Herra forseti. Það er vandasamt starf að vera lögmaður. Líka ríkislögmaður. Lögmanni ber að forðast að samsama sig skjólstæðingi sínum og hefur lögmaður jafnframt rétt á að vera ekki samsamaður með þeim sjónarmiðum og hagsmunum sem hann gætir fyrir skjólstæðing sinn. Skjólstæðingur ríkislögmanns er íslenska ríkið og fer forsætisráðherra með málefni embættisins. Í Guðmundar- og Geirfinnsmálum kemur settur ríkislögmaður þess vegna fram fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og er því ómögulegt fyrir hæstv. forsætisráðherra að þvo alfarið hendur sínar af því sem þar er gert. Fréttatilkynning sem send var frá forsætisráðuneyti í kjölfar birtingar á greinargerð íslenska ríkisins í máli Guðjóns Skarphéðinssonar er í meira lagi óheppileg, svo vægt sé til orða tekið, því á henni má skilja að sá aðili sem er í dómsmálinu telji sig enga ábyrgð bera á framsetningu málsins. Ríkislögmaður annast vissulega vörn í einkamálum sem höfðuð eru gegn ríkinu en rétt eins og í öðrum málum er það aðilinn sjálfur sem er í dómsmálinu, ekki lögmaðurinn. Aðilinn sjálfur ber ábyrgð á að fylgjast með framvindu máls, staðfesta vilja sinn til að fara ákveðnar leiðir og aðrar ekki. Sá hvítþvottur sem hæstv. forsætisráðherra setti fram á eigin embætti á föstudaginn var sýndi okkur, því miður, annað tveggja: Áhugaleysi hennar á málinu, hafi hún ekki fylgt því eftir, og/eða ábyrgðarleysi sem hún samkvæmt lögum um Stjórnarráð má ekki sýna. Að gefnu tilefni, herra forseti, vil ég að lokum minna ríkisstjórnin á ítrekaðar ábendingar umboðsmanns Alþingis um að ríkislögmaður hefði við framgöngu sína ekki sama frelsi og einkaaðili til að setja fram kröfur og málsástæður heldur verði embættið að gæta hlutlægni í málatilbúnaði sínum og sé þar í áþekkri stöðu og ákæruvald í sakamálum. Það er held ég ágætt fyrir hæstv. forsætisráðherra að hafa þetta í huga.
Virðulegur forseti. Orkuauðlindir landsins eru í eigu landeiganda. Ríkið er stærsti eigandinn og þar á eftir koma sveitarfélög og aðrir landeigendur, svo sem bændur. Flutningskerfi raforku er í sameign þjóðar en landsmenn sitja ekki við sama borð þegar kemur að flutningi á raforku til síns heima. Það fer nefnilega eftir því hvar þeir búa hvað þeir greiða. Dreifikostnaður raforku hefur hækkað meira í dreifbýli en þéttbýli á undanförnum árum og ljóst er að stöðugt dregur í sundur. Núverandi jöfnunargjald er langt frá því að jafna þennan mun. En erum við að fara yfir lækinn til að sækja vatnið? Smávirkjanir eru skilgreindar svo að þær séu minni en 10 MW. Þeim hefur fjölgað á undanförnum árum og eru kostir þeirra margir. Þarna flæðir umhverfisvæn orka og bæði mannvirki og náttúrurask eru oft að fullu afturkræfar framkvæmdir. Smávirkjanir tengjast kerfinu um dreifiveitur landsins og styrkja þannig þær flutningsleiðir auk þess sem þær lækka flutningstap raforku og lækka rekstrarkostnað dreifiveitna. Virkjunarkostir fyrir smávirkjanir hér á landi eru margir og um allt land, sérstaklega þar sem styrkja þarf dreifikerfið, en skipulags- og leyfismál smávirkjana eru flókin og reglugerðir íþyngjandi. Ferlið frá hugmynd að tengingu er kostnaðarsamt og tímafrekt og langt frá samsvarandi ferli framkvæmda, t.d. í landbúnaði, þar sem framkvæmdir bæði á landi og mannvirkjum geta kostað umtalsvert rask. Virðulegi forseti. Ljóst er að smávirkjanir eru ein leið til að styrkja dreifikerfi landsins og lækka kostnað við rekstur þess. Með einföldun leyfis- og skipulagsmála smávirkjana er opnað á leið til að ná niður dreifikostnaði raforku í dreifbýli og það er leið að frekari jöfnun á raforkukostnaði og að jafna tækifæri til atvinnu og stuðla að sjálfbærri þróun byggða um allt land. Já, við þurfum ekki að vaða bæjarlækinn til að sækja vatnið.
Virðulegur forseti. Það er furðulegt til þess að hugsa að enn árið 2019 séu uppi efasemdir um þá náttúruvá sem stafar af loftslagsbreytingum af mannavöldum. Sem betur fer er stærstur hluti þingheims sannfærður um þessa staðreynd og staðráðinn í að gera það sem í okkar valdi stendur til þess að hemja þessa vá, enda mjög brýnt að bregðast við þeirri umhverfisógn með áhrifaríkum hætti. Bæði þurfum við að draga úr útblæstri og binda kolefni en við þurfum líka að búa okkur undir þær breytingar sem eru óhjákvæmilegar. Ríkisstjórnin hefur sett metnaðarfull markmið og fylgir þeim eftir með raunhæfum verkefnum. Markmiðin byggjast á Parísarsáttmálanum en ná lengra. Það er ekkert óeðlilegt við það að við rökræðum vægi mismunandi aðgerða en rökræður um hvort aðgerða sé þörf tilheyra fortíðinni. Við eigum að rýna til gagns lausnir og forgangsröðun verkefna. Við eigum ekki að ala á ótta og sá efasemdum um mikilvægi verkefnisins. Gagnrýnin á ekki að verða þess valdandi að við gerum ekki neitt vegna þess að ekki sé hægt að sanna með óyggjandi hætti hvað viðkomandi aðgerð leggur af mörkum. Við þurfum einfaldlega að beita mörgum mismunandi aðgerðum. Til að ná markmiðunum þarf samstillt átak ríkis, sveitarfélaga, fyrirtækja, samtaka og einstaklinga og að því er unnið. Enginn getur gert allt en öll getum við gert eitthvað. Þrátt fyrir ógnina er ekki þörf á heimsendaspá. Þær hafa verið nokkrar í gegnum mannkynssöguna en hér erum við enn. Nýtum vísindin og þekkingu dagsins í dag, sem aldrei hefur verið meiri, til góðra verka. Hugvit mannsins á sér engin takmörk, virkjum það hugvit umhverfinu og samfélaginu til góða. Stjórnvöldum ber að styðja við rannsóknir, nýsköpun og tækniyfirfærslu á sviði umhverfismála. Nýtum þann vettvang, finnum nýjar lausnir til að takast á við breytta tíma með sjálfbærni að leiðarljósi.
Hæstv. forseti. Ég ætla að gera að umræðuefni mínu verndun gamalla skipa og báta. Það er ótrúlegt til þess að vita að okkur hefur ekki tekist að móta stefnu eða framfylgja því að myndarlega sé staðið að verndun gamalla skipa og báta. Þó hafa verið gerðar til þess tilraunir sem hafa ekki gengið nógu vel eftir. Ég minnist þess að árið 2000 var samþykkt og afgreidd þingsályktun frá Alþingi, frá sjávarútvegsnefnd þeirra tíma, og hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa tillögur um hvernig skuli staðið að varðveislu gamalla skipa og báta sem eru mikilsverðar minjar um atvinnu og byggðasögu. Í því sambandi verði mótaðar reglur um fjármögnun, …“ o.s.frv. En ekkert varð af þeirri þingsályktun. Árið 2012 var samþykkt tillaga sama efnis, sem fór til nefndar þar sem hana dagaði uppi, en aðalástæða þess var að í lögum um menningarminjar á að vera tryggt að unnið verði að varðveislu skipa og báta en lítið hefur orðið ágengt í þeim efnum. Eins er í lögunum talað um að skip sem eru smíðuð fyrir 1950 ætti að vernda, en það ætti frekar að vera skip 50 ára og eldri. Hæstv. forseti. Við þurfum að ganga í þessa vinnu og ég er með í undirbúningi þingsályktunartillögu þess efnis og verður spennandi og gaman að sjá hvernig þingheimur tekur undir þá vinnu.
Virðulegi forseti. Óvenjumikill lyfjaskortur er í landinu í dag og yfir 100 lyf skortir. Forstjóri Lyfjastofnunar, Rúna Hauksdóttir Hvannberg, sagði að landsmenn þyrftu að sætta sig við viðvarandi lyfjaskort. Það kom fram í fréttum Stöðvar 2. Hvar erum við stödd? Hvar erum við stödd ef heilbrigðiskerfið okkar stendur þannig núna að við þurfum að sætta okkur við viðvarandi lyfjaskort í landinu? Hver er ábyrgur fyrir þessu? Hvernig stendur á öllu þessu? Þetta er algerlega óviðunandi. Í kvöldfréttum RÚV var rætt við konu með alvarlegan taugasjúkdóm sem fær ekki nauðsynleg lyf. Það kom fram að hún er að fá krampa og alls konar einkenni og þarf að taka þessi sérstöku lyf þrisvar, fjórum sinnum á dag. Nei, þau eru ekki til, því miður, þannig að hún er með alvarlegan taugasjúkdóm en fær ekki þessi lyf. Hún lýsti mikilli vanlíðan sem fylgir því og furðar sig á því fyrirkomulagi að heildsalar lyfja séu með líf sjúklinga í lúkunum. Ég furða mig á því líka og ég hefði haldið að árið 2019 ættum við frekar að vera að fara fram á við. Við ættum frekar að eflast í heilbrigði en að vera komin í bakkgír. Ég efast um að við getum fundið annan eins og þvílíkan lyfjaskort þótt við leituðum tugi ára aftur í tímann með logandi ljósi. Betur má ef duga skal og ég ætla að vona að við verðum ekki hér á næsta ári að tala um að það vanti 200 lyf. Ég ætla frekar að vona að það verði komið niður í tíu, eða bara hreinlega núll. Það væri náttúrlega betra.
Herra forseti. Um helgina skrapp ég vestur á Flateyri til að vera við setningu lýðskólans þar í annað sinn. Nemendur skólans koma víða að, flestir þó annars staðar að af landinu. Þau hafa vetursetu á Flateyri og njóta þess sem samfélagið hefur upp á að bjóða samhliða náminu og gefa einnig af sér til samfélagsins, verða hluti af samfélaginu meðan þau dvelja þar. Ég fór að velta fyrir mér hvort ekki mætti skoða eitthvað svipað, þ.e. nokkurs konar skiptinám innan framhaldsskólanna á Íslandi. Nokkur fjöldi íslenskra ungmenna fer á hverju ári til útlanda sem skiptinemar, bæði á eigin vegum og félagasamtaka, og oftast gefur það góða raun. En af hverju gefum við ekki kost á þessu innan lands? Af hverju getur ungmenni úr Kópavogi ekki tekið eina önn vestur á Ísafirði, austur á Egilsstöðum eða norður á Akureyri? Því getur ungmenni á Tröllaskaga ekki tekið eina önn eða tvær í Hafnarfirði eða Mosfellsbæ? Er ekki líklegt að með slíku myndi sjóndeildarhringur þessara ungmenna víkka út? Það væri þess vegna hægt að hugsa sér að þetta væri bæði á heimavistar- og heimilagrunni og ungmenni gætu annaðhvort dvalið á einkaheimilum, þ.e. heimilum annarra ungmenna, eða dvalið á heimavistum þar sem þeim er til að dreifa. Myndi tilfinning ungs fólks fyrir landsbyggðinni, fyrir lífi og starfi fólks annars staðar á landinu, ekki aukast? Myndi skilningur á mismunandi þörfum aukast? Umburðarlyndi? Gæti verið að brottfall myndi minnka? Ég skil að það gætu verið praktísk vandamál sem þyrfti að leysa en í það heila ætti þetta að vera vel gerlegt. Fjölskyldur fengju tækifæri til að búa með nýju ungmenni og ungmenni fengju tækifæri til að búa með nýrri fjölskyldu. Og þar sem þetta væri innan lands þyrfti þetta ekki að hafa í för með sér mikinn aukakostnað. Við erum oft að tala um að hugsa út fyrir boxið [[Forseti hringir.]]og hér er fær leið til þess.
Herra forseti. Fagfélög náttúrufræðinga á Norðurlöndum sameinast núna um að benda á hindranir í vegi þessara sérfræðinga innan Norðurlanda. Unnin hefur verið skýrsla með fjárstuðningi frá Norðurlandaráði um stöðu þessa fólks innan Norðurlanda. Þá kemur í ljós að ýmsar undarlegar hindranir eru í vegi náttúrufræðinga sem vilja vinna á hinum Norðurlöndunum. Það eru sem sagt raunverulegar landamærahindranir og ekki nægt frjálst flæði þessa sérstæða vinnuafls. Það sem kemur í ljós er að betri samsvörun vantar á kröfum um menntun náttúrufræðinga í löndunum. Sum eru innan Evrópusambandsins og önnur ekki. Þetta snýr líka að launaflokkun, viðbótarnámi o.fl. Þarna er greinilega þörf á samræmingu. Skrifræði er til trafala. Það þarf að stytta leyfisferli og annað slíkt og það þarf að koma á fót rafrænum skilríkjum. Fjölskylduvænni aðstæður óskast í hópi þessa fólks. Það þarf t.d. að samræma réttindi fólks í hverju landi fyrir sig varðandi börn og annað slíkt. Tungumál geta greinilega vafist fyrir fólki og óskað er eftir fleiri og betri tungumálanámskeiðum. Síðan er þess óskað, ekki af stjórnvöldum heldur félögum, að teknar verði upp gestaaðildir að fagfélögum í hverju landi fyrir sig. Mikilvægi starfa náttúrufræðinga blasir við á tímum vanda í auðlindanytjum, aukinnar áherslu á umhverfisvernd og frammi fyrir loftslagsvánni. Auðvitað eru náttúrufræðingar lykilfólk þegar á að taka upp vinnu að grænu samfélagi. Ég hvet stjórnvöld til að taka saman höndum við hin norrænu stjórnvöldin, leysa þessar hindranir og koma málum þannig fyrir að frjálst flæði [[Forseti hringir.]]náttúrufræðinga verði innan Norðurlanda.
Virðulegur forseti. Atvinnuveganefnd hefur verið að kynna sér stöðu ferðamála og fengið á sinn fund framkvæmdastjóra Samtaka ferðaþjónustunnar og ferðamálastjóra. Í morgun heimsóttum við höfuðstöðvar Íslandsstofu og kynntum okkur hvaða verkefni eru á þeirra borði við markaðssetningu Íslands á erlendum vettvangi og í fjárfestingum á útflutningi og skapandi greinum. Það er mikill sóknarhugur í ferðaþjónustunni. Þó að bakslag hafi orðið við fall WOW air virðist greinin aftur vera að rétta úr kútnum og þó að sætaframboðið hafi breyst virðist flugframboð vera að ná jafnvægi að nýju. Landsbyggðin hefur verið að styrkja sig í ferðaþjónustu og Íslendingar ferðuðust meira innan lands í sumar en verið hefur. Það hefur verið aukning í hótelgistingu og dvalartími og neysla hvers ferðamanns hefur aukist. Þetta eru ánægjulegar fréttir þar sem útlitið var vissulega dökkt í vor hjá þessari stærstu gjaldeyrisskapandi grein landsins. Það má reikna með hóflegri fjölgun ferðamanna á næsta ári, 3–5%, sem er í sjálfu sér ekki slæmt þar sem við verðum að byggja upp innviði í takt við fjölgun ferðamanna og reka greinina á sjálfbæran hátt. Það reynir virkilega á þanþol náttúrunnar á vinsælustu áfangastöðunum þegar til landsins koma yfir 2 milljónir ferðamanna á ári og við verðum að móta stefnu sem tekur tillit til þolmarka náttúrunnar, jafnt til samfélagslegra þátta sem efnahagslegra þátta. Það er ánægjulegt að sjá að hve heildstæðri stefnumótun Íslandsstofa er að vinna með fjölda aðila fyrir markaðssetningu okkar útflutningsgreina og markaðssetningu hér heima fyrir fyrir fjárfestingar á fjölbreyttum atvinnutækifærum eins og líftækniiðnaði, skapandi greinum, tæknifyrirtækjum og matvælaiðnaði svo að eitthvað sé nefnt. Allt þetta er með sjálfbærni að leiðarljósi. Samstarfsvettvangur stjórnvalda og atvinnulífsins um loftslagsmál og grænar lausnir skiptir þróun og tækifæri í fjölbreyttri atvinnuuppbyggingu miklu máli og það skiptir máli að stefna að sameiginlegu markmiði, sjálfbærri nýtingu.
Virðulegur forseti. Lögreglan er ein af grunnstoðum þjóðfélagsins og það skiptir öllu máli að um lögregluna sem stofnun og störf hennar ríki traust og trúnaður en því er ekki að heilsa þessa dagana og vikurnar. Átta af níu lögreglustjórum á landinu, auk stjórnar Landssambands lögreglumanna, hafa lýst því yfir að þeir treysti ekki ríkislögreglustjóra. Þessi staða er óþolandi og við henni þarf að bregðast núna, ekki eftir nokkrar vikur. Sú staða sem nú er uppi verður ekki leyst með svokölluðum skipulagsbreytingum. Það er líkt því að reyna að setja plástur á svöðusár. Það sem þarf að gera núna og gerast er að ríkislögreglustjóri víki frá störfum nú þegar til að skapa traust um starfsemi lögreglunnar á nýjan hátt. Ef nýskipaður dómsmálaráðherra bregst ekki við með því að vinna akkúrat að því bregst hún á fyrsta prófi sem fyrir hana er lagt sem ráðherra. Ég trúi því að hæstv. dómsmálaráðherra muni taka á þessu máli af myndugleik og sjá til þess að ríkislögreglustjóri víki úr starfi þannig að traust geti aftur skapast um störf lögreglunnar. Það má ekki bíða, herra forseti, það þarf að gerast núna.
Herra forseti. Mig langar að ræða um einn vinkil á hugmynd hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um að taka RÚV af auglýsingamarkaði sem ekki hefur verið mikið fjallað um. Eins og fram hefur komið í þessum sal og í fjölmiðlum ætlar ráðherra að bæta RÚV árlegt milljarða króna tekjutap sem almannamiðillinn verður af vegna hugmyndar um að taka RÚV af auglýsingamarkaði. Enn er þó óljóst hvernig ráðherra hyggst bæta þetta tekjutap þó að rúmt ár sé síðan hann kynnti þessar hugmyndir. Ein hugmynd sem ráðherra hefur nefnt á Alþingi er að hliðrað verði á milli málefnasviða ráðuneytisins til að bæta tapið. En hvað þýðir það? Á mannamáli þýðir það niðurskurð hjá öðrum stofnunum og verkefnum ráðuneytisins, þ.e. í fræðslu- og skólamálum, lista- og menningarmálum, íþróttamálum og framlagi til vísinda og æskulýðsmála svo dæmi séu tekin. Haldi ráðherra því til streitu að taka RÚV af auglýsingamarkaði munu mögulega aðrar stofnanir ráðuneytisins þurfa að gjalda fyrir það. Þá vaknar upp spurningin: Hvað má það kosta að taka RÚV af auglýsingamarkaði? Má það kosta lægri framlög í menntakerfið, íþróttamál eða listir og menningu? Hvað með lækkun framlaga til vísinda? Er það ásættanlegt verð? Hver á verðmiðinn að vera? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Bráðveikir á hrakhólum hafa verið til umræðu að undanförnu, þ.e. þeir sem sækja heim bráðamóttöku Landspítalans. Þetta er ekki ný umræða, hún er gömul, margendurtekin. Fagfólk og allt starfsfólk spítalans starfar undir miklu álagi og vinnur störf sín af krafti og metnaði, eins og raunar allt starfsfólk í heilbrigðisþjónustu. Það á skilið miklu meira lof og umbun en það fær og skerðingar á kjörum þess hljóma eins og hver önnur fjarstæða í samhengi hlutanna í dag. Ég þekki þetta af eigin raun eftir áratugaþátttöku sem stjórnandi í heilbrigðisþjónustu. Rekstrarvandinn og mönnunarvandinn er umtalsverður í dag, enn á ný, og vitaskuld mestur á Landspítala, þjóðarsjúkrahúsinu, sem er líka bæjarspítali Reykjavíkur. Flest bendir raunar til að opinber heilbrigðisþjónusta sé verulega undirfjármögnuð og útdeiling peninga ómarkviss. En svo verður kúvending þegar við snúum okkur að einkageiranum, eins og hann er ágætur. Allur einkageirinn er kostnaðargreindur í smáatriðum, verðmiði á allri þjónustu. Það á jafnt við um röntgenstofur, blóðrannsóknarstofur, sjúkraþjálfara, stofur sérfræðilækna og einkareknar heilsugæslustöðvar. Allt er greitt samkvæmt unnum verkum og innsendum reikningi. Á það sem sagt ekki við um Landspítala? Nei. Eða Sjúkrahúsið á Akureyri? Nei. En hvað um aðrar heilbrigðisstofnanir í landinu í eigu hins opinbera? Nei, nei, þessar stofnanir allar fá eina línu í fjárlögum, eina tölu, og stjórnendur leggjast síðan nánast á bæn um allt sleppi nú til næstu 12 mánaða. McKinsey benti á í vandaðri skýrslu fyrir þremur árum að þetta gengi ekki upp og löngu væri tímabært að snúa við blaðinu, bæði skilgreina hlutverk Landspítalans betur, kostnaðargreina verkþætti og borga spítalanum í samræmi við það. Sátt þurfi að gera um hvað eigi heima á öðrum stigum í heilbrigðisþjónustunni, á heilsugæslunni t.d. eða á nágrannasjúkrahúsum. Hætta að prjóna við kerfið fríhendis. Nú liggur fyrir heilbrigðisstefna. Frumvarp til fjárlaga liggur líka fyrir [[Forseti hringir.]]og við blasir gamalkunnug snjáð mynd: Halli víðast hvar í opinbera heilbrigðiskerfinu, rekstraróvissa. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Það er einfaldlega ótækt að opinberar heilbrigðisstofnanir fái ekki að sitja við sama borð og þær einkareknu. Þetta er óviðunandi sleifarlag.
Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur þegar hún sagði m.a. að við þyrftum að taka þátt í samstarfi þjóða til að sporna gegn loftslagsbreytingum. Ég er innilega sammála henni hvað það varðar. Ég vil líka undirstrika að þar er í rauninni Evrópusambandið okkar sterkasti bandamaður, eina þjóðasamstarfið sem hefur tekið algjörlega óskoraða afstöðu með umhverfinu. En ég er líka sammála og tek undir með hæstv. forsætisráðherra sem sagði í gær á loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna að nú dygðu engar afsakanir lengur. Við verðum að bregðast við núna. Þess vegna verð ég að segja að ég varð fyrir ákveðnum vonbrigðum með ræðuna. Ég hélt satt best að segja að við myndum heyra nýjar tillögur ríkisstjórnarinnar á loftslagsráðstefnunni, að boltinn hefði verið gripinn sem aðalritari Sameinuðu þjóðanna henti á loft þegar hann sagði: Við þurfum að gera meira. Ég bjóst við því í einlægni að ríkisstjórnin kynnti tillögur sem þýddu meiri aðgerðir því að miðað við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar erum við, miðað við 2030, að fara að losa um 29% minna af gróðurhúsalofttegundum. Það mun ekki duga miðað við núverandi aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar um að verða kolefnishlutlaus árið 2040. Við Íslendingar þurfum að gera meira, við þurfum að skapa heildstæða stefnu sem miðar að því að skapa jákvæða hvata, hvort sem tekið er til samgangna, neyslumynsturs almennings eða hvers eina sem hægt er að nefna. Við í þinginu getum til að mynda byrjað á því að spegla allar ákvarðanir þingsins og ríkisstjórnarinnar í þessum markmiðum. Spyrjum okkur með öll mál sem er á dagskrá: Er þessi tiltekna ákvörðun til þess fallin að hafa jákvæð, neikvæð eða hlutlaus áhrif á loftslagið? Ef hún er neikvæð getum við bara fellt hana strax. Ef hún er hlutlaus getum við skoðað hvernig hægt er að bæta hana svo að hún verði á endanum jákvæð. Þetta er verkefni sem við eigum að standa sameinuð í en ekki sundruð. [[Forseti hringir.]]Við erum með sérstakt markmið, það að verða kolefnishlutlaus 2040. Við þurfum sterkari og meiri aðgerðir en ríkisstjórnin hefur þegar boðað.
Forseti. Í skýrslu um lífskjör og fátækt barna á Íslandi 2004–2016 kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Öryrkjar eru sennilega sá hópur sem býr við hvað lökust kjör í íslensku samfélagi og börn þeirra standa síst betur en börn einstæðra foreldra. Hin augljósa leið til að draga úr fátækt öryrkja er að auka örlæti örorkulífeyris, draga úr skerðingum og létta skattbyrði þeirra. Öryrkjar búa við skerta vinnugetu sem hamlar þeim við að bæta hag sinn. Félagslegar tilfærslur færa marga þeirra upp fyrir lágtekjumörkin en þó ekki mjög langt upp fyrir þau. Raunveruleiki margra öryrkja og barna þeirra er því viðvarandi fjárhagsþrengingar og fátækt.“ Í ljósi þess að hæstv. félags- og barnamálaráðherra ætlar einungis að hækka bætur hjá þeim lægst launuðu í samfélaginu um 3,5% frá og með 1. janúar 2020 og ekki stendur til að afnema skilyrði og skerðingar sem örorkulífeyrisþegar þurfa að lifa með, velti ég fyrir mér hvað það kostar samfélagið að viðhalda fátækt og af hverju í ósköpunum við leggjum ekki meiri áherslu á að reikna það út hver kostnaðurinn er. Í Bandaríkjunum hafa verið framkvæmdar rannsóknir sem áætla kostnað samfélagsins af fátækt og sá kostnaður hefur verið metinn sem 5,4% af vergri landsframleiðslu Bandaríkjanna. Þetta eru gríðarlegar fjárhæðir. Ef við yfirfærum það hlutfall á íslenska verga landsframleiðslu eru þetta um 150 milljarðar á ári, sem er kannski ekki sanngjarnt að gera en setur þetta í smásamhengi. Ef við deilum þeirri upphæð á hvern fullorðinn einstakling á Íslandi eru það rúmlega 500.000 kr. á ári. Það væri hreinlega ódýrara fyrir samfélagið að gefa öllum sem búa undir eða við fátæktarmörk þennan pening, það væri mannúðlegra líka, það væri „win win“. Segjum sem svo að við séum helmingi betri en Bandaríkin, bara til að vera sanngjörn, eru þetta samt 75 milljarðar, sem er sirka það sem við setjum í Landspítalann á ári hverju. Forseti. Tilgangurinn með þessum vangaveltum er einmitt að benda á mikilvægi þess að hafa þær upplýsingar um hvað fátækt kostar okkur af því að ég get ekki séð að þessar upplýsingar séu til. Ber okkur ekki að rannsaka neikvæðar afleiðingar ákvarðana ráðherra og kostnaðinn sem þær afleiðingar hafa fyrir samfélagið til lengri tíma? Þetta er ekki ólíkt því sem er verið að ræða varðandi loftslagsmálin og umhverfismálin, að við skoðum ákvarðanir okkar, [[Forseti hringir.]]hvaða áhrif þær hafa, hvort þær séu jákvæðar eða neikvæðar fyrir samfélagið til lengri tíma litið. Þetta skiptir máli.
