Herra forseti. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem sambærilegri fyrirspurn er beint að ráðherranum en að mínu mati er vert að skoða þessi mál aftur. Þó að ferðaþjónustan sé í mikilli lægð um þessar mundir er engum blöðum um það að fletta að sá vöxtur sem hefur átt sér stað í greininni eftir hrun hefur verið lyftistöng fyrir hagkerfi landsins og fært okkur aukin lífsgæði. Það er kostur að þó að dreifing ferðamanna hafi síður en svo verið jöfn um landið má sjá jákvæð áhrif ferðaþjónustunnar hringinn í kringum landið okkar. Við kringumstæður sem við búum nú við gefst okkur tækifæri til að ræða hvernig ferðaþjónustu við viljum hafa hér á landi í framhaldinu. Um er að ræða margþætta og fjölbreytta atvinnugrein og að þessu sinni vil ég ræða um mikilvæga starfsstétt innan hennar, leiðsögumennina okkar. Í mínum huga er tímabært að gera þeirri stétt hátt undir höfði með því að lögvernda starfsheitið leiðsögumaður. Að mínu mati snýst þetta fyrst og fremst um gæði þjónustunnar og að þeir sem starfa í greininni geri það á jöfnum grundvelli og að sömu kröfum uppfylltum. Við höfum ekki skilgreint fyrirbærið leiðsögn og mér finnst vert að skoða hvort skilgreina megi hugtakið. Við þekkjum að til er Evrópustaðall um leiðsögunám sem við höfum samþykkt en ekki um leiðsögnina sem slíka. Í svari við fyrirspurn sem hv. samþingsmaður minn, Ari Trausti Guðmundsson, var með til hæstv. ráðherra fyrir tveimur þingum síðan eða svo ræddi hæstv. ráðherra m.a. um Vakann og hvort innleiða mætti hann með öðrum hætti. Mér vitanlega hefur það ekki verið gert og ég tek undir að það er hægt að velta fyrir sér hvort hægt sé að stytta þeim leið sem hafa verið með leiðsögn til fjöldamargra ára, verið kannski í gegnum tíðina á sínu svæði en ekki hlotið þá menntun sem gerð er krafa um. Kannski væri hægt að stytta þeim einhverja leið. Stétt leiðsögumanna er mjög illa stödd þegar kemur að þeim úrræðum sem við höfum reynt að búa til, ekki það að lögverndun myndi endilega skipta þar máli en þó gæti það verið. Ferðamennska er auðlindanýting og auðlindin sem við nýtum í ferðamannabransanum á Íslandi er náttúran okkar. Öll auðlindanýting krefst réttrar kunnáttu og ber að framkvæma skynsamlega með sjálfbærnihugsun að leiðarljósi. Í því ljósi tel ég afar mikilvægt að þeir sem starfa á Íslandi við að kynna náttúru landsins hafi m.a. viðeigandi þekkingu svo ekki skapist hætta á að gengið sé um of á umhverfi og lífríki. Sú þekking er ekki síður mikilvæg en þekking á sögu og menningu þjóðarinnar. Mörg önnur ríki hafa farið þá leið að með erlendum leiðsögumanni sem kemur til þeirra [[Forseti hringir.]]þurfi heimamaður að vera með í för og ég spyr hæstv. ráðherra til viðbótar hvort ástæða sé til að hafa með íslenskan leiðsögumann sem hafi þá hlotið til þess réttindi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem er um málefni sem hefur verið til umræðu um langt skeið og kemur reglulega upp á vettvangi þingsins. Líkt og hv. þingmaður nefndi hef ég áður svarað fyrirspurn um sambærilegt málefni, síðast munnlegri fyrirspurn hv. þm. Ólafs Ísleifssonar í febrúar 2019, um menntun leiðsögumanna og lögverndun starfsheitis þeirra, og áður skriflegri fyrirspurn hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur um leiðsögumenn í júní 2017. Afstaða mín er í stuttu máli, má segja, óbreytt síðan þá, þ.e. ég tel ekki koma til álita að lögvernda starfsheitið leiðsögumaður en ég ætla að fara aðeins nánar yfir það á hverju ég byggi það mat. Það er að sjálfsögðu afar mikilvægt að tryggja eftir fremsta megni gæði ferðaþjónustu og öryggi ferðamanna enda er það í samræmi við áherslur Vegvísis í ferðaþjónustu sem unnið hefur verið eftir síðustu ár. Í nýrri Framtíðarsýn og leiðarljósi íslenskrar ferðaþjónustu til ársins 2030 er líka sterk áhersla á fagmennsku, gæði og öryggi. Hún var unnin í samstarfi ríkis, sveitarfélaga og greinarinnar og leggur grunninn að nýrri aðgerðaáætlun 2020–2025 sem er í vinnslu. Ég er þeirrar skoðunar að fara megi aðrar leiðir til að ná markmiðum um aukin gæði, öryggi og umhverfisvernd en að lögvernda starfsheiti leiðsögumanna. Mikilvæg skref hafa verið tekin í þá átt á undanförnum árum, t.d. þegar ný lög um Ferðamálastofu tóku gildi 1. janúar 2019, en samkvæmt þeim er öllum sem framkvæma skipulagðar ferðir innan íslensks yfirráðasvæðis, innlendum sem erlendum aðilum, skylt að setja sér öryggisáætlanir fyrir slíkar ferðir og uppfæra reglulega. Þar stendur að öryggisáætlanir skuli samanstanda af áhættumati, verklagsreglum, viðbragðsáætlun og atvikaskýrslu. Áhættumatið skal lagt til grundvallar m.a. vali á starfsmönnum, svo sem leiðsögumönnum. Í verklagsreglum sem taka mið af áhættumati skulu m.a. koma fram upplýsingar um reynslu, þekkingu og kunnáttu starfsmanna sem annast ferðir. Eins og fram kemur í greinargerð frumvarpsins er þessum ákvæðum ætlað að stuðla að aukinni neytendavernd og öryggi ferðamanna ásamt aukinni fagmennsku í starfsemi ferðaþjónustuaðila. Þá var Hæfnisetur ferðaþjónustunnar stofnað árið 2017 en það er samstarfsverkefni aðila vinnumarkaðarins, fræðsluaðila og stjórnvalda um heildstæðar lausnir og úrbætur til að auka hæfni og fagmennsku starfsfólks í ferðaþjónustu á Íslandi að ónefndu gæða- og umhverfiskerfinu Vakanum sem er í sífelldri endurskoðun. Ráðuneyti mitt mun að sjálfsögðu halda áfram að vinna að þessum og öðrum verkefnum sem stuðla að bættum öryggismálum, gæðamálum, umhverfisvernd og neytendavernd í ferðaþjónustu. Aðalástæðan fyrir því að ég tel ekki koma sérstaklega til álita að lögvernda starfsheitið leiðsögumaður er sú að mér finnst með öllu óljóst að það feli í sér slíkan ávinning fyrir samfélagið almennt eða ferðamenn sérstaklega að það réttlæti þá skerðingu á atvinnufrelsi sem í því felst og enn fremur tel ég hægt að ná markmiðum um gæði með hófsamari hætti án þess að skerða það og búa til viðamikla umsýslu utan um leyfisveitingar, eftirlit og viðurlög. Það væri æskilegra að mínu mati. Almennt séð finnst mér nærtækara að gera kröfur til fyrirtækjanna en sjálfra einstaklinganna, þ.e. að fyrirtækin fái skráningu í sinni tegund afþreyingarferðamennsku, að krafa sé gerð um að þau hafi viðeigandi öryggisáætlanir og fylgi þeim eftir og að það sé eftirlit með því. Þannig er það t.d. á Nýja-Sjálandi sem er áfangastaður sem gerir mjög verulega út á afþreyingar- og ævintýraferðamennsku. Mér finnst heldur ekki útilokað að gera hæfniskröfur til leiðsögumanna þegar það snýst um öryggi, t.d. í jöklaleiðsögn eða annars konar leiðsögn sem krefst sérstakrar varkárni og þekkingar á staðháttum. Varðandi spurningu hv. þingmanns um hvort það að skilyrða að leiðsögumenn sem starfa hér á landi hafi staðbundna þekkingu finnst mér eins og áður segir að slíkar kröfur sé einkum hægt að réttlæta með vísan til öryggis. Víða erlendis hefur verið greint á milli almennra leiðsögumanna, gönguleiðsögumanna og fjallaleiðsögumanna. Slíkt fyrirkomulag mætti einnig skoða hér á landi en með aukinni fjölbreytni í afþreyingu hefur sérhæfing leiðsögustarfsins sannarlega vaxið. Hér verður þó að gæta að jafnræðissjónarmiðum á milli þeirra sem starfa fyrir innlenda aðila og erlenda aðila. Eins og ég nefndi erum við á grunni Framtíðarsýnar og leiðarljóss íslenskrar ferðaþjónustu til ársins 2030 að vinna sérstakar aðgerðir og mér finnst það sannarlega koma til álita og það hefur verið rætt að hvaða leyti hægt væri að efla gæði, öryggi og fagmennsku þegar kemur að þessum þætti ferðaþjónustunnar sem er vissulega bæði ofboðslega mikilvægur til að vernda öryggi ferðamannanna sjálfra, vernda náttúruna, tryggja jákvæða upplifun ferðamannanna og er mjög verðmætur og mikilvægur þáttur í ferðaþjónustunni. Ég er bara enn á þeirri skoðun að hægt sé að ná fram þeim þáttum án þess að lögvernda starfsheitið sérstaklega.
Herra forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svörin. Ég get tekið undir með henni að mörgu leyti en þó er ég ekki sammála öllu og ég spyr: Er eitthvað sem stendur raunverulega í vegi fyrir því að lögverndun starfsins verði að veruleika? Rökin sem ráðherra færði hér fram er að ávinningurinn væri ekki endilega ljós fyrir alla. Miðað við þá áherslu sem við leggjum á menntun almennt á Íslandi teljum við okkur vera að búa til hæfari einstaklinga til að sinna tilteknum störfum og mér finnst það hljóta að vera hér undir líka. Eins og ég sagði áðan tek ég undir það að við erum hér með fólk sem hefur starfað í áratugi við leiðsögn sem hefur ekki til þess sérstaka menntun og starfar jafnvel sjálfstætt og allt það en getur kannski sótt sér menntunina ef búin yrði til einhver leið inn í það ferli þannig að viðkomandi þyrfti ekki að taka allan skólann heldur væri starfsreynslan metin eins og í svo mörgum öðrum störfum. Ég tek dæmi af minni eigin stétt, náms- og starfsráðgjöfum. Það var mikill barningur að fá í gegn lögverndun á því starfsheiti og alls konar fólk sinnti því starfi sem var ekki endilega til þess bært eða hafði jafnvel þekkingu. Svo hefur verið í gegnum tíðina og er enn þrátt fyrir allt. Það er sannarlega gott að gera kröfur til fyrirtækja um að þau séu með menntaða og góða starfsmenn í vinnu og margir koma að þessu en ég tel að jafnræðissjónarmið gætu einmitt verið virt að vettugi, það gæti verið svolítið erfitt ef við ætluðum að setja eingöngu jöklaleiðsögumenn eða eingöngu fjallaleiðsögumenn eða hvað það nú er. Ráðherrann hlýtur að kannast við það eins og ég að ef maður ferðast erlendis í hópum [[Forseti hringir.]]verður erlendur leiðsögumaður eða innfæddur líka að vera með í slíkum ferðum þótt maður sé með íslenskan leiðsögumann. Ég myndi vilja sjá það hér að ekki komi bara rútur erlendis frá með allan pakkann án þess að nokkur komi að málum hér.
Herra forseti. Ég ítreka að við stefnum sífellt að auknum gæðum í íslenskri ferðaþjónustu. Skjalfest upplifun gesta okkar sýnir að íslensk ferðaþjónusta hefur á heildina litið staðið sig afburðavel í að uppfylla væntingar og fer fram úr þeim í mörgum tilvikum. Eins og ég nefndi í fyrri umræðu finnst mér almennt séð nærtækara að gera auknar kröfur til fyrirtækjanna en sjálfra einstaklinganna og ég er þeirrar skoðunar að hægt sé að ná settum markmiðum. Mér heyrist við almennt deila því markmiði að vilja auka veg og vanda leiðsögumanna, auka gæði í íslenskri ferðaþjónustu og tryggja að öryggi þeirra sé tryggt og upplifunin góð. Þar gegna leiðsögumenn lykilhlutverki. Þegar ég var með hóp á Nýja-Sjálandi fannst mér þau leggja ofboðslega mikið upp úr því, bæði hvað varðar upplifun ferðamannanna en líka varðandi öryggi. Þau hafa lent í ýmsu þar í ferðaþjónustu sem hafði veruleg áhrif á uppbyggingu atvinnugreinarinnar þar í landi. Þar varð sú sýn ofan á að hægt væri að ná þessu fram með öðrum hætti og flokka eftir tegundum ferða og tegundum ferðaþjónustu. Ég held að það sé líklegra til árangurs en hitt. Svo deilum við hv. þingmaður mögulega eitthvað um lögverndun heilt yfir, þ.e. mér finnst við almennt hafa gengið fulllangt þegar kemur að lögverndun. Ég veit að við á Íslandi skerum okkur úr samanborið við önnur ríki en verkefnið er að auka öryggi, gæði og fagmennsku íslenskrar ferðaþjónustu. Ég er sannfærð um að við getum fundið leið til að gera það og [[Forseti hringir.]]setja það inn í þá vinnu sem við erum að vinna varðandi aðgerðaáætlun á grunni stefnumótunarinnar.
Virðulegi forseti. Samkvæmt stjórnarsáttmála Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs er stefnt að gerð áætlunar um að útrýma kynbundnu ofbeldi, ekki síst stafrænu kynferðisofbeldi. Fram hefur komið að stýrihópi forsætisráðherra um heildstæðar úrbætur varðandi kynferðislegt ofbeldi var falið að móta stefnu gegn stafrænu kynferðisofbeldi og að forsætisráðuneytið gaf út skýrslu í janúar 2020 sem María Rún Bjarnadóttir vann. Það er greinargerð til stýrihópsins um heildstæðar úrbætur varðandi kynferðislegt ofbeldi. Mér leikur forvitni á að vita hvernig vinnunni í heild miðar og lagði því fram fyrirspurn um málið í byrjun febrúar. Umræðan um fyrirspurnina í þingsal hefur dregist en aðgerðir gegn stafrænu kynferðislegu ofbeldi eru jafnmikilvægar núna og þær voru í febrúar og því vil ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að koma hér og ræða þessi mál. Dagleg samskipti fólks hafa breyst mikið síðustu ár þar sem stafræn samskipti aukast ár frá ári og það hefur skapað nýjar áskoranir í daglegu lífi á mörgum sviðum. Breytingin hefur kallað á breytingar á lagaumgjörð og haft áhrif á lagaumgjörð varðandi samskipti einstaklinga. Nægir þar að benda á örar breytingar á löggjöf um persónuvernd sem dæmi. Mörgum finnst lagaumhverfi þó ekki ná að fylgja þróuninni í notkun tækninnar eftir en fræðimenn hafa bent á að andvaraleysi gagnvart hvers konar stafrænu kynferðisofbeldi geti haft alvarlegar samfélagslegar afleiðingar og á það ekki síst við um myndrænt kynferðisofbeldi. Afleiðingarnar geta verið alvarlegar til skemmri og lengri tíma og þá ekki síður í litlu samfélagi eins og á Íslandi en í stærri samfélögum. Ofbeldið getur eins og annað ofbeldi dregið verulega úr lífsgæðum þeirra sem fyrir því verða og valdið bæði andlegum og líkamlegum veikindum, svo sem kvíða og óskýrðum verkjum. Það hefur reynst erfitt að kortleggja umfang stafrænna brota heildstætt, m.a. vegna þess að í löggjöfinni eins og hún er er ekki að finna ákvæði um stafræna og kynferðislega friðhelgi. Þá hefur samnorræn úttekt sýnt að þolendur ofbeldis telja ólíklegt að það borgi sig að leita réttar síns vegna þess á Íslandi. Ég vil því spyrja um þrennt: 1. Hvað líður heildarstefnumótun um aðgerðir gegn stafrænu kynferðisofbeldi sem starfshópi skipuðum af forsætisráðherra var falið að vinna að í samræmi við sáttmála ríkisstjórnarflokkanna? 2. Hyggst ráðherra leggja til lagabreytingar til að styrkja stöðu þolenda slíkra brota? [[Forseti hringir.]] 3. Með hvaða hætti má stuðla að vitundarvakningu í samfélaginu um stafrænt kynferðisofbeldi og tengd brot?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir að setja þetta mál á dagskrá. Þó að langt sé um liðið síðan fyrirspurnin var lögð fram er viðfangsefnið enn til staðar og gott að fá hér tækifæri til að fara yfir stöðu mála. Að mínu viti er kynbundið og kynferðislegt ofbeldi eiginlega stærsta áskorunin sem við stöndum frammi fyrir núna til þess að koma hér á fullu jafnrétti kynjanna. Samkvæmt heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna er fullt kynjajafnrétti enn þá það markmið sem fjallað er um í heimsmarkmiði nr. 5. Samkvæmt því sem hefur komið fram á vettvangi Sameinuðu þjóðanna er það heimsmarkmið sem þjóðir heims eiga lengst í land með að ná, fullt jafnrétti kynjanna. Það er eiginlega alveg ótrúlegt þegar árið er 2020 og þar spilar ofbeldið stórt hlutverk í því að hindra það að fullt jafnrétti komist á. Eins og hv. þingmaður nefndi skipaði ég stýrihóp um heildstæðar úrbætur að því er varðar kynferðislegt ofbeldi sem tók til starfa undir stjórn forsætisráðuneytisins með aðkomu dómsmálaráðuneytis, utanríkisráðuneytis, félagsmálaráðuneytis, heilbrigðisráðuneytis og mennta- og menningarmálaráðuneytis. Hv. þingmaður nefndi hér þá skýrslu sem María Rún Bjarnadóttir lögfræðingur vann um stafrænt kynferðisofbeldi en hún notar í þeirri greinargerð hugtakið „kynferðisleg friðhelgi“ og færir rök fyrir því að það sé víðtækara en stafrænt kynferðisofbeldi og nái utan um margþættari háttsemi. Meginniðurstöður þessarar skýrslu voru að gildandi löggjöf veiti ekki kynferðislegri friðhelgi einstaklinga fullnægjandi vernd sem m.a. birtist í óskýrri dómaframkvæmd og neikvæðri upplifum brotaþola og því sé þörf á lagasetningu. Lagasetningu ætti síðan að fylgja eftir með þríþættum stefnumótandi aðgerðum: Í fyrsta lagi með forvörnum og fræðslu, í öðru lagi með úrbótum á meðferð mála innan réttarvörslukerfis og í þriðja lagi með auknum stuðningi við þolendur. Þessar tillögur voru ræddar í ráðherranefnd um jafnréttismál og í ríkisstjórn og í kjölfarið var hæstv. dómsmálaráðherra falið að ráðast í endurskoðun á löggjöf og lagaframkvæmd með hliðsjón af þeim tillögum sem settar eru fram í greinargerðinni. Þar er m.a. lagt til að bætt verði sérstöku ákvæði við kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga sem gerir brot á kynferðislegri friðhelgi einstaklinga, til að mynda með birtingu og dreifingu efnis á netinu, refsivert. Hér er rétt að nefna að á vettvangi Alþingis hafa einstakir þingmenn sýnt mikilvægt frumkvæði í þessum málum með frumvörpum til að taka á stafrænu kynferðisofbeldi. Tekið hefur verið mið af þeirri vinnu í þessari skýrslu. Samkvæmt tillögum stýrihópsins er einnig unnið að lagabreytingum sem lúta að réttarstöðu brotaþola. Þær tillögur hafa hlotið ítarlega rýni réttarfarsnefndar og er nú unnið að frumvarpi í kjölfarið þannig að ég vænti þess að hæstv. dómsmálaráðherra verði með þessi mál á sinni þingmálaskrá á komandi hausti. Hvað varðar þau mál sem ekki lúta að lagabreytingum hefur félagsmálaráðuneytið tekið tillögur um bætta þjónustu við brotaþola til skoðunar í tengslum við framkvæmd áætlunar um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Þá hefur þegar verið gert ráð fyrir forvörnum til að verja kynferðislega friðhelgi. Þingsályktunartillögu sem ég mælti fyrir þann 12. mars sl., Forvarnir gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni, fylgdi áætlun fyrir árin 2021–2025. Með þingsályktunartillögunni er lagt til að forvarnir verði samþættar kennslu og skólastarfi í leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólum en eigi sér einnig stað innan frístundaheimila og félagsmiðstöðva, innan íþrótta- og æskulýðsstarfs og í öðru tómstundastarfi. Þannig er verið að leitast við að ná til allra barna og ungmenna og byggja upp samskipti jafnréttis og virðingar þar sem kynbundið og kynferðislegt ofbeldi og áreitni fá ekki þrifist. Er mikilvægt að beina þessum forvörnum í gegnum skólakerfið til að ná til allra barna en tillagan gerir einnig ráð fyrir að ráðist verði í gerð námsefnis fyrir öll skólastig, auk fræðsluefnis um eðli og afleiðingar kynferðislegs og kynbundins ofbeldis og áreitni fyrir starfsfólk sem vinnur með börnum og ungmennum. Það var góð umræða hér í þingsal þegar mælt var fyrir þessari tillögu sem gefur mér vonir og væntingar um að henni verði lokið á þessu þingi og við getum farið að vinna samkvæmt þessari áætlun. Það er tímabært að móta heildstæða stefnu í þessum málaflokki og eftir slíkri stefnu hefur ítrekað verið kallað auk þess sem ríkar kröfur hvíla á íslenskum stjórnvöldum vegna alþjóðlegra skuldbindinga. Ég nefni Istanbúl-samning Evrópuráðsins um aðgerðir gegn heimilisofbeldi og ofbeldi gegn konum, samning Evrópuráðsins um varnir gegn kynferðislegri misneytingu og kynferðislegri misnotkun á börnum og samning Sameinuðu þjóðanna um rétt fatlaðs fólks. Vinnan er á góðum rekspöl og ég vonast til þess að við verðum búin að taka töluvert stór framfaraskref á þessu ári og því næsta.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir að setja málið á dagskrá. Það er gríðarlega mikilvægt að við ræðum þessi mál reglulega og höfum það allt uppi til umræðu því að það er í rauninni ekki svo langt síðan við fórum að tala um kynferðislegt ofbeldi, hvað þá stafrænt kynferðislegt ofbeldi. Ég vissi ekki hvað það var fyrir ekki svo löngu síðan en tækninni fleygir hratt fram og það er eins með glæpina og glæpamennina og vatnið, það finnur sér alltaf farveg, áfram sína leið. En það er vont mál þegar við finnum ekki leiðir til að mæta þessu og vera með aðgerðir gegn því og sporna við því. Þess vegna er mjög mikilvægt að við höfum einhver viðbrögð við því þegar það kemur upp og ég fagna öllum áformum sem hæstv. forsætisráðherra bar upp fyrir okkur og ég bind vonir við að þau komist áfram. En ég velti því fyrir mér hvað er árangursríkast, er það ekki almenn vitundarvakning og samtal og upplýsingar til allra?
Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa spurningu og þessa umræðu enda hef ég smááhuga á fjárheimildum, það snýr að þeirri þingnefnd sem ég er aðallega í. Nýlega var veitt fjárheimild í sérstakt átak í þessum málaflokki og ég hefði áhuga á að heyra hvernig þær fjárheimildir hafa nýst til betrumbóta í þessum málaflokki. Einnig finnst mér áhugavert að skoða þetta mál, og þá þingsályktunartillögu sem við höfum verið að vinna með, í tengslum við þá könnun sem gerð var innan Alþingis nýlega sem sýnir einmitt umfang þessa vandamáls, ekki bara á stafræna vettvangnum heldur enn frekar í raunheimum. Ég hvet hæstv. forsætisráðherra til dáða í þessum málum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið og þeim þingmönnum sem blönduðu sér í umræðurnar fyrir þeirra innlegg. Ég fagna mjög að það skuli vera búið að stíga markviss skref í þessu verkefni. Mig langar að beina spurningu til forsætisráðherra: Erum við að tala um eitt eða fleiri mál frá dómsmálaráðherra á næsta hausti eða er það kannski ekki alveg orðið skýrt? Mig langar svo að taka sérstaklega upp hugtakið kynferðisleg friðhelgi sem ég held að sé mjög mikilvægt og bara hugtakið eitt geti aukið skilning okkar á og virðingu fyrir því að hver og ein manneskja þarf að njóta kynferðislegrar friðhelgi. Ég held að innleiðing á þessu hugtaki hjálpi okkur að berjast gegn stafrænu kynferðisofbeldi og fræða um mikilvægi þess að útrýma því. Eins og hæstv. forsætisráðherra kom inn á er markviss vinna í þessum efnum liður í því að ná árangri í jafnréttismálum. Ef við ætlum að telja okkur áfram til forystu á heimsvísu í að vinna að jafnrétti verðum við að standa okkur á þessu sviði eins og öðrum, samhliða því að innleiða Istanbúl-samninginn að fullu og fleiri verkefnum á þessu sviði. Ég held að í baráttunni gegn ofbeldi höfum við kannski farið seinna af stað en ýmis önnur lönd en við eigum hins vegar, vegna árangurs í jafnrétti og á öðrum sviðum, að geta staðið okkur betur en margir aðrir. Og eins og ég sagði í umræðunni um [[Forseti hringir.]]þingsályktunartillöguna um forvarnir þá er fræðsluátakið sem fyrirhugað er afskaplega mikilvægt í þessari vinnu.
Herra forseti. Ég þakka aftur hv. fyrirspyrjanda og þeim hv. þingmönnum sem hafa blandað sér í umræðuna. Það er, held ég, í þessum málum nauðsynlegt að gera hvort tveggja, þ.e. að ráðast í nauðsynlegar lagabreytingar og tryggja að lögin endurspegli að einhverju leyti það umhverfi sem við lifum í, sem þau gera ekki nú. Það er ekki gert ráð fyrir þessum birtingarmyndum kynferðisofbeldis í gegnum nýja tækni. Ég held sömuleiðis að það sé mikilvægt að við innleiðum þetta hugtak, kynferðisleg friðhelgi, í innlendan rétt. Ég held að það muni einmitt verða til þess að breyta aðeins skilningi á því vandamáli sem kynbundið og kynferðislegt ofbeldi er. Hvernig hafa fjármunir nýst í þeim átaksverkefnum sem hefur verið ráðist í? Ég held að mjög vel hafi verið farið með þá peninga sem ríkið hefur sett í slík átaksverkefni. Þau hafa auðvitað verið allnokkur á undanförnum árum. En hins vegar held ég að stóra málið í þessu sé að við getum ekki tekið á þessu sem átaksverkefni heldur þurfum við að gera það alltaf. Mikilvægt er að nýta þær áherslur sem lagðar eru í forvarnaáætluninni, sem ég ítreka að ég vona að þingið samþykki á þessu þingi, til þess að gera þetta í raun og veru að föstum lið í skólakerfinu þannig að við náum þessari almennu vitundarvakningu og samtali hjá börnum og ungmennum því það mun skipta verulegu máli. Að lokum vil ég segja, eins og hv. fyrirspyrjandi benti á, að Ísland hefur vakið athygli fyrir góðan árangur í jafnréttismálum á alþjóðavísu. En ef við ætlum að standa undir nafni þá er ekki í boði að setjast núna niður og hvíla sig heldur er það skylda okkar að vinna áfram að aðgerðum til að uppræta kynbundið misrétti. Kynferðislegt og kynbundið ofbeldi er skýrasta birtingarmynd misréttisins og það er í senn bæði orsök og afleiðing. [[Forseti hringir.]]Þess vegna er svo mikilvægt að við forgangsröðum því að uppræta það í okkar samfélagi.
