Hæstv. forseti. Ég hef hugsað mér að gera að umtalsefni Reykjavíkurflugvöll, miðstöð innanlandsflugs á Íslandi, og þær framkvæmdir sem eru hafnar á Valssvæðinu, því miður vil ég segja vegna þess að mér finnst það aðför að hálfgerðu friðarsamkomulagi sem gert var um að allir mundu halda í við sig meðan svokölluð Rögnunefnd væri að vinna. Allir flokkar eiga sína sögu í þessu máli og innan allra flokka eru deildar meiningar um hvar innanlandsflug eigi að vera. Þannig verður það áfram. Þetta er ekki pólitískt mál hvað það varðar. Ég sagði að allir flokkar ættu sína sögu. Þess vegna langar mig aðeins að fara yfir þessa sögu til að koma því í umræðu og að menn hafi allt á hreinu. Í meirihlutatíð sjálfstæðismanna og framsóknarmanna var deiliskipulag fyrir Valssvæðið, Hlíðarendasvæðið, samþykkt 2006/2007. Í tíð Sturlu Böðvarssonar samgönguráðherra og Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur sem borgarstjóra var undirritað samkomulag þar sem talað var um samgöngumiðstöð sunnan við Loftleiðahótelið þar sem endinn á svokallaðri neyðarbraut er. Jafnframt skyldi fara í flugtæknilega, rekstrarlega og skipulagslega úttekt þar sem hægt væri að meta lágmarksstærð flugbrauta og athafnasvæðis með tilliti til þess að völlurinn ætti að þjóna áfram sem miðstöð innanlandsflugs. Í þriðja lagi var í borgarstjóratíð Ólafs Magnússonar, þegar hann starfaði með Sjálfstæðisflokknum, 20. ágúst 2008 undirritað samkomulag við Knattspyrnufélagið Val og Val ehf., held ég að það heiti, um nýtingu á Hlíðarendasvæðinu. Síðan er rétt að hafa líka í huga að 25. október 2013 undirrituðu þáverandi innanríkisráðherra Hanna Birna Kristjánsdóttir og Jón Gunnarsson tilkynningu um lokun þessarar brautar. Virðulegu forseti. Með því að fara [[Forseti hringir.]]svona yfir þetta sjáum við að það eiga allir sína sögu. Það sem ég ætla að segja í lokin er að ég harma það mjög [[Forseti hringir.]]að ríkisvaldið sem er eigandi að helmingnum að landinu þar sem Reykjavíkurflugvöllur er skuli ekki hafa kannað það að setja lögbann á þá framkvæmd sem hafin er þar meðan Rögnunefndin er að störfum.
Virðulegi forseti. Það sagði mér maður fyrir margt löngu að eini kosturinn við að hafa vinstri stjórn væri sá að það væri friður á vinnumarkaðnum. Mér hefur oft orðið hugsað til þessara orða í gegnum tíðina því að þau sannast aftur og aftur og ekki síst í dag. Sá grimmi tónn sem var strax í verkalýðsleiðtogum áður en greidd voru atkvæði um verkföll rifjaði þessi orð upp. En hvernig er staðan í dag? Ekki vinstri stjórn og allt í verkföllum þrátt fyrir mestu kaupmáttaraukningu í Evrópu og útflutningsgreinar standa vel. Byrjum á sjávarútveginum. Flestir af okkar aðalnytjastofnum standa mjög vel. Stór og öflug skip ná að athafna sig þrátt fyrir rysjótta tíð og fiskiðnaðurinn blómstrar með tæknivædd fiskiðnaðarfyrirtæki sem ná að hámarka arðsemina úr auðlindum sjávar, reyndar vel skattlagðar. Ferðaþjónustan hefur aldrei staðið betur, eflist með hverju árinu og skapar orðið meiri gjaldeyri en sjávarútvegurinn. Helsta vandamálið er fjöldi ferðamanna, ef vandamál skyldi kalla, og takmarka þyrfti umferð um helstu náttúruperlur landsins. Getur verið að flest láglaunastörfin séu í þessum greinum? Ef svo er hljótum við að vera sammála um að bæta úr því og gera þá kröfu að úr verði bætt. Við getum öll verið sammála því að laun undir 300 þús. kr. eiga ekki að þekkjast og síst í þeim geira sem stendur undir velmegun okkar. Ekki er óeðlilegt að sumum finnist þeir hafa dregist aftur úr öðrum í launum, en ef allflestum finnst þeir hafa dregist aftur úr spyr ég: Aftur úr hverjum? Tökum tillit hvert til annars og einbeitum okkur að því að hækka lægstu launin í þessari lotu. Ég biðla til heilbrigðisstétta að hlífa sjúkum og öldruðum við afleiðingum langs verkfalls. Fórnum ekki góðum stöðugleika með löngum átökum á vinnumarkaðnum.
Virðulegi forseti. Það er alvarlegt ástand á vinnumarkaði eins og ekki fer fram hjá nokkrum manni. Formaður Sjálfstæðisflokksins kom í ræðustól í gær og gaf yfirlýsingar sem voru ekki til þess fallnar að greiða fyrir lausn kjaradeilu við BHM þar sem hann sneri út úr kröfugerð samtakanna og ásakaði þau um að vinna gegn jöfnuði í samfélaginu. Hann virðist ekki hafa tekið eftir að það er mikill munur á kröfugerð einstakra hópa í yfirstandandi kjaradeilu. Starfsgreinasambandið hefur réttilega lagt áherslu á hækkun lægstu launa og miðar þar við 300 þús. kr. enda er enginn alvöruatvinnurekstur í landinu sem nokkru máli skiptir sem getur ekki staðið undir slíkum launum. Önnur félög, eins og BHM, leggja áherslu á hækkun hjá þeim meðaltekjuhópum sem þar standa að baki. Fyrir því eru einnig gild rök. Þessir hópar hafa borið þyngstar byrðar vegna gengisfalls krónunnar og hækkandi álaga af hálfu þessarar ríkisstjórnar og aukinnar kostnaðarþátttöku sem hefur verið dembt yfir venjulegt fólk. Þetta eru staðreyndir sem eftir standa. Það sem sameinar kröfugerð ólíkra hópa er baráttan gegn vaxandi ójöfnuði og gegn því að það séu til ákveðnir forréttindahópar í samfélaginu sem geti skammtað sér kjör sem séu algjörlega úr samræmi við það sem allir aðrir eiga kost á. Við þessar aðstæður er grafalvarlegt mál þegar formaður Sjálfstæðisflokksins, fjármálaráðherra sem fer með samningsumboð í kjaradeilum við viðsemjendur ríkisins fyrir hönd íslensku þjóðarinnar, kemur í ræðustól Alþingis og hótar mönnum afnámi eða skerðingu á verkfallsrétti ef þeir hagi kröfugerð sinni með þeim hætti sem nú hefur verið gert. Það er mjög sérkennilegt að heyra fjármálaráðherra í miðri kjaradeilu tala niður verkfallsréttinn, það helga vopn, eins og hann gerði hér í ræðustól í gær.
Hæstv. forseti. Atkvæðagreiðslu Verkalýðsfélags Akraness sem og annarra aðildarfélaga Starfsgreinasambands Íslands um verkfall lauk á miðnætti. Þátttaka félagsmanna hjá Verkalýðsfélagi Akraness var í kringum 60% og verkfallið var samþykkt með afgerandi meiri hluta, 98% atkvæða þeirra er tóku þátt. Kosningaþátttaka félagsmanna Starfsgreinasambandsins þegar heilt er á litið var um 50% og samþykktu 95% verkfallsaðgerðir. Þessar tölur sýna vel þá hörku sem er í kjarabaráttu verkafólks og óhætt er að segja að fréttir um hækkanir stjórnarmanna, m.a. hjá HB Granda um rúm 33%, hafi hert launakröfur og baráttu verkafólksins allverulega. Launahækkanir stjórnarmanna hafa sýnt verkamönnum að verulegt svigrúm er til launahækkana innan ákveðinna fyrirtækja. Krafan er sú að svigrúmið skili sér alla leið til þeirra sem standa á gólfinu og skapa verðmætin. Ef skoðaðar eru fréttir vegna verkfallsaðgerðanna á heimasíðu Verkalýðsfélags Akraness segir þar að aðgerðirnar muni ná til 116 fyrirtækja á svæðinu. Þar er meðal annars um að ræða framleiðslu- og þjónustufyrirtæki. Þetta umfang aðgerða mun hafa mikil og víðtæk áhrif út í samfélagið. Hér er um að ræða kjarabaráttu þeirra sem eru á lágmarkslaunum. Það er erfitt fyrir þennan hóp sem vegur aðeins 4% af þeim sem eru á vinnumarkaði á Íslandi í dag að heyra að svigrúmið fyrir launahækkanir til þeirra sé einungis í kringum 3%. Láglaunafólkið í landinu getur ekki verið eini hópurinn eða meðal þeirra hópa sem eiga að bera ábyrgð á stöðugleika. Fleiri verða að bera þá ábyrgð og á það jafnframt við um stjórnendur fyrirtækja og þá sem hafa þegið á bilinu 33–75% launahækkanir. Bera þeir enga ábyrgð, eða hvað? Það væri fróðlegt að heyra hvaða áhrif þær hækkanir hafa á stöðugleika. Það væri gaman að heyra frá Samtökum atvinnulífsins um þá þætti. Það fer lítið fyrir varnaðarorðum þegar [[Forseti hringir.]]þessar hækkanir eiga sér stað. Af hverju er það? Gildir ekki það sama fyrir alla hópa?
Virðulegi forseti. Með afgreiðslu Alþingis á þarsíðasta ári, í desember 2013, á skýrslu um lagningu sæstrengs til Bretlands voru iðnaðar- og viðskiptaráðherra gefin skýr skilaboð frá Alþingi. Atvinnuveganefnd afgreiddi skýrsluna með einróma áliti og leiðsögn til ráðherra um að klára þá umfangsmiklu vinnu sem þegar var löngu hafin við að meta kosti og galla lagningar sæstrengs frá Íslandi til Bretlands. Skilaboðin voru mjög skýr. Við sögðum: Komdu með þær upplýsingar sem upp á vantar, láttu gera þær hagkvæmni- og umhverfisathuganir sem upp á vantar, farðu í viðræður um fyrirkomulag og verð við bresk stjórnvöld svo þú getir tekið ákvörðun um það hvort verkefnið er málið eða ekki. Nú er komið að lokum vorþings árið 2015. Eitt og hálft ár er liðið. Í venjulegum fyrirtækjum undir stjórn styrkrar forustu mundi svona eftirvinna sem var eftir taka sex til níu mánuði en enn er engin niðurstaða komin frá hæstv. ráðherra. Af hverju ætli það sé? Hvaða hvatir stýra því að ráðherra gerir það ekki að forgangsmáli sínu að athuga hvort og þá hvernig Íslendingar geti fengið allt að sjö sinnum hærra verð fyrir orkuna en við erum að selja hana á núna til stóriðju? Við erum að tala um marga tugi milljarða á ári aukalega í ríkissjóð ef rétt reynist, virðulegi forseti. Hvað í ósköpunum gerir það að verkum að hæstv. ráðherra er ekki á vikulegum fundum með Bretum til að kanna umfang og samningsgrundvöll? Hvað er það sem tefur hana? Af hverju er ráðherrann ekki á leiðinni að athuga samlegðaráhrifin við uppbyggingu raforkukerfisins á Íslandi? Þessi verkefni geta farið hönd í hönd. Ég vil fá að sjá [[Forseti hringir.]]niðurstöðu af þessari vinnu og Alþingi þarf að kalla mjög skýrt eftir henni því að ráðherra er hér til að framkvæma það sem hér er ákveðið.
Virðulegi forseti. Til stendur að hefja hinseginfræðslu í Hafnarfjarðarbæ og er það vel. Viðbrögð Gylfa nokkurs Ægissonar, hæstv. tónlistarmanns, voru á þá leið að koma á fót facebook-síðu til þess að mótmæla þessum áætlunum en síða hans nefndist hinu kaldhæðnislega nafni Barnaskjól. Skoðun Gylfa Ægissonar, hæstv. tónlistarmanns, á samkynhneigð er orðin þjóðþekkt enda ein óvinsælasta skoðunin á Íslandi um þessar mundir og með réttu. En þrátt fyrir fullkominn ósigur hans í umræðunni nú sem fyrr er þó strax komin fram krafan um að tilkynna síðu hans sem hatursáróður og þar með fá henni lokað. Halda má því til haga að það er ákvörðun facebook, ekki okkar. En það er þó fullt tilefni til að mótmæla slíkum kröfum. Menn hætta ekki að hafa skoðanir með því að þeim sé bannað að tjá þær. Þvert á móti sannfærir þöggun fólk um það eitt að samfélagið sé rökþrota, að fólk sem berjist gegn fordómum þori ekki einu sinni að verja stuðning sinn við eitthvað jafn sjálfsagt og hinseginfræðslu og kynfrelsi og umburðarlyndi. Virðulegi forseti. Vondar skoðanir verða að heyrast til þess að hægt sé að kljást við þær. Með því að þagga niður í óvinsælum skoðunum lokum við augunum fyrir vandanum og skiljum hann eftir jafn óútkljáðan og áður. Börn fordómafulls fólks munu halda áfram að heyra slíkum skoðunum varpað fram á heimilinu, jafnvel þó að tekið sé fyrir þær á svæðum eins og facebook. Munurinn er sá að á heimilinu heyrast ekki einnig viðbrögð samfélagsins. Kynfrelsi, hinseginfræðsla og umburðarlyndi eru sterkari málstaðir en svo að þeir krefjist skoðanakúgunar til að bera sigur af hólmi. Allra versti óvinur fordómanna er opin og frjáls umræða. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.
Virðulegi forseti. Forstjóri Isavia sendi innanríkisráðuneytinu bréf þann 13. desember 2013 að beiðni ráðherrans þar sem fram kom að niðurstöður útreikninga á nothæfi Reykjavíkur- og Keflavíkurflugvalla samanlagðra án flugbrautar 06-24, sem hingað til hefur verið kölluð neyðarbrautin, voru mjög hagfelldar fyrir þá sem berjast fyrir lokun brautarinnar en forsendurnar voru hins vegar rangar og byggðu ekki á lögbundnum viðmiðum. Í baráttu meiri hlutans í Reykjavík er þetta bréf endurtekið notað af skipulagsyfirvöldum Reykjavíkurborgar til að réttlæta fyrirhugaða byggð á Hlíðarendasvæði og losna við flugvöllinn úr Vatnsmýrinni. Í bréfi frá 28. desember 2013 frá fulltrúum sjúkraflugþjónustunnar var þessum vinnubrögðum harðlega mótmælt og þess krafist að fram færi áhættumat um þennan gjörning áður en til ákvörðunar kæmi um framtíð flugbrautarinnar. Isavia varð við þessari ósk og skipaði nefnd til að gera áhættumat samkvæmt ferli sem Isavia hefur sjálft innleitt, en í desember sl. ákvað Isavia að víkja öllum hagsmunaaðilum úr þessari nefnd áður en niðurstaða hennar lá fyrir. Á sama tíma keypti Isavia þjónustu af verkfræðistofu hér í bæ og varð niðurstaða hennar mjög í takt við það sem áður hafði komið fram í títtnefndu skjali. Þetta var síðan kynnt og meiri hlutinn í Reykjavík fór á þessum grunni að rótast á Hlíðarenda, þ.e. Valsmenn fóru af stað með það rót sem nú birtist á Hlíðarenda þannig að það er algjörlega búið að hunsa það sem fram hefur komið. Síðastliðinn desember var bréfi vísað til Samgöngustofu þar sem þess var farið á leit að Samgöngustofa mundi úrskurða. Það hefur enn ekki orðið að veruleika, virðulegi forseti. Nú eru 16 mánuðir liðnir frá því að þessi hringur um [[Forseti hringir.]]flugvöllinn í Vatnsmýrinni hófst. Ég spyr: Hvaða sleifarlag er í gangi og hvernig stjórnsýslu búum við við?
Forseti. Á þingi í gær lýsti fjármála- og efnahagsráðherra því yfir að hann deildi áhyggjum af stöðu kjaraviðræðna en málið væri ekki einfalt. Tvennt kemur til að mati ráðherra, það sé mikið umhugsunarefni hvernig við höfðum lent í því ítrekað á undanförnum mánuðum að grundvallarstoðir í okkar heilbrigðiskerfi eru teknar nánast í gíslingu til að ná fram kröfum í kjaraviðræðum, sagði fjármála- og efnahagsráðherra hér í gær. Í fréttum Ríkisútvarpsins í gær af stöðu kjaraviðræðna er haft eftir formanni BHM að ekki sé mikill áhugi ríkisins á að koma til móts við viðmælendur sína í yfirstandandi kjaraviðræðum. Fundi í kjaradeilunni hafi verið slitið og samkvæmt formanni BHM hafi nákvæmlega ekkert gerst, ekkert boðað útspil ríkisins hafi komið fram og ekki liggi fyrir hvenær næsti fundur eigi að vera. Þetta bætist við eftir að BHM hafði samþykkt verkföll í atkvæðagreiðslu en þá voru fyrstu viðbrögð ríkisins að kæra atkvæðagreiðsluna. Síðan neitaði ríkið að funda yfir páskana til þess að leita að lausn áður en verkföll hæfust. Þá höfðu viðræður staðið yfir í tvo mánuði án þess að nein tillaga að lausn kæmi frá ríkinu. Eftir að verkföll hófust hefur ríkið ekkert lagt fram og er tregt til að funda. BHM vildi funda um helgina til að reyna að leysa deiluna áður en þau hæfust en ríkið neitaði. Síðan var fundað í gær og ég endurtek að þá kom ríkið tómhent til fundarins. Í þessu ljósi virðist fjármála- og efnahagsráðherra í raun og veru ekki hafa miklar áhyggjur af verkföllunum. Að minnsta kosti virðist samninganefnd hans ekki vera að gera neitt til að stöðva verkföllin við samningaborðið. Það er því ekki hægt að komast hjá því að velta fyrir sér hvort samninganefnd fjármála- og efnahagsráðherra sé að tefja kjaraviðræður vísvitandi og þar með framlengja verkföll í staðinn fyrir að reyna að finna lausn í deilunni svo hægt sé að stöðva verkföllin. Eru áhyggjur fjármálaráðherra, sem hann lýsti yfir hér í gær, af verkföllum BHM orðin tóm þegar flest virðist benda til að samninganefnd hans sé að tefja viðræðurnar og þar með framlengja verkföllin að óþörfu?
Virðulegi forseti. Ég ætlaði að ræða eitt mál en get ekki orða bundist eftir að hafa hlustað á hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar ræða um kjaramál. Ég er bara búinn að vera í þessu síðan 1998 og það hefur verið samstaða um það vegna þess að menn vilja sjá lausnir [[Gripið fram í: Er það?]]- það hefur alla jafna verið samstaða um það, sama hvorum megin borðs menn eru, vinstri eða hægri menn í stjórn, að menn ganga ekki fram og taka kjaraviðræður inn í sali Alþingis eða borgarstjórnar svo dæmi séu tekin. Geta ýmsir aðilar hér vitnað um það. Eitt er alveg öruggt, við munum ekki leysa kjaraviðræður í þessum sal. Ég vonast til þess, virðulegi forseti, að við berum gæfu til þess að styðja við bakið á því fólki sem er að vinna að þessum málum því að mikið er undir. Ég vildi vekja athygli því að dr. Hannes Hólmsteinn Gissurarson birtir grein í Morgunblaðinu í dag þar sem hann fer yfir stórmál, það hvað tap þrotabúanna og íslenska ríkisins hefur verið eftir framgöngu erlendra þjóða í kjölfar bankahrunsins. Hann nefndi Glitnir Bank og Glitnir Securities. Glitnir Bank var seldur á 300 milljónir norskra króna og þrem mánuðum seinna var verðmætið orðið 2 milljarðar. Glitnir Securities fór úr 50 milljónum norskra króna í 100 milljónir á einni viku. Einnig er vísað í Glitnisbankann í Finnlandi og sömuleiðis Heritable Bank og Kaupthing Singer & Friedlander sem voru ekki gjaldþrota og ekkert ólöglegt var þar á ferðinni eins og bresk yfirvöld sögðu á þeim tíma. Tap þrotabúanna er 210 milljarðar íslenskra króna, en hugsanlegt tap [[Forseti hringir.]]okkar, skattgreiðenda, er 60 milljarðar út af FIH-bankanum. Virðulegi forseti. Þetta er ekki allt með fyrirvara en við verðum að skoða þetta vel. Hér undir eru gríðarlegir hagsmunir.
Virðulegur forseti. Enn ber flugvöllinn í Vatnsmýri á góma hér í þingsal og er það í raun ekki skrýtið. Hv. þm. Kristján L. Möller fór yfir samskipti frá árinu 2006, eða þar um bil, fram til dagsins í dag en láðist að geta þess að það var í tíð Reykjavíkurlistans sem almenn kosning fór fram um að kjósa flugvöllinn burt. Það er kannski fyrsta skrefið. En það breytir ekki því að jafnt að mati Kristjáns L. Möllers sem þeirrar sem hér stendur þá hefur ríkið ekki staðið sig í að verja í það minnsta sína hagsmuni og gera athugasemdir við aðalskipulag eða deiliskipulag með tilliti til flugvallarins. Þar hefur ríkið ekki staðið sig nægjanlega vel. Það var hins vegar, virðulegur forseti, fagnaðarefni að lesa í einu dagblaðanna ekki alls fyrir löngu að forsvarsmaður Valsmanna ehf., Brynjar Harðarson, lét þess getið að ekki yrði haldið áfram með framkvæmdir á svæðinu við Hlíðarenda fyrr en að Rögnunefndin hefði lokið störfum. Ég held að þar komi það fyrirtæki fram til þess að rétta fram sáttarhönd, ég tel að það sé af hinu góða. Upphrópanir í þessu máli eða öðrum málum færa okkur ekkert. Hins vegar þarf ríkið sem og borgaryfirvöld og Valsmenn ehf. að setjast niður, þegar Rögnunefndin hefur lokið störfum, og ljúka umræðunni um Reykjavíkurflugvöll og þá væntanlega í þágu meiri hagsmuna en minni.
Hæstv. forseti. Eftir fund þingmanna Norðvesturkjördæmis með skólameisturum þriggja framhaldsskóla á landsbyggðinni í gær er ljóst að breytingar á framkvæmd laga um framhaldsskóla þrengja mjög að þessum skólum. Vandséð er hvernig þeir eiga að geta sinnt hlutverki sínu á næstu árum ef fyrirætlanir ráðherra ganga eftir. Þessa dagana fer fram innritun í framhaldsskólana. Unnið hefur verið að nýjum námsbrautalýsingum, áfangalýsingum og settar nýjar kröfur varðandi nám í öllum framhaldsskólum að kröfum menntamálaráðuneytisins. Strax á næsta hausti er þess krafist af framhaldsskólum að námi sé stillt upp miðað við þriggja ára náms til stúdentsprófs, 200–240 einingar í stað 240 eininga áður. Ótal spurningar hafa vaknað í því samhengi. Hvaða einingar eru almennt teknar út? Erum við að tala um íþróttir? Erum við að tala um listnám? Erum við að tala um að fækka valgreinum, eða er hverjum og einum skóla frjálst að ákveða hvernig farið er að þessu? Hvernig verður iðn- og starfsnámi háttað? Er grunnskólum ætlað að auka hlutverk sitt, kenna meira námsefni og gera auknar kröfur? Hver verða þá áhrifin af því á grunnskólana og þar með á sveitarfélögin? Hvernig snertir þetta mismunandi skólagerðir og hvernig koma landsbyggðarskólarnir út, sem er full ástæða til að skoða ekki hvað síst í samhengi við yfirlýsingar hæstv. ríkisstjórnar um að efla byggðirnar? Eykur þetta menntunarstig sem hefur verið talið eitt af brýnustu verkefnunum í menntakerfinu? Hvernig verður fullorðinsfræðslan o.s.frv.? Ég hef áður gagnrýnt það að mikil vinna er í gangi á vegum hæstv. ráðherra en hann hleypur undan þegar skýringa er leitað á því hvert stefnir og hver framtíðarsýnin er. Ég skora á hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að hætta þessum hetjuleik, og eltingaleik við Viðskiptaráð og hagræðingarhópa, og ræða fyrst og fremst hvernig við sinnum best menntun viðkomandi nemenda, tryggjum gæði náms og góðan árangur, góða líðan, jafna þjónustu um allt land um leið og unnið verði að því að hækka menntunarstig þjóðarinnar. Það er verkefni sem við eigum að vera að glíma við. [[Forseti hringir.]]Ég óska þess að sú umræða eigi sér stað hér í þinginu en ekki með tilskipunum frá hæstv. ráðherra.
Virðulegur forseti. Af og til sprettur upp umræða um laun og kjör þingmanna og þá styrki sem við eigum rétt á. Það er greinilega áhugi á þessum upplýsingum, áhugi hjá fjölmiðlum fyrir því að grafast fyrir um málið. Við könnumst eflaust við að hafa fengið fyrirspurnir frá fjölmiðlum um hvort við höfum eitthvað á móti því að upplýsa um kaup og kjör. Fyrir nokkrum árum kom upp mikið hneykslismál í Bretlandi. Þá kom í ljós að þingmenn gátu, að því er virtist óáreitt, vaðið í opinbera sjóði og úr þessu varð skandall. Í framhaldinu var sett á fót stofnun undir breska þinginu sem heitir Independent Parliamentary Standards Authority. Þessi stofnun hefur meðal annars það hlutverk að upplýsa um laun og í raun allan starfskostnað sem þingmenn fá greiddan og eiga rétt á. Mér hefur fundist þetta mjög spennandi, hef verið að skoða þetta og er eiginlega búin að móta mér skoðun. Við erum hér að berjast um traust, við alþingismenn. Við erum kosin af þjóðinni og síðan kemur í ljós að kjósendur okkar bera ekki mikið traust til þeirrar stofnunar sem við störfum hjá. Það er ekki vegna starfsfólks á Alþingi, það snýr að okkur alþingismönnum. Það getur svo sem enginn breytt þessu nema við sjálf. Ég velti fyrir mér hvort við ættum ekki að fara að dæmi Breta. Við þurfum ekkert að setja á fót sérstaka stofnun, en hvort við ættum ekki að tryggja að allar upplýsingar sem til falla vegna starfa okkar í þágu Alþingis séu uppi á borðum. Það er ekki eins og við höfum eitthvað að fela hér, en staðreyndin er sú að skortur á gagnsæi og óskýrleiki á þessu sviði er til þess fallinn að vekja upp spurningar og hvort sem þær eru á rökum reistar eða ekki þá grafa þær undan trausti. Ég [[Forseti hringir.]]mælist til þess að við göngum á undan með góðu fordæmi, upplýsum um þetta, við höfum ekkert að fela, og aukum um leið traustið á þessari stofnun.
Hæstv. forseti. Ástandið í Landeyjahöfn er fullkomlega óboðlegt. Þessi setning er ef til vill orðin gömul lumma en því miður höfum við stjórnmálamenn ekki staðið undir væntingum og komið samgöngumálum til og frá Vestmannaeyjum í ásættanlegt horf. Engar tímasetningar liggja fyrir varðandi úrbætur. Engar lausnir eru í sjónmáli. Á meðan blæðir samfélaginu í Vestmannaeyjum. Það er í raun hálflamað. Vestmannaeyingar eru dugnaðarfólk. Fólk hefur í góðri trú farið af stað í fjárfestingar, til að mynda í ferðaþjónustu, en þar liggja gríðarleg tækifæri eins og við öll vitum. Sveitarfélagið byggði til dæmis glæsilegt gosminjasafn fyrir milljarð sem opnað var á síðasta ári. Uppbyggingin fór fram á grundvelli loforða og ekki hefur verið staðið við þau. Staðan er sorgleg. Hótel og gistiheimili standa tóm. Söfnin standa tóm. Afbókanir hjá veitingaaðilum, tjón sem veitingamenn sitja jafnvel uppi með sjálfir, svo að ég tali nú ekki um venjulega íbúa sem nú eru að reyna að halda fermingarveislur fyrir börnin sín, bjóða kannski 80 manns, kaupa í matinn, sem er mjög dýrt, og það mæta kannski 20. Fólk á bókaða tíma hjá læknum uppi á landi og kemst ekki. Menn komast ekki í fjölskylduboð, á íþróttamót, fundi og annað. Þetta er algjörlega óboðlegt. Við, stjórnvöld, verðum að gera betur. Við verðum að minnsta kosti að halda Landeyjahöfn opinni hálft árið. Maður veltir því til dæmis fyrir sér hvort sá tækjabúnaður sem er notaður nú til dælingar sé nægilega góður. Ef til vill þurfum við að fara nánar í þann þátt. En málið er vissulega mjög flókið og engin einföld lausn í sjónmáli annars væri kannski búið að gera eitthvað fyrir löngu. Smíði nýrrar ferju verður að komast á nýja samgönguáætlun. Ferjan verður að vera á þessari áætlun, það er bara svoleiðis. Við verðum að halda höfninni opinni, dæla sandinum, [[Forseti hringir.]]þó að það sé dýrt og smíða nýja ferju ásamt ýmsu fleiru.
Virðulegi forseti. Nú hefur verið upplýst að óvarleg orð kapteins Pírata, hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, og hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar í garð þingvarðar voru ósönn, ósæmileg og Pírötum til skammar. Ásakanir þessara þingmanna um að öryggisvörður Alþingis hafi beitt stuðningsmann Pírata ofbeldi þegar hann vann skemmdarverk við Alþingishúsið hafa verið hraktar. Viðbrögð þingvarðarins voru eðlileg og rétt eins og sjá má á samskiptamiðlum. Ég tel að hv. þingmenn Birgitta Jónsdóttir og Jón Þór Ólafsson skuldi þingverðinum, starfsmönnum Alþingis og okkur öllum á þessum vinnustað afsökunarbeiðni vegna þessa óþarfa upphlaups og óboðlegra ásakana í garð þingvarðar sem sinnti starfi sínu af alúð og tryggð. Ég þreytist seint á því að hrósa starfsmönnum Alþingis fyrir þjónustulund og dugnað. Þau muna öll góð gildi skrifstofu Alþingis, þjónustulund, fagmennsku og samvinnu. Virðulegi forseti. Ég held að þessi orð hafi farið fram hjá þingmönnum Pírata.
Frú forseti. Í ljósi þess að ráðherra menntamála var í Kastljósi í gærkvöldi að fjalla um styttingu náms langar mig að ræða það hér sem fyrr. Við höfum reynt að ná eyrum hans á þingi til að fá að taka þátt í þessari umræðu með formlegum hætti af því að við erum ekki alveg öll sammála því að það borgi sig að flýta sér að verða fullorðinn og fara út á vinnumarkaðinn, að það sé endilega mælikvarðinn á góða menntun. Tíminn á vinnumarkaði á ekki endilega að ráða algjörlega för, hvernig hægt sé að mæla skilvirkni samfélagsins og framtíðarinnar, reikna út hvað sé gagnlegt og hvað ekki. Það er hægt að mæla samfélagslegt tap af svo mörgu öðru. Við höfum ekki tekið umræðuna um það hvort við ætlum að breyta grunnskólanum. Ætla háskólarnir að breyta sínum kröfum eitthvað? Nei, þetta snýr svolítið mikið að því að hér á að taka inn dýrt brúarnám til að mæta þessum þörfum. En það gefur auðvitað bara sumum færi.
Forseti biður þingmenn að hafa hljóð í þingsalnum.
Frú forseti. Ég hef ekki skilið heldur þennan rökstuðning ráðherrans um að brottfall úr framhaldsskólum minnki með því að stytta nám. Ég tel að hann hafi ekki fært nein rök fyrir því, hann gerði það ekki í gærkvöldi heldur. Nemendur í samanburðarlöndunum sem eru að ljúka framhaldsskóla eru sannarlega ekki öll að ljúka stúdentsprófi, það er vert að hafa það í huga. Hér ætlum við hvorki að fjölga starfsnáms- né listbrautum þó að það sé löngu tímabært eða gera átak í að fá fyrirtæki til að taka nemendur í starfsþjálfun. Við tölum um þetta á tyllidögum en það er ekki gert í raunverulegri framkvæmd. Sama námsframboð er ekki í boði á landsbyggðinni, hvað sem ráðherrann segir. Símenntunarmiðstöðvarnar eru færri en skólarnir. Ég hef áður nefnt Fjarmenntaskólann sem hefur tekið sig saman til að mæta þörfum eldri hópa og [[Forseti hringir.]]nemenda sem eru vítt og breitt um byggðir landsins. Því ber hæstv. ráðherra skylda til að [[Forseti hringir.]]sjá til þess að þessi umræða fari fram á þingi en ekki í Kastljósi.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 34/1944, um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lagt til að rýmkaðar verði heimildir til notkunar á íslenska þjóðfánanum við markaðssetningu á vöru og þjónustu og er lagt til að heimilt verði án sérstaks leyfis að nota fánann við markaðssetningu vöru og þjónustu sem er íslensk að uppruna. Orðalagið „íslensk að uppruna“ er nýtt í lögunum og er nánar skilgreint í 2. gr. frumvarpsins hvað felst í því. Samkvæmt þeirri skilgreiningu er meginreglan sú að vara telst íslensk að uppruna ef hún er framleidd hér á landi úr innlendu hráefni að uppistöðu til. Með innlendu hráefni er átt við hvers kyns hráefni sem ekki er innflutt, svo sem íslenskar landbúnaðarafurðir, íslenskar sjávarafurðir, þ.e. afurðir af Íslandsmiðum sem landað er hér á landi, eldisfisk, íslenskt grænmeti og aðrar jurtir sem ræktaðar eru hér á landi, einnig hvers kyns jarðefni sem numin eru hér á landi, íslenskt vatn o.s.frv. Auk meginreglunnar er kveðið á um þrjár sérreglur. Í fyrsta lagi vegna hefðbundinna íslenskra matvara eða vara sem eiga sér langa framleiðslusögu hér á landi, í öðru lagi vegna hönnunarvöru og í þriðja lagi vegna hugverka. Hvað varðar hefðbundna íslenska vöru og vörur með langa framleiðslusögu hér á landi þá er lagt til að vara teljist íslensk að uppruna sem framleidd hefur verið hér á landi í að minnsta kosti 30 ár undir íslensku vörumerki jafnvel þótt hún sé framleidd úr innfluttu hráefni að stórum hluta eða öllu leyti og að sama gildi um matvöru sem framleidd er samkvæmt íslenskri hefð, t.d. kleinur, laufabrauð o.s.frv. Hvað hönnunarvörur varðar þá er lagt til að slík vara teljist íslensk að uppruna ef hún er hönnuð af íslenskum aðila undir íslensku vörumerki jafnvel þótt hún sé framleidd erlendis úr erlendu hráefni, enda sé ekki um að ræða hráefni sem er eðlislíkt innlendu hráefni sem telst hafa séríslenskan uppruna, einkenni eða eiginleika. Dæmi um hráefni sem mundi falla hér undir væri íslenska ullin. Loks er kveðið á um að hugverk teljist íslenskt að uppruna ef það er samið af íslenskum aðila. Með íslenskum aðila í frumvarpinu er átt við einstaklinga og lögaðila með íslenskar kennitölur. Virðulegi forseti. Þau sjónarmið sem búa að baki frumvarpinu lúta fyrst og fremst að því að neytendur geti, þegar um er að ræða vöru sem merkt er íslenska þjóðfánanum, treyst því að hún sé í raun íslensk að uppruna í þeim skilningi sem kveðið er á um í frumvarpinu. Enn fremur að þeir sem setja slíka vöru á markað og vilja koma íslenskum uppruna vörunnar á framfæri með skýrum hætti, t.d. til að ná athygli erlendra ferðamanna, geti merkt hana þjóðfána Íslendinga. Má ætla að slíkar merkingar geti þjónað mikilvægu hlutverki við markaðssetningu bæði hér heima og erlendis. Eins og áður segir er lagt til að almenn leyfisskylda fyrir notkun fánans í markaðsskyni verði aflögð en í stað þess verði byggt á eftirfarandi eftirliti: Samkvæmt 8. gr. núgildandi laga um þjóðfánann og ríkisskjaldarmerkið fer um rannsókn mála vegna ágreinings um rétta notkun þjóðfánans að hætti sakamála en úrskurðarvaldið er hjá forsætisráðuneytinu. Í frumvarpinu er lagt til að annar háttur verði hafður á varðandi eftirlit með notkun fánans við markaðssetningu á vöru og þjónustu, skv. 12. gr. laganna. Lagt er til að Neytendastofu, sem starfar samkvæmt lögum um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, verði falið eftirlit á þessu sviði. Er þessi leið valin þar sem eftirlit á þessu sviði þykir falla vel að núverandi eftirlitshlutverki stofnunarinnar að öðru leyti. Mikilvægt er að eftirlit verði skilvirkt þannig að einungis þeir sem með réttu er heimilt að nota þjóðfánann í þessu skyni geri það. Verður talið að Neytendastofa sé best til þess fallin að halda uppi slíku skilvirku eftirliti og er lagt til að sömu reglur gildi um eftirlit stofnunarinnar að því er varðar málsmeðferð, úrræði og viðurlög sem og kærurétt til áfrýjunarnefndar neytendamála og almennt gildir um eftirlit stofnunarinnar, samanber ákvæði laga um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Virðulegi forseti. Frumvarpið, sem hér er mælt fyrir, er samið í forsætisráðuneytinu en er hins vegar byggt á þingmannafrumvarpi sem flutt var af hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur og fleiri þingmönnum á 143. löggjafarþingi og Alþingi samþykkti að vísa til ríkisstjórnarinnar til nánari skoðunar, og er ástæða til að þakka hv. þingmanni Silju Dögg Gunnarsdóttur og öðrum þingmönnum, sem að þessu hafa komið, fyrir þá vinnu. Er frumvarpi nú lagt fram að nýju sem stjórnarfrumvarp og felur það í sér sambærilegar breytingar og framangreint frumvarp, en þó hefur orðalagi og framsetningu verið breytt. Þess má jafnframt geta að frumvörp um þetta efni voru einnig lögð fram á 141. löggjafarþingi, 139. löggjafarþingi og á 138. löggjafarþingi. Við samningu frumvarpsins var haft samráð og óskað umsagna frá innanríkisráðuneytinu, Neytendastofu, Sambandi garðyrkjubænda, Samtökum iðnaðarins, Bændasamtökum Íslands, Einkaleyfastofu, Íslandsstofu, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum ferðaþjónustunnar, Félagi atvinnurekenda og Hönnunarmiðstöð Íslands. Af niðurstöðu samráðs og umsagna sem bárust er ljóst að það er almennur stuðningur meðal hagsmunaaðila við breytingar í þá veru sem lagðar eru til í frumvarpinu. Þá liggur fyrir jákvæð afstaða Neytendastofu til þess aukna eftirlitshlutverks sem henni er falið samkvæmt þessu frumvarpi. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Garðyrkjubændur hafa lagt á það ríka áherslu að fáninn sé aðeins merktur á vöru sem framleidd er innan lands og matvöru sem ræktuð er hér, eins og íslenskir tómatar, og er merkt fánanum. Garðyrkjubændur hafa talið það skipta mjög miklu máli að hægt sé að rekja fánamerkta vöru sem kemur beint frá býli. En hér er talað um að hönnunarvara teljist íslensk að uppruna ef hún er hönnuð af íslenskum aðila undir íslensku vörumerki þó að hún sé framleidd erlendis. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Er þetta ekki til þess að rýra gildi þessara merkinga frá því sem nú er og garðyrkjubændur hafa lagt áherslu á? Mun þetta til dæmis þýða að Ora-grænar baunir beri þá íslenska fánann vegna þess að varan er framleidd hér á landi en hráefnið í útlöndum? Ég vil biðja hæstv. forsætisráðherra að fara aðeins betur yfir það með mér, að skýra þetta betur út fyrir mér. Ég verð að viðurkenna það að ég missti af fyrri hluta ræðu hæstv. ráðherra, ég biðst afsökunar á því. Hæstv. ráðherra hefur ef til vill komið inn á þessi áherslumál garðyrkjubænda. Mér sýnist að með þessum tillögum sé verið að rýra gildi þessarar merkingar frá því sem nú er og garðyrkjubændur hafa lagt áherslu á. Ég vil óska eftir viðbrögðum ráðherra við því.
Virðulegur forseti. Ég kom einmitt inn á það atriði í fyrri hluta ræðu minnar sem hv. þingmaður spurði um. Það er alveg ljóst að sérákvæði um hönnunarvöru breytir í engu stöðu til dæmis garðyrkjubænda eða merkingum á vörum þeirra. Það er alveg skýrt að slíkar vörur verða ekki merktar með íslenska fánanum nema þær séu framleiddar hér á landi. Ég rakti þrjú sérákvæði. Eitt þeirra nær til hönnunarvöru og er tekið fram að ef um íslenska hönnun er að ræða, vöru sem hönnuð er af íslenskum aðila, geti hún talist íslensk í skilningi þessara laga og fengið merkingu og verið merkt með íslenska fánanum þótt hún sé framleidd úr erlendu hráefni að einhverju leyti ef ekki er til staðar sambærilegt íslenskt hráefni. Hér nefndi ég sérstaklega ull sem dæmi um það. Það er því ekki hægt að framleiða íslenskar lopapeysur í Kína og merkja þær sem íslenska vöru, en ef hönnuður fyndi upp nýja vöru, segjum til dæmis nýja tegund af upptakara sem steyptur væri úr einhverjum málmi sem við hefðum ekki hér á landi, gæti viðkomandi hönnuður engu að síður merkt þessa vöru sína, þennan íslenska upptakara, hvort sem það væri upptakari í líki lunda eða einhvers annars sem selt er í ferðamannaverslunum, sem íslenska vöru þótt hún væri úr erlendu hráefni.
Frú forseti. Ég þakka fyrir svar hæstv. ráðherra. Getur hæstv. ráðherra svarað mér bara beint út: Mundu til dæmis Ora-baunir geta borið íslenska fánann samkvæmt þessu frumvarpi, bara svo ég skilji það? Mér sýnist að hæstv. ráðherra finnist þetta mjög fyndið, en þetta er nú samt mikilvægt neytendamál og skiptir verulegu máli fyrir íslenska framleiðslu. Einnig varðandi dæmið sem hæstv. ráðherra tók um upptakarann, gæti þá verið íslenskur fáni á upptakaranum framan á þótt aftan á stæði: Made in China? Er það þannig sem það er hugsað? Enn vantar mig skýringar og nefndin mun auðvitað fara vel yfir málið í meðförum þessa frumvarps. En mér finnst mikilvægt, og það er það sem ég hef áhyggjur af, að þessi merking eins og hún er lögð fram hér verði okkur og íslenskri framleiðslu ekki til framdráttar, heldur þvert á móti.
Virðulegur forseti. Ég var ekki að hlæja að sérstökum áhuga hv. þingmanns og Ora-baunum, miklu frekar að gleðjast yfir því að við deilum áhuga á þessari ágætu vörutegund sem er í raun hluti af íslenskri matvælahefð. Án þess að ég ætli að kveða upp endanlegan dóm hér mundi ég halda að Ora-baunir, fyrst spurt er um þær alveg sérstaklega, féllu undir hina svokölluðu 30 ára reglu sem ég fór yfir áðan, þ.e. að vara teljist íslensk að uppruna sem framleidd hefur verið hér á landi í að minnsta kosti 30 ár undir íslensku vörumerki jafnvel þótt hún sé framleidd úr innfluttu hráefni að stórum hluta eða öllu leyti. Ég mundi halda að Ora-baunirnar slyppu þarna inn. Hvað varðar hins vegar hönnunarvöruna er það auðvitað alþekkt að heimsþekktir hönnuðir sem kenndir eru við tiltekin lönd, ég nefni alla þessa dönsku hönnuði sem dæmi, láta í mörgum tilvikum framleiða vörurnar erlendis. Engu að síður er litið á þær sem danska vöru. En betra dæmi er IKEA. IKEA og markaðssetning þess fyrirtækis er nátengd upprunalandinu Svíþjóð og hönnunin er iðulega sænsk þó að fyrirtækið ráði reyndar til sín ýmsa hönnuði frá öðrum löndum, meðal annars íslenska. En jafnvel þótt vörurnar séu framleiddar í einhverjum tilvikum, og eflaust í flestum tilvikum, utan Svíþjóðar teljast þær engu að síður hönnun sænsks fyrirtækis og eru þess vegna merktar sem slíkar.
Virðulegi forseti. Þetta mál er nefnilega flóknara en það lítur út fyrir að vera. Ég held þetta sé sjötta árið mitt hér á þingi og þetta er alla vega í fjórða skipti sem talað er fyrir frumvarpi af þessu tagi. Ég hef í öll skiptin verið í þeirri nefnd sem fjallar um þetta mál. Málið hefur virst svolítið einfalt þegar það kemur fram en það er alls ekki einfalt eins og fram hefur komið í andsvörum núna. Mér heyrist og sýnist af því sem ég hef lesið um þetta að búið sé að breyta frumvarpinu nokkuð frá því sem var á síðasta þingi, en þá sat það mikið í hönnuðum, sem er orðin mjög sterk grein hér á landi og verður sífellt sterkari og við viljum ýta undir þá þróun eins og við getum, að um leið og vel fer að ganga og fólk fer að geta selt mikið kemur í ljós að íslensk fyrirtæki eru bara svo lítil að þau afkasta ekki nógu miklu og anna því ekki að framleiða vöruna. Þess vegna þarf að fara með vöruna til útlanda og láta framleiða hana þar. Þá kemur upp þessi spurning: Má varan vera merkt sem íslensk? Hvað er íslensk ull og hvað er útlend ull? Því þarf öllu að svara. Í Danmörku er það þannig að þeir sem vilja - og þar er fyrirtækjum treyst. Hérna fara menn um leið að tala um upprunareglur og [[Forseti hringir.]]svona. Mig langar aðeins til að ráðherrann hæstv. fari aðeins vel í þetta. [[Forseti hringir.]]Eða ef … [[Forseti hringir.]]… er framleidd í útlöndum, má hún vera merkt sem íslensk … [[Forseti hringir.]]…?
Virðulegi forseti. Ég taldi mig nú hafa farið nokkuð skýrt yfir þetta í yfirlitsræðu minni hér áðan, en það er sjálfsagt mál að reyna að skýra það frekar. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að þetta mál hefur verið til umræðu hér í þinginu um nokkurt skeið og var þar að ýmsu að hyggja varðandi skilgreiningaratriðin. Ég tel að þar hafi menn náð farsælli og skynsamlegri niðurstöðu sem studd er skýrum rökum. Til að mynda varðandi hönnunarvöruna sem hér er aftur spurt um þá er það rétt sem hv. þingmaður segir að þegar vara verður vinsæl, til dæmis hönnunarvara, getur reynst erfitt að fullnægja eftirspurn á litlu verkstæði þar sem varan kann að hafa orðið til. Þá er þeim möguleika haldið opnum að framleiðandinn, hönnuðurinn, geti látið framleiða þessa íslensku hönnun fyrir sig annars staðar ef þörf er á hráefni sem ekki er komin hefð fyrir hér á landi í slíkri vöru. Þess vegna nefndi ég dæmið um lopapeysurnar, sem er býsna skýrt dæmi vegna þess að þar liggur ljóst fyrir að hefðin felur það í sér að peysurnar eru íslenskar ef þær eru framleiddar úr íslenskri ull. Þar af leiðandi ætti þetta sérákvæði ekki við um lopapeysurnar, það væri ekki hægt að láta framleiða lopapeysur í Kína úr nýsjálenskri ull og merka þær sem íslenskar peysur. Þessi undanþága er einungis veitt ef ekki er hefð fyrir notkun tiltekins innlends hráefnis í vöruna einmitt til þess að hönnuðirnir hafi möguleika á að skapa eitthvað nýtt jafnvel þó að hráefnið sé ekki til staðar í landinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að stafa þetta ofan í mig og gleðst mjög við útskýringar hans vegna þess að þá sýnist mér að búið sé að svara þarna einu atriði sem stóð mjög í okkur þegar við fjölluðum um þetta mál á síðasta þingi og var hönnuðum hér á landi mikill þyrnir í augum. Ég gleðst yfir því ef við getum haft þetta með þessum hætti því að annars gæti það útilokað fólk sem vildi gjarnan nota íslenskt, en þannig virtist það vera, og við vildum gjarnan að varan yrði kennd við Ísland en það var samt ekki endilega hægt að framleiða hana hér. Ég gleðst yfir þessum útskýringum og hlakka til að fást við þetta mál eina ferðina enn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd.
Hæstv. forseti. Við ræðum nú frumvarp til laga um breytingar á lögum um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið, þ.e. varðandi notkun fána sem markaðssetningu á vörum og þjónustu. Ég fagna framlögðu frumvarpi. Fæðingin hefur verið ansi erfið og langdregin, eins og hæstv. forsætisráðherra fór yfir áðan, og frumvörp um efnið hafa verið lögð fram margsinnis í áranna rás. Sú sem hér stendur lagði fram frumvarp um breytingar á þessum lögum á 143. þingi en því var vísað til ríkisstjórnar þann 16. maí síðastliðinn. Í dag birtist okkur afrakstur þeirrar vinnu sem átt hefur sér stað í forsætisráðuneytinu síðastliðið ár um frekari útfærslu frumvarpsins. Ástæða þessarar langdregnu fæðingar er nefnilega sú, eins og komið hefur fram, að málið er afar flókið. Skilgreiningar hafa vafist fyrir mönnum en við teljum okkur nú vera komin að ásættanlegri niðurstöðu. Eins og hæstv. forsætisráðherra fór yfir í ræðu sinni hefur gott samráð verið haft við hagsmunaaðila við vinnslu frumvarpsins á öllum stigum málsins. Þessir sömu aðilar hafa í raun komið að málinu frá blábyrjun, þ.e. frá því að það var fyrst lagt fram á 138. löggjafarþingi, reyndar þó nokkuð breytt. Málið hefur farið til nefndar oftar en einu sinni, eins og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir kom aðeins inn á í ræðu sinni, og umræddir hagsmunaaðilar hafa margsinnis sent inn umsagnir. En þetta er hreinlega eitt af þeim málum sem þurfa langan meðgöngutíma, það er bara þannig. Meginbreytingin frá núgildandi lögum er að mönnum sé frjálst að nota íslenska fánann til markaðssetningar á vörum og þjónustu án sérstaks leyfis. Tilgangurinn er að einfalda regluverkið og gera íslenska framleiðslu sýnilegri og auðgreinanlegri frá öðru en nú er. Núgildandi lög eru frá árinu 1998 en markmið þeirrar lagasetningar var einmitt að rýmka heimild til notkunar þjóðfánans þannig að hugsunin var sú sama og hún er nú. Menn hafa lengi haft það að markmiði. Hins vegar náðist það markmið ekki á þeim tíma þar sem sú reglugerð sem ákvæði laganna mælir fyrir um var aldrei sett. Hvers vegna var reglugerðin ekki sett? Jú, vegna umrædds skilgreiningarvanda. Og í hverju er sá vandi fólginn? Ég mundi segja út frá aðkomu minni að málinu að hönnunarvara og ýmiss konar sætindi eins og kex, gos og slíkt hafi verið flóknasti hlutinn. Það segir sig eiginlega sjálft að grænmeti sem ræktað er hér á landi, sjávarfang sem veitt er við Íslandsstrendur, unnið og pakkað hér og okkar ágæta íslenska vatn sé skilgreint sem íslensk framleiðsla. En hvað getum við sagt um Síríus-súkkulaðið, Nóa-konfektið, vinsælar íslenskar kextegundir eins og hann Sæmund okkar, hvað með kókið eða úlpuna sem hönnuð er á Íslandi undir íslensku vörumerki en bæði efni vöru og framleiðsla eru erlend? Þá vandast málið. Ég tel að sú nálgun sem lagt er upp með í framlögðu frumvarpi sé nokkuð skýr og sanngjörn. Framleiðendur á kleinum, pönnukökum, laufabrauði og annarri hefðbundinni íslenskri matvöru mættu til dæmis merkja framleiðslu sína með íslenska fánanum þó svo að hráefnið sé erlent að uppistöðu til. Hið sama gildir um framleiðendur á kexi, konfekti og því sem framleitt hefur verið í 30 ár eða lengur undir íslensku vörumerki og samkvæmt íslenskri uppskrift, þannig að íslenski fáninn mætti þá vera á Nóa-konfektkassanum, sem ég fagna sérstaklega. Hönnunarvaran er skilgreind í frumvarpinu út frá hönnun og vörumerki, þ.e. þeir hlutar verða að vera íslenskir en hráefnið má í sumum tilfellum vera erlent og framleiðslan sömuleiðis. Þó er gert ráð fyrir því að hráefnið megi ekki vera eðlislíkt innlendu hráefni sem telst hafa séríslenska eiginleika og einkenni, eins og ullin. Þessi liður var helsti veikleikinn í frumvarpinu sem lagt var fyrir á 143. þingi. Þá var gert ráð fyrir að hráefnið þyrfti í öllum tilfellum að vera íslenskt. Sú skilgreining hefði útilokað framleiðendur frá því að nota íslenska fánann á framleiðslu sína, eins og t.d. 66° Norður, Cintamani, Ígló og Indí og fleiri íslensk fyrirtæki. Núverandi útfærsla er mun betri að mínu mati en sú fyrri og vil ég hér og nú lýsa sérstakri ánægju minni með hana. Hugverk teljast íslensk að uppruna ef þau eru samin af íslenskum aðila, þ.e. einstaklingi eða lögaðila sem er með íslenska kennitölu. Í umsögn fjármálaráðuneytisins kemur fram að áhrif frumvarpsins á útgjöld ríkissjóðs verða óveruleg. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að Neytendastofa fari með eftirlit á þessu sviði þar sem verkefnið fellur vel að skilgreindu hlutverki hennar. Af því hlýst að aukið álag á stofnunina, sérstaklega til að byrja með. En í umsögn fjármálaráðuneytisins kemur einnig fram að ráðuneytið telji að umsýslan að verkefninu geti svarað til 10% stöðugilda hjá stofnuninni auk þess sem Neytendastofa telur að gera megi ráð fyrir tímabundnu auknu álagi á fyrsta ári verkefnisins vegna mögulegra ábendinga, fyrirspurna og ákvarðana. Þessi viðbót mun þó líklega ekki verða mjög mikil. Rétt er að nefna að úrskurðarvald út af ágreiningi sem upp kann að koma mun verða í höndum forsætisráðuneytis. Ef til vill má enn finna einhverja veikleika á fram lögðu frumvarpi en ég er sannfærð um að þetta er afar góð byrjun. Að mínu mati eigum við að afgreiða það hratt og örugglega, setja ný lög um þjóðfánann og láta á þau reyna. Reynslan ein mun síðan færa okkur vitneskju um hvað við gætum mögulega þurft að laga. Í öllu falli erum við betur sett með ný lög en þau sem fyrir eru. Samtök iðnaðarins kalla eftir skýrum reglum og einnig garðyrkjubændur, Bændasamtökin og ekki síst einyrkjar og smærri fyrirtæki úti um allan bæ, þannig að ég vil bara ítreka að mér þykir málið gott. Ég er mjög ánægð með að við séum komin á þennan stað. Þetta hefur verið árum saman í meðförum þingsins og ég held að allir aðilar muni geta sætt sig við þessa ágætu niðurstöðu.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið, nr. 34/1944, með síðari breytingum. Frumvarpið snýr að notkun fánans við markaðssetningu vöru og þjónustu þar sem lagt er til að heimilt verði að nota þjóðfánann við markaðssetningu á vöru og án þess að þurfa að sækja sérstaklega um leyfi. Virðulegi forseti. Eins og kom vel fram vel í framsögu hæstv. forsætisráðherra og er rakið í inngangi frumvarpsins hefur þetta mál oft verið lagt fram áður og tilgreint, á 138., 139. og 141. löggjafarþingi og jafnframt á 143. þar sem 1. flutningsmaður málsins, hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir, fór yfir ýmislegt í frumvarpinu í kjölfar ræðu hæstv. forsætisráðherra. Það kom fram í máli hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd var með málið á sínu borði og þá var hv. þáverandi þingmaður og núverandi hæstv. ráðherra, Sigrún Magnúsdóttir, framsögumaður málsins. Ég var einn af flutningsmönnum málsins og vil því nota tækifærið og fagna framgangi málsins sem nú lítur dagsins ljós í því stjórnarfrumvarpi sem við fjöllum um. Það er líka bragur á því að sjálfur hæstv. forsætisráðherra flytji þetta mál þar sem um þjóðfána vorn er að ræða. Íslenskir framleiðendur og atvinnulífið hafa löngum kallað eftir því að fá að nýta þjóðfánann til að auðkenna framleiðslu, til kynningar á vörum sínum og þjónustu. Til marks um þann vilja var árið 1998 heimilað að sækja leyfi til slíks brúks til forsætisráðuneytis, en þrátt fyrir slíkt ákvæði í núgildandi lögum hefur aldrei reynt á það og reglugerð þar að lútandi aldrei litið dagsins ljós. Virðulegi forseti. Þótt málið virðist einfalt og löngum hafi verið kallað eftir slíkri notkun er málið flóknara í meðförum en það lítur út fyrir að vera við fyrstu sýn. Þrátt fyrir vilja og markmið til þess að rýmka fyrir notkun þjóðfánans hefur aldrei náðst sátt um hvaða hlutlægu gæðaviðmið eigi að ráða í slíkri reglugerð. Það átti einnig við nú þegar málið var lagt fram og tekið til umfjöllunar í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ekki voru allir á sömu skoðun um hvað ætti að heimila og hvort yfir höfuð ætti að fylgja slíkum skilyrðingum né heldur var sátt um hvernig ætti að haga þeim skilyrðum eða hlutlægu gæðaviðmiðum, hversu langt ætti að ganga í að takmarka slíka notkun eða hvort það ættu að vera nokkur takmörk yfirleitt. Eftir miklar vangaveltur og ítarlega og gagnlega umfjöllun var sú ákvörðun tekin að lokinni 2. umr. að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar. Hér er, eins og þá, lagt til að heimila notkun fánans á vöru eða þjónustu, í vörumerki eða á söluvarning, umbúðir eða auglýsingu, ef uppfyllt eru þau skilyrði að vara sé íslensk að uppruna og að fánanum sé ekki óvirðing gerð. Notkunin miðast við íslenskan uppruna og þann sjálfsagða þátt að það sé gert þannig að engin óvirðing fyrir þjóðfánanum felist í því. Þá erum við komin í þá stöðu að þurfa að skilgreina íslenskan uppruna. Það hefur komið fram í máli þeirra hv. þingmanna sem töluðu á undan og fóru meðal annars í andsvar við hæstv. forsætisráðherra að ekki liggur alltaf ljóst fyrir hvaða íslensku vörur eiga að falla hér undir. Erfitt er að kveða upp úrskurð um það í 1. umr, en hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mun fara yfir málið og þær umsagnir sem kallað verður eftir. Við erum alltaf í þeirri stöðu að þurfa að skilgreina íslenskan uppruna og uppruninn hér er skilyrtur við að varan sé framleidd hér á landi og að uppistöðu til úr íslensku hráefni. Sama gildir um þá vöru sem nær 30 árum í framleiðslu hér á landi, þrátt fyrir að vera að meginefni til úr innfluttu hráefni. Það sama gildir fyrir vöru sem er framleidd hér á landi samkvæmt íslenskri hefð. Auðvitað má deila um tímann í því samhengi. Þegar lagt var af stað með upprunalegt frumvarp var lagt af stað með 50 ára viðmið. Það þótti of strangt og er hér komið í 30 ár. Ég geri ráð fyrir því að flestir fagni því að þetta skref sé tekið og ekki síst framleiðendur, en fram kemur í frumvarpinu um tilefni á nauðsyn lagasetningar í þá veru að Bændasamtök Íslands og Samtök iðnaðarins sendu Alþingi erindi við frumvarpið þegar það var lagt fram síðast, á 143. þingi, þar sem þeir ályktuðu um mikilvægi þess að nota þjóðfánann við markaðssetningu íslenskrar framleiðslu. Nái þetta frumvarp fram að ganga er auðvitað um að ræða mjög markvert og mikilvægt skref fyrir íslenska framleiðendur því að um mikla einföldun er að ræða þar sem framleiðendur sem falla undir skilgreindar skilyrðingar geta nýtt þjóðfánann til að auðkenna vöru sína, gæðavöru, til markaðssetningar og sölu í þeim tilgangi, með áherslu á íslensk gæði, að auka sölu sína og tekjur. Einföldunin í þessu felst meðal annars í því að ekki þarf að sækja sérstaklega um leyfi nema ef um er að ræða vörumerki sem þarf að skrásetja hjá Einkaleyfastofu, þá þarf að sækja um leyfi fyrir notkun fánans til Neytendastofu. Virðulegi forseti. Nú fáum við væntanlega loks að sjá hin íslensku gæði sem við þekkjum í íslenskum landbúnaðarvörum og sjávarafurðum og grænmeti, svo dæmi sé tekið, markaðssett undir þjóðfánanum með ímynd hins íslenska ferskleika og hreinleika. Þetta mun án efa efla íslenska vöru og framleiðslu eins og hún er skilyrt og skilgreind hér, bæði til útflutnings og sölu til ferðamanna sem eiga leið um landið. Það fer vel á því að Neytendastofa, sem starfar eftir lögum um eftirlit með markaðssetningu og viðskiptaháttum, fari með eftirlit, eins og lagt er til í frumvarpinu. Það er reyndar mikilvægt að eftirlitið sé skilvirkt og vandað til þess að markmiðið með notkun fánans gangi eftir eins og lagt er upp með, þ.e. að notkun fánans muni í raun styrkja og efla íslenska framleiðslu og atvinnulíf. Það má búast við því að einhverjir vilji ganga lengra eða skemur eftir atvikum þegar kemur að skilyrðingum og jafnframt um þann þátt sem snýr að 30 ára markinu eða framleiðslutímanum. Það verður alltaf umdeilanlegt atriði, eins og ég kom inn á fyrr í ræðu minni. Í upphaflegu frumvarpi var lagt til að hálfa öld þyrfti til. Ég hef trú á því að þessi tími verði ræddur enn frekar. Tekið er fram í frumvarpinu að samráð hafi verið haft við helstu hagsmunasamtök og hagsmunaaðila og að almennur stuðningur hafi verið við þær breytingar sem nú er lagðar til. Mér sýnist við þessa fyrstu yfirferð að vel hafi tekist til og reynt hafi verið að tryggja að fáninn sé sannarlega notaður til að auðkenna gæði og sérstöðu íslenskrar framleiðslu, en um leið reynt að tryggja að notkun fánans sé sýnd tilhlýðileg virðing og að hann verði ekki notaður til að blekkja neytendur eða að einhverju leyti notaður á óviðeigandi hátt. Virðulegi forseti. Það er vonandi að við sjáum nú breytingar í samræmi við þetta frumvarp sem verða til þess að íslensk fyrirtæki geti nýtt fánann og auðkennt gæðaframleiðslu sína, íslensku atvinnulífi til framdráttar. Ég hlakka því til að fá málið til umfjöllunar að nýju í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem ég á sæti.
Frú forseti. Ég vil segja það að þrátt fyrir ágæti þessa máls, þá finnst mér það svolítið sérkennileg forgangsröðun á þessum tíma að þetta sé málið sem hæstv. forsætisráðherra leggi svona mikla áherslu á að koma inn í þingið til umræðu. En það eru auðvitað mismunandi áherslur hjá þingmönnum og ráðherrum um hvað eru akútmál og hvað ekki. Það breytir því ekki að frumvarp um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið, notkun fánans við markaðssetningu á vöru og þjónustu, er af hinu góða þrátt fyrir að ég held að ljóst sé að nefndin þurfi að skýra aðeins betur þá hluti sem hér voru ræddir áðan til þess að þeir vefjist ekki fyrir fólki, það þurfi að túlka það sem hér kemur fram þannig að allir skilji þetta á þann hátt sem hæstv. ráðherra var að reyna að útskýra fyrir þingmönnum áðan. Ég hef ekki ástæðu til að ætla annað en að frumvarpið nái fram að ganga. Við hljótum að vera nokkuð sammála um að við viljum að íslenskir framleiðendur fái þetta tækifæri til að koma sinni vöru á framfæri, en auðvitað skipta skilgreiningar máli. Þegar ég var að lesa frumvarpið yfir í gær þá játa ég að mér fannst, eins og kannski þeir þingmenn sem hér töluðu áðan, vera svolítið á reiki hvað nákvæmlega væri átt við. Mér fannst íslenskt vera orðið svolítið erlent og öfugt. Ég held að það þurfi að leggja einhverja vinnu í að skýra þetta svolítið betur. En það hafa verið gerðar breytingar frá þeim frumvörpum sem lögð hafa verið fram til þessa og ég held að þær séu til bóta. Tíminn sem hér var nefndur rétt áðan, árafjöldinn, hvort vara þurfi að hafa verið til í lengri eða skemmri tíma á markaði til að teljast íslensk og hvenær við teljum að eitthvað sé hefð og annað slíkt, það er auðvitað um margt huglægt. Árafjöldinn er ágætur til að miða við en ég tek undir með þeim sem gagnrýndu árafjöldann, ég held að það séu svolítið þröngar skorður að miða við 50 ár. Nú þekki ég ekki umræðuna sem átti sér stað í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd af því að hv. þingmaður sem talaði hér á undan mér taldi að það gæti orðið einhver ásteytingarsteinn í umfjöllun um málið, þ.e. að einhverjir mundi vilja lækka þetta viðmið. Við höfum auðvitað rætt þetta efni töluvert í gegnum tíðina, t.d. upprunamerkingu matvæla. Um tíma var hægt að kaupa hér úti í búð þvegið grænmeti frá Hollandi sem merkt var með íslenskri þjóðfánarönd. Því var auðvitað breytt vegna þess að í fyrsta lagi var varan náttúrlega alls ekki íslensk en fólk taldi sig vera að kaupa íslenska vöru. Við höfum hert eftirlitið með því að allt slíkt komi fram. Ég veit að stórir aðilar láta framleiða hönnunarvörur sínar erlendis vegna þess að vinnuafl á Íslandi er sagt svo dýrt, þess vegna þurfi að framleiða vöruna erlendis, það verði ekki markaður fyrir hana ef það ætti að framleiða hana innan lands. Ég velti því fyrir mér og er ekki endilega sátt við þá nálgun að það sé næg undirstaða til að vara teljist íslensk að hönnunin sem slík fari fram hér á landi en að öðru leyti gerist allt annað erlendis og varan er svo flutt hingað inn aftur sem íslensk. En það má vera að markaðurinn hér sé svo smár að við þolum ekki annað. Varðandi það hvort ullin sé nýsjálensk eða íslensk þá veit ég ekki hvort Neytendastofa hafi tök á því að fylgjast með því hvort svo sé, ég þekki það ekki, hvernig slíkt kemur inn til landsins, af því að ullin var tekin sem dæmi hér áðan. Mér finnst alla vega að það sé mjög margt sem við þurfum að gæta að í þessu. Þetta skiptir máli, við finnum það auðvitað gagnvart ferðaiðnaðinum að erlendir ferðamenn ásælast íslenskar vörur og sérstaklega ef þeir geta tengt þær við staðinn eða fólkið þar sem þeir eru staddir, það er mjög mikilvægt. Á sama hátt er mikilvægt að fólk geti gengið að vörum erlendis sem eru merktar íslenska fánanum. Það getur hjálpað okkur í útflutningi og hefur gert það, það hafa verið veittar undanþágur sem ég held að hafi skipt máli. Ég man að við umfjöllun um þetta mál síðast talaði hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir og velti fyrir sér vörum sem væri erfitt að skilgreina, ég man að hún nefndi m.a. malt og appelsín, það væru innfluttar vörur en væri þó þjóðarhefð fyrir á Íslandi og framleiddar hér heima þótt allt hráefnið í þær væri innflutt. En ég held að þetta skipti máli fyrir íslenska framleiðendur en ég geld varhuga við því að vara sem er í raun og veru alfarið og að öllu leyti framleidd erlendis fái íslenskan stimpil. Ég veit ekki alveg hvort ég mundi telja slíka vöru vera íslenska þó að við getum auðvitað sagt: Hönnunin er íslensk en vissulega er framleiðslan það ekki. Hvernig er þetta í öðrum löndum? spyr ég mig. Við höfum verið mjög stíf með notkun fánans og ég þekki það ekki hvort aðrar þjóðir hafa verið svona stífar varðandi notkun þjóðfána sinna eins og við höfum verið eða hvort það er alls staðar þannig að framleiðendur geti notað þjóðfána sinn. Það skiptir líka máli, en við erum auðvitað eyland og flytjum ótrúlega margt inn og erum smá þannig að það hefur ákveðin áhrif líka. Það er alveg hægt að tala sig niður á einhverja nálgun í frumvarpinu af því að ég held að það sé að uppistöðu til gott og eigi að vera hönnuðum, framleiðendum og öðrum til góða, en þá þurfum við kannski að vera sammála um nálgunina. Ef við viljum skilgreina matvöru með einum hætti en íslenska hönnun með öðrum, hvert erum við þá komin? Ég held að við þurfum að nálgast málið með sanngjörnum hætti, þ.e. að þeir sem eigi hagsmuna að gæta sitji við sama borð. Ég er ekki alveg sannfærð um að svo sé eins og málið lítur út í dag en ég treysti því auðvitað að nefndin fari vel yfir það í umfjöllun sinni. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu, en mér finnst þetta áhugavert mál og tel að við eigum að auka notkun fánans, sérstaklega varðandi íslenskar landbúnaðarvörur og íslenska hönnun. Það er vissulega mikilvægt að skilgreina hönnun eins og mig minnir að hafi komið fram í umsögnum um málið síðast, að sú skilgreining sé ekki á reiki og fólk viti um hvað það er að tala, þar er ekki allt undir. En ég ætla að láta þetta duga í fyrstu umferð og finnst umræðan hafa verið áhugaverð það sem komið er.
Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið ræðum við frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið. Ég verð að segja eins og er að mér finnst þetta mjög áhugavert mál. Svo ég byrji aðeins á því sem tengist kannski ekki efni frumvarpsins finnst mér persónulega, og ég tek fram að það er mín persónulega skoðun, að við ættum nota íslenska þjóðfánann í miklu ríkari mæli og rýmka lög og reglur um hann. Þegar maður ferðast erlendis sér maður að þjóðfánar eru víða nýttir mun meira. Það eru rýmri heimildir til að flagga þeim, m.a. að kvöldlagi og næturlagi og annað því um líkt. Ég vil sjá miklu rýmri reglur og að þjóðfáninn verði notaður víðar og við fleiri tilefni. Ég er alveg sannfærður um að stolt Íslendinga gagnvart þjóðfánanum vex ef reglurnar eru rýmkaðar. Ég er mjög stoltur af íslenska fánanum. Mér finnst hann fallegur og ég mundi vilja sjá hann notaðan meira hér á landi en gert er. Ég vil því hvetja, hvort sem það heyrir undir hæstv. forsætisráðherra eða aðra ráðherra, til þess að það verði skoðað sérstaklega og hvetja nefndina til að skoða það líka við vinnslu málsins. Þá að innihaldi málsins en eins og komið hefur fram hefur það verið talsvert lengri í meðförum þingsins. Ég man eftir því að fyrsta ár mitt á þingi var frumvarp um þetta mál frá þáverandi hæstv. forsætisráðherra og síðan hefur það verið lagt fram sem þingmannamál af núverandi hæstv. ráðherra Sigrúnu Magnúsdóttur, hv. þm Silju Gunnarsdóttur og fleirum og núna af hæstv. forsætisráðherra. Ég fagna mjög innihaldi málsins vegna þess að ég mjög fylgjandi því að fáninn sé notaður í ríkari mæli. Í frumvarpinu er líka verið að taka á því að nota megi íslenska hönnun og fánamerkja hana að því gefnu að um íslenska hönnun sé að ræða. Það þarf samt að huga að mörgu í því. Í umræðunni hefur verið komið fram með ýmsar vangaveltur sem mér finnst sjálfsagt að nefndin skoði, vegna þess að við verðum að hafa dálítið stífar reglur um hvað má merkja sem íslenska hönnun eða íslenska vöru. Í frumvarpinu er gerð mjög góð tilraun til að skilgreina það og flokka niður, varan verður að vera framleidd hér á landi, eiga sér mjög langa sögu eða að um íslenska hönnun sé að ræða, þá er hægt að sækja sérstaklega um að fá að nota vörumerki. Maður getur velt fyrir sér einu sem hefur verið talsvert í umræðunni á undanförnum árum og það er íslenska lopapeysan. Fyrirtæki hafa verið staðin að því að láta framleiða lopapeysu til að mynda í Kína eða Tyrklandi eða ég veit ekki hvar, selja þær svo og tala um þær sem íslenskar lopapeysur. Ég hvet nefndina til að fara ofan í þetta frumvarp og velta fyrir sér hinum og þessum hlutum, eins og t.d. ef íslensk lopapeysa, vegna þess að þær eru allar íslenskar og hannaðar að íslenskum sið og íslenskri hönnun, er framleidd úr íslenskri ull erlendis. Hvað með íslenska lopapeysu framleidda úr erlendri ull á Íslandi? Hvað ef íslensk lopapeysa er framleidd úr erlendri ull erlendis? Nefndin þarf að spyrja sig þeirra spurninga og að því hvernig sé hægt að fóðra það að upp komi vandamál sem því tengjast. Það hefur þegar margt komið fram í umræðunni og ég vil bara segja að ég er mjög fylgjandi þessu máli. Ég hvet til þess að sú nefnd sem fær málið til umfjöllunar afgreiði það hratt og vel. Vonandi verður það að lögum á þessu vorþingi því að eins og fram hefur komið eru mörg hagsmunasamtök í bæði matvælaframleiðslu og iðnaði sem hafa kallað eftir því að geta merkt íslenska vöru íslenska þjóðfánanum. Það er sjálfsagt að nota íslenska þjóðfánann en um það verða að gilda stífar reglur þannig að það sé ekki misnotað.
Frú forseti. Ég hef hlustað á þessa umræðu, hún er áhugaverð. Ég er að sjálfsögðu ekki andvígur því að settar séu reglur um notkun íslenska fánans að því marki sem menn vilja leyfa notkun hans í þeim tilgangi sem hér er aðallega undir. En ég er ekki sammála síðasta ræðumanni um það að vera sérstakur áhugamaður um að auka notkun hans og vera með fánann dag og nótt út um dal og hól og á hverju sem er. Þá held ég að það missi dálítið marks og kannski er ég svolítið brenndur á því að mér finnst í sumum ónefndum löndum, ég ætla fyrir kurteisissakir ekki að nefna nein nöfn, þetta vera komið út í algera vitleysu og missa algerlega marks þegar fáninn er alls staðar úti um allt á hverju sem er og notaður, að því er virðist, gersamlega handahófskennt. Ég tel líka að menn þurfi að fara af ákveðinni virðingu með þetta tákn að því marki sem menn vilja viðhafa það, minni þó á að einhverjar umbúðir eða einhver tákn eða einhverjir gunnfánar afla manni ekki sjálfkrafa virðingar eða gera mann göfugri eða merkilegri en maður raunverulega er. Það sem skiptir auðvitað máli er að Ísland sé gott land og standi vel fyrir sínu. Fáninn sem slíkur breytir því ekki þó að hann sé einhver tenging við þetta. Ég hef sem sagt frekar verið í hópi hófsemdarmannanna. Ég studdi það ekki til dæmis að fara að troða þjóðfánanum hér inn í þingsal svo að dæmi sé tekið. Mér finnst það ekki hafa breytt neinu að hann lafi hérna niður, satt best að segja. Mér finnst íslenski fáninn fallegastur þegar hann er notaður á viðeigandi stöðum og blaktir á stöng í fallegu veðri við þau tækifæri og tilefni sem í aðalatriðum hafa verið í lögum um áratugaskeið. Í öðru lagi er það þannig að ef menn vilja fara með fánann almennt á framleiðslu vöru eða hugverka sinna þá þurfa menn að hyggja að því hvaða gildi það hefur og það fari ekki úr böndunum; að þeir geti þá treyst því sem fáninn á að standa fyrir, það sé einhver slík íslensk tenging við viðkomandi fyrirbæri að það standi undir nafni og þeim mun meira sem þetta yrði almennara notað. Væntanlega mundi gildi þess að vara, einhver afurð, væri merkt með fánanum minnka mjög hratt ef upp kæmu tilvik um að þetta hefði verið hálfgert svindl, það væri eiginlega ekkert íslenskt í því sem búið væri að klína fánanum á. Þá gæti vörumerkið sem slíkt eða þessi tenging fallið mjög í hugum almennings. Vandinn er sá að ég held að menn séu að blanda hér tvennu saman sem ég er ekkert viss um að sé skynsamlegt að reyna. Það er annars vegar það, sem margir hafa talað fyrir, að menn mættu nota fánann eða fánalitina eða fánaborða eða eitthvað því um líkt á raunverulega íslenska framleiðslu, við skulum segja þá bara alíslenska vöru, sem væri nokkurn veginn eins íslensk og mögulegt væri; þar sem uppruninn og hráefnið og framleiðslan, allt væri í íslenskum höndum, og gott dæmi um það er íslenska grænmetið. Þá hefur hugsun margra verið sú að með því gætu menn algerlega treyst að þeir væru að kaupa alíslenska vöru. Hin nálgunin, eins og ég kýs að skilgreina þetta - nú geta menn notað aðrar skilgreiningar og verið mér ósammála ef þeir vilja - er svo umræðan um það að tengja framleiðslu á vöru eða framboð á þjónustu eða einhverja afurð við Ísland í markaðssetningu erlendis. Þetta gera margar þjóðir og allt í góðu lagi með það. En það er dálítið annar hlutur. Þá erum við ekki að tala um að við viljum að neytandinn hér innan lands geti treyst því að hann sé að kaupa úr hillunni alíslenska vöru. Við erum að tala um að það sé einhver lögmæt gild tenging við Ísland sem menn telja að sé hagstætt að nota í markaðssetningarskyni fyrir sínar vörur á erlendri grund eða til útflutnings. Er endilega víst að við eigum að gera þetta allt með fánanum og hafa þetta bara einsleita nálgun? Eða væri kannski skynsamlegt að hugsa þetta svolítið tvískipt? Annars vegar einhverja vottun, einhverja viðurkenningu í þessu skyni, gagnvart alíslenskri framleiðslu - af því að mér finnst það skipta máli, hvernig sem þessar reglur verða, að vita til dæmis hvort hráefni í vöru sem ég er að kaupa sé íslenskt. Það er ekki nóg fyrir mig að vita að búið sé að setja þessar baunir ofan í dós í 30 ár á Íslandi. Það er bara annar hlutur. Þá er það ekki sá íslenski uppruni, það íslenska hráefni, sem ég mundi vilja geta treyst að ég væri að kaupa. Nú er ég sammála því að ég held að það geti haft heilmikið gildi fyrir varning, sérstaklega á matvælasviðinu og kannski á fleiri sviðum, að tengja hann við Ísland í markaðssetningu erlendis. Þá má velta því fyrir sér: Hefði ekki alveg eins verið hægt að hugsa sér að menn legðu vinnu í að útbúa einhvers konar sameiginlega merkingu fyrir Ísland, íslenska framleiðslu, íslensk gæði ef til vil með fánalitina í borða eða eitthvað með í því - en einhvers konar: þetta er íslenskt, þetta er gott, eins og Danir gera trúandi því að það væri ákveðin og sterk gæðaímynd, ferskleiki og fleira sem tengdist því að merkja vöruna við Ísland. En mér finnst það vera dálítið annar hlutur en sú upprunavottun sem ég held að margir Íslendingar leggi í það að sjá fánann á tómatapakka eða eitthvað því um líkt. Það er alveg ljóst og þurfti ekki annað en hlusta á umræðuna hér til að sjá að þrátt fyrir bestu viðleitni, sem ég efast ekkert um að er á ferðinni í þessu frumvarpi, þá eru gráu svæðin mörg og jaðartilvikin ótal mörg og nokkur þeirra hafa verið rædd hér. Það er til dæmis þetta með vöru sem skuli teljast íslensk að uppruna ef hún hefur verið framleidd hér í 30 ár þó að hún sé framleidd úr innfluttu hráefni að stórum hluta eða að öllu leyti. Ég hef meiri samúð með að reyna að finna einhverjar leiðir fyrir íslenska matvöru og mataruppskriftir og hefðir af því að ég heyrði að hæstv. forsætisráðherra nefndi hér kleinur og gott ef ekki laufabrauð. Nú veit ég ekki hvort vöfflur og pönnukökur komast inn í þennan klúbb en það skyldi þó ekki vera því að pönnukakan íslenska er mjög sérstök vara þó að hún sé að uppistöðu til úr erlendu hráefni. Og hver er munurinn í hugum Íslendinga í þessu efni? Er þá verið að ákveða að vörumerki, að nafn á vöru, skuli teljast íslenskt og fá á sig íslenska fánann bara vegna þess að það hefur verið framleitt hér í 30 ár eða meira en er að öllu öðru leyti útlent? Dósin og baunirnar eru útlendar og innfluttar og það er ekkert nema vörumerkið sem er íslenskt. Er það þá orðið einhvern veginn þannig íslenskt af því að það hefur verið selt í 30 ár? Það virðist eiga að vera að dósin og baunirnar megi vera frá útlöndum og allt heila klabbið, og engin sérstök íslensk uppskrift í því held ég, sé íslenskt. Er þá ekki orðið stutt bara í prins póló? Prins póló er ákaflega íslenskt í hugum margra en það mundi sennilega ekki falla undir þetta, þessi ástsæla vara, en það er ekkert langt yfir í það, er það? Vara sem er Íslendingum, mörgum hverjum, mjög hugfólgin og hefur verið á markaði áratugum saman og mér er sagt að framleiðendurnir þori ekki svo mikið sem breyta minnsta litatón á umbúðunum því að þeir vita að Íslendingar vilja fá hana nákvæmlega eins og hún hefur alltaf verið. Þetta leitar svolítið á hugann, hversu langt erum við þá tilbúin til að ganga í vöru sem er að mjög litlu leyti hvað uppruna og innihald snertir íslensk, vegna þess eins þá að vörumerkið hefur náð þessari stöðu? Síðan er ákvæði þarna, sem að sjálfsögðu er eðlilegt, um að þetta sé nú allt saman svona og svona og leyfilegt svo fremi sem fánanum sé ekki óvirðing gerð, en það er dálítið matskennt. Hver ætlar nú að vera siðameistarinn í þeim efnum? Það er Neytendastofa sem á að gefa út reglugerð og er reyndar vel að merkja nokkuð óvenjulegt að í frumvarpi frá ráðherra - sem lögin heyra undir og málaflokkurinn tilheyrir, meðferð þjóðfánans og skjaldarmerkisins - er allt í einu ákveðið að annar ráðherra skuli setja reglugerð og fara með eftirlit með málinu. Það getur vel verið að enginn sé í betri aðstöðu til þess að fara með þetta eftirlit en Neytendastofa og þá er það ráðherrann yfir henni, sem að engu öðru leyti kemur nálægt málinu, sem á að setja reglugerðina. Gæti bara ekki forsætisráðherra sjálfur sett reglugerðina, sérstaklega hvað þetta varðar að útlista nákvæmlega í reglugerðinni hvað mundi teljast óvirðing við fánann? Það er þá væntanlega að hann sé notaður í neikvæðu niðrandi samhengi, að hann sé settur á einhvern svo göróttan eða varasaman hlut að það geti engan veginn talist virðingu fánans samboðið o.s.frv. Mönnum kunna að finnast þetta ástæðulausar vangaveltur, þetta sé allt saman teppalagt, en ég held að það sé allt í lagi að velta þessu fyrir sér, enda hefur þetta vafist dálítið fyrir mönnum eins og saga málsins ber með sér. Og það held ég að sé bara ágætt. Þetta er mál sem á ekkert að vera að flýta sér fram úr hófi með. Að lokum er það svo eitt sem mér finnst að menn verði að skoða og það er fátæklega um það fjallað hér sýnist mér, ég hef svo sem ekki lesið þetta alveg með smásjá. Það er auðvitað sú staðreynd að það að líma fánann á eitthvað jafngildir ekki viðurkenndri upprunavottun vörunnar eða merkingu í þeim skilningi sem er viðurkenndur og vottaður, t.d. hvað varðar evrópskar reglur þar um. Það dugar ekki í þeim efnum. Það er ekkert gefið fyrir það. Þá ferðu í gegnum allt annað ferli og þarft að sýna fram á að um svo séríslenska vöru sé að ræða; ef þú til dæmis ætlar að ná einkaleyfi eða viðurkenningu á tiltekinni vöru sem öðrum er þá óheimilt að nota. Tökum bara skyrið okkar sem dæmi. Þó að við skelltum íslenska fánanum á allt skyr, bæði það sem framleitt er á Íslandi til útflutnings og eins það sem er framleitt með leyfum úr erlendu hráefni erlendis - nú veit ég ekki hvort það sleppur undir þetta, skyrið sem framleitt er fyrir Íslendinga í Danmörku. Uppskriftin er sannarlega íslensk, ferillinn er sennilega íslenskur og þetta er séríslensk vara sem hér hefur verið til um aldir. En svo mikið þykist ég vita að það mun engu breyta um það hvort við getum náð nafninu og fengið það viðurkennt þannig að enginn annar mætti framleiða slíka vöru undir nafninu skyr. Það er allt annað ferli. Þetta held ég að menn verði að hafa í huga, að menn tryggja sér enga vernd í þeim skilningi, eða réttindi í þeim skilningi, þó að þeir lími fánann á hlutinn. Það þarf annað til. Það er hins vegar hlutur sem ég held að við höfum verið allt of sljó og allt of lengi að taka við okkur gagnvart. Það er nú sem betur fer hreyfing á því. Ég veit að í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu hefur í tvö til þrjú ár verið unnið að því að Ísland tæki upp og færi inn í evrópska kerfið í þessum efnum til þess meðal annars, vonandi, að tryggja okkur réttinn á ýmsum sérstökum íslenskum vörumerkjum sem að sjálfsögðu þarf að huga að. Ég veit ekki hvað einstakir framleiðendur eru áhugasamir um að merkja sína vöru með fánanum, geri ekkert lítið úr því, en sjálfsagt er almennur áhugi á því víða hjá framleiðendum vöru og þjónustu eða hugverka og hönnunar að geta gert þetta. En ég hefði viljað sjá rækilega greiningu og rökstuðning frá markaðsfólki, sem væri vel dómbært í þeim efnum, til að velta fyrir sér þessu með vörumerkið Ísland út á við og nýtingu þess í þágu útflutningsframleiðslu, ferðaþjónustunnar og annað slíkt. Ég tel að menn séu hér að hluta til að blanda tveimur hlutum saman sem fara ekki endilega vel saman. Það hefði kannski átt að nálgast þetta tvískipt og hugsanlega leyfa notkun fánans með mismunandi hætti gagnvart þessu, markaðssetningu út á við og til útflutnings og svo aftur sem einhvers konar viðurkenningu á og vottun á og merkingu á alíslenskri framleiðslu sem íslenskir neytendur vildu geta treyst.
Hæstv. forseti. Mig langaði aðeins að koma inn í umræðuna þar sem mikið hefur verið rætt um markaðssetningu Íslands og notkun á þjóðfánanum. Ég tel mjög mikilvægt að við finnum ákveðinn milliveg í þessu máli. Það er munur á því hvort við ætlum að hafa þetta það frjálst að íslenski fáninn fái að vera uppi á næturnar eða hvort hann sé merktur á vörum sem eru alls ekki íslenskar, eins og t.d. Íslandsnaut sem hefur verið að selja spænskt nautakjöt en í merki fyrirtækisins má finna íslenska fánann. Ef fólk les ekki nógu vel á umbúðirnar mætti í fljótu bragði áætla að um íslenskt nautakjöt væri að ræða. Á sama tíma held ég að við mættum alveg gera fánanum okkar hærra undir höfði, nota hann við fleiri tilefni, svo sem hátíðarhöld, bæjarhátíðir, íþróttaviðburði o.s.frv. Oftast gerum við svolítið lítið úr almennri skynsemi, því að fólk hugsi vel um fána sinn og noti hann í misjöfnum tilgangi. Við þingmenn höfum fengið nokkrar athugasemdir vegna notkunar á íslenskri vöru, þ.e. hvernig á að skilgreina mun á því sem er framleitt algerlega á Íslandi og íslenskri hönnunarvöru þar sem erlend hráefni eru flutt til Íslands og úr þeim búin til vara og hún seld undir merkjum íslenska fánans. Eins og hefur komið fram í máli þingmanna hér í pontu á þetta oft við um skinn og ull. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ræddi áðan um að engin vernd væri í því að líma fánann á hluti en ef við horfum á nýja auglýsingu frá Arla-Skyr þar sem auglýst er hið íslenska skyr þá mundi það kannski gefa okkur meira vægi ef það væri þannig að til þess að um væri að ræða íslenska vöru þyrfti merki þjóðfánans að vera á henni. Þannig kæmum við í veg fyrir þann misskilning að Arla-Skyr væri íslensk framleiðsla, sem sagt framleitt á Íslandi úr íslenskum hráefnum. Við þurfum að halda í þetta vörumerki okkar því að Ísland er í raun og veru orðið vörumerki. Við stöndum fyrir gæði, við stöndum fyrir sérstöðu, við stöndum fyrir hreinleika og þó svo að vörumerkjaumræðan sé önnur umræða þá spilar þetta allt saman. Pökkun á vörum kemur svolítið inn á notkun fánans, þ.e. vörur sem eru fluttar inn og kannski skolaðar upp úr íslensku vatni eða eingöngu pakkað hér og seldar sem íslenskar vörur. En Íslendingar eru í nákvæmlega sama gírnum. Við flytjum út íslenska humarsúpu til Svíþjóðar, henni er pakkað þar og hún svo seld sem, með leyfi forseta, „made in Sweden“ til Asíu. Við bindum okkur við samninga og sáttmála um að standa vörð um þá sérstöðu sem við höfum í sambandi við búfjárræktarkyn og annað. Þá þurfum við einnig að hafa þá vernd að hafa eitthvert merki og ég held að umræðan gæti verið önnur ef við værum með sérstakt merki í staðinn fyrir hinn eiginlega þjóðfána Íslendinga til að merkja vörurnar okkar með. En þetta er einmitt málið að við þurfum að gera sömu kröfur á vörum. Við viljum geta rakið lambakjötið okkar út í búð aftur til býlisins, frá haga í maga í rauninni, og við þurfum að gera sömu kröfur á vörur sem eru framleiddar erlendis og fluttar hingað inn og seldar undir formerkjum íslenskra fyrirtækja. Við þurfum að vita hvaðan þær koma og hvernig þær voru meðhöndlaðar erlendis. Það er ekki nóg að setja bara kvaðir á þá framleiðendur og þau fyrirtæki sem starfa hér innan lands. Við þurfum að gera nákvæmlega sömu kröfur á aðila sem nota sér ódýrara vinnuafl, ódýrara hráefni og annað þannig. Varðandi þann milliveg sem hefur verið talað um að fara, að ofnota ekki fánann og bera ákveðna virðingu fyrir honum, megum við alls ekki vanmeta hugsunarhátt Íslendinga. Við erum stolt af fánanum okkar og þessi umræða kemur líka mikið til upp af því að við viljum að fáninn okkar sé merki þess hversu góðar vörur við framleiðum. Við þurfum samt sem áður að athuga notkun hans á vörum, t.d. á vörum sem eru fluttar til landsins, eins og ullin sem er oft flutt til landsins, blandað saman við annars konar ull og eftir að búið er að búa til úr henni vörur eru þær seldar sem íslenskar. Þetta skekkir líka samkeppnisgrundvöllinn fyrir fyrirtæki. Þeir sem framleiða algerlega hreina íslenska vöru, framleidda úr innlendum hráefnum innan lands, keppa við aðila sem framleiða þetta miklu ódýrara og eru auðvitað lítt sáttir við að þurfa að fylgja öllum reglugerðum, leyfum og eftirlitum. Það eru ekki sömu kröfur gerðar á þá sem flytja vöruna sína til landsins eftir að þeir eru jafnvel búnir að fullvinna hana og skella síðan á einhverjum merkum, eins og Icewear eða slíku, á vöruna. Ég tek skýrt fram að þetta verður að vera í hávegum haft við vinnu frumvarpsins.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna og fyrst af öllu vil ég þakka fyrir að þetta frumvarp er komið fram. Ég var einn af meðflutningsmönnum þess á sínum tíma og fagna því mjög að það skuli hafa fengið aukna vigt með því að vera orðið stjórnarfrumvarp. Það er margt mjög gott í frumvarpinu og ég verð að segja að ég er ósammála hv. 4. þm. Norðaust., Steingrími J. Sigfússyni, sem sagði að menn væru heldur að flýta sér í þessu máli. Ég held að það sé ekki rétt því að mig minnir að það hafi tekið 12 ár eða þar um bil fyrir einn ágætan þingmann að berjast fyrir því að íslenski fáninn fengi, ekki að lafa, eins og þingmaðurinn sagði svo smekklega áðan, heldur að vera í öndvegi í þessum þingsal. Ég deili ekki smekk þingmannsins á því að íslenski þjóðfáninn lafi í þingsalnum. Mér finnst hann vera hér í öndvegi eins og hann á að vera. Til eru þeir menn sem vilja fela íslenska fánann og helst ekki draga hann að húni nema á jólum og páskum. Það þyki mér aldeilis óþarfi og ég held að okkur sé nærtækara að taka til reynslu annarra þjóða í því að merkja framleiðsluvörur sínar þjóðfánanum. Þar hafa til dæmis Danir náð eftirtektarverðum árangri, Austurríkismenn einnig og eru hvergi feimnir að setja fána sinn á þær vörur sem eru einkennandi fyrir lönd þeirra. Hvað varðar að vörur sem hafa unnið sér inn það sem við köllum hefðarrétt eigi ekki rétt á því að hafa þessa merkingu þá vil ég líka hafa uppi athugasemd við það. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon talaði um grænar baunir áðan og dósir úr áli. Það eru ekki mörg ár síðan hér var dósagerð. Að vísu veit ég ekki hvort álið var úr Straumsvík en hér var dósaverksmiðjan og þá er spurningin: Eigum við ekki að merkja rabbarbarasultu íslenska fánanum ef hún er í erlendri glerhúð? Þetta er kannski spurningin um að umræðan snúist um innihald en ekki umbúðir. Ég held að við eigum að taka mark á því líka sem íslenskir markaðsmenn hafa sagt, en þeir eru að ná hvað eftirtektarverðustum árangri nú um stundir á alþjóðavettvangi, og það er að Ísland sé gott vörumerki. Við eigum að taka mark á því. Hvers vegna ekki að tengja þetta góða vörumerki, þ.e. nafn landsins, fánanum okkar? Hví ekki? Mér finnst gráupplagt að gera það og þótt löngu löngu fyrr hefði verið. Auðvitað erum við með vörur sem hafa verið framleiddar hér, sumar áratugum saman. Við eigum meira að segja neysluvöru sem er komin á annað hundraðið, sem betur fer, íslenska maltið, hollt og gott, gefur gott útlit og hressir og styrkir eins og þar stendur, sem er frá 1913. Ég veit ekki um neitt sem er íslenskara en sú afurð út af fyrir sig, nema þá kannski landbúnaðarafurðirnar okkar. Við eigum að sérgreina það sem er sannarlega runnið upp úr okkar jarðvegi og undan okkar hugmyndum. Það er líka hægt að geta þess að íslenska súkkulaðið, íslenskar súkkulaðivörur, hafa mjög sérstakt bragð ef maður ber það saman við breskt eða svissneskt súkkulaði. Súkkulaðið okkar hefur sérstöðu í bragði og að sjálfsögðu eigum við að nýta okkur það, við eigum að merkja það. Svo ég nefni eina vöru í viðbót þótti mér eftirtektarvert að heyra frá forsvarsmönnum Ölgerðar Egils Skallagrímssonar að það er mjög vaxandi útflutningur á íslenskum bjór. Íslenskur bjór vann sér um daginn inn söluréttindi í Disney World í Bandaríkjunum, ef ég man rétt. Það kom fram í sama viðtali við forsvarsmenn Ölgerðarinnar að það er stóraukinn útflutningur á íslensku brennivíni. Ég held ég hafi sagt það í þessum ræðustól áður að íslensk matvæli eru ekki bara feitt kjöt og smjör, þótt gott sé. Íslenskar matvörur eru líka íslenska vatnið og vörur sem úr því eru unnar, samanber ölið o.s.frv. Það eigum við náttúrlega að nýta okkur hikstalaust. Því fagna ég því mjög að þetta frumvarp skuli vera komið fram og hvet til þess að það fái skjóta og góða leið í gegnum þingið, þannig að við getum samsamað nafnið Ísland íslenska fánanum.
Herra forseti. Ég vil segja að ég hvet þá sem hefðu áhuga á, sem eru örugglega eru ekki margir, að kynna sér hugleiðingar mínar um þetta mál hér áðan til að lesa það sem ég sagði í ræðu minni fremur en að hlusta á útleggingar hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar. Ég er sammála því og sagði það í ræðu minni að ég held að Ísland og tenging við Ísland sé mjög árangursrík aðferð í markaðssetningu og þar ber margt til. Ég held að sérstaklega á sviði matvæla sé almenn tilfinning erlendis að við stöndum þar fyrir ferskleika, fyrir gæði, okkar ósnortnu náttúru, margir vita að hér er gnægð hreins vatns o.s.frv. Ísland hefur fengið mikla athygli og kynningu á undanförnum árum erlendis, sem betur fer að talsverðu leyti jákvæða, ekki að öllu leyti en sumir telja nú í markaðsfræðunum að allt umtal sé betra en ekkert. Ísland hefur sannarlega, held ég, það sýna rannsóknir, aldrei nokkurn tímann verið jafn ofarlega á kortinu, það hefur aldrei verið jafn mikil þekking eða meðvitund um Ísland í umheiminum eins og í dag. Svo lifum við nú einu sinni á upplýsingaöld og allt það. Þetta sést mjög vel í rannsóknum innan ferðaþjónustunnar sem sýna að Ísland hefur aldrei nokkru sinni staðið jafn hátt á listum yfir land sem fólk hefði áhuga á að sækja. Það er ævintýraleg breyting á um tíu árum hvað það varðar hversu margir nefna Ísland sem áhugaverðan stað sem fólk hefði áhuga á að sækja og hefur jafnvel áform um að sækja. En þetta er Ísland. Þetta er ekki íslenski fáninn. Ég held að það sé stórkostlegt ofmat á ferðinni hér, að íslenski fáninn þýði sjálfkrafa þetta, að tenging erlendis sé sú að um leið og fólk sér íslenska fánann hugsi það Ísland, Geysir, falleg náttúra, hreinn fiskur. Það er ekki þannig. Ef sýnd væri mynd af íslenska fánanum annars vegar og Björk hins vegar og [[Forseti hringir.]]menn í New York eða París [[Forseti hringir.]]beðnir að benda á hvort væri hvað eða segja hvað þetta væri og hitt væri mundu tíu sinnum fleiri benda á Björk en íslenska fánann.
Hæstv. forseti. Það er öldungis hárrétt hjá hv. þingmanni að það eru örugglega tíu sinnum fleiri í New York sem þekkja Björk Guðmundsdóttur heldur en íslenska fánann, einfaldlega vegna þeirrar ástæðu sem kom fram í máli mínu áðan, við erum sífellt að fela íslensk fánann. Við flöggum honum ekki einu sinni á afmælinu okkar eins og frændur okkar Danir gera, og eru þeir ekki þekktir af þjóðrembu. Við merkjum ekki landbúnaðarfurðir okkar með honum enn þá. Það gera Svíar, í hverri einustu búð í Svíþjóð merkja Svíar kjötvörur sínar og landbúnaðarafurðir sænska fánanum og auglýsa í öllum bæklingum sem dreift er inn á sænsk heimili að þeir séu að selja sænskt kjöt en ekki eitthvað annað. Ekki eru þeir þekktar þjóðrembur. Auðvitað er það rétt sem hv. þingmaður segir að markaðsstarf tekur tíma. Þess vegna þurfum við að samsama íslenska fánann því sem best gerist hér, til þess að það verði þannig í tímans rás að þegar menn sjá íslensku fánalitina detti þeim helst í hug gæði og náttúrlega spennandi land, því að það er svo sannarlega rétt sem hv. þingmaður segir að núna upp á síðkastið er Ísland það land sem flestir vilja heimsækja. Maður flettir varla The Guardian eða fer inn á heimasíðu BBC án þess að Ísland sé annaðhvort viðkomustaður mánaðarins eða eitt af tíu bestu löndum til að heimsækja um jól o.s.frv. Allt er það góðri markaðssetningu að þakka. Þess vegna eigum við að bæta því við sem liggur beint við og er augljóst, sem er að nota íslenska fánann á smekklegan og uppbyggilegan hátt til þess að vera tákn um gæði, hreinleika, ferskleika og alls þess besta sem íslenskt er.
Herra forseti. Ég vona að sænska kjötið hafi þá verið sænskt hjá Svíanum og sé það almennt. [[Gripið fram í.]] Ég hef lengi verið áhugasamur um að gera Ísland að sterku vörumerki og hef fengist við það á mismunandi tímum og í mismunandi átt. Ég hef tekið þátt í umræðum á Norðurlöndunum um það hvort hægt væri að gera Norðurlöndin sameiginlega að sterkara vörumerki, t.d. á fjarlægum mörkuðum, Asíumörkuðum, o.s.frv., þar sem hvert og eitt land hefur kannski takmarkað bolmagn, og það er talsvert samstarf í þeim efnum. Menn hafa unnið að því að koma norrænni tónlist og norrænni menningu sameiginlega á framfæri og þá eru menn farnir að tala í enn stærra samhengi. Fyrir sitt leyti held ég að mikilvægt sé að vinna að því að Ísland komist á framfæri sem gott vörumerki. Það sem ég leyfi mér að vekja athygli á hér og er mín skoðun, svo gera menn það með hana sem þeir vilja, er að menn skuli ekki ofmeta gildi þjóðfánans í því samhengi og að það eru margar aðrar leiðir og aðrar tengingar mögulegar, kannski að hafa hann með, eins og Danir gera mjög gjarnan. Þeir eru ekki endilega bara að hampa fánanum en þeir tengja hann, nota hann með í leiðinni þegar þeir markaðssetja snjalla hönnun sína, matvælaframleiðslu eða annað í þeim dúr. Hvað varðar að það hvað Ísland er áhugaverður og eftirsóttur ferðamannastaður sé góðri markaðssetningu þakka þá er það svo að hluta til, en ég held að það sé fyrst og fremst því að þakka að það hefur einfaldlega komist betur á framfæri í heiminum, það vita það fleiri núna, þökk sé m.a. upplýsingatækninni sem myndir flæða um og menn geta kíkt á myndskot o.s.frv., hvað varan sjálf er áhugaverð, Ísland. Það er ekki markaðssetningin eða umbúðirnar heldur hin raunverulega vara sem stendur undir því. Það er alltaf þannig [[Forseti hringir.]]sem það er best. Að lokum munu það alltaf verða gæði þess sem er á bak við fánann sem er aðalatriði málsins en ekki hann sjálfur.
Hæstv. forseti. Ég hygg að undir niðri séum við hv. þingmaður meira og minna sammála. Íslenski fáninn á náttúrlega að vera tákn alls hins besta sem við eigum, hvort sem það eru matvæli, þjónusta, hönnun, hvað sem er. Við höfum hins vegar verið allt of feimin, eins og ég sagði áðan og fer ofan ekki af því, við að sýna fánann og við eigum að hætta því, það er heimóttarlegt. Við eigum að vera stolt af íslenska fánanum eins og við erum stolt af því landi sem við búum í. Þess vegna eigum við að tengja hann öllu því besta sem við eigum, öllu því besta sem við gerum og gera hann að jafn verðmætu vörumerki, á smekklegan og tryggilegan hátt, og Ísland er að verða, sem betur fer.
Herra forseti. Til að svara hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni sem talaði um störf þingsins áðan, mér gafst ekki tækifæri til þess þá, hef ég fengið leyfi forseta til að koma hingað og ræða það undir liðnum um fundarstjórn. Það er góð grunnregla að faglega sé staðið að því að meta réttmæti þess þegar ofbeldi hefur verið beitt og því bað ég forseta þingsins að athuga um atvikið hérna fyrir utan, hvort það hefði verið réttmætt beitt ofbeldi hjá þingverðinum. Við sáum myndbandsupptöku úr öryggismyndavélum þingsins á fundi forsætisnefndar á mánudaginn og þar kemur alveg skýrt fram að það er veist að þingverðinum, hann ver hendur sínar, þarf að bakka svolítið mikið áður en hann losar manninn af sér og hann skellur í jörðina. Ég bað um að fá þetta öryggismyndband, sem sagt að það væri gert opinbert þannig að þingvörðurinn fengi uppreisn æru hvað þetta varðar. Skrifstofa Alþingis segir að hún geti ekki heimilað það. Ég átti góð og vinsamleg samtöl við þingverði, bæði fyrir og eftir fund forsætisnefndar. Þeir skildu að ég væri að kalla eftir þessu og sögðu að þeir væru með þessi öryggismyndbönd sem sanna atburðarásina. Hins vegar [[Forseti hringir.]]voru það ekki fagleg viðbrögð … [[Forseti hringir.]]… Ég var ekkert … [[Forseti hringir.]]Það var annað … Það er það sem … [[Forseti hringir.]]óásættanlegt í athugasemdum, ekki í þingsal heldur í athugasemdum við frétt í fjölmiðli.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um verndarsvæði í byggð. Frumvarp þetta hefur verið alllengi til vinnslu í forsætisráðuneytinu og á þeim tíma hefur verið haft samráð við ýmsa sem því máli tengjast, ekki síst Samband íslenskra sveitarfélaga, Reykjavíkurborg, Minjastofnun og fleiri og tillit verið tekið til ábendinga og athugasemda þeirra. Frumvarpi byggir að miklu leyti á sams konar breskum lögum frá árinu 1990, en sambærileg lög hafa verið í gildi áratugum saman í ýmsum nágrannalöndum okkar og raunar líklega í flestum vestrænum löndum. Segja má að með þessu sé verið að færa íslenska löggjöf nær því sem tíðkast víðast hvar annars staðar í þeim löndum sem við berum okkur saman við og reynst hefur vel þar. Tilefni lagasetningarinnar er nauðsyn þess að mælt sé með skýrum hætti í lögum um heimild til að vernda byggðarheildir eða hverfi. Með slíkri lagasetningu er lagður grundvöllur að því að menningarsögulegt og listrænt gildi einstakra bæjarhluta sé tryggt, en slíkt getur haft ýmiss önnur jákvæð áhrif, ekki hvað síst fyrir íbúa þessara svæða, enda snýst vernd umhverfis, hvort sem er manngerðs umhverfis eða náttúrunnar, um að vernda fólk í leiðinni. Við sjáum það m.a. í Bretlandi að ásókn íbúa í að fá slíka skilgreiningu er töluvert mikil því að þegar hverfi hafa fengið slíka skilgreiningu hefur það orðið til þess að draga verulega úr óvissu um framvindu nánasta umhverfis fólks og um leið hækka verðmæti fasteigna því að fólk vill auðvitað hafa ákveðinn fyrirsjáanleika og öryggi í sínu nánasta umhverfi. Í löggjöfinni er vissulega að finna ýmis ákvæði sem snerta vernd umhverfis, manngerðs og náttúrulegs umhverfis, og í lögum um menningarminjar er fjallað um friðlýsingu menningarminja. Þá er einnig að finna ákvæði í skipulagslögum sem mæla fyrir um skyldu til að setja í skipulagsáætlanir ákvæði um hverfisvernd ef þörf er talin á að vernda sérkenni eldri byggðar eða annarra menningarsögulegra minja án þess að um friðlýsingu sé að ræða samkvæmt lögum um menningarminjar. Þessi nálgun er þó eðlisólík þeirri nálgun á vernd sem lögð er til í frumvarpi þessu, þ.e. að skapa grundvöll til að tryggja heildstæða vernd menningarsögulegra og listrænna bæjarhluta. Friðlýsing hefur frekar lotið að vernd einstakra húsa og hverfisvernd verið hluti af almennu skipulagsferli sveitarfélaga þar sem litið er til fleiri þátta en eingöngu verndar sögulegrar byggðar og oft reynst heldur lítið hald í slíkri skilgreiningu þegar á reynir. Þannig er ætlunin með frumvarpi þessu að gera slíkri vernd hærra undir höfði en svo að vera hluti af almennri skipulagsvinnu sveitarfélaga. Skapar það grundvöll til að gildi slíkrar verndar verði meira en ella. Markmið frumvarpsins er hins vegar ekki að draga úr gildi friðlýsinga samkvæmt lögum um menningarminjar. Áfram verður miðað við að til friðlýsinga einstakra húsa og mannvirkja geti komið innan slíkra verndarsvæða. Meginefni frumvarpsins mælir fyrir um skyldu sveitarfélaga til að meta á fjögurra ára fresti hvort innan marka þeirra sé byggð sem hafi slíkt gildi hvað varðveislu, svipmót og menningarsögu varðar að ástæða sé til að gera hana að verndarsvæði. Er þeim ætlað að gera tillögu til ráðherra sem tekur ákvörðun um að gera tiltekna byggð að verndarsvæði eftir umsögn Minjastofnunar. Mælir frumvarpið jafnframt fyrir um að sinni sveitarstjórnir ekki þeirri lagaskyldu að meta gildi byggða geti ráðherra falið Minjastofnun Íslands að leggja mat á verndargildið og hvort ástæða sé til að útbúa tillögu til ráðherra um að tekin verði ákvörðun um að stofna til verndarsvæðis. Tilkoma slíkra verndarsvæða tryggir vernd og varðveislu byggðar sem hefur sögulegt gildi og leggur á herðar sveitarfélaga að tryggja varðveislugildi þeirra. Þannig verður bannað að rýra varðveislugildi verndarsvæða og leyfisskylt að bæta, rífa niður eða fjarlægja húseignir á verndarsvæðum. Þá er aðkoma almennings og hagsmunaaðila tryggð að slíkum ákvörðunum sveitarfélaga þar sem frumvarpið mælir fyrir um skyldu sveitarstjórna til að auglýsa fyrirhugaðar framkvæmdir og almenningi og hagsmunaaðilum veittur réttur til að koma sjónarmiðum og athugasemdum á framfæri. Jafnframt verður sveitarfélögum heimilt að láta vinna verk innan verndarsvæða að fengnu samþykki sem nauðsynleg eru til að tryggja verndargildi viðkomandi svæðis. Til að tryggja enn frekar svipmót og heildarásýnd verndarsvæða mælir frumvarpið fyrir um heimild m.a. sveitarstjórna til að setja sér samþykktir um frekari vernd svipmóts byggðar en mælt er fyrir um í ákvörðun ráðherra og gera jafnframt tilteknar framkvæmdir leyfisskyldar. Þannig verður heimilt að setja samþykktir um formgerð húsa, afstöðu þeirra innbyrðis og rýmismyndun, stærðarhlutföll, byggingarstíl, litaáferð og efnisval ytra byrðis húsa, auk sambands byggðar og náttúrulegs umhverfis innan verndarsvæða. Loks er ástæða til að geta þess að frumvarpið mælir fyrir um refsiábyrgð lögaðila sem telja verður nauðsynlegt vegna eðlis þessara mála, enda má búast við að í refsimálum reyni í mörgum tilfellum á athafnir sem lögaðilar standa fyrir fremur en einstaklingar. Hæstv. forseti. Ég hef nú rakið helstu atriði frumvarpsins sem miðar, eins og áður segir, að því að mælt sé með skýrum hætti í lögum fyrir um heimild til að vernda byggðarheildir eða hverfi. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegu forseti. Mér finnst þetta svolítið skrýtið frumvarp. Í landinu eru fyrir skipulagslög þar sem er kveðið á um með mjög ítarlegum hætti hvernig taka á alls konar ákvarðanir um fyrirkomulag byggðar. Meðal annars er í skipulagslögum að finna hugtak sem heitir hverfisvernd og þar er kveðið á um hvernig vernda á sögulegar byggðir. Það er gert samkvæmt ákvæðum skipulagslaga á lýðræðislegan hátt og með kynningu sem þar er kveðið á um ákveðna þætti og þar fram eftir götunum. Í þessu frumvarpi er lagt til að sá þáttur skipulagslaganna verði tekinn úr skipulagslögum án sýnilegrar þarfar, vegna þess að ég veit ekki til þess að nokkur hafi kvartað yfir þessu fyrirkomulagi, og færður ráðherra til ákvörðunar. Í frumvarpinu er ekkert um kæruleiðir vegna ákvörðunar ráðherra eða nokkur skapaður hlutur, þar er engin lýðræðisleg aðkoma íbúanna, ekkert er kveðið á um það, þetta er bara tekið úr umhverfi skipulagslaga. Ég deili áhuga hæstv. forsætisráðherra á vernd sögulegra byggða og vil að sjálfsögðu ekki að við eyðileggjum menningarlegar minjar, en ég vil að það mál sé í lýðræðislegri umgjörð. Frumvarpið virðist vera skrifað af sjónarhóli ráðherra sem hefur áhuga á verndun sögulegrar byggðar. En spurningin sem blasir við er: Hvað ef ráðherra hefur engan áhuga á vernd byggðar? Hér er kveðið á um að ráðherra eigi að ákveða þetta að fenginni tillögu sveitarstjórnar, þá er það á hans valdi, jafnvel fram hjá sveitarstjórn, að ákveða að vernda bæjarhluta. Hvað gerist ef ráðherra vill ekki vernda [[Forseti hringir.]]en sveitarstjórnin vill vernda? Hvað gerist þá samkvæmt þessu frumvarpi?
Virðulegur forseti. Ekki átti ég nú von á að þetta frumvarp mundi styggja hv. þingmann svona mikið, en það virðist nú ekki þurfa mikið til. Tortryggnin sem styggðin byggist á er þó óþörf því að hér er um það að ræða að ráðherra framkvæmi á sama hátt og nú er til dæmis varðandi friðun húsa, hann sjái um að stimpla tillögur sem berast yfirleitt frá sveitarfélögum eða Minjastofnun. Hins vegar spyr hv. þingmaður: Hvað ef ráðherra vill ekki stimpla eða fallast á slíka tillögu sveitarstjórna? Þá minni ég hv. þingmann bara á að valdið er hjá sveitarfélögunum til þess að vernda svæðin í samræmi við þetta, en hér er verið að veita sveitarfélögunum ákveðið samrýmanlegt tæki þannig að menn viti hvað átt er við hvar sem er á landinu þegar hverfi eða svæði hljóta slíka skilgreiningu. Það hefur reynst vel í öllum þeim löndum þar sem þetta hefur verið innleitt og hefur verið eftirsótt sérstaklega af íbúum að fá slíka skilgreiningu, svoleiðis að þetta er ekki mál sem ætti að þurfa að vekja slíka tortryggni hjá hv. þingmanni.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að ræða neitt um dylgjur um að ég sé eitthvað sérstaklega styggur eða tortrygginn eða eitthvað slíkt, ég las bara þetta frumvarp og mér líkar ekki við það. Verið er að taka vald frá sveitarfélögum. Frumvarpið er allt um það að ráðherra eigi að ákveða hvort byggð - ekki einstaka hús heldur byggð, Kvosin, til dæmis - sé vernduð og þar megi ekki framkvæma neitt. Þetta er tekið úr lýðræðislegu umhverfi skipulagslaganna, hér er verið að taka rétt af sveitarfélögum til að ákvarða þessa hluti og sveitarfélög gera það samkvæmt ákveðnu ferli í samráði við íbúa. Ráðherra þarf ekki að hafa neitt samráð við íbúa. Samkvæmt frumvarpinu, sem ég vona að hæstv. ráðherra hafi lesið almennilega, getur ráðherra meira að segja farið fram hjá sveitarstjórn og farið fram á það við Minjastofnun að hún geri tillögu um vernd byggðarinnar. Ég ítreka spurninguna: [[Forseti hringir.]]Hvað ef íbúarnir vilja vernda og ráðherra ekki? [[Forseti hringir.]]Verður þá bara framkvæmt [[Forseti hringir.]]…? [[Forseti hringir.]]Ræður ráðherra því?
Virðulegur forseti. Þessi endurtekni reiðilestur hv. þingmanns virðist byggja á algjörum misskilningi. Ég tel að hann hafi ekki kynnt sér frumvarpið, að minnsta kosti ekki lesið það í gegn þegar hann heldur því fram að ráðherra komi með slíkri skilgreiningu í veg fyrir allar framkvæmdir. Þarna er sérstaklega fjallað um að þetta snýst ekki um að koma í veg fyrir framkvæmdir, þetta snýst um að vernda heildaryfirbragð og raunar liggur það þegar fyrir að ýmis ákvæði skipulagslaga koma inn á borð ráðherra, ekki bara þess ráðherra sem hér stendur heldur umhverfisráðherra líka. Menn hafa ákveðnu hlutverki að gegna yfirvöld við að fylgjast með því að sveitarstjórnir fylgi þeim reglum sem gilda um skipulagsmál. Það á að sjálfsögðu við um þetta eins og ýmislegt annað í skipulagslögum. Það er ekkert tilefni til þess að nálgast þetta mál með þeim hætti að vera með tortryggni og draga upp þá mynd að hér sé eitthvað alveg óvenjulegt og nýtt á ferðinni.
Virðulegur forseti. Þetta frumvarp er augljóslega fyrst og fremst sprottið úr samstarfsyfirlýsingu eða stjórnarsáttmála ríkisstjórnarflokkanna þar sem sleginn var tónninn að því er varðar ákveðna konfektkassanálgun hæstv. forsætisráðherra, að velja sér það sem honum þætti mest spennandi að gera og m.a. er þetta. Ég deili því með honum að mikilvægt er að gæta að sögulegri byggð og uppbyggingu hennar. Mér finnst þetta hins vegar algjör tímaskekkja, eins og framsetningin er á þessu tiltekna máli, þar sem í raun er verið að velja sér það sem mann langar mest í sem forsætisráðherra en kannski ekki horft til þess hvernig lagaumhverfið er nákvæmlega núna og hvernig það hefur náð ágætlega að þjóna þeim markmiðum sem hér eru nefnd. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra, sjálf hef ég gegnt embætti ráðherra skipulagsmála sem hæstv. forsætisráðherra er ekki, um þær athugasemdir sem komu fram í aðdraganda eða við samningu frumvarpsins frá fyrst og fremst Skipulagsstofnun, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Reykjavíkurborg, auk Minjastofnunar Íslands. Hér kemur fram í mjög stuttum kafla um samráð að haldnir hafi verið nokkrir fundir með þeim aðilum og þar hafi komið fram sjónarmið sem leitast hefur verið við að taka mið af við samningu frumvarps þessa. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Hverjar voru þær athugasemdir helstar sem komu fram hjá þeim aðilum? Hvernig kom forsætisráðuneytið til móts við þær athugasemdir, hversu langt og hvað er það helst sem út af stendur í því, því að hér er sannarlega [[Forseti hringir.]]gengið á sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélagsins?
Virðulegur forseti. Ég vona að hv. þingmaður telji sig ekki þurfa að vera andsnúna máli sem ég hefði talið að væri henni mjög að skapi, eingöngu vegna þess að ég mæli fyrir því hér. Með því er eingöngu verið að færa þessi mál til samræmis við það sem hefur tíðkast í löndunum í kringum okkur og gefið mjög góða raun þar. Ég er ekki sammála þeirri athugasemd að markmiðunum sem lýst er í frumvarpinu hafi verið mjög vel náð með þeim lögum sem fyrir eru. Við höfum séð allt of mörg slys á undanförnum árum sem benda til hins gagnstæða. Hvað varðar hins vegar spurningarnar um athugasemdir þeirra aðila sem leitað var til við vinnslu frumvarpsins þá skilst mér að áhyggjurnar hafi helst snúist um kostnaðinn sem af þessu hlytist og brugðist var við því með því að færa þetta inn í aðra skipulagsvinnu sveitarfélaga, þ.e. þá skyldu sem hvíldi á þeim nú þegar um að yfirfara skipulag á fjögurra ára fresti, svoleiðis að niðurstaðan varð sú að þetta ætti ekki að fela í sér verulega kostnaðaraukningu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin eins langt og þau náðu. Mig langar líka að spyrja um þá þætti sem eru ágætlega passaðir í núverandi skipulagslögum og varða kæruleiðir almennings, því að tilhneigingin í skipulags- og umhverfislöggjöf undanfarinna ára hefur verið að forðast miðstýringu, að auka vald og áhrif íbúanna sjálfra. Öll þróun hefur verið í þá átt. Hér er um að ræða þingmál, og ekki það fyrsta, frá núverandi ríkisstjórn þar sem einmitt er verið að draga valdið til baka, það er aftur verið að miðja valdið á Íslandi og það er að draga sig upp munstur sem er mjög greinilegt í þeim efnum, sem er tilhneigingin til að taka völd til sín. Það er eitthvað sem við þurfum að gæta mjög vel að. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um kæruleiðir og aðkomu almennings, bæði í samræmi við núverandi skipulagslög en ekki síður í samræmi við Árósasamninginn.
Virðulegur forseti. Hvað varðar kæruleiðir munu menn áfram hafa þau úrræði sem fyrir eru, en hvað varðar aðkomu eða frumkvæði almennings tel ég það mikilvæga ábendingu hjá hv. þingmanni og hef sjálfur velt því fyrir mér hvort hægt væri að auka þá aðkoma enn frá því sem lagt er til í frumvarpinu. Hins vegar var það metið sem svo að æskilegt væri að byrja á því að aðkoma almennings væri í gegnum sveitarfélögin, svoleiðis að við sjáum hvaða reynsla verður af því. Ég tek undir það sem mér heyrðist að minnsta kosti vera sjónarmið hv. þingmanns, að sem mest og sem beinust aðkoma almennings væri æskileg til þess að frumvarpið næði markmiði sínu, enda eins og ég gat um þegar í upphafi, virðulegur forseti, þá hefur það ekki hvað síst verið almenningur á hverjum stað sem oft hefur sótt um eða haft frumkvæði að því að heimabyggð þeirra, hverfin þeirra, hafa fengið slíka skilgreiningu.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að fram er komið mál um skipulagsmál, fagna því að skipulagsmál í þéttbýli séu til umfjöllunar í þessum sal. Ég hef hins vegar svo sem margvísleg sjónarmið hvað þetta varðar. Ég deili áhuga hæstv. forsætisráðherra á skipulagsmálum í þéttbýli og frumvarpið er um margt sérstakt. Ég fagna viðleitni hæstv. forsætisráðherra að gera menningarminjum í þéttbýli hærra undir höfði en verið hefur. Hvað sjónarmið mín að öðru leyti varðar ætla ég að fjalla um þau í ræðu minni á eftir. Ég velti því hins vegar fyrir mér svo sem eins og aðrir þeir sem hafa veitt hér andsvar hvort það sé virkilega nauðsynlegt að takmarka valdsvið sveitarfélaga með þessum hætti og hvort það sé ekki í öllu falli umhugsunarvert að þessi lög gera ráð fyrir að ákvæði um hverfisvernd í núgildandi skipulagslögum verði fellt brott. Ég vísa þar til 12. gr. frumvarpsins, en í skipulagslögum er sannanlega ákvæði sem kveður á um að „þegar unnið er deiliskipulag í þegar byggðu hverfi skal lagt mat á varðveislugildi svipmóts byggðar … “ o.s.frv. Mig langar aðeins að fá sjónarmið hæstv. forsætisráðherra hvað það snertir, hvort nauðsynlegt sé að fella þetta út. Svo velti ég líka fyrir mér að í 4. gr. í frumvarpinu er gert er ráð fyrir að sveitarstjórn skuli á fjögurra ára fresti, að loknum sveitarstjórnarkosningum, endurmeta þau verndarsvæði sem fyrir eru í sveitarfélaginu. Ég velti fyrir mér hvort hér sé ekki kveðið á um fullmikinn hringlandahátt ef menn eru á annað borð sammála um að verndarsvæði eigi að vera til verndar til framtíðar.
Virðulegur forseti. Ég mundi ekki vilja gera of mikið úr því að þetta væri á margan hátt sérstakt mál því að það byggir að öllu leyti á sambærilegum lögum í öðrum löndum, lögum sem í mörgum tilvikum hafa verið í gildi eins og ég gat um áðan um áratugaskeið og reynst vel þar, svoleiðis að hér er um það að ræða að verið er að færa Ísland á sama stað hvað þennan málaflokk varðar og önnur lönd hafa verið um áratugaskeið. En að mörgu leyti höfum við ekki hugað nógu vel að þessum málaflokki oft á tíðum á Íslandi. En hér er dálítil tilraun til að bæta þar úr. Hvað varðar spurninguna um þá hverfisvernd sem nú er til staðar þá hefur hún ekki allt of oft náð að skila tilætluðum árangri, þ.e. það hefur ekki reynst nógu mikið hald í henni, enda getur þrýstingurinn á framkvæmdir oft á tíðum orðið býsna mikill, ég tala nú ekki um þegar fasteignaverð hefur þróast á þann hátt sem það er að gera til að mynda núna. Þá skapast oft mjög mikill þrýstingur á að horfið verði frá hverfisvernd á ákveðnum stöðum. Það hefur allt of oft verið látið undan slíku og það haft í för með sér ýmist verulegan hagnað fyrir þá sem hafa fengið að fara gegn hverfisverndinni sem lagt var upp með og um leið valdið talsverðu tjóni fyrir þá sem fylgdu þeim línum sem lagt var upp með í hverfisverndinni. Með þessu er verið að veita aukinn trúverðugleika, þ.e. menn fá meiri vissu fyrir því að staðið verði við þau fyrirheit sem gefin eru. Þá að síðustu spurningunni um hvort þörf sé á að endurmeta þetta allt á fjögurra ára fresti. Það stafar einfaldlega af því að þessu var skeytt saman við aðrar skyldur sveitarfélaga til að endurmeta skipulag á fjögurra ára fresti að loknum sveitarstjórnarkosningum, [[Forseti hringir.]]og mér skilst að með því sé verið að bregðast við ábendingum sveitarfélaga.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hæstv. forsætisráðherra að ekki hefur spilast nægilega vel, að minnsta kosti að mínu mati, úr þeim heimildum sem sveitarfélög hafa til hverfisverndar. Hæstv. forsætisráðherra vísar til laga erlendis um svipuð mál. Ég dreg það ekki í efa. Það hefði hins vegar verið fróðlegt fyrir þingheim, ég tala nú ekki um til lögskýringar síðar meir, ef vísað hefði verið í greinargerðina og fjallað örlítið um þau atriði. Ekki það, eins og ég segi, ég dreg það ekki í efa að svo sé, ég þekki það erlendis frá að það eru alls kyns ákvæði um hverfisvernd. Ég tek sem dæmi Lundúnaborg þar sem einstakar götur eða hverfi hafa verið vernduð, yfirbragð þeirra, en það er ekki endilega verndun af hálfu hins opinbera, heldur er líka þekkt að þinglýstar kvaðir séu að frumkvæði íbúanna sjálfra sem þar um ræðir. Þess vegna spyr ég hæstv. forsætisráðherra hvort ekki komi til greina að gera einhvers konar breytingar á frumvarpinu sem kæmu til móts við íbúalýðræði eða hagsmuni íbúa á tilteknum svæðum.
Virðulegur forseti. Eins og ég gat um áðan tel ég æskilegt að íbúar geti sjálfir haft sem mest frumkvæði í þessum málum. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir að ekki hvað síst í Bretlandi hefur það oft verið af hálfu frumkvæðis íbúa sem ráðist hefur verið í skilgreiningu á borð við þessa, á borð við það sem hér er verið að kynna, að hverfi eða svæði hafa verið gerð að sérstökum verndarsvæðum, „conservation area“ heitir það, með leyfi forseta, á ensku. Mörg slík svæði eru í London af því að hv. þingmaður nefndi það og ég dreg það ekki í efa að í mörgum tilvikum hafi frumkvæðið komið frá íbúunum. Svo bætist það við að þegar slík skilgreining hefur verið veitt þá er iðulega sóst eftir því að svæðið sé stækkað því nágrannarnir vilja komast inn fyrir ramma verndarsvæðisins.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir framsögu hans í þessu máli um verndarsvæði í byggð. Málið er áhugavert af því að því er ætlað að styrkja heildarsýn þegar kemur að húsverndunar- og friðunarmálum. Ég get tekið undir það markmið í sjálfu sér að mikilvægt er að við skoðum lagaumhverfi þessara mála þannig að þá heildarsýn verði hægt að tryggja. Ég kom aðeins að þessum málum á sínum tíma þegar lög um menningarminjar voru sett árið 2012. Mér sýnist á frumvarpinu eftir að hafa farið í gegnum það að ekki sé í raun og veru verið að hrófla við þeim breytingum sem þá voru gerðar sem þóttu nú allmiklar, sérstaklega þær breytingar að hús yfir 100 ára aldri féllu almennt undir ákvæði friðunar, um leið og húsnæði næði 100 ára aldri mætti ekki hrófla við því þó að það hefði ekki verið sérstaklega friðað að mati húsafriðunarnefndar. Síðan var í þeim lagabálki öllum, þetta voru fern lög sem sett voru, húsafriðunarnefnd færð undir Minjastofnun sem kemur við sögu í þessu frumvarpi. Þær heimildir sem eru í lögum um menningarminjar fela í sér ákveðin tól og tæki til þess að friðlýsa nánasta umhverfi húsa eða húsaþyrpingar, en markmiðið með þessu frumvarpi virðist vera að horfa með víðtækari hætti á þessi mál. Þá komum við að samspilinu við skipulagslög, sem mér heyrist að hv. þingmenn sem hér hafa talað hafi mestar áhyggjur af. Ég vil byrja á að segja að ég er sammála því markmiði að mikilvægt er að hafa nauðsynleg tól og tæki til þess að hægt sé að friða stærri heildir en einstök hús. En markmið hverfisverndar skipulagslaga hefur auðvitað verið að hægt sé að horfa á málin heildstætt og friða stærri heildir en bara einstök hús eða húsaþyrpingar. Það sem ég hef ákveðnar áhyggjur af varðar samspilið við skipulagslög en í þeim kemur hverfisvernd við sögu í skipulagsáætlunum og má segja að hún sé líka til umfjöllunar við gerð deiliskipulags. Í 12. gr. skipulagslaga segir um skipulagsáætlanir: „Ef talin er þörf á að vernda sérkenni eldri byggðar eða annarra menningarsögulegra minja, náttúruminjar, náttúrufar eða gróður vegna sögulegs, náttúrulegs eða menningarlegs gildis við gerð skipulagsáætlunar, án þess að um friðun sé að ræða samkvæmt öðrum lögum,“ - til að mynda húsaþyrpingar samkvæmt menningarminjalögum - „skal setja í viðkomandi skipulagsáætlun ákvæði um hverfisvernd.“ Þetta er síðan áréttað í ákvæðum skipulagslaga um deiliskipulag. Þar komum við kannski að því sem mér finnst vera eitt af stóru atriðunum í frumvarpinu og ég tel að þurfi að skoðast mjög nákvæmlega, það er aðkoma almennings að þessum ákvörðunum. Í skipulagslögum, grenndarkynningum og öllu því sem þar fellur undir er reynt að tryggja að almenningur hafi aðgang að upplýsingum um þessi mál og geti haft áhrif á ákvarðanir. Ég er ekki í nokkrum vafa um það eins og hæstv. ráðherra segir að almenningur hefur almennt talsverðan áhuga á því að beita sér fyrir varðveislu byggðar og friðun húsa. Og af því að hér hafa Lundúnir verið nefndar er gaman að segja frá því að ég var að lesa grein um það að almenningur í Lundúnum hefur einmitt verið að andæfa því að fasteignamógúlar og stórkapítalistar eru að kaupa upp stór svæði í Soho sem þykja ekki fín lengur, þar sem til að mynda var mikill kynlífsiðnaður á fyrri árum. Þar er verið að kaupa upp og á að fara í mikla uppbyggingu sem fyrst og fremst verður á þeim forsendum að byggja mjög dýrar íbúðir fyrir þá sem hafa á því efni. Almenningur í Lundúnum andmælir þessu og vill frekar að unnið sé með gömlu borgarmyndina. Þannig að ég er ekki í nokkrum vafa um að almenningur hefur áhuga á því. En ferli fyrir almenning er ekki tryggt í frumvarpinu eins og ég skil það því samkvæmt því falla ákvæði skipulagslaga um hverfisvernd á brott. Þar af leiðandi vinnum við væntanlega ekki samkvæmt skilgreindu ferli eins og það er í skipulagslögum. Svo getum við deilt um hvort okkur finnist það virka nægjanlega vel og hvort aðkoma almennings hafi verið tryggð eða hvort hverfisverndin hafi skilað því sem við hefðum viljað sjá, ég tel að það sé eitthvað sem við getum rætt hér, en ég hefði viljað sjá í frumvarpinu skýrt skilgreinda aðkomu almennings að þessu ferli. Það er fyrsta atriðið sem mig langar að nefna. Mig langar líka að ræða aðeins um samspilið við skipulagslög ef ákvæði um hverfisvernd falla brott. Þau ákvæði miðast við eins og ég nefndi áðan að ekki sé eingöngu verið að friða hús og mannvirki og hið manngerða umhverfi, heldur geti einnig verið um að ræða gróður, náttúrufar og annað slíkt. Ef við tökum sem dæmi Laugardalinn eða Elliðaárdalinn, við sem erum þingmenn Reykjavíkur til að mynda, er það verndarsvæði í þéttbýli sem við viljum að njóti hverfisverndar, ekki vegna hins manngerða, heldur vegna náttúrufars. Mig langar að velta því upp hvort þetta þurfi ekki að skoða, þ.e. hin náttúrulegu svæði sem sérstaklega er getið um í skipulagslögum og samspilið við þetta frumvarp. Ef þetta ákvæði verður í raun og veru það ákvæði sem málið snýst um, erum við þá að sleppa því að hægt sé að friða t.d. Elliðaárdalinn? Eða verður til einhver nýr lagabálkur undir umhverfisráðherra þar sem hann friðar náttúrusvæði í byggð eða verður hverfisvernd áfram á vegum sveitarfélaga hvað þetta snertir? Ég er ekki reyndur sveitarstjórnarmaður og ég mundi vilja fá skýringar á þessu þannig að ég geti áttað mig á því hvernig nákvæmlega þetta á að spila saman. Ákvæði í 4. gr. frumvarpsins vekur auðvitað spurningar. Þar er bent á að ef sveitarstjórn sinnir ekki skyldu sinni samkvæmt 1. mgr., sem er í raun það sem hér var nefnt, þ.e. að sveitarstjórn skuli að loknum sveitarstjórnarkosningum meta hvort innan staðarmarkra sveitarfélagsins sé byggð sem hafi slíkt gildi hvað varðveislu svipmóts og menningarsögu varðar að ástæða sé til að útbúa tillögu til ráðherra um að hún verði gerð að verndarsvæði í byggð, getur ráðherra falið Minjastofnun Íslands að meta gildi byggðar innar staðarmarka sveitarfélagsins og hvort ástæða sé til að útbúa tillögu til ráðherra um að hún verði gerð að verndarsvæði í byggð. Svo kemur, herra forseti, þessi setning: „Ráðherra getur einnig falið Minjastofnun Íslands að útbúa tillögu um að tiltekin byggð, sem að mati ráðherra hefur varðveislugildi á landsvísu, verði gerð að verndarsvæði í byggð.“ Þarna erum við í raun og veru komin með það ferli að sveitarstjórn geri tillögu. Gott og vel. En á sú tillaga að vera unnin samkvæmt skipulagslögum og öllu því ferli sem því fylgir? Svo erum við með annað ferli sem er að Minjastofnun meti þetta eða ráðherra í raun og veru feli Minjastofnun að meta gildi innan einstakra byggða. En svo er eiginlega kominn þriðji farvegurinn sem er að ráðherra feli Minjastofnun að útbúa tillögu um að tiltekin byggð, sem að mati ráðherra hafi varðveislugildi á landsvísu, verði gerð að verndarsvæði í byggð. Ég velti því upp hvort eðlilegt sé að ráðherra, hver sem hann er, geri slíkt. Hann kann að hafa sérþekkingu á viðfangsefninu, en kann líka ekki að hafa sérþekkingu á því. Þá spyr maður sig: Er eðlilegt að ráðherra sem ekki hefur neina sérþekkingu á viðfangsefninu geri tillögur til Minjastofnunar um slíkar aðgerðir? Ég velti þessu ákvæði fyrir mér. Það væri mjög áhugavert þegar málið verður skoðað nánar að kanna til að mynda hvernig þessu er háttað í lögum um menningarminjar. Ef ég fletti fljótlega upp í lögum um menningarminjar frá 2012, ég ætla ekki að segja að það sé tæmandi skoðun, er það svo að ráðherra ákveður friðlýsingu eða afnám friðlýsingar að fenginni tillögu Minjastofnunar Íslands. Þar er í raun og veru ekki sá farvegur skilgreindur að ráðherra geti falið Minjastofnun að gera tillögu til sín um ákveðna friðlýsingu. Ég set því spurningarmerki við þennan farveg almennt í kerfinu. Ég held að fremur sé eðlilegra að tillögur komi frá fagstofnunum, í þessu tilviki Minjastofnun sem hefur innan sinna vébanda sér til ráðgjafar húsafriðunarnefnd sem á að vera skipuð sérfróðum aðilum, til ráðherra til ákvörðunar á hverjum tíma. Þetta þrennt vil ég gera sérstaklega að umtalsefni hér, þ.e. í fyrsta lagi samspilið við skipulagslög og hvað verði um hverfisvernd svæða sem við viljum friða út frá náttúru- eða gróðurfari eða einhverju slíku ef hverfisverndarákvæðið fellur brott. Í öðru lagi geri ég athugasemd við þá málsgrein þar sem ráðherrann fær í raun og veru það vald að gera tillögu um að fá tillögu til að ákveða friðun. Og í þriðja lagi geri ég athugasemd við það að aðkoma almennings og íbúa sé ekki skýrt skilgreind í frumvarpinu. Við hljótum að gera þá kröfu þegar um er að ræða mál sem varða okkar nánasta umhverfi, skipulagsmál, að almenningur eigi þar skýra aðkomu. Það er í anda Árósasamningsins sem við höfum fullgilt að almenningur hafi þá aðkomu. Við getum að sjálfsögðu sagt að við viljum að almenningur eigi aðkomu og við skulum tryggja það, en viljum við ekki hafa hana skýrt skilgreinda í lögum þannig að leikreglurnar séu öllum ljósar og fullkomið gagnsæi ríki um ferlin þannig að almenningur eigi skýra aðkomu? Það má spyrja sig að þessu af því að í lögum um menningarminjar er raunin ekki sú að þar sé skýrt skilgreint ferli fyrir almenning til þess að hafa áhrif á gang mála, en þá hefur áherslan náttúrlega verið á einstök hús eða húsaþyrpingar og málin álitin vera af þeirri stærðargráðu að ekki þurfi að fara fram sérstök kynning á stærra sviði. Vissulega er það hlutverk húsafriðunarnefndar þegar hún gerir tillögu, eða Minjastofnun gerir í raun og veru tillöguna, að kynna hagsmunaaðilum hana áður en hún er svo send ráðherra til afgreiðslu. Þannig að allir fá jú andmælarétt. En þar er alltaf um minni mál að ræða eins og hér hefur réttilega verið bent á. Hér erum við að ræða stærri mál, heilu svæðin sem hægt verði að friða. Þá þarf ferlið að vera algjörlega skýrt. Ég ætla ekki að hafa mál mitt mikið lengra. Mig langar þó að spyrja um þá nefnd sem tekur við málinu. Ég gat ekki betur heyrt, en ég er þó ekki alveg viss, en að hæstv. ráðherra legði til að málið gengi til allsherjar- og menntamálanefndar. Hann kinkar hér kolli því til staðfestingar. Þá vil ég að lokum segja að málið lýtur kannski mun fremur að samspili við skipulagslög fremur en lög um menningarminjar, og í raun og veru er sagt mjög skýrt í greinargerð frumvarpsins að ætlunin sé ekki að hrófla við lögum um menningarminjar en að það muni hafa veruleg áhrif á skipulagslögin. Ég velti því fyrir mér hvort þá sé ekki eðlilegra að hv. umhverfis- og samgöngunefnd sem fer með þann málaflokk fái málið til sín. Það er svolítið merkilegt að við höfum nokkrum sinnum í vetur, herra forseti - eða frú forseti, fyrirgefðu, það á ekki að skipta um forseta í miðri ræðu, það er mjög hættulegt - deilt um það til hvaða nefnda málin eigi að ganga. Þar hefur umhverfis- og skipulagsnefnd borið heldur skarðan hlut frá borði hingað til, ég veit ekki hvort það er orðin tilhneiging. En ég hefði talið, út frá því að við erum fyrst og fremst að skoða samspil þessa frumvarps við skipulagslög, að sterk málefnaleg rök væru fyrir því að málið gengi til hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Ég vona að hæstv. ráðherra sem kemur væntanlega í ræðu á eftir, skýri kannski eitthvað af þeim spurningum sem hér hefur verið varpað upp. En ég ítreka það að ég tel sjálft markmið frumvarpsins gott, að geta horft á heildstæðari vernd byggðar út frá heildum, en ég tel hins vegar mjög mikilvægt að við vöndum okkur eins mikið og hægt er og set fram þessar athugasemdir í fyrstu atrennu þannig að þetta verði allt skoðað.
Virðulegur forseti. Ég kem í andsvar fyrst og fremst til að þakka prýðisgóðar athugasemdir hv. þingmanns. Eins og ég gat um stuttlega áðan er ég sammála því sem hv. þingmaður talaði töluvert um, þ.e. mikilvægi þess að almenningur hafi sem mesta aðkomu þarna að og sem mestan möguleika á að eiga frumkvæði að því að byggðarlag viðkomandi eða nánasta umhverfi verði metið á þennan hátt, að skoðað verði hvort hægt sé að veita slíka vernd. Þetta hefur verið töluvert til umræðu í Bretlandi þar sem, eins og ég held ég hafi líka getið um áðan, frumkvæðið kemur oft frá íbúunum sjálfum. Þar hefur sá möguleiki verið fyrir hendi þegar íbúarnir telja að sveitarstjórnin sinni þeim ekki nógu vel eða einhverjir aðrir hagsmunir séu látnir ráða för þar, hagsmunir t.d. eins og verktakanna sem hv. þingmaður nefndi að vildu fara í miklar framkvæmdir í Soho, að almenningur getur skotið málinu til ráðherra til umfjöllunar. Það er einmitt vegna dæma eins og Soho-dæmisins sem hv. þingmaður nefndi að mjög mikilvægt er að hafa sem sterkastan möguleika og vernda heildina, vernda byggðarheildir, því að þrýstingurinn á að fara í miklar framkvæmdir getur orðið mjög mikill. Þeim mun meiri verður þrýstingurinn eftir því sem svæðið er meira aðlaðandi og eftirsóttara. Ég næ ekki að fara yfir allt sem hv. þingmaður nefndi í þessu andsvari en það er annað andsvar eftir og svo kannski ræða á eftir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra andsvarið. Ég vil ítreka þau sjónarmið sem ég kom fram með í ræðu minni um það ef almennur vilji er til þess hjá bæði hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum sem hér hafa talað að aðkoma almennings sé tryggð og hún sé í raun og veru nauðsynleg til að tryggja sátt um mikilvægar ákvarðanir. Það er sannfæring mín, sem styrkist eftir því sem ég lifi lengur, að skipulag hefur ótvíræð áhrif á lífsgæði fólks, að umhverfið sé sem mennskast, þannig að fólk geti dafnað vel. Þá skiptir auðvitað máli að almenningur geti haft áhrif, bæði aðgengi og áhrif, þannig að ég mundi segja að mjög æskilegt væri að í þeirri nefndarvinnu sem er fram undan, sama hjá hvaða hv. nefnd það verður, verði skilgreint á einhvern hátt í samvinnu við ráðuneytið hvernig nákvæmlega við sjáum fyrir okkur aðgengi almennings að þessari ákvarðanatöku. Ég held að mjög mikilvægt sé að það hangi ekki aðeins á því að almenningur geti safnað saman undirskriftum og skilað, við þurfum að hafa leikreglur sem eru skýrar og gagnsæjar þannig að fólk geti skotið málum sínum til viðkomandi sveitarstjórna eða Minjastofnunar í þeim tilfellum þar sem hæstv. ráðherra segir að sveitarstjórnir upplifi að á þær sé ekki hlustað. Mér finnst mjög mikilvægt að leikreglurnar séu skýrar, gagnsæjar, þannig að allir eigi sama aðgang.
Virðulegur forseti. Ég ítreka það sem ég hef núna nefnt alloft, að ég tel að þeim mun meiri sem möguleikar almennings, íbúanna sjálfra, eru á að hafa frumkvæði í þessum málum þeim mun betra sé það fyrir málið. Svo af því hv. þingmaður hafði áhyggjur af áhrifunum á hverfisverndina er rétt að taka fram að hér er einungis um að ræða að burt falli sá hluti hverfisverndarinnar þar sem fjallar um eldri byggð. Með því er ætlunin ekki að draga úr möguleikunum á að hverfisvernd eða að önnur úrræði nýtist til þess að vernda náttúrulegt umhverfi í þéttbýli. Ég tek heils hugar undir athugasemdir hv. þingmanns um að það er líka mjög mikilvægt að vernda hið náttúrulega umhverfi og samspil þess við byggðina í kring og reyna að ganga þannig frá málum að það samspil virki sem best.
Frú forseti. Ég skil skýringu hæstv. forsætisráðherra þannig að í raun haldi ákvæði hverfisverndar sér í öðrum atriðum en því sem lýtur að verndun eldri byggðar eða annarra menningarsögulegra minja. Þá vil ég ítreka það sem ég sagði í ræðu minni að mjög mikilvægt er að þessi lög eða lagabálkar, verði þetta frumvarp að lögum, vinni vel saman, þ.e. skipulagslögin annars vegar og þetta frumvarp um verndarsvæði í byggð. Mér finnst mjög mikilvægt að við upplifum það ekki þegar lögin koma síðan til framkvæmda að þarna leynist einhver skörun. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, mér hefði fundist eðlilegast að þetta mál færi til hv. umhverfis- og samgöngunefndar, sem fer með skipulagsmálin, þannig að tryggð verði sem mest samfella í því hvernig við hanterum skipulagsmálin annars vegar og þetta mál. Út frá fyrsta lestri á þessu frumvarpi finnst mér að sjálfsögðu ætlunin og markmiðið vera menningarsögulegt, ef við getum sagt það, en það hefur líka í mjög ríkum mæli áhrif að minnsta kosti á skipulag. Þar gætu árekstrarnir orðið við framkvæmd og því tel ég mjög mikilvægt að það verði skoðað í samhengi.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna því að hér er komið fram mál sem lýtur að varðveislu menningarsögu sem endurspeglast í húsagerð og manngerðu umhverfi. Hér í þessum sal er oft og iðulega fjallað um, eða a.m.k. undanfarin ár, verndun náttúrunnar, en það er miklu sjaldnar sem hið manngerða umhverfi er til umræðu. Til staðar hefur verið heimild í lögum til húsafriðunar en hér er stoðum rennt undir þær heimildir og gott betur því að frumvarpið felur í sér mikla stefnumörkun hvað þetta varðar. Það er sérstakt fagnaðarefni að þetta sé til umfjöllunar því að í þéttbýli eru svo sannarlega til staðir sem telja má að hafi menningarsögulegt gildi í víðu samhengi. Ég vil til að mynda benda á að götumyndir í Reykjavík eða á Íslandi hafa ekki í raun varðveist svo nokkru nemi. Til eru örfáar götumyndir frá 4. áratug síðustu aldar, en ekki margar heillegar götumyndir. Þeim fer aðeins fjölgandi, en ég held ég þori að fullyrða að götumyndir frá eldri tíma séu ekki til. Ég vil í framhaldi af þessu benda á að mönnum hættir til að horfa til fortíðar í þessu sambandi, það liggur svolítið í eðli hugtakanna verndun og hverfisverndun, menn eru fljótir að hrapa að þeirri ályktun að það sé fortíðin sem skipti máli. En það er líka þannig að götumyndir framtíðarinnar eru að verða til í dag. Ég tel ekki síður mikilvægt að menn hugi að verndun í upphafi því í upphafi skyldi endinn skoða. Þess vegna langar mig að fjalla hér á eftir einmitt um það sjónarmið sem ég tel að ekki sé kannski almennilega komið til móts við í frumvarpinu. Garður er granna sættir og má til sanns vegar færa svo langt sem það nær en það mál sem þetta frumvarp fjallar um, hverfið, er ekki bara hagsmunamál alls almennings í sögulegu samhengi eða menningarsögulegu samhengi heldur líka hagsmunamál einstaklinga sem búa í hverfunum. Þeir geta haft af því ákveðna hagsmuni að fasteignaeigandinn við hliðina á þeim eða í næsta nágrenni breyti húsi sem breytir ásýnd alls hverfisins. Það eru því tvenns konar sjónarmið sem þarf að hafa í huga. Það er menningarsögulegt gildi sem við getum sagt að sé ákveðið hagsmunamál þjóðarinnar og svo eru það hagsmunir einstaklinga vegna þess að frelsi manna nær ekki lengra en að nefi næsta manns og umhverfi einstakra húsa hefur áhrif á nágranna. Dæmi um þetta eru einmitt götumyndirnar, heilu götumyndirnar. Þetta er sjónarmið sem ég tel eðlilegt að hafa í huga þegar menn tala um hverfisverndun. Það er einmitt þess vegna sem mikilvægt er að íbúar hafi frumkvæði og geti haft raunveruleg áhrif eða a.m.k. einhvers konar málsskotsrétt þegar kemur að vernd þeirra hverfis. Virðulegi forseti. Þótt ég fagni þessari umræðu um skipulagsmál í þéttbýli vil ég samt taka fram að ég er enginn sérstakur talsmaður þess að lög séu sett um hvaðeina sem lýtur að skipulagsmálum. Þótt ég sé sjálf ákafur áhugamaður, ef svo mætti segja, um skipulagsmál í þéttbýli, á það ekki að mínu viti að vera sérstakt markmið að setja lög um hvaðeina, enda tel ég ekki að lagasetning geti náð utan um alla þætti húsafriðunar eða verndunar heilla hverfa og jafnvel ekki náttúrunnar ef út í það er farið. Ég er þannig þenkjandi í pólitík og hef þá lífsskoðun að hallast að því að eignarrétturinn sé friðhelgur, hann sé í raun undirstaða lýðræðis og hagsældar hverrar þjóðar. Ég er heppin að hafa fæðst í landi sem hefur tileinkað sér það viðhorf með lögum. Í eignarréttinum felst tvennt, það er auðvitað afnotaréttur, en líka ráðstöfunarréttur og það þarf að hafa hann í huga þegar kemur að húsafriðun. Þarna er mjög fín lína og oft erfitt viðfangsefni að samræma sjónarmið um húsafriðun og ráðstöfunarrétt manna yfir eigum sínum. Það ber að árétta það og halda til haga að eignarrétturinn er meginreglan hér á landi og sjónarmið sem ganga gegn eignarréttinum verða að styðjast við einhver þau rök sem menn telja miklum mun mikilvægari en eignarrétturinn. Ég hef verið þeirrar skoðunar að markaðslausnir almennt henti í rauninni langbest til þess að vernda bæði náttúru og hús. Ég tel miður að til dæmis þeir stjórnmálamenn sem eru sammála mér um verndun náttúrunnar og húsafriðun hafi ekki leitt hugann meira að markaðslausnum í málflutningi sínum vegna þess að það hefur sýnt sig, við höfum svo mörg dæmi um það, að markaðslausnir hafa í raun verið eina tækið sem hefur virkað við verndun náttúrunnar. Ég tek sem dæmi fiskveiðiauðlindir hafsins og náttúruauðlindir ýmiss konar. Einstakir fossar hafa ekki verið virkjaðir af því að þeir hafa verið í einkaeigu manna eða einstaklinga sem hafa látið sig verndun náttúrunnar varða, jafnvel þótt töluvert fé sé í boði fyrir þá. Ég hvet þingheim til þess að hafa þetta í huga við umfjöllun um frumvarpið. Ég var um helgina á ráðstefnu um verndun sjávarminja, missti þar reyndar af ræðu sem mér skilst að hæstv. forsætisráðherra hafi flutt við upphaf ráðstefnunnar, en það var fróðleg ráðstefna. Þar var fjallað sérstaklega um það hversu vel Bretum og Skotum hefur tekist að vernda sjávarminjar. Það getur verið gríðarlega vandasamt verk, eðli málsins samkvæmt. Hluti af ástæðu þess að svo vel hefur gengið á Bretlandi með verndun sjávarminja og reyndar alls kyns verndun annarra minja, er að einkaeignarrétturinn er í nokkrum hávegum hafður á Bretlandi að þessu leyti. Menn eiga náttúruminjar sem finnast á jörðum þeirra, þeir hafa af því hag að finna náttúruminjar. Þeir hafa leyfi til þess að stofna einkasöfn, einkalistasöfn um menningarminjar. Hér á landi væri það ekki hægt vegna þess að menn líta á að menningarminjar séu í eigu ríkisins og þá verði ríkið að reka söfnin. Á Bretlandi hefur þessu verið öðruvísi háttað og að mínu mati held ég að þeir standi Íslendingum miklu framar á þessu sviði við verndun menningarminja. Svo við tökum annað dæmi frá Bretlandi, Lundúnaborg, hafa menn verndað þar ákveðin hverfi og yfirbragð hverfa. Ég tek sem dæmi svartar hurðir í húsum við nokkrar götur í Bretlandi. Þetta er ekki að ofan komið. Þetta er ekki tilskipun að ofan sem fasteignaeigendur við ýmsar götur í London hafa ákveðið eða þar sem menn eru bundnir við að haga útliti húsa sinna á ákveðinn hátt. Menn hafa tekið sig saman fyrir hundrað árum eða fyrr þegar húsin voru að byggjast upp eða hverfin voru að byggjast, þinglýst á fasteignirnar kvöðum um tiltekið útlit, og þær kvaðir standa enn þá og þarf að fá leyfi hjá öllum í hverfinu ef bregða á út af því. Það eru ekki dæmi um að menn hafi fengið við þessar götur að mála útidyrnar sínar með öðrum lit en svörtum svo dæmi sé tekið. Þá kem ég að því sem ég nefndi í upphafi ræðu minnar. Í 3. gr. frumvarpsins er að finna skilgreiningu á menningarsögu. Það er saga menningar og lífshátta á fyrri tíð sem endurspeglast í manngerðu um hverfi á tilteknum stað, eins og segir í frumvarpinu. Ég tel nokkuð til þess vinnandi að huga í raun að endinum í dag og að við veltum því fyrir okkur hvort ekki sé skynsamlegt að veita einstaklingum og íbúum eitthvert frumkvæði í þessum efnum, t.d. í hverfum sem eru að byggjast upp. Nú halda menn kannski að maður hafi mestan áhuga á miðsvæði Reykjavíkur enda líta menn alltaf til menningarminja á því svæði, en það eru auðvitað að verða til í dag menningarminjar og söguleg verðmæti í ýmsum hverfum Reykjavíkur, úthverfum Reykjavíkur. Í nýjum hverfum er að byggjast upp söguleg verðmæti. Hvernig ætla menn að fara með þau eftir 50 ár, hverfi sem eru hönnuð út í hörgul og arkitektar hafa lagt nafn sitt við kannski heilu hverfin og götur? Ég mundi telja að það væri full ástæða fyrir íbúana í þessum hverfum að hafa forgöngu um að vernda þau. Þá geta menn sagt: Þeir geta tekið sig saman og þinglýst kvöðum á húsin um útlit og umhirðu og annað slíkt, en ég er ekki viss um að það mundi halda til langs tíma í ljósi þeirrar meginreglu að ekki er hægt að takmarka heimildir fasteignaeiganda til ráðstöfunar, ég er ekki viss um að það mundi halda nema til kæmi pósitíft ákvæði í lögum þar sem um þetta yrði fjallað. Þetta er eitt atriði sem ég teldi upplagt fyrir þá hv. nefnd sem fær málið til umfjöllunar að skoða, hvort ekki sé hægt að huga að þeim framtíðarbyggingarsögulega arfi sem er að verða til á hverjum tíma, út um allt land að sjálfsögðu, þótt ég hafi nefnt Reykjavík hér. Virðulegi forseti. Ég ætla svo sem ekki að fara efnislega í frumvarpið að öðru leyti en því sem ég nefndi í andsvari, ég sé ekki ástæðu til þess að í 12. gr. sé gert ráð fyrir að ákvæði um hverfisvernd sé fellt úr skipulagslögum. Þá vil ég líka nefna 6. gr., þar sem fjallað er um að veita eigi almenningi og hagsmunaaðilum tækifæri til að koma sjónarmiðum og athugasemdum á framfæri. Ég teldi betur fara á því að ákvæðið væri útfært með mun skýrari hætti en þetta. Að öðru leyti hlakka ég til að frétta af afdrifum þessa frumvarps hjá hv. allsherjar- og menningarmálanefnd. Ég velti því svo sem líka fyrir mér hvort það eigi ekki frekar heima í skipulags- og umhverfisnefnd, en það kemur svo sem út á eitt, vegna þess að málið kemur í öllu falli alltaf til umræðu á þinginu. Ég hlakka til að heyra af framhaldi málsins og taka þátt í frekari umræðum um það.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður kom með ýmsar áhugaverðar ábendingar og sjónarmið inn í þessa umræðu í ræðu sinni. Eitt af því sem hv. þingmaður nefndi var mikilvægi eignarréttarins og ráðstöfunarréttarins og þess að verja eignarréttinn vegna þess að einungis þannig mundu menn fjárfesta í eigum sínum og það væri þá öllum til hagsbóta. Þarna er komið inn á mál sem tengist einmitt einu af meginhlutverkum þessa frumvarps. Það er nefnilega hárrétt, sem hv. þingmaður bendir á, að nágrannarnir geta haft töluverð áhrif á eign hver annars. Þar af leiðandi hefur verið til staðar mjög neikvæður hvati, eins og málin hafa þróast í skipulagsmálum hér, ekki hvað síst í Reykjavík, á meðan ekki hefur verið litið til þessara nágrannaáhrifa. Ég ætla að útskýra örstutt hvað ég á við. Ímyndum okkur nágranna sem búa í eins húsum, húsum sem einhvern tímann voru kannski falleg en hafa látið á sjá. Einn við þessa götu hefur ákveðið að verja töluverðum tíma og fjármagni í að gera upp eign sína og fegra húsið þannig að mikil prýði verður af. Nágranninn við hliðina ákveður hins vegar að fara þá leið að láta húsið viljandi grotna niður og rýrir þannig umhverfisgæði og verðmæti eignar þess sem ákvað að setja peninga í að gera sitt hús upp. En ekki nóg með það, hann lætur húsið drabbast niður að því marki að ekki er annað talið hægt en að leyfa niðurrif þess og byggingu fjölbýlishúss í staðinn. Með því fær sá sem fjárfesti ekkert í eigum sínum töluverðan hagnað út úr því að hafa látið eigurnar drabbast niður, en þeim sem setti pening í vernd og viðhald honum er refsað.
Virðulegi forseti. Já, ég tek undir þetta með hæstv. forsætisráðherra. Þetta er alþekkt vandamál um allt land, alþekkt vandamál. Spurningin er hins vegar: Er hægt með valdi að þvinga menn til að gera upp hús sín? Er hægt að gera það með valdi? Ég er ekki viss um að þetta frumvarp mæti þeim vanda sérstaklega. Þótt hverfisvernd verði komið á við nokkrar gamlar götur í miðbænum er ég ekki viss um að það mundi knýja menn til að gera upp hús sín. Frumvarpið kveður ekkert á um að það þurfi að gera upp eða viðhalda þessum húsum. Vandinn er í raun sá að menn hafa ekki séð sér hag í því í upphafi að standa vörð um útlit eða menningarminjar sinnar eigin eignar. Menn hafa ekki séð sér neinn hag í því, sem er auðvitað grátlegt, vegna þess að það er fátt sem heldur uppi fasteignaverði og verðmæti eigna og þessar eigur eru oft einu eigur einstaklinganna í landinu, það er nú húskofinn sem fólk býr í. Þess vegna er það grátlegt að menn skuli ekki hafa séð sér hag í því að viðhalda fasteignum sínum og útliti þeirri eftir atvikum í þeim hverfum þar sem samræmt útlit er. Það er þess vegna sem ég nefni hér að menn mega ekki gleyma því að það er ekki síður mikilvægt að horfa til framtíðar og vekja fólk sem er að byggja, bæði arkitekta, fasteignasala sem fá úthlutað einhverju svæði, til vitundar um að huga þarf að þessu til framtíðar, að skilgreina fasteignirnar, eða svæðið sitt, á þann veg að þar verði ekki opnuð verslun af tilteknu tagi eða huga að samræmdu útliti til framtíðar. Það er erfiðara að líta til baka og snúa [[Forseti hringir.]]við. Það verður ekki gert nema með almennri vitundarvakningu. Það [[Forseti hringir.]]er kannski það sem þetta frumvarp hefur með sér að vekja fólk til umhugsunar um þessi mál.
Virðulegur forseti. Það má vel taka undir það með hv. þingmanni að erfitt sé að þvinga fólk til að hugsa vel um eigur sínar, enda er tilgangurinn hér fyrst og fremst sá að skapa jákvæða hvata, því að þá tel ég að markaðurinn, sem hv. þingmaður ræddi töluvert um í ræðu sinni, muni virka ef menn fá lágmarksvissu fyrir því að það muni skila sér að fjárfesta í eign sinni og fegra hana, að með því séu menn ekki að kasta fjármagni á glæ vegna þess að nágranninn geti haft miklu meira upp úr því að láta sína eign drabbast niður og fá að byggja þar nýtt. Það að menn hafi einhvern lágmarksfyrirsjáanleika lætur markaðinn, held ég, virka betur. Ég mundi halda að hv. þingmaður sé sammála mér um þetta, því að á ýmsum sviðum höfum við séð að þar sem stjórnvöld geta dregið úr óvissu og veitt mönnum einhvern fyrirsjáanleika þar virkar markaðurinn til þess að ýta hlutum í rétta átt. Þetta er sem sagt spurning um að innleiða jákvæða hvata. Af því að hv. þingmaður nefndi úthverfi og nýrri hverfi vil ég bara taka undir þau orð að slík hverfi geta verið mjög merkileg og sannarlega þess virði að vernda líka heildaryfirbragð þeirra.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hæstv. forsætisráðherra að fyrirsjáanleikinn skiptir máli þegar menn huga að varðveislu eigin eigna, þegar einkaaðilar gera það. Það var þess vegna sem ég benti á í andsvari hér að mér fyndist óþarfi, eins og frumvarpið kveður á um í 3. gr., að gera ráð fyrir einhvers konar endurmati sveitarfélaga á stefnu sinni hvað hverfisvernd varðar. Við hér í Reykjavík höfum reynslu af því að Reykjavíkurborg, yfirvöld í Reykjavík, hafa í raun breytt eðli hverfa með því að heimila alls kyns starfsemi í gamalgrónum götum, íbúðagötum, og hafa látið sér sem fátt um mótmæli íbúa finnast. Það er eitt dæmi um að ekki er nægilegt að gera ráð fyrir því í lögum eða reglum að íbúar eða aðrir hagsmunaaðilar geti sagt sína skoðun, lýst sinni skoðun á málunum, það verður með einhverjum hætti að tryggja að menn fari eftir slíku ef menn ætla að virða íbúalýðræði einhvers. En á því hefur verið verulegur misbrestur að minnsta kosti hér í Reykjavík, ég þekki ekki hvernig það er út um landið. Ég vil að lokum taka fram að frumvarpið er allrar umræðu virði og ég hlakka til að fylgjast með framvindu þessa máls hér á Alþingi.
Hæstv. forseti. Það er svolítið skemmtilegt að vera í þingsal og ræða þrjú mál frá hæstv. forsætisráðherra, fyrst þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið, svo verndarsvæði í byggð og síðan þjóðlendur. Ég segi þetta vegna þess að sérstaklega þegar ég las frumvarpið sem er til umræðu, um verndarsvæði í byggð, datt mér í hug að við værum að sigla inn í það að forsætisráðuneytið stýrði ansi miklu í þessu landi, því að það má segja að margt bendi til þess að forsætisráðherra verði eins konar yfirbæjarstjóri landsins og sveitarfélögin að hluta sett undir forsætisráðuneytið. Þar að auki er ráðuneytið með eftirlit á ákveðnum köflum, eins og í 7. gr. þessa frumvarps. Ég ætla þó að vona að það hafi verið mismæli hjá forsætisráðherra eða misheyrn hjá mér þegar hann sagði að líka ætti að vernda fólk í þessu. Ég veit ekki alveg hvernig hann ætlar að gera það. Að öllu gamni slepptu ætla ég að gera athugasemd við og velta vöngum yfir því að málið skuli fara til hv. allsherjar- og menntamálanefndar, hvar ég á sæti. Mér finnst einboðið að málið fari líka til umhverfis- og samgöngunefndar þar sem sveitarstjórnarmálin og skipulagsmálin eru, því að þetta mál varðar ekki síst þá þætti. Enginn ágreiningur hefur komið fram í ræðum hingað til um þá viðleitni og hugmynd að reyna eigi að vernda byggðarheildir eða hverfi og skapa þannig grundvöll fyrir menningarsögulegt og listrænt gildi einstakra bæjarhluta, að það sé með einhverjum hætti tryggt. Aftur á móti vekur mér undrun hvernig búið er um það mál, hvernig farið er með það í þessu frumvarpi og hversu mikið ákvörðunarrétturinn er, eins og ég sagði, hjá hæstv. forsætisráðherra, þótt minjaverndin hafi farið þar undir. Það er ítrekað tekið fram, það eru held ég fjórar reglugerðarheimildir í frumvarpinu sem eru meira og minna um sjálfsákvörðunarrétt hæstv. forsætisráðherra til að setja reglugerðir. Þar eru líka alveg klár ákvæði sem taka fram að þegar sveitarfélög eru búin að ákveða hlutina þurfi að bera þá undir ráðherra. Ég held að nauðsynlegt sé að skoða þetta frumvarp með tilliti til stjórnskipunar um vald sveitarfélaga og hins vegar ríkisvaldsins. Þetta er almenn athugasemd sem ég held að við þurfum að skoða. Nú vitnar hæstv. forsætisráðherra í erlend lög og auðvitað er ástæða til að skoða þau, en ég þekki ekki hvernig þau vinna með öðrum lögum í viðkomandi löndum eða hvort þetta heyrir undir forsætisráðherra á hverjum stað. Til dæmis í 4. gr. frumvarpsins hefur ráðherra frumkvæðisheimild til þess að fela Minjastofnun að útbúa tillögur um tiltekna byggð sem að mati ráðherra hefur varðveislugildi á landsvísu. Í sömu grein er gert ráð fyrir að ráðherra taki ákvörðun um vernd byggða að fenginni tillögu sveitarstjórnar eða Minjastofnunar, þ.e. ráðherrann er alltaf settur yfir varðandi það. Til að þetta geti gengið þarf miklu skýrari lagaákvæði og varðandi aðkomu hverra og hvernig í sambandi við það ferli. Í 7. gr. segir að samþykkt sveitarfélags skuli senda ráðherra til staðfestingar og skömmu seinna kemur fram að ráðherra meti hvort samþykkt sé í samræmi við varðveislugildi svæðis. Nú kann að vera að hægt sé að vitna í einhver önnur lög og sækja þetta í skipulagslög og umhverfislög og annað slíkt, en í fljótu bragði virka þetta býsna mikið sem einræði forsætisráðuneytisins, þó að það sé komið í minjavörsluna, og gengi á rétt sveitarfélaganna. Í 8. gr. er kafli sem heitir Nauðsynleg verk innan verndarsvæðis í byggð. Þar stendur að ákvörðun sveitarstjórnar sé háð samþykki ráðherra. Það er eitthvað sem þarf að skoða mjög vel. Ég veit að sveitarstjórnirnar hafa rekið augun í þá setningu og gert athugasemdir við hana þótt þau eigi eftir að skila formlegri umsögn um þau ákvæði. Ég get ekki séð annað en að margt af því sem hér er verið að setja inn sé nú þegar í skipulagslögum, í lögum um menningarminjar, og einmitt þetta um hverfisverndina sem hefur verið rætt, og hvernig það á að spila saman. Ég þarf að fá miklu betri skýringar á því en þetta frumvarp gefur. Þetta varðar líka stjórnsýsluna í heild. Það kom á óvart þegar hæstv. ríkisstjórn færði málaflokkinn frá menningar- og menntamálaráðuneytinu yfir í forsætisráðuneytið, þ.e. mál Minjastofnunar, húsverndunin og annað slíkt. Oft er þetta gert ef einhver málaflokkur á að hljóta sérstakt vægi, kannski er þetta tímabundið á meðan núverandi hæstv. forsætisráðherra hefur sérstakan áhuga á málaflokknum, en mér finnst það ekki vönduð stjórnsýsla að reyna ekki að búa þannig um að þetta sé skipulagt og einfalt og að sömu stofnanir og sömu aðilar fjalli um sambærileg mál. Þetta endurspeglast í því hvert þetta mál fer innan þingsins, þ.e. til allsherjar- og menntamálanefnd. Sá ágreiningur gat svo sem verið fyrir áður, þar sem annars vegar stangast á hver fer með skipulagsvaldið og hins vegar varðveisla menningarminja. Eins og ég sagði áðan er ítrekað fjallað um að gengið sé á rétt sveitarfélaganna og valdið tekið úr höndum þeirra sem eru með faglega þekkingu. Nú er auðvitað búið að styrkja deild innan forsætisráðuneytisins sem fer með minjavörsluna og í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir að það verði neinn viðbótarstarfskraftur. Hvar eru sérfræðingarnir sem vinna á bak við hæstv. forsætisráðherra þegar verið er að vinna sérstaklega með þetta, ég tala ekki um varðandi frumkvæðisskylduna og annað slíkt? Kannski er Minjastofnun til þess burðug og án samráðs þá við alla hina. Ég verð að taka undir það sem hér hefur komið fram að það þarf að vera miklu skýrara hver hlutur sveitarfélaganna er, aðkoma íbúanna, frumkvæði íbúa til að koma með hugmyndir og hvernig á að fara með þær o.s.frv. Sama gildir þegar fjallað er um að gera eigi sérstaka áætlun á fjögurra ára fresti. Það er almennt ákvæði um það í skipulagslögum og þá spyr maður: Er það ekki nóg? Er ekki tryggt að þetta heyri þar undir og á fjögurra ára fresti uppfæri menn skipulagslögin, framlengi þau og undir því verði minjaverndin og þar með varðveisla sérstakra byggða? Ég skora á nefndirnar og þingið að skoða það sérstaklega og vona að sveitarfélögin komi kröftuglega inn í umræðuna. Að mínu mati er markmiðið í sjálfu sér jákvætt en umgjörðin ekki góð. Það eru vangaveltur frá þeim aðilum sem hafa skoðað þetta nú þegar. Það kemur til dæmis ekki fram í þessu frumvarpi sem alltaf kemur fram þegar maður skilar frumvörpum, að lagt sé mat á það hvort þetta gangi á stjórnarskrárvarinn rétt einhverra, í þessu tilfelli sveitarfélaganna. Það er ekki fjallað um neitt slíkt í þessu. Það er ekki fjallað um við hverja var haft samráð. Það kemur að vísu í ljós að menn hafa óskað eftir kostnaðarmati frá sveitarfélögunum hvað varðar heildarkostnaðinn við frumvarpið, en það má lesa í þeim athugasemdum ákveðin undirtón þar sem sveitarfélögin virðast ekki vera mjög hrifin af þessari lagasetningu. Þau telja að hún gangi á rétt sveitarfélaganna, þótt það sé ekki sett inn í áhrif frumvarpsins á fjárhag sveitarfélaganna, enda er það sérkafli áður en kemur að áliti fjármálaráðuneytisins. Ég ætla ekki að eyða miklum tíma í þessari umræðu en mun fylgjast með henni þegar ég hef kost á. Ég þarf að yfirgefa húsið eftir augnablik en vona að okkur takist að setja málið í betri farveg en hér hefur verið gert. Mér finnst ekki boðlegt í nútímastjórnsýslu að ef einstakir ráðherrar hafa áhuga á einstökum málum geti þeir hrifsað til sín málaflokkinn. Jafnvel þótt þeir geti unnið málum verulegt gagn, eins og hefur komið fram - t.d. í styrkveitingum til að varðveita heildarmynd, m.a. á Ísafirði eða í nágrenni, ef, ég man rétt, þar sem verið er að búa til þrívíddarteikningar og annað að frumkvæði hæstv. forsætisráðherra, sem er út af fyrir sig mjög jákvætt - verðum við að setja þetta í hinn gírinn, að það komi ráðherra sem hefur engan áhuga á málaflokknum. Umgjörðin þarf að vera óháð því hver stýrir málaflokknum á hverjum tíma, eins og hægt er, þannig að frumkvæðið sé áfram hjá sveitarfélögum, í stjórnsýslunni, hjá almenningi, en ekki háð geðþóttaákvörðun hæstv. ráðherra.
Virðulegur forseti. Þetta mál snýst um það í mínum huga hvort við ætlum að opna fyrir umhverfi geðþóttaákvarðana eða hvort við ætlum að efla lýðræðislega umgjörð og fagþekkingu. Mér finnst mikilvægt að ákvarðanir sem varða umhverfi borgaranna réttindi þeirra og daglegt líf og sem flestar ákvarðanir séu teknar með lýðræðislegum hætti með aðkomu almennings og byggt sé á fagþekkingu. Við höfum til dæmis lagabálk sem fjallar um vernd sögulegra minja og þar eru langar málsgreinar um það hvernig eigi að tryggja fagþekkingu og að ákvarðanir séu byggðar á faglegum forsendum og það er heil stofnun, Minjastofnun Íslands, sem metur það hvenær eigi að friðlýsa hluti, fornminjar og þar fram eftir götunum. Þetta er vandaður lagabálkur og kveðið á um það hvað á að gera þegar álitamál koma upp og svo framvegis. Við höfum lagabálk sem heitir skipulagslög sem segir til um umgjörð allra þessara ákvarðana, hvernig eigi að ákveða að þarna liggi hjólreiðastígur eða ákveða að þetta hverfi eigi fyrst og fremst að vera verslunarhverfi, hvar megi byggja, hvar eigi að vera flugvöllur og þar fram eftir götunum. Í þeim lögum er líka ákvæði sem veitir sveitarstjórnum, eftir faglegt og lýðræðislegt ferli, ákvörðunarrétt að vernda byggð og heitir hverfisvernd. Reykjavíkurborg er með mikil áform um verndun byggðar og mikil vinna í gangi um húsvernd í Reykjavík og ákvæðum hverfisvernd hefur verið beitt eftir lýðræðislegt ferli. Þannig að ég skil ekki þörfina á frumvarpinu. Ég verð að segja það hreint út. Ég fatta ekki af hverju þetta frumvarp er. Af hverju er þörf á því að taka þetta vald sérstaklega af sveitarstjórnum? Er það ekki til að flækja málin einstaklega mikið að einn þáttur í skipulagi borga og bæja sé tekinn út úr skipulagslögum og settur í einhvern annan farveg? Tökum dæmi. Í frumvarpinu sem hér er fyrirliggjandi segir að ef ráðherra ákveði að vernda byggð en samt séu uppi áform um framkvæmdir á þeim byggðareit verði sveitarstjórnin að leita eftir áliti almennings um þær framkvæmdir. En hvers konar ferli er það? Er það grenndarkynning og það allt saman sem er fjallað um í skipulagslögum? Er þetta einhvers konar önnur tegund af aðkomu almennings í frumvarpinu allt í einu? Það er ekkert vísað í skipulagslög. Þetta er einhvern veginn í tómarúmi. Ég er ekki fylgjandi því að við förum að breyta lögum og taka upp nýja lagabálka vegna þess að tilteknir ráðherrar hafi áhuga á einhverju, þó að þeir hafi áhuga á því að efla og vernda sögulega byggð skrifi þeir ekki lagabálk um það. Ég deili markmiðunum um að vernda sögulega byggð, en við þurfum líka að horfast í augu við það að álitamál tengd verndun byggða geta verið mjög djúp og heit. Hér hefur verið tæpt á því að þessi hús eru náttúrlega í eigu einhverra og það geta verið alls konar hugmyndir um að gera hluti í byggðakjörnum og fólk á þessi hús. Þá segi ég að þegar taka þarf hugsanlega erfiðar ákvarðanir um að vernda einhverja byggð, gegn ýmsum hagsmunum sem eru fyrirliggjandi, t.d. áformum um að byggja þar eitthvað nýtt, verðum við að reiða okkur á þau tæki og tól sem eru best í því. Það eru lýðræðisleg ferli. Það er erfitt fyrir hagsmunaaðila að gera ágreining um niðurstöðu sem verður til í lýðræðislegu ferli og kveðið á um í skipulagslögum og með aðkomu fagaðila að það sé einhver stofnun, stjórnsýsla sem meti það að raunverulega sé mikil þörf á því að vernda ákveðinn bæjarhluta. Þá geta hagsmunaaðilarnir sem hugsanlega vilja byggja þar kannski sætt sig við þá niðurstöðu. Hér á ráðherra hins vegar að ákveða þetta. Hann bara ákveður að vernda byggðina. Hver er þá staða hagsmunaaðila ef þeir vilja ekki vernda, ef þeir vilja byggja þarna? Hvaða kæruleiðir hafa þeir? Hvaða forsendur hafa þeir til að sætta sig við úrskurð ráðherrans? Hver er aðkoma fagaðilanna? Hver er aðkoma almennings? Af hverju ætti þetta að vera besta leiðin til að tryggja eða gera hærra undir höfði vernd byggða, að færa hana undir geðþóttaákvörðunarvald ráðherrans? Það er ekki sterkara ákvörðunarvald en hið lýðræðislega og faglega ákvörðunarvald. Engan veginn. Ég spurði hæstv. forsætisráðherra áðan hvað mundi gerast ef í stólinn settist ráðherra sem hefði engan áhuga á því að vernda byggð. Hvað gerist þá? Hver er þá staða sveitarfélags sem vill vernda byggð? Ákvæðið um hverfisvernd hefur þá verið tekið úr skipulagslögum sem þýðir að sveitarfélög eiga ekkert tæki í þeim lagabálki til þess að vernda byggðina, hafa ekki þau tól sem þau hafa núna. Þau verða samkvæmt frumvarpinu undantekningarlaust að spyrja ráðherrann, verða að leggja tillögu fyrir hann um að vernda byggðina. Hvað ef ráðherrann segir nei, ég hef engan áhuga á því að vernda þessa byggð, ég hef engan áhuga á því yfir höfuð að vernda nokkrar byggðir, nú skuluð þið bara byggja ný hús. Hvað ef svoleiðis ráðherra kemur, hver er þá staða íbúanna? Hver er staða sveitarstjórnarinnar? Hvaða ráðum getum hún beitt til þess að koma í veg fyrir stórbrotin menningarsöguleg slys innan sinna sveitarstjórnarmarka? Það er búið að taka tólin af sveitarstjórnunum og færa þau ráðherra. Það þýðir samkvæmt frumvarpinu að ákvarðanir í þessum mikilvæga málaflokki verða undirseldar geðþóttavaldi ráðherrans. Í mínum huga heitir það ekki að gera málaflokknum hærra undir höfði eins og hæstv. forsætisráðherra sagði að hann væri að gera. Það heitir það bara alls ekki. Ég held við séum að fara með málaflokkinn einmitt á hættulegar brautir. Maður getur haft áhuga á ýmsu í pólitík. Ég hef til dæmis áhuga á því að lagðir verði fleiri hjólreiðastígar í Reykjavík. Hvað ef maður stæði nú að ríkisstjórnarmyndun og til stæði að efla ætti vistvænar samgöngur og hjólreiðastíga? Það eru mjög göfug markmið og mikilvæg. Ég get nefnt annað. Leiksvæði fyrir börn. Að ríkisstjórnin setji það í stjórnarsáttmála að hlúa eigi einkar vel að umhverfi barna, að skólalóðum og leiksvæðum og það verði hluti af metnaðarfullri fjölskyldustefnu í landinu. Ég vil nefna þessi tvö dæmi, annars vegar um vistvænar samgöngur, hins vegar um fjölskyldustefnu. Þetta væru örugglega óumdeilanleg markmið. Hver vill þetta ekki? En af hverju skyldum við þá ekki, fyrst fordæmi er gefið hér, setja sérlög um leiksvæði barna og skólalóðir með ákvæði um að allar ákvarðanir um leiksvæði og skólalóðir skulu vera teknar af ráðherra og við færum þann málaflokk sérstaklega inn í það ráðuneyti sem ég hugsanlega verð í svo ég geti ráðið öllu um það, er það ekki, því þetta er á sérstöku áhugasviði mínu. Við segjum sveitarfélögum að þau eigi ekkert að hugsa meira um það hvar leiksvæðin eru eða hvernig skólalóðirnar eru vegna þess að nú ákveði ráðherra þetta. Mjög mikilvægt mál og við gerum því hærra undir höfði með því að ráðherra ákveði þetta. Er það? Værum við að gera það? Værum við ekki að færa ákvörðunarvaldið einmitt úr allri umgjörð skipulagslaga þar sem kveðið sé á um lýðræðislega nálgun og aðkomu almennings og þar fram eftir götunum? Værum við ekki einmitt að fara með þetta mikilvæga mál, uppbyggingu leiksvæða fyrir börn, algjörlega út í móa þar sem sú uppbygging yrði algjörlega háð geðþóttaákvörðun eins manns? Ég held að menn verði að skilja betur hvað felst í lýðræðislegri aðkomu og aðkomu fagaðila. Þetta er okkar besta leið til að „settla“ mál, til þess að ákveða hluti þannig að ekki verði ágreiningur eftir það. Það er oft rosalega heitar deilur um skipulagsmál, mjög heitar, vegna þess að hagsmunir eru mjög miklir víða og skoðanir mjög skiptar. Einhver kaupir gamalt hús, t.d. í miðborginni, og hefur hugmyndir um að gera eitthvað við það, byggja við það glerskála eða eitthvað slíkt og telur að skálinn sé algjörlega í samræmi við anda hússins. Skipulagsyfirvöld gera hugsanlega athugasemdir við það. Þá er hægt að fara með þann ágreining í ferli. Það eru ýmsar kæruleiðir til. Það er grenndarkynning. Það er hægt að reyna að sannfæra nágrannana um þetta. Hvaða réttlæti er í því að hafa kannski keypt hús einhvers staðar, svo eru kosningar og eftir kosningar ákveður ráðherrann að þessi byggð skuli friðuð? Hann ákveður það. Öll áform manns um endurbyggingu með tilteknum hætti á þessu húsi eru þar með í upplausn. Hverjar eru kæruleiðirnar? Hvar stendur eigandi hússins gagnvart þessari ákvörðun? Það er ekki bundið skipulagslögum. Hver er rétturinn? Á hann að fara að spyrja nágrannana og afla liðsinnis þeirra? Það er ekkert skilgreint í frumvarpinu. Hæstv. forsætisráðherra heldur því fram að þessu sé svona farið í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Ég mundi vilja heyra þau dæmi. Er það sem sagt í mörgum löndum þannig að forsætisráðherra ákveði slíkt einhliða? Hann getur eiginlega gert það einhliða samkvæmt þessu, hann getur farið fram á það við Minjastofnun að hún geri tillögu til sín um að friða bæjarhluta, enga aðkomu almennings, í sjálfu sér enga aðkomu fagaðila. Hann getur gert þetta. Getur ráðherra gert þetta víða? Það eru fréttir fyrir mér. Ég hef upplifað þróun stjórnmálanna þannig að miklu frekar sé verið að færa völdin út til almennings en aftur til ráðherranna vegna þess sem ég hef talað um hér áður, vegna þess að þar er valdið, þar er uppspretta valdsins. Við það vald er erfitt að eiga ágreining þegar niðurstaða fæst og besta leiðin til að leysa úr ágreiningsmálum er að ráðfæra sig við hið lýðræðislega vald. Ég vil bæta við hið faglega líka. Þetta fer yfirleitt saman. Í hvaða löndum er þetta svona eins og í frumvarpinu? Af hverju er ekki fjallað um það í greinargerðinni? Ég sá það ekki. Í frumvarpinu er sagt að það hafi verið átt samráð við sveitarfélögin. Ég hef aðeins grennslast fyrir um það og mínar heimildir segja að samráðið, t.d. við Reykjavíkurborg, það var fullyrt í mín eyru, hafi ekki verið neitt, en hvað veit ég? Hér standa orð gegn orði. Miðað við það sem ég heyri frá sveitarfélögunum þá eru þau skiljanlega á móti frumvarpinu, enda er verið að taka frá þeim vald sem er mjög eðlilegt að sé á þeirra hendi og bundið skipulagslögum.
Virðulegur forseti. Ég deili með hv. þingmanni þeirri meginhugsun að það sé gott í íslenskum lögum að búa vel að húsvernd og varðveislu sögulegrar byggðar, en ekki síður þeirri skoðun að það sé ekki almennt til þess að einfalda og gera allt skilvirkara og straumlínulagaðra að plokka löggjöf í sundur og búa til lagabálka utan um áhugamál sín, enda held ég að ef sú nefnd sem fær málið til skoðunar skoði það með þeim augum sé önnur leið til þess að búa um nákvæmlega þau mál en gerð er tillaga um hér. Mig langar að spyrja hv. þingmann. Það sem ég hef velt fyrir mér er það sem lýtur að í raun þeirri stöðu sem þessi löggjöf skapar gagnvart gildandi heimildum. Setjum sem svo að fyrir liggi gilt skipulag, gilt deiliskipulag til að mynda á reit, eins og títt er. Til dæmis á höfuðborgarsvæðinu er það meginreglan að deiliskipulag svæða liggi fyrir og það hafa verið áhöld um það hvort deiliskipulag hefði nánast gildi einhvers konar eignar eða að eigandi viðkomandi reits megi ætla að hann geti byggt í samræmi við viðkomandi heimildir og ef stjórnvöld gangi fram með einhverjum þeim hætti að gengið sé á þær heimildir skapist hugsanlega bótaskylda. Um það hefur verið deilt. Þetta hefur verið nálgast að hluta til í breytingum á skipulagslögum núna síðast í fyrra, minnir mig. En þetta er ekki með nokkru móti nálgunin í því frumvarpi sem er til staðar. Ég spyr hv. þingmann hvort hann sjái fyrir sér hvernig hægt sé að búa um nákvæmlega þennan þátt, hvort núverandi skipulagslög dekki það sem hér gerist með auknum heimildum stjórnvalda til að [[Forseti hringir.]]ganga á rétt sem hugsanlega er fyrir hendi?
Virðulegur forseti. Ég þakka spurninguna. Samspil við aðra lagabálka í þessu held ég að verði stórfurðulegt. Ég get ímyndað mér það. Vernd bæjar- eða borgarhluta hlýtur að vera skipulagsmál, það er grundvallaratriði í skipulagsmálum, til að mynda er Reykjavík að nálgast miðborgina innan Hringbrautar og þar er stefnan að vernda og reyna að varðveita borgarmyndina. Það kemur síðan öllum öðrum ákvörðunum við innan þess borgarhluta hvar hjólreiðastígar verða, hvernig brunahanar líta út og þar fram eftir götunum. Það að taka þennan grundvallarþátt, verndunina, út úr þessu hlýtur að skapa ótrúlega margar flækjur. Spurt er um réttarstöðu, hver er réttarstaða borgarinnar til dæmis í miðborginni ef hún hefur ekki valdið til að vernda? Hvað á hún þá að segja við þá sem vilja framkvæma? Vald hennar til að vernda byggðina er ekki til staðar, það er ráðherra sem fer með það og hann dregur kannski lappirnar eða hefur ekki áhuga á því og ég tala nú ekki um ef hann á alltaf að vera að meta þetta á fjögurra ára fresti, eftir hverjar einustu kosningar, þá er náttúrlega ótrúlegur hringlandaháttur í þessu. Hver er réttur borgarinnar til þess að koma í veg fyrir að stórslys gerist? Svo er það hitt. Í frumvarpinu er ekkert kveðið á um það hver réttur einstaklinganna er, eigenda húsanna, gagnvart þessari ákvörðun á fjögurra ára fresti. [[Forseti hringir.]]Eiga þeir sífellt að vera í biðstöðu með fyrirætlanir sínar, eftir því hver [[Forseti hringir.]]er ráðherra hverju sinni?
Virðulegi forseti. Það eru margar vangaveltur sem koma upp í hugann við yfirferð á frumvarpinu við 1. umr. Það sem ég hef áhyggjur af er að þetta er að mynda ákveðið munstur. Það er þetta frumvarp hér sem snýst um að taka tiltekið vald frá almannavaldinu og færa það til ráðherra. Það getur verið gott þegar við erum með ráðherra sem brennur fyrir málinu. Gott og vel. Ég held að við séum öll sammála um að þessi ráðherra er tiltekinn ráðherra. Þetta er ráðherrann hæstv. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, sem ætti næstum því að skrifa inn í frumvarpið, vegna þess að þetta snýst um hann. Samhliða þessu er frumvarp til laga sem hefur verið á þingmálaskránni, sem er lög um almannavarnir. Það snýst um að færa mjög mikil völd til ráðherra undir sérstökum kringumstæðum. Það stafar líka frá hæstv. forsætisráðherra Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni. Þriðja frumvarpið er frumvarp til laga um Stjórnarráðið, sem snýst um hvað? Það snýst að setja aukin völd til hæstv. forsætisráðherra Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Ég held að það skipti alltaf miklu máli þegar við erum að vinna í þinginu að við forðumst að horfa á hvert mál einangrað, því að hér eru ákveðnar tilhneigingar sem endurspeglast í hverju málinu á fætur öðru, sem ég hef miklar áhyggjur af. Í 4. gr. frumvarpsins, eins og hefur komið fram í máli hv. þingmanns, er ekki nóg með að ráðherrann sé orðinn nánast einráður í málinu heldur getur mál af þessu tagi, verndarmál, strandað á borði ráðherra ef hann hefur ekki áhuga á málaflokknum. Þetta mál gæti orðið til þess beinlínis að vinna gegn eigin markmiðum ef embættið er mannað með öðrum hætti.
Virðulegur forseti. Ég spurði hæstv. forsætisráðherra að því áðan hvað mundi gerast ef ráðherra hefði ekki áhuga á vernd byggða og það eru mér vonbrigði að hafa ekki fengið skýrt eða nokkuð svar við þeim hugleiðingum. Það segir mér að menn séu orðnir svolítið blindaðir af eigin áhuga og eigin völdum, þeir sjá ekki veröldina út fyrir það. Menn eru ekki eilífir í embætti. Það verður að skrifa lög alveg burt séð frá því hver situr í embættinu. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það er ákveðin þróun í gangi í þingmálum. Það er verið að leggja fram mál eftir mál þar sem á að færa ákvarðanir til ráðherra og binda þær geðþótta hans og áhugasviði. Það gengur ekki. Þá væri hreinlegast að setja lög um Sigmund Davíð Gunnlaugsson og hvað hann á að ákveða. Þetta er of litað af áhugasviði hæstv. ráðherra. Við verðum að mótmæla því. Svo vil ég nefna eitt í viðbót sem lýsir svipaðri tilhneigingu og það er það hvernig menn umgangast rammaáætlun, áætlun um virkjun og vernd. Það tengist þessu náttúrlega aðeins. Hér er frumvarp um það hvernig menn sjá fyrir sér vernd byggða, borgarhluta. Mundum við sætta okkur við að umgjörðin utan um vernd náttúrunnar, vernd á náttúruperlum væri með sama hætti og er í þessu frumvarpi? Ef við mundum prófa að skipta út byggðum fyrir náttúru? Væri þetta fullnægjandi rammi? Væri sátt um þann ramma ef hann væri svona, að ráðherra gæti ákveðið hvort Gullfoss væri verndaður eða ekki [[Forseti hringir.]]og farið væri yfir það á fjögurra ára fresti?
Frú forseti. Ég deili með öðrum þingmönnum sem hafa tjáð sig í dag miklum áhuga á húsafriðun, minjavernd og skipulagsmálum yfir höfuð og langar aðeins til að ræða þau mál út frá því frumvarpi sem hér hefur verið mælt fyrir. Ég deili einnig með mörgum öðrum þingmönnum sem hafa talað á undan áhyggjum af því hvernig frumvarpið kemur inn á tiltölulega nýsamþykkt og mjög góð og bætt skipulagslög sem voru samþykkt í þessum sal þann 9. september 2010, þ.e. skipulagslög nr. 123/2010. Þau lög hafa að mörgu leyti valdið talsverðum straumhvörfum í skipulagsmálum og meðferð skipulagsmála hjá sveitarfélögum og það eru mjög góðar fréttir vegna þess, eins og kom fram í ræðu hæstv. forsætisráðherra þegar hann mælti fyrir frumvarpinu, að ýmislegt miður gott hefur gerst í skipulagsmálum á Íslandi í gegnum áratugina. En þótt ýmislegt hafi verið brogað í fortíðinni er ekki endilega þar með sagt að svo sé í dag, ekki endilega þar með sagt að allt sé í kaldakoli. Ég hef áhyggjur af því að við lestur frumvarpsins fær maður þá tilfinningu að aldrei hafi verið tekið á þessum málum fyrr. Mér finnst mjög merkilegt að sjá frumvarp til laga sem kemur mjög mikið inn á skipulagsmál og skipulagsvald þar sem er í raun og veru ekki minnst á skipulagslög nema rétt í framhjáhlaupi þar sem kemur fram að ákveðnar greinar þeirra taki breytingum og 5. mgr. 37. gr. skipulagslaga skuli falla brott, þ.e. hluti af ákvæðunum um hverfisvernd sem komu ný inn í skipulagslögin 2010 og þóttu vera mikil bót, enda komu þau inn að ósk sveitarfélaganna. Ég hef eins og fleiri þingmenn hafa minnst á talsverðar áhyggjur af því að hér sé verið að færa vald frá stjórnsýslustiginu sem eru sveitarstjórnir og til ráðherra beint. Stundum fær maður á tilfinninguna og ég tek undir með hv. þingmönnum sem ræddu það í andsvörum rétt á undan að maður sér fleiri dæmi um þetta í frumvörpum og tillögum sem hafa komið fram undanfarið. Það virðist vera tilhneiging til að draga vald til ráðherra, þ.e. auka á miðstýringu. Hvort það er sérstakur valdáhugi sem veldur eða vantraust á þeim sem fara með vald á öðrum stjórnsýslustigum veit ég ekki og ætla mér ekki að geta til um hvort er, en hvort tveggja er mjög ólýðræðislegt og áhyggjuefni. Í 4. mgr. 4. gr. frumvarpsins kemur fram, með leyfi forseta: „Ráðherra getur einnig falið Minjastofnun Íslands að útbúa tillögu um að tiltekin byggð, sem að mati ráðherra hefur varðveislugildi á landsvísu, verði gerð að verndarsvæði í byggð.“ Hér er í raun og veru búið að bæta við heimildir um að annars vegar að sveitarstjórnir geti komið með tillögur um að vernda svæði og að Minjastofnun geti komið með slíka tillögu og sett sérstaklega eitt ákvæði um að ráðherra geti einn samkvæmt eigin mati lagt til að ákveðin svæði verði varðveitt og getur gert það án hliðsjónar eða án í raun og veru samráðs og án samþykktar hvort sem er sveitarstjórna eða Minjastofnunar. Ég verð að taka undir orð þingmanna á undan að við megum ekki gleyma því að hér á Alþingi setjum við lög burt séð frá því hverjir sitja í ráðherraembættum eða hvaða einstaklingar gegna þeim hverju sinni. Þó svo að svona vald geti farið ágætlega í höndum ráðherra sem hefur sérstakan áhuga og þekkingu á málaflokki er það auðvitað stórhættulegt vald í höndum ráðherra sem hefur ekki áhuga eða þekkingu á málaflokki. Það hvernig endanlegt vald er í raun sett í hendur ráðherra í frumvarpinu getur orðið til mikils skaða þegar kemur að því að vernda svæði og byggð, sé ráðherra andsnúinn slíkri vernd. Mig langar til að vitna í skipulagslög frá 2010 vegna þess að mér þykja þau mjög góð og ég þekki úr fyrra lífi mínu á vettvangi sveitarstjórnar að þau hafa valdið talsverðum straumhvörfum í því hvernig hægt hefur verið að vinna að skipulagsmálum. Í I. kafla laganna kemur fram um markmið þeirra, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er: a. að þróun byggðar og landnotkunar á landinu öllu verði í samræmi við skipulagsáætlanir þar sem efnahagslegar, félagslegar og menningarlegar þarfir landsmanna, heilbrigði þeirra og öryggi er haft að leiðarljósi, b. að stuðla að skynsamlegri og hagkvæmri nýtingu lands og landgæða, tryggja vernd landslags, náttúru og menningarverðmæta og koma í veg fyrir umhverfisspjöll og ofnýtingu, með sjálfbæra þróun að leiðarljósi, c. að tryggja réttaröryggi í meðferð skipulagsmála þannig að réttur einstaklinga og lögaðila verði ekki fyrir borð borinn þótt hagur heildarinnar sé hafður að leiðarljósi, d. að tryggja að samráð sé haft við almenning við gerð skipulagsáætlana þannig að honum sé gefið tækifæri til að hafa áhrif á ákvörðun stjórnvalda við gerð slíkra áætlana, e. að tryggja faglegan undirbúning mannvirkjagerðar við gerð skipulagsáætlana varðandi útlit bygginga og form og aðgengi fyrir alla.“ Síðar segir í II. kafla laganna, í 3. gr., með leyfi forseta: „Ráðherra fer með yfirstjórn skipulagsmála samkvæmt lögum þessum. Ráðherra til aðstoðar er Skipulagsstofnun, sbr. 4. gr. Ráðherra er fer með málefni varnar- og öryggissvæða fer með yfirstjórn skipulagsmála á varnar- og öryggissvæðum eins og þau eru skilgreind í varnarmálalögum […].“ Síðan segir, með leyfi forseta: „Sveitarstjórnir annast gerð svæðis-, aðal- og deiliskipulagsáætlana. Þær fjalla um leyfisumsóknir og veita framkvæmdaleyfi og hafa eftirlit með framkvæmd skipulagsáætlana og framkvæmdaleyfisskyldum framkvæmdum.“ Með frumvarpinu er verið að kippa hluta af þessari tilhögun, af þessu valdi, af skyldu sveitarstjórnarstigsins, úr sambandi og færa til ráðherra. Það sem meira er, opnað er fyrir að ráðherra sjálfur, hver sem skipar það embætti á hverjum tíma, geti að eigin mati tekið ákvarðanir um þetta. Ég hef af þessu stórkostlegar áhyggjur vegna þess að skipulagsmálin eru réttur og skylda sveitarfélaganna og sjálfsákvörðunarvald og sjálfstæði sveitarstjórna er stjórnarskrárbundið. Sveitarstjórnir eru ekki bara einhverjir aðilar úti í bæ. Sveitarstjórnir eru stjórnsýslustig í stjórnskipan Íslands. Sveitarstjórnarmenn eru ekki einhverjir aðilar úti í bæ sem eru sérstaklega háðir hagsmunaaðilum eða eitthvað ósjálfstæðari í sinni vinnu en til að mynda þeir kjörnu fulltrúar sem sitja á hinu háa Alþingi. Sveitarstjórnarmenn eru fulltrúar almennings. Sumir hverjir hafa fleiri atkvæði á bak við sig en nokkur þingmaður sem hér situr. Mér finnst vera leiðinleg tilhneiging sem sést í þessu frumvarpi og fleiri frumvörpum sem við höfum séð undanfarið þar sem því er gert skóna að sveitarstjórnir séu einhvers konar annars flokks stjórnvald, að sveitarstjórnarstiginu sé ekki beinlínis treystandi fyrir sínum verkefnum. Mér þykir það miður vegna þess að ég held að því fari fjarri. Mig langar að minnast örlítið á það að í 12. gr. í frumvarpinu koma fram breytingar sem gera á á öðrum lögum og eru sérstaklega þannig lagaðar að þær samræmi tilgang þessa lagafrumvarps við skipulagslög. Meðal annars er gert ráð fyrir því að 5. mgr. 37. gr. skipulagslaga falli brott þar sem fjallað er um hverfisvernd. Það ákvæði þótti, eins og ég minntist á, mikil bót og kemur sterklega inn í tiltölulega nýsamþykkt aðalskipulag Reykjavíkur fyrir árin 2010–2030 sem samþykkt var í borgarstjórn 26. nóvember 2013. Þar eru í fyrsta skiptið heimildir nýttar til að fjalla um hverfisskipulag og gerð hverfisskipulaga og þær tengdar m.a. hverfavernd miðborgar Reykjavíkur innan Hringbrautar. Það er sem sé gert ráð fyrir að í 37. gr. falli niður ákvæði sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Þegar unnið er deiliskipulag í þegar byggðu hverfi skal lagt mat á varðveislugildi svipmóts byggðar og einstakra bygginga sem fyrir eru, með gerð húsakönnunar. Þegar unnið er að slíku hverfisskipulagi er heimilt að víkja frá kröfum um framsetningu sem gerðar eru til deiliskipulagsáætlana í nýrri byggð og leggja frekar áherslu á almennar reglur um yfirbragð og varðveislugildi byggðarinnar auk almennra rammaskilmála. Reglur um málsmeðferð deiliskipulags gilda um hverfisskipulag eftir því sem við á.“ Ég get ekki betur séð en að í núgildandi lögum sé í raun og veru heimild til að taka á þeim vanda sem hæstv. forsætisráðherra tiltók að væri einn aðalhvatinn við að leggja fram frumvarpið sem við ræðum hér. Mér þykir dálítið merkilegt að hér sé lagt fram nýtt frumvarp þar sem við getum sagt að andlagið sé að nokkru leyti svipað málsgrein í ríkjandi lögum en í leiðinni er lagt til að sú málsgrein falli á brott. Þó er ekki lagt til að 6. mgr. 12. gr. skipulagslaga falli á brott, en þar segir, með leyfi forseta: „Ef talin er þörf á að vernda sérkenni eldri byggðar eða annarra menningarsögulegra minja, náttúruminjar, náttúrufar eða gróður vegna sögulegs, náttúrulegs eða menningarlegs gildis við gerð skipulagsáætlunar, án þess að um friðun sé að ræða samkvæmt öðrum lögum, skal setja í viðkomandi skipulagsáætlun ákvæði um hverfisvernd.“ Þessi málsgrein skipulagslaga stendur. Ég hef áhyggjur ekki bara af því að hér sé um tvíverknað að ræða heldur geti þetta valdið misskilningi og hreinlega unnið hvert á móti öðru. Ég tek undir með því sem aðrir hv. þingmenn hafa minnst á hérna á undan mér að ég hef sömuleiðis áhyggjur af bótarétti og hvernig skuli farið með bótarétt og kæruheimildir, aðkomu almennings og aðkomu eigenda í þessu samhengi. Ég ætla ekki að bæta miklu við það. Áður en ég lýk máli mínu vil ég taka undir með hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur sem minntist á það í ræðu sinni og andsvörum fyrr í dag að það væri merkilegt að frumvarpi sem hefði svona rík og afdrifarík áhrif á skipulagslög og sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga skyldi ætlað að fara fyrir allsherjar- og menntamálanefnd. Vil ég gera formlega tillögu um breytingu þar á og að frumvarpinu verði vísað til umhverfis- og samgöngumálanefndar sem fer með málefni sveitarfélaga og skipulagsmál.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um verndarsvæði í byggð og ég vil þakka áhugaverða umræðu sem ég hef fylgst með hér í dag. Mér finnst margt í frumvarpinu geta orðið til bóta til framtíðar litið varðandi verndarsvæði í byggð. Ég verð þó að viðurkenna að það fór fyrir mér eins og mörgum sem hafa tekið til máls í dag að þegar ég las frumvarpið fyrst velti ég því fyrir mér hvort við værum raunverulega að breyta einhverju frá því sem ég þekkti sem sveitarstjórnarmaður og við höfum kallað hverfisvernd. Fyrstu viðbrögðin voru: Erum við að ganga á rétt sveitarfélaganna? En eftir því sem ég skoða frumvarpið betur þá held ég að það verklag sem þarna er verið að innleiða hljóti að geta styrkt bæði vinnuna í sveitarfélögunum og samspilið við ríkisvaldið. Hins vegar er mjög margt sem ég tel að áhugavert verði að skoða í nefnd. Ég hef hlakkað til að fá frumvarpið til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd en við sjáum hvað setur með það fyrst fram kom formleg tillaga um annað. Þar sem hv. þingmönnum hefur orðið tíðrætt um heimildir ráðherra í fyrirliggjandi frumvarpi velti ég því fyrir mér hver skoðun þingmannsins sé á meginmuninum á heimildum ráðherra í fyrirliggjandi frumvarpi, um verndarsvæði í byggð, og heimildum ráðherra til að friðlýsa landsvæði, samkvæmt náttúruverndarlögum, eða heimildum ráðherra til að friða menningarminjar, samkvæmt lögum um menningarminjar. Ég sé ekki betur en þarna séu heimildir ráðherra með svipuðum hætti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Nú verð ég að viðurkenna að ég er hvorki nógu sérfróður um lög um náttúruminjar né um lög um menningarminjar, sem þingmaðurinn vitnar til, þannig að ég treysti mér ekki til að taka afstöðu til heimildar ráðherra í þeim lögum. En séu þau með svipuðum hætti og hér er gert ráð fyrir, þ.e. að ráðherra geti falið stofnun að útbúa tillögu að mati ráðherra án þess að það sé tillaga, ráðlegging eða skilgreint samráð við fagaðila eða aðra þá þykir mér það hreinlega ekki til fyrirmyndar og ég geri stórkostlega athugasemd við það í þessu frumvarpi. Ég verð að taka undir með hv. þingmanni, sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður og líka sem áhugamaður um minjavernd og um þessi mál almennt, að ég hef fulla trú á því að hægt sé að gera betur í þessum málum. Þó svo að ég hafi í ræðu minni vitnað sérstaklega í skipulagslög og það vinnulag sem þar er fyrir hendi er ekki þar með sagt að það sé endanlegt, fullkomið og megi ekki bæta. En ég hef áhyggjur af því, þó að ég trúi því að góður ásetningur sé á bak við samningu þessa frumvarps, að hér séu bara svo veigamiklir gallar á sem ég hef áhyggjur af.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Óttari Proppé svarið. Ég verð að segja það sama og hann að ég er ekki sérfræðingur í þessum lögum en ég sé ekki betur en að í lögum um menningarminjar geti ráðherra með svipuðum hætti falið sömu stofnun, Minjavernd, að útbúa tillögur. Ég vænti þess að fá áhugaverðar umsagnir frá sveitarfélögum og Sambandi íslenskra sveitarfélaga og sé ekki betur en samráðið, sem gert er grein fyrir í greinargerð með frumvarpinu, hafi leitt til þess að komið hafi verið á samspili milli yfirferðar á skipulagsáætlunum og áætlunum um verndarsvæði í byggð sem eigi að tryggja að ekki sé hægt að fara í vinnu á verndarsvæðunum eða skipulagsáætlunum án þess að það spili saman. Ég hef trú á því að sveitarfélögin fylgi því eftir að það vinnulag verði skýrt og markvisst. En mig langar að koma aðeins inn á það sem hefur verið rætt hér fyrr í dag, þ.e. með hvaða hætti almenningur gæti haft frumkvæði og komið að ákvörðunum í gegnum ferlið við mótun verndarsvæða í byggð, hvort hv. þingmaður hefur hugmyndir um það, ferlið fyrir afkomu almennings.
Virðulegi forseti. Já, ég þakka aftur andsvarið. Eins og ég sagði í fyrra svari mínu tel ég að þó svo að orðalag, um rétt og vald ráðherra, sé mögulega svipað í öðrum lögum þá tel ég það almennt ekki til fyrirmyndar að hafa hluti ekki góða vegna þess að þeir séu ekki góðir einhvers staðar annars staðar. Ég tel að það sé mjög skýrt í skipulagslögum í dag - og aftur til mikilla bóta í skipulagslögunum frá 2010 - annars vegar að skýra ferlið, hvernig skipulag er gert, hvernig samráði við almenning er háttað, hvernig aðkoma almennings er tryggð, bæði með upplýsingaskyldu og möguleikum almennings á beinni aðkomu að vinnunni og síðan samþykki ríkisins, stofnunar eða ráðuneytis, og samþykki endanlegu, og þá kæruferli, á skipulagsákvörðunum. Ég held að þetta sé mjög skýrt í skipulagslögunum og ég hef áhyggjur af því að með því að taka ákveðinn hluta út og setja hér inn í sérlög, þar sem ekki er á sama hátt tryggt, eða slegið í gadda eins og sumir þingmenn mundu orða það, að þessi aðkoma og þessar kæruleiðir séu fyrir hendi - ég segi bara: Ég tel að það sé afturför og geti mögulega orðið til mikilla vandræða. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég hef áhyggjur af því og vænti þess að í áframhaldandi umræðu þurfi að skýra þetta.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um verndarsvæði í byggð, frumvarp forsætisráðherra sem er ætlað að stuðla að vernd og varðveislu byggða sem hafa sögulegt gildi. Umræðan hefur orðið nokkuð til þess að skýra stöðu málsins og svo sem engin gagnrök verið til mikillar aðstoðar í því að útskýra fyrir manni á hvaða grunni forsætisráðherra leggur til að sjálfsákvörðunarréttur og skipulagsvald sé að þessu leytinu til tekið úr höndum sveitarfélaga eða hvaða rök eru fyrir því að breyta með afgerandi hætti því fyrirkomulagi sem hefur reynst vel. Því miður er það nú svo að hér er um að ræða mál sem fellur nokkuð vel í það munstur sem hefur verið að dragast upp varðandi fleiri þingmál frá hæstv. forsætisráðherra og raunar fleiri ráðherrum sem snúast um það að auka völd ráðherra, auka ráðherraræði í samfélaginu og auka miðstýringu. Það er auðvitað afar bagalegt að sjá slíka þróun hjá ungum stjórnmálamönnum í nýrri ríkisstjórn og er í raun og veru mjög mikið á skjön við þá þróun sem hefur verið í meginatriðum í löggjöf á Íslandi og í löndunum í kringum okkur að því er varðar valddreifingu og aukna möguleika almennings til að koma að ákvarðanatöku, sérstaklega að því er varðar nánasta umhverfi. Hér er rætt um tvennt, annars vegar er rætt um markmið og hins vegar er rætt um leiðir. Þannig að það sé sagt án nokkurs hiks deili ég þeirri skoðun hæstv. forsætisráðherra að mikilvægt sé að búa vel um vernd og varðveislu byggðar og geri enga athugasemd við þau meginmarkmið. En hins vegar tel ég að sú aðferð sem hér er beitt sé ekki til góðs og það sé raunar einfaldlega þannig að hægt sé með réttu að halda því fram að hér sé farið á skjön við meginreglur stjórnsýsluréttarins þar sem verið er að færa vald úr höndum þeirra sem hafa faglega þekkingu hjá sveitarfélögum og í gegnum mjög ítarlega skilgreindan samráðsfarveg við almenning til ráðherra, því það orðalag sem kemur fram í frumvarpinu, með leyfi forseta, er mjög eindregið. Talað er um í 4. mgr. 4. gr. frumvarpsins að: „Ráðherra getur einnig falið Minjastofnun Íslands að útbúa tillögu um að tiltekin byggð, sem að mati ráðherra hefur varðveislugildi á landsvísu, verði gerð að verndarsvæði í byggð.“ Virðulegi forseti. Hér er að mínu mati án nokkurs efa verið að fara á svig við meginreglur stjórnsýsluréttarins íslenska, vegna þess að hvernig má það vera að það standist almennar málsmeðferðarreglur og lögmætisregluna að það dugi í lagabókstaf að eitthvað hafi varðveislugildi að mati ráðherra? Punktur. Aukinheldur fer þetta algjörlega í bága við meginmarkmið núgildandi skipulagslaga. Ég sé ekki betur en að skipulagslögin í heild séu í húfi, að það dugi ekki í raun og veru að ganga um þau eins og hér er lagt til, þar sem lagt er til að ákvæði skipulagslaganna falli niður sem varða menningarsögulegar minjar og þau ákvæði sem lúta að hverfisverndinni falli niður og þar með sé nóg að gert að því er varðar skipulagslögin. Í skipulagslögunum - sem er lagafrumvarp sem sú sem hér stendur mælti fyrir árið 2010 og urðu þá loks að lögum eftir að skipulagsráðherrar allra flokka á Alþingi höfðu mælt fyrir málunum. Af hverju var það? Það var vegna þess að það krafðist mjög ítarlegs og breiðs samráðs við sveitarstjórnarfólk af öllu landinu að komast að þeim niðurstöðum sem felast í þeim skipulagslögum sem þá voru ákveðin. Það er ekki eins og þau skipulagslög hafi verið einhver hefðbundin meirihlutalöggjöf sem minni hlutinn setti sig á móti á sínum tíma, heldur er þetta löggjöf sem var unnin og til lykta leidd hér í þingsal í þverpólitísku samráði og í ítarlegu samráði við sveitarstjórnarstigið. Það er ætlun aðalskipulags á hverjum tíma að vera vettvangur stefnumótunar. Aðalskipulag er vettvangur stefnumótunar sveitarstjórnar í samráði við íbúa. Þetta er í raun og veru stef sem er leiðarstef í gegnum alla skipulagslöggjöfina á Íslandi, þ.e. að kjörnum fulltrúum, sveitarstjórnarfulltrúum, sé ætlað að vinna slíka stefnumörkun, bæði sem varðar ráðstöfun lands en ekki síður framtíðarsýn fyrir samgöngukerfi, fyrir byggðamunstur o.s.frv. í samráði við íbúa sveitarfélagsins. Því finnst mér það verulegt umhugsunarefni hvort það sem kemur hér fram í 4. gr. og áður er vitnað til, þ.e. að tiltekin byggð sem að mati ráðherra hafi varðveislugildi, fari í bága við það sem er nú meginþráður núgildandi skipulagslaga og það þyrfti til að koma þessu við að endurskoða markmiðsgrein skipulagslaganna vegna þess að hér er verið að tala um tiltekna þætti þar sem ekki er horft til sjónarmiða og tillagna íbúanna. Ekki er horft til annarra þeirra sem hagsmuna eiga að gæta um mörkun stefnu, sem í skipulagsreglugerð frá 2013 er sagt að skuli gera með virkri samvinnu við íbúa og aðra hagsmunaaðila frá upphafi skipulagsferlisins. Ekki einungis auglýsingatímanum eins og stundum er talað um, heldur skulu upplýsingar um skipulagsferlið og gögn sem varða skipulagsgerðina vera aðgengileg á vinnslutímanum öllum. Þetta er lykilatriði vegna þess að þetta varðar ekki bara einstakar greinar skipulagslaganna eins og hér er verið að fjalla um, heldur varðar bara ef ég má gerast ljóðræn, sálina í skipulagslöggjöfinni sem snýst um þessa breiðu sátt. Hér hefur verið fjallað um tilvísanir í náttúruverndarlög sem feli í sér einhverja slíka heimild ráðherra, minjalög o.s.frv. Það er allt saman satt og rétt að slík ákvæði er að finna í löggjöf, en hins vegar er það svo að bæði framkvæmd þeirra laga, hvort sem eru náttúruverndarlög eða minjalög, og breytingar á löggjöfinni á undanförnum 10, 20, 30 árum hafa allar verið í þá veru að auka aðkomu almennings og draga úr miðstýringu. Það er þróunin í íslenskri löggjöf og löggjöf í löndunum í kringum okkur í öllum þessum málaflokkum. Það er ekki endilega einfalt fyrir ráðherra sem brennur fyrir málaflokki að átta sig á því eða lúta þeirri megintilhneigingu í löggjöf, en nauðsynlegt er að gera það, vegna þess að ef við tökum einn svona lítinn hluta út úr og segjum sem svo: þarna er eitthvað sem einn tiltekinn ráðherra brennur fyrir á einhverjum tilteknum tíma og þar með er málinu gert hátt undir höfði, það felur í sér þá hættu að þeim lýðræðislega grundvelli sé varpað fyrir róða og að málið gjaldi fyrir það í fyllingu tímans, að það verði í raun og veru fyrir skakkaföllum sem hæstv. ráðherra sér ekki fyrir meðan hann er að mæla fyrir málinu og sér væntanlega fyrir sér einhverja tímalausa framtíð í embætti. Það er okkar lýðræðislega skylda að löggjöfin sé þannig að hún sé landi og þjóð til hagsbóta inn í langa framtíð, en snúist ekki um það að skapa okkur sem einstaklingum hagfelld og notaleg starfsskilyrði til að geta sinnt áhugamálum okkar um einhvern skilgreindan eða óskilgreindan tíma. Í skipulagsreglugerð um aðalskipulagið segir að byggðaþróun sé partur af því sem aðalskipulagið á sérstaklega að fjalla um. Það er mjög vandséð að hægt sé að fjalla um byggðaþróun og framtíðarsýn í aðalskipulagi og þessi þáttur sé tekinn út fyrir sviga. Það er mjög vandséð að það sé hægt eða að sveitarfélögin þurfi með einhverjum hætti að búa sig undir einhverjar hugmyndir forsætisráðherra á hverjum tíma sem gangi út og suður eða norður og niður eftir atvikum og sé ekki endilega í samræmi við framtíðarsýn sveitarfélagsins á hverjum tíma. Í skipulagsreglugerðinni er líka tekið fram að það skuli afmarka verndarsvæði samkvæmt skipulagslögum. Ég velti fyrir mér, virðulegur forseti, hvort hæstv. skipulagsráðherra, ráðherra umhverfis- og auðlindamála, hafi komið að því að taka ákvörðun um það að tilteknir þættir skipulagsreglugerðar verði felldir úr gildi með tilkomu þessara laga ef það verður allt saman úr, því að það kemur skýrt fram að það skuli gera grein fyrir gildandi stefnu aðalskipulags og ákvæðum laga um friðun og vernd, þar með talið hverfisvernd þar sem skuli afmarka verndarsvæði og merkja friðaðar og friðlýstar menningarminjar sem njóta verndar og gera grein fyrir skilmálum sem um það gilda og auk þess að marka stefnu til framtíðar sem byggð sé meðal annars á húsakönnun. Þetta er hluti af því sem kemur upp í hugann. Ég vil líka, virðulegur forseti, gera um það formlega tillögu hér, og ég held að rétt sé að það verði gert, og í fullri vinsemd tel ég að forseti þurfi í samráði við flutningsmann að beina vinnu við frumvarpið til hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Því að eins og kemur fram í athugasemdum við lagafrumvarpið á bls. 4, þá sé samkvæmt þessu ekki ætlunin að hrófla við lagasetningu um menningarminjar. Lagasetningin um menningarminjar er ósnert. Það sem verið er að snerta við í þessu frumvarpi eru skipulagslögin. Virðulegur forseti. Ég held að einsýnt sé að þó að sannarlega sé hér um að ræða einhvers konar markatilvik þá eru það skipulagslögin sem þarf fyrst og fremst að rýna með hliðsjón af því frumvarpi sem hér er lagt fram. Ég tel raunar að það sé tilvinnandi og væri hægt að gera það í góðri þverpólitískri sátt, því að ég heyri ekki að menn séu almennt efnislega á móti því að búa vel að menningarminjum og sögulegri byggð, að það fari betur á því að freista þess að koma efnisatriðum frumvarpsins haganlega fyrir í núgildandi skipulagslögum. Ég tel að það sé ekkert sem mælir á móti því að það verði gert og vil hvetja stjórnarmeirihlutann til þess að íhuga þá nálgun, því að ég tel að í grunninn séu markmiðin hér til góðs. Það sem er kannski mesta áskorunin, fyrir utan þetta samspil við skipulagslögin, er að tryggja þessa skýru aðkomu almennings ef menn aðlaga ekki hreinlega efnisþætti frumvarpsins betur að núgildandi skipulagslögum því þar er auðvitað aðkoma almennings mjög skýr í gildandi skipulagslögum. Þá þarf maður ekki að fara í þá handavinnu aftur því þá falla þessir ferlar þar inn og almenningur hefur skýran aðgang að því. Það er sem sagt þetta með samspilið við skipulagslögin og skýra aðkomu almennings. Svo hef ég fengið um það ábendingar að hér kunni að vera mjög alvarleg gloppa að því er varðar bæði kæruleiðir og mögulegan bótarétt, ekki síður þá stöðu sem í raun og veru núgildandi deiliskipulag [[Forseti hringir.]]og byggingarheimildir o.s.frv. hafa frammi fyrir löggjöf af þessu tagi sem er auðvitað spurning sem [[Forseti hringir.]]hefur ekki verið svarað með ítarlegum hætti við þessa umræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir áhugaverða umfjöllun. Ég deili mjög með henni áhuga á því að nálgast betur en okkur hefur tekist í gegnum tíðina samráð við almenning, hvort sem það er um minjavernd, verndarsvæði eða náttúruvernd. Ég veit að hv. þingmaður þekkir náttúruverndarlögin vel, bæði eldri lög og þau sem gildistökunni var frestað á, og velti því ég fyrir mér hver sé að mati þingmannsins meginmunurinn á heimildum ráðherra í fyrirliggjandi frumvarpi um verndarsvæði í byggð og heimildum ráðherra til að friðlýsa landsvæði samkvæmt náttúruverndarlögum, og ef út í það er farið lögum um menningarminjar. Eru heimildirnar verulegar annars eðlis í þessu frumvarp? Getur hv. þingmaður í fljótu bragði áttað sig á meginmuninum á samspili náttúruverndarlaga og skipulagslaga annars vegar og hins vegar á samspili þessa frumvarps við skipulagslögin?
Virðulegi forseti. Það sem er í raun og veru hér undir er enn eitt frumvarpið sem er ætlað að leiða til löggjafar, sem snýst um að ráðstafa landi með einhverjum móti. Við höfum séð og erum með til meðferðar í ýmsum nefndum þingsins frumvarp sem kallað er innviðafrumvarp í daglegu tali, frumvarp um náttúrupassa, við erum tala um náttúruverndarlög, við erum að tala um rammaáætlun, við erum að tala um raflínur o.s.frv.. Hér er verið að pota í eða hafa áhrif á skipulagslög. Í gær var mælt fyrir landsskipulagsstefnu. Það er til verulegrar umhugsunar að koma inn með löggjöf sem er enn til að flækja þá mynd. Ég held að það sé til töluvert mikils unnið að horfa til þeirrar löggjafar sem þegar er fyrir hendi og reyna að byggja inn í þá lagabálka sem eru til. Þar er ég að tala um til að mynda innviðafrumvarpið, sem hefur verið nefnt og ætti ágætlega heima líka í styrkingu landsskipulagskafla náttúruverndarlaga og mætti vel nálgast með þeim hætti. Það er ekki á kostnað málefnisins. Af því að hv. þingmaður spurði engra smáræðisspurninga um samspil náttúruverndarlaga, skipulagslaga og allt það eru meginstraumar og stefnur í allri þessari löggjöf að draga úr miðstýringu, styrkja sveitarfélögin í fyrsta lagi, og almenning í öðru lagi. Það er það sem meginskrefin hafa verið að vinna í áttina að. Af því að við erum að tala um heimildarákvæði í náttúruverndarlögum þá þekki ég þau heimildarákvæði mjög vel. Þau eru mjög sterk, en þeim er ekki beitt vegna þess að það er skilningur fólks, það er skilningur stjórnvalda og hefur verið um árabil, að farsæl [[Forseti hringir.]]friðlýsing náist ekki fram öðruvísi en með samspili sveitarfélaga, landeigenda [[Forseti hringir.]]og umhverfisyfirvalda. Það er hugsunin sem við verðum líka að innleiða í lagatexta.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Ég held að meginmálið sé að horfa á kosti og galla þeirra laga sem við höfum nú þegar og hvernig okkur hefur tekist að virkja almenning og sveitarstjórnir þar. Ég er til dæmis þeirrar skoðunar að aðkoma almennings og sveitarstjórna, ef út í það er farið, sé ekki nógu skýr á ýmsum stigum í náttúruverndinni. Ég held að við þurfum að huga verulega að því sama þegar við erum að tala um minjavernd og verndarsvæði. Það sem ég er að reyna að átta mig á er hvernig við gerum það best í tengslum við skipulagslögin. Þetta eru vissulega tvær leiðir, annars vegar að taka afmörkuð verkefni fyrir í sérstökum lagabálkum sem þurfa þá að spila vel með skipulagslögunum, eins og er verið að gera hér, og þeim spurningum þarf náttúrlega að svara í þeirri nefnd sem fær málið til umfjöllunar. Það sem mig langar að spyrja þingmanninn að er hvernig hún sér fyrir sér að almenningur geti haft frumkvæði. Hvaða leiðir hefur almenningur? Er það til sveitarfélaga? Væri það til Minjastofnunar, ef það væri frumkvæði að því að stofna verndarsvæði eða setja samþykkt um verndarsvæði? Og hins vegar: Á hvaða stigum þyrfti almenningur að eiga aðkomu að ferlinu ef frumkvæðið væri annars vegar hjá ráðherra eða hins vegar hjá sveitarstjórn?
Virðulegi forseti. Það er megintónninn í Árósasamningnum að auka aðkomu almennings að ákvarðanatöku og upplýsingum á öllum stigum, þ.e. ekki í þeim anda sem var kannski viðvarandi lengst af, að almenningur kæmi ekki að málinu fyrr en svo seint að búið væri að taka ákvörðun - við könnumst öll við að það sé of seint að taka ákvörðun þegar er búið að samþykkja öll leyfi og almenningur stendur frammi fyrir því - heldur að opna ferlið miklu, miklu fyrr, að almenningur hafi möguleika á því að sjá ákvarðanatökuna fæðast, koma inn í hana á fyrri stigum. Kjarninn í Árósasamningnum snýst um að þar með muni koma til miklu færri álitamál á síðari stigum, vegna þess að þá hafi almenningur einfaldlega komið að málinu alla leið. Þess vegna er það mín afstaða og ég held að aðalatriðið sé að almenningur hafi sem fjölbreyttastan möguleika á því að gera tillögur um vernd, hvort sem er til sveitarfélaga, Minjastofnunar eða jafnvel ráðherra eftir atvikum. En aðalatriðið er að almenningur sé mjög vel upplýstur um þann möguleika sinn. Það er það sem ég held að skorti oftar en ekki á hjá okkur þegar við erum að styrkja stöðu almennings í einhverju, ekki bara í þessum málum eða náttúruverndarmálum eða hverju, að almenningur sé ekki upplýstur um þær breytingar á lagaumhverfinu sem við erum að gera og jafnvel styrkingu á aðkomu þess hins sama almennings, sem kannski bara ypptir öxlum og hefur ekkert áttað sig á þeirri breytingu sem er að eiga sér stað. Þetta er seinna andsvarið mitt við spurningum hv. þingmanns en ég vil vekja athygli á því, og kannski þarf að koma að því í annarri ræðu, að í 12. gr. er í 5. tölulið beinlínis verið að fella niður 5. mgr. 37. gr. um skipulagsmál og þar er orðið „hverfisskipulag“, [[Forseti hringir.]]sem er sérstakt hugtak sem kom inn í lögin þar og þjónar fyrst og fremst [[Forseti hringir.]]höfuðborgarsvæðinu, tekið út og það er hvergi annars staðar að finna í skipulagslögum. Ég held að það hljóti að vera handvömm að láta það gerast.
Virðulegi forseti. Ég ætla að fara nokkrum orðum um það mál sem hér er til umræðu. Fyrst ber að nefna að það er auðvitað bein afleiðing af þeirri sorglegu breytingu sem gerð var við myndun þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr að breyta fyrirkomulagi Stjórnarráðsins á þann veg að sérstök áhugamál forsætisráðherra væru færð frá öðrum ráðuneytum og felld undir valdsvið hans. Þjóðmenningarmál var þetta skilgreint og hér er meira að segja komið í greinargerð hugtakið „ráðherra þjóðmenningar“ sem er þá væntanlega sérstakur ráðherra, öðruvísi en ráðherra óþjóðlegrar menningar sem situr í mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Með þessu er hlutverk forsætisráðherra í stjórnskipuninni breytt í grundvallaratriðum, hann er ekki lengur verkstjóri í ríkisstjórn, heldur ber hann beina ábyrgð og á beinan hlut að ákvörðunum á tilteknu málasviði sem eru jafnvel í samkeppni um fjárveitingar við mál á málasviði annarra ráðherra með sambærileg eða áþekk mál. Með þessu er grautað í grundvallarreglum stjórnskipunarinnar og skekkt það verkstjórnarhlutverk sem forsætisráðherra á að hafa með höndum, því hann á auðvitað að gæta jafnræðis við meðferð allra mála vegna þess að honum er fyrst og fremst ætlað fara með æðstu stjórn ríkisins og samræmingarhlutverk, samkvæmt þeirri meginreglu sem við höfum skapað okkur í meira en 100 ár. Þetta frumvarp er líka mjög sérstakt að því leyti að ekki er nóg með að hæstv. forsætisráðherra hafi fengið til sín við stjórnarmyndunina þau mál sem eru sérstök áhugamál hans heldur er verið að setja lagaákvæði sem heimila hæstv. forsætisráðherra víðtæk inngrip í almannarétt, í atvinnufrelsi, í eignarrétt einstaklinga og fyrirtækja og í skipulagsvald sveitarfélaga. Það er gert nokkurn veginn án nokkurra efnislegra viðmiða því þegar frumvarpið er lesið verður manni fyrst fyrir og blasir við hversu losaralegar og tætingslegar skilgreiningar er að finna í frumvarpinu og litlar hömlur við beitingu óhefts ráðherravalds. Það má eiginlega segja, þegar maður horfir á málið svona ofan frá séð, að með frumvarpinu standi til að fela hæstv. forsætisráðherra vald til þess að ákvarða sjálfur friðun á einstökum byggðahlutum nokkurn veginn eftir smekk hans, því það eru frekar lítil efnisleg viðmið sett um það. Eina skilgreiningin sem heldur varðandi það hvernig verndarsvæði í byggð eru útfærð er skilgreiningin í 6. lið 3. gr., en þar segir að verndarsvæði í byggð sé afmörkuð byggð með varðveislugildi sem nýtur verndar samkvæmt ákvörðun ráðherra á grundvelli laga þessara. Þannig að ráðherrann býr til skilgreininguna þegar hann er búinn að vernda svæðið. Ef hann kýs að vernda Háaleitishverfið eða bara Háaleitisbrautina eða Grensásveg eða eitthvað annað, er hann þar með búinn að ákveða að það sé verndunarhæft svæði sem uppfylli skilmála laganna. Um hömlur á hinu óhefta valdi ráðherra að þessu leyti er afar lítið að finna í frumvarpinu. Það er eiginlega ástæða til að fara sérstaklega yfir það. Fyrir það fyrsta segir í greinargerð að æskilegt sé að sveitarfélög sinni því verkefni að friða húsagerðir og hverfisbrag sem ástæða sé til að friða. Allt rétt um það. En í 5. mgr. 7. gr. kemur fram að ráðherra meti samt hvort samþykkt sveitarfélags sé í samræmi við varðveislugildi svæðis og hefur einhliða vald til að synja slíkri samþykkt. Þannig að jafnvel þótt málið hafi farið í gegnum sveitarstjórn, fengið umsögn á vettvangi sveitarstjórnar, hjá íbúum, er það ráðherra sem hefur valdið. Þá kemur svo að hinu sem er nú enn furðulegra sem er ákvörðunin sjálf um verndarsvæði í byggð. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að sveitarstjórn skuli endurmeta verndarsvæði, í annan stað að sinni þau ekki þeirri skyldu sé hægt að fela Minjastofnun að meta gildi byggðar. Síðan kemur í 4. mgr. þessi ótrúlega furðulega heimild að ráðherra geti einnig falið Minjastofnun Íslands að búa til tillögu um að tiltekin byggð, sem að mati ráðherra hefur varðveislugildi á landsvísu, verði gerð að verndarsvæði í byggð. Það eru engin efnisleg viðmið um það, þessi byggð þarf ekki að uppfylla nein efnisskilyrði samkvæmt einhverri annarri grein, hún þarf bara að hafa að mati ráðherra varðveislugildi á landsvísu. Samkvæmt skilgreiningu í frumvarpinu er varðveislugildi niðurstaða mats á mörgum mismunandi gildum sem áhrif geta haft á varðveislu byggðar, svo sem listrænu gildi, menningarsögulegu gildi, umhverfisgildi og upprunaleika. Þetta er fullkomlega frjálst mat, segir ekkert um vægi einstakra þátta. Ráðherra getur falið Minjastofnun að útbúa tillögu um að tiltekin byggð sem að hans mati hefur varðveislugildi verði gerð að verndarsvæði í byggð. Og hann tekur síðan samkvæmt 5. mgr. 4. gr. ákvörðun um vernd byggðar að fenginni tillögu sveitarstjórnar eða Minjastofnunar. Svo les maður greinargerðina. Þar segir orðrétt í umfjöllun um 4. gr.: „Í 4. mgr. er að finna heimild til handa ráðherra að taka frumkvæði um varðveislu sögulegrar byggðar sem að mati ráðherra hefur gildi á landsvísu og fela Minjastofnun Íslands að gera tillögu um varðveislu hennar. Þar sem frumkvæðið í slíkum tilvikum kemur frá ráðherra og Minjastofnun Íslands falið að vinna tillögu að verndarsvæði“ - vel að merkja, Minjastofnun þarf hér ekki að vera sammála tillögu ráðherrans - „er mikilvægt að samráð sé haft við viðkomandi sveitarstjórn um þá tillögugerð.“ Svo kemur aðalsetningin um allsherjarvald ráðherrans: „Þar sem ákvörðunarvald um afmörkun verndarsvæða í byggð er í höndum ráðherra er honum heimilt að taka ákvörðun um slíka vernd, enda þótt Minjastofnun Íslands mæli ekki með slíkri vernd eða taki ekki afstöðu til hennar.“ Með öðrum orðum, hæstv. ráðherra sem hefur sérstakan áhuga á húsafriðunarmálum getur ákveðið að friða einhver hús eða heil hverfi. Jafnvel þótt Minjastofnun Íslands sé andsnúin því, jafnvel þótt sveitarstjórnin sé andsnúin því, getur ráðherrann samt ákveðið það. Samkvæmt lögunum getur ráðherrann ef honum finnst eitthvert hverfi fallegt, tökum sem dæmi einhver hverfi með heildstæðum stíl, ég nefndi Háaleitishverfið áðan, það er hægt að taka Hvassaleitið eða eitthvað annað, og hafi áhuga á að friða það, þá getur hann bara gert það. Minjastofnun getur ekki gert neitt við því. Henni ber samkvæmt lagafrumvarpinu að leggja fram tillöguna þó hún sé bara bullandi ósammála henni, telji enga ástæðu til að friða. Hún verður að leggja tillöguna fyrir ráðherrann og þá getur hann tekið ákvörðun um friðunina. Ráðherra leggur mat á tillögur sveitarstjórnar eða Minjastofnunar en er ekki bundinn af þeim og getur mælt fyrir um frekari vernd í einstökum atriðum telji hann þær ekki í samræmi við markmið laganna. Og eins og ég hef þegar rakið eru markmið laganna einstaklega óljós. Hvað varðar mikilvægi þess að samráð sé haft við sveitarfélög þá vitna ég til þess sem segir í greinargerðinni um að samráð hafi verið haft við gerð þessa frumvarps, haldnir voru „nokkrir fundir þar sem fram komu sjónarmið sem leitast hefur verið við að taka mið af“, en það er alveg ljóst að frumvarpið nýtur ekki stuðnings Sambands íslenskra sveitarfélaga, svo dæmi sé tekið. Hér er því verið með mjög sérkennilegum hætti að ganga mjög langt í að afhenda ráðherra á afskaplega veikum faglegum forsendum gríðarlegt íhlutunarvald um skipulagsmál sveitarfélaga, um atvinnufrelsi og um athafnafrelsi fólks. Ég held að það að lagasetning af þessum toga, svona frumvarp, skuli í sjálfu sér geta farið í gegnum báða stjórnarflokkana hljóti að vekja okkur dálítið til umhugsunar í hvaða átt við erum komin í faglegum vinnubrögðum í opinberri stjórnsýslu. Finnst mönnum það virkilega í lagi að gefa ráðherra óheft vald, algjörlega án nokkurs málefnalegs rökstuðnings, til inngrips í almenn borgararéttindi? Ég hlýt náttúrlega að spyrja: Var þingflokkur Sjálfstæðisflokksins sofandi þegar þetta var afgreitt í þingflokki Sjálfstæðisflokksins? Hvað var að gerast þar? Getur einhver þingmaður Sjálfstæðisflokksins komið hér upp og lýst yfir stuðningi við svona stórfengleg inngrip í einstaklingsfrelsi og atvinnufrelsi án nokkurrar efnislegrar réttlætingar? Ég hlýt að lýsa eftir talsmönnum frjálslyndis, athafnafrelsis og einstaklingsfrelsis innan Sjálfstæðisflokksins, því það er alveg greinilegt að enginn þeirra hefur verið á þingflokksfundinum þegar samþykkt var framlagning þessa frumvarps. Það skortir algjörlega á efnislegar takmarkanir í þessu gríðarlega stjórnlyndisfrumvarpi. Ég held að það þurfi að fara örugglega aftur til Jónasar frá Hriflu, ef ekki lengra, til að finna hliðstæðu við þá hugmynd sem hér er lögð fram um ofurvald ríkisins og óheft ráðherravald gagnvart almenningi í landinu. Það er auðvitað saga til næsta bæjar að Sjálfstæðisflokkurinn sé orðinn svo heillum horfinn í þeirri herleiðingu sem Framsóknarflokkurinn hefur tekið hann í að hann hafi algjörlega gleymt að standa vörð um þessi grundvallarréttindi. Eitt vil ég nefna í lokin sem ég gleymdi, að hvergi nokkurs staðar í þessu frumvarpi um hið óhefta ráðherravald er getið um nokkra kæruleið. Ráðherrann ræður því sjálfur án nokkurra efnislegra takmarkana hvort hann friðar einhver svæði og sveitarstjórn sem þarf að þola slíka valdníðslu ráðherrans hefur engin úrræði samkvæmt lögunum, það er engin úrskurðarnefnd, það fer ekkert faglegt ferli í gang. Þannig að hæstv. forsætisráðherra skammtar sjálfum sér óheft vald til þess að taka einhliða ákvarðanir um friðanir hvaða hverfis sem er í þéttbýli án nokkurra takmarkana. Þótt Minjastofnun sé algjörlega á móti því þá fær hann samt tillögu inn á borð til sín sem hann getur afgreitt samkvæmt þessu og sveitarstjórn, borgarar, íbúar, hafa engin úrræði til að verjast valdníðslunni. Hvergi er kæruleið að finna og engar hömlur á hinu óhefta ráðherravaldi. Þetta eru stjórnarhættirnir sem ríkisstjórninni finnst við hæfi að bjóða okkur upp á hér á 21. öld. Það hlýtur að vera saga til næsta bæjar.
Herra forseti. Ég ætla að taka aðeins þátt í þessari umræðu um frumvarp til laga um verndarsvæði í byggð. Ég verð að taka undir með þeim félögum mínum sem hafa talað um ansi margt sem hefur komið fram. Í sjálfu sér er hugmyndafræðin um það sem er undir, verndun í byggð og í þéttbýli, af hinu góða en það er aðferðafræðin sem er notuð sem okkur hugnast ekki, mörgum hverjum. Hér hefur eitt og annað sem ég hafði hugsað mér að fara í verið ágætlega rakið. Þegar maður veltir því fyrir sér er þetta auðvitað byggt á stjórnarsáttmálanum, það er alveg ljóst, þetta kemur fram þar, en sem fyrrverandi sveitarstjórnarkona hef ég miklar áhyggjur af þessu inngripi í skipulagsvald sveitarfélaga. Ég sit í allsherjar- og menntamálanefnd og málinu hefur verið vísað þangað af hálfu hæstv. forsætisráðherra, eða beiðni um það. En ég tel í ljósi þess að verið er að breyta skipulagsvaldinu fyrst og síðast en ekki menningarminjaþættinum, sem á auðvitað heima í allsherjar- og menntamálanefnd, að málið eigi betur heima í hinni nefndinni, eins og margt annað skarast þetta. Mér finnst hið lýðræðislega ferli sveitarstjórnarmanna sem fylgir því að ráðstafa landi, eins og í skipulagslögum, vera tekið töluvert niður hér og get því ekki stutt þetta mál eins og það kemur fyrir. Ég þekki það af eigin reynslu, hafandi starfað í sveitarstjórnarmálum, að hús eru umdeild eða svæði eru umdeild, götumyndir og annað því um líkt. Ég tek undir að miklu skiptir að vernda götumyndir og hef staðið fyrir því í heimabyggð minni, bæði hef ég komið að uppbyggingu og viðhaldi slíkra fasteigna og eins staðið í vegi fyrir því að fasteignir verði hreinlega jafnaðar við jörðu. Mér er því málið kært hvað varðar að vernda byggðina. Þessi mál eru gjarnan töluvert umdeild og það hefur komið hr fram í umræðunum í dag að eftir því sem maður hlustar meira og les frumvarpið betur vakna fleiri efasemdir. Mér finnst að almannahagur eigi að ráða miklu meira en við erum vön og sérstaklega þegar kemur að ákvörðunum um skipulag og framkvæmdir í hverfum, eða hvar sem er í þéttbýli, og á þeim stöðum sem eru okkur nærri, þar sem byggðin er að einhverju leyti gömul eða okkur þykir hún merkileg, við eigum sem íbúar að hafa eitthvað um það að segja. Við þurfum og höfum gert það með því að gefa sögulegum byggðum, þessum svæðum, sérstöðu í skipulagslögum og með því höfum við aukið almannarétt og rétt sveitarstjórnarfólks til að vernda sérkenni svæðanna. Í kjördæmi mínu er til dæmis mjög víða að finna miklar sögulegar byggðir. Ég nefni Seyðisfjörð og Siglufjörð og fleiri staði þar sem er samansafn af gömlum húsum og þétt og gömul byggð, sem skiptir máli að varðveita. Sveitarfélögin eiga að hafa þann rétt fyrst og fremst en ekki ætti að gera eins og hefur verið rakið, að færa þetta einhendis inn í ráðuneyti. Því miður virðist það vera að gerast æ oftar og ég hef vakið athygli á því í ræðustól þingsins hvað mér finnst það vera yfir og allt um kring. Það kemur fram hér að tilefnið sé, eins og ég kom inn á, í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, ástæðan fyrir þessu frumvarpi. Það sem vekur athygli er að þetta virðist vera vegna þess að ráðherrann hefur á því áhuga. Við náum utan um þetta í skipulagslögunum og því skilur maður ekki alveg tilganginn. Hæstv. ráðherra var ekki sammála því sem kom fram snemma í umræðunni í dag að þau lög sem hefðu verið í gildi um þetta, hvort það sem er minjaverndin eða skipulagslögin, hefðu náð utan um þetta, ekki eins og hann vildi gjarnan sjá það og eflaust fleiri okkar. Það er auðvitað alltaf færi á styrkja þau lög sem fyrir eru í staðinn fyrir að fella þau úr gildi og draga til sín verkefni, eins og á að gera. Ég hef enga trú á því, á hvorum staðnum sem þetta lendir, að meiri hluti sé fyrir því að þetta fari óbreytt í gegn, þ.e. að heimildir séu teknar á þennan hátt af sveitarfélögunum. Ég tek undir að styrkja eigi aðkomu sveitarstjórna, almennings, að hvaða lögum sem er að hætti Árósasamningsins, á öllum stigum, og standa þar með frammi fyrir enn færri álitamálum en ella, því að þetta er gjarnan, ekki alltaf þó, mál sem miklir hagsmunir eru á bak við. Það eru alltaf einhverjir sem eiga húsin sem um ræðir á hverjum stað og það getur farið í báðar áttir eftir því hvert ráðherrann vill fara. Það getur þrengt að myndinni og það getur verið til þess að skerpa á henni, eða hvað það nú er. Hér hafa kæruleiðirnar líka verið ræddar og í framhaldi af því að taka þetta úr lýðræðislegu umboði sveitarfélaganna, sem er eitt af því sem þarf að skýra miklu betur en gert er. Ég treysti því að nefndin fari yfir það, að slíkt verði sett niður þannig að enginn efist um hvaða leiðir sé hægt að fara. Talað hefur verið um mat á áhrifum og hæstv. ráðherra ræddi í andsvörum í upphafi varðandi aðkomu Sambands íslenskra sveitarfélaga að hér sé komið til móts við að þetta skuli gert eftir hverjar kosningar til að minnka kostnað sveitarfélaganna. En það hefur ekki komið neitt fram að öðru leyti hvaða aðrar athugasemdir þetta voru af hálfu sveitarfélaganna, af því að Samband íslenskra sveitarfélaga er sérstaklega tekið fram. Það hefði verið verulega áhugavert að vita hverjar athugasemdirnar voru og hefði átt að draga þær fram, af því að ef ráðherra er ekki sammála einhverri nálgun er alveg óhætt að draga það fram í greinargerð. Af því hann minntist á áhrif erlendis frá tel ég að sú nefnd sem fær málið í fangið þurfi að fá samanburðargögn um það ef slíkt er gert erlendis, ef við viljum fara þá leið. Ég held að þetta hlutverk sveitarfélaga sé svo sterkt. Eins og ég segi er ég alin upp í mjög sögulegu umhverfi, þar er mikið af gömlum húsum sem sum hver hafa gengið í endurnýjun lífdaganna og þar hefur gamall tími verið vakinn upp með tilheyrandi viðhaldi og nálgun af hálfu Minjastofnunar eftir mikið frumkvöðlastarf. Eins og kemur fram í 4. gr. gefur það tækifæri á pólitískum nálgunum að frumkvæðið eigi að koma frá ráðherra og Minjastofnun á svo í framhaldi að vinna tillögu í staðinn fyrir það sem kemur fram í lögum um menningarminjar, þar sem tilgangur Minjastofnunar kemur fram í 1. gr., með leyfi forseta: „Tilgangur laga þessara er að stuðla að verndun menningarminja og tryggja að íslenskum menningararfi verði skilað óspilltum til komandi kynslóða. Menningarminjar teljast ummerki um sögu þjóðarinnar, svo sem fornminjar, menningar- og búsetulandslag, kirkjugripir og minningarmörk, hús og önnur mannvirki, skip og bátar, samgöngutæki, listmunir og nytjahlutir, svo og myndir og aðrar heimildir um menningarsögu þjóðarinnar. Lög þessi ná einnig til staða sem tengjast menningarsögu. Lög þessi eiga að tryggja eftir föngum varðveislu menningarminja í eigin umhverfi, auðvelda aðgang og kynni þjóðarinnar af menningarminjum og greiða fyrir rannsóknum á þeim.“ Ég held að þetta nái yfir það sem er verið að gera hér. Þess vegna segi ég að í raun er bara verið að færa til ákvarðanatöku, ákvörðunarvaldið. Þetta snýst fyrst og fremst um að færa ákvörðunarvaldið. Það kemur fram um byggingararfinn í 4. gr. að til hans teljist hús og önnur mannvirki og einstakir hlutar þeirra sem hafa menningarsögulegt, vísindalegt eða listrænt gildi, stök hús eða hlutar þeirra og húsasamstæður, hvort sem er til íbúðar eða menningar- og atvinnustarfsemi í þéttbýli eða dreifbýli, húsaþyrpingar og götumyndir o.s.frv. Þetta eru ekki mjög gömul lög, þau tóku gildi 1. janúar 2013. Yfir því er hæstv. forsætisráðherra þannig að það eru hæg heimatökin. Mér finnst algjör óþarfi að gera hlutina á þennan hátt. Mér finnst hæstv. ráðherra þurfa að svara því sem ég nefndi áðan, eins og í 9. gr. þar sem á að fella úr gildi úr skipulagslögum og taka upp í þessum sérlögum. Hvað telur hæstv. ráðherra ekki hafa virkað, af því að hann nefndi í ræðu sinni og andsvörum að hann væri ekki sammála því að þau lög sem í gildi eru virkuðu? Hvað er það sem hann telur ekki hafa virkað? Treystir hann sér ekki til þess að endurbæta þau lög sem eru í gildi? Eða getur þetta verið vegna fjármuna, af því að stofnanir eins og Minjastofnun, sem varð til úr sameiningu stofnana, hafa ekki haft nægt fjármagn? Hér var gagnrýnt, eins og við flest munum, peningaaustur hæstv. forsætisráðherra til verndar menningarminjum, eftir eigin geðþótta. Í ljósi þess sem gerðist er ekki óeðlilegt að þegar þetta er dregið inn í ráðuneyti á þennan hátt telji fólk að það geti orðið til pólitískar nálgunar á hlutina í stað þess að sveitarstjórnir eða almenningur í landinu, eða á þeim svæðum sem um ræðir, geti komið að því á tiltekinn hátt. Ég vona að ráðherrann sé með þau svör á reiðum höndum, hvað það er sem hann telur ekki hafa virkað og hvort hann telji sig ekki geta lagfært þau lög sem þar eru undir, eða hvort þetta geti stafað af því að fjármunirnir eru ekki til staðar, eða telur hann sveitarstjórnarfólk ekki hafa staðið sig í þeirri vinnu sinni að fylgja eftir einhverri þeirri stefnu sem hæstv. ráðherra hugnast og varðar húsafriðun eða verndun þéttbýlla svæða? Það er eitt af því sem ég held að þurfi að draga fram, hvers vegna þetta er gert. Frumvarpið svarar því ekki. Ef það gengur til allsherjar- og menntamálanefndar, af því ég sé að hér situr einn af varaformönnum nefndarinnar, held ég að þetta sé eitt af því sem við þurfum að svara og vegna þess varaformaðurinn hefur setið og hlustað á umræðuna í dag og tekið þátt í henni þá hafa margar mjög góðar og gildar spurningar vaknað sem við þurfum að leita svara við. Ég vona hreinlega að málið fari til umhverfis- og samgöngunefndar. Það er ekki vegna þess að ég vilji ekki fjalla um málið, eins og ég segi hef ég sjálf tekið þátt í þess háttar starfi, að vernda hús og götumyndir, en þetta snýst ekki um það heldur um að lögin sem eru undir eru skipulagslög en ekki minjaverndin sjálf. Ég held að við eigum fyrst og fremst að hafa í huga lýðræðislegt ferli, faglegt mat, en ekki það að ráðherrann einn og sér taki ákvarðanir um svona stór mál.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Hinn 16. september 2011 samþykkti Alþingi þingsályktun þáverandi utanríkisráðherra, Össurar Skarphéðinssonar, um að setja á fót þingmannanefnd með fulltrúum allra flokka sem þá sátu á Alþingi til að vinna tillögur til utanríkisráðherra um mótun þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Nefndin hóf störf snemma árs 2012 undir formennsku hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur og skilaði hún tillögum sínum hinn 20. febrúar 2014 ásamt bókunum einstakra þingflokka. Ég vil þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur og þáverandi utanríkisráðherra og öðrum fulltrúum sem sæti áttu í nefndinni fyrir þeirra framlag. Undirritaður átti sæti í nefndinni á síðasta kjörtímabili og vil ég þakka öllum sem höfðu aðkomu að vinnu hennar, þingmönnum, starfsmönnum ráðuneyta og sérfræðingum sem komu fyrir nefndina fyrir gott samstarf. Um þessar mundir eru viðsjár í öryggismálum í Evrópu. Nýr kafli hófst í stjórnmálasögu Evrópu með ólöglegri innlimun Rússlands á Krímskaga fyrir rúmlega ári síðan. Jafnframt hefur uppgangur hryðjuverkasamtakanna sem kenna sig við ríki íslams vakið evrópska ráðamenn til vitundar um að við þurfum að gefa öryggismálum álfunnar miklu betri gaum. Sú tillaga sem hér er lögð fram tekur tillit til þessara breytinga. Ekki síður mikilvægt er þó að stefnan tekur mið af því að brátt verða liðin níu ár frá því að varnarliðið yfirgaf Ísland og á þeim tíma sem liðinn er hefur byggst upp ný þekking og reynsla íslenskra sérfræðinga og stofnana á öryggis- og varnarmálum. Því er tímabært að skerpa línurnar og marka veginn til framtíðar. Þó að meira en ár sé liðið frá því að þingmannanefndin lagði fram tillögur sínar - og breyting hefur orðið í öryggismálum Evrópu á þeim tíma sem liðinn er - eru tillögurnar engu að síður að mínu mati traustur grunnur til að móta stefnu um þjóðaröryggi. Sú heildarsýn sem þar kemur fram er vel ígrunduð og sniðin að þörfum Íslands. Það er æðsta skylda stjórnvalda að tryggja öryggi borgaranna. Og nú stöndum við á þeim tímamótum að í fyrsta sinn í lýðveldissögunni marki Alþingi skýra stefnu um þjóðaröryggi. Um stefnuna þarf að ríkja sem breiðust sátt og um hana þarf að fara fram málefnaleg og yfirveguð umfjöllun. Áður en ég vík að ályktunartexta tillögu minnar og þeim stefnumiðum sem þar eru sett fram vil ég fjalla aðeins um þær ógnir og áhættuþætti sem eru grundvöllur tillögunnar. Þau gögn sem við höfum stuðst við eru áhættumatsskýrsla frá árinu 2009, skýrsla þingmannanefndarinnar, mat embættis ríkislögreglustjóra á hættu af völdum hryðjuverka og greiningar Atlantshafsbandalagsins og aðildarríkja þess. Haustið 2007 fól utanríkisráðherra þverfaglegum starfshópi að taka saman áhættumat fyrir Ísland og var skýrslu þess efnis skilað til ráðherra í mars 2009. Í áhættumatsskýrslunni er litið til hnattrænna, samfélagslegra og hernaðarlegra áhættuþátta. Öryggishugtakið er skilgreint með heildrænum hætti og þjóðaröryggi út frá því. Í áhættumatinu eru reifaðir sérstaklega fimmtán áhættuþættir sem þó er ekki forgangsraðað. Í fyrsta lagi fjallar það um áhættuþætti er geta falið í sér tilvistarógn, þ.e. efnahagsógnir, farsóttir, náttúruhamfarir, hernað, beitingu gereyðingarvopna og hryðjuverk. Í öðru lagi er sjónum beint að skipulagðri glæpastarfsemi og mansali sem grefur undan samfélagsöryggi, öryggi einstaklinga og réttarríkinu. Í þriðja lagi er fjallað um áhættuþætti sem snerta öryggi grunnvirkja, loft- og landhelgi, þ.e. netöryggi, öryggi orkukerfisins, borgaralegt flugöryggi, siglingaöryggi og mengunarvarnir, matvæla- og vatnsöryggi, vegaöryggi og fjarskiptaöryggi. Í niðurstöðum starfshópsins eru 23 almennar ábendingar varðandi stefnumótun í öryggismálum þar sem í fyrsta lið er kallað eftir mótun skýrrar þjóðaröryggisstefnu sem taki mið af útvíkkaðri skilgreiningu öryggis. Þó að áhættumatsskýrslan sé að mörgu leyti barn síns tíma er það okkar mat að flest atriði hennar standist ágætlega skoðun enn í dag. Allir þeir áhættuþættir sem hún fjallar um eru sem fyrr í fullu gildi en hryðjuverkaógnir og hernaðarógnir höfum við þó tekið til sérstakrar skoðunar. Í skýrslu þingmannanefndarinnar frá febrúar 2014 kemur fram að Ísland búi við stöðugleika og öryggi og hið sama gildi um hafsvæðið í kringum landið. Í skýrslunni er ógnum og áhættuþáttum ekki forgangsraðað með beinum eða línulegum hætti. Þar er hins vegar gerð grein fyrir helstu hættum sem kunna að steðja að og notast við sveigjanlegri aðferð í því tilliti sem byggir á þremur flokkum. Í þeirri tillögu sem ég mæli hér fyrir er ógnum og áhættuþáttum raðað í þá þrjá flokka sem gert er í skýrslu þingmannanefndarinnar. Í flokki eitt er að finna þær hættur sem talið er að helst beri að setja í forgang með hliðsjón af viðbúnaði og fjármunum. Þeir eru umhverfisvá eða slys vegna aukinna umsvifa á norðurslóðum, netógnir og skemmdarverk á innviðum samfélagsins og náttúruhamfarir. Í flokki tvö er að finna ógnir sem eru settar skör lægra en þarfnast engu síður fullrar athygli. Þær eru skipulögð glæpastarfsemi, fjármála- og efnahagsöryggi, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi, farsóttir og hryðjuverk. Í þriðja flokki er að finna hættur sem ólíklegt er að hér steðji að en mundu á hinn bóginn vega að fullveldi og sjálfstæði landsins með slíkum hætti að nauðsynlegt yrði að gera ráðstafanir gegn þeim. Í þeim flokki er hernaðarógn. Í febrúar síðastliðnum uppfærði embætti ríkislögreglustjóra mat af völdum hryðjuverka og öðrum stórfelldum árásum. Í því mati er hættustigi skipað í fjóra flokka; lágt, í meðallagi, hátt og hæst. Í matinu kemur fram að óvissa um hryðjuverkaógn á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndunum fer vaxandi. Hættustig á Íslandi er metið í meðallagi, sem er hækkun um einn flokk frá fyrra mati. Samkvæmt þessu er því talið að ekki sé hægt að útiloka hættu á hryðjuverkum vegna ástands innan lands eða í heimsmálum. Í samræmi við þetta mat er hryðjuverkaógn í öðrum áhættuflokki í þjóðaröryggisstefnunni sem er hækkun úr lægsta flokki samkvæmt skýrslu þingmannanefndarinnar. Hvað hernaðarógn áhrærir teljum við hana vera takmarkaða gagnvart Íslandi. Þetta byggjum við á greiningum Atlantshafsbandalagsins og aðildarríkja þess. Hernaðarógnin er því í lægsta áhættuflokki í þjóðaröryggisstefnunni. Þróun mála í grannríkjum okkar staðfestir hins vegar að sýna þarf ýtrustu árvekni við mat á hernaðarógn og við munum því á komandi mánuðum og missirum skoða sérstaklega hvort hækka þurfi áhættuflokkun hernaðarógnar. Ég vil vekja athygli á því að atburðir síðustu vikna og mánaða sýna að viðbúnaður þarf að taka mið af mati á ógnum og hröð framvinda getur breytt slíku mati með litlum eða engum fyrirvara. Þetta er meðal annars inntak sameiginlegrar greinar ráðherra varnarmála Norðurlandanna sem birtist fyrir nokkrum dögum. Sú stefna sem hér er lögð fram er byggð upp með sama hætti og norðurslóðastefna Íslands sem Alþingi samþykkti samhljóða í mars 2011. Hér eru dregin upp tíu hnitmiðuð áhersluatriði í ályktunartexta sem verða leiðarljós í öryggis- og varnarmálum Íslands á komandi árum. Í inngangsorðum tillögunnar segir að þjóðaröryggi byggist á þeim skuldbindingum sem felast í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og hafi grunngildi þjóðarinnar að leiðarljósi: lýðræði og virðingu fyrir réttarríkinu og alþjóðalögum, mannúð og verndun mannréttinda, jafnrétti allra og sjálfbæra þróun, afvopnun og friðsamlega lausn deilumála. Þá segir að grundvallarforsenda stefnunnar sé staða Íslands sem fámennrar eyþjóðar sem hvorki hafi burði né vilja til að ráða yfir her og tryggi öryggi sitt og varnir með virkri samvinnu við önnur ríki innan alþjóðastofnana. Stefnan taki til hnattrænna, samfélagslegra og hernaðarlegra áhættuþátta og felist í virkri utanríkisstefnu, almannaöryggi og varnarsamstarfi við önnur ríki. Þjóðaröryggi Íslands mun áfram hvíla á þeim styrku stoðum sem hafa tryggt öryggi og varnir Íslands nærfellt alla lýðveldissöguna, aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningnum við Bandaríkin. Öryggishagsmunir Íslands á norðurslóðum er undirstrikaðir sérstaklega, bæði er lýtur að alþjóðasamvinnu og innlendum viðbúnaði. Um aðildina að Atlantshafsbandalaginu segir að hún verði áfram lykilstoð í vörnum Íslands og meginvettvangur vestrænnar samvinnu sem Ísland tekur þátt í á borgaralegum forsendum til að efla eigið öryggi og annarra bandalagsríkja. Um varnarsamninginn segir að hann tryggi áfram varnir Íslands og áfram verði unnið að þróun samstarfsins á grundvelli hans þar sem tekið verði mið af hernaðarlegum ógnum, sem og öðrum áhættuþáttum þar sem gagnkvæmir varnar- og öryggishagsmunir eru ríkir. Enn fremur er í stefnunni lögð áherslu á að efla og þróa enn frekar samvinnu Norðurlandanna og annað grannríkjasamstarf sem lýtur að svæðisbundnum hagsmunum og þátttöku í alþjóðasamstarfi á því sviði. Um virka utanríkisstefnu segir að tryggja beri víðtæka öryggishagsmuni Íslands með virku alþjóðasamstarfi á grundvelli alþjóðalaga og með friðsamlegri lausn deilumála, afvopnun, virðingu fyrir mannréttindum og réttarríkinu, jafnrétti kynjanna og baráttu gegn ójöfnuði, hungri og fátækt að leiðarljósi. Um varnarviðbúnað segir að tryggja þurfi að í landinu séu til staðar varnarmannvirki, búnaður, geta og sérfræðiþekking til að mæta þeim áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir og til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar okkar. Með vísan til tillagna þingmannanefndarinnar um að stefnan taki ekki eingöngu til varnarstefnu, heldur einnig til almannaöryggis og virkrar utanríkisstefnu, er skýrt kveðið á um að stefna stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum, sem mótuð er af almannavarna- og öryggismálaráði, sé hluti af þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Með því er einnig tekið tillit til þeirrar breiðu skilgreiningar á öryggishugtakinu sem áhættumatsskýrslan frá 2009 byggist á. Almannavarna- og öryggisstefna er á forræði innanríkisráðherra og er mótun nýrrar stefnu á því sviði á lokastigi. Netöryggismálum eru síðan gerð sérstaklega skil þar sem segir að stuðla beri að auknu netöryggi með áframhaldandi uppbyggingu á getu Íslands og með alþjóðlegu samstarfi. Það hefur löngum verið yfirlýst stefna íslenskra stjórnvalda að á Íslandi skuli ekki vera kjarnavopn og var þingsályktun þessu til áréttingar samþykkt á Alþingi árið 1985. Til frekari áréttingar á þeirri stefnu er í tillögunni lagt til að Alþingi álykti að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnavopnum í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu. Friðlýsingin nái til íslensks lands og landhelgi að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga, líkt og hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna, og skuldbindinga innan stofnana og samninga sem Ísland á aðild að. Í ljósi þess að framkvæmd þjóðaröryggisstefnunnar og stefnu stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum varðar mörg ráðuneyti og stofnanir er nauðsynlegt að koma á virku samráði og samhæfingu opinberra aðila. Í því skyni er því hér lagt til að sett verði á laggirnar þjóðaröryggisráð sem forsætisráðherra veiti forstöðu. Sett verði sérstök lög um stofnun þjóðaröryggisráðs þar sem nánar verði kveðið á um samsetningu þess, hlutverk og skipulag auk ákvæða er tryggi samþættingu viðfangsefna þjóðaröryggisráðs og núverandi almannavarna- og öryggismálaráðs. Utanríkisráðuneytið hafi samráð við innanríkisráðuneytið um samningu löggjafarinnar. Hlutverk þjóðaröryggisráðs verði að meta reglulega ástand og horfur í öryggis- og varnarmálum og hafa eftirlit með framfylgd þjóðaröryggisstefnunnar. Ég tel að eitt af fyrstu verkefnum ráðsins eigi að vera að láta fara fram nýtt áhættu- og ógnarmat. Þá er gert ráð fyrir í tillögunni að ráðið standi fyrir endurskoðun stefnunnar eigi sjaldnar en á fimm ára fresti. Frumkvæði að endurskoðun geti komið frá ráðinu sjálfu en Alþingi geti einnig farið fram á endurskoðun hennar. Virðulegi forseti. Ég vil ljúka máli mínu á að undirstrika að utanríkisstefna Íslands og þjóðaröryggi grundvallast á vestrænni samvinnu og sterkum Atlantshafstengslum, aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningnum við Bandaríkin. Vaxandi varnarsamstarf Norðurlandanna er fagnaðarefni og styrkir þennan grundvöll enn frekar. Frá brottför varnarliðsins hafa íslensk stjórnvöld tekist á við nýja og mikilvæg ábyrgð. Við leggjum nú enn meira af mörkum til sameiginlegra varna Atlantshafsbandalagsins með rekstri loftvarnakerfisins, gistiríkisstuðningi vegna loftrýmisgæslu bandalagsríkja og annars liðsafla þeirra sem hingað kemur og með borgaralegu framlagi til aðgerða bandalagsins. Við leggjum áherslu á að bandalagið sýni fulla árvekni og sé í stakk búið til að bregðast við þróun mála á öllu yfirráðasvæði sínu. Í okkar tilfelli gildir það ekki síst um Norður-Atlantshafssvæðið þar sem lega Íslands skiptir miklu þurfi að virkja varnaráætlanir bandalagsins. Hvað loftrýmisgæslu varðar þá hefur reynslan af því fyrirkomulagi verið góð og framkvæmd gæsluvakta gengið vel. Frá því vaktir hófust árið 2008 hafa níu bandalagsríki staðið tuttugu vaktir og um þessar mundir er bandaríski flugherinn í áttunda skiptið við störf á Íslandi. Þá ber að árétta að varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna er í fullu gildi. Á grundvelli hans er í gildi bandarísk varnaráætlun sem gerir ráð fyrir að varnir Íslands séu tryggðar með hreyfanlegum viðbúnaði og liðsafla. Þessi áætlun er endurskoðuð reglulega með hliðsjón af breyttum aðstæðum í samráði aðila í millum en ábyrgð á framkvæmd hennar er í höndum Evrópuherstjórnar Bandaríkjanna í Stuttgart. Eins og fram kemur í tillögu minni er brýnt að á Íslandi sé til staðar nauðsynlegur varnarviðbúnaður, geta og sérfræðiþekking til að mæta þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir. Sá viðbúnaður er óaðskiljanlegur liður í því ef virkja þarf varnaráætlunina. Við þurfum að gera betur svo hægt sé að viðhalda og styrkja þann viðbúnað sem hefur verið fjárfest í í gegnum tíðina. Hér skiptir líka máli að Landhelgisgæsla Íslands búi við rekstrarskilyrði sem geri henni kleift að sinna löggæslu- og eftirlitsskyldu sinni, sem jafnframt styrkir varnarsamstarf okkar við bandalagsríki. Það var mikilvægt og ánægjulegt skref sem stigið var síðastliðið sumar þegar samkomulag var undirritað milli utanríkisráðuneytisins, innanríkisráðuneytisins, Landhelgisgæslunnar og ríkislögreglustjóra um fyrirkomulag varnartengdra verkefna þar sem þessum embættum er falin framkvæmd tiltekinna þátta varnarstarfsins í umboði utanríkisráðuneytisins. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að stjórnvöld á Íslandi hverju sinni rísi undir þeirri ábyrgð að æðsta skylda stjórnvalda er að tryggja öryggi borgaranna. Með þeirri tillögu sem ég mæli hér fyrir er mótuð stefna sem treystir undirstöður þjóðaröryggis Íslands til langs tíma á grundvelli þeirrar alþjóðasamvinnu sem tryggir varnir landsins. Að svo mæltu legg ég til að tillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. utanríkismálanefndar
Virðulegi forseti. Það kemur fram í athugasemdum með tillögunni að þáverandi hæstv. innanríkisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra skrifuðu undir samning í júlí 2014 þar sem embætti ríkislögreglustjóra og Landhelgisgæslu Íslands var falið að sinna framkvæmd verkefna á grundvelli varnarmálalaga. Mig langaði að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort hann telji að það geti verið hættulegt að einhverju leyti að blanda saman borgaralegri stofnun á borð við lögregluna og hernaðarlegri stofnun á borð við Landhelgisgæsluna, ég lít alla vega svo á að hún sé hernaðarleg. Það að embætti ríkislögreglustjóra, sem tilheyrir innviðum samfélagsins, sinni varnarmálum þykir mér nefnilega svolítið óþægilegt vegna þess að ef kemur til átaka þar sem reynir á varnarmál er hætt við því að menn fari að ráðast að ríkislögreglunni alveg eins og menn ráðast fyrst á herinn og hernaðarleg skotmörk. Í stuttu máli hef ég áhyggjur af því að lögreglan verði að hernaðarlegu skotmarki ef kemur til átaka. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra hafi hugleitt þetta eða geti slegið eitthvað á áhyggjur mínar í þessu sambandi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég hef ekki áhyggjur af þessu þar sem að mínu viti er algjörlega ljóst að ef ráðist yrði á Ísland þá hefur okkar góða og vinsæla lögregla lítið í það að gera. Ég get ekki ímyndað mér að lögreglan sé skilgreind af þeim sem mundu hugsanlega vilja ráðast á Ísland sem einhvers konar ógn. Við búum nú ekki við það sterkt lögreglulið, því miður, ætla ég að leyfa mér að segja. Lögreglan og Landhelgisgæslan eru náttúrlega fyrst og fremst borgaralegar stofnanir. En þetta eru okkar verkfæri og þessir aðilar eiga í samskiptum við samherja okkar erlendis, lögreglan á t.d. upplýsingaskipti út af Schengen og öðru slíku, Landhelgisgæslan ver landhelgi okkar og á samstarf við t.d. norska herinn eða norsku strandgæsluna og bandarísku strandgæsluna sem eru jafnvel hluti af þeirra herjum. Í stöðu Íslands sem hefur engan her hafa þessar borgaralegu stofnanir tekið yfir ákveðin verkefni sem lúta að vörnum landsins að einhverju leyti, eins og t.d. rekstri kerfisins í Keflavík. Aðrar skyldur sem hvíla á eins og lögreglunni tengjast t.d. landamæravörslu og slíku við Ísland. Allt skiptir þetta máli. Ég lít ekki svo á að verið sé að skapa einhvers konar ógn fyrir þessa aðila, alls ekki. Við verðum hins vegar að hafa í okkar kerfi einhverja sem eru í samskiptum við þær stofnanir sem við erum aðilar að og þessir aðilar gera það. Við undirrituðum þessa samninga til að hafa alveg hreint og klárt hvert hlutverk þeirra væri og þar af leiðandi er skýr verkaskipting milli utanríkisráðuneytisins og innanríkisráðuneytisins til þess að við séum ekki blanda saman ólíkum hlutum. Ég er þá sammála hv. þingmanni að ef það væri einhver misskilningur eða hætta á einhverju rugli þarna á milli þá væri það ekki gott. En það er ekki þannig í dag. Við erum búin að skýra þessa verkaskiptingu, [[Forseti hringir.]]það er búið að skýra hlutverk hvers og eins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég sé að við þurfum lengri tíma til þess að ræða þetta alveg í þaula en ég verð að segja eins og er að ég hef samt sem áður þessar áhyggjur. Nú tala ég íslensku og þegar ég les þetta þá sýnist mér að þarna sé borgaralegri stofnun falin verkefni sem tilheyra venjulega hernaðaryfirvöldum í öðrum ríkjum sem hafa her. Ef ég sem íslenskumælandi get skilið þetta þannig þá hef ég miklar áhyggjur af því að hætta sé á því að einhver sem talar ekki íslensku - og ég leyfi mér að fullyrða að til séu hermenn og hryðjuverkamenn úti í heimi sem hafa ekki heldur mitt greindarfar, ég ætla að leyfa mér þann hroka - misskilji þetta líka. Sömuleiðis hef ég áhyggjur af því að ef hernaðarleg verkefni fara almennt til borgaralegra stofnana þá fylgi með einhvers konar hernaðarlegt viðhorf. Það er kannski stærri umræða og á betur heima í umræðu um lögregluna, gott og vel, ég get svo sem ekki ætlast til þess að hæstv. utanríkisráðherra svari spurningum um lögrelguna sem slíka. En það undirstrikar svolítið vandann sem ég óttast í það minnsta, að ef hernaðarleg verkefni af einhverri tegund tilheyra lögreglunni leiði það af sér, ef kemur til átaka, að menn líti á lögregluna sem hernaðarlegt skotmark eða í það minnsta að einhverjar tilteknar skyldur eða tiltekin verkefni lögreglunnar hafi hernaðarlegt vægi. Ég hef enn þessar áhyggjur en vænti þess að við þurfum lengri tíma en við fáum í andsvörum til þess að ræða þetta til hlítar. En mér finnst mikilvægt að við höfum í huga að þessi aðskilnaður þarf að vera eins skýr og mögulegt er.
Virðulegi forseti. Ég held að þetta séu óþarfaáhyggjur hjá hv. þingmanni en tek undir það sem hann sagði, það er nauðsynlegt að ræða þetta. Ég legg eindregið til að það verði gert í utanríkismálanefnd þegar málið kemur þangað. En þetta stafar að sjálfsögðu aðallega af því að við höfum engan her á Íslandi, sem betur fer, og við viljum ekki hafa her. Þess vegna þurfum við, ef við viljum tryggja öryggi borgaranna, að fela ákveðnum stofnunum að gegna ákveðnu hlutverki í því. En að sjálfsögðu tek ég undir með þingmanninum að það þurfi að fara yfir þetta og legg til að það verði gert í nefndinni.
Forseti. Það er ánægjulegt að þetta mál sé hér fram komið. Mig langaði að setja sérstaka áherslu á netöryggi og friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum en jafnframt vekja athygli á því að ég set svolítinn fyrirvara við að setja inn í þetta plagg það sem skilgreint er sem hryðjuverkaógn. Mig langar í ljósi orðalags um friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum að beina spurningu til hæstv. utanríkisráðherra af því að ég hef verið mjög ánægð með það sem er í 9. lið: „Að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum, að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga, …“ þá langar mig að spyrja hvað það þýðir nákvæmlega, hvort hæstv. utanríkisráðherra geti útskýrt það fyrir okkur. Mér finnst þetta vera töluverð veiking á þessari stefnu. Síðan á eftir þessu stendur: „í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu.“ Síðan er farið aðeins nánar út í þetta í skjalinu þar sem stendur: „Það hefur löngum verið yfirlýst stefna íslenskra stjórnvalda að á Íslandi skuli ekki vera kjarnavopn. Þingsályktun þessu til áréttingar var samþykkt á Alþingi árið 1985. Til frekari áréttingar á þeirri stefnu er í þessari tillögu lagt til að Alþingi álykti að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnavopnum í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu. Friðlýsingin nái til íslensks lands og landhelgi að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga, líkt og hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna, og skuldbindinga innan stofnana og samninga sem Ísland á aðild að.“ Mér finnst mjög mikilvægt að fá það skýrt nánar hvað þetta felur í sér. Við ræddum þetta töluvert mikið í nefndinni, ég átti sæti í nefndinni fyrir hönd Hreyfingarinnar á síðasta kjörtímabili, en mér finnst þessi lending ekki nægilega skýr. Ég fagna því að hér standi: „Íslensk stjórnvöld munu tala fyrir þessu sjónarmiði á alþjóðavettvangi og í tvíhliða samskiptum við önnur ríki. Stjórnvöld munu beita sér enn fremur fyrir vitundarvakningu og opinni umræðu um kjarnorkumál og stuðla þannig að afvopnun og friði.“ Það sem ég mundi vilja sjá og fá kannski ítarlegri upplýsingar um, og það kemur vonandi fram í störfum utanríkismálanefndar, er nánari útfærsla á hvernig við ætlum að stuðla að öllum þessum góðu markmiðum sem hér eru rakin í þessari stefnu. Í 5. lið stendur: „Að tryggja víðtæka öryggishagsmuni Íslands með virku alþjóðasamstarfi á grundvelli alþjóðalaga og með friðsamlega lausn deilumála, afvopnun, virðingu fyrir mannréttindum og réttarríkinu, jafnrétti kynjanna og baráttu gegn ójöfnuði, hungri og fátækt að leiðarljósi.“ Þetta eru stór og göfug markmið sem ég sakna svolítið að sjá í þessari stefnu betri útlistun á hvernig við ætlum að gera þetta. Eins og fram kom í upphafi máls míns er ég sérstakur áhugamaður um netöryggi Íslands. Við fengum stofnun, Alþjóðastofnun um upplýsinga- og tjáningarfrelsi, til að taka saman stöðu mála um netöryggi Íslands. Þetta var í raun og veru hraðyfirferð yfir ástand mála og tillögur til þjóðaröryggisnefndar. Hægt er að ná sér í skýrsluna á vef stofnunarinnar immi.is en skýrsluna gerðu Smári McCarthy og Herbert Snorrason. Í skýrslunni er komið með nokkrar tillögur að aðgerðum og rétt viðbrögð stjórnvalda. Farið er mjög ítarlega yfir ástand mála hérlendis, til dæmis öryggi sérkerfa stofnana, eftirlit og hlerun á fjarskiptum, almennt eftirlit með fjarskiptum, hervæðing internetsins, hvað er þjónustuneitun og fleiri atriði. Þetta er mjög ítarleg og góð samantekt þó að hún sé gerð með hraði. Þar kemur m.a. fram, með leyfi forseta: „Rétt viðbrögð stjórnvalda væru að taka til greina öryggi alls þess hluta netsins sem eru innan sinna landamæra (óháð tilgangi eða stjórnun þeirra nethluta), og að auki alla þá hluta netsins sem eru í samskiptum við þau tæki. Þetta leiðir af sér að varnarsvæði Íslands í net- og upplýsingaöryggismálum er internetið í heild sinni, en að sama gildi um aðrar þjóðir. Til að nálgast lausn á þessu væri eðlilegt að fjármagna ýmis verkefni til að auka heildaröryggi kerfisins. Benda má á t.d.: Endurskoðun á frjálsum hugbúnaði. Það væri ekki viðeigandi fyrir ríkisstjórnir að fjármagna endurskoðun á séreignarhugbúnaði, sem ætti að falla undir skuldbindingar hugbúnaðarframleiðandans.“ Þetta er mjög mikilvægt og hefur komið í ljós eftir að þetta var tekið saman, þessi skýrsla, að mörg fyrirtæki frá t.d. Bandaríkjunum hafa heimilað svokallaðar bakdyr inn í sína grunna fyrir bandarísk yfirvöld. Því er mjög mikilvægt að það verði, og ég vona það, ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra hefur lesið skýrsluna og þær ábendingar sem í henni eru, en þetta er skýrsla um netöryggi Íslands. Ég legg til að í útfærslu á þessari þjóðaröryggisstefnu verði í smáatriðum farið yfir og þær upplýsingar nýttar sem hafa legið fyrir í kjölfar þeirra uppljóstrana sem Snowden hefur borið á borð og að einhverju leyti eru tillögurnar í þessari skýrslu IMMI forveri þess, því að það var í raun og veru kannski ekki fyrr en Snowden kom með upplýsingar sínar að það sem við lögðum til - ja, ég sletti, forseti, - meikar einhvern sens. En mér finnst mjög mikilvægt að ráðherra - það er svo stuttur tími sem maður hefur til að fjalla um þetta, þetta er svo rosalega viðamikið mál - ég legg til að ráðherra kíki á skýrsluna. Hann má fá eintakið mitt þegar ég er búin með ræðuna mína. Mig langar fyrst tíminn er strax farinn að lesa bókun mína sem snertir svolítið á þessum öryggismálum og þeim heimi sem við búum í í dag, en bókun mín hljóðar svona: „Einn af hornsteinum lýðræðis grundvallast af getu ríkja til að vernda friðhelgi ríkisstjórna og stjórnsýslu sem og friðhelgi einkalífs borgara ríkisins. Nútímatækni hefur gert yfirvöldum annarra landa það kleift að safna stafrænum gögnum allra Íslendinga í trássi við stjórnarskrá lýðveldisins. Því er ljóst að nauðsynlegt er að íslenska ríkisstjórnin þarf að móta stefnu í samstarfi við alþjóðastofnanir og samtök er sérhæfa sig í að tryggja stafræna friðhelgi þvert á landamæri til að tryggja þjóðaröryggi Íslands.“ Það vill svo skemmtilega til að ég er að móta ályktun fyrir Alþjóðaþingmannasambandið sem mun koma til afgreiðslu á haustþingi Alþjóðaþingmannasambandsins, og þessi tillaga byggir nákvæmlega á því sem ég nefndi í bókun minni og í henni verða tillögur að bæði aðgerðum sem ríkisstjórnir geta gert til að tryggja þetta öryggi borgara sinna og ríkisstjórna sem og í alþjóðasamhengi. Ég vonast til þess að við munum temja okkur það í okkar alþjóðastarfi þar sem ályktað er um - ja, þar sem samþykktar eru þingsályktanir að búinn verði til vettvangur fyrir slíkt hér á þinginu, sem er ekki til staðar núna. Við erum viðstöðulaust að álykta með öðrum þjóðum í ýmsu alþjóðastarfi og allt of lítið af því skilar sér inn í stefnu hérlendis, en það er eitthvað sem ég held að við þurfum að taka á. Það er mjög margt gott í þessari stefnu og athyglisvert var að fara svolítið djúpt í þessi mál á sínum tíma þegar við vorum að fara yfir það undir styrkri stjórn hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur sem gæti verið möguleg ógn. En ég hefði viljað sjá í 5. lið í tillögunni að þar væri netöryggið líka tekið fyrir af því að það er svið sem við höfum nú þegar litið á okkur sem sérfræðinga í og um að gera að nýta sér þá sérstöðu sem við nú þegar höfum á því sviði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég ætla reyndar að vera lítið í andsvörum í kvöld en þeim mun meira er ég tilbúinn fyrir hönd ráðuneytisins að koma á fund í utanríkismálanefnd og fara yfir málið þar. Ég er sammála hv. þingmanni um að við þurfum að setja fókusinn á þessar nýju ógnir eins og netöryggi og annað, og ég viðurkenni fúslega að ég hef miklu minna vit á því en hv. þingmaður og hennar félagar, en þetta er klárlega ógnin sem við þurfum að horfast í augu við. Varðandi 5. liðinn þá er það rétt, hann er mjög víðtækur og er í sjálfu sér stefnumörkun eins og allt þetta er. Við erum í raun ekki að benda á einstakar leiðir eða lausnir eða slíkt í þessu. Við vitum að ef sú góða stefna, sem við leggjum hér fram, yrði verðlögð mundi það kosta býsna marga milljarða ef vaðið yrði í að hrinda öllu þessu í framkvæmd, við þurfum væntanlega að forgangsraða. En við erum að vinna mikið að þessum hlutum í dag, t.d. í gegnum stofnanir Sameinuðu þjóðanna, í gegnum þróunarsamvinnu o.fl., því sem kemur fram í 5. liðnum af því að hv. þingmaður nefndi það. Þar sem við tölum um kjarnorku þá er það alveg skýrt - ég held að við séum öll sammála um það - að við viljum ekki að á Íslandi séu geymd kjarnorkuvopn, að þau verði staðsett hér, og þá á ég vitanlega líka við hafið í kringum landið. Við getum hins vegar ekki bannað herskipum, svo að dæmi sé tekið, að sigla um íslenska landhelgi ef þau eru í friðsamlegum tilgangi, ef þau eru að sigla á milli staða, þó að um borð séu kjarnorkuvopn. Það er til dæmis vegna hafréttarsáttmálans. Sú yfirlýsing, ég geri ekki lítið úr því, sem við gefum með því að segja að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn, að við séum andvíg því, og þingsályktun frá árinu 1985 eru gríðarlega mikilvægar pólitískt, mikilvæg skilaboð Íslands inn í þessa umræðu.
Forseti. Ég þakka kærlega fyrir svörin. Ég hef beitt mér töluvert á sviði kjarnorkuafvopnunar í alþjóðastarfi, ég er meðlimur í PNND og töluvert mikil vinna hefur verið unnin hjá Alþjóðaþingmannasambandinu í tengslum við það. Á tveimur síðustu þingum þar hefur verið mikil umfjöllun um kjarnorkuvopn og kjarnorkuvopnaafvopnun. Ég er alveg sammála því að það er mjög mikilvægt að hafa skýra stefnu og eindregna og það má alveg skoða hvernig Nýsjálendingar höguðu sínum málum, þeir hafa líka verið mjög virkir í PNND. Ég velti fyrir mér: Af hverju geta þeir gert það sem þeir gera en ekki við varðandi skýra stefnu um hvað megi vera á ferð í kringum þeirra hafsvæði? Það sem ég hef gríðarlega miklar áhyggjur af er það hvar við erum í heiminum. Ef slys yrði út af kjarnorkuvopnum á okkar svæði þá velti ég fyrir mér hvernig við gætum brugðist við slíkri vá, hvort gert sé ráð fyrir því. Ég var að horfa á mjög merkilega heimildarmynd, sem heitir The man who saved the world, sem fjallar um ákvörðun eins yfirmanns í rússneska hernum um að bregðast ekki við því sem leit út fyrir að vera árás en var tölvuvilla fyrir margt löngu. Það þarf svo lítið að bregða út af til þess að gríðarlega mikið slys geti orðið. Þess vegna hef ég miklar áhyggjur af því að við skulum samt heimila, út af alþjóðasamningum, að vopn af þessu tagi fari í gegnum okkar svæði. Er eitthvað sem við getum gert til að breyta því?
Virðulegi forseti. Ég treysti mér ekki til að svara því hér og nú hvort það er eitthvað sem við getum gert til að breyta þessu. En við getum líka hugsað málið aðeins víðar ef við horfum bara á slys við landhelgi okkar svo að dæmi sé tekið, olíuslys eða kjarnorkuslys. Eins og hafstraumarnir eru í kringum Ísland mundi það væntanlega hafa gríðarlega alvarlegar afleiðingar fyrir okkur og jafnvel nágranna okkar líka. Þess vegna held ég að eitt af því mikilvægasta sem við gerum sé að tala fyrir því og berjast fyrir því að menn afvopnist, að menn hætti að nota kjarnorkuvopn. Hvort það er draumsýn eða ekki - ástandið er nú þannig í heiminum í dag að því miður virðast fleiri sem vilji eignast þau en að fækka þeim. Við eigum áfram að berjast fyrir því og minna á söguna sem Ísland hefur varðandi þau skref sem við tókum hér á leiðtogafundinum í gamla daga og hvernig við höfum alltaf talað fyrir þessu. Við eigum að leggja áherslu á frið. Við eigum að leggja áherslu á að menn leysi deilur með viðræðum, grípi ekki til þeirra skelfilegu vopna sem kjarnorkuvopn eru eða almennt til vopna. En við verðum að gera þetta allt út frá þeim heimildum sem við höfum og ganga eins langt og við getum. Ég get ekki svarað þeirri spurningu þingmannsins hversu langt við getum gengið í því að stoppa og banna en við verðum alla vega alltaf að virða alþjóðasamninga og alþjóðalög. Það er okkar sterkasta vopn í viðskiptum okkar við aðra að geta vísað í að við stöndum við alþjóðasamninga og alþjóðarétt og alþjóðalög. Þar sem við erum herlaus þjóð og ekki stærri en þetta, með miklar náttúruauðlindir og mikla hagsmuni, verðum við að leggja áherslu á að þeir sáttmálar og þau lög Sameinuðu þjóðanna og annað sem við erum þátttakendur í virki og séu virt. Það eru okkar sterkustu skilaboð. Pólitískt út á við eigum við að vera alveg skýr í því að á Íslandi verði ekki kjarnorkuvopn.
Virðulegi forseti. Á fyrstu árum lýðveldisins og nokkuð fram eftir ríkti djúpstæður ágreiningur um utanríkismál og þá sérstaklega varnarmál og einkenndi íslensk stjórnmál í áratugi. Það urðu náttúrlega gífurlegar breytingar á samskiptum Vesturlanda við löndin í Austur- og Mið-Evrópu við fall Berlínarmúrsins í nóvember 1989, en það liðu samt meira en 20 ár áður en forsendur sköpuðust til þess hér á landi að leggja fram tillögu um að skipa nefnd til að gera tillögur að þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sem allir þingflokkar ættu aðild að. Slíka tillögu lagði þá hæstv. utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson fram og var hún samþykkt í september 2011, að mig minnir. Það var mjög ánægjulegt og lærdómsríkt fyrir mig að mér skyldi fengið það verkefni að stýra vinnu þessarar nefndar og ég held að mér sé óhætt að segja að það ríkti eindrægni í nefndinni. Það var alveg ljóst að við vildum gjarnan öll komast að samkomulagi en okkur tókst ekki, virðulegi forseti, að ljúka vinnunni fyrir kosningar 2013 og okkur tókst ekki að setja punktinn yfir i-ið þá. Þess vegna langar mig að lýsa sérstakri ánægju minni yfir því að hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson beitti sér fyrir því að nefndarmenn næðu samkomulagi um að ljúka verkinu og skilaði nefndin verkinu frá sér til hæstv. ráðherrans í febrúar 2014. Og ég vil endurtaka að það var ekkert sjálfgefið að þessu yrði formlega lokið og skilað þó svo að allri vinnu hafi meira og minna verið lokið fyrir kosningar þannig að ég vil ítreka ánægju mína með framgöngu hæstv. ráðherra í þessu máli. Sú tillaga sem ráðherrann hefur nú lagt fram byggir meira og minna á starfi þessarar þingmannanefndar. Í starfinu skilgreindum við þjóðaröryggi eins og það hafði verið gert í áhættumatsskýrslu sem var unnin fyrir utanríkisráðuneytið nokkrum árum fyrr og hafði verið skilað 2007 af nefnd undir formennsku Vals Ingimundarsonar. Þar var tekið tillit til hnattrænna, samfélagslegra og hernaðarlegra áhættuþátta. Þess vegna var litið til öryggishugtaksins með heildrænum hætti og þjóðaröryggi skilgreint út frá því, enda verða viðfangsefni sem flokkast undir utanríkis- og innanríkismál æ samtvinnaðri og hefðbundin skil milli borgaralegs og hernaðarlegs öryggis verða sífellt óljósari. Það var komið inn á þetta í andsvörum fyrr í dag og ein af þeim áskorunum sem við hljótum að standa frammi fyrir er einmitt hvernig við getum samþætt stofnanir okkar í þessu tilliti og hvernig borgaralegar stofnanir okkar geta unnið með hernaðarlegum stofnunum sem, eins og ég mun koma að síðar í máli mínu, er óhjákvæmilegt. Auðvitað voru áherslur þingflokka ólíkar í þeim efnum sem fjallað var um í vinnu nefndarinnar sem vann að þjóðaröryggisstefnu en við lögðum áherslu á að ná sem breiðastri samstöðu í þessum málum öllum. Og þó að einhverjum, sem ég leyfi mér kannski að kalla harðlínumenn á hvorum væng fyrir sig, finnist stefnan ekki nógu skýr og ekki nógu hörð og að ekki séu gerðar nógu ákveðnar kröfur tel ég að það skipti miklu máli að við höfum sameiginlegan grundvöll til að vinna á og ég held að átök og stóryrði í þessum efnum séu bæði óþörf og gagnslaus. Mig langar að nefna nokkur atriði sem fram koma í stefnunni og hugrenningar mínar um þau í því samhengi þegar við unnum að þessu. Fyrst vil ég nefna samvinnuna á norðurslóðum, en eins og við vitum öll hefur orðið gífurleg breyting á öllum staðháttum þar. Siglingar hafa aukist þó að þróunin verði kannski ekki jafn hröð og margir búast við. En þar eru miklar áskoranir og við höfum verið í samvinnu við önnur ríki, t.d. við eftirlit og björgun. Sú samvinna var mikil fyrir, ég held að það séu að verða tvö ár síðan það var mikil æfing sem við tókum þátt í úti fyrir austurströnd Grænlands. Þá kom einmitt í ljós í þeirri æfingu og hefur komið fram að ef þar yrði slys sem við mundum taka þátt í björgun við þá eru þeir aðilar sem við vinnum með herir. Ef Bretar senda einhverja til björgunar og ef Norðmenn senda einhverja þá senda þeir herskip. Það er því nauðsynlegt fyrir borgaralegar stofnanir okkar að kunna og geta unnið með herjum sem vinna allt öðruvísi en borgaralegar stofnanir. Það skiptir meginmáli í því, tel ég vera, að okkar borgaralegu stofnanir haldi einkennum sínum og breytist ekki í litla heri. En við þurfum líka að átta okkur á því að það er nauðsynlegt engu að síður að við kunnum að vinna með slíkum aðilum. Varðandi stöðuna á norðurslóðum þá hugsaði ég það oft þegar við vorum að vinna að þessu að það hafa verið og eru miklar væntingar um tækifæri sem breytingar á norðurslóðum geta falið í sér, efnahagsleg tækifæri. En ég tel að það séu kannski öryggisatriði bara eitt og út af fyrir sig að menn séu ekki með of miklar væntingar í þeim efnum vegna þess að við höfum fyrr farið svolítið flatt á því, íslensk þjóð, að vera með efnahagslegar væntingar sem ekki hafa staðist. Ég held að við ættum að halda okkur á jörðinni með væntingar um tækifæri sem breytingarnar á norðurslóðum geta gefið okkur. Virðulegi forseti. Í þessum tillögum, í hinum hefðbundnu varnar- og öryggismálunum, er aðildin að NATO og varnarsamningar við Bandaríkin áfram stólpar sem stefnan hvílir á, en jafnframt á að efla og þróa enn frekar norræna samvinnu um öryggis- og varnarmál og annað grannríkjasamstarf sem lýtur að svæðisbundnum hagsmunum og þátttöku í alþjóðastarfi á því sviði. Ég tel mjög mikilvægt að lögð sé áhersla á þetta samstarf vegna þess að þó svo að samningurinn við Bandaríkin sé auðvitað einn af þeim stólpum sem stefna okkar hvílir á held ég að miklu máli skipti að við eflum og aukum það samstarf sem við eigum við önnur grannríki. Norðurlandasamvinna hefur til dæmis aukist og við erum með vildarsamninga eða eigum gott samstarf við bæði Breta og Frakka í þessum efnum. Ég vil líka, rétt eins og hv. þingmaður hér á undan mér, Birgitta Jónsdóttir, lýsa sérstakri ánægju minni með að við erum friðlýst fyrir kjarnavopnum. Hún var reyndar með vangaveltur um hvað það þýddi „að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga“. Ég tel að það sé varúðaratriði að hafa þetta inni. Ég tel einmitt mjög mikilvægt að það sé eitt af tíu atriðum í stefnu okkar og beinlínis orðað að við viljum verða friðlýst fyrir kjarnavopnum. Og mér finnst líka skipta miklu máli að það kemur fram annars staðar í stefnunni og ég tel að við eigum að leggja áherslu á það að við eigum hvar sem við getum að reyna að tala fyrir afvopnun. Þótt við séum lítið land þá er ekki þar með sagt að ekki sé hlustað, að ekki heyrist það sem við segjum. Við eigum því hvar sem við getum að tala fyrir afvopnun og friði. Nú þýtur tíminn frá mér, en mig langaði sérstaklega að nefna þjóðaröryggisráðið sem utanríkisráðherra boðar að flutt verði frumvarp um að sett verði á stofn. Ég held að það sé mjög mikilsvert, en það er einmitt ein áskorunin í þessari nýju þjóðaröryggisstefnu hvernig íslenskar stofnanir sem heyra kannski undir ólík ráðuneyti vinna saman. Það skiptir gífurlegu máli að þar verði komið á einhverju kerfi sem dugar ef grípa þarf til einhverra sérstakra ráðstafana.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar einmitt að heyra meira af því sem hv. þingmann langaði til að tala um, þ.e. þjóðaröryggisstofnun, hvert hlutverk slíkrar stofnunar yrði, hver verkefni hennar yrðu og hvað hv. þingmaður sæi fyrir sér að slík stofnun mundi standa að til lengri tíma, þá meina ég næstu áratuganna.
Virðulegi forseti. Í þeirri nefnd sem ég var í voru svo sem ekki sett niður bein verkefni slíkrar stofnunar. Við veltum því fyrir okkur hvort það gæti verið heppilegt, en líka það að hinar ólíku stofnanir hins opinbera kerfis komi saman og hittist reglulega. Þegar við vorum í þessari umræðu hafði ekki gosið í Eyjafjallajökli og síðan þá, síðan við vorum að ræða um þetta fyrir einhverjum árum erum við orðin miklu flinkari við að koma og bregðast við ef ógn stafar af einhverjum eldfjöllum hér. En hver sem ógnin er þarf að vera til eitthvert system um það hverjir koma saman og hvað á að gera. Þess vegna skiptir miklu máli að slíkur samningur sem ráðherrann sagði frá áðan, sem hefur verið gerður milli innanríkisráðuneytis og utanríkisráðuneytis og lögreglu og Landhelgisgæslu, sé til og það skiptir máli að þetta fólk hittist reglulega, þannig að ef eitthvað gerist þá viti allir hvert eigi að fara og hvað eigi að gera. Þetta er mikil áskorun, þetta er mjög mikil áskorun fyrir íslenska stjórnkerfið vegna þess að það var líka eitt af því sem við komumst að í þeirri vinnu sem við vorum í, það er í hve óskaplega miklum turnum íslenska stjórnsýslan er; þetta heyrir undir innanríkisráðuneytið, þetta heyrir undir utanríkisráðuneytið, þetta heyrir undir landbúnaðarráðuneytið, eins og stórir múrar væru þar á milli. Það er mikil áskorun að ná einhverju kerfi þannig að það geti unnið saman. [[Forseti hringir.]]En mér heyrðist hæstv. ráðherra þylja það nokkuð upp hver ætlunin er að leggja fram í frumvarpi um þjóðaröryggisráðið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég sé það núna hérna að það er þjóðaröryggisráð sem ég ætlaði að segja, ekki þjóðaröryggisstofnun, en hv. þingmaður svaraði í samræmi við þjóðaröryggisráð þannig að það er fínt. Ég velti fyrir mér að hvaða leyti slík stofnun gæti hagað starfsemi sinni með sem gegnsæjustum hætti. Nú er mikilvægt að við ræðum og ákveðum eitthvað með öll þessi mál, en mér finnst mikilvægt í allri þessari umræðu að við séum ekki blind fyrir því að það eru ákveðnar hættur við varnarmálastofnanir sjálfar í eðli sínu í öllum ríkjum. Þær þurfa ýmsar valdheimildir, þær þurfa að sanka að sér upplýsingum, þær þurfa að gera alls konar hluti sem við mundum aldrei fela stofnunum að gera, nema vegna mjög alvarlegra ógna eða að gríðarlega miklir hagsmunir séu í húfi. Mér finnst alltaf mikilvægt að við förum varlega og áttum okkur á því nákvæmlega hvað það er sem við ætlum að taka okkur fyrir hendur í öryggismálum. Úr alvarleika stöðu mála dreg ég ekki eins heimsmálin eru í dag, þau eru mjög alvarleg, en ég velti fyrir mér hvort svona þjóðaröryggisráð eða öllu heldur hvernig starf þjóðaröryggisráðs eða sambærilegra battería - sem mér þykir hv. þingmaður rökstyðja mjög vel - geti verið sem gegnsæjast þannig að það sé sem skýrast hvað nákvæmlega sé fyrir hendi og ekki síst til þess að draga úr tortryggni almennings gagnvart slíkum ráðum og stofnunum.
Virðulegi forseti. Ég hef litið þannig á að slíkt ráð yrði fyrst og fremst öryggisventill þannig að fólk væri búið að gera sér grein fyrir því að ef upp kæmi einhver ógn hvað við ætluðum þá að gera, að til væri einhver áætlun og hún ætti þá náttúrlega að vera öllum kunn. Ég geri ekki ráð fyrir að slíkt öryggisráð mundi starfa fyrir opnum tjöldum, en ég meina, við megum líka passa okkur á því að vera ekki alltaf of hrædd við að vinna hlutina. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um það að varnarmál eða þjóðaröryggisráð eða eitthvað slíkt getur falið í sér hættur, en við verðum líka að líta á það út frá því að það getur verið gott fyrir okkur að hafa slíkt ef eitthvað kemur fyrir. Og við verðum bara að vera á tánum og setja slíku batteríi þær reglur að þar verði ekki einhver ósómi. Það er einmitt það sem ég er líka að segja að við ætlum að vera herlaus þjóð. Það er alveg grunnatriði. En við getum hins vegar ekki litið fram hjá því ef til dæmis verður sjóslys hérna fyrir utan eða við Grænlandsstrendur, þá eru það herir sem koma frá nágrannaþjóðunum sem við mundum vinna með. Og okkar stofnanir verða að geta unnið með þeim líka. En þær mega ekki breytast í heri, alls ekki, en þetta er mikil áskorun. Það er mjög mikil áskorun að vera lítil herlaus þjóð. En við ætlum að vera það áfram og þá getum við ekki sagt: Þá ætlum við ekki að hafa þjóðaröryggisráð eða þá þarf ekki að vinna einhver verkefni. Það verður að vinna verkefnin. Og okkar áskorun er að gera það þannig að þessar borgaralegu stofnanir verði áfram [[Forseti hringir.]]borgaralegar og breytist ekki í heri.
Virðulegi forseti. Ein af frumskyldum stjórnvalda hvers ríkis er að tryggja öryggi og varnir lands og þjóðar. Þetta kallast þjóðaröryggi. Við hvað er átt með því? Það er átt við öryggi fyrir ógnum sem kunna að steðja að borgurum, stjórnkerfi og grunnstoðum samfélagsins og kunna að valda stórfelldum skaða, hvort sem um er að ræða innri eða ytri ógnir af mannavöldum eða vegna náttúruhamfara. Hæstv. þáverandi utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson skipaði árið 2012 nefnd tíu þingmanna til að vinna tillögur að þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland á grundvelli þingsályktunar frá Alþingi og fól ráðherra hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur formennsku í nefndinni. Nefndin lauk efnislegri umfjöllun í mars 2013 en ekki reyndist unnt að ljúka nefndarstörfum með formlegum hætti fyrir kosningar í lok apríl. Nýr hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson tók síðan við málinu og það er nú að skila sér í þessari mikilvægu þingsályktunartillögu hér í dag. Virðulegi forseti. Ég mun í ræðu minni vitna í athugasemdir með tillögu hæstv. utanríkisráðherra til þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Í ljósi þróunar í öryggisumhverfi Evrópu á undanförnum tólf mánuðum hefur verið brýn þörf á því að leggja nýtt mat á hernaðarógn við gerð þessarar þingsályktunartillögu. Í greinargerð með henni er byggt á greiningum Atlantshafsbandalagsins og aðildarríkja þess og þar er talin vera takmörkuð hætta á hernaðarógn á norðurslóðum. Þróun mála í grannríkjum Íslands staðfestir þó að sýna þarf ýtrustu árvekni við mat á hernaðarógn og tryggja öflugan viðbúnað og varnargetu til að þjóðaröryggi verði ekki teflt í tvísýnu. Við reglulegt hættumat þarf síðan í ljósi aðstæðna að skoða sérstaklega hvort hækka þurfi áhættuflokkun vegna hernaðarógnar. Í nýlegri heimsókn sinni hingað til lands sagði Jens Stoltenberg, framkvæmdastjóri NATO, á fundi með hv. utanríkismálanefnd Alþingis að Atlantshafsbandalagið hefði allan viðbúnað en engin leið væri til að segja um það hvort ógnarástandið sem Rússar hefðu skapað gagnvart nágrannaríkjum sínum með ólöglegri innlimun Krímskaga og hernaðaraðgerðum í Úkraínu mundi breiðast út. NATO er í viðbragðsstöðu og hefur eflt mjög viðbúnað sinn t.d. í Eystrasaltsríkjunum. Virðulegi forseti. Hryðjuverk teljast til ógna sem þarfnast fullrar athygli hér á landi sem og annars staðar, ekki síst í ljósi hryðjuverka sem framin hafa verið í nágrannaríkjum okkar nýverið. Í uppfærðu mati frá embætti ríkislögreglustjóra frá því í febrúar kemur fram að óvissa um hryðjuverkaógn á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum fer vaxandi. Hættustig á Íslandi er metið í meðallagi, sem er hækkun um einn flokk frá fyrra mati. Samkvæmt þessu er ekki hægt að útiloka að okkur stafi hætta af hryðjuverkum. Það er afar mikilvægt að mínum dómi að þjóðaröryggismál okkar Íslendinga séu tryggð og að vel sé á þeim haldið. Stöðugrar árvekni er þörf í þeim málum. Ég tel að sú vinna sem verið hefur í gangi sé afar mikilvæg og hún mun halda áfram, verði þingsályktunartillagan samþykkt og hvet ég eindregið til þess að svo verði. Það þarf skýra og góða yfirsýn og yfirlit yfir öryggishagsmuni og þeir liggja víða. Þar má nefna mikilvægi okkar lands í samhengi norðurslóða en mikilvægi þess landsvæðis hefur aukist gríðarlega á undanförnum árum. Má búast við að sú þróun haldi áfram. Norðurslóðir eru afar víðfeðmt svæði í vistfræðilegum, efnahagslegum, pólitískum og öryggislegum skilningi. Fjölgun skipaferða vegna áhrifa loftslagsbreytinga á norðurslóðum, bæði kaupskipa og skemmtiferðaskipa sem og umferð í tengslum við olíu- og gasvinnslu og vinnslu annarra jarðefna kallar á árvekni íslenskra stjórnvalda gagnvart nýjum öryggisáskorunum. Lega Íslands skiptir miklu máli í þessum heimshluta og mikilvægt að stjórnvöld tryggi forustuhlutverk okkar Íslendinga, þótt við séum lítil þjóð, í því að hafa áhrif á framtíðarþróun á svæðinu. Á vegum innanríkisráðuneytisins og utanríkisráðuneytisins hefur verið til athugunar að á Íslandi verði komið á fót alþjóðlegri björgunar- og viðbragðsmiðstöð sem nýti mannvirki og búnað sem er fyrir hendi hér á landi, t.d. á Keflavíkurflugvelli. Það er afar mikilvægt mál. Mesta umhverfisógnin á hafsvæðinu við Ísland tengist auknum efnahagsáhrifum, þ.e. jarðefnavinnslu. Ef mikið magn af olíu læki í sjóinn á norðurslóðum gæti hún sett mark sitt á umhverfi okkar um langan tíma, þar sem olía brotnar mjög hægt niður auk þess sem mjög erfitt gæti orðið að hreinsa hana upp vegna slæmra aðstæðna og myrkurs o.s.frv. og dýralíf mundi skaðast verulega. Það er því brýnt að íslensk stjórnvöld sýni árvekni þannig að olíu- og gasflutningar sem og flutningar annarra hættulegra efna stofni ekki lífríki sjávar og um leið þjóðarhagsmunum í hættu. Sama gildir um umferð kaupskipa og skemmtiferðaskipa á svæðinu þar sem skipstjórnendur þekkja hugsanlega ekki staðhætti nógu vel, en Íslendingar búa yfir víðtækri reynslu og sérfræðiþekkingu í þessum málaflokki sem er mikilvægt að miðla á alþjóðavísu. Virðulegi forseti. Tryggja þarf að Atlantshafsbandalagið og aðildarríki þess búi yfir nauðsynlegri þekkingu á aðstæðum á Íslandi og hafsvæðunum í kringum landið. Loftrýmiseftirlit bandalagsins og sameiginlegar æfingar, m.a. við leit og björgun, stuðla að því að tryggja árvekni og viðbragðsgetu þess á svæðinu. Unnið verður að þeim áhersluatriðum á vettvangi Atlantshafsbandalagsins í samstarfi við Bandaríkin og önnur grannríki Íslands eins og kemur fram í athugasemdum við þingsályktunartillögu þessa. Norrænt samstarf á sviði öryggis- og varnarmála hefur aukist verulega undanfarin ár og er það vel. Norðurlöndin leggja áherslu á þau sterku sameiginlegu gildi sem tengja þau. Hornsteinar utanríkisstefnu Norðurlandaþjóðanna eru að virða alþjóðalög um mannréttindi, jafnrétti og sjálfbæra þróun. Áréttað hefur verið að löndin muni, ef óskað er, koma hvert öðru til aðstoðar ef ógnir steðja að einhverju þeirra, hvort sem um er að ræða náttúrulegar ógnir eða ógnir af mannavöldum, netógnir eða hryðjuverk. Utanríkisráðherrar Norðurlandanna ákváðu í febrúar 2014 að styrkja norrænt samstarf enn frekar með því að þróa, viðhalda og nýta viðbragðsgetu sína með enn skilvirkari hætti, m.a. með sameiginlegum æfingum. Virðulegi forseti. Varðandi þjóðaröryggisráð og þjóðaröryggi er mikilvægt að vernda friðhelgi einkalífs íslenskra borgara eins og kostur er. Mótun netöryggisstefnu sem og framkvæmd hennar kallar á mikið og náið samstarf með alþjóðastofnunum og samtökum sem sérhæfa sig í að tryggja stafræna friðhelgi þvert á landamæri. Þá er brýnt að tryggja samstarf við önnur ríki og í þessu samhengi hafa Norðurlandaþjóðirnar eflt mjög samstarf sín á milli. Að lokum nokkur orð um fyrirhugað þjóðaröryggisráð. Í ljósi þess að framkvæmd þjóðaröryggisstefnu og stefnu stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum varðar mjög mörg ráðuneyti og stofnanir, er nauðsynlegt að koma á virku samráði og samhæfingu þessara aðila. Í því skyni er lagt til í þessari þingsályktunartillögu að þjóðaröryggisráð verði sett á laggirnar sem forsætisráðherra veiti forstöðu. Það er góð tillaga. Hlutverk þjóðaröryggisráðs Íslands verði að meta reglulega ástand og horfur í öryggis- og varnarmálum og hafa eftirlit með framfylgd þjóðaröryggisstefnunnar. Sú sem hér stendur lýsir yfir eindregnum stuðningi við þingsályktunartillögu þessa.
Herra forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Ég kom lítillega að undirbúningi þessarar vinnu þegar ég tók sæti í þingmannanefndinni sem vann undirbúninginn að tillögunni sem hæstv. utanríkisráðherra hefur nú lagt fram, þannig að mér er málið lítillega skylt. Fyrst vil ég segja að ég, eins og aðrir hv. þingmenn sem hér hafa talað, er sammála því að mjög mikilvægt sé að við breikkum öryggishugtakið og þjóðaröryggishugtakið sem var ekki síst ætlunin með þessari vinnu allri saman, þ.e. að reyna að ná fram heildstæðri greiningu á því hvað séu helstu ógnirnar við öryggi Íslendinga. Það er áhugavert að skoða tillögur nefndarinnar þar sem reynt var að flokka niður hvað væru verstu ógnirnar við öryggi Íslendinga, en nefndin gerði atlögu að því að reyna að flokka niður ólíka þætti. Í fyrsta flokki hjá nefndinni voru settar þær hættur sem nefndin taldi helst að ætti að setja í forgang með hliðsjón af viðbúnaði og fjármunum. Þar má finna í skýrslu nefndarinnar umhverfisvá eða slys vegna aukinna umsvifa á norðurslóðum, netógnir og skemmdarverk á innviðum samfélagsins og náttúruhamfarir. Í flokki tvö í skýrslu nefndarinnar var að finna ógnir sem nefndin setti skör lægra en þarfnast eigi að síður fullrar athygli. Þar má finna skipulagða glæpastarfsemi, fjármála- og efnahagsöryggi, fæðu og matvælaöryggi og heilbrigðisöryggi og farsóttir. Í þriðja flokki er að finna hættur í skýrslu nefndarinnar sem ólíklegt er að steðji að hér að en mundu á hinn bóginn vega að fullveldi og sjálfstæði landsins með slíkum hætti að nauðsynlegt væri að gera ráðstafanir gegn þeim. Þar má finna hernaðarógn og hryðjuverk. Í tillögu hæstv. ráðherra hafa hryðjuverk verið færð upp í flokk tvo og vísað til ótryggs ástands í alþjóðamálum því til rökstuðnings. Það sem ég hefði viljað sjá öðruvísi með farið er að síðan eru í tillögunni sjálfri tíu tölusettir liðir þar sem sagt er að þjóðaröryggisstefnan eigi að fela í sér eftirfarandi áherslur. Þar sé ég ekki betur en að hið hefðbundna öryggis- og varnarsamstarf, sem snýst um hernaðarmál og hryðjuverk, sé nánast helmingur af þeim tíu markmiðum, þ.e. að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu verði áfram lykilstoð í vörnum Íslands og meginvettvangur vestrænnar samvinnu, að varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna tryggi áfram varnir Íslands, áfram verði unnið að þróun samstarfsins á grundvelli samningsins þar sem tekið verði mið af hernaðarlegum ógnum, að efla og þróa enn frekar norræna samvinnu um öryggis- og varnarmál og annað grannríkjasamstarf. Síðan er talað um varnarmannvirki, búnað, getu og sérfræðiþekkingu. Ég velti fyrir mér til að mynda náttúruvá, sem við hljótum öll að vera mjög meðvituð um á þeim tímum sem við lifum, tímum loftslagsbreytinga þar sem við horfum fram á auknar öfgar í veðurfari svo dæmi sé tekið, að það sé í raun og veru afgreitt sem stefna stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum, sé hluti af þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Þetta er samt liður sem við setjum í fyrsta flokk og það er líka gert í tillögum hæstv. ráðherra og ég hefði talið að þarna ættum við að horfa til þessa máls. Það er það sem þjóðir eru að gera, það er það sem borgir eru að gera, þær eru að setja niður stefnu um hvernig eigi að bregðast við þeim hættum sem stafa af auknum öfgum í veðurfari og breytingum á loftslagi. Mér finnst ég ekki sjá þá ógn sem birtist hér í fyrsta flokki, mér finnst ég ekki sjá hana endurspeglast í þessum tíu áhersluatriðum, svo dæmi sé tekið. Vissulega er rætt um netöryggi og mér finnst það jákvætt, því að það er alveg ljóst að það er vaxandi ógn. Mér finnst ég hins vegar ekki sjá endurspeglast til að mynda það sem þarf til að geta brugðist við alþjóðlegri heilbrigðisvá. Við sáum það til dæmis þegar ebólufaraldurinn geisaði sem harðast í ríkjum Afríku, þá vöknuðu efasemdir hjá mörgum um að við værum hreinlega í stakk búin til að takast á við það ef slíkt tilfelli bærist til Íslands. Ég held því að við þurfum að vera miklu meðvitaðri um þá þætti, það á að vera sú grundvallarhugsun sem einkennir þessa stefnu. Ég vil að sjálfsögðu nota tækifærið og fagna sérstaklega níunda áhersluatriðinu af þessum tíu sem er að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnavopnum að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu. Ég kveð mér líka hljóðs til að segja að ég mundi helst vilja sjá þetta sett í lög. Við eigum samþykkta þingsályktun, við eigum yfirlýsingar frá yfirgnæfandi meiri hluta sveitarfélaga á landinu um að þau vilji vera kjarnorkuvopnalaus og með því að festa það í lög værum við að stíga markvisst skref sem yrði eftir tekið í afvopnun í heiminum. Rétt eins og hæstv. ráðherra hefur núna lagt fram frumvarp til laga um fullgildingu samnings gegn klasasprengjum vona ég að ég fái að sjá frumvarp um að við lýsum okkur kjarnorkuvopnalaust svæði. Það væri mikið framfaraskref. Það er stuttur tími til að ræða jafn stórt mál en við fáum tækifæri til að ræða það í hv. utanríkismálanefnd, en veltum fyrir okkur hverjar ógnirnar eru og því að nefndin komst að þessari niðurstöðu, sem ég held að þurfi að birtast betur í þessari tillögu. Hér er líka nefnt að stofna eigi þjóðaröryggisráð og ef við lesum áherslupunktana tíu og segjum hverjir eigi að sitja þar þá kynnu það fyrst og fremst að vera sérfræðingar í því sem við getum kallað hefðbundnum varnarmálum. Það á eftir að leggja fram frumvarp um þetta, en ég sæi fyrir mér ef við ætluðum að setja niður þjóðaröryggisráð sem endurspeglar þá breiðu sýn ættum við einmitt að hafa þar sérfræðinga í netöryggi, sérfræðinga í loftslagsvá, sérfræðinga í náttúruhamförum, það er fólkið sem ætti að skipa þjóðaröryggisráð okkar miðað við þær ógnir sem við höfum lagt hér niður og reynt að greina. Við ættum að hafa þar landlækni til að bregðast við ógnum á sviði heilbrigðismála. Ég held því að mjög mikilvægt sé að við veltum því fyrir okkur, því að þetta er eitt af lykilatriðunum í stefnunni, að þetta ráð verði sett á laggirnar, hvað við ætlum okkur með það. Á það að verða einhvers konar hefðbundin varnarmálastofnun, eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson viðraði efasemdir um áðan, eða á þetta að verða þjóðaröryggisráð sem tekur mið af þeim sjónarmiðum sem eru viðruð í greinargerð um að þessi stefna eigi að byggjast upp á öðrum forsendum en þeim hefðbundnu hernaðar- og varnarsjónarmiðum sem við höfum séð hingað til í umræðunni? Ég hefði því viljað sjá gengið lengra í tillögunni, að farið væri dýpra ofan í þau atriði sem allir eru sammála um, bæði hæstv. ráðherra og nefndin, að séu flokkur eitt. Mér finnst ég ekki sjá það í þessum tíu áherslupunktum. Að lokum langar mig að minna á bókun fulltrúa Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, sem sú sem hér stendur og hv. fyrrverandi þingmaður Árni Þór Sigurðsson lögðu fram. Þar segir, með leyfi forseta: „Vinstri hreyfingin – grænt framboð vill leggja sitt af mörkum til að sem víðtækust samstaða sé um stefnu Íslands í þjóðaröryggismálum, stefnu sem tekur mið af breyttum aðstæðum í alþjóðamálum þar sem sagt er skilið við kalda stríðið. Þær tillögur sem nú liggja fyrir taka í meginatriðum mið af þessum breyttu aðstæðum. Í stað þess að miðast eingöngu við ríkisvaldið, hervarnir eða ógnir frá ríkjum eða ríkjabandalögum, eins og í kalda stríðinu, hefur öryggishugtakið verið víkkað út með það fyrir augum að ná yfir „nýjar ógnir“, þ.e. hnattræna eða þverþjóðlega, samfélagslega og mannlega áhættuþætti, eins og skipulagða glæpastarfsemi, hryðjuverk, efnahagskreppu, ólöglega fólksflutninga, mansal, matvælaöryggi, náttúruhamfarir, farsóttir, umhverfisógnir og fjarskipta-, net- og orkuöryggi. Vinstri hreyfingin – grænt framboð er sammála þessari nálgun og fagnar því sérstaklega að skýrsla nefndarinnar hefur að geyma tillögu um að unnið verði að því að Ísland verði friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum og leitað leiða til að afla slíkri friðlýsingu alþjóðlegrar viðurkenningar. Vinstri hreyfingin – grænt framboð telur þó að áherslan á aðild að Atlantshafsbandalaginu og þátttöku m.a. í loftrýmiseftirliti rími illa við þá breiðu nálgun á þjóðaröryggisstefnu sem að öðru leyti er samstaða um. Það er skýr stefna VG að Ísland sé herlaust land og standi utan hernaðarbandalaga en efli frekar þátttöku sína í stofnunum Sameinuðu þjóðanna þar sem öll ríki eiga aðild, svo og í stofnunum eða samtökum eins og Norðurlandaráði, Evrópuráðinu og Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu. Fulltrúar VG í nefndinni standa því ekki að þeim tillögum nefndarinnar er lúta að og/eða leiða af aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, en styðja tillögurnar að öðru leyti.“ Ég vil nota þessar síðustu 30 sekúndur sem ég á eftir til að segja að ef við ætlum að vinna að friði í heiminum skiptir líka miklu máli að við stuðlum og tölum fyrir friðsamlegum leiðum og lausnum, hvar sem við getum og hvenær sem við getum. Það er ekki friðsamlegur heimur þar sem hundruð flóttamanna eru að drukkna á Miðjarðarhafi og við eigum að leggja okkar af mörkum til þess að koma í veg fyrir þennan flóttamannastraum með því að stuðla að friðsamlegum lausnum heima fyrir, í þeim löndum þaðan sem þetta flóttafólk kemur, leggja okkar af mörkum í björgunaraðgerðum, eins og við höfum verið að gera og við eigum að halda áfram að gera. Stærsta ógnin við frið í heiminum, í samtímanum, er vaxandi ójöfnuður heimshluta á milli og innan heimshluta, bara svo að við lítum á Afríku, Miðausturlönd. Við eigum að leita allra leiða til að [[Forseti hringir.]]geta látið gott af okkur leiða og þar geta smáríki haft mikið að segja. Með því erum við að leggja lóð á vogarskálarnar fyrir öruggari heimi fyrir alla.
Virðulegi forseti. Bara til að leiðrétta eitt sem hefur komið fram í umræðunni hjá fleirum en hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur: Það er ekki verið að endurvekja Varnarmálastofnun með þjóðaröryggisráði, þannig að það sé algjörlega skýrt. Þjóðaröryggisráð er fyrst og fremst ráð sem dregur að alla þá aðila sem þurfa að koma að vörnum landsins og inn í það koma þá um leið þeir sem vinna að þessum innviðavörnum okkar, almannavarnir og það ráð allt saman. Ég ætla bara að skýra þetta strax.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að undirstrika þetta og ég vildi fyrst og fremst segja að með því að lesa þessa tíu punkta mætti halda að þjóðaröryggisráð ætti fyrst og fremst að snúast um það sem við getum kallað hefðbundin her- og varnarmál. Ég er hins vegar sammála því, sem hæstv. ráðherra sagði hér núna, þ.e. að þjóðaröryggisráð þarf þá að snúast um nákvæmlega þetta, þarf þá að snúast um þessar ógnir í fyrsta flokki. Það þarf að starfa á gagnsæjan og lýðræðislegan hátt, þarf einmitt að vera mjög virkt í upplýsingagjöf og miðlun upplýsinga. Ég heyri hvað hæstv. ráðherra segir, hann undirstrikar sinn skilning á þessu. Við eigum væntanlega eftir að fá lagafrumvarp um þjóðaröryggisráð á næstu missirum eða mánuðum. Þá vil ég ítreka að ég held að það sé mjög mikilvægt að samsetning þess endurspeglist í þeim flokkum sem liggja á bak við þessa tillögu og mikilvægi þessara flokka, þannig að samsetningin endurspegli þá mikilvægisröð sem fyrst er búið að leggja í þingnefnd og ráðherra tekur í raun undir í sinni tillögu, þannig að við séum að horfa þarna á sérfræðinga á sviðum sem lúta að náttúruvá og veðurfarsbreytingum og öðru miklu fremur en marga aðra.
Virðulegi forseti. Á bls. 16 í þessari tillögu er farið yfir þær hugmyndir sem liggja að baki þjóðaröryggisráði. Ég ætla að leyfa mér að segja að þó að áherslurnar í þessum tíu punktum lúti töluvert mikið að því sem hv. þingmaður kallar hér varnir út á við, hernaðarvarnir eða slíkt, þá er það að mínu viti ekkert óeðlilegt. Það er vitanlega stór hluti í okkar þjóðaröryggi og vörnum að vera með slíkt í lagi. Við gleymum því heldur ekki að við erum með almannavarnaöryggið og það á öðrum stað, það tvinnast svo saman við þessa áætlun eða þessa stefnu sem við erum með hér, eins og kemur fram í textanum. Þjóðaröryggisráð yrði þá einhvers konar ráð sem mundi samræma og samhæfa innra öryggið, ytra öryggið o.s.frv. Auðvitað eigum við eftir að taka umræðu um það hvernig þetta ráð verði skipað en hér er gengið út frá því að það verði undir forustu forsætisráðherra á hverjum tíma sem gegnir vitanlega lykilhlutverki þegar kemur að stjórn landsins og öllu slíku. Hverjir sitja þar, hvað verður það mannmargt o.s.frv. er bara umræða sem við þurfum að fara í gegnum. Einhvers staðar í ferlinu, einhvers staðar á bak við, eða hvernig sem menn sjá þetta fyrir sér, verða þessir sérfræðingar sem hv. þingmaður er að tala um. Og það verða ekki bara sérfræðingar sem hafa áhuga á hernaði eða einhverju slíku, alls ekki. Það er einmitt mikilvægt að við veljum til þess sérfræðinga sem hafa vit á náttúruógn, sem hafa vit á netöryggi og öllu slíku. Það má alls ekki skilja þetta á þann veg að þjóðaröryggisráð eigi eingöngu að fjalla um hernaðarógn eða eitthvað slíkt. Það samtvinnast við hitt starfið sem við innum af hendi hérna inni, almannavarnir og öryggisráðið og það allt saman.
Herra forseti. Það er erfitt að ræða svona umfangsmikið mál í andsvörum. En ég vil fyrst og fremst nota minn stutta tíma hér til að segja að það getur verið flókið að samþætta þekkingu og sjónarmið um efnahagslegt öryggi, náttúruvá, hefðbundinn varnarviðbúnað, sem ég kalla svo, og svo komum við að fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi. Ég held að við eigum eftir að taka umræðu um það hér á Alþingi, og væntanlega líka innan ráðuneytisins, hvernig svona ráð mundi hreinlega virka, við eigum eftir að átta okkur á því. Þarna ætti að koma saman mjög ólík þekking. Kannski hefðu, eins og ég segi, fæstir ímyndað sér fyrir árið 2008 að efnahagsmál gætu verið þjóðaröryggismál, svo að dæmi sé tekið. En vissulega held ég að allir sem lifðu það hrun hafi áttað sig á að öryggi landsins var í raun og veru ógnað. Þarna held ég að bíði flókin úrlausnarefni: Hvernig á að leiða saman ólík sjónarmið þannig að öll þessi atriði fái þá athygli sem þau þurfa?
Hæstv. forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Líkt og segir í athugasemdum með ályktuninni er markmiðið með tillögunni að þjóðaröryggi sé skilgreint með sem víðtækustum hætti og taki til hnattrænna, samfélagslegra og hernaðarlegra áhættuþátta og felist í virkri utanríkisstefnu, almannaöryggi og varnarsamstarfi við önnur ríki. Ég verð að segja í upphafi máls míns að ég er svolítið klofin í afstöðu minni til þeirrar tillögu sem hæstv. utanríkisráðherra leggur hér fram þar sem ég er mjög sammála sumum punktum en mjög ósammála öðrum. En ég virði hins vegar mjög mikils starf þverpólitískrar nefndar sem starfaði á síðasta kjörtímabili og skilaði af sér skýrslu í lok þess. Ég virði það mjög mikils að menn hafi sest niður og reynt að koma sér saman um þau atriði sem við gætum sameinast um. Líkt og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir sagði hér áðan þá eru kannski öfgamenn á báðum endum hins pólitíska litrófs sem ekki geta fellt sig við allt og ég verð líklega að gangast við því að ég tilheyri þeim hópi. Þjóðaröryggisstefnan felur í sér tíu liði eða áherslupunkta og það eru helst þeir liðir sem taka til hernaðartengdra þátta sem ég set spurningarmerki við að séu partur af þjóðaröryggisstefnu Íslands. Ég held raunar að þeir geti í sumum tilvikum hreinlega frekar verið til þess að ógna þjóðaröryggi okkar en til þess að tryggja það. Vil ég í því sambandi nefna til að mynda aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Þá vil ég nefna 4. punktinn þar sem í fyrri hluta setningarinnar er fjallað um að efla og þróa enn frekar norræna samvinnu um öryggis- og varnarmál, en ég hef svolitlar áhyggjur af því að við séum að færa okkur í meira samstarf á hernaðarsviðinu með öðrum þjóðum Norðurlanda. Ég er hins vegar sammála síðari hluta setningarinnar þar sem er talað um annað grannríkjasamstarf sem lúti að svæðisbundnum hagsmunum og þátttöku í alþjóðasamstarfi á því sviði. Það eru því punktar sem ég set spurningarmerki við, en svo eru aðrir punktar sem ég tel gríðarlega mikilvæga fyrir þjóðaröryggi okkar Íslendinga og held að við þurfum að setja mjög mikinn fókus á. Þar get ég nefnt öryggishagsmuni Íslands á norðurslóðum sem er hér punktur nr. 1, sem og að Ísland sé friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum. Nú er það náttúrlega svo að kjarnorkuvopn virða engin landamæri þannig að eins frábært og mér finnst að áhersla á friðlýsingu sé hér inni finnst mér mjög mikilvægt að ræða þann lið í tengslum við lið nr. 5, sem er að tryggja víðtæka öryggishagsmuni Íslands í virku alþjóðasamstarfi á grundvelli alþjóðalaga og með friðsamlega lausn deilumála, afvopnun og virðingu fyrir mannréttindum og réttarríkinu, jafnrétti kynjanna og baráttu gegn ójöfnuði, hungri og fátækt að leiðarljósi. Það er vegna þess að til að kjarnorkuváin ógni ekki öryggishagsmunum okkar í hinu stóra samhengi þurfum við náttúrlega að taka á henni líka á alþjóðavettvangi. Að því sögðu vil ég endurtaka að ég er svakalega ánægð með að 9. liður um að landhelgi Íslands sé friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum sé hérna inni, en ég held að hann sé að mörgu leyti mikilvæg pólitísk yfirlýsing meðan hið stóra öryggislega samhengi liggi kannski meira í lið nr. 5. Í athugasemdum með tillögunni er að finna flokkun þar sem ógnum og áhættuþáttum er raðað upp og er hún að mínu mati mjög gagnleg og varpar miklu ljósi á þá þætti sem skipta máli þegar þjóðaröryggi er annars vegar. Þar eru í flokk eitt settar hættur sem ber að setja í forgang með hliðsjón af viðbúnaði og fjármunum og það eru umhverfisvár, netógnir og náttúruhamfarir. Í flokki tvö eru ógnir sem þarfnast fullrar athygli og þar eru undir skipulögð glæpastarfsemi, fjármála- og efnahagsöryggi, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi, farsóttir og hryðjuverk. Hryðjuverk hafa raunar verið færð upp um flokk frá því sem kom fram í athugasemdum nefndarinnar sem var að störfum og gerði hæstv. utanríkisráðherra einmitt grein fyrir í framsögu sinni. Í þriðja flokki eru svo hættur sem ólíklegt er að steðji að Íslandi en mundu vega að fullveldi og sjálfstæði landsins og þar undir er hernaðarógn. Hæstv. forseti. Það kom mér talsvert á óvart þegar ég las í gegnum athugasemdir með þingsályktunartillögunni að þrátt fyrir að hernaðarógn sé sett í flokk nr. þrjú þá fjallar rosalega mikið eða umtalsvert mikið af textanum um hernaðarógnina. Mér finnst dapurlegt að hún fái svona mikið vægi í textanum og líka mikið vægi í þeim tíu áhersluliðum sem settir eru fram í þingsályktunartillögunni og efni tillögunnar snýst í raun um, og að hættur í flokki eitt sérstaklega og reyndar líka tvö fái ekki meiri og dýpri umfjöllun í athugasemdunum. Mér finnst í raun mikið púður fara í að fjalla um hernaðartengd málefni sem þó eru ekki flokkuð sem mesta hættan sem steðjar að Íslandi. Ég vil þó segja að út af fyrir sig er ég sammála hæstv. forsætisráðherra að við þurfum alltaf að skoða þá hernaðarlegu ógn sem heimurinn er að takast á við hverju sinni. Ísland er herlaust land og við eigum að tala máli friðar og afvopnunar líkt og sagt er í þingsályktunartillögunni. Þess vegna ætla ég að vona að við gerum það svo sannarlega inn á við, þ.e. í því hernaðarsamstarfi sem við eigum í í NATO þar sem sæti eiga margar af stærstu vopnasöluþjóðum heimsins [[Forseti hringir.]]auk þess sem það er bandalag sem áskilur sér rétt til að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði. Mér finnst að við eigum að leggja áherslu á það atriði í máli okkar [[Forseti hringir.]]einmitt til þess í hinu stóra samhengi að tryggja öryggi okkar á heimsvísu.
Hæstv. forseti. Það þarf auðvitað ekki að koma á óvart í þessari umræðu að hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar - græns framboðs hafi athugasemdir við þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarfi við önnur vestræn ríki. Það er afstaða sem lengi hefur legið fyrir og er þekkt. Varðandi hins vegar ræðu hv. þingmanns þá er eitt atriði sem ég vildi nefna sérstaklega og það varðar þær hugmyndir sem uppi hafa verið og viðleitni til þess að auka samstarf norrænna þjóða á þessu sviði. Þar er auðvitað um að ræða stefnumörkun sem á sér nokkra sögu en hefur má segja fengið meira gildi nú vegna þess að stjórnvöld í þessum ríkjum hafa verið sammála um að aðstæður, sem hafa breyst á undanförnum missirum, kalli á aukinn viðbúnað af þeirra hálfu og aukið samstarf. Þetta aukna samstarf hefur birst bæði í pólitískum yfirlýsingum en líka getum við sagt í aukinni samvinnu í sambandi við æfingar, skipti á upplýsingum og þess háttar. Ég held að þarna sé um að ræða jákvæða þróun. Ég held að það sé jákvætt fyrir okkur Íslendinga að efla samskipti við Norðurlöndin á þessu sviði, ég held að við getum haft mikið gagn af því. Legu landsins vegna er það eðlilegt en það er auðvitað líka eðlilegt í sögulegu ljósi, vegna þess að við ásamt Norðmönnum og Dönum höfum átt aðild að Atlantshafsbandalaginu og átt samstarf á þeim vettvangi lengi og samstarfið við hin Norðurlöndin sem hafa fylgt yfirlýstri hlutleysisstefnu, þ.e. Svía og Finna, hefur líka aukist um leið og samstarf þeirra við NATO [[Forseti hringir.]]hefur verið aukið til muna í ljósi þeirra aðstæðna sem uppi hafa verið.
Hæstv. forseti. Já, það er rétt að þessi stefnumörkun í varnarsamstarfi norrænna ríkja á sér nokkurn aðdraganda og við höfum svo sannarlega fengið fréttir af því, bara á síðustu dögum, að hún er að fá meira, ég veit ekki með gildi en að minnsta kosti meira vægi þar sem ég mundi segja að það hafi hreinlega orðið breyting á því hvernig þeirri hernaðar- eða varnasamvinnu er háttað. Ég er hins vegar ósammála hv. þingmanni í því að þetta sé góð þróun eða jákvæð því að ég tel að það hefði mun meira gildi í þágu friðar í heiminum ef Norðurlöndin legðu einmitt frekar áherslu á samstarf þar sem þau mundu sameinuð tala meira í þágu friðar og afvopnunar. Miðað við það sem nú er að gerast finnst mér frekar verið að tala í áttina að ákveðinni stigmögnun, sem við tökum þá þátt í með öðrum ríkjum hins vestræna heims. Mér finnst þetta ekki fara í rétta átt heldur tel ég að Norðurlandaþjóðirnar gætu lagt meira af mörkum með því að beita sér saman með öðrum hætti.
Herra forseti. Ég held að við getum verið sammála um að það sem kallar á þessi viðbrögð Norðurlandanna sé ekki æskileg staða, þetta er ekki óskastaða. Það hefur hins vegar verið sameiginlegt mat þessara ríkja að tilefni væri til aukins samstarfs vegna þess að í næsta nágrenni við okkur og þessi lönd öll, sum enn frekar en okkur, hefur verið ófriðsamlegra um að litast en verið hefur um langt skeið. Það sem hefur verið að gerast í þessu efni eru viðbrögð við aðstæðum sem við höfum vissulega ekki óskað eftir. Staðan er auðvitað sú að um langt skeið var mikil viðleitni til þess af hálfu NATO og vestrænna ríkja að efla samskipti við Rússland og Rússar höfðu stöðu samstarfsríkis [[Forseti hringir.]]á mörgum sviðum. En núna hafa aðstæður orðið til þess að veruleikinn er annar og þetta eru viðbrögð við því.
Hæstv. forseti. Já, því miður er það svo að það er ófriðvænlegra, það eru hreinlega mjög mörg stríð háð víðs vegar í heiminum, ekki bara hérna nálægt okkur heldur líka fjær. Það er nákvæmlega í því ljósi sem ég tel að rödd friðar, sem talar fyrir afvopnun, sem leitar öðruvísi og nýrra leiða til þess að takast á við hernaðarátök, hvar svo sem í heiminum þau eru, verði mikilvægari en nokkru sinni fyrr. Þess vegna þurfum við að bregðast við, ekki með því að fara í gamla farið með auknum vígbúnaði, heldur með því að tala fyrir því að við drögum úr honum og það eigum við sem herlaus þjóð að gera.
Virðulegi forseti. Ég tók eftir því í ræðu hv. þingmanns að hún ræddi NATO og virtist hafa sínar efasemdir um það, sem kemur svo sem ekki á óvart. En ég velti fyrir mér í ljósi þeirra atburða sem eiga sér stað núna hvort hv. þingmaður telji Íslandi betur borgið utan NATO. Þá finnst mér svolítið mikilvægt í þessu samhengi að við lítum á stöðuna eins og hún er núna, ekki bara sögulega samhengið þótt það sé vitaskuld mjög mikilvægt, heldur þá staðreynd að Rússland er - þetta er allt orðið svo yfirþyrmandi að það þyrfti að segja ansi mikið til þess að segja of mikið hér í pontu, en Rússland er að sýna klærnar eins og sést á allri hegðun þess. Það var á sínum tíma þetta atriði með Abkasíu og Suður-Ossetíu í Georgíu og vissulega mætti ræða Georgíu og það sem gerðist þar klukkutímum saman. Síðan eru það atburðir á Krímskaga og núna Úkraínu. Og nú er svo komið að í Eystrasaltsríkjunum og Póllandi, sem eru NATO-lönd, er almenningur mjög hræddur við stríð, eðlilega. Það sem ég velti fyrir mér þegar ég lít á kort og skoða NATO-löndin og þau lönd sem eru nálægt Rússlandi sem ekki eru í NATO, er: Hvaða lönd hafa mest að óttast? Ég held að ef þau lönd sem ekki eru í NATO þurfi síður að óttast Rússa en Eystrasaltsríkin og Pólland er það alfarið vegna þess að þau eru með nógu gott samstarf við NATO og/eða nógu stóra heri sjálf til þess að geta veitt einhvers konar mótvægi við það sem verður að kalla landsækni Rússa úr þessu. Ég velti fyrir mér skoðunum hv. þingmanns í þessu samhengi.
Hæstv. forseti. Já, ég tel að okkur sé betur borgið utan NATO og ég hef ekki áhyggjur af því að ef við segjum okkur úr NATO að Rússar verði hér mættir og hertaki landið. Ég sé miklu fleiri ógnir felast í því að vera meðlimir í hernaðarbandalagi sem hefur löngum verið árásargjarnt og áskilur sér rétt til beitingar kjarnorkuvopna að fyrra bragði. Ég held að öryggi okkar sem smáþjóðar á hjara veraldar sé langbest borgið með því að vera herlaus þjóð sem ekki tilheyrir neinu hernaðarbandalagi og að það sé langlíklegast til þess að við getum staðið sjálfstæð og lagt okkar af mörkum til þess að stuðla að friði og afvopnun í heiminum, því að ég held að það sé svo sannarlega það sem heimurinn þurfi á að halda núna.
Virðulegi forseti. Ég þakka svarið. Það er vissulega rétt sem hv. þingmaður segir að NATO er þegar allt kemur til alls hernaðarsamtök og varnarbandalög eru í eðli sínu alltaf í þeirri stöðu að þurfa að beita úrræðum sem verða að teljast til árása. Það er heimurinn sem við búum í. Við erum mjög heppin á Íslandi að þurfa ekki almennt að pæla mjög mikið í því, það er mjög mikið gleðiefni. En ég hef enn þá mínar efasemdir um greiningu hv. þingmanns á þessu, þó vil ég taka fram að ég get bara tjáð mínar eigin skoðanir, minn flokkur hefur ekki útkljáð þetta eða rætt þetta að mér vitandi þannig að ég tala bara hér fyrir sjálfan mig. Ég velti fyrir mér: Hvað ef Eystrasaltsríkin eða Pólland væru ekki í NATO? Teldi hv. þingmaður að þessi ríki væru öruggari utan NATO ef við gefum okkar þeirra stöðu? Ég spyr vegna þess að ég er einnig forvitinn um afstöðu þingmannsins til fyrirbærisins NATO, ekki eingöngu stöðu Íslands í NATO.
Hæstv. forseti. Ég er friðarsinni í hjarta mínu og er þeirrar skoðunar að leiðin til betri heims sé í gegnum afvopnun og með því að tala fyrir friði. Af þeirri skoðun leiðir að ég tel að ekkert ríki ætti að vera í NATO vegna þess að ég tel að samtök á borð við NATO ættu einfaldlega ekki að vera til. Það kann að vera að einhverjum finnist það vera naív afstaða, það verður þá bara svo að vera, en ég tel að þetta sé leiðin til þess að gera heiminn að betri stað. Hvað varðar Pólland og Eystrasaltsríkin þá held ég að þeim væri betur fyrir komið utan NATO, og já, ég held að það mundi tryggja öryggi þeirra frekar, vegna þess að ég tel að einmitt sú staðreynd að NATO hefur verið að færa sig nær [[Forseti hringir.]]Rússlandi sé ákveðin ögrun sem leiði til stigmögnunar sem leiði svo aftur til aukinnar hættu á stríði eða einhvers konar vígbúnaði.
Virðulegi forseti. Það sem mig langaði fyrst og fremst að árétta hérna - og ég byrja á þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu - er að benda á að í 7. lið af þessum 10 segir, með leyfi forseta: „Að stefna stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum, sem mótuð er af almannavarna- og öryggismálaráði, sé hluti af þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland.“ Ef við horfum svo á flokk tvö, ógnir sem ég tel að þarfnast fullrar athygli, þá er það nú þannig að segja má að flokkur tvö heyri nánast undir akkúrat almannavarna- og öryggismálaráðið í sjálfu sér, fæðu- og matvælaöryggi o.s.frv. Sú stefna sem þar er í mótun núna um m.a. þessa þætti, mun þá falla inn í þjóðaröryggisstefnuna samkvæmt 7. lið. Það skýrir af hverju er ekki farið eins mikið út í þessa hluti eins og t.d. varðandi hernaðarógnina, varnarlið o.s.frv. Það er einfaldlega vegna þess að ekki er í þessari stefnu í sjálfu sér fjallað um farsóttir og þess háttar, heldur er það þessi innviðavörn sem annars staðar er. Síðan munum við fella hana inn í frekari vinnu við þjóðaröryggisstefnuna og að sjálfsögðu munu þessir aðilar koma þá að þjóðaröryggisráðinu. Ég vildi bara skýra þetta, að það er ákveðin ástæða fyrir því að minna er gert úr þessu þarna en mörgu öðru.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að koma og útskýra og gera betur grein fyrir því er varðar 7. lið. Það er ágætt að fjallað verði um þetta nánar annars staðar og það skýrt. Og í rauninni kannski ekkert nema gott með það að segja þó svo að það hefði kannski mátt að mínu mati fjalla meira um það en gert er hérna. Auðvitað finnur maður alltaf einhverja hluti sem maður vill hafa meira og minna af. Ég hefði, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, viljað sjá í textanum sem fylgir hér með - ja, það sem við nýir þingmenn notum til að glöggva okkur og koma okkur inn í málin, það er jú textinn sem fylgir með - meiri endurspeglun á þessum váflokkum og minna um það sem skorar lægra, sem eru hernaðarmálin. En aftur vil ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að koma og þó alla vega útskýra hvers vegna ekki er meira um nákvæmlega þetta atriði.
Virðulegi forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Maður hefur lært það af sinni takmörkuðu reynslu að tíu mínútur fyrir svona ræðu reynist yfirleitt afskaplega lítill tími, ég ætla því að reyna að halda mig við tvö atriði sem eru í meginatriðum tveir punktar af þremur í flokki eitt, þ.e. hættum sem ber að setja í forgang með hliðsjón af viðbúnaði og fjármunum. Fyrri punkturinn er umhverfisvá eða slys vegna aukinna umsvifa á norðurslóðum, seinni er um netógnir og skemmdarverk á innviðum samfélagsins, en sá punktur sem ég nefndi er 8. liður í tillögunni. Fyrst agnarstutt um umhverfisvána eða slys vegna aukinna umsvifa á norðurslóðum. Nú vitum við öll að margir sjá fyrir sér að olíuvinnsla getur hafist á norðurslóðum og sitt sýnist hverjum í því efni. Mig langar að nefna það sérstaklega að þegar kemur að öryggi Íslands er sennilega fátt dýrmætara fyrir það samfélag sem við búum í en fiskurinn í sjónum og lífríkið í sjónum í kringum landið. Þess vegna lít ég svo á að það væri með öllu fullkomlega og algerlega óhugsandi að eiga það á hættu að einhvers konar slys, olíuslys, yrðu á norðurslóðum sem mundi stofna því lífríki í hættu. Ég tel að það þyrfti ekki svo mikið til. Það er meðal annars af þeim ástæðum sem ég er ekki hlynntur því að fara í olíuvinnslu á norðurslóðum, en það er mín persónulega afstaða og aftur vil ég árétta það að ég tala hér bara fyrir mig sem tiltekinn þingmaður, ég get ekki talað fyrir aðra í mínum þingflokki. Það sem ég tala kannski aðeins meira fyrir aðra í mínum flokki er 8. liður tillögunnar sem varðar netógnir og tölvutengda glæpi. Það er kannski sú ógn sem við Íslendingar höfum í raun og veru bestu færin til að bregðast við á einhvern hátt eða gera ráð fyrir, þ.e. þegar kemur að ógnum af manna völdum. Vitaskuld erum við alvön því á Íslandi að berjast við náttúruna, höfum þurft að gera það yfir þúsund ár og lengur en það, en hins vegar þegar kemur að því að verjast árásum frá öðru fólki erum við hreinlega ekki vön því sem þjóð. Við höfum auðvitað ekki þennan hernaðarhugsunarhátt, sem er gott eða það er alla vega gott að við teljum okkur ekki þurfa þess. Þegar kemur hins vegar að netinu og netógnum held ég að sú staðreynd að við höfum ekki þennan hernaðarhugsunarhátt sem að öllu jöfnu er góður, þ.e. skortur þar á, hann komi okkur í pínulítinn bobba vegna þess að á netinu eru stöðugar árásir. Bara sem dæmi held ég úti litlu forriti fyrir sjálfan mig til að aðstoða mig við þingvinnuna, það er hugbúnaður sem ég skrifaði sjálfur. Ég setti það upp á vef, gerði viðeigandi öryggisráðstafanir o.s.frv. en svona í gamni fylgist ég vel með því þegar einhver er að ráðast á það. Ég geri mér þó grein fyrir að ég get aldrei fylgst með öllum en ég gríp eitt og eitt atvik og þau eru stanslaus, þau eru allan daginn, það eru stanslausar netárásir á meira eða minna öll kerfi allan sólarhringinn. Hakkarar skipta milljónum, þeir sofa aldrei, þeir eru alltaf að ráðast á okkur, stanslaust. Og það er þess vegna sem það er svo mikilvægt að við höfum í huga þegar kemur að því að bregðast við þeirri ógn, sem eru netógnir og tölvutengdir glæpir, að í fyrsta lagi getum við aldrei stöðvað árásirnar í sjálfu sér. Við verðum að gera ráð fyrir að alltaf sé verið að ráðast á okkur. Einnig verð ég að taka undir annan punkt sem kemur fram í greinargerð um 8. lið, sem er að auka áfallaþol stjórnsýslu og stofnana. Það er gríðarlega mikilvægt vegna þess að það sem við getum líka gert ráð fyrir er það að af og til munu óprúttnir aðilar komast inn í kerfin hér, jafnvel mjög mikilvæg kerfi. Vil ég vekja sérstaklega athygli á einu sem við Íslendingar erum gjarnir á að gera og það er að safna persónuupplýsingum, kannski bara eðli málsins samkvæmt vegna þess að við erum lítil þjóð. Ég meina, mér vitandi er einn Helgi Hrafn Gunnarsson í hinum gjörvalla þekkta alheimi, einfaldlega vegna þess að ég er Íslendingur og enginn annar Íslendingur heitir þessu nafni. Við Íslendingar erum því alltaf afskaplega berskjaldaðir gagnvart því að vera einkenndir á einhvern hátt. Við erum með kennitöluna og notum hana þori ég að fullyrða oftar en nafnið þegar við eigum við opinberar stofnanir, banka, jafnvel lögfræðinga. Ég segi alltaf við útlenska vini mína til að hrella þá, sérstaklega ef þeir eru frá Þýskalandi eða Hollandi, að þegar maður hringir í bankann eða lögfræðing þá segir maður ekki til nafns heldur til þessarar tölu, tíu stafa tölu sem einkennir mann sem Íslending. Ég kalla það stundum „citizen number“ á ensku eða þegnanúmer einhvers konar til að gera grín að þessu öllu saman. Auðvitað dregur maður þó ekki úr gagnsemi alls þessa. Þvert á móti er það einmitt gagnsemi kennitölunnar og gagnsemi þeirra meðferðarupplýsinga sem við höfum á Íslandi en sem gerir það að verkum að þetta eru líka hættulegar upplýsingar, þ.e. ef við förum ekki vel með þær. Við erum afskaplega gjörn á að safna upplýsingum hingað og þangað. Ég vil nú meina að lagaumgjörðin sé að skána með tímanum. Það eru ríkar áherslur á persónuvernd, sem er gott, og ríkari áhersla er á að hafa smá leynd sem er í lagi, en það undirstrikar það samt sem áður að við verðum einmitt, eins og segir í greinargerð með 8. lið í tillögunni, að auka áfallaþol stjórnsýslu og stofnana. Við verðum að gera ráð fyrir því að af og til muni varnirnar bresta, sérstaklega vegna þess að við erum agnarsmá þjóð og höfum einfaldlega ekki burði til að verjast mjög háþróuðum hakkarateymum, óvinveittum, og hvað þá stórþjóðum. Ég held því að við þurfum í sífellt meiri mæli að reiða okkur á alþjóðlega samvinnu. Nú þegar hefur netöryggissveit, CERT-teymi, verið sett á laggirnar innan embættis ríkislögreglustjóra, segir hér, og það er gott og blessað, sjálfsagt mjög hæfir menn, en þeir verða alltaf mjög fáir. Ég á mjög bágt með að trúa því að það verði nokkurn tíma mögulegt fyrir ríkið að keppa við einkamarkaðinn þegar kemur að öryggissérfræðingum, þeir eru ofboðslega fáir á Íslandi og í beinu samhengi við það frekar dýrir, mundi ég ætla. Þeir hafa mikla tilhneigingu til að vinna annars staðar fyrir fyrirtæki erlendis einfaldlega vegna þess að eftirspurnin er meiri. Guð má vita hve mörg fyrirtæki eru til sem telja fleiri manns en alla Íslendinga. Þetta er því eitthvað sem ég lít svo á að við þurfum að gera meira og meira í samvinnu við aðrar þjóðir en standa þó þannig að málum hér að við áttum okkur á því að við eigum náttúrlega óvini á netinu sem við höfum ekki átt áður. Það er í meginatriðum einhverjir úti í heimi sem við vitum ekkert hverjir eru eða hvað þeir vilja eða hvers vegna. Eins og ég segi, það eru stanslausar árásir, alltaf, á meira eða minna öll netkerfi. Við verðum alla vega að ganga út frá því. Við þurfum einhvern smá hernaðarhugsunarhátt þegar kemur að þessu en þó vil ég undirstrika að sá hernaðarhugsunarháttur getur heldur aldrei orðið þannig að hann verði, hvað á maður að segja, í árásarstíl af nokkru tagi hér á Íslandi. Hann verður alltaf varnarmegin vegna þess að við verðum alltaf að hafa veggina okkar í lagi. Við munum aldrei senda út einhverja hermenn til að ná í einhverja vonda kalla á netinu þegar kemur að þjóðaröryggismálum, held ég, ég sé það ekki fyrir mér. Við þurfum að hafa varnirnar í lagi og við þurfum að einbeita okkur að því. En það er þó alveg í samræmi við, held ég, þá stöðu sem Íslendingar almennt vilja að Ísland sé í, þ.e. ekki þeirri að stuðla að því að vera nokkurn tíma í hernaðarbröltinu sjálfu heldur miklu frekar reyna að stuðla að því að fyrirbyggja skaða, fyrirbyggja hernað og fyrirbyggja árásir af nokkru tagi. Met ég það sem svo að þegar kemur að upplýsingatækninni getum við alveg tileinkað okkur sömu heimspeki með þeim eina fyrirvara að við verðum að átta okkur á því að við erum stanslaust undir árásum og verðum það um ókomna tíð. Ég hef því miður ekki tíma fyrir meira, eins og ég sagði hér í upphafi, og læt ég þar við sitja þar til kemur að frekari umræðu um þetta mál. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni ágæta ræðu. Ég segi fyrir mig að ég legg alltaf við hlustir þegar hv. þingmaður ræðir um málefni sem tengjast tölvum og upplýsingatækni vegna þess að hann hefur, í samanburði við mig að minnsta kosti, yfirburðaþekkingu á því sviði. Það er mjög áhugavert sem hann nefnir, sem við eigum að vita en erum kannski ekki nægilega meðvituð um, að netárásir af ýmsu tagi eru stöðugar, viðvarandi og koma frá aðilum sem geta haft mismunandi tilgang. Í sumum tilvikum og í allmörgum tilvikum er um að ræða einhverja sem eru að reyna að afla sér fjárhagslegs ávinnings af því. Í öðrum tilvikum getur verið um að ræða hreina skemmdarverkastarfsemi og svo geta verið fjölmörg önnur sjónarmið eða fjölmargar aðrar hvatir sem þar að baki. Ég held að það sé mjög gott að nálgast málið þannig að líta á þetta sem viðvarandi ógn eða viðvarandi ástand, getum við sagt, sem þarf að verjast með þeim ráðum sem við höfum tiltæk. Ég vildi kannski inna hv. þingmann aðeins eftir því hvernig hann sér fyrir sér að við getum stigið næstu skref eða hvernig við getum þróað áfram þá viðleitni sem er af hálfu okkar íslenskra stjórnvalda í samstarfi við aðra til þess að verja okkur eins og unnt er - þótt sennilega verði seint hægt að koma í veg fyrir að einhverjir komist á einhverjum tímapunkti í gegnum varnirnar.
Virðulegi forseti. Mjög góð spurning. Það fer nefnilega svolítið eftir því hvaða aðilum við hyggjumst verjast. Ef við ætlum að verjast því sem við getum kallað handahófskenndum árásum eða öllu heldur árásum sem við getum ekki áttað okkur á fyrir fram í hvaða tilgangi eru gerðar, þær geta verið gerðar af fjárhagsástæðum, sem sé í fjárhagslegum tilgangi, stundum eru þetta skemmdarverk. Það hefur nú komið fyrir að síður á Íslandi hafa verið skemmdar vegna þess að menn halda að .is standi fyrir Ísrael, þannig að oft erum við hreinlega rangt skotmark. En það sem mér finnst svolítið mikilvægt að við höfum í huga sem stjórnmálamenn er að hluti af ógninni kemur frá vinveittum þjóðum. Nú vona ég að þetta séu ekki miklar fréttir eða mjög sjokkerandi hér á hinu háa Alþingi, en tilfellið er í dag að njósnastofnanir hins vestræna heims, þar á meðal Bretlands og Bandaríkjanna sem eru nánir vinir okkar, stunda njósnir í mjög miklum mæli. Það er mikilvægt að mínu mati til að fyrirbyggja - hvað á maður að segja, við getum svo sem kallað það árásir, það gildir einu hvaða orð maður notar nákvæmlega um það, en það er að það sé pólitískt á hreinu hvað sé í lagi, hvað við værum reiðubúin til að samþykkja af þeirra hegðun. Þegar kemur að ógnum sem eru bara einhvers staðar á netinu, segjum einhverjir hakkarar í Rússlandi eða Kína, þá verðum við að reiða okkur á öryggi sérfræðinga. Frá stjórnmálasjónarmiði er það ekki miklu flóknara en að eyða nógu miklum peningum í það og vera í nógu miklu samstarfi við nógu stóra aðila til að leysa það vandamál. En pólitíska vandamálið þegar kemur að njósnum gagnvart borgurum landsins snýr að samskiptum okkar við fyrst og fremst þau vinveittu risaríki, eins og Bandaríkin og Bretland, sem hafa mikla getu og vilja og sögu af því að beita upplýsingahertækni. Við þurfum því að vera duglegri að mínu mati við það að hafa það á hreinu hvað sé í lagi og hvað ekki af þeirra völdum.
Hæstv. forseti. Ég get tekið undir það að það skiptir miklu máli að fyrir hendi sé sameiginlegur skilningur gagnvart samstarfs- og vinaríkjum um hvað sé leyfilegt og hvað ekki. Auðvitað hafa komið upp dæmi þar sem skoðanir hafa verið skiptar um það. Þær uppljóstranir sem áttu sér stað um starfsemi NSA í Bandaríkjunum voru auðvitað áfall fyrir mörg samstarfsríki Bandaríkjanna, bara svo að dæmi sé nefnt. Þetta er eitt og þar held ég að samtal og samvinna sé mikilvægur þáttur. En þegar kemur að öðrum árásum getur maður reynt að flokka það með mismunandi hætti. Það geta verið glæpasamtök eða glæpamenn sem vilja afla sér fjárhagslegs ávinnings með einhverjum hætti í þessu sambandi. Það geta verið hryðjuverkamenn sem vilja valda skaða, vilja lama innviði samfélags eða einstaka mikilvæga innviði, hvort sem um væri að ræða orkukerfi, fjármálakerfi eða annað þess háttar. Svo getur líka verið um að ræða skipulagðar aðgerðir af hálfu ríkja. Það hafa komið upp á undanförnum missirum dæmi um rökstuddar grunsemdir af hálfu einstakra ríkja um að þau hafi orðið fyrir slíkum árásum frá ríkjum sem hafa getað talið það þjóna sínum pólitísku hagsmunum að valda með einhverjum hætti upplausn eða öðru slíku. Það leiðir hugann að því hvernig það yrði ef til raunverulegra hernaðarátaka kæmi í okkar veruleika í dag. Yrði fyrsta línan í árásunum ekki einmitt netárásir?
Virðulegi forseti. Jú, slík árás yrði alla vega með þeim fyrri; svo mikið er víst, held ég. Ég hefði viljað halda áfram með hinn þáttinn af þessari stórríkjaógn. Stórríkjaógnin, eins og ég ætla að leyfa mér að kalla hana, er alla vega tvíþætt; reyndar margþætt en í það minnsta tvíþætt. Það er annars vegar þegar kemur að vinveittum, vestrænum ríkjum á borð við Bandaríkin og Bretland og hins vegar þegar kemur að stórveldum eins og Kína og Rússlandi sem eru ekki endilega óvinaþjóðir en vissulega hvergi nálægt því að vera jafn nánar og Bandaríkin, Bretland eða hinn svokallaði vestræni heimur. Munurinn á þessum tveimur tegundum af stórríkjum er sá að Bandaríkin búa til þorrann af þeim hugbúnaðarvélbúnaði sem við notum. Við notum til dæmis Apple-tölvur í þingsal og margir nota Windows o.s.frv. Ef þessi ríki láta af því að beita því forskoti sem þau hafa til að njósna er miklu auðveldara að byggja upp einhvers konar jákvætt samband með þeim til að standast ógnirnar frá hinum sem hafa ekki það forskot að búa til tækin og hugbúnaðinn sem við notum daglega við vinnu og leik og starf og allt annað. Þetta er ástæðan fyrir því að mér finnst mikilvægt að leggja mikla áherslu á það við okkar vinaþjóðir að það sé ekki í lagi að þær hagi sér svona vegna þess að við þurfum að vera í sama liði. Ef það gerist eitthvað, ef það verður þannig að önnur risaveldi, sem eru ekki jafn vinveitt okkur, fara beinlínis að reyna að skemma fyrir okkur þurfum við að vera í sama liðinu og vinveittu þjóðirnar sem búa til þessi tæki. En þá er líka mikilvægt að okkar samband sé algerlega komið á hreint fyrir fram að við ætlum að vera í sama liði.
Hæstv. forseti. Þingsályktunartillagan sem er til umræðu er að mínu mati fagnaðarefni og ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að koma með hana hér inn í þingið. Ég held að hún gefi okkur kærkomið tækifæri til þess, bæði í þingsal og eins á vettvangi utanríkismálanefndar, að fara gaumgæfilega yfir þá mikilvægu þætti sem þarna er fjallað um. Eins og fram hefur komið í umræðunni er um að ræða mjög mörg atriði af ýmsum toga sem þarf að takast á við í þessu samhengi. Ég held að það sé hollt fyrir okkur að taka umræðuna á þeim grundvelli þannig að við lítum ekki á viðbrögð okkar við ógnum af ýmsu tagi í allt of þröngum afmörkuðum boxum heldur getum horft aðeins á það frá víðara sjónarhorni. Til grundvallar þessari þingsályktunartillögu liggur starf þingmannanefndarinnar sem skipuð var á síðasta kjörtímabili og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir fór fyrir og mjög margir mikilvægir þættir skila sér í texta þingsályktunartillögunnar eftir þá vinnu. Hún ber þess að sumu leyti merki að í einhverjum efnum hefur verið um að ræða einhvers konar málamiðlanir, en engu að síður held ég að hún undirstriki vel ákveðna grundvallarþætti sem snúa að viðbrögðum okkar og varnarbúnaði gagnvart utanaðkomandi ógnum. Það eru örfáir þættir sem ég vil staldra sérstaklega við í því sambandi. Ég legg mikla áherslu á að í þingsályktunartillögunni er gengið út frá því að þeir grundvallarþættir sem verið hafa hornsteinar, getum við sagt, varnarstefnu Íslendinga síðustu áratugina, annars vegar varnarsamstarf við Bandaríkin og hins vegar aðild að Atlantshafsbandalaginu, sú stefna er áréttuð með mjög skýrum hætti. Það er áréttað að Ísland telji og íslensk stjórnvöld telji að öryggi landsins í þessu alþjóðapólitíska samhengi sé best borgið með því að halda því samstarfi áfram og efla það, annars vegar á vettvangi Atlantshafsbandalagsins og hins vegar með tvíhliða samskiptum við Bandaríkin, sem vissulega breyttust við brottför varnarliðsins 2006 en eru engu að síður mjög mikilvægur liður í utanríkis- og varnarstefnu okkar. Ég held að það sé mjög ánægjulegt hve víðtæk samstaða náðist um það í starfi þingmannanefndarinnar sem skilar sér inn í þingsályktunartillöguna. Við þekkjum að það eru þingmenn og flokkar sem hafa aðra afstöðu í þeim efnum en það er ljóst hver stefna meiri hlutans er í þeim ef við tökum þingmannanefndina og síðan væntanlega þá stöðu sem er uppi í þinginu, að ekki stendur til að hverfa frá þeim grundvallarþáttum sem varnarstefna okkar hefur byggt á, aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarfi við Bandaríkin. Það er ekki á döfinni að gera það, þvert á móti er að mínu mati ástæða til að efla það samstarf og ég held að þeir atburðir sem átt hafa sér stað í heimshluta okkar á síðustu missirum séu sönnun þess eða árétting á því að með því móti getum við best tryggt stöðu okkar. Af því að menn hafa fyrr í þessari umræðu rætt hernaðarógn og hvernig hún er flokkuð og annað þess háttar vildi ég í því sambandi nefna að þótt við gætum ekki litið svo á að hernaðarógn sé yfirvofandi, og sem betur fer eru líkurnar á því að hernaðarógn stafi að Íslandi litlar, er það bæði skylda okkar og eðli þess að hafa viðbragðsáætlanir og hafa viðbúnað sem getur tekist á við aðstæður af því tagi. Það er mikilvægt vegna þess að við verðum líka að geta verið viðbúin hinu óvænta. Þegar við mörkum stefnu af því tagi er eðlilegt að við metum ógnir eftir mismunandi stigum, eftir því hver hættan er talin vera á hverjum tíma, en við þurfum líka að vera viðbúin að bregðast við hinu óvænta, jafnvel hinu ólíklega. Atburðarás í heimsmálunum verður oft óvænt og stundum hröð og þess vegna held ég, þrátt fyrir að ég ætli ekki að gera ágreining um það hvernig hernaðarógnin er metin í þessari tillögu, að afar mikilvægt sé að fyrir hendi sé viðbúnaður og fyrir hendi sé samstarf sem ætlað er að takast á við þær aðstæður. Í raun er það ein af grundvallarskyldum okkar þegar kemur að málum af því tagi. Annað sem hefur gerst í heiminum og verður að taka tillit til þegar þessi mál eru rædd er aukin hætta á hryðjuverkum og tekið er tillit til þess í tillögunni sem liggur fyrir að að mati greiningardeildar ríkislögreglustjóra hefur hryðjuverkaógn aukist. Við höfum einfaldlega séð að hryðjuverkaógnin hefur á undanförnum missirum færst nær okkur. Hún hefur auðvitað lengi verið til staðar og við getum orðað það svo að hryðjuverk sem beinast að Vesturlöndum sérstaklega séu ekki nýmæli. En atburðir í bæði nágrannalöndum og öðrum samstarfsríkjum okkar benda til þess að hætta af því tagi hafi farið vaxandi, sem kallar á viðbrögð af okkar hálfu. Það er annar þáttur í þessari þingsályktunartillögu sem ég held að við þurfum að ræða í málsmeðferðinni í þinginu, meta á hvaða grundvelli hið breytta hættumat er byggt og taka umræðu um það hvernig við metum þá stöðu þegar þær upplýsingar liggja fyrir. Staðan er auðvitað sú að í mörgum efnum er í þingsályktunartillögunni vikið að atriðum sem minni ágreiningur kann að vera um. Ég hef vikið að tveimur þáttum sem má vera ljóst að þingmenn kunna að hafa mismunandi afstöðu til. Þess vegna, ef við tökum svið sem getur frekar flokkast undir hið hefðbundna almannavarnasvið, varnir gagnvart náttúruhamförum eða umhverfisvá eða þess háttar, er minni ágreiningur í þeim efnum og þar af leiðandi kannski minni þörf á umræðu um þá þætti. Það er hins vegar mikilvægt að þeirra sé getið í þessu og þeir hafðir með vegna þess að í okkar daglega veruleika eru það þættir sem við þurfum að vera viðbúin að bregðast við og þurfum að hafa viðbúnað í lagi þegar upp koma. Ég átti orðaskipti við hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson rétt áðan í sambandi við netöryggi og netógnir og það er svið sem eru gerð góð skil í skýrslu þingmannanefndarinnar og í þingsályktunartillögunni og mikilvægt að við getum sagt: Ræðum þessi mál og aukum fyrst og fremst vitund okkar og vitneskju um það hvaða aðstæður við búum við að því leyti. Ég hef á tilfinningunni að meðvitund um þau efni hafi fram að þessu ekki verið á vitorði eða alla vega ekki ofarlega í huga manna, nema kannski tiltölulega þröngs hóps sem sinnt hefur þeim málum. Ég held að mikilvægt sé að við aukum athyglina á því sviði vegna þess að um er að ræða, eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson nefndi áðan, viðvarandi ástand sem getur verið misalvarlegt eftir aðstæðum en engu að síður viðvarandi ástand sem þarf að vera með viðbúnað í lagi gagnvart.
Herra forseti. Ég vil eins og fleiri lýsa ánægju með að þessi tillaga er komin fram og ég tel að allt hafi þetta verið að þróast í heldur gæfulega átt, vinnan að utanríkismálum og mótun utanríkisstefnu hjá okkur. Friðvænlegra er yfir umræðum um þessi mál nú um stundir og meiri snertifletir en var á köflum fyrr á tímum. Það er svo sannarlega ánægjuefni og ég tel að í öllum aðalatriðum hafi nefndarstarfið sem skilaði af sér þessari afurð í gegnum tillögu hæstv. utanríkisráðherra verið farsælt og þeir sem að því komu eiga þökk skilda. Í aðalatriðum er ég ágætlega sáttur við áherslurnar sem hér eru lagðar. Ég tel að þær séu mikil framför og á ég þá einkum við að öryggishugtakið er nálgast á breiðum grunni og á þessu er sterkur blær borgaralegrar og friðsamlegrar nálgunar í öryggismálum. Gamla kaldastríðshugsunin um að öryggismál væru bara spurning um vígbúnað, herbúnað og lítill gaumur gefinn að öðru hefur sem betur fer þokað verulega til hliðar. Ég get því tekið undir þetta með sama fyrirvara og systkini mín hafa gert í fyrri ræðum og formaður okkar gerði grein fyrir sem og með vísan til bókunar fulltrúa VG í nefndinni sem fylgir hér með. Það er sláandi fyrir þessa þróun hvernig sú flokkun er sem hér er lögð niður varðandi hættur, hvaða vægi sem hún svo sem hefur. Í flokki eitt er umhverfisvá eða slys vegna aukinna umsvifa á norðurslóðum, netógnir og náttúruhamfarir. Í flokki tvö er skipulögð glæpastarfsemi o.s.frv. og svo er flokkur þrjú, hættur sem ólíklegt er að steðji að Íslandi en mundu vega að fullveldi og sjálfstæði landsins. Þar er hernaðarógnin tekin með. Þessu er ég alveg hjartanlega sammála enda tel ég að nýliðin reynsla okkar sem þjóðar færi okkur heim sanninn um að það eru aðrir ógnir sem eru líklegri og standa okkur nær, t.d. efnahagsógn. Við vorum ósköp einfaldlega hársbreidd frá því að fara á hausinn fyrir ekki allt of mjög mörgum árum síðan og varla er hægt að kalla það annað en verulega ógn við a.m.k. efnahagslegt sjálfstæði og auðvitað efnahagslega velferð og öryggi íbúanna. Móðir náttúra hefur einnig hressilega minnt á sig þótt allt hafi það tekist skaplega en við höfum upplifað talsverða hrinu af verulega stórum atburðum á sviði náttúrunnar þar sem eru eldgos, jarðskjálftar og hamfaraveður sem hafa komið í þó nokkrum kippum á undanförnum árum. Ég hlýt að fagna sérstaklega 9. tölulið tillögugreinarinnar um að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu. Bara þetta hefur gildi í viðbót við það sem á undan er gengið. Auðvitað á það sér nokkuð langa sögu hvernig staða Íslands gagnvart kjarnorkuvopnum hefur þróast frá þeim tímum þegar stefnan var, gegnum kaldastríðstímann og veru bandaríska hersins, að hér skyldu þó ekki geymd kjarnorkuvopn á landi. Svo deildu menn stundum um hvort það væri nú alveg öruggt að það hefði verið virt. Það mun hafa verið einhvern tíma 1984 eða 1985 þegar sá sem hér stendur spurði hæstv. þáverandi utanríkisráðherra, Geir Hallgrímsson heitinn, að því hvort sú stefna tæki líka til hafna, ef hér kæmu skip í hafnir. Utanríkisráðherra kvað svo vera, það hlyti eiginlega að leiða af sjálfu, úr því að við vildum ekki að hér væru geymd vopn á landi þá mundum við væntanlega ekki heldur vilja þau inn í okkar hafnir. En þá voru tímarnir þannig að þetta þótti stórfrétt og því var slegið upp í amerískum stórblöðum að ef til vill væri Ísland að breyta þarna um stefnu og þetta setti strik í reikninginn hjá Kananum og NATO. Síðan hefur þetta verið má segja fest betur í sessi með ýmsum hætti. Þessu hefur ítrekað verið yfirlýst og Alþingi fjallað um það og sveitarfélögin nánast með tölu, ég veit ekki hvort þau eru tvö eða þrjú eftir, hafa fyrir sitt leyti sérstaklega friðlýst sín svæði og það hefur að sjálfsögðu gildi og vægi. Og loks er þetta komið hér, en þetta hefur ekki verið lögfest. Þá kemur að tvennu sem var eiginlega tilefni þess að ég bað um orðið. Hið fyrra er að hér var nefnt mitt kæra Nýja-Sjáland. Ég hygg að hv. Birgitta Jónsdóttir hafi spurt í þeim efnum hvort þangað væri e.t.v. að sækja gott fordæmi fyrir því hvernig mætti lögfesta slíka friðlýsingu og svarið er auðvitað já. Það vill svo vel til að ég er sæmilega heima í því. Ég hafði nokkra viðdvöl í því landi á 8. áratug síðustu aldar, bjó þar í tvígang, fyrst í tæpt ár og aftur í nokkra mánuði, og fylgdist grannt með því þegar Nýsjálendingar tóku það djarfa skref að friðlýsa land sitt og lögsögu sína fyrir kjarnorkuvopnum. Af því varð nokkur hvellur því það kom uppstytta í samstarf Eyjaálfu, þá sérstaklega Nýja-Sjálands en að einhverju leyti líka Nýja-Sjálands og Ástralíu, við Bandaríkjamenn út af þessu máli. En Nýsjálendingar héldu sínu striki og lögfestu í ítarlegum lögum kjarnorkufriðlýsingu Nýja-Sjálands. Ég tók einmitt þau lög og þýddi yfir á íslensku og þau lögðu grunn að fyrsta frumvarpinu sem ég flutti um kjarnorkufriðlýsingu Íslands, það byggði mjög á löggjöf Nýja-Sjálands. Hún er nákvæmlega þannig úr gerði gerð, eins og síðan frumvarpið hefur síðan og hér er orðað í 9. tölulið, að kjarnorkufriðlýsingin er felld að skyldum Nýja-Sjálands hvað varðar alþjóðlega, friðsamlega umferð. Í einu tilviki eru þeir öðruvísi settir en við að þeir eru með mjótt sund milli Norðureyjar og Suðureyjar þannig að þeim ber skylda til að hleypa umferð í raun nær landi en við mundum þurfa að gera því það getur enginn fært fyrir því nein rök að hann þurfi t.d. að sigla inn fyrir 12 mílna landhelgi Íslands til að komast leiðar sinnar um Grænlandssund eða austan við landið. Við höfum rýmri stöðu til þess að færa þau mörk út a.m.k. til 12 mílna og lofthelginnar þar upp af. Síðara tilefni þess að ég kem hér upp er að sem þessi tillaga kom nú fram varð mér hugsað til frumvarpsins góða sem ég hef aðeins verið að dusta rykið af undanfarna daga og hef ég í hyggju að leggja það fram, þá væntanlega í 11. sinn sem það yrði flutt á tæpum 30 árum. Tvö síðustu skiptin var það flutt af hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni og fleirum í fjarveru minni frá þinginu sem ráðherra og allan tímann hefur það notið víðtæks stuðnings. Þingmenn úr öllum starfandi þingflokkum að heitið getur á þessum tíma nema úr Sjálfstæðisflokknum hafa flutt málið og þar á meðal fyrrverandi formenn og þingflokksformenn Framsóknarflokksins og margir merkismenn, þannig að í klúbbnum er alveg skínandi stokkur af mönnum sem hafa gegnt hinum æðstu embættum og þar á meðal fyrrverandi utanríkisráðherrar, ég held að vísu ekki núverandi en munar litlu. Með þeirri tillögu sem hér er, sem er stjórnartillaga og þar af leiðandi studd af báðum stjórnarflokkunum, verð ég að segja að ég sé ekkert sem ætti að vera í vegi þess að við lögfestum nú þá stefnu til frekari stuðnings henni og það er auðvitað eðlilegt að gera. Ég mun leita eftir meðflutningi að frumvarpinu frá þingmönnum úr öllum flokkum og vonast til að Sjálfstæðisflokkurinn geti verið með. Ég held að það sé engin ástæða lengur til fyrir einn eða neinn að hafa á því neina fyrirvara. Þetta er yfirlýst stefna sem nýtur óskoraðs stuðnings, vona ég, á Íslandi og við þurfum ekki að óttast neina viðkvæmni gagnvart einum eða neinum enda mundi það þá bara hafa sinn gang ef einhverjum þætti þetta bratt. Á grundvelli fullveldisréttar okkar er algerlega hafið yfir allan vafa að þetta getum við gert og það hermir ekki upp á okkur neinar skuldbindingar gagnvart Atlantshafsbandalaginu eða öðrum svo fremi að við gerum þetta þannig að við virðum alþjóðalög hvað varðar siglingar og friðsamlega umferð og skyldur okkur gagnvart alþjóðahafréttarsáttmálanum og öðru slíku. Það er að sjálfsögðu auðvelt að gera og felur fyrst og fremst í sér skylduna til að leyfa friðsamlega og óhindraða gegnumför. Við getum gert athugasemdir ef menn ætla að setjast að inni í landhelginni þó á alþjóðlegum siglingaleiðum sé o.s.frv., en eins og Nýsjálendingar fóru að þessu á sínum tíma, og ég veit ekki til þess að rétturinn hafi breyst hvað það varðar, þá er skyldan sú að leyfa gegnumför í réttmætum tilgangi án óþarfadvalar þó um okkar landhelgi sé. Sama gegnir að sjálfsögðu um lofthelgina uppi yfir landinu og við gætum ýtt þessu a.m.k. út fyrir 12 mílur og mörkin þar upp af. Þetta vildi ég láta koma fram vegna þeirrar umræðu sem hér varð um lögfestingu þessarar stefnu [[Forseti hringir.]]og ég held að það eina sem eftir er í raun og veru er að hnykkja á þessu með því að taka þetta í lög. Svo mætti auðvitað að sjálfsögðu skutla þessu inn í stjórnarskrána þegar þar að kemur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja út af ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að þegar hann talar um að skutla einhverju inn í stjórnarskrána þá held ég að við þekkjum að það skutl getur tekið einhvern tíma. Ég vil að öðru leyti þakka fyrir þá góðu umræðu sem hefur átt sér stað. Það hafa ýmis sjónarmið komið fram sem ég vona að fái góða og ítarlega umfjöllun í utanríkismálanefnd. Margar ábendingar hafa líka komið fram um einstaka liði sem mætti kannski fókusera öðruvísi á eða eitthvað þess háttar, þannig að mér finnst umræðan hafa verið mjög málefnaleg og góð og fyrir það þakka ég. Ég held að ástæðan fyrir því að hún hafi verið góð sé að undirbúningurinn að þessari þingsályktunartillögu hefur verið mjög góður og langur. Það var vandað til verka hjá formanni nefndarinnar sem fjallar um þetta, hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur. Við fórum í heimsókn til hennar og unnum þetta býsna vel og síðan hafa starfsmenn ráðuneytisins gert mjög vel í því að útfæra þær tillögur í þetta form sem við höfum hér. Ég hlakka til þeirrar umræðu sem mun fylgja í kjölfarið í utanríkismálanefnd og annars staðar.