsingum um lyfjanotkun einstaklinga, og einnig er lögð til breyting á lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, þar sem heilbrigðisstofnunum er veitt heimild til vinnslu á persónuupplýsingum til að uppfylla skyldur sínar samkvæmt lögum. Fumvarpið var birt í samráðsgátt stjórnvalda og bárust umsagnir frá embætti landlæknis og Lyfjastofnun. Efnislega var tekið tillit til þeirra athugasemda sem bárust. Einnig bárust ráðuneytinu erindi frá Landspítalanum um þörf fyrir breytingu á lögum vegna vinnslu heilbrigðisstofnana á viðkvæmum persónuupplýsingum en fyrst og fremst vegna hlutverks Landspítala við umsjón og ábyrgð með greiðslu kostnaðar vegna S-merktra og leyfisskyldra lyfja. Það var einnig tekið tillit til þessa erindis við gerð frumvarpsins og er gerð grein fyrir þeim þáttum samráðsins í frumvarpinu. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins og leyfi mér að leggja til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um dómstóla, lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála. Með frumvarpinu er lagt til að settur verði á fót nýr dómstóll, Endurupptökudómur, sem komi í stað endurupptökunefndar. Frumvarpið var áður lagt fram á 148. löggjafarþingi 2017–2018 sem og á 149. löggjafarþingi 2018–2019, en hlaut í hvorugt skiptið afgreiðslu úr allsherjar- og menntamálanefnd. Það er nú lagt fram að nýju með breytingum sem taka m.a. mið af þeim umsögnum sem nefndinni bárust undir meðferð málsins og lúta þær veigamestu að samsetningu dómsins í hverju máli og reglum um málskostnað. Nánar verður vikið að þessum breytingum hér á eftir. Með stofnun Endurupptökudóms yrðu tekin af öll tvímæli um að dómsvaldið sé einvörðungu á hendi dómenda í samræmi við fyrirmæli 2. gr. stjórnarskrárinnar og jafnframt að úrlausnir slíks sérdómstóls um hvort hróflað skuli við endanlegum dómum Hæstaréttar, Landsréttar eða héraðsdóms, séu endanlegar og komi ekki til endurskoðunar dómstóla á grundvelli 60. gr. stjórnarskrárinnar. Á núverandi skipan sem komið var á fót með lögum nr. 15/2013 er sá ágalli að endurupptökunefnd er tilheyrir framkvæmdarvaldinu í skilningi íslenskra laga er fengið vald til að leysa úr því hvort skilyrði séu til að endurupptaka mál sem dómstólar hafa leyst endanlega úr og hrófla þannig við úrlausn handhafa dómsvaldsins. Má færa fyrir því rök að þetta fyrirkomulag brjóti í bága við þrígreiningu ríkisvaldsins sem mælt er fyrir um í 2. gr. stjórnarskrárinnar en þar segir að forseti Íslands og önnur stjórnvöld fari með framkvæmdarvaldið og dómendur með dómsvaldið. Samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar eiga dómstólar úrskurðarvald um lögmæti stjórnvaldsákvarðana og á grundvelli þess stjórnarskrárákvæðis hefur Hæstiréttur vísað frá máli sem endurupptökunefnd hafði ákveðið að endurupptaka vegna þess að ekki hafi verið að lögum skilyrði til þess að verða við beiðni þess efnis, samanber dóma réttarins 25. febrúar 2016 í máli nr. 628/2015 og frá 21. maí 2019 í máli nr. 12/2018. Enn fremur hefur Héraðsdómur Reykjavíkur með úrskurði sínum frá 25. janúar 2017 komist að afdráttarlausri niðurstöðu um að þetta fyrirkomulag brjóti í bága við 60. gr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Hæstv. forseti. Í þessu ljósi legg ég til að settur verði á stofn nýr sérdómstóll, Endurupptökudómur, sem komi í stað endurupptökunefndar sem verði lögð niður. Verður um að ræða dómstól í skilningi stjórnarskrárinnar á sama hátt og Félagsdómur og landsdómur. Lagt er til að Endurupptökudómur verði að meiri hluta skipaður embættisdómurum sem komi frá hverju hinna þriggja dómstiga. Með því vinnst tvennt. Samhliða er lagt til að tveir af fimm dómendum hins nýja dómstóls verði skipaðir að undangenginni auglýsingu og komi úr röðum annarra en dómara, fyrrverandi dómara eða starfsfólks dómstóla, og það er í samræmi við annað aðalmarkmiðið með breytingunni sem gerð var þegar endurupptökunefnd var komið á fót að aðrir en dómarar komi að ákvörðun um endurupptöku dómsmála. Lagt er til að um umsóknar- og skipunarferli fyrir þessar tvær stöður gildi sömu reglur og um skipun dómara almennt og lýst er í 12. gr. laga um dómstóla. Það er að dómnefnd fari yfir umsóknir og láti ráðherra í té skriflega og rökstudda umsögn og óheimilt sé að skipa í embættið mann sem nefndin hefur ekki metið hæfastan meðal umsækjenda nema ráðherra telji rétt að leggja aðra tillögu fyrir Alþingi o.s.frv. Um störf nefndarinnar fari að öðru leyti eftir reglum sem um hana gilda og eru settar á grundvelli 1. mgr. 12. gr. laga um dómstóla. Þá er lagt til að þrír dómendur taki þátt í meðferð hvers máls, þ.e. þeir tveir dómendur sem skipaðir verða að undangenginni auglýsingu og einn dómandi úr röðum embættisdómara eftir nánari ákvörðun forseta dómsins. Hér er um að ræða breytingu frá því frumvarpi sem lagt var fram á síðasta löggjafarþingi en þar var ráðgert að forseti dómsins ákvæði alfarið samsetningu hans í hverju máli. Þá er einnig lagt til að dómandi sem tilnefndur er af því dómstigi sem dæmdi það mál sem óskað er endurupptöku á verði ekki einn þeirra sem taki þátt í meðferð þess fyrir Endurupptökudómi. Með þessu fyrirkomulagi er annars vegar tryggt að aðrir en einungis embættisdómarar taki þátt í meðferð hvers máls og hins vegar að dómandi taki ekki þátt í afgreiðslu á beiðni um endurupptöku á dómi uppkveðnum af samdómara eða samdómurum hans. Með frumvarpinu er jafnframt lagt til að skilyrði til endurupptöku einkamála verði rýmkuð frá því sem nú er. Samkvæmt gildandi lögum þurfa þrjú skilyrði sem nefnd eru í 1. mgr. 191. gr. laga um meðferð einkamála öll að vera uppfyllt til þess að mál fáist endurupptekið í dag. Tvö þessara skilyrða eru sérstaks eðlis þar sem leiða verður sterkar líkur að því annars vegar að málsatvik hafi ekki verið leidd réttilega í ljós þegar málið var til meðferðar og aðilanum sem fer fram á endurupptöku verði ekki um það kennt og hins vegar að ný gögn muni verða til breyttrar niðurstöðu í mikilvægum atriðum. Þriðja skilyrðið sem einnig verður að vera til staðar er almennara þar sem þar er vísað til þess að önnur atvik mæli með því að leyfi verði veitt, þar á meðal að stórfelldir hagsmunir aðilans séu í húfi. Lagt er til að nægilegt sé að öðru hvoru sérstöku skilyrðanna sé fullnægt til að mál fáist endurupptekið, enda séu hin almennu skilyrði jafnframt fyrir hendi, þ.e. að atvik mæli með því að leyfi til endurupptöku verði veitt og að stórfelldir hagsmunir aðilans séu í húfi. Þá eru lagðar til breytingar á skilyrðum með skýrleika að leiðarljósi og þannig muni skilyrði a-liðar taka til þeirra tilvika þegar sterkar líkur eru að því leiddar með nýjum gögnum eða upplýsingum að málsatvik hafi ekki verið réttilega leidd í ljós þegar málið var til meðferðar og aðilanum verði ekki um það kennt. Skilyrði b-liðar muni aftur á móti taka til annarra tilvika en þeirra sem varða málsatvik. Samkvæmt því nægir að fram hafi komið ný gögn eða upplýsingar um annað en málsatvik og sterkar líkur hafi verið leiddar að því að þau muni breyta fyrri niðurstöðu dómsmálsins í mikilvægum atriðum. Með nýjum gögnum eða upplýsingum í þessum skilningi er átt við öll þau gögn eða upplýsingar sem leitt gætu til breyttrar niðurstöðu málsins í mikilvægum atriðum, þar á meðal úrlausnir alþjóðlegra dómstóla á borð við Mannréttindadómstól Evrópu og EFTA-dómstólinn. Mikilvægt er þó að árétta í þessu sambandi að þó að ný gögn og upplýsingar liggi fyrir að þessu leyti leiðir það ekki sjálfkrafa til þess að mál verði endurupptekið heldur þarf jafnframt að uppfylla hið almenna skilyrði um að atvik mæli með því að leyfi til endurupptöku verði veitt, þar á meðal að stórfelldir hagsmunir aðilans séu í húfi. Þannig á ávallt að fara fram gaumgæfilegt mat á því hvort skilyrði til endurupptöku séu uppfyllt og endurupptaka þannig ekki heimiluð nema að loknu slíku mati. Þá er að lokum lagt til að Endurupptökudómur hafi aðsetur hjá dómstólasýslunni og að sama skapi eru lagðar til umtalsverðar breytingar er varða meðferð endurupptökumála. Þær taka mið af því að hér er um að ræða dómstól en ekki stjórnsýslunefnd. Er ekki ástæða til að rekja þær hér ítarlega en ég vísa í greinargerð og frumvarpið sjálft. Loks er rétt að nefna að í frumvarpi þessu er gerð tillaga um að um ákvörðun með málskostnað fyrir Endurupptökudómi fari eftir almennum reglum. Hér er um að ræða breytingu frá fyrri frumvörpum þar sem lagt var til að málskostnaður yrði ekki dæmdur. Er þessi breyting lögð til í ljósi athugasemda sem bárust allsherjar- og menntamálanefnd við meðferð málsins. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um dómstóla og Endurupptökudóm. Mér leikur rosalega mikil forvitni á að vita og spyr því ráðherra hvers vegna í ósköpunum dómarar í viðkomandi dómstólum séu í þessum málum. Er ekki hægt að fá hlutlausa aðila, prófessora í háskólanum eða einhverja aðra en þá sem eru búnir að koma að viðkomandi málum? Það væri mun eðlilegra og ég óttast þess vegna að í málum eins og Geirfinnsmálum hefði komið upp ákveðið vandamál í sambandi við þau. Það sem mér þykir langsamlega alvarlegast í þessu máli er 8. gr. þar sem stendur orðrétt: „Gjafsókn verður þó ekki veitt vegna endurupptökumála.“ Hvað þýðir þetta á mannamáli? Það þýðir að þeir sem eru verst settir í þessu þjóðfélagi og hafa ekki efni á lögfræðingum eru klipptir út þó að mannréttindi séu brotin á þeim. Þeir hafa ekki séns á að reka málið fyrir dómi. Hvers lags lýðræðisríki er það? Hvernig í ósköpunum er hægt að búa til dómstól sem á eingöngu að vera fyrir þá sem hafa efni á að fara fyrir hann? Þarna úti er hellingur af fólki sem er verið að brjóta á gjörsamlega endalaust. Þar tala ég sérstaklega um tryggingafélög þar sem er brotið skelfilega á réttindum tjónþola. Þetta fólk fær ekki sinni gjafsókn til að berjast við tryggingafélögin og í þessu frumvarpi fær það fólk ekki gjafsókn til að reyna að endurflytja málið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar eða skoðanir á málinu kannski öllu frekar. Fyrst og fremst þarf að skýra út að enginn dómari af því dómstigi sem málið féll á mun taka þátt í niðurstöðu þess í Endurupptökudómnum sjálfum. Þar eru þrír dómarar og ávallt verða þar tveir sem eru skipaðir og einn annar dómandi frá öðru dómstigi en málið féll á. Þarna er þess gætt að dómandi taki ekki þátt í afgreiðslu á beiðni um endurupptöku á uppkveðnum dómi af samdómara hans. Þetta er mjög mikilvægt og þarna er verið að gera þá breytingu að meiri hlutinn er frá skipuðum dómara og svo er einn embættisdómari sem kemur ekki frá því sama dómstigi. Ég tel verið að svara athugasemdum sem komu í nefndinni á fyrri stigum þessa máls. Varðandi gjafsóknina sem ekki er sett hér inn er það þannig að oft er búið að veita gjafsókn í máli á fyrri stigum áður en það er komið fyrir Endurupptökudóm. Auðvitað má deila um hversu oft á að veita gjafsókn í hverju máli fyrir sig en síðan er aftur möguleiki að fá gjafsókn ef málið er endurupptekið og fá jákvætt svar fyrir Endurupptökudómi síðar, að fá þá gjafsókn í málinu að nýju. Menn geta fengið gjafsókn í málum á fyrri stigum og síðan ef óskað er eftir endurupptöku og jákvætt svar fæst fyrir Endurupptökudómi er aftur hægt að óska eftir gjafsókn í máli þegar málið sjálft er endurupptekið þó að það sé ekki gert fyrir Endurupptökudómi sem slíkum.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svörin. Það er kannski ágætt að dómararnir séu ekki af sama dómstigi en ég segi fyrir mig að hitt hefði verið betra, að það hefði verið algjörlega klippt á það vegna þess að við vitum að það er ofboðslega erfitt fyrir dómara að endurupptaka dóma. Í sambandi við gjafsóknina finnst mér bara ekki boðlegt að segja: Ja, ef það verður þannig. Við vitum ekki hversu víðáttumikið málið er sem er verið að biðja um endurupptöku á og hversu mikil gagnaöflun þarf að fara fram. Það segir sig sjálft að maður sem hefur nóg fjármagn handa á milli og er auðugur á auðvelt með að gera þetta en einstaklingur sem er kannski búinn að lenda í slysi, hefur ekki verið á vinnumarkaði í fjölda ára, lifir á örorkubótum og tórir bara í sínu umhverfi hefur ekki möguleika á að ráða lögfræðing. Hann hefur ekki möguleika á að gera eitt eða neitt í þessu máli. Þarna er búið að útiloka þann einstakling. Ég tala nú ekki um ef það væri einhver á félagsbótum eða enn lélegri kjörum og atvinnulaus. Það segir sjálft að þessir einstaklingar hafa ekki efni á að fara fyrir Endurupptökudóm þannig að það er verið að útiloka ákveðinn hóp og mér finnst það ekki sanngjarnt. Ég segi fyrir mitt leyti að þarna eiga að vera að lágmarki nákvæmlega sömu reglurnar og gilda nú þegar um gjafsókn. Þær eru rosalega strangar og ekki margir sem sleppa þar í gegn.
