Borist hefur bréf frá 6. þm. Reykv. s., Kolbeini Óttarssyni Proppé, um að hann verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Einnig hafa borist bréf frá formanni þingflokks Samfylkingarinnar um að Albertína Friðbjörg Elíasdóttir geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni og frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Guðlaugur Þór Þórðarson verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Í dag, mánudaginn 25. nóvember, taka því sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þau 1. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í kjördæminu, Orri Páll Jóhannsson, 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Norðausturkjördæmi, María Hjálmarsdóttir, og 2. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykv. n., Herdís Anna Þorvaldsdóttir, en 1. varamaður á lista hefur boðað forföll. Orri Páll Jóhannsson og María Hjálmarsdóttir hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.
Kjörbréf Herdísar Önnu Þorvaldsdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt, en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.
Herdís Anna Þorvaldsdóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Með bréfum, dagsettum 22. nóvember 2019, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um eftirfarandi skýrslur Ríkisendurskoðunar: Stafræn opinber þjónusta – stofnun veitingastaða og Ríkisútvarpið ohf.
Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra vegna fyrirspurna á þskj. 161, um Ferðamálastofu og nýsköpun í ferðaþjónustu; og á þskj. 132, um stuðning við nýsköpun, báðar frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur. Frá dómsmálaráðherra vegna fyrirspurna á þskj. 317, um gæsluvarðhald og einangrunarvist fanga, frá Álfheiði Eymarsdóttur; og á þskj. 196, um ástæður hlerana frá ársbyrjun 2014, frá Helga Hrafni Gunnarssyni. Loks frá utanríkisráðherra vegna fyrirspurna á þskj. 124, um athugasemdir ráðuneytis við lögfræðilegar álitsgerðir; og á þskj. 113, um skuldbindingu íslenska ríkisins um að réttilega innleiddar EES-gerðir hafi forgangsáhrif í íslenskum rétti, báðar frá Ólafi Ísleifssyni.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og barnamálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Forseti. Síðastliðinn laugardag stóðu rúmlega 4.000 manns á Austurvelli og lögðu fram skýrar kröfur sem mér finnst nauðsynlegt að endurtaka hér á þingi. Í fyrsta lagi var lögð fram sú krafa að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra segði tafarlaust af sér embætti. Í öðru lagi krafðist fundurinn þess að Alþingi lögfesti nýja og endurskoðaða stjórnarskrá sem landsmenn sömdu sér og samþykktu í þjóðaratkvæðagreiðslu 2012, að sjálfsögðu með því auðlindaákvæði sem kjósendur samþykktu. Í þriðja lagi krafðist fundurinn þess að arður af nýtingu sameiginlegra auðlinda landsmanna renni í sjóði almennings til uppbyggingar samfélagsins og til að tryggja mannsæmandi lífskjör allra. Forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra hver viðbrögð hans eru við fundinum og kröfunum sem þar voru settar fram.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Við höfum rætt þetta áður hér í þingsal, ef ég man rétt fyrir viku. Viðbrögð mín við fundinum eru engin sérstök að öðru leyti en því að ég hyggst einfaldlega vinna mína vinnu með sama hætti og ég hef gert, sinna mínu pólitíska starfi sem og embættisskyldum í ráðuneytinu með nákvæmlega sama hætti og af bestu samvisku, gæta að hæfi, hvort heldur er um að ræða sérstök mál eða annað því um líkt, og leggja mig einfaldlega fram um að sinna þeim verkum sem mér hefur verið treyst og trúað fyrir. Það eru viðbrögð mín við þessum fundi.
Forseti. Við áttum reyndar ekki samtal um nákvæmlega þetta í síðustu viku þar sem þessi fundur var bara núna á laugardaginn, um helgina. Þarna komu saman rúmlega 4.000 manns og lýstu yfir vantrausti á ráðherra og mig langar til að spyrja ráðherra hvort afstaða hans hafi breyst frá því að hann sagði við mig í óundirbúnum fyrirspurnatíma í síðustu viku: Ég finn að mér er treyst. Þá spyr ég: Hefur afstaða hans breyst? Finnur hann enn þá að honum sé treyst? Ef ekki, hversu margir þurfa að lýsa yfir vantrausti á ráðherra til þess að afstaða hans breytist? Hæstv. ráðherra getur námundað upp í 1.000. Það væri gagnlegt að vita hversu mörgum undirskriftum þarf að safna til að ráðherra axli ábyrgð og segi af sér.
Virðulegi forseti. Ég finn bæði fyrir trausti og vantrausti eins og við stjórnmálamenn gerum iðulega í okkar störfum. Þau eru umdeild og við því er ekkert að segja. Við leggjum verk okkar í dóm kjósenda, oftast nær á fjögurra ára fresti. Ég treysti mér fyllilega til að standa undir því trausti sem mér hefur verið sýnt til að gegna störfum fyrir Norðausturkjördæmi en um leið taka þátt í störfum Alþingis fyrir alla landsmenn. Ég ætla rétt að vona að störf stjórnmálamanna á Íslandi verði aldrei á þann veg að þeir verði ekki umdeildir. En ég skal verða fyrstur manna til að viðurkenna að ég hef engan mælikvarða á það sérstaklega, sem hv. þingmaður virðist hafa hér, hvenær komið er að einhverjum mörkum hvað varðar fjölda einstaklinga sem hafa ekki traust á störfum þingmanns. Ég er ekki þeirrar gerðar [[Gripið fram í.]]að hafa slíka talningu á reiðum höndum og þætti vænt um [[Forseti hringir.]]ef hv. þingmaður gæti upplýst mig um þá undratölu sem hún virðist hafa undir höndum.
… spyrja þig.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að tala um hug ríkisstjórnarinnar, í þetta skipti við hæstv. fjármálaráðherra. Ég er með smáinngang. Hæstv. forsætisráðherra hefur sagt opinberlega að ásakanir á hendur Samherja, um meintar mútugreiðslur og peningaþvætti, séu mikið áhyggjuefni fyrir íslenskt atvinnulíf og til skammar ef rétt reynist. Ríkisstjórnin hefur lýst yfir alvarleika málsins sem verði að rannsaka ofan í kjölinn. Hvað þýðir það að rannsaka ofan í kjölinn? Maður veltir óneitanlega fyrir sér trúverðugleika stjórnvalda í málinu, t.d. af hverju lykilstjórnendur Samherja hafi ekki sætt gæsluvarðhaldi til að tryggja rannsóknarhagsmuni. Af hverju var ekki strax brugðist við með þeim hætti að haldleggja tölvur og gögn svo að þeim rannsóknarhagsmunum yrði ekki spillt? Hvaða skilaboð senda íslensk stjórnvöld út í alþjóðasamfélagið með slíkum vinnubrögðum? Telur ráðherra aðgerðirnar eða öllu heldur aðgerðaleysið sannfærandi með tilliti til þess hvernig Namibía er að taka á málunum? Við vitum að sjávarútvegsráðherra hefur mjög sterk tengsl við Samherja. Af hverju er það virkilega ekki í stöðunni að tala um hvort hann eigi að stíga til hliðar, a.m.k. á meðan rannsókn málsins fer fram? En það kom svo sem ekki á óvart. Það sem mig langar til að tala um við hæstv. fjármálaráðherra er að nú hefur héraðssaksóknari óskað eftir viðbótarfjármagni til þess að geta staðið betur að rannsókninni. Mig langar til þess að vita hversu háar þær fjárhæðir eru. Hæstv. fjármálaráðherra hefur tjáð það, í fréttum í gærkvöldi, að ekki stæði á því þeim megin séð að þeir fjármunir myndu skila sér til rannsóknarinnar. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hversu há er þessi upphæð? Stendur það algjörlega að héraðssaksóknari hafi gjörsamlega frjálsar hendur, a.m.k. peningalega séð, til að gera það sem hann telur rétt og nauðsynlegt að gera til þess að við getum rannsakað þetta mál af þeim myndugleik sem ég tel að við þurfum að gera?
Virðulegi forseti. Ég get ekki tekið undir þessa harkalegu gagnrýni hv. þingmanns á eftirlitsstofnanir sem birtist í því að hún harmar að ekki hafi nú þegar verið farið í húsleitir og haldlagningu gagna. Eða er hv. þingmaður kannski með hugmyndir um það að ráðherrann eigi að taka slíkar ákvarðanir, að það sé góð hugmynd að hér á vettvangi stjórnmálanna, jafnvel í þinginu, séu teknar ákvarðanir um það að fara í húsleitir, að leggja hald á gögn og aðrar slíkar rannsóknaraðferðir? Ég hélt að við værum löngu komin út úr öllum slíkum hugmyndaheimi og værum sammála um að við hefðum traustar stofnanir sem tækju ákvarðanir byggðar á lögum um slíkar aðgerðir. Ég treysti þeim stofnunum til þess að gera það og hef enga ástæðu til að ætla að þar sé neitt annað en hrein fagmennska sem ráði niðurstöðunni. Spurt er hvort einstaka eftirlitsstofnanir séu nægilega fjármagnaðar. Ég verð að byrja á því að segja að ég held að það sé afskaplega óheppilegt að við blöndum saman einstökum rannsóknarverkefnum og fjárveitingum, að við hér á hinu pólitíska sviði segjum af eða á um hvort fjármagna eigi tiltekna rannsókn eða ekki, af eða á með þessa rannsóknina - nei við þessari, já við hinni. Hvers konar þvælu værum við þá komin út í? Við höfum svarað almennri beiðni frá skattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra um fjárveitingu vegna aukins álags almennt. Við sögðumst eiga varasjóði til að bregðast við því, almennan varasjóð, eftir atvikum sérstaka varasjóði. Varðandi beiðni héraðssaksóknara um aukna fjárveitingu vegna álags fer hún í farveg. Við teljum að ef um er að ræða ófyrirséð aukið álag sem ekki er hægt að bregðast við með öðrum hætti sé hægt að fara í varasjóði [[Forseti hringir.]]sem eru til staðar. En ég hef engar áhyggjur af því að það embætti verði ekki fullfjármagnað til að sinna almennt þeim verkefnum sem því er falið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svarið. Um það sem fer fram í mínum hugarheimi og hvort ég vilji að hann sjálfur eða við hér förum að sjá um rannsókn málsins, þá held ég að hæstv. ráðherra hafi hreinlega ekki skilið það sem ég var að reyna að segja í inngangi mínum. Ég var meira að benda á það hvernig væri staðið að rannsókninni og hvað mér hefði þótt eðlilegra og hvort það hefði ekki verið eðlilegra að reyna að koma í veg fyrir að rannsóknarhagsmunum væri spillt með því að ganga ekki eins harkalega fram eins og mér þykir þetta mál kalla á, eins og það er vaxið og eðli málsins samkvæmt, og er eins eðlilegt að gera og hugsast getur. Varðandi það sem lýtur að þessum fjárveitingum var ég líka að spyrja ráðherra um upphæðina, en hann kom fram með það sjálfur í gær að ekki stæði á því að koma með aukna fjárveitingu inn í t.d. þessi verkefni sem væru þyngjandi og aukin. Ég segi ekki annað en að miðað við alvarleika málsins held ég að það ætti að vera hafið yfir [[Forseti hringir.]]allan vafa hvernig við ættum að stíga niður ef við eigum ekki að líta út eins og, ég ætla ekki að segja hvað, í alþjóðasamfélaginu.
Virðulegur forseti. Ég sit fyrir svörum sem fjármálaráðherra og ég fæ spurningu um það hvers vegna ekki hafi verið lagt hald á gögn og/eða eftir atvikum farið í húsleitir. Ef hv. þingmaður er að spyrja mig að þessu er ég búinn að svara því nú þegar. Ef hv. þingmaður hefur áhyggjur af því að þetta skuli ekki hafa verið gert lít ég á það sem mikla gagnrýni á þær stofnanir sem þarna eiga í hlut. Ég veit ekki hvaða innstæða er fyrir því, ég held að hún sé engin, enda liggur fyrir að viðkomandi stofnanir eru þegar komnar af stað, hafa átt í samtali við þá sem eru nefndir í tengslum við Samherjamálið og þar að auki er komið fram að mörg þúsund, reyndar 30.000, skjöl eru aðgengileg fyrir þessar stofnanir á netinu og eru grundvöllur allrar umræðunnar um þau. Þetta er það besta sem ég get gert þegar hv. þingmaður spyr mig: Hvers vegna er ekki búið að fara í húsleitir? [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Við erum nokkur sem höfum komið upp í þetta ræðupúlt undanfarið og haft áhyggjur af löngum biðlistum í heilbrigðiskerfinu eins og t.d. biðlistum eftir liðskiptaaðgerðum. Við höfum gagnrýnt mjög að ekki skuli vera gerðir samningar við fyrirtæki innan lands sem geta leyst slíkar aðgerðir af hólmi í stað þess að senda fólk úr landi fyrir 2–2,5-falt það sem kostar að gera slíka aðgerð hér. Það gladdi mig því mjög að sjá í viðtali í Morgunblaðinu við hæstv. fjármálaráðherra 20. nóvember sl. að við sem höfum gagnrýnt þetta mjög eigum sálufélaga í hæstv. fjármálaráðherra. Hann er svo spurður um t.d. þessar aðgerðir og biðlista og hæstv. fjármálaráðherra segir, með leyfi forseta: „Ég hef verið mjög gagnrýninn á þessa stöðu. Skýringar sem hafa komið frá heilbrigðisyfirvöldum eru þær að rót vandans sé að Landspítalinn ætti að geta framkvæmt aðgerðirnar, óþarfi sé að semja við þriðja aðila um framkvæmdina en að fráflæðisvandi komi í veg fyrir að hægt sé að stytta biðlistana. Gott og vel, þetta getur verið skýring til skamms tíma. En þetta er ekki skýring sem heldur ár eftir ár. Við erum einfaldlega ekki að fara vel með þá takmörkuðu fjármuni sem við höfum úr að spila.“ Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra vegna þess að þetta er í kafla í viðtalinu sem heitir Heilbrigðisráðherra hefur sitt fram: Ætlar hæstv. fjármálaráðherra að beygja sig fyrir öfgavinstrinu í ríkisstjórninni sem vill ekki semja við þá sem geta gert svona aðgerðir? Eða hyggst ráðherra, af því að væntanlega verður 3. umr. fjárlaga á morgun, leggja fram tillögu um fjárheimildir til að hægt sé að gera slíka samninga til að taka mesta kúfinn [[Forseti hringir.]]af þeim biðlistum sem hér eru og lina þannig þjáningar þeirra sem bíða eftir þessum aðgerðum?
Virðulegi forseti. Ég mun ekki gera slíka tillögu hér í fjárlagagerðinni enda held ég að það verkefni sem við stöndum frammi fyrir sé af allt öðrum toga. Ég get upplýst hv. þingmann um að við heilbrigðisráðherra höfum átt samtal um þessi mál oftar en einu sinni og ég finn ekki annað en að við séum í öllum grundvallaratriðum sammála um að okkur beri að nýta fjármunina sem allra best. Ég ætla hins vegar að segja það sem mína skoðun að ég held að héðan frá Alþingi hafi komið allt of lítið aðhald með kerfinu og svo held ég líka að við höfum í allt of mörg ár vanrækt að byggja upp skrifstofur í heilbrigðisráðuneytinu sem geta veitt þessu risastóra heilbrigðiskerfi okkar almennilegt aðhald. Við þessu höfum við í ríkisstjórninni þegar brugðist með því að setja aukna fjármuni inn á aðalskrifstofu heilbrigðisráðuneytisins, svo að dæmi sé tekið, sem verður vonandi betur í stakk búið til að greina vandann sem er að finna í kerfinu. Eitt sem við sjáum t.d., þegar við erum að ræða þetta milli ráðuneyta, er að mjög erfitt er að fá upplýsingar um biðlistana út úr heilbrigðiskerfinu. Þar er ekki við heilbrigðisráðuneytið sjálft að sakast eða stefnumörkun ríkisstjórnarinnar heldur hefur því ekki verið forgangsraðað með réttum hætti á stærstu heilbrigðisstofnununum og eftir atvikum hjá Sjúkratryggingum. Ég skal ekki úttala mig um það. Hér er ég kominn kannski full djúpt inn í málaflokk sem er ekki á mínu sérsviði, en a.m.k. er alveg ljóst að það eru ekki auðfengnar upplýsingar um það nákvæmlega hver staðan er og við heilbrigðisráðherra erum sammála um að það er óásættanlegt.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Ég vil í mikilli góðsemd benda honum á að á heimasíðu landlæknisembættisins eru að staðaldri upplýsingar um fjölda þeirra sem eru á biðlista eftir hinum ýmsu aðgerðum og ráðlegg honum að líta eftir því hvort hann geti ekki séð þar hvernig þessi mál standa. Ég tek hins vegar undir með hæstv. ráðherra að aðhald og meðferð fjármuna í þessu kerfi er ekki til fyrirmyndar. Þar þarf að taka verulega til hendinni og það hefur komið í ljós. Ég hef kallað eftir því að við tökum til alvöruumræðu t.d. McKinsey-skýrsluna sem var gerð á sínum tíma. Mér þykir miður að hæstv. ráðherra vilji ekki leggja fram tillögu um fjármagn í þessar nauðsynlegu aðgerðir. Ég vil hins vegar gleðja hann með því að Miðflokkurinn hyggst taka af honum ómakið og leggja fram tillögu við 3. umr. fjárlaga, að sjálfsögðu fullfjármagnaða eins og aðrar tillögur sem við leggjum fram, um að fjármunum verði varið í [[Forseti hringir.]]að gera samninga við einkaaðila um að taka þennan kúf af. Ég vil bara spyrja ráðherra: Er ekki alveg öruggt að hann muni styðja þá góðu tillögu okkar?
Virðulegur forseti. Mér finnst ákveðin mótsögn í því fólgin að kvarta undan því að við séum að borga fyrir ferðir á sjúkrahús í útlöndum og segja síðan að við ætlum að bæta við fjárheimildum til að gera hið sama á Íslandi. Er þá ekki nær að hætta að borga fyrir ferðirnar til útlanda og nota þann sama pening í að gera aðgerðina á Íslandi? [[Gripið fram í.]]Þá þarf enga viðbótarfjárheimild. Annars er þessi fjárlagatillaga Miðflokksins dálítið í anda annarra tillagna sem hafa komið hér fram undir yfirskriftinni: Báknið burt. Heildartillögur Miðflokksins í tengslum við fjárlagagerðina voru upp á rétt u.þ.b. 2 milljarða í 1.000 milljarða fjárlögum, þar sem 10 milljarðar telja 1%. [[Gripið fram í.]]Það er þá um 0,2% sem Miðflokkurinn er að hreyfa við fjárlögum til að losna við báknið.
