Til svara eru: Iðnaðar- og viðskiptaráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra.
Virðulegur forseti. Ég vildi spyrja hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra hvað væri að frétta af náttúrupassanum, þ.e. hvað væri að frétta af fyrirætlunum ríkisstjórnarinnar um einhvers konar gjaldtöku af ferðamönnum sem staðið geti straum af þeim mikla kostnaði sem þarf að ráðast í, m.a. á fjölmörgum náttúrustöðum hringinn í kringum landið. Hér voru uppi fyrirætlanir um að þróa sérstakan náttúrupassa sem sannarlega féllu í grýttan jarðveg. Hugmyndir hafa verið uppi um að hækka gistináttagjaldið. Áður hafði verið ákveðið að hækka virðisaukaskattsstigið í ferðaþjónustunni og margar aðrar tillögur út af fyrir sig verið á borðinu. Nú eru að verða liðin þrjú ár af kjörtímabilinu og ég verð að segja að það hlýtur að vera í hæsta mála tímabært að við fáum niðurstöðu í það hvað hæstv. ráðherra ætlar að gera á kjörtímabilinu í þessu stóra hagsmunamáli íslensku þjóðarinnar. Við þurfum að efla mjög innviði fyrir ferðaþjónustuna og það er mikilvægt að sá kostnaður lendi ekki einvörðungu á íslenskum skattgreiðendum. Það er eðlilegt að þeir sem hingað koma til þess að sækja þjónustu og njóta náttúru Íslands taki þátt í þeim kostnaði sem verður til við það. Virðisaukaskatturinn er lægri í greininni en á vörur almennt í landinu, þess vegna er sjálfsagt að huga að því hvort gjaldtaka eins og gistináttagjaldið eða aðrir slíkir hlutir geti hjálpað okkur við að fjármagna mikilvæga uppbyggingu við helstu perlur landsins. Ég held að við séum öll sammála um að algerlega nauðsynlegt er til að sýna íslenskri náttúru þá virðingu sem henni ber að ráðast í þá innviðauppbyggingu sem víða er orðið mjög þörf að fara í á fallegustu náttúrustöðum hér á landinu. Þess vegna spyr ég ráðherrann: Hvar stendur þetta mál núna?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Það er rétt sem fram kom í máli hans og eru ekki fréttir í þessum sal að náttúrupassafrumvarpið náði ekki fram að ganga á sínum tíma. Síðan þá hefur margt og mikið gerst á sviði ferðaþjónustu. Við höfum í samvinnu við greinina og sveitarfélögin í landinu kynnt stefnumótun til framtíðar, svokallaðan vegvísi í ferðaþjónustu, um þau brýnu verkefni og þær aðgerðir sem grípa þarf til til að tryggja viðhlítandi vöxt og viðgang þessarar mikilvægu atvinnugreinar. Ég verð að segja að það samstarf sem hefur tekist í kjölfarið með Stjórnstöð ferðamála og með þeim góða vegvísi sem við erum að vinna eftir hefur gengið afbragðsvel. Það er alveg rétt sem fram kemur í máli fyrirspyrjanda, við þurfum að bæta í varðandi innviði. Við þurfum að bæta í ýmis mál sem hafa setið á hakanum og það erum við að gera. Við höfum tryggt aukna fjármuni í það. Varðandi gjaldtöku á ferðamannastöðum þá kemur það skýrt fram í vegvísinum að leggja skuli áherslu á gjaldtöku fyrir virðisaukandi starfsemi. Það er það sem verið er að gera meðal annars á Þingvöllum. Þar er verið að leggja á gjald fyrir þjónustu til að mynda við bílastæði og við salerni. Varðandi tekjur af ferðamönnum er núna verið að vinna að breytingum á virðisaukaskattskerfinu sem þingmaðurinn þekkir væntanlega vel, bæði með því að hækka neðra þrepið, lækka efra þrepið og fækka undanþágum. Þessar breytingar standa yfir og gefa vonandi af sér frekari tekjur [[Forseti hringir.]]af þessari atvinnugrein. Varðandi gjaldtökumálið [[Forseti hringir.]]sem slíkt hefur ekki verið tekin ákvörðun um nýtt frumvarp í þeim efnum.
Virðulegur forseti. Ég verð að lýsa vonbrigðum með það að ekki séu neinar fyrirætlanir uppi á borðum um gjaldtöku af ferðamönnum. Ég tel að það sé algerlega óviðunandi að greiða eigi það úr ríkissjóði eins og ástatt er, fjárvant víða í velferðarkerfinu og byrðar þungar víðs vegar í samfélaginu og mörg verkefni sem ríkissjóður þarf að taka á. Það er ekkert nema sjálfsagt að þeir ferðamenn sem hingað flykkjast taki þátt í þeim kostnaði sem er við innviðauppbygginguna og við að tryggja það að helstu perlur landsins séu þannig að boðlegt sé að koma þangað. Ég spyr ráðherrann hvort hún sé að boða það að fara eigi í frekari hækkun á neðra þrepi virðisaukaskattsins, hvort það hafi átt að skilja ræðu hennar sem svo. Ég vil að síðustu hvetja ráðherrann til þess að beita sér fyrir því að gistináttagjaldið, sem er ákaflega lágt gjald sem ferðamenn greiða fyrir hótelgistingu, gjald sem þekkist um allan heim, verði einfaldlega hækkað og tekjurnar af því notaðar til þess að standa [[Forseti hringir.]]sómasamlega að móttöku erlendra ferðamanna á Íslandi án þess að það bitni á [[Forseti hringir.]]skattgreiðendum eða þjónustu í velferðarkerfinu.
Virðulegur forseti. Til að taka af öll tvímæli: Nei, ég er ekki að boða frekari hækkun á neðra þrepi virðisaukaskatts. Ég var að lýsa því að þær breytingar hafa verið gerðar og nú er verið að fækka undanþágum sem munu skila auknum tekjum af ferðamönnum sem hingað koma til lands. Það má ekki gleyma því að við fáum nú þegar gríðarlegar tekjur af ferðamönnum. Þessi fræði eru engin geimvísindi. Það eru nokkrar leiðir til að innheimta tekjur af ferðamönnum. Allar hafa þær kosti og galla og það kom skýrt fram á sínum tíma þegar við vorum að ræða þessi mál. Ég lagði til leið náttúrupassa sem ég er enn þeirrar skoðunar að sé góð leið. Hún náði ekki fram að ganga og þá er það sú staða sem við erum að vinna með. Það eru kostir og gallar við að hækka gistináttagjaldið eða setja komugjald eða hækka skatta að öðru leyti. Þetta er eitthvað sem við munum án efa skoða í framtíðinni. Það sem mestu máli skiptir er að við erum að taka þessa atvinnugrein föstum tökum og tryggja innviðauppbyggingu og [[Forseti hringir.]]stuðning við greinina mjög vel með þeim aðgerðum sem við höfum lagt fram nú þegar.
Herra forseti. Ég vil spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og byggðamálaráðherra um það hvort ekki sé senn að vænta ákvörðunar ríkisstjórnar um mótvægisaðgerðir í þágu þeirra byggðarlaga og þess verkafólks sem verður fyrir þyngstum búsifjum vegna viðskiptabanns Rússa sem aftur er í kjölfar þess að Ísland ákvað að slást í hópinn með ESB/NATO-klúbbnum um refsiaðgerðir gegn Rússlandi. Byggðastofnun skilaði skýrslu um mat á áhrifum þessa strax í septembermánuði síðastliðnum og það má spyrja til hvers sú skýrsla var gerð ef ekkert á að gera með hana. Nú hefur ríkisstjórnin nýlega ákveðið að halda áfram og framlengja þessar aðgerðir gegn Rússum sem þýðir að bannið mun standa að minnsta kosti fram á sumar með mjög umtalsverðum áhrifum fyrir verkafólk, sjómenn auðvitað líka, en sérstaklega landverkafólk og mörg byggðarlög sem eru mjög háð veiðum og vinnslu uppsjávarafla. Það gildir um Þórshöfn og svæðið þar í kring, Raufarhöfn og Langanesbyggð, og gildir alveg sérstaklega um Vopnafjörð. - Ef hæstv. ráðherra vildi tolla í salnum meðan átt er orðastað við hann. Þetta á við Vopnafjörð þar sem vinnsla á uppsjávarfiski er eina landvinnslan á staðnum og Fjarðabyggð, Djúpavog sem verður fyrir þungu höggi þegar eldisfisksmarkaður lokast þar ofan í það högg sem sá staður fékk á sig þegar Vísir fór burt með allt sitt hafurtask og allan kvóta byggðarlagsins með. Og áfram auðvitað svæðið Höfn, Eyjar og svo framvegis. Þetta er sérstaklega erfitt fyrir litlu byggðarlögin þar sem er einhæft atvinnulíf og verkafólkið í landi hefur borið uppi árstekjur sínar með miklum vinnutörnum við frystingu á uppsjávarafla. Byggðastofnun áætlar tekjutapið umtalsvert, mælt í hundruðum milljóna og milljörðum hjá landverkafólki, sjómönnum og sveitarfélögunum. Sveitarfélögin verða fyrir þessu á tvennan hátt, þ.e. bæði í töpuðum útsvarstekjum og minni aflagjöldum. Herra forseti. Mitt mat er að það geti ekki gengið að landverkafólk og veikburða og fámenn byggðarlög beri allan herkostnaðinn af utanríkisstefnu ríkisstjórnarinnar eða landsins. Það er ekki hægt að ætlast til þess að menn sendi reikninginn norður á Vopnafjörð þegar þeir taka [[Forseti hringir.]]ákvarðanir af því tagi sem þeir tóku með því að vera þátttakendur í þessum viðskiptaþvingunum. [[Forseti hringir.]]Þannig að ég spyr: Er ekki senn að vænta ákvörðunar í ríkisstjórn um mótvægisaðgerðir og í hverju verða þær fólgnar?