Virðulegi forseti. Það má segja með réttu að hugtakið mannhelgi sé nokkuð víðfeðmt auk þess sem skilgreining þess kann að innihalda ólíka þætti, eftir því í hvaða samhengi það er skilgreint. Í grundvallaratriðum snertir það það sem okkur er næst, persónu okkar, líf og limi og einkalíf. Í flestum vestrænum samfélögum er mannhelgi ein af grundvallarstoðum samfélagsins og lífi einstaklingsins og vernd þess er því gert hærra undir höfði en öðrum gildum samfélagsins. Þannig hafa til að mynda flest þau samfélög sem við berum okkur saman við lagt bann við dauðarefsingum ríkisins líkt og það að deyða annan einstakling er refsivert. Þannig verður hugmyndin um mannhelgi að einhverju leyti eins og trúarleg nálgun. Með því að virða hana ekki er verið að vinna nokkurs konar helgispjöll. Einnig hefur mannhelgi verið nefnd í sömu andrá og friðhelgi. Þá styttist í umræðu um réttindi sem eru tryggð í stjórnarskrá eins og friðhelgi einkalífsins. Þannig má velta því upp hvort skilgreina eigi mannhelgi sem grundvallarrétt hvers manns engu minna mikilvægan en friðhelgi einkalífs. Þessi tvö helgishugtök tengjast að vissu leyti og má velta fyrir sér hvort þau fari ekki alltaf saman og ætti því að skilgreina saman. Þannig má segja að mannhelgi blandist að vissu marki inn í friðhelgi og að friðhelgi hljóti að einhverju leyti að vera fléttuð úr þáttum sem snerta mannhelgi. Velta má fyrir sér hvort mikilvægi mannhelgishugtaksins verði ekki meira og meira á tímum þegar persónuupplýsingar okkar eru orðnar ein verðmætasta vara í heimi og tækni sem nýtir persónuupplýsingarnar verður umfangsmeiri hluti af lífi okkar og gengur jafnvel nær okkur í auknum mæli. Þannig má aftur segja að hugtökin mannhelgi og friðhelgi samtvinnist og þurfi að skilgreinast saman. Um þessar mundir fer fram nokkur umræða innan velferðarnefndar þingsins í tengslum við siðferðisleg gildi og forgangsröðun í heilbrigðiskerfinu. Þar er mannhelgi einmitt eitt af lykilgildunum. Því er spurt: 1. Telur ráðherra að skilgreiningin á hugtakinu „mannhelgi“ sé fullnægjandi í lögum á málefnasviði ráðuneytisins? Þá mætti kannski bæta við: Og ætti jafnvel að vinna að því að samræmd skilgreining væri til í íslenskum rétti? 2. Hefur orðið umræða um hugtakið í tengslum við breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins? Og aftur: Telur ráðherra jafnvel að efna ætti til slíkrar umræðu meðal almennings og að stjórnvöld ættu að hafa frumkvæði að því? 3. Telur ráðherra rétt að hugtakið komi fram í stjórnarskrá líkt og hugtakið „friðhelgi einkalífs“? Og þá kannski til vara að jafnvel mætti hugsa sér að þótt hugtakið væri ekki hluti af stjórnarskrártextanum verði það notað og skilgreint í greinargerð og fylgiskjölum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir fyrirspurnina. Fyrsta spurning þingmannsins er um þetta orð, mannhelgi, sem við þekkjum úr fornu máli, sem merkti grið og kemur m.a. við sögu í Ólafssögu Tryggvasonar, ef mig misminnir ekki. En þegar leitað er í lagabálkum sem heyra undir forsætisráðuneytið verður ekki séð að þetta hugtak komi fyrir í lögum sem heyra undir forsætisráðuneytið. Það kemur fyrir í lögum sem heyra undir aðra ráðherra og er ekki alltaf notað í sömu merkingu. Þannig kemur það til að mynda fyrir í íslenskri þýðingu mannréttindasáttmála Evrópu sem er fylgiskjal með lögum nr. 62 frá árinu 1994. Það kemur fyrir í þeirri grein sáttmálans þar sem fjallað er um hvenær frelsissvipting er heimil og er þar þýðing á enska hugtakinu, með leyfi forseta, „security of the person“. Á dönsku er talað um, með leyfi forseta: „personlig sikkerhed“. Þannig vísar hugtakið mannhelgi þarna til þess réttar að þurfa ekki að sæta frelsissviptingu eftir geðþótta stjórnvalda. Síðan kemur þetta hugtak fyrir í lögum á heilbrigðissviði þar sem það er augljóslega í víðari merkingu, þar sem það vísar til reisnar mannsins, einstaklingseinkenna og þeirra réttinda sem honum eru næst. Þetta ósamræmi í hugtakanotkun í lögum, þegar horft er heilt yfir, er vissulega ekki alls kostar heppilegt og kem ég þá að næstu spurningu hv. þingmanns um hvort umræða hafi orðið um hugtakið í tengslum við breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins. Eftir því sem mér er best kunnugt um hefur ekki verið sérstaklega rætt um þetta hugtak í því sambandi. Það hafa komið fram tillögur um hliðstæð hugtök og ég vísa þá til tillagna stjórnlaganefndar árið 2011 sem lagði til að hugtakið reisn mannsins kæmi fyrir í upphafi endurskoðaðrar stjórnarskrár sem eitt af grundvallargildum lýðveldisins. Í frumvarpi sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar lagði fram haustið 2012, og byggt var á tillögum stjórnlagaráðs, sagði að öllum skyldi tryggður rétturinn til að lifa með reisn og síðan var farið yfir í margbreytileika mannlífsins. Það hugtak var ekki nýtt í því samhengi. Þriðja spurning hv. þingmanns er hvort ég telji rétt að hugtakið komi fram í stjórnarskrá líkt og hugtakið friðhelgi einkalífs. Eins og kunnugt er stendur yfir endurskoðun stjórnarskrárinnar og fyrirhugað er á næsta kjörtímabili, ef sú áætlun gengur eftir, að taka mannréttindakafla stjórnarskrárinnar til endurskoðunar. Þar liggur beint við að bera þá kaflann saman við þær tillögur sem hafa komið fram síðan þar sem stuðst er við hugtakið um mannlega reisn. Ég vitna til þeirrar aðgerðaáætlunar sem birt var í dag um aðgerðir vegna fjórðu iðnbyltingarinnar, þar sem mælst er til þess að stjórnvöld móti stefnu fyrir Ísland um gervigreind, nokkuð sem ekki hefur verið gert. Ég held að þróun gervigreindar sem og þróun lífvísinda veki auðvitað nýjar spurningar um grundvöll og eðli mannlegrar tilveru sem eru komnar ansi langt frá því sem við þekkjum úr Ólafssögu Tryggvasonar, sem ég nefndi áðan. Hvar liggja mörkin varðandi lagfæringar á erfðaefni mannsins? Hver verður staða mannsins þegar tæknin getur tekið yfir og jafnvel leyst af hendi þau störf sem fólk innir af hendi í dag? Hvað með sjálfsákvörðunarrétt mannsins í netvæddu samfélagi þar sem eiginleikar einstaklinga, þarfir og langanir hafa verið kortlagðar? Hver verður réttur okkar til að hafna þjónustu sem veitt er af vélum en ekki mönnum, svo að dæmi sé tekið? Þessi grundvallarmál þarf að ræða og móta í slíkri stefnumótun. Ég hef ákveðið að fylgja eftir þessari tillögu sem birtist í dag og efna til stefnumótunar um málefni gervigreindar fyrir Ísland því að þar liggja auðvitað mikil tækifæri. Þar þarf að takast á við siðferðisleg álitamál og það er mjög mikilvægt að við skilum ekki auðu í þeirri umræðu á alþjóðavettvangi sem er til að mynda farin af stað á vettvangi Evrópuráðsins, svo að dæmi sé tekið. Þessi vinna mun vonandi fara fram á næsta ári. Það tengist ekki beint því sem ég nefndi hér um stjórnarskrána en hins vegar held ég að sú vinna gæti nýst í þá vinnu sem mun svo halda áfram á næsta kjörtímabili.
Forseti. Ég þakka þessa umræðu, hún er mjög áhugaverð. Ég sé að hv. þingmaður ætlar að spyrja þrjá ráðherra sams konar spurninga, forsætis-, heilbrigðis- og félags- og barnamálaráðherra. Það væri lag að spyrja dómsmálaráðherra einnig af því að þetta heyrir líka undir hana en það verður kannski ekki í dag. Ég fór að skoða þetta og skoðaði bók sem heitir Mannhelgi – Höfuðþættir almennrar persónuverndar eftir Pál Sigurðsson. Ég fékk bókina bara í dag á bókasafni Alþingis en í henni er talað um að þetta snúist um persónurétt og er m.a. talað um gerhæfi og þar undir lögræði, sjálfræði og fjárræði. Þetta varðar líka það hvernig hægt er að frelsissvipta fólk. Ég bið fólk að fara mjög varlega í það verk að ætla að fara að endurskilgreina þessa hluti af því að í hugtakinu, og hvernig það hefur verið þýtt úr t.d. lögum um mannréttindasáttmála Evrópu, felst gríðarleg réttarvernd, þetta er inni í rétti sjúklinga. Ef við förum að breyta því einhvern veginn og missa þar af leiðandi einhverja réttarvernd sjúklinga, í því hvernig farið er með persónuupplýsingar þeirra eða hvernig hægt er að frelsissvipta þá, [[Forseti hringir.]]erum við komin á ofboðslega hálan ís. Ég ítreka bara: Förum varlega í þessu.
Virðulegur forseti. Ég vildi bara minna á að 10. gr. frumvarps stjórnlagaráðs um nýja stjórnarskrá er einmitt um mannhelgi, að öllum skuli tryggð mannhelgi og vernd gegn hvers kyns ofbeldi, svo sem kynferðisofbeldi, innan heimilis og utan. Einnig er þetta 3. gr. í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, að allir eiga rétt til lífs, frelsis og mannhelgi. Þess vegna finnst mér áhugaverð umræðan í velferðarnefnd um að taka eigi mannhelgi út og setja mannvirðingu eða eitthvað svoleiðis í staðinn. Það hljómar fyrir mér eins og verið sé að draga úr réttindum sem eru mjög vel skilgreind hvað varðar mannhelgi. Það er æðsta réttarorðið sem hægt er að nota til að skilgreina réttindi fólks og að minnka það er eitthvað sem alla vega við Píratar segjum nei við. Það er ekki í rétta átt og ætti frekar styrkja það.
Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í einhverjar deilur sem mér heyrist enduróma hér inn um notkun hugtaksins í annarri löggjöf sem verið er að fjalla um í velferðarnefnd. Ég hef ekki fylgst með þeirri samræðu og ætla ekki að blanda mér í hana. En þegar kemur að stjórnarskránni þá er það rétt sem fram kom áðan að í tillögu stjórnlagaráðs frá 2011 var í 10. gr. talað um mannhelgi. Í þeirri útgáfu sem lögð var fyrir þingið 2012 hafði ákvæðinu verið breytt samkvæmt áliti sérfræðinga sem þáverandi meiri hluti í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafði fengið til að vinna fyrir sig og töldu réttara að árétta efnisreglurnar frekar en að nota hugtakið. Þannig að einhver umræða átti sér stað um þetta á þeim tíma. Mér finnst persónulega [[Forseti hringir.]]óþarfi að setja þetta í stjórnarskrá. Það er auðvitað þannig að við lifum [[Forseti hringir.]]og mótum löggjöf okkar eftir ýmsum gildum án þess endilega að tiltaka þau í stjórnarskrá.
Herra forseti. Ég þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni. Það kom kannski ekki nægilega vel fram að hér í dag er heilmikið safn af umræðu um mannhelgi og um hugtakið á málasviði marga ráðherra og m.a. hafði ég gert ráð fyrir að hæstv. dómsmálaráðherra gæti verið með okkur. Af því varð því miður ekki í dag en ég hvet hv. þingmenn til að fylgjast með síðar. Það má velta fyrir sér muninum á ensku hugtökunum, með leyfi forseta, „human sanctity“ og „security of person“ sem hafa bæði verið skilgreind sem mannhelgi. Ég held að fyrra hugtakið nái í raun betur utan um meininguna og kannski rétt að halda því við. Eins og hæstv. forsætisráðherra kom inn á snýst þetta svolítið um mannlega reisn. Kannski er það þannig, eins og hv. þm. Birgir Ármannsson nefndi, að við getum ekki skilgreint þetta og kannski eigum við ekki að reyna að negla þetta neitt rosalega fast niður vegna þess að væntanlega hefur tilfinning okkar fyrir hugtakinu mannhelgi einhvern breytileika frá kynslóð til kynslóðar. Ég trúi því að við sem nú erum uppi munum skilgreina hugtakið öðruvísi en þeir sem verða uppi eftir 100 ár, líkt og hæstv. forsætisráðherra kom óbeint inn á áðan. Þetta eru flóknar vangaveltur. Ég teldi að umræða um málið til að mynda í stjórnarskrá eða hliðargreinum stjórnarskrár, eins og greinargerðum og þess háttar, væri gagnleg, einkum og sér í lagi vegna þess að gera má ráð fyrir að þegar fram líða stundir [[Forseti hringir.]]muni umræða um þetta hugtak fara vaxandi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur og þeim hv. þingmönnum sem hér tóku til máls því að þetta er flókið mál. Orð eru dýr, sagði einhver einhvern tímann. Við erum að nota þetta hugtak með þeim ólíka hætti sem ég fór mjög hratt yfir í svari mínu þar sem við erum annars vegar t.d. að ræða það sem hv. þm. Jón Þór Ólafsson nefndi hvað varðar vernd fólks gagnvart frelsissviptingu og hins vegar með töluvert almennari hætti þegar kemur að því að ræða þetta út frá mannlegri reisn. Það vekur alveg spurningar um það hvort ekki sé ástæða til að rýna hugtakanotkunina í íslenskum rétti. Ég er hins vegar sammála því sjónarmiði að þar þarf að fara varlega. Það er vandmeðfarið að breyta orðanotkun í lögum og rétti án þess að það kalli á heilmikla keðjuverkun. Mér finnst það gríðarlega gott mál að við séum að ræða þetta út frá þeim ólíku ráðherrum sem hér koma við sögu. Ég held hins vegar að hver sem hugtakanotkunin verður þá munum við þurfa að fjalla um rétt mannsins til mennskunnar, hvaða orð sem við notum yfir það, einfaldlega vegna þeirra tæknibreytinga sem við erum stödd í nú þegar, einfaldlega vegna þess hvernig gögn og upplýsingar um okkur eru orðin með allt öðrum hætti á einum áratug. Einfaldlega vegna þess hvernig sjálfvirknivæðingin á eftir að hafa áhrif á allt mannlegt samfélag verðum við einmitt að velta fyrir okkur þessum rétti til mennskunnar og kannski verður mannhelgi rétta hugtakið til að nota í þeirri umræðu. Ég held að þessi stutta umræða hér sýni okkur að þetta kallar á töluvert djúpa greiningu.
Herra forseti. Eins og hæstv. forseti kynnti kem ég hingað fyrir hönd Sigurðar Páls Jónssonar sem lagði fram þessa fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra. Áhyggjur mínar eru vegna ágangs tófu og minks á fuglalíf í þjóðgörðum og friðlýstu landi eins og á Hornströndum, svo dæmi sé tekið. Í þjóðgörðum og á friðlýstu landi er veiði á tófu og mink bönnuð. Allir vita hvernig komið er fyrir fuglalífi á Hornströndum, nánast enginn mófugl og tófan búin að hreinsa björgin þar sem hún nær til. Á Hellissandi og Rifi, svo dæmi sé tekið, er eitt stærsta kríuvarp á landinu. Það varp er í stórhættu vegna ágangs tófunnar. Árið 1940 var gerður listi yfir jarðir með æðarvörp á svæðinu frá Hvítá að Hítará. Þetta eru m.a. Mýrar á Vesturlandi, svæðið milli Hvítár í Borgarfirði og Hítarár. Þá voru 28 jarðir með æðarvarp en í dag er æðarvarp á átta jörðum og allir í basli við að verja vörpin fyrir ágangi tófu og minks. Það er í rauninni ekki fyrr en upp úr 1980 sem tófan fer að sjást niður við sjó og hefur orsakað það að æðarvarp í Flóanum er sáralítið núorðið. Einnig er svartbakur hættur að verpa í Flóanum vegna tófunnar. Þá er orðið mun minna mófuglalíf þar en áður var. Eins og þekkt er reyna bændur eftir megni að verja sig fyrir ágangi tófunnar með því að girða fyrir varpsvæði. Víða á varpsvæðum er aðgrunnt og því erfitt um vik að koma girðingum þannig fyrir að tófan komist ekki fyrir endann á þeim. Þess vegna þarf víða að vakta endann á meðan varpið stendur yfir. Hægt er að nefna að eitt stærsta lómsvarp á landinu var á Ökrum á Mýrum en þar komst enginn ungi upp síðasta sumar. Ríki og sveitarfélög bera ábyrgð á að halda þessum vargi niðri. Sveitarfélagið ræður veiðimenn til að veiða tófu og mink og þeir fá ákveðna upphæð greidda fyrir hvert veitt dýr. Gallinn er þó sá að veiðimennirnir eru með kvóta á hverju svæði og þegar kvótanum er náð eru veiðarnar stoppaðar. Það sem eftir er er sett á, eins og það er kallað. Nú fær t.d. tófan og minkurinn að fjölga sér óáreitt í Þjóðgarðinum Snæfellsjökli, á Hornströndum og víðar. Nýjar rannsóknir hafa sýnt að tófan getur ferðast um 100 km á sólarhring þannig að yfirferðin er mikil. Mig langar í þessu samhengi að biðja hæstv. umhverfisráðherra að svara þeim fyrirspurnum sem lagðar voru fram skriflega og fagna því ef umræður skapast hér um þetta mál. Ég efast ekki um að sitt sýnist hverjum en hæstv. umhverfis- og samgönguráðherra tekur vinsamlegast til sín þær fjórar spurningar sem lagðar voru fyrir.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Tófan, refurinn, melrakkinn, hvaða nafni sem við viljum nefna þetta merka dýr, er eina upprunalega landspendýrið á Íslandi og nam hér land löngu áður en menn settust hér að. Refurinn er því órjúfanlegur hluti íslenskrar náttúru og sérstakur vegna langvarandi einangrunar frá öðrum refastofnum. Melrakkinn er norðurheimskautadýr og hefur fækkað verulega í öllum heimkynnum sínum. Refur nýtur almennra friðunarákvæða laga nr. 64/1994, um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, en ráðherra hefur að hluta til aflétt þeirri friðun og heimilað veiðar í því skyni að draga úr og minnka hættuna á tjóni af hans völdum. Aldrei hefur þó verið lagt mat á tjón né hvort veiðar hafi þar einhver áhrif. Minkar eru ágeng framandi tegund í íslenskri náttúru. Þeir voru fyrst fluttir til landsins til ræktunar og í kjölfarið sluppu þeir fyrstu úr ræktun árið 1932. Það tók minkinn aðeins rúm 40 ár að nema öll þau svæði hér á landi sem á annað borð eru lífvænleg fyrir tegundina. Minkur nýtur ekki friðunar samkvæmt ákvæðum laga nr. 64/1994 og veiðar eru stundaðar á honum um allt land. Náttúrufræðistofnun Íslands ber ábyrgð á vöktun íslenska refastofnsins. Á síðasta ári var undirritaður samningur af hálfu umhverfis- og auðlindaráðuneytisins við Náttúrustofu Vesturlands um vöktun minkastofnsins til ákveðins tíma. Spurt er hvort viðgangur tófu og minks hafi verið rannsakaður undanfarin ár. Vöktun íslenska refastofnsins hefur staðið yfir frá árinu 1979. Viðkomu stofnsins má deila í tvo þætti, annars vegar hlutfall kvendýra sem tímgast og hins vegar frjósemi þeirra kvendýra sem tímgast. Fyrrnefndi þátturinn er oft nefndur geldhlutfall og það er lykilþáttur þegar kemur að náttúrulegri stofnstærðarstjórnun refa á Íslandi. Þegar stofninn tók að vaxa eftir að hafa verið í lágmarki um og eftir 1980 stækkaði hann nærri því tífalt til ársins 2008. Í stuttu máli má segja að viðkoma hafi þá verið mun hærri en dánartíðni. Munaði þá mestu um að hærra hlutfall kynþroska læðna tók þátt í tímgun, jafnvel þær allra yngstu. Fjöldi yrðlinga í hverju goti, þ.e. frjósemin, er aftur á móti óvenjureglubundinn hjá íslenskum refalæðum og sveiflast ekki í takt við stofnbreytingar. Hv. þingmaður spyr um áhrif banns við veiðum á minki og tófu í þjóðgörðum á stofnstærð. Eins og áður sagði er minkur veiddur um allt land, líka á friðlýstum svæðum. Ekki er um fortakslaust bann við veiðum á tófu í þjóðgörðum að ræða. Til dæmis eru refaveiðar stundaðar innan Vatnajökulsþjóðgarðs þó að hvorki sé vitað um stofnbreytingar né meint tjón til réttlætingar veiðunum. Í Þjóðgarðinum Snæfellsjökli eru 25 þekkt greni og hafa þrjú til sex af þeim verið í ábúð undanfarin ár og þeim ekki fjölgað þrátt fyrir að refur sé ekki veiddur innan þjóðgarðsins. Friðlandið á Hornströndum er ekki þjóðgarður en rétt er að nefna það í þessu samhengi þar sem Hornstrandir eru líklega mikilvægasta griðland refa á Íslandi og hann verið friðaður þar gegn veiðum frá árinu 1995. Á Hornströndum eru þekkt um 170 greni og voru líklega um 45–50 þeirra í ábúð á árunum 1998–2014. Þó að ekki hafi verið lagt mat á stofnstærð fyrir og eftir friðun liggja fyrir tölur um grenjavinnslu frá 1958. Allt bendir til þess að stofnstærð refa á Hornströndum hafi verið í takt við landið í heild. Hv. þingmaður spyr um áhrif tófu og minks á viðgang mófugla og bjargfugla. Minkur getur vafalaust haft neikvæð áhrif á viðgang t.d. mófugla og annarra tegunda svæðisbundið en þetta hefur því miður ekki verið rannsakað með áreiðanlegum hætti hérlendis. Þekkt er að minkur getur valdið usla í æðarvörpum komist hann í þau, enda flinkur afræningi sem á sér ekki náttúrulega óvini hér á landi. Ekki er vitað um áhrif minka á bjargfugla, utan þess að hann er þekktur afræningi teistu og annarra bjargfugla sem verpa í lágum klettum sem eru aðgengilegir minkum. Tófan var komin hingað á undan manninum og er, eins og kom fram áðan, órjúfanlegur hluti af íslenskum vistkerfum sem landnámsspendýr, vistkerfum sem bæði mófuglar og bjargfuglar búa í. Þessir dýrahópar hafa haft langan tíma til að aðlagast hverjir öðrum. Kannski má segja að viðgangur bjarg- og mófuglategunda sé að einhverju leyti stilltur inn á kerfi þar sem afrán af völdum gangandi og fljúgandi rándýra er til staðar og varp bjargfugla er einmitt einkennandi fyrir slíka aðlögun. [[Forseti hringir.]]Ekki hefur þó með rannsóknum verið sýnt fram á neikvæð áhrif á viðgang eða stofnstærð mófugla eða bjargfugla af völdum refa hér á landi og verður að segjast eins og er að mikilvægt væri að hafa fleiri rannsóknir um það. Ég mun koma inn á önnur svör við spurningum þingmannsins á eftir.
Hæstv. forseti. Hér á landi er enn til hópur manna sem er með landið í beinunum og æðunum og þekkir náttúruna eins og lófann á sér. Þeir hafa lifað með henni lengi og veitt tófu og verið grenjaskyttur til margra áratuga. Ein grenjaskyttan sagði mér að vandamálið varðandi tófuna núna væri að þéttleiki grenja væri orðinn mikill og að á síðustu árum hefði tófunni fjölgað niðri í byggð. Ástæðan kann að vera sú að fyrir nokkrum árum var hætt að greiða fyrir leitir, þ.e. að leita að grenjum. Það er alls ekki svo að alls staðar sé kvóti. Mér skilst að það sé bara Vesturlandið, ég þekki það ekki þar sem ég er annars staðar að af landinu. Svo hafa menn verið að setja út hræ. Mér er sagt líka af fróðum mönnum sem hafa fylgst með þessu og tekið þátt í rannsóknum og talið hvolpa í tófum í áratugi að frjósemi hennar hafi aukist til muna, alveg gríðarlega síðustu árin. Það kann að vera af því að ekki hefur verið leitað og að menn hafa jafnvel verið að setja út hræ og ekki sinnt þeim sem skyldi, það yrði bara að fóðra dýrin.
Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að ránfuglar og rándýr eru óðalsdýr, helga sér svæði og eru í samkeppni, þannig að fjölgun þeirra er sjálfhemjandi. Þeim getur vissulega fjölgað en bara upp að vissu marki. Fjölgunin er ekki stjórnlaus. Ísland í árdaga var ekki landauðn hér með eintóma refi, erni og fálka. Menn vita alveg nákvæmlega hvernig þetta gengur fyrir sig í náttúrunni þannig að þegar verið er að ræða um að hemja eða hamla vexti tiltekinna stofna verður það að gerast á vísindalegan máta. Það er alveg ljóst að ef við miðum t.d. við fjölgun hreindýra á Íslandi þyrfti að deyða þúsundir refa á hverju ári. Ég held að það sé miklu nær að við horfum á umhverfisbreytingar erlendis, umhverfisbreytingar hér og sinnum þessu af vísindalegri þekkingu og með vísindalegra nákvæmni í staðinn fyrir að kenna refnum um alla skapaða hluti í fuglabreytingum [[Forseti hringir.]]eða fánubreytingum á Íslandi vegna þess að þetta eru rangar aðfarir gegn mikilvægu dýri í vistkerfi landsins.
Herra forseti. Hér er rætt um refinn og þá er nauðsynlegt að minnast á uppeldisstöð umhverfisráðuneytisins fyrir refi í Hornstrandafriðlandinu. Það er gerningur síðan 1995 sem þjónar bara einum tilgangi, að valda sem mestum skaða á öllu fuglalífi á svæðinu, bjargfugli jafnt sem mófugli. Mófuglinn er nú horfinn úr friðlandinu. Refurinn flæðir síðan úr friðlandinu inn á önnur landsvæði, yfir í Djúp og austur með Ströndum þar sem eitt sinn var eitt af bestu rjúpnalöndum landsins. Þar er engin rjúpa í dag enda rjúpan eftirsótt fæða refs. Rannsóknir í Bandaríkjunum og Svíþjóð sýna að ef stofnar rándýra eru friðaðir í þjóðgörðum verður óeðlilegur vöxtur í stofninum og dýrin fara að leita út fyrir þjóðgarðinn. Refurinn er mikil vá í æðarvarpi og öllu fuglalífi fyrir utan að vera dýrbítur. Það á að leggja af þessa friðunarstefnu á ref á Hornströndum og setja aukið átak í refaveiðar um allt land.
Herra forseti. Ég ætla að tjá mig örlítið um þetta mál. Refurinn var hérna þegar maðurinn kom til Íslands. Þegar landnámsmenn komu var refurinn fyrir, þetta er eina landspendýrið sem bjó á landinu. Blessaður refurinn hefur sinn tilverurétt. Hann hefur verið kallaður ýmsum nöfnum sem ég ætla ekki að þylja upp en mér þykir sérstaklega vænt um nafnið skolli. Hann hefur alls ekki lifað í sátt og samlyndi við manninn hér á landi. Þeir hafa eldað saman grátt silfur alveg frá upphafi vegna þess að hann hefur lagst á búfénað bænda, þar á meðal æðarfugl, eins og hv. þingmaður nefndi áðan. Ég hef ekki tíma til að ræða minkinn en ég tel að það þurfi að stemma stigu við óheftri fjölgun refa hér á landi. Eitt af því sem ég vil beina til hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]er að koma skikki á greiðslur til þeirra sem eru að vinna þetta dýr.
Herra forseti. Refurinn hefur verið á Íslandi alla tíð. Hann á sinn tilverurétt eins og aðrir íbúar þessa lands en hins vegar er ekkert óeðlilegt að menn vilji verja atvinnuhagsmuni sína, verja sinn búfénað. Það er fullkomlega eðlilegt. Ég vil líka minna á að refurinn hefur mikið menningarsögulegt gildi á Íslandi eins og nokkrir þingmenn hafa komið inn á. Melrakkasetrið vestur í Súðavík er ágætt dæmi um það. Við eigum að leita leiða, eins og mér heyrist hæstv. ráðherra vera að gera, til að tryggja að á sama tíma og við tryggjum hagsmuni þeirra sem verða fyrir tjóni vegna ágangs refa og minka eigum við jafnframt að hafa í heiðri þá menningu og sögu sem er á bak við þennan íbúa landsins.
Herra forseti. Þetta er um margt áhugaverð umræða. Ég veit að ráðherra hefur takmarkaðan tíma til svara í lok hennar en ég hef tvær einfaldar spurningar fyrir ráðherrann sem hugsanlega væri hægt að svara með jái eða neii. Sú fyrri er hvort hæstv. ráðherra telji almennt æskilegt að friða einn hlekk í lífkeðjunni. Hin spurningin er hvort hæstv. ráðherra gæti hugsað sér að friða mófugl og bjargfugl í friðlandinu á Hornströndum, hvort hann teldi vænlegt að taka út þær tvær tegundir sem væntanlega hafa flogið yfir höfðum landnámsmanna þegar þeir komu hingað á sínum tíma og hafa greinilega bæði skemmt landsmönnum og verið matarkista og annað í gegnum tíðina. Getur hann hugsað sér að friða þessar tvær tegundir í friðlandinu á Hornströndum?
Herra forseti. Ég vil fyrst þakka þá ágætu umræðu sem hér hefur farið fram. Hjá a.m.k. tveimur hv. þingmönnum til viðbótar við þau sjónarmið sem ráðherra setti fram hefur komið fram umræða um að refurinn hafi verið hér við landnám sem vissulega er rétt og engar athugasemdir gerðar við það. Þetta er samt ekki bara þannig að þetta hafi verið í þessu náttúrulega jafnvægi rándýra eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom inn á áðan heldur hefur líka verið um að ræða aðgengi refs að æti sem er lagt út við veiðar sem er síðan ekki sinnt um. Refur sækir í sorphauga og urðun skrokka þannig að refurinn hefur líka verið alinn á ákveðnum svæðum þó að það hafi ekki verið meiningin, nema síður sé. Áhrifin virðast hafa magnast upp. Hæstv. ráðherra sagði að ekki hefði verið sýnt fram á neikvæð áhrif refs á mófugla. Ég held að ég hafi náð þessu orðrétt eftir hæstv. ráðherra. Eflaust má alveg færa rök fyrir því að þetta hafi ekki verið sýnt með fullnægjandi vísindalegum rannsóknum en ég held að það standist enga skynsemisskoðun að halda því fram að refurinn hafi ekki áhrif á mófugla og annað fuglalíf þar sem hann er fyrir. Ég held að það blasi við þeim sem þekkja svæðin og þeim sem hafa heimsótt Hornstrandir áratugum saman. Þá er algjörlega ljóst að fuglalíf er þar með allt öðrum hætti en var áður fyrr. Þó að auðvitað séu varnir fyrir verðmæti og hagsmuni landsmanna og bænda mikilvægar verðum við líka að nálgast málið út frá náttúruvernd og því sjónarmiði að [[Forseti hringir.]]fuglalífið sé varið þannig að jafnvægi skapist. Það virðist ekki vera jafnvægi á í þessum málum í dag.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar og þingmönnunum fyrir að taka þátt í umræðunni. Ég átti eftir að koma inn á spurningu hv. þingmanns um veiðitölur. Umhverfisstofnun safnar upplýsingum um veiðar á villtum dýrum og á tíu ára tímabili, 2008–2017, voru veiddir um 6.000–8.500 refir og 2700–6.700 minkar árlega. Þess ber að geta að refir eru veiddir allt árið um kring og fengnum er skipt eftir því hvort um fullorðin dýr eða yrðlinga er að ræða. Útgefnar veiðitölur stofnunarinnar eru því heildartölur og íslenski refastofninn er talinn vera um 7.500 fullorðin dýr. Af veiðitölunum sem eru 6.000–8.500 refir árlega sést að veiðiálagið er mjög hátt en samt hefur stofninn haldist nokkurn veginn stöðugur á undanförnum árum. Það er mjög áhugavert. Hlutfall yrðlinga í heildarveiðinni er því talsvert hátt, allt að 35%. Ég sagði áðan að ekki hefði verið sýnt með rannsóknum fram á neikvæð áhrif á viðgang eða stofnstærð mófugla eða bjargfugla af völdum refa hér á landi. Líkt og hv. þingmaður benti á eigum við kannski ekki nægar rannsóknir til að sýna fram á tengsl þarna á milli og mér þykir miður að við eigum þær ekki vegna þess að við getum öll tekið undir að auðvitað eru áhrif af ref rétt eins og mink á fuglalíf. Því er mikilvægt að við höfum rannsóknir sem við getum byggt á og þess vegna er við endurskoðun laganna um villta fugla og villt spendýr mjög mikilvægt að við komum inn ákvæði um að sýnt sé fram á tjón frá meintu vargdýri [[Forseti hringir.]]þannig að rannsóknir liggi fyrir sem hægt sé að byggja á við ákvarðanatökuna. Ég tel það mjög mikilvægt í þessu máli eins og öðrum.
