Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, lítur forseti svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Skoðast það samþykkt ef enginn hreyfir andmælum.
Til svara eru: Heilbrigðisráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að hrósa almannavarnateyminu og heilbrigðisstarfsfólki sem staðið hefur í ströngu við að útbúa og framfylgja viðbúnaði vegna Covid-19 veirunnar. Það er mikilvægt að við höldum ró okkar og gerum yfirvöldum kleift að framfylgja aðgerðum sem miða að því að verja þá sem eru í áhættu vegna veirunnar, dreifa álagi og tryggja að innviðir okkar ráði við ástandið. Afleiðingar gætu orðið alvarlegar fyrir hagkerfið og mikilvægt að við stöndum öll saman um að takast á við þær. Við verðum þó að ræða þær aðstæður sem veiran er þegar farin að skapa einstaklingum og einstökum fyrirtækjum. Það er auðvitað gott að aðilar vinnumarkaðarins og stjórnvöld séu í viðræðum um réttindi fólks í sóttkví og það er lykilatriði að fólk þurfi ekki að óttast um afkomu sína. Forsætisráðherra talaði um blandaða leið í fréttum í gær og því væri gott ef hæstv. ráðherra gæti skýrt aðeins hvernig útfærslan er hugsuð. Síðan er önnur hlið á þessum peningi, þau áhrif sem sóttkví getur haft á rekstur fyrirtækja, einkum lítilla og meðalstórra. Ég hef áhyggjur af þeim, sérstaklega í ljósi vaxandi atvinnuleysis. Lítil fyrirtæki með átta starfsmenn missa t.d. tvo heila mannmánuði ef starfsmenn þurfa að fara í sóttkví. Jafnvel þótt þau þurfi ekki að bera launakostnaðinn geta fyrirtæki orðið fyrir verulegu verðmætatapi vegna skertrar framleiðslu. Þetta gerist á sama tíma og hagkerfið okkar er að kólna allhressilega. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort ríkisstjórnin hafi velt þessum hlutum fyrir sér og hvort hún hafi rætt mögulegar aðgerðir og ívilnanir fyrir slík fyrirtæki sem verða fyrir mestum áhrifum.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Loga Einarssyni að mér finnst viðbragðsaðilar á Íslandi standa sig ótrúlega vel og vera með yfirvegaðar yfirlýsingar og halda utan um þessi mál eins og hægt er. Þau eru síbreytileg frá einum degi til annars. Það er rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni að hagkerfið okkar hefur farið kólnandi. Þess vegna höfum við í ríkisstjórninni horft til þess að koma með efnahagslegar aðgerðir sem væru samhliða framlagningu fjármálaáætlunar, sem er auðvitað veruleg áskorun í þessum heimi þar sem við vitum ekki í raun og veru hvað gerist. Sem betur fer tókum við til ákveðinna varna vegna breytinga á hagkerfinu á síðasta ári. Þær aðgerðir hjálpa okkur verulega í þessari stöðu í dag. En við þurfum einfaldlega að gera meira og við þurfum að taka miklu fastar á til að varna því sem ellegar gerist ef við gerum ekki neitt. Ég tek undir áhyggjur hv. þingmanns af fyrirtækjum þar sem starfsmenn lenda hugsanlega í sóttkví eða bara hitt að neyslan í samfélaginu fari að dragast það mikið saman að við förum að sjá mjög vaxandi atvinnuleysi. Hér er efnahagslegur og pólitískur stöðugleiki sem gerir það að verkum að við erum ekki í þessum hefðbundnu efnahagslegu dýfum sem við höfum oft séð áður, þ.e. gengið hrynur og verðbólgan rýkur upp. En núna er það atvinnuleysi sem vex. Ég vil ekki standa hér og halda því fram að ég sé með allar lausnir á þessum málum. Við erum að vinna úr þeim. Við erum að skoða það að auðvitað geta sumir í sumum fyrirtækjum starfað heima, jafnvel þó að þeir séu í sóttkví, augljóslega ekki þeir sem eru veikir, eru komnir inn í ákveðið umhverfi þar. Við höfum átt samtöl við aðila vinnumarkaðarins og ég held að það þurfi að gera það enn frekar á næstunni. Ég vil bara halda því fram hér að án þess að við tökum öll höndum saman um þetta verkefni þá verður mjög erfitt fyrir okkur [[Forseti hringir.]]að komast út úr því áfallalaust. Það verða án efa einhver áföll í rekstri fyrirtækja og í samfélaginu í heild sinni en okkur ber skylda til að gera það sem við getum til að takmarka það sem mest.
Herra forseti. Ég ætlast ekki til þess að hæstv. ráðherra sé með öll svör en ég spyr þá: Hefur hann haft tíma til að kynna sér þingsályktunartillögu sem ég lagði fram um aðgerðir í þágu lítilla og meðalstórra fyrirtækja og sér hann eitthvað í þeim sem gæti gagnast í þeirri vinnu? Mun ríkisstjórnin skoða eitthvað í anda náttúruhamfaratryggingar? Munum við sækja innblástur í aðgerðir sem ráðist var í eftir hrun? Ég þarf að fá eitthvað meira handfast. Ráðherra þarf að segja eitthvað meira en að hann ætli bara að velta þessu fyrir sér. Þetta hlýtur að hafa borið á góma vegna þess að ástandið getur orðið býsna alvarlegt, þannig að ég spyr: Hefur ráðherra kynnt sér tillögur mínar og sér hann eitthvað í þeim?
Virðulegur forseti. Ég hef kynnt mér þær hugmyndir, og eins og hv. þingmaður kom inn á líka eru ekki mörg ár síðan við tókumst á við fordæmalausar aðstæður, í efnahagshruninu, bankahruninu og efnahagskrísunni, og að sjálfsögðu getum við notað eitthvað þar, þá til að mynda hvað varðar ferðaþjónustuna, sem ég hef kannski mestar áhyggjur af svona til að byrja með í þessum efnahagsþrengingum vegna þess að við erum það háð þeirri grein. Við erum eyja og flug er kannski það sem margir óttast þessa dagana. Þá hafa menn nú þegar verið með plön uppi um að fara í stefnumótun í markaðssetningu í ferðaþjónustu en velja þarf réttan tíma. Það er kannski ekki skynsamlegt að fara í það núna þegar við erum á leið niður í einhvern dal en vera hins vegar undirbúin þegar það er tilbúið. Þannig getum við þurft að horfa á og taka utan um hverja atvinnugreinina á fætur annarri í kjölfarið. Við eigum einfaldlega að leita allra leiða til að auka tekjur samfélagsins bæði núna og til lengri tíma og fara í framkvæmdir sem kalla bæði á mannafla og hugsanlega þá færslu á milli atvinnugreina sem munu síðan styðja okkur við útflutningstekjur og tekjur þjóðarbúsins á næstu árum.
Herra forseti. Útbreiðsla kórónuveirunnar er farin að hafa víðtæk áhrif, m.a. á ferðaþjónustu víða um heim og þar með talið á Íslandi. Með fækkandi ferðamönnum, ekki síst þegar það gerist skyndilega, harðnar samkeppnin og fyrirtækin leita allra leiða til að spara. Það hefur verið töluverð umræða hér á landi síðustu ár um starfsemi og undirboð erlendra rútufyrirtækja. Það er alls ekki ástæða til að alhæfa um þau öll en gagnrýnin hefur kannski snúið að því að þau fyrirtæki sem vilja koma sér undan því að vera hér í eðlilegri og heiðarlegri samkeppni við íslensk fyrirtæki hafa kannski getað gert það óþarflega auðveldlega. Íslenskir ferðaþjónustuaðilar eru langt frá því að vera þeir einu með þessar áhyggjur og í Danmörku hafa yfirvöld brugðist við með því, og gerðu rétt fyrir síðustu áramót, að breyta túlkun á reglugerð Evrópusambandsins sem nær til gestaflutninga og takmarka þannig þann starfstíma sem erlendar rútur geta verið í landinu niður í sjö daga og herða skráningu. Ekki síst hafa þau hert viðurlög við brotum á þessum reglum með kyrrsetningu rúta og töluvert háum sektargreiðslum. Þeir sem þekkja til í danskri ferðaþjónustu segja að þessar aðgerðir hafi skilað góðum árangri gegn þessari svokölluðu sjóræningjastarfsemi. Nú er svo komið að ferðakaupstefnur svokallaðar hafa verið mjög uppteknar af neikvæðum áhrifum kórónuveirunnar á ferðaþjónustuna. Það er einfaldlega slagur fram undan, slagur sem við Íslendingar munum þurfa að taka þátt í. Það hafa komið upp áhyggjur af því að mörg fyrirtæki freistist í ljósi aðstæðna til að fara út á þessi svokölluðu gráu svæði. Þá er spurningin sú: Erum við eitt af þessum gráu svæðum í þessum bransa? Erum við tilbúin þar? Undir lok síðasta árs kölluðu aðilar í Samtökum ferðaþjónustunnar eftir því að hér yrði farin svipuð leið og í Danmörku með hertu eftirliti með þessum erlendu rútufyrirtækjum. Mig langar því til að spyrja hæstv. samgönguráðherra - og ég átta mig á því að ég er hér eiginlega að biðja hann um að setja á sig hatt ferðamálaráðherra og mögulega fjármálaráðherra líka, en ég trúi því að hann standi undir þessu - um stöðuna hér. Erum við á einhvern hátt að bregðast við þessari stöðu og þá hvernig?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir þessa fyrirspurn, hún er mikilvæg. Eins og hér hefur komið fram er kannski ekki hægt að alhæfa um öll fyrirtæki en þessi hætta hefur verið fyrir hendi. Við höfum séð þessa þróun og hún hefur farið vaxandi og hefur augljóslega mjög neikvæð áhrif. Þess vegna höfum við verið að skoða hvaða leiðir séu til til að koma í veg fyrir þetta með einhverjum hætti. Þetta er flókið ferli, eins og hv. þingmaður kom hér inn á, þessi gistilandaheimild er í raun gefin út af landinu sem rútufyrirtækið er frá og síðan hafa menn verið inni í einhverju alþjóðlegu regluverki. Hér hefur það verið túlkað í tollalögum þannig að þetta sé heimilt til eins árs. Þegar þær hugmyndir komu fram hjá Dönum sem þeir hafa verið að innleiða tókum við strax til skoðunar að fylgja þeim eftir. Ég hef átt fund með kollega mínum, danska ráðherranum, og sérfræðingar mínir eru komnir í beint samband við danska samgönguráðuneytið um það einfaldlega að fylgja þeim eftir. Stundum erum við kaþólskari en páfinn í því að framfylgja einhverjum evrópskum regluverkum og sjáum ekki fyrir okkur leiðirnar út úr því. Ég er aftur á móti þeirrar gerðar að ég vil leita allra leiða þegar við erum að verja íslenska hagsmuni og jafnvel stundum aðeins að skora á hólm hið evrópska regluverk. En þegar land eins og Danmörk, sem er innan Evrópusambandsins, gerir það, þá hef ég sagt: Ég vil fylgja þeirra fordæmi. Við erum að fylgjast mjög náið með því hvernig þeir vinna þetta og við erum að setja upp sambærilegt prógramm. Undirbúningur þeirra var þannig að þeir höfðu dálítið samband við þessi fyrirtæki og komu upplýsingum á framfæri um hvað þeir ætluðu að gera. Kannski eru viðbrögðin því orðin meiri nú þegar þó svo að regluverkið sé ekki farið að bíta.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er gott að vita að þetta er í fullum gangi. Þessi umræða um að vera kaþólskari en páfinn hefur stundum komið upp hjá okkur og til að halda þeirri líkingu áfram þá eru Danir alveg ótrúlega trúlausir í þeim efnum. Þeir eru ansi lunknir við að finna leiðir og það er hollt og gott að líta stundum til þeirra vegna þess að þeir eru sannarlega Evrópusambandsland sem við erum ekki, því miður. Ferðakaupstefnur eins og allar góðar kaupstefnur fara annars vegar fram á hinum opinbera vettvangi og svo eru það samtölin sem eiga sér stað í bakherbergjunum. Ástæða þess að ég kem hingað upp er sú að frá þessum kaupstefnum berast fréttir, sem eru ekkert sérlega góðar, af því að ákveðnir aðilar frá þessum löndum, sem við vitum að nýta sér þessi gráu svæði, flytji þau skilaboð að fjölga eigi rútum hér á landi vegna þess að hér sé þrátt fyrir allt enn hægt að fara þessa leið á meðan verið er að herða að annars staðar. Ég veit að Norðmenn eru t.d. að skoða það að koma á sambærilegu kerfi og Danir. Ég fagna því að verið er að vinna í þessu á fullu og ég vona að það komist til framkvæmda sem fyrst. [[Forseti hringir.]] Ég veit að fyrir tveimur eða þremur árum óskaði ríkisskattstjóri eftir upplýsingum um erlend ferðaþjónustufyrirtæki, þar með talið rútufyrirtæki, hér á landi, og það er, [[Forseti hringir.]]eins og hæstv. ráðherra kemur inn á, töluvert flókið að sækja þessar upplýsingar. Kannast ráðherra við að þessar upplýsingar liggi fyrir hjá ríkisskattstjóra?
Forseti. Varðandi þá fyrirspurn gæti ég trúað því að þær upplýsingar liggi fyrir í fjármálaráðuneytinu. Mér er ekki kunnugt um það en við getum aflað þeirra. Það breytir því ekki að ég er á þeirri skoðun að þetta sé nauðsynlegt ferli. Þetta var ekki hugsað svona. Þegar kerfið var sett upp var það hugsað þannig að rútufyrirtæki í einu landi gæti farið með hóp og keyrt um í því landi í einhverja daga og farið svo heim. Og það er það sem Danir eru að reyna að setja upp með þessari sjö daga reglu. Síðan er þetta aðeins flóknara því að auðvitað getur starfsmaðurinn kannski verið þarna í mánuð en hann þarf þá að fara heim. Við þurfum að horfa á það að það getur komið til samspils nokkurra ráðuneyta í þessu samhengi en ég held að það sé mjög mikilvægt að fylgja þessu eftir vegna þess að ef glufur eru í kerfi þá er það bara þannig alþjóðlega að menn finna þær í þeim löndum og nýta sér þær, hvort sem er í þessum geira eða einhverjum allt öðrum hlutum samfélagsins. Við erum á fullu að reyna að fylgja því eftir mjög nákvæmlega [[Forseti hringir.]]hvernig Danir ganga fram í þessu og munum í það minnsta taka upp sams konar reglur ef ekki ganga lengra.
Virðulegi forseti. Covid-19 veiran er núna að ná hámarki en á sama tíma er virkilega slæm flensa í gangi, flensa sem hefur einhvern veginn horfið og enginn talar um, sú versta flensa sem ég hef orðið vitni að og ekki er ég nú unglamb. Þessi flensa ræðst illa á öndunarfæri fólks og veldur því að fólk er með hósta og er allt að því að kafna í þrjá mánuði eftir að hafa fengið hana. Ekkert er rætt um þetta. Og ég spyr mig: Fólk sem er með þessa flensu í hámarki, í hversu mikilli áhættu er það gagnvart Covid-19 veirunni? Eru einhverjar ráðstafanir í gangi til að kortleggja þá sem eru núna með þessa slæmu flensu og verja þá fyrir Covid-19 veirunni? Síðan er annað sem hefur komið á daginn. Það eru 28.000–35.000 manns sem lifa í fátækt og þar af eru 10.000 börn, þar af 3.000 börn í sárafátækt. Við erum að tala um hóp fólks sem þarf að neita sér um hollt fæði, heilbrigðisþjónustu og lyf og býr ekki við mannsæmandi húsakost. Þetta er viðkvæmasta fólkið og þetta er fólkið sem því miður er að tapa allt að tíu árum af ævi sinni vegna lélegs fæðis og þar af leiðandi er þetta líka fólkið sem hefur ekki efni á því að kaupa spritt, þetta er fólkið sem hefur ekki efni á því að fara í einangrun. Það á ekki matarbirgðir. Hvað er verið að gera fyrir þetta fólk? Er verið að hjálpa því? Er verið að kortleggja þörfina? Er séð til þess að þeir sem eru verst staddir og sérstaklega þeir sem eru með börn geti mætt því að þurfa að fara í einangrun? Vegna lélegs fæðis, lélegs húsnæðis sem þetta fólk er búið að lifa við í áratugi, er heilsufarslegt ástand þess mjög slæmt. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er þetta kortlagt? Er vitað um hverjir eru þarna og hvað á að gera fyrir þetta fólk?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Það mæðir auðvitað töluvert á innviðum samfélagsins alls í ástandi sem þessu. Á Íslandi ríkir í dag almannavarnaástand, hættustig almannavarna. Einmitt núna er hlutverk heilsugæslunnar og 1700 símans mjög mikið. Þar er verið að svara spurningum af öllu tagi. Fólk hefur áhyggjur af ýmsu, m.a. því sem hv. þingmaður nefnir hér. Það er auðvitað staðreynd að einkenni Covid-19 líkjast mjög inflúensusýkingu og eins og inflúensa getur Covid-19 komið fram í alvarlegum veikindum með neðri öndunarfærasýkingu og lungnabólgu sem kemur oft fram sem öndunarerfiðleikar á fjórða til áttunda degi veikinda þegar um er að ræða Covid-19. Það sem við getum ráðlagt og gerum í 1700 símanum og gerum gagnvart þeim sem hafa samband við heilsugæsluna er að ráðleggja fólki að fara vel með sig eins og alltaf er. Ef fólk hefur ástæðu til að ætla að það gæti verið um smit að ræða er því ráðlagt að það verði tekin prufa og það hefur verið gert í yfir 300 tilvikum hér þar sem það hefur verið kannað. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um fátækt og stöðu þeirra sem eru efnalitlir við kringumstæður sem þessar. Það er full ástæða til að tala um það. Þess vegna skiptir miklu máli að við erum að stíga skref í áttina að því að draga úr gjaldtöku í heilsugæslunni og tryggja að fólk verði ekki fyrir tekjuskerðingu við það að fara í sóttkví, það er nú í gangi í samtali milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisstjórnarinnar. Já, við erum svo sannarlega að hugsa um þá þætti sem hv. þingmaður velti hér upp.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og ég vona heitt og innilega að það sé verið að gera eitthvað. En ég ætla að venda mínu kvæði í kross og spyrja hana um annað sem ég las um daginn en varðar líka börn. Er það rétt að frá og með 1. janúar hafi verið breytt reglugerð sem snertir börn sem þurfa á hjálpartækjum að halda eins og spelkum og innleggjum í skó og kostnaður við það hafi stórlega hækkað? Fólk hafi farið úr því að þurfa ekki að borga neitt upp í yfir 100.000 kr., fyrir börn sem þurfa nauðsynlega á þessu að halda? Þetta er auðvitað skelfileg tala. Ef hjón í láglaunastörfum með barn sem þarf á spelkum að halda þurfa allt í einu að borga 100.000 kr. þá segir það sig sjálft að þau hljóta að spyrja sig: Hef ég efni á því? Hvaða afleiðingar hefur það ef það hefur ekki efni á því að hjálpa barni með snúinn fót sem þarf spelkur? Er það rétt að búið sé að breyta þessari reglugerð þannig að þessum einstaklingum sé neitað um styrki fyrir innlegg í skó og spelkur?
Virðulegi forseti. Á mínum tíma í heilbrigðisráðuneytinu höfum við ráðstafað umtalsverðu fjármagni til að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga. Við höfum verið að horfa til heilsugæslunnar og til tannlækninga öryrkja og aldraðra sem hv. þingmaður og ég höfum rætt í þingsal áður. Við erum að tala um tilteknar aðgerðir til að draga úr greiðsluþátttöku að því er varðar hjálpartæki og að því er varðar stuðning við börn sem fæðast með klofinn góm og fjölskyldur þeirra. Allar þessar ákvarðanir sem hafa verið teknar eru til að bæta kjör almennings í landinu og til að draga úr hættu á því að almenningur búi við mismunun í aðgengi að heilbrigðisþjónustu vegna efnahags. Þetta veit hv. þingmaður að hefur verið mér mjög mikið hjartans mál og ég hef lagt mikla áherslu á þessa þætti í mínu starfi. Hvað varðar einstakar ákvarðanir eða einstaka hópa og það sem hv. þingmaður er að spyrja um tel ég að þarna hljóti að vera um einhvern misskilning að ræða sem ég mun leita svara við.
Herra forseti. Í upphafi árs var skipaður átakshópur sem gert var að greina og koma með tillögur að því hvernig ráða mætti bót á ófremdarástandinu á bráðamóttöku Landspítalans í Fossvogi. Fékk átakshópurinn til liðs við sig tvo sænska sérfræðinga, reynda menn og virta, til að rita álitsgerð sem hefur nú komið fram og er kynnt sem ytri endurskoðun, skýrsla til heilbrigðisráðherra. Landsmönnum birtist álit þessara sérfræðinga til að mynda með frétt á vefmiðlinum Vísi þann þriðja þessa mánaðar þar sem kemur fram að stjórnendur Landspítalans hafi ekki brugðist við vanda bráðamóttökunnar „þrátt fyrir að hann hafi verið þeim augljós um langt skeið að mati tveggja sænskra sérfræðinga“, eins og segir þar, með leyfi forseta, og áfram segir í fréttinni að í stað þess að grípa til aðgerða hafi þeir málað spítalann upp sem fórnarlamb, sem hafi beinlínis verið hættulegt að mati sérfræðinganna. Skýrsla þessara sænsku sérfræðinga verður ekki skilin öðruvísi en sem þung gagnrýni á stjórnendur spítalans í þessu. Það er við þessar aðstæður sem mér gafst í gær tækifæri til að mæla fyrir frumvarpi um að skipuð verði stjórn yfir Landspítalanum. Eins og rakið er í greinargerð hafa hvort tveggja læknaráð og yfirlæknar í prófessoraráði Landspítala talað fyrir því að yfir spítalann verði skipuð sérstök stjórn sem fulltrúar fagfólks ættu sterka aðkomu að. Ég vil þess vegna leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra um viðbrögð hennar við skýrslu hinna erlendu sérfræðinga og sömuleiðis hvort hæstv. ráðherra væri tilbúin til að beita sér fyrir því að við þá endurskoðun sem nú stendur yfir á lögum um heilbrigðisþjónustu [[Forseti hringir.]]verði þetta efnisatriði tekið inn, að skipuð verði stjórn yfir spítalann undir þeim formerkjum sem rakin eru í því frumvarpi sem ég hef hér nefnt og mælti fyrir í gær.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Eins og fram kemur í máli hans voru tveir sænskir sérfræðingar sem hafa verið að fjalla um sambærileg viðfangsefni í Svíþjóð fengnir hingað til að beita sinni reynslu og sínu innsæi og þekkingu á þá stöðu sem upp var komin á Landspítala. Sú skýrsla var lögð fram sem gagn fyrir átakshópinn og svo til mín sérstaklega til að skerpa sýnina á hvað væri til umfjöllunar. Og eins og hv. þingmaður nefnir þá er skýrsla Svíanna lögð fram sem viðauki við skýrslu átakshópsins ásamt fleiri skjölum. Það sem kemur fram í ábendingum sænsku sérfræðinganna að hluta lýtur að sambærilegum og samhljóða ábendingum sem komu frá embætti landlæknis fyrir ári. Embætti landlæknis hefur bent á að skort hafi á það að Landspítali hafi brugðist við tilteknum ábendingum í þeim efnum fyrir ári og m.a. var það þess vegna sem embætti landlæknis lagði til að átakshópurinn yrði settur á laggirnar þar sem aðkoma ráðuneytisins væri sett í gang. Þannig að mín viðbrögð við skýrslu Svíanna eru fyrst og fremst þau sem hér hafa verið rakin, mér fannst mikilvægt að hún væri lögð inn sem gagn í vinnunni, enda eru tillögur sem koma fram hjá Svíunum sem lifa síðan áfram, ef svo má segja, í skýrslu átakshópsins. Varðandi spurningu hv. þingmanns um stjórn yfir Landspítala hefur ekki komið fram að mínu viti hvers konar stjórn er verið að tala um eða hvernig hún ætti að vera samsett. Ég hef sagt að ég sé reiðubúin að skoða þessa hugmynd þó að ég hafi áður lýst því að ég sjái ekki í fljótu bragði nákvæmlega hver ávinningurinn yrði. [[Forseti hringir.]]Ég er ekki enn þá sannfærð um að við séum reiðubúin í þá vegferð sem mun krefjast lagabreytingar en ég er tilbúin að hlusta á rök með og á móti.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og vil nota þetta tækifæri og leyfa mér að benda á þær röksemdir sem eru lagðar fram í greinargerð með frumvarpinu sem ég mælti fyrir í gær. Landspítalinn er stærsta fyrirtæki landsins og fjölmennasti vinnustaður landsins. Landspítalinn er fyrirtæki og lýtur lögmálum fyrirtækja. Fyrirtæki almennt hafa stjórn og stjórnir hafa mjög þýðingarmiklu hlutverki að gegna í fyrirtækjum. Þær eru framkvæmdastjórn til aðhalds en jafnframt til stuðnings. Í frumvarpinu eru rakin helstu verkefni sem stjórn ætti að rækja. Það er gert ráð fyrir því að hún yrði skipuð valinkunnum aðilum sem væru annars vegar sérfræðingar í heilbrigðisvísindum og hins vegar í rekstri, stjórnun, áætlanagerð og öðrum slíkum skyldum þáttum. Ég vil nota þetta tækifæri og hvetja hæstv. ráðherra til þess að kynna sér þetta mál [[Forseti hringir.]]vandlega í þeirri von að hæstv. ráðherra taki í þessari vinnu upp þetta atriði sem ýmsar heilbrigðisstéttir, [[Forseti hringir.]]ekki síst vil ég nefna lækna, hafa eindregið hvatt til.
Virðulegi forseti. Ég þekki þá umræðu sem kemur hér fram í máli hv. þingmanns. Ég vil samt leyfa mér að lýsa mig ósammála þeim grundvallarskilningi að Landspítalinn sé fyrirtæki. Landspítalinn er fyrst og fremst vettvangur þriðja stigs heilbrigðisþjónustu sem er auðvitað gríðarlega mikilvægur hluti af öflugu velferðarkerfi og innviðum þjónustu sem við þurfum að geta veitt sem fullvalda ríki, en er ekki fyrirtæki eins og hvert annað. Hefðbundin stjórn yfir Landspítala myndi engu breyta um ábyrgð forstjóra spítalans. Hann er eftir sem áður ábyrgur fyrir allri starfseminni, fjárhag og mannafla. Eini munurinn frá því sem er í dag er að forstjórinn ber ábyrgð sína gagnvart stjórnarformanni og stjórn spítalans í stað ráðherra beint. Þetta eru þættir sem þurfa að koma til umfjöllunar í ljósi þess hvernig við skipuleggjum okkar framkvæmdarvald og stofnanir samfélagsins að öðru leyti og hversu skýr ábyrgð forstjóra allra ríkisstofnana er gagnvart sínum ráðherra í hverjum málaflokki.
Virðulegi forseti. Nýlega tókum við þátt í því sem heitir Samþykkt um örugga, skipulagða og reglubundna fólksflutninga eða á ensku „The Global Compact for Safe, Orderly and Regular Migration“. Markmiðið þar er m.a. að skapa samvinnugrundvöll meðal ríkja heimsins um skipulögð og samhæfð viðbrögð við fólksflutningum, gera þá skipulega, hafa þá ekki óskipulega, og haga lagaverki og viðbrögðum alþjóðasamfélagsins á þann veg að sem best gangi að eiga við bæði fólksflutninga sjálfa og óhjákvæmilegar afleiðingar þeirra. Nú er staðan milli Grikklands og Tyrklands orðin enn alvarlegri en hún var áður og hefur lengi verið alvarleg. Hún er sú að Tyrkland ætlar að hætta að stöðva flóttamenn, sem hafa verið þar í gríðarlegum mæli, í því að fara yfir til Grikklands. Grikkland mun vitaskuld og er að hindra för þessa fólks. Óhjákvæmilega leiðir þetta af sér enn þá meira álag á Grikkland, þ.e. ytri landamæri Evrópusambandsins. Það þýðir að vandinn mun aukast sem fylgir þessu. Ég gæti haldið ræðu um það, ef ég hefði lengri tíma, hversu mikla ábyrgð báknið sem við höfum byggt ber á því að hindra för fólks almennt, en mér hefur sýnst vandinn vera sá að Evrópuríki hugsa hlutina almennt út frá eigin samhengi en ekki samhengi Evrópu í heild sinni, þ.e. að Evrópa geti sameiginlega átt við þrýsting og álag sem verður óhjákvæmilega af þessum miklu fólksflutningum. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort Ísland sé að nýta þennan samvinnugrundvöll og á einhvern hátt að taka þátt í samhæfðum viðbrögðum til að bregðast við því ástandi sem er fyrirséð að verði enn verra. Sér í lagi hef ég áhuga á að vita hvort samtöl eigi sér stað milli utanríkisráðherra eða utanríkisþjónustu Evrópusambandsríkjanna um að dreifa álagi um álfuna frekar en að láta það allt lenda á löndum eins og Grikklandi og Ítalíu.
Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður veit er þetta mál ekki á mínu málefnasviði en ég get tekið undir orð hv. þingmanns um að ástandið er alvarlegt, hefur reyndar verið það lengi. Gríðarlegur fjöldi fólks hefur verið í flóttamannabúðum mjög lengi og við þekkjum ástandið eins og það er núna, eins og hv. þingmaður rakti ágætlega í stuttu máli. Síðan eru líka blikur á lofti og við getum séð meiri flóttamannavanda á næstu misserum þó að við vonum að ekki komi til þess. En þegar kemur að einstaka þáttum varðandi það hvað stjórnvöld eru að gera í þessu þá held ég að það sé réttara að hv. þingmaður vísi þeirri spurningu til þess ráðherra sem fer með málaflokkinn því að sá ráðherra er best til þess fallinn að ræða þau.
Virðulegur forseti. Skil ég þá rétt að hæstv. utanríkisráðherra láti sig ekki varða þennan málaflokk yfir höfuð? Ég verð að viðurkenna það að þótt málaflokkurinn geti tilheyrt öðrum ráðherra þá hlýtur utanríkisráðherra að hafa hlutverk að spila í því að koma á einhverjum sameiginlegum skilningi milli Evrópuríkja um það hvernig eigi að taka á vanda sem þessum, þar sem þarf að samstilla aðgerðir ríkja og ríki þurfa að koma sér saman um það hvað þau ætla að gera saman til að bregðast við vandanum. Ég furða mig því svolítið á svari hæstv. ráðherra. Ég skil mætavel að þessi málaflokkur, eins og hann kallar það, tilheyri öðrum ráðherra, en mér finnst samt að utanríkisþjónustan og hæstv. utanríkisráðherra ættu að hafa einhvern metnað í þessu máli. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra væri til í að taka meiri ábyrgð á málinu og blanda sínum störfum meira inn í það.
Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á hvert hv. þingmaður er að fara. Nú á utanríkisþjónustan og utanríkisráðherra mjög gott samstarf við önnur ráðuneyti og aðra ráðherra. Það er sannarlega engin undantekning þegar kemur að þeim ráðherra sem fer með þessi mál og ef það er eitthvað sem snýr að utanríkisþjónustunni þá vinnum við að sjálfsögðu með viðkomandi ráðuneytum að lausn þeirra mála. Ég held að það sé hins vegar alltaf skynsamlegt í öllu að það sé skýrt hvar ábyrgðin liggur og hvar valdsviðin liggja. Það á við í þessum málaflokki eins og öðrum. Þetta snýst ekki um metnað einstakra ráðherra eða neitt slíkt. Stjórnarráðið er eins og það er og ef menn eru með hugmyndir um að breyta skipan þar þá er það bara sérmál. En varðandi samstarf utanríkisþjónustunnar við önnur ráðuneyti þá er það mjög gott og ekki yfir neinu að kvarta í því.
Forseti vill tilkynna að borist hefur erindi frá þingflokki Framsóknarflokksins um mannaskipti í nefndum þingsins, samanber 16. gr. þingskapa, þannig að Willum Þór Þórsson taki sæti sem aðalmaður í efnahags- og viðskiptanefnd í stað Silju Daggar Gunnarsdóttur og Silja Dögg Gunnarsdóttir taki sæti Höllu Signýjar Kristjánsdóttur sem varamaður í sömu nefnd. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra. Hv. þingheimur. Ég vil byrja á að þakka fyrir að fá hér sérstaka umræðu um málefnið bætt uppeldi, leið til forvarna og bættrar lýðheilsu. Uppeldi barna ber ekki oft á góma í þingsal en mér finnst kominn tími til að ræða eitt brýnasta starf okkar allra sem eigum börn eða eigum samskipti við börn og unglinga, enda er uppeldi grunnur að velferð fólks. Allt of oft færa fjölmiðlar okkur fréttir af vanlíðan fólks, ofbeldi, heimilisofbeldi, eiturlyfjaneyslu ungs fólks, kulnun, sjúkdómum sem kenndir eru við lífsstíl og fleira mætti telja. Nýlega var fjallað um gróft ofbeldi sem átti sér stað í Kópavogi þegar tugir unglingsdrengja létu barsmíðar og spörk dynja á jafnaldra af erlendum uppruna. Hvað getum við gert? Hvernig má það vera að ungmenni hagi sér með þessum hætti? Múgæsingur. Skýringar eru án efa margar, bæði persónubundnar, þ.e. ráðast af persónuleika og skapgerð hvers og eins, en getur verið að ofbeldishegðun eigi sér rætur í þeim fyrirmyndum sem birtast í umhverfinu? Já, umhverfið sem við ölumst upp í og þeir uppeldishættir sem við búum við skapa sjálfsmynd okkar og sýn á það hver við erum og hvernig við eigum að hegða okkur. Foreldrar og aðrir uppalendur, kennarar og vinir geta markað spor og haft áhrif á það hvernig manneskjur við verðum. Fjölmiðlar og persónur úr bíómyndum og tölvuleikjum geta líka haft áhrif. Tabula rasa, óskrifað blað, eru orð sem oft eru kennd við raunhyggjumanninn John Locke, en hann gekk út frá því árið 1690 að við fæðingu væri mannshugurinn óskrifað blað og að reynslan myndi móta einstaklinginn. Það er nokkuð til í því. Nýfætt barn fæðist ekki vont eða illa innrætt. Það er samfélagið sem getur gert börn vond. Nýfætt barn getur auðvitað haft ákveðna skapgerðareiginleika sem það fær í vöggugjöf en það er okkar, samfélagsins, foreldra, kennara og allra sem eiga samskipti við börn og unglinga, að hugsa þannig um þau að þau verði hamingjusöm, umhyggjusöm, skilningsrík og kunni að vera ákveðin án þess að sýna yfirgang og ofbeldi. Börn og ungmenni geta tekið upp á ýmsu. Það þekkjum við öll. Auðvitað getur vandinn orðið það stór að sérstakrar aðstoðar sé þörf frá hendi uppeldisfræðinga, sálfræðinga og geðlækna. Það að ala upp barn er erfiðasta starf okkar í lífinu og það er ekki sama hvernig það er gert. Foreldrar geta haft áhrif á það hvernig börnum þeirra vegnar í lífinu og, já, það er þeirra hlutverk. Ef foreldrar þurfa aðstoð við uppeldið þurfa þeir að fá þá aðstoð og það er mikilvægt að ábyrgð á uppeldi sé ekki velt yfir á skólakerfið. Í gær heyrði ég sögu um níu til tíu ára drengi sem höfðu greinilega fengið að valsa um í ofbeldistölvuleikjum og ljótur talsmáti þeirra var farinn að berast um bekki. Með leyfi forseta vil ég umorða þau hryllingsorð sem þeir létu falla og mín orð eru þessi: Fyrst velur þú þér portkonu til að sænga hjá. Síðan velur þú um nokkrar leiðir til að taka hana af lífi. Þið getið rétt ímyndað ykkur hver orðin voru í raun. Herra forseti. Hvað getum við gert? Árið 2014 stofnaði Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, þáverandi forsætisráðherra, ráðherranefnd um lýðheilsu. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin lýsti ráðherranefndina merkilegt framtak þar sem í henni komu saman fjórir ráðherrar, forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, menntamálaráðherra og félags- og húsnæðismálaráðherra. Jafnframt var sett á fót ráðgefandi nefnd og fjölbreyttur hópur sérfræðinga vann lýðheilsustefnu sem velferðarráðuneytið sendi frá sér árið 2016. Ein af aðgerðum þessarar stefnu kallast „uppeldi og færni til framtíðar, námskeið fyrir foreldra“. Markmiðið er að við alla ung- og smábarnavernd hringinn í kringum landið gefist foreldrum tækifæri til þess að sækja námskeið til að efla jákvæða leiðandi uppeldishætti. Verkefnið er kostnaðarmetið heilar 2 millj. kr. Er þetta enn ein stefnan sem ekkert verður farið eftir? Ég spyr. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hver er framtíðarsýn ráðherra um bætt uppeldi hér á landi? Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að uppfyllt verði þessi aðgerð lýðheilsustefnunnar, auðvitað ásamt öllum hinum, námskeið fyrir foreldra, úti um allt land?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Unu Maríu Óskarsdóttur fyrir að óska eftir þessari sérstöku umræðu um bætt uppeldi og betri lýðheilsu. Í fyrsta lagi óskar hv. þingmaður eftir umfjöllun um framtíðarsýn varðandi bætt uppeldi hér á landi og hvernig sú sem hér stendur telji að best sé að haga uppeldi barna og ungmenna. Við vitum að til þess að vel takist til við uppeldi barna og ungmenna þurfa margir að taka saman höndum. Oft hefur verið sagt að það þurfi þorp til að ala upp barn og þess vegna þarf samfélagið að styðja bæði við börn og fjölskyldur. Ég gæti sagt ýmsar sögur af minni eigin persónulegu reynslu af uppeldismálum, enda á ég fjóra krakka, en ég efast um að það sé nákvæmlega það sem hv. þingmaður er að spyrja um. Framtíðarsýn okkar í þessum efnum hlýtur að taka mið af því sem hefur verið sýnt fram á með vísindum og rannsóknum að virki best til að styðja við heilbrigði og þroska barna og ungmenna og við höfum nú þegar aðgerðir sem miða að því. Ef við lítum til þess sem snýr sérstaklega að heilbrigðismálum kemur fram, bæði í lýðheilsustefnu sem hv. þingmaður vísaði hér til og stefnu og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum, að mikilvægt er að leggja áherslu á aðstæður og umönnun yngstu barnanna. Rannsóknir benda til þess að meðganga og fyrstu æviárin séu mikilvægari tími en áður var talið og að fyrstu árin hafi verulegt forspárgildi um heilsu og líðan fólks þegar það eldist. Því er nauðsynlegt að styrkja foreldra í foreldrahlutverkinu, sérstaklega þá sem hafa sjálfir búið við erfiðar aðstæður og áföll. Nærgætin umönnun í frumbernsku mótar viðbrögð og viðhorf til verkefna framtíðarinnar. Heilsugæslan er þar í lykilhlutverki með þverfaglegri mæðravernd og ung- og smábarnavernd og fylgir svo börnunum áfram inn á grunnskólaaldur með heilsuvernd skólabarna. Allt er þetta kerfi til fyrirmyndar á heimsvísu. Í stefnu og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum var kveðið á um að settur yrði á fót starfshópur til að setja fram tillögur um innleiðingu geðræktarstarfs í leik-, grunn- og framhaldsskólum. Þessi hópur skilaði tillögum sínum til mín. Þær ná ekki einungis til heilbrigðisþjónustunnar heldur líka til menntakerfis og félagsþjónustu, jafnvel frekar. Tillögur þessa hóps hafa verið samþykktar af ríkisstjórn og innleiðing þeirra tillagna kallar á samvinnu en samhugur ríkir um þetta verkefni og fellur vel að verkefnum stýrihóps Stjórnarráðsins um málefni barna. Sá hópur var skipaður í janúar á síðasta ári og hefur það hlutverk að stuðla að samvinnu og samhæfingu á milli ráðuneyta og móta stefnu Íslands, framtíðarsýn og markmið sem stuðla að farsæld barna. Stýrihópurinn styður við og starfar með þverpólitískri þingmannanefnd um málefni barna, enda er þarna um að ræða málaflokk sem á ekki að hafa í pólitískum skotgröfum. Mikil framfarasveifla er í samhæfingu mála sem lúta að farsæld barna og ungmenna. Síðast en ekki síst er mikilvægt að standa vörð um þann mikilvæga árangur sem náðst hefur hérlendis í að draga úr vímuefnaneyslu ungmenna, þar með talið áfengisdrykkju, svo eftir hefur verið tekið á alþjóðavísu. Sá árangur náðist með samstilltu átaki heimila, skóla og heilbrigðisyfirvalda. Hv. þingmaður spyr síðan hvernig ráðherrann hyggist beita sér fyrir því að uppfyllt verði aðgerð lýðheilsustefnu um uppeldi og færni til framtíðar, námskeið fyrir foreldra. Eins og kemur fram í stefnunni er þekkt að hegðun, líðan og sjálfsmynd barna mótast að miklu leyti af uppeldisaðferðum foreldra. Gagnreynd foreldrafærninámskeið fyrir foreldra hafa í gegnum árin verið haldin víða, t.d. í Reykjavík, á Vesturlandi og í Reykjanesbæ. Árangur af þessum foreldrafærninámskeiðum sem byggja á gagnreyndri þekkingu um árangursríkar uppeldisaðferðir hefur verið metinn í rannsóknum og samantekið hafa rannsóknir sýnt að foreldrar sem hafa setið slík námskeið eru líklegri til að nota meira af æskilegum uppeldisaðferðum og minna af óæskilegum aðferðum eftir þátttöku. Sömuleiðis hefur komið í ljós að foreldrar eru sjálfsöruggari í uppeldinu og treysta sér betur til þess að setja nauðsynleg mörk. Með þetta að leiðarljósi var lagt upp með námskeið fyrir foreldra, uppeldi og færni til framtíðar, en markmið þess verkefnis er að efla jákvæða leiðandi uppeldishætti foreldra og forráðamanna barna sex ára og yngri. Þetta skyldi gert með því að efna til endurmenntunar um uppeldi fyrir fagfólk í mæðra-, ung- og smábarnavernd heilsugæslunnar og námskeiðahalds fyrir foreldra. Framkvæmd og ábyrgð verkefnisins var sett á herðar Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, og Þroska- og hegðunarstöð tók að sér að hafa umsjón með verkefninu. Námskeiðið hefur verið og er enn haldið bæði fyrir foreldra og fagfólk í heilbrigðisþjónustunni. Í samræmi við ákvæði stefnunnar um að auka þekkingu og færni fagfólks innan heilsugæslunnar hafa verið haldin sérstök leiðbeinendanámskeið í öllum heilbrigðisumdæmum. Síðasta námskeiðið í þessu átaki var haldið í maí 2019 og þá höfðu 58 hjúkrunarfræðingar og ljósmæður sem sinna ungbarnavernd tekið þátt í námskeiðinu. Þetta er hannað fyrir hjúkrunarfræðinga og annað fagfólk. Almennt hefur verið mjög mikil ánægja þátttakenda með námskeiðið og áhugi á að halda það áfram fyrir foreldra um allt land líka. Það þarf að skoða hvernig best verði farið að því að koma þessum námskeiðum af stað í öllum heilbrigðisumdæmum. Til greina kemur að fela Þróunarmiðstöð íslenskrar heilsugæslu þetta verkefni en hún vinnur að samræmingu verklags og að samhæfingu milli fagfólks á heilsugæslustöðvum, gæðaþróun og framförum í heilsugæslu í samráði við heilbrigðisstofnanir sem reka heilsugæslustöðvar og sjálfstætt starfandi heilsugæslustöðvar um allt land.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að hafa frumkvæði að þessari umræðu um bætt uppeldi, leið til forvarna og lýðheilsu. Til að bæta uppeldisskilyrði og lýðheilsu þarf samtakamátt allra, stjórnvalda, sveitarfélaga, fagfólks og auðvitað fjölskyldna. Mig langar að tala um það sem snýr að okkur á hinu pólitíska sviði. Við getum með góðum vilja stigið risastórt skref í átt að bættum uppeldisaðstæðum og bættri lýðheilsu. Við getum gert það með jöfnuði. Félagslegur og efnahagslegur ójöfnuður er samkvæmt rannsóknum einhver mesta lýðheilsuógn sem til er. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur lagt á það ríka áherslu að hvert samfélag skoði félagslega áhrifaþætti heilbrigðis, sérstaklega þá þætti sem lúta að ójöfnuði. Ójöfnuður innan samfélags hefur mikil áhrif á heilsu barna og fullorðinna og hafa fræðimenn sýnt fram á skýrt orsakasamhengi milli heilsufars og ójafnaðar. Þannig geta veikindi leitt til bágra félagslegra og efnahagslegra aðstæðna en einnig geta bágar félagslegar og efnahagslegar aðstæður haft veruleg neikvæð áhrif á heilsu fólks. Á sama tíma og stjórnvöld tala iðulega um það hversu mikill tekjujöfnuður er hér á landi er ekki í boði að horfa fram hjá þeim stóra hópi sem hreinlega nær ekki endum saman í hverjum einasta mánuði. Það að alast upp og búa við slíkar aðstæður með stöðugar áhyggjur af því hvar heimilið verður í næsta mánuði, hvort eitthvað verði til að borða o.s.frv. er ógn við heilbrigði og þar geta og eiga stjórnvöld á hverjum tíma að stíga inn með myndugleika. Horfum ekki á meðaltöl, horfum á þá sem minnst hafa og leggjum áherslu á að koma þeim til aðstoðar því að það er okkar mikilvægasta verkefni.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir þessa mikilvægu umræðu, að ræða um lýðheilsu í landinu. Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur þingmenn að taka þá hluti mjög alvarlega eins og kom fram í framsöguræðu áðan og eins í svörum ráðherra. Mig langar að gera að umræðuefni mínu á þeim stutta ræðutíma sem ég hef hvernig við þingmenn getum stuðlað að bættri lýðheilsu í þessu landi. Fyrir þinginu eru nokkrar tillögur um aukið aðgengi að eiturlyfjum með neyslurýmum sem eru með ótakmarkað aðgengi. Ef allir fengju aðgang að því myndi nýjum neytendum til glötunar fjölga. Píratar hafa lagt fram frumvarp um afglæpavæðingu eiturlyfjaskammta þar sem eru t.d. engin aldurstakmörk á því hverjir mega bera eiturlyfjaskammta. Börn í grunnskólum geta sem sagt verið með án þess að það sé ólöglegt að bera með sér eiturlyfjaskammta. Hvaða skilaboð eru það út í samfélagið að börn megi fara að bera eiturlyfjaskammta í skólum landsins? Við erum að tala um að vera með auglýsingar á áfengi og heimsendingarþjónustu á áfengi, en enginn í þessum sal hefur komið með neina tillögu um að til að mæta því ástandi sem mun skapast þegar þessi lög verða samþykkt þurfi að auka meðferðarúrræði. Nú þegar eru fleiri hundruð manns á biðlistum eftir meðferð og hvað haldið þið að verði þegar afglæpavæðingin og neyslurýmin verða á öðru hverju götuhorni? Hvernig verður staðan þá? Það er enginn að koma með tillögu um að lýðheilsa þessa fólks verði tryggð með því að fá meðferð. Hvernig verður geðheilbrigðismálum á Landspítalanum háttað þegar þessi alda ríður yfir? Ég segi: Við þurfum að mæta þeim lögum og þeim áhrifum sem við ætlum að hafa í samfélaginu [[Forseti hringir.]]með því að koma á meðferðarúrræðum fyrir þá sem falla í gryfjuna.
Og segja sannleikann.