Virðulegur forseti. Ég er kominn í ræðustól eiginlega foxillur, bara reiður. Hvernig dirfist Alþingi að setja lög í þessum þingsal sem mismuna fólki svo gróflega að það nær engri átt? Það eru til lög um að borgari sem fær greiddar bætur upp á 115.000 kr., dráttarvexti, en neitar að taka við þeim er þvingaður til að taka við þeim. Ekki nóg með það, heldur eru þessar bætur notaðar til að skerða sérstakar húsaleigubætur sem og venjulegar húsaleigubætur. Hversu langt getum við gengið í því að níðast á þeim sem geta ekki varið sig? Hvernig getum við leyft okkur að breyta dráttarvöxtum í refsingu til að ná 60, 70 og yfir 100% til baka af viðkomandi einstaklingum, veiku fólki, með lögum frá Alþingi? Það stendur skýrt í stjórnarskránni að það sé bannað að mismuna. Hvernig getum við haft svona lög? Og að það skuli vera gert þannig að skuldir upp á hundruð þúsunda séu stofnaðar vegna dráttarvaxta sem venjulegt fólk úti í bæ fær að eiga, dráttarvaxta vegna þess að það dróst úr hófi fram að borga þessu fólki það sem það átt rétt á. Með því að ríkið dró lappirnar í tvö ár með að borga þetta gat það safnað upp dráttarvöxtum sem það gat notað til að stela bótunum af fólkinu. Hvers lags vinnubrögð eru þetta? Þetta er okkur til háborinnar skammar og ég spyr: Hvernig gátum við leyft okkur þetta? Hvers vegna í ósköpunum erum við ekki löngu búin að breyta þessu? Ég tala af eigin reynslu. Fyrir 20 árum fékk ég 3,2 milljónir í bætur sem endaði í 600.000 kr. tapi. Hvað sýnir það? Það sýnir að ekkert hefur breyst. [[Forseti hringir.]]Fólk fær fullar bætur og passar sig að eyða þeim ekki vegna þess að það veit að það þarf að greiða þær til baka eins og ein skynsöm kona gerði og þurfti að borga 12.000 kr. meira til baka en hún fékk til baka.
Virðulegur forseti. Á föstudaginn var varð ég þess heiðurs aðnjótandi að hlýða á sænsku baráttustúlkuna Gretu Thunberg ávarpa 250.000 aðgerðasinna í Battery Park í New York. Í ræðu sinni talaði Greta fyrir raunverulegum aðgerðum stjórnvalda í loftslagsmálum eins og hún hefur gert síðasta árið með stórkostlegum árangri og í ræðu sinni gaf hún lítið fyrir þjóðarleiðtoga sem gerðu það eitt að biðja um sjálfur með henni og tala um aðdáun sína á baráttu hennar. Greta sagðist enga aðdáun þurfa frá þjóðarleiðtogunum, hún vildi raunverulegar og áhrifaríkar aðgerðir strax til að bregðast við þeirri alvarlegu vá sem að jörðinni steðjar. Ég gæti ekki verið meira sammála. Virðulegur forseti. Píratar setja umhverfismál og aðgerðir í loftslagsmálum í forgang á þessu þingi, rétt eins og því síðasta. Okkar fyrsta mál var að efla aðkomu almennings að vernd náttúrunnar með því að leggja til að umhverfissamtök hefðu sterkari réttarstöðu þegar kæmi að því að bregðast við þegar framkvæmdir standa fyrir dyrum og gætu þar með kært ákveðnar framkvæmdir til dómstóla ættu þeir aðild að máli fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Í dag munu Píratar mæla fyrir máli um árangurstengingu kolefnisgjalda sem leggur það til að kolefnisgjald hækki og lækki eftir því hversu vel okkur gengur að ná markmiðum Parísarsamkomulagsins um minnkun útblásturs. Að lokum munu Píratar leggja fram sem sitt þriðja forgangsmál grænan sáttmála, pólitískan sáttmála sem gengur út á það að Ísland fari í raun og sann að beita sér bæði heima og alþjóðlega í víðtæku samráði fyrir því að aðgerðir í loftslagsmálum verði teknar alvarlega, það verði farið í þær strax og það gert vel í samstarfi við aðrar þjóðir. Auðvitað er best að byrja fyrst hér heima og það viljum við Píratar gera í samstarfi við allan þingheim.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga. Frumvarpið flyt ég fyrir hönd forsætisnefndar Alþingis en nefndin stendur öll að frumvarpinu ásamt áheyrnarfulltrúum Viðreisnar og Flokks fólksins. Með frumvarpinu er nánar skýrt hvenær lög um endurskoðendur og endurskoðun, samanber lög nr. 49/2019, taki til starfsmanna Ríkisendurskoðunar en lögin taka gildi 1. janúar nk. og koma í stað eldri laga um endurskoðendur frá 2008. Af 43. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944, leiðir að endurskoðun á fjárreiðum ríkisins, stofnana þess og ríkisfyrirtækja fer fram á vegum Alþingis og í umboði þess eftir nánari fyrirmælum í lögum. Er þetta grundvallarþáttur í fjárstjórnarvaldi Alþingis er lýtur að eftirliti þess með framkvæmd fjárlaga. Samkvæmt lögum um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga frá 2016 skal ríkisendurskoðandi í umboði Alþingis hlutast til um endurskoðunina. Hefur hann eftirlit með fjárreiðum ríkisins, stofnana þess og ríkisfyrirtækja. Er ríkisendurskoðanda m.a. falin endurskoðun ársreikninga hlutafélaga og annarra félaga þar sem ríkið á helmingshlut eða meira. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga um endurskoðendur og endurskoðun sem nú hafa verið sett, og taka eins og áður sagði gildi um næstu áramót, skal endurskoðun fara fram á vegum endurskoðunarfyrirtækis sem hefur starfsleyfi og er skráð í endurskoðendaskrá. Er endurskoðendum skylt að stofna félag um rekstur endurskoðunarfyrirtækis í því formi sem þeir sjálfir kjósa og fengið hefur starfsleyfi til endurskoðunarstarfa. Fram hafa komið efasemdaraddir um að Ríkisendurskoðun og þeir endurskoðendur sem starfa hjá embættinu geti endurskoðað ársreikninga hlutafélaga og sameignarfélaga þar sem ríkið á helmingshlut eða meira öðruvísi en þá í félagi sem Ríkisendurskoðun eða hlutaðeigandi starfsmenn rækju. Frumvarp þetta miðar að því að eyða slíkri óvissu og taka af allan vafa um að ríkisendurskoðandi geti framfylgt lögbundinni skyldu sinni án þess að það sé gert í sérstöku félagi. Því er lagt til að tekið verði fram í 21. gr. laga um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga að þau ákvæði laga um endurskoðendur og endurskoðun að endurskoðun fari eingöngu fram í endurskoðunarfyrirtæki með starfsleyfi sem rekið er í sjálfstæðu félagi taki ekki til ríkisendurskoðanda, Ríkisendurskoðunar eða starfsmanna embættisins, samanber 1. gr. frumvarpsins sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Við 1. mgr. 21. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ákvæði 4. gr. laga um endurskoðendur og endurskoðun gilda þó ekki um ríkisendurskoðanda, Ríkisendurskoðun eða starfsmenn embættisins.“ Í gildandi lögum um ríkisendurskoðanda er gert ráð fyrir því að þeir starfsmenn Ríkisendurskoðunar sem hafa löggildingu til þess að sinna endurskoðun falli undir gildandi lög um endurskoðendur að því leyti sem lög krefjast þess að endurskoðunin sé unnin af mönnum sem hafi slík réttindi. Leggja ber áherslu á að með frumvarpinu er í engu raskað þeirri skyldu endurskoðenda sem starfa hjá Ríkisendurskoðun að fagleg störf þeirra falli að öðru leyti að lögum um endurskoðendur og endurskoðun þegar kemur að alþjóðastöðlum um endurskoðun og fyrirmælum um verklag og faglega starfshætti. Verði frumvarp þetta að lögum mun öllum vafa um gildissvið laga um endurskoðendur og endurskoðun gagnvart lögum um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga verða eytt og staða ríkisendurskoðanda, Ríkisendurskoðunar og starfsmanna embættisins verður óbreytt. Herra forseti. Ég hef nú lokið við að greina frá meginefni þessa frumvarps sem er einfalt í sniðum og legg til að mál þetta gangi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum vegna sameiningar Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Þann meiri hluta skipa sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, Ólafur Þór Gunnarsson, Bryndís Haraldsdóttir, Smári McCarthy, Þorsteinn Víglundsson og Willum Þór Þórsson. Málið er á þskj. 131, 131. mál. Hinn 20. júní sl. samþykkti Alþingi ný heildarlög um Seðlabanka Íslands, samanber lög nr. 92/2019. Jafnframt samþykkti Alþingi lög um breytingu á ýmsum lögum vegna sameiningar Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins, samanber lög nr. 91/2019. Í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar við frumvörpin sem urðu að framangreindum lögum var tekið fram að breytingartillögur meiri hlutans við safnlagafrumvarpið væru m.a. til komnar vegna lagabreytinga sem orðið hefðu eftir framlagningu þess og vörðuðu Fjármálaeftirlitið þannig að það kallaði á breytingu samhliða gildistöku safnlagafrumvarpsins. Þar sem ekki væri fyrirséð hver yrðu afdrif allra þeirra frumvarpa sem komið hefðu fram eftir samningu safnlagafrumvarpsins og svona háttaði til um mætti búast við að fleiri breytingar þyrfti að gera með nýju frumvarpi á komandi haustþingi. 1.–6. gr. þessa frumvarps kveða á um slíkar breytingar og eru til komnar vegna gildistöku laga um frystingu fjármuna, laga um dreifingu vátrygginga, laga um skráningu raunverulegra eigenda, breytingu á lögum um greiðsluþjónustu og laga um breytingu á lögum um vátryggingarsamninga, eins og kemur fram í greinargerð. Í ákvæði til bráðabirgða I við lög um Seðlabanka Íslands, nr. 92/2019, er m.a. kveðið á um heimild til að auglýsa og skipa varaseðlabankastjóra fyrir 1. janúar 2020 þrátt fyrir gildistökuákvæði laganna. Til að taka af allan vafa um að fyrirkomulag þeirrar skipunar skuli vera í samræmi við ákvæði 4. gr. laganna þar um er í 7. gr. frumvarps þessa lagt til að tilvísun til 4. gr. seðlabankalaga bætist við 1. málslið ákvæðis til bráðabirgða I í lögunum. Lagt er til að þetta ákvæði öðlist þegar gildi en að önnur ákvæði frumvarpsins öðlist gildi 1. janúar nk. Herra forseti. Ég óska eftir því að að lokinni þessari umræðu gangi frumvarpið beint til 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um skattleysi launatekna undir 350.000 kr. Þetta er þriðja forgangsmál Flokks fólksins í upphafi 150. löggjafarþings. Ég er flutningsmaður tillögunnar og Guðmundur Ingi Kristinsson er með mér. Þingsályktunartillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir árslok 2020 sem kveði á um: 1. að tekinn verði upp fallandi persónuafsláttur þannig að skattleysismörk verði við 350.000 kr. og að persónuafsláttur falli niður við 927.087 kr. mánaðartekjur, 2. að persónuafsláttur falli eftir sveigðu ferli þannig að vendipunktur miðað við persónuafslátt á tekjuárinu 2019 miðist við 575.000 kr. mánaðartekjur og 3. að breytingar verði gerðar á skiptingu útsvars og tekjuskatts af skattstofni til að jafna tekjumissi vegna hækkunar skattleysismarka á milli ríkis og sveitarfélaga.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Á undanförnum árum hefur íslenskur efnahagur dafnað. Á sama tíma hefur fjárhagsstaða íslenska ríkisins batnað og verðlag haldist stöðugt. Launaþróun hefur einnig verið jákvæð. Þrátt fyrir mikinn árangur síðustu ára hefur ábatinn ekki skilað sér til allra. Í skýrslu um dreifingu skattbyrði sem unnin var fyrir stéttarfélagið Eflingu og birt í febrúar sl. kemur fram að milli áranna 1993 og 2015 lækkaði skattbyrði hæstu tekjuhópa en skattbyrði lægstu tekjuhópa jókst. Á sama tíma hefur fasteignaverð hækkað verulega en vísitala markaðsverðs íbúðarhúsnæðis hefur á síðasta áratug hækkað úr 222,5 stigum í 430,6 stig miðað við ársmeðaltal samkvæmt tölum Hagstofunnar. Sú þróun kemur verst við lágtekjufólk sem þarf að verja stærstum hluta tekna sinna í húsnæði. Afleiðingarnar birtast m.a. í því að hlutfall leigjenda hefur aukist og ungmenni flytja nú seinna að heiman. Á sama tíma hafa laun hinna tekjuhæstu hækkað verulega. Sífellt berast fréttir af ofurkaupi stjórnenda ýmissa fyrirtækja og yfirmenn ríkisstofnana hafa hlotið umtalsverðar launahækkanir. Miðgildi tekna er nú um 441.000 kr. á mánuði en meðaltekjur eru talsvert hærri, um 553.000 kr. samkvæmt tölum Hagstofunnar. Aðgerða er þörf svo sporna megi við þróun undanfarinna ára og tryggja lágtekjuhópum viðunandi lífskjör. Mikil umræða hefur átt sér stað síðustu ár um hvernig breyta eigi skattkerfinu þannig að það íþyngi ekki þeim sem minnstar tekjur hafa. Meðal annars hafa verið lagðar fram tillögur um aukna þrepaskiptingu, eignarskatta, lækkun skatthlutfalls og hærri skattleysismörk. Auk framangreinds hefur einnig verið fjallað um að hækka skattleysismörk og miða við fallandi persónuafslátt. Fallandi persónuafsláttur felur það í sér að eftir að skattleysismörkum er náð lækkar persónuafsláttur í samræmi við tekjuaukningu þar til hann fellur niður við ákveðin efri mörk. Með því að breyta íslensku skattkerfi og taka upp fallandi persónuafslátt er hægt að hækka skattleysismörk talsvert og bæta upp tekjumissi með hærri skattbyrði hátekjufólks. Hér er lagt til að skattleysismörk verði hækkuð í 350.000 kr. á mánuði. Jafnframt er lagt til að eftir því sem tekjur hækki umfram það lækki persónuafsláttur þar til hann falli loks alfarið niður við 927.087 kr. mánaðartekjur eða við mörk efra skattþreps í gildandi kerfi. Þá er lagt til að persónuafsláttur falli eftir sveigðu ferli og að vendipunktur verði við 575.000 kr. í mánaðartekjur. Í því felst að persónuafsláttur fellur hraðar í byrjun en síðan hægist á falli hans. Þá nær persónuafsláttur núverandi fjárhæð, 56.447 kr. á mánuði, þegar mánaðartekjur nema 575.000 kr. Breytingin skilar því auknum ráðstöfunartekjum til þeirra sem hafa tekjur undir 575.000 kr. á mánuði en persónuafsláttur þeirra sem hafa hærri mánaðartekjur verður lægri en hann er nú. Í september 2018 kom út skýrsla um jöfnuð í skattkerfinu sem unnin var fyrir þingflokk Flokks fólksins. Í skýrslunni er að finna útreikning á kostnaði ríkissjóðs af því að hækka skattleysismörk upp í 300.000 kr. á mánuði og taka upp fallandi persónuafslátt. Miðað var við að persónuafsláttur félli niður við 970.000 kr. mánaðartekjur og að vendipunktur miðað við núverandi fjárhæð persónuafsláttar yrði við 562.000 kr. Niðurstaða skýrslunnar var sú að með breytingunni myndu tekjur ríkis og sveitarfélaga lækka um 32 milljarða kr. Hækkun skattleysismarka úr 300.000 í 350.000 kr. líkt og lagt er til í þessari þingsályktunartillögu kemur til með auka þetta tekjutap nokkuð en lækkun efri marka vegur þar á móti. Við samningu lagafrumvarps samkvæmt tillögugreininni þarf að gæta sérstaklega að því að kostnaður við þessa aðgerð dreifist jafnt á milli ríkissjóðs og sveitarfélaga. Í frumvarpinu gæti þannig þurft að kveða á um breytingar á útreikningi útsvars. Ellegar er hætta á því að tekjutap falli að mestu leyti á herðar sveitarfélaga sem hafa minna svigrúm en ríkissjóður til að bregðast við slíku. Því er lagt til að breytingar verði gerðar sem tryggi að tekjutap skiptist milli ríkissjóðs og sveitarfélaga eftir hlutfalli meðalútsvars af tekjuskatti.“ Virðulegi forseti. Ég er sátt að mæla fyrir þessari þingsályktunartillögu. Ég bind vonir við að ríkisstjórn og hæstv. efnahagsráðherra séu stolt af því að fá að taka þetta í fangið og vinna virkilega úr tillögunni eins og hún er lögð fram. Við erum að tala um einstaklinga sem vinna fulla vinnu í láglaunastörfum - ég er búin að fá ansi marga launaseðla, sem ég er ekki með hér og nú og mun ekki sýna þá í þessum háttvirta ræðustóli - en að hugsa sér að einstaklingar sem vinna fullan vinnudag, átta stunda vinnudag, 40 stunda vinnuviku, fái ekki útborgað nema í kringum 262.000–284.000 kr. Ég er að tala um láglaunastéttirnar í landinu. Þær fá undir 300.000 kr. útborgað. Hugsið ykkur. Á sama tíma fórum við létt með að þiggja 43% launahækkun á einu bretti þegar kjararáð kom með sína frægu niðurstöðu um hversu mikils við værum metin og hversu háar tekjurnar okkar yrðu að vera. Það er óþolandi að horfa upp á þá gífurlegu stéttaskiptingu sem er í landinu í dag. Það er óþolandi að 50% allra launþega í landinu skuli vera með 441.000 kr. eða minna í tekjur samkvæmt Hagstofu Íslands. Hvað þýðir það í útborguðum launum? Það eru rétt ríflega 300.000 kr. Svo erum við að furða okkur á því, eða a.m.k. mætti halda að þeir sem hér starfa á hinu háa Alþingi trúi því bara ekki, að yfir 10% barnanna okkar líða mismikinn skort. Ég trúi ekki að við séum í rauninni þannig að upplagi og þannig innrætt. Ef við værum virkilega meðvituð og tryðum því að 10% barna væru fátæk og liðu skort hlytum við að reyna að gera eitthvað í málinu. Sá hægagangur sem hefur verið á hinu háa Alþingi hvað lýtur að því að koma til móts við þá sem höllustum fæti standa er í mínum huga algerlega óviðunandi og algerlega síðasta sort. Hann endurspeglar í engu þau loforð og þær væntingar sem hv. þingmenn og hæstv. sitjandi ráðherrar gáfu þjóðinni fyrir síðustu kosningar. Það er nokkuð ljóst. Eins og ég hef sagt áður og mun halda áfram að segja er það einfaldlega þannig að það hlýtur að vera eðlilegt að við tökum saman höndum um ákveðin mál og reynum a.m.k. að gera það sem í okkar valdi stendur til að hrinda þeim í framkvæmd. Eitt af þeim málum eru 350.000 kr. lágmarkslaun fyrir fulla vinnu, útborguð. Öll forgangsmál Flokks fólksins lúta að því að útrýma fátækt. Flest þeirra koma í formi þingsályktunartillagna til þess einmitt að gefa okkur möguleika á því að taka saman höndum hvar í flokki sem við stöndum og fylgja þeim virkilega eftir. Þegar ég mæli fyrir þessu máli sitja hér núna fimm hv. þingmenn, ásamt mér sjálfri, af 63. Áhuginn fyrir þeim málum sem við höfum verið að mæla fyrir hefur stundum nánast enginn verið. Það er í rauninni sárara en tárum taki þegar sýnd er svo augljósleg lítilsvirðing gagnvart því sem við erum að reyna að berjast fyrir. Það gekk það langt, virðulegi forseti, að þegar við töluðum hér undir stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra - ég talaði í ríflega átta mínútur sem sneru allar að því að benda á að okkur hefði ekki áskotnast neitt á þeim tíma sem núverandi ríkisstjórn hefur starfað, hvað lýtur að því að hjálpa fólki sem býr virkilega við neyð og er skattlagt í sárri fátækt. Ég talaði ekki um neitt annað. Hv. þingmenn Vinstri grænna hlógu upp í opið geðið á manni, sátu hér og hlógu þegar talað var um hvernig hlutirnir væru. Ég er ekki að segja að það hafi verið allir sem gerðu það, en tveir. Það er með ólíkindum ef einhverjum þingmanni finnst það fyndið þegar stofnaður er stjórnmálaflokkur til að reyna að útrýma fátækt, en tala á sama tíma um #metoo og sleppa því að ræða um eineltistakta og annað, að þurfa að standa hér í þessum háttvirta ræðustóli og hlusta á fliss og hlátur yfir því sem maður er að boða hér. Það er síðasta sort. Þetta er kannski eitthvað af því sem maður á eftir að taka aftur til umræðu undir liðnum störf þingsins. Í þessu máli, þriðja forgangsmáli Flokks fólksins, erum við að tala um skattleysi launatekna undir 350.000 kr. Ég veit að enginn er ofsæll af því sem vinnur fulla vinnu. Enginn. Mér þætti gaman að sjá þann hv. alþingismann koma hingað upp og segja að einhver væri sæll af því og of góður fyrir það að fá 350.000 kr. lágmarksframfærslu. En staðreyndin er sú, virðulegi forseti, að allt það sem við bjóðum þjóðinni upp á í dag, allt það sem launþegarnir búa við í landinu og sú fátækt sem er í landinu í dag er mannanna verk. Það er í okkar höndum og engra annarra að útrýma henni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að mæla fyrir þessari tillögu. Hún er samhljóða tillögu sem hefur verið flutt tvisvar áður af hv. þm. Ólafi Ísleifssyni. Hún var flutt hér í fyrra án þess að núverandi þingmenn Flokks fólksins tækju þátt í þeirri umræðu. Það er ekki venja að menn taki mál sem sitjandi þingmenn hafa flutt undanfarin þing og geri þau að sínum nema þá kannski með samkomulagi þar um og því hnaut ég um það sem hv. þingmaður sagði um að taka saman höndum um þetta mál, að það hefði verið létt verk fyrir hana og annan þingmann Flokks fólksins að leita samkomulags og taka saman höndum um að flytja þetta mál hið þriðja sinni. [[Gripið fram í.]]- Ég ætla að biðja forseta að hafa góða skikkan á fundinum. Eins og ég sagði áður var þetta mál flutt nánast óbreytt á 148. og 149. löggjafarþingi. Hv. þingmaður nefndi hve miklu máli þetta skipti sem ég er algjörlega sammála henni um og mig langar til að spyrja hvers vegna hún og annar þingmaður þessa ágæta flokks hafi ekki leitast við að taka saman höndum við þann sem áður hafði flutt tillöguna nánast óbreytta, svona til að fá breiðari samstöðu á bak við hana.
Virðulegi forseti. Ég hef eiginlega aldrei frá því að ég kom á hið háa Alþingi upplifað aðra eins ósvífni og þessa frá hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni. Þetta mál, skattleysi launatekna undir 350.000 kr., sem hefur verið flutt tvisvar var flutt af þáverandi þingflokksformanni Flokks fólksins sem var vikið úr Flokki fólksins eftir að hafa setið með allnokkrum núverandi félögum sínum á Klausturbar, sællar minningar. Flokkur fólksins greiddi hátt í 1 millj. kr. fyrir þá útreikninga sem fylgdu þeirri tillögu. Við vorum eðli málsins samkvæmt flutningsmenn með hv. þm. Ólafi Ísleifssyni sem félagar hans í Flokki fólksins þá. Ég veit ekkert á hvaða vegferð hv. þingmaður er þegar hann kemur með þessar dylgjur. Ef við í Flokki fólksins þurfum að fara að leita samninga í sambandi við mál sem við höfum alfarið unnið og greitt fyrir held ég að fokið sé í flest skjól. Ég efast um að Miðflokkurinn kærði sig um að við værum að hirða af honum mál sem hann hefði greitt sérfræðingum fyrir að koma á laggirnar. Mér þættu það afskaplega undarleg vinnubrögð. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Til að svara þessari meintu ósvífni er hér tillaga til þingsályktunar frá 149. löggjafarþingi, þ.e. í fyrra, samhljóða þeirri sem hér er lögð fram. Í henni segir að flutningsmenn séu Ólafur Ísleifsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Inga Sæland og Karl Gauti Hjaltason. Þetta er sama tillagan og verið er að flytja nú. Ég segi aftur: Ef mönnum er í mun að fá hér samstöðu um mál, og það stóð ekki í mönnum að vera með á þessari tillögu í fyrra þó að þeir tækju ekki þátt í umræðunni á þeim tíma, hvers vegna leita menn þá ekki leiða til að taka saman höndum við aðra sem hafa svipaðan áhuga og til að breikka stuðning við tillöguna sem hér er til umræðu? Ég ítreka að það hefur ekki verið til siðs að menn tækju tillögur annarra flutningsmanna frá því fyrir einu eða tveimur árum og gerðu þær að sínum nema með því að hafa a.m.k. samband við viðkomandi. Það getur vel verið að þetta komi illa við hv. þingmann en það verður þá að hafa það. Þetta eru þær staðreyndir sem hér eru fram lagðar, svona var þessu máli háttað. Það er vænlegra ef við erum að berjast fyrir þá sem minnst mega sín, sem við höfum áhuga á að gera, að leita samstöðu og veitir ekki af í þessum sal núna. Eins og hv. þingmaður orðaði það svo ágætlega verðum við að taka saman höndum um að vinna að þessum málum.