Herra forseti. Það er ekkert mjög langt síðan orðið svifryk var ekki til í íslensku sem brúksorð. Ég segi ekki að það sé á allra vörum núna en oft heyrum við það í fréttum og víðar. Svifryk er skilgreint sem agnir sem eru minni en 10 míkrómetrar að stærð. Míkrómetri er einn þúsundasti úr millimetra þannig að þetta eru raunverulega ósýnilegar agnir. Uppruni þeirra í náttúrunni er margvíslegur. Á Íslandi er mikið af foksandi eða jarðvegsögnum til í lofti vegna þess að það eru auðnir á Íslandi í byggð, svo við förum ekki lengra, og illa farið land þaðan sem svifryk getur borist til manna. Eldfjallaaska kemur þarna líka við sögu, gleragnir sem eru eldfjallaaska geta líka fyllt þennan flokk og jafnvel örsmáir bitar úr sjávarsalti sem berst með vondum stormum inn á land. Það er líka upprunnið í þéttbýli, á götum og vegum. Það eru auðvitað agnir sem berast vegna umferðar út í loftið. Það er tjara eða tjöruagnir, það er sem sagt úr grjótfyllingunni í malbikinu. Það er gúmmí úr dekkjum bíla og jafnvel ef um er að ræða mikla naglanotkun gætu verið örsmáar málmagnir til viðbótar. Þetta er ekkert sérlega kræsileg blanda og ofan í þetta bætist svo við sót úr brunavélum alls konar, þ.e. bátum, skipum, bílum, flugvélum o.s.frv. Það getur verið dálítið af sóti í bensínútgufun en sérstaklega þó dísilbílum. Á móti kemur að það er reynt að minnka þetta eins og mögulegt er með síum. Þetta er sem sagt svifrykið og áhrifin eru þau að berist það inn í mannskepnur eða dýr getur það gengið inn í vefi en líka blóðrásina sjálfa. Hvernig sem það er er þetta töluvert álag. Mælingar eru til en hversu miklar eru þær? Hvað vitum við um magn svifryks á Íslandi yfir höfuð og útbreiðslu í landinu? Mælingar eru t.d. í borginni en hversu víða eru þær í raun? Hvað vitum við um útbreiðslu svifryks og síðan mótvægisaðgerðirnar sjálfar? Hvað er hægt að gera og hvað hefur verið gert? Við vitum að ýmislegt er reynt en eru einhverjar [[Forseti hringir.]]nýjar slíkar í bígerð? Þetta eru spurningar mínar til hæstv. ráðherra.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir fyrirspurnina. Líkt og kom fram í máli hv. þingmanns hefur svifryksmengun neikvæð áhrif á heilsu, sérstaklega þeirra sem eru með undirliggjandi heilsufarsvandamál. Þetta er mjög brýnt loftgæðamál og nauðsynlegt að bregðast við og draga úr svifryksmengun. Spurt er hvaða haldbærar upplýsingar séu til um svifryksmengun á Íslandi. Mælingar á svifryki í Reykjavík hófust 1986. Árið 1994 fluttust mælingar á Grensásveg og hefur verið mælt samfleytt þar síðan. Svifryk er mælt á um 13 mælistöðvum á landinu. Umhverfisstofnun safnar saman loftgæðamælingum frá öllum mælistöðvum á landinu og sendir Umhverfisstofnun Evrópu ár hvert. Einnig er spurt á hvers konar aðgerðum sé þörf til að hefta svifryk í bæjum og sveitum. Aðgerðir sem gagnast til að hefta svifryk geta verið mismunandi eftir svæðum og uppruna svifryksins. Í grennd við virk uppblástursvæði eru t.d. engar skammtímalausnir til en á sumum þessara svæða gæti landgræðsla verið hluti af lausn vandans. Umferð er helsta uppspretta svifryks í þéttbýli. Hæstu toppar í mælingum eiga að mestu uppruna sinn í vegryki og því áhrifaríkast að hefta svifryk þar sem byggð er þéttust. Aðgerðir felast t.d. í að rykbinda og hreinsa götur, takmarka umferð og draga úr nagladekkjanotkun. Þá tel ég líka nauðsynlegt að sporna við svifryksmengun af völdum skotelda. Samsetning ryksins er einstaklega hættuleg og reglulega um áramót fer svifryksmengun, einkum á höfuðborgarsvæðinu, langt umfram það sem ásættanlegt er. Nýverið skilaði starfshópur skýrslu þar sem fram koma tillögur um hvernig draga megi úr neikvæðum áhrifum á lýðheilsu og loftgæði vegna mengunar af völdum flugelda. Samkvæmt ákvæðum laga um hollustuhætti og mengunarvarnir skulu heilbrigðisnefndir vinna viðbragðsáætlanir sem taka til skammtímaaðgerða varðandi loftgæði á sínu svæði. Einnig þurfa veghaldarar að koma að málum. Um þetta er sérstaklega fjallað í handbók fyrir sveitarfélög um viðbragðsáætlanir til að draga úr loftmengun sem Umhverfisstofnun gaf út á síðasta ári. Ljóst er að svifryksmengun er veruleg frá umferð og gatnakerfi, sérstaklega í vetrarstillum. Hægt er að ná árangri til lengri tíma með því að byggja upp hjólreiðastíga, góðar almenningssamgöngur, hvetja fólk til vistvænni samgangna og upplýsa almenning um val á dekkjum. Yfir vetrartímann þarf að leggja megináherslu á gatnakerfið, sérstaklega á umferðarmestu göturnar og þær sem liggja mjög nálægt íbúðarhúsum, skólum, leikskólum o.s.frv. Svifryksspár þarf að gera daglega og kynna. Gefi svifryksspá tilefni til er æskilegt að rykbinda umferðarmestu götur og hreinsa. Einnig er spurt hvort í bígerð sé að skipuleggja nýjar aðgerðir gegn svifryksmengun, t.d. í þéttbýli. Árið 2017 gaf ráðuneytið út Hreint loft til framtíðar – áætlun um loftgæði á Íslandi 2018–2029. Þar eru alls sjö aðgerðir undir því markmiði að fækka fjölda daga þar sem svifryk fer yfir heilsuverndarmörk niður í 0. Ein af þeim fjallar um aðgerð til að draga úr notkun nagladekkja. Aðrar aðgerðir lúta m.a. að álögum á notkun dísilvéla, takmörkunum hámarkshraða, tíðari rykbindingu og hreinsun gatna, vegaxla og stíga, fræðsluátaki um að lausaganga bíla sé bönnuð og banni á sölu á fjarstartbúnaði í bíla sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti. Farið var í fræðsluátak um bann við lausagöngu bíla á síðasta ári, svo dæmi sé tekið. Rykbinding og hreinsun gatna er aðgerð sem beitt er markvisst og aðrar aðgerðir sem hér eru nefndar sem eru í bígerð. Um síðustu áramót var um 40% allra þeirra aðgerða lokið sem tilgreindar eru í áðurnefndri áætlun um loftgæði. Þá vil ég nefna að í nýjum umferðarlögum eru heimildir fyrir sveitarstjórnir eða Vegagerðina til að takmarka svifryk af völdum umferðar. Í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu er unnið að reglugerð þar sem settar verða fram nánari reglur um þessar heimildir. Ég vil einnig nefna hér af þessu tilefni að nýlega úthlutaði ég styrkjum til að rafvæða tíu hafnir á Íslandi sem hlutu styrki. Í lok síðasta árs var sett reglugerð um bann við notkun svartolíu innan íslenskrar landhelgi. Báðar þessar aðgerðir stuðla að minna svifryki og auknum loftgæðum.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda og ráðherra fyrir innlegg þeirra í þessa umræðu. Það sem mig langar til að vekja athygli á er atriði sem hæstv. ráðherra kom inn á sem eitt af þeim atriðum sem gætu unnið gegn svifryksmengun. Ég gef mér að þá sé mest horft til höfuðborgarsvæðisins. Það er rykbinding gatna og hreinsun gatna. Það hefur verið töluverð gagnrýni á það hversu sjaldan þessum tveimur liðum hefur verið sinnt af hálfu Reykjavíkurborgar. Ég þekki ekki hvernig það er í nágrannasveitarfélögunum en reglulega eru fluttar fréttir af því að að langt sé á milli slíkra aðgerða. Hefur hæstv. umhverfisráðherra átt einhverjar viðræður við Reykjavíkurborg um að fjölga þeim skiptum innan ársins sem götur eru beinlínis hreinsaðar með það í huga að draga úr svifryksmengun?
Virðulegi forseti. Mig langar að blanda mér lítillega í umræðu um svifryk. Ég held að við mörg sem erum alin upp á hér á landi tökum því sem sjálfgefnu að einhverja daga á ári berist ryk ofan af hálendinu og jafnvel af láglendi yfir byggð. Ég er t.d. alin upp við það yst á Fljótsdalshéraði að nokkra daga á ári í suðvestanátt berst mjög fínt ryk frá Dyngjufjöllum og Jökulsáraurum upp við Vatnajökul. Sem krakki velti ég því aldrei fyrir mér í rauninni hvað þetta hafði ótrúlega mikil áhrif meira en 100 árum eftir að þarna varð það gos sem rykið kemur frá. [[Forseti hringir.]]Ég held að það væri ástæða til að vakta upptök þessara rykbólstra.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir innlegg hans áðan og þessar ágætu umræður. Þegar allt kemur til alls er sennilega svifryksmengun á Íslandi nokkru minni en víða annars staðar. Það er kannski ákveðin huggun, ég veit það ekki. Stór þáttur er auðnirnar og þau svæði þannig að landgræðsla er lykilatriði þó að það gangi frekar hægt að laga það sem laga þarf. Ég vil samt nefna það hér. Varðandi nagladekkin hafa rannsóknir sýnt fram á að þau eru einn aðalrykvaldurinn í þéttbýlinu, sérstaklega í Reykjavík og stærstu bæjunum, en þá vil ég koma að hreinsuninni. Hver er hún í raun og veru? Hún er einfaldlega að skola öllu ullabjakkinu annaðhvort úti í sjó eða í viðtaka eins og stöðuvötn. Hreinsunin er í sjálfu sér skammtímalausn og spurning hversu gáfuleg hún er alltaf. Við erum ekki bara að tala um örplast, við erum líka að tala um annars konar öragnir sem berast út í umhverfið og eru ekki hollar. Mig langar svo í þriðja lagi að ræða aðeins um orkuskiptin. Þau eru mjög mikilvæg í þessu sambandi vegna þess að þrátt fyrir svifrykslosun frá dekkjum rafbíla er svifrykslosunin miklu minni en frá venjulegum bílum þannig að orkuskiptin eru lykilatriði í þessu. Þá langar mig aðeins að koma inn á sót. Það er mjög gott að fagna þeim aðgerðum sem þó hefur verið gripið til, t.d. varðandi rafvæðingu hafna, bann við ákveðnum olíutegundum innan efnahagslögsögunnar o.s.frv. Á norðurslóðum er þetta talið ein alvarlegasta mengunin, einfaldlega vegna þess að þegar kemur að snjó og ís, þegar þessir fletir dökkna vegna sóts, [[Forseti hringir.]]eykst bráðnunin og það er mjög mikilvægt koma í veg fyrir það hér líka.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmönnum kærlega fyrir þessa ágætu umræðu um svifryk. Til að draga saman mál mitt held ég að almennt gildi að við þurfum að draga úr uppsprettum svifryksins vegna þess að þannig náum við auðvitað mestum árangri. Vegna þess svifryks sem verður til þarf að reyna að beita aðferðum og aðgerðum til að draga úr því að það geti hreinlega þyrlast upp, ef svo má að orði komast. Auðvitað þurfum við að takast á við landeyðingu á Íslandi. Ég tek undir með hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur að þar er náttúrlega risastórt verkefni að vinna. Sem betur fer hefur núverandi ríkisstjórn sett stóraukið fjármagn í landgræðslu og ekki síst að reyna að koma í veg fyrir að land eyðist. Til að svara hv. þm. Bergþóri Ólasyni um hvort ég hafi tekið þessi mál upp við Reykjavíkurborg er svarið við því: Nei, það hef ég ekki gert. Ábyrgðin á því að gera viðbragðsáætlanirnar til skemmri tíma liggur hjá heilbrigðiseftirlitum sveitarfélaganna. Það þýðir ekki að ég geti ekki talað við borgina en ég hef ekki talað við hana um þessi mál. Ég vil síðan nefna að lokum að áætlunina Hreint loft til framtíðar sem ráðuneytið gaf út 2017 ber að endurskoða á fjögurra ára fresti. Fyrsta endurskoðunin mun fara fram á næsta ári þannig að ný áætlun lítur væntanlega dagsins ljós í lok næsta árs.
Herra forseti. Ég vil í upphafi fagna því að fá tækifæri til að eiga orðastað við hæstv. umhverfisráðherra um skógrækt. Ég hef reyndar gert það áður þannig að ég held áfram að hamra. Ég er með tvær spurningar til hæstv. ráðherra. Sú fyrri er: Telur ráðherra að aukin skógrækt gæti nýst til að bæta úr bágu atvinnuástandi nú um stundir? Sú síðari er: Telur ráðherra unnt að flýta skógræktarverkefnum með skömmum fyrirvara? Hvaða verkefni kæmu þar helst til greina? Ég er sem sagt að spyrja hæstv. ráðherra um ástandið núna, þ.e. aukið atvinnuleysi, með tilliti til þess að stjórnvöld hafa beitt fjármagni til að styrkja atvinnulífið á ýmsum sviðum. Af því tilefni spyr ég hæstv. ráðherra þeirra spurninga hvort skógrækt sé ekki einmitt tilvalið verkefni til að fara í á þessum tímum. Ég geri mér einnig grein fyrir því að ekki er hægt að planta trjám ef ekki er búið að ala plönturnar upp áður. Ég geri mér fulla grein fyrir því en spyr hvort ekki séu ýmis önnur verkefni sem unnt er að fara í með skömmum fyrirvara á sviði skógræktar, eins og t.d. að grisja þá skóga sem fyrir eru sem þarfnast grisjunar. Grisjun eykur vöxt þeirra trjáa sem eftir eru og eykur verðmæti þeirra og gæði og er því innlegg til framtíðar til að auka verðmæti þeirra skóga sem fyrir eru. Ég veit um mörg svæði þar sem þetta hefur farist svolítið fyrir og ekki verið unnið að. Það er eitt verkefni sem ég hef í huga. Svo má nefna mörg önnur verkefni eins og auðvitað útplöntun á ungplöntum í sumar, stígagerð, fræsöfnun og snyrtingu í þeim skógum sem fyrir eru. Ég held að það sé tilvalið núna og spyr ráðherra hvort ekki sé einmitt tilvalið núna að fara í slík verkefni. Ég minni á, eins og ég hef áður gert, að skógrækt er fjárfesting til langrar framtíðar. Skógrækt er ekki atvinnugrein sem sveiflast til eftir einhverjum hagsveiflum í heiminum eða hér á landi heldur getur hún bara beðið og nýst þegar menn kjósa svo. Það er hægt að bíða með að höggva skóg ef trjáverð er lágt. Það er hægt að geyma það til framtíðar og það er hægt að nýta skóginn þegar menn kjósa. Ég hef mikinn áhuga á að heyra afstöðu hæstv. ráðherra til þessara spurninga.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina og líka fyrir það hversu ötullega hann ræðir um skógræktarmál á Alþingi. Stutta svarið við spurningunum er: Já og já. Lengra svarið er þetta: Þegar spurt er hvort ráðherra telji að aukin skógrækt geti nýst til að bæta úr bágu atvinnuástandi nú um stundir er aukin skógrækt einmitt ein af þeim aðgerðum sem ég setti af stað vegna þess ástands sem nú er uppi í þjóðfélaginu á grundvelli fjárauka sem samþykktur var á þingi í lok mars. Sú aðferðafræði sem við beittum í ráðuneytinu var að leita til stofnana okkar, Skógræktarinnar og Landgræðslunnar, um verkefni sem þyrftu að geta hafist, eins og krafist er í fjáraukanum, fyrir 1. september og vera lokið fyrir 1. apríl á næsta ári. Það þrengir talsvert að því sem hægt er að gera en ég mun þá ræða aðeins þær aðgerðir sem við erum að ráðast í varðandi aukna skógrækt sem byggja á tillögum frá Skógræktinni. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir auknum verkefnum í þágu endurheimtar birkiskóga með gróðursetningu á a.m.k. 0,5 milljónum birkiplantna sem beint verður í gegnum skógrækt á lögbýlum og vinnu t.d. skólafólks og verktaka. Í það voru settar 60 millj. kr. Þá má nefna að Skógræktin hratt af stað átaki í söfnun á birkifræi fyrir tæpum tveimur árum og hyggst Skógræktin ráðast í átak í frætínslu birkis á komandi hausti og verða verktakar ráðnir til þess starfs. Áætlað er að setja um 5 millj. kr. í þetta. Í þriðja lagi verður unnið að friðun lands til skógræktar með stækkun girðinga og í fjórða lagi ráðist í grisjunarátak, sem hv. þingmaður spurði einmitt eftir, í nytjaskógum innan skógræktar á lögbýlum. Voru settar um 20 millj. kr. í það verkefni. Í fimmta lagi var skrifað undir samstarfssamning við Vistorku á Akureyri um fjölbreytt verkefni við nýtingu á moltu, m.a. til skógræktar í nágrenni Akureyrar og á Hólasandi. Að verkefninu koma, auk ráðuneytisins og Vistorku, Akureyrarbær, Orkusetur, Molta, Skógræktin, Landgræðslan og Landbúnaðarháskóli Íslands. Um er að ræða verkefni sem kostar alls rúmlega 45 millj. kr. og ráðuneytið setur þriðjung í það, 15 milljónir. Síðan er ég spurður hvort unnt sé að flýta skógræktarverkefnum með skömmum fyrirvara. Það er hægt að flýta fjölbreyttum skógræktarverkefnum víða um land með skömmum fyrirvara, svo lengi sem til eru plöntur ef verið er að tala um að gróðursetja. Ég nefndi áðan líka átak í frætínslu og varðandi grisjun og stækkun girðinga og ætla svo sem ekki að endurtaka það. Innan skógræktar á lögbýlum liggja fyrir samningar um skógrækt þar sem auka má hraða verkefna. Því liggur fyrir að bændur geta tekið að sér fleiri verkefni og með skömmum fyrirvara teljum við að ýmsum verkefnum, sérstaklega við endurheimt birkiskóga, mætti hraða þar sem áherslan er á að byggja upp á ný eydd eða hnignuð vistkerfi. Dæmi um slík samstarfsverkefni Skógræktarinnar og Landgræðslunnar eru Hekluskógar, Þorláksskógar og Hólasandur. Við erum líka að skoða fleiri svæði sem gætu fallið í þennan flokk verkefna. Með eins skömmum fyrirvara og við vorum að tala um í ár erum við kannski fyrst og fremst að tala um endurheimtarverkefni, birki, víði og annað slíkt en til lengri tíma, ef við horfum aðeins lengra inn í framtíðina, væri hægt að skoða fleiri verkefni. Ég vil líka geta þess að við þurfum alltaf að hafa í huga að mínu mati samlegðaráhrif af aðgerðum í þágu loftslagsmála sem varða kolefnisbindinguna og aðgerðum á sviði gróður- og jarðvegsverndar. Ég hef lagt áherslu á að við vinnum að mörgum mikilvægum markmiðum í einu og að samlegð skuldbindinga okkar með alþjóðlegum samningum um loftslagsmál, líffræðilega fjölbreytni og varnir gegn eyðimerkurmyndun sé tryggð svo dæmi séu nefnd.
Herra forseti. Þetta eru góðar umræður og ég þakka málsaðilum fyrir að halda þeim uppi. Mig langar aðeins að enduróma ákall heimsbyggðarinnar um aukna skógrækt hvarvetna og hvetja til hennar á Íslandi með öllum ráðum. Við vitum þátt trjáa í kolefnisbindingu. Kolefnisjöfnun er annað hugtak sem við getum notað. Þar eru hagrænar aðgerðir oft heppilegar. Fyrir þinginu liggur þingmannafrumvarp um að 0,85% tekna megi taka undan skatti, ef svo má að orði komast, til kolefnisjöfnunar. Vonandi tekst að afgreiða það hér. Þegar við tölum um skóga er verið að tala um nytjaskóga. Nytjar eru margvíslegar en það er líka verið að tala um [[Forseti hringir.]]íslensku frumskógana sem eru birkiskógar og reyniviðartré. Ég hvet til þess að við látum virkilega reyna á framgang í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég blanda mér í þessa umræðu eins og fleiri til að taka undir mikilvægi skógræktar. Skógrækt er verkefni sem krefst margra handa og er mikilvægt á tímum eins og núna, eins og jafnframt á öðrum tímum. Ég vil sérstaklega draga fram að yfirráðamenn um 650 jarða í landinu hafa gert samninga um nytjaskógrækt. Það er sennilega búið að planta í u.þ.b. helming landsins sem búið er að taka frá í þessu skyni, búið að leggja vinnu í að skipuleggja þannig að þarna eru mikil tækifæri. Síðan vil ég bara draga fram að ég er mjög ánægð með styrkinn til grisjunar sem getur skapað atvinnu og ný verðmæti en hvet líka til þess að við notum þessa tíma [[Forseti hringir.]]til að bæta aðstöðu í þjóðskógunum, göngustíga og skiltagerð.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans ágætu svör og jákvæðni gagnvart spurningum mínum. Ég er reyndar með nokkrar athugasemdir. Ég ætla að tala um kolefnisjöfnun sem ég gerði ekki í minni fyrri ræðu. Nú leita menn allra leiða til að minnka útblástur gróðurhúsalofttegunda til að koma í veg fyrir áhrif þeirra á loftslag á hnettinum að sögn. Ekki ætla ég að gera lítið úr þeirri viðleitni, alls ekki, en það augljósa fyrir okkur Íslendinga er vitaskuld að kolefnisjafna allan okkar útblástur með því að láta trén um að binda þessi efni í arðbærum viði. Ræktun skóga er mikilvægasta og skilvirkasta náttúrulega aðferðin sem heimsbyggðin hefur tiltæka til kolefnisbindingar. Þar eigum við að nota sem mest af þeim trjátegundum sem binda mest. Hæstv. ráðherra talar ítrekað um birki. Að meðaltali bindur ræktaður íslenskur skógur um 10 tonn af kolefni á hektara per ár hér á landi á meðan góður birkiskógur bindur í besta falli 3 tonn. Asparskógur getur bundið allt að 23 tonn á hverjum hektara á ári. Hvað er augljósara? Það þarf ekki nema 2% á landinu til að binda allt kolefni sem við losum. Eftir hverju eru menn að bíða? Ég er kannski ekki að tala um að fara í þetta á augabragði, en eftir hverju eru menn að bíða? Eru menn að bíða eftir því að þurfa að kaupa upp rándýrar losunarheimildir eftir örfá ár? Ætla þeir að bíða eftir að birkið sjái um þetta? Ég hef ekkert á móti birki, birkiskógarnir okkar eru fallegir, en til þess að uppfylla samningsskyldur okkar samkvæmt Parísarsamningnum þurfum við að binda kolefni. Við ætlum ekki að fara að borga og kaupa [[Forseti hringir.]]losunarheimildir eftir örfá ár dýrum dómum þegar við erum í öllum færum með að binda allt okkar kolefni sjálf hér á landi. Förum að byrja á því.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda og öðrum þingmönnum sem blönduðu sér í umræðuna fyrir þessa ágætu umræðu. Hv. þingmaður kemur inn á kolefnisbindingu sem mikilvæga leið til að vinna að loftslagsmálum. Ég tek alveg heils hugar undir það með hv. þingmanni, hún er afskaplega mikilvæg, en þegar kemur að losun og því að draga úr losun getur kolefnisbindingin aldrei komið í staðinn fyrir að draga úr losun. Hún getur komið sem uppbót þannig að við náum enn þá meiri árangri. Við munum aldrei geta árið 2021 dregið úr allri losun í heiminum, við vitum það, en við getum dregið að hluta til úr henni og þá kemur kolefnisbindingin á eftir ef við reynum að ná kolefnishlutleysi og jafna það sem við getum ekki dregið úr losuninni. Þegar kemur að losuninni er samdráttur í losun meginstefið í Parísarsamningnum, þ.e. að við verðum að draga úr losuninni. Það skiptir miklu máli upp á það að til lengri framtíðar horfum við á hagkerfi sem er ekki drifið áfram af jarðefnaeldsneyti heldur hagkerfi sem er drifið áfram af endurnýjanlegum orkugjöfum. Til þess þarf að draga úr losuninni, til þess þarf að umbylta orkukerfunum okkar þannig að við séum með í höndunum orkukerfi sem nýta endurnýjanlega orkugjafa en ekki þá sem valda þeirri losun sem nú verður. Kolefnisbindingin skiptir vissulega máli, hún skiptir miklu máli en hún kemur ekki í staðinn fyrir það að draga úr losun. Ég vil bara að lokum segja að það er mikilvægt að við getum haldið áfram að setja fjármagn inn í þessa þætti, bæði landgræðslu og skógrækt, enda eru þeir þættir og endurheimt votlendis [[Forseti hringir.]]mjög mikilvægur þáttur í loftslagsstefnu stjórnvalda og Íslands. Ég þakka hv. þingmanni aftur kærlega fyrir að vekja máls á þessu.
Herra forseti. Ég fagna því einnig að eiga orðastað við ráðherra um urðun úrgangs, enda hef ég sent honum einar tvær fyrirspurnir um sama efni á þessu þingi og fengið svör við þeim sem ég þakka kærlega fyrir. Þau voru mjög upplýsandi og þess vegna ákvað ég að leggja fram fyrirspurn til munnlegs svars til að ræða frekar við ráðherra um þetta sama efni. Áður en ég les spurningarnar vil ég fyrst og fremst viðra þá áréttingu sem við gerum okkur fulla grein fyrir, að hreint vatn er mjög mikilvægt í náinni framtíð. Eins og margir segja er það auðlind framtíðar en við getum að sjálfsögðu ekki verið þekkt fyrir að urða alls kyns úrgang um allar koppagrundir. Ég held því ekki heldur fram að við séum að gera það. Að sjálfsögðu er fylgt reglum og tilmælum um þetta efni en mig langaði til að heyra hjá hæstv. ráðherra frekar hvaða kröfur eru gerðar til urðunarstaða. Við erum með nokkra núna. Eins og kemur fram í svari hans við fyrirspurn minni hefur þeim fækkað mikið en við erum líka með gamla urðunarstaði sem ég hef áhyggjur af. Mér sýnist hæstv. ráðherra líka hafa áhyggjur miðað við svar hans við síðustu fyrirspurn um gamla urðunarstaði. Ef um mjög gamla urðunarstaði er að ræða eru kannski ekki miklar líkur til að þar séu efni sem hafi verulega skaðleg áhrif og lifi um langa framtíð. Þeir staðir þar sem urðað hefur verið síðustu 50–70 árin þarfnast þó allrar athygli. Ég fagna með hæstv. ráðherra því sem kemur fram í svari hans, að í bígerð sé hjá ráðuneytinu að kortleggja þessa staði og afla upplýsinga um þá miklu frekar en nú er. Ég hef áhyggjur af þessu. Ég held að við verðum að ganga vel um landið okkar og ég held að við verðum virkilega að passa upp á vatnsverndina, gæta þess að við eigum hér nægt vatn til framtíðar og sóðum ekki út sem kemur svo í bakið á okkur síðar meir. Þar get ég líka nefnt nýlegt dæmi. Við uppgröft við Elliðaárnar fyrir nokkrum dögum komu menn niður á olíumengaðan jarðveg. Það eru svona dæmi sem við þurfum að passa upp á, ég tala nú ekki um ef svona dæmi finnast víðar og kannski ofar [[Forseti hringir.]]en þar sem vatnið er. Ég hlakka til að heyra hæstv. ráðherra svara spurningunum mínum sem ég hef ekki haft tækifæri til að lesa upp.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir fyrirspurnina og fyrir að vekja máls á urðun og meðhöndlun úrgangs á þinginu. Fyrri spurning hv. þingmanns var um hvaða áform ráðherra hefði um aðgerðir til að minnka þann úrgang sem urðaður er ár hvert hér á landi. Árið 2018 voru urðuð hér á landi rúmlega 216.000 tonn af úrgangi. Það var svipað magn og urðað var á hverju ári næstu þrjú árin á undan og þýðir að tæplega 17% af öllum úrgangi sem féll til það ár fóru til urðunar. Það er mjög mikilvægt að bregðast við stöðunni því að urðun og önnur förgun úrgangs er lakasti kosturinn sem við höfum þegar kemur að meðhöndlun úrgangs. Kannski má nefna tvennt í því samhengi sérstaklega. Það að urða er slæm nýting á þeim náttúruauðlindum sem fóru í framleiðslu viðkomandi efnis eða hlutar áður en hann varð að úrgangi. Urðun úrgangs fylgir jafnframt losun gróðurhúsalofttegunda og losun mengunarefna í jarðveg og vatn, líkt og hv. þingmaður kom inn á í fyrirspurn sinni. Það er hægt að draga úr myndun úrgangs, t.d. með því að minnka sóun og innleiða hið svokallaða hringrásarhagkerfi sem við vinnum að í ráðuneytinu. Þörf á urðun dregst saman ef lítill eða enginn úrgangur myndast. Þess vegna er það að draga úr honum það mikilvægasta sem við vinnum að. Ég vil nefna sérstaklega stefnu sem sett var í ráðuneytinu fyrir nokkrum árum og ber heitið Saman gegn sóun. Ég nefni líka aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem tekur á þessu. Í áætluninni Saman gegn sóun sem er áætlun um svokallaðar úrgangsforvarnir er áhersla lögð á að draga úr matarsóun, draga úr plastmengun og draga úr textílsóun. Allt eru þetta þættir sem við vinnum að ötullega núna í ráðuneytinu, sérstaklega hvað varðar matarsóun og plastmengun. Þá er jafnframt unnið að innleiðingu hringrásarhagkerfisins eins og ég kom inn á áðan, en í því er gert ráð fyrir því að sá úrgangur sem fellur til fari að sem stærstum hluta til endurvinnslu en ekki til urðunar. Ég vil nefna tvennt í þessu samhengi. Til að draga úr urðun úrgangs og styðja við endurvinnslu vinnum við að því að leggja á urðunarskatt og innleiða skyldu til sérstakrar söfnunar á heimilisúrgangi og síðan að setja flokkunarskyldu á einstaklinga og lögaðila á heimilisúrgangi og rekstrarúrgangi, þar með talið byggingar- og niðurrifsúrgangi. Þetta eru auðvitað atriði sem skipta mjög miklu máli til að reyna að draga úr urðun og draga úr þeim hvötum að urða. Síðan stendur til að setja sem meginreglu hreinlega bann við urðun á úrgangi sem skylt verður að safna sérstaklega, þar með talið lífrænum úrgangi, og styðja við nýsköpun á sviði endurvinnslu. Núna stendur líka yfir greining á þörf fyrir rekstur sorpbrennslustöðva á Íslandi til að meta hvort sorpbrennslustöðvar eru nauðsynlegur hluti af framtíðarsýn um hringrásarhagkerfi eður ei. Við erum einnig að vinna að endurskoðun á landsáætlun um meðhöndlun úrgangs og vonast ég til að geta kynnt hana síðar á þessu ári. Hin spurning hv. þingmanns var um hvernig hægt væri að minnka þann skaða sem urðun úrgangs leiðir af sér. Þá þarf fyrst og fremst að draga úr því magni úrgangs sem fer til urðunar sem segir sig kannski sjálft. Aðgerðir í þá veru nefndi ég í svari við fyrri spurningunni. Þegar úrgangur hefur hins vegar verið urðaður á urðunarstað er mikilvægt að rekstraraðili urðunarstaðarins beiti viðeigandi mengunarvörnum til að lágmarka það álag sem urðunin veldur á umhverfið. Í reglugerð um urðun úrgangs koma fram þau skilyrði um lágmarksmengunarvarnir sem viðhafa þarf til að reksturinn teljist lögmætur, eins og um söfnun hauggass, þéttingar í botni og hliðum staðarins o.s.frv. Þar er jafnframt mælt fyrir um innra eftirlit og vöktun rekstraraðila á mengun sem frá staðnum stafar og á mengunarálagi í umhverfi hans. Síðan er auðvitað að í starfsleyfi viðkomandi urðunarstaðar ber að fjalla um þessi skilyrði og í gegnum opinbert eftirlit er fylgst með því að þeim sé fylgt eftir.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu umræðu. Samkvæmt lögum um meðhöndlun á úrgangi er það sveitarstjórn sem ákveður fyrirkomulag söfnunar á heimilis- og rekstrarafgangi í hverju sveitarfélagi. Það er því hverrar sveitarstjórnar að kveða á um það hvaða skyldur eru til að flokka úrgang. Leiðirnar sem eru farnar eru ólíkar og oft mikið ósamræmi í flokkun úrgangs milli sveitarfélaga hér í landi. Fram kom í svari ráðherra til mín í febrúar í fyrra að ekkert yfirlit væri til um flokkunarkerfi sveitarfélaganna. Umhverfisstofnun fær ekki upplýsingar um umfang flokkunar til sín eða hvar flokkað er eða hvort yfirleitt. Álitsgerð ESB um hringrásarhagkerfið gerir ráð fyrir innleiðingu hér á landi í gegnum EES-samninginn. Ég leyfi mér að varpa þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvernig miði í þessu efni. Er fyrirliggjandi yfirlit um það hvernig sveitarfélög standa að þessu máli [[Forseti hringir.]]eða hvernig þau hyggjast skipuleggja þennan mikilvæga umhverfisþátt?
