Á fundi forsætisnefndar í gær, 29. apríl, var ný starfsáætlun fyrir maí og júní samþykkt. Starfsáætlunin verður birt á vef Alþingis síðar í dag og gildir frá og með 4. maí.
Á þingfundi 12. mars sl. og aftur 14. apríl voru tímabundið veitt afbrigði frá þingsköpum til að víkja frá 1. mgr. 17. gr. um skyldu nefndarmanna til að mæta á nefndarfundi og einnig frá 22. gr. um ályktunarbærni nefndafunda. Með afbrigðunum var vikið frá því skilyrði þingskapa að nefndarmenn þurfi að vera staddir á fundinum til að mynda ályktunarbæran nefndarfund. Forseti lagði til að afbrigðin yrðu nýtt eftir því sem nauðsyn krefði fram að því að Alþingi gerði hlé á fundum sínum um páska og síðan með framlengingu til 4. maí nk. Forseti leggur nú til að þessi afbrigði frá þingsköpum verði framlengd út þetta þing. Í ljósi þeirra óvenjulegu aðstæðna sem nú eru uppi leggur forseti til að afbrigðin verði samþykkt án atkvæðagreiðslu samkvæmt heimild í 1. mgr. 80. gr. þingskapa. Afbrigðin skoðast því samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Á fundi forsætisnefndar í gær, 29. apríl, var samþykkt að í ljósi þeirra aðstæðna sem skapast hafa vegna kórónuveirufaraldursins og með hliðsjón af ákvörðunum þjóðþinga í nágrannalöndunum að framlengja fyrri ákvörðun forsætisnefndar frá 17. mars sl. um alþjóðastarf Alþingis. Í samþykkt forsætisnefndar felst að vinnutengdar ferðir þingmanna og starfsmanna skrifstofunnar til útlanda falla niður og að jafnframt falla niður móttökur, fundir og ráðstefnur hérlendis með þátttöku erlendra gesta. Samþykkt forsætisnefndar frá því í gær gildir til loka þingfunda á yfirstandandi vorþingi, sem sagt á mannamáli er allt alþjóðastarf Alþingis á ís svo lengi sem þetta þing stendur.
Svo háttar til um 5. og 11. dagskrármálið að þingmálunum var útbýtt eftir 1. apríl og þarf því að leita samþykkis fyrir því að taka málin á dagskrá. Einnig á það við um 11. dagskrármálið að ekki er liðinn sá frestur sem 3. mgr. 37. gr. þingskapa áskilur, þ.e. svokölluð fimm daga regla. Þarf því að leita samþykkis fyrir því að taka málið á dagskrá. Lítur forseti svo á að afbrigðin séu samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum við því.
Borist hafa bréf frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 869, um aftökur án dóms og laga, frá Rósu Björk Brynjólfsdóttur; á þskj. 584, um kafbátaleit, frá Andrési Inga Jónssyni; á þskj. 1052, um áhrif erlendra ríkja á niðurstöður kosninga, frá Helga Hrafni Gunnarssyni; á þskj. 124, um athugasemdir ráðuneytis við lögfræðilegar álitsgerðir; og á þskj. 113, um skuldbindingu íslenska ríkisins um að réttilega innleiddar EES-gerðir hafi forgangsáhrif í íslenskum rétti, báðar frá Ólafi Ísleifssyni.
Forseti minnir á að fyrirmæli sóttvarnayfirvalda um hámark 20 einstaklinga í sama rými og nálægðarreglu eru í fullu gildi fram til 4. maí nk. og eiga því við um þennan þingfund. Vel hefur gengið að starfa samkvæmt þessum viðmiðum og treystir forseti á áframhaldandi góða samvinnu við þingmenn um þetta efni. Þá vill forseti geta þess að ýmsar ráðstafanir eru í undirbúningi sem tengjast þinghaldinu eftir 4. maí og verða þær kynntar betur í byrjun næstu viku.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og félags- og barnamálaráðherra.
Forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra tveggja spurninga. Í fyrsta lagi eru liðnar um sex vikur frá því að ríkisstjórnin kynnti svokallaðan aðgerðapakka númer eitt. Enn er þó stærsta framkvæmd þess pakka eins og hann var kynntur ekki komin til framkvæmda og eftir því sem ég best veit er töluvert langt í að af því verði, ef það gerist yfir höfuð. Hver er staðan á brúarlánunum svokölluðu? Að hvaða leyti stendur upp á stjórnvöld að klára það sem þarf að klára til að það verði að veruleika? Í öðru lagi spyr ég um Icelandair. Framlag ríkisins til fyrirtækisins í þessu ástandi hefur til þessa fyrst og fremst falist í stuðningi við fyrirtækið til að hjálpa því að segja upp fólki. Er ekki von á annars konar stuðningi frá stjórnvöldum? Það er augljóst að núverandi hluthafar og hugsanlegir nýir hluthafar bíða eftir útspili ríkisins á meðan ríkið virðist bíða eftir útspili hluthafanna. Er ekki eðlilegt að ríkið gefi til kynna með hvaða hætti það geti verið tilbúið til að koma að? Fyrirtækið er að sjálfsögðu gríðarlega mikilvægt fyrir íslenskt efnahagslíf, 72.000 störf tengd því á einn eða annan hátt ef við lítum til að mynda á áhrif þess á ferðaþjónustu. Þar af leiðandi er ekki hægt fyrir stjórnvöld annað en að vera a.m.k. með plan um það hvernig þau ætli að bregðast við eftir því hvernig hlutirnir þróast. Hvert er plan stjórnvalda? Hvað er hæstv. fjármálaráðherra tilbúinn til að gefa til kynna til að liðka fyrir því að hreyfing komist á þessi mál?
Virðulegur forseti. Fyrst varðandi stöðu brúarlánanna. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að það er nokkuð um liðið síðan Alþingi afgreiddi lagalegan grundvöll þess úrræðis og það er sömuleiðis talsvert síðan að ég undirritaði samning við Seðlabankann um framkvæmd þessa úrræðis. En nú er í lokafrágangi samkomulag milli Seðlabankans og fjármálafyrirtækjanna um þann enda málsins. Ég get svo sem sagt fyrir mitt leyti að það er óheppilegt að þetta hafi tekið þennan tíma en þó hefur kannski ekki orðið mikið tjón af því. Í fyrsta lagi hefur tíminn nýst ágætlega til að sjá betur hvernig úrræðið geti best nýst. Ég vil láta þess getið að við höfum í samningi við Seðlabankann haft svigrúm fyrir lengri lánatíma en þann þrönga 18 mánaða ramma sem upphaflega var lagt upp með og ég hyggst beita mér fyrir því að lánatíminn verði lengdur. Það held ég að muni gagnast miðað við það hvernig aðstæður hafa þróast frá því að málið var hér til umræðu í þinginu. Svo er auðvitað ekki hægt að horfa fram hjá því að þau fyrirtæki sem hafa horft til þessa úrræðis hafa auðvitað notið góðs af öðru. Þau fengu gjaldfresti opinberra gjalda, hafa verið í hlutastarfaleiðinni og langt yfir 90% fyrirtækja sem hafa óskað eftir greiðslufresti hjá fjármálafyrirtækjum hafa fengið greiðslufresti. Það er því ekki eins og fyrirtækin hafi verið í frjálsu falli þrátt fyrir að leiðin hafi ekki komið til framkvæmda heldur hafa þau einmitt notið skjóls bæði af aðgerðum ríkisstjórnarinnar og Alþingis, eins Seðlabankans sem hefur aukið svigrúm bankanna til að veita þeim fyrirgreiðslu og þau hafa verið að nýta sér þessi úrræði eins og allar tölur bera með sér. Þannig hefur ekkert sérstakt tjón skapast af því þó að það hafi tekið aðeins lengri tíma að ganga frá lausum endum. En ég verð að nota síðara svar til að bregðast við spurningu um Icelandair.
Forseti. Ég skal þá ekki bæta miklu við svoleiðis að hæstv. ráðherra vinnist tími til að svara spurningunum um Icelandair. Þó get ég ekki látið hjá líða að minna á hversu mikið lá á að keyra brúarlánahugmyndina í gegnum þingið. Menn fengu ekki einu sinni að kalla til gesti í fjárlaganefnd af því að það var svo gríðarlega brýnt að koma því í gegn. En það kláraðist, þingið skilaði sínu, en svo er þetta greinilega óleyst á ýmsan hátt enn þá engu að síður. Varðandi Icelandair veltir maður fyrir sér hvort hæstv. ráðherra geti ekki á einhvern hátt gefið til kynna með hvaða hætti menn gætu náð saman svoleiðis að það komist einhver hreyfing á hlutina fremur en að enn fleira starfsfólki verði sagt upp hjá félaginu á næstu misserum. Auðvitað viljum við sjá þetta snúast við sem hraðast og félagið fari að ráða fólk aftur til starfa. Hvaða leiðir sér hæstv. ráðherra fyrir sér? Er til að mynda möguleiki á láni sem mætti breyta í hlutafé ef frekara hlutafé skilar sér ekki?
Virðulegi forseti. Það er opinbert að ríkisstjórnin hefur átt í samskiptum við Icelandair og við höfum verið með sérstakan starfshóp að störfum til þess að fá upplýsingar um stöðu félagsins til að undirbyggja ákvöðrunartöku. Það sem hefur gerst á undanförnum vikum er að félagið sjálft hefur tekið frumkvæði. Það hefur greint frá því opinberlega í Kauphöll og nú er boðað að félagið hyggist fara í hlutafjáraukningu. Um mögulega aðkomu ríkisins að málefnum félagsins í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu þess er nú verið að ræða á vettvangi ríkisstjórnarinnar og ég vænti þess að við munum geta brugðist við og lagt fram skýr svör um það hvernig við sæjum fyrir okkur að það gæti orðið með aðkomu ríkisins. Það er mín skoðun að þetta sé eitt mikilvægasta fyrirtæki landsins. Allt viðskiptamódelið sem tengist Keflavíkurflugvelli er í raun og veru hér undir og [[Forseti hringir.]]þar af leiðandi höfum við sett kraft í það og tekið mjög alvarlega þá stöðu sem er upp komin hjá fyrirtækinu. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það [[Forseti hringir.]]geta verið fjölmörg störf undir hjá fyrirtækinu sjálfu en sömuleiðis uppbygging ferðaþjónustunnar til framtíðar.
Herra forseti. Fyrr í vikunni kynnti ríkisstjórnin þriðja aðgerðapakkann. Þar er margt nauðsynlegt og uppsagnaleiðin mun eflaust gagnast fjölmörgum fyrirtækjum í algjöru frosti og vonandi koma í veg fyrir gjaldþrot einhverra þeirra. Milljarðar munu renna til viðbótar úr sameiginlegum sjóðum að miklu leyti til nokkurra stórra fyrirtækja. Ég spyr því: Er til greining á því hvernig þessir fjármunir muni skiptast milli fyrirtækja vegna uppsagnaleiðarinnar, t.d. til fimm eða tíu stærstu fyrirtækjanna? Í mörgum nágrannaríkja okkar hefur verið farið í almennar aðgerðir fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki en sértækar aðgerðir vegna stórra og kerfislægra mikilvægra fyrirtækja - eins og flugfélaga. Þannig koma núna fjölmörg ríki til aðstoðar og eignast tímabundið hlut í evrópskum flugfélögum. Íslenska ríkisstjórnin hefur ákveðið að fara aðra leið. Nú fær Icelandair í gegnum þessa leið líklega um 7 milljarða í sinn hlut sem er helmingur markaðsvirðis fyrirtækisins og hæstv. ráðherra upplýsir hér að það gæti orðið meira. Auðvitað þurfum við að aðstoða þetta mikilvæga fyrirtæki sem er algjör lífæð til landsins, en þegar um er að ræða marga milljarða króna af skattfé almennings er mikilvægt að staldra við og fá skýr svör við eftirfarandi: Er eðlilegt að ráðstafa svo stórum upphæðum, og jafnvel meiru í framhaldinu, til að verja hlutafé fyrirtækis án þess að við eigum nokkurn möguleika á að fá það með beinum hætti til baka og eignast tímabundið í fyrirtækinu?
Virðulegi forseti. Nei, ég tel ekki eðlilegt að verja hluthafana með slíku inngripi, enda liggur það fyrir, eins og ég skil stöðuna, að hluthafarnir verða fyrir stórkostlegu tjóni þar sem félagið er að fara í hlutafjárútboð sem væntanlega mun þýða að núverandi hluthafar verða þynntir út. Almennt um þá leið að ríkið taki stöðu sem hluthafi í fyrirtækjum myndi ég segja að það ætti ávallt að vera síðasti valkosturinn. Það er hins vegar alltaf sjálfsagður hlutur að ræða að ríkið, sérstaklega ef gengið er í ábyrgðir fyrir lánum eða veitt lán, spyrji hvernig það geti tryggt stöðu sína, tryggt fé almennings sem varið er til slíkra aðgerða. Fram til þessa höfum við náð samkomulagi á þinginu um að verja milljarðatugum í þessum tilgangi, t.d. með brúarlánaleiðinni sem var rædd hér áðan og stuðningslánunum. Þetta eru allt aðgerðir sem tryggja kröfur á fyrirtækin. Hlutastarfaleiðin hefur hins vegar verið öðru marki brennd. Þar höfum við ákveðið á þinginu að fara þá leið að styðja fyrirtæki vegna þess að við sjáum fyrir okkur að án stuðningsins myndi kostnaðurinn hvort sem er lenda á ríkinu í gegnum atvinnuleysistryggingar, Ábyrgðasjóð launa o.s.frv. Í þeim tilgangi að fara í almenna efnahagslega aðgerð höfum við fetað okkur þessa slóð. Ég er þeirrar skoðunar að þetta séu almennar efnahagslegar aðgerðir sem m.a. Icelandair nýtur í þessu sambandi. Að sjálfsögðu er ekki til sundurliðaður listi yfir þau fyrirtæki sem munu njóta þeirra aðgerða sem voru kynntar hér fyrr í vikunni vegna þess að við erum ekki einu sinni búin að lögfesta þær og koma upp stofnuninni sem á að taka við umsögnunum. Umsóknir eru ekki einu sinni byrjaðar að berast þannig að það er útilokað að kalla eftir því að rætt sé um lista fyrirtækja sem muni fá úthlutað. Að sjálfsögðu verða opinberar upplýsingar þegar fram í sækir um hvernig úrræðið nýttist og hverjir nýttu það. Í mínum huga er þetta almenn efnahagsleg aðgerð sem við verðum að hafa trú á að skipti máli og við verðum að spyrja okkur hvað það myndi kosta ríkið til lengri tíma að gera ekki neitt.
Herra forseti. Hér er enginn að tala um að gera ekki neitt. Það er hins vegar verið að spyrja með hvaða hætti við ættum að gera það. Það ætti ekki að vera nein goðgá fyrir jafnvel formann Sjálfstæðisflokksins að leggja til hliðar ýtrustu kreddur frjálshyggjunnar þegar Viðskiptaráð og hægri stjórnir um allan heim hafa áttað sig á því að grípa þarf inn í núna með ríkisafskiptum og tryggja samfélögin, tryggja fólkið. Þetta hefur verið gert í Þýskalandi, Frakklandi, Hollandi, Danmörku, Svíþjóð, Finnlandi og víðar. Nú liggur fyrir að u.þ.b. 7 milljarðar munu gagnast þessu fyrirtæki beint og auðvitað er það vörn við hlutafé þó að svo komi meira inn og rýri það annars staðar frá. Ráðherra talar um að jafnvel eigi að koma með meira og þá hlýtur maður að vilja fá skýr svör um hvort ekki sé eðlilegt að almenningur á Íslandi verji sína stöðu, haldi flugfélaginu vissulega gangandi, þessari mikilvægu lífæð, en geti fengið peningana til baka.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki af hverju hv. þingmaður er svona upptekinn af þessu eina félagi. Við erum hér með 35.000 manns í hlutastarfaleið og það stefnir í að 50.000 manns verði í þeim úrræðum sem stjórnvöld hafa annaðhvort áður lögfest eða eru núna að bregðast við. Hvers vegna vill hv. þingmaður einungis ræða um Icelandair? Hvers vegna boðar hann ekki þá stefnu sína að gegn stuðningi við fyrirtæki sem þurfa nauðsynlega að fá svigrúm til að endurskipuleggja fjárhag sinn vilji hann boða ríkisvæðingu allra slíkra fyrirtækja?
Það hef ég ekki talað um.
Nei, það er bara það sem má skilja á orðum hv. þingmanns, [[Gripið fram í.]]eða ætlar hann að handvelja eitt og eitt fyrirtæki út og segja: Hér eru fyrirtækin sem Samfylkingin vill eignast hlut í en við ætlum að skilja hin eftir? Hvað er það sem hv. þingmaður er að láta skína í hér? Er það það að gegn stuðningi í hlutastarfaleið eða gegn þeim stuðningi sem við höfum boðað núna síðast, þar sem fyrirtæki eru í algerri nauðvörn að reyna að bjarga þeim störfum sem þó verða eftir í mörgum tilvikum og koma sér í híði til að þreyja þorrann núna á þessum [[Forseti hringir.]]ótrúlega erfiðu tímum, þá vilji hv. þingmaður eignast hlutabréf í öllum slíkum félögum?
Það sagði ég ekki.
Forseti. Okkur Pírötum hefur verið tíðrætt um kjarabaráttu hjúkrunarfræðinga undir þessum lið og sérstaklega við hæstv. fjármálaráðherra. Hv. þm. Jón Þór Ólafsson spurði hæstv. ráðherra hvað það kostaði ríkissjóð að ganga að kröfum hjúkrunarfræðinga þann 20. mars sl., þegar hjúkrunarfræðingar höfðu verið samningslausir í heilt ár. Þá sagðist ráðherrann, umboðshafi ríkisstjórnarinnar í kjarasamningum, ekki vita það. Aftur spurði hv. þm. Pírata, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, þann 2. apríl sl., hvað það myndi kosta að semja við hjúkrunarfræðinga sem þá voru enn samningslausir í miðjum heimsfaraldri en aftur neitaði hæstv. fjármálaráðherra að svara þessari einföldu spurningu. Þó er þetta mjög mikilvæg spurning, forseti. Við hljótum að eiga heimtingu á að vita hvað það kostar að ganga til samninga við þessa lykilstarfsmenn, við þessa stærstu kvennastétt landsins, í miðjum heimsfaraldri, sér í lagi þegar ekkert gengur að semja. Forseti. Nú hafa hjúkrunarfræðingar hafnað undirrituðum kjarasamningi og má því segja að staðan í heilbrigðiskerfinu sé alvarleg. Forstjóri Landspítalans óttast uppsagnir, greindi frá því í kvöldfréttum í gær, og ekkert er vitað um samningsgrundvöll í framhaldinu. Mögulega gat hæstv. fjármálaráðherra réttlætt það einhvern veginn að vita ekki svörin við spurningum hv. þingmanna Jóns Þórs Ólafssonar og Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, ef honum fannst nógu góð ástæða til að forðast að svara áður en samningum hafði verið náð. En nú spyr ég hæstv. fjármálaráðherra ekki um hvað kosti að ganga að kröfum hjúkrunarfræðinga heldur hitt, hvað nýfelldur samningur hefði kostað ríkissjóð. Þetta hlýtur hæstv. ráðherra að vita, hann hlýtur að vera með það á hreinu, ég bara trúi ekki öðru. Mér þætti vænt um að fá svar við þessu.
Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt mál að bregðast við skriflegri fyrirspurn um allar þær upplýsingar sem eiga að vera opinberar um kjarasamningagerð og kjarasamninga sem ríkið undirritar. Ég er ekki með á hraðbergi nákvæman kostnað við hvern og einn kjarasamning sem ríkið stendur að. Það sem ég get hins vegar sagt við hv. þingmann, og hefði verið sjálfsagt að ræða hér við hv. þm. Jón Þór Ólafsson sömuleiðis, er að viðbótarkrafa hjúkrunarfræðinga sem lengst af stóð í vegi fyrir því að samningar tækjust - en þeir tókust þó, þótt þeir hafi nú verið felldir, því miður, með tæpum meiri hluta - kostaði milljarða. Upp undir 5 milljarða, viðbótarkrafa sem farið var fram á að samið yrði um umfram það sem allir aðrir höfðu samið um. Það var það sem stóð lengst af í vegi fyrir því að samningar tækjust. Ég held að það sé enginn ávinningur fyrir nokkurn mann að reyna að færa þessa kjaradeilu hingað inn í þingsal og toga einhverjar fylkingar í sundur í umræðu um það sem eigi að semja í einstökum atriðum svona viðkvæms máls. Það sem bíður okkar einfaldlega núna í framhaldi af því að fundur fór fram hjá sáttasemjara í morgun er að finna lausn á þessu máli. Til þess hefur vilji ríkisins ávallt staðið. Og sem betur fer tókst niðurstaða með samninganefnd Félags hjúkrunarfræðinga fyrir skömmu síðan sem hefur sett okkur núna aftur á þennan stað eftir að samningarnir voru felldir. Með þann góða stuðning sem samningurinn þó fékk held ég að við höfum ágætisveganesti. Mig grunar að það sem upp á vantar núna sé nánari útfærsla inn á einstaka stofnunum á vinnutímafyrirkomulagi og slíkum þáttum, mögulega álagsgreiðslur. Ég skal ekki úttala mig um það hér enda sit ég ekki við samningaborðið. Mínir samningamenn hafa einfaldlega fengið umboð til að ganga frá samningum sem mæta væntingum viðsemjenda þeirra [[Forseti hringir.]]en þó innan þess ramma sem ríkið hefur verið að semja um við aðra þannig að allir aðrir samningar séu ekki settir í uppnám í leiðinni.
Forseti. Mér heyrist á öllu að þessi rammi sé þá bara allt of þröngur. Ég velti fyrir mér hvað hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnin ætli að gera til að tryggja grundvöll fyrir því að heilbrigðiskerfið okkar virki vel, sem er starfsfólkið og hjúkrunarfræðingar, að þetta haldi sér. Ég kallaði eftir upplýsingum um heildarkostnað fyrir ríkissjóð, ég vildi vita umfangið af því að ég vildi bera það saman við önnur útgjöld ríkisins. Ég vil að almenningur fái tækifæri til að leggja mat á forgangsröðun þessarar ríkisstjórnar gagnvart sameiginlegum sjóðum okkar allra. Við vitum núorðið ýmislegt um þennan nýfellda samning sem var mikil óánægja með, herra forseti, eins og t.d. að samþykkt hans fæli í sér launalækkun fyrir a.m.k. hluta hjúkrunarfræðinga. Það eru upplýsingar sem við fengum frá hjúkrunarfræðingum sem og að launahækkanir hjúkrunarfræðinga næðu ekki upp í 70.000 kr. á fjögurra ára tímabili. Við hæstv. ráðherra ræddum þessa hækkun undir þessum dagskrárlið um daginn og ég setti hann í samhengi [[Forseti hringir.]]við þær 115.000 kr. sem hæstv. ráðherra fær í launahækkun í dag eða á morgun á einu bretti. Nú, þegar samningur hjúkrunarfræðinga hefur verið felldur, spyr ég: Kemur það ráðherra á óvart miðað við þennan samanburð? Þarf ekki að gera betur?
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að mér finnst öll umræða um einstaka kjarasamningagerð hafa tilhneigingu til að verða óskaplega yfirborðskennd hér í þingsal og tilgangslítil. Hv. þingmaður segir að kjarasamningurinn feli í sér launalækkun. Þetta er algjör misskilningur, fullkominn misskilningur. Að sjálfsögðu er verið að tala um hækkun launa og betri kjör frá einum kjarasamningi til þess næsta. Það sem hv. þingmaður er að blanda saman og hefur í sjálfu sér ekkert með það að gera er að til viðbótar við kjarasamninga sem gerðir eru miðlægt eru ýmsar stofnanir með tímabundin átök eins og átti við í þessu tiltekna tilviki. Það átak sem þarna átti undir, sem voru álagsgreiðslur til hjúkrunarfræðinga á Landspítalanum, var mál sem Landspítalinn sjálfur tók ákvörðun um. Þegar í ljós kom að það mál, sem sagt endalok þess átaks, truflaði kjarasamningagerðina þá komum við heilbrigðisráðherra hingað inn í þingið og sögðum: Þetta gengur ekki, við þurfum strax að fá fjármagn til að styðja Landspítalann í að framlengja átakið. Það er staðreynd þess máls. En að koma hingað upp og reyna að hefja umræðu um [[Forseti hringir.]]kjarasamninga á þeim grundvelli að við séum að semja um lækkuð kjör er auðvitað bara ekkert annað en að slá ryki í augu fólks. [[Forseti hringir.]]Vilji menn taka alvöruumræðu um þessi mál þurfum við að setja það sérstaklega á dagskrá.
Forseti mælir með því þannig að þá sé ekki farið yfir tímamörk í umræðum.
Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra hefur líkt og öðrum ráðherrum ríkisstjórnarinnar orðið tíðrætt um það síðustu daga og vikur að ljósið í myrkrinu sé kannski sterk staða ríkissjóðs í þeim stormi sem við stöndum í núna, að það sé heppilegt. Þá má kannski velta því upp líka að það sé óheppilegt að á akkúrat þessum tímum séu þjóðhagslega mikilvægar greinar, jafnvel þjóðhagslega nauðsynlegar greinar, á þeim stað í kjarabaráttu sinni sem þær eru núna. Mig langar að nefna sérstaklega auglýsingu sem Landssamband lögreglumanna birti í vikunni með ákalli til landsmanna um að aðstoða og síðan þá staðreynd að hjúkrunarfræðingar felldu samning sinn í gær. Í auglýsingu lögreglumannanna segir, með leyfi forseta: „Laun lögreglumanna þau sömu og þau voru árið 2002. Við lögreglumenn höfum reynt að eiga raunverulegar samræður við ríkið um kjör okkar í mörg ár.“ Þarna eru lögreglumenn að vísa til orða formanna allra ríkisstjórnarflokkanna sem verða ekki skilin öðruvísi en svo að þeir styðji kröfur lögreglumanna. Hvar birtist sá stuðningur í verki í þessari stöðu? Vissulega eru kjaraviðræður í gangi en launamálin eru órædd. Er þetta birtingarmynd þess að kjarabarátta lögreglumanna sé ekki tekin nægilega alvarlega? Hið sama má segja með hjúkrunarfræðinga. Ég spyr hæstv. ráðherra í ljósi þess hvað þetta hefur gengið lengi: Er mögulega að myndast einhver kergja sem veldur því að ekki næst saman og ónógur vilji til að mæta kröfum? Ég átta mig á flækjustiginu en ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra átti sig líka á mikilvægi akkúrat þessara hópa í stöðu mála í dag og ég spyr um forgangsröðun. Ég spyr hæstv. ráðherra hvernig hann hyggist beita sér fyrir hagsmunum þeirra hópa sem hafa verið samningslausir svo lengi. Hvernig sér hann fyrir sér að stjórnvöld standi við orð sín um að leiðrétta kjör hópa sem hafa lengi staðið höllum fæti gagnvart samanburðarhópum í launum akkúrat núna?
Virðulegi forseti. Mér finnst hv. þingmaður senda býsna kaldar kveðjur til þeirra rúmlega 40% hjúkrunarfræðinga sem samþykktu samninginn sem ríkisstjórnin gerði í gegnum sína samninganefnd, yfir 40% hjúkrunarfræðinga. Hv. þingmaður kemur hér og segir að stjórnvöld séu að bregðast öllu þessu fólki. Eigum við ekki að reyna að nálgast þetta af einhverri sanngirni? Það stóð tæpt með samþykkt þessara samninga. Núna stöndum við frammi fyrir nýju verkefni og við ætlum að leysa það saman. Við ætlum að hafa trú á því að við getum náð saman, við séum með efnivið í samninga. Verkefnið er inni á borði ríkissáttasemjara og hjá samninganefndunum þar sem er fullt umboð til þess að ganga frá samningi og við höfum lýst yfir vilja okkar til að ljúka þessu sem allra fyrst. Það hefur reyndar verið síðan að samningarnir voru lausir. Hér er staða lögreglumanna líka tekin upp og þar hef ég bara nákvæmlega sömu sögu að segja. Þar sem ekki hafa tekist samningar við opinbera starfsmenn hefur það verið vegna þess að viðsemjendur okkar hafa krafist þess að heildarniðurstaða samninganna væri umfram það sem samið hefur verið við alla aðra. Við höfum ekki getað orðið við því. Ég tek eftir því að hv. þingmaður kemur hingað upp og fullyrðir að í því felist einhver óbilgirni af hálfu ríkisstjórnarinnar, það sé enginn samningsvilji að ganga ekki að kröfum þeirra sem vilja fá meira en allir aðrir. Ef þetta er boðskapur hv. þingmanns, að nú sé rétti tíminn, í þeim efnahagsaðstæðum sem nú eru uppi, að gera kjarasamninga þar sem er farið fram úr merki lífskjarasamninganna og samið sé við stórar stéttir um sérstaka niðurstöðu fyrir þá, þá spyr ég hvort hv. þingmaður sé sömu skoðunar fyrir restina af vinnumarkaðnum, fyrir almenna markaðinn og alla aðra opinbera starfsmenn sem nýlega hafa lokið sínum samningum. Hvers vegna hefðu þeir ekki líka átt að fá þessa viðbót sem hv. þingmaður kallar hér eftir? [[Forseti hringir.]]Hvers vegna ekki? Er hv. þingmaður þeirrar skoðunar að almenni markaðurinn [[Forseti hringir.]]eigi núna að hækka hressilega og í takti við kröfur þeirra sem fara fram á mest?
Herra forseti. Þetta var áhugaverð ádrepa sem ég túlka sem svo að hæstv. ráðherra sé kominn á endastöð í tilraunum sínum til að nálgast þessa mikilvægu hópa. Ekki er hægt að orða það öðruvísi. Það er búið að gefa upp boltann, hann ætlar ekki ganga lengra. Þarna liggja kröfur. Samningar lúta náttúrlega því að báðir aðilar komi með sitt að borðinu og einhver niðurstaða náist. Ég var að spyrja hvernig hæstv. fjármálaráðherra, í umboði Alþingis, í umboði þjóðarinnar, ætlaði að nálgast þá stöðu sem nú er uppi. Ég átta mig alveg á því að þessir samningar voru felldir tiltölulega naumlega. En að það séu kaldar kveðjur til þeirra sem samþykktu þá - ég bendi á þá staðreynd að hann var felldur. Hann var felldur vegna óánægju með hækkun dagvinnulauna sem þarf ekki að koma sérstaklega á óvart vegna þess að fyrir einu og hálfu ári var framkvæmd könnun meðal hjúkrunarfræðinga þar sem efst á blaði yfir það sem þeir vildu sjá var hækkun dagvinnutaxta. Þetta er ekkert flókið, þetta eru staðreyndirnar. En þetta er viðkvæmt umræðuefni. [[Forseti hringir.]]Ég átta mig alveg á því og við þurfum kannski að taka það í sérstakri umræðu eins og hæstv. ráðherra biður um. [[Forseti hringir.]]Spurningin var einfaldlega: Er hæstv. fjármálaráðherra sammála um alvarleika stöðunnar? [[Forseti hringir.]]Hvar í forgangsröðuninni er reynt að finna lausn?
Forseti minnir á tímamörk.
Virðulegi forseti. Ég sagði það í fyrra svari við annan hv. þingmann að þessi umræða hér hefði tilhneigingu til að verða mjög yfirborðskennd og slagorðakennd. Hv. þingmaður kom upp í fyrri fyrirspurn og tók upp málstað annars aðilans. Eftir að ég hafði veitt hv. þingmanni andsvar kemur hún hingað upp og segir að auðvitað verði báðir aðilar að fá eitthvað út úr stöðunni. Er það ekki bara kjarni máls? Það þarf niðurstöðu sem báðir aðilar geta sætt sig við. Ríkið hefur gert kjarasamninga við fjöldann allan af opinberum starfsmönnum þar sem gengið er út frá því að aðrir komi ekki hljóðlega og skjóti sér fram fyrir. Þess vegna er samninganefnd ríkisins með skýrar línur um ytri ramma kostnaðar einstakra kjarasamninga. [[Gripið fram í.]]Samninganefndin hefur gefið öðrum þeim sem hafa þegar samið við ríkið, eins og t.d. sjúkraliðum, loforð. Það eru forsendur fyrir [[Forseti hringir.]]samningunum að aðrir komi ekki og áskilji sér eitthvað meira. [[Forseti hringir.]]En hv. þingmanni finnst bara sjálfsagt að hunsa allt slíkt og að samninganefnd ríkisins [[Forseti hringir.]]eigi bara að hunskast til að líta í hina áttina og semja bara um eitthvað. [[Gripið fram í: Hv. þingmanni finnst sjálfsagt að hæstv. fjármálaráðherra ráði við …]] [[Forseti hringir.]]
Það er búið að svara þessari fyrirspurn.
Virðulegur forseti. Í fréttum á Vísi segir frá því að Landsbankinn spáði því að það yrði 0,1% vísitöluhækkun. Nú er hækkunin komin í ljós og hún er 0,48%, sem er fimm sinnum meira. Orðrétt segir í fréttinni, með leyfi forseta: „Í hagsjánni segir að enginn einn liður skýri muninn á spá bankans og endanlegri tölu, heldur hafi næstum allir undirliðir hækkað umfram væntingar. Því virðist sem það séu aðallega gengisáhrif sem eru að koma fyrr og sterkar fram í verðbólgunni en sérfræðingarnir áttu von á.“ Í því samhengi sagði hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson í óundirbúnum fyrirspurninum, þann 20. apríl sl., með leyfi forseta: „Svo getum við tekið aðra umræðu um það hvort einhver hætta verði á verðbólguskoti. Ég er bara eins og aðrir hvað það snertir, að um leið og maður sér einhver merki um hættu á verðbólgu er ástæða til að hafa áhyggjur. Enn sem komið er gerir enginn ráð fyrir miklu verðbólguskoti. Það er bara staðreynd.“ Það er bara staðreynd - en þetta er rangt. Ef við segjum það á mannamáli, um hvað erum við þá að tala? Tökum 20 millj. kr. íbúðalán og hvernig staðan á því var fyrir rétt tæpum tveimur mánuðum síðan. Vísitala neysluverðs til verðtryggingar var 469,8. Tæpum tveimur mánuðum seinna var hún 475,2. Hvað þýðir það á mannamáli? Ég skal segja ykkur það. 250.000 kr. hækkun á þessu tímabili, 250.000 kr. hækkun á 20 millj. kr. láni. Þetta þýðir að ef þetta heldur svona áfram verður milljón króna hækkun á árinu. Ætlar ríkisstjórnin að gera það sama og hún gerði í hruninu? Tíu, tuttugu, hversu mörg heimili eiga blæða fyrir verðbólguna?
Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig rétt sem hv. þingmaður segir að nýjustu mælingar eru aðeins umfram það sem vænst var en verðbólgan hefur hins vegar ekki farið af stað. Við erum nálægt verðbólgumarkmiði Seðlabankans og þegar rætt er um að hér verði engin verðbólga þá erum við að sjálfsögðu að tala um verðbólgu sem er langt fyrir utan væntingar og markmið Seðlabankans. Það er áhyggjuefni að gengi íslensku krónunnar hefur lítillega gefið eftir. Það getur skapað, ef áfram heldur, verðbólguþrýsting. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni og ástæða er til að hafa áhyggjur af því. En lausnirnar við þessu finnst mér vera heldur fátæklegar, þ.e. að kippa einfaldlega öllum tengingum við verðbólguna úr sambandi án þess að það sé rætt hvað það þýðir í stærra samhengi hlutanna, t.d. fyrir framboð af lánsfé til lengri tíma, jafnvel til skamms tíma. Það kom ekki skýrt fram hjá hv. þingmanni hvað það er nákvæmlega sem hann leggur til að verði gert hér. En ég ítreka það sem ég hef sagt áður að við fylgjumst mjög vel með verðbólguþróun. Enn sem komið er hefur markaðurinn ekki sýnt merki þess að hafa trú á verðbólguskoti á næstunni. Það má sjá af ávöxtunarkröfu með t.d. ríkispappíra og verðlagningu verðtryggðra pappíra á markaði, en ef hins vegar sú áhætta, sem vissulega er til staðar þegar gengið gefur eftir, raungerist í verðbólguskoti þá er einn aðili sem á fyrstur allra að bregðast við. Það er Seðlabankinn sem með verðbólgumarkmiði hefur í raun og veru gefið út ákveðið loforð um að tryggja verðgildi peninganna. Um það snýst verðbólgumarkmið Seðlabankans. Það sem hv. þingmaður hefur í hyggju að ríkið eða þingið geri til viðbótar þarf að koma skýrar fram.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin. Ég skal tala skýrt og skorinort um hvað það er sem ég vil. Ég vil að tímabundið verði sett þak á verðtrygginguna, 2,5% eins og Seðlabankinn er með. Stoppum hana tímabundið. Við getum alveg eins gert það og tímabundnar ráðstafanir í Covid-málum, ekkert mál. Hvað annað þurfum við að gera? Jú, við þurfum að endurskoða mælinguna á þessu. Hún er röng, hún er kolröng vegna þess að það er verið að mæla fullt af hlutum í vísitölunni núna sem er í núlli, eru ekkert, en það er bara stuðst við gamla útreikninga eftir því sem mér skilst. Þess vegna er þetta kolrangt. Þess vegna verðum við að taka verðtrygginguna úr sambandi. Við verðum að endurskoða hvað liði við erum með inni í vísitölunni og ganga í það að hafa það rétt. Á meðan getum við sett 2,5% verðtryggingu tímabundið til haustsins eða til næstu áramóta. Það ætti ekki að setja neitt á annan endann heldur gefa fólki tryggingu um að það þurfi ekki að óttast að missa húsnæði sitt í verðbólgunni.