Virðulegi forseti. Ég er eiginlega að verða algjörlega pass. Ég átta mig ekki á þeirri vegferð sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson er á nema hann sé á þeirri siðferðislega taktísku vegferð sem Miðflokknum einum er lagið. Þetta var þingmál Flokks fólksins frá A til Ö. Öll hugmyndafræði kemur frá þingmönnum Flokks fólksins frá A til Ö. Haukur Arnþórsson stjórnsýslufræðingur fékk greitt fyrir að koma með alla útreikninga varðandi þessa þingsályktunartillögu frá A til Ö. Í þessu tilviki var fyrrverandi þingflokksformanni veittur sá heiður að mæla fyrir tillögunni. Ef hv. þingmanni dettur í hug að ég fari að eltast við Miðflokksmenn í einhverjum tilgangi er það mesti misskilningur. Ykkur er hins vegar alltaf velkomið að styðja við góð málefni sem Flokkur fólksins leggur fram. Hv. þingmaður veit það líka mætavel að þegar fjórir eða fleiri þingmenn eru í flokki geta ekki allir talað eins og þeim sýnist í ræðupúlti Alþingis. Ég var ekki í umræðunni í seinna skiptið sem við fluttum þessa tillögu heldur minn ágæti þingflokksbróðir, Guðmundur Ingi Kristinsson. Ég býst við að ég hafi ekki tekið til máls vegna þess að ég hafi einfaldlega ekki verið í þingsalnum.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu Flokks fólksins um skattleysi launatekna undir 350.000 kr. Í sjálfu sér erum við ekki að tala um annað á mannamáli en að þeim gígantísku skattahækkunum sem hafa dunið á launafólki frá 1988 verði skilað til baka. Staðreyndin er sú að við upphaf staðgreiðslu, árið 1988, borguðu þeir sem voru á lægstu launum enga skatta. Það er eiginlega með ólíkindum hvernig launataxtar eru hjá almennu launafólki. Inni á vef VR eru launataxtar fyrir 14 ára unglinga upp á 178.000 kr. á mánuði og fyrir 17 ára unglinga upp á 255.000 kr. á mánuði sem eru laun yfir meðallífeyrislaunum flestra öryrkja sem eru um 247.000 kr. og skila ekki nema 215.000 kr. eftir skatt. Byrjunarlaun í verslunum hjá VR eru 287.408 kr. á mánuði og eftir fimm ár 315.264 kr. Það er vel undir þeim 350.000 kr. sem við erum að tala um að eigi að vera skattlaus laun sem sýnir fram á það hversu fáránlega mikið lægstu laun hafa setið eftir. Það er búið að setja upp kerfi um það hvernig á að hækka launin og það eru svokallaðir lífskjarasamningar. Á vef ASÍ kemur fram að 1. apríl 2019 eigi lágmarkslaun að vera 317.000 kr. en árið 2022 eiga þau að vera komin í heilar 368.000 kr. Það eru nú öll ósköpin. Við þurfum aldeilis að taka okkur á bara til að ná launum upp í það sem við erum að tala um að ættu að vera útborguð lágmarkslaun, skattlaus í dag ef rétt væri gefið. Við gleymum því oft með 300.000 kr. lágmarkslaun að þeir sem eru á lægstu laununum í dag fá útborgað, eftir að búið er að taka skatt og draga frá önnur gjöld, um 230.000 kr. Það segir sig sjálft að það er ekki beysið fyrir tvo einstaklinga á lægstu launum, með 460.000 kr. á mánuði samtals, að lifa af því. Í flestum tilfellum borgar þetta fólk 50–70%, jafnvel yfir það, af þessum launum í húsaleigu. Um 200.000 kr. húsaleiga er 50% af þessum samanlögðu launum. Þá er eftir að borga allt hitt. Svo er persónuafslátturinn. Við breytum honum þannig að hann gangi ekki upp allan stigann. Við gerum okkur grein fyrir því að fyrir þá sem eru á hæstu laununum, 2–3 milljónum, skiptir persónuafsláttur upp á rúmar 50.000 kr. engu máli. Hann er svo lítil prósenta af launum þeirra að það væri ósköp eðlilegt að einstaklingar á svo háum launum væru ekki með neinn persónuafslátt. Þess vegna leggjum við hér til að byrja að skerða persónuafsláttinn við 575.000 kr. Þeir sem eru þar undir fá mest út úr breytingunum með tillögunni og þeir sem eru þar fyrir ofan skerðast smátt og smátt. Við 970.000 kr. mánaðartekjur verður vendipunktur þar sem persónuafsláttur fellur niður. Þannig myndu flestir þingmenn lenda í þeim hóp sem fengi ekki persónuafsláttinn. Það væri mjög ásættanlegt ef það myndi skila sér til þeirra sem virkilega þurfa á því að halda. Flokkur fólksins hefur staðið að þessari þingsályktunartillögu frá upphafi. Þingsályktunartillagan og hugmyndafræðin á bak við hana var komin fram löngu áður en hv. þm. Ólafur Ísleifsson var kominn í Flokk fólksins. Þessi tillaga var þegar komin fram og hún var löngu áður komin á dagskrá. Það fer ekkert á milli mála og er alveg skýrt að það er Flokkur fólksins sem kom þessu máli á dagskrá. Það er Flokkur fólksins sem lét reikna út og gera vandaða skýrslu um hvað þetta myndi kosta og það er Flokkur fólksins sem borgaði fyrir þá skýrslu. Þess vegna er alveg stórfurðulegt að Miðflokkurinn eigni sér málið og sú umræða sem Þorsteinn Sæmundsson hefur beitt í pontu um að Flokkur fólksins sé að ræna einhverju frá einhverjum er svo langt út úr kortunum að það er með ólíkindum. Viðkomandi hv. þingmaður ætti að líta í eigin barm þegar hann horfir aftur til þess tíma þegar hann var með nefnd um svokallaða endurskoðun almannatrygginga. Hverjir sátu þá eftir? Hverjir fengu krónu á móti krónu burt? Hverjir sátu eftir og fengu ekki krónu á móti krónu burt? Það voru öryrkjar. Þegar menn segjast vera að berjast fyrir þá sem verst hafa það er alveg á hreinu að Flokkur fólksins var stofnaður til þess og einbeitir sér að því einu að berjast fyrir þá sem hafa það verst í þessu þjóðfélagi, eldri borgara, öryrkja og láglaunafólk. Við munum halda því áfram og hikum ekki eina sekúndu við að leggja fram mál sem er okkar mál frá A til Ö og hefur alltaf verið. Einstakir þingmenn hafa orðið uppvísir að ótrúlegri framkomu á bar á sama tíma og fjárlög voru rædd í þessum sal og við rákum þá úr flokknum vegna þess að við höfðum klásúlu í reglum flokksins til að reka þá. Þar af leiðandi er mjög undarlegt að sömu einstaklingar ætli síðan að skreyta sig með þeim fjöðrum sem Flokkur fólksins á og hefur borgað fyrir. Það er ekki boðlegt. Þetta er gott mál og vonandi nær það fram að ganga vegna þess að það skiptir fólk á lægstu launum gífurlegu máli þannig að það eigi smámöguleika á því að lifa á mannsæmandi kjörum. Við ættum að einbeita okkur að því frekar en þeim undarlega áburði að einhverjir séu að stela einhverju.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðisræðu sem hann hefði einnig getað haldið í fyrra um sama efni ef hann hefði tekið þátt í umræðunni þá, sem hann gerði það ekki. Það verður að segjast eins og er að þessi tillaga er í sjálfu sér góð, enda byggist hún á tillögu sem þegar er búið að leggja fram tvisvar sinnum áður. Það vekur samt athygli að hún er frekar útþynnt og greinargerðin sem fylgir þessari tillögu er ekki svipur hjá sjón miðað við þá greinargerð sem fylgdi tillögunni í fyrra og fór mjög vel yfir þróunina sem hefur orðið á skattbyrði, sérstaklega meðaltekjufólks og lægri tekjuhópa. Þessi tekur ekki á henni sem slíkri. Ég verð að leiðrétta hv. þingmann. Ég talaði hvergi um þjófnað í andsvari mínu áðan. Ég sagði hins vegar að það hefði verið til siðs ef menn tækju upp tillögur sitjandi þingmanna að hafa samráð við þá þingmenn eða þann þingmann sem hefði flutt tillöguna áður. Þetta er nú bara regla sem hefur verið í heiðri höfð. Orðið þjófnaður eða annað slíkt kom ekki af mínum munni í þessum ræðustóli. Ég bið forseta að gaumgæfa það. Ef það hefur komið fram í andsvari mínu áðan að ég hafi vænt fólk um þjófnað þætti mér vænt um að forseti gaumgæfði það en ég vil vekja athygli forseta á því að svo er ekki, heldur var þetta sett fram eins og ég rakti áðan. Menn ættu að fara varlega í slík brigsl. Það breytir hins vegar ekki því, eins og ég segi, að málið er þarft og ágætt. Ég myndi þó í sjálfu sér vilja leggja til við flutningsmenn að þeir skerptu á tillögunni líkt og gert var við tillöguna í fyrra þar sem gert var ráð fyrir að viðkomandi lagabreytingar yrðu gerðar fyrir lok árs 2018. Í tillögunni núna er gert ráð fyrir að nauðsynlegar lagabreytingar til þess að tillagan komist á koppinn verði gerðar fyrir lok ársins 2020, eftir eitt og hálft ár. Þetta þykir mér að menn ættu aðeins að skoða og skerpa á, sérstaklega þegar tillagan er komin til meðferðar í nefnd, vegna þess að ég held að við getum öll verið á einu máli um að þeir sem lökust hafa kjör á Íslandi og bágast eru settir eiga ekki að bíða eftir réttlæti, eins og fram kom í ræðu þáverandi hv. þingmanns og núverandi hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur fyrir þremur árum síðan. Þess vegna er mjög mikilvægt að þau skref sem stigin eru fyrir þá sem bágast standa séu stigin eins hratt og örugglega og hægt er. Ég tók eftir því, þó að það sé óskylt þessu máli, að hv. þingmaður minntist á nefnd sem ég stýrði eftir fráfall hv. þm. Péturs Blöndals heitins um endurskoðun almannatryggingakerfisins. Þingmaðurinn spurði: Hverjir sátu eftir? Jú, það voru öryrkjar, sagði hann. Það er vegna þess að það náðist ekki samstaða í nefndinni um það sem þar var til úrlausnar, þrátt fyrir að sá sem stýrði nefndinni drægi niðurstöðu nefndarinnar og skýrslugerð í líklega tvo mánuði, ef ég man rétt, til að freista þess að ná fullkominni samstöðu um málið. Þessi fullkomna samstaða náðist ekki vegna þess að öryrkjar, þ.e. Öryrkjabandalagið þá, ásamt flokkum á vinstri væng, vildu ekki taka þátt í að afgreiða málið. Það gerðu hins vegar eldri borgarar og fengu að nokkru bót sinna mála með því að þeir stóðu að því að afgreiða málið. Það er ekki á ábyrgð þess sem hér stendur að fulltrúar öryrkja í nefndinni og/eða Öryrkjabandalagið hafi ekki viljað standa að því að ljúka málinu þá. Það er ekki á ábyrgð þess sem hér stendur heldur á ábyrgð fulltrúa Öryrkjabandalagsins í nefndinni og Öryrkjabandalagsins sjálfs. Það er hins vegar mjög miður að sú samstaða skyldi ekki nást þá og það er mjög miður að öryrkjar skyldu sitja eftir vegna þess og svo virðist sem það sé enn erfitt að koma málum öryrkja hvað þetta varðar í gott horf. Ekki hefur það gengið björgulega í nefnd sem nýlokið hefur störfum og hv. þingmaður átti sæti í einn stjórnarandstöðuþingmanna. Að vísu fréttist ekkert í aðra flokka hvað gerðist í þeirri nefnd fyrr en niðurstaðan var fengin en niðurstaðan var ekki hagfelldari öryrkjum nú en hún var þá, því miður, og hefði þó ekki veitt af. Þegar er verið að vinna flókin mál tekur það einfaldlega á og það tekur tíma og það þarf mikinn samningsvilja og traust. Auðvitað skil ég það vel t.d. núna að fulltrúar öryrkja í nefndinni sem nú var við störf hafi ekki traust á núverandi stjórnvöldum og núverandi félags- og barnamálaráðherra. Ég skil það mætavel. Þetta var útúrdúr og ekki um málið sem við ræðum hér. Við erum náttúrlega að ræða það að skattleysismörk verði hækkuð á Íslandi. Í sjálfu sér þurfum við ekkert að bera það saman við eitthvað annað. Við þurfum ekkert að bera það saman við einhverja launahækkun sem þingmenn fengu og hafa nú ekki fúlsað við. Okkar verkefni er ekki að búa til einhverja togstreitu milli tekjuhópa í þjóðfélaginu. Þvert á móti. Okkar hlutverk er að brúa það bil sem best við getum. Við gerum það ekki með því að vera með yfirlýsingar í ræðustól um að það sé hræðilegt að þingmenn hafi fengið launahækkun og móttekið hana. Ég held að það sé alveg ljóst. Það er einnig líka í sjálfu sér hvimleitt að menn skuli koma í ræðustól, eins og hv. þm. Inga Sæland áðan, og tala niður til siðferðis Miðflokksins. Ég óska henni til hamingju með það að vera yfir það siðferði hafin. Ég held að það hljóti að vera einhvers virði. Það kemur náttúrlega í ljós á hverjum degi hvaða siðferði við þingmenn sem sitjum hér búum yfir. Ég held að það sé bara ágætt fyrir okkur að gaumgæfa það á hverjum degi. En að því sögðu ítreka ég að ef hv. þingmönnum Flokks fólksins hefði verið mikið niðri fyrir og þeir viljað taka saman höndum við aðra þingmenn og flokka á þinginu um þetta mál hefði verið ágætt að sjá tilburði til þess áður en málið var lagt fram. Það þýðir ekkert að andskotast í þeim sem taka til máls undir þessum dagskrárlið fyrir að vera einhvern veginn öfugsnúnir í þessu máli. Ég kannast ekki við að það hafi verið leitað eftir því að t.d. Miðflokkurinn styddi þetta mál eða að við þingfólk Miðflokksins værum meðflutningsmenn. Ég veit ekki nema við hefðum brugðist vel við því ef eftir því hefði verið leitað. En ég segi aftur: Þetta mál er ögn útþynnt miðað við það sem var lagt fram, t.d. í fyrra og árið þar áður. En málið er gott engu að síður og fær vonandi góða afgreiðslu hér á þinginu.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans og ég vil taka strax fram að ég biðst afsökunar ef ég hef farið með rangt mál og talað um þjófnað. Ég biðst afsökunar á því enn og aftur. En það er svolítið undarlegt ef við horfum í baksýnisspegilinn að hv. þingmaður finnur að því að það eigi ekki leggja fram frumvarp byggt á þessu máli fyrr en í árslok 2020. Þetta er eitt af fimm forgangsmálum Flokks fólksins. Þau koma núna inn hvert á fætur öðru og í lokin mun koma mál sem skýrir út nákvæmlega hvernig við ætlum að fjármagna allan okkar velferðarpakka. Þar munu koma vel og vendilega fram skýringar á því hvernig þetta allt fer fram og hvernig við ætlum að fjármagna þetta. Þannig að það fer ekki á milli mála að við munum sýna fram á það og við munum nota í þeirri röksemdafærslu alla útreikninga sem við þurfum á að halda og sérstaklega þá sem við höfum þegar borgað fyrir í Flokki fólksins. Hv. þingmanni finnst undarlegt í þessu sambandi af hverju við höfum ekki fengið Ólaf Ísleifsson eða Miðflokkinn með. Það er einfaldlega vegna þess að viðkomandi einstaklingar voru komnir í samkrull með Miðflokknum, að þeir myndu ganga í hann. Miðflokkurinn var að véla inn menn úr öðrum flokkum, sem ég get ekki ímyndað mér að sé gott siðferði eða eðlilegt háttalag á þingi. En það getur svo sem vel verið að ég fari villur vegar þar og ég spyr bara: Er eðlilegt að ganga í að véla menn úr öðrum flokkum [[Forseti hringir.]]úr stjórnarandstöðu sem eiga að berjast saman gegn ríkisstjórn? Er það kannski eðlileg meðferð mála hjá Miðflokknum?
Herra forseti. Af því að þingmaðurinn spyr hvort það sé til einhvers að véla fólk yfir í aðra flokka, þá erum við öll fullorðið fólk hérna inni og tökum okkar ákvarðanir út frá því. Ég vil hins vegar vekja athygli þingmannsins á því að þeir tveir ágætu hv. þingmenn sem bættust við þingflokk Miðflokksins fyrir skömmu komu til liðs við Miðflokkinn eftir að þeirra eigin flokksmenn höfðu rekið þá úr sínum flokki. Þegar þeir komu til liðs við Miðflokkinn voru þeir óflokksbundnir þingmenn sem í höfðu í raun verið á hrakhólum vegna þess að um leið og þeir voru reknir úr sínum þingflokki misstu þeir þáverandi skrifstofuhúsnæði sitt og voru, eins og maður segir, svona frekar einir á báti, í þess orðs fyllstu merkingu. Þannig að allt tal um það að Miðflokkurinn hafi verið að véla fólk til sín - það eru náttúrlega allir velkomnir þangað, hv. þingmaður. Auðvitað fögnum við hverjum góðum liðsmanni sem gengur til liðs við Miðflokkinn. Ég get alveg trúað því að fleiri þingmenn eigi eftir að fylgja þeim tveimur sem hingað til hafa gengið til liðs við þann góða flokk. En ég vil bara vekja athygli hv. þingmannsins á því að þegar þessir tveir heiðursmenn komu til liðs við Miðflokkinn voru þeir utan flokka vegna þess að þeirra eigið fólk hafði rekið þá úr þingflokki sínum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég veit að hv. þingmaður var ekki á þeirri samkundu og við þá umræðu sem fór fram á Klausturbar á sínum tíma. En frá því sem þar fór fram hefur verið ítarlega sagt í fjölmiðlum. Honum finnst kannski það sem þar fór fram ekki hafa verið næg ástæða til að reka viðkomandi úr okkar flokki, menn sem voru að makka um að fara úr okkar flokki og ganga yfir í Miðflokkinn á fyllirí á sama tíma og fjárlögin voru í umræðunni hér 100 metrum frá. Það eru kannski hin eðlilegustu vinnubrögð hjá Miðflokknum, ég veit það ekki. Þetta er kannski eitthvað sem þeim finnst ósköp eðlilegt en okkur í Flokki fólksins finnst það ekki. Við höfðum þessa klásúlu. Við rákum þá út af því. Það sem fyllti mælinn hjá mér og olli því að það tók ekki nema 12 tíma að ákveða að reka þá úr flokknum var lokaræðan þegar þeir héldu að þeir væru að fara út af þessu fjögurra tíma fylliríi og hraunuðu yfir allt og alla, öryrkja og konur á fáránlegan hátt eins og við vitum og þökkuðu hver öðrum svo fyrir frábært kvöld og góðar umræður. Ef þetta er veganestið sem menn þurfa að hafa til að komast inn í Miðflokkinn eru þeir bara velkomnir þangað. En mitt siðferði og okkar í Flokki fólksins er á því stigi að við viðurkennum ekki svona hluti og við höfum ekki samband við þá menn sem haga sér svona og við erum ekki í nokkru samkrulli við þá og munum ekki vera. Það er það sem við stöndum við.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á að biðja þingmanninn að velvirða við mig að ég tók ekki við afsökunarbeiðni hans áðan, sem ég geri fúslega. Ég byrja á því. Nú var sá sem hér stendur ekki á Klausturbar þetta umrædda kvöld, fylgdist ekki með umræðum, tók ekki þátt í þeim, hann var reyndar staðsettur hér í stóli forseta þetta kvöld þannig að ég var ekki viðstaddur það sem þar fór fram. Ég hef hins vegar aldrei varið það og mun aldrei gera og hef ekki dregið úr þeirri vanvirðu sem þar fór fram. En ég trúi því nú innst inni að allir menn og konur eigi möguleika á málsbótum og eigi möguleika á því að bæta ráð sitt og það er einmitt það sem ég tel að þeir sem þarna voru hafi gert, sem ítrekað hefur komið fram. En að sjálfsögðu kemur svo í ljós hvort þeir eigi það traust enn þá utan húss sem þeim hefur verið sýnt hér innan húss síðar. Það fréttum við eftir tvö ár. Að sjálfsögðu munu þeir og þingflokkurinn allur taka þeim dómi þegar hann fellur. Sjálfur hef ég ekki lagt mig eftir þeim umræðum sem þarna fóru fram þannig að frásagnir hv. þingmannsins af þeim tek ég trúanlegar. Hins vegar er fjölmiðlaumfjöllun um þetta mál allt annars eðlis og ég hef ekki heldur lagt mig eftir henni. Að því leyti til held ég að við getum skilið sáttir að sinni, ég og hv. þingmaður.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt. Við erum að leggja til að virðisaukaskattur verði endurgreiddur af fráveituframkvæmdum sveitarfélaga og hljóðar frumvarpið svo: „Við 3. mgr. 2. gr. laganna bætist nýr töluliður sem orðast svo: Fráveituframkvæmdir sveitarfélaga.“ Það er reiknað með því að þessi lög, verði frumvarpið samþykkt, öðlist þegar gildi þann 1. janúar 2020. Í greinargerð með frumvarpinu segir að það hafi verið lagt fram á 149. löggjafarþingi, þá náðum við ekki að afgreiða málið og það er nú endurflutt óbreytt. Það er óhætt að taka fram hér, virðulegur forseti, að þær umsagnir sem um málið bárust voru mjög jákvæðar og það var mikil áhersla lögð af hálfu sveitarfélaganna á að þetta gæti komist í gegn. Í greinargerðinni segir: „Fráveitur eru hluti af lögbundinni almannaþjónustu sveitarfélaganna, utan samkeppnisumhverfis. Nánar er fjallað um skyldur sveitarfélaga í þessum málaflokki í lögum um uppbyggingu og rekstur fráveitna, nr. 9/2009, með síðari breytingum. Fráveituframkvæmdir uppfylla því vel þau skilyrði sem almennt eru sett fyrir endurgreiðslu virðisaukaskatts og standa rök til þess að virðisaukaskattur vegna slíkra framkvæmda sveitarfélaganna verði endurgreiddur að fullu. Breyting á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, felur í sér að sveitarfélög fái framvegis fulla endurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna fráveituframkvæmda. Sjónarmið sem ráða því að undanþágur eru gerðar í 3. mgr. 2. gr. laganna eru af ýmsum toga. Þannig má segja að félagsleg og heilbrigðissjónarmið ráði undanþágunum í 1. og 2. tölulið, tæknileg sjónarmið í 7. og 10. tölulið, félagsleg og tæknileg í 3. og 9. tölulið o.s.frv. Í samanburði við aðrar þjóðir standa Íslendingar sig ekki nægjanlega vel í meðhöndlun skolps og fráveitumálum almennt. Umhverfismálin eru sett á oddinn í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem segir að gera þurfi átak í fráveitumálum í samstarfi ríkis og sveitarfélaga en veruleg þörf er á uppbyggingu í þessum málaflokki, sérstaklega á landsbyggðinni. Umfang endurgreiðslna, komi til þeirra, liggur ekki fyrir en helgast væntanlega af eftirstöðvum þess verkefnis sem stofnað var til með lögum um stuðning við framkvæmdir sveitarfélaga í fráveitumálum, nr. 53/1995. Á gildistíma þeirra laga hefur stuðningur ríkisins numið meira en 2.000 millj. kr. og var stuðningurinn hlutfallslega mestur fyrst. Lítið hefur verið um nýframkvæmdir í fráveitumálum frá árinu 2008. Flest fjölmennustu sveitarfélögin hafa náð að ljúka framkvæmdum en allmörg fámenn og meðalstór sveitarfélög hafa hins vegar enn ekki hafið framkvæmdir. Almenn lagabreyting sem þessi, sem felur í sér fulla endurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna fráveituframkvæmda, er heppilegur kostur að mati flutningsmanna. Með frumvarpi þessu er ætlunin að ríkissjóður veiti stuðning við fráveituframkvæmdir með því að gefa eftir þann hluta framkvæmdakostnaðar sem ella myndi skila sér sem virðisaukaskattur. Nettótekjutap ríkisins verður þó óverulegt ef frumvarpið verður að lögum enda er vandséð að sveitarfélögin leggi í fjárfrekar framkvæmdir á þessu sviði án fjárhagslegs stuðnings ríkisins. Tillagan er ekki alveg ný af nálinni. Í skýrslu tekjustofnanefndar, sem skilað var árið 2010, var umfjöllun um endurgreiðslur virðisaukaskatts til sveitarfélaga. Í skýrslunni lagði nefndin til að tekið yrði tillit til kostnaðar sveitarfélaga sem hlytist af greiðslu virðisaukaskatts af fráveituframkvæmdum. Nefndin taldi tvær leiðir koma til greina í því sambandi, þ.e. að ríkissjóður endurgreiddi sveitarfélögunum virðisaukaskatt sem legðist á umrædda starfsemi eða að sveitarfélögin fengju auknar fjárveitingar, t.d. í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, til að mæta kostnaði við greiðslu virðisaukaskatts af verkefnunum. Í frumvarpi þessu er lagt til að fyrrnefnda leiðin verði farin enda er hún að flestu leyti einfaldari í framkvæmd.“ Virðulegur forseti. Hér er mikilvægt mál á ferðinni sem hefur áður verið flutt hér á Alþingi og er mikil áhersla lögð á af hálfu sveitarfélaganna. Þannig ályktaði þing Sambands íslenskra sveitarfélaga á fundi sínum að mikilvægt væri að þingið myndi reyna að ljúka þessu máli. Þetta eru dýrar framkvæmdir og það er alveg ljóst að það er víða pottur brotinn, alveg sérstaklega í litlum og meðalstórum sveitarfélögum, eins og fram kemur í meðfylgjandi greinargerð. Það er því mikilvægt að við klárum þetta mál. Með þessu máli er verið að uppfylla hluta af stjórnarsáttmálanum og taka öflugt skref. Það liggur fyrir að mörg sveitarfélög horfa til þessa máls og eru jafnvel að bíða með framkvæmdir og búin að undirbúa þær. Verði þetta að veruleika megum við reikna með að nýtt átak í þessum mikilvæga málaflokki fari af stað. Meðflutningsmenn auk mín í þessu máli eru Ásmundur Friðriksson, Haraldur Benediktsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Vilhjálmur Árnason, Halla Signý Kristjánsdóttir og Líneik Anna Sævarsdóttir. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Herra forseti. Um afar mikilvægt mál er að ræða, eins og hv. þm. Jón Gunnarsson nefndi hér á undan mér. Þetta er, eins og við segjum stundum, gamall vinur síðastliðinna ára. Frárennslismál eru yfir höfuð mjög stórt úrlausnarefni. Þó að við séum frekar fámenn í stóru landi eru hér þéttbýlisstaðir og víða viðkvæmir viðtakar. Þetta tengist vatnsgæðum og hreinleika lífvera í nærumhverfi okkar, bæði á sjó og landi. Eins og einnig kom fram hjá hv. framsögumanni hér á undan mér eru ýmsir staðir þar sem þetta hefur gengið ágætlega. Það eru góðir viðtakar við frárennsli, eða sæmilegir, gjarnan sjórinn sjálfur. Það eru aðrir staðir, sérstaklega landluktir, þar sem viðtakinn er viðkvæmur og lausnir mun erfiðari. Það er líka mikilvægt að muna að það skiptir máli hvers konar hreinsibúnaður er á ferðinni, að það séu ekki bara rotþrær heldur flóknari tæknibúnaður, fyrsta, annars eða þriðja stigs hreinsun eins og gjarnan er talað um. Það er jafnvel hægt að losna við örplast úr frárennsli. Það er til úttekt þar sem til að mynda er verið að bera saman Ísland og Svíþjóð og þar kom fram að á þéttbýlustu svæðum, annars vegar í Reykjavík og hins vegar í stórborgum í Svíþjóð, er örplastmengun í frárennsli miklum mun meiri hér en í Svíþjóð. Þetta er eitt af þeim málum sem taka þarf tillit til. Herra forseti. Ég kem hér upp til að lýsa því að mér líst mjög vel á þessa tillögu svo langt sem hún nær. Ég er sammála því að þátttaka ríkisins er nauðsynleg í þessum málaflokki. Eftir því hvernig við förum að þessu, með virðisaukaskattsfráfellingu eða öðru, er erfitt að sjá fyrir í bili hver fjárhæðin er sem verið er að fara fram á að falli á ríkissjóð; hún er örugglega allhá, ég ætla ekki að fjölyrða um það. Mitt erindi var fyrst og fremst að reifa stöðu mála í stjórnkerfinu því ég kannaði það sérstaklega. Þá vil ég fá að segja frá því að mjög nýlega var lagt fram minnisblað í ríkisstjórn og í framhaldi af því var ákveðið að stofna starfshóp um málefnið sem hér um ræðir. Þar í eru fulltrúar frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu, frá fjármálaráðuneytinu og frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu, auk sérfræðinga. Verkefni hans er að kortleggja hvar skórinn kreppir. Við vitum jú að það eru allmörg sveitarfélög sem þurfa þessa aðstoð. Hvers konar skilyrði þarf að uppfylla þegar um er að ræða þessi frárennslismál, eða frágang þeirra öllu heldur, hvaða reglugerðir þarf að uppfylla og hvernig þarf hreinsun að vera o.s.frv.? Það er síðan verkefni þessarar nefndar að áætla kostnað miðað við leiðir í ríkisstuðningi og þá sérstaklega það að fella niður virðisaukaskatt af framkvæmdum. Herra forseti. Þetta mál er komið á rekspöl og það er ljóst að afgreiðsla á því, hvernig sem hún nú verður, má ekki dragast mikið. Þetta er mikilvægur hluti umhverfismála. Frárennslismál eiga alls staðar á Íslandi að vera í góðu lagi. Við erum að leggja áherslu á matvælaframleiðslu, hreinleika landsins, ferðaþjónustu o.s.frv. og því er til mikils að vinna.