Virðulegi forseti. Það er nú svolítið sérkennilegt að hv. þingmaður sé með mikið háreysti yfir því að Ísland skuli fylgja bandalagsþjóðum sínum í aðgerðum þegar hann stóð sjálfur fyrir því að fara með her inn í Írak og studdi þá ákvörðun NATO án þess að spyrja mjög marga hér um það.
… svara spurningunum í staðinn fyrir útúrsnúninga.
Það er rétt hjá þingmanninum að skýrsla Byggðastofnunar sýnir að landverkafólk verður fyrir umtalsverðu tjóni. Við höfum verið að skoða með hvaða hætti sé hægt að koma til móts við það. Það er hins vegar rangt hjá þingmanninum að það séu einungis aðgerðir Rússa sem valdi því að ekki verður mikil loðnuvinnsla þetta árið. Því miður er loðnustofninn búinn að vera núna um alllangt skeið frekar lítill, hefur gengið í sögulega litlu magni, getum við sagt, hér upp að landinu. Þó svo að ekki hefðu komið til áhrif af gagnaðgerðum Rússa þá væri lítil loðnuvinnsla á öllum þessum stöðum með nákvæmlega tilheyrandi sama tapi fyrir landverkafólk. Það er rétt að gera sér grein fyrir því án þess að vera að saka ríkisstjórnina um það. Við ráðum því miður ekki yfir náttúruöflunum. Það væri hins vegar áhugavert ef þingmaðurinn kæmi hér upp með tillögur um hvernig hægt væri að koma til móts við ólíkar byggðir. Við höfum lagt áherslu á og ég hef sagt í fjölmörgum viðtölum að sérstaklega séu til skoðunar annars vegar Vopnafjörður og hins vegar Djúpivogur, reyndar eru mismunandi aðstæður í þessum byggðarlögum, en þau séu þannig stödd að loðnubrestur annars vegar og hins vegar viðskiptabann Rússa og áhrif þess á sölu afurða frá Djúpavogi valdi því að við verðum að koma til móts við þau. Það er fyrirhugaður fundur á Vopnafirði á mánudaginn þar sem heimamenn verða upplýstir um [[Forseti hringir.]]hvaða hlutum við erum að vinna að. Byggðastofnun fer með það verkefni fyrir hönd ríkisstjórnarinnar eins og hv. þingmaður veit reyndar, vona ég.
Herra forseti. Mér fannst hæstv. ráðherra ekki reisa sig með því að fara að blanda óskyldum hlutum inn í þetta mál. Ég sagði ekkert einasta orð um réttmæti þess að Ísland tæki þátt í þessum aðgerðum. Þetta eru afleiðingar þeirra ákvarðana sem ég er að ræða hér og spurningin er hvað ríkisstjórnin ætlar að gera í því. Við höfum reyndar rætt í umræðum um utanríkismál um pólitíska þátt málsins. Ég hélt honum algjörlega fyrir utan þetta. Auk þess veit ég, hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, að það stefnir í rýra loðnuvertíð. Ég er ekki það illa upplýstur um sjávarútvegsmál og byggðamál á Íslandi, ef hæstv. ráðherra hefur áhyggjur af því. Hæstv. ráðherra vill að ég komi með uppbyggilegar tillögur. Já, ég skal gera það. Það á að setja landverkafólkið á laun, á tryggingu, að minnsta kosti í sambærilegan tíma og það hefði haft vinnu á sæmilegri vertíð við frystinguna og skoða hvaða áhrif þetta hefur á heilsárstekjur þeirra og það á að bæta sveitarfélögunum upp tekjutap vegna tapaðs útsvars og aflagjalda. Það eru lágmarksmótvægisaðgerðir. Sem betur fer þarf ekki að hafa áhyggjur af fyrirtækjunum. Þau eru stór og sterk og standa þetta af sér. En landverkafólkið og sveitarfélögin eiga að fá stuðning. Það er ekki hægt [[Forseti hringir.]]að láta herkostnaðinn af þessari utanríkisstefnu landsins, hvað svo sem við segjum um réttmæti eða ekki réttmæti hennar, óskylt mál, [[Forseti hringir.]]lenda á þessum aðilum. Eða ætlar hæstv. ráðherra sjálfur með reikninginn norður á Þórshöfn, [[Forseti hringir.]]reikninginn norður á Vopnafjörð, reikninginn austur á Djúpavog?
Hæstv. forseti. Það er gott að við erum þó sammála um að það er fyrst og fremst landverkafólkið sem verður fyrir tjóni af völdum annars vegar loðnubrestsins sem hefði jú getað gerst hvort eð var og er því miður að gerast og hins vegar þeim aðgerðum sem Rússar gripu til gagnvart okkur og hafa augljóslega mest áhrif á Djúpavogi eins og sakir standa. Eins og skýrsla Byggðastofnunar sýndi mjög greinilega hefur þetta veruleg áhrif á landverkafólk og við höfum falið Byggðastofnun að fara betur yfir það. Meðal annars munum við halda íbúafund á Vopnafirði eins og ég nefndi, reyndar ekki á mánudaginn, ég held að ég hafi farið rangt með það, ég held að hann sé á þriðjudag í næstu viku. Við erum að reyna að finna einhverjar lausnir til þess að geta komið til móts við sérstaklega þau byggðarlög, þar með sveitarfélagið auðvitað, samfélögin, með einhverjum hætti. Við fólum Byggðastofnun að gera það og ég vænti þess að við munum geta skýrt frá því með heimamönnum í næstu viku.
Herra forseti. Mig langar til að eiga orðastað við hæstv. félagsmálaráðherra um málefni barna sem eru mér mjög hugleikin. Eins og oft hefur verið í samfélagslegri umræðu á Íslandi eru málefni sem varða börn og unglinga, samskipti þeirra og líðan, mjög í brennidepli. Við heyrum sögur um einelti, hópslagsmál, íkveikjur og kúgun. Þetta eru sögur sem hafa því miður verið að koma fram í dagsljósið og foreldrar lýsa því hvernig börn þeirra hafa þurft að ganga í gegnum ýmislegt sem er ekki æskilegt fyrir börn og unglinga. Eitt af þeim verkefnum sem hafa tekið mjög markvisst á þessum vanda er ART-verkefnið á Suðurlandi. Það hefur verið á fjárlögum síðustu ár og var núna síðast inni á 20/20 áætlun síðustu ríkisstjórnar. Starfsmenn verkefnisins eru þrír og þeir sjá um ART-námskeið fyrir starfsfólk allra skólastiga, sjá um námskeið fyrir starfsfólk félagsþjónustu og heilbrigðisþjónustu og handleiða og styrkja það starfsfólk sem er að fara af stað með ART-þjálfun í fyrsta skipti. Annar mjög stór og mikilvægur þáttur í þessu verkefni er fjölskyldu-artið svokallaða þar sem teymið styrkir fjölskyldur með börn sem eiga í erfiðleikum í samskiptum, hafa slaka félagsfærni og eiga erfitt með að taka siðferðilegar ákvarðanir í daglegu lífi. Nú hefur verkefnið verið starfrækt í töluvert langan tíma á Suðurlandi og er óhætt að segja að gríðarleg ánægja er með það á svæðinu. Það hefur skilað ofboðslega jákvæðum árangri. Meðal annars ályktaði ársfundur Samtaka sunnlenskra sveitarfélaga um þetta mál í haust þar sem hann lagði gríðarlega mikla áherslu á að verkefnið fengi áfram framgang á fjárlögum og yrði til framtíðar. Þess vegna kom það mjög flatt upp á alla starfsmenn verkefnisins og fólks á Suðurlandi sem nýtur þessarar þjónustu að það átti að slá þetta af á síðustu fjárlögum. Þetta var ekki gert ráð fyrir þessu. Sem betur fer náðist að fjármagna verkefnið til næsta árs en mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig sér hún þetta verkefni fyrir sér? Sér hún fyrir sér að styrkja það til lengri tíma og gera jafnvel samning [[Forseti hringir.]]til nokkurra ára til að eyða þeirri ótrúlegu óvissu sem ríkir um þetta mál?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Páli Val Björnssyni kærlega fyrir fyrirspurnina. Hv. þingmaður fór í gegnum forsögu ART-verkefnisins á Suðurlandi og lýsti þeirri ánægju sem hefur ríkt á svæðinu með verkefnið. Það var niðurstaða Alþingis að veita fé í verkefnið árið 2016 og ég hef falið Barnaverndarstofu að semja um og ráðstafa þeim fjármunum sem Alþingi setti í verkefnið. Hvað varðar framtíðina tek ég undir með þingmanninum. Það er mikilvægt að við vöndum okkur og hugum vel að þeim verkefnum sem hafa gengið vel. Í síðustu viku átti ég fund með forsvarsmönnum Rannsóknarstofnunar í barna- og fjölskylduvernd og nefndi þar sérstaklega og óskaði eftir að við mundum fara í samstarfsverkefni við rannsóknarstofnunina þar sem við tækjum út ART-verkefnið og reynsluna af því, líka svokallað PMT-verkefni sem Barnaverndarstofa tók yfir sem áður hafði verið hjá Hafnarfjarðarbæ og MST-verkefni, þrjár skammstafanir sem ég nefni hér. Öll þessi verkefni hafa verið reynd og verið að mörgu leyti mikil ánægja með. Þetta eru hins vegar verkefni sem hafa verið þróuð og rannsökuð erlendis og síðan innleidd hér. Ég held að það sé mjög mikilvægt að fara yfir reynsluna og horfa til þess að það er ekki alltaf hægt að yfirfæra aðferðafræði og nálganir beint yfir á íslenskar fjölskylduaðstæður og gagnvart íslenskum börnum. Þess vegna er svo mikilvægt að fá fagfólk eins og er starfandi innan Háskóla Íslands til að meta árangurinn af því þannig að Alþingi geti í framhaldinu tekið [[Forseti hringir.]]ákvörðun um framtíð þessara verkefna á grundvelli faglegra upplýsinga.