Herra forseti. Samherjamálið verður ein af umfangsmestu rannsóknum sem íslensk yfirvöld hafa stundað. Þetta er flókið mál sem nær til nokkurra landa, mál sem heimspressan og alþjóðlegar stofnanir munu fylgjast grannt með. Um leið og fréttir bárust af málinu lagði Samfylkingin til að fjármunir til héraðssaksóknara og skattrannsóknarstjóra yrðu auknir. En hvað gerðist í þessum sal? Þingmenn stjórnarliðsins felldu tillöguna þrátt fyrir augljósa þörf þessara embætta fyrir aukna fjármuni. Fyrir helgi voru síðan kynntar á fundi fjárlaganefndar breytingartillögur fjármálaráðherra og þar var engin tillaga um viðbótarfjármuni til héraðssaksóknara og skattrannsóknarstjóra vegna Samherjamálsins, ekki króna til viðbótar. Meiri hluti fjárlaganefndar ákvað síðan það sama núna í morgun, ekki króna þar. Þetta er ótrúlegt í ljósi þess að embættin ráða vart við núverandi málabunka, eins og Panama-skjölin, og hvað þá þegar flókið milliríkjamál eins og Samherjamálið bætist við. Í raun áttu þessi tvö embætti að fá raunlækkun á milli ára í fjárlagafrumvarpinu og frekari lækkun er næstu árin samkvæmt áætlun. Hins vegar berast nú fréttir af því að fjármálaráðherra ætli sér að tryggja þá fjármuni. En hvernig verður það gert? Það er ekki í fjárlögum. Er virkilega betra að bara formaður Sjálfstæðisflokksins, einn manna, ákveði hvort og hvernig fjármögnun rannsóknar á Samherjaskjölunum verði háttað? Hvað er hvað í þeim málum, herra forseti? Ég minni ráðherrann á að fjárveitingavaldið liggur hjá þinginu en ekki uppi í ráðuneyti og að fjárlögin eru ekki prívatvasi ráðherrans. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég hef farið yfir þetta oftar en einu sinni. Það liggur nákvæmlega ekki neitt fyrir um að þessi embætti séu ekki nægilega fjármögnuð til að sinna þeim verkefnum sem þeim eru falin, þar með talið þessu tiltekna máli, jafn óviðeigandi og mér finnst - ég segi það bara hreint út - að við séum að ræða um það á Alþingi af eða á að fjármagna einstök rannsóknartilefni. Hjá þeim stofnunum sem heyra undir fjármálaráðuneytið kom fram beiðni um að bæta við mannskap. Við því hefur verið orðið. Við getum gert það m.a. með vannýttum eða ónýttum varasjóðum. Við erum með varasjóði á málaflokkum og síðan höfum við þess utan almennan varasjóð sem er ætlað að grípa ófyrirséðan útgjaldaauka sem ekki er hægt að bregðast við með öðrum hætti. Nákvæmlega það sama gildir um beiðni frá héraðssaksóknara, beiðni sem dagsett er 21. nóvember, nokkrum dögum fyrir 3. umr. fjárlaga. Auðvitað verður hún að fara í sinn farveg og til skoðunar í kerfinu milli dómsmálaráðuneytis og fjármálaráðuneytis og hún fer í þann farveg með þeim skilaboðum að tekið verði jákvætt í það leiði skoðun það í ljós að þörf sé á viðbótarmannskap, eftir atvikum fjármögnun annarra verkefna hjá embættinu, höfum við sem sagt sjóði til að tryggja slíka fjármögnun sem eru eyrnamerktir þessum málefnasviðum. Allar fullyrðingar um að þessi embætti séu í einhverju fjársvelti eru órökstuddar.
Herra forseti. Ég veit ekki betur en að ráðherra hafi einmitt sagt að þessar stofnanir þyrftu á peningum að halda. Þær hafa líka sent inn sérstaka beiðni um það. Ég vek athygli á því að ráðherrann vísar hér í notkun á varasjóðum en samkvæmt lögum má bara nota varasjóði þegar ekki er unnt að bregðast við með öðrum hætti. Við erum ekki enn búin að loka fjárlögunum. Mér finnst ráðherra fara gróflega fram hjá þinginu, ég vek athygli á því og spyr: Finnst fólki fullkomlega eðlilegt að formaður Sjálfstæðisflokksins ákveði bara einn hvað, hvort og hverjir fái fjármuni til að rannsaka Samherjamálið? Það gerist þegar varasjóðir eru nýttir en ekki fjárlög. Það er ótrúlegt að ætla að afgreiða fjárlög á morgun án þess að gera ráð fyrir krónu til viðbótar vegna Samherjamálsins. Er það tilviljun? Af hverju vilja stjórnarflokkarnir ekki tryggja þessa fjármuni í fjárlögum næsta árs? Nú áttu skattrannsóknarstjóri og héraðssaksóknari ekki einungis að fá lækkun á næsta ári samkvæmt fjárlögum heldur líka 2021 og 2022. Ég vil því einnig spyrja: [[Forseti hringir.]]Verður fallið frá slíkri lækkun eða getum við tryggt að þessir aðilar fái fullnægjandi fjármagn í rannsókn sem getur tekið mörg ár, herra forseti?
Virðulegi forseti. Mér er skapi næst að spyrja: Eru það einhverjir fleiri sem hv. þingmaður ætlar að leggja til að verði rannsakaðir? Ætlar hv. þingmaður að koma með einhvern lista yfir þá sem hann leggur til að embættið fái fjármagn til þess að rannsaka sérstaklega? Hverjir eru þá á þeim lista? Það liggur nákvæmlega ekkert fyrir annað en að embættin munu fá fjárheimildir til að sinna verkefnum sínum eins og eftir er kallað. En hv. þingmanni finnst eðlilegt að tiltaka ákveðna rannsókn og að Alþingi segi: Gjörið svo vel, takið við þessu og farið nú og rannsakið þennan aðila þarna. Ég er þeirrar skoðunar að embættin eigi að vera sjálfstæð og taka sjálfstæðar ákvarðanir um upphaf og endi rannsókna, um ákærumeðferð o.s.frv. Hv. þingmenn eru nefnilega komnir út á mjög hálan ís í þingsal þegar þeir kalla eftir því að einstaka aðilar séu teknir til rannsóknar eins og annar hv. þingmaður gerði fyrr í dag, kallaði eftir húsleitum og haldlagningu gagna.
Herra forseti. Samherjamálið hefur sett á dagskrá, ofan í áratugalangar deilur um það, hver fari með forræði yfir nýtingarrétti á sameiginlegri sjávarauðlind landsmanna, þjóðin eða útgerðin, og hvernig þjóðinni skuli tryggð sanngjörn hlutdeild í mikilli arðsemi þessarar greinar. Arðsemin skýrist auðvitað af því að greinin nýtir þá sameiginlegu auðlind okkar gegn mjög vægu veiðigjaldi, gjaldi sem áætlað er upp á 5 milljarða kr. á næsta ári og til samanburðar má nefna að Samherji greiddi tvöfalt hærra verð á hvert tonn fyrir veiðiheimildir sínar í Namibíu. Fjöldi tilrauna hefur verið gerður til að ná sátt í þessu máli. Fyrst ber auðvitað að nefna tillögu auðlindanefndar Jóhannesar Nordals frá árinu 2000 sem fól í sér að veiðiheimildum skyldi úthlutað gegn gjaldi til afmarkaðs tíma. Þeirri niðurstöðu var raunar fagnað af þáverandi formanni Sjálfstæðisflokksins en komst aldrei til framkvæmda. Þá má minnast á svonefnda sáttanefnd sem starfaði í tíð vinstri stjórnarinnar og að sama skapi tillögur um tímabundnar veiðiheimildir sem samráðsvettvangur stjórnvalda um aukna hagsæld lagði fram. Síðast en ekki síst reyndi þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og núverandi formaður Framsóknarflokksins í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks að leggja til breytingar í þá veru en því var hafnað af samstarfsflokki ráðherra og málið komst aldrei til þinglegrar meðhöndlunar. Það er því ljóst að Framsóknarflokkurinn styður hugmyndir Viðreisnar og fleiri flokka um tímabundna úthlutun veiðiheimilda en Sjálfstæðisflokkurinn virðist standa uppi sem helsti andstæðingur þeirra. Í ljósi þeirrar staðreyndar að Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur hafa setið í ríkisstjórn, ýmist annar eða báðir, í 32 af þeim 36 árum sem kvótakerfið hefur verið við lýði, hljótum við getað dregið þá ályktun að ábyrgðin þarna liggi helst hjá Sjálfstæðisflokknum því að Framsóknarflokkurinn er klár. Því vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra og formann Sjálfstæðisflokksins: Hverra hagsmuna er flokkurinn að gæta í þessari andstöðu sinni við tímabundnar veiðiheimildir; hagsmuna þjóðarinnar eða hagsmuna sífellt fámennari eigendahóps íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja?
Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður veit mætavel þá þurfti hvorki aðkomu formanns Framsóknarflokksins né flokksins yfir höfuð til þess að setja í stjórnarsáttmála Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar að fiskveiðistjórnarfyrirkomulag með tímabundnum samningum yrði tekið til skoðunar. Þeirri vinnu var ekki lokið. Það að menn hafi athugasemdir við ákveðna útfærslu af því þýðir ekki að menn séu kategórískt á móti sérhverri breytingu á því fyrirkomulagi sem við erum með í dag. Það er bara skrum að halda því fram, ekkert annað. Ég hef hins vegar alltaf spurt mig, þegar á góma ber hugmyndir Viðreisnar um uppboð á aflaheimildum, hvernig flokkurinn hyggst tryggja hið dreifða eignarhald. Eftir því sem menn gera kröfu um hærra veiðigjald er ljóst að það verða einungis hinir fáu stóru sem munu geta risið undir gjaldinu og eftir því sem menn ætla að auka frelsið með viðskipti með aflaheimildirnar, t.d. með því að bjóða þær allar upp á hverjum tíma, verður hreyfanleiki þeirra mögulega meiri og líkurnar á því að þær safnist á færri hendur aukast verulega. Daði Már Kristófersson prófessor orðaði það þannig á sínum tíma að besta leiðin til að stórauka framleiðni í sjávarútvegi, auka hagræði, væri að hækka veiðigjaldið. Það tryggir að heimildirnar fara á færri hendur en það er einmitt hluti gagnrýninnar þessa dagana að veiðiheimildirnar séu á of fárra höndum. Þá koma menn eins og hv. þingmaður hér upp í ræðustól og segja: Allar heimildir á markað, við skulum taka upp tímabundnar heimildir, fyrnum heimildirnar allar og tryggjum frjáls viðskipti með allan kvóta. Það mun auðvitað á endanum ekki leiða til annars en að það verða enn færri og stærri aðilar en við sjáum í dag vegna þess að allir sjá í hendi sér að það eru bara þeir allra stærstu sem munu geta risið undir stórhækkuðu veiðigjaldi sem þessir aðilar boða.
Herra forseti. Ég saknaði þess að hæstv. fjármálaráðherra svaraði fyrri fyrirspurn. Ef við horfum einmitt til þess sem ráðherra kom inn á er auðvitað staðreynd að arðsemi sjávarútvegs hefur verið mjög mikil á undanförnum árum. Greinin hefur byggt upp tæplega 500 milljarða eigið fé á um áratug á sama tíma og Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur hafa verið helst uppteknir við það að lækka veiðigjöld. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í útvarpsþættinum Sprengisandi um helgina að það truflaði hann ekki persónulega þótt einhverjir hefðu hagnast á þessari vegferð. Það er auðvitað alveg rétt, það er ekki út af fyrir sig athugavert við að fólk efnist á útsjónarsemi í rekstri, en því verður vart haldið fram að þjóðin hafi á sama tíma notið sanngjarnrar hlutdeildar í arðsemi greinarinnar. Hvað er það sem hæstv. ráðherra, sem á tyllidögum kallar sig hægri mann, óttast svo við að veiðiheimildir séu boðnar út til 23 ára í senn eins og tillaga formanns Framsóknarflokksins á sínum tíma hljóðaði upp á? Er það kannski svo að útgerðin sé reiðubúin að greiða meira fyrir afnotaréttinn líkt og dæmin sýna, m.a. frá Namibíu? [[Forseti hringir.]]Er það kannski einmitt að það komi í ljós að Sjálfstæðisflokkurinn hafi með áralangri andstöðu sinni við [[Forseti hringir.]]breytingar á fiskveiðistjórn snuðað þjóðina um sinn hlut?
Virðulegi forseti. Ég held að ég fari rétt með þegar ég segi að talsmenn Viðreisnar hafi einmitt tekið það sérstaklega fram að engin trygging sé fyrir því að hærra gjald komi fyrir aðgengi að takmarkaðri auðlind með uppboðsleiðinni, það sé engin trygging fyrir því, þetta sé bara prinsippmál; það skipti ekki máli hvort menn muni greiða hærra eða lægra gjald, heldur að það verði einfaldlega að ráðast á markaði. Það er mjög holur hljómur í þeim málflutningi að það fari saman og að það sé einhver trygging fyrir því að fara með heimildirnar á markað og tryggja þjóðinni aukna hlutdeild í því að veita aðgengi að auðlindinni. Þetta bara gengur ekki upp.
… borga meira.
Þetta gengur ekki upp. Það sem við vitum er að eftir því sem menn hafa náð meiri hagræðingu hefur þeim gengið betur. Það sem við vitum er að 1993 og 1983–1984 gekk útgerðin á Íslandi almennt mjög illa og, já, það er ágætt og það kemur mér svo sem ekki mjög á óvart en hv. þingmaður þurfti að hafa dálítið fyrir því [[Forseti hringir.]]að draga það fram hér að það sé í lagi að hafa arðsemi af útgerð eins og öðrum atvinnurekstri í landinu en það hefur stundum verið dálítið djúpt á því hjá Viðreisn að taka þetta fram, meira að segja hjá fyrrverandi framkvæmdastjóra Samtaka atvinnulífsins. [[Gripið fram í: Við viljum að þjóðin fái arð.]]
Virðulegur forseti. Málefni Isavia hafa mikið verið í umræðunni undanfarið vegna skipulagsbreytinga hjá félaginu. Áform eru uppi um að hluti starfseminnar færist í dótturfélög og Isavia verði móðurfélag utan um Keflavíkurflugvöll. Keflavíkurflugvöllur er gáttin inn í landið því að langflestir þeirra sem sækja landið heim koma þar í gegn. Því er um að ræða einokunarstarfsemi sem byggst hefur upp á fákeppnismarkaði. Það er því gríðarlega mikilvægt að vel sé haldið utan um starfsemi á vellinum og deginum ljósara að hún á að vera á hendi ríkisins. Þá ber að athuga að flugvöllurinn gegnir mikilvægu öryggishlutverki sem þessi gátt inn og út úr landinu og að mínu mati þarf að hafa það í huga í allri ákvarðanatöku sem snýr að flugvellinum. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hver er afstaða ráðherra til þessara skipulagsbreytinga Isavia? Er ráðherra sammála því að mikilvægt sé að Keflavíkurflugvöllur sé áfram í eigu ríkisins? Getur ráðherra staðfest að engin áform um einkavæðingu Keflavíkurflugvallar séu uppi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Orra Páli Jóhannssyni fyrirspurnina og til að spara tíma þingsins ætla ég að stela tíu sekúndum svo ég þurfi ekki að koma og verja mig hér í sérstöku svari. Í fyrri umræðu um sjávarútvegsmál vil ég biðja hv. þingmenn Viðreisnar að halda því ekki fram að stefna Viðreisnar og Framsóknarflokksins sé sú sama af því að hún er gjörólík [[Gripið fram í.]]í þeim málum. Varðandi spurningar hv. þingmanns er líka rétt að geta þess að Isavia er félag í opinberri eigu og stjórnar með rekstrarlegum og viðskiptalegum hætti og tekur ákvarðanir á þeim grunni. Þar af leiðandi getur félagið í sjálfu sér sett upp skipulagsbreytingar án þess að bera þær undir ráðherra samgöngumála. Það hefur fyrirtækið nú gert til þess að fá betri yfirsýn yfir rekstur sinn að eigin sögn. Ég get haft efasemdir um að þetta sé besta leiðin til þess og verið með vangaveltur um hvort rétt sé að móðurfélagið sé Keflavíkurflugvöllur eða eitthvert annað móðurfélag og að samkeppnisreksturinn væri til að mynda í dótturfélagi o.s.frv. Það er hins vegar fyrirtækið sem tekur ákvarðanir sem það telur rekstrarlega réttar og síðan verður stefna ríkisvaldsins í uppbyggingu á samgönguinnviðum að samrýmast því og fyrirtækið þarf að aðlaga sig að því í ákvörðunum sínum og rekstri. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er mjög mikilvægt að ríkisvaldið hafi yfirstjórn og eignarhald á mikilvægum innviðum eins og Leifsstöð og öðrum þeim mikilvægu innviðum þar sem er einokun og ekki einu sinni fákeppni. Ég get líka staðfest að það eru engin áform hjá núverandi ríkisstjórn að einkavæða í Leifsstöð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra skýr og greinargóð svör og fagna því að við séum sammála um mikilvægi þess að Keflavíkurflugvöllur sé í opinberri eigu. Í stjórnarsáttmála segir að mótuð verði eigendastefna fyrir Isavia og í ljósi fyrri svara langar mig að spyrja ráðherra hvernig hann sér fyrir sér að þau sjónarmið, þ.e. sjónarmið hans, geti komið fram í þeirri stefnu.
Virðulegur forseti. Það er rétt að í stjórnarsáttmálanum fjöllum við einmitt um þetta atriði og mikilvægi þess að ríkisvaldið hafi skýra eigendastefnu gagnvart fyrirtækinu af því að það hefur þessar sjálfstæðu rekstrarlegu forsendur sínar. Til staðar er almenn eigendastefna af hálfu ríkisins en ríkisstjórnin hefur verið að vinna í samstarfi við fjármálaráðuneytið, sem fer með hlutabréfið í Isavia, og undir þess stjórn að þessari eigendastefnu. Þar getum við sett inn hluti sem skipta máli, hvernig við viljum sjá fyrirtækið starfa að þeim áformum sem ríkið vinnur að. Þess vegna er mikilvægt að þær breytingar sem fyrirtækið gerir á uppbyggingu sinni samrýmist þeirri eigendastefnu og ég tel að svo geti verið.
Herra forseti. Mér finnst það mjög alvarlegt mál og ástæða til að taka upp á fundi þingflokksformanna og í forsætisnefnd að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra skuli ítrekað taka fram að hann ætli ekki að fara eftir lögum um opinber fjármál. Það er algerlega fyrirséð að héraðssaksóknari og skattrannsóknarstjóri þurfa á auknum fjármunum að halda til að sinna því stóra máli sem Samherjamálið er, sem teygir sig til í það minnsta þriggja landa, til bankastarfsemi, til skattaskjóla, til flókinna millifærslna. Stofnanirnar hafa sjálfar sagt að þær þurfi aukið fjármagn og það þarf ekki annað en að líta á bunkana sem eru á borðum embættanna af óafgreiddum málum til að sjá að þau verða að fá aukna fjármuni til að sinna starfi sínu og þessari flóknu rannsókn. En hæstv. fjármálaráðherra vísar í varasjóði sem einungis má nota á árinu 2020 fyrir eitthvað sem er algjörlega ófyrirséð og ekki var hægt að gera ráð fyrir í fjárlögum. Þetta er alvarlegt mál og við hv. þingmenn þurfum að taka þetta til okkar.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur og óska eftir að við förum yfir þetta á vettvangi leiðtoga flokkanna. Sömuleiðis finnst mér mikilvægt að benda á að ómálefnalegar athugasemdir um að hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson vilji rannsaka einhverja fleiri ónafngreinda aðila sem á sér enga stoð eru ekki til þess fallnar að auka trúa okkar á að til standi að styrkja þessi embætti yfir höfuð. Ég bendi á að auðvitað ættum við að styrkja embættin til frambúðar til að koma í veg fyrir að fleiri svona mál endurtaki sig. Eða ætlum við alltaf, eftir hvert einasta spillingarmál, að hlaupa í eitthvert skítamix og láta það duga í staðinn fyrir að læra af reynslunni og tryggja að við höfum varnir til að bregðast við og að við sjáum í gegnum næstu spilaborg sem einhver íslensk fyrirtæki munu byggja?
