Frú forseti. Í störfum þingsins er það helst að kjararáðsfrumvarp Pírata er eitt af forgangsmálum okkar, er eitt af þeim þrem málum sem forseti Alþingis gefur þingflokkum í eins konar þingmálakvóta. Við skiptum öðru máli út og settum málið um kjararáð í þann forgangsflokk. Það þýðir að það verður næsta mál sem Píratar fá rætt innan þess ramma sem vanalega er á Alþingi, fyrst það var ekki samþykkt í gær að málið yrði tekið strax á dagskrá þegar Píratar fluttu dagskrártillögu þess efnis og meiri hluti þingheims hafnaði henni. Það er þá næsta skref, það er næsta leið sem við höfum til að fá málið á dagskrá. Málið er einfalt. Það er frumvarp þess efnis að Alþingi skuli með lögum fyrirskipa kjararáði að láta laun ráðamanna fylgja launaþróun almennings. Lögin í dag segja að það eigi að gera það, lögin sem voru samþykkt um jólin og taka gildi í júní segja að það eigi að gera það. Kjararáð vanvirti það samkvæmt öllum aðilum, sama hvort það eru Samtök atvinnulífsins eða ASÍ eða ef við skoðum tölur frá fjármálaráðuneytinu. Dómstólaleiðin er of hæg af því að á þriðjudaginn, núna rétt eftir helgi, geta kjarasamningar 70% launafólks verið í uppnámi. Þetta er tækifæri Alþingis til að stíga fram með góðu fordæmi í átt til sátta í vinnumálum. Við vonum að við fáum frumvarpið sem fyrst á dagskrá. Við munum halda áfram að tala fyrir því og ef allt fer í uppnám mun þetta frumvarp áfram lifa. Þá hafa þingmenn fram á vor, þegar verkföllin byrja, verkföll vegna uppsagna á 100 kjarasamningum, til að bregðast við og nota þetta tækifæri sem frumvarp Pírata er í átt til meiri sátta á vinnumarkaði.
Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða dagskrána þessa vikuna. Það hefur vakið athygli mína á jákvæðan hátt að á dagskrá hvers þingfundar eru sérstakar umræður. Það er vel, virðulegur forseti, vegna þess að það er tækifæri til að dýpka umfjöllun um mörg mikilvæg málefni sem dagskráin þessa vikuna hefur sannarlega borið vitni um. Á hinn bóginn sakna ég þess verulega að á dagskrá séu stefnumótandi mál frá hæstv. ríkisstjórn. Það er kannski hin hliðin sem er reyndin, eins og margir hafa bent á, að stjórnarsáttmáli hæstv. ríkisstjórnar er býsna opinn þegar kemur að stefnumarkmiðum og fyrirætlunum. Í stjórnarsáttmálanum er til að mynda talað um að efla starf á sviði forvarna og lýðheilsu. Ríkisstjórn sem setur heilbrigðiskerfið í forgang mætti vera mun nákvæmari í sáttmála þegar kemur að þeim þætti. Fjölmargar rannsóknir staðfesta að skipulagt íþrótta- og æskulýðsstarf dregur mjög úr líkum á hvers konar frávikshegðun og ungmenni sem ekki taka þátt í skipulögðu íþróttastarfi eru mun líklegri t.d. til að nota vímuefni en þau sem eru virkir þátttakendur í slíku starfi. Ég mun örugglega ekki ítreka það nægilega oft að við eigum að beina sjónum okkar að þessum þætti í auknum mæli í forvarnaskyni og beinar aðgerðir og stuðningur stjórnvalda á þessu sviði stuðla að heilsuábata inn í framtíðina og minna álagi á heilbrigðiskerfið og dregur úr tíðni alvarlegra lífsstílssjúkdóma. Ég ætla hins vegar að enda á jákvæðum nótum, virðulegi forseti, og hrósa hæstv. ríkisstjórn og sér í lagi hæstv. ráðherra ferðamála fyrir stofnun skrifstofu í ráðuneytinu með sérstakri áherslu á þá ört vaxandi atvinnugrein sem ferðaþjónustan er.
Forseti. Eftir þrjár vikur eru nú þrír ráðherrar ríkisstjórnarinnar í vanda. Hæstv. umhverfisráðherra á eftir að mæta í ræðustól Alþingis og útskýra villandi svar sitt við fyrirspurn hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur um tilmæli til nefndar sem heyrir undir ráðherra. Hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þarf að mæta í ræðustól Alþingis og útskýra af hverju ráðherra hótaði sjómönnum lögum á verkfall þeirra. Það er ekkert fagnaðarefni þegar samningar nást undir slíkum hótunum og afarkostum, sérstaklega þegar ráðherra var búinn að segja að ekki yrði gripið til lagasetningar. Það er ekki hægt að gleyma hótuninni og horfa bara fram hjá því sem ráðherra sagði og ýjaði að í máli sínu í óundirbúnum fyrirspurnum í gær. Svona vinnubrögð eru gerræðisleg og grafalvarleg og ráðherra þarf að útskýra mál sitt. Forsætisráðherra varð uppvís að því að leyna almenning upplýsingum og þegar upp komst um það reyndi hann að ljúga til um að upplýsingarnar hefðu ekki verið tiltækar fyrr en þing var farið heim. Feluleikurinn og lygin eru alvarlegt trúnaðarbrot, ekki bara við þingið heldur við þjóðina alla. Í sérstökum umræðum um málið á þriðjudag bauð ég forsætisráðherra að svara spurningum um hvort upplýsingarnar vörðuðu almannahag og hvort ráðherra hefði brotið siðareglur. Ráðherra skautaði fram hjá þeim spurningum þrátt fyrir ítrekanir um að svara þeim. Þó viðurkenndi ráðherra, með leyfi forseta: „Ég hef aldrei í tengslum við þessa skýrslu lagt mat á hvort einhver efnisatriði umfram önnur vörðuðu almannahag. Það stóð aldrei neitt annað til en að hún kæmi fyrir almenningssjónir.“ Ráðherra viðurkenndi að hafa ekki athugað hvort efni skýrslunnar varðaði almannahag með tilliti til frumkvæðisskyldu sinnar um birtingu slíkra upplýsinga. Forsætisráðherra manar menn upp í vantrauststillögu. Hún kemur. Fyrst þarf forsætisráðherra að svara þessum spurningum í ræðustól Alþingis: Varða upplýsingarnar í skýrslunni sem hann faldi almannahag og braut ráðherra siðareglur? Ellegar er það vantraustsvert í sjálfu sér að ráðherra víki sér ítrekað undan því að svara spurningum sem til hans er beint á Alþingi.
Virðulegi forseti. Mig langar að nýta tímann sem ég hef í ræðustól til að fagna sérstaklega þeim umræðum sem áttu sér stað í gær varðandi frumvarp um brennivín í búðir. Þær umræður spönnuðu vítt svið, allt frá hálfgildingsafneitun vísindanna yfir í hugleiðingar um frelsi einstaklingsins og með viðkomu víða á milli. Það var athyglisvert að hjá flestum ef ekki öllum sem tóku til máls mátti finna mikinn samhljóm og vilja til að efla forvarnir. Hver á fætur öðrum komu þingmenn upp í pontu, hvar í flokki sem þeir stóðu, og lýstu því yfir að fræðsla og forvarnir væru leiðin til að berjast við óæskilegar hliðar áfengisneyslu og að auka þyrfti fjármuni þar til. Mig langar að hvetja þær stofnanir og samtök og þá aðila sem starfa í þessum geira til að hlusta vel eftir þessum orðum þingmanna, því að það hlýtur að vera vilji til þess hjá þingmönnum að efla forvarnir og fræðslu algjörlega óháð því hvort umrætt frumvarp hlýtur brautargengi eða ekki. Ég vil því hvetja okkur öll í þessum sal til að taka höndum saman. Best væri einfaldlega að taka upp fjáraukalögin og snarauka framlag til málaflokksins, því að margir í þessum málaflokki gengu bónleiðir til búðar þegar þeir komu hér og bönkuðu upp á í desember þegar verið var að vinna fjárlögin. Þá var skilningurinn um mikilvægið ekki alveg jafn mikill, en batnandi manni er best að lifa. Ég fagna því að þessi mikla samstaða virðist hafa náðst hér þvert á flokka.
Virðulegi forseti. Mig langar að verja tíma mínum hér í að ræða málefni sem er okkur mörgum hugleikið, þ.e. ferðaþjónustuna okkar, þróun og áhrif hennar á íslenskt samfélag. Það er sannarlega mikið ánægjuefni hve vöxturinn hefur verið mikill. Það er mjög mikilvægt að við náum að búa svo um hnútana að sá vöxtur og það verkefni okkar að styrkja stoðir þessarar mikilvægu atvinnugreinar verði í sátt við íslenskt samfélag. Kannanir hafa sýnt að Íslendingar eru almennt mjög sáttir við ferðamennina en þeir hafa helst áhyggjur af því hver áhrif vaxtarins verða á almenna stoðþjónustu. Meðalfjöldi erlendra ferðamanna hér á hverjum degi er í kringum 45 þúsund manns, 20 þúsund manns í léttustu mánuðunum og fara upp í 70 þúsund í þeim þyngstu. Þessi dreifing er afleiðing vel heppnaðrar vinnu við að dreifa ferðamönnum eftir árstíðum. Sú niðurstaða, þ.e. að við höfum náð að jafna þessu niður á árstíðir, ætti að gera einfaldara fyrir okkur að bregðast við því álagi sem fjölgunin er klárlega á grunnstoðkerfin okkar, þar með talið heilbrigðisþjónustuna. Ég hef sent inn fyrirspurn til heilbrigðisráðherra þar sem ég spyr m.a. um fjölda erlendra ferðamanna sem leitaði eftir heilbrigðisþjónustu hér á landi á tímabilinu 2009–2016, sundurliðað eftir ári og heilbrigðisumdæmi. Samsvarandi fyrirspurn var send inn af fyrrverandi hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir tveimur árum að ég held. Viðbótin nú eru þessi tvö stóru ár. Ég spyr líka um hversu hátt hlutfall af öllum komum á heilbrigðisstofnanir voru komur erlendra ferðamanna þannig að við getum glöggvað okkur á því hversu mikið viðbótarálagið er á hverjum stað fyrir sig. Enn fremur spyr ég um fyrirkomulag greiðslu, mismunandi eftir því hvort um er að ræða ferðamenn frá Evrópska efnahagssvæðinu eða utan þess. Ég minni á að stærsti hópur erlendra ferðamanna er frá Bandaríkjunum og sá næststærsti frá Bretlandi eins og staðan er í dag. Það er mikilvægt að við höfum sem skýrasta mynd af stöðu þessara mála [[Forseti hringir.]]og mögulegri framtíðarþróun til þess að geta tekið hana með í reikninginn þegar við mótum framtíðarstefnu um innviðauppbyggingu og dreifingu ferðaþjónustu á landinu.
Frú forseti. Ég ætla hér undir þessum dagskrárlið að ræða störf þingsins. Í 70. gr. þingskapalaga segir að andsvari megi einungis beina að máli ræðumanns. Í andsvörum í þingsal í gær milli hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttur og hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur um 106. þingmálið bar svo við að hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir beindi máli sínu að persónu eins flutningsmanna frumvarpsins, hv. þm. Nichole Leigh Mosty, og dró í efa heilindi hennar sem þingmanns og getu til að sinna þeim trúnaðar- og ábyrgðarstörfum sem henni hafa verið falin í þinginu og taldi það dapurlegt og sorglegt að þingmaðurinn væri einn flutningsmanna málsins. Undir þetta tók hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir. Sá hv. þingmaður og flutningsmaður sem um ræðir sem varð fyrir þessum ósmekklegheitum gat ekki svarað fyrir sig og hafði þegar hér var komið sögu í umræðunni ekki haft tök á að flytja ræðu sína og útskýra sjónarmið sín né koma upp í andsvör annarra ræðumanna. Frú forseti. Þessi orðaskipti voru ekki boðleg. Hv. þingmenn sem hér áttu hlut að máli héldu því miður ekki í heiðri skynsamlegar og eðlilegar hátternisreglur þingskapalaga.
Frú forseti. Ég ætla að vera á heimaslóðum í dag. Eins og flestir vita lauk kjördæmaviku í síðustu viku. Við þingmenn allra flokka fórum saman í kjördæmið okkar og hittum fjöldann allan af fólki. Það er kannski hlálegt að ekki er hægt að fljúga akkúrat núna, en í nótt var hins vegar flogið í beinu flugi til Akureyrar, þ.e. frá Keflavíkurflugvelli. Á síðasta ári fóru 183 þúsund farþegar um Akureyrarflugvöll, það er í kringum 13 þúsund farþega fjölgun á milli ára og mesti fjöldi sem farið hefur um Akureyrarflugvöll í fjögur ár. Nú ber svo við að í samgönguáætlun er ekki gert ráð fyrir að flughlaðið verði byggt upp á Akureyri og ríkið nýti með skynsömum hætti peninga og afurðir sem koma úr Vaðlaheiðargöngum til að laga það og gera það þannig úr garði að hægt sé að nýta flugvöllinn sem millilandaflugvöll og bjóða upp á boðlegar aðstæður. Ég vil líka segja í þessu samhengi að við erum að tala um að dreifa ferðamönnum um landið. Við erum að tala um vegi og annað slíkt. Í samkomulagi sem fjárlaganefnd gerði í desember þegar fjárlög voru afgreidd var Dettifossvegur m.a. þar á blaði. Nú ber svo við að ekki er gert ráð fyrir að farið verði í þær framkvæmdir nema það verði tekið af framkvæmdafé, einhverjir smotteríspeningar, úr tengivegum og slíku sem innan kjördæmisins eru. Sem er algjörlega óásættanlegt. Brothættar byggðir, sem lagðir hafa verið fjármunir í og mikil vinna á svæðinu, eru undir í þessu tilfelli. Fara ber vel með fjármuni landsins. Það ber að gefa fólki kost á því að búa þar sem það vill búa og við eigum að dreifa ferðamönnum um landið. Fyrir utan svo það stóra mál sem við þreytumst ekki á að minnast á hér, við sem búum á landsbyggðinni, það er auðvitað flugverðið. Ekki ber stefnuáætlun ríkisstjórnarinnar það með sér að því eigi að breyta, þ.e. að búa eigi til eitthvert jafnræði þegar kemur að ferðamáta innan lands eins og í flugi t.d. fyrir [[Forseti hringir.]]Austfirðinga.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að taka undir með hv. þm. Teiti Birni Einarssyni um það sem fór fram í andsvörum í gær. Ég skil vel að fólk hneykslist á umræðum í þingsal sem líkjast frekar leikskólaumræðum og niðurrifi í garð þingmanna sem ekki geta svarað fyrir sig í slíkum dagskrárlið. Mig langar líka aðeins að ræða annað varðandi umræðuna í gær, þann tvískinnung sem kemur oft fram í máli einstaklinga sem alhæfa að málið myndi ekki hljóta meiri hluta í þinginu, kvarta yfir því að tíma þingsins skuli varið í að ræða þetta mál en ræða það samt ítrekað í þingsal og fara upp í fleiri andsvör en ég gæti talið á fingrum annarrar handar. Ég held að flutningsmenn málsins væru fegnir að fá málið í atkvæðagreiðslu, en hér er ítrekað komið í veg fyrir þinglega meðferð málsins. Það hefur aldrei komist í atkvæðagreiðslu. Af hverju ekki? Af hverju klárum við ekki málið? Sleppum því að orðlengja þetta ef þingmenn ætla að fella málið. Þá geta þeir fellt það með bros á vör og við getum gengið frá því og klárað venjulega þinglega meðferð málsins. Við þurfum ekki að ræða þetta fram og til baka. Þingmenn þurfa ekki að berjast fyrir því að málið komist ekki í venjulega þinglega meðferð og fái ekki atkvæðagreiðslu í þinginu. Greiðum atkvæði um það og sjáum hvernig það fer.
Virðulegi forseti. Ég ætla að vera á svipuðum nótum og hér hefur verið og tala aðeins um störf þingsins. Mig langar að byrja á því að nefna þegar þingmenn fóru í vikunni í pontu undir liðnum um fundarstjórn forseta og ræddu þar ákveðið málefni. Það vantaði að þeirra mati fulltrúa frá einstökum flokkum í sérstakar umræður sem fóru fram í þinginu. Það hefði farið ágætlega á því í því tilfelli að athugasemdirnar kæmu fram hjá þingflokksformönnum og við það hefði verið látið sitja en hingað röðuðust upp þingmenn, a.m.k. tugur ef ekki nærri tveir, sem hömruðu á sama málinu. Viðbrögðin í þjóðfélaginu urðu auðvitað á einn og sama veg og ég var margoft spurður að því hvort sama ruglið væri byrjað aftur. Ég vona að við þingmenn nýtum þennan lið ekki mjög óhóflega. Ég tek líka undir það varðandi umræður um áfengisfrumvarpið, þetta óheppilega frumvarp, þegar þingmenn tala um að tíma þingsins sé mjög illa eytt í að vera að koma með það fram. Samt raðast inn þingmenn, hver á fætur öðrum, tala um þetta mál, út og suður, fara í andsvör og lengja tíma þingsins eins og kostur er og leyfa þessu eins og ég segi óheppilega frumvarpi ekki að fá sína eðlilegu þinglegu meðferð. Við hljótum að þurfa það. Ég er andstæðingur frumvarpsins en við þurfum auðvitað að leyfa málinu að ganga fram. Það verður náttúrlega að vera í þessu máli eins og öðrum, málið verður að komast til nefndar og síðan verður þingið að fá að segja skoðun sína á því. Ég verð eins og hver annar þingmaður að beygja mig undir það. En við skulum vera sammála um það að störf þingsins séu mikilvæg, að þau gangi vel og hratt fyrir sig og við hjálpum öll til þess.
Frú forseti. Húsnæðismál hafa í áranna rás verið ær og kýr jafnaðarmanna. Á þessu sviði ríkir nú ófremdarástand. Erfiðast er það á höfuðborgarsvæðinu en líka á landsbyggðinni þar sem menn veigra sér við að byggja vegna kostnaðar og óvissu í endursölu. Verðgildi er tvísýnt. Á þessu vilja jafnaðarmenn ráða bót. Fréttablaðið greinir frá því í fréttaskýringu í dag að bæði bankastofnanir og Íbúðalánasjóður séu virkir leikendur á þessu sviði á landsbyggðinni og skilji mörg svæði eftir í eins konar úlfakreppu, séu ekki lausnamiðaðir í framgöngu sinni og gæti þröngra hagsmuna og stundum er efi uppi um að svæðisbundnir langtímahagsmunir séu hafðir í fyrirrúmi. Þóroddur Bjarnason, prófessor við Háskólann á Akureyri, bendir á þá ljósu staðreynd að þar sem erfitt sé að selja íbúðir þori fólk ekki að kaupa, það sé ofboðslega mikil eftirspurn eftir leiguhúsnæði á þessum svæðum og ekki sé jafn mikill munur á leiguverði á mörgum minni stöðum þar sem húsnæðisverð er afar lágt samanborið við leiguverð á höfuðborgarsvæðinu. Á mörgum stöðum úti á landi hefur verið uppgangur í atvinnulífi og fólksfjölgun, sem dæmi á Raufarhöfn og í Bíldudal. Erfitt sé að komast að samningum við bankastofnanir og Íbúðalánasjóð sem setji afar ósanngjörn og stíf viðmið. Þarna er um að ræða opinberar stofnanir í stærstum mæli sem virðast ekki veita heimamönnum þá þjónustu sem kemur til móts við þarfir byggðarlaga. Ég bendi á sérkennilega framgöngu Íbúðalánasjóðs við sölu eigna á mörgum stöðum á landinu þar sem þær hafa lent í höndum fasteignafélaga þar sem það þykir arðvænlegt en á öðrum jaðarsvæðum er eignunum haldið í notkunarleysi þar sem dæmi má finna um að þær liggja undir skemmdum og rýrna enn að verðgildi. Þetta ástand rennur landsbyggðarfólki til rifja sem krefst þess að hagsmuna almennings sé betur gætt að þessu leyti.
Hæstv. forseti. Að lesa og skrifa hefur aldrei verið talið til menntunar á Íslandi, segir í Brekkukotsannál. Þar vísar skáldið bæði með kímni en einnig alvöru til þess að Íslendingar hafa frá fornu fari verið menntaþjóð á sinn hátt, sagði ágætur maður. Það má til sanns vegar færa að menntun liggur nærri kjarna þjóðarinnar og skipar æ mikilvægari sess í þjóðfélaginu. Á góðum dögum tölum við um að fjárfesting í menntun og rannsóknum skili sér margfalt til þjóðarinnar í formi nýsköpunar og framfara á sviðum atvinnulífsins. Jafnvel erum við svo brött að halda því fram að áframhaldandi fjárfestingaruppbygging í menntakerfinu jafngildi fjárfestingu í framtíðinni. Hæstv. forseti. Þetta tel ég reyndar að sé skoðun okkar flestra. Menntunarstig íslensku þjóðarinnar er hátt. Við erum stolt af því, en við viljum gera betur. Það skýtur óneitanlega skökku við þegar menn ákveða að hunsa ráðleggingar virtra fræðimanna sem styðja mál sitt með margra áratuga reynslu og rannsóknum sem byggja á vísindalegum aðferðum. Nú er ég að vísa til orða dr. Margrétar Guðnadóttur í Morgunblaði gærdagsins. Þar talar fræðimaður með mikla reynslu af rannsóknum á veirusjúkdómum í búfé og mönnum. Hún varar alvarlega við innflutningi á kjöti og lifandi skepnum, gripum. Vill með því vernda heilsu búfjárstofna og landsmanna. Hæstv. forseti. Sérstaða okkar felst í einangrun og hreinleika bústofna. Hér er sjúkdómastaða allt önnur en á meginlandi Evrópu og á Bretlandi. Íslenskir bændur voru framsýnir þegar þeir hættu að gefa sýklalyf í fóðri því að nú glíma menn víða um lönd við afleiðingar þess sem er m.a. vaxandi sýklalyfjaofnæmi. Ég tek undir orð dr. Margrétar sem finnst það ræfildómur að reyna ekki að halda landinu áfram hreinu. Sýnum nú að við erum menntaþjóð sem byggir ákvarðanir sínar á fræðilegum grunni. Hæstv. forseti. Ég vona að við berum gæfu til að láta ekki gróðasjónarmið ráða för í þessum efnum. Verum snjallari en það.
Frú forseti. Ég ætla að vekja athygli þingheims á því að við stöndum frammi fyrir að taka hugsanlega ákvarðanir hér á komandi mánuðum eða missirum er varða uppbyggingu Keflavíkurflugvallar og Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar og hvernig við ætlum að haga eignarhaldi á þeirri flugstöð, hvort það sé skynsamlegt og eðlilegt að kljúfa það fyrirtæki upp sem sér um það, Isavia, annars vegar í flugleiðsögufyrirtæki, sem er eðlilegt, og síðan fyrirtæki sem annast rekstur flugstöðvarinnar. Þriðji hlutinn gæti verið flugvallarmannvirkin sjálf. Á síðasta ári fóru um 6,8 milljónir farþega um flugstöðina. Þetta er 40% aukning á milli ára. Því er spáð að 8,8 milljónir farþega fari um flugstöðina á þessu ári. Það þýðir að við höfum horft fram á 250% aukningu frá árinu 2011 í farþegafjölda. Þetta hefur kallað á gríðarlegar fjárfestingar, fjárfestingar sem nema u.þ.b. 43 milljörðum á árunum 2012–2017, og við eigum eftir að sjá tugmilljarða fjárfestingar á komandi árum. Ég hygg að það sé skynsamlegt að þingheimur fari að hugleiða það hvort við eigum ekki að hleypa einkaaðilum að og þá fyrst og fremst lífeyrissjóðum að eignarhaldi á Flugstöð Leifs Eiríkssonar, dreifa þar með áhættunni og taka þátt í þeirri gríðarlegu uppbyggingu sem fram undan er og er nauðsynleg og gefa lífeyrissjóðum kost á því að fjárfesta og ávaxta fé sinna sjóðfélaga. Það er miklu skynsamlegra og eðlilegra að standa þannig að verki heldur en að ríkisfyrirtæki sé að byggja upp flugstöð. Þannig hafa menn [[Forseti hringir.]]staðið að verki víða erlendis. Það er fremur undantekning en regla að ríkisfyrirtæki annist rekstur flughafna.
Hæstv. forseti. Ég er almennt talað ekki mikið fyrir framhaldsumræðu í þinginu eins og svolítið hefur verið stunduð hér í þessari viku. Ég verð þó að geta þess í tilefni af umræðu sem átti sér stað við upphaf þingfundar á miðvikudag og snerist um fjarvist þingmanna Viðreisnar og Bjartrar framtíðar í sérstökum umræðum á þriðjudaginn að skrifstofa þingsins hefur gert ákveðna úttekt á því sem leiðir í ljós að þegar skoðað er sex ár aftur í tímann er allalgengt að flokkar sitji hjá við umræður af þessu tagi. Það er auðvitað misjafnt eftir flokkum en það kemur hins vegar í ljós í þeirri samantekt að það er ekki rétt sem hér var haldið stíft fram af hálfu ýmissa hv. þingmanna í þeirri umræðu, að algjörlega óþekkt væri að flokkar létu sig vanta í sérstaka umræðu þegar upp á hana væri boðið. Þessi listi, ég ætla ekki að rekja hann, leiðir í ljós að um þetta eru fjöldamörg dæmi. Það eru tímabil þarna þar sem þingflokkar, reyndar litlir, hafa ekki sýnt sig í sérstökum umræðum. Því vildi ég halda til haga vegna þess að um þetta atriði voru höfð uppi afar stór orð á miðvikudaginn. Ég vildi alla vega hvað mig varðar loka þeirri umræðu að því leyti án þess að kasta inn nokkrum fýlubombum eða öðru slíku af því tilefni.
Virðulegur forseti. Mig langar til að ræða hér einn mikilvægan þátt í orkumálum landsins sem eru jarðhitavirkjanir. Þar hafa Íslendingar að mörgu leyti verið í fararbroddi, en komið hefur á daginn eftir því sem þeirri vegferð hefur undið fram að sífellt fleiri vandkvæði hafa komið upp í nýtingu jarðhita á Íslandi. Við þekkjum umræðuna um brennisteinsvetnismengunina, um skjálftavirknina, um vandræði sem stafa af niðurdælingu o.s.frv., en það sem við heyrum nú í fréttum er að það þurfi 15 nýjar borholur á Hellisheiði til að tryggja gufuöflun fyrir Hellisheiðarvirkjun. Í áætlunum var gert ráð fyrir 7 megavatta falli í afköstum en reyndin varð 20 megavött á ári að meðaltali í falli í afköstum. Þarna erum við í raun og veru að tala um kostnað sem fellur á almenning en ekki á orkukaupandann. Ég vil vekja athygli á þessu hér vegna þess að það er eitt af því sem er undir í nýrri rammaáætlun sem hæstv. umhverfisráðherra mun væntanlega mæla fyrir á næstu vikum. Þarna er í raun um að ræða breyttar forsendur fyrir nýtingu jarðhita á Íslandi. Ég tel ótækt annað en að við tökum inn þessar breyttu forsendur þegar rætt er um rammaáætlun því að eins og kemur fram hjá öllum sem best þekkja til á Hellisheiði var þar farið allt of hratt af stað. Þegar við förum of geyst kemur það niður á heildarhagsmunum almennings og náttúrunnar. Við því megum við ekki eina ferðina enn. Ég hvet til þess, virðulegi forseti, að við eigum hér myndarlega, framsýna orkustefnu fyrir Ísland áður en ráðist verður í það eina ferðina enn að ákveða nýtingu einstakra kosta í jarðhita.
Frú forseti. Mig langar til að taka til máls undir liðnum um störf þingsins af því að áðan fór hv. þm. Teitur Björn Einarsson orðum um andsvar mitt í gær þar sem ég beindi orðum mínum að hv. formanni velferðarnefndar, sem er einn af flutningsmönnum á frumvarpi um sölu áfengis í búðum. Ég vil nýta tækifærið til að biðjast velvirðingar á því að hafa ávarpað hv. þm. Nichole Leigh Mosty í andsvari en ekki í ræðunni sjálfri.
Forseti. Ég er enn kominn hér til að minna á að dagskrá næstu viku er ekki tilbúin, ekki einu sinni hvaða þingmál eiga að vera í umræðu í næstu viku þó að það sé ekkert endilega skipulagt á hvaða daga þau raðast o.s.frv. Þetta er pínu kaldhæðnislegt með tilliti til þess að í gær greiddum við atkvæði um að taka mál inn á dagskrá og því var neitað og við vissum þá ekki einu sinni hvað yrði á dagskrá í dag og því síður hvað væri á dagskrá í næstu viku. Ég beini því enn og aftur til forseta Alþingis að hafa tímanlega tilbúin þau mál sem koma til með að vera á dagskrá í næstu og jafnvel þarnæstu viku, alla vega næstu viku.
Hæstv. forseti. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á ákvæðum til bráðabirgða í nýjum lögum um dómstóla þess efnis að kveðið verði skýrt á um að nefnd sem starfar samkvæmt 4. gr. a í gildandi dómstólalögum skuli fjalla um umsóknir um embætti dómara við Landsrétt þegar skipað verður í embættin í fyrsta sinn. Lagt er til að dómnefndin veiti ráðherra umsögn um umsækjendur og að kveðið verði á um að ráðherra sé óheimilt að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefndin hefur ekki talið hæfastan meðal umsækjenda, hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Þó er gert ráð fyrir að ráðherra geti vikið frá því að skipa þann sem dómnefndin telur hæfastan ef Alþingi samþykkir tillögu ráðherra þar um. Er þetta í samræmi við ákvæði gildandi laga um dómstóla. Í frumvarpinu eru jafnframt lagðar til breytingar á dagsetningum er varða hvenær vinnu við skipun dómara skuli lokið, skipun forseta Landsréttar og skipun í stjórn dómstólasýslunnar og lagt til að tímabundið verði heimilt að aðsetur Landsréttar verði utan Reykjavíkur. Allsherjar- og menntamálanefnd ræddi málið ítarlega á fundum sínum, engar umsagnir um málið bárust en nefndin fékk samt sem áður til sín gesti til að ræða jafnréttissjónarmið við dómstóla Íslands og almennt um gagnrýni á fyrirkomulag við skipun dómara. Í því samhengi var m.a. rætt um mat dómnefndar á hæfni umsækjenda um dómaraembætti, kynjahlutfall við dómstóla og hvernig sjónarmið um jafnrétti koma til skoðunar við skipun dómara. Var m.a. rætt um að við skipun dómara verði að taka tillit til stjórnsýslulaga, laga um jafna stöðu kvenna og karla og laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Frú forseti. Meiri hluti nefndarinnar bendir á að hlutverk dómnefndar, sem nú er skipuð fleiri konum en körlum, sé að láta ráðherra í té rökstudda umsögn um umsækjendur um dómaraembætti og taka afstöðu til þess hvaða umsækjandi sé hæfastur til að hljóta embættið. Hafi dómnefnd metið tvo eða fleiri umsækjendur jafn hæfa getur hins vegar reynt á ákvæði laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 10/2008. Það er skýrt að þau jafnréttislög gilda þegar búið er að meta hæfi einstaklinganna. Nefndin ræddi breytingartillögur við frumvarpið og voru nefndarmenn sammála um mikilvægi þess að í dóminn skipuðust bæði karlar og konur en að ekki væri hægt að hrófla við hæfnismati nefndarinnar að svo stöddu heldur skyldi beina því til ráðherra. Meiri hluta nefndarinnar þótti þó ekki ráðlegt að bæta við slíkri málsgrein í dómstólalögin án frekari umsagnar og yfirlegu þar sem það væri þó skýrt nú þegar að ráðherra skuli fara eftir jafnréttislögum ef dómnefnd metur tvo eða fleiri jafn hæfa. Við ákvörðun ráðherra um skipun dómara leggur meiri hluti nefndarinnar áherslu á að ráðherra hafi að markmiði í því samhengi að kynjahlutföll verði sem jöfnust í hópi skipaðra dómara. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að taka þyrfti núverandi fyrirkomulag við skipun dómara til endurskoðunar, m.a. með hliðsjón af þessum kynjasjónarmiðum. Meiri hluti nefndarinnar leggur hins vegar áherslu á mikilvægi þess að vinna við skipun dómara við Landsrétt geti hafist svo nefndin fái nægt rými til að vinna að umsóknum sem munu berast og leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsögu hennar og samstarfið í nefndinni þótt ekki hafi okkur auðnast að landa sameiginlegri niðurstöðu, sem mér þykir mjög miður í máli sem er jafn mikilvægt og það að koma á nýju millidómstigi, þeirri gríðarlegu réttarbót fyrir borgara sem Landsréttur er. Ég er sammála því að nauðsynlegt sé að endurskoða fyrirkomulag við skipun dómara frá því sem er í lögunum, en þegar við horfum til þess að nú eigi að skipa 15 dómara, sem munu væntanlega flestir sitja í einhverja áratugi, þætti mér líka eðlilegt að við vönduðum vel til verka, við þessa fyrstu skipun. Þess vegna þykir mér gott að heyra hv. þingmann segja að henni þyki skýrt að jafnréttislög gildi þegar hæfnisröðun er lokið. En ég vil ganga lengra og bendi á að í frumvarpinu, sem hér liggur fyrir, er skýr heimild ráðherra til að bregða algjörlega frá hæfnisröðuninni og kalla til hæfa umsækjendur, svo lengi sem þeir hafi verið metnir hæfir samkvæmt 21. gr. laganna. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hún líti svo á að ráðherra væri að bregðast skyldum sínum gagnvart þessu nýja mikilvæga dómstigi, gagnvart framþróun dómskerfisins, ef ráðherrann kæmi ekki með 15 einstaklinga til okkar þar sem kynjahlutföll eru jöfn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni einnig fyrir gott samstarf í nefndinni og hlakka til þess áfram þó að við hefðum öll kosið að geta tekið þetta mál út í sátt eða saman. Ég vil kannski árétta það að það er búið að koma dómstiginu sjálfu á fót. Það er ekki gert með þessu frumvarpi. En ég held að ráðherra væri ekki að bregðast skyldum sínum ef ekki yrði um að ræða nákvæmlega jafnt hlutfall karla og kvenna sem er auðvitað líka erfitt í 15 manna hópi. Ég held að hún muni líta til jafnréttissjónarmiða þegar, eins og sagt hefur verið, nefndin sem metur hæfni hefur skilað af sér og komið með fleiri en tvo einstaklinga, sem maður býst við. Auðvitað vonar maður að umsóknir verði fjölmargar og að hún horfi til jafnréttissjónarmiða þegar að því kemur að val hennar skiptir máli, þ.e. þegar fleiri en tveir eru taldir jafn hæfir, sem líklega gerist í svona afskaplega stórum hóp.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum svarið og fyrir að minna mig á að oddatölum sé ekki hægt að skipta jafnt í tvo hluta. Ég áttaði mig nú svo sem alveg á því. Ég verð að viðurkenna að ég fylltist ekki mikilli von við svar þingmannsins af því að það hljómar eins og hún myndi sætta sig við að hingað kæmi listi með 15 einstaklingum af öðru kyni ef hæfnisnefndin raðaði þeim svo. Það er hins vegar þannig að ráðherra fær í hendurnar hæfnismat á öllum umsækjendum frá hæfnisnefndinni og ráðherra hefur svigrúm til að bregðast við ef hallar á annað kynið í þeim lista sem er metinn hæfastur, af því að þessi hæfisskilyrði eru ekki algild; þetta er engin stærðfræðileg nákvæmni. Það að ráðherra velji það kyn sem hallar á þegar velja þarf á milli tveggja jafn hæfra einstaklinga - fyrirgefið, mér finnst það bara óttalega lítil krafa. Það heitir bara að fara að lögum. Þess vegna viljum við bæta inn skýrri setningu í lagagreinina, markmiði um að ráðherra komi ekki hingað inn með ómögulegan lista heldur með lista þar sem sem jafnast hlutfall kynja er. Ég spyr þingmanninn aftur: Segjum sem svo að ráðherra komi með lista af dómaraefnum sem ekki uppfylli lágmarksskilyrði um jafnan hlut karla og kvenna, mun þingmaðurinn slást í lið með okkur og beita sér fyrir því að bæta þar úr?
Virðulegi forseti. Á síðasta kjörtímabili var mikil vinna lögð í það að valnefndin yrði skipuð bæði körlum og konum, nefndin sem metur hæfi einstaklinganna. Nú erum við með hæfnisnefnd sem er skipuð þremur konum og tveimur körlum. Ég hef bara meiri trú á þeim hópi en hv. þingmaður, ég trúi því ekki að þessi hópur komi hér með mjög einsleitan hæfnislista. Í héraðsdómi er helmingur dómara konur, svo að ég vænti þess að það verði fjölmargir af báðum kynjum sem sæki um og séu hæfir til að gegna starfi dómara Landsréttar.
Virðulegi forseti. Ég þakka framsögumanni fyrir framsöguna og tek það fram að ég er ekki með á meirihlutaálitinu. Því vil ég ræða aðeins um þau ágreiningsefni sem reifuð voru í fyrra andsvari. Mig langar að ítreka spurninguna sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom með áðan: Ef svo fer að valnefndin og ráðherra bregðast í þessu samhengi, mun hv. þingmaður standa með okkur hér í ræðustól og mótmæla fyrirkomulagi sem ekki virðir jafnt hlutfall karla og kvenna við skipun í þennan nýja dómstól? Svo þegar kemur að efnislegu ágreiningsefni nefndarinnar varðandi þetta frumvarp er ágætt að fram komi að þrjár konur sitja í valnefndinni. Þá kynjasamsetningu þurfti að setja á með lögum. Hún varð ekki til nema með lögum. Því spyrjum við: Ef það þurfti til í því tilfelli til að skipa einfalda valnefnd, af hverju getum við ekki sett ákvæði í lögin sem segja að huga verði að kynjasjónarmiðum þegar verið er að skipa í dómstóla? Við erum ekki bara að tala um þetta skipti, við erum líka að tala um skipanir í framtíðinni. Það er ekkert öruggt að meiri hluti nefndar valnefndarinnar, þó að hún sé skipuð konum, velji samkvæmt jafnréttislögum. Ástæðan fyrir því að setja þurfti í lög að kynjahlutfall ætti að vera sem jafnast í valnefndinni var að það var alls ekki skýrt að jafnréttislögin giltu um skipan í þá nefnd. Ef það var ekki skýrt þá og það þurfti að setja lög til þess að tryggja að valnefndin væri skipuð með jöfnu hlutfalli karla og kvenna, af hverju ætti það þá að vera skýrt í lögum núna að valnefndin eigi að fylgja jafnréttislögum við skipanir sínar og ráðherra í því samhengi?