Forseti. Þetta er áhugaverð og þörf umræða. Ég tek undir mikilvægi þess að styrkja og aðstoða foreldra með því að útvega þeim verkfæri og þekkingu til að aðstoða börnin sín. Ég þekki einnig mjög vel sem foreldri að oft skortir mann verkfæri og þekkingu um hvernig maður getur aðstoðað börnin sín í gegnum þennan mjög svo erfiða tíma sem er þetta þroskaskeið, sérstaklega á yngri árum. Við umfjöllun velferðarnefndar á seinasta ári um skýrslu UNICEF um stöðu barna á Íslandi kom fram að stór hluti heimilisofbeldis á sér t.d. skýringu í yfirþyrmandi streituástandi foreldra vegna erfiðra aðstæðna. Má þar nefna streitu vegna fjárhagsáhyggna, fátæktar, of langs vinnudags, streitu sem umbreytist hreinlega í bugun vegna aðstæðna foreldra. Þarna eru hegðunarerfiðleikar barna að færast í aukana vegna þess að foreldra skortir verkfærin, tímann og getuna til að aðstoða börnin sín og þar af leiðandi aukast einnig harkaleg viðbrögð foreldra. Þetta verður vítahringur sem verður æ erfiðara að slíta. Þetta er raunverulegt vandamál fyrir þessar fjölskyldur. Þátturinn Kveikur gaf okkur nýlega innsýn í líf fátækra og þar kom í ljós að 10.000 börn lifa í fátækt á Íslandi, forseti. Þetta er fáránlegt. Það hlýtur að vera forgangsatriði í samfélagi okkar að uppræta fátækt. Við hljótum að sjá að þetta er grundvöllurinn að því að ala upp heilbrigð börn sem líður vel og fá að blómstra í samfélaginu okkar. Einnig fengum við innsýn í hvernig kerfið tekur á móti og dílar við einstaklinga sem eiga við fíknivanda að stríða. Þetta eru einstaklingar sem eiga líka börn. Þarna er fólk sem við þurfum að aðstoða og hjálpa en ekki stimpla sem glæpamenn og eitthvert óæskilegt fólk í samfélaginu. Þetta er fólk sem þarf á því að halda að við opnum faðminn og hjálpum því. Varðandi námskeið fyrir foreldra er það gott og vel [[Forseti hringir.]]en ég tel gríðarlega mikilvægt að við niðurgreiðum líka sálfræðiaðstoð því að þarna er ofboðslega mikil þekking sem foreldrar gætu nýtt sér. Það myndi spara okkur heilmikinn pening í samfélaginu ef foreldrar gætu sótt sér aðstoð sálfræðings strax í byrjun og fengið þá aðstoð og ráðgjöf sem þau þurfa á að halda til að aðstoða börnin sín. Takk fyrir þessa umræðu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni og málshefjanda Unu Maríu Óskarsdóttur þessa sérstöku umræðu og hæstv. ráðherra Svandísi Svavarsdóttur innlegg hennar í umræðuna. Það er vel að við ræðum lýðheilsumál, jafnvel í auknum mæli frá því sem áður var. Ekki er langt um liðið síðan við tókum slíka umræðu með hæstv. ráðherra um forvarnir og heilsueflingu eldri borgara. Í þessari umræðu er nálgun á þá sem yngri eru, börnin og uppeldi barna, og sannarlega á við að lengi búi að fyrstu gerð. Ég held að fullyrða megi að við erum að gera margt til að efla umgjörð og umhverfi sem styður við uppeldi barnanna okkar, hvort sem snýr að heilbrigðismálum, skólaumhverfi, tómstundum hvers konar eða íþrótta- og æskulýðsstarfi. Þeim peningum og tíma er vel varið og þroska með okkur skilning og þekkingu og ekki síst fullvissu um mikilvægi þess að gefa sér tíma fyrir dýrmætar samvistir sem rannsóknir staðfesta að séu afar mikilvægar með börnunum okkar og þáttur í því til lengri tíma að skapa jákvætt viðhorf gagnvart þeim. Það má sjá í stefnumótunarvinnu hæstv. heilbrigðisráðherra og hlutverki landlæknis og þeirri vinnu sem farið hefur fram í heilsueflandi samfélagi. Það sem hefur breyst á umliðnum árum, virðulegi forseti, og ég fullyrði að er afar jákvæð þróun og mikilvægur liður í að styðja börnin, er aukin þátttaka foreldra í starfi barnanna okkar í skóla, tómstundum og íþróttum. Það er hvatning og um leið til þess fallið að auka sjálfstraust þeirra, sjálfsmynd og almenna vellíðan. Allar rannsóknir sýna að það dregur úr hvers kyns frávikshegðun. Við eigum að leggja aukna áherslu á þetta og ég tek undir með þeim sem hafa nefnt hér aukinn efnahagslegan jöfnuð. Hann skiptir verulega miklu máli. Hæstv. ríkisstjórn hefur sýnt það í verki, m.a. með þverfaglegri nálgun, og hæstv. ráðherra fór hér yfir með samvinnu ráðherra eins og við sjáum til að mynda í verkefninu Barnvænt Ísland á vegum hæstv. félags- og barnamálaráðherra.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að fagna þessari umræðu. Ég held að einmitt umræða um bætta lýðheilsu sé það sem við sem samfélag höfum sem best tækifæri til að gera betur. Það eru fjölmargir þættir þegar kemur að fræðslu og forvörnum sem við getum eflt verulega til að bæta heilsu og líðan landsmanna almennt, ungra sem aldinna. Ég get ekki tekið þátt í þessari umræðu án þess að minna á ágætt mál sem við í Viðreisn lögðum fram um að gera sálfræðiþjónustu að eiginlegum hluta hins formlega heilbrigðiskerfis sem við höfum því miður dregið allt of lengi, þ.e. að Sjúkratryggingar komi að fullu inn í kostnaðarþátttöku á sálfræðiþjónustu fyrir unga sem aldna. Við tölum allt of sjaldan um líðan okkar. Við Íslendingar erum kannski dálítið finnsk sem þjóðfélag. Það þykir ekki smart að tala um vanlíðan sérstaklega en það er auðvitað það sem við þurfum að gera. Við þurfum að opna það samtal inni í grunnskólunum og framhaldsskólunum og gera sálfræðiþjónustuna að fullgildum þátttakanda í heilbrigðiskerfinu okkar. Við vitum hvað það skiptir miklu máli. Andleg líðan hefur gríðarleg áhrif á velferð okkar og heilsu til lengri tíma litið. Við tölum allt of lítið um þetta. Við höfum nálgast geðlækningar og sálfræðiþjónustu sem dálítið tabú í samfélagi okkar, að það sé ljótt að tala um að okkur líði illa, að við eigum við einhver andleg veikindi að stríða, en auðvitað er með andleg veikindi eins og líkamleg, það skiptir miklu máli að geta leitað sér aðstoðar strax, að það sé ekki til skammar að ræða það og að heilbrigðiskerfið okkar taki á andlegri vanlíðan eða veikindum með nákvæmlega sama hætti og líkamlegum veikindum. Ég vona svo sannarlega að við nýtum tækifærið núna og ljúkum þessu ágæta máli varðandi kostnaðarþátttöku Sjúkratrygginga í sálfræðiþjónustunni.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða um bætt uppeldi, leið til forvarna og lýðheilsu barna. Ég þakka hv. þm. Unu Maríu Óskarsdóttur fyrir þessa umræðu sem og ráðherra. Hvers vegna erum við í þessari stöðu? Hvers vegna eru einhverjir í stöðu eins og hefur verið bent á, 10.000 börn í fátækt? Hvers vegna í ósköpunum eru 3.000 af þeim börnum í sárafátækt? Hvernig stendur á því að við erum með þjóðfélag sem býður upp á þetta? Hvaða afleiðingar hefur það fyrir þessi börn? Við skulum horfa á hvað er í gangi í þjóðfélaginu í dag. Við getum horft á Reykjavíkurborg þar sem deilt er og stór hópur fólks á barnaheimilum er í verkfalli. Þeir sem eru að passa börnin eru lægstir í launastiganum, láglaunaþrælar sem eru með laun undir lágmarkslaunum, undir fátæktarmörkum. Hvað hafa flokkarnir í Reykjavíkurborg á stefnuskrá sinni? Jú, að bæta kjör kvenna. Hafa þeir nýtt tækifærin til þess? Nei, þeir vilja frekar vera í verkfalli en að bæta kjörin. Þetta eru konur sem eru að vinna tvö störf, slíta sér út - og hvar eru börnin á meðan? Þau eru með lykla um hálsinn. Hvernig í ósköpunum getum við látið svona hluti viðgangast áratug eftir áratug? Núna er komið á þriðja ár síðan Flokkur fólksins var stofnaður um það að berjast gegn fátækt barna. Þá voru 10.000 börn í fátækt og þá voru líka 3.000 börn í sárafátækt. Ekkert breytist. Það er okkar á þingi að sjá til þess að breyta þessu og við eigum að breyta þessu strax barnanna vegna.
Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka framsögumanni, hv. þm. Unu Maríu Óskarsdóttur, fyrir umræðuna. Hér er verið að ræða bætt uppeldi og lýðheilsu. Óneitanlega koma margar stórar spurningar upp í hugann þegar þetta er rætt en ég vil beina máli mínu að umhverfi, umönnun og uppeldi drengja sérstaklega. Fjölmargar rannsóknir og tölur liggja fyrir sem endurspegla líðan þeirra og benda til að þeir eigi margir erfitt uppdráttar umfram jafnaldra sína meðal stúlkna. Skemmst er að minnast umræðu sem ég efndi til á þingi fyrir nokkru um stöðu drengja. Á umliðnum árum hefur orðið alláberandi neikvæð umræða í samfélaginu, oft fordómafull og á köflum hatursfull um karlkynið sem ungir drengir komast ekki hjá að verða varir við og er ekki uppbyggileg fyrir sálarlíf þeirra og sjálfsmynd. Þeir verða óneitanlega fyrir áhrifum af umræðunni. Væri ekki um verðugt rannsóknarefni að ræða í baráttunni við þann vanda sem við er að eiga, til að mynda í baráttu við eiturlyfjavandann, brottfall úr skólum og marga aðra slíka þætti sem öllum eru kunnir? Við erum á einu máli um árangur hvað varðar heilsu þjóðarinnar á síðustu áratugum, herra forseti. Við leitumst við að gera betur og um það fjallar þessi umræða. Við megum ekki sofna á verðinum því að ógnirnar eru margar. Hugmyndir um auðveldara aðgengi að áfengi, aukið frjálsræði í auglýsingum um áfengi, frjálsræði hvað varðar aðgengi að ýmsum fíkniefnum sem nú eru ólögleg hér á landi eru ógnir sem við þurfum [[Forseti hringir.]]að halda vöku okkar gagnvart.
Herra forseti. Nýjar áskoranir blasa við í uppeldi barna á 21. öld, m.a. vegna tæknibreytinga og þar af leiðandi samfélagsbreytinga. Þetta skiptir máli og einmitt líka þegar við förum að ræða þetta um lýðheilsuna í samfélaginu. Við á Alþingi erum, með því bæði að vera málstofa um samfélagið og eins með þeim lögum sem við getum sett, í aðstöðu til að skapa samfélag sem styður við foreldra í uppeldishlutverki sínu. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur farið yfir ýmis atriði sem snúa sérstaklega að því sem viðkemur ráðuneyti hennar og lýðheilsustefnunni. Mig langar að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa talað um mikilvægi jöfnuðar þegar kemur að þessum málum því að það skiptir máli að börn hafi jöfn tækifæri. Það tengist líka inn í lýðheilsuna að börn hafi jöfn tækifæri til að stunda uppbyggjandi tómstundir, hvort sem er tónlistarnám eða íþróttir. Svo eru nokkur atriði sem mér finnast skipta máli sem mig langar að bæta við að auki. Jafnvægi fjölskyldulífs og atvinnu, þar með stytting vinnuvikunnar, skiptir máli. Leikskólar eru frábærir, m.a. fyrir félagsþroska barna, en það þarf líka að vera tími til að vera heima með foreldrunum. Mig langar að lokum að nefna fæðingarorlof og lengingu þess. [[Forseti hringir.]]Það held ég að muni skipta gríðarlega miklu máli þegar kemur að uppeldi barna og vellíðan þeirra og foreldra.
Herra forseti. Eins og aðrir vil ég byrja á að þakka hv. þm. Unu Maríu Óskarsdóttur fyrir að vekja máls á málefnum sem varða börn og ungmenni í þingsal. Það er gott framtak. Það sem helst ógnar lýðheilsu barna að mínu mati er fátækt og misskipting. Þá skal haft í huga að fátækt lýsir sér líka í andlegum og menningarlegum næringarskorti. Við sjáum sums staðar blikur á lofti. Sum svæði virðast vera afskipt og fjársvelt hvað varðar uppbyggingu á innviðum og gæði þjónustu og það bitnar á börnunum sem fá þá ekki skóla og það félagslíf sem þeim ber. Þessu geta fylgt félagsleg vandamál og illvíg átök á milli þjóðfélagshópa þegar fram líða stundir. Þegar foreldrar eiga um sárt að binda og eiga í erfiðleikum er ekki hlutverk stjórnvalda eða yfirvalda að refsa þeim eða dæma þá heldur að hjálpa þeim til heilsu. Þetta er mikilvægt að hafa í huga. Stjórnvöld þurfa að auka jöfnuð og beina sjónum sérstaklega að kjörum barna sem standa utan við meginstrauminn og taka utan um þau börn alveg sérstaklega. Það kostar bæði alúð og fjármuni. Herra forseti. Ég verð að játa að ég veit ekkert um lýðheilsu en ég held að fátt sé verra leiðarljós í þessum efnum en gamla íslenska alþýðuspekin: Á misjöfnu þrífast börnin best. Ég held að börn þurfi hreyfingu, næringu, menningu og ást - og jöfnuð.
Virðulegur forseti. Eins og aðrir þingmenn þakka ég fyrir þessa umræðu og velti fyrir mér hvort þetta sé ekki hreinlega í fyrsta skipti sem uppeldismál eru rædd á Alþingi. [[Gripið fram í.]]Jæja, kannski er kominn tími til. Mér fannst áhugaverðar spurningar sem lagðar voru fyrir hæstv. ráðherra, hver væri framtíðarsýn ráðherrans um bætt uppeldi hér á landi og hvernig ráðherra teldi best að haga uppeldi barna og ungmenna sem og hvort ráðherra hygðist beita sér fyrir því að uppfyllt yrði aðgerð lýðheilsustefnunnar um uppeldi og færni til framtíðar. Sem betur fer hefur rannsóknum fleygt fram um það hvað æskilegt sé fyrir börnin okkar og hvernig uppeldisaðferðir virki best. Einstaklingarnir eru þó misjafnir og það eru börnin líka og þannig kunna misjafnar aðferðir að henta hverju barni. Ég vil að sjálfsögðu í þessu eins og svo mörgu öðru hlusta á sérfræðingana og verð að segja að af því fólki sem hér hefur talað, af mínum ágætu samstarfsþingmönnum, held ég að fáir séu í þeim hópi að vera sérstakir sérfræðingar í uppeldismálum nema kannski einna helst þá málshefjandinn sem þekkir málið mjög vel. Mér finnst eðlilegt að það sé hluti af lýðheilsustefnu okkar og þjónustu að við bjóðum foreldrum að fá fræðslu um hvernig uppeldi sé best háttað. Fjöldinn allur af sérfræðingum býður líka fram þjónustu sína og með einfaldri leit á veraldarvefnum sést fjöldi heimasíðna, fjöldi góðra ráða og námskeiða sem í boði eru. Ég vil forðast að við ríkisvæðum með einhverjum hætti uppeldisaðferðir og með fullri virðingu fyrir hæstv. heilbrigðisráðherra, sem ég efast ekki um að er líka hin besta mamma, held ég að hún sé ekki helsti aðilinn til að segja fólki nákvæmlega hvernig eigi að ala upp börn, ekki frekar en aðrir þingmenn sem hafa talað hér í dag. Sjálf er ég móðir og reyni að gera eins vel og ég get í þeim efnum en ekki ætla ég að segja öðrum fyrir verkum. Ég held að umræða um það hvort hér verði leyft að auglýsa áfengi, [[Forseti hringir.]]hvort afglæpavæða eigi fíkniefni eða hvernig best sé að bregðast við þeirri miklu vá sem steðjar að vegna fíkniefna sé ekki endilega rétta efnið í umræðu um uppeldi barna. [[Gripið fram í: Nú?]] [[Gripið fram í: Jú.]]
Forseti. Ég tek undir mikilvægi þess að foreldrar fái alla þá aðstoð sem þau þurfa í sínu mikilvæga hlutverki sem uppalendur. Hugurinn að baki innleggi hv. málshefjanda er eflaust góður og sjálfsagt að ræða stuðning við foreldra í uppeldi á börnum sínum. Ég kemst þó ekki hjá því að lesa á milli línanna og setja flutningsræðu málshefjanda í samhengi við málflutning Miðflokksins um sýn hans á æskilegt uppeldi barna í dag. Hv. málshefjandi, Una María Óskarsdóttir, vísaði til vissra aðgerða sem formaður Miðflokksins, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, greip til á sinni tíð sem forsætisráðherra. Það er góðra gjalda vert að huga að lýðheilsu barna en ég get ekki sagt að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson ætti að vera leiðarljós foreldra í uppeldi sínu [[Gripið fram í: Nú?]]með sínar forneskjulegu hugmyndir um barnauppeldi. Mér eru enn minnisstæð orð hv. þingmanns í Kryddsíldinni á síðasta ári þar sem hann gat ekki hugsað sér að börn fræddu foreldra sína um loftslagsbreytingar, þessu ætti að vera öfugt farið, foreldrar skyldu fræða börn sín og búið, burt séð frá því að aðgerðaleysi foreldranna ógnar framtíð barnanna. Hv. málshefjandi virðist hafa töluverðar áhyggjur af því að tölvuleikir valdi ljótum munnsöfnuði og sendir okkur helst óljós skilaboð um hvað valdi ofbeldishegðun hjá börnum í því samhengi. Látum það liggja á milli hluta, en eflaust er það rétt sem löngum hefur verið haldið fram, að eldri kynslóðir telji ungdóminn ávallt óalandi og óferjandi, miklu óstýrilátari en þær voru sjálfar. Mér finnst ég skynja þennan anda svífa yfir vötnum sem endranær þegar málefni ungs fólks eru rædd, enda á ungt fólk fáa fulltrúa hér. Ég vil því koma yngstu kynslóðinni til varnar. Hún er betur búin, víðsýnni og jafnvel réttsýnni en við öll hér með tölu. Því færi vel á því að við leyfðum henni endrum og eins að ala okkur upp.
Virðulegi forseti. Aldrei er of mikil áhersla lögð á lýðheilsu. Henni ætti að beina til allra aldurshópa og þó sérstaklega barna og ungmenna. Hér á landi hefur orðið vakning um heilsueflandi samfélög. Sveitarfélög vítt og breitt um landið hafa hugað að því sérstaklega. Sveitarfélagið Skagafjörður var formlega aðili að heilsueflandi samfélagi síðasta sumar og þá var það 28. sveitarfélagið sem gerðist aðili að því. Þegar farið er inn á vefsíðu sveitarfélagsins má sjá að það hefur staðið sig nokkuð vel í þessum efnum með fræðsluerindum í skólum og handa íbúum og haldið fræðsluerindi og tengda atburði. Með undirskrift samnings um heilsueflandi samfélag einsetja sveitarfélög sér að vinna markvisst lýðheilsustarf. Það segir sig sjálft að það er betra að búa í slíku samfélagi. Markmiðin ná inn í alla þjónustukjarna sveitarfélagsins frá leikskóla til starfs eldri borgara og aðrir hrífast með. Virðulegi forseti. Í velferðarnefnd er þingsályktunartillaga sem hv. þm. Willum Þór Þórsson er 1. flutningsmaður að, tillaga um þjóðarátak í lýðheilsutengdum forvörnum um að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að skipa starfshóp sem fái það verkefni að útfæra stefnu og aðgerðaáætlun um þjóðarátak í lýðheilsutengdum forvörnum. Hún er útfærð í nokkrum liðum og í niðurlagi greinargerðarinnar segir, með leyfi forseta: „Forvarnir þurfa að ná til allra þátta samfélagsins er varða heilsu og líðan allra aldurshópa. Nauðsynlegt er að efla það lýðheilsustarf sem fer fram á vegum landlæknis með auknum fjárheimildum til málaflokksins, svo sem til rannsókna, þróunar og eflingar lýðheilsusjóðs. Leggja þarf meiri áherslu á forvarnir á sviði lýðheilsu með samvinnu og stuðningi heilbrigðiskerfisins og vinna markvisst eftir settri lýðheilsustefnu. Aukin framlög hins opinbera til forvarna eru mikilvæg til lengri tíma litið svo að hægt sé að vinna að því að auka jafnvægi í útgjöldum til heilbrigðismála í framtíðinni.“ Ég segi því: Áfram með lýðheilsuna og takk fyrir umræðuna.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða hérna uppeldi, forvarnir og lýðheilsu barna og höfum farið út um víðar grundir. Ég held að það sýni bara hvernig uppeldi við höfum fengið sem þingmenn. Hvernig eigum við að taka á uppeldi barna þegar við erum með allt of stóran hóp, eins og hefur komið fram, í fátækt og sárafátækt? Við erum með íþróttastyrki en fátækustu fjölskyldurnar geta ekki nýtt sér þá vegna þess að styrkurinn er ekki nóg. Hann dugar kannski fyrir því að fara í fótbolta, handbolta eða fimleika en að komast þangað er bara fyrsta skrefið. Þá vantar föt, skó og ýmsan annan búnað. Þeim sem eru neðst í fæðukeðjunni er haldið þar af stjórnvöldum, af ríkisstjórn eftir ríkisstjórn, og þeir hafa ekki efni á þessu. Síðan er líka annað, við erum með stóran hóp af börnum sem þurfa aðgang að Barna- og unglingageðdeildinni. Þar eru ótrúlegir biðlistar. Hvaða áhrif hefur það? Hjá ADHD-samtökunum eru greiningar líka í uppnámi. Þetta sýnir að við erum föst í sömu hringekjunni, ekkert skeður, allt er óbreytt og við komum aftur eftir kannski ár eða tvö ár og ræðum nákvæmlega sama hlutinn og ekkert hefur breyst. Ég held að spurningin sé: Er það uppeldi okkar sem veldur þessu eða hvað veldur því að við ræðum alltaf sömu hlutina án þess að breyta neinu?
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og vil reyndar segja að reynslusögur í uppeldismálum geta oft gert mikið gagn. Við getum lært af þeim sem segja okkur hvernig hvernig farið er að. Það sem hér er undir er aðgerð í lýðheilsustefnu. Sú vinna sem þar fór fram er byggð á vinnu, hugmyndum og að sjálfsögðu rannsóknum sérfræðinga um uppeldismál og ég undirstrika að svo er. Ég þakka enn fremur hv. þingmönnum sem hér hafa kvatt sér hljóðs og rætt þann mikilvæga málaflokk að við hugsum vel um börnin okkar. Ég vil sérstaklega nefna að foreldrar skipta þar svo miklu máli. Það eru gagnreyndar aðferðir sem byggja á rannsóknum um hvaða aðferðir eru bestar. Þetta er ekki eitthvað út í bláinn og ekki einhver ríkisvæðing á uppeldi. Börnin okkar eru í skóla, þar læra þau ýmsa hluti en það er ekki hlutverk kennaranna að ala upp börn nema að ákveðnu leyti. Það er hlutverk foreldranna og það er það sem ég legg áherslu á. Í þessari umræðu legg ég líka áherslu á að við þurfum að fara að tala meira um hvað við getum gert til að koma í veg fyrir allan þann vanda sem þjóðfélagið býr við, vanda sem ég nefndi í upphafsorðum mínum í dag, en ekki bara hvaða meðferðir eru við vandanum. Ég þakka fyrir umræðu frá mörgum hv. þingmönnum sem vissulega skiptir máli. Ójöfnuður og fátækt hefur áhrif. Varðandi heimilisofbeldi getum við líka minnst á hlut sem heitir lærð hegðun og eins og ég nefndi er líka hægt að læra þá hegðun af tölvuleikjum og sjónvarpi. [[Forseti hringir.]]Við eigum ekki að auka aðgengi að eiturlyfjum. Það hefur áhrif á uppeldi barnanna okkar. Við eigum ekki að auka auglýsingar um áfengi. Ég þakka umræðuna.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Eins og oft er með umræðu af þessu tagi fer hún ansi víða en hv. þingmaður leitaðist í fyrirspurn sinni og innleggi við að halda ákveðnum fókus, ef svo má að orði komast, utan um tilteknar aðgerðir sem hafa verið samþykktar á vettvangi stjórnvalda. Ég vona að mér hafi tekist að svara fyrir nákvæmlega þann þátt og þá beinu aðgerð í mínu fyrra svari. Ég held að þó sé mikilvægt að taka saman í lokin, eftir að hafa hlustað á ræður hv. þingmanna um þessi mál, að uppeldisskilyrði barna eru auðvitað verkefni samfélagsins alls. Það er sannarlega gríðarlega mikilvægt að færni foreldra sé höfð í brennidepli í okkar opinberu þjónustu vegna þess að við berum ábyrgð á því líka. En þegar öllu er á botninn hvolft snúast uppeldisskilyrði barnanna okkar að svo miklu leyti um samfélagið í heild, þ.e. um jöfnuð, húsnæði og að þau þurfi ekki að upplifa ofbeldi eða aðrar ógnandi aðstæður í sínu daglega lífi. Baráttan gegn fátækt er líka baráttan fyrir mannsæmandi uppeldisskilyrðum allra barna. Hv. þingmenn hafa nefnt streitu og álag í daglegu lífi sem ég held að sé gríðarlega mikilvægur þáttur, ekki síst það sem lýtur að tengslamyndun barna og foreldra á fyrstu æviskeiðum. Það skiptir miklu máli til að leggja grunn að góðri geðheilsu og lýðheilsu. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson talaði um sálfræðinga í heilbrigðiskerfinu eins og það væri algjörlega ný hugmynd. Núna eru um 60 sálfræðingar í opinbera heilbrigðiskerfinu, hjá heilsugæslunni og geðheilsuteymum um allt land. Í þessu efni hafa verið stigin stór skref á síðustu þremur árum [[Forseti hringir.]]sem hafa breytt í grundvallaratriðum sýninni á geðheilsu samhliða annarri heilsu í heilbrigðisþjónustunni og hafa verið sú bylting sem lengi hefur verið kallað eftir. Ég þakka hv. þingmanni fyrir frumkvæðið og segi að lokum: Við þurfum líka að muna að það læra börnin sem fyrir þeim er haft. [[Gripið fram í.]]
Virðulegur forseti. Þessa breytingu á lögum get ég ekki stutt vegna þess að þarna er verið að afnema leyfisskyldu bílasala fyrir notuðum bifreiðum. Þetta á að vera til að einfalda kerfið en ég get ekki séð hvernig þetta á að gera það vegna þess að þarna er verið að leggja undir fjármuni fólks í bifreiðum, skapa ringulreið og opna fyrir svik og pretti með verslun með notaða bíla. Það væri nær að taka á öðrum hlutum eins og fjölmiðlanefnd sem er algjör óþarfanefnd sem hefur farið úr 50 milljónum í 500 milljónir og stefnir sennilega í milljarða. Við því að setja það í uppnám sem hefur virkað hingað til segi ég nei.
Herra forseti. Þetta frumvarp er því miður bland í poka, tveir kaflar þess eru ágætir en aðrir tveir eru afleitir. Þetta er sett saman í flýti vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn vill láta það líta þannig út að hann sé frjálslyndur flokkur sem er að berjast við kerfið - sem hann er ekki. Þess vegna ræðst hann til atlögu við kerfi sem hefur gengið ágætlega. Hann vill rífa það niður og eyðileggja það. Ég get ekki tekið þátt í því. Það eru mistök og ég hef sagt áður að innan fárra missera, þegar aftur kemur fram frumvarp sem leiðréttir þau mistök sem hér eru gerð og tekur til baka það fljótræði sem hér er sýnt, mun ég að sjálfsögðu styðja það frumvarp. Ég væri jafnvel til í að leggja það fram sjálfur þegar í ljós kemur hvernig reynslan verður af þessu sem ég óttast að verði slæm. Í þrem orðum: Flýtir, sýndarmennska, fljótræði. Ég segi nei.
Það er afskaplega ljúft að koma hingað og gera grein fyrir atkvæði sínu. Það er ekki á hverjum degi og í raun allt of sjaldan sem við greiðum atkvæði með einföldun regluverks. Það hefur svo sem alveg skeð og alltaf þegar það gerist, ég hef fylgst með þessu enda var ég ekkert að byrja í gær, kemur sama ræðan frá þeim sem geta ekki stutt málið. Hún er alltaf einhvern veginn svona: Ég er ofsalega fylgjandi þessu en það er bara ekki rétti tíminn eða þetta er ekki alveg rétt orðalag eða þetta er ekki alveg með einhverjum þeim hætti nákvæmlega núna fyrir hádegi eða eftir hádegi eða hvað það er, þannig að ég get ekki stutt það. Mér finnst mjög áberandi að sjá hvernig Miðflokkurinn afhjúpar sig í þessu máli. Þetta snýst um eitt, virðulegur forseti, og það er að einfalda regluverk. Menn eiga þá bara að koma til dyranna eins og þeir eru klæddir og segja: Við erum ekki fylgjandi. Þeir eiga að hætta að þreyta okkur með útúrsnúningaatkvæðagreiðslu. [[Gripið fram í: Þú ert með útúrsnúninga.]]Gott að ég hreyfði við Miðflokksmönnum. [[Forseti hringir.]]Mér fannst þeir vera orðnir helst til rólegir en það er að lagast. Þetta er bara mjög einfalt, annaðhvort viljum við einfaldara regluverkið eða ekki. Miðflokkurinn vill ekki einfalda regluverkið. [[Gripið fram í: Þvæla.]] [[Gripið fram í: Þvæla.]]
Virðulegur forseti. Ég styð að sjálfsögðu þetta frumvarp sem við höfum farið mjög vel yfir í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Ég fullvissa hv. þm. Guðmund Inga Kristinsson um að regluverkið er til staðar. Það sem verið er að gera hér er að einfalda regluverk og taka af reglur sem settar voru áður en við vorum komin með reglur sem tóku almennt á neytendavernd eins og gert er í dag. Hér erum við bara að horfa til Norðurlandanna sem við miðum okkur gjarnan við og hafa sambærilegt regluverk og þar. Hérna erum við raunverulega að greiða atkvæði um einföldun regluverks, hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson.
Nei.
Það er bara ágætt að fá fram að ekki allir þingmenn í þessum sal styðja það. Miðflokkurinn sker sig sérstaklega úr og það er mjög áhugavert.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á bókun 31 við EES-samninginn. Sú bókun fjallar um samvinnu á sérstökum sviðum utan marka fjórþætta frelsisins. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá utanríkisráðuneyti og umhverfis- og auðlindaráðuneyti. Nefndin óskaði í framhaldi af þeim fundum, sem voru ágætir, og gagnlegar umræður sem áttu sér stað í utanríkismálanefnd um þetta mál, einnig eftir svörum við spurningum sem lúta að þessu máli. Voru ráðuneytin innt eftir svörum við þeim. Þau svör bárust greiðlega og eru birt, vistuð með þessu máli, á heimasíðu Alþingis með hefðbundnum hætti með innsendum erindum. Þá er þar einnig lögð fram og gerð opinber kynning sem utanríkismálanefnd og umhverfis- og samgöngunefnd fengu á málinu á sameiginlegum fundi nefndanna tveggja í aðdraganda þessa máls sem er í samræmi við þinglega meðferð EES-mála. Það er fundur sem haldinn var fyrir rúmu ári og var lögð fram svokölluð glærukynning sem var þá þar gerð opinber. Með þessari tillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á bókun 31, eins og ég hef áður rakið, og um leið að fella inn í samninginn gerðir sem varða samkomulag Íslands, Noregs og Evrópusambandsins um sameiginlegt markmið um samdrátt í losun á tímabilinu 2021–2030. Það er rakið í nefndarálitinu sem og að sjálfsögðu í tillögu til þingsályktunar um hvaða gerðir er að ræða. Þær eru þarna nokkrar. Ég vil taka fram að hér er ekki um hefðbundið EES-mál að ræða, eins og reyndar kemur fram í 4. kafla þingsályktunartillögunnar, í greinargerð með henni. Það er nefnilega matsatriði hvort einstakar ESB-gerðir á sviði umhverfismála falla undir EES-samninginn. Sumar gerðir hafa vissulega verið felldar undir EES-samninginn, eins og t.d. reglur sem lúta að viðskiptakerfi Evrópusambandsins sem fjallað er hér um almennt sem ETS-kerfið. Mér virðist það hafa verið gert vegna sérstakra óska Íslands þar að lútandi, þ.e. um að taka þátt í þessu kerfi en ekki hefðbundið EES-mál sem slíkt sem Ísland var skuldbundið til að taka þátt í á grundvelli EES-samningsins vegna þess að EFTA-ríkin hafa almennt lagst gegn því að aðgerðir á sviði skuldbindinga í loftslagsmálum séu felldar inn í EES-samninginn. Það þarf kannski ekki að koma á óvart vegna þess að EFTA-ríkin eru, eins og menn þekkja, Ísland og Noregur einkum og sér í lagi og Liechtenstein líka. Ísland og Noregur njóta mikillar sérstöðu í loftslagsmálum í samanburði við Evrópusambandsríki. Þetta þingmál á rætur að rekja til þátttöku Íslands í Parísarsamkomulaginu árið 2016 en með því skuldbundu aðildarríki sig til þess að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda með tilteknum aðgerðum. Árið 2018 fór Ísland í viðræður við ESB um að fá að vera í samfloti með ESB-ríkjum í þeirri vegferð að ná markmiðum Parísarsamkomulagsins. Af hálfu ESB var það krafa að ef Ísland vildi vera í samfloti þyrfti að búa um það samstarf á grunni EES-samningsins og þannig þyrfti Ísland að undirgangast sömu skuldbindingar og aðildarríki Evrópusambandsins, t.d. er varðar eftirfylgni. Bæði Ísland og Noregur höfðu aðrar hugmyndir um þetta samstarf en lendingin varð þó í samræmi við óskir ESB, þó þannig að gerðir ESB yrðu framvegis felldar inn í bókun 31 við EES-samninginn en ekki inn í kafla samningsins sem fjallar um umhverfismál. Þannig er því haldið vel til haga að þetta samstarf sé í eðli sínu og lögfræðilega, de jure eins og við segjum stundum, ekki á meðal þess sem samið var um er Ísland skrifaði undir EES-samninginn. Að þessu leyti er þingmál þetta ekki hefðbundið EES-mál sem koma hér til afgreiðslu á færibandi. Noregur hefur ekki áður átt í samstarfi við ESB í loftslagsmálum en óskaði eftir því á því tímabili sem hér um ræðir. Bæði Ísland og Noregur óskuðu eftir því að gera hefðbundinn þjóðréttarsamning þar að lútandi en að kröfu ESB var farin sú leið að nýta EES-samninginn í þessum tilgangi og þá bókun 31 eins og ég hef rakið. Almennt fylgja valdheimildir ekki bókun 31 en í þessu tilviki var ákveðið að byggja á hinu hefðbundna tveggja stoða kerfi og þannig eru því EFTA-dómstólnum og Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, veittar valdheimildir í tengslum við nýtingu bókunar 31 í þessum tilgangi. Þetta mál er sem sagt ekki hefðbundið EES-mál þótt það komi inn á þingið undir þeim formerkjum og fær umfjöllun hér í samræmi við það. Að mínu mati er galli á því að umfjöllunin er þá frekar takmörkuð. Málið kom fyrst inn til þingsins, eins og ég rakti áðan, árið 2018 áður en það kom til kasta sameiginlegu EES-nefndarinnar og var kynnt í utanríkismálanefnd og umhverfis- og samgöngunefnd með þeim hefðbundna hætti sem EES-málin eru kynnt og fengu nefndirnar sameiginlega kynningu eins og ég nefndi áðan. Ég hvet alla til að kynna sér það vegna þess að þar eru glærur sem voru ekki gerðar opinberar eftir þann fund en eru ágætar og upplýsandi um málið. Málið kom aftur til utanríkismálanefndar sem er þá þetta þingmál þegar sameiginlega EES-nefndin hafði samþykkt það. Við fjölluðum um málið eins og ég nefndi og fengum gesti og það vöknuðu spurningar, m.a. vöknuðu spurningar um af hverju Ísland ætti að vilja vera í samfloti með ESB-ríkjunum þegar kemur að losun gróðurhúsalofttegunda, þá auðvitað í ljósi þeirrar miklu sérstöðu sem Ísland hefur í þessum efnum þar sem hér eru 80% af allri orkunotkun endurnýjanleg og stærsti hluti losunar gróðurhúsalofttegunda er vegna framræsts lands. Ísland hefur þess utan líka dregið mjög verulega úr losun, t.d. með húshitun sem er hér vegna jarðvarma, en þessi samdráttur í losun átti sér stað á Íslandi löngu áður en viðmiðunarárin eru tilgreind í þessum samflotsaðgerðum. Upphafsár loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna og Kyoto er 1990. Kannski er engin tilviljun að það ár er viðmiðunarár, stuttu eftir fall múrsins þegar Austur-Evrópuríkin drógu í kjölfarið verulega úr losun eftir þetta tímabil. Viðmiðunarár Evrópusambandsins er hins vegar 2005 og er vísað um það til viðskiptakerfisins ETS. Samkvæmt svari frá utanríkisráðuneytinu miðar Evrópusambandið við 2005 vegna þess að það er það ár, reyndar ári síðar, sem ETS hóf þá göngu sína. Eftir sem áður er samkvæmt svari frá utanríkisráðuneytinu 1990 ákveðið grunnár. Gjarnan er vísað til þess að Ísland hóf sjálfviljugt þátttöku í ETS-kerfinu árið 2008 en um 40% losunar Íslands falla þar undir. Það er sem sagt stóriðjan, flugið og þess háttar. Ísland tók sjálfviljugt þátt í þessu kerfi og því er eðlilegt að spyrja af hverju Ísland hafi tekið þátt í því að vera í þessu kerfi en hafi ekki frekar tekið á sig almennar skuldbindingar um losun miðað við heildarlosun Íslands í ljósi þess að heildarlosun Íslands er um 15 milljónir tonna af koltvísýringi, og þar af er votlendið eða losun vegna framræsts lands 9 milljónir tonna. Það er reyndar ekki sú losun sem er til umfjöllunar í þessu samfloti heldur bara lítill hluti þess sem er 3 milljónir tonna því að ESB hefur fundið upp einhvers konar bókhald sem virðist ekki vilja fjalla um raunverulega losun heldur bara hluta af raunverulegri losun, svokallaða bókhaldslega losun. Eftir stendur að skuldbinding Íslands er því í þessu samfloti að draga úr losun um 0,25% á ári frá árinu 2005 til 2030. Auðvitað hljóta menn að spyrja í framhaldinu hvað aðgerðir sem draga úr þessari losun um 0,25% á ári kosti. Að mínu viti eru ekki miklar álögur, ekki mikil boð og bönn, sem hægt er að réttlæta með svona takmörkuðum árangri á einungis 0,25% samdrætti í losun. Hvaða afleiðingar geta þessar samflotsskuldbindingar þannig haft á íslenskt atvinnulíf og íslensk heimili? Kann að vera að t.d. álver sem þurfa að kaupa einhvern losunarkvóta í þessu ETS-kerfi sem það mun þurfa að gera í framtíðinni þótt það þurfi ekki að gera það núna þurfi, jafnvel þótt það noti endurnýjanlega orkugjafa eins og hér á landi, sjái sér hag í því hreinlega að flytja af ESB-svæðinu? Þetta eru spurningar sem vakna og ég held að það sé ágætt að hafa þær bak við eyrað í umræðum um þessi efni og þær innleiðingar sem koma í kjölfarið á þessu samfloti í bókun 31. Við höfum líka áður séð að loftslagstengdar aðgerðir Evrópusambandsins, ákvarðanir Evrópusambandsins undanfarin ár, hafa í raun reynst verri en ekki. Ég get nefnt þar t.d. áherslu Evrópusambandsins á dísilbíla á kostnað bensínbíla. Ég held að allir séu sammála um það í dag að það hafi verið óráð. Þetta er hugmyndafræði sem var innleidd Íslandi, er enn við lýði og hefur ýtt mörgum bíleigandanum út í meira mengandi fararskjóta. Annað dæmi er íblöndun lífeldsneytis í hefðbundið eldsneyti sem hefur haft hrikalegan kostnað í för með sér, yfir 2 milljarða á ári sem mér sýnist að fari upp í 4 milljarða á þessu ári. Það er kostnaður sem felst í minni tekjum ríkissjóðs vegna niðurgreiðslu til erlendra framleiðenda á þessum efnum, fluttir inn til landsins, fyrir utan neikvæð áhrif sem þetta hefur haft á náttúruna og matvælaverð. Við horfum einnig með nokkurri furðu á kerfi upprunaábyrgða sem virðist gera fyrirtækjum kleift að segja rangt frá uppruna orkunnar. Því verður ekki neitað. Þá er ótalin sú staða innan Evrópusambandsins að stór hluti endurnýjaðrar orku sambandsins er fengin með bruna á lífmassa eins og skógarafurðum. Mig langar að nefna hér að lokum að til samanburðar við þessa skuldbindingu Íslands um að draga saman losun um tæpa 1 milljón tonna af koltvísýringi má nefna að árlegur sparnaður losunar sem þegar er fenginn á Íslandi við virkjun fallvatna og jarðvarma hér á landi fór fram á sjöunda og áttunda áratugnum, sá samdráttur er talinn tæpar 20 milljónir tonna, sá samdráttur í losun sem Ísland hafi þegar hrundið í framkvæmd, löngu fyrir árið 1990, viðmiðunarárið sem menn byggja á. Þetta eru tölur sem nefndin fékk frá umhverfisráðuneytinu og byggja á tölum frá Orkustofnun. Annar samanburður sem kann líka að þykja áhugaverður, mér finnst það a.m.k., er að við þá losun koltvísýrings sem flyst inn á rafmagnsreikningana hér á landi við sölu upprunaábyrgða virðist sem sala upprunaábyrgða færi íslenskum raforkunotendum 9 milljónir tonna af koltvísýringi. Ég geri mér grein fyrir, og það er mikið í umræðunni hér, að þetta eru tvö aðskilin kerfi, þ.e. losunarkvótarnir og upprunaábyrgðirnar. Spurningin sem vaknar einmitt þegar á það er bent er: Af hverju eru þetta aðskilin kerfi? Hafi menn raunverulegan áhuga á að draga úr raunverulegri losun, af hverju eru þessi kerfi aðskilin? Það er umræða sem ég vona að fari fram á næstu misserum hér í góðu samtali við Landsvirkjun og þá sem selja þessi vottorð. Í farvatninu er tilskipun hjá Evrópusambandinu um endurnýjanlega orkugjafa og hvata til að nota endurnýjanlega orkugjafa sem myndi, ef það væri innleitt á Íslandi, leggja þá skyldu á Ísland og íslensk fyrirtæki að fá útgefin vottorð um uppruna orkunnar. Í dag er ekki skylda fyrir fyrirtæki til að framvísa slíkum vottorðum en í Evrópusambandinu hefur verið sett reglugerð sem kveður á um slíka skyldu og kann að henta þeim ágætlega í Evrópusambandinu sem hafa lokað kerfi raforku þar sem inn á kerfin fer alls konar orka. Íslendingar sem ekki taka þátt í því lokaða kerfi hljóta að spyrja sig í hvaða leik menn eru að taka þátt með þessu. Ég árétta að vottunarkerfin eru óháð losunarkerfunum. Spurningin er bara af hverju. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um nefndarálitið sem slíkt. Eins og ég nefndi í upphafi eru þar margar reglugerðir sem eru innleiddar og ég vænti þess að umhverfis- og samgöngunefnd hafi farið yfir þær allar. Einhverjar þeirra munu kalla á frekari lagabreytingar sem koma þá hérna til umræðu. Vil ég þá hvetja til gagnlegrar og málefnalegrar umræðu um þær lagabreytingar sem margar hverjar eru alveg ágætar og fyrirséð að verða fyrirtakslagabreytingar. Ég vil að lokum nefna að nefndarálit þetta liggur frammi á þskj. 1055 og undir það skrifa Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Logi Einarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Þorgerður K. Gunnarsdóttir og Ólafur Ísleifsson, með fyrirvara, þótt það hafi láðst að prenta það hér í því gagni sem liggur frammi og sú sem hér stendur er einnig með fyrirvara.
Herra forseti. Sem betur fer næst að afgreiða mjög stóran hluta af þingstörfunum sem hér fara fram í tiltölulega breiðri sátt flestra flokka. Þannig var í þessu máli. Það var býsna einfalt og vel undirbúið. Hv. þingkona sem talaði á undan og er formaður nefndarinnar hafði önnur sjónarmið, en nefndarálitið eins og það er prentað er það sem nefndin kom sér saman um. Ég verð að viðurkenna að ég missti þráðinn í ræðu hv. þingkonu, en hún fór langt út fyrir efni nefndarálitsins. Ég spyr hvort það sé eðlilegt tilefni hjá framsögumanni, sem þar að auki er með fyrirvara á nefndarálitinu, að fara í persónulegar vangaveltur og víkja langt frá álitinu. Hefði ekki verið heppilegra að hún færi þá bara í ræðu og gerði grein fyrir sjónarmiðum sínum? Við erum hugsanlega að verða vitni að einhvers konar heimiliserjum milli stjórnarflokkanna og ég þykist alveg fullviss um að fulltrúar Vinstri grænna og Framsóknar deili ekki þeirri sýn sem hér kom fram. Ég reikna reyndar með því að hv. nefndarmenn frá Sjálfstæðisflokknum, aðrir í nefndinni, geri það ekki heldur. Maður hlýtur að spyrja hvort uppákoma eins og við urðum vitni að sé heppileg fyrir áframhaldandi vinnu nefndarinnar og hvort Sjálfstæðisflokkurinn verði ekki að gera grein fyrir því hvort hv. þingkona tali í umboði flokksins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var þó efnislega afar rýr og kannski ekki við öðru að búast úr þeim ranni en að einatt sé fundið að forminu. Ef hægt er að haka í einhver box vilja menn helst gera það. Það er kannski ekki í þessu nema þá boxið sem segir til um að mál sé afgreitt. Ekkert fór fyrir efnislegri umfjöllun. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað það var efnislega sem hann var ósáttur við að ég skyldi draga hér fram. Allt af því eru bara tölulegar staðreyndir byggðar á svörum frá utanríkisráðuneytinu, umhverfis- og auðlindaráðuneytinu og Orkustofnun, og sögulegar staðreyndir um aðdraganda samvinnu. Ég spyr hv. þingmann hvort hann telji það málum á þinginu almennt til minnkunar eða skaða að um þau fari fram efnisleg umræða í þessum sal þótt þau mál komi frá utanríkismálanefnd, sem oft og tíðum hefur tekið að sér að vera stimpilpúði fyrir mál á færibandi frá Evrópusambandinu.
Herra forseti. Ég kæri mig reyndar kollóttan um hvort hv. þingkona telur að ég sé rýr að efni og haldi mig við form. Það skiptir hins vegar töluverðu máli í þessu tilfelli. Hér er um að ræða formann utanríkismálanefndar sem þar að auki er framsögumaður nefndarálitsins og henni ætti að vera fullkunnugt um þær umræður sem hafa orðið og verið um þetta mál í nefndinni. Þá er rétt að upplýsa hér að upphafleg drög að nefndaráliti sem formaður nefndarinnar kynnti voru miklu meira í samræmi við þá ræðu sem hún flutti hér, en um það nefndarálit náðist ekki sátt. Því að utanríkismálanefnd sé stimpilpúði vísa ég á bug. Töluvert hefur verið fjallað um þetta mál. Við njótum þess líka að sækja álit frá öðrum nefndum sem eru sérstaklega til þess fallnar að fjalla um einstaka þætti, t.d. innleiðingar mála. Hér er um býsna einfalt mál að ræða. Við erum að uppfylla skyldur sem við erum búin að undirgangast og niðurstaða mikils meiri hluta nefndarinnar, að undanskildum tveim þingmönnum sem voru samþykkir nefndarálitinu en með fyrirvara, var talið réttara að hafa það knappara og með þeim hætti sem birtist uppprentað. Það hefði verið miklu eðlilegra fyrir hv. þingkonu að koma í ræðu á eftir og gera grein fyrir sinni persónulegu skoðun en ekki mæla fyrir hönd nefndarinnar með þeim hætti sem hún gerði.
Virðulegur forseti. Það er mikill misskilningur að ég hafi verið að mæla sérstaklega fyrir hönd nefndarinnar í þessari ræðu. Ég er að rekja staðreyndir málsins og fjalla um umfjöllun sem átt hefur sér stað á þinginu. Það hefði verið stórmannlegt af hv. þm. Loga Einarssyni, sem hefur setið í utanríkismálanefnd lengur en ég, að gera nefndinni grein fyrir því og draga fram þau atriði sem nefndin fékk á sameiginlegum fundi sínum með umhverfisnefnd fyrir ári þar sem þetta mál var rætt efnislega að einhverju leyti en skilaði sér með engum hætti inn í afgreiðslu og þinglega meðferð þessa máls. Það var fyrir tilviljun sem ég rak augun í þá annars ágætu glærukynningu sem nefndin hafði fengið fyrir ári. Ég get ekki ímyndað mér af hvaða ástæðum og af hverju í ósköpunum slík kynning ætti ekki að vera gerð opinber til upplýsingar fyrir þetta mál til þess að skapa grundvöll fyrir málefnalega umræðu um þessi mál sem hvergi nærri er lokið umfjöllun um. Ég skil ekki af hverju hv. þingmaður ætti að vera svona hvekktur yfir því. Það er alveg rétt að ég hefði talið eðlilegra og æskilegra að hafa ítarlegri umfjöllun um efni málsins í nefndaráliti af þessum toga. Ég tel það reyndar eiga við um mjög mörg nefndarálit, einkum og sér í lagi þó frá utanríkismálanefnd, ekki þó öllum. Ég get alveg fallist á að ekki er ástæða til að vera með flókin nefndarálit eða útlista efni allra þeirra gerða sem verið er að innleiða, en í mjög mörgum þingmálum mega þau mjög vel við frekari umfjöllun nefndarinnar og í nefndarálitum um efni þingmálsins.
Herra forseti. Ég er á engan hátt hvekktur. Ég vil einfaldlega halda því til haga að hér var framsögumaður ekki að mæla fyrir mína hönd. Hv. þingmaður sagði það sjálf undir lok ræðu sinnar að nú ætlaði hún að víkja aðeins frá efni nefndarálitsins. Þá var hún búin að tala í 10–12 mínútur án þess að ræða nokkuð þá niðurstöðu að innihald ræðu hennar var ekki talið eiga heima í nefndarálitinu. Mikill meiri hluti nefndarinnar tók þá ákvörðun að hafa það með einfaldari hætti og hafa þessa hluti ekki inni. Hún kann að vera ósammála því og hv. þingkona getur komið í ræðu og gert grein fyrir því. Ég mótmæli því og vil halda því til haga að hún er ekki að tala fyrir hönd okkar hinna, a.m.k. margra, sem skrifum undir þetta nefndarálit. Hins vegar er þetta stórmerkilegur dagur vegna þess að hann kallar á að Sjálfstæðisflokkurinn, sem ber ábyrgð á tilnefningu hv. þingkonu í þessa nefnd og leggur til að hún verði formaður, geri grein fyrir því hvort flokkurinn svona heilt yfir deili sýn formanns fastanefndar síns þingmanns. Það skiptir stóru máli. Ég þykist vita og ég fullyrði að það gera ekki fulltrúar hinna flokkanna tveggja sem sitja í stjórnarliðinu og það hefur komið skýrt fram á nefndarfundum. Ég hlýt að kalla eftir skýringum frá formanni Sjálfstæðisflokksins á því hvort hv. þingkona talar í umboði flokks hans.