Virðulegi forseti. Ég ætla að stíga hér upp og bera af mér sakir um að vera að brjóta lög við framkvæmd fjárlaga í landinu. Það væri nær að hæstv. forseti vítti þingmenn sem bera það upp á aðra þingmenn hér í þingsal að vera að brjóta lög. Fyrir því er enginn fótur, ekki nokkur einasti fótur. Það er auðvitað ekkert annað en pólitísk tækifærismennska sem birtist okkur hér í þingsal þegar menn fara fram með þeim hætti að segja ríkisstjórnina, fjármálaráðherrann, ætla að fjársvelta stofnanir þegar við höfum margítrekað sagt að við höfum tekið erindin til alvarlegrar athugunar, við höfum tryggt fjármögnun fyrir skattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra nákvæmlega í samræmi við það sem um var beðið og að beiðni héraðssaksóknara sé í eðlilegum farvegi. Að menn leyfi sér að koma hér upp í þingsal í pólitískri tækifærismennsku, eins og Samfylkingunni er reyndar dálítið tamt að gera, [[Forseti hringir.]]er bara dapurlegt fyrir flokkinn, dapurlegt fyrir þingið, dapurlegt fyrir þessa mikilvægu umræðu.
Virðulegi forseti. Það sem er dapurlegt er sú pólitíska tækifærismennska sem kemur hérna fram í máli fjármálaráðherra. Hann segir að fjármögnun til þessara embætta sé tryggð. Hins vegar er í rauninni rétt að það er einmitt enginn fótur fyrir því sem Sjálfstæðisflokkurinn heldur fram, að það vanti upp á peninga. Það er frekar fótur fyrir því að skortur sé á fjármagni til þeirra eftirlitsstofnana sem eiga að sinna þessum verkefnum. Það er frekar fótur fyrir því að verið sé að koma í veg fyrir rannsóknir í staðinn fyrir að velja rannsóknir sem eigi að sinna og hverjum ekki. Það er frekar fótur fyrir því að verið sé að koma í veg fyrir rannsóknir með því að svelta eftirlitsstofnanir okkar. Við skulum hafa það algjörlega á hreinu að það er fullur rökstuðningur fyrir þessu fjármagni. Það sem er ekki rökstuðningur fyrir eru fjárlögin í heild sinni. Þar vantar rökstuðning frá A til Ö. [[Forseti hringir.]]Það er engin kostnaðar- og ábatagreining, það er engin forgangsröðun verkefna, [[Forseti hringir.]]ekki neitt sem gefur okkur þingmönnum tækifæri á því að segja já eða nei um þetta fjárlagafrumvarp eða þær fjárheimildir sem ríkisstjórnin á að hafa á næsta ári, ekki neitt.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með þeim sem hafa komið hér á undan og bendi einnig á það hversu alvarlegt þetta mál er, upp á að tryggja fjármuni í rannsóknina. Við erum að tala um arðrán íslensks fyrirtækis á bláfátækri afrískri þjóð sem er svo fátæk í dag að þar liggur við fæðuskorti vegna þurrka. Okkur ber skylda til að tryggja fjármagn, gera úttekt og ganga frá þessum málum með hraði. Þess vegna á að sjá til þess að það sé til fjármagn strax og klára málið eins fljótt og hægt er.
Herra forseti. Ég vil taka undir orð hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur um það hvað hér er á ferðinni. Við sjáum hvernig lögin eru. Í 24. gr. laga um opinber fjármál stendur: „Í frumvarpi til fjárlaga skal gera ráð fyrir óskiptum almennum varasjóði til að bregðast við útgjöldum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg, óhjákvæmileg og ekki er unnt að bregðast við með öðrum hætti samkvæmt lögum þessum.“ Ég velti fyrir mér: Er rannsókn á Samherjamálinu ófyrirséð árið 2020? Vitum við ekki að það þarf að rannsaka þetta mál? Þetta skilyrði er ekki uppfyllt. Í öðru lagi: Ekki er unnt að bregðast við með öðrum hætti. Við getum svo sannarlega brugðist við með öðrum hætti, við erum ekki búin að loka fjárlögunum, 3. umr. fjárlaga er á morgun. Af hverju er ekki hér breytingartillaga um að tryggja þessa fjármuni í fjárlögum? Af hverju er verið að ganga fram hjá þinginu? Fjárveitingavaldið liggur hjá þinginu, ekki hjá hæstv. ráðherra. Það er ótrúlega dularfullt, herra forseti, að hér sé barist af fullri hörku fyrir að samþykktar séu breytingar á fjárlögum til að tryggja þessum embættum nægilegt fé til að rannsaka þau mál. Við erum að samþykkja að bæta í til Flugsafns Íslands milli umræðna. Við erum að setja fjármuni í snjómokstur. Af hverju getum við ekki sett fjármuni til héraðssaksóknara og embættis skattrannsóknarstjóra?
Herra forseti. Það er alltaf sérstaklega gaman þegar hæstv. fjármálaráðherra verður rökþrota. Fyrst fær hann svona rauðar eplakinnar, svo verður hann reiður og byrstir sig og byrjar svo í þriðja lagi að varpa skömmum á Samfylkinguna og það vantaði bara í ræðuna að við vildum alltaf hækka skatta, en hann kemur kannski með hana á eftir. Hæstv. fjármálaráðherra hefur ítrekað hér í umræðu um fjárlög talað um að fjárveitingavaldið sé í höndum þingsins og það þýði ekkert að vera að varpa ábyrgðinni á hann. En í þessu máli kýs hann að taka völdin og deila út peningum eins og honum þóknast. Það þýðir heldur ekki að saka einhvern um óvarleg ummæli vegna þess að eins og hv. þm. Ágúst Ólafur talaði um þá stendur í 24. gr. um varasjóðinn að það megi nota hann ef „ekki er unnt að bregðast við með öðrum hætti samkvæmt lögum þessum“. Það er hægt og það gerum við í fjárlögum og það eigum við að gera á morgun.
Herra forseti. Á morgun ætlum við að ræða fjárlög. 3. umr. fjárlaga á að eiga sér stað á morgun og þetta eru fjárlög næsta árs. Ég held að jafnvel hæstv. fjármálaráðherra viti að rannsókn Samherjamálsins muni ekki ljúka um áramót. Þess vegna þurfa embætti skattrannsóknarstjóra og héraðssaksóknara en reyndar líka embætti Fiskistofu, eins og Ríkisendurskoðun hefur bent á, að fá aukið fjármagn til að rannsaka þetta mál. Fiskistofa kemur ekki að því en hin tvö embættin koma að því og það þarf að taka ákvörðun um það í fjárlögum, hæstv. ráðherra, til þess að hæstv. ráðherra fylgi lögum um opinber fjármál. Það er ekki gert með einhverjum vasasjóðum hæstv. fjármálaráðherra þegar honum hugnast að embætti geti sinnt sínum lögbundnu störfum. Það er bara ekki þannig. Það er fullkomlega óboðlegt að það sé bara [[Forseti hringir.]]í höndum hæstv. fjármálaráðherra að ákveða hvort stofnanir á Íslandi fái nægt fjármagn til að rannsaka spillingarmál og mútumál. Það er algjörlega óboðlegt.
Herra forseti. Alveg eins og við heyrðum sem sátum í þessum sal og hlustuðum á hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra svara óundirbúnum fyrirspurnum hér fyrr sagði hann margsinnis að hann myndi vísa í varasjóði fyrir árið 2020 fyrir rannsókn á málum sem algjörlega er fyrirséð að þarf að veita fjármagn í - og það eru brot á lögum um opinber fjármál.
Það er rangt.
Það er 24. gr., [[Það er bara rangt.]]hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Ég skal láta þig fá hana hér þegar ég er búin að lesa hana upp. Það má fara í varasjóðinn ef útgjöld eru „tímabundin, ófyrirsjáanleg, óhjákvæmileg og ekki er unnt að bregðast við með öðrum hætti samkvæmt lögum þessum“. Ef þingið sem er fjárveitingavaldið getur ekki samþykkt tillögu um aukið fjármagn vegna þess að það er búið að afgreiða fjárlögin - [[Forseti hringir.]]en svoleiðis er það ekki. Við erum ekki búin að afgreiða fjárlögin og það sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er að gera með þessu [[Gripið fram í.]]er að taka [[Forseti hringir.]]fjárveitingavaldið frá þinginu og setja það í sinn vasa. Það getum við ekki sætt okkur við og gerum ekki.
Hæstv. forseti. Við erum fara að ræða við 3. umr. fjárlög á morgun. Þar sem mér finnst umræðan að einhverju marki vera farin að snúast um notkun varasjóða fannst mér mikilvægt að koma hingað upp án þess að gera nokkra athugasemd við fundarstjórn forseta. Við verðum að gera greinarmun á almenna varasjóðnum og notkun varasjóða málaflokka. Við verðum líka að minna okkur á að við erum hér enn á árinu 2019 og við erum að ræða fjárlög á morgun fyrir árið 2020, þegar við erum farin að ræða um hvað sé ófyrirséð og hjá hverjum. Við getum sannarlega tekið þá umræðu hér á morgun.
Virðulegur forseti. Mig langar að taka undir gagnrýni þingmanna sem telja einmitt túlkun hæstv. fjármálaráðherra heldur frjálslega á meðhöndlun varasjóðs. Við erum að tala um útgjöld vegna ársins 2020. [[Gripið fram í.]]Hér er verið að óska eftir heimildum til að ráða fólk til rannsóknar sem fer fram á næsta ári. Það er ekki einu sinni búið að auglýsa eftir þessu fólki. Þetta eru fyrirsjáanleg útgjöld á næsta ári sem hæstv. fjármálaráðherra ætlar að mæta með því að beita varasjóði ársins 2019. Ég sé ekki hvernig það er í góðu samræmi við lög um opinber fjármál eða ákvæðið um að einungis megi grípa til þegar um ófyrirséð, óhjákvæmileg og tímabundin útgjöld er að ræða. Það er alveg ljóst að þessi rannsókn getur tekið töluverðan tíma. Mér þykir ekki góður bragur á þessu, ekki frekar en áður hefur verið gert, t.d. varðandi hinn fyrirséðasta útgjaldalið undangenginna ára sem er viðbótarframlagið til þjóðkirkjunnar sem hefur farið í gegnum fjáraukalög á hverju einasta ári [[Forseti hringir.]]þrátt fyrir að allir hafi vitað að þetta væri að koma. Það hefur aldrei verði tekið tillit til þess í fjárlagaumræðunni fyrir næstkomandi ár. [[Forseti hringir.]]Þetta er enn eitt dæmið um slíkt þar sem við erum bara að brjóta lög um opinber fjármál.
Virðulegi forseti. Þetta er meiri þvælan sem kemur fram í umræðunni. Ég kalla eftir því að forseti fari að taka einhverja stjórn á þessum fundi þar sem menn komast upp með að saka ráðherra um lögbrot, þar sem menn biðja um orðið um fundarstjórn forseta en fara um víðan völl. Stofnanir undir fjármálaráðuneytinu hafa óskað eftir viðbótarfjármagni út af álagi sem kemur fram á árinu 2019. 30.000 skjöl eru komin í fangið á þessum stofnunum. Við höfum sagt að við getum mætt því með varasjóðum málaflokka, vegna ársins 2020 eigum við uppsafnaðar heimildir sem geta færst á milli ára, ráðherrar geta fært fjármuni milli málaflokka, ef menn hafa lesið lögin. Og talandi um að ekki sé hægt að bregðast við með öðrum hætti er ekki verið að vísa til þess, hv. þingmenn sem vísa í lögin eins og þeir séu sérstakir sérfræðingar um þau, að menn hefðu getað reddað sér með fjárheimild [[Forseti hringir.]]í fjárlögum. Að sjálfsögðu er ekki verið að vísa til þess heldur að það séu engin önnur úrræði, nefnilega varasjóðir [[Forseti hringir.]]eða tilfærsla á fjármunum milli málaflokka sem hefðu getað komið til hjálpar. [[Forseti hringir.]]Ég vísa öllum orðum um rangtúlkun á lögunum til föðurhúsanna.
Forseti áréttar að þetta er liður sem heitir fundarstjórn forseta. Á morgun bíður umræða um fjárlög fyrir komandi ár.
Virðulegi forseti. Áðan var talað um að það ætti að ávíta þingmenn fyrir það að saka fjármálaráðherra um brot á lögum um opinber fjármál þannig að ég geri það bara hér með aftur og athuga hvort forseti segir eitthvað við því. Það er alveg skýrt í lögum um opinber fjármál varðandi 2019 að ef verið er að tala um að það eigi að vera uppsafnaðar heimildir [[Fundarstjórn!]]einhvers staðar á reikningum [[Gripið fram í.]]ríkisstjórnarinnar og að það eigi að nota varasjóði á sama tíma - það passar ekki saman. Við erum að tala um 2020 líka þar sem er verið að segja að það eigi að nýta þær 200 milljónir sem komu inn í fjármálaáætlun til að fara í þessar rannsóknir en þær 200 milljónir voru settar sérstaklega inn til að ná betri hagkvæmni í innheimtu skatta. Á þá að hætta því og setja þetta þangað í staðinn? Það passar ekki alveg saman. Ég held því alveg fullum fetum fram aftur, eins og ég hef alltaf gert í fjárlagaumræðunni hingað til, að ekki sé verið að fara eftir [[Forseti hringir.]]lögum um opinber fjármál í meðhöndlun fjármálaáætlunar og fjárlaga, bara almennt séð.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði nefnilega að gera athugasemd við fundarstjórn forseta sem þó áréttaði einmitt áðan að þetta væri liður um fundarstjórn forseta en ekki umræða um fjárlög ársins 2020, en fólk hefur farið hér um víðan völl. Svo er kannski spurning um að velta því upp þegar þingmenn saka ráðherra um brot á lögum og í rauninni allan þingheim, ef ég skildi hv. þingmann rétt sem talaði hér á undan mér áðan, að við værum bara almennt að brjóta lög um opinber fjármál, þá held ég að það sé eitthvað sem við þurfum kannski að ræða í sérstakri umræðu en ekki undir liðnum um fundarstjórn forseta. Virðulegur forseti. Ég legg því til að hér höldum við áfram með dagskrá og hættum því pólitíska upphlaupi sem hér hefur orðið um umræðu sem mun eiga sér stað á morgun og jafnvel daginn þar á eftir ef svo ber undir.
Herra forseti. Þessi umræða pirrar greinilega hæstv. fjármálaráðherra, en það breytir því ekki að það fer ekkert sérstaklega vel á þessari afgreiðslu. Það er algjörlega fyrirséð að þessi embætti muni þurfa aukin fjárframlög á næsta ári. Við því er ekki verið að bregðast og svo virðist vera sem ríkisstjórnin sé að reyna að sneiða fram hjá þeirri staðreynd að hún felldi samhljóða tillögu hér í 2. umr. fjárlaga um aukinn fjárstuðning við þessi embætti [[Gripið fram í.]]og er nú að fara einhverjar krókaleiðir með nýtingu varasjóða til að mæta algjörlega fyrirséðum útgjöldum á næsta ári. Mér finnst ekki góður bragur á þessu. Mér finnst þetta ekki vera í góðum takti við lög um opinber fjármál og mér finnst reyndar heldur ekki fara vel á því í þessu mikilvæga máli að þessi embætti, sem eiga að vera sjálfstæð í störfum sínum, eigi það undir góðsemi ríkisstjórnar hvort þau fái nauðsynleg fjárframlög til þess eða ekki meðan beiðni þingsins um að fá að veita þessum embættum sérstaka fjárheimild er synjað af meiri hluta þingsins. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forseta kærlega fyrir hans góðu fundarstjórn hér í dag. Mér þykir miður að hæstv. fjármálaráðherra skuli ráðast með þessum hætti á forseta alls Alþingis. Mér þykir óskaplega miður að sjá hvað hæstv. fjármálaráðherra virðist vera vanstilltur í þessari umræðu, ræðst á forseta þingsins og rýkur á dyr. Mér finnst þetta eiginlega ekki boðlegt fyrir þessa umræðu. Við erum hér að ræða um nauðsynlegar fjárveitingar til að rannsaka [[Kliður í þingsal.]]eitt stærsta spillingarmál [[Gripið fram í: Fundarstjórn forseta.]]sem hér - við erum að ræða það að hæstv. ráðherra ætlar að taka einhverja peninga úr einhverjum varasjóð [[Gripið fram í.]]og við erum - fyrirgefðu, [[Gripið fram í: Ekki umræða um varasjóð.]]get ég … [[Gripið fram í: Stöðva þessa umræðu, þetta er algjört rugl.]]
Til skammar hreinlega.
Forseti biður þingmenn að gæta hófs í orðum og vera málefnaleg undir þessum dagskrárlið, um fundarstjórn forseta.
Þakka þér fyrir, hæstv. forseti. Það er greinilegt að það eru fleiri en hæstv. fjármálaráðherra vanstilltir undir þessari umræðu. [[Gripið fram í: Það er greinilegt.]]Hv. þingmenn stjórnarflokkanna eru líka mjög vanstilltir. [[Forseti hringir.]]Ég óska eftir að fá að klára en það er alveg ljóst að nú er allt í einu búið að tala um að færa einhverjar fjárheimildir á milli málaflokka og það verður mjög fróðlegt [[Forseti hringir.]]að heyra í umræðunni á morgun hvaða stofnanir þurfa að draga enn meira saman seglin fyrst það á að færa fjármuni á milli flokka.
Forseti áréttar enn að hv. þingmenn fjalli um fundarstjórn forseta undir þessum lið.
Herra forseti. Ég geri ekki í sjálfu sér athugasemdir við fundarstjórn forseta að sinni en þó finnst mér ástæða, í ljósi orða hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur áðan, til að lýsa því yfir að ég er eiginlega bara sammála henni. Kannski er orðið tímabært að við áttum okkur á því að alveg frá því að lög um opinber fjármál voru samþykkt hafa þau hvað ofan í annað verið rekin í tóma vitleysu vegna þess að þetta almenna varasjóðakerfi virkar ekki. Þetta sérhæfða varasjóðakerfi er misnotað hipsumhaps og ekki síst tóku þessi lög fyrst og fremst af þinginu fjárræðisvaldið sem er mjög alvarlegt. Kannski ættum við að horfa á þetta sem dæmi um að það er eitthvað mikið að lögum um opinber fjármál. Tökum þetta upp, lögum þetta.
Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra kvaddi sér hljóðs til að bera af sér sakir um að ráðuneytið eða hann, eða hvernig sem maður myndi vilja orða það, hefði brotið lög þegar kemur að opinberum fjármálum. Þess vegna er eðlilegt að það sé rætt undir liðnum um fundarstjórn forseta. Mér finnst fáránlegt að gerðar séu athugasemdir við það. Málið varðar það sem hæstv. fjármálaráðherra sagði bæði um fundarstjórn forseta og sömuleiðis í svari sínu áðan við hv. þingmann. Það er ekkert nýtt að hér sé talað um að lög um opinber fjármál séu brotin. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hefur margoft bent á það og óskað eftir því að það verði lagað. Það er í sjálfu sér ekkert nýtt að við setjum lög sem eru ekki virkjuð á þeim tíma sem ætlast var til. Það er ekkert nýtt við það. Það eina sem er nýtt hérna, virðulegi forseti, er þessi stanslausa krafa Sjálfstæðisflokksins um að sussa á aðra þingmenn þegar þeir fara að tala um eitthvað sem hæstv. ríkisstjórn er illa við eða kemur af einhverjum ástæðum óþægilega við kaunin á henni. Það er það eina sem er nýtt í þessu. Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra verður bara að sitja undir því að rætt sé um það hvernig lögum sé framfylgt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Mér finnst mikilvægt að hér komi fram að ég hef verið viðstödd þó nokkrar fundarstjórnarumræður síðan ég kom á þing og ég hef aldrei séð svona veist að forseta þingsins áður bara fyrir störf hans, þannig að mig langar til að segja að mér finnst eiginlega óboðleg hegðun að koma fram á þann hátt. Við erum að ræða mikilvæg mál og ég hef aldrei orðið vitni að slíku áður. Ég vil bara skilja það hér eftir að mér þykir þetta óboðlegt. Mér sýnist móðgunargirni Sjálfstæðisflokksins hafa smitast yfir á alla aðra í ríkisstjórnarflokkunum, því miður.
Herra forseti. Ég verð að segja varðandi það sem hv. þingmaður á undan mér sagði að því miður hefur það gerst áður að orðum hafi verið beint til forseta með óviðurkvæmilegum hætti og það er ekki til eftirbreytni. Varðandi lögin um opinber fjármál sem hafa orðið að umtalsefni í dag vil ég enn og aftur minna á - og ég hvet þingflokksformenn til að taka það upp með mér með forseta næst þegar við fundum - að það hefur staðið til að við settumst yfir lögin í stóru samráði um það, m.a. við ráðuneytin og annað, færum í gegnum það sem betur má fara, hvernig við höfum verið að framkvæma þau og hvernig við viljum breyta hlutunum. Ég hef tekið undir að það er mjög mikilvægt að við gerum það vegna þess að okkur greinir líka á um túlkun ýmissa atriða í lögunum. Yfir það eigum við að setjast, eins og ég segi, í stóru samráði og gera það almennilega.
Virðulegi forseti. Það er gott að hefja umræður um raforku í svona rafmögnuðu andrúmslofti og ég vona að það skili sér. Orkuauðlindir landsins eru í sameign þjóðar og flutningsleiðir raforku einnig. Landsmenn sitja þó ekki við sama borð þegar kemur að flutningi á raforku til síns heima. Það fer nefnilega eftir því hvar þeir búa. Í landinu eru tvær gjaldskrár á flutningi rafmagns, þ.e. fyrir dreifbýli og þéttbýli. Dreifikostnaður raforku hefur hækkað meira í dreifbýli en þéttbýli á undanförnum árum og ljóst er að stöðugt dregur í sundur og núverandi jöfnunargjald er langt frá því að jafna þennan mun. Nú er svo komið að það er u.þ.b. fjórðungi hærra í dreifbýli þrátt fyrir jöfnunargjaldið sem sett var á til að jafna dreifikostnað á raforku í landinu. Í raforkulögum frá 2003 voru sett inn tekjumörk, um hámark leyfilegra árlegra tekna flutningsfyrirtækja og dreifiveitna til að mæta kostnaði. Þannig var kominn grundvöllur að aðskilnaði milli þéttbýlis og dreifbýlis í gjaldskrám og í kjölfarið var svo sett jöfnunargjald sem á að nota til að jafna þennan mun. Skýringin á sífellt hækkandi kostnaði vegna dreifingu raforku er að kaupendum raforku fækkar í dreifbýlinu og fjárfestingarþörf og endurnýjunarþörf er meiri í dreifbýli en þéttbýli og einnig vegna átaksverkefnis um þrífösun rafmagns. Þetta leiðir af sér aukinn mun á meðalverði í þéttbýli og dreifbýli. En enn eykst munurinn og hvar er þá jafnréttið og þau sjálfsögðu mannréttindi að sitja við sama borð þegar orkuauðlindir eru annars vegar? Á vordögum lauk starfshópur á vegum hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra vinnu sinni með útgáfu skýrslu sem fjallar um raforkuflutning í dreifbýli. Í henni er komið inn á jöfnun dreifikostnaðar. Þar kemur fram að menn sáu ekki fyrir hversu hratt þessi mismunur jókst langt umfram þær forsendur sem gefnar voru við útreikninga á jöfnunargjaldinu í upphafi. Enn eykst munurinn. Í skýrslunni leggur starfshópurinn fram ýmsar hugmyndir þess efnis að laga þennan aðstöðumun. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar hefur aldrei verið ætlunin í lagasetningu að mismuna fólki um aðgang að raforku eftir því hvar það býr á landinu. Þessi ójöfnuður er þó staðreynd og við verðum að fara að leiðrétta þennan mun og það helst strax. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að flutnings- og dreifikerfi raforku verði að mæta betur þörfum atvinnulífs og almennings alls staðar á landinu. Þeir sem hafa í hyggju að fara í orkufreka atvinnustarfsemi í dreifbýli eins og ferðaþjónustu, garðyrkjuframleiðslu eða smáiðnað þurfa að hugsa sig tvisvar um áður en lagt er af stað í rekstur, svo ekki sé talað um heimili sem búa við þennan aðstöðumun. Við erum líka með nýsamþykkta byggðaáætlun þar sem fram kemur að markmiðið sé að stuðla að aukinni jöfnun orkukostnaðar í dreifbýli og þéttbýli, bæði hvað varðar dreifingu á raforku og húshitunarkostnaði. Núverandi stjórnvöld eru því svo sannarlega með viljann til að mæta þessum mun. Þá spyr ég hæstv. ráðherra: Hvernig miðar vinnu atvinnuvegaráðuneytisins með Orkustofnun við að greina og finna hagkvæmustu leiðina til að jafna dreifikostnað á raforku? Hvaða áhrif telur ráðherra að sameining dreifiveitna hafi á dreifikostnað á raforku? Þetta er ein af tillögum í skýrslu starfshóps um raforkuflutning í dreifbýli. Telur ráðherra að tekjumörk vegna kostnaðar við flutning á raforku til dreifiveitna sé verkfæri til að jafna dreifikostnað á raforku? Hver telur ráðherra að ávinningur af jöfnun dreifikostnaðar á raforku sé á orkufreka atvinnustarfsemi í dreifbýlinu?
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að setja á dagskrá Alþingis sérstaka umræðu um jöfnun dreifikostnaðar á raforku. Hér er um mikilvægt mál að ræða sem ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á. Ég mun leitast við að svara þeim spurningum sem hv. þingmaður hefur lagt fram. Varðandi stöðuna á vinnu ráðuneytisins með Orkustofnun er því til að svara að í raun hafa nokkrar hugmyndir verið til skoðunar og eru til skoðunar, í fyrsta lagi að afnema skilin milli dreifbýlisgjaldskrár og þéttbýlisgjaldskrár og sameina þær. Ég hef áður komið inn á þetta. Slík aðgerð felur í sér umtalsverða kerfisbreytingu og hefur sína kosti og galla. Gallarnir felast m.a. í því að hvatar dreifiveitna til hagræðingar og hóflegra fjárfestinga geta minnkað, gagnsæi minnkar og koma þyrfti upp nýju millifærslukerfi. Sameinuð gjaldskrá myndi þýða hóflega hækkun á gjaldskrám í þéttbýli en umtalsverða lækkun í dreifbýli. Kostirnir væru einkum þeir að þörf fyrir sérstaka jöfnun myndi hverfa og varanlegt jafnræði næðist í gjaldtöku óháð búsetu. Önnur leið að sama marki er að hækka jöfnunargjaldið. Það myndi að sama skapi þýða hóflega hækkun á gjaldskrám í þéttbýli en umtalsverða lækkun í dreifbýli. Til að ná því sem næst fullri jöfnun, þ.e. að dreifbýli verði á pari við dýrasta þéttbýlið, þarf að tvöfalda núgildandi jöfnunargjald sem myndi skila þeim milljarði eða þar um bil sem upp á vantar. Þessar tvær leiðir eiga það sammerkt að dreifikostnaður raforku mun hækka lítillega í þéttbýli en lækka umtalsvert í dreifbýli og við því er að búast að notendur í þéttbýli, sérstaklega þeir sem nota töluvert magn, muni taka þeirri hækkun illa. Við höfum gert breytingar á umhverfinu þannig að til að mynda gróðurhús í dreifbýli hafa getað skilgreint sig eins og þau séu í þéttbýli þannig að þetta myndi t.d. hafa áhrif á þau sem ég tel mjög ólíklegt til mikilla vinsælda. Þriðja leiðin sem komið hefur til skoðunar er að sá milljarður sem upp á vantar verði að öllu leyti eða hluta fjármagnaður úr sameiginlegum sjóðum landsmanna á fjárlögum. Þannig var fyrirkomulagið í upphafi, frá árinu 2004, en því var síðan breytt þegar jöfnunargjaldið var tekið upp 2013. Ein möguleg útfærsla á þessari leið væri að það sem upp á vantar yrði tekið af arðgreiðslum orkufyrirtækja í ríkiseigu en bent hefur verið á að virkjanir Landsvirkjunar eru utan þéttbýlis og því að sumra mati sanngirnismál að hluti af arðseminni skili sér til baka til dreifbýlisins með þessum hætti. Þá hafa sömuleiðis verið til skoðunar hugmyndir um að nýta fjármuni og arðgreiðslur frá Rarik og Orkubúi Vestfjarða tímabundið til að fjármagna hluta af því sem vantar upp á fulla jöfnun. Því tengt má nefna fyrirhugaða sölu Rariks og Orkubúsins á hlutum sínum í Landsneti til ríkisins sem nú eru í skoðun og undirbúningi. Hluta af þeim sölutekjum mætti nýta sem framlag í að jafna dreifikostnað innan þessarar dreifiveitna. Vinna við að greina þessa möguleika, þeir eru margir og þeir eru ólíkir og það eru ólíkir kostir og gallar með hverjum þeirra, er ágætlega á veg komin og ég vænti þess að frekari tíðinda sé að vænta á næstu vikum. Varðandi aðra spurningu hv. þingmanns, um sameiningu dreifiveitna, hefur hún vissulega verið til skoðunar í samhengi við hugmyndina um sameiginlega gjaldskrá. Í dag eru sex dreifiveitur í landinu og tvær þeirra, Rarik og Orkubú Vestfjarða, eru bæði með þéttbýlis- og dreifbýlisgjaldskrá. Aðrar eru bara með eina. Líklegt er að sameining Rariks og Orkubúsins gæti haft í för með sér ákveðna hagræðingu sem gæti leitt til lækkunar á dreifikostnað innan þessara veitna. Það er nokkuð sem vissulega er ástæða til að skoða betur en rétt að árétta að stefnan hefur ekki verið sett á slíka sameiningu og engar ákvarðanir verið teknar þar að lútandi. Í þriðja lagi varðandi tekjumörkin er það svo að Orkustofnun setur dreifiveitum og Landsneti tekjumörk sem gjaldskrár þeirra þurfa að vera innan og tekjumörkin hafa þannig vissulega áhrif en stjórnvöld hafa ekki bein áhrif á útreikninga þeirra og því eru þau ekki verkfæri í þeim skilningi að stjórnvöld geti beitt þeim til þess að jafna dreifikostnað. Í fjórða lagi varðandi ávinninginn fyrir atvinnustarfsemi lít ég svo á að dreifikostnaður raforku geti haft mikla þýðingu fyrir fjölbreytta atvinnusköpun á landsvísu. Í dag er of mikill munur á orkukostnaði eftir búsetu. Hann hefur farið vaxandi og dæmin sýna að sá munur stendur nýrri atvinnustarfsemi í dreifbýli fyrir þrifum. Ég hef áður komið inn á það að ég tel þetta einn alvarlegasta ágalla á því regluverki og fyrirkomulagi sem við búum við í dag á sviði raforkumála. Það er forgangsverkefni hjá mér að finna leiðir til úrbóta á því. Við munum því standa við það sem kemur fram í fimm ára fjármálaáætlun, að hlutfall jöfnunar á dreifikostnaði raforku muni aukast á næstu árum með hagsmuni atvinnustarfsemi í dreifbýli og byggðaþróun í huga. Það er þó þannig að þegar við förum að skoða leiðir eru þær fleiri en ein og fleiri en tvær og þær hafa mismunandi kosti og galla í för með sér. Vinnan er í fullum gangi og ég vona að hún gangi hratt og vel fyrir sig og að við fáum niðurstöður úr þessum greiningum sem allra fyrst og getum þá tekið ákvörðun um framhaldið en markmiðið er alveg kristaltært.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir að hefja máls á þessu. Þetta hefur verið lengi til skoðunar og ýmsum aðgerðum hefur verið hrint af stað til að mæta misjöfnum kostnaði raforkumála úti á landi. Sérstaklega verður mér hugsað til kaldra svæða. Einhverra hluta vegna hefur þessi vinna ekki náð góðri lendingu og munar þar miklu á, allt að tugum þúsunda á mánuði í mun. Mig langar aðeins að drepa niður í spurningar til ráðherra og svör við þeim sem var dreift í haust. Þar er spurt: Hversu mikið myndi það kosta ríkissjóð að niðurgreiða rafhitun til íbúðarhúsnæðis á þeim svæðum þar sem notast er við rafhitun eða kyntar hitaveitur til þess að kostnaður notenda við húshitun yrði sambærilegur við veginn meðalkostnað af húshitun á veitusvæði Reykjavíkur, Akureyrar, Egilsstaða og Selfoss? Í svarinu stendur: Raforkuverð skiptist í tvo hluta: dreifingu og flutning, og svo orkusölu. Um dreifingu og flutning fer samkvæmt sérleyfum til starfseminnar á viðkomandi svæði. Vegna þessa fyrirkomulags kemur ríkið að því að niðurgreiða þann kostnað notenda á raforkuverði til húshitunar. Hinn hlutinn, orkusalan, er á samkeppnismarkaði og lögum samkvæmt hefur ríkið enga heimild til þess að koma að málum þar. Þar stendur einmitt hnífurinn í kúnni. Orkustofnun er á samkeppnismarkaði sem er fylgifiskur orkupakka tvö sem var samþykktur hér fyrir nokkrum árum og var geirnegldur með orkupakka þrjú hér í sumar.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. frummælanda, Höllu Signýju Kristjánsdóttur, fyrir að vekja athygli á þessu afar mikilvæga máli. Það er mikilvægt ef við viljum halda byggð í landinu að það sé jafnræði fyrir íbúa landsins, sama hvar fólk velur að búa. Eitt af því sem þar skiptir lykilmáli er jöfnun dreifikostnaðar raforku en það snertir hvort tveggja, heimilin og atvinnulífið. Staðan í dag er í raun algjörlega óásættanleg og mikill ójöfnuður í kerfinu. Það kemur til að mynda skýrt fram í skýrslu starfshóps um raforkuflutning í dreifbýli en dreifi- og flutningskostnaður á dýrustu þéttbýlisgjaldskrá hefur hækkað um 44,5% en í dreifbýli hefur hann hækkað um 102,8% hjá Rarik og um 117,3% hjá Orkubúi Vestfjarða. Þetta hefur sérstaklega mikil áhrif á þeim svæðum þar sem kynda þarf húsnæði með raforku, svo sem á Austfjörðum og Vestfjörðum. Vissulega voru tekin skref í rétta átt þegar niðurgreiðslan var aukin vegna dreifingar og flutnings raforku vegna húshitunar en það þarf að gera mun betur ef við viljum að íbúar landsins sitji allir við sama borð. Fyrirtæki í dreifbýli búa sömuleiðis við hærri flutningskostnað raforku en samkeppnisaðilar þeirra í þéttbýli. Herra forseti. Staðreyndin er að ef það væri raunverulegur vilji hjá ríkisstjórninni til að efla byggð og atvinnulíf utan höfuðborgarsvæðisins hefði verið hægur leikur hjá henni að breyta þessu fyrir löngu. Það er ekki vonda Evrópusambandið sem ákveður að þetta eigi að vera svona heldur er það í hendi ríkisstjórnarinnar og Alþingis. Við sem förum með fjárveitingavaldið ráðum því hversu mikið við greiðum niður flutningskostnað á rafmagni og þar eigum við svo sannarlega að gera betur og gera fólki það a.m.k. ekki erfiðara að búa þar sem það vill búa.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir þessa umræðu. Ég var svo heppin að fá tækifæri til að taka þátt í vinnu starfshóps ráðherra um úrbætur á raforkuflutningskerfi með áherslu á þrífösun. Ein af niðurstöðum hópsins var að það væri mikilvægt að flýta framkvæmdum við uppbyggingu þriggja fasa dreifikerfisins. Hvað gjaldskrárhlið dreifiveitukerfisins varðar þá dregur því miður, eins og við þekkjum, stöðugt í sundur milli dreifbýlis og þéttbýlis og núverandi jöfnunargjald er langt frá því að jafna þann mun. Við Íslendingar stærum okkur mikið af okkar grænu og ódýru raforku en það er engu að síður svo að gæðunum er misskipt milli dreifbýlis og þéttbýlis. Í starfshópnum var rætt um hugmyndir varðandi sameinaðar gjaldskrár raforku og sameiningu veitna í dreifbýli. Ég tel að það sé lykilatriði í þessari umræðu, enda er jafnt aðgengi að raforku afar mikilvægt svo tryggja megi fjölbreytta byggð víðs vegar um landið. Það er nefnilega ekki svo, af því að það eru að koma jól, að allir geti endilega farið í sturtu á aðfangadag þar sem tankurinn er kannski ekki ýkja stór og kynt er með rafmagni. Það eru hin ýmsu fyrirtæki með eina gjaldskrá fyrir landið en því fylgir þó augljóslega mikill og aukinn kostnaður að ferja vöru, hvort sem um er að ræða orku eða matvæli, um land allt. Það má líka halda því til haga að þessi ójöfnuður er afar kostnaðarsamur. Þannig fóru á síðasta ári 2,3 milljarðar kr. í niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar, stofnstyrki til nýrra hitaveitna og orkusparnaðaraðgerðir. Til að jafna húshitunarkostnað að fullu þyrfti að auka framlögin um tæpar 800 milljónir þannig að kostnaður við rafhitun íbúðarhúsnæðis væri sambærilegur við meðalkostnað í Reykjavík, á Akureyri, Egilsstöðum og Selfossi. Ráðherra kom inn á arðgreiðslurnar. Ég tel að það sé leið sem hægt sé að nota tímabundið. Það er vel hægt að jafna muninn á þeim kostnaði sem leggst á íbúa í dreifbýli og þéttbýli ef til þess er pólitískur vilji. Ég fagna því að frumvarp ráðherra um breytingu á lögum um jöfnun dreifikostnaðar raforku sé á þingmálaskrá og eins og hæstv. ráðherra benti á kemur það vonandi fram sem fyrst.