Herra forseti. Ég ætla aðeins að nota tækifærið og koma með stutt innlegg í tilefni af því sem hv. fyrirspyrjandi spurði um í sambandi við skaðsemi af völdum urðunarstaða. Ég komst að því þegar ég var að vinna sjónvarpsþætti að nokkrir urðunarstaðir á landinu eru mjög stórir. Við getum nefnt Geirsnef í Reykjavík og Gufunessorphaugana fyrrum þar sem gríðarlegt magn af óflokkuðum úrgangi liggur í grunnvatnsstraumnum þar sem verið er að skola efni út í umhverfið. Víða erlendis hefur komið til tals og var aðeins fjallað um það í þessum þáttum að taka slíka hauga upp, fara í gegnum þá, nota efni úr þeim og koma öðru forsvaranlega fyrir. Ég er ekki að leggja þetta til en þetta er örugglega málefni sem þarf einhvern tíma að taka betur til í. Nú eru þessir haugar eins og í Gufunesi vaktaðir [[Forseti hringir.]]út frá losun lofttegunda en þetta er samt sem áður áhugavert umræðuefni.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans ágætu svör og þeim þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom inn á það að taka upp gamla urðunarstaði en ég veit ekki hvort ég sé að heimta það. Við þurfum hins vegar að passa okkur á því að þessir staðir séu ekki á þeim stöðum þar sem grunnvatn getur mengast. Ef þeir eru það gamlir gætu svona aðgerðir komið til greina. Ég fagna sérstaklega orðum hæstv. ráðherra þar sem hann talaði um að verið væri að kanna hagkvæmni þess að reisa sorpbrennslustöð. Ég minni þar á að ég hef tvisvar sinnum lagt fram þingsályktunartillögu um að reisa hér hátæknilega sorpbrennslustöð vegna þess að auðvitað eigum við að draga úr sorpinu, alveg sama hvort okkur líkar það betur eða verr. Ég tek undir með ráðherra í því. Við eigum að endurvinna sem mest af sorpinu og það er að aukast sem ég fagna sérstaklega. Við eigum að halda áfram á þeirri leið en það verður því miður alltaf eitthvað eftir sem er brennanlegt og þar erum við að tala um tugi þúsunda tonna, jafnvel yfir 100, sama hversu mikill árangur verður af endurvinnslu og samdrætti. Ég hef bent á miklu betri lausn, að vinna þennan úrgang, nýta úr honum varmann og orkuna enda eru núna slíkar brennslustöðvar orðnar það mengunarlitlar og hátæknilegar að það er mun umhverfisvænna en urðun og auðvitað miklu umhverfisvænna en að senda sorpið úr landi með öllum þeim kostnaði og útblæstri sem af hlýst. Ég hvet ráðherra áfram í þeirri vinnu [[Forseti hringir.]]að huga að hagkvæmni þess að reisa slíka stöð hér.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmönnum fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Það er rétt hjá hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni, ekkert yfirlit er til um hvað er flokkað og um flokkunargerðir milli sveitarfélaga. Við erum að skoða hvernig megi safna slíkum upplýsingum á einn stað í samstarfi við landshlutasamtök sveitarfélaga um þróun slíkrar upplýsingaöflunar. Ég vonast til að eitthvert verkefni geti farið í gang um það á þessu ári. Hv. þingmaður kom aðeins inn á ósamræmið í flokkun á milli sveitarfélaga. Það er nokkuð sem við þurfum að takast á við og ég hyggst kveða á um að samræma þurfi flokkun á milli sveitarfélaga í frumvarpi sem ég stefni á að koma með í þingið í haust ásamt því að setja á flokkunarskyldu eins og ég kom inn á í fyrra svari mínu. Varðandi sorpbrennslurnar vil ég einfaldlega hafa upplýsingar um magnið sem við gætum átt von á að við þurfum að brenna þegar við verðum búin að uppfylla þær skyldur og þau markmið sem sett hafa verið varðandi endurvinnslu áður en að við tökum ákvarðanir um hvort og hvar eða með hvaða hætti við ráðumst í sorpbrennslustöðvar. Ég vil að lokum koma aðeins inn á þá umræðu sem hér varð um gamla urðunarstaði út frá mengun jarðvegs og segja frá því hér að í ráðuneytinu hjá mér erum við að vinna að því nýmæli í íslensku regluverki að setja reglugerð um mengaðan jarðveg. Þar horfum við þá m.a. til þess að kortleggja og fá yfirlit yfir þá staði þar sem mengaður jarðvegur gæti verið. Þá mætti í framhaldinu byggja á því einhvers konar vinnu um það hvort ráðast þurfi í að takast á við þau mál eða ekki.
Herra forseti. Ekki þarf að fjölyrða um mikilvægi heilbrigðisþjónustu og það gleður mig að fá að eiga orðastað við hæstv. heilbrigðisráðherra um þau mál, aðallega þá breytingar á skipulagi heilbrigðisþjónustunnar á Íslandi öllu, sem hófust fyrir meira en áratug. Þá var verið að fækka þeim sem við kölluðum sjúkrahús þá, eða a.m.k. sem slíkum. Verið var að breyta rekstri og þjónustu þessara stofnana, breyta þeim t.d. í öldrunarstofnanir eða eitthvað slíkt. Verið var að endurskipuleggja og stækka t.d. þjónustusvæði. Þetta snerist að hluta til um stærstu sjúkrahúsin utan Reykjavíkur sem þá voru, sem eru núna kallaðar heilbrigðisstofnanir, með ákveðnu umdæmi. Þetta eru staðir eins og sjúkrahúsin á Akranesi, Ísafirði, Akureyri, Neskaupstað, Selfossi og Reykjanesbæ, sem eru núna heilbrigðisstofnanir sem reka heilsugæslustöðvar á allstóru landsvæði, hjúkrunarheimili og samhæfa sjúkraflutninga með viðbragðsaðilum o.s.frv. Þetta er veruleg breyting. Stundum hefur verið sagt að nærþjónusta hafi minnkað með þessu og auðvitað má segja það sumpart, jú. Jafnvel einfaldar skurðaðgerðir á tilteknum sjúkrahúsum, botnlangaaðgerðir, var ekki lengur hægt að gera þar o.s.frv., en um leið var verið að auka þjónustustigið á vissan hátt með fleiri og öflugri heilsugæslum, með betri nærþjónustu við aldraða o.s.frv. Við erum öll sammála um mikilvægi forvarna og með þessu var verið að efla þær að vissu marki. Eitt sem fylgir þessu er aukið álag á samgöngukerfið og þar með stöðugt ákall um umbætur á vegakerfinu sérstaklega, almenningssamgöngum jafnvel eða flugsamgöngum o.s.frv. vegna þess að þjónustusvæðin geta verið býsna stór og menn þurfa að fara alllangan veg til að fá þjónustu. En allt er það þekkt og það er eiginlega kominn tími til að spyrja, bæði út frá nýrri heilbrigðisstefnu ríkisstjórnarinnar, sem ég er í grundvallaratriðum sammála og fagnaði mjög, hver reynslan er af breyttu skipulagi eftir þessi allmörgu ár og langt breytingaferli sem hefur eflaust verið hnökrað á köflum. Hvað með gæðin? Hvað með nýtingu fjármuna? Hvað með þjónustustigið? Þetta er stór málaflokkur og ég [[Forseti hringir.]]geri mér grein fyrir að það er erfitt að svara þessu öllu á stuttum tíma.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson hefur beint til mín spurningu sem lýtur að breyttu skipulagi, gæðum þjónustu og aðgengi að henni eftir þau ár sem liðið hafa frá því að hafist var handa við að breyta skipulagi þjónustunnar utan höfuðborgarsvæðisins. Eins og hv. þingmaður fer réttilega yfir í spurningu sinni er þetta víðfeðmt og ekki þannig að við ljúkum þeirri umræðu hér. En ég vil samt þakka fyrir að gefa færi á því að skiptast aðeins á skoðunum um stöðuna eins og hún er núna. Við horfum í raun á þá breytingu sem orðið hefur á íslensku samfélagi undanfarin ár og áratugi að þróun samfélagsins stefnir fólki í æ ríkari mæli í átt til þéttbýlisstaða. Breytingin í heilbrigðisvísindum færir hins vegar þjónustuna í átt til meiri sérhæfingar, samþjöppunar, en um leið hlýtur að aukast mikilvægi fyrir örugga grunnþjónustu í hverju byggðarlagi sem eru þá þessir grunnþættir; heilsugæsla, öldrunarþjónusta, endurhæfing, einfaldari sjúkrahúsþjónusta sem er sniðin að þörfum íbúanna og á að vera traust og örugg. Skipulagsbreytingin um sameiningu heilbrigðisstofnana á sínum tíma miðaði að því að tryggja þá grunnþjónustu sem íbúarnir þurfa og jafnframt þá sérfræðiþjónustu sem hentar aðstæðum þar sem litlar og stakstæðar heilbrigðisstofnanir stóðu í raun veikar á þeim tímum. Þær þurftu að sameinast til að auðvelda aðlögun að breyttum aðstæðum en líka til að auka styrk svæðisins sem heildar og til að ná til sín meira sjálfsforræði, í raun meira sjálfstæði í héraði til þess að geta þróað þjónustuna á eigin forsendum. Það var hugsunin. Sameiningarnar áttu sér stað í skrefum og ávallt að undangengnu mati og var það bæði faglegt og fjárhagslegt. Faglegi ávinningurinn felst fyrst og fremst í auknum stöðugleika í þjónustunni og auknum tækifærum til þróunar. Sameiningin auðveldaði það að nálgast jafnræði í þjónustu við íbúana, óháð búsetu, og jafnræði meðal starfsmanna og gefur færi á öflugri starfsmannaþjónustu. Þá sköpuðust frekar möguleikar til þátttöku í menntun og fagþjálfun fagstétta innan stofnunar sem getur verið lykill að nýliðun. Heilsugæsluþjónusta er veitt í öllum heilbrigðisumdæmum og er skipulögð af heilbrigðisstofnun hvers umdæmis. Starfsstöðvar heilsugæslu eru víða og aðgengi að jafnaði nokkuð gott af landsbyggðinni. Þetta á þó því miður ekki við um strjálbýlustu svæðin þar sem erfitt hefur reynst að manna heilsugæslustöðvar, einkum hin síðari ár. Sameining heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni hefur skapað forsendur fyrir stjórnendur þeirra til að finna lausnir á þessum vanda sem best gagnast íbúunum með því að skipuleggja þjónustuna og tryggja aðgengi að heilbrigðisþjónustu með því að hafa þá yfirsýn yfir svæðið í heild og geta ráðstafað björgum eftir því sem þarf. Það er mitt mat að almennt hafi tekist vel til með þær sameiningar sem ráðist hefur verið í á síðastliðnum 20 árum. Fyrir liggur m.a. niðurstaða vinnuhóps frá 2012 sem þá var falið, af þáverandi ráðherra, að vinna úr skýrslu Boston Consulting Group og skilaði skýrslunni Sameining heilbrigðisstofnana og endurskipulagning. Þar kom fram að stofnanirnar hefðu eflst og þjónustan hefði styrkst auk þess sem þær hefðu orðið meira sjálfbjarga um eigin rekstur o.s.frv. Einnig hefur komið fram það mat forstjóra að sameining heilbrigðisstofnana á ákveðnum svæðum hafi aukið teymisvinnu og þverfaglegt samstarf. Það er almenn tilhneiging líka, einfaldlega í þróun heilbrigðisþjónustunnar, að það er mikill styrkur í stærra samstarfi og verkefni sem farið er í nýtast víðar. Í sérstakri skýrslu Ríkisendurskoðunar um Heilsugæslu á landsbyggðinni frá því 2018 kemur fram að það sé mat stjórnenda heilbrigðisstofnana að sameining innan heilbrigðisumdæmanna hefði almennt gefist vel og hagræðing hafi orðið, einkum á sviði stjórnunar. Í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar frá 2009 á Heilbrigðisstofnun Austurlands er tilgreint að nokkur árangur hafi náðst með sameiningu, m.a. hafi heilbrigðisþjónustan orðið fjölbreyttari, traustari o.s.frv. Í nýsamþykktri heilbrigðisstefnu til ársins 2030 kemur fram að þróun norrænna heilbrigðiskerfa sé á þá leið að ráðist hefur verið í skipulagsbreytingar. Þjónustusvæði hafa verið stækkuð, þjónustan skipulögð sem fyrsta, annars og þriðja stigs þjónusta. Fyrsta stigið er heilsugæsla og þriðja stigið er hátæknisjúkrahús. Vert er að skoða hvort ástæða sé til að ganga lengra í sömu átt með sameiningu þjónustuþátta, eins og ýmsar grannþjóðir gera, til að tryggja fullnægjandi og faglega mönnun starfsstöðva og skapa viðunandi starfsaðstöðu án þess þó að þjónustan skerðist. Þá erum við að tala um möguleika á því að samhæfa nærþjónustuna enn meira, mögulega í samstarfi við sveitarfélögin á svæðinu, félagsþjónustuna o.s.frv. Grunnhugsunin í heilbrigðisstefnu er að forstjóri heilbrigðisstofnunar á viðkomandi svæði sé jafnframt umdæmisstjóri heilbrigðisþjónustu á svæðinu og hafi með skipulag hennar að gera.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda og hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir mjög áhugaverða og mikilvæga umræðu. Það er rétt að heilbrigðisþjónustan í landinu er að breytast mikið og hún hefur breyst á undanförnum árum. Ég held að dómur sögunnar um það hvort rétt hafi verið að sameina heilbrigðisstofnanir eða ekki sé sá að það hafi verið laukrétt. Þar eru meira að segja nokkur tækifæri ónýtt sem hægt er að sækja í. Heilbrigðisumdæmin eru sjö og það þarf að gefa umdæmunum fleiri tækifæri til að spreyta sig. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í þessu sambandi af því að við erum að tala um heilbrigðisstofnanir utan höfuðborgarsvæðisins: Gerðar voru skipulagsbreytingar innan höfuðborgarsvæðisins í grunnþjónustunni, settir inn hvatar sem mörgum hugnaðist að gætu gengið, menn geta deilt um það. En hvað með landsbyggðina? Hvernig sér ráðherra fyrir sér að þetta geti þróast með sama hætti, [[Forseti hringir.]]einhverjum raunhæfum hætti, úti á landsbyggðinni, að settir séu hvatar [[Forseti hringir.]]sem hugnast hinu frábærlega vel menntaða fagfólki okkar?
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin og hv. þingmanni fyrir viðbæturnar hér. Ég ætla ekki að orðlengja þetta mjög, minna aðeins á að við höfum rætt í þessu sambandi um fjarlækningar, hversu mikilvægar þær gætu orðið í framhaldinu í þessu ferli öllu saman, því er nú sennilega ekki lokið og því lýkur aldrei. Eins höfum við rætt um bætta sjúkraflutninga. Eitt og annað hefur borið á góma, eins og sérstök sjúkraþyrla á Suðurlandi o.s.frv. Þarna hlýtur að vera eitt og annað sem þarf að skoða. En mig langar samt að bæta við einni spurningu til hæstv. ráðherra. Talað var um það hér þegar við vorum að byrja þetta kjörtímabil, að búa þyrfti til einhvers konar þjónustukort fyrir landið, þ.e. að ljóst væri með ýmiss konar þjónustu, og þar á meðal heilbrigðisþjónustu fyrir hina og þessa landshluta og hina og þessa þéttbýlisstaði utan höfuðborgarsvæðisins, hvernig þeir íbúar sem þar væru gætu sótt sína þjónustu og hvað þessu korti líður. Mér þótti þetta mjög snjöll hugmynd, þannig að þetta er eina spurningin. En ég ítreka enn mikilvægi fjarlækninga og sem allra greiðasta sjúkraflutninga þegar svona er komið.
Virðulegi forseti. Ég þakka enn og aftur fyrirspyrjandanum fyrir spurningarnar og hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir sínar viðbætur. Ég held að við getum sagt: Núna erum við að mörgu leyti á svona viðbótarlærdómsskeiði sem er þessi faraldur sem íslenska heilbrigðiskerfið er að glíma við. Eins og alltaf er með áföll eins og íslenskt samfélag horfist í augu við nú um stundir koma í ljós mestu styrkleikar kerfanna okkar og líka mestu veikleikar þeirra, þannig að við sjáum dálítið hratt inn í rótina á því sem við erum með í samfélaginu. Það er margt við viðbragð íslenskrar heilbrigðisþjónustu sem gefur okkur tilefni til að vera afar stolt af heilbrigðiskerfinu okkar. Það er í grunninn opinbert heilbrigðiskerfi, það er leiðin sem við höfum valið að fara á Íslandi. Það er farsæl leið. Það er leiðin sem snýst um að vera með samhæft og öflugt opinbert heilbrigðiskerfi þar sem þættirnir spila saman og fólk talar saman. Ég hef á mínum tíma komið á föstu samráði við alla forstjóra heilbrigðisstofnananna sem skiptir mjög miklu máli í þessu og hefur komið sér mjög vel í gegnum Covid-19 faraldurinn. Þar hafa þessir forstjórar stutt hver annan og staðið saman í gegnum þessar áskoranir. Hv. þm. Guðjón Brjánsson veltir sérstaklega fyrir sér þessu með hvatana sem hafa vissulega verið reyndir á höfuðborgarsvæðið og gefist vel að flestu leyti en þetta er ekki endanlegt fyrirkomulag. Við erum að skuggakeyra, eins og það heitir núna, greiðslumódel fyrir heilsugæsluna á landsbyggðinni. Við erum að því nú á árinu 2020 í því skyni að sjá með hvaða hætti við þurfum að aðlaga kerfið að ólíkum aðstæðum í hinum dreifðu byggðum og því sem er hér á höfuðborgarsvæðinu og ég vænti þess að það komi gott kerfi út úr því, þannig að það er á plani. Ég tek svo undir það sem hv. þingmaður nefndi með fjarheilbrigðisþjónustu, bráðaþjónustu [[Forseti hringir.]]og sjúkraflutninga. Þjónustukortið er á borði sveitarstjórnarráðherra, ég hef séð það í drögum.
Herra forseti. Mig langar að bera upp fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um hvort hún telji ekki að fullt tilefni sé til að kanna möguleika á að sjúklingar með langvinna sjúkdóma og íbúar á dvalar- og hjúkrunarheimilum hafi aðgang að trúnaðarmanni sem hægt væri að leita til með sín persónulegu mál og fylgja þeim eftir við þar til bæra aðila. Við þekkjum til hlutverks trúnaðarmanna á vinnustöðum. Þótt þessu tvennu sé ekki saman að jafna þá er hugsunin að mörgu leyti svipuð, þ.e. að geta treyst einhverjum sem hefði það hlutverk að vera tengiliður við heilbrigðiskerfið og vera ráðgefandi og fylgja eftir réttindum sjúklinga. Margir einstaklingar búa við það að hafa langvinna sjúkdóma, sumir áratugum saman. Talið er að að meðaltali sé hver maður sem er 70 ára og eldri með tvö til þrjú langvinn heilsufarsvandamál. Vel er þekkt að oft þarf sá hópur að leita sér upplýsinga og ráðgjafar, sem læknir eða annar heilbrigðisstarfsmaður í meðferðarsambandi við þá getur átt í erfiðleikum með að veita eða eru jafnvel ekki til staðar þar sem sjúklingurinn býr. Þannig eru félagsráðgjafar ekki til reiðu nema á fáum heilsugæslustöðvum og svo geta læknar eða hjúkrunarfræðingar, sem eru í mestu meðferðarsambandi við sjúklinga, oft ekki gefið ráð sem snúa að öðrum meðferðarmöguleikum, t.d. hvernig á að snúa sér innan heilbrigðiskerfisins um endurgreiðslur o.fl. Einnig getur viðkomandi þótt erfitt að bera upp persónuleg mál sem snúa beint að einhverjum sem annast hann í veikindum hans. Oft þurfa sjúklingar að leita sér upplýsinga eða ráðgjafar sem ekki felst í kvörtun og því ekki heppilegt að öll erindi endi á borði landlæknis. Áhyggjur geta snúið að samskiptum eða samskiptaleysi, skorti á upplýsingum eða hvert sé best að leita næst, svo að eitthvað sé nefnt. Einnig getur þetta verið erfitt á minni stöðum þar sem aðgengi að heilbrigðisstarfsfólki kann að vera stopult, einkum aðgengi að sérfræðingum. Á dvalar- og hjúkrunarheimilum getur oft verið erfitt að átta sig á réttindum fólks. Oft veigra heimilismenn og aðstandendur sér við að bera fram kvartanir sem hægt er að skilja sem aðfinnslur. Vegna sérstaks sambands heimilismanns við sína helstu meðferðaraðila getur oft verið erfitt að leita ráða hjá þeim. Því er spurt hvort ráðherra telji þörf á að tilnefndur verði trúnaðarmaður fólks með langvinna sjúkdóma og íbúa á dvalar- og hjúkrunarheimilum eða talsmaður þessara hópa. Slíkur umboðsmaður gæti verið til ráðgjafar fyrir sjúklinga og heimilismenn á dvalar- og hjúkrunarstofnunum og sinnt því hlutverki sem ég hef nefnt hér að ofan. Einnig mætti hugsa sér að aðstandendur gætu leitað til slíks trúnaðarmanns eða umboðsmanns, einkum þegar um heilabilaða einstaklinga er að ræða eða fólk sem vegna veikinda eða erfiðrar stöðu á erfitt með að leita sér upplýsinga sjálft.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem snýst um trúnaðarmann fólks með langvinna sjúkdóma og íbúa dvalar- og hjúkrunarheimila. Hv. þingmaður spyr hvort ég telji þörf á að tilnefndur verði trúnaðarmaður fólks í slíkri stöðu eða annar talsmaður þessara hópa. Ég tel rétt í svari mínu að ég víki nokkrum orðum að þingsályktunartillögu sem var beint til félags- og barnamálaráðherra af hv. þingmönnum Ingu Sæland og Guðmundi Inga Kristinssyni og snerist um hagsmunafulltrúa aldraðra. Þar var hugsunin sú að vekja athygli á réttinda- og hagsmunamálum aldraðra almennt, meira kannski á landsvísu, eða eitthvert slíkt embætti og leiðbeina þeim um réttindi sín, hafa frumkvæðiseftirlit með persónulegum högum eldri borgara o.s.frv. Þó að þeir málaflokkar séu mikilvægir heyra þeir undir félagsmálaráðherra, þannig að þetta er auðvitað ákveðin skörun sem hér er um að ræða. En ég skil hv. þingmann þannig að hér sé verið að tala um trúnaðarmann til úrlausnar mála sem lúta að heilbrigðisþjónustu. Þess vegna miðast svar mitt við þann þátt og þá er auðvitað að mörgu að hyggja. Í fyrsta lagi vil ég segja að umræðan sem kemur hér upp er að gefnu tilefni. Það er að gefnu tilefni að þær vangaveltur vakna hvort með núverandi fyrirkomulagi sé algerlega tryggt að óskum, vilja o.s.frv. þeirra sem eru langveikir og eru íbúar á hjúkrunarheimilum sé til haga haldið. Jafnframt eru örugglega dæmi um að fólk telji að það hafi ekki nægilega greiðan aðgang að upplýsingum o.s.frv. Og af því að hér er líka rætt um stöðu ættingja og fjölskyldunnar þá geta verið flókin samskipti í fjölskyldum þó að um sé að ræða einstakling sem er kannski elstur í þeirri fjölskyldu sem er á hjúkrunarheimili og á rétt á sinni mannhelgi, af því að það er eitt af því sem við ræðum hér, og sinni virðingu óháð mögulega flóknum fjölskyldutengslum og vanda sem ekki hefur verið til lykta leiddur á fyrri stigum í fjölskyldusögunni. Það er líka mikilvægt að hafa í huga. Hv. þingmaður velti því upp í lokin á fyrirspurn sinni, kannski sérstaklega í málum sem lúta að stöðu fólks með heilabilun. En þá erum við í raun að ræða um enn mikilvægari verkfæri sem þyrftu að vera fyrir hendi til að tryggja að allra leiða sé leitað til að kalla eftir og skilja þann vilja sem er fyrir hendi hjá viðkomandi einstaklingi. Við eigum sem samfélag að ganga mjög langt í því, hjá því fólki sem af einhverjum ástæðum hefur ekki stöðu til að greina frá eigin vilja eða eigin forgangsröðun, að leita leiða til að kalla eftir þeim vilja og koma honum til framkvæmda. Það er auðvitað mikilvægt samt í þessari umræðu að fram komi að það felst í starfi heilbrigðisstarfsmanna að liðsinna skjólstæðingum sínum og raunar er það lögbundin skylda þeirra sem opinberra starfsmanna. Í 14. gr. laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna segir: „Starfsmanni er skylt að veita þeim sem til hans leita nauðsynlega aðstoð og leiðbeiningar, þar á meðal að benda þeim á það, ef svo ber undir, hvert þeir skuli leita með erindi sín.“ Það er því mikilvægt að við höldum því líka til haga hverjar eru skyldur þeirra sem sinna þjónustu við íbúa á hjúkrunarheimilum og þá sem búa við langvinna sjúkdóma. Í þessu samhengi má einnig nefna að í kröfulýsingu heilbrigðisráðuneytisins um rekstur heilsugæsluþjónustu kemur líka fram að heilsugæslan eigi að vera virkur þátttakandi í upplýsingamiðlun og samhæfingu á þjónustu við sjúklinga. Það er líka gert ráð fyrir ákveðnum leiðum til að koma athugasemdum á framfæri, hafi skjólstæðingur athugasemdir. Ég veit að hv. þingmaður veit um þessar leiðir. Það er hægt að beina kvörtunum til yfirstjórnar, það eru leiðir hjá embætti landlæknis o.s.frv. En ég veit að hv. þingmaður er einmitt ekki að tala um það heldur kannski miklu frekar það sem lýtur að daglegu lífi. Félag eldri borgara og ýmis sjúklingasamtök hafa líka staðið vörð um hagsmuni þessara hópa og vilja setja þetta mál á dagskrá. Ég vil í lok fyrra svars míns þakka hv. þingmanni fyrir að setja þetta á dagskrá því að ég held að umræðan sé brýn og tengist því sem hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson og við munum ræða hér á eftir um mannhelgi, þ.e. að allir eigi rétt til þess að borin sé virðing fyrir þeim og þeirra rými óháð stöðu þeirra að öðru leyti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir ágæta ræðu. Mig langar að koma að nokkrum atriðum. Það er einmitt þetta sem hæstv. ráðherra kom inn á, að það er svo mikilvægt að vilji sjúklings, vilji þess einstaklings sem fær þjónustuna, nái fram. Við höfum þar tæki eins og lífsskrána, en hún hefur því miður ekki verið mikið notuð, m.a. vegna ýmissa ágalla sem menn hafa getað bent á þar, en engu að síður er skráin mögulega mikilvægt tæki. Þá má líka kannski taka inn í þetta að það mætti hugsa sér að fela einhverjum tilteknum einstaklingi sem er í meðferðarsambandi við sjúkling þetta hlutverk, ekkert endilega lækni hans eða hjúkrunarfræðingi, heldur hefði jafnvel einhver annar heilbrigðisstarfsmaður þetta hlutverk, þannig að ekki væri verið að skipa sérstaka stöðu. Þetta hefur m.a. verið reynt víða úti í heimi sem heitir á ensku svokallaður „Care Coordinator“.
Forseti minnir í vinsemd á að þingmálið er íslenska.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég tel mjög brýnt að við tökum þessa umræðu, hvernig svo sem útfærslan yrði á einhverju slíku, það er kannski ekki alveg aðalatriðið, heldur það að fólk sem er komið á þann stað að þurfa að dvelja langdvölum inni á heilbrigðisstofnun - ungt fólk, eldra fólk, fólk á miðjum aldri, þetta geta verið alls konar einstaklingar sem þar eiga hlut að máli - hafi möguleika á að halda fullri reisn og geti fylgt sínum málum, óskum og vilja eftir. Það sé farvegur til þess án þess að menn þurfi að fara með slík mál til landlæknis eða lengra í einhverjum kvörtunarstíl, heldur hafi vissan einstakling sem hægt er að treysta fyrir einhverju sem hefur komið upp og geti borið sig upp við hann um það hvað best sé að gera og leitað réttar síns og spurt út í ýmsa hluti sem snúa að heilsu og líðan viðkomandi. Hæstv. ráðherra nefndi að í raun væri hverjum heilbrigðisstarfsmanni skylt sem slíkum að sinna þessu hlutverki með einhverjum hætti og ég velti því upp. Við þekkjum að réttargæslumenn eru fyrir fatlaða og má segja að þetta sé kannski dálítill vísir að því að hægt væri að hugsa sér að sjúklingur sem þess óskaði gæti óskað eftir því við heilbrigðisstarfsmann, á þeim stað sem hann er, að vera trúnaðarmaður hans. Ef viðkomandi myndi treysta sér í að vera það þá held ég að það gæti verið eitt af því sem væri ákveðin lausn í þessu, a.m.k. að prófa eitthvað slíkt.
Virðulegi forseti. Þetta sýnir hvers þessi dagskrárliður er megnugur, það verða til hugmyndir hér undir liðnum og við erum bara að velta vöngum yfir því hvernig verður með skýrustum hætti, miðað við núverandi lagagrunn, komið til móts við þessa þörf. Ég held að það sé líka mikilvægt að við séum ekki endilega að finna upp einhverjar nýjar leiðir þegar þær eru kannski fyrir hendi. Mér finnst þessi hugmynd hv. þingmanns afar góð og ég held að hún sé hugmynd sem væri vel hægt að útfæra á einstökum hjúkrunarheimilum og prófa sig áfram með það að íbúarnir fengju tengilið og þeir gætu mögulega valið sér tengilið eftir einhvern tíma eða trúnaðarmann, eða hvað við myndum kalla það. Það er kannski svolítið hliðstætt við það sem hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson nefnir sem einhvers konar samhæfingaraðila þjónustunnar - ég þori ekki annað, virðulegur forseti, en að tala íslensku hér. En svo finnst mér kannski svolítið áhugavert það sem hefur komið upp áður þegar við höfum verið að ræða þjónustu við aldraða, umræða sem kom upp sem snerist um þá staðreynd að þjónustuþörfin eykst smám saman eftir því sem fólk eldist. Hún byrjar á því að snúast um þörfina fyrir einhverja heimaþjónustu og mögulega mat heim eða eitthvað slíkt og síðan smám saman breytist þörfin í heimahjúkrun og aukna þjónustu heim, dagþjálfun og síðan hjúkrunarheimili. Það má velta fyrir sér hvort það ekki sé eðlilegast að hugsa sér það þannig að einstaklingurinn sem þjónustunnar nýtur sé fyrst um sinn teymisstjóri sjálfur eða sjálf í því að samhæfa þjónustuna og sitji við borðsendann í því að stilla saman strengi hvernig best sé að veita þjónustuna. Ég veit að það er svolítill viðsnúningur frá því sem við erum vön að hugsa. En ef við setjum okkur sjálf í þessi spor myndum við frekar vilja vera meira eigin gæfusmiðir í því þar til auðvitað er komið að því að við ráðum ekki við það og þá þurfi það að gerast með eðlilegum og þeim hætti að borin sé virðing fyrir fólki.