Virðulegi forseti. Hv. allsherjar- og menntamálanefnd getur tekið þetta og fjölmargar aðrar spurningar til meðferðar þegar málið fer þangað inn í aðra umferð. Málið er mikil réttarbót, þarna er verið að efla þrígreiningu ríkisvaldsins, skýra mikið þau tækifæri sem hægt er að fara með vegna endurupptöku mála. Um þá gjafsókn sem hv. þingmaður nefnir sérstaklega er það að segja að þegar um er að ræða sakamál er verjandi skipaður af ríkinu og kostnaður fellur á það. Hv. þingmaður er væntanlega að vísa í einkamálin sem slík og það er alveg rétt að skoða það en þá þarf líka að hugsa hversu oft eigi að vera hægt að sækja gjafsókn í sama máli. Það var ákveðið að fara þessa leið núna en ég býst við að hv. allsherjar- og menntamálanefnd ræði þetta eins og önnur mál sem koma á hennar borð. Ég vona að málið fari þangað og ég þakka fyrir umræðuna.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um dómstóla og Endurupptökudóm. Ég hef gagnrýnt að gjafsókn skuli ekki koma til greina til að biðja um endurupptöku. Ástæða þess að ég er ósáttur við þessa málsmeðferð er dómsmál sem féll í Hæstarétti Íslands, dómsmál sem er þess eðlis að Persónuvernd var búin að úrskurða um að fallinn væri dómur sem sagði að persónuvernd hefði verið brotin gróflega með því að fara í viðkvæmar sjúkraupplýsingar á sjúkrahúsi. Þarna var einstaklingur að vinna utan sjúkrahússins, hafði aðstöðu inni á sjúkrahúsinu og gat þar af leiðandi náð í það sem hann vildi og notað eins og hann vildi án undirskriftar viðkomandi sjúklings, án þess að upplýsa hann um hvað hann væri að taka, án þess að viðkomandi hefði hugmynd um að hann væri að taka þessi gögn. Ekki nóg með það heldur kom hann hreinlega með rangar upplýsingar úr gögnunum og Persónuvernd komst að þeirri niðurstöðu að þetta stæðist ekki persónuverndarlög. Hvað gerði Hæstiréttur? Hann hunsaði þetta gjörsamlega, sagði eiginlega bara í stuttu svari: Þetta er í lagi í þetta sinn. Nú spyr maður: Hversu margir einstaklingar hafa lent í þessu? Ég veit það ekki. En ég veit a.m.k. um eitt mál. Ef fleiri einstaklingar hafa lent í þessu, hvernig í ósköpunum eiga þeir að geta náð rétti sínum og farið núna fyrir Endurupptökudóminn ef þeir eru í þeirri aðstöðu að þeir hafa ekki fengið neitt út úr sínu tjónamáli, eru komnir á örorku og eiga ekki séns á að fjármagna þessi mál sjálfir? Við búum í réttarríki og við eigum öll að vera jöfn fyrir lögunum. Stjórnarskráin á að vernda okkur því að það er bannað að mismuna. Við erum samt á fullu að mismuna í dag. Við erum með fullt af fólki þarna úti sem hefur ekki möguleika á að leita réttar síns fyrir dómstólum vegna þess að það hefur ekki efni á því. Það er ömurlegt og það segir okkur líka að við þurfum í því samhengi að taka gjafsóknarmálin upp. Það verður að sjá til þess og tryggja í eitt skipti fyrir öll, hvort sem það er fyrir venjulegum dómstólum eða Endurupptökudómi, að þeir sem þurfa mest á því að halda geti hreinlega leitað réttar síns. Ég vona heitt og innilega að dómsmálaráðherra fari í það stóra mál að endurskoða að fullu skaðabótalögin og gjafsóknarlögin og sjá til þess að þeir sem eiga fullan rétt fyrir dómstólum á að fá bætur og annað vegna þess að þeir hafa ekki gert neitt annað af sér en að lenda í slysi geti leitað réttar síns og fengið þann rétt og geti það hvort sem efnahagurinn leyfir eða ekki. Ef efnahagurinn leyfir það ekki á ríkið að sjá til þess að þeir fái gjafsókn. Við verðum að átta okkur á því líka að ef gjafsókn er veitt í málum eins og skaðabótamálum greiðir viðkomandi tryggingafélag gjafsóknina til baka ef málið vinnst. Í flestum tilfellum vinnast þessi mál þannig að ríkið er í sjálfu sér ekki að gera annað en að lána peninga tímabundið til að viðkomandi geti náð rétti sínum. Það hlýtur að vera hlutverk ríkisins að sjá til þess.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um rannsókn á fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands. Fyrir henni standa þingmenn þriggja flokka og það eru hv. þingmenn úr mínum flokki, Viðreisn og Samfylkingunni. Við leggjum til að skipuð verði rannsóknarnefnd til að fara yfir það hvernig þessi fjárfestingarleið var notuð, af hverjum og hvort hún hafi verið misnotuð. Þá er sérstakur fókus á það hvort hún hafi verið misnotuð til að komast undan skatti eða stunda peningaþvætti. Virðulegur forseti. Mikið hefur verið fjallað um þessa fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands. Þá má kannski segja að miðillinn Kjarninn hafi farið þar fremstur í flokki en þar er að finna mjög ítarlega og greinargóða umfjöllun um þá þætti sem vissulega vekja upp stórar og alvarlegar spurningar um hvernig þessi leið var notuð þau ár sem hún var í gildi en leiðin fól í sér að einstaklingar eða stöndugir aðilar skulum við segja, því að eitthvað þurfti maður að eiga af erlendum gjaldeyri til þess geta tekið þátt, gátu flutt inn peninga til Íslands, gjaldeyri til Íslands og fengið af því virðisauka ef þeir peningar voru nýttir til að fjárfesta á Íslandi. Oft var það nú ekki merkilegri fjárfesting en svo að einstaklingar fjárfestu í hlutabréfum eða skuldabréfum í sínu eigin fyrirtæki og gátu þar af leiðandi leyft virðisaukningu sinni að vaxa smá. Það sem einna helst hefur sætt gagnrýni er að Seðlabankinn hefur neitað að upplýsa hvaða aðilar þetta eru sem komu með fé inn um þessa leið. Þó hefur fjölmiðlum tekist að finna með mjög mikilli vinnu nöfn nokkurra einstaklinga sem notuðu þá leið og það eru, hvað eigum við að segja, góðkunningjar okkar úr hruninu sem skildu jafnvel eftir tóm þrotabú fyrirtækja eða hurfu með eitthvað, það hvarf alla vega eitthvað af sparifénu hjá ýmsum í kringum viðskipti þeirra. Kveikjan að því að við lögðum fram þetta mál aftur, vegna þess að það er endurflutt, eða það sem var hvatningin fyrir mig a.m.k. til að leggja af stað aftur í vinnu við að uppfæra þá þingsályktunartillögu sem við lögðum fram á 146. þingi voru fréttir af því að á meðal annarra sem nýttu sér fjárfestingarleiðina svokölluðu var einmitt félag í eigu Samherja sem er orðið nokkuð frægt þessa dagana. Í umfjöllun Kjarnans frá því fyrir mjög stuttu síðan má finna mjög greinargóða úttekt á því hvernig þessi fjárfestingarleið var nýtt af Samherja. Þar stendur í leiðara, með leyfi forseta: „Á meðal annarra sem nýttu sér fjárfestingarleiðina var félag í eigu Samherja. Um er að ræða félagið Esju Seafood á Kýpur, sem tók við hagnaði af starfsemi Samherja í Namibíu. Esja Seafood lánaði öðru félagið Samherja, Kaldbaki, um 2,4 milljarða kr. árið 2012 í gegnum fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands. Í Stundinni á þriðjudag var greint frá því að Kaldbakur hafi m.a. lánað enn öðru félagi Samherja, Kattanefi ehf., 300 millj. kr. til að fjárfesta í Árvakri, útgáfufélagi Morgunblaðsins. Það félag var svo selt til Ramses II ehf., félags í eigu Eyþórs Arnalds, oddvita Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík, árið 2017, á 325 millj. kr.“ Samherji lánaði sem sagt Eyþóri fyrir kaupunum en hann hefur ekki þurft að borga þetta lán til baka og skilst mér að það hafi bara verið fellt niður. Rannsóknarnefndin myndi mögulega ná yfir þetta líka og, eins og ég nefndi áðan, nokkra aðra góðkunningja hrunsins vegna þess að það situr enn þá sterkt í fólki að hér hafi verið sprengd upp risavaxin bóla með blekkingaleikjum og fléttum og öðrum fjárglæfrasóðaskap. Margir hafi sloppið með peninginn á Panama í aflandseyjar og noti þá jafnvel enn þá stundum í gegnum svissnesku kreditkortin sín en hafi líka fengið að flytja aftur inn verulega fjármuni í gegnum Seðlabanka Íslands, fengið af þeim afslátt, þ.e. gengisafslátt, og notað þá til að kaupa rústirnar af húsunum sem þeir kveiktu í, svona myndrænt séð. Mér finnst mikilvægt að þetta verði gert upp og þess vegna leggjum við til rannsóknarnefnd sem hefur mjög víðtækar heimildir, rannsóknarnefnd sem skipuð er af stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þetta væri rannsóknarnefnd sem hefði það hlutverk að gera grein fyrir því hvaða fjármagn var flutt til landsins með þessari fjárfestingarleið og hvaðan það kom, hvaða einstaklingar voru skráðir fyrir fjármagninu sem flutt var til landsins eða hvaða félög og hvernig eignarhaldi þeirra var háttað - hér myndi ég vilja bæta inn raunverulegu eignarhald þeirra - hvernig fénu sem fært var inn til landsins var varið, þ.e. til hvaða fjárfestinga það var notað og hvaða áhrif þær fjárfestingar hafa haft á íslenskt efnahagslíf, hvort ríkissjóður hafi orðið af skatttekjum vegna þessa og þá hversu mikið tapið var, hvort samþykkt tilboð í útboðum fjárfestingarleiðarinnar kunni í einhverjum tilvikum að hafa brotið gegn skilmálum leiðarinnar og hvort fjárfestingarleiðin kunni að hafa verið notuð til að koma óskráðum og óskattlögðum eignum Íslendinga á aflandssvæðum aftur til landsins til að stunda peningaþvætti eða hún verið misnotuð með öðrum hætti. Við óskum þess að nefndin skili niðurstöðu sinni svo fljótt sem auðið er en eigi síðar en 1. október 2020. Þetta eru allt mikilvæg atriði, sér í lagi þegar við vitum að Seðlabankinn tilkynnti t.d. ekki grunsamlegar millifærslur til viðeigandi aðila, leit ekki á það sem skyldu sína. Það er mögulega ein af ástæðunum fyrir því að við eigum vel heima á þessum gráa lista. Þar að auki voru að því er virtist engar sérstakar hömlur á því að það yrði skoðað hvort fólk væri að koma hingað með illa fengið fé til að kaupa eignir sem það hafði jafnvel stefnt í þrot á útsöluverði. Þetta finnst mér mjög mikilvægt að kanna. Þetta finnst mér mikið réttlætismál. Þetta er ástæðan fyrir því að Píratar mæla fyrir þessu máli.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. framsögumanni fyrir framsögu hennar fyrir þessu þýðingarmikla máli sem ég kem hér upp til að lýsa stuðningi við. Þetta mál á sér þá forsögu að það var leitast við að grípa til ýmiss konar aðgerða í eftirleik hrunsins og auðvitað orkar allt tvímælis þá gert er. Þetta var mjög viðamikil aðgerð, stóð yfir um allnokkurt skeið, nokkurra ára tímabil, upphófst í tíð norrænu velferðarstjórnarinnar, held ég að mér sé óhætt að segja. Það liggur fyrir allítarleg skýrsla frá Seðlabanka Íslands frá því í ágúst 2019 um þessi gjaldeyrisútboð bankans og það er út af fyrir sig gott svo langt sem það nær. En það verður auðvitað ekki unað við það að banki rannsaki sjálfan sig í þessu efni. Þess vegna er nauðsynlegt að beitt sé, eins og hér er lagt til, ákvæðum laga um rannsóknarnefndir þannig að liggja megi fyrir óháð og hlutlaus rannsókn á þessu máli. Það eru auðvitað mjög stórar spurningar í þessu og ýmsar taldar upp í þingsályktunartillögunni. Ég gæti kannski bætt við fleiri spurningum, til að mynda um fyrirkomulag og þá á ég sérstaklega við skilmála, hvort þeir hafi falið í sér mismunun, sérstaklega gagnvart þeim sem náðu ekki fjárhæðarmörkum eða eitthvað af því tagi. En um leið vil ég, herra forseti, nefna það í þessari umræðu að það er ekki lengra síðan en í upphafi þessarar viku að svar barst frá fjármála- og efnahagsráðherra við skriflegri fyrirspurn frá þeim sem hér stendur um eftirlit með gjaldeyrisútboði Seðlabanka Íslands. Ég leyfði mér að spyrja hæstv. ráðherra hvernig háttað hefði verið eftirliti með því að í þessu gjaldeyrisútboði Seðlabanka Íslands væri fylgt ákvæðum skilmála bankans um gjaldeyrisviðskipti samkvæmt fjárfestingarleið, annars vegar varðandi uppruna fjármuna með vísan til reglna um eftirlit með peningaþvætti og hins vegar um að fjárfestir hafi verið raunverulegur eigandi fjármuna svo að viðskipti hafi verið framkvæmd fyrir eigin reikning fjárfestis en ekki fyrir hönd annars aðila. Þetta var önnur spurningin, þ.e. um þessa tvo þætti, eftirlit með að fylgt hafi verið reglum um peningaþvætti, og síðan var seinni spurningin um nöfn raunverulegra eigenda. Hún var þannig orðuð í fyrirspurn minni til skriflegs svars hvort ráðherra telji koma til greina að birta nöfn raunverulegra eigenda sem fengu samþykkt tilboð og nutu með þeim þeirra kjara sem buðust af hálfu Seðlabanka Íslands í umræddum gjaldeyrisviðskiptum. Ég hafði tækifæri til þess í gær í óundirbúnum fyrirspurnatíma að spyrja hæstv. ráðherra nánar út í þetta svar, sem að sjálfsögðu er þakkað fyrir. Ég staldraði sérstaklega við það í svari ráðherra þar sem er útskýrt að í formlegu tilliti hafi þátttaka í þessum útboðum verið í nafni innlends fjármálafyrirtækis - það voru ekki bein samskipti á milli þeirra sem tóku þátt í þessum útboðum, heldur hafði innlent fjármálafyrirtæki milligöngu í því sambandi - og réttarstaðan hafi því verið sú, eins og það er orðað í svari hæstv. ráðherra, að fjármálafyrirtækið var gagnaðili Seðlabankans í viðskiptum. Síðan segir að hlutaðeigandi fjármálafyrirtæki hafi haft milligöngu um umsóknir fjárfesta um þátttöku í útboðum fjárfestingarleiðarinnar til Seðlabankans og bar m.a. að gæta þess að fyrirhuguð fjárfesting uppfyllti sett skilyrði. Þarna er þessi skylda lögð á hendur fjármálafyrirtækisins. Síðan segir: Fjármálafyrirtækjunum var m.a. skylt að kanna fjárfesta, þ.e. viðskiptamenn sína, með tilliti til laga nr. 64/2006, um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, og staðfesta það gagnvart Seðlabankanum. Þetta er, herra forseti, það sem ég staldraði sérstaklega við í þessum hluta svarsins, að fjármálafyrirtæki hafi verið sett í eftirlitshlutverk að þessu leyti. Ég nefndi það í samtali sem ég átti við hæstv. ráðherra í gær í óundirbúnum fyrirspurnatíma að til að mynda er hvergi í þessu svari minnst á Fjármálaeftirlitið, það vekur sérstaka athygli mína sem og að fjármálafyrirtæki sé ætlað að hafa uppi eftirlitshlutverk. Þá ber að líta á það í því samhengi að hér er um mjög viðamikil viðskipti að ræða sem hlaupa samtals á því sem mælist í hundruðum milljarða. Að dómi ritstjórnar veftímaritsins Kjarnans, sem hér hefur verið vitnað til og ég vísaði reyndar til í gær, í frétt sem er dagsett 26. desember sl., á öðrum degi jóla, er það metið að samanlagður ávinningur þeirra sem fengu samþykkt tilboð hafi verið hátt í 50 milljarðar kr., kannski nálægt 49 milljörðum. Þess vegna vekur það spurningar þegar það kemur fram í skriflegu svari ráðherra að eftirlitið hafi verið með þessum hætti, án þess að neinum sé ætlað neitt misjafnt af einu eða neinu tagi, að þessi skylda hafi verið lögð á herðar fjármálafyrirtækis. Hitt atriðið sem ég staldraði við var það sem fram kemur í svari við seinni spurningu þar sem spurt er hvort ráðherra telji koma til greina að birta nöfn raunverulegra eigenda sem fengu samþykkt tilboð og nutu með þeim hætti þeirra kjara sem buðust af hálfu Seðlabanka Íslands í umræddum gjaldeyrisviðskiptum og sem metið er að ávinningurinn hafi verið upp á 49 milljarða kr. Þá kemur það fram að ekki sé heimilt samkvæmt gildandi lögum að birta upplýsingar sem spurt er um vegna ákvæðis um þagnarskyldu í 35. gr. laga nr. 36/2001, um Seðlabanka Íslands. Í svarinu kemur sömuleiðis fram að um þetta hafi verið úrskurðað af úrskurðarnefnd um upplýsingamál og vísað til úrskurðar nr. 774/2019 þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að listi yfir nöfn einstaklinga og lögaðila, ásamt fjárhæðum sem hver aðili, eins og það er orðað, flutti til landsins eftir fjárfestingarleið Seðlabankans, félli undir þagnarskylduákvæði bankans. Ég leyfði mér að spyrja hæstv. ráðherra hvert viðhorf hans væri til þess að þannig hafi verið búið um hnúta að ekki reyndist fært, með vísan til laga og úrskurðar, að birta það hverjir raunverulega fengu þennan ávinning, hverjir fengu notið þeirra vildarkjara sem Seðlabankinn bauð þarna upp á. Ég held að ég fari rétt með að ráðherra lét þau orð falla að hann teldi þetta ekki heppilegt. Ég ætla að leyfa mér að segja að ég tek undir með hæstv. ráðherra að því leytinu til að þetta er náttúrlega ekki heppilegt og mætti kannski orða það með jafnvel sterkari hætti, að það væri varla viðunandi og varla við það búandi að hér væru af hálfu opinberrar stofnunar fluttir slíkir fjármunir til aðila að hlaupi á hátt í 50 milljörðum og ekki sé upplýst um það hverjir það eru sem fengu notið þessa ávinnings og vildarkjara í boði Seðlabanka Íslands.