Herra forseti. Það er búið að rekja mjög margt hér þó svo að það sé kannski líka mikið farið inn á almennari umræðu um raforkukostnað, húshitunarkostnað og annað því um líkt. En það er ljóst að það er dýrara á hvern notanda að veita rafmagn í dreifbýli og það er hreinlega vegna þess að það eru færri notendur á hvern ferkílómetra eða hvaða eining það er. Fyrir vikið er þetta spurning um byggðastefnu. Það er og verður pólitísk ákvörðun á hverjum tíma hvort og hvernig skuli jafna dreifikostnað. Það er því í rauninni eingöngu við ríkisstjórn hvers tíma að sakast ef þetta er með öðrum hætti en fólk kann að vilja hafa það. Bilið milli dreifikostnaðar í þéttbýli og dreifbýli hefur aukist síðan 2010. Fram til 2010 var þetta nokkuð nálægt hvort öðru en síðan hefur bilið aukist og það allverulega og er enn að aukast. Það var annar vendipunktur árið 2015 og kannski er hægt að skoða hver orsökin var. En það sem mér finnst eiginlega lykilatriðið í umræðunni á þessum tímapunkti vera - og nú kann ég að meta það sem hæstv. ráðherra sagði áðan - er að ef það er vilji ríkisstjórnarinnar að fara með raforkudreifingu eins og markaðsvöru væri ágætt að það kæmi skýrt fram. Mér heyrist það ekki vera markmiðið en ef við þurfum að eiga þá umræðu er það á öðrum forsendum en við erum að gera. Í öllu falli hefur verið þannig litið á það hingað til, að mér skilst, að dreifing á raforku sé ekki markaðsvædd sem slík heldur sé hluti af hinu almenna innviðakerfi. Þá verðum við alla vega að vera skýr á því að dreifikostnaðurinn skuli vera jafn og þá verður líka að fylgja pólitíska ákvörðun um hvernig eigi að láta það gerast.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Það er brýnt að við ræðum það reglulega. Þetta hefur sem betur fer vakið athygli þingheims nokkrum sinnum. Síðan má auðvitað velta fyrir sér hversu mikið er gert en ég vil engu að síður taka undir að ég held að ráðherra sé að reyna hvað hún getur í nákvæmlega þessum málum. Ég vil hins vegar samt velta því upp fyrir okkur hér og þeirri spurningu hvort forgangurinn, þegar kemur að raforku á landsbyggðinni, ætti ekki fyrst og fremst að vera á raforkuöryggi og dreifingu. Ég held að í stóru myndinni ætti að vera forgangsmál okkar að það sé öryggi fyrir atvinnurekendur, lítil, meðalstór og stærri fyrirtæki, að geta stundað atvinnurekstur eða einfaldlega fyrir fólkið í landinu að geta sinnt heimilishaldi, eldað góðan mat o.s.frv. Við þekkjum það að bæði Eyjafjarðarsvæðið og Vestfjarðasvæðið, sem ég vil sérstaklega draga fram, eru því miður ekki svo heppin að lifa við fullkomlega sama raforkuöryggið og þéttbýlið, þ.e. við á Stór-Hafnarfjarðarsvæðinu. Það hefur miklu meiri áhrif á byggðirnar en kostnaðurinn að mínu mati við raforkuna því að þetta raforkuöryggisleysi hefur miklu meiri áhrif á daglegt líf fólksins á landsbyggðinni. Ég veit að hæstv. ráðherra er með puttann á púlsinum í þessu efni. Þrátt fyrir að umhverfið sé kannski snúið hlýtur forgangsmálið í raforkumálum að vera það að fyrirtæki geti blómstrað og að við getum miðlað orkunni þannig að hún sé nægileg fyrir allt landið, ekki bara hluta þess. Þess vegna verðum við að setja raforkuöryggið og þar með talið dreifikerfið í algjöran forgang. Við þurfum að tryggja að þessi kerfi séu þannig [[Forseti hringir.]]úr garði gerð að íbúar landsins sem og fyrirtæki landsins, hvar sem þau eru staðsett, geti gengið að öruggu og virku rafmagni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir umræðuna og ráðherranum fyrir að taka þátt í henni. Umræðan er mjög nauðsynleg en það sem eiginlega olli mér furðu þegar ég fór að skoða þessi mál var að þetta virðist hafa verið við lýði langt aftur í tímann. Meira að segja árið 2015 var eitt af baráttumálum Framsóknarflokksins í kosningum að jafna þennan kostnað. Það virðist ekki hafa gengið eftir, sem er eiginlega stórfurðulegt ef við hugsum um það. Þó að við séum lítil þjóð í stóru landi finnst mér með ólíkindum að raforka og hitunarkostnaður sé einum fjórða hærri úti á landi en á höfuðborgarsvæðinu. Maður skilur ekki í því. Enn fremur tek ég undir það heils hugar að ef við þurfum að jafna þennan kostnað og þurfum að ná í einhverja fjármuni til þess er bara sjálfsagt að taka þá af arði virkjananna. Þær eru flestallar úti á landi þannig að það segir sig sjálft að þar ættu að vera hæg heimatökin að jafna þetta. Síðan vil ég líka benda á viðtal við formann Sambands garðyrkjubænda árið 2018 þar sem hann talar einmitt um að það sé sérkennilegt að stórnotendur raforku þurfi að borga meira fyrir notkun, bara af því að þeir starfa í dreifbýli. Þarna erum við að tala um gróðurhúsaframleiðendur sem framleiða matvælin og við erum líka að horfa á þetta vegna þess að þeir framleiða vistvæn matvæli. Þau matvæli sem við framleiðum með orku innan lands og með hitun þarf ekki að flytja inn. Það segir okkur að þá erum við líka að spara kolefnissporin og annað sem hlýtur að vera eitt af markmiðunum í þessu samhengi. Mér finnst liggja í augum uppi að það eigi að vera jafnt orkuverð alls staðar.
Herra forseti. Ég þakka sömuleiðis hv. málshefjanda fyrir frumkvæði hennar að þessari mikilvægu umræðu. Mig langar samt í upphafi til að rifja upp það ótrúlega óréttlæti sem varð við kerfisbreytinguna upp úr árinu 2003 þegar ákveðið var að hafa tvö tekjumörk í landinu fyrir dreifbýli og þéttbýli á dreifisvæði Rariks. Ég vil bara draga það fram að áður hafði þéttbýlið verið endurnýjað og byggt upp og dreifbýlið tekið þátt í því. Síðan komu þessi skil í löggjöfina og við vorum látin sitja uppi með það í dreifbýlinu að bera ein uppbygginguna þar. Það er mikilvægt að við höfum það í huga. Það getur ekki verið neinni þjóð til sóma sem er á hraðri leið í orkuskiptum að taka ekki þennan þátt fastari tökum en við gerum í dag og þess vegna fagna ég þeim orðum ráðherrans áðan um að við séum að leita leiða til þess og að við höfum raunverulega marga valkosti til að takast á við það. Ég þekki þá vinnu ágætlega. Það getur nefnilega ekki verið þannig í landi orkuskiptanna að við ætlum að hafa svona mismunun. Ef það tekst ekki bendi ég á þá orkugjafa sem við erum að reyna að minnka markvisst notkun okkar á, bensín og dísil, þar sem við höfum ákveðið jöfnunarkerfi fyrir alla landsmenn. Virðulegur forseti. Það eru líka ákveðin teikn um að þörfin fyrir fjármagn til að jafna dreifikostnaðinn fari minnkandi vegna þess að við höfum náð áföngum í að byggja upp þessi kerfi og endurnýja þau í dreifbýlinu. Til að það raungerist þarf eigandinn sjálfur að hafa miklu sterkara taumhald og skýra stefnumótun fyrir þau fyrirtæki sem hann á. Hið opinbera á í raun öll lykilfyrirtækin á þessum markaði og þegar við höfum í 15 ár verið með þessa löggjöf er fullkomlega tímabært að fara yfir sviðið og þar með þau félög og fyrirtæki á þessu sviði sem við eigum og rekum og gerum upp við okkur hvaða tilgangi þau þjóna og hvernig við getum [[Forseti hringir.]]nýtt þá fjármuni betur sem í þeim eru bundnir til að ná því sjálfsagða markmiði sem við tölum hér um. Ráðherra tók það mjög vel fram í ræðu sinni og ég tek heils hugar undir það og styð.
Virðulegi forseti. Enn ræðum við jöfnun orkukostnaðar en nú eru þrjár leiðir að lausn á borðinu hjá hæstv. ráðherra og ég trúi að árangur náist fljótlega. Fyrir mér er málið einfalt, allir landsmenn eiga að borga sama verð fyrir dreifingu raforku. Raforkan er framleidd víða um land. Til að framleiða hana notum við sameiginlega auðlind og dreifiveitur eru flestar í opinberri eigu. Dreifiveiturnar voru byggðar upp á löngum tíma og stöðugt þarf að halda þeim við og bæta. Heimili og atvinnurekstur í dreifbýli eiga að búa við sömu rekstrarskilyrði og í þéttbýlinu. Það eiga að vera sömu samkeppnisaðstæður. Ég lít svo á að við eigum að sameina dreifbýlisgjaldskrár og þéttbýlisgjaldskrár í eina og gera það strax. Eins og kerfið er núna tapa allir. Raforkufyrirtækin tapa viðskiptavinum þegar atvinnurekstur gefst upp vegna lakari samkeppnisaðstöðu í dreifbýlinu, annaðhvort hættir orkufrekur atvinnurekstur rekstri eða flytur sig í þéttbýli. Samfélagið tapar og sömuleiðis atvinnu- og nýsköpunartækifæri því að til að komast á þéttbýlisgjaldskrá þarf orkunotkunin að vera orðin mjög mikil. Færri og færri standa undir kostnaðinum við uppbygginguna og viðhaldið í dreifbýlinu. Jöfnun hækkar vissulega heildarraforkuverð til þeirra sem búa við þéttbýlisgjaldskrá um einhverja þúsundkalla á ári. En hver er hindrunin? Erum við hrædd við villandi umræðu sem hefur farið fram að undanförnu, t.d. í tengslum við afgreiðslu orkupakka þrjú? Við megum ekki láta þannig umræðu koma í veg fyrir jöfnun dreifikostnaðar. Þegar allir greiða sama verð fyrir dreifingu verður strax einfaldara að jafna húshitunarkostnað á köldum svæðum og móta markvisst og gagnsætt stuðningsumhverfi fyrir orkufreka og umhverfisvæna framleiðslu [[Forseti hringir.]]eins og grænmetisframleiðslu.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu og frumkvæði hv. þm. Höllu Signýjar Kristjánsdóttur fyrir að vekja máls á þessu vegna þess að þetta er afar mikilvægt. Það er mikilvægt að landsmenn sitji allir við sama borð þegar kemur að þeim lífsgæðum sem felast í því að búa við ódýrt raforkuverð. Það er einnig tímabært að íbúar hinna dreifðu byggða sitji við sama borð og íbúar í þéttbýli hvað varðar raforkuverð og það er mjög sérstakt og í raun óverjandi að þeir sem búa næst uppsprettu raforkunnar, eins og t.d. á Suðurlandi, nærri virkjunum og undir raflínum sem flytja orkuna til höfuðborgarsvæðisins á suðvesturhorninu, skuli greiða hærra verð fyrir orkuna en þeir sem fjær búa. Mál þetta tengist einnig orkupökkum Evrópusambandsins vegna þess að orkupakkar eitt og tvö gerðu það að verkum að það þurfti að skipta upp dreifingu og sölu á raforku og það hafði í för með sér hækkun í einu vetfangi, heil 10% og síðan komu fleiri hækkanir. Það er ekki hægt að andmæla því. Fyrirtæki sem annast dreifingu á raforku í þéttbýli og dreifbýli hafa tvær mismunandi gjaldskrár, eins og komið hefur fram, aðra fyrir dreifingu raforku í þéttbýli og hina fyrir dreifingu raforku í dreifbýli. Þrátt fyrir niðurgreiðslu frá ríkinu, svonefnt dreifbýlisframlag, er raforkuverð í dreifbýli enn þá hærra en raforkuverð í þéttbýli. Þessu verður að breyta, herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra en það kom fram í máli hennar að hún mun hafa þetta sem forgangsverkefni og ég veit að hún hefur mikinn áhuga [[Forseti hringir.]]á að bæta stöðuna í þessu máli sem er afar brýnt. Einnig vil ég nota tækifærið og hvetja hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]til að setja meiri fjármuni og meiri kraft í að leita að heitu vatni á köldum svæðum, [[Forseti hringir.]]það hefur gefið góða raun eins og t.d. í Nesjum í Höfn í Hornafirði.
Ég minni hv. þingmann á að virða tímamörk.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir að vekja athygli á þessu mikilvæga máli. Þetta er mikilvægt byggðamál og hagsmunamál fólks úti um allt land. Ég get tekið undir ýmislegt sem fram hefur komið í umræðunni en mun beina sjónum mínum á þeim stutta tíma sem ég hef að grænmetisræktendum hér á landi. Tækifærin sem liggja í því að auka matvælaframleiðslu á Íslandi með nýtingu jarðhita og hreinni raforku eru margvísleg. Flest gróðurhús á Íslandi eru staðsett utan þéttbýlis og því er dreifing raforku og kostnaður við hana og jöfnun milli dreifbýlis og þéttbýlis afar mikilvæg í því sambandi. Nauðsynlegt er að mínu mati að koma til móts við garðyrkjubændur með niðurgreiðslu flutningskostnaðar en sá kostnaður gerir mörgum erfitt fyrir. Sérstaklega er ófyrirsjáanleikinn slæmur. Dæmi eru um að garðyrkjubændur sem eru tilbúnir að framkvæma og fara í auknar fjárfestingar og meiri framleiðslu hafi ekki tekið áhættuna af lántöku þar sem hugsanlega verði niðurgreiðslan lægri frá ári til árs í búvörusamningnum og þar með stæði búið ekki undir stækkuninni. Það er val ríkisstjórnarinnar og þingsins hversu mikið við viljum greiða niður flutningskostnað raforku á Íslandi. Við getum jafnað stöðuna þannig að allir sitji við sama borð þegar kemur að samkeppni og rekstri fyrirtækja og heimila. Við verðum að breyta neysluvenjum okkar ef við ætlum að ná einhverjum árangri í baráttunni gegn hlýnun jarðar. Styrkleikar okkar til aukinnar grænmetisframleiðslu eru miklir í formi endurnýjanlegrar raforku og jarðvarma. Við ættum að láta tækniþekkingu vinna með okkur til að auka og auðvelda grænmetisframleiðslu hér á landi og jafna raforkuverð og niðurgreiða með fyrirsjáanleika.
Herra forseti. Við ræðum hér mikið réttlætismál, jöfnun dreifikostnaðar á rafmagni. Það hefur verið baráttumál eins lengi og ég man eftir hjá íbúum í dreifðum byggðum landsins að landsmenn standi jafnfætis varðandi kostnað við húshitun og rafmagnskostnað, burt séð frá búsetu. Þetta er ein af grunnþörfum íbúa og uppspretta orkunnar er af sameiginlegum auðlindum okkar, allra landsmanna. Gjaldskrár í dreifbýli hafa því miður hækkað ört miðað við þéttbýli síðustu ár. Niðurgreiðslur til jöfnunar húshitunarkostnaðar hafa hækkað en það þarf meira til til að jafna að fullu og jöfnunargjald dreifiveitna dugar ekki til að jafna dreifikostnað. Ég hefði viljað sjá stóriðjuna koma þar inn líka í þeirri jöfnun. Hæstv. ráðherra kom inn á nokkrar útfærslur sem ég tel mjög gott að skoða enn frekar því að við þurfum að fara að ljúka þessari vegferð. Stigin hafa verið mörg góð skref í þessa átt en við þurfum að gera betur. Við leggjum núna meiri fjármuni í jöfnun dreifikostnaðar en það þarf, eins og ráðherra minntist á, 1 milljarð til viðbótar svo að það sé að fullu jafnað. Það þarf pólitískan vilja, og ég tel hann vera fyrir hendi, og við þurfum að ganga hratt áfram í þeirri vegferð. Við getum horft á símann, þar er ein gjaldskrá fyrir allt landið, við getum horft á verslunina Bónus þar sem er sama verð alls staðar og meira að segja olíufyrirtækin eru með sambærilegt verð úti um allt land. Ríkið verður að sýna gott fordæmi þar sem við erum að fara í orkuskipti og sýna að við séum ekki eftirbátar olíufélaganna í því að hafa jöfnun í orkukostnaði þar sem við eigum þessa auðlind sem við getum nýtt til að framleiða vistvæna og græna orku, rafmagnið. Heimili og atvinnulíf gjalda þess [[Forseti hringir.]]í verri búsetuskilyrðum og það kemur niður á samkeppnishæfni atvinnulífsins að þessi ójöfnuður sé enn til staðar.
Herra forseti. Það er ágætt að þessi umræða fari fram og bara fínt að við tökum hana reglulega. Auðvitað þarf að jafna raforkudreifikerfið, auðvitað eigum við að horfa á uppbyggingu á starfsemi grænmetisbænda o.s.frv. Það er svolítið hvimleitt að heyra fólk endurtaka það sem hefur verið marghrakið, að þessi töluverða hækkun sem hefur átt sér stað tengist einhvern veginn orkupökkunum. Það þarf ekki nema að skoða tímalínuna til að sjá að hækkanirnar tvær, þ.e. stóru vendipunktarnir, urðu báðar fyrir upptöku orkupakkanna á sínum tíma. Það er fínt að það sé hrakið enn einu sinni. Ég velti samt fyrir mér í ljósi þess að við horfum núna á ákveðnar þrengingar í raforkuaðgengi í Eyjafirðinum, á Vestfjörðum, til Vestmannaeyja og út á Reykjanesið og þeim hægagangi sem er á uppbyggingu, sérstaklega til þeirra dreifðu byggða sem hafa ekki enn aðgengi að þriggja fasa rafmagni, hvað hafi breyst í hagkerfi heimsins frá því að við byggðum upp raforkudreifikerfið á sínum tíma og þangað til núna sem gerir það að verkum að þetta er svona erfitt. Ég held nefnilega að ekkert annað hafi breyst en kannski vilji fólks til að leggja peninga í þá uppbyggingu sem er augljóslega þörf á. Þegar við tölum svo um kostnað hefur vilji kannski aukist til að rukka fólk á hátt sem í rauninni allir eru sammála um að sé ósanngjarn en fólk gerir engu að síður breytingar á gjaldskrá með þeim hætti og með þeim afleiðingum að fólk í dreifðum byggðum landsins borgar meira en það gerði áður hlutfallslega miðað við fólk í þéttbýli. Ég segi eins og ég sagði í fyrri ræðu, þetta snýst um pólitískan vilja, þetta snýst um pólitíska ákvörðunartöku. Það er ekki við neinn annan að sakast en ríkjandi stjórn á hverjum tíma [[Forseti hringir.]]ef fólk er ósátt við það hvernig þetta lítur út.