Virðulegi forseti. Það er auðvitað yfirlýsing um að menn hafi enga trú á verðbólguvæntingum eða hafi misst trú á meginverkefni Seðlabankans og getu hans til að standa við verðbólgumarkmiðið ef hér á Alþingi yrðu samþykkt lög, þrátt fyrir að engar sérstakar verðbólguvæntingar væru merkjanlegar, um að setja 2,5% þak á vexti verðtryggðra lána, jafnvel þótt það væri til skamms tíma. Það fælist í því gríðarlegt vantraust á Seðlabankann og það væri yfirlýsing um að hér væri verðbólga væntanleg. Þess vegna er ég andvígur slíkri hugmynd og mér finnst í raun og veru algjörlega skorta frekari rökstuðning fyrir því, m.a. hvaða verðbólga það væri sem gæti réttlætt slíkt inngrip. Það er margt fleira sem er áhugavert að ræða í þessu sambandi en hlutverk okkar er einmitt fyrst og fremst að verja hag heimilanna og það gerum við með því að halda vel utan um breiðu línurnar en reyna ekki svona einföld inngrip.
Herra forseti. Íþróttahreyfingar landsins standa frammi fyrir ærnu verkefni núna við að takast á við skerðingar á tekjum og starfsemi vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar og reyna að gera það án þess að það komi niður á öflugu og samfélagslega mikilvægu starfi þeirra. Því miður liggur nú fyrir að aðgerðir stjórnvalda til að mæta efnahagsáhrifum kórónuveirunnar munu ekki gagnast íþróttahreyfingunum. Almenn skilyrði lokunarstyrkja og stuðningslána eru þannig fram sett að íþróttafélög falla eins og er utan þeirra. Því til viðbótar eru langflestir þjálfarar og starfsmenn lausráðnir og í hlutastarfi sem nær ekki þeim 45% mörkum sem sett eru fyrir nýtingu leiðarinnar. Stór hluti tekna íþróttahreyfingarinnar og einstaka félaga kemur í gegnum mótahald og auglýsingar sem er ekki til að dreifa núna. Þá hefur hreyfingunum líka verið gert ókleift að halda uppi hefðbundnu starfi vegna samkomubanns og viðbúið að stór hluti félagsmanna muni óska eftir endurgreiðslum. Útlitið er því ekkert sérstaklega bjart hvað varðar rekstrarhæfi íþróttafélaga og getu þeirra til að halda áfram þessu mikilvæga verkefni sínu á sama tíma og þörfin hefur líklegast aldrei verið meiri. Það eru fjölmargar íslenskar rannsóknir sem sýna fram á jákvæð áhrif skipulagðs íþróttastarfs á líf barna og ungmenna, sjálfsmynd, vellíðan, líkamlega hreysti og námsárangur. Samdráttur í starfi þessara félaga, sérstaklega skerðing á fjölbreytni starfsins, eykur líkurnar á því að fjöldi ungmenna muni annaðhvort falla út eða sleppa því að hefja þátttöku í slíku íþróttastarfi. Þetta hefur vond áhrif á fólk og fjölskyldur og því er mikilvægt að við finnum leiðir til að styðja við þetta sama fólk, við þessi börn og ungmenni og við þessar fjölskyldur í gegnum íþróttafélögin. Ég er með í undirbúningi þingsályktunartillögu sem felur í sér að tryggður verði tímabundinn styrkur til barna [[Forseti hringir.]]til þess að greiða iðkendagjöld hjá skipulögðum íþróttahreyfingum í sumar og næsta vetur. Þetta mun hjálpa til og ég óska eftir stuðningi úr þingsal þegar það mál verður lagt fram.
Herra forseti. Þessi vetur hefur kennt okkur hvað grunnþættir samfélagsins eru mikilvægir. Sterkir innviðir, traustar almannavarnir og öflugt heilbrigðiskerfi, skapandi menntakerfi og auðvitað er margt fleira sem mætti telja. En mig langar þó að draga hér fram tvær starfsstéttir sem sérstaklega hefur mætt á síðustu mánuði, starfsstéttir sem eru samfélagi okkar gríðarlega mikilvægar og við myndum sannarlega ekki vilja vera án en einhverra hluta vegna er þessi ríkisstjórn ekki tilbúin til þess að viðurkenna mikilvægi þeirra við samningaborðið. Ekki nóg með það heldur hafa starfsaðstæður þessara hópa verið gerðar æ erfiðari og hefur verið flótti úr báðum starfsstéttum síðustu ár sem sést vel á fjölda útskrifaðra sem velja að starfa ekki við greinarnar. Hjúkrunarfræðingar sem hafa að undanförnu unnið undir gríðarlegu álagi, hvort sem það er við að sinna Covid-veiku fólki eða á öðrum sviðum þar sem álagið hefur aukist mjög vegna varúðarráðstafana og lögreglumenn sem eru yfirkeyrðir og starfa við aðstæður sem flestum þættu óásættanlegar, oft fáir á vakt að sinna stórum svæðum. Lögreglumenn sem aldrei er samið við, launin aldrei leiðrétt hjá og verða bara að bíða eftir því sem þeim er að lokum rétt. Lögreglumenn sem hafa borið hitann og þungann af þeim almannavarnaaðgerðum sem upp hafa komið í vetur, ekki síst í Covid-19. Má þar til að mynda benda á Víði sem birtist okkur nánast daglega í lögreglubúningnum sem einn af þríeykinu góða. Herra forseti. Á morgun er 1. maí, baráttudagur launafólksins, og staða ríkisins gagnvart þessum viðsemjendum er skammarleg. Lögreglumenn sem hafa ekki verkfallsrétt eiga betra skilið en þetta. Þetta er ekki ásættanlegt. Við verðum að gera betur til að byggja réttlátt samfélag. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Mig langar að ræða örstutt um þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur gripið til vegna þess ástands sem við öll erum að kljást við alla daga og taka sérstaklega fyrir tvo þætti hvað þær varðar því að mér hefur þótt gæta töluverðs misskilnings varðandi þá, jafnvel hér í þingsal og líka út í samfélaginu. Það er staðreynd að í þeim lánum og stuðningi sem við erum að veita til fyrirtækja í formi brúarlána og stuðningslána er gerð skýlaus krafa um það af hálfu ríkisins að annars vegar njóti fyrirtæki sem séu í skattaskjólum ekki þess stuðnings og hins vegar að fyrirtækin geti ekki greitt sér út arð á meðan ríkisábyrgðar nýtur við á þeim lánum. Þetta er skýr vilji ríkisstjórnarinnar sem er að finna í þeim málum sem hafa komið fyrir þing. Það er krafist ótakmarkaðrar skattskyldu á Íslandi. Þetta er í samræmi við það sem önnur lönd hafa gert, örfá önnur lönd, Danmörk og Pólland svo dæmi séu tekin. Lönd hafa farið mismunandi leiðir að þessu en markmiðið er það sama. Það er einnig skýr vilji ríkisstjórnarinnar að ríkisstjórnin taki ekki þátt í arðgreiðslu fyrirtækja sem njóta slíkra lána. Þess vegna, á meðan ríkisábyrgðar nýtur við, geta fyrirtæki ekki greitt sér út arð. Þetta ásamt því átaki sem átt hefur sér stað í að draga fram og skrá raunverulega eigendur girðir fyrir það að fyrirtæki geti notið ríkisábyrgðar og greitt sér út arð eða verið í skattaskjóli og notið stuðnings. Þann skýra vilji stjórnvalda er að finna í þeim frumvörpum sem hafa verið lögð fyrir þingið.
Herra forseti. Ekki Covid og ekki efnahagsmál heldur listin. Hún finnur sinn farveg, hvort sem það er fyrir tíma kórónuveirunnar eða á meðan faraldrinum stendur eða eftir að veiran er tamin. Það er ástæða til þess að segja þingheimi frá ánægjulegu framtaki listamanna úr öllum heimshornum sem tóku í vetur þátt í Alþjóðlega listavinnusetrinu SÖGU á Eyrarbakka. Það var haldið í fjórða sinn og nú undir þemanu tímaskyn eða „doing time“ á ensku. Í texta frá forsvarsmönnum segir, með leyfi hæstv. forseta: „Samfélagsleg þátttaka og áhersla á nýjar upplifanir eru kjarnagildi í starfi listavinnusetursins og er því lögð áhersla á að listamennirnir fái að skyggnast inn í sögu bæjarins og kynnast samfélaginu út frá ýmsum sjónarhornum. Samfélagið á Eyrarbakka hefur opnað arma sína fyrir listamönnunum sem fá tækifæri til að vinna með unglingunum í Barnaskólanum, eldri borgurum á dvalarheimilinu og föngum á Litla-Hrauni.“ Í ár opnaði Fangelsismálastofnun dyr Litla-Hrauns fyrir listavinnusetrinu og var haldið fjölþætt kynningarnámskeið í ólíkum listgreinum fyrir um 50 fanga sem sýndu verkefninu mikinn áhuga, kynntu sér t.d. málun og gjörningalist í umsjón þekktra listamanna og unnu verk sem sýnd voru svo í húsakynnum fangelsisins fyrir fanga og starfsmenn. Framhaldið er í undirbúningi. Verkefnið nefnist Múrar brotnir og er á vegum listavinnustofunnar á Litla-Hrauni í samstarfi við Listasafn Árnesinga. Sex vikna vinnustofa fyrir 15 fanga verður undirbúin fyrr eða síðar þar sem þeir fá tæki og tól til að koma hugmyndum sínum í farveg á listrænan hátt sem endar með sýningu á Litla-Hrauni og enn fremur í sýningarsölum listasafnsins í Hveragerði. Ég tel engan vafa á að listiðkun hefur góð áhrif á margan manninn, líka þá sem hafa verið sviptir frelsi vegna afbrota. Í reynd má fagna framtakinu og óska þess að meira verði gert til að flýta og bæta betrun fanga á marga lund. Fjölga þeim viðburðum sem hjálpa til, allt frá námskeiðum, tónleikum Bubba á Hrauninu og til verkefnis listavinnustofunnar SÖGU eins og ég hef hér farið yfir.
Forseti. Ég heyrði í gær að formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga hefði verið með duldar hótanir um að það þyrfti liðsinni Alþingis ef ekki næðust kjarasamningar við lægst launaða fólkið í sveitarfélögunum í kringum höfuðborgina. Ég skoðaði málið og sá að umboðsmaður barna hafði sent út bréf í umboði barna á Eflingu annars vegar og hins vegar Samband íslenskra sveitarfélaga um að það þyrfti að ná samningum því að verkföll myndu vera á kostnað velferðar barna. Nú minni ég þessa aðila á að lög Íslands eru skýr. Það eru lög á Íslandi að þegar aðilar taka ákvarðanir um börn skuli velferð barna vera í forgangi, það sem er barni fyrir bestu. Ég horfði á þetta með þeim augum sem mér er gert að gera og hef lofað að gera sem talsmaður barna fyrir þingflokk Pírata og hugsaði: Hvað er best fyrir velferð barnsins í þessu máli? Verkfall er það ekki. Sú barnfjandsamlega tillaga að setja lögbann á verkfall fátækasta fólk landsins og þar af leiðandi fátæk börn landsins er barnfjandsamleg. Hún er ekki í boði. Menn geta reynt að vera með hótanir um að senda svoleiðis hingað inn en ég trúi ekki að ríkisstjórnin myndi setja það á dagskrá. Ef hún gerði það væri minnsta mál að safna liðsinni hér á þingi til að stöðva slíkt. Það er ekki í boði. Það er ekki gott fyrir velferð barna sem okkur er skylt að vernda og sveitarfélögunum er líka skylt að vernda. Hvað er í boði? Við höfum fordæmi úr Reykjavík þar sem velferðarsamningar við Eflingu tryggðu lægst launaða fólki sveitarfélagsins mjög ríflega og ásættanlega launahækkun og [[Forseti hringir.]]styttu vinnuviku þeirra, sem styrkir að börn geti átt í samskiptum við foreldra sína. Það er eina leiðin í þessu máli sem tryggir velferð barna. [[Forseti hringir.]]Hv. formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga [[Forseti hringir.]]ætti að sjá sóma sinn í því að draga þessa duldu hótun til baka og skammast sín.
Forseti hvetur til þess að menn gæti hófs í orðanotkun, sérstaklega um fjarstadda aðila sem ekki geta svarað hér fyrir sig.
Þeir gera það bara í fjölmiðlum.
Herra forseti. Sveitarfélögin eru býsna mikilvægur þáttur í íslensku samfélagi. Þau eru stærsti þjónustuaðilinn í alls konar nærþjónustu og skipta þannig máli vegna þess að þau eru með puttann á púlsinum. Þau vita hvar hjartað slær og hvernig hjartað slær í íslensku samfélagi. Sveitarfélögin gegndu lykilhlutverki í því hvernig við unnum okkur út úr hruninu á sínum tíma og kannski sérstaklega í því að þau gerðu, þrátt fyrir erfiðan efnahag og erfiða stöðu að flestu leyti, gríðarlegt átak í því að tryggja til að mynda sumarstörf ungs fólks og tryggja að atvinnuleysi í þeim hópi yrði sem allra lægst í tengslum við hrunið, þrátt fyrir að mörg þeirra væru líka að taka á sig umtalsvert högg fjárhagslega vegna lóðaskila o.fl. Þetta ber að þakka. Í núverandi hruni, ef við getum talað um sem svo, í núverandi faraldri, hafa mörg sveitarfélög líka staðið sig afar vel og stór sveitarfélög eins og Reykjavík sett fram áætlanir um það hvernig þau ætli að bregðast við. Það verður meiri og meiri þörf á þessu eftir því sem atvinnuleysi í landinu eykst og ef það verður langvarandi. Þá koma líka upp spurningar um það hvort það þurfi að vera sértæk úrræði fyrir tiltekin sveitarfélög, eins og raunar er að vissu leyti verið að bregðast við í bandorminum sem við erum að fjalla um. Í gær var kallað eftir samtali á milli sveitarfélaganna og ríkisvaldsins. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þessir aðilar tali saman því að þrátt fyrir allt þá megum við ekki líta svo á að við séum í einhverjum liðum, í liði sveitarfélaganna eða liði ríkisvaldsins. Við erum í þessu saman og opinberir aðilar þurfa að tala saman. Það þarf að þróa þetta samfélag þannig að styrkur beggja aðila njóti sín til þess að hjálpa okkur öllum saman í gegnum þennan faraldur.
Herra forseti. Nýjasta útspil ríkisstjórnarinnar vegna veirufaraldursins, aðgerðapakki þrjú, var kynntur í vikunni. Ekkert samráð var haft við stjórnarandstöðuna og hún ekki látin vita um málið. Allt ákall stjórnarliða um mikilvægi þess að þingið standi saman að aðgerðum vegna veirufaraldursins er sýndarmennska. Nú hefur það endanlega verið staðfest. Aðgerðapakki þrjú er nokkuð sérstakur. Ferðaþjónustufyrirtækin hafa lýst því yfir að þetta sé umfram væntingar og er það svo sem ágætt, en daginn eftir segja þau upp öllu starfsfólki, mörg þúsund manns. Þetta gengur ekki alveg upp í mínum huga. Skilaboð ríkisstjórnarinnar eru: Nú getið þið sagt upp starfsfólkinu ykkar án kostnaðar. Í stuttu máli er ríkið að greiða uppsagnarfrest starfsfólksins, en það leysir ekki neinn vanda og eykur í raun bara skuldir ríkissjóðs. Í raun er ríkið að hvetja til uppsagna. Nær væri að framlengja hlutabótaleiðina og draga svo smátt og smátt úr henni eftir því sem ferðamenn fara að koma aftur til landsins. Og hvað með fyrirtækin sem eru að íhuga að fara aðra leið en uppsagnir, fyrirtæki sem ekki eru skuldsett en þurfa aðstoð upp erfiðustu brekkuna? Markmiðið á að vera að koma fjármunum til fólksins. Það er óhjákvæmilegt að einhver fyrirtæki fari í þrot. Skattgreiðendur geta ekki komið öllum til bjargar. Lággjaldaflugfélög eru þegar búin að tilkynna að þau muni hefja flug t.d. til Tenerife sem sýnir að það verður framboð á flugi. Ríkissjóður þarf að hafa svigrúm til að greiða til einstaklinga sem fara á atvinnuleysisbætur og ekki er hægt að skuldsetja ríkissjóð til að bjarga misgóðum fyrirtækjum, fyrirtækjum sem voru mjög skuldsett fyrir veirufaraldurinn. Við höfum ekkert frétt af bönkunum, hvort þeir séu að standa sig, og það væri fróðlegt að fá upplýsingar um það hvort þeir eru að veita lán og aðra fyrirgreiðslu og hve mörg lán hafi verið veitt [[Forseti hringir.]]í þeim efnum. Eða er það bara ríkissjóður sem á að sjá um þetta allt saman og þarf síðan að mæta tekjutapinu með skattahækkunum?
Virðulegi forseti. Það er margt að gerast á vinnumarkaðnum þessi misserin, fjölmargir að missa vinnuna og aðrir í kjaraviðræðum. Hugur minn er hjá þeim fjölmörgu sem eru að missa vinnuna, bæði í fluggeiranum hjá Icelandair og víðar innan þess geira, í ferðaþjónustunni allri og mörgum öðrum tengdum greinum og afleiddum störfum. En ég hef trú á því að með samtakamætti íslensku þjóðarinnar, bæði hér í gegnum Alþingi, gegnum sveitarstjórnirnar, gegnum fyrirtækin og heimilin, þá munum við komast í gegnum þetta og vonandi mun þessi samtakamáttur koma því til leiðar að sem flestir fái störf sín til baka sem fyrst og áður en reynir á uppsagnirnar eða að hærri liður atvinnuleysisbótanna rennur út. Það er verkefni okkar að stuðla að því. Það eru líka kjaraviðræður í gangi og þar má kannski sjá helst vaktavinnustéttir sem eru að fara fram á vissar breytingar á vinnutímanum og hvernig vaktavinna sé metin. Um leið er þetta oftast framlínufólkið okkar, en í dag í veirufaraldri er framlínufólk miklu stærri skilgreining og erfitt að tala um einhverja eina stétt þar, það eru miklu fleiri í þeim hópi. Ég ætla að leggja sérstaklega áherslu á þá framlínustétt sem er alltaf að störfum þegar eitthvað kemur upp á, hvort sem það er heilbrigðisvá eða efnahagsvá eða hvað það er, þ.e. lögreglumenn, sú stétt ég þekki hvað best. Þeir þurfa alltaf vera til staðar, þeir eru án verkfallsréttar og þeir fengu inn úrræði í staðinn fyrir verkfallsréttinn sem samninganefnd ríkisins hefur ætíð skautað fram hjá. Þekki ég það alveg frá 2008 þegar ég kom að þeim málum. Því lýsi ég því bara yfir að finna þarf leið til þess að leiðrétta það þar sem þessi leið hefur ekki gengið upp hingað til. Það er ekki hægt að miða við grunnlaunin og meðaltalslaunin. Þegar ég var að störfum í lögreglunni þá fékk ég það sama útborgað eins og grunnlaunin voru, sem sýnir hvað aðrir þættir í launasamsetningunni skipta miklu máli. Ég veit að aðilar eru við samningaborðið nú og vonandi ná þeir [[Forseti hringir.]]einhverri lausn [[Forseti hringir.]]sem skiptir miklu máli.
Forseti svaf mjög á verðinum, hv. þingmaður náði sér í auka 30 sekúndur, en það er algerlega sofandahætti forseta að kenna.
Virðulegi forseti. Fyrstu skref okkar sem þjóðar í því ógnarstóra verkefni sem við stöndum frammi fyrir einkenndust af fallegri samstöðu og samkennd. Leiðarljósið hefur verið að verkefnið sé okkar allra. Áherslan var eðlilega í fyrstu á baráttuna við heimsfaraldurinn, að verja líf og heilbrigði þjóðar. Verkefnið núna er efnahagslega áfallið. Við horfumst í augu við djúpa kreppu, mögulega þá dýpstu í heila öld. Viðreisn mun áfram styðja aðgerðir stjórnarinnar sem geta leitt fyrirtækin og sem geta leitt atvinnulífið og þjóðina út úr erfiðum aðstæðum. Við skiljum öll hver hættan er af þessu áfalli en það eru önnur hættumerki hér sem líka þarf að veita athygli, t.d. þær leiðir sem ríkisstjórnin hefur valið til að mæta hættunni. Við þessar aðstæður verður Alþingi að fá að sinna hlutverki sínu. Við þessar aðstæður er lýðræðisleg umræða ekki til trafala. Umræðan er þvert á móti aldrei mikilvægari en einmitt núna. Einmitt núna skiptir máli að hafa pólitískan kjark til að takast á um hugmyndir. Við munum þurfa að velja og við munum þurfa að hafna og án beittrar pólitískrar umræðu getur Alþingi ekki gætt hagsmuna almennings eins og því er ætlað. Stjórnarandstaðan verður að fá að spyrja spurninga og verður að fá að sýna stjórninni aðhald. Krafa um að hlýða bara meiri hlutanum er ekki samstaða, það er krafa um undirlægjuhátt. Staðan kallar á alvöruumræðu um hugmyndafræði, forgangsröðun og framtíðarsýn. Hún kallar á það að við gerum meira en að bregðast við vandanum. Við eigum að horfa til framtíðar því að reynslan af áföllum kennir okkur nefnilega að í kjölfarið skapast líka stundum almenn tækifæri í breyttum aðstæðum. Þetta beinskeytta og opna samtal um hugmyndir og leiðir er þess vegna ekki bara æskilegt núna heldur nauðsynlegt.
Virðulegur forseti. Ég get sagt þau ánægjulegu tíðindi að fyrsta verk mitt í morgun, rétt fyrir níu, var að fara í turninn á Smáratorgi og láta taka úr mér blóð til að kanna hvort ég hafi mótefni gegn Covid-19, hvort ég hafi fengið veiruna. Það kom mér á óvart að ég var settur í próf. Ég fékk rör upp í nefið og pinna í hálsinn sem var mjög óþægilegt og uppgötvaði hvað tiltölulega stór hluti þjóðarinnar, 14–15%, hefur þurft að ganga í gegnum. Ég vona heitt og innilega að ég sé búinn að fá þennan óþverra vegna þess að ef ég er ekki búinn að fá hann segi ég bara guð hjálpi okkur. Þá er eitthvað tvennt í gangi sem er mjög slæmt. En hvað næst? Hvað með lífið eftir Covid? Það sem er undarlegt við þetta ástand sem við höfum upplifað undanfarið er að dauðaslys í umferðinni, vinnuslys eða slys af öðrum orsökum hafa svo til horfið. Á sama tíma hafa dauðsföll vegna veirunnar verið töluverð. En samanburður sýnir að dauðsföll á sama tíma fyrir ári síðan voru svipað mörg og í dag. Við erum því í þeirri stöðu að þurfa að spyrja okkur hvað við ætlum að gera. Ætlum við að fara í sama farið aftur? Eigum við þá að segja að það sé allt í lagi að fólk deyi í bílslysum eða vinnuslysum? Hvað með alla þá sem eru að bíða eftir aðgerðum á sjúkrahúsum? Það er dauðans alvara, látið mig vita það. Svo þurfum við líka að hugsa: Hvað næst? Hvað kemur næst? Við vitum að það kemur eitthvað. Covid-20? Ég veit það ekki en það kemur eitthvað.
Virðulegur forseti. Covid-faraldurinn á sér margar birtingarmyndir og afleiðingar, ekki bara hina kunnuglegu sjúkdómsmynd heldur aðra sem veldur óhug og má ekki liggja í þagnargildi. Ég er að tala um heimilisofbeldi sem fyrst og fremst beinist gegn konum og börnum. Eftir að kórónuveirufaraldurinn hóf að breiðast út fóru að berast frásagnir af meira og hættulegra ofbeldi gegn konum. Allt frá Brasilíu til Þýskalands, frá Ítalíu til Kína, berast sögur af heimilisofbeldi í félagslegri einangrun, í sóttkví, samkomu- eða útgöngubanni. Tilkynningar um heimilisofbeldi meira en þrefölduðust sem dæmi í Hubei-héraði í Kína á meðan útgöngubann var í gildi. Fjöldi kvenna sem lést vegna heimilisofbeldis á fyrstu þremur vikum eftir að útgöngubann tók gildi í Bretlandi er sá mesti síðustu ellefu árin. Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna hefur hvatt ríkisstjórnir til að leggja ofuráherslu á forvarnir og aðgerðir sem vinna gegn ofbeldi gegn konum í viðbrögðum sínum við Covid-19 og það er sannarlega ekki að ástæðulausu. Virðulegur forseti. Sérfræðingar okkar hér á landi sem vinna að málefnum þolenda ofbeldis hafa látið þau orð falla að fólk sem beiti ofbeldi eigi mjög auðvelt með að nota ástandið í samfélaginu sem enn eitt vopnið gegn þolendum sínum, ekki síst konum af erlendum uppruna sem viti ekki gjörla hvert þær geta snúið sér. Ríkislögreglustjóri hefur staðfest að tilkynningum um heimilisofbeldi hafi fjölgað að undanförnu svo marktækt sé, hugsanlega um 10%. Þetta eru alvarleg teikn. Við verðum að halda vöku okkar. Þarna gildir samtakamáttur. Við þurfum aðgerðir, útfærðar af okkar besta sérfræði- og meðferðarfólki því meðferðarúrræðin eru sannarlega til. Við þurfum að standa vaktina og bregðast við. Að lokum: Til hamingju launþegar með morgundaginn, 1. maí, sem hefur nú yfirbragð óvenjulegra tíma.
Herra forseti. Ég legg til að við ákveðum hér og nú að sett verði á fót rannsóknarnefnd sem muni gera upp þær efnahagslegu aðgerðir sem nú er ráðist í vegna hrunsins. Þannig tilkynning á þessum tímapunkti, um að viðbrögð við þessu hruni verði rannsökuð, mun virka sem öflugt aðhald á þær efnahagslegu ákvarðanir sem nú eru teknar. Nú eru kynntir aðgerðapakkar stjórnvalda og ríkisbankar ráðast í alls konar aðgerðir gagnvart fyrirtækjum og fólki. Stórkostleg tilfærsla á fjármunum á sér stað og ákvarðanir um hvaða fyrirtæki lifa og hvaða fyrirtæki munu deyja eru nú teknar. Nú eru rúm 11 ár síðan bankahrunið var. Í því hruni fór margt úrskeiðis. Tæplega 30 íslenskir bankamenn voru dæmdir í óskilorðsbundið fangelsi. Sumar aðgerðir stjórnvalda og banka urðu mjög umdeildar en þá var ákveðið að setja á fót öfluga rannsóknarnefnd sem hafði nánast ótakmarkaðar heimildir til að gera upp málin og meira að segja var bankaleynd afnumin. Þótt þessi tvö hrun séu eðlisólík og ekkert bendir til brota á lögum í þessu hruni er ljóst að margar ákvarðanir stjórnvalda og annarra aðila verða umdeildar. Sumir munu fá fyrirgreiðslu á kostnað almennings og aðrir ekki, en án gagnsæis verður ekki traust á aðgerðunum. Og þó að orsakir þessa hruns séu auðvitað ljósari en orsakir síðasta hruns stendur eftir að aðgerðirnar sem stjórnvöld og fyrirtæki ráðast í vegna þessa hruns þurfa að koma til skoðunar. Herra forseti. Nú er því rétti tíminn að ákveða að öllum steinum verði velt í framtíðinni. Þannig tryggjum við best gagnsæi og [[Forseti hringir.]]aðhald en ekki síst jafnræði í þeim aðgerðum sem nú eru ákveðnar.
Herra forseti. Þessa dagana höfum við fengið að sjá samhenta stjórnsýslu sem byggir ákvarðanir sínar á bestu fáanlegu gögnum og miðlar þeim óhindrað til almennings. Það er sú stjórnsýsla sem heldur utan um lýðheilsu og almannavarnir. Því miður er ekki sama uppi á teningnum varðandi stjórnsýslu efnahagsmála. Þar vantar samráð. Þar vantar skýrari og meiri upplýsingar. Til að búa sig undir það flóð uppsagna sem virðist nú skollið á kynnti ríkisstjórnin þriðja aðgerðapakka sinn nú rétt fyrir mánaðamótin. Til kynningar voru hugmyndir sem ekki er búið að útfæra að fullu. Þetta er skýrt merki þess að ríkisstjórnin sé komin í neyðargírinn sem við hljótum að hafa fullan skilning á, enda stór vandi sem þarf að leysa. Ég vil staldra hér við þá tillögu að styðja fyrirtæki til að greiða laun á uppsagnarfresti. Fyrir aðild að þessu úrræði verða sett nánari skilyrði, til að mynda um rekstrarhæfi fyrirtækis. Hefðu þau skilyrði ekki þurft að liggja fyrir? Í hvaða stöðu er fyrirtæki sem ákveður að segja upp starfsfólki í dag vegna úrræðisins en uppfyllir á endanum ekki skilyrði þess? Þá er tímalínan umhugsunarefni. Þessi leið verður í boði frá 1. maí nk., þannig að aðgerðirnar verða löngu farnar af stað þegar frumvarp kemur loks til kasta Alþingis. Í hvaða stöðu verður Alþingi þá? Loks má spyrja sig hvort ríkisstyrktar uppsagnir séu það sem best leysi vandann. Vissulega voru uppsagnir byrjaðar og fleiri á leiðinni en þær verða fleiri en ella vegna þess að ríkisstjórnin býðst til að niðurgreiða hverja uppsögn um 2,5 millj. kr. Á meðan hlutabótaleiðinni var ætlað að styðja fyrirtæki til að halda fólki í vinnu á nú að hvetja fyrirtæki til að segja því upp.
Herra forseti. Undanfarið hefur verið rætt nokkuð í þessum sal um framvarðasveitir okkar sem hafa lagt líf sitt að veði til að þjóðin kæmist klakklaust í gegnum þær þrautir sem hún gengur í gegnum núna. Ég er að tala í fyrsta lagi um hjúkrunarfólkið okkar sem er búið að leggja líf sitt í hættu við að sinna fárveiku fólki og á örugglega stóran þátt í því að mannslát á Íslandi af völdum kórónuveirunnar eru með því allra lægsta sem gerist í öllum heiminum. Þessi stétt hjúkrunarfólks var verðlaunuð með óaðgengilegum kjarasamningi sem var felldur formlega í gær og það ríður á að nú verði sest niður með þessum aðilum og þeim gerður almennilegur samningur sem hægt er að styðja við. Hin stéttin sem mig langar að gera hér að umtalsefni eru lögreglumenn sem fyrir rúmum tíu árum lögðu líf sitt í hættu við það að vernda þetta hús og þá sem í því voru. Þau verðlaun sem þeir fengu eftir það var að ekki var hægt að gera við þá kjarasamning af því að það var kreppa. Það er ekki enn hægt að veita þeim kjarabætur að sögn. Það er búið að sitja með þeim ótal fundi þar sem ríkisvaldið hefur boðið þeim upp á sömu samningsgjörð aftur og aftur. Lögreglumenn hafa neyðst til að auglýsa í blöðum og útskýra fyrir þjóðinni hvernig þessi staða er. Herra forseti. Þetta er ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur til háborinnar skammar. Það verður núna að vinda bráðan bug að því að mæta lögreglumönnum og leiðrétta þeirra kjör eins og þeir eiga skilið. Þetta lítur út, herra forseti, eins og það sé verið að níðast á þessari stétt vegna þess að hún hefur ekki verkfallsrétt. Þetta er ekki boðlegt, herra forseti. [[Forseti hringir.]]Það þarf að breyta hér og bæta úr strax.
Hæstv. forseti. Það er alltaf ánægjulegt þegar vel fiskast. Grásleppuveiðar á yfirstandandi vertíð hafa gengið gríðarlega vel sem er mikið gleðiefni og hafa bátar fiskað það vel að elstu menn muna vart aðra eins veiði. Fyrir þessa vertíð gaf sjávarútvegsráðherra út, eftir ráðgjöf Hafró, 4.650 tonna kvóta til veiða á grásleppu. Hverjum bát með grásleppuleyfi sem sækir um veiðar var úthlutað 44 dögum. Vondu fréttirnar í þessu sambandi eru að ef fram heldur sem horfir verður þessi 4.650 tonna úthlutun uppveidd eftir tæpa viku. Margir bátar eru nýbyrjaðir á veiðum og enn fleiri ekki farnir til veiða. Sem dæmi þá hefjast veiðar á innanverðum Breiðafirði ekki fyrr en 20. maí ár hvert og blasir þá við að þar fari enginn bátur á grásleppu á þessu vori. Þar fiskuðust um 1.500 tonn á síðasta ári. Á því svæði eru þrjár grásleppuhrognavinnslur sem bíða eftir hráefni til útflutnings. Sjávarútvegsráðherrar undanfarinna ára hafa farið eftir ráðgjöf Hafró í úthlutun aflamarks hverju sinni á öllum fisktegundum sem veiddar eru við Íslandsstrendur. Sjálfbærar veiðar eftir ráðgjöf fiskifræðinga eru hluti af ábyrgri fiskveiðistjórn og hef ég oft í ræðum og riti tekið undir það. Þó hefur mér fundist síðan að mæling hófst til ráðgjafar á veiðum að grásleppa sem veiðist sem meðafli í togararalli gefi ekki rétta mynd af grásleppustofninum hverju sinni. Einhverra hluta vegna veiðist þessi fisktegund nú sem aldrei fyrr þannig að það stefnir í að um 150 störf trillukarla og tengdra aðila falli niður vegna þess þetta árið. Við hljótum að gera allt sem í mannlegu valdi stendur til að halda störfum gangandi eins og kostur er, ekki síst á þessum fordæmalausu tímum heimskreppu með Covid-19.
Forseti. Það er fyllilega eðlilegt að því sé svarað hér á Alþingi þegar formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga talar um aðkomu Alþingis að mögulegum verkföllum. Það er náttúrlega ekkert annað en dulin hótun um að leita liðsinnis Alþingis við að setja lög á verkföll fátækasta starfsfólks sveitarfélaganna. Það er fyllilega eðlilegt þegar slíkur bolti er gefinn upp af formanni opinbers batterís, um aðkomu Alþingis að slíku, að því sé svarað hérna. Ég vil benda á að ef Alþingi getur haft afskipti að því og svipt lægst launaða fólkið í landinu réttindum sínum í kjaramálum þá er líka hægt að hafa afskipti af réttindum sveitarfélaga í kjaramálum til að ganga að samningum sem eru að lágmarki í samræmi við velferðarsamningana sem Reykjavíkurborg gerði, með velferð barna í huga. Það er hægt að gera það líka, með velferð barna í forgangi. Semjið þið. Horfið til fordæmis velferðarsamninga Reykjavíkurborgar og standið með börnunum.
Forseti gerir ráð fyrir því að hv. þingmaður hafi verið að bregðast við því að forseti gerði athugasemdir og hvatti hv. þingmann til að gæta hófs í orðavali. Forseti var ekki að gera athugasemdir við það efni sem hv. þingmaður tók fyrir. Á þessu tvennu er grundvallarmunur. Forseti vill segja um þetta að öðru leyti að forseta Alþingis er falið samkvæmt stjórnarskrá og þingskapalögum að stýra fundum Alþingis og þar á meðal sjá um að þeir fari fram með góðri reglu. Þegar forsetar þeir sem eru á stóli hverju sinni sjá ástæðu til að gera athugasemdir við orðanotkun, orðfæri eða beina tilmælum til þingmanna um að gæta hófs í orðavali eru þær athugasemdir, þau tilmæli endanleg. Þeim verður ekki áfrýjað og þau eru ekki til umræðu.
Forseti. Það er lágmark að forseti rökstyðji ákvörðun sína, hann færi fyrir því rök hvaða ummæli ég hafði uppi sem ætti að passa. Ég sagði að ákvörðun um að setja lög á verkföll lægst launaða fólks í landinu, sem á fátækustu börnin í landinu, væri barnfjandsamlegt. Mér finnst það. Er það vegna þess orðs? Var það að ég sagði að formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga ætti að sjá sóma sinn í eða ætti að skammast sín? Ég mun klippa þessar ræður saman og samtalið hérna við forseta. Það er lágmark að forseti, ef hann ætlar að hafa afskipti af orðavali þingmanna og þar af leiðandi hafa afskipti af málfrelsi okkar, rökstyðji hvaða orð það séu sem eru ekki sæmileg.
Það er alvenjulegt að forsetar beini vinsamlegum tilmælum til þingmanna um að gæta hófsemdar í orðanotkun. Það er alvenjulegt. Þá er ekki venjan að tilgreina sérstaklega hvað það var sem kveikti þá þörf hjá forseta að koma með slíkar vinsamlegar ábendingar. Það er alvenjulegt. Grípi forseti til þess ráðs að víta þingmenn ber honum að tilgreina þau ummæli sem vítt eru. Það er allt annar hlutur. Forseti endurtekur að úrskurðir eða athugasemdir forseta af þessu tagi, sem falla undir að halda uppi góðri reglu á þingfundum, eru ekki til umræðu. Þeir eru endanlegir, þeim verður ekki áfrýjað og þeir eru ekki til umræðu.