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, lögum um tryggingagjald og lögum um ársreikninga. Í stuttu máli er þetta afskaplega einfalt mál. Hér er settur fram sá jákvæði hvati að þau fyrirtæki sem standi sig vel samkvæmt skilgreiningu laganna í jafnréttismálum geti sótt um hálfs prósents lækkun á tryggingagjaldi. Þetta myndi samsvara því, ef öll fyrirtæki nýttu sér þennan frádráttarmöguleika, að tekjur ríkissjóðs af tryggingagjaldi lækkuðu um 8 milljarða, þ.e. um væri að ræða 8 milljarða skattalækkun fyrir atvinnulífið. Þetta mál er auðvitað fyrst og fremst lagt fram í þeim tilgangi að bæta enn frekar jafnrétti á vinnumarkaði, styrkja stöðu kvenna á vinnumarkaði því að þrátt fyrir að Ísland sé vissulega í fyrsta sæti enn þegar kemur að jafnrétti kynjanna þá vantar ýmislegt upp á varðandi jafnrétti kynjanna á vinnumarkaði. Frumvarpið er líka sett fram til að svara þeirri gagnrýni að jafnréttismálin þurfi alltaf að vera íþyngjandi fyrir atvinnulífið eins og gjarnan hefur verið nefnt, t.d. í umræðu um jafnlaunavottun og fleiri þætti. Ég er reyndar ekki sammála þeirri gagnrýni, tel þvert á móti að jafnrétti á vinnumarkaði sé fyrirtækjum almennt til ágóða enda hefur ítrekað verið sýnt fram á að jafnrétti, fjölbreytni innan fyrirtækja styrkir afkomu þeirra, bætir starfsanda og svo mætti lengi áfram telja. En það er líka hægt að nálgast kvaðir, getum við sagt, um jafnrétti með jákvæðum hætti með því að umbuna fyrirtækjum sem standa sig vel. Skilyrðin sem sett eru eru í sjálfu sér ekki mjög flókin. Þau eru þá í fyrsta lagi að fyrirtækið hafi gilda jafnréttisáætlun sem öllum fyrirtækjum með fleiri en 25 starfsmenn ber raunar skylda til að hafa samkvæmt núgildandi lögum. Í öðru lagi að hlutfall stjórnenda af hverju kyni í framkvæmdastjórn sé ekki hærra en 60% ef stjórnendur eru fleiri en fjórir. Í þriðja lagi að hlutfall annarra stjórnenda af hverju kyni séu ekki hærri en 60% ef þeir hinir sömu stjórnendur eru fjórir eða fleiri. Í fjórða lagi að hlutfall stjórnarmanna og varamanna í stjórn af hverju kyni sé ekki hærra en 60% ef stjórnarmenn eru fjórir eða fleiri. Það kemur í raun og veru bara inn á núgildandi lög um kynjakvóta í stjórnum fyrirtækja og stofnana. Í fimmta lagi að fyrirtæki hafi gilda jafnlaunavottun, beri því skylda til að hafa slíka vottun samkvæmt gildandi lögum. Það er tekið sérstaklega fram í frumvarpinu að fyrirtæki með færri en 25 starfsmenn að jafnaði á ársgrundvelli þurfi einmitt ekki að uppfylla þetta síðasta skilyrði til að geta fengið engu að síður lækkun tryggingagjalds, séu önnur skilyrði laganna uppfyllt. Það er enginn vafi á því að út frá hagsmunum ríkissjóðs er þetta skynsamleg leið til að ýta undir enn frekara jafnrétti á vinnumarkaði. Það er auðvitað svo að þrátt fyrir góðan árangur að mörgu leyti búum við enn þá við umtalsverðan kynbundinn launamun. Við búum líka við umtalsverðan hreinan launamun kynjanna, konur eru enn með 15–20% lægri laun en karlar, m.a. vegna lakari framgangs á vinnumarkaði vegna þess mikla kynjahalla sem er í stjórnunarstöðum fyrirtækja. Þessi kostnaður leiðir á endanum til þess að konur reiða sig í mun meira mæli á bætur frá almannatryggingum eða tekjur frá almannatryggingum þegar komið er á eftirlaun en karlar. Með því að styrkja enn frekar jafnrétti á vinnumarkaði, draga úr þessum launamun kynjanna sem enn er viðvarandi, draga úr heildarlaunamun, sem er m.a. vegna minni eða lakari framdráttar eða glerþaks eins og við gjarnan köllum það, má leiða að því líkur að kostnaður almannatrygginga þegar fram í sækir muni minnka. Þó svo að hér sé um skattalækkanir fyrir atvinnulífið að ræða, tekjuskerðingu, ef mætti orða það svo, gagnvart þeim tekjum sem renna til almannatrygginga, mætti vænta þess að útgjöld almannatrygginga gætu einnig lækkað. Ég held að þetta sé mjög gott mál og vonast til að það fái víðtækan stuðning í þinginu. Hér er um jákvæðan hvata að ræða, skattalækkun fyrir atvinnulífið sem fyrirtækjum er í sjálfsvald sett að sækja sér með því að setja sér skýr, einföld markmið í jafnréttismálum í daglegum rekstri sínum. Ég vænti þess að lokinni þessari umræðu að frumvarpið gangi til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og hlakka til að taka það til umræðu hér síðar í vor, vonandi með góðum stuðningi þingmanna.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þjóðsöng Íslendinga, nr. 7/1983. Markmiðið með frumvarpinu er að afnema takmarkanir sem eru í lögum á því með hvaða hætti megi flytja þjóðsönginn. Það eru kannski ekki allir Íslendingar meðvitaðir um það en það er sem sé bannað samkvæmt landslögum að flytja hann öðruvísi en í upprunalegri mynd. Sagan sem ég hef heyrt af tilurð laganna er sú að leikstjórinn Hrafn Gunnlaugsson leikstýrði kvikmynd snemma á níunda áratug síðustu aldar og þótt það sé kannski ekki frétt til næsta bæjar að kvikmynd eftir Hrafn Gunnlaugsson fari í taugarnar á einhverjum stjórnmálamanni þá fór atriði í þeirri mynd svo mikið í taugarnar á þáverandi forsætisráðherra að hann bannaði öllum Íslendingum, eða lagði fram frumvarp sem Alþingi samþykkti, að flytja þjóðsönginn öðruvísi en í upprunalegri mynd. Sömuleiðis voru settar takmarkanir á það hvernig mætti nota hann. Það segir í 3. gr. þessara laga að það sé ekki heimilt að nota þjóðsönginn á nokkurn hátt í viðskipta- eða auglýsingaskyni. Í frumvarpinu er lagt til að 3.–6. gr. þessara laga, sem er þorrinn af þeim reyndar, verði felldar brott. Það eru þær greinar sem snúast um þessar takmarkanir. Það er rétt að geta þess þannig að það sé enginn misskilningur, viljandi eða öðruvísi, að þjóðsöngur Íslendinga verður áfram samkvæmt lögunum „Ó, guð vors lands“, ljóð eftir Matthías Jochumsson og lag Sveinbjörns Sveinbjörnssonar. Sömuleiðis er viðhaldið 2. gr. sömu laga sem kveður á um að þjóðsöngurinn sé eign íslensku þjóðarinnar og að forsætisráðuneytið fari með umráð yfir útgáfurétti á honum. Allt í góðu með það. Í 3. gr. laganna segir að ekki megi birta eða flytja þjóðsönginn í annarri mynd en hinni upprunalegu og það megi ekki nota hann á nokkurn hátt í viðskipta- eða auglýsingaskyni. Nú tel ég persónulega engar líkur á því að þessi lög standist núgildandi stjórnarskrá, alla vega mjög litlar líkur á því. Það er reyndar ekki hægt að koma mér á óvart hvernig Hæstiréttur túlkar tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar með hliðsjón af hinum ýmsum málum sem hafa komið til kasta dómstóla hingað til, sér í lagi hvað varðar svokallaðan hatursáróður og meiðyrði. En ég tel þó að ef þessum takmörkunum væri framfylgt af einhverri alvöru á Íslandi myndu dómstólar ekki túlka þessi lög í samræmi við núgildandi ákvæði stjórnarskrárinnar um tjáningarfrelsi. Á þessum tíma var þó ákvæðið um tjáningarfrelsi öðruvísi en nú, það var fjallað um prentfrelsi, sem var túlkað svona eða hinsegin, þannig að eflaust hefur þetta staðist tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar sem var í gildi þegar þessi lög voru sett. Við gerð þessa máls hefur orðið umræða um það og hefur svolítið gætt þess misskilnings að hér sé lagt til að þjóðsöngurinn verði ekki þjóðsöngurinn eða að það eigi að draga úr virðingu hans. Hvorugt er rétt. Þjóðsöngurinn er samkvæmt frumvarpinu áfram sama lag og sama ljóð með sama heiti. Hann er áfram í eign íslensku þjóðarinnar og forsætisráðuneytið fer áfram með umráð yfir útgáfurétti á honum. Þá hefur orðið eilítil umræða um að það eigi að heimila einhvern veginn að níða þjóðsönginn. Í fyrsta lagi verð ég bara að minna á það hvað tjáningarfrelsi þýðir. Tjáningarfrelsi þýðir ekki það að maður hafi eitthvert góðfúslegt leyfi yfirvalda til að segja það sem ekki fer í taugarnar á neinum. Það felur beinlínis í sér sérstaka vernd fyrir tjáningu sem fer í taugarnar á öðrum og öðrum finnst ómakleg, ómálefnaleg og ósönn. Tjáningarfrelsi þýðir ekki nokkurn skapaðan hlut ef ekki réttinn til að segja hluti sem öðrum er illa við að maður segi. En fyrir utan það þá finn ég einfaldlega ekkert í þessum gildandi lögum sem á nokkurn hátt verndar virðingu þjóðsöngsins. Það að flytja þjóðsönginn í annarri mynd en hinni upprunalegu er ekki að gera lítið úr þjóðsöngnum. Það er ekki vanvirðandi meðferð á þjóðsöngnum. Sömuleiðis það að nota þjóðsönginn á einhvern hátt í viðskipta- eða auglýsingaskyni, það er ekki heldur vanvirðandi fyrir þjóðsönginn og gerir á engan hátt lítið úr honum. Þarna held ég að sé hreinlega einhver gömul sovésk hugsun að baki, að allt sem er í viðskipta- eða auglýsingaskyni sé á einhvern hátt illt eða skítugt. Svo er einfaldlega ekki, virðulegi forseti. Það eru til þjóðríki hvers þegnar eru mun meira fyrir að nýta sín þjóðríkistákn, svo sem fána eða þjóðsöng, í daglegu lífi. Flagga mun oftar en við, allir borgarar landsins þekkja þjóðsönginn í gegn og syngja hann reglulega við ýmis tilefni, t.d. í skólum og þess háttar og hvort tveggja notað í viðskipta- eða auglýsingaskyni. Það er talið þessum þjóðríkistáknum til tekna, það er virðingarmerki, ekki vanvirðing að nota þjóðsönginn eða fánann til að upphefja eitthvað annað. En af einhverjum ástæðum er hérna gömul og að mínu mati svolítið sovésk pæling í gangi í íslensku samfélagi um að viðskipti og auglýsingar séu á einhvern hátt upprunnin frá hinu illa. Ég er einfaldlega ósammála því. Það er ákveðin kaldhæðni fólgin í því enn fremur að hafa bann við því að þjóð sem lögum samkvæmt á þjóðsönginn noti þjóðsönginn eins og þeirri sömu þjóð sýnist. Ég veit svo sem ekki nákvæmlega hvernig þetta var hugsað upprunalega eða hvað nákvæmlega var átt við með því að þjóðsöngurinn væri eign íslensku þjóðarinnar nema þá að það myndi þýða að þessi sama þjóð hefði rétt til að syngja þennan þjóðsöng eins og henni sýndist og reyndar bara hver borgari sem er. Mér finnst alla vega afskaplega skrýtið að það séu lög sem segja við mig sem borgara landsins að ég eigi þennan þjóðsöng en ég megi ekki gera neitt við hann. Þetta er eina lagið að mér vitandi í landslögum sem mér er sérstaklega bannað að flytja á einhvern öðruvísi hátt en hinn upprunalega. Það er skrýtinn eignarréttur á ferð þar, þykir mér. Eins og ég nefndi áðan tel ég ekki líklegt að þau ákvæði sem hér er lagt til að verði felld brott standist tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar. En það eru fern rök fyrir því að fjarlægja þau úr lögum samt sem áður og er getið um þau í greinargerð. Í fyrsta lagi hafa borgarar landsins rétt á því að geta lesið landslög án þess að sæta innihaldslausum hótunum um sektir og fangelsisrefsingu. Þegar borgarinn les landslög á hann að geta gert ráð fyrir því að það þýði það sem þar standi. Okkur ber að fjarlægja löggjöf sem gefur villandi eða rangar upplýsingar um raunverulega réttarstöðu í landinu. Í öðru lagi er ekki hægt að tryggja fyrir fram að dómstólar, jafnvel hinn háheilagi Hæstiréttur, komist að réttri niðurstöðu gagnvart tjáningarfrelsisákvæðinu miðað við söguna hingað til. Þótt sá sem hér standi sé afskaplega viss í sinni sök um að þetta standist ekki stjórnarskrá þá er Hæstiréttur stundum, eins og reynslan sýnir, ekki alveg á sömu línu og sá sem hér stendur í tjáningarfrelsismálum, ekki frekar en Íslendingar almennt ef út í það er farið. Í þriðja lagi verður líka að gera ráð fyrir því að hinn almenni borgari líti svo á að landslög séu almennt í gildi. Þegar borgarinn les eitthvað í lögum þá gerir væntanlega hann ráð fyrir að það sé í gildi. Það á ekki að þurfa að vera einhver stjórnarskrársérfræðingur til að geta trúað því að það gildi sem þar standi. Í fjórða lagi, sem er kannski mikilvægast, hefur tilvist þessa banns réttaráhrif á einstaklinga áður en kemur til kasta dómstóla. Það er reyndar nýlegt dæmi sem var kveikjan að því að sá sem hér stendur fór að klambra saman þessu frumvarpi. Sumarið 2018 var mögulegt brot Ríkisútvarpsins á lögunum til sérstakrar skoðunar af hálfu yfirvalda. Það eru ákveðin réttaráhrif sem Ríkisútvarpið varð fyrir. Það var fréttaumfjöllun um þetta sem hefur væntanlega gefið almenningi þá hugmynd að þeim væri bannað að flytja þjóðsönginn eins og þeim sýndist. Það að vera tekinn til sérstakrar skoðun af hálfu yfirvalda er íþyngjandi, jafnvel ef eftir eitthvert lagabrölt í gegnum dómstóla og hugsanlega alla leið upp í Hæstarétt þá myndi maður á endanum verða sýknaður af því ægilega broti að syngja þjóðsönginn öðruvísi en einhver vildi, einhver forsætisráðherra vildi árið 1982 eða 1983 eða hvað það var. Af þeim ástæðum telur sá sem hér stendur og flutningsmenn frumvarpsins það algerlega óverjandi að refsing liggi við því broti að tjá þjóðsönginn með þeim hætti sem er bannaður samkvæmt lögunum. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, virðulegi forseti. Mér finnst þetta einfalt mál. Ég vona að frjálslyndari armur Sjálfstæðisflokksins brjóti nú odd af oflæti sínu og fara að styðja góð frelsismál Pírata í staðinn fyrir að vera básúna að við séum allir vinstri menn svokallaðir. En það er ekki mitt að segja Sjálfstæðisflokknum fyrir verkum. Að því sögðu óska ég eftir því að þetta mál fari til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Að lokum vil ég telja upp flutningsmennina. Þeir eru hv. þingmenn Helgi Hrafn Gunnarsson, Björn Leví Gunnarsson, Halldóra Mogensen, Jón Þór Ólafsson, Smári McCarthy, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson og Jón Steindór Valdimarsson.
Virðulegi forseti. Frelsið er gott. Það er gott að vera frjáls í frjálsu landi og mega gera hluti sem ekki eru bannaðir. Það er mjög slæmt að hlutir séu bannaðir sem eiga ekki að vera bannaðir. Það finnst mér alla vega vegna þess að ég er í Pírötum og við Píratar trúum á frelsið. Talandi um frelsi mæli ég hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á áfengislögum. Nánar tiltekið er það þannig í núverandi áfengislögum að það er bannað að brugga áfengi heima hjá sér til einkaneyslu. Þetta er annað svona frelsismál sem ég hygg að frekar margir í samfélaginu séu hreinlega ekki meðvitaðir um vegna atriða sem ég fer yfir á eftir. Aftur vantar Sjálfstæðisflokkinn á þetta frelsismál, því miður, en ég bind vonir við að hann fari nú að iðka það sem hann predikar jafnan um einstaklingsfrelsi í staðinn fyrir að vera bara að tuða yfir því að allir aðrir séu svo vinstri sinnaðir. Hér er lagt til að fólki verði heimilt að brugga heima hjá sér með gerjun til einkaneyslu. Í fyrri útgáfu frumvarpsins var lagt til að heimilt yrði að brugga alfarið og án tillits til aðferðar. En eftir umsagnir og meðferð hv. allsherjar- og menntamálanefndar á seinasta þingi er hér lagt til að áfram verði óheimilt að framleiða áfengi til einkaneyslu með eimingu. Ástæðan er sú, að sögn umsagnaraðila sem þekkja vel til, að það er hættulegt að gera það nema til staðar sé sérstaklega góð og mikil þekking á því ferli. En gerjun sem er t.d. notuð til að brugga bjór - það á fólk að geta gert án þess að fara sér eða öðrum á heimilinu að voða. Á síðustu árum, leyfi ég mér að fullyrða, hefur orðið sprenging í fjölda tegunda af íslenskum bjór og er svo komið að ferðamenn eru farnir að verða forvitnir um íslenska bjórmenningu og bjórframleiðslu það sem er kallað á ensku „microbrewery“ - ég man ekki íslenska orðið í augnablikinu, virðulegur forseti. En það er ákveðin kaldhæðni fólgin í því að þegar slíkur bjór kemur fram má í raun fastlega gera ráð fyrir því að þeir aðilar sem brugguðu bjórinn upprunalega, áður en þeir urðu fyrirtæki og fengu leyfi og slíkt, hafi verið að brjóta áfengislög með því að brugga heima hjá sér. Það er jú þannig sem fólk öðlast reynslu af því að brugga bjór, þessar fjölmörgu tegundir sem eru til á Íslandi. Sömuleiðis má geta þess að á sínum tíma var á Klambratúni haldin einhvers konar bjórkeppni eða bjórsýning eða eitthvað því um líkt. Þar komu saman áhugamenn um bjórbruggun og töluðu í beinni útsendingu í fréttum um það sem þar var í gangi. Þarna var verið að bera saman mismunandi heimabruggaðar bjórtegundir. Formaður þessa hóps stóð þarna í viðtali og var spurður af fréttamanni hvort þetta væri ekki bannað. Það virtist koma formanninum svolítið í opna skjöldu og hann sagði: Jú, sennilega er þetta harðbannað og það þarf að laga það. Ég tek undir með þeim ágæta formanni. En það undirstrikar líka að það er ekki þannig að á Íslandi sé almenningur að kalla eftir því að þessu banni sé framfylgt. Það er ekki þannig. Þessi sömu samtök, Fágun, hafa sent inn umsögn til Alþingis um frumvarp um að heimila áfengissölu einkaaðila. Þeir hafa mætt fyrir allsherjar- og menntamálanefnd til að kynna sjónarmið sín. Þetta er hópur sem opinberlega snýst um það eitt að brugga heima hjá sér, snýst um það eitt að fremja lögbrot sem sex ára fangelsisrefsing liggur við. Mér þykir algjörlega ljóst að það eru ekki væntingar samfélagsins, og vissulega ekki þessa hóps, að þeim lögum sé framfylgt. Slíkar aðstæður búa til ákveðna áhættu fyrir hóp sem tekur þátt í athæfi sem er stranglega bannað en er samt sem áður heimilað í reynd af yfirvöldum og samfélaginu. Þessir einstaklingar liggja alltaf illa ef yfirvöld komast í svo mikið sem vont skap og ákveða að fara að framfylgja þessum lögum. Viðkomandi aðilar eru búnir að brjóta lögin árum saman og eiga yfir höfði sér sex ára fangelsisvist ef það eina gerist að lögreglustjóra einhvers staðar langi að framfylgja þessum lögum. Réttarstaða þessara einstaklinga er hábölvanleg. Þetta eru sömu einstaklingar og hafa stuðlað að því að ferðamenn hafa áhuga á vaxandi bjórmenningu á Íslandi og sérþekkingu ýmissa íslenskra aðila á þeirri góðu iðju að framleiða bjór. Þetta snýst því ekki bara um að mér persónulega finnist mikilvægt að fólk geti bruggað heima hjá sér, þetta snýst líka um réttaröryggi borgaranna sem stunda athæfið áreitislaust enn sem komið er um. Ég hygg að ég hafi farið yfir þetta í öllum meginatriðum, ég kalla enn og aftur eftir því að þeir stjórnmálamenn hér sem gaspra hæst um frelsið í kosningabaráttu styðji þetta mál og önnur frelsismál Pírata. En þetta mál er reyndar líka lagt fram af þingmönnum utan þess flokks, þar á meðal þingmönnum Viðreisnar og Flokks fólksins. Þeir sem flytja þetta frumvarp eru hv. þingmenn Helgi Hrafn Gunnarsson, Björn Leví Gunnarsson, Halldóra Mogensen, Jón Þór Ólafsson, Smári McCarthy, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Þorsteinn Víglundsson og Inga Sæland. Ég vil spyrja forseta hvort það liggi eitthvað fyrir hvert þingið telur best að senda frumvarpið.
Hér er lagt til að frumvarpið gangi til allsherjar- og menntamálanefndar.