Forseti ánýjar í góðsemd að íslenska er þingmálið.
Herra forseti. Mannhelgi er stór þáttur á málefnasviði hæstv. heilbrigðisráðherra og grundvallarhugsunin um sjálfsákvörðunarrétt einstaklinga, sem telja má hluta mannhelgi, nær til atriða eins og réttinda sjúklinga, meðferðar persónuupplýsinga og óafturkræfra inngripa í líkama einstaklinga sem tilheyra m.a. viðkvæmum hópum. Einnig má segja að mannhelgi nái til þess að leyfa fólki að taka ákvarðanir um inngrip í líkama sinn, hafna slíkum inngripum og taka jafnvel upplýstar ákvarðanir sem flestum öðrum þættu óskynsamlegar. Fyrir velferðarnefnd er þingsályktunartillaga hæstv. heilbrigðisráðherra um siðferðileg gildi og forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu. Í tillögunni er mannhelgi einmitt eitt af lykilhugtökunum og raðað efst af þeim siðferðilegu gildum sem höfð skulu að leiðarljósi við forgangsröðun. Þannig er gengið út frá því að fá ef nokkur gildi séu mikilvægari þegar teknar eru grundvallarákvarðanir. Virðing fyrir mannhelgi verður þannig alltaf í forgrunni og er undirstaða annarrar afstöðu og grundvöllur ákvarðana. Velta má fyrir sér hvort yfirleitt sé hægt að skilgreina hugtakið í eitt skipti fyrir öll og jafnvel hvort það sé æskilegt. Þannig má hugsa sér að sýn manna á hvað er mikilvægast í mannhelgi kunni að vera allt önnur nú en var til að mynda fyrir 100 árum og muni breytast á næstu 100 árum. Þannig má velta fyrir sér hvort með framþróun í vísindum og tækni sé óhjákvæmilegt að hver kynslóð skilgreini fyrir sig hugtakið. Fyrir 100 árum var aðgengi að alls konar persónulegum upplýsingum t.d. allt annað en í dag. Þær upplýsingar sem þá þóttu mikilvægastar eru kannski ekki mikilvægar í dag og öfugt. Vernd upplýsinga um einstaklinginn er talin mikilvæg í dag, í raun séð sem einn angi af virðingu fyrir mannhelgi. Hugtök eins og persónulegt rými þekktust varla í upphafi síðustu aldar. Þá eigum við jafnvel enn í erfiðleikum með að virða slíkt rými eða svæði. Þetta sést t.d. glöggt á heilbrigðisstofnunum úti um allan heim. Starfshópur ráðherra um þvingaða meðferð skilaði nýlega tillögum til ráðherra, en þar er einmitt fjallað um afar viðkvæman hóp þar sem virðing fyrir mannhelgi einstaklingsins getur stangast á við sjónarmið um heilsuvá eða aðsteðjandi vanda sem heilbrigðiskerfið eða ættingjar meta á öðrum forsendum en hinn veiki. Því er enn mikilvægara en ella að umræða sem þessi sé lifandi innan heilbrigðiskerfisins og að meðvitund um mannhelgi sé til staðar. Einnig má hugsa sér að í menntun heilbrigðisstétta þurfi að vera pláss fyrir slík grundvallarhugtök og einnig í sí- og endurmenntun. Þá má velta fyrir sér hvort stjórnvöld eigi ekki að beita sér sérstaklega fyrir umræðu meðal almennings um efnið. Í þessu sambandi koma til að mynda fram á þessum erfiðu tímum alls konar fréttir sem sýna okkur svo ekki verður um villst hversu mikilvægt er að hugtakið og vangaveltur um það séu sífellt í umræðunni. Ég vísa að lokum til spurninganna, herra forseti.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson hefur beint til mín munnlegri fyrirspurn um hugtakið mannhelgi í þremur liðum. Þingmaðurinn spyr í fyrsta lagi hvort ráðherrann telji að skilgreiningin sé fullnægjandi í lögum á málefnasviði ráðuneytisins. Í lögum á málefnasviði heilbrigðisráðuneytisins er vísað tiltölulega víða til hugtaksins mannhelgi, t.d. í lögum um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði og í lögum um réttindi sjúklinga. Aftur á móti er ekki að finna beina orðskýringu á hugtakinu í þeim lögum sem falla undir málefnasviðið en í lögskýringargögnum sem fylgja lögunum er aftur á móti að finna efni sem er ætlað að skýra hugtakið. Þar er t.d. vísað til Lögfræðiorðabókarinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Því er í raun ekki hægt að svara því hvort hugtakið sjálft sé skilgreint með fullnægjandi hætti í lögum. Það er ekki skilgreint beint í lögum heldur með lögskýringargögnum sem vísa í önnur gögn. Í lögum um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði er hugtakið t.d. skýrt í greinargerð frumvarpsins en ekki í lögunum sjálfum. Þar segir, með leyfi forseta: „Í mannhelgi felst samkvæmt útskýringu Lögfræðiorðabókarinnar lögvernd þeirra réttinda sem standa næst manninum, þ.e. lífs, lima, æru og einkalífs. Í 2. mgr. ákvæðisins er tiltekið að við skipulag og framkvæmd vísindarannsókna á heilbrigðissviði skuli sjónarmið siðfræði, vísinda og persónuverndar höfð að leiðarljósi.“ Hv. þingmaður spyr hvort ráðherra telji að hugtakið mannhelgi mætti koma skýrar fram í lögum á málefnasviði ráðuneytisins eða með öðrum hætti. Þá er því til að svara að hugtakið er hvergi skýrt með beinum hætti í löggjöf núna, eins og fram hefur komið, heldur er það notað í ákveðnum lögum og inntakinu lýst í greinargerðum. Það gæti verið skynsamlegt að skilgreina hugtakið betur í lagatexta á málefnasviði heilbrigðisráðherra en eins og hv. þingmaður kemur að í spurningu sinni kann að vera að skilningurinn á hugtakinu ráðist að hluta til af tíðarandanum hverju sinni og annarri þróun, hugtakaþróun, stöðu mannréttinda og annarra slíkra þátta. Hv. þingmaður spyr hvort ráðherra telji mögulegt að samræma skilgreiningu á hugtakinu eða á tilteknum grunnþáttum þess, t.d. í lögum á málefnasviði ráðuneytisins. Það er mögulegt að samræma skilgreiningar á hugtökum í lögum. Slíkt krefst hins vegar undirbúnings og mikillar vinnu svo að vel takist. Eins og fram kemur í spurningu hv. þingmanns þá mælti ég nýverið fyrir tillögu til þingsályktunar um siðferðileg gildi og forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu þar sem mannhelgi er eitt af þeim gildum sem lagt er til að höfð verði að leiðarljósi. Hér er hugtakið fyrst og fremst skilgreint miðað við ákveðinn tilgang, þ.e. forgangsröðun í íslenskri heilbrigðisþjónustu, sem verkfæri nánast. Aftur á móti er ekkert sem kemur í veg fyrir að litið sé til þeirrar skilgreiningar við samræmingu á lögum á málefnasviðinu. Í greinargerð sem fylgir þingsályktunartillögunni segir að mannhelgi sé skilgreind sem „rými sem sérhver manneskja á óskoraðan rétt yfir og felur í sér áherslu á virðingu fyrir mannlegri reisn hvers og eins við allar mögulegar aðstæður“. Einnig segir að í hugtakinu felist að: „allir menn séu jafnir og eigi sama rétt til verndar lífs og viðhalds heilbrigðis og að viðurkennd og almenn réttindi séu virt.“ Þannig þarf að virða þessi sjónarmið svo að mannhelgi einstaklings sé virt. Þá felst enn fremur í hugtakinu ákveðin virðing gagnvart sjálfræði notenda heilbrigðisþjónustu eins og við vikum aðeins að í fyrri umræðu. Mikilvægi mannhelgi er undirstrikað í þingsályktunartillögunni þar sem mannhelgi skal ganga framar öllum öðrum gildum tillögunnar og vera til grundvallar fyrir þau. Það er mikilvægt að gildin séu höfð að leiðarljósi við ákvörðunartöku í heilbrigðismálum, bæði hjá stjórnvöldum, stjórnendum í heilbrigðiskerfinu og heilbrigðisstarfsfólki. Það athugast að hugtakið mannhelgi í þessari þingsályktunartillögu er að nokkru leyti túlkað með rýmri hætti en eingöngu út frá sjónarmiðum t.d. um friðhelgi einkalífs. Hér er um að ræða siðferðilegt gildi sem ákveðið hefur verið að leggja til grundvallar við forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu og nær yfir að allir menn séu jafnir og eigi sama rétt til verndar lífs og viðhalds heilbrigðis, þannig að þetta er tiltölulega víð skilgreining, og að viðurkennd og almenn réttindi séu virt, þetta er sem sagt jafnræðiskrafan og réttlætiskrafan. Þannig er það t.d. að einhverju leyti rýmra en t.d. skilgreining Lögfræðiorðabókarinnar á hugtakinu mannhelgi sem vísað er til í greinargerð með lögum um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði. Eins og hér hefur verið farið yfir hefur það bæði kosti og galla að fara í það að skilgreina hugtak af þessu tagi með kirfilegum hætti í lagatexta. Það má hins vegar segja að með því að hv. velferðarnefnd ljúki við umfjöllun á þingsályktunartillögu um gildi og forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu þá sé nefndin með vissum hætti að glíma við þessa skilgreiningu og það hvort hún sé sett fram með fullnægjandi hætti þar og hvort í fyllingu tímans mætti draga af því almennar ályktanir um sambærilegt hugtak í löggjöfinni.
Forseti. Í þessari umræðu er verið að tala um „human dignity“, eða mannhelgi eins og það er þýtt á íslensku. Skilgreiningin er í lögum um mannréttindasáttmála Evrópu, sem eru lög á Íslandi, og hún kemur ekki upp úr engu. Við sjáum hvernig hún er fest í þýsku stjórnarskrána. Eftir seinni heimsstyrjöldina sáu menn að við þyrftum að passa upp á og setja eitt gildi ofar öllum eftir þær hörmungar sem þá dundu yfir. Það var mannhelgi. Þannig að mannhelgin, eins og hér kom fram, er spurning um lífið, um líkama manns, persónu hans og æru. Það er það sem við ætlum að verja. Það er það sem þetta snýst allt saman um. Þannig að allar hugmyndir um að ætla að breyta því, breyta orðalagi og svoleiðis, verður að fara gríðarlega varlega í því að annars getum við misst þetta frá okkur því að þetta er skilgreint í alþjóðasáttmálum og stjórnarskrám þeirra ríkja þar sem það hefur ratað víða. Sér í lagi þegar kemur að læknisþjónustu. Ef mannhelgin er ekki efst, ef við verðum t.d. [[Forseti hringir.]]komin á þann stað að læknar geti tekið [[Forseti hringir.]]ákvarðanir, ekki á forsendum einstaklings sem er fyrir framan hann [[Forseti hringir.]]þá er traust til læknisþjónustu farið. Þess [[Forseti hringir.]]vegna eru þessi atriði inni í læknaeiðnum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir athugasemdina. Ég er nefnilega sammála því sem kom fram í máli hv. þingmanns að hér þarf að stíga varlega til jarðar. Þess vegna er umræðan svo mikilvæg. Þess vegna er svo mikilvægt að við áttum okkur á því hvað við erum að tala um og að við leitum þá á mörg málefnasvið til að sjá og fá tilfinningu fyrir því hvað menn eru að pæla. Hvaða hugsanir kunna að vera í gangi á hverjum stað? Hugtakið er nefnilega sannarlega víða skilgreint, innan gæsalappa, en það er hvergi klappað í stein nema þá í þeim sáttmálum sem hv. þm. Jón Þór Ólafsson nefndi. Þar er það að vissu leyti klappað í stein en þó í rauninni sem hugtakið mannleg reisn fremur en mannhelgi, sem væri þá frekar þar sem hefur verið kallað á ensku „human sanctity“. Herra forseti fyrirgefur þessa enskuslettu, vænti ég. Það eru því flóknar vangaveltur í þessu. Hæstv. ráðherra kom inn á mikilvægið sem felst t.d. í þessu, annars vegar í jafnræðishugtakinu og hins vegar réttlætishugtakinu, það skiptir alveg gríðarlega miklu máli vegna þess að við verðum að velta fyrir okkur: Má einhver annar en ég sjálfur taka ákvarðanir um kjarnagildi mín og ef svo er, verð ég þá ekki sjálfur að ákveða hverjir það kynnu að vera og má ég ekki alltaf skipta um skoðun? Það þurfum við að hafa í huga.
Virðulegur forseti. Ég þakka enn hv. þingmanni og líka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir hans athugasemd. Það er ekki oft sem við ræðum mál af þessu tagi hér í þingsal, þar sem við erum að ræða gildi, algild hugtök, mikilvægi þeirra, sameiginlegan skilning í samfélögum í dýrmætum textum eins og mannréttindasáttmálum, stjórnarskrám o.s.frv. og hvaða þýðingu það hefur síðan sem grundvöllur löggjafar og ákvarðanatöku í réttlátu og góðu samfélagi. Við tölum eiginlega aldrei um það. En við ættum kannski bara eiginlega alltaf að vera að tala um það af því að ef við værum með skýran kompás þá værum við kannski klárari á því hvert við værum að fara. En það er einmitt þess vegna, af því að hér hefur líka verið talað um víðtæka samfélagslega umræðu, sem ég lagði áherslu á það að á heilbrigðisþingi síðasta haust töluðum við í heilan dag bara um gildi og forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu. Sérfræðingar, heimspekingar, læknar, hjúkrunarfræðingar, félagsráðgjafar og stjórnmálafólk talaði um það: er það til góðs að við komum okkur saman um það með þinglegri meðferð að leggja grunn að sameiginlegum skilningi um forgangsröðun og gildi í heilbrigðisþjónustunni? Svarið okkar var afdráttarlaust: Já, það er til gagns að gera það. Sums staðar í löndunum í kringum okkur hefur verið gengið enn lengra þar sem textar af þessu tagi eru partur af löggjöfinni. Við erum að freista þess að byrja svona, að hafa þetta inni í þingsályktunartillögu og þingsályktun sem væri þá eins þverpólitísk og hægt væri vegna þess að slík vinna má ekki standa og falla með ríkisstjórn eða snúast á hvolf með kosningum. Ég hef mjög miklar væntingar til þessarar vinnu og ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta kúnstuga málefni hér á dagskrá vegna þess að það er sannarlega svolítið þannig að maður upplifir að maður sé einhvern veginn kominn í annars konar málstofu en þegar maður er að ræða mál sem tilheyra dagsins önn. En kannski er þetta mikilvægasta umræðan.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka vel í fyrirspurn mína. Það er óumdeilt að mikil og almenn áfengisnotkun og notkun annarra vímuefna hefur alvarlegar afleiðingar fyrir samfélagið í heild; heilsubrest, slys, atvinnuleysi og langvarandi félagsleg vandamál. Umtalsverður árangur hefur náðst hér á landi í því að draga úr áfengis- og vímuefnaneyslu meðal ungs fólks. Staðan á meðferðarheimilum er hins vegar grafalvarleg. Þau eru rekin með takmörkuðu fjármagni og er aðbúnaður og fjöldi starfsmanna misgóður, hundruð vímuefna- og áfengissjúklinga eru á biðlistum eftir meðferð. Vandi samfélagsins verður alvarlegri. Geðdeild Landspítalans fer ekki varhluta af ástandinu og þar er staðan afar þröng og oft alvarleg. Á sama tíma eru lögð fram lagafrumvörp sem beinlínis er ætlað að auðvelda neyslu fíkniefna og auka aðgengi að áfengi. Fjárhagslegur arður af því að styrkja og hjálpa fólki að öðlast heilbrigði er reiknaður í milljörðum króna og hagnaður einstaklings af því að öðlast starfshæfni og lífsgæði verður ekki metinn til fjár. Á bak við hvern einstakling sem er í neyslu er fjöldi aðstandenda, foreldrar og börn. Virðulegi forseti. Það á að hjálpa fólki til aukinna lífsgæða og starfshæfni. Því er eftir miklu að sækjast þegar rætt er um að styrkja stöðu meðferðarheimila í landinu. Því spyr ég ráðherra: 1. Hefur ráðherra áætlanir um hvernig heilbrigðiskerfið muni bregðast við ef biðlistar meðferðarheimila fyrir áfengis- og fíkniefnasjúklinga lengjast, verði lagafrumvörp um afglæpavæðingu neysluskammta, sölu áfengis í vefverslun og neyslurými samþykkt? 2. Liggur fyrir kostnaður af áhrifum áðurnefndra lagafrumvarpa á heilbrigðiskerfið, ríkissjóð og samfélagið í heild, verði þau að lögum og ef ekki, væri þá ekki skynsamlegt að slíkt kostnaðarmat lægi fyrir? 3. Verður hjá því komist að auka möguleika áfengis- og fíkniefnasjúklinga á því að nýta sér meðferðarúrræði verði áðurnefnd frumvörp samþykkt?
Virðulegi forseti. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson beinir til mín munnlegri fyrirspurn um viðbrögð við lagafrumvörpum um afglæpavæðingu neysluskammta, sölu áfengis í vefverslun og neyslurými sem varð reyndar að lögum í dag. Um er að ræða þrjú þingmál sem eiga sér nokkuð fjölbreyttan bakgrunn. Í fyrsta lagi er um að ræða frumvarp um sölu áfengis í vefverslun sem er á þingmálaskrá dómsmálaráðherra en hefur ekki ratað inn á Alþingi. Í öðru lagi er um að ræða frumvarp um afglæpavæðingu neysluskammta sem er þingmannamál. Í þriðja lagi er um að ræða stjórnarfrumvarp. Þingmaðurinn spyr fyrst hvort ráðherra hafi áætlanir um hvernig heilbrigðiskerfið muni bregðast við ef biðlistar meðferðarheimila lengjast verði lagafrumvörpin samþykkt. Nú gætir kannski dálítils misskilnings í spurningunni að því leyti til - og þá vil ég bara tala um mál sem heyrir undir mitt embætti, sem er ákvörðun um neyslurými. Tilgangurinn með því að leggja það frumvarp fram er skaðaminnkun en ekki að fá fólk til að hætta að neyta ávana- og fíkniefna í æð. Það er ekki um það. Það er skaðaminnkunarmál. Úrræðið er sem sagt hugsað sem viðbót við þau úrræði sem til staðar eru í samfélaginu, svo sem meðferðarúrræði, en það hefur verið veikleiki í íslensku samfélagi að bjóða ekki upp á löggjöf um skaðaminnkunarúrræði. Vissulega hefur Frú Ragnheiður verið með sína starfsemi og ég gat sagt í dag frá þeirri ákvörðun að bæta við, vegna Covid-19, í rekstrargrunn Frú Ragnheiðar vegna þess hversu mikilvæg sú þjónusta er til að forða slysum og mannslátum þegar verst gengur. Hv. þingmaður spyr um viðbrögð ef biðlistar meðferðarheimila lengjast. Hv. þingmaður notar orðið meðferðarheimili en það er bara einn staður sem skilgreinist þannig. Það er Hlaðgerðarkot, sem er rekið af Samhjálp. Þar dvelur fólk í þrjá mánuði og fær félagslega endurhæfingu með aðkomu heilbrigðisþjónustu og ekki verður séð að þessi þrjú frumvörp hafi afgerandi áhrif á stöðu biðlista þess meðferðarheimilis. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður sé líka að spyrja um SÁÁ en í heilbrigðisstefnu til 2030 er talað um mikilvægi þess að fólk fái rétta heilbrigðisþjónustu á réttu þjónustustigi. Og ferlið á að ganga þannig fyrir sig að á grundvelli faglegs mats sé veitt rétt þjónusta á viðeigandi þjónustustigi. Þá ber auðvitað að hafa í huga að ekki er víst að allir þurfi innlagningarþjónustu til að leysa neyslu- og fíknivanda sinn heldur geta sumir nýtt göngudeildarþjónustu og önnur vægari úrræði sem geta komið að sömu notum. Göngudeildarþjónusta SÁÁ hefur gefið góða raun og með því að nýta einfaldari úrræði skapast svigrúm til að sinna fleirum og stuðla þannig að styttingu biðlista. Þetta er allt saman í vinnslu og er mjög jákvætt. Hv. þingmaður spyr hvort fyrir liggi kostnaður af áhrifum frumvarpanna. Fyrir liggur kostnaður af því frumvarpi sem nú hefur orðið að lögum og lýtur að því að gert er ráð fyrir því að ríkið leggi til 50 milljónir á ársgrundvelli til reksturs á móti því sveitarfélagi sem óskar eftir því að reka slíka starfsemi. Ég hef engan aðgang að slíku kostnaðarmati varðandi hin tvö frumvörpin. Frumvarp dómsmálaráðherra hefur ekki enn litið dagsins ljós og hitt er þingmannamál en lögð er sú skylda á stjórnvöld að leggja mat á fjárhagsleg áhrif hverju sinni svo að ég vænti þess að það verði gert. Hv. þingmaður spyr hvort hjá því verði komist að auka möguleika áfengis- og fíkniefnasjúklinga á því að nýta sér meðferðarúrræði verði þessi frumvörp samþykkt. Það er auðvitað mikilvægt að faglegt mat leiði til þess að fólki sé vísað á úrræði sem skili bestum árangri, þ.e. rétta heilbrigðisþjónustu á réttu þjónustustigi. Aftur á móti er það svo að virða ber rétt hvers og eins til ákvarðanatöku um eigið líf og um eigin heilsu. Sumt fólk er, sökum erfiðra aðstæðna í lífi sínu, ekki í stakk búið til að leita sér heilbrigðisþjónustu eftir hefðbundnum leiðum. Hér getur t.d. verið um að ræða einstaklinga sem eru langt leiddir af fíkn og jafnvel heimilislausir. Við eigum sem samfélag að teygja okkur til þess fólks og það vil ég gera. Varðandi sölu áfengis í vefverslun hefur embætti landlæknis eindregið lagst gegn því enda er takmarkað aðgengi að áfengi áhrifarík og gagnreynd leið til að draga úr skaðlegum áhrifum vegna notkunar áfengis. Í þeim efnum tek ég undir álit embættis landlæknis.
Forseti. Öflugar forvarnir meðal ungs fólks hafa dregið úr vímuefnaneyslu ungs fólks á síðasta áratug. Forvarnir virka. Að öðru leyti hefur neysla ekki minnkað hér á Íslandi þrátt fyrir refsistefnu sem er svo hörð að fólk sem gerir þau mistök að verða háð fíkniefnum býr ekki í sama heimi réttlætis og öryggis og við hin. Fólk sem er sjúklega háð fíkniefnum er í sífelldri hættu á að missa frelsi sitt, heimili sitt, börnin sín, verða fyrir ofbeldi, verða kynlífsþrælar, fá ekki fjárhagslega aðstoð og ekki heilbrigðisþjónustu. Refsistefnan er hræðilega grimm stefna og ég held að aðeins þeir sem telja að sú grimmd virki geti réttlætt þá stefnu. Þess vegna er mikilvægt að spyrja: Hefur refsistefnan virkað? Alþjóðlegur samanburður sýnir okkur að vísindi og mannúð hafa virkað. Áratugareynsla af neyslurýmum í Sviss og afglæpavæðingu neyslu vímuefna í Portúgal hefur lækkað dánartíðni vegna vímuefnaneyslu, fækkað glæpum og dregið úr sjúkdómum. Kemur það virkilega á óvart að vísindi og mannúð virki betur til að hjálpa sjúklega háðu fólki en að sýna því grimmd? Er ekki kominn tími til að hætta að refsa fólki fyrir að neyta vímuefna?
Virðulegur forseti. Í frumvarpinu sem við samþykktum í dag nálgast menn viðfangsefnið með mannúð og raunsæi að leiðarljósi, að gefinn sé gaumur að allstórum hópi sem verið hefur afskiptur og notið einskis skilnings; hópi sem við getum öll verið sammála um að við vildum að væri ekki til. En hann er þarna. Mér finnst nöturlegt að heyra það nefnt að með þessu sé verið að ýta undir ólöglega vímuefnaneyslu. Það er hrein afbökun. Þessi lagasetning, þessi breyting, er viðleitni til skaðaminnkunar og umhyggju; betri heilbrigðisþjónustu sem er sameiginlegur hagur okkar allra, ekki bara heilsufarslegur heldur líka fjárhagslegur. Horft er með berum augum upp á vanda sem blasir við okkur sem margir vilja þó skattyrðast út í. Vissulega er þetta lagalega umhverfi veitt enn um sinn, við erum á gráu svæði að hluta. En lögreglan og heilbrigðisyfirvöld hafa tekið þéttingsfast saman höndum og einsett sér að vinna farsællega í einu liði. Virðulegur forseti. Mér finnst óhugnanlega stutt í viðhorfið: Éttu það sem úti frýs. Þú getur sjálfum þér um kennt.
Herra forseti. Í dag samþykktum við hér á Alþingi frumvarp um neyslurými, sem er ekki beint hægt að kalla fagnaðarefni en engu að síður er það mjög mikilvægt. Það er mikilvægt vegna þess að þar erum við vonandi að koma á fót úrræði fyrir afar viðkvæman hóp. Við erum að bæta þjónustu við hóp sem hefur átt í fá hús að venda. Það er afar mikilvægt. Þetta er eitt lítið skref í átt að því sem kallað hefur verið afglæpavæðing neyslu fíkniefna. Ég tel það mikilvægt. Nú sjáum við hvernig þetta úrræði reynist í íslensku samfélagi. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að hæstv. heilbrigðisráðherra skyldi lýsa því yfir í ræðu sinni áðan að gert er ráð fyrir að stjórnvöld komi áfram að fjármögnun þessa úrræðis. Það er mikilvægt því að við megum ekki horfa fram hjá því að þessi hópur er til í samfélaginu og við berum líka ábyrgð á honum eins og öðrum þjóðfélagsþegnum.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að kallað hefur verið eftir því að Frú Ragnheiður verji þá einstaklinga sem þurfa að eiga skjól þar og ég hef tekið undir það. En að opna slíkt úrræði fyrir alla nýja fíkla er að mati meðferðarfulltrúa afar hæpin ráðstöfun. Það er enginn að tala um að fólk eigi að éta það sem úti frýs í því sambandi. Það hefur margoft komið fram. Það kemur mér líka á óvart að ráðherra skuli snúa út úr fyrir mér þegar hún svarar þessum spurningum, ég átti hreinlega ekki von á því. Ég spurði um kostnaðarmat af áhrifum þessara frumvarpa ef þau yrðu að lögum, en ekki hvaða kostnaður ætti að hljótast af því hverju og einu. Ég er svolítið hugsi yfir því að hæstv. heilbrigðisráðherra skuli ekki hafa áhyggjur af því í sambandi við þessi frumvörp og þingsályktunartillögur og það sem er í burðarliðnum muni hafa áhrif á aukna neyslu. Það er bara þannig að allt aukið aðgengi mun hafa þau áhrif. Það er alveg sama hvað menn vilja beita miklu frjálsræði í þessum efnum, það er ekki hægt að berja höfðinu við steininn varðandi það. Þannig er það bara. Það er alveg sama hvort menn eru að selja eiturlyf eða ópal, því nær manni sem varan er og því auðveldara sem það er að nálgast hana þeim mun meira er notað af henni. Þess vegna spyr ég ráðherra hvort hún hafi engar áhyggjur af því að nú þegar eru u.þ.b. 1.000 einstaklingar á biðlistum - ég notaði orðið „meðferðarheimili“ en það stóð „meðferðarheimila“ og það er óþarfi að snúa út úr því. Ég er að tala um þau fyrirtæki og stofnanir sem annast þessa sjúklinga. Er ekki meiningin að þegar við aukum aðgengið eigi að sama skapi að auka í forvarnirnar og hjálpina?
Virðulegi forseti. Enn þakka ég hv. þingmanni og ég bið hann að vera eins nákvæman í fyrirspurnum og kostur er. Hv. þingmaður notar orðið kostnaðarmat, en þegar talað er um kostnaðarmat er venjulega átt við þau útgjöld sem stafa beinlínis af viðkomandi frumvarpi verði það að lögum. Það er það kostnaðarmat sem vaninn er að ræða. Það er það kostnaðarmat sem ég á við í svari við fyrirspurn hv. þingmanns þegar ég tala um þær 50 milljónir sem hafa verið fráteknar til að koma til móts við uppsetningu neyslurýmis, væntanlega hér á höfuðborgarsvæðinu. Eins og ég sagði í svari mínu geri ég ekki ráð fyrir því, og ekki mínir sérfræðingar, ekki lýðheilsufræðingar, ekki landlæknisembættið, ekki aðrir þeir sem koma að gerð frumvarpsins, að aukaþrýstingur skapist á meðferðarheimili, hvorki á Hlaðgerðarkot, SÁÁ né aðra vegna þess að þetta er úrræði sem er til viðbótar. Því er ætlað að draga úr skaða þeirra sem neyta efnanna og mæta því fólki á þeim stað sem það er, þ.e. að halda fólki á lífi, draga úr skaða og auka lífsgæði þess og samfélagsins alls. Það er alls ekki við því að búast að frumvarpið leiði til fjölgunar fólks á biðlistum eftir meðferð. Hv. þingmaður getur hins vegar ekki ætlast til þess að ég leggi mat á mögulegan samfélagslegan kostnað af þingmannamálum sem ekki hafa verið á mínu borði og enn síður af stjórnarmálum annarra ráðherra. Ég bið því hv. þingmann að vera nákvæmari í fyrirspurnum sínum ef hann óskar eftir svörum við þeim vegna þess að þannig náum við bestum árangri undir þessum lið.