Forseti. Fyrst það er nú einu sinni forseti sem kveður upp þennan úrskurð sem má ekki áfrýja eða ræða, sem er undarlegt til að byrja með, við höfum ákveðið málfrelsi við þetta ræðupúlt, vil ég tala til forseta og spyrja nákvæmlega hvað það var til þess að við getum passað okkur á þessu orðfari í framtíðinni. Á ég að endurtaka hluta af ræðunni og athuga hvort ég fái athugasemdir? Þá er komin svona útilokunaraðferð, hvort það var þetta eða hitt sem við eigum að passa okkur í framtíðinni. Að sjálfsögðu er mjög eðlileg krafa að fá að vita hvað var svona ámælisvert í ræðunni til þess að við getum skoðað hvort það sé málefnalegt eða eitthvað sem forseti sjálfur tók kannski í fljótfærni ákvörðun um og gæti viljað endurskoðað þann dóm sjálfur. Það er ekki hægt að áfrýja til neins annars en forseta.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um opinberan stuðning til fjárfestinga í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Með frumvarpinu verður til nýr sjóður í eigu íslenska ríkisins sem ber heitið Kría. Tilgangur Kríu er að efla íslenskt atvinnulíf með því að stórauka fjárfestingu í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Kría mun gera það með því að taka þátt í stofnun svokallaðrar vísisjóða sem síðan fjárfesta beint í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Með þessu fyrirkomulagi hvetur hið opinbera til aukinnar fjárfestingar í nýsköpunarfyrirtækjum og nýtir jafnframt þá miklu þekkingu í uppbyggingu fyrirtækja sem rekstraraðilar vísisjóða hafa sem taka mikinn þátt í þróun, mótun og vexti þeirra fyrirtækja sem þeir fjárfesta í. Frumkvöðla, sem stofna fyrirtæki á grundvelli hugmyndar sem hefur möguleika á því að vaxa hratt, vantar stundum sérfræðiþekkingu á fyrirtækjarekstri sem kann að standa vexti þeirra fyrir þrifum. Hugmyndirnar eru einnig oft stutt á veg komnar og því ekki álitlegir fjárfestingarkostir fyrir almennari fjárfesta. Í heimi nýskapandi fyrirtækja er það raunhæft vandamál að á fyrstu stigum vaxtar er oft verulega erfitt fyrir fyrirtækin að afla sér fjármagns til frekari þróunar og rekstrar. Viðurkennt er að hið opinbera hafi á þessu stigi mikilvægu hlutverki að gegna við að styðja við þróun nýskapandi fyrirtækja og aðstoða þau við að klekjast út. Það skiptir hins vegar miklu máli hvernig það er gert og með þeirri leið sem lögð er til að farin verði með stofnun Kríu er leitað til einkafjármagnsins og þeirrar sérþekkingar sem þar býr að baki við að meta fjárfestingartækifæri og velja þannig réttu fyrirtækin og réttu frumkvöðlana til að fjárfesta í. Kría mun þannig ekki fjárfesta beint í fyrirtækjum heldur fjárfesta í sérhæfðum sjóðum um sameiginlega fjárfestingu og þeir sjóðir fjárfesta svo í fyrirtækjum. Fulltrúar ríkisins munu þannig ekki velja þau fyrirtæki sem fjárfest er í heldur mun hið opinbera fjármagn sem veitt verður til Kríu elta einkafjármagnið. Mikilvægt er að árétta að tilgangur Kríu er þannig ekki að hámarka arðsemi opinbers fjár með fjárfestingum heldur að stuðla að betra fjármögnunarumhverfi fyrir sprota- og nýsköpunarfyrirtæki og styðja þannig við framþróun íslensks atvinnulífs. Vísifjármagn, sem á ensku kallast „venture capital“, og vísisjóðir eru sérhæfðir og sérhannaðir fjárfestingarsjóðir sem fjárfesta helst í tækni- og nýsköpunarfyrirtækjum þar sem er mikil áhætta og þar af leiðandi lítið um fjármögnunarkosti. Vísisjóðir eru ein tegund framtakssjóða sem eru sérstaklega settir upp til að taka þátt í nýsköpunarverkefnum. Auk fjármagns leggja vísisjóðir af mörkum reynslu, þekkingu og tengingar til annarra fjárfesta. Á síðustu árum hefur umhverfi nýsköpunar á Íslandi tekið stakkaskiptum og mikilvægt að líta til næstu 20 ára við stefnumörkun. Ríkið hefur lengi spilað stórt hlutverk við fjármögnun nýsköpunar, t.d. í gegnum Tækniþróunarsjóð, endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar og í gegnum Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins, en til að umhverfi nýsköpunar verði sjálfbært, alþjóðlega samkeppnishæft og geti staðið undir þeim vexti sem nauðsynlegur er fyrir Ísland, verður einkafjármagn að taka ríkulegan þátt í vegferðinni. Þó nokkuð hefur verið rannsakað um áhrif vísisjóða á hagvöxt, nýsköpun og sköpun starfa. Rannsóknir hafa sýnt að aukning í vísifjármagni hafi mikil áhrif á nýsköpun, skráningu einkaleyfa, hagvöxt og sköpun starfa. Við lítum reglulega til nágrannalanda okkar þegar kemur að innleiðingu á aðgerðum hins opinbera. Sem dæmi má líta til þess þegar Vísinda- og tækniráð var stofnað, það er að finnskri fyrirmynd. Ef við lítum til þeirra opinberu aðila sem hafa hlutverk við fjármögnun nýsköpunardrifinna fyrirtækja er nærtækt að líta til Tesi í Finnlandi eða Vækstfonden í Danmörku en báðir eru opinberir fjárfestingarsjóðir. Tesi fjárfestir aðallega í sjóðum og hefur gert lengi til að styðja við þróun vísisjóða og framtakssjóða í Finnlandi ásamt því að kynna finnskt atvinnulíf á alþjóðavettvangi og styðja við hagvöxt í Finnlandi. Vækstfonden er sjálfstæður fjárfestingarsjóður í eigu danska ríkisins og fjárfestir m.a. í gegnum VF Venture, vísisjóð í eigu Vækstfonden, beint í fyrirtækjum. Líkt og Tesi fjárfestir Vækstfonden einvörðungu í samfloti við aðra fjárfesta sem uppfylla skilyrði líkt og að hafa þekkingu eða tengslanet sem nýtast fyrirtækjunum. Eðlilegt er að líta til þessara dæma sem nágrannalönd okkar hafa sett upp og rekið um nokkurn tíma þegar við metum íslenskar útfærslur. Líkt og fram kemur í greinargerð frumvarpsins er einnig hægt að leita lengra eftir árangursríkri reynslu af uppbyggingu fjárfestingarumhverfis fyrir vísisjóði. Yozma-áætlunin í Ísrael er gott dæmi en hún hefur leitt það af sér að Ísrael er í dag eitt af þeim löndum þar sem til verða flest sprotafyrirtæki miðað við höfðatölu og nýsköpun, rannsóknir og þróun eru mikilvægur þáttur hagkerfisins. Það frumvarp sem ég mæli hér fyrir myndar lagaramma utan um stofnun og rekstur Kríu. Með yfirstjórn Kríu mun fara fimm manna stjórn sem mun taka ákvarðanir um fjárfestingu í sérhæfðum sjóðum. Stjórnin mun vera sjálfstæð í sínum störfum og tekur ekki við fyrirmælum frá öðrum. Auglýst verður eftir umsóknum um þátttöku Kríu í öðrum sérhæfðum sjóðum sem verið er að stofna. Uppfylli rekstraraðilar sjóðanna skilyrði um aðkomu Kríu mun Kría geta fjárfest í þeim og þannig aukið það fjármagn sem nýtt er til fjárfestinga í sprotafyrirtækjum. Kría mun ekki hafa frumkvæði að sínum fjárfestingum heldur fjárfesta í þeim sjóðum sem óska eftir því, að því gefnu að þeir uppfylli þau skilyrði sem sett verða í reglugerð. Það fer eftir fjármagni og fjölda umsókna hverju sinni hversu stór fjárfesting Kríu getur verið í hverjum sjóði, en þó er í 3. gr. frumvarpsins lagt til að fjárfesting Kríu geti að hámarki numið 30% af heildarstærð viðkomandi sjóðs eða 2 milljörðum kr. Með því er tryggt að opinbert fé verður ávallt í minni hluta og til að fá aðkomu Kríu að stofnun annarra sjóða þurfa fjárfestar að vera tilbúnir að fjárfesta miklu af sínu eigin fé, enda er það tilgangur frumvarpsins að auka fjárfestingar í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Eins og áður sagði munu sjóðir sem óska aðkomu Kríu þurfa að uppfylla ákveðin skilyrði. Skilyrðin eru til þess fallin að efla umhverfi vísifjárfestinga á Íslandi. Líkt og ég nefndi áður sýnir reynsla annarra þjóða að það er eftirsóknarvert fyrir nýsköpunarstarf og öflugan vöxt sprotafyrirtækja að til staðar sé öflugt umhverfi vísifjárfestinga. Til að svo megi verða þarf að kveða á um ákveðin skilyrði fyrir þátttöku Kríu, enda er til mikil flóra fjárfestingarsjóða sem hafa ekki sama tilgang og markmið og vísisjóðir og myndu þannig ekki stuðla að fjárfestingum í fyrirtækjum þar sem til staðar er markaðsbrestur fjármögnunar á fyrstu stigum, líkt og á við um mörg sprotafyrirtæki. Þau skilyrði sem verða sett taka mið af árangri annarra þjóða við að byggja upp umhverfi vísifjárfestinga og aðlöguð að vissu leyti að íslenskum veruleika. Hvorki er nauðsynlegt né ákjósanlegt að kveðið verði á um skilyrði í lögunum sjálfum enda er slíkt almennt ekki gert erlendis og meta þarf virkni þeirra á meðan á rekstri Kríu stendur með tilliti til þess hvernig þau vinna að því að markmiðum frumvarpsins verði náð. Þó er í greinargerð frumvarpsins töluverð umfjöllun um helstu skilyrði sem sett verða og drög að reglugerð með skilyrðunum munu að sjálfsögðu fara í opið samráð áður en hún verður lögfest. Mikilvægt er að hafa í huga að það er ekki markmið með stofnun Kríu að beina fjárfestingum í ákveðnar atvinnugreinar eftir ákvörðun hins opinbera. Markmiðið er að hér á landi verði til heilbrigt umhverfi fyrir vísisjóði sem aftur mun gagnast íslenskum sprotafyrirtækjum í auknu aðgengi að áhættufjármagni og þekkingu á rekstri og vexti sprotafyrirtækja. Því verður aðeins náð með því að hið opinbera sé hlutlaust um það í hvaða atvinnugreinum verður fjárfest og eftirláti það mat fagfjárfestum á markaði. Hugmyndin að stofnun Kríu – sprota- og nýsköpunarsjóði var kynnt í nóvember á síðasta ári. Stofnun Kríu er ein þeirra aðgerða sem ráðist verður í á grundvelli þeirrar framtíðarsýnar sem kynnt var með nýsköpunarstefnu fyrir Ísland sem felur í sér að hér á landi verði til staðar þroskað umhverfi fyrir fjármögnun nýsköpunar sem aftur leiðir til aukinnar samkeppnishæfni atvinnulífsins og fleiri tækifæra fyrir vísindafólk og frumkvöðla. Grundvöllur gróskumikils nýsköpunarstarfs er menntun, vísindi og rannsóknir, tækniþróun, öflugt hugvit og síðast en ekki síst fjármagn til að láta hugmyndirnar verða að veruleika. Í þeim löndum þar sem stjórnvöld hafa farið svipaðar leiðir við að efla fjárfestingu í nýsköpunarfyrirtækjum og lagt er til að verði farin með þessu frumvarpi hefur það leitt af sér fjölda fyrirtækja sem komist hafa af fyrstu stigum vaxtar og skapað verðmæti og hátæknistörf fyrir samfélagið. Markmiðið sem stefnt er að með stofnun Kríu og er grundvöllur nýsköpunarstefnu fyrir Ísland er að Ísland verði ákjósanlegt land fyrir hugvitsdrifna nýsköpun á grundvelli traustra innviða og öflugra fjárfestinga. Kría verður kynnt á alþjóðavettvangi til að koma á tengingum við erlenda fjárfesta sem gætu verið áhugasamir um fjárfestingar í íslenskum sprotafyrirtækjum. Nýlega höfum við séð aukinn áhuga erlendra fjárfesta á íslenskum sprotafyrirtækjum og fjárfest hefur verið í íslenskum fyrirtækjum fyrir töluverðar fjárhæðir. Þær fjárfestingar sýna hversu mikilvægt það er að hér á landi verði alþjóðlega tengt og samkeppnishæft fjárfestingarumhverfi fyrir nýsköpunarfjárfestingar sem Kría mun styðja við að þróist áfram frá því sem nú er. Íslenskt atvinnulíf stendur nú frammi fyrir gríðarlegum áskorunum sem eru af áður óþekktri stærðargráðu. Öflug viðspyrna er nauðsynleg, líkt og ríkisstjórnin hefur lagt upp með, og áform eru um frekari aðgerðir sem unnið er að. Á tímum sem þessum eru nýjar hugmyndir og nýjar lausnir nauðsynlegar. Áhersla stjórnvalda á nýsköpun og góð starfsskilyrði fyrir sprotafyrirtæki sem og öll önnur fyrirtæki í landinu mun að mínu mati leiða til þess að við komum sterkari en áður upp úr þeim öldudal sem við nú erum í. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið gangi til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
Virðulegur forseti. Við fjöllum um frumvarp um opinberan stuðning til fjárfestinga í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort þessum Kríusjóði verði tryggt nægt fjármagn vegna þess að í umræðu fyrir ekki svo löngu síðan var talað um aðkomu lífeyrissjóða að nýsköpunar- og þróunarsjóðum og aukið fé í þá, allt að 50 milljarðar kr. sem þeir gætu lagt í þetta. Auðvitað, eins og við gerum okkur grein fyrir, er þetta áhættufjárfesting. En spurningin er hvort ríkið ætlaði að leggja annað eins á móti. Í því samhengi má nefna að hámark eignarhlutar Kríu er 30% eða 2 milljarðar. Það væri þá 6 milljarða kr. sjóður sem tæki 2 milljarða til sín. Þetta er mjög gott mál og bara hið besta mál vegna þess að ekki veitir okkur af að fara í nýsköpun og sérstaklega í því samhengi að við þurfum að stuðla að nýsköpun þannig að við séum sjálfbær í matvælaframleiðslu og fleiri hlutum. Eitt af því sem gefur t.d. gífurleg tækifæri í dag er nýsköpun í sambandi við kvikmyndir og þann geira. Þar hefur allt frosið og er jafnvel möguleiki á því að við verðum ein fyrsta þjóðin til að koma þeirri starfsemi á fullt skrið. Ég spyr: Hversu mikið fjármagn verður í þessum sjóði og hversu fljótt fer þetta af stað?
Herra forseti. Í því frumvarpi sem nú liggur fyrir þinginu erum við í rauninni flýta stofnun Kríu. Við höfðum gert ráð fyrir 150 milljónum á þessu ári en nú er lagt til að sú upphæð hækki allverulega. Nú erum við að mæla fyrir málinu og svo þarf það að fá sína þinglegu meðferð. Vonandi gengur okkur hratt og vel að koma Kríu á laggirnar þannig að sjóðurinn geti farið af stað. Við erum með í fjármálaáætlun núna um 7.650 milljónir til stofnunar þessa nýja sjóðs þannig að segja má að það sé tryggt að fjármagn sé til staðar. Hvað varðar síðan lífeyrissjóðina er í mínum huga lykilatriðið einmitt samspil við fjárfestingar þeirra og heimild til að hækka það hlutfall, sem í dag er 20% í lögunum, í 35%. Samspil Kríu og lífeyrissjóðanna, ef þeir nýta sér þessar heimildir, ef frumvarpið verður að lögum hér, myndi þroska umhverfið enn meira og það væri þá meiri peningar í umferð fyrir þessar hugmyndir, sem að mínu viti væru mjög til bóta.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Jú, ég er algerlega sammála því að það væri örugglega til bóta. Það sem ég er að spá í, segjum að þarna verði um 7 milljarðar, þá óttast ég kannski að lífeyrissjóðirnir segi: Ríkið leggur fram 7 milljarða, af hverju leggjum við ekki líka bara til 7 milljarða? Spurningin er hvort ríkið eigi ekki í þessu tilfelli að taka svipaða áhættu og verið er að hvetja lífeyrissjóðina til að taka. Lífeyrissjóðirnir eru auðvitað ávöxtun á lífeyri framtíðarinnar og við vitum að fjárfesting í nýsköpunarfyrirtækjum er áhættufjárfesting en hún getur skilað bæði lífeyrissjóðunum mjög góðri ávöxtun og þeim lífeyrisþegum sem fá greitt úr sjóðunum. Ég velti bara fyrir mér hvort ríkið sé með eitthvert plan B um að auka í þetta og fylgjast með hversu hröð þróunin verður, hversu margir sjóðir verða stofnaðir, hversu mörg fyrirtæki sæki í sjóðina og hvort það vanti fjármagn til að sjóðurinn geti verið tilbúinn að grípa inn í ef þörfin verður meiri en gengið er út frá í þessu.
Herra forseti. Það er vissulega erfitt að segja til um hversu mikið mun reyna á Kríu, vonandi sem mest. Vonandi munu þessir fjármunir fara út vegna þess að það þýðir að mikil hreyfing er í þessu umhverfi og á þessum mörkuðum. Við erum auðvitað í dag með fleiri tæki eins og til að mynda Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins sem fjárfestir vissulega, eins og staðan er í dag, beint í fyrirtækjum og þeir fjármunir eru í rauninni eign ríkisins. En þessi sjóður er ekki hugsaður til að velja sigurvegarana heldur til þess að tryggja að umhverfið verði samkeppnishæfara, sterkara og þroskaðra og auka þannig líkur á því að góðar hugmyndir verði að veruleika. Við eltum í rauninni bara markaðinn að uppfylltum þessum skilyrðum, tökum ekki afstöðu til þess hvers konar fyrirtæki er um að ræða. Ef það verður hins vegar mat fjárveitingavaldsins og/eða stjórnvalda að meiri fjármuni þurfi í sjóðinn er það eitthvað sem við munum þá hafa tíma til að takast á við. Fyrst um sinn er mikilvægast að málið fái þinglega meðferð, hægt sé að skipa stjórn og koma reglugerðinni í samráð, smíða hana og við fáum skýrari ramma utan um sjóðinn og að hann komist síðan af stað til þess að verkefnin fái framgang.
Herra forseti. Það er kannski fyrst rétt að segja að þetta er mjög jákvætt frumvarp að mörgu leyti. Það hefur tilfinnanlega vantað vísifjármagn á Íslandi mjög lengi og sprotafyrirtæki hafa átt í erfiðleikum með að lokka það til sín í einhverjum tilfellum. Þetta er bara mikil og góð innspýting inn í það umhverfi þannig að ég hlakka til að sjá hvað þessi sjóður nær að gera. En það eru samt nokkur atriði í frumvarpinu sem við þurfum að fara yfir og munum gera í efnahags- og viðskiptanefnd. Það er einna helst 3. gr. sem angrar mig en samkvæmt henni á reksturinn í rauninni að vera nokkurn veginn settur í hendur einkaaðila. Þá fer maður að velta fyrir sér hvort þeir einkaaðilar gætu ekki endað með því að hafa einhverja hagsmuni sem er þá verið að þjónusta í rauninni með því að veita þeim slíkan samning, eða hvort ætti ekki að nýta frekar þá þekkingu sem er til staðar innan kerfisins í dag, m.a. hjá Rannís. Þar er til þekking á umhverfinu. Maður hefði haldið að til þess að koma þessu upp sem allra hraðast hefði verið fljótlegra að nýta það stofnanaumhverfi sem er til, jafnvel þó að hægt sé að koma af stað öðrum strúktúr að lokum. Það að nýta stofnanaumhverfið sem er til gæti leyft okkur að fara hraðar af stað, en það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að mikil þörf er á sjóðnum og það að koma honum upp sem allra fyrst ætti að vera ákveðið lykilatriði.
Herra forseti. Við höfum reynt að vinna málið þannig að við séum að takmarka yfirbyggingu eins og kostur er og við erum að vinna með það og höfum verið í samtali við Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins um að hann taki að sér þessa umsýslu vegna þess að þar er þekking og stoðþjónusta til staðar. Það segir skýrt að við erum að taka úr sjóðnum til að reka hann og við viljum taka sem allra minnst. Verkefnið í framhaldinu er að gera samning við NSA um að fela honum rekstur sjóðsins en það verður að sjálfsögðu sérstök sjálfstæð stjórn og það allt saman. En markmiðið er einmitt að takmarka yfirbygginguna eins og kostur er.
Herra forseti. Það er svolítið áhugavert við þetta svar hjá hæstv. ráðherra að í frumvarpinu er talað almennt um að setja umsýsluna í hendur þriðja aðila og það virðist vera búið að ákveða hver sá þriðji aðili er. Ég veit ekki hvernig það lítur út. En ég velti fyrir mér: Af hverju var ekki farin sú leið sem hefur verið farin í ansi mörgum ríkjum í kringum okkur - í staðinn fyrir að setja upp sjóð með litla yfirbyggingu, eða það sem við myndum almennt kalla litla innviði, litla getu til að stýra sér á eigin forsendum - að búa til þróunarbanka? Það er módel sem hefur virkað mjög vel í löndunum í kringum okkur og í helstu iðnríkjum heims. Mér finnst eins og að þessi sjóður verði alltaf með takmarkaða getu vegna áherslu á að hafa svokallaða litla yfirbyggingu, þ.e. litla innviði og sjálfstæða getu.
Herra forseti. Við í þessu verkefni munum að sjálfsögðu nýta stofnanaumhverfið sem er til staðar og það verður aðeins að fá að sýna sig hvernig verkefnin hjá Kríusjóðnum þróast. En það skiptir máli að passa mjög upp á það að Kría sé algerlega sjálfstæð eining með sjálfstæða stjórn og með sín markmið. Hér er spurt af hverju við fórum ekki í það, ef ég skildi rétt, að koma á laggirnar þróunarbanka. Svarið við því er að við höfum unnið samkvæmt þessu í töluvert langan tíma, að koma á fót svona sjóði, allt frá því að forveri minn, Ragnheiður Elín Árnadóttir, og fleiri fóru í samstarfsverkefni við MIT. Niðurstaðan úr því var að þetta væri sá hlekkur sem helst vantaði í keðjuna. Við höfum síðan unnið að því. Það er sömuleiðis það sem kemur út úr nýsköpunarstefnu fyrir Ísland, að þetta sé það verkefni sem helst þurfi að ráðast í af hinu opinbera til að þroska og þróa þetta umhverfi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta framsögu. Það er fagnaðarefni að þetta frumvarp er komið fram og ég held að verði það að lögum í þeim anda sem það er lagt fram sé það tvímælalaust framfaraskref. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um atriði sem tengjast frumvarpinu a.m.k. með óbeinum hætti. Í fyrsta lagi, þó að það sé ekki annað en nafnið, þá hefur verið talað um svokallaða Stuðnings-Kríu og það vekur að sjálfsögðu hugrenningatengsl við þennan sjóð. Sagt er að ætlunin sé að bjóða tímabundið mótframlag til fjárfestinga í sprotafyrirtækjum, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, undir heitinu Stuðnings-Kría. Spurningin er eiginlega þessi: Er búið að móta það? Hver annast það? Er það Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins eða hvernig verður það? Er búið að ákveða hvaða fjármagn á að leggja í það verkefni? Hvenær verður það formgert? Ég sé ekki í fljótu bragði að það sé fjármagnað í fjáraukalögunum sem við erum að skoða núna. Það væri athyglisvert að fá að vita það. Svo langar mig til að vita hvernig hæstv. ráðherra sér samspil Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins í sjálfu sér við sjóð af þessu tagi. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra áðan í svari fjárfestir Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins beint í fyrirtækjum, hefur reyndar fjárfest í vísisjóðum líka. Og kannski síðast en ekki síst: [[Forseti hringir.]]Hver er fjárhagsstaða Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins og fjárfestingargeta hans?
Herra forseti. Varðandi hugmyndina um Stuðnings-Kríu get ég tekið undir með hv. þingmanni, ég hugsaði alveg hvort við værum einhvern veginn að flækja Kríuhugmyndina með því að tala um Stuðnings-Kríu. Vinnutalið mitt var alltaf að tala um kríuunga, af því að þetta er eitthvað sem hleypur aðeins af stað til að bjarga því sem bjargað verður vegna Covid-ástands. Það er í rauninni bara takmarkað og tímabundið átak til að geta komið til móts við það, í einhverjum tilfellum, sem getur gerst í þessu ástandi. Á sama hátt og við erum með önnur úrræði sem eru síðan falin bankakerfinu að finna út úr, þá reynir á annars konar aðgerðir í þessu umhverfi en í hinu hefðbundna fjármálaumhverfi. Hugmyndin er að Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins taki að sér umsýsluna um þessa Covid-björgunaraðgerð sem Stuðnings-Krían er hugsuð til að fylgja eftir. Við erum að vinna að þessu mati, hvernig fjárhæðinni verði skipt, og það er eitthvað sem ég þarf líka einfaldlega að ræða við efnahags- og viðskiptanefnd, hvort það er nefndin sem þarf að skipta því eða hvort heimilt sé að fela okkur það þegar þar að kemur. Við þurfum aðeins að sjá hvernig þetta fer, á morgun er kominn maí og þetta mál er komið fyrir þingið. Hvenær verður það afgreitt? Hvað er hægt að ætla langan tíma í að skipa stjórn og koma reglunum út? Í rauninni er Kría forgangsatriði en það er bara spurning hvað er raunhæft að koma út miklum fjármunum af þessari heildartölu í Kríuverkefnið og sömuleiðis þarf að þreifa aðeins fyrir sér með það hver þörfin er fyrir hitt úrræðið. Þetta mat er í gangi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Bara til að hnykkja aðeins á því, þannig að það sé enginn misskilningur af minni hálfu í málin, að það fjármagn sem er ætlað til Stuðnings-Kríunnar sem Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins verður falið að hafa umsýslu með, er hluti af þeim 1.200 milljónum sem eru ætlaðar í Kríuna.
Já.
Veit hæstv. ráðherra hvort til eru eða eru í burðarliðnum vísisjóðir sem myndu geta með til þess að gera skjótum hætti óskað eftir fjárfestingu Kríusjóðsins nýja?
Herra forseti. Fyrst út af spurningu í fyrra andsvari varðandi Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins: Ég er ekki með nákvæma tölu á fjárhagsstöðunni en það hefur a.m.k. ekki verið flaggað við mig neinum sérstökum vandræðum þar. Mér skilst að ársfundurinn, ef ég man rétt, sé í næstu viku. Það hefur gengið ágætlega á þeim vettvangi. Varðandi spurningar hv. þingmanns erum við í dag með nokkra sjóði sem ekki eru allir búnir að fjármagna upp í topp. Sumir eru þá væntanlega farnir að huga að stofnun næsta sjóðs, til að mynda hefur Crowberry Capital gengið ágætlega í sínum verkefnum. Við höfum líka fundið fyrir áhuga erlendis frá og þessir sjóðir segja okkur líka frá því að þegar þeir fara til útlanda er áhugi á Íslandi sem fjárfestingarkosti. Ég held að það geti verið mjög spennandi verkefni, þegar þessir sjóðir fá svolítið skýrari ramma og reglur um það hvað Kría nákvæmlega er, það geti líka hjálpað okkur að vera sendiherrar á öðrum vettvangi fyrir því að þetta sé kostur hér. Vonandi kemur líka fjármagn erlendis frá, sem er þá ekki bara til að auka fjármagn í umferð heldur ekki síður til að kenna okkur, til að fá reynsluna og þekkinguna að utan.
Herra forseti. Sá sjóður sem stendur til að stofna með þessu frumvarpi, nýsköpunarsjóðurinn Kría, er eins og regnhlífarsamtök fyrir sérhæfða sjóði sem fjárfesta í nýsköpunarfyrirtækjum. Hins vegar er Kría ekki sjóður sem frumkvöðlar sækja beint í. Það hefur alla vega ekki komið fram í umfjöllun um Kríusjóðinn. Því er eðlilegt að spurt sé hver sé munurinn á Kríu, þessum nýja sjóði og svo Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins. Má t.d. Kría kaupa hlut í honum? Í greinargerð með frumvarpinu í 2. kafla segir: „Fjármögnun fyrirtækja sem byggjast alfarið, eða nær alfarið, á hugviti lýtur nokkuð öðrum lögmálum en fjármögnun í rótgrónari atvinnuvegum þar sem veðhæfar eignir eða fyrirsjáanlegt tekjuflæði getur legið til grundvallar fjármögnun í bönkum eða á skuldabréfamarkaði. Því er mikilvægt fyrir stefnu stjórnvalda að styðja markvisst við uppbyggingu á nýsköpunardrifnum atvinnuvegum og stuðla þannig að vexti sprota- og nýsköpunarfyrirtækja, auk þess að tryggja að á Íslandi sé aðgengi að fjármagni sem sé sérhæft fyrir þess háttar starfsemi.“ Þá er eðlilegt að spurt sé hvort þetta þýði að sérhæfðu sjóðirnir sem Kría ætlar að fjárfesta í eigi frekar að leggja fjármagn í t.d. unga menn við tölvur eða nýsköpun í sjávarútvegi. Það að fjölga sjóðum sem frumkvöðlar geta leitað til er af hinu góða, svo framarlega sem þeir eru víðsýnir og setja ekki öll eggin í sömu körfuna, eins og sagt er, og gerðist með Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins árið 2000 þegar hið svokallaða tæknibóla sprakk. En það sem vantar allra mest fyrir frumkvöðla á byrjunarstigi er þolinmótt fjármagn og að hvert og eitt verkefni verði metið og í því fjárfest svo lengi sem þurfa þykir, allt þar til frumgerð hefur sannað sig. Það þýðir ekkert að veita fjármagn í verkefni til þriggja ára ef verkefnið er það stórt og umfangsmikið að fyrirséð sé að það klárist ekki á svo skömmum tíma. Það eru allt of mörg verkefni skilin eftir í dauðadalnum, ef svo má að orði komast, verkefni sem þurfa þetta þolinmóða fjármagn og meiri tíma til að sanna sig. Klárlega er allur raunverulegur og skilvirkur stuðningur við nýsköpun af hinu góða og í þennan nýja Kríusjóð á að setja allmikla peninga. Auðvitað ber að fagna því að verið sé að auka framlög til nýsköpunar. Það skiptir hins vegar miklu máli að þessir peningar nýtist vel til nýsköpunar en ekki að þetta sé eins og hver annar bankarekstur þar sem fljóttekinn gróði er í fyrirrúmi og menn hafa ekki þolinmæði. Það hefur verið gallinn t.d. við Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins. Hans fjárfestingar hafa miðast við skjótfenginn arð en ekki að leggja áhættufé í nýsköpunarverkefni. Þannig hafa t.d. nýsköpunarverkefni á fyrri stigum verið útilokuð frá aðstoð þessa sjóðs og spurningin er því mjög veigamikil í þessu samhengi og hér í þessari umræðu hvort það sé verið að feta áfram þá sömu slóð. Við fyrstu sýn sýnist mér að þessi sjóður komi ekki til með að gagnast nægilega vel litlum frumkvöðlafélögum og -hópum sem eru á frumstigi nýsköpunar. Til þeirra er einfaldlega allt of litlu fé varið og ráðstöfun þess að sumu leyti oft illa ígrunduð, því miður. Þannig eru t.d. viðbrögð stjórnvalda við ástandinu núna að setja innspýtingu, allnokkurt aukið fé, í nýsköpun. Það er að sjálfsögðu skynsamlegt og við í Miðflokknum styðjum það. Hins vegar virðist eiga að ráðstafa því mestöllu eftir þessum sama farvegi, í Tækniþróunarsjóð svo dæmi sé tekið. Það finnst mér ekki vera nægilega vel ígrundað. Það er bara verið að reyna að gera eitthvað hratt án þess að ígrunda nægilega vel hvar fjármunirnir nýtast best og hvaða hópar þurfa á þessu að halda og hverjir verða út undan. Það er þar sem menn verða að fylgjast mjög gaumgæfilega vel með. Þess vegna held ég að það hefði jafnvel verið nær að efla aðra sjóði, setja þetta aukna framlag inn en efla aðra sjóði sem starfa við hlið t.d. Tækniþróunarsjóðs, til að mynda Orkusjóð. Það þarf reyndar að bæta lagaumgjörðina um þann ágæta sjóð. En Tækniþróunarsjóður er að mörgu leyti ágætur og býður upp á margbreytt úrræði. En það er alltaf slæmt ef ein stofnun hefur alræðisvald, ef svo má segja, um það hverjir fá þá mikilvægu líflínu sem hugmynd á frumstigi þarf og hverjir ekki í þessum mikilvæga málaflokki. Ríkisstjórnin starfar eftir stjórnarsáttmála frá því að hún tók við völdum 2017 og þar eru þjóðinni gefin ýmis fyrirheit, m.a. hvað varðar eflingu hugvits og nýsköpunar. Þar stendur, með leyfi forseta: „Nýsköpun og hvers konar hagnýting hugvits er mikilvæg forsenda fjölbreytts atvinnulífs, sterkrar samkeppnisstöðu, hagvaxtar og velferðar þjóða“, og að sjálfsögðu skal tekið undir það. Enn fremur segir: „Ríkisstjórnin mun vinna að því að skilyrði hér á landi fyrir frumkvöðla og sprotafyrirtæki verði framúrskarandi.“ Í inngangi nýrrar nýsköpunarstefnu segir: „Hugvit einstaklinga er mikilvægasta uppspretta nýsköpunar. Það er þar sem við getum átt von á að finna lausnirnar og svörin sem munu áfram gera það mögulegt að bjóða upp á framúrskarandi lífsgæði í harðbýlu landi.“ Allt eru þetta falleg og innihaldsrík og góð orð. Af þessu mætti ætla að ríkisstjórnin vilji efla starf hugvitsmanna og búa þeim viðunandi starfsumhverfi. Hugvitsmenn og frumkvöðlar hafa með sér tvenns konar hagsmunasamtök. Það er SFH sem stendur fyrir Samtök frumkvöðla og hugvitsmanna og svo KVENN, sem stendur fyrir konur í nýsköpun. Þessi ágætu félög vinna í anda þeirra markmiða sem ríkisstjórn og ráðherrar setja í tilvitnuðum yfirlýsingum sínum og starfa náið saman. Þannig hljóta þessi félög að vænta þess að fá stuðning ríkisstjórnarinnar við verkefni sín og starfsemi, en það er hins vegar öðru nær. Þessi ágætu samtök hafa í tvígang sótt um styrk, ekki háan styrk, frá stjórnvöldum til að geta viðhaldið sinni góðu starfsemi og í tvígang hefur þeirri styrkbeiðni verið hafnað. Að sjálfsögðu þarf að rökstyðja það. Ég held að rétt sé að rekja þetta vegna þess að þessi fögru fyrirheit ríkisstjórnarinnar hafa ekki skilað sér alla leið. Þau eru meira í orði en á borði, a.m.k. þegar kemur að þessum mikilvægu litlu félögum, hagsmunasamtökum. SFH og KVENN eru einu hagsmunasamtök hugvitsfólks á landinu. Þau nutu framlaga frá hinu opinbera og mest voru þau 2013 en fóru síðan minnkandi ár hvert. Frá árinu 2017, um það leyti sem ríkisstjórnin tók við, hefur þessum félögum verið synjað um styrkbeiðnir og enginn rökstuðningur liggur þar að baki þó að eftir því hafi verið leitað. Rétt er að benda á nokkrar veigamiklar röksemdir fyrir því að það eigi að styðja við bakið á þessum félögum. Má þar t.d. nefna svokallaða jafningjafræðslu til frumkvöðla sem þessi félög standa fyrir. Skráðir félagsmenn SFH og KVENN eru á fjórða hundrað sem vinna að og hafa mikinn áhuga á nýsköpun. Auðvitað á að styðja við bakið á svona frumkvöðlum. Innan þessa hóps er fjölbreytt menntun og gríðarlega mikil reynsla og dýrmætt fyrir þá sem hyggjast hefja nýsköpun að eiga kost á því að vera saman og ræða saman. Nýliðar hafa á þann hátt fengið ráðgjöf frá þessum samtökum um hvert sé unnt að leita eftir faglegri ráðgjöf, styrkjum o.s.frv. og einnig hvað ber að forðast á fyrstu stigum. Síðan hafa félögin jafnvel veitt álit sitt á verkefnum frumkvöðla ef eftir því er leitað. Mikilvægust er þó sú handleiðsla og sú hvatning sem felst í því að ræða sín mál við aðra sem verið hafa í sömu stöðu þegar kemur að frumkvöðlastarfi. Þarna hafa þessi ágætu félög verið með ráðgjafarþjónustu sem hefur skilað góðum árangri. Hún hefur verið undir stjórn formanna félaganna sem miðla verkefnum milli félagsmanna eftir eðli þeirra. Þess ber að geta að öll þessi jafningjafræðsla félaganna hefur verið unnin í sjálfboðavinnu. Það er rétt að halda því til haga. Til samanburðar má benda á að lögbundin ráðgjafarþjónusta hjá Nýsköpunarmiðstöðinni er rekin af fólki sem er á launum hjá ríkissjóði. Þó að þar sé stundum aðgangur að fólki með meiri menntun og aðgangur að meiri fræðslu er hún samt ekki á þeim jafningjagrunni eins og ég rakti hér. Því er hér um starfsemi félaga að ræða sem að öllu leyti þjónar markmiðum stjórnvalda sem ég hef rakið og kemur fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Félögin standa fyrir miðlun og fræðslu til hugvitsfólks og yfirleitt eru haldnir fræðslutengdir viðburðir mánaðarlega sem opnir eru félagsmönnum og gestum þeirra og eru oft fjölsóttir. Dæmi um slíka viðburði eru t.d. fyrirlestrar og kynningar hinna ýmsu styrktarsjóða í nýsköpunarumhverfinu, kynning á Einkaleyfastofu, kynning lögfræðistofu, kynningu á stofnun og rekstri smáfyrirtækja, verkefnastjórnun, kynning á erlendum samstarfsaðilum og kynningar á fjölmörgum verkefnum á ýmsum sviðum, t.d. á sviði tölvutækni og framleiðslu af ýmsu tagi. Undir þetta falla einnig fjölmargar heimsóknir í starfandi fyrirtæki sem ýmist hófust af frumkvöðlastarfsemi eða hafa nýsköpun sem mikilvægan þátt í starfsemi sinni. Með þessu móti er bæði leitast við að efla fræðslu og hvetja til nýtingar hugvits. Allt hefur þetta verið sjálfboðaliðastarf þeirra sem að því standa og þar liggur kostnaður, eins og t.d. í fundaraðstöðu, skrifstofuaðstöðu og öðru slíku sem þessi félög hafa sótt um aðstoð við. Það má upplýsa hér að fyrir síðustu fjárlagaafgreiðslu sóttu bæði þessi félög, sem hafa rúmlega 400 félagsmenn, um samtals 5 millj. kr. styrk úr ríkissjóði og ríkisstjórnin gat ekki orðið við því, þrátt fyrir fögur fyrirheit í stjórnarsáttmálanum um að efla nýsköpun og allt sem fylgir og ég hef rakið hér. Það verður að segjast eins og er, forseti, að þetta er ákaflega dapurlegt. Ég set þetta fram hér vegna þess að nú er ríkisstjórnin að sýna það að hún ætlar að setja aukið fjármagn í þetta. Þess vegna á hún að styðja félagasamtök sem þessi sem vinna mikilvægt sjálfboðastarf ár eftir ár. Það eru takmörk fyrir því hvað fólk getur unnið svona mikið í sjálfboðavinnu. Því fylgir kostnaður og annað. Ég vil nota tækifærið til að hvetja ráðherra, sérstaklega í tengslum við þetta mál, að veita þessum félögum, samtökum hugvitsmanna og samtökum kvenna í nýsköpun, styrk til þess að geta haldið áfram sinni mikilvægu starfsemi sem hefur skilað okkur öllum miklum árangri.
