Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Samfylkingarinnar um að hv. 4. þm. Suðvest., Árni Páll Árnason, geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 2. varamaður á lista Samfylkingarinnar í kjördæminu, Margrét Gauja Magnúsdóttir, 1. varamaður á lista í kjördæminu hefur boðað forföll. Margrét Gauja Magnúsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.
Borist hafa tvö bréf frá velferðarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 316 og 317, um útgjöld vegna sérfræði-, ráðgjafar- og kynningarstarfa, frá Katrínu Jakobsdóttur. Einnig hafa borist tvö bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 330, um kostnað við sérstakan gjaldmiðil, frá Björgvini G. Sigurðssyni, og fyrirspurn á þskj. 323, um skuldauppgjör einstaklinga, félaga og fyrirtækja við fjármálastofnanir í meirihlutaeigu ríkisins, frá Jóni Gunnarssyni.
Virðulegi forseti. Það var óskemmtilegt símtal að taka um miðja nótt í fjarlægri heimsálfu og vera tjáð að París sætti árásum hryðjuverkamanna. Á þeim tíma var talað um að 18 manns hefðu fallið en fljótlega varð þó ljóst að sú tala fór ört hækkandi. 129 manns létu lífið og nærri 360 særðust, þar af að minnsta kosti 80 alvarlega. Margir eru enn á gjörgæslu. Engir Íslendingar voru meðal fórnarlambanna en undanfarna daga höfum við heyrt reynslusögur margra samlanda okkar sem vöndu komu sínar á kaffihúsin sem urðu vettvangur skotárása eða voru á leik Frakklands og Þýskalands á Stade de France eða sækja að jafnaði tónleikastaðinn Bataclan. Með öðrum orðum: Það var hending ein að Íslendingur varð ekki á vegi hryðjuverkamannanna í París föstudaginn 13. nóvember síðastliðinn. Fyrir það erum við að sjálfsögðu þakklát en finnum til með þeim fjölmörgu sem eiga um sárt að binda. Ég vil nota tækifærið hér og árétta samúðarkveðjur íslenskra stjórnvalda og samstöðu með frönsku þjóðinni á þessum erfiðu tímum. Það er ekki bara í Evrópu sem samtökin sem kenna sig við ríki íslams láta til skarar skríða. Fyrir skemmstu létust um 40 manns í sjálfsmorðssprengingum í Beirút, höfuðborg Líbanons. Samtökin hafa sömuleiðis lýst yfir ábyrgð á sprengingu sem grandaði farþegaþotu með rússneskum ferðamönnum innanborðs og ekki er langt síðan ISIS breytti baðströnd á vinsælum ferðamannastað í Túnis í blóðugan vígvöll. Við minnumst fórnarlamba þessara árása líka og þeirra fjölmörgu sem falla fyrir hendi þessara ógeðfelldu hryðjuverkasamtaka í Írak og Sýrlandi, samtaka sem kenna sig við íslamskt ríki en eiga þó ekkert skylt við þá fornu trú, gildi hennar og friðsamlegan boðskap. Virðulegi forseti. Hryðjuverkin í París voru ekki aðeins árás á þá sem þar búa. Þau voru einnig tilræði við þjóðfélagsgerð okkar og lífsgæði. Takmark hryðjuverkamannanna var ekki síst að sá fræjum óttans og storka þeim þjóðfélagsgildum sem við trúum á og viljum standa fyrir; frelsi, lýðræði, umburðarlyndi og jöfn réttindi einstaklinga óháð trú, kyni, kynferði eða tónlistarsmekk. Hryðjuverkamennirnir eru að vonast til þess að hafa áhrif á og breyta þessum grunngildum þjóðfélags okkar. Því er mikilvægara en nokkru sinni að halda þeim á lofti, skríða ekki inn í skelina heldur fagna frelsinu, frelsinu sem svo margir flóttamenn sem við viljum gjarnan styðja eru að leita að. Það er engu að síður svo að atburðir sem þessir hafa mikil áhrif til skemmri og lengri tíma á samfélög okkar. Frakkar hafa lýst því yfir að þeir eigi í stríði, þeir óski eftir stuðningi og aðstoð annarra ríkja Evrópusambandsins samkvæmt gr. 42-7 í sáttmála Evrópusambandsins og hafa lýst yfir því að aukið verði við mannafla í öryggis- og varnarmálum. Í morgun funduðu varnarmálaráðherrar Evrópusambandsins um virkjun þessarar greinar sem er einsdæmi í sögu sambandsins og var orðið við beiðni Frakka. Þá hafa vinir okkar og frændur í Noregi unnið vel úr áföllunum í Útey árið 2012 en engu að síður breyttist viðhorf Norðmanna til öryggismála og löggæslu, eðlilega. Við verðum líka að geta rætt þessi mál af yfirvegun og velt fyrir okkur hvort nóg sé að gert í öryggismálum þjóðarinnar, hvort löggæsluyfirvöld hér á landi hafi nægileg úrræði, fjármuni og valdheimildir til að mæta vaxandi ógn af hryðjuverkum. Sú umræða verður þó alltaf að gæta þess að jafnvægi haldist milli þess frelsis sem er í samfélagi okkar og öryggis sem við viljum búa við. Við verðum að geta tekið það samtal og rætt öryggis- og varnarmál á styrkum og málefnalegum grunni. Það fer vel á því að síðar í dag mun ég mæla fyrir tillögu til þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sem ég geri mér vonir um að breið sátt náist um hér í sölum Alþingis. Hvernig mætum við hryðjuverkaógninni sem alþjóðasamfélag? Hvernig berjumst við gegn öflum sem virða engin siðferðisleg mörk og mannslíf? Við þurfum í senn að glíma við afleiðingarnar og ráðast að rótum vandans og hér hefur Ísland hlutverki og ábyrgð að gegna. Í fyrsta lagi, og hér hefur Ísland sína rödd, þurfum við að setja aukinn þrýsting á helstu leikendur alþjóðasviðsins, þar með talið öryggisráð Sameinuðu þjóðanna, um að finna friðsamlega lausn á deilunni í Sýrlandi þar sem helstu vígi ISIS eru og hvaðan milljónir eru á flótta. Í öðru lagi þurfum við að halda áfram að herða starfsemi fjölþjóðabandalagsins gegn ISIS. Ísland er þar í flokki 60 ríkja og leggur til aðgerðir í formi mannúðaraðstoðar og stöðugleikaaðgerða. Þetta eru, nota bene, aðgerðir sem lagðar eru til á grundvelli ályktunar Sameinuðu þjóðanna. Í þriðja lagi mun Ísland beina hluta af flóttamannastuðningi sínum til þeirra stofnana sem vinna á vettvangi, meðal annars í flóttamannabúðum, og bæta lífskjör þeirra nærri heimahögum. Við munum sömuleiðis taka á móti flóttafólki frá stríðshrjáðum svæðum og gefa því von um betra líf hér heima. Í fjórða lagi nefni ég þróunarsamvinnu. Stuðningur við Palestínu og Afganistan og önnur stríðshrjáð lönd þar sem auðvelt kann að vera að virkja ungt fólk til ódæðisverka er þýðingarmikill hluti af þróunarsamvinnu Íslands sem og neyðaraðstoð við stríðshrjáð svæði fyrir botni Miðjarðarhafs. Að síðustu þurfum við að mæta þörfum unga fólksins sem margt hvert upplifir sig utangátta í vestrænu samfélagi og hneigist til ofstækis í vanmætti sínum og vantrú á framtíðarhorfur. Við sem alþjóðasamfélag verðum að kljást við alla þessa þætti. Það þarf heildrænar lausnir til að takast á við jafn erfið úrlausnarefni og þessi. Virðulegi forseti. Að lokum. Hryðjuverk eru því miður hluti af veruleika okkar í dag. Það er ekki veruleiki til að sættast á heldur takast á við. Sem íslenskt samfélag og hér á Alþingi verðum við að geta rætt ógnina af hryðjuverkum af ábyrgð og skynsemi og í alþjóðastarfi leggja okkar lóð á vogarskálarnar. Þau eru ef til vill ekki þau þyngstu en þau telja.
Virðulegur forseti. Þegar ráðist er að gildum samfélags okkar er okkur nauðsynlegra en nokkru sinni fyrr að standa saman vörð um það góða samfélag sem reist hefur verið á þeim gildum. Hugur okkar Íslendinga er hjá fórnarlömbum glæpaverkanna í París á föstudaginn var og aðstandendum þeirra. Þau voðaverk hafa vakið undrun og skelfingu en líka kallað fram reiði í brjóstum fólks um allan heim. Hugur okkar er ekki aðeins hjá fórnarlömbunum og aðstandendum þeirra heldur líka hjá Parísarbúum og Frökkum öllum, vinaþjóð okkar og bandalagsþjóð til langs tíma, því að árásin er gerð á allt samfélag þeirra. Árásin er gerð á háa og lága, fólk af ólíkum litarhætti, með ólík trúarbrögð, af ólíku kynferði og öðrum þáttum. Þetta var árás á opið og lýðræðislegt samfélag. Um leið og við eigum að leyfa okkur að hafa sterkar tilfinningar þegar með þessum hætti er ráðist að fólki með óskiljanlegri grimmd þá verðum við líka að hafa hugfast að reiði er engu að síður ekki góður grundvöllur til að taka ákvarðanir. Ákvarðanir um öryggi okkar og samfélagsskipan þurfum við að yfirvega vel. Hvað þurfum við núna að yfirvega? Við þurfum að hugsa: Hvað er það sem glæpamennirnir vildu? Þegar þeir vilja skapa ótta skulum við minnast þess að við búum í einhverju öruggasta samfélagi í heiminum. Þeir vildu skapa sundrungu. Þá skulum við rækta samstöðu. Þeir vildu skapa fordóma og hatur. Við skulum þá rækta fjölmenningu og umburðarlyndi. Þeir vilja skapa lögregluríki. Við skulum styrkja hið opna samfélag. Þeir vilja vega að lýðræðinu. Við skulum efla það. Þeir vilja æsa til stríðsreksturs. Við skulum leggja þeim mun meiri áherslu á friðsamlegar lausnir. Um leið skulum við ekki ganga að því gruflandi að á öllum tímum þurfum við að taka öryggi okkar alvarlega. Við þurfum að gæta þess og verja það svo að við höldum áfram að njóta þess. Það verðum við að gera á grundvelli staðreynda með köldu mati á því hver hættan er og gæta þess að fórna ekki réttindum okkar eða lýðræðislegum árangri í því uppgjöri. Við þurfum líka að minnast þess að við drógumst því miður inn í þessi átök þegar við vorum í hópi hinna viljugu þjóða. Við þurfum að meta öryggismál og aðra hluti í því ljósi, en ekki síst siðferðislega ábyrgð okkar á þeim úrlausnarefnum sem blasa við í þessum heimshluta. Þar höfum við nýlega náð góðri samstöðu, öll íslenska þjóðin, allir stjórnmálaflokkar hér, um að taka með myndarlegum hætti á móti fólki sem er að flýja undan þessum glæpamönnum ISIS. Það er engum blöðum um það að fletta að ISIS vill gjarnan sá frækornum efa og tortryggni í garð þess fólks sem nú flýr undan ríki þeirra til Evrópu. Einmitt þess vegna eigum við ef eitthvað er að leggja áherslu á að taka enn betur á móti þessu fólki en við vorum áður staðráðin í og gera það af enn meiri myndarskap en við vorum staðráðin í og kveða niður allar raddir um tortryggni í þeirra garð um leið og sjálfsagt er að gæta eðlilegra öryggissjónarmiða. Þetta er sameiginlegt verkefni okkar fram undan. Ég fagna þeim skrefum sem hæstv. utanríkisráðherra lýsti hér í ræðu sinni að tekin yrðu og sömuleiðis þeirri yfirveguðu nálgun sem við höfum orðið vitni að í viðbrögðum hæstv. innanríkisráðherra við þeim atburðum sem orðnir eru.
Herra forseti. Á síðustu vikum og mánuðum hafa hryðjuverkasamtökin sem kenna sig við íslamskt ríki, eða Daesh, lýst ábyrgð á nokkrum stórum hryðjuverkaárásum og eru þá ótalin öll ódæðisverk þeirra í Sýrlandi og Írak. Þetta eru sprengjutilræði í Ankara í Tyrklandi, rússnesk farþegaþota sem var sprengd, sjálfsmorðssprengjuárásir í Beirút og í Líbanon, árásir í Túnis og síðast fjöldamorð í París í Frakklandi. Þótt síðasttöldu morðin veki mesta athygli og óhug hér á landi vegna nálægðarinnar og tengsla okkar við Frakkland hlýtur samúð okkar að vera með öllu því fólki sem á um sárt að binda vegna allra þessara voðaverka. Þótt tala fallinna í þessum árásum sé skelfilega há er hún nánast bara dropi í hafið ef horft er til mannfallsins í styrjöldum sem geisað hafa í næsta nágrenni við Evrópu um árabil og hafa með beinum eða óbeinum hætti leitt til þessara atburða. Innrásin í Írak árið 2003 er einhver stærstu mistök sem gerð hafa verið í vestrænni utanríkisstefnu. Hófsamar áætlanir telja að milljón manns hafi dáið vegna stríðsins í Írak. Upplausnin sem af því leiddi gat af sér þessi illræmdu hryðjuverkasamtök og ýttu undir borgarastríðið í Sýrlandi sem nú hefur kostað að minnsta kosti 250 þús. manns lífið og hrakið milljónir á flótta. Um þetta verður ekki deilt. Ástæða þess að stríðið í Sýrlandi hefur getað haldið áfram svo lengi er sífelld og viðvarandi íhlutun fjölda utanaðkomandi ríkja sem öll hugsa fyrst og fremst um að ná fram sínum eigin markmiðum. Þar er enginn undanskilinn, hvorki Rússar, Íranar, Tyrkir, Frakkar, Bandaríkjamenn né furstaríkin við Persaflóa. Jafnvel á fyrstu klukkustundunum eftir hryðjuverkaárásirnar í París reyndust viðbrögð franskra ráðamanna vera á þá leið að kynda undir ófriðarbálið með því að varpa sprengjum á borgina Raqqa líkt og áframhaldandi blóðsúthellingar í Sýrlandi gætu á einhvern hátt grætt sár Parísarbúa. Öllum má þó vera ljóst að út úr öngstrætinu í Sýrlandi verður ekki komist nema með pólitískum leiðum og með því að öll stórveldin á svæðinu hætti tafarlaust að vígbúa og fjármagna stríðandi fylkingar. Hæstv. forseti. Síst af öllu mega hryðjuverkaárásirnar í París verða til þess að stríðshrjáð og landflótta fólk verði fyrir aðkasti í Evrópu eða að stjórnvöld Evrópulanda noti þær sem átyllu til að skjóta sér undan sammannlegri ábyrgð sinni á að hjálpa fólki í neyð. Á sama hátt verða samfélög Vestur-Evrópu að vera meðvituð um þá hættu sem það hefur í för með sér ef einstakir þjóðfélagshópar eru jaðarsettir og eiga minni möguleika en aðrir, t.d. til menntunar og atvinnu vegna fordóma og bágrar félagslegrar stöðu. Við megum ekki hlusta á raddir þeirra sem nota hryðjuverk og ótta til að réttlæta aðskilnað og sundurgreiningu hópa sem búa saman í samfélagi. Með því að taka undir slíkt værum við í raun að fallast á málflutning ofstækismanna hvaða nöfnum sem þeir nefnast. Herra forseti. Hin raunverulega undirrót flestra ef ekki allra átaka og borgarastyrjalda í heiminum er efnahagsleg og skýrist af arðráni eða misskiptingu auðsins sem ekki sér fyrir endann á. Gegn þessu verður ekki barist með því að Vesturlönd efni sífellt til nýrra stríða eða blandi sér í þau sem nú þegar eru í gangi. Sigurinn í baráttu gegn hryðjuverkum vinnst ekki með sprengjum úr háloftunum. Hann vinnst heldur ekki með vígvæðingu lögreglunnar, víðtækum njósnum um borgarana eða hertu landamæraeftirliti. Hann vinnst einungis með því að styrkja menntakerfi, heilbrigðiskerfi og velferðarkerfi og tryggja öllum þjóðfélagshópum þátttöku í lýðræðislegu samfélagi. Þannig heiðrum við best minningu þess fólks sem lét lífið í árásunum í París og öllum öðrum hryðjuverkaárásum sem við höfum horft upp á síðustu missiri.
Hæstv. forseti. Við erum harmi slegin yfir þessum hörmulegu voðaverkum og spyrjum eðlilega margra spurninga um orsakir og afleiðingar og hver viðbrögð okkar eigi að vera. Við vitum ekki og skiljum alls ekki hvað fer fram í huga þeirra sem fara fram með þessum hætti, hvorki þeirra sem leggja á ráðin né þeirra sem vinna ódæðisverkin. Gjörðin er hin sama, að ógna, myrða, hræða og valda ringulreið, vekja hatur, kalla fram hefnd og koma róti á huga okkar. Hún er sprottin af rótum öfgahyggju og tilgangurinn er að ráðast á og grafa undan gildum frelsis og lýðræðis og sundra samhug og samvinnu Evrópuþjóða. Við hljótum að spyrja: Hvað getum við gert? Hvað eigum við að gera? Órjúfanlegur hluti þess frelsis sem við höldum svo hátt á lofti er vissa um að við séum örugg um að frelsi okkar sé tryggt. Það þarf að meta stöðuna vel og af yfirvegun og raunsæi. Ég legg áherslu á að þegar við tölum um öryggi ríkisins erum við að tala um öryggi okkar sjálfra, öryggi sem er lykillinn að því frjálsa samfélagi sem við viljum halda í hávegum. Fyrst og fremst þurfum við upplýsingar, réttar upplýsingar og tala út frá gögnum. Lögregluyfirvöld í Evrópuríkjum og alþjóðalögreglan skiptast á upplýsingum um mögulega ógn við öryggi ríkja. Við erum hluti af því samstarfi. Við fáum upplýsingar og ábendingar frá þar til bærum yfirvöldum og þannig getum við kannað hvort einhverjar slóðir liggja hingað eða grunur sé um að einhverjir sem tengjast alþjóðlegum glæpasamtökum eða öfgasamtökum séu færðir hingað til lands. Þá vitneskju notum við til að meta öryggi landsins. Þetta er kerfið sem við notum og við metum stöðuna út frá því. Við, ríkisstjórnin og yfirvöld öryggis- og löggæslumála, höfum rýnt hvort og hvernig á að bregðast við þessum aðstæðum. Það er mat ríkislögreglustjóra að ekki þurfi að hækka viðbúnaðarstigið umfram það sem gert var í febrúar eftir árásirnar á Charlie Hepdo. Það er þó enginn vafi á að hætta á hryðjuverkum á Vesturlöndum er töluverð og við þurfum að vera á varðbergi. Fjallað hefur verið nokkuð um Schengen-samstarfið í tengslum við þessa atburði. Ég hef sagt það og er enn á þeirri skoðun að Schengen-samstarfið hafi reynst vel og það skipti okkur máli að taka þátt í því. Schengen-samstarfið byggir á trausti og hugmyndum um frelsi Evrópubúa til að ferðast óheft um allt svæðið. Ég vek athygli á því að við getum hvenær sem er í sjálfu sér aukið eftirlit á landamærunum í samræmi við aðstæður. Það verður skoðað á hverjum tíma og er skoðað á hverjum tíma. Öryggismál og landamæravarsla þurfa að vera í stöðugri endurskoðun. Við erum hluti af umheiminum og við reiðum okkur á þetta nána samstarf bæði með Schengen og alþjóðlegri löggæslu. Boðaður hefur verið aukafundur Schengen-ríkja á föstudaginn kemur þar sem ræða á hvaða skref skuli stíga í kjölfar atburðanna í París á föstudaginn var og hvernig bregðast skuli við. Hæstv. forseti. Á sama tíma og þessir atburðir gerast tekst Evrópa á við mikinn straum flóttamanna sem flýja undan ógnaratburðum heima fyrir. Það er venjulegt fólk, venjulegar fjölskyldur sem leita skjóls undan ógninni. Allar líkur eru á að þessi staða verði viðvarandi fyrirsjáanlega framtíð. Það er afar mikilvægt að haga undirbúningi í samræmi viðað. Niðurstaðan er því þessi: Við fylgjumst mjög vel með. Við tökum alvarlega þá hættu sem beinist að Vesturlöndum. Við fáum upplýsingar, eigum samstarf við nágrannalönd og gerum það sem við getum til að tryggja öryggi borgara okkar. Við þurfum að tryggja nægan mannafla til almennrar löggæslu og landamæraeftirlits. Hæstv. forseti. Við skulum umfram allt fara fram af yfirvegun og standa saman að því að tryggja frelsi og þau lýðræðislegu gildi sem við viljum viðhafa. Það er ekkert núna sem bendir til þess að hér heima stafi meiri ógn en áður eða meiri hætta.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka forseta sérstaklega fyrir þessa umræðu. Hún skiptir máli. Okkur er öllum þungt í hjarta og tregt um tungu um þessar mundir, það á ekki bara við um þingmenn heldur að ég held þjóðina alla. Það eru sterkar tilfinningar sem bærast með okkur eftir fréttirnar á föstudagskvöldið og umhugsunina um helgina. Það er stutt í reiðina, stutt í óttann og kannski umfram allt mikil hryggð sem situr í manni. Árásirnar í París eru því miður ekki þær fyrstu af þessum toga. Þær eru ekki þær fyrstu einu sinni síðustu vikurnar, en þær gerast í París sem við þekkjum öll einhvern veginn svo vel, París sem er nálægt okkar, París sem er borg sem við höfum mörg hver heimsótt eða þekkjum í það minnsta mjög vel í gegnum bíómyndir, bækur, menninguna, og árásirnar eru gerðar á ungt fólk sem við samsvörum okkur með, fólk sem er að fylgjast með íþróttaleik, er að fara á tónleika, er að fara út á kaffihús, út að borða - þetta eru allt saman hlutir sem við þekkjum svo vel og teljum sjálfsagða og mikilvæga hluta af okkar frjálsa lífi. Árásirnar í París eru árás á okkar grunngildi, grunngildi mennskunnar, frjálslyndisins gagnvart öllum einstaklingum sem við lítum á sem grunninn að samfélagi okkar. París og Frakkland er auðvitað táknmynd þessa frjálslynda samfélags, táknmynd frelsis, jafnréttis og bræðralags. Þess vegna er kannski ekki skrýtið að tilfinningarnar þegar ráðist er á París séu sérstaklega sterkar hjá okkur. Við gerum okkur hins vegar fulla grein fyrir því að árásirnar í París eru bara hluti af miklu stærri mynd. Sjálfur var ég mjög hryggur á föstudaginn yfir hryðjuverkaárásinni í Beirút sem gerð var á fimmtudaginn þar sem yfir 40 manns létu lífið í einhverri hörmulegustu hryðjuverkaárás frá því borgarastríðinu þar lauk árið 1990. Ég held að þó svo að maður sjái að viðbrögðin við árásinni í Beirút, viðbrögðin við árásunum í Tyrklandi á dögunum, árásinni í Bagdad fyrir tveimur vikum, ástandinu í Sýrlandi, séu ekki jafn sterk og nú og tilfinningarnar verði kannski sterkari hjá okkur þegar árásirnar eru nær okkur, þá þýðir það ekki að okkur sé sama um aðra staði. Í grunni hjarta okkar þá erum við jafn reið yfir þessu öllu saman þó svo að það taki okkur kannski aðeins lengri tíma að vinna þá reiði upp úr hjartanu og yfir í heilann og tunguna. Ég held að ástæðan fyrir því að árásin í Beirút hafði áhrif á mig sérstaklega sé ekki síst sú að ég heimsótti Beirút fyrir stuttum tíma og upplifði þar einmitt að þar býr fólk alveg eins og við sem vill sömuleiðis frjálst samfélag og leggur áherslu á mannréttindi. Það er mikilvægt að við gleymum því ekki að við Evrópubúar, við Vesturlandabúar, höfum engan einkarétt á þessum tilfinningum. Við höfum ekki einkarétt á mannréttindum. Lönd um allan heim eru þátttakendur í mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna, flóttamannasamningnum o.s.frv. Við megum ekki láta hryðjuverkamennina sigra með því að láta ýta okkur yfir í það að einangra Evrópu og öryggi okkar. Þetta er sameiginlegt allri heimsbyggðinni. Við þurfum að berjast gegn óttanum með óttaleysi. Við þurfum að hefja mennskuna til enn meiri virðingar. Við þurfum að bregðast við hatursumræðu í okkar samfélagi og alls staðar með ástarumræðu, svara hatri með elsku og vinsemd og við þurfum að styrkja okkar frjálslyndu mannréttindasamfélög og taka þátt í að leysa vandann sem er í öðrum löndum, ekki bara innan Evrópu.
Forseti. Mig langar að byrja að þakka fyrir þessar umræður. Ég skynja að við erum öll á sama stað og það er mikilvægt. Ég, eins og allir aðrir sem fylgst hafa með gangi mála í heiminum okkar, hef oft fyllst hryggð og sorg yfir þeirri grimmd sem mannskepnan getur búið yfir, það er óskiljanleg grimmd. Það er alltaf þannig þegar maður veit um einhverja sem eru á staðnum þar sem hryllingurinn er að maður fyllist meiri ótta og maður fylgist auðvitað meira með. En það þýðir ekki að hjarta manns sé ekki með öllum þeim sem þurfa að búa við svona grimmd, svona ótta og svona hörmungar eins eru einna sýnilegastar í Sýrlandi. Veruleikinn sem blasti við í París er daglegt brauð í Sýrlandi. Þar eru flóttamennirnir flestir börn sem koma og leita hjálpar hjá okkur, gleymum því ekki. Gleymum því ekki þegar við ætlum að vera hrædd að við erum að taka á móti börnum. Gleymum því ekki að ekki eru allir ungir menn sem koma frá Sýrlandi hryðjuverkamenn. Ég votta samúð öllum þeim sem eiga sárt um að binda út af hryðjuverkunum í París og hryðjuverkunum í Beirút og út af ástandinu í Erítreu, í Afganistan, Írak, Gaza, Lhasa - heimurinn okkar er fullur af grimmd. Hvernig svarar maður grimmd? Hvernig svarar maður óttanum? Við vitum það öll. Við höfum öll talað um það í dag. Mér finnst ljóð oft segja meira en ræður. Ég skrifaði ljóð árið 2004 sem heitir Hetjur. Gefa eftir ræturnar, gefa eftir land forfeðranna, jörðina sem saga þeirra er mörkuð í. Það þarf hugrekki til að yfirgefa allt það sem maður þekkir. Það þarf hugrekki til að stíga um borð í báta, svo ævaforna að flestir þeirra sökkva á hyldýpi þess óþekkta. Það þarf hugrekki til að setjast að á nýrri jörð. Allt sem var er ei meir - aðeins fjarlæg minning. Hinar sönnu hetjur heimsins skilja eftir dýrmætustu fjársjóði sína, menntun, fjölskyldu, menningu. Hinar sönnu hetjur heims okkar kjósa að flýja í stað þess að ýta sjálfvirkum rifflum í hendur sona sinna. II Stórar öldur skolast yfir þau, salt hafsins, sárin, sorgin, óttinn. Þau gefast ekki upp. Eru stöðugt á hreyfingu, reyna að skjóta nýjum rótum í ókunna mold. En Vesturlöndin sjá heiminn aðeins í gegnum sjónhimnu veruleika síns. Hinar sönnu hetjur heimsins vaska upp diska, þrífa klósett, verka fiskinn. Háskólagráðurnar rykfallnar, gjaldfallnar. Hinar sönnu hetjur heims okkar bíða í flóttamannabúðum eftir Stóradómi. Í einfeldni okkar óttumst við ekkert frekar en að þau steli ríkidæmi okkar. Og við í vestrinu höfum fyrir löngu gleymt hvaðan ríkidæmi okkar kemur. Hinar sönnu hetjur eru þeir sem eru tilbúnir til þess að fórna öllu fyrir umburðarlyndi. Rödd vonar meðal hinna óttaslegnu. Við erum ekki hrædd. Hinar sönnu hetjur heimsins eru einstaklingarnir sem þora að gagnrýna tifandi jarðsprengjurnar sem blunda í hjörtum okkar, brjótast út sem þjóðræknisrembingur, ótti, hatur, græðgi. Hinar sönnu hetjur heimsins velja frið.
Virðulegi forseti. Óttinn má aldrei verða fylginautur okkar þegar kemur að viðbrögðum vegna hryðjuverka. Samfélag má aldrei láta hryðjuverk knýja sig til breytinga á grunngildum sínum, lýðræðinu, frelsinu og mannréttindum. Ef við látum undan hafa hryðjuverkamenn sigrað. Gildi vestrænna þjóða mega aldrei víkja fyrir hryðjuverkaógninni. Við höfum í grunninn byggt upp þjóðfélag sem okkur þykir vænt um. Þeirri hugsun mega hryðjuverk aldrei breyta. Hryðjuverk hafa ekkert með trúarbrögð að gera. Þau byggja á hatri, fáfræði, umburðarleysi og skorti á virðingu fyrir öðrum gildum. Þau eru aðför að samfélaginu og þeirri samfélagsgerð sem við búum við. Þau eru viðbrögð manna sem láta hatrið ráða för. En vörum okkur á umræðunni. Að hryðjuverkamenn fremji ódæði í vestrænu ríki þýðir ekki að allir flóttamenn séu óalandi og óferjandi. Það þýðir ekki að það búi hryðjuverkamaður innra með mörgum þeirra og að setja verði sérstakt eftirlit um hvern og einn þeirra. Það þýðir ekki að vestræn ríki eigi að bregðast skyldum sínum sem tengjast mannréttindum og mannúð. Okkur ber að taka á móti flóttamönnum og sinna þeim eins vel og við getum, bæði vegna alþjóðlegra skuldbindinga okkar en ekki síður vegna þess að okkur ber sem manneskjum að sinna meðbræðrum okkar sem eiga um sárt að binda. Við verðum samt að bregðast við hryðjuverkaógninni. Það væri barnaskapur að gera það ekki. Skylda okkar er að tryggja öryggi borgaranna með öllum ráðum. Samúð okkar er með frönsku þjóðinni, skylda okkar er gagnvart þeim sem lifa. Ódæðisverkin í Frakklandi eiga að kenna okkur eitt. Við erum ekki lengur eyland sem nýtur alþjóðlegrar friðhelgi sem slíkt. Við verðum að sinna þessum málefnum af ábyrgð og einurð. Látum óttann aldrei ráða för og látum flóttamenn ekki gjalda fyrir hryðjuverk. Þá hafa hryðjuverkamenn náð fram því markmiði sínu að veikja vestræn samfélög og þau gildi sem þau byggja á.
Herra forseti. Ég vil lýsa sérstakri ánægju með tóninn í þessari umræðu. Það er vandasamt fyrir stjórnvöld í hverju landi sem stendur andspænis voðaverkum af þessu tagi að móta ábyrga og vandaða stefnu. Stjórnvaldið þarf líka að mynda samstöðu. Þess vegna vil ég lýsa ánægju minni með þá varfærnu nálgun sem lýsir af bæði ræðum hæstv. utanríkis- og innanríkisráðherra í þessari umræðu. Það er auðvelt að styðja þá stefnu sem þau hafa a.m.k. til þessa tjáð. Íslendingar allir hafa fyllst harmi og sorg gagnvart þeim voðaverkum sem unnin voru í París. Við verðum hins vegar að gæta að því með hvaða hætti viðbrögð okkar, bæði stjórnvalda og almennings, verða. Það skiptir mestu máli að þau verði ekki til þess að ýta undir það að hermdarverkasamtökin sem fóru fram í nafni illskunnar nái einhverjum af þeim markmiðum sem þau hafa sett sér. Það er líklegt að tilgangur þeirra sé margþættur: Í fyrsta lagi að ýta undir það að ríkisstjórnir, sem eiga í höggi við þá og fara með vopnum gegn þeim í Sýrlandi og Írak, hrökkvi til baka. Í öðru lagi að skapa ótta meðal borgara þessara ríkja til þess að þau setji þrýsting á stjórnvöld til þess að draga sig út úr þessum átökum. Í þriðja lagi er alveg ljóst að markmiðið er líka það að skapa upplausn og öngþveiti og reyna að etja þjóðfélagshópum saman, helst leiða til blóðugra átaka sem sett geti þessi samfélög í upplausn. Í fjórða lagi er eitt af markmiðunum vitaskuld það að leggja að rótum hins opna og frjálsa samfélags sem einkennir samfélagsgerð okkar. Þess vegna mega viðbrögð okkar ekki verða til þess að þrengja réttarríkið, ekki leiða okkur nær lögregluríkinu, ekki leiða til þess að hatursorðræða skapist gegn flóttamönnum sem eru á flótta undan þessari sömu ógn og alls ekki leiða til þess að einhvers konar illvirki eða hatursorðræða spretti líka gagnvart múslimum. [[Forseti hringir.]]Við skulum ekki gleyma því að þeir eru sennilega sá þjóðfélagshópur í Evrópu í dag sem er hvað skelkaðastur eftir allt það sem á undan er gengið.
Forseti. Við ræðum hér algerlega hræðilega atburði. Hér erum við að velta vöngum yfir því hvað sé á ferðinni. Ég fagna sérstaklega þeim tóni sem er í umræðunni að ekkert okkar fer út í einfaldar skýringar, hvorki á því hvað gerðist né því hvernig bregðast eigi við. Stríðsástandið í Mið-Austurlöndum er ekki lengur bundið við það svæði. Það hefur verið þar lengi en nú er komið að því að það er farið að snerta okkur með miklu áþreifanlegri hætti en áður. Flóttamönnum fjölgar sem flýja óbærilegt ástand á svæðinu. Við þurfum skyndilega að bregðast við ófriðinum sjálf. Hryðjuverkaárásir hafa verið og eru hluti af ástandi sem þessu og ber að skoða í því ljósi. Málið er hér enn flóknara vegna þess hver gerandinn er, samtök sem vilja kenna sig við íslamskt ríki en eru án ríkisfangs. Okkar verkefni er að tryggja og bera ábyrgð á því hvernig við komum fram hvert gagnvart öðru, að við sýnum ábyrgð, skilning og yfirvegun, að við búum til samfélag þar sem allir eru velkomnir og hafa tilgang, hlutverk og verkefni og líka að vera rödd út fyrir landsteinana, rödd sem boðar frið, ábyrgð í umhverfismálum, kvenfrelsi og jöfnuð. Með þau sjónarmið að leiðarljósi finnum við rétta tóninn í viðbrögðum við þessum hörmungum eins og öllum öðrum. Hér er við glæpasamtök að glíma en líka viðburði sem verður að skoða í pólitísku samhengi, innrásin í Írak 2003 er hluti af atburðarásinni og við verðum að horfa á hana um leið. Markmiðið með þessum aðgerðum er að valda uppnámi, þess vegna er eina rétta viðbragðið að bregðast við með yfirvegun. Markmiðið er að kalla fram hatur. Þá er eina viðbragðið að bregðast við af kærleika. Við verðum að vera boðberar yfirvegunar og friðsamlegra lausna en viðfangsefnið fram undan er ójöfnuðurinn í heiminum, baráttan við fátækt. Hún verður viðvarandi og sífellt meira aðkallandi og þessi umræða er hluti af því.