Herra forseti. Ég flyt hér frumvarp um breytingu á tekjuskattslögum frá 2003. Þetta er eitt af forgangsmálum Vinstri grænna, við köllum þetta gjarnan frádrátt vegna kolefnisjöfnunar. Flutningsmenn eru auk mín Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir, Óli Björn Kárason og Ólafur Þór Gunnarsson. Frumvarpið hljóðar svo: „Við 31. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Framlög til aðgerða sem gagnast kolefnisjöfnun, þó ekki yfir 0,85% af tekjum samkvæmt B-lið 7. gr. á því ári sem framlögin eru innt af hendi. Þetta á við aðgerðir í rekstri til kolefnisjöfnunar sem og fjárframlög til skógræktar, uppgræðslustarfa og endurheimtar votlendis. Til framlaga teljast, auk fjárframlaga til sjóða, sjálfseignarstofnana og samtaka sem vinna að kolefnisjöfnun, verklegar framkvæmdir sem fyrirtæki taka að sér í samvinnu við sjóði, sjálfseignarstofnanir og samtök og taka ekki greiðslu fyrir. Til framlaga telst einnig framkvæmdakostnaður, svo sem fæði og ferðir, þegar um er að ræða sjálfboðaliðastörf starfsmanna fyrirtækis til kolefnisjöfnunar. Ráðherra skal setja nánari reglur um framkvæmd ákvæðisins.“ Þetta frumvarp var lagt fram á síðasta þingi, 149. löggjafarþingi, og er nú lagt fram aftur með breytingum í samræmi við ábendingar sem bárust. Íslensk stjórnvöld hafa sett sér framsækin markmið í loftslagsmálum. Fyrra skrefið verður tekið með því að gangast undir skuldbindingar Parísarsamkomulagsins um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Seinna skrefið felst í að ná þeirri stöðu að verða kolefnishlutlaust samfélag fyrir árið 2040. Hvorugu markmiði verður náð án virkrar samvinnu ríkis, sveitarfélaga, atvinnulífs - og ég legg áherslu á það, atvinnulífs - og almennings. Meðal aðgerða í samþykktri aðgerðaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er aukin binding kolefnis. Þar er einna fyrirferðarmest aukin skógrækt og uppgræðsla auðna og illa farins gróðurlendis. Í ljós hefur komið að endurheimt votlendis sem ræst hefur verið fram og er ekki nýtt er einnig áhrifarík aðgerð við að binda gróðurhúsalofttegundir og minnka losun. Ný íslensk aðferð við að dæla kolefnisgasi niður í berggrunn og mynda þar steind hefur vakið athygli og getur líka hentað í þessum aðgerðum, einkum í orkufrekum iðnaðarverum. Unnið er jafnt og þétt að endurskoðun aðgerðaáætlunarinnar sem um ræðir og sett fram skilgreind markmið eftir því sem fjárlög hvers árs teljast rúma. Þátttaka fyrirtækja í öllum atvinnugreinum í baráttunni gegn hlýnun loftslags á heimsvísu er afar mikilvæg. Ég nefni þar svokallaðan Parísarsáttmála, ekki Parísarsamninginn heldur sáttmála sem var gerður þar sem borgir og stórfyrirtæki, m.a. Reykjavík, taka þátt í að vinna að minnkun losunar og kolefnisbindingu. Eins eru núna nýjar fréttir af 19 fyrirtækjum og stofnunum á Akureyri sem tóku höndum saman við bæjarfélagið um að gera slíkt hið sama. Það liggur í augum uppi að þessi þátttaka fyrirtækja á við um reksturinn sjálfan en ekki síður, og á það leggjum við áherslu í þessu máli, um framlög fyrirtækja til skógræktar, endurheimtar landgæða og endurheimtar votlendis. Framlögin geta verið í formi kolefnisjöfnunar starfsemi fyrirtækja í samvinnu við Kolvið, sem ég vænti að margir þekki, samstarfssamnings um kolefnisbindingu við t.d. sjálfboðaliðasamtök eða Landgræðsluna og einnig þátttöku í styrkjum til samtaka og stofnana sem vinna á þessum vettvangi o.s.frv. Fyrir utan Landgræðsluna vil ég nefna önnur dæmi eins og Skógræktina eða skógræktarfélög, og svo nýstofnaðan eða ungan Votlendissjóð. Það má einnig nefna að fyrirtæki í t.d. byggingariðnaði eða í verkefnum með þungavinnuvélum hafa sýnt áhuga á að fá verkefni við endurheimt votlendis og vinna þau án þess að fá greitt fyrir. Framlag þeirra væri auðvitað metið til fjár. Það er kostnaður við rekstur og notkun tækja og kostnaður vegna ferða og fæðis starfsmanna. Mig langar að nefna tvennt sem ég tel nokkra nýlundu frá því að þetta mál var fyrst flutt. Það er von á EES-innleiðingu sem er á þingmálaskrá utanríkisráðuneytisins í nóvember þar sem er fjallað um samvinnu á sérstökum sviðum innan fjórfrelsisins svokallaða, breytingu á bókun 31 við EES-samninginn. Þar koma fram tvö meginatriði sem ég ætla aðeins fá að rekja. Annars vegar verður leyfilegt að fella losun gróðurhúsalofttegunda og upptöku gróðurhúsagasa frá breyttri landnotkun og skógrækt inn í loftslags- og orkurammann til ársins 2030. Hins vegar er gert að skilyrði að það verði tekin upp bindandi árleg skerðing á losun gróðurhúsalofttegunda aðildarríkjanna frá 2021–2030. Það er sem sagt verið að veita lágmarksaðhald hvað snertir árlega losun. Það er gott vegna þess að það eykur þá skilvirknina. Hitt atriðið sem mig langar að nefna er varðandi votlendisumræðuna sem hér hefur verið, um gagnsemi þess að minnka losun frá framræstu mýrlendi eða votlendi og auka bindingu þar, um að þar sé stuðst við faglega ráðgjöf. Það hefur borið á því að menn hafa dregið gagnsemi þessa í efa og ekki viljað styðjast við erlendar tölur, sem mælingar á Íslandi hafa reyndar sýnt fram á að eru nokkuð réttar, en engu að síður þarf að taka tillit til faglegrar ráðgjafar, taka tillit til ólíkrar bindigetu trjátegunda þegar um er að ræða bindingu með skógrækt og vaxtarhraða þeirra því að allar þessar aðgerðir þarf að hámarka með því að styðjast við bestu vísindalegu fagráðgjöf hverju sinni. Við verðum líka að muna virkilega eftir gildi uppgræðslu auðna sem eiga að vera grónar en eru það ekki og gildi uppgræðslu illa farins eða mjög skemmds lands. Þar inn í fléttast ákveðið atriði sem við erum farin að sjá fyrstu merki um ágreining um sem snertir samvinnu sveitarfélaga og þeirra aðila sem fara út í endurheimt votlendis, þ.e. um leyfisveitingar eða annars konar samvinnu sem byggir á skilningi á mikilvægi þessa og mikilvægi landbúnaðarlands og mikilvægi votlendis. Þarna þarf að skoða hvort þessi samvinna sé ekki í góðu lagi. Ég ætla aðeins að nefna það líka að skilyrði fyrir því að heimilt verði að nýta kostnað til frádráttar er að framlög nýtist til aðgerða sem raunverulega gagnast við kolefnisjöfnun og að framlögin beinist til lögaðila sem er til þess bær að taka við slíku framlagi. Í frumvarpinu er lagt til að ráðherra setji reglugerð um framkvæmd ákvæðisins, svo sem hvað teljist til aðgerða sem gagnist kolefnisjöfnun, hvort og þá með hvaða hætti bókhaldsskyldur aðili, fyrirtæki eða einyrki með skattskylda starfsemi skuli leggja fram staðfestar upplýsingar um slík framlög, fjárhæð framlagsins, hvað felist í því og hvers eðlis það sé, t.d. hvort um sé að ræða bein fjárframlög til samtaka eða stofnana, greiðslur vegna ferða og fæðis, eins og ég minntist á áðan þegar starfsmenn inna t.d. af hendi sjálfboðaliðastörf, eða framlög í sjálfan reksturinn sem gagnast til kolefnisjöfnunar. Allt þetta skiptir máli og verður að koma fram í reglugerð sem þessari. Að lokum vil ég fara örfáum orðum um skylt mál sem ég vil kalla þætti staðreynda í loftslagsmálum. Það eru nýleg dæmi í umræðu í þingsal þar sem frjálslega er farið með fullyrðingar sem eiga að vera staðreyndir en standast ekki rýni. Þá á ég við orð forstöðumanns Alþjóðaveðurfræðistofnunarinnar sem voru hér afbökuð og rangtúlkuð. Ég nefni orð þar sem verið er að afflytja staðreyndir um fellibylji og hitabeltislægðir, orð um að vistspor fljótandi gass sem notað er í orkuframleiðslu sé minna eða meira en vistspor vindorkumylla o.s.frv. Þetta eru atriði sem hafa bergmálað hér í sölum en bera þess vitni að menn dragi annaðhvort í efa áhrif loftslagsbreytinga, orsök loftslagsbreytinga eða yfir höfuð eitt og annað sem að þeim snýr. Ef orðræðan í loftslagsmálum styðst ekki við staðreyndir sem þola rýni endar hún á því að gera lítið úr mótvægisaðgerðunum sem við þurfum að fara út í, hvort sem það er losun eða binding, gera lítið úr nauðsyn grænna skatta og áhrifa þeirra og gera lítið úr þeim mótvægisaðgerðum í loftslagsmálum sem hafa verið samþykktar og eru í farvatninu og við þurfum vissulega að auka. Þau enda á því að gera lítið úr því sem vel er gert. Eins gera þau lítið úr því sem ætlað er til aðlögunar, hvort sem það er hugsanlegur þjóðarsjóður eða aðgerðir og starfsemi loftslagsráðs o.s.frv. Ég vil bara ítreka að hvort sem það er í tengslum við þetta mál um gagnsemi þess að taka 0,85% tekna fram hjá tekjuskatti eða mun stærri mál sem hér eru í farvatninu og er verið að flytja jafnvel í dag og á þessu þingi yfir höfuð, megum við ekki standa okkur sjálf að því að afflytja vísindalegar niðurstöður heldur gera allt sem við getum til að halda fram staðreyndum og gildum rökum. Því að þegar allt kemur til alls er sú tegund málflutnings, sú hófsemi, mikilvæg til að byggja brýr milli ólíkra hópa sem hafa mismunandi skoðanir á loftslagsmálum. Það er von okkar flutningsmanna að með þessu að ég vil kalla litla frumvarpi opnist góð gátt til viðbragðs gegn loftslagsvánni.
Forseti. Ég er einn flutningsmanna málsins og ég fagna því mjög. Ég ætla ekki að eyða tíma í að fara betur ofan í umrætt mál. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson gerði það mjög vel í framsögu sinni. Mig langar aðeins að fagna því framtaki sem hv. þingmaður sýnir með því að vinna og leggja fram þetta mál og sem fleiri hv. þingmenn hafa gert varðandi ýmis önnur mál þessu tengd. Það er nefnilega þannig, eins og við höfum mörg hver komið inn á í umræðum um loftslagsmál, að þegar að þeim kemur er ekki eitthvað eitt sem þarf að gera. Það þarf einfaldlega að gera allt sem gagnast. Þó að stjórnskipun okkar sé sú að málaflokkur þessi heyri undir ákveðin ráðuneyti og þar með talið ákveðinn hæstv. ráðherra eru þessi mál af þeirri stærðargráðu og svo víðfeðm að enginn einn getur haft yfirsýn yfir þau, hvað þá þær lausnir sem grípa þarf til til að bregðast við þeirri stöðu sem upp er komin. Einmitt þess vegna er svo mikilvægt að við öll sem í stjórnmálum störfum og erum í þeirri stöðu að geta lagt fram mál, og eins við öll í samfélaginu, komum á framfæri hugmyndum okkar að aðgerðum, lausnum, tillögum og skrefum sem hægt er að stíga og sem nýtast í þessum efnum. Það er okkar sameiginlega ábyrgð sem sitjum hér í þingsal. Við eigum að taka öllum tillögum fagnandi og ég vildi gera það sérstaklega hvað varðar þetta frumvarp.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um mótun efnahagslegra hvata til að efla ræktun orkujurta á Íslandi. Fyrsti flutningsmaður er Silja Dögg Gunnarsdóttir og ásamt þeirri sem hér stendur eru flutningsmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Willum Þór Þórsson og Þórarinn Ingi Pétursson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að skipa starfshóp til að móta og hrinda í framkvæmd aðgerðaáætlun um efnahagslega hvata sem styrkja forsendur fyrir ræktun orkujurtanna repju og nepju í þeim tilgangi að framleiða eldsneyti (bíódísil) sem notað verði á skip í stað jarðefnaeldsneytis. Aðgerðaáætlunin verði í samræmi við stefnumörkun um innlenda umhverfisvæna orkugjafa í þingsályktun nr. 11/149 um samgönguáætlun fyrir árin 2019–2033 og þingsályktun nr. 10/149 um fimm ára samgönguáætlun fyrir árin 2019–2023. Aðgerðaáætlunin með tillögum að framkvæmd hennar liggi fyrir eigi síðar en 1. mars 2020 og verði þá kynnt Alþingi. Í aðgerðaáætluninni skal m.a. tekin afstaða til beitingar eftirtalinna efnahagslegra hvata: 1. ræktunarstyrkja til bænda sem nýta land sem ekki er notað til annarrar ræktunar til að rækta orkujurtir, 2. styrkja til að uppskera og þreskja orkujurtir, 3. styrkja til uppbyggingar á aðstöðu til að hreinsa og þurrka fræ orkujurtanna, 4. styrkja til uppbyggingar á geymslum og búnaði til varðveislu orkujurtanna, 5. styrkja til uppbyggingar á búnaði til að framleiða söluvöru úr fræjum orkujurtanna, 6. styrkja til markaðssetningar og dreifingar á framleiðsluvörum úr orkujurtum.“ Með tillögu þessari er lagt til að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra verði falið að skipa starfshóp til að móta og hrinda í framkvæmd aðgerðaáætlun um efnahagslega hvata til að styrkja forsendur fyrir ræktun repju og nepju sem verði notaðar í framleiðslu bíódísils. Árið 2008 hófust tilraunir með að afla innlendra umhverfisvænna orkugjafa á vegum Siglingastofnunar Íslands. Þegar Siglingastofnun rann inn í Samgöngustofu árið 2013 var þessu verkefni haldið áfram á þeim vettvangi og hefur verið svo síðan. Rannsóknarverkefnið fór fljótt að snúast um ræktun á orkujurtunum repju og nepju og vinnslu afurða úr þeim. Ástæður þess voru einkum að fyrir lá að þessar tegundir væru ræktaðar til orkuöflunar og annarra nytja á norðlægum slóðum erlendis og þótti mikilvægt að kanna hvort hafa mætti af þeim sambærilegar nytjar hér á landi á tímum þar sem leitað er leiða til að afla umhverfisvænna orkugjafa og nota þá hvarvetna þar sem kostur er á því. Skemmst er frá því að segja að tilraunirnar lofa góðu. Unnt er að rækta repju og nepju víða um land með góðum árangri og ekkert virðist því til fyrirstöðu að nýta afurðirnar með sama hætti og gert er annars staðar þar sem þessar jurtir eru ræktaðar til nytja. Sökum þess að ræktun á repju til framleiðslu á olíu og kjarnfóðri er ný grein landbúnaðar hér á landi er nauðsynlegt að styðja við þróun þessarar atvinnugreinar meðan hún er að ná þeim þroska og styrk að geta séð um sig sjálf. Við ræktun og vinnslu á repju og nepju verða til þrjár meginafurðir: Olía, fóðurmjöl og stönglar. Olían er um 15% lífmassans, fóðurmjölið um 35% og stönglarnir um 50%. Stönglarnir eru notaðir til að bera undir húsdýr og einnig sem vistvænn og lífrænn áburður á tún og akra. Fóðurmjölið er mjög prótínríkt og hentar því prýðilega sem kjarnfóður fyrir nautgripi og svín og eldisfiska. Olíuna er unnt að nota sem eldsneyti á vélar sem brenna dísilolíu og einnig í matargerð. Unnt er að nota olíuna á stærri dísilvélar án þess að breyta þeim en eigi að nota hana á minni dísilvélar þarf að setja á þær olíuhitara sem hitar repjuolíuna í 50–70°C áður en hún fer inn í eldsneytiskerfi vélarinnar. Auðvelt er að nota repjuolíu sem íblöndunarefni í jarðdísilolíu og er það gjarnan gert í hlutföllum frá 5–25%. Ætla má að þannig verði repjuolían einkum notuð sem orkugjafi fyrst í stað. Um þessar mundir notar fiskiskipafloti Íslendinga um 160.000 tonn af jarðdísilolíu árlega og eru útgerðir skipanna algerlega háðar þessum orkugjafa. Íslenskar rannsóknir á ræktun repju og nepju til olíuframleiðslu hafa því haft það að markmiði að kanna hvort og þá að hvaða marki unnt væri að uppfylla þarfir fiskiskipaflotans fyrir orkugjafa með nýjum og umhverfisvænum hætti hér innan lands. Tilraunir hafa sýnt að hver hektari lands gefur af sér um eitt tonn af repjuolíu. Því þyrfti að rækta orkujurtir á um 160.000 hekturum lands, eða um 1.600 ferkílómetrum, til að mæta núverandi notkun fiskiskipaflotans á dísilolíu. Til samanburðar má nefna að ferjur Vegagerðarinnar nota um 4.000 tonn af jarðdísilolíu árlega. Unnt væri að framleiða sama magn af jurtaolíu á 4.000 hekturum lands eða 40 ferkílómetrum. Repjan telst ekki kröfuhörð með tilliti til ræktarlands og þrífst t.d. vel í sendinni og rýrri jörð. Því má ætla að vel væri unnt að nota hana sem lið í uppgræðslu lands, einkum sanda, með því móti að sá lúpínu í sandinn og plægja hana niður áður en hún hefur myndað fræ. Lúpínuleifarnar innihalda köfnunarefni, fosfór og önnur næringarefni sem repjan nýtir og með þessum hætti er unnt að breyta landi sem ekki er nýtt í ræktun í ákjósanlegt ræktarland fyrir orkujurtir. Olían sem framleidd er úr repju sem ræktuð er hér á landi er innlendur orkugjafi. Slík framleiðsla myndi því efla orkuöryggi Íslands þar sem landið yrði ekki eins háð framboði og verðsveiflum á jarðolíu og nú er raunin. Olíuframleiðsla úr repjufræjum felur þannig í sér hagrænan ávinning en mestu skiptir þó að notkun repjuolíu hefur langtum minni óæskileg áhrif á umhverfið en notkun jarðdísils. Ræktun repju og nepju á einum hektara lands bindur um það bil sex tonn af gróðurhúsalofttegundinni koldíoxíði sem plönturnar taka í sig er þær vaxa. Við bruna á þeirri olíu sem fæst af einum hektara fara þrjú tonn af koldíoxíði aftur út í andrúmsloftið en helmingurinn af því sem plönturnar bundu í sér fer með stönglunum aftur í jarðveginn þegar þeir eru nýttir sem áburður í ræktuninni. Vinnsla á olíu úr fræjum repju og nepju verður því til að binda meira koldíoxíð en losað er við bruna á olíunni, en sem kunnugt er gerist hið gagnstæða þegar jarðolíu er brennt. Árleg losun fiskiskipaflotans á koldíoxíði nemur um 500.000 tonnum á ári. Ef 30% þess eldsneytis sem notað er á vélar fiskiskipanna væri repjuolía væri unnt að draga úr koldíoxíðlosun íslenskra fiskiskipa um tæp 300.000 tonn eða sem nemur tæplega 60% núverandi losunar. Þetta samsvarar heildarlosun frá vegasamgöngum á höfuðborgarsvæðinu árið 2016. Bæði hagrænar ástæður og umhverfisástæður mæla með því að unnið verði einarðlega að því að rækta orkujurtir til framleiðslu á vistvænum innlendum orkugjafa fyrir atvinnustarfsemi og einstaklinga. Þessi þingsályktunartillaga er flutt í því skyni að stuðla að því að svo verði og bent skal á eftirtalið málinu til stuðnings: 1. Við ræktun repju og nepju bindast sex tonn af gróðurhúsalofttegundinni koldíoxíði í plöntunum á hverjum hektara. Einungis helmingur þess berst aftur út í andrúmsloftið við bruna á olíunni sem unnin er úr fræjum plantnanna. 2. Ræktun repju og nepju styður við landgræðslu og jarðvegsundirbúning fyrir aðra ræktun. 3. Repjuolía er ekki skaðleg umhverfi sínu eins og jarðolía. 4. Repjuræktun og olíuframleiðsla úr repjufræjum skapar tækifæri til nýsköpunar í landbúnaði og iðnaði. 5. Repjuræktun eflir sjálfbærni íslensks samfélags og styrkir íslenska atvinnuvegi.
Herra forseti. Ég kem hingað einu sinni enn í stólinn í dag vegna þess að við ræðum umhverfismál og þau standa mér nærri. Ég vil byrja á að fagna þessari þingsályktunartillögu þingmanna Framsóknarflokksins. Ég held að hún sé ákaflega athyglisverð og gæti leitt af sér mjög góðar framfarir í þeim efnum. Mig langar í leiðinni að vekja athygli á framleiðslu annars innlends eldsneytis í sjálfu sér. Hér frammi liggur skýrsla frá síðasta þingi um innlenda eldsneytisframleiðslu þar sem fjallað er um vetni sem gagnast bæði til að drífa áfram rafvélar og brunavélar á vissan hátt. Þar er rætt um framleiðslu á metanóli, alkóhólinu, sem við þekkjum frá framleiðslu Carbon Recycling í Svartsengi. Er þar rætt um metan, bæði úr sorphaugum og eins það sem er framleitt úr gróðurhúsalofttegund, sem er þá koltvísýringur. Hægt er að framleiða metan úr þeirri lofttegund, t.d. koltvísýringi sem kemur úr jarðhitaorkuverum eða þess vegna álverum. Þar er rætt um repjuna, vissulega, og einnig annan lífdísil. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er sú að ég þreytist aldrei á að minna á það að rafvæðing, hvort heldur er einkabílaflotans, vinnuvélaflotans eða jafnvel hluta af skipaflotanum getur aldrei orðið eina leiðin í þessu. Við þurfum alltaf að fara líka aðrar leiðir einfaldlega vegna þess hvernig framleiðslu véla er háttað í heiminum og vegna þess að sumir af þeim orkugjöfum sem ég nefndi eru mjög hagkvæmir, einkanlega þegar kemur að stærri vélum, t.d. í báta, skip, jafnvel flugvélar og annað slíkt, eða jafnvel sem íblöndunarefni í eldsneyti eins og tíðkast með metanólið. Allt þetta verðum við að hafa í huga, ekki að leggja alla áherslu á - ég er ekki að segja að það sé gert í tengslum við þessa þingsályktunartillögu heldur er ég bara að tala um það almennt í samfélaginu - raforkuvæðingu og að orkuskiptin snúist fyrst og fremst um raforku. Það er ekki svo. Aftur að repjunni. Við sjáum í greinargerð þingsályktunartillögunnar að ef ætti að nota repjuolíu á allan fiskiskipaflotann væri það 1.600 ferkílómetrar af ræktarlandi. Það slagar hátt í flatarmál Reykjanesskaga, en þá vil ég taka fram að það er í sjálfu sér ekki ókleift á Íslandi. Stundum hefur borið á gagnrýni á repjuræktun og lífdísil, jafnvel alkóhól, vegna þess að verið er að nota ræktarland til að framleiða þetta í staðinn fyrir matvæli handa hungruðum heimi, eins og sagt er stundum. Það á vissulega rétt á sér, einkanlega þar sem um er að ræða þéttbýl lönd, gamalt landbúnaðarland sem á að vera slíkt um aldir alda helst, ruddir skógar eða eitthvað því um líkt. Á Íslandi er til mjög mikið af svæðum sem eiga að vera gróin samkvæmt loftslagi, samkvæmt legu ofan sjávarmáls en eru það ekki og henta til hvers konar akuryrkju og matvælaframleiðslu en líka til repjuræktunar. Það er ekki ókleift að sjá fyrir sér 1.000–2.000 ferkílómetra af ræktanlegu landi undir repju, svo það sé sagt. Mig langar í lokin á þessari ræðu, sem á að vera til að halda á lofti þessari ágætu þingsályktunartillögu, að ræða aðeins um annan lífdísil sem mér leikur viss hugur á að kynna og ræða um, í fyrsta lagi lífdísill unninn úr þörungum úr sjó. Þeir ljóstillífa, þurfa birtu og súrefni. Á Íslandi er mjög hagfellt að rækta þörunga út af jarðhita og út af nægu ljósi sem fæst að einhverju leyti með raforku, grænni raforku. Það er einnig út af því að við getum notað koldíoxíð til þess, sem er t.d. útblástur úr jarðhitaverum eða verksmiðjum fyrir þá skuld. Því er hægt að rækta hér mikið magn af þörungum. Og hvað gera menn við þá? Það hefur sýnt sig í störfum vísindamanna við Háskólann á Akureyri, ég nefni þar t.d. Hjörleif Einarsson prófessor, ég get nefnt Bláa lónið og ég get nefnt ýmsa framleiðendur fæðubótarefna, að hægt er að vinna mörg verðmæt efni úr þessum þörungum. Það eru litarefni, prótein, fjölsykrur og síðast en ekki síst olía. Og ef þetta er gert heildrænt, þörungarnir ræktaðir til að nýta nánast allt sem frá þeim kemur, þá er ekki útilokað að hluti af lífdísilframleiðslu á Íslandi geti verið unnin úr þörungum. Hitt atriðið sem mig langar að minnast á eru ófrumbjarga smádýr sem þurfa ekki sömu skilyrði og þörungarnir. Þetta eru smádýr sem hafa gengið undir gælunafninu fitubólur af því að þetta eru litlar kúlur, frumstæð smádýr sem lifa aðallega í sjó og hafa fengið, út af latneska nafninu sem ég ætla ekki að fara með hér, viðurnefnið traustar; einn trausti og margir traustar. Þessir traustar eru svipaðir og þörungarnir, þ.e. gefa frá sér eða framleiða olíu sem er ekki ólík olíunni úr þörungunum og önnur efni sem hægt er að nýta, eins og glýserín og margs konar verðmæt efni sem hægt er að vinna úr þessum traustum, auk olíunnar sem hentar í lífdísil. Á þessum tveimur sviðum gætum við staðið fyrir ákveðinni þróun og létt undir eða aukið við þá repjuolíuframleiðslu sem hér er til umræðu. Ég get nefnt það að nú um stundir er verð á svona þörungaolíu um 3–10 evrur á kílóið, það á við bæði um þörunga og þessa trausta. En þegar kemur að jarðolíu er um hálf evra á kílóið. Sést að langur vegur er þarna á milli. En það er einmitt hægt að þrengja hann, þrengja mismuninn með því að gjörnýta þessi dýr og þessar jurtir og ná mjög langt í því, ég tala ekki um á tímum loftslagsvár, að viðurkenna jafnvel að sumt eldsneyti getur verið dýrara en sú olía sem við notum og við verðum að sætta okkur við það. Allra síst megum við verða fyrir því að nýta ekki öll þau tækifæri sem náttúran býður okkur. Herra forseti. Ég vil að lokum hvetja til framfara í innlendri eldsneytisframleiðslu, benda mönnum á að skýrslan er aðgengileg hjá Alþingi og hvetja til þess að lagðir séu fjármunir til þessara verkefna. Ég veit að búið er að taka ákvörðun um að hluti af framlögum Tækniþróunarsjóðs og Vísindasjóðs eigi að vera innan ramma loftslagsmála og þarna er kjörið tækifæri til að leggja fé í, ekki bara repjuræktun og vinnsluaðferðir og hvaðeina, heldur líka í þróun varðandi þörunga úr sjó og fitubólurnar.