Forseti vill árétta gagnvart hv. þingmanni og öðrum að nota hefðbundin ávarpsorð.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að fagna því að verið sé að ljúka þessu máli og við berum áfram gæfu til þess sem þjóð að fylgja Evrópusambandinu í aðgerðum í loftslagsmálum. Evrópusambandið hefur klárlega leitt umræðu um aðgerðir til að draga úr losun, sýnt hvað mestan metnað á undanförnum árum í þeim efnum og við ákváðum fyrir allnokkru síðan, ásamt nágrönnum okkar Norðmönnum, að fylgja þeim í þessum efnum. Ég verð hins vegar að taka undir að framsaga hv. þm. Sigríðar Andersen var nokkuð sérkennileg í ljósi þess að nefndarálitið er afskaplega skýrt og knappt. Þar er lagt til að þingsályktunartillagan sé samþykkt óbreytt. Það var augljóst að formaður utanríkismálanefndar var ekki á þeirri línu og í raun ekki sammála þeirri stefnu sem nefndin tók. Væntanlega hefur hv. þingmaður orðið undir í atkvæðagreiðslu eða umræðu nefndarinnar um málið og ákveðið að bregða á það ráð að flytja einhverja allt aðra ræðu í framsögu en nefndarálitið felur í sér. Ég ætla ekki svo sem að hafa mörg orð um það en það er víst svona sem mál eru dregin út með töngum. Það er þá í fyrsta skipti sem maður verður vitni að því að mál sé dregið út með töngum frá formanni fastanefndar.
Forseti. Vofa afneitunar gengur ljósum logum um heiminn, afneitunar á loftslagshlýnun, hamfarahlýnun af mannavöldum. Þau sem lengst ganga í því hafa þó fundið að hrein og klár neitun á því gengur eiginlega ekki lengur. Það er skotið niður. Við sjáum um allan heim að þau sem eru þeirrar skoðunar finna nýjar leiðir. Þau segja: Vissulega er hlýnun af mannavöldum en það hefur verið hlýnun áður. Ég var nú að lesa Íslendingasögurnar og þá kemur þetta fram. Hvernig var með Grænlandsjökul? Eða: Vissulega er hlýnun af mannavöldum en aðgerðirnar sem verið er að leggja til - þvælum okkur í smáatriðum, gleymum okkur í litlu kirnunum, festum umræðuna við eitthvað sem ekki skiptir máli í þeirri von að hægt sé að setja sand í tannhjólið sem þarf að snúast af fullum krafti ef okkur öllum sem heimsbyggð á að takast að snúa þessari þróun við. Þess vegna er ég sérstaklega ánægður með ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur og stjórnarflokkana þrjá, Vinstrihreyfinguna – grænt framboð, Framsóknarflokkinn og Sjálfstæðisflokkinn, því að ríkisstjórnin, stjórnvöld á Íslandi, tók þá skynsamlegu ákvörðun að fara saman í þetta mál með Evrópusambandinu og Noregi í stað þess að veifa séríslenskum lausnum. Við sjáum öll hversu vel það fór í Kyoto-málinu og reynslan ætti að sýna okkur að við viljum ekki fara þangað. Sum læra ekki af reynslunni en við ákváðum að taka okkar ábyrgð af alvöru. Ég er ánægður með ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur fyrir það. Ég er ánægður með hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra sem vann að því að við tengdum okkur við Noreg og Evrópusambandið. Ég er ánægður með hæstv. utanríkisráðherra Sjálfstæðisflokksins, Guðlaug Þór Þórðarson, sem lagði fram það mál sem hér er verið að fjalla um. Ég er ánægður með þingflokka Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins sem saman stóðu að því að þessi mál kæmu hér til umræðu. Ég er ánægður með þetta. Það sýnir að að uppistöðu til eru þau sem skipa þann meiri hluta sem stendur að ríkisstjórninni sannfærð um að hvorki dugi vettlingatök né heimatilbúnar afsakanir, ekkert: Já, en hvað með þetta og hvað með hitt? Það þarf að grípa til stórtækra aðgerða til að berjast gegn hamfarahlýnun. Þetta er góður dagur.
Virðulegur forseti. Loftslagsváin er án nokkurs vafa okkar allra stærsta áskorun. Við henni erum við að bregðast, m.a. með þátttöku í Parísarsamningnum svokallaða sem var gríðarlega mikilvægt skref á sínum tíma. Við þetta verkefni verður ekki ráðið öðruvísi en að þjóðir heims standi saman. Það tókst á endanum eftir mikla þrautaraun í París árið 2015. Sú þingsályktunartillaga sem við ræðum hér er í raun staðfesting á því að við erum að setja þessi markmið okkar inn í EES-samninginn. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Sigríði Andersen að ekki er um hefðbundna EES-gerð að ræða, enda kemur það skýrt fram í þingsályktunartillögunni. Hér er engu að síður um að ræða mjög mikilvægt mál. Íslensk löggjöf á sviði umhverfismála er að stórum hluta reist á regluverki ESB og hefur að stórum hluta verið tekin upp í EES-samninginn. Ég tel að þetta mál hafi fengið góða umfjöllun. Það var ósk okkar á sínum tíma að ganga inn í samkomulagið með Evrópusambandinu. Í ljósi þess að við höfðum þegar tekið upp svokallað ETS-kerfi myndi einfalda málið að hafa þetta allt undir EES-samningnum. Ég er því sátt við þá útfærslu sem hér liggur fyrir og fagna því að við afgreiðum þetta mál og staðfestum enn og aftur heit okkar á Íslandi um að við ætlum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að standa undir þeim markmiðum sem fram eru sett í Parísarsamningnum. Reyndar höfum við sett okkur markmið um að ná enn lengra. Ég get aftur á móti tekið undir þá umræðu að við eigum alltaf að ræða ítarlega og vel þau mál sem koma frá Evrópusambandinu. Í mínum huga er enginn skortur á vilja til þess en það mál sem við afgreiðum hér með nefndaráliti utanríkismálanefndar, og ég skrifa undir, er gott og því ber að fagna. Ég hvet okkur öll til að halda áfram á þeirri góðu vegferð sem við höfum verið á hingað til og bíð spennt eftir að sjá aðra útgáfu af aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum því að þar setjum við okkur enn frekari og sterkari markmið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd. Megintilefni frumvarpsins varðar breytingu og leiðréttingu á skilgreiningu hugtaksins „óbyggt víðerni“ þannig að skilgreiningin verði hin sama og gert var ráð fyrir í frumvarpi því er varð að lögum um náttúruvernd í apríl 2013. Eins og ákvæðið er í lögum dag er ekki unnt að friðlýsa svæði samkvæmt friðlýsingarflokknum „óbyggð víðerni“ ef mannvirki eru til staðar í innan við 5 km fjarlægð frá mörkum svæðis þótt þau sjáist ekki vegna landfræðilegra aðstæðna, t.d. fjallgarðs. Í greinargerð áðurnefnds frumvarps kom fram að svæði sem yrðu friðlýst sem óbyggð víðerni væru að jafnaði í a.m.k. 5 km fjarlægð frá mannvirkjum. Þannig yrði unnt að friðlýsa svæði sem óbyggt víðerni þótt viðkomandi svæði nái ekki ofangreindum fjarlægðarmörkum, t.d. ef landfræðilegar aðstæður leyfðu. Það er því nauðsynlegt að laga skilgreiningu hugtaksins. Við afgreiðslu frumvarpsins 2013 var ákveðið að færa skilgreiningu hugtaksins „óbyggt víðerni“ úr 46. gr. frumvarpsins sem fjallar um friðlýsingarflokkinn „óbyggð víðerni“ yfir í 5. gr. sem fjallar um skilgreiningar. Við þessa breytingu færðust til orðin „að jafnaði“ sem gerði það að verkum að þau standa nú eingöngu fyrir framan lýsingu á stærðarmörkum þess svæðis sem skilgreint er sem óbyggt víðerni en ekki fyrir framan fjarlægðarmörk svæðisins. Eins og áður sagði er breytingunni sem þetta frumvarp mælir fyrir um ætlað að heimila að friðlýsa svæði sem uppfyllir öll skilyrði sem óbyggt víðerni þótt mannvirki séu til staðar í innan við 5 km fjarlægð frá mörkum svæðisins. Breytingin hefur þau áhrif að meta þarf í hverju tilviki fyrir sig hvort mannvirki sem er utan fyrirhugaðs friðlýsts svæðis en innan fjarlægðarmarka hafi áhrif á flokkun þess í viðkomandi friðlýsingarflokk. Einnig mun hún hafa þau áhrif að möguleiki verði að framkvæmdir séu í innan við 5 km fjarlægð frá mörkum friðlýsta svæðisins, svo framarlega sem þær hafi ekki áhrif á verndargildi þess. Að mati ráðuneytisins mun frumvarpið ekki hafa í för með sér kostnaðaráhrif fyrir ríkissjóð. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um íslensk landshöfuðlén en megininntak frumvarpsins er það hvernig staðið skuli að umsýslu landshöfuðléna sem Íslandi hefur verið úthlutað til notkunar á netinu ásamt nafnaþjónustu fyrir höfuðlén og skráningu léna undir þeim. Áður en ég hef yfirferð yfir sjálft frumvarpið tel ég rétt að vekja athygli á því að í dag er ekki í gildi nein löggjöf um landshöfuðlénið .is eða önnur landshöfuðlén með beina skírskotun til Íslands. Í ljósi þessa og þess að flest ríki sem við berum okkur saman við hafa sett lög um lénamál má segja að Ísland hafi dregist aftur úr öðrum þjóðum varðandi lagasetningu á sviði lénaumsýslu. Miðað við erlenda þróun og mikilvægi netsins í nútímasamfélagi er ærið tilefni til að setja lagalega umgjörð um landshöfuðlén sem hafa beina skírskotun til Íslands. Við samningu þessa frumvarps var einkum litið til öryggissjónarmiða og var það haft að markmiði að setja lágmarksreglur til að stuðla að auknu öryggi. Frumvarp þetta gengur því skemmra en fyrri frumvörp sem lögð voru fram, til að mynda á 139. og 140. löggjafarþingi, um sama efni en náðu ekki fram að ganga. Tekið skal fram að höfð var hliðsjón af sænskum lögum um sama efni og með leyfi forseta vil ég sletta á sænsku: Lag om nationella toppdomäner för Sverige på internet. Virðulegi forseti. Ég tel rétt að reifa helstu atriði frumvarpsins. Í I. kafla þess er gerð grein fyrir markmiðum þess, gildissviði, stjórn lénamála hér á landi, orðskýringum og persónuvernd. Lagt er til að markmið frumvarpsins sé að stuðla að öruggum, hagkvæmum og skilvirkum aðgangi að íslenskum landshöfuðlénum og styrkja tengsl þeirra við Ísland með því að kveða á um örugga, gagnsæja og skilvirka umsýslu þeirra. Svo sem fram hefur komið er talsverð áhersla lögð á öryggi í markmiðsákvæðinu enda eru öryggishagsmunir þeir hagsmunir sem helst hefur verið litið til við samningu frumvarpsins. Það er brýnt að aðgangur að íslenskum landshöfuðlénum sé góður en einnig að umsýsla sé örugg án þess að vera samfélaginu til ama eða tafa. Gildissviðið afmarkast við rekstur landshöfuðléna sem Íslandi hefur verið úthlutað. Frumvarpið nær ekki til almennra höfuðléna enda hafa íslensk stjórnvöld ekkert með þau að gera. Íslandi hefur verið úthlutað landshöfuðléninu .is en ekki er útilokað að fleiri landslénum verði úthlutað til Íslands í framtíðinni. Í II. kafla er finna ákvæði um skráningarstofur, almenna heimild, tilkynningu um starfsemi og hlutverk skráningarstofa. Lagt er til að starfsemi skráningarstofa verði tilkynningarskyld en ekki leyfisskyld, svo sem fyrri frumvörp hafa gert ráð fyrir. Tilkynningarskyldan er mun minna íþyngjandi en leyfisskylda en tryggir þó yfirsýn stjórnvalda. Skilyrðin sem sett eru fyrir starfseminni hér á landi geta vart talist íþyngjandi en sum þeirra taka mið af öryggishagsmunum, svo sem að halda starfseminni hér á landi og koma í veg fyrir að rétthafaskrá og vinnsla hennar verði vistuð í skýi eða gagnaveri erlendis. Hlutverk skráningarstofa miðast við það hlutverk sem fyrirtækið Internet á Íslandi hf., ISNIC, hefur í dag. Í III. kafla frumvarpsins er að finna ákvæði um skráningu léna, lokun, læsingu og afskráningu þeirra, úrræði lögreglu og réttindi og skyldur rétthafa. Ekki eru lagðar til breytingar á reglum um skráningu léna frá því sem nú er. Skráningin er rafræn að mestu leyti og setja skráningarstofur sjálfar reglur um skráningu léna. Ráðherra mun geta sett reglur um viðmið sem hafa skuli í heiðri við setningu reglna en mun ekki setja efnisreglur um skráningu enda gilda nokkuð fastmótaðar alþjóðlegar reglur um skráningu léna. Virðulegi forseti. Ég vil fara nokkrum orðum sérstaklega um ákvæði III. kafla frumvarpsins er varða úrræði eins og að loka skráðu léni, afskrá það, læsa því eða leggja hald á það. Í 10. gr. er að finna reglur sem eru í samræmi við reglur ISNIC en sem rétt þykir að setja í lög. Ég vek athygli á því úrræði að læsa léni en í því felst að ekki er hægt að flytja lén á milli rétthafa. Úrræði sem þetta hefur nýst og nýtist t.d. þegar mál er til meðferðar hjá Neytendastofu, t.d. á grundvelli laga um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, nr. 57/2005. Í 11. gr. eru lögð til úrræði handa lögreglu. Lagt er til að lögregla geti krafist þess, að undangengnum dómsúrskurði, að skráningarstofa loki léni sem skráð er undir íslensku landshöfuðléni í ákveðnum tilvikum, t.d. ef rétthafi léns, umboðsmaður hans eða þjónustuaðili hefur náin tengsl við skipulagða brotastarfsemi eða nýtir lénið í þágu slíkrar starfsemi. Þá er lagt til að lögregla geti, að undangengnum dómsúrskurði, lagt hald á skráð lén og rekið það í tengslum við rannsókn opinbers máls og öflun sönnunargagna. Framangreindar heimildir eru mjög íþyngjandi fyrir rétthafa og fela í sér mikið inngrip. Því er lagt til, svo sem fram hefur komið, að ávallt sé leitað atbeina dómstóla til að beita slíkum úrræðum. Þá er mikilvægt, virðulegi forseti, að það komi hér fram í tengslum við réttindi og skyldur rétthafa léna að rétthafi öðlast ekki beinan eignarrétt á léni heldur aðeins óbeinan eignarrétt, nánar tiltekið það sem kallast einkaafnotaréttur af léni. Í IV. kafla frumvarpsins er að finna ýmis ákvæði, svo sem um eftirlit, dagsektir, rekstur landshöfuðléns á stríðstímum og við yfirvofandi hryðjuverkaárás og fagráð. Í ákvæði til bráðabirgða I er lagt til að ríkissjóður fái forkaupsrétt að öllum hlutum í félaginu Internet á Íslandi hf., ISNIC. Þetta ákvæði er sett fyrst og fremst til að tryggja að félagið verði ekki selt út úr íslenskri lögsögu þótt gert sé ráð fyrir að ríkissjóður geti einnig beitt forkaupsréttinum ef innlent félag áformar að kaupa hlut í ISNIC. Forkaupsréttur samkvæmt frumvarpinu heimilar ríkissjóði að ganga inn í tilboð sem gert hefur verið í félagið. Ríkissjóði er hins vegar ekki skylt að nýta réttinn. Rétt er að benda á að í þeim löndum sem við berum okkur saman við eru skráningarstofur gjarnan reknar sem sjálfseignarstofnanir sem ekki eru reknar í hagnaðarskyni. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Það er mjög spennandi að þetta mál sé komið til umfjöllunar Alþingis. Ég get ekki sagt að það sé algjör einhugur um það meðal þeirra sem best þekkja til tæknimálanna enda verður að segjast eins og er að staða ISNIC er skrýtin, að það sé einkaaðili á markaðnum sem einfaldlega ráði þessu. Fólk gerir væntanlega almennt ráð fyrir því að .is þýði Ísland í skilningi þjóðríkis, að ríkið sé fyrir hönd þess. Hins vegar velti ég fyrir mér útfærsluatriðum, sér í lagi 11. gr. sem fjallar um lokun og haldlagningu skráðra léna. Í b-liðnum kemur fram að að undangengnum dómsúrskurði geti lögregla krafist þess að skráningarstofa loki léni og í b-liðnum segir: „ef lén er notað til að miðla ólöglegu efni eða efni sem hvetur til refsiverðrar háttsemi sem varðar við almenn hegningarlög og meint brot getur varðað fangelsisrefsingu allt að tveimur árum eða meira“. Hér er um að ræða inngrip inn í það að aðilar á netinu geti tjáð sig með einhverjum hætti, enda stendur hérna að „meint brot“ geti varðað fangelsisrefsingu, þ.e. ef hvatt er til slíkrar háttsemi. Í almennum hegningarlögum er ansi margt bannað og ívið fleira en sá sem hér stendur myndi vilja, þar á meðal að smána opinberlega „erlenda þjóð eða erlent ríki, æðsta ráðamann, þjóðhöfðingja þess, fána þess eða annað viðurkennt þjóðarmerki“ sem dæmi. Við þessu er fangelsisvist allt að tveimur árum. Getur verið að það sé skynsamlegra að hafa þessi viðmið hærri, þ.e. ekki tveggja ára fangelsisvist heldur eitthvað meira? Ég hef ekki tíma til að fara út í aðrar greinar og mér finnst þessi duga ágætlega vegna þess að það er t.d. bannað að móðga Trump. Það væri freistandi að gera það í þessari pontu þar sem ekki má láta mann standa reikningsskil á því sem maður segir. [[Forseti hringir.]]Mér finnst mjög mikilvægt að móðga Trump, mér finnst mikilvægt að móðga suma erlenda þjóðhöfðingja og mér líst ekkert á að fara að loka lénum vegna þess að einhver á netinu gerir það.
Virðulegur forseti. Varðandi fyrri vangaveltur hv. þingmanns um fyrirtækið sem rekur þessa skráningarstofu á Íslandi er rétt að það eru nokkrir aðilar sem koma að því. Ríkið og tengdir aðilar eiga til að mynda um 23,8% hlutafjár í fyrirtækinu. Mín skoðun er að bæði sé eðlilegt og skynsamlegt að fyrirtæki sem þetta sé í almannaeigu en ekki einkaeign. Það er mjög mikilvægt að það sé tryggt að starfsemin verði innan íslenskrar lögsögu þegar fjallað er einmitt um .is, bara vegna augljósra hugrenningatengsla. Það má benda á að á í Danmörku, Noregi og Svíþjóð eru sambærileg fyrirtæki rekin sem sjálfseignarstofnanir, jafnvel án hagnaðar, sem ég held að sé líka áhugavert form. Það var ekki valið og þetta frumvarp tekur svolítið utan um það hvað þarf að gera. Hér er lögð áhersla á öryggi. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni að í einstaka tilvikum, 10. og 11. gr., getur verið um að ræða mjög íþyngjandi inngrip í starfsemi fyrirtækja. Þess vegna er það ávallt að undangengnum dómsúrskurði og ég get ekki ímyndað mér að heimild fengist til að læsa, loka eða eitthvað slíkt á grundvelli léttvægra brota því að þá yrði að fjalla um það hjá dómstólum áður. Þetta er ekki ákvörðun þeirra sem rannsaka mál, þeir verða að fá dómsvaldið með sér í slíka vegferð. Væntanlega getur það verið tekið fyrir hjá almennum dómstólum sé ágreiningur um slíkt.
Virðulegi forseti. Því miður er fjarri lagi að dómstólar hafi úrskurðað um ákvæði í almennum hegningarlögum sem varða skerðingar á tjáningarfrelsi á einhvern óumdeildan hátt. Til dæmis varðandi 233. gr. a sem fjallar um svokallaðan hatursáróður hafa niðurstöður Hæstaréttar verið beinlínis óskiljanlegar, jafnvel löglærðu fólki, vegna þess að þar koma inn svo mikil persónuleg viðmið um það hvað þykir hneykslanlegt og hvernig tilfinningar eitthvað vekur. Þá er ég ekki að tala um ákall um að meiða neinn, ekki hryðjuverkaáróður eða neitt því um líkt, bara eitthvað sem fer rosalega mikið fyrir brjóstið á einhverjum hópi og fyrir vikið er það dæmt sem brot á ákvæðinu. Skyldi reyndar engan furða miðað við orðalag ákvæðisins. Ákvæðið er þannig að það er erfitt að dæma eftir því. Klám er bannað á Íslandi og eftir því sem ég kemst næst erum við hið eina af svokölluðum vestrænum lýðræðisríkjum þar sem það er enn bannað, væntanlega vegna þess að við erum svo smá og það fámenn að það er enginn raunverulegur klámbransi hérna sem við vitum um og þar af leiðandi enginn þrýstingur á að afnema þá botnlausu þvælu að hafa það bannað. Við dreifingu þess er að vísu einungis sex mánaða fangelsisvist en hér er líka talað um ólöglegt efni og ég geri þá ráð fyrir að klám sé ólöglegt efni á Íslandi. Þá vil ég minnast aftur á 95. gr. almennra hegningarlaga sem snýr að þjóðhöfðingjum. Það er gott og blessað að hæstv. ráðherra þyki í góðu lagi að vera með eitthvert góðlátlegt grín. Ég er ekki að tala um góðlátlegt grín. Heiðarleg og sanngjörn gagnrýni á fólk eins og Donald Trump og fleiri leiðtoga í heiminum er ekki góðlátleg, hún er ekki léttvæg, hún er mjög hörð. Hún er mjög dónaleg og hlýtur að vera til þess fallin að móðga viðkomandi þjóðhöfðingja og við því liggur tveggja ára fangelsisvist. Við getum ekki farið í að laga almenn hegningarlög alveg að mínu sniði hér og nú í þessum andsvörum en ég velti fyrir mér hvort þetta fangelsisviðmið mætti ekki vera hærra, [[Forseti hringir.]]t.d. þrjú eða fjögur ár frekar en tvö. Er þetta ekki aðeins of lítið sem þarf til að réttlæta þessa afskráningu?
Virðulegi forseti. Varðandi síðasta atriðið og reyndar að nokkru leyti umfjöllunarefni hv. þingmanns held ég að það sé einmitt vel til þess fallið að um það sé fjallað í nefndinni og öll þessi sjónarmið tekin fram og reifuð, vegin og metin. Vegna þess að hv. þingmaður hefur lagt mikið upp úr því að þessar reglur væru hugsanlega íþyngjandi við ýmislegt sem hann telur mega breyta í almennum hegningarlögum má spyrja á móti hvort hv. þingmaður sé ekki þeirrar skoðunar að það sé nauðsynlegt að til sé lagarammi til að takast á við alvarlegustu brotin sem til eru. Slíkur lagarammi er ekki tiltækur og við erum að reyna að setja öryggissjónarmið um það, einmitt til að bregðast við hryðjuverkum eða skipulagðri glæpastarfsemi sem ég held að við viljum öll geta tekist á við. Það eru vangaveltur sem hlutu að koma upp líka og fyrir þá sem aðhyllast frelsi - ég veit að hv. þingmaður er svolítið á þeirri línu að aðhyllast minni lög og minni reglur - [[Gripið fram í.]]er það mín skoðun að ekki sé neitt frelsi til án ábyrgðar og að í þeirri ábyrgð felist mjög oft að það þurfi að setja einhverjar reglur til að takast á við alvarlegustu málin og treysta síðan á dómstóla sem er þriðja stoð stjórnarskrár okkar, starfa vissulega sjálfstætt og við höfum ekki stjórn á, og treysta því að þeir dæmi af sanngirni og eftir þeim lögum sem við setjum.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér hið áhugaverðasta mál frá hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um íslensk landshöfuðlén. Nú er árið 2020 og umræða um þetta efni hefur verið í gangi af og til meðal þeirra sem ég ætla að kalla tölvunörda í alllangan tíma. Þannig er mál með vexti að til er ágætt fyrirtæki sem heitir ISNIC og sér um skráningu lénsins .is á Íslandi. Þetta er fyrirtæki eins og hvert annað og ríkið á einhvern hlut í því. Mér skilst að sagan sé sú að forðum daga hafi það verið hluti af hinu opinbera en skráningarrétturinn hafi slæðst með í einhvers konar einkavæðingu. Margt ágætt má segja um þetta frumvarp. Ég verð að segja að þetta hefur verið svolítið umdeilt í gegnum tíðina meðal þeirra sem þekkja til tæknimálanna. Á annan bóginn finnst mörgum, þar á meðal þeim sem hér stendur, ekkert endilega eðlilegt að einkafyrirtæki fari með þessa skráningu á .is-lénum, sér í lagi vegna þess að enginn annar getur gert það á þeim tíma. Almennt er ég þeirrar skoðunar að einkaframtakið eigi heima þar sem samkeppni er möguleg og ekki þar sem hún er ekki möguleg með einhverjum undantekningum. Á bak við það eru engin trúarbrögð, heldur bara það einfalda sjónarmið að þegar samkeppnin er engin virka hin kapítalísku áhrif ekki jafn vel og þau þurfa að gera til þess að ég hafi mikla trú á markaðshugsjóninni. Markaðshugsjónin gengur út frá ákveðnum hlutum og meðal þeirra er samkeppni sem er augljóslega ekki möguleg ef einn aðili á markaðnum hefur alvald yfir honum. Það er ekki þar með sagt að hvaða lög sem er séu gáfuleg eða skynsamleg. Það var umræða um að setja svona lög fyrir einhverjum árum af þáverandi hæstv. innanríkisráðherra, Ögmundi Jónassyni. Ég man eftir því frumvarpi, mér leist ekkert á það þá og spurði mig hvaða vandamál fólk væri að reyna að leysa. Það var auðvitað að reyna að leysa aðeins fleiri vandamál en þau sem voru til staðar. Ástæðurnar sem eru til grundvallar þessu frumvarpi eru útlistaðar í greinargerð frumvarpsins og vega í stuttu máli að öryggisógn, þ.e. að það sé mögulegt fyrir ríkið að bregðast við, t.d. ef hryðjuverkaáróðri er dreift eða til að loka vegum sem kannski þarf að gera af einhverjum þjóðaröryggisástæðum. Þetta frumvarp er þó að langmestu leyti mun mildara en það sem var stungið upp á á sínum tíma, enda var þá farið svolítið geyst að mínu mati í því að reyna að hafa stjórn á öllu. Það er oft tilfellið þegar yfirvöld vilja fara að stjórna einhverju sem hefur verið í höndum einkaaðila þangað til vegna þess að háttsemin er ný, inngripið er nýtt í sögulegu samhengi, og þá er tilhneiging til að vilja stjórna aðeins meiru en kannski er þörf á bara til öryggis, bara ef ske kynni að einhvern tímann myndu yfirvöld vilja banna eitt eða hirða annað. Ég sé ekki mikið að í þessu frumvarpi en verð þó að fjalla aðeins um eitt sem snertir almenn hegningarlög og ákveðið stjórnlyndi sem mér finnst einkenna íslenska löggjöf almennt. Það er 11. gr. sem fjallar um lokun og haldlagningu skráðra léna. Það ákvæði felur í sér að lögregla geti krafist þess, að undangengnum dómsúrskurði, að skráningarstofa, eins og ISNIC, loki léni sem skráð er undir íslensku landshöfuðléni í eftirfarandi tilvikum, eins og þar stendur, og svo eru nefndir tveir stafliðir. Það er b-liðurinn sem mig langar til að fjalla um. Ég skal samt nefna a-liðinn til að hafa þetta allt með. Í honum segir orðrétt: „ef rétthafi léns, umboðsmaður hans eða þjónustuaðili hefur náin tengsl við skipulagða brotastarfsemi eða nýtir lénið í þágu þeirrar starfsemi eins og sú starfsemi er skilgreind í almennum hegningarlögum“. Allt í lagi, ég hef svo sem ekkert við það að athuga, en síðan kemur b-liðurinn. Ég veit ekki hvað það er með að setja vonda hluti í b-lið þessa dagana en í b-liðnum í þessu frumvarpi segir, með leyfi forseta: „ef lén er notað til að miðla ólöglegu efni eða efni sem hvetur til refsiverðrar háttsemi sem varðar við almenn hegningarlög og meint brot getur varðað fangelsisrefsingu allt að tveimur árum eða meira.“ Ég set spurningarmerki við báða hluta þessa ákvæðis. Fyrri hluturinn er hugtakið „ólöglegt efni“. Nú er ýmislegt ólöglegt á Íslandi sem er ekki ólöglegt annars staðar, a.m.k. ekki í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Þar höfum við frjálslynd lýðræðisríki. Eitt af því sem er bannað á Íslandi en er ekki bannað í Noregi, Svíþjóð, Finnlandi, Frakklandi, á Ítalíu, í Þýskalandi og ekki einu sinni í Bretlandi er klám. Af einhverjum ástæðum sem ég ætla aðeins út í er klám enn þá bannað á Íslandi. Það er tabúumræðuefni, ég hef nokkrum sinnum farið yfir þetta í ræðum á þinginu, tabúumræðuefni sem fólki finnst óþægilegt að tala um og vill helst ekki úttala sig um, væntanlega vegna þess að kynlíf og kynhegðun er afskaplega persónulegt efni sem allir hljóta að hafa einhvers konar kenndir við sem þeir kunna ekki við að tala um of opinskátt. Ég skil það mætavel, enda nákvæmlega eins í mínu eigin tilfelli, en við erum fullorðið fólk og erum á Alþingi og við þurfum að geta talað mjög opinskátt um það sem við erum búin að ákveða á hinu háa Alþingi að við ætlum að banna, sér í lagi þegar það bann vegur að tjáningarfrelsinu. Áður en einhver segir að klám komi tjáningarfrelsi ekkert við segi ég bara: Bull, það kemur því víst við. Það er fráleitt að segja annað. Ef það er bannað að birta eitthvert efni varðar það tjáningarfrelsið. Jafnvel þótt maður segi að það séu lögmætar hömlur á tjáningarfrelsinu varðar það tjáningarfrelsið og þarf að fjalla um það í því samhengi. Það er óhjákvæmilegt. Ég ætla að fullyrða að þjóðríki sem er enn þá með klám bannað er ekki vaxið úr grasi þegar kemur að tjáningarfrelsi. Það er ekki orðið fullorðið þegar kemur að tjáningarfrelsi. Ástæðuna fyrir því að við erum enn þá með þetta bannað hér tel ég vera þá að við erum afskaplega smátt þjóðríki og eftir því sem við best vitum er enginn klámbransi hér. Það er ekki margt fólk sem er að búa til klámefni á Íslandi - að því er við vitum. Ég segi það með þeim fyrirvara að það getur vel verið að fullt sé í gangi án þess að við vitum af því. En a.m.k. er enginn þrýstingur á því, það er enginn Larry Flynt hérna að reyna að storka lögunum, búa til klám, láta handtaka sig, fara fyrir dómstóla, gera farsa úr öllu málinu sem óhjákvæmilega verður og þar af leiðandi að sýna fólki fram á hversu fráleitt það er að ætla að fara að beita lögum gegn klámi. Þannig verður aldrei þessi þrýstingur til og þar af leiðandi heimilum við aldrei klám hér, afnemum aldrei þetta fáránlega bann. Þetta er samt sem áður ákveðið grundvallaratriði, ekki vegna þess að klám sé mikilvægt í sjálfu sér. Það er ekkert mikilvægt að það sé heimilt að birta eða dreifa klámi á Íslandi í sjálfu sér, enda nóg af því að finna á internetinu eins og allir vita sem vilja - og fleiri vita en vilja. Þetta hefur hins vegar áhrif þegar kemur að löggjöf eins og þessari. Þetta hefur áhrif þegar kemur að löggjöf eins og heimildum lögreglu til að hlera. Það slysaðist næstum því inn en gerðist ekki, þökk sé Pírötum, að lögreglan gæti hlerað einhvern á grundvelli 210. gr. almennra hegningarlaga sem er bannið við klámi. Það er hættulegt, virðulegi forseti, vegna þess að þegar einn horfir á klám á netinu er annar að dreifa því. Þetta hefði getað verið stórslys vegna þess að hvort sem okkur líkar betur eða verr og hvort sem við viljum það eða ekki horfir fólk á klám, lifandis hellingur af fólki horfir á klám. Þannig er það og við getum ekki leyft okkur hér að setja lög sem setja réttaröryggi þess fólks í uppnám. Það megum við ekki gera en við vorum næstum búin að því. Nú skortir mig ræðutímann, ég vildi tala um eitthvað fleira en klám í þessari ræðu og læt þetta duga hér um það. Þó vil ég geta þess að hér er ég bara að tala um að miðla ólöglegu efni. Klámbannið varðar einungis sex mánaða fangelsi, mjög fyndið að segja það upphátt, virðulegi forseti. Yfir í hitt sem er efni sem hvetur til refsiverðrar háttsemi sem varðar við almenn hegningarlög og meint brot getur varðað fangelsisrefsingu allt að tveimur árum eða meira. Gott og vel, það getur verið skynsamlegt að hafa inni einhverja svona klausu. Hins vegar legg ég til að það sé allt of lágt viðmið að miða við meint brot sem getur varðað fangelsisrefsingu allt að tveimur árum eða meira vegna þess að ýmislegt er í almennum hegningarlögum sem fólk þarf að mínu mati að geta tjáð og þarf að geta hvatt annað fólk til að geta tjáð sem brýtur í bága við almenn hegningarlög af sömu ástæðu og ég nefndi áðan, að Ísland er ekki búið að fullorðnast þegar kemur að tjáningarfrelsinu. Reyndar má aðeins flækja þá lýsingu þegar kemur að því næsta sem ég vil tala um sem er 95. gr. almennra hegningarlaga. Hún felur í sér að hver sem opinberlega smánar erlenda þjóð eða erlent ríki, æðsta ráðamann, þjóðhöfðingja þess, fána þess eða annað viðurkennt þjóðarmerki, fána Sameinuðu þjóðanna eða fána Evrópuráðs, skuli sæta sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Ef sakir eru miklar varðar brot fangelsi allt að sex árum. Ég hef tekið nokkra tangóa við þetta ákvæði í nefnd og í ýmissi umræðu. Það hefur komið í ljós að eitthvert svona ákvæði þarf víst að vera til staðar til að uppfylla alþjóðasamninga. Gott og vel, en nú erum við t.d. svo óheppin að valdamesti maður jarðarinnar, Donald Trump, er forseti Bandaríkjanna sem er skelfilegt. Í þeim farsa sem forsetatíð hans hefur verið hefur oft verið mjög mikilvægt, ekki bara að það ætti að vera heimilt heldur mjög mikilvægt, að smána hans gjörðir og þann mann. Það er mjög mikilvægt þegar aðrir eins hrottar komast til valda að það sé sagt opinskátt og hreint út. Ég fæ ekki betur séð en að það sé í mótsögn við þetta lagaákvæði. Ég hef brotið þessi lög. Ég gerði það viljandi og ég setti það á Twitter, ekki einu sinni í þessari pontu, og hvet aðra hér með til að gera hið sama, að móðga þann erlenda þjóðhöfðingja. Það er mjög mikilvægt. Grundvallaratriði tjáningarfrelsisins er að geta móðgað, smánað og gert lítið úr og gert gys að með vondum hætti sem særir þjóðhöfðingja og yfirvöld alls staðar og alltaf. Það er mín afstaða og heyrist hún hér og víðar. Jafnvel þótt við vildum ekki ganga svo langt, jafnvel þótt við værum með einhvern mátulega siðmenntaðan forseta Bandaríkjanna má samt sem áður ekki setja fólk í þá stöðu að það þurfi að fara að passa sig ægilega mikið á því hvað það segir um yfirvöld almennt af ótta við að léninu þess verði lokað. Ég vil ekki hafa það þannig. Hér er fangelsisramminn tvö ár. Ég hef lítinn tíma eftir þannig að ég ætla að vinda mér í það síðasta sem ég vil nefna í þessu sambandi, en það er 233. gr. a almennra hegningarlaga sem fjallar um hatursáróður. Ég er sjálfur hlynntur því að í lögum sé eitthvert ákvæði um hatursáróður, en það skiptir máli hvernig það er útfært og það skiptir máli hvað stendur í ákvæðinu. Ákvæðið eins og það er í dag hefur reynst mjög illa samkvæmt því sem ég les úr dómum Hæstaréttar. Fyrir einhverjum árum fóru þrenn ummæli til Hæstaréttar til mats á því hvort þau væru brot á þessum lögum. Mig minnir að fyrir ein þeirra hafi verið sakfellt en hin tvenn sýknuð eða öfugt. Ef maður les ummælin í handahófskenndri röð fullyrði ég að það sé algjörlega ómögulegt fyrir hinn almenna borgara að átta á því hvaða ummæli hafi verið brotleg við greinina og hvaða ummæli ekki. Það er hættan við svona klausur þegar þær eru ekki nógu skýrar og þegar þær grundvallast ekki á einhverjum ógurlega mikilvægum prinsippum. Það að banna fólki að hóta eða stofna öryggi annarra í hættu er eðlilegt vegna þess að fólk hefur rétt á að vera öruggt. Það á rétt á réttindum, það á rétt á jafnrétti, það á rétt á friðhelgi einkalífs, sanngjörnum réttarhöldum og fleira í þeim dúr. Það hefur eignarrétt og ýmis réttindi. Það má ekki nota tjáningu til að brjóta á þeim réttindum. En það er ekki nálgunin sem við förum þegar kemur að hatursáróðursákvæðinu á Íslandi og ekki heldur meiðyrðaákvæðinu. Þá erum við allt í einu farin út í eitthvert mat á einhverri línu sem enginn hefur nokkurn tímann getað skilgreint hvar er, allra síst Hæstiréttur ef marka má nýlega dóma. Þá er alltaf spurningin hvaða tilfinningar það veki, hvort einhver sé nógu móðgaður, hvort einhver sé nógu sár, hvort einhver geti bara tekið hlutina nógu mikið nærri sér til að annar sé brotlegur við hegningarlög. Sú staða, virðulegi forseti, er vond. Eins og ég segi er ég hlynntur hatursorðræðuákvæði en mér finnst það þurfa að vera skýrara. Það þarf að byggja á einhverjum réttindum sem er verið að verja hjá öðrum, ekki bara tilfinningum sem fólk getur að einhverju leyti sjálft ráðið hversu viðkvæmar séu. Til að ljúka þessari gagnrýni um það ákvæði legg ég til að í b-lið 11. gr. verði fangelsisrefsingarviðmiðið hækkað úr tveimur árum í eitthvað meira, þrjú ár væri strax skárra, þrjú eða fjögur ár, eitthvað því um líkt. Það myndi taka út þær áhyggjur sem ég hef af því að þetta ákvæði gefi yfirvöldum óhóflegt vald til að taka niður landslén á grundvelli þessa ákvæðis. [[Forseti hringir.]] Nú hef ég því miður ekki meiri tíma til að ræða þetta að svo stöddu, virðulegi forseti, en mun taka aftur til máls við 2. umr. ef ég get á þeim tíma.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 27/2020 sem mælir fyrir um tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2015/2436, um að samræming á lögum aðildarríkja um vörumerki verði felld inn í EES-samninginn. Í tilskipuninni felast nokkur nýmæli, bæði til samræmingar á reglum aðildarríkja Evrópusambandsins og EES-/EFTA-ríkjanna hvað varðar skráningu, andmæli, notkun og verndartíma vörumerkja, en einnig ítarlegri ákvæði en áður um tengd réttindi, þ.e. félaga-, ábyrgðar- og gæðamerki, ákvæði um afurðarheiti og plöntuheiti svo dæmi séu tekin. Þá er málsmeðferð vegna ágreiningsmála gerð ítarlegri skil en áður. Ein af meginbreytingunum sem leiða af tilskipuninni er að horfið er frá þeirri kröfu að vörumerki þurfi að vera „sýnileg tákn“. Þess í stað er gert ráð fyrir að vörumerki geti verið hvers konar tákn sem annars vegar geti greint vöru og þjónustu eins aðila frá eins eða sambærilegum vörum og þjónustu annarra og hins vegar sé unnt að tilgreina þau í vörumerkjaskrá á þann hátt að greina megi skýrt og nákvæmlega til hvers einkarétturinn nær. Með tilskipuninni er einnig bætt við almennum skráningarskilyrðum merkja. Þá kveður tilskipunin á um að tilgreina þurfi nægilega skýrt og nákvæmlega fyrir hvaða vöru og þjónustu merki óskast skráð. Nauðsynlegt er að endurskoða ákvæði laga um vörumerki, nr. 45/1997, og laga um félagamerki, nr. 155/2002, vegna breytinganna. Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti áformar að leggja fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um vörumerki og fella ákvæði laga um félagamerki inn í lög um vörumerki. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd tvær ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar. Annars vegar er um að ræða ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 237/2019, en með henni eru felldar inn í EES-samninginn þær sjö reglugerðir framkvæmdastjórnarinnar sem tilgreindar eru í fyrri tölulið þingsályktunartillögunnar. Hins vegar er um að ræða ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 305/2019, en með henni er felld inn í EES-samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2017/2399 frá 12. desember 2017 um breytingu á tilskipun 2014/59/ESB að því er varðar rétthæð ótryggðra skuldagerninga í réttindaröð við meðferð vegna ógjaldfærni. Þær reglugerðir sem felldar eru inn í EES-samninginn með ákvörðun nr. 237/2019 eru allar afleiddar gerðir af tilskipun 2014/59/ESB sem setur ramma um endurreisn og skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja, BRRD. Sú tilskipun var tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 21/2018. Fyrsti áfangi tilskipunarinnar var innleiddur með lögum nr. 54/2018 sem breyttu lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002. Þá hefur frumvarp til laga um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja, þskj. 426, 361. mál, verið lagt fram á yfirstandandi löggjafarþingi til innleiðingar á meginefni tilskipunarinnar. Þar sem tilskipunin hefur enn ekki verið innleidd í heild hér á landi er ekki til staðar lagastoð fyrir innleiðingu afleiddu gerðanna og því var ákvörðun 237/2019 tekin með stjórnskipulegum fyrirvara af Íslands hálfu. Með reglugerðunum eru settar nánari reglur um endurbótaáætlanir, skilaáætlanir, niðurfærslu og umbreytingu fjármagnsgerninga, aðferðafræði við gjaldtöku í svonefndan skilasjóð, en þar er um að ræða sérstakt fjármögnunarfyrirkomulag, og aðferðafræði við útreikning á nýrri kröfu um samsetningu eigin fjár sem nefnist lágmarkskrafa um eiginfjárgrunn og hæfar skuldbindingar. Tilskipunin sem felld er inn í EES-samninginn með ákvörðun 305/2019 kveður á um réttindaröð skuldagerninga við ógjaldfærnimeðferð. Tilskipunin breytir ákvæði 108. gr. í tilskipun 2014/59/ESB þar sem kveðið er á um mismunandi rétthæð krafna um innstæður við ógjaldfærnimeðferð og leggur til viðbætur við þá grein. Auk þess breytir tilskipunin skilgreiningu á skuldagerningum og leggur til reglur um mismunandi rétthæð ótryggðra skuldbindinga við ógjaldfærnimeðferð sem tekur mið af því hvort skuldbindingu megi rekja til skuldagernings sem uppfyllir tilgreind skilyrði. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 259/2019. Í henni er mælt fyrir um að felld verði inn í EES-samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 596/2014 frá 16. apríl 2014 um markaðssvik og um niðurfellingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2003/6/EB og tilskipun framkvæmdastjórnarinnar 2003/124/EB, 2003/125/EB og 2004/72/EB. Umrædd reglugerð er í daglegu tali kölluð MAR og leysir af hólmi eldri tilskipun um sama efni sem innleidd var í íslenskan rétt með ákvæðum XIV. kafla laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti. Markmið reglugerðarinnar er að styrkja reglur um markaðssvik og meðferð innherjaupplýsinga og koma á samræmdara regluverki. Markaðssvik skaða virkni og heilbrigði fjármálamarkaðar og tiltrú almennings á verðbréfamörkuðum. Því er mikilvægt að tryggja að þær reglur sem gilda um markaðssvik innan EES séu samræmdar og skýrar. Innleiðing reglugerðarinnar hér á landi kallar á breytingar á lögum um verðbréfaviðskipti, nr. 108/2007, einkum á þeim köflum sem fjalla um meðferð innherjaupplýsinga, viðskipti innherja og eftirlit, og verður frumvarp þess efnis unnið í fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 311/2019, en með henni er felld inn í EES-samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2018/302 frá 28. febrúar 2018 um ráðstafanir gegn óréttmætum landfræðilegum takmörkunum á netumferð og annarri mismunun sem byggist á því hvert þjóðerni viðskiptavinar er, hvar hann er búsettur eða hvar hann hefur staðfestu á innri markaðnum, og um breytingu á reglugerðum (EB) 2006/2004 og (ESB) 2017/2394 og tilskipun 2009/22/EB. Umræddri reglugerð er ætlað að tryggja jafnræði kaupenda í smásöluviðskiptum á innri markaði Evrópska efnahagssvæðisins óháð þjóðerni, búsetu eða staðfestu. Megininntak hennar er að tryggja réttindi neytenda en þó gildir hún einnig um kaup lögaðila sem fallið geta undir gildissvið reglugerðarinnar að því marki sem viðkomandi lögaðilar eru notendur þeirrar vöru eða þjónustu sem keypt er. Reglugerðin gildir aðeins um viðskipti yfir landamæri og gildir óháð því við hvaða aðstæður kaup eiga sér stað. Í reglugerðinni er m.a. kveðið á um að almennt sé óheimilt að loka fyrir eða takmarka aðgang kaupenda að vefsíðum seljenda með vísan til þjóðernis, búsetu eða staðfestu kaupanda. Einnig er kveðið á um að aðildarríki tilnefni stjórnvald til að hafa eftirlit með framkvæmd reglugerðarinnar. Hér á landi verður Neytendastofa tilnefndur eftirlitsaðili. Ég legg til, virðulegur forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd tvær ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar. Annars vegar er um að ræða ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 288/2019, en með henni er felld inn í EES-samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2017/745 frá 5. apríl 2017 um lækningatæki um breytingu á tilskipun 2001/83/EB , reglugerð nr. 178/2002 og reglugerð (EB) nr. 1223/2009 og um niðurfellingu á tilskipunum ráðsins 90/385/EBE og 93/42/EBE. Hins vegar er það ákvörðun 301/2019, en með henni er felld inn í EES-samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2017/746 frá 5. apríl 2017 um lækningatæki til sjúkdómsgreiningar í glasi og að niðurfelling á tilskipun 98/79/EB og að ákvörðun framkvæmdastjórnarinnar 2010/227/ESB verði teknar upp í EES-samninginn. Reglugerð nr. 2017/745, um lækningatæki, og reglugerð 2017/746, um lækningatæki til sjúkdómsgreiningar í glasi, er ætlað að tryggja að gæði og öryggi lækningatækja á markaði verði aukið enn frekar með öryggi og hagsmuni sjúklinga og annarra notenda að leiðarljósi. Talin var þörf á grundvallarendurskoðun á gildandi reglum sambandsins til að koma á traustum og gagnsæjum regluramma sem tryggir hátt öryggisstig og öfluga heilsuvernd ásamt því að styðja við nýsköpun. Í reglugerðunum eru sett aukin skilyrði og kröfur um gæði og öryggi lækningatækja til að auka öryggi notenda þeirra í ljósi fenginnar reynslu. Auknar kröfur eru gerðar til framleiðenda þeirra varðandi eftirlit og eftirfylgni með lækningatækjum á markaði, svo og til klínískra rannsókna á lækningatækjum, þar með talið um gæði gagna og aðgang að gögnum. Tilteknu auðkenniskerfi er komið á fót með reglugerðunum í þeim tilgangi að tryggja rekjanleika lækningatækis frá framleiðanda. Þetta er gert m.a. til að koma í veg fyrir fölsuð tæki en ekki síður til að tryggja rekjanleika tækis og tryggja að hægt verði að innkalla gallað tæki hratt og örugglega. Heilbrigðisráðherra hyggst á yfirstandandi þingi leggja fram frumvarp til nýrra laga um lækningatæki sem feli í sér innleiðingu á reglugerðinni. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegur forseti. Líkt og kunnugt er lauk 18 mánaða langri setu Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna um síðustu áramót. Ísland hefur aldrei tekið sæti í mannréttindaráðinu og raunar aldrei gefið kost á sér til setu í ráðinu fyrr en það gerðist sumarið 2018 að Bandaríkin sögðu sig úr ráðinu og sæti losnaði þar sem fylla þurfti hratt og örugglega. Samstaða náðist um það í hópi Vesturlanda sem áttu sæti að Ísland færi fram og við vorum því ein í framboði þegar kosið var um sæti 13. júlí 2018. Við höfðum mánuðina og misserin á undan aukið virkni okkar sem áheyrnarríki og sá sem hér stendur hafði m.a. orðið fyrsti íslenski utanríkisráðherrann til að sækja ráðherraviku mannréttindaráðsins og flytja þar ávarp í febrúar 2017. Kosning Íslands í ráðið markaði þó vitaskuld tímamót. Um er að ræða eitt mikilvægasta verkefni sem íslensku utanríkisþjónustunni hefur verið falið. Í því samhengi má nefna að Ísland var fámennasta ríki Sameinuðu þjóðanna sem hlotið hafði kjör í ráðið. Fyrir vikið skipti máli að vel tækist til, ekki aðeins fyrir Ísland heldur almennt til að sýna fram á getu smærri ríkja til að leysa verkefni af þessum toga. Það er mikilvægt að mannréttindaráðið sé ekki aðeins fyrir stærri ríki og valdameiri heldur að það endurspegli Sameinuðu þjóðirnar sem heild og taki til umfjöllunar öll þau mál sem helst þarf að ræða, ekki aðeins þau sem tiltekin áhrifaríki telja brýnt að ræða. Virðulegi forseti. Mannréttindaráðið er mikilvægur vettvangur umræðu um stöðu mannréttinda í heiminum og segja má að þar endurspeglist frá einum tíma til annars þeir vindar sem blása í alþjóðamálum. Algengt er að segja um þessar mundir að það hrikti í stoðum mannréttindakerfis og raunar allri fjölþjóðlegri samvinnu. Þá þurfa þau aðildarríki Sameinuðu þjóðanna sem vilja standa vörð um kerfið að vera tilbúin til að axla ábyrgð og tala fyrir alþjóðasamstarfi. Við lögðum upp með það þegar við undirbjuggum setu okkar í mannréttindaráðinu að Ísland myndi sýna að það væri tilbúið til að axla ábyrgð og taka frumkvæði og þannig leggja lóð á vogarskálar í þágu mannréttinda og sem dyggur stuðningsmaður alþjóðakerfisins. Á meðan setunni stóð tók Ísland frumkvæði á ýmsan hátt þannig að eftir var tekið. Við höfðum forystu um sameiginlega yfirlýsingu 36 ríkja í mars 2019 um mannréttindaástand í Sádi-Arabíu en hún markaði tímamót. Sádi-Arabía hafði aldrei áður sætt sameiginlegri gagnrýni fjölda ríkja í ráðinu með sambærilegum hætti þótt fullt tilefni væri til. Morðið á sádi-arabíska blaðamanninum Jamal Khashoggi haustið áður hafði vakið óhug víða um heim en fullvíst er talið að fulltrúar stjórnvalda hafi staðið fyrir því. Fyrir okkur skipti þó ekki síður máli að lýsa áhyggjum okkar og óánægju með fangelsun fjölda fólks, einkum kvenna, sem ekki hefur annað gert af sér en talað fyrir mannréttindum í landinu. Við höfum séð ýmis merki um að gagnrýni og opinber umfjöllun um hana, þau skýru skilaboð sem það sendir um að umheimurinn fylgist með, hafi haft áhrif á framgöngu stjórnvalda í Sádi-Arabíu. Þá er til einhvers unnið svo að því sé til haga haldið. Ísland hafði einnig forystu um ályktun um mannréttindaástandið á Filippseyjum þar sem meintar aftökur stjórnvalda á þúsundum manna án dóms og laga hafa vakið ugg. Á grundvelli ályktunarinnar eigum við von á skýrslu frá skrifstofu mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna í sumar um stöðuna þar. Stjórnvöld sem ekkert hafa að fela ættu ekki að þurfa að óttast slíka skýrslu og ættu að sýna samstarfsvilja sem stjórnvöld í Filippseyjum hafa sannarlega ekki gert. Þvert á móti vöktu ýkt viðbrögð stjórnvalda á Filippseyjum talsverða athygli og gáfu síst til kynna að þarlendir ráðamenn teldu sig hafa góðan málstað að verja. Við settum einnig jafnréttismál á oddinn, m.a. í formi ályktunar um jöfn laun karla og kvenna sem var samþykkt samhljóða og sem 70 ríki gerðust meðflutningsaðilar að. Í framhaldinu samþykkti allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna að 18. september verði framvegis helgaður jöfnum launum karla og kvenna. Enn fremur lögðum við mikla áherslu á réttindi hinsegin fólks en það á víða undir högg að sækja í heiminum og er verk að vinna þar. Loks beittum við okkur fyrir umbótum á ráðinu. Mannréttindaráð er mikilvægur vettvangur fyrir umræðu um mannréttindamál en auðvitað er það ekki fullkomið frekar en önnur mannanna verk og við reyndum því að hafa jákvæð áhrif í þeim efnum með þó nokkrum árangri. Eins og fram kemur í skýrslunni náðum við í gegn breytingum sem auka hagkvæmni og skilvirkni ráðsins. Þegar allt þetta er tekið saman held ég að við getum sagt að það sem við lögðum upp með í starfinu og veru okkar þarna hafi gengið eftir. Ég held að grunnurinn að því sé að góð samstaða hefur verið til staðar. Við sjáum í skoðanakönnunum meðal almennings að um 80% styðja veru okkar þar og yfir 70% telja að miklar líkur séu á því að við höfum góð áhrif á stöðu mannréttindamála með framgöngu okkar. Ekki síst var það samstaða hér í þinginu, bæði í hv. utanríkismálanefnd og meðal þingmanna, sem gerði að verkum að við gátum farið einarðlega fram í málum sem við erum sammála um. Ég tel að það sé afskaplega mikilvægt að fara yfir þessi mál. Þessi skýrsla var gefin út þar sem reynsla okkar og upplifun af því að vera í ráðinu er tekin saman, sömuleiðis er farið yfir umsagnir þeirra aðila sem hafa fjallað um veru okkar. Alla vega lengi framan af var meiri umfjöllun um það annars staðar en á Íslandi hvað við vorum að gera í ráðinu. Það er óhætt að segja að almenna reglan hafi verið sú, og hún var mjög almenn, að menn luku lofsorði á framgöngu okkar. Þess vegna erum við hér til að ræða þessi mál og ég hlakka til að taka þátt í þeirri umræðu. Fyrir okkur vakir auðvitað að ræða það og meta og við þurfum að ákveða það hvert verður framhaldið hjá okkur þegar kemur að mannréttindaráðinu. Ég hef lýst því yfir við þá aðila sem hafa talað við okkur, sem eru fjölmargir, bæði mannréttindasamtök og sömuleiðis þau lönd sem við berum okkur saman við, að við munum halda áfram að starfa í mannréttindaráðinu eins og við höfum svo sannarlega verið hvött til, sérstaklega af þessum sömu aðilum. En síðan þurfum við náttúrulega í framhaldinu að taka ákvörðun um það, þegar þau tækifæri koma, hvort við eigum að sækjast eftir áframhaldandi setu í ráðinu. Það verður auðvitað eftir nokkuð mörg ár þannig að það er ólíklegt að sömu aðilar verði í þeim embættum sem þeir eru í núna og þess vegna er mikilvægt, ef við ætlum að gera það, að þverpólitísk samstaða sé um það. En þegar allt er tekið saman þá getum við Íslendingar verið stoltir af því að það er litið til okkar sérstaklega þegar kemur að mannréttindamálum. Um það er ekki deilt. Alveg sama hvaða mælikvarða menn nota þá komum við vel út úr þeim samanburði og það er afskaplega mikilvægt og vonandi verður það þannig um alla framtíð. Ég hef litið svo á að það sé hlutverk okkar sem erum svo lánsöm að lifa í landi þar sem mannréttindi eru virt, að leggja okkar litla lóð á vogarskálarnar til að hjálpa til við að bæta stöðu mannréttindamála annars staðar í heiminum. Ég lít svo á að þessi vettvangur sé kjörinn til þess. Það er enginn vafi í mínum huga að vera okkar í ráðinu hefur verið farsæl og við höfum látið gott af okkur leiða. Ég er ekki einn af þeim mönnum sem telja að við Íslendingar getum leyst allan heimsins vanda. Ég held að það sé fullkomlega óraunhæft. Oft hefur það verið rætt, m.a. í þessum sal, að við ættum að takast á við mjög stór og erfið viðfangsefni úti í hinum stóra heimi. Ég tek ekki undir slíkar hugmyndir. En þrátt fyrir að sumir hafi talið að við værum of lítil til að geta staðið undir þessu mikla ábyrgðarhlutverki er enginn vafi í mínum huga, það eru öll teikn sem benda til þess, að það reyndist rangt. Við gátum fyllilega staðið undir þessu og við gengum þannig fram að eftir var tekið. Framhaldið er hins vegar undir okkur öllum komið og verður áhugavert að hlusta á umræðuna hjá hv. þingmönnum sem eru hér og mér sýnist koma úr öllum flokkum þingsins. Það sem ákveður framtíðina er hvort við náum samstöðu um það sem er gert í ráðinu og hvort við ætlum að halda því áfram eins og við höfum gert fram til þessa.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að fara yfir skýrslu sína um störf Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Þetta er afskaplega áhugavert viðfangsefni og ánægjulegt að við höfum fengið að taka þátt í þessu mikilvæga alþjóðastarfi. Mig langar til að ræða tvennt við hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi vil ég vísa í ræðu sem hæstv. ráðherra hélt í mannréttindaráðinu 25. febrúar sl., þar sem hann sagði m.a. í lauslegri og kannski frekar lélegri þýðingu þeirrar sem hér stendur að við hefðum praktíserað það sem við predikuðum þegar kæmi að mannréttindamálum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í nokkur álitamál hvað það varðar, þ.e. hvort við séum sannarlega að praktísera það sem við predikum og séum sannarlega að starfa í samræmi við helstu áherslur Íslands eins og þær koma fram á heimasíðu Stjórnarráðsins í utanríkismálum. Þar kemur m.a. fram að meðal helstu áherslna Íslands í utanríkismálum sé að vinna að réttindum kvenna og barna og gegn öllu ofbeldi og mismunun gagnvart konum og börnum. Af þeim sökum spyr ég hæstv. ráðherra hvernig það stenst þessar helstu áherslur Íslands að vísa flóttabörnum til Grikklands, eins og nú stendur til að gera, þar sem við vitum að aðstæður eru fullkomlega óviðunandi fyrir börn. Hvernig erum við þar að praktísera það sem við predikum, eins og hæstv. ráðherra kom inn á í ræðu sinni fyrir mannréttindaráðinu? Ég ætlaði líka að minnast á að mannréttindaráð hefur mælt með því við okkur að við samþykkjum stjórnarskrána sem íslenskur almenningur kaus að skyldi verða ný stjórnarskrá Íslendinga og að við komum á fót sjálfstæðri mannréttindastofnun en hvorki stjórnarskráin né mannréttindastofnun hefur komist í gagnið í stjórnartíð hæstv. ráðherra frá því að þessi tilmæli mannréttindaráðsins komu fram. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig erum við að praktísera það sem við predikum í þessum þremur þáttum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er enginn vafi í mínum huga um að við göngum fram með góðu fordæmi þegar kemur að mannréttindamálum. Ég er búinn að eiga yfir 250 tvíhliða fundi og aldrei hefur einn einasti aðili komið til mín og sagt að við séum ekki að ganga fram með góðu fordæmi í mannréttindamálum. Aldrei. Það sem hv. þingmaður tilgreinir hér er ekki þess eðlis að það kalli á þá fullyrðingu að við séum ekki að ganga fram með góðu fordæmi. Þar sem hv. þingmaður hefur starfað á alþjóðavettvangi, hefur séð stöðu mannréttindamála í heiminum, finnst mér furðulegt að hún skuli leggja hlutina upp með þeim hætti sem hér er gert. Hvað er hv. þingmaður að segja? Er hv. þingmaður að segja að ef ástandið væri annars staðar í heiminum eins og það er á Íslandi væri það mjög bágborið þegar kemur að mannréttindum? Er hv. þingmaður að ýja að því? Virðulegi forseti. Þetta stenst ekki nokkra einustu skoðun. Við getum alveg rætt um einstök mál eins og hér eru tilgreind, við eigum að gera það og munum gera það, en það stenst enga skoðun að leggja hlutina upp með þeim hætti að ósamræmi sé á milli þess hvað við gerum á vettvangi mannréttindaráðsins og hér heima. Svo mikið er víst að ef ástandið væri alls staðar í heiminum eins og á Íslandi þegar kemur að mannréttindum væri heimurinn miklu betri en hann er í dag.