Virðulegur forseti. Við erum enn að ræða um jöfnun raforkukostnaðar á landinu og ég held að við þurfum ekki að hafa miklar áhyggjur af því vegna þess að í grein sem hæstv. ráðherra skrifaði 16. júní sl. segir orðrétt, með leyfi forseta: „Staðan í dag er að mínu mati beinlínis í ósamræmi við markmið raforkulaga, sem og lög um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku. Þetta ójafnræði er einn alvarlegasti ágallinn á þeim raforkumarkaði sem við höfum sett hér upp. Tillögur um aðgerðir til að breyta þessu eru í vinnslu í ráðuneyti mínu.“ Ég geri þá ráð fyrir að vinnan sé á lokametrunum og komi hingað fljótlega. Við vitum í þessu samhengi að þarna eru undir hjá okkur neytendamál, orkuskipti og loftslagsmál. Það sem ég hef áhyggjur af er það sem sumir grænmetisbændur hafa lýst yfir, að það sé sjálfhætt ef þær hækkanir sem eiga að dynja á þeim verða að veruleika og ekki verði eitthvað gert í þeirra málum. Við verðum að átta okkur á því og ég held að ég segi fyrir hönd flestra að ef maður stendur frammi fyrir því vali að fá íslenska framleiðslu eða erlenda velur maður íslenska. Hún er betri. Það er líka mjög skrýtið að á sama tíma og við erum með mjög hagstæða raforkusamninga við álframleiðslu, kísilál og alls konar svoleiðis framleiðslu skulum við ekki vera með jafn hagstæða samninga um matvælaframleiðslu. Ég spyr bara: Af hverju ekki? Hvers vegna í ósköpunum er ekki séð til þess sama þegar kemur að matvælaframleiðslu okkar, sem myndi spara okkur innflutning á mat fyrir utan hversu gott þetta væri fyrir loftslagsspor okkar og annað í þeim dúr? Þarna munar stórum fjárhæðum. Hvers vegna sjáum við ekki bara til þess? Ef eitthvað er ættu grænmetisbændur að fá lægra orkuverð en nokkurn tímann mengandi álver, kísilál og slík framleiðsla.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls í umræðunni fyrir þátttöku í henni og hæstv. ráðherra sérstaklega fyrir svör sín. Ég held að útgangspunkturinn sé nokkuð svona eins og við höfum talað um og ég tek undir með hv. þm. Haraldi Benediktssyni að þetta sé óréttlæti. Þessu var komið á og við þurfum einhvern veginn að snúa ofan af því. Kannski verður það til þess að verð hækki á einhverjum öðrum stöðum en við erum að tala um samkeppnishæfni dreifbýlisins. Eins og fram hefur komið hjá nokkrum þingmönnum erum við að tala um að matvælaframleiðslan fer að mestu leyti fram í dreifbýlinu. Þegar við tölum bara um samkeppnishæfni atvinnurekenda í landinu hljótum við að þurfa að tala um þá alla í einu mengi en ekki bara gera nánari skil á milli þéttbýlis og dreifbýlis. Hæstv. ráðherra kom inn á nokkrar útfærslur sem hún hefur verið að skoða og ég veit að þetta hefur verið mikið í umræðunni og margar leiðir til athugunar en það verður að hraða því og þess vegna erum við að taka þetta upp aftur og aftur þó að við vitum nokkurn veginn svörin við spurningunum. Við erum að horfa til þess að það dregur stöðugt í sundur þarna og við verðum að fara að hraða aðgerðunum.
Herra forseti. Það er alveg rétt að við ræðum þetta hérna reglulega og ég held að þrátt fyrir að ég vildi að við værum komin lengra í vinnunni og værum komin með leið og værum jafnvel búin að ganga í það að klára sé líka hollt og fínt að við tökum reglulega umræðuna samhliða því að við erum að vinna þetta. Þessi umræða skiptir máli og það er jákvætt að heyra að það er mikil þverpólitísk sátt um að þetta þurfi að laga. Þess vegna þakka ég fyrir umræðuna. Hv. þm. Haraldur Benediktsson rakti söguna ágætlega. Það var tekin meðvituð ákvörðun um að fara þessa leið og því sitjum við uppi með þá stöðu sem við sitjum uppi með í dag. Komið var inn á alls konar hluti. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson nefndi til að mynda raforkuverð. Framleiðslan, raforkuverð og samningar um orkuna sjálfa er allt á samkeppnismarkaði. Því stýrum við ekki hér. Svo var dreifingin aðeins reifuð. Hv. þm. Smári McCarthy spurði hvort það væri örugglega þannig að hún væri ekki á samkeppnismarkaði. Það er rétt, dreifingin er ekki á samkeppnismarkaði, það er sérleyfisskyld starfsemi og engin samkeppni þar. Þess vegna höfum við færi á því að stíga inn í það á þann hátt sem við erum að ræða. Auðvitað snýst þetta um raunverulegt frelsi til búsetu og þetta er liður í því að jafna dreifikostnað raforku, er liður í því að það sé raunverulegt frelsi til búsetu. Hv. þm. Haraldur Benediktsson nefndi líka að hann þekkti þessa vinnu ágætlega. Það er m.a. vegna þess að hann vinnur sjálfur ötullega í því máli í gegnum þá vinnu sem hefur átt sér stað og með Orkustofnun og sérfræðingum í ráðuneyti mínu. Svo var aðeins komið inn á flutningskerfið. Það er bara annað og þar er ekki skortur á fjármagni heldur miklu frekar hefur tekið allt of langan tíma að byggja það upp. Margar ástæður eru fyrir því. Staðan eins og hún er núna er einfaldlega kerfisgalli, alvarlegasti ágalli á regluverkinu, [[Forseti hringir.]]og eitt af því jákvæða sem hefur komið út úr þessari vinnu er að nýjustu spár sýna að þörf dreifbýlisveitna til hækkunar á gjaldskrám nái hámarki á næstu árum, þannig að þetta kallar ekki á alla þessa jöfnun til langrar framtíðar heldur erum við fljótlega að fara að ná toppnum og þá mun það jafnast enn frekar.
Virðulegi forseti. Ég hef beint fyrirspurn til hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra sem hljóðar svo: Hvernig hyggst ráðherra efla upplýsingagjöf um kolefnislosun þannig að tölur um losunina verði ekki meira en hálfs árs gamlar? Það er ákveðin ástæða fyrir því að ég set þetta fram. Ég geri mér grein fyrir því að hæstv. ráðherra mun væntanlega svara því - ég er að reyna að geta mér til um það hver svörin verða - að Umhverfisstofnun hafi nú þegar verið falið að gera losunarspá til næstu tveggja ára og ég vil undirstrika að það er fínt og það er vel en það er aðeins spá. Spáin byggir ekki á endanlegum gögnum. Auðvitað eru þær mjög gagnlegar en við þurfum að fá niðurstöður fyrr sem eru byggðar á raunverulegum gögnum og miklu fyrr en núna er raunin. Ég vil helst sjá að við fáum raunupplýsingar ekki síðar en sex mánuðum eftir hver áramót. Það þarf að efla og styrkja upplýsingagjöf stjórnvalda þannig að almenningur viti hver árangurinn er miklu nær rauntíma en nú er. Ég vil spyrja í leiðinni hvort ráðherra sé mér ekki sammála hvað það varðar og þá nálgun. Við vitum að hægt er að gera betur en raunin er og ég veit að hæstv. umhverfisráðherra hefur fullan hug á að standa fyrir slíkum vinnubrögðum. Ég tel líka, ekki síst í ljósi margs konar umræðu af hálfu alls konar hópa og fólks, að betri upplýsingar, skjótari upplýsingar séu valdeflandi fyrir allan almenning, ekki síst unga fólkið. Unga fólkið okkar vill sjá aðgerðir, helst um leið. Við verðum að reyna að koma fram með svör og úrlausnir eins fljótt og hægt er. Þess vegna skipta upplýsingar máli en að mínu mati ekki síst núna fyrir þessa hópa fólks. Það væri hjálplegt að hafa upplýsingarnar nær í tíma í samskiptum okkar, ég veit t.d. að hæstv. ráðherra stendur í því alla daga að vera í samskiptum við loftslagshlýnunarafneitunarsinna. Þá hjálpa upplýsingar mjög mikið, rök og upplýsingar eins nálægt í tíma og hægt er. Þess vegna hvet ég ráðherra og vil fá um leið svar frá honum um hvort hann ætli ekki að efla upplýsingagjöf, ekki bara benda á og vera með einhverjar losunarspár til næstu tveggja ára heldur hvernig hann hyggist bæta upplýsingagjöfina og hvort hann ætli ekki að færa hana nær tíma. Ég held að það væri mjög í þágu allrar umhverfisumræðu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir góða fyrirspurn. Fyrst er kannski að segja að miklar kröfur eru lagðar á Ísland líkt og önnur ríki um bókhald um losun gróðurhúsalofttegunda og kolefnisbindingu og mikilvægt að vel sé haldið utan um það líkt og hv. þingmaður kom inn á. Bókhaldið tengist alþjóðlegum skuldbindingum Íslands og hjálpar okkur að beina aðgerðum í þá átt að þær skili sem mestum ávinningi fyrir loftslagið. Einnig skiptir miklu að upplýsingagjöf sé bæði áreiðanleg og skýr. Umræða um loftslagsmál hefur stóraukist á síðustu misserum og erfitt getur verið að henda reiður á tölum um losun og hvað þær þýða, t.d. varðandi skuldbindingar Íslands. Lögum samkvæmt er það Umhverfisstofnun sem ber ábyrgð á að halda utan um losunarbókhald Íslands og skila því til annars vegar loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna og hins vegar til Evrópusambandsins. Árlega er send umfangsmikil skýrsla til loftslagssamningsins. Bókhaldið er líka tekið út árlega af hálfu samningsins og athugasemdir gerðar ef eitthvað er óljóst. Margir fleiri koma að bókhaldinu, ekki síst Landgræðslan og Skógræktin, sem sjá um bókhald varðandi losun og kolefnisbindingu sem tengist landnotkun. Umhverfisstofnun þarf gögn frá fjölmörgum aðilum, svo sem Orkustofnun, Hagstofu Íslands, Matvælastofnun og fyrirtækjum. Ég nefni þetta til að gefa hugmynd um umfang bókhaldsins. Ég held að ég geti fullyrt að engin upplýsingasöfnun á vettvangi umhverfismála hljóti jafn mikla og góða rýni og loftslagsbókhaldið. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið hefur fengið beiðnir um að birta upplýsingar um losun Íslands fyrr en nú er gert og hefur beint þeim til Umhverfisstofnunar. Stofnunin hefur þá bent á að miklar kröfur séu gerðar til bókhaldsins, að upplýsingar komi frá mörgum aðilum og að unnið sé samkvæmt dagsetningum og ferlum sem kveðið er á um í lögum og reglugerð og í alþjóðlegum skuldbindingum Íslands. Iðulega hafi auk þess verið gerðar breytingar á tölum frá því að þær koma inn og þar til bókhaldi og skýrslu sé skilað til loftslagssamningsins. Umhverfisstofnun hefur af þeim sökum verið hikandi við að birta tölur fyrr. Ég hef ákveðinn skilning á því og sýnist að erfitt sé að birta áreiðanlegar heildartölur um losun Íslands öllu fyrr en gert er. Það er hins vegar spurning hvort ekki sé hægt að setja fram fyrr bráðabirgðatölur um ákveðna þætti sérstaklega. Þar vil ég nefna losun vegna eldsneytisnotkunar sem gæti komið að verulegu gagni í tengslum við aðgerðir varðandi orkuskipti í samgöngum sem líka er áherslumál. Þetta mætti gera með fyrirvara um nákvæmara mat síðar. Ég tel rétt að kanna þetta því að krafa um skýra og tímanlega upplýsingagjöf innan lands hefur vaxið með auknum áhuga á loftslagsmálum. Ég mun því biðja starfsmenn ráðuneytisins að skoða þetta í samstarfi við Umhverfisstofnun og tek þar með undir með hv. þingmanni, ég held að við séum nokkuð sammála um þetta og mikilvægi þess að þessar upplýsingar séu sem fyrst á reiðum höndum í tíma. Ég vil líka benda á í því samhengi að Hagstofa Íslands hefur eflt starf sitt varðandi loftslagsmál og gefur núna reglulega út tölfræði um losun. Þar er notast við aðra flokkun á uppsprettum losunar gróðurhúsalofttegunda en Umhverfisstofnun notar. Flokkun Hagstofunnar er í samræmi við alþjóðlega hagstofustaðla en Umhverfisstofnun styðst við leiðbeiningar loftslagssamningsins. Hvort tveggja er rétt, en ég hef orðið var við að þessi mismunandi framsetning hafi valdið ruglingi. Það er ekki gott því að við þurfum að bera upplýsingar á borð fyrir almenning og áhugasöm þannig að þær séu skýrar og vel skiljanlegar. Ég hef því beðið ráðuneytið að skoða þau mál með Umhverfisstofnun og Hagstofunni, einmitt með það fyrir augum að samræma framsetningu upplýsinga eða a.m.k. að útskýra hvers vegna tölur virðast vera mismunandi. Það skiptir ekki bara máli að fá tölur fyrr, heldur þarf að setja þær fram á skýran og aðgengilegan hátt. Ég tek aftur fram að ég held að við hv. þingmaður séum nokkuð sammála um það atriði sem er til umræðu og þakka aftur kærlega fyrir fyrirspurnina.
Virðulegi forseti. Ég vil nýta tækifærið til að taka undir með hæstv. ráðherra og hv. þingmanni sem flytur þessa fyrirspurn um mikilvægi þess að slíkar upplýsingar liggi fyrir og séu hvað skýrastar vegna þess að við kljáumst enn þá við það stórfurðulega vandamál að jafnvel fólk sem ætti alveg að geta vitað betur hafnar einhverju sem er vitað með þeirri vissu sem vísindin bjóða upp á í tilheyrandi málaflokki. Fólk kemur í pontu jafnvel og talar eins og það sé ekki alveg fullkomlega sannfært um að verulegar loftslagsbreytingar eigi sér stað af mannavöldum eða þá að það fer í þann málflutning sem er náskyldur, að ekkert sé hægt að gera í því, alveg sama hverju fólk stingi upp á, það muni aldrei laga vandann, það sé alltaf eitthvað annað. Svo kemur auðvitað aldrei í ljós hvað nákvæmlega þetta annað er. Eins þreytandi og það er að vera sífellt að tyggja staðreyndir ofan í fólk er sömuleiðis mjög mikilvægt að staðreyndirnar séu hvað skýrastar þannig að [[Forseti hringir.]]það sé þó hvað auðveldast að kveða niður bábiljur sem eru fluttar fram af fólki sem tekur þátt í umræðunni af allt annarri ástæðu en þeirri að reyna að vernda hagsmuni mannkyns til framtíðar.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með fyrirspyrjanda að nauðsynlegt er, ef menn vilja ræða tölfræði í þessum málum, að rétt tölfræði liggi fyrir. Fyrirspyrjandi leggur áherslu á að auka upplýsingagjöf. Í þessum málum verða upplýsingar um losun gróðurhúsalofttegunda ekki hristar fram úr erminni. Losun byggir á ýmsum gögnum, m.a. frá atvinnulífinu, og það að fjölga skýrsluskilum í atvinnulífinu með tilheyrandi kostnaði tel ég ekki málinu til framdráttar og ekki heldur mikið upplýsandi vegna þess að losun er mjög árstíðabundin. Fyrirspyrjandi vísar sérstaklega til þess að upplýsingar verði ekki meira en hálfs árs gamlar eins og stendur í fyrirspurninni. Ég teldi fyrsta skref miklu vænlegra, þ.e. að Umhverfisstofnun myndi ekki nýta þær upplýsingar og þá tölfræði sem hún þegar hefur til að villa fyrir um í umræðunni, með tölum eins og hún hefur t.d. verið að gera núna um losun frá bifreiðum [[Forseti hringir.]]sem hún hefur haldið fram að væri 34% en ekki 6%, hlutdeildin, sem stofnunin hefur nýverið hins vegar leiðrétt [[Forseti hringir.]]eftir umræðu um þau efni.
Herra forseti. Ég verð fljótur að þessu. Mig langar bara að benda á að losunartölur eru tvenns konar. Það eru þær sem hægt er að reikna út frá eins og notkun jarðefnaeldsneytis hvar sem er eða kola eða annars í iðnaði. Það er sem sagt hægt að reikna það út vegna þess að vitað er um innihaldið í hverju tonni eða kílógrammi. Hinar tölurnar sem um er að ræða eru þær sem eru fengnar með því að vinna mælingar í t.d. votlendi eða skógi. Það getur verið bindingin í skóginum eða losunin í votlendinu. Það væri hægt að gera mælingar fyrir ýmsar gerðir og síðan er hægt að margfalda þær tölur sem þar fást við flatarmál skóga eða votlendis. Í öllum tilvikum er þetta flókið og það eru verulegar óvissutölur sem fást með þessu móti, bara svo það sé sagt.