Herra forseti. Ég flyt hér í þriðja sinn framsögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, með síðari breytingum, um hækkun starfslokaaldurs. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og liðsauki þar sem er hv. 5. þm. Suðurk., Ari Trausti Guðmundsson. Þetta er í sjálfu sér mjög einfalt frumvarp, þetta eru þrjár greinar. Í 1. gr. segir, með leyfi forseta: „Eftirfarandi breytingar verða á 33. gr. laganna: a. Í stað orðanna „70 ára aldri“ í 1. mgr. kemur: 73 ára aldri. b. Í stað orðanna „70 ára að aldri“ í 2. mgr. kemur: 73 ára aldri.“ Í 2. gr. segir: „Í stað orðanna „70 ára aldri“ í 2. mgr. 43. gr. laganna kemur: 73 ára aldri.“ Í 3. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Herra forseti. Nú um nokkurt skeið höfum við haft hér á Íslandi nokkuð sem kallað er sveigjanleg starfslok, þ.e. að lífeyristökualdur geti verið allt frá 65 ára aldri og upp í áttrætt. En einn hópur fellur ekki undir þessa skilgreiningu og það eru ríkisstarfsmenn. Þeim ber samkvæmt lögum nr. 70/1996 að láta af störfum í næsta mánuði eftir að þeir verða sjötugir og skiptir þá engu við hvað þeir starfa. Að vísu eru undantekningar á þessu, líklega tvær, en það eru lögreglumenn og tollverðir sem láta af störfum 65 ára samkvæmt kjarasamningum. Í sjálfu sér eru sveigjanleg starfslok, eins og þarna er á minnst, lítils virði ef ekki er hægt að fara eftir því eða njóta þeirra réttinda sem í því felast. Í þau fyrri tvö skipti sem þetta mál hefur verið flutt á þinginu hefur í sjálfu sér ekki verið mikill ágreiningur um málið en einhverra hluta vegna hefur það ekki náð fram að ganga. Fram hefur komið í samþykktum eða yfirlýsingum frá t.d. Félagi eldri borgara að það er mjög fylgjandi því að eldra fólk fái að vinna lengur en til sjötugs. Ég held að sá ágæti formaður þeirra samtaka, landssambandsins, hafi sagt í ræðu að fólk fari ekki fram yfir síðasta söludag þó að ákveðinni aldurstölu sé náð. Þetta er hverju orði sannara, frú forseti. Í fyrsta lagi erum við Íslendingar að eldast að meðaltali og við erum sem betur fer yfir höfuð sprækari fram eftir aldri. Ég er nú orðinn svo gamall að ég man þá tíð að fólk sem var um sjötugt var gjörsamlega útkeyrt af vinnu og fór þá gjarnan beint inn á elliheimili. Þeir tímar eru liðnir sem betur fer og nú er það þannig að menn og konur eru sprækari lengra fram eftir aldri en áður var. Þess vegna var þetta frumvarp í sjálfu sér sett fram. Það að geta unnið lengur snertir marga fleti. Í fyrsta lagi er það hið augljósa, að vinna sér inn tekjur lengur fram eftir aldri. Í öðru lagi að losna við þá einangrun sem óneitanlega skapast þegar fólk lætur af störfum. Þannig snertir þetta mál t.d. mál sem hér var flutt, ef ég man rétt, í gær, ágætt þingmál hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar um að sporna gegn þunglyndi eldri borgara. Það að geta unnið lengur en til sjötugs dregur úr þeirri einangrun sem ég minntist á áðan og er þannig liður í því að fólki líði betur, að það sé í meiri tengslum við aðra, sé virkir þátttakendur í þjóðfélaginu, einangrist ekki og verði síður fórnarlömb þunglyndis. Það er líka annað sem hvetur til þess að þetta frumvarp verði samþykkt. Ríkisstarfsmenn, bæði almennir ríkisstarfsmenn og embættismenn, búa oft og tíðum yfir þekkingu sem þeir hafa áunnið sér og reynslu yfir langan tíma. Það er raunverulega óskynsamlegt að kasta þeirri þekkingu og reynslu á glæ með því „að reka þetta fólk heim sjötugt að aldri“. Dæmin sem maður þekkir eru þannig að sumir ríkisstarfsmenn sem láta af störfum sjötugir gerast verktakar hjá vinnuveitanda sínum. Hvað þýðir það? Það rekst aftur á móti á annað þingmál sem við Miðflokksfólk höfum flutt áður og munum flytja aftur, t.d. nú við 2. umr. fjárlaga, þ.e. að lífeyristekjur skerðist ekki, að atvinnutekjur skerði ekki lífeyristekjur. Þetta hangir saman, það mál og þetta mál. Þau dæmi þekkjast að fólk sem vinnur til sjötugs hjá ríkinu er gert að verktökum og þá má það vinna sér inn heilar 100.000 kr. sem verktakar áður en lífeyristekjur þess fara að skerðast. Þetta er í sjálfu sér dónaskapur. Ríkið og ríkiskassinn tapar ekki krónu á því að breyta þessu til þess horfs sem við Miðflokksfólk höfum barist fyrir og borið fram vegna þess að menn borga skatta af þeim tekjum sem þeir ná sér í. Ég ætla ekki að fara með enska málið af því að þingmálið er íslenska en þetta er tvöfaldur ávinningur, þess sem vinnur sér inn tekjurnar og ríkisins sem fær skatttekjur af þeim tekjum. Ég get því ekki lagt nógu mikla áherslu á að þetta mál er jákvætt á marga lund. Það gerir fólki kleift að vinna sér inn tekjur lengra fram á ævina. Það kemur í veg fyrir einangrun og hugsanlega sjúkdóma sem menn verða fyrir þegar þeir hætta að vinna og setjast í helgan stein. Það framlengir þann tíma sem menn eru skattgreiðendur, og talar nú gamall innheimtumaður ríkissjóðs, og að sjálfsögðu það sem ekki er síst; þessi þekking og reynsla sem ég minntist á áðan. Ég þekki þess dæmi að menn, t.d. í náttúruvísindum, sem búa yfir gríðarlegri þekkingu sem þeir hafa aflað sér á löngum tíma - hafa kannski stundað rannsóknir á afmörkuðum sviðum, fuglarannsóknir, rannsóknir á gróðri - halda áfram að vinna, mæta jafnvel kauplaust í vinnuna, þegar þeir eru orðnir aldraðir til þess að geta fylgt rannsóknum sínum eftir. Þá segi ég aftur: Það er dónaskapur við fólk sem býr yfir þekkingu eins og þessari að ætla að senda það heim sjötugt eða gera það að verktökum og kroppa svo af því hverja krónu sem það vinnur sér inn umfram 100.000 kr. Það er dónaskapur gagnvart þessari kynslóð. Það er annað líka: Við Íslendingar höfum ekki efni á því að fara á mis við þá þekkingu og reynslu sem þetta fólk býr yfir. Þess vegna held ég því fram að þetta mál sé þess eðlis að það ætti í sjálfu sér að eiga greiða leið í gegnum þingið, en tvisvar áður hef ég haldið að svo myndi gerast en ekki varð úr. En það er líka sagt að allt sé þegar þrennt er, frú forseti. Og ég trúi því auðvitað að nú sé komið að því að málið fari í gegn og verði afgreitt. Í fyrra, þegar þetta frumvarp var flutt, heyrði ég ávæning af því utan af mér, úr nefndinni sem væntanlega fær málið til meðferðar, þ.e. efnahags- og viðskiptanefnd, að menn hefðu haft áhyggjur af því að nú væru kjarasamningar opinberra starfsmanna lausir o.s.frv. Það vill nú þannig til að ég hef átt viðtöl við forystumenn launþegasamtaka, þ.e. BHM, og ég hef ekki heyrt á þeim neina andstöðu við að málið gangi fram, alls ekki. Menn hafa líka verið eitthvað stressaðir yfir því að nú standi yfir kjarasamningar við þessa hópa. Ég sé ekki alveg hvernig þetta á að trufla það. Ég hef líka heyrt þá mótbáru að þetta atriði, þ.e. um aldurinn í þessum lögum, ætti að fara inn í kjarasamninga. Ég tel reyndar ekki að svo eigi að vera, þetta er búið að vera í þessum lögum síðan 1996 sem þá voru endurskoðuð. Þá breyttist skipunartími embættismanna, menn voru æviráðnir fram að þeim tíma en eru nú skipaðir til fimm ára í senn. Ég vil benda á eitt í viðbót sem hefur kannski ekki verið mótbára heldur athugasemd við frumvarpið. Menn hafa sagt: Af hverju 73 ár? Af hverju ekki 75 ár eða bara engin aldurstakmörk? Því er til að svara að samkvæmt rannsóknum sem ég hef séð og hagtölum eru menn mjög virkir atvinnuþátttakendur fram yfir 73 ára aldurinn. Þá virðist koma einhver brekka. Auðvitað gæti þessi tala verið 75 ár, en flutningsmönnum þótti þetta gott skref að stíga, 73 ár, og ef það reynist vel að hækka það í 75 ár. Ef við ætlum hins vegar að hafa þetta ótakmarkað hlytum við að verða að setja inn hæfniskröfur. Þegar fólk er komið á þennan aldur fær það t.d. ekki bílpróf nema til einhvers ákveðins tíma og þarf þá að undirgangast endurnýjun ökuskírteina o.s.frv. Ef við værum með þennan tíma frjálsan þannig að menn gætu verið að til 80–85 ára aldurs, ef þeim endist þrek og heilsa, hlytum við að þurfa að setja inn einhver slík hæfnisskilyrði til að ganga úr skugga um að menn væru virkilega hæfir til að sinna störfum; öldrun leikur menn misjafnlega. Sú er alla vega persónuleg skoðun þess sem hér stendur, en vera kann að hún eigi ekki hljómgrunn meðal meðflutningsmanna. En ég tel að það myndi kalla á slíkt mat. Þess vegna held ég að það skref, að hafa þetta 73 ár, sé skynsamlegt og að það raski ekki neinu. Ég hef reyndar ekki enn látið gera athugun á því hvernig aldursskipting opinberra starfsmanna er. Ég myndi ætla að þessi breyting, frá 70 árum upp í 73 ár, gæti hugsanlega snert 3–4 þúsund manna hóp. Ég hygg að það sé ekki meira. Ef ég man rétt eru ríkisstarfsmenn á Íslandi, í opinbera geiranum, þ.e. hjá ríki og sveitarfélögum, í kringum 23–24 þúsund, ef ég man rétt, þetta er sagt án ábyrgðar. En ég held að þetta myndi ekki raska neinu. Það verður líka að koma fram í þessari ræðu að þessi ákvörðun, að vinna til 73 ára, er valkvæð; það segir ekki „eigi“ í frumvarpstextanum heldur „megi“. Það skiptir verulegu máli og þarna erum við aftur farin að styðja við þessi sveigjanlegu starfslok. Sú skoðun hefur líka komið fram, og lögin heimila það algjörlega, að á einhverjum tímapunkti, t.d. um sjötugt, væri hægt fyrir fólk að halda áfram í hálfu starfi og byrja töku hálfs lífeyris. Þetta er fullkomlega fyrir hendi. Með því móti gætu menn tekið starfslok sín í mjúkri lendingu, ef ég get orðað það þannig Á sínum tíma, þegar Finnar gengu í gegnum efnahagsleg harðindi í kjölfarið á hruni Sovétríkjanna, lögðu þeir mikla áherslu á að fá ungt fólk til starfa og settu menn á eftirlaun yngri en áður hafði verið. Það var ekki gert í einni handarvendingu heldur var það gert þannig að þeir sem voru að láta af störfum voru tiltækir. Þeir mættu annan hvern mánuð í eitt til tvö ár, líka til að koma í veg fyrir spekileka, til að koma í veg fyrir að þekkingin sem þeir sem voru að fara á eftirlaun bjuggu yfir læki út. Það er nú önnur saga. Þetta er álit okkar sem flytjum þetta mál. Í fyrra fengum við þingmenn líka tölvuskeyti frá fólki sem var mjög ósátt við að þurfa að hætta í fullu fjöri, eins og það sagði sjálft, með hausinn stútfullan af þekkingu. Mjög nýlega heyrði ég útvarpsviðtal við ágætan skordýrafræðing sem hefur verið tíður gestur í útvarpi til að skýra út fyrir okkur landsmönnum hvað beri að varast á öllum árstíðum hvað skordýr varðar, lúsmý og allt það. Þessi ágæti maður er nú að komast á eftirlaun, og var ekki sáttur, skiljanlega. Við sem höfum notið þekkingar hans og þjónustu í öll þessi ár ættum líka að vera ósátt við að maður eins og hann, þessi ágæti einstaklingur sem þarna um ræðir, skuli neyddur til að hætta vinnu, láta af störfum sjötugur þegar hann er í fullu fjöri og með hausinn stútfullan af þekkingu og alla þessa reynslu. Þetta er sóun, frú forseti. Við megum ekki við því. Að þessu sögðu vænti ég þess að frumvarpið fari, að lokinni umræðu í dag, til hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Í þetta sinn vona ég að fulltrúar allra flokka í efnahags- og viðskiptanefnd taki undir það að málið verði afgreitt alla leið og að það geti öðlast gildi strax. Ég tel að það væri vel ráðið og biðla til þingmanna að það verði gert á þann veg að við getum afgreitt málið fljótt og örugglega í gegnum nefndina, fengið það aftur inn til 2. umr. og gert frumvarpið að lögum hið allra fyrsta.
Virðulegur forseti. Þetta er fínasta mál og ég íhugaði lengi að vera meðflutningsmaður á því en ákvað að gera það ekki í þetta sinn út af árunum 73. Mér finnst útfærslan þar ekki alveg nógu vel útskýrð. Hv. þingmaður fór hins vegar vel yfir það í ræðunni. Óháð útfærslunni er málið almennt séð mjög brýnt. Það sem mér finnst áhugaverðast í þessu öllu er að það er sagt í stefnu stjórnvalda að það eigi að auka atvinnuþátttöku aldraðra en samt er hámarksaldur. Hvernig á þá að breyta því? Ef það er hvort eð er hámark er ekki hægt að auka þátttökuna umfram það. Það er ákveðið verkefni í fjárlagafrumvarpinu um aukna þátttöku aldraðra o.s.frv., þar sem hlýtur að þurfa að tækla nákvæmlega það lagaákvæði sem er til umræðu hérna. Það er augljóst. Þar af leiðandi ætti að vera auðvelt að fara með þetta mál í gegn, hvort sem árin eru nákvæmlega 73 ár eða einhver önnur útfærsla, í staðinn fyrir að gera eins og venjulega sem er að ríkisstjórnarflokkarnir vilja að þeirra frumvarp sé samþykkt og þá er þessu kippt út og ríkisstjórnarfrumvarp sett í staðinn. Ég nenni ekki að sjá svoleiðis pólitík, mér finnst hún ógeðslega léleg. Ég tek því heils hugar undir með hv. framsögumanni og flutningsmönnum. Þetta er augljóslega skref í áttina að því sem meira að segja að ríkisstjórnarflokkarnir vilja, að laga nákvæmlega þetta lagaákvæði. Sem slíkt ætti ekki að vera flókið að rúlla þessu í gegnum efnahags- og viðskiptanefnd.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir andsvarið. Það er alveg rétt sem kom fram í máli hv. þingmanns, þessi yfirlýsing um að efla atvinnuþátttöku aldraðra og að hafa, eins og kom fram í ræðu minni, sveigjanleg starfslok verður ekki að neinu ef við erum að dæma fólk úr leik á þessum aldri. Ég leyfi mér að nota orðalagið að dæma fólk úr leik. Síðan er mál sem ég minntist á áðan, því þetta er í sjálfu sér ekki eina málið sem við í Miðflokknum flytjum um aldraða, um að atvinnutekjur raski ekki lífeyristekjum. Það er nauðsynlegur þáttur og það mun koma fram til að sporna við því sem ég rakti áður. Ég gleðst mjög yfir því að hv. þingmaður skuli vera jákvæður í garð frumvarpsins þó að hann hafi ekki verið meðflutningsmaður. Við hefðum fagnað því ef hann hefði verið það en auðvitað er alveg sama hvernig stuðningurinn kemur fram. Eins og ég reyndi að útskýra áðan með árin 73 er það ekki heilög tala. Nú fer frumvarpið í nefndina og telji meiri hluti nefndarmanna æskilegra að hafa aldursmörkin t.d. 75 ár er það ekki frágangssök eða eitthvert stórmál í augum þess sem hér stendur eða annarra flutningsmanna, tel ég. Aðalatriðið er það óréttlæti sem ég tel að sé í gangi vegna þess að á almennum markaði geta menn samið um að vinna lengur. Það er að vísu háð samkomulagi milli þeirra og vinnuveitenda þeirra en það er ekkert sem bannar fólki að vinna fram yfir sjötugt eins og þetta ákvæði laga nr. 70/1996 gerir. Við erum líka að eyða misrétti með því að samþykkja þetta frumvarp.
Frú forseti. Við ræðum afskaplega brýnt mál sem er hækkun starfslokaaldurs ríkisstarfsmanna. Ég er stoltur af því að vera einn af tíu flutningsmönnum þessa frumvarps sem gengur út á að hækka starfslokaaldurs ríkisstarfsmanna úr 70 árum í 73 ár. Það eina sem ég er ósáttur við er að ekki skyldi vera gengið lengra. Margir þeirra sem neyðast til að hætta að vinna þegar þeir verða sjötugir eru mjög ósáttir við að hætta að vinna. Þetta eru þeir sem hafa heilsu, vilja og getu til að halda áfram vinnu. Þá á auðvitað ekki að neyða til að hætta, alls ekki, sérstaklega ekki á tímum þar sem vöntun er á vinnuafli í samfélaginu eins og nú er. Það vantar fleiri vinnufúsar hendur. Þetta eru einmitt þeir starfsmenn sem eru samviskusamastir, stundvísastir og hafa yfir þekkingu og reynslu að ráða, oft talsvert umfram aðra. Hér erum við að tala um hreina sóun á vinnuafli, að í þeim mánuði sem menn verða sjötugir renni upp síðasti söludagur. Þeir neyðast til að hætta að vinna, jafnvel sumir hverjir með heilsu, starfsgetu og vilja til að halda áfram. Þetta er auðvitað sorglegt, frú forseti. Við erum að tala um að jafnvel þótt þessi aldursmörk verði færð ofar verði hverjum auðvitað frjálst að hætta störfum þegar hann sjálfur kýs þegar hann er kominn á eftirlaunaaldur. Þetta frumvarp breytir því ekki. Eins og kunnugt er er íslenska þjóðin að eldast og hefur verið að eldast mjög hratt undanfarin ár og áratugi. Það er auðvitað öllum kunnugt um það að fyrir 30–40 árum var fólk sem var komið á áttræðisaldur eða níræðisaldur orðið fjörgamalt. Það er allt annað í dag. Mjög margir sem eru komnir upp fyrir sjötugsaldurinn hafa mjög góða starfsorku. Við eigum auðvitað að stuðla að því að þeir geti unnið, kjósi þeir svo. Hv. flutningsmaður nefndi að hann hefði fengið símtöl. Ég hef fengið símtöl líka og skeyti. Einn var 69 ára og hann kveið mikið fyrir þeim degi sem hann þyrfti að hætta að vinna. Hann langaði til að vinna áfram. Við eigum auðvitað ekki með lagasetningu að koma í veg fyrir að fólk geti unnið lengur ef það kýs að gera það. Það er ekki bara meðalaldur þjóðarinnar sem hefur farið hækkandi undanfarin ár. Heilsa þeirra sem eldri eru hefur einnig farið batnandi. Það eru ríkar kröfur um þátttöku allra í samfélaginu, líka þeirra sem eldri eru. Í dag vill fólk vera virkir þátttakendur í samfélaginu. Einn hluti af því er auðvitað að fá að vinna, fá að starfa. Þeir verða þá einnig lengur skattþegnar samfélagsins, sem eykur skatttekjur ríkissjóðs. Hvers vegna skyldum við þá ekki hækka þessi mörk? Þetta snýst líka um virðingu fyrir mannlegri reisn. Þetta snýst líka um lífsgæði þessa fólks. Þessu máli nokkuð skylt, frú forseti, er staða miðaldra fólks á atvinnumarkaði. Einmitt næstkomandi fimmtudag stend ég fyrir sérstakri umræðu um þau málefni. Fólk á aldrinum yfir fimmtugt á oft afar erfitt með að fá vinnu ef það verður fyrir því að missa atvinnu sína. Það er ekki virt viðlits, ekki kallað til viðtals, því er ekki svarað þegar það sækir um vinnu og það lendir í því miklu oftar en yngra fólkið að vera atvinnulaust um mjög langan tíma. Það virðist vera sem kennitalan fæli atvinnurekendur frá því að ráða fólk sem komið er yfir miðjan aldur til vinnu, sem er að mínu viti mikill misskilningur vegna þess að þetta fólk er oft það samviskusamasta, stundvísasta og reynslumesta af þeim sem á atvinnumarkaði eru. Þannig að ég vil í lok ræðu minnar minna á umræðuna sem verður næstkomandi fimmtudag og vonast ég eftir því að í þeim umræðum komi fram tillögur eða hugmyndir um hvernig megi bæta stöðu þessa fólks einnig.
Frú forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um skyldu ferðaþjónustuaðila til að bjóða upp á kolefnisjöfnun við sölu á þjónustu. Meðflutningsmenn mínir að málinu eru hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Ásmundur Friðriksson, Helga Vala Helgadóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Þórarinn Ingi Pétursson. Í tillögunni er gert ráð fyrir að þrír ráðherrar, þ.e. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, vinni í sameiningu lagafrumvarp sem skyldi söluaðila í ferðaþjónustu til að bjóða upp á kolefnisjöfnun. Það er hins vegar gert ráð fyrir að þeir hafi tíma fram að haustþingi 2020, enda má gera ráð fyrir að undir verði nokkrir lagabálkar sem þarf að skoða til að ná þessum markmiðum fram. Eins og kunnugt er hafa íslensk stjórnvöld sett fram metnaðarfulla stefnu í loftslagsmálum og stefnt er að því að Ísland verði kolefnishlutlaust árið 2040. Þessi mál eru einnig mjög mikið í deiglunni á alþjóðavettvangi eins og hv. þingmenn hafa vafalítið orðið varir við. Því er mikilvægt að við sýnum svolítinn lit með því að ýta við mönnum og fyrirtækjum að taka þessi skref. Við hv. þingmenn höfum líka orðið vör við að sér í lagi ungmenni, ekki bara hér á Íslandi heldur úti um allan heim, eru mjög að vakna til vitundar um mikilvægi loftslagsmála, mikilvægi þess að brugðist sé við. Þá er það álit mitt og vafalítið margra annarra flutningsmanna tillögunnar að þar verði að velta við hverjum steini. Það þurfi að taka á sem flestum málum í þessu. Sem betur fer eru ýmsir aðilar í ferðaþjónustu þegar farnir að bjóða upp á kolefnisjöfnun en það er langt í land með að markmiðið náist. Reyndar gerir tillagan ráð fyrir að það þurfi breytingu á allnokkrum lögum til að ná markmiðinu. Flutningsmenn telja mikilvægt að það verði valkvætt fyrir neytandann, alla vega í fyrstu, að meta hvort honum þyki mikilvægt að nýta sér þjónustutilboð af þessu tagi en skylda um framboð liggi hins vegar hjá söluaðilanum. Þetta er mikilvæg til að vekja neytendur til vitundar um kolefnissporið sem kann að hljótast af ferðalögum þeirra en jafnframt gera þeim kleift að bregðast við með jákvæðum hætti. Flutningsmenn telja að með því að skylda kaupendur til að kaupa sér kolefnisjöfnun fremur en að hafa hana valkvæða kynni breytingin að vera of íþyngjandi, bæði fyrir söluaðila og neytendur, og því er valin leiðin sem hér er lögð til. Ímyndaruppbygging er mjög mikilvæg fyrir land eins og Ísland sem ætlar sér á næstu árum og áratugum að hafa ferðaþjónustuna sem eina af stoðatvinnugreinum sínum. Einmitt í slíkri þjónustu skiptir gríðarlega miklu máli að þeir sem koma til landsins og kaupa þjónustuna hafi á tilfinningunni að hér sé raunverulega verið að gera eitthvað til að bregðast við. Við höfum líka heyrt talað um hluti eins og „flugviskubit“, sem er sennilega nýjasta tískuorðið, alla vega á síðustu misserum. Það má þó segja að þessi leið sé a.m.k. ein leið til að hjálpa fólki að sefa þá vanlíðan sem af slíku kann að hljótast. Auðvitað er það ekki aðalatriðið heldur hitt að koma því inn í heildarhugsun allra, ekki bara ferðaþjónustuaðila heldur allra, að þetta sé eitthvað sem skiptir máli og að við grípum til aðgerða. Flutningsmenn benda á að flest ferðaþjónustufyrirtæki, ef ekki öll, uppfæra kynningarefni sitt reglulega. Það er orðið í langflestum tilfellum á einhvers konar heimasíðu, vefsíðu eða fésbókarsíðu eftir atvikum. Því ætti það að skylda fyrirtækin til að vera með tilboð af þessu tagi ekki að vera þeim neitt sérstaklega íþyngjandi. En á hinn bóginn getur það gert að verkum að það þurfi að vera nægur umþóttunartími fyrir fyrirtækin og einnig fyrir stjórnvöld til að bregðast við. Eins og áður hefur komið fram má gera ráð fyrir að það verði töluverð handavinna, skulum við segja, af hálfu þeirra ráðuneyta sem undir eru við að vinna þær lagabreytingar sem þörf er á til þess að þetta verði að veruleika. Þess vegna er í tillögunni gert ráð fyrir að viðkomandi ráðuneyti hafi tiltölulega rúman tíma, þ.e. fram á haustþing 2020, til að klára vinnslu málanna. Nú verður forseti líklegast að leiðbeina mér. Til hvaða nefndar er heppilegast að þetta mál fari?
Atvinnuveganefndar.
Líklega ætti atvinnuveganefnd þarna best við og ég hlakka til að sjá þar umsagnir og úrvinnslu nefndarinnar á málinu.
Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um betrun fanga. Flutningsmenn auk mín eru þau Hanna Katrín Friðriksson, Jón Steindór Valdimarsson, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðjón S. Brjánsson, Björn Leví Gunnarsson, Halldóra Mogensen og Ari Trausti Guðmundsson. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra í samráði við félags- og barnamálaráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og heilbrigðisráðherra að setja á fót starfshóp um mótun heildstæðrar betrunarstefnu í fangelsismálakerfinu, þar með talið að leggja til nauðsynlegar breytingar á lögum og fjármagn til þess að tryggja öllum föngum einstaklingsbundna meðferðar- og vistunaráætlun, bættan aðgang að menntun og heilbrigðisþjónustu og aukinn stuðning að afplánun lokinni. Starfshópurinn skili skýrslu með niðurstöðum eigi síðar en 1. maí 2020. Dómsmálaráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins.“ Þingsályktunartillagan hefur í tvígang verið lögð fram áður án þess að hafa náð fram að ganga og hún er lögð núna fram að nýju með minni háttar breytingum. Hún felur í sér í stuttu máli að fela ofangreindum ráðherrum mótun heildstæðrar betrunarstefnu í fangelsismálakerfinu. Markmið betrunar er að auka færni og lífsgæði fanga og sporna við frekari brotastarfsemi og endurkomu í fangelsi. Með sálfræðilegri og félagslegri meðferð í fangelsunum, menntun, starfsþjálfun eða vinnu og styrkingu tengsla við fjölskyldu er leitast við að hjálpa föngum að aðlagast samfélaginu að lokinni afplánun. Í gildandi lögum um fullnustu refsinga, nr. 15/2016, kemur fram að lögunum sé ætlað að stuðla að farsælli betrun fanga og aðlögun þeirra að samfélaginu. Heildstæð betrunarstefna er þó ekki til staðar og óljóst að hvaða marki lögin stuðla að betrun, enda er aðgengi að námi og heilbrigðisþjónustu afar mismunandi á milli fangelsa og meðferðaráætlun einungis aðgengileg þeim föngum sem Fangelsismálastofnun telur nauðsynlegt að hljóti meðferð. Til þess að tryggja árangur fangelsisvistar og fækka ítrekuðum brotum er mikilvægt að tekið sé á móti öllum föngum með greiningu á stöðu þeirra og þörfum og áætlun gerð um meðferð innan fangelsis. Slík áætlun miði að því að hjálpa föngum að verða virkir samfélagsþegnar að afplánun lokinni. Rétt er að geta þess að í eldri lögum um fullnustu refsinga, nr. 49/2005, kom fram að Fangelsismálastofnun skyldi í samvinnu við fanga gera meðferðar- og vistunaráætlun. Með lögum nr. 15/2016, um fullnustu refsinga, var skyldan afnumin nema, eins og að framan greinir, í tilvikum þar sem meðferðaráætlun telst nauðsynleg að mati sérfræðinga Fangelsismálastofnunar. Í greinargerð með frumvarpi sem varð að þeim lögum kom fram að ekki hefði gengið eftir að setja meðferðaráætlun fyrir alla fanga þar sem Fangelsismálastofnun hefði ekki fengið fjármagn til að sinna verkefninu. Það er kannski dálítið dæmigert fyrir það hvernig við störfum stundum. Sett voru fram háleit og mikilvæg markmið um betrun fanga en því fylgdi aldrei nauðsynlegt fjármagn og þá var brugðið til þess ráðs að afnema einfaldlega skylduna í lögum í stað þess að fjármagna verkefnið. Tilgangur þessarar þingsályktunartillögu er einmitt að reyna að snúa aftur til upprunalegrar áætlunar og að mótuð verði heildstæð stefna, betrunaráætlun, og ekki er síður mikilvægt að slíkri stefnu verði þá tryggt nauðsynlegt fjármagn. Það er gerð ágætlega grein fyrir helstu röksemdum að baki þessarar þingsályktunartillögu í greinargerð sem henni fylgir. Það ber þó að velta upp nokkrum þáttum. Upplýsingar um endurkomutíðni fanga eru ófullnægjandi og sérfræðinga greinir nokkuð á um það hvort raunin sé sú, eins og opinber gögn benda til, að endurkomutíðni hér sé lág í samanburði við önnur Norðurlönd. Þess ber að geta í því samhengi að við erum að vinna með afar gömul gögn. Það er mjög mikilvægt að við metum á ný endurkomutíðni fanga með tilliti til lengra viðmiðunartímabils en hingað til hefur verið stuðst við. Einnig er mikilvægt að hafa í huga þegar horft er til inntaks þessarar tillögu, að tryggt sé nauðsynlegt fjármagn til betrunaráætlunar, hver kostnaður samfélagsins og einstaklinganna sem í hlut eiga er af þeirri refsivist sem við ástundum í dag í stað markvissrar betrunaráætlunar. Það er vel þekkt að fangelsi og sérstaklega fangelsi eins og Litla-Hraun verða kannski fremur til þess að herða afbrotamenn en að betra. Þaðan komi einstaklingar jafnvel í umtalsvert verri stöðu en þegar þeir fóru þangað inn. Þetta er auðvitað gríðarlegt tjón fyrir samfélagið bæði vegna áframhaldandi afbrota, fórnarlamba þeirra afbrota en ekki síður þeirrar staðreyndar að eftir sitja einstaklingar óvirkir í samfélaginu og jafnvel þvingaðir á braut afbrota aftur. Auðvitað verður að hafa í huga erfiða stöðu einstaklinga sem eru að ljúka afplánun. Það getur verið mjög snúið að fá atvinnu, getur verið mjög snúið að fá viðeigandi húsnæði og því er gríðarlega mikilvægt að markviss betrunaráætlun hugi að því að byggja upp viðkomandi einstakling strax þegar afplánun hefst og undirbúi í skipulögðu ferli endurkomu hans inn í samfélagið sem virks samfélagsþegns. Þess vegna held ég að þetta sé gríðarlega mikilvægt mál og ég vona svo sannarlega að það fái góðan stuðning í þinginu, fái framgang að þessu sinni og ekki síður að stjórnvöld axli ábyrgð í þessu máli. Núverandi fyrirkomulag og ástand er óásættanlegt. Við erum ekki að reka betrunarstefnu eins og við tölum um að við gerum. Þvert á móti á það miklu meira skylt við hreina refsistefnu. Frá þeirri braut verðum við að snúa. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra að þessu sinni og legg til að málinu verði vísað til hæstv. velferðarnefndar, geri ég ráð fyrir, forseti, nema það verði leiðrétt, og mun það þá rétt verða.