Virðulegur forseti. Hæstv. utanríkisráðherra kemur sér hjá því að svara með nákvæmlega sama hætti og ég hef tekið eftir að ríki koma sér hjá því að svara þegar bent er á hvað er að heima hjá þeim. Þá benda þau á önnur lönd, að ástandið sé verra þar. Þetta er mjög klassísk taktík í umræðunni þegar ræða á sértæk mál sem snúa að ákveðnu ríki, eins og ég lagði upp með. Ég spurði um sértæk dæmi og hvernig þau samrýmdust áherslum Íslands í utanríkismálum. Þá er bent á að aðrir í heiminum standa sig verr og þar af leiðandi þýði ekkert að gagnrýna hvernig stjórnvöld hér standa að sinni mannréttindavörslu, í samanburði við aðra séum við alveg ágæt. Jú, vissulega hef ég reynslu úr utanríkisstarfi og ég þekki nákvæmlega þessa umræðutaktík til að koma sér hjá því að svara nákvæmum spurningum, að benda í einhverja allt aðra átt og reyna þannig að koma sér hjá því að svara. En nóg um það. Það er augljóst að það mun ekki örla mikið á svörum heldur frekar ásökunum í minn garð. Ég vil því venda mínu kvæði í kross og spyrja hæstv. ráðherra um annan þátt í ræðu hans fyrir mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna en þar minntist hann á mismunun gagnvart Ísrael hjá mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað á hann við með því? Finnst honum ekki tilefni til þess að mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna taki það alvarlega að þar hefur staðið yfir ólöglegt hernám í fleiri áratugi með víðtækum mannréttindabrotum, jafnvel stríðsglæpum og öðrum mjög alvarlegum brotum á alþjóðarétti? Er það stefna Íslands að tala máli Ísraels sérstaklega á vettvangi mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna? Eða er hæstv. utanríkisráðherra einn um þá skoðun?
Virðulegur forseti. Ef hv. þingmaður hefði lesið í ræðuna sem ég flutti hefði hún aldrei komið fram með þessa spurningu. Hún hefði aldrei komið hingað upp og spurt mig hvort við værum með þessum orðum að blessa mannréttindabrot, hvort sem er í Ísrael eða annars staðar, hvort við værum sérstakir talsmenn Ísraels. Hv. þingmaður hefur ekki lesið ræðu mína, það er algerlega augljóst. Ég fór nákvæmlega yfir það, sem ég held að flestir séu sammála um, að það á að sjálfsögðu að gagnrýna mannréttindabrot sem framin eru í Ísrael, að sjálfsögðu er ekkert gefið eftir með það, ekki neitt, eins og ég fór yfir í ræðunni. En það er ekkert samræmi í því að hafa alltaf fastan lið, Ísrael, á dagskrá miðað við það sem gerist annars staðar. Það er hægt að taka málefni Ísraels undir öllum liðunum en það er ekkert samræmi í þessu og það er ekki trúverðugt. Varðandi það sem hv. þingmaður sagði um að ég hefði verið að skorast undan því að svara, þá var ég ekkert að því. Ég sagði alveg skýrt, hvort sem hv. þingmaður tilgreinir þau mál sem hún tilgreindi í fyrra andsvari sínu eða önnur, að það væri fráleitt að halda því fram að við værum ekki að ganga fram með góðu fordæmi í mannréttindamálum. Það er fráleitt að halda því fram. Ég nefndi að það væri sjálfsagt mál að fara yfir þau mál sem hér væru rædd og öll önnur en að nota þau sem dæmi um að við stöndum ekki framarlega í mannréttindamálum stenst ekki nokkra einustu skoðun. Ég er ekkert að víkja mér undan því að svara eða benda á einhvern annan, ég er ekkert að því, ég er bara að segja að þetta stenst ekki nokkra einustu skoðun hjá hv. þingmanni. Ef hugarheimur hv. þingmanns er þannig að þessi mál séu þess eðlis að við séum þess ekki megnug að segja að við göngum á undan með góðu fordæmi í mannréttindamálum þá er hv. þingmaður á miklum villigötum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og sérstaklega fyrir þessa skýrslu sem er vel fram sett og margt fróðlegt þar að finna, og þakka fyrir þessi ágætu vinnubrögð. Þó svo að Ísland hafi gerst aðili að flestum þeim alþjóðastofnunum sem settar voru á fót í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar gerðist Ísland, ólíkt hinum Norðurlandaþjóðunum, ekki virkur þátttakandi innan þeirra. Þetta óvænta tækifæri okkar að setjast í mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna var kærkomið og í þeirri ágætu skýrslu sem hér er til umfjöllunar er þess getið að vilji stjórnvalda hafi staðið til þess að Ísland sýndi með virkum hætti að það ætti fullt erindi í mannréttindaráðið þrátt fyrir að vera minnsta ríkið sem hefur tekið sæti í ráðinu. Ég er sammála þessu og er þeirrar skoðunar að Ísland eigi ávallt að vera rödd sem heyrist á alþjóðavettvangi. Við eigum til að mynda mikil og vannýtt tækifæri, að mínu mati, þegar kemur að friðarmálum í heiminum. Framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna sagði fyrir ekki svo löngu að Ísland gæti haft mikil áhrif á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þar sem oft sé litið til Íslands sem sáttasemjara, enda sé Ísland forysturíki á sviði jafnréttis og mannréttinda sem njóti trausts. Þetta eru mjög athyglisverð ummæli í okkar garð og ánægjuleg. Við eigum að líta á þessi ummæli sem tækifæri til þess að gera okkur sýnilegri á alþjóðasviðinu, sýnilegri á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og sýna frumkvæði í alþjóðamálum. Framkvæmdastjórinn nefndi sérstaklega að Ísland nyti trausts sem sáttasemjari. Traust er afar mikilvægt í sátta- og friðarumleitunum á alþjóðavettvangi. Það að Ísland sé herlaust land og land án vopnaframleiðslu styrkir stöðu okkar í þessum efnum. Ísland er alþjóðlegur frumkvöðull á sviði jafnréttismála, mannréttinda hinsegin fólks og jarðhitanýtingar sem sjálfbærrar lausnar á orkuþörf mannkyns. Áherslan á jafnréttismálin er mikilvæg því þar liggur geta og þekking okkar og möguleikar til að hafa áhrif. Aðkoma karla að kynjajafnrétti er mál sem Ísland hefur átt frumkvæði að. Rakarastofuráðstefna Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum og NATO hefur vakið nokkra athygli og samkvæmt utanríkisráðuneytinu eru íslenskir ráðamenn meðal helstu talsmanna þess á alþjóðavettvangi að karlar leggi baráttunni fyrir kynjajafnrétti lið og er það vel. Þá er jafnréttisskóli Háskóla Sameinuðu þjóðanna gott dæmi um íslenskt frumkvæði á sviði jafnréttismála sem hlotið hefur alþjóðlega viðurkenningu. Íslandi hefur tekist að skapa sér sérstaka tengingu við kynjajafnréttismál. Árangurinn heima fyrir hefur vakið heimsathygli og áhersla landsins á málaflokkinn er vel þekkt meðal annarra ríkja. Þessi tenging ætti því að styrkja vinnu Íslands í þágu kynjajafnréttis. Þegar kemur að mannréttindamálum hinsegin fólks er stuðningur íslenskra stjórnvalda meira í orði en á borði. Þrátt fyrir að hér á landi sé ein framsæknasta löggjöf í heimi hvað varðar réttindi hinsegin fólks virðast stjórnvöld ekki nýta sér þennan innlenda styrk til að skapa sérstaka tengingu við málefni hinsegin fólks á alþjóðavettvangi á sama hátt og gert hefur verið í tilfelli kynjajafnréttis. Ég tel að Ísland geti nýtt sér mun betur það einstaka tækifæri sem við höfum í mannréttindaráðinu til að beina sérstaklega spjótum að þeim löndum þar sem brot gegn hinsegin fólki eru hvað alvarlegust. Ég tel að í þann skamma tíma sem við sátum í mannréttindaráðinu hafi of mikil orka farið í ályktun Íslands gegn Filippseyjum. Filippseyjar eru ekki meðal tíu verstu þjóða heims þegar kemur að mannréttindabrotum og reyndar heldur ekki á topp 20 listanum. Ályktun Íslands fékk ekki þann stuðning sem vænst hafði verið og var tillagan naumlega samþykkt. Mikilvægt er að tryggja víðtækan stuðning í málum sem þessum áður en lagt er af stað. Á listanum yfir tíu verstu þjóðirnar, þegar kemur að mannréttindabrotum, eru hins vegar lönd sem brjóta verulega á réttindum hinsegin fólks, lönd á borð við Sádi-Arabíu, Katar, Jemen, Brúnei, Íran og Nígeríu, sem heimila að samkynhneigðir séu grýttir á götum úti. Í nágrannaríki Filippseyja, Malasíu, liggur 20 ára fangelsisdómur við samkynhneigð og svipuhögg fylgja. Það er einnig umhugsunarefni að eitt af 15 hættulegustu löndum í heiminum fyrir samkynhneigða er Palestína, sem er eitt af samstarfslöndum okkar í tvíhliða þróunarsamvinnu, land sem margir Íslendingar eru jákvæðir í garð og við vorum fyrsta vestræna ríkið til að viðurkenna sem sjálfstætt ríki. Í tíunda sæti á listanum yfir hættulegustu lönd heims fyrir samkynhneigða er Malaví sem er okkar aðalsamstarfsland á sviði þróunaraðstoðar til margra ára. Í fyrsta sæti á listanum yfir verstu mannréttindabrotin er Venesúela. Við hefðum átt að snúa okkur að því landi vegna þess að hingað koma fjölmargir flóttamenn frá Venesúela. Herra forseti. Ég hef ekki orðið mikið var við það að íslensk stjórnvöld hafi gagnrýnt þessi lönd þegar kemur að mannréttindum hinsegin fólks. Þarna er stuðningur íslenskra stjórnvalda við samkynhneigða meira í orði en á borði. Við eigum að vera sjálfum okkur samkvæm þegar við tökum að okkur mikilvægt hlutverk á sviði alþjóðamála. Við eigum fullt erindi í mannréttindaráðið að mínum dómi og ég tel að við eigum að sækjast reglulega eftir setu í því til skiptis við hin Norðurlöndin og í samstarfi við þau. Og svo að það sé sagt í þessu samhengi tel ég einnig rétt að Ísland sækist eftir setu í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna þegar sú stund rennur upp eftir 12 ár. Það sem skiptir máli í þessu er að þau markmið sem lagt er upp með, hvað sé æskilegt og hverju sé stefnt að, séu í breiðri pólitískri sátt. Við eigum að nýta styrkleika okkar og sérstöðu á þeim sviðum þar sem þörfin er mest.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu. Mér finnst hins vegar ekki alveg vera samræmi milli þess sem hann segir og þess sem við gerðum í mannréttindaráðinu. Eitt af áherslumálum okkar var baráttan fyrir LGBTI-fólk. Það fór ekki fram hjá neinum, ég hélt að eftir því hefði verið tekið. Allar þær ræður sem ég hef haldið og sömuleiðis okkar fulltrúar eru aðgengilegar og ég hvet hv. þingmann til að kynna sér þær. Það kemur mér á óvart að það hafi farið fram hjá hv. þingmanni, gagnrýnin t.d. nú í síðustu lotu á Venesúela, en það er kannski eðlilegt, það er margt í fjölmiðlum. En það var m.a. það sem var tekið sérstaklega út úr ræðu minni og er ekki í fyrsta skipti sem ég gagnrýni stjórnvöld í Venesúela. Varðandi Filippseyjar, af því að hv. þingmaður segir að ályktunin hafi verið naumlega samþykkt, þá var það sem við fórum fram á við stjórnvöld í Filippseyjum vægast sagt mjög hógvært, svo að ekki sé dýpra í árinni tekið. Mér finnst að hv. þingmaður, sem ég veit að vill vera sjálfum sér samkvæmur, ætti að huga að því af hverju viðbrögð filippeyskra stjórnvalda voru með þeim hætti sem raunin varð. Það er það sem olli kannski mestum áhyggjum. En það er ekki þannig að við getum leyst öll mál eða vakið athygli á öllum málum alls staðar. En það sem hv. þingmaður vísar til gerðum við sérstaklega. Síðan höfum við líka lagt sérstaklega áherslu á mannréttindamálin, og höfum í raun sérstaka stefnu um það, [[Forseti hringir.]]þegar kemur að þróunarsamvinnu okkar, þó að hún tengist þessu máli ekki beint en við getum rætt það líka. [[Forseti hringir.]]Ég hvet hv. þingmann til að kynna sér það því það er rétt sem hv. þingmaður nefndi um þau lönd sem þarna voru talin upp.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Það fór ekki fram hjá mér að vissulega var minnst á málefni samkynhneigðra þegar við vorum í mannréttindaráðinu og það er ágætisyfirferð yfir það á bls. 34 í skýrslunni. Ég tel hins vegar að það hafi ekki verið nægilega gert í þeim efnum vegna þess að við höfum, eins og ég nefndi í minni ræðu, styrkleika í þessum efnum sem eftir hefur verið tekið á alþjóðavettvangi. Ég nefndi í því sambandi framsækna löggjöf á Íslandi og þar sem við stöndum okkur vel heima fyrir eigum við að reyna að nýta okkur það erlendis þegar við höfum þetta einstaka tækifæri til að vera í þessu ráði. Ég lagði þetta út þannig að við hefðum getað nýtt þetta tækifæri betur, sérstaklega gagnvart þeim löndum sem ég nefndi. Vissulega er þetta málaflokkur sem er viðkvæmur, það kemur fram í skýrslunni, ég get tekið undir það, en við erum hins vegar í samstarfi við lönd, við erum í tvíhliða þróunarsamvinnu við lönd, sem eru talin mjög hættuleg fyrir samkynhneigða að heimsækja og það hlýtur að vekja okkur til umhugsunar um hvort ekki sé rétt að leggja áherslu á þennan þátt gagnvart þeim löndum, eins og ég fór yfir áðan í ræðu minni, Palestínu, Malaví o.s.frv. Þessi lönd líta upp til okkar og við eigum að nýta tækifærið og koma því vel og kirfilega á framfæri að þetta er eitthvað sem við leggjum áherslu á að unninn verði bugur á. Í þessu felast mínar áherslur hvað þetta varðar. Ég þakka aftur hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans í þessu máli.
Virðulegur forseti. Bara svo því sé til haga haldið þá setjum við í þróunarsamvinnunni sérstaklega fjármagn í baráttu fyrir réttindum hinsegin fólks sem er í samræmi við utanríkisstefnu. Hv. þingmaður fór svo sem yfir það og nefndi Venesúela en við settum 13 milljónir til OHCHR sem er stofnun Sameinuðu þjóðanna sem leggur sérstaklega áherslu á jafnrétti LGBTI-fólks. Og við báðum um skýrslu vegna Filippseyja, það var nú ekki gengið lengra. Hv. þingmaður vísaði til Palestínu og bara nýverið var tvíhliða fundur við sendiherra Palestínu þar sem þau mál sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni voru tekin upp. Ísland er það ríki sem er með flest tilmæli til ríkja, innan jafningarýninnar sem vísað er til í skýrslunni, um LGBTI-málefni. Ísland er með flest tilmæli. Við höfum á þessu kjörtímabili lagt sérstaka áherslu, og það er komin sérstök stefna um það og sérstök skýrsla, á mannréttindamál í þróunarsamvinnu, nákvæmlega þær áherslur sem hv. þingmaður vísar til. Þannig að allt það sem hv. þingmaður nefndi höfum við gert. Menn geta haft þá skoðun að við höfum getað nýtt tækifærið betur en ég hef ekki heyrt þá gagnrýni, þ.e. í þessa 18 mánuði. Það sem við fengum að heyra þegar við komum inn var að menn höfðu áhyggjur af því að við værum of lítil og þetta væri of skammur tími. En það er enginn sem talar um það lengur. Ég verð að segja það, virðulegur forseti, að þetta er í fyrsta skipti sem ég heyri þá gagnrýni að við hefðum getað nýtt þetta betur. Auðvitað getum við alltaf gert betur. Ég er ekki að segja að við höfum náð fullkomnun, hvorki þarna né annars staðar. En ég tel hins vegar, virðulegur forseti, að það sé enginn vafi á frumkvæði Íslands þegar kemur t.d. að LGBTI-fólki [[Forseti hringir.]]og það hafi ekki farið fram hjá neinum og hefur því reyndar verið fagnað sérstaklega af OutRight, sem eru samtök sem hafa það sem sitt mál sérstaklega.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Ég vil þó taka það fram að ég tel, með tilliti til þess skamma tíma sem við höfðum til að undirbúa setu okkar í ráðinu, að seta okkar í ráðinu sem slík hafi tekist vel og við sem smáríki í þessu ráði höfum getað mætt því nokkuð vel. Ég vil þakka því góða starfsfólki sem var fyrir okkar hönd þarna við störf. Það er mjög mikilvægt að við getum farið frá þessu ráði með það vegarnesti að við gátum sinnt þessu vel. En svo er þetta spurning um pólitíska samstöðu um þau verkefni sem á að taka að sér. Ég nefndi það hér, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, að lögð var töluvert mikil áhersla á Filippseyjar á sama tíma og Filippseyjar eru ekki á topp 10 listanum yfir verstu löndin hvað varðar mannréttindabrot og reyndar ekki heldur á topp 20 listanum. Hæstv. ráðherra fundaði með Sádi-Arabíu. Það var mjög gott og ég er mjög sammála þeirri ályktun. Það væri fróðlegt að vita hvort hæstv. ráðherra hafi í þeim viðræðum minnst á málefni samkynhneigðra við stjórnvöld í Sádi-Arabíu. Það hefði svo sannarlega verið þörf fyrir það. Þetta snýst svolítið um það að menn fari af stað vitandi það að þau málefni sem á að leggja áherslu á séu afmörkuð. Það er nú einu sinni þannig að þegar menn eru að setja saman ályktun gegn einhverju ákveðnu, gegn ákveðnum ríkjum o.s.frv., þarf það mjög góðan undirbúning og það er mjög mikilvægt að breiður samstarfsvilji sé meðal þjóðanna hvað þau mál varðar. [[Forseti hringir.]]Þannig var það ekki með málefni Filippseyja, það er bara staðreynd. Það er þó kannski ekki aðalatriðið í þessari ræðu minni heldur að við séum samstiga [[Forseti hringir.]]um þau málefni sem við ætlum að leggja áherslu á og sinnum þeim með breiða samstöðu að leiðarljósi.
Forseti beinir því til þingmanna að virða tímamörk.
Herra forseti. Þegar Ísland var kjörið í mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna sagði utanríkisráðherra: „Þessari stöðu fylgir mikil ábyrgð og það er mikilvægt að við Íslendingar stöndum saman um að axla hana.“ Mér sýnist satt að segja að íslensk utanríkisþjónusta hafi gert það ágætlega, sýnt og axlað ábyrgð í þessu mikilvæga hlutverki sem vinaþjóðir treysta okkur til. Vera okkar í mannréttindaráðinu sýnir glöggt að Ísland getur leikið mikilvægt hlutverk og haft jákvæð áhrif á þróun mála á alþjóðavettvangi. Við höfum horft upp á viðamiklar breytingar á stöðu heimsmála síðustu áratugi, nýja drifkrafta og valdastrúktúra. Í stað hefðbundinnar skiptingar kalda stríðsins milli austurs og vesturs er staðan miklu flóknari en áður og kraftarnir allt aðrir. Við horfum upp á vaxandi fylgi við öfgastefnur til vinstri og hægri um allan heim. Hér heima og í Evrópu hefur líka borið aðeins á aukinni öfga- og einangrunarhyggju sem er gríðarlegt áhyggjuefni. Ég vil nýta tækifærið í þessari umræðu til að undirstrika hve alþjóðlegt samstarf, náin alþjóðasamvinna með þeim þjóðum sem deila með okkur gildum og heimssýn, er ótrúlega mikilvægt en einnig að eiga hreinskiptið samtal við önnur ríki sem gera það ekki og í mannréttindaráðinu eru auðvitað alls konar þjóðir. Við sjáum það vel í þessari ágætu skýrslu að mikið hefur áunnist í ráðinu. Við vorum leiðandi í gagnrýni á bága stöðu kvenna í Sádi-Arabíu, sýndum frumkvæði í gagnrýni á stöðu mannréttinda á Filippseyjum, settum mark okkar á ályktun mannréttindaráðsins um jöfn laun til handa körlum og konum og komum að fjöldamörgum öðrum góðum málum og tilhögun er varðaði hamfarahlýnun og mannréttindi hinsegin fólks, svo að eitthvað sé nefnt. En það má alltaf gera betur, herra forseti. Það voru auðvitað vonbrigði þegar Ísland sat hjá við afgreiðslu ályktunar um að fylgja skuli alþjóðlegum mannúðar- og mannréttindalögum á hernumdum svæðunum í Palestínu og rétta yfir þeim sem brjóta þau. Það skýtur skökku við þar sem Alþingi og íslenska þjóðin lýsti yfir stuðningi við Palestínu sem fullvalda og sjálfstætt ríki miðað við landamærin eins og þau voru 1967. En nóg um það. Það er einkum tvennt sem ég vil nota tækifærið til að ræða hér í dag í tengslum við setu okkar í mannréttindaráðinu. Annars vegar er það stefnumótun í utanríkismálum, ekki síst á sviði mannréttinda. Hins vegar eru það alþjóðasamþykktir sem við höfum gengist undir á sviði mannréttinda hvað varðar flóttafólk. Í skýrslu þessari er vísað í að Ísland hafi á sviði mannréttindamála á alþjóðavettvangi byggt áherslur sínar á grunni stefnuskjals frá 2007 - takið eftir - sem ber heitið Mannréttindi í íslenskri utanríkisstefnu. Þegar ég las yfir þetta plagg áttaði ég mig á því að það er að mörgu leyti mjög gott. En það vekur hins vegar athygli mína að við virðumst ekki hafa uppfært þessa stefnu okkar í mannréttindamálum í nær 13 ár, og margt hefur breyst síðan þá. Það vekur mig til umhugsunar um hvort íslensk utanríkisstefna sé of óskýr, enda kannski of lítil stefnumótun sem á sér stað, a.m.k. ekki mótuð og rædd á hinu pólitíska sviði á fullnægjandi hátt, það finnst mér a.m.k. stundum. Miðað við þá breyttu heimsmynd sem ég nefndi áðan og þær alþjóðlegu ógnanir sem við stöndum frammi fyrir, og tækifærin sem líka blasa við, finnst mér ljóst að við verðum að ráðast í skýrari og sterkari stefnumörkun á sviði utanríkismála hér á Alþingi. Ráðherra hefur fyrir sitt leyti skilað ágætum skýrslum og þær hafa verið ræddar stuttlega í utanríkismálanefnd og hér í þingsal. En mér þykir samt vöntun á skipulegri stefnumótun og markmiðasetningu. Til að mynda ætti einn veigamesti þátturinn í íslenskri utanríkisstefnu að snúa að baráttunni gegn hamfarahlýnun. Ísland getur tekið forystu í því samhengi og haft mjög mikil áhrif á alþjóðavettvangi þrátt fyrir smæðina. Það sýna þessi dæmi okkur. Það sýnir seta okkar í mannréttindaráðinu, það er hlustað á okkur. Öll mál hér á þingi og allir málaflokkar þurfa reyndar að taka meira mið af þessari aðsteðjandi ógn, en það er önnur saga. Í Danmörku t.d. hefur verið mótuð sérstök græn utanríkisstefna. Í Svíþjóð fylgja þeir femínískri utanríkisstefnu og þótt Ísland láti sig vissulega bæði loftslagsmál og jafnrétti kynjanna mikið varða á alþjóðasviðinu er hægt að gera það með formfastari og skipulagðari og áhrifaríkari hætti, finnst mér. Samfylkingin, eins og vonandi flestir aðrir flokkar hér inni, og kannski allir, er örugglega tilbúin til að koma í þá vinnu með ráðherra. Fyrst við erum hér að ræða um mannréttindi á alþjóðavettvangi er mjög mikilvægt að minnast á og koma inn á réttindi og meðferð fólks á flótta. Fólk á flótta verður að njóta mannréttinda á sama hátt og annað fólk. Þótt ég viti að útlendingalögin og framkvæmd þeirra séu ekki beint á könnu hæstv. ráðherra ber ríkisstjórnin öll ábyrgð á þeim málaflokki. Nú horfum við fram á það að í fyrsta skipti stendur til að Ísland sendi börn til Grikklands þrátt fyrir fregnir af hræðilegu ástandi við Miðjarðarhafið. Endursending fólks til Grikklands við þessar aðstæður er ekki til þess fallin að þau börn fái þau mannréttindi sem við gerum kröfu á að fólk sem hér er fái. Við getum ekki tekið umræðu hér á Alþingi og klappað okkur á bakið fyrir góð störf, sem vissulega hafa fylgt setu okkar í mannréttindaráðinu, án þess að nefna þetta og víkja að þeim mannréttindabrotum sem eiga sér stað hér heima. Herra forseti. Að lokum minni ég á að við þingslit 2017 undirrituðu formenn allra flokka, nema reyndar Sjálfstæðisflokksins, yfirlýsingu þess efnis að á næsta þingi, á þessu þingi, yrði lögð sérstök áhersla á að breyta útlendingalögunum þar sem réttindi barna á flótta og fólks í viðkvæmri stöðu yrðu sérstaklega höfð að leiðarljósi. Það er þess vegna hálfnöturlegt að standa hér og það hefur ekkert gerst í málaflokknum. Jú, nema reyndar það að fyrrverandi dómsmálaráðherra hefur lagt fram breytingar sem ekki hafa fengið meðferð í þinginu, sem betur fer, sem ganga þvert á þetta, sem þrengja að réttindum þessa hóps, og sett fram reglugerðir sem gera það sama. Ég vil hins vegar hvetja hæstv. utanríkisráðherra til að halda áfram að tala fyrir mannréttindum og minna á þau hvar sem hann kemur og hvert sem hann fer og þora, hann segir sjálfur í skýrslunni að það sé mikilvægt að þora, að tala hreint út þrátt fyrir að við séum lítil. Hann hefur gert margt gott. Þessi skýrsla er góð og vel unnin og við getum á margan hátt verið stolt af setu okkar í mannréttindaráðinu. Við eigum að nýta okkur tækifærin þegar og ef þau gefast til að setjast í það aftur og við getum tekið önnur verkefni að okkur þrátt fyrir að við séum lítil. En við megum aldrei falla í þá gryfju að vera svo ánægð með það sem við erum að gera að við getum ekki tekið umræðu um það sem miður fer.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og vil taka sérstaklega undir lokaorðin. Um leið og við teljum að við séum búin að ná fullkomnun erum við komin út í skurð og lendum á mjög slæmum stað mjög hratt og þessi skýrsla er ekki að segja það. Sumt af því sem hv. þingmaður segir finnst mér hins vegar mjög ósanngjarnt, þótt ég get tekið undir mjög margt. Ég ætla ekki að leggja hv. þingmanni orð í munn en við getum bara sagt það þannig að loftslagsmál og umhverfismál er nokkuð sem við höfum lagt áherslu á í allri okkar utanríkisstefnu. Við höfum fjölmörg dæmi um það og þar höfum við sömuleiðis góða sögu að segja vegna þess að við höfum gengið á undan með góðu fordæmi, sérstaklega þegar kemur að endurnýjanlegum orkugjöfum. Við höfum lagt sérstaka áherslu á málefni hafsins. Við lítum á okkur, getum við sagt, sem gæslumenn hafsins. Það eru ekki allir sem þekkja hafið jafn vel og við og eiga jafn mikið undir því og við, og við leggjum sérstaka áherslu á það. Ég er ekkert að segja að hv. þingmaður hafi verið að skamma þann sem hér stendur. Það er að frumkvæði þess sem hér stendur að við erum að ræða þetta núna. Það var enginn sem bað um þær umræður og mér ber engin skylda til að leggja þessa skýrslu fram. Ég hef haft frumkvæði að því og mun hafa frumkvæði að því að koma með skýrslur einmitt til að ræða þessi mál. Þegar við förum í ráðið byggjum við á skýrslunni sem hv. þingmaður vísar til og byggjum á þessari reynslu í áframhaldandi stefnumótun, þegar kemur að þessu sérstaklega. Ég vek þó athygli á því að við höfum líka sérstaklega tekið á mannréttindamálum í tengslum við þróunarmál eins og við höfum rætt áður. Við eigum að ræða þessi mál hreinskilnislega, hvað betur megi fara. En ég tel að við séum á réttri leið og að við höfum stigið rétt skref.
Herra forseti. Já, ég held líka að við séum á réttri leið og ég held reyndar að mannkynið sé á margan hátt á réttri leið. En við getum samt sem áður gert betur. Ég átta mig á því að það segir ekki í skýrslunni að hér sé allt í lagi og ég hrósa hæstv. ráðherra aftur fyrir skýrsluna ef það hefur verið óljóst. Við erum að gera svo fjöldamarga góða hluti á svo mörgum sviðum, líka í loftslagsmálum, jafnrétti og ýmsu öðru, eins og hæstv. ráðherra kom inn á. Við höfum góða sögu að segja, eins og hann sagði orðrétt, en við þurfum að draga hana saman og segja öðrum hana. Ég er fyrst og fremst að kalla eftir því að við búum til formfastara plagg, stefnu sem er aðgengileg þegar maður fer inn á vef utanríkisráðuneytisins. Ég held að við hefðum öll gott af slíkri vinnu. Hins vegar er það alveg ljóst, eftir framsögu á nefndaráliti hér í morgun, um innleiðingu okkar á alþjóðlegum skuldbindingum vegna Parísarsáttmálans, að við eigum ýmislegt órætt og skoðanir eru mjög skiptar á því hvert fólk eigi að halda og ætli að halda. Ég held að við eigum kinnroðalaust að þora að taka þá umræðu vegna þess að ég trúi því og veit að það er stór meiri hluti hér í þinginu þvert á flokka sem vill stefna í sömu átt þegar að þessum málum kemur. Ég hef sagt það ítrekað hér að sennilega er besta útflutningsvara Íslendinga frammistaðan á sviði mannréttinda, jafnréttis og ýmissa þátta. Við getum stolt haldið því á lofti en drögum það endilega saman í skýra og formfasta stefnu.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það að útflutningsvara er miklu fleira en bara fiskur og ál, m.a. hugmyndir og reynsla okkar af því sem við höfum gert vel. Við erum t.d. með skóla Sameinuðu þjóðanna þar sem við miðlum af því sem gengið hefur vel hjá okkur; það er jarðhitinn, sjávarútvegurinn, landgræðslan, sem margir vita ekki að við höfum náð góðum árangri í, t.d. vissi ég það ekki fyrr en ég fór að kynna mér það, svo að það sé bara sagt, og svo jafnréttismálin. Það er gott að ég hef ekki heyrt neinn hv. þingmann hér á þingi vilja fara til baka í þeim málum, bara svo að dæmi sé tekið en síðan snýst þetta um að stíga næstu skref. Bara af því að ég gleymdi því áðan, af því að hv. þingmaður vísaði til atkvæðagreiðslu um Palestínu, hvet ég hv. þingmann til að kynna sér atkvæðaskýringu okkar þar. Við vorum ekkert að draga undan þegar kom að framgöngu Ísraels en þessi ályktun þarf líka að taka mið af Hamas. Ég held að allir séu sammála um það sem skoða það. Mér finnst hv. þingmaður koma hingað inn og ræða þetta mál yfirvegað og málefnalega. Þegar kemur að stefnumótun og framsetningu er það eitthvað sem við eigum alltaf að skoða. Hins vegar eru þau mál sem hv. þingmaður vísaði til okkar áherslumál. Ég held að allir hafi tekið eftir því á alþjóðavettvangi hvernig við höfum tekið þau mál upp. En auðvitað er það í þessu eins og öllu öðru að alltaf má gera betur. Allar hugmyndir þar um eru vel þegnar. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að ræða alþjóðamál meira á þessum vettvangi. Þess vegna m.a. er þessi skýrsla komin fram og þess vegna mun ég koma með fleiri skýrslur inn í þingið ef þingið veitir mér leyfi til þess, ekki bara skýrslu utanríkisráðherra. Þess vegna höfum við gefið út skýrslu sem er ekki bara aðgengileg þinginu heldur sömuleiðis þjóðinni, og við munum halda því áfram.