Herra forseti. Spurningin snýst um það að við getum verið svolítið sambærileg og á svipuðu pari og vinaþjóðir okkar til að mynda á Norðurlöndum þannig að við höfum úr sömu upplýsingum og sömu gögnum að vinna. Það kemur mér í sjálfu sér ekki á óvart að fulltrúi Sjálfstæðisflokksins hnýti í stofnanir sem tengjast umhverfismálum og reyna að miðla gagnmerkum gögnum. Ég lýsi yfir ákveðinni samúð með hæstv. ráðherra að þurfa að standa í þessari baráttu lon og don samhliða því stóra verkefni að efla umhverfisvitund og horfast í augu við hamfarahlýnun vegna loftslagsmála. Við verðum að hafa hugfast, af því að Parísarsamningurinn var nefndur, að við erum að tala um það samhengi að samdráttur í losun er frá þessum fimm geirum; samgöngum, sjávarútvegi, landbúnaði, minni iðnaði og úrgangi. Þetta eru nákvæmlega þeir geirar sem falla undir ábyrgð stjórnvalda gagnvart Parísarsamningnum. Ef við skoðum þessa fimm geira er einmitt losunin vegna vegasamgangna 34%. Það er ekki hægt að tala það niður. Það skilar mestum árangri, ef við getum gagnályktað sem svo, að einblína einmitt á þennan geira með aukinni rafbílavæðingu og/eða auknum almenningssamgöngum. Ég fagna því sem er að gerast einmitt á höfuðborgarsvæðinu hvað það varðar. Ég ítreka og undirstrika aftur það sem ég kom ekki nægilega skilmerkilega frá mér áðan að mig langar að spyrja hæstv. umhverfisráðherra, um leið og ég tek undir með honum að gögnin þurfa að vera sambærileg, við þurfum að hafa þau skýr, aðgengileg, nýtileg og gegnsæ, hvort hæstv. ráðherra telji unnt að reka trúverðuga loftslagsstefnu eða aðgerðaáætlun um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda ef gögnin eru tveggja ára gömul.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmönnum fyrir þátttökuna í þessari umræðu. Ég held að það sem er hér til umræðu sé kannski frekar það að geta komið fyrr fram með gögn og upplýsingar en endilega að fjölga skýrsluskilum og held að það sé kannski ekki það sem hv. þingmaður og alla vega ekki ég var að benda á. Ég tek undir þær útskýringar sem koma fram í máli hv. þingmanns varðandi hlutdeild í vegasamgöngum. Þessi 34% eru það sem er af beinum skuldbindingum Íslands gagnvart Parísarsamkomulaginu. Ef fleiri þættir en þeir eru teknir inn í minnkar vægi þeirra. Ég er spurður hvort það sé trúverðug stefna í loftslagsmálum með aðgerðaáætlun ef gögn sem notuð eru til að sýna hver losunin hefur verið eru tveggja ára gömul. Ég myndi vilja svara því þannig að alltaf er betra að hafa gögnin nær í tíma. Ég held hins vegar að stefnan geti alveg verið trúverðug. Hvert erum við að stefna? Við höfum séð t.d. að útlosun frá vegasamgöngum hefur aukist á síðustu árum. Það er mikil áhersla á það í stefnu stjórnvalda. Við fylgjum þeim leiðbeiningum sem koma frá alþjóðasamfélaginu um að orkuskipti skipta hvað mestu máli þegar kemur að því að draga úr losun, þ.e. að fara úr jarðefnaeldsneyti yfir í endurnýjanlegar orkuauðlindir, og síðan kolefnisbinding. Ég hef ekki allt of miklar áhyggjur af því að stefnan sé ekki trúverðug þó að við séum með tveggja ára gögn því að það byggir í rauninni á því sem þegar hefur verið losað, þó að vissulega væri betra að geta fylgst með því á hvaða stað við erum og hvernig við getum borið það saman við áætlanir, markmið og aðgerðir sem við erum að gera ef við erum með gögn nær okkur í tíma. Ég held að það sé mögulega hægt að ná því, alla vega í sumum þáttum, [[Forseti hringir.]]sérstaklega sem snúa að brennslu jarðefnaeldsneytis.
Herra forseti. Ég lagði fyrir hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra svohljóðandi fyrirspurn: Hverjar eru fyrirætlanir stjórnvalda hvað varðar nýskógrækt á næstu árum? Með nýskógrækt á ég við að verið sé að rækta upp nýjan skóg. Í loftslagssamningi Sameinuðu þjóðanna er skógrækt viðurkennd sem ein helsta leiðin til að binda kolefni úr andrúmslofti og vinna þannig gegn loftslagsbreytingum. Tvær bókanir við þennan samning, bæði Kyoto-bókunin og Parísarsamkomulagið, styðja þá leið sem skógrækt er til kolefnisbindingar. Innlendar rannsóknir og gögn benda eindregið til þess að það sé raunhæfur möguleiki að binda verulegt magn kolefnis í skógarvistkerfum hér á landi. Ræktaður skógur er nú á innan við 0,5% landsins og því miklir möguleikar að ná verulegum árangri í kolefnisbindingu í skógrækt án þess að breyta ásýnd landsins svo nokkru nemi. Það er t.d. unnt að kolefnisbinda allan útblástur gróðurhúsalofttegunda hér á landi með því að rækta þær trjátegundir sem eru afkastamestar og taka undir það ekki nema 2% af landinu. Slíkt væri hægt að gera hérlendis á landi sem í dag er fullkomlega ónýtt. Möguleikarnir eru því fyrir hendi til að ná verulegum árangri hér á landi í þessum efnum og vera fremst meðal þjóða heims í að ná því markmiði að Ísland verði kolefnishlutlaust á tiltölulega skömmum tíma. Það var því ánægjulegt að lesa í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum að gert er ráð fyrir eflingu skógræktar í því skyni að auka bindingu kolefnis úr andrúmslofti. Í áætlun um kolefnisbindingu sem umhverfisráðuneytið kynnti í júlí sl. kemur fram að gert sé ráð fyrir að umfang skógræktar aukist úr 1.100 hekturum í 2.300 hektara frá þessu ári yfir á árið 2022, á næstu þremur árum. Þetta er meira en helmingsaukning. Það er sérstakt fagnaðarefni, þótt ég vildi hafa þessa aukningu meiri, en meira en helmingsaukning skógræktar á næstu þremur árum er þó ágætisbyrjun. Það kom því verulega á óvart eftir þessar yfirlýsingar af hálfu ráðuneytisins að framlög til skógræktar skyldu lækka milli yfirstandandi árs og þess næsta, 2020. Hvernig hyggst hæstv. ráðherra auka skógrækt og ná markmiðum þeim sem koma fram í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar um meira en helmingsaukningu og binda þannig meira kolefni á næstu þremur árum ef framlög til skógræktar lækka á milli ára? Hvernig hyggst hæstv. ráðherra fara að þessu? Þetta virðist alls ekki fara saman. Er hæstv. ráðherra sammála mér í því að besta leiðin til að ná að binda kolefni með sem skjótvirkustum hætti sé aukning í nýskógrækt og að nota þær trjátegundir sem reynast best einmitt í þeim tilgangi?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Í sumar kynntum við forsætisráðherra viðamiklar aðgerðir varðandi kolefnisbindingu en þar er um að ræða einn meginþátt aðgerðaáætlunar stjórnvalda í loftslagsmálum. Það þýðir að við munum á næstu þremur árum tvöfalda umfang landgræðslu og skógræktar og tífalda endurheimt votlendis. Áætlað er að þær aðgerðir sem við munum ráðast í einungis næstu fjögur ár, að árinu í ár meðtöldu, muni skila um 50% meiri árlegum loftslagsávinningi árið 2030 en núverandi binding er og um 110% meiri ávinningi árið 2050 miðað við það sem er í dag. Hv. þingmaður nefndi mikla möguleika til kolefnisbindingar með skógrækt. Ég vil nefna að einungis vegna þeirra aðgerða sem við réðumst í nú í ár og sem farið verður í á næstu þremur árum munum við þannig binda árlega um 2,1 milljón tonna af CO 2 árið 2050. Til samanburðar var losun á beinni ábyrgð íslenskra stjórnvalda 2,9 milljónir tonna árið 2017. Við erum þannig að tala um gríðarlega viðamiklar aðgerðir í kolefnisbindingu sem hafa áhrif langt inn í framtíðina. Skógrækt er einn liður í umræddum aðgerðum. Um skógrækt gilda lög um skóga og skógrækt nr. 33 sem Alþingi samþykkti sl. vor. Þar eru sett fram markmið sem unnið verður að á næstu árum. Þau varða m.a. vernd og aukna útbreiðslu náttúruskóga, vernd og endurheimt líffræðilegrar fjölbreytni og ræktun nýrra skóga til að byggja upp fjölbreytta skógarauðlind til sjálfbærra nytja. Mótun stefnu stjórnvalda í skógrækt til næstu tíu ára er í gangi í samræmi við 4. gr. laganna en skipuð hefur verið verkefnisstjórn sem vinnur að gerð landsáætlunar í skógrækt. Þar er fjallað um stöðu og framtíð skóga í landinu, ásamt tölusettum markmiðum um árangur í skógrækt. Fjallað er um skógrækt í aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum frá 2018, eins og hér var komið inn á áðan, og þau áform útfærð nánar í júlí sl. Þar kemur m.a. fram að gert er ráð fyrir að umfang skógræktar í helstu verkefnum aukist úr um 1.100 hekturum á ári árið 2018 yfir í um 2.300 hektara árið 2022, líkt og kom fram í máli hv. þingmanns. Það má kannski segja að skógrækt á Íslandi, þar sem aðkoma ríkisins er, fari fram einkum með þrennum hætti. Þar er í fyrsta lagi skógrækt á lögbýlum sem áður voru landshlutabundnu skógræktarverkefnin. Samkvæmt þeim ber Skógræktinni að veita framlög til skógræktar, þar með talið vegna verndar og endurheimtar náttúruskóga, og skjólbeltaræktar á lögbýlum í samræmi við fjárveitingar til stofnunarinnar og fjárlög hverju sinni. Gert er ráð fyrir að umfang skógræktar á lögbýlum aukist úr gróðursetningu um 650 hektara árið 2018, í um 1.300 hektara árið 2022. Miðað við þessar forsendur má gera ráð fyrir að það taki rúmlega 20 ár að klára gróðursetningu í land sem þegar er samningsbundið innan skógræktar á lögbýlum. Talsverður fjöldi landeigenda hefur sótt um þátttöku í verkefninu á síðustu misserum. Í öðru lagi fer skógrækt á Íslandi fram í gegnum Landgræðsluskóga og önnur verkefni á vegum félagasamtaka. Við erum með samstarfssamning í gildi milli Skógræktarfélags Íslands og umhverfis- og auðlindaráðuneytisins. Markmið Landgræðsluskóga er að græða lítt og ógróið land með fjölbreyttum skógum og stuðla þannig að ræktun skóga til útivistar fyrir almenning, endurheimt vistkerfa og eflingu líffræðilegrar fjölbreytni og framkvæmd stefnu íslenskra stjórnvalda í loftslagsmálum, sem og að vinna að framkvæmd laga um skóga og skógrækt og laga um landgræðslu. Innan þessa verkefnis og annarra verkefna á vegum skógræktarfélaganna hefur skógrækt farið fram á um 200–280 hekturum árlega. Um er að ræða skógrækt í nágrenni þéttbýlis með markmið um gerð útivistarskóga. Í þriðja lagi fer skógrækt á Íslandi fram með skógræktarstarfi af hálfu stofnana ríkisins. Skógræktin stendur fyrir skógrækt í lönd sem eru í umsjón stofnunarinnar og það sama á við um Landgræðsluna. Fyrst og fremst er gert ráð fyrir aukningu framlaga til endurheimtar birkiskóga og náttúruskóga þegar kemur að þessum þætti skógræktar, ólíkt skógrækt á lögbýlum. Hún fer fram með gróðursetningu, sáningu og breytingu á landnýtingu þannig að sjálfsáning birkis geti átt sér stað. Að auki eru fjölmörg skógræktarfélög og einstaklingar sem stunda skógrækt, eins og við þekkjum, verkefni eins og Kolviður og fleiri. Ég vil hins vegar minna á að við þurfum að gæta að fleiri þáttum en bara kolefnisbindingunni þegar við ráðumst í þessi verkefni okkar, t.d. að gæta að markmiðum samningsins um líffræðilega fjölbreytni og þar með þeim tegundum sem notaðar eru í skógræktinni. Ég hyggst koma í síðara svari mínu inn á þá fullyrðingu hv. þingmanns að verið sé að lækka framlög til Skógræktarinnar því að tíminn er búinn núna.
Virðulegi forseti. Ég fagna allri viðleitni til að berjast gegn loftslagsbreytingum sem þó eru óhjákvæmilegar, eru reyndar hafnar og munu valda ómældu tjóni, alveg sama hvað við gerum, en mér finnst mikilvægt að við höfum í huga að við þurfum að auka metnaðinn heldur meira en það einfaldlega að ná einhvers konar kolefnishlutleysi. Að mínu mati er ástæðan sú að pólitíkin í heiminum býður ekki upp á það að brugðist verði við þessum vanda í tæka tíð til að hindra jafnvel enn hræðilegri hluti. Okkur hættir til að setja okkur markmið þar sem við reiknum út hvað við þyrftum að gera ef allar þjóðir tækju sig til og gera það sem þarf að gera og svo er hætt við því að við miðuðum við það markmið. Málið er að þjóðir heimsins munu ekki gera það. Kína mun ekki gera það, Bandaríkin munu ekki gera það og Brasilía mun ekki gera það. Við verðum að vera betri en það skásta sem við mögulega getum ímyndað okkur að við þurfum að vera.
Herra forseti. Ég hafði ætlað mér að koma með smáinnlegg um mikilvægi skóga en ætla að breyta því og koma aðeins inn á það sem hv. þingmaður á undan mér nefndi um kolefnishlutleysi og mikilvægi þess. Við getum nefnilega ekki komið í veg fyrir losun kolefnis og er ég ekki að tala um eldgos, nú er ég bara að tala um losun kolefnis af mannavöldum, losun kolefnis úr skemmdu landi o.s.frv. Kolefnishlutleysi með bindingu á móti þeirri losun sem verður verður alltaf mjög mikilvægt þannig að við þurfum alltaf að hafa það í huga að við þurfum að gera hvort tveggja, minnka losun og auka bindingu.
Virðulegi forseti. Ég ætla að blanda mér aðeins í þessa umræðu og byrja á að beina því til hæstv. ráðherra hvort lagt hafi verið mat á það hversu stór svæði gætu gróið upp með náttúrulegum skógum án afskipta mannsins. Hins vegar langar mig að koma inn á það að ríkið hefur samið við umráðamenn meira en 600 jarða á landsvísu um að taka frá land og nýta til skógræktar. Hvernig gengur okkur að uppfylla þá samninga? Er í einhverjum tilfellum verið að rækta náttúrulega skóga eða er það í öllum tilfellum skógur til viðarnytja? Ríkið er augljóslega ekki að standa við samningana núna því að gert er ráð fyrir að plantað [[Forseti hringir.]]verði í þetta land á tíu árum. Hvað er til ráða til að standa við samningana?
Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra fyrir svör hans og einnig þeim hv. þingmönnum sem gerðu athugasemdir í þessari umræðu. Ég ætla að tala um mikilvægi skógræktar vegna þess að skógur er til framtíðar. Skógurinn tekur ekki mið af hagsveiflum heldur er til staðar fyrir komandi kynslóðir. Það er mjög mikilvægt að rækta upp skóg. Það sparar gjaldeyristekjur þegar við þurfum ekki að flytja inn allt okkar timbur. Skógur veitir skjól, bæði fyrir menn og skepnur, og í skjóli skógar er öll ræktun á landi auðveldari. Skógur auðgar lífríkið og gerir lífið fjölbreyttara. Skógur er auðlind til framtíðar og atvinnuskapandi til langrar framtíðar. Hæstv. ráðherra ræddi m.a. um sjálfsáningu birkis. Á hvaða hraða ætlar hæstv. ráðherra að binda kolefni ef hann leggur mesta áherslu á að birki fái að sá sér hér um landið? Á hvaða hraða á það að vera? Hæstv. ráðherra talar um árangurinn sem hann sér fyrir sér að verði hér á landi fyrir árið 2050. Miðað við framlög til skógræktarinnar og miðað við þessar áætlanir um sjálfsáningu birkis er það í höndum einhverra annarra en þessarar hæstv. ríkisstjórnar að binda kolefni hér á landi á næstu árum. Það er verkefni annarrar ríkisstjórnar í framtíðinni. Ég mæli með því að við gyrðum okkur í brók og förum að rækta skóg af alefli í landi þar sem ekki nema 0,5% af landi eru skógi vaxin. Möguleikarnir eru ótæmandi. Við getum verið fremst meðal þjóða í að binda kolefni með skógrækt. Það er auðveld leið og ég hvet hæstv. ráðherra til að vinna [[Forseti hringir.]]að þessu málefni af einurð.
Virðulegi forseti. Um fyrirspurn hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar er það fyrst að segja að framlögin sem eru áætluð í fjárlagafrumvarpinu og í fjármálaáætlun duga einmitt fyrir því sem hér hefur verið kynnt af hálfu ríkisstjórnarinnar. Þegar hv. þingmaður talar um að niðurskurður sé í skógræktinni vil ég benda honum á að í fylgiriti með fjárlagafrumvarpinu kemur fram að það muni 10 milljónum á milli 2019 og 2020. Tillögur fjárlaganefndar voru um að auka þessi framlög um 28 milljónir á milli ára. Ég vil líka benda á að ástæðan fyrir þessu er sú að Skógræktin hefur á síðustu árum fengið eignarnámsbætur sem voru tímabundnar fjárheimildir sem þarna dragast frá. Það er ekki rétt að segja að verið sé að draga úr fjármunum sem fara til kolefnisbindingar. Það er bara kolrangt. Ef við skoðum framlög til skógræktar á lögbýlum munu þau fara úr 220 milljónum á fjárlögum 2017 upp í 392 milljónir í áætluninni 2022. Ef það er ekki aukning veit ég ekki hvað aukning er. Framlögin duga einmitt fyrir þessu. Það er ekki verkefni næstu ríkisstjórnar að ráðast í það sem ég lýsti áðan að myndi gerast árið 2050 heldur akkúrat þessarar ríkisstjórnar sem hefur lagt ríka áherslu á að fara í þessa vegferð, að einn hluti af aðgerðum í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar sé einmitt kolefnisbinding, vissulega samt ekki það eina. Síðan var ég spurður hvort lagt hafi verið mat á hve stór svæði geti gróið upp án aðkomu mannsins. Ég þekki ekki til þess að það mat hafi verið lagt á, en ég bíð hins vegar eftir upplýsingum frá Landgræðslunni og Skógræktinni um akkúrat [[Forseti hringir.]]þann hraða sem komið var inn á hér með sjálfsáningu. Það eru fjölmargar aðferðir sem verið er að beita þegar kemur að kolefnisbindingunni og sjálfsáning birkis er svo sannarlega ein af þeim.