Prýðilegt, ég styð það. Þá legg ég til að frumvarpið gangi til 2. umr. og til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegur forseti. Já, mér finnst það frumvarp sem hér liggur frammi mjög áhugavert og ég efast ekki um að ég muni styðja það. Í raun lít ég næstum því svo á að svona lagað sé einhvers konar tiltekt í lagabálki. Við vitum að hér eru seld tæki og tól til heimabruggunar og hér eru, eins og hv. þingmaður kom inn á, samtök sem fara út í slíkt. En af einhverjum skringilegum ástæðum, að mínu mati, er það enn óheimilt samkvæmt lögum. Mér líst einkar vel á að hv. þingmaður sé að hreyfa við þessu máli og vona svo sannarlega að það hljóti brautargengi. Í ræðunni um þetta ágæta frumvarp og fleiri mál, og jafnvel líka í ræðu undir störfum þingsins, kallaði hv. þingmaður eftir frjálslyndum Sjálfstæðismönnum og Sjálfstæðismönnum sem gjarnan tala fyrir frelsi og það gerir Sjálfstæðisflokkurinn vissulega. Ég tek reyndar eftir því að þetta ágæta frumvarp, sem áður hefur verið lagt fram, hefur verið með meðflutningsmenn úr Sjálfstæðisflokknum. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason hefur einhvern tímann verið á þessu frumvarpi og líka núverandi hæstv. dómsmálaráðherra Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir þannig að ég ímynda mér að góður stuðningur sé við þetta ágæta mál í því ráðuneyti. Annars langar mig að segja það, virðulegur forseti, að hér eru oft lögð fram mjög góð mál af öllum toga frá stjórnmálamönnum í öllum flokkum. En ég hef samt sem áður ákveðið það sjálf sem þingmaður að vera ekki að skrifa mig á öll mál sem meðflutningsmaður. Það er til að mynda, virðulegur forseti, mín persónulega regla að ég bregst almennt ekki við tölvupóstum sem stundum hrúgast yfir þingmenn þar sem óskað er eftir meðflutningi. En hafi hv. þingmenn samband við mig persónulega og óski eftir meðflutningi í ákveðnum málum tek ég það glöð til umhugsunar og móta mér afstöðu til þess. Mér finnst mjög mikilvægt að það sé tekið fram hér að það að einhver sé ekki meðflutningsmaður á máli hefur ekkert að gera með það hvort hann styðji málið eða hvort málið sé gott eða ekki í hans huga. Ég held að það færi illa á því ef hér væru mörg mál lögð fram með meira en 50 flutningsmönnum. Það mál sem hér um ræðir er vissulega hægt að flokka sem frelsismál en kannski ekki síður sem ákveðna lagatiltekt. Ég styð heils hugar það sem hér er lagt til.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Kristnisjóð en þar er lagt til að 5. gr. laganna falli brott. Í 5. gr. segir, með leyfi forseta: „Sveitarfélögum kaupstaða og kauptúna er skylt að leggja til ókeypis lóðir undir kirkjur og undanskilja þær gatnagerðargjaldi. Nú er presti skylt að hafa aðsetur í kaupstað eða kauptúni og er þá sveitarfélagi skylt að leggja til ókeypis lóð undir íbúðarhús hans ef um lögboðið prestssetur er að ræða.“ Það gefur augaleið að þetta ákvæði var sett á á þeim tíma með tilliti til þess að í þessu landi væri svokölluð þjóðkirkja, eitthvað sem ég kalla reyndar stundum ríkiskirkjuna, það fer eftir því hvort maður kallar hana sérnafni sínu eða það sem hún er í eðli sínu sem er ríkiskirkja en ekki þjóðkirkja. Þessi löggjöf hefur verið túlkuð þannig af alla vega sumum sveitarfélögum, t.d. Reykjavíkurborg, að þeim beri í raun og veru skylda til að veita ókeypis lóðir öllum þeim trú- og lífsskoðunarfélögum sem eru viðurkennd af ríkinu yfir höfuð. Þótt að þær ákvarðanir hafa ekki verið byggðar beinlínis á 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði fyrir lögum óháð trúarskoðunum m.a. er það hins vegar sá andi sem a.m.k. Reykjavíkurborg hefur viljað fara eftir. Nú gerðist það fyrir nokkrum árum að trúfélag múslima fékk slíka lóð og hugðist, og að mér vitandi hyggst, byggja mosku. Út frá því spratt mikil umræða, mjög óheppileg fyrir pólitíkina á Íslandi, sama umræða og hefur því miður oft komið upp síðkastið í Evrópu. Hún snýst um það að það eru einstaklingar í þessu samfélagi og jafnvel stjórnmálamenn sem vilja beinlínis mismuna fólki á grundvelli trúarskoðana. Íslenskur stjórnmálamaður sem situr á þingi í dag hefur stungið upp á því í fúlustu alvöru og opinberlega að þessi hópur, múslimar, verði rannsakaður sérstaklega fyrir það eitt að vera múslimar. Það, virðulegi forseti, tel ég mjög óheppilega orðræðu svo ekki sé meira sagt, hún er reyndar óboðleg í frjálsu og lýðræðislegu samfélagi. Þrátt fyrir 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði fyrir lögum erum við líka enn þá, því miður, með 62. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar um ríkiskirkjuna, þar er hún kölluð þjóðkirkja. Í því felst ákveðin mótsögn sem af og til kemur til kasta dómstóla, hvort eigi að hafa forgang yfir hitt. Eiga lögin að gilda jafnt fyrir alla óháð trúarskoðunum eða er heimilt að mismuna borgurum landsins á grundvelli trúarsannfæringar eða reyndar lagatæknilega út frá skráningu í trúfélag? Dómstólar hafa í öllum meginatriðum, leyfi ég mér að segja, tekið þá afstöðu að heimilt sé að mismuna á grundvelli trúarbragða þegar kemur að þjóðkirkjunni vegna þessa stjórnarskrárákvæðis, 62. gr., sem er ein af ástæðunum fyrir því að mikilvægt er að fjarlægja þá grein alveg óháð trúarskoðunum hvers og eins okkar. Það er óheppilegt að í lögum sé ákvæði sem ógnar að mínu mati hreinlega allsherjarreglu með tali um það hvaða trúarhópi við ætlum að mismuna, hvaða trúarhópur eigi að hafa sérstök forréttindi umfram annan, ýmist í krafti mikilvægis þeirrar trúar eða hreinlega fjölda sem er algengari rökstuðningur á Ísland, það séu einfaldlega svo margir í þjóðkirkjunni að það réttlæti þá mismunun eða þau forréttindi sem hún nýtur og þar af leiðandi þeir sem aðhyllast trúarkenningar hennar, algerlega að þeim ólöstuðum að sjálfsögðu. Síðan kemur upp umræðan um það hvernig við eigum að vera að mismuna öðrum hópum. Síðustu árin hefur það beinst gegn múslimum. Í gamla daga beindist það mikið gegn gyðingum og það hefur beinst gegn öðrum hópum einnig. En það er bara ein boðleg leið, virðulegi forseti, og hún er sú að allir borgarar landsins og heimsins séu jafnir fyrir lögum án tillits til trúarsannfæringar, trúarskoðana og skráningar í trúfélag. Það er eina boðlega leiðin. Það er það eina sem kemur til greina í huga þess sem hér stendur. Hægt er að bregðast við á tvennan hátt þegar kemur að 5. gr. laga um Kristnisjóð sem skyldar sveitarfélög til að leggja til ókeypis lóðir undir kirkjur þjóðkirkjunnar miðað við uppruna laganna. Annað er að breyta lögunum þannig að það sé skýrt í ákvæðinu að sveitarfélögum beri að veita öllum trú- og lífsskoðunarfélögum ókeypis lóðir, hvort sem það eru múslimar eða gyðingar og reyndar guðleysingjar ef út í það er farið. Það er ein leið. Þannig væri 65. gr. stjórnarskrárinnar uppfyllt bæði í anda og í reynd. Ég nefni hana ekki bara út af lagatækni heldur líka vegna þess að ef við trúum á jafnræði fyrir lögum þá hljótum við að vilja stunda það líka jafnvel þótt við finnum einhverjar lagatæknilegar leiðir til þess að komast að þeirri niðurstöðu. Hin leiðin er að fjarlægja þessa skyldu. Ef við vegum og metum þá tvo kosti verðum við að spyrja: Hvers vegna í ósköpunum eiga sveitarfélög að gefa trú- og lífsskoðunarfélögum lóðir? Ég þekki engin góð rök fyrir því. Eflaust voru einhvern tíma góð rök fyrir því, þegar trúarsannfæringarflóran á Íslandi var minni og kirkjan þjónaði öðru hlutverki í samfélaginu en hún gerir núna. En í dag veit ég ekki hvers vegna trú- og lífsskoðunarfélög ættu að fá ókeypis lóð frekar en einhverjar aðrar tegundir af félagasamtökum, segjum stjórnmálasamtök. Af hverju er sveitarfélögum ekki skylt að gefa lóðir undir húsnæði stjórnmálaflokka eða þeirra sem berjast fyrir breyttu mataræði, þeirra sem berjast gegn loftslagsbreytingum eða hvað eina? Allar þessar spurningar leiða mig að þeirri niðurstöðu að það sé skynsamlegast, einfaldast og málefnalegast að hreinlega afnema þessa skyldu og gera þá sömu kröfu til trú- og lífsskoðunarfélaga og við gerum til flestra annarra félaga að vanti þau lóðir þurfi félögin bara að finna út úr því sjálf. Það þykir mér alveg sanngjarnt. Mér finnst það málefnalegt. Ef ég ætla að kaupa mér húsnæði þarf ég að finna út úr því sjálfur, ég fæ það ekki gefins. Það eru reyndar málefnalegri ástæður fyrir því að gefa einstaklingum húsnæði ef út í það er farið, ef þörf er á því. Það er alla vega spurning um lífsafkomu að hluta sem er vissulega ekki tilfellið hér. Kannski var það þannig einhvern tíma, ég skal ekki segja, en nú er árið 2020 og 5. gr. er í skásta falli til vansa og óþörf. Ég ætla ekki að hafa þetta efnislega lengra. Forseti verður eiginlega að hjálpa mér því að ég veit ekki nákvæmlega í hvaða nefnd þetta mál á heima.
Það er allsherjar- og menntamálanefnd.
Ljómandi. Það er besta nefndin að mínu mati.. Þá legg ég til að þessu sögðu að frumvarpið gangi til 2. umr. og allsherjar- og menntamálanefndar. Flutningsmenn frumvarpsins eru sá sem hér stendur, Helgi Hrafn Gunnarsson, og hv. þingmenn Björn Leví Gunnarsson, Hanna Katrín Friðriksson, Halldóra Mogensen, Jón Steindór Valdimarsson, Jón Þór Ólafsson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Smári McCarthy, Þorsteinn Víglundsson, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Andrés Ingi Jónsson og Inga Sæland. Sumir gætu hafa tekið eftir því að flutningsmannalistinn samanstendur að miklu leyti af þingmönnum Pírata og Viðreisnar. Þá er rétt að geta þess að Viðreisn hafði í huga og var byrjuð að undirbúa frumvarp sama efnis aðeins á undan okkur en við lítum svo á að þessir tveir flokkar séu að leggja frumvarpið fram saman.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Eins og kom fram í máli hans gengur þetta frumvarp út á það að fella brott 5. gr. í lögum um Kristnisjóð frá 1970 en í þeirri grein segir að sveitarfélögum kaupstaða og kauptúna sé skylt að leggja til ókeypis lóðir undir kirkjur og undanskilja þær gatnagerðargjaldi. Það er mjög mikilvægt í þessari umræðu að gera sér grein fyrir tilurð þessa ákvæðis, hvers vegna það var sett á sínum tíma. Árið 1907 fékk ríkið umsjón með jarðeignum kirkjunnar sem átti þá 25% alls lands. Á þessum árum, eða í kringum 1970 þegar lögin eru samþykkt, var umræðan um jarðeignir kirkjunnar hafin og stóð í raun alveg fram til 1997 með ýmsum skýrslugerðum, nefndarstörfum og öðru slíku. Ríkið fær árið 1997 jarðir kirkjunnar til eignar gegn endurgjaldi í formi launa til tiltekins fjölda presta og starfsmanna og þetta var allt undirritað í svokölluðu kirkjujarðasamkomulagi sem við þekkjum og fékk reyndar svolitla umræðu í þinginu fyrir jól í tengslum við viðbótarsamkomulag sem ríkið gerði við kirkjuna í september á síðasta ári við kirkjujarðasamkomulagið. Árið 1970 þegar lögin um Kristnisjóð voru sett stóðu fjölmörg sveitarfélög á kirkjujörðum og í ljósi þess þótti eðlilegt og í raun borðleggjandi að sveitarfélögin létu kirkjunni í té lóðir endurgjaldslaust. Þetta er sögulega mikilvægt atriði sem rétt er að komi fram í þessari umræðu, hvers vegna ákvæðið var sett á sínum tíma. Þetta undirstrikar að mínum dómi að ákvæðið eigi einungis við um þjóðkirkjuna. Nú þekkjum við það að borgarráð Reykjavíkurborgar samþykkt í september 2013 úthlutun á lóð við Suðurlandsbraut hér í borg til Félags múslima á Íslandi. Hv. þingmaður og framsögumaður þessa frumvarps kom aðeins inn á þetta áðan í máli sínu. Það mál fékk töluverða umræðu í samfélaginu og var samþykkti í borgarráði af fulltrúum Besta flokksins, Samfylkingarinnar og Vinstri grænna. Það er rétt að það komi fram að af minni hálfu eru það sjálfsögð mannréttindi að fólk og þar með talið þeir sem eru t.d. íslamstrúar fái að byggja hús fyrir trúariðkun sína. Það hefur hins vegar verið deilt um það hvort lögin um Kristnisjóð skyldi sveitarfélög til að gefa lóðir undir mosku, sýnagógu eða hof, svo dæmi sé tekið. Ég tel svo ekki vera og vísa til þess að túlka ákvæðið samkvæmt orðanna hljóðan og þess sem ég gat um í upphafi. Kirkjur eru guðshús kristinna manna og tilbeiðsluhús múhameðstrúarmanna kallast moskur. Ákvæðið segir því ekkert um að sveitarfélögum sé skylt að gefa lóðir undir sýnagógur, moskur eða hof, enda liggur enginn sögulegur eignarréttur á jörðum þar á bak við. Það er rétt að hafa það í huga í þessu sambandi. Eflaust þykir einhverjum óréttlæti felast í því. Ég tel svo ekki vera. Það má færa fleiri rök fyrir því að ákvæði 5. gr. laga um Kristnisjóð eigi einungis við um kirkjur þjóðkirkjunnar. Lögin um Kristnisjóð voru sett til að fjalla sérstaklega um skipulag þjóðkirkjunnar, einnig er minnst á lögboðin prestssetur sem vísar sérstaklega til þjóðkirkjunnar. Í þessu tiltekna dæmi varðandi úthlutun borgarráðs er ljóst að ráðið leggur að jöfnu stöðu og hlutverk þjóðkirkjunnar og stöðu og hlutverk annarra trú- og lífsskoðunarfélaga. Frá mínum sjónarhóli er það sérstök afstaða að leggja að jöfnu stöðu og hlutverk þjóðkirkjunnar og stöðu og hlutverk annarra trú- og lífsskoðunarfélaga. Í landinu eru kirkjur á vegum þjóðkirkjunnar 270 talsins og tíðni helgihalds fer eftir fjölda sóknarbarna en alls staðar skal vera reglulegt helgihald. Á hverju ári eru u.þ.b. 8.000 athafnir á vegum kirkjunnar. Í kjölfar hins hörmulega slyss í Hafnarfirði nú fyrir skömmu var Hafnarfjarðarkirkja vettvangur samfélagsins. Þar fór fram bænastund þar sem prestar í Hafnarfirði, Fríkirkjunnar og þjóðkirkjunnar, tóku á móti fólki og leiddu saman stund og fleiri hundruð manns mættu. Hugur okkar allra er að sjálfsögðu hjá ungmennunum og fjölskyldum þeirra og vinum. Þessi harmleikur birtir ekki eingöngu þá mikilvægu stöðu sem þjóðkirkjan hefur í okkar samfélagi heldur einnig þær skyldur sem hún axlar í samfélaginu. Hún er opinn faðmur, ef svo má segja, opinn vettvangur í gleði og í sorg. Þarna er það ekki spurning um trú, trúfélagsaðild, afstöðu eða lífsskoðun. Hún er vettvangur mennskunnar ef við getum sagt sem svo og þess sem sameinar okkur sem manneskjur. Það hlýtur að vera mikilvægt að hafa þetta í huga þegar skipulagsmál sveitarfélaga eru annars vegar og hvort gert sé ráð fyrir kirkjunni í þeirri heildarmynd. Á hinn bóginn má hins vegar segja að kirkjubyggingar séu orðnar margar og þær eru víða. Ólíklegt er að nýjar kirkjubyggingar komi til með að rísa í sveitarfélögum landsins svo einhverju nemi. Herra forseti. Lokaorð þessa lagafrumvarps vekja nokkra undrun að mínu mati. Áður en ég kem sérstaklega að því vil ég nefna eitt í því sambandi. Það segir hér alveg undir lokin að óhætt sé að segja að ætlun löggjafans hafi aldrei verið sú að valda slíkum samfélagsnúningi þegar ákvæðið var fyrst sett í lög. Ég held einfaldlega að það hafi fyrst verið með samþykkt borgarráðs, sem ég rakti í ræðu, sem þessi samfélagsnúningur hófst. Hann hófst ekki með þessari lagasetningu. Sú víðtæka túlkun sem borgarráð kemur á framfæri hefur valdið þeim núningi eins og hv. þingmaður var að greina frá í ræðu sinni og er í lokaorðum greinargerðarinnar með frumvarpinu. En það sem vakti undrun mína, herra forseti, í lokaorðunum er það sem segir: „Trú- og lífsskoðunarfélög eru í eðli sínu umdeild og stutt getur verið í hatursfulla orðræðu sem er á skjön við markmið opinnar og upplýstrar umræðu.“ Þetta eru að mínu mati, herra forseti, einhver undarleg moðsuða og greinilega ætluð til einhverra skammtímavinsælda. Það er hægt að setja alla félagshópa inn í þessa setningu í stað trú- og lífsskoðunarfélaga. Til dæmis gæti setningin litið svona út: Stjórnmálasamtök eru í eðli sínu umdeild og stutt getur verið í hatursfulla orðræðu sem er á skjön við markmið opinnar og upplýstrar umræðu. Jafnvel er hægt að segja: Píratasamtökin eru í eðli sínu umdeild og stutt getur verið í hatursfulla orðræðu sem er á skjön við markmið opinnar og upplýstrar umræðu, ef menn vilja fara þá leið og ná einhverjum ákveðnum fyrirsögnum í þeim efnum. Herra forseti. Ég tel þessa tillögu vera byggða á misskilningi.
Virðulegi forseti. Ég þarf ekki einu sinni mínútu, þetta er stutt spurning. Á sama tíma og ríkið borgar óendanlega mikið að eilífu fyrir eignatilfærslu kirkjujarðasamkomulagsins þá krefjum við sveitarfélög um að gefa kirkjunni til baka jarðir. Mig langaði til að velta því aðeins upp með hv. þingmanni hvers vegna í ósköpunum við eigum að vera að gefa kirkjunni jarðir þegar við erum að borga óendanlega mikið fyrir að hafa fengið jarðir frá kirkjunni.
Forseti. Ég hef svo sem engu við þetta að bæta frá því í ræðu minni áðan. Ég rakti þetta. Þetta er byggt á ákveðnum sögulegum forsendum þegar þetta ákvæði er sett 1970 og lögin um Kristnisjóð samþykkt. Eins og ég sagði áðan stóðu mörg sveitarfélög, Garðabær, Akranes, Borgarnes og fleiri sem dæmi á kirkjujörðum og á þeim tíma voru þær jarðir í umsjón ríkisins. Ríkið átti ekki þessar jarðir þá. Það eignast þær með kirkjujarðasamkomulaginu 1997. Það þótti eðlilegt í þeirri umræðu sem þá var í kringum þetta allt saman og í raun og veru borðleggjandi að kirkjan fengi þá lóðir sem yrðu endurgjaldslausar og án gatnagerðargjalda. Þetta er sögulega mikilvægt. Hv. þingmaður og flutningsmaður þessa frumvarps kom einmitt inn á það í ræðu sinni að hann hefði ekki fundið rökin fyrir þessari lagasetningu á sínum tíma. Þetta eru rökin og ég hef í raun engu við það að bæta.
Virðulegi forseti. Voru aldrei teknar slæmar ákvarðanir áður fyrr? Eða að forsendur fyrir ákvörðunum sem voru einu sinni teknar úreldist? Rök sem áður voru góð og gild eru einfaldlega ekki til lengur af því að samfélagið breytist og þróast? Miðað við rök hv. þingmanns hefði þá einfaldlega ekki átt að hætta þessum gjafagjörning árið 1997 þegar kirkjujarðasamkomulagið var komið og eignin komin að fullu til ríkisins? Þess vegna spurði ég hvers vegna í ósköpunum við ættum núna, á sama tíma og við erum að borga óendanlega mikið fyrir að hafa fengið allar þessar kirkjujarðir, að gefa þær til baka.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann spyr hvort það hefði ekki verið eðlilegt að þessu hefði verið lokið, þ.e. að gefa lóðir undir kirkjubyggingar með tilkomu kirkjujarðasamkomulagsins frá 1997. Það má í raun segja að þingmaður hafa svolítið til síns máls, ég skal alveg taka undir það. Nú er staðan sú að það eru afar fáar nýbyggingar, kirkjubyggingar, í dag þar sem er verið að veita endurgjaldslaust lóðir. Fyrst og fremst hefur þetta mál snúist um önnur trú- og lífsskoðunarfélög, eins og við þekkjum, og umræðuna sem hefur fylgt því. Sum sveitarfélög, eins og ég nefndi áðan, hafa túlkað ákvæðið þannig að þeim beri að veita öðrum trú- og lífsskoðunarfélögum ókeypis lóðir. Þar held ég að gæti fyrst og fremst mikils misskilnings, menn hafa verið að túlka þetta [[Forseti hringir.]]og sveitarfélögin verið að túlka þetta allt of vítt að mínum dómi. Hvað varðar sérstaklega það sem hv. þingmaður spurði um, þá get ég tekið undir að hann hefur svona ákveðið til síns máls, þetta hefði kannski átt að falla niður árið 1997. En ég tel það ekkert aðalatriði í þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir. Það er ekki einu sinni víst að ég þurfi svo langan tíma. Ég hef óskað eftir að taka til máls hér á eftir og mun þá greina frá afstöðu minni til þessa frumvarps og þá kannski almennt um gatnagerðargjöld. En ég hjó eftir einu í ræðu þingmannsins sem mér þótti mjög miður og það var að hv. þingmaður taldi ekki að nýjar kirkjur myndu rísa. Ég verð að viðurkenna að mér fannst miður að heyra hv. þingmann tala með þeim hætti því að ég held einmitt að töluverð þörf sé á kirkjum og annars konar trúarhúsum. Ég held að trúin, æðri máttur, skipti mjög marga miklu máli, hvort sem þeir tilheyra þjóðkirkjunni, eins og hún er skilgreind núna, eða öðrum trúarsöfnuðum. Ég vildi kannski sérstaklega vekja máls á þessu vegna þess að ég bý í sveitarfélagi sem hefur stækkað gríðarlega á síðustu árum. Í mínu sveitarfélagi, Mosfellsbæ, eru tvær kirkjur í dag sem komnar eru vel til ára sinna, virkilega fallegar og góðar byggingar en engan veginn nægjanlega stórar til að hýsa þann söfnuð sem býr í Mosfellsbæ. Það er ein af mínum helstu óskum að fljótlega rísi kirkja í miðbænum í Mosfellsbæ þar sem gert hefur verið ráð fyrir lóð fyrir þá ágætu kirkju. Mig langaði að heyra hvort hv. þingmaður, vegna þess að ég veit að hann hefur mikinn áhuga á þessum málaflokki, muni ekki koma með mér í lið og berjast fyrir því að ný og glæsileg kirkja, alla vega ein, rísi á höfuðborgarsvæðinu á næstunni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið, það er ánægjulegt. Ég tek heils hugar undir það að ég vonast til þess að fleiri kirkjur verði reistar og þá sérstaklega þar sem þeirra er þörf, þar sem fólksfjölgun hefur orðið mikil. Það má ekki skilja orð mín á þann veg að ég hafi sagt að fleiri kirkjur myndu ekki rísa. Ég er alls ekki að benda á það. Ég er að benda á að í fjölmörgum minni sveitarfélögum verður ekki séð að fleiri nýjar kirkjur á vegum þjóðkirkjunnar rísi, einfaldlega vegna þess að fjárhagurinn er erfiður hjá mörgum þessum kirkjum og þær hafa þjónað hlutverki sínu ágætlega og gera enn. En vissulega er þörf í stórum sóknum, ég tek undir það, og þá er líka afar mikilvægt að staðið sé við lagaákvæði eins og þetta, að gefa söfnuðunum tækifæri til þess að byggja sínar kirkjur innan þess fjárhagsramma sem leyfir, og það skiptir verulegu máli, að kirkjan sleppi þá við að greiða lóða- og gatnagerðargjöld o.s.frv. Að því leyti til tel ég nauðsynlegt að þetta ákvæði sé áfram við lýði. Að öðru leyti tek ég undir með hv. þingmanni, og ég er í liði með hv. þingmanni um það, og tala fyrir því að hér rísi fleiri kirkjur. Við erum kristin þjóð og höfum verið í rúmlega 1000 ár og eigum að sjálfsögðu ekki að vera feimin við að segja það og styðja við bakið á kristnum gildum og kirkjunni í þeim efnum.