Hæstv. forseti. Eins og aðrir ræðumenn hér í dag lýsi ég miklum harmi vegna þeirra atburða sem áttu sér stað í París í síðustu viku og raunar einnig vegna þeirra hryðjuverka annarra sem framin hafa verið á undanförnum dögum og vikum. Ber þar hæst sprengjuárásin í Beirút og hryðjuverkin gagnvart rússnesku farþegaþotunni á Sínaí. Þessir atburðir, og kannski ekki síst atburðirnir í París, færa nær okkur það mikla ófriðarástand sem ríkt hefur á síðustu árum fyrir botni Miðjarðarhafs og raunar víðar, en einkum í Sýrlandi og Írak. Nú er að koma í ljós það sem margir óttuðust, að þessir viðburðir á því svæði höfðu áhrif miklu víðar og miklu nær okkur en í upphafi virtist. Viðbrögð stjórnvalda hér á landi hafa, eins og komið hefur fram í umræðunni, verið varfærin en mótuð af festu og það er þannig sem við þurfum að bregðast við aðstæðum af þessu tagi. Við þurfum að gera það af yfirvegun og taka ákvarðanir á vel grunduðum forsendum. Við getum ekki horft fram hjá því að ógn af hryðjuverkum getur náð til Íslands og við þurfum auðvitað að tryggja að þær stofnanir hérlendis sem hafa hlutverki að gegna í því að verjast árásum og aðgerðum af því tagi hafi til þess mannafla, búnað og fjármagn til að bregðast við með réttum hætti. Auðvitað verðum við að gæta þess, eins og fram hefur komið hjá öðrum ræðumönnum í dag, að í viðbrögðum okkar gætum við alltaf meðalhófs [[Forseti hringir.]]og gætum þess að ganga ekki á þau grundvallarréttindi borgaranna sem samfélag okkar er byggt á.
Virðulegur forseti. Ég var staddur í Þórsmörk um helgina í hinu lífi mínu sem fararstjóri í litlum félagsskap sem heitir Ferðafélag barnanna, frá föstudegi til sunnudags, og komst þess vegna ekki að þessum atburðum fyrr en ég kom heim á sunnudegi. Í Þórsmörk léku börn sér í snjó og kjarri og mér varð hugsað til þess litla fótar sem fjallað er um í kvæði nóbelsskáldsins, sem veit ekki hversu hart heimsins grjót er, og um heimsins ráð sem brugga vondir menn, þegar þessir atburðir vitnuðust mér og þeim sem voru í þessari ferð. Það rifjaðist upp fyrir mér þegar ég var staddur í New York 2001 skömmu eftir hryðjuverkin þar, sem fréttamaður á vettvangi þeirra skelfilegu atburða. Það rifjaði upp fyrir mér þann vanmátt sem maður upplifir gagnvart slíku voðaverki. En jafn grimmilegur og tilefnislaus sem sá verknaður var verður maður að viðurkenna með sjálfum sér að hann var ekki samhengislaus, hann var hluti af atburðarás sem rekja má aftur til borgarastyrjaldarinnar í Afganistan áratug áður og jafnvel enn lengra aftur í tímann. Þannig má segja líka að Íraksstríðið, sem leiddi af þeirri hryðjuverkaárás að hluta til, hafi getið af sér flesta þá herforingja sem nú stýra ISIS sem ber ábyrgð á voðaverkunum í París. Það er til minnis um það að ákvarðanirnar sem við tökum í dag geta lifað með okkur um langa hríð. Menn tala mikið í því samhengi að breyta ekki gildum sínum og viðhalda þeim. En ég held að menn hljóti að ræða um gildi hins vestræna heims þegar kemur að afskiptum í öðrum heimsálfum, þegar kemur að hagsmunagæslu [[Forseti hringir.]]fjarri okkar eigin löndum, vegna þess að það er hluti af þeirri atburðarás sem við sjáum í dag.
Virðulegi forseti. Það er mikill léttir að heyra hversu samstiga margir eru hérna og að það sé samhugur um að við munum ekki fórna mikilvægu frelsi til þess að kaupa okkur smá öryggi. Ég tek undir með hv. þm. Róberti Marshall, það er alveg rétt sem hann sagði. Hæstv. utanríkisráðherra talaði áðan um að hryðjuverk væru bara hluti af raunveruleikanum sem við búum við í dag. Það er hrikalegt. Mér finnst við þurfa að spyrja okkur hvers vegna við þurfum að búa við þann raunveruleika og hver sé okkar hlutur og ábyrgð í því. Hversu lengi getum við leyft okkur að halda í þá hugmyndafræði að við getum bara útrýmt þessari ógn með valdi, með stríði? Með hverri sprengju, hverri byssukúlu erum við að búa til nýja óvini. Hvar endar þetta? Hvenær endar þetta? Það minnir mig á söguna um gamla manninn sem talaði við barnabörnin sín um hvíta og svarta úlfinn sem búa inni í okkur öllum og eru stanslaust að berjast. Svarti úlfurinn táknar hræðslu, reiði, afbrýðisemi og græðgi, en sá hvíti táknar frið, ást, von, hugrekki og samúð. Barnabörnin hans spyrja: Já, en afi, hver vinnur? Og hann sagði: Sá úlfur sem þú nærir.
Virðulegur forseti. Samstarf Evrópuríkja um landamæraeftirlit, svokallað Schengen-samstarf, er í uppnámi. Það er ekki bara í uppnámi, það er nánast ónýtt. Samstarfið gengur út á það að ytra eftirlit sé virkt en síðan sé lítið sem ekkert innra eftirlit eftir að fólk er komið inn á Schengen-svæðið. Staðan er sú að á degi hverjum streyma þúsundir manna óhindrað inn á Schengen-svæðið án vegabréfaáritunar og oft með fölsuð skilríki. Margir þessara einstaklinga eru að flýja stríð og því ber okkur að taka á móti þeim þó ekki sé nema af mannúðarástæðum. Aðrir nýta sér ástandið í efnahagslegum tilgangi, vilja betra líf í vestrænum löndum, hærri laun, betra bótakerfi o.s.frv. Tölur frá Eurostat, hagstofu Evrópusambandsins, benda til þess að einungis 21% hælisleitenda sem komið hafi til ríkja sambandsins séu frá Sýrlandi. Hin 79% hafi komið frá öðrum ríkjum. Fyrir nokkrum dögum spurði vinur minn sem býr í landi utan Schengen-svæðisins hvaða rök væru fyrir því að hann þyrfti á vegabréfsáritun að halda ef hann vildi koma sem ferðamaður til Íslands, sem tæki mánuð að fá, á meðan þúsundir annarra sem væru ekki að flýja stríðsátök eða af pólitískum ástæðum gætu gengið óhindrað inn á Schengen. Það var fátt um svör. Staðan í Schengen er orðin sú að einstök ríki innan þess eru farin að búa sér til sínar eigin reglur, setja upp tálma á landamærum, herða reglur um vegabréf, fangelsa fólk o.s.frv. Nýjasta dæmið er Svíþjóð sem var í fararbroddi fyrir tveimur árum þegar kom að móttöku flóttamanna. Mér finnst frábært að geta ferðast um innan Schengen-svæðisins án sérstaks vegabréfaeftirlits. Eftirlit á ytri mörkum svæðisins er hins vegar einfaldlega ónýtt. Ekkert fer að draga úr flóttamannastraumi á næstunni eða á næstu árum. Það vita allir. Af hverju tökum við ekki upp alvöruumræðu um Schengen í stað þess að ýta vandræðunum á undan okkur þar til allt er komið í óefni?
Herra forseti. Mig langar að ræða aðeins um traust. Við gerum okkur öll grein fyrir að við hrunið varð jafnframt hrun á trausti, þ.e. hrun á trausti til stjórnmálamanna, stofnana og annarra innviða samfélagsins. Það er nú þannig að það er ekki síst hlutverk Alþingis að vinna að því að auka traust. Okkar öflugasta verkfæri í þeirri vinnu er að leikreglur séu gagnsæjar og miði við jafnrétti. Í því samhengi vil ég nefna vöktun á umhverfisáhrifum stóriðjunnar. Ég ætla í þessu máli ekki að taka neina sérstaka afstöðu til stóriðjunnar eða ræða það neitt sérstaklega. Ég ætla hins vegar að taka afstöðu til hvort við erum sátt, eða hvort ég er sáttur við þær leikreglur sem eru í gildi varðandi vöktun á umhverfisáhrifum stóriðju. Við þurfum að spyrja okkur öll: Erum við sátt við það að stóriðjufyrirtækin sjálf sjái um að vakta og mæla áhrif starfseminnar á nánasta umhverfi? Tíminn, aukin þekking og kjarkur hafa hjálpað okkur fram veginn í aukinni náttúruvernd. Unga fólkið er meðvitað og gerir auknar kröfur um að náttúran fái í auknum mæli að njóta vafans. Ég vona að við séum komin á þann stað og höfum þann metnað í að byggja upp traust að við séum tilbúin til að endurskoða hver og hvernig er staðið að vöktun á umhverfisáhrifum stóriðjunnar og atvinnustarfsemi hvers konar.
Virðulegi forseti. Þessa viku er þingflokkur Pírata skipaður konum eingöngu. Okkur skilst að þetta sé í fyrsta sinn í 20 ár sem þessi skemmtilega staða kemur upp í þingflokki á Alþingi. Við þingkonur Pírata höfum af þessu tilefni haft hugann töluvert við 100 ára afmæli kosningarréttar kvenna. Þessi tímamót eru ekki eingöngu sérstakt afmæli kvenna heldur miklu fremur afmæli mikils lýðræðisáfanga í sögu þjóðarinnar. Mér þykir aðeins miður að lýðræðið sjálft hafi ekki fengið meiri athygli á þessu merkilega lýðræðisafmæli. Við getum vissulega fagnað því hve rödd almennings á orðið greiða leið í hinum almennu umræðum um stjórnmál. Hinn almenni borgari hefur mun meiri aðgang að upplýsingum en áður og raddir fólks eiga greiðari leið en áður í gegnum samfélagsmiðla. En á sama tíma er kosningaþátttaka að minnka og sér í lagi á meðal ungs fólks. Hvernig eigum við að bregðast við því? Þurfum við að efla menntun og þekkingu á lýðræði? Þurfum við að efla lýðræðisvitund unga fólksins? Það er ekki aðeins kosningaþátttaka sem hefur fallið. Traust til Alþingis hefur hríðfallið. Margir tala um fjórflokkinn með óbragð í munni. Stjórnmálafólk þarf að vera óhrætt við að velta upp mögulegum ástæðum fyrir hnignandi kosningaþátttöku. Eru það ef til vill flokkarnir sjálfir sem standa lýðræðinu fyrir þrifum? Þurfum við kannski að skoða lýðræðisfyrirkomulag okkar frá grunni nú í kjölfar upplýsinga- og tæknibyltingarinnar? Eða geta stjórnmálin og stjórnmálaflokkarnir einhvern veginn endurheimt traustið og sjálfsvirðinguna? Mér verður hugsað til orða Krishnamurti: Að vera vel aðlagaður að sjúku samfélagi er enginn mælikvarði á heilbrigði. Þegar kerfið er orðið sjúkt og þjónar okkur ekki lengur ber okkur að endurskoða það og endurbyggja. Stjórnmálaflokkar og starf í þeim er leið að ákveðnu marki en ekki markið sjálft. Annaðhvort þurfum við að endurheimta traust á stjórnmálum og stjórnmálaflokkum eða þeim verður hent á haugana fyrir aðra og betri lýðræðisumgjörð. Grasrót samfélagsins mun sjá til þess.
Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp til að vekja athygli á áskorun Flóttamannahjálpar Sameinuðu þjóðanna sem skorar á ríki heims að standa við skuldbindingar sínar um móttöku flóttamanna. Talsmaður stofnunarinnar sagði á fréttamannafundi í morgun að það mætti ekki gera flóttamenn að blórabögglum vegna hryðjuverkanna eða jafnvel að nýjum fórnarlömbum þeirra. Það er rétt að við minnum okkur á að það fólk sem nú flýr í stríðum straumum að hluta til til Evrópu er að flýja einmitt þá ógn sem heimsótti París nú á síðustu dögum og okkur ber skylda til að taka þátt í því að taka á móti því fólki sem er að flýja slíkar hörmungar. Í haust kom upp mikil umræða um málefni flóttamanna og svo kom útspil ríkisstjórnarinnar um móttöku flóttafólks. Það hefur nánast ekkert bólað á efndum og enn er verið að deila um kostnaðarskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga út af 55 flóttamönnum. Atburðirnir í París eiga að herða okkur. Við eigum að fjölga þeim flóttamönnum sem við ætlum að taka á móti og við eigum að endurskoða kostnaðaráætlunina. Boðað var að fara ættu í það um 2 milljarðar. Á þessu ári eru áætlaðar 775 milljónir í móttöku flóttamanna, alþjóðastofnanir og hælisleitendur. Megnið af því fé er ekki nýtt fé inn í málaflokkinn, heldur fé sem er verið að bæta upp vegna vanáætlunar á kostnaði við komu hælisleitenda hingað til lands. Hæstv. forseti. Sem siðuð þjóð meðal þjóða og ábyrg í alþjóðasamfélaginu ber okkur að gera betur. Við verðum að taka á móti fleira fólki og við verðum að leggja til það fé sem þarf.
Herra forseti. Nú á eftir ætla fatlaðar konur á vegum Tabú og Kvennahreyfingar ÖBÍ að afhenda innanríkisráðherra, velferðarráðherra og Alþingi kröfuskjöl til þess að mótmæla hárri tíðni ofbeldis gagnvart fötluðum konum og brotalömum í réttarkerfinu. Jafnframt ætla þær að skila skömminni sem þær telja sig hafa borið alla ævi en eiga ekki. Þær beina orðum sínum að Alþingi og ráðuneyti og ætla að vera hér fyrir utan húsið klukkan fjögur. Þetta er hluti af „Beauty Tips“-byltingunni og „Free the Nipple“ sem verið hefur mikið undanfarið í umræðunni og er eitt af því sem við konur stöndum að til þess að standa saman gegn ofbeldi. Það er inngróið í íslenska menningu að konur og stelpur eigi bara að passa sig. Ég vek athygli á því að það er „hashtag“ við þetta málefni ef fólk vill fylgjast með því, „#ég er ekki ég“. Í gær voru úrslitin í Skrekki, hæfileikakeppni grunnskólanna í Reykjavík, jafnréttisákall sem bar yfirheitið „Elsku stelpur“. Mig langar að lesa niðurlagið. Stelpurnar komust afskaplega vel að orði og ég hvet ykkur til þess að kíkja á atriðið sem er í öllum fjölmiðlum dagsins í dag. Í lokin hljómar það þannig: Elsku feðraveldi, veistu, þegar þú segir mér að róa mig og halda bara kjafti hveturðu mig áfram til að öskra af öllu afli. Þú getur ekki stoppað það sem þú veist að er að koma, þú skilur ekki erfiðið, þú ert ekki kona. […] Við höfum barist svo lengi fyrir ótal sjálfsögðum hlutum að baráttan í sjálfu sér er orðin sjálfsagður hlutur. En við biðjum ykkur, stelpur að halda alltaf áfram, að gleyma ekki skiltunum sem stóðu upp úr göngum, að gleyma aldrei konunum sem hrópuðu í myrkri, að gleyma síst öllum stelpunum sem voru dónar og tíkur og fyrir. Ég hvet ykkur enn og aftur til þess að taka á móti fötluðum konum hér fyrir utan í dag, sem ætla að skila skömminni, um leið og ég hvet ykkur til að kíkja á þetta myndband á netinu.
Hæstv. forseti. Ég vil nýta tíma minn í dag til að vekja athygli á því góða framtaki að ríkisstjórn Íslands hefur að tillögu forsætisráðherra, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, falið iðnaðar- og viðskiptaráðherra að hefja undirbúning að stofnun Markaðsþróunarsjóðs og Áfangastaðasjóðs með það að markmiði að koma á reglulegu millilandaflugi um aðra flugvelli en Keflavík. Í umræðunni um þetta góða mál hafa einhverjir haldið því á lofti að hér verði um beinar greiðslur úr ríkissjóði að ræða. En markmiðið er að sjóðirnir hafi hvetjandi áhrif á erlenda sem innlenda aðila og skal framlag þeirra vera viðbót við framlag annarra þróunaraðila og greiðast eftir að flug er hafið, nánar tiltekið þegar lágmarkstímabili hefur verið náð og svo mánaðarlega eftir það. Sem sagt, peningar þurfa að koma inn áður en þeir fara út. Gert er ráð fyrir að framlag ríkisins til sjóðanna muni skila sér til baka í formi skatttekna, en ætla má að beinar skatttekjur af tveimur flugum á viku allt árið yrðu um 300–400 millj. kr. árlega, en ríkissjóður mundi njóta áfram að loknu þriggja ára starfstímabili sjóðanna. Þetta er annar vinkillinn á þessu ágæta máli sem ég vildi vekja athygli á. Hinn er að hér er ekki um tilviljunarkennda byggðaaðgerð að ræða heldur vandaða og vel fram setta áætlun sem unnin er af heimamönnum og þeir hafa kallað eftir. Aðferðafræðin sem unnið hefur verið eftir er vel þekkt frá nágrannalöndum okkar og hefur gefið góðan árangur í byggðamálum. Með því að koma þessu í framkvæmd munum við efla vaxtarmöguleika fyrirtækja á Norður- og Austurlandi, nýta betur innviði ríkisins, efla hagræn áhrif á svæðinu og landinu öllu, bæta búsetuskilyrði og lífsgæði, svo eitthvað sé nefnt.
Herra forseti. Stýrivaxtahækkun Seðlabankans á dögunum var auðvitað fáum ánægjuefni, enda hafa ýmsir haft uppi um hana stór orð. Það er kannski ástæða til að skoða í hvaða stöðu Seðlabankinn er, á hvað er Seðlabankinn að horfa í verkum sínum og með sína ríku skyldu til að viðhalda hér verðstöðugleika. Seðlabankinn sér kjarasamninga, sem augljóslega reyna verulega á stöðugleikann, þar sem ríki og sveitarfélög ekki síður en hinn almenni vinnumarkaður gáfu tóninn. Seðlabankinn sér viðskiptahalla, vöruskiptahalla upp á 8,8 milljarða á fyrri helmingi þessa árs. Seðlabankinn sér samkvæmt eigin tölum að hrein ný útlán innlánsstofnana til heimila hafa aukist um 72% að raunvirði á fyrstu níu mánuðum ársins. Lánabók stóru bankanna þriggja til heimilanna hefur stækkað um yfir 50 milljarða á fyrstu níu mánuðum þessa árs, það er tala sem slagar upp í skuldaniðurfærsluna frægu, 72 milljarða nettó á fjórum árum. Ef heldur áfram sem horfir munu skuldir heimilanna hætta að lækka sem hlutfall af landsframleiðslu með sama áframhaldi. Ríkisstjórnin vinnur ekki með Seðlabankanum. Seðlabankinn segir sjálfur í greiningum sínum núna að aðhald ríkisfjármálastefnunnar fari minnkandi og Seðlabankinn gagnrýnir sérstaklega misráðnar skattalækkanir við þær aðstæður í hagkerfinu. Mér finnst því koma úr hörðustu átt þegar stjórnarliðar koma hingað upp og reyna að kenna Seðlabankanum einum um og skella allri skuldinni á hann, án þess að ég geri lítið úr því að umdeilanlegt er hver virkni stýrivaxtaákvarðananna er í hagkerfi með jafn mikla verðtryggingu og hættuna á gjaldeyrismunarviðskiptum sem auðvitað geta myndað hinn skaðlega spíral sem við þekkjum svo vel. Mín greining, herra forseti, er sú að það sé sem betur fer ekki kviknað í en hitinn sé að vaxa.
Hæstv. forseti. Ég mun síðar eiga orðastað við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon um Seðlabankann. En í dag langar mig til þess að ræða fréttir sem borist hafa upp á síðkastið um að færst hafi í vöxt í sumar að farþegum skemmtiferðaskipa sem fara hringinn í kringum Ísland sé siglt í smábátum í land í friðland Hornstranda. Friðlandið á Hornströndum er ein dýrmætasta og um leið viðkvæmasta náttúruperla sem við Íslendingar eigum. Það er því mikið áhyggjuefni ef stórum hópum ferðamanna er svo að segja skákað bakdyramegin inn í friðlandið. Það hlýtur líka að vera okkur áminning um að ef það er nauðsynlegt að við endurskoðum reglur og ef það er nauðsynlegt að Alþingi sjálft taki reglur og eða lög til endurskoðunar til þess að koma í veg fyrir þetta, þá ber okkur að sjálfsögðu skylda til þess að gera það. Ég ítreka að það er eiginlega ekki forsvaranlegt ef verið er að skáka stórum hópum ferðamanna inn í Hornvíkina, nánast í hverri viku, og að þar séu menn að trampa niður viðkvæma náttúru. Það hefur tekist bærilega að stýra umgangi um þetta friðland og við verðum að beita öllum þeim ráðum sem við höfum til þess að koma í veg fyrir að það opnist þannig að það verði fyrir skaða sem ekki er hægt að bæta.
Hæstv. forseti. Ég fagna því sem kom fram hjá hv. þm. Þórunni Egilsdóttur varðandi opnun á nýjum gáttum inn í landið. Ég vil taka það fram að ég hef unnið með þeim hópi sem hrinti þessu úr vör og þetta er afskaplega ánægjulegt. En ég kom hins vegar hingað til að ræða að í gær héldum við hátíðlegan dag íslenskrar tungu og sá sem er nú rótin að því öllu saman er þjóðskáldið góða, Jónas Hallgrímsson. Nú vill þannig til að við eigum skáldasetur víða um land og ég hef áður sagt að því miður hafi minningu Jónasar ekki verið gert jafn hátt undir höfði með stuðningi frá ríkinu við fæðingarstað hans. Ég tel að það væri vel við hæfi nú þegar 210 verða liðin frá fæðingu Jónasar árið 2017 að við leggjum alla okkar krafta í að búa þannig um hnútana á komandi ári og fram að þessum tíma að við getum staðið á hlaðinu á Hrauni í Öxnadal 16. nóvember 2017 og opnað þar með pompi og prakt Jónasarstað, eða hvað orð sem við viljum nota yfir það, þar sem við búum þeim sem vilja; fræðimönnum, skólamönnum, ungu fólki, náttúruunnendum og fleirum, þann stað að menn geti komið þar, hvort sem það eru landsmenn eða erlent fólk, og notið þeirrar arfleifðar sem Jónas skildi eftir, í þeirri fallegu náttúru sem þar er.
Hæstv. forseti. Mig langar að þakka fyrir þá umræðu sem átti sér stað fyrr í dag varðandi hryðjuverkin í París. Hugur okkar allra hefur verið við þessi voðaverk að undanförnu. Ég er mjög áhyggjufull yfir stöðunni sem komin er upp í Líbanon, en ég átti þess kost að heimsækja þar sýrlenska flóttamenn fyrr á árinu. Veturinn gengur senn í garð í Líbanon og menn búa þar við mjög ólíkan kost, allt frá því að vera í yfirgefnum húsum yfir í að búa í tjöldum. Veturinn er kaldur og senn fer að snjóa á fólkið sem þar býr. Ástandið í Líbanon í haust var þannig að það var orðin mikil spenna í samfélaginu vegna þess fjölda flóttamanna sem í landinu er og var mjög kallað eftir því af öllum þeim sem við hittum að meiri stuðningur kæmi frá alþjóðasamfélaginu, sem síðan varð. Við Íslendingar, íslenska ríkisstjórnin, ákváðum að leggja meiri fjármuni til þeirra mála, m.a. til þess að styrkja heilsugæslustarf Rauða krossins í Líbanon. Ég óttast að spennan og þrýstingurinn nú eftir þessar árásir séu orðin enn meiri. Við þurfum að gefa því gaum og fylgjast vel með hvernig staðan er. Þeir Sýrlendingar sem eru í Líbanon bíða allir eftir því að komast heim. Skilaboðin frá þeim öllum voru að heitasta von þeirra væri sú að það næðist að stilla til friðar og að þeir flóttamenn sem hafa tímabundið búið sér heimili í nágrannaríkjum Sýrlands gætu komist aftur heim. Lítil frétt vakti því athygli mitt í þessu öllu, um að friðarviðræður færu senn af stað. Ég veit að auðvitað er langt í land með að þær muni skila árangri og breyta einhverju, en þetta þó er alla vega fyrsta skrefið og vekur vonandi von um að eitthvað sé að rofa til í þessum efnum.
Virðulegi forseti. Hv. þingmenn. Ég stend hér á Alþingi í fyrsta skipti og flyt mína svokölluðu jómfrúrræðu, sem femínistinn í mér mótmælir að sjálfsögðu að sé kölluð svo. Ég ætla að fá að minnast langafasystur minnar, Ingibjargar H. Bjarnason, sem settist hér fyrst kvenna á þing árið 1922 og ég verð að segja að það gleður hjarta mitt að fá að feta í fótspor hennar hér. En ég stend hérna einnig sem sveitarstjórnarfulltrúi og vil nota tækifærið og minnast á rekstur málaflokksins málefni fatlaðra og þá stöðu sem sveitarfélögin á öllu landinu standa frammi fyrir í dag. Við yfirfærslu málefna fatlaðra til sveitarfélaga var tilgangurinn einkum sá að bæta þjónustuna við þann hóp og stuðla þannig að samþættingu nærþjónustu við íbúa sveitarfélaga, að eitt stjórnsýslustig bæri ábyrgð á stærstum hluta almennrar félagsþjónustu, að tryggja góða nýtingu fjármuna, að einfalda verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og efla sveitarstjórnarstigið. Það er allt gott og blessað, tilgangurinn er góður og ég held að sameiginleg niðurstaða þeirra sem veita þjónustuna og þeirra sem þiggja hana sé sú að ástandið hafi batnað og þetta sé skilvirkara. Hins vegar standa nú yfir viðræður Sambands íslenskra sveitarfélaga við fjármálaráðuneytið um alvarlega stöðu þessa viðkvæma málaflokks. Alls staðar á landinu, vil ég leyfa mér að segja, er verulegur halli á þessum málaflokki og er morgunljóst að það fjármagn sem ákveðið var við yfirfærsluna dugar ekki. Skýrsla Ríkisendurskoðunar árið 2009 varaði reyndar við yfirfærslunni á sínum tíma þar sem ýjað var að því að hvorki fjármagn né þjónusta væru nægilega vel skilgreind og þar af leiðandi væri yfirvofandi vandi, sem hefur því miður orðið raunin. Og raddir heyrast jafnvel frá sveitarstjórnarmönnum og embættismönnum sveitarfélaga þess efnis að réttast væri að skila þessum málaflokki aftur til ríkisins þar sem skuldsett sveitarfélög geti illa skorið niður í grunnþjónustu til að mæta þeim halla sem orðið hefur í rekstrinum. Það er þyngra en tárum taki að hafna jafnvel beiðnum foreldra langveikra, fjölfatlaðra barna sem biðja um einfalda liðveislu. Við ræðum hér um okkar minnstu bræður og systur og ég held að ef skattgreiðendur fengju að ráða og forgangsraða verkefnum ríkisfjármála mundi enginn skilja að aðstoð við þá sem ekki geta fyllilega hjálpað sér sjálfir væri skorin við nögl. Það hefur margsinnis sýnt sig [[Forseti hringir.]]að íslensk þjóð er velviljuð og stendur saman þegar á reynir og hvað þá þegar kemur að því að hjálpa þeim um aðstoð sem eru í neyð. Ég er ekki að segja að fatlað fólk sé alls staðar í neyð, en það er frumskylda okkar, sem höfum andlega og líkamlega heilsu [[Forseti hringir.]]til að hjálpa okkur sjálfum, að hjálpa þeim sem geta það ekki sjálfir.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að ræða mál sem er mér hugleikið. Það er skortur á þekkingu á störfum þingsins úti í þjóðfélaginu. Mér finnst Alþingi og stjórnmálin fá gríðarlega mikla umfjöllun og margar eru nú klippurnar úr þessum sal. En ég finn að það er lítil þekking á því sem er í gangi hér, og ég tala bara út frá sjálfri mér, ég vissi mjög lítið um Alþingi áður en ég settist á þing. Ég fann það þegar ég kom hér inn. Mér finnst að sjónvarpsstöð eins og RÚV, sjónvarpið okkar, ætti að vera með fréttaskýringaþætti eða fræðsluþætti um það sem er í gangi hér. Til dæmis velti ég fyrir mér hvort að fólk almennt viti hver munurinn er á þingsályktunartillögu og frumvarpi. Í hvaða feril fara mál þegar þau koma í þingið? Hver má flytja mál á Alþingi? Hver er munurinn á þingmannamálum og stjórnarfrumvörpum? Af hverju skiptir máli að þingmálin komi snemma fyrir þingið? Af hverju vorum við að kvarta yfir því um daginn að ráðherrar kæmu ekki upp og töluðu um málin? Hvernig vinna nefndirnar? Hvað er umsagnaferli? Er það gríðarlega mikilvægt fyrir okkur? Veit fólk að allir geta sent inn umsagnir við þingmál? Hvers vegna er svona mikið óskipulag á íslenska þinginu? Það væri reyndar hægt að taka þrjá þætti bara um það, hvernig væri hægt að bæta það og hvað sé til ráða. Svo er annað. Ég hef orðið vör við ákveðinn misskilning. Mér finnst margir oft ekki gera mun á framkvæmdarvaldinu og löggjafarvaldinu. Ég hef orðið að benda fólki á að ég er 10. þm. Norðausturkjördæmis og sit í minni hluta. Ég get ekki búið til lagafrumvarp og komið því í gegnum þingið. Það er hlutverk framkvæmdarvaldsins sem eru ráðherrarnir sem sitja hérna fyrir aftan mig. Mér finnst við þurfa að gera miklu betur hér. Mér finnst umræðan vera yfirborðskennd og mér finnst jafnvel oft gæta misskilnings í máli þeirra sem segja fréttir af þinginu. Mér finnst þetta vera hluti af ástæðunni fyrir því að traust [[Forseti hringir.]]á Alþingi er ekki nægilegt að við erum oft ekki að tala um sömu hlutina.
Virðulegur forseti. Nú liggur fyrir að um 5.500 erlendir gestir sóttu tónlistarhátíðina Airwaves í byrjun þessa mánaðar og samanlagt skildu þessir gestir eftir sig nálægt 1,7 milljarða kr. í gjaldeyri. Þá er ekki talinn sá fjöldi innlendra gesta sem mættu á hátíðina, um 3.500 manns. Hátíðin setur góðan og mikilvægan blæ á borgarlífið yfir háveturinn og gæðir það lífi. Hátíðin hefur einnig átt þátt í því að teygja ferðamannatímabilið yfir á vetrarmánuðina og þannig lagt sitt af mörkum við að gera ferðamannaiðnaðinn að heilsársstarfi. Hátíðin er styrkt um 9 millj. kr. frá Reykjavíkurborg og hefur iðnaðarráðuneytið styrkt hátíðina um 2,5 millj. kr. til þess að standa straum af viðburðum í útlöndum. Hátíð eins og Airwaves er ekki síður mikilvæg til að lyfta upp því sem er að gerast í íslensku tónlistarlífi því að það er fátt sem borið hefur hróður landsins víðar en menningin okkar; tónlistin, myndlistin, bókmenntir og aðrar listir. Það er nefnilega þar sem hið litla og viðkvæma verður til. Í góðri bók segir að við eigum að koma fram við hið litla sem stórt og það er þess vegna sem ég nefni það hér. Hvernig við lifum lífinu okkar, hvar við kjósum að búa og hvað við höfum fyrir stafni verður ekki stýrt með misráðnum ákvörðunum stjórnmálamanna. Fólk á að taka ábyrgð á eigin lífi og skapa sér tækifæri þar sem hæfileikar þeirra bera þá. Dæmið hér að ofan sýnir að eitthvað sem getur í fyrstu virst lítið og ómerkilegt sprikl getur orðið mjög stórt og mikilvægt þegar það fær tækifæri til þess að blómstra. Mörg störf sem tengjast menningu og listum eru nákvæmlega af þeim meiði. Við eigum að sýna því virðingu og skilning og reyna að styrkja það með miklu virkari hætti en við gerum í dag.