Herra forseti. Ég held og veit að þetta mál er í grunninn mjög gott mál. Þetta er mikilvægt mál. Það bætir mjög umgjörð svokallaðra vísifjárfestinga, þ.e. fjárfestinga í fyrirtækjum sem eru komin vel á legg og geta átt framtíðina fyrir sér. Þarna er verið að leiða saman aðstoð frá ríkinu og fjármagn frá einkafjárfestum, jafnvel frá lífeyrissjóðum eftir atvikum, þannig að ég held að þetta sé mjög mikilvægt. Þessir sjóðir hafa þau einkenni að þeim stýrir fólk, þ.e. vísisjóðunum, sem hefur mikla reynslu og þekkingu í fjárfestingum á nýsköpunarsviði og færir oft inn í fyrirtækin mjög mikilvæga þekkingu og reynslu og leiðbeiningar um vöxt og viðgang þessara mikilvægu fyrirtækja sem öll eru að keppast við að verða stór og skapa miklar tekjur og atvinnu eftir atvikum. Mikilvægt er þegar við ræðum um nýsköpunarmál og fjármögnun í nýsköpun að gera mjög skýran greinarmun á því sem eru styrkir og aðstoð og stuðningskerfi, sem er vissulega mjög mikilvægt, og síðan því þegar tekið er til við að fjárfesta í félögum. Á því er reginmunur. Og svo má síðan bæta við þriðja flokknum, sem er lánsfé. Þetta er allt gjörólíkt. Þessir peningar eru af ólíkum toga og þjóna ólíkum tilgangi. Ég held að verið sé að stíga mjög mikilvægt skref hér. Ég held að skynsamlegt væri fyrir þingið að hraða afgreiðslu málsins þannig að það gæti orðið að lögum í vor, ég held að það sé mjög mikilvægt því að þetta tengist mjög við aðrar áætlanir um eflingu nýsköpunar. Við þurfum sem aldrei fyrr á því að halda að horfa núna til langs tíma. Aðstæður eru vægast sagt óvenjulegar í samfélaginu, við vitum það öll. Við höfum oft sagt það við okkur og okkur hefur margoft verið sagt að við þurfum að hafa fjölbreyttara atvinnulíf á Íslandi. Þótt tilefnið sé kannski ekki það sem maður hefði óskað sér erum við í kjörstöðu núna til að gera samstillt átak í því að gera enn betur. Það mun kannski ekki skila árangri á morgun, ekki í næsta mánuði en þegar fram í sækir mun þetta skipta sköpum fyrir okkur. Við eigum því að hugsa stórt í þeim efnum og vera djörf þegar við tökum ákvarðanir um skipulag á því sviði og veitingu fjármagns. Ég vil nota tækifærið til að segja að samtímis og við erum að gera þetta þá eigum við að gera enn betur í því að styðja við og bæta fjármagni í sjóði eins og Tækniþróunarsjóð, Rannsóknasjóð og Innviðasjóð. Það eru sjóðir sem veita styrki. Þeir veita styrki vegna umsókna á grundvelli gæða verkefna og við vitum að úthlutunarhlutfall þar er mjög lágt. Það eru mjög mörg verkefni sem gætu vel farið af stað og eru efnileg en fá ekki brautargengi. Það er mjög slæmt. Ég vildi bara segja þessi nokkur orð hér um þetta því að ég held að þetta sé gríðarlega mikilvægur þáttur í því að örva umhverfið, laða fleiri að með fjármagn. Þetta getur þess vegna opnað dyr til útlanda til að sækja fé. Það er nú einu sinni þannig að jafnvel þó að hér sé um að ræða vísifjárfestingar eða áhættufjárfestingar þá eru áhættufjárfestingar samt þess eðlis að menn vilja hafa þær eins öruggar og hægt er, þó að mótsögn sé í því í sjálfu sér. Þegar umgjörðin er skýr, fyrir liggur að stjórnvöld leggi málunum lið með öflugu styrkjakerfi og síðan með öflugri aðkomu að vísisjóðum sem óska eftir þátttöku ríkisins, þá skiptir þetta gríðarlega miklu máli í því þegar þeir sem eiga mesta fjármagnið og eru sérhæfðir í fjárfestingum í nýsköpun leita að fjárfestingartækifærum sínum. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Ég vil því hvetja þingheim og okkur öll til að hugsa stórt, bæði í þessu máli og ekki síður í öðrum nýsköpunarmálum sem þessu tengjast, á því veltur að okkur farnist vel í framtíðinni.
Virðulegi forseti. Mig langaði til að vekja athygli á heildarsamhenginu í þessu máli. Það er tiltölulega mikið sett í nýsköpun í þeim pökkum sem eru að koma frá ríkisstjórninni, en mér finnst ekki nægilega mikið sett í þau nýsköpunarapparöt sem við höfum, sérstaklega ekki í grunnrannsóknir sem gefa okkur í rauninni tækifæri til framtíðar. Það eru nefnilega sóknarfæri á mjög mörgum sviðum. Ef við tölum bara um nýsköpunarumhverfið eru t.d. mjög mikil sóknarfæri í leikjaiðnaði. Það eru mýmörg fyrirtæki að gera mjög spennandi hluti á því sviði. Við verðum nefnilega að hætta þessu hagkerfi sem byggir á fáum, stórum starfsgreinum. Við erum einhvern veginn alltaf að hella okkur út í ný tækifæri og við förum alltaf yfir um í þeim. Það var þannig í sjávarútveginum í gamla daga þegar síldarævintýrið var, við höfum gert það með álið, það tekur 80% af allri orku sem er framleidd hérna, sem er galið. Bankahrunið, það var það sama, við fórum algjörlega yfir um í fjármálageiranum og það nýjasta er í ferðamannaiðnaði. Hann var orðinn stærsta atvinnugreinin á Íslandi, allt í lagi með það að vissu leyti en það býr til þessa áhættu á bólumyndun, og bólan sprakk að lokum. Það var ekki endilega á sömu forsendum og fyrri stóru greinarnar lentu í, að sjálfsögðu ekki. En það er einmitt málið. Það er aldrei sama ástæðan sem veldur því að bólan springur en hún springur alltaf einhvern veginn. Og þegar hún springur kemur það hart niður á okkur af því að hún er hlutfallslega það stór. Við höfum verið að veita ferðamannaiðnaðinum skattaívilnanir á undanförnum árum með þeim rökum að það séu veittar skattaívilnanir um allan heim í ferðamannaiðnaðinum. En það er líka sérstök ákvörðun að veita skattaívilnun til, sem var fyrir þetta ástand, stærstu greinarinnar á Íslandi, hvort sem litið er á tekjur eða innflutning og útflutning. Þá erum við vísvitandi að veita ákveðnum markaðsráðandi aðilum í rauninni skattaívilnanir í staðinn fyrir að beita skattaívilnunum til að rækta upp fjölmennari og fjölbreyttari flóru starfsgreina en við Íslendingar höfum verið með, með tvo, þrjá, fjóra aðalatvinnuvegi. Ég vildi bara vekja athygli á þessu í því tilliti að tækifærin, þó að þau séu mjög mörg í núverandi aðstæðum, byrja í grunnrannsóknum. Það er einfaldlega ekki verið að gera nægilega góða hluti til að styðja þá sýn til framtíðar sem myndast í grunnrannsóknum. Með þeim gerum við okkur tilbúin til að takast á við áskoranir morgundagsins í stað þess að upplifa dag múrmeldýrsins aftur og aftur. Það er gríðarlega mikilvægt að byrja í grunnrannsóknum því að þar myndast tækifæri dagsins í dag. Þar er gróska, þar er moldin sem nýsköpun sprettur úr. Með þessu máli er lagt aukið fjármagn til hennar og lögð meiri áhersla á, af fenginni góðri reynslu annars staðar frá, það er ákveðin fyrirmynd sem er gott. En moldin sem nýsköpunartækifærin vaxa upp úr kemur frá grunnrannsóknum og í þann gír þurfum við tvímælalaust að setja okkur betur í og gera betur.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Tilgangur frumvarpsins er að endurskilgreina gildissvið laganna með hliðsjón af því markmiði að stuðla að sjálfbærri þróun, jafnvægi og svæðisbundinni þróun í samræmi við skipulag og áætlanir einstakra landshluta á borð við áfangastaðaáætlanir eða, með leyfi forseta, „Destination Management Plans“. Ákvæðið mun því endurspegla áherslur á svæðisbundna þróun, sem er verkefni sem svæðin hafa unnið að undanfarið og við í stefnumótun, og jafnari dreifingu ferðamanna. Svæðisbundin þróun mun í framhaldinu fá sjálfstætt vægi við mat stjórnar sjóðsins á umsóknum um styrki úr sjóðnum. Aðrar breytingar sem frumvarpið felur í sér eru þær að skýrt er kveðið á um að ferðamannaleiðir, með hliðsjón af skilgreiningu á því hugtaki í lögum um landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum, eru styrkhæfar. Hér er eingöngu átt við gönguleiðir, reiðleiðir og reiðhjólaleiðir en akvegir koma ekki til álita enda heyra verkefni af þeim toga undir annað ráðuneyti, auk þess sem þau eru almennt af stærðargráðu sem rúmast á engan hátt innan fjárheimilda þessa sjóðs. Þá er í frumvarpinu lögð til einföldun á núgildandi ákvæði laganna um verkefni sem sjóðurinn veitir styrki til, auk þess sem tekinn er af allur vafi um að framkvæmdir á landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum eru ekki styrkhæfar. Hér er því lagt til að fellt verði brott undantekningarákvæði frá árinu 2017 sem ætlað var að tryggja að verkefni féllu ekki á milli skips og bryggju. Þar sem nú er komin góð reynsla á samspil Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða og landsáætlunar er ekki lengur talin ástæða til að mæla fyrir um slíka undantekningu í lögunum. Lög um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða voru upphaflega sett árið 2011 og með úthlutun úr sjóðnum hefur á undanförnum árum verið unnið þrekvirki í uppbyggingu og viðhaldi ferðamannastaða um allt land sem snýr að öryggismálum og náttúruvernd. Mér fannst mikilvægt að leggja núna til þessa breytingu um endurskilgreiningu á gildissviði laganna með hliðsjón af þeirri vinnu sem farið hefur fram undanfarin ár, einkum í tengslum við stefnumótun stjórnvalda og gerð áfangastaðaáætlana landshlutanna. Stefna stjórnvalda sem birtist m.a. í framtíðarsýn og leiðarljósi íslenskrar ferðaþjónustu til ársins 2030 miðar að því að íslensk ferðaþjónusta verði leiðandi í sjálfbærri þróun. Þar horfir til þriggja stoða, efnahagslegs, samfélagslegs og umhverfislegs jafnvægis. Það er auðvitað örlítið undarlegt að vera að fjalla um þessa sjálfbærni með tilliti til þriggja stoða, eins og efnahagslegrar stoðar, í þessu ástandi en við vonumst til þess að komast á þann stað eins fljótt og kostur er. Til að hjálpa okkur við að ná að halda jafnvægi höfum við undanfarin misseri jafnframt þróað stjórntækið Jafnvægisás ferðamála sem sýnir okkur stöðuna á fjölmörgum mælikvörðum á hinum þremur víddum sjálfbærrar þróunar hverju sinni. Áfangastaðaáætlanir landshlutanna eru síðan hluti svæðisbundinnar þróunar sem hefur sífellt meira vægi við ákvarðanatöku um uppbyggingu ferðamannastaða. Með því að bæta tilvísun til svæðisbundinnar þróunar inn í gildisákvæði laganna næst fram áþreifanlegur samfélagslegur ávinningur með því að taka aukið tillit til stefnumörkunar nærsamfélags á hverjum stað fyrir sig. Ég hef lengi talað fyrir því að svæðin viti best hvert fyrir sig hvernig hag þeirra sé best fyrir komið. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir þann ólgusjó sem ferðaþjónustan siglir nú í gegnum tel ég mikilvægt að við höldum þeim kúrs sem þegar hefur verið ákvarðaður og gefum ekki afslátt af þeim leiðarljósum sem við höfum sett okkur um að vera leiðandi í sjálfbærri þróun. Það er staðföst trú mín að með þeim hætti munum við ná að sigla í gegnum brimið og koma út enn sterkari og enn betur undirbúin á lygnari sjó. Þess vegna tel ég mikilvægt að við nýtum þennan krefjandi tíma vel til að búa í haginn fyrir bjartari tíð, m.a. með lagabreytingum á borð við þær sem ég mæli hér fyrir. Að lokinni umræðunni legg ég til að málið gangi til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða, markmið og hlutverk. Þetta er hið besta mál og það væri það enn frekar ef þetta væri hið besta mál fyrir alla en það sem slær mig því miður í þessu frumvarpi og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um er í á bls. 4. Þar segir, með leyfi forseta: „Hins vegar benti Sjálfsbjörg landssamband hreyfihamlaðra á að það væri ekki markmið Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða að tryggja að allur almenningur hefði aðgang að þeim ferðamannastöðum sem hann styrkti þar sem ekki væri gerð krafa um það í lögunum að uppbygging sem styrkt væri af sjóðnum skyldi vera á grundvelli sjónarmiða um algilda hönnun.“ Þetta er grafalvarlegt mál. Þarna er vissulega vísað í lög nr. 160/2010, um mannvirki, og við vitum hvernig framkvæmdin er á þeim. Við vitum hvernig virðist vera búið að útbúa kassa sem allir rýna ofan í og menn neita að sjá að það er fólk fyrir utan kassann sem getur ekki nýtt sér það sem er í kassanum, getur ekki nýtt sér opinberar byggingar, getur ekki nýtt sér almenna ferðamannastaði. Samkvæmt þessu heldur óréttlætið áfram. Hvenær ætlar þessi ríkisstjórn að hysja upp um sig buxurnar og sjá til þess að mannréttindi séu virt og farið að lögum um málefni fatlaðra, að ekki sé þumlungur gefinn eftir af réttindum fatlaðra? Þeir eiga rétt á því að komast að opinberum stöðum, bæði ferðamannastöðum og öðrum, eins og allur annar almenningur.
Herra forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni þegar hann talar um mikilvægi þessa og hversu mikil, löng og óþolandi sú barátta hefur verið að fólk með fötlun geti komist um. Eins og kemur fram í greinargerðinni erum við með í gildi lög um algilda hönnun þannig að þegar um er að ræða styrki sem fara í mannvirkjagerð er alveg skýrt hver skyldan er. Við getum síðan rætt hér hversu ítarleg þau lög eru, hvort það væri gagnlegra að sameinast um markmiðin en fólk hafi meira svigrúm til að finna út úr því hvernig það er best gert. Það er þó önnur umræða. Stjórnin hefur breytt stigagjöf og það er sérstaklega litið til þess þegar hugað er að því og tryggt að allir hafi aðgang að uppbyggingunni. Hins vegar styrkir Framkvæmdasjóður ferðamannastaða mjög margvíslegar framkvæmdir og á ólíkum stöðum í náttúru Íslands. Vissulega eru einhver takmörk sett en ég er bara alveg sammála og ég vil að þessu sé haldið á lofti. Það hefur Sjálfsbjörg gert mjög vel og ég vildi óska þess að Sjálfsbjörg þyrfti ekki að berjast svona ötullega fyrir þessu, þetta ætti að vera sjálfsagður hlutur. Ég hef tekið þeim ábendingum alvarlega en þegar um er að ræða mannvirki eru lögin alveg skýr, eins og ég segi, og þá ber að fara eftir þeim. Vissulega geta verið sett einhver takmörk þegar við erum í náttúrunni sjálfri. Það var t.d. mjög áhugavert þegar við fórum til Nýja-Sjálands fyrir um tveimur árum og sáum þar þá algjöru grundvallarreglu að ef boðið er upp á áfangastað þarf að vera einhver leið fyrir fólk með fötlun til að njóta þess; þó að það geti ekki gert allt sem staðurinn hefur upp á að bjóða sé þó alltaf eitthvað fyrir alla. Stundum er staðan einfaldlega þannig að það er ekki hægt að nýta allt saman og það er nokkuð sem við eigum að sjálfsögðu að stefna að.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég er alveg innilega sammála henni, þetta er það sem við eigum að stefna að. Við gerum okkur grein fyrir því að ekki er allt hægt en eiginlega er bara verið að krefjast lágmarksins. Við höfum ekki einu sinni náð því. Einstaklingar í hjólastólum hafa ekki lágmarksaðgang að mörgum opinberum stofnunum eða hjá sveitarfélögum. Við getum horft beint yfir götuna, til umboðsmanns Alþingis sem er í gömlu húsi eins og ég hef bent á. Þar rekst allt á. Við gerum okkur grein fyrir því með ferðamannastaði að við getum ekki haft óhindraðan aðgang en lágmarkskrafan er sú að það sé reiknað með því að ferðamannastaðir geri þetta. Annað í þessu sem mér finnst óþolandi varðar eftirlitsstofnanir. Ráðherra hlýtur að vera sammála mér í því efni. Hvernig er hægt að byggja upp rosalega flottan ferðamannastað með fullkomnum rampi fyrir hjólastóla og annað og fullkominni aðstöðu sem allir telja að eigi að gilda fyrir einstakling í hjólastól en svo kemur í ljós eftir dýrar framkvæmdir að ekki er hægt að nýta aðstöðuna? Breiddin til að fara ofan í pottana er kannski röng, hæðin líka. Það er ekkert pælt í því að þeir sem eiga að nota aðstöðuna geti notað hana. Þess vegna þarf að skerpa á eftirlitinu og það hlýtur að vera númer eitt, tvö og þrjú að þeir sem eiga að hafa eftirlit með því og sjá til þess að þessir einstaklingar geti nýtt sér slík úrræði sinni vinnu sinni almennilega, stundi hana bara og sjái til þess að þetta sé í lagi. Þetta er mannréttindakrafa. Þetta er í lögum og fatlaðir eiga þennan rétt. Ég held að ráðherra hljóti að vera innilega sammála.
Frú forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni í þessu, að sjálfsögðu er eðlileg krafa að fólk með fötlun geti upplifað og notið þess sem Ísland hefur upp á að bjóða. Ég get bara reynt að setja mig í þau spor hversu þreytandi það hljóti að vera að þurfa ávallt að minna á rétt sinn sem við hin njótum án þess að þurfa að hugsa um það. Ég er algjörlega með þeim í liði þegar kemur að því. Ég vona að fólk þurfi ekki að kalla eftir því að einstaklingar, hvar sem þeir eru í kerfinu, setji upp sérstök gleraugu til að gleyma því ekki. Þetta gengur einfaldlega of hægt. Við erum ekki komin lengra í þeirri baráttu en svo að hagsmunasamtök þurfa að berjast fyrir því í hvert og eitt sinn. Stundum virðist það vera þannig að þeir sem eru að vinna í svona framkvæmdum gleymi einfaldlega að hugsa út í það. Það er verkefni sem við þurfum einhvern veginn sameiginlega að vinna að, að ekki sé hægt að gleyma því. Þetta er að sjálfsögðu sjálfsagður réttur eins langt og það nær, þ.e. að við getum sameiginlega tryggt að allir fái að njóta þrátt fyrir að ekki geti allir gert allt á öllum stöðum. Ég tek undir með hv. þingmanni og ef það er eitthvað frekar sem við getum breytt þegar kemur að framkvæmd í stigagjöf eða öðru slíku er ég opin fyrir því. Lög um mannvirki gilda þegar það á í hlut. Ég er alveg á þeirri skoðun að við getum öll gert töluvert betur þegar kemur að aðgengi fyrir alla.
Virðulegur forseti. Þetta er ágætisfrumvarp og lítur ágætlega út. Áhersla á svæðisbundna þróun er áhugaverð. Það sem mér finnst vanta á heildina litið er tengingin á milli svæðanna. Rosalega margir ferðamenn fara dálítið skarpt yfir milli svæða, renna bara hringveginn, jafnvel alveg að Jökulsárlóni, þ.e. á Suðurlandinu, fram og til baka á einum degi. Það er mislangt eftir færi og hvernig fólk kemst. Mér finnst vanta heildarsýn um t.d. staði við hringveginn þannig að við getum komið hvar sem er inn á hringveginn og rennt yfir álagsmestu staðina sem eru þar í kring og eru með fullum stuðningi og aðstöðu, með landvörð á svæðinu og uppbyggingu sem hefur verið til að taka við slíku álagi. Ráðherra segir að unnið hafi verið þrekvirki í uppbyggingu. Mér finnst það dálítið áhugavert af því að fyrir nokkrum árum minnkuðum við framlög í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða af því að umsóknir skorti, af því að ekki bárust nægilega margar umsóknir um uppbyggingu á ferðamannastöðum á sama tíma og átroðningur á mörgum stöðum, sérstaklega á Suðurlandinu, var svo mikill að svæði lágu undir skemmdum. Það er misræmi sem ég held að þetta frumvarp geti tvímælalaust bætt varðandi opnun á því. Við grípum dálítið seint í rassinn og mig langar til að sjá heildarsamhengið líka varðandi tenginguna á milli þessara svæða og innkomu á Seyðisfirði, Akureyri, Vestfjörðum o.s.frv. þar sem við getum byrjað á öðrum stöðum en endilega suðvesturhorninu.
Frú forseti. Við höfum farið í heilmikla uppbyggingu undanfarin ár en það sem er jákvætt eins og hlutirnir hafa þróast þegar kemur að þessari uppbyggingu er skýrari skilgreining og samspil Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða annars vegar og landsáætlunar hins vegar. Áður fyrr vorum við líka með svæði í eigu ríkisins í Framkvæmdasjóði ferðamannastaða þannig að við færðum eiginlega fjármuni úr einum vasa ríkisins í þann næsta. Umhverfisstofnun tók til að mynda töluverðan hluta, enda var uppbygging þar mjög brýn. Þá fórum við í að smíða landsáætlunina. Svo var hún til og þá þurfti að fara í að ná inn í hana einhverju fjármagni og við höfum síðan aukið við það. Hv. þingmaður nefndi ekki sérstaklega svæðin en mig grunar að það séu helst svæði þar sem landsáætlunin hefur það hlutverk að byggja upp vegna þess að Framkvæmdasjóður ferðamannastaða er samkeppnissjóður sem er fyrir svæði í eigu sveitarfélaga. Vissulega eru sumir þessara staða í eigu sveitarfélaga en aðrir eru í eigu einstaklinga. Allir geta sótt um sem undir það falla og svo úthlutar sjálfstæð stjórn í samræmi við stigagjöf. Það er samspil sem mér hefur fundist við hafa farið í rétta átt með en vissulega kann að vera að þá þurfi enn frekari fjármuni, til að mynda í landsáætlun eða einstaka staði. Svo erum við líka að fara inn í mögulega umræðu um frekari stýringartæki, hvernig við getum stýrt betur inn á þessa staði. Það getur verið mismunandi eftir árstíðum vegna þess að jarðvegur er misviðkvæmur og þar fram eftir götunum. Þegar kemur að tengingu svæða eigum við enn verk að vinna, bæði hvað varðar frekari dreifingu, að uppbyggingin sé þannig sem og seglar og þjónusta. Áfangastaðaáætlanirnar hafa þó breytt miklu og nú skiptir líka máli að sveitarfélögin taki mið af þeim í áætlunum sínum.
Virðulegur forseti. Það er einmitt þessa dagana og undanfarnar vikur sem ástandið hefur verið einna verst í leysingunum þannig að ástandið núna bjargar frá töluverðum skemmdum. Það eru þó nokkrir staðir sem hafa orðið fyrir átroðningi á undanförnum árum sem fá smápásu núna, svolítið andrými. Það er gott og blessað þrátt fyrir ástæðurnar fyrir því að þeir fá andrýmið. Þarna á milli er ákveðin togstreita, milli landsáætlunar og Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða, af því að nokkrir staðir lenda inn á milli, kannski svæði í einkaeigu einstaklinga sem vilja að svæðið sé nýtt sem sú náttúruperla sem það er en geta ekki eða vilja ekki viðhalda því álagi sem verður vegna þess og vilja kannski koma því verkefni frá sér á einhvern hátt. Þá lendir það einhvern veginn í glufu þarna á milli. Það kaldranalega er að enginn grípur skaðann sem landið verður fyrir nema það sjálft. Náttúruperlan líður fyrir það á meðan allir eru einhvern veginn með hendur í vösum og benda hver á annan, að hinn beri ábyrgð, og skaðinn verður á meðan. Á þeim nótum er ég að reyna að benda á heildarsamhengið, bæði flæði á milli svæðanna og líka sem sagt að við missum ekki þær náttúruperlur sem er kannski ágreiningur um í rifrildi um hvort eigi að fara í Framkvæmdasjóð ferðamanna eða landsáætlun, heldur að það verði gripið einhvers staðar og komið í veg fyrir frekari skemmdir eins og við erum því miður að upplifa.
Frú forseti. Þetta er alveg rétt hjá hv. þingmanni. Þá fer líka að reyna á aðra þætti, bæði mögulegar breytingar á löggjöf sem er til nú þegar og mögulega smíði á nýrri löggjöf eða útfærslu. Þegar við ræðum stýringar er líka spurning hvort hægt sé að fara í einhvers konar leyfi eins og mikið hefur verið rætt um, til að mynda þegar um er að ræða svæði sem eru í eigu einstaklinga og þá gæti viðkomandi boðið reksturinn út án þess að hann vildi endilega fara í hann sjálfur. Einhver annar gæti sinnt því gegn gjaldi. Hið sama á við um svæði í eigu ríkisins. Okkur kann að þykja mikilvægt að almenningur eigi enn landið en kannski er hið opinbera ekki í öllum tilfellum best til þess fallið að stunda slíkan rekstur. Þá þarf að smíða umgjörð utan um það hverjir eigi að geta boðið í. Væntanlega viljum við ekki að það sé eingöngu miðað við þann sem getur greitt hæst heldur setjum við fram einhverjar kröfur fyrir fram um verndun náttúru og til mislangs tíma. Ætlum við að opna á að einstaklingar geti farið í fjárfestingar á svæði í eigu ríkisins? Þá erum við komin í viðkvæma umræðu um úthlutun sem við könnumst við úr öðrum atvinnugeira sem heitir sjávarútvegur. Þetta verkefni fer ekkert frá okkur og ef við værum ekki í því ástandi sem við erum í núna og björgunarstarfi með allt á haus værum við mögulega komin í þessa umræðu vegna þess að næst á dagskrá var að ræða það hvernig við getum farið í frekari stýringu. Núna horfa hlutirnir öðruvísi við, við erum, sem betur fer eða því miður, ekki með það álag á náttúruna sem við vorum með áður. Vonandi verðum við aftur með þannig fjölda ferðamanna að það muni reyna á stýringu og ákvarðanir sem þarf að taka. Vonandi komumst við á þann stað að við getum farið að ræða slíka þætti þrátt fyrir að það verði örugglega viðkvæm umræða.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða, markmið og hlutverk. Þetta er hið besta mál og ég styð það alveg að auka þurfi og skerpa á þessu vegna þess að nú er tækifærið. Nú eru ferðamennirnir svo til horfnir. Í fréttum í gærkvöldi var viðtal við þá sem voru að leggja stíg við Geysi og þar kom fram að þeir fengu allt í einu frið til þess að leggja stíginn, þeir þurftu ekki að girða af. Þetta sýnir þar af leiðandi hve mikilvægt það er fyrir okkur að drífa í þessu núna ef við reiknum með að fá annan eins fjölda ferðamanna aftur þegar um hægist. Á sama tíma setur þetta okkur þær skorður að við þurfum og eigum að sjá til þess að algild hönnun, eins og á ferðamannastöðum, dugi fyrir alla. Þar erum við að tala um fólk í hjólastólum, fólk á hækjum, fólk í göngugrindum og fólk með stafi. Því miður er það ekki regla heldur undantekning, því miður algjör undantekning í flestum málum. Við verðum líka að átta okkur á því að við erum með alþjóðasamninga sem og samning Sameinuðu þjóðanna um aðgengi fatlaðra. Þar kemur skýrt fram að aðgengi eigi að vera fyrir alla. Þar af leiðandi eigum við að sjá til þess. Við gerum okkur grein fyrir því að við getum ekki sagt að við fáum 100% aðgengi fyrir alla en við skulum a.m.k. rífa okkur upp úr þeim förum sem við erum í núna þar sem liggur við að menn leiki sér hreinlega að því að komast hjá því að gera byggingar, ferðamannastaði og annað aðgengilegt fyrir fatlaða. Krafan er líka um að arkitektar og aðrir sem koma að hönnun, hvort sem er hönnun göngustíga, mannvirkja eða annars, sjái til þess að þetta sé hannað í upphafi þannig að allir geti nýtt sér það. Síðan eru eftirlitsaðilar. Ætlum við að láta það viðgangast, eins og við höfum gert undanfarin ár og áratugi, að loka augunum fyrir því að húsnæði, nýjar byggingar - nýjustu byggingarnar - eru teknar út af byggingarfulltrúa og þær uppfylli ekki aðgengiskröfur? Þær eru teknar út og engar athugasemdir gerðar. Þetta gengur ekki upp og þess vegna verðum við líka að sjá til þess að það sé hægt að gera eitthvað í því, hægt að gera kröfur og að það sé hægt að breyta. Við þurfum að sjá til þess að ekki sé hægt að haga sér þannig að aðgengið sé bara aukahlutur, eitthvað sem er á bak við augun eða eyrun, að menn hugsi um hvort þeir nenni að gera það ef það kostar ekki neitt, annars sé það ekki inni í dæminu. Virðingarleysið er algjört og þess vegna verður maður að gera kröfu. Það er ekki þannig að lög og reglur segi að menn megi haga sér svona heldur virðist vera komið hálfgert samkomulag um að það megi brjóta lög og reglur. Ég tók líka dæmi með hæstv. ráðherra áðan sem er enn sorglegra, að þegar menn vilja virkilega standa sig og reyna að gera eitthvað vel sé það gert rangt. Hverju er þá um að kenna? Það hlýtur að vera þeim sem teiknar upphaflega, arkitektinum. Það er sorglegt vegna þess að þarna er verið að gera hlutina rétt, gera þá fagmannlega, reyna að sjá til þess að aðgengi sé gott, og þá er sorglegt ef það er svo gert þannig að það er ekki einu sinni hægt að nýta hönnunina þótt flott sé. Þarna eigum við númer eitt, tvö og þrjú ekki að hugsa um útlitið heldur notagildið, fyrst það og þegar við erum búin að tryggja það getum við sett fagurfræðina með og haft hönnunina fallega. Ég vona heitt og innilega að við getum fundið einhverja leið sem yrði hvatning fyrir þá sem ætla að nýta sér þær leiðir að fá styrk til að gera aðgengi úti í náttúrunni fyrir alla. Þeir gætu fengið þá hvatningu að ef þeir sýna fram á að þeir séu að gera þetta fyrir alla og tryggja aðgengi fyrir þá sem eru í hjólastólum og aðra fatlaða einstaklinga sem þurfa á því að halda fái þeir einhverja umbun. Ríkið gæti t.d. umbunað þeim með því að auglýsa eða setja upp einhverjar síður þar sem fólki er umbunað fyrir að hafa komið þessu á og líka gangi þeir fyrir þegar þarf að gera eitthvað meira. Þá eru þeir að sýna að þeir ætli að fara eftir lögum og reglum og sjá til þess að allir hafi aðgengi að þeim náttúruperlum sem þeir tryggja aðgengi að.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ársreikninga og lögum um endurskoðendur og endurskoðun, gagnsæi stærri kerfislega mikilvægra fyrirtækja. Markmið frumvarpsins er að auka traust á íslensku atvinnulífi og tryggja gagnsæi í upplýsingagjöf fyrirtækja sem almennt má telja að séu þjóðhagslega mikilvæg og varða hagsmuni almennings. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á I. kafla laga um ársreikninga, nr. 3/2006, og I. kafla laga um endurskoðendur og endurskoðun, nr. 94/2019, þar sem finna má skilgreiningu á einingu tengdri almannahagsmunum. Einnig eru gerðar breytingar á VI. kafla laga um ársreikninga, er lúta að upplýsingum í skýrslu stjórnar. Þá er í frumvarpinu lögð til breyting á X. kafla þeirra laga, er lýtur að skyldu ársreikningaskrár til að birta ársreikninga félaga gjaldfrjálst. Frumvarpið er liður í aðgerðum ríkisstjórnarinnar sem miða að því að auka traust á íslensku atvinnulífi, m.a. með því að gera ríkari kröfur um gagnsæi í rekstri stærri kerfislega mikilvægra fyrirtækja. Verði frumvarpið að lögum munu tiltekin sjávarútvegsfyrirtæki, stóriðju- og orkufyrirtæki, flugfélög, fjarskiptafélög og skipafélög sem stunda millilandaflutninga, samkvæmt nánari afmörkun í lögum, einnig teljast einingar tengdar almannahagsmunum. Frumvarpið leitast því við að undirstrika þjóðhagslegt mikilvægi slíkra félaga og auka þær kröfur sem gerðar eru til þeirra. Með frumvarpinu er einnig brugðist við tilmælum frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sem hvatt hefur íslensk stjórnvöld til að auka gagnsæi í rekstri stærri fyrirtækja. Í frumvarpinu er gerð tillaga að breyttu orðalagi er lýtur að þeim kröfum sem gerðar eru til skýrslu stjórnar um árangur, áhættu og óvissuþætti. Einnig að allar einingar tengdar almannahagsmunum skuli árlega birta yfirlýsingu um stjórnarhætti sína í sérstökum kafla í skýrslu stjórnar auk þess að taka af allan vafa um hvaða félög skuli láta ófjárhagslegar upplýsingar fylgja í yfirliti með skýrslu stjórnar. Auk þess er með frumvarpinu lagt til að heimilt verði að birta í gjaldfrjálsri og rafrænni birtingu á vef Skattsins ársreikninga allra þeirra félaga sem skila ársreikningi til opinberrar birtingar. Með þeirri breytingu er m.a. ætlunin að auka aðgengi almennings að upplýsingum sem félögum er skylt að útlista í ársreikningi. Eðlilegt þykir að almenningur hafi greiðan aðgang að slíkum upplýsingum. Greiðari aðgangur að ársreikningum er til þess fallinn að auka aðhald með rekstri félaga, stuðla að upplýstri umræðu og efla þannig traust almennings. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.
Virðulegur forseti. Það er mikið gleðiefni að það eigi að opna ársreikningaskrá fyrir öll fyrirtæki. Það liggur einmitt frumvarp fyrir þinginu um nákvæmlega þetta og þar voru fyrstu skrefin tekin, þ.e. í frumvarpi sem var samþykkt hér árið 2017, minnir mig, um opnun fyrirtækjaskrár, og næstu skref voru að opna ársreikningaskrá. En það sem vantar í þetta er hluthafaskrá. Það þarf einnig að opna hluthafaskrá. Af því að þetta er í þremur mismunandi lagabálkum þá koma ekki allar upplýsingarnar fram. Þó að allt sem er í fyrirtækjaskrá sé gefið út þá stoppar það einhvern veginn í ársreikningalögunum og hluthafaskrárlögunum, alla vega í köflunum hvað það varðar þó að allar upplýsingarnar séu aðgengilegar í fyrirtækjaskrá sjálfri. Það voru svona áhugaverð sjónarmið eða athugasemdir sem komu fram um það af hverju lokað er fyrir hvert annað þarna á milli þó að opinn og gjaldfrjáls aðgangur sé að fyrirtækjaskrá. Þó að fyrirtækjaskrá innihaldi upplýsingar um ársreikninga og hluthafaskrána og af því að það er ekki tilgreint í lögunum um ársreikninga og hluthafaskrá, þá er það lokað þó að það sé aðgengilegt í gegnum fyrirtækjaskrá, ef þú ferð þær leiðir í því. Það er mjög eðlilegt eins og kemur fram í þessu, að grundvöllurinn sé einmitt opið aðgengi að ársreikningaskránni, fyrirtækjaskránni og að hluthafaskránni líka og svo séu sérstakar kvaðir á þessi stærri kerfislegu mikilvægu fyrirtæki sem þurfa að sinna svona auknum gagnsæiskröfum. Mjög gott mál.
Frú forseti. Já, ég hef fylgst með og man eftir frumvarpi Pírata um opna ársreikningaskrá og áherslu þeirra á það þannig að ég hugsaði sérstaklega til Pírata þegar ég mælti fyrir málinu. En hvað varðar hluthafaskrá þá er það alveg rétt, við erum ekki komin eins langt í því. Sum lönd eru með töluvert meira gagnsæi þegar kemur að þeim þætti. Þrátt fyrir að fyrirtækjum sé að sjálfsögðu skylt að vera með hluthafaskrá, þá er hún ekki opin og hvað þá gjaldfrjáls. Það er samt eitthvað sem við höfum aðeins skoðað, við erum ekki komin lengra með það, en sjálfsagt er að fikra sig áfram í því og sjá hvar við endum.
Virðulegur forseti. Það vill svo heppilega til að frumvarp er tilbúið til afgreiðslu á þinginu sem opnar einmitt hluthafaskrána. En það er þó annað vandamál með hluthafaskrána að hún uppfærist svo óreglulega, í rauninni bara einu sinni á ári, ef það, ef fólk skilar þessu rétt inn, þannig að breytingar innan árs á hluta og hlutum fyrirtækja sjást ekkert endilega í þessum ársuppfærslum. Þó að miklar breytingar gætu verið innan árs, tilfærslur á hlutum, myndi það í rauninni aldrei sjást í hluthafaskránni ef þær breytingar ganga síðan til baka í einhvers konar gjörningum innan ársins. Það er eitthvað sem þarf að huga að líka.