Virðulegur forseti. Ég get vel tekið undir það að við byggjum á kristnum gildum. Það hefur verið hefðin og ég held að það sé mikilvægt að halda í hana. En á sama tíma aðhyllumst við trúfrelsi og fjölmenning í því sambandi er af hinu góða. Þess vegna held ég að við verðum að horfa opnum huga til þess að fólk hefur mismunandi trú og mér finnst að hið opinbera eigi að gera allt sem í þess valdi stendur til að gera fólki kleift að iðka sína trú. En ég ætla kannski að fara betur yfir það í ræðu á eftir. Með lögum um gatnagerð og ýmsum ákvæðum er lúta að einhverju sem kallað er ókeypis - það er í raun ekkert ókeypis í þessum heimi. Ég held að þar séum við svolítið komin út í skurð. Ég veit ekki hvort þetta ákvæði, eins og það er sett í þessum lögum, eigi vel heima þar í dag. En það breytir því ekki að ég vona að hér haldi áfram að rísa hús til að iðka trú í því að ég held að það skipti samfélög mjög miklu máli.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég vil bara koma því að hér að ég er að sjálfsögðu fylgjandi því að þeir sem hafa aðra trú en kristna reisi sín bæna- og tilbeiðsluhús. Það eru bara sjálfsögð mannréttindi að fá að gera það. Þetta mál snýst einfaldlega um túlkun á því ákvæði sem við ræðum hér og flutningsmenn leggja til að falli niður, þ.e. 5. gr. laga um Kristnisjóð. Ég tel að ákvæðið hafi verið túlkað allt of víðtækt og á þeim sögulegu forsendum að kirkjan, eins og ég nefndi áðan, átti þarna jarðir á sínum tíma og þess vegna var þetta ákvæði sett inn þegar þessi umræða er í gangi með kirkjujarðirnar - og þær voru í umsjón ríkisins, ég tek það fram að þær voru ekki í eigu ríkisins á þeim tíma þegar þetta ákvæði er sett. Sögulega séð eiga önnur trúar- og lífsskoðunarfélög að mínu mati ekki rétt samkvæmt þessu ákvæði.
Virðulegur forseti. Hvar á maður að byrja? Við getum rætt þetta lengi og munum eflaust gera það. En ég fagna því að fá tvær mínútur í stað einnar þótt það lýsi sér í smá ójafnræði milli einstakra þingmanna. Hv. þingmaður hefur nefnt nokkrum sinnum, bæði í ræðu og andsvörum, sögulegar forsendur fyrir þessu fyrirkomulagi. Mér þykja það mjög áhugaverð rök. Mér finnst þau áhugaverð vegna þess að mér finnst þau hvergi annars staðar ganga upp, ekki í neinu öðru samhengi. Það eru sögulegar forsendur fyrir því að karlmenn stjórni einvörðungu og engar konur stjórni nokkurn tíma í landinu. Það eru mjög ríkar sögulegar forsendur fyrir því. En þær eru slæmar. Hvað gerum við þá? Jú, við breytum þeim. Það voru sögulegar forsendur fyrir ásatrú á sínum tíma og kristni tekin upp á hátt sem við þekkjum vonandi öll hvernig var. Það eru ákveðnar sögulegar forsendur fyrir því að styðja sérstaklega við ásatrú líka og reyndar er það að mínu mati aðeins meira í nánd við það að vernda eitthvað sem virkilega þarf að vernda til að það eigi tilvist yfir höfuð, eins og íslenska tungu eða því um líkt. Það eru sögulegar forsendur fyrir því að hérna á Íslandi hefur í gegnum aldanna rás, í meira en 1000 ár, næstum eingöngu búið svokallað hvítt fólk. Það þýðir ekki að við þurfum að passa að það verði alltaf þannig, er það? Sögulegu forsendurnar sem hv. þingmaður fer hérna út í, frá 1907 og þar áður, byggja á því að fyrirkomulagið sem var ákveðið þá, vegna þess að það byggi á viðhorfum og viðmiðum sem þá voru og það standist lagabókstaf í dag, sé þar af leiðandi réttmætt fyrirkomulag. Þar er ég ósammála hv. þingmanni. Sögulegar forsendur, sögulegir samningar þýða ekki að þeir séu réttlátir, þýðir ekki að þeir séu góðir, þýðir jafnvel ekki að þeir standist lög. Það var kaþólsk kirkja hérna einhvern tíma og síðan kom lútersk kirkja einhvern tíma. Það voru ákveðnar sögulegar forsendur fyrir því að hér væri kaþólsk ríkiskirkja eða þjóðkirkja eða hvað fólk vill kalla það. En við breyttum því. [[Forseti hringir.]]Væntanlega telur hv. þingmaður það hafa verið til hins betra. Það sem mér finnst áhugavert er að hv. þingmaður virðist verja þarna sögulegar forsendur á þeim forsendum einum [[Forseti hringir.]]að hann sjálfur tilheyrir þjóðkirkjunni. [[Forseti hringir.]]Ekki vegna þess að hann telur þetta skynsamlegt fyrirkomulag í eðli sínu án tillits til eigin trúarsannfæringar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það var svolítið einkennileg nálgun hjá hv. þingmanni að ég væri að koma í ræðustól Alþingis og tala fyrir því að þetta ákvæði verði áfram í gildi vegna þess að ég tilheyri þessum kristna hluta sem hv. þingmaður er að nefna. Ég skil ekki alveg þann málflutning. Ég er búinn að vísa til þess sem var þegar þetta ákvæði er sett á sínum tíma og hv. þingmaður hlýtur að horfa til þess. Hann sagði einmitt í ræðu að hann hefði ekki fundið nein rök fyrir því hvers vegna þetta ákvæði var sett á sínum tíma. Nú hef ég upplýst hann um það. Á þeim tíma á kirkjan þessar jarðir, hún á þær. Jarðirnar eru í umsjón ríkisins. Það er síðan 1997 sem ríkið eignast jarðirnar. Þess vegna er hægt að fullyrða það hér að þegar ákvæðið var sett var ekkert óeðlilegt við það. Það er ekkert óeðlilegt við það að kirkjan sem hafði þá fært ríkissjóði jarðirnar til umsjónar óski eftir því að fá lóð undir kirkju í viðkomandi sveitarfélögum. Það er bara fullkomlega eðlilegt. Ef ég hefði staðið þarna fyrir hönd kirkjunnar hefði ég talið það fullkomlega eðlilegt. Ég verð að segja það að hv. þingmaður hlýtur að þurfa að horfa í þann þátt málsins. Við getum svo deilt um það hvort ákvæðið hafi síðan átt að falla niður við tilkomu kirkjujarðasamkomulagsins eins og hv. þm. Björn Leví minntist á áðan, það má vel vera. En ég tel það mjög mikilvægt að menn átti sig á því hvers vegna ákvæðið er sett. Það gildir um þjóðkirkjuna og það er allt of víðtæk og ekki réttmæt túlkun að mínu mati að segja að ákvæðið gildi um önnur trú- og lífsskoðunarfélög. Ég hef gert grein fyrir því og ég stend við það.
Virðulegur forseti. Ég tel þetta ekki vera nein rök fyrir þessu ákvæði sem hv. þingmaður nefndi. Það að það hafi verið einhverjar aðstæður til staðar 1907 sem hafi enn þá verið til staðar 1970 þýðir ekki að ákvæðið sé lögmætt, á sömu forsendum sem voru til staðar fyrir meira en 100 árum, núna þegar það er komið kirkjujarðasamkomulag og samband ríkis og kirkju hefur breyst, í meginatriðum til hins betra þótt við berjumst enn þá um þetta stjórnarskrárákvæði sem mér er svo annt um að losna við eins og hv. þingmaður veit. Ég furða mig á því að hv. þingmaður furði sig á því að ég taki trúarsannfæringu hv. þingmanns inn í umræðuna um það hvernig hann vilji hafa fyrirkomulagið vegna þess að ég tel það óhugsandi að einhver sem lítur á málið efnislega án tillits til trúarsannfæringar myndi vera á skoðun hv. þingmanns. Ég aðhyllist ákveðna lífsskoðun og er í félagi og hef verið í stjórn lífsskoðunarfélags og konan mín er formaður þess félags. Ég myndi aldrei standa fyrir einhverju lagafyrirkomulagi sem myndi sérstaklega [[Forseti hringir.]]setja einhver forréttindi eða viðhalda forréttindum fyrir það félag. Ég berst á móti því reyndar, t.d. þessari klausu, [[Forseti hringir.]]vegna þess að ég geri greinarmun á minni eigin trúar- og lífsskoðunarsannfæringu annars vegar [[Forseti hringir.]]og hlutverki mínu sem löggjafinn hins vegar.
Herra forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi ekki verið með neina sérstaka fyrirspurn í síðara andsvari, þetta voru meira hugleiðingar hans. En ég minni hv. þingmann á 62. gr. stjórnarskrárinnar um að ríkið skuli styðja og vernda þjóðkirkjuna. Þetta er í stjórnarskránni og hv. þingmaður verður að sætta sig við það. [[Gripið fram í.]]Það er ekkert óeðlilegt að ég komi hingað upp sem þingmaður og lýsi stuðningi við það ákvæði og þar með ákvæðið í lögum um Kristnisjóð. Ég hef engu við það að bæta að ég tel þessa tillögu vera á misskilningi byggða og hef rakið það í máli mínu. Það er sjálfsagt að ræða þetta mál frekar við hv. þingmann ef hann óskar þess. En ég held að ég hafi bara rökstutt þetta ágætlega, svona er ákvæðið til komið á sínum tíma og ekkert óeðlilegt við það.
Virðulegur forseti. Já, mér þykir það frumvarp sem hér er til umræðu, um breytingu á lögum um Kristnisjóð, mjög áhugavert. Mér finnst vissulega full ástæða til að fara í djúpa og mikla umræðu um mikilvægi kirkjunnar, mikilvægi æðri máttar, eða trúfrelsi, eins og okkur virðist gjarnt að gera þegar málefni sem tengjast kirkjunni koma til umræðu. Við tókum langa og mikla umræðu um það í tengslum við kirkjujarðasamkomulagið hér fyrir jól, og lagði ég þá jafnvel til að við tækjum sérstaka umræðu um þjóðkirkjuna og gildi hennar. Ég vil enn og aftur leggja það til og beini því sérstaklega til þeirra sem eru mjög áhugasamir um þau mál. Mig langar þó fyrst og fremst að benda á ákveðið misræmi sem mér þykir vera fyrir hendi þegar kemur að lögum um gatnagerðargjald. Það var nefnilega þannig áður að á gatnagerðargjald var litið sem gjald, þ.e. að það ætti að standa undir kostnaði við að leggja viðkomandi götu. Því var síðan breytt með lögum um gatnagerðargjald, sem ég hygg að séu frá árinu 2006, en þá var skilgreint að gatnagerðargjald væri í raun skattur sem sveitarfélög megi innheimta og nýta í viðhald og uppbyggingu gatna. Í þessum ágætu lögum frá árinu 2006 er líka sérstaklega tekið fram hvenær sveitarstjórn er heimilt að lækka eða fella niður gatnagerðargjald og það er mjög afmarkað í þeim lögum. Fyrir utan að það geta verið viðbyggingar innan ákveðins fermetrafjölda, sameiginlegar bílageymslur eða annað þá getur þetta átt við um sérstakar aðstæður, t.d. þegar verið er að þétta byggð, þegar lítil ásókn er í viðkomandi lóðir, og ég veit að sveitarfélög á landsbyggðinni hafa nýtt sér það að einhverju leyti, eða vegna eftirspurnar á leiguhúsnæði og þegar um er að ræða félagslegt húsnæði. Það eru mjög stífar reglur í kringum það. Hvergi í þessum lögum get ég séð einhverja heimild til handa sveitarfélögunum til að gefa eftir skattinn gatnagerðargjald nema bara undir þessum ákveðnu tilmælum. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er sú að ég þekki nokkuð vel til slíks máls úr mínu sveitarfélagi. Þar var ágreiningur uppi af hálfu ríkisins annars vegar og sveitarfélagsins hins vegar varðandi gatnagerðargjöld fyrir framhaldsskóla. Í eldri lögum um framhaldsskóla hafði verið talið að sveitarfélagið ætti að leggja til land undir framhaldsskóla án endurgjalds en árið 2015, þegar þessi málaferli voru komin af stað, ákvað löggjafinn, þeir sem hér sátu þá, að breyta orðalaginu þannig að það tæki örugglega á því að það væri án kvaða eða gjalda. Þá töldu lögfræðingar sig vera að fella það undir, að það væri alveg skýrt að ekki ætti að innheimta gatnagerðargjöld af þessu. Á sama tíma og ríkið neitaði að greiða gatnagerðargjöld vegna framhaldsskóla, sem er samvinnuverkefni ríkis og sveitarfélaga, var í sama sveitarfélagi reist hjúkrunarheimili sem fellur undir sömu skilgreiningu, samstarf sveitarfélags og ríkisins, en þar voru gatnagerðargjöld reiknuð. Það er ástæða til að geta þess að af öllum byggingum sem sveitarfélög reisa, skólum og öðru þess háttar, er reiknað gatnagerðargjald. Auðvitað fer það ofan í einn vasann og upp úr hinum en það er eðli gatnagerðargjalds að það skal reiknast inn í allan byggingarkostnað. Mér þykir því furðu sæta að á sama tíma og við erum með það skýrt að gatnagerðargjald sé skattur með mjög afmarkaðar heimildir - og þá kem ég kannski að því sem er áhugavert en það eru heimildir sveitarfélagsins til að veita afslátt eða veita undanþágur gagnvart þessari greiðslu - þá séum við líka í lögum um framhaldsskóla og í lögum um Kristnisjóð að tala um eitthvað sem heitir að úthluta ókeypis lóðum og það er ekki bara að sveitarfélögum sé slíkt heimilt heldur er þeim það skylt samkvæmt þeim lögum. Þetta er augljóslega gamalt ákvæði. Mér finnst því full ástæða til að í þessari umræðu allri sé þetta skoðað í stóra samhenginu. Ég viðurkenni, virðulegur forseti, að það er kannski ekki úthugsuð pæling, en á meðan ég var að undirbúa mig fyrir ræðuna og fara í gegnum þessi lög velti ég því fyrir mér hvort ekki væri skynsamlegra að í lögum um gatnagerðargjald væri veitt sérstök heimild til sveitarstjórna til að lækka eða fella niður gjöld og tilgreina kirkjur þar undir, eða einhvers konar trúarhúsnæði. Tökum sem dæmi björgunarsveitir sem hafa verið mjög mikið í umræðunni á síðustu vikum vegna ótrúlega mikilvægra starfa sem þær hafa verið að sinna. Þær þurfa jú gjarnan að hafa húsnæði. Ég get ekki skilið þessi lög öðruvísi en svo að sveitarfélögum sé t.d. ekki heimilt að veita afslætti eða fella niður gatnagerðargjöld vegna slíkra bygginga. Mig langar kannski að einhverju leyti að setja björgunarsveitirnar og kirkjurnar undir sama hatt sem mikilvægar einingar í okkar samfélagi og þá velti ég því fyrir mér hvort ekki sé eðlilegt að sveitarfélögunum sé heimilt að fella gjöldin alveg niður eða lækka þau. Ég ítreka að ég er að tala um heimild til handa sveitarfélögunum því að sveitarfélögin eiga jú að vera sjálfstæð. Þess vegna finnst mér fara illa á því að löggjafinn sé annars vegar með lagabálk sem segir nákvæmlega að þetta sé skattur og ekki megi mismuna þegar verið er að ræða skatt, og það eru einungis örfá undantekningartilfelli tilgreind sérstaklega í lögunum, og á hinn bóginn er um að ræða lög sem kveða á um ókeypis lóð án kvaða og gjalda. Ég beini því til hv. allsherjar- og menntamálanefndar sem fær þetta mál til umfjöllunar að velta þessu aðeins upp. Ég veit að málið flækist þá enn frekar því að ég hygg að lög um gatnagerðargjöld séu undir hv. umhverfis- og samgöngunefnd. En það er stundum svona þegar við ræðum þessi síló. Þetta er alla vega það sem ég vil koma á framfæri hvað þetta mál varðar.
Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu úr hófi fram en það ber náttúrlega nokkuð á því að það er mikil iðn hjá sumum hv. þingmönnum að fjalla með þeim hætti sem hér er gert af hálfu hv. flutningsmanna, ekki síst úr flokki Pírata. Ég geri ráð fyrir því að þetta sé ekki í síðasta sinn sem við fjöllum um þessi mál. Við fjölluðum nýlega ítarlega um þau eins og hefur verið rifjað upp. Ég verð að segja að sumt kemur manni á óvart. Það kemur mér svolítið á óvart hverjir eru flutningsmenn þessa lagafrumvarps. Það kemur ekkert á óvart að hv. þingmenn Pírata séu þar og alls ekki hver er 1. flutningsmaður en ég tek eftir því að þarna er heill þingflokkur Viðreisnar og vantar engan og svo er þarna helmingurinn af þingflokki Flokks fólksins sem maður hefði ekki átt von á að gengi fram á þennan hátt. Það hefur verið rakið mjög ítarlega og náttúrlega af yfirburðaþekkingu af hv. þm. Birgi Þórarinssyni hvernig 5. gr. laga um Kristnisjóð er komin til. Hún á sér sögulegar rætur. Hún á sér rætur í stórfelldri eignatilfærslu sem fór fram á milli kirkjunnar sem veitanda og ríkisins sem viðtakanda. Þetta eru staðreyndir sem allir sem vilja vita viðurkenna og mega viðurkenna en það er öllum frjálst að berja hausnum við steininn og kannast ekki við þetta. Spurningin sem hér er uppi lýtur líka, ef maður mætti bregða ljósi á hana frá annarri átt, að lögmæti ákvarðana opinberra aðila. Það er ekki heimilt af hálfu ríkisins að ráðstafa eignum nema það sé lagaheimild. Ríkið getur ekki tekið lán nema það sé lagaheimild og getur ekki ráðstafað eignum nema það sé lagaheimild. Að sama leyti verður ráðstöfun á eignum sveitarfélaga að vera reist á sams konar lögmætisreglu. Sveitarfélag getur ekki tekið ákvörðun um það að afhenda einhverjum aðila, segjum peninga, verðbréf, fasteign, málverk og ekki heldur lóðir nema það sé heimild til þess. Nú er það þannig að 5. gr. laga um Kristnisjóð hefur falið í sér lagalegan stuðning, lagalega undirstöðu þess að sveitarfélög ráðstafi lóðum fyrir kirkjur á þann hátt sem ákvæðið gerir ráð fyrir. Þarna er lögmætisreglan að störfum. Síðan hefur það verið mikill málflutningur hér að fjalla annars vegar um jafnræðisreglu stjórnarskrár og hins vegar ákvæði 62. gr. stjórnarskrár um að þjóðkirkjan njóti sérstakrar verndar o.s.frv., eins og menn þekkja. Þeir sem hafa fjallað um þetta á þann hátt, þar á meðal fulltrúar sumra sveitarfélaga, hafa skýlt sér á bak við það að þeim væri heimilt að ráðstafa eignum sveitarfélaga án nokkurrar lagaheimildar vegna þess að þarna væri jafnræðisregla í stjórnarskránni. En það er bara óvart þannig að þessi jafnræðisregla stjórnarskrár gengur ekki framar 62. gr. um þjóðkirkjuna. [[Gripið fram í: Húrra.]]Og af hverju segi ég það? Vegna þess að það liggja fyrir dómar. Það eru tveir hæstaréttardómar hér innlendir og a.m.k. einn dómur, ef ekki fleiri, dómar á vettvangi Mannréttindadómstóls Evrópu. Þeir sem hafa gengið fram undir formerkjum þessa málatilbúnaðar og borið fyrir sig mismunun eða einhverju af því tagi og þess vegna ætti jafnræðisregla stjórnarskrárinnar að vera 62. gr. um þjóðkirkjuna sterkari, þeim málatilbúnaði hefur verið hafnað af dómstólum. Þetta geta menn kynnt sér og flett því upp um leið og þeir eru að velta fyrir sér fínni blæbrigðum í því hvernig beri að túlka lög og annað af því tagi sem menn almennt gera ekki nema þeir hafi a.m.k. af svo mikilli sannfæringu, sem má heyra í máli sumra, sérstaklega kynnt sér það. Ég vil árétta og undirstrika, herra forseti, að um þessi mál verður ekki fjallað öðruvísi en að fjalla um lögmæti. Hin sögulega skýring á 5. gr. laga um Kristnisjóð sem hér er lagt til að verði felld brott er náttúrlega fullgild. En það vill þannig til að það eru fleiri sjónarmið sem þarna koma og sem styðja þá niðurstöðu að á grundvelli hennar er sveitarfélögum heimilt að ráðstafa lóðum undir kirkjur. Það er auðvitað réttur skilningur eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson fjallaði um af mikilli hind, lærdómi og þekkingu. Ég á ekki von á því, herra forseti, að þeir sem ákafast beita sér í þessu eins og er gert með þessu frumvarpi muni láta nótt sem nemur hér heldur eigum við eftir að fjalla um þetta áfram en ég kvíði því ekki vegna þess að þessi málatilbúnaður er náttúrlega reistur, svo vægilega sé til orða tekið, á afar hæpnum forsendum. Það eru forsendur sem standast ekki sögulega skoðun, standast ekki skoðun á þeim feiknalegu verðmætum sem skiptu um hendur með hinni stórfelldu jarðatilfærslu frá kirkjunni til ríkisins og standast ekki skoðun á þeim dómum sem fyrir liggja í þessu efni og eru alveg skýrir og hverjum manni tiltækir og menn geta flett þeim upp.
Virðulegur forseti. Svo virðist sem hv. þingmaður hafi ekki alveg verið að fylgjast með í umræðunni fyrir áramót þegar fjallað var um kirkjujarðasamkomulagið og verðmæti þess, sem mjög vel var farið yfir í áliti kirkjueignanefndar frá 1992. [[Gripið fram í.]]Þar var mjög vel farið yfir að verðmæti þeirra eigna sem kirkjan átti þá sannanlega - mörg ár höfðu farið í rannsóknir á því hvaða eignir kirkjurnar áttu nákvæmlega á þeim tíma - væri um milljarður og það var reiknað niður í krónu á þeim tíma. Uppreiknað eru það um 3 milljarðar árið 2018, ekki mikið meira í dag. Það er umfangið sem við erum að tala um hér. Því langar mig til að spyrja hv. þingmann sömu spurningar og ég lagði hér áðan fyrir annan þingmann: Á sama tíma og ríkið er að borga óendanlega mikið fyrir þessar eignir, sem verðmetast upp á um 3 milljarða og er að borga meira en 3 milljarða á ári fyrir eignir sem á heildina litið eru 3 milljarða virði, á sama tíma og ríkið er að borga óendanlega mikla peninga fyrir þær jarðir, hvernig getur það staðist að við séum að gefa kirkjunni til baka? Af hverju erum við ekki að rukka óendanlega háa peningaupphæð til baka fyrir að gefa jarðirnar aftur til kirkjunnar? Eigum við kannski seinna að gera annan samning um óendanlega mikinn pening til að fá kirkjujarðirnar aftur eða hvað?
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég leyfi mér að rifja upp að við hv. þingmaður vorum báðir þátttakendur í umræðunni sem hann vísaði til. Í þeirri umræðu kom fram að ekki lægi fyrir nein úttekt eða greinargerð um verðmæti þeirra eigna sem þarna eru undir, og ég heyri hér einhvers konar samþykki frá hv. þingmanni [[Gripið fram í.]]- hann útskýrir hvað honum finnst um þetta. Ég lít þannig á að í þeirri umræðu hafi komið fram viðurkenning af hálfu ágætra þingmanna í flokki Pírata á því að fullnægjandi mat á þessu verðmæti lægi ekki fyrir. En ég hlýt að gera athugasemd við notkun hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar á orðinu óendanlega. Það er ekki óendanleiki sem er hér að verki, það er jafnvel þannig að greiðsluröð sem er ótímabundin er hægt að meta til endanlegrar fjárhæðar. Það eru nú bara til reikniformúlur fyrir því, t.d. í fræðum sem lúta að fjármálum. Ég þykist þess fullviss að ef hv. þingmaður myndi líta á þau fræði myndi hann átta sig á því um hvað verið er að tala hér. Notkun hans á óendanleikahugtakinu, sem er út af fyrir sig mjög áhugavert og heillandi viðfangsefni, fær ekki fyllilega staðist.
Virðulegi forseti. Samkomulagið er ekki með lokadagsetningu, það er ekki með uppgjöri, það er ekki með heildartölu um það hvað eignatilfærslan kostar. Hún er með ártalið 1997–óendanlegt, í þessu „limit“-dóti. Það eru 3,5 milljarðar miðað við verðgildi dagsins í dag, á næsta ári og þarnæsta og eins mörg ár og við getum talið því að ekki er gert ráð fyrir lokadagsetningu og fullnaðaruppgjöri á þessu, nema að borga að eilífu fyrir þessa tilfærslu. Þess vegna er það óendanlegt. Það eru óendanlega mörg ár undir. Þó að það sé ekki nema króna á hverju ári þá er það samt óendanlega há upphæð þegar allt kemur til alls. Þetta er mjög áhugavert. Það var mjög vel farið yfir þetta í umræðunni fyrir jól. Bestu gögnin sem liggja fyrir eru greinargerð kirkjueignanefndar. Það er hægt [[Forseti hringir.]]að fara í einhver nákvæmari atriði en í grófum dráttum [[Forseti hringir.]]kæmi það líklega ekki mikið öðruvísi út í upphæðum. [[Forseti hringir.]]Það er mögulegt að tína einhverjar krónur eða hundraðkalla til eða frá en við erum með bestu gögn sem til eru.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta samtal en hv. þingmaður fer villur vegar í þessum efnum. Ég ætla ekki að fara að setjast í neinn kennarastól hér en það er náttúrlega þekkt að fjárhæðir hafa mismunandi gildi eftir því hvar þær eru staðsettar í tíma, ef ég má orða það þannig. Fjárhæð sem kemur til greiðslu nú verður ekki lögð að jöfnu við fjárhæð sem kemur til greiðslu einhvern tíma í framtíðinni. Auðvitað eru vextir á milli og við erum með hugtök eins og afvöxtun og annað af því tagi. Það gerir það að verkum að þessar fullyrðingar hv. þingmanns um óendanleika eru því miður út frá upplýstu sjónarmiði, ekki endilega háfræðilegu, hrein markleysa.
Herra forseti. Ég veitti því athygli að hv. þingmaður eyddi fyrstu mínútum ræðu sinnar í að reyna að benda á einhvers konar tortryggilegheit í því að það værum við Píratar sem værum að leggja fram svona mál og jafnvel að gera það tortryggilegt að aðrir væru með okkur í því. Við því hef ég það eitt að segja að mér þykir eftirtektarvert að þeir einu sem hafa talað gegn þessu hingað til hafa verið þingmenn Miðflokksins. En það er ekki erindið. Mig langar að fá svar hjá hv. þingmanni. Ef ég myndi selja hv. þingmanni hús, væri eðlilegt að til staðar væri lagaleg krafa um að ég gæti krafist ókeypis herbergis einhvern tímann í framtíðinni? Ef ég myndi selja hv. þingmanni köku, væri þá eðlilegt að til staðar væri lagaleg krafa um að ég gæti gert kröfu um sneið einhvern tímann í framtíðinni? Nú er það þannig að með kirkjujarðasamkomulaginu voru stunduð viðskipti þar sem jarðir voru keyptar á óhemjuháu verði, en engu að síður áttu viðskipti sér stað. Er eðlilegt að til sé ákvæði í lögum um að gefa verði hluta af því til baka? Höfum í huga, í ljósi ræðu hv. þm. Birgis Þórarinssonar áðan, að það er rétt að sum sveitarfélög voru á kirkjujörðum en þau voru það ekki öll. Þau voru það alls ekki öll. En þessi krafa sem er til staðar í lögum í dag gildir um öll sveitarfélög. Þar er gerð krafa um að sveitarfélög gefi lóðir til trúfélaga þrátt fyrir viðskipti og ekki er hægt að vísa í sögulegar réttlætingar á því. Mig langar því að skilja hugsanagang hv. þingmanns.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvar hans. Þar voru nokkrar spurningar og ég veit ekki hvort ég get svarað þeim öllum en ég mun gera mitt besta. Ég var ekkert að finna að því að menn væru að styðja hv. þingmenn Pírata í þessum málflutningi. Ég var bara að lýsa undrun minni á því hverjir þar væru að verki. Á sama hátt og þeir hinir sömu hafa fullkomið leyfi til að leggja lið hverju því máli sem þeir kjósa hef ég sömuleiðis leyfi til að lýsa undrun minni á því að þeir skuli leggja nafn sitt við mál af þessu tagi. Maður hefði kannski átt von á öðru frá slíkum aðilum og þá sérstaklega þeim sem ég nefndi. Hv. þingmaður vekur upp ímyndaðar spurningar eða einhver dæmi og óskar eftir viðhorfi mínu til þeirra. Ég vil bara svara honum á þann hátt að það ríkir samningsfrelsi í viðskiptum hér á landi og mönnum er frjálst að semja um það sem þeir kjósa. Þá er gert ráð fyrir því að engin nauðung eða neitt slíkt skilyrði sé til staðar. Ef menn ganga til samninga þá geta þeir samið um það sem þeir vilja. Það eru að vísu einhver ákvæði til sem girða fyrir samninga um tiltekin efni en þetta er meginreglan. Ég þykist þess fullviss að hv. þingmanni sé þetta fullljóst og hann getur þess vegna svarað spurningum sínum sjálfur, ekkert síður en ég, hann áttar sig auðvitað á svarinu.
Herra forseti. Ég vek athygli á því að hv. þingmaður vék sér undan því að svara spurningu minni enda veit hann að málflutningur hans er fráleitur. Nú veiti ég því samt athygli að í þessum lögum er í raun verið að mæla fyrir um lögskilyrta eignaupptöku. Þarna er sveitarfélögum sem eru með skipulagsvald, sem í mörgum tilfellum ef ekki öllum eru með eignarhald yfir sínu landi, gerð sú kvöð samkvæmt lögum að afhenda öðrum aðilum eignir sínar án endurgjalds í vissum tilfellum og í því tilfelli að um sé að ræða trúfélag sem uppfylli rétt skilyrði. Þetta hlýtur að ganga gegn eignarréttarákvæði stjórnarskrár en í öllu falli er fráleitt að reyna að halda því fram að eignaupptaka sem á sér stað undir merkjum trúfrelsis eða trúarlegrar réttlætingar sé eitthvað annað en eignaupptaka, bara af því að einhverjum finnst það.
Herra forseti. Þetta er náttúrlega, eins og mátti vænta, áhugavert. Þegar talað er um eignaupptöku vil ég hvetja hv. þingmann til að fara af nákvæmni með hugtök. Hugtakið eignarnám er til, ég veit ekki hvort hann er að hugsa um það. Merk doktorsritgerð var skrifuð á síðustu öld af Gauki Jörundssyni sem fjallar um eignarnám og það er innsti kjarninn í eignarrétti hvaða heimildir eru uppi varðandi ráðstöfun eigna og hvaða heimildir opinberir aðilar hafa til að leggja hald á eignir með þeim hætti sem kallað er eignarnám. Ég myndi bara hvetja til þess, þegar verið er að fjalla um þessa þætti, að ekki sé fjallað af neinu gáleysi og alls ekki á vettvangi Alþingis um þessa hluti. Þetta eru stóralvarleg mál og um þetta eru til lærðar ritsmíðar og dómaframkvæmd þar sem menn átta sig á því hvernig hlutirnir gerast í hinum fínni blæbrigðum.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður fór hér aðeins yfir 62. og 65. gr. stjórnarskrárinnar, virtist reyndar, hygg ég, misskilja svolítið málflutning þess sem hér stendur og þeirra sem hafa talað um það. Sá sem hér stendur veit mætavel að þau lög sem hér er lagt til að verði breytt standast stjórnarskrá. Ég veit mætavel að 62. gr. stjórnarskrárinnar er til staðar. Ég veit alveg hvað hún þýðir og hvaða heimildir hún veitir. Hún veitir t.d. heimildir til að mismuna trúfélögum, nánar tiltekið í þágu eins tiltekins trúfélags sem í daglegu tali er kallað þjóðkirkjan. Það er það sem 62. gr. gerir. Við erum ekki í réttarsal, virðulegi forseti. Hér er löggjafarsamkundan, hér ætlum við að ákveða hvernig við ætlum að hafa hlutina. Við erum ekki að spyrja að því hvernig lögin virki og skera úr um það. Við erum hér til að skýra það hvernig lögin eigi að vera samkvæmt okkar sannfæringu. Hér er því ekki um að ræða einhvern lagatúlkunarágreining milli mín og hv. þingmanns. Ég er ekki lagatæknilega ósammála neinu því sem hann sagði. Ég er ósammála hv. þingmanni um það hvernig lögin og stjórnarskrá eigi að vera. Ég hygg að hv. þingmaður hafi hitt naglann á höfuðið þegar hann fjallaði um það að 65. gr. stjórnarskrárinnar, jafnræðisklausan, gangi ekki framar þjóðkirkjuákvæðinu. Og það er nákvæmlega vandinn. Ég geri barnslega ráð fyrir því að hv. þingmaður og flokkssystkin hans séu hlynnt jafnræði fyrir lögum og telji í hjarta sínu að allir borgarar eigi að vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kyns, kynferðis, kyntjáningar og trúarbragða. En ég fæ þá afstöðu mjög illa til þess að ríma við það að hv. þingmaður styður á sama hátt 62. gr. stjórnarskrárinnar sem heimilar þessa mismunun. Punkturinn er þessi: Ef við myndum ekki gera neitt annað við stjórnarskrána en að fjarlægja 62. gr. [[Forseti hringir.]]þá er augljóst að þau lög sem hér er verið að leggja til að verði breytt myndu ekki standast stjórnarskrá vegna jafnræðisklausunnar. Er hv. þingmaður sammála mér um það?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég verð bara að segja að ég myndi almennt talað ekki lýsa mig sammála neinu sem hv. þingmaður heldur fram þegar kemur að lagatúlkunum eða öðrum slíkum þáttum. Ég myndi líta í aðrar áttir ef ég væri í einhverjum vafa um atriði af þessu tagi. Staðreyndin er sú að við erum með stjórnarskrá sem var samþykkt af öllum þorra manna 1944 í þjóðaratkvæðagreiðslu. Við erum þar með ákvæði um þjóðkirkjuna og við erum þar með jafnræðisákvæði og ég er hlynntur þeim ákvæðum báðum tveimur og stend að baki þeim eins og ég álít að þorri landsmanna geri. Og auðvitað er hv. þingmanni frjálst að beita sér hér á Alþingi og annars staðar fyrir breytingum á stjórnarskránni, sérhverjum manni er heimilt að gera það, og hann getur safnað liði en ég verð að segja að fleiri gerðust vígamenn en ég ætlaði þegar ég leit yfir lista þeirra sem eru meðflutningsmenn á þessu máli. Hann verður bara að arka að auðnu með það, hv. þingmaður, og sjá hvernig gengur. En ég og mínir félagar munum áfram standa vörð um þessi ákvæði stjórnarskrárinnar og við erum þess fullmeðvitaðir að það liggja fyrir dómar Hæstaréttar, dómar Mannréttindadómstólsins um að 65. gr. um jafnræðið haggar hvergi 62. gr. um þjóðkirkjuna.
Virðulegur forseti. Ég var ekki að biðja hv. þingmann um að taka mína lagatúlkun góða og gilda. Ég var að spyrja hv. þingmann hvort hann teldi að lög eins og þau sem kveða á um þessa skyldu sveitarfélaga til að gefa þessar lóðir stæðust stjórnarskrá að 62. gr. stjórnarskrárinnar, þjóðkirkjuákvæðinu, brottfallinni. Telur hv. þingmaður að slík lög sem fjalla sérstaklega um ákveðnar skyldur sem settar eru á herðar sveitarfélaganna til þess að fjármagna starfsemi þessa eina trúfélags og ekki hinna myndu standast 65. gr. stjórnarskrárinnar ef ekki væri fyrir 62. gr.? Ég kann ekki að orða spurningarnar skýrar, virðulegi forseti, og langar til að hv. þingmaður svari þessari spurningu. Í því kristallast hvað við erum að tala um þegar við tölum um jafnræði fyrir lögum eða öllu heldur hvort við yfir höfuð aðhyllumst það.
Herra forseti. Hv. þingmaður gengur svolítið langt þegar hann er að beita hugtakinu mismunun fyrir sig. Hugtakið mismunun á ekkert við hérna [[Geturðu ekki svarað?]]- get ég ekki svarað? Ég er að svara hv. þingmanni og ef hann vill ástunda frammíköll þá getur hann svo sem gert það, en ég minni hv. þingmenn á að hér er stjórn á fundinum og hún er mjög traust um þessar mundir. Auðvitað er ríkinu heimilt, auðvitað er Alþingi, löggjafanum, heimilt, að setja ákvæði eins og það sem hv. þingmaður og félagar hans, sumir hverjir komandi úr óvæntri átt, eru að beita sér fyrir. Auðvitað er löggjafanum fullkomlega heimilt að gera það. Síðan er þessi málflutningur að tala um eitthvert eitt trúfélag. Við erum að tala um þjóðkirkjuna, við erum að tala um að þetta er kirkjan í landinu sem átti allar þessar eignir sem hún lét ríkinu í té og þessi 5. gr. er bara örlítil viðurkenning á því hve ríkið tók við gríðarlegum eignum úr hendi kirkjunnar. Lítil viðurkenning á því.