Herra forseti. Það er enn ljóðað á hæstv. umhverfisráðherra. Hraðar sviptingar í lofthjúpi jarðar valda veðurfarsbreytingum, versnandi vindafari og aukinni úrkomu víðast hvar á norðurslóðum. Það er aukið rennsli jökulfljóta og aukin skriðuhætta og enn stærri berghlaup geta fallið, hækkandi sjávarborð, strandrof og fleira. Hver eru viðbrögðin? Það eru flóðavarnir inni á landi og við strendur og varnargarðar við fljót og strendur. Aukin vöktun er í umhverfinu og síðast en ekki síst tjónabætur og kostnaður við ýmiss konar framkvæmdir. Þetta leiðir allt hugann að ofanflóðasjóði, hamfarasjóði, loftslagssjóði og þjóðarsjóði. Ég spyr í framhaldi af þessu: Hver telur ráðherra að séu brýnustu verkefni samfélagsins við aðlögun að loftslagsbreytingum og afleiðingum þeirra? Þá er ég bæði að tala um fjármagn og annars konar viðbrögð. Þá vík ég að aðgerðaáætlun í þessum efnum. Hlutverk loftslagsráðs er að leggja fram aðgerðaáætlun varðandi losun og bindingu sem hér hefur verið töluvert til umræðu vegna skógræktar. Samkvæmt lögum um loftslagsmál, í svokallaðri 5. gr. a, á loftslagsráð líka að vinna að aðgerðaáætlun um aðlögun gegn loftslagsbreytingum. Þá er spurningin hvað henni líður, það er aukaspurning sem ég ætla að biðja hæstv. ráðherra að svara í rólegheitum. Svo er hitt áfram, að opinberir aðilar eiga samkvæmt lögum að setja sér loftslagsstefnu. Þegar allt þetta kemur saman kallar það á heildstæða aðgerðaáætlun vegna aðlögunar að loftslagsbreytingum. Nákvæmlega þetta er að verða æ algengara umræðuefni erlendis vegna þess að menn finna æ meira fyrir þessum afleiðingum og þurfa að fara að haska sér við að búa til skynsamlegar aðgerðaáætlanir í þessum efnum. Ég hef við önnur tækifæri fjallað um annaðhvort sérráð eða mögulegan sérhóp, einhvers konar undirhóp loftslagsráðs, sem einbeiti sér að aðlögun að loftslagsbreytingum sem kallar t.d. á virkari þátt aðila eins og almannavarna sem við sjáum lítið til í bili. Þar gætu verið, auk þessara almannavarna, í slíkum hópi Landsbjörg og stofnanir eins og Veðurstofa Íslands, Mannvirkjastofnun, Samgöngustofa, Vegagerðin og Samband íslenskra sveitarfélaga. Þá spyr ég: Hvernig geta Alþingi, ríkisstjórn, sveitarfélög og aðrir haft forystu um að unnin [[Forseti hringir.]]verði haldbær aðgerðaáætlun á næstu árum vegna aðlögunarinnar?
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. Ég vil fyrst nefna að mjög brýnt er að við tryggjum góða vísindalega þekkingu á afleiðingum loftslagsbreytinga á Ísland og hafið umhverfis okkur, þær sem þegar hafa orðið en einkum þó þær sem eru væntanlegar. Þetta er að mörgu leyti í góðum farvegi og er tryggt betur en áður með þeim lagabreytingum sem gerðar voru fyrr á þessu ári. Með þeim breytingum sem gerðar voru á lögum um loftslagsmál hefur nefnilega verið lögfest að unnar skuli vísindaskýrslur um áhrif loftslagsbreytinga á náttúrufar og samfélag á Íslandi sem m.a. skuli taka mið af skýrslum milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál, IPCC. Samhæfing aðgerða skiptir miklu máli. Tryggja þarf að vísindalegar upplýsingar skili sér til þeirra sem taka þurfa ákvarðanir um skipulag og margvíslegar framkvæmdir sem verða að taka mið af breytingum í náttúrunni, svo sem hækkun sjávarborðs og breytingum á veðurfari og vatnafari. Áðurnefndar vísindaskýrslur verða samkvæmt lögum unnar af hálfu stjórnvalda og ber Veðurstofa Íslands ábyrgð á þeim með aðkomu sérfræðinga úr öðrum stofnunum og háskólasamfélaginu. Síðasta skýrslan sem unnin var samkvæmt sérstakri beiðni umhverfis- og auðlindaráðuneytisins kom út árið 2018 og þar er að finna ýmsar niðurstöður sem hjálpa okkur við að skoða verkefnin fram undan sem snúa að aðlögun. Niðurstöðurnar eru m.a. þær að jöklar hopa, rúmmál þeirra minnkar og breytingar verða á vatnafari, úrkomuákefð mun líklega aukast og sjávarborð hækka. Þetta þýðir að flóðahætta eykst og jafnframt álag á fráveitukerfi, þurrkadögum kann að fjölga sem mun mögulega leiða til aukinnar tíðni gróður- og skógarelda. Hætta á skriðuföllum mun líklega aukast vegna bráðnunar á sífrera og hopunar skriðjökla. Súrnun og hlýnun sjávar mun hafa margvíslegar afleiðingar með mögulegum áhrifum á fiskstofna og fiskveiðar. Þetta gefur vísbendingar um þau mál sem helst þarf að skoða í framtíðinni varðandi aðlögun að loftslagsbreytingum. Niðurstöður vísindasamfélagsins eru og verða grunnurinn undir aðgerðir okkar hvað þetta varðar. En þá að gerð aðlögunaráætlunar. Með áðurnefndum breytingum á lögum um loftslagsmál var einnig lögfest að ráðherra skyldi láta vinna áætlun um aðlögun íslensks samfélags að loftslagsbreytingum á grundvelli bestu vísindalegrar þekkingar. Ég mun sjá til þess að unnið verði eftir þessu ákvæði og er undirbúningur að gerð aðlögunaráætlunar þegar hafinn. Það er ekki beinlínis hlutverk loftslagsráðs að vinna áætlunina sjálfa, ráðherra ber að láta gera það, en ég hef hins vegar beðið loftslagsráð um for- og undirbúningsvinnu sem nýtist við gerð umræddrar áætlunar. Sú vinna hófst síðasta vor með ráðstefnu um aðlögun að loftslagsmálum og vinnustofu þar sem helstu verkefni og áskoranir voru reifaðar. Á þessum viðburðum fékkst mikill og góður efniviður til að vinna úr og nú fer fram vinna á vegum loftslagsráðs sem vænst er að geti orðið góður grunnur fyrir vinnu við heildstæða áætlunargerð stjórnvalda. Þar er farið yfir helstu hugtök og aðferðafræði aðlögunar, stjórnarhætti og skipulag aðlögunarvinnu í öðrum löndum og stöðu slíkrar vinnu á Íslandi í dag ásamt tillögum og helstu umhugsunaratriðum fyrir stjórnvöld. Ég á von á áliti frá loftslagsráði um þetta á næstu vikum. Hv. þingmaður spyr líka sérstaklega um aðkomu sveitarfélaga. Sveitarfélögin eru að mínu viti mjög mikilvægur aðili þegar kemur að aðlögun að loftslagsbreytingum, ekki síst vegna þess að skipulag er að mestu leyti í þeirra höndum og einnig margvísleg verkefni sem loftslagsbreytingar hafa áhrif á. Má þar nefna fráveitumannvirki. Brýnt er þannig að sveitarfélög séu með í samtali okkar um aðlögun. Loks vil ég nefna að heildstæð stefnumörkun til skamms og langs tíma, skýr markmið og raunhæfar aðgerðir með tryggðri fjármögnun eru forsenda árangurs í loftslagsmálum, hvort sem litið er til aðlögunar eða þess að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og efla bindingu kolefnis úr andrúmslofti. Við í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu höfum lagt áherslu á þetta og munum gera áfram. Ég tek undir þau orð hv. þingmanns að aðlögunin sé afskaplega mikilvægt málefni. Við eigum enn enga áætlun um það á Íslandi en verið er að bæta úr því.
Virðulegi forseti. Fyrirspurnin snýr að því hvernig við stöndum að aðlögun að þeim breytingum sem við munum sjá og óhjákvæmilega verða. Sjálfsagt er satt að þær verði en ekki að þær gerist svona hratt. Hraðinn á loftslagsbreytingunum núna býr til þann yfirþyrmandi vanda sem við stöndum frammi fyrir. Á þessum stutta tíma finnst mér mikilvægt að minna á eitt vandamál sem er lítið talað um nema í hálfum hljóðum. Fyrirséð er það vandamál að gríðarlega miklir fólksflutningar verði í framtíðinni að mati margra. Fólksflóttinn frá Sýrlandi er að hluta til vegna loftslagsbreytinga. Þar voru mestu þurrkar í sögu Sýrlands áður en borgarastyrjöldin braust út með tilheyrandi hörmungum og fólksflutningum. Eitt af því sem heimurinn allur þarf að fara að átta sig á er að flóttamannavandinn mun ekki minnka í framtíðinni. [[Forseti hringir.]]Allar líkur eru á því að hann aukist og þá er mikilvægt að við bregðumst ekki bara við [[Forseti hringir.]]með þeim ágætu leiðum sem hæstv. ráðherra fór út í heldur þurfum við líka að átta okkur á því að við þurfum að líta á [[Forseti hringir.]]aðra samfélagsgerð í heiminum. Við þurfum einnig að geta brugðist almennt við samfélagsbreytingum.
Forseti minnir hv. þingmann á tímamörk.
Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu og svör hæstv. ráðherra. Ég fagna áherslu á þá vísindalegu þekkingu sem hann minntist á vegna þess að hún er undirstaða þess sem við gerum og hún er almennt í góðum farvegi. Ég vil þó nefna að í því sem snýr að hafinu þurfum við að gera betur og það er vegna þess að við ráðum yfir 700.000 km² sjó sem þarf að skoða, bæði súrnunina, djúpstraumana og áhrif loftslagsbreytinga á dýralíf. Aðeins að loftslagsráðinu aftur sem hefur í raun tvöfalt verkefni. Það hefur eins konar umsjón og er upphafsaðili að tvenns konar áætlunargerð, annars vegar varðandi losun og bindingu og hins vegar aðlögunina. Ég endurtek það sem ég sagði, mér finnst vanta aðila þar í. Ég veit vel að ráðið sjálft er ekki að vinna þessar áætlanir, það er samvinnuverkefni margra aðila, en ég myndi enn telja vitrænt að þar væri undirhópur eða hluti loftslagsráðs með útvíkkuðu formi með fleiri aðilum. Ég nefndi t.d. almannavarnir og Landsbjörg þannig að hluti ráðsins eins og ráðið sjálft starfaði reglulega, það er best að segja það einfaldlega þannig. Þetta er mjög algengt, það eru ákveðnar stofnanir í öðrum löndum sem kallaðar eru „resilience centres“ á erlendum málum, viðnámsstofnanir eða hvað viljum kalla þær. Þetta á kannski ekki við hér vegna smæðar, en engu að síður tel ég að þetta ætti að vera til skoðunar. Svo vil ég ljúka máli mínu á því að taka undir orð hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar [[Forseti hringir.]]um flóttamannavanda sem kann að stafa af loftslagsbreytingum.
Hæstv. forseti. Ég þakka aftur fyrir þessa fínu umræðu og hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir að taka hana upp. Ég tek sérstaklega undir með hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni um fólksflóttann vegna þess að þetta er alveg hárrétt. Þetta er nokkuð sem við munum að öllum líkindum sjá stóraukast í framtíðinni ef heldur áfram að hlýna og Sýrland er prýðilegt dæmi. Þetta þarf líka að taka inn í áætlunargerð okkar þegar kemur að aðlögun vegna loftslagsbreytinga. Mig langaði líka að segja frá því á þessum vettvangi að stjórnvöld hafa sett stóraukin framlög í að rannsaka betur afleiðingar súrnunar sjávar á lífríki hafsins með samningi við Hafrannsóknastofnun í vor eða sumar. Einnig höfum við sett aukið fjármagn í að vakta betur sjávarstöðubreytingar og til að kortleggja hættu á skriðuföllum. Við erum að takast á við talsvert mörg ný verkefni þegar kemur að loftslagsbreytingunum og hluti af því er að auka rannsóknir á þeim breytingum sem eru að verða. Ég get líka nefnt aukið framlag til Veðurstofunnar út af rannsókn á hopi jökla. Þannig er ríflega 250 millj. kr. varið til að efla vöktun á súrnun sjávar og jöklum næstu fimm árin hér á landi, svo dæmi sé tekið. Til að draga þetta saman vil ég segja að mjög mikilvægt er að reyna að koma sem mest í veg fyrir loftslagsbreytingar. Það er stóra verkefnið, en verkefnið að aðlaga samfélög að loftslagsbreytingum verður líka sífellt stærra. Hér kemur líka að því að við þurfum að beina aðgerðum, a.m.k. sumum, í þá átt að það geti nýst bæði til að draga úr losun eða binda kolefni [[Forseti hringir.]]og að það geti nýst sem aðlögunaraðgerðir. Slíkar aðgerðir eru til.
Hæstv. forseti. Ég lagði spurningu fyrir hæstv. ráðherra um ellilífeyri hjá sjómönnum. Spurningin sem ég lagði fyrir ráðherra er eftirfarandi: Hefur verið kannað hversu margir sjómenn nýta sér rétt til töku ellilífeyris á aldrinum 60–67 ára? Ef svo er, hversu hátt hlutfall sjómanna nýtir þann rétt að hefja töku ellilífeyris fyrir 67 ára aldur? Hæstv. forseti. Ástæða þessarar fyrirspurnar er sú að ég hef áhyggjur af því að einhver hluti sjómanna nýti sér ekki rétt sinn til ellilífeyris. Sem betur fer er skilningur á því að eðli sjómannsstarfa sé þannig að eðlileg starfsævi þeirra er styttri en flestra annarra. Þetta þarf svo sem ekki að útskýra en sjómannsstörf eru líkamlega mjög erfið og slítandi. Í dag sér Samgöngustofa um utanumhald lögskráningar en í mörgum tilfellum hafa þessar upplýsingar ekki legið fyrir áður en Samgöngustofa tók við þessu hlutverki. Mikil brögð eru að því að sjómenn þekki ekki rétt sinn til töku ellilífeyris við 60 ára aldur. Þess eru dæmi að erfiðlega gangi að fá upplýsingar um lögskráða daga fyrir þann tíma er Samgöngustofa tók við lögskráningu. Þess eru meira að segja dæmi að kalla þurfi eftir upplýsingum í skjalasöfnum en slíkt er tímafrekt og gefast einhverjir upp við þá vinnu. Sennilega er erfiðara að afla upplýsinga um eldri lögskráningar, sérstaklega úti á landi þar sem aðgengi að slíkum skjölum er erfiðara. Ég hvet því til þess að sjómenn séu vel upplýstir um rétt sinn.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Hann spyr hvort kannað hafi verið hversu margir sjómenn nýti sér rétt til töku ellilífeyris á aldrinum 60–67 ára og, ef svo sé, hversu hátt hlutfall þessara einstaklinga nýti þann rétt að hefja töku ellilífeyris fyrir 67 ára aldur. Samkvæmt lögum um almannatryggingar getur sá sem hefur stundað sjómennsku á lögskráðu íslensku skipi eða skipi gerðu út af íslenskum aðilum í 25 ár eða lengur átt rétt á ellilífeyri frá 60 ára aldri sem í daglegu tali nefnist sjómannalífeyrir. Tryggingastofnun ríkisins annast framkvæmd lífeyristrygginga, almannatrygginga og annarra málefna sem kveðið er á um í lögum um almannatryggingar. Við vinnslu svars við þessari fyrirspurn var leitað upplýsinga hjá stofnuninni um svör við þeim spurningum sem hv. þingmaður óskar svara við. Samkvæmt upplýsingum stofnunarinnar fá nú einungis 29 einstaklingar á aldrinum 60–67 ára greiddan ellilífeyri en ef litið er til undanfarinna ára kemur í ljós að þessum einstaklingum fer stöðugt fækkandi. Þeir voru 52 á sama tíma árið 2014, fyrir einungis fimm árum. Af því má auðvitað leiða líkur, líkt og hv. þingmaður kom inn á í sinni fyrirspurn og framsöguræðu, að mjög margir séu ekki meðvitaðir um þennan rétt sinn. Ætla má að mun fleiri einstaklingar eigi þennan rétt en þarna er talið fram. Tryggingastofnun hefur hins vegar ekki neinar upplýsingar um það hversu margir eiga rétt á þessu vegna þess að hún hefur einungis upplýsingar um þá sem sótt hafa um greiðslur hjá stofnuninni þannig að það liggur ekki fyrir hver heildarfjöldi þeirra aðila er sem á rétt á umræddum greiðslum. Ráðuneytið leitaði til Samgöngustofu sem heldur utan um lögskráningar sjómanna. Þar fengust þær upplýsingar að ekki væri unnt að ráða af lögskráningarkerfinu hvort skráðir aðilar á þessu aldursbili uppfylli nauðsynleg skilyrði almannatrygginga fyrir greiðslu ellilífeyris sjómanna. Það liggur því ekki fyrir í kerfinu hversu hátt hlutfall sjómanna nýtir þann rétt að hefja töku ellilífeyris hjá Tryggingastofnun ríkisins fyrir 67 ára aldur. Einungis liggur fyrir fjöldinn sem nýtir sér umræddar greiðslur og eins og ég sagði áðan fá einungis 29 einstaklingar á aldrinum 60–67 ára greiddan ellilífeyri. Þeim hefur farið stöðugt fækkandi og eru nær helmingi færri nú en þeir voru fyrir fimm árum. Því má draga þá ályktun að full ástæða sé til þess að fara í einhvers konar kynningu á þessu, hver réttindi sjómanna eru þegar kemur að töku ellilífeyris. Á hvaða hendi slíkt ætti að vera, hvort það ætti að vera á hendi Tryggingastofnunar, félagsmálaráðuneytisins, eftir atvikum hagsmunasamtaka sjómanna eða í samstarfi þessara aðila, er ekki gott að segja. Þó er full ástæða til að hefja samtal um slíkt. Ég hef óskað eftir því að við förum í það og vænti góðs samstarfs við hv. þingmann í þeirri vinnu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra, Ásmundi Einari Daðasyni, fyrir þetta svar og þær upplýsingar sem ráðherrann las hér upp. Ég er alveg sammála ráðherranum um að það er alveg örugglega af meðvitundarleysi sjómanna sem þessar tölur eru ekki hærri hjá þeim sem sækja þennan rétt sinn. Það er samt einkennilegt að þeim sem nýta sér þennan rétt hafi fækkað mikið frá því fyrir 2014. Sjómenn hafa þennan rétt þegar þeir eru búnir að starfa lengur en 25 ár á sjó og ég beini því til sjómanna sem eru búnir að starfa þetta lengi á sjó að þeir viti af þessum rétti sínum og að hægt sé að sækja hann. Þá þyrfti aðgengi að upplýsingum og eins og kemur fram í þeirri skoðun sem ég hef gert í þessari vinnu að vera betra því það er ekki gott aðgengi en fer vonandi þó að lagast. Sjómannsstarfið er þannig, og tala ég af reynslu, að flestir sjómenn gera ráð fyrir að þau laun sem þeir hafa séu þau sem þeir vinna sér inn með höndunum. Þeir eru ekki mikið að spekúlera í því á starfsævinni hvaða rétt þeir hafa fyrr en þeir eru orðnir 67 ára gamlir eins og altítt er. Þeir hafa margir hverjir ekki gert sér grein fyrir því að þessi réttur er fyrir hendi og brýni ég þá til að upplýsa sig um það. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir [[Forseti hringir.]]þær upplýsingar sem hann kom fram með í ræðunni áðan.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, það er ástæða til að hvetja til þess að sjómenn, líkt og aðrir, nýti sér þann rétt sem þeir eiga sannarlega. Það er sláandi að þeim skuli hafa fækkað úr mjög lágri tölu niður í enn lægri tölu. Ég tek undir og fagna því að hv. þingmaður hafi tekið þetta mál upp og vakið athygli á því. Ég hvet þá sem fylgjast með til að að nýta þetta til að gera gangskör að því að kynna málið fyrir sjómönnum. Félagsmálaráðuneytið og Tryggingastofnun taka til sín það sem að þeim snýr í þessu og ég vonast til þess að þetta sé upphafið að jákvæðari tölum hvað þetta snertir.