Frú forseti. Vissulega er það þannig að fyrir þau félög sem heyra undir lög um ársreikninga þá ber þeim skylda til að vera með hluthafalistann í ársreikningi en hv. þingmaður er hér væntanlega m.a. að vísa í það að slíkt gerist einu sinni á ári og það geta orðið miklar breytingar á hluthöfum innan árs. En eins og ég segi, þetta er eitthvað sem við erum ekki að leggja til núna og er ekki beint svona alveg áformað en er eitthvað sem við höfum skoðað og er kannski líklegra en ekki að við færum okkur nær frekara gagnsæi í því.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og lögum um skráningu raunverulegra eigenda. Með frumvarpinu er lagt til að komið verði á fót skrá um bankareikninga þar sem stjórnvöld sem sinna rannsókn mála sem tengjast peningaþvætti geta milliliðalaust nálgast upplýsingar um bankareikninga og geymsluhólf einstaklinga og lögaðila. Þá er kveðið á um að settar verði skorður við nafnlausri notkun fyrirframgreiddra korta. Einnig er lagt til að gildissvið laga um peningaþvætti verði útvíkkað þannig að fleiri aðilar falli undir lögin, þar með talið lánveitendur, bifreiðaumboð og bifreiðasalar. Lögð er til sú breyting á skilgreiningu einstaklinga í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla þannig að til þess hóps teljist einstaklingar í stjórnum stjórnmálaflokka í stað framkvæmdastjórna eins og núgildandi lög gera ráð fyrir. Með frumvarpinu er einnig lögð til sú breyting á lögum um skráningu raunverulegra eigenda að ríkisskattstjóri hafi eftirlit með almannaheillafélögum með starfsemi yfir landamæri og þá er lögð sú skylda á skráningarskylda aðila að þeir þurfi að tryggja réttar upplýsingar um raunverulega eigendur. Frumvarpinu er m.a. ætlað að ljúka við innleiðingu á fimmtu peningaþvættistilskipun Evrópusambandsins í innlenda löggjöf eins og Íslandi er skylt að gera vegna aðildar sinnar að EES-samningnum. Jafnframt er því ætlað að tryggja að Ísland uppfylli þær skuldbindingar sem það hefur undirgengist með aðild sinni að FATF. Eitt meginefni frumvarpsins er gerð skrár um bankareikninga og geymsluhólf einstaklinga og lögaðila. Það er mikilvægur þáttur í vörnum gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka að rannsakendur og eftirlitsaðilar geti fengið upplýsingar um hvaða aðilar sem eru til skoðunar eigi bankareikninga en tafir á slíku aðgengi geta valdið því að ekki takist að stöðva færslur sem eru ávinningur af refsiverðri háttsemi. Það er skýr vilji íslenskra stjórnvalda að taka baráttuna gegn peningaþvætti, fjármögnun hryðjuverka og útbreiðslu og fjármögnun gereyðingarvopna föstum tökum sem birtist m.a. í stefnu stjórnvalda sem gefin var út í júlí 2019. Áhersla er lögð á að íslensk löggjöf skuli á hverjum tíma innihalda fullnægjandi varnir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og uppfylla þær alþjóðlegu kröfur sem gerðar eru til varna gegn slíkum brotum. Við undirbúning frumvarpsins var haft samráð við fjármála- og efnahagsráðuneytið, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið, utanríkisráðuneytið, Seðlabanka Íslands, embætti héraðssaksóknara, skrifstofu fjármálagreininga lögreglu, Skattinn, embætti ríkislögreglustjóra, embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og Samtök fjármálafyrirtækja. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins. Með því er brugðist við hraðri þróun í málaflokknum, gerðar tilteknar breytingar sem leiða af þeirri reynslu sem komin er á beitingu laga um peningaþvætti, sem sett voru hér á Alþingi vorið 2018, auk þess sem lokið er við innleiðingu á fimmtu peningaþvættistilskipun ESB. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Það er ansi mikið af upplýsingum sem ratar þarna inn á skrifstofu fjármálagreiningar lögreglu, starfsmanna þeirrar skrifstofu. Þegar maður skoðar frumvarpið sést að þetta eru tvímælalaust upplýsingar sem eru mikilvægar en einnig er hægt að misnota þær. Til að hafa það alveg á hreinu er dálítið á mörkunum hversu miklar upplýsingar eru í rauninni í höndum opinberra aðila. Það sem helst vekur athygli mína hvað það varðar er eftirlitshlutverkið, eftirlit með meðhöndlun þeirra upplýsinga og kannski einmitt skortur á sjálfstæðu eftirliti með störfum lögreglu, sem við höfum oft talað um hérna áður. Það væri mjög viðeigandi að slíkt fylgdi þessu frumvarpi til að það sé passað upp á persónuvernd og o.fl. en líka hvernig er farið með þær upplýsingar og gögn sem starfsmenn þessarar skrifstofu hafa. Það eru jú mismunandi skoðanir á því hversu viðkvæmar þær upplýsingar eru. Fólk hefur missterkar skoðanir á því. Ég hef ekkert allt of miklar skoðanir á því en ég skil það vel þegar sumir hafa áhyggjur af aðgengi að upplýsingum og sérstaklega þegar aðili á borð við lögreglu er með aðgengi að upplýsingum. Ég vildi því leita til ráðherra varðandi sjálfstætt eftirlit með störfum lögreglu hvað þetta mál varðar og þá misnotkunarmöguleika sem tengjast þessum upplýsingum, sem eru allir bankareikningar og geymsluhólf og hvað það nú má vera, [[Forseti hringir.]]sem lögreglan fær aðgang að með þessu frumvarpi.
Virðulegur forseti. Ég ætla bara að taka heils hugar undir með hv. þingmanni, enda eru þetta spurningar sem ég spurði að þegar þetta mál kom fyrst inn á borð til mín. Þetta er auðvitað eitt af því sem ég lagði upp með fyrir áramót varðandi breytingar á lögreglunni, að styrkja eftirlitið, sjá hvar má gera betur, hvernig borgarar geta haft beinan aðgang að því eftirliti, fengið skýrari svör o.s.frv., bæði hvað ytra eftirlitið varðar og ekki síst innra eftirlitið. Sú vinna er í fullum gangi í ráðuneytinu og eru komnar ýmsar tillögur til að vinna með og ég mun halda áfram að vinna með þær og býst við að koma með eitthvað fram á næsta þingi um það. Það skiptir máli varðandi ýmis atriði sem hv. þingmaður nefnir, sem eru mjög viðkvæmar upplýsingar, mjög persónulegar upplýsingar, að við erum líka að fylgjast með því hvernig önnur lönd ætla að framkvæma þetta. Í ESB-ríkjunum tekur skyldan um skrá um bankareikninga gildi 10. september og þá munum við sjá hvernig fólk hefur skrána, hver ber ábyrgð á henni, hverjir hafa fullan aðgang að henni og síðan hver hefur með höndum eftirlitið sem hefur ekki sama aðgang að skránni, því að eftirlitið má auðvitað ekki vera á sömu hendi. Þetta er allt til skoðunar og verður að skoða gaumgæfilega en er kannski ekki orðið fullmótað. En við erum að innleiða þetta svo að það sé þá klárt og svo munum við finna sem bestar leiðir og ég mun útfæra nánar í reglugerð hvernig eftirlitinu verður best háttað. Ég legg ríka áherslu á að það verði með sómasamlegum hætti og tek undir með hv. þingmanni að þarna geta verið mjög viðkvæmar upplýsingar.
Virðulegi forseti. Næsta skref og annað vandamál hvað þetta varðar, ef við tökum þetta í stærra samhengi en á Íslandi, er sú samtvinning gagna sem á að gera við önnur lönd sem er nauðsynleg til að ná tengingum sem varða varnir gegn hryðjuverkum og peningaþvætti, en tengingin nær einungis ákveðið langt innan Evrópska efnahagssvæðisins. Hvað með reikninga sem eru á svæðum sem eru skilgreind sem skattaskjól þess vegna eða í Bandaríkjunum? Ég var með reikning í banka í Bandaríkjunum þegar ég var í námi þar. Ég veit ekki hvort það væri með í þeim upplýsingum sem kæmu fram þarna. Ég veit ekki einu sinni hvort sá reikningur er opinn lengur. Ég held að ég hafi reynt að loka honum en maður þurfti að vera á staðnum til að loka honum og þá var ég á Íslandi og ætlaði ekki að gera mér ferð til Bandaríkjanna til að loka honum heldur millifærði ég bara allt af reikningum og ég veit ekkert í hvað stöðu það er núna. Það er ýmislegt svoleiðis sem gæti valdið misskilningi, ef það vantar upplýsingar frá vissum landsvæðum í heiminum eða ef það eru svona draugareikningar. Í heildarsamhenginu, hvernig er hægt að púsla saman vörnum gegn notkun á skattaskjólum og notkun hins almennra borgara á bankareikningum víða þar sem þeir mega stofna reikninga eins og þeir vilja?
Herra forseti. Þetta voru ýmsar hugleiðingar um það alþjóðasamstarf sem þarf að vera í þessum málaflokki. Það er auðvitað partur af því að við erum þátttakendur í FATF-samstarfinu sem hefur reynt á og við höfum reynt að standa verulega undir síðustu misseri. Þar er mjög virkt alþjóðasamstarf sterkur grunnur, að fá upplýsingar, að lönd séu saman í þessu verkefni og eigi greiðan aðgang að upplýsingum annarra landa, stöðu og öðru. Þetta er stór partur af þessu enda snýst þetta mjög oft um aðgerðir milli landa, þvert á landamæri. Það er auðvitað misjafnt hvort það séu lönd innan þess alþjóðasamstarfs eða ekki en þá reynir oft á gott samstarf við ríki sem hafa kannski enn frekari upplýsingar eða aðgengi að þeim löndum.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á barnalögum en í frumvarpinu er lagt til að foreldrar sem fara sameiginlega með forsjá barns án þess að búa saman geti samið um skipta búsetu barns við tilteknar aðstæður, en sá möguleiki er ekki fyrir hendi í núgildandi lögum. Frumvarpið gerir einnig ráð fyrir breytingum á ýmsum öðrum lögum til að tryggja þau réttaráhrif sem fylgja skiptri búsetu barns. Breytingar eru til að mynda lagðar til á barnaverndarlögum, lögum um lögheimili og aðsetur, lögum um skráningu einstaklinga og lögum um tekjuskatt. Ef farið er yfir efnisatriði frumvarpsins er í fyrsta lagi lagt til nýtt ákvæði um heimild til að semja um skipta búsetu barns. Í dag hefur föst búseta barns tiltekin réttaráhrif og er réttarstaða lögheimilisforeldris samkvæmt núgildandi lögum önnur en réttarstaða umgengnisforeldris. Munurinn er fyrst og fremst sá að lögheimilisforeldri hefur ríkari rétt til að taka ákvarðanir um málefni barns og hefur einnig rétt til innheimtu og móttöku meðlags og opinbers stuðnings af ýmsu tagi sem umgengnisforeldri hefur ekki. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að foreldrar barns í skiptri búsetu fari sameiginlega með forsjá barns en réttarstaða þeirra verður önnur en þeirra foreldra sem ekki eru með skipta búsetu en hafa einnig sameiginlega forsjá. Áhrif skiptrar búsetu eru fyrst og fremst þau að öll ákvarðanataka foreldra barns í skiptri búsetu verður sameiginleg. Þá er barn skráð í þjóðskrá með búsetu hjá báðum foreldrum, þ.e. útfærslan verður að lögheimili er á einum stað og búsetuheimili á öðrum stað. Með breytingunum munu báðir foreldrar með skipta búsetu barns jafnframt geta átt rétt á opinberum stuðningi í formi barnabóta og vaxtabóta. Markmið þeirra breytinga sem eru lagðar til er að stuðla að sátt og jafnari stöðu þeirra foreldra sem fara sameiginlega með forsjá barns og ákveða sameiginlega að ala það upp saman á tveimur heimilum og vilji er til að hafa skipta búsetu. Ekki er gert ráð fyrir að búseta barns verði að vera nákvæmlega jöfn á báðum heimilum en gert er ráð fyrir því að barn búi álíka jafnt til skiptis hjá foreldrum sínum. Að öðru leyti er það í höndum foreldranna að útfæra það fyrirkomulag sem hentar best þörfum barnsins. Þá er ekki kveðið á um að barn skuli hafa náð tilteknum aldri til að skipt búseta komi til álita. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að uppfylla þurfi ákveðin skilyrði svo að skipt búseta geti komið til álita. Fyrirkomulagið gerir ráð fyrir að foreldrar geti alfarið unnið saman í öllum málum er varða barnið. Samningur um skipta búsetu barns gerir því ríkar kröfur til foreldra um samstarf, virðingu, tillitssemi og sveigjanleika. Þá er gerð krafa um nálægð heimila til að tryggja samfellu í daglegu lífi barns. Miðað er við að hagsmunir barnsins verði ávallt hafðir að leiðarljósi og í hverju tilviki fyrir sig verði lagt einstaklingsbundið mat á það hvort skipt búseta sé barni fyrir bestu. Þegar um skipta búsetu barns er að ræða verður ekki hægt að óska eftir staðfestingu á samningi um meðlag eða krefjast úrskurðar sýslumanns um meðlag eða njóta milligöngu Tryggingastofnunar um greiðslu meðlags. Þá verður ekki hægt að óska eftir staðfestingu samnings eða úrskurði um umgengni eða sérstök útgjöld eða úrskurði sýslumanns um utanlandsferð. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að samningur um skipta búsetu verði háður staðfestingu sýslumanns en sýslumanni ber að leiðbeina foreldrum um skilyrði sem þarf að uppfylla, sem ég hef farið hér yfir, til að skipt búseta komi til greina og hvaða réttaráhrif hún hafi í för með sér. Þá ber sýslumanni samkvæmt frumvarpinu að synja um staðfestingu á skiptri búsetu ef skilyrði eru ekki uppfyllt. Sýslumaður getur einnig fellt niður samning um skipta búsetu að ósk annars foreldris eða beggja. Við brottfall samnings er lögheimili barns óbreytt nema um annað sé samið og þá fellur samningur um skipta búsetu barns úr gildi ef annað foreldrið höfðar mál um forsjá eða lögheimili þess. Í öðru lagi um efnisatriði frumvarpsins felur það í sér almennar breytingar á ákvæðum um framfærslu barns og meðlag sem munu auka samningsfrelsi foreldra. Í frumvarpinu er lagt til að afnema skyldu til að staðfesta samning foreldra um meðlag við skilnað, sambúðarslit eða við ákvörðun um forsjá og lögheimili barns. Þess í stað er lögð áhersla á að foreldrar sem búa ekki saman beri sameiginlega ábyrgð á framfærslu þess. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að foreldri sem barn býr ekki hjá geti tekið þátt í framfærslu barns, annaðhvort með greiðslu kostnaðar við framfærsluna eða með greiðslu meðlags. Að taka þátt í framfærslu með greiðslu kostnaðar þýðir samkvæmt frumvarpinu að foreldrar semji um að það foreldri sem barn býr ekki hjá taki að sér beint og milliliðalaust að greiða tiltekinn kostnað sem fellur til með reglubundnum hætti. Þar má nefna daggæslu eða tómstundir sem dæmi. Lögheimilisforeldri tekur væntanlega að sér greiðslu annarra daglegra útgjalda og foreldrar geta einnig valið að það foreldri sem barn býr ekki hjá greiði til hins foreldrisins tiltekna fjárhæð sem er þá skilgreind sem meðlag. Í þeim tilvikum ber lögheimilisforeldri að nýta meðlagið til að standa straum af kostnaði vegna barnsins ásamt því að taka þátt í framfærslunni fyrir sitt leyti. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að munur sé á því hvor leiðin er valin þegar kemur að innheimtuúrræðum. Þannig geta foreldrar einungis óskað eftir staðfestingu sýslumanns ef gerður er samningur um greiðslu meðlags og slíkir samningar eru eingöngu aðfararhæfir. Þá er ekki unnt að leita til Tryggingastofnunar um greiðslur nema samið hafi verið um greiðslu meðlags. Ef foreldrar semja aftur á móti um skipta búsetu barns er gengið út frá því að foreldrar séu sammála um hvort þeirra greiði einstaka kostnaðarliði eða hvernig þeir deila kostnaði vegna framfærslunnar, enda gert ráð fyrir því að foreldrar geti verið samstiga í öllum málum við uppeldi barnsins í því úrræði. Í þriðja lagi felur frumvarpið í sér að barnalög beri skýrlega með sér þær forsendur sem verða að liggja til grundvallar samningum foreldra um tiltekið fyrirkomulag forsjár, búsetu og umgengni. Í núgildandi lögum er gert ráð fyrir að foreldrar geti samið með ýmsum hætti og er mikilvægt að foreldrar átti sig á því hvenær heimild til að semja um skipta búsetu barns á við. Samhliða því að lögfesta forsendur til að semja um skipta búsetu er líka mikilvægt að víkja forsendum annarra samninga í lögunum. Lögbundnar forsendur veita mikilvægar vísbendingar um hvernig meta skuli hagsmuni barns hverju sinni. Samanburður á forsendum samninga er einnig til þess fallinn að hjálpa foreldrunum að átta sig á réttarstöðunni og velja þá leið sem hentar barni best. Í frumvarpinu er því til viðbótar forsendum skiptrar búsetu gert ráð fyrir að lögfesta almennar forsendur samninga um sameiginlega forsjá og jafna umgengni en forsendur slíkra samninga er nú aðeins að finna í lögskýringargögnum. Þá felur frumvarpið í sér nýtt ákvæði um samtal að frumkvæði barns og skýrari ákvæði um rétt barns til að tjá sig. Í frumvarpinu er því það nýmæli að barn geti haft frumkvæði að því að sýslumaður boði foreldra til samtals til að ræða fyrirkomulag forsjár, lögheimilis, búsetu eða umgengni. Með breytingunum hefur barn kost á að tjá sig og tjá foreldri afstöðu sína og geta foreldrar eftir atvikum samið um eða gert kröfur um breytingar á fyrirliggjandi ákvörðun. Með þessu nýja ákvæði í barnalögum er stefnt að því að styrkja rétt barnsins til að beita sér í málum sem líkleg eru til að hafa grundvallaráhrif á velferð þess og líðan. Markmiðið með samtali er að leiðbeina barni og foreldrum og leitast við að stuðla að fyrirkomulagi sem sé barni fyrir bestu, að teknu tilliti til sjónarmiða barnsins. Ekki er gerð krafa um tiltekinn lágmarksaldur barns en gengið er út frá því að barnið taki sjálfstæða ákvörðun og hafi frumkvæði að því að nýta þennan rétt. Þá þarf sýslumaður að meta þarfir barns á ólíkum aldurs- og þroskaskeiðum. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að breyta orðalagi 33. gr. a og 43. gr. barnalaga til að styrkja rétt barnsins til að tjá sig við sáttameðferð og úrlausn ágreiningsmála. Lagt er til að frumvarpið taki gildi 1. apríl 2021 en í frumvarpinu kemur fram að gert sé ráð fyrir því að fram að gildistöku verði unnið að breytingum á fleiri lögum og reglugerðum sem heyra undir félagsmálaráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti og mennta- og menningarmálaráðuneyti til að tryggja að fullu þau réttaráhrif sem felast í skiptri búsetu barns. Hæstv. forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Ég tel að í frumvarpinu séu mörg framfaraskref, bæði fyrir börn og foreldra. Ég legg áherslu á að það er ekki hægt að dæma skipta búsetu heldur verður slíkur vilji að vera uppi hjá báðum foreldrum og er það þá lausn og styrkir jafna stöðu foreldra, kjósi þau svo að ala barnið upp á tveimur heimilum til jafns, í sátt um alla þætti í uppeldi barnsins. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um breytingu á barnalögum, með síðari breytingum, um skipta búsetu barns. Þetta er bara frábært frumvarp að flestu eða öllu leyti. Það besta í því er um réttindi barnsins og þetta er mikið framfaraskref. En það eru ákveðin atriði sem ég hef samt áhyggjur af og kemur strax í 1. gr., með leyfi forseta: „Ef forsjárforeldrar hafa samið um lögheimili og fasta búsetu barns hjá öðru þeirra hefur það foreldri sem barnið á lögheimili hjá heimild til að taka afgerandi ákvarðanir um daglegt líf barnsins …“ Þarna undir er val á leikskóla, grunnskóla, reglubundið tómstundastarf og annað. Nú getur reglubundið tómstundastarf verið mjög fjölbreytt og mjög kostnaðarsamt. Væri ekki nær að foreldrar kæmu sér strax saman um hvað sé eðlilegt í þessu samhengi? Nú gerum við okkur fulla grein fyrir því að fjárhagsstaða foreldra getur verið gjörólík og þess vegna er mjög mikilvægt að það sé ekki strax hlaupið á vegg og byrji strax ágreiningur vegna þess að þarna gæti annar aðilinn þurft að neita, það foreldri getur ekki staðið undir þeim skuldbindingum sem þarna á að fara í. Ég spyr líka vegna þess að við vitum að eins og staðan er í dag eru margir einstæðir foreldrar sem eru ekki með forræði barna sinna og eru í þeirri aðstöðu að þurfa að borga meðlag og eru mjög skuldsettir og eru í ömurlegri aðstöðu, geta eiginlega ekki veitt börnum sínum eitt eða neitt. Þess vegna þurfum við að tryggja einhverjar lausnir strax og ég spyr ráðherrann hvort hún sé með einhverjar lausnir fyrir þessa einstaklinga sem eru nú þegar í dag í þeirri aðstöðu að vera svo fjárhagslega aðþrengdir að þeir [[Forseti hringir.]]geta ekki séð um framfærslu barna sinna og geta ekki veitt þeim eitt eða neitt, [[Forseti hringir.]]eru í þeirri ömurlegu stöðu að geta ekki sinnt börnunum sínum almennilega fjárhagslega.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta og tek undir að hér eru ýmsar góðar breytingar. En auðvitað vakna ýmsar spurningar og það sem hv. þingmaður nefnir hér varðandi þá stöðu þegar ekki er skipt búseta, einungis sameiginleg forsjá, þá hefur lögheimilisforeldri meira ákvörðunarvald, eins og kemur skýrlega fram í töflu sem er aftast í frumvarpinu til að átta sig á mismunandi réttarstöðu. Ég er ekki að leggja til neinar breytingar á þeirri stöðu þegar foreldrar vilja ekki fara í skipta búsetu, eins og ég er að leggja til að verði hægt. Það er kannski önnur umræða sem þarf að fara í. En ég er samt að leggja til breytingar til að auka samningsfrelsi foreldra ef þeir vilja haga málum með öðrum hætti þó að þeir séu ekki með sameiginlega búsetu. Það sé mögulegt að þeir þurfi ekki að semja um meðlag ef vilji er ekki til þess og það sé bara sátt um að fjárhagsstaða annars sé betri og hins verri, það sé hægt að komast að niðurstöðu um slíkt. Ég vona auðvitað að þessi leið gagnist mörgum því að það er ljóst að þrátt fyrir að ágreiningur sé uppi hjá ýmsum foreldrum er fjöldi foreldra í fullri sátt og hafa þá betri rétt, þá hefur lögheimilisforeldrið ekki þennan ríkari rétt heldur er allur réttur sameiginlegur og samvinna algjört lykilatriði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessi svör en ég hef samt áhyggjur að því sem kemur fram strax í 1. gr., þarna ætti að vera samráð strax. Mig langar líka í þessu samhengi að spyrja hæstv. ráðherra um einstæða foreldra, við vitum að í meiri hluta eru það karlmenn og að það eru þarna úti einstaklingar sem eru svo illa skuldsettir vegna meðlaga að þeir eiga sér ekki viðreisnar von, hvorki fjárhagslega né geta þeir hjálpað börnum sínum á einn eða neinn hátt. Það þarf auðvitað að taka á þeim vanda, við getum ekki sópað honum undir teppið með þessum lögum. Ég spyr þess vegna ráðherra: Er eitthvað í deiglunni að taka á þeim vanda? Þetta er ömurlegt fyrir þá einstaklinga sem eru í slíkri stöðu og líka ömurlegt fyrir börnin.
Virðulegur forseti. Ég tek bara undir með hv. þingmanni að það þarf að skoða þetta. Upphaflega var lagt upp með að koma hér með víðtækari breytingar á meðlagskerfinu. Sú vinna vannst aftur á móti hægar og ég taldi enga ástæðu að bíða með þessar góðu breytingar hér og bíða eftir hinni breytingunni sem þarf vissulega að gera, að skoða meðlagskerfið í stærra samhengi og hvernig það hefur reynst, hvaða breytingar þarf að gera vegna þessa, bæði vegna lögheimilisforeldra og hinna ýmsu réttaráhrifa á mismunandi stöðu fólks. Sú vinna þarf að fara fram. En þó að uppleggið hafi verið að koma með slíkar breytingar í þessu frumvarpi, stærri breytingar á meðlagskerfinu en lagðar eru til hér, m.a. um aukið samningsfrelsi, þá ákveð ég að leggja fram þessar breytingar af því að þær voru tilbúnar og eru þarfar og mikið er kallað eftir þeim og hafa verið í vinnslu lengi og að vinna síðan hitt áfram.
Virðulegur forseti. Það eru margar áhugaverðar og góðar breytingar hérna. Það eru þó nokkur atriði sem þyrfti að skerpa dálítið á. Mér fannst mjög góð breyting í 8. gr. þar sem segir að eftir atvikum skuli gefa barni kost á að tjá sig við sáttameðferð í samræmi við aldur þess og þroska, dálítið í samræmi við barnasáttmálann. En það er ekki alveg nóg. Það er ekki nóg að leyfa barni að tjá sig heldur þarf einnig að hlusta á það. Þetta varðar t.d. ákveðna umboðsaðila fyrir börn og í fyrirspurnum mínum til ráðherra út af sáttameðferð og biðtíma sem þar er hef ég spurt hvort börn séu í rauninni í hálfgerðri yfirheyrslu, hvort verið sé að reyna að afla upplýsinga hjá þeim eða hvort bara sé verið að leita eftir sjónarmiðum þeirra. Börnin eru ekki með neinn gæslumann til að hafa eftirlit með því hvort verið sé að reyna að afla sönnunargagna eða ákveðinnar staðfestingar á atvikum með því að spyrja barnið leiðandi spurninga. Það kom berlega fram í svörum ráðherra að svo er ekki, en tvímælalaust þörf á. Það er áhugavert að setja þetta í samhengi við mörg atriði sem varða málsmeðferðina í sáttameðferð foreldra og aðkomu barns þar að. Að flestu leyti eru þetta mjög jákvæð skref og tiltölulega varfærnisleg en þó mjög nytsamleg. Að lokum sýnist mér þetta vera dálítið í áttina að barnasáttmálanum, sérstaklega hvað varðar þriðju valfrjálsu bókunina í sáttmálanum þar sem aðkoma barns er mun tryggari og barninu eru gefnar víðtækari heimildir og mun skýrari. [[Forseti hringir.]]Af hverju tökum við þá ekki skrefið til fulls og að leyfum börnum að fara alla leið til barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna, þar sem Ísland er með fulltrúa, til að leita lausn mála sinna þar?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég tek undir og ítreka að mér hefur þótt biðtíminn á fjölskyldusviði sýslumanns óboðlegur. Ég hef lagt mikið kapp á það að setja bæði sérstaka fjármuni í að stytta biðlista, óska eftir nýju skipulagi til að reyna að efla þá skrifstofu sýslumannsins og taka verkefni frá sýslumönnum á höfuðborgarsvæðinu og færa þau og er að undirbúa fleira slíkt til að létta á álaginu á sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu til þess að þjónustan geti verið betri og þá sérstaklega á fjölskyldusviði. Mig langaði bara að nefna þetta af því að þetta er stórt atriði varðandi þjónustu við börn, að það taki of langan tíma. Ég heyri það sem hv. þingmaður segir um sérstakan umboðsaðila. Auðvitað á sáttamaðurinn að gæta hlutleysis og gæta að hagsmunum barnsins og það er mjög mikilvægt, og tekið fram sérstaklega í þessu frumvarpi, að þrátt fyrir að hér sé verið að leggja til breytingar sem auka jafnræði foreldra sem ákveða að fara með uppeldið saman að öllu leyti þá gengur jafnrétti foreldra ekki framar hagsmunum barns. Hagsmunir barns eru lykilatriði. Hérna er verið, eins og hv. þingmaður segir, að auka réttindi barna, auka tækifæri þeirra til að tjá sig og ég held að nú komist mikilvæg reynsla á þetta. Við þurfum einhvers staðar að byrja. Við þurfum að átta okkur á því hvernig við eigum að kynna þetta betur fyrir börnum, svo að þau viti af þessum rétti sínum. Ég held að þetta séu mikilvæg skref til að byrja á og svo getum við séð hvort ganga eigi lengra en síðan er það nefndin sem tekur þetta til skoðunar, býst ég við, í takt við það sem hv. þingmaður nefnir.
Virðulegi forseti. Við erum með barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem við höfum undirgengist og þessar valkvæðu bókanir eru nánari útskýringar á því hvernig á að framfylgja barnasáttmálanum. Mér finnst frekar mikil hræsni að segja við krakkana: Þið kunnið ekki alveg á réttindi ykkar en við ætlum að kynna þau aðeins fyrst áður en þið fáið í raun öll réttindin sem við erum búin að samþykkja að framfylgja. Að sjálfsögðu ættum við að byrja þá að taka öll þau skref sem við höfum aðgang að og höfum skrifað undir. Við ættum að sjálfsögðu að staðfesta þriðju valfrjálsu bókunina til þess að geta byrjað að kenna á öll þau réttindi sem börn eiga að hafa samkvæmt barnasáttmálanum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég held að við séum að taka stórt skref með þessu nýja ákvæði, sem er ekki í núgildandi lögum, um samtal að frumkvæði barns. Ég tek auðvitað undir að við eigum að taka þau skref sem við höfum skuldbundið okkur til að taka og ég tel að við séum að gera það að miklu leyti með þessu nýja ákvæði í lögunum sem og auknum réttindum til að koma sjónarmiðum sínum að víðar og þegar ágreinings gætir. Ég hlakka til að sjá hvernig þetta reynist og vona að það reynist vel. Ég er ekki ósammála þingmanninum varðandi það að setja ákvæði og kynna börnum svo hver réttindi þeirra eru. En það er mjög mikilvægt að við fylgjum þessu samt sem áður eftir og áttum okkur á því hvernig við komum skilaboðum nægilega vel á framfæri til barna þannig að þau þekki þann rétt sinn sem verður lögbundinn með þessum nýju ákvæðum.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka kærlega fyrir þetta frumvarp. Það skiptir mjög miklu máli og er algjörlega í samræmi við það frumvarp sem var fjallað um á síðasta þingi er varðar skipta búsetu. Þarna er margt nýtt sem er mjög til bóta líka, t.d. samkomulag milli foreldra um einn leikskóla og einn skóla. Ég held að það sé lykilatriði því að þrátt fyrir góðan hug okkar foreldranna viljum við varla gera barninu það að þvælast milli landshluta aðra hverja viku og fara algerlega í skipt líf. Ég held að það sé þrátt fyrir allt ekki endilega í þágu hagsmuna barna. Hér er gengið út frá þeirri meginreglu að það sé samstaða og það er mjög gott, enda getur meiri hluti foreldra verið í góðu samstarfi. Þá er líka gott að ekki sé hægt að dæma skipta búsetu og tala ég hér af minni reynslu úr mínu starfi, sem ég er í tímabundnu leyfi frá, í lögmennskunni. Það er stundum sérstakt að hægt sé að dæma sameiginlega forsjá þegar það er mjög djúpstæður ágreiningur, það hefur stundum orkað tvímælis. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í það af hverju ekki er hægt að leita réttar síns ef ágreiningur kemur upp. Þrátt fyrir mikinn kærleika milli foreldra og mikla samvinnu getur komið upp sú staða skyndilega að annað foreldrið neitar hinu um að fara í sumarleyfi. Þá er synd að ekki sé hægt að leita aðstoðar því að það er kannski ekki þörf á því að brjóta upp allt fyrirkomulagið varðandi skipta búsetu þrátt fyrir að það komi einhver snurða á þráðinn. Mér finnst miður að það sé nauðsynlegt að fara þá bara í einhliða uppsögn á samkomulaginu og [[Forseti hringir.]]brjóta í rauninni allt til grunna ef upp kemur örlítill ágreiningur.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta og tek undir það sem hér var sagt um mikilvægi þessa nýmælis og hvernig því sé háttað. Ég held að hér séum við komin að niðurstöðu sem við vorum öll að leita að þar sem hagsmunir barnsins eru í húfi, þar sem þeir eru í forgangi, en við tryggjum jafnari stöðu foreldra samt sem áður. Það sem hv. þingmaður kemur hér inn á og spyr um er þegar eitthvað kemur upp á í samstarfi foreldra, ef svo má kalla, og hvort þá þurfi forsendur fyrir skiptri búsetu endilega að vera fullkomlega brostnar. Það þarf í raun ekki að vera og hægt er að leita til sýslumanns áður en litið er svo á að samningur sé brostinn og fá ráðgjöf eða sáttameðferð og eitthvert samtal um það sem mögulega er ágreiningur um. En síðan má auðvitað búast við því að ef ágreiningurinn er mikill sé ekki lengur vilji fyrir svona úrræði. Þarna verðum við að búast við því að það sé ríkur vilji til að finna lausnir og finna niðurstöðu þó að einhver ágreiningur sé uppi á milli foreldranna sjálfra. Við leggjum fram þetta úrræði sem algerlega valfrjálst úrræði og þá eru afskipti kerfisins minni, foreldrar njóta þeirra réttinda að vera algerlega jöfn í aðkomu að uppeldi barnsins og þá verðum við að treysta því að þau finni út úr sínum ágreiningsmálum. Þau geta annars fengið samningnum hnekkt vegna þess að forsendur séu brostnar. En ég held að það sé alveg rétt að þau geti leitað einhvers konar ráðgjafar vegna minni háttar ágreinings svo að samningurinn fari ekki út um þúfur.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Þeir sem sitja í þeirri nefnd sem málið fer til ræða þetta þá frekar og spyrja út í þetta. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í stuðning við foreldra fatlaðra barna sem eiga tvö heimili og þar þurfa að vera hjálpartæki. Mun ríkið styðja bæði heimili varðandi hjálpartæki sem eru nauðsynleg börnunum? Þetta skiptir mjög miklu máli af því að það hefur verið mikið óréttlæti í kerfinu eins og það er núna þar sem jafnvel er jöfn umgengni, sameiginleg forsjá, en það er bara annað heimilið sem fær allan stuðning. Þá erum við að tala um hjálpartæki, fjárhagslegan stuðning, umönnunarbætur og þess háttar og hvort stutt verði með fullnægjandi hætti við bæði heimilin, sérstaklega þegar kemur að hjálpartækjum, það er jú ekki hægt að skipta þeim í tvennt. Og að lokum: Geta foreldrar ákveðið að allar bætur, barnabætur og allar stuðningsbætur, fari eingöngu til annars foreldris í svona aðstæðum?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að nefna hér stöðu foreldra sem eiga barn með fötlun af því að það er rétt að þar fellur til mikill kostnaður og þarf mikinn útbúnað sem aðeins annað foreldri fær miðað við núgildandi löggjöf. Þetta kemur auðvitað einkum upp þegar lögheimilisforeldri er í svona afgerandi betri stöðu þrátt fyrir annan vilja foreldranna. Þetta er einmitt ein af þeim breytingum sem félagsmálaráðuneytið og heilbrigðisráðuneytið þurfa að koma með í kjölfarið og það er ástæða þess að frumvarpið tekur ekki gildi fyrr en um mitt næsta ár, eða 1. apríl 2021. Það er til að geta brugðist við svona aðstæðum. Það verður þá ekki tekið á því í þessum lögum heldur þarf að breyta lögum sem heyra undir aðra ráðherra og reglugerð svo réttaráhrif og vilji þessa frumvarps, sem stendur algerlega til þess, standist í svona aðstæðum. Ég bind miklar vonir við að réttur beggja foreldra fatlaðra barna verði þá jafn ríkur og jafn skiptur þegar kemur að stuðningi við kaup á tækjum og öðru af því að ég veit að þessi dæmi eru ljóslifandi og hef fengið nokkrar sögur af þeim.