Virðulegur forseti. Eftir stendur spurningin: Myndi 5. gr. laganna, sem hér er lagt til að verði felld brott, standast stjórnarskrá ef ekki væri fyrir 62. gr. stjórnarskrárinnar? Þetta er spurningin sem hv. þingmenn Miðflokksins neita að svara og af góðu tilefni, ég skil það mjög vel. Ég myndi heldur ekki svara því ef ég væri á þeirra línu vegna þess að það opinberar það og gerir alveg ljóst að jafnræði fyrir lögum er í grundvallaratriðum í ósamræmi við þjóðkirkjuákvæðið. Það er einungis vegna tilvistar þjóðkirkjuákvæðisins í stjórnarskrá sem þessi mismunun viðgengst og gengur upp lagalega - sem hún gerir. Hv. þm. Ólafur Ísleifsson misskilur mig ef hann heldur að ég sé á annarri skoðun. Ég átta mig á dómum Hæstaréttar, þekki þá ágætlega þegar kemur að þessum tveimur greinum. Virðulegi forseti. Ég ætla að fara aðeins yfir umræðuna sem ég þakka, ekki síst þeim sem hér hafa verið ósammála flutningsmönnum, en mér finnst rétt að tiltaka nokkur atriði stuttlega. Í fyrsta lagi eru það ekki rök að einhver löggjöf eigi sér sögulegar rætur. Það eru ekki slæm rök, það eru ekki góð rök heldur eru það ekki rök. Það eru að sjálfsögðu sögulegar forsendur fyrir þeirri lagasetningu. Það þýðir ekki sjálfkrafa að hún sé góð. Hér spyrjum við ekki að því hvort löggjöf hafi einhvern tímann verið góð, við spyrjum hvort hún sé það í dag miðað við núverandi aðstæður. Kannski er einhver heimspekilegur munur á því hvort við lítum til hins gamla eða nýja en það er samtal sem ég myndi frekar vilja eiga yfir kaffibolla eða bjór en í pontu Alþingis. Mér þykir trúarleg umræða ekki við hæfi í pontu Alþingis og það er meðal ástæðnanna fyrir því að ég er á móti 62. gr. stjórnarskrárinnar og aðhyllist trúfrelsi og jafnræði fyrir lögum án tillits til trúarsannfæringar. Mig langar að nefna að hv. þm. Birgir Þórarinsson fór yfir hluta af greinargerð þar sem er sagt að trú- og lífsskoðunarfélög séu í eðli sínu umdeild og stutt geti verið í hatursfulla orðræðu. Hv. þingmaður gagnrýndi þetta aðeins og bar það saman við það ef þarna stæði t.d. stjórnmálasamtök eða Píratar eða eitthvað því um líkt. Ég vil segja við hv. þingmann, þótt ég sé ekkert sérstaklega að reyna að særa hann hingað upp í andsvar, að mér finnst það lýsa punktinum nákvæmlega. Ég myndi aldrei styðja lög sem gæfu Pírötum eða Sjálfstæðisflokknum og hvað þá Miðflokknum einhver sérstök forréttindi sem stjórnmálaflokkur umfram aðra stjórnarflokka vegna þess að stjórnmálaflokkar eru í eðli sínu umdeildir og stutt er í hatursfulla orðræðu. Mér þykir sá punktur því einungis undirstrika nauðsyn þessa frumvarps. Mig langar að þakka hv. 2. þm. Suðvest., Bryndísi Haraldsdóttur, fyrir athugasemdir hennar í sambandi við gatnagerðargjaldið. Ég verð að viðurkenna að fyrst þegar ég byrjaði að hlusta á það fannst mér það ekki sérlega áhugavert, eða taldi að mér myndi ekki finnast það, en það er mjög áhugavert og öll umfjöllun hv. þingmanns um heimildir sveitarfélaga til að haga skattlagningu öðruvísi en lög kveða á um er mjög áhugaverð. Ég ætla ekki að leggja hv. þingmanni orð í munn en mér finnst það vera ein góð rök fyrir því að samþykkja þetta frumvarp og vera ekki með einhverjar óljósar heimildir eða heimildir sem búa til mótsagnakennt ástand, myndi ég segja. Það vekur athygli mína að sumir hv. þingmenn sem eru á móti þessu máli - kannski ekki allir þeirra enda hægt að tína til einhverjar ástæður til að vera á móti þessu máli - og sem hafa talað hérna fyrir ójafnræðinu tala óafvitandi, hygg ég, inn í þann samfélagslega núning sem er fjallað um í greinargerðinni. Hann er sá að Reykjavíkurborg ákveður að gefa Félagi múslima á Íslandi lóð. Umræðan sem verður í kjölfarið er að hluta til um það hvort Reykjavíkurborg hafi heimild til þess samkvæmt lögum. Það er lagatæknileg umræða sem er alveg þess virði að taka og einhvers staðar kemur niðurstaða í það. Segjum að dómstólar myndu dæma á þann veg sem væri málflutningi hv. þm. Birgis Þórarinssonar í vil, gefum okkur það. Þá kemur samt líka upp umræða um réttmæti þess að mismuna fólki á grundvelli trúarskoðana. Umræðan um moskuna og byggingu hennar snerist ekki að mestu um þá lagatæknilegu spurningu hvort Reykjavík væri þetta heimilt, þótt eflaust sé það helsta hugðarefni þeirra tilteknu hv. þingmanna sem sitja í þessum sal. Umræðan snerist um það hvernig ætti að fara með múslima og hvort þeir mættu byggja mosku. Hér var stungið upp á þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort þeir mættu byggja mosku. Það væri svolítið eins og að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort einhverjir ættu skilið sanngjörn réttarhöld eða að fá njóta tjáningarfrelsis, algerlega fráleit hugmynd. [[Gripið fram í.]]Það er alveg hárrétt. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, að það sé önnur umræða, miðað við það sem hann hefur kannski mestan áhuga á sem er lagatæknilega spurningin. Gott og vel. En þannig var umræðan og hún var bein afleiðing þess að þetta ákvæði var til staðar og reynt var að beita því út frá jafnræðissjónarmiðum. Það er það sem ég vil undirstrika í því sem er vonandi lokaræðan í kvöld um þetta mál. Það var viðleitni til þess að gæta jafnræðis sem olli vandanum. Er það eðlilegt, virðulegi forseti? Ég segi nei, það er ekki eðlilegt. Viðleitni til að gæta jafnræðis á að vera rétta leiðin. Ef lögin eru þannig að það er ekki rétta leiðin eigum við að breyta lögum, nánar tiltekið á þann hátt sem hér er lagt til.
Hæstv. forseti. Vegna spurningar hv. þingmanns til Ólafs Ísleifssonar áðan, og spurningin var sú hvort um væri að ræða brot á jafnræðisreglunni ef ákvæði 62. gr. væri ekki í stjórnarskrá: Nú veit ég ekki hvort þingmaðurinn hefur kynnt sér þá dóma sem um þetta hafa gengið. Það hefur reynt á þetta fyrir dómi og líka fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu þar sem þjóðkirkjur, ríkiskirkjur eða hvað menn vilja kalla það, hafa fengið ívilnanir í lögum umfram önnur trúfélög. Þetta snýst ekkert um 62. gr. stjórnarskrárinnar. Þetta snýst bara um það hvort heimilt sé að ívilna samkvæmt lögum. Það er auðvitað heimilt og niðurstaðan er sú að það sé heimilt og það á auðvitað sérstaklega við þegar sá sem fær einhvers konar ívilnun eða stuðning hefur sérstakar skyldur lögum samkvæmt. Það er kjarni máls í þessu. Svo er annar misskilningur sem hefur verið hér í umræðunni. Ég get alveg skilið einhverja afstöðu gegn því að kirkjan fái endurgjaldslaust lóð. En það er líka misskilningur í umræðunni að hverju sveitarfélagi, og hvaða sveitarfélagi sem er, sé skylt að afhenda kirkju endurgjaldslaust lóð. Það er auðvitað skipulagsmál. Sveitarfélag getur ákveðið að hafa ekki kirkju. En sveitarfélög vilja hafa kirkju vegna þess að hún er að þjónusta sveitarfélagið og það er lykilþjónusta, sérstaklega í minni sveitarfélögum. Þess vegna er það mjög eðlilegt að kirkjan fái þar endurgjaldslaust lóð, vegna þess að það eru hagsmunir sveitarfélagsins. Það er kjarni málsins og það er svo mikilvægt að horfa á þetta út frá því. Þetta er ekki spurning um eignaupptöku, eignarnám eða neitt slíkt. Ég vildi bara koma þessu að, hv. þingmaður.
Virðulegur forseti. Ég er mætavel meðvitaður um að alls konar dómstólar hafa komist að þeirri niðurstöðu að það sé allt í lagi að hafa þjóðkirkju og það sé allt í lagi að ívilna þeim þjóðkirkjum. Ég veit þetta. Að mér vitandi hef ég ekki sagt neitt sem er í andstöðu við þá staðreynd og ég bara lít á hana sem staðfesta staðreynd. Aftur á móti er varla umdeilt að hér á Íslandi, með lögum, ívilnum við sérstaklega þjóðkirkjunni, á ákveðinn grundvallarhátt. Ég man nú ekki nákvæmlega hvað lögin heita en þingmenn fara, að mig minnir árlega eða annað hvert ár eða eitthvað því um líkt, sérstaklega og tala við þjóðkirkjuna um hennar vandamál og hennar stöðu og allt það. Nú geta þingmenn farið út í bæ og talað við þá sem þeim sýnist, það er reyndar hluti af starfinu, beinlínis hluti af skyldum þeirra. Þeir geta alveg farið til Félags múslima og Ásatrúarfélagsins og hvað eina. En þegar við erum að setja lög sem sérstaklega ívilna einu trúfélagi umfram önnur hlýtur að koma til kasta 65. gr., alla vega af og til, alla vega í einhverjum tilfellum. Annars veit ég ekki nákvæmlega hvað það er sem 65. gr. á að gera, ef hægt er að ívilna fólki hvort sem er. Í því felst óhjákvæmilega mismunun Hv. þingmaður nefnir hér ítrekað, eins og reyndar aðrir þingmenn, að þjóðkirkjan beri ákveðnar skyldur. Gott og vel, en hún ber skyldur sem eðli málsins samkvæmt henta þeim sem fylgja þeirri trúarsannfæringu eða alla vega þeirri félagsaðild sem felst í þjóðkirkjunni og hennar störfum. Nú get ég tekið sjálfan mig sem dæmi. Ég er ekki í þjóðkirkjunni, ég aðhyllist ekki kennisetningar hennar - eða reyndar aðhyllist ég sumar þeirra, en það er ekki af trúarlegum ástæðum, það er vegna þess að mér þykja þær skynsamlegar; margt af því sem Jesús frá Nasaret sagði. Hlutverk þjóðkirkjunnar - það er gott og blessað að segja að kirkjan eigi að þjónusta aðra sem standa utan þess trúfélags. En það þýðir ekki að þeir sem standa utan þess trúfélags kæri sig um það. Ég get t.d. sagt: Píratar hafa þá skyldu að taka á móti hv. þingmanni í sinn flokk og hann hefur þann rétt. Hv. þingmaður sem situr hér hefur rétt á að ganga í flokk Pírata í dag. Ó, hvað ég er góður. Myndi ég þá fara að réttlæta sérstakar ívilnanir til handa Pírötum umfram aðra stjórnmálaflokka? Virðulegi forseti. Hugmyndin er fráleit.
Hæstv. forseti. Ég náði engum þræði þarna í lokin, en látum það liggja á milli hluta. Það sem ég er bara að segja, hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, er að ríkisvaldið, löggjafinn, ívilnar ýmsum félagasamtökum sem sum fá greiðslu af fjárlögum en önnur ekki sem eru í sams konar starfsemi. Það þurfa að vera einhver sérstök sjónarmið að baki. Þau sjónarmið sem eru að baki hér í kringum þjóðkirkjuna sem hefur verið hluti af þessu samfélagi og sérstök lög gilda um eru að hún hefur skyldur umfram önnur trúfélög. Ívilnun af því tagi sem þetta mál snýst um getur talist eðlileg. Ég get alveg skilið að einhver sé á móti því. En menn mega ekki rugla því saman og koma fram með 65. gr. Það er búið að láta reyna á það allt. Það er bara niðurstaða, það er afgreitt og það á ekki að vera að tala um það. Við eigum bara að tala hér um það að menn séu á móti því að kirkjan sé yfir höfuð studd þrátt fyrir að hún hafi skyldur samkvæmt lögum eða bara afnema lögin um þjóðkirkjuna og allar skyldur sem á hana eru settar [[Já.]]- byrjið þið þar, hv. þingmaður. Ekki byrja alltaf á öfugum enda. Þið byrjið alltaf á öfugum enda í öllu sem þið gerið og það er ykkar vandamál. En þið eruð svo upptekin af þessu, þið eruð svo ótrúlega upptekin af því að reyna að knésetja þessa kirkju með einum eða öðrum hætti, veikja eins og þið getið, að þið sjáist ekki fyrir og byrjið alltaf á öfugum enda. En gott og vel. Menn mega hafa hvaða skoðun sem er á kirkjunni mín vegna en byrjum á byrjuninni.
Virðulegur forseti. Það er fullkominn misskilningur hjá hv. þingmanni að þetta snúist á nokkurn hátt um að knésetja eða einu sinni þvælast fyrir þjóðkirkjunni. Megi hún lifa og dafna sem lengst og sem best. Það eina sem hér er talað fyrir er jafnræði fyrir lögum og jafnræði í reynd jafnvel þó að til séu einhverjar heimildir til að mismuna trúfélögum á grundvelli þess að nógu margir þingmenn aðhyllist prívat og persónulega trúarkennisetningar kirkjunnar. Í grundvallaratriðum eigum við, og þetta er pólitísk skoðun, að koma fram við trú- og lífsskoðunarfélög og öll slík sambærileg félög á jafnræðisgrundvelli, jafnvel þó að við værum ekki með skrifaða stjórnarskrá. [[Gripið fram í.]] Það er eitt sem ég vil leiðrétta í málflutningi hv. þingmanns. Hann segir að það hafi verið búið að reifa þetta allt saman en hann gerir það sem hann gerir svo oft í sínum ræðum að hann gleymir stundum að hann er þingmaður en ekki lögmaður. Það hefur ekki reynt á stjórnarskrána eins og hún er án 62. gr. stjórnarskrárinnar. Það hefur ekki reynt á það vegna þess að því miður er hún enn til staðar, þannig að ég gef ekki mikið fyrir þann tiltekna málflutning. En svo verð ég líka að segja, fyrst ég hef þennan tíma til að svara hv. þingmanni um það að Píratar séu að byrja á röngum enda: Ég tek eftir því að hv. þingmaður stingur alltaf upp á því að við gerum eitthvað annað en við erum að gera, alveg sama hvað við erum að gera. [[Gripið fram í.]] Hér er ekki lagt til að 62. gr. verði afnumin, virðulegi forseti. Þetta frumvarp felur það ekki í sér og reyndar er ástæðan fyrir því að sá sem hér stendur hefur ekki lagt það fram sú að mér er meira í mun að koma á nýrri stjórnarskrá þar sem er því miður þjóðkirkjuákvæði sem ég mun greiða atkvæði með og síðan reyna að afnema með samþykki kjósenda. Hér er lagt til að byrja á þeim enda sem hv. þingmaður leggur til sem er að fara að breyta lögum um þjóðkirkjuna sem við teljum að eigi ekki að vera eins og þau eru. Ég fæ því ekki betur séð en við séum að fara að annars ágætri ráðleggingu hv. þingmanns.
Frú forseti. Ég býst við að ég sé að byrja á röngum enda í þessu eins og öðru en ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hlutafélög sem snýr að uppgjörsmynt arðgreiðslna. Fjármálafyrirtæki eru meðal þeirra fyrirtækja í samfélaginu sem teljast kerfislega mikilvæg í þeim skilningi að sé pottur brotinn í rekstri þeirra eða verði þau fyrir rekstrarlegum áföllum er það líklegt til að hafa umtalsverð neikvæð og truflandi áhrif út fyrir félagið sjálft, jafnvel fyrir samfélagið og hagkerfið allt. Fyrir vikið er gerður áskilnaður um sérstakt starfsleyfi og rekstrarform fjármálafyrirtækja, auknar kröfur um styrkan eiginfjárgrunn, skorður eru settar við meðferð eignarhluta í slíkum fyrirtækjum og þeim er gert að sæta auknu eftirliti af hálfu opinberra aðila. Þau sæta líka ríkari upplýsingaskyldu og þannig mætti áfram telja. Vegna mikilvægis fjármálafyrirtækja í samfélaginu og þess hve viðkvæmur rekstur þessara félaga er, til að mynda gagnvart aðkomu eða mögulegri íhlutun eigenda í rekstri þeirra, er æskilegt að eignarhald fjármálafyrirtækja sé sem dreifðast. Það leiðir af megineinkennum hlutafélagaformsins að skorður eru settar við útgreiðslu fjármuna úr slíkum félögum til eigenda þeirra, hluthafanna. Það fyrirkomulag á sér stoð í tveimur meginreglum félagaréttarins, annars vegar sem snýr að takmarka ábyrgð, þ.e. að eignir félagsins með takmarkaðri ábyrgð eru fráteknar fyrir kröfuhafa félagsins, og hins vegar eru skorður að sama skapi settar við úttektum eigenda félagsins á fjármunum þess. Útgreiðslur úr slíku félagi skulu eiga sér stoð í lögum og þær skulu því aðeins fara fram ef ákveðin skilyrði eru uppfyllt, svo sem um að eiginfjárstaða félagsins sé áfram tryggð, óháð útgreiðslum, og að hagsmunum kröfuhafa félagsins sé ekki stefnt í hættu þrátt fyrir að fjármunir séu greiddir til eigenda. Í tilviki fjármálafyrirtækja sem hafa leyfi til móttöku innlána og annarra endurgreiðanlegra fjármuna frá almenningi eru kröfuhafar ekki aðeins þeir sem hafa veitt þessum fyrirtækjum lán með hefðbundnum hætti eða keypt skuldabréf í þeim eða skammtímaskjöl heldur einnig innlánseigendur. Eigendur innlána í fjármálafyrirtækjum eru sjaldnast í stöðu til að gæta hagsmuna sinna með samningaviðræðum við fjármálafyrirtæki, m.a. vegna þess mismunar sem er á stöðu og stærð innlánseigenda annars vegar og fjármálafyrirtækisins sem þeir hafa falið vörslu innlána sinna hins vegar. Því er óhætt að fullyrða að langalgengast sé að útgreiðslur til hluthafa í hlutafélögum séu í reiðufé. Í XII. kafla laga um hlutafélög má sjá að augljóslega eru þau ákvæði skrifuð með það í huga að það sé a.m.k. meginregla að arðgreiðslur séu í reiðufé. Arðgreiðslur í öðru formi en með reiðufé, sérstaklega frá fjármálafyrirtækjum, fela í sér aukna áhættu fyrir félagið sjálft og kröfuhafa þess, m.a. innlánseigendur, minni hluta hluthafa og aðra haghafa, svo sem skattyfirvöld, því að hætta er á því að eignir séu teknar út úr hlutafélagi og færðar eigendum þess á öðru verði en raunvirði. Í þessu samhengi er mikilvægt að hafa í huga að bókfært verð eignar félags er sjaldnast það sama og raunvirði eignarinnar. Ekki er heldur tryggt að innra eða ytra verðmat sé áreiðanleg staðfesting á raunvirði eignar þar sem slíkt mat byggist á forsendum sem eru gefnar einhliða við matið. Þær ályktanir sem eru dregnar af verðmati eru háðar forsendunum sem eru gefnar. Þær kunna að reynast ónákvæmar eða jafnvel rangar. Þá þarf sérstaklega að hafa í huga að kerfisleg áhætta getur myndast ef hluthafar fjármálafyrirtækja eru að stærstum hluta erlendir vegna þess að til að draga úr eigin gjaldeyrisáhættu má ætla að þeir geri kröfur um að arður sé greiddur út í erlendri mynt sem er önnur en uppgjörsmynt fjármálafyrirtækisins. Þá myndast þrýstingur á stjórnendur fjármálafyrirtækis að lána í áhættusamari verkefni í erlendri mynt og jafnvel til óvarinna einstaklinga og fyrirtækja. Með þessu öllu eru að verða til ákveðin vandamál sem er býsna auðvelt að laga. Í ákveðnum tilfellum gætu eigendur farið að taka eignir út úr fjármálafyrirtækjum, sem eru hlutabréf eða fasteignir eða annað, og gætu líka reynt að taka út arð í erlendri mynt. Til að fyrirbyggja þann annmarka sem verður þá til má einfaldlega mæla fyrir um það í lögum með skýrum og afdráttarlausum hætti að þegar fjármálafyrirtæki eigi í hlut skuli þau alltaf greiða út arð í reiðufé í uppgjörsmynt félagsins sem á við hverju sinni en ekki með öðrum hætti. Þetta kemur náttúrlega til vegna þess að það er ákveðin áhætta þegar við erum með tiltölulega fá og tiltölulega stór fjármálafyrirtæki á íslenskum markaði sem eru með töluvert miklar eignir í formi skuldabréfa, hlutabréfa og annarra eigna, en eru kannski ekki með svo mikla eiginfjárstöðu umfram það sem er lögboðið. Hérna er markmiðið að takmarka þá áhættu sem stafar af núgildandi lögum, minnka kerfisáhættu, draga úr áhættu fyrir hluthafa, þar með talið ríkið í þeim tilfellum þar sem ríkið á stóran hlut í bönkum, jafnvel þótt það geti verið minni hlutir í einhverjum tilfellum, og auðvitað fyrir skattyfirvöld. Þetta er hófleg tillaga til að reyna að bæta úr þessari áhættu. Það kann að vera að þetta séu óþarfaáhyggjur af hálfu flutningsmanna sem eru ásamt mér, Smára McCarthy, hv. þingmenn Björn Leví Gunnarsson, Halldóra Mogensen, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jón Þór Ólafsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, en þetta eru samt þannig áhyggjur að við höfum áður lagt þetta frumvarp fram á 148. og 149. þingi. Á hvorugu þeirra náði málið fram að ganga og því endurflytjum við það óbreytt. Ég vona innilega að þetta séu óþarfaáhyggjur en þar sem þetta er það lítil, hófleg og einföld breyting á lögum sem ætti ekki undir neinum kringumstæðum að hafa óeðlilega neikvæð áhrif á starfsemi fjármálafyrirtækja, nema síður sé, og gerir ekkert annað en að styrkja örlítið okkar kerfislegu hagsmuni held ég að það sé full ástæða til að málið gangi til 2. umr. og efnahags- og viðskiptanefndar.
Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stofnun þings kjörinna fulltrúa innan Sameinuðu þjóðanna. Þær raddir hafa heyrst og heyrast æ oftar að leitað skuli leiða til að taka örlagaríkar ákvarðanir í nafni Sameinuðu þjóðanna með lýðræðislegri hætti en nú er gert. Þykir mörgum of mikil völd liggja hjá öryggisráðinu þar sem fimm ríki, Bandaríkin, Kína, Rússland, Bretland og Frakkland, hafa neitunarvald. Við stofnun Sameinuðu þjóðanna um miðja síðustu öld hefur mönnum eflaust verið í fersku minni hve máttlaus forveri þeirra, Þjóðabandalagið, var þegar á reyndi. Stórveldin töldu sig ekki þurfa að taka tillit til ákvarðana Þjóðabandalagsins og ályktana sem voru þar gerðar og fóru því óhikað sínu fram eins og dæmin hafa sannað. Ekki er ólíklegt að þessi sögulegi bakgrunnur skýri að einhverju leyti þá ofuráherslu sem lögð var á aðkomu stórvelda að allri ákvörðunartöku við stofnun Sameinuðu þjóðanna. Með því móti mætti tryggja velvild þeirra í garð samtakanna og að þær ákvarðanir sem teknar væru á þeim vettvangi yrðu virtar. Hin miklu völd fastaríkjanna í öryggisráðinu hafa hins vegar leitt til þess að telji þau hagsmunum sínum á einhvern hátt ógnað með samþykktum Sameinuðu þjóðanna í allsherjarþinginu hafa þau ekki hikað við að beita neitunarvaldi til að hindra að þær næðu fram að ganga. Þetta á sérstaklega við um Bandaríkin, Kína og Rússland. Þessu ófullkomna fyrirkomulagi verður ekki haggað nema með stuðningi tveggja þriðju hluta allsherjarþingsins, auk þess sem fastaríki öryggisráðsins geta fellt allar tillögur um breytingar á skipulagi Sameinuðu þjóðanna með neitunarvaldi sínu. Núverandi fyrirkomulag leiðir af sér að risavaxin ríki hafa jafn mikið vægi í öllum málum og smáríki, t.d. er Kína með jafn mörg atkvæði í allsherjarþinginu og Kíríbatí, og Túvalú er með jafn mörg atkvæði og Indland. Þetta er í allsherjarþinginu en á vettvangi öryggisráðsins fara auðvitað stórveldin með sitt vald. Þetta leiðir af sér tilhneigingu til að sniðganga allsherjarþingið og dempa vægi þess með ýmsu móti. Með því að gefa löndum aukið vægi í samræmi við íbúafjölda ásamt því að færa starfsemi Sameinuðu þjóðanna nær almenningi í hverju landi má í senn styrkja stöðu Sameinuðu þjóðanna á heimssviðinu og styrkja tiltrú almennings á Sameinuðu þjóðunum. Tillaga þessi snýst um að afla stuðnings Alþingis við þá tillögu að auka lýðræðið innan Sameinuðu þjóðanna og efla áhrif borgara aðildarríkjanna á starfsemi þeirra með því að koma á þingi skipuðu kjörnum fulltrúum innan Sameinuðu þjóðanna. Er gert ráð fyrir því að í fyrstu gegni þetta þing ráðgjafarhlutverki en takist starfsemi þess vel gæti það hugsanlega, þegar fram í sækir, orðið ákvörðunaraðili um starf og stefnumótun Sameinuðu þjóðanna. Þessi þingsályktunartillaga er endurflutt óbreytt frá 149. löggjafarþingi en hún var áður lögð fram af Ögmundi Jónassyni á 145. og 144. löggjafarþingi og þakka ég honum fyrir góða tillögu. Tillagan er að mestu óbreytt frá fyrstu framlagningu en greinargerð hefur verið lítillega uppfærð og auk þess er núna fylgiskjali með áskorun frá UNPA Campaign bætt við. Þessi þingsályktunartillaga er lögð fram af mér, Smára McCarthy, ásamt hv. þingmönnum Birni Leví Gunnarssyni, Halldóru Mogensen, Helga Hrafni Gunnarssyni, Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur og Andrési Inga Jónssyni. Ég hef á undanförnum árum, aðallega síðasta árið, starfað með alþjóðlegum hópi þingmanna víða að úr heiminum sem eiga það sameiginlegt að styðja við þessa tillögu. Þetta er ófullkomin lausn en þetta er samt betri lausn en flest sem hefur komið fram vegna þess að þetta gengur út á að ekki eigi að skipta út allsherjarþinginu heldur búa til nokkuð sem mætti kannski kalla neðri deild Sameinuðu þjóðanna þar sem er einhvers konar jafnvægi milli íbúafjölda hvers ríkis og áhrifavalds þess innan þingsins. Þetta gæti orðið til þess að stórveldin, sem þá hefðu töluvert meira atkvæðavægi, gætu farið að halla sér meira að þessu fyrirkomulagi í stað þess að beita alltaf öryggisráðinu. Öryggisráðið hefur verið vandasamt og flestum finnst að það séu vandamál við öryggisráðið sem hefur ekki náðst að leysa með öðrum hætti. Þessi tillaga hefur þann kost að bæði efla lýðræðislega aðkomu með því að hafa fleiri fulltrúa sem eru nær almenningi í hverju landi fyrir sig og gefa á sama tíma stórveldunum einhvers konar annan öryggisventil til að beita valdi sínu án þess að alltaf komi til breytingar og neitunarvald. Með því gætu skapast aðstæður þar sem öryggisráðið yrði aðlagað því formi sem var kannski gengið út frá í upphafi, að það myndi sinna öryggismálum heimsins frekar en að standa hreinlega í vegi fyrir góðum lýðræðislegum breytingum þegar heimsbyggðin kallar á þær. Sameinuðu þjóðirnar eru að mínu mati, frú forseti, rosalega mikilvægt kerfi stofnana. Kannski tökum við ekki mikið eftir því á Íslandi í dagsdaglegum störfum okkar og kannski enn síður úti í samfélaginu þar sem við búum ekki í landi þar sem aðstoðar flestra stofnana Sameinuðu þjóðanna gætir. Við höfum ekki þurft á þeirri aðstoð að halda, sem betur fer, að jafn miklu leyti og aðrar þjóðir en þó höfum við tekið virkan þátt í mörgum stofnunum. Kannski mætti nefna UN Women og UNESCO - í rauninni eru stofnanirnar svo margar að varla er hægt að telja þær upp. Á undanförnum árum hefur verið ákveðin viðleitni til að grafa undan starfi Sameinuðu þjóðanna. Að sumu leyti hefur það verið með samdrætti í fjármögnun, t.d. af hálfu Bandaríkjanna þegar þau drógu allan stuðning sinn frá UNESCO. Á sama tíma er á margan hátt verkefni Sameinuðu þjóðanna að breytast eftir því sem meiri tortryggni gætir í garð stjórnkerfis heimsins. Hvort sem við erum að tala um einstaka þjóðríki, þing þeirra eða Sameinuðu þjóðirnar sjálfar er ljóst að það er krafa um lýðræðisvæðingu úti um allt. Þegar við erum að tala um stofnanakerfi sem er yfirdrifið mikilvægt en kannski ekki yfirdrifið lýðræðislegur bragur yfir störfunum hjá Sameinuðu þjóðunum er kannski áhugavert að sjá þessa tillögu sem nokkurs konar tilraun til að laga það sem er þá að frekar en að byrja upp á nýtt vegna þess að við vitum hvernig fór síðast. Ég var þeirrar ánægju aðnjótandi að heimsækja allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna í haust ásamt nokkrum góðum hv. þingmönnum. Var sú ferð rosalega upplýsandi fyrir mig, bæði vegna þess að ég sá hversu mikil verðmæti eru í því að stofnanir Sameinuðu þjóðanna virki vel en ég sá líka hvað þær eru margar brothættar og hvað kerfi Sameinuðu þjóðanna á mikið undir því að einstök ríki standi með þeim, ekki bara á tyllidögum og að nafninu til heldur samsami sig raunverulega þeim markmiðum sem Sameinuðu þjóðirnar leggja upp með. Því er að mínu mati fullkomlega eðlilegt að við tökum þessari áskorun og styðjum sem þing Íslands og Íslendinga við þessa hófsömu tilraun til að lýðræðisvæða þessa mikilvægu stofnun. Annars veit ég ekki hversu illa gæti farið. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna er í New York sem er mikilvæg borg á heimsvísu en hún er mikilvæg bæði á Vesturlöndum og norðurhveli jarðar. Ef af einhverju þingi af þessu tagi verður þætti mér skemmtilegt og eðlilegt að það yrði með aðsetur á suðurhveli og í Austurlöndum til að búa til ákveðið jafnvægi sem er ekki til staðar í dag. En þetta er mín persónulega skoðun á máli sem er miklu stærra en ég. Ég segi þó að það yrði jákvætt að þetta mál gengi áfram til síðari umr. og að ég held utanríkismálanefndar. Hún er a.m.k. fínn staður fyrir málið og vonandi veitir Alþingi því brautargengi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir framsöguna og ágæta tillögu sem ég styð heils hugar. Það er ánægjulegt að hún skuli koma fram á þessum tímapunkti þar sem Sameinuðu þjóðirnar fagna á þessu ári 75 ára afmæli. Ég held að það væri mjög vel til fundið að Alþingi samþykkti tillöguna og fylgdi þessu máli eftir því að það er svo sannarlega nauðsynlegt. Það er líka nauðsynlegt að minnast afreka Sameinuðu þjóðanna frá því að þau voru stofnuð 1945 og auk þess er rétt að læra af þeim mistökum sem stofnunin hefur gert. Þá er kannski nærtækast að nefna málefni Bosníu en margt hefur breyst á þeim 75 árum frá því að Sameinuðu þjóðirnar voru stofnaðar með 51 aðildarríki en í dag eru löndin 193. Það er sannarlega nauðsynlegt að fara í endurbætur á starfsemi Sameinuðu þjóðanna því að margt hefur breyst á þessum tíma og gríðarleg fjölgun ríkja átt sér stað á þessu tímabili en samt hafa hlutir eins og t.d. öryggisráðið breyst sáralítið. Þess vegna er nauðsynlegt að fram fari endurbætur og aukið lýðræði innan þessarar ágætu stofnunar. Það sem er kannski brýnast að mínu mati í þessum efnum er að tekið verði á öryggisráðinu og það fært til nútímalegra horfs. Þau ríki sem sitja í öryggisráðinu njóta því miður ákveðinna forréttinda sem eru úrelt að mínu mati. Þetta eru fáar þjóðir og hafa lengi átt sæti í öryggisráðinu. Við höfum séð neikvæðar afleiðingar þess, eins og t.d. bara hvað varðar neitunarvaldið, þegar ríki hafa beitt neitunarvaldinu óspart í mjög mikilvægum málum sem hafa þegar upp er staðið bitnað á saklausum borgurum í stríðshrjáðum löndum. Nærtækast er að nefna málefni Sýrlands þar sem Rússar hafa beitt neitunarvaldi allt að 12 sinnum. Gerð hefur verið krafa innan ráðsins um rannsókn á efnavopnaárásum sem forseti landsins hefur beitt gegn eigin þjóð og þeim hörmungum sem hafa fylgt því, en innan ráðsins hefur ítrekað verið fellt að hefja rannsókn á þeim málum. Þetta eina dæmi sýnir hversu nauðsynlegt það er að fara í endurbætur á þessari ágætu stofnun og auka lýðræðið innan hennar. Þessi tillaga er mjög nauðsynleg að mínu mati og góð og það væri til mikillar fyrirmyndar að við Íslendingar samþykktu slíka tillögu og kæmum henni á framfæri innan Sameinuðu þjóðanna, að þetta væri okkar framlag í tilefni 75 ára afmælisins. Sameinuðu þjóðirnar eru mjög mikilvægar. Þær eru mikilvægari en margan grunar eins og utanríkisráðherra hefur m.a. sagt. Það kom fram á fundi sem utanríkisráðherra átti með aðalritara Sameinuðu þjóðanna í heimsókn hans að Ísland gegndi mikilvægu hlutverki innan Sameinuðu þjóðanna. Ég tel að við eigum að reyna að auka áhrif okkar þar. Við njótum á alþjóðavettvangi trausts, við erum herlaus þjóð og við erum þjóð án vopnaframleiðslu. Þetta hefur verulega mikið að segja þegar kemur að t.d. friðarumleitunum. Ég hef sagt það áður úr þessum ræðustól að við höfum heilmikil tækifæri í þeim efnum sem við eigum að nýta okkur. Aðalritari Sameinuðu þjóðanna hefur staðfest að Ísland njóti víðtæks trausts sem er afar ánægjulegt. Ég fór ásamt hv. þm. Smára McCarthy einnig til New York á haustmánuðum þar sem við heimsóttum ýmsar stofnanir Sameinuðu þjóðanna og kynntum okkur það ágæta starf sem þar fer fram. Ég hef auk þess sjálfur starfað hjá Sameinuðu þjóðunum við flóttamannahjálp í Miðausturlöndum og veit hversu mikilvæg stofnun þetta er en maður hefur hins vegar séð líka með eigin augum að það er nauðsynlegt að fara í endurbætur. Þess vegna fagna ég mjög slíkum samtökum, samstarfsvettvangi þingmanna og frjálsra félagasamtaka, sem vinna að því markmiði á heimsvísu að auka lýðræðið innan Sameinuðu þjóðanna. Þetta eru samtök sem njóta góðs stuðnings og sjálfsagt að styðja við bakið á því sem þau hafa ályktað í þessum efnum. Ég verð að segja að því miður er nauðsynlegt að fara í endurbætur á fleiri sviðum innan Sameinuðu þjóðanna, t.d. á fjármálasviðinu. Þegar kemur að mannréttindamálum og mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna er nauðsynlegt að fara í uppstokkun á því. Síðan höfum við, eins og við þekkjum, framboð til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Við Íslendingar þekkjum það því að við buðum okkur fram til setu í ráðinu á sínum tíma en náðum ekki árangri þar. Ég þekki það ferli svolítið vel, ég kynnti mér það á sínum tíma þegar ég var í námi í Bandaríkjunum. Það getur verið mjög kostnaðarsamt fyrir ríki að bjóða sig fram til setu í öryggisráðinu og ýmsum leiðum er beitt til að ná þar kjöri sem ég vil meina að séu vafasamar. Það er nokkuð sem er nauðsynlegt að breyta og ég hvet þessi ágætu þingmannasamtök til að skoða nánar hvernig að málum er staðið þegar kemur að framboði til öryggisráðsins. Það kom mér verulega á óvart að ríki eyddu miklum fjármunum í að bjóða sig fram og þeim fjármunum tel ég að væri betur varið í ýmsa flóttamannahjálp og til bágstaddra og þeirra sem eru á stríðshrjáðum svæðum en að eyða í kosningabaráttu. Þetta á að heyra sögunni til þannig að það þarf að endurbæta allt það kerfi sem lýtur að öryggisráðinu. Það er ákaflega mikilvægt. Þetta hefur verið rætt í mörg ár og eftir 1990 kom svolítill skriður á þetta. Aðalritari Sameinuðu þjóðanna á þeim tíma, Ban Ki-moon, beitti sér fyrir þessu en því miður er þetta allt mjög þungt í vöfum. Ástæðan er að hluta til sú að þau ríki sem hafa þarna mikið vald eins og í öryggisráðinu sem lýtur að neitunarvaldinu, eins og ég kom inn á áðan, eru fyrst og fremst að verja sína hagsmuni. Það er óeðlilegt þegar við horfum upp á hörmungar eins og í Sýrlandi að ríki geti beitt neitunarvaldi, einfaldlega vegna þess að það þjónar t.d. ekki þeirra hagsmunum að efnavopnaárásir séu rannsakaðar. Þetta er hræðileg afstaða og með ólíkindum að þetta skuli enn vera við lýði. Þess vegna tel ég afar brýnt að við beitum okkur fyrir því á þessum vettvangi og núna í tilefni 75 ára afmælis á þessu ári að rödd okkar heyrist, að við tölum fyrir endurbótum á starfsemi Sameinuðu þjóðanna og auknu lýðræði og efla þá lýðræðislegu aðkomu sem felst m.a. í þessari tillögu sem ég fagna eins og ég segi og vona að fái hér brautargengi.
Virðulegur forseti. Eitt lítið og stutt mál sem er einfaldlega um að 2. málsliður 2. mgr. 10. gr. laga um fæðingar- og foreldraorlof falli brott og að breytingin öðlist þegar gildi. Setningin sem er lagt til að falli brott er þessi: „Þó má aldrei taka fæðingarorlof skemur en tvær vikur í senn.“ Þessu var áður breytt með lögum nr. 90/2004 þar sem það var lengt úr einni viku í tvær. Það sem vantar er ákveðinn sveigjanleiki í töku fæðingarorlofs. Í lögum um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 95/2000, er kveðið á um þann lágmarkstíma sem starfsmanni er heimilt að taka fæðingarorlof. Í 10. gr. laganna segir að aldrei megi taka fæðingarorlof skemur en tvær vikur í senn, en með þessu frumvarpi er takmörkunin á því hversu stuttan tíma er hægt að taka fæðingarorlof felld úr gildi. Slík takmörkun er óþörf, enda er fæðingarorlof alltaf tekið í samráði við vinnuveitanda. Þegar starfsmaður telur sig hafa hag af því að taka fæðingarorlof í svo stuttan tíma er rétt að sá möguleiki sé til staðar og líka þá sá sveigjanleiki að geta t.d. tekið þrjá daga í viku í fæðingarorlof en ekki samfellda, jafnvel þrjá daga hálfan daginn í senn eða eitthvað því um líkt. Í rauninni ætti löggjöfin ekki að skipta sér of mikið af samtali þess sem er að taka fæðingarorlof og vinnuveitanda heldur bara gefa þann möguleika að jafnvel sé hægt að skipta dögum innan viku á milli þeirra sem eru að taka fæðingarorlof og sjá um barnið.