Það er tillaga frá þingfundaskrifstofu um að málið fari til umræðu í allsherjar- og menntamálanefnd.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir að gera grein fyrir þessari þingsályktunartillögu um betrun fanga. Ég tel að þetta sé að mörgu leyti mjög gott mál. Heildstæð betrunarstefna í fangelsismálum er brýnt mál fyrir okkur öll og skiptir miklu fyrir almannaheill því að stuðningur við hvern og einn til að vera besta útgáfan af sjálfum sér er mjög mikilvægur. En ég er hins vegar ekki sannfærð um að samasemmerki sé á milli heildstæðrar betrunarstefnu og nauðsynjar á einstaklingsáætlun fyrir hvern og einn. Heildstæð, almenn stefna getur nýst kannski hluta hópsins mjög vel á meðan einhverjir þurfa sérstaka einstaklingsbundna áætlun. Það sem mig langar að koma inn á og vil því beina þeirri spurningu til flutningsmanns hvort hann telji ekki að ýmsar forvarnir þurfi að vera hluti af þessari stefnu, eins og t.d. kennsla í líkamsrækt fyrir hvern og einn. Líkamsrækt eða það að hirða um líkamann er ekki nefnt í tillögunni. Komið er inn á geðheilbrigðisþjónustu, en þá vil ég líka beina því til flutningsmanns hvort ekki sé mikilvægt að vera jafnframt með þjálfun í að rækta eigin geðheilsu, fyrir utan náttúrlega þjónustu vegna vandamála sem kunna að vera til staðar. Ég spyr hvort ástæða væri fyrir nefndina að fara sérstaklega yfir þessi mál ef flutningsmaður telur að það skipti máli.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og fagna því að fá tækifæri til að skerpa á því sem ég hef ekki verið nægilega skýr með í framsöguræðu minni. Við erum að tala um heildstæða betrunarstefnu stjórnvalda, vissulega, en sem innihaldi einmitt einstaklingsbundnar betrunaráætlanir, að þær séu sniðnar að þörfum hvers fanga en ekki að einhver ein samræmd formúla eigi yfir alla ganga. Það er auðvitað ágætt sem hv. þingmaður minnist á, eins og það að bæta heilsu sína, stunda líkamsrækt o.s.frv. Það skiptir allt saman máli. Þarfir fanga í þessu tilfelli eru mjög misjafnar. Sumir fangar kunna að þurfa á mjög ríkri þjónustu sálfræðings að halda, sem hefur verið gagnrýnt mjög lengi að sé af mjög skornum skammti í íslenskum fangelsum. Sumir þurfa mögulega aðstoð félagsráðgjafa, sumir þurfa kannski sterk menntunarúrræði o.s.frv. Margir eiga við vímuefnavanda að stríða og þurfa kannski þess vegna mjög á heilsueflandi stuðningi að halda. En hugsunin er einmitt sú að þetta sé einstaklingsmiðuð nálgun út frá þörfum hvers og eins fanga. Þau atriði sem nefnd eru í greinargerðinni eru á engan hátt tæmandi upptalning á þeim úrræðum sem slíkar áætlanir kynnu að innihalda. Ég myndi bara fagna því í umfjöllun nefndarinnar ef þar væri skerpt enn frekar á mismunandi úrræðum sem mögulega þyrfti á að halda.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið en vil ítreka að heildstæð betrunarstefna og framboð á þjónustu og forvörnum hlýtur að vera yfirregnhlífin yfir öllu og svo getur þurft einstaklingsáætlanir en ekki endilega fyrir hvern einasta, heldur út frá því hvort grunnþjónustan sé nægilega góð. Mig langar að spyrja hvort þingmaðurinn þekki til þess að í kerfinu núna sé eitthvert framboð á t.d. kennslu í líkamsrækt eða námskeiðum, ekki sem hluti af formlega skólakerfinu heldur til að rækta t.d. geðheilbrigði eða ná betri sjálfsþekkingu í gegnum t.d. námskeið eins og HAM eða eitthvað slíkt. Sumt sem gæti verið flokkað sem afþreying á einum stað getur haft mikilvægt forvarna- og mannræktargildi í þessu samhengi. Þarf ekki að reyna að horfa mjög vítt á þetta mál í umfjölluninni?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið öðru sinni. Tillaga þessi er unnin m.a. í samstarfi við hagsmunasamtök fanga og kemur til þannig að ég átti nokkur samtöl við fulltrúa þeirra samtaka meðan ég sat sem félagsmálaráðherra á sínum tíma. Mér fannst það mjög sláandi hversu ómarkvisst væri unnið með föngum að einhvers konar betrun, að skapa þeim tækifæri til að bæta líf sitt og ráð sitt að afplánun lokinni. Fangelsisdómur væri í rauninni ekkert annað en hin eilífa bið eftir að komast út á nýjan leik án þess að þar væri unnið markvisst að því að byggja einstaklinginn upp að nýju. Ástæður þess að fólk leiðist út í afbrot eru auðvitað margvíslegar, en það hlýtur að vera vilji okkar í samfélaginu að fólk fái raunveruleg tækifæri til endurkomu sem virkir samfélagsþegnar að afplánun lokinni, að þetta sé ekki refsivist heldur beinlínis tækifæri að nýju upphafi fyrir viðkomandi einstakling. Við byggjum viðhorf okkar til betrunarvistar eða ættum að byggja viðhorf okkar á grundvelli fyrirgefningar og að fólk fái raunveruleg tækifæri en sé ekki útskúfað eða útilokað úr samfélaginu með einhverjum hætti eftir að hafa framið afbrot, hversu alvarlegt sem það síðan kann að reynast. Það bætir ekki samfélag að fólk komi niðurbrotið og án góðrar vonar um framtíð út úr hreinni refsivist. Ég held að það sé einmitt kjarni þessa máls að virkni sé í afplánun sem gerir öllum, í þessu tilfelli föngum, gott í okkar daglegu störfum, og þess vegna er gríðarlega mikilvægt að unnið sé að því með markvissum hætti og föngum skapað þetta mikilvæga tækifæri til að bæta líf sitt.
Virðulegi forseti. Þetta mál er nú lagt fram í annað skipti, það var einnig lagt fram á síðasta löggjafarþingi, og hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra í samráði við umhverfis- og auðlindaráðherra að leggja fram frumvarp til breytinga á kolefnisgjaldi á þá leið að gjaldið hækki eða lækki í samræmi við árangur við að uppfylla skuldbindingar Íslands samkvæmt Parísarsamningnum árið á undan og markmið við að ná kolefnishlutlausu Íslandi fyrir 2040. Ráðherra leggi frumvarpið fram eigi síðar en á vorþingi 2020.“ Til að tryggja enn betur árangur af því tæki sem við höfum, kolefnisgjaldinu, er lagt til að gjaldið hækki í veldisvexti ef illa gengur að uppfylla skuldbindingar Íslands samkvæmt Parísarsamningnum og markmiðinu um kolefnishlutlaust Ísland fyrir 2040 en að sama skapi lækki gjaldið töluvert ef góður árangur næst við minnkun útblásturs og losunar. Á síðasta löggjafarþingi bárust umsagnir vegna málsins frá Umhverfisstofnun og Viðskiptaráði Íslands. Í umsögn Umhverfisstofnunar var bent á að rauntölur um losun birtast ekki fyrr en tveimur árum síðar. Umhverfisstofnun benti jafnframt á að hún framreiknar áætlaða losun fram í tímann miðað við stefnu og aðgerðir sem eru í gildi hverju sinni. Þessi framreikningur ætti að duga til þess að ná markmiðum þessarar tillögu, rétt eins og áætlun um þróun verðlagsvísitölu er notuð til þess að reikna launabætur og þess háttar í fjárlögum hvers árs. Auðvitað væri betra að rauntölur væru aðgengilegar fyrr og hvetja flutningsmenn Umhverfisstofnun til þess að leitast við að gera losunarbókhald aðgengilegt fyrr. Það má til að mynda gefa út endurmat á áætlunum miðað við nýjustu upplýsingar með reglulegu millibili. Flutningsmenn hvetja einnig Umhverfisstofnun til þess að sjá til þess að slíkt bókhald sé uppfært og birt með sem sjálfvirkustum hætti. Flutningsmenn - sem eru þingflokkur Pírata - leggja áherslu á að kolefnisgjaldið skuli vera notað í baráttunni gegn loftslagsbreytingum, m.a. til að styðja við og styrkja þá aðila sem losa mest til þess að draga úr losun. Bent er á að markmið hækkunarinnar er að kostnaður vegna losunar skili sér til þeirra sem losa og því verði aðrar opinberar álögur ekki lækkaðar vegna hækkunar kolefnisgjalds. Þetta er nefnilega gjald sem á að úrelda sjálft sig þannig að við eigum að hvetja til þess að losunin klárist sem fyrst, að við hættum að losa og þar af leiðandi þurfi enginn að borga kolefnisgjald og allir vinni. Hnattræn hlýnun jarðar sökum kolefnisútblásturs af mannavöldum er stærsta ógn sem steðjar að mannkyni og samfélagi manna. Hún hefur mikil áhrif á byggð við strendur, t.d. út af hækkun sjávarborðs, og veldur breytingum á ýmsum veðurfarsskilyrðum fyrir landbúnað þar sem gróðurmörkin eru sífellt að færast norðar. Það gerir að verkum að á þeim stöðum þar sem nú er verið að rækta gríðarlega mikið magn þeirra matvæla sem við neytum verða ekki eins góð skilyrði fyrir ræktun og nú er. Jarðveginn norðar þarf að vinna upp og gera hæfari til að taka við þessum plöntum. Þar er gríðarlega stórt mál undir. Álagningu kolefnisgjalds hefur verið beitt í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og er hún ein þeirra aðferða sem hefur bein áhrif á fjárhagslega afkomu fyrirtækja og einstaklinga. Hún er aðferð sem þjóðir heimsins hafa komið sér saman um að sé nokkurn veginn eina leiðin. Það var gert í Kyoto-bókuninni eða á sama tíma og hún var gerð, sammælst var um að þetta væri tækið sem mætti beita til að láta kostnaðinn falla þar sem hann verður til. Ýmis önnur kerfi eru þar innan líka, eins og kvótakerfi um mismunandi losun o.s.frv., en alla vega er þetta tækið sem þjóðir heimsins komu sér saman um að gæti virkað. Hugmyndin að þróun þessa þingmáls varð til á Lýsu – rokkhátíð samtalsins sem var haldin á Akureyri haustið 2018 þar sem almenningi gafst tækifæri til að koma með tillögur og hugmyndir að aðgerðum í loftslagsmálum. Það var mjög áhugavert að sjá hve margar hugmyndir komu upp, taka umræðuna á fundi með gestum og gangandi, ná í heildina saman nýrri hugsun um hvernig við getum saman tekið þátt í að bæta úr í loftslagsmálum. Ég hef séð að undanfarna föstudaga hafa í þó nokkurn tíma verið mótmæli hér fyrir utan þar sem er kallað á aðgerðir núna strax. Mér finnst ánægjulegt að sjá að á dagskrá þessa þingfundar eru a.m.k. fimm mál sem varða loftslagsmál á einhvern hátt. Frádráttur vegna kolefnisjöfnunar, ráðstafanir til að draga úr notkun pálmaolíu á Íslandi, mótun efnahagslegra hvata til að efla ræktun orkujurta, árangurstenging kolefnisgjalds, að sjálfsögðu, og skylda ferðaþjónustuaðila til að bjóða upp á kolefnisjöfnun við sölu þjónustu. Það vantar ekki hugmyndir en það vantar bara að klára hlutina. Það er ótækt, finnst mér, að málin sem hingað renna inn, hugmyndirnar sem koma og eru ákveðið svar við kallinu hérna fyrir utan um að það vanti aðgerðir strax, að hugmyndirnar koma en það vantar að ná þeim alveg í gegn og byrja að tækla þetta. Við Píratar erum með þrjú önnur mál sem við höfum lagt fram varðandi t.d. úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, sem er mjög mikilvægt, mál um kjötrækt og svo grænan samfélagssáttmála sem við unnum í samvinnu við þingflokk Samfylkingarinnar. Möguleikarnir eru til staðar fyrir þingið, alveg tvímælalaust. Ég held að ég hafi séð þingmál sem varða umhverfismál á einhvern hátt frá öllum flokkum. Það eina sem við þurfum er að klára þau í nefndum, koma þeim út úr nefndum og fá fólk til að greiða atkvæði um þau. Það er það sem hefur vantað gríðarlega oft með öll þingmál, hvað þá umhverfismálin, að fá þau hingað inn í þingsal þannig að fólk geti greitt atkvæði og hrundið þeim aðgerðum sem er kallað eftir strax í verk. Þetta er eitt af þeim.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna og fyrir að koma með þetta áhugaverða mál inn í þingið. Ég get sagt að ég styð eindregið þessa hugsun. Ég held að megintilgangur kolefnisgjalda sem slíkra sé í raun og veru að útrýma skattstofninum sem þau eru lögð á. Að við finnum leiðir til að nota umhverfisvænni orkugjafa og þar af leiðandi verði tekjur í framtíðinni af kolefnisgjöldum vonandi sem minnstar af því að þau hafi skilað árangri. En þá þarf að huga að því að þau séu nægjanlega há til að bíta og höfð sé hliðsjón af þeim markmiðum sem við höfum sett okkur, t.d. í orkuskiptum og í að draga úr losun. Mér finnst þetta mjög áhugaverð nálgun og vel þess virði að skoða nánar hvort ekki sé rétt að stilla þau af og hækka - eða lækka, sem er kannski ólíklegt - ef við sjáum fram á að við séum ekki að ná árangri. Ég beini einni spurningu til hv. þingmanns sem mér þykir mjög áhugaverð. Nú vitum við t.d. að bensínverð sveiflast um tugi króna yfir lengri tímabil og jafnvel innan hvers árs. Við höfum séð tímabil mjög hás eldsneytisverðs og mjög lágs eldsneytisverðs. Auðvitað er hvatinn til orkuskipta þeim mun meiri sem eldsneytisverð er hærra. En þegar við erum með kolefnisgjald sem er 10 kr. en kannski verðsveiflur sem geta verið 30–50 kr., jafnvel innan árs, hef ég heyrt þeirri áhugaverðu hugmynd fleygt fram hvort ekki væri rétt að einfaldlega leyfa kolefnisgjaldi að sveiflast líka aðeins með bensínverði þannig að ef bensínverð lækkar mjög mikið, sem vinnur beinlínis gegn markmiðum stjórnvalda í loftslagsmálum, dregur úr hvata til orkuskipta, væri kolefnisgjaldi leyft að hækka á móti. Ég velti fyrir mér hvort flutningsmenn þessarar tillögu hafi hugleitt [[Forseti hringir.]]slíka möguleika til viðbótar við þá hugmynd sem þarna er sett fram.
Virðulegur forseti. Tillagan snýst um heildarárangurinn, að allir vinni að þessu saman. Ef einum tekst vel til en engum öðrum gengur okkur verr en áætlanir gera ráð fyrir og þá hækkar kolefnisgjaldið. Þetta snýst dálítið um að við tökum öll ábyrgðina, leggjum hana ekki bara á herðar sumra því að við berum öll ábyrgð. Að sveifla til kolefnisgjaldinu sérstaklega eftir bensínverði? Ég veit ekki hvort það sé endilega skilvirkt. Það er hugmynd. Mér finnst það dálítið mikið inngrip, að stýra akkúrat bensínverðinu sem slíku. Yfir heildina ættu áhrifin að jafnaði yfir árið að vera þau sömu. Maður hefði ekki það mikla neyslustýringu að akkúrat þegar verðið er lágt stykki fólk til og keypti bensínbíla. Menn horfi frekar á langtímanotkunina, langtímahugsun ráði því hvort maður velji jarðefnaeldsneytisbíl, frekar en að fara eftir sveiflum á eldsneytisverði. Ég hef ekki það mikla trú á eldsneytisverðinu á Íslandi að verð á kolefnisjöfnun breyti nokkru. Ef eitthvað er er það bara verðbólguhvetjandi, sem er ekkert rosalega skemmtilegt og færir okkur yfir í annað vandamál. En ég væri alveg til í að sjá t.d. bensíngjaldið sem slíkt falla niður og hækka kolefnisgjaldið á móti, að vísu kæmi kílómetragjald á móti, [[Forseti hringir.]]og fleira á þeim nótum.
Frú forseti. Þetta er áhugaverð umræða. Með þessari vangaveltu er ég ekki að segja kolefnisgjald eiga að breytast frá degi til dags heldur verði kannski horft til 12 mánaða meðalverðs eða eitthvað því um líkt og kolefnisgjaldið stillt aðeins af á móti. Það skýtur með ákveðnum hætti skökku við ef við erum að tala um ákvörðun um að hækka kolefnisgjald um 1–2 kr., eins og hefur reyndar vakið mikla umræðu í þessum sal og mikla gagnrýni jafnvel, og ákveðum á sama tíma að hækka eldsneytisgjöld um 5–7 kr. en sú hækkun siglir undir radar. Ofan á það allt saman kann síðan að vera að sveiflur, sem geta verið lengri tíma sveiflur líka, á eldsneytisverði dragi verulega úr hvata til orkuskipta, sem er jú tilgangur kolefnisgjaldsins sjálfs. Það er kannski vert að hafa í huga, þó að ég sé ekki það bjartsýnn maður að halda að við séum endilega að horfa á þá framtíð á næstunni, að ef okkur verður ágengt í að útrýma eða draga verulega úr notkun jarðefnaeldsneytis kann að koma upp sú staða að eldsneytisverð fari jafnvel lækkandi einfaldlega út af minnkandi eftirspurn, sem aftur fer þá að vinna gegn markmiðum okkar í loftslagsmálum. Það er þess vegna sem ég velti upp þessari hugmynd og þætti áhugavert að einhverjar slíkar vangaveltur væru skoðaðar í nefndinni. Ég heyrði fullyrt af hálfu sérfræðinga í orkuskiptum að ef við hefðum gert eitthvað slíkt yfir þriggja, fjögurra ára tímabil, jafnað út millilangar sveiflur með hækkun kolefnisgjalds, hefðum við getað borgað með tekjunum af því innviðauppbygginguna í orkuskiptum hvaða rafmagn varðar, hleðslustöðvar hringinn í kringum landið. En mér finnst þetta alla vega áhugaverð hugmynd að velta fyrir sér.
Virðulegi forseti. Ég skil spurninguna núna og grundvöll hennar aðeins betur og get tekið undir þessa nálgun. Ég skil betur hvað átt er við. Það eru markmið um samdrátt í notkun á jarðefnaeldsneyti og það rímar mjög vel við þessa tillögu. Þá væri það sérstakur undirþáttur heildarmarkmiðsins og væri bara mjög fínt. Í framhaldi af þeirri spurningu finnst mér mikilvægt að tekjurnar sem eru teknar af umhverfisgjöldum renni í nýsköpun og aðgerðir til að vega upp á móti þessum áhrifum og í þann kostnað sem við komum til með að sjá á næstu árum vegna alþjóðlegra skuldbindinga okkar. Að ávinningurinn eða tekjurnar sem við höfum af þessu renni í aðgerðir til þess beinlínis að koma í veg fyrir meiri losun. Ef við fáum inn milljarð þá reynum við að nota þann milljarð sem mest til þess að minnka tekjur af kolefnisgjaldinu í næstu umferð, nota hann í mjög virkar aðgerðir til þess að koma losun niður sem hraðast og sem fyrst. Það er mjög góð ábending að horfa á þetta svona og ég tek undir að þetta er nokkuð sem væri vert að skoða.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þessa áhugaverðu þingsályktunartillögu. Hvað varðar að koma losun niður sem fyrst held ég að við getum öll verið sammála um að þá er aðallega spurningin hvort það sé rétta leiðin að auka álögur á borgarana almennt, því að eins og hv. þingmaður bendir á verðum við öll að leggja okkar af mörkum og taka þátt. Nákvæmlega þessi aðferð í sambandi við kolefnisgjaldið? Ég var að velta fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi eitthvað spáð í eða ígrundað betur á hverjum hún myndi helst bitna, hvort við ættum ekki samfélagshópa sem gætu hreinlega ekki farið í þessi orkuskipti að óbreyttu og hvort það væri ekki í rauninni stjórnvalda að reyna að koma til móts við einstaklinga enn frekar og sýna í verki ef þeir ætluðu að aðstoða fólk við að reyna t.d. að komast á rafmagnsbíl í stað þess að brenna jarðeldsneyti. Í raun og veru er sárara en tárum taki að horfa upp á endalausar yfirlýsingar um auknar álögur - auknar álögur, auknar álögur - á meðan við vitum að úti er þjóðfélagshópur sem keyrir um á gömlu druslunni sem brennir allt of mikilli olíu eða bensíni og spýr bláum reyk og fólk hefur ekki einu sinni efni á að láta laga vélina, með allt of lausum ventlum og nefnið það bara. Maður fær bara sting að horfa upp á allan útblásturinn og hryllinginn frá því. En hvað eru stjórnvöld í raun og veru að gera í þeim efnum að reyna að koma til móts við þá einstaklinga? Að kaupa sér rafmagnsbíl eru 4 milljónir plús og ef þú færð einn á 4 milljónir veit ég ekki hvort hann dregur frá Grafarholti niður í Háskóla Íslands, ég er ekki alveg viss, svo ég ýki nokkuð gróflega. Enginn sem er með undir 300.000 kr. á mánuði gæti mögulega, eins og staðan er í dag, fært sig yfir í það sem við erum að boða og við þráum að geta séð í framkvæmd, því miður.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að benda á þetta því að tillagan gengur út á hvata til þess að lækka gjaldið. Það er nefnilega það merkilega við þetta. Þó að umferðin sem slík og bara almenn bílaumferð sé tiltölulega stór þáttur í útblæstri hvað samgöngur varðar eru það líka stórnotendur sem geta haft einna mest áhrif til að ná markmiðunum hraðar en við erum að gera núna. Ef við náum betri árangri en þau markmið sem við stefnum að samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum segja til um, þá lækkar gjaldið. Það er ákveðin krafa og hvati fyrir okkur, sérstaklega gagnvart stórnotendunum, að gera vel og betur, sem lækkar gjaldið fyrir okkur öll. En að sjálfsögðu þurfum við öll að taka smá ábyrgð á þessu og leggja okkar af mörkum til að lækka gjaldið enn þá meira. Ég lít því ekki á þetta sem tillögu sem ætti að bitna á neinum heldur hvata til þess að gera betur en við erum að gera núna. Um leið og maður fær tækifæri til að borga minna ef maður gerir betur held ég að maður nýti það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Gera betur og annað slíkt, hvati til að lækka kolefnisgjaldið, segir hv. þingmaður. Í raun og veru myndi Flokkur fólksins alls ekki vilja sjá neitt kolefnisgjald heldur skipta úr svartolíu yfir í öðruvísi olíu, fremur koma skemmtiferðaskipum í samband við rafmagn úr landi. Í sambandi við Parísarsamkomulagið og kolefnishlutlaust Ísland árið 2040 hljómar það ofsalega fallega en ég fæ ekki betur séð en að þetta sé í rauninni tillaga um að árangurstengja. Þetta er árangurstenging þannig að ef þetta gengur ekki eins vel og að er stefnt mun kolefnisgjaldið einfaldlega hækka. Það er enginn sem kemur til með að segja að það muni lækka. Okkur hefur mjög oft tekist vel til við það sem við höfum tekið okkur fyrir hendur, við Íslendingar höfum oft og tíðum staðið okkur einstaklega vel, en í þessu tilviki, á meðan ég sé fyrir mér þjóðfélagshóp sem á um sárt að binda og á ekki einu sinni fyrir bensíni á bílinn eftir miðjan mánuð, þá er það að ætla að koma með auknar álögur og vonast til þess að árangurinn verði eins og að er stefnt, hreinlega endalaust niður á við, að gjaldið muni lækka, allt of mikil áhætta. Mér finnst of mikil áhætta tekin hvað varðar þá hópa sem ég er málsvari fyrir. Það er of erfitt fyrir mig að ímynda mér þá einstaklinga sitja heima vegna þess að það er ekki nóg með að okrað sé á bensínlítranum heldur er hugmyndin að hækka jafnvel kolefnisgjaldið á móti ef bensínlítrinn lækkar, eins hv. þm. Þorsteinn Víglundsson nefndi áðan. Þetta er bara dapurt.
Virðulegur forseti. Áhættan er vissulega mikil og þeir hópar sem hv. þingmaður talar fyrir, sem ég tel mig líka tala fyrir, stríða við vandamál sem liggja tvímælalaust annars staðar en í kolefnisgjaldinu. Ef það er ekki hægt að hækka kolefnisgjaldið um nokkrar krónur, sem hefur í rauninni krónuáhrif á einstaklinga, mun meiri áhrif á stórnotendur, erum við að gera þeim mun verr í þeim jöfnunarkerfum sem við erum með. Þar eru tvímælalaust vandamál eins og hv. þingmaður kannast við. Ég sé þau ekki sem vandamál fyrir kolefnisgjaldið. Það ætti alls ekki að gera það að óvini tekjulágra hópa því að vandamálin eru í jöfnunarkerfunum sem við glímum við að eru flókin og léleg, með alls konar skerðingum fram og til baka. Kolefnisgjaldið er alls ekki óvinur okkar. Kerfið er þar sinn eigin óvinur að miklu leyti. Ég lít alveg tvímælalaust svo á, ég hef þá alla vega von þegar ég legg fram þessa tillögu með þingflokki Pírata, að það að hafa hvatann og möguleikann til að lækka gjaldið feli í sér mikinn fjárhagslegan ávinning vegna þeirra sem það bítur mest, með stórum upphæðum, stórnotendur, hvatinn er sá að þeir geri eitthvað í því sem allir geti þá hagnast á. Ef við tökum líka þátt, þau okkar sem nota ekki það mikið af jarðefnaeldsneyti og borga ekki hundruð eða milljónir í kolefnisgjald, ef við leggjum smá í púkkið umfram þær væntingar sem eru gerðar til okkur lækkar gjaldið enn þá meira. Ég sé ekkert nema jákvætt hvað þetta varðar.