Herra forseti. Olía er enn meginorkugjafi í samgöngum og sums staðar í raforkuframleiðslu, þá er það oftast varaafl en getur líka verið eina aflið sem fæst sem rafafl á stöðum eins og Grímsey. Vonandi breytist það með tíð og tíma með orkuskiptum hér á landi. Dreifing á olíu um landið er á fárra höndum, tveggja aðila eða svo, og það kom fyrir í vetur þegar mikil óveður gengu yfir að ýmiss konar vandræði urðu varðandi olíunotkun og olíubirgðir. Ég ætla ekki að tíunda það, það væri of langt mál, en hægt er að draga lærdóm af því sem ekki gekk vel þá. Sums staðar gekk þetta ágætlega. Ýmiss konar önnur náttúruvá gæti hindrað olíuflutninga og gert að verkum að við þurfum að hugsa vel fyrir olíubirgðum í landinu, dreifðum um landið. Þá er spurning hvort það skuli vera með öðrum hætti en í gegnum það sem við getum kallað markaðsstýringu, með þeim fyrirtækjum á markaði sem annast þetta og dreifa olíunni, hvort það þurfi jafnvel að vera með einhvers konar birgðir í umsjón eða eign ríkisins á mikilvægum stöðum o.s.frv. Þetta hef ég fært í búning sem hljóðar einhvern veginn svona: Er olíudreifing og önnur eldsneytisdreifing á landi og sjó í samræmi við kröfur um flutningsöryggi, geymslu í héraði miðað við þarfir og þjóðaröryggisstefnu? Hvaða lærdóma má draga af stöðu olíudreifingar og annarrar eldsneytisdreifingar í fárviðrinu í desember 2019? Þriðja spurningin snýst um öryggi. Nú getur orðið mengun af olíunotkun og olíuslysum. Viðbrögðin snúa auðvitað að Umhverfisstofnun, olíufélögunum sjálfum, heilbrigðisnefndum í héraði o.s.frv., en ég er meira að spá í áhrif mengunarslysa á umhverfið. Það þarf einhverja eftirfylgni, fylgjast með því hvað gerist ef það verða meiri háttar olíuslys, og þá er spurning hvernig viðbrögðum er háttað. Er nægilega vel búið um það eða fylgst með þegar eitthvað slíkt hefur gerst? Þetta eru frekar viðamiklar spurningar, ég geri mér grein fyrir því, en ég veit að hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra er snaggaralegur maður.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fínar spurningar. Svörin eru því miður nokkuð tæknileg en spurningarnar kalla kannski á það. Það er spurt um olíudreifingu og aðra eldsneytisdreifingu á landi og sjó og þær kröfur sem flutningsöryggi kallar á og hvernig geymslan er og þarfir vegna þjóðaröryggisstefnu. Þörf á geymslu og eldsneytisdreifingu í héraði út frá þjóðaröryggisstefnu er mat sem þarf að fara fram í ljósi óveðranna. Ég segi þarf, af því að það hefur ekki verið gert. Þjóðaröryggisráð framfylgir þjóðaröryggisstefnunni og er því á forræði þess að hafa eftirlit með því og meta þau málefni sem heyra undir stefnuna. Hins vegar hafa Samgöngustofa, Vinnueftirlitið og vegaeftirlit lögreglu það hlutverk að tryggja að flutningar á hættulegum farmi fari fram á öruggan hátt. Þessar stofnanir vinna eftir reglugerð um að tryggja að flutningur á hættulegum farmi fari fram á öruggan hátt og í reglugerðinni er kveðið á um að ökutæki sem flytja hættulegan farm skuli merkt sérstaklega þannig að það sjáist að um hættulegan farm sé að ræða. Einnig er kveðið á um tiltekinn öryggisbúnað sem skal vera í ökutækinu, slökkvitæki, hlífðarbúnað fyrir ökumann og aðstoðarmann og viðvörunarmerki. Þá eru ítarleg ákvæði um ábyrgð og skyldur sendanda og flutningsaðila hættulegs farms, sem sagt upplýsingar um vöruna. Í samræmi við forsetaúrskurð frá 2018, um skiptingu stjórnarmálefna, fer samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið með samgöngur, samgönguöryggi og farmflutninga og málefni Samgöngustofu, en Vinnueftirlitið er hjá félagsmálaráðuneytinu og málefni lögreglu hjá dómsmálaráðuneyti. Hlutverk Samgöngustofu er að viðurkenna og skrá ökutækin sem notuð eru til flutnings á hættulegum farmi, halda námskeið fyrir þá sem öðlast heimild til að flytja slík efni, viðurkenna öryggisráðgjafa sem þessum aðilum er skylt að hafa og öryggisráðgjafar sjá til þess að farið sé að reglum og veita ráðgjöf, gefa skýrslur auk annarra atriða. Vinnueftirlitið hefur eftirlit með framkvæmd reglugerðar að því er varðar flokkun efna, viðurkenningu umbúða, prófanir og viðurkenningar sem tilgreindar eru í tilskipun 68/2008. Vegaeftirlit lögreglu hefur augljóslega umsjón með eftirliti á vegum úti með ökutækjum sem flytja hættulegan farm í samræmi við reglur um sérstakt vegaeftirlit lögreglu. Lögreglan setur jafnframt reglur um takmarkanir á flutningi á hættulegum farmi um jarðgöng. Ef ökutæki eða búnaður ökutækis er ekki í samræmi við reglur þar að lútandi er lögreglu heimilt að stöðva flutning þess eða senda ökutækið á tilgreindan stað þar sem það er lagfært áður en akstri er haldið áfram. Við á Íslandi búum almennt við stöðugleika og öryggi en brýnt er að stjórnvöld sýni aðgát þannig að öryggi við flutning hættulegs farms sé tryggt. Regluverk á Íslandi um öryggi slíkra flutninga er í fullu samræmi við Evrópureglur og að því leyti tryggt eins og kostur er, svo fremi að við sinnum öllu eftirlitinu sem þær reglur segja okkur. Hvaða lærdóm má draga af stöðu dreifingarinnar í fárviðrinu í desember? Þá verður bara að segja eins og er að ekkert í okkar ferlum eða reglugerðum segir okkur að upplýsingar skuli teknar saman, hvorki magn, fjöldi né eitthvað slíkt, þannig að við höfum ekki tölulegar upplýsingar. Það er kannski eitt af því sem við ættum að draga lærdóm af. Varðandi lærdóm og viðbrögð hafa starfsmenn og verktakar Vegagerðarinnar útbúið varúðarviðmið vegna vinds fyrir stór ökutæki. Það mætti hins vegar skoða hvort ekki sé tilefni til að kynna viðmiðin betur fyrir ökumönnum og jafnvel hvort tilefni sé til að uppfæra þau viðmið og taka sérstakt tillit til hættulegs farms. Söfnun gagna um innflutning, geymslu og sölu á jarðefnaeldsneyti er á verkefnasviði atvinnu- og nýsköpunarráðuneytisins og Orkustofnunar, þar með talin málefni er varða innflutning, geymslu og sölu jarðefnaeldsneytis og eftirlit, og verður ekki fjallað um þau atriði hér. Það breytir þó ekki því að mikilvægt er að draga lærdóm af stöðunni sem kom upp í óveðrum vetrarins. Ég tel að við getum öll dregið lærdóm af því hvernig mætti koma í veg fyrir slíkt ófremdarástand sem skapaðist þegar fárviðri geisaði eins og þá, víða rafmagnslaust, sums staðar hitalaust, fjarskiptakerfið datt út og menn gátu jafnvel ekki nálgast olíu. Aðgerðastjórnun á heimavelli getur hér skipt sköpum og væntanlega geta almannavarnir, þ.e. þær reglur sem menn setja heima í héraði, tekið á nokkrum af þessum þáttum sem við gætum lært af og nýtt okkur. Áhrif mengunarslysa á umhverfið, ef átt er við slík slys vegna flutninga, eru málefni er varða umhverfisvernd á forræði umhverfis- og auðlindaráðuneytis samkvæmt 9. gr. forsetaúrskurðar, eins og ég veit að hv. þingmaður þekkir. Samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið hefur því ekki upplýsingar um áhrif mengunarslysa hér á landi. Þau eru sem betur fer fátíð og aftur vísast til þess öryggiskerfis sem við erum með og regluverks. En auðvitað er alltaf hægt að gera betur og það væri líka áhugavert að heyra hvernig það hefur gengið þar sem slík slys hafa átt sér stað, hvaða áhrif þau hafa haft á umhverfið.
Virðulegur forseti. Fyrr í þessum mánuði mælti samgönguráðherra fyrir frumvarpi um svæðisbundna flutningsjöfnun olíuvara og niðurlagningu flutningsjöfnunarsjóðs. Umsýslan var færð til hinnar ágætu Byggðastofnunar líkt og með svæðisbundna flutningsjöfnun. Lögin eru að uppistöðu til frá árinu 2011 og ætlað að jafna aðstöðumun á landsbyggðinni. Ráðherra fullyrti að með þessu yrði síður en svo dregið úr jöfnunarþættinum, hann væri mikilvægur. Í stað sérstaka gjaldsins á olíuvörur á nú að koma beint framlag úr ríkissjóði til svæðisbundinnar flutningsjöfnunar sem verður samkvæmt frumvarpinu 175 millj. kr. sem er fjármagnað með sérstöku vörugjaldi á olíuvörur. Upphæðin sem fer í þessa jöfnun á árinu 2020 samkvæmt fjárlögum er hins vegar 375 milljónir. Er ekki augljóst, virðulegur forseti, að hér verður um stórfelldan niðurskurð til flutningsjöfnunar að ræða og enn frekar íþyngjandi fyrir landsbyggðina? Ráðherra sagði: Nei, gamla kerfið var kostnaðarsamt og úrelt og nýja kerfið á að skila því sama. [[Forseti hringir.]] Virðulegur forseti. Er ég að misskilja eitthvað [[Forseti hringir.]]eða vill hæstv. ráðherra vera svo elskulegur að leiða mig í ljósið?
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þessar umræður yfir höfuð eru allar ágætar að stofni til. Aðeins um fáein atriði. Ég held að þjóðaröryggisráð eða vinna á þess vegum sé hinn rétti vettvangur til þess að koma skikki á það sem ég kalla birgðastöðu í landinu. Ég er ekki að tala um daglega eða vikulega eða mánaðarlega notkun á þessum orkugjafa heldur þær birgðir, varabirgðir, sem þurfa að vera, yfirlit yfir þær, staðsetning, magn og annað slíkt. Það þarf að vera heildrænt skipulag þannig að ef eitthvað gerist eins og gerðist í vetur, sé hægt að bregðast við með réttum hætti. Að lokum varðandi eftirfylgni vegna olíuslysa. Til eru viðbragðsáætlanir af ýmsu tagi við mengunarslysum. Það eru þá yfirleitt fyrstu viðbrögð. En það sem er jafn mikilvægt í raun og veru til að koma í veg fyrir sem allra mest tjón af völdum slíkra mengunarslysa er að eftirfylgni eða eftirlit sé líka skipulagt með einhverjum hætti; að tekin séu sýni, að fylgst sé með, við skulum segja grunnvatni, ám eða öðru slíku, gróðurfari eða hvaðeina. Þarna er ákveðið verk að vinna eins og ég held að atburðirnir í vetur hafi kennt okkur. Eins og ég nefndi þarf ekki mikla framsýni til að sjá að snjóflóð, skriðuföll, eldgos, jarðskjálftar eða annað slíkt gera það að verkum að það reynir á birgðastöðu vegna raforkuframleiðslu, hita og annars slíks í húsum og fleira. Þannig að hér er verk að vinna.
Virðulegur forseti. Eins og fram kom eru þessir málaflokkar á mjög mörgum stöðum og fyrir vikið er ég sammála hv. þingmanni um að mikilvægt sé að greina málið. Ég er líka sammála því að þjóðaröryggisráð hljóti að eiga að fara ofan í það annars vegar hve mikið magn er til í landinu og að það sé dreift um landið, upp á það öryggi sem tilheyrir. Ég held hins vegar að almannavarnir í héraði þurfi að fara meira yfir það hvaða tæki menn hafa og aðgang til að mynda að eldsneyti. Það kom í ljós þegar rafmagnsleysið var að menn höfðu ekki möguleika á að sækja eldsneyti þótt nóg væri til af því að það voru einfaldlega ekki til handdælur. Það eru slíkir hlutir sem ég held að heimamenn þurfi að fara yfir. Varðandi mengunarslys og afleiðingar þeirra held ég að mjög áhugavert væri að skoða það. Við þekkjum auðvitað nokkur dæmi þar sem náttúran hefur orðið fyrir ótrúlegu áfalli, síldin í Kolgrafafirði þar sem menn héldu að þar yrði allt dautt um aldir og fóru jafnvel að kenna samgöngumannvirkjum um. Svo kom í ljós að það voru nokkrir árgangar af síld sem höfðu ruglast í höfðinu og fóru alltaf á sama stað og drápust þar, því miður. En staðreyndin er sú að fljótlega eftir það virtist náttúran hafa ævintýralega getu til að endurvinna stöðuna. Sama gilti um díoxínmengun í Engidal þar sem menn lokuðu brennslustöð og héldu að þessi dalur væri ónýtur um aldir, en það mældist ekkert bara einu ári, að ég held, eftir að brennslustöðinni var lokað. Þannig að geta náttúrunnar er ótrúlega mikil og ég held að það væri áhugavert að lesa það. Varðandi ágætt innlegg hv. þm. Guðjóns S. Brjánssonar held ég að hann hafi misskilið eitthvað, en ég skal taka umræðu um flutningsjöfnun hvenær sem er. Hann misskildi ekki að hugmyndafræðin er sú að 175 milljónir eru taldar duga í flutningsjöfnun til að tryggja sömu áhrif og við höfum í dag, af því að markaðurinn sér einfaldlega um hina jöfnunina. Það er svarið. En við getum tekið betri umræðu um það við betra tækifæri.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra fyrir að taka þátt og svara fyrirspurn minni hér á eftir. Það verður ekki horft fram hjá því að uppi er gríðarlegur vandræðagangur við uppbyggingu og viðhald raforku og vegakerfis í landinu. Okkur hefur tekist að skapa sérlega verndað umhverfi þar sem einstaka sveitarfélög, hagsmunasamtök og einstaklingar geta leyft sér að troða á hagsmunum samfélagsheildarinnar fyrir málefnalegan rökstuðning um nauðsyn þess að byggja upp grunninnviði okkar og viðhalda þeim, borgurunum til heilla. Við erum tala um ára- og áratugatafir á framkvæmdum. Vegagerðin og Landsnet hafa það lögbundna hlutverk að vinna að þróun og endurbótum á vegakerfinu og flutningskerfi raforku á sem hagkvæmastan hátt eftir því sem almannahagsmunirnir og þarfir samfélagsins krefjast. En uppbygging innviða getur bæði verið kostnaðarsöm og áhættusöm. Þá áhættu tekur eigandi innviðanna, sem í langflestum tilfellum er ríkið eða sveitarfélög. Mig langar að spyrja ráðherrann þriggja spurninga. 1. Hvaða innviði telur ráðherra nauðsynlega með tilliti til almannahagsmuna? Telur ráðherra skynsamlegt að skilgreina þá innviði sérstaklega í lögum? Hér á ég við vegi, flugvelli og flutningskerfi. 2. Hvaða skilning leggur ráðherra í 3. mgr. 28. gr. vegalaga um heimild til að krefja sveitarfélög um kostnaðarmun vegna lagningar þjóðvega? Er ráðherra reiðubúinn að beita því ákvæði? 3. Telur ráðherra að endurskoða þurfi lög um mat á umhverfisáhrifum þannig að hlutar samgöngukerfisins, sem falla nú undir ákvörðunarvald sveitarstjórna, verði færðir á hærra stjórnsýslustig þannig að ábyrgð færist alfarið á hendur ríkisins sem síðan muni leiða til þess að kærur heyri sögunni til? Virðulegur forseti. Ég kalla eftir því að við einföldum leyfiskerfið og þeir sem af ásetningi tefja framkvæmdir geti það ekki lengur með úreltu kerfi. Ég hlakka til að heyra svör ráðherrans.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni áhugaverðar spurningar. Varðandi skilgreiningu á innviðum eru allir innviðir mikilvægir að mati okkar í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu, eðli máls samkvæmt, með tilliti til almannahagsmuna. Þeir eru allir skilgreindir í lögum, fjarskiptalögum, vegalögum, hafnalögum og lögum um loftferðir. Það er ekki tilgreint nákvæmlega hvar þessir innviðir eiga að vera eða liggja heldur hvernig þeir þurfa að vera til að uppfylla skilyrði hvers flokks. Nánari útfærsla er síðan jafnan í reglugerðum. Til að mynda er hægt að fella vegi af vegaskrá, hægt er að leggja niður flugvelli o.s.frv. Það er rétt að tiltaka sérstöðu hafna, en þær eru á forræði sveitarfélaga sem taka ákvarðanir um gerð þeirra og starfsemi. Þeir innviðir sem teljast mikilvægastir á samgöngusviðinu eru sérstaklega tilgreindir sem grunnnet samgangna í samgönguáætlun þannig að það má kannski að leggja einhverja vigt í það. Spurt er hvort ráðherra telji eðlilegt að krefja sveitarfélögin um kostnaðarmun vegna lagningar þjóðvega ef ágreiningur er þar á milli, hvort ráðherra sé tilbúinn að beita því ákvæði. Þá er rétt að geta þess að vegir eru lagðir í samræmi við skipulag sveitarfélaga, samanber 28. gr. vegalaga og skipulagslaga. Þjóðvegum skal valinn staður í samráði við Vegagerðina og er mikilvægt að gætt sé að því samráði. Vegagerðin gerir síðan tillögur að legu þjóðvega út frá tæknilegu mati með tilliti til umferðaröryggis og hagkvæmni. Ákvæði 3. mgr. 28. gr. vegalaga, sem þingmaðurinn vísar til í spurningu sinni, hefur ekki verið beitt til þessa, en Vegagerðin hefur hins vegar áskilið sér rétt til að beita ákvæðinu í einstaka tilvikum. Helst kemur til greina að beita því þegar skipulag leiðir til þess að ekki er fylgt ráðleggingum og tillögum Vegagerðarinnar um legu vega eða lögbundin samráðsskylda ekki virt. Það leiðir til minna umferðaröryggis og aukins framkvæmdakostnaðar. Ákvæðið gefur sveitarfélögunum svigrúm til að kjósa annan valkost en Vegagerðin leggur til, en þau greiða þá þann kostnað sem af hlýst. Mín skoðun er sú að hvorki sé ástæða til að taka þetta val af sveitarfélögum né að láta aukinn kostnað lenda á ríkinu, haldi sveitarfélög sig við annan valkost en þann sem Vegagerðin telur heppilegri út frá kostnaði og umferðaröryggi. Ég tel sem sagt að þetta ákvæði eigi að vera þarna og því eigi að beita ef þær aðstæður koma upp. Varðandi þörf á að endurskoða lög um mat á umhverfisáhrifum og færa ákvörðunarvald sveitarstjórna á hærra stjórnsýslustig vil ég segja að að uppfylltum ákvæðum laga um mat á umhverfisáhrifum kveða skipulagslög á um legu vega, gerð hafna o.s.frv. Ákvarðanir um að heimila framkvæmdir eru síðan teknar á grunni þeirrar löggjafar. Ákvörðun um að færa slíkar ákvarðanir til ríkisins væri jafnframt ákvörðun um að taka ákvörðunarvald og skipulagsvald frá sveitarfélögum. Það er stór ákvörðun sem ekki yrði tekin án umræðu. En ég vil nefna að við erum með nokkuð sem heitir landsskipulagsstefna og í þeim tilfellum þar sem við tölum um grunnkerfið, hringveginn eða einhverja slíka vegi eða meginstofnlínur raforkukerfisins eða eitthvað slíkt sem varðar landsmenn alla, er það mín skoðun að það ætti að hafa ríkari sess í landsskipulagsstefnu en ella. Það þarf vissulega að taka þá umræðu við sveitarfélögin, en ég er á þeirri skoðun að við ættum að horfa til Norðurlandanna, sem við berum okkur oft saman við. Þar hefur landsskipulagsstefnan miklu meira vægi. Hún segir meira til um hvernig sveitarfélögin eiga að að koma aðalskipulagi sínu á. Ég vil líka benda á að við erum vissulega með í gangi heildarendurskoðun á mati á umhverfisáhrifum. Ég vil líka nefna að í tengslum við óveðrið í vetur var settur á laggirnar starfshópur og á mjög stuttum tíma fann sá hópur út einfaldari leið þar sem ágreiningur kemur upp um til að mynda línulagnir. Þar var beitt skipulagshugsun þar sem sveitarfélög gætu komið sér saman um eitthvað í svæðisskipulagi. Reyndin hefur verið sú að þau fara síðan heim til sín og breyta aðalskipulaginu ekki endilega í samræmi við svæðisskipulagið, en þarna var kominn á einhvers konar samráðsvettvangur til tryggja að þau gerðu það. Það er millileikur sem hjálpar sannarlega til. Ég er á þeirri skoðun að landsskipulagsstefna þurfi að taka af öll tvímæli um meginlínur í vegakerfi, raforkukerfi og þeim leiðum sem varða almenning allan í landinu, ekki bara einstaklinga í einstöku sveitarfélagi.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka ráðherranum fyrir greinargóð svör. Það var einmitt ferð hæstv. ráðherra norður þegar línurnar lágu allar niðri þar, og viðtal við hann í sjónvarpinu sem varð kveikjan að þessari fyrirspurn. Þar kom fram að kannski þyrfti að einfalda kerfið. Það vill þannig til að í dag birtist eftir mig grein í Morgunblaðinu þar sem ég fjalla um þessi mál. Hæstv. ráðherra talar um að þessir hlutir varði allan almenning og að við gerum okkur grein fyrir því og sveitarfélögin ekki síst. En kæruleiðirnar sem í boði eru á Íslandi til að koma í veg fyrir framkvæmdir og seinka þeim, eru náttúrlega með ólíkindum. Af því að hæstv. ráðherra talaði um Norðurlöndin og nágrannalöndin þá er himinn og haf þar á milli og hvað Íslendingar, sveitarfélög og einstaklingar, hafa margar leiðir til að kæra slíkar framkvæmdir. Í grein minni kemur fram að hægt er að kæra slíkar framkvæmdir allt upp í sjö skipti og koma í veg fyrir að þær nái fram að ganga. En annars staðar á Norðurlöndunum, Danmörku, Finnlandi, Noregi, Svíþjóð, og síðan Skotlandi, í löndunum sem eru næst okkur, er kannski hægt að kæra slíka framkvæmd á einu stigi. Það er nokkuð sem við þurfum að skoða. Ég vil að nefna það hér, af því að ég hef nokkrar sekúndur, að verið er að ljúka hönnun á Reykjanesbraut og færa til stuttan kafla, 5 km kafla á 50 km langri braut. Það þarf allt að fara aftur í umhverfismat og dýrar umhverfisáætlanir þó að það liggi alveg ljóst fyrir að umhverfismat getur nú ekki breytt mjög miklu varðandi 5 km vegspotta sem vantar inn í 50 km braut. En ég þakka kærlega fyrir.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að segja um landsskipulagsstefnuna og sveitarfélögin að þessi umræða þarf að eiga sér stað. Hún hefur átt sér stað, sveitarfélögin hafa verið mjög upptekin af því. Sjálfur var ég í sveitarstjórn á þeim tíma og var upptekinn af því að viðhalda ákvörðunarvaldi sveitarfélags í skipulagsmálum hjá sveitarfélaginu. Ég var hræddur við landsskipulagsstefnuna, en hún hefði til að mynda hjálpað okkur á árunum 2005 og 2006 og 2007 við að byggja ekki endalaust af íbúðum úti um allt, sem leiddi síðan til gríðarlegs offramboðs. Það verður bara að viðurkennast að það þarf samræmda skipulagsstefnu og enginn annar en ríkið getur haft hana í landsskipulagsstefnu. Auðvitað þarf að hafa mikið samráð við aðila. Þar getum við tryggt að menn fari ekki efnahagslega mjög illa að ráði sínu. Við þekkjum einstök dæmi um framkvæmdir sem lent hafa uppi á skeri og verið þar jafnvel áratugum saman út af sambærilegum deilum, jafnvel þó að allir segi að það sé skynsamlegasta leiðin út frá almannahagsmunum. Ég held að við þurfum að ræða meira saman um þetta og tel að landsskipulagsstefnan verði að vera ríkari. Varðandi aðkomu almennings er mjög mikilvægt að almenningur eigi möguleika á að koma að framkvæmdum. Það er mikilvægt að framkvæmdaraðilar kynni þær í upphafi. Við erum með sama regluverkið og annars staðar á Norðurlöndum. Þetta er meira og minna samevrópskt regluverk og þess vegna er merkilegt ef útfærslan hjá okkur er eitthvað allt öðruvísi og endar öðruvísi. Það hlýtur vera grundvöllur þessarar heildarendurskoðun á því. Ég vil taka undir það sem þingmaðurinn kom inn í lokin. Til að mynda er sú túlkun Skipulagsstofnunar upp á síðkastið, að lagfæringar á vegum og breikkun þeirra kalli á umhverfismat, mjög þröng túlkun á lagatexta og virðist ekki vera í samræmi við þá túlkun sem við höfum séð annars staðar. Þetta er eitt af þeim atriðum sem ég held að menn þurfi virkilega að skoða við heildarendurskoðun á mati á umhverfisáhrifum.
Virðulegi forseti. Mig langar að beina spurningum til hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Ástæðan eru áform Frumherja um að hætta bifreiðaskoðun á Þórshöfn á Langanesi, á Raufarhöfn og Kópaskeri. Ég velti því upp hvort bifreiðaverkstæði gæti t.d. sinnt bifreiðaskoðun að tilteknum skilyrðum uppfylltum og hvort við þurfum jafnvel að skilgreina þjónustu þessara fyrirtækja nákvæmar en við gerum núna. Að fara með bíl í skoðun er eitt af þeim verkefnum sem ekkert okkar hefur neitt sérstaklega gaman af. Það slást engir um það verkefni, held ég. Eftir að við einkavæddum Bifreiðaskoðun ríkisins hafa nokkur fyrirtæki séð um það eftirlit og kannski er þjónustan ekki eins góð og við gætum haft hana. Síðustu ár hafa okkur birst fréttir um að smám saman sé þessi þjónusta að versna, sérstaklega í hinum dreifðu byggðum. Fréttir um að leggja ætti niður þessa þjónustu á Þórshöfn, Kópaskeri og Vopnafirði birtust fyrir ekki svo löngu. Það þýðir að íbúar þessara samfélaga eru nauðbeygðir til að ferðast mjög langar vegalengdir, hundruð kílómetra. Það eru 150 km frá Þórshöfn til Húsavíkur þar sem næsta skoðunarstöð er þá. Það er auðvitað ekki ásættanlegt að bifreiðaeigendum á þessu svæði, við erum að tala um atvinnutæki og heimilisbíla og annað slíkt, sé gert að ferðast svo mikið með tilheyrandi tekju- og vinnutapi til að sinna lögskyldu eftirliti af því að þetta er ekki neitt sem við höfum val um að gera. Við þekkjum það líka að þessir staðir eru margir hverjir þegar illa settir hvað varðar ýmsa þjónustu. Það kemur fram í þjónustukorti sem gert hefur verið af hálfu Byggðastofnunar og ég veit að ráðherra þekkir mjög vel. Ef fara á til læknis sem ekki er á heilsugæslu þarf stundum að fara langar leiðir. Ég vona að ráðherra sé mér sammála um að við þurfum að reyna að draga úr þeirri þróun. Ég velti því fyrir mér, hvað þetta mál varðar, hvort bifreiðaverkstæði geti annaðhvort sinnt þessu eftirliti með ákveðnum skilyrðum eða að við setjum hreinlega inn ákveðna lágmarksfjarlægð að næsta skoðunarstað. Er hægt að skýra það í reglugerð varðandi þessa þjónustu sem skoðunaraðilar myndu þurfa að uppfylla?
Virðulegi forseti. Varðandi spurninguna um hvort bifreiðaverkstæði geti sinnt bifreiðaskoðunum þá er stutta svarið: Já. En þeir aðilar sem taka að sér skoðanir ökutækja verða að uppfylla þær kröfur sem gerðar eru til viðurkenndra skoðunarstofa, þar með talið ákvæði um hlutleysi. Ég ætla að fjalla lauslega um þær kröfur á eftir en það getur verið erfitt og stundum ómögulegt fyrir venjulegt bifreiðaverkstæði að uppfylla þær. Verkstæði sem slíkt getur til að mynda ekki skoðað ökutæki samhliða starfsemi sinni. Tilgangurinn með þeim ströngu skilyrðum sem skoðunarstofur uppfylla er í stuttu máli að tryggja sem best öryggi bifreiða í umferð. Skoðunarstofur hafa leigt aðstöðu bifreiðaverkstæða víða þar sem þær hafa ekki sjálfar aðstöðu og á meðan er athafnasvæði skoðunarstofunnar lokað fyrir starfsemi verkstæðisins. Um starfsemi skoðunarstofa gilda ákvæði reglugerðar um skoðun ökutækja, nr. 8/2009, og hefur Samgöngustofa það hlutverk að viðurkenna skoðunarstofur samkvæmt 23. gr. reglugerðarinnar og veita þeim starfsleyfi. Áður en Samgöngustofa viðurkennir skoðunarstofu skal stofan hafa hlotið faggildingu í samræmi við reglugerð um starfsemi faggiltra, óháðra skoðunarstofa. Í reglum sem gilda fyrir skoðunarstofur er m.a. að finna kröfu um hlutleysi. Þannig má skoðunarstofa samkvæmt 22. gr. ekki bæði annast viðgerðir á ökutækjum og skoðun þeirra. Þá má skoðunarstofa ekki selja varahluti í bifreiðar samhliða skoðun þeirra. Í reglugerðinni eru gerðar kröfur um ýmsan kostnaðarsaman lágmarksbúnað til skoðana, t.d. tæki til hemlaprófana og mengunarmælinga. Í 24. gr. reglugerðarinnar eru gerðar menntunarkröfur til stjórnenda og annarra starfsmanna í skoðunarstofum. Jafnframt er gerð krafa um að þeir séu í föstu starfi hjá skoðunarstofu. Skoðunarstofu ber skylda til að taka þátt í samanburðarskoðunum þegar Samgöngustofa óskar eftir því og skal skoðunarstofan bera allan kostnað vegna þeirrar þátttöku. Sé þess óskað þarf skoðunarstofa að taka þátt í verkefnum sem unnin eru í samvinnu lögreglu, Vegagerðarinnar og Samgöngustofu. Þá eru í reglum ýmis ákvæði sem ætlað er að tryggja samræmi í niðurstöðum skoðana milli skoðunarstofa. Þar má nefna að skoðunarstofa skal vera tengd tölvukerfi Samgöngustofu og koma samdægurs til stofnunarinnar upplýsingum um niðurstöðu skoðana, að innheimta og standa skil á umferðaröryggisgjaldi, vanrækslugjaldi og ganga úr skugga um að bifreiðagjald og lögboðin tryggingariðgjöld ökutækis séu að fullu greidd. Þannig að svarið er já, en það er fullt af kröfum sem þarf að uppfylla. Önnur spurning var hvort ráðherra teldi að skilgreina þyrfti þjónustuskyldu slíkra fyrirtækja með skýrari hætti. Skoðunarstofur sinna nú þegar skoðunum úti á landi og þær hafa aðstöðu víða á landsbyggðinni og hafa auk þess aðgang að aðstöðu á bifreiðaverkstæðum á nokkrum stöðum þannig að það er möguleiki. Þá búa tvær skoðunarstofur yfir færanlegum skoðunarstofum. Ef auka ætti lögbundna þjónustuskyldu skoðunarstofa umfram þá þjónustu sem haldið er uppi í dag fylgir því vissulega aukinn kostnaður fyrir neytendur. Auk þess þarf að gæta þess að mismuna ekki starfsemi skoðunarfyrirtækja sem hafa mismunandi áherslur um framboð og þjónustu. Nýjar skyldur þyrftu því að vera vel afmarkaðar og skýrar í framkvæmd til að draga úr kostnaðaráhrifum þeirra. Skynsamlegast gæti verið að gefa sér ekki eina lausn fyrir fram og skoða málið heildstætt. Ég tel sem sagt að hægt sé og eðlilegast að ætlast til þess að markaðurinn ráði við og leysi þetta verkefni. Hins vegar er valkostur að setja fram einhvers konar þvinganir ef það reynist ekki vera raunin. Með tilliti til þess sem hv. þingmaður lýsti í sinni ræðu, að þjónustunni færi aftur og það væri tilhneiging til að loka sífellt fleiri skoðunarstofum með tilheyrandi lengri akstri fyrir viðkomandi, mætti auðvitað skoða einhverja slíka valkosti eða hugsa aðrar leiðir til þess að ná fram breyttri hegðun markaðsfyrirtækjanna.