Virðulegur forseti. Ég ætla eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir að óska hæstv. dómsmálaráðherra til hamingju með að vera að mæla fyrir þessu frumvarpi. Ég tek undir það hversu mikilvægt frumvarpið er. Ég hef haldið nokkrar ræður síðan ég kom inn á þing um stöðu fjölskyldna þar sem barn býr á tveimur heimilum og þetta er mikilvægt skref. En þetta er alls ekki lausnin á öllum málum, eins og ágætlega hefur verið farið yfir, og ég vona svo innilega að þinginu hlotnist að afgreiða það fljótt og vel því að það skipti mjög miklu máli. Eins og kemur ágætlega fram í greinargerð með frumvarpinu þá er þetta auðvitað langur vegur sem búið er að fara og þræða hér í gegnum þingsályktanir og starfshópa og samstarf milli mismunandi ráðuneyta. Þess vegna ætla ég að leyfa mér í ræðunni að fara líka út í mál sem ég hef nefnt einhvern tímann áður og skrifað um sem koma kannski ekki beint inn á þetta frumvarp en snertir lífsgæði barna og fjölskyldna í landinu. Við virðumst eiga svo erfitt með að ná utan um þetta. Hér voru nefnd áðan málefni fatlaðra barna eða heimila þar sem barn býr við einhvers konar fötlun. Þá ertu kominn með velferðarráðuneytið. Það er ágætlega tekið á því í greinargerðinni hvað þarf að ræða við mörg ráðuneyti og breyta lögum til að tryggja að fullu þau réttindi sem börn og fjölskyldur eiga. Það eru öll ráðuneyti fyrir utan forsætisráðuneyti og atvinnuvegaráðuneyti undir og það er fjöldi stofnana sem heyra undir öll þessi ráðuneyti. Það gerir málið svolítið flókið hjá okkur. Mér finnst oft þegar umræða skapast um þessi mál, þ.e. sameiginlega forsjá sem ég held að hafi verið mjög skynsamleg breyting á sínum tíma, að hún snúist svolítið um réttindi foreldra og að báðir foreldrarnir eigi rétt. Ég vil vissulega leggja fyrst og fremst áherslu á réttindi barnanna en ekki síður skyldur foreldranna. Það er nefnilega þannig að þeim ágætu réttindum foreldra að vera foreldri fylgja miklar skyldur og okkur virðist ekki hafa tekist nægilega vel upp með það að gera foreldrum kleift að uppfylla skyldur sínar þegar foreldrar skilja og búa hvort á sínu heimilinu. Það er ekki bara að það vanti að bæta lög, þó að ég held að þetta frumvarp sé vissulega til bóta, heldur er þetta oft tæknilegur vandi úti í kerfunum okkar. Ég ætla sérstaklega að nefna Þjóðskrá í þessu samhengi sem fyrir mörgum áratugum bjó til kerfi og ákvað að það væri sniðugt að setja númer á fjölskyldur í landinu. Einhverra hluta vegna hafa flestar aðrar stofnanir sem hafa tekið við upplýsingum frá Þjóðskrá ákveðið að nota þetta ágæta fjölskyldunúmer sem eitthvert alfa og omega í að keyra kerfi sín áfram. Þetta hefur valdið því að upplýsingar um börn koma aðeins inn á lögheimili barnsins, sem er bara hjá öðru foreldrinu, þrátt fyrir að um sé að ræða foreldra með sameiginlega forsjá. En þó er ekki einu sinni víst að lögheimilisforeldri fái bréfið um barnið sitt. Það gæti verið maki lögheimilisforeldrisins ef svo vill til að makinn sé eldri og kennitalan þar af leiðandi sýni eldri aðilann. Þetta er algjörlega fáránlegt. Ég á hér eina fyrirspurn á hæstv. heilbrigðisráðherra um upplýsingar sem Sjúkratryggingar hafa sent út sem ættu að varða persónuvernd barna, sem fara heim til annars foreldris á lögheimili sem er þó ekki blóðforeldri viðkomandi og hvorugt foreldranna fær upplýsingar um þetta. Afsakið, ég er aðeins að fara út fyrir það sem er í frumvarpinu, en ég vil ekki síst að brýna hæstv. ráðherra áfram í þessari vinnu því að þetta mál er mikilvægt. Það þarf einhver að halda utan um þessi mál í öllum kerfunum okkar vegna þess að þau eru úti um allt, í öllum ráðuneytum og hjá svo mörgum stofnunum. Ég veit að með þeim breytingum sem gerðar voru á tölvukerfi Þjóðskrár átti að laga þetta og vonandi er það búið. En það er ekki nóg með að kerfið þar þurfi að breytast heldur þurfa allir sem taka við upplýsingum líka að breyta kerfunum sínum og verklagi. Það er auðvitað algjörlega út úr kú að þeir foreldrar sem fara með forsjá barna fái ekki upplýsingar beint til sín og auðvitað ættum við að geta leyst stóran hluta af þessu rafrænt í dag. Ég vildi leggja sérstaklega áherslu á þetta og brýna ráðherra áfram í þessum mikilvægu málum og jafnframt brýna þingið í að klára þetta mál sem er til mikilla bóta og skiptir miklu máli. Það er vissulega mikilvægt púsl í þetta púsluspil. En við megum ekki gleyma því að vera stöðugt vakandi yfir réttindum barna og ekki síst skyldum foreldra og hvernig við gerum foreldrum kleift að uppfylla skyldur sínar.
Virðulegi forseti. Ég ætla að halda aðeins áfram með það sem ég náði ekki að klára í andsvörum áðan um barnaréttarnefndina og þriðju valfrjálsu bókunina við mannréttindasáttmálann. Mér finnst það mjög kaldhæðnislegt að við séum með fulltrúa í barnaréttarnefndinni en leyfum ekki íslenskum borgurum að sækja álit til hennar. Þó var það voða mikið kappsmál að koma fulltrúa þangað, enda er það ágætisapparat til að vinna með og mjög nauðsynlegt, ég skil vel kappsmálið þess vegna. En þá skil ég ekki af hverju borgarar landsins mega ekki leita til nefndarinnar því að þegar allt kemur til alls þá eru börn með öll þau réttindi sem eru skilgreind í mannréttindasáttmálanum sjálfum. Barnasáttmálinn er síðan ákveðin viðbót við mannréttindasáttmálann því að það eru sérstök atriði sem þarf að huga að vegna þess aðstöðumunar sem börn búa við gagnvart kerfum varðandi réttindi sín samkvæmt mannréttindasáttmálanum sjálfum. Það þarf sérstaklega að huga að því að þau fái þau réttindi eins og allir aðrir hafa. Mér finnst svolítið áhugavert að það mál sé fast í nefnd enn og aftur því að meira að segja barnamálaráðherra studdi það þegar ég spurði hann um það í óundirbúnum fyrirspurnum fyrir nokkru síðan. Nú sjáum við þetta frumvarp sem tekur skref í áttina að því að uppfylla barnasáttmálann en samt vantar þessi augljósu atriði sem maður skilur ekki að séu ekki tekin með miðað við þá áherslu sem við höfum, á hinn bóginn lagt á að fara í þá átt. Við fengum fulltrúa í nefndina, það var stofnanaleiðin, fengum sæti og virðingu og ýmislegt svoleiðis á mjög mikilvægum stað varðandi mannréttindi í heiminum, en á hinn bóginn segjum við: Nei, fyrirgefið, börn á Íslandi mega ekki fara og leita álits hjá barnaréttarnefndinni, þó að við séum búin að koma því vel og kirfilega á framfæri að við styðjum vinnu þessarar nefndar með því að senda fulltrúa til hennar. Hér útskýrði hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir að við erum með mjög fjölbreytt fyrirkomulag í forsjár- og umgengnismálum. Það er sameiginleg forsjá, jöfn umgengni, skipt búseta og möguleg sambandsform þar sem er verið að skipta umgengni og lögheimili og forsjá barna á einhvern hátt ásamt því að taka verður tillit til sjónarmiða barnanna eins og er verið að bæta við núna á mjög skýran hátt og er mjög jákvætt. Þá velti ég fyrir mér hvort þessi síló sem farið er yfir í fylgiskjalinu, um forsjá hjá öðru foreldri, sameiginlega forsjá, skipta búsetu og jafna umgengni, séu nægilega sveigjanleg fyrir alla. Ef aðilar geta að mestu leyti uppfyllt skilyrðin fyrir sílóinu um skipta búsetu nema í einum, tveimur tilfellum þar sem þeir myndu vilja haga því öðruvísi, skemmir það þá allt samningsferlið sem slíkt? Er gert ráð fyrir því í forminu sem þarf að fylla út hjá sýslumanni að hægt sé að taka þá eiginleika sem fylgja skiptri búsetu en hafa líka eiginleika jafnrar umgengni, einhverja aðra eiginleika þessara sambúðar- og umgengnisforma? Ég hlakka til þegar nefndin tekur þetta mál til umfjöllunar og hlakka til að sjá umsagnir sem það varða. Ég er því miður ekki í nefndinni sem fær þetta mál en hlakka til að sjá afgreiðslu nefndarinnar á málinu. Það lítur mjög jákvætt út og ég hlakka til að sjá umsagnir um það og samhengi við t.d. þriðju valfrjálsu bókun barnasáttmálans.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar og fleiri lögum og um brottfall laga um kirkjumálasjóð. Tilefni frumvarpsins má rekja til viðbótarsamkomulags sem undirritað var af fulltrúum íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar 6. september sl. um útfærslu og endurskoðun á svokölluðu kirkjujarðasamkomulagi, en ekki er um nýtt samkomulag að ræða. Með samningnum er stefnt að því að einfalda fyrirkomulag á greiðslum ríkisins til þjóðkirkjunnar og auka jafnframt sjálfstæði þjóðkirkjunnar, bæði í fjármálum og starfsmannamálum. Samningurinn gerir m.a. ráð fyrir að þjóðkirkjan muni bera fulla ábyrgð á eigin fjármálum og ákveði sjálf fjölda starfsmanna sinna. Til að tryggja að tiltekin efnisatriði samningsins öðlist lagagildi er dómsmálaráðherra falið samkvæmt samningnum og viljayfirlýsingu sem fylgdi honum að leggja fram frumvarp á Alþingi sem felur í sér ýmsar lagabreytingar sem tengjast málefnum kirkjunnar. Sem liður í því voru samþykkt lög á haustþingi sem sneru fyrst og fremst að launamálum og starfsmannamálum þjóðkirkjunnar, samanber lög nr. 153/2019, en mikilvægt var að þau lög tækju gildi um síðustu áramót miðað við samninginn. Til að framfylgja viðbótarsamningnum að öðru leyti stendur eftir að gera breytingar á þeim lögum sem frumvarp þetta fjallar um en þær snúa flestar að sjóðum kirkjunnar. Þar er um að ræða Kristnisjóð, Jöfnunarsjóð sókna, kirkjumálasjóð og héraðssjóði. Þá segir í viljayfirlýsingunni að stefnt skuli að því kirkjugarðar hætti að greiða fyrir prestsþjónustu tengda útförum. Breytingar þær sem lagðar eru til í frumvarpi þessu eru nauðsynlegar svo viðbótarsamkomulag frá september öðlist gildi að fullu. Þá ber að nefna að í viljayfirlýsingunni er gert ráð fyrir að fulltrúar þjóðkirkjunnar og ríkisins muni vinna að yfirferð gildandi laga um þjóðkirkjuna með það að markmiði að einfalda regluverkið enn frekar og sú vinna stendur yfir. Þær breytingar sem eru lagðar til í frumvarpi þessu eru að brott falli ákvæði í lögum sem fjalla um Kristnisjóð, Jöfnunarsjóð sókna, kirkjumálasjóð og héraðssjóði. Í stað þeirra framlaga sem runnið hafa til sjóðanna samkvæmt fyrri samningi og lögum sem um sjóðinn gilda mun ríkið greiða þjóðkirkjunni árlegt framlag samkvæmt samkomulaginu. Þær greiðslur sem kirkjan fær samkvæmt samkomulaginu munu hér eftir taka breytingum eftir þeim sömu almennu launa- og verðlagsforsendum sem liggja til grundvallar fjárlögum hvers árs en samkvæmt samkomulaginu er þjóðkirkjunni ætlað að taka við eignum og skuldbindingum sjóðanna ásamt þeim verkefnum sem þeim eru falin í lögum, auk þess sem kirkjuþingi er ætlað að setja nánari reglur um verkefni sjóðanna. Er það í samræmi við þá stefnu að auka sjálfstæði þjóðkirkjunnar í fjármálum og starfsmannamálum. Svo sem stefnt er að í viljayfirlýsingu þeirri sem fylgdi samkomulaginu er síðan lögð til breyting á lögum um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu sem felur í sér að brott falli ákvæði um að kirkjugarðsstjórn beri kostnað af prestsþjónustu vegna útfara. Er þar um að ræða þjónustu presta við útfarir, kistulagningu og athafnir við jarðsetningu duftkers eða kistu og áætlað er að kirkjuþing setji þá sjálft gjaldskrá um þjónustu kirkjunnar, þar á meðal um prestsþjónustu. Virðulegur forseti. Ég hef gert grein fyrir þeim efnisatriðum sem felast í þessu frumvarpi þar sem viðbótarsamningur milli ríkis og þjóðkirkju gerir ráð fyrir auknu sjálfstæði þjóðkirkjunnar í fjármálum og starfsmannamálum og einföldun lagaumhverfis og fyrirkomulags á þeim greiðslum sem þjóðkirkjan fær úr ríkissjóði. Er nauðsynlegt að gera þær lagabreytingar sem lagðar eru fram í frumvarpi þessu til að ná þeim markmiðum sem samkomulagið felur í sér. Fjárlög ársins 2020 taka til að mynda mið af viðbótarsamkomulaginu og er ekki gerð sérstök fjárveiting til kirkjumálasjóðs og Jöfnunarsjóðs sókna heldur eru þær fjárveitingar nú hluti af heildarfjárveitingu samkvæmt samkomulaginu. Frumvarpi þessu er því ætlað að samræma lagasetningunni við fjárlög og síðan endurskoðaða fjármálaáætlun. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Það er aðallega tvennt sem ég hef við þetta að athuga. Ef markmiðið er að einfalda regluverkið er náttúrlega auðveldast að klippa á strenginn. Fjármögnunin á þessu á að vera hluti af tekuskatti í rauninni, sem væri þá hægt að lækka og kirkjan gæti innheimt sóknargjöld sjálf og haft alla stjórn á eigin fjármunum. Eins og er þá er verið að innheimta sóknargjöld í gegnum skattinn. Þar af leiðandi er þetta opinbert fé, almannafé. Ef það er viðmiðið tekur það tillit til stjórnarskrárinnar varðandi fjárheimildir og allt eftirlit með fjárheimildum sem þarf að vera eins og hjá öllum öðrum. Ef þetta á að einfalda greiðslur og ábyrgð á fjármálum til kirkjunnar þá missir þingið á sama tíma eftirlit með meðhöndlun fjárheimilda sem það samþykkir. Það er brot á stjórnarskrárákvæði. Við verðum að geta spurt kirkjuna á nákvæmlega sama hátt og við getum spurt stofnanir hvernig er farið með fjárheimildir sem ríkið samþykkir til stofnana. Þetta er sama fé sem verið er að spyrja um. Ég er því ekki sammála því sem segir í frumvarpinu um að þetta varði stjórnarskrána ekki neitt og í rauninni sé bara verið að styrkja þjóðkirkjuna, samanber þá grein stjórnarskrárinnar. Þetta var sem sagt um stjórnarskrárákvæðið sem er vandamál. Svo er það einföldun regluverksins. Það á einfaldlega að klippa þetta í sundur. Og hvernig passar það saman við þessa einföldun þegar allt kemur til alls, því að það er alltaf verið að blanda kirkjujarðasamkomulaginu inn í þetta, að þessar greiðslur séu einhvern veginn uppgjör á því samkomulagi? Það er samt aldrei rökstutt hver eftirliggjandi skuld okkar er vegna kirkjujarðasamkomulagsins því að það er tvímælalaust til endanleg upphæð eða verð á þeim jörðum sem þar fluttust yfir.
Virðulegi forseti. Hér fer hv. þingmaður auðvitað yfir víðan völl þegar talað er um þjóðkirkjuna og hin ýmsu atriði sem hægt væri að ræða um þjóðkirkjuna, samstarf ríkis og kirkju og annað slíkt. Það er tvennt sem ég ætla að nefna. Það er einföldun að færa launakostnaðinn, frá því að ríkið greiði prestum, ákveðnum fjölda, yfir í það að kirkjan beri sjálf ábyrgð á því og ráði hvernig því verði haldið til haga. Það er líka einföldun í því að taka sjóði kirkjunnar, sem m.a. voru settir á stofn til að bæta kirkjunni hluta tekjumissis sem kirkjan varð fyrir þegar ríkið tók yfir kirkjueignir og arð af þeim 1907, og leggja þá niður og hvernig við ætlum að halda utan um það sérstaklega og færa til kirkjunnar, enda er það gert í því samkomulagi sem var gert í september og er núna orðið hluti af þessu heildarsamkomulagi og á ekki að koma sérstaklega til greiðslu úr ríkissjóði. Hér er því lagt til að þeir falli niður. Ég stend með því að þetta sé til einföldunar. Þetta eykur sjálfstæði kirkjunnar en breytir á engan hátt því eftirliti eða sambandi sem ríkið getur haft á fjármunum sínum hjá kirkjunni. Ég veit ekki hvernig því var nákvæmlega háttað varðandi þessa sjóði í t.d. fjárlaganefnd en ég efa að það hafi verið mjög virkt. Þetta er til einföldunar. Þetta eykur sjálfstæði kirkjunnar og er til bóta og síðan eru ýmsar aðrar lagabreytingar, eins og ég kom inn á, til skoðunar. Ég held að þetta sé mikilvægt skref sem eykur sjálfstæði kirkjunnar og hún líkist meira sjálfstæðu trúfélagi. Það er síðan stærri umræða hvernig og hvaða skref við tökum næst til að auka það enn frekar.
Virðulegi forseti. Það er frekar augljóst og auðvelt skref sem hægt er að taka til að gera kirkjuna sambærilega öðrum trúfélögum þrátt fyrir stjórnarskrárákvæði um að vernda og styðja hina evangelísku lútersku kirkju. Það væri t.d. hægt að hafa eitthvert lágmark eins og að reka biskupsstofu, þá er búið að uppfylla stjórnarskrárskilyrði um að efla og styrkja þau trúarbrögð. Hæstv. ráðherra segir að kirkjujarðasamkomulagið sé til að bæta upp ákveðið tap kirkjunnar frá því að lögin voru sett 1907, en tilgangur laganna 1907 var í rauninni að styrkja laun presta og kirkjuna sem hafði einfaldlega ekki efni á því að reka það sem hún átti að reka. Launin voru lág og frumvarpið var beinlínis gert til þess að hækka laun presta þegar allt kemur til alls. Yfirfærslan á jörðunum sem átti síðan að standa undir launagreiðslunum dugði augljóslega ekki til. Ef hún dugði ekki til áður þá dugði hún ekki til á eftir. Ríkið þurfti að hlaupa undir bagga og greiða mismuninn. Við erum enn þá í þeim vandræðum. Augljósasta skrefið væri að fara svipaða leið og farin var með Bændasamtökunum fyrir nokkrum árum. Þau voru áður á fjárlögum en innheimta núna eigin félagsgjöld. Kirkjan getur gert það líka, nákvæmlega eins og önnur trúfélög, þó að það sé í gegnum sóknargjöldin sem dreifast síðan jafnt. Það má svo sem klippa á þau líka. Það er fullt hægt að gera til þess að einfalda þetta. Ef einföldunin á að vera að ríkið greiði ekki launakostnaðurinn heldur að kirkjan geri það þá er í rauninni miklu einfaldara að ríkið haldi því áfram því að ríkið greiðir hvort eð er laun fjölda starfsmanna ríkisins. Að bæta við öðru launagreiðslufyrirkomulagi er bara að færa ákveðinn hluta inn í annað apparat sem þarf að viðhalda og það er aukinn kostnaður við það, ekki endilega einföldun heldur aukinn kostnaður.
Virðulegur forseti. Sóknargjöldin eru félagsgjöld sem ekki er verið að taka á eða breyta í þessu frumvarpi. Ég er bara ósammála hv. þingmanni þó að við getum kannski verið sammála um lokamarkmiðið eða eitthvað slíkt. Ég er ekki sammála að það sé rétt að klippa hér á strenginn í sambandi ríkis og kirkju og aðskilja í einum rykk. Þjóðkirkjan hefur gegnt mikilvægu hlutverki í samfélagi okkar með fjölbreyttri þjónustu og við gerum þetta ekki nema í sátt, eins og var gert með þessu samkomulagi við þjóðkirkjuna, að stíga skref í átt að auknu sjálfstæði hennar. Ég held að það sé alltaf rétta leiðin, enda skipar kirkjan stóran sess í hjarta mjög margra Íslendinga. En það þýðir ekki að hún þurfi að vera partur af ríkinu til eilífðarnóns. En ég held að þetta sé mikilvægt skref og hér er örlítið frumvarp sem fellir úr gildi sjóði og breytir greiðslum varðandi kirkjugarða til að fullnægja því samkomulagi sem gert var í víðtækri sátt í september.
Herra forseti. Þetta frumvarp, eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra, er liður í því að ná fram markmiðum sem felast í hinum svokallaða viðbótarsamningi við kirkjujarðasamkomulagið sem ríkið gerði við þjóðkirkjuna í september á síðasta ári. Eins og fram kemur í greinargerðinni fylgdi viljayfirlýsing með þessum samningi, í þá veru að sömu aðilar myndu stefna að lagabreytingum sem eru nauðsynlegar í tengslum við þann samning og koma fram í þessu frumvarpi. Kjarni málsins kemur fram í greinargerðinni þegar segir að markmiðið sé að einfalda framkvæmd fjárhagslegs stuðnings ríkisins við þjóðkirkjuna og auka sjálfstæði þjóðkirkjunnar í fjármálum og starfsmannamálum. Þetta er mikilvægt að mínu viti og ég fagna þessu frumvarpi. Ég hef áður sagt það hér, herra forseti, að ég tel þjóðkirkjuna mikilvæga fyrir íslenskt samfélag í fortíð, nútíð og framtíð og hún er mikilvægur vitnisburður um það að við sem þjóð stöndum á sögulegum og menningarlegum grunni kristinnar trúar og gilda. Við eigum að standa vörð um þá arfleifð, sem og áhrif kirkjunnar í íslensku samfélagi, arfleifð sem byggir á því að íslenskt samfélag og kristinn siður og gildi eigi nú sem fyrr samleið. Þess vegna fagna ég þessu frumvarpi, eins og ég sagði áðan, sem er hér til umfjöllunar og markmiðið er sem sagt að tryggja kirkjunni stóraukið fjárhagslegt sjálfstæði. Hér er um tímamót að ræða. Samkomulagið sem gert var á haustmánuðum á síðasta ári er tímamótasamkomulag í samskiptum ríkis og kirkju og má í raun segja að hér sé verið að hnýta saman lausa enda við þetta samkomulag sem felur í sér að verið er að stíga stórt skref í átt til sjálfstæðis kirkjunnar. Þannig er það að prestar eru ekki lengur ríkisstarfsmenn og kirkjan fær mun meira sjálfstæði í sínum fjármálum en verið hefur, sem ég vona að verði henni til blessunar og nýtt af skynsemi. Þessi samningur sem gerður var í haust byggir á alveg nýrri hugsun sem skapar þjóðkirkjunni mikilvægt svigrúm til að endurskoða starfshætti sína í grundvallaratriðum og laga þá að aðstæðum á 21. öldinni. Frá sjónarhóli kirkjunnar hlýtur þetta að boða góða breytingu. Áður en lengra er haldið er e.t.v. við hæfi, herra forseti, að benda á að eftir sem áður stendur kirkjuskipunin að sjálfsögðu óhögguð og grundvallast á 62. gr. stjórnarskrárinnar. Ég lít svo á að þjóðkirkjuákvæðið feli í sér yfirlýsingu um grunngildi samfélags okkar, þ.e. að þessi skilningur feli það í sér að með 62. gr. stjórnarskrárinnar getum við staðhæft að við séum kristin þjóð, við höfum kross í þjóðfána okkar og getum sungið Ó, guð vors lands. Vissulega eru til jafn kristnar þjóðir og við Íslendingar er hafa ekki sambærileg þjóðkirkjuákvæði en ákvæðið er mikilvæg yfirlýsing að mínu mati, yfirlýsing þjóðar sem búið hefur í harðbýlu landi í návígi við náttúruöflin og verið kristin í meira en 1000 ár. Samfylgd kirkju og þjóðar hvílir þó ekki á stjórnarskrárákvæði einu saman heldur er það lifandi og byggist m.a. á hefðum og venjum sem við m.a. sjáum og tökum þátt í, flestir alþingismenn í guðsþjónustu í Dómkirkjunni fyrir þingsetningu. Það má benda á að óvíða hefur trúfrelsi og umburðarlyndi skotið jafn djúpum rótum og meðal þeirra þjóða þar sem þjóðkirkjufyrirkomulagið hefur verið og er við lýði. Ísland er gott dæmi þar um. Rökin hníga að því að þær dyggðir hafi notið þess að vaxa upp í skjóli breiðrar og umburðarlyndrar þjóðkirkju. Þjóðkirkju- og ríkiskirkjuskipunin er við lýði víða í Evrópu og íslenska stjórnarskrárákvæðið um efnið er rakið til dönsku stjórnarskrárinnar sem er efnislega samhljóða ákvæði og stendur enn í dönsku stjórnarskránni frá 1953. Þetta fyrirkomulag hefur Hæstiréttur Íslands talið samræmast trúfrelsis- og jafnræðisreglum stjórnarskrárinnar og alþjóðlegum mannréttindasamningum sem Ísland hefur fullgilt, svo lengi sem það skerðir ekki rétt manna til að aðhyllast aðra trú, stofna trúfélög eða standa utan þjóðkirkju og trúfélaga og einstaklingum er ekki mismunað af þeirri ástæðu. Staða norsku kirkjunnar var einfölduð til mikilla muna fyrir nokkrum árum, stigið var frá eindregnu ríkiskirkjufyrirkomulagi og staða annarra trúfélaga bætt til muna. Engu að síður var vilji til þess að kveðið væri á um norska þjóðkirkju og var það umfram allt gert á menningar- og sögulegum forsendum. Það er rétt að koma því að í tengslum við þessa umræðu. Ákvæði í stjórnarskrá um að hin evangelíska lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja á Íslandi hefur í för með sér að þjóðkirkjunni er fengið hlutverk sem er hluti af stjórnarskrárbundinni þjóðfélagsskipan. Í 62. gr. stjórnarskrárinnar segir að hin evangelíska lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja á Íslandi og að ríkisvaldið skuli að því leyti styðja hana og vernda. Þessu má breyta með lögum sem er undantekning frá því sem almennt gildir um stjórnarskrárbreytingar. Sú sérregla gildir þó samkvæmt 2. mgr. 79. gr. að breytingar á kirkjuskipun ríkisins eru háðar samþykki þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég er því þeirrar skoðunar og vil nefna það hér að ekki sé hægt að fella niður þjóðkirkjuákvæðið án þess að leggja þá ákvörðun í bindandi þjóðaratkvæði í samræmi við 2. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar, eins og áður segir, þar sem það feli í sér breytta kirkjuskipun. Eins og við þekkjum, herra forseti, tóku Íslendingar þátt í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögur að nýrri stjórnarskrá árið 2012. Þar var m.a. spurt um stöðu þjóðkirkjunnar og vildi meiri hluti þjóðarinnar hafa ákvæði um þjóðkirkju á Íslandi í stjórnarskrá. Sú niðurstaða er ánægjuleg að mínu mati og hún er mikilvægt leiðarljós. Frumvarpið sem við ræðum hér lýtur að endurskoðun núgildandi þjóðkirkjulaga, nr. 78/1997, svo markmið samkomulagsins nái fram að ganga. Þjóðkirkjulögin eru og hafa verið of bindandi og gera kirkjunni erfitt fyrir að nýta sem best það frelsi sem felst í hinu nýja viðbótarsamkomulagi ríkis og kirkju. Við endurskoðun þarf að hafa í huga svokallaðan kirkjuskilning en um þetta hefur m.a. dr. Hjalti Hugason, prófessor í kirkjusögu við Háskóla Íslands, fjallað. Í umfjöllun hans kemur fram að með hugtakinu kirkjuskilningur sé átt við svar við spurningunni: Hvað vill þjóðkirkjan vera í nánustu framtíð? Vill hún vera sjálfstætt trúfélag á evangelísk-lúterskum grunni? Ég tek undir með dr. Hjalta Hugasyni þegar hann segir að vonandi komi kirkjan ekki til með að sniðganga það frelsi sem felst í hinu nýja kirkjujarðasamkomulagi. Þetta er mikilvægt atriði að mínu viti og rétt að nefna það hér. Guðfræðiprófessorinn og kirkjusögufræðingurinn veltir því síðan fyrir sér hvort kirkjan geti áfram verið þjóðkirkja. Það er fróðlegt að lesa það, með leyfi forseta: „Á hverju sem veltur um tengsl þjóðkirkjunnar við ríkisvaldið skiptir mestu að hún haldi lifandi og virkum tengslum við þjóðina. Ef kirkjan nýtur trausts fólksins í landinu; ef það heldur áfram að leita til hennar út frá eigin fjölbreyttu forsendum í skini og skúrum daglegs lífs; ef það merkir að hún miðlar boðskap sem hefur gildi í breytilegum aðstæðum hversdagsins og gagnvart áskorunum framtíðarinnar, verður evangelísk-lúterska kirkjan áfram þjóðkirkja hvernig sem laga- og stjórnskipunarlegri stöðu hennar er háttað. Að þessu hlýtur kirkjan að keppa. Ný þjóðkirkjulög þurfa því að vera einföld og sveigjanleg og tryggja kirkjunni umfram allt sem mest sjálfræði um hvernig hún byggir upp stjórnkerfi sitt og þróar starfshætti sína við síbreytilegar aðstæður. Í þessu efni mega þunglamaleg lög ekki binda hendur hennar og standa í vegi fyrir þróunarstarfi, m.a. því hvernig kirkjan skilgreinir störf og stöður innan sinna vébanda. Í framtíðinni hlýtur að skipta máli að kirkjan hafi á að skipa fjölbreyttum teymum fólks með mismunandi menntun, reynslu og þjálfun til að mæta þeim fjölbreyttu áskorunum sem hennar hljóta að bíða. Kirkjan verður að þróast úr stofnun yfir í söfnuð eins og Lúther keppti að á sinni tíð. Þrátt fyrir að mikið ríði á að þjóðkirkjan öðlist sem mest fjárhagslegt og lagalegt frelsi til að þróa sveigjanlega starfshætti út frá sinni eigin sjálfsmynd eða kirkjuskilningi er það þó svo að nýja kirkjujarðasamkomulagið“ - viðbótarsamkomulagið - „kallar á stóraukna stofnunarvæðingu á einu afmörkuðu sviði“ en það lýtur að stjórn fjármála. „Í framtíðinni hlýtur kirkjuþing, æðsta stjórn þjóðkirkjunnar, að fara með fjárveitingavaldið í kirkjunni líkt og það gerir nú þegar. Til að verða fært til þess þarf að byggja upp trausta framkvæmdastjórn sem heyrir undir þingið. Eitt fyrsta verkefni hennar hlýtur svo að vera að þróa deililíkan til að leggja til grundvallar við skiptingu þeirra fjármuna sem úr verður að spila milli hinna ýmsu starfseininga kirkjunnar þar sem gætt er gagnsæis, faglegra sjónarmiða og ráðdeildar. Eitt af hlutverkum þessarar framkvæmdastjórnar hlýtur að verða að semja um kaup og kjör við starfsmenn þjóðkirkjunnar, bæði vígða og óvígða. Hún verður því að hafa armslengdarfjarlægð frá hinni vígðu yfirstjórn kirkjunnar og njóta frelsis gagnvart henni. Við endurskoðun þjóðkirkjulaganna skiptir því miklu að búa vel um hnútana á þessu sviði en koma jafnframt í veg fyrir spennu milli framkvæmdastjórnar og/eða framkvæmdastjóra kirkjunnar og biskupsembættisins svo dæmi sé tekið. Framkvæmdastjórnin verður að virða guðfræðileg sjónarmið og hin vígða forysta fjárhagsleg rök. - Til þess að samvinnan gangi smurt þrátt fyrir þau menningarlegu mæri sem oft virðast liggja milli þessara tveggja heima - hins hugræna og hagræna - þarf alveg kláran kirkjuskilning til að allir stefni í sömu átt.“ Það er því ljóst að kirkjuþings bíða mörg og krefjandi verkefni á komandi misserum við að finna út úr þeirri nýju stöðu sem upp er komin í kjölfar hins nýja samkomulags og þegar þetta frumvarp verður að lögum. Þar skiptir endurskoðun og einföldun þjóðkirkjulaganna mestu eins og ég nefndi fyrr. Eitt af því sem kveðið er á um í þessum lögum er sem sagt brottfall sjóða, eins og jöfnunarsjóðs og Kristnisjóðs. Þetta eru sjóðir sem hafa skipt kirkjuna máli og voru hugsaðir, eins og hæstv. ráðherra nefndi í sinni ræðu, til þess að mæta tekjutapi kirkjunnar sem hún varð fyrir þegar ríkið tók yfir eignirnar og kirkjan naut ekki lengur arðgreiðslna frá þeim. Það er svolítið atriði að því fjármagni sem núna verður komið í einn sjóð, ef svo má segja, einn pott, verði þá skipt eðlilega niður á þau verkefni sem þessir sjóðir hafa haft með höndum og að þeir lúti þá sérstakri stjórn sem ég held að sé áfram mikilvægt.
Virðulegi forseti. Eins og ég skildi hæstv. ráðherra áðan er aðskilnaður ríkis og kirkju tvímælalaust einhvers staðar í óskilgreindri framtíð en vissulega í framtíðinni. Hvenær er ekki í bókunum ljóst því að við erum núna með þennan viðbótarsamning sem er með endurskoðunarákvæði eftir 15 ár eða eitthvað því um líkt sem gengur gegn lögum um opinber fjármál, til að hafa það algjörlega á hreinu. Það kom vel fram þegar síðustu frumvörp um meira sjálfstæði kirkjunnar voru lögð fram. Mig langaði að spyrja hv. þingmann um aðskilnað ríkis og kirkju sem er klárlega að fara að gerast, bara spurning hvenær, og sérstaklega í því ljósi að hv. þingmaður er í fjárlaganefnd og vinnur með lög um opinber fjármál þar sem er kveðið á um fimm ára samningstímabil. Ef við myndum klippa á þetta fjárhagslega samband ríkis og kirkju eins og það er núna þyrfum við að sjálfsögðu að klára samninginn, á því er enginn vafi, en hann varir væntanlega í fimm ár en ekki 15 ár miðað við lög um opinber fjármál því að ólögleg samningsákvæði í samningum eru í rauninni ekki í samningnum þegar allt kemur til alls. Mig langar að fá hv. þingmann til að fjalla aðeins um þessa undarlegu viðleitni ríkisstjórnarinnar til að segja annars vegar að það verði aðskilnaður ríkis og kirkju en hins vegar að setja fram 15 ára samning sem stangast á við lög um opinber fjármál með engri vissu um að aðskilnaði ríkis og kirkju verði lokið þegar því 15 ára tímabili lýkur. Það er bara talað um endursamning, eins og að kirkjan ráði hvort hún segi já eða nei við því að ríkið ætli að hætta [[Forseti hringir.]]að innheimta tekjuskatt fyrir sóknargjöldum eða gera hvað annað sem þarf til að hætta að skipta sér af málefnum kirkjunnar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég þekki þessa umræðu. Hv. þingmaður hefur í störfum sínum innan fjárlaganefndar komið því á framfæri, þ.e. um lengd þessa viðbótarsamkomulags. Nú þekki ég ekki nákvæmlega hvernig að samningsgerðinni var staðið. Það var í höndum framkvæmdarvaldsins og ég vænti þess að þá hafi verið farið vel yfir þá lagalegu þætti sem þarf að huga að við slíka samningsgerð. Það sem ég vil einungis segja er að það sem liggur til grundvallar þessu öllu saman er, eins og hv. þingmaður þekkir ágætlega, kirkjujarðasamkomulagið sem stendur óhaggað. Þar er um lögvarinn samning að ræða sem kirkjan og ríkið gerðu á grundvelli kirkjueigna og ég veit að hv. þingmaður hefur kynnt sér það ágætlega. Með samkomulaginu frá 1907 fær sem sagt ríkið umsjón með jarðeignum kirkjunnar sem átti þá um 25% alls lands og síðan er það 1997 sem ríkið fær jarðirnar til eignar og þjóðkirkjan afhendir eignir sínar til ríkisins gegn endurgjaldinu sem er verið að greiða enn þann dag í dag. Menn geta svo deilt um það hvort búið sé að greiða það að fullu eða ekki og ég veit að hv. þingmaður hefur ákveðnar skoðanir hvað það varðar. En ég tel, af því að hv. þingmaður spurði sérstaklega um lengd samningsins, að það sé eitthvað sem framkvæmdarvaldið hafi séð um og hljóti því að hafa haft til hliðsjónar þau lagaákvæði sem ber að fylgja í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Já, ég hef vissulega skoðun á kirkjujarðasamkomulaginu sem felur í sér ákveðna tilfærslu á jörðum frá kirkjunni til ríkisins. Það var um langan tíma reynt að komast að því hvaða jarðir þetta væru og hvert verðmætamat þeirra jarða væri. Árið 1992 var gefin út skýrsla um eignir kirkjunnar fram til ársins 1984 þar sem tekið var saman fasteignamat og ýmislegt varðandi það hversu mikils virði þær kirkjujarðir voru sem eftir voru og er ekki sannanlega búið að selja á einn veg eða annan til handa prestlaunasjóði og ýmsu slíku. Upphæðin þar hljómaði upp á milljarða á þeim tíma, á verðgildi þess árs, sem er uppfært um 3 milljarðar eða eitthvað svoleiðis, ég man það ekki alveg. Skoðun mín á því, bara út frá þeim gögnum sem við höfum aðgang að, er að við séum augljóslega búin að greiða upp kirkjujarðasamkomulagið. Ég byggi skoðun mína á þeim gögnum og það eru ekki til gögn sem vefengja þau. Ég var bara að bera saman upphæðir um það sem við höfum greitt í kirkjujarðasamkomulagið og þá upphæð sem er að finna í skýrslunni sem kom út árið 1992. Þetta eru bestu gögnin sem við höfum. Þegar allt kemur til alls er það samt óvefengjanlegt að það er endanlegt virði á þessum jörðum. Þegar maður spyr framkvæmdarvaldið hver áhvílandi skuld sé á jörðum, sem voru yfirfærðar frá kirkjunni til ríkisins á þessum árum og við samkomulagið 1997 sem við erum að greiða upp, þá koma engin svör. Þau yfirvöld vita það ekki. Þau eiga samt að skrá það samkvæmt lögum um opinber fjármál [[Forseti hringir.]]en svara ekki þegar fjárlaganefnd spyr. Þess vegna hef ég áhyggjur af eftirliti með framkvæmd fjárlaga varðandi það fé [[Forseti hringir.]]sem er að fara til kirkjunnar. Þess vegna hef ég áhyggjur af stjórnarskrárákvæðinu hvað það varðar [[Forseti hringir.]]að við séum í rauninni að brjóta dálítið upp á stjórnarskrána. Þó að við spyrjum og reynum að fylgja eftir þeim fjárheimildum [[Forseti hringir.]]og sinna eftirlitsskyldu okkar þá fáum við ekki svör.