Virðulegi forseti. Í gær mælti hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson fyrir tillögu um að settur yrði saman níu manna hópur til að halda utan um hagsmunamál aldraðra. Við vorum í þessum ræðustóli í gær að tala um vanlíðan, þunglyndi, depurð, einangrun og fjölgun eldri borgara og hversu margir þeirra virkilega eiga erfitt. Flokkur fólksins hefur áður lagt fram tillögu um hagsmunafulltrúa aldraðra og mér þætti góður bragur að því ef við gætum tekið saman höndum með flutningsmönnum tillögunnar frá í gær. Þeir bera hag aldraðra fyrir brjósti ekki síður en Flokkur fólksins gerir. Útkoman yrði vonandi fullorðna fólkinu í hag. Ég er flutningsmaður að þessari tillögu um hagsmunafulltrúa og með mér á tillögunni er Guðmundur Ingi Kristinsson. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela félags- og barnamálaráðherra að leggja fyrir árslok 2020 fram frumvarp til laga um embætti hagsmunafulltrúa aldraðra.“ Í greinargerð segir m.a., með leyfi forseta: „Þingsályktunartillaga þessi var lögð fram á 149. löggjafarþingi (825. mál) en hlaut ekki afgreiðslu og er nú lögð fram að nýju óbreytt.“ Að hún hafi ekki hlotið afgreiðslu þýðir einfaldlega að hún var svæfð í nefnd og kom aldrei fyrir þingheim aftur til að greiða um hana atkvæði eða ræða hana frekar. Staðreyndin er sú að allt of mörg hagsmunamál eru svæfð í nefnd, sitja þar eftir, koma ekki inn í þingsal til frekari umræðu, komast ekki til atkvæðagreiðslu. Mjög mörg þessara mála eru þannig vaxin að það er vondur málstaður að verja fyrir hvaða stjórnmálamann sem er, hvaða ríkisstjórn sem er, að ætla að reyna að hamla eða greiða atkvæði gegn þeim því að þau eru virkilega til hagsbóta fyrir þjóðfélag okkar, fyrir almenning, fyrir fólkið í landinu. Í greinargerð segir: „Með þessari tillögu er lagt til að fela félags- og barnamálaráðherra að undirbúa og leggja fram frumvarp til laga um embætti hagsmunafulltrúa aldraðra. Þjónusta við aldraða dreifist á ríki, sveitarfélög, félagasamtök og einkaaðila. Lög og reglur um málaflokk aldraðra eru flókin, ekki síst á sviði skatta, almannatrygginga og heilbrigðismála. Aldraðir eru stór og fjölbreyttur hópur og þeim fjölgar og aldraðir eru misjafnlega færir um að gæta eigin réttar og hagsmuna. Að mati flutningsmanna er því rík þörf á málsvara sem gætir réttinda og hagsmuna aldraðra og leiðbeinir þeim um rétt þeirra. Hagsmunafulltrúa aldraðra er ætlað að vekja athygli á réttinda- og hagsmunamálum aldraðra almennt, jafnt á opinberum vettvangi sem hjá einkaaðilum, leiðbeina öldruðum um réttindi sín og bregðast við telji hann að brotið sé á þeim. Hagsmunafulltrúa aldraðra ber að hafa frumkvæðiseftirlit“ - og takið eftir, þetta skiptir verulegu máli, embætti hans skal vera það öflugt og það máttugt að hann geti haft frumkvæðiseftirlit - „með persónulegum högum allra eldri borgara, sérstaklega með tilliti til að koma í veg fyrir félagslega einangrun, koma í veg fyrir næringarskort og almennt bágan aðbúnað þeirra.“ Hver man ekki eftir skýrslunni sem kom út í fyrra, ritgerð sem skrifuð var um vannæringu eldri borgara? Hugsið ykkur, að fullorðna fólkið okkar skuli vera í þeirri stöðu, einangrað heima hjá sér, að það í rauninni, kannski vegna veikinda, kannski vegna hálku, kannski vegna þess að það treystir sér ekki út í búð, bara sveltur heima. 13 eldri borgarar sem heimsóttir voru eftir að þeir komu heim í sína sjálfstæða búsetu, heim til sín aftur eftir að hafa verið á spítala, voru allir með næringarskort. Það er okkur til háborinnar skammar, vægast sagt, ef við getum ekki eða leggjum ekki í frekari vegferð til að koma í veg fyrir það sem nú er að gerast úti í samfélaginu. Okkur er í rauninni öllum fullkunnugt um það en stjórnvöld snúa að því blinda auganu. Í greinargerðinni segir að hagsmunafulltrúi skuli jafnframt gera tillögur um úrbætur á réttarreglum er varða aldraða og hafa frumkvæði að stefnumarkandi umræðu í samfélaginu um málefni þeirra. Sambærilegar tillögur um fulltrúa sem leiðbeini öldruðum og haldi utan um málefni þeirra hafa oft komið fram, á 126., 144. og 145. löggjafarþingi. Það hét þá kannski umboðsmaður aldraðra eða eitthvað slíkt. Við ákváðum að heitið yrði hagsmunafulltrúi aldraðra en ekki umboðsmaður eins og ákveðin tilhneiging er til; umboðsmaður barna, umboðsmaður Alþingis, til að vera viss um að við greindum betur á milli þessara hugtaka og það væri auðveldara fyrir alla að skilja muninn, því að þetta er ekki það sama. Okkur hefur þótt skorta á upplýsingaflæði um réttindi: Hver eru réttindi mín? Þegar aldraður einstaklingur situr heima og fær útborgað frá Tryggingastofnun eða er vísað hingað og þangað og hann fer á milli Heródesar og Pílatusar til að reyna að fá úrlausn sinna mála - þetta er ekki á fullorðið fólk leggjandi, að þurfa að hlaupa á milli og vera vísað frá einum til annars. Hagsmunafulltrúi aldraðra er í rauninni svarið. Hann getur haldið utan um þetta. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson mælti fyrir tillögu í gær, eins og ég talaði um áður, um að mynda starfshóp sem gerði úttekt og héldi utan um og rannsakaði stöðu eldri borgara úti í samfélaginu, þunglyndi, einangrun og jafnvel aðbúnað almennt og ég sá að þetta myndi augljóslega haldast í hendur og vinna saman og ég trúi því. Ég trúi því virkilega. Ég er alltaf svona bjartsýn. Í hvert skipti sem ég kem hingað og mæli fyrir góðum málum sem virkilega skipta land og lýð máli hef ég fulla trú á því að við alþingismenn yfir höfuð, hvar í flokki sem við stöndum, séum bara virkilega með fallegt hjarta og ef þess er nokkur kostur, án þess að setja þjóðarskútuna á hliðina, þá trúi ég því að við viljum og munum koma til móts við fólkið.
Virðulegur forseti. Við erum að mæla fyrir tillögu til þingsályktunar um hagsmunafulltrúa aldraðra sem Flokkur fólksins stendur að. Í því samhengi er ágætt að minna á að þó að málið snúist eingöngu um aldraða varðar það líka öryrkja vegna þess að þegar öryrki verður 67 ára gamall hættir hann að vera öryrki og verður eldri borgari. Þá er brotið á réttindum hans, að því er ég tel, því að þá lækka lífeyrislaun hans. Það er einmitt mál sem hagsmunafulltrúi aldraðra gæti tekið upp. Við það að öryrki verði 67 ára og breytist í eldri borgara ætti hann eiginlega að fá meira fjármagn þar sem engin hætta er á veikindi hans fari batnandi við hækkaðan aldur heldur veldur í mörgum tilfellum fötlun viðkomandi einstaklings honum enn meiri erfiðleikum. Ekki veitir af að fá hagsmunafulltrúa aldraðra. Við höfum orðið vitni að því þegar eldri borgari er útskrifaður af sjúkrahúsi, fer heim til sín og það uppgötvast fyrir tilviljun að það eina sem hann á í ísskápnum er lýsisflaska. Það segir okkur að því miður eru til eldri borgarar sem enginn hugsar um og eiga þar af leiðandi á hættu að svelta. Við höfum búið til hið fáránlega orð „fráflæðisvanda“ um eldri borgara á sjúkrahúsum og það er þekkt að á sjúkrahúsum eru eldri borgarar eiginlega í geymslu á göngum, margir saman í herbergi. Sjúkrahúsið er sagt vera stíflað vegna fráflæðisvanda eldri borgara en það er rangt. Vandamálið er ríkisstjórn hvers tíma sem sér ekki til þess að til séu úrræði fyrir viðkomandi eldri borgara með því að taka á vandanum með hjúkrunarheimilum. Það eru líka vandamál uppi með hjúkrunarrými. Mörg mál eru þar undir sem hagsmunafulltrúi aldraðra gæti tekið á. Þá er ónefnd heimaþjónustan. Það er með ólíkindum að enn þá skuli vera við lýði að eldri borgarar, komnir hátt á níræðis- eða jafnvel tíræðisaldur, séu útskrifaðir og sendir heim til sín þar sem maki á að hugsa um viðkomandi, jafnan á svipuðum aldri og jafnvel veikur og án nokkurrar aðstöðu til að taka við viðkomandi. Í svona tilfellum á hagsmunafulltrúi aldraðra að bregðast við. Í umræðunni í gær um tillöguna sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson lagði fram um að gerð yrði úttekt á þessu og ég tók undir, fylgdi sögunni að það vantaði samtök á borð við Öryrkjabandalagið til að sjá um að gæta hagsmuna öryrkja þegar þeir verða eldri borgarar svo að einhver verji hagsmuni þeirra. Það er frábær tillaga og löngu tímabært að þessi hópur fái málsvara vegna þess að það hefur því miður verið staðreynd að ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur ekki tekið hóp aldraðra undir verndarvæng sinn eða borið hag hans fyrir brjósti. Staðreyndin er sú að 10% eldri borgara lifa í fátækt og önnur 10% dansa á línu fátæktar. Við vitum líka um hið ljótasta af öllu ljótu, eldri borgara sem lifa langt undir fátæktarmörkum, í sárri fátækt og eiginlega í svelti. Það er okkar skömm líka vegna þess að þar er líka inni fólk af erlendu bergi brotið sem við höfum boðið velkomið, fólk sem hefur komið til Íslands og gerst íslenskir ríkisborgarar. Við skerðum það gróflega með búsetuskerðingum að þetta fólk á sér ekki viðreisnar von að lifa hérna. Það er ljótur hængur á okkar kerfi að bjóða fólk velkomið, leyfa því að setjast hér að en veita því ekki full réttindi og sjá ekki til þess að það geti lifað með reisn í okkar samfélagi. Ég vona að þessi tillaga hljóti framgang og að við sjáum sóma okkar í að taka málefni eldri borgara föstum tökum og sjá til þess að þeir fái full réttindi eins og þeim ber.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003, með síðari breytingum. Frumvarpsgrein þess er ákaflega einföld þar sem aðeins er lögð til sú breyting að í stað orðsins „sjö“ í 1. málslið 1. mgr. 27. gr. laganna komi: 20. Frumvarpið var flutt áður á 149. löggjafarþingi og náði ekki fram að ganga. Það hafði reyndar þá gengið til umsagna og meðferðar í nefndinni og um það bárust umsagnir sem héldu afskaplega vel utan um þetta mál og nauðsyn þess en það er fyrst og fremst flutt til að auðvelda kynslóðaskipti á bújörðum og í ýmsum fyrirtækjarekstri eða kynslóðaskipti í íslensku atvinnulífi, má segja. Nái frumvarpið fram að ganga verður heimilt að dreifa skattskyldum söluhagnaði þar sem hluti söluandvirðis er greiddur með skuldaviðurkenningu til allt að 20 ára í stað sjö eins og er í núgildandi lögum. Kynslóðaskipti á fyrirtækjum og bújörðum í rekstri hafa oft og tíðum reynst erfið og margs þarf að gæta við yfirfærslu verðmætanna, til að mynda réttinda annarra erfingja en þeirra sem við taka. Algengt er að stofnandi fjölskyldufyrirtækis vilji selja einhverjum í fjölskyldunni fyrirtæki sitt eftir langan rekstur. Oftar en ekki er viðkomandi reiðubúinn til að aðstoða við fjármögnun kaupanna, t.d. með því að taka við greiðslu, að hluta eða öllu leyti, í formi skuldaviðurkenningar. Slík fjármögnun er oft forsenda þess að sá er tekur við rekstrinum hafi til þess bolmagn. Um leið eru réttindi annarra erfingja tryggð, enda viðkomandi eign seld á sanngjörnu markaðsverði en ekki undirverði líkt og oft vill verða við kynslóðaskipti. Erfingjar standa því betur að vígi og einnig ríkissjóður. Með útgáfu skuldaviðurkenningar frá kaupanda eignast seljandi í raun ígildi eftirlaunasjóðs sem tryggir honum tekjur. Andist viðkomandi áður en greiðslum lýkur er eftirstöðvum skuldabréfsins skipt upp á milli erfingja í samræmi við lög og erfðaskrá þar um og ríkissjóður fær eðlilega hlutdeild í skatttekjum sem áður. Virðulegur forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta stóra verkefni sem margar fjölskyldur standa frammi fyrir. Þegar ég tala um fjölskyldur erum við flutningsmenn þessa frumvarps, sem eru auk mín hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Þórarinn Ingi Pétursson, Líneik Anna Sævarsdóttir og Halla Signý Kristjánsdóttir, sammála um að þetta sé kannski sá hluti atvinnulífsins, hvort sem það eru einyrkjar, fyrirtæki í byggingariðnaði eða smiðjur, verkstæði, búrekstur - sem er reyndar þungamiðja í greinargerð sem fylgir þessu frumvarpi - þar sem slík mál eru oft á tíðum erfiðleikum bundin; fyrst og fremst vegna fjármögnunar kaupanna og þess að ekki sé verið að leita annarra leiða, t.d. með því að reyna að koma söluverðinu undir markaðsverð. Meðferð á slíkum gjörningum hefur á undanförnum árum tekið breytingum í meðferð skattstjóra. Hér áður þótti eðlilegt að færa þessar eignir á milli á skattmatsverði en með breyttri framkvæmd á eftirliti með skattauppgjöri og slíkum eignatilfærslum hefur orðið breyting þar á. Ég ætla ekki að rekja í lengra máli greinargerðina eða rök fyrir þeirri litlu breytingu sem þarna verður, sem er kallað mjög eftir. Það kom mjög skýrt fram í þeim umsögnum sem sendar voru um frumvarpið á síðasta þingi að aðilar telja að þetta geti fært heilmikið líf í þetta mikilvæga verkefni sem við getum þá liðkað fyrir, sem eru kynslóðaskipti á ýmsum fyrirtækjum í okkar atvinnulífi. Það er freistandi, virðulegi forseti, að fjalla um málið líka út frá þeirri hlið, þar sem undanfarið hefur farið fram í þingsalnum og í samfélaginu heilmikil umræða um jarðasölu og hvernig við getum staðið betur að henni og margir kalla eftir reglum í þeim efnum, sem eru þá oftar en ekki takmarkandi eða íþyngjandi reglur fyrir þá sem eiga eignina, verið að setja einhvers konar skorður um ráðstöfun hennar. Ég held að við ættum að leggja höfuðáherslu á að horfa ekki síður í gegnum skattkerfið og hvernig við getum beitt því til að ná fram því sem við erum öll sammála um að við getum gert betur í, að auðvelda búsetu- og kynslóðaskipti í sveitum. Við flutningsmenn gerum það ekki að efni þessa frumvarps en það háttar þannig til að víða í löndum í kringum okkur eru mjög áhugaverðar reglur um skattalega meðferð á söluverði bújarða, meira að segja á söluverði fyrirtækja sem starfa úti á landi í fámennum byggðarlögum og eru byggðarlega mikilvæg og ýmiss konar þjónustustarfsemi sem er gripið til til að standa betur vörð um slíkan rekstur. Virðulegur forseti. Ég legg til að þessu frumvarpi verði vísað til meðferðar í efnahags- og viðskiptanefnd að lokinni umræðu.
Herra forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um ráðstafanir til að draga úr notkun pálmaolíu á Íslandi. Yfirskrift tillögunnar hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að vinna áætlun um takmörkun á notkun pálmaolíu í allri framleiðslu á Íslandi og leggja fram frumvarp um bann við notkun hennar í lífdísil. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður sínar og leggi fram frumvarp til laga um bann við notkun pálmaolíu í lífdísil eigi síðar en í lok árs 2020.“ Herra forseti. Þingsályktunartillaga sambærileg þessari var flutt á 149. löggjafarþingi, var þar 554. mál en náði ekki fram að ganga. Tillagan er nú flutt í breyttri mynd en lagt er til að gengið verði lengra og leitað leiða til að draga úr notkun pálmaolíu í framleiðslu íslenskrar vöru almennt. Með þingsályktunartillögu þessari vilja flutningsmenn stuðla að því að bannað verði að nota pálmaolíu í lífdísil á Íslandi. Regnskógar eru ruddir þegar pálmaolía er unnin, en það hefur ill áhrif á umhverfið og veldur margvíslegum skaða sem brýnt er að girða fyrir með banni. Greinargerð tillögunnar sem fylgir málinu er byggð á eftirfarandi umfjöllun Rannveigar Magnúsdóttur vistfræðings. Í ljósi þeirra áhrifa sem framleiðsla pálmaolíu hefur haft á umhverfið hefur Evrópusambandið m.a. samþykkt reglugerð framkvæmdastjórnarinnar (ESB) 2019/807 sem miðar að því að draga úr notkun óendurnýjanlegs lífefnaeldsneytis, þar á meðal pálmaolíu. Olíupálmi er fljótvaxinn hitabeltispálmi og upprunninn í Vestur- og Suðvestur-Afríku. Úr ávöxtum þessa pálma er unnin pálmaolía. Einn hektari af olíupálma gefur af sér um 4 tonn af pálma- og pálmakjarnaolíu. Þessar afurðir er að finna í mörgu sem fólk á Vesturlöndum, og í vaxandi mæli í Asíu, notar og kaupir á hverjum degi. Þar má nefna snyrtivörur, sápur, súkkulaði, brauð, kökur, kex og eldsneyti. Lönd eins og Indónesía og Malasía, sem framleiða langmest af pálmaolíu, hafa nú þegar fellt stóran hluta af regnskógum sínum, m.a. fyrir fjöldaframleiðslu á pálmaolíu, sem er ódýrasta jurtaolían á markaði. Eftirspurn eftir henni hefur aukist verulega undanfarna áratugi og til að anna henni er regnskógur ruddur í stórum stíl. Í dag er langstærstur hluti pálmaolíu á markaði ósjálfbær og valdur að eyðingu regnskóga. Talið er að hið minnsta 15 milljónir hektara af regnskógi sé nú þegar búið að fella fyrir framleiðslu á pálmaolíu, aðallega í Indónesíu og Malasíu. Til að setja það í samhengi jafnast slíkt landflæmi á við eitt og hálft Ísland að stærð. Framleiðsla á pálmaolíu hefur tvöfaldast undanfarinn áratug og mun líklega tvöfaldast enn fram til ársins 2020. Þetta er að miklu leyti vegna aukinnar eftirspurnar frá Asíu. Regnskógar eru mjög frjósamir og búa yfir miklum líffræðilegum fjölbreytileika. Á einum hektara í Amazon-frumskóginum hafa t.d. fundist fleiri en 230 tegundir trjáa. Þar að auki er skógur miklu meira en aðeins tré og því miður tapast einnig fjölmargar aðrar dýra- og smádýrategundir þegar skógar eru ruddir. Dýr þrífast ekki nema þau hafi skjól og heppilegt æti og fæðuvefurinn getur verið mjög flókinn í gömlum regnskógum. Sumar lífverur eru jafnvel háðar öðrum. Víxlfrjóvgun margra plöntutegunda verður ekki nema með hjálp ákveðinna skordýra, fugla eða spendýra og ef þau hverfa af svæðinu hverfa plönturnar í kjölfarið. Dýr geta þurft stór svæði til að athafna sig og þrífast ekki í litlum afmörkuðum regnskógarleifum. Þetta er ástæða þess að margar regnskógartegundir eru í bráðri útrýmingarhættu. Regnskógar eru gríðarlega stórar kolefnisgeymslur og sumir regnskógar, einkum í Suðaustur-Asíu, vaxa í kolefnisríkum mýrum. Þegar skógarnir eru ruddir og brenndir aukast áhrif loftslagsbreytinga því að bæði losnar kolefni út í andrúmsloftið þegar skógurinn sjálfur er brenndur og einnig þegar mýrin er ræst fram. Að auki kviknar oft í þessum mýrum og árið 2015, sem var mjög þurrt ár, var mikill hluti Suðaustur-Asíu hulinn menguðu mistri sem rekja mátti að miklu leyti til skógarelda í Indónesíu vegna pálmaolíuframleiðslu. Við það að breyta regnskógum í plantekrur eru í raun búin til nær líflaus landsvæði þar sem dýr eins og órangútanar eiga sér enga von. Talið er að ef haldið verður áfram að eyðileggja regnskóga Indónesíu á sama hraða gætu órangútanar orðið útdauðir í náttúrunni innan örfárra áratuga. Að auki hefur Amnesty International nýlega komið upp um hræðilegan aðbúnað fólks og barna sem vinnur á pálmaolíuplantekrum þar sem börnum er þrælað út og konur veikjast við að úða skordýraeitri á skógarbotninn. Herra forseti. Árið 2013 voru samtals framleiddar tæpar 60 milljónir tonna af pálmaolíu á heimsvísu, en þar af voru einungis 16,5% framleidd undir regnhlíf samtaka sem kalla sig „Hringborð um sjálfbæra pálmaolíu“. Um helmingur þeirrar olíu var metinn sjálfbær með sérstakri vottun sem samsvarar einungis um 9% af heimsframleiðslunni. Indland, Indónesía og Kína kaupa um 42% af þeirri pálmaolíu sem framleidd er í heiminum og lönd í Evrópusambandinu um 10% en þar er einnig mest keypt af þeirri pálmaolíu sem hefur fengið sjálfbæra vottun. „Hringborð um sjálfbæra pálmaolíu“ er samtök sem tengja saman hagsmunaaðila í framleiðslu pálmaolíu í allri virðiskeðjunni, þar á meðal pálmaolíuframleiðendur, aðra framleiðendur, verslanir, banka og frjáls félagasamtök. Hugmyndafræðin er einföld og snýr að því að stöðva skógareyðingu og framleiða og votta sjálfbæra pálmaolíu. Því miður er kerfið mjög gallað, en þó er unnið kappsamlega að því að bæta vottunina. Efast má í raun um að nokkur pálmaolía geti verið sjálfbær. Er framleiðslan orðin sjálfbær þegar 5, 10 eða 30 ár eru liðin frá því að regnskóginum var flett ofan af landinu? Staðreyndin er sú að regnskógur var á öllu því svæði þar sem pálmaolía er nú framleidd, hvort sem hún er vottuð sem sjálfbær eður ei. Rökin fyrir því að nýta þessi svæði, sem nú þegar hafa verið rudd af regnskógi, eru þau að pálmaolíuframleiðsla sé mjög mikil á hvern hektara miðað við aðra olíuframleiðslu. Mörg umhverfisverndarsamtök hafa því lagt mikla áherslu á það undanfarið að styðja við framleiðslu á sannarlega sjálfbærri pálmaolíu og hvetja þau fyrirtæki og neytendur til að kaupa hana í stað þess að sniðganga pálmaolíu alfarið. Þótt stærstur hluti þeirrar pálmaolíu sem framleidd er fari í matvörur og snyrtivörur hefur hún í auknum mæli undanfarinn áratug verið notuð sem eldsneyti eða íblöndun í það. Því veldur aðallega loftslagsstefna Evrópusambandsins. Áætlað er að árið 2014 hafi evrópsk farartæki brennt meira en 3 milljónum tonna af pálmaolíu. Það er hér um bil þriðjungur af allri lífeldsneytisnotkun í Evrópusambandinu. Hefð hefur verið fyrir því að líta á lífeldsneyti sem kolefnishlutlausa vöru en sú einföldun hefur í raun blekkt stjórnvöld til að trúa því að pálmaolía í lífeldsneyti sé betri fyrir loftslagið en jarðefnaeldsneyti. Því miður er raunin þveröfug þegar málið er skoðað. Aukin eftirspurn í Evrópu eftir lífeldsneyti hefur orsakað enn meiri framleiðslu á pálmaolíu í Malasíu og Indónesíu og því fylgir aukin eyðing regnskóga, þurrkun á mólendi, minni líffræðilegur fjölbreytileiki og aukin losun gróðurhúsalofttegunda. Reiknað hefur verið út að lífeldsneyti frá jurtaolíu sem er um 70% af lífeldsneytismarkaði í Evrópu losi 80% meira af gróðurhúsalofttegundum en jarðefnaeldsneytið sem verið er að skipta út. Pálmaolía trónir þar hæst og er þrisvar sinnum verri en jarðefnaeldsneyti, en næst á eftir kemur sojaolía sem er tvisvar sinnum verri. Staðreyndin er einnig sú að lífdísill er framleiddur á þremur stöðum á Íslandi í dag og er þar nýtt tækifæri til að framleiða eins umhverfisvænan lífdísil og mögulegt er. Þannig er hægt að nýta fjölmargt annað en pálmaolíu, eins og kom mjög skýrt fram í máli hv. þm. Höllu Signýjar Kristjánsdóttur áðan um repjuolíuframleiðslu, en t.d. má einmitt líka nota úrgangsmatarolíu og dýrafitu, endurnýta metanól og mögulega í framtíðinni þörunga. Æskilegast væri að notkun pálmaolíu í matvæli væri alfarið hætt því að auk þess að vera með hátt kolefnisspor er pálmaolía mettuð fita. Landlæknisembættið mælir með að skipta út hluta af mettaðri fitu fyrir ómettaðar fitusýrur, bæði fjölómettaðar og einómettaðar, en þannig má minnka áhættu á hjarta- og æðasjúkdómum. Það er von flutningsmanna að þótt málið sé lítið í stóra samhenginu fái það góðan framgang í þinginu og að Ísland leggi á þennan hátt örlítið af mörkum til að gæta að regnskógunum. Undir tillöguna skrifa ásamt þeirri er hér stendur Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson, Hanna Katrín Friðriksson, Helga Vala Helgadóttir, Logi Einarsson, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Ég legg að lokum til að málinu verði vísað til atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Herra forseti. Mig langar að grípa tækifærið og fara í örstutt andsvar við ágæta framsöguræðu hv. þingmanns. Mér finnst þetta að mörgu leyti mjög athyglisvert mál en það sem hvatti mig til að koma hingað upp voru orð hennar um að það hefði verið blekkt til notkunar á pálmaolíu til eldsneytis. Það er eiginlega sá þráður sem mig langar að spinna í stuttu andsvari við hv. þingmann því að eitt af vandamálum umræðunnar um loftslagsmál eru alls konar rangar upplýsingar sem eru á kreiki. Spurning mín til hv. þingmanns sem þessu tengist er að ég held að í meðferð á því þingmáli sem hún mælti fyrir sé ástæða fyrir hv. atvinnuveganefnd til að fjalla eilítið um það hvernig við getum komið þessu í betra horf. Mig langar að koma með tvo punkta. Hér var flutt athyglisvert mál um ræktun orkujurta í dag og hv. þingmaður nefndi það í sinni framsögu líka. Eftir því sem ég kann það bindur sú ræktun meira en hún losar þannig að eftir stendur að 3 tonn af kolefni á hvern hektara hafa verið bundin umfram losunina þegar búið er að brenna því eldsneyti sem unnið er úr repjuolíu. Ég hnaut um það í umræðum um loftslagsmál í dag að það að framleiða nautakjöt í Noregi losar samkvæmt norskum tölum um 17 kíló kolefnis en nautakjöt sem framleitt er með maísfóðrun losar fjórum sinnum meira. Þetta eru bara tveir punktar og staðreyndir. Ég tek alveg undir með hv. þingmanni að það þarf að bæta verulega umræður um loftslagsmál og við þurfum að gera miklu betur í að koma meira skikki á straum mikilla upplýsinga í loftslagsumræðuna.
Forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir mjög áhugavert andsvar og áhugaverðar vangaveltur um loftslagsmálin. Ég er í rauninni alveg hjartanlega sammála, ofboðslega mikið magn af upplýsingum kemur til okkar um loftslagsmálin og ég held að þar sé lykilatriði, og ég vitna þar í Gretu Thunberg, að auðvitað eigum við að horfa á vísindin og það sem þau segja okkur. Þau eru alveg skýr varðandi loftslagsmálin. Hins vegar er líka mikilvægt að einblína ekki á smáu atriðin eins og í þessu dæmi sem við erum að fjalla um í tengslum við pálmaolíuna. Auðvitað mengar pálmaolían minna þegar hún er brennd á bílnum. En það er allt hitt sem er svo ofboðslega mengandi, framleiðslan á pálmaolíunni. Hv. þingmaður nefndi málið um orkujurtirnar, sem ég kom líka inn á í framsöguræðunni. Við erum ekki að ryðja í burtu regnskógi og gríðarlega mikilvægu landi sem nú þegar framleiðir svo mikið súrefni og stendur undir mjög stóru og fjölbreyttu lífríki. Á Íslandi eru aðstæður allt aðrar og ég vil nýta tækifærið þar sem ég náði ekki að taka þátt í umræðunni áðan og fagna því máli líka. Við höfum svo mörg tækifæri til þess, bæði að nýta það sem er nú þegar úrgangur, eins og ég nefndi áðan, með að nýta úrgangsolíu í lífdísil og orkujurtir. Ég tek undir með hv. þingmanni, við þurfum að vanda okkur í umræðunni um loftslagsmál og það er engum til gagns þegar farið er með rangt mál í því samhengi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Varðandi þingmálið sem hún flytur um þá hvata sem eru til notkunar á pálmaolíu, sem eru þá drifnir áfram af eftirspurn á neytendamarkaði, tek ég alveg undir að mér finnst eiginlega mjög alvarlegt mál hversu blint fólk er fyrir áhrifum sínum bara með daglegum innkaupum. Það er stöðugt að verða meiri vitund um þetta en eins og ég sagði í mínu fyrra andsvari finnst mér fólk vera svolítið afvegaleitt í umræðunni. Ég ætla ekki að fara út í umræðu um veganisma og slíkar stefnur og sjónarmið í þeim efnum en aðeins segja að það er t.d. pálmaolíufita sem er notuð - ég tala oft og mikið um landbúnað - í kjarnfóðurblöndur og ýmsan fóðurbæti. Ég tek undir með hv. þingmanni, við höfum nefnilega svo ofboðslega mikil tækifæri heima. Allt í einu opnaðist fyrir okkur að allar þessar auðnir sem höfum haft á Íslandi og séð stundum á góðviðrisdögum blása upp eru stórkostlegt tækifæri fyrir okkur. Ég ætla bara að segja það í þessum stól að mér finnst miður hvernig okkur hefur tekist að halda á málum fyrir Íslands hönd þegar maður er að vinna í loftslagsumræðu á alþjóðlegum vettvangi að geta ekki bent á og dregið fram hversu gríðarlega möguleika við höfum til að ráðast í aðgerðir í loftslagsmálum með uppgræðslu eða endurheimt lands til að búa til það sem einhver kallaði jafnvel lungu fyrir heiminn með því að efla hérna gróðurþekju. Þetta mál er eins og svo mörg önnur mjög gott innlegg í þá umræðu sem við værum að taka byggða á vísindum en ekki hindurvitnum.
Herra forseti. Það var kannski ekki bein spurning í síðara andsvari hv. þingmanns en ég tek undir með honum að það er fagnaðarefni hversu mikil og upplýst umræðan er orðin um loftslagsmálin á þinginu þó að ég telji samt sem áður að hún megi vera enn meiri. Í því samhengi langar mig líka að nefna að ég held að við eigum að reyna að gera þetta allt. Við þurfum að gera miklu meira og það kom svo skýrt fram líka í ræðu Gretu Thunberg í gær um loftslagsmálin. Við berum gríðarlega mikla ábyrgð í þessum sal, a.m.k. hvað varðar Íslendinga og þá sem búa á Íslandi, en við berum líka ábyrgð gagnvart umheiminum og gagnvart samíbúum okkar á þessari jörð. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að við leggjum okkur öll fram og gerum enn betur í loftslagsmálum. Ég fagna því að heyra skilaboðin frá hv. þm. Haraldi Benediktssyni hvað það varðar.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir að leggja fram þessa þingsályktunartillögu sem mér finnst góð og allrar athygli verð. Ég er kannski með svipaðar pælingar og hv. þingmaður sem kom hingað upp í andsvar, Haraldur Benediktsson. Ég held einmitt að það sé mjög mikilvægt að ræða þessi mál út frá öllum hliðum og ég verð að viðurkenna sjálf vankunnáttu mína: Ég taldi mig fylgjast ágætlega með en það er ekkert langt síðan ég komst að því að pálmaolía væri notuð í lífefnaeldsneyti. Ég ætla líka að hrósa hv. þingmanni fyrir mjög ítarlega og góða greinargerð með þessari þingsályktunartillögu þar sem farið er mjög vel yfir þetta mál. En það sýnir að stundum er hlaupið aðeins of hratt þegar lögð er áhersla á t.d. lífefnaeldsneyti eða blöndunina, sem ég held að sé í grunninn mjög góð, nema ef við erum að fást við hráefni eins og pálmaolíu sem nefnd er í þessu tilfelli og kannski skilar ekki sama árangri. Þess vegna er svolítið leiðinlegt að sjá hvað umheimurinn hefur brugðist seint við hvað þetta varðar. Þess vegna vil ég hvetja hv. atvinnuveganefnd áfram í því að fjalla um þetta mál og fá mismunandi sjónarhorn upp á borðið. Svo langaði mig líka að nefna það, og ég vænti að geti líka komið til umræðu í atvinnuveganefnd, að fyrir okkur sem neytendur skortir oft svo mikið af upplýsingum. Sjálf hef ég reynt að forðast vörur með pálmaolíu í og það getur verið þrautin þyngri í ákveðnum fæðuflokkum. Að mörgu leyti hefur verslunin staðið sig ágætlega að undanförnu við að merkja vörur og annað, við höfum lagt áherslu á þetta t.d. í landbúnaðarafurðum, í kjötinu. Við viljum sjá skýrt hvað er íslenskt og hvað er ekki íslenskt. Mér finnst stundum skrýtið að sjá umbúðir utan um beikon sem ég þekki að er frá íslenskum framleiðanda en svo þegar maður fer að lesa smáa letrið er þetta svínakjöt frá Þýskalandi. Varðandi pálmaolíu sem ég veit að margir neytendur myndu vilja forðast og velja annan vistvænni kost mætti verslunin gjarnan taka það upp að aðstoða okkur neytendur í þeim efnum. Þá má líka velta fyrir sér merkingum á vörum og hvaða kröfur við gerum til merkinga. Ég ætla að nota mjög klassíska setningu, virðulegur forseti: Ég hafði ekki hugsað mér að lengja þessa umræðu neitt sérstaklega mikið. En ég er búin að vera að því með þessu. Mig langaði fyrst og fremst að lýsa stuðningi mínum við þessa þingsályktunartillögu og jafnframt segja að mér finnst ánægjulegt að sjá hvað þingmenn eru duglegir að koma hingað með mál sem tengjast umhverfismálunum. Það sýnir að þetta er stóra málið okkar. Stærsti hluti þingheims er mjög sammála um mikilvægi loftslagsmálanna og mikilvægi þess að ráðast í blandaðar og víðtækar aðgerðir til að ná árangri í þeim efnum.
Herra forseti. Mig langaði bara að koma örstutt upp til að þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ræðuna. Það eru tveir punktar sem mér fannst sérstaklega athyglisverðir. Annar er að við séum að nota pálmaolíuna í lífdísilinn. Það er svo sorglegt af því að auðvitað er mjög mikilvægt að við notum lífdísil til að minnka notkun jarðefnaeldsneytis en, eins og við komum líka inn á í andsvörum við hv. þm. Harald Benediktsson, það þarf líka að líta á stóru myndina. Það er svo margt annað sem við getum valið frekar en pálmaolíu sem við vitum svo skýrt að hefur slæm áhrif á umhverfið, eitthvað sem hefði jákvæð áhrif að rækta. Mér fannst það mikilvægur og góður punktur hjá hv. þingmanni. Mig langaði einnig að taka undir með hv. þingmanni varðandi bættar merkingar. Það er ekki bara að það sé ofboðslega flókið að sjá í hverju pálmaolían er, hún virðist vera í nánast öllu sem er mjög leiðinlegt. Svo er mál sem ég hef verið að skoða, og hefði gaman af að heyra skoðun hv. þingmanns á, og varðar það að merkja á einhvern hátt eða vera með einhvers konar upplýsingasíðu fyrir neytendur þar sem þeir geta séð kolefnisfótspor vörunnar sem þeir eru að kaupa. Ég veit að þetta er kannski stórt verkefni og óyfirstíganlegt og þess vegna datt mér í hug þessi leið að nýta frekar heimasíðu þar sem fólk getur sótt upplýsingarnar. Það væri áhugavert að heyra álit hv. þingmanns á þeirri hugmynd.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og tækifæri mitt til að lengja enn frekar umræðuna hér. Ég tek undir það og ég trúi því sjálf að það sé mjög mikilvægt að við séum með íblöndun í jarðefnaeldsneytið okkar og drögum þannig úr útblæstri. En þá er auðvitað mikilvægt, eins og hv. þingmaður kom inn á, að við nýtum bestu lausnirnar. Hv. þm. Haraldur Benediktsson fór ágætlega yfir þá kosti sem við höfum til að mynda hér á landi og ætti að vera algjört forgangsatriði hjá okkur að nýta slíkt í allri umræðu um loftslagsmálin. Varðandi þann ágæta punkt sem hv. þingmaður kom inn á um merkingar minnir mig að það hafi verið í Kastljóssþætti eða einhverjum álíka þætti í sjónvarpinu að fjallað var um verkfræðistofu sem hafði tekið upp á því í mötuneyti sínu að bjóða upp á grænmetiskost og kjöt en sýna alltaf kolefnisfótsporið. Ég viðurkenni að ég er enginn sérfræðingur í því en ég ímynda mér að skiptar skoðanir kunni að vera um útreikninga í þessu og þetta er örugglega ekki einfaldasta mál í heimi. Einhvers konar vísbendingar um slíkt held ég þó að hlytu að vera af hinu góða. Ég varð vör við það áðan, þegar ég fór í gegnum fréttamiðla, að það var mjög ítarleg og góð fréttaskýring á RÚV um innflutning á plasti og gosvatni sem hefur stóraukist á síðustu árum. Mikið til út af tilkomu Costcos sem og breyttum framleiðsluháttum hjá Vífilfelli og öðru flytjum við inn alveg gríðarlega mikið magn af vatni, vatnsþjóðin sjálf, Ísland, sem vill státa sig af besta vatni í heimi. Það hlýtur að vekja upp einhverjar spurningar hjá okkur. Er okkur neytendum í fyrsta lagi ljóst hvort verið er að nota íslenskt vatn eða erlent vatn? Er okkur þá ljóst hvert kolefnissporið er á bak við vörurnar sem við erum að kaupa? Ég held að því miður sé það alls ekki svo og við gætum alveg örugglega gert miklu betur í þeim efnum. Þá er því helst beint til atvinnulífsins sjálfs og verslunarinnar að standa sig betur í því.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu sem hvetur til fræðslu um vefjagigt og endurskoðunar á skipan sérhæfðrar endurhæfingarþjónustu. Þingsályktunartillagan felur í sér að Alþingi álykti að fela heilbrigðisráðherra að beita sér fyrir fræðslu til almennings um vefjagigt og láta fara fram endurskoðun á skipan sérhæfðrar endurhæfingarþjónustu með það að markmiði að styrkja greiningarferlið og bjóða upp á heildræna meðferð byggða á niðurstöðum gagnreyndra rannsókna. Þingsályktunartillaga þessi var lögð fram á síðasta þingi og er nú endurflutt með viðbótarumfjöllun í greinargerð. Við umfjöllun málsins á 149. löggjafarþingi bárust fimm umsagnir um málið en í þeim öllum var tekið undir markmið þingsályktunartillögunnar og þörfin á vitundarvakningu um vefjagigt undirstrikuð. Í umsögn frá embætti landlæknis er tekið undir mikilvægi þess að fram fari endurskoðun á heildarskipulagi þjónustu fyrir einstaklinga með vefjagigt og áhersla lögð á að hún nái til allra þjónustustiga. Félag sjúkraþjálfara benti á að skortur væri á umgjörð fyrir börn með vefjagigt og Þraut ehf. benti á mikilvægi þess að vinnufært fólk með vefjagigt á vægari stigum hefði betri aðgang að þeirri þjónustu sem er í boði. Vefjagigt er langvinnur sjúkdómur sem samanstendur af fjölmörgum einkennum frá hinum ýmsu líffærakerfum. Helstu einkenni eru langvarandi og útbreiddir stoðkerfisverkir, stirðleiki, yfirþyrmandi þreyta og svefntruflanir. Önnur algeng einkenni eru fótapirringur, kuldanæmi, órólegur ristill, ofurnæm þvagblaðra, dauðir fingur, einbeitingarskortur og depurð. Árið 1993 var vefjagigt formlega skilgreind sem sjúkdómur af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Töluverðan tíma tók uns sjúkdómurinn öðlaðist almenna viðurkenningu innan læknasamfélagsins en framan af var algengt að litið væri á vefjagigt sem eins konar ruslakistugreiningu. Í gegnum tíðina hafa fordómar verið tengdir sjúkdómnum sem mikilvægt er að eyða með markvissri fræðslu um hann. Vefjagigt mælist hvorki með blóðprufum né röntgenrannsóknum og er það vafalaust ein helsta ástæða fordóma í garð sjúkdómsins. Vefjagigt getur lagst mjög hart á fólk og dregið verulega úr lífsgæðum og færni til daglegra athafna. Vefjagigt hrjáir fólk á öllum aldri en er algengust hjá konum á miðjum aldri. Margar erlendar rannsóknir sýna að lífsgæði þessara einstaklinga eru oft mjög lítil, talsvert minni en það sem almennt gerist í samfélaginu. Birtingarmyndir sjúkdómsins eru margvíslegar. Hjá sumum eru einkennin tiltölulega væg og koma fram seint á ævinni en hjá öðrum eru þau hastarleg og koma fram strax á unglingsárum. Á vægu stigi er fólk með verki sem það ræður að mestu við sjálft og getur haldið nær fullri færni og vinnugetu. Þegar einkennin ágerast leitar fólk gjarnan til lækna vegna verkja, þreytu og svefnleysis. Þegar sjúkdómurinn er á slæmu stigi er fólk undirlagt af verkjum frá morgni til kvölds og færni þess skerðist verulega. Það er oft ekki fyrr en þá sem fólk fær fulla athygli lækna og kerfisins og brugðist er við vandanum af festu. Því miður er hætta á að einstaklingar með vefjagigt á slæmu stigi nái minni bata og allt of margir verða óvinnufærir. Í desember 2017 voru rúmlega 1.700 einstaklingar skráðir með vefjagigt sem orsakaþátt í 75% örorku samkvæmt tölum frá Tryggingastofnun ríkisins og var meðalaldur þeirra 49,9 ár. Á sama tíma voru 268 einstaklingar á endurhæfingarlífeyri með vefjagigt. Konur á 75% örorku sem höfðu greinst með vefjagigt voru 91,7% tilfella. Vefjagigt var talin meðvirkandi þáttur í 75% örorku hjá 14% allra kvenna sem voru á örorku. Tekið skal fram að örorka vefjagigtarsjúklinga orsakast oft af samverkandi þáttum vefjagigtar, annarra stoðkerfissjúkdóma og geðsjúkdóma. Heildstæðar upplýsingar um fjölda einstaklinga sem greindir hafa verið með vefjagigt á Íslandi liggja ekki fyrir. Samkvæmt íslenskri rannsókn frá 1998 má áætla að tæplega 14.000 einstaklingar 18 ára og eldri séu með vefjagigt sem er talsvert meiri fjöldi en erlendar rannsóknir sýna. Um 90% þeirra sem greinast með sjúkdóminn eru konur. Flest fólk sem greinist er á aldrinum 30–60 ára en umtalsverður fjöldi innan við þrítugt. Kostnaður einstaklingsins, heilbrigðiskerfisins og alls samfélagsins af vefjagigt er mjög mikill. Enn sem komið er hefur ekki verið gerð heilsuhagfræðileg úttekt á kostnaði vegna vefjagigtar hér á landi. Þó hafa evrópskar rannsóknir sýnt að 80–90% af útgjöldum eru óbeinn kostnaður vegna veikindafjarvista, vinnutaps og örorku. Áætlað er að árlegur kostnaður vegna heilbrigðisþjónustu, veikindafjarvista og endurhæfingarlífeyris vefjagigtarsjúklinga sé að lágmarki 4–6 milljarðar kr. Framreiknaður kostnaður samfélagsins vegna þeirra vefjagigtarsjúklinga sem voru með 75% örorku í desember 2017 er um 1.000 milljarðar kr. ef óvinnufærni helst út starfsævina. Flestir einstaklingar með vefjagigt eru greindir hjá heilsugæslulækni en í mörgum tilfellum er leitað eftir frekari staðfestingu hjá gigtarsérfræðingi. Einstaklingar með væg einkenni fá flestir þjónustu í gegnum heilsugæsluna en þeir sem eru komnir með meðalslæma eða slæma vefjagigt þurfa á fjölþættri endurhæfingu að halda með aðkomu fagteymis heilbrigðisstétta. Hérlendis bjóða nokkrar meðferðarstofnanir upp á slíka meðferð og má þar nefna Þraut, Reykjalund, Heilsustofnun Náttúrulækningafélags Íslands og Kristnesspítala. Meðalbiðtími eftir fjölþættri endurhæfingarmeðferð er þrír til sex mánuðir hjá Heilsustofnuninni í Hveragerði og allt að tvö og hálft ár hjá Þraut. Bið eftir tíma hjá gigtarlækni getur verið mjög löng. Hreyfistjórar í heilsugæslunni og sjúkraþjálfarar gegna mikilvægu hlutverki í meðferð vefjagigtar og bið eftir meðferð hjá þeim er alla jafna stutt. Á fyrri stigum sjúkdómsins hefur meðferð vefjagigtar oft verið takmörkuð og handahófskennd hérlendis. Fjölmargt er þó hægt að gera til að vinna bug á vefjagigt og því mikilvægt að rétt meðferð hefjist áður en í óefni er komið. Til að svo verði þarf formleg greining og mat á stöðu sjúklinga að eiga sér stað snemma í ferlinu og einstaklingunum þarf að standa heildræn, gagnreynd meðferð til boða, bæði á heilsugæslustöð og hjá stofnunum sem veita sérhæfðari endurhæfingarmeðferð. Í hlutaúttekt embættis landlæknis um aðgengi að göngudeildarþjónustu vegna gigtarsjúkdóma sem birtist í ágúst 2019 kemur fram það mat landlæknis að biðtími eftir þjónustu sé langt umfram viðmiðunarmörk og að skortur á viðeigandi heilbrigðisþjónustu fyrir börn og ungmenni með vefjagift væri sérstakt áhyggjuefni. Þá væri einstaklingum með vefjagigt vísað til Þrautar ehf. frá heilsugæslu en að jafnaði væru 600 manns á biðlista og biðin um tvö til þrjú ár. Í úttektinni er bent á nauðsynlegar úrbætur í þjónustunni. Bent er á að bæta þurfi aðgengi að sérgreinaþjónustu og leiðbeiningar til sjúklinga. Flutningsmenn telja brýnt að núverandi skipulag heilbrigðisþjónustu vegna vefjagigtar verði endurskoðað með það í huga að sjúkdómsgreining og aðgerðaáætlun vegna vefjagigtar liggi fyrir fyrr í sjúkdómsferlinu en nú tíðkast og að meðferðarþjónusta verði efld samhliða því. Einnig telja flutningsmenn mikilvægt að heilbrigðisráðherra komi af stað fræðslu til almennings um vefjagigt, m.a. til að vinna bug á fordómum vegna sjúkdómsins og til að auka almennan skilning á mikilvægi þess að einstaklingar sem búa við langvinna verki grípi sjálfir til aðgerða til að sporna við frekari þróun sjúkdómsins. Virðulegi forseti. Ég hef lagt þessa þingsályktunartillögu fram og þeir sem eru með mér á henni er hv. þingmenn Guðmundur Ingi Kristinsson, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Þórarinn Ingi Pétursson og Líneik Anna Sævarsdóttir. Þingsályktunartillagan felur í sér að fela heilbrigðisráðherra að beita sér fyrir fræðslu til almennings og láta fara fram endurskoðun á skipan sérhæfðrar endurhæfingarþjónustu með það að markmiði að styrkja greiningarferlið og geta boðið upp á heildræna meðferð byggða á niðurstöðum gagnreyndra rannsókna. Heilbrigðiskerfið þarf að leggja eyrun við þessum þögla sjúkdómi og viðurkenna hann sem stóran þátt í því að fólk á öllum aldri dettur út af vinnumarkaði og einangrast heima með verkjasjúkdóm sem gerir einstaklinginn óvirkan, bæði á vinnumarkaði og sem þátttakanda í samfélaginu. Að því sögðu vonast ég til að málið fari til velferðarnefndar sem fái að fjalla um það. Ef tillagan nær í gegn tel ég að hér sé komin rödd þessa þögla sjúkdóms sem hefur hrjáð svo margar konur og er stór orsakaþáttur í örorku kvenna hér á landi. Það skiptir ekki bara máli að haldið sé utan um þennan hóp og að hann fái rödd heldur skiptir líka gríðarlega miklu máli að konur, og karlar sem hafa líka sjúkdóminn, komist sem fyrst til meðferðar svo að þau komist aftur út á vinnumarkaðinn. Bæði konur og karla eru með þennan sjúkdóm svo að þetta skiptir máli fyrir samfélagið í heild.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur kærlega fyrir framlagningu þessarar þingsályktunartillögu. Ég veit að hún er endurflutt og ég var ein af flutningsmönnunum síðast, mér finnst mjög miður að hafa fallið út en ég lýsi a.m.k. yfir miklum stuðningi við þingsályktunartillöguna. Ég held að við séum að ræða um mjög mikilvægt mál og hv. þingmaður kom mjög vel inn á það. Ég vil líka hrósa ítarlegri og góðri greinargerð með tillögunni. Hv. þingmaður kom aðeins inn á að þetta sé svolítið þögull sjúkdómur sem hafi hrjáð konur í meiri mæli en karla, þó að hann geti vissulega hrjáð bæði kynin. Ég kom inn á það í ræðu ekki alls fyrir löngu að eitt af því sem kom út úr velsældarhagkerfisvinnunni okkar, eða þess starfshóps, var einmitt hvað lífaldur kvenna á Íslandi við góða heilsu hefur farið niður á við. Við búum við tiltölulega háan lífaldur en lífaldur við góða heilsu er eitthvað sem við þurfum að horfa til. Þar sést greinilega að frá hruni eða eftir 2009 hefur lífaldur kvenna við góða heilsu farið niður á við. Væri mjög æskilegt að gerð yrði einhver úttekt á því og vöngum velt yfir því hvað gæti orsakað það. En maður veltir fyrir sér svona sjúkdómum, sem ég veit að geta einmitt komið út frá álagi og áhyggjum og öðru þess háttar, það gæti verið ein ástæðan, og þess vegna held ég að mjög mikilvægt sé að finna meðferðarúrræði við því. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í eitt atriði, vegna þess að hún nefndi sérstaklega Þraut, sem er þverfagleg sjálfstætt starfandi eining á heilbrigðissviði. Mér varð ljóst að samningur þeirra við Sjúkratryggingar átti að renna út á síðasta ári. Er hv. þingmanni ljóst hvernig það mál fór? Er í gildi samningur við Þraut ehf. eða ekki?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að koma upp og styðja þetta mál. Ég hefði viljað hafa hana með, við vorum að leita eftir meðflutningsmönnum en eitthvað hefur farist fyrir að ná í hv. þingmann. Hv. þingmaður spyr um Þraut, sem er held ég afar góð og gagnreynd meðferðarstofnun og er einkarekin, vissulega, og hef kynnt mér þá starfsemi. Ég hef ekki þær upplýsingar núna hvort hún sé komin með samning við Sjúkratryggingar, því að samningur hefði runnið út á síðasta ári, og ég hef heldur ekki heyrt um það hvort samningur hafi náðst, en ég vona að sá samningur hafi verið framlengdur því að mjög mikilvægt starf er unnið þar, eins og svo sem er gert á fleiri stofnunum. En Þraut hefur sérstaklega einbeitt sér að vefjagigt og læknirinn þar heitir Arnór Víkingsson og er mjög fær í þessum efnum og hefur aðstoðað mig mikið við gerð þessarar þingsályktunartillögu og opnað augu mín fyrir mikilvægi þessa sjúkdóms, að það verði vitundarvakning um hann, bæði hjá heilbrigðiskerfinu og eins sem fræðsla hjá almenningi og fordómum útrýmt.
Virðulegur forseti. Ég biðst afsökunar á að vera kannski með svolítið sérhæfða spurningu. En ég sá þegar ég fór að leita í gögnunum mínum, og mundi eftir að ég hafði verið með á fyrri þingsályktunartillögu, að þetta voru m.a. upplýsingar sem ég aflaði mér eða fékk til mín í tengslum við málið þá. Ég vil hvetja hv. velferðarnefnd, væntanlega, virðulegur forseti, til að velta þessu líka upp. Ég ætla ekki að tala sérstaklega fyrir einhverju fyrirtæki úti í bæ per se, en mér er ljóst að þarna er um þverfaglega miðstöð að ræða og ég held að það sé svo mikilvægt þegar við glímum við sjúkdóma eins og þennan, auk þess sem þar er ákveðin endurhæfingarþjónusta og þingsályktunartillagan fjallar um það. Ég held að við eigum mikil sóknarfæri í því að leggja enn frekari áherslu á endurhæfingu í heilbrigðiskerfinu og kallað er meira og meira eftir því. Eftir því sem lífaldur okkar lengist, og við viljum auðvitað að fólk lifi líka við góða heilsu, er mikilvægt að góð aðstaða sé til endurhæfingar. Ég þekki sérstaklega endurhæfingarspítalann Reykjalund, þar sem ég veit að er líka þverfaglegt teymi sem vinnur að slíkum málum. Þetta er kannski áhugavert líka inn í umræðuna um heilbrigðisstefnu og mikilvægi þess að við séum með þessa þjónustu. Hún þarf örugglega að vera margs konar og misjöfn eftir því um hvernig sjúkdóm er að ræða en ekki síður um hvers konar einstaklinga er að ræða og þarna, eins og á fleiri stöðum, tala ég auðvitað fyrir ákveðnum fjölbreytileika og frelsi einstaklingsins til að velja sér ákveðna þjónustu. Við vitum að nú er verið að bjóða út þjónustu sjúkraþjálfara og finna þarf einhverja góða lendingu í því hvernig við kaupum þjónustu frá þessum einkaaðilum eða frá stofnunum úti í bæ. Þetta er alls ekki endilega hagnaðardrifin starfsemi. En í þessu fólst kannski ekki bein spurning, heldur svona frekari tjáning á þessu ágæta máli.
Virðulegi forseti. Ég tek undir þessar vangaveltur hv. þingmanns. Ég tek vissulega undir að það er mikilvægt starf sem er unnið hjá Þraut og á fleiri stöðum. Þetta skiptir allt máli. Ég tel að með þessari þingsályktunartillögu, nái hún í gegn, séum við að byggja undir þetta starf, hvort sem það er hjá einkaaðilum eða annars staðar þar sem tekið er utan um þetta. Það skiptir máli. Ég held að þeim fjármunum sem er varið í bæði fræðslu og endurskoðun á skipan sérhæfðrar endurhæfingarþjónustu með það að markmiði að styrkja greiningarferlið komi allt til með að spara okkur mikinn pening vegna þess að margir eru frá vinnu út af þessum sjúkdómi og eiga illa afturkvæmt. Og sérstaklega líka vegna þess að sjúkdómurinn leggst mjög illa andlega á fólk og konur. Þetta er hinn þögli sjúkdómur sem kallaður er vegna þess að hann hefur ekki verið viðurkenndur, enda er hann ekki formlega skilgreindur sem sjúkdómur fyrr en árið 1993. Það er ekki einu sinni ein kynslóð síðan þetta var viðurkennt.