Virðulegi forseti. Ég ætla að blanda mér í umræðuna um bifreiðaskoðanir og þjónustuskyldu skoðunarstöðva fyrst og fremst til að leggja áherslu á að það er algerlega óviðunandi ef ekki verður hægt að fá skoðun á bíl á milli Húsavíkur og Vopnafjarðar. Það er einfaldlega óviðunandi fyrir alla þá starfsemi sem þar fer fram, hvort sem um er að ræða atvinnustarfsemi eða heimilisrekstur. Þarna geta verið ökutæki sem þurfa aldrei að fara úr þeim þéttbýliskjarna þar sem þau eru mest notuð, sem getur verið Þórshöfn, Kópasker eða Raufarhöfn. Þetta er mál sem tryggja verður lausn á. Kannski geta hreyfanlegu skoðanastöðvarnar sinnt þjónustunni, en það þarf þá að vera einhver trygging fyrir því.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur að vekja athygli á þessu alvarlega máli sem upp er komið á norðausturhorninu. Ég veit að hæstv. ráðherra er mjög áfram um að halda uppi fjölbreyttu atvinnulífi úti um landið og að alls öryggis sé gætt þegar kemur að umferðarmálum. Það er mikilvægur öryggisþáttur hjá okkur að vel sé fylgst með ökutækjunum okkar, en það er algerlega óviðunandi að stór hluti af landinu og norðausturhorninu hafi ekki aðgang að skoðun og eftirliti með farartækjum og að fólk þurfi að aka um langan veg. Ég vil skora á ráðherra að skoða þetta mál vel af því að við þurfum að finna lausn á því. Það er algerlega ótækt að þurfa að aka um marga fjallvegi til að fá skoðun á farartæki sem þurfa annars jafnvel aldrei að fara út úr byggðarlaginu þar sem þau eru.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þeim þingmönnum sem hér hafa tekið þátt. Ég lýsi ánægju minni með að það er vilji til að grípa inn í þetta mál. Ég veit að ráðherra fékk bréf frá héraðsnefnd Þingeyinga, dagsett 5. mars. Við þingmenn Norðausturkjördæmis fengum það líka. Eins og þar var sagt þarf að vera trygging fyrir því að þessi þjónusta verði veitt. Það er ekki eðlilegt að aka þurfa 300 km til að láta skoða bílinn sinn. Hvaða leiðir sem við finnum til lausnar, hvort sem það eru færanlegar skoðunarstofur eða annað, er ljóst að markaðurinn virðist ekki geta leyst þetta mál, ekki ef við horfum á kortið og til þess að búið er að segja upp samningum og fyrir liggur að loka á þessum stofum. Þá er það spurning, eins og ráðherra orðaði það, að þvinga fram einhver samningsskilyrði. Þegar við horfum á byggðakortið á þessu svæði vitum við alveg hvernig það lítur út. Þetta er mjög viðkvæmt svæði, allur þessi hluti landsins frá Raufarhöfn alveg norður á Þórshöfn, og það er ekki á bætandi að þessi þjónusta hverfi líka. Ég vona sannarlega að ráðherra segi í síðara svari sínu við mig og okkur hér að gripið verði inn í til að þetta verði ekki raunveruleg staða, að lögbundið eftirlit þurfi að fara fram með þeim hætti sem íbúar þessara svæða standa frammi fyrir núna.
Virðulegur forseti. Ég þakka aftur fyrir þessa fyrirspurn því að við gætum í raun og veru verið að ræða nánast hvaða þjónustu sem er á landinu. Þetta er tilhneigingin sem við höfum séð, að menn sinna sífellt verr dreifbýlustu svæðunum af því að það er ekki nógu arðbært. Við erum þar af leiðandi oft og tíðum í mörgum af þeim kerfum sem við erum með að setja upp svæði þar sem samkeppnisaðstæður eru og svo að setja upp stuðningskerfi af hálfu ríkisins til að tryggja að lágmarksþjónusta fari fram. Það kæmi þar af leiðandi alveg til greina á þessu sviði, þó að ég ítreki að ég tel að fyrirtækin sem sinna þessari starfsemi eigi að gera það. Það er auðvitað hægt að þvinga það fram með ýmsum hætti. Það mætti auðvitað hugsa sér einhvers konar landsvæðisleg útboð þar sem menn yrðu að gjöra svo vel að sinna öllum á hverju svæði. Ég vil líka taka undir með hv. þingmönnum Þórunni Egilsdóttur og Líneik Önnu Sævarsdóttur að það er algerlega óboðlegt að fara með farartæki, sem fer kannski aldrei út fyrir 15 km radíus alla jafna, og keyra fleiri hundruð kílómetra til þess eins að fara í skoðun. En ég tel líka að skoða eigi hinar færanlegu skoðunarstofur. Þær gætu leyst þetta. Einnig mætti athuga hvort hægt væri að semja við bifreiðaverkstæðin. En ég geri mér alveg grein fyrir því að þær kröfur sem við setjum um hlutleysi þar sem eru ekki mörg bifreiðaverkstæði og geta þá ekki sinnt bæði þjónustunni og viðhaldinu og einnig hinni óháðu skoðun, myndu gera að verkum að það gæti verið vandkvæðum bundið að gera þetta. En ég tel að með þessari umræðu höfum við vakið athygli á þessu og við í ráðuneytinu munum klárlega skoða hvort hægt sé að gera eitthvað til að tryggja lágmarksþjónustu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hér til svara í kvöld. Jarðgöng eru nú orðin líklega tíu talsins á Íslandi samkvæmt upplýsingum frá Vegagerðinni, og spanna tæplega 60 km af þjóðvegakerfi okkar. Þau eru frá ýmsum tíma. Elstu göngin teljast vera Arnarnesgöngin í Álftafirði, milli Súðavíkur og Ísafjarðar, sem mér eru langkærust. Það er alltaf fallegt að koma að göngunum og sjá ljósið hinum megin um leið. Þau eru 30 m löng og tekin í notkun árið 1948. Göngin voru ekki óumdeilt mannvirki frekar en ýmis önnur mannanna verk en þau kostuðu á þeim tíma 750.000 kr. Menn tókust svolítið á um hvort ekki ætti að laga vegina sem voru illa á sig komnir þá eins og víða enn á Vestfjörðum. Ég vil nota þetta tækifæri og nefna að fyrir þinginu liggur tillaga um að undirbúa ný göng sem tryggi öruggar samgöngur milli staðanna því að leiðin um Súðavíkurhlíð er stórhættuleg og lokast oft vegna snjóa og grjóthruns. Þokast hefur í áttina í vegabótum á Vestfjörðum en margt er enn ógert þar. Það stendur þó til bóta. Landsmenn allir og stjórnvöld gera stöðugt meiri kröfur um þægindi í akstri, styttingu á leiðum og um leið öryggi á ferðum sínum. Nýjustu göngin eru Vaðlaheiðargöng, tekin í notkun í janúar 2019, og í haust verða væntanlega Dýrafjarðargöng tekin í notkun. Og við viljum auðvitað fá fleiri göng undir vestfirsku Alpana. Á ferðum okkar um landið verðum við vegfarendur þess áskynja að aðstæður eru æðimisjafnar í jarðgöngunum, bæði merkingar, lýsingar og ýmis öryggisbúnaður, t.d. slökkvitæki og neyðarsímar, þótt allt virðist þetta vera til staðar, sérstaklega í nýju göngunum. Það sem vekur furðu er að æðimisjafnt er hvort símasamband, netsamband, sé í göngum á Íslandi eða að útvarpssendingar náist. Það hlýtur að teljast hluti af öryggiskerfinu í umferðinni. Það þykir sjálfsagt mál að í fjölförnum göngum sé það í lagi og til reiðu sem þarna er. Ég nefni Hvalfjarðargöng. En það er ekki síður mikilvægt að þessi atriði séu til staðar í göngunum þar sem minni umferð er og kannski getur liðið langur tími þar til að aðstoð berst ef svo ber undir. Það er skortur á þessu í göngunum fyrir vestan, og austan að einhverju leyti. Í Bolungarvíkurgöngum næst sími en ekki útvarp. Þetta eru 5.200 m löng göng, og sama er að segja um lengstu samfelldu jarðgöngin á Íslandi undir Breiðadalsheiði og Botnsheiði, sem eru samtals tæpir 10.000 m. Ég spyr hæstv. ráðherra fjögurra spurninga: Hvernig eru veigamestu þættir öryggismála í jarðgöngum hér á landi skilgreindir? Eru öryggismál, öryggiseftirlit og umferðarþjónusta í jarðgöngum samræmd? Hvernig eru aðstæður með tilliti til öryggismála í hverjum og einum jarðgöngum hér á landi? Og í fjórða lagi: Hyggst ráðherra vinna skipulega að úrbótum ef misræmi reynist vera á milli jarðganga hvað varðar mikilvæga öryggisþætti?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Veigamestu þættir öryggismála eru þó nokkrir og skilgreindir. Í fyrsta lagi er hönnun veglínu og þversniðs, t.d. hvort þar séu krappar beygjur, hvort þau séu einbreið. Í öðru lagi, hvers konar umferð er um göngin. Sem dæmi má nefna hvort heimilt sé að flytja um þau hættuleg efni, sem við ræddum hér fyrr í dag, hvort þau séu gerð fyrir umferð gangandi og hjólandi fólks. Í þriðja lagi lýsing í göngum og loftræsting sem og merkingar. Í því sambandi mætti nefna hvort í þeim sé díóðulýsing sem leiðbeinir um flóttaleiðir beri hættu að. Í fjórða lagi mætti nefna fjarskipti í göngum. Sem dæmi hvort GSM-símar virki þar, hvort þar sé Tetra-samband, hvort þar séu hátalarar, hvort sendingar útvarps náist o.fl. Í fimmta lagi mætti nefna hvort til séu viðbragðsáætlanir, komi til þess að rýma þurfi göngin eða slökkva þar eld. Í sjötta lagi er vöktun ganga frá vaktstöð mjög mikilvæg. Með vaktstöð má fylgjast með aðstæðum í göngum, svo sem mengun og hvort búnaður þeirra sé í lagi að öðru leyti. Varðandi það hvort þessi mál séu samræmd er búnaður í göngum á Íslandi samræmdur. Eftirlit með því hvort hann sé í lagi fer m.a. fram í vaktstöð Vegagerðarinnar í samræmdu vaktkerfi jarðganga. Almannaskarðsgöng eru ekki enn tengd vaktkerfi. Hvalfjarðargöng eru ekki inni í sama vaktkerfi og önnur göng. Með þeim er fylgst í öðru sambærilegu vaktkerfi. Vaktstöðvar fylgjast m.a. með mengun í göngum og geta stjórnað loftræstingu og lokað göngum ef þarf. Vaktstöðvar hafa einnig mikilvægt hlutverk við að upplýsa slökkvilið og lögreglu um ástand ganga í slysatilfellum. Varðandi aðstæður með tilliti til öryggismála í hverjum og einum jarðgöngum vísa ég til upplýsinga sem við höfum fengið frá Vegagerðinni. Hvalfjarðargöng eru á samevrópska vegakerfinu og uppfylla öryggisreglur. Göng undir Breiðadals- og Botnsheiði eru orðin 24 ára gömul. Þau eru ein lengstu göng landsins, 9,1 km, og búnaður í þeim hefur verið endurbættur mikið. Ekki er aðkallandi að bæta hann frekar. Bolungarvíkurgöng voru opnuð 2010 og eru sögð í góðu lagi. Í Arnardalshamarsgöngum, elstu göngum landsins, er ekki talin þörf á neinum búnaði. Strákagöng voru opnuð 1967, þau voru endurbætt 1991, búnaður hefur verið endurbætur á síðustu árum. Áætlað er að endurbótum verði lokið í sumar. Héðinsfjarðargöng voru opnuð 2010 og eru í góðu lagi, er sagt í upplýsingum um þau. Múlagöng eru frá 1990, einbreið. Búnaður ganganna hefur verið endurbættur mikið, þau uppfylla nú öryggiskröfur. Umferð er orðin nokkuð mikil og umferðartafir nokkuð tíðar. Skoða þarf viðbrögð ef umferð heldur áfram að aukast. Vaðlaheiðargöng voru opnuð í desember 2018. Þau eru á samevrópska vegakerfinu og uppfylla kröfur þess. Neyðarsímar eru þó aðeins á 250 m bili en eiga strangt til tekið að vera á 150 m bili. Á ýmsum sviðum er búnaður ganganna hins vegar umfram kröfur. Norðfjarðargöng voru opnuð 2017 og eru ný og talin í góðu lagi. Fáskrúðsfjarðargöng voru opnuð 1995 og eru á samevrópska vegakerfinu. Þau hafa verið endurbætt til að uppfylla kröfur um öryggi. Það gera þau nema að einu leyti, það vantar rýmingarlýsingu nærri akbraut. Vilji er til að setja kantljós eins og eru í Norðfjarðargöngum. Almannaskarðsgöng, sem voru opnuð 1995, eru á samevrópska vegakerfinu. Þau hafa ekki verið endurbætt neitt sem heitir, en á næsta ári er á áætlun að fjölga símum og tengja göngin við vaktkerfi jarðganga. Rýmingarlýsingu vantar. Síðan er spurt hvort ráðherra hyggist vinna skipulega að úrbótum ef þörf reynist, en almennt er samræming á mikilvægum öryggisþáttum í jarðgöngum á Íslandi góð. Þó er mikilvægt að hafa í huga að göngin eru mjög mismunandi að gerð. Nefna má þætti eins og breidd, lengd, aldur, augljóslega, og umferð. Kröfur til þeirra eru því eðlilega mismunandi. Kröfur til hönnunar jarðganga breytast með tímanum. Það á einnig við um kröfur til öryggis. Mjög erfitt getur reynst að verða við öllum nýjum og uppfærðum kröfum í mörgum eldri göngum sem hönnuð voru eftir stöðlum á byggingartíma. Ávallt er stefnt að því að öryggi í göngum á Íslandi sé eins gott og unnt er og að öryggisþættir í þeim fylgi bæði stöðlum og aðstæðum á hverjum stað. Ég vísa bara til upptalningarinnar á göngunum og hvað hefur verið unnið þar á síðustu misserum.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu um öryggismál og umferðarþjónustu í jarðgöngum. Mér finnst mjög mikilvægt að heyra að reglulega sé unnið að endurnýjun og úrbótum á þeim vettvangi. Ég hef samt þá tilfinningu að brunavarnir, viðbragðsáætlanir og samhæfing við heimamenn sé nokkuð misjöfn eftir svæðum. Það merki ég af því sem ég þekki til, annars vegar á Austurlandi og hins vegar á Norðurlandi. Ekki virðist t.d. vera sami háttur hafður á um samstarf milli slökkviliðs og Vegagerðar þegar kemur að jarðgöngum og vil ég hvetja til þess að það verði samræmt. Svo finnst mér mjög mikilvægt að nefna að við fyrir austan getum líka tekið við fleiri jarðgöngum í austfirsku Alpana.
Virðulegi forseti. Þetta er stuttur tími sem maður hefur hér, það er svipað og að fara í gegnum Arnarneshamarinn. Ég hvet hv. þm. Guðjón Brjánsson til að koma oftar til Bolungarvíkur því að þá getur hann hlustað á útvarpið þar. Hvað varðar símamálin er síminn í Vestfjarðagöngunum bara fyrir þá sem eru þjónustuþegar Símans, ekki t.d. Vodafone. Það þarf kannski að samræma. En það skiptir virkilega máli að samvinna Vegagerðarinnar og sveitarfélaga sé höfð að leiðarljósi vegna öryggisatriða sem snerta t.d. brunavarnir. Hvert sveitarfélag ber ábyrgð á sínu slökkviliði og þá samvinnu þarf að samræma um landið. Ég er alveg sammála því. En mikilvægt er að öryggisáætlun fyrir hver göng sé góð og þar þyrfti að vera samræmi. En auðvitað er það erfitt vegna þess að göngin um landið eru misgömul, eins og komið hefur fram, og öryggisatriði eru misjafnlega uppfyllt. Ég vildi vekja athygli á að í nýjustu göngunum eru neyðarrými sem eru mjög mikilvæg fyrir fólk sem lendir í erfiðum aðstæðum.
Hæstv. forseti. Ég lýsi yfir ánægju minni með mælendaskrána og sjá að samgöngumál eru kvennamál. Það er grunnurinn að þessu öllu saman, til að tengja samfélögin. Takk fyrir að vekja máls á þessu máli, hv. þingmaður. En það hríslaðist líka um mig gleðihrollur þegar ráðherra taldi upp öll göngin sem komin eru, en það skerpir bara á þeirri hugsun okkar að við viljum meira, við viljum fleiri göng. Við þurfum fleiri göng og við fyrir austan og norðan getum alveg tekið við fleiri göngum líkt og Vestfirðingar. Með hverjum göngum erum við að auka öryggi okkar. Vegfarendur eru miklu öruggari eftir því sem við fáum fleiri göng og öll vinna við göng og vegi er unnin með öryggissjónarmið að leiðarljósi, og er það vel. Ég vil þakka fyrir þessa góðu umræðu og hvetja okkur áfram í því að byggja fleiri göng.
Herra forseti. Ég vil taka þátt í gangaumræðunni af því að göng skipta gífurlegu máli hvað varðar búsetu. Oft eru það konur sem ráða búsetu fjölskyldunnar og skipta jarðgöng þar öllu máli. Það skiptir máli að hafa góðar samgöngur. Það þekki ég frá Vestfjörðum. Ég vil aðeins minnast á öryggismál í jarðgöngum eins og Vestfjarðagöngum, sem eru rúmir 9 km að lengd. Þar af eru 7 km einbreið göng sem eru stórhættuleg. Ég hef sjálf upplifað það í bílslysi og vil ekki sjá fleiri slík. Eftir að Dýrafjarðargöngin eru komin og hringvegurinn opnast á þessi einbreiði kafli í Vestfjarðagöngunum eftir að verða mikil slysagildra. Ég hvet hæstv. ráðherra til að horfa til þess í vinnu sinni, og þarf að koma því inn í samgönguáætlun hvað varðar þau einbreiðu göng sem eftir eru í landinu, eins og fyrir vestan, Múlagöng o.fl., að það verður að finna lausnir á því að hægt sé að aka í báðar áttir.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í umræðunni af víðsýni og frjóum hug. Álitaefnin eru mörg og sú tilfinning situr eftir að kannski séu veikir hlekkir varðandi öryggisþætti í göngunum og að skerpa þurfi á þeim. Eins og ég nefndi áðan er ekki síður mikilvægt að þessi atriði séu í góðu lagi í þeim göngum þar sem minni umferð er, en það er mikil umferð um öll þau tíu göng sem við fjöllum hér um. Í minni göngunum er 700–1.000 bíla umferð á sólarhring og þaðan af meiri í Hvalfjarðargöngum og Vaðlaheiðargöngum; 7.000, 8.000 eða 9.000 bílar fara um Hvalfjarðargöng á hverjum sólarhring og kannski 5.000 um Vaðlaheiðargöng. En fólk getur orðið innlyksa í göngum og er þá mikilvægt að geta komið útvarpssendingum til fólks. Ég spyr ráðherra: Er unnið að því að samræma þetta með þeim hætti að hægt verði að ná útvarpi í öllum göngum á Íslandi þannig að þetta verði með kurt og pí? Getur hæstv. ráðherra svarað því hvert kostnaðarumfangið er? Hvað kostar að gera þessar úrbætur? Og í blálokin, á rauðu ljósi, getur ráðherra tæpt á því hvenær farið er að tala um tvíbreið göng? Hvað þarf umferðin að vera mikil? Hver eru öryggismörkin? Hvað segja nágrannaþjóðirnar, við hvað miða þær í þessum efnum?
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa fínu umræðu um jarðgöng og öryggismál þar. Ég vil bara ítreka í mínum lokaorðum að eins og kemur fram í upptalningunni er það mat manna að ástandið sé nokkuð gott og stöðugt sé verið í endurbótum. Ég þekki ekki svar við spurningu hv. þingmanns, um hvaða fjármuni þyrfti til að allt væri tipp topp, enda kannski ósanngjörn krafa þegar við vitum að umrædd göng eru byggð á mjög mismunandi tímum, og kröfur eru mismunandi á hverjum tíma. Við setjum hins vegar einhverjar lágmarkskröfur sem verða alltaf að gilda og þær eru samræmdar og það er það sem menn hafa verið að vinna eftir, að uppfæra þessi göng til að ná því. En það verður auðvitað ekki hægt í sumum göngum að ná þeim hámarkskröfum sem við gerum eðlilega til nýjustu ganganna. Ég nefndi í svari mínu að nokkur göng uppfylltu svokallaðar samevrópskar kröfur. Ég ætla að útskýra það aðeins nánar. Samevrópskar reglur um jarðgöng gilda um svokallaða TEN-T vegi, sem er aðallega Hringvegurinn hér á landi. Nýjustu göngin, Norðfjarðargöngin, uppfylla samevrópskar kröfur en til að mynda ekki Héðinsfjarðargöng. Norðfjarðargöngin eru ekki á TEN-T vegi og ekki heldur Héðinsfjarðargöng. Það er fyrst og fremst Hringvegurinn, það eru gerðar sérstakar kröfur um hann. Í Héðinsfjarðargöngum vantar til að mynda rýmingarlýsingu eins og ég nefndi, en þau eru líka orðin það gömul að þau þurfa ekki að uppfylla núverandi kröfur, þær eru ekki afturvirkar. Hins vegar eru núgildandi kröfur notaðar til hliðsjónar til að tryggja lágmarksöryggi úti um allt og ásættanlegt öryggi. Það er það sem Vegagerðin vinnur eftir og matið er að þannig sé staðan í dag. En alltaf er hægt að gera betur.
Herra forseti. Í upphafi árs fengu 18 fjölskyldur, 60 manns, sem bjuggu í leiguhúsnæði í fjölbýlishúsi á Akranesi tilkynningu um að fasteignafélagið Heimavellir hygðist selja allar íbúðirnar í einum pakka. Í tilkynningunni frá fyrirtækinu kom fram að leigusamningar hefðu verið seldir með. Síðan kom í ljós að nýju eigendurnir höfðu ekki í hyggju að leigja þær áfram heldur selja á almennum markaði. Þessi flétta var harkalega gagnrýnd en íbúðirnar voru seldar langt undir fasteignamati og langt undir markaðsverði. Talsmenn leigjenda segja algjörlega forkastanlegt að Heimavellir hafi selt tvær blokkir á þessum kjörum án þess að bjóða leigjendum kaup á íbúðum með þeim afslætti. Þeir segja sömuleiðis að það sé gjörsamlega siðlaust að félag eins og Heimavellir, sem keypti þessar íbúðir m.a. af Íbúðalánasjóði á sínum tíma á sérstökum sérkjörum, skuli voga sér að skilja viðskiptavini sína eftir í algjörri óvissu en margir þeirra hafa leigt hjá Heimavöllum frá upphafi. Svo vel vildi til fyrir kaupsýslumanninn að flestir leigusamningarnir sem Heimavellir gerðu við leigjendur íbúanna voru komnir á tíma og gat kaupandinn þá sagt þeim upp með skammarlega litlum fyrirvara. Fléttan gengur út á það að vísa á dyr öllum leigjendum eins fljótt og mögulegt er, setja íbúðirnar í sölu á almennum markaði og fá sem mest fyrir þær á sem skemmstum tíma. Eins og heimamenn á Skaganum benda á þá keypti fasteignafélagið Heimavellir téðar íbúðir af Íbúðalánasjóði á sérkjörum á sínum tíma, með þeim formerkjum að tryggja öflugan og tryggan leigumarkað í sveitarfélaginu. Nú örfáum árum síðar hafa Heimavellir pakkað saman og selt nánast allar eignir sem þeir fengu á sérkjörum frá Íbúðalánasjóði. Ég spyr því hæstv. ráðherra þriggja spurninga af þessu tilefni, en vek á því athygli að þetta er nú kannski dæmisaga sem vert er að huga að í stærra samhengi: Voru þær kvaðir settar á húsnæði sem fasteignafélagið Heimavellir seldi fyrir skömmu á Akranesi á þann veg að ekki mætti selja íbúðir húsnæðisins nema með samþykki Íbúðalánasjóðs? Ef svo er, veitti Íbúðalánasjóður þá heimild og hvers vegna? Hversu mörg dæmi eru um viðlíka fasteignaviðskipti Íbúðalánasjóð og fasteignafélaga?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Til mín var beint þremur spurningum, í fyrsta lagi hvort á þeim fasteignum sem Heimavellir seldu á Akranesi og á hvíldu lán frá Íbúðalánasjóði væri sú kvöð, líkt og þingmaðurinn bendir á, að óheimilt væri að hafa eigendaskipti að íbúðinni nema með samþykki Íbúðalánasjóðs eða uppgreiðslu lánsins. Slíkar kvaðir voru settar í öll skuldabréf Íbúðalánasjóðs á sínum tíma. Séu ekki áhvílandi lán frá Íbúðalánasjóði á leiguíbúðunum eru því ekki neinar kvaðir frá sjóðnum á eignunum. Þessar kvaðir eru settar til að tryggja að lán séu annaðhvort endurgreidd við sölu eða yfirtekin af kaupanda sem uppfyllir skilyrði til yfirtöku lána, óski hann eftir því við kaup á fasteignunum. Þannig fela kvaðirnar ekki í sér takmarkanir á ráðstöfunarrétti eigenda eignanna að öðru leyti en þessum. Íbúðalánasjóður, líkt og þingmaðurinn benti á, veitti heimild til þessara eigendaskipta. Annars vegar var um að ræða að öll áhvílandi lán voru greidd upp við söluna og skilyrði kvaða voru þar með uppfyllt. Hins vegar samþykkti sjóðurinn að samhliða sölu eignanna væru áhvílandi lán yfirtekin af kaupanda sem jafnframt var leigufélag. Voru skilyrði kvaðarinnar þannig uppfyllt og Íbúðalánasjóður hafði ekki tækifæri til að bregðast við með öðrum hætti þar sem skilyrði voru uppfyllt. Varðandi þriðju spurninguna, um hversu mörg dæmi eru um viðlíka fasteignaviðskipti, er rétt að taka fram að hér er ekki um að ræða fasteignaviðskipti Íbúðalánasjóðs og fasteignafélags. Í þessum viðskiptum hefur Íbúðalánasjóður aðeins óbeina aðkomu að viðskiptunum sem lánveitandi. Íbúðalánasjóður tók til starfa 1. janúar 1999 og starfaði sem slíkur þar til hann varð að ÍLS-sjóði 31. desember 2019 með lögum sem samþykkt voru frá Alþingi. Á þeim tíma veitti sjóðurinn lán til yfir 10.000 leiguíbúða en í dag eru útistandandi leiguíbúðalán um 7.000 talsins. Lánveitingar sjóðsins eru samkvæmt lögum um húsnæðismál í þeim tilgangi að landsmenn geti búið við öryggi og jafnrétti í húsnæðismálum og til að auka möguleika fólks til að eignast eða leigja húsnæði á viðráðanlegum kjörum. Kvöðum er þinglýst á allar eignir sem leiguíbúðalán eru veitt til, þess efnis að eigendaskipti séu óheimil nema til komi uppgreiðsla lánsins eða samþykki sjóðsins fyrir yfirtöku nýs eiganda. Er þess þá krafist að nýr eigandi uppfylli skilyrði til að geta fengið samsvarandi leiguíbúðalán. Fjöldi skipta, þar sem lán sem hefur verið veitt til leiguíbúða hefur verið greitt upp við eigendaskipti eða samþykki fyrir eigendaskiptum verið veitt, liggur ekki fyrir hjá sjóðnum. Það má því eiginlega segja, vegna fyrirspurna hv. þingmanns, að þær kvaðir sem settar voru inn voru í raun uppfylltar vegna þess að þær sneru eingöngu að því hvort viðkomandi leigufélag sem tæki við uppfyllti sömu kvaðir sem varða endurgreiðslu eða aðrar þær kvaðir sem voru. Hins vegar má alveg velta því fyrir sér hvernig við höfum haldið á þessum málum. Það má horfa til baka og velta því fyrir sér hvort skynsamlegt hafi verið eftir efnahagshrunið að selja allar þær eignir sem Íbúðalánasjóður átti. Ég er þeirrar skoðunar að það sé skynsamlegt hjá hinu opinbera að halda úti opinberu leigufélagi, ekki bara í gegnum almenna íbúðakerfið sem er í eigu Bjargs, sem er í eigu verkalýðshreyfingarinnar o.fl., heldur að hið opinbera eigi að halda úti sambærilegu leigufélagi. Og þess vegna höfum við nú gert breytingar og stofnað slíkt leigufélag sem heitir Leigufélagið Bríet og á að horfa sérstaklega til landsbyggðarinnar. Það hefur nokkur hundruð eignir í sínu eignasafni og hefur getu til að fara í frekari fjárfestingar. Það horfir fyrst og síðast á það sem er fyrir utan höfuðborgina vegna þess, alveg eins og þingmaðurinn bendir á, að stærri leigufélögin virðast ekki hafa mikinn áhuga á því að halda úti virkum leigumarkaði utan höfuðborgarinnar og ekki einu sinni á Akranesi eða í Árborg eða í Kraganum í kringum Reykjavík. Ég vil segja það, um leið og ég svara þessari fyrirspurn, að ég bind miklar vonir við þetta leigufélag. Það er stofnað að norrænni fyrirmynd, bæði horft til Svíþjóðar og Finnlands. Markmiðið er að þetta leigufélag geti vaxið á komandi árum og orðið með tíð og tíma öflugur aðili til að halda úti virkum leigumarkaði allt í kringum landið en ekki bara hér í þéttasta kjarna höfuðborgarinnar.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir skýr og greinargóð svör við þeim spurningum sem ég lagði fyrir hann. Eins og ég nefndi er þetta sorgleg saga, raunasaga af Skaganum, þar sem vélað var með hlutskipti fólks sem stendur höllum fæti á húsnæðismarkaði. Þarna leika markaðsöflin ljótan leik eða þau leika algerlega lausum hala. Mér finnst það umhugsunarefni því að stjórnvöld hafa á síðustu árum haldið þeim viðhorfum á lofti að við þurfum að skapa möguleika fyrir fólk sem getur kannski ekki eða kýs ekki að eignast húsnæði, að það geti leigt tryggt og öruggt húsnæði. Vilji stjórnvalda hefur staðið til þess. Við erum svo ófullburða í okkar samfélagi að til verða einhver fyrirtæki sem hugsanlega leika að einhverju leyti tveimur skjöldum, telja okkur trú um að þau séu óhagnaðardrifin leigufélög og séu til þess að skapa stöðugleika. En svo er bara ekki. Þau fá jafnvel fyrirgreiðslu stjórnvalda til að fara af stað en breyta svo um kúrs, skipta um klár í miðri á. Þetta er umhugsunarefni. Menn hafa t.d. verið að fá jafnvel lóðir og jafnvel eignir í ákveðnum tilgangi og hætta svo fyrirhugaðri starfsemi og selja jafnvel og gera sér fémæti úr þessum eignum sem alls ekki var ætlunin. Ég spyr ráðherra: Hvernig er eftirlitið? Erum við með nægilega sterka eftirlitsumgjörð? Getum við kannski upplifað fleiri svona dæmi eins og við kynntumst á Skaganum? Er ekki ástæða til þess að styrkja umgjörðina í heild?