Þrátt fyrir stóráhugaverðar umræður verður forseti að minna hv. þingmenn á að gæta að tímamörkum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Við verðum að átta okkur á því að kirkjujarðasamkomulagið hefur ekkert með stöðu þjóðkirkjunnar í stjórnarskránni að gera. Þetta er lögvarður samningur, eins og ég nefndi áðan, og þetta samkomulag stendur óhaggað og er staðfest í þeim viðbótarsamningi sem var samþykktur í september á síðastliðnu ári milli ríkis og kirkju og nú er verið að breyta lögum sem er nauðsynlegt til að hann öðlist fullt gildi. Ég þekki það, og hv. þingmaður hefur líka komið inn á þetta í fjárlaganefnd, að samkvæmt þessari skrá sem tekin var saman og sé miðað við verðgildið þá sé búið að greiða þetta að fullu. Ég held að þetta sé bara engan veginn eðlilegur samanburður, hv. þingmaður. Ég þekki ekki verklagið í ráðuneytinu hvað það varðar og þar sem hv. þingmaður hefur spurst fyrir um hvað þetta varðar, en kjarni málsins er að þarna voru lagðar til eignir kirkjunnar sem í raun og veru eru það verðmætar að erfitt er að slá einhverja tölu á það. Ef við nefnum sem dæmi, hvert er verðgildi Þingvalla? Hvert er verðgildi t.d. nánast alls lands í Garðabæ sem öll byggðin stendur á? Þetta var allt í eigu kirkjunnar og gríðarleg verðmæti til að mynda á Akranesi og í Borgarnesi og á fleiri stöðum. Þetta eru eðlilegar spurningar hjá hv. þingmanni en ég held að við þeim liggi líka eðlileg svör. Við megum heldur ekki gleyma því, svo ég komi því að í lokin, að þjóðkirkjan veitir gríðarlega mikla þjónustu um allt land sem þjóðin nýtur góðs af og hefur sérstaklega sýnt sig að er öflug núna þegar við höfum átt við þennan veirufaraldur. Sú mikla og góða þjónusta sem þjóðkirkjan hefur veitt landsmönnum heima í stofu er ómetanleg.
Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir allar 15 mínúturnar. Kannski þarf ég ekki að nota þær allar, sjáum til. Það er áhugavert að halda aðeins áfram með þessa umræðu sem byrjaði í andsvörum við hv. þm. Birgi Þórarinsson áðan. Það var settur verðmiði á Þingvelli í þessari skýrslu. Það var búið að selja þessar jarðir í Garðabæ. Það var búið að setja verðmiða á þær, þær voru löglega seldar og þar af leiðandi eru flestar þeirra ekki hluti af þessari skýrslu. Þannig er það nú bara. Þegar jörð er seld er hún með einhvern verðmiða. En þegar við spyrjum hver verðmiðinn var þá fáum við engin svör. Við vitum það öll og ég get ekki séð að neinn andmæli því í rauninni að þegar allt kemur til alls - kannski er upphæðin svo há að við höfum aldrei náð að greiða niður höfuðstólinn. En gögnin benda ekki til þess. Það er bara þannig miðað við þau gögn sem við höfum. Við fórum rosalega vel yfir þau og reyndum að fá betri gögn og fleiri o.s.frv., en sú skýrsla sem kom út 1992 var búin að því öllu og er besta gagnið sem við höfum í höndunum. Við höfum í rauninni þurft að endurvinna það en komumst að sömu niðurstöðu. Við getum reynt að gera það aftur og betur en alla vega miðað við þá skoðun sem ég gerði á þessari skýrslu þá var hún mjög vel unnin. Hún var með endanlegu verði. Ef viðbótarsamkomulagið er til að greiða upp þá eignatilfærslu sem varð er það líka með endanlegri upphæð. Við hljótum að geta spurt: Hver er sú endanlega upphæð? Það á einfaldlega að gera grein fyrir henni í lánamálum ríkisins, skuldastöðunni. Hverjar eru útistandandi skuldir ríkisins? Sú upphæð á að koma fram samkvæmt lögum um opinber fjármál. Hún hefur ekki enn þá gert það. En kirkjan hefur meira að segja spurt um nákvæmlega þessar upplýsingar, beðið um að fá að vita hver sé útistandandi skuld. Það er ekki bara ég sem kalla eftir þessu. Ég skil ekki af hverju ekki er hægt að svara þessu. Það er mjög undarlegt. Með þessu máli er verið að auka sjálfstæði kirkjunnar. Það er verið að einfalda ýmislegt regluverk o.s.frv., en það sem er látið ósagt er: Hvert er markmiðið þegar allt kemur til alls? Er markmiðið bara að einfalda regluverkið? Eða er markmiðið í alvörunni að taka skref í áttina að því að aðskilja ríki og kirkju hvað þennan fjárhagslega streng varðar? Það þarf þá einfaldlega að segja það. Þetta er skref í áttina að því. Annars getum við ekki tekið sérstaklega góða afstöðu varðandi það hvert sé lokamarkmið þessara hreyfinga og samninga sem er verið að gera. Er þetta samningur í áttina að því að aðskilja ríki og kirkju? Ég sé ekki að svo sé af því það er áfram inni í þessu endalaus upphæð hvað varðar afgreiðslu kirkjujarðasamkomulagsins. Það er viljandi sveigt fram hjá takmörkunum á samningstíma í lögum um opinber fjármál. Hér eru sett 15 ár. Það er undanþága í lögum um opinber fjármál að það megi vera lengra samningstímabil en það verður þá að lúta ákveðnum skilyrðum, það verður að útskýra af hverju ekki þarf að uppfylla þau skilyrði og það var ekki gert. Það var bara sagt: 15 ár. Okkur er greinilega alveg sama um af hverju við þurfum 15 ár en ekki fimm. Það er mjög undarlegt og undarlegt að framkvæmdarvaldið svari ekki þeim spurningum þegar löggjafinn spyr. Framkvæmdarvaldið á að svara spurningum um svona samninga og lagasetningu. Annað er mjög alvarlegt. Þá erum við að samþykkja fjárheimildir til handa þjóðkirkjunni og við höfum ekki hugmynd um hvað í rauninni er verið að greiða fyrir. Þess vegna hef ég áhyggjur af stjórnarskrárákvæðinu hvað varðar fjárheimildir og eftirlit með framkvæmd fjárlaga og notkun á fjárheimildum, hvaða markmiðum á að ná, hvaða stefnu og hvaða árangri á að ná með útdeilingu fjárheimilda hjá þinginu. Það er ekkert slíkt í þessum samningi, ekki neitt, nema bara að styðja og vernda þjóðkirkjuna fyrir 4 milljarða, gjörið svo vel, þið megið gera hvað sem þið viljið við þetta, við þurfum ekki að vita neitt um það. Við setjum engin markmið, engin skilyrði eða neitt. En samt erum við ekki að brjóta stjórnarskrárákvæði sem segir að við eigum einmitt að spyrja: Af hverju er verið að nota þennan pening svona en ekki hinsegin? Hvaða markmið er með útdeilingu peningana í þessi verkefni en ekki hin? Það er ekkert svoleiðis. Þess vegna hef ég áhyggjur af stjórnarskrárákvæðunum hvað þetta aukna sjálfstæði varðar. Þegar allt kemur til alls er staðan í raun óbreytt frá því sem hún er núna því að þó að við spyrjum núna þá fáum við engin svör. Við höfum þannig það æðislega fyrirkomulag, að því mér finnst alla vega, að við náum einfaldlega ekki að uppfylla eftirlitshlutverk okkar með framkvæmd fjárlaga þegar kemur að þjóðkirkjunni. Við fáum ekki svör frá framkvæmdarvaldinu, hvað þá frá kirkjunni ef út í það er farið. Ég hef haldið þó nokkrar ræður um þetta mál og það verður í rauninni alltaf skýrara og skýrara fyrir mér að þrátt fyrir öll þau skilyrði sem við setjum, t.d. um opinber fjármál, um stjórnarskrárákvæði og allt það sem við viljum gera rétt, þá er það svo að þegar kemur að þessu apparati sem þjóðkirkjan er eru rosalega margir tilbúnir til að líta bara undan og segja: Já, við þurfum ekki að fara alveg eftir þessum lögum hvað þennan aðila varðar. Hann á sérstakan stað í hjarta okkar, eins og það séu rök fyrir því að gera hlutina öðruvísi en fyrir alla hina sem eiga vissulega líka sérstakan stað í hjörtum annarra, ef við tökum lífsskoðunarfélög eða annað. Jú, Ísland hefur verið kristið í rúm 1000 ár eða svo og áður en það var kristið var það eitthvað annað, þá voru guðir sem voru tilbeðnir og voru þannig guðir vors lands. Og þar á undan var landinu slétt sama, lífverurnar sem voru þá á landinu, hvort þær tilbæðu einhverja guði eða ekki. Ég hef svo sem enga löngun til að fara út í þau rök, hefðarrök, að af því að kristni hefur verið svo lengi í landinu þá verðum við að hafa þjóðkirkju um aldur og eilífð. Ef við skoðum aðeins tilgang trúarbragða, þá skiljum við alveg pólitíkina í þeim, tilgang þeirra sem pólitískt afl á árum áður og sem hefðarafl dagsins í dag án þess þó að kennisetningar þeirra skipti í rauninni nokkru máli umfram hefðbundnar siðferðisreglur manna á milli. Mér finnst mjög nauðsynlegt að það komi skýrt fram sem fyrst hvað ríkisstjórnin og í rauninni þingið ætlar sér með þetta undarlega fjárhagslega samband á milli ríkis og kirkju. Þetta er undarlegt samband af því að það brýtur allar eðlilegar reglur hvað varðar atriði í stjórnarskránni um trúfrelsi og þess háttar. Ef kirkjumál væru innan EES-hlutans þá væri tvímælalaust litið svo á að hér væri ríkisstuðningur við ákveðið trúfélag umfram hin. Við myndum einfaldlega fá að heyra: Þetta má ekki, þetta er ekki nógu gott. Það væri alveg hægt að hafa sérstakt þjóðkirkjuákvæði í stjórnarskrá án þess að brjóta t.d. ríkisstuðningsreglur með því að halda uppi biskupsstofu í menningarlegum tilgangi, ekki endilega trúarlegum, eins og um safn væri að ræða. En við stöndum frammi fyrir því að aftur og aftur eru gerðir stórkostlega undarlegir samningar sem fara gegn því valdi sem á að liggja hjá Alþingi með fjárveitingum, með eftirliti, með löggjöf. Einhverra hluta vegna sleppir fólk því að gera athugasemdir við þau brot, eins og ég vil kalla það beinlínis, alla vega miðað við óendanleika í upphæðum og gildistíma samninga. Ég geri rosalega einfalda kröfu til þessa máls og málaflokksins: Að svarað sé skýrt þegar spurt er hvert markmiðið er. Er markmiðið að rjúfa tengsl ríkis og kirkju eða ekki? Ef ekki, hvernig endar þetta fyrirkomulag? Ég er búinn að spyrja að þessu mörgum sinnum í einstökum atriðum en einhverra hluta vegna þá svarar fólk ekki. Ráðuneytið svarar ekki eða víkur sér undan að svara og svo er fundurinn búinn og allir fara og maður verður bara að bíða þar til þau koma næst. Mjög algeng leið til þess að sleppa því að svara óþægilegum spurningum er bara að bíða þangað til tíminn er búinn. Það gerist rosalega oft hjá umsagnaraðilum sem koma fyrir nefnd, þegar ráðuneytið kemur fyrir nefnd. Þegar maður spyr óþægilegra spurninga er spurningum alltaf safnað saman frá öllum nefndarmönnum og svo er umsagnaraðilum eða ráðuneytum gefið tækifæri til að svara og þau svara u.þ.b. öllum spurningum en sleppa óþægilegu atriðunum. Svo er tíminn bara búinn og ráðuneytið verður að fara og maður fær ekki svar við spurningunni. Þetta er aðferð sem er endurtekið beitt í þessu máli. Maður spyr einfaldra spurninga, það hefur verið gert í skriflegri fyrirspurn, spurt á nefndarfundum og var spurt í skriflegri spurningu frá fjárlaganefnd, öll fjárlaganefnd sendir í raun þessa spurningu, en svarið kemur einfaldlega ekki. Það eru ákvæði sem varða ráðherraábyrgð þegar ráðherra á að svara beinum spurningum Alþingis. Þar er þetta mál fast. Það eru gerðar smávegis stjórnsýslulegar tilfærslur á því hver borgar launin sem skiptir engu máli þegar allt kemur til alls, engu, því þetta eru bara tilfærslur innan sama kerfis, hin hliðin á sama peningi. Þar er þetta mál fast. Ráðherra kemur hérna upp og segist vera að auka sjálfstæði kirkjunnar. Já, allt í lagi, kirkjan sjálf innan þessa apparats sem samband ríkis og kirkju er fær vissulega aðeins meira um málin að segja, sem er gott og blessað, en innan kerfisins sem er samband ríkis og kirkju eru hlutirnir algjörlega óbreyttir. Við erum enn þá að borga risavaxna upphæð fyrir eitthvað sem við höfum ekki hugmynd um hvað er. Í alvörunni, við vitum það ekki. Það er jú hægt að telja til laun presta og summa þetta upp á þann hátt, en spurningin sem fylgir er alltaf: Af hverju? Og þá kemur ekkert svar. Enn og aftur: Ég hlakka til að sjá umfjöllun nefndarinnar um þetta mál og kalla eftir því að nefndin spyrji sömu spurninga, nákvæmlega þessara sömu spurninga: Hvar er eftirlit samkvæmt stjórnarskrá með framkvæmd fjárlaga í þessum málum? Hvar endar þetta mál? Endar þetta í aðskilnaði ríkis og kirkju eða ekki?
Virðulegur forseti. Við ræðum enn eitt frumvarpið um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, þeirrar ágætu stofnunar, og felur þetta frumvarp í sér að einfalda mikið ýmsa lagabálka sem varða hana. Allt er þetta í samhengi við hið svokallaða kirkjujarðasamkomulag. Nú hef ég, eins og tveir hv. þingmenn á undan mér, haldið fleiri en eina og fleiri en tvær, vel hugsanlega þrjár, ræður um þetta efni. Ég ætla að reyna að þreyta ekki alla áhorfendur með því að endurtaka allt sem ég hef sagt, enda myndi það sennilega taka meira en korterið sem ég hef. Hins vegar verð ég að segja að ég er ekki frá því að ég styðji þetta frumvarp. Ég er bara ekki mjög hrifinn af því hvers vegna það er komið hingað inn, þ.e. forsendunum sem liggja að baki því að það er lagt fram, forsendunum á bak við allt þetta starf sem er í gangi í sambandi við það að halda ekki bara kirkjujarðasamkomulaginu lifandi heldur styrkja það enn þá meira í framtíðinni. Það finnst mér forkastanlegt, virðulegi forseti, mér finnst það óheiðarlegt. Við höfum átt umræður margoft í sambandi við það að verðið fyrir þessar jarðir er óendanlegt. Hv. þingmenn hafa aðeins karpað um það. Við munum eflaust karpa meira um það í framtíðinni og það hvers virði Þingvellir eru og hvers virði landið undir byggingum í Garðabæ er og þess háttar. Hvers virði var það 1907? Ég veit það ekki. Það sem ég veit er að það var ekki meira en fjöldi atóma í alheiminum í krónum talið, sú tala er lægri en verðið sem íslenska ríkið hyggst greiða, vegna þess að sú tala er óendanleg eins og hefur verið farið yfir margoft. Ég er strax byrjaður að endurtaka mig og ætla að reyna að koma mér að efni frumvarpsins. Það felur í sér að fella brott ansi margt úr lögum, sem ég er almennt hrifinn af ef það er ekki með því betra. Ég á það sameiginlegt með mörgum Sjálfstæðismönnum, alla vega eins og þeir tala, að ég er oft hrifnari af því að taka eitthvað úr lögum heldur en að setja eitthvað í lög. Hér er ýmislegt fellt brott, ég ætla svo sem ekki að telja það allt upp en það er t.d. jöfnunarsjóður og héraðssjóðir og ýmislegt fleira. En það sem vakti sérstaklega athygli mína er 2. gr. frumvarpsins. Þar er II. kafli laga um Kristnisjóð, 18.–23. gr., felldur brott. Það er svo sem ekkert rosalega áhugavert, í þeim kafla segir að stofna skuli sjóð er kallist Kristnisjóður, fjallað um framlög og að launa aðstoðarþjónustu presta, guðfræðinga og o.s.frv. Ágætisbörn síns tíma en eiga auðvitað hvergi heima í lagabókstaf í nútímasamfélagi að mínu mati. En það sem er áhugavert við þetta allt saman er ekki í sjálfu sér hvað er fellt brott heldur hvað stendur eftir. Það er nefnilega þannig að lög um Kristnisjóð, innihalda, eða innihéldu, 23 greinar. Hér er lagt til að 18.–23. gr. verði felldar brott. Gott og vel, ljómandi gott. Þar áður höfðu 1.–4. gr. verið felldar brott og 6.–17. gr. Eftir stendur því aðeins ein grein. Það er hin alræmda og hin vonda 5. gr. laga um Kristnisjóð sem við höfum rökrætt hér áður og reyndar hefur sá sem stendur lagt fram frumvarp um að fella þá grein brott. Það er sú grein sem gerir sveitarfélögunum skylt að leggja til ókeypis lóðir undir kirkjur og undanskilja þær gatnagerðargjaldi. Það vekur furðu mína að ráðuneytið eða ráðherra hafi farið í þessa vinnu, skoðað þessi lög og hugsað með sér: Best að taka út allt þetta en við skulum halda inni þessu forneskjulega ákvæði, sem er að mínu viti ómálefnalegt og óskiljanlegt með öllu. Það eru til einhverjar sögulegar skýringar á því hvers vegna þetta var góð hugmynd á frumstæðari og fátækari og verri tímum en það er engin ástæða til að hafa ákvæðið í löggjöf í dag. Ég geri því fastlega ráð fyrir því að í alla vega einu minnihlutaáliti hv. allsherjar- og menntamálanefndar verði tillaga um að fella lögin brott í heild sinni, eins og okkur Pírötum er svo annt um að gera og sumum Sjálfstæðismönnum, alla vega af og til. Það er ekki hægt að ræða þessi mál án þess að tala um samband ríkis og kirkju. Þetta mál varðar samband ríkis og kirkju. Það eru margir vinklar á því og einn af þeim er kirkjujarðasamkomulagið. Vel á minnst, það er í sjálfu sér rétt sem hv. þm. Birgir Þórarinsson og fleiri myndu segja að kirkjujarðasamkomulagið stendur í sjálfu sér ekki og fellur með 62. gr. stjórnarskrárinnar um þjóðkirkjuna, eins og hún er kölluð þar. Það er bara samningur sem ríkið gerir við einhverja stofnun. Allt í lagi, segjum að svo sé rétt, en það breytir því ekki að sá samningur var augljóslega gerður til þess að svipta komandi kynslóðir möguleikanum á því að aðskilja ríki og kirkju með fullum hætti, með því að afnema hina sérstöku stjórnarskrárlegu vernd og þar með hina sérstöku lagalegu fjárhagslegu vernd. Þetta er óheiðarleikinn sem ég nefndi fyrr í ræðu minni, virðulegi forseti. Yfirvöld láta eins og þau séu að gera eitthvað sem er allt í góðu vegna þess að það stenst samningsrétt og það stenst löggjöfina í einhverjum tilgangi sem er ekki sagður upphátt. Það er augljóst að þetta var tilgangurinn og það er augljóst að stuðningurinn við hið hábölvaða kirkjujarðasamkomulag kemur úr þeirri átt. Fólk vill einfaldlega halda þessu sambandi til streitu, jafnvel þó að stjórnarskránni sé breytt, jafnvel þó að löggjöfin sé einfölduð. Nú vonar sá sem hér stendur að einhver hafi alla vega móðgast yfir þessu vegna þess að annars er hætta á því að þetta hafi ekki verið skilið rétt. Ég hef áður nefnt í ræðu að mér finnst ekki við hæfi í nútímasamfélagi að við séum með ríkiskirkju eða þjóðkirkju eða þjóðtrú eða skilgreindar trúarkennisetningar sem einkenna það þjóðríki eitthvað meira en annað. Af nákvæmlega sömu ástæðu, engri annarri, finnst mér ekki við hæfi að þingmenn sem eiga að búa til löggjöf fyrir alla borgara landsins án tillits til trúarskoðana þeirra séu að karpa um einstaka guðfræðileg atriði eða kennisetningar tiltekinna trúarsafnaða. Vandinn er að í stjórnarskrá lýðveldisins, sem við hér störfum samkvæmt, er ákvæði um að ákveðið trúfélag sem stendur fyrir tilteknar kennisetningar skuli njóta sérstakrar verndar. Ef ég er þingmaður og ég er á móti þessu ákvæði, hvaða vald hef ég til að breyta því? Jú, ég verð að tala um kennisetningarnar sjálfur. Ég verð að fara út í guðfræðileg atriði og reyna að sannfæra bæði kjósendur og aðra þingmenn um að þetta sé röng trú, að trúarbrögðin og kennisetningarnar sem eru verndaðar sérstaklega í stjórnarskránni séu rangar, efnislega rangar og hugsanlega siðferðilega rangar, eins og t.d. fordómar sem birtast gagnvart konum í Nýja testamentinu, ekki Gamla testamentinu heldur Nýja testamentinu. Það er ekki mér að kenna að þetta standi þarna og það er ekki hægt að skamma mig fyrir að benda á það þótt reyndar sé rík hefð fyrir slíku innan margra trúarsafnaða eins og við þekkjum, því miður. Ég vil helst ekki gera það en velti fyrir mér hvort það sé eina leiðin. Ef hér er sagt að við eigum ekki að hafa þjóðkirkju eða þjóðtrú eða trúar- eða lífsskoðanaafstöðu á þeim einföldu forsendum að þetta sé löggjafarsamkunda allrar borgaranna þá kemur talið um það að meiri hluti Íslendinga telji sig kristinn, telji sig til tilheyra þeim trúarbrögðum, sem er eflaust satt, gefum okkur það alla vega. Hvaða ráð hefur maður þá? Jú, að sannfæra meiri hlutann um að hann hafi rangt fyrir sér og gera hann að minni hluta. Er það rétta leiðin að þingmenn standi hér í þingsal og taki fyrir djúpstæða trú fólks efnislega, fari út í hana, sýni fram á að hún standist ekki alveg, standist ekki alveg staðreyndir, standist ekki alveg sögulega skoðun og standist bara ekki einu sinni að hugsa um það? Mig langar ekkert þangað á þessum vettvangi hér. Ég vil ólmur gera það í útvarpsviðtali eða skrifum en ekki hér, virðulegi forseti, vegna þess að það er ekki við hæfi. Sú umræða á ekki heima hérna. Það sem á heima hérna er löggjöf fyrir alla borgarana jafnt, án tillits til t.d. trúarsannfæringar, kyns, kynferðis, án tillits til flestallra þátta. Þá vil ég að lokum frábiðja mér það að umræðan um að aðskilja ríki og kirkju og gera yfirvöld í nútímasamfélagi veraldleg og láta í friði allar skilgreiningar um trúarsannfæringar þjóðríkis sé einhvern veginn árás á kristni eða kristna menn. Það er í skásta falli ómeðvitaður útúrsnúningur. Ég skal gera þeim þann greiða að telja hann ómeðvitaðan, ég held reyndar að í sumum tilfellum sé hann meðvitaður en við skulum bara reyna að ætla fólki það besta, leyfa fólki að njóta vafans og allt það. En þegar kemur að trúarbragðaumræðu almennt vill fólk að sá sem er ósammála sé það af illum hug, það vill það. Það vill vera móðgað og það vill vera sárt. Það vill taka hlutina nærri sér til þess að geta síðan snúið sér við og bent á þann sem dirfðist að gagnrýna trúarkennisetningarnar, rétttrúnaðinn, og sagt: Nei, þessi sannleikur er þér að kenna. Það er þér að kenna persónulega að þú trúir því sem þú trúir eða trúir ekki því sem þú trúir ekki. Þetta, virðulegi forseti, er ekkert minna en hornsteinn abrahamískra trúarbragða í gegnum tíðina, að það sé syndugt að trúa ekki, að það sé dyggð að trúa. Ef hv. þm. Jón Þór Ólafsson segði algjöra þvælu við mig og ég sæi að það væri algjör þvæla - það hefur aldrei gerst svo ég viti til en gefum okkur [[Gripið fram í.]]að sá hugsanlegi raunveruleiki blasti við - myndi ég segja: Hv. þingmaður, ég bara trúi þér ekki alveg. Er það mér að kenna að staðreyndir blasa við mér eins og þær gera? Nei, virðulegi forseti. Það er ekki dyggð að trúa og það eru ekki synd að efast, þvert á kennisetningar evangelískrar lúterskrar trúar. En núna er ég að sleppa mér í efnisatriðum þeirrar ágætu stofnunar. Mér finnst rangt að fara of langt þangað og byggi málflutning minn á þeirri sannfæringu og lýk því máli mínu hér en býst fastlega við að umræðan haldi áfram þar til íslenska ríkið, íslensk stjórnarskrá, löggjafarsamkundan og allt sem tilheyrir yfirstjórn íslenska ríkisins verður veraldlegt með öllu. [[Gripið fram í: Amen.]]
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tveimur frumvörpum, annars vegar fyrir frumvarpi á þskj. 1221, mál nr. 713. Þar er um að ræða frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði sjávarútvegs, fiskeldis og lax- og silungsveiði vegna einföldunar regluverks og stjórnsýslu. Hins vegar mæli ég fyrir frumvarpi á þskj. 1222, mál nr. 714. Þar er um að ræða frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði landbúnaðar og matvæla vegna einföldunar regluverks og stjórnsýslu. Frumvörpin eru bæði samin í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að átak verði gert í einföldun regluverks í þágu atvinnulífs og almennings og lögð áhersla á skilvirka og réttláta stjórnsýslu. Í samræmi við þær áherslur hefur í ráðuneyti mínu verið útbúin þriggja ára aðgerðaáætlun sem lýtur að einföldun regluverks. Framgangur aðgerðaáætlunarinnar er forgangsverkefni í ráðuneytinu og hefur verið unnið ötullega að verkefninu í vetur. Í samræmi við fyrsta áfanga aðgerðaáætlunar hef ég fellt brott 1.242 reglugerðir og tvo lagabálka auk þess að einfalda regluverk sem gildir um matvælakeðjuna. Þau frumvörp sem mælt er fyrir í dag eru liður í öðrum áfanga fyrrgreindar aðgerðaáætlunar. Frumvörpin eru afrakstur víðtæks samráðs sem haft var við helstu hagsmunaaðila og stofnanir ráðuneytisins, svo sem Matvælastofnun, Fiskistofu, Hafrannsóknastofnun, Bændasamtök Íslands og undirsamtök þeirra, Samtök atvinnulífsins, samtök fyrirtækja í sjávarútvegi, Samtök iðnaðarins, Samtök verslunar og þjónustu og fleiri. Með frumvörpunum eru lagðar til fjölmargar og mikilvægar breytingar á núgildandi lögum á sviði matvæla, landbúnaðar, sjávarútvegs, fiskeldis og lax- og silungsveiði. Breytingarnar eiga það sammerkt að stuðla að einföldun regluverks og stjórnsýslu. Fyrst mun ég víkja að þeim breytingum sem lagðar eru til með frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði sjávarútvegs, fiskeldis, lax- og silungsveiði. Lagt er til að felldir verði brott 22 lagabálkar í heild sinni. Um er að ræða lög sem eru úrelt eða hafa ekki neitt efnislegt gildi lengur. Sem dæmi má nefna að lagt er til að fella brott lög um ostrurækt, en um ostrurækt fer samkvæmt lögum um skeldýrarækt, lögum um matvæli auk ákvæða í lögum um náttúruvernd. Það er því ekki þörf á sérstökum lögum um ostrurækt. Einnig er lagt til að fella brott lög um að miða sektir fyrir landhelgisbrot við gullkrónur en slíkum viðmiðunum hefur ekki verið beitt frá árinu 1977. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til breytingar á lögum til að einfalda stjórnsýslu. Lagt er til að felld verði brott leyfisskylda fyrir veiðar með dragnót en Fiskistofa hefur gefið slík leyfi út. Jafnframt er í frumvarpinu lagt til að fella brott heimild í lögum fyrir ráðherra til að veita krókaaflamarksbátum leyfi til að stunda veiðar á botndýrum með þeim veiðarfærum sem til þarf, svo sem plógum og gildrum, svo og til hrognkelsaveiða í net. Þess í stað er lagt til að fjallað verði um veiðarnar í reglugerð án þess að sérstök leyfisveiting komi til hverju sinni. Með þessu móti má fækka þeim leyfum sem gefin er út af Fiskistofu en útgáfa þessara leyfa hefur verið í höndum hennar. Einnig er í frumvarpinu lagt til að leggja niður úrskurðarnefnd um ólögmætan sjávarafla. Lagt er til að þess í stað verði heimilt að kæra ákvarðanir Fiskistofu samkvæmt lögunum til ráðuneytisins. Úrskurðarnefnd þessi hefur haft fremur fá mál með höndum, einkum eftir að svonefndar bakreikningsrannsóknir Fiskistofu lögðust af. Árlegur kostnaður af störfum nefndarinnar hefur einnig verið takmarkaður eða 2–3 milljónir á ári undanfarin ár. Meginástæða þess að lagt er til að nefndin verði lögð niður er hversu fá mál berast henni. Þykir eðlilegt að verkefni hennar verði færð til ráðuneytisins. Þá er lagt til að einfalda umsýslu skyndilokana með þeim hætti að Fiskistofa öðlist þá valdheimild sem Hafrannsóknastofnun hefur haft fram til þessa til að banna tilteknar veiðar tímabundið með skyndilokunum. Nánast allar skyndilokanir byggjast á stærðarmælingu eftirlitsmanna Fiskistofu og felst því hagræði í því að skyndilokanir séu í höndum þeirrar sömu stofnanirnar. Rétt er að taka fram að það verður áfram í höndum Hafrannsóknastofnunar að gera tillögu til ráðherra um viðmiðunarmörk við veiðar á smáfiski. Í frumvarpinu er einnig lagt til að fella brott skyldu Fiskistofu til að leggja til sérstakar afladagbækur. Ástæða þess er sú að nú er verið að ljúka rafvæðingu afladagbóka og óþarft er að Fiskistofa útvegi skipum afladagbækur. Þá er verið að þróa smáforrit fyrir skil á aflaupplýsingum sem stjórnendur fiskiskipa getað nálgast án mikilla vandkvæða. Með þessu er gert ráð fyrir að öll aflaskráning og skil verði rafræn. Þar með verður notkun pappírsbóka hætt og þar af leiðandi þarf Fiskistofa ekki lengur að standa fyrir prentun þeirra. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til smávægilegar einföldunartillögur á lögum um fiskeldi og þar er helst að nefna tillögu um að draga úr skýrsluskilum hjá fiskeldisfyrirtækjum sem framleiða minna en 20 tonna á ári. Að áliti Matvælastofnunar er ekki talin þörf á jafn ítarlegum og jafn tíðum skilum hjá þessum aðilum og hjá stærri aðilum í fiskeldi sem framleiða margfalt það magn. Að endingu er lagt til í frumvarpinu að stjórnsýslumeðferð veiðitækja sem notuð hafa verið erlendis verði einfölduð. Í núgildandi lögum er mælt fyrir um skylt sé að sótthreinsa veiðitæki sem notuð hafa verið erlendis áður en þau koma inn í landið. Flest veiðitæki koma til landsins um Leifsstöð en einnig við aðrar flughafnir og innflutningshafnir. Matvælastofnun hefur sinnt eftirliti með þessari framkvæmd og gefið leiðbeiningar. Auk þessa hafa starfsmenn Matvælastofnunar sótthreinsað nokkra tugi veiðitæki á hverju ári. Í frumvarpinu er lagt til að skylt verði að sótthreinsa veiðibúnað í síðasta lagi áður en hann er notaður til veiða í íslensku veiðivatni. Þá er lagt til að Matvælastofnun geti falið umráðamönnum veiðistaða framkvæmd aðgerða í samræmi við reglur sem stofnunin setur. Með þessu verklagi er leitast við að einfalda framkvæmd þessarar sótthreinsunar um leið og aukin ábyrgð er færð í hendur veiðimannanna sjálfra og umráðamanna veiðistaða sem eiga hagsmuna að gæta af vörnum gegn fisksjúkdómum. Því næst verður vikið að þeim breytingum sem lagðar eru til með frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði matvæla og landbúnaðar. Fyrst má nefna að með frumvarpinu er lagt til að felldir verði brott 12 lagabálkar í heild sinni. Að stærstum hluta er hér um að ræða lög sem eru úrelt eða hafa þjónað tilgangi sínum og rétt þykir að fella brott. Æskilegt þykir að lög sem ekki eru til neinna þarfa verði felld brott úr lagasafninu enda er það til þess fallið að efla réttarvissu. Á meðal hinna 12 lagabálka sem lagt er til að felldir verði brott eru lög um flokkun og mat á gærum og ull, nr. 57/1990. Ekki þykir ástæða til þess að hafa í gildi sérlög um málefnið. Svonefnd kærumatsnefnd sem skal starfa samkvæmt lögunum hefur ekki starfað um árabil. Að sama skapi er ekki þörf á sérstakri ullarmatsnefnd sem er ætlað að úrskurða um ágreining um ullarmat. Áhersla er lögð á að það sé í höndum framleiðenda að tryggja gæði framleiðslu sinnar án atbeina hins opinbera. Í ljósi athugasemda hagsmunaaðila þess efnis að mikilvægt væri að koma á fót breyttu fyrirkomulagi áður en lögin falla brott var tekin ákvörðun um að seinka brottfalli laganna til 1. nóvember 2021 sem gefur rúman tíma til þess að vinna að breyttri framkvæmd. Í frumvarpinu eins og það var kynnt á samráðsgátt stjórnvalda var lagt til að lög um gæðamat á æðardúni, nr. 52/2005, verði felld brott í heild sinni. Samkvæmt lögunum skal allur æðardúnn metin og veginn af lögskipuðum dúnmatsmönnum eftir fullhreinsun en áður en kemur til dreifingar á innanlandsmarkaði eða til útflutnings skal liggja fyrir gæðamat dúnmatsmanns með vottorði. Ástæða þykir til þess að fela framleiðendum sjálfum að tryggja gæði framleiðslunnar án atbeina hins opinbera. Í opnu samráðsferli frumvarpsins bárust athugasemdir frá hagsmunaaðilum sem settu sig upp á móti hugmyndinni. Í kjölfarið var tekin ákvörðun um að falla frá tillögu um brottfall laga um gæðamat á æðardúni með frumvarpinu. Til viðbótar við þá tillögu að leggja niður ullarmatsnefnd og gærumatsnefnd er lagt til að lagðar verði niður markanefnd, yrkisréttarnefnd og sauðfjársjúkdómanefnd. Allar nefndirnar eiga það sameiginlegt að lítil virkni hefur verið í þeim síðustu ár en aðeins örfá erindi berast þeim. Breytingarnar eru lagðar til í því skyni að einfalda stjórnsýslu og auka skilvirkni. Verkefni sauðfjársjúkdómanefndar og yrkisréttarnefndar verða flutt til Matvælastofnunar. Jafnframt er lagt til með frumvarpinu að afnumin verði milliganga ráðuneytisins í fjölmörgum tilvikum auk staðfestingar ráðherra og eru breytingar gerðar í því skyni að gera stjórnsýslu skilvirkari. Þannig er m.a. lagt til að Matvælastofnun verði falið að sinna ýmsum formbundnum verkefnum sem áður hafa verið unnin ráðuneytinu. Breytingarnar eru gerðar í því skyni að stytta boðleiðir þar sem núverandi milliganga ráðuneytisins þyki til þess fallin að flækja stjórnsýsluna. Lagt er til að starfsleyfi á grundvelli 1. mgr. 9. gr. laga um matvæli verði gefin út án tímabindingar. Með breytingunni þurfa matvælafyrirtækja ekki að sækja um endurnýjun á starfsleyfum sínum vegna óbreytts reksturs með tilheyrandi kostnaði heldur nægir að sækja um starfsleyfi í eitt sinn. Auk þess er lagt til með frumvarpinu að stjórnsýsla við merkingar sauðfjár verði einfölduð. Í því sambandi er lagt til að látið verði af skyldu til að eyrnamarka lömb en til staðar verði heimild í lögum um afréttarmálefni, fjallskil o.fl. til að eyrnamarka lömb. Sú venja er gömul hér á landi að sauðfé sé eyrnamarkað þannig að unnt sé að draga það í sundur til hjarðar eftir mörkum. Með nýjum tegundum merkinga, plötumerkjum, er ekki sama þörf og áður á eyrnamörkum eða brennimarki. Með breytingunum er lagt til að sett verði í vald einstakra bænda að ákveða hvort þeir eyrnamerki fjárstofn sinn. Líkt og áður sagði er lagt til að markanefnd verði lögð af en með breytingunum verða ákvarðanir markavarða endanlegar. Auk þess er lögð til heimild til að fela öðrum aðila, Bændasamtökum Íslands, að hafa umsjón með samræmingu og gerð nýrra markaskráa og upptöku nýrra marka. Lagt er til með frumvarpinu að felld verði brott starfsleyfisskylda matvælafyrirtækja sem starfrækja fiskeldisstöðvar og eru með gilt rekstrarleyfi samkvæmt lögum um fiskeldi vegna frumframleiðslu. Með frumframleiðslu er átt við eldi fiska fram að slátrun. Þar sem framleiðsla matvæla við slátrun og frekari meðferð er starfsleyfisskyld skulu slíkir aðilar þó hafa starfsleyfi til slátrunar og vinnslu. Breytingin felur í sér tillögu að einföldun fyrir matvælafyrirtæki sem starfrækja fiskeldisstöðvar þannig að rekstrarleyfi verði ígildi skráningar hjá Matvælastofnun og íþyngjandi krafa um útgáfu starfsleyfis falli niður vegna þess þáttar starfseminnar sem fellur undir frumframleiðslu. Með frumvarpinu er lagt til að skipunartími verðlagsnefndar búvara verði lengdur úr einu ári í fjögur ár í því skyni að gera störf nefndarinnar markvissari og skilvirkari í stað þess að endurskipa þurfi í nefndina árlega eins og nú er. Að lokum er lagt til að felld verði brott tilkynningarskylda innflytjenda og framleiðanda fóðurs innan EES-svæðisins að undanskildu lyfjablönduðu fóðri, fóðuraukaefnum og forblöndun þeirra. Tilkynningarskyldan helst hvað varðar innflutning og framleiðslu á áburði og sáðvöru, sem og öllu fóðri sem flutt er inn frá ríkjum utan EES-svæðisins. Með breytingunni verður eftirlit með þessum tilteknu fóðurvörum frá ríkjum innan EES-svæðisins einfaldað og jafnframt mun breytingin leiða til einföldunar og minna umfangs á vinnu innflytjenda við innflutning á fóðri þannig að innflytjendum verður ekki gert að skrá fóður hjá Matvælastofnun né tilkynna um allar sendingar sem berast til landsins. Gert er ráð fyrir að áhrifin verði sambærileg hjá innlendum framleiðendum. Með breytingunni færist áherslan frá skjalaeftirliti yfir í markaðseftirlit með fóðri og fóðurfyrirtækjum. Virðulegi forseti. Ég hef rakið hér meginefni beggja frumvarpa og vil að öðru leyti vísa til þeirra greinargerða sem fylgja umræddum frumvörpum en þar eru að sjálfsögðu fjallað mun ítarlegar um efni þeirra. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvörpunum verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Forseti. Þetta eru tvö löng frumvörp sem breyta fjölmörgum lögum. Þar sem þetta er svo víðfeðmt og breytir litlum atriðum, eins og kemur fram í frumvarpinu, þessi grein í þessum lögum orðast svona en ekki hinsegin og er þar af leiðandi svo ógeðslega leiðinleg vinna þá skapast ákveðinn freistnivandi fyrir ráðherra sem leggur slíkt fram. Það er auðvelt að lauma hlutum inn, við skulum bara orða það þannig. Nú er ég ekki að segja að hæstv. ráðherra Kristján Þór Júlíusson sé að reyna að gera það, að sjálfsögðu ekki, ég hef ekki hugmynd um það. Það eina sem ég veit er að freistnivandinn er til staðar. Þess vegna er það hlutverk mitt sem sit í atvinnuveganefnd, sem mun vinna málið áfram, að gera mitt besta til hafa yfirsýn yfir málið, sjá hverju er verið að breyta og í hverju það felst. Er verið að færa vald? Ég er mjög hrifinn af svona lagahreinsun, að hreinsa út lög sem eru orðin tilgangslaus, ég er mjög hrifinn af einföldun regluverks, að það sé skýrara og skilvirkara og árangursríkara, það nái tilgangi sínum. Þannig að ég er mjög hrifinn af megintilgangi svona vinnu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann muni ekki aðstoða mig í þeirri vinnu að sinna þessu vel í atvinnuveganefnd með því að fá frá ráðuneytinu þau vinnuskjöl sem til eru með „track changes“, með leyfi forseta, breytingaskjöl, þannig að við í nefndinni getum á auðveldari hátt glöggvað okkur á því hverju sé verið að breyta. Þegar ég byrja að fara í gegnum þetta og sé, með leyfi forseta: „Getur ráðherra sett almenn og svæðisbundin fyrirmæli í reglugerð,“ þá spyr ég hvaða auknu völd það færir ráðherra. [[Forseti hringir.]]Hér er verið að skipta Fiskistofu út fyrir Hafrannsóknastofnun, eftirlitsaðila fyrir þann sem er rannsóknaraðili. [[Forseti hringir.]]Hvað þýðir þetta? Hvers vegna?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, þetta eru löng frumvörp, dálítið flókið að fá heildaryfirsýn á þetta, en það er ekkert leiðinlegt að vinna þetta. Það er það ekki. Ég er alveg sannfærður um að þegar hv. þingmaður, sem deilir skoðunum með mér í því efni að það er mikilvægt að einfalda regluverkið og hreinsa til í lagasafninu o.s.frv., fer inn í málið og sér hvað er verið að gera þá léttir leiðindunum af honum. Ég er sannfærður um það. Það skal ekki standa á ráðuneytinu að upplýsa og vinna með nefndinni í því vegna þess að þetta er í grunninn bara mjög gott mál og má örugglega gera betur á ýmsum sviðum í þessu. Ég er sannfærður um að það eru meiri líkindi en minni til þess að í yfirferð nefndarinnar komi hún auga á fleiri tækifæri til að taka til í þessu öllu saman. Það er líka held ég mjög mikilvægt í umfjölluninni að nefndin fái upplýsingar um næstu skref sem eru væntanleg í þessu þriggja áfanga verki. Þar er verið að ræða um eftirlitsreglur sem í mörgum tilfellum skarast, ekki bara í þessum málaflokki heldur milli málefnasviða o.s.frv. Ég held að það sé hið besta mál ef við fáum fleiri sjónarhorn inn í vinnslu þeirra mála, fleiri augu til að rýna og höfuð til að hugsa. Þess vegna segi ég það fullum fetum að ráðuneytið þiggur það með þökkum að veita allar upplýsingar um málið og hlakkar til samstarfsins.