Herra forseti. Já, ég hvet hæstv. ráðherra til að gefa endilega fleiri skýrslur út, hann hefur auðvitað verið leiðandi í því að gera þessar skýrslur skemmtilegri og aðgengilegri. Á tímum aukins mynd- og táknlæsis þjóðarinnar er ólíkt skemmtilegra að blaða í þessu þegar það er líka fallegt áferðar. Við erum einfaldlega í þeirri stöðu að við munum ekki ná að komast í gegnum hlutina sjálf, einangruð á þessu landi. Allar þær stóru áskoranir sem við stöndum frammi fyrir krefjast gríðarlega mikils alþjóðlegs samstarfs. Við þurfum að styrkja utanríkisþjónustuna. Við þurfum að styrkja utanríkismálanefnd og við þurfum að styrkja umræðuna um utanríkismál í þinginu. Um það erum við hæstv. ráðherra greinilega sammála. En svo að ég ljúki því með því að nefna aftur loftslagsmálin þá er það auðvitað áhyggjuefni ef hægt hefur verið að matreiða hlutina með þeim hætti að það hlutfall sem trúir því að hamfarahlýnun sé af manna völd fari lækkandi. Við slíkum áróðri þurfum við að sporna. Allir vísindamenn eru á einu máli um að það erum við sem berum höfuðábyrgð, okkar neysla, okkar óhóf, getum við sagt, og skammsýni. Þess vegna er það sérstakt áhyggjuefni þegar þessar raddir heyrast annað slagið hér á þingi. Ég vona að við hæstv. ráðherra getum verið bandamenn í því að berjast gegn því.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu. Mér finnst gott að við séum að ræða mannréttindamál hér á þingi, að við séum að ræða utanríkismál. Mér finnst allt of lítið um þessi mikilvægu mál rætt hér þannig að ég fagna því að þetta mál hafi verið tekið til umræðu og að þessi skýrsla hafi verið lögð fram af hæstv. utanríkisráðherra. Ég reyndi að koma því að í andsvörum við hæstv. ráðherra að mér finnst að við þurfum líka, þegar við ræðum um mannréttindavernd og þegar við tökum að okkur það hlutverk að sitja í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna, að líta í eigin barm og telja okkur ekki hafin yfir gagnrýni. Við þurfum að skoða hvort það sem við höldum fram sé meira en bara orð heldur fylgi líka aðgerðir og að aðgerðir okkar séu í samræmi við það sem við leggjum að öðrum þjóðum að þær eigi að bæta hjá sér. Ég verð að viðurkenna að mér fannst hæstv. utanríkisráðherra helst til viðkvæmur og kannski hörundsár gagnvart spurningum mínum áðan, í andsvörum við hæstv. ráðherra, og ég skildi hann eiginlega ekki öðruvísi en svo að fyrst að við værum með málin í þokkalega góðu lagi hér ættum við ekki að ræða það sem mætti bæta. En þessi afstaða mín breyttist reyndar talsvert eftir að hæstv. utanríkisráðherra átti samtal við hv. þm. Loga Einarsson áðan þar sem hann viðurkenndi að vissulega værum við ekki hafin yfir gagnrýni þegar kemur að þessum málaflokki. Það er í þessu ljósi, virðulegur forseti, sem ég lagði fram mitt andsvar til hæstv. utanríkisráðherra og leitaðist eftir því að fá svör við því hvernig það samrýmist okkar gildum og okkar helstu áherslum í utanríkismálum, m.a. um vernd barna gegn ofbeldi, að senda fimm barnafjölskyldur til Grikklands eins og ástandið er þar akkúrat núna. Fimm barnafjölskyldur á flótta. Hvernig samrýmist það okkar gildum? Það var mín spurning til hæstv. utanríkisráðherra. En ég fékk ekki svör við þeirri spurningu, því miður. Mér leikur líka hugur á að vita hvernig það samrýmist okkar gildum að senda transstrák úr landi þrátt fyrir að við hreykjum okkur af því hvað við höfum góða umgjörð um réttindi transbarna hér og að það sé eitt af okkar áherslumálum. Samt sem áður er transdreng vísað úr landi í óvissar aðstæður. Hæstv. utanríkisráðherra talaði um að við værum í fararbroddi þegar kemur að mannréttindavernd og ég get alveg tekið undir það. Við stöndum okkur mjög vel í samanburði við aðrar þjóðir en eins og hæstv. ráðherra kom inn á í ræðu sinni í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna þurfum við að gera mjög ríkar kröfur til aðildarríkja mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna. Þær hljóta líka að felast í því að við lítum í eigin barm og skoðum hvað megi betur fara hjá okkur og reynum að gera sífellt betur. Ég má til með að nefna hér atriði sem hefur verið í ólagi á Íslandi í allt of langan tíma. Það eru réttindi fólks með geðsjúkdóma og geðfötlun. Við höfum fengið ábendingar frá Evrópuráðinu, frá Evrópunefnd um varnir gegn pyndingum og ómannlegri eða annarri vanvirðandi meðferð eða refsingu, frá árinu 1993 um að lög okkar innihaldi lagalega mismunun gagnvart fólki með geðsjúkdóma. Þessu var ekki kippt í liðinn og er ekki búið að kippa í liðinn en er á leiðinni eftir að Alþingi samþykkti þingsályktun frá mér um að setja skuli á fót þingmannanefnd sem gangi í það að endurskoða lögræðislögin og önnur lög þar sem fyrirskipað er um beitingu þvingana í geðheilbrigðiskerfinu. Þetta er mikilvægt mannréttindamál sem við höfum trassað síðan 1993. Það er töluvert langur tími til að hunsa ábendingar og tilmæli frá vinum okkar í Evrópunefnd um varnir gegn pyndingum og ómannlegri eða annarri vanvirðandi meðferð eða refsingu. Þetta er bara eitt atriði sem mér finnst mjög mikilvægt að koma inn á í því sem við þurfum að bæta hjá okkur og það er að halda utan um réttindi fatlaðs fólks, réttindi fólks með geðsjúkdóma. Því hefur verið mjög illa sinnt af okkar hálfu. Það hefur beðið, það hefur setið á hakanum, löngu kominn tími á að laga það. Það er ánægjulegt að sú vinna er í gangi núna en það þýðir samt sem áður að við erum ekki hafin yfir gagnrýni hvað þennan málaflokk varðar. Virðulegur forseti. Ég má til með að minnast á þá staðreynd að við höfum fulltrúa í barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna, lögðum í ærinn kostnað og kosningabaráttu og ýmislegt fleira, en heimilum ekki íslenskum borgurum að leita til þessarar sömu nefndar telji þeir brotið á réttindum sínum samkvæmt samningi. Þetta er eitt af því sem ég er að vísa til þegar ég tala um að við þurfum að ganga fram með góðu fordæmi og líta í eigin barm og bæta úr hjá okkur sjálfum. Við þurfum að horfa á þetta misræmi, að við sendum fulltrúa sem ætlar að úrskurða um önnur ríki en okkur sjálf, hvort þau gerist brotleg við barnaréttarsamning Sameinuðu þjóðanna, en ætlum ekki að leyfa okkar eigin börnum að leita þangað eftir réttlæti. Þetta er það sem ég vildi sagt hafa um þessi helstu atriði en ég má líka til með að nefna Evrópuráðið vegna þess að þar er okkar skýrustu leiðbeiningar um mannréttindavernd að finna og líka í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu. Ég fagna því að við höfum átt sæti í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna, mér fannst það afskaplega ánægjulegt. Ég var mjög glöð með aðgerðir okkar gagnvart Sádi-Arabíu og gagnvart Filippseyjum og mér fannst það mjög ánægjuleg nálgun líka að tala loksins hreint út um það sem miður fór hjá þeim. Ég vil þó segja að við eigum ekki að halda okkur við sama standard og Sádi-Arabía, bera okkur saman við það land og segja að þess vegna sé allt í góðu lagi hjá okkur. En þannig finnst mér málflutningurinn einhvern veginn vera sem ég heyri í vörnum hæstv. utanríkisráðherra við spurningum mínum. Þótt við höfum það auðvitað töluvert betra þegar kemur að mannréttindavernd en þegnar í Sádi-Arabíu eða á Filippseyjum þýðir það ekki að við þurfum ekki að bæta úr hér heima fyrir. Fyrst við erum að tala um mannréttindavernd má ég til með að vísa í það að hér hefur verið sett lögbann á umfjöllun fjölmiðla rétt fyrir kosningar sem dómstóll hefur úrskurðað um að hafi haft áhrif á þær kosningar eða hafi verið líklegt til þess. Hér höfum við upplifað að þjóðaratkvæðagreiðsla hefur verið virt að vettugi þegar kemur að stjórnarskrá lýðveldisins og hér höfum við séð það líka að sjálfstæði dómstóla á Íslandi hefur verið dregið í efa af Mannréttindadómstóli Evrópu. Viðbrögðin við þeim áfellisdómi hjá ríkisstjórninni voru að mínu mati að draga úr trúverðugleika Mannréttindadómstóls Evrópu. Ég tel það ekki ásættanlegt fyrir ríki sem vill vera leiðandi í mannréttindavernd að leggjast í sama málflutning og ríki sem helst vilja ganga úr Evrópuráðinu. Eigum við að ganga fram með góðu fordæmi þá legg ég til að við næstu atrennu, þegar niðurstaða Mannréttindadómstóls Evrópu liggur fyrir í Landsréttarmálinu, gæti ráðherrar þessarar ríkisstjórnar hófs í málflutningi sínum, hver sem niðurstaða dómstólsins verður.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ágæta skýrslu og yfirferð í ræðu sinni þar sem hann fór yfir helstu atriði hennar. Ég vil líka segja það hér í upphafi að ég held að utanríkisþjónustan með hæstv. ráðherra í fararbroddi hafi sinnt þessu verkefni vel og er full ástæða til að taka það skýrt fram að hér held ég að hafi verið vel að verki staðið. Ég held líka að þátttaka okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna sýni okkur svart á hvítu að við getum mjög vel tekið þátt í alþjóðasamstarfi og við höfum margt til málanna að leggja. Þegar við vöndum okkur, vöndum málatilbúnað, getum við haft áhrif og á okkur er hlustað. Það er auðvitað mjög gott veganesti vegna þess að alþjóðasamstarf á breiðum grundvelli verður æ mikilvægara og æ mikilvægara fyrir okkur að taka þar fullan þátt og gera okkur gildandi. Áherslurnar í ráðinu af Íslands hálfu held ég að hafi verið skynsamlegar og ég held að það sé skynsamlegt að leggja áherslu á þau mál sem eru brýn í heiminum og þar sem pottur er brotinn, en ég held að líka sé skynsamlegt þegar menn gegna svona hlutverki að leggja áherslu á mál þar sem lönd hafa góða sögu að segja. Ég held að mál til að setja á oddinn hafi verið ágætlega valin. Og það er alltaf gott að geta talað um hluti og lagt til breytingar og sett fram málefnalega gagnrýni ef menn hafa góðan pall til að standa á, þ.e. að menn standi sig sjálfir vel á þeim sviðum. Ég held að við Íslendingar gerum það almennt þó að við séum auðvitað ekki fullkomin frekar en aðrir. Við Íslendingar lögðum áherslu á jafnréttismál í þessu starfi og við gerum það svo sem víðar á þeim vettvangi þar sem við komum fram og er það vel. Við höfum náð ágætisárangri á því sviði sem við erum stolt af, náð tiltölulega langt í jöfnum rétti karla og kvenna, bæði í orði og á borði, þó að á borði vanti enn nokkuð upp á. Ég vil kannski nefna sérstaklega í því samhengi að við eigum enn við þann vanda að stríða almennt í samfélaginu að meta kvennastörf minna en hefðbundin karlastörf og þar er verkefni sem þarf að vinna og þar eigum við að ganga á undan með góðu fordæmi. Eitt verkefni sem kemur vissulega fram á verkefnalista í skýrslunni er réttindi barna. Ég held að við stöndum okkur þar líka að mörgu leyti mjög vel og höfum góða sögu að segja en við gætum efalaust gert betur þannig að við hefðum sterkari rödd á því sviði. Ég held t.d. að það væri við hæfi að við Íslendingar, ef við sækjumst eftir frekari þátttöku í mannréttindaráðinu og svo sem á öðrum vettvangi, sem ég held að sé skynsamlegt að gera, ættum að taka upp málefni barna með sterkari hætti. Ég held að við ættum líka að taka upp stöðu flóttafólks og hælisleitenda og reyna að gera okkur gildandi og leggja gott til málanna á þeim vettvangi í alþjóðasamstarfi. Þar stöndum við okkur að sumu leyti ágætlega en að öðru leyti er vissulega rúm fyrir umbætur og að við stöndum okkur betur. Þá held ég að við ættum einmitt að leggja sérstaka áherslu á það að tryggja að réttarstaða og réttindi barna á flótta séu hér til fyrirmyndar. Hæstv. utanríkisráðherra hefur verið duglegur talsmaður okkar í ýmsum málefnum á erlendum vettvangi eins og þessi ágæta skýrsla sýnir og hann þorir alveg að segja mönnum til syndanna þar sem það á við og það er gott. Því held ég að það væri verðugt verkefni að hann talaði fyrir þessum málum á erlendum vettvangi en ekki síður á innlendum vettvangi þannig að stefna stjórnvalda hér yrði til fyrirmyndar á þessu sviði. Ég er viss um að hæstv. ráðherra mun ekki liggja á liði sínu í þeim efnum. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þetta. Almennt talað er ég nokkuð sáttur við framgang hæstv. ráðherra og utanríkisþjónustunnar á þessum vettvangi. Auðvitað má alltaf finna atriði sem hefðu hugsanlega getað farið betur, menn hefðu átt að taka upp önnur málefni og beita sér harðar gagnvart tilteknum þjóðum o.s.frv. En heilt yfir held ég að hæstv. utanríkisráðherra fái ágæta einkunn fyrir frammistöðu sína og utanríkisþjónustunnar allrar í þessum málum og ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að koma hér og ræða skýrslu um setu Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Eins og kunnugt er og fram hefur komið í umræðunni lauk um áramótin 18 mánaða langri setu Íslands í mannréttindaráðinu. Þetta var fyrsta seta kjörins fulltrúa frá Íslandi og það var í senn áskorun og lærdómsríkt ferli sem ég held að við getum verið sammála um að heppnaðist vel. Fullyrða má að kosning Íslands þann 13. júlí 2018 hafi markað tímamót og þetta verkefni er tvímælalaust eitt það veigamesta sem Ísland hefur tekið að sér og gegnt á alþjóðavettvangi. Þess vegna er full ástæða til þess að við ræðum verkefnið hér í þingsal og förum yfir þá skýrslu sem var tekin saman til að leggja mat á hvernig til tókst við lok kjörtímabilsins í mannréttindaráðinu. Verkefnin voru vandasöm en ljóst er af skýrslunni að lítið ríki eins og Ísland og utanríkisþjónusta þess er fullfært um að takast á við verkefni af slíkri stærðargráðu. Það er mikilvægt að markmiðin og áherslurnar séu vel skilgreindar fyrir fram eins og gert var. Mannréttindi eru ekki sjálfsögð og verða aldrei sjálfsögð. Þau hafa alltaf verið hluti af íslenskri utanríkisstefnu og þurfa að vera það áfram. Þau eru stöðugt viðfangsefni samfélaga og eðli mannréttinda er einfaldlega þannig að þegar einum áfanga í úrbótum er náð þá birtist ný áskorun. Það þarf stöðugt að vera á vaktinni. Áhersluatriði Íslands í ráðinu voru m.a. að tala fyrir jafnrétti kynjanna, réttindum hinsegin fólks, málefnum barna, setja tengsl mannréttinda og umhverfismála í öndvegi og beita sér fyrir umbótum í starfi ráðsins, allt brýn mál sem við höfum náð árangri í og þess vegna skynsamlegt að leggja áherslu á í vinnunni. Mér finnst sérstaklega áhugavert, þegar farið er yfir skýrsluna, að rýna í fylgiskjal 2 sem er yfirlit yfir aðgerðir sem settar voru fram til að fylgja eftir skuldbindingum Íslands í tengslum við setuna í mannréttindaráðinu. Þar er yfirlit yfir aðgerðirnar og mat á því hvernig til tókst. Mig langar að nota tímann svolítið til þess að skoða þessar aðgerðir sérstaklega. Fyrsti hlutinn snýr að þátttökunni almennt en hinar aðgerðirnar snúa að áhersluatriðunum fimm. Ég ætla að byrja á því sem er aftast í þessari samantekt og er áhrif umhverfisbreytinga, þar með talið loftslagsbreytinga, á mannréttindi. Þarna held ég að sé tækifæri til að gera hugsanlega enn betur næst. Þarna voru þrjár aðgerðir undir sem tókst að uppfylla en ég held að þarna séu mikil tækifæri fyrir Ísland til að gera betur í samvinnu við ýmis verkefni sem nú eru unnin á vegum Sameinuðu þjóðanna, svo sem eins og samninginn gegn eyðimerkurmyndun. Við höfum vissulega sinnt verkefnum þar í gegnum Landgræðsluskólann. Endurheimt lands og uppbygging landgæða er mannréttindamál, mjög mikilvægt mannréttindamál. Það er grundvöllur matvælaframleiðslu í mörgum löndum að aðgangur sé að jarðvegi og gróðri þar sem hægt er að rækta matvæli og næg matvæli eru náttúrlega grundvallarmannréttindi. Endurheimt landgæða og umhverfismál eru líka hluti af mannréttindum þeirra sem nú eru á flótta í heiminum. Tap landgæða er ein af stærstu ástæðunum fyrir því að fólk flýr heimili sín, beint og óbeint, og svo að sjálfsögðu er þetta mjög mikilvægt loftslagsmál. Þarna er málaflokkur sem við Íslendingar eigum að setja mikinn fókus á. Síðan aðeins að aðgerðum sem falla undir jafnrétti og valdeflingu kvenna. Þar held ég að við séum stöðugt að leggja mikið af mörkum í alþjóðasamfélaginu og eigum að halda því áfram. Ein aðgerðin er að kynna íslenska jafnlaunastaðalinn og hvetja önnur ríki til að grípa til aðgerða til að tryggja jöfn laun kynjanna. Meðal annars var samþykkt undir þeirri aðgerð að 18. september yrði hér eftir þekktur sem dagur baráttunnar fyrir jöfnum launum í heiminum. Stundum finnst manni svona dagar vera léttvægir en þegar upp er staðið hafa ýmsir dagar sem hafa verið helgaðir tilteknum málum skipt ótrúlega miklu máli í baráttu fyrir jafnrétti og mannréttindum. Síðan stoppaði ég við aðgerð sem í mínum huga er einhvern veginn svo sjálfsögð að það ætti ekki að þurfa að berjast fyrir henni á alþjóðavettvangi, en það er að stuðla að því að jafnréttismál séu tekin upp sem víðast með áherslu á kyn- og frjósemisheilbrigði og réttindi. Þar þurfti að berjast fyrir því að texti um kynfræðslu væri ekki fjarlægður úr tillögunni sem fyrir lá. Þetta er eitt af þessum málum sem okkur á Íslandi finnst svo sjálfsagt en skiptir einmitt máli að við berjumst fyrir af því að okkur finnst það svo sjálfsögð réttindi að allir hljóti kynfræðslu hvar sem þeir búa í heiminum og að kyn- og frjósemisheilbrigði og þau réttindi sem því fylgja séu virt. Virðing fyrir réttindum LGBTI-einstaklinga, stuðningur við réttindabaráttu hinsegin fólks, er mjög mikilvægt verkefni og þar undir eru þrjár aðgerðir sem allar skipta máli. Það er að tala skýrt og skorinort um málefnin, styðja við starf Sameinuðu þjóðanna á þessu sviði og auka samstarf við önnur ríki um réttindi hinsegin fólks og þar eru mikil tækifæri. Að lokum langar mig að koma aðeins inn á spurningarnar sem lágu til grundvallar umræðunni, hvert framhaldið eigi að vera. Ég tel skýrsluna sýna að við eigum að hugsa til þess að halda áfram á þessum vettvangi. Við eigum að láta til okkar taka þar eftir þeim leiðum sem opnast hverju sinni og nota þau tækifæri sem gefast. Mér sýnist líka einboðið að við eigum að styrkja samstarfið við Norðurlöndin um að koma rödd Norðurlandanna betur á framfæri að jafnaði. Við réðum vel við þetta verkefni og þarna er góður vettvangur til að láta okkar rödd heyrast til þess að koma þeim málefnum á framfæri þar sem við höfum góða sögu að segja, þar sem við höfum miklu að miðla. Þetta er leið sem hentar smáríkjum eins og Íslandi. Þó að mannréttindaráðið sé ekki fullkomið frekar en aðrar alþjóðastofnanir og ekki óumdeilt er það samt sem áður helsti vettvangur hreinskiptinna samræðna um mannréttindamál á heimsvísu og er því afskaplega mikilvægur vettvangur. Regluleg seta í ráðinu er svo auðvitað hvatning til okkar sjálfra að gera stöðugt betur í mannréttindamálum innan lands.
Virðulegi forseti. Ég vil nefna tvö atriði. Það vakti athygli mína það sem hv. þingmaður sagði um landgæði og endurheimt landgæða. Við erum með mjög margar og fjölbreyttar vistgerðir sem eru ekkert endilega gerðar fyrir matvælaframleiðslu og ýmislegt annað en við þurfum einnig að huga að varðveislu þeirra því að þær geyma líffræðilegan fjölbreytileika sem er ákveðinn auður líka, tvímælalaust. Við höfum orðið vör við það að ýmiss konar plöntur sem við höfum ekki skoðað nægilega vel hafa gefið af sér mjög nytsamleg prótein fyrir lyf og ýmislegt svoleiðis sem er tvímælalaust ákveðinn auður sem þarf að varðveita sem slíkan. Það er einmitt áhugavert að það sé verið að fjalla um þetta með tilliti til mannréttinda, mjög áhugavert, í samhengi við loftslagsvandamál sem við glímum við og hvernig það er öðruvísi vandamál í frumskógum en hér o.s.frv., en þó allt sama vandamálið þegar allt kemur til alls. Að það sé grundvallað sem mannréttindamál er ákveðin þróun sem er að gerast úti um allan heim, að litið sé á loftgæði og hreint vatn o.s.frv. og náttúruna sem slíka í heild sinni sem mannréttindamál og þróun á notkun lands og náttúruauðlinda sem mannréttindi. Ég velti því aðeins fyrir mér, kannski í tengslum við stjórnarskrárvinnuna sem er í gangi og auðlindaákvæðið þar, hvort hv. þingmaður hafi séð einmitt þetta atriði koma nægilega sterkt fram í umræðunni um auðlindaákvæðið. Við ættum tvímælalaust að elta þessa alþjóðlegu hreyfingu hvað þetta varðar og grípa tækifærið til að setja þetta sem skilmála, sem mannréttindi, í stjórnarskrána.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég veit ekki hvort ég næ að fylgja því alla leið en ætla alla vega að byrja. Umhverfismál eru risastórt verkefni. Síðan er hægt að búta það niður í líffræðilegan fjölbreytileika, loftslagsmál, vernd vistgerða, en ef við ætlum að tryggja heilbrigt umhverfi fyrir alla á jörðinni, sem er grundvöllur mannréttinda hvers og eins, þarf að huga að þessu öllu. Líffræðilegur fjölbreytileiki í einni vistgerð getur verið grundvöllur að því að hægt er að taka ræktanlegt land þar við hliðina til matvælaframleiðslu og tryggja það. Þess vegna er mjög mikilvægt að við setjum okkur þau viðmið, og að einhverju leyti eru þau í stjórnarskrá, að einhverju leyti vantar upp á, um sameiginlegt eignarhald auðlinda og um aðgang að og virðingu fyrir þeirri náttúru sem við þurfum á að halda til þess að tryggja lífvænleika og mannréttindi. Ég get tekið undir það. En aðeins áfram með þetta: Af hverju erum við ekki sem samfélag þjóðanna að hugsa um það hvernig við getum minnkað eyðimerkur heimsins? Tökum Sahara, við sjáum sand fjúka frá Sahara alveg hingað til okkar. Það var um páskana í fyrra eða 2018, ég man það ekki alveg, sem við fengum sand frá Sahara hingað. Ef við gætum ræktað upp þó ekki væri nema lítið brot, endurheimt landgæði smátt og smátt, gætum við breytt lífsgæðum hjá þvílíkum fjölda fólks, ef farið væri í markvissa samvinnu um þetta verkefni.
Virðulegi forseti. Þetta vakti einmitt athygli mína m.a. út af þingmáli sem við erum með í umhverfis- og samgöngunefnd um kæruheimild samtaka sem láta sig varða vernd náttúru, líffræðilegan fjölbreytileika og ýmislegt svoleiðis. Í augnablikinu erum við með pínu skekkta mynd þar sem framkvæmdaraðilar og fleiri eru aðilar máls og geta kært niðurstöður úrskurðarnefndar umhverfismála áfram til dómstóla en samtök sem setja sér skyldur varðandi vernd náttúrunnar geta það ekki. Ég sé þarna ákveðið misræmi í þessum réttindamálum sem við erum einmitt að ræða núna. Hitt sem mig langaði til að tala um er, eins og ég talaði um fyrir nokkrum vikum, þriðja valfrjálsa bókun barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Hæstv. barnamálaráðherra sagðist vera sammála því að við ættum að klára það skref, að innleiða hana, enda erum við með fulltrúa í barnaréttarnefnd eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir kom að í ræðu sinni. Við erum með fulltrúa í þeirri nefnd en leyfum samt ekki Íslendingum að fara með mál sín fyrir nefndina. Ég velti fyrir mér hvort þingmaður Framsóknarflokksins er sammála ráðherra sínum um að það væri eðlilegt að við myndum taka upp þann möguleika fyrir Íslendinga að geta sótt sér þetta ytra aðhald sem við viljum að sjálfsögðu hafa. Ef við viljum vera stimpluð sem góð í mannréttindum viljum við að aðrir utan frá geti horft til okkar og séð að við stöndum okkur vel, m.a. með því að leyfa utanaðkomandi aðilum að vakta það að það sé allt í lagi samkvæmt öllum alþjóðlegum stöðlum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ef ég byrja á kæruheimildunum og aðkomu samtaka þá er ég nú svo mikil samvinnumanneskja að ég hef alltaf trú á samvinnuleiðinni til að leysa málin. Ég sé skipulagsvinnu alltaf sem samvinnuleið. Með því að greina vistgerðir, hafa þekkingu á landinu, fara svo að skipuleggja á grunni þeirrar vinnu, eigi besta niðurstaðan að fást. Vissulega þurfum við að hafa leiðir ef eitthvað misferst í þessu ferli. En þá velti ég fyrir mér: Hverjir geta tekið sér þá stöðu í félagasamtökum að hafa réttindi umfram aðra? Eru það þeir sem ákveða að starfa í félagi um náttúruvernd eða búnaðarfélagi eða ungmennafélagi eða foreldrafélagi eða sveitarstjórn? Fyrir mér er þetta alltaf svolítið þessi áskorun, hverjir … [[… hafa réttindi umfram aðra, það er málið.]]Já, mér finnst þetta vera mikilvæg umræða sem við þurfum að leiða til lykta hér á landi eins og annars staðar. En ég hef ekki fullmótaða skoðun á því. Hin spurningin snerist um valfrjálsa bókun við barnasáttmálann. Ég þekki ekki í smáatriðum hvað í henni felst en við sem þjóð sem stendur fyrir mannréttindi og viljum beita okkur í því hljótum að taka til okkar og uppfylla allar þær samþykktir sem við stöndum að. Það getur tekið okkur mismikinn tíma og heppilegast er að það taki sem stystan tíma.
Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir þá skýrslu sem við ræðum hér. Ég er ein af þeim þingmönnum sem fagna hverju tækifæri sem gefst til að ræða utanríkismál í þessum sal. Ég hygg að við gerum það of sjaldan og því er áhugavert að sjá hversu margir hafa tekið þátt í umræðunni hér í dag. Ég er sammála því að seta okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna sé tvímælalaust eitt veigamesta hlutverk sem Ísland hefur tekið að sér á alþjóðavettvangi. Mér finnst nokkuð vel farið yfir þau mál sem þar hafa verið til umfjöllunar í þessari skýrslu og mér finnst gott að sjá í niðurstöðum hennar að smáríki eins og Ísland geti haft afgerandi áhrif. Ég held að við höfum svo sannarlega sannað það með þessari stuttu en skorinorðu setu okkar í ráðinu. Ég þakkaði hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna og mig langar líka að þakka fyrir það að við höfum brugðist svona hratt við og tekið sætið sem þarna losnaði þegar Bandaríkjamenn báðust lausnar. En ég vil ekki síst þakka okkar frábæra fólki í utanríkisþjónustunni sem kom að þessu verkefni. Það sýnir svo sannarlega hve fljótt fólkið okkar er að bregðast við, þrátt fyrir að utanríkisþjónusta Íslands sé fámenn enda erum við lítið land, og hve tilbúið það er til að vinna undir álagi og gera hlutina hratt og vel. Öll þau sem komið hafa að þessu eiga miklar þakkir skildar. Í fjölmiðlaumræðunni ber hæst ályktanir um Sádi-Arabíu og Filippseyjar. En mér fannst líka mjög áhugavert að lesa hér í skýrslunni þegar verið var að fjalla um 40. fundarlotuna, þar sem Ísland lagði lóð á vogarskálarnar hvað varðar samþykki tveggja mikilvægra ályktana. Önnur sneri að verndun baráttufólks fyrir mannréttindum sem tengja má umhverfismálum og hin fjallaði um konur og stúlkur í íþróttum, en með henni var réttur til að ráða yfir eigin líkama áréttaður í mannréttindaráðinu, að einstaklingar eigi ekki að þurfa að undirgangast ónauðsynlegar læknisaðgerðir og íhlutun á líkama sínum. Það er eitthvað sem við höfum rætt svolítið í þessum sal. Með þessu var viðurkennd í fyrsta skipti sú mismunun sem fólk með óhefðbundin kyneinkenni verður fyrir. Ísland studdi þessa sögulegu ályktun sem Suður-Afríka bar upp með virkum hætti og hjálpaði til við að vinna henni brautargengi og stuðningi Íslands við að tryggja afgreiðslu ályktunarinnar var sérstaklega fagnað af ILGA, sem eru helstu regnhlífarsamtök hinsegin fólks á heimsvísu. Ég er stolt af því að við Íslendingar töluðum bæði í mannréttindaráðinu fyrir stuðningi við þessa ályktun og reyndar fleiri og í ræðum ráðherra og embættismanna ávallt fyrir mannréttindum og hagsmunum hinsegin fólks. Ég er stolt af því að við höfum markað okkur þá sérstöðu. Það er ýmislegt áhugavert sem kemur fram í þessari skýrslu og hægt er að draga lærdóm af veru okkar í mannréttindaráðinu. Mér finnst gaman að því að við fullvissum okkur enn og aftur um að mannréttindi séu hornsteinn í utanríkisstefnu okkar. Það er alveg ljóst að Ísland hefur góða sögu að segja og ýmislegt fram að færa og við eigum að sjálfsögðu að segja þá sögu. Það er líka ljóst að Ísland og íslenska utanríkisþjónustan réð fyllilega við verkefni af þessum toga og að smáríki getur haft afgerandi áhrif standi vilji til þess. Ég verð að viðurkenna að það hafði farið fram hjá mér að skoðanakönnun sem utanríkisráðuneytið gekkst fyrir um mitt ár 2019 sýndi að þátttaka Íslands í störfum mannréttindaráðsins naut stuðnings 88,8% og rúm 70% töldu að seta Íslands í mannréttindaráðinu gæti haft jákvæð áhrif á þróun mannréttindamála á heimsvísu. Ég verð að viðurkenna að ég hef upplifað mjög breiðan pólitískan stuðning við veru okkar í mannréttindaráðinu en áttaði mig ekki á því að almenningur áttaði sig jafn vel á mikilvægi þess að við tækjum þarna sæti og mér finnst mjög gott að heyra það. Ég fékk tækifæri til að sitja ráðstefnu sem haldin var uppi í háskóla í desember á degi mannréttinda. Það snerti mig mjög mikið að Lina al-Hathloul - ég kann ekki alveg að bera nafnið hennar fram, virðulegur forseti - var sérstakur gestur og sagði sögu systur sinnar, sem situr í fangelsi í Sádi-Arabíu fyrir að hafa keyrt bíl. Systir hennar er femínískur aktívisti. Þrátt fyrir að Sádi-Arabíu hafi verið síðasta landið á þessari jörð til að viðurkenna þau sjálfsögðu réttindi að konur geti jafnt sem karlar keyrt bíl þá situr systir hennar enn í fangelsi. Það eru þannig sögur sem snerta líka svolítið við manni. Þá áttar maður sig á því, þegar maður upplifði það þakklæti sem skein af henni, hversu miklu máli það skiptir að smáríkið Ísland hafi tekið sæti þarna og þorað að standa að sjálfsögðum mannréttindum og þorað að styðja ályktanir sem öðrum ríkjum, sem kannski eru mjög líkt þenkjandi og við, finnst erfiðara að setja fram. Þá er gott til þess að hugsa að við gerðum nákvæmlega það. Ég hygg að flestir sem sitja hér á þingi og fjalla eitthvað um utanríkismál hafi jafnvel fengið einhverjar ákúrur á sig þegar við stóðum að samþykkt ályktunar um Filippseyjar. Ég fékk það alla vega. Ég leyfði mér að svara ágætisvini mínum sem býr á Filippseyjum þegar hann gagnrýndi þessa ályktun og fékk yfir mig alls konar skilaboð og sendingar frá filippseyskum aðilum og það fullvissaði mig um að við værum að gera eitthvað rétt í þessum málum. En eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn á hér áðan í ræðu sinni er sannarlega af nægu að taka þegar kemur að mannréttindamálum. Ef ég skildi hv. þingmann rétt var hann kannski að gagnrýna að Filippseyjar hefðu orðið fyrir valinu. En mér finnst full ástæða til þess að mannréttindabrot þeirra þjóða sem sitja í mannréttindaráðinu, og eiga þar af leiðandi að sýna gott fordæmi, séu tekin upp. En ég geti tekið undir yfirferð hv. þingmanns þegar kemur að mannréttindabrotum í öðrum ríkjum. Það sýnir bara hversu mikilvægt mannréttindaráðið er og hversu mikilvægt það er að í allri okkar utanríkisþjónustu tölum við fyrir mannréttindum. Ég er stolt af því að við höfum tekið þann slag. Ég er líka stolt af því að við tölum í okkar utanríkisstefnu fyrir kvenréttindum og fyrir umhverfismálum, mér finnst það góð utanríkisstefna. Í skýrslunni er líka spurt hvort ástæða sé til þess að Ísland gefi aftur kost á sér til setu í mannréttindaráðinu og því hefur m.a. verið velt upp á fundi í hv. utanríkismálanefnd. Þetta kom upp með skömmum fyrirvara og var stutt seta. Ég segi fyrir mitt leyti að ég er kannski ekki alveg tilbúin til að svara þeirri spurningu hér og nú, en mér finnst ekki að við eigum að afskrifa það, alls ekki. Við megum samt ekki gleyma því að það að vera fullgildur aðili að mannréttindaráðinu er ekki forsenda þess að ríki eins og Ísland láti að sér kveða á þessum vettvangi og að sjálfsögðu er ástæða til þess, og ég treysti því, að hæstv. utanríkisráðherra, ríkisstjórnin öll og allir hv. þingmenn sem taka þátt í alþjóðastarfi noti tækifærið í hvert skipti sem við erum á alþjóðavettvangi og taki upp mannréttindamál, styðji góðar ályktanir er lúta að mannréttindum og haldi þessu máli til haga. Ég get líka tekið undir það, sem kemur fram í skýrslunni, að ég tel ekki ástæðu til þess að við förum í einhvers konar kosningabaráttu um sæti í mannréttindaráðinu. En mér finnst full ástæða til þess að ríki eins og Ísland segi sína góðu sögu, noti rödd sína og tali ávallt fyrir mannréttindum á alþjóðavettvangi. Mér finnst seta í mannréttindaráðinu að nýju árið 2025 eða þar um bil vel geta komið til greina en ég tek undir með hæstv. ráðherra að þá er auðvitað full ástæða til þess að um það ríki mikil pólitísk sátt. Þá erum við að taka ákvarðanir fram í tímann fyrir fólk sem á eftir að kjósa til að sitja hér í þessum sal.
Herra forseti. Við sem sitjum í utanríkismálanefnd viljum gjarnan leggja orð í belg, sennilega mörg hver. Fyrst af öllu ber að þakka skýrsluna sem við ræðum, hún er vönduð og fróðleg. Það er líka hollt að hugleiða gildi og mikilvægi mannréttinda því að það er stundum sagt að mannréttindi séu grunnur mennskunnar í veröldinni og það er margt til í því. Við þurfum bæði að halda einhvers konar varðstöðu um mannréttindin en við þurfum líka að knýja á um breytingar til bóta. Ef maður horfir yfir heiminn heilt yfir, kannski hálfa öld eða svo, vitum við öll að það hefur töluvert áunnist. En það er enn mjög langt í land ansi víða. Gömul kjörorð úr lýðræðisbyltingunni í Evrópu sem hljóða upp á frelsi, jafnrétti og bræðralag eða samstöðu hafa smitast inn í norræna módelið og við hömpum því gjarnan að þau ríki séu með þeim skárri í heiminum að búa í. Þau minna okkur á það að flest ríki, líka norrænu ríkin, eru ekki með fullkomlega hreinan skjöld þegar kemur að mannréttindum. Það er hægt að horfa aðeins aftur í tímann. Við vorum að ræða um réttindi hinsegin fólks og við þurfum ekki að fara mjög langt aftur á bak í íslenskri sögu til að sjá hvernig framkoma við hinsegin fólk var. Við þurfum alltaf, hvort sem við erum Norðmenn eða Íslendingar, að muna að það eru mannréttindi hér sem við þurfum að bæta og slípa og auka við á einum og öðrum sviðum. Það getur vel verið að jafnvel rétturinn til matar eða einhver grunnatriði séu ekki í fullkomnu lagi og verða seint í fullkomnu lagi, en við getum bætt úr. Árangur Íslands í 18 mánaða setu er bæði eftirtektarverður og í raun þakkarverður í heild. Það hefur komið fram hjá hverjum ræðumanni á fætur öðrum og ég tek undir það. Við ræddum þetta í utanríkismálanefnd fyrir örfáum dögum og þar kom nokkurn veginn það sama fram, nefndarmenn voru heilt yfir ánægðir með framgöngu Íslands, jafn skyndilega og hún kom upp á. Þar kom líka fram að við verðum að muna eftir annarri stofnun sem við erum þátttakendur í, sem er Evrópuráðið. Þar er mannréttindastarf Íslands uppi af og til og það gegnir sínu skýra hlutverki. Við höfum verið þar á góðum stað. Það er af nægu að taka, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi. Við höfum verið að beita okkur í málefnum Ísraels og Palestínu á réttan hátt sem hluta af utanríkisstefnu Íslands. Við höfum verið að agnúast út í Filippseyjar og þó að það sé ekki land sem er hæst á listanum þá kom í ljós að okkar afskipti höfðu veruleg áhrif. Það má segja sem svo að það er ekki alltaf aðalatriðið að ganga að þeim sem er frekastur, stærstur og verstur, það þarf líka að hirta hina af og til sem standa aðeins neðar í goggunarröðinni þegar kemur að mannréttindabrotum í heiminum. Það sama gildir um Sádi-Arabíu og það er búið að nefna hér Venesúela. Ég myndi vilja bæta við ríkjum eins og Brasilíu vegna umhverfismála og framkomu sumra Brasilíubúa, einkum stjórnvalda, gegn frumbyggjum í Brasilíu. Eitt smáríki hefur stundum verið að gauka að okkur tölvupóstum, fulltrúar úr smáríkinu Barein, þar sem mannréttindabrot eru algeng. Það er af nógu að taka og við getum snúið okkur nær, jafnvel til Evrópu, þar sem bæði er verið að brjóta mannréttindi, viljum við telja miðað við okkar mannréttindi, hvað réttarfar og frelsi fjölmiðla snertir og ýmis almenn lýðræðisréttindi. Eitt af þeim ríkjum sem okkur hefur orðið tíðrætt um í utanríkismálanefnd í þessu sambandi er Tyrkland. Ég hef sjálfur verulegar áhyggjur af framferði Tyrklands, líka vegna þess að það er eitt af bandalagsríkjum okkar og tekur þátt í margs konar evrópsku samstarfi. Það er komið út á ystu brún í sumum málum að mati rétt þenkjandi fólks. Menn hafa rætt um ávinning í mannréttindamálum og hann getur verið margs konar en það er mjög mikilvægt að muna eftir því að hann er í báðar áttir. Það er ávinningur Íslands og svo er ávinningur þess sem við erum að aðstoða. Mér hefur stundum fundist eins og menn séu of uppteknir af ávinningi Íslands en gleymi því að við höfum áhrif til góðs. Það er líka rætt um áhættu af því að trana sér fram og þora. Það er jú mat flestra að þegar kemur að mannréttindamálum er mjög erfitt að refsa þeim sem bendir á það augljósa atriði að keisarinn er nakinn. Ég held að áhætta ætti aldrei að vera okkur sérstakur fjötur um fót nema kannski í undantekningartilvikum. Ef við höfum rétta afstöðu bæði til ávinnings og áhættu hef ég ekki áhyggjur af framtíðinni. Og hver er hún? Hvað ber okkur að gera? Það hefur þá komið fram að fyrsta skrefið gæti verið að fara ekki út í einhvers konar kosningabaráttu eða framboð heldur nota hinn norræna hóp þar sem seta í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna getur gengið á milli ríkja og grípa daginn nú og lýsa sem fyrst yfir áhuga okkar á að halda þessu starfi áfram og sjá hvort val milli Noregs og Íslands geti ekki fallið þannig að Ísland verði fyrir valinu. Ef ekki þá höfum við síðari tækifæri, hvort sem það verður með svipuðum hætti eða með því að við leggjum út í sennilega dýra baráttu smáríkis til að koma okkur að á þessum stað. En það getur orðið ansi snúið. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um það en koma aðeins í lokin að vangaveltum um stefnumótun fyrir starf í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Auðvitað kom þetta nokkuð snöggt til, okkar seta. Vel tókst til en ég held að það þurfi að ræða betur, á þingi og annars staðar, hvenær og hvernig við metum það að vera frumkvæðisaðili að því að taka upp mannréttindabrot í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna og þess vegna annars staðar. Við þurfum að meta hvenær við erum stuðningsaðili og hvaða rök eða kríteríur, eins og menn segja gjarnan, við notum þegar við erum að vinna okkur áfram á þennan máta. Og hvað veljum við og hvernig? Er það alvarleiki brotanna, eru það snöggar uppákomur? Eru það mannréttindabrot sem hafa staðið í langan tíma? Er það eitthvað sem stendur okkur nærri, t.d. jafnrétti í kynjamálum eða annað slíkt? Það eru mörg rök, ekki bara ein, sem koma til og það er ágætt að slípa þessa stefnumótun til með umræðum hvort sem er á þingi eða annars staðar. Heilt yfir tel ég að Ísland hafi áfram hlutverki að gegna í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna og okkur ber að sinna því sem allra best og koma okkur að þar aftur. En ég vil þó nota allra síðustu orðin hér til að minna á það vaxandi og góða samstarf sem verið hefur milli hæstv. ráðherra og utanríkismálanefndar. Það er einn af hornsteinunum í starfi Alþingis annars vegar og utanríkisráðuneytisins hins vegar og svo hitt, sem er gömul mantra, sem er utanríkisþjónustan. Hún þarf að vera öflug og vel sniðin. Gagnrýni á hana er ákaflega algeng. Ég hef verið stuðningsmaður þess að hún sé vel mönnuð, fái nægt fjármagn. Það hefur stundum skort á það, einkum í rekstri, en síðast en ekki síst að utanríkisstefna og skipulagið sé bæði skilvirkt og í þágu fólks, flests fólks í heiminum.
Herra forseti. Við ræðum hér þessa mikilvægu skýrslu um Ísland í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Ég hlýt að þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna og hans framsögu hér. Við Íslendingar leggjum áherslu á mannréttindi, þau eru snar og sterkur þáttur í okkar samfélagi. Þar á meðal leggjum við höfuðáherslu á jöfn réttindi kynjanna og réttindi hinsegin fólks. En þótt við lítum svo á að við höfum náð því að standa framarlega í heiminum á sviði mannréttinda megum við ekki festast í sjálfumgleði og sjálfhælni þegar kemur að þessum mikilvæga málaflokki. Við megum aldrei sofna á verðinum. Mannréttindi eru verkefni sem aldrei verður leyst til fulls. Við þurfum að vera vakandi í þessum efnum og leitast við að gera æ betur. Í okkar samfélagi líðum við ekki að fólk sæti misrétti af neinu tagi. Slíkt má ekki þrífast. En mér verður hugsað til ýmissa nágrannalanda þar sem borið hefur á andúð á gyðingum. Svo að dæmi sé nefnt var til þess tekið við nýafstaðnar þingkosningar í Bretlandi í desember sl. að gyðingaandúð á vettvangi Verkamannaflokksins þar í landi stæði þeim flokki að einhverju leyti fyrir þrifum, vegna þess hversu rammt kvæði að þessum þætti í honum. Þetta er býsna nálægt okkur og sama má segja um ýmis lönd í Evrópu þar sem fregnir herma að andúð af þessu tagi fari vaxandi. Það er auðvitað mjög miður. Ég vona að við verðum laus við ófögnuð af þessu tagi. Í hugann, herra forseti, koma tvö bandalagsríki okkar í Atlantshafsbandalaginu. Ég leyfi mér að nefna Tyrkland og Spán. Í Tyrklandi sitja blaðamenn og dómarar þúsundum saman í fangelsi fyrir meintan skort á hollustu við stjórnvöld. Á Spáni hafa fallið þungir fangelsisdómar yfir stjórnmálamönnum fyrir að fylgja eftir sannfæringu sinni um sjálfstæði Katalóníu. Þar er ástandið svo alvarlegt að umræddir stjórnmálamenn sýnast ekki eiga neina möguleika á réttlátri málsmeðferð. Þessir fangelsisdómar og fangelsun þessara manna sýnist vera í boði hæstaréttar þannig að þessir menn búa við skerðingu á mannréttindum sem er með öllu óþolandi. Við hljótum að beita öllum okkar þunga gagnvart bandalagsríkjum okkar og reyndar er þannig ástatt um Spán að hann er ekki bara bandalagsríki okkar í Atlantshafsbandalaginu heldur mikilvægt samstarfsríki okkar á Evrópska efnahagssvæðinu. Herra forseti. Ég tel, eftir að hafa kynnt mér skýrslu hæstv. ráðherra og hans ráðuneytis, að við getum verið stolt af árangri okkar í mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna og almennt af utanríkisþjónustu landsins. Auðvitað er það svo að það er matsatriði hvaða verkefni eru sett í forgang. Hæstv. ráðherra hefur fjallað hér um Filippseyjar og Sádi-Arabíu, mjög mikilvæg verkefni að sönnu. En þessi vaxandi gyðingaandúð í Evrópu, og þar á meðal í ríkjum sem eru nálægt okkur, er líka málefni sem kallar á athygli. Sömuleiðis vekur athygli tafla í skýrslunni þar sem fjallað er um hvaða lönd hafa oftast setið í mannréttindaráðinu. Meðal þeirra landa sem oftast hafa setið þar eru lönd þar sem réttindi samkynhneigðra eru algerlega virt vettergis og þeir þurfa að þola þungar kárínur ef til þeirra næst og þarf ekki að rekja það. Ég staldra hér við ríki eins og Katar, á bls. 36, Sádi-Arabíu, Barein. Þetta eru illræmd ríki þegar kemur að málefnum samkynhneigðs fólks, illræmd. Stefna þeirra og framganga er forkastanleg og fordæmanleg. Herra forseti. Ég vil undir lokin nefna sem dæmi um mikilvægi utanríkisþjónustunnar, og árétta um leið nauðsyn þess að hún sé á hverjum tíma rekin með eins hagkvæmum hætti og nokkur kostur er, störf í sendiráði okkar í Kaupmannahöfn á fyrri hluta liðinnar aldar. Glögga og áhugaverða mynd af þessum tíma má lesa í bókinni Frá Hafnarstjórn til lýðveldis eftir Jón Krabbe eins og hæstv. ráðherra nefnir hér. Ég hlýt að nefna það að Jón Krabbe var dóttursonur Jóns Guðmundssonar, ritstjóra Þjóðólfs, alþingismanns til margra ára. Jón Guðmundsson var eins og við vitum nánasti samstarfsmaður Jóns Sigurðssonar forseta. Fyrst ég er búinn að nefna þessa menn er gaman að nefna það, af því að við erum líka farin að nálgast lok þessarar umræðu, að Jón Krabbe var skírður í höfuðið á þeim Jónum báðum, Jóni Guðmundssyni afa sínum og Jóni forseta, að þeim báðum viðstöddum. Við höfum hér fyrir utan þingsalinn málverk af Jóni Guðmundssyni og það er ljúft að minnast þessara ágætu manna. Í bók Jóns Krabbe sem átti íslenska móður, Kristínu Jónsdóttur, og danskan föður sem var læknir og vísindamaður - kom hingað til lands á 19. öld vegna sullaveiki sem geisaði á þeim tíma, kom hingað til vísindastarfa - má lesa um samskipti íslenskra stjórnvalda og dönsku ríkisstjórnarinnar og konungs ekki síst með milligöngu og atbeina sendiráðs okkar í Kaupmannahöfn. Þar starfaði Jón Krabbe um langan aldur, lengst af sem chargé d'affaires, eins og það heitir á máli utanríkisþjónustunnar, en sendiherra til að mynda í forföllum sendiherrans Sveinbjörns Björnssonar, síðar forseta Íslands. Þá hef ég nefnt þá tvo menn, Jón Krabbe og Svein Björnsson, sem voru brautryðjendur í íslenskri utanríkisþjónustu. Fyrir þá sem þar starfa nú og á hverjum tíma eru þeir glæsileg fyrirmynd. Ég ítreka þakkir mínar til ráðherra fyrir hans skýrslu og þakka áhugaverðar umræður.
Herra forseti. Ég vil eins og fleiri byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu sem ég held sé afar mikilvæg og er partur af því sem hér var fyrr í dag verið að tala um, að það þyrfti að styrkja utanríkismálaumræðu almennt í þinginu. Ég get tekið undir það. Þess vegna finnst manni kannski svolítið skrýtið að þegar skýrslur um utanríkismál eru til umfjöllunar í þinginu þá tæmist þingið. Þetta er svolítið eins og þegar fjárlögin eru komin á dag tvö, þá vantar alla í húsið. Það er eitt að ætla að styrkja umræðuna og annað að fleiri taki þátt í henni heldur en bara fólk sem er í utanríkismálanefnd. Það er alla vega að mínu mati mjög mikilvægt því að þetta er ein af stoðum okkar kerfis, hver stefnan og framkvæmdin er í utanríkismálum almennt. Hér er til umfjöllunar skýrsla um veru okkar í mannréttindaráðinu í þessa 18 mánuði. Hana bar nú óvænt að, eins og hér hefur verið rakið, og áherslur okkar voru á jafnrétti, börn, hinsegin fólk og loftslagsmál m.a., sem eru svo sem líka áherslumál okkar innan lands. Herra forseti. Ég tel að seta Íslands í mannréttindaráði hafi verið íslensku utanríkisþjónustunni til mikils sóma sem og orðstír landsins. Á tímum þegar sótt er að fjölþjóðasamstarfi úr ýmsum áttum er mikilvægt fyrir allar þjóðir að taka þátt eftir getu. Ísland sem smáríki sýndi að við höfum þor til þess að standa upp og gagnrýna óréttlæti, að segja við fantinn á skólalóðinni að hann eigi að skammast sín. Við sem smáþjóð getum sagt hluti sem kannski aðrar þjóðir ekki þora eða telja sig ekki geta sagt og það höfum við gert. Það skiptir líka máli að nota sömu mælistikuna þegar verið er að gagnrýna mannréttindabrot hvar sem er í heiminum, hvort sem það er í Ísrael eða í Sádi-Arabíu eða hvar annars staðar. Ef ekki er gætt að því verður auðveldara fyrir þjóðir að tala um hræsni og þá dregur úr trúverðugleika mannréttindaráðsins sem siðferðilegs áttavita. Það skiptir máli þegar Bandaríkjamenn draga sig úr ráðinu eins og Trump-stjórnin ákvað, sem var ástæðan fyrir því að Ísland kom inn í ráðið. Bandaríkjamenn hafa raunar gert það áður í tíð ríkisstjórnar Georges Bush. Þá mun sjálfsagt ekki vefjast fyrir löndum í framtíðinni að gagnrýna mannréttindabrot annarra meðan þau standa sjálf fyrir brotum. Það er ekkert nýtt undir sólinni. Í dag eiga sér stað víðtæk mannréttindabrot á Indlandi og Filippseyjum, en þessi ríki eiga bæði sæti í mannréttindaráðinu. Það kann að hljóma hálfhjákátlegt að ríki sem stunda mannréttindabrot eigi sæti í slíku ráði sem ræðir mannréttindi en við Vinstri græn teljum a.m.k. að samtal og samvinna sé það sem skilar árangri. Það sýndi sig að það skiptir máli þegar Ísland fór fyrir gagnrýni 36 ríkja á mannréttindaástandið í Sádi-Arabíu. Á því er ekki vanþörf enda er ástand mannréttinda þar í landi með þvílíkum ólíkindum. Það gerðum við einnig með því að gagnrýna mannréttindaástand á Filippseyjum, þar sem við uppskárum hótfyndni frá stjórnvöldum þar í landi sem dæmdi sig auðvitað sjálf. Ég man að ég ræddi á ráðherraráðsfundi EFTA við hæstv. utanríkisráðherra akkúrat um þessi mál, m.a. varðandi mannréttindavinkilinn sem við höfum verið að setja inn í alla nýja EES-samninga sem bæði hafa verið uppfærðir og eru nýir. Þá vorum við með til umfjöllunar samninginn við Filippseyjar. Ég held að það sé mjög mikilvægt og þarna hefur það sýnt sig að það skiptir máli að þora að segja hlutina upphátt. Við lögðum áherslu á réttindi hinsegin fólks þar sem við vitum að víða í heiminum er þeim réttindum einfaldlega ekki fyrir að fara. En auðvitað skiptir máli að nýta þennan vettvang af kostgæfni. Við höfum merkilega sögu um jafnréttismál þrátt fyrir að við vitum það líka að við erum ekki komin á áfangastað í þeim efnum. En við getum bent á hluti sem hafa virkað hér á landi til að auka jafnrétti og við getum bent á hluti sem eru einfaldlega ekki í lagi. Forsætisráðherra ávarpaði mannréttindaráðið sem oddviti ríkisstjórnarinnar og fjallaði þar sérstaklega um tengsl umhverfismála og mannréttinda og það að hún skyldi tala með afdráttarlausum hætti um að stefna ætti að því að rétturinn til heilnæms umhverfis yrði ræddur og samþykktur í ráðinu vakti mikla athygli. Það segir manni kannski svolítið um hvernig málin eru oft rædd á alþjóðavettvangi svona undir rós. Forsætisráðherra tók líka þátt í sérstakri umræðu um jafnréttismál þar sem áherslan var á baráttuna gegn kynbundnu ofbeldi á vinnustöðum. Ráðherrann ræddi líka baráttu Íslands fyrir jöfnum launum og var þá að vísa í ályktun um sama efni sem þá var til umræðu í ráðinu sjálfu. Á þessum tíma okkar setu voru ýmsar ályktanir til umfjöllunar, m.a. um vernd baráttufólks fyrir mannréttindum í tengslum við umhverfismál. Ein þeirra fjallaði líka um konur og stúlkur í íþróttum þar sem áréttaður var rétturinn til að ráða yfir eigin líkama, að einstaklingar eigi ekki að þurfa að undirgangast ónauðsynlegar læknisaðgerðir og íhlutanir á líkama sínum. Í fyrsta skipti var viðurkennd sú mismunun sem fólk með óhefðbundin kyneinkenni verður fyrir og að sjálfsögðu studdi Ísland þessa sögulegu ályktun sem borin var upp af Suður-Afríku og við hjálpuðum líka til við að vinna henni brautargengi. Og eins og hér hefur komið fram í dag var þessum stuðningi Íslands sérstaklega fagnað af ILGA, helstu regnhlífarsamtökum hinsegin fólks á heimsvísu. Við munum hvernig hálfur heimurinn að manni fannst fór á hliðina þegar við ræddum m.a. um umskurð drengja hér í þinginu. Hér er í rauninni verið að tala um læknisaðgerðir og alls konar íhlutanir á líkama fólks sem er af sama meiði, að það sé ekki verið að grípa inn í. Það setti einmitt sendiráðið í Washington næstum því á hliðina, það urðu svo mikil læti út af því frumvarpi þegar það kom hér fram í þinginu um umskurð. Það sýndi sig að það skiptir máli að hafa gott fólk að störfum á erlendum vettvangi. Ísland gerði sig líka mjög gildandi þegar við fórum fyrir ályktun Nýja-Sjálands og annarra um mæðradauða sem helgast af því að Nýja-Sjáland hefur ekki kjörinn fulltrúa í mannréttindaráðinu og þurfti því stuðnings einhvers ríkis og við tókum það að okkur. Þar var verið að leggja áherslu á kyn- og frjósemisheilbrigði og réttindi sem tengjast því. Við þekkjum að mál sem þessi eru yfirleitt umdeild og gjarnan lagðar fram breytingartillögur í mannréttindaráðinu þegar þau koma til kasta þess. Egyptar og Rússar reyndu að láta fjarlægja vísanir til kynfræðslu í texta ályktunarinnar en Ísland fór fram á atkvæðagreiðslu um breytingartillöguna og var henni því miður hafnað með afgerandi hætti. Þrátt fyrir að hún væri felld held ég að við getum verið stolt af því að þessi fyrsta ósk okkar um atkvæðagreiðslu hjá Sameinuðu þjóðunum skyldi vera akkúrat um málefni sem þetta. Stefna okkar í Vinstri grænum er að Ísland eigi að þora að gagnrýna en eiga ekki í illdeilum við neina þjóð. Það að styðja sjálfsákvörðunarrétt annarra þjóða er t.d. ekki árás á Ísrael. Herra forseti. Að lokum tek ég undir það að mikilvægt er núna, eins og ráðherra kom inn á og kemur fram í skýrslunni, að við förum yfir og skoðum gagnrýnum augum setu okkar í mannréttindaráðinu til að reyna að átta okkur á því hvað tókst vel og hvaða lærdóm má draga og hvernig við myndum vilja haga störfum okkar ef við sækjumst eftir því til að halda áfram. Bæði fulltrúar Human Rights Watch og Amnesty International hafa lofað framgöngu okkar og mér finnst það segja mikið um það hvernig okkur hefur tekist til og ég styð það eindregið að við sækjumst eftir því að eiga fulltrúa í mannréttindaráðinu. Ég tel að við eigum fullt erindi, höfum sýnt það og sannað á þeim stutta tíma sem við höfðum til úthlutunar. Ég tel reyndar að mesti slagkrafturinn sé í því að Norðurlöndin stefni ótrauð að því að eiga fulltrúa í ráðinu. Eins og hér hefur komið fram stendur valið kannski á milli okkar og Norðmanna sem eru að berjast um sæti hjá Sameinuðu þjóðunum. Ég held að þetta sé mikilvægt og við eigum að reyna að ná saman um það við Norðmenn og ég vona að við berum gæfu til þess að eignast þarna sæti innan fárra ára þannig að við getum haldið áfram að láta vel til okkar taka eins og ég tel að gert hafi verið á þessum stutta tíma.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður talaði hér um stefnu VG og að þora að gagnrýna sem ég tek heils hugar undir, alla vega seinni hlutann. Kannski ekki alveg eins mikið um stefnuna, það er pólitískt, allt annað mál. Það vekur athygli mína að eftir því sem ég best heyrði var talað um ýmis mannréttindamál í ræðu hv. þingmanns. Að sjálfsögðu ekki allt, það nær ekki yfir allt. Það er dálítið fjölbreytt, mannréttindi eru margs konar. En mig langaði til að spyrja sérstaklega um tjáningarfrelsi. Þá erum við með ákveðið vandamál hér á Íslandi ef við förum aðeins heim og þorum að gagnrýna hlutina hér heima fyrst við erum að gagnrýna mál sem varða setu okkar í mannréttindaráðinu. Nú hafa dómar fallið hjá Mannréttindadómstóli Evrópu hvað varðar tjáningarfrelsi fjölmiðlafólks, sex dómar á móti ríkinu og tveir með á tímabilinu 2012–2017. Það bendir til þess að við tökum greinilega skringilega á tjáningarfrelsismálum hér á Íslandi og kannski væri þörf á bragarbót þar á, ef maður á að þora að gagnrýna. Í því samhengi langar mig til að spyrja hv. þingmann um sannleiksgildi ummæla og hvaða máli það skiptir þegar kemur að því að dæma um það hvort ummæli sem falla heyri undir tjáningarfrelsi eða ekki. Samkvæmt öllum málsmeðferðarreglum þarf að taka tillit til þess hvort viðkomandi sé að segja satt eða ekki, hvort um tjáningarfrelsismál er að ræða eða meiðyrði. Ef hv. þingmaður gæti fjallað um sannleiksgildi ummæla í þessu tilviki, af því að þetta varðar tjáningarfrelsi fjölmiðlafólks og tilvitnanir sem það hefur notað, það skiptir miklu máli hvað þessi mál varðar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, við höfum búið við þetta, við höfum því miður fengið á okkur dóma frá Mannréttindadómstólnum sem eru ekki ríkinu í hag. Ég hef alltaf staðið með því að fjölmiðlar eigi að hafa töluvert frelsi þegar kemur að tjáningu og ég tek undir það sem áður var nefnt með fjölmiðlabannið hjá ákveðnum fjölmiðli, það hefði mér ekki fundist átt að standa á þeim tíma sem það stóð og ég held að þetta eigi að vera víðara frekar en þrengra. Varðandi sannleiksgildi ummæla þá er það örugglega alltaf snúið. Auðvitað verður að meta það í hverju tilviki fyrir sig, eins og hv. þingmaður veit kannski. Lögin og lögfræðiskilningur er gjarnan þannig að þegar við erum að fást við það hvort við teljum eitthvað vera meiðyrði eða hvort við teljum vegið að æru fólks, eða hvernig það er nú allt saman, þá getur það verið snúið. Ég er ekki sammála því að tjáningarfrelsi heimili okkur að segja hvað sem er við hvern sem er. Ég er ekki þar. Mér finnst það ekki. Mér finnst allt skipta máli. Mér finnst aðstæður skipta máli. Mér finnst skipta máli hvernig við högum okkur hér í þinginu og hvernig við högum okkur á erlendum vettvangi. Við erum t.d. að tala um utanríkisþjónustuna og mér finnst við ekki geta leyft okkur að segja hvað sem er. Skoðanir eru skiptar á því, klárlega. En heilt yfir hvað varðar sannleiksgildi ummæla hlýtur það alltaf að vera þannig að þá erum við væntanlega farin að tala um eitthvað sem stingur á einhverju, tekur á einhverjum og þá þurfum við bara að vega það og meta. Er þetta eingöngu það eða býr eitthvað annað að baki? Og hvaða áhrif hefði það ef tjáningarfrelsið væri algerlega óheft?