Herra forseti. Mesti vandi sem Evrópa stendur frammi fyrir og hefur hugsanlega staðið frammi fyrir allt frá því að Evrópusambandið var stofnað, er sá mikli fjöldi flóttamanna sem nú knýr dyra í Evrópu. Fjöldinn er svo mikill að því má beinlínis líkja við þjóðflutninga sem þar er að gerast. Hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir sagði hér fyrir örfáum mínútum að það eina sem þessir flóttamenn vildu væri að komast aftur til síns heima. Það er hárrétt. Ég tel þess vegna að Evrópa, bæði Evrópusambandið og Evrópuráðið, sem á sérstaklega að berjast fyrir mannréttindum t.d. flóttamanna og þeirra sem leita hælis í ýmsum löndum, hafi fullkomlega brugðist í þessum efnum. Það sama má segja um Atlantshafsbandalagið. Snemma árs 2013 komu fram hugmyndir, sem meðal annars voru studdar á alþjóðavísu af Íslendingum, um að beitt væri afli til að skapa stór griðasvæði í norðurhluta Sýrlands þar sem flóttamenn sem flosnað hefðu upp frá heimilum sínum gætu fundið griðastað í búðum sem kostaðar væru af Evrópusambandinu og vestrænum ríkjum. Þar væri sömuleiðis hægt að sjá til þess að þeir sem hlotið hefðu sár eða meiðsl eða örkuml gætu leitað sér lækninga. Við því var á sínum tíma skellt eyrum skolla. Það olli því að milljónir Sýrlendinga hafa þurft að flýja sitt eigið land. Evrópa brást líka í öðru lagi með því að hún sinnti lítið stuðningi við þau ríki sem lögðu upp flóttamannabúðir, eins og til dæmis í Tyrklandi, þar sem 1,8 milljónir Sýrlendinga hafa hafst við. Þar hefur aðbúnaður verið slíkur og svo ömurlegur og Evrópusambandið svo fullkomlega blint á nauðsyn þess að leggja þar til með tyrkneskum stjórnvöldum, að þar töldu flóttamenn sínum hag betur borgið með því að leggja í sína miklu göngu sem þeir eru nú á um Evrópu. Herra forseti. Ég tel að Evrópa hafi brugðist og ég tel að hæstv. utanríkisráðherra [[Forseti hringir.]]og íslenska ríkisstjórnin eigi að beita sér fyrir því að griðasvæði af þeim toga [[Forseti hringir.]]sem ég nefndi hér fyrst og aukinn stuðningur við flóttamannabúðir, til dæmis í Tyrklandi, verði á forgangslista Evrópu.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér öðru sinni fyrir þingsályktunartillögu um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, geri það því miður í skugga hryðjuverkanna í París um nýliðna helgi. Þeir hrottafengnu atburðir minna okkur á að öryggi er ekki sjálfgefið og að óskiljanleg ódæðisverk geta átt sér stað nærri okkur í tíma og rúmi. Vil ég því nota tækifærið hér og árétta samúðarkveðjur íslenskra stjórnvalda og samstöðu með frönsku þjóðinni á erfiðum tímum. Árásirnar í París beindust ekki einvörðungu að frönskum stjórnvöldum og franskri þjóð. Þær beinast gegn siðmenningu okkar og gildum, gegn frelsi, lýðræði og rétti borgara og í raun beinast þær gegn lífsmynstri okkar og líferni sem við tökum sem sjálfsögðum hlut. Ég efast ekki um að árásirnar munu hafa langvinnar afleiðingar en ég hef engu að síður lagt áherslu á mikilvægi þess að fyrstu viðbrögð okkar og alþjóðasamfélagsins verði yfirveguð og hófstillt. Við megum ekki láta óhæfuverk teyma okkur af leið sem er einmitt það sem þessir aðilar mundu helst vilja, aðilar sem kenna sig við ríki íslams en eiga þó ekkert sameiginlegt með íslam. En það er heldur ekki kostur í stöðunni að láta sem ekkert sé. Hér er um verulega ógn að ræða og hugmyndafræði sem fær aðila til að fremja slík grimmdarverk að orð fá vart lýst. Þessir atburðir og því miður aðrir á undanförnum missirum minna okkur á að gefa öryggismálum hér heima ríkari gaum, stilla saman strengi og ná sem mestri sátt um meginlínur öryggis- og varnarmála. Með það í huga samþykkti Alþingi hinn 16. september 2011 þingsályktun þáverandi utanríkisráðherra, hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, um að setja á fót þingmannanefnd með fulltrúum allra flokka sem þá sátu á Alþingi til að vinna tillögur til utanríkisráðherra um mótun þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Nefndin hóf störf árið 2012 undir formennsku hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur. Sjálfur sat ég í nefndinni og get borið vitni um hið góða starf og þá breiðu sátt sem einkenndi vinnu nefndarinnar. Nefndin skilaði tillögum sínum hinn 20. febrúar 2014 ásamt bókunum einstakra þingflokka. Það er full ástæða til að þakka á ný hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur sem og öðrum fulltrúum sem sæti áttu í nefndinni fyrir þeirra framlag. Einnig vil ég koma á framfæri þökkum til allra þeirra sem þátt tóku í vinnunni að öðru leyti. Mjög reynir á í öryggisumhverfi Evrópu og hefur verið svo undanfarin missiri. Með ólöglegri innlimun Rússlands á Krímskaga á síðasta ári verða í rauninni ný kaflaskil í stjórnmálasögu Evrópu og áfram er staðan mjög viðkvæm í austanverðri Úkraínu. Á sama tíma heldur uppgangur hryðjuverkasamtakanna sem kenna sig við ríki íslams áfram. Hart er barist í Sýrlandi og í Írak og fyrir utan voðaverkin í París hafa samtökin lýst yfir ábyrgð á sprengingunni sem varð í rússnesku farþegaþotunni yfir Sínaískaga svo annað nýlegt dæmi sé tekið. Hér er sömuleiðis, virðulegi forseti, fyllsta ástæða til að votta rússneskri þjóð samúð og samstöðu. Ástandið í Sýrlandi og fyrir botni Miðjarðarhafs hefur svo orðið til þess að mestu fólksflutningar frá tímum síðari heimsstyrjaldar eiga sér stað þessa mánuðina sem aftur reyna á innviði Evrópuríkja og samstöðu þeirra. Sem kunnugt er hefur ríkisstjórnin brugðist myndarlega við þeirri þróun og mun ekki láta sitt eftir liggja en stórauknum fjármunum verður varið í aðstoð við flóttafólk og hælisleitendur á þessu ári og því næsta. Þótt nokkuð sé um liðið síðan þingmannanefndin lagði fram tillögur sínar og örar breytingar hafi orðið á öryggismálum Evrópu eins og ég hef reifað eru tillögur nefndarinnar engu að síður traustur grunnur til að móta stefnu um þjóðaröryggi. Sú heildarsýn sem þar kemur fram er vel ígrunduð og sniðin að þörfum Íslands sem herlauss ríkis. Þingmál þetta markar því vissulega tímamót enda er hér í fyrsta skipti í lýðveldissögunni mörkuð heildstæð stefna um þjóðaröryggi. Mikilvægt er að um hana fari fram málefnaleg og yfirveguð umfjöllun og um hana ríki sem breiðust sátt. Áður en ég vík að ályktunartexta tillögu minnar og þeim stefnumiðum sem þar eru sett fram vil ég fjalla stuttlega um þær ógnir og áhættuþætti sem eru grundvöllur tillögunnar. Þau gögn sem við höfum stuðst við eru áhættumatsskýrsla frá árinu 2009, skýrsla þingmannanefndarinnar, mat embættis ríkislögreglustjóra á hættu af völdum hryðjuverka og síðast en ekki síst greiningar Atlantshafsbandalagsins og aðildarríkja þess. Haustið 2007 fól utanríkisráðherra þverfaglegum starfshópi að taka saman áhættumat fyrir Ísland og var skýrslu þess efnis skilað til ráðherra í mars 2009. Í áhættumatsskýrslunni er litið til hnattrænna, samfélagslegra og hernaðarlegra áhættuþátta. Þar er öryggishugtakið skilgreint með heildrænum hætti og þjóðaröryggið út frá því. Í áhættumatinu eru reifaðir sérstaklega 15 áhættuþættir sem þó er ekki forgangsraðað. Í fyrsta lagi fjalla það um áhættuþætti sem gæti falið í sér tilvistarógn, þ.e. efnahagsógnir, farsóttir, náttúruhamfarir, hernað, beitingu gereyðingarvopna og hryðjuverk. Í öðru lagi er sjónum beint að skipulagðri glæpastarfsemi og mansali sem grefur undan samfélagsöryggi, einstaklinga og réttarríki. Í þriðja lagi er fjallað um áhættuþætti sem snerta öryggi grunnvirkja, loft- og landhelgi, þ.e. netöryggi, öryggi orkukerfisins, borgaralegt flugöryggi, siglingaöryggi, mengunarvarnir, matvæla- og vatnsöryggi, vegaöryggi og fjarskiptaöryggi. Í niðurstöðum starfshópsins eru 23 almennar ábendingar varðandi stefnumótun í öryggismálum þar sem í fyrsta lið er kallað eftir mótun skýrrar þjóðaröryggisstefnu sem taki mið af útvíkkaðri skilgreiningu öryggis. Áhættumatsskýrslan er vissulega að mörgu leyti barn síns tíma og senn tímabært að endurskoða einstaka þætti hennar eða áhættumatið í heild. Engu að síður er það mitt mat að flest atriði hennar standist ágætlega skoðun enn í dag. Allir þeir áhættuþættir sem hún fjallar um eru sem fyrr í fullu gildi en síðan þá höfum við tekið hryðjuverkaógnir og hernaðarógnir til sérstakrar skoðunar. Í skýrslu þingmannanefndarinnar frá febrúar 2014 kemur fram að Ísland búi við stöðugleika og öryggi. Í skýrslunni er ógnum og áhættuþáttum ekki forgangsraðað með beinum eða línulegum hætti. Þar er hins vegar gerð grein fyrir helstu hættum sem kunna að steðja að og notast við sveigjanlegri aðferð í því tilliti sem byggist á þremur flokkum. Styðst þessi þingsályktunartillaga jafnframt við þá flokkun. Í flokki eitt er að finna þá hættu sem talið er að helst beri að setja í forgang með hliðsjón af viðbúnaði og fjármunum. Þar eru umhverfisvá eða slys vegna aukinna umsvifa á norðurslóðum, netógnir og skemmdarverk á innviðum samfélagsins og náttúruhamfarir. Í flokki tvö er að finna ógnir sem eru settar skör lægra en þarfnast engu að síður fullrar athygli. Þar eru skipulögð glæpastarfsemi, fjármála- og efnahagsöryggi, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi og farsóttir og hryðjuverk. Í þriðja flokki er að finna hættur sem ólíklegt er að hér steðji að en mundu á hinn bóginn vega að fullveldi og sjálfstæði landsins með slíkum hætti að nauðsynlegt yrði að gera ráðstafanir gegn þeim. Í þessum flokki er hernaðarógn. Embætti ríkislögreglustjóra uppfærði í febrúar síðastliðnum mat af völdum hryðjuverka og öðrum stórfelldum árásum. Í því mati er hættustigi skipað í fjóra flokka, lágt, í meðallagi, hátt og hæst. Í matinu kemur fram að óvissan um hryðjuverkaógn á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum fer vaxandi. Hættustig á Íslandi er metið í meðallagi sem er hækkun um einn flokk frá fyrra mati. Samkvæmt þessu er því talið að ekki sé hægt að útiloka hættu á hryðjuverkum vegna ástands innan lands eða í heimsmálum. Í samræmi við þetta mat er hryðjuverkaógn í öðrum áhættuflokki í þjóðaröryggisstefnunni sem er hækkun úr lægsta flokki samkvæmt skýrslu þingmannanefndarinnar. Að mati ríkislögreglustjóra er þrátt fyrir hryðjuverkaárásirnar í París ekki þörf á frekari uppfærslu á flokkuninni. Að sama skapi má ljóst vera að hættumat, þar með talið af hryðjuverkaógn, kemur reglubundið til endurskoðunar. Hvað hernaðarógn áhrærir teljum við hana vera takmarkaða gagnvart Íslandi. Þetta byggjum við á fjölmörgum greiningum Atlantshafsbandalagsins og aðildarríkja þess. Hernaðarógnin er því í lægsta áhættuflokki í þjóðaröryggisstefnunni. Þróun mála í Evrópu staðfestir hins vegar að sýna þarf ýtrustu árvekni við mat á hernaðarógn og við munum því á komandi mánuðum og missirum skoða sérstaklega hvort hækka þurfi áhættuflokkun hernaðarógnar. Viðbúnaður þarf að taka mið af mati og ógnum og hröð framvinda getur breytt slíku mati með litlum fyrirvara. Virðulegi forseti. Stefna um þjóðaröryggi sem hér er lögð fram er byggð upp með sama hætti og norðurslóðastefna Íslands sem Alþingi samþykkti í mars 2011. Hér eru dregin upp tíu hnitmiðuð áhersluatriði í ályktunartexta sem verða leiðarljós í öryggis- og varnarmálum á komandi árum. Þau eru óbreytt frá fyrri framlagningu með þeirri undantekningu að umhverfishagsmunir á norðurslóðum eru tilgreindir sérstaklega. Í inngangsorðum tillögunnar er ítrekað að þjóðaröryggi byggist á þeim skuldbindingum sem felast í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og hafa grunngildi þjóðarinnar að leiðarljósi: lýðræði og virðingu fyrir réttarríkinu og alþjóðalögum, mannúð og verndun mannréttinda, jafnrétti allra og sjálfbæra þróun, afvopnun og friðsamlega lausn deilumála. Þá segir að grundvallarforsenda stefnunnar sé staða Íslands sem fámennrar eyþjóðar sem hvorki hafi burði né vilja til að ráða yfir her og tryggi öryggi sitt og varnir með virkri samvinnu við önnur ríki innan alþjóðastofnana. Stefnan taki til hnattrænna, samfélagslegra og hernaðarlegra áhættuþátta og felist í virkri utanríkisstefnu, almannaöryggi og varnarsamstarfi við önnur ríki. Þjóðaröryggi Íslands mun áfram hvíla á þeim styrku stoðum sem hafa tryggt öryggi og varnir Íslands nærfellt alla lýðveldissöguna, aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningnum við Bandaríkin. Umhverfis- og öryggishagsmunir Íslands á norðurslóðum eru undirstrikaðir sérstaklega, bæði er lýtur að alþjóðasamvinnu og innlendum viðbúnaði. Um aðildina að Atlantshafsbandalaginu segir að hún verði áfram lykilstoð í vörnum Íslands og meginvettvangur vestrænnar samvinnu sem Ísland tekur þátt í á borgaralegum forsendum til að efla eigið öryggi og annarra bandalagsríkja. Um varnarsamninginn segir að hann tryggi áfram varnir Íslands og áfram verði unnið að þróun samstarfsins á grundvelli hans þar sem tekið verði mið af hernaðarlegum ógnum sem og öðrum áhættuþáttum þar sem gagnkvæmir varnar- og öryggishagsmunir eru ríkir. Enn fremur er í stefnunni lögð áhersla á að efla og þróa enn frekar samvinnu Norðurlanda og annað grannríkjasamstarf sem lýtur að svæðisbundnum hagsmunum og þátttöku í alþjóðasamstarfi á því sviði. Um virka utanríkisstefnu segir að tryggja beri víðtæka öryggishagsmuni Íslands með virku alþjóðasamstarfi á grundvelli alþjóðalaga og með friðsamlegri lausn deilumála, afvopnun, virðingu fyrir mannréttindum og réttarríkinu, jafnrétti kynjanna og baráttu gegn ójöfnuði, hungri og fátækt að leiðarljósi. Um varnarviðbúnað segir að tryggja þurfi að í landinu séu til staðar varnarmannvirki, búnaður, geta og sérfræðiþekking til að mæta þeim áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir og til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar okkar. Með vísan til tillagna þingmannanefndarinnar um að stefnan taki ekki eingöngu til varnarstefnu heldur einnig til almannaöryggis og virkrar utanríkisstefnu er kveðið á um að stefna stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum, sem mótuð er af almannavarna- og öryggismálaráði, sé hluti af þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Með því er einnig tekið tillit til þeirrar breiðu skilgreiningar á öryggishugtakinu sem áhættumatsskýrslan frá 2009 byggist á. Almannavarna- og öryggisstefna er á forræði innanríkisráðherra og er mótun hennar nýlega lokið. Netöryggismálum er síðan gerð sérstaklega skil þar sem segir að stuðla beri að auknu netöryggi með áframhaldandi uppbyggingu á getu Íslands og með alþjóðlegu samstarfi. Þess má geta að stefna stjórnvalda í net- og upplýsingaöryggismálum var kunngerð í apríl síðastliðnum sem og aðgerðaáætlun til þriggja ára. Það hefur löngum verið yfirlýst stefna íslenskra stjórnvalda að á Íslandi skuli ekki vera kjarnavopn og þingsályktun þessu til áréttingar var samþykkt á Alþingi árið 1985. Til frekari áréttingar á þeirri stefnu er í tillögunni lagt til að Alþingi álykti að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnavopnum í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu. Friðlýsingin nái til íslensks lands og landhelgi að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga líkt og hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna, og skuldbindinga innan stofnana og samninga sem Ísland á aðild að. Í ljósi þess að framkvæmd þjóðaröryggisstefnunnar og stefnu stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum varðar mörg ráðuneyti og stofnanir er nauðsynlegt að koma á virku samráði og samhæfingu opinberra aðila. Í því skyni er því hér lagt til að sett verði á laggirnar þjóðaröryggisráð sem forsætisráðherra veiti forstöðu. Sett verði sérstök lög um stofnun þjóðaröryggisráðs þar sem nánar verði kveðið á um samsetningu þess, hlutverk og skipulag auk ákvæða er tryggi samþættingu viðfangsefna þjóðaröryggisráðs og núverandi almannavarna- og öryggismálaráðs. Í tillögunni er gert ráð fyrir að utanríkisráðuneytið hafi samráð við innanríkisráðuneytið um samningu löggjafarinnar. Hlutverk þjóðaröryggisráðs verði að meta reglulega ástand og horfur í öryggis- og varnarmálum og hafa eftirlit með framkvæmd þjóðaröryggisstefnunnar. Í tillögunni er gert ráð fyrir að ráðið standi fyrir endurskoðun stefnunnar eigi sjaldnar en á fimm ára fresti. Frumkvæðið að endurskoðun geti komið frá ráðinu sjálfu en Alþingi geti einnig farið fram á endurskoðun hennar. Þá tel ég brýnt að nýtt þjóðaröryggisráð mundi ráðast í gerð nýs og heildstæðs áhættu- og ógnarmats. Virðulegi forseti. Ég vil ljúka máli mínu á að ítreka að utanríkisstefna Íslands og þjóðaröryggi grundvallast á vestrænni samvinnu og sterkum Atlantshafstengslum, aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningnum við Bandaríkin. Vaxandi varnarsamstarf Norðurlandanna er fagnaðarefni og styrkir þennan grundvöll enn frekar. Í fjárlagafrumvarpi næsta árs er gert ráð fyrir auknum framlögum til varnarmála m.a. í nafni samstöðu aðgerða Atlantshafsbandalagsins og aukins stuðnings við þær þjóðir bandalagsins sem halda úti reglubundinni loftrýmisgæslu á Íslandi. Níu aðildarríki hafa nú staðið 23 vaktir frá því að fyrirkomulag loftrýmisgæslu var sett á fót árið 2007. Á næsta ári munu Tékkland, Norðmenn og Bandaríkin sinna loftrýmisgæslu á Íslandi og árinu 2017 er fyrirhugað að fjölga loftrýmisgæsluvöktum úr þremur í fjórar eins og í raun var lagt upp með í ákvörðun Atlantshafsbandalagsins á sínum tíma. Þá ber að horfa til þess að á næsta ári verða tíu ár liðin frá því að varnarliðið fór frá Íslandi. Öryggishorfur á norðanverðu Atlantshafi hafa breyst á þessum tíma og því eðlilegt og ábyrgt að skoða hvort eitthvað í öryggisumhverfinu kalli á uppfærslu á því fyrirkomulagi sem við lýði er og samið var um árið 2006. Við þurfum hverju sinni að horfa til hagsmuna okkar í öryggis- og varnarmálum sem eru vitanlega samofnir hagsmunum annarra bandalagsríkja og aðlaga okkur að þeim veruleika sem við blasir hverju sinni. Ég vil þó árétta hér að engar slíkar viðræður eiga sér stað og Alþingi og utanríkismálanefnd yrðu ávallt upplýst um þau skref sem stigin yrðu varðandi þetta. Á þessum tíma hefur Ísland tekið á sig verulega auknar ábyrgðir í öryggis- og varnarmálum og þar til bærir aðilar, einkum Landhelgisgæsla Íslands og embætti ríkislögreglustjóra, sinnt varnartengdum verkefnum af fagmennsku og prýði. Það var því sérstaklega ánægjulegt þegar ég og þáverandi hæstv. innanríkisráðherra undirrituðum ásamt forstöðumönnum þessara stofnana samning á síðasta ári sem kemur á betri og varanlegri skipan öryggis- og varnarmála og festir í sessi formlegt samskipta- og samráðsferli á milli forsætis-, utanríkis- og innanríkisráðuneytis. Eins og fram kemur í tillögu minni er brýnt að á Íslandi sé til staðar nauðsynlegur varnarviðbúnaður, geta og sérfræðiþekking til að mæta þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir. Við þurfum því að styrkja þær stofnanir og hlúa að þeim mannauði sem við höfum fjárfest í á umliðnum árum. Virðulegi forseti. Mikilvægasta skylda íslenskra stjórnvalda er að tryggja öryggi borgaranna og stjórnvöld verða að axla þá ábyrgð af ígrundaðri festu. Með þessari tillögu sem ég mæli hér fyrir er mótuð stefna sem treystir og eflir undirstöðu þjóðaröryggis Íslands til langs tíma á grundvelli virkrar utanríkisstefnu, varnarstefnu og almannaöryggis. Að svo mæltu legg ég til að tillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra lýsti því skilmerkilega hvernig sérstök nefnd lagði grunninn að þessari tillögu. Sú nefnd var eins og hæstv. ráðherra lýsti skipuð að tillögu minni sem samþykkt var á Alþingi á síðasta kjörtímabili. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra þegar hann þakkar sérstaklega hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir að hafa stýrt með svo listilegum hætti þverpólitískri nefnd sem leiddi til þeirrar niðurstöðu sem þessi tillaga byggir á. Það var eiginlega pólitískt kraftaverk og mun halda nafni þeirrar ágætu þingkonu á lofti á meðan þjóðaröryggi verður rætt í þessum sölum. [[Hlátur í þingsal.]]Vinnan í nefnd hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur byggðist ekki bara á hinu þrönga öryggismati fortíðarinnar, sem einkum laut að ógnum við fullveldi og hernaðarógnum, heldur var unnið í samstöðu allra flokka á grundvelli þess sem stundum hefur verið kallað hið útvíkkaða öryggishugtak. Þar voru teknar inn aðrar ógnir en einungis hernaðarógnir eða beinar ógnir við fullveldið. Þar á meðal var t.d. loftslagsváin og margvíslegar vár sem kunna að steðja að þjóð eins og okkar. Um það er fjallað í mjög ítarlegu máli í skilagrein nefndarinnar. Þess sér líka stað í greinargerðinni. Þess vegna kemur mér svolítið á óvart, og það er eina gagnrýni mín á tillöguna sjálfa, að þrátt fyrir að í greinargerð séu raktir þrír áhættuflokkar og einungis einn þeirra varði hernaðarógn og hefðbundna fullveldishættu þá er af þeim tíu tillögum sem hér liggja fyrir engin sem beinlínis varðar loftslagsógnina. Ég tel að það sé ekki fallið til að halda þeirri samstöðu sem var um málið. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann telji [[Forseti hringir.]]ekki æskilegt að þetta komi skýrar fram í lokagerð þessarar tillögu þegar þingið hefur lokið vinnu sinni með hana.
Virðulegur forseti. Ég geri að sjálfsögðu ekki lítið úr þeirri athugasemd sem hv. þingmaður kom fram með og tel í rauninni mikilvægt að utanríkismálanefnd fjalli einmitt um þær áherslur sem hv. þingmaður nefndi, hvort flokkun og röðun þurfi að vera með einhverjum öðrum hætti. Það sem við gerum einfaldlega er að taka þá vinnu sem unnin var í nefndinni og lista hana upp samkvæmt því sem við teljum best eftir að nefndin skilaði af sér. Við leggjum þar af leiðandi þessa tillögu fram. Það er mjög eðlilegt, út frá þeim tíma sem liðinn er frá því að nefndin skilaði af sér þar sem við náðum ekki að klára þetta á síðasta þingi, að fara í gegnum þessa tillögu aftur. Eins og ég kom að í máli mínu er alveg ljóst að það er viðvarandi verkefni að halda þjóðaröryggisstefnunni við og endurskoða í rauninni hverja þætti. Það kemur fram í stefnunni að eitt meginhlutverk þjóðaröryggisráðs sé að endurskoða þessa stefnu. Það er líka tekið skýrt fram að Alþingi geti ef það vill haft þar ákveðnu hlutverki að gegna og haft frumkvæði að því að endurskoða hlutina. Þetta er lagt fram samkvæmt bestu vitund og bestu samvisku. Að sjálfsögðu á svo nefndin eftir að fjalla ítarlega um málið.
Herra forseti. Ég hef aldrei litið á hæstv. ráðherra sem neinn sérstakan hernaðarhauk. Mér sýnist einhverjir sem séu hugsanlega haldnir meiri hernaðarhyggju en hann kunni að hafa haft áhrif á lokagerð tillögunnar. Í öllu falli tel ég, þó að ég sé sammála tillögunni, að það sé sláandi munur á milli skilagreinar nefndar hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur og tillögunnar sjálfrar. Svo það liggi fyrir mun ég beita mér fyrir breytingum á tillögugreinunum sjálfum með það fyrir augum að þetta jafnvægi verði betra. Ég held líka að það sé mikilvægt til að við höldum þessari samstöðu. Svo ég víki að öðru, herra forseti. Hæstv. ráðherra gerði eðlilega grein fyrir lofsverðum þætti tillögunnar sem varðaði kjarnorkuvopnalegt hlutleysi Íslands í tilteknum greinum. Ísland hefur hvarvetna á opinberum vettvangi skipað sér í raðir þeirra þjóða sem hafa barist gegn kjarnorkuvopnum. Það höfum við líka gert innan Atlantshafsbandalagsins. Það var engin breyting sem gerð var í minni tíð, þ.e. tíð þeirrar vinstri stjórnar sem sat síðast. Eitt af því fyrsta sem mér var kynnt af embættismönnum mínum þegar við fórum yfir mál sem vörðuðu þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu var einmitt að Ísland hefði alltaf verið á þeim væng bandalagsins sem vildi draga úr kjarnorkuvopnum. Við vorum þar meðal þjóða eins og Þýskalands, Lúxemborgar og Noregs. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er ekki þverstæða á milli þess sem hann leggur áherslu á í tillögunni og svo aftur þess verknaðar sem hann lét framkvæma í sínu nafni fyrir nokkrum dögum eða vikum þegar hann lét Ísland bókstaflega greiða atkvæði gegn banni við kjarnorkuvopnum og sat þar ekki einu sinni hjá eins og þó ýmsar þjóðir innan NATO? Er ekki þverstæða milli tillögunnar og þess gernings? Ég spyr hann líka: Er ekki þar um slíkt fráhvarf [[Forseti hringir.]]að ræða frá fyrri stefnu margra ríkisstjórna að honum hefði borið að koma og að minnsta kosti gera uppskátt um það í utanríkismálanefnd?
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Fyrst vil ég nefna að eina breytingin sem var gerð á framlagningu málsins núna frá því á síðasta þingi er að við lyftum umhverfismálum á norðurslóðum upp. Í öðru lagi vil ég ítreka að grunnur að öryggismálum okkar er vera okkar innan Atlantshafsbandalagsins og tvíhliða samningar okkar við Bandaríkjamenn. Það er vel tekið fram í þessari tillögu. Varðandi kjarnorkuvopnin dylst engum að Ísland er andvígt kjarnorkuvopnum. Við erum andvíg tilraunum með kjarnorkuvopn og andvíg því að þau séu í rauninni til. Við höfum stutt við ákveðið ferli innan Sameinuðu þjóðanna við að vinna gegn prófunum með kjarnavopn og vinna og stuðla að því að þeim verði eytt. Það eru tveir, þrír samningar sem við höfum lagt áherslu á. Sú tillaga sem hér um ræðir var ein af sjö sem voru lagðar fram. Við höfðum hugsað okkur að styðja eina tillögu sem Íranar höfðu ætlað að leggja fram en drógu því miður til baka. Við ýmist sátum hjá eða greiddum atkvæði á móti. Ástæða þess að við greiddum atkvæði á móti í umræddu tilviki var einfaldlega sú að við töldum að í tillögunni væri lagt til að sett yrði af stað nýtt ferli sem mundi leiða til þess að við stigjum skref aftur á bak. Það breytir ekki afstöðu okkar til kjarnorkuvopna. Við vitum það, ágætir þingmenn, að ýmsar tillögur koma fram, sem hafa góða fyrirsögn en innihaldið er eitthvað sem þarf að rannsaka og fara í gegnum. [[Gripið fram í.]]Við töldum að þetta yrði skref aftur á bak. Það má alveg velta því fyrir sér og ég viðurkenni fúslega að það hefði hugsanlega verið hægt að sitja hjá í þessu tilfelli. Við ákváðum hins vegar að vera á móti því að við vildum lýsa yfir stuðningi við þau ferli sem í gangi eru.
Herra forseti. Það er auðvitað fagnaðarefni að við skulum taka til umræðu þingsályktunartillögu um þjóðaröryggisstefnu. Það er okkur mikilvægt. Við höfum fengið áminningu síðustu vikur og mánuði og missiri um að mikilvægt sé að marka þá stefnu. Ég hef hins vegar ákveðnar áhyggjur af því að við kunnum að einhverju leyti að vera að búa til falskt öryggi. Það sem veldur mér fyrst og fremst áhyggjum er tvennt. Annars vegar er ljóst að það áhættumat sem lagt er til grundvallar er sex ára gamalt, frá árinu 2009, og þó að menn hafi reynt að uppfæra einhverjar upplýsingar er í grunninn byggt á úreltu mati. Heimurinn hefur gjörbreyst. Við höfum séð innlimun Krímskaga, borgarastyrjöld í Sýrlandi, loftárásir á Líbíu sem voru með velvilja þáverandi ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna, sem menn vilja stundum gleyma. Hryðjuverk hafa orðið nær okkur í Evrópu en við kjósum. Ég velti fyrir mér hvort það sé ekki áhyggjuefni í huga hæstv. ráðherra að við skulum byggja á svo úreltu mati. Hins vegar er ljóst að þjóðaröryggi byggir að stærstum hluta á borgaralegum stofnunum og samstarf okkar við önnur lönd er á borgaralegum forsendum, m.a. á vettvangi NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin. [[Forseti hringir.]]Með réttu ætti því stjórnsýsla þjóðaröryggis fremur að heyra undir [[Forseti hringir.]]innanríkisráðuneytið en utanríkisráðuneytið. Spurning mín til hæstv. ráðherra er: Er ekki rétt [[Forseti hringir.]]að skilgreina stjórnsýslu þjóðaröryggismála með nýjum hætti og færa hana frá utanríkisráðuneytinu til innanríkisráðuneytisins?
Ég vil biðja hv. þingmenn að gæta að tímamörkum sem eru í andsvörum jafnt sem annars staðar.
Virðulegi forseti. Þakka þingmanninum fyrir fyrirspurnina. Nei, það er engin ástæða til þess að færa stjórnsýslu þjóðaröryggis. Í tillögunni sjálfri er hins vegar lagt til að þjóðaröryggisráð verði sett á fót og það verði undir forsæti forsætisráðuneytisins eða forsætisráðherra. Þar er jafnframt lagt til að eitt af fyrstu verkum þjóðaröryggisráðs verði að fara í nýtt áhættumat. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að nokkuð langur tími er frá því að þetta mat var gert, þ.e. frá 2009. Við vorum að sjálfsögðu með ýmis önnur gögn til hliðsjónar þegar þessi tillaga var skrifuð og síðan lögð fram, þ.e. gögn frá Atlantshafsbandalaginu og ýmislegt annað sem nefndin fór meðal annars yfir. Ég geri fastlega ráð fyrir því að þjóðaröryggisráð, nái þessi tillaga fram að ganga, muni ráðast í gerð nýs mats. Við ákváðum að rýna ákveðna hluti matsins frá 2009. Við töldum ekki ástæðu til þess að stoppa heldur væri rétt að klára þessa tillögu en leggja jafnframt áherslu á að það yrði ráðist í gerð slíks mats. Ríkislögreglustjóri hefur á meðan á þessu hefur staðið, eins og fram kom í máli mínu, hækkað áhættumatið varðandi hryðjuverk um einn flokk. Nú er það talið í meðallagi. Það sýnir að á meðan á þessu verki stóð voru menn vakandi yfir þeim breytingum sem kynnu að hafa orðið frá 2009. Ég ítreka enn og aftur að samkvæmt því mati sem Atlantshafsbandalagið hefur lagt fram er ekki enn sem komið er talin ástæða til þess að hækka áhættumat vegna hernaðarógnar, en að sjálfsögðu er það til skoðunar á hverjum tíma hvaða breytingar kunna að verða varðandi slíkt mat.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessi svör. Ég ætla aðeins að halda áfram. Ástæða fyrir því að ég hef áhyggjur af stjórnsýslu þegar kemur að þjóðaröryggismálum er að hin pólitíska ábyrgð virðist vera óljós. Það er alveg ljóst að nær allar stofnanir sem bera ábyrgð á þjóðaröryggi, borgaralegar stofnanir í okkar skilningi eins og lögregla, landhelgisgæsla, tollgæsla o.fl., heyra undir innanríkisráðuneytið. Það þarf annaðhvort er að breyta því og færa þær undir utanríkisráðuneytið eða færa þjóðaröryggisstefnuna og framkvæmd hennar undir það ráðuneyti sem fer með málefni hinna borgaralegu stofnana sem eiga að fylgja stefnunni. Annað er ávísun á vandræði. Við skulum reyna að hafa hlutina þannig að saman fari vald til framkvæmda og hin pólitíska ábyrgð. Hún er ekki skýr með þeim hætti sem við ætlum að hafa hana. Ég held að í framtíðinni hljóti hluti af því að marka heildstæða stefnu í þjóðaröryggismálum Íslendinga að felast í að skilgreina stjórnsýsluna að nýju og gera hina pólitísku ábyrgð skýrari. Það skiptir okkur verulegu máli að það sé gert með þessum hætti. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra að því í lokin hvort hann telji ekki ástæðu til þess að hefja viðræður við bandarísk stjórnvöld um að auka viðbúnað á Íslandi [[Forseti hringir.]]vegna aukinna umsvifa í Norðurhöfum og/eða hvort slíkar viðræður hafi farið fram.
Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi hefur kerfið sem við höfum haft í varnarmálum virkað ágætlega frá því að Varnarmálastofnun var lögð niður. Nýverið, eins og kom fram í máli mínu áðan, gerðu innanríkisráðuneytið og utanríkisráðuneytið samkomulag, til þess að skýra þessa hluti enn frekar, þannig að nú eru allir ferlar á hreinu. Landhelgisgæslan og ríkislögreglustjóri eru með samninga við utanríkisráðuneytið um framkvæmd ákveðinna verkefna. Þetta gengur mjög vel. Það er engin ástæða til þess að breyta því í sjálfu sér. Annað sem skiptir líka máli er að alþjóðasamningar og samskipti við erlend ríki og við bandamenn okkar fer allt í gegnum utanríkisráðuneytið, að sjálfsögðu. Það væri afturhvarf að færa alla slíka stjórnsýslu yfir á annað stig. Þetta er í samræmi við forsetaúrskurð og í samræmi við þá venju sem við höfum haft. Mig langar að koma inn á það sem hv. þingmaður sagði þegar hann velti því upp hvort ekki væri ástæða til þess að hefja viðræður við Bandaríkjamenn um aukna viðveru í Keflavík. Í fyrsta lagi vil ég taka fram að það eru engar slíkar viðræður í gangi og hafa ekki verið. Við erum hins vegar með samning frá 2006 um ákveðinn viðbúnað sem við þurfum að standa skil á í Keflavík. Innan þessa samnings er líka kveðið á um ákveðnar skyldur sem Bandaríkjamenn hafa, bandamenn okkar. Að sjálfsögðu leyfir sá samningur að viðvera á Keflavík sé metin frá degi til dags eftir þörfum og annað. Við höfum séð það. Í fyrra var til dæmis meiri viðvera í Keflavík en oft áður einfaldlega vegna þess að það var ástæða til þess. Það er ekki verið að semja um einhverja endurreisn í Keflavík eitthvað slíkt. Það er hins vegar full ástæða til þess að yfirfara samninginn sem gerður var 2006 og kanna hvort hann hefur staðist tímans tönn, hvort þurfi að breyta einhverju. [[Forseti hringir.]]Það er það sem við munum leggja áherslu á, væntanlega á næsta árið, að fara yfir [[Forseti hringir.]]þennan samning, hvort hann gagnist okkur, hvort hann sé til framtíðar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ræðu hans. Það er vandmeðfarið mál að ræða tillögu til þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland nú þegar við erum í skugga hryðjuverkaárása, ekki aðeins úti í hinum fjarlæga heimi heldur einnig nær okkur í Evrópu eða í París. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra þegar hann talar um að við þurfum að sýna hófsöm viðbrögð í kjölfar hryðjuverkaárásanna en að við getum heldur ekki látið eins og ekkert sé. Ég vil segja að sem betur fer finnst mér umræða hér fyrr í dag benda til þess að hv. þingmenn séu meðvitaðir um þetta. Ég held að mikilvægt sé að fara með því hugarfari inn í umræðuna um þessa þingsályktunartillögu. Hæstv. ráðherra rakti ágætlega í ræðu sinni feril mótunar þingsályktunartillögunnar frá þingmannanefnd sem skipuð var árið 2011 og, eins og komið hefur fram, leidd af hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur. Ég ætla svo sem ekkert að fara að endurtaka þann feril neitt nákvæmlega en vil þó engu að síður vísa í fylgiskjal nr. IV með þingsályktunartillögunni um þjóðaröryggisstefnuna þar sem finna má bókun fulltrúa Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í téðri nefnd. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Vinstri hreyfingin – grænt framboð vill leggja sitt af mörkum til að sem víðtækust samstaða sé um stefnu Íslands í þjóðaröryggismálum, stefnu sem tekur mið af breyttum aðstæðum í alþjóðamálum þar sem sagt er skilið við kalda stríðið.“ Þarna segir enn fremur: „Vinstri hreyfingin – grænt framboð telur þó að áherslan á aðild að Atlantshafsbandalaginu og þátttöku meðal annars í loftrýmiseftirliti rími illa við þá breiðu nálgun á þjóðaröryggisstefnu sem að öðru leyti er samstaða um.“ Að lokum vil ég vitna í þessa bókun þar sem segir, með leyfi forseta: „Fulltrúar VG í nefndinni standa því ekki að þeim tillögum nefndarinnar er lúta að og/eða leiða af aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, en styðja tillögurnar að öðru leyti.“ Undir þetta skrifa hv. þm. Katrín Jakobsdóttir og fyrrverandi þingmaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Árni Þór Sigurðsson. Ég vildi halda þessu til haga inn í umræðuna. Þá nánar að þingsályktunartillögunni sjálfri um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Mér finnst jákvætt að í fyrsta tölusetta liðnum, sem hæstv. ráðherra sagði reyndar í ræðu sinni að væru ekki settir fram í neinni sérstakri forgangsröð, hefur orðinu „umhverfis-“ verið bætt við frá því þegar tillagan var lögð fram fyrir ári síðan, þannig að nú segir, með leyfi forseta: „Að horft verði sérstaklega til umhverfis- og öryggishagsmuna Íslands á norðurslóðum í alþjóðasamvinnu og innlendum viðbúnaði.“ Þessu fagna ég og finnst þetta vera skref í rétta átt. Ég vil þó taka undir orð hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar sem talaði um það í andsvörum áðan að ef til vill ætti að gera loftslagsógnunum betri skil í stefnunni. Ég tel að þetta sé eitthvað sem hv. utanríkismálanefnd eigi að taka til verulegrar athugunar og skoða. Ég ætla ekki að fara að lesa upp alla þessa punkta frá orði til orðs, enda geta allir kynnt sér málið og skoðað það og þess vegna ætla ég aðeins að vísa til þeirra. Mig langar að vísa sérstaklega til 5. liðar en hann fjallar um að tryggja víðtæka öryggishagsmuni Íslands með virku alþjóðasamstarfi þar sem litið er til ýmissa þátta eins og jafnrétti kynjanna, baráttu gegn hungri og fátækt og virðingu fyrir mannréttindum og afvopnun, svo eitthvað sé nefnt, og friðsamlegra lausna deilumála. Ég held að sá liður sé alveg gríðarlega mikilvægur þegar við hugsum um öryggishagsmuni Íslands í hnattrænu samhengi, en það vakti vissulega upp hjá mér spurningar og mér finnst það vera í algjörri andstöðu við þennan lið að í síðustu viku að greiddi Ísland á þingi Sameinuðu þjóðanna atkvæði gegn tillögu um að kjarnorkuvopn verði bönnuð. Hæstv. ráðherra segir að tillagan hjá Sameinuðu þjóðunum feli í sér nýtt ferli sem snúi að því að fækka eða útrýma kjarnorkuvopnum. Ég verð að segja að ég tel það gríðarlega nauðsynlegt, vegna þess að kjarnorkuveldin eru í þessum töluðu orðum að uppfæra kjarnorkuvopnabúr sín. Mér finnst fullkomlega eðlilegt að við grípum til svolítið harðra aðgerða vegna þess að að mínu mati er kjarnorkuógnin og ógnin af kjarnorkuvígbúnaði aftur að aukast. Það er verið að uppfæra þessi vopn og hugsunin er, alla vega hjá sumum, að reyna að búa til það sem kallað er strategísk kjarnorkuvopn sem hægt er að beita, ef menn telja að hægt sé að beita þeim, í staðbundnum hernaði. Þetta held ég að sé alveg gríðarlega mikil hnattræn ógn sem verði að bregðast við. Mig langar að nota þetta tækifæri til þess að benda á að hv. þingheimur getur brugðist við því að ég ásamt fleiri hv. þingmönnum hef lagt fram þingsályktunartillögu sem er í raun samhljóða þeirri tillögu sem Ísland greiddi atkvæði gegn á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þingið getur í rauninni enn þá gripið inn í og brugðist við því og bannað kjarnorkuvopn. Vonandi get ég mælt fyrir tillögunni áður en of langur tími er liðinn. Svo langar mig líka að nefna að ég er sérstaklega ánægð með 9. liðinn í þessari tillögu um að friðlýsa eigi íslenska landhelgi fyrir kjarnorkuvopnum. Þó svo að kjarnorkuvopn séu kröftugri og skaðvænlegri en svo að þau virði landamæri eða efnahagslögsögu þá tel ég að þetta skipti máli í hinu stóra hnattræna samhengi og kallist í rauninni á við 5. liðinn. Ég ítreka þess vegna að mér finnst leiðinlegt að Ísland skyldi hafa greitt atkvæði gegn þessari tillögu. Að því sögðu langar mig að segja að ég tel að hv. utanríkismálanefnd eigi að skoða þá uppröðun liða sem þingsályktunartillagan er sett upp í vegna þess að sé hún annars vegar lesin og hins vegar greinargerðin með frumvarpinu þá tel ég að þó svo að hæstv. ráðherra segi að upröðunin sé ekki sett fram í neinni sérstakri forgangsröð muni fólk lesa hana á þann hátt. Mér finnst ósamræmi milli þeirrar flokkunar og þeirrar hættu sem settar eru í forgang annars vegar og svo þeirra punkta sem hérna koma fram þar sem hernaðarógnin fær alveg gríðarlega mikla umfjöllun en er engu að síður sett ein núna í 3. flokk um hættur sem ólíklegt er að muni steðja að Íslandi eða vega að fullveldi og sjálfstæði landsins. Þetta tel ég vera eitthvað sem hv. utanríkismálanefnd eigi að fara vel yfir og skoða.
Hæstv. forseti. Ég vil eins og áður hefur komið fram þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að flytja þessa þingsályktunartillögu. Við tókum hana til umræðu á síðasta vori en ekki vannst tími á þinginu til þess að ljúka meðferð málsins. Hún fékk nokkra umfjöllun á vettvangi utanríkisnefndar þótt þeirri umfjöllun væri ekki lokið þegar halla tók að þinglokum, engu að síður áttu sér stað áhugaverðar umræður á vettvangi nefndarinnar um efni tillögunnar. Án þess að ég ætli að endurtaka umræðuna sem þar átti sér stað eða eyða miklum tíma í að vitna í hana þá er óhætt að segja að almennt hafi verið nokkuð góð samstaða um meginstefnu tillögunnar. Það voru vangaveltur um það hvort einstökum liðum væri gefið nægilega mikið vægi og ég geri ráð fyrir því að sú umræða muni koma aftur upp í meðförum nefndarinnar nú á þessu hausti. Eins veltu menn fyrir sér stjórnsýslunni, þótt ekki lægju fyrir tillögur um breytingar þar að lútandi, þ.e. þjóðaröryggisráðinu og stöðu þess í stjórnkerfinu. Í þriðja lagi veltu menn fyrir sér því hvernig einstökum þáttum var skipað í áhættuflokka, ef svo má segja, þegar verið var að meta áhættu á einstökum sviðum. Allt þetta geri ég ráð fyrir að komi aftur til umfjöllunar í utanríkisnefnd þegar hún tekur þetta mál til meðferðar á komandi dögum. Um stefnumörkunina almennt vil ég segja að hún endurspeglar auðvitað að nokkru leyti þann breytta veruleika sem við erum í. Staðan er sú að órói á sviði alþjóðamála hefur aukist og það er ljóst að hann hefur áhrif á Ísland. Ef við horfum á tímabilið frá lokum kalda stríðsins þá hafa orðið þau atvik og tíðindi í Evrópu og næsta nágrenni að öryggismál eru meira í fókus en hefur verið um langt skeið. Það hafa átt sér stað breytingar í austurhluta Evrópu sem setja skipan alþjóðamála í annað samhengi en verið hefur. Þá er ég fyrst og fremst að tala um innlimun Rússa á Krímskaga og afskipti þeirra af Austur-Úkraínu þar sem þeir með beinum eða óbeinum hætti hafa stuðlað að uppgangi aðskilnaðarsinna sem eiga í hernaðarátökum við yfirvöld í Úkraínu. Innlimun Krímskaga var auðvitað óvenju gróft dæmi um það þegar fullveldi lands og landamæri sem viðurkennd eru með alþjóðlegum hætti eru virt að vettugi. Þeir atburðir og aukin hernaðaruppbygging af hálfu Rússa hefur vissulega valdið áhyggjum á Vesturlöndum og það er alveg ástæða fyrir okkur að taka það inn í þá umræðu sem á sér stað um þjóðaröryggi. Um átökin fyrir botni Miðjarðarhafs og víða annars staðar suður og austur af Evrópu er óþarfi að fjalla mikið um að þessu sinni, en ljóst er að það hrikalega ástand sem er fyrir hendi á því svæði hefur áhrif á Evrópu og Vesturlönd á margvíslegan hátt. Eitt er bein hryðjuverkaógn, annað er hinn mikli fjöldi flóttamanna sem streymir frá þeim svæðum til Evrópu. Það er alveg ljóst að þegar við mörkum þjóðaröryggisstefnu þurfum við að horfa á þá þætti og horfa á hlutina í því samhengi. Staðreyndin er sú, hvort sem okkur líkar það betur eða verr, að ástandið í heimshluta okkar er með ýmsum hætti ótryggara en verið hefur um langt skeið. Það er ljóst að þegar kemur að því að standa vörð um ytra öryggi þjóðarinnar, ef svo má segja, eru aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningur við Bandaríkin enn þá lykilþættir. Það er ekkert sem kemur í staðinn fyrir það þegar við horfum á landvarnir okkar í hefðbundnum skilningi þeirra orða. Aðrir þættir sem koma til og geta raskað þjóðaröryggi okkar, eins og hryðjuverk og netárásir eða netglæpir af ýmsu tagi, eru frekar skilgreindir sem innanríkismál þótt mörkin séu óljós. Þar er engu að síður um að ræða ógnir sem telja verður til þjóðaröryggismála og nauðsynlegt er að huga að. Það er gert ágætlega í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir. Ég held að nauðsynlegt sé fyrir okkur að hafa í huga að þegar kemur að vörnum á þessu sviði verða þau yfirvöld sem hafa þar hlutverki að gegna að hafa yfir að ráða bæði þeim mannafla, tækjabúnaði og þekkingu sem nauðsynleg er til þess að bregðast við hættum af þessu tagi. Það er auðvitað ljóst að löggæslustofnanir hér, ef við tölum um það út frá því, hafa ekki farið varhluta af þeim samdrætti sem verið hefur á umliðnum árum. Það hefur verið reynt að bæta úr því að einhverju leyti en ég er þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að bæta þar vel í. Þá er ég fyrst og fremst að velta fyrir mér stöðu þeirra löggæslustofnana sem hafa hlutverki að gegna frá degi til dags í sambandi við eftirlit, varnir og viðbrögð við ógnum af þessu tagi. Þessar ógnir eru auðvitað mismunandi. Það liggur fyrir að til dæmis netárásir af ýmsu tagi eiga sér stöðugt stað. Viðbúnaður gagnvart þeim þarf því að vera stöðugur. Hryðjuverkaárásir, við Íslendingar höfum sem betur fer verið í skjóli gagnvart þeim fram til þessa, en auðvitað veitir maður því athygli að hryðjuverkaógnin víða í nágrannalöndunum hefur aukist. Í febrúar síðastliðnum mat greiningardeild ríkislögreglustjóra það svo að hryðjuverkaógn hér á landi hefði aukist frá því sem áður var. Nýliðnir atburðir hafa ekki breytt því mati, það hefur ekki verið talið tilefni til að auka viðbúnaðarstig hér á landi vegna þeirra, en auðvitað er þetta eitthvað sem er stöðugt til endurmats. Hvað sem því líður þurfum við í þeirri umræðu sem á sér stað um þjóðaröryggisstefnu að horfa til þessara þátta. Það hefur verið vitnað til starfs þingmannanefndar sem var að störfum og tillagan er í grunninn byggð á. Sú vinna sem þar fór fram er mjög gott innlegg í þessa umræðu en það verður þó ekki fram hjá því litið að aðstæður í alþjóðamálum, okkar nærumhverfi, hafa breyst töluvert mikið frá því að sú nefnd skilaði af sér. Sama á auðvitað við um það áhættumat sem fór fram á árinu 2009. Aðstæður eru töluvert ólíkar og að einhverju leyti hefur þegar verið brugðist við því í undirbúningi þessarar þingsályktunartillögu. Það er atriði sem hv. utanríkisnefnd þarf að hafa til hliðsjónar þegar hún leggur lokahönd sína á það skjal sem við gerum ráð fyrir að verði þjóðaröryggisstefna samþykkt af Alþingi.
Hæstv. forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að aðstæður hafa að ýmsu leyti breyst á norðurhveli jarðar frá því að skýrslunni sem Valur Ingimundarson prófessor gerði, sem var í reynd upphaf þessa máls alls, var lokið. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að þær viðsjár sem hafa sprottið á jaðri Evrópu leiði að hans mati til þess að nauðsynlegt sé að gera nýtt hættumat. Í öðru lagi langar mig til að spyrja hv. þingmann út í þær áherslur sem eru á loftslagsmálin. Nú held ég að engum dyljist að til langs tíma er mesta váin sem að okkur steðjar einmitt sú sem tengist loftslagsmálum og þess vegna finnst mér það nokkuð umhendis að í þeim tíu tillögugreinum, sem er að finna í þeirri þingsályktunartillögu sem hæstv. ráðherra mælti fyrir rétt áðan, koma orðin loftslagsmál eða loftslagsvandi eða hlýnun jarðar hvergi fyrir. Ég er þeirrar skoðunar að ef okkur á að takast að halda áfram þeirri sátt sem var mjög tæp á síðasta kjörtímabili þegar við lukum þessu verki sé nauðsynlegt að taka á þessu misvægi millum þess sem var að finna í skilagrein nefndar hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur og hins sem er að finna í tillögunni. Um þetta urðu, eins og hv. þingmaður gat um í sinni ágætu ræðu, töluverðar umræður í utanríkismálanefnd á síðasta ári. Ég spyr hv. þingmann, þótt hann sé að vísu, því miður, fjarri góðu gamni og eigi ekki sæti lengur í nefndinni: Telur hann ekki í krafti þekkingar sinnar á baklandi málsins innan nefndarinnar og á málinu almennt að það sé nokkurs virði að reyna að breyta tillögunni til að auka vægi loftslagsmálanna og þar með auka líkurnar á að það takist að halda áfram sáttinni?
Hæstv. forseti. Varðandi fyrri spurningu hv. þingmanns um áhættumatið tel ég að full ástæða sé til þess að það gerist með skipulögðum hætti, að áhætta sem steðjar að þjóðaröryggi verði metið með reglulegum hætti. Ég held að tillagan eða samþykkt hennar hljóti að vera ákveðin innleiðing í það verkefni og það verði hlutverk þjóðaröryggisráðs eða sambærilegs apparats að hafa með höndum slíka vinnu. Ég held að þörf sé á því. Auðvitað hefur ákveðið endurmat átt sér stað í aðdraganda þess að þessi tillaga birtist í þinginu, bæði hér innan lands og eins með upplýsingaöflun í okkar helstu bandalags- og nágrannaríkjum, en ég er engu að síður þeirrar skoðunar að full ástæða sé til að svoleiðis mat fari fram fljótlega. Varðandi síðari spurningu hv. þingmanns get ég tekið undir að þau sjónarmið komu mjög sterkt fram í utanríkismálanefnd á síðasta vori að gefa þyrfti loftslagsmálunum meira vægi í tillögunni til að undirstrika mikilvægi þeirra í þessu samhengi, því að það er rétt sem hér hefur verið nefnt að breytingar af völdum loftslagsbreytinga geta haft mjög alvarleg og afdrifarík áhrif á öryggismálastöðu okkar í þessu samhengi. Ég verð þó að nefna að það er mín skoðun að meginþunginn í stefnumótun á sviði loftslagsmála fer auðvitað fram á öðrum vettvangi og í öðru samhengi en í þessu. Það er hins vegar sjálfsagt og eðlilegt að þeim málum sé gefið meira vægi í umræðu um þjóðaröryggisstefnu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skýr svör. Hv. þm. Birgir Ármannsson, sá sem fremstur er meðal jafningja innan Sjálfstæðisflokksins þegar kemur að utanríkismálum, sagði alveg skýrt að hann teldi að gefa ætti loftslagsmálunum skýrt vægi í umræðum um þjóðaröryggismál. Ég get ekki dregið aðra ályktun en þá að hann teldi að það væri farsælt fyrir málið í heild að það endurspeglaðist í tillögugreininni. Sömuleiðis gladdi það mig að hv. þingmaður sagði að vissulega kæmi að því miðað við breyttar aðstæður að gera þyrfti nýtt hættumat fyrir Ísland. Hann sagði hins vegar líka jafn skýrt að hann teldi að það væri skref sem ætti að taka eftir að búið væri að samþykkja þessa tillögu og eftir atvikum ákvæði um þjóðaröryggisráð og það yrði þá hvers þess yfirvalds sem þá væri til þess bært að gera tillögu um slíkt. Það bægði alla vega burt þeim ótta mínum að menn teldu að ekki væri hægt að samþykkja tillöguna fyrr en að gerðu slíku hættumati. Ég ætla þó ekki að halda því fram að hv. þingmaður sé einn af þeim sem stundum reyni að tefja mál. Verð þó að viðurkenna að ósjálfrátt varð mér hugsað til stjórnarskrárnefndarinnar sem nú er að störfum. En hv. þm. Birgir Ármannsson telur málið augljóslega svo mikilvægt að hann vill hafa tímaröðina á þessu tvennu með þeim hætti að nýtt hættumat yrði ekki til þess að tefja vinnslu og samþykkt þessarar tillögu.
Hæstv. forseti. Bara til að hafa það skýrt tel ég að utanríkismálanefnd þurfi auðvitað að ræða mat á þeirri hættu sem að okkur steðjar á mismunandi sviðum í meðferð sinni á tillögunni. Formlegt áhættumat tel ég hins vegar að eigi að vera í höndum þjóðaröryggisráðs eða sambærilegs aðila eftir að tillagan hefur verið samþykkt. Ég sé fyrir mér að þar þurfi að koma upp einhverju verklagi, einhverjum viðmiðunum sem byggja á reynslu nágrannaþjóðanna og það þurfi að gerast með formlegum og skipulögðum hætti. Ég sé ekki fyrir mér að það beinlínis eigi sér stað í meðförum utanríkismálanefndar meðan málið er til vinnslu í þinginu.
Forseti. Það er ánægjulegt að við séum að þokast áleiðis með þjóðaröryggisstefnu. Þjóðaröryggisstefna á að sjálfsögðu í eðli sínu að vera grunnföst, en á sama tíma þess eðlis að hægt sé að bregðast við síbreytilegum veruleika þess að við erum ekki eyland í eiginlegum skilningi, einvörðungu í landfræðilegum skilningi. Ég var í þessari nefnd á síðasta kjörtímabili sem skilaði af sér þessum grunni. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort honum finnist nægilega vel tekið tillit til bókunar sem kom fram frá mér og hefur sýnt sig að málið sem ég fjallaði um með bókuninni hefur aukið vægi út af þeirri þróun sem átt hefur sér stað undanfarið. Bókunin er svona: „Einn af hornsteinum lýðræðis grundvallast af getu ríkja til að vernda friðhelgi ríkisstjórna og stjórnsýslu sem og friðhelgi einkalífs borgara ríkisins. Nútímatækni hefur gert yfirvöldum annarra landa það kleift að safna stafrænum gögnum allra Íslendinga í trássi við stjórnarskrá lýðveldisins. Því er ljóst að nauðsynlegt er að íslenska ríkisstjórnin þarf að móta stefnu í samstarfi við alþjóðastofnanir og samtök er sérhæfa sig í að tryggja stafræna friðhelgi þvert á landamæri til að tryggja þjóðaröryggi Íslands.“ Nú hegg ég eftir því í þessari ályktun hæstv. utanríkisráðherra að ekki er nægilega fast að orði kveðið varðandi þetta. Mig langar að spyrja hv. þm. Birgi Ármannsson hvort hann hafi eitthvað kynnt sér málið.
Hæstv. forseti. Varðandi þetta atriði sérstaklega þá er það er mín skoðun að veita þurfi þessu athygli í meðförum nefndarinnar. Ég held að við þær upplýsingar sem hafa komið fram á allra síðustu árum, um möguleika njósnastofnana til þess að afla upplýsinga, hafi sett ugg að okkur flestum þannig að ég held að þetta sé eitt atriði sem þarf að taka með í reikninginn. Í stefnumörkun hvað varðar þjóðaröryggi er netöryggi eitt af þeim sviðum sem þarf að veita athygli í auknum mæli og þar hefur orðið gerbylting á síðustu árum. Þar eru ógnirnar af margvíslegum toga. Eitt eru hryðjuverkaárásir eða árásir sem eru ætlaðar til þess að valda tjóni eða upplausn eða einhverju slíku, árásir á mikilvæga innviði eða kerfi sem stjórna innviðum eða annað þess háttar, það er bein glæpastarfsemi sem er ætluð í auðgunarskyni og síðan eru tilviljanakenndar árásir. En það er þekkt að í sumum tilvikum standa ríki á bak við netárásir til að valda truflunum eða afla upplýsinga. Það hefur sett nokkurn ugg að okkur við þær upplýsingar að vina- og bandalagsþjóðir okkar hafa líka staðið að aðgerðum af því tagi sem, eins og hv. þingmaður nefndi, eru í bága við sjónarmið okkar, í bága við grundvallarreglur um persónufrelsi og friðhelgi einkalífs.
Ég þakka kærlega fyrir svörin. Þetta er einmitt grundvallarmál sem skiptir miklu. Bæði hlýtur það að vera þannig að þjóðaröryggi okkar yrði veikara ef erlendar þjóðir eða þjóð hefðu aðgengi að öllum samskiptum æðstu ráðamanna ríkisins eða þeim sem fara fyrir mikilvægum stofnunum eða fyrirtækjum í landinu. Það er því mjög brýnt að við gerum það sem við getum til að tryggja að þau sjónarmið séu á lofti að það sé óásættanlegt að okkar bandalagsþjóðir geri slíkt; mér finnst mjög mikilvægt að við séum ekki í bandalagi við að taka þátt í þannig starfi gagnvart öðrum þjóðum, gagnvart borgurum annarra þjóða jafnframt. Það er eitt sem ég hjó líka eftir. Við vorum með skiptar skoðanir þegar við vorum að móta þjóðaröryggisstefnuna. Það eru bókanir frá fulltrúum Sjálfstæðisflokksins og Vinstri grænna sem eru svolítið ólíkar varðandi kjarnorkuvopn og hvort við eigum að vera mótfallin því að slíkt sé í okkar landhelgi. Það er svolítill orðaleikur í þessari stefnu sem segir að við séum á móti kjarnorkuvopnum og séum tilbúin til að beita okkur gegn kjarnorkuvopnum eða með kjarnorkuafvopnun svo framarlega sem það brjóti ekki í bága við alþjóðasamninga. Þá vita náttúrlega allir að það er NATO. Mig langar að spyrja hvort hv. þm. Birgir Ármannsson telur að við getum nokkurn tímann beitt okkur í alvörunni fyrir afnámi kjarnorkuvopna meðan við erum í NATO.
Hæstv. forseti. Ég held að við eigum að beita okkur í þessum málum á vettvangi NATO sem og annars staðar. Kjarnorkuvopn eru partur af varnarbúnaði NATO, fram hjá því verður ekki litið. Við höfum, með ýmsum yfirlýsingum á undanförnum árum og áratugum, lýst yfir andstöðu við eða vilja til að draga úr kjarnorkuvopnum og vinna að afvopnun á því sviði. Ég tel að við eigum að gera það áfram. Tilvísun til alþjóðasamninga nær ekki bara til NATO heldur geta það líka verið spurningar um frjálsa för sæfara og loftfara jafnvel. En ég held að við getum eins og við höfum gert - ég held að það hafi verið 1985 sem fyrst kom yfirlýsing vilja til kjarnorkuvopnaleysis frá íslenskum stjórnvöldum - samþætt þetta, verið í NATO, talað rödd afvopnunar á þeim vettvangi og annars staðar. Ég held að það sé ekki ósamrýmanlegt, en auðvitað gerir það það að verkum að undir einhverjum kringumstæðum geta orðið árekstrar í þeirri stefnumótun eða framsetningu hjá okkur. Ég held að það sé raunsætt að gera ráð fyrir því að það geti verið. Ég held að við eigum þann möguleika að halda fram sjónarmiðum um afvopnun og mikilvægi þess að draga úr kjarnorkuvopnabúrum, takmarka útbreiðslu kjarnorkuvopna og þess háttar án þess að það hafi áhrif á stöðu okkar í NATO.
Herra forseti. Það er margt gott um þetta mál að segja, bæði það sem slíkt og kannski ekki síður vinnuna sem á bak við það er. Ég held að ekki sé ofmælt að sú vinna, þessi tillaga og afgreiðsla hennar ef vel tekst til, marki talsverð tímamót. Ég vil trúa því að hér sé lagt upp með hrygglengju að meiri samstöðu um þessi mál en við höfum oft átt að venjast til baka litið. Við þekkjum þá umræðu og höfum tekið þátt í henni, meðal annars hér á þessum vettvangi í þrjátíu ár. Við munum þá tíma þegar öll umræða um utanríkis- eða hernaðar- eða öryggismál var í ansi miklum og stífum skotgröfum. Það fór ekki mikið fyrir samnefnaranum. Mér er nær að halda að það þurfi aftur fyrir 1949 eða 1951 til að finna tíma þar sem er efniviður í jafn breiða samstöðu um mikilvæga þætti þessara mála og hefur verið að fæðast núna á síðustu árum og með þessari vinnu. Þá vísa ég að sjálfsögðu til þess að frá því að Ísland varð fullvalda ríki 1918 og ákvað sitt hlutleysi og fram að 1949 var um það mál góð samstaða. Menn voru svo harðir á hlutleysinu að við urðum ekki einu sinni stofnaðilar að Sameinuðu þjóðunum fyrir vikið eins og kunnugt er. Almennt hef ég upplifað söguna þannig að á þessu árabili, frá því um 1920 og fram að miðri síðustu öld, hafi verið nokkuð breið samstaða um að hornsteinn utanríkisstefnunnar væri hlutleysisstefnan. Svo taka við aðrir tímar og þeir urðu ansi kaldir og ansi grimmir og harðir á köflum. En þakkarvert er að við erum smátt og smátt að þokast lengra í burtu frá þeim. Það held ég að byggi svolítið á þeirri nálgun sem hér hefur orðið niðurstaðan, þeim skilgreiningum og þeim útgangspunkti sem tekinn er. Ég verð að segja að ég er mjög ánægður með inngang tillögunnar, inngangsmálsgreinarnar eru merkilegar, samanber t.d. þriðju málsgreinina þar sem tekinn er útgangspunktur í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og þau grunngildi sem þar eru talin upp; lýðræði, virðing fyrir réttarríkinu og alþjóðalögum, mannúð og verndun mannréttinda, jafnrétti fyrir alla, sjálfbær þróun, afvopnun og friðsamleg lausn deilumála. Þá er næst tekið fram að grundvallarforsenda stefnunnar sé staða Íslands sem fámennrar eyþjóðar sem hvorki hafi burði né vilja til að ráða yfir her. Hér er mjög tryggilega fest í sessi sú grundvallarstefna okkar að við ætlum ekki að vígbúast, ekki að hervæðast. Síðan segir, með leyfi forseta: „Stefnan taki til hnattrænna, samfélagslegra og hernaðarlegra áhættuþátta og felist í virkri utanríkisstefnu, almannaöryggi og varnarsamstarfi við önnur ríki.“ Gott og vel. Síðan kemur að upptalningunni. Þar eru líka ákveðin tímamót. Það er byrjað á því og talið upp í 1. lið að horft verði sérstaklega til umhverfis- og öryggishagsmuna Íslands á norðurslóðum í alþjóðasamvinnu og innlendum viðbúnaði. Hæstv. utanríkisráðherra upplýsti hér að þarna væri orðið „umhverfishagsmunir“ nýtt ef ég skildi hann rétt. Það er auðvitað vel. Síðan kemur að töluliðum 2 og 3 sem vissulega má deila um, samanber flokkunina sem ég vík betur að síðar, hvort ættu að teljast upp þarna miðað við það áhættumat sem liggur til grundvallar flokkuninni þar sem hernaðarógn er sett í þriðja flokk yfir hættur sem ólíklegt er að steðji að Íslandi, hvort þetta eigi þá að koma endilega númer 2 og 3. Við þetta höfum við fyrirvara eins og kunnugt er og meginástæðan er sú að fulltrúar okkar í nefndinni á sínum tíma lögðu inn bókun og ég vísa til hennar. Fjórði töluliðurinn er líka dálítið merkilegur, um að efla og þróa enn frekar norræna samvinnu um öryggis- og varnarmál og annað grannríkjasamstarf. Fyrir um 15 árum hefði þetta nokkurn veginn verið óhugsandi, eða 20 skulum við segja, það eru að nálgast 20 ár síðan utanríkisráðherrarnir mættu fyrst á þing Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn 1988. Nú er umræða um utanríkis- og öryggismál orðin veigamikill þáttur í dagskrá í norrænu samstarfi, samanber Norðurlandaráðsþing í Reykjavík á dögunum. Ég er sömuleiðis sammála um að þessu á að lyfta upp. Ég lít svo á að norrænt og vestnorrænt samstarf sé einn af hornsteinum okkar utanríkisstefnu. Til að stytta mál mitt vík ég að 9. töluliðnum sem að sjálfsögðu gleður mig, en þar segir: „Að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnavopnum, að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga, í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu.“ Þetta er afar ánægjulegt að sjá og er þá ekkert mikið eftir, verði tillagan samþykkt, annað en það sem hefur lengi staðið upp á okkur, að lögfesta þessa stefnu. Ég hef líklega einum tíu sinnum lagt fram nokkuð viðamikið frumvarp um kjarnorkufriðlýsingu Íslands. Ég hyggst gera það á næstu dögum. Ég hef verið að vonast til þess að fá enn þverpólitískari stuðning við það í formi meðflutningsmanna en hingað til. Oftast hafa ýmsir af forustumönnum Framsóknarflokksins flutt málið. Ég bíð enn eftir svörum. Sjálfstæðismenn hafa verið tregir í taumi og þar kemur að því í sambandi við 9. töluliðinn að þar verða þau hlutverkaskipti að það eru þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem einir bóka fyrirvara við þessar áherslur. Það þýðir á mannamáli að við þetta er stuðningur án fyrirvara frá fulltrúum allra annarra flokka. Það er ánægjulegt. Þá er að vinna í vinum okkar sjálfstæðismönnum að þeir komi með í hópinn og við klárum það að lögfesta og setja í lagabúning þá stefnu sem eins og hæstv. utanríkisráðherra nefndi réttilega var formgerð fyrst með þingsályktun á miðjum níunda áratug síðustu aldar, að hún sé líka lögbundin sem kjarni í áherslum okkar að þessu leyti. Þá ætla ég að víkja aðeins að flokkuninni sem mér finnst mjög áhugaverð og satt best að segja ekki minni tímamót en annað í þessu máli, jafnvel þau mestu. Fyrir mér er það mikil framför, mikill sigur þeirra sjónarmiða sem hafa viljað breikka öryggishugtakið út og taka raunsæja og praktíska nálgun á þetta viðfangsefni, að skilgreina í hverju eru öryggi og velferð og vellíðan almennra borgara á Íslandi fyrst og fremst fólgin, hvað er það sem að okkur steðjar sem getur ógnað tilveru okkar hér. Í flokki eitt eru hættur sem ber að setja í forgang með hliðsjón af vígbúnaði og fjármunum. Í fyrsta lagi er það umhverfisvá eða slys vegna aukinna umsvifa á norðurslóðum. Ekki ætla ég að gera ágreining um þetta. Hér undir mundi ég flokka súrnun sjávar sem sennilega er sú einstaka ógn sem er okkur Íslendingum langalvarlegust og tengist hlýnun jarðar og loftslagsbreytingum. Í öðru lagi eru það netógnir og skemmdarverk á innviðum samfélagsins. Já. Við getum tekið sem dæmi orkukerfið og orkuöryggi landsmanna. Við erum með samtengt raforkukerfi sem er algerlega tölvuvætt og stýrt á þann veg. Að stærstum hluta eru mannvirkin orðin ómönnuð. Innrás í slík kerfi getur valdið stórkostlegum skaða. Í þriðja lagi eru það svo náttúruhamfarir. Ekki þarf að fjölyrða um þær, við þekkjum þær, við erum með reglubundnu millibili í viðbragðsstöðu út af slíkum hlutum. Í öðrum flokki eru ógnir sem þarfnast fullrar athygli. Þar er fyrst talin skipulögð glæpastarfsemi. Já, svo sannarlega, hún hefur verið að banka hér á dyrnar af og til, glæpaklíkur frá hinum Norðurlöndunum, mótorhjólagengi eða hvað það nú er sem eiga ekkert skylt við mótorhjól heldur eru bara glæpaklíkur, selja fíkniefni og stunda mansal og vændi. Þær hafa verið að reyna að ná hér fótfestu. Við vitum það og þetta á tvímælalaust heima þarna. Síðan er það fjármála- og efnahagsöryggi. Já, ætli það ekki, svona í ljósi nýlegrar reynslu, ætli það sé ekki vissara að hafa það með. Fæðu- og matvælaöryggi. Já. Heilbrigðisöryggi og farsóttir. Já. Við höfum farið yfir hvort tveggja á umliðnum árum þegar viðsjárverðir tímar hafa verið hjá okkur. Og hryðjuverk. Já, því miður. Sennilega dugar ekki einu sinni sjálft Atlantshafið til að tryggja okkur fyrir því að slíkt geti ekki barið hér að dyrum, þótt við séum vissulega að mörgu leyti betur varin en ýmsir aðrir í þeim efnum. Í þriðja flokki eru hættur sem ólíklegt er að steðji að Íslandi en mundu vega að fullveldi og sjálfstæði landsins. Þar er bara eitt talið upp og það er hernaðarógn. Hún er ólíklegust. Hún er í þriðja flokki. Ég er algerlega sammála og hef alltaf verið. Mér hefur alltaf fundist hin mikla áhersla á að reyna að setja öryggismál Íslands og Íslendinga inn í vígbúnaðarsamhengi stórþjóðanna eða landa sem liggja allt öðruvísi landfræðilega vera mikill misskilningur. Ef við erum sæmilega sammála um þessa flokkun er eðlilegt að lesa í tillöguna og raða henni upp og ráðstafa fjármunum í samræmi við það. Þá finnst mér hæstv. utanríkisráðherra reyndar ekki vera á réttri braut þegar hann boðar núna aukin útgjöld. Til hvers? Ekki í flokk eitt eða tvö heldur mest í verkefni sem mundu tengjast þriðja flokknum. En látum það liggja milli hluta á þessum góða degi. [[Forseti hringir.]]Hér erum við aðallega í því að þræða upp samstöðuna. Mér finnst þetta vera mjög gott mál og ég vona að það sé hægt að lenda því hér í þinginu, ef ekki í algerlega fullri samstöðu með einróma afgreiðslu að lokum þá með svipuðum hætti og nefndin lauk sínum störfum, að menn sameinist um hrygglengjuna í þessu og hafi þá eftir atvikum fyrirvara um einstök efnisatriði.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir góða yfirferð yfir málið. Það gætti mikils vilja hjá hv. þingmanni til þess að hægt yrði að halda áfram samstöðunni sem hefur ríkt um það. Hann gat réttilega um þá merkilegu staðreynd að þeir sem gerðu fyrirvara við málið voru Sjálfstæðisflokkurinn. Allir hinir náðu fyrirvaralausri samstöðu og það þótti mér á sínum tíma ákaflega merkilegt. Hv. þingmaður lætur í ljósi þá frómu ósk að áfram takist þessi samstaða og hægt verði að lenda málum með þeim hætti að sameiningin sem við sáum um málið haldi áfram. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Sér hann eitthvað því til fyrirstöðu að VG geti staðið að samþykkt málsins hugsanlega með þekktum fyrirvörum úr utanríkisstefnu þeirra? Með hvaða hætti telur hv. þingmaður að þyrfti að breyta tillögunni til þess að auka sem mest og hámarka líkurnar á því að það sem ég leyfi mér að kalla eðlileg samstaða gæti náðst um málið?