Virðulegi forseti. Ég get ekki gefið mér hvernig ég mun bregðast við þegar hingað kemur listi, hvernig sem hann verður. Ég hlakka til að sjá þá dómara sem valdir verða af dómnefndinni og hlakka til að sjá hverju valnefndin skilar af sér. Valið í valnefndina fer fram með þeim hætti að tilnefna á bæði karla og konur. Svo hefur ráðherra aukaval og getur valið á milli þeirra inn í valnefndina. Þess vegna háttar svo að það eru þrjár konur þarna núna. Ég held að það sé einmitt nokkuð sem við þurfum að skoða, þ.e. að ráðherrann hafi meira val milli fólks til þess að skipa m.a. dómara. Það þurfum við að skoða saman. Ég veit að ráðherrann er tilbúinn að skoða meiri breytingar á skipun dómara við dómstóla Íslands. Við sjáum þá að ráðherrann ber meiri pólitíska ábyrgð á skipan dómara og hefur meira frjálsræði og meira val til þess að velja fjölbreyttan hóp dómara sem við viljum að endurspegli sem best samfélagið sem við búum í.
Virðulegi forseti. Ráðherra hefur í raun þetta val samkvæmt þeim lögum sem við ræðum núna. Þau sjónarmið sem við tökumst á um hér eru hvort við eigum ekki að leiðbeina ráðherra í vali sínu að hann skuli fylgja jafnréttislögum. Því að lögin gera ráð fyrir því að, með leyfi forseta: „Frá vali valnefndarinnar megi víkja ef Alþingi samþykkir tillögu ráðherra um að skipa í embætti annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægir að mati dómnefndar öllum skilyrðum“ 21. gr. laga um dómstóla. Í því tilfelli getur ráðherra litið til kynjasjónarmiða. En ég fæ ekki séð að þessi lög skyldi ráðherra á nokkurn hátt til þess að fylgja því. Þó að hv. þingmanni finnist það skýrt að ráðherra beri að fylgja þessum lögum þá sé ég ekki hvaða sjónarmið voru gegn því að taka það bara fram fyrst það er skýrt að ráðherra beri að fylgja jafnréttislögum við skipan í þennan nýja dómstól sem skipaður verður 15 dómurum. Fyrst það er svona skýrt, hvers vegna er hv. þingmaður á móti því að setja það einfaldlega inn í lagatextann svo það velkist enginn í vafa um það og svo nefndin geti öll gengið sátt frá borði?
Virðulegi forseti. Takk fyrir þetta. Ég held að við séum sammála að mjög miklu leyti eins og við vorum í nefndinni. Nefndin var sammála um markmiðið og hvernig við mundum vilja sjá skipað í Landsrétt. Ástæðan fyrir því af hverju þessi einstaki bútur fer ekki inn í lögin var frekar skýr að mati meiri hluta nefndarinnar. Við vildum ekki gera það í svona miklum flýti. Við ákváðum að ef við ætluðum að breyta dómstólalögunum með þessum hætti þyrfti meiri yfirlegu og fleiri umsagnir ef við ætluðum að setja þetta inn í lögin. Ég held líka að okkur finnist þetta vera skýrt með jafnréttislögin. Varðandi það að ráðherra hafi þessa heimild nú þegar þá er hún ansi þröng og hefur lítið verið notuð. Ég talaði um það áðan að víkka þessa heimild ráðherrans til þess að hafa meiri heimild eftir að hann fær lista hæfnisnefndarinnar.
Frú forseti. Frú forseti. Það er gaman að vera að flytja minnihlutaálit í þessu máli með forseta sem fylgdi því styrkum höndum í gegnum allsherjar- og menntamálanefnd á síðasta kjörtímabili ásamt þáverandi hæstv. innanríkisráðherra. Þær báðar áttuðu sig á því að til að vel verði um jafn mikilvæga grundvallarbreytingu á réttarríkinu og nýtt millidómstig er þá þurfi þverpólitíska samstöðu, það þurfi að vanda til verka og eiga þær og allir aðrir hv. þingmenn sem þá komu að verkinu mestu þakkir skildar. Í ljósi þessarar forsögu þykir mér sérstaklega miður hvernig fór með þetta litla atriði sem við mælum fyrir í minnihlutaáliti. Ég ætla að les upp nefndarálit okkar í minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar eins og það stendur hér á þingskjali. Við umfjöllun nefndarinnar um málið voru reifuð þau sjónarmið að miklu máli skiptir að vel takist til við þá skipun Landsréttar sem stendur fyrir dyrum. Sú einstaka staða er komin upp að skipaðir verða 15 dómarar í einu og líklegt er að margir muni sitja í embætti næstu áratugina. Sérstaklega voru rædd kynjasjónarmið, en dómskerfið á Íslandi á enn langt í land með að endurspegla jafnt hlutfall kvenna og karla. Skemmst er þess að minnast að nefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum beindi á síðasta ári m.a. þeim tilmælum til íslenskra stjórnvalda að mikilvægt væri að fjölga konum í lögreglu og í Hæstarétti til að uppfylla skuldbindingar Íslands samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum, svokölluðum CEDAW-samningi. CEDAW-nefndin lagði sérstaka áherslu á að gripið yrði tafarlaust til aðgerða, jafnvel sértækra aðgerða eins og kynjakvóta, til að fjölga konum hratt í dómskerfinu. Í skýrslu mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna frá 30. júní 2015 er jafnframt rík áhersla lögð á fjölbreytta skipan dómara til að tryggja sjálfstætt dómsvald, en þar á meðal telur mannréttindaráðið mikilvægt að tryggja kynjajafnvægi í dómskerfinu. Minni hlutanum þykja sjónarmið um sértækar aðgerðir til að tryggja jafnan hlut karla og kvenna í nýjum Landsrétti ríma ágætlega við þessar ábendingar Sameinuðu þjóðanna og jafnframt þær áherslur sem birtast í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar. Þar segir m.a.: „Jafnrétti í víðtækri merkingu er órjúfanlegur þáttur í réttlátu og sanngjörnu samfélagi.“ Enn fremur segir í stefnuyfirlýsingunni: „Unnið verður að því að byggja upp traust á grunnstoðum samfélagsins, meðal annars Alþingi og dómstólum.“ Landsréttur, þetta nýja millidómstig, er mikilvægt skref til að auka réttaröryggi borgaranna. Við þinglega meðferð, eins og ég vék að í inngangsorðum, heildarendurskoðunar dómstólalaga á 145. löggjafarþingi var lögð mikil áhersla á að vinna málið í sátt, þvert á flokka, eins og sæmir jafn mikilvægri lagasetningu um grundvallarreglur réttarríkisins. Raunin varð sú að allir viðstaddir þingmenn stóðu að baki samþykkt laga um dómstóla, nr. 50/2016, þar sem Landsréttur varð loks að veruleika. Fyrir nefndinni voru, eins og kom raunar fram í framsögu hv. þm. Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, áberandi þau meginsjónarmið að mikilvægt væri að jafna hlut karla og kvenna í dómskerfinu, en ræddar voru ólíkar hugmyndir um hvaða aðgerðir þyrfti til að ná því markmiði. Þau sjónarmið komu fram að æskilegt væri að stíga skrefið til fulls og lögfesta hreinlega kynjakvóta um dómsvaldið, en að lágmarki að lög um jafna stöðu kvenna og karla endurspeglist skýrt í ákvæðum dómstólalaganna. Einnig var bent á að erfitt væri að koma slíkum sjónarmiðum inn í verklag dómnefndar um umsækjendur um embætti dómara sem væri í raun stjórnsýslunefnd sem hefði einungis það hlutverk að láta ráðherra í té umsögn um umsækjendur þar sem væri tekin afstaða til þess hvaða umsækjandi, einn eða fleiri, væri hæfastur til að hljóta dómaraembætti. Við ákvörðun um skipun dómara hefði ráðherra hins vegar svigrúm til að bregðast t.d. við kynjasjónarmiðum þar sem líta þurfi til jafnréttislaga. Minni hlutinn áréttar í því samhengi að þar sem dómsmálaráðherra setur reglur um nánari störf dómnefndarinnar er mikilvægt að löggjafinn gefi skýr fyrirmæli, líkt og breytingartillagan leggur til, um að einnig beri að fylgja jafnréttislögum við endurskoðun reglna nefndarinnar. Minni hlutinn telur að samhljómur hafi verið um markmiðið að jafna hlut kynjanna innan dómskerfisins meðal nefndarmanna, en er ósammála meiri hlutanum um þær leiðir sem mætti beita til að ná því markmiði. Minni hlutinn telur að sú afstaða meiri hlutans að árétta að líta þurfi til jafnréttislaga við skipun dómara í nefndaráliti sé hreinlega ekki nægjanleg. Minni hlutinn telur að þó að eðlilegt hljóti að teljast að dómsmálaráðherra starfi í samræmi við jafnréttislög sé full ástæða til að hnykkja á þeirri afstöðu í lagatextanum sjálfum. Minni hlutinn telur að nú sé sögulegt tækifæri til að ná jöfnu hlutfalli kynjanna hjá dómurum á nýju dómstigi strax frá fyrsta degi og það tækifæri er mikilvægt að verja með skýru ákvæði sem nær yfir þessa fyrstu skipun dómara. Minni hlutinn harmar að forusta allsherjar- og menntamálanefndar hafi ekki náð að sameina þau sjónarmið sem fram komu í málinu. Þessu mótmæltu fulltrúar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Pírata í nefndinni, auk áheyrnarfulltrúa Samfylkingar í nefndinni. Vegna þessarar afgreiðslu lagði minni hlutinn fram eftirfarandi bókun þegar málið var afgreitt úr nefndinni, með leyfi forseta: „Umfjöllun um millidómstigið hefur einkennst af þverpólitískri samstöðu, enda er um mál að ræða sem varðar eina grunnstoð samfélagsins, þ.e. dómskerfið. Minni hlutinn harmar að þessi samstaða skuli nú rofin vegna þess að meiri hlutinn geti ekki sætt sig við orðalag í þágu kynjajafnréttis í lagatexta.“ Minni hlutinn ítrekar hér vonbrigði sín yfir þeim klofningi sem vinnu nefndarinnar var stefnt í við afgreiðslu þessa fyrsta máls úr nefndinni í tíð núverandi ríkisstjórnar og leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu að á eftir b-lið 1. mgr. 2. gr. komi nýr stafliður svohljóðandi: Á eftir 1. málslið 2. mgr. komi nýr málsliður svohljóðandi: Ráðherra skal gæta þess að kröfum laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna sé fullnægt. Undir þetta álit skrifum við fulltrúar Vinstri grænna og Pírata, sá sem hér stendur og hv. þingmenn Þórhildur Sunna Ævarsdóttir og Einar Brynjólfsson. Auk þess er hv. þm. Guðjón S. Brjánsson áheyrnarfulltrúi í nefndinni samþykkur áliti þessu. Eins og hefur komið fram í umræðum um þetta mál á fyrri stigum horfir auðvitað dálítið sérstaklega við að það þurfi að tiltaka það að jafnréttislög gildi í öðrum lögum. Sumum þætti það jafnvel asnalegt af því að lög sem eru í gildi og eru skýrt skilgreind innan þess lagatexta ættu svo augljóslega að gilda alls staðar, en reyndin er sú að einhverra hluta vegna þegar kemur að dómskerfinu hefur þurft að ítreka sérstaklega, taka það sérstaklega fram, að þessi lög gildi um dómstóla. Hér langar mig að vísa til 11. gr. laga um dómstóla, nr. 50/2016, þar sem er búið að hanna kerfi tilnefninga í valnefnd um hæfi dómara, tilnefningarkerfi sem er miklu ítarlegra en maður á að venjast. Þetta er fimm manna nefnd þar sem er sérstaklega tekið fram að tilnefningaraðilar skuli tilnefna karl og konu sem skuli vera reiðubúin að vera annaðhvort varamaður eða aðalmaður eftir því sem síðan ráðherra ákveður. Ráðherra skal, með leyfi forseta, „gæta þess við skipun í nefndina að kröfum laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla við skipun í ráð og nefndir sé fullnægt.“ Þetta á ekki að þurfa að taka fram. En reyndin varð hins vegar sú að þegar átti að skipa þessa nefnd og ýmsar aðrar nefndir með aðkomu dómstóla þá gerðist það oftar en ekki að Hæstiréttur sérstaklega, æðsta dómsvaldið í landinu, fór ekki að jafnréttislögum, taldi sig vera æðri jafnréttislögum og tilnefndi karla trekk í trekk. Þess vegna sá þingið sig tilneytt á síðasta löggjafarþingi að stafa það ofan í Hæstarétt að hann skuli tilnefna karl og konu í þessa nefnd. Ef þetta heitir ekki að vera með belti og axlabönd þá veit ég ekki hvað, að við þurfum að setja jafnréttislög en síðan þurfum við að stafa það ofan í aðila að þeir eigi að fylgja þeim eingöngu vegna þess að þeir hafa trekk í trekk gerst brotlegir við jafnréttislög, hunsað þau og látið eins og þau eigi ekki við sig. Það er vissulega miður að svona mikill flýtir sé á þessu máli. Það átti raunar að fá enn styttri afgreiðslu innan þings sem endurspeglast í því að störfin sem þessi ákvæði taka til voru auglýst fyrir tveimur vikum, umsóknarfrestur er til 28. febrúar. Á meðan þingið er að fást um ákvæði sem tengjast þessum störfum, sem tengjast nefndinni sem á að vinna úr umsóknum, þá liggur ráðuneytinu það mikið á að keyra þetta ferli í gang þó þingleg meðferð standi enn yfir að þessu er hent í auglýsingu. Svo er bara vonað að við náum að klára eða samþykkja lög áður en umsóknarfresturinn rennur út svo hægt sé að byrja að vinna úr umsóknum í samræmi við lögin svo breytt, af því að ef við samþykkjum ekki þessa lagabreytingu fyrir 28. febrúar þá hefur valnefndin um hæfi dómara ekkert lagaumboð til að gera neitt í þessu máli. Við erum að fara að veita þeim aðilum sem eiga að skila ráðherra umsögn um umsækjendurna þá heimild fyrst núna með þessari lagabreytingu. Fyrir ríkisstjórn sem skilar málum sjaldan til þingsins miðað við þingmálaskrána eða skrá yfir mál sem komin eru þá finnst mér hún líka stundum skila þeim nokkuð seint, eins og þetta mál sýnir. Þess vegna hljómar það nokkuð kúnstugt þegar er talað um að það hafi verið óþægilegt að þessi tillaga okkar í minni hlutanum kæmi fram svona seint og við hefðum verið að breyta dómstólalögum í einhverjum grundvallaratriðum í miklum flýti hefði nefndin samþykkt þessa tillögu okkar. Og ef ég les hana bara einu sinni til að minna á hversu sakleysisleg hún er. Hún hljóðar svo: „Ráðherra skal gæta þess að kröfum laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla sé fullnægt.“ Þetta er tillaga okkar. Hún er t.d. samhljóða því sem stendur hérna í 11. gr. gildandi laga um dómstóla, með leyfi forseta: „Ráðherra skal gæta þess við skipun í nefndina að kröfum laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla við skipun í ráð og nefndir sé fullnægt.“ Þetta er árétting á því að jafnréttislög, sem hafa nú gilt í nokkur ár, gildi. Þetta er ekki grundvallarbreyting á dómstólalögum því að eins og hv. flutningsmaður álits meiri hluta nefndarinnar sagði þá gilda auðvitað jafnréttislög um þetta. En alveg eins og með Hæstarétt, sem alltaf tilnefndi karla þangað til þingið sá sig knúið til að stafa það ofan í Hæstarétt að hann ætti að tilnefna karla og konur af því að jafnréttislög væru í gildi, alveg eins og þingið sá sig knúið til að gera þetta þá teljum við í minni hluta nefndarinnar nauðsynlegt að stafa það ofan í hæstv. ráðherra að við sættum okkur ekki við að hún komi hingað með lista sem ekki uppfylli jafnréttislög. Við viljum ekki að þetta nýja millidómstig verði karlaklúbbur eins og Hæstiréttur. Við viljum auðvitað að þar verði bæði kynin við borðið eins og er orðið þróunin í Héraðsdómi. Af hverju þarf maður belti og axlabönd? Í tilviki Hæstaréttar var það vegna þess að Hæstiréttur skipaði alltaf karla. Þá er brugðist við því. Í þessu tilviki er það vegna þess að við stöndum frammi fyrir svo stóru og viðamiklu verkefni, svo mikilvægu skrefi, sem mun hafa áhrif um áratuga skeið. Ef við reisum Landsrétt í dag með kynjahalla þá mun sá halli vera áratugum saman af því að þarna verða dómarar skipaðir til æviloka, þangað til þeir láta af störfum sökum aldurs. Ábyrgð ráðherra er því mikil og ábyrgð þingsins sem tekur við tilnefningarlista ráðherra eftir því mikil. Þess vegna hefði ég haldið að því yrði tekið fagnandi að það kæmi skýr markmiðsgrein í lögin þar sem kæmi skýrt fram að ráðherra hefði fullan stuðning þings til að skipa konur til jafns við karla í þennan nýja Landsrétt, að ef ráðherra kæmi með slíkan lista til þingsins þá myndum við fagna. Auðvitað yrði svona grein líka til þess að minna ráðherrann á að komi hún með lista þar sem kynjahallinn er mikill til þingsins munum við aldeilis láta heyra í okkur. Því miður er staðan svo, maður á aldrei að semja lög eins og þau miðist við einstaklinga, að þetta bráðabirgðaákvæði sem við erum að fjalla um hér, verkefninu sem er lýst í bráðabirgðaákvæðinu lýkur núna fyrir sumar. Þingið á að afgreiða lista ráðherra eftir fjóra mánuði í mesta lagi. Ég reikna með því að eftir fjóra mánuði verði hæstv. ráðherra Sigríður Á. Andersen enn dómsmálaráðherra, þótt maður megi náttúrlega alltaf vona að þessi óhræsisríkisstjórn tætist í sundur einhvern tímann er kannski óþarfa bjartsýni að ætla að það gerist fyrir sumarið. Vegna þess sem sá ráðherra hefur sagt um nákvæmlega þetta mál hef ég áhyggjur. Þá finnst mér eðlilegt að við höfum öll áhyggjur af stöðu jafnréttismála, ekki aðeins í dómskerfinu. Þetta er sami ráðherrann og talar gegn jafnlaunavottun, einu af stefnumálum ríkisstjórnarinnar, sem hér í ræðustól segist ekki telja neina þörf á að grípa inn í með sértækum aðgerðum til að rétta hlut kynjanna og telur meira að segja ekki til velfarnaðar fallið almennt, eins og hún sagði í ræðustól, með leyfi forseta, „að hugsa skipun í jafn mikilvæg embætti og dómarastörf eru með þeim hætti […] að litið sé sérstaklega til kynjasjónarmiða.“ Sumir myndu segja að þarna færi ráðherra ansi nálægt því að telja sig, eins og Hæstiréttur forðum, æðri jafnréttislögunum. Þá mætti kannski einhver sem stendur ráðherranum nær en sá sem hér stendur minna hana á þessa gullvægu setningu í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, með leyfi forseta: „Jafnrétti í víðtækri merkingu er órjúfanlegur þáttur í réttlátu og sanngjörnu samfélagi.“ Ég er sammála því. Ég held að ein af þeim leiðum sem við höfum til að ná þessu sé að tryggja að þar sem er farið með völd og ábyrgð séu karlar og konur til jafns við borðið. Núna höfum við tækifæri til að senda skýr skilaboð út í samfélagið til ráðherrans og síðan til okkar sjálfra þegar við tökum málið aftur inn eftir nokkra mánuði, að þetta nýja millidómstig verði endurspeglun á kynjahlutfallinu í samfélaginu. Þannig fáum við réttlátara dómskerfi. Þannig fáum við betri dómstól og betra samfélag. Ég held að ég sé ekki jafn bjartsýnn og meiri hluti nefndarinnar á það að einhver árétting í nefndaráliti dugi til þessa. Ég held við þurfum skýran lagatexta, alveg eins og við þurftum skýran lagatexta til ná böndum yfir það að Hæstiréttur skipaði í nefndir og ráð eins og lög gera ráð fyrir, karl og konu. Ég vona að það hafi bara verið tilfallandi dagsform innan nefndarinnar í gær þegar tillaga okkar í minni hlutanum um að þessi klausa kæmist í lagatexta var felld. Ég vona að fólk hafi sofið á málinu og að kollegar þeirra hér í þingsal muni við afgreiðslu þessa máls sjá að sér og ganga í lið með þeim sem telja nauðsynlegt að vera með svona áréttingu í lagatexta og styðja þar með breytingartillögu okkar í minni hlutanum. Það sem ég vona sérstaklega er að hæstv. ráðherra, hver sem verður niðurstaðan, taki mögulega það lagaákvæði sem við samþykkjum, alla vega þá umræðu sem hér er og þann skýra vilja sem ég vona að við sýnum sem flest við afgreiðslu þessa máls, til að Landsréttur verði jafnt skipaður körlum og konum. Ég vona að ráðherrann standi ekki við stóru orðin um að engin þörf sé á því að grípa inn í með einhverjum sértækum aðgerðum til að jafna hlut kynjanna í dómskerfinu. Ég vona að hún standi ekki við þau orð. Ég vona að ráðherrann sjái að sér og komi til okkar með lista umsækjenda sem sómi er að og sem geti starfað farsællega næstu áratugina í Landsrétti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og fyrir þessa umræðu. Ég tel að þessi umræða sé liður í því að skýra það að vilji okkar er allur sá sami, við viljum að jafnrétti nái fram að ganga og vonum það innilega og að farið sé eftir jafnréttislögum. Þetta mál er mjög einfalt í mínum huga og mjög skýrt. Mig langaði að eiga orðastað við þingmanninn um það hvort við séum ekki alveg sammála um það hversu einfalt það er. Það að jafnréttislög gildi, sem kveða á um jafna stöðu karla og kvenna, byrjar fyrst að telja þegar búið er að meta hæfi einstaklinga, hæfi umsækjenda. Sú stjórnsýslunefnd sem er að störfum núna mun fyrst og fremst fara yfir hæfið. Þegar hún er búin að skila af sér þá förum við að tala um jafnréttislögin. Það eru allir sammála um að ráðherrann og ráðuneytið hefur, það hefur verið opinbert, ekki alltaf verið sammála Hæstarétti í störfum sínum varðandi það hvort jafnréttislögin gildi. En þá taka jafnréttislögin gildi og við skulum ætla að dómsmálaráðherra fari að lögum. Ég spyr: Fyrst þetta er svona einfalt, hverju bætir þessi tillaga minni hlutans við? Getur hv. þingmaður útskýrt það á einfaldan hátt? Hverju bætir þetta við eins og kerfið er í dag?
Frú forseti. Undir lok ræðu minnar áðan þá sagðist ég vona að ráðherrann kæmi með lista 15 umsækjenda þar sem hlutfall kynjanna væri sem jafnast. Það sem tillaga okkar í minni hlutanum bætir við er að við þurfum ekki að vona, við getum tryggt það. Ráðherrann hefur svigrúm, samkvæmt því frumvarpi sem við erum hér að afgreiða, til að víkja frá röðun hæfnisnefndar að því gefnu að hann taki inn aðra umsækjendur sem uppfylla hæfnisskilyrði sem sama nefnd hefur farið yfir. Ráðherra hefur heilmikið svigrúm til að laga listann sem hann fær frá þessari stjórnsýslunefnd. Tillaga okkar í minni hlutanum er einfaldlega sú að þingið geri ráðherranum ljóst að sé það svigrúm til staðar þá viljum við að ráðherra nýti það til að uppfylla jafnréttislög. Það er gott að vona, en það er betra að geta tryggt hlutina með lögum.
Virðulegur forseti. Mér heyrðist hv. þingmaður segja í framsögu sinni áðan að hann mundi ekki líta á þetta sem meiri háttar breytingu, en þegar við erum að gera grundvallarbreytingu sem snýst um að breyta því svigrúmi sem ráðherrann hefur þá tel ég það vera grundvallarbreytingu. Einhverra hluta vegna samþykkti Alþingi í allri sátt að hafa þetta svigrúm inni fyrir ráðherrann þegar lögin voru samþykkt á síðasta kjörtímabili. Ef við ætlum svo að fara að þrengja það eingöngu út frá jafnréttisvinkli en ekki öðrum fjölbreytileika eða lagaþekkingu þá finnst mér það svolítið stór breyting. Ég velti því fyrir mér hvort ekki sé eðlilegt að láta reyna á það að hæfnisnefndin er skipuð þremur konum og tveimur körlum. Alþingi kom sér í fullkominni sátt saman um að breyta því hvernig sú skipun færi fram, að alltaf ætti að tilnefna bæði karl og konu. Það hefur gert að verkum að nú eru hlutföllin þar jafnari. Ég treysti því fólki til að skila góðum lista úr þeim umsóknum sem berast og ég treysti því að umsóknirnar verði líka góðar. Með þeirri þróun að hlutfall kynjanna sé jafnt í héraðsdómi hlýtur þetta að vera stighækkandi þróun. Mig langar líka að spyrja í lokin hvað minni hlutinn meinar með því að eðlilegt hljóti að teljast að dómstólar starfi samkvæmt jafnréttislögum, að full ástæða sé til að hnykkja á þeirri afstöðu í lagatextanum sjálfum. Hvaða fullu ástæða er verið að vísa hér í?
Frú forseti. Það er gott að hæfnisnefndin sé skipuð jafnt körlum og konum. Þannig á það að vera í öllum hópum sem hið opinbera skipuleggur, hvort sem það eru hæfnisnefndir, millidómstig, Hæstiréttur eða stjórnir og ráð hvar sem þau eru. Það heitir bara að uppfylla jafnréttislög. Af því að hv. þingmaður talar hér, eins og hv. frummælandi meiri hlutans áðan, um að þetta sé grundvallarbreyting. Nú er ég ekki lögfræðimenntaður eins og þau tvö, en ég sé ekki hver grundvallarbreytingin er. Ef jafnréttislög gilda um dómstólana, hver er þá grundvallarbreytingin að taka skýrt fram í lagatexta um dómstóla að jafnréttislög gildi, eins og gert er í 11. gr. Það var engin grundvallarbreyting. Það var bara ítrekun vegna brota Hæstaréttar á jafnréttislögum. Er full ástæða til að hafa svona klausu? Já, það er full ástæða til að ítreka að það þurfi að skipa jafnt karla og konur í nýtt dómstig. Þegar verið er að skipa 15 dómara á einu bretti er full ástæða til að tryggja að framkvæmdarvaldið gleymi ekki þeirri skyldu sinni að fara að þessum lögum, eins og Hæstiréttur gleymdi árum saman, þar eiga samt að vera lögfróðir menn, að fara að jafnréttislögum. Þingið þurfti að minna Hæstarétt á það í þessum lögum sem við erum hér að breyta. Það er engin grundvallarbreyting að ítreka það aftur þó gagnvart öðrum aðilum sé.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. framsögumanni minnihlutaálitsins fyrir mjög góða yfirferð á áliti minnihlutans í þessu máli og okkar skoðunum sem fram hafa komið í meðförum nefndarinnar og einnig í þessum þingsal við meðferð málsins. Til umræðu er breyting á lögum um dómstóla, nánar tiltekið að nefnd um hæfni dómaraefna skuli einnig fjalla um skipun dómara við Landsrétt, þennan nýja dómstól sem verið er að setja á fót þar sem við munum bráðum hafa úr að moða 15 nýjum dómurum til að vernda réttarríkið á Íslandi. Allsherjar- og menntamálanefnd sem hefur haft málið til meðferðar er ekki einhuga um lyktir málsins. Því er fyrsta málið sem allsherjar- og menntamálanefnd afgreiðir eftir myndun ríkisstjórnarinnar tekið út í ósætti, þrátt fyrir að nefndarmenn virðist í öllum meginatriðum vera sammála um þrætuefnið, þ.e. að við stofnun heils nýs dómstigs verði að vera tryggt að ráðherra fari að jafnréttislögum við skipun dómara í dómstólinn. En fjölbreytni verður að vera við skipun dómara, þá sérstaklega með tilliti til jafns hlutfalls karla og kvenna, til að tryggja gildi réttarríkisins okkar sem best, réttarríkis sem á Íslandi stendur veikum fótum. Frú forseti. Það er viðeigandi að ræða réttarríki í dag þegar endurupptökunefnd um svokölluð Guðmundar- og Geirfinnsmál hefur fyrir stuttu úrskurðað að taka skuli upp dóm Hæstaréttar gegn Tryggva Rúnari Leifssyni að nýju sem sakfelldur var fyrir morðið á Guðmundi Einarssyni. Úrskurðurinn lofar góðu fyrir réttarríkið og vekur upp von um að mál annarra sakborninga í þessu smánarmáli í íslenskri réttarfarssögu verði tekið upp að nýju. Sem stendur er engin kona starfandi í Hæstarétti. Það er alvitað í lögfræðinni sem og annars staðar að dómarar eru líklegir til að dæma þeim í hag sem líkjast þeim helst og dæma þeim í óhag sem líkjast þeim minnst. Ætli Guðmundar- og Geirfinnsmálið sé ekki einmitt akkúrat ágætisdæmi um það að ríkir, miðaldra, efristéttarkarlar voru til í að dæma nokkur saklaus ungmenni í fangelsi til margra ára eftir staðfestar pyndingar. Það lýsir því ágætlega að dómarar rétt eins og aðrir hafa fordóma. Og að fjölbreytni í dómstólum sé eitt af því mikilvægasta við skipun dómara og eitt af því mikilvægasta sem beri að tryggja til þess að réttarríkið virki sem best og sem mest fyrir alla hlutaðeigandi, þ.e. að allir skuli jafnir fyrir lögum. Því að ef dómstólar landsins eru einungis skipaðir einsleitum hópi mun sá einsleiti hópur sem þeir dómarar samsvara sig við bera af þegar kemur að því hvernig réttarríkið kemur fram við þá, meðan aðrir munu hljóta verri meðferð í réttarríkinu. Skortur á fjölbreytni í réttarríkinu verður einmitt til þess að réttarríkið gildir ekki fyrir alla og það hljóta ekki allir sanngjarna málsmeðferð og ekki verða allir jafnir fyrir lögum. Réttarríkið á Íslandi er ungt og óreynt og gerir mistök. Eins og við sjáum við skipun dómara í Hæstarétt, í Guðmundar- og Geirfinnsmálinu, og í fjöldamörgum öðrum málum þar sem hægt er að hugsa sér að fordómar og gildismat dómara hafi haft áhrif á niðurstöðu máls og hafi og hefði verið önnur ef dómstóllinn hefði verið skipaður fjölbreyttari aðilum en þá var. Þess vegna er svo mikilvægt að taka þetta fram. Taka fram í þessum lögum að tryggja beri að fjölbreytni verði. Og að fjölbreytnin verði höfð að leiðarljósi við skipun í þennan dómstól, því að ekki er öruggt að jafnréttislögin muni leiða val hæstv. dómsmálaráðherra við skipun í dómstólinn. Dómsmálaráðherra sem hefur haldið því fram að hún trúi ekki á lagasetningu sem beri að tryggja jafnan hlut karla og kvenna í atvinnulífinu, trúi ekki á slíka lagasetningu, eins og það sé einhvers konar biblía sem maður getur valið hvort maður trúi eða ekki, frekar en bara lögin í landinu. Þess vegna viljum við geirnegla það að ráðherra sé algerlega ljóst að henni beri að fylgja jafnréttislögum við skipun dómara í þennan dómstól. Eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á áðan eru þetta 15 nýir dómarar sem við munum skipa og það skiptir öllu máli að þeir endurspegli fjölbreytni mannlífsins á Íslandi og að við tryggjum réttarríkið með þau sjónarmið í huga að hlutfall karla og kvenna í Landsrétti verði sem jafnast. Við erum að tala um bráðabirgðaákvæði sem er ætlað að tryggja það að við rennum betri stoðum undir réttarríkið á Íslandi. Því tek ég heils hugar undir með minni hluta nefndarinnar og nefndarmönnum í allsherjar- og menntamálanefnd, að breytingartillaga minni hlutans í þessu máli verði samþykkt.
Frú forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra Sigríður Á. Andersen sagði hér í ræðustól þann 7. febrúar, með leyfi forseta: „Ég myndi hallast að því að lög sem almennt gilda í landinu gildi auðvitað um öll svið samfélagsins, þar með talið dómstóla.“ Þar var hæstv. ráðherra að ræða um jafnréttislög. Ég get tekið undir með hæstv. ráðherra að við hljótum að ganga út frá því að dómstólar og ráðherrar sjálfir fari að jafnréttislögum þegar kemur að skipan dómara. En við vitum að sagan er ekki endilega sú að almennt sé alltaf farið að jafnréttislögum. Því fagna ég áherslu meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, að ráðherra hafi að markmiði að kynjahlutföll verði sem jöfnust í hópi skipaðra dómara og að þegar dómnefnd um hæfi umsækjenda um embætti dómara metur tvo einstaklinga jafn hæfa séu kynjasjónarmið höfð að leiðarljósi í samræmi við jafnréttislög. Aldrei er góð vísa of oft kveðin. Sú valnefnd sem hér um ræðir er í dag skipuð fleiri konum en körlum, eins og komið hefur fram. Ég vona sannarlega, líkt og aðrir, get ég fullyrt, að það þýði að hugarheimur og reynsla beggja kynja komi til álita við mat á hæfni sem er að mörgu leyti huglægt í eðli sínu. Ég vonast til þess að sá tími þar sem karllæg sjónarmið hafa ráðið för við ráðningar dómara og síðar við úrlausnir dómara sé liðinn undir lok. Ég vona jafnframt einlæglega að við séum nú að stíga skref í átt að jafnari kynjahlutföllum í dómarastéttinni, ekki síst á efri dómstigum. Ragnhildur Helgadóttir, deildarforseti lagadeildar Háskólans í Reykjavík, sagði, með leyfi forseta: „Það er mikilvægt fyrir almenning að geta speglað sig í dómstólum líkt og það er mikilvægt að almenningur geti speglað sig í alþingismönnum sínum. Í því ljósi er mikilvægt að bæði kynin eigi sem jafnastan sess hjá dómurum því að þjóðfélagið er víst skipað körlum og konum til jafns.“ Í áliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar er eftirfarandi undirstrikað, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn undirstrikar að frumvarpinu er fyrst og fremst ætlað að taka af allan vafa um heimild dómnefndarinnar til að fjalla um umsóknir um embætti dómara við Landsrétt.“ Mér er, líkt og mörgum öðrum þingmönnum, öllum vonandi, annt um að í Landsrétt veljist dómarar með ólíka reynslu og dómarar af báðum kynjum til þess að almenningur geti speglað sig þar, í réttinum. Því er mikilvægt að minnast á að meiri hluta nefndarinnar þótti rétt að í álitinu væru eftirfarandi orð, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn bendir á að hlutverk dómnefndar er að láta ráðherra í té rökstudda umsögn um umsækjendur um dómaraembætti og taka afstöðu til þess hvaða umsækjandi sé hæfastur til að hljóta embættið. Hafi dómnefnd metið tvo eða fleiri umsækjendur jafn hæfa getur hins vegar reynt á ákvæði laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 10/2008, við ákvörðun ráðherra um skipun dómara og leggur meiri hlutinn áherslu á að ráðherra hafi að markmiði í því samhengi að kynjahlutföll verði sem jöfnust í hópi skipaðra dómara.“ Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að það þyrfti að taka núverandi fyrirkomulag við skipan dómara til endurskoðunar, m.a. með hliðsjón af kynjasjónarmiðum. Meiri hlutinn lagði hins vegar áherslu á mikilvægi þess að vinna við skipun dómara við Landsrétt geti hafist sem fyrst og leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Það er mikilvægt að Landsréttur komist á fót hið fyrsta því að eins og staðan hefur verið undanfarin ár í dómstólum landsins taka mál hreinlega of langan tíma í meðferð og afgreiðslu. Hæstiréttur nær ekki að vinna að úrlausn mála nægilega fljótt. Ég er ekki fráhverf því að ferlið við skipun dómara verði skoðað, en það verður þá að skoða það í heild sinni. Ég tel mikilvægt að málið dagi ekki uppi vegna þess að við þurfum einfaldlega að loka því. Þau sjónarmið hafa þegar heyrst að tími valnefndar er að verða mjög knappur til að loka málinu. Ég ítreka álit meiri hluta nefndarinnar, að það sé samþykkt svo við getum farið að koma málinu í farveg.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Það er rétt, sem þingmaðurinn segir, að tíminn er naumur en út frá framkvæmdarvaldinu séð liggur á að ljúka málinu. Þaðan sem ég stend sýnast mér tvær leiðir til þess. Önnur er sú að samþykkja álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um að setja áherslur í jafnréttismálum neðanmáls eða í nefndarálit eins og það heitir. Hin leiðin er að samþykkja einfaldlega breytingartillögu okkar í minni hlutanum um að setja nákvæmlega þær sömu áherslur í lagatextann sjálfan. Nú háttar svo til að hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson er í Viðreisn, flokki sem státar af jöfnu hlutfalli karla og kvenna hér á þingi - fjórir karlar og þrjár konur, flokki sem jafnframt situr í jafnréttismálaráðuneytinu og þótti það vænt um þann málaflokk að honum var lyft upp í nafn ráðuneytisins þegar hæstv. ráðherra Þorsteinn Víglundsson settist þar inn. Mig langar að spyrja hv. þingmann í ljósi alls þessa, í ljósi þess að það breytir engu, upp á tímann sem við höfum til stefnu, að við erum öll sammála um markmiðið, hvað þingmaðurinn sjái því til foráttu að styðja tillögu minni hlutans.
Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og tek undir margt af því sem fram kom hjá honum. Mér sýnist á orðaskiptum okkar og þeirra sem hafa komið upp í þessu máli að sá ágreiningur sem um ræðir kristallist annars vegar í því atriði hvort um sé að ræða minni háttar breytingu eða meiri háttar breytingu og hins vegar í því hvort breyting sé þörf til að ná þessu fram. Ágreiningurinn snýst ekki um það hvert endanlegt markmiðið er. Til að svara spurningunni án útúrsnúninga tel ég að það komi nægilega skýrt fram - fyrst með breytingu á skipan hæfnisnefndarinnar, þeirri breytingu sem gekk í gegn síðastliðið vor, og síðan með vísan í jafnréttislög, sem þegar eru gild - að þetta muni nást. Í annan stað - nú geri ég ráð fyrir spurningu sem kemur þá á móti, getum við ekki gulltryggt það - langar mig að árétta þá skoðun mína að ég tel að slíkt feli í sér þannig breytingar að við gætum ekki klárað þær hratt. Ef til þess kemur, sem ég vona ekki, að talin verði þörf á því að það nái þá yfir kerfið í heild sinni mun það þarfnast töluvert meiri ígrundunar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið, sérstaklega að hafa svarað hér án útúrsnúninga sem ku víst ekki alltaf vera reyndin. Já, við verðum þá væntanlega að vera áfram ósammála um að einhver grundvallarbreyting felist í því að tiltaka í lagatexta um dómstóla að jafnréttislög nái yfir þau lög líka. Mér finnst það sjálfsagt mál og því miður nauðsynlegt en lít ekki á það sem grundvallarbreytingu heldur einfalda áréttingu. Ég þakka þingmanninum líka fyrir að hafa svarað þeirri spurningu sem hún sá fyrir að ég kæmi með hér í öðru andsvari mínu, en þá datt mér í hug önnur, fyrst þingmaðurinn er svona spámannlega vaxin að geta séð fram í tímann. Spurningin er þessi: Segjum sem svo að ráðherra nýti sér ekki það svigrúm sem hún hefur í lögum til að hreyfa við tillögum hæfnisnefndar, segjum sem svo að hæfnisnefnd og ráðherra vinni saman að því að koma til okkar 15 nöfnum sem fari fjarri því að uppfylla kröfur jafnréttislaga, mun hv. þingmaður slást í lið með mér og fleirum og vinna að því að laga það þannig að hér verði millidómstig, sama hvað kann að klikka á leiðinni frá ráðuneytinu til okkar, sem uppfylli lágmarkskröfur jafnréttislaga, að þingið tryggi það og taki í handbremsuna ef þörf krefur?
Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og þá lexíu að gera þetta aldrei aftur, þ.e. að sjá fyrir spurningar - þá bætast aðrar við. Mig langar aðeins að árétta að það hefur komið fram í erindum og orðum fulltrúa minni hlutans að eiginlega er um tvennt að ræða, eins og ég skil þetta. Annars vegar er verið að mælast til þess að inn í lögin sé sett áminning um að viðkomandi ráðherra fari að lögum og hins vegar er talað um að þrengja þennan sveigjanleika sem hann hefur, sem er ívið stærra mál. Það er rétt skilið hjá mér, held ég. En seinni spurningin er sú að nýti hann sér ekki sveigjanleikann og verði ekki farið að lögum, hvað ég muni gera þá. Ég hef alla tíð tamið mér að vera ekki að festa mig niður í fyrir fram ákveðin loforð um gefnar aðstæður en ég treysti mér þó algerlega til að fullyrða að verði ég sem þingmaður í þeirri stöðu að gera athugasemdir við ráðamenn sem fara ekki að lögum mun ég nýta mér það. Ég vona að þetta svari spurningunni.
Virðulegi forseti. Mig langar í seinna andsvari að koma inn á þau sjónarmið sem fram komu í seinna andsvari hv. þingmanns rétt áðan. Í fyrra andsvari langar mig að bera undir hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson ákveðin orðaskipti sem áttu sér stað í andsvörum við 1. umr. um málið þar sem samflokksmaður hv. þingmanns, hv. Jón Steindór Valdimarsson, spurði hæstv. dómsmálaráðherra að eftirfarandi, með leyfi forseta: „Hér er verið að fjalla um hæfisreglur og skipan dómara í hinn nýja Landsrétt. Af því tilefni langar mig til að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvort ekki sé ástæða til að setja sérstök ákvæði um skipan dómara sem feli í sér að auk almennra hæfisskilyrða skuli sérstaklega horft til sjónarmiða um jafnrétti kynjanna. Tilgangurinn væri auðvitað að vinna markvisst að því að jafna kynjahlutföll meðal dómara. Hér er nýr dómstóll í fæðingu, 15 dómarar sem koma þar til starfa. Manni sýnist að hér sé einstakt tækifæri til að ná jöfnuði þegar þessi nýi dómstóll verður settur á laggirnar.“ Hæstv. dómsmálaráðherra svaraði, með leyfi forseta: „Það er auðvitað ákaflega mikilvægt að skipan hins nýja dómstóls takist vel til með hliðsjón af alls kyns sjónarmiðum.“ - Þá er hún ekki að taka um kynjasjónarmið, nota bene. „Það er mjög mikilvægt að til starfa þar veljist fólk með ólíkan bakgrunn úr heimi lögfræðinnar, ekki bara núverandi embættisdómarar eða menn sem hafa sinnt dómstörfum heldur líka alls kyns öðrum lögfræðistörfum“, og svo framvegis. Svo segir hæstv. dómsmálaráðherra: „Ég er ekki talsmaður þess að menn bindi það í lög að velja eigi einstakling eftir kyni fremur en hæfni. Ég hef fulla trú á því að konur jafnt sem karlar uppfylli öll þau hæfisskilyrði sem eðlilegt er að leggja til grundvallar við skipan dómara.“ Telur hv. þingmaður að með þennan dómsmálaráðherra í embætti sé það virkilega nógu öruggt að við setjum það [[Forseti hringir.]]einungis í nefndarálit en ekki í lagatexta að kynjasjónarmiðum verði fylgt?
Já, ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er fullt af lögum sem ég er ekkert sérlega hlynnt, en ég hlýði þeim. Ef ég skil spurninguna rétt þá er hún sú hvort nákvæmlega nafngreindum ráðherra, Sigríði Á. Andersen, sé treystandi til að fara að lögum þar sem hún hafi lýst því yfir að hún hafi efasemdir um þau lög. Ég ætla að svara já. Og síðan ætla ég bara að bregðast við ef kemur í ljós að svo er ekki. Það er það eina sem ég get gert í þessari stöðu. Þannig að svarið er einfaldlega: Ég treysti ráðherra til að fara að lögum.
Virðulegi forseti. Nú var ég að vísa til orða … [[Nei, þú spurðir mig um ráðherra.]]- Já, já, ég ... [[Gripið fram í.]]- Ég skal bara klára. Ég var að vísa til orða samflokksmanns hv. þingmanns, hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar, þar sem hann spurði ráðherra sérstaklega hvort hún teldi ekki tilefni til þess að setja inn í lög sérstök ákvæði sem myndu gulltryggja þetta, eins og minni hlutinn leggur til í þessu tilfelli. Því vil ég spyrja hv. þingmann: Er hún þá ósammála samflokksmanni sínum um það mat, að það sé tilefni til þess að gera það? Eins vil ég árétta það sem fram kom í seinna andsvari hv. þingmanns við hv. þm. Andrés Inga Jónsson um mat hennar á því hver ágreiningurinn væri, hvað það væri sem minni hlutinn í nefndinni væri að leggja til, að ákvæðinu sem við leggjum til er alls ekki ætlað að þrengja val dómsmálaráðherra á nokkurn hátt heldur er einungis verið að ítreka að lögin í landinu gildi. Rétt eins og í núverandi lögum um dómstóla, bara á öðrum stað, leggjum við til að hið sama gildi hér þannig að við getum gulltryggt að lögunum í landinu, jafnréttislögum, verði fylgt. Ágreiningurinn er í raun bara um hvort bæta eigi inn í lögin einhvers konar tryggingu um að jafnréttissjónarmiðum verði fylgt við skipan í þennan nýja dómstól. Því spyr ég hv. þingmann: Breytist afstaða hennar eitthvað við að heyra að ekki sé verið að takmarka getu ráðherra til þess að velja hæfa umsækjendur? Er hún þá ósammála orðum hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar um að tilefni sé til að setja í lögin sérstakt ákvæði um kynjasjónarmið?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvar öðru sinni. Spurningin er hvort ég og hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson séum ósammála um þetta mál og svarið er nei. Við erum í grunninn sammála um þau markmið sem ná skuli. Við erum sammála því að við viljum að kynjajafnrétti sé við lýði, líkt og lög kveða á um, við skipan þessa dómstóls eins og við aðrar skipanir og tilfelli. Hv. þingmaður mælir þessi orð og þau eru sannarlega sprottin úr stefnu Viðreisnar og áherslum flokksins. Eins og ég hef ítrekað tekið fram hér ræður ekki síst afstöðu minni í þessu máli sá tímarammi sem um er að ræða og þau áhrif sem breytingin hefði og þyrfti hún að skoðast í stærra samhengi. Við erum því ekki ósammála um þessi mál og hann styður þetta. En við viljum jafnframt fylgja málinu eftir. Svo ætla ég að leyfa mér í lokin að velta því upp, því að nú hefur ítrekað komið fram að þessi áhersla kemur ekki síst fram vegna - ja, einhver talaði um ótta, ég ætla bara að nota það orð, um að dómsmálaráðherra muni ekki fara að jafnréttislögum. Ef það er málið má svo sem spyrja: Hverju myndi þetta breyta ef ráðherrann væri með einbeittan brotavilja í þessu máli? Þetta ákvæði er inni, hnykkt hefur verið á því, annars vegar í meirihlutaálitinu og ekki síður í lögum og breytingum varðandi hæfnisnefndina. Ég ætla því að leyfa mér að segja, eins áhugasöm og ég og minn flokkur erum nú um að þetta mál verði í sem bestum farvegi og fái sem besta útkomu, [[Forseti hringir.]]að við séum hér með að tryggja það.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir að koma í þingið og eiga þessa umræðu við okkur. Ég held að við getum verið alveg sammála um að málefni ungs fólks eru mjög mikilvæg og að þessi málaflokkur sé einn af þeim sem ekki þarf að ríkja neinn flokkspólitískur ágreiningur um. Mig langar því fyrst og fremst að vekja athygli hæstv. ráðherra, sem og annarra, á nokkrum staðreyndum um þennan málaflokk, leita eftir því að hann bregðist við þeim og gefi til kynna hvað hann sér fyrir sér að gera í þeim málum. Ég lít svo á að samfélagsleg þátttaka ungs fólks sé eitt mest aðkallandi viðfangsefni íslenskra stjórnmála en á sama tíma eitt þeirra mála sem virðist fá hvað minnsta athygli stjórnvalda. Kjörsókn á Íslandi hefur dregist umtalsvert saman undanfarna áratugi eins og víðar á Vesturlöndum og sú þróun hefur verið sérstaklega áberandi meðal ungs fólks. Kjörsókn í síðustu sveitarstjórnarkosningum var sú langminnsta í lýðveldissögunni og það sama gilti um síðustu alþingiskosningar. Kjörsóknin hrapaði til að mynda úr 73,5% 2010 í 66,5% árið 2014. Kjörsókn ungs fólks hefur alltaf verið aðeins minni en annarra hópa en gögn úr íslensku kosningarannsókninni benda til þess að það bil hafi breikkað verulega undanfarnar kosningar. Samkvæmt gögnum frá Hagstofunni var kjörsókn 20–24 ára kjósenda t.d. 42% árið 2014. Þetta er alþjóðlegt vandamál sem Íslendingar þurfa að taka mjög alvarlega eins og aðrar þjóðir. Kannanir sýna að traust fólks, þá sérstaklega ungs fólks, á stjórnmálum og stjórnvöldum, m.a. þessu háa Alþingi hér, hefur minnkað verulega á þessum tíma og áhugi ungs fólks á þátttöku í lýðræðiskerfinu okkar virðist vera hverfandi. Þetta er vandamál bæði fyrir unga fólkið en ekki síður stjórnmálin, vandamál sem er alvarlegt í dag og verður enn alvarlegra þegar fram líða stundir. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvað við getum gert til að bregðast við þessari þróun. Hvað hyggst hann gera til að bregðast við? Ég held að við þurfum að gera margt, bæði stjórnmálin og samfélagið almennt. Við þurfum nútímalegri og lýðræðislegri stjórnmál með nýrri stjórnarskrá, gegnsærri og skilvirkari stjórnsýslu, málefnalegri og faglegri umræðu, aukin áhrif almennings á milli kosninga og svona mætti lengi telja. Ég held að slík nútímalegri stjórnmál myndu höfða sérstaklega til ungs fólk en ég held að það sé ekki nóg. Ég held að við þurfum að gera gríðarlegt átak í því að styðja betur við ungt fólk í samfélagslegri þátttöku þess almennt, t.d. þegar kemur að geðheilbrigðismálum, sálfræðiþjónustu og börnum með fjölþættan vanda. En við þurfum líka að styðja betur við sjálfboðastarf og félagsstarf ungmenna. Rannsóknir hafa sýnt að fyrir utan að vera í sjálfu sér mikilvægt veitir það ungu fólki reynslu, kunnáttu og sjálfstraust til hvers kyns þátttöku í samfélaginu. Öflugt æskulýðs- og félagsstarf er einn af sterkari áhrifaþáttum á kjörsókn og því spyr ég ráðherra hvort hann telji okkur gera nóg í þeim málum. Hvað getum við gert betur til að styðja við slíkt starf? Í því samhengi vil ég vekja athygli ráðherra á því að í gildandi æskulýðslögum er sagt að þau miðist við æskulýðsstarf, með leyfi forseta, „fyrir börn og ungmenni, einkum á aldrinum 6–25 ára“. Hvergi í þessum lögum er gerður nokkur greinarmunur á starfi með börnum 6–15 ára annars vegar og félagsstarfi ungmenna á aldrinum 16–25 eða 16–35 ára hins vegar. Með þessu móti eru þessir gerólíku þjóðfélagshópar settir alfarið undir sama hatt. Þetta kann að hljóma eins og lagatæknilegt atriði en það er það alls ekki vegna þess að þessi skilgreining kristallar og grundvallar bæði efni laganna og stefnu stjórnvalda í málaflokknum almennt. Með öðrum orðum, lögin miða fyrst og fremst að starfi með börnum 6–15 ára og svo gott sem allur stuðningur hins opinbera við æskulýðsmál fer til þessa þjóðfélagshóps. Það er auðvitað mjög fjarri mér að gera lítið úr ágæti eða mikilvægi starfs með börnum en það er engu að síður vægast sagt bagalegt og vont að algjörlega sé litið fram hjá félagsstarfi ungs fólks í lögum og stefnumótun hins opinbera í æskulýðsmálum. Sem dæmi um þetta er Landssamband æskulýðsfélaga, LÆF, regnhlífasamband 32 félagasamtaka ungs fólks á Íslandi og formlegur fulltrúi Íslands í European Youth Forum, regnhlífasambandi evrópskra æskulýðsfélaga. Þrátt fyrir þetta hafa þessi samtök frá upphafi verið úti í kuldanum gagnvart íslenskum stjórnvöldum og þar með þau 32 samtök ungmenna sem heyra undir félagið og berjast í bökkum. Heildarútgjöld ríkisins til æskulýðsmála verða um 240 milljónir á fjárlögum ársins 2017 og hafa verið svipuð undanfarin ár en á þeim tíma hafa LÆF og aðildarfélög þess fengið í kringum 5–10 milljónir af þeim 240 sem hafa verið settar til æskulýðsmála. Ég tel, virðulegur forseti, að við þurfum að styðja miklu betur við æskulýðsstarf á Íslandi almennt sem og að gæta betur jafnræðis milli ólíkra æskulýðsfélaga og styðja með fullnægjandi hætti bæði við starf með börnum og við félagsstarf ungmenna. Ástandið í þessum málaflokki er sérstaklega óviðunandi þegar við horfum til annarra Norðurlanda þar sem stuðningur stjórnvalda við samtök ungmenna er miklu meiri, markvissari, kerfisbundnari og virtari. Við erum einfaldlega áratugum á eftir þeim. Ég skora á ráðherra að taka málaflokkinn föstum tökum [[Forseti hringir.]]og eiga virkt samtal og samstarf við æskulýðsfélög í landinu af öllum toga.
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst af öllu þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mikilvæga mál upp og ég veit að hann er afar vel að sér og vel heima í þessum málaflokki og þakka honum fyrir það enn og aftur að vekja máls á þessu og vænti góðs samstarfs við hv. þingmann í þessum efnum. Hann beindi til mín nokkrum spurningum sem ég ætla að fara yfir í þessari ræðu minni. Ég kem fyrst að hugleiðingum hans um kosningaþátttöku. Það er ekki hægt að segja með vissu að kjörsókn ungs fólks fari minnkandi enda var kjörsókn ekki skráð eftir aldri eða aldurshópum á Íslandi fyrr en í síðustu sveitarstjórnarkosningum árið 2014. Það er hins vegar ýmislegt sem bendir til þess að svo sé. Erfitt er að benda á sérstakar aðgerðir sem spornað geta við og gegn dræmri kjörsókn en mörg atriði þarf að skoða í því ljósi. Til að mynda eru upplýsingar og fræðsla mikilvægur þáttur í því að auka meðvitund fólks um réttindi sín og ábyrgð. Aldursgreining kosningaþátttöku er mikilvæg svo fylgjast megi með þessari þróun og slíkar upplýsingar geta verkað og virkað sem hvatning til ungmenna til að mæta á kjörstað og láta málin til sín taka. Þá eru verkefni á borð við skuggakosningar að mínu mati mjög jákvæð þróun. Í aðdraganda kosninga síðasta haust var verkefnið #égkýs sem er skuggakosningar í framhaldsskólum framkvæmt og kynnt í framhaldsskólum landsins og sömuleiðis í efstu bekkjum grunnskóla. Verkefnið var unnið af Landssambandi æskulýðsfélaga, LÆF, og Sambandi íslenskra framhaldsskóla en styrkt af Sambandi íslenskra sveitarfélaga, innanríkisráðuneytinu, mennta- og menningarmálaráðuneytinu sömuleiðis og síðast en ekki síst af Æskulýðssjóði. Ráðuneytið hefur átt í nánu samstarfi við skipuleggjendur og hvatti framhaldsskólana til þátttöku og tók einnig þátt í vinnuhópi með umboðsmanni barna, Menntamálastofnun og KrakkaRÚV um þróun og frekari kynningu á þessu góða verkefni. Samkvæmt mínum upplýsingum hyggst Samband íslenskra sveitarfélaga halda áfram með þetta verkefni fyrir næstu sveitarstjórnarkosningar og það er vel. Niðurstöður skuggakosninganna í framhaldsskólunum gáfu ýmsar vísbendingar um það hvernig frekari fræðsla og kynning gæti verið en fyrst og fremst kölluðu þær niðurstöður sem greindar hafa verið á nauðsyn þess að gera þarf kosningum og mikilvægi kosningaþátttöku miklu betur skil meðal ungs fólks. Að mínu mati er mikilvægt að þróa þetta verkefni áfram í góðu samstarfi við alla samstarfsaðila sem ég nefndi hér að framan, bæði stofnanir og félagasamtök. Æskulýðslög sem hv. þingmaður vitnaði til miðast einkum við börn og ungmenni á aldrinum 6–25 ára og það er ljóst að umgjörð og markmið æskulýðsstarfs með börnum getur verið mjög frábrugðið starfi með ungmennum. Mögulega er ekki heppilegt að fella þessa hópa saman en þó ber að geta þess að samkvæmt íslenskum lögum teljast ungmenni börn allt að 18 ára aldri. Stjórnvöld á Íslandi hafa lengi vel lagt meiri áherslu á barnastarf og umgjörð þess en sjálfboðastarf ungmenna. Æskulýðslögin ná til 25 ára aldurs og fjalla um skipulagt æskulýðsstarf en ekki um sjálfboðaliða þrátt fyrir að starf þeirra sé mikið á sviði æskulýðsmála en lagaleg staða sjálfboðastarfsins er hins vegar óljós og til skoðunar hjá Vinnumálastofnun. Þessi umgjörð og áherslur kunna að gera að verkum að ungmenni, 15–35 ára eða 18–35 ára, og mikilvægi félagsstarfs á þeim aldri gleymist og vel má vera að heppilegra sé að greina þessa hópa í sundur og skapa fjölbreyttari umgjörð sem og að gera mismunandi kröfur til félagsstarfsins innan þessara aldurshópa. Skipting 6–15 ára og 16–35 ára gæti til að mynda fallið nokkuð vel að samfélagsmynstri á Íslandi í dag og þá skilgreiningu má vissulega skoða og endurbæta í æskulýðslögum. En af því að hv. þingmaður velti upp þessum spurningum, sérstaklega varðandi Æskulýðssjóðinn, vil ég geta þess að vissulega má skoða og bæta þann sjóð en hann er samkeppnissjóður og getur verið gott tæki til að styðja við félagsstarf ungmenna. Við erum að hefja undirbúning að því að endurskoða æskulýðslögin og þar á meðal um Æskulýðssjóðinn og hvernig hann geti nýst fleirum en hann gerir í dag og þá með hvaða hætti. Þegar sú vinna fer að stöfnum vænti ég þess að geta átt sem best samstarf við alla þá sem þessi málaflokkur snertir.
Frú forseti. Ég þakka hv. frummælanda fyrir að setja þetta mál á dagskrá af því að það skiptir miklu máli að við eflum samfélagsþátttöku ungs fólks, styrkjum æskulýðsstarf, gerum ungu fólki kleift að taka þátt í fjölbreyttu félagsstarfi á eigin forsendum um allt land. Það er kannski klassískt að benda á að hér stöndum við gamla fólkið að tala um ungt fólk enn einu sinni, nokkuð sem við þurfum kannski að fara að takast á við á þingi. Við erum búin að læra það í svo mörgum málaflokkum að vera ekki að ræða fólk án þess að eiga í reglulegu og raunverulegu samtali við þá aðila sem um ræðir. Hér erum við nokkur sem erum talsmenn barna og erum þannig í tengslum við ungmennaráð UNICEF, ráðgjafaráð umboðsmanns barna og Barnaheilla. Það er þráður sem er mikilvægur en einhvern veginn þarf að víkka þetta út og það höfum við á sveitarstjórnarstiginu, þar höfum við ungmennaráð sem koma til fundar við sveitarstjórn. Það er spurning hvort ráðherrann eða þingmaðurinn hafi einhverjar hugleiðingar um það. Svo langar mig sérstaklega að beina því til hæstv. ráðherra, af því að ég hef heyrt af því að ein af undirstofnunum ráðuneytisins, Menntamálastofnun, hafi tekið til þess að vera með ungmennaráð þar sem hún speglar hugmyndir á notendum menntakerfisins, hvort ekki væri athugandi að ráðuneytið gerði slíkt hið sama af því að það er mjög mikið í ráðuneytinu sem væri eðlilegt að ræða við ungt fólk beint. Þar vil ég t.d. nefna í þessu samhengi að það sem ég hef heyrt frá því unga fólki sem ég hef talað við undanfarið er að það sé gríðarlegur misbrestur á því að lýðræðisfræðslu innan menntakerfisins, leikskóla og grunnskóla sérstaklega, sé fylgt í samræmi við aðalnámskrá. Þar þarf heldur betur að bretta upp ermar af því að þetta er alveg gríðarlega mikilvæg námsgrein.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þm. Viktori Orra Valgarðssyni fyrir að vekja athygli á þessu alvarlega samfélagsmáli, þ.e. allt of lítilli kjörsókn meðal ungs fólks. Ég tel að þingmaðurinn hafi nokkuð til síns máls þegar hann talar um mikilvægi félagsstarfs til að ýta undir lýðræðislega þátttöku. En kannski til að byrja með vil ég samt segja að í mínum huga eru öll samfélagsmál málefni ungs fólks. Ég held að við ættum að reyna að hugsa þetta dálítið meira þannig, af því að öldrunarmál sem dæmi eru líka málefni ungs fólks. Auk þess er því farið með þetta mál eins og flest þau mál sem rista djúpt að þau verða seint leyst með peningum. Vandinn sem birtist í bágri þátttöku ungs fólks í kosningum er að mínu mati einmitt djúpstæðari en að það vanti í þennan málaflokk mikið af peningum. Hann kemur inn á traust til okkar stjórnmálamanna, traust á Alþingi. Við kaupum ekki traust. Í mínum huga er ljóst að við sem hér sitjum, okkur hefur verið falið það traust að vinna í samræmi við hugsjónir hreyfinga okkar en það er alveg ljóst að við verðum að huga að virðingu Alþingis. Ég segi fyrir mig, og ég tel að það eigi við flesta, að ég treysti ekki þeim sem ég virði ekki. Ef ég treysti ekki stjórnmálamönnum, af hverju ætti ég þá að kjósa þá? Við verðum að huga að því hvernig við komum fram í þinginu og í störfum þess, hvort sem er í nefndum eða í þingsal, hvernig við tölum út í samfélagið en líka hvernig tölum og komum fram hvert við annað hér í ræðustól. Ef við erum ekki fagleg, ef við erum ekki málefnaleg og sýnum ekki ábyrgð í störfum okkar og orðum er erfitt að sjá hvernig við eigum að geta áunnið okkur traust. [[Forseti hringir.]]Við verðum að sýna í orðum og verki að við berum virðingu fyrir þeirri stofnun sem við höfum verið kjörin til að vinna fyrir, landi og þjóð til heilla.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Viktori Orra Valgarðssyni fyrir að óska eftir sérstökum umræðum um þennan mikilvæga málaflokk. Mér finnst þessi málaflokkur skipta mjög miklu máli vegna þess að það er þannig að margir byrja á því að starfa í félagsmálum, ég gerði það á sínum tíma, og ég held að félagsstörf í öllu skólastarfi, frá því að krakkar hefja skólagöngu, skipti miklu máli. Ég held að leiðin til að auka lýðræðislega umræðu, lýðræðislega þátttöku, byrji strax í leikskóla, skóla. Við eigum að hvetja til þess og vera í mjög miklu og góðu samstarfi við sveitarstjórnarstigið. Mig langar að vekja athygli á því að mótuð var stefna í þessum flokki af æskulýðsráði árið 2014 og gildir hún frá 2014–2018. Það finnst mér hafa verið svolítið spennandi vinna og mig langar, með leyfi forseta, að fá að vitna í þau markmið sem æskulýðsráð setti á sínum tíma og fela m.a. í sér í fyrsta lagi að skipulag æskulýðsmála sé samræmt á landsvísu og stuðli þannig að samstarfi allra aðila sem koma að æskulýðsstarfi. Í öðru lagi að þátttaka barna og ungmenna í æskulýðsstarfi sé aukin og starfið taki mið af þörfum hvers einstaklings. Í þriðja lagi að börn og ungmenni hafi bein áhrif á stefnumörkun og ákvarðanir um æskulýðsstarf. Þarna held ég að við séum svolítið komin að kjarna málsins. Það að auka allt svona starf snemma mun hafa mjög jákvæð áhrif þegar við förum inn í framtíðina. Þarna finnst mér að við eigum að auka samstarfið við sveitarstjórnirnar. Í kjölfar þess að þessi stefna var mótuð af æskulýðsráði myndi ég kannski vilja beina því til ráðherrans að það væri mjög spennandi [[Forseti hringir.]]ef gerð yrði úttekt og árangursmetið hvernig framvinda þessarar stefnu hefur verið.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Viktori Orra Valgarðssyni, fyrir umræðuna og hæstv. menntamálaráðherra fyrir svör og samtöl. Ég tel að ef við viljum efla virkni þátttöku fólks í samfélaginu sé nauðsynlegt að byrja snemma að virða raddir unga fólksins og bæta tækifæri til virkni. Enginn efi er um að æskulýðsstarf gegnir þar lykilhlutverki, með forvörn og einnig í að efla ungmenni svo að þeim sé kleift að taka vel upplýstar og ábyrgar ákvarðanir. Ég vil minna menn á orð í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar: „Íþrótta- og æskulýðsstarfi þarf að sinna af alúð, enda er framlag þess til lýðheilsu, forvarna og almennrar velsældar landsmanna dýrmætt.“ Ég vil ræða aðeins nokkur atriði í tengslum við að efla kjörsókn ungs fólks. Hið frábæra verkefni #égkýs var mjög áberandi núna við kosningar til Alþingis í haust. Hluti af verkefninu var skuggakosning. Upplifun mín af pallborðsumræðum með ungmennum var óumdeilt bæði skemmtileg og hressandi, jafnvel eitt erfiðasta pallborð sem ég tók þátt í. Það er skoðun mín að við eigum að fjárfesta í fleiri slíkum verkefnum. Ungmenni hafa svo mikið fram að færa, miklu meiri þekkingu en fólk gerir ráð fyrir hvað varðar málefni í samfélagi okkar en því miður eru þeim ekki gefin nægilega mikil tækifæri til að láta skoðanir sínar í ljós. Þess vegna finnst mér hið besta mál að við skulum íhuga að gefa ungmennum sem hafa náð 16 ára aldri kost á að taka þátt í næstu kosningum til sveitarstjórna sumarið 2018. Það myndi undirstrika ábyrgð okkar að virða skoðanir og raddir ungs fólks. Önnur hugmynd sem ég velti fyrir mér er hvort við getum ekki skoðað það að hafa færanlega kjörstaði. Hugsum þetta sem sambland af bókabíl og utankjörstaðakosningastöðum á hjólum, sem sagt „koma kjörstöðum til fólksins“. Með því að færa kjörstaði nær ungu fólki gefur það ekki eingöngu tækifæri til að kjósa heldur er það hvatning til þátttöku.
Frú forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Ég ætla þó ekki að ræða mikilvægt hlutverk Æskulýðssjóðs en finnst ástæða til að draga fram með hvaða hætti við þingmenn getum með störfum okkar haft áhrif til góðs eða ills á samfélagsþátttöku ungra barna og unglinga og styrkt og veikt stöðu þeirra. Ég nefni t.d. frumvarp um lækkun kosningaaldurs í kosningum til sveitarstjórna í 16 ár. Sem betur fer er ungt fólk í dag vel að sér og upplýstara en við sem eldri erum, það er einu sinni gangur sögunnar, mannkyninu fer fram þrátt fyrir allt. Ég er sannfærður um að þetta frumvarp er fyrirtaksleið til þess að efla samfélagsáhuga ungs fólks en jafnframt mikilvægt til þess að viðurkenna með áþreifanlegum hætti þá ábyrgð sem við teljum að ungt fólk standi undir. Síðan eru aftur á móti tvö frumvörp fyrir þinginu núna sem ég tel að hafi þveröfug áhrif og veiki stöðu ungs fólks. Í fyrsta lagi áfengisfrumvarpið. Það hefur náðst gríðarlegur árangur gegn unglingadrykkju þannig að tekið hefur verið eftir því um allan heim. Við erum flest sammála um að með þessu frumvarpi muni aðgengi að áfengi aukast, unglingadrykkja mun hugsanlega aukast töluvert líka. Ég tel að samþykkt þessa frumvarps yrði fórn í þágu viðskipta- og verslunarfrelsis sem veikti stöðu ungs fólks. Í öðru lagi langar mig að nefna frumvarp um afnám lágmarksútsvars sveitarfélaga. Hér erum við að búa til umhverfi sem gerir einstaka sveitarfélagi kleift haga sér eins og skattaparadís. Það verður freistandi að undirbjóða önnur sveitarfélög í útsvarsprósentu og láta sér nægja það metnaðarlitla hlutverk að standa bara undir lögbundinni þjónustu. Fyrstu hlutirnir sem fengju að fjúka yrðu væntanlega stuðningur við menningu, íþróttir, æskulýðsstarf og aðra þá hluti sem skipta ungt fólk miklu máli. Ég tel því að samþykkt þessara tveggja síðastnefndu frumvarpa yrði slæm gjöf til ungs fólks í landinu.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. framsögumanni þessa sérstöku umræðu, fyrir að vekja máls á þessu efni, og hæstv. menntamálaráðherra fyrir að taka þátt í henni með okkur. Mig langaði að ræða aðeins um vinkilinn réttarvitund ungmenna þegar kemur að þátttöku þeirra í lýðræðisþjóðfélagi, og ekki einungis réttarvitund heldur líka skilning þeirra á þjóðfélaginu sem þau eru á leiðinni út í, vegna þess að ef maður skilur ekki hvað allir stjórnmálamennirnir eru alltaf að tala um er ekkert sérstaklega líklegt að maður hafi einhvern áhuga á því sem þeir eru yfir höfuð að tala um. Ég veit það af eigin reynslu, frú forseti, að þegar ég kom úr menntaskóla hafði ég ekki hlotið viðeigandi fræðslu um réttindi mín sem leigjanda t.d. og hvernig leigulög virka mér í hag eða óhag á hinum almenna leigumarkaði. Ég veit að þetta er raunin hjá fjöldamörgum vinum mínum og kunningjum sem þekkja ekki enn þá rétt sinn almennilega sem leigjendur. Það er mjög mikilvægt, eins og við vitum, fyrir ungt fólk að vita að það má t.d. ekki henda því út með tveggja vikna fyrirvara, eins og sumir láta sér detta í hug að gera. Ég vissi heldur ekki almennilega deili á stjórnarskrá Íslands eða á stjórnskipun landsins eða hvernig hún virkaði yfir höfuð, hvernig kosið er til Alþingis, hver munurinn er á alþingiskosningum og þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta eru allt atriði sem menntun okkar hvorki skýrir né tryggir nógu vel. Mér höfðu ekki verið kynnt réttindi mín gagnvart lögreglu, mér höfðu ekki verið kynnt réttindi mín gagnvart stjórnsýslunni eða útskýrðir þættir eins og hagkerfið, verðbólga, fasteignir og lán. Æskulýðsfélög geta hjálpað til með þetta en menntakerfið verður líka að tryggja að ungmenni hafi betri réttarvitund, viti betur út í hvaða samfélag þau eru að fara til þess að geta tekið þátt í því, til þess að það megi einmitt hvetja þau til að taka þátt með beinum hætti, með kosningum, með þátttöku í stjórnmálastarfi. Ég vil spyrja hæstv. menntamálaráðherra að því hvort hann hyggist ekki beita sér fyrir því að efla einnig réttarvitund ungmenna.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu umræðu um æskulýðsmál og lýðræðisvakningu. Það er skemmtilegt að heyra frá ráðherranum um þennan málaflokk en allt of sjaldan hafa leiðir í æskulýðsmálum og leiðir til að auka lýðræðisvakningu ungs fólk verið rökræddar almennilega. Samfélagsleg þátttaka ungs fólks er nefnilega gríðarlega mikilvæg. Það er nauðsynlegt að efla lýðræðisvitundina og þar spilar m.a. menntakerfið stórt hlutverk. Við þurfum með kennslu, fræðslu, umræðum og námsmati að efla lýðræðisvitund ungs fólks innan menntakerfisins. Ungt fólk hefur nefnilega áhuga á samfélagi sínu. Það þarf að ýta undir þennan áhuga í stað þess að kæfa hann niður. Við þurfum að virkja það til þátttöku í samfélaginu þar sem mikilvægt er að einstaklingar á öllum aldri taki þátt og að fjölbreyttar raddir heyrist þegar teknar eru ákvarðanir um það sem skiptir máli, sérstaklega fyrir framtíðina. Þar hefur ungt fólk margt til málanna að leggja. Verkefnið #égkýs sem ég var svo heppin að fá að taka þátt í fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins, m.a. í aðdraganda alþingiskosninganna, var vel heppnað, eins konar skuggakosningar í framhaldsskólunum, framkvæmt og kynnt í framhaldsskólum landsins og einnig í efri bekkjum grunnskólanna. Verkefnið stuðlaði ekki aðeins að einföldum og greinargóðum upplýsingum til unga fólksins um kosningarnar, um flokkana í framboði og stefnumál, heldur voru einnig rökræður milli frambjóðenda í skólum þar sem nemendur fengu tækifæri til að spyrja frambjóðendur spurninga um þau mál sem brunnu á þeim. Fundirnir voru afskaplega vel sóttir af ungmennum í öllum skólum. Þau voru áhugasöm og vel að sér, spurðu fjölbreyttra spurninga og víða höfðu þau undirbúið sig í tímum með kennurum sínum. Það er vel. Þarna lærðu þau mikið. Þarna spilar menntakerfið stórt hlutverk til að virkja áhuga. Ég er viss um að verkefni líkt og þetta hvetji ungmenni til að mæta á kjörstað og láta málin sig varða. En það má ekki bara hafa áhuga á að virkja samfélagsþátttöku þeirra rétt í kringum kosningar. Þetta er nokkuð sem þarf að vera í gangi á hverju einasta ári. Frú forseti. Á Íslandi starfa fjöldamörg ungmennafélög sem sinna félagsstarfi fyrir ungt fólk. Vissulega mætti gefa þeim meira vægi innan stjórnsýslunnar, bæði hjá ríki og sveitarfélögum. Ungt fólk er ekki skraut [[Forseti hringir.]]og það á ekki að koma fram við það sem skraut. Það er mikilvægt að aðilar gefi rödd unga fólksins meiri gaum innan stjórnsýslunnar. Þar má gera betur.