Virðulegi forseti. Í hverju tilviki þarf að meta það hvað sannleiksgildið varðar, sagði hv. þingmaður. Tökum þá fyrir eitt tilvik sem voru ummæli hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur sem fóru fyrir siðanefnd. Ekki mátti meta sannleiksgildi þeirra ummæla þrátt fyrir að, eins og hv. þingmaður sagði, í hverju tilvik eigi að meta það. Það getur vel verið að slík ummæli metist sönn eða ekki eða þar fram eftir götunum, en það hlýtur að vera fyrsti útgangspurnkturinn að meta a.m.k. hvort ummælin séu sönn eða ekki og þá hvort hægt sé að meta hvort þau teljist brot á siðareglum, eins og er í þessu tilviki, eða ekki. Ef ekki má einu sinni meta sannleiksgildi orðanna erum við komin út á mjög hálan ís. Það að segja satt í öllum tilvikum getur þá verið brot á siðareglum og getur verið brot á tjáningarfrelsi í þessu tilviki brot á tjáningarfrelsi þingmanna. Mig langar að spyrja í þessu ákveðna tilviki: Ef við ætlum að horfa til mannréttinda og tjáningarfrelsis þingmanna, sem á að vera mjög vítt, eins og hv. þingmaður minntist á áðan, bæði almennt en sérstaklega vítt hvað varðar tjáningarfrelsi þingmanna, hvernig er þá hægt að sneiða hjá því að meta hvort ummælin standist sannleiksgildi eða ekki?
Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða það tiltekna mál sem hv. þingmaður nefndi, ég tel það ekki tilhlýðilegt. Það hefur fengið ákveðna umfjöllun sem mér finnst ekki við hæfi að aðrir þingmenn tjái sig um. Það er mín skoðun að gera það ekki og hefur ekkert með þetta tiltekna mál að gera. Mér finnst bara ferlið sem við höfum enn í gildi. Við höfum enn í gildi ákveðið regluverk sem við settum okkur sjálf, þingmenn, og nú erum við að reyna að vinna í því og fá utanaðkomandi aðstoð. Við fengum heimsókn fyrir ekki löngu sem ég held að geti verið til mikils gagns fyrir okkur til þess að hjálpa okkur að finna út úr því hvernig við getum gert þessa hluti enn betur. Brot á siðareglum, hvort sem er þingmanna eða annarra í starfi, getur falist í mörgu og þarf ekki endilega að snúast um orð. En hér erum við kannski að tala um tjáningarfrelsið annars vegar og mannréttindi hins vegar og við þekkjum að það fer ekki alltaf saman alls staðar í heiminum og ekki heldur hér hjá okkur, hefur ekki alltaf gert. Ég tel að við þurfum að fara í gegnum regluverkið og við erum að gera það hér innan húss. En ég ætla ekki að taka afstöðu til þessa tiltekna máls, ég hef ákveðið að gera það ekki. Hv. þingmaður hristir höfuðið yfir því en það er mín ákvörðun að stíga ekki inn í orðræðu sem átt hefur sér stað í fjölmiðlum og víða og niðurstaða hefur fengist í hér innan húss. Þess vegna finnst mér ekki við hæfi að koma sjálf með aðra niðurstöðu eða hugsanlega sömu hér í pontu Alþingis.
Virðulegi forseti. Þora að gagnrýna eða þora ekki að gagnrýna, það er spurningin. Það er mjög áhugavert að heyra fólk básúna það hversu vel við stöndum okkur erlendis en það þorir síðan ekki að gagnrýna það hvernig okkur gengur hérna innan lands. Það eru mörg atriði sem er áhugavert að skoða í tengslum við mannréttindi innan lands. Ef við horfum inn á við er það grunnurinn að því hvernig við viljum haga okkur út á við, myndi ég gera ráð fyrir, en í störfum mínum sem þingmaður sé ég að það er ekki alltaf satt hjá fólki. Ef ég leyfi mér að fara yfir nokkur mál sem liggja fyrir þinginu þá er það t.d. valfrjáls bókun við alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Hún veitir ákveðið ytra aðhald og snýst um nefnd innan Sameinuðu þjóðanna, svipað og barnaréttarnefndin sem við eigum fulltrúa í. Þessi nefnd tekur fyrir ýmis mál sem koma upp á Íslandi og sendir Íslandi ábendingar um þessi mál en við leyfum ekki fólki að senda mál sín til nefndarinnar til athugunar. Eins og er tekur nefndin upp mál að eigin frumkvæði í rauninni, þær ábendingar sem kannski eru til staðar. Það að samþykkja þessa valfrjálsu bókun um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg eigindi myndi í raun ekki breyta neinu hvað varðar aðkomu nefndarinnar að málefnum á Íslandi. Hún sendir nú þegar til okkar ýmiss konar ábendingar. Það myndi hins vegar leyfa fólki að hafa samskipti á formlegri hátt við þessa nefnd héðan frá Íslandi. Annað nefndarmál er undirritun og fullgilding þriðju valfrjálsu bókunarinnar við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem er líka mál sem liggur fyrir Alþingi. Í þessari nefnd, barnaréttarnefndinni, erum við með fulltrúa, eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir fór yfir hérna í ræðu áður. Barnamálaráðherra er sammála því, enda barnamálaráðherra, að börn ættu að hafa þann rétt að sækja mál sín til þessarar barnaréttarnefndar, að sjálfsögðu, hann gæti varla talist barnamálaráðherra eða haldið þeim stimpli ef hann væri á móti því. Þannig að ég skil ekki alveg af hverju málið er ekki bara búið að blússa hér í gegn. Í þriðja lagi hvað það mál varðar, fulltrúann, og að barnamálaráðherra er sammála þessu, þá er barnasáttmálinn sjálfur í dálitlu limbói hvað varðar starfsreglur um hagsmuni barns, þær eru ekki til. Þegar dómari eða lögmenn flytja mál um umgengni eða forræði barna eru engar starfsreglur sem segja til um það hvað hagsmunir barns þýða, til hvaða þátta á að líta. Þær eru ekki til á Íslandi. Þær eru hins vegar til í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það á að horfa til menntunar og heilbrigðis og allra þeirra atriða sem talin eru upp í barnasáttmálanum. En af því að það er ekki búið að setja þær starfsreglur sem sáttmálinn og almennar athugasemdar um sáttmálann kveða á um, líta dómarar í allri þeirri málsmeðferð sem farið er í til þess að vernda hagsmuni barnsins ekki til þeirra atriða. Það er einfaldlega geðþóttaákvörðun í tengslum við einhvern stöðugleika sem er í barnaverndarlögum, sem er oft notað sem tæki til þess að halda börnum á einum stað frekar en öðrum, til að sýna fram á einhvern stöðugleika. Þar af leiðandi er búið að uppfylla lögin, skyldur dómara til að horfa til þess hvernig hagsmunum barna sé sem best gætt. Það er stöðugleiki að halda þeim á þeim stað sem þau hafa alltaf verið á áður þrátt fyrir að ýmis önnur atriði, sem þyrfti að horfa til samkvæmt barnasáttmálanum, gætu breytt niðurstöðunni. Það vantar starfsreglur um það hvernig á að útskýra faglega hverjir mestu hagsmunir barns eru samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þar fáum við einfaldlega falleinkunn enda er, eins og kom fram í svari dómsmálaráðherra við fyrirspurn minni, málsmeðferðartími einstaklega langur. Það er mjög óljóst þegar maður spyr hvaða aðferðafræði er notuð varðandi málsmeðferðarreglur, við viðtöl barna o.s.frv., hvort börn séu með fulltrúa sem gætir hagsmuna þeirra. Í forræðisdeilu eru foreldrar, móðir og faðir, með andstæða hagsmuni sem eru ekkert endilega hagsmunir barnsins. Það togast á. Það er enginn fulltrúi barns sem passar upp á að farið sé eftir öllu sem barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna, sem er gríðarlega gott og mikilvægt plagg, kveður á um. Um daginn vorum við að ræða misræmi atkvæðavægis. Það er grundvöllurinn að lýðræðinu, grundvöllurinn að mannréttindum þegar allt kemur til alls. Samkvæmt leiðbeiningum OECD er talað um að í mesta lagi 10% munur á atkvæðavægi, í allra mesta lagi, sé réttlætanlegur til að vega upp á móti strjálbýlli svæðum upp á ýmsa hagkvæmni að gera hvað varðar kosningar og atkvæðavægi og þess háttar. Við mjög sérstakar aðstæður er 15% atkvæðamisvægi réttlætanlegt til að vega upp á móti stöðu sérstakra minnihlutahópa, frumbyggja og þess háttar. Á Íslandi erum við með 100% misræmi í atkvæðavægi. Það er vert að fara yfir það hvaða áhrif misræmi atkvæðavægis hefur í rauninni á grunnréttindi okkar að vera virkir samfélagsþegnar, vera með lýðræði, sem langt í frá allir búa við. Það er svo sem ýmislegt um það að segja. En við erum alla vega á þessu bili. Ég rakti áðan í andsvari að við höfum ítrekað tapað málum fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu um tjáningarfrelsi fjölmiðlamanna. Á árunum 2012–2017 voru átta mál, sex sem við töpuðum, sem íslenska ríkið tapaði, og tvö sem stóðu. Það eru greinilega mjög ríkar ástæður til að skoða af hverju það virðist vera gegnumgangandi að mannréttindabrot komist í gegnum íslenskt dómskerfi. Það hlýtur að vera eitthvað í lögunum. Ekki eru dómarar að dæma út frá neinu öðru en lögum. Ef niðurstaðan samkvæmt lögum er mannréttindabrot, brot á tjáningarfrelsi, hlýtur að vera eitthvað að lögunum. En enn er ekki búið að laga neitt. Annað sem var talað um hérna í umræðunni var mjög áhugavert en það eru sameiginlegar auðlindir, náttúruauður, og þróun þeirra. Það hefur orðið ákveðin vitundarvakning um allan heim tengd loftslagsmálum, um réttindi hvers og eins borgara til að hafa áhrif á þróun og notkun sameiginlegra auðlinda og hafa hag af eða arð af notkun þeirra. Allt þetta og fleira er að finna í nýrri stjórnarskrá sem íslenska þjóðin kaus árið 2012 að ætti að leggja til grundvallar uppfærðri nýrri stjórnarskrá, sem hefur legið síðan í skúffu og er í skrýtnu ferli um örfá atriði umfram önnur. Vissulega mikilvæg atriði en ég skil ekki af hverju ekki er hægt að klára minna mikilvæg atriði sem enginn ágreiningur virðist vera um. Það væri mjög fljótgert að rúlla því í gegn og þá værum við a.m.k. komin með mjög góðan grunn að öllum þeim breytingum sem fólk var almennt séð mjög sammála um. Það eru nokkur atriði sem eru vissulega pólitískt erfið fyrir suma og það er áhugavert að þau atriði séu alltaf notuð til þess að koma í veg fyrir allar aðrar breytingar þrátt fyrir að allir séu sammála þeim breytingum sem staðið er í vegi fyrir. Mjög skrýtið. Mér finnst þetta lýsa ástandi mannréttinda á Íslandi eins og það gengur og gerist, hvað sem við segjum á erlendum vettvangi í mannréttindaráði. Eftir á að hyggja verðum við líka að líta inn á við og sjá hvaðan sú gagnrýni kemur sem við höfum fram að færa á erlendum vettvangi og hversu mikið við höfum efni á henni.
Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir í þessari fínu umræðu byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir framsögu og í senn frumkvæði að þessari skýrslu og að koma með hana fyrir þingið og svo skýrsluna sjálfa sem er fróðleg en fyrst og fremst, og það sem skiptir kannski meira máli, upplýsandi. Ég ætla að segja það, virðulegur forseti, að mér finnst hún vel upp sett og það er kannski mikilvægast í því efni að draga lærdóm af þessum tímamótum sem seta Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna er fyrir Ísland. Það er sannarlega dýrmætt að eiga rödd á slíkum vettvangi alþjóðamála um leið og það er ánægjulegt, en ekki síst, þegar við horfum á þennan áfanga, að fá vettvang fyrir okkar rödd þannig að áherslur og hornsteinar utanríkisstefnu okkar, til að mynda í mannréttindamálum og í jafnréttismálum fái athygli og aukinn framgang sem er alltaf markmiðið. Hæstv. ráðherra fór mjög vel yfir það að það er kannski ekki síst mikilvægt að við lærum af þessu ferli. Það er ágætlega farið yfir það í skýrslunni og sett upp frá aðdragandanum að kjöri, sem var býsna skammur, og svo vinnan sjálf og setan í ráðinu sem er verðmætt fyrir utanríkisþjónustu okkar til framtíðar litið og að geta staðfest það að við erum verðug slíkrar ábyrgðar og getum látið að okkur kveða með afgerandi rödd á sviði alþjóðamála. Við sýndum það, hæstv. utanríkisráðherra fór mjög vel yfir það, mjög vel í málefnum Sádi-Arabíu til að mynda þar sem við leiddum gagnrýni á ástandið í mannréttindamálum kvenna og með ályktun um ástandið í Filippseyjum þar sem við vorum mjög afgerandi, virðulegi forseti, og afdráttarlaus sem ég met vera lykilatriðið, berandi þessa ábyrgð, en um leið er mikilvægt til að koma sjónarmiðum okkar og afstöðu í mannréttindamálum á framfæri. Við gátum látið að okkur kveða enn og frekar í málefnum barna, loftslagsmálum, umhverfismálum og fjöldamörgum öðrum málum. Ráðherrar okkar, hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra, komu í ræðum sjónarmiðum okkar vel á framfæri og til að mynda ber ályktun okkar um jöfn laun karla og kvenna vott um það. Þannig höfum við haft öfluga aðkomu í gegnum setu okkar í mannréttindaráðinu og höfum getað komið að gildum okkar í alþjóðamálum. Hæstv. utanríkisráðherra kom inn á vitnisburð þeirra sem hafa tjáð sig um framgöngu eða framsetningu Íslands í tilteknum málum sem ég reifaði hér, og kom fram í máli Íslandsdeildar Amnesty International, Human Rights Watch og í þökkum frá þeim þjóðum sem við beindum áherslum okkar að eins og Sádi-Arabíu og Filippseyjum. Ég ætlaði ekki, virðulegur forseti, að halda langa ræðu, vildi fyrst og fremst þakka fyrir þetta frumkvæði og umræðuna um skýrsluna. Það er svo áberandi í þessari umræðu hvað við erum þvert á flokka sammála um mikilvægi þess að koma grunngildum okkar, meginsjónarmiðum í mannréttindamálum á framfæri. Það er mjög skýr vilji í þessari umræðu til að við nýtum tækifærin. Í skýrslunni er auðvitað dreginn fram lærdómur og niðurstaða og reifað hvernig við eigum að horfa á slíka þátttöku til framtíðar og jafnframt að Norðurlöndin eigi reglubundið framboð í mannréttindaráði. Ég held að það sé afgerandi vilji til þess að við látum með slíkri þátttöku til okkar taka í mannréttinda-, jafnréttis- og friðarmálum. Ég vil að lokum ítreka þakkir mínar fyrir þessa skýrslu og þessa fínu umræðu.
Virðulegur forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka forseta sérstaklega fyrir að leyfa mér að koma og ljúka þessari umræðu. Ég ætla einnig að nota tækifærið og þakka þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni kærlega fyrir og ég tek undir það með síðasta hv. þingmanni að mér finnst skilaboðin vera mjög skýr. Mér finnst, með einstaka undantekningum sem ég ætla ekki að fara út í, að góð samstaða sé um starfsemi okkar í ráðinu og það er grundvallaratriði. Án þess að ég ætli að fara inn í einstök mál sem verið hafa í umræðunni, sem kannski tengjast þessu ekki beint, hef ég á fundum mínum aldrei heyrt þá gagnrýni sem hefur komið fram hér á mannréttindamál okkar. Ég hef bara heyrt hana í þessum sal, að gagnrýninni hvað varðar mannréttindastofnun undanskilinni - við komumst nefnilega ekki hjá jafningjarýni frekar en aðrir og munum auðvitað halda áfram, næst er það 2021, að taka það mjög alvarlega og það mál er í farvegi. Það vantar ekki pólitískan vilja hjá okkur, heldur snýst þetta fyrst og fremst um útfærsluna á því. Ég hef ekki hitt neinn aðila, þar sem þessi mál hefur borið á góma, sem hefur ekki farið yfir það að við Íslendingar séum í fremstu röð þegar kemur að mannréttindamálum. Ég hef aldrei hitt neinn mann sem hefur talað með öðrum hætti og því vekur það nokkra furðu að heyra hvernig sumir tala hér. Þó svo að við séum öll meðvituð um að við höfum ekki náð fullkomnun, og langt sé í það og alltaf sé hægt að gera betur og vera gagnrýnin á okkur sjálf, verður sú umræða að vera í einhverju samræmi við þann raunveruleika sem við búum við. Virðulegi forseti. Mér þótti vænt um að heyra hlý orð í garð starfsfólks utanríkisþjónustunnar og það er gott að þingmenn meti störf þess. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. utanríkismálanefnd sérstaklega fyrir samstarfið í þessu máli. Slík mál eru þannig að eðlilega eru þingmenn í utanríkismálanefnd ekki alltaf sammála enda engin ástæða til. Það er ekkert sem kallar á það. En hins vegar hefur umræðan, sérstaklega í þessu máli, alla jafnan verið málefnaleg og bara nokkuð almenn og góð og við í utanríkisráðuneytinu höfum fengið góðar ábendingar og góðan stuðning. Ég vil sömuleiðis þakka hv. þingmönnum sem hér hafa þakkað fyrir okkar störf. Bara svo að það sé sagt, svo að það fari ekkert á milli mála, eigum við mjög gott samstarf við öll Norðurlöndin, það er þétt og náið samstarf, og þegar kemur að hugsanlegri setu okkar í framhaldinu eru allir slíkir hlutir unnir í mjög góðri samvinnu og sátt á milli allra annarra fulltrúa á öðrum Norðurlöndum og hefur engan skugga borið þar á og ekkert sem bendir til þess að það muni verða. Að endingu vil ég segja að það sem hefur vakið mig hvað mest til umhugsunar þegar kemur að þessari vinnu, setu okkar í ráðinu, eru viðbrögð annarra landa. Þau hafa haft mikil áhrif á mig, sérstaklega þeirra landa sem við berum okkur saman við, hvatning þeirra og sömuleiðis þakkir fyrir framgöngu okkar. Við gerum auðvitað ekkert í þessu ein, heldur vinnum við hlutina í góðri samvinnu við þau ríki. Við höfum með skipulegum hætti verið í samskiptum við mannréttindasamtök sem sömuleiðis hafa hvatt okkur áfram og vakið athygli á því sem þau telja að við höfum gert vel og það er mjög mikilvægt. En það er nú samt þannig í lífinu að það sem hafði mest áhrif á mig, og kom m.a. til umræðu, eru þeir einstaklingar sem hafa orðið fyrir mannréttindabrotum og vísa ég þá sérstaklega til tveggja kvenna sem komu til landsins, annars vegar blaðamaður frá Filippseyjum og hins vegar lögfræðingur frá Sádi-Arabíu sem eru, getum við sagt, á vettvangi og þekkja málin mjög vel af eigin raun. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi það sérstaklega þegar þetta fólk leggur á sig að koma til Íslands til að vekja athygli almennings og þings og þjóðar á því hvað við gerum, hvað það skiptir miklu máli. Í þessu tilviki átti ég fund með þeim konum þar sem þær sögðu þetta beint við mig og það hafði mikil áhrif á mig og segir okkur það, sem við vitum, að framlag okkar hefur skipt máli og hefur gert það með beinum hætti eins og komið hefur fram. Það hlýtur að verða okkur hvatning til að halda áfram á sömu braut. Virðulegi forseti. Margt í stjórnmálunum er þannig að við munum vonandi deila um það um alla framtíð. En það er gott að geta náð samstöðu um ákveðna þætti, sérstaklega þegar kemur að utanríkisstefnu okkar. Ég gat ekki heyrt annað en góðan samhljóm milli þingmanna úr öllum flokkum, eða í það minnsta flestum, alla vega næstum öllum, um framgöngu okkar í ráðinu og áherslu á að við höldum áfram að starfa með þeim hætti sem gert hefur verið. Það er okkur mikilvægt veganesti og við skulum líka hafa í huga að þetta snýr ekki að einum stjórnmálamanni eða einum stjórnmálaflokki í einni ríkisstjórn. Ef tækifærið kemur aftur hafa í það minnsta orðið einar kosningar og enginn veit hver staða mála verður eftir það. Það gætu þess vegna orðið fleiri kosningar og því er enn frekari ástæða til að eiga upplýst og uppbyggilegt samtal um þetta og reyna að ná sem mestri samstöðu um vinnu okkar á þessu sviði.
Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt. Með þessu frumvarpi er lagt til að óráðstafaður persónuafsláttur verði greiddur út til einstaklinga, óháð því hvort þeir eru með skattskyldar tekjur eða ekki. Samkvæmt gildandi lögum fellur persónuafsláttur niður sem er ekki ráðstafað samkvæmt 67. gr. A laga um tekjuskatt. Með frumvarpinu er lögð til sú breyting að hafi persónuafslætti ekki þegar verið ráðstafað til greiðslu tekjuskatts, útsvars eða auðlegðarskatts verði hann greiddur út til einstaklinga. Slíkt form á tekjuskatti hefur verið nefnt neikvæður tekjuskattur og felur í sér að grunnupphæð sem nú er lögfest í formi persónuafsláttar verði alltaf greidd skilyrðislaust til allra sem eiga slíkan rétt. Það fyrirkomulag myndi sérstaklega nýtast ungu fólki og námsmönnum sem margir hverjir afla lítilla tekna en safna í stað þess skuldum í formi námslána. Ef námsmönnum væri greiddur út ónýttur persónuafsláttur á meðan á námi stæði gætu einhverjir þeirra mögulega tekið lægri námslán eða hreinlega bara látið enda ná saman. Það fyrirkomulag sem er nú við lýði gerir þá kröfu að viðkomandi hafi að lágmarki um 160.000 kr. í tekjur á mánuði til að geta fullnýtt persónuafslátt sinn. Það segir sig sjálft að kjör þeirra sem eru undir þeim tekjumörkum eru bágborin. Þess vegna mun óráðstafaður persónuafsláttur renna að langmestu leyti til þeirra sem hafa litlar eða engar tekjur. Sá hópur samanstendur m.a. af ungu fólki, fjölskyldufólki, nemendum og öðrum sem hafa litlar almennar tekjur en einnig þeim sem þiggja fjárhagsaðstoð frá sveitarfélögum og þeim sem af einhverjum ástæðum eiga ekki rétt á slíkri aðstoð. Kostnaður við þessa breytingu hefur þegar verið kannaður. Í svari fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn Björns Levís Gunnarssonar á 148. löggjafarþingi segir að heildarupphæð ónýtts persónuafsláttar tekjuárið 2016 hafi verið 10.512 millj. kr. en 10.477 millj. kr. tekjuárið 2017. Því má gera ráð fyrir að kostnaður við slíka breytingu verði um 10,5 milljarðar kr. Það er mikilvægt að reikna inn í dæmið að lækkun á skattbyrði þeirra sem eru tekjulægstir í samfélaginu leiðir af sér sparnað annars staðar í samfélaginu. Þannig leiða þessi auknu útgjöld íslenska ríkisins það af sér að útgjöld lækka á öðrum stöðum. Sem dæmi má nefna þann óhjákvæmilega kostnað sem leggst á ríkið þegar fólk lifir við fátækt, t.d. kostnað vegna heilbrigðis- og félagsþjónustu og í refsivörslukerfinu. Forseti. Við sáum það í Kveiksþættinum á þriðjudaginn að hver einasta króna aukalega skiptir máli fyrir þá sem minnst hafa á milli handanna. Við sáum einnig að núverandi nálgun á velferðarkerfið með sínum skilyrðingum og skerðingum hefur skilað okkur 28.000–35.000 manns, þar af 10.000 börnum sem lifa í fátækt. Forseti. Þetta hlýtur að vera misheppnuð tilraun. Við hljótum að þurfa að endurskoða þetta kerfi. Einnig er mikilvægt að hafa í huga að greiðsla óráðstafaðs persónuafsláttar telst ekki til tekna hjá móttakanda og hefur þar af leiðandi hvorki áhrif á greiðslur móttakanda frá Tryggingastofnun eða sveitarfélagi né aðrar greiðslur sem kunna að vera tekjutengdar. Þar með kemur útgreiðslan ekki til skerðingar á öðrum framfærslugreiðslum móttakanda. Hugmyndin um neikvæðan tekjuskatt eða það sem ég hef kallað persónuarð var sett á blað fyrir um 80 árum. Einn helsti talsmaður hennar er Milton Friedman en hann er þekktasti hagfræðingur frjálshyggjunnar. Sú útgáfa sem hér er til umræðu, útgreiðsla ónýtts persónuafsláttar á Íslandi, er meira að segja ívið minni í sniðum en upprunalega hugmyndin að neikvæðum tekjuskatti þar sem persónuafsláttur á mánuði er mjög lágur. Tækifærin sem felast í aðgerðinni eru engu að síður fjölmörg. Rætt hefur verið um hvernig borga eigi fyrir útgreiðslu persónuarðs. Það er langt frá því að vera óyfirstíganlegt vandamál. Upphæðin er hófleg og vel hægt að gera ráð fyrir henni án þess að setja rekstur ríkisins á hliðina. Fjórðungur upphæðarinnar ratar beint aftur inn í kerfið í formi virðisaukaskatts. Framlög til LÍN munu lækka að einhverju marki. Fljótlega mun svo árangur aðgerðarinnar tikka inn, t.d. í minni kostnaði við brottfall nemenda en hann hleypur á tugum milljarða á hverju ári. Áður en útgreiðsla persónuafsláttar myndi hefjast þyrfti að ræða hvernig best væri að mæla árangur af aðgerðinni. Þarna er um ákveðna tilraunastarfsemi að ræða og þyrftu ríkið, menntastofnanir og atvinnulífið í heild að skoða árangurinn í víðara samhengi en eingöngu efnahagslegu. Rannsóknir sem hafa farið fram á svipuðu fyrirkomulagi erlendis gefa til kynna að útgreiðsla ónýtts persónuafsláttar gæti haft jákvæð áhrif á fjölmarga velsældarvísa sem ríkisstjórnin kynnti í skýrslu sinni um velsældarhagkerfið, t.d. aukið heilbrigði, minna álag og hærra menntunarstig en einnig aukinn kaupmátt og betri skuldastöðu heimilanna. Forseti. Með þeirri einföldu breytingu að greiða út persónuafsláttinn til þeirra sem engar tekjur hafa eða mismuninn til þeirra sem fullnýta ekki persónuafsláttinn er hægt að stíga lítið fyrsta skref í þá átt að tryggja öllum ákveðnar grunntekjur. Í núverandi efnahagskerfi myndi þessi aðgerð helst nýtast námsmönnum en um leið opnar hún margar dyr og gæti orðið byrjunin á hugarfarsbreytingum í samfélagskerfinu okkar. Hún gæti orðið stökkpallur að næstu skrefum með það að leiðarljósi að breyta skattalegum ívilnunum og bótakerfum yfir í skilyrðislausa grunnframfærslu til að tryggja að allir geti átt jafnan hlut í okkar samfélagslegu verðmætum, óháð stöðu þeirra og tekjum.
Virðulegi forseti. Mig langar að fara aðeins ítarlegar út í kostnað og hagnað í þessu máli. Árið 2013 kom út skýrsla frá Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu þar sem var farið yfir þjóðhagslegan kostnað af brotthvarfi nemenda. Það er svo áhugavert að ef við skoðum hvar útgreiddur persónuarður myndi dreifast einna helst er það einmitt til ungs fólks, m.a. á framhaldsskólastiginu, þar sem atvinnuhlutfall er þokkalega hátt, og einnig meðal háskólanemenda. Upphæðin sem myndi greiðast, þ.e. persónuafslátturinn, jafnast nánast á við LÍN-lán þegar viðkomandi býr í heimahúsnæði. Á þeim forsendum gæti viðkomandi algjörlega sloppið við lán og við vinnu með námi sem leiðir alla jafna af sér betri árangur í námi. Fólk klárar hraðar og er ólíklegra til að falla brott úr námi. Þá á eftir að nefna hversu mikill þjóðhagslegur arður er af því að fá fullmenntað fólk út í atvinnulífið fyrr, fólk sem er ekki með skuldir á bakinu. Samkvæmt skýrslu Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu var þjóðfélagslegur kostnaður af brottfalli árið 2012 metinn á 52,4 milljarða kr. Hver nemandi í brottfalli kostaði þá um 14 millj. kr. í hvert skipti sem er miklu lægri upphæð en greiðist á ári fyrir persónuafsláttinn þegar allt er tekið til þar. Vissulega er kostnaður upp á 10,5 milljarða miðað við svör fjármálaráðherra við fyrirspurn minni en þarna er miklu stærra samhengi, þótt bara sé horft á brottfallið sem vissulega er verið að reyna að berjast gegn og hefur náðst einhver árangur í líka. Það er hægt að taka allt öðruvísi stefnu en núverandi stjórnvöld eru að gera, t.d. með að mennta þjóð þar sem lagt er til að fella burt hluta af þeim lánum sem voru tekin og fyrir mjög marga nemendur yrði jafnvel ekki þörf að taka lán. Allur sá kostnaður sem fer í gegnum lánin myndi minnka sem og vaxtakostnaður og í rauninni kostnaður ríkisins við að reka lánasjóðinn á þeim forsendum. Þau vanskil sem koma stundum upp þar telja á móti. Brottfallið telur á móti 10,5 milljarða kostnaði. Það er svo margt sem segir að það að fara í grunnframfærslu sem er ekki tekið tillit til varðandi skerðingar eða neitt sé rosalega jákvætt réttlætisskref og réttindaskref líka að það er eiginlega bara einfalt út frá stærðfræði. Ef við skoðum tölurnar sem við höfum séð í þessu máli væri mjög skrýtið að taka það skref ekki til fulls.
Virðulegi forseti. Það er gaman að ræða þessa hugmynd öðru sinni núna í vetur. Við tókum sérstaka umræðu um þetta mál í janúarlok og þar, eins og núna, finnst mér grundvallarspurningin vera hvort aðgerð af þessu tagi yrði til þess að draga úr fátækt, eins og mér finnst skína í gegnum málflutning framsögumanns að sé grunnhugsunin. Ég held að við getum öll sameinast um að það skipti máli. Þá stendur eftir spurningin hvort þetta sé skilvirkasta leiðin til að útrýma fátækt. Þegar við erum að tala um 11,2 milljarða kr. útgjöld - það er talan sem ráðherra nefndi í umræðunni í janúar - er þetta enginn smáræðisbiti. Þess vegna kemur á óvart eftir umræðuna í janúar að við séum enn með þessa útfærslu sem dreifir peningunum óháð þörf til allra sem ekki fullnýta persónuafsláttinn sinn. Af þessum 11,2 milljörðum á síðasta ári hefðu t.d. 3 milljarðar runnið til 16 og 17 ára einstaklinga. Það fólk er tekjulágt en að sama skapi er það ekki endilega með sömu útgjaldaþörf og þeir sem eldri eru og komnir með fjölskyldu. Það að vera tekjulág á ákveðnu tímabili er nefnilega ekki það sama og að vera fátæk. Ég held að 3 milljarðar til 16 og 17 ára einstaklinga myndu ekki vinna gegn fátækt að neinu ráði. Eins eru mögulega búnir til hvatar með þessu sem þyrfti að greina áður en til kæmi, t.d. hvati gegn því að hækka grunnlaun lágtekjuhópa. Það myndi ekki bara hafa áhrif á þá hópa sem í eru vel að merkja oftar en ekki konur í yfirgnæfandi meiri hluta, það myndi ekki bara hafa áhrif á ráðstöfunartekjur þeirra í dag, heldur hafa stigvaxandi áhrif inn í ellina þar sem væntanlega yrði ekki greitt iðgjald af útgreiddum persónuafslætti og þar með yxi bil í réttindum á ellilífeyri. Er það þó nóg fyrir. Þá myndi þetta líka skekkja stöðu heimavinnandi maka hátekjufólks. Við erum stöðugt að reyna að draga úr hvötum til að fólk hverfi af vinnumarkaði vegna þess að hagræni hvatinn er ekki til staðar. Með frumvarpinu er lagt til að búa til hagræna hvata til þess einmitt að þessir einstaklingar, oftast konur, verði heima frekar en að vera úti á vinnumarkaði. Við eigum hins vegar kerfi sem gætu alveg notað þessa 11,2 milljarða á skilvirkan hátt þannig að þeir skili sér til fólks sem býr við fátækt. Við eigum t.d. barnabótakerfi sem er löngu gengið sér til húðar og þarf að endurskoða frá grunni til að það komi peningunum í hendur ungs fólks, fjölskyldufólks, fólks sem er í námi og hefur litlar tekjur. Í því sambandi er hægt að benda á skýrslu sem var unnin fyrir BSRB á síðasta ári þar sem barnabótakerfið á Íslandi var borið saman við hin Norðurlöndin og þar kom í ljós að gríðarleg tækifæri eru í því að laga það kerfi. Þótt ekki væri nema broti af þeim 11,2 milljörðum, sem hér er lagt til að dreifa blindandi yfir samfélagið, yrði beint hnitmiðað að hópunum sem mest þurfa á því að halda gætum við einmitt gert þar sem ég held að við hljótum öll að vera sammála um, við gætum útrýmt fátækt. Við gætum tekið þessa 11,2 milljarða og útrýmt fátækt á einu bretti með hnitmiðaðri aðgerð. Ég er bara óskaplega hræddur um að þetta frumvarp sé ekki sú aðgerð. Ef það er raunin, ef það er niðurstaða nefndarinnar sem fær málið nú til meðhöndlunar, getum við nýtt þessa peninga betur en í gegnum það að greiða út persónuafslátt.
Virðulegur forseti. Það kemur mér pínulítið á óvart að hv. þingmaður telji þennan pening til 16–17 ára sem eru að hefja sinn framhaldsmenntaveg ekki vera einmitt tæki til þess að sporna við brottfalli. Tækifæri til menntunar er eitt öflugasta tækið okkar í baráttu við fátækt, að byrja á byrjuninni. Við byrjum á byrjuninni á þeim stað að fólk missi ekki af því tækifæri og þá erum við búin að stíga rosalega stórt skref í átt að því að koma í veg fyrir fátækt í framtíðinni. Þetta útilokar að sjálfsögðu ekki nein önnur úrræði. Eins og hv. þingmaður bendir á er barnabótakerfið gjörsamlega úr sér gengið og í tengslum við örorkumat og ýmislegt svoleiðis er fullt af óhagkvæmni í gangi sem væri hægt að gera ýmislegt við og kannski án þess að það kostaði meira. Það að byrja á skilyrðislausri framfærslu kemur í veg fyrir þetta vandamál sem einkennir núverandi kerfi, fátæktargildru. Fólk er fast í því að geta ekki gert neitt því að þá missir það framfærsluna áður en það getur farið að afla sér menntunar eða atvinnutekna. Það endar í því að það dettur í láglaunastörf þar sem það fær ekki meira en það fær í almennri framfærslu í gegnum almannatryggingar eða annað slíkt. Það á tvímælalaust að byrja á skilyrðislausri framfærslu sem er ekki skert. Það að byrja á þeim stað þar sem fólk missir fyrst af tækifærinu til að losa sig úr fátækt, þegar það er að hefja menntagönguna, er tvímælalaust öflugasta tækið okkar í baráttu við fátækt í framtíðinni.
Virðulegur forseti. Ég ætla að súmmera það sem hv. þingmaður sagði niður í þrjú orð: Mennt er máttur. Við erum sammála um það. Við erum sammála um að ein besta leiðin til að næstu kynslóð vegni betur en þeirri fyrri sé að menntunarstig hennar sé sem hæst og að jafn aðgangur sé að menntakerfinu. Staðan er hins vegar ekki sú að allir 16–17 ára einstaklingar búi við skort í foreldrahúsum. Þess vegna grunar mig að skilyrðislaus framfærsla til allra þessara einstaklinga sem kostar 3 milljarða nýtist ekki jafn vel og skilyrtur stuðningur upp á sömu upphæð til þeirra einstaklinga sem glíma einmitt við fátækt og hefðu mest upp úr því að ganga menntaveginn. Þeir þurfa að fá stuðning. Það er kannski nefndarinnar að komast að því vegna þess að ekkert stendur um það í greinargerð frumvarpsins. Það er engin greining sem býr að baki þessu heldur erum við þingmaðurinn hér bara að taka þetta dálítið á innyflunum og tilfinningunni. Þetta þarf að greina ofan í kjölinn út frá mjög mörgum breytum.
Virðulegur forseti. Þarna er grundvallarmunurinn einmitt á því sem er skilyrt eða skilyrðislaust varðandi ákveðið jafnræði. Getum við fundið lausn þar sem við gætum á mjög öruggan hátt sem ekki er bundinn neinum villum komið þessum fjármunum, ekki öllum 3 milljörðunum heldur bara einhverjum hluta af þeim eða kannski öllum 3, frekar á stað þar sem þeirra er virkilega þörf? Öll kerfi eru í grunninn dálítið gölluð og það að búa til skilyrðingar býr til glufur. Þess vegna er svo mikilvægt að leggja grunninn dálítið flatan fyrir alla, óháð aðstæðum, óháð stöðu foreldra eða neinu sem tengist því. Um leið og við byrjum að búa til skilyrði byrjum við að búa til glufur sem einhverjir geta fallið ofan í. Ef við erum með grunninn góðan sem við getum síðan byggt ofan á með ákveðnum skilyrðum fellur fólk aldrei neðar en á grunninn. Það er það sem þetta snýst um þegar allt kemur til alls, að byrja a.m.k. á því að hafa stöðugan grunn. Þess vegna er þetta hugmyndafræðileg framsetning á frumvarpinu og þess vegna erum við að tala um þetta á þeim nótunum. Sá grunnur er nauðsynlegur til að gera glufurnar grynnri þegar við komum að skilyrtu úrræðunum.
Virðulegi forseti. Almennar og skilyrðislausar aðgerðir þurfa ekkert endilega að vera í því formi sem er í þessu frumvarpi, að rétta fólki tékka einu sinni í mánuði. Það væri t.d. hægt að taka 3 milljarða og bjóða upp á ókeypis framhaldsskóla. Það kostar dálítið að vera í framhaldsskóla, námsbækur, skráningargjöld og allt það. Það væri hægt að taka eitthvað af þessum peningi og gera leikskólann gjaldfrjálsan. Það myndi koma ungu barnafólki mjög vel. Það má hugsa sér ókeypis skólamáltíðir eða ókeypis frístundir fyrir börn. Þetta eru almennar aðgerðir sem myndu væntanlega kosta minna en 11,2 milljarða en myndu skila sér beint til einstaklinganna sem þingmaðurinn nefnir hérna. Eins og hann sagði erum við bara að henda hugmyndum á loft. Þetta þarf að greina og 11,2 milljarðar eru peningar sem geta breytt mjög miklu. Þess vegna væri mjög leiðinlegt að setja upp kerfi sem myndi dæla út 11,2 milljörðum á ári án þess að þeir skiluðu tilsettum árangri.
Forseti. Ég kem skælbrosandi í pontu, mér finnst þetta svo skemmtileg umræða. Hins vegar tóku margir eftir og nefndu í sérstöku umræðunum sem voru fyrir ekkert svo löngu að allir sáu í gegnum þessa tilraun. Við erum bara að tala um borgaralaun hérna. Þetta eru fyrstu skrefin í átt að borgaralaunum enda er neikvæði tekjuskatturinn hans Miltons Friedmans nákvæmlega sami hluturinn. Það er bara verið að gera það í gegnum skattkerfið og á öðruvísi hátt en borgaralaunin. Niðurstaðan er engu að síður sú sama og þetta er bara fyrsta skrefið í átt að því. Nú ætla ég aðeins að skjóta á hv. þingmann í andsvari mínu. Það sem mér þykir svo áhugavert er að mér hefur fundist þeir sem eru hefðbundið vinstri sinnaðir hafa tilhneigingu til að hallast í átt að gífurlega mikilli forræðishyggju í vantrausti sínu á því að einstaklingurinn geti ákveðið sjálfur hvað honum er fyrir bestu. Þá heyrir maður fólk nefna að það sé hrætt við að við séum að gefa fólki peninga af því að peningunum væri betur varið í að bjóða upp á ókeypis framhaldsskóla eða ókeypis frístundir fyrir börn. Ég er alveg sammála því að það væri frábært að hafa ókeypis frístundir fyrir börn og ókeypis framhaldsskóla en við hérna inni vitum ekki alltaf hvað fólki er fyrir bestu. Fjölmargar rannsóknir hafa sýnt fram á þetta, t.d. að þegar kemur að hjálparstarfi í fátækum löndum segi aðilar frá ríkum löndum: Hei, við skulum setja peningana í að byggja þetta upp, skóla hérna eða vatnsbrunn hérna. Svo kemur raunverulega í ljós að það sem fólkið þurfti á að halda var eitthvað allt annað. Þegar stofnanir ákveða að gefa fólki bara peninginn beint og sjá hvað það gerir gerast stórkostlegustu hlutirnir, hlutir sem engum hefði dottið í hug að gera, og allt í einu er komið heilt þorp sem er farið að þrífast af því fólkið fékk peningana í hendurnar sjálft og fékk sjálft að ákvarða í hvað það ætlaði að verja þeim. Fólkinu var treyst fyrir því að setja peningana í eitthvað sem var mikilvægt fyrir það og samfélagið allt. [[Forseti hringir.]]Það er það sem þetta snýst um, það er það sem borgaralaun og neikvæður tekjuskattur og persónuarður snýst um, að treysta fólki til að nýta peninginn á þann hátt sem aðstoðar það við að þrífast.
Virðulegur forseti. Við getum náttúrlega kallað það hvað sem er, en ég held að það sé ekki forræðishyggja að vilja að fjármunir sem eiga að ganga til að uppræta fátækt nýtist til þess. [[Gripið fram í.]]Af þeim 11,2 milljörðum sem rynnu úr ríkissjóði, yrði þetta frumvarp að lögum, vitum við bara ekkert hvort svo yrði. Það þarf að greina. Til að þingmaðurinn hafi ekki áhyggjur af því að ég sé að finna upp á einhverri afstöðu sjálfur vil ég benda á skýrslu sem var unnin fyrir BSRB. Samtök launafólks tala fyrir bættu barnabótakerfi, þau tala fyrir því að draga úr gjaldtöku í opinberri þjónustu og þau tala fyrir því að ríkið stigi þannig inn og styðji við þá hópa sem helst þurfa aðstoðar við. 11,2 milljarðar myndu nýtast til að græja það komplett. Þá næðum við utan um alla þá hópa sem eru taldir upp í greinargerðinni. Þingmaðurinn kallar það forræðishyggju að hlusta á greiningar frá verkalýðshreyfingunni, [[Það sagði ég ekki.]]en ég kalla það bara skynsemi.