Herra forseti. Um margt er þetta hið athyglisverðasta mál og ýmis eldgömul lög sem ekki eiga við lengur eru hreinsuð út. Mig langar hins vegar að spyrja ráðherrann um það sem er ekki í frumvarpinu. Hvers vegna er ekki tekið á þeim mistökum sem Alþingi gerði hér fyrir ekki svo löngu, að hafa sambærilegar reglur um slysasleppingar fyrir landeldi og sjóeldi? Það vill svo til, herra forseti, að ég var staddur suður í Grindavík fyrir nokkrum mánuðum að skoða þar fiskeldi sem nota bene er búið að bíða í eitt og hálft ár eftir að fá leyfi til að stækka sig vegna þess að viðkomandi stofnanir, sem eru þrjár, taka sér óratíma til að afgreiða leyfin. Ég varð vitni að slysasleppingu þar, bleikja ein vildi fara á fund frelsisins, hoppaði fyrir borð og lenti í hrauninu. Þarna eru 7 km í sjó en þessu fyrirtæki er gert að hafa sömu varnir uppi við slysasleppingu eins og sjókvíaeldi. Mér skildist á forstöðumönnum að þetta væri peningalega íþyngjandi. Annað mál sem ég sakna líka og sé ekki hér varðar smærra eldi, eins og maður segir. Frumkvöðull einn norður í landi er búinn að standa í stappi vegna þess að honum er gert að greiða fyrir leyfi til að vera með nokkrar bleikjur í tjörn við bú sitt, greiða leyfi álíka og Arnarlax. Hvers vegna gera menn sér ekki að markmiði að reyna að leysa svona mál, sem er einfalt að gera, og einfalda öllum lífið?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er margt athyglisvert í þessu og gott að losna við gömul lög og reglur út úr lagasafni. Það er hárrétt. Þegar hv. þingmaður spyr út í það sem ekki er í frumvarpinu fagna ég þeirri fyrirspurn hans af þeirri einföldu ástæðu að við fórum fyrst og fremst inn í þau lög sem þarna eru tilgreind og reyndum þar að taka gróft á ýmsum þáttum, úr sér gengnum nefndum o.s.frv. Ég vænti þess að tekið verði á þeim þáttum sem hv. þingmaður nefnir, breytilegum kröfum á milli ólíkra starfsemisþátta eins og landeldi og sjóeldi á fiski, í þeim eftirlitsreglum sem eru þriðji áfangi í þessu verki sem við hófum í fyrrahaust. Við tókum fyrst til í reglugerðarsetningunni og svo fórum við inn í lagasafnið að hreinsa. Eftirlitsreglurnar sjálfar eru núna til skoðunar og ég vænti þess að fá fyrstu drög að þeim í næsta mánuði. Ég get ekki tjáð mig um sérstök mál í hinum fagra dal Svarfaðardal vegna þess að það mál er í kæruferli, en ég hef fullan skilning á þeim sjónarmiðum sem hv. þingmaður ber hér inn varðandi það. Málið er í ákveðnu ferli í viðkomandi stofnun. Ég tek undir þau sjónarmið að það sé óeðlilegt að gera nákvæmlega sömu kröfur varðandi eftirlit ef við erum að bera saman landeldi og sjóeldi. Til upplýsingar fyrir þingmanninn veit ég um eldri umsókn um [[Forseti hringir.]]eldi á fiski á landi en eitt og hálft ár, ég hef séð verri dæmi. Það eru einhverjir tappar í þessu kerfi sem við þurfum að taka á.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég fagna því ef hér kemur fram nýtt frumvarp sem tekur á því sem ég var að tala um. Akkúrat í þeirri stöðu sem við erum í núna, þar sem við erum að fá atvinnuleysi upp á tuga þúsunda manna, hefur mér fundist skorta framtíðarsýn hjá ríkisstjórninni, þ.e. að fara í verkefni sem við vitum að eru brýn, mannfrek og virðisaukandi. Þar kemur landeldið mjög sterkt inn. Þess vegna hefði ég haldið að það væri eitt brýnasta verkefnið núna hjá hæstv. ráðherra og hans fólki. Ef það er svo að fyrirtæki sé búið að bíða lengur en 18 mánuði eftir einfaldri breytingu á rekstri sínum, fyrirtæki sem eins og í því tilfelli sem ég minntist á tvöfaldar framleiðslugetu sína og virðisaukinn verður þá líklega 1 milljarður á ári, ef ég man þetta rétt - við höfum ekki efni á því að draga fyrirtæki sem er í slíkri stöðu á svörum af því að einhverjir tappar séu í kerfinu. Það er ekki viðunandi svar, herra forseti. Þess vegna hlýt ég að hvetja hæstv. ráðherra til að sjá til þess að þegar verði farið með stíflueyði á þetta kerfi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni brýninguna um að gera betur í afgreiðslu leyfa sem bíða, sérstaklega varðandi landeldi. Ég er hins vegar ekki alveg sammála hv. þingmanni með að það skorti sýn á þá þætti að það þurfi að ýta undir verkefni til að reyna að vinna bug á atvinnuleysi. Ég nefni út frá mínum málefnasviðum að við fengum auknar fjárheimildir til að flýta fyrir afgreiðslu fiskeldisleyfa. Á því sviði er þegar hafin ákveðin vinna. Með sama hætti höfum við fengið aukna fjármuni til að ýta undir samninga við garðyrkjubændur og síðan með stofnun Matvælasjóðs sem á að geta ýtt undir störf á þessum vettvangi. Að því leytinu til vil ég meina að við höfum ágætissýn á sviði ríkisstjórnarinnar til þess mikilvægis [[Forseti hringir.]]sem liggur í því að skapa fleiri störf. Ég þakka brýninguna enn og aftur og hlakka til að vinna að því með hv. þingmanni að losa um tappana í kerfinu.
Virðulegi forseti. 19. gr. frumvarpsins á þskj. 1222 er um brottfall ýmissa laga. Þar er að finna sex lög, t.d. lög um gelding húsdýra og lög um breytingu á lausaskuldum bænda, sem eru ekki bara gömul og úr sér gengin heldur tóm lög með engum lagagreinum. Í þeim er ekki neitt. Það er hluti af frumvarpi Pírata um að fella brott 208 tóm lög. Fram að þessu hefur fjármála- og efnahagsráðherra lagt fram frumvarp þar sem hann felldi brott sinn hluta af tómum lögum. Ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra hefur gert slíkt hið sama og núna tekur við sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Þetta er bara yndislegt. Þetta er þriðja ríkisstjórnarmálið í dag þar sem tekið er úr þingmálum Pírata. Það er mjög ánægjulegt fyrir Pírata að ná að koma málum sínum í gegn óbeint í gegnum ríkisstjórnina. Það sem mér finnst áhugavert er af hverju í ósköpunum þessi mál Pírata stoppa alltaf í nefnd ef þau verða svo bara hárreytt inn í ríkisstjórnarmál á næsta þingi.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið og yndislegheitin. Það er orðið dálítið umhugsunarvert ef Píratarnir eru farnir að leggja fram hvert málið á fætur öðru. Það er fagnaðarefni ef við deilum sýn til hluta og erum sammála um ákveðnar áherslur sem verið er að vinna í þinginu. Það gerist mun oftar en er almennt uppi á borðum, held ég. Í þessu máli á sér stað ákveðin lagahreinsun. Hið sama var uppi á sviði reglugerða. Þar afnámum við 1.242 reglugerðir, sumar alveg úr sér gengnar, aðrar að vísu til einföldunar o.s.frv. Af nógu er að taka. Ég vil bara leyfa mér að hrósa Pírötum fyrir það frumvarp sem þeir lögðu fram á sínum tíma. Það var góð hugvekja og ég held að það sé verið að vinna ýmislegt í þeim efnum til að draga úr réttaróvissu eða einhverju því um líku með því að vera með hangandi í lagasafninu ýmislegt sem er úr sér gengið og segir ekki nokkurn skapaðan hlut. Það er bara fínt. Þetta er í huga hv. þingmanns yndislegur og góður dagur og ég óska honum þess að þeir megi bara verða fleiri í hans lífi.
Virðulegur forseti. Þetta er gott dæmi um það hvernig hægt er að koma málum í gegn án þess að ríkisstjórn eða valdastólar skipti þar máli. Þegar allt kemur til alls erum við voðalega sammála um ýmislegt og þarf ekki valdastóla til að koma því í gegn. Þetta mál akkúrat núna er þó vissulega ákveðin beiting þeirra. Í stað þess að leyfa málum einfaldlega að afgreiðast úr nefnd og inn í þingsal eru þingmál hárreytt og verða stjórnarmál. Ég vildi bara vekja athygli á því varðandi valdastóla að við lögðum mjög mikla áherslu á það fyrir síðustu kosningar að við höfðum engan áhuga á samvinnu við Sjálfstæðisflokkinn, en að sjálfsögðu er alltaf málefnalegt samstarf um einstaka mál eins og lagahreinsun. [[Forseti hringir.]]Það er hægt að afgreiða þau og ná þeim markmiðum án valdastóla.
Virðulegi forseti. Ég held að í grunninn snúist þetta fyrst og fremst um það hvernig fólk finnur sínum málum farveg og vinnur að framgangi þeirra. Svo verða alltaf einhver átök sem kalla á skiptar skoðanir og það er bara hið besta mál að vera á öndverðum meiði við fólk svo fremi sem við berum gæfu til þess að vera málefnaleg í þeirri orðræðu. Ástæður fyrir því að mál stoppa í þingi geta verið ýmsar, það er óþarfi að fjölyrða um þær. Sá brunnur sem hægt er að draga upp úr mismunandi ástæður fyrir því hvers vegna mál stoppa er óþrjótandi. Það getur legið allt frá því að vera í eðli máls yfir í það að einhverjum þingmanni þyki dagurinn ekki yndislegur og bara allt þar á milli. Ég vona að við getum í þessum efnum átt hið besta samstarf. Í ljósi þess sem kom fram í andsvari [[Forseti hringir.]]við hv. þm. Þorstein Sæmundsson vænti ég þess líka að þingmenn muni leggja okkur lið við það að einfalda eftirlitsreglur sem eru mjög víða í lögum og þurfa rækilegrar tiltektar við.
Forseti. Mig langar til að halda hér aðeins áfram þó að hæstv. ráðherra hafi lagt gott til þegar ég var í andsvörum við hann áðan varðandi einföldun á regluverki. Þegar mér hefur verið mikið niðri fyrir í ræðustól Alþingis hef ég skammast mikið út í Matvælastofnun og svo mjög að í einni ræðunni ruglaði ég henni saman við Matís og bið ég Matís velvirðingar á því. Ég ætlaði alls ekki að hnotabítast út í þá stofnun heldur lá gremja mín öll í átt að Matvælastofnun. Ég fagna ef það er rétt sem ráðherra segir, og ég efast ekkert um það, að áfram verði haldið við að einfalda reglur, og þá ætla ég líka að fara aftur í sama farið með frumkvöðla sem eru með smáatvinnurekstur og sem gert er að greiða eins og um milljarðarekstur sé að ræða. Nú vill svo til að það er nýbúið að stofna Samtök smáframleiðenda matvæla og ég held að margir af þessum framleiðendum, sérstaklega þeim sem búa til sveita, geti fallið undir það sem kallað hefur verið Beint frá býli. Rekstur sem fellur undir Beint frá býli á í sjálfu sér að heyra undir heilbrigðisfulltrúa enda sveitarfélagarekin starfsemi. Mér hefur stundum fundist undanfarin ár skörun á verkefnum milli Matvælastofnunar og heilbrigðisnefndanna á hverjum stað. Ég veit að þeir sem hafa kvartað hvað mest yfir þessu, hvort sem þeir eru í stórum eða smáum rekstri, hafa fundið að því að fá heimsóknir frá kannski þremur aðilum eða fjórum í röð. Ég man sérstaklega eftir því að ég átti tal við ágætan rekstraraðila á Austurlandi sem fékk þrjá til fjóra eftirlitsaðila til sín á dag og þeir rukkuðu allir fyrir akstur frá Egilsstöðum, frá flugvellinum þangað sem þessi ágæti aðili var með atvinnurekstur. Ég held að við hljótum að geta komið í veg fyrir þetta. Miðað við ástandið sem við erum í kemur að því að við þurfum að taka til í ríkisrekstri. Við þurfum að aðlaga hann þeim aðstæðum sem við búum við. Þá kemur aftur þetta sem ég var að tala um áðan, við höfum ekki efni á því, sérstaklega ekki núna, að vera með stofnanir og eftirlitsaðila þar sem verkefnin skarast og þar sem tvíverknaður er. Við höfum ekki efni á því. Þar fyrir utan hefur þessi sami tvíverknaður kannski dregið úr því að viðkomandi aðilar komist í framkvæmdirnar sínar, geti komið á sínum rekstri. Ég ætla þess vegna enn að minnast á dæmið sem ég rakti áðan, að koma á vettvang suður í Grindavík þar sem er fyrirtæki sem stundar bleikjueldi á mjög vistvænan hátt, 7 km frá sjónum, en er samt sett út með það að vera með viðbrögð við því að ekki verði um slysasleppingu að ræða. Ég þori að veðja, eftir að hafa verið þarna og séð hvernig brimar við hraunströndina sem er úfin, að bleikja sem hugsanlega gæti sloppið þarna fyrir borð lifir ekki nema eina mínútu í briminu sem hún fer út í ef hún sleppur til sjávar. Ég tek á mig sök í þessu máli vegna þess að ef ég man rétt greiddi ég atkvæði með þessu frumvarpi í fyrra og bara játa þau mistök mín vegna þess að þetta atriði fór fram hjá mér og örugglega fleirum. Þetta eigum við þá líka að leiðrétta. Eins og ég sagði áðan tel ég, og hef sett það fram bæði í ræðu og riti, að einmitt núna sé einn stærsti möguleiki okkar til framþróunar, að til að auka störf, til að auka framleiðni og framleiðslu og til að auka framleiðslu sem gæti verið bæði gjaldeyrissparandi og gjaldeyrisaflandi, eigum við að taka miklu meira land undir landeldi og við eigum að hætta að láta t.d. vatn eins og frá Hellisheiðarvirkjun renna niður Ölfusið og kólna smátt og smátt á leiðinni og koma ekki nálægt því. Þetta er algjör sóun, það er móðgun við náttúruna að vera búin að brjóta land og nýta svo ekki nema 15% af aflinu sem býr í framkvæmdinni. Við höfum heldur ekki efni á því að stunda slíka sóun. Þarna eru möguleikarnir. Ég var að tala um heitt vatn og ég veit að hæstv. ráðherra er búinn að vera með í gangi einhverjar aðgerðir gagnvart garðyrkju, stóriðjunni okkar, en betur má ef duga skal. Tillaga mín er einföld, seljum garðyrkjubændum, þessari stóriðju, rafmagn á sama verði og annarri stóriðju. Með því aukum við möguleikann á því að hægt sé að framleiða enn fleiri tegundir, bæði til innanlandsnotkunar og einnig til útflutnings. Ég ætla enn á ný að taka þetta eina dæmi sem ég tók í ræðu hér um daginn. Grammið af vanillu er núna á heimsmarkaði jafn dýrt og gramm af silfri. Það er hægt að rækta hana undir gleri. Á sínum tíma var sagt við mig að ekki væri hægt að rækta vanillu undir gleri en Hollendingar eru byrjaðir á því og, nota bene, af ótrúlegum ástæðum sem ég skil ekki er kílóvattstund til garðyrkju undir gleri enn þá ódýrari í Hollandi en á Íslandi. Ég verð að spyrja: Af hverju? Ég veit að Rarik er söluaðili til garðyrkjubænda en ég viðurkenni að sjálfum hefur mér fundist snúið að aðilar sem reka fyrirtæki í 30–70 km loftlínu frá stærstu virkjunum á Íslandi skuli borga rafmagn sem er sambærilegt við það þegar einhver karlmaður er að strauja skyrtuna sína á Selfossi. Gróðurhúsin í t.d. Reykholti og þar í kring nota jafn mikið rafmagn og Árborg öll. Síðast þegar ég vissi voru 600 manns að vinna við garðyrkju á Suðurlandi. Þetta er stóriðja. Það liggur fyrir að hér er hægt að framleiða allar tegundir, bæði þær sem við neytum sjálf og til útflutnings. Ef við ætlum að flytja út minni ég enn og aftur á vanilluna, ef við ætlum að flytja út eigum við að velja þær tegundir sem eru dýrastar per kíló til að jafna útflutningskostnaðinn sem við erum að berjast við, en mest af öllu erum við náttúrlega að spara þau kolefnisspor sem fylgja því að flytja grænmeti frá Kanaríeyjum til Íslands að staðaldri eða vestan frá Ameríku. Ég er aðeins kominn út um víðan völl en ég varð að koma þessu frá mér líka vegna þess að grunnurinn að þessu öllu er eftirlitið og leyfisveitingarnar. Þess vegna þarf það að vera eins skýrt og skilvirkt og hægt er. Það er önugt, herra forseti, ef við erum að leggja stein í götu frumkvöðla sem eru að hasla sér völl í dreifðum byggðum úti um land, auðga byggðirnar, draga til sín ferðamenn, þetta árið af íslenskum uppruna en hin árin af hvoru tveggja, að við skulum með reglugerðarsetningum standa í vegi fyrir því að þessi þróun eigi sér stað þegar byggðirnar eiga undir högg að sækja. Þetta eigum við ekki að gera, við eigum ekki að láta svo lítið að standa í þessu. Ef til stendur, eins og ráðherra segir og ég efast ekki um það, að skoða þessi mál enn betur, þ.e. eftirlitið, verð ég einnig að leggja til að það verði sérstaklega skoðað hvar t.d. starfsemi Matvælastofnunar og heilbrigðiseftirlits skarast. Er tvíverknaður uppi? Þetta þarf að kanna og þetta þarf að - [[Við erum að skoða það.]]Ráðherra segir úr sal að þetta sé til athugunar og það gleður mig. Að endingu verð ég eiginlega að staðfesta íhaldssemi mína. Ég var ekki búinn að gaumgæfa hitt frumvarpið sem er líka undir í þessari umræðu. Athygli mín var vakin á 11. og 12. gr. þess frumvarps. Með leyfi forseta er fyrsta setningin í greinargerð um 11. gr. eftirfarandi: „Lagt er til að látið verði af skyldu til eyrnamörkunar.“ Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að þarna vaknaði í mér íhaldsmaðurinn vegna þess að þetta er aldagömul hefð á Íslandi, hluti af menningu, og einu aðilarnir sem voru með hálftaf í gamla daga voru sauðaþjófar, herra forseti. Hér er talað um plastmerki og þau eru góð og gild en þá segi ég aftur: Það er lítill vandi að koma plastmerki í lóg, t.d. með því að taka hálftaf eða losa þau úr með öðrum hætti. Þar með er gripurinn orðinn marklaus. Ég vara við því og mun berjast gegn því að þetta verði gert, bæði af menningarlegum ástæðum og því að mér þykir plastmerkingin eins og hún er ekki nógu trygg vegna þess að margt getur komið fyrir sauðfé á afrétti og í úthaga. Þar eru náttúrlega girðingar o.s.frv. sem þessi dýr geta þvælst í og þess vegna vara ég við þessu. Ég vara líka við því að heimilt verði að fela öðrum en Bændasamtökum Íslands að hafa umsjón með samræmingu og gerð nýrra markaskráa, eins og hér segir, og upptöku nýrra marka vegna þess að það kemur líka fram í greinargerð um 12. gr. að menn eru ekki búnir að finna þann aðila sem á að taka við. Menn segja að það komi til greina að þessi eða hinn geri það en það er ekki búið að finna þann aðila. Okkur hættir stundum til að taka ákvarðanir hér, þar sem við viljum breyta einhverju, og okkur liggur svo á að breyta því að við rífum eitthvað úr sambandi án þess að vera búin að finna viðkomandi starfsemi stað annars staðar. Við þurfum ekki að gera þetta, það liggur ekki á, og ég held að þetta frumvarp væri betra ef þetta væri ekki þarna inni. Ég tek líka eftir því í því frumvarpi að Matvælastofnun eru falin gríðarlega mörg ný verkefni sem eru færð þangað héðan og þaðan, allt saman mjög gott, en þá ætla ég enn að minna á hinn langa afgreiðslutíma Matvælastofnunar sem hefur komið upp aftur og aftur. Þá held ég að ríkisstjórnin og hæstv. ráðherra hljóti að tryggja að Matvælastofnun ráði við það að afgreiða þessi nýju verkefni þegar hún ræður ekki við það í dag að afgreiða á sómasamlegum tíma þau verkefni sem henni eru falin. Ég ætla bara að taka upp í mig núna, herra forseti, því að það er ekki eðlilegt að verið sé að bíða eftir rekstrarleyfum mánuðum og misserum saman í starfsemi sem gæti verið að mala okkur gull nú þegar. Þetta er ólíðandi og ég segi aftur að við höfum ekki efni á þessu, herra forseti, síst af öllu við núverandi ástand. Enn á ný brýni ég hæstv. ráðherra og þakka honum fyrir að vera við alla umræðuna. Ég brýni hann enn um að leitast verði við það að leyfisumsóknir og fleira sem varðar Matvælastofnun verði afgreiddar á ásættanlegum tíma en ekki að mánuðir, misseri eða ár líði. Það hlýtur að vera meira en - ég má ekki segja frústrerandi, herra forseti, af því að þingmálið er íslenska - ergjandi fyrir fólk sem hefur staðið sig vel í rekstri og er með allt klárt til að tvöfalda þann rekstur og auka verðmæti útflutnings að sitja við það misserum saman að bíða eftir því að einhver stofnun hósti í gegn þeim leyfisveitingum sem hún á að gera. Eins og ég segi er ekki verið að brjóta nýtt land, það er verið að auka við starfsemi sem þegar er hafin og búin að vera í góðum rekstri árum saman. Þetta skulum við endilega laga strax.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu okkar, þingflokks Samfylkingarinnar, um aðgerðir í þágu námsmanna vegna Covid-19. Það er alkunna að námsmenn hafa ekki farið varhluta af þeim þrengingum og erfiðleikum sem hafa fylgt komu þessarar veiru, Covid-19, og þess vegna leggjum við til að ráðist verði í almennar aðgerðir fyrir þennan hóp. Þennan hóp, segi ég, en námsmenn eru náttúrlega ekki einsleitur hópur, heldur eru þeir þverskurður samfélagsins sem við köllum námsmenn. Þetta er fólk úr öllum hópum samfélagsins, fólk af öllu tagi, harðduglegt fólk og minna duglegt fólk, þetta er fólk sem vinnur afrek og fólk sem vinnur kannski ekki afrek og allt þar á milli. Þetta er þó allt saman fólk sem á það sammerkt að vera á þeim stað í lífinu að vera námsmenn. Það er á leið frá einum stað í lífinu og yfir á annan stað í lífinu og þarf kannski einmitt á þessu ferðalagi sínu á ákveðinni hjálp að halda, a.m.k. hefur hinn almenni námsmaður ekki í digra sjóði að sækja. Á síðustu vikum hafa margir orðið fyrir miklum kjaraskerðingum og margir námsmenn, eins og við vitum, hafa viðurværi sitt og aukavinnu af alls konar þjónustustörfum sem hafa orðið alveg sérstaklega illa úti í þessari óáran. Fólk vinnur kannski á kaffihúsum, veitingahúsum eða í ferðaþjónustu og auk þessa hafa námsmenn þurft að gera sér að góðu að stunda námið heima fyrir hvernig sem aðstæðum þar er háttað. Í því sambandi má minna á að 34% námsmanna eru foreldrar. Hér er sem sé um að ræða að mjög stórum hluta ungt fjölskyldufólk. Það er ljóst að atvinnuleysi mun aukast mikið á næstu vikum og mánuðum og því miður má reikna með að það taki töluverðan tíma að snúa þeirri þróun við. Það má leiða líkur að því að þetta ástand muni gera námsmönnum erfitt fyrir að ganga inn í sumarstörf þetta árið. Þess vegna þurfa stjórnvöld að tryggja námsmönnum annaðhvort rétt til atvinnuleysisbóta í sumar til að mæta þessari miklu óvissu á vinnumarkaði eða þá viðunandi framfærslu með því að Lánasjóður íslenskra námsmanna móti þá aðgerðir til að auka fjárhagslegt svigrúm námsmanna. Sjóðurinn gæti m.a. boðið námsmönnum í hlutastarfi sem eiga ekki kost á að nýta sér hlutabótaleiðina þriggja mánaða framfærslustyrk til að brúa bilið yfir sumarið að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Í umræðunni hefur oft komið upp, og það var raunar rætt áður en þessi faraldur hófst, kvíði meðal ungs fólks sem sérstakt vandamál. Það þarf ekki að fara í grafgötur með að í kjölfar þessa faraldurs hefur kvíði aukist mjög mikið og því leggjum við til að námsmönnum sé tryggður greiður aðgangur að sálfræðiþjónustu. Tveir háskólar veita sálfræðiráðgjöf og hópmeðferðir og síðustu misseri hefur aðsókn í þá þjónustu aukist. Við viljum líka að aðgengi námsmanna að geðheilbrigðisþjónustu verði bætt. Við viljum að geðheilbrigðisþjónusta innan þeirra háskóla sem eru með slíka þjónustu verði styrkt, að hún verði tryggð innan allra háskóla landsins, verði niðurgreidd og standi námsmönnum um allt land til boða til 1. september. Án stuðningskerfa eins og sálfræðiaðstoðar er ekki hægt að tryggja jafnt aðgengi að námi. Það þarf að jafna aðgengi námsmanna að sálfræðiðstoð um allt land og auka almenn úrræði í sálfræðiþjónustu, að þau standi námsmönnum til boða og að þeim standi til boða endurgreiðsla vegna útlagðs kostnaðar við sálfræðiþjónustu. Í þessari tillögu er líka vikið að því að margir námsmenn komu heim úr námi erlendis vegna þess að aðstæður buðu ekki upp á að halda þar námi áfram eða dvöl. Sumir eru enn í sínu námslandi og eiga við alls konar vandamál að stríða út af því. Þessu þarf að mæta svo þeir námsmenn lendi ekki í alvarlegum fjárhagsörðugleikum sem getur leitt til þess að þeir þurfi að hætta í námi. Svo eru þess ótal dæmi að námsmenn hafi þurft að leggja út fyrir miklum ferðakostnaði vegna ferðalaga frá námslandi og til Íslands og þá væri æskilegt að lánasjóðurinn stigi inn í það og gæfi þeim kost á endurgreiðslu þess kostnaðar. Svo má hugsa sér að upp komi tilvik þar sem námsmenn sjái sér ekki fært að ljúka vorönn vegna þessa ástands og þá ættu þeir að eiga kost á að fá lánsupphæð sína hjá lánasjóðnum niðurfellda. Þessi aðgerð er mikilvæg til að draga úr brottfalli íslenskra námsmanna úr námi, bæði hérlendis og erlendis. Við vitum að afleiðingar slíks brottfalls gætu orðið námsmönnum verulega þungbærar og það jafnvel til lengri tíma og þarf heldur ekki að fara mörgum orðum um þjóðhagsleg áhrif þess að stórfellt brottfall verði úr námi. Það er mjög mikilvægt að halda áfram að styðja við og efla nýsköpun og menntaþróun með því að veita námsmönnum sem kjósa að stunda nám bæði erlendis og hér á landi aukið svigrúm í því árferði sem gengur nú yfir á heimsvísu. Svo langar mig að fara nokkrum orðum um stöðu iðnnema sem tekið er á í þessari þingsályktunartillögu. Mikil umræða hefur orðið að undanförnu um nauðsyn iðnnáms og ég hygg að nánast ríki þjóðarsátt um að okkur beri að efla iðnnám og beina fleira fólki þangað en verið hefur á umliðnum árum. Staða iðnnema er sérstaklega viðkvæm nú vegna Covid-19. Stór hluti af námi iðnnema er, eins og við vitum, í formi starfsnáms og iðnnemar treysta á að bóklegt og verklegt nám sé kennt samtímis. Án starfssamnings er nám iðnnema í hættu. Við leggjum til að tryggt verði aukið fjármagn í vinnustaðanámssjóð Ranníss svo unnt sé að gera fleiri meisturum kleift að taka við iðnnemum sem svona er ástatt um. Þá þurfa þeir iðnnemar sem missa samning fyrir 1. september að eiga kost á því að ljúka námi sínu með öðrum hætti á tilskildum tíma. Með því er hægt að koma í veg fyrir brottfall úr mikilvægum námsgreinum. Samband íslenskra framhaldsskólanema hefur vakið alveg sérstaka athygli á þessum vanda og sambærilegar aðgerðir hafa komist til framkvæmda á hinum Norðurlöndunum. Að svo mæltu legg ég til að málinu verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar.
Forseti. Ég stóðst ekki mátið að koma aðeins upp í pontu, ekki endilega til að þýfga hv. þingmann um einhver svör, enda eru andsvör alls ekki alltaf hugsuð til þess, heldur til að lýsa því yfir um leið og ég segi að mér finnst þessi tillaga allrar athygli verð og sjálfsagt að setjast yfir, skoða og meta að draga inn í umræðuna sem mér finnst verða fyllri fyrir vikið þær fjölmörgu aðgerðir sem þegar hefur verið ráðist í með hagsmuni námsmanna í huga. Það kemur inn á hluta af því sem hv. þingmaður minntist á í ræðu sinni, að þegar er búið að lækka vexti námslána úr 1% niður í 0,4%, endurgreiðsluhlutfall lána hefur verið lækkað til samræmis sem lækkar afborganir. Afslátturinn vegna uppgreiðslu námslána er allt að 15% framvegis og ábyrgðarmenn á lánum í skilum sem tekin voru fyrir 2009 falla brott og jafnræði er þar með tryggt. Þetta eru aðgerðir upp á um 14 milljarða kr. Þá hefur verið farið í sérstakt átak til að huga akkúrat að þeirri stöðu sem hv. þingmaður kom vel inn á í upphafi máls síns og liggur undir varðandi tillöguna, þ.e. er lýtur að sumrinu og möguleikum til starfa þar sem ríkisstjórnin hefur kynnt tillögur um að allt að 2,2 milljörðum kr. verði varið til að skapa 3.000 tímabundin störf. Ég vek svo athygli á því að hugsunin er líka að fá sveitarfélögin með í lið þar þannig að enn fleiri störf verði til fyrir námsmenn. Svo hafa einnig verið veittar 300 millj. kr. til að efla nýsköpun meðal ungra frumkvöðla og 800 millj. kr. til bjóða sumarönn bæði í framhalds- og háskólum. Forseti. Ég vildi bara nefna þetta til að draga það fram að ýmsar aðgerðir hafa þegar verið boðaðar og lýsa því svo yfir, eins og ég sagði í upphafi, [[Forseti hringir.]]að tillagan er allrar athygli verð og ráð að setjast yfir hana.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé þetta andsvar. Ég geri ekki athugasemdir við það. Ég geri mér grein fyrir því að ýmislegt hefur verið gert til að mæta þessum vanda námsmanna en við í þingflokki Samfylkingarinnar teljum að betur megi ef duga skuli vegna þess að þessi vandi er mjög aðkallandi. Hann er ærinn og við teljum mjög brýnt að námsmönnum sem standa frammi fyrir, rétt eins og margir aðrir landsmenn, stórkostlegu tekjufalli verði mætt með ýmsu móti en þar sem námsmenn eru annars vegar lenda þeir kannski dálítið á milli skips og bryggju. Við teljum að í þessari þingsályktunartillögu okkar sé að finna leiðir til að koma til móts við þann vanda.
Virðulegur forseti. Þetta er fín þingsályktunartillaga, hún er meira að segja á þeim nótum að þegar var verið að fjalla um fjáraukann í 1. umr. ruglaði ég þessari aðgerð við atvinnuleysisbætur til námsmanna og gerði ráð fyrir því að hún væri frá ríkisstjórninni. Ég ruglaðist á henni og sumarnáminu sem þar var undir, það eru tvö atriði sem ríkisstjórnin leggur til, sem sagt aukið sumarnám og svo fé í sumarvinnu námsmanna upp á 3.000 störf eða svo. Ég taldi upp annað og taldi upp atvinnuleysisbæturnar sem hitt sem ríkisstjórnin væri að gera, mér fannst svo sjálfsagt einhvern veginn að það væri fyllt upp í þá glufu sem gæti myndast. Það er takmarkaður fjöldi starfa í boði. Ekki hafa allir möguleika á sumarnámi, einhverjir gætu fallið á milli þannig að þetta er mjög eðlileg leið til að brúa bilið tæknilega. Við sjáum málið vonandi koma fljótt úr nefnd.