Herra forseti. Til að því sé öllu til haga haldið eru í sjálfu sér fyrirvarar líka í bókun fulltrúa Vinstri grænna í nefndinni á sínum tíma varðandi 2. og 3. tölulið og síðan bókun í áliti sjálfstæðismanna sem varðar 9. tölulið. En menn standa að nefndarálitinu og tillögunum saman með þeim fyrirvörum. Ég bind vonir við það, já, að hægt verði að vinna málið svona áfram. Menn eiga aldrei að gefast upp. Ekki á að útiloka að menn nái hreinlega utan um þetta í heild og geti afgreitt þetta einróma, en það væri enginn héraðsbrestur eftir atvikum þó að menn stæðu til dæmis að sameiginlegu nefndaráliti úr utanríkismálanefnd með sambærilegum fyrirvörum og á endanum urðu í nefndarstarfi hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur. Það gæti síðan leitt til þess að menn mundu eftir atvikum vilja sitja hjá við einn eða tvo töluliði tillögunnar en standa síðan að henni. Ég hef ekki ástæðu til að ætla annað. Nú er ég hvorki formaður Vinstri grænna né fulltrúi flokksins í utanríkismálanefnd, þannig að ég tala hér meira fyrir sjálfan mig. En eitthvað þekki ég innyflin í mínu fólki.
Samviska flokksins.
Ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að áherslur okkar verði í takti við það sem var í nefndarstarfinu sem við lögðum mikið í. Má ég minna á að þáverandi formaður utanríkismálanefndar, Árni Þór Sigurðsson, fyrrverandi þingmaður, nú ambassador í liði hæstv. utanríkisráðherra, og síðan í upphafi Guðfríður Lilja Grétarsdóttir og seinna Katrín Jakobsdóttir, núverandi formaður, voru í því starfi og lögðu í það mikla vinnu. Við erum mjög áhugasöm um að fylgja þessu eftir. Ég segi fyrir mitt leyti að þó að þetta sé ekki 100% eins og ég hefði auðvitað haft það og við, þá er þetta að mínu mati svona 95% eins og ég hefði viljað hafa það. Það eina, fyrir utan þessa tvo töluliði sem við gerum fyrirvara við, þá væri það að einhverju leyti uppröðunin á töluliðunum sem mér fyndist mega vera í betra samræmi við áhættuflokkunina, eins og [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður hefur reyndar komið inn á í allmörgum andsvörum í dag. Ég bíð enn eftir því að hv. þingmaður haldi ræðu, en ég hef ráðið nokkuð í afstöðu hans út frá andsvörum.
Forseti. Líkt og fram kom hjá síðasta ræðumanni var eitt helsta ágreiningsefni í íslenskum stjórnmálum upp úr miðri síðustu öld og fram eftir henni ágreiningur í utanríkismálum og þá sérstaklega um varnar- og öryggismál. Heimurinn breyttist og fyrir fimm til sex árum, eða upp úr 2010, hafði heimurinn breyst svo mikið að hæstv. utanríkisráðherra, sem þá var Össur Skarphéðinsson, flutti þingsályktunartillögu um að skipuð yrði þingmannanefnd til að undirbúa og móta þjóðaröryggisstefnu, sem kölluð er. Tillagan var samþykkt 16. september 2011 og allir flokkar greiddu henni atkvæði nema sjálfstæðismenn. Þeir sátu ekki hjá, virðulegi forseti, þeir voru á móti. Engu að síður var nefndin sett á laggirnar og vann vel allt til loka kjörtímabilsins. Við höfðum í raun klárað efnislega umræðu í lok kjörtímabilsins en af einhverjum skrýtnum ástæðum, sem ég skildi aldrei - ég var formaður þessarar nefndar - þá tókst okkur ekki að setja punktinn aftan við. Mér finnst að hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson eigi mikið hrós skilið fyrir að vera tilbúinn til að taka á móti niðurstöðu nefndarinnar í febrúar 2014. Það er alls ekki alltaf þannig að þó að nefndir hafi lokið störfum sé annar ráðherra, sem hefur tekið við, tilbúinn til að taka við einhverju sem forveri hans byrjaði á. Ég tel þetta hæstv. ráðherra til mikils hróss. Nú lítum við á tillögu til þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland og hún byggir á störfum þingmannanefndarinnar. Ég verð hins vegar að segja alveg hreinskilnislega að mér finnst áherslurnar svolítið brynvarðari, ef ég má orða það svo, en starf nefndarinnar gekk út á. Við unnum í og töluðum sérstaklega um þrjú atriði. Við vorum með heildræna sýn á þjóðaröryggisstefnuna. Við sögðum að utanríkisstefnan ætti að byggja á virkri utanríkisstefnu og þar tölum við um fjölþjóðasamvinnu, samvinnu þjóða. Við lögðum þar til dæmis ríka áherslu á þróunarsamvinnu sem tengist friði og mannréttindum órjúfanlegum böndum. Þannig reyndum við að leggja áherslu á mýkri viðhorf, ekki þessi beinlínis hernaðarlegu viðhorf til öryggisins. Við lögðum áherslu á að Íslendingar ættu að láta sitt af hendi rakna til að styðja efnahagslega og félagslega þróun með þróunarsamvinnu, borgaralegu framlagi til friðargæslu og mannúðar og neyðaraðstoðar. Þetta voru áherslur, svo að ég nefni nokkrar, í hinni virku utanríkisstefnu, sem kölluð var svo. Síðan töluðum við um varnarstefnu. Þar var vissulega byggt á aðildinni að Atlantshafsbandalaginu, varnarsamningnum við Bandaríkin, samvinnunni við Norðurlönd og tvíhliða vinnu, sem er kannski ekki jafn formleg, og samráð og samvinnu við til dæmis Breta og Frakka. Það eru þessir þættir, varnarstefnan og þessi gamla áhersla á öryggishugtakið - ég verð að segja alveg eins og er að ég get vel skrifað undir þessa þingsályktunartillögu. Ég tek undir með flokksbróður mínum, hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, mér finnst þurfa að laga viðhorfin sem koma til dæmis fram í okkar skýrslu til loftslagsbreytinga. Að öðru leyti er ég sammála því að þarna eru stólpar eins og Atlantshafsbandalagið og samningurinn við Bandaríkin. Mér finnst samt svolítið mikil áhersla á þetta í þessari þingsályktunartillögu svo að ég sé alveg heiðarleg með það. Í þriðja lagi sögðum við að utanríkisstefnan þyrfti að byggja á almannaöryggi og það þarf að efla almannakerfið og netöryggi skiptir gífurlegu máli. Það er sérstaklega tekið fram í þingsályktunartillögunni svo að það þarf svo sem ekkert að kvarta yfir því. Nú er búið að breyta áhættumatinu og nú eru hryðjuverk komin í þann flokk mála sem þarf að veita sérstaka athygli. Auðvitað er það ljóst, alveg frá því síðstliðinn vetur þegar hörmungar urðu í París og ég tala nú ekki um eftir þær hörmungar sem við litum í síðustu viku í París líka, að við þurfum að horfa til þess. En ég vil taka undir með þeim sem hafa talað hér fyrr í dag út af þeim hræðilegu hryðjuverkaárásum að það er mjög nauðsynlegt að við horfum ekki mjög þröngt á það. Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að segja að það sé mjög nauðsynlegt að við höldum „kúlinu“, eins og krakkar mundu segja. Það er annað sem kom skýrt fram í starfi þessarar nefndar, sem ég hafði heiður af að vera formaður fyrir, og það er einmitt það að við verðum að hafa skilning á því að borgaralegar stofnanir okkar þurfa, hvort sem það yrði við björgun sem kæmi til, að hafa samstarf við heri. Það eru oftast herir sem þessar borgaralegu stofnanir þurfa að hafa samband við, eins og lögreglan eða Landhelgisgæslan ef að það er í samband við útlendinga. En það má aldrei gerast að þessar borgaralegu stofnanir okkar fái á sig yfirbragð hers. Það er hlutur sem má ekki gerast. Við þurfum að passa okkur mjög vel á því. Við þurfum að minnast þess - ekki síst í andrúmslofti eins og nú ríkir í löndunum í kringum okkur og að hluta til hér á landi, vegna þess að öll verðum við óttaslegin þegar svona hörmulegir atburðir verða eins og gerðust í París fyrir helgina - að við eigum ekki að hervæðast. Við eigum að tala fyrir friði og það held ég að sé reynt og það eigum við líka að reyna að gera í okkar þjóðaröryggisstefnu. Við eigum að hafa hana þannig að hún leiði fyrst og fremst til friðar en ekki átaka.
Herra forseti. Þegar sjálfur þingfaðirinn hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kvartar undan því að ég hafi ekki haldið ræðu finnst mér nú sæmst að ég kveðji mér hljóðs til þess að árétta stuttlega nokkur atriði. Í stuttu máli lýsi ég eindregnum stuðningi við þessa þingsályktunartillögu. Ég var á sínum tíma upphafsmaður að því að nefndin, sem vann grundvöll tillögunnar, var sett á laggir og enn vil ég taka undir orð hæstv. ráðherra um að hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir, sem var formaður þeirrar nefndar, á hrós skilið fyrir það að hafa tekist að sigla því fleyi nánast heilu til hafnar. Það stappar að minnsta kosti nærri pólitísku kraftaverki að hafa náð svo víðtækri samstöðu um mál sem er í eðli sínu jafn flókið, erfitt, hefur leitt oft og tíðum til dýpstu sundrungar sem við höfum séð í íslenskum stjórnmálum, að hafa tekist að smíða fley sem bar flokkana alla saman innan borðs til lands. Það þykir mér vera ákaflega merkileg niðurstaða. Ég hika ekki við að segja það sem menn glottu hér örlítið yfir fyrr í dag að ég tel að það muni gera hana að fótnótu að minnsta kosti um langa hríð í öryggissögu Íslands. Ég hef þegar lýst því yfir að þó að ég styðji þessa tillögu finnst mér vera nokkur munur á innihaldi og eðli sjálfrar tillögugreinarinnar annars vegar og hins vegar greinargerðinni og jafnframt því undirlagi sem segja má að skilagrein nefndar hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur hafi verið. Eins og við höfum rakið í umræðunni höfum við byggt þá stefnu sem hér birtist í tillöguformi á útvíkkun öryggishugtaksins. Það er ekki lengur hið þrönga forna hugtak um öryggi sem fyrst og fremst varðaði fullveldi þjóðar og hernaðarógnina. Segja má að þessi vegferð hafi hafist með þeirri ágætu skýrslu sem Valur Ingimundarson prófessor vann fyrir ráðuneytið á sínum tíma og var áhættumatsskýrsla við aðstæður sem eru allt öðru vísi en núna. Sú skýrsla skipti miklu máli. Um það leyti brast á með miklum friði í heimshluta okkar og var ljóst að átakalínur lágu ekki lengur hér í grennd við Ísland. Þær höfðu færst allt annað. Við þær aðstæður skapaðist ráðrúm til þess að huga að öðrum þáttum sem varða þjóðaröryggi. Til að öllu sé til haga haldið er rétt að rifja það hér upp að sá sem fyrstur útfærði hið nýja öryggishugtak var maður sem síðar varð formaður Framsóknarflokksins. Það var Jón Sigurðsson, sem gaf út alveg sérlega fína skýrslu. Reyndar gaf utanríkisráðuneytið hana út, en Jón Sigurðsson, síðar iðnaðarráðherra, var sá maður sem fyrstur þróaði hið nýja öryggishugtak hér á Íslandi. Það tók ekki bara til hernaðarógnar, sem á þeim tíma lá í láginni, heldur margra annarra þátta eins og netöryggis, sem mörgum fannst skrýtið hugtak á sínum tíma, til sjúkdóma, faraldra, matvælaöryggis, loftslagsvárinnar og að sjálfsögðu ýmiss konar mengunar sem sjórinn sætir. Í því ljósi er það alveg hárrétt ábending hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni í ræðu hans hér áðan að eitt af því sem á vitaskuld að liggja undir hér er súrnun sjávar sem ber í sér miklu meiri vá gagnvart íslensku samfélagi en menn virðast almennt gera sér grein fyrir, þótt hv. þm. Elín Hirst eigi líka hrós skilið fyrir að hafa vakið athygli þingsins á því með rækilegum hætti með sérstakri þingsályktunartillögu sem hún hefur lagt fyrir. Ég tel að það sé líka sögulegt eftir öll þau átök og þá sundrungu sem varnartengd málefni hafa leitt yfir íslenskt samfélag að fyrrverandi formaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og fyrrverandi formaður Alþýðubandalagsins komi hér í ræðustól og lýsi því yfir að hann telji enga annmarka á því að flokkur hans geti samþykkt þessa tillögu með eðlilegum fyrirvörum sem helgast af þeirri sérstöku stefnu sem sá flokkur hefur í utanríkismálum. En hann bætti því við að hann væri 95% sammála þessu. Það er mjög merkilegt. Ég held að aldrei fyrr í sögu Alþingis, ekki á lýðveldistímanum að minnsta kosti, hafi skapast sú samstaða sem hér virðist vera í uppsiglingu. Auðvitað er það þannig að menn hafa mismunandi skoðanir á því með hvaða hætti við eigum að verja fullveldi Íslands. Mér er mætavel kunnugt um að það eru margir, eða a.m.k. nokkrir í þessum þingsölum sem telja að við eigum ekkert erindi til þess að vera áfram innan Atlantshafsbandalagsins. Ég vil segja það hins vegar alveg skýrt að sá flokkur sem ég er hluti af, Samfylkingin, hefur mótaða stefnu þar um. Við teljum að öryggi Íslands sé best borgið fyrir atbeina Atlantshafsbandalagsins, er þar fyrst og fremst vísað til 5. gr. og jafnframt á grundvelli þess tvíhliða varnarsamnings sem við höfum við Bandaríkin. Það er auðvitað viðurhlutamikið fyrir hvert stjórnvald að verja sitt land og það er snar partur af fullveldinu að standa fyrir slíkum vörnum. Við höfum kosið, Íslendingar, með þessum hætti að framselja það vald í reynd. Við höfum gert samninga sem skipta miklu máli. Margir hafa á síðustu 15 árum verið þeirrar skoðunar að líkast til hafi það verið úrelt þing. Sá mikli friður sem ríkti í grennd við Ísland leiddi til þess að menn töldu að viðsjár sem verið höfðu uppi á tímum kalds stríðs, sem þó var miklu heitara en margur fann, væru horfnar. En veröldin er eins og hún er og við höfum séð það í átökunum í Úkraínu þar sem Rússar hafa farið fram af mikilli vél og beitt nýjum aðferðum, að stjórnvald, líka í landi eins og Íslandi, verður að gera það sem það telur þarft til þess að geta tryggt öryggi borgaranna. Þess vegna segi ég það sem mína skoðun, og ég óska ekki endilega eftir því að aðrir deili henni, að ég tel að það sé ill nauðsyn að Íslendingar haldi áfram virkri þátttöku í Atlantshafsbandalaginu. Ég tel að það sé ákaflega mikilvægt. Að öðru leyti hafa þær umræður sem hér hafa farið fram heldur sýnt fram á það að það eru líkur á mikilli samstöðu um þetta mál hér. Það er eitt tiltekið atriði sem ég vil ræða sérstaklega. Það fór dálítið öfugt ofan í Sjálfstæðisflokkinn á sínum tíma þegar menn voru að reyna að ná sátt um það að Ísland væri kjarnorkuvopnalaust land í reynd með þeim fyrirvörum sem eru í tillögunni. Það er ekkert nýtt. Sú hefur verið stefnan um langan aldur. Hér á Íslandi er það þannig að 74 sveitarfélög hafa lýst því yfir að þau vilji ekki kjarnorkuvopn innan sinna vébanda. Vitaskuld veit ég að slíkar samþykktir hafa engar efnislegar afleiðingar vegna þess að það er utanríkisráðherra sem fer með vald til þess að skipa fyrir í þeim efnum. En það lýsir vilja þeirra sem þar ráða og það vill svo til að 94% þjóðarinnar búa innan vébanda þessara sveitarfélaga. Það er líka rétt í lok þessarar ræðu að rifja það upp að allar götur frá árinu 1985 hefur það verið algjörlega skýr stefna íslensku ríkisstjórnarinnar að kjarnorkuvopn séu ekki geymd hér á landi og það tekur líka til herskipa í íslenskri lögsögu. Það var afstaða sem ekki var mótuð af neinni vinstri stjórn. Þeir tveir stjórnmálaforingjar sem mótuðu þá stefnu voru engir aðrir en Steingrímur Hermannsson, einn af glæsilegustu foringjum Framsóknarflokksins, og Geir Hallgrímsson. Þeir voru algjörlega klárir á því. Og 16. apríl 1985 gaf Geir Hallgrímsson, sem þá var utanríkisráðherra Sjálfstæðisflokksins, út skýra yfirlýsingu um það. Sú yfirlýsing hefur aldrei verið útfærð neitt nánar og aðrir utanríkisráðherrar sem siglt hafa í kjölfarið hafa ekki þörf á því, og ég held ekki að það sé nein sérstök þörf á því. En það liggur samt sem áður fyrir og það er mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því að þrátt fyrir allt hefur sögulega séð verið breið samstaða um þann þátt í utanríkisstefnunni. Það var af þeim ástæðum sem ég beindi spurningu í andsvari áðan til hæstv. utanríkisráðherra um það af hverju Ísland hefði greitt atkvæði gegn banni við kjarnorkuvopnum. Og bara til þess að það liggi ljóst fyrir af minni hálfu tek ég skýringar hæstv. ráðherra algjörlega gildar og legg þannig út af þeim að það sé ljóst að núverandi ríkisstjórn hefur í engu breytt um afstöðu til kjarnorkuvopna frá því sem áður var.
Virðulegi forseti. Það er ekki ætlun mín að lengja þessa umræðu sérstaklega en mér er það ljúft og skylt að koma hingað upp og lýsa yfir ánægju með að hér sé mælt fyrir tillögu til þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Ég var einn þeirra sem var frekar leiður yfir því að þessi þingsályktunartillaga skyldi ekki komast alla leið í gegnum þingið á síðasta þingi eftir góða og mikla umfjöllun í utanríkismálanefnd. Ég vil lýsa því yfir að ég hlakka til þess að utanríkismálanefnd taki tillöguna aftur til umfjöllunar. Það er mikilvægt að við setjum okkur stefnu og að það sé Alþingi sem vinni að þeirri stefnu. Þess vegna vil ég sérstaklega fagna þessari stefnu og tilurð hennar, hvernig hún verður til upp úr ákvörðun þáverandi hæstv. ráðherra og síðan með vinnu þingmanna úr öllum þingflokkum sem þá sátu á þingi. Það hefur stundum verið talað um það í umræðunni áður að hlutirnir séu síkvikir, það er talað um það gagnvart áhættumatinu, að það sé kannski orðið gamalt og úrelt frá árinu 2009. Ég tek undir að mikilvægt sé að fara í það verk að gera nýtt áhættumat hið fyrsta. Fleira breytist og þar á meðal pólitíkin og nú þegar þessi þingsályktunartillaga, sem er byggð á vinnu nefndar sem starfaði á síðasta kjörtímabili, kemur fyrir þingið eru tveir flokkar sem sitja á þingi sem eru nýir og voru ekki þátttakendur í vinnunni en Björt framtíð og Píratar tóku þátt í vinnunni í utanríkismálanefnd á síðasta þingi og koma til með að gera það aftur núna. Ég sé engin merki þess, í það minnsta ekki frá hendi míns flokks, Bjartrar framtíðar, að ekki geti myndast breið og góð samstaða um málið. Það skiptir máli að setja stefnur þótt þær séu tiltölulega almennar og auðvitað verði þær alltaf að einhverju leyti kvikar eftir því hvað gerist í umheiminum. Mér finnst mikilvægt að það skuli koma beint fram í inngangi tillögunnar ákveðin yfirlýsing sem mig langar til að lesa upp og taka undir, með leyfi forseta, „Stefna stjórnvalda um þjóðaröryggi byggist á þeim skuldbindingum sem felast í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og hafi grunngildi þjóðarinnar að leiðarljósi, lýðræði og virðingu fyrir réttarríkinu og alþjóðalögum, mannúð og verndun mannréttinda, jafnrétti allra og sjálfbæra þróun, afvopnun og friðsamlega lausn deilumála.“ Mér þykir þessi yfirlýsing ná ágætlega yfir þau grunngildi sem ég held að við séum öll sammála um, eins og kom svo ágætlega fram í góðri umræðu fyrr í dag um voðaverkin í París. Ég get að öðru leyti tekið undir ábendingar eða gagnrýni sem hefur komið fram hjá hv. þingmönnum í dag. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur bent á í bæði ræðu og andsvörum að gera mætti meira úr þeirri vá sem að loftslagsmálin eru vissulega fyrir okkur. Það er ákveðinn grundvöllur þess að öryggi Íslendinga standi að ekki verði hörmungar af völdum loftslagsáhrifa. Þrátt fyrir að ég taki undir að umhverfis- og öryggishagsmunir Íslands á norðurslóðum séu mikilvægir er það svo að loftslagsmálin eru alþjóðleg og Ísland er jú ekki aðeins á norðurslóðum heldur á jarðarkringlunni allri. Sjórinn sem umlykur landið, heilbrigði sjávar og sjávarstrauma er auðvitað lykilatriði í öryggi og því að Ísland sé lífvænlegt. Ég get því tekið undir þetta og vona að í umfjöllun nefndarinnar takist okkur einhvern veginn að hnykkja betur á því. Ég get einnig tekið undir með hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur sem finnst öryggismálin og varnarþátturinn vera dálítið áberandi í skjalinu eins og það er lagt fram. Það skýrist kannski að einhverju leyti af því að það er auðvitað hæstv. utanríkisráðherra með fulltingi ráðuneytis síns sem hefur búið tillöguna og leggur fyrir þingið. Það liggur í tillögunni að þetta sé ekki endanleg útfærsla af þjóðaröryggisstefnu til allrar framtíðar heldur eigi einmitt eftir að bæta á hana alls konar kjöti og það sömuleiðis þarf að vera skýrt í umfjölluninni. Annars fagna ég framlagningunni og hlakka til vinnunnar í utanríkismálanefnd. Ég held að hér sé bæði plagg sem við eigum eftir að byggja vel á og ekki síður fordæmi í vinnubrögðum, sem hefur sýnt sig að getur væntanlega búið til breiða sátt um mikilvægt mál sem öllum kemur við.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Það er löngu tímabært að marka slíka stefnu sem tryggir sjálfstæði, fullveldi og friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna og vernd stjórnkerfis og grunnvirkja samfélagsins, eins og það er orðað. Verkefnið er vissulega stórt en alls ekki óyfirstíganlegt. Í breyttum heimi verðum við að sinna öryggismálum betur en við höfum gert. Við erum að vakna upp við breyttan heim og nýjar og auknar kröfur vegna þeirra ógna sem beinast að okkur og öðrum ríkjum. Þingmannanefnd um mótun þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, sem sett var á laggirnar í kjölfar þingsályktunar sem samþykkt var í september 2011, kemur víða við í skýrslu sinni. Þar er fjallað um utanríkisstefnu, varnarstefnu og almannaöryggi. Efnið er raunar svo víðfeðmt að erfitt er að gera því skil í stuttri ræðu. Ég ætla aðeins að drepa á nokkrum punktum. Nefndin kemst að þeirri niðurstöðu að ef þjóðaröryggi væri skilgreint vítt þá væri ástæða til að skoða stofnun sérstaks þjóðaröryggisráðs sem horfði til allra þessara þátta. Þetta er álit sem þyrfti að skoða. Verkefnið er stórt og ljóst að samræma þyrfti hina ýmsu þætti. Þjóðaröryggisráð eða annar aðili sem gegndi svipuðu hlutverki gæti þar gegnt lykilhlutverki en jafnframt yrði að skilgreina samskiptaleiðir ráðsins við ráðuneyti, utanríkismálanefnd þingsins, aðrar nefndir og þingið í heild sinni. Þingmannanefndin um þjóðaröryggi skilgreindi ekki sérstaklega forgangsröðun þegar kom að ógnunum og hættum sem steðja að okkur en skilgreindi þó þrjá flokka sem nú hafa verið endurskoðaðir. Þá gaf embætti ríkislögreglustjóra út uppfært mat á hættu af völdum hryðjuverka og öðrum stórfelldum árásum í febrúar á þessu ári. Þar var hættumatinu skipt í fjóra flokka og var gerð tímabær og góð breyting á upphaflegum hugmyndum nefndarinnar í kjölfarið. Í fyrsta flokk eru settar hættur sem taka mið af viðbúnaði og fjármunum, umhverfisvá eða slys vegna aukinna umsvifa á norðurslóðum, netógnanir og skemmdarverk á innviðum þjóðfélagsins og náttúruhamfarir. Hér er vel valið. Hér eru á ferðinni hættur sem geta valdið miklum skaða á þjóðfélag okkar og geta verið víðtækar og kostnaðarsamar. Í annan flokk fer skipulögð glæpastarfsemi, fjármála- og efnahagsöryggi, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðismál og hryðjuverk, sem hér hafa verið uppfærð í annan flokk og er það vel í ljósi nýjustu atburða í París og þess sem áður hefur gerst í okkar heimshluta. Í þriðja flokk fer síðan hernaðarógn en þar er um að ræða hættu sem þessa stundina er talin ólíkleg að steðji að Íslandi en mundi vega að fullveldi og sjálfstæði landsins. Mikilvægt er að þjóðaröryggisstefnan sæti sífelldri endurskoðun, gagnrýni og að umræða um hana sé opin og gagnrýnin. Við þurfum líka að vega og meta hið viðkvæma jafnvægi milli persónuverndar og rannsóknarhagsmuna. Við þurfum að spyrja ágengra spurninga um hversu langt við eigum að ganga þegar kemur að persónunjósnum, friðhelgi einkalífsins o.s.frv. Ég bendi á að bresk stjórnvöld hafa nýverið lagt fram frumvarp sem kveður á um heimild til að skoða allar þær netsíður sem einstaklingar heimsækja og verða netaðilar eða þjónustuaðilar að vista slíkar upplýsingar í eitt ár. Hér er gengið afar langt í persónunjósnum. Rökin á bak við þá tillögu eru þau að koma verði í veg fyrir hryðjuverk í landinu. Að sama skapi verða að vera fyrir hendi heimildir fyrir löggæsluaðila og aðra slíka til að sinna störfum sínum. Við verðum að sjá til þess að löggæsluaðilar hafi nægilegt fjármagn, tæki og tól til að sinna slíkum störfum. Þar vantar mikið upp á að nægilega vel sé gert. Við verðum að styrkja eftirlit og varnir. Við verðum líka að sjá til þess að forvirkar rannsóknarheimildir séu fyrir hendi. Við getum ekki lokað augunum lengur fyrir nýju og breyttu landslagi í kringum okkur. Öryggi borgaranna er lykilatriði. Við verðum að skerpa á almannavarnakerfinu, viðbragðsáætlunum og því að koma upplýsingum til almennings ef við stöndum frammi fyrir náttúruhamförum eða öðru slíku. Skerpa þarf á ábyrgð fjölmiðla þegar kemur að því að miðla upplýsingum til almennings. Hér hefur pottur verið brotinn. Við sjáum til dæmis að einkaaðilar hafa oft staðið sig betur en sjálft Ríkisútvarpið þegar kemur að miðlun upplýsinga um vá sem er fyrir hendi. Þegar kemur að varnarstefnu Íslands er áréttað að meginstoðir varna okkar verði áfram varnarsamningurinn við Bandaríkin og aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Jafnframt að Ísland taki áfram virkan þátt í störfum NATO og leggi áfram til sameiginlegra varna þess. Þetta er fagnaðarefni. Við getum ekki staðið hjá í krafti ímyndaðs hlutleysis í öllum málum. Við verðum að taka afstöðu, verðum að láta rödd okkar heyrast og vera þátttakendur. Varnarsamstarfið við Bandaríkin hefur breyst mikið eftir brottför varnarliðsins frá Miðnesheiði og núna nær samstarfið líka til þátta eins og leitar og björgunar meðal annars á grundvelli samkomulags sem gert var við Bandaríkin árið 2006. Atlantshafsbandalagið hefur líka breyst. Aðildarríkin eru núna 28 en voru 16 undir lok kalda stríðsins og tugir ríkja hafa gert samstarfssamning við bandalagið. Rússland er núna virkt samstarfsríki en var áður skilgreint sem óvinur þó að staðan í Úkraínu hafi óneitanlega haft áhrif á síðustu tveimur árum til hins verra. Atlantshafsbandalagið horfir í auknum mæli til ógna og áhættuþátta líkt og netógnana, umhverfisvár, hryðjuverka, orkuöryggis og útbreiðslu gereyðingarvopna, eins og fram kemur í fylgiskjali með þessari þingsályktunartillögu. Við verðum líka að skoða virka samvinnu við ríki eins og Rússland og Bandaríkin og önnur norðurskautsríki þegar kemur að málefnum norðurslóða eins og nefndin bendir réttilega á. Slíkt samstarf hefur aldrei verið mikilvægara en nú. Það snýr bæði að réttindamálum og eins umhverfisverndarmálum. Hér skiptir lega landsins miklu máli, jafnt hér og í varnarmálum. Schengen-samstarfið tengist öryggismálum náið og í ræðu fyrr í dag gagnrýndi ég stöðu þess samstarfs og skort á umræðu um framtíð Schengen. Það samstarf tryggir okkur aðgang að gagnabönkum um einstaklinga sem hafa brotið lög í öðrum löndum, upplýsingar sem eru okkur mikilvægar þegar kemur að baráttunni gegn lögbrotum hverju nafni sem þau nefnast. Schengen-samstarfið hefur hins vegar ekki gengið áfallalaust og nauðsynlegt að taka mikla umræðu um kosti þess og galla. Sú umræða verður að vera öfgalaus og opin. Á heildina litið finnst mér þetta góð þingsályktunartillaga. Ég held að markmið hennar séu góð og nálgunin sé vönduð. Það má deila um vægi einstakra liða í tillögu nefndarinnar eða skipan þátta í áhættuflokka. Eðlilegt er að þeir þættir séu teknir fyrir í umfjöllun þingsins á næstunni. Órói í alþjóðamálum hefur aukist eins og fram kom í máli hv. þm. Birgis Ármannssonar áðan. Öryggismál eru í sviðsljósinu, skipan alþjóðamála hefur breyst og nægir þar að benda á stöðuna í Úkraínu þar sem fullveldi þess lands var gróflega virt að vettugi og er þó um Evrópuþjóð að ræða. Það sem hefur gerst í Sýrlandi og Írak hefur haft bein áhrif á Vesturlönd og við getum ekki staðið aðgerðalaus hjá og látið sem okkur komi þetta ekki við. Það er því algerlega nauðsynlegt að sinna þessum málaflokki vel. Þjóðaröryggismál snerta marga og ólíka þætti og við höfum þar mikið verk að vinna.
Hæstv. forseti. Ég hef fylgst nokkuð með þessari umræðu í dag úr fjarlægð en hún hefur verið um margt athyglisverð eins og þessi tillaga til þingsályktunar, en þar er að finna ýmsa ágæta þætti, þá ekki síst fyrsta atriðið sem nefnt er sem áhersluatriði í nýrri þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland að horft verði sérstaklega til umhverfis- og öryggishagsmuna Íslands á norðurslóðum í alþjóðasamvinnu og innlendum viðbúnaði, umhverfis- og öryggishagsmunir þarna samtvinnaðir. Ég verð að segja það, hæstv. forseti, að að sumu leyti finnst mér þetta plagg og umræðan um það ekki endurspegla þann heim sem er að verða til fyrir sjónum okkar núna síðustu missirin og við erum mjög eindregið að fá staðfestingar á núna síðustu daga á hörmulegan hátt. Þar er ég að vísa til hryðjuverkanna í París sem voru villimannsleg og ekki til annars en að fordæma hörðum orðum. Að sama skapi hefur mér óneitanlega brugðið í brún við að heyra viðbrögð forsvarsmanna ýmissa ríkja sem eru í bandalagi með okkur, þar horfi ég til Frakka, ég horfi til Bandaríkjamanna, ég horfi til ummæla Obamas Bandaríkjaforseta sem sagði að nú riði á að niðurlægja óvininn, „degrade him“, og útrýma honum. Hollande Frakklandsforseti hefur talað á svipaðan hátt um að uppræta villimannslega hugmyndafræði og ganga milli bols og höfuðs á andstæðingnum. Við höfum heyrt þetta allt saman áður. Við heyrðum svipuð ummæli á sínum tíma úr munni George Bush Bandaríkjaforseta yngri þegar hann talaði einhverju sinni um mikilvægi þess að Vesturlönd undir forustu Bandaríkjanna hæfu krossferð, það voru hans orð, gegn - hann talaði nú ekki um trúvillinga, en gegn andstæðingum Bandaríkjanna. Mér er sagt að í þeirri viku sem hann lét þessi ummæli falla hafi safnast fleiri nýliðar í raðir al-Qaeda en nokkru sinni, hvorki fyrr né síðar. Þetta er samhengi hlutanna. Þá gerist það að við erum að ræða hér plagg og tillögu frá ríkisstjórninni sem er byggð á þverpólitísku samkomulagi. Þar vísa ég í þann þátt sem ég nefndi hér fyrstan um öryggismálin almennt þar sem lagt er til að við hjúfrum okkur fastar inn í faðm þessara aðila, inn í NATO-faðminn með Bandaríkjamönnum, með Frökkum sem svöruðu ódæðinu samstundis með hertum loftárásum í Sýrlandi og hvergi dró úr ódæðisverkum Bandaríkjamanna í Jemen sem hefur legið undir árásum þeirra frá Sádi-Arabíu núna um nokkurra missira skeið, svokölluðum drónaárásum sem hafa drepið margfalt fleira fólk, saklausa borgara, börn og saklaust fólk á undan förnum árum en féllu fyrir morðingjahendi í París. Þetta er samhengi sem við verðum að horfa til. Hvar ætlum við að staðsetja okkur í þessum heimi? Hér segir í öðrum áherslulið þessarar tillögu að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu verði áfram lykilstoð í vörnum Íslands. Í fyrsta lagi þá mótmæli ég því að þetta verði gert og vísa til þingsályktunartillögu sem liggur fyrir og hefur legið fyrir þar sem ég er fyrsti flutningsmaður um að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu um veru okkar í NATO. Ég er andvígur því að við föllumst á þetta. Í annan stað þá efast ég mjög um þessi hyggindi og hve satt og rétt er hér sagt frá að það verði áframhaldandi stoð, verði áfram stoð í vörnum Íslands. Er í þessu fólgin vörn? Í hverju liggur sú vörn? Ég hef margoft talað fyrir því að við endurskoðum afstöðu okkar til NATO í ljósi þeirra breytinga sem átt hafa sér stað innan þess bandalags og gerðust á 10. áratugnum, voru staðfestar á afmælishátíðarfundinum í Washington 1999 og síðan aftur í Prag nokkru síðar þar sem áherslunum var breytt á þann veg hjá NATO að í stað þess að líta svo á að árás á eitt ríki væri árás á öll eins og stendur í grunnsáttmálanum þá skyldu menn horfa til þess að ógn við eitt ríki væri ógn við öll. Þá spyr ég: Hverjum er líklegast til að verða ógnað í grimmum hagsmunaheimi? Er það ekki þeim ríkjum sem eru ásælnust í garð auðlindanna og sýna mestan yfirgang? Ég hef látið það fylgja með að af þeim sökum þá skipti okkur meira máli en nokkru sinni hverjir eru ráðandi og hvaða öfl eru ráðandi í sterkustu hernaðarveldunum innan NATO. Hver er Bandaríkjaforseti? Hversu árásargjarn er hann? Hversu ásælinn er hann í auðlindir annarra? Því miður hefur Obama ekki reynst hótinu betri en George Bush Bandaríkjaforseti að ýmsu leyti. Vopnasala til Sádi-Arabíu eða þess hluta heimsins er meiri á undanförnum fjórum árum en á nokkrum fjórum árum frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar. Þetta er bara veruleikinn. Þetta er veruleikinn. Síðan er það hitt að menn geta spurt hvort stríðsátök færist nær okkur. Það er líka hægt að snúa spurningunni við og spyrja: Erum við með gjörðum okkar að færa okkur nær stríðsátökum? Það gerum við með því að vera í slagtogi við þessar þjóðir sem eru fyrst og fremst að verja hernaðarhagsmuni sína og hagsmuni auðvaldsins. Hagsmuni auðsins. Þeim er nákvæmlega sama um allt sem heitir mannréttindi. Eða vita menn ekki að í Sádi-Arabíu, sennilega á eftir Kína, eru fleiri drepnir með villimannslegum hætti en nokkurs staðar annars staðar? En menn einblína á ISIS-villimennina sem réttilega eru nefndir svo. En þetta eru bara vinirnir. Þá segja menn eins og oft var sagt á Íslandi: Segðu mér hverja þú umgengst og ég skal segja þér hver þú ert. Við erum að samsama okkur með þessum ríkjum og með þessum öflum. Síðan er þetta ömurlega tal um hið herlausa Ísland í borgaralegu samstarfi innan NATO. Við erum tilbúin að vera í hernaðarbandalagi og taka þátt í því að senda ungviði annarra þjóða út á vígvöllinn, en við komum náttúrlega þar hvergi nærri. Annaðhvort eiga Íslendingar að koma sér upp her og halda sig innan vébanda þessa bandalags eða segja sig þaðan út. Það er það sem við eigum að gera. Að sjálfsögðu eigum við að fara þaðan út. Þar með er öryggi okkar betur tryggt. En vanahugsunin er sterk. Hún er óskaplega sterk jafnvel eftir að Bandaríkjamenn urðu uppvísir að hryllilegum pyndingum í Abu Ghraib fangelsinu og jafnvel eftir að heimurinn horfði á þá starfrækja ólöglegar pyndingabúðir í Guantanamo, jafnvel eftir það þá hreyfir það ekki við mönnum hér. Hreyfir ekki við nokkrum manni. Þess vegna segi ég: Þessi annar liður og reyndar þriðji liðurinn um varnarsamning Íslands og Bandaríkjanna er nokkuð sem ég mun aldrei samþykkja. Og lágmarkskrafan er sú að við skjótum því til þjóðarinnar að ákveða hvort við ætlum að halda okkur áfram innan veggja hernaðarbandalagsins NATO. Það er lágmarkskrafa.
Frú forseti. Það kemur ekki á óvart að hv. þm. Ögmundur Jónasson sé samkvæmur sjálfum sér í nútíð sem fortíð og harður andstæðingur aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Það sem hins vegar vefst fyrir mér er hvernig hv. þingmaður vill að við tryggjum ytra öryggi lands og þjóðar ef hann sér þann draum sinn rætast að Ísland gangi úr Atlantshafsbandalaginu. Hv. þingmaður talar líkt og íslensk stjórnvöld séu algjörlega áhrifalaus á vettvangi Atlantshafsbandalagsins, á það hver stefna NATO sé á hverjum tíma. Það er auðvitað eins og hver önnur vitleysa. Þegar hv. þingmaður sat sem dómsmálaráðherra og síðar innanríkisráðherra í ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingarinnar hafði hann gullið tækifæri til að setja mark sitt á störf og stefnu og aðgerðir Atlantshafsbandalagsins. En hann kaus að samþykkja þegjandi aðgerðir Atlantshafsbandalagsins gagnvart Líbíu þegar hafnar voru loftárásir á Líbíu. Ég spyr því: Er ekki spurning, hv. þingmaður, fyrst við erum í Atlantshafsbandalaginu að við reynum þá að beita áhrifum okkar þar, ólíkt því sem hv. þingmaður og ríkisstjórn hans gerðu á síðasta kjörtímabili?
Hæstv. forseti. Fyrst ein söguleg leiðrétting. Ég sat ekki þegjandi undir árásunum á Líbíu. Ég andmælti þeim og gerði grein fyrir því í ríkisstjórn. Hins vegar er það mikill barnaskapur að ímynda sér að þótt að forminu til hefðu Íslendingar getað stöðvað árásirnar á Líbíu hefði það verið svo í raun. Að sjálfsögðu erum við áhrifalaus þar innan dyra. Eða hvað sagði hæstv. utanríkisráðherra um ákvörðunina í lok júlí sem tekin var á vettvangi NATO, að gefa grænt ljós á loftárásir á Kúrda? Það var gert á fundi NATO. Við vorum þar. Við gagnrýndum þá mörg ríkisstjórnina, ég gerði það og við gerðum það mörg úr Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, að þetta hefði verið slæmt. En auðvitað gerum við okkur grein fyrir því að meðan við, herlaus örþjóð innan veggja NATO, erum þar þá ráðum við engu í raun. Við gerum það ekki. Við höfum vissulega komist í slíka aðstöðu í tímans rás að við skiptum máli, eins og í landhelgisstríðunum, það er rétt. En í þessum stóra gangi er hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson, með fullri virðingu fyrir honum, áhrifalaus. Hann er það að öðru leyti en því að hann getur haft uppi málflutning um ýmis efni. Og ég hef reyndar gagnrýnt þegar kemur að Úkraínu hve hart hann hefur gengið fram þar og á hátt sem ég hef ekki talið vera yfirvegaðan. Það er rétt, það getur skipt máli, en í stóru gangverki þessarar hernaðarmaskínu eru Íslendingar ekki áhrifamiklir. Það eru þeir ekki. Ef þingmaðurinn ímyndar sér að Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefði getað stöðvað loftárásirnar á Líbíu á sínum tíma held ég að það sé misskilningur.
Herra forseti. Nú greinir okkur Ögmund á enn einu sinni og eru það ekki nein sérstök tíðindi. Auðvitað hafa Íslendingar áhrif innan veggja Atlantshafsbandalagsins. Þetta er aðeins tilraun til að afsaka þegjandi samþykki Vinstri grænna fyrir loftárásunum á Líbíu árið 2011. Í angist sinni lögðu þingmenn Vinstri grænna, og þar með taldir ráðherrar í ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna, fram þingsályktunartillögu nokkrum vikum seinna, enda hafði þá bróðir núverandi formanns sagt sig úr Vinstri grænum vegna þess að hann áttaði sig á því hvað Vinstri grænir höfðu gert.
Hún er ekki hér.
- Ég er að tala um Sverri Jakobsson. [[Gripið fram í.]]Nei, ég sagði að bróðir núverandi formanns Vinstri grænna hefði sagt sig úr Vinstri grænum. Hann sat þá í flokksráði í Vinstri grænum. Í angist sinni lögðu þingmenn Vinstri grænna, þar með talinn hv. þm. Ögmundur Jónasson, þá ráðherra, ásamt öðrum ráðherrum Vinstri grænna fram þingsályktunartillögu um að Ísland segði sig úr NATO. Það var til að friða samvisku og bakland Vinstri grænna vegna þess að menn vissu upp á sig sökina, þá skömm að hafa ekki beitt áhrifum sínum til að koma í veg fyrir loftárásir á Líbíu árið 2011. Undan þessu verður ekki vikist, hv. þm. Ögmundur Jónasson.
Hæstv. forseti. Mér vefst eiginlega tunga um tönn. [[Gripið fram í: Það er ekki oft.]]Að við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, sem um langan tíma höfum haft meira en efasemdir um veru Íslands í NATO og teljum hana vera til ills og höfum margoft talað á þann veg í þinginu og utan þingsins og sett fram fjölmörg þingmál þar að lútandi og nú síðast um að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu um veru okkar í NATO, að þetta sé allt til komið vegna þess að við stöðvuðum ekki loftárásir NATO á Líbíu á sínum tíma. Trúir þessu einhver maður? [[Gripið fram í.]]Það er sem sagt þannig að Vinstri græn á Íslandi stoppuðu ekki Bandaríkin og Breta og Frakka og öll þau herveldi á vettvangi NATO, innan NATO, í að herja á Líbíu, að við séum svo óskaplega sakbitin yfir því að hafa ekki komið í veg fyrir þetta, sem við hefðum náttúrlega getað gert, að þess vegna séum við að snúast gegn NATO? Ég ætla bara að skilja þessa spurningu eftir í loftinu fyrir áhorfendur og fyrir þá sem kunna að lesa þingtíðindin. [[Gripið fram í: Þú ert að snúa út úr.]]Ég er ekki að snúa út úr einu eða neinu. Við erum að tala af fullum heilindum um efasemdir okkar, og meira en efasemdir, andstöðu okkar við veru í Atlantshafsbandalaginu, NATO. Ég hef margoft fært rök fyrir því að ég tel ekki síst í breyttum heimi með breyttum áherslum innan NATO og í breyttri heimsmynd að öryggi okkar sé ógnað með veru okkar í Atlantshafsbandalaginu, NATO.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem hefur að mestu leyti hefur snúist um þjóðaröryggisstefnu, og áhugaverð umræðan hér síðustu mínúturnar og hefði verið tiltölulega freistandi að blanda sér í þær en í ljósi þess góða anda sem hér hefur ríkt meginhluta umræðunnar kaus ég að gera það ekki. Nú fer tillagan til utanríkismálanefndar til umfjöllunar og þar munum við eflaust ræða málið áfram. Það fékk ágæta umfjöllun á síðasta þingi en ekki náðist að klára það eins og komið hefur fram. Það hefur í rauninni ýmislegt gerst síðan að sú umræða fór fram og þetta mál var síðast rætt og því miður hefur það allt verið á verri veg í heimsmálunum. Það er svolítið merkilegt sem gerðist í morgun sem lýsir kannski því hvernig heimurinn hefur þróast og hvaða ástand er komið því að í fyrsta sinn í sögunni virkjar ein Evrópusambandsþjóð ákvæði í sáttmála Evrópusambandsins um að öðrum aðildarríkjum sé skylt að bjóða fram aðstoð sína þar sem sú þjóð, Frakkar í þessu tilviki, telja að á sig hafi verið ráðist og að þeir séu komnir í stríð. Ég tel það ástand í raun og veru lýsa þeirri stöðu sem uppi er í Evrópu og heimsmálunum, öryggi heimsins. Ég tel samt að það sé mikilvægt, þó svo að nú séu öll ríki Evrópusambandsins orðin aðilar að stríðinu gegn ISIS, að við séum raunsæ gagnvart þeim ógnum og hættum sem steðja að okkur um leið og við verðum að vera tilbúin að verja frelsi og friðhelgi fólks á sama tíma. Við verðum að finna jafnvægið þarna á milli, hvernig við getum tryggt öryggi þegna þessa lands sem okkur ber að gæta og um leið hvernig við getum tryggt frelsi þeirra og friðhelgi til að lifa sínu lífi. Það er gott að finna þá samstöðu sem hefur verið að meginefni til um tillöguna þótt auðvitað séu skiptar skoðanir um einstaka þætti. Vonandi náum við eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og núverandi forseti sagði svo ágætlega í sinni ræðu að við náum saman um hryggjarstykkið í þessum tillögum þó svo að eitthvað standi út af sem við viljum greina sérstaklega frá. Að lokum þakka ég fyrir umræðuna og enn aftur þakka ég hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir að leiða þá vinnu sem lagði í raun grunninn að þeirri tillögu sem hér er komin.
Virðulegi forseti. Á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar fyrir yfirstandandi 145. löggjafarþing er boðað að lögð verði fram fimm frumvörp til breytinga á höfundalögum, nr. 73/1972, með síðari breytingum. Þrjú frumvarpanna varða innleiðingu tilskipana á sviði höfundaréttar sem hafa þegar verið teknar upp í EES-samninginn. Þau eru í fyrsta lagi frumvarp um innleiðingu tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 77/2011 frá 27. september þessa árs um breytingu á tilskipun nr. 116/2006, um verndartíma höfundaréttar og tiltekinna skyldra réttinda. Í öðru lagi er frumvarp um innleiðingu tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2012/28, um tiltekna leyfilega notkun á munaðarlausum verkum, sem lagt hefur verið fram á Alþingi sem þingmál nr. 334. Í þriðja lagi er frumvarp um innleiðingu tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2014/26, dagsett 26. febrúar þessa árs, um sameiginlega umsýslu höfundaréttar og skyldra réttinda og leyfisveitingar yfir landamæri vegna netnotkunar á tónverkum á innri markaðnum. Önnur frumvörp eru frumvarp um tilteknar breytingar á 11. gr. höfundalaga um eintakagerð til einkanota að ósk samtaka rétthafa sem fara með innheimtu höfundaréttargjalds samkvæmt 6. mgr. 11. gr. laganna og svo það frumvarp sem lagt hefur verið fram á Alþingi sem 33. þingmál. Í fimmta lagi er frumvarp um breytingu á I. kafla höfundalaga um endurskoðun á fyrirkomulagi svonefndra samningskvaðaleyfa sem hér er um að ræða sem er liður í heildarendurskoðun höfundalaganna. Það er þingmál nr. 333. Endurskoðun höfundalaga vegna tækni- og samfélagsbreytinga hefur verið til umræðu á Alþingi allt frá árinu 1991. Sú heildarendurskoðun höfundalaga sem nú stendur yfir hófst í október 2009. Við það tækifæri kynnti fyrirrennari minn í embætti, hv. alþingismaður, þáverandi hæstv. ráðherra, Katrín Jakobsdóttir, svonefnd leiðarljós fyrir endurskoðun höfundalaga. Þau eru svohljóðandi: 1. Höfundalög þurfa að vera skýr og auðskiljanleg. 2. Áhersla er lögð á að haldið sé lagasamræmi við önnur norræn höfundalög. 3. Efla þarf virðingu fyrir höfundarétti með tilliti til menningarlegrar og efnahagslegrar þýðingar hans fyrir samfélagið. 4. Réttarúrræði fyrir rétthafa þurfa að vera skilvirk og hafa forvarnagildi. 5. Stuðla ber að því að notendur taki löglega kosti fram yfir ólöglega eintakagerð. 6. Höfundalög ættu að stuðla að jafnvægi á milli rétthafa og notenda. 7. Leiðbeiningar og fræðsla um höfundarétt fyrir rétthafa sem og notendur. 8. Áhersla er lögð á mikilvægi alþjóðlegs samstarfs á sviði höfundaréttar. Upphaflega stóð til að heildarendurskoðun höfundalaga færi fram í áföngum og væri að fullu lokið árið 2012. Þau áform gengu þó ekki eftir, m.a. vegna fjárskorts, en verkefnið hefur ekki haft sérstaka fjárveitingu á fjárlögum. Því má ætla að vinna við heildarendurskoðun höfundalaganna muni standa áfram um nokkurt skeið en þó vil ég segja að verkinu miðar svo sem ágætlega áfram þótt enn eigi auðvitað eftir að fjalla um þetta á þinginu. Fyrsti áfangi endurskoðunar höfundalaga kom fram í frumvarpi sem varð að lögum nr. 93/2010 þar sem hugað var að starfsumhverfi bókasafna, afnotum sjón- og heyrnarskertra af höfundavörðu efni og tekin upp skilvirk úrræði til að bregðast við höfundaréttarbrotum, þar með talin heimild til að setja lögbann á aðgengi að vefsíðum sem taldar eru uppspretta ólöglegrar dreifingar á höfundaréttarvörðu efni. Það frumvarp sem hér er mælt fyrir felur í sér annan og þriðja áfanga í heildarendurskoðun höfundalaga. Tilgangur frumvarpsins er tvíþættur. Annars vegar er lagt til að færa I. kafla höfundalaga þar sem fjallað er um réttindi höfunda o.fl. til samræmis við þróun höfundalaga í öðrum norrænum ríkjum, einkum með tilliti til tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2001/29/EB dagsett 22. maí árið 2001, um samræmingu tiltekinna þátta höfundaréttar og skyldra réttinda í upplýsingasamfélaginu. Hins vegar er tilgangurinn með endurskoðun laganna að lögfesta breytt fyrirkomulag á samningskvaðaleyfum. Með samningskvöðum er átt við að ákveðið er með lögum að notendum verka sem varin eru af höfundarétti sem gert hafa samning við höfundaréttarsamtök um notkun á verkum aðildarfélaga eða félagsmanna þeirra, t.d. með ljósritun, skuli einnig vera heimilt að nýta verk höfunda sem standa utan samtakanna. Þetta fyrirkomulag auðveldar notkun verka til hagsbóta fyrir rétthafa og notendur í þeim tilvikum sem um mikla notkun fjölda verka er að ræða. Sem dæmi um slíkt má nefna ljósritun fyrir kennslu eða flutning tónlistar í útvarpi. Rétt er að benda hv. þingmönnum á að í fylgiskjali I með frumvarpinu er að finna samanburð á ákvæðum gildandi laga og þeim breytingum sem verða ef frumvarpið verður að lögum. Þessi samanburður ætti að auðvelda hv. þingmönnum að glöggva sig á efni frumvarpsins og áhrifum þess. Virðulegi forseti. Vík ég nú að einstökum greinum frumvarpsins. Hvað varðar 1. gr. er það svo að hugtakið eintakagerð fær nýja skilgreiningu. Jafnframt er lagt til að notað verði orðasambandið „að gera verk aðgengileg“ í stað hugtaksins „birting“. Hvað varðar 2. gr. er þar tilgreint hvenær verk telst löglega birt og hvað telst útgáfa verka sem hefur meðal annars þýðingu fyrir ákvæði II. kafla laganna um takmarkanir sem miðast ýmist við löglega birt eða útgefin verk. Hvað 3. gr. varðar er lagt til að 3. og 4. mgr. í 6. gr. gildandi laga sem fjalla um gagnagrunna falli brott. Hvað varðar 4. gr. er þar staðfest að hlutir sem njóta verndar samkvæmt lögum um hönnunarvernd, nr. 46/2001, geta notið samhliða verndar samkvæmt höfundalögum. Virðulegi forseti. Ég ætla að segja nokkur orð um breytingar á samningskvöðum og ný samningsákvæði. Í frumvarpinu er lagt til að lögfest verði fjögur ný samningskvaðaákvæði. Þá er lagt til að tekið verði upp hugtakið samningskvaðaleyfi um þá heimild sem notendur fá til nota á verkum á grundvelli samningskvaða. Í 5. gr. er ákvæði sem er nýmæli. Þar er lagt til að opinberum skjalasöfnum og bókasöfnum verði veitt heimild til stafrænnar afritunar af safnkosti sínum og að gera slík afrit aðgengileg almenningi, t.d. á veraldarvefnum, að uppfylltum skilyrðum um samningskvaðaleyfi. Hvað varðar 6. gr. er þar fjallað um endurbirtingu listaverka í almennu fræðsluefni í sambandi við gagnrýni og vísindalega umfjöllun. Ákvæðið felur í sér töluverða breytingu og útvíkkun samningskvaða frá gildandi lögum. Með því að gera samninginn er veitir samningskvaðaleyfi er notanda auðveldað að afla heimilda, t.d. þegar um endurbirtingu margra verka í einu lagi er að ræða, svo sem við útgáfu alfræðirita. Sú heimild til samninga sem fæst með 6. gr. frumvarpsins er meðal annars til þess fallin að leysa langvarandi deilumál milli listasafna og Myndstefs um endurgjald fyrir birtingu safnmunaskráa á veraldarvefnum. Vík ég þá að 8. gr. Því ákvæði sem þar er birt er ætlað að koma í stað samningskvaðaákvæðis um ljósritun sem er að finna í 15. gr. a í gildandi lögum en með víðtækara gildissviði sem nær nú til eintakagerðar af útgefnum verkum til notkunar innan stofnana, samtaka og fyrirtækja vegna eigin starfsemi þeirra, þar með talið upptökur úr hljóðvarpi og sjónvarpi. Í 9. gr. er ákvæði sem er nýmæli. Lagt er til að opinberar stofnanir geti samið um leyfi til að gera eintök af upptökum og útsendingum hljóðvarps og sjónvarps til afnota fyrir blinda, sjónskerta og heyrnarlausa. Í 10. gr. er fjallað um heimild til útsendinga á útgefnum verkum í útvarpi vegna annars opinbers flutnings sem ekki felur í sér miðlun efnis. Í 11. gr. er fjallað um endurvarp hljóðvarps- og sjónvarpsútsendinga um kapalkerfi. Í 12. gr. er ákvæði sem er nýmæli. Með því er lagt til að útvarpsstöðvar geti samið um leyfi til endurnýtingar á verkum úr safni sínu. Tilgangur ákvæðisins er að auðvelda útvarpsstöðvum uppgjör við rétthafa þegar veittur er aðgangur að áður útsendu efni úr safni þeirra, t.d. eftir pöntunum, með því að það er gert aðgengilegt á netinu eða þegar um endurútsendingu er að ræða. Ég tel mikilvægt út frá menningarlegu sjónarmiði að hægt sé að endurnýta eldra efni útvarpsstofnana, bæði Ríkisútvarpsins og einkarekinna útvarpsstöðva. Ég vil vekja sérstaka athygli á a-lið 2. mgr. 14. gr. Þar er ákvæði sem er nýmæli. Með því er lagt til að tekin verði upp almenn heimild til samninga um leyfi til nota á verkum í afmörkuðum, vel skilgreindum tilvikum. Með tilkomu netsins og þeim nýju miðlunarmöguleikum sem það býður upp á er ljóst að um fleiri og fleiri tilvik getur verið að ræða þar sem nauðsyn er á einföldum leiðum til að semja um víðtæka notkun, t.d. innan safna vegna varðveislu og miðlunar menningararfsins án þess að til lagasetningar þurfi að koma í hvert sinn. Í 14. gr. b frumvarpsins er mælt fyrir um rétt rétthafa til þóknunar fyrir afnot verka þeirra á grundvelli samningskvaðaleyfis. Í 14. gr. c er nýmæli um sáttaumleitan ef næst samningur um afnot verka með samningskvaðaleyfi. Heimilt verður að óska eftir sáttameðferð hjá sérstökum sáttasemjara sem tilnefndur er af ráðherra. 15., 16., 18., 20., 21., 23. og 26. gr. fela í sér uppfærðar tilvísanir milli ákvæða í höfundalögum með hliðsjón af öðrum breytingum samkvæmt frumvarpinu. Í 17. gr. frumvarpsins er brottfelling 45. gr. a í lögunum. Í stað hans mun koma tilvísun í 3. mgr. 45. gr. laganna til 23. gr. a eins og lagt er til að henni verði breytt með 11. gr. frumvarpsins. 22. gr. frumvarpsins felur í sér brottfellingu 53. gr. a í lögunum og í stað þess kemur ný 4. mgr. 26. gr. a í lögunum, samanber a-lið 4. mgr. 14. gr. frumvarpsins. Í 24. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 57. gr. höfundalaga um úrskurðarnefndir í höfundaréttarmálum til samræmis við aðrar breytingar sem leiða af frumvarpinu, þar með talið ákvæði um sáttanefnd í 14. gr. c frumvarpsins. Vík ég nú umræðunni að breytingum á lögbannsheimild samkvæmt 59. gr. a í höfundalögunum. Í 25. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um tvenns konar breytingar á 59. gr. a í höfundalögunum. Annars vegar er um að ræða uppfært orðalag í 1. mgr. 59. gr. a með tilliti til annarra breytinga sem felast í þessu frumvarpi. Hins vegar er mælt fyrir um þá breytingu á 2. mgr. 59. gr. a að gefa skuli þjónustuþega í skilningi laga um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu, nr. 30/2002, kost á að gæta hagsmuna sinna við fyrirtöku lögbannsaðgerðar eftir því sem því verður við komið. Til skýringar er hugtakið þjónustuþegi notað yfir þann aðila sem stendur fyrir meintri ólögmætri dreifingu höfundaréttarvarins efnis og lokun á netaðgangi beinist gegn. Eftir gildistöku laga nr. 93/2010 sem innleiddu heimildina til að krefjast lögbanns á þjónustu milliliða, eins og fjarskiptafyrirtækja, hafa komið fram ábendingar um að hagsmuna þjónustuþega sé ekki nægilega gætt við málsmeðferð kröfu um lögbann við því að fjarskiptafyrirtæki miðli gögnum frá tiltekinni vefsíðu. Frumforsenda fyrir því að slíkur þriðji aðili geti gætt hagsmuna sinna í lögbannsmáli er að honum berist vitneskja um fyrirtöku þess og niðurstöðu. Fái hann í hendur tilkynningu um fyrirtöku lögbannsmáls sem beinist að þjónustu sem hann veitir getur hann tekið upplýsta ákvörðun um að neyta réttar síns samkvæmt 14. gr. laga nr. 31/1990 eða með því að óska eftir meðalgöngu í staðfestingarmáli á lögbannsaðgerð sem höfðað er fyrir dómstólum samanber 20. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Þess ber þó að gæta að oft liggur ekki fyrir hver fyrirsvarsmaður vefsíðu er eða hvar hann sé að finna og því ekki unnt að uppfylla kröfu um tilkynningarskyldu til viðkomandi. Af þeim sökum er fyrirvari settur um aðgerðir samkvæmt ákvæðinu eftir því sem við verður komið. Eins og rakið er í V. kafla í almennum athugasemdum með frumvarpinu komu fram athugasemdir í samráðsferli frumvarpsins frá samtökum tónskálda og textahöfunda þess efnis að lögbannsheimild á þjónustu milliliða sem kom til með lögum nr. 93/2010 hefði reynst rétthöfum torsótt í framkvæmd og þar með einkum vísað til málsmeðferðar hjá sýslumannsembættinu í Reykjavík. Þessi umræða hefur vakið mig til umhugsunar um, og ég hef áður nefnt það í þingsal, hvort ástæða sé til að hv. allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis taki til sérstakrar athugunar við meðferð þessa frumvarps og þá í samráði við innanríkisráðuneytið hvort ástæða sé til að lögfesta beinan aðgang rétthafa að flýtimeðferð hjá héraðsdómi í slíkum málum án þess að fyrst sé leitað til sýslumanns. Í þessu sambandi vil ég árétta þá skoðun að ég tel að það eigi að vera verkefni dómstóla að mæla fyrir um lokun aðgangs að vefsvæðum sem talin eru uppspretta fyrir ólöglega dreifingu á höfundaréttarvörðu efni. Það er í það minnsta mjög til umhugsunar að það sé verkefni stjórnsýslustofnana að mæla fyrir um einhvers konar ritskoðun eða lokun á netinu. Þá þarf samt sem áður að hafa það mjög í huga að tíminn skiptir máli ef um er að ræða dreifingu á ólöglegu efni. Ef þetta verður niðurstaðan þarf þannig að gera slíkar breytingar sem ég mæli með að hv. allsherjar- og menntamálanefnd skoði. Það þarf að vera tryggt að málsmeðferðin og málshraðinn sé nægur en þó þannig að hagsmunir allra séu tryggðir. Þess vegna er hér lagt til að tryggja hagsmuni þeirra sem eru þjónustuþegar og að þeir hafi upplýsingar um hvar mál séu stödd. Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi fyrr í ræðu minni er þetta frumvarp afrakstur annars og þriðja áfanga í heildarendurskoðun höfundalaga sem er orðin mjög brýn vegna örrar þróunar á sviði tækni og samfélags. Einnig skiptir máli að fylgt verði eftir þróun í löggjöf nágrannaríkja Íslands hvað þetta varðar. Í ítarlegri greinargerð með frumvarpinu er farið dýpra yfir hverja efnisgrein þess og þau atriði sem ég hef tæpt á í ræðu minni. Þá minni ég enn og aftur á fylgiskjal með frumvarpinu þar sem borin eru saman ákvæði gildandi laga og breytingar sem felast í frumvarpinu. Að því mæltu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans. Mig langar til að gera nokkrar athugasemdir. Í fyrsta lagi, eins og hæstv. ráðherra nefndi, er verið að samræma höfundalög norrænum höfundalögum. Hins vegar sé ég strax að fyrsti kaflinn er í raun og veru bara bein þýðing úr sænskum höfundalögum. Mig langar þess vegna að vita af hverju sænsk höfundalög voru valin og hvaða stöðu sænsk höfundalög hafa í íslensku réttarsamfélagi, sérstaklega með það að leiðarljósi að framkvæmdarvaldið, eða ráðherra, býr til þessi lög. Af hverju er verið að taka sænsk höfundalög? Af hverju ekki finnsk höfundalög? Þau eru líka norræn. Þau eru töluvert framsæknari en þau sænsku. Svo langar mig að vekja athygli á tilskipun Evrópusambandsins frá 2001, InfoSoc Directive, eins og hún heitir á ensku, að verið er að endurskoða hana. Mig langar að vita hvort hæstv. ráðherra viti hvaða vinna á sér stað þar og af hverju verið er að færa okkur nær 2001-tilskipuninni þegar Juncker, forseti framkvæmdastjórnar ESB, er nú þegar búinn að segja að hann ætli að endurskoða höfundarétt statt og stöðugt í Evrópusambandinu. Mig langar líka að fá að vita hvort 9. gr. sé í samræmi við Marrakesh-sáttmálann sem á að tryggja aðgengi blindra, sjónskertra og lestrarhamlaða að efni sem birt er, eða hvort til standi að innleiða þar að auki Marrakesh-sáttmálann. Við skulum byrja á þessu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þær spurningar sem hún hefur beint til mín. Ég vil taka fram að eins og þekkt er býr ráðherrann ekki til lög eins og sagt var. Það er auðvitað þingið sem samþykkir lögin, hér er einungis um að ræða frumvarp. Hvað varðar fyrirmyndir er hárrétt hjá hv. þingmanni að horft er mjög til norrænnar lagasetningar á þessu sviði og norrænna höfundalaga. Ég vísa meðal annars til umfjöllunar um 5. gr. sem er á blaðsíðu 17 í frumvarpinu, þar sem fjallað er um ákvæði sem heimilar samningskvaðaleyfi, en það er megininntakið í þessum lögum. Þar segir, með leyfi forseta: „Samsvarandi heimild og hér er lagt til að tekin verði upp er að finna í öðrum norrænum höfundalögum en ákvæði þeirra eru misvíðtæk. Hér er lagt til að fylgt verði finnskri, norskri og sænskri fyrirmynd þar sem haft er að leiðarljósi að samningsaðilar hafi svigrúm til að semja um not verka …“ o.s.frv. Vitanlega er hægt að finna í frumvarpinu staði þar sem sótt er til sænskrar löggjafar. Hægt er að finna aðra staði þar sem sótt er til finnskrar og norskrar en það eru þessi þrjú lönd sem við höfum einkum horft til. Megintilgangurinn er, eins og kom fram í ræðu minni, að samhæfa íslenskan rétt við það sem gerist á Norðurlöndum. Hvað varðar þá endurskoðun, eins og hv. þingmaður lýsti, á vettvangi Evrópusambandsins er alveg rétt að stanslaus þróun er í þessu. Það mun verða þannig hér. Við munum aftur og aftur sjá þessi mál koma hér með einhverjum hætti vegna þess að þær tæknibreytingar sem verða kalla á að við séum mjög vakandi yfir breytingum á höfundaréttarlögunum. Hvað varðar 9. gr. vil ég ekki fullyrða neitt nákvæmlega um hversu vel hún nær tilgangi Marrakesh-sáttmálans [[Forseti hringir.]]og heldur get ég ekki lýst yfir neinu hvað varðar lögfestingu hans. Það er verið að leita leiða til að tryggja sem best rétt þeirra sem eru blindir, sjónskertir eða heyrnarlausir.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir gott svar. Hins vegar set ég spurningarmerki við það hversu mikil bein þýðing er í núverandi frumvarpi til laga um höfundarétt úr sænskri löggjöf. Mér finnst það einkennilegt að ráðuneytið geti ekki búið til og staðfært þann lagatexta til að rúmast í íslenskum lagatexta. Af hverju þýðum við ekki öll sænsku lögin? Það mundi spara þinginu mjög mikinn tíma ef við gætum bara gert það. Í öðru lagi er það ekki þannig að endalaust sé verið að skoða höfundalög. Það gerist einu sinni á 20 ára fresti. Það er akkúrat að gerast núna innan Evrópusambandsins. Mér finnst mjög mikilvægt að við höldum okkur í takt við það þar sem við erum bara lítil eyja norður í Atlantshafi. Við erum hluti af miklu stærra samhengi. Ég geri athugasemd við það sem mig minnir að sé í 25. gr. varðandi flýtimeðferð í lögbannsmálum. Mig langar að vita hvort hæstv. ráðherra telji það samræmast stjórnarskrá. Þarna er um að ræða ritskoðun. Mér finnst mjög alvarlegt að leiða það í lög. Mig langar að vita hver afstaða ráðherra er varðandi það, sér í lagi hvort þetta samræmist stjórnarskrá og hvort ekki sé gengið svolítið langt á rétt tjáningarfrelsisins og hvort þetta sé raunhæf lausn á þeim vanda sem að höfundum steðjar þegar kemur að því að fá borgað fyrir verk sín og vera kenndir við verk sín og fá að halda þeim réttindum sem höfundar eiga.
Virðulegi forseti. Fyrst hvað varðar þýðingar eða tilvísanir í norrænan rétt. Það er enn og aftur hárrétt hjá hv. þingmanni að við erum hluti af stærra samhengi og verið er að tryggja að íslenskur réttur kallist á við norrænan höfundarétt. Þess vegna er hægt að finna staði í þessari löggjöf þar sem stuðst er við norræna löggjöf. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns um 25. gr. frumvarpsins held ég að hér gæti nokkurs misskilnings. Það er ekki verið að gera þær breytingar frá þeim lögum sem eru nú þegar í gildi, sem snúa að því að sýslumenn geti beitt þeim ákvæðum eða úrræðum sem nú þegar er kveðið á um. Breytingin sem hér er verið að ræða um er að þjónustuþegi, sá sem dreifir efninu, sé látinn vita ef á að beita slíkri lokun til að tryggja réttaröryggi viðkomandi aðila. Það er verið að ganga lengra í þá átt sem hv. þingmaður talar um, þ.e. tryggja það að þeir sem verða fyrir lokun að búið sé að ganga úr skugga um að hægt sé að hafa samband við viðkomandi svo hann geti komið við vörnum. Aftur á móti sagði ég í minni ræðu að ég teldi rétt að nefndin skoðaði í umfjöllun sinni hvort gera ætti breytingar frá því að þetta vald sé hjá sýslumanni og fari þá beint til dómstólanna, m.a. út af þeim sjónarmiðum sem hv. þingmaður ræddi. Ég held að gætt hafi nokkurs misskilnings hvað þetta varðar. Það er ekki verið að gera þessar breytingar, en ég er að leggja til að menn skoði það að þegar slíku valdi er beitt sé búið að fara með það til dómstóla, það sé ekki framkvæmdarvaldið sem geri það. Aftur á móti þarf að tryggja að hægt sé að gera þetta hratt, fá niðurstöðu dómstólsins hratt og ekki bíða hans lengi því að þá er skaðinn skeður ef um er að ræða ólöglega dreifingu á efni sem er höfundaréttarvarið.
Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um 1. gr. frumvarpsins. Ef ég má lesa upp úr henni, með leyfi forseta: „Með þeim takmörkunum sem í lögum þessum greinir hefur höfundur einkarétt til að gera eintök af verki sínu og til að gera það aðgengilegt almenningi í upphaflegri eða breyttri mynd, í þýðingu eða annarri aðlögun, í annarri tegund bókmennta eða lista eða með annarri tækni. Eintakagerð telst sérhver bein eða óbein, tímabundin eða varanleg gerð eintaks af verki, í heild eða af hluta þess, með hvaða aðferðum sem er og í hvaða formi sem er.“ Það sem ég hef áhyggjur af og spyr hæstv. ráðherra um er hvort hann hafi ekki áhyggjur af því að verið sé að gera heila kynslóð ungmenna að glæpamönnum með þessu. Í raun er til nokkuð sem heitir Remix-kúltúr sem er réttur til blöndunar, til að vitna í verk, til að hæðast að verki. Þetta er leið sem ungt fólk notar í dag til að tjá sig á internetinu, tjá skoðanir sínar og notar það sem er að gerast í samfélaginu með því að mixa og setja saman. Þetta er algengt. Mér finnst þetta ákvæði svo furðulegt, þ.e. eins og ég skil það. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann sé sammála þessu og hvort ég skilji það rétt að verið sé að banna þetta. Nú er ég að tala um fólk sem er að nota þetta og fær ekki greitt fyrir, það græðir ekki neinn pening á því. Þetta er bara tjáningarform.
Virðulegi forseti. Ég treysti mér ekki alveg í nákvæma útlistun á því sem hv. þingmaður var að spyrja um. Þetta er bara eitt af þeim málum sem þarf að ræða í nefndinni og kalla eftir djúpri umræðu um. Megintilgangurinn er að tryggt sé að réttindi þeirra sem hafa skapað hugverk og eiga þau séu varin. Fyrir því eru veigamikil rök, bæði þegar kemur að því að menn hafi hvata til að skapa þau og líka þau rök að um höfundarverk gilda nákvæmlega sömu reglur, hugsun og nálgun og gildir um eignarrétt manna almennt. Það sem ég hefði áhyggjur af, ef við gæfum eftir eða slökuðum á hvað varðar höfundarétt þegar kemur að dreifingu verka á netinu, sem er orðinn yfirgnæfandi miðill, ef slegið væri af eða gefinn afsláttur af höfundarétti manna, þá mundi fljótt fara svo að listamenn sem ættu verk sín og afkomu undir því að geta innheimt af þeim tekjur mundu í vaxandi mæli þurfa að leita á náðir ríkisvaldsins þegar kæmi að afkomu þeirra. Ef grundvöllurinn undir tekjumyndunina hverfur af því að ríkjandi kúltúr er orðinn þannig að menn geti tekið réttindi annarra manna og nýtt sér þá held ég að við þurfum að hafa af því áhyggjur. Hitt, að hæðast að verkum, gera að þeim grín eða fjalla um þau eða ræða, er bara hluti af hinni opinberu umræðu. Menn verða samt sem áður að lúta þeim reglum sem eru í gildi um höfundaréttinn. Það er ekki hægt að gefa afslátt af eignarréttindum manna hvað þetta varðar.
Virðulegi forseti. Ég vil bara fagna því ef hæstv. ráðherra ætlar að gæta meðalhófs í þessum málum og hafa í huga að finna eitthvert jafnvægi í þessu máli. Auðvitað þarf að hugsa um höfundaréttinn þannig að þeir sem skapa verkið fái pening fyrir vinnu sína. Það má heldur ekki skerða tjáningarfrelsið. Það sem ég hef sérstaklega áhyggjur af er ef þetta hefur menningarleg þrengingaráhrif, þ.e. ef fólk getur ekki tjáð sig lengur í því formi sem er í boði á upplýsinga- og tækniöld. Við verðum að geta „kommenterað“ á það sem er að gerast í umhverfi okkar og nýtt okkur það sem er í boði og er í menningunni okkar, það sem við elskum og viljum deila með öðrum.
Virðulegi forseti. Akkúrat það sem hv. þingmaður endaði ræðu sína á, það sem við elskum og viljum miðla með öðrum - við verðum um leið að virða eignarréttindi þeirra sem sköpuðu þá hluti sem við elskum og okkur þykir vænt um. Það þarf að greiða fyrir þá. Ég átta mig á þeim málflutningi sem hv. þingmaður hefur hér uppi, ég skil alveg hvert er verið að fara með þessari umræðu. Það er alveg rétt að það þarf að finna þá línu sem þarf að liggja þarna. Aðalatriðið er að við séum sammála um að höfundarverk njóti verndar eins og önnur eignarréttindi. Ef við getum verið sammála um það held ég að menn geti síðan unnið sig frá því sjónarmiði og frá þeim útgangspunkti í átt að því að gæta þess að það verði ekki um of þrengt að því að menn geti ekki tjáð sig. Ég held að þetta tvennt eigi alveg að geta farið saman eins og á við um aðra hluti fyrir tilkomu netsins, þ.e. sjónarmiðin um eignarréttinn annars vegar og hins vegar réttindi annarra til að tjá sig um þau réttindi eða lýsa þeim eða hvað það nú er. Ég held að menn eigi alveg að geta fundið þessa línu. Enn og aftur: Tilgangurinn eða það sem var lagt upp með er að við horfum til þeirra landa sem við miðum okkur við og eigum í miklu samstarfi við varðandi til dæmis útgáfu á listaverkum, útgáfu bóka og tónlistar og annars slíks, og horfum þá til sérstaklega til annarra Norðurlandaþjóða. Ég held að það sé skynsamlegt fyrir okkur að hafa okkar löggjöf í góðum takti við þá löggjöf sem er annars staðar á Norðurlöndum.
Virðulegi forseti. Endurskoðun höfundalaga og afleidd réttindi höfundaréttar er tímabær og einn af hornsteinum þeirra stjórnmálasamtaka sem ég tilheyri, Pírata. Höfundaréttur er nefnilega dæmi um lög sem sköpuð voru á sínum tíma í ákveðnu rúmi til þess að vernda ákveðinn iðnað. Það eru lög sem við höfum erft frá gamalli tíð og þarf að endurskoða þau grunngildi sem þau byggja á. Innan höfundaréttar eru nefnilega tvenns konar hugsanir sem takast á. Annars vegar er um að ræða siðferðislegan rétt höfundar um að fá að vera kenndur við verk sitt og réttinn til að stjórna fyrstu birtingu verks síns. Það er siðferðislegur réttur. Á frönsku kallast það „droit moral“ og á ensku „moral rights“. Þarna liggja heimspekilegar forsendur að baki sem koma fram í umræðu á evrópskri grundu með endurreisninni og upplýsingunni á 16., 17. og 18. öld þegar höfundurinn varð til. Að sérhver er höfundur orða sinna og verður alltaf höfundur orða sinna er heimspekileg hugsjón um tíma og rúm, orð og siði og það er nokkuð sem aldrei er hægt að taka frá neinni manneskju. Það getur enginn tekið orðin af manni. Það er grundvöllur tjáningarfrelsisins. Þetta er grundvöllur alls höfundaréttar og sá hluti höfundaréttar sem ég vil standa vörð um; siðferðisleg réttindi höfundar til þess að vera kenndur við verk sitt. Þau réttindi eru ekki framseljanleg en það sama er ekki hægt að segja um afleidd réttindi höfundaréttarins. Annað sem spilar hér inn í eru efnahagsleg réttindi sem tryggð eru með afleiddum réttindum höfundar, höfundaréttar. Þessi afleiddu réttindi eru það sem á ensku kallast „copyright“ en mætti kallast á íslensku dreifingarréttur eða afritunarréttur. Þessi afleiddu réttindi höfundaréttar eru fjölmörg; birtingarréttur, flutningsréttur, miðlunarréttur, útgáfuréttur. Þetta er það sem heitir í raun og veru rétthafaréttur. Öll eiga þau sameiginlegt að vera samtvinnuð einhvers konar efnahagslegum ávinningi. Þetta er því efnahagslegur réttur sem veitir rétthöfum á þessum sértæku réttindum einkaleyfi á því að flytja, dreifa, birta eða gefa út ákveðin verk eftir samkomulagi við höfunda. Það er ekki höfundaréttur í þeim siðferðislega skilningi sem grunnhugmyndin um höfundarétt er byggð á, heldur er hægt að rekja það aftur til miðalda, til borgríkis Lundúna þar sem einkaleyfi voru gefin út til að fá að prenta bækur. Síðar meir var það samtvinnað siðferðislegum réttindum um höfundarétt sem búið hefur til vafning siðferðislegra og efnahagslegra réttinda og er erfitt að greina muninn á því hvað er hvað. Höfundalög geyma því margslungin réttindi í íslenskum lögum, allt frá þessum grunnforsendum til þess að vera kenndur við verk sitt og svo afleiddum réttindum þess. Með leyfi forseta langar mig til þess að lesa upp úr greinargerð frumvarpsins um megintilgang og markmið þess að endurskoða höfundalög: „1. Höfundalög þurfa að vera skýr og auðskiljanleg. 2. Áhersla er lögð á að haldið sé lagasamræmi við önnur norræn höfundalög. 3. Efla þarf virðingu fyrir höfundarétti með tilliti til menningarlegrar og efnahagslegrar þýðingar hans fyrir samfélagið. 4. Réttarúrræði fyrir rétthafa þurfa að vera skilvirk og hafa forvarnargildi. 5. Stuðla ber að því að notendur taki löglega kosti fram yfir ólöglega eintakagerð. 6. Höfundalög eiga að stuðla að jafnvægi á milli rétthafa og notenda. 7. Leggja ber áherslu á leiðbeiningar og fræðslu um höfundarétt fyrir rétthafa sem og notendur. 8. Áhersla er lögð á mikilvægi alþjóðlegs samstarfs á sviði höfundaréttar.“ Þarna er hvergi minnst á réttindi eða hag höfunda. Þarna er talað um að höfundalög eigi að stuðla að jafnvægi milli rétthafa og notenda og að leiðbeiningar og fræðslu þurfi um höfundarétt fyrir rétthafa sem og notendur. Virðulegi forseti. Rétthafar eru ekki endilega höfundar. Sumir höfundar eru rétthafar en ekki allir rétthafar eru höfundar. Höfundar framselja í ríkari mæli þau efnahagslegu réttindi sem þeir eiga, að fá að birta, dreifa og gefa út verk sín. Það er það sem kallast rétthafaréttur og er einn af afleiddum réttindum höfundaréttar. Handhafi rétthafaréttarins er oftar en ekki útgáfufyrirtæki eða stærri einingar. Þetta er sá hluti höfundalaga sem ég set spurningarmerki við. Höfundalög eiga að þjóna hagsmunum höfunda og styrkja þá í sambandi sínu við handhafa útgáfuréttarins og dreifingarréttarins. Rétthafarétturinn hefur fengið of sterkt vægi og honum er blandað í of ríkum mæli við höfundaréttinn með því að setja það inn í höfundalög. Þarna eru oft ólíkir hagsmunahópar og með því að skýra það ekki nógu vel gerum við höfundum bjarnargreiða. Með því að setja ekki nógu skýr mörk á milli þessara réttinda veikjum við stöðu höfunda og styrkjum stöðu sterkra útgáfufyrirtækja, dreifingaraðila sem hafa einhver réttindi sem eru ýmist aðkeypt eða sem höfundar hafa afsalað sér með lélegum samningum. Árið 2014 var gefin út skýrsla af framkvæmdaráði Evrópusambandsins eftir samræður við almenning um afstöðu almennings um afritunarrétt, eða „copyright“ upp á ensku. Þar voru höfundar og rétthafar ekki flokkaðir í sama hóp heldur hvor í sinn hópinn. Tíu þús. manns svöruðu spurningalista framkvæmdaráðsins varðandi afstöðu sína til þessa máls og þar af var yfir helmingurinn venjulegt fólk, svokallaðir notendur á lagamáli. Það sem var mjög einkennilegt við svörin var að notendur og höfundar voru sammála um ýmislegt, en rétthafar og útgefendur voru oftar ósammála notendum og höfundum en maður mundi búast við. Það sem fram kom í spurningunum um það hvort höfundar fengju sinn skerf af kökunni voru notendur og höfundar sammála um að svo væri ekki. Höfundar kvörtuðu yfir slæmri samningsstöðu því að rétthafarnir stíuðu þeim í sundur þannig að erfitt væri fyrir höfunda að komast að því hvað væri eðlilegt á markaðinum. Fram kom að nýir höfundar ættu sérstaklega erfitt með að fá greitt fyrir störf sín. Hins vegar voru rétthafarnir, útgáfufyrirtækin, innheimtusamtökin og aðrir milliliðir á þeirri skoðun að höfundar hefðu það bara gott, að höfundar fengju nóg fyrir sinn snúð, að höfundar og rétthafar væru í góðum samskiptum og að jafnræðis væri gætt. Notendur voru á sama máli og höfundar. Notendur vilja borga fyrir afnot af list, fyrir það að fá að upplifa, lesa og heyra. Þeir eru hins vegar ekki tilbúnir að borga ósanngjörnum milliliðum til þess að þeir gefi höfundunum eina krónu í staðinn. Það frumvarp sem hér um ræðir mundi veikja stöðu höfunda ef það yrði samþykkt eins og það er nú. Það langar mig til að útskýra nánar og til þess þarf ég að fá að útskýra hvað orðið samningskvaðaleyfi þýðir. Samningskvaðaleyfi heitir upp á engilsaxnesku „extended collective licensing“ og hefur verið kallað skandínavíska módelið þar sem það var fyrst tekið upp á Norðurlöndunum. Samningskvaðaleyfi snúast um að ein innheimtusamtök hafa rétt til að innheimta gjöld fyrir flutning á ákveðinni tegund verks óháð því hvort listamaðurinn er hluti af þessum innheimtusamtökum eða ekki. Til þess að fá samningskvaðaleyfi þurfa viðkomandi innheimtusamtök að fá viðurkenningu frá ráðuneytinu og þau hafa markaðsráðandi hlutdeild á sviði innheimtu á sínu sérstaka sviði. Ég set spurningarmerki við það vegna félagafrelsis, sérstaklega þar sem það er sett inn í höfundalög og að allir höfundar séu sjálfkrafa meðlimir í þessum innheimtusamtökum nema þeir kjósi að segja sig úr þeim. En þrátt fyrir það hafa innheimtusamtökin réttindi til að innheimta fyrir vinnu þeirra. Þarna er í raun og veru verið að gefa ákveðnum félagasamtökum eða innheimtusamtökum rétt til þess að fá greitt fyrir annarra manna vinnu, jafnvel vinnu látins fólks, það skiptir ekki máli. Þarna er í raun verið að sjá til þess að einhver samtök sem eru ógagnsæ í eðli sínu fái rétt til þess að innheimta peninga. Þetta eru innheimtusamtök. Einnig set ég spurningarmerki við það hvort þetta fyrirkomulag muni verða úrelt eftir nokkur ár þar sem Ísland mun óhjákvæmilega innleiða tilskipun Evrópusambandsins frá 2014 um innheimtusamtök, „collective rights management directive“, með leyfi forseta, þar sem kveðið er á um hvernig lög um innheimtusamtök skuli vera. Þar er meðal annars kveðið á um að bannað sé að takmarka samkeppni hjá innheimtusamtökum. Með núverandi frumvarpi er í raun og veru verið að takmarka samkeppni hjá innheimtusamtökum þannig að einungis ein innheimtusamtök fái leyfi til þess að taka peninga fyrir flutning á annarra manna verkum undir einni tegund af listgrein. Þeir sem eru með Myndstef fá að innheimta fyrir alla notkun á myndverkum sem til eru, en þá er engin samkeppni. Mér finnst vera kominn tími til þess að endurskoða höfundalög. Það er kominn tími til að þess að aðskilja öll þessi mismunandi réttindi og það er kominn tími til þess að færa eitthvað af því inn í sérlög. Lög um innheimtusamtök á rétthafavörðu efni eiga alveg rétt á sér. Það getur vel verið að samningskvaðaleyfi séu hagkvæm fyrir land eins og Ísland sem er lítið og takmarkað. Hins vegar er mikilvægt að höfundalög gæti hagsmuna höfunda fyrst og fremst. Ég tel að það eigi frekar að búa til lög um samningskvaðir í sérstökum lögum um innheimtusamtök og að það eigi ekki heima í höfundalögum heldur í sérstökum innheimtusamtakalögum eða samningskvaðasamningalögum. Með því að setja lög um samningskvaðir með þessu móti inn í höfundalög er verið að blanda saman réttindum innheimtusamtaka, rétthafa og höfunda. Það þarf að skýra línuna þar á milli. Það er eitt helsta vandamál núverandi höfundaréttar að höfundar hafa ekki nógu skýra og sterka rödd þar sem hagsmunir höfunda og rétthafa fara ekki alltaf saman, hvað þá hagsmunir innheimtusamtaka og höfunda. Við píratar erum ávallt reiðubúin til að eiga málefnalegt samtal við ráðherra auk höfunda og rétthafa um þennan mikilvæga málaflokk. Minn flokkur hefur mikla sérþekkingu og áhuga á þessum málum, og er ég hér að tala um alþjóðahreyfingu Pírata sem vinnur núna að endurskoðun höfundaréttarlaga í Evrópu. Við erum ekki með öfgafull viðhorf heldur reynum við að vera raunsæ, en raunsæi er eitt af því sem skort hefur verulega á í stefnumótun um höfundarétt í breyttum heimi. Ég býð ráðherra og hagsmunaaðilum hér með í gott og málefnalegt samtal um alvöru raunsæja stefnumótun í málaflokknum.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég vildi nefna hvað varðar 5. gr., þar sem fjallað er um ákvæði sem heimilar samningskvaðaleyfi, að þá er enn og aftur um að ræða samsvarandi ákvæði og er að finna í norrænni löggjöf. En þá er rétt að taka fram það sem kemur fram í umfjöllun um 5. gr., með leyfi forseta: „Þeir höfundar sem standa utan samtakanna sem samningskvaðaleyfið tekur til hafa sama rétt til þóknunar og þeir sem hafa veitt samtökunum samningsumboð til að koma fram fyrir þeirra hönd og geta jafnframt gert kröfu á samtökin um að fá þóknun greidda beint til sín, sbr. 11. gr. frumvarpsins.“ Auðvitað geta þeir líka beitt úrræðum til að koma í veg fyrir birtinguna en þá þurfa þeir að grípa til slíkra úrræða. Það er því ekki alveg svo að það sé einhvern veginn búið að framselja til einstakra samtaka allan samningsrétt um höfundaréttindi. Það er einvörðungu verið að tala um afmörkuð tiltekin dæmi þar sem að samningskvaðaleyfið á við og þar með er ekki heldur gerð skylda til að menn séu innan slíkra samtaka, þvert á móti. Menn geta áfram verið utan samtakanna, eins og kemur fram í skýringum með greininni. Aftur á móti er tryggt að þeir fái greiðslu þar fyrir og eins líka að menn geti síðan, ef þeir vilja ekki að þetta sé birt, gripið til aðgerða til að koma í veg fyrir birtinguna. En þeir verða þá að hafa frumkvæðið að því.
Virðulegi forseti. Þetta snýst ekki beint um birtingu, þetta snýst um að fá borgað. Ef lög um samningskvaðir fara inn í höfundalög er ekki þar með sagt að við séum endilega að gæta hagsmuna höfunda, því að þarna er í raun og veru samningsatriði. Ef við lítum á samningskvaðir og innheimtusamtök sem eins konar verkalýðsfélög höfunda þá þurfum við að búa til sérstök lög um það. Annað er svo að þótt fólk geti sagt sig úr … [[Gripið fram í.]]- Hvað segirðu? Já, en það þarf að segja sig sérstaklega úr þeim, þannig virka samningskvaðaleyfi. Þegar búið er að gefa ákveðnum rétthafa eða innheimtusamtökum réttinn til þess að vera með samningskvaðaleyfi þá á það við allar bækur sem eru gefnar út. Til þess að höfundur sé ekki hluti af samtökunum þarf hann að segja sig sérstaklega úr þeim, þannig virka samningskvaðaleyfi. Það gerir það, „extended collective licensing“ virkar þannig og það er vandamálið. Það að einhver annar geti samið fyrir þína hönd og þótt þú getir fengið borgað þá er þetta spurningin um það að menn fara ósjálfrátt inn í ákveðið form, sem er vandamálið. Þetta er bara spurning um það. Jú, frábært, það er hægt að segja sig úr þeim, það er hægt að standa fyrir utan þau, það er hægt að fá greitt einhvern veginn öðruvísi. Hins vegar er með því að gefa samningskvaðaleyfi í raun og veru verið að gefa ákveðnum innheimtusamtökum leyfi til þess að taka pening fyrir annarra manna vinnu og útdeila þeim síðar. Verði það gert vil ég að það verði gert á eins gagnsæjan, öruggan og lýðræðislegan hátt og hægt er með aðkomu höfunda, með aðkomu fólksins sem á að fá greitt. Það þarf að gerast og tryggja það í sérstökum lögum um innheimtusamtök, að mínu mati.
Virðulegi forseti. Ég vil ítreka það sem stendur í umfjöllun um 5. gr., með leyfi virðulegs forseta: „Þeir höfundar sem standa utan samtakanna sem samningskvaðaleyfið tekur til hafa sama rétt til þóknunar og þeir sem hafa veitt samtökunum samningsumboð til að koma fram fyrir þeirra hönd og geta jafnframt gert kröfu á samtökin um að fá þóknun greidda beint til sín, sbr. 11. gr. frumvarpsins.“ Síðan vil ég líka vekja athygli á því að í umfjöllun um 5. gr. kemur fram, með leyfi virðulegs forseta: „Ef aðilar ná ekki samkomulagi um samningskvaðaleyfi á grundvelli ákvæðisins geta þeir leitað eftir sáttameðferð …“ Með öðrum orðum held ég að þannig sé búið um þetta að það á að vera öllum til hagsbóta. Ég ítreka að það er ekki kvöð um það að menn séu innan slíkra samtaka. En það er alveg hárrétt að með því að þeir standa utan en slíkur samningur er gerður þá fá þeir greitt. Þeir geta auðvitað afsalað sér greiðslunni en þeir geta líka brugðist við og farið gegn því að þetta sé birt, en þá þurfa þeir að hafa frumkvæði að því sjálfir. Þetta er ekki svo að það séu allir skyldaðir þarna undir. Menn hafa fullt svigrúm, að mínu mati, bæði til þess að hafna greiðslu ef þeir vilja eða til að bregðast við ef á að birta verkið. Aðalatriðið er að þar sem þetta er líka afmarkað fyrirbæri, þ.e. samningskvaðaleyfið, og byggt á samsvarandi ákvæðum og eru í norrænum rétti þá held ég að menn geti verið nokkuð vissir um að þetta sé til styrkingar, enda hafa ekki komið fram athugasemdir hjá þeim sem hafa fjallað um þetta í samráðsferlinu um að þetta sé með nokkrum hætti til veikingar á stöðu höfundar.
Virðulegi forseti. Mig langar að árétta að samningskvaðaleyfin snúast ekki um það hvort einhver fái að ráða því hvort eitthvað sé birt. Þetta snýst um það að þegar verk er birt og það eru einhver gjöld sem hægt er að innheimta þá mega innheimtusamtökin innheimta gjöldin þrátt fyrir að einstaklingur standi fyrir utan samtökin. [[Gripið fram í.]]Síðan greiða samtökin það út. Til þess að vera ekki í innheimtusamtökunum þarf að segja sig úr þeim. [[Gripið fram í.]]Jú, það er tilgangurinn með samningskvaðaleyfum, það er það sem samningskvaðaleyfi snúast um, að þau taki til allra verka sem eru í sérstakri listgrein. Samningskvaðaleyfin snúast um þetta og við það set ég spurningarmerki. Það er ástæðan fyrir því að ég vil að samningskvaðaleyfi fari í sérstök lög um innheimtusamtök, einfaldlega af því að mér finnst þetta ekki endilega eiga heima í höfundalögum. Mér finnst að sjálfsögðu að höfundalög eigi að spilast með. Þetta er náttúrlega ekki annaðhvort/eða, þetta er bolti, þetta er átta. En ég vil að höfundalög fái að snúast um hag höfunda og síðan getum við búið til önnur lög sem snúast um hag innheimtusamtaka eða skyldur innheimtusamtaka og hvernig það á allt saman að ganga fyrir sig. Mér þykir það miklu eðlilegra en að vera að blanda þessu saman enn einu sinni, enn ein réttindin, enn ein leyfin inn í höfundalög, í stað þess að styrkja samningsstöðu höfunda, í stað þessa að styrkja það að þeir megi vera rétthafar að verkum sínum ef enginn gefur þau síðan út þótt þeir afsali sér réttindunum seinna meir. Höfundalög eru galin í núverandi fyrirkomulagi, af því að við erum alltaf að bæta við í stað þess að aðskilja hlutina og gera það vel.
Virðulegi forseti. Á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar fyrir yfirstandandi 145. löggjafarþing er boðað að lögð verði fram fimm frumvörp til breytinga á höfundalögum nr. 73/1972, með síðari breytingum, eins og getið var um í umræðu um 333. mál. Þrjú þessara frumvarpa varða innleiðingu tilskipunar á sviði höfundaréttar sem hafa þegar verið tekin upp í EES-samninginn, þar á meðal það frumvarp sem við ræðum, innleiðingu tilskipunar Evrópuþingsins og -ráðsins 2012/28/ESB um tiltekna leyfilega notkun á munaðarlausum verkum. Tilgangur frumvarpsins er að innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2012/28/ESB um tiltekna leyfilega notkun á munaðarlausum verkum sem var tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 29/2015, frá 25. febrúar 2015, um breytingu á XVII. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og skal fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2012/28/ESB frá 25. október 2012 um tiltekna leyfilega notkun á munaðarlausum verkum. Utanríkisráðherra lagði fram tillögu til þingsályktunar á 144. þingi um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 29/2015 um breytingu á XVII. viðauka (hugverkaréttindi) við EES-samninginn. Innleiðingu tilskipunarinnar átti að vera lokið fyrir 6. ágúst 2015. Íslenskum stjórnvöldum hefur þegar borist aðvörun frá Eftirlitsstofnun EFTA um tafamál vegna vanrækslu á innleiðingu hennar innan tilsetts tíma, mál nr. 76946, bréf dagsett 1. október 2015. Virðulegi forseti. Menningarstofnanir sem varðveita menningararf Evrópu eru í óðaönn að stafvæða verk í söfnum sínum til að varðveita og gera þau aðgengileg á netinu. Stór hluti verka sem er að finna í menningarstofnunum er háður höfundarétti. Til að gera stafræn eintök af verki sem nýtur verndar höfundalaga þarf annaðhvort heimild rétthafa eða sérstaka undantekningu í höfundalögum. Þegar um verk er að ræða sem teljast munaðarlaus, þ.e. verk sem njóta höfundaréttar en þar sem höfundur eða aðrir rétthafar eru ekki þekktir eða þótt þeir séu þekktir er ekki vitað hvar þá er að finna, er ekki unnt að leita heimildar hjá viðkomandi til að stafvæða verkin og gera þau aðgengileg. Tilskipuninni er ætlað að leysa þennan vanda sem menningarstofnanir margra Evrópuríkja standa frammi fyrir til að tryggja að ekki sé gloppa í aðgengi að menningararfi Evrópu í stafrænu formi. Til þess að ná því markmiði heimilar tilskipunin ákveðnum menningarstofnunum að nota verk án heimildar rétthafa ef eftir ítarlega leit er komist að þeirri niðurstöðu að viðkomandi verk séu munaðarlaus. 12. gr. höfundalaga heimilar ákveðnum söfnum að gera eintök af verkum sem eru í safnkosti þeirra til notkunar í eigin starfsemi og til útlána slíkra eintaka að hluta án sérstaks samþykkis rétthafa. Engin ákvæði eru í höfundalögum um heimild stofnana sem veita fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu til að gera eintök af verkum sem er að finna í söfnum þeirra og/eða gera þau aðgengileg. Í þingmáli nr. 702, sem lagt verður fram síðar og áður hefur verið gerð grein fyrir í framsögu, er lagt til að tekið verði upp sérstakt samningskvaðaákvæði. Það er í 333. máli, virðulegi forseti, þannig að því sé til haga haldið, sérstakt samningsákvæði fyrir söfn sem falla undir 12. gr. sem yrði 12. gr. b, samanber 5. gr. þess frumvarps sem var rætt hér að nokkru áðan. Það ákvæði mun heimila viðkomandi söfnum að gera eintök af birtum verkum í safni sínu og gera þau aðgengileg almenningi ef fyrir hendi er samningskvaðasamningur við til þess bær rétthafasamtök. Ef slíkur samningur er til staðar nær heimildin til allra verka sem undir hann falla, einnig verka rétthafa sem ekki eru félagar í viðkomandi rétthafasamtökum, samanber 14. gr. þess frumvarps. Ef frumvarp í 333. þingmáli nær fram að ganga mun þetta ákvæði gera slíkum söfnum kleift að gera stafræn eintök og gera þau aðgengileg, t.d. á netinu, í samræmi við ákvæði samningskvaðasamningsins. Sömuleiðis er í því frumvarpi að finna tillögu að samningskvaðaákvæði, sem yrði að nýrri 23. gr. b höfundalaga, samanber 12. gr. þess frumvarps, sem heimilar útvarpsstöðvum endurútsendingu verka úr safni þeirra og einnig að gera þau aðgengileg almenningi, þar með talið á þann hátt að hver og einn geti nálgast verkin á þeim stað og stund sem hann sjálfur kýs, ef fyrir hendi er samningur við til þess bær rétthafasamtök. Ákvæðið mundi tryggja að ef útvarpsstofnun hefði samningskvaðasamning þar að lútandi gæti stofnunin notað verk sem væri í safni hennar, sem teldist hennar eigin framleiðsla og hefði áður verið sent út af viðkomandi stofnun, hvort sem rétthafar verksins væru félagar í þeim rétthafasamtökum sem væru bær til að standa að slíkum samningi eða ekki, samanber 14. gr. þess sama frumvarps. Virðulegi forseti. Skilgreining á hvað telst vera munaðarlaust verk: Í 1. mgr. a-liðar 1. gr. frumvarpsins er kveðið á um skilgreiningu á hugtakinu munaðarlaust verk sem er verk í rituðu máli, hljóðrit, myndrit eða kvikmyndaverk þar sem enginn rétthafi hefur verið fundinn þrátt fyrir ítarlega leit. Í b-lið 1. gr. frumvarpsins er kveðið á um heimild almenningsbókasafna, menntastofnana, safna, skjalasafna og varðveislustofnana kvikmynda og hljóðrita ásamt stofnunum sem veita fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu til að nota munaðarlaus verk. Í fyrstu formálsgrein tilskipunarinnar er undirstrikað að þetta séu þær stofnanir sem eru að fást við að stafvæða evrópska menningararfinn til að byggja upp stafræn söfn innan Evrópu. Virðulegur forseti. Þá sný ég mér að verkum sem frumvarpið tekur til. Frumvarpið tekur til í fyrsta lagi verka sem útgefin eru í formi bóka, tímarita, dagblaða eða annars ritaðs máls. Í öðru lagi tekur frumvarpið til myndrita og kvikmyndaverka auk hljóðrita sem hafa verið útgefin eða hefur verið útvarpað. Frumvarpið tekur eingöngu til verka sem tilheyra safnkosti þeirra stofnana sem hafa heimild til að nota munaðarlaus verk, þ.e. stofnun sem fær eingöngu heimild til að nota verk samkvæmt frumvarpinu sem er að finna í safnkosti þess. Frumvarpið tekur einnig til verka eða skyldra réttinda sem eru hluti af munaðarlausu verki, annaðhvort innfelld, t.d. teikning í bók, eða sem órjúfanlegur hluti verks, t.d. listflutningur tónlistarmanns á tónverki. Virðulegi forseti. Hugtakið ítarleg leit: Forsenda fyrir afnotum munaðarlausra verka er að ítarleg leit að rétthöfum hafi farið fram áður en verkin eru notuð, samanber c-lið 1. gr. sem byggist á 3. gr. tilskipunarinnar. Tilskipunin skyldar þær stofnanir sem framkvæma ítarlega leit og nota munaðarlaus verk til að halda skrá yfir leitina og afnotin ásamt upplýsingum um stöðu munaðarlausra verka og tengiliðaupplýsingum um viðkomandi stofnun. Skráðar upplýsingar skal senda til lögbærra stjórnvalda í viðkomandi ríki, samanber 5. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar. Jafnframt skal þeim komið til miðlægs evrópsks gagnagrunns sem rekinn skal af samræmingarskrifstofu innri markaðarins, samkvæmt reglugerð nr. 386/2012, og sem skal vera aðgengilegur almenningi, samanber 6. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar. Tilgangurinn með hinum miðlæga gagnagrunni er að koma í veg fyrir tvíverknað við leit rétthafa og jafnframt að hjálpa rétthöfum og öðrum að finna upplýsingar um verk sem talin eru munaðarlaus. Virðulegi forseti. Hvað varðar heimildir til afnota munaðarlausra verka. Í 2. mgr. b-liðar 1. gr. frumvarpsins er heimild til notkunar munaðarlausra verka með því að gera eintök af þeim í þeim tilgangi að setja þau á stafrænt form, gera þau aðgengileg og skrá, flokka, varðveita og gera við þau. Þá er heimilt að gera þau aðgengileg almenningi á þann hátt að hver og einn geti fengið aðgang að verkunum á þeim stað og á þeirri stund sem viðkomandi kýs. Ekki er þó heimilt að gera verkin aðgengileg á annan hátt, t.d. með því að útvarpa þeim. Afnot á grundvelli tilskipunarinnar eru eingöngu heimil ef þau eru vegna markmiða stofnunarinnar sem varða hlutverk þeirra í almannaþágu. Rétt er að vekja athygli á því að í frumvarpi á 333. þingmáli, sem áður hefur verið gerð grein fyrir, er gert ráð fyrir upptöku almenns samningskvaðaleyfis sem heimilar samtökum rétthafa og notenda að gera samning um hagnýtingu verka á afmörkuðu og vel skilgreindu sviði þegar samningskvaðaleyfi er forsenda þess að nýtingin sé möguleg. Þá er í sama frumvarpi gert ráð fyrir heimild safna sem falla undir 1. mgr. 12. gr. í höfundalögum til að gera eintök af birtum verkum í safni sínu og gera þau aðgengileg að uppfylltum framangreindum skilyrðum. Til samans getur sú heimild sem felst í frumvarpi þessu til nýtingar munaðarlausra verka og heimild sem ráðgert er að fáist í öðru frumvarpi um nýtingu verka sem enn eru háð höfundarétti með samingskvaðaleyfi nýst söfnum til að koma safneign sinni á stafrænt form og gera hana aðgengilega almenningi. Virðulegi forseti. Um lok þess að verk séu talin munaðarlaus: Rétthafar verks geta hvenær sem er komið og afturkallað stöðu munaðarlauss verks að því er varðar rétt þeirra. Í 3. mgr. a-liðar 1. gr. frumvarpsins kemur fram að verk skuli ekki lengur teljast munaðarlaus og afnot þess ekki lengur heimil án samþykkis rétthafa ef hann gefur sig fram við þá stofnun sem notar verkið. Rétthafar munu líka geta sent kröfu um rétt sinn til verksins í gegnum hinn miðlæga gagnagrunn OHIM sem áfram sendir tilkynningu rétthafans til þeirra stofnana sem eru að nota verkið ásamt þeirri stofnun sem framkvæmdi hina upphaflegu ítarlegu leit. Rétthafi að munaðarlausu verki sem hefur verið notað á rétt á sanngjörnum bótum fyrir notkun þess, samanber 3. mgr. a-liðar 1. gr. frumvarpsins. Virðulegi forseti. Frumvarpið sem ég mæli hér fyrir er mikilvægur þáttur í að skapa lagagrundvöll fyrir það starf sem fram undan er hjá opinberum varðveislu- og miðlunarstofnunum í að koma menningararfinum á stafrænt form og gera aðgengilegan almenningi. Um frekari skýringar við frumvarpið vísa ég til greinargerðar og athugasemda við einstök ákvæði frumvarpsins. Ég hef þá lokið framsögu minni um þingmál nr. 334. Að því mæltu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Mig langar til þess að spyrja hæstv. ráðherra hver eigi að sjá um eftirlit hér á landi með þessu og hvort eitthvað hafi verið litið til þess sem hefur verið gert í Bretlandi hvað þetta varðar. Nú veit ég að þar er sérstök skrifstofa sem hægt er að koma til þegar verið er að leita að rétthöfum munaðarlausra verka og ef mig minnir rétt hafa einungis 500 beiðnir borist á undanförnu ári. Mig langar til þess að vita hvaða ávinning ráðherra telur að þessi sérstaka lagagrein muni hafa, ef einhvern. Hver á að sjá um eftirlitið svo að þessu verði framfylgt?
Virðulegi forseti. Ávinningurinn er auðvitað sá sem felst í tilganginum með þessu frumvarpi, að tryggja að það séu ekki gloppur í því að færa menningararf Evrópu yfir á stafrænt form. Hvað varðar eftirlitið þá vil ég bara ítreka það sem ég sagði í ræðu minni áðan, að gerð er krafa um að það fari fram ítarleg leit að rétthöfum áður en verkin eru notuð. Svo ég grípi nú hér niður í frumvarpið, með leyfi forseta: „Tilskipunin skyldar þær stofnanir sem framkvæma ítarlega leit og sem nota munaðarlaus verk til að halda skrá yfir leitina“ - það er í fyrsta lagi að það sé skrá yfir leitina - „og afnotin ásamt upplýsingum um stöðu munaðarlausra verka og tengiliðaupplýsingum um viðkomandi stofnun. […] Skráðar upplýsingar skal senda til lögbærra stjórnvalda í viðkomandi ríki, samanber 5. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar. Jafnframt skal þeim komið til miðlægs evrópsks gagnagrunns sem rekinn skal af samræmingarskrifstofu innri markaðarins …“ og sá grunnur skal vera aðgengilegur almenningi, samanber 6. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar. Tilgangurinn með þessum miðlæga gagnagrunni er að koma í veg fyrir tvíverknað og jafnframt að hjálpa rétthöfum og öðrum að finna upplýsingar um verk sem talin eru munaðarlaus. Ég tel að með þessu fyrirkomulagi sé tryggt að þeir sem eiga verkin hafi aðgang og geti fylgst með því hvort verk sem eru í þeirra eigu séu talin munaðarlaus og gert þá vart við sig og fengið greiddar bætur ef búið er að birta verkin og hafa af því tekjur, þá geta menn gripið þar inn í. Eins verður líka haldin um það ítarleg skrá og farið nákvæmlega yfir það hvernig að leitinni hefur verið staðið og þar til bærum stjórnvöldum fengnar slíkar upplýsingar. Samanvirkt tel ég að gætt sé að réttindum allra í þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég þakka svarið frá hæstv. ráðherra. Mér fannst reyndar ekki koma nógu skýrt fram hver ætti að sjá um eftirlit með því að þessu yrði framfylgt. Verður einhver þar til gerð stofnun sem á að sjá um þetta eins og er t.d. í Bretlandi? Að sama skapi varðandi ítarlega leit þá geri ég ráð fyrir að þar sé átt við hugtakið „due diligence search“ eins og það heitir upp á ensku í tilskipuninni. Ef mig misminnir ekki þá er ekki alveg eining um það hvað það þýðir, hversu mikil leit þurfi að eiga sér stað áður en við getum talað um ítarlega leit. Hvenær verður leit ítarleg? Þarna er í raun og veru svolítið vafasamt hugtak, að mínu mati, þó að það eigi náttúrlega að halda skrá um þetta og setja í miðlægan gagnagrunn. Ég set í sjálfu sér ekkert út á það. Þetta er náttúrlega Evróputilskipun sem við verðum að innleiða þannig að ég mun bara gera það með glöðu geði. Hins vegar langar mig til þess að heyra frá ráðherra, burt séð frá því að einhverjar stofnanir úti í löndum þurfi að fá einhverjar skýrslur um það hversu mikið hafi verið leitað, hver sjái um eftirlitið hérna heima.
Virðulegur forseti. Það kemur fram í skýringum við einstakar greinar frumvarpsins að ætlast sé til þess að skráðar upplýsingar af leitinni séu sendar til lögbærra stjórnvalda í viðkomandi ríki. [[Gripið fram í.]]Ef íslenskt safn ætlar til dæmis að nota verk sem er talið munaðarlaust þá skal fara fram ítarleg leit og um það skal haldin skrá, það skal síðan tilkynnt til viðkomandi stjórnvalda [[Gripið fram í.]]þannig að það fari til gagnagrunns eins og kveðið er á um í tilskipuninni. Þar með tel ég að komið sé nægilegt öryggi til að tryggja að þeir sem eiga höfundaréttinn fái tækifæri til að bregðast við því að höfundar þekki þennan gagnagrunn. Komi til þess að verk sé nýtt sem síðan kemur í ljós að á höfund og höfundur gefur sig fram þá á höfundurinn rétt á því að fá bætur fyrir. Ég tel að þetta sé til bóta vegna þess að tilgangurinn er að veita söfnum, þ.e. þeim sem fjalla um menningararf Evrópuþjóðanna, betri tækifæri til að tryggja að þessi menningararfur sé settur á stafrænt form. Við þeirri hættu sem kann að myndast, að ekki hafi verið leitað nægilega vel og verk sem er talið vera munaðarlaust reynist ekki munaðarlaust, er brugðist með þeim hætti sem er hér lýst. Auðvitað er aldrei hægt að útiloka að það gerist, en í það minnsta er búið að tryggja að höfundur sem verður fyrir því að verk hans er metið munaðarlaust geti brugðist við. Um leið og höfundur gefur sig fram er verkið ekki lengur munaðarlaust og þá gilda bara reglur sem gilda almennt um höfundaréttinn. Ég tel að í frumvarpinu geti aldrei falist nein hætta fyrir höfundana eða þá sem hafa réttinn. Í því felst sú grundvallarhugsun að tryggja að söfn [[Forseti hringir.]]Evrópu og þeir sem fara með menningararfinn okkar geti fært hann yfir á stafrænt form svo að hann nýtist öllum íbúum álfunnar sem best.
Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á að fagna því að við séum að lokum að innleiða þessa tilskipun frá Evrópusambandinu, um munaðarlaus verk. Rétt eins og stendur í 1. gr. bætist við 12. gr. núverandi höfundalaga, 12 gr. c, þ.e. að með munaðarlausu verki sé átt við verk í rituðu máli, hljóðrit, myndrit eða kvikmyndaverk þar sem enginn rétthafi hefur verið fundinn þrátt fyrir ítarlega leit. Rétthafi er ekki endilega höfundur verksins. Mér finnst mjög mikilvægt að það komi fram. Samkvæmt samevrópskum skilningi á höfundalögum eða því sem við erum í raun og veru að innleiða getur rétthafi verið einhver annar en höfundurinn. Þó að við vitum hver höfundurinn er þá höfum við ekki endilega réttinn til þess að birta eða dreifa verkinu. Þannig að hér er í raun og veru ekki verið að bæta við réttindi höfunda heldur er verið að bæta við réttindi rétthafa. Það er mjög mikilvægt að það komi fram í umræðunni þar sem þetta kristallast, sú samtvinnun milli efnahagslegra réttinda og siðferðislegra réttinda sem höfundalög eiga að halda utan um. Það sem mig langar til að segja um þau lög sem hér um ræðir er að þetta er í sjálfu sér ekkert slæmt. Það er fínt að við séum að halda utan um einhverja skrá, en hins vegar er mikilvægt að átta sig á því að samkvæmt lögum og skilningi laganna á því hvað er rétthafi, hann er ekki endilega sá sami og er höfundur. Það er það sem mig langaði til að segja. Annars fagna ég því að við séum loksins að fara að innleiða þessa tilskipun. Það er nú bara það.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar vegna tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á XIII. viðauka EES-samningsins, en hann fjallar um flutningastarfsemi og að fella inn í samninginn reglugerð framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins nr. 452/2014, um tæknilegar kröfur og um stjórnsýslumeðferð er varðar flugrekstur. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund Bryndísi Kjartansdóttur frá utanríkisráðuneytinu og Rúnar Guðjónsson frá innanríkisráðuneytinu. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar til að fella inn í EES-samninginn reglugerð um tæknilegar kröfur og stjórnsýslumeðferð er varða flugrekstur flugrekanda frá þriðja landi inn á EES-svæðið. Með þessu á umsóknarferli fyrir flugrekendur frá þriðja landi að vera einfaldara og skilvirkara. Þannig verður Flugöryggisstofnun Evrópu, EASA, gert að sjá um vottun fyrir þá flugrekendur sem óska eftir að þjónusta flug inn á EES-svæðið út frá flugöryggislegum sjónarmiðum. Sú þjónusta verður miðlæg fyrir EES-svæðið en áður þurftu flugmálayfirvöld í hverju ríki fyrir sig að leggja sjálfstætt mat á flugöryggi viðkomandi. Ríkin geta eftir sem áður hafnað slíkri beiðni en ef Flugöryggisstofnunin synjar umsóknaraðila um leyfi til flugs geta ríkin ekki gengið gegn því og heimilað flug innan svæðisins. Sú breyting sem hér er lögð fram er því í sjálfu sér ekki eðlisbreyting heldur er verið að auka skilvirkni og einfalda vinnu stjórnvalda. Reglugerð Evrópusambandsins nr. 452/2014, sem hér er lagt til að verði felld inn í EES-samninginn, felur líka í sér ítarlegri reglur um flugrekendur frá þriðja landi sem starfrækja loftför sem skráð eru í þriðja landi eða í aðildarríki sem hafa falið þriðja ríki lögbundið öryggiseftirlit. Þegar hafa verið gerðar breytingar á lögum nr. 60/1998, um loftferðir, sem skapa lagastoð fyrir innleiðingu reglugerðarinnar með stjórnvaldsfyrirmælum. Bætt var við ákvæði sem heimilar ráðherra að setja reglugerðir til að innleiða EES-gerðir sem varða verkefni á sviði Flugöryggisstofnunar Evrópu, EASA, sem rúmast innan reglugerðar um stofnun EASA og teknar hafa verið upp í EES-samninginn. Innleiðing reglugerðarinnar kallar því ekki á lagabreytingar. Gert er ráð fyrir að innleiðing gerðarinnar hafi jákvæð áhrif á stjórnsýslu og stuðli að auknu flugöryggi. Utanríkismálanefnd leggur því til að tillagan verði samþykkt og rita nöfn sín undir hv. þingmenn Hanna Birna Kristjánsdóttir, formaður nefndarinnar, undirritaður Karl Garðarsson, Vilhjálmur Bjarnason, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Frosti Sigurjónsson og Björn Valur Gíslason. Hv. þingmenn Elín Hirst, Óttarr Proppé og Össur Skarphéðinsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 122/2015, um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn. Nefndin hefur, eins og kemur ítrekað fram í þessum málum, fjallað um málið og fékk að þessu sinni á sinn fund Bryndísi Kjartansdóttur frá utanríkisráðuneyti og Kjartan Ingvarsson frá umhverfis- og auðlindaráðuneyti. Með þessari tillögu er verið að leita eftir að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á viðauka XX, eins áður hefur komið fram. Tilskipunin sem um ræðir gerir ráð fyrir ákveðnum breytingum en mjög takmörkuð áhrif hennar verða hér á landi, ef þá nokkur, og gerðin hefur einungis áhrif á eina eldsneytisstöð á öllu landinu. Innleiðing þessarar tilskipunar eða annarrar tilskipunar nr. 2009/126/EB kallaði á sínum tíma á breytingu á efnalögum þar sem setja þurfti lagastoð fyrir því að skylda rekstraraðila eldsneytisstöðva til að setja upp annars stigs gufugleypibúnað í eldsneytisdælur. Umhverfis- og auðlindaráðherra lagði fram frumvarp til innleiðingar á þeirri tilskipun á 144. löggjafarþingi sem Alþingi samþykkti sem lög nr. 63/2015, um breytingu á efnalögum, sem hafa þannig nú að geyma þá lagastoð sem þarf vegna þessarar innleiðingar á tilskipun 2014/99/ESB. Að þessu sinni kallar því innleiðingin ekki á lagabreytingar, hún hefur þegar átt sér stað og er ekki talin hafa í för með sér breytingar á stjórnsýslu eða kostnaði umfram þann sem leiðir af fyrrgreindri tilskipun frá árinu 2009. Það var því mat nefndarinnar að leggja til að þessi gerð yrði samþykkt og að tillagan yrði samþykkt óbreytt. Undir það skrifuðu sú sem hér stendur, Hanna Birna Kristjánsdóttir, formaður utanríkismálanefndar, og hv. þingmenn Silja Dögg Gunnarsdóttir, Vilhjálmur Bjarnason, Karl Garðarsson, Frosti Sigurjónsson og Björn Valur Gíslason. Aðrir nefndarmenn voru ekki viðstaddir fundinn þegar málið var til afgreiðslu.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 143/2015, um breytingu á II. viðauka sem felur í sér tæknilegar reglugerðir, staðla, prófanir og vottun við EES-samninginn. Nefndin hefur eins og í öðrum slíkum málum fjallað um málið og að þessu sinni fékk hún á sinn fund Bryndísi Kjartansdóttur frá utanríkisráðuneytinu og Rúnar Guðjónsson frá innanríkisráðuneytinu. Með tillögunni núna er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á umræddum II. viðauka við EES-samninginn frá því 1992, og til að fella inn í samninginn þrjár gerðir. Það er í fyrsta lagi, virðulegur forseti, reglugerð Evrópuþingsins frá janúar 2013 um viðurkenningu á og markaðseftirlit með vélknúnum ökutækjum á tveimur eða þremur hjólum og fjórhjólum. Í öðru lagi framseld reglugerð framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins frá 2014 um viðbætur við umrædda reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins að því er varðar kröfur um notkunaröryggi fyrir ökutæki vegna viðurkenningar á ökutækjum á tveimur eða þremur hjólum og fjórhjólum. Í þriðja lagi framseld reglugerð framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins frá 2014 um viðbætur við reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins að því er varðar kröfur um smíði ökutækja og almennar kröfur vegna viðurkenningar á ökutækjum á tveimur eða þremur hjólum og fjórhjólum. Líkt og vanalega hefur sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara verið veittur og var veittur til miðs desember 2015. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar þess vegna í samræmi við allar reglur og 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Meginbreytingin hvað varðar þessar gerðir og meginmarkmið felst í því að framleiðendum gefst nú sjálfum, þ.e. framleiðendum umræddra ökutækja, tækifæri til að sjá um vottun og útfyllingu skjala er varðar þessi ökutæki. Á móti kemur að verði misferlis vart skuli vera hert viðurlög við því. Ríkjum Evrópusambandsins er þar með gert að setja í eigin löggjöf viðurlög við slíkum brotum. Af þessum sökum þarf lagaheimild til að innleiða þessa gerð á Íslandi. Framseldar reglugerðir Evrópusambandsins nr. 3/2014 og Evrópusambandsins nr. 44/2014 eru settar í samræmi við reglugerð nr. 168/2013 og til nánari útfærslu á henni. Í reglugerð nr. 3/2014 eru settar fram tæknilegar kröfur sem gerðar eru til framleiðenda ökutækja í L-flokki og aðferðir við prófun þeirra, íhluta og aðskildra tæknieininga fyrir þau, og markaðseftirlit með þeim. Í reglugerð nr. 44/2014 eru settar fram tæknilegar kröfur og aðferðir við prófun á framleiðslu ökutækja og almennar kröfur sem gerðar eru til umræddra ökutækja í L-flokki. Þar eru jafnframt settir fram staðlar fyrir tæknilega þjónustu og matsaðferðir. Ökutæki sem falla í L-flokk eru til að mynda vélhjól, pallbílar á þremur hjólum og bifreiðar á fjórum hjólum sem eru innan við 400 kg að þyngd. Þyngd rafknúins ökutækis miðast við eigin þyngd án rafgeymis og þríhjóla ökutæki sem ekki fara hraðar en sem nemur 45 km/klst. Virðulegur forseti. Innleiðing reglugerðar nr. 168/2013 hér á landi kallar á breytingu á umferðarlögum nr. 50/1987, með síðari breytingum, vegna ákveðinna sektarákvæða sem koma fram í 76. gr. gerðarinnar. Þar sem framseldar reglugerðir nr. 3/2014 og nr. 44/2014 eru nánari útfærsla á fyrstnefndu reglugerðinni er lagastoð til innleiðingar þeirra ekki heldur fyrir hendi. Þannig er gert er ráð fyrir því að innanríkisráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á fyrrgreindum lögum á yfirstandandi þingi. Áhrif af innleiðingu gerðanna hér á landi eru aðeins óbein þar sem þær gerðir ökutækja sem gerðirnar taka til eru ekki framleiddar hér á landi. Nefndin leggur því til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita Hanna Birna Kristjánsdóttir, formaður utanríkismálanefndar, Vilhjálmur Bjarnason, Karl Garðarsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Frosti Sigurjónsson og Björn Valur Gíslason.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 15/2015, eins og forseti kom inn á, um breytingu á II. viðauka við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Kjartansdóttur frá utanríkisráðuneyti og Guðlín Steinsdóttur frá velferðarráðuneyti. Með tillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á II. viðauka er varðar tæknilegar reglugerðir, staðla, prófanir og vottun, við EES-samninginn frá því í maí 1992, og til að fella inn í samninginn um framkvæmdarreglugerð framkvæmdastjórnarinnar um framkvæmd lyfjagátarstarfsemi sem kveðið er á um í reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins og einnig tilskipun frá Evrópuþinginu og ráðinu frá 2001 nr. 83. Líkt og vanalega er sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara. Hann hefur verið veittur og var veittur til 25. ágúst 2015. Framsetning tillögunnar er að mati nefndarinnar og eftir yfirferð nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð málanna. Með tilskipun 2001/83/EB um bandalagsreglur um lyf sem ætluð eru mönnum og innleidd var með reglugerð nr. 1235/2010, sem breytti fyrri reglugerð og tilskipunum er varðar lyfjagát, var lagður grunnur að því að auka lýðheilsuvernd og taka í gildi lyfgátarkerfi sem hefur tekið gildi og tók gildi innan Evrópusambandsins 1. júlí 2012. Því er ætlað að auka, eins og ég sagði áðan, lýðheilsuvernd, bæta skilvirkni lyfjagátarkerfis í Evrópu og auka öryggi við dreifingu og notkun lyfja á Evrópska efnahagssvæðinu. Samkvæmt þeim gerðum ber markaðsleyfishöfum skylda til að halda grunnskjal um lyfjagát. Framkvæmdarreglugerð Evrópusambandsins nr. 520/2012 kveður á um form, efni og innihald grunnskjals lyfjagátarkerfisins þar sem skilgreindar eru lágmarkskröfur um gæðakerfi fyrir framkvæmd lyfjagátar af hálfu markaðsleyfishafa, lögbærra landsyfirvalda og Lyfjastofnunar Evrópu, hvað varðar mannauðsstjórnun, eftirlit með því að farið sé að reglum, skjalastjórn, varðveislu gagna og úttektir. Auk þess eru skilgreindar lágmarkskröfur varðandi vöktun gagna í ákveðnum gagnagrunni og sagt er fyrir um notkun íðorða, sniða og staðla, afhendingu tilkynninga um aukaverkanir, áætlanir um áhættustjórnun, öryggisskýrslur, rannsóknir o.fl. Framkvæmdarreglugerðin kveður nánar á um framkvæmd reglugerðar nr. 1235/ 2010. Innleiðing þeirrar gerðar kallaði á sínum tíma á breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, með síðari breytingum, sem gerð var á lögunum nr. 52 frá 8. júlí 2015. Sú breyting sem þá var gerð, virðulegur forseti, myndar einnig lagastoð fyrir innleiðingu framkvæmdarreglugerðar þessarar nr. 520/2012 með stjórnvaldsfyrirmælum. Innleiðing framkvæmdarreglugerðarinnar kallar því að þessu sinni ekki á lagabreytingu. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir það rita Hanna Birna Kristjánsdóttir, formaður utanríkismálanefndar, Björn Valur Gíslason, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Vilhjálmur Bjarnason, Karl Garðarsson, Elín Hirst og Frosti Sigurjónsson. Aðrir nefndarmenn voru ekki viðstaddir á fundinum við afgreiðslu málsins. Birgitta Jónsdóttir, áheyrnarfulltrúi Pírata, lýsti sig samþykka nefndaráliti þessu.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar frá allri utanríkismálanefnd um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á XX. viðauka er varðar umhverfismál við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Kjartansdóttur frá utanríkisráðuneyti og Kjartan Ingvarsson frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar frá því í apríl 2015, um breytingu við EES-samninginn og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/52 frá því í apríl 2014 um breytingu á tilskipun um mat á áhrifum sem tilteknar framkvæmdir á vegum hins opinbera eða einkaaðila kunna að hafa á umhverfið. Títtnefndur sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum, til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara, var veittur til 30. október 2015. Framsetning tillögunnar telst að öllu leyti að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Tilskipun 2014/52/ESB er ætlað að einfalda stjórnsýslu og auðvelda mat án þess að draga úr réttarvernd umhverfisins sem þegar er fyrir hendi auk þess að styrkja ákvarðanatöku og umhverfisvernd og samræma og einfalda regluverk. Tilskipunin breytir fyrri tilskipun hvað varðar skilgreiningu á umhverfismati, þá þætti sem ber að horfa til við mat á umhverfisáhrifum og skilgreiningu á hámarksafgreiðslutíma við ákvörðun um matsskyldu, auk fleiri reglna. Umhverfismat er í tilskipuninni skilgreint á þann hátt að það nái yfir veitingu leyfa. Afgreiðslutími stjórnvalds fyrir ákvörðun um það hvort framkvæmd skuli háð umhverfismati er í tilskipuninni skilgreindur að hámarki 90 dagar. Þá skal samráð við almenning vera að lágmarki 30 dagar og niðurstaða hvers máls enn vera í gildi þegar leyfi eru veitt til framkvæmda sem skulu vera skýrari fyrir almenning en áður. Á þetta var lögð sérstök áhersla hjá þeim sem komu að máli við nefndina vegna málsins. Aðildarríki geta einnig takmarkað gildistíma niðurstaðna og álita sem þau gefa út sem hluta af umhverfismati. Hafi verkefni veruleg neikvæð áhrif á umhverfið verður þess krafist að framkvæmdaraðilar dragi úr þeim eftir megni en eftirlit er sem fyrr í höndum aðildarríkjanna sjálfra. Þá er áhersla lögð á að tryggja gæði matsskýrslu með aðkomu viðeigandi sérfræðinga og á þann hátt að sérfræðiþekking sé til staðar hjá viðkomandi stjórnvaldi. Matsskýrslur skulu vera aðgengilegri almenningi en þær hafa verið til þessa, sérstaklega hvað varðar mat á núverandi ástandi umhverfisins og valkosti aðra en þá er viðkomandi tillaga mælir fyrir um. Hæstv. forseti. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á breytingar á lögum nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum, með síðari breytingum. Ísland þarf að innleiða tilskipunina eigi síðar en 16. maí 2017. Því er gert er ráð fyrir því að umhverfis- og auðlindaráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á framangreindum lögum haustið 2016. Líkt og áður sagði leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt. Undir það rita Hanna Birna Kristjánsdóttir, formaður utanríkismálanefndar, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Vilhjálmur Bjarnason, Karl Garðarsson, Frosti Sigurjónsson og Björn Valur Gíslason.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 9/2015 um breytingu á II. viðauka við EES-samninginn. Varðar þetta líkt og forseti hæstv. kom inn á tæknilegar reglugerðir, staðla, prófanir og vottun. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Kjartansdóttur frá utanríkisráðuneyti og Rúnar Guðjónsson frá innanríkisráðuneyti. Með tillögunni er leitað eftir heimild Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar frá því í febrúar 2015 um breytingar er varða EES-samninginn til að fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins um viðurkenningu á og markaðseftirlit með ökutækjum fyrir landbúnað eða skógrækt. Sex mánaða frestur, líkt og í öðrum slíkum tillögum, til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 25. ágúst 2015. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Reglugerð nr. 167/2013 hefur það markmið að styrkja reglur og auka samræmingu við setningu EB-gerðaviðurkenninga dráttarvéla þar sem áhersla er lögð á að öryggis- og umhverfissjónarmið verði höfð að leiðarljósi. Reglugerðin er talin einfalda regluverk svo ekki þurfi stöðugt að uppfæra gildandi löggjöf sambandsins um tækniforskriftir heldur er vísað til gildandi alþjóðlegra staðla og reglna sem aðgengilegar eru almenningi. Reglugerðin mælir fyrir um grundvallarákvæði um notkunaröryggi, öryggi á vinnustað og vistvænleika og felur framkvæmdastjórn ESB vald til að mæla fyrir um tækniforskriftir í framseldum gerðum. Reglugerð nr. 167/2013 kemur, frá 1. janúar 2016, í stað tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins frá því í maí 2003 um gerðaviðurkenningu á dráttarvélum fyrir landbúnað eða skógrækt, eftirvögnum þeirra og útskiptanlegum, dregnum tækjum ásamt kerfum þeirra, íhlutum og aðskildum tæknieiningum, og afleiddum gerðum hennar. Með reglugerðinni sem hér er til umræðu er núgildandi kerfi um gerðarviðurkenningar skipt út fyrir gerðarviðurkenningaraðferð sambandsins sem byggir á meginreglunni um algjöra samhæfingu auk þess sem tekið er tilhlýðilegt tillit til sjónarmiða sem tengjast kostnaðarávinningi með sérstaka áherslu á lítil eða meðalstór fyrirtæki. Reglugerðin fellir úr gildi allar sértilskipanir en þess í stað eru tilvísanir gerðar í samsvarandi reglugerðir efnahagsnefndar Sameinuðu þjóðanna fyrir Evrópu, sem sambandið hefur samþykkt eða gengist undir, og koma nú í þeirra stað. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á breytingar á umferðarlögum, nr. 50 frá 30. mars 1987, þar sem aðildarríkjum er gert að kveða á um sektir fyrir framleiðendur eða rekstraraðila sem gerast brotlegir við atriði sem eru talin upp í 2. mgr. 72. gr. reglugerðarinnar. Er um að ræða brot á borð við það að framvísa röngum yfirlýsingum sem leitt geta til innköllunar ökutækja, að framvísa fölsuðum prófunarniðurstöðum og að gögnum sem varða tækniupplýsingar er leynt eða neitað er að afhenda þau. Gert er ráð fyrir því að innanríkisráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á fyrrgreindum lögum á yfirstandandi þingi. Þar sem gerðin snýr eingöngu að framleiðendum dráttarvéla er einungis búist við óbeinum áhrifum hér á landi af setningu gerðarinnar. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir það rita Hanna Birna Kristjánsdóttir, formaður utanríkismálanefndar, Vilhjálmur Bjarnason, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Karl Garðarsson, Frosti Sigurjónsson og Björn Valur Gíslason.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á II. viðauka og varðar, líkt og hæstv. forseti kom inn á, tæknilegar reglugerðir, staðla, prófanir og vottun við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Kjartansdóttur frá utanríkisráðuneytinu og Rúnar Guðjónsson frá innanríkisráðuneytinu. Með þessari tillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar frá 25. febrúar 2015 um breytingu á II. viðauka við EES-samninginn og til að fella inn í samninginn framkvæmdartilskipun framkvæmdarstjórnarinnar frá því í apríl 2014 um að koma á fót rekjanleikakerfi fyrir flugeldavörur samkvæmt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins. Líkt og í öðrum slíkum tillögum var sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara, hann var veittur til 25. ágúst 2015. Framsetning tillögunnar telst því að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Tilskipun 2007/23/EB kom á fót grunnreglum um öryggi skotelda og lagði grunn að kerfi til að rekja þá frá framleiðanda til notanda. Með tilskipun 2014/58/ESB er komið á fót skráningarkerfi því sem rætt er um í tilskipun 2007/23/EB til að rekja skotelda frá framleiðanda til notanda. Þetta er gert til þess að auka öryggi notenda og almennings með því að auðgreina framleiðendur og innflytjendur slíkra vara. Þá er kveðið á um það sérstaklega að flugeldavörur skuli merktar með skráningarnúmeri, vera á tungumáli þess ríkis þar sem þær eru settar á markað og vera CE-merktar, auk frekari krafna er varða merkingar. Skylda er lögð á þá sem annast vottanir að halda skrá yfir framleiðendur allra flugeldavara sem þeir hafa prófað og veitt CE-merkingu. Í tilskipuninni eru tilgreindar þær upplýsingar sem þurfa að vera í skránni sem þarf að varðveita í tíu ár að lágmarki, uppfæra reglulega og gera aðgengilegar á vefnum. Þá er framleiðendum og innflytjendum gert að halda skrá yfir skráningarnúmer skotelda sem þeir framleiða eða flytja inn, ásamt viðskiptaheiti þeirra, tegund og framleiðslustað, í að minnsta kosti tíu ár eftir að varan hefur verið sett á markað. Ef þeir hætta starfsemi skulu þeir flytja skrárnar til lögbærra yfirvalda. Loks er kveðið á um skyldu þeirra til að veita upplýsingar úr skrám sínum til lögbærra yfirvalda og yfirvalda á sviði markaðseftirlits, að fenginni rökstuddri beiðni. Framleiðendur bera kostnað og fyrirhöfn af að halda skrár og merkja vöru. Innflytjendur taka á sig ábyrgð framleiðenda þar sem slíkt fyrirkomulag er. Á Íslandi ber innflytjendum samkvæmt núgildandi lögum að tryggja að vara sem hingað kemur frá ESB sé merkt og vottuð til samræmis við EES-reglur. Vara sem kemur frá löndum utan EES-svæðisins er einnig á ábyrgð innflytjenda, samanber núgildandi lög um neytendakaup, nr. 48/2003, lög um skaðsemisábyrgð, nr. 25/1991, og lög um öryggi vöru og opinbera markaðsgæslu, nr. 134/1995. Framkvæmdartilskipunin kveður nánar á um framkvæmd tilskipunar 2007/23/EB. Innleiðing þeirrar gerðar kallaði á breytingu á vopnalögum, nr. 16/1998, með síðari breytingum, sem gerð var með lögum nr. 77 frá 9. júlí 2015. Sú breyting myndar einnig lagastoð fyrir innleiðingu framkvæmdartilskipunar 2014/58/ESB með setningu reglugerðar. Innleiðing framkvæmdarreglugerðarinnar kallar því ekki á lagabreytingar. Áhrif af innleiðingu gerðarinnar hér á landi eru óveruleg þar sem engir skoteldar eru framleiddir hér á landi. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir það rita Hanna Birna Kristjánsdóttir, formaður utanríkismálanefndar, Elín Hirst, Vilhjálmur Bjarnason, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Karl Garðarsson, Frosti Sigurjónsson, Björn Valur Gíslason. Birgitta Jónsdóttir, áheyrnarfulltrúi Pírata, lýsir sig samþykka nefndaráliti þessu. Aðrir nefndarmenn voru ekki viðstaddir fundinn.