Forseti. Nei, að sjálfsögðu styð ég að barnabótakerfið sé tekið í gegn og lagað enda er fáránlegt hvað bæturnar byrja að skerðast við lágar tekjur. Það þarf að laga. Þetta er ný nálgun, þetta er ný hugsun en málið verður ekki byggt á lofti. Þetta er samtal sem er búið að eiga sér stað í hundruð ára. Margar rannsóknir hafa verið gerðar og þegar hv. þingmaður talar um að við séum að kasta 11,2 milljörðum á glæ í eitthvert verkefni sem við vitum ekki hvort muni virka má nefna að fjölmargar rannsóknir styðja við það að þetta muni skila sér til baka. Það er sparnaður í heilbrigðiskerfinu, sparnaður í félagsmálakerfinu, sparnaður í refsivörslukerfinu og eins og kollegi minn, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, sagði áðan er þetta sparnaður í brottfalli nemenda. Að sjálfsögðu er ég sammála því að það þurfi að greina málið, enda talaði ég um það í ræðu minni að áður en við færum af stað í einhverja svona breytingu þyrftum við að finna góða leið til að mæla árangur. Það er nokkuð sem við gerum allt of lítið af þegar við erum að prófa nýja hluti. Við breytum lögum og gerum eitthvað nýtt en svo er enginn að mæla árangurinn, ekkert er fylgst með og við vitum ekkert hvort það virkar eða ekki. Það þarf að gera, en við megum heldur ekki hika við að prófa nýja nálgun og sjá hvernig hún virkar. Ég er talsmaður þess að við stundum meiri tilraunastarfsemi þegar kemur að því að finna ný kerfi og nýjar leiðir sem þjóna hagsmunum okkar og samfélagsins betur. Mér finnst greinilegt að skilyrðingar og skerðingar í núverandi kerfi virka ekki fyrir okkur. Við sjáum það bara í fátæktinni sem þrífst hér. Við höfum ekki enn getað kippt í lag og ég legg til að við prófum eitthvað nýtt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Það er ekki eitthvað sem ég finn upp hjá mér að segja að við vitum ekki hvort þessi aðgerð muni virka heldur er það bara einföld ábending um að hvergi í þessu skjali stendur hvernig þetta muni virka. Þetta hefur ekki verið greint eins og þingmaðurinn sagði. Það þarf að greina hvernig þetta nýtist til að uppræta fátækt. Það þarf að greina hvernig þetta dreifist á hópa, hvort þetta skili sér til þeirra sem þurfa. Svo þarf að greina kynjavinkilinn, eins og ég nefndi í upphafsræðu minni, hvort þessi tilraunastarfsemi yrði til þess að halda lágtekjuhópum kvenna áfram niðri, hvort þetta myndi halda áfram utan vinnumarkaðar heimavinnandi konum sem yrðu annars á of lágum tekjum til að það myndi gagnast heimilinu. Svona mat verður að eiga sér stað áður en við tökum þetta mál til einhverrar frekari afgreiðslu og ég reikna með að nefndin geri það allt saman mjög rækilega.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um söfnun upplýsinga um dreifingu starfa. Ég ætla að byrja á því að fara yfir það hvað þessi ályktun felur í sér. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra fyrir hönd ríkisstjórnarinnar að skipa starfshóp sem falið verði að gera tillögur að nauðsynlegum lagabreytingum til söfnunar og vinnslu upplýsinga um landfræðilega dreifingu starfa og skilgreiningu hlutverks og ábyrgðar þeirra aðila sem málið varðar. Starfshópurinn verði skipaður fulltrúum atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins, félagsmálaráðuneytisins, fjármála- og efnahagsráðuneytisins og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins, auk þess sem leitað verði til fulltrúa Hagstofu Íslands, Vinnumálastofnunar, sveitarfélaga og annarra fagaðila við mótun tillagnanna.“ Í tillögunni sem unnin var fyrir einhverju síðan er jafnframt kveðið á um að tillögur verði kynntar fyrir Alþingi fyrir 1. janúar 2021, en það er eins og það er með tímasetningar. Ég geri ráð fyrir að einhver frestur þurfi að verða á því í meðförum nefndar. Tilgangur þessarar tillögu er að gera Hagstofu Íslands kleift að taka saman gögn um dreifingu starfa um landið. Þegar kemur að gögnum um staðsetningu starfa virðist Ísland standa höllum fæti í samanburði við önnur lönd í Evrópu og Norður-Ameríku. Þjóðskrá heldur saman upplýsingum um lögheimili fólks og með greiningu þeirra gagna er hægt að fá fram upplýsingar um íbúadreifingu. Upplýsingar um dreifingu starfa vantar hins vegar, sem og upplýsingar um ferðamynstur milli heimilis og vinnu. Nákvæm gögn um þessi atriði hljóta að vera ein af forsendum vandaðrar ákvarðanatöku, t.d. á sviði samgangna og byggðaþróunar. Töluverð eftirspurn er eftir svona gögnum meðal fagaðila og hagsmunaaðila. Þau gögn sem eru til eru ófullnægjandi vegna þess að ekki er hægt að svara af nákvæmni hversu margir starfa í tilteknu sveitarfélagi, hversu margir búa í einu bæjarfélagi en starfa í öðru og hversu hátt hlutfall býr í tiltekinni fjarlægð frá heimili. Þess í stað þurfa fagaðilar hér að nota óbeinar aðferðir til að áætla svör við þessum spurningum. Til dæmis hefur verið stuðst við fermetrafjölda atvinnuhúsnæðis og hann síðan umreiknaður yfir í starfafjölda með tilheyrandi skekkju. Í öðrum tilfellum hafa aðilar notast við gögn úr símaskrá eða haft beint samband við einstök fyrirtæki til að afla upplýsinga um staðsetningu starfa. Ein af ástæðunum fyrir stöðunni eins og hún er er að í fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra eru allir starfsmenn fyrirtækja skráðir í höfuðstöðvum viðkomandi fyrirtækis, þ.e. skráðu lögheimili félags, óháð því hvort fyrirtækið reki starfsstöðvar í öðrum sveitarfélögum eða jafnvel innan sveitarfélags þegar um er að ræða stærri og fjölmennari sveitarfélög. Það vantar upplýsingar um raunverulega staðsetningu þeirra starfa og það er, eins og ég sagði, lykilatriðið þegar kemur að því að greina stöðu atvinnulífsins innan ákveðins svæðis, sveitarfélags eða landshluta. Til dæmis eru störf hótelstarfsfólks iðulega skráð á höfuðborgarsvæðinu, í höfuðstöðvum fyrirtækja, þó að störfin séu unnin í starfsstöð úti á landi. Sömu sögu má segja um skráningu starfsfólks, við getum tekið gott dæmi um olíufélag með höfuðstöðvar í Kópavogi en starfsstöðvar um allt land. Afleiðing þessa háttar sem við höfum á málinu er gjarnan ofmat á fjölda starfa á höfuðborgarsvæðinu en landsbyggðin kemur í þessu mati verr út en hún ætti að gera ef störf væru skráð á þeirri starfsstöð þar sem þau eru unnin. Það er klárt að talsverður ávinningur er af því að geta nálgast áreiðanlegar og ítarlegar upplýsingar til greiningar í stað þess að byggja á einhverjum milliútreikningum eða áætlunum. Í fyrsta lagi myndi það spara talsverðan tíma og kostnað við gagnasöfnun og úrvinnslu einstakra aðila, í öðru lagi auðveldar það samanburð við önnur lönd sem er oft gagnlegt og í þriðja lagi myndi slík gagnasöfnun stuðla að vandaðri stefnumótun og ákvarðanatöku og koma í veg fyrir ósamræmi milli aðila, en það getur hæglega gerst í dag að fagaðilar sem jafnvel eru að vinna saman að tilteknu verki áætli fjölda starfa á einhverju svæði með ólíkum hætti. Umferðarmannvirki eru stór hluti af heildarfjárfestingum hins opinbera. Nú er fyrirhuguð mikil uppbygging umferðarmannvirkja í tengslum við samkomulag um samgöngur á höfuðborgarsvæðinu, svo dæmi sé tekið, þar með talið borgarlínu, þó að vissulega sé fyrirhugað, og verður vonandi að veruleika, uppbygging samgöngumannvirkja annars staðar á landinu. Til að hægt sé að bæta forgangsröðun þessara fjárfestinga, spá af nákvæmni fyrir um mögulega álagspunkta, tryggja aukið flæði umferðar o.s.frv. er mjög mikilvægt að búa yfir upplýsingum um helstu áfangastaðina í samgöngukerfinu og þeir eru alla jafna einmitt vinnustaðir fólks. Jafnframt liggur í hlutarins eðli að þessar upplýsingar myndu nýtast í byggðarannsóknum, vinnumarkaðsrannsóknum og öðrum samfélagslegum rannsóknum og við gerð sóknaráætlana landshluta, eftirfylgni og gerð byggðaáætlana sem og skipulag almenningssamgangna um land allt. Þá geta aðilar á markaði nýtt sér þessar upplýsingar líka við ákvarðanatöku um staðsetningu á alls konar þjónustu, t.d. á matsölustöðum, í verslunum og annarri þjónustu sem rétt, eðlilegt og mikilvægt þykir hafa í nágrenni við bústaði fólks og helstu vinnustaði. Ef við lítum lengra er til framtíðar eftirsóknarvert að geta safnað á landsvísu upplýsingum um fleiri heita reiti með sambærilegum hætti, t.d. skóla, gististaði, heilbrigðisstofnanir, sundlaugar og aðra staði sem þekkt er að fylgi regluleg umferð. Það er hins vegar vel í lagt með þetta verkefni eingöngu, eins og sjá mátti á upptöldum lista yfir aðila sem okkur þykir rétt að komi þar að málum, þannig að atriðin sem ég tel upp hér er líklegast betra að gera í næstu áföngum en leggja áherslu á landsupplýsingar um vinnustaði í fyrstu atrennu. Flutningsmenn þessarar tillögu leggja til að mið verði tekið af fordæmum nágrannaríkja Íslands þegar kemur að vinnu og tillögum starfshópsins. Má þar nefna að í Danmörku heldur fyrirtækjaskrá utan um skráningu starfsstöðva og fjölda starfsmanna í hverri starfsstöð en danska hagstofan sér síðan um frekari úrvinnslu þeirra gagna sem safnað er saman. Hér er líka lagt til að þegar þessar upplýsingar liggja fyrir verði þær birtar gjaldfrjálst á opnu og læsilegu sniði og uppfærðar að lágmarki árlega. Lagt er til að grunngögnin verði gerð opinber og aðgengileg, þó þannig vitanlega að persónuverndarsjónarmiða verði sérstaklega gætt. Með opnu sniði er átt við snið sem ekki krefst aðgangs að sérstökum gjaldskyldum hugbúnaði svo hægt sé að nýta gögnin. Jafnframt er átt við að unnt sé að nota gögnin sjálf, vinna með þau og síðan selja þau áfram án sérstakrar heimildar frá þeim aðila sem upprunalega tekur þau saman og heldur utan um þau. Herra forseti. Upplýsingar um landfræðilega dreifingu starfa gætu gagnast fagaðilum sem vegna starfsemi sinnar, eða skyldu að lögum, vinna að fjárfestingum og ákvarðanatöku á sviði samgangna og byggðaþróunar. Má þar nefna sem dæmi Vegagerðina, Byggðastofnun, Strætó, Hagstofu Íslands, sveitarfélög, landshlutasamtök, háskóla og ráðgjafarfyrirtæki. Verði þessi tillaga samþykkt gæti hún líka stuðlað að því að þessir aðilar og fleiri gætu sinnt því hlutverki sínu af meiri nákvæmni en áður með tilheyrandi ávinningi fyrir íslenska þjóð. Herra forseti. Ég hef lokið yfirferð minni en mig langar í lokin að nefna að að þessari tillögu stendur mikill meiri hluti nefndarmanna í umhverfis- og samgöngunefnd, þ.e. auk mín þau Bergþór Ólason, Guðjón S. Brjánsson, Karl Gauti Hjaltason, Líneik Anna Sævarsdóttir, Vilhjálmur Árnason og Björn Leví Gunnarsson, áheyrnarfulltrúi nefndarinnar. Einnig eru meðflutningsmenn þau Andrés Ingi Jónsson, Helga Vala Helgadóttir, Jón Steindór Valdimarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Þorgerður K. Gunnarsdóttir og Þorsteinn Víglundsson. Ég er mér meðvituð um að þetta er nokkuð viðamikið verkefni. Í tillögunni er þess vegna ekki mjög nákvæm útfærsla á því hvernig markmiðunum skuli náð að öðru leyti en því að þeir aðilar sem rétt þykir að taki þetta verkefni að sér eru tilgreindir í starfshóp. Það getur vel verið að rétt þyki að bæta aðilum í þann hóp. Ég geri síður ráð fyrir því að það þyki rétt að fækka eða kippa einhverjum út. Ef til vill koma í meðförum nefndar fram nánari tillögur um það hvernig hópurinn skuli vinna. Ég bendi aftur á að þetta á sér fordæmi meðal nágrannalanda okkar. Ég klára hér með því að óska eftir því að málinu verði vísað til skjótrar og öruggrar meðferðar í efnahags- og viðskiptanefnd.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi frá Flokki fólksins um breytingu á höfundalögum, nr. 73/1972, með síðari breytingum (mannvirki). Auk mín er Inga Sæland flutningsmaður frumvarpsins. Í 1. gr. segir: „Orðin „að því leyti sem það verður talið nauðsynlegt vegna afnota þess eða af tæknilegum ástæðum“ í 1. mgr. 13. gr. laganna falla brott.“ Í 2. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Hönnuður mannvirkis nýtur verndar á hönnun sinni og um þá vernd gilda ákvæði höfundalaga. Þess þarf þó að gæta að ekki sé gengið svo langt í þeirri vernd að réttur eiganda mannvirkis skerðist um of. Núgildandi reglur setja miklar skorður við heimild húseigenda til að gera breytingar á eigin húsnæði. Í 13. gr. höfundalaga er vísað til þess að aðeins sé heimilt að gera breytingar án samþykkis höfundar ef þær eru nauðsynlegar vegna afnota eða af tæknilegum ástæðum. Þegar mannvirki eru hönnuð á hugverkarétturinn að gilda um hönnunina en ekki um mannvirkið sjálft. Það er hægt að virða þann hugverkarétt án þess að takmarka verulega umráðaheimildir eiganda mannvirkis. Hægt er að varðveita myndir, teikningar og tölvugögn um hönnunina og tryggja að þau glatist ekki. Þá er hægt að fylgjast með því að hönnunin sé ekki nýtt í leyfisleysi. Hins vegar er ekki þörf á því að ýmsar kvaðir leggist á það tiltekna mannvirki þegar sú hönnun er nýtt. Ekki er gert að skilyrði þegar tónverk er flutt að aðeins megi flytja það með þeim hljóðfærum sem höfundur þess tilgreinir eða í þeirri tóntegund. Hér er því lagt til að ekki þurfi lengur að leita samþykkis höfundar ef breyta á mannvirki. Þannig geta eigendur mannvirkja breytt þeim án þess að þurfa að leita samþykkis annarra. Eftir sem áður er vernd höfundaréttarins til staðar, enda er hin upprunalega hönnun enn vernduð. Þannig er slakað á þeim miklu takmörkunum sem lög leggja á umráðarétt eigenda mannvirkja án þess að gengið verði of langt á höfundarétt þeirra sem hanna mannvirkin. Þarna er lagt til að breyta ákveðnum lögum um mannvirki sem er nauðsynlegt. Það hafa orðið og eru enn að verða deilur um bæði gömul og ný mannvirki út frá því að þau eru hönnuð þannig að notkun þeirra gengur ekki upp. Það á sérstaklega við um þá sem glíma við fötlun. Fötlun er mismunandi og þó að mannvirki séu aðgengileg í einum hópi fatlaðra er alls ekki víst að það henti öðrum hópi. Því þarf að fara bil beggja sem oft og tíðum krefst mikilla heilabrota hönnuða. Það sem skiptir mestu máli er jákvætt hugarfar og þá hefst allt en það dugir ekki til ef lögin segja að höfundur, arkitektinn eða annar geti sagt bara nei. Því miður hefur það oft skeð að þegar um er að ræða einföldun á mannvirki, t.d. sundlaug eða öðru íþróttamannvirki, jafnvel söfnum, hefur valdið deilum og erfiðleikum að fá aðgengi fyrir fatlaða samþykkt sem er nauðsynlegt og líka af öryggisástæðum. Við höfum mannvirki í sundlaugum og annars staðar sem sýna að ákveðin hönnun getur valdið stórslysum. Þegar það uppgötvast að það þarf að breyta viðkomandi hönnun til að koma í veg fyrir slys getur komið upp sú staða að hönnuður mannvirkjanna sem á höfundaréttinn neiti hreinlega þeirri breytingu. Það er bagalegt að staðan skuli vera þannig. Við verðum líka að átta okkur á því að við hönnun mannvirkja þurfum við að taka tillit til mismunandi fötlunar. Þar koma líka til þeir sem eru sjónskertir eða blindir. Þess vegna þurfum við að vera víðsýn og sjá til þess að þeir sem þurfa og fara fram á að mannvirkjum verði breytt geti breytt öryggisins vegna og líka að sjá til þess að það fólk geti gengið um hvort sem er á heimilum eða í opinberum stofnunum án þess að eiga á hættu að slasast. Í 9. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna segir orðrétt um réttindi fatlaðs fólks að aðgengi, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu gera viðeigandi ráðstafanir í því skyni að gera fötluðu fólki kleift að lifa sjálfstæðu lífi og taka fullan þátt á öllum sviðum lífsins, þ.e. ráðstafanir sem miða að því að tryggja fötluðu fólki aðgang til jafns við aðra að hinu efnislega umhverfi […] Fyrrnefndar ráðstafanir, sem skulu meðal annars felast í því að staðreyna og útrýma hindrunum og tálmum sem hefta aðgengi, skulu meðal annars ná til: a) bygginga, vega, samgangna og annarrar aðstöðu innan dyra sem utan, þar með talið skóla, íbúðarhúsnæðis, heilbrigðisþjónustu og vinnustaða.“ Þetta segir okkur hreinlega að þarna er gerð krafa um að þeir sem þurfa á því að halda að breyta húsnæði heima hjá sér eða opinberlega eigi rétt á því að því sé breytt og það hannað eftir þeirra þörfum. Húsnæði á að hanna fyrir fólk en ekki þannig að aðgengi að því valdi skaða eða hefti aðgang. Við erum með Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og maður hefur rekið sig á að því miður er í eftirliti með nýbyggingum og almennum aðgangi að mannvirkjum, nýrri hönnun, þar sem hönnunin er rosalega flott, tekið tillit til alls, flottir rampar fyrir hjólastóla, flott aðgengi fyrir fatlaða í hjólastólum og maður hefur varla séð flottari hönnun - en staðreyndin er sú að þegar viðkomandi kemur í hjólastólnum og ætlar að nýta sér þessa frábæru hönnun er það ekki hægt. Hvers vegna skyldi það vera? Vegna þess að það gleymdist að hafa þann fatlaða með og láta hann vera með í úttekt á því hvort hægt væri að nota þessa flottu hönnun. Það hefur komið upp að hönnunin er röng, hæðin og breiddin röng, allt er rangt; rándýr og mjög flott hönnun en virkar ekki. Hvað segir þetta okkur um Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og eftirlitsaðilana þar? Þeir mæta en koma þeir með einhvern sem á að nota viðkomandi mannvirki að þessu leyti og láta hann taka það út? Nei, þetta er bara stimplað og samþykkt. Ef það á að breyta þessu, þetta er kannski rándýr hönnun og það á að breyta, getur arkitektinn sagt nei þó að ekki sé hægt að nota þetta. Það sýnir fram á skammsýni okkar og það hversu skrýtin lögin eru að við skulum ekki vera löngu búin að gera eitthvað í þeim málum. Við getum líka tekið sem dæmi sem við höfum orðið vitni að; fólk hefur keypt eldra húsnæði og ætlar að gera töluverðar og ákveðnar breytingar á því, þetta er bara venjulegt heimili, en arkitektinn segir nei, nema með þvílíkum kostnaði kannski eða bara hann vill hreinlega ekki láta breyta því. Hvað hafa menn þá gert? Þeir hafa bara komið með gröfu og rifið húsið til grunna. Þeir mega það og byggja svo bara nýtt. Hugsið ykkur sóunina, að það skuli þurfa að eyðileggja kannski mannvirki sem er í lagi að mörgu leyti, þarf bara breytingar við, en það þarf eyðileggja alveg ofan í grunn bara til þess að fá það fram sem þarf til að geta nýtt húsnæðið á þann hátt sem viðkomandi eigandi vill gera. Síðan rekumst við líka á stórfurðulega hönnun í verslunarhúsnæði, það eru kannski tveir inngangar í viðkomandi verslunarhúsnæði, annar er með ramp til að hjólastólar komist inn en hvað skeður þá? Þá er kannski búið að hanna innréttingar fyrir þá hurð og búið að taka aðgengið í burtu. Þeir ganga líka lengra og þetta er samþykkt. Það sem er furðulegt við þetta er að þetta getur verið samþykkt. Síðan kemur maður inn í viðkomandi verslun, þar er salerni sem einstaklingur í hjólastól ætlar að fara á en þá er strikaður hringur um salernið og það er sá hringur sem viðkomandi þarf að geta athafnað sig innan. Þá er maður kominn langt út fyrir alla veggi, langt út fyrir klósettið, og það er vonlaust fyrir þann einstakling að nýta sér aðstöðuna þar. Þetta sýnir okkur svart á hvítu að við þurfum að breyta þessum lögum. Ég segi fyrir mitt leyti að ég vona heitt og innilega að þingið breyti þessum lögum. Ég segi að þetta sé nauðsynlegt. Við eigum að sjá til þess að hlutirnir virki en því miður er ekkert öryggisnet fyrir aðgengi hreyfihamlaðra hjá byggingarfulltrúum, heilbrigðiseftirliti og eldvarnaeftirlitinu. Það á að sjá um að þetta sé í lagi en svo er ekki. Það er eiginlega það skelfilegasta við þetta, það er eins og vísvitandi og viljandi sé yppt öxlum. Ég held að ástæðan sé sú sem við höfum oft rekist á í sambandi við málefni fatlaðra þar sem þau biðja um „ekkert um okkur án okkar“ að ákvarðanir eru einmitt teknar án aðkomu þeirra. Þau fá ekki að vera með, þau eru ekki spurð og fullheilbrigðir einstaklingar taka aðstöðuna út fyrir fullheilbrigða einstaklinga og gleyma gjörsamlega, hvort sem það er viljandi eða óviljandi, að hafa einstaklingana með eða fara eftir þeim reglum um brunaeftirlit og heilbrigðiseftirlit sem þeir eiga að fara eftir. Við erum með lög um Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og lög er varða aðgengismál. Þau eru skýr, en við verðum líka að spyrja hvers vegna í ósköpunum ekki sé farið eftir þeim. Þetta eru ekki stórvægilegar breytingar. Í 13. gr. höfundalaga segir orðrétt, með leyfi forseta: „Nú nýtur mannvirki verndar eftir reglum um byggingarlist, og er eiganda þó allt að einu heimilt að breyta því án samþykkis höfundar, að því leyti sem það verður talið nauðsynlegt vegna afnota þess eða af tæknilegum ástæðum.“ Nauðsynlegt og tæknilegt eru teygjanleg hugtök. Þar af leiðandi er hægt að rífast endalaust um þetta. Tökum þetta út og leyfum breytingar á heimilum og annars staðar sem nauðsynlegt er, sérstaklega ef um slysagildrur er að ræða og heft aðgengi fyrir fólk sem er í hjólastólum, er sjónskert eða hreinlega meitt vegna þess að þetta fólk á fullkomlega rétt á að athafna sig heima hjá sér, líka rétt á því að mannvirki séu hönnuð þannig að þau valdi því hvorki tjóni né hefti aðgengi þess.
Virðulegur forseti. Ég er ekki ósammála hv. þingmanni í neinu af því sem ég heyrði hann tala um. Ég var bara svo hneykslaður á skilningi mínum á því sem hann var að lýsa að mér fannst ég knúinn til að koma hingað til að hafa það alveg á hreinu. Veit hv. þingmaður til þess að þessi klausa úr höfundaréttarlögum sé notuð beinlínis til að standa í vegi í því að húsnæði sé breytt til að koma til móts við þarfir fatlaðs fólks?
Virðulegur forseti. Ég þakka Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir spurninguna. Svarið er: Já, ekki einu sinni, ekki tvisvar, ekki þrisvar, heldur mörgum sinnum, því miður. Við erum í þannig þjóðfélagi að því miður er hönnunin þannig að aðgengi fatlaðs fólks er að stórum hluta hunsað. Við getum tekið einfalt dæmi um hvernig hlutirnir virka. Við getum horft yfir götuna á húsnæði umboðsmanns Alþingis. Ég veit ekki hvort það er komið aðgengi fyrir fatlaða en það hefur ekki verið. Þar eru miklar tröppur upp. Það er verið að vinna að því, þetta er eldgamalt hús sem nýtur örugglega verndar sem eldgömul bygging eða eitthvað. Svona dæmi eru úti um allan bæ. Þetta eru væg dæmi. Hin dæmin eru mun verri þar sem ekki tekst að breyta þrátt fyrir slysahættu þar sem er sýnt fram á að fólk hefur slasast aftur og aftur. Það veldur deilum við arkitekta og það er það alvarlega í þessu. Ég kem bara upp vegna þess að ég get ekki annað en hneykslast á því að við skulum geta búið til þetta kerfi. Við gleymum því líka í þessu samhengi að arkitektar hafi ekki bara ævilangt neitunarvald heldur er 70 árum eftir dauða þeirra neitunarvald enn í gildi.
Virðulegi forseti. Ég setti mig á mælendaskrá til að lýsa yfir stuðningi við þetta mál og ég ætla að fara yfir, vonandi ekki alveg í korterslöngu máli en í einhverju máli, höfundarétt og hvernig hann getur þvælst fyrir annarra manna eignarrétti og samfélaginu í heild sinni. Nú þykir mér hins vegar ræða mín ekki merk miðað við þá sem við heyrðum hér á undan. Ég verð að segja að ég tek undir hneykslan hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar á því að höfundaréttur, eins og hv. þingmaður lýsti hér, standi í vegi fyrir því að húsnæði sé bætt eða því breytt til að koma til móts við þarfir fatlaðs fólks. Það þykir mér algjörlega galið svo að sterkari orð séu ekki notuð. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir það og ég ætla að láta eiga sig að endurtaka það nema bara að ég verð að segja að ég vissi það ekki og skammast mín hálfpartinn fyrir að hafa ekki gripið þetta fyrr vegna þess að þetta er hreint út sagt ótrúlegt. Þá fer ég aðeins út í það sem ég ætlaði að fjalla um og það er höfundaréttur í aðeins víðari skilningi. Höfundaréttur gildir um hönnun mannvirkja, svokallaðan arkitektúr, og að því leyti er hann alveg skiljanlegur. Áður en ég fer að telja upp rökin sem ég vil telja fram fyrir þessu frumvarpi sérstaklega vil ég minna á að fyrsta setningin í stefnu Pírata um höfundarétt er sú að höfundar hafi rétt á því að hagnast á vinnu sinni þannig að hér stendur ekki maður sem er á móti höfundarétti og er ekki fyrir flokk sem er á móti höfundarétti. Hins vegar skiptir máli hvernig hann virkar. Það skiptir máli að höfundaréttur gangi ekki í berhögg við réttindi annarra, þar á meðal eignarrétt annarra. Þá kem ég mér aðeins meira að efnisinnihaldinu. Höfundaréttur er tegund af eignarrétti. Það eru öll fræðin, þau snúast um að höfundaréttur sé eignarréttur. Stundum virðist hann hins vegar vera rétthærri hefðbundnum eignarrétti og það er það sem ég sé í þeirri klausu sem hér er lagt til að verði felld brott, nefnilega það að einhver hannar hús, hann á hönnunina, gott og vel, síðan kaupir einhver húsið eða einhver byggir húsið og þá hlýtur sá aðili að eiga húsið. Það að eigandi húsbyggingarinnar geti ekki breytt henni, ekki einu sinni til að koma í veg fyrir slysagildrur eða til að gera hana aðgengilega fyrir fatlað fólk hlýtur að ganga á eignarrétt þess aðila sem á húsið. Þetta er auðvitað ekki eina dæmið þar sem við sjáum réttindi eins rekast á við réttindi annars. Þá þurfum við að hafa svolítið á hreinu hvaða undirliggjandi prinsipp það eru sem við erum að reyna að halda í heiðri. Það eru fleiri dæmi um þetta og kannski algengara nú til dags að maður sjái þetta í tæknimálum. Eitt dæmi er það sem er kallað DRM, á ensku Digital Rights Management. Ég kann hreinlega ekki íslensku þýðinguna eða man hana a.m.k. ekki. Hún felur það í sér að maður kaupir sér lagatæknilega afnotarétt að efni og það er einskiptisgjald en síðan getur viðkomandi ekkert gert við það nema það sem sá sem seldi það leyfir honum að gera við það. Það sem er alvarlegra er ef viðkomandi kaupir sér eitthvert tæki, t.d. vídeótæki, sem er með DRM-tækni í sér til að passa að DRM-tæknin virki. Segjum að ég eigi vídeótækið af því að ég keypti það. Hvernig lærði maður að laga vídeótæki í gamla daga? Jú, maður opnaði þau og fiktaði. Það er alveg eins með hugbúnað í dag, alveg eins með græjur í dag og tölvur, maður vill geta opnað tækin, fiktað í þeim, lært eitthvað af því og breytt í eitthvað. Það er spennandi og gaman. Það er hollt og fræðandi. Lögin í dag eru þannig að það má ekki. Það má ekki breyta þeim þannig að þessi DRM-tækni virki. Við höfum sett alls konar takmarkanir á rétt eigenda tækja og upplýsingabita eins og afþreyingarefnis eða upplýsingabyggðra vara sem eru til að vernda eignarrétt eða útfærsla á eignarrétti einhvers annars aðila sem þó hefur selt það neytandanum. Þarna er ákveðin mótsögn, virðulegi forseti. Ef ég kaupi mér vídeótæki, tölvu, bíl eða hvað sem er má ég að sjálfsögðu fikta í því tæki eins og mér sýnist. Ef það passar ekki við viðskiptamódel einhvers annars - búhú, þá er það bara vandamál þess aðila. Viðkomandi aðili þarf að gjöra svo vel að finna viðskiptamódel sem passar við minn eignarrétt, það sem hlýtur að tilheyra mér. Eins og réttindafræði almennt eru hlutirnir ekki alveg það einfaldir að það sé hægt að yfirfæra þennan rökstuðning á nákvæmlega allar aðstæður, öll kaup eða allan eignarrétt. Þetta er til að sýna fram á að það er ekki einfaldlega hægt að slengja fram mikilvægi eignarréttarins og þar af leiðandi líta á höfundarétt sem einhvers konar heilaga útfærslu á eignarrétti þegar kemur að hugmyndum og upplýsingum. Það er hægt að ganga lengra, það er hægt að tala um hvernig t.d. framfylgni ákveðinna útfærslna á höfundarétti getur gengið í berhögg við tjáningarfrelsi og friðhelgi einkalífs. Það er ekkert langt síðan stungið var upp á því í fúlustu alvöru að hlera allar nettengingar á Íslandi til að koma í veg fyrir að fólk bryti höfundarétt. Sú hugmynd kviknaði í ákveðnu þekkingartómarúmi samfélagsins þegar internetið var nýtt og fólk vissi ekki hvað það var og hverju nákvæmlega það var að stinga upp á. Sömuleiðis er núna voða vinsælt að koma með hugmyndir að því að allir vefir sem séu með svo og svo marga notendur skuli fara í gegnum allt efni og sía út það sem ekki er búið að sýna fram á að standist einhver höfundaréttarskilyrði. Það kemur í veg fyrir að fólk nýti t.d. annað efni til að iðka tjáningarfrelsi sitt, sem dæmi með tilvitnunum til að vitna í eitthvað sem er höfundaréttindavarið. Þegar einhver stingur upp á að breyta útfærslunni á höfundarétti eða framfylgja honum með einhverjum öðrum hætti er eitt það fyrsta sem einhverjum dettur í hug dómsdagsspár um að ef eitt sé heimilt eða ekki bannað eða þetta ekki gert hrynji allur listaverkaiðnaðurinn og þá fari allt til fjárans. Þetta er sannarlega rangt, virðulegi forseti. Þetta var sagt þegar plöturnar komu, þá áttu allir að hætta að halda tónleika. Þetta var sagt þegar kassetturnar, snældurnar eða hvað sem maður kallar þær komu, þá skyndilega átti enginn lengur að gefa neitt út. Þessar spár hafi aldrei ræst. Þær rætast aldrei og hafa aldrei ræst. Þegar internetið kom átti aldeilis að hætta að gefa út geisladiska. Ókei, allt í lagi, það var hætt að gefa út geisladiska en það er líka allt í lagi vegna þess að það eru komnar betri leiðir til að dreifa tónlist þótt viðskiptamódelið gamla sé farið út í hafsauga og megi það aldrei koma aftur. Það er samt ekki skortur á tónlist í dag. Það er ekki eins og það sé skortur á kvikmyndum eða skortur á afþreyingu. Markaðurinn breytist og hann getur breyst rosalega mikið og rosalega hratt. Þá er ekkert skrýtið að viðskiptamódelið þurfi að breytast mjög hratt líka og það getur verið sársaukafullt. Það getur valdið jarðskjálfta í tilteknum iðnaði, t.d. kvikmyndaiðnaði eða tónlistarbransa. Ég hef fullan skilning á því en eins og ég hef nefnt nokkrum sinnum áður getur sá sem hér stendur eiginlega ekkert sem ekki varðar höfundarétt. Ég kann að búa til tónlist, ég get skrifað texta, haldið ræður og búið til hugbúnað. Þetta er u.þ.b. það eina sem ég hef tileinkað mér af einhverri færni í lífinu. Þetta er allt saman eitthvað sem varðar höfundarétt. Faðir minn er hljóðmaður, ekki að það komi endilega málinu við, og móðir mín kvikmyndagerðarmaður. Þau vinna við höfundarétt. Ég segi ekki að ég hafi alist upp í stúdíói en ég var mjög mikið í stúdíóum og mikið í kringum vinnu foreldra minna í æsku þannig að ég vil ekki að þetta fólk sem ég kynntist í æsku verði atvinnulaust. Ég vil ekki að foreldrar mínir verða atvinnulausir og ég vil ekki verða atvinnulaus sjálfur. Maður rekst bara á það þegar höfundarétti er framfylgt með hefðbundnum hætti án tillits til áhrifa hans á réttindi annarra að hann er ekki heilagur og má ekki vera það. Útfærslan á honum er ekki heilög og viðskiptamódelin sem byggja á tilteknum tæknilegum takmörkunum er ekki heilög heldur. Það er ekki heilagt að selja tónlist í formi geisladiska. Það er ekki heilagt að selja hana í formi Spotify eða Netflix heldur. Vel má vera að þessi tækni úreldist einn daginn og þá þarf eitthvað annað að koma í staðinn. Þannig er bara lífið í samfélagi sem breytist, þroskast og þróast. Í samfélagi sem er frjálst getur enginn einfaldlega ætlast til þess að hafa lifibrauð af sama viðskiptamódelinu út ævina, hvað þá eftir ævina. Það dregur mig út í það sem hv. 12. þm. Suðvest., Guðmundur Ingi Kristinsson, nefndi áðan, að höfundarétturinn gildir ekki bara á meðan höfundurinn er á lífi heldur í 70 ár eftir dauða hans sem að mínu viti er algjörlega galið. Í raun og veru fæ ég ekki betur séð en að það sé hugsað alfarið til þess að stór fyrirtæki sem hafa mikla fjárhagslega hagsmuni geti áfram notið höfundaréttar af verkum löngu látinna höfunda geti haldið áfram að græða fullt af peningum, ekki fyrir höfundinn heldur fyrir sig og fyrirtækin sem eiga dreifingarrétt að Mikka mús frá 1980 eða hvað sem er. Ég hendi bara inn einhverju ártali af handahófi. Þessi fyrirtæki finnst mér ekki hafa rétt á einkaleyfi á því að búa til meira af eða dreifa hluta af því sem er orðið hluti af menningu okkar. Ímyndum okkur að Biblían væri enn varin af höfundarétti. Væri það gott fyrir Biblíusölu? Hvað ef víkingasögurnar væru enn varðar af höfundarétti? Það væri ekki gott, betra er að hafa það frjálst. Við höfum höfundarétt til að reyna að búa til einhver viðskiptamódel fyrir höfunda, ef ekki til að knýja fram listsköpun þá af einhverjum sanngirnissjónarmiðum sem ég minni á að fyrsta setningin í stefnu Pírata tekur undir og byggir restina af sinni stefnu á. Boðskapur minn hér er sá að við eigum ekki að líta á höfundarétt sem heilagan. Við eigum ekki að líta á útfærslur hans sem heilagar. Við eigum ekki að líta á viðskiptamódelið sem heilagt. Þetta mál finnst mér undirstrika að stundum göngum við helst til langt þegar kemur að höfundarétti og látum höfundarétt þvælast fyrir augljósri framþróun eins og breytingum á húsnæði til að koma til móts við þarfir fatlaðs fólks. Þá er hann á villigötum. Ég hugsa að flestir séu sammála því þegar allt kemur til alls. Ég er samt viss um að Sjálfstæðisflokkurinn getur fundið ýmislegt tæknilegt að þessu, t.d. að byrja á röngum enda eða hvað svo sem hann notar sem tylliástæðu fyrir því að vera á móti máli stjórnarandstöðunnar þann daginn. Eftir stendur að við vitum alveg hvað er rangt í vandamálinu sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson lýsti. Við vitum það og það þarf engar lagaflækjur til að skilja það. Við erum með húsnæði og fatlaða manneskju sem þarf að nota það húsnæði. Það má ekki breyta því til að fatlaða manneskjan geti notað það. Við vitum að þetta er rangt. Það er eitthvað rangt við þetta og það er augljóst. Það þarf enga lögfræðiþekkingu til að sjá það. Það þarf engar heimspekilegar vangaveltur um eignarrétt heldur. Að lokum vil ég bara þakka hv. þingmönnum Guðmundi Ingi Kristinssyni og Ingu Sæland fyrir að leggja frumvarpið fram. Ég hefði sjálfur verið með á þessu máli ef leitast hefði verið eftir því. Þetta er ekki gagnrýni, það er alvanalegt að flokkar vilji frekar leggja mál fyrir sjálfir en að leita að meðflutningsmönnum. Það er alvanalegt og við gerum það sjálf í Pírötum. Ég hlakka til að sjá málið í nefnd sem ég geri ráð fyrir að verði allsherjar- og menntamálanefnd, eða hvað? Ég er ekki alveg með það á hreinu, virðulegur forseti. Ég vona það en óháð því vona ég að málið nái fram að ganga og ég hlakka til að sjá það koma út úr nefnd sem ég býst fastlega við að það geri.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir ræðuna. Ég tel mig knúinn til að koma upp og fara yfir 43. gr. höfundalaga þar sem stendur orðrétt, með leyfi forseta: „Höfundaréttur helst uns 70 ár eru liðin frá næstu áramótum eftir lát höfundar. Nú er um verk að ræða sem ákvæði 7. gr. taka til og skal þá telja greint 70 ára tímabil frá næstu áramótum eftir lát þess höfundar sem lengst lifir.“ Ef það eru fleiri en einn. Þetta erfist, erfingjarnir geta haldið þessu við. Eins og hv. þingmaður benti á erum við samt með eitt vandamál í þessu samhengi líka. Við erum rosalega dugleg núna við að varðveita gömul hús, torfbæi og aðrar gamlar byggingar. Allar þessar gömlu byggingar eru óaðgengilegar fyrir fatlaða. Þetta stangast á við lög og maður hugsar oft: Bíddu, voru þessi hús hönnuð fyrir fólk eða voru þau hönnuð sem safngripir? Við gleymum alltaf að við verðum að hugsa um að öll mannvirki, húsnæði og annað, eru hönnuð fyrir fólk og eiga að vera öllum aðgengileg. Er þingmaðurinn mér ekki sammála í því? Ég er eiginlega líka sammála því að höfundar eigi að fá greiðslu fyrir sitt og eigi rétt á hugverkum sínum en þeir eiga ekki að eiga rétt á þeim út yfir gröf og dauða. Þeir eiga heldur ekki rétt á því að koma í veg fyrir nauðsynlegar lagfæringar á þeim þannig að fólk geti nýtt þau og sérstaklega í því samhengi að valda ekki tjóni eða hefta aðgang.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, en fyrir nokkrum árum var mikið rætt um að lengja höfundarétt úr 70 árum í 90 ár eftir dauða höfundar. Hvaðan kom þrýstingur um það? Kom hann frá fátæka höfundinum sem þurfti að fá meiri pening vegna þess að hann gat hvergi fengið greitt fyrir sína vinnu? Nei, það voru stórfyrirtæki sem búa til efni eins og Disney-myndir sem byggja á gömlum sögum þar sem höfundarétturinn var að falla úr gildi. Þá þurfti að framlengja hann til að fyrirtækin sem komu upprunalegu persónunum og upprunalega hugverkinu nákvæmlega ekki neitt við, starfsmenn sem voru ekki fæddir þegar verkið var gefið út fyrst, gætu haldið yfirráðum yfir efninu. Þetta er sú mynd sem er fljótlega dregin upp þegar farið er að skoða þrýstinginn á bak við það að vera alltaf að setja höfundaréttinn ofar menningarlegum réttindum, tjáningarfrelsi, friðhelgi einkalífsins eða eignarrétti annarra. Þetta kemur úr einhverjum áttum þar sem fjársterkir aðilar hagnast mikið á því að hafa einkaleyfi á tilteknum hugverkum. Þeir vilja halda þeim völdum til að halda fjárstreyminu. Ég skil markmiðið, mér finnst það bara hvorki réttlátt né skynsamlegt. Hv. þingmaður fór aðeins út í safngripi eða menningarverðmæti eða hvað maður á að segja. Ákveðnir hlutir sem eru samdir af höfundum á einum tíma verða hluti af menningu okkar, eins og t.d. lagið Hann á afmæli í dag eða Hún á afmæli í dag. Á einhverjum tímapunkti er þetta ekki lengur bara eign þess sem samdi það, það er orðið eign okkar allra á einhvern hátt. Segjum eins og jakkafatastíll eða hvaðeina, maður getur alveg fundið upp nýjan sem hönnuður en á einhverjum tímapunkti er hann orðinn hluti af samfélaginu. Hvar sá punktur er er óljóst en það segir líka svolítið um eðli höfundaréttar og hvernig við getum ekki litið á hann jafn beinharðan [[Forseti hringir.]]og eignarrétt í skilningi þess hvað það þýðir að eiga hús.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég held að við séum orðnir sammála um að litla klásúlan sem ég legg til breytingu á geri það að verkum að í sjálfu sér ættum við að taka upp lögin í heild sinni og endurskoða þau frá grunni. Það er mjög gaman að lesa þessi lög og ég er búinn að stauta mig nokkrum sinnum í gegnum þau. Þau eru eiginlega stórmerkileg, sérstaklega sem varða þessi 70 ár eftir dauða. Ég segi fyrir mitt leyti að ég næ því ekki. Ég skil þetta ekki og ég held að þetta sé gamalt. Sérstaklega í því samhengi verðum við líka að sjá til þess að vera - ég ætla að taka einfalt dæmi. Ég bý í íbúð og velti fyrir mér hvort ég gæti búið áfram í henni ef ég lenti í hjólastól. Í dag myndi ég segja: Nei, ég get það ekki. Get ég breytt henni? Ég segi: Nei, ég get það ekki af því að arkitektinn yrði of dýr. Hvað er þá einfaldast? Það er að flytja og reyna að finna íbúð sem er aðgengileg. Þetta á ekki að vera svona. Við eigum að sjá til þess að þetta sé ekki svona í praxís. Hv. þingmaður hefði viljað vera með á þessu máli og ég hefði alveg örugglega viljað hafa hann með en þetta fór hratt inn. Ég keyrði málið áfram í einum hvelli vegna þess að mér blöskraði þegar ég rakst á alvarlegt mál í því samhengi sem olli eiginlega tjóni og gat skapað stórhættu í þeirri þröngsýni að ekki sé hægt að breyta hlutunum til að þeir gagnist öllum, sérstaklega varðandi slysahættu. Það finnst mér alveg grafalvarlegt mál og þess vegna lagði ég frumvarpið fram í hvelli.