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir. Ég held að við deilum þeirri skoðun varðandi húsnæðismálin almennt að það er ekki hægt að láta þau óbeisluðum markaðnum eftir. Það er mín skoðun að það hafi verið allt of ríkjandi í íslensku samfélagi að húsnæðismál séu bara málefni markaðarins. En húsnæðismál eru sannarlega velferðarmál vegna þess að þau eru ein af þeim grunnþörfum sem hver fjölskylda þarf að fá uppfylltar og eitt af því sem getur skilið á milli þess hvort fólk býr við það öryggi og fær tækifæri sem við viljum að allir fái í íslensku samfélagi. Varðandi það sem rætt er hér, um Heimavelli og þetta mál á Akranesi, þá held ég að þar hafi ekki skort eftirlit vegna þess að í rauninni var uppfyllt það ákvæði sem fylgdi lánveitingunni. Það var ekki brestur í eftirliti sem þarna skipti sköpum. Hins vegar má velta því fyrir sér hvort það sé yfir höfuð skynsamlegt að stjórnvöld, hvort sem það er framkvæmdarvald eða löggjafarvald, séu að fela einkaaðilum það hlutverk að halda úti félagslegri þjónustu, sem húsnæðismál eru og eins og nefnt var í þessu dæmi. Þess vegna hef ég verið þeirrar skoðunar að við þurfum að vera með sérstakt leigufélag sem sinnir þeim svæðum sem markaðurinn vill ekki sinna. Þess vegna var Leigufélagið Bríet stofnað. Það er gaman að segja frá því að ég veit að forsvarsmenn Bríetar, sem er sjálfstætt leigufélag í opinberri eigu, hefur verið í sambandi við Akranes í framhaldi af þessu máli og hefur verið gengið frá einhvers konar viljayfirlýsingu um að Bríet muni koma að uppbyggingu leiguhúsnæðis þar. Verið að móta það frekar. Ég sé fyrir mér að við eigum eftir að gera meira af þessu og við eigum ekkert að vera hrædd við það. Þetta gera Finnar, meira að segja jók hægri stjórnin í Finnlandi, sem var starfandi á síðasta kjörtímabili, hlutafé þessa opinbera félags með beinum fjárfestingum. Ég held að ekkert sé athugavert við það vegna þess að húsnæðismál eru velferðarmál en ekki bara málefni hins frjálsa markaðar.
Herra forseti. Nú tökum við til í þriðju lotu við að ræða hugtakið mannhelgi í dag. Eins og komið hefur fram í máli margra þingmanna og nokkurra ráðherra er hugtakið býsna víðfeðmt og skiptir töluverðu máli eftir því hvaða málaflokka maður ræðir hvernig það er skilgreint. Það er mikilvægt að gæta að og tryggja mannhelgi viðkvæmra hópa í samfélaginu. Í mínum huga er lykilatriði að við sem samfélag tryggjum að allir einstaklingar geti lifað mannsæmandi lífi og notið réttinda óháð bakgrunni og samfélagslegri stöðu. Einn hópur sem er í sérstaklega viðkvæmri stöðu er fatlað fólk, sem er oft og tíðum háð tiltekinni þjónustu samfélagsins og einstaklingum sem hana veita. Í allri þeirri umgengni er lykilatriði að mannhelgi fatlaðs fólks sé virt í einu og öllu og að það fái að njóta sömu réttinda og aðrir í því samhengi. Við þurfum ekki að leita lengi að dæmum bæði úr nútíð og fortíð, frá fyrri tímum þar sem jafnvel þótti eðlilegt að fatlað fólk nyti ekki sömu réttinda og annað fólk með tilliti til heilbrigðisþjónustu, námstækifæra, búsetu og sjálfstæðis til ákvarðanatöku, svo eitthvað sé nefnt. Þar eru þeir hópar fatlaðs fólks í hvað viðkvæmastri stöðu sem ýmissa hluta vegna þurfa að reiða sig á aðra til að vera málsvarar þess. Því er umræðan mikilvæg og skiptir meðvitund um mannhelgi miklu máli í öllum samskiptum við fólk býr við fatlanir. Í raun má segja að fordómar gagnvart fötluðu fólki eða skilningsleysi á réttindum þess sé í raun brot á mannhelgi. Einnig má benda á að sambærilegir fordómar gagnvart eldra fólki, getu þess, væntingum og þrám og þörfum séu a.m.k. virðingarleysi fyrir mannhelgi, ef ekki brot á henni. Á málasviði hæstv. ráðherra eru börn einnig viðföng og eiga sína mannhelgi. Henni eru gerð nokkur skil í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem er hluti af íslenskum rétti. Nú á þessum síðustu tímum þegar við höfum verið að berjast við heimsfaraldur, hafa mannréttindi og réttindi fatlaðs fólks komist aftur í brennidepil. Þannig hefur t.d. komið upp sú staða á nokkrum stöðum að þjónusta hefur skerst og fatlaðir einstaklingar hafa ekki getað gengið að henni vísri. Það er vangavelta sem við eigum að taka á þessum tímum: Með því að leyfa okkur að skerða þjónustu þegar svona kemur upp, erum við þá að bregðast þessum einstaklingum hvað varðar réttindi þeirra og mannhelgi? Ég vísa til spurninganna í þingskjalinu, virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og fyrirspurnir á svipuðum slóðum til annarra ráðherra hér fyrr í dag og í kvöld. Spurningarnar sem beint var til mín voru tvær. Sú fyrri var hvort ráðherra teldi að skilgreiningin á hugtakinu mannhelgi væri fullnægjandi í lögum á málefnasviði ráðuneytisins. Eftir því sem næst verður komist er á málefnasviði félagsmálaráðuneytisins einungis minnst á hugtakið mannhelgi í lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018. Markmið þeirra laga er að fatlað fólk eigi kost á bestu þjónustu sem unnt er að veita á hverjum tíma til að koma til móts við sértækar stuðningsþarfir þess. Skal þjónustan miða að því að fatlað fólk fái nauðsynlegan stuðning til þess að það geti notið fullra mannréttinda til jafns við aðra og skapa því skilyrði til sjálfstæðs lífs á eigin forsendum. Við framkvæmd þjónustu við fatlað fólk skal virðing borin fyrir mannlegri reisn þess, sjálfræði og sjálfstæði. Í IV. kafla laganna er fjallað um þjónustu við fötluð börn og fjölskyldur þeirra. Segir þar m.a. að tryggja skuli að fötluð börn fái nauðsynlega þjónustu svo þau geti notið mannréttinda og mannhelgi til jafns við önnur börn, lifað sjálfstæðu lífi og tekið þátt í samfélaginu án aðgreiningar. Hugtakið mannhelgi er hins vegar ekki skilgreint í orðskýringum umræddra laga en vísað er til þess í greinargerð með frumvarpi því sem að lögum varð, að ákvæðið sem hugtakið birtist í sé til áréttingar á þeim rétti fatlaðra barna og fjölskyldna þeirra til nauðsynlegrar þjónustu, sem sé grundvöllur þess að þau geti notið mannréttinda og möguleika sinna á við önnur börn. Þá er vísað til þess að ákvæðið byggist á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks varðandi réttindi fatlaðra barna, þá sérstaklega 7. gr., og lögum um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Þar er vísað til mannréttinda og mannfrelsis. Um mannhelgi er einnig fjallað í 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, þ.e. réttinn til frelsis og mannhelgi, á ensku kallað „right to liberty and security“. Réttindi þau sem fram koma í mannréttindasáttmála Evrópu eiga að vera tryggð hverjum þeim sem dvelst innan yfirráðasvæðis aðildarríkja. Sú staðreynd að sérstaklega sé minnst á mannhelgi í lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir er því til áréttingar á þeim rétti sem almennt á að vera öllum tryggður. Mannhelgi er ákveðinn kjarni mannréttinda og verður að telja að hugtakið hafi verið vel skilgreint, t.d. í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu. Því má í rauninni segja að skilgreiningin á hugtakinu liggi í mínum huga nokkurn veginn fyrir. Síðan er spurning hvort ráðherra telji að hugtakið mannhelgi mætti koma skýrar fram í lögum á málefnasviði ráðuneytisins eða með öðrum hætti. Eins og áður segir kemur skýring á hugtakinu ekki fram í lögum á málefnasviði ráðuneytisins en hugtakið hefur verið skýrt á vettvangi þeirra er fjalla um og skýra mannréttindasáttmála Evrópu. Vissulega væri möguleiki á því að skýra hugtakið betur innan laga á málefnasviði félagsmálaráðuneytisins. Hv. þingmanni er því þökkuð þessi fyrirspurn. Mun hún verða til þess að við förum yfir þessi mál og setjum af stað vinnu við að skoða hvort ástæða sé til að skýra hugtakið betur innan laga á málefnasviði ráðuneytisins, bæði þeim í lögum sem hugtakið er notað og skýringin kemur ekki fram, og eins í öðrum lögum á málefnasviði ráðuneytisins.
Forseti. Ég vil áfram benda á í þessari umræðu að fólk fari varlega og vandi sig sérstaklega mikið þegar við skilgreinum þetta mikilvæga hugtak af því að það á sína sögu. Hugtakið kemur inn sem undirstaða fyrir mannréttindi, fyrir grundvallarréttindi, fyrir borgararéttindi, stjórnmálaréttindi, þ.e. það sem þetta snýst allt saman um. Samfélagið sem við erum að búa til grundvallast á manninum, það er hann sem er með réttindi. Þetta kemur ekki upp úr engu. Þetta kemur upp úr því að við fórum í gegnum heimsstyrjöld í Þýskalandi með það sem fyrsta grunngildið, sem öll önnur grunngildi byggjast á, að maðurinn er í forgangi. Dómafordæmi um það - það er stjórnlagadómstóll þar - er að þegar sett voru lög í Þýskalandi sem heimiluðu að skjóta niður flugvélar sem hryðjuverkamenn tækju yfir sagði stjórlagadómstóllinn í Þýskalandi: Þessi lög eru brot á stjórnarskránni. Þau eru brot á mannhelgi. Það verður alltaf að setja manneskjuna í forgang. Þannig að við það að skilgreina þetta hugtak horfum til arfleifðarinnar. [[Forseti hringir.]]Við horfum til þess hvaðan það kemur. Við horfum til þess að í lögum um mannréttindasáttmála Evrópu eru skilgreiningar á þessu og í öðrum lögum. [[Forseti hringir.]]Förum mjög varlega og vöndum okkur við þetta. [[Forseti hringir.]]Ég vil bara ítreka það enn frekar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þakka fyrir orð hans um að ástæða sé til að skoða hugtakanotkun á málefnasviði ráðuneytisins. Ég vil jafnframt vísa í varnaðarorð hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar varðandi það að umræðan er vandasöm. Við eigum hér við þvílík grundvallargildi í allri okkar tilveru og hugsun að þarna þarf að fara með ýtrustu gát. Þá komum við til að mynda að því hvað mannréttindasáttmáli Evrópu kallar mannhelgi. Þar er öryggisnálgunin ríkjandi, þ.e. „human security“ - fyrirgefið, herra forseti, að ég noti ensku, en það var til skýringar. Það er nefnilega heilmikið mál að annars vegar skulum við smátt og smátt komast á þá skoðun að þetta sé kjarnagildi í samfélagi okkar og okkar vestrænu samfélögum, en á sama tíma er skilgreiningin dálítið fljótandi í íslenskum rétti. Það má til að mynda í því sambandi nefna að í almennum hegningarlögum er hvergi minnst á mannhelgi, en þar er t.d. talað um friðhelgi einkalífsins. Þetta er mikilvæg umræða og ég vísa til þess sem hæstv. forsætisráðherra sagði hér fyrr í dag, að í vinnunni um stjórnarskrána, sérstaklega þegar kemur inn á næsta kjörtímabil, muni þetta hugtak verða eitt af því sem menn munu skoða og freista þess jafnvel að skilgreina betur og ná einhverri samstöðu um hvað við viljum að hugtakið þýði.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þakka þingmanninum aftur fyrir að taka þetta mál upp. Eins og ég sagði áðan er þetta orð að finna í einum lögum sem heyra undir ráðuneytið. Í þeim lögum er hugtakið ekki útskýrt í skýringum sem þeim fylgja. Hins vegar gefa menn sér í greinargerð og öðru hvað hugtakið þýðir og hvaðan það hafi upphaflega verið tekið og komið inn í lögin. En ég held að það sé góð brýning hjá þingmanninum að taka þetta hér upp, og ekki bara við einn ráðherra í dag heldur við fleiri, vegna þess að það hreyfir við þeirri umræðu að við hefjum formlega vinnu við skilgreiningu á hugtakinu og horfum til þess hvort ástæða sé til þess að setja það í fleiri lög eða taka það meira inn í vinnu okkar, skulum við segja, og á fleiri málefnasviðum. Ég þakka þingmanninum fyrir þá umræðu sem verið hefur um þetta mál og hlakka til samstarfs við hann og fleiri og til næstu skrefa hvað þetta snertir.
Virðulegi forseti. Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna, FAO, hefur ákveðið að árið 2020 eigi að vera ár plöntuheilbrigðis. Þetta er sannarlega ekki tilviljun. Með þessari yfirlýsingu vill stofnunin vekja athygli heimsbyggðarinnar á því hversu mikilvægur gróður jarðar er fyrir tilveru okkar á jörðinni. Það er brýnt enda hvílir öll ræktun, fóðrun og matvælaframleiðsla á plöntuheilbrigði. Ísland gerðist aðili að alþjóðasamningum um plöntuvernd árið 2005 en með honum skuldbinda aðildarríkin sig líka til þess að gerast aðilar að svæðisbundnum plöntuverndunarsamtökum. Það má segja að það veki furðu að Ísland hafi ekki enn sótt um aðild að EPPO, sem eru samtök um plöntuvernd í Evrópu og á Miðjarðarhafssvæðinu. Þar liggja fyrir ýmsir gátlistar, válistar og skilgreind viðbrögð við vágestum í náttúru og ræktun. Hérlendis vantar þessa vinnu að stærstum hluta. Matvælastofnun hefur bent á að það komi niður á eftirliti og viðbrögðum við þeim vágestum sem borist hafa til landsins og geta borist hingað í framtíðinni. Dæmi eru um að setja hafi þurft bráðabirgðareglugerð í skyndi svo að Matvælastofnun geti brugðist við þegar upp koma veirusýkingar í ræktun hérlendis. Það gerðist t.d. í kjölfar þess að tveir plöntusjúkdómar greindust í tómatarækt á Suðurlandi árið 2017. Þá voru smitvarnir auknar og settar takmarkanir á samgang milli ræktunarstaða með reglugerð. Hér á ég við reglugerð um aðgerðir til að varna útbreiðslu plöntusjúkdóma. Þá vakti Matvælastofnun athygli á því að innfluttir tómatar geta borið með sér smit. Þeir segja sem þekkja til að það hafi verið vandasamt verkefni að útrýma veirusýkingu í gróðurhúsi og skiptir aðgangur að sérþekkingu sköpum ef vel á að takast til. Sú sem hér stendur telur afar brýnt að auka samstarf, fagmennsku og öryggi á þessu sviði og fagna ég að Samband garðyrkjubænda sé reiðubúið að koma að þeirri vinnu. Núverandi reglugerð um innflutning og útflutning á plöntum og plöntuafurðum, nr. 189/1990, er eins og númerið segir 30 ára gömul um þessar mundir. Reglugerðin hefur vissulega tekið breytingum en um langt skeið hefur legið fyrir að fara þyrfti fram heildarendurskoðun á henni. Á það hefur ítrekað verið bent á starfstíma síðustu fjögurra ráðherra. Núverandi ráðherra skipaði starfshóp til verksins en ekki er vitað til þess að hann hafi komið saman eða að áform séu um hvenær vinnu hans muni ljúka. Þetta hefur kannski breyst. Þess vegna langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra: Í fyrsta lagi: Með hvaða hætti munu Íslendingar taka þátt í vitundarvakningu Sameinuðu þjóðanna á ári plöntuheilbrigðis? Í öðru lagi: Hvað líður endurskoðun á reglugerð nr. 189/1990, um innflutning og útflutning á plöntum og plöntuafurðum? Í þriðja lagi: Mun starfshópurinn sem ráðherra skipaði gera tillögu að breytingum á reglugerðinni og hyggst ráðherra ljúka heildarendurskoðun í tilefni af því að í ár er alþjóðlegt ár plöntuheilbrigðis? Í fjórða lagi: Hvernig hyggst ráðherra að öðru leyti taka þátt í vitundarvakningu FAO um plöntuheilbrigði? Og að síðustu: Eru áform um að Ísland sæki um aðild í EPPO?
Virðulegi forseti. Til mín var beint fjórum spurningum af hv. þingmanni. Í fyrsta lagi var spurt: Hvað líður endurskoðun á reglugerðinni sem vitnað var til? Svarið við því er það að endurskoðun reglugerðarinnar stendur yfir innan ráðuneytisins og að því er unnið í náinni samvinnu við Matvælastofnun. Sömuleiðis er við endurskoðunina haft samráð við fagaðila og haghafa á málefnasviðinu og við ráðgerum að endurskoðun reglugerðarinnar ljúki á yfirstandandi ári. Einnig er spurt hvort ráðherra hyggist skipa formlegan starfshóp sem vinna eigi tillögur að breytingum á reglugerðinni. Ekki er gert ráð fyrir því að formlegur starfshópur verði skipaður vegna breytinganna, en eins og ég gat um áðan verður unnið í nánu samráði við Matvælastofnun og helstu fagaðila á þessu sviði. Í þriðja lagi var spurt hvort við ráðgerðum að ljúka heildarendurskoðuninni á þessu ári í tilefni þessa árs sem FAO hefur helgað alþjóðlegu ári plöntuheilbrigðis. Ég ítreka það sem ég sagði sem svar við fyrstu spurningunni að við ráðgerum að þessari endurskoðun ljúki á þessu ári. Að lokum var spurt: Hvernig hyggst ráðherra að öðru leyti taka þátt í vitundarvakningu FAO um plöntuheilbrigði? Því er til að svara að ég tel mjög mikilvægt að að vinna að frekari eflingu varna gegn plöntusjúkdómum. Er það m.a. ástæða þess að við erum að vinna að endurskoðun framangreindrar reglugerðar. Það eru fleiri verkefni í gangi sem tengjast plöntuheilbrigði, svo sem vernd gróðurauðlinda og bætt eftirliti við innflutning plantna. Í því sambandi vil ég nefna að í tengslum við aðgerðaáætlun um að efla matvælaöryggi voru gerðar breytingar á tollskrá sem tóku gildi 1. janúar á þessu ári. Þær breytingar sneru að stórum hluta að fjölgun tollskrárnúmera garðyrkjuafurða, einkum á plöntum og grænmeti. Með þessu verklagi var skráning og tollflokkun gerð til muna skýrari sem einfaldar og stuðlar að bættu eftirliti í þessum efnum. Sömuleiðis vil ég nefna að í mars árið 2017 gerðu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið, Bændasamtök Íslands, Landgræðslan og Landssamtök sauðfjárbænda með sér samkomulag til tíu ára um mat og vöktun á gróður- og jarðvegsauðlindum landsins. Það verkefni er kallað GróLind og er fjármagnað í gegnum sauðfjársamninga búvörusamninga. Markmið verkefnisins er að setja upp kerfisbundna vöktun á ástandi gróður- og jarðvegsauðlinda og safna þeim upplýsingum sem nauðsynlegar eru til að tryggja sjálfbæra nýtingu þessara sömu auðlinda. Markmið þessa verkefnis er að leggja reglulegt heildarmat á ástand gróður- og jarðvegsauðlinda landsins og þróa sjálfbærnivísa fyrir nýtingu gróður- og jarðvegsauðlinda Íslands. Verkefnið mun veita mikilvægar upplýsingar sem munu nýtast við stefnumótun á sviði landbúnaðar og ekki síður á sviði landnýtingar. Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið á ásamt umhverfis- og auðlindaráðuneyti í samstarfi við Bændasamtök Íslands, Landgræðsluna og Skógræktina og á þeim vettvangi hefur verið unnið að verkefninu Loftslagsvænn landbúnaður. Markmið verkefnisins er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda frá landbúnaði og einnig vegna landnýtingar og auka kolefnisbindingu í jarðvegi og gróðri. Verkefni þetta felur í sér fræðslu og heildstæða ráðgjöf til bænda um samspil landbúnaðar og loftslagsmála og við gerð aðgerðaáætlana fyrir einstök bú til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda Ég tel að með þessu verkefni séu stigin mjög jákvæð skref í átt að loftslagsvænni og sjálfbærari landbúnaði.
Hæstv. forseti. Ég fagna því að hér erum við að ræða hversu mikilvægur gróður jarðar er fyrir tilveru okkar á jörðinni á ári plöntuheilbrigðis. Landbúnaður, ræktun og matvælaframleiðsla hvílir öll á plöntuheilbrigði. Þar erum við Íslendingar í dauðafæri með okkar hreinu heilbrigðu búfjárstofna, jarðvarma, hreina vatn, jarðveg og landrými. Eins og dæmin sanna er snúið og vandasamt að losa okkur við veirusýkingar úr gróðurhúsum og því mikilvægt að gæta allrar varúðar við innflutning ef hann á að vera. Ég fagna því þeim orðum ráðherra að hann sé að huga að endurskoðun á þeim málum og vona að það takist á þessu ári í góðri samvinnu við bændur og landbúnað.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er rétt að það má vernda plönturíki hér og verjast tjóni í mörgum atriðum fyrir utan þessa reglugerð, eins og ráðherra benti á hvað varðar tollalög og ýmsar aðgerðir sem er verið að huga að núna í landbúnaðarráðuneytinu og ég veit um. Er það vel. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli því að eins og við vitum er ósamræmi í ýmsum hlutum. Vil ég t.d. nefna að ég veit að það er bannað að flytja inn verkfæri eða vinnuvélar sem hafa verið í notkun í erlendum jarðvegi en síðan eru kannski flutt inn jólatré eða aðrar plöntur sem bera með sér þann sama jarðveg. Það þarf að samræma þetta í mörgum þáttum og til þess eru margar leiðir, eins og bent hefur verið á, og er bara fínt að verið sé að vinna að því. Ég vil þakka fyrir svörin. Ég veit að ráðherra gengur að þessu eins og öðru og að endurskoðunin verður kláruð.
Virðulegi forseti. Já, reglugerðin er í endurskoðun og áform okkar í ráðuneytinu snúa að því að ljúka þeirri endurskoðun á þessu ári. Ég vil líka af þessu tilefni nefna að ég átti þess kost í morgun að fara og skoða nýja tegund af, hvað á maður segja, gróðurhúsi á Íslandi sem er þeirrar gerðar að þar er nánast algerlega hrein framleiðsla á salati, blómum og hvaðeina. Þetta er í raun hús í húsi og í lokuðu rými og er nánast algerlega hrein framleiðsla, notar til muna minna vatn, til muna minna rafmagn o.s.frv. Þetta fyrirtæki er byggt upp af miklum metnaði í samstarfi við erlend fyrirtæki m.a., tækniþekking þar sem nýtt er hér. Eins og ég gat um áðan er þetta eitt stærsta fyrirtæki sinnar gerðar í Evrópu og algjör nýjung á þessu sviði og býður í raun upp á allt annan veruleika en við höfum verið með í slíkri framleiðslu til þessa. Þetta fyrirtæki heitir Vaxa og er þegar komið með framleiðslu sína á markað hér á landi, gríðarlega góð vara. Þeir ætla sér stóra hluti og ég held að þeir eigi mjög mikla möguleika vegna þess að framleiðsla þeirra er á allan hátt mjög einföld, hrein og mikil gæði. Í þessum efnum eru að verða stórstígar framfarir og hraðinn í þeim á að mínu mati einfaldlega eftir að aukast og hugsanlega þurfum við að taka mið af því við endurskoðun þeirrar reglugerðar sem hér hefur verið til umfjöllunar.
Herra forseti. Það hefur sjaldan verið eins ljóst og núna hversu mikilvægir sjúkraliðar eru okkur sem samfélagi. Þetta er stétt í framlínunni. Þetta er stétt sem bókstaflega hættir lífi sínu og í raun sinna nánustu bara við að sinna vinnunni sinni. Þetta er stétt sem er með hjartað í starfinu. Þetta er stétt sem þarf á okkur að halda, okkur sem erum hér í þessum sal. Sjúkraliðar hafa núna beint þeirri sjálfsögðu kröfu til okkar að opnuð verði 60 eininga diplómagráða á háskólastigi, nám sem verði á fagháskólastigi. Þetta er svo eðlileg krafa að ég ætla bara að spyrja hæstv. ráðherra beinnar spurningar, hvort þetta verði einfaldlega ekki gert strax í haust. Ég ætla að þrýsta á ráðherrann að gera það án nokkurs hiks. Þetta væri í samræmi við kjarasamning stéttarinnar sem rétt náðist núna í vor. Þetta væri í samræmi við yfirlýsingar stjórnvalda um nemendafjölgun á háskólastigi vegna Covid-faraldursins. Þetta væri í samræmi við vöntun á sjúkraliðum með sérnám í heilbrigðiskerfinu og væri í samræmi við vilja sjúkraliða í landinu. Herra forseti. Formaður Sjúkraliðafélags Íslands, Sandra B. Franks, benti nýverið í grein á að hér væri á ferðinni dauðafæri fyrir ríkisstjórnina. Ég er talsmaður þess að við nýtum okkur öll þau færi sem við höfum á að efla og bæta stöðu sjúkraliða í landinu. Sendum í dag, akkúrat núna, sterk skilaboð til sjúkraliða um að við stöndum með þeim - þau standa með okkur - og gerum það sem þau eru að biðja okkur um að gera hér í dag. Það er hagur okkar allra.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir þessa gagnlegu og áhugaverðu fyrirspurn. Að auki vil ég þakka sjúkraliðum sérstaklega fyrir alla þá vinnu sem þeir hafa lagt á sig í kjölfarið á Covid-faraldrinum. Án þeirra hefði aldrei tekist svona vel til. Það er alveg ljóst að allt heilbrigðiskerfið stóð saman að því að vinna að því kraftaverki sem ég tel að hafi átt sér stað. Það er ekkert annað um málið að segja en það. Ég vildi hefja mál mitt á því að minnast á þetta og segja hvað störf þeirra skipta gríðarlega miklu máli. Undanfarin fjögur ár hefur verið unnið að undirbúningi fagháskólanáms í samstarfi ráðuneytisins, háskólanna og framhaldsskólanna og aðila vinnumarkaðarins. Sem hluti af aðgerðum stjórnvalda til að mæta nemendafjölgun í háskólum næsta haust í kjölfar efnahagsáhrifa heimsfaraldurs verður boðið upp á styttri námsleiðir sem draga úr færnibili á vinnumarkaði og mæta þörfum atvinnulífsins fyrir menntað starfsfólk í undirmönnuðum starfsgreinum ásamt fleiri starfsgreinum. Sérstök áhersla verður á fagháskólanám í heilbrigðis- og tæknigreinum. Að auki leggjum við líka mikla áherslu á starfs-, verk- og iðnnám vegna þess að það er mikil eftirspurn eftir fólki með þá þekkingu. Virðulegur forseti. Ég vil taka það fram að fagháskólanám tekur við að loknu námi í framhaldsskóla og er skipulagt í samstarfi við ýmsa fræðsluaðila. Náminu er ætlað að greiða nemendum með önnur lokapróf en stúdentspróf leið til náms sem leitt geti til námsgráðu á háskólastiginu. Náminu er enn fremur ætlað að hafa hliðsjón af síbreytilegum þörfum fyrirtækja og stofnana í atvinnulífinu fyrir nýsköpun og nýja þekkingu. Undirbúningur að fagháskólanámi felur m.a. í sér fyrirhugaða breytingu á lögum um háskóla og lögum um opinbera háskóla. Einnig verður haft til hliðsjónar af því að endurskoða reiknilíkan háskólans til að koma til móts við aukna áherslu á fagháskólanám. Háskólinn á Akureyri hefur unnið að því í samráði við hagsmunaaðila að framhaldsnám verði í boði fyrir sjúkraliða innan námsbrautar í hjúkrunarfræði. Þar er um að ræða sérhæfða áfanga vegna geð- og öldrunarþjónustu. Vonast er til að námið geti nýst sjúkraliðum til frekara náms innan námsbrautar í hjúkrunarfræði en það er algerlega stefnt að því að í haust verði í boði fagháskólanám fyrir sjúkraliða. Þetta er einn af þeim áhersluþáttum sem sjúkraliðar hafa lagt áherslu á í kjarasamningum og það er mikill vilji í mínu ráðuneyti og hjá Háskólanum á Akureyri til þess að sjúkraliðar geti hafið fagháskólanám í haust.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin og ég vil fagna sérstaklega þeirri yfirlýsingu sem hér næst fram um að það verði boðið upp á þetta nám fyrir sjúkraliða, eins og ég skil orð hæstv. ráðherra. Það er mikið fagnaðarefni. Þetta er búið að vera baráttumál sjúkraliða í talsverðan tíma, sérstaklega eftir að þetta nám var fellt niður á sínum tíma í fjölbrautaskólanum. Ég held að hér séu á ferðinni tímamót sem sjúkraliðar muni taka eftir og er virkilega ánægjulegt og sýnir í verki að okkur er annt um þessa stétt og við hlustum á hana, sama hvar við stöndum í pólitík. Þetta er eitt af þeim málum sem við getum svo sannarlega verið öll sammála um að þurfi að gera vel og gera í fullkomnu samræmi við vilja stéttarinnar. Orðum ráðherrans um að námið muni hefjast strax í haust fagna ég sérstaklega. Ég hvet hæstv. ráðherra sömuleiðis, ef á þarf að halda, til að tryggja fjármagn og ég treysti því að ráðherrann staðfesti það hér á eftir að fjármagn fylgi þessu. Eitthvað kostar þetta þó að í stóra samhenginu sé það ekki mikið miðað við þann ávinning sem við fáum út úr náminu. Það skiptir máli að við sýnum að þetta séu ekki bara orðin tóm heldur að fjármagn fylgi þessum fyrirheitum. Við erum með alls konar aðgerðapakka hér, við erum að ræða um fjárauka og fjárlög, við erum að endurskoða fjármálaáætlun og það væri óskandi og eðlilegt að það sæist í þeim skjölum að við séum hér að fylgja eftir óskum sjúkraliða og stuðla að því að staðið verði myndarlega að þessu námi. Þetta skiptir miklu máli og ég held að þrýstingur bæði innan þings og utan skipti máli. Ég tek undir orð ráðherra um að við þurfum að hugsa hlýlega til þessarar stéttar og ég vil úr þessum ræðustól sömuleiðis færa mínar bestu þakkir fyrir þá vinnu sem sjúkraliðar hafa sinnt í því fordæmalausa ástandi sem þjóðin hefur búið við. Þetta er lykilstétt sem við getum ekki verið án og við þurfum svo sannarlega að líta oftar til hagsmuna sjúkraliða.
Virðulegi forseti. Fram kom í máli hv. þingmanns að fjármunir þurfi að fylgja með. Já, ég get staðfest það að ríkisstjórnin ætlar sér að auka fjármuni inn í menntakerfið, m.a. vegna þess ástands sem uppi er í kjölfar veirunnar. Það er ljóst að aukin aðsókn er í starfsnám, í iðnnám og inn á háskólastigið og ég held að það sé kjörið tækifæri fyrir fólkið í landinu, sem hefur áhuga á því að bæta við sig færni eða hæfni, að nýta okkar öfluga menntakerfi til þess. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að auka færni og þekkingu sjúkraliða og þeir hafa haft frumkvæði að því að hefja fagháskólanámið og lagt mikið á sig til þess og það hefur átt sér stað góð og öflug stefnumótun hjá heilbrigðisráðherra sem er að efla sérþekkingu hjá sínum fagstéttum. Eins er þetta í takt við þá menntastefnu sem ég mun kynna í þingsályktunartillögu í haust, ég ákvað að fresta henni vegna þess að ég vildi kynna hana og hafa betra rými fyrir hana á haustdögum. En ég get glatt hv. þingmann með því að segja að við erum með sömu áherslur hvað þetta varðar.