Herra forseti. Ég verð að segja að þessi svör ráðherrans gleðja mig afskaplega mikið. Hún svaraði eiginlega seinni spurningunni sem ég ætlaði að beina til hennar um að láta taka þetta verkefni út því það er ósk þeirra sem að verkefninu standa á Suðurlandi að það verði gert. Það var tekið út árið 2009 af Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands sem skilaði þeirri niðurstöðu að þetta væri gríðarlega gott og þarft verkefni. Þess vegna gleður það mig afskaplega mikið og ég veit að það gleður þá sem að verkefninu standa að taka eigi það út. Vonandi liggur sú niðurstaða fyrir á þessu ári og sem fyrst til að hægt sé að taka ákvörðun um áframhaldið. Ekkert er eins vont fyrir fólk sem starfar í þessum geira og óvissan, að vita ekki hvað framtíðin ber í skauti sér og búa kannski við þá spurningu allt árið, lifum við af eða ekki? Mun betra væri að starfrækja þetta verkefni með langtímaplan í huga þar sem það er á fjárlögum og fólk getur starfað af heilum hug. Í þessu teymi starfar gott fagfólk sem leggur mikið á sig [[Forseti hringir.]]til að hjálpa fólki til að takast á við þau vandamál sem ég nefndi áðan.
Virðulegi forseti. Ég þakka enn á ný fyrir fyrirspurnina og undirtektir þingmannsins við þessa fyrirætlan okkar. Það er annar þáttur sem mun líka snúa að Alþingi og okkur í ráðuneytinu. Það eru mörkin annars vegar á milli þeirrar þjónustu og þeirra verkfæra sem hið opinbera vill bjóða upp á í samstarfi við sveitarfélögin sem bera ábyrgð á barnaverndinni, bera ábyrgð á leik- og grunnskólunum okkar, bera ábyrgð á félagsþjónustunni, og hins vegar því sem sveitarfélögin sjálf eiga að kosta. Ég hef líka lagt áherslu á mikilvægi þess, þegar kemur að slíkum verkefnum, að þau séu í boði á landsvísu þannig að við séum ekki að mismuna börnum og fjölskyldum á milli einstakra sveitarfélaga eða reynum eins og hægt er að koma í veg fyrir það. En ég held að það verði mjög mikilvægt og áhugavert að fá þessar niðurstöður og síðan tekur Alþingi afstöðu í framhaldi af því.
Virðulegi forseti. Mig langar að ræða við hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um framtíð byggðanna í landinu, um sjávarútvegsmál í því samhengi. Nú er ljóst að ráðherrann hefur hætt við að leggja fram frumvarp um þær breytingar sem hann taldi að gera mætti á fiskveiðistjórnarlögum og þar með hefur ráðherrann og ríkisstjórnin sem hann situr í og flokkur hans endanlega skilað auðu í málefnum þessarar mikilvægu atvinnugreinar sem hefur svo mikla þýðingu fyrir byggðir landsins og afkomumöguleika einstakra landshluta. Til að forðast misskilning þá er ég ekki að leggja til að hæstv. ráðherra leggi aftur fram það frumvarp sem hann bauð þinginu upp á á sínum tíma, ég ætla ekki að kalla eftir því. En við vitum að gallar kvótakerfisins halda byggðum landsins mörgum hverjum í herkví, kerfið lokar á atvinnufrelsi manna og möguleika einstakra svæða til þess að nýta sér sjávarauðlindina sem er rétt við landsteinana. Úr því að ráðherra treystir sér ekki til að breyta sjálfu kvótakerfinu þá vil ég spyrja hvort hann treysti sér til annarra hluta. Þá er ég sérstaklega að hugsa um tvennt, það er í fyrsta lagi strandveiðarnar sem komið var á í tíð síðustu ríkisstjórnar og hafa komið mörgum byggðum til bjargar, hafa fært líf í hafnir landsins og orðið til þess að vinnslustöðvar sem áður voru lokaðar yfir sumartímann hafa getað haldið opnu. Hvernig sér ráðherrann fyrir sér framtíð strandveiðanna? Kemur til greina að festa þær enn frekar í sessi, rýmka reglur og lagfæra svæðaskiptingu til þess að auka jafnræði og atvinnumöguleika í byggðunum? Eins vil ég nefna við ráðherrann þá möguleika sem komu upp í tíð síðustu ríkisstjórnar og hann tók auðvitað þátt í að ræða. Það var hugmynd sem ég lagði fram ásamt hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur og endaði í [[Forseti hringir.]]frumvarpi um breytingar á fiskveiðistjórnarlögum um 20 þús. tonna uppboðspott, sem ég held að gæti [[Forseti hringir.]]bjargað kvótalitlum og kvótalausum útgerðum [[Forseti hringir.]]að geta gengið í og boðið í.
Virðulegi forseti. Fyrst vil ég segja það, og veit reyndar að við þingmaðurinn deilum ekki þeirri skoðun, að skoðun okkar er sú að það aflamarkskerfi sem við byggjum á í dag, kvótakerfið, sé mjög gott og engin ástæða til að breyta því. Það var ekki tilgangur stóra frumvarpsins. Það er hins vegar rétt hjá þingmanninum að út af stendur það viðvarandi verkefni ríkisvaldsins hvernig hægt er að tryggja byggðafestu í landinu. Þar skiptir sjávarútvegur miklu máli, þar skiptir landbúnaður miklu máli en ekki síður öll önnur starfsemi, ferðaþjónusta auðvitað en líka önnur starfsemi, sem við ætlumst til að sé hægt að stunda hvar sem er á landinu. Auðvitað tengjast þessi mál byggðaáætlun og ég veit að þingmaðurinn átti þátt í fundi sem við héldum sem fyrsta innlegg í vinnu við nýja sjö ára byggðaáætlun. Þar munu margir hlutir verða teknir upp. Svo er það tæki sem ríkisvaldið hefur, það eru þessi 5,3% sem ríkið heldur á í öllum aflategundum og við beitum með ýmsum hætti í byggðakvóta, sérstakan byggðapott Byggðastofnunar sem kom til tals áðan, strandveiðar og línuívilnun og sitthvað fleira. Verkefni vetrarins er að koma fram með þingsályktunartillögu í vor um hvernig við ætlum að nýta þetta sem best til lengri tíma. Í því skyni höfum við fengið Háskólann á Akureyri til þess að gera skýrslu um hvernig núverandi kerfi virkar. Það er margt jákvætt í þeirri skýrslu, þar kemur fram að kerfið virki á margan hátt, en misvel. Það var til dæmis sérkennilegt að sjá að strandveiðar, sem þingmaðurinn talaði heilmikið um, nýttust best í Reykjavík, þær voru sterkastar í Reykjavík. Ég veit að það var ekki tilgangurinn með því að setja þær á, en það var áhugaverður aukapunktur. [[Forseti hringir.]]Við erum að fara yfir þetta og hefja þessa vinnu. Ég treysti [[Forseti hringir.]]því að við getum átt gott samtal í þinginu um það hvernig við getum tryggt byggðafestu með sem skýrustum hætti.
Virðulegur forseti. Það kann vel að vera að strandveiðar hafi komið sér vel fyrir Reykvíkinga, það er allt í lagi, þær komu sér svo ljómandi vel fyrir ýmsar aðrar byggðir landsins sem þurftu sárlega á þeirri innspýtingu að halda. Ég held að það væri mikilsvert fyrir þau svæði ef hægt væri að rýmka reglur um strandveiðarnar, endurskoða svæðaskiptinguna og koma því til leiðar að þetta verði varanlegri og öflugri valkostur en hann er í dag. En af því hæstv. ráðherra nefndi byggðakvótann og það svigrúm sem er í þessum 5,3% innan núverandi kvótakerfis, þá er þar einungis verið að tala um 6–8 þús. tonn. Það er kvóti sem stjórnvöld úthluta eins og hálfgerðri ölmusu út til byggðanna. Það er bara allt annar hlutur en uppboðspottur sem kvótalitlar [[Forseti hringir.]]og kvótalausar útgerðir geta boðið í með frjálsum [[Forseti hringir.]]tilboðum og fengið úthlutað án þess að þurfa að gerast leiguliðar hjá stórútgerðinni.
Virðulegi forseti. 5,3% eru held ég reyndar umtalsvert meiri en þingmaðurinn nefndi. Ég held að það séu um 30 þús. tonn í þorskígildum og það er auðvitað engin ölmusa, það eru almennar reglur, byggðakvótinn annars vegar og strandveiðarnar er auðvitað löggjöf sem allir geta tekið þátt í, síðan eru sérákvæði varðandi línuívilnun og bótakerfið o.s.frv. Allt þetta er til endurskoðunar. Ég fól atvinnuveganefnd í fyrra að fara yfir kerfið eins og það er í dag. Þeir fengu á sinn fund mjög marga aðila. Menn voru sammála um að skoða þyrfti fjölmarga þætti. Þó svo að það hafi ekki verið niðurstaðan í þingsályktunartillögunni sem var lögð fram síðastliðið vor þá voru menn sammála um að halda áfram á þeirri braut. Ég mun hafa náið samstarf við alla þingmenn í atvinnuveganefnd til þess að vinna að því vegna þess að það skiptir miklu máli að um þá aðferð og þá leið sem við ætlum að fara, ríkisvaldið, sé pólitísk sátt og hún muni skila byggðafestu, raunverulegum ákvörðunum og að kerfið sem við ætlum að hafa til lengri tíma verði [[Forseti hringir.]]betra en það sem við höfum haft. [[Forseti hringir.]]Við þekkjum fjölmörg dæmi þess að einstaka byggðir hafa látið [[Forseti hringir.]]undan síga, en það er ekki síður vegna þess að [[Forseti hringir.]]aðrir hlutir eru ekki komnir í gang á þeim svæðum. Að því þurfum við líka að vinna.
Virðulegi forseti. Mig langar að ræða væntanlega búvörusamninga. Við í Bjartri framtíð höfum gagnrýnt mjög hversu miklir fjármunir fara til landbúnaðarstyrkja á Íslandi og höfum kallað eftir því að fram fari góð umræða um það alla vega hvernig þeir fjármunir mundu nýtast betur. Við höfum kallað eftir meiri fjölbreytni í styrkveitingum og líka kallað mjög eftir því að gætt sé umhverfissjónarmiða og að við stuðlum að vistvænum og sjálfbærum landbúnaði. Ég á eftir að sjá í búvörusamningunum hvernig nákvæmlega þessum atriðum er mætt og hvernig fjárútlátin eru réttlætt. En eitt atriði sýnist mér að sé jákvætt, miðað við þær kynningar sem ég hef fengið á væntanlegum búvörusamningum, og það er að leggja eigi af kvóta í landbúnaði. Það sýnist mér vera viðleitni til þess að mæta breyttri heimsmynd. Við búum ekki lengur við hættuna á offramleiðslu í landbúnaði, þurfum ekki að búa við kvóta í landbúnaðarframleiðslu. Heimsmyndin sem blasir við einkennist af umframeftirspurn. Það er mikil eftirspurn eftir hreinum og góðum matvælum eins og Íslendingar framleiða og það er greinilegt að landbúnaðurinn á Íslandi horfir mjög til aukins útflutnings. Þannig túlka ég þetta. Þar liggja sóknarfærin í útflutningi á lambakjöti og útflutningi á skyri svo dæmi séu tekin. Við búum við þann veruleika að í Evrópulöndunum, okkar helstu viðskiptalöndum, eru náttúrlega mjög háir tollar á landbúnaðarvörur. Ég heyri það úr röðum bænda að þeir eru orðnir áhugasamari um að njóta tollfrelsis í viðskiptum við Evrópu. Þá er bara ein leið. Það er að ganga í Evrópusambandið. Það er það sem mér finnst mjög áhugavert í þessum búvörusamningum. Mér finnst þetta vera leið landbúnaðarins til þess að átta sig á því [[Forseti hringir.]]að næsta skref er auðvitað að ganga í Evrópusambandið og njóta tollfrelsis í viðskiptum með búvörur frá Íslandi. [[Forseti hringir.]]Mun því ekki landbúnaðurinn á Íslandi krefjast þess á næstu árum að við göngum í Evrópusambandið? Er það ekki kalt mat ráðherrans?
Virðulegi forseti. Það er margt í því sem hv. þingmaður fór yfir í fyrri hluta ræðu sinnar, um það hvað hann hefur heyrt að sé fyrirhugað í þeim samningi sem nú er á lokametrunum, sem horfir til betri vegar og við þingmaðurinn erum sammála um. Það er fjölbreyttari landbúnaður, það er að tryggja aukna og betri afkomu í landbúnaði, tryggja neytendum lágt verð og heilnæm og örugg matvæli. Við horfum til loftslagsmálanna og með hvaða hætti landbúnaðurinn geti lagt sitt af mörkum þar. Við horfum til þess að við getum tryggt að við séum með örugg matvæli hvað varðar til að mynda sýklalyfjaónæmi sem er vaxandi ógn í heiminum og einstaka sérfræðingar hafa líkt við loftslagsvána. Það er hins vegar alrangt hjá þingmanninum að það sé bara til ein leið. Flest ríki heims fara þá leið að gera fríverslunarsamninga. Við erum held ég með eina 35. Við gerðum tollasamning við Evrópusambandið sem á eftir að koma inn í þingið samhliða búvörusamningum, en í honum felst gagnkvæmni þannig að íslenskur landbúnaður getur nýtt sér tækifæri þar. Í þeim samningum var til að mynda Evrópusambandinu boðið fullkomið tollfrelsi á inn- og útflutningi á lambakjöti en Evrópusambandið hafnaði því sem sýnir náttúrlega svartara á hvítu en nokkuð annað hvers lags tollabandalag Evrópusambandið í raun og veru er og heldur öllum öðrum frá. Tollmúrar þar eru á margan hátt miklu hærri en til að mynda á Íslandi þó [[Gripið fram í.]]að maður gæti haldið annað af umræðunni hér innan lands. Samningarnir eru einmitt gerðir til þess að tryggja fjölbreyttari landbúnað, öflugari byggð og það sem við vorum að ræða hér áðan, byggðafestu. Á sama tíma á að skila neytendum sífellt lægra vöruverði og að tryggja þeim örugg og góð matvæli sem ég held að sé ekki bara [[Forseti hringir.]]krafa nútímans heldur verði það vaxandi krafa inn í framtíðina.
Virðulegi forseti. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að veröldin einkennist af vaxandi eftirspurn eftir matvælum eins og þeim sem Íslendingar framleiða. Hrein og góð matvæli. Gæðamatvæli. En ég hjó eftir einu í svari hæstv. ráðherra sem í mínum huga sem er stórfrétt, stór tíðindi. Íslendingar buðu sem sagt í viðræðum við Evrópusambandið tollfrjáls viðskipti með lambakjöt og fengu ekki vegna þess að Evrópusambandið vill setja á tolla. Við erum ekki í Evrópusambandinu. Þetta staðfestir í mínum huga það sem ég hef heyrt frá mörgum bændum að við viljum flytja út meira og það er mjög lítil samkeppni við íslenskt lambakjöt í raun og veru í Evrópu, í okkar helstu viðskiptalöndum. En við erum ekki í Evrópusambandinu og fáum þess vegna ekki fullan tollfrjálsan aðgang að þeim mörkuðum. Mér sýnist það blasa við ef við tökum [[Forseti hringir.]]landbúnaðinn sem afmarkað dæmi á Íslandi að hann horfir til meiri útflutnings [[Forseti hringir.]]og það mun há því markmiði að við erum ekki í Evrópusambandinu.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara að þrátta um Evrópusambandið. Ég veit ekki hve margir hér inni hafa áhuga á að ganga til liðs við það eins og þar háttar [[Gripið fram í: Tveir.]]í augnablikinu. Tvær hendur á lofti eða þrjár. Hins vegar er það alrangt hjá þingmanninum að túlka þetta með þessum hætti því að í tollasamningnum er að ég held um 3 þús. tonna kvóti til útflutnings. Við framleiðum um 10 þús. tonn. Það er ekki markmið í sjálfu sér að fjölga sauðfé á Íslandi. Það er markmið að efla arðsemina af þeirri grein. Síðan höfum við fjölmarga tollasamninga við fjölmörg önnur lönd sem geta tryggt að við getum notið tollfrelsis í þeim viðskiptum. Að því hefur verið unnið á þessu sviði eins og í sjávarútveginum. En það sem er fréttin í þessu er að íslensk kindakjötsframleiðsla er framleidd á heimsmarkaðsverði. Það er fréttin. Það hefur tekist í gegnum árin að tryggja það, með stuðningi ríkisins, [[Forseti hringir.]]að við erum orðin samkeppnishæf um verð í framleiðslu á þessari frábæru vöru og getum boðið hana á öðrum mörkuðum á vonandi enn hærra verði en við höfum séð til þessa.
Hæstv. forseti. Ég mun beina hér tveimur, þremur spurningum til hæstv. utanríkisráðherra um svokallaða TiSA-samninga, en ég hef nokkrum sinnum í ræðustól Alþingis rifjað upp tilkomu TiSA-viðræðnanna, Trade in Services Agreement, samninga um markaðsvæðingu þjónustuviðskipta, og sett þessar viðræður í sögulegt samhengi GATT-samninganna á vegum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, World Trade Organization, sem hófust um miðjan tíunda áratuginn en sigldu í strand tíu árum síðar, árið 2005. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum reynt að standa þessa vakt og gert það í langan tíma. Ég rifja hér upp tillögu til þingsályktunar sem allur þingflokkurinn flutti á þingi 2003–2004, við fluttum þetta mál ítrekað þar sem við óskuðum eftir úttekt um GATS-samninginn og settum reyndar fram í því þingmáli okkar eigin ítarlegu úttekt á málinu. Við höfum því reynt að koma að þessum málum. Ég vek einnig athygli á því að verkalýðshreyfingin, þá einkum BSRB, hefur staðið þessa vakt, gerði það þegar GATS-samningarnir fóru af stað um miðjan tíunda áratuginn. Eins og ég segi sigldu þessar viðræður í strand 2005. Þær fóru leynt lengi framan af. Breska stórblaðið Guardian upplýsti um innihald samninganna vorið 2002 og þá jókst andstaðan við viðræðurnar. Áður minnumst við hatrammra mótmæla gegn þeim í Seattle 1999 og í Evrópu í kjölfarið. Nú er það Wikileaks sem hefur tekið að sér hlutverk upplýsandans gagnvart TiSA-samningunum sem koma í kjölfar þessara GATT-viðræðna. Ef ekki hefði verið fyrir aðkomu Wikileaks hefðum við ekki fengið þær upplýsingar sem við þó höfum fengið um TiSA-viðræðurnar. Þær fengum við sumarið 2014 og þá hvernig staðan var í þeim viðræðum í aprílmánuði það ár. Spurningin er: Hvað er við þessa samninga að athuga? Í fyrsta lagi er verið að semja um skipulag samfélagsins, að undirgangast að færa tiltekin þjónustusvið inn á markaðstorg þar sem jafnræði skuli ríkja, bæði innan þjóðríkjanna og á milli þeirra. Tökum dæmi. Ef við settum heilbrigðissviðið undir TiSA mættum við ekki mismuna með skattfé á milli Orkuhússins annars vegar og Landspítalans hins vegar. Ef erlent þjónustufyrirtæki á heilbrigðissviði kæmi til Íslands mætti ekki heldur mismuna gagnvart því. Ég nefni þetta aðeins til skýringar, en það skal tekið fram að í TiSA-viðræðunum hafa íslensk stjórnvöld tekið afdráttarlaust fram að grunnþættir heilbrigðisþjónustunnar skuli undanþegnir þessum viðræðum. Ég hef áður fagnað því að svo skuli gert. Það er hins vegar ekki vitað hvað verður gert við ýmsa aðra þætti sem tengjast heilbrigðisþjónustunni. TiSA-samningarnir eru ólíkir GATT að því leyti að þar var undirritaður allsherjargrunnur og síðan tíndu menn út af grunninum, en í TiSA-viðræðunum setja menn inn á samningaborðið hvað þeir vilja semja um. Í öðru lagi er það við þessa samninga að athuga að þeir eru óafturkræfir. Það sem núverandi ríkisstjórn semur um gerir hún fyrir hönd komandi ríkisstjórna og komandi kynslóða. Í þessu er fólgið fullveldisafsal. Í þriðja lagi er hugmyndin sú að ágreiningsefni sem kunna að rísa verði færð undan löggjafarvaldi þeirra ríkja sem aðild eiga að samningunum og sett undir gerðardóma sem stórfyrirtækin hafi aðkomu að. Í fjórða lagi er ámælisvert að við skulum slást í för með 50 ríkustu þjóðum heims gegn hinum snauða heimi. 123 ríki áttu aðild að GATT-viðræðunum en nú ætla 50 ríki að stilla hinum upp við vegg. Í fimmta lagi er óásættanlegt að þetta skuli vera á bak við lukt tjöld. Þetta á allt að vera opið. Utanríkisráðherra upplýsir hvað ráðuneytið [[Forseti hringir.]]hefur gert en ekki hvað fer fram í umræðunum almennt. Nú spyr ég hæstv. utanríkisráðherra og ég skal vera mjög stuttorður: 1. Hvert hefur verið framlag Íslands í þessum viðræðum? Ég horfi þá sérstaklega [[Forseti hringir.]]til fundarins í Genf í desember sem Morgunblaðið [[Forseti hringir.]]upplýsti ágætlega um. 2. Stendur það sem hæstv. utanríkisráðherra hefur áður sagt, m.a. í svari við hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, [[Forseti hringir.]]að samningurinn verði ekki gerður opinber fyrr en frá honum hafi verið gengið? Stendur það sem hann sagði í viðræðum við mig á þinginu [[Forseti hringir.]]2. mars í fyrra að málið verði ekki tekið fyrir Alþingi fyrr en að [[Forseti hringir.]]frá samningnum hafi verið gengið?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að hafa frumkvæði að þessari umræðu. Þetta er í þriðja sinn sem við ræðum þetta mál á Alþingi. Í fyrri tvö skiptin fór ég yfir stóru myndina og það er rétt að gera það á ný í örstuttu máli. Þátttaka Íslands í þessum viðræðum er í raun rökrétt framhald af stefnu íslenskra stjórnvalda síðustu áratugina. Ísland er aðili að þjónustusamningi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar frá 1995. Ísland hefur verið virkur þátttakandi í alþjóðlegum viðræðum um viðskiptamál í áratugi og aðili að tugum fríverslunarsamninga við um 70 ríki. Þjónustuviðskipti eru ört vaxandi í utanríkisviðskiptum Íslands. Það er sá angi alþjóðaviðskipta sem vex hvað hraðast. Okkur ber að okkar mati skylda til að taka þátt í þessu og tryggja stöðu íslenskra fyrirtækja á þessum alþjóðlega markaði. Hér er um að ræða hefðbundnar viðskiptaviðræður sem eru í venjubundnu ferli. Þessar viðræður eru í raun ekki að neinu leyti frábrugðnar hefðbundnum viðskiptasamningaviðræðum, þar á meðal fríverslunarviðræðum. Flest helstu viðskiptaríki okkar taka þátt í þessum viðræðum, þar með talin EFTA-ríkin, Bandaríkin, Kanada, Japan og ESB-ríkin. Varðandi ferlið má tilgreina að eins og ávallt er það samstarfsverkefni nokkurra ráðuneyta og fleiri aðila. Eins og ég sagði áðan eru þetta hefðbundnar viðræður. Reglulegt samráð er haft við helstu aðila sem tengjast þessu, hagsmunaaðila, þar á meðal félög atvinnurekenda og launþega. Allar ákvarðanir eru teknar af utanríkisráðuneytinu, þar sem er framhald viðræðna eins og gengur, og eftir atvikum í samstarfi við fagráðuneyti. Samningamenn Íslands taka fullan þátt í öllum viðræðum og er afstaða okkar mótuð í samræðu við viðkomandi fagráðuneyti. Við munum þurfa að efla þetta enn frekar á næstunni þegar áherslan þyngist og það þarf að fara að leiða þessar viðræður til lykta. Utanríkismálanefnd hefur verið upplýst um framgang viðræðna. Þær hafa verið ræddar í þingsal og grein gerð fyrir þeim í skýrslum til Alþingis. Samningurinn kemur eins og allir samningar af þessu tagi til kasta Alþingis á endanum til samþykkis eða synjunar. Til að bregðast við fyrirspurnum hv. þingmanns er ég að sjálfsögðu reiðubúinn að skoða það að koma málinu þannig fyrir að við getum átt umræður í þinginu áður en kemur til undirritunar af Íslands hálfu. Við förum í gegnum það og það er ekkert útilokað að slíkt verði. Auðvitað greiðum við svo atkvæði um samninginn á endanum. Það er rétt að taka fram að framkvæmdarvaldið fer með þessar viðræður eins og aðrar og leggur að lokum samning fyrir þingið til synjunar eða samþykktar. Staðan á samningunum er núna sú að það er stefnt að því að klára þá á þessu ári. Textavinna er komin mjög langt í mörgum köflum og viðaukum en að sjálfsögðu er engu lokið fyrr en leikurinn hefur verið flautaður af. Við höfum tekið mjög alvarlega þær áhyggjur sem hafa verið uppi um skort á upplýsingum sem við veitum. Það er allt uppi á borðum sem við erum að segja og gera. Hér var spurt hvað við hefðum lagt til málanna. Upphafstilboð okkar er að sjálfsögðu á vefnum og svo uppfærum við reglulega hvað við leggjum til og leggjum fram. Það er mjög mikilvægt að þetta sé gert svona, að allt sé uppi á borðinu. Við getum þó ekki birt gögn annarra ríkja. Það er þeirra að gera það eftir þeirra lögum og reglum. Almennt vil ég bæta því við að ég held að fá ríki sem eiga jafn mikið undir samningum eins og hér er um að tala, smáríki eins og Ísland, geti komið stefnu sinni á framfæri og unnið að því að efla viðskipti sín út á við. Ég mun í seinni ræðu minni koma inn á fleiri punkta. Ég vil þó taka fram að tekin var ákvörðun 2012 um að fara í þetta ferli og síðan hefur verið unnið að þessu jafnt og þétt. Þetta tekur langan tíma. Við vitum það og það er líka mikilvægt að við séum á tánum við að passa hlutina. Ákveðnir þættir eru ekkert inni í þessu, eins og heilbrigðisþjónustan sem hv. þingmaður nefndi réttilega. Allt umboð okkar samningamanna byggir á því tilboði sem liggur frammi á vef utanríkisráðuneytisins. Það er engin heimild til að semja um neitt annað en þar er. Við þurfum líka að hafa í huga, og ég kem reyndar inn á það á eftir, að það er misskilningur með ákveðna hluti. Ég ætla til dæmis að nefna að allar skuldbindingar sem við tökum á okkur eru afturkræfar. Það er misskilningur að þær séu ekki afturkræfar. Við getum hvenær sem er sem fullvalda ríki [[Forseti hringir.]]sagt okkur frá þessum samningi. Ég mun svo koma nánar inn á frekari vangaveltur í seinni ræðu.
Herra forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson á þakkir skildar fyrir að standa árvökull á varðberginu og koma í veg fyrir að við hin verðum gripin ofan í svelg hins alþjóðlega kapítalisma. Ég held að það skipti máli að menn séu alltaf gagnrýnir á samninga af þessu tagi. Það eru örfá atriði sem ég vildi gjarnan koma hér að. Í fyrsta lagi byrjaði þessi samningur mjög sakleysislega og það var alveg ljóst í tíð fyrri ríkisstjórnar að þar var lögð mikil áhersla á að hafa allt uppi á borðinu og ferlið allt sem gagnsæjast. Ég fæ ekki betur séð af svörum hæstv. ráðherra en að hann hafi fylgt þeirri línu allar götur síðan. Mér finnast svör hæstv. ráðherra varðandi ásakanir um að einhvers konar leynd eða myrkraverk séu í gangi mjög trúverðug. Wikileaks hefur haldið öðru fram og mér fannst það vera skynsamlegt sem ráðherrann sagði, að á sama tíma og Íslendingar birta á vefnum samningstilboð sín er tæpast hægt að gera þá kröfu til Íslendinga að þeir upplýsi um samningstilboð annarra. Það skiptir miklu máli. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Hafa einhverjar óskir komið frá einhverjum aðilum um að Íslendingar beiti einhverri óeðlilegri leynd við þetta mál? Í annan stað er ég þeirrar skoðunar vegna þess hvernig málið hefur þróast, er orðið tilefni mikilla deilna og ásakana um að einhvers konar myrkraverk séu í gangi og menn eigi ekki að fá að koma að málinu, að Alþingi eigi að fá að ræða þetta mál í þaula áður en það verður samþykkt. Þess vegna fagna ég því að ráðherra segir það koma til greina, en ég vil að það komi skýrt fram að það er krafa Samfylkingarinnar að þessi samningur verði ræddur á Alþingi áður en hann verður staðfestur af framkvæmdarvaldinu. Síðan langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra út í þá fregn sem kom í Morgunblaðinu 3. desember síðastliðinn um að Ísland hefði haft einhvern sérstakan atbeina að því að koma í veg fyrir að áfram yrði hægt að greina á milli mismunandi tegunda orku, eins og til dæmis vindorku [[Forseti hringir.]]og kjarnorku, jarðorku og hins vegar þeirrar orku sem unnin er með bergbroti. [[Forseti hringir.]]Það er algjörlega í andstöðu við niðurstöðu Parísarráðstefnunnar og í andstöðu við opinbera stefnu Íslands. Er þetta rétt?
Virðulegi forseti. Það er háttur siðaðra manna og siðaðra þjóða að gera samninga sín á milli og við Íslendingar höfum gengið til margra alþjóðlegra samninga og yfirtekið margar alþjóðlegar skuldbindingar og þær skuldbindingar hafa yfirleitt verið gagnkvæmar. Í þessu tilfelli er verið að ræða um þjónustuviðskipti og þjónustuviðskipti eru verulega stór hluti af innflutningi og útflutningi. Á síðasta ári voru þetta um 47% af heildarútflutningi og 38% af heildarinnflutningi. Ef ég kann rétt að reikna eru það um 20% af landsframleiðslu. Þetta skiptir verulegu máli. Sérstaklega í samfélögum þar sem þjónusta er orðin hagvaxtarhlutinn og ýmsar íslenskar sérfræðigreinar verða að útflutningi. Þetta skiptir okkur verulegu máli. Ég get einungis tekið undir orð hæstv. utanríkisráðherra um það að þegar ég hef ætlað að afla mér upplýsinga í þessum málum hefur það gengið þokkalega. Það kann að vera að mér gangi illa að finna samningsmarkmið annarra þjóða, enda tel ég að fullveldi þeirra sé til þess að hafa spilin á höndum sér. En tilboð okkar liggur frammi og ég hef hvergi fundið það út að gerðardómurinn sé yfirtekinn af einhverjum alþjóðlegum fyrirtækjum. Gerðardómur er ríki á móti ríki og það er partur af niðurstöðu deilna að setja mál í gerðardóm og sömuleiðis hitt að ef gerðardómur er óhagstæður kann að vera að hægt sé að draga sig frá þessum samningi. Ég tel að mjög mikilvægt sé að lýðveldið Ísland sé þátttakandi í [[Forseti hringir.]]alþjóðlegum samningum á sviði þjónustuviðskipta og fagna því að hæstv. ráðherra muni leggja fram frekari upplýsingar um málið eftir því sem því vindur fram. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Ég vil eiginlega ítreka það sem kom fram í ræðu minni í mars í fyrra þegar við áttum síðast sérstaka umræðu um TiSA-samninginn, að leggja áherslu á gagnsæi í þessari vinnu og að hlutir séu uppi á borðum. Ég fagna þeim orðum hæstv. utanríkisráðherra að þeirri stefnu sé fylgt. Það skiptir miklu máli, ekki aðeins almennt heldur hefur orðið sú þróun í upplýsingamálum og þeirri kröfu að almenningur geti fylgst með störfum opinberra aðila og leynimakk í kringum svona samningagerð er liðin tíð. Ég vil sömuleiðis taka undir að það skiptir miklu máli fyrir Alþingi að við eigum ítarlegar umræður um málið áður en samningur verður staðfestur. Ég vil minna á að auðvitað eru þetta umræður sem eru í miðju kafi, væntanlega langar og flóknar áralangar umræður. Margt af því sem hefur komið fram í umræðunni um samninginn er jafnvel ekki uppi á borðinu eða eingöngu tillögur einhverra ríkja sem hafa ekki verið teknar inn. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga. Auðvitað er mikilvægt að Ísland standi gegn því að það sé einhvers konar framsal valds til alræðis alþjóðlegra auðhringa án þátttöku okkar. Það bryti hreinlega í bága við íslenska stjórnarskrá að afhenda vald slíkum apparötum, þannig að það sé sagt. En í grunninn tel ég að Ísland eigi að taka þátt í alþjóðlegum samningum. Það er hagur okkar sem smáríkis að það sé alþjóðlegt regluverk og alþjóðlegt umhverfi [[Forseti hringir.]]og við eigum að fylgja því eftir.
Forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir að hafa beðið um þessar umræður. Það er mjög nauðsynlegt að við förum upplýst inn í það sem fram undan er. Mig langar af því að tíminn er stuttur að lesa greiningu eftir rithöfundinn Bergsvein Birgisson sem mér finnst mjög góð og segja í hnotskurn það sem ég segja vildi, með leyfi forseta: „Samningunum sjálfum, sem einmitt eru settir fram í nafni „aukins gagnsæis“, á að halda leyndum fyrir almenningi þangað til þeir eru samþykktir og undirritaðir. Þeir sem að baki standa eru með réttu hræddir við afleiðingar þess ef almenningur fær að vita um hvað málið snýst. Í stuttu máli er hér um að ræða endanlegan sigur hinna ríku yfir restinni, sem ekki mun geta huggað sig við hugtök eins og lýðræði lengur. Með orðum Joseph E. Stiglitz, Nóbelsverðlaunahafa í hagfræði, þjóna slíkir samningar hagsmunum ríkasta hóps amerískrar og alþjóðlegrar fjármála- og viðskiptaelítu „á kostnað allra annarra“ (New York Times 15. mars 2014). Skýrsla Evrópuráðsins styður hér, TTIP-samningurinn mun gefa hagvöxt upp á 0,01 af landsframleiðslu, nokkrir óveðursdagar til eða frá hafa meira að segja. Gulrótin er samt sem áður að „bæta hag fyrirtækja“ og „fjarlægja verslunarhindranir“. Skoðum skuggahliðarnar. Eftir því sem lekið hefur m.a. á Wikileaks um þessa samninga, er mælt fyrir auknu valdi til stórfyrirtækja, m.a. gegnum enn sterkari gerðardóm utan við þjóðbundin og alþjóðleg lög og reglugerðir. Að baki þessum „einkavædda dómstól“ standa 75.000 fyrirtæki, sem geta lögsótt þjóðríki ef lög þeirra og reglugerðir brjóta í bága við „framtíðarhag fyrirtækis“. Málskostnaður mun velta á tugum milljarða fyrir þjóðríki, líkurnar á að vinna eru hverfandi.“ Ég mun halda áfram [[Forseti hringir.]]að lesa þessa grein þegar ég kemst í síðari ræðu.
Hæstv. forseti. Það er óskaplega margt á huldu eða í það minnsta óljóst þegar kemur að TiSA. Birting samningstextanna, sem hafa verið birtir opinberlega, var ekki að frumkvæði samningsaðila en eftir að þeim hafði verið lekið og Wikileaks birt þá ákvað til að mynda Ísland að birta öll sín gögn. Það er vissulega út af fyrir sig gott. Við vitum hins vegar ekkert um samningsmarkmið hinna ríkjanna sem við erum að semja við, en við vitum þó að almennt er talað um að skuldbindingar TiSA gangi lengra en skuldbindingarnar sem voru fyrirhugaðar í GATS. Það er vissulega rétt sem hæstv. ráðherra segir, auðvitað getur Ísland ekki birt samningsmarkmið annarra. Það sem Ísland getur hins vegar gert er að hvetja önnur samningsríki til þess að birta samningsmarkmið sín. Mig langar að beina því til hæstv. ráðherra að jafnvel tala fyrir því að fá áfangaskjöl úr þessum samningaviðræðum birt til að almenningur viti eitthvað um það sem er að gerast. Það hefur komið fram að opinber þjónusta sem og viðkvæm svið eins og heilbrigðisþjónusta séu undanskilin í samningnum, a.m.k. hvað Ísland varðar. En ég spyr: Opnast það og verður partur af TiSA ef þjónustan verður einkavædd? Hvar lendir einkarekin þjónusta? Einkareknar heilsugæslustöðvar, falla þær undir TiSA? Svona spurningum tel ég mjög mikilvægt að við fáum svarað. Að endingu tel ég algjört grundvallaratriði að við ræðum samninginn á Alþingi þegar heildarmyndin er komin. Ef við ætlum að klára [[Forseti hringir.]]þessar viðræður verður Alþingi að ræða þær áður en farið er út og skrifað undir.
Hæstv. forseti. Umræðan um TiSA hefur snúist talsvert mikið um ímyndaða leyndarhyggju og að verið sé að markaðsvæða almannaþjónustu, einnig um að Íslendingar mundu mögulega tapa fullveldi sínu ef samningarnir færu í gegn. Ég tek undir sumt af því sem bent hefur verið á. Við verðum vissulega að fara með gát og vera gagnrýnin. Það gladdi mig því að heyra í ræðu hæstv. utanríkisráðherra hversu virkt upplýsingaflæðið hefur verið varðandi TiSA-samninginn til almennings og umfangsmikið samráð hefur verið haft við fagráðuneyti, undirstofnanir og hagsmunasamtök eins og ASÍ og BSRB. Sérstaka síðu má finna á vef utanríkisráðuneytisins þar sem birtar eru reglulegar fréttir af samningalotunum. Þar er tilgreint hverjir mæta á samningafundina fyrir hönd Íslands, hvað var rætt og hvenær næsti fundur er áætlaður ásamt þeim skjölum sem Ísland hefur lagt fram í þessum samningaviðræðum. Tel ég upplýsingagjöfina því til fyrirmyndar, bæði gagnvart almenningi og Alþingi. Mér þykir einnig gott að heyra að íslensk stjórnvöld leggi ríka áherslu á að engar skuldbindingar verði gefnar varðandi markaðsaðgang fyrir erlenda þjónustuveitendur vegna þeirrar þjónustu sem nú er í höndum opinberra aðila og að Ísland hafi tekið skýrt fram að fyrir sitt leyti sé eignarhald á auðlindum og stjórn orkuauðlinda fyrir utan gildissvið tillögunnar sem lögð var fram. Þetta er mjög mikilvægt atriði. Síðast en ekki síst mun Alþingi hafa aðkomu að málinu áður en samningurinn verður fullgiltur af hálfu Íslands eins og tíðkast hefur með fríverslunarsamninga. Ég tel því enga sérstaka hættu vera á ferðum. En þó er brýnt að við þingmenn höldum vöku okkar og þá sérstaklega hvað varðar mögulegt fullveldisframsal. Það kemur að sjálfsögðu ekki til greina.
Herra forseti. Mér sýnist að sú umræða sem hér hefur átt sér stað undirstriki það að töluvert er um misskilning eða mismunandi skilning þingmanna á því hvað er að finna í þessum samningi. Þess vegna held ég að það væri mjög gott ef hæstv. ráðherra hefði frumkvæði að því að gefa þinginu rækilega skýrslu um hvað er í gangi og fara ítarlega í suma af þeim þáttum sem hér hafa verið ræddir, einkum þá sem lúta að heilbrigðisgeiranum og orkugeiranum. Ég get tekið undir það að hæstv. ráðherra virðist hafa lagt sig í líma við að koma upplýsingum sem varða Ísland á framfæri. Rétt er að undirstrika það líka vegna þess að hér hefur verkalýðshreyfingin og barátta hennar gegn ýmsum þáttum þessa samnings verið sérstaklega reifuð, að í upphafi máls var lagt af stað með það í farteskinu að haft yrði samráð við ASÍ, BSRB, BHMR og fleiri aðila sem málinu tengjast. Mér sýnist því að Ísland hafi skorið sig frá öðrum ríkum að því leyti til að miklu meira gagnsæi er um þetta en hjá öðrum ríkjum. Ég vil hins vegar taka undir þau orð hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur um að Ísland ætti að hafa frumkvæði að því að hvetja önnur ríki til þess að koma sínum gögnum líka á framfæri. Ég vil aðeins reifa hérna þær fréttir sem komu fram í Morgunblaðinu 3. desember að loknum samningafundi. Þar var því bókstaflega haldið fram að Ísland ætti aðild að viðræðum um að taka upp í TiSA-samninginn ákvæði sem beinlínis gerði það að skyldu að fella niður greiningu á orku á orkumarkaði út frá uppruna orkunnar. Með öðrum orðum, að fella ætti kol og kjarnorku undir sama svið og jarðorkuna, vindorku og sólarorku. Meira að segja var sagt í Morgunblaðinu að Ísland hefði verið annað tveggja ríkja sem hefði haft frumkvæði að þessu. Mér finnst að hæstv. utanríkisráðherra verði að segja okkur [[Forseti hringir.]]hvort þetta sé rétt og ef svo er, þá verður hann að rökstyðja af hverju Ísland sendir þannig [[Forseti hringir.]]skilaboð sem vinna gegn markmiðum Íslands á öðrum sviðum.
Virðulegi forseti. Margt hefur komið fram í umræðunni sem leiðréttir þann misskilning sem hv. þm. Ögmundur Jónasson byrjaði með í inngangi sínum og ég ætla ekki að fara sérstaklega yfir það. Ég held að ekki sé með neinu móti hægt að halda því fram að hæstv. utanríkisráðherra sé að reyna að halda einu eða neinu leyndu og hvet þá sem halda slíku fram til að fara inn á vef utanríkisráðuneytisins og skoða það sem þar er fjallað um TiSA-viðræðurnar. Ég held að það sé gott að við hugum aðeins að því og munum eftir því að við Íslendingar vorum einu sinni mjög fátæk þjóð. Um þarsíðustu aldamót vorum við fátækasta þjóðin í Vestur-Evrópu. Reyndar erum við í EFTA-fríverslunarsamtökunum með Sviss, Noregi og Liechtenstein sem öll eiga það sameiginlegt að hafa verið mjög fátæk, jafn ólíkar þjóðir og þær eru. Staðreyndin er sú að við værum enn mjög fátæk þjóð ef við hefðum ekki aðgang að öðrum mörkuðum. Til þess að hafa jafnan rétt að öðrum mörkuðum verðum við til dæmis að geta vísað í gerðardóma. Það er enginn vafi að það er meiri hagur minni aðila að hafa aðgang að slíku en stærri aðila. Stór fyrirtæki fara sínu fram. Stóru aðilarnir fara sínu fram en litlu aðilarnir þurfa á því að halda að leikreglur séu jafnar og að þeir geti þá vísað málum eitthvað annað ef brotið er á þeim. Ég held að ef við erum í alvöru að hugsa um að reyna að hjálpa fátækari ríkjum, ekki bara við hátíðleg tækifæri, þurfum við að opna okkar markaði. Það er staðreynd málsins. Ef við ætlum hins vegar að halda þeim þar sem þau eru skulum við loka þeim. Og þá skulum við ekki taka þátt í fríverslunarviðræðum, alveg sama hvaða nafni þær nefnast. Þá skulum við bara loka þessu. En þá skulum við heldur ekki segja: Við viljum að fátækari ríkin hafi það betra. Það er enginn vafi að besta leiðin til að hjálpa fátækari ríkjum er að ríkari ríkin [[Forseti hringir.]]opni markaði sína.
Virðulegur forseti. Það má kannski segja í framhaldi af ræðu hv. þingmanns á undan mér að við búum í heimi þar sem við erum með lokaða hringi. Ríku þjóðirnar hafa búið sér til samtök, hvort sem við köllum þau Schengen, Evrópusambandið, EFTA eða annað. Þjóðríki hafa bundist samtökum sem útiloka aðra. Það má alveg velta fyrir sér þegar við skoðum ójafnræði í heiminum, milli norðurs og suðurs, fátækra ríkja og ríkra, hvort hugmyndin um landamæri og þjóðríki eins og þau urðu til á 18. og 19. öld sé kannski orðin skrýtin í dag, sérstaklega miðað við viðskiptaumhverfi heimsins. Viðskipti eru orðin miklu alþjóðlegri, fjármagnsviðskipti fara fram með hraða rafeindarinnar á míkrósekúndum þvert yfir hnöttinn fram og til baka. Hættan er að stórir aðilar í viðskiptum öðlist mjög mikið vald og að litlar einingar eins og þjóðríki eigi í raun og veru erfitt með að verjast. Smáríki eins og Ísland á mikið undir því að samningar og alþjóðlegar umgjarðir taki á svona málum. Það er mjög mikilvægt að land eins og Ísland sé ekki undirselt valdi hins sterka, hvort sem um er að ræða sterk ríki, sterk alþjóðafyrirtæki eða annað. Út frá þeirri hugsun finnst mér mikilvægt að Ísland taki þátt í þessum viðræðum, fylgist með þróuninni og taki þátt í niðurstöðunni [[Forseti hringir.]]en auðvitað ekki hvaða niðurstöðu sem er. Ísland verður líka að vinna í því að hún verði góð og almenningi heimsins til farsældar.
Forseti. Ég held áfram lestri greinar Bergsveins Birgissonar, með leyfi forseta: „Nú þegar hafa slík mál farið í gegn vegna annarra fríverslunarsamninga. Franska stórfyrirtækið Veolia fór í mál við Egyptaland af því að ríkisstjórnin lögfesti lágmarkslaun þegnanna. Sænska fyrirtækið Vattenfall fór í mál við Hamborg í Þýskalandi, sem ætlaði að reyna að minnka umsvif kolaorkuvers í bænum í nafni hreinna lofts. […] Hér eru ekki aðeins „verslunarhindranir“ fjarlægðar, heldur líka lög og reglugerðir sem vernda hagsmuni verkafólks og neytenda, og ekki síst hagsmuni allra jarðarbúa hvað varðar umhverfismál. […] Með TiSA-samningnum er stórfyrirtækjum gefið alræðisvald í nafni fríverslunar og „hagræðingar“. Samningurinn mun ná utan um 70% alþjóðamarkaðsins af allri þjónustu, allt frá fjármálum til heilbrigðismála. Á vef WikiLeaks má lesa að ákvæði um einkavæðingu eru óafturkallanleg, það þýðir að lönd geta ekki gert lykilþjónustu opinbera á ný, þótt þeir muni upplifa að allt versni þegar fjarlægt stórfyrirtæki fer að reka elliheimili eða leikskóla landsins.“ Ég minni á og bendi á framferði Rio Tinto gagnvart starfsmönnunum í álverinu, en það er bara forsmekkurinn að því sem koma skal hjá alþjóðastórfyrirtækjum. Þau koma inn með mjúkum höndum og ef þau fá ekki það sem þau vilja er öllu hótað eins og við höfum séð gerast hjá álverinu í Straumsvík. Síðan skulum við halda því til haga að leyndarhyggjan, sem hefur verið í kringum þetta, er ekki eitthvert ofsóknaræði. Þingmönnum í Bandaríkjunum hefur verið hótað lögsókn ef þeir vilja veita aðgengi að til dæmis TPP. Þó er talið að sá samningur sé hjúpaður minni leyndarhjúpi en TiSA þannig að ég hvet þingmenn til að stíga varlega til jarðar og ekki gleypa hrátt það sem þeim er rétt. Síðan er mjög mikilvægt að hafa í huga að við verðum að fá tækifæri til að greina tæknimállýskuna í þessu máli því að það er ekki fyrir nokkurn lifandi mann að skilja það tæknikraðak sem er í þessu.
Hæstv. forseti. Ein söguleg staðreynd sem er rétt að halda til haga að gefnu tilefni. Þessar viðræður fóru ekki formlega af stað fyrr en sumarið 2013, í tíð núverandi ríkisstjórnar. Annars verð ég að segja það að með mikilvægum undantekningum hefur þessi umræða verið hrollvekjandi. Þá staðnæmist ég við þá yfirlýsingu hæstv. utanríkisráðherra að hér sé um að ræða hefðbundnar viðskiptaviðræður. Það er ekki svo. Í þeim er fólgið fullveldisafsal. Samningarnir eru óafturkræfir. Ef ríki sem hafa undirgengist tiltekin ákvæði, draga þau til baka, þá eiga þau á hættu að vera skaðabótaskyld. Á þessu hvíldu GATT-samningarnir og ég veit ekki til annars en að enn sé unnið samkvæmt þessu. Í annan stað er úrskurðarvald fært frá dómstólum undir gerðardóma, fært frá lýðræðinu til fjármagnsins. Þetta er staðreynd. Þetta er annað fullveldisafsal. Hitt sem er hrollvekjandi er yfirlýsing hæstv. utanríkisráðherra um að hann útiloki ekki að þetta komi fyrir þingið áður en frá þessu verði gengið. Það er mat okkar margra að eðlilegast væri að við segðum okkur frá þessum samningum. En það er eindregin og afdráttarlaus krafa Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hún hefur sent það frá sér ítrekað nú í dag, að við krefjumst þess að þetta mál verði tekið fyrir á Alþingi áður en nokkur stafur verður settur undir samninga. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] Síðan vil ég segja annað. Við höfum ekki fengið að vita hvað gerðist í Genf í desember síðastliðnum. Þar var rætt um Environmental Services í tengslum við orkuvinnslu. Nú er það svo að Íslendingar eiga mikið undir þjónustu við orkugeirann [[Forseti hringir.]]og það eru okkar hagsmuni að greiða götu slíkra fyrirtækja. En gera menn sér grein fyrir því að það er eitt að ganga til samninga við ríki, jafnvel fátæk ríki, [[Forseti hringir.]]um slíka aðstoð og slík viðskipti, en að þvinga þau og þröngva þeim inn í slíkt viðskiptamódel er siðlaust. Út á það ganga mótmælin [[Forseti hringir.]]frá hinum snauða heimi. Það er siðlaust að við skulum taka þátt í þessu samsæri gegn fátæku fólki í heiminum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi tek ég undir að líklega þarf að verða hér umræða um þetta mál sem leyfir okkur betri tíma. Í öðru lagi tek ég undir orð hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, ekki gleypa hrátt allt sem sagt er, þar á meðal hér í þessum sal af þeim sem tala gegn þessum samningum. Það er líka mikilvægt að hafa það í huga. Samningurinn kallar ekki á neinar breytingar í opinberri þjónustu, hverju nafni sem hún nefnist. Hún er undanþegin almennt og til að vera með belti og axlabönd er sérstaklega tekið fram í tilboði Íslands að svo sé. Samningurinn felur ekki í sér neinar skuldbindingar um að einkavæða þjónustu. Það sem meira er, ríkið getur fært einkavædda þjónustu aftur í opinberan rekstur kjósi það svo. Engar reglur eru í GATT og verða ekki í TiSA um bótaskyldu ríkja ef þau kjósa að taka þjónustu á ný undir opinberan rekstur. Allar skuldbindingar eru afturkræfar. TiSA mun innihalda ákvæði um úrlausn deilumála líkt og er hjá Alþjóðaviðskiptastofnuninni og hafa reynst smáríkjum mjög vel. Þar munu ríki takast á, ekki fyrirtæki. Samningurinn takmarkar ekki rétt löggjafans til að setja löggjöf á þeim sviðum sem samningurinn nær til. Það verður á valdi sérhvers ríkis að setja reglur um réttarstöðu erlendra þjónustuveitenda o.s.frv. Ég ætla að svara nokkrum þeirra spurninga sem hafa komið fram. Ég kannast ekki við að Ísland hafi verið beðið um að fela einhverja hluti sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson spurði um. Það er rangt sem kemur fram í þessum desemberumræðum, að við höfum beitt okkur fyrir því að ekki yrði hægt að greina á milli mismunandi tegunda af orku. Þau