Virðulegur forseti. Ég hef engu frekar við þetta að bæta nema bara að þakka hv. þingmanni aftur fyrir að leggja málið fram aftur. Ég skil mætavel að hann hafi lagt það fram eins og það er. Ég segi til kynningar að þrjú mál eru í gangi frá okkur Pírötum sem við lögðum fram núna sem þingflokkur en kannski spyrjum við alla næst, á haustþingi eða eitthvað. Það er á engan hátt gagnrýni að hv. þingmaður hafi ekki beðið aðra um að vera með. Það er sjálfsagður réttur hans og ekkert við það að athuga. Það gleður mig að tala við fleiri á þingi sem dirfast að efast um höfundarétt. Það hefur þótt ákveðið tabú, þótt svolítið róttækt, svolítið anarkískt sem það er auðvitað alls ekki. Það eru alveg til verri móðgunarorð yfir þingmenn og stefnumál. Ég þakka bara fyrir málið og sný mér nú að forsetastól.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um takmarkanir á fjárfestingum í vinnslu jarðefnaeldsneytis. Það er oft vandasamt að spá um framtíðina en þó ekki alltaf. Við getum t.d. slegið því föstu að innan ekki svo langs tíma verði búið að skipta jarðefnaeldsneyti, kolum, olíu og gasi, út fyrir græna orkugjafa. Því getum við spáð, ekki bara vegna þess að ríki heims stefna sameiginlega í þá áttina heldur vegna þess að það er eiginlega ekki um annað að ræða ef við viljum stemma stigu við loftslagsbreytingum af mannavöldum. Á undanförnum árum hefur orðið mjög jákvæð þróun í umræðu um loftslagsmál. Almenningur gerir t.d. ríkar kröfur til stjórnvalda. Það endurspeglast í því að í ársbyrjun kom í ljós í umhverfiskönnun Gallups að 60% aðspurðra eru óánægð með viðleitni stjórnvalda til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Hér þarf að gera betur. Þessi sami almenningur er líka neytendurnir sem atvinnulífið stólar á. Viðhorf almennings hefur eðlilega smitast yfir á atvinnulífið og það má sjá með því að rúmlega 100 fyrirtæki og stofnanir hafa skrifað undir loftslagsyfirlýsingu Festu og Reykjavíkurborgar, sameiginlega yfirlýsingu um markvissar aðgerðir í loftslagsmálum. Þá hafa flestir stærri vinnustaðir sett sér stefnu um samfélagslega ábyrgð. Staðreyndin er nefnilega sú frá atvinnulífinu séð að þetta er góður bisness. Ef atvinnulífið ætlar að vera samkeppnishæft til framtíðar þarf það að leggja sívaxandi áherslu á sjálfbærni og samfélagslega ábyrgð. Þannig standa fyrirtæki betur gagnvart neytendum en líka gagnvart starfsfólki sem vill vinna hjá ábyrgum fyrirtækjum og gagnvart stjórnvöldum sem munu á næstu árum óhjákvæmilega þurfa að herða regluverk gegn hvers kyns mengandi starfsemi. Í dag vil ég með þessari tillögu minni beina sjónum okkar að einum hluta atvinnulífsins sem gæti lagt gríðarþung lóð á vogarskálarnar, fjármálakerfinu. Með tillögunni er lagt til að fjármála- og efnahagsráðherra, í samráði við umhverfis- og auðlindaráðherra og atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra, skipi starfshóp sérfræðinga á sviði sjálfbærni og fjárfestinga sem hafi það hlutverk að skoða og koma með tillögur að útfærslu á banni við fjárfestingum í fyrirtækjum sem tengjast vinnslu jarðefnaeldsneytis sem eykur losun gróðurhúsalofttegunda. Bannið taki hið minnsta til slíkra fjárfestinga á vegum hins opinbera og lífeyrissjóðanna, en nái eftir atvikum einnig til fjárfestinga annarra fjármálafyrirtækja. Gert er ráð fyrir að ráðherra hafi nokkuð hraðar hendur og skili skýrslu til Alþingis með niðurstöðum starfshópsins á haustmánuðum 2020 og leggi í kjölfar skýrslunnar fram frumvarp eða nauðsynlegar breytingar eigi síðar en á 151. löggjafarþingi, sem sé því næsta. Ásamt þeim sem hér stendur standa að þessu máli þingmennirnir Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Guðmundur Andri Thorsson, Jón Steindór Valdimarsson, Logi Einarsson, Oddný G. Harðardóttir og Rósa Björk Brynjólfsdóttir. Skoðum sérstaklega lífeyrissjóðina, sameiginlega fjöreggið okkar. Eignir þeirra nema í kringum 5.000 milljörðum kr. En hver á þennan pening? Það er einmitt þessi almenningur sem kallar á aðgerðir. Það hvernig lífeyrissjóðirnir fjárfesta hefur ekki einungis áhrif á lífsviðurværi sjóðfélaga, efnahagslega afkomu þeirra þegar þeir ná eftirlaunaaldri, heldur geta ákvarðanir lífeyrissjóðanna um fjárfestingar haft bein áhrif á lífsskilyrði inn í langa framtíð. Samkvæmt þeim lögum sem gilda í dag um lífeyrissjóði eiga þeir m.a. að setja sér siðferðisleg viðmið við mótun fjárfestingarstefnu. Því miður er vilji löggjafans aðeins of óskýr í þeim lagatexta. Það er erfitt að ráða í lagabókstafinn og skjöl málsins þegar það var afgreitt á þingi hvort þar undir félli t.d. að velja fjárfestingar út frá því að þær hafi jákvæð áhrif á loftslagsmál. Einhvern veginn finnst manni sjálfsagt mál eins og málum er háttað í dag að það sé siðferðisleg afstaða að færa fjárfestingar úr iðnaði sem þokar jörðinni í átt til hamfarahlýnunar en sennilega þarf að tiltaka það sérstaklega í lögum. Enn fremur er eftirlit og yfirsýn stjórnvalda með þessari fjárfestingarstefnu og siðferðislegum viðmiðum lífeyrissjóðanna í miklu skötulíki, líkt og komið hefur fram í svörum tveggja fjármálaráðherra við fyrirspurnum mínum sem gerð er grein fyrir í greinargerð tillögunnar. Gott og vel, en hvað þá með að spyrja bara sjóðina sjálfa? Átak þess efnis var sett í gang á síðasta ári á vegum Landverndar og Öldunnar, félags um sjálfbærni og lýðræði. Skemmst er frá að segja að þau svör sem borist hafa eru oft óljós en benda til þess að erfitt sé að útiloka óbeint eignarhald lífeyrissjóðanna, t.d. í gegnum erlenda verðbréfasjóði. Hér er eitthvað sem hægt er að ná utan um og laga. Lífeyrissjóðir og önnur fjármálafyrirtæki hafa auðvitað ákveðna arðsemiskröfu en kjarninn í arðsemiskröfu fjárfesta á næstu árum ætti að vera loftslagsmarkmið, ekki bara vegna þess að það er siðferðislega rétt að berjast gegn loftslagsbreytingum heldur líka vegna þess að þannig tryggja þeir betri ávöxtun fjár. Heimurinn þarf að fara í átt til grænnar framtíðar. Fyrirtæki sem eru ekki hluti af þeirri grænu framtíðarsýn munu á endanum leggja upp laupana. Þar eru fyrirtæki sem tengjast vinnslu jarðefnaeldsneytis skýrasta dæmið um fjárfestingarkosti sem fólk sem fjárfestir til lengri tíma ætti að forðast eins og heitan eldinn. Það sem næst fram með samþykkt þessarar tillögu minnar er einfaldlega að stjórnvöld styðji við fjármálafyrirtæki um að flýta þeim umskiptum sem óhjákvæmilega verða á fjármálakerfinu á næstu árum og áratugum. Þannig getur íslenska lífeyrissjóðakerfið og helst fjármálakerfið í heild sinni tekið siðferðislega afstöðu með framtíð eigenda sinna og á sama tíma verið með þeim fyrstu sem hella sér af fullum krafti í þær grænu fjárfestingar sem verða drifkraftur atvinnulífsins á næstu árum. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari fyrri umr. um tillöguna gangi hún til efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um könnun á hagkvæmni strandflutninga. Meðflutningsmenn mínir eru Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigurður Páll Jónsson, Guðjón S. Brjánsson, Oddný G. Harðardóttir og Ari Trausti Guðmundsson. Við leggjum til að Alþingi álykti að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að láta kanna hagkvæmni þess að halda úti tveimur strandflutningaskipum til að flytja vörur um landið með það að markmiði að minnka vöruflutninga á þjóðvegum og draga þannig úr sliti á vegakerfinu. Í úttektinni verði m.a. skoðaður möguleiki á að nýta skipin til sorpflutninga og sem björgunarskip í neyðartilfellum. Jafnframt verði skoðuð hugsanleg aðkoma ríkis og sveitarfélaga að slíku verkefni. Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra skili skýrslu og kynni Alþingi niðurstöður hennar eigi síðar en 1. október 2020. Í tillögunni stendur 1. apríl en ég geri ráð fyrir að nefndin breyti dagsetningunni. Ég ætla að renna yfir meðfylgjandi greinargerð, virðulegur forseti. Markmiðið með tillögunni er að strandflutningar verði skoðaðir sem hagkvæmur og umhverfisvænn kostur í vöruflutningum þannig að hægt verði að flytja þungaflutninga af vegakerfinu. Með vaxandi umferð hefur slit á vegum aukist til muna en þar vega þungaflutningar mest. Þungar bifreiðar slíta þjóðvegum landsins margfalt á við léttar fólksbifreiðar. Þungaumferð brýtur niður burðarlög veganna sem veldur því að með tímanum minnkar burðarþol þeirra og viðhaldsþörfin eykst. Talið er að áhrif þyngdar hafi fjórða veldis áhrif á niðurbrot veganna sem þýðir að öxull sem er 10 tonn að þyngd hefur 10.000 sinnum meiri áhrif á niðurbrot vega en öxull sem er 1 tonn. Strandsiglingar væru nútímalegri og umhverfisvænni kostur en landflutningar þar sem mögulegt er að tvö vel búin skip sem sigla í kringum landið, annað réttsælis og hitt rangsælis, í vikulegri og tveggja vikna áætlun losi minni koltvísýring en losaður er með landflutningi. Hægt væri að hafa vélbúnaðinn knúinn að hluta eða öllu leyti með vistvænu eldsneyti, t.d. náttúrugasi eins og metani. Skipin sem yrðu notuð þyrftu að uppfylla ýtrustu kröfur um öryggi og vera útbúin tveimur öflugum Azimuth-skrúfum ásamt tveimur öflugum hliðarskrúfum, þola vindálag á hlið allt að 25 metra á sekúndu og hafa fulla stjórnhæfni við slíkar aðstæður, m.a. til þess að komast inn í litlar hafnir við erfið skilyrði. Með slíku vélarafli yrði dráttargeta skipanna um 80 tonn. Eitt stærsta og mest krefjandi vandamál sveitarfélaga á Íslandi í nánustu framtíð er flutningur, losun og urðun sorps. Heildarmagn úrgangs er komið yfir 1 milljón tonn á ári en miðað við þróun síðustu ára má gera ráð fyrir að flutningar á vegum landsins á úrgangi til endurvinnslu, útflutnings eða til brennslu í sorpbrennslu aukist. Þrátt fyrir að settum markmiðum um endurnýtingu og endurvinnslu sorps verði náð má gera ráð fyrir að ávallt verði nauðsynlegt að losa sig við 10–20% alls úrgangs með öðrum hætti, svo sem með brennslu eða urðun. Stefnt er að því að allri urðun sorps verði hætt á Íslandi innan fárra ára. Því eru aðeins tveir kostir í stöðunni, að flytja sorpafganginn til útlanda til förgunar þar eða reisa hér hæfilega stóra fullkomna sorporkustöð til brennslu á sorpi. Aðeins ein sorpbrennsla á landinu stenst þær lágmarkskröfur sem gerðar eru til slíkrar starfsemi. Afkastageta hennar er u.þ.b. 12.300 tonn á ári, en talið er að hér þurfi að reisa 80.000–100.000 tonna sorpbrennslu til að annast brennslu á þeim innanlandsúrgangi sem verður eftir þegar búið er að endurnýta og endurvinna það sem hægt er. Strandsiglingar gætu gegnt því lykilhlutverki að flytja sorp frá höfnum allt í kringum landið til förgunar. Með endurvakningu strandferða mætti færa stærstan hluta landflutninga, þ.e. annað en ferskar afurðir, í vistvænni og ódýrari farveg til sjós. Hvers konar iðnaðarframleiðslu, búslóðir og hráefni mætti færa af vegum landsins og flytja með sjófrakt og þannig minnka kolefnisspor og eldsneytiseyðslu. Góðar líkur eru á því að sjóflutningar yrðu mun ódýrari en landflutningar. Því gæti endurvakning strandflutninga haft bein áhrif á afkomu heimila og fyrirtækja um land allt. Í þessu sambandi þarf sérstaklega að skoða hafnargjöld við rekstur strandferðaskipa en nú eru þau langt umfram þann kostnað sem landflutningar greiða. Strandsiglingar gætu því verið raunhæfur kostur, bæði af umhverfislegum og fjárhagslegum ástæðum. Það eru fleiri kostir við rekstur tveggja strandferðaskipa, en þau mætti t.d. nýta sem viðbótaröryggi fyrir sjófarendur og íbúa í dreifbýli. Skoða þyrfti kostina við að útbúa strandferðaskip með öflugan slökkvibúnað á brúarþaki, tilbúna dráttartaug í kanal neðst fyrir miðju skipi, aðstöðu fyrir mikinn fjölda fólks um borð vegna náttúruhamfara í landi og þyrlupall og eldsneytisgeyma fyrir þyrluolíu. Það væri mikið öryggismál fyrir sjófarendur og íbúa bæjarfélaga við hafnir sem nú hafa litla eða enga tengingu hver við aðra ef skip væri til taks á sífelldum hringferðum sínum um landið alla daga ársins, sérstaklega þegar válynd veður geisa og ófært er bæði með flugi og bíl. Flutningsmenn hafa ekki skoðað eignarfyrirkomulag strandferðaskipa en telja að samstarfsverkefni hins opinbera og einkaaðila væri hagkvæmasti kosturinn. Verkefnið yrði þá samstarf ríkis og sveitarfélaga og fyrirtækja og/eða einstaklinga með þekkingu á strandflutningum og yrði boðið út sem PPP-verkefni, þ.e. public private partnership. Leggja flutningsmenn því til að aðkoma ríkis og sveitarfélaga að slíku verkefni verði skoðuð sérstaklega. Flutningsmenn leggja til að strandflutningar verði þegar skoðaðir sem framtíðarlausn á stærstum hluta farmflutninga allt í kringum landið með tilheyrandi sparnaði og minni kolefnislosun og að niðurstöðum um þennan valkost verði skilað eigi síðar en 1. október 2020 eins og áður segir. Ég legg að lokum til að þessari þingsályktunartillögu verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem taki málið fyrir. Vonandi verður það afgreitt snöggt og þessi kostur vandlega skoðaður.
Herra forseti. Ég ætla að reifa aðeins tvær breytingar sem mér finnst skipta máli í öllu þessu sambandi, annars vegar þróun í skipagerð sem við höfum svo sem horft á, við sem höfum fylgst með skipaútgerð í jafnvel áratugi. Það snýr auðvitað að breyttri hönnun skipa sem gerir það að verkum að ferming og afferming verður miklu skilvirkari og auðveldari en áður. Þessi þróun heldur augljóslega áfram. Hitt varðar orkuskiptin í útgerðinni. Það er augljóst að í framtíðinni verða komnir fleiri orkugjafar en olían. Við erum bæði að horfa til vetnis og alkóhóls eins og metanóls, bæði sem íblöndun í venjulegt skipaeldsneyti og svo eru komnar vélar sem ganga orðið eingöngu fyrir alkóhóli. Þarna er ágætisinnlegg í orkuskipti í hvers konar útgerð, líka flutningaskipaútgerð. Svona þróun, t.d. varðandi skip, er annar þátturinn sem ég ætlaði að minnast á. Hinn er það ágæta orð hagkvæmni. Hagkvæmni er í nútímanum ekki lengur eingöngu eitthvert fjárhagslegt atriði. Ýmislegt annað er komið inn í. Hagkvæmni er orðin tvíþætt, þríþætt eða jafnvel margþætt. Mig langar að nefna ákveðna þætti. Hv. flutningsmaður, Ásmundur Friðriksson, fór yfir m.a. vegaslit. Það er augljóst mál að það er mjög hagkvæmt að minnka álag á vegum með bundnu slitlagi sem aðallega er ekið á með slíkan flutning. Ég ætla að nefna loftmengunina vegna þess að hún er líka margþætt. Við erum að tala um sótmengun og brennisteinssambönd sem fylgja allri olíubrennslu. Þó að nú sé ekki lengur leyfilegt að brenna svartolíu innan landhelginnar er engu að síður brennisteinsinnihald eftir í hefðbundinni annarri olíu sem er notuð á skip. Svo eru auðvitað kolefnisgösin sem fylgja sem við erum að reyna að minnka losun á. Loks er ýmisleg önnur loftmengun eins og köfnunarefni. Við skipaflutninga er það staðreynd að per hvern rúmmetra flutnings er minni mengun af þeim efnum sem ég var að telja upp en þegar um er að ræða flutningabíla með mörg hundruð hestafla vélar sem þeyta áfram einungis örfáum tugum tonna af flutningi. Ég vil líka nefna lægri rekstrarkostnað almennt per rúmmetra flutnings þegar um er að ræða skip á móti slíkum flutningabílum. Að lokum vil ég nefna eitt enn sem skiptir miklu máli og það er öryggi á vegum. Það er staðreynd að þó að við eigum að mestu leyti gríðarlega mikið af flinkum bílstjórum sem aka tröllunum eftir vegunum er aukið öryggi fólgið í því að fækka þeim eða minnka álagið á vegina, minnka álagið á umferðina, fækka slysum, hvort sem er á þeim sjálfum, bílstjórunum og bílunum, eða á öðrum. Hvernig sem á það er litið skiptir þungaumferð um vegina máli upp á öryggismálin. Þegar þetta er sagt er alveg ljóst að flutningar innan lands verða alltaf að einhverju leyti tímaháðir. Það eru vörur sem þurfa sinn tíma og þarf að flýta afgreiðslu þeirra eða flutningum þannig að á endanum mun þessi flutningageiri innihalda flutningabíla áfram að einhverju leyti, loftflutninga að einhverju leyti og svo það sem hér um ræðir og þarf að endurskoða mjög vandlega, strandsiglingar. Að þessu sögðu lýsi ég yfir stuðningi við framlagningu þessa máls og frekari þinglega meðferð þess og þakka meðflutningsmönnum og flutningsmanninum sjálfum, höfuðpaurnum, fyrir samvinnuna.
Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi leyfa mér að þakka hv. flutningsmanni, Ásmundi Friðrikssyni, fyrir að færa okkur inn í þingið þessa góðu tillögu. Ég tel hana góða. Þetta er mikið hagsmunaatriði fyrir alla þá sem búa til sjávar og sveita hringinn í kringum landið, ekki bara einstaklinga og fjölskyldur heldur atvinnulífið og fyrirtæki sem glíma við mikinn kostnað vegna þess að þau þurfa að fá aðföng, oft langt að. Ég er ánægður með að málið er flutt af sjö hv. þingmönnum, að flutningsmanninum meðtöldum, og ég er upp með mér að fá að vera í þeirra hópi. Strandsiglingar hafa verið stundaðar í mannsaldra á Íslandi. Ferðalög og flutningar á sjó voru burðarásinn í samgöngum og flutningum langt fram eftir öldum og hafa verið snar þáttur í flutningskerfi okkar á Íslandi hringinn í kringum landið alveg fram á síðustu ár en lögðust raunar af árið 2004 þegar Eimskipafélag Íslands lagði sínu síðasta strandflutningaskipi. Samskip höfðu hætt strandflutningum fjórum árum fyrr og Skipaútgerð ríkisins, það einstaka fyrirbæri, hætti árið 1992. Hvað skyldi valda því að skipaflutningar hringinn í kringum landið lögðust af með öllu? Sjálfsagt eru nokkrar skýringar á því. Þeirra á meðal eru vegabætur, aukin bílaeign landsmanna og auknir möguleikar til að flytja vörur og fólk landleiðina. Þessir þættir urðu samkeppnishæfir við sjóflutninga sem og breyttir atvinnuhættir og minnkandi byggðakjarnar á landsbyggðinni. Því verður ekki neitað að verslun og viðskiptahættir hafa breyst mjög, krafan um að fá til sín vörur fljótt á sama tíma og verslanir á landsbyggðinni vildu draga niður sitt birgðahald og það var treyst á skjótar sendingar úr miðlægum birgðastöðvum. Síðan er krafan um að fá hlutina fljótt, ekki eftir viku þegar skipið kemur, heldur hratt. Svo er líka þetta með að fá ferska vöru, matvöru, ávexti, grænmeti, allt þetta. Hluti af þessu er líka fiskiðnaðurinn. Með tilkomu fiskmarkaða var nauðsynlegt að koma afurðum fljótt til viðskiptavina. Það liggur í hlutarins eðli að verð ræður miklu um það hvaða flutningaleið fyrirtæki velja sér, en varðandi landflutninga er aðeins hluti þess samfélagslega kostnaðar sem flutningarnir valda endurgreiddur í formi skatta og gjalda til ríkisins. Þetta er sem sagt dálítið dulið því að vegaslit er umtalsvert. Raunkostnaður við flutninga er hærri en það verð sem flutningafyrirtæki innheimta hjá viðskiptavinum. Með vaxandi umferð hefur slit á vegum aukist, eins og getið hefur verið um, en þungaflutningar vega mjög mikið þar, eins og kemur fram í greinargerðinni með tillögunni. Strandsiglingar geta verið bæði nútímalegur og umhverfisvænn kostur eins og drepið er á í tillögunni, umhverfisvænni en landflutningar, losa minni koltvísýring en losaður er með landflutningi. Það er vel hægt að hugsa sér það og það er tæknilega mögulegt að búa strandflutningaskip með vistvænum vélbúnaði sem brennir vistvænu eldsneyti eins og drepið hefur verið á. Það eru góðar líkur á því og það hefur verið sýnt fram á það með skoðunum, sem ég ætla aðeins að koma inn á, í þrennu lagi, að sjóflutningar gætu verið ódýrari en landflutningar. Eins og staðan hefur verið búa sjóflutningar ekki við sömu kostnaðarumgjörð og landflutningar. Það verður að segjast eins og er og þarna á milli verður auðvitað að vera samræmi. Það er auðvitað skilyrði. Drepið er á það í tillögunni að farið yrði út í hugsanlegar rekstur tveggja strandferðaskipa. Tillagan gengur út frá því að verið sé að gæta hagsmuna í breiðu og víðu samhengi, þ.e. að þetta gæti verið viðbótaröryggi fyrir sjófarendur og íbúa í dreifbýli, og einnig, eins og kemur fram í tillögunni, að skip af þessu tagi gæti að einhverju leyti komið inn í flutning á sorpi og tekið þátt í því að bæta þá umgjörð alla. Við köllumst þarna á við umhverfismálin. Þessi mál hafa verið skoðuð töluvert mikið síðasta áratuginn. Árið 2016 vann VSÓ ráðgjöf dálítið öfluga skýrslu fyrir Vegagerðina sem heitir Þungaflutningar um vegakerfið: Landflutningar – strandflutningar. Niðurstaðan eftir því sem næst verður komist er að reynt var að leggja mat á hvort strandsiglingar sem teknar voru upp aftur 2013 hafi dregið úr fjölda þungra bíla á þjóðvegum landsins. Þegar rýnt er í heimildir sem voru ekki endilega mjög aðgengilegar má sjá að á nokkrum stöðum verður greinilegur samdráttur í fjölda þungra bíla eftir að þessir flutningar hófust aftur í tengslum við millilandasiglingar skipafélaganna, en á öðrum stöðum virðist þungum bílum fjölga nokkuð jafnt og þétt milli ára. Gögn um vöruflutninga um strandsiglingahafnir sýna svo ekki verður um villst umtalsverða aukningu á vöruflutningum um þær hafnir frá og með árinu 2013 þegar strandsiglingarnar hófust aftur. Í skýrslunni er bent á þá staðreynd sem oft vill gleymast að íslenska vegakerfið er í rauninni dálítið viðamikið og rekstur þess hlutfallslega mun kostnaðarsamari fyrir þjóðarbúið hér en í nágrannalöndunum. Skýrslan segir að mikilvægt sé að huga vel að fjárfestingum í samgöngumannvirkjum og haga uppbyggingu þar sem hún nýtist best. Í skýrslunni er því velt upp hvort ástandið á vegunum sé eins slæmt og það er vegna þess að viðhaldi hafi ekki verið sinnt eða hvort áníðslan sé svona mikil af þungaflutningum. Það er talið að hvort tveggja eigi sér stað. Leiddar hafa verið líkur að því að sparnaður fyrirtækja á landsbyggðinni vegna hagkvæmari flutninga nálgist a.m.k. vel á annan milljarð króna á ársgrundvelli ef vel tekst til. Ekki má gleyma því að mikið sparast líka í flutningum á landi ef þeir færast meira á sjó. Gera má ráð fyrir því samkvæmt mati skýrslunnar að akstur á ári með flutningabílum geti sparað sem nemur rúmlega 3 milljónum kílómetra. Starfshópur hefur tekið þetta út og komist að því að það sé nægjanlegt flutningsmagn af svokallaðri þolinmóðri vöru til að þetta geti gengið upp, áhugi sé meðal flutningskaupenda og hægt að bjóða flutningsgjöld sem eru samkeppnishæf við landflutninga. Þetta atriði ættum við að skoða og ég vona að tillagan fái vandaða en skjóta umfjöllun í þinginu og að þessi mál verði skoðuð með það í huga að koma í notkun einu eða tveimur strandskipum.
Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni, Ásmundi Friðrikssyni, fyrir ræðuna og kynningu á þessari þingsályktunartillögu sem ég er meðflutningsmaður að ásamt sex öðrum hv. þingmönnum úr fjórum þingflokkum sem segir ýmislegt um áhugann á þessari tillögu. Tillagan gengur út á það að hagkvæmni vöruflutninga með skipum meðfram ströndum landsins verði könnuð af samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Markmiðin með tillögunni eru nokkur. Í fyrsta lagi má nefna að með strandflutningum, hvort sem er í minna eða meira mæli, dregur úr akstri flutningabifreiða eftir vegum landsins með tilheyrandi sliti á vegunum. Eins og kemur fram í tillögunni slíta þungaflutningabifreiðar vegum hundrað eða þúsund sinnum meira en léttar fólksbifreiðar. Einnig er það markmið með tillögunni um strandflutninga að létta umferð á vegum landsins sem eru eins og raun ber vitni afskaplega vanbúnir til að taka við aukinni umferð eins og við höfum séð á undanförnum árum. Það er næsta augljóst, herra forseti, að útblástur gróðurhúsalofttegunda með slíkum flutningum yrði talsvert minni með skipum en með flutningabifreiðum á þessum tímum, einmitt þegar allt miðar að því að leitast við að minnka mengun og það fótspor sem mannkynið skilur eftir sig til skaða fyrir komandi kynslóðir. Einnig er nefnt í tillögunni að strandflutningaskipin sé einnig unnt að nota til að flytja sorp til þeirra staða þar sem því er fargað og yfirleitt urðað í dag. Þannig tengist þessi tillaga tillögu sem ég flutti í september sl. um að könnuð yrði hagkvæmnin af því að reisa hér á landi hátæknisorpbrennslustöð sem mengi lítið en geti brennt mestallt það sorp sem við skiljum eftir okkur og náum ekki að endurvinna. Ég hef mælt fyrir þeirri tillögu tvisvar sinnum og hún gengur út á það að hér verði reist slík stöð til að við séum ekki að urða sorp frekar en orðið hefur á undanförnum árum. Það eru milljónir tonna sem höfum urðað síðustu örfá ár og áratugi og sumt af þeim úrgangi er afskaplega mengandi. Við höfum slæmt orðspor á okkur fyrir þetta og ég vil að við hættum því og förum að haga okkur eins og sú umhverfisvæna þjóð sem við þykjumst vera. Við getum þá kinnroðalaust talað fyrir því að við förgum okkar sorpi á eins umhverfisvænan hátt og mögulegt er. Þar er ekki gert lítið úr endurvinnslu. Hún getur jafnframt aukist og þróast eins og mörg ánægjuleg dæmi eru um. Um leið og hagkvæmni strandflutninga yrði könnuð yrði kannað í leiðinni hversu mikið af slíku sorpi er flutt eftir vegum landsins núna þegar urðunarstaðir eru orðnir færri en verið hefur. Brennslustöðvar sem voru á nokkrum stöðum á landinu hafa verið aflagðar vegna mengunar og þetta hefur valdið því að sorp er flutt landshluta á milli í miklu magni. Hvað er það mikið? Hvað er það þungt? Hvað eru það margar ferðir, hversu margir kílómetrar og hversu mikill útblástur? Þetta yrði jafnframt kannað, þ.e. sparnaðurinn við að flytja það með skipum. Hugmyndin um að slík strandflutningaskip geti einnig gegnt hlutverki björgunarskipa í neyðartilvikum er mikillar athygli verð núna þegar við horfum upp á að skipaferðir í kringum landið hafa aukist mjög á undanförnum árum og munu hugsanlega aukast miklum mun meira ef skipaleiðir í kringum norðurpólinn opnast á komandi árum með bráðnun íss á þeim slóðum. Herra forseti. Við erum hreinlega ekki vel í stakk búin til að mæta því ef stór skip lenda í sjávarháska við landið. Þá getur verið langt í hjálp og gott væri ef slík strandflutningaskip væru t.d. búin öflugri dráttargetu. Okkur hefur orðið tíðrætt um almannavarnir í vetur og þá er rétt að benda á að þarna er um vá að ræða sem við erum e.t.v. mest berskjölduð gagnvart. Hér koma tugir ef ekki hundruð skemmtiferðaskipa nú þegar, sigla í kringum landið og við landið. Sem betur fer hafa ekki orðið nein slys þar en ef slík skip lenda í sjávarháska erum við vanbúin. Við erum með mjög öflugt varðskip en það er bara eitt og það er þá kannski statt hinum megin við landið. Slík strandflutningaskip sem myndu gegna einhvers konar varaafli í þessum efnum væru mjög góð viðbót við þann viðbúnað sem við höfum nú þegar, mjög góð sem og ódýrari og myndu gegna öðru hlutverki þess á milli. Einnig er í tillögunni gert ráð fyrir að þessi skip verði útbúin þyrlupalli sem er samandreginn eða hægt að leggja saman þannig að minna fari fyrir honum en í neyð sé hægt að lenda á slíkum skipum. Tækninni fleygir fram. Eitt markmiðið með tillögunni er öryggi fyrir afskekktar byggðir. Við höfum horft upp á það undanfarið í nýafstöðnum hamförum sem hér hafa gengið yfir, eins og veðurhamfarirnar fyrir norðan, snjóflóð fyrir vestan og vá vegna eldgosahættu á Reykjanesi, að menn hafa leitt hugann að því hver geta okkar sé sem og skipakostur. Við eigum eitt gott varðskip og tvö eldri þannig að það yrði mjög góð viðbót ef þau gætu jafnframt sinnt strandflutningum og flutt vörur og sorp á milli landshluta. Einnig má nefna það, eins og hefur komið fram í máli þeirra sem töluðu á undan mér, að strandflutningar verða ódýrari en flutningar á landi, að því slepptu þegar talað er um mengun eða slit á vegum. Varðandi eignarhald og rekstur á slíku skipi látum við ráðherra það eftir í tillögunni að kanna bestu útfærsluna á því hvort þetta væri samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga eða ríkis, sveitarfélaga og jafnvel einkaaðila, hvort þetta yrði eitt skip eða tvö, hver stærðin á þeim yrði og allur útbúnaður, en að öðru leyti verði ráðherra falið að kanna allar hliðar þessa máls. Ég legg áherslu á að kostnaðurinn verði kannaður sem og kostirnir og gallarnir við tillöguna og slík skip og þar verði tekið inn í mengun, slit á vegum, umhverfisþættir, útblástur gróðurhúsalofttegunda, sorpflutningarnir og björgunarhlutverkið, þ.e. allt það sem við höfum nefnt, og ráðherra muni svo skila skýrslu og kynna málið fyrir Alþingi. Í tillögunni er gert ráð fyrir 1. apríl nk. en ég geri ráð fyrir að í nefnd verði þessi dagsetning sem er mjög nálægt okkur færð eitthvað aftar.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um afnám 70 ára aldurstakmörkunar í lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Með mér eru flutningsmenn hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Halla Signý Kristjánsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Helga Vala Helgadóttir og Ásmundur Friðriksson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra, í samráði við félags- og barnamálaráðherra, að hefja viðræður við samtök opinberra starfsmanna um afnám þeirra ákvæða úr lögum sem takmarka starf opinberra starfsmanna við 70 ára aldur.“ Með tillögunni er lagt til, eins og áður sagði, að fjármála- og efnahagsráðherra verði falið í samráði við félags- og barnamálaráðherra að hefja viðræður við samtök opinberra starfsmanna um að afnema úr lögum ákvæði sem kveða á um 70 ára aldurshámark opinberra starfsmanna. Markmiðið með tillögunni er að veita opinberum starfsmönnum möguleika á að vera áfram í starfi eftir að 70 ára aldri er náð, ef þeir vilja og treysta sér til. Í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, er lögfest sú regla að opinberir starfsmenn skuli láta af störfum við 70 ára aldur. Í 1. mgr. 33. gr. laganna er kveðið á um að embættismanni skuli veita lausn frá og með næstu mánaðamótum eftir að hann nær 70 ára aldri og hið sama gildir um þá sem skipaðir eru tímabundið í embætti. Í 2. mgr. 43. gr. segir að starfsmanni skuli jafnan segja upp störfum frá og með næstu mánaðamótum eftir að hann nær 70 ára aldri. Lögin gilda ekki um starfsmenn sveitarfélaga en þó eru sambærileg ákvæði í kjarasamningum starfsmanna sveitarfélaga. Samkvæmt lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði, nr. 86/2018, er bein eða óbein mismunun á grundvelli aldurs óheimil þegar kemur að aðgengi að störfum og þar með við ráðningar og framgang í starfi, samanber 1. mgr. 1. gr. og 1. mgr. 7. gr. laganna. Þó er undantekningu að finna í 12. gr. laganna, en hún kveður á um að mismunandi meðferð vegna aldurs teljist ekki brjóta gegn lögunum séu færð fyrir henni málefnaleg rök sem helgast af lögmætu markmiði, þar með talið stefnu í atvinnumálum eða öðrum markmiðum er varða vinnumarkað, enda gangi slíkar aðgerðir ekki lengra en nauðsynlegt er talið til að ná því markmiði sem stefnt er að. Samkvæmt undantekningunni verður mismunun vegna aldurs sem kveðið er á um í 12. gr. laga um jafna meðferð á vinnumarkaði að byggjast á málefnalegum rökum sem helgast af lögmætu markmiði, enda sé ekki gengið lengra en nauðsynlegt þykir. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 86/2018 segir m.a. um 12. gr. að heimilt verði talið að kveða á um sérstakan eftirlaunaaldur sé tilgangurinn sá að ná tilteknu lögmætu markmiði, svo sem í ljósi opinberrar stefnu í atvinnumálum. Í greinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr. 38/1954 segir m.a. í athugasemdum um 13. gr. að skiptar skoðanir séu um hvort lögbjóða skuli aldurshámark opinberra starfsmanna og þá við hvaða aldur skuli miðað. Eru þar tíunduð þau rök með aldurstakmörkuninni að 60–70 ára gamlir menn væru yfirleitt ekki lengur fullgildir starfsmenn, að sjaldnast viðurkenndu þeir það sjálfir og að veita þyrfti ungum mönnum færi á að komast til starfa. Aldurshámarkið var tekið óbreytt inn í lög um réttindi og skyldur starfsmanna, nr. 70/1996. Flutningsmenn benda á að lífsgæði og aðstæður hafa breyst mikið frá því að lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins voru sett. Auknar lífslíkur og bætt heilsa fólks hafi gert því kleift að starfa lengur en það gerði áður. Telja flutningsmenn rétt að opinber stefna í atvinnumálum endurspegli þá breytingu og gefi þeim sem vilja starfa lengur og hafa heilsu til þann möguleika. Þessu til stuðnings má benda á að í sumum tilfellum halda starfsmenn opinberra stofnana áfram störfum fyrir þær sem verktakar eftir starfslok við 70 ára aldur. Jafnframt kann að vera að hið opinbera tapi þekkingu til hins almenna vinnumarkaðar þar sem ekki er að finna sambærilegar aldurstakmarkanir. Tillögu þessari er hvorki ætlað að hvetja opinbera starfsmenn til að lengja starfsævi sína né þrýsta á um það og mikilvægt er að sjónarmið fulltrúa opinberra starfsmanna komi fram þegar reglum um þá er breytt. Flutningsmenn leggja því áherslu á að unnið verði að afnámi umræddra aldurstakmarkana í samvinnu við samtök opinberra starfsmanna og leggja áherslu á mikilvægi þess að útfærsla afnámsins verði vönduð og unnin í sátt.
Hæstv. forseti. Ég er í sjálfu sér í hjarta mínu sammála þessu máli. Ég skil reyndar ekki framkomu þess og ég skil ekki formið á því. Ef flutningsmenn hefðu vilja til þess að taka ákvæði úr starfsmannalögum sem takmarkar störf opinberra starfsmanna við 70 ára aldur væri réttara að leggja fram lagafrumvarp þess efnis. Þetta skil ég ekki í fyrsta lagi. Í öðru lagi fjallar frumvarp Miðflokksins, sem var vísað til ríkisstjórnar á haustþingi, um að ríkisstarfsmenn geti unnið til 73 ára ef þeir kjósa svo. Því var vísað til ríkisstjórnar gegn því loforði að fjármálaráðherra kæmi á haustþingi 2020 með frumvarp þess efnis, þ.e. að ríkisstarfsmenn geti, ef þeir svo kjósa og treysta sér til, unnið til 73 ára aldurs. Nú veit ég ekki hvort það er af vantrausti flutningsmanns við félaga sinn fjármálaráðherra að hún leggur þessa tillögu fram til að hnykkja á því frumvarpi sem þegar er í höndum hæstv. ráðherra, ég skil ekki alveg hvort það er. Þess vegna velti ég fyrir mér þessu formi og framkomu málsins. Ég ætla ekki að verða til þess að leggja stein í götu þess en ég segi aftur: Málið er þegar í farvegi, þingmál Miðflokksins er búið að fara sína leið, reyndar tvö þing í röð, í gegnum Alþingi. Í fyrra skiptið dagaði það uppi í nefnd en í seinna skiptið var því vísað til ríkisstjórnar. Ég er auðvitað í hjarta mínu algerlega sammála markmiðunum. Eins og kom fram í ágætri ræðu hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur er það þannig að í kolli þeirra sem eru sjötugir og hafa lengi unnið hjá ríkinu, t.d. í sérfræðistörfum, er ómetanlegur fjársjóður þekkingar sem er í raun verið að henda, gera lítið úr, með því að reka þetta fólk úr starfi sjötugt að aldri. Það er annað líka sem kom fram, sem er alveg hárrétt, í ræðu hv. þingmanns en það er að þeir sem hafa unnið hjá ríkinu langan dag og hætta sjötugir eru oft gerðir að verktökum hjá ríkinu. En það er annað sem fylgir því. Núverandi ríkisstjórn hefur ekki treyst sér til þess að taka af þær takmarkanir sem þetta fólk býr við um tekjur. Við Miðflokksmenn höfum lagt til líklega þrjú þing í röð að atvinnutekjur skerði ekki lífeyristekjur. Eins og þetta er í dag er ekki nóg með að þetta fólk verði verktakar hjá ríkinu, það má ekki vinna sér inn nema 100.000 kall án þess að það fari að skerða bætur þess. Þetta, herra forseti, er ekki hvetjandi, alls ekki. Og ef hugur flutningsmanna fylgdi virkilega máli þá hefðu þeir náttúrlega í fyrsta lagi stutt það frumvarp sem ég ræddi hér áðan sem Miðflokkurinn lagði til. Það voru tvær atrennur gerðar að því að það yrði að lögum, þessar tvær greinar, þ.e. að 73 árin yrðu lögfest og lögin tækju þegar gildi. Það var hins vegar í huga okkar varnarsigur að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar í því trausti að það kæmi fullbúið hér á haustþingi og þá væntanlega með breiðari skírskotun en frumvarpið sem við lögðum fram var með. Það er rétt líka að rifja það upp einu sinni enn að það eru þó nokkur ár síðan löggjafinn ákvað að lífeyristökualdur á Íslandi væri sveigjanlegur frá 65 ára upp í áttrætt. En gagnvart ríkisstarfsmönnum er hann ekkert sveigjanlegur. Sjötugt og málinu er lokið. Í raun er löngu tímabært að breyta þessu. En ég segi aftur, ég skil ekki tilurð málsins. Ég hefði talið eðlilegra að henda þessu í lagafrumvarp og taka takmörkunina af í einu vetfangi. En það er reyndar það sem við Miðflokksmenn lögðum til og er núna í höndum ríkisstjórnarinnar. Það er reyndar eitt sem kemur kannski ekki skýrt fram í þessu máli hér, þ.e. hvort flutningsmenn hugsi sér það að öll aldursmörk verði burtu tekin. Verði það gert þá kallar það á aðeins meiri umsýslu og/eða fleiri úrræði. Ef við gefum þetta alveg laust, segjum bara að menn geti unnið hjá ríkinu til níræðs ef þeim dettur í hug, hljóta menn að gera einhvern tímann á þeirri vegferð frá sjötugu upp í nírætt ráð fyrir því að einhvers konar hæfismat fari fram. Í dag, herra forseti, er það þannig að um sjötugt detta þau ökuréttindi sem menn hafa úr gildi og menn þurfa að endurnýja þau hraðar eftir sjötugt en áður var. Ef ég man rétt fyrst á fimm ára fresti og síðan ársfresti þegar lengra líður. Ef þetta er það sem vakir fyrir mönnum þá hljóta menn að þurfa að gera það. Það kemur ekki fram, ég hef ekki orðið var við það í þessari greinargerð. Menn hljóta að gera einhverjar ráðstafanir til þess að það verði eitthvað sem heitir hæfismat þegar fólk er komið á aldur, vel við aldur, til að vera vissir um að það ágæta fólk sé í færum til þess að starfa eins og það hefur gert áður. Þess vegna var t.d. frumvarp Miðflokksmanna miðað við 73 ár. Það var ekki alveg út í loftið því að samkvæmt rannsóknum er þátttaka í störfum eða atvinnuþátttaka mjög sterk fram að 73 ára aldri en þá tekur hún mjög skarpa dýfu. Það kann að vera, t.d. núna upp á síðkastið, að þetta sé að hluta til vegna þess sem ég sagði áðan, af því að ríkisstjórnin hefur heykst á því að breyta 100.000 kr. sem svokölluðu frítekjumarki sem ég vil leyfa mér að halda fram, herra forseti, að sé algjört bull. Ef tillaga okkar Miðflokksmanna hefði verið afgreidd, þ.e. að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur, þá tapar enginn á því, herra forseti, ekki nokkur maður, ekki ríkið heldur, vegna þess að af þessum tekjum myndi fólk að sjálfsögðu greiða skatt. Mér er ekki örgrannt um, þó að ég hafi svo sem ekkert alveg naglfast í hendi og þetta á náttúrlega ekki við um ríkið, að með því að mönnum sé gert að geta ekki haft meiri tekjur en 100.000 kr. án þess að verða fyrir skerðingum sé verið að neyða eldri borgara þessa lands út í skattsvik á efri árum. Sé sú hugdetta mín rétt, þetta er eiginlega meira en ágiskuð ályktun heldur er þetta eitthvað sem maður hefur heyrt og séð og orðið var við, þá er það meira en kaldhæðnislegt að neyða fólk út í skattsvik, fólk sem skilað hefur góðu starfi í þjóðfélaginu alla sína tíð og er á lokametrunum á vinnumarkaðnum, það er mjög ömurlegt. Ég hefði talið að eins ágætt og þetta mál er og meinlaust þá væri betra ef það hefði verið skarpara. Ég hefði talið betra, ef það á að gilda um 70 ár plús, án hámarks, að eitthvað meira hefði verið um það. En þess utan finnst mér náttúrlega kauðskt að Alþingi álykti að ráðherra semji lög. Það er Alþingis að semja lög, herra forseti. Það er starfið okkar hér, viðfangsefni okkar er að semja lög og við þurfum ekkert að skora á einhverja ráðherra að semja lög, við gerum það bara sjálf ef við ætlum að gera það. Þess vegna skil ég ekki þessa krókaleið. Að því sögðu er málið það meinlaust að það er engin ástæða til að standa í vegi fyrir því og ég geri ekki ráð fyrir að gera það. Ég vildi samt sem áður benda á þá augljósu ágalla sem eru á því áður en lengra er haldið.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Þrátt fyrir að honum finnist þetta ósköp tilgangslaust mál sem er hér á ferðinni er ég honum alls ekki sammála. Ég tel, og það er ástæðan fyrir því að ég lagði ekki fram lagafrumvarp, mjög mikilvægt að það sé samtal við samtök opinberra starfsmanna. Mér finnst það ekki vera fyrsta skref Alþingis að setja lög um að afnema þetta án þess að gefa þeim samtökum færi á að koma með hugmyndir að útfærslu, m.a. á því sem þingmaður ræðir um, um aldursbilið, þ.e. að það sé afnumið og ekki sett neitt aldurshámark. Ég tel að með því að leggja tillöguna fram fáum við umsagnir, væntanlega m.a. frá þessum aðilum, sem ráðherrarnir tveir geta svo í framhaldinu unnið með verði vilji til þess. Kannski verður ekki vilji til þess. Kannski verður mikill vilji til þess, ég veit það ekki. Það fólk sem ég hef rætt við er mjög jákvætt en það þýðir ekki að niðurstaðan verði endilega í samræmi við það. Mér finnst upphaflegi og eini tilgangur þessa máls vera sá að draga það fólk að borðinu sem þetta á við, en það sé ekki sú forræðishyggja að taka bara af því völdin og segja: Við ætlum að afnema þetta, alveg sama hvað ykkur finnst. Mér finnst mikilvægt að við virðum rétt samtaka, m.a. allra samtaka launþega, eins og þessara, samtaka opinberra starfsmanna. Ég held að það sé kostur og málinu til framgangs að gera það með þessum hætti, sem ráðherrar geta svo unnið með. Alþingi getur samið lög, ráðherrar semja líka lög og við ákveðum svo hvað við gerum við þau.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið, en ef hún hefði kynnt sér hvað varð um mál Miðflokksins á sínum tíma, tvö þing í röð, hefði hún komist að því að samtök launamanna á opinberum markaði sendu inn umsagnir um það mál og mættu á nefndarfundi til að ræða það mál, þannig að það var ekki eins og eitthvert samráðsleysi væri um málið. Ég ætla að bæta því við að nú í haust þegar þessu máli Miðflokksins var vísað til ríkisstjórnarinnar innifól sú vísun það að tíminn núna fram á vor yrði nýttur til samráðs við verkalýðshreyfinguna, þ.e. þann enda hennar sem á við opinbera starfsmenn. Sumarið yrði síðan notað í það að semja lagafrumvarp og það lagt fram hér í haust. Og eins og ég segi aftur: Nú er Alþingi með þessu að álykta að fela fjármála- og efnahagsráðherra, í samráði við félags- og barnamálaráðherra, að hefja viðræður sem þegar eru hafnar. Hafi eitthvað verið gert með það frumvarp sem var vísað til ríkisstjórnarinnar í haust eru þessar viðræður þegar hafnar, séu menn að standa sig. Það var einmitt innihaldið í þeirri vísun, eins og ég var að segja, að vorið yrði notað til þess að eiga samráð við launþegasamtök opinberra starfsmanna. Það var aldrei ætlunin á sínum tíma þegar frumvarpið var lagt fram að leggja það fram og meitla það í stein og enginn hefði um það að segja hvernig það færi fram. Þess vegna bárust umsagnir frá þessum ágætu samtökum um málið og hægt er að kynna sér þær því að þær eru á vef Alþingis hangandi á þeim málum, hvort sitt þingið, hvað þar kom fram. Það var enginn vilji með því frumvarpi að leggja eitthvað fyrir menn sem þeir gætu ekki haft skoðanir á, alls ekki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Málin eru gerólík. Hv. þingmaður segir að þetta sé ekki meitlað í stein og vísunin hafi innifalið í sér samráð við verkalýðsfélögin og aðra þá sem við átti og það má vel vera, ég veit það ekki. Þetta mál kemur fram á svipuðum tíma og mál hv. þingmanns. Ég vil vekja athygli á því að þótt verið sé að taka það fyrir svona seint þá kom það fram snemma í haust. Að mínu mati eru þetta ólík mál, annars vegar að afnema aldurshámarkið og hins vegar að binda það við 73 ára aldur. Það má vel vera að við fáum annars konar umsagnir um þetta mál, þetta eru auðvitað eingöngu opinberir starfsmenn. Ég ber alla vega þá von í brjósti að við fáum góðar umsagnir og ég vona það þá líka að hafin sé vinna í báðum ráðuneytunum. Vissulega var þessu vísað til fjármála- og efnahagsráðherra en ég vona svo sannarlega að við fáum þá bara enn dýpri umræðu um málið sem nýtist í þeirri vinnu til að ákveða hvort við ætlum að binda þetta við einhvern tiltekinn aldur eða hvort við viljum afnema það og þá hvort við viljum eingöngu gera það hjá opinberum starfsmönnum eða hvort við viljum leggja til að það verði með víðtækari hætti. Eins og hv. þingmaður benti á er lagavaldið í okkar höndum þegar við erum búin að fá einhverjar upplýsingar og niðurstöðu, hvort sem það verður ráðherra sem á endanum kemur með eitthvert mál eða hvað, sem ég myndi gjarnan vilja sjá að væri eitthvað sem samtök opinberra starfsmanna vilja.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara að metast við hv. þingmann um það hvort málið kom fram áður en bendi á þá augljósu staðreynd að frumvarp okkar Miðflokksmanna kom fram á tveimur þingum en var ekki afgreitt fyrr en núna fyrir jól. Ég segi aftur: Hugur okkar Miðflokksfólks stóð til þess í haust að treysta hæstv. fjármálaráðherra þegar frumvarpinu var til hans vísað, treysta honum til þess að koma fram með frumvarp sama efnis innan tilsetts tíma, eins og gert var ráð fyrir. Ég er náttúrlega ekki í stjórnarsamstarfi við hæstv. fjármálaráðherra en það er hv. þingmaður aftur á móti og ef hún hefur ástæðu til að efast um hans góða tilgang þá skil ég kannski framkomu þessa máls. En eins og ég segi, ég hef bara tröllatrú á hæstv. fjármálaráðherra og við Miðflokksfólkið og trúum því og treystum að hann muni á sínum tíma í haust koma fram með mál þannig að þar sé lagabreytingin, fyrirhugaða, fullbúin. Þessi 73 ára tala sem við settum fram var ekki útilokunaratriði af hálfu þeirra sem lögðu málið fram. Það var alveg opið að lengri frestur yrði á því að menn gætu unnið lengur, en þá bentum við á það augljósa, hæfishlutann o.s.frv., og töldum þetta ágætt fyrsta skref og töldum að hægt væri að leggja þetta fram og gera það að lögum fljótt. Það er fullt af fólki sem bíður þarna úti, vinnufúst, sem vill halda áfram, með hausinn stútfullan af þekkingu, sem við erum að reka á eftirlaun miklu fyrr en til hafði staðið. Ég verð að segja það líka að þessu ágæta máli hér hefði betur fylgt tillaga um að launatekjur rýri ekki lífeyristekjur. Þá hefði málið verið af allt öðrum kalíber og á allt öðrum stað.
Herra forseti. Ég leyfi mér að koma hingað upp örstutt, ég get ekki á mér setið. Þetta er áhugavert málefni, áhugaverð tillaga sem komin er fram, og í anda þeirrar umræðu sem á sér stað í samfélaginu og í samfélögum í hinum vestræna heimi. Það ber keim af víðsýni og framsýni, og er í anda þeirra tíma sem við lifum á, að draga úr mismunun, misræmi og ójafnræði á milli kynslóða. Við erum ekki að tala um kynjamisrétti núna heldur misrétti á milli kynslóða. Því fagna ég þessari tillögu og mér finnst hún góð að flestu leyti en hún gengur of skammt, hún er of íhaldssöm. Það var áhugavert að fylgjast með skoðanaskiptum hv. þingmanna Þorsteins Sæmundssonar og Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur áðan þar sem deilt var um keisarans skegg, og ekki alveg ljóst hvort hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson skildi hvað um væri að vera. Miðflokkurinn mun hafa lagt fram frumvarp þar sem gert var ráð fyrir þaki upp á 73 ár en hér er ekkert þak. Opinberir starfsmenn hafa heimild til þess, samkvæmt tillögunni, ef þetta verður að lögum, þ.e. lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, að starfa óhindrað eftir að þeir ná sjötugsaldri. Þannig er það ekki í dag. Þeim ber að ljúka störfum sem launþegar þann dag sem þeir verða sjötugir nánast að kalla en geta unnið áfram sem verktakar eins og bent er á í þessari tillögu. Þessi tillaga þingmanna margra flokka, sex stjórnmálaflokka, fulltrúa úr þessum sex þingflokkum, er ágæt. Hún kallast dálítið á við aðra tillögu sem lögð hefur verið fram en ekki hefur enn verið mælt fyrir, þ.e. tillögu um brottfall aldurstengdra starfslokareglna sem sá sem hér stendur, ásamt hv. þingmönnum Ásmundi Friðrikssyni og Ólafi Þór Gunnarssyni og fleirum, fulltrúum allra flokka, stendur að. Þar er lyft fram, sem hluta af þremur tillögum, málefnum aldraðra. Í þessari tillögu er lagt til að fela félags- og barnamálaráðherra, í samráði við helstu hagsmunaaðila, að undirbúa og leggja fram frumvarp sem felli brott ákvæði sem takmarka heimildir eldra fólks til að sinna tilteknum störfum þegar ákveðnum lífaldri er náð. Þetta er bara slétt og fellt. Ég tel að við séum að færast nær því og bæði frumvarp Miðflokksins og þingsályktunartillagan sem við fjöllum um hér í dag sýnir að við erum að færast nær því að afnema þessi mörk á vinnumarkaði, en það sé færni, geta og vilji viðkomandi sem fái að ráða. Eins og hv. flutningsmaður nefndi er ekki með þessari tillögu verið að þrýsta fólki til að halda áfram störfum eða þvinga einn eða neinn í ákveðna átt. Menn eiga sinn rétt en hafa þann möguleika eða rétt að fá að starfa áfram. Evrópudómstóllinn hefur komist að þeirri niðurstöðu og fyrir tíu árum að skyldubundinn starfslokaaldur sé bein mismunun á grundvelli aldurs og raunar erum við að vísa í þetta ákvæði í lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði sem við samþykktum hér árið 2018. Í þeim lögum er skýrt kveðið á um bann við allri mismunun á vinnumarkaði, hvort heldur beinni eða óbeinni, á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna, trúar, lífsskoðunar, fötlunar, skertrar starfsgetu, aldurs, kynhneigðar eða kynvitundar. Þannig að það er nú fótur fyrir þessu í íslenskri löggjöf sem við þurfum kannski að skerpa á. Það er hverjum og einum mjög mikils virði, og það þekkjum við sjálf, að geta valið leiðina, haft val um það hvort við viljum starfa áfram, hvar við viljum starfa, hvenær við viljum ljúka starfi. Þetta getur bara skipt sköpum um það hvort við komist vel af félagslega, hvort við einangrumst, hvort við förum að búa við fátækt. Það eru ákveðnar starfsgreinar sem hafa það lögfest að fólk skuli ljúka störfum fyrir ákveðinn tíma. Tökum flugmenn sem dæmi, þar er miðað við 65 ár. Það eru ákveðnar starfsgreinar þar sem kröfur eru gerðar um sérstakt atgervi, að fólk hafi sérstaklega góða sjón, sérstaklega góða heyrn og hafi líkamlega burði til að sinna starfinu. Það eru þá málefnalegar og efnislegar ástæður sem hægt er að vísa til. En við þekkjum það sem erum eldri en tvævetur að fólk sem er fullorðið, og það kom fram í máli hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar, og hefur kannski starfað áratugum saman er banki reynslu og þekkingar og þessu er allt of oft kastað á glæ. Það er rétt að undirstrika það að þó að þessum viðhorfum sé að vaxa fiskur um hrygg njóta launþegar áfram réttinda sinna og lífeyrisréttinda þar með og geta valið. Það er það dýrmæta að fólk eigi þennan valkost. Ég vil leyfa mér að taka undir með hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni að því leyti til, þó að ég gefi ekki par fyrir frumvarpið þeirra um 73 ára hámarkið, að það eru miklir veikleikar í lífeyrissjóðakerfinu okkar sem við þurfum að takast á við. Stjórnvöld segja að það kosti mikla peninga. Ég er því ósammála. Það kostar ekki mikla peninga. Þetta er spurning um siðferði og spurning um ákvörðun.