Frú forseti. Ábyrgðartilfinning og þróun hennar er mikilvægur þáttur í þroskaferli ungmenna. Hluti þess að öðlast ábyrgðartilfinningu og verða fær um axla ábyrgð á gjörðum sínum er að einstaklingurinn hafi tækifæri til að taka ákvarðanir sem máli skipta þannig að orsakasamhengið milli ákvörðunar og afleiðinga hennar verði ljóst. Lýðræðið felur það einnig í sér að geta átt hlutdeild í ákvörðunum sem varða miklu samfélagið og einstaklingana sem það byggja og lýðræðið felur einnig í sér að þau sem fara ákvörðunarvald, hinir kjörnu fulltrúar, gera það í umboði almennings. Við sem höfum verið kosin til að taka ákvarðanir um samfélagsmálefni sækjum vald okkar og umboð til kjósenda. Það orsakasamhengi ætti að vera ljóst en það er eins og það hverfi stundum sjónum fólks, ekki síst hinna yngri. Það er áhyggjuefni að kosningaþátttaka ungs fólks hefur farið dvínandi. Við hljótum að spyrja okkur hvað valdi því að vel upplýst og dugandi fólk gefi frá sér tækifærin til að hafa áhrif á samfélag sitt með því að taka ekki þátt í kosningum til þjóðþinga og sveitarstjórna. Við vitum vel að ungt fólk í samtímanum er flest hvert vel upplýst og alls ekki haldið sinnuleysi um eigin hag. Líklega er hin unga kynslóð á Vesturlöndum betur að sér og færari í því að afla sér upplýsinga en nokkur þeirra kynslóða sem komu á undan. Við vitum líka að ungt fólk lætur til sín taka á ýmsum sviðum samfélagsins, efnir til mótmæla eða lýsir yfir stuðningi við ýmis mál eftir atvikum. Ungt fólk er ekki sinnulaust eða einhver reköld í samtímanum, því er öðru nær. En hvað veldur því þá að ungt fólk færist frá hefðbundinni stjórnmálaþátttöku? Vitanlega er ekki auðvelt að svara því. Það er hugsanlegt að starf hefðbundinna stjórnmálaflokka sé þannig að það höfði ekki til ungs fólks og að því finnist jafnvel að því sé þar ofaukið. Það hlýtur líka að koma til álita í þessu sambandi hversu mikið traust almenningur, jafnt ungir sem aldnir, hefur á stjórnmálum og stjórnkerfinu. Hægt er að fara mörgum orðum um kosningarrétt ungmenna, tregðu þeirra til að nota kosningarrétt sinn og skýringarnar á því að svo margt fólk nýtir sér ekki þennan grundvallarrétt lýðræðisins. En það væri líka hægt að hrinda af stað könnun meðal ungs fólks, t.d. í efstu bekkjum grunnskólans og í framhaldsskólanum, um viðhorf þeirra til þess að ungmenni á aldrinum 16–18 ára fái almennan kosningarrétt. Stjórnvöld gerðu rétt í að skipa nefnd um breytingu á kosningalögum sem hefur það að markmiði að kanna forsendur og fýsileika þess að veita ungmennum á þessu aldurskeiði kosningarrétt [[Forseti hringir.]]og sem séð gæti um að gerðar yrðu kannanir á hug ungs fólks til þess að öðlast kosningarrétt áður en þeirri breytingu yrði hrint í framkvæmd.
Virðulegi forseti. Mig langar að segja svo að það fari ekkert á milli mála að ég tek undir orð hv. þm. Viktors Orra Valgarðssonar um að stjórnvöld eiga að styðja við og hvetja ungt fólk til lýðræðislegrar þátttöku. Ég get líka tekið undir orð hæstv. ráðherra um mikilvægi þess að fylgjast náið með þróun kosningaþátttöku yngri aldurshópa meðal kjósenda. Við eigum og verðum að vinna markvissar að því í íslensku menntakerfi að efla lýðræðisvitund barna og ungmenna. En eins og ég sagði í fyrri ræðu minni þá vil ég leggja þunga áherslu á að við sem hér störfum eigum og verðum að sýna gott fordæmi. Við verðum að ávinna okkur traust. Menntakerfið gerir það ekki fyrir okkur, menntakerfið ávinnur okkur sem hér störfum ekki traust. Félagsstarfið gerir það ekki heldur. Við verðum að ávinna okkur það traust sem til þarf til að ungt fólk finni til hvata til að velja sér fulltrúa á Alþingi eða styðja þá áfram til góðra verka. Lýðræðið virkar ekki ef almenningur tekur ekki þátt, það er algjörlega augljóst. Að öllu þessu sögðu langar mig að spyrja málshefjanda, hv. þm. Viktor Orra Valgarðsson, hvort hann þekki til þess hvort gerðar hafi verið rannsóknir á alþjóðavettvangi á því hvort þeir sem taka ekki þátt í kosningum snemma eftir að hafa náð kosningaaldri haldi síðan áfram að kjósa ekki seinna á ævinni. Þá langar mig líka að taka undir spurningu hv. þm. Nichole Leigh Mosty og spyrja hv. þingmann hvort hann hafi velt fyrir sér hvernig hægt væri að haga því að færa kjörstaði nær fólki.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Viktori Orra Valgarðssyni, mjög fína umræðu og gott málefni og jafnframt hæstv. ráðherra Kristjáni Þór Júlíussyni. Ég ætla að byrja á því að segja að ungmennafélögin, íþróttafélögin, æskulýðsstarfsemi, ýmiss konar tómstundir - ég held að við finnum óvíða jafn öfluga starfsemi og hér á Íslandi og vettvang sem er ekki einungis sterkasta vopnið í forvörnum, sem ég held að stjórnvöld eigi að nýta miklu frekar með miklu meiri stuðningi við það sjálfboðaliðastarf sem sú starfsemi hvílir á, heldur mjög öflugt kennslutæki í félagsfærni, í að efla samfélagsvitund og þátttöku í samfélaginu af margvíslegum toga. Varðandi minnkandi kjörsókn ungs fólks eru ýmsar kenningar uppi um það hvað hafi áhrif á kosningaþátttöku. Vandinn er, og það hefur komið fram hjá hv. málshefjanda m.a., að það eru takmörkuð gögn, aldursgreinanleg gögn úr kosningum almennt eru ekki tiltæk. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort að hann ætli að beita sér fyrir úrbótum á þessu sviði. Efnahagsgerð hefur áhrif. Það er svolítið sérstakt að aukið frelsi og minni afskipti ríkisvalds virðast draga úr kosningaþátttöku almennt. Hefur það áhrif á ungt fólk? Það eru vísbendingar um að svo sé hérlendis eins og víða erlendis. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég koma inn á að ýmislegt hefur verið mjög vel gert. Við getum nefnt Skólaþing hér á okkar vinnustað, frábær hugmynd. Lífsleikni í grunn- og framhaldsskólum er mjög gott framtak og svo skuggakosningar sem hæstv. ráðherra kom inn á.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Viktori Orra Valgarðssyni fyrir að hefja þessa umræðu og hæstv. ráðherra fyrir þátttökuna með okkur. Það er ekki sjálfgefið að foreldrum lánist að koma efnilegu æskufólki til manns. Í uppvexti eru ýmsir farartálmar og aðstæður uppalenda æðimisjafnar. Í samfélagi fjölbreytileikans, stöðugra tækninýjunga og örra breytinga, hraða og streitu verða börn og ungmenni fyrir áreiti og áhrifum sem við sem teljumst fullorðin þekktum ekki. Uppalendur nú reiða sig í ríkum mæli á félagsleg úrræði í daglegu lífi, nánast frá því að ungviði fæðist. Leitað er eftir þjónustu dagmæðra, leikskóla, grunnskóla með daglegu frístundavali að honum loknum sem dæmi. Það þarf heilt þorp til að ala upp eitt barn, sögðu Afríkubúar, og allt miðast þetta við að foreldrar geti stundað vinnu og dregið björg í bú. Og við treystum á þorpið. Við eigum frábærar samfélagsstoðir. Sveitarfélög hafa lagt sig í líma við margvíslegt æskulýðs- og ungmennastarf og í dag eru þessi atriði talin vera veigamiklir grunnþættir sem miklu ráða um búsetuval. Ekki er hægt að horfa fram hjá gríðarlega öflugu og hollu starfi íþróttafélaganna, íþróttahreyfingarinnar. Á þeim vettvangi lærist þúsundum barna og ungmenna að fóta sig í tilverunni, finna kjölfestu, ramma inn tíma sinn, vinna að markmiðum, ná árangri, kljást við vonbrigði og þroskast til að taka jafnt sigri sem ósigri. Þarna er unnið uppbyggingarstarf jafnt með ungum börnum og einstaklingum fram á efri ár, starf sem sennilega er enn vanmetið. En ekkert er einhlítt og íþróttastarf heillar ekki öll börn og unglinga og gera verður ráð fyrir fjölbreytileikanum, þúsund blóm eiga að geta blómstrað. Uppbyggilegt starf er unnið miklu víðar. Stefna stjórnvalda þarf að vera skýr og afdráttarlaus. Formlega vantar hana enn og það verður fróðlegt að heyra nánar í ráðherra um það. Við þykjumst stundum hafa áhyggjur af samfélagsvitund ungmenna, það er ástæða til að halda vöku sinni. Fyrir síðustu alþingiskosningar fannst mér aldeilis frábært [[Forseti hringir.]]að upplifa samveru og lífleg samtöl með ungu fólki í svokölluðum skuggakosningum í framhaldsskólunum sem skipulagðar voru af nemendum sjálfum. Gott framtak sem vekur manni trú á framtíðarfólkið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og öðrum hér fyrir umræðurnar. Eins og ráðherra tók kannski eftir náði ég ekki að koma inn á allt sem mig langaði að tala um og ætla því að bæta aðeins við. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá því í mars árið 2013 var þeim ábendingum beint til ráðuneytisins að það gerði, með leyfi forseta, „samninga við helstu æskulýðssamtök landsins þannig að skýrari umgjörð verði um framlög ríkisins til þeirra“ og bent á að smærri æskulýðssamtök ættu í miklum erfiðleikum. Ég hef þegar sent skriflega fyrirspurn til ráðuneytisins en ég vil sérstaklega hvetja ráðherra til að ganga til viðræðna við heildarsamtök æskulýðssamtaka og sérstaklega þau sem starfa með ungu fólki, eins og hér hefur áður verið rætt, til að tryggja þeim fullnægjandi fjármögnun og mun meiri fyrirsjáanleika í rekstri en hingað til. Eins og hv. þm. Lilja Dögg Alfreðsdóttir kom inn á hefur ekki verið mikið að frétta af æskulýðsstefnu ríkisins. Drög að henni voru kynnt í nóvember 2012 og ég hef lítið heyrt af henni síðan. Æskulýðsráð ber ábyrgð á henni og mjög mikilvægt er að íslensk stjórnvöld samþykki æskulýðsstefnu. Því langar mig að spyrja ráðherra hvort hann hafi fundað með æskulýðsráði um þessi mál og hvort von sé á því að sjá meira til íslenskrar æskulýðsstefnu í ráðherratíð hans. Eins og ráðherra kom inn á veitir Æskulýðssjóður bara styrki til verkefna en ég hvet hann til að breyta því þannig að þeir geti farið til rekstrar. Ég vil líka vekja athygli á því að annar helsti styrktaraðili landsins í þessum málaflokki, æskulýðshluti Erasmus+ áætlunar er undir umsjá eins tiltekins æskulýðsfélags, þ.e. UMFÍ. Skrifstofa sjóðsins er rekin af einu æskulýðsfélagi landsins þrátt fyrir að styrkirnir séu ætlaðir til æskulýðsfélaga á Íslandi almennt. Síðan keppir þetta félag við önnur æskulýðssamtök um styrki úr sjóðnum. Finnst ráðherra þetta eðlilegt fyrirkomulag eða ætti æskulýðshlutinn að falla undir Rannís eins og menntahlutinn? Varðandi spurningar hv. þm. Jónu Sólveigar Elínardóttur er stutta svarið: Já, það er ein skýrasta niðurstaða rannsókna að það hvort maður kýs í fyrstu kosningum er ein sterkasta spáin um hvort maður muni kjósa síðar á lífsleiðinni. Það að færa kjörstaði nær fólki finnst mér ágætishugmynd og ég hef fyrst og fremst pælt í því að færa kjörstaðina einfaldlega á gamla, góða internetið. [[Forseti hringir.]] Jú, það er rétt að við getum ekki keypt traust ungmenna en það er engu að síður mjög alvarlegt vandamál að félagsstarf ungmenna á Íslandi er mjög fjársvelt, sérstaklega í samanburði við önnur Norðurlönd þar sem kjörsókn ungs fólks virðist t.d. ekki fara jafn hnignandi og hér.
Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Hún hefur verið málefnaleg og góð og upplýsandi á margan hátt. Komið hafa fram margvísleg sjónarmið í þessu efni og margar spurningar hafa komið upp í umræðunni sem er kannski ekki gerlegt að svara hér á tveimur mínútum. Ég lýsi mig reiðubúinn til að efna sem oftast til umræðu um þetta mikilvæga mál. Ef ég reyni að draga umræðuna saman þá snýst hún fyrst og fremst í mínum huga um að auka aðgengi ungmenna að stjórnvöldum á hverjum tíma og starfi þeirra í þeim málaflokkum sem efst eru á baugi hjá ungmennum hverju sinni. Það er meginlínan. Í meginatriðum getum við í þessum sal reynt að hafa skoðanir á því hvað ungmennum finnst, sama hvort það er á sviði áfengismála eða útsvars eða guð má vita hvað fólki dettur í hug. Grundvallaratriðið er hvernig við virkjum ungt fólk til þátttöku í gangverki samfélagsins. Við verðum að passa okkur á því að gera það ekki endilega á forsendum stjórnmálaflokkanna þó að við ræðum um þátttöku unga fólksins í kosningum. Ég tel að þátttaka ungs fólks í kosningum ráðist ekki eingöngu af því hversu vel stjórnmálaöflunum í landinu gengur að draga þau liðsinnis við sig. Ég held að kosningaþátttaka ungs fólks og raunar allra þegna þjóðfélagsins ráðist af því hversu mikinn áhuga á þjóðfélagsmálum almennt tilteknir hópar eða samfélagið allt hefur. Þar liggur meginvandinn í mínum huga, þ.e. hvaða leiðir við teljum færastar og bestar til þess að virkja ungt fólk til þátttöku í gangverki samfélagsins og gefa því öll þau tækifæri þar til að eiga samræður við alla þjóðfélagshópa á fyrstu stigum úrvinnslu mála. Ég held að þar liggi höfuðvandinn og ég held að við getum öll náð saman um að það sé okkar sameiginlega markmið.
Frú forseti. Við erum stödd í 2. umr. um stjórnarfrumvarp um nýtt millidómstig, Landsrétt, og aðsetur hans, en ekki síst um valnefnd dómaraefna. Við erum stödd í þeim dapurlega veruleika að allsherjar- og menntamálanefnd klofnar í afstöðu sinni til einnar setningar, með leyfi forseta: „Ráðherra skal gæta þess að kröfum laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla sé fullnægt.“ Fyrirgefðu, frú forseti, ég þarf aðeins að ná andanum vegna þess að ég var að hlaupa hérna milli hæða.
Þú hefur 19 mínútur.
Afsakið. Ég ætla að fá að endurtaka, með leyfi forseta, þessa gullvægu setningu sem allsherjar- og menntamálanefnd klofnaði í afstöðu sinni til: „Ráðherra skal gæta þess að kröfum laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla sé fullnægt.“ Það er nefnilega það. Hér er um að ræða setningu sem snýst um að hnykkja á lögum um jafnan rétt kynjanna og að þeim sé fylgt eftir. Þetta er ekki róttæk setning sem kveður á um allsherjarbyltingu, nei, hér er um að ræða setningu sem kveður á um að fylgja jafnréttislögum. Til upprifjunar er markmið laga um jafnan rétt kvenna og karla það að koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kvenna og karla og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Í þessari umræðu hefur verið spurt af hv. þingmönnum hvort full ástæða sé til þess að hafa þessa klausu inni. Svarið er já, enda hefur það verið svo að við skipan dómara hér á landi hefur því miður hallað mjög á konur. Dæmi um það er að það var ekki fyrr en árið 1986 að fyrsta konan, Guðrún Erlendsdóttir, var skipuð hæstaréttardómari. Og nú 31 ári síðar er staðan í Hæstarétti þannig að tvær konur skipa þar dómarastöðu en níu karlar. Hvað kallast það annað en kynjakvóti í þágu karla, frú forseti, þegar æðsta dómsvald í landinu er skipað í allri sinni sögu að miklum meiri hluta körlum? Og að Hæstiréttur telji sig að auki undanskilinn jafnréttislögum? Það er ekkert annað en kynjakvóti karla sem bitnar á konum og er ekki sæmandi í siðuðu samfélagi á borð við okkar. Já, það er nefnilega full ástæða til þess að hafa jafn sjálfsagða klausu og um ræðir inn í lagatextanum um valnefnd þegar varðar nýtt dómstig. Ég er sammála því sem fram kemur í áliti minni hlutans að það sé ekki nægilegt að fram komi í nefndaráliti að líta þurfi til jafnréttislaga. Það er full ástæða og fullkomlega eðlileg krafa að hnykkja á því í lagatextanum sjálfum. Því að breytingar gerast ekki af sjálfu sér í þágu jafnréttis, þó að bæði hv. þm. Brynjar Níelsson og hv. þm. og formaður allsherjar- og menntamálanefndar Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir hafi komið þeirri skoðun á framfæri í 1. umr. um frumvarpið í síðustu viku. Báðir hv. þingmenn telja nefnilega að breytingar gerist bara af sjálfu sér, að það þurfi ekki að koma á neinum lögum og reglum til þess að knýja fram einhverjar breytingar til hins betra heldur gerist þær af sjálfu sér.
Það er í lögum núna.
Akkúrat. Og að við þurfum bara að bíða róleg og stillt eftir því að hlutirnir breytist. Eins og kemur fram í minnihlutaálitinu þarf lagasetningu til að koma á og rétta við ójafnrétti. Það þarf kynjakvóta í þágu kvenna. Það þarf alvörulög sem eru virt af hálfu grunnstofnana íslensks samfélags. Ekki síst þegar kemur að dómskerfinu og réttarkerfinu sem á svo sannarlega að þjóna öllum þegnum samfélagsins. Til marks um það beindi nefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum þeim tilmælum til íslenska ríkisins að mikilvægt væri að fjölga konum í lögreglu og í Hæstarétti til að uppfylla skuldbindingar Íslands gagnvart samningi Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum. Og það er svo merkilegt að sú ágæta og virta nefnd lagði sérstaka áherslu á að gripið yrði til sérstakra aðgerða, jafnvel kynjakvóta, til að fjölga konum hratt og hraðar í dómskerfinu en raun ber vitni. Svo slæmur er kynjahallinn í dómskerfinu að nefnd Sameinuðu þjóðanna leggur til að hér verði settur kynjakvóti og leggur ríka áherslu á að hér á landi sé skipan dómara fjölbreyttur en ekki einsleitur hópur manna. Undir þetta sjónarmið er tekið í ítarlegri og vandaðri skýrslu Hildar Fjólu Antonsdóttur sem birtist í desember 2014 og nefnist Viðhorf fagaðila til meðferðar nauðgunarmála innan réttarvörslukerfisins og tillögur að úrbótum. Um er að ræða viðamikla rannsókn sem telur heilar 116 bls. að mig minnir og var nú ástæðan fyrir því að ég tepptist í prentaranum, frú forseti. Þessi rannsókn er ákaflega þörf og fagmannlega unnin. Í lokaorðum rannsóknarinnar segir m.a., með leyfi forseta: „Markmið þessarar rannsóknar var að kortleggja viðhorf þeirra sem koma að meðferð nauðgunarmála innan réttarvörslukerfisins og hvernig þeir telja að bæta megi meðferð málanna í ljósi þess að lágt ákæru- og sakfellingarhlutfall einkennir brotaflokkinn.“ Ein úrbótatillagan sem höfundur skýrslunnar mælir með er að auka símenntunartækifæri dómara og tryggja að reynsluheimur kynjanna endurspeglist í fjölskipuðum dómum. Hér er um að ræða tvær skýrslur um réttarvörslu- og dómskerfið á Íslandi sem báðar bera að sama brunni: Að kynjasjónarmiðin verða að vera tekin inn af fullum þunga til að tryggja réttlátari meðferð mála innan dómskerfisins. Þetta er ekki síður brýnt þegar höfð eru í huga ummæli nýskipaðs dómsmálaráðherra hér í 1. umr. um þetta frumvarp sem vitna um algera andstöðu við að halda til haga kynjasjónarmiðum við val á dómurum. Með leyfi forseta ætla ég að rifja þessi ummæli upp. Í andsvari dómsmálaráðherra, Sigríðar Á. Andersen, við fyrirspurn hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar, sagði hæstv. ráðherra: „Tel ég ekki til velfarnaðar fallið almennt að hugsa skipun í jafn mikilvæg embætti og dómarastörf eru með þeim hætti sem fyrirspyrjandi er að kalla eftir að mögulega sé gert, ef ég skil hann rétt, að litið sé sérstaklega til kynjasjónarmiða.“ Þetta er hennar skoðun. Þetta er skoðun hæstv. ráðherra dómsmála hér á Íslandi og það þrátt fyrir að sjálfar Sameinuðu þjóðirnar hafi gert athugasemdir við kynjahlutfallið hér á landi. Annað svar hennar hljóðaði svo í þessari umræðu: „Ég er ekki talsmaður þess að menn bindi það í lög að velja eigi einstakling eftir kyni fremur en hæfni.“ Það er nefnilega það. Konur geta nefnilega aldrei verið hæfar. Það er ekki hægt að velja þær á grundvelli þess. En svona hljóðar skoðun hæstv. dómsmálaráðherra. Það er miður því að fordómar gegn konum í dómskerfinu er djúpstæður vandi og svo sannarlega til staðar, því miður. Við getum ekki leyft okkur að vona hið besta um að inngróin karllæg sjónarmið innan dómskerfisins, svo sem eins og um hæfnismat á dómaraumsækjendum, hverfi bara upp í loftið án nokkurra skýringa og leiðréttist af sjálfu sér. Hunsun dómsvaldsins á jafnréttislögum eins og í tilviki Hæstaréttar og því miður í tilviki þeirra sjónarmiða sem dómsmálaráðherra hafði uppi í 1. umr. um þetta tiltekna frumvarp og sú staðreynd að fordómar gegn konum hafa liðist innan dómskerfisins svo árum skiptir er birtingarmynd óvandaðra stjórnarhátta þar sem geðþótti og misbeiting opinbers valds er í boði í innviðum dómsvaldsins. Þess vegna er nauðsynlegt að löggjafinn taki af skarið og marki skýran tón en ekki bara í nefndaráliti eins og meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar vildi gera. Því vil ég taka hjartanlega undir álit minni hlutans í þessum klofningi innan nefndarinnar. Ég tel að það sé til velfarnaðar fyrir kynjasjónarmiðin innan dómskerfisins og ég tel það ekki geta verið mjög róttæka tillögu þegar lagt er til að ráðherra skuli gæta þess að kröfum laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla sé fullnægt þegar kemur að valnefndum dómara í nýtt dómstig. Nú er lag að byrja frá grunni en ekki að snúa einhverju þungu olíuskipi við. Nú er lag að byrja frá grunni, hafa þessar reglur skýrar, ekki í einhverju nefndaráliti. Það er ekki nægjanlegt. Hnykkjum á þeirri afstöðu í lagatextanum sjálfum. Það er enginn ósigur. Það er framför og það er réttsýnt viðhorf. Það er eitthvað sem við eigum að beita okkur fyrir vegna þess að reynslan sýnir okkur svart á hvítu að kynjasjónarmiðin verða að vera bundin í lög en ekki vera í nefndarálitum og ekki til hliðar og ekki til viðmiðunar. Við verðum að hafa þau skrifuð inn í lögin. Þess vegna styð ég minnihlutaálitið, en vil hnykkja á því að mér finnst dapurlegt að nefndin hafi klofnað í afstöðu sinni þegar um ræðir svo sjálfsagðan hlut eins og að láta þessi sjálfsögðu orð inn í lagatextann en ekki nefndarálitið. Mér finnst það miður, finnst það dapurlegt. Ég hefði svo sannarlega viljað óska þess að sátt hefði náðst um þetta, núna þegar við erum að byrja á grunni og stofna nýtt millidómstig og setja okkur reglur um valnefndina og hvernig sé skipað í hana og hvernig hún eigi að starfa. Við getum svo sannarlega gert betur.
Frú forseti. Nú finnst mér í sjálfu sér ósköp eðlilegt að ef löggjafinn telur af einhverjum ástæðum að hann þurfi að hnykkja á hlutum þá geri hann það og segi það skýrt. Mig langar samt að spyrja hv. þingmann - ég veit að hún er ekki í allsherjar- og menntamálanefnd - hvort hún telji að hugsanlega hefðu menn líka þurft að endurskoða matsreglur dómnefndarinnar og þær aðferðir sem eru notaðar við að velja nefndarmenn. Af því að ég held að í öllu svona ráðningarferli sé betra að almennu skilyrðin og ákvæðin og sjónarmiðin, sem liggja til grundvallar, komi sem fyrst í ferlinu. Þetta er sjónarmið sem haldið hefur verið á lofti, m.a. af formanni Lögmannafélagsins, Reimari Péturssyni, sem skrifaði í Lögmannablaðið 2015, það var auðvitað til stuðnings öðrum sjónarmiðum til að auka fjölbreytni í dómarastörfum. En ég tek eftir því, í reglum um störf dómnefnda sem eiga að fjalla um umsækjendur um dómaraembætti, að í 4. gr. eru fimm sjónarmið sem taka á mið af, þ.e. menntun og starfsferill, það eru aukastörf, það eru almenn starfshæfni, það er sérstök starfshæfni og það er andlegt atgervi. Fyndist hv. þingmanni að menn hefðu kannski líka átt að fara þarna inn og hnykkja á því þar með því sjötta um kynjasjónarmiðin?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og góða fyrirspurn. Ég er þannig þenkjandi að það þurfi að skoða valferilinn þegar kemur að vali á dómurum, á hvaða stigi sem það er. Það þarf að skoða það í kjölinn og velta því fyrir sér hvort við þurfum að breyta því líka, ekki bara út frá nýju millidómstigi, sem um ræðir hér, heldur líka varðandi hæstaréttardómarana og héraðsdómarana. Til dæmis velja hæstaréttardómarar afleysingadómara fyrir sig sjálfir. Þar með skapast að sjálfsögðu sú hætta, ef ég má nota það orð, að hæstaréttardómarar velji vini og kunningja eða einhvern sem var með þeim í skóla o.s.frv. Við þekkjum þetta allt saman. Við höfum ítrekuð dæmi um afleiðingar þessarar vinahygli innan kerfisins, hvort sem það er innan dómskerfisins eða fjármálakerfisins eða hvað það er. Við þessu hljótum við öll að vilja sporna og gera valferilinn og umgjörð valsins faglegri og taka inn í það ferli sjónarmið er lúta að því að auka fjölbreytni þegar kemur að því hverjir skipa dómara hér. Þá hljóta kynjasjónarmiðin að vera þau sem við horfum sterkt til, þannig ég held að við þurfum að skoða þetta heilt yfir.
Frú forseti. Mig langar að vita hvort hv. þingmaður telur, af því að við þessar tilteknu aðstæður er verið að skipa svo marga dómara í einu, að þetta sé sérstaklega mikilvægt, en jafnframt hvort hún teldi þá nóg ef við endurskoðuðum þessar reglur og hnykktum á þessu jafnréttissjónarmiði þar - ráðherra fær svo hæfismatið í hendur og er þá bundin af jafnréttislögum og jákvæðri mismunun og hvað þetta nú heitir allt, hvort það nægði að fara þar inn.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hann spyr hér hvort jafnréttislögin nægi, hvort þau nægi til að tryggja [[Gripið fram í.]]- og styrking á reglu valnefndar. Ég er þannig þenkjandi að ég tek undir álit minni hlutans og hnykki á þeirri afstöðu að það þurfi að vera bundið í lög. Þó að jafnréttislög séu lög í landinu, þá ber svo við því miður að allt of margir telja að þau séu ekki nógu góð, séu ekki eins og önnur lög, að þeim beri ekki að fylgja jafn ítarlega og öðrum lögum. Í andsvörum í 1. umr., þegar hún var spurð um það hvort jafnréttislögin gildi, segir dómsmálaráðherra að hún hallist að því að lög sem almennt gilda í landinu gildi um öll svið samfélagsins. Ég hefði viljað að hún hefði kveðið fastar að orði og sagt: [[Forseti hringir.]]Að sjálfsögðu gilda hér jafnréttislögin og við munum virða þau að öllu leyti.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að fagna því að ég náði að koma í andsvör á undan Kolbeini Óttarssyni Proppé, eða herra Proppé eins og hann er kallaður núna, en ég verð að gera smáathugasemd við staðreyndir í þessu. Slæmur kynjahalli í dómskerfinu - ég hef unnið í þessu dómskerfi í 30 ár, þar er ekki slæmur kynjahalli. Eini hallinn á kynjunum er í Hæstarétti. Hv. þingmaður talar hér, ég get ekki skilið ræðuna öðruvísi en þannig, um að rétt sé að setja á kynjakvóta. Með því að setja kynjakvóta þá tekurðu úr þá mikilvægu reglu að alltaf eigi að veita þeim hæfasta embættið hvar sem það er. Er það ekki, ef við búum til svona reglu? Ég veit að þingmaðurinn mun segja: Bíddu, konur eru ekkert óhæfari en karlar. Ég er ekki að segja það heldur. Þetta snýst um umsækjendur hverju sinni. Við höfum þessa reglu um öll störf. Ef við ætlum núna allt í einu að segja að sú regla gildi ekki heldur kvótaregla, þá er það mismunun, þá er það andstætt öllum meginreglum um þetta. Þannig að kynjakvóti gengur ekki upp í þessu. Varðandi það að setja þetta í lögin þá eru almenn lög sett til þess að við þurfum ekki að setja sömu ákvæðin í öll sérlög. Stjórnarskráin gildir alltaf. Almenn lög gilda alltaf um hvað sem er. Við þurfum ekkert að setja slíkan texta í hver einustu lög sem við setjum [[Forseti hringir.]]til að hnykkja á einhverju.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir hans andsvar. Ég er að sjálfsögðu ekki sammála hv. þingmanni um að ekki halli á konur í dómskerfinu. Hv. þingmaður nefnir Hæstarétt sem er æðsta dómsvald í landinu. Þar hefur hallað á konur svo áratugum skiptir ef ekki hundruðum ára.
Það var ekki hjá því komist.
Af því að hann talar gegn kynjakvóta þá vil ég aftur vísa til þess, ef hv. þingmaður hefur ekki heyrt ræðu mína, að það er samt sem áður kynjahallinn í dómskerfinu sem nefnd Sameinuðu þjóðanna gagnrýnir og leggur til sértækar aðgerðir á borð við kynjakvóta til að leiðrétta þann halla. Sameinuðu þjóðirnar sjá að við höfum ekki verið að uppfylla þau skilyrði sem nefndin setur okkur vegna samninga um afnám allrar mismununar gagnvart konum. Hv. þingmaður spyr: Af hverju ættum við að setja þetta inn í þessi lög, ef lög á borð við jafnréttislög eru ríkjandi? Það eru fordæmi fyrir því. [[Gripið fram í.]]Það eru fordæmi fyrir því í dómstólalögum þar sem segir, með leyfi forseta: „Ráðherra skal gæta þess við skipun í nefndina að kröfum laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla við skipun í ráð og nefndir sé fullnægt.“ Það eru fordæmi fyrir því að taka upp jafnréttislög og setja þau inn í önnur lög.
Þessi lög.
Akkúrat þessi lög um dómstólana. Vegna hvers? Vegna þess að það hallar á konur í dómskerfinu. Fram hjá því er ekki hægt að horfa, hv. þm. Brynjar Níelsson, sama hvað þú rembist við það. Það hallar á konur og það þarf að setja lög um það. Það er ekki nóg að segja að jafnréttislög ríki. Það eru fordæmi fyrir þessu. [[Forseti hringir.]]Við ættum að byrja á því núna þegar við erum að koma á nýju millidómstigi að byrja frá grunni [[Forseti hringir.]]og hafa þetta inni í lagatextanum.
Hæstv. forseti. Vitleysan verður ekki gáfulegri þó að Sameinuðu þjóðirnar hafi sagt hana.
Nei, auðvitað ekki.
Þó að einhvern tímann hafi einhver sett í lög, sennilega 2009 til 2013, einhverja vitleysu, sem oftast var þá, þarf ekkert að endurtaka það núna. Þetta er algjör óþarfi. Stjórnarskrá er alltaf í gildi og almenn lög eru í gildi sem banna hvers konar mismunun. Það er ekki flókið. Það hefur ekkert hallað á konur árum og áratugum saman. Það er bara rangt. Menn verða að átta sig á því að það eru gerðar ákveðnar kröfur til þess að einstaklingur geti orðið dómari. Ef engin kona er lögfræðingur þá er engin kona dómari.
Það er fullt af konum lögfræðingar.
Já, ég veit það, en það á ekki langa sögu, það veist þú líka, hv. þingmaður. Eins og ég hef sagt áður: Ég er ekki gamall maður, en það voru ekki margar konur þegar ég var og hét. [[Gripið fram í: Þú lítur samt út fyrir það.]]Já, ég fór í heilsurækt og það var mælt út. Líkaminn var mældur eins og hann væri 70 ára en ekki 56 ára.
Frú forseti. Það er ágætt að hv. þm. Brynjar Níelsson hafi vit fyrir Sameinuðu þjóðunum og að hann viti betur en Sameinuðu þjóðirnar. [[Gripið fram í.]]Það er alltaf ágætt þegar menn telja sig vita betur. Varðandi þessa vitleysu, sem hv. þingmaður var að vitna í, sem eru tilmæli Sameinuðu þjóðanna og nefndar á vegum þeirra, um afnám allrar mismununar gagnvart konum, þá var það á síðasta ári, það var 2016 en ekki 2013, þannig að við skulum líka hafa allar staðreyndir á hreinu. Varðandi málflutning hans hér og röksemdafærslu, um að ekki sé hægt að taka lög og setja þau inn í önnur lög, þá er það nú einu sinni svo að hann greiddi atkvæði með því þegar jafnréttislög voru sett inn í dómaralög. Hann greiddi atkvæði með því. Það er fordæmi fyrir því hér í lögunum og það er fordæmi fyrir því að hv. þingmaður sé með því. Hví skyldi hann þá ekki vera [[Forseti hringir.]]með því núna að þetta sé sett í lög þegar verið er að koma á nýju dómstigi?
Virðulegur forseti. Þetta er fræðandi og áhugaverð umræða. Mig langar aðeins að ræða og spyrja hv. þingmann um þær breytingar sem við gerðum, sem allur þingheimur var sammála um, á síðasta kjörtímabili um að tryggja að í hæfnisnefnd, sem tilnefnt er í af Hæstarétti og fleirum, væru karlar og konur þannig að hægt væri að tryggja jafnrétti. Það var leiðin sem við ákváðum að fara til þess að bæta þetta ferli og tryggja það að vilji löggjafans kæmi skýrt fram, að við vildum að jafnréttislög og jafnréttissjónarmið yrðu höfð að leiðarljósi. Telur hv. þingmaður það úrræði ekki duga? Hvað hefur breyst síðan þingið ákvað þetta? Hvað hefur breyst? Af hverju treystir hún ekki þessari aðgerð sem var gerð og af hverju treystir hún því ekki að jafnréttislög, sem eru almenn lög í landinu og hæstv. dómsmálaráðherra hefur lýst yfir að hún telji sig vera bundna af við ákvörðun um skipun dómaranna, sem þarf svo að koma fyrir þingið með endanlegum lista? Ég vil bara fá svör við því. Hvað er það sem bætir við þetta mál sem við erum að ræða hér? Af hverju getum við ekki treyst því ferli sem Alþingi ákvað að setja þetta í? Af hverju getur hv. þingmaður ekki treyst þeim lögum sem gilda í landinu og hæstv. dómsmálaráðherra hefur lýst yfir að gildi? Hverju er þessi lagabreyting sem við ræðum hér að bæta við?
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir andsvar hans. Ég vil kannski hnykkja á því við hv. þingmann að sú valnefnd sem hv. þingmaður er að vísa í er ekki sú valnefnd sem er verið að fjalla um hér, það er því valnefndin sem er ekki einu sinni komin til og við höfum verið að fjalla um hérna í þessu frumvarpi. Þannig að þegar við erum að tala um valnefndina þá erum við að tala um gömlu valnefndina, ekki þessa nýju sem hér um ræðir. Ég spyr þá líka á móti: Verðum við ekki í ljósi reynslunnar og ljósi sögunnar að tryggja með öllum hætti jöfn kynjasjónarmið, að þau séu í hávegum höfð? Af því að við höfum dæmi um það að jafnréttislögin hafa ekki verið virt, því miður. Kannski þurfum við að fara í að endurskoða jafnréttislögin. Kannski þurfum við að fara í að endurskoða þau og bæta við eftirliti og viðurlögum o.s.frv. til að styrkja þau. En eigum við þá ekki bara að sameinast um það, hv. þm. Vilhjálmur Árnason, að tryggja að ekki halli á konur í nýju dómstigi og sér í lagi þegar nýr dómsmálaráðherra talar ekki með eins afdráttarlausum hætti um kynjasjónarmiðin og nauðsyn þess að halda þeim á lofti þegar kemur að nýju millidómstigi? Ég held og ég er þess þenkjandi og trúi því að hv. þm. Vilhjálmur Árnason sé sammála mér í því að tryggja þurfi þetta með enn skýrari hætti.
Virðulegur forseti. Það var einmitt það sem ég var að benda á að sú hæfnisnefnd sem mun fjalla um þær tillögur sem koma inn til ráðherra, og ráðherra búinn að lýsa yfir að þurfi þá að fara eftir jafnréttislögum, hún er ný út af því að Alþingi breytti lögunum, og þá er tilnefningin í hana öðruvísi. Það er sú hæfnisnefnd sem mun tilnefna listann yfir þá hæfustu eða þá sem eru hæfir í starfið. Þannig gilda jafnréttislögin. Þegar búið er að finna þann hæfasta þá koma þau og taka við. Það er á þeim tímapunkti sem ráðherrann tekur við. Í nákvæmlega þessu ferli eru til dómafordæmi af því að núverandi jafnréttislög hafa virkað. Þess vegna er ég alltaf að reyna að spyrja: Hvað er sú breyting sem við ræðum hér að fara að leggja til aukalega? Ég spyr þá bara beint: Er verið að fara að setja inn í lögin að segja ráðherranum að fara eftir lögum? Er það það sem við erum að gera? [[Forseti hringir.]]Eða er verið að fara að útskýra hvernig ráðherra á að nota svigrúm sitt?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið á ný. Það er rétt, það er mikið svigrúm fyrir ráðherra og fyrir Alþingi samkvæmt frumvarpi dómsmálaráðherra. En ég vil þá kannski líka höggva í sama knérunn og í svari mínu til hv. þm. Brynjars Níelssonar, að það eru lög um skipun dómara í landinu þar sem jafnréttislögin eru tekin inn. Það er ekki að ástæðulausu. Það er ekki að ástæðulausu að minni hlutinn telur að það þurfi að hafa skýrt í lagatextanum sjálfum ákvæði sem kveða á um að ráðherra skuli gæta þess að kröfum laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla sé fullnægt. [[Gripið fram í: Þessum spurningum …]]Þetta er ekki róttækur texti, Vilhjálmur Árnason.
Hverju bætir það við?
Þetta tryggir það að þetta sé haft í lagatextanum en ekki í nefndaráliti. Þetta tryggir það að þetta sé haft inni í lagatextanum nákvæmlega eins og í lögum um dómstóla. Af hverju ekki núna, af hverju var það hægt þá? [[Gripið fram í.]]Ég skil ekki þessa mótstöðu, frú forseti. [[Forseti hringir.]]Ég skil ekki þessa mótstöðu sem fram kemur í máli hv. þm. Vilhjálms Árnasonar og hv. þm. [[Forseti hringir.]]Brynjars Níelssonar.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu sérstaklega mikið. Ég ætla að gera þá játningu að þetta er eitt af þeim fjölmörgu málum sem hafa komið hér fram sem ég hef ekki sökkt mér ofan í af mikilli einurð, frekar verið að kafa á yfirborðinu, og hef leyft mér það að hlusta á umræðurnar. Enda held ég reyndar að við eigum að nýta okkur þá málstofu sem Alþingi er meira til þess að ræða hvert við annað jafnvel þótt við séum sammála, ræða okkar á milli og reyna að komast betur að kjarna málanna. En ég kvaddi mér hljóðs til að halda áfram að játa það að ég einfaldlega skil ekki neitt í neinu þegar kemur að málflutningi meiri hluta hv. allsherjar- og menntamálanefndar, þeirra hv. þingmanna sem hér hafa talað því til stuðnings. Mér finnst algjört ósamræmi vera í þeirra málflutningi. Í einu orðinu er sagt að það að setja þetta ákvæði eða þessa setningu inn í lagatextann sé of íþyngjandi, þetta beri of brátt að, það sé ekki rétt að bæta þessu við án frekari umsagnar og yfirlegu. En svo er sagt í hinu orðinu að það sé bara alveg skýrt að ráðherra skuli fara eftir jafnréttislögum. Hvert er þá vandamálið? Hver er munurinn á því? Ég hef ekki fengið svar við því. Það er ágætt að hv. þm. Brynjar Níelsson hefur gefið merki um að hann vilji fara í andsvar, hann er löglærður maður og með mun meiri þekkingu á þessu máli en ég, hann getur þá kannski útskýrt það fyrir mér. Ef niðurstaðan er sú sama eins og hv. stuðningsmenn meirihlutaálitsins hafa verið að tala um, að ráðherra beri alltaf að fara eftir jafnréttislögum - hvaða vandamál er þetta hjá ykkur, af hverju setjið þið þetta ekki bara í greinargerðina? er svona mín túlkun á þeim málflutningi - hvert er þá vandamálið að hafa þetta í lagatextanum?
Það er þá vandamál að sleppa því.
Ef það er ekkert mál, hv. þm. Brynjar Níelsson, væri þá ekki til einhvers vinnandi að hafa þetta í lagatextanum, taka málið í sátt út úr nefnd, að stjórnarmeirihlutinn sýndi í verki að hann meini eitthvað með áherslum sínum á jafnrétti sem hann ber sér á brjóst fyrir í upphafi ríkisstjórnarsamstarfsins? Væri það ekki bara táknrænt, hv. þm. Brynjar Níelsson, að setja þetta inn í lagatextann? Þá sýna stjórnarflokkarnir að þeir meina eitthvað með því þegar þeir segja í stjórnarsáttmálanum, með leyfi forseta: „Jafnrétti í víðtækri merkingu er órjúfanlegur þáttur í réttlátu og sanngjörnu samfélagi.“ Ef þetta breytir engu eins og hver hv. stjórnarliðinn á fætur öðrum hefur komið upp í ræðustól til að sannfæra okkur hin um að þetta breytir engu - hættið þessu nöldri, hvað er að ykkur? - af hverju er þetta þá ekki bara einfaldlega í lagatextanum? Um það og þetta mál sagði hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir og hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar, með leyfi forseta: „Við ákvörðun ráðherra um skipun dómara leggur meiri hluti nefndarinnar áherslu á að ráðherra hafi að markmiði í því samhengi að kynjahlutföll verði sem jöfnust í hópi skipaðra dómara.“ Ég er mjög einfaldur maður. Það er rosalega margt í þessum heimi sem ég skil ekki. Þetta er eitt af því af því að hv. flutningsmenn meiri hlutans eru í algjörri mótsögn við sjálfa sig. Annars vegar segja þeir að þetta ákvæði skipti engu máli af því að það sé í greinargerðinni og það þurfi ekkert að vera í lögunum. Hins vegar eru þeir tilbúnir að taka málið út í ágreiningi til þess að koma í veg fyrir að ákvæðið sem engu máli skiptir sé í lagatextanum. Þetta er algjörlega ósamrýmanlegt. Við erum ekki hérna í einhverju tómarúmi. Það vill svo til að þó þetta sé indæll salur og hér sé gott að sitja með góðum vinum og hlusta hvert á annað og ylja sér hér við orðaflauminn hvert úr öðru, þá erum við ekki hér í einhverju tómarúmi. Hv. þingmenn hafa tjáð sig mjög víða um mál tengd þessu. Hæstv. ráðherra hefur tjáð sig. Nokkrir hv. stjórnarþingmenn virðast t.d. hafa allt aðra skoðun á jafnréttismálum og hvort það sé yfir höfuð einhver munur á aðstöðu kynjanna úti í samfélaginu t.d. hvað varðar laun. Auðvitað hefur þetta áhrif á okkur hér inni þegar við erum að afgreiða lög. Hér hefur verið farið nokkuð vel yfir orð hæstv. dómsmálaráðherra í tengslum við þetta. Það er því ekkert skrýtið og það ætti hver sanngjarn þingmaður að skilja það að í þessu andrúmslofti þá vilji kannski einhver einfaldlega hnykkja á því í lagatexta að við skipan dómara í Landsrétt verði farið eftir jafnréttislögum. Hvað er stóri skaðinn við það? Jafnréttislög hafa verið hér í gildi síðan árið 2008. Er það ekki rétt munað hjá mér, hv. þm. Brynjar Níelsson?
Jú.
Hann grætur daginn.
[[Hlátur í þingsal.]] Samt ætlum við að láta eins og það hafi bara öllu breytt. Ætlum við að láta eins og hvatning í lagatexta til ráðherra sé ekki í það minnsta táknræn? Kannski er hún lögformleg árétting á því að ráðherra beri að fara eftir jafnréttislögum í þessu. Ef áréttingin er til staðar í greinargerðinni, hvert er þá vandamálið við það að hún sé til staðar í lagatextanum sjálfum, í máli sem meiri hlutinn ætti að kappkosta að vinna í sátt af því að hér er um að ræða umtalsverða breytingu á hvorki meira né minna en dómskerfinu í landinu? Það er leitt að meiri hlutinn skuli ekki finna sig knúnari en raun ber vitni til að reyna að ná sátt með minni hlutanum um þetta mál, sérstaklega þegar hver hv. stjórnarþingmaðurinn á fætur öðrum kemur og segir að í raun skipti þetta engu máli. Til hvers er þá ágreiningurinn?
Hæstv. forseti. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé segir að það sé táknrænt að setja þetta inn í lögin.
Meðal annars.
Það sem engu máli skiptir, er bara táknrænt, á ekkert erindi í lög. Við getum alveg eins alltaf sett jafnréttisákvæði stjórnarskrárinnar inn í öll lög.
Er það verra að það sé gert?
Það er auðvitað enginn bragur á því, hv. þingmaður. Málið er auðvitað að þetta skiptir engu máli að því leytinu til að vera að djöflast með þessa breytingu vegna þess að ráðherrann er alltaf bundinn af því að skipa þann hæfasta. Þegar eru tveir jafn hæfir þarf hann að horfa á þessi sjónarmið um hlutföllin. Það er svo einfalt. Það er ekki flókið. En það er eins og það sé einhver innbyggður misskilningur í því hérna með þessa breytingartillögu, sýnist mér í fljótu bragði, að með henni virðist minni hlutinn halda að ráðherrann geti farið fram hjá nefndinni með matinu á hinum hæfasta. Það getur ráðherrann aldrei. Við eigum ekki að vera að setja einhverja táknræna hluti, einhverja óþarfa hluti, inn í lagatexta. [[Gripið fram í.]]Það er vondur bragur á því. Breytingin á nefndinni var vegna þess að lögin sem giltu áður gerðu ráð fyrir því að hver tilnefndi einn. Þá virkuðu ekki lögin. [[Gripið fram í.]]Þá þurfti að laga það. Það var mjög eðlilegt. Það er allt annar hlutur en þetta. Þannig að við skulum hafa þetta bara á hreinu að þetta er greinilega óþarfi, sýnist að hugsunin á bak við þetta sé það að ráðherra geti farið fram hjá mati nefndarinnar, en það er mikill misskilningur [[Forseti hringir.]]ef menn halda það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir andsvarið. Ég bið hann um leið afsökunar á því að hafa ekki verið skýrari en ég var, því að það er augljóst á andvari hans að hann hefur ekki skilið mig til fulls, nema hann hafi kosið að velja það úr máli mínu sem honum hentaði. En ég ætla hv. þingmanni það ekki. Ég nefndi það í ræðu minni að þetta væri meðal annars táknrænt. [[Gripið fram í.]]Það væri kannski betra ef hv. þingmaður svaraði því hvað honum fyndist að því að þetta væri þarna. Ég get svo sem ekki gert kröfu um að hann geri það, en væri ekki ágætt að setja þetta þarna inn til að ná sátt um hið nýja dómstig? Við erum löggjafarsamkunda hér. Við setjum lög. Við setjum ekki nefndarálit. Það sem stendur í lögum sýnir skýrt vilja okkar. Í þessu frumvarpi til laga er ráðherra gefið mikið svigrúm. Þar segir, með leyfi forseta, varðandi hæfni umsækjenda: „Frá þessu má þó víkja ef Alþingi samþykkir tillögu ráðherra um heimild til að skipa í embættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægir að mati dómnefndar öllum skilyrðum 2. og 3. mgr. 21. gr. laga þessara.“ Aftur. Ég kom hér í pontu ekki til að munnhöggvast, ekki til að reyna að slá einhverjar pólitískar keilur eða reyna að vera sniðugur eða tala um hvað einhverjir þingmenn tali nú mikið, eða hvað það er sem menn gera til að dilla sjálfum sér í þingsal. Ég kom til að reyna að fá skýringu á þessu. [[Gripið fram í: Ja, þú ert búinn að fá hana.]]Ef þetta er ekkert vandamál, af hverju er þetta þá ekki einfaldlega sett inn í lögin til þess að ná fram sátt um þetta gríðarlega mikilvæga mál?
Hæstv. forseti. Ég er ekki tilbúinn að fara í sátt um einhvern óþarfa.
Eins og lög um dómstóla?
Nei, þessi ákvæði sem verið er að gera tillögu að eru óþarfi.
Skaðar það eitthvað?
Nei, skaðar eitthvað að hafa þau ekki? Ég segi bara að það breytir engu. Ég skil ekki af hverju menn koma með svona tillögu sem skiptir engu máli. Lagatextinn er skýr.
Það skiptir máli.
Nei. Hann skiptir máli vegna þess að í gildi eru lög um jafnan rétt karla og kvenna. Þar verður engu breytt. Þess vegna er þetta óþarfi. Og þess vegna segi ég: Hver er tilgangurinn með þessu? Er eini tilgangurinn með því að reyna að koma því einhvern veginn til leiðar að ráðherra þurfi ekki að fara eftir lagatextanum? Hver er tilgangurinn með þessu? Getur einhver sagt mér það? Getur hv. þingmaður sagt mér það? Það er ekki til skaða? Á ég að setja í öll frumvörp einhvern haug af setningum og textum af því að það sé ekki til skaða? [[Forseti hringir.]]Ég er bara að segja: Það er enginn bragur á þessu. [[Gripið fram í: Mikill bragur …]]Þetta hefur greinilega einhvern annan tilgang. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Nú er ég ekki jafn klókur og kænn og hv. þm. Brynjar Níelsson að sjá hvaða annan tilgang minni hlutinn sér fram á að ná í ákvörðunum hæstv. dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins. Ég játa bara að ég næ því ekki alveg. En hv. þm. Brynjar Níelsson hefur meiri þingreynslu en ég og þekkir klækina hér betur en ég. Hver er skaðinn af því að hafa það inni? Eins og ég sagði áðan að þetta lyfti þessu upp, það setur þetta inn í lögin. Ekki tilbúinn að setja inn einhvern óþarfa? Var ekki sett inn í lögin um nefndina? Var það óþarfi þar að hnykkja á ráðherra, með leyfi forseta: „Ráðherra skal gæta þess að kröfum laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla [við skipun í ráð og nefndir] sé fullnægt.“ Var ráðherra ekki bundinn af jafnréttislögum þar líka?
Nei.
Nú? Ókei, þá er ég, eins og ég hef sagt áður, algjörlega blankó í þessu. Hér er þetta mál [[Forseti hringir.]]og meira að segja er orðalagið tekið upp úr þessu. Þetta er óþarflega mikil stífni. Ég verð nú bara að segja alveg eins og er.
Frú forseti. Það gæti verið að menn væru að tala hér í kross vegna þess að allir eru sammála um jafnréttislögin, að þau gildi þegar aðilar eru jafn hæfir. Ég hef þó samúð með skoðun minni hlutans og tel, ólíkt hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, að þetta sé ekki táknrænt heldur sé þetta kannski nauðsynlegt. Það hefur nefnilega alveg heyrst í umræðunni að dómstólalögin séu sérlög sem gangi framar jafnréttislögum. Ég er sammála hv. þm. Brynjari Níelssyni um að ekki eigi að setja öll ákvæði inn í öll sérlög til að hnykkja á öllum sköpuðum hlutum, en þegar menn greinir á um þetta, og þetta hefur ekkert endilega heyrst í neinum bakherbergjum heldur hafa menn talað um þetta upphátt, þá finnst mér svo sem alveg að menn geti notað eitthvað sem heitir þá, ég veit það ekki, nú er ég að veifa einhverjum lögfræðihugtökum - geta menn kallað þetta varúðarreglu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið en ég verð að leiðrétta hann, eins og ég leiðrétti hv. þm. Brynjar Níelsson. Ég sagði ekki að þetta væri bara táknrænt, ég tel þetta nauðsynlegt. Ég er fullkomlega sammála hv. þm. Loga Einarssyni. Hins vegar tel ég að þetta sé líka táknrænt og það sé í raun aukabónus sem fylgi að vilji löggjafans í þessum málum komi mjög skýrt fram. Að öðru leyti er ég sammála því sem hv. þm. Logi Einarsson kom hér inn á hvað varðar áhyggjur af því að dómstólalögin séu sérlög sem gangi framar jafnréttislögum. Það þarf að skjóta stoðum undir það að þetta sé tekið upp í lagatextanum, sérstaklega þegar hver þingmaðurinn á fætur öðrum hefur komið hingað upp og sagt að það skipti í raun engu máli. Breytingin er þá væntanlega engin. Slæmar afleiðingar þess eru engar að mati flutningsmanna meirihlutaálitsins, eins og ég hef skilið það. Ég bara sé ekki vandamálið. Ég verð að játa það hér. Ég bara skil ekki vandamálið.
Frú forseti. Hér eru allir sammála um að dómstóllinn á að endurspegla jöfn kynjahlutföll og menn eiga að nýta þær greinar jafnréttislaga sem segja til um hvernig fara beri með ákvörðun þegar tveir aðilar eru jafn hæfir. Ég legg til að þeir sem hafa tekið þátt í þessum umræðum setjist yfir þetta með sterkan kaffibolla og ræði hvernig hægt er að tryggja að þetta verði framkvæmt með þessum hætti.
Virðulegi forseti. Það er svo sem ekki miklu við það að bæta. Ég styð allar tillögur sem fela í sér sterkan og góðan kaffibolla. Þannig að ég hlýt að taka þessari tillögu fagnandi, jafnvel að við mundum rölta með hann út fyrir og tækjum kannski hv. þm. Brynjar Níelsson með okkur í þann leiðangur. Aftur svo að ég klifi aðeins á því: Ég velti fyrir mér þeirri stífni sem birtist í þessu. Mér finnst fullkomin innri mótsögn í málflutningi meiri hluta hv. nefndar, að vera með þessa stífni gagnvart þessu en segja um leið að þetta skipti ekki máli. Ég veit það ekki. Horfir fólk fram á að þetta bindi hendur ráðherra til að virða jafnréttislögin? Það er nú ekki alltaf þannig að þeir geri það. Afleiðingarnar hafa svo sem ekkert alltaf verið sérstaklega miklar, er það?
Forseti. Það er tvennt sem mig langar til að benda á, annars vegar það sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé sagði, að stjórnarmeirihlutinn hefði talað mikið gegn þessu máli. Það er ekki alveg rétt því að hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson spurði einmitt hæstv. ráðherra hvort það væri ekki gott að hafa þau sjónarmið þar sem sérstaklega yrði horft til viðhorfa um jafnrétti kynjanna. Í framhaldi af því spyr maður, ef annar stjórnarflokkanna sem hefur tjáð sig í þessari umræðu hefur þá skoðun, af hverju sé þá ekki auðvelt að koma þessu inn í texta frumvarpsins. Hitt sem mig langaði að koma inn á er að ekki er óalgengt að það sé tvítekning í lögum. Uppáhaldið mitt er 108. gr. laga um kosningar til Alþingis þar sem fimm af hundraði eiga að gilda um atkvæði sem þarf til þess að fá jöfnunarþingmann, en það er einnig að finna í stjórnarskránni. Þannig að verið er að tvítaka ákvæði sem er í stjórnarskránni. Þetta er ekkert óalgengt. Skaðsemin sem er kannski verið að hugsa um hérna er að möguleiki er á að jafnréttisákvæði séu ekki virt sérstaklega með tilliti til skoðana hæstv. ráðherra um þau mál, eins og hún hefur tjáð sig um þau hér á Alþingi, ef ekki þessi ráðherra þá er það kannski seinni tíma vandamál. En ég sé ekki vandamál við að hafa þetta. Ég satt best að segja skil ekki málflutning Sjálfstæðisflokksins, bara Sjálfstæðisflokksins, að vilja ekki hafa þessa litlu setningu aukalega [[Forseti hringir.]]í lögunum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni andsvarið. Ég vona að mér fyrirgefist, sú hugsun verður einhvern veginn alltaf sterkari eftir því sem tíminn líður, maður lítur einhvern veginn á stjórnarflokkinn sem Sjálfstæðisflokkinn og hann verður alltaf fyrirferðarmeiri. En ég hygg þó, ég vona að ég sé ekki að fara með rangt mál, að fyrr í umræðunni hafi í það minnsta þingmaður annars stjórnarflokks tekið undir sjónarmið meirihlutaálitsins og talað gegn sjónarmiði minnihlutaálitsins. Hvað annað varðar sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á þá er ég bara alveg sammála því. Að sjálfsögðu vekur það mann til umhugsunar þegar hæstv. dómsmálaráðherra segir hér í ræðustól, með leyfi forseta: „Ég er ekki talsmaður þess að menn bindi það í lög að velja eigi einstakling eftir kyni fremur en hæfni.“ Að sjálfsögðu hringir þetta ákveðnum varúðarbjöllum. Ég velti fyrir mér, er það ekki siðferðileg skylda Alþingis að binda svo vel um hnútana sem best verður, að tryggja það að farið sé eftir lögum í hvívetna, þar með talið jafnréttislögum? Teljum við að það verði betur gert með því að setja það í lagatextann en að hafa það í nefndarálitinu, þá tel ég einfaldlega að okkur beri skylda til að gera það.
Forseti. Ég hefði alveg áhuga á að heyra skoðanir hinna stjórnarflokkanna. Vissulega var það hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson sem tjáði skoðun sína á þessu. Ég er ekki viss hvort það sé skoðun flokksins, en ég giska á það alla vega. Í ljósi þessa tel ég vera augljósan meiri hluta fyrir því að hafa þessa breytingu sem hluta af lögum.
Hanna Katrín talaði um það fyrr í dag.
Afsakið, ég sá það ekki á ræðulistanum, ég skrunaði yfir hann. Ég sá að ræðunni var skipt í tvennt. [[Gripið fram í: … tók umræðuna.]] [[Gripið fram í: … er að tala um það.]]En allt í lagi. Ég þakka kærlega fyrir athugasemdina. Það væri áhugavert að íhuga hvernig þetta geti komist svona í gegn þrátt fyrir að ekki sé í rauninni meiri hluti fyrir því.
Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á í fyrra andsvari mínu talaði hér einn þingmaður annars stjórnarflokks - ég er að reyna að viðhalda þeirri venju að nefna ekki fjarverandi þingmenn í þingsal - en það var vissulega þannig að í það minnsta einn meðlimur annars stjórnarflokks en Sjálfstæðisflokksins talaði hér. Hins vegar er ég alveg sammála því sem kemur fram í máli hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar að þetta sé mál af þeirri stærðargráðu að við þyrftum fleiri að ræða það, fulltrúar úr öllum flokkum og helst sem flest. Þetta er eitt af þeim málum sem ég held að best sé að fólk þurfi ekki að skiptast upp í einhverjar andstæðar fylkingar. Þetta er eitt af þeim málum þar sem ég held að við getum átt gott og innihaldsríkt samtal, sama hvort við erum sammála eða ekki.
Frú forseti. Í þessum ræðustól áðan heyrðist að umrædd breytingartillaga minni hluta nefndarinnar væri tilgangslaus, væri táknræn. Ég lít svo á að þetta sé ekki táknræn aðgerð á meðan svo háttar til að í samfélaginu hallar enn á konur í valdastöðum. [[Gripið fram í.]]Í dómstólum. Já, algerlega. Ég lít svo á að þetta sé ekki táknrænt meðan hallar á konur í valdastöðum, ekki aðeins innan dómskerfisins heldur hér um bil alls staðar í samfélaginu, hvort sem litið er til stjórnunarstaða í fyrirtækjum eða annað. Þetta er ekki táknrænt. Þetta væri táknrænt ef staðan væri jöfn og hefði verið jöfn mjög lengi og ekki væri hætta á að sá árangur sem hefur þó náðst, sem m.a. endurspeglast í því að á þinginu eru svo til jöfn hlutföll karla og kvenna í dag, gengi til baka. En sú hætta er enn fyrir hendi. Samfélagið okkar er hreinlega ekki komið á þann stað að hið karllæga vald gangi ekki til baka ef ekki verður vel að gáð. Ég segi því algerlega nei. Þetta er ekki táknræn aðgerð. Þetta er því miður nauðsynleg aðgerð. Við erum bara ekki komin lengra en svo. Það er hreinlega þannig að í dag er Ísland eitt af fáum löndum sem er vel statt í þessum málaflokki í heiminum og við þurfum að halda áfram og gera töluvert betur. En við þurfum líka að halda áfram að sýna gott fordæmi, alveg þangað til öll lönd heims eru komin á þann stað þar sem fullkomið jafnrétti ríkir milli karla og kvenna og reyndar allra annarra í samfélaginu. Við náum því ekki með því að bíða og vona að einhvern veginn muni fyrir slysni verða jöfn kynjahlutföll í þessum nýja dómstóli. Ég á ekki von á öðru þegar litið er eingöngu til reynslu, sérstaklega í ljósi þess sem hv. þm. Brynjar Níelsson sagði áðan um reynsluna í lögfræðistéttinni, þ.e. að konur í lögfræðistétt væru færri og kannski reynsluminni að einhverju leyti, en að þetta verði enn einn karllægi dómstóllinn. Ég trúi því ekki, ekki síst þegar tekið er tillit til þeirra skoðana sem hæstv. ráðherra Sigríður Á. Andersen hefur viðrað í fjölmiðlum og á Alþingi og víða annars staðar, að tekið verði nægilegt tillit til kynjasjónarmiða. Þetta er ekki flókið mál. Við þurfum þessa litlu setningu inn í lögin núna, ekki vegna þess að þetta er táknræn birtingarmynd þess sem væri æðislegt heldur vegna þess að það er enn þá ójafnrétti til staðar í samfélaginu. Við munum ekki uppræta það með því að bíða og vona. Ég held í alvöru talað að sá dagur muni einhvern tíma koma að við þurfum ekki á svona ákvæðum að halda. Ég hlakka til þess dags. Sá dagur verður frábær, en sá dagur rennur ekki upp á næstunni. Enn sem komið er er hætta á því að árangurinn sem hefur náðst gangi til baka og við stöndum í nákvæmlega sömu sporum og við höfum alltaf verið í þar sem hallar á annað kynið. Það er komið nóg af því.
Virðulegi forseti. Mig langar að fagna því að við skulum eiga svona djúpa og góða umræðu um jafnréttismál hér í dag. Ég tel það virkilega til fyrirmyndar að við fjöllum um eins mikilvægt mál og jafnréttismál eru eins oft og mögulegt er á Alþingi. Mig langaði að fara aðeins yfir það og segja með miklu stolti að ég held að þessi ríkisstjórn sé sennilega sú framsæknasta í sögu Íslands í jafnréttismálum. Ég held því statt og stöðugt fram, og stolt. Ég held að í engum stjórnarsáttmála, sem áður hefur verið skrifaður í þessu landi, hafi svo skýrt verið kveðið að orði og raun ber vitni hér: „Jafnrétti í víðtækri merkingu er órjúfanlegur þáttur í réttlátu og sanngjörnu samfélagi. Þar vegur jafnrétti á vinnumarkaði þungt. Í því skyni að sporna við launamisrétti af völdum kynferðis er áskilið að fyrirtæki með 25 starfsmenn eða fleiri taki upp árlega jafnlaunavottun.“ Þetta er sennilega það framsæknasta sem hefur nokkurn tíma staðið um jafnréttismál í stjórnarsáttmála. Ég er stolt af því að vera partur af ríkisstjórn sem setur jafnrétti svona hátt og skýrt á sinn forgangslista. Hvað varðar nefndarálitið get ég sagt að mér finnst það ganga nægilega langt fyrir mig, sem er femínisti algerlega fram í fingurgóma, þegar hér stendur skýrum stöfum - það er einmitt fjallað um þessa umræðu: „Meiri hlutinn bendir á að hlutverk dómnefndar er að láta ráðherra í té rökstudda umsögn um umsækjendur um dómaraembætti og taka afstöðu til þess hvaða umsækjandi sé hæfastur til að hljóta embættið. Hafi dómnefnd metið tvo eða fleiri umsækjendur jafn hæfa getur hins vegar reynt á ákvæði laga um jafna [[Forseti hringir.]]stöðu og jafnan rétt kvenna og karla … við ákvörðun ráðherra um skipun dómara og leggur meiri hlutinn áherslu á að ráðherra hafi að markmiði í því samhengi að kynjahlutföll verði sem jöfnust í hópi skipaðra dómara.“ Þetta er mjög skýrt. [[Forseti (NLM): Samkvæmt þingsköpum ber þingmanni að leita leyfis forseta áður en hann les upp prentað mál. Forseti vill einnig biðjast afsökunar á að hafa borið nafn hv. þingmanns vitlaust fram.]]
Frú forseti. Ég veit svo sem ekki hvert andsvarið raunverulega var en ég fagna því að hv. þingmaður sé afskaplega ánægður með ríkisstjórn sína, mér finnst það alveg frábært. Mér finnst líka frábært að einhvers konar hugleiðingar um jafnréttismál, jafnrétti kynjanna, skuli koma fram í stjórnarsáttmála sem þó var nokkuð ómerkilegur að öðru leyti. Það finnst mér mjög gott. En orðum þurfa að fylgja gjörðir. Það er ekki nóg að segja að hlutirnir eigi að vera frábærir, þeir verða að vera það. Því myndi ég gjarnan vilja að ekki væri ágreiningur um að þessi litla setning fari inn í þessi lög. Þrátt fyrir að nú fyrr í vikunni hafi komið í ljós að ríkisstjórnin hafi gengið út frá því að greinargerð sé jafn gild lögum er það svo í íslenskri stjórnsýslu, eftir því sem ég best veit, að greinargerð er lögskýringargagn sem jú vissulega hefur þann tilgang að skýra lög. En lögskýringargögn eru ekki lög. Það er ekki svo í almannatryggingalögum né í lögum um dómstóla. Lögin sjálf verða að segja hvað má og hvað má ekki og hvernig hlutirnir eigi að vera. Á meðan sú staða er ekki uppi mun það koma fyrir á einhverjum tímapunktum að ráðherrar, eða aðrir sem hafa það hlutverk að framfylgja lögum, munu túlka þau á þann hátt sem þeim hentar. Ég er ekki sannfærður um að þær tryggingar sem eru til staðar í jafnréttislögum séu nægar í þessu tilfelli þar sem, eins og áður hefur verið bent á í þessum ræðustól, um er að ræða sérlög sem hugsanlega ganga framar jafnréttislögum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að biðjast afsökunar á því að hafa ekki beðið um leyfi forseta áður en ég vitnaði í nefndarálitið. Við erum með jafnréttislög. Við bætum við jafnréttislög beinum tilmælum til ráðherra um að hún hafi þau lög til hliðsjónar. Það er það sem þetta nefndarálit gerir og gerir mjög skýrt, beinir því til ráðherra að hafa lög sérstaklega til hliðsjónar. Það er mjög skýrt. Ég skil ekki af hverju er verið að flækja hlutina. Þetta er mjög skýrt í nefndaráliti meiri hlutans og við erum með jafnréttislög í landinu sem sérstaklega er vísað til í þessum texta. Við erum öll sammála um markmiðið, það er nú kannski það jákvæða sem kemur fram hér í þingsal í dag. Það er það sem er frábært, að við erum öll sammála um markmiðið, um endamarkið, sem við stefnum sameiginlega að, hvort sem er í meiri hluta eða minni hluta. Við stefnum öll að sama marki, að jafnrétti. Sama hvar í flokki við stöndum. Við erum öll að fara þangað. Það er frábært. Og þetta er mjög skýrt í nefndaráliti meiri hlutans og mætir þeirri kröfu sem hér er verið að tala um. Að vera að flækja hlutina meira, með því að setja inn í lög að það eigi að fylgja lögum, finnst mér persónulega óþarfi þegar þetta kemur eins rosalega skýrt fram í nefndaráliti meiri hlutans og raun ber vitni.
Frú forseti. Ég er sammála því. Það er ótrúlega gott að allir séu sammála um mikilvægasta atriðið í þessu máli, að tryggja eigi jafnrétti kynjanna og jafnrétti almennt. Um það er enginn að deila. Sem betur fer erum við komin fram yfir þann punkt í umræðunni. En mér heyrist við deila um svolítið annað atriði sem skiptir sennilega jafn miklu máli. Það er hvernig þrískipting valdsins virkar. Hvernig dómstólar virka, hvernig túlkun laga virkar. Þetta er nefnilega þannig að greinargerðir með lögum eru ekki lög. Þær eru ekki lög. Þær eru lögskýringargögn. Það er bara þannig að það á að nota þau til að skilja lögin en þó svo að tilmæli í greinargerð séu rosalega falleg og skýr mun það ekki breyta því að hún er ekki lög. Greinargerðir eru ekki fyrirmæli sem ríkisvaldinu ber samkvæmt lögum að fara eftir. Ef þetta stendur ekki skýrt í lögum, og það er í raun verið að tala um að dómsmálaráðherra eigi eða geti farið eftir þessu, þá mun hann kannski líka kjósa að gera það ekki. Þetta kemur aftur og aftur upp hérna. Þessi sama umræða um hvort greinargerðir séu lög. Það gerðist í almannatryggingamálinu. Nú höfum við Píratar reyndar lagt fram tillögu vegna kjararáðs vegna þess að þar hunsaði kjararáð ekki bara greinargerðina, það hunsaði lögin sjálf. Það er alveg ótrúlegt að við skulum þurfa að deila um hvort greinargerðir hafi lagalegt gildi. Þær hafa það ekki.
Frú forseti. Ég þakka ræðumanni, hv. þm. Smára McCarthy, fyrir ræðuna. Mig langaði til að spyrja hann nokkurra spurninga. Hv. þm. Jóna Sólveig Elínardóttir sagði áðan að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar væri sú framsæknasta í sögunni og bar því til vitnis áherslur ríkisstjórnarinnar á jafnréttismál, en í yfirlýsingu þeirrar ríkisstjórnar eru alls fjórar setningar um jafnréttismál, sem eru góðar og gildar. Til að hrósa þeirri ríkisstjórn sem ég studdi, ríkisstjórn VG og Samfylkingarinnar, voru sextán yfirlýsingar um jafnréttismál í þeim stjórnarsáttmála. Ef við færum nú í einhverja keppni um [[Gripið fram í.]]framsæknustu ríkisstjórnina væri ágætt að hafa það á hreinu. En ég er hér í andsvari við hv. þm. Smára McCarthy og langar að spyrja þingmanninn hvort þau orð dómsmálaráðherrans sem féllu við 1. umr. um það frumvarp sem hér um ræðir, rími við samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, þ.e. orð hennar um að hún hallist að því að lög sem gildi almennt í landinu gildi auðvitað um öll svið samfélagsins. Þá á hún við jafnréttislögin. Og enn fremur varðandi ummæli hennar um að hún sé ekki talsmaður þess að menn bindi í lög að velja eigi einstaklinga eftir kyni frekar en hæfni. Og jafnframt þau ummæli hæstv. dómsmálaráðherra að það sé ekki til velfarnaðar fallið að litið sé sérstaklega til kynjasjónarmiða þegar verið sé að hugsa skipun í jafn mikilvæg embætti og dómarastörf. Telur hv. þingmaður þessi orð ráðherrans ríma við samstarfsyfirlýsingu þeirrar ríkisstjórnar sem nú er við völd?
Frú forseti. Ég held að svarið sé einfaldlega nei. Það er ekki hægt að segja að þessi orð rími við samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Í rauninni er ekki nauðsynlegt að hafa fleiri orð um það. Hún gerir það bara ekki. Hitt er annað mál að ég ætla ekki að skipa sjálfan mig dómara í einhverri pissukeppni milli ríkisstjórna. [[Hlátur í þingsal.]]Það er alger óþarfi. Fjórar setningar hér, sextán setningar þar. Jú, vissulega var það tilfellið að ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingarinnar gerði ansi margt afar gott í jafnréttismálum og ætti nýja ríkisstjórnin kannski að leita í þann reynslubanka til þess að halda þeirri vinnu áfram. En ég held að svoleiðis pissukeppni sé ekki endilega gagnleg á þessu augnabliki. Þetta er eitt af fáum tilfellum sem ég hef orðið vitni að á Alþingi hingað til þar sem fólk er algerlega sammála um markmiðið og þá ættum við ekki að vera með einhver leiðindi til þess að tefja framgang góðra mála. Við erum í rauninni að rífast um hvort setja eigi eina setningu í lögin. Auðvitað á bara að setja þessa setningu í lögin. Hún mun ekki skaða neinn. Ef svo ólíklega vill til að hæstv. dómsmálaráðherra beri raunverulega kynjasjónarmið fyrir brjósti mun það bara vera merkingarlaust og óþarfi. En það er ekki að ófyrirsynju sem fólk fer fram á að við baktryggjum okkur í þessu tiltekna tilviki. Við verðum að gera það.
Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy og harma það ef hann upplifir það að hann hafi lent hér í einhverri pissukeppni. Þetta var nú bara sagt af kærleiksríkri umhyggju þegar ég benti á stuðning minn við ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingarinnar og áherslu þeirrar ríkisstjórnar á jafnréttismálin. Ég held að við getum, og ég trúi því innilega að við munum sameinast um að halda á lofti þeim kynjasjónarmiðum sem nauðsynleg eru til að betrumbæta samfélag okkar. En spurning mín varðandi orð dómsmálaráðherrans og hvernig þau samræmast yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og hvort tilefni sé til að hnykkja enn betur á þeim texta sem fram kemur í minnihlutaálitinu - ég er sammála hv. þingmanni um að sú setning sem hér um ræðir er ekki mjög róttæk og ekki til þess fallin að menn þurfi að klofna í fylkingar gagnvart henni eða að mikill ágreiningur þurfi að rísa um hana, heldur eigi það einmitt að vera sjálfsagt að hafa hana í lögunum. En ég velti því fyrir mér hvort orð og viðhorf hæstv. dómsmálaráðherra samræmist yfirlýsingunni og hvort geta megi sér þess til að hennar afstaða sé tilefni til þess að minni hlutinn hafi viljað hnykkja enn betur á þessari setningu.
Frú forseti. Ég þakka andsvarið öðru sinni og tek aftur fram að mér finnast orð hæstv. dómsmálaráðherra ekki samræmast því sem fram kemur í stjórnarsáttmálanum. Mér finnast þau vera fullt tilefni til þess að setja þessa litlu setningu í lögin. Þetta er lítil setning. Hún er í rauninni bara ákveðinn skjöldur gegn óheppilegri hegðun sem á svo sem ekki að eiga sér stað. Við eigum ekki að þurfa þennan skjöld. En það eru nógu margir á þessu þingi nógu óöruggir gagnvart kynjasjónarmiðum og jafnréttissjónarmiðum hæstv. dómsmálaráðherra til þess hreinlega að krefjast þess að við tökum þau skref sem þörf er á til þess að búa til slíkan skjöld til að verja jafnrétti kynjanna. Í rauninni er það kjarni málsins. Það er náttúrlega hægt að kalla pissukeppni einhverju öðru nafni og ég kaus að gera það ekki í ljósi umræðunnar.
Hæstv. forseti. [[Hlátur í þingsal.]]Ég er ekki byrjaður að tala einu sinni. Það er eins og þetta fólk viti hvað ég ætla að segja. [[Hlátur í þingsal.]] Það hefur verið mjög athyglisvert að hlusta á umræðuna. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar, og ósammála mörgum sem hafa talað, að alla jafna sé nauðsynlegt að það séu jöfn kynjahlutföll í störfum. Sjálfur tel ég það æskilegt, sérstaklega þar sem eitthvert vald er í höndum fólks eða viðkomandi stétta. Ég tel það mjög æskilegt. En þegar kemur að æðstu dómstólum landsins tel ég mikilvægast að þar ráðist fólk til starfa sem er mjög hæft. Nú vitum við ekki hvernig umsækjendur verða og hvað verða margir af hvoru kyni og hvers konar fólk sækir um. Ef það eru fleiri konur hæfastar hef ég engar áhyggjur af því. Ég hef engar áhyggjur þótt það verði 15 konur í dómnum. Engar. En aðalatriðið í þessu, vegna þess að þetta er mjög vandasamt starf, því fylgja mikil völd sem hafa gífurleg áhrif á líf og aðstöðu okkar þegnanna, er að við getum ekki látið einhver sjónarmið um kynjakvóta eða hvað sem er ráða úrslitum. Æskilegt er að hann sé fjölbreyttur, ekki bara hvað varðar kynin heldur einnig bakgrunn hvers og eins, af hvaða sviði lögfræðinnar menn koma o.s.frv. Þetta er það mikilvægasta. Varðandi umræðuna hér um þessa breytingartillögu þá finnst mér hún afskaplega undarleg vegna þess að lögin eru alveg skýr: Ráðherra er bundinn af mati nefndarinnar um þann hæfasta. Ef einhverjir eru jafnir þá taka við, eins og alltaf hefur verið og ráðherra kemst ekki upp með annað, lögin um jafna stöðu kynjanna. Þetta er svo einfalt. Þess vegna finnst mér skrýtið að við séum búin að eyða heilum degi í þetta. Þetta er tóm þvæla, eins og sagt er. Lögin eru alveg skýr, hvað menn geta gert, hvað lögin segja og hvað menn geta gert samkvæmt þeim. Ég veit að sumir hér halda að ég hati konur og hafi gert alla tíð en það er mikill misskilningur. Ég er sennilega eini maðurinn í þingsalnum sem hefur einhverja hagsmuni af því að konur fái þessar dómarastöður. Það vill svo einkennilega til … [[Gripið fram í.]]- Og Logi, kannski. En menn mega ekki misskilja mig hvað þetta varðar. Ég legg sjálfur mikla áherslu á að fjölbreytileikinn sé sem mestur þar sem valdið er. Ég tel það sama eiga við þegar kemur að Alþingi, að hér þurfi að vera sem fjölbreyttastur hópur, og það skiptir líka máli að menn séu alls staðar að af landinu, að uppi séu sjónarmið kynjanna, þótt þau séu ekki alltaf eins innan hvers kyns. Það er æskilegt. En stundum geta aðstæður verið aðrar. Þá hallar á annað hvort kynið. Heimurinn ferst ekki við það, hvorki í hjúkrunarstétt, kennarastétt, dómarastétt, á Alþingi né annars staðar. Jafnrétti snýst ekki um að jafnt hlutfall sé af kynjum í öllum stöðum. Við þurfum að koma okkur úr þeirri umræðu svo að umræðan um þetta mál geti orðið svolítið vitræn, því að dómstólarnir eru gífurlega mikilvægir. Það er mjög mikilvægt að þar sé mjög hæft fólk. Við erum ekki að tala um neitt miðlungsfólk í það. Það eru ekki allir lögfræðingar sem útskrifast hæfir til þessara starfa og þótt sumir gætu talist hæfir getur verið mjög mikill munur á mönnum. Það er ekki öllum gefið að leysa úr flóknum lögfræðilegum úrlausnarefnum. Það er ekki þannig. Allt kvótatal í þessu og eitthvað svoleiðis gengur ekki upp. Við verðum að tryggja það fyrst og fremst að hér sé fólk sem er mjög hæft. Og það er auðvitað enginn almennilega hæfur nema hann hafi þokkalega reynslu. Það er kannski skýringin á því af hverju enn þá er munur í Hæstarétti en ekki annars staðar í dómskerfinu. Það breytist auðvitað þegar hlutföllin jafnast milli þeirra sem hafa reynslu og eru útskrifaðir með þetta próf. Ég er að reyna að draga saman það sem skiptir máli og það sem málið snýst um svo að umræðan fari ekki út um víðan völl, eins og hjá hv. þingmanni Smára McCarthy sem lítur á þetta sem jafnréttismál frekar en að það sé hæfnin sem skipti máli. Ef við ætlum að víkja frá því þá lendum við fyrst í vandamálum með dómstólana. Ég tala ekki um ef menn ætla að gera fleiri atriði en kynjamuninn, einhver önnur atriði, að forgangsmálum, burt séð frá öllu sem telst hæfni, þá lendum við í algerum ógöngum með þessi mál. Ég ætla að ítreka í lokin og leiðrétta það, eins og ég er kannski búinn að gera margoft, að þessi meinti kynjahalli er ekki í dómskerfinu almennt. Hann er enginn orðinn nema að mjög afmörkuðu leyti. Ég hef enga trú á því að það verði einhver halli í raun í hinum nýja Landsrétti. Við eigum orðið mjög reynda kvenkyns dómara. Við eigum mjög reynda kvenkyns lögmenn. Lengi vel voru nánast engar konur í lögmannastéttinni. Þær voru mjög fáar lengi vel, þær fóru aðrar leiðir en í lögmannsstörfin. En það hefur sem betur fer breyst. Sviðið er gerbreytt. Ég fullyrði það að ef allar þær konur sem eru reynslumiklar sækja um og hafa hæfni og getu í þetta starf verður enginn áberandi kynjahalli í þessu máli. Ég tel þó mjög skynsamlegt að taka þessa umræðu, þannig að menn átti sig á því um hvað málið er almennt og fókuseri svolítið á prinsippin í því, sem er mikilvægt. Ég ætla ekki að kvarta yfir því þótt menn séu mér ósammála. Ég ætla heldur ekki að tala niður til eins né neins. Ég vil líka nota tækifærið og biðja hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé afsökunar á því að ég skyldi ýja að því að hann talaði hér meira en góðu hófi gegndi.
Virðulegi forseti. Þar sem við hv. þm. Brynjar Níelsson erum að ræða prinsipp langar mig að ítreka það sem hv. þm. Logi Einarsson sagði í þingsal áðan, en það eru sjónarmiðin sem hafa komið fram um það, í raun þetta gamla prinsipp, að sérlög gangi framar almennum lögum. Þetta prinsipp hefur verið notað síendurtekið til að viðhalda kynjahalla í dómskerfinu; með því að halda því fram að jafnréttislög eigi ekki við þegar kemur að dómstólalögum. Vill þá hv. þingmaður meina, eins og hann heldur fram, að þetta sé bara eitthvert rugl, að dómstólalögin séu ekki sérlög, að það þurfi ekki að taka sérstaklega fram að jafnréttislög gildi hér eins og sérstaklega er tekið fram í lögum sem eiga eftir að taka gildi um dómstóla? Ef við erum að tala um spurningu um prinsipp þá er það eitt prinsipp að tryggja að hin almennu lög, jafnréttislög, gangi líka framar sérlögum í þessum efnum, dómstólalögum.
Hæstv. forseti. Í öllum skipunum í stöður, við allar stöðuveitingar hins opinbera, gilda lög um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla; hefur alltaf verið og verður alltaf og er margdæmt. Vandamálið, sem hv. þingmaður er að benda á, með nefndina eru sérlögin um skipun hæfnisnefndarinnar, það eru sérlög um það hvernig skipað skuli í nefndina. Við erum ekki að tala um það núna. Við erum að tala um skipun í stöður. Ef tveir einstaklingar hvor af sínu kyni eru jafnhæfir þá ber að skipa þann sem á hallar. Þú tekur það ekkert fram í öllum lögum. Þetta er alls staðar þannig og hefur verið mjög lengi. Það má ekki rugla þessu saman við sérstök lög sem fjalla um sérstaka skipan á ákveðinni nefnd sem ég held að sé að vísu búið að leiðrétta núna.
Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi kannski ekki alveg skilið mig. Það eru líka til sérlög um hvernig dómarar verða skipaðir í þennan nýja Landsrétt. Það eru þessi sérlög sem við erum að ræða akkúrat núna. Í lögum um dómstóla kemur ekkert fram um kynjasjónarmið. Í reglum valnefndarinnar kemur ekkert fram um kynjasjónarmið. Þannig að það hljóta að vera sérlög um hvernig skuli skipað í þessi dómaraembætti. Því skil ég ekki af hverju ekki er hægt að halda því fram og gulltryggja það að þar skuli jafnréttislög einnig halda gildi sínu. Annars vildi ég koma því að svona í lokin að ég held ekkert persónulega að hv. þingmaður hati konur. Ég held hins vegar að hann átti sig ekki alveg á nauðsyn þess að leiðrétta áratugalangan halla í dómskerfinu. Öfugt við það sem hv. þingmaður heldur þá held ég að það sé þjóðfélagið allt sem hafi hag af því að jafnt kynjahlutfall sé í Landsrétti [[Forseti hringir.]]en ekki einungis þingmaðurinn sjálfur þótt hann sé giftur kvenkyns lögfræðingi.
Hæstv. forseti. Lögin um dómstóla eru lögin um dómstóla, þetta eru bara almenn lög um dómstóla. Stjórnarskráin gildir alltaf um jafnrétti kynjanna. Almenn lög um jafnrétti kynja gilda alltaf nema önnur lög taki annað fram. Þessi lög gera það ekki. Þessi lög undanskilja hvorki stjórnarskrána, enda geta þau það ekki, [[Gripið fram í.]]jú [[Gripið fram í: Nei.]]- með skipun nefndarinnar, eins vitlaust fyrirkomulag og það var, var fólki úti í bæ falið að tilnefna einn. Ráðherra var bundinn til að skipa þann sem tilnefningaraðilarnir tilnefndu. Þá ert þú komin í stöðu þar sem ekki er hægt að fara eftir jafnréttislögum um jafnræði karla og kvenna. Það er skýringin á því. Þetta hefur vafist fyrir mörgum. En auðvitað gilda bæði stjórnarskrár- og jafnréttislögin [[Forseti hringir.]]við skipun dómara eins og við skipun í allar aðrar stöður í þessu landi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans þó að ég sé varla sammála einu einasta orði sem hann segir. Í andsvörum hér áðan varð hv. þm. Brynjari Níelssyni tíðrætt um Sameinuðu þjóðirnar. Svo ég vitni aðeins í fyrri ræðu hv. þm. Brynjars Níelssonar um nákvæmlega sama mál um þetta frumvarp þá langar mig, með leyfi forseta, að vitna í orð hans hér sem féllu 7. febrúar þar sem hann segir: „Það er ekki djúpstæður halli í dómskerfinu og réttarkerfinu. Ég nefni lögreglustjóra, ákæruvald og héraðsdómstóla, þar er orðið talsvert mikið jafnræði, sums staðar held ég að halli á karla ef út í það er farið. Það er ekki djúpstæður halli.“ Samt sem áður kom nefnd Sameinuðu þjóðanna hér á síðasta ári með þau tilmæli til íslenskra stjórnvalda að mikilvægt væri að fjölga konum í lögreglu og í Hæstarétti til að uppfylla skuldbindingar Íslands samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna [[Forseti hringir.]]um afnám allrar mismununar gagnvart konum. Hún lagði sérstaklega áherslu á að gripið yrði tafarlaust til aðgerða jafnvel sérstakra aðgerða eins og kynjakvóta til að fjölga konum hratt í [[Forseti hringir.]]dómskerfinu. Mig langar til að heyra: Hvert er hans álit á þessum tilmælum og hvernig á að gera það?
Hæstv. forseti. Ég get bara sagt það sem þingmaðurinn sagði. Ég hef ekkert álit á mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna. Bara ekki neitt. Ég hef enga trú á að fólkið, með allri virðingu fyrir þessum löndum, í Sádí-Arabíu, Senegal og öllum þessum löndum, geti kennt mér eitthvað um mannréttindi. Ég hef bara enga trú á því. Þetta sama fólk komst að því að það að ekki skuli vera frjálsar veiðar á Íslandsmiðum sé brot á mannréttindum. Þvílíkt og annað eins rugl er auðvitað ekki til, þannig að ég hef ekkert álit á því. Ég veit ekkert hver gefur þessum blessuðu mönnum í þessari nefnd upplýsingar um þennan meinta kynjahalla. Hverjir gefa þessar upplýsingar? Er það VG? [[Gripið fram í: Jesús …]]Ég spyr bara. Ég veit alveg hvað eru margir dómarar á Íslandi. Ég veit það. Ætlar þingmaðurinn að halda því fram að það sé djúpstæður kynjahalli í héraðsdómi? Heldur þingmaðurinn því fram? Þetta er bara rangt. Ætlar hann að halda því fram að það sé djúpstæður kynjahalli meðal sýslumanna [[Forseti hringir.]]eða saksóknara? Ég held bara að allir saksóknarar nú orðið séu meira og minna kvenkyns. Síðustu árin flutti ég bara mál á móti kvenkyns saksóknurum. [[Forseti hringir.]]Hvaða djúpstæði halli er þetta? Af því mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna segir það? Bara einhver þvæla.
Frú forseti. Ég verð nú að játa það að þetta svar hv. þingmanns olli mér töluverðum vonbrigðum. Ég hefði satt að segja haldið að hv. þm. Brynjar Níelsson gæti gert betur en að lýsa yfir í ræðustól Alþingis hroka sínum gagnvart mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna og segja að hann viti betur og hann taki ekki mark á því. Hér talar fyrrverandi formaður Lögmannafélags Íslands, hæstaréttarlögmaður, héraðsdómslögmaður og þingmaður. Þetta er með engu móti boðlegt. Hér kemur hv. þingmaður trekk í trekk upp í ræðustól Alþingis og endurtekur orðin rugl og þvæla. Það eru hans viðbrögð við því að virða hér tilmæli Sameinuðu þjóðanna um hvernig afnema skuli kynjamisrétti sem er rótgróið inn í dómskerfi Íslands. Ég vil líka minna hv. þingmann á þegar hann talar hér um að það sé [[Forseti hringir.]]VG sem veiti Sameinuðu þjóðunum upplýsingar, að það eru m.a. íslensk stjórnvöld sem veita Sameinuðu þjóðunum upplýsingar um stöðu mála hér [[Forseti hringir.]]á landi.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður spurði mig hvað mér fyndist um þessa nefnd. Ég sagði bara mína skoðun á þessari nefnd. Er eitthvað að því? Halda menn að ef það er SÞ fyrir fram eitthvað að það sé óhaggandi staðreynd? Við vitum hvað eru margir kvendómarar af heildardæminu. Sameinuðu þjóðirnar þurfa ekkert að segja okkur það. Ef þeir eru jafn margir í héraði, karlar og konur … [[… samningar sem þeir eru búnir að vita …]]- Ef það eru jafn margar konur og karlar héraðsdómarar geta menn í Sameinuðu þjóðunum ekki sagt að það sé kynjahalli í héraðsdómstólum. Það er bara ekki hægt. Hvað eru margir saksóknarar konur og hvað eru margir saksóknarar karlar?
Þú sagðir að það væri ekki halli í dómskerfinu.
Já, ég er að segja að það sé ekki halli. Eini hallinn sem til er er í Hæstarétti. Þar eru 7:2. Það er eini hallinn. Ég hef gefið skýringu á því af hverju sá halli er og af hverju hann er enn þá og mun hverfa. [[Forseti hringir.]]Sameinuðu þjóðirnar segja mér ekkert í þessu. Álit mitt á Sameinuðu þjóðunum eykst ekkert. Þær eru svona álíka góðar [[Forseti hringir.]]í mannréttindum og mannréttindaráð Reykjavíkurborgar.
Virðulegi forseti. Sumt kemur manni á óvart og annað ekki. Það sem kom mér ekki á óvart var að hv. þm. Brynjar Níelsson tryði ekki á gildi þess að setja kynjakvóta þar sem hallaði á annað kynið. Hv. þingmaður er náttúrlega hér fyrir þann flokk sem ber ábyrgð á því að ekki náðist meiri hluti kvenþingmanna í þingsal. Við í hinum flokkunum skiluðum jöfnu hlutfalli karla og kvenna inn á þing, en Sjálfstæðisflokkurinn illu heilli dregur hlutfallið niður vegna þess að flokkurinn trúir ekki á kvóta. Sjáum hvernig það gengur. Þar hefur aldrei verið kvenkyns formaður, ólíkt öðrum flokkum sem eru eldri en tvævetur. Ráðherra er bundinn af mati nefndar, sagði þingmaðurinn áðan. Mig langar að spyrja hann hvort hann hafi lesið í frumvarpinu sem við erum hér að fjalla um þær setningar sem snúa sérstaklega að því hvernig ráðherra er ekki bundinn af hæfnisnefndinni. Ef hann gerir tillögu til Alþingis um hæfan einstakling samkvæmt mati nefndarinnar þá má víkja frá þessari hæfnisröðun nefndarinnar. Er [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður búinn að lesa frumvarpið nógu vel til að geta staðhæft þetta?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að benda hv. þingmanni á að slakasta kynjahlutfallið konum í óhag er hjá Samfylkingunni í augnablikinu, ekki að það skipti nokkru máli. Þessi kvótaumræða, mér er hún óskiljanleg ef menn telja á annað borð mikilvægt að það sé sá hæfasti valinn í hvert sinn. Ef það væri ekki mikilvægt að sá hæfasti væri valinn og við værum með einhver störf þar sem skipti ekki meginmáli hver væri beinlínis hæfastur þá væri mér alveg sama um kynjakvóta, bara algjörlega sama. En varðandi það að fara með þetta inn í þingið, að þingið fari ekki gegn nefndinni nema það séu einhver rök til þess að mat nefndarinnar sé vitlaust eða rangt, það er algjört skilyrði fyrir því. Menn geta ekki farið eftir geðþótta með einhverjum öðrum hætti að breyta mati nefndarinnar nema haldgóð rök séu fyrir því að matið sé rangt.
Nú er ég ekki lögfræðingur, frú forseti, en í þessu frumvarpi sem við erum að fjalla um er þetta opið. Þessi hjáleið ráðherra hingað inn til þings með hæfa umsækjendur er galopin, það er bara eftir orðanna hljóðan. Sú tillaga sem minni hlutinn leggur fram er orðrétt, sömu setningar og birtast í tveimur greinum dómstólalaganna, laganna sem frumvarpið snýr að, 9. og 11. gr. sem snúa annars vegar að nefnd um dómarastörf og hins vegar um þessa valnefnd sem mun taka við að lokinni þessari fyrstu gusu, þar sem lög um dómstóla fjalla um það hvernig eigi að skipa hóp fólks, notar sömu setningu og við í minni hlutanum leggjum til að nota við að skipa þann hóp fólks sem ráðherra á að koma með hingað til þings. Hvað er það sem þingmaðurinn er hræddur við? Er þetta kannski ástæðan fyrir því að hv. þingmaður, í stjórnarandstöðu við sinn eigin flokk hérna á síðasta kjörtímabili, sagði í ræðustól Alþingis, með leyfi forseta: „… að ég mundi vilja hafa margt öðruvísi en er í þessu frumvarpi. Ég styð samt þetta frumvarp … “ Hann studdi ekki ákvæði, hv. þingmaðurinn, um kynjakvóta þegar frumvarpið [[Forseti hringir.]]var hér upphaflega til [[Forseti hringir.]]umfjöllunar, en fékk loksins útrás af því að við í [[Forseti hringir.]]minni hlutanum komum með [[Forseti hringir.]]samhljóða [[Forseti hringir.]]breytingartillögu. Nú loksins [[Forseti hringir.]]fær hann útrásina sem hann fékk ekki hérna veturinn 2016.
Forseti vill biðja þingmenn um að virða ræðutíma.
Hæstv. forseti. Samkvæmt orðanna hljóðan; það getur vel verið samkvæmt orðanna hljóðan, en ég trúi því ekki að Alþingi ætli að taka sér það vald að fara á svig við mat hæfnisnefndar að geðþótta eða eftir kvóta. Það er nefnilega það sem mig grunaði að þetta ákvæði, breytingartillagan, væri kannski hugsuð þannig [[Gripið fram í.]]- til að tryggja að ráðherra og þingi væri það í sjálfsvald sett að taka geðþóttaákvörðun um þetta, víkja frá þeim hæfasta. Það getur vel verið að stundum sé ástæða til þess og ég er ekki alltaf sammála mati nefnda. Það er algjört skilyrði í mínum huga að ef Alþingi eða aðrir ætla að víkja frá mati hæfnisnefndarinnar [[Forseti hringir.]]þá séu rök fyrir því sem eru gild. [[Gripið fram í.]]Það eru bara almennar reglur um það.
Virðulegi forseti. Ég hjó eftir orðum hv. þm. Brynjars Níelssonar um reynslu. Nú búum við á dálítið breytilegum tímum og reynsla á það til að úreldast, sérstaklega þegar við uppfærum lögin okkar og tímar breytast. Og reynsla er ekki það eina sem skiptir máli. Stundum er það möguleikinn til að lifa og læra og þroskast. Við búum við ákveðna veltu á vinnumarkaði og væntanlega líka dómstólarnir þó að reynsla skipti þar mögulega meira máli en víða annars staðar; hv. þingmaður veit það kannski betur en ég. Mér finnst mikilvægt að hafa í huga að við getum ekki alveg njörvað okkur niður á hugtök eins og reynslu, því að eins og hv. þingmaður bendir á þá hallar á í umsækjendahópnum [[Forseti hringir.]]og þá er kannski áhugavert að taka tillit til samsetningar hópsins.
Hæstv. forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að reynsla skiptir ekki öllu máli. Ég tel að vísu að ákveðin mikil reynsla þurfi að vera fyrir hendi svo að þú takir svona mikilvægt starf að þér eins og dómarastarf í Hæstarétti er. En stundum geta menn sýnt alveg óheyrilega hæfni á unga aldri, kannski ekki reynslumiklir. Ég hef séð það í mati þessarar nefndar að menn hafa tekið tillit til þess. Þegar um er að ræða tvo aðila með 40 ára reynslu og 50 ára reynslu skiptir þetta auðvitað engu máli, en það getur skipt máli hvort fólk hefur 5 ára reynslu eða 15 ára reynslu. Ég er alveg sammála því, við skulum ekki alveg einblína á það. Sumir sýna það í verkum sínum að þeir geta leyst úr mjög flóknum lögfræðilegum úrlausnarefnum meðan aðrir sýna að þeir eiga erfitt með það, eða beinlínis geta það ekki. Engu að síður eru þeir útskrifaðir lögfræðingar. Þetta er auðvitað kjarni málsins. Ég er alveg sammála því að það þarf að horfa til margra hluta í þessu mati.
Forseti. Annað sem ég hjó eftir í andsvari hv. þingmanns var talning hans hvað varðar kynjahlutföll. Þar sem Samfylkingin er með einn kvenkyns og tvo karlkyns þá er það einn þriðji. En ef mér telst rétt til, ég gerði stutta handtalningu áður en ég fór upp í pontu, eru konur 7 af 21 þingmanni Sjálfstæðisflokksins. Það er þá, held ég, sama hlutfall ef ég tel rétt. Þar munar hálfum þingmanni hjá Samfylkingunni og þremur og hálfum hjá Sjálfstæðisflokknum, sem er, held ég, það sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson var að benda á að væri munurinn.
Hæstv. forseti. Ég var nú svo sem ekki sleipur í reikningi, en þetta passar. Ég hélt að vísu að við værum með 8, en allt í lagi. Það skiptir ekki öllu máli. Ég veit það ekki. [[Gripið fram í.]]Ég er ekki alltaf að hugsa svona. [[Gripið fram í.]]Fólk sem er fast í þessu getur aldrei hugsað neitt skynsamlegt vegna þess að það er fast í einu formi, upptekið af að horfa á allt út frá einhverju formi í staðinn fyrir að horfa á efnið og innihaldið. Þegar menn detta alveg í þann farveg og komast aldrei út úr honum, alveg sama hvaða málefni er verið að tala um [[Gripið fram í: Segir hver?]]- segi ég. Það er kominn einhver hópur núna um að þar sem hallar á konur - í alls konar störfum, til sjós og annars staðar sko. Svo hefur enginn áhyggjur af því að kennarar eru 90% konur, hjúkrunarfræðingar 95% konur. Allt í einu bara þar sem hallar á konur, þar er allt ómögulegt, þar þarf að grípa til sérstakra aðgerða. [[Forseti hringir.]]Við skulum bara vera svolítið hlutlægari í þessu og meta þetta í hvert sinn í staðinn fyrir að stjórnast af þessu. Það stendur hérna … Er ég kominn yfir?
Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að gera tilraun til þess að loka þessari umræðu með því að segja nokkur lokaorð í þessari umræðu um málið. Það er mat mitt að fordómar gegn konum í dómskerfinu séu djúpstæður vandi. Því er ekki sérstakt tilefni til þess að leyfa sér að vona að hið besta gerist, að inngróin karlasjónarmið innan dómskerfisins, sem sagt varðandi hæfnismat á dómaraumsækjendum, fjúki burt sisvona án skýrrar lögfestingar um skyldu dómsvaldsins, þar á meðal valnefndarinnar, til að lúta jafnréttislögum. Konur sem valdar eru í valnefndina af valdakörlum í þessu kerfi geta verið í vanda staddar. Hunsun dómsvaldsins á jafnréttislögum og meginreglum stjórnsýsluréttar og sú staðreynd að fordómar gegn konum hafa liðist innan þess svo árum skiptir er birtingarmynd mun stærri vanda, þ.e. óvandaðra stjórnarhátta þar sem geðþótti og misbeiting opinbers valds er í boði hjá innviðum dómsvaldsins án ábyrgðar. Við slíkar aðstæður getur besta fólk, þar á meðal konur, þurft að velja sína slagi í nefndum og ráðum dómsvaldsins. Við slíkar aðstæður veigra kvenlögfræðingar sér jafnvel við að opinbera eða ræða jafnréttisvandann í dómskerfinu og lögmannastéttinni þar sem þær telja réttilega að það geti bitnað á framgangi þeirra og stöðuveitingum. Það er umtalað bak við lokaðar dyr. Talað er um að fólk eigi að stíga varlega til jarðar og gæta sín á því að vera ekki öfgafullt. Þess vegna er nauðsynlegt að löggjafinn taki af skarið og gefi skýran tón en mjálmi ekki bara í nefndaráliti eins og það sé einhver neðanmálsgrein að það beri að fylgja jafnréttislögum.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun um orkuskipti, samanber þingskjal 205, 146. mál. Orkuskipti eru okkur Íslendingum vel kunn, þ.e. að skipta einum orkugjafa út fyrir annan. Á síðustu áratugum höfum við náð markverðum árangri með notkun endurnýjanlegra orkugjafa í okkar orkubúskap, jafnt til heimilis- sem iðnaðarnota. Fyrir um 40 árum síðan var helmingur íbúðarhúsa á Íslandi hitaður upp með innfluttu jarðefnaeldsneyti. Í dag er þetta hlutfall innan við 1%. Það er sannarlega dæmi um vel heppnuð orkuskipti með tilheyrandi jákvæðum efnahagslegum, samfélagslegum og umhverfislegum ávinningi. Minni staðbundin mengun, minni losun gróðurhúsalofttegunda, umtalsverður gjaldeyrissparnaður, bætt orkuöryggi á landsvísu og efling hvers konar nýsköpunar á sviði orkumála. Allt þetta hefur leitt af orkuskiptum síðustu áratuga. Á sjöunda áratug síðustu aldar höfðu margir efasemdir um þau áform um orkuskipti í húshitun sem þá var ýtt úr vör, enda lágu ekki fyrir augljósar fjárhagslegar forsendur fyrir þeirri aðgerð á þeim tíma. Ég efast um að nokkur í dag muni mótmæla því að um gæfurík og mikilvæg spor hafi verið að ræða. Við þekkjum því vel þær jákvæðu afleiðingar sem orkuskipti hafa í för með sér og mikilvægi þess að halda áfram með sögu orkuskipta á Íslandi. Segja má að við séum í dag komin á næsta stig orkuskipta á Íslandi. Innflutt jarðefnaeldsneyti er enn ríkjandi á ýmsum sviðum. Það eru því víða tækifæri jafnt sem áskoranir sem blasa við okkur. Fyrst og fremst er áframhaldandi verk að vinna á sviði samgangna, hvort sem um er að ræða samgöngur á landi, á hafi eða í flugi. Mikilvæg skref hafa verið stigin undanfarin ár og hafa aðgerðir stjórnvalda leikið stórt hlutverk í þeim orkuskiptum samgangna á landi sem þegar hafa átt sér stað. Góðan árangur má meðal annars sjá á því að endurnýjanlegt eldsneyti hefur vaxið úr 0,2% hlutdeild endurnýjanlegra orkugjafa í um 6% á fimm árum. Bæði er hér um að ræða lífeldsneyti sem nú er notað í meira mæli en áður, auk þess sem verulegur vöxtur hefur verið í fjölgun rafbíla sem eru nú fleiri en 1.000 á vegum landsins. Enn er þó langur vegur í að ná fram fullum orkuskiptum í samgöngum á landi. Ég tel að í þeim efnum eigum við að setja okkur bæði metnaðarfull markmið og raunhæf. Haftengd og flugtengd starfsemi er hins vegar mun skemur á veg komin hvað orkuskipti varðar og er nánast enn á byrjunarreit. Það er því lagt til að útvíkka stefnumótun og aðgerðir fyrir orkuskipti þannig að þau taki til allra sviða sem eru meira og minna háð notkun jarðefnaeldsneytis. Orkuskipti eru eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar og stór þáttur í aðgerðum okkar í loftslagsmálum. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar kemur fram að gerð verði aðgerðaáætlun í loftslagsmálum í samræmi við Parísarsamkomulagið. Áætlunin feli m.a. í sér græna hvata, skógrækt, landgræðslu og orkuskipti í samgöngum. Í stefnuyfirlýsingunni kemur einnig fram að koma þurfi á samræmdu kerfi grænna skatta og í því skyni verði áfram unnið að útfærslu skatta á ökutæki og eldsneyti. Meðfylgjandi tillaga til þingsályktunar um aðgerðaáætlun um orkuskipti er lögð fram í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Í sóknaráætlun stjórnvalda í loftslagsmálum sem kynnt var í lok nóvember 2015 eru tvö verkefni tilgreind sem lúta beint að orkuskiptum, annars vegar um endurnýjaða aðgerðaáætlun til næstu ára vegna orkuskipta, jafnt á landi, lofti sem legi, og hins vegar um eflingu innviða fyrir rafbíla á landsvísu. Í sóknaráætluninni kemur nánar tiltekið fram að aðgerðaáætlun til næstu ára vegna orkuskipta, jafnt á landi sem á hafi, verði lögð fram á Alþingi sem tillaga til þingsályktunar á vorþingi 2016 og að áætlunin verði unnin á vegum atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins og Grænu orkunnar, sem er samstarfsvettvangur um orkuskipti sem miðar að því að auka hlut visthæfra innlendra orkugjafa á kostnað innflutts kolefnaeldsneytis. Í samræmi við þetta var tillaga til þingsályktunar um aðgerðaáætlun um orkuskipti lögð fram af þáverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra á Alþingi í júní 2016 til kynningar. Mælt var fyrir tillögunni í ágúst 2016 og í kjölfarið gekk tillagan til atvinnuveganefndar Alþingis og til umsagnar en ekki náðist að afgreiða hana fyrir þinglok. Sú tillaga til þingsályktunar sem ég mæli hér fyrir er því endurflutt tillaga sama heitis frá síðasta löggjafarþingi, þingskjal 1405, 802. mál. Taka ber þó fram að í þeirri tillögu til þingsályktunar sem ég mæli fyrir hefur verið tekið tillit til ábendinga frá umsagnaraðilum eins og kostur er. Hefur þingskjalið því tekið nokkrum breytingum og verið uppfært. Helsta efnislega breytingin er sú að á grundvelli nýjustu gagna er lagt til að markmið um hlutfall endurnýjanlegrar orku í samgöngum á landi árið 2030 verði hækkað frá því sem var í fyrri útgáfu, úr 30% í 40%. Önnur yfirmarkmið í tillögunni eru óbreytt frá því sem kynnt var á 145. löggjafarþingi. Hæstv. forseti. Í megindráttum snýst sú tillaga til þingsályktunar sem ég hér mæli fyrir um markmiðasetningu og aðgerðaáætlun. Markmiðasetning tekur mið af spá orkuspárnefndar Orkustofnunar og möguleikum stjórnvalda til að beita hagrænum hvötum til orkuskipta. Lagt er til að stefnt verði að 40% hlutdeild endurnýjanlegrar orku í samgöngum á landi árið 2030 og 10% hlutdeild í haftengdri starfsemi. Markmið þessi eru raunhæf en krefjandi. Ljóst er af niðurstöðum spálíkana að þessum árangri verður ekki hægt að ná nema með aðkomu stjórnvalda þar sem spár sem gera ráð fyrir óbreyttu ástandi skila okkur 27% hlutdeild árið 2030 fyrir samgöngur á landi og enn við núllið fyrir haftengda starfsemi. Í tillögunni er lagðar til aðgerðir á nýjum sviðum orkuskipta sem hingað til hafa ekki verið í forgrunni, þ.e. á hafi og í flugi, auk þess sem áfram eru lagðar til aðgerðir fyrir samgöngur á landi. Aukin áhersla er á uppbyggingu innviða og mikilvægi dreifikerfis raforku sem er ein af forsendum fyrir orkuskiptum, enda hefur það sýnt sig að nauðsynlegir innviðir þurfa að vera til staðar til að mæta aukinni notkun endurnýjanlegra orkugjafa, t.d. í tengslum við aukna rafbílavæðingu og raforkunotkun í höfnum. Ég vil sérstaklega koma inn á það að ég tel brýnt að gefinn verði meiri gaumur að samhengi orkuskipta og nauðsynlegri uppbyggingu á flutnings- og dreifikerfi raforku. Umræða síðustu ára um uppbyggingarþörf flutnings- og dreifikerfis raforku á það til að snúast um of um stóriðju og möguleg stóriðjuáform. Það er að mínu mati mikil einföldun á staðreyndum. Aukið afhendingaröryggi raforku snýr að stærstum hluta að heimilum og smærri fyrirtækjum, að jöfnun búsetuskilyrða, jöfnun atvinnutækifæra og jöfnun möguleika til orkuskipta á landsvísu. Án fullnægjandi flutnings- og dreifikerfis raforku er þannig tómt mál að tala um áform um orkuskipti á landsvísu. Við verðum því að horfa á þessi mál í samhengi og nálgast þau með ábyrgum hætti til lengri tíma af yfirvegun. Í þingsályktunartillögunni er lögð fram aðgerðaáætlun um orkuskipti til næstu ára. Gert er ráð fyrir að áætlunin verði endurskoðuð á fimm ára fresti og uppfærð eftir því sem ástæða er til á hverjum tíma. Sjálf aðgerðaáætlunin er í 23 liðum sem eiga að stuðla að því að framangreind markmið náist. Aðgerðirnar flokkast í þrjá meginflokka. Númer eitt eru grænir hvatar, annars vegar innviðir og stefnumótun, svo og reglugerðir og rannsóknir. Aðgerðirnar skiptast síðan á samgöngur á landi, hafi og í lofti. Of langt mál er hér að telja upp allar aðgerðirnar í þingskjalinu. Í tillögunni er komið inn á að stjórnvöld hafi í lok síðasta árs úthlutað styrkjum til uppbyggingar innviða fyrir rafbíla. 16 verkefni hlutu styrk, samtals að fjárhæð 201 millj. kr., og munu í kjölfarið yfir 100 hleðslustöðvar fyrir rafbíla verða reistar um allt land á næstu þremur árum. Þessir styrkir til innviða senda sterk skilaboð um að hafin sé stórfelld og markviss uppbygging innviða fyrir rafbíla sem mun m.a. auka til muna möguleika á ferðum út fyrir höfuðborgarsvæðið. Í tillögunni er lagt til að starfshópur leggi til almennar aðgerðir sem stuðli að uppbyggingu innviða fyrir vistvænar bifreiðar við heimili og vinnustaði. Þá er lagt til að skoðað verði hvernig hægt sé að auka notkun skipa á raforku í höfnum, bjóða upp á raftengla fyrir langtímastæði við flugvelli og landtengingu flugvéla. Þörf er á því að auka upplýsingagjöf til almennings um bifreiðar, innviði og eldsneyti. Bent er á nauðsyn þess að innviðir verði til staðar fyrir vistvænar bifreiðar á ferðamannastöðum. Þá eru tillögur um samgöngustefnu, vistvæn innkaup og alþjóðlegar mengunarreglur á hafsvæðum. Eins og áður segir var þessi tillaga til þingsályktunar unnin í samstarfi við Grænu orkuna, samstarfsvettvang um orkuskipti, auk samráðs við fjölda hagsmunaaðila. Græna orkan er samstarfsvettvangur hins opinbera ásamt aðilum úr atvinnulífinu sem tengjast orkuskiptum. Þar eiga sæti fulltrúar fjögurra ráðuneyta, þ.e. atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis, umhverfis- og auðlindaráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis og innanríkisráðuneytis. Fyrir hönd atvinnulífsins eru fulltrúar frá Samtökum iðnaðarins, Landsvirkjun, Bílgreinasambandinu og Mannviti. Hæstv. forseti. Þingsályktunartillaga þessi felur í sér hvatningu og aðgerðir til að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis, flýta fyrir þróun orkuskipta eins og kostur er en einnig að höggva á hnúta ef hindranir eru í vegi með auknu samstarfi og samvinnu þvert á ráðuneyti. Það er von mín að tillögur þær sem lagðar eru fram í þingskjalinu muni stuðla að áframhaldandi öflugu starfi á sviði orkuskipta og styðji þannig þau metnaðarfullu markmið sem stjórnvöld hafa sett sér á þessu sviði, samfélagi og umhverfi til heilla. Að því sögðu legg ég til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. atvinnuveganefndar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að lýsa yfir ánægju minni með framkomna tillögu, þ.e. að hún sé lögð fram, og þá áherslu sem hæstv. ráðherra leggur á þessi mál með því að koma svo snemma fram með þetta mál eins og hún kom vel að í sínu máli. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í einhver atriði í þessu. Ég mun svo kannski koma inn á fleira í ræðu minni hér á eftir. En fyrst ég hef tækifæri til að eiga orðastað við hæstv. ráðherra beint langar mig að spyrja, því hér segir varðandi innviði að stefnt skuli að því að raftengingar sem fullnægja raforkuþörf til almennrar starfsemi skipa í höfnum verði aðgengilegar fyrir 2025, hversu langt það verkefni er komið og hversu mikið það er unnið í samvinnu við þá aðila sem sjá um raforkukerfið, Landsnet. Það er ekkert launungarmál að það að leggja línur hefur ekki reynst einfalt. Oftar en ekki endað fyrir dómstólum. Hæstv. ráðherra talaði um að það þyrfti að setja sér metnaðarfull markmið en þó raunhæf. Kannski er það ósanngjarnt að biðja hæstv. ráðherra um svo viðamikið svar sem mig þó langar að reyna, en ég spyr hvernig þessi stefna rími við aðrar stefnur sem eru annaðhvort við lýði eða þá í farvatninu, hvort það hafi verið horft heildstætt á þetta í tengslum við rammaáætlun, í tengslum við kerfisáætlun Landsnets. Ég mun vonandi sem fyrst eiga orðastað við ráðherra um pólitíska stefnumótun þegar kemur að línumálum. [[Forseti hringir.]]Hvernig rímar þetta allt saman og hefur þetta verið lesið saman?
Forseti. Ég byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Það er rétt hjá honum, þetta eru stórar spurningar, en svarið er svona í fulleinfaldri mynd: Já, á þetta hefur verið horft saman. Það er hins vegar alveg rétt sem hv. þingmaður segir, það hefur ekki verið auðvelt mál að koma þessari vinnu áfram. Ég sé ekki fram á að það muni endilega breytast í náinni framtíð. Það er samt verkefni, m.a. okkar verkefni hér, að ná að taka utan um þetta mál og sýna fram á mikilvægi þess á sama tíma og við berum virðingu fyrir þeim áhyggjum sem fólk kann að hafa í þessum efnum. Þetta hefur líka verið unnið með öðrum ráðuneytum eins og ég kom inn á, umhverfis- og auðlindaráðuneytinu m.a. og fjármálaráðuneytinu og innanríkisráðuneytinu sem fer með samgöngumálin. Svarið er í stuttu máli: Já.
Virðulegi forseti. Ég er mikill aðdáandi stuttra og hnitmiðaðra svara. Það einfaldar oft málin. Fyrst langar mig í seinna andsvari mínu að koma inn á það að hæstv. ráðherra leggur til að þessu máli verði vísað til atvinnuveganefndar. Sjálfur tel ég að þetta sé mál sem eigi allt eins heima á borði umhverfis- og samgöngunefndar og velti því upp, án þess að ég ætli að gera stórkostlegan ágreining um það eða veður yfir því eins og stundum hefur verið gert hér í þingsal, hvort hægt væri að vísa þessu til nefndanna beggja eða í það minnsta búa svo um hnútana að haft verði mikið og gott samstarf þar á milli. Það held ég að myndi hjálpa málinu áfram. Þetta er svo víðfeðmt, eins og hæstv. ráðherra kom sjálfur inn á, og snertir svo margar stefnur og mál sem eru á borði hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að lokum í andsvari mínu út í hagræna hvata sem koma fram á bls. 2 í greinargerðinni. Þar segir í fyrsta efnislið, með leyfi forseta: „Gjaldtaka í samgöngum verði endurskoðuð þannig að hún tryggi ríkissjóði nægar skatttekjur til að standa undir uppbyggingu og viðhaldi samgöngumannvirkja.“ Hvað er átt við? Er hér verið að boða frekari vegtolla eins og hæstv. samgöngumálaráðherra hefur að ég hygg látið hefja þegar vinnu við að skoða eða í það minnsta boðað það? Hvernig tengist þetta, að tryggja nægar skatttekjur til að standa undir uppbyggingu og viðhaldi samgöngumannvirkja, hagrænum hvötum í orkuskiptum?
Já, takk. Fyrst örstutt um nefndina. Málið hefur áður verið sent til atvinnuveganefndar. Atvinnuveganefnd getur auðvitað óskað eftir umsögn frá umhverfis- og samgöngunefnd. Ég vil bara segja almennt og auðvitað í þessu máli að þetta kallar á samvinnu beggja nefnda. Ég vona að menn vinni málið þannig. Þetta er síðan partur af loftslagsverkefninu, þannig er tenging líka í umhverfisráðuneytið og umhverfisnefnd sömuleiðis. Skattheimtan er ekki hluti af vegtollaumræðunni heldur snýr þetta að því að við erum auðvitað með hvata í dag, þeir sem kaupa t.d. rafknúinn bíl greiða ekki sömu gjöld og þeir sem keyra á bensínbílum. Það þýðir að ef við ætlum að fjölga rosalega rafbílum greiða færri og færri hin gjöldin sem við nýtum til að byggja upp vegakerfið. Þess vegna kallar þetta á að við endurskoðum þá heildarmynd. Sú vinna er í gangi í fjármálaráðuneytinu. Þetta skýrist af því. Ef við boðum breytingar á myndinni og mögulega breyttan veruleika þurfum við líka að endurskoða alla gjaldtöku til að geta haldið áfram að byggja upp vegi.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir að flytja þessa tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun um orkuskipti. Ég hugsa að þannig sé farið með okkur öll hér inni að okkur finnist það vera fögur framtíðarsýn að breyta úr dísli og bensíni í rafmagn, t.d. í bílaflotanum, svo ekki sé talað um skipaflotann, sem er stærra mál og flóknara. En þetta góða mál er líka háð því að við getum flutt rafmagnið og átt nóg rafmagn til að taka við þeim orkuskiptum sem við reiknum með að þurfi í landinu, á allan bílaflotann. Það eru líka miklu stærri mál sem snúa að höfnum landsins þar sem bátarnir liggja við bryggju og vantar rafmagn. Það háttar svo til víða um landið, sérstaklega á Norðurlandi, Norðausturlandi og Austurlandi að þangað er ekki hægt að flytja meira rafmagn til þess að tengja við hafnir, við fiskimjölsverksmiðjur sem keyrðar eru áfram á olíu. Núna eru þær allar að bræða loðnu og flestar þeirra keyrðar með olíu því að ekki er nógu mikill burður í flutningnum til að flytja rafmagn til þeirra. Þessi fallega sýn, sem ég held að við öll hér inni getum verið sammála um að þetta sé, byggir á því að við séum tilbúin til að búa til það rafmagn sem þarf til þess að mæta þeim hugsjónum og hugmyndum sem fram koma í þessari þingsályktunartillögu. Og ef við viljum framleiða rafmagnið þurfum við að geta flutt það. En við erum alltaf að lenda í því aftur og aftur að í samfélagi okkar vilja allir hafa nóg af rafmagni en næstum ekki nokkur vill að það sé framleitt, hvað þá að það sé flutt. Það hefur alls konar áhrif á umhverfi okkar. Ef við ætlum að rafkeyra alla bíla landsins þarf að setja upp stöðvar hringinn í kringum landið. Þá þarf að flytja það aukna rafmagn sem þarf til þess með burðugra flutningskerfi. Það er auðvitað önnur umræða en hún fylgir einhvern veginn algerlega hinni hugmyndinni. Þess vegna er gott sem kom fram hjá hæstv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé að auðvitað varðar þetta mál líka umhverfis- og samgöngunefnd. Ég tek heils hugar undir það. Ég held að við þurfum alltaf í svona stórum málum að ná breiðri samstöðu. Ég held að það sé alveg sjálfsagt að atvinnuveganefnd leiti umsagnar umhverfis- og samgöngunefndar í þessu máli og að við vinnum þetta sem best saman, þingmenn allra nefnda og allra flokka. Mig langar líka að minnast á örfáa punkta sem ég hef meiri innsýn í en aðrir. Minnst er á að almenningssamgöngur geti komið hérna inn. Ég heyrði fréttir af því um daginn að Reykjavíkurborg hefði verið að kaupa níu rafmagnsstrætisvagna. Það er framför. Algerlega. Við erum á réttri leið þar. Eins og staðan er held ég að við munum setja rafmagnsvagna á allar styttri leiðir. Minnst er á það í þessu frumvarpi, t.d. leiðina milli Keflavíkurflugvallar og Reykjavíkur. Það er mjög þarft og gott mál og auðvitað styðjum við það heils hugar. Síðan er talað um orkusparnað í hafi. Þá er komið inn á fiskiskipaflotann og veiðar og veiðarfæri. Það er orðið miklu flóknara og stærra mál. Við sem þekkjum aðeins til í því vitum að á undanförnum árum hefur það gerst að bæði búnaður veiðarfæra, tóg, ofurtóg og annað slíkt, er orðinn miklu léttari og sterkari en vírinn er nokkru sinni. En á móti kemur að skipin eru orðin langtum stærri og veiðarfærin langtum meiri um sig. Á stærstu flottrollum er opnun á veiðitrolli á við marga fótboltavelli. Það eru risaverkfæri. Þegar menn draga þau eftir kolmunna þarf mikið vélarafl. Það þarf gríðarlegt afl til að draga þessi miklu troll og þessa risahlera sem halda þeim opnum. Á sama tíma og menn auka afköst veiðiskipanna þyngjast veiðarfærin og þótt vélarnar séu orðnar hæfari og betri í því að nýta orkuna kallar það allt á mikla orku. En að sjálfsögðu þurfum við að skoða hvernig við getum haldið áfram að minnka orkunotkun á hvert kíló af veiddum fiski sem við komum að landi. Ég held að við getum öll verið sammála um það. Hér er verið að tala um leiðir til þess að fara þá leið. Þótt hún sé flóknari en varðandi bílana megum við ekki gefast upp. Við verðum að halda áfram og sjá hvort við náum ekki einhverjum árangri í því. En ég held að við eigum ekki að tala um einhver boð og bönn eða segja til um hvaða veiðarfæri eigi að nota. Lína og net og slík veiðarfæri kalla á miklu minni orku til sjós. Það vitum við allir. Í vondum veðrum eyðist líka meiri orka á sjó við að draga troll eða net. Þannig er það nú. Náttúran spilar líka inn í þetta með okkur. En ég þakka fyrir þetta frumvarp. Það kom að vísu fram á síðasta þingi, ég man ekki hvort það var bara kynnt eða lagt fram, en nú er það komið hér fram og til umræðu, samfélagi og umhverfi til heilla, eins og ráðherrann sagði svo ágætlega. Ég held að við séum akkúrat öll þar. Ég hlakka til að takast á við þetta verkefni í atvinnuveganefnd og mun sjá til þess að við höfum samráð um verkefnið við umhverfis- og samgöngunefnd.
Virðulegi forseti. Ég ítreka ánægju mína með að þetta mál skuli koma snemma hingað inn frá hæstv. ráðherra. Ég get ekki annað en lýst ánægju minni með orð hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar um góða samvinnu og að finna samvinnuvettvang á milli atvinnuveganefndar og umhverfis- og samgöngunefndar. Að einhverju leyti er Ásmundur Friðriksson sjálfur sá samvinnuvettvangur, sitjandi í báðum nefndum. Ég treysti því að hann tali fyrir hagsmunum okkar umhverfisverndarmanna og treysti honum vel til þess innan atvinnuveganefndar. Einnig gat ég ekki skilið hæstv. ráðherra öðruvísi en svo að þar á bæ væri líka ánægja með þá hugmynd. Þetta er víðfeðmt plagg. Annað væri nú. Það er ansi margt hér undir, orkuskipti í samgöngum. Líkt og hæstv. ráðherra fór yfir byggir þetta á plaggi sem var lagt fram á síðasta þingi. Hér er mikið vitnað í skýrslu iðnaðar- og viðskiptaráðherra um orkuskipti í samgöngum sem lögð var fram á þinginu 2014–2015. Ég hefði kosið að í þessu plaggi væri meira um að búið væri að uppfæra tölur. Mér sýnist að á mörgum stöðum sé vísað til umræddrar skýrslu þáverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá þinginu 2014–2015. Þó er aðeins búið að uppfæra tölur eins og varðandi hlutfall endurnýjanlegs eldsneytis í samgöngum. Ég hefði haldið að það ætti að vera þannig að við gætum bara fengið án mikilla vandkvæða tölur yfir hvernig skiptingin væri núna á milli ýmissa flokka og fleira. Ég kom aðeins inn á það í andsvari mínu hér áðan hvort þetta væru raunhæf markmið, hvort það væri gerlegt að koma upp raftengingum fyrir skip svo dæmi sé tekið fyrir þennan tíma. Ég vona að þau markmið sem hér eru sett náist. Mér hefur af og til á undanförnum árum í umræðum um umhverfismál, eins og ég tel þetta fyrst og fremst vera, þótt að það skorti á að við tengjum samþykktir í þeim efnum við samþykktir á öðrum sviðum. Þannig tali ekki alltaf saman það sem við ætlum að gera þegar kemur að umhverfismálum við það sem við gerum á öðrum sviðum. Hér er t.d. farið yfir það í greinargerðinni að orkuskipti þar sem jarðefnaeldsneyti er skipt út fyrir raforku auki aflþörf í raforkukerfinu. Hér er vissulega ekki verið að leggja til að jarðefnaeldsneyti sé algerlega skipt út fyrir raforku en í greinargerðinni má þó finna athyglisverðar tölur um aflþörfina. Ég vitna í þetta, með leyfi forseta: „Verði allar samgöngur á landi, þar með talið bifreiðar á vegum ferðaþjónustunnar rafknúnar sem og fiskimjölsverksmiðjur, iðnaður og hafnir er aflþörfin að hámarki 880 MW og sparnaður í losun CO 2 1.411.700 t/ári. Nauðsynlegt er að huga að styrkingu flutnings- og dreifikerfisins svo hægt verði að koma til móts við komandi orkuskipti á landi. Þá þarf einnig að vera til staðar nægjanlegt raforkuframboð til að mæta eftirspurninni.“ Hér finnst mér eins og sé í framhjáhlaupi komið inn á þá tvo þætti sem helst gætu kannski valdið því að tímasett markmið í þessum efnum náist illa, þ.e. orkan sjálf, þ.e. orkuöflunin, og hins vegar dreifing hennar. Ég kom aðeins inn á það í andsvari mínu áðan að það skortir pólitíska stefnu um raforkudreifingu á Íslandi. Ég hef sent fyrirspurn um þau mál til hæstv. ráðherra. Staðreyndin er sú að samkvæmt raforkulögum frá árinu 2003 hefur ráðherra borið að leggja slíka stefnu fram á þingi á fjögurra ára fresti. Það hefur aldrei verið gert. Í dag er þetta allt of mikið í höndum þess fyrirtækis sem um þetta vélar, sem stendur þannig í fararbroddi fyrir því hvernig eigi að dreifa orkunni, auðlindinni okkar, án þess að fyrir liggi pólitískur vilji stjórnvalda. Öfugt við það sem við þekkjum frá Norðurlöndunum þar sem eru einfaldlega bara samþykktar stefnur þar um. Í þessari tillögu til þingsályktunar og greinargerðinni sem fylgir eru gríðarlega margir jákvæðir punktar. En ég óttast, eins og ég kom inn á, að það eigi eftir að koma þessari hugsun sem hér er, þeim breytingum sem þarf að gera til að þetta verði að veruleika, alls staðar inn í þær ákvarðanir sem við tökum sem tengjast þessu þegar kemur að orkuöflun og raflínum, svo dæmi sé tekið. Hér er minnst á rafbíla og bíla sem taka, ef ég man rétt, yfir 20 farþega og kveðið sérstaklega á um afslátt. Hér er þetta, með leyfi forseta: „Skoðað verði að endurgreiða virðisaukaskatt fyrir hreinorkubifreiðar með fleiri en 22 farþega.“ Þetta er vel. Eins og hv. þm. Ásmundur Friðriksson kom inn á eru menn þegar að stíga tilraunaskref í þeim efnum. En ég sakna þess aðeins í þessu og held að plaggið hefði orðið töluvert betra ef við hefðum talað um fyrirbæri eins og borgarlínuna líka. Það eru ákveðin orkuskipti í samgöngum að færa stóran hluta umferðarinnar á höfuðborgarsvæðinu yfir í rafknúna vagna eða lestir. Svo við áttum okkur aðeins á tölunum sem við erum að eiga við hér á höfuðborgarsvæðinu: Ef fjölgunin verður eins og spáð er fram að árinu 2040 gætu breyttar ferðavenjur með borgarlínunni þýtt minni útblástur upp á 100 þús. tonn af CO 2 -ígildum. Svo það sé sett í samhengi var útblástur CO 2 -ígilda árið 2014 á öllu höfuðborgarsvæðinu 373 þús. tonn. Í þá átt að ná því markmiði sem hér eru sett varðandi orkuskipti í samgöngum, sem er m.a. að minnka útblástur, ætti borgarlína að vera hér mjög framarlega og vera, miðað við stefnu ríkisstjórnarinnar sem hæstv. ráðherra kom inn á áðan, forgangsverkefni að styðja hana. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hennar við andsvörum mínum áðan. Hún útskýrði ýmislegt fyrir mér sem ég þurfti að fá nánari skilgreiningar á. En ég ætla bara í lokin að brýna okkur til þess, bæði hæstv. ráðherra og okkur hv. þingmenn, að taka svona plagg alvarlega. Hér er talað um að raforkuinnviðir verði til staðar fyrir notkun fiskimjölsverksmiðja, eins og hv. þm. Ásmundur Friðriksson kom inn á áðan. Það er umtalsvert verkefni að koma upp slíkri tengingu. Þótt við horfum oft á okkur eins og við séum hreinasta og besta land í heimi sem eigum hvað mest af orku er staðreyndin sú að það er víða orkuskortur og ekki alveg ljóst hvernig við ætlum að framleiða orkuna. Um það er deilt. En markmiðin í þessu eru góð. Sum þeirra mættu vera enn róttækari. Hér er t.d. sagt að 20% bifreiða í eigu opinberra aðila eigi að verða vistvæn fyrir [[Forseti hringir.]]2020. Stjórnvöld hafa algerlega í hendi sér að setja það markmið ofar og ganga á undan með skýru fordæmi. Best væri náttúrlega ef allir ráðherrabílarnir væru vistvænir á morgun.
Herra forseti. Ég er mjög ánægður með að þessi tillaga til þingsályktunar sé komin fram um að reyna að koma orkuskiptum í ákveðið horf sem er þá drifið áfram af ákvarðanatöku og ívilnunum af hálfu ríkisstjórnarinnar. En þó, þegar ég lít yfir hana, er ýmislegt sem slær mig og gerir eiginlega að verkum að ég lít svo á að þessi tillaga sé bara alls ekki nógu framsækin. Máli mínu til stuðnings bendi ég á að í stefnuramma Evrópusambandsins, um orku- og loftslagsmál til ársins 2030, sem var settur fram 23. október 2014 er eitt af þremur meginmarkmiðum að ná fram 40% samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda samanborið við viðmiðunarárið 1990. En á bls. 21 í greinargerð tillögunnar segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt upplýsingum frá Orkustofnun mun markmið um 40% hlutdeild endurnýjanlegra orkugjafa valda því að notkun jarðefnaeldsneytis verður nálægt því sú sama og árið 1990 og losun gróðurhúsalofttegunda einnig.“ Það sem gengið er út frá í þessari tillögu er að við reynum að ná 40% hlutdeild endurnýjanlegra orkugjafa, m.a. í samgöngum, fyrir árið 2030. Það mun skila okkur á þann stað þar sem við getum farið að byrja að vinna í áttina að því að ná fram þeim markmiðum sem voru sameiginlega lögð fram í stefnuramma Evrópusambandsins. Það er eitt af þeim dæmum sem fær mig til að halda að þetta nái alls ekki nógu langt eins og þetta stendur. Í raun eru margar góðar tillögur þarna inni en við verðum líka að bera þetta saman við önnur lönd. Í Noregi hefur meðal annars verið rætt um að 100% af öllum nýjum bílum sem eru seldir keyri á endurnýjanlegri orku fyrir árið 2025. Það þætti mér framsækið, það þætti mér eftirsóknarverð nálgun. Það er ýmislegt sem styður þá notkun. Í dag eru að vísu ekki margar bifreiðategundir sem keyra á rafmagni en ljóst er að orkuþéttleiki í rafhlöðum er að aukast mjög hratt. Það gefur okkur ákveðna von. Samhliða því eru fleiri bifreiðaframleiðendur að framleiða bíla sem ganga fyrir hreinni raforku. Að vísu skýtur svolítið skökku við að í tillögunni eru menn svolítið hallir undir metanbíla og jafnvel bíóetanólbíla og þess háttar sem ég held að á þessum tímapunkti sé óhætt að segja að hafi tapað í hugmyndastríðinu um hver skuli vera hinn endanlegi vistvæni orkugjafi. Það er kannski of snemmt að segja þetta en alla vega myndi ég segja að gagnvart bílum sé það tilfellið. Sömuleiðis má tala um atriði sem varða raforkukostnað. Raforkuframleiðsla á Íslandi hefur lengi þótt mjög góð og ódýr. Mig minnir að gengið sé út frá því að heildsöluverð sé í kringum 36 kr. á megavattstund. Þetta var alveg rosalega lágt verð fyrir tíu árum en í dag er verið að setja upp sólarorkustöðvar víða um heim sem framleiða sólarorku fyrir í kringum 21 kr. á megavattstund. Það hreinlega þýðir að samhliða þessari aukningu á orkuþéttleika rafhlaðna mun raforkuframleiðsla vera að öllu óbreyttu algerlega ósamkeppnishæf innan tíu ára. Það hefur afleiðingar fyrir þá uppbyggingu í stóriðju sem stendur til og sömuleiðis þá stóriðju sem nú þegar er til staðar. En ég held að við gætum litið á ýmis tækifæri samt sem áður. Í orkuskiptum felst rosalega mikill efnahagslegur ábati fyrir landið. Það er efnahagslegt atriði að vera ekki að eyða peningum í olíu. Það er óþarfi að fólk sé að kveikja í risaeðlusafa til að komast í vinnuna á morgnana. Við getum sparað okkur tugi milljarða á ári sem fara í að kaupa erlenda olíu með því að hraða þessum orkuskiptum. Sá peningur sem sparast mun að sjálfsögðu nýtast til að hliðra þeim kostnaði sem verður til við viðhald vega ef við höldum því til streitu að binda okkur við að einungis fyrstu 12.500 rafbílarnir hljóti ívilnun heldur bara halda því áfram þangað til 100% nýrra bíla eru orðnir rafmagnsbílar. Það væri, held ég, töluvert betra. Að auki er annað sem mér þætti gott að kæmi fram í þessari tillögu og það er það að við eigum ekki bara að vera neytendur í þessum orkuskiptum, við eigum ekki bara að neyta þess sem kemur. Það eru ótal tækifæri fyrir nýsköpun. Ef ríkið setti fjármagn í að hvetja til tækniþróunar hérlendis, sem stuðlar með einhverju móti að orkuskiptum, er það atriði sem gæti raunverulega gert Ísland að leiðandi landi, bæði í notkun og framleiðslu og þróun á endurnýjanlegum orkugjöfum, umfram þann góða árangur sem hefur náðst, t.d. í jarðborunum á háhitasvæðum og þess háttar. Það er nefnilega fjölmargt sem raunverulega væri hægt að gera hér, einkum mætti tala um skip. Það að setja rafhlöður sem eiga til að vera pínu vatnsfælnar, hætt við að springa komist þær í tæri við vatn - ef við getum fundið örugga leið til að skipta út olíu í stórum skipum eða jafnvel litlum til að byrja með fyrir góðar rafhlöður er það eitthvað sem við getum verið leiðandi í. Sömuleiðis er fullt af tækifærum, held ég, í flugi. Að lokum langar mig að víkja aðeins að Larsen C íshellunni sem er á Suðurskautslandi. Árið 2016 myndaðist í henni 131 kílómetra löng sprunga sem er, eftir því sem ég best veit, um 100 metra breið og 500 metra djúp í augnablikinu. Það eru aðeins um 20 kílómetrar eftir ósprungnir áður en íshellan hreinlega losnar frá. Gengið er út frá því að hún muni losna frá Suðurskautslandi á þessu ári. Þegar það gerist mun að öllum líkindum verða til 5 þús. ferkílómetra borgarísjaki sem fer út í sjó og mun væntanlega bráðna þar og getur leitt til allt að 10 sentímetra hækkunar á sjávarmáli jarðar að meðaltali. Þetta er ekki stærsti ísjaki sem hefur myndast enda var sá sem ég held að kallist B2 um 11 þús. ferkílómetrar og hann brotnaði frá Ross-íshellunni árið 2000. Þeir eru ansi margir og þeim hefur farið fjölgandi, þessum stóru íshellum sem eru að losna frá. Þetta er stórhættulegt. Þetta er eitthvað sem getur hleypt umhverfi heimsins í slíka óreiðu að við höfum aldrei séð annað eins áður. Á meðan ég tala um tækifæri og efnahagsleg áhrif þess að flytja ekki inn risaeðlusafa í auknum mæli, eða halda því ekki áfram - og við ættum sannarlega að líta til þeirra hagsmuna sem þjóðin hefur af því að hætta að brenna olíu og af því að þróa tækni sem getur komið í stað hennar og nýta orkuna sem við eigum þó til betur og reyna að stuðla að enn ódýrari orkuframleiðslu - held ég að stærsta atriðið í þessum orkuskiptum, og ástæðan fyrir því að við þurfum að spýta töluvert meira í en er í þessari annars ágætu tillögu, sé það að umhverfi jarðar þolir ekki lengur við. Við erum á hættutímum. Við erum á hættutímum sem eru ekki bara mælanlegir í koltvísýringsmagni í umhverfinu heldur í 5 þús. ferkílómetra borgarísjaka sem er um það bil að fara að renna út í sjó. Ef þetta er ekki tíminn til að grípa til stórvægilegra aðgerða, töluvert stórvægilegri en eru í þessum annars ágætu fyrirmælum og hugmyndum um orkuskipti, þá veit ég ekki hvað. Þetta er tíminn. Við verðum að gera þetta. Núna.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir ágætisþingsályktunartillögu, sem er jákvætt skref í þeim leiðangri sem við erum neydd til þess að halda í. Kannski kem ég inn á einstaka þætti þingsályktunartillögunnar og ræði þá. Mig langar samt að nota tækifærið til þess að koma inn á það sem vantar í umræðuna og baráttuna í loftslagsmálum. Ég átta mig á því að þeir hlutir eiga ekki endilega heima hér inni, en af því að í málaskrá ríkisstjórnarinnar og umhverfisráðherra er ekkert rætt um að leggja slíkt fram tel ég nauðsynlegt að við förum aðeins út í það og líka vegna þess að bíllinn sem fyrirbæri er nokkuð „sentral“ í þeirri umræðu sem hér er undir. Þá tel ég líka skipta máli að koma inn á þessa þætti, sem ég ætla að gera. Bíllinn er ein af afdrifaríkustu uppfinningum 20. aldarinnar. Hluti af vandamálinu varðandi bílinn er að sjálfsögðu hvernig hann er drifinn áfram, þ.e. að hann hefur verið drifinn áfram af jarðefnaeldsneyti. Það er nauðsynlegt að bregðast við því með því að skipta yfir í vistvæna orkugjafa. Hins vegar er bíllinn sem fyrirbrigði í sjálfu sér afdrifaríkur alveg óháð því hvernig hann er knúinn. Þar er ég að tala fyrst og fremst um hreyfanleika hans. Það er hreyfanleiki bílsins sem hefur gert það að verkum að borgirnar okkar og þéttbýlið hefur þróast frá hugmyndinni um það sem við getum kallað evrópska líkanið sem var blönduð, þétt, lágreist byggð, sem var byggð í kringum manninn, gangandi, þar sem fólk bjó á efri hæðum og vann á neðri hæðum og sótti svo þjónustu í göngufæri eða með almenningssamgöngum í næsta nágrenni, yfir í það að við færðum okkur og fórum að byggja eftir hinu ameríska líkani bílaborgarinnar sem byggir á allt öðrum prinsippum, nefnilega flokkun og aðgreiningu. Hvað á ég við með því? Hreyfanleiki bílsins gerir okkur kleift að búa víðs fjarri vinnu, sækja afþreyingu á þriðja staðinn og versla á fjórða staðnum. Með öðrum orðum höfum við teygt á öllu því byggðaumhverfi langt umfram það sem getur nokkurn tímann orðið sjálfbært. Eins göfugt og það er að skipta yfir í vistvænna eldsneyti án þess að gera nokkuð annað þá gerum við ekki neitt annað með því en að taka á sjúkdómseinkennunum en ráðast ekki gegn sjúkdómnum sjálfum. Þessari þingsályktunartillögu þarf að fylgja aðgerð á öðrum sviðum sem er miklu víðtækari og tekur á öllum innviðum og hinu byggða umhverfi. Almennt er álitið í dag að um 30%, 40% af allri kolefnislosun sé vegna mannvirkjagerðar. Flestir sérfræðingar eru sammála um að við náum mestum árangri með því að minnka óþarfauppbyggingu. Við þurfum ekki aðeins að byggja smærra og hagkvæmar, við þurfum líka að byggja og búa nær hvert öðru, vegna þess að stytting vegalengda hefur gríðarlega mikið að segja. Ég teldi að þingsályktunartillögunni þyrftu að fylgja miklu stærri og framsæknari markmið um að gera byggðaumhverfið sjálfbærara. Sem dæmi um að menn eru farnir að átta sig á því, ég held að ég hafi lesið það einhvers staðar, er að 50% af þeim markmiðum sem Reykjavíkurborg ætlar að ná í loftslagsmálum sínum eru beinlínis vegna þéttingar byggðarinnar. Ég beini því til hæstv. ráðherra að taka þetta upp á ríkisstjórnarfundum og hvet hæstv. umhverfisráðherra til þess að koma fram með tillögu og aðgerðir eða kalla saman hóp sem hvetur okkur til þess að taka á málunum þar sem þörfin er mest. Það verður ekki bara allt í lagi ef bílarnir verða knúnir áfram af einhverju öðru og við höldum áfram að teygja á byggðinni og byggja samgöngumannvirki langt umfram það sem þörf er á. Það kallar bara á annars konar vandamál. Hér eru notaðar tugþúsundir tonna af stáli að óþörfu. Orkusóun er svo annað. Hér höfum við byggt byggingar í marga áratugi með beinlínis röngum byggingaraðferðum. Afleiðingu þess þekkjum við. Við þekkjum mygluumræðuna. Hún á rót í því að við höfum byggt á vitlausan hátt. Við höfum verið að byggja steinsteyptan vegg of lítið einangraðan að innan, sem krefst þess svo að fólk sem býr í húsunum verður að umgangast það á tiltekinn hátt til þess að koma í veg fyrir vandamál. Orkusóun í íbúðum er alveg gríðarlega mikil. Þetta snýst ekki bara um orkuskipti, þetta snýst líka um orkusóun og að minnka hana. Töfraorðin eru í rauninni bara þrjú: Það er að byggja betra, byggja minna og nota minna. Í þingsályktunartillögunni er talað um almenningssamgöngur. Það er rétt og gott sem þar kemur fram um nauðsyn og ávinning þeirra, en það er hins vegar ekki talað um hvað það er sem veldur því að almenningssamgöngur geta orðið fýsilegur kostur. Það þekkja það allir, og það eru í rauninni góðu fréttirnar að þetta eru vandamál sem allar borgir í kringum okkur glíma við, þannig að það eru svo margir staðir og margir sem við getum lært af. Töfraorðið er byggð sem er gerð þannig að hún er með góðu gönguhæfi, hún er þétt; hún unir góðum almenningssamgöngum. En byggð sem er að þróast, eins og höfuðborgarsvæðið, þar sem þéttni og fjöldi íbúða á hvern hektara er alltaf að verða minni og minni, leiðir bara til þess að almenningssamgöngur verða alltaf hálfgerð tálsýn, kostnaðarsamar, tafsamar og óaðgengilegar. Það er engin hvatning í því að hætta að nota einkabílinn. Við gerum þetta ekki á einu bretti. Við getum ekki reist einhverjar hindranir og við getum ekki komið í veg fyrir að fólk noti einkabílinn. Í sumum tilfellum er það beinlínis nauðsynlegt. En við eigum að fara að byggja upp þannig að fólk vilji nota hann vegna þess að það sé betri kostur. Það er alveg ótrúlega margt merkilegt sem gerst hefur í þessum málum á síðustu árum. En við erum enn aftarlega á merinni vegna þess að við ætlum að aðlaga okkur að þeim ósjálfbæru aðstæðum sem við höfum komið okkur upp og reyna svo aðeins að slá á sjúkdómseinkennin. En við eigum að ráðast að rót vandans.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsögu hans um þetta mikilvæga mál og margt áhugavert kom fram máli hans. Því er sannarlega ekki að neita að mikilvægur eiginleiki bílsins er einmitt hreyfanleiki hans. En það er annað sem ég vildi spyrja þingmanninn um. Það snýr að því, ef ég skil svona í meginatriðum það sem hann sagði um efni þingsályktunartillögunnar, að hann sé sammála þeim markmiðum sem þar koma fram, hvort hann sé ekki líka sammála því samhengi sem þarf að fylgja að orkuframleiðsla í landinu verði til samræmis við þessa áætlun og hvort ekki sé mikilvægt í allri umfjöllun um annað mál, sem er rammaáætlun og þess háttar, um nýtingu endurnýjanlegrar orku og vatnsaflsvirkjana, að tekið sé sérstaklega mið af þeim efnisatriðum sem fram koma í þessari þingsályktunartillögu.
Herra forseti. Jú, það er ágætt að fá þetta andsvar vegna þess að það getur vel verið að ég hafi hljómað eins og ég væri mjög neikvæður gagnvart þessu plaggi. Það er ég ekki. Mér finnst þetta í rauninni vera gott skref og ég þakka hæstv. ráðherra aftur fyrir að koma svona snemma fram með þetta þannig að hægt verði að vinna með þetta. Ég vildi nota tækifærið í byrjun til að lýsa því yfir að við þurfum hins vegar að taka á þessu á mun breiðari grundvelli. Spurningin aftur?
Herra forseti. Spurning mín til hv. þingmanns er þessi hvort ekki þurfi að fylgja með í samhengi hlutanna, það að nýta endurnýjanlega orkugjafa til að mynda rafmagn, hvort ekki þurfi að fylgja með í allri orkuframleiðslu og áætlunum um nýtingu vatnsaflsvirkjana sem eru hér í landinu að horft sé m.a. til þessa máls sem hér um ræðir.
Herra forseti. Jú, ég tel að nauðsynlegt sé að gera það. Ég hef verið talsmaður þess að við séum býsna djörf þegar kemur að því að búa okkar til orku, þannig að við getum staðið undir þessum markmiðum. Við þurfum hins vegar auðvitað að fara eitthvert meðalhóf í því. En ég tel afdráttarlaust að í því felist að vera maður og byggja upp menningu að nýta náttúruna á jákvæðan og uppbyggilegan hátt. Ég held absalútt að vistvæn raforkuframleiðsla sé liður í því.
Virðulegi forseti. Skýrsla var unnin í umhverfisráðuneyti Svandísar Svavarsdóttur og birt árið 2009 undir heitinu Möguleikar til að draga úr nettóútstreymi gróðurhúsalofttegunda á Íslandi. Í henni segir, með leyfi forseta: „Til að stuðla að samdrætti í útstreymi gróðurhúsalofttegunda frá fiskveiðum er takmarkið að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis á aflaeiningu, það er að ná sama magni fisks úr sjó með minni tilkostnaði og minna útstreymi gróðurhúsalofttegunda. Helstu þættir sem koma til greina til að draga úr útstreymi má flokka í þrjá flokka: eldsneytissparnaður, loftslagsvænni orkugjafar, aukin notkun landrafmagns.“ Því má segja að heldur mikil áhersla sé lögð á loftslagsvænni orkugjafa og aukna notkun landrafmagns í orkuskiptaáætlun. Þó að þessir þættir séu vissulega til staðar eru þeir einungis lítill hundraðshluti af vandamálinu eins og það er sett fram í orkuskiptaáætlun. Í lið B.5 er talað um að athuga hvort einhverjar hindranir komi í veg fyrir notkun raforku í höfnum. Það er áhugaverð athugasemd, en hægt er að svara þeirri spurningu einfaldlega þannig: En flutningskostnaður raforku í höfnum er með því hæsta sem gerist á Íslandi. Það væri gott skref í átt að þessu markmiði að lækka kostnað á raforku í höfnum. Í lið C.5 er talað um fulla innleiðingu MARPOL-samningsins er varðar brennslu svartolíu í höfnum. Ég fagna þeim lið gífurlega, enda er þetta gott og gilt mál þegar við höfum í huga fjölgun skemmtiferðaskipa í höfnum Íslands. Það sem þó vantar í flutning málsins eru haldbærar lausnir í losun koltvísýrings á hafi úti. Talað er um að árið 2030 verði raforkuvélar, þ.e. vélar sem ganga einungis fyrir raforku, 2% af heildarnotkun fiskiskipaflotans í stað jarðefnaeldsneytis. Í sviðsmynd 3 er dregin upp mynd af því að auka losun gróðurhúsalofttegunda fram undir 2025. Burt séð frá því hvort koltvísýringurinn kemur úr lífdísli er hann samt losun. Ef það á raunverulega að ráðast að rót vandans þurfum við að temja okkur umhverfisvænni sóknarkosti. Einn besti valkosturinn við að fækka tonnafjölda brenndrar olíu miðað við tonnafjölda afla er að beita réttu verkfærunum á réttu miðin. Notkun togveiðarfæra þarf að dragast saman umtalsvert og veita þarf frekari heimildir til veiða í minni einingum. Eldsneytisnotkun við togveiðar er um 300 lítrar á tonn og 450 lítrar við notkun frystitogara. Notkun olíu við handfæraveiðar er til samanburðar hins vegar um 120 lítrar á sótt tonn. Helstu hönnunarþættir sem hafa áhrif á orkunýtingu fiskiskipa eru t.d. heppilegir mótstöðueiginleikar skips; stærð og hönnun, þá sérstaklega stærð; nýtni og stærð aflvélar, þá sérstaklega stærð aflvélar; góð einangruð vistarvera og nýting á kælivatni og afgasi til upphitunar til framleiðslu á rafmagni. Togveiðarfæri eru mjög stór stuðull í eldsneytisnotkun togara. Um 75% notkunar eldsneytisins fer fram við að toga. Það orsakast af aukinni mótstöðu þegar trollið er dregið eftir skipinu og af auknu álagi við að yfirvinna mótstöðuna. En eldsneytisnotkun togara við orkuframleiðslu við legu í höfnum er einungis 0,6%. Til samanburðar tek ég olíunotkun við handfæraveiðar, en hún er um 2 lítrar á klukkustund á meðan á veiðiskap stendur. Handfærabáturinn drepur á vélinni, lætur síðan strauma og vind um að færa sig til um veiðisvæðið. Hann færist einungis um nokkur hundruð metra í einu og lætur sig síðan reka aftur, sem þýðir að vélin er kannski notuð í tvær til fimm mínútur á hverri klukkustund við veiðar. Því sakna ég hvata í orkuskiptaáætlun til þess að fá meira fyrir minna, að minnka brennslu eldsneytis. Píratar hafa lagt fram frumvarp um auknar strandveiðar og bið ég þingmenn að hafa losun gróðurhúsalofttegunda ofarlega í huga þegar sú umræða fer fram.
Herra forseti. Ég ætla að fá að taka til máls í umræðu um þessa þingsályktunartillögu, sem mér þykir ákaflega mikilvægt að við séum að taka til umræðu hér svo snemma. Ég vil vekja sérstaka athygli á því að mér fannst hv. ráðherra slá alveg nýjan tón þegar hún mælti fyrir máli sínu þar sem hún setti þetta verkefni okkar, orkuskipti, í annað samhengi en við höfum tamið okkur kannski að tala um til langs tíma. Hún setti það í það samhengi að til þess að við myndum ná raunverulegum framförum og geta gert öllum landsmönnum kleift að taka þátt í orkuskiptum og því stóra verkefni sem við viljum sannarlega öll ráðast í, þyrftum við að bæta verulega úr dreifikerfi rafmagns um landið. Það er nefnilega þannig, virðulegur forseti, að það er ekki öllum íbúum landsins í rauninni boðlegt eða bjóðandi að tileinka sér nýja orkugjafa, t.d. í samgöngum. Ég hugsa til íbúa á Vestfjörðum, ég hugsa til íbúa á Norðurlandi og Norðurlandi eystra og Norðurlandi öllu og víðar hér um land, að verði notkun t.d. rafknúinna ökutækja, rafmagnsbíla, almenn hér á landi í samgöngum þá er hugsanlega ekki mögulegt fyrir öll heimili landsins að hlaða bíla sína í óbreyttu ástandi. Fyrir gesti sem vilja sækja Norðlendinga eða Vestfirðinga heim og allir stinga bílum sínum í samband, þá er kannski ekki til raforkuflutningskerfi sem flytur orkuna til að hlaða bílana eins og við þyrftum að gera, nema að grípa mögulega til annarra úrræða eins og rafmagnsskömmtunar o.s.frv., sem ég er ekki að segja að sé dómsdagsspá, heldur vil ég vekja athygli á því að ákveðin vandamál eru hér undir. Ef við ætlum að ná þeim góðu áföngum sem við viljum ná þá þurfum við að hugsa um þessa hluti samhliða. Þetta vildi ég segja að væri hinn nýi tónn sem ráðherra sló í umræðunni um orkuskiptin og fagna honum sérstaklega af því að þetta er raunverulegt vandamál sem við þurfum að takast á við, og er ekki vandamál morgundagsins heldur dagsins í dag. Það má ýmislegt um tækifæri okkar til orkuskipta fjalla og nefni því til viðbótar, ekki bara takmarkað flutningskerfi, heldur fagna ég því hversu hátt hlutfall orku er endurnýjanlegt, segir í texta tillögunnar, um 70%. Það er náttúrlega mikið fagnaðarefni og setur okkur sem þjóð alveg á einstakan stað. Auðvitað á líka að vera hluti af þessu máli umræða um hvernig við getum sparað orku og nýtt orkuna betur sem við erum nú þegar að framleiða, og hvernig við notum raforkuna. Kannski er einhver handhægasta eða raunhæfasti virkjunarkostur okkar hér um stundir að setja upp varmadælur og varmadælukerfi við þau hús sem eru kynt með rafmagni. Þannig má losa heilmikið rafmagn og notkun hér á landi. Ég vil líka fjalla um aðra kosti, og ræðumenn sem hér hafa komið á undan hafa heilmikið verið að nefna, t.d. orkunotkun á fiskiskipum eða skipum. Ég nefni það nú samt hér til að halda því til haga að nýjustu skip flotans spara eldsneyti eða nota mun minna eldsneyti við veiðar en við höfum áður þekkt. Hv. þm. Logi Einarsson flutti athyglisverða ræðu áðan um hvernig við eigum að hugsa þessi mál í heild sinni og ég tek undir að við þurfum að gera það. Þá nefni ég einn hlut varðandi fiskiskipin og orku til þeirra, sem ekki er fjallað um í textanum hérna en vildi gjarnan halda til haga og snertir þá líka möguleika landbúnaðarins. Landbúnaðurinn hefur nefnilega mjög mikla möguleika og mikil tækifæri fram að færa til orkuskiptaumræðu og nýrra orkugjafa. Í fyrsta lagi t.d. framleiðsla og ræktun á repju til orkuframleiðslu, hvort sem það er til að knýja bíla eða til að knýja bátavélar. Ég nefni möguleika landbúnaðarins, bændanna og landeigendanna til að framleiða orku með minni vatnsaflsvirkjunum en okkur er oft tamt að tala um, þ.e. svokallaðar smávirkjanir eða bændavirkjanir. En þær eru líka háðar því að við eflum raforkuflutningskerfin okkar. Þá er ég ekki að tala um stóru byggðalínurnar eða stóru möstrin heldur einfaldlega dreifikerfin sem liggja um sveitir landsins, sem eru margar hverjar orðnar gamlar og komnar til ára sinna og eru tæknilega ófullkomnar, eru ekki þannig byggðar af þeirri kynslóð raforkuflutningskerfa sem við þurfum á að halda, sem í daglegu tali eru stundum kallað þriggja fasa rafmagn og er í raun og veru forsenda þess að menn geti hafið orkuframleiðslu í meiri mæli á bændabýlum, hvort sem það er þá með litlum vatnsaflsvirkjunum, vindorku mögulega. Eða þá sem er líka mótvægisaðgerð í loftslagsmálum, af því að við ræðum mikið um loftslagsmál í tengslum við orkuskipti, raforkuframleiðsla þar sem menn losa orku úr búfjáráburði, sem er svona hin stóra aðgerðin sem landbúnaðurinn almennt getur gripið til til þess að minnka losun frá starfsemi sinni, þ.e. að losa metanorku úr búfjáráburði, sem er víða um lönd orðinn mjög stór orkugjafi í heimi hinna endurnýjanlegu orkugjafa sem okkur er tamt að tala um. Hagrænir hvatar í þessu sambandi væri verðugt verkefni fyrir atvinnuveganefnd þegar hún fjallar um málið að setja í samhengi við það að nýta mögulega möguleika repjuframleiðslu eða repjuræktunar sem reyndar bindur líka kolefni, nýta möguleika smávirkjana og nýta þá möguleika líka til þess að framleiða raforku úr haug í haughúsum. Þetta eru allt saman hlutir sem raðast upp í alla þessa mynd hjá okkur. Síðan eru fjölmörg önnur tækifæri sem við höfum í orkuskipti sem við ráðum kannski ekki við að fjalla um í þessu þingmáli en er nauðsynlegt fyrir okkur að huga að sem snerta líka orkuna á bak við þau aðföng sem við erum að nota í okkar helstu atvinnuvegum. Þetta er í stuttu máli innlegg mitt í þessa umræðu um orkuskipti og þessa ágætu þingsályktunartillögu og byrja þá aftur á því eins og ég gerði upphafi ræðu minnar að segja: Ráðherra slær hér alveg nýjan tón vegna þess að þegar við tölum um orkuskipti og þegar við tölum um að sækja fram og auka t.d. raforku í samgöngum, þá erum við raunverulega að tala um heimilin og við verðum að tala um þetta út frá hagsmunum heimilanna. Heimilin um allt land þurfa á því að halda að við eflum flutningskerfið og bætum það til þess að mögulegt verði að taka þátt í þessu stóra verkefni.
Virðulegi forseti. Ég gat ekki á mér setið að koma hér aftur upp í pontu eftir að hafa hlustað á ræður hv. þingmanna sem töluðu á undan mér. Mig langar að byrja á því að taka undir með hv. þm. Haraldi Benediktssyni þar sem hann fagnaði nýjum tón sem kæmi frá hæstv. ráðherra. Ég verð bara að segja að ég er nokkuð bjartsýnn á að við getum tekið höndum saman um þessi efni. Hv. þm. Teitur Björn Einarsson spurði hér áðan út í rammaáætlun. Þess vegna langaði mig bara rétt að koma hér upp og koma aðeins inn á þetta efni í ræðu minni. Eins og ég horfi á þetta þá er þetta efni nátengt svo mörgum öðrum plöggum, stefnum og tækjum og tólum sem stjórnvöld hafa og koma inn á borð okkar á Alþingi þegar við horfum til markmiðanna sem liggja að baki. Vissulega eru hér fjárhagslegir hagsmunir undir líka þegar kemur að því að nýta innlent eldsneyti en ekki innflutt. En undirliggjandi eru að sjálfsögðu þau umhverfismál að minnka útblástur og að ganga bara almennt betur um umhverfið. Þessi áætlun tengist rammaáætlun, hún tengist kerfisáætlun, hún tengist því sem ég væri til í að sjá; áætlun um orkunýtingu, þ.e. ekki öflun heldur í hvað eigi að nýta orkuna, hversu stóran hluta orkunnar viljum við sjá í iðnaði, hversu stóran hluta til heimila, hversu stóran hluta í græna starfsemi og hversu stóran hluta í orkuskipti. Áætlunin tengist samgönguáætlun. Ætlum við að byggja upp? Ég kom inn á borgarlínu í fyrri ræðu minni og hv. þm. Haraldur Benediktsson kom inn á landbúnaðinn. Þetta tengist búvörusamningnum. Þar benti hv. þingmaður réttilega á ýmis tækifæri. Í því samhengi þarf að skoða allt, innlenda framleiðslu á móti innflutningi. Hvað þýðir það í útblæstri að flytja inn æ meira af landbúnaðarafurðum? Að ég tali nú ekki um stefnu í loftslagsmálum sem væntanlega verður rædd hér í kjölfarið á nýútkominni skýrslu um stöðuna í loftslagsmálum. Ég vildi því nýta tækifærið til að hvetja hæstv. ráðherra, ekki að ég haldi að hún þurfi sérstakrar hvatningar við því að mér heyrist hæstv. ráðherra tala á mjög svipuðum nótum og ég hugsa, til þess að horfa heildstæðar á þessi mál en við höfum gert. Talað hefur verið um þörfina á sérstöku ráðuneyti ferðamála, ég ætla ekki að draga úr þeirri þörf. Ég velti upp þörfinni á sérstöku ráðuneyti loftslagsmála, loftslagsráðuneyti eða loftslagsskrifstofu. Hún væri þvert á öll ráðuneyti og öll mál sem tengdust þeim markmiðum og því ferli sem þar er, færu í gegnum hana, af því að þetta ætti að sytra út í allt stjórnkerfið og vera alls staðar í ráðuneytum, ef við ætlum að ná raunverulegum árangri, sem mér sýnist á öllu og heyrist og er sannfærður um að við hæstv. ráðherra erum sammála um að sé nauðsynlegt. Áður en ég stíg úr ræðustól ætla ég að koma aftur inn á það til hvaða nefndar málinu er vísað. Það sýnir okkur einmitt hversu nátengt þetta er allt saman. Í raun og veru ætti þetta mál heima í flestöllum nefndum Alþingis. Ég vona bara að það verði sem mest samvinna í þessum efnum, í það minnsta við umhverfisnefnd.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir góðar og uppbyggilegar umræður og taka undir með í fyrsta lagi hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni sem talar m.a. um styrkingu lagnakerfis fyrir skipin, sem er lykilatriði. Orkuöryggi er sömuleiðis ein af áherslum mínum. Það eru vissulega blikur á lofti, sem hefur svo sem komið fram áður í raforkuskýrslu fyrrum iðnaðarráðherra. Við þurfum auðvitað að gæta að eftirspurninni, þá er ég að vísa í raforku. Það kallar á aukið framboð. Það er kannski stóra málið og ekki hægt að líta fram hjá því. Þetta er svo sem ekki eina atriðið í þeim efnum heldur er kallað eftir auknu framboði víða. Hér var aðeins minnst á borgarlínu. Það er gott mál. Það er hins vegar ekki í þessu, væntanlega vegna þess að það er á forræði sveitarfélaganna, en eins og öll umræðan hérna hefur sýnt er þetta allt partur af stærri mynd. Ég tek undir með held ég öllum hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls að þetta er partur af stærri mynd, en þó megum við ekki gleyma því að þetta er aðeins einn partur af þeirri stóru mynd. Við erum með þetta verkefni sem síðan brotnar niður í mörg verkefni og mörg ráðuneyti og margar stofnanir. Þetta verkefni mun aldrei leysa öll þau verkefni sem við þurfum að ráðast í heldur er það einn liður í mörgum. Hv. þm. Smári McCarthy tók til máls og talaði um framsýni, að við þyrftum að ganga miklu lengra en hér er gert. Atvinnuveganefnd og eftir atvikum umhverfis- og samgöngunefnd getur skoðað það sérstaklega eða haft einhverja skoðun á því, en ég legg áherslu á að þrátt fyrir að vera öll af vilja gerð með framsýni finnst mér mikilvægt að plaggið sé raunhæft, einmitt þannig að það sé líka hægt að leggja áherslu á að unnið sé eftir því. Það er auðveldara að skauta fram hjá því ef áhugi er mismikill hjá stofnunum eða samfélaginu í heild sinni einhvern veginn, ef framsýnin er þannig að það er kannski ekki lengur raunhæft. Ef við horfum aftur til ársins 1990 og fram til ársins 2030 þá er veruleikinn svo ótrúlega breyttur að þótt við mundum rafvæða allan bílaflotann er það ekki nóg, við þyrftum þá helst að meina öllum þeim ferðamönnum sem hingað vilja koma og skoða landið okkar fagra að keyra bíla, alla vega ef þeir keyra á eldsneyti, sem ég sem ráðherra ferðamála mun vitaskuld ekki leggja til en segi til þess að setja þetta í samhengi. Ýmislegt sem hérna kom fram snertir síðan loftslagsmálin í heild og þá vinnu sem er í gangi í umhverfisráðuneytinu, þannig að það er mismunandi fyrir hvað ég svara. Oft var umræðan komin út fyrir þetta plagg og þetta verkefni og þá legg ég aftur áherslu á að þetta er aðeins einn liður í því. Þetta eru auðvitað ekki bara umhverfismál heldur er þetta líka efnahagslegt og orkuöryggi skiptir hérna máli. Þetta er líka atvinnuvegamál og nýsköpunarmál, þess vegna er það einnig vistað hjá atvinnuvegaráðuneytinu. Hv. þm. Logi Einarsson kom inn á þéttingu byggðar. Ég tek undir með honum að það er gott mál, en þar er myndin sem hann dró upp orðin ansi stór. Sú mynd er stærri en þetta mál. Ég tek undir með öðrum hv. þingmönnum, ég er sjálf hrifin af stóru myndinni og áhugavert að ræða hana. En til að ítreka það geta hvorki bifreiðar né samgöngur í heild sinni verið eina lausnin. Það þarf að vera alveg skýrt. Ég legg áherslu á að þetta skjal er að sjálfsögðu ekki heilagt. Þetta er lifandi skjal sem mun að öllum líkindum taka einhverjum breytingum í nefnd. Ég er líka sammála því að það sé gott fyrir málið að atvinnuveganefnd sendi það til umsagnar í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég held að það gagnist okkur mjög að fá sem flesta að borðinu, kannski sérstaklega vegna þess að umhverfisráðherra á eftir að koma í meira mæli með verkefni sín hingað, sem eru þá verkefni þingsins að sjálfsögðu. Af því að þetta talar allt saman þá hlýtur að vera gott og gagnlegt að umhverfis- og samgöngunefnd fái að fjalla um þetta mál líka. Ég vil sérstaklega taka undir með hv. þm. Haraldi Benediktssyni þegar hann fjallar um möguleika landbúnaðarins. Ég fagna þeirri hugsun. Hann fjallaði stuttlega um smávirkjanir. Hv. þingmaður er mikill áhugamaður um þær og hefur smitað mig af þeim áhuga. Ég fagna því. Það er góð nálgun og sjálfbær og góð byggðaaðgerð sömuleiðis. Ég þekki ekki nákvæmlega, af því að það var unnið fyrir mína tíð í ráðuneytinu, hvort eitthvað hafi verið rætt við landbúnaðinn við vinnsluna. Kannski hefði mátt gera meira og betur í því, en það er þá eitthvað sem nefndin getur skoðað. Aftur legg ég áherslu á uppbyggingu innviða í þessu samhengi og mikilvægi dreifikerfis raforkunnar, sem er nefnilega ein af forsendum fyrir orkuskiptum. Við gætum í rauninni ekki uppfyllt allt það sem hér kemur fram með þá stöðu sem er í dag ef ekkert yrði að gert þar. Þetta samhengi orkuskipta og nauðsynlegrar uppbyggingar á flutnings- og dreifikerfi raforku skiptir miklu máli. Eins og ég sagði áðan er ekki án fullnægjandi flutnings- og dreifikerfis raforku hægt að tala um áform um orkuskipti á landsvísu. Þess vegna, eins og kom mjög skýrt fram í máli allra hv. þingmanna, verður að horfa á þessi mál í samhengi og nálgast þau með ábyrgum hætti til lengri tíma. Ég ætla líka að taka undir með Gunnari I. Guðmundssyni, hv. þingmanni Pírata, og þær vangaveltur sem hann reifaði varðandi sjávarútveginn og tel að þær hugmyndir og vangaveltur eigi heima í nefndarvinnunni. Að lokum ætla ég að segja að ég sé ekki betur en við höfum í þinginu alla burði til að nálgast þetta mál með uppbyggilegum hætti.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um heimild til handa ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd fríverslunarsamning milli EFTA-ríkjanna og Georgíu sem undirritaður var 27. júní 2016 í Bern í Sviss. EFTA-ríkin og Georgía hófu viðræður um gerð fríverslunarsamnings í september 2015 og lauk viðræðunum í febrúar 2016. Í samningnum er kveðið á um gagnkvæma niðurfellingu og lækkun tolla á iðnaðarvörur, sjávarafurðir og unnar og óunnar landbúnaðarvörur. Tollar munu þannig falla niður frá gildistöku samningsins á hvers kyns sjávarafurðir og iðnaðarvörur, sem fluttar eru út frá Íslandi til Georgíu. Sama á við um helstu landbúnaðarvörur sem framleiddar eru hér á landi til útflutnings. Samningurinn mun því bæta samkeppnisstöðu íslenskra útflytjenda sem flytja vörur sínar til Georgíu. Aðildin er jafnframt liður í því sameiginlega verkefni EFTA-ríkjanna að bæta markaðsafkomu fyrirtækja þeirra að mörkuðum víðs vegar um heim. Að þessum samningi samþykktum hafa EFTA-ríkin sameiginlega gert 27 slíka fríverslunarsamninga við 38 ríki eða ríkjahópa. Í þingsályktunartillögunni er gerð grein fyrir helstu efnisþáttum fríverslunarsamningsins. Þar kemur fram að samningurinn inniheldur m.a. ákvæði um vöruviðskipti, þjónustuviðskipti, rétt til stofnsetningar, verndun hugverkaréttar, opinber innkaup, svo og viðskipti og sjálfbæra þróun. Útflutningur frá Íslandi til Georgíu hefur verið lítill í gegnum tíðina, en hann hefur þó aukist undanfarin ár og nam tæpum 300 millj. kr. á síðasta ári. Innflutningur frá Georgíu hefur einnig verið lítill. Með gagnkvæmri niðurfellingu og lækkun tolla skapar samningurinn forsendur fyrir auknum viðskiptum á milli landanna. Georgía er kannski ekki öflugt efnahagsveldi, en við eigum þess þá heldur að semja við þau lönd sem ekki eru komin á sama stað og við því að það er algjörlega útilokað að þau nái þeirri efnahagslegu velmegun sem við og þau lönd sem við berum okkur saman við höfum, nema með aðgangi að öðrum mörkuðum. Ég vek athygli á því, ég ætla ekki að lesa yfir alla þingsályktunartillöguna, að í forsendum samninganna, og þannig er það almennt með EFTA-ríkin, koma líka fram ýmis ákvæði sem tengjast hlutum sem við viljum sjá og eru þau nánar tiltekið á bls. 1 og bls. 2 í þingsályktunartillögunni. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umræðu og hv. utanríkismálanefndar.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans hér og langar að spyrja hann út í það sem hann nefndi reyndar í örstuttu máli í framsöguræðu sinni, þ.e. sem lýtur að sjálfbærri þróun og að það sé eitt af því sem hér er tiltekið. Ég sé að í 10. kafla er einmitt fjallað um viðskipti og sjálfbæra þróun þar sem fram kemur að efnahagsleg þróun, félagsleg þróun og umhverfisvernd séu sjálfstæðir þættir sem styðji með gagnkvæmum hætti við sjálfbæra þróun. Mér finnst að okkur sem tökum þátt í stjórnmálum á 21. öld beri skylda til að velta fyrir okkur hlutum eins og sjálfbærri þróun, en ekki síður loftslagsmálum og loftslagsbreytingum. Mig langar að eiga aðeins orðastað við hæstv. ráðherra um það og þetta samspil, að hluta til almennt, ég vil nota tækifærið vegna þess að hér er verið að tala um fullgildingu á fríverslunarsamningi við fjarlægt ríki. Ég held að við þurfum alltaf að hugsa um þessi mál. Það er rétt að Georgía er ekki öflugt efnahagsveldi og hægt er að styrkja stöðu ríkja með viðskiptum. En við þurfum líka að hugsa um vistsporið sem hlýst af flutningi vara ríkja á milli. Mig langar þess vegna að spyrja: Hefur eitthvað verið rætt um hvort það eigi bara að auka almennt viðskipti [[Forseti hringir.]]á milli EFTA-ríkjanna og Georgíu eða á að líta sérstaklega á þær vörur sem skortur er á í þessum ríkjum og er þess vegna nauðsynlegt að flytja á milli ríkjanna, en er ekki bara þannig að það geti [[Forseti hringir.]]verið efnahagslega gott fyrir einhverja aðila í ríkjunum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvar hennar. Ég vek athygli á því að ég las tillöguna ekki alla upp áðan. Það sem ég er að vísa til, af því að hv. þingmaður vísaði í sjálfbæra þróun og umhverfismálin, er að á bls. 2 kemur fram, með leyfi forseta: „Áréttuð er skuldbinding ríkjanna um að stefna að sjálfbærri þróun sem og viðurkenning þeirra á mikilvægi samræmis í stefnumálum á sviðum viðskipta, umhverfis og vinnu.“ Svo er ítrekaður vilji samningsaðila til að beita ákvæðum samningsins í samræmi við markmið um vernd umhverfisins og hagkvæma auðlindanýtingu. Svo er ýmislegt annað sem tengist ekkert ósvipuðum málum. Varðandi það hvort verið sé að vísa í stýringu á vörum sem skortur er á, þá er ekki tekið tillit til þess í þessum samningum, enda vitum við ekki hvernig svona mál þróast. Ég vonast til þess að einhverjir útflytjendur hér sjái sóknarfæri í þessu og viðskiptatækifæri. Þeir gera það ekki nema þeir séu með einhverjar vörur sem þeir hafa að bjóða þarna. En á sama tíma og ekki síst vonast ég til þess að þetta ýti undir efnahag Georgíu og geri þá sjálfbæra, því að þeir eru að mörgu leyti í mjög erfiðri stöðu. Mér finnst það vera siðferðilega skylda okkar sem segjumst vilja hjálpa fátækari ríkjum að ekki bara tala um það. Með fullri virðingu fyrir þróunaraðstoð, sem er auðvitað mjög mikilvæg, þá gerir hún ekkert ef við hjálpum ekki viðkomandi ríkjum og fólkinu í þessum löndum til að verða efnahagslega sjálfstæð og verða sterkari en í dag. Við gerum það ekki nema opna markaði okkar. Vonandi munu einhverjir aðilar í Georgíu geta selt einhverjar vörur hingað. Hverjar þær eru hef ég ekki hugmynd um, enda þekkjum við ekki leiðir fólksins og markaðarins og munum aldrei geta séð það almennilega fyrir.
Frú forseti. Ég er ekki ósammála hæstv. ráðherra þegar kemur að því að við þurfum að ýta undir og stuðla að sjálfbærni samfélaga. Ein af leiðunum er vissulega í gegnum viðskipti. Það er nokkuð sem ég tel að við þurfum að athuga. Ég tel hins vegar að við þurfum líka alltaf að hafa loftslagsbreytingar í huga og hvernig við tökumst á við þær. Þess vegna þurfum við líka alltaf að muna að sumar vörur er kannski óþarfi að flytja um langan veg, þá beri frekar að horfa til loftslagsmarkmiðanna. Ég er eingöngu að hvetja til þess að við gerð annarra samninga verði þessi tvö sjónarmið undir þegar verið er að vega og meta mál, hvort sem það er í vinnu hæstv. ráðherra eða okkar þingmanna við gerð þingmála, því að ég held að við verðum alltaf [[Forseti hringir.]]að hafa þetta sjónarmið undir líka, sem eru loftslagsmálin.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður talar hér um mjög mikilvæga hluti sem eru umhverfismálin, sem fara eðli máls samkvæmt þvert á landamæri. Ég er ánægður að heyra að hv. þingmaður er sammála mér um áherslu varðandi fríverslun. Ég held ef við ætlum að ná árangri í umhverfismálum þurfi menn í fyrsta lagi að huga að þeim og setja sér markmið, en ég held að það verði aldrei gert nema við náum árangri í tækniframförum. Í rauninni snýst þetta um að við tökum þann hluta heimsins sem er á þeim stað sem við vorum á fyrir löngu síðan, og koma honum á þann stað sem við erum á núna, en ekki með þeim hætti sem við gerðum það. Þau lönd sem standa sig best þegar kemur að umhverfismálum eru þau sem njóta mestu efnahagslegu velmegunarinnar. Við Íslendingar höfum margt fram að færa hvað það varðar. Það liggur líka fyrir að ef allir nýttu orkuna eins og við [[Forseti hringir.]]þá væri ekki þessi vandi í heiminum í dag. Þetta snýst um að flytja þekkinguna annað, m.a. til Georgíu.
Virðulegi forseti. Ég fagna einlæglega þessum fríverslunarsamningi við Georgíu. Ég hugsa nú að ég sé ein af fáum í þessum þingsal sem farið hafa til Georgíu og var þar um hríð, þannig að ég fagna þessu alveg einstaklega mikið, ef svo má segja. Það sem mig langar til að fá að vita, kannski meira fyrir forvitnissakir, er hvort utanríkisráðherra muni beita sér með einhverjum hætti fyrir markaðssetningu Íslands í Georgíu og öfugt. Nú veit ég að Georgía er mjög auðugt land og þar er allt í bullandi vexti, ef svo má segja. Kaupmáttur hefur verið að aukast þar í landi og aðstæður breytast mjög hratt m.a. út af Evrópusambandinu og þeim fríverslunarsamningum sem verið er að gera. Ég tel þetta því vera mjög gott skref fyrir Georgíu, en líka fyrir Ísland af því að eins og hæstv. ráðherra minntist á áðan er ekki langt síðan við vorum á svipuðum stað og Georgía. Það er ekki langt síðan heilu þorpin í Georgíu fengu rafmagn til sín. Eftir fall Sovétríkjanna var allt í lamasessi. Þetta land þarf á miklum stuðningi að halda. Mig langar til að fá að vita hvort utanríkisráðherra er með einhverja áætlanagerð eða hugmyndir um það hvernig við gætum kynnt Ísland betur, og mögulega öfugt, og hvernig hægt væri að fara í gagnkvæma samvinnu þegar kemur að að kynna Georgíu fyrir Íslandi. Ég tel að það væri mjög farsælt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir orð hennar og er ánægður að heyra að hún fagni þessum samningi og vil upplýsa það úr því að við ræðum það að hv. þingmaður er ekki sá eini í þessum þingsal sem farið hefur til Georgíu. Ég fór að vísu rétt eftir opnunina, eftir að austantjaldsríkin voru frelsuð undan oki kommúnismans. Þá var það nú þannig, af því að hv. þingmaður nefndi orkumálin, að rafmagnið fór af í Tíblisi að meðaltali á 20, 30 mínútna fresti. Það var áhugavert að vera á þeim stað þar sem ástandið var þannig. Það er nú gaman að ræða það. Varðandi spurningu hv. þingmanns þá snýr þetta annars vegar að því hvernig við munum beita okkur fyrir því að kynna vörur okkar og þjónustu í landi eins og Georgíu og hvernig við kynnum það sem Georgíumenn hafa upp á að bjóða, en ég er ekki búinn að vera lengi í ráðuneytinu. Ég hef hins vegar ýmsar hugmyndir sem tengjast því sem hv. þingmaður nefndi. Annars vegar held ég að við getum hugsanlega gert betur varðandi kynningu á því sem við höfum upp á að bjóða og auðvitað í Georgíu og öðrum löndum. Ég lít sérstaklega til þróunarríkjanna. Við þurfum að vera mjög einbeitt í því hvernig við hjálpum þróunarríkjunum. Ég veit ekki hvernig Georgíumenn standa hvað það varðar, við erum í það minnsta ekki með neina þróunaraðstoð þar og ég verð nú að viðurkenna að ég er ekki undirbúinn undir tölur varðandi þjóðarframleiðsluna í Georgíu, en við styðjum þetta ríki sannarlega ekki með beinum hætti. En ef við ætlum að hjálpa þeim löndum sem ég nefndi, það á auðvitað við öll lönd, þá þurfum við líka að hjálpa þeim að kynna vörur sínar á mörkuðum eins og hjá okkur. Það snýr ekki að einstökum löndum, en eins og hv. þingmaður nefnir réttilega er þetta eitt af því sem við verðum að gera ef við ætlum [[Forseti hringir.]]að hjálpa þeim löndum á þeim stað sem við viljum sjá þau á.
Virðulegi forseti. Það gleður mig að hæstv. ráðherra hefur nú farið til Georgíu eins og ég sjálf. Það er nú ekki svo langt síðan ég var þar, einungis fimm ár eða svo. Ég held að það séu ákveðin sóknarfæri með þessum fríverslunarsamningi, rétt eins og hæstv. ráðherra nefnir, og þá ekki einungis þegar kemur að fríverslun og verslun heldur líka einfaldlega með þróunaraðstoð. Þar má t.d. nefna að þegar kemur að orkumálum eru sóknarfæri í Georgíu og Ísland hefur ákveðna kunnáttu þar að lútandi, sem og þegar kemur að kvenréttindum. Ég held að hæstv. utanríkisráðherra gæti beitt sér fyrir því þar sem kvenréttindi eru þar fótum troðin, ef svo má segja. Það hefur lítið breyst. Það eru aðallega konurnar sem bera uppi georgískan efnahag eins og stendur. [[Forseti hringir.]]Það er af mörgum orsökum sem ég myndi glöð ræða við hæstv. ráðherra um.
Virðulegi forseti. Aftur erum við sammála ég og hv. þingmaður. Ég held að það sé eitthvað sem við getum verið ánægð með að við höfum í þróunaraðstoð okkar að stórum hluta lagt áherslu á að miðla því sem við gerum vel. Hv. þingmaður nefndi tvennt af því. Það er hvort tveggja í Háskóla Sameinuðu þjóðanna hér á Íslandi. Hv. þingmaður nefndi jarðhitann. Það er nokkuð sem við höfum verið að kenna víðs vegar um heim mjög lengi. Það verður enn þá meiri eftirspurn eftir því og er mikilvægt að gera það núna m.a. út af því sem hv. þingmaður talaði um og hv. þingmaður Steinunn Þóra Árnadóttir nefndi hér áðan varðandi loftslagsmálin. Við erum með skóla Sameinuðu þjóðanna í jarðhitamálum. Við erum með skóla Sameinuðu þjóðanna í sjávarútvegsmálum, þótt það hjálpi ekki alveg Georgíu, og skóla í jafnréttismálum, sömuleiðis í landgræðslu. Það skiptir auðvitað máli fyrir okkur þar sem okkur hefur tekist vel til, að við miðlum þeirri reynslu til annarra [[Forseti hringir.]]þjóða. Ég get ekkert annað sagt en ég er sammála hv. þingmanni.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu sína. Mig langar að spyrja hann aðeins nánar út í nokkur atriði. Í fylgiskjali með fríverslunarsamningnum er tekið fram að Ísland, Liechtenstein, Noregur og Sviss muni árétta þá skuldbindingu sína að styðja við lýðræði, réttarreglur og mannfrelsi í samræmi við skyldur sínar að þjóðarétti, m.a. eins og fram kemur í sáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindayfirlýsingu sömu stofnunar. Mig langar til þess að heyra hugmyndir hans um nákvæmlega hvernig þessi fríverslunarsamningur muni stuðla að og styðja við lýðræði, réttarreglur og mannfrelsi nú þegar út er komin ný skýrsla Human Rights Watch-mannréttindasamtakanna. Þar kemur m.a. fram að alþjóðaglæpadómstóllinn heimilaði saksóknara sínum í janúar á síðastliðnu ári að fara í rannsókn á stríðsglæpum og glæpum gegn mannkyni á tímum styrjaldar á milli Rússlands og Georgíu 2008. Í febrúar síðastliðnum gaf sérstakur ráðgjafi Sameinuðu þjóðanna varðandi ofbeldi gegn konum út mjög svarta skýrslu þar sem fram kom að alvarlega hátt hlutfall er í landinu varðandi ofbeldi gegn konum. Sömuleiðis gáfu ein fremstu mannréttindasamtök í Georgíu, samtök ungra georgískra lögfræðinga, út skýrslu á síðasta ári sem sýndi fram á að útbreiddar eru pyndingar á borgunum af hálfu yfirvalda sem aldrei hafa verið rannsakaðar. Þarna eiga sér stað mannréttindabrot og ég hef mikinn hug á því að heyra hæstv. utanríkisráðherra og hugmyndir hans um hvernig Ísland getur stigið þarna inn með þessum fríverslunarsamningi. Þó svo að ástandið hafi e.t.v. batnað eitthvað síðastliðin ár í Georgíu er þarna um að ræða ástand í landi þar sem mannréttindi borgaranna eru fótum troðin. Mig langar að heyra hugmyndir hæstv. ráðherra um hvernig Ísland getur komið þarna að.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefnir gríðarlega mikilvæga hluti sem eru mannréttindi. Bara svo það sé sagt þá uppfylla þau lönd sem við eigum viðskipti við, jafnvel mjög mikil, ekki þau skilyrði sem við gerum þegar kemur að mannréttindum. Það held ég megi segja að sé almenna reglan. Þó að um sé að ræða misalvarleg mannréttindabrot mundum við samt sem áður ekki sætta okkur við slíkt hér. Ef mann fara á Amnesty-síðurnar og skoða lönd í Evrópu og Evrópusambandinu, þá er þar víða pottur brotinn, þó að ég voni að það sé nú ekki eins og þau tilfelli sem hv. þingmaður vísaði í hér. Það sama á við um mörg lönd, auðvitað ekki öll, en mörg lönd sem eru lengra frá okkur. Þá er það spurningin: Hvernig nálgast menn það? Við Íslendingar getum gert ákveðna hluti. Númer eitt þá getum við sýnt gott fordæmi, sem ég held að sé lykilatriði. Í öðru lagi getum við talað fyrir þessum málum á alþjóðavettvangi. Það er nokkuð sem ég hyggst gera og mun gera eftir nokkra daga á þar til bærum vettvangi. En síðan er það spurningin: Eigum við að reyna að auka samskipti milli þeirra landa sem við erum ósátt við varðandi mannréttindamál, eða eigum við að minnka þau? Ég held að almenna reglan sé sú að því meiri samskipti sem við eigum við þjóðir þeim mun meiri líkur eru á því að við getum borið út þær hugmyndir sem við stöndum fyrir og erum sammála um. Það er ekki þannig að öll þau ríki sem við gerum fríverslunarsamninga við [[Forseti hringir.]]séu nákvæmlega á þeim stað sem við vildum sjá varðandi þá málaflokka sem hv. þingmaður nefndi.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið þó svo að ég hafi kannski ekki fengið þau skýru svör sem ég hefði viljað heyra frá hæstv. ráðherra. Spurning mín áðan snerist um þá skuldbindingu sem Ísland, Liechtenstein, Noregur og Sviss árétta í samningnum, um að styðja við lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi í samræmi við skyldur sínar að þjóðarétti. Það er gott að sýna gott fordæmi og tala fyrir mannréttindum á alþjóðavettvangi. En spurning mín snerist nákvæmlega um fullgildingu fríverslunarsamnings á milli EFTA-ríkjanna og Georgíu, hvernig við getum stigið inn með skýrum og öflugum hætti og talað og uppfyllt skuldbindingar okkar sem hér er skýrt kveðið á um í þessum samningi, af því að það er svo sannarlega víða pottur brotinn í því landi, eins og ég var að reyna að rekja hér áðan og vitnaði í skýrslu Human Rights Watch. Ég hefði gjarnan viljað fá [[Forseti hringir.]]að heyra aðeins skýrar um það, meira en að tala fyrir mannréttindum og sýna gott fordæmi á alþjóðavettvangi. Ég vil því ítreka spurningu mína: Hvernig sér hæstv. utanríkisráðherra það nákvæmlega fyrir sér hvernig við getum beitt okkur?
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvernig svar hv. þingmaður vill fá, hvernig það getur verið skýrara. Hv. þingmaður þekkir þessi mál mjög vel. Hv. þingmaður veit að við höfum ekki lögsögu í þessum ríkjum. Hv. þingmaður veit það líka að ekki munum við beita hervaldi til að koma þessum hugmyndum í gegn. Hv. þingmaður veit það alveg að við getum gert ákveðna hluti, sem ég vona að ég og hv. þingmaður séum sammála um að við eigum að gera. Ástæðan fyrir að þetta er nefnt í samningnum er náttúrlega til þess að leggja áherslu á þetta. Ef þessum skilyrðum er ekki fullnægt getum við náttúrlega bent á að menn standi ekki við það sem þeir skrifuðu undir. En við getum ekki breytt ástandinu í þessum löndum með valdi, ekki þarna eða annars staðar. Við höfum bara enga stöðu til þess. Jafnvel þó að við segjum að við gerum ekki neina fríverslunarsamninga við eitt einasta land, mun það ekki breyta þeim hlutum í neinum grundvallaratriðum. Reyndar held ég að það hefði slæm áhrif. Ég held að það mundi gera baráttuna erfiðari fyrir þá sem verða fyrir mannréttindabrotum í þessum löndum. Ég segi [[Forseti hringir.]]bara eitt við hv. þingmann og þingheim: Ég mun beita mér fyrir því eins og ég get, en við skulum alveg átta okkur á því að það er fyrst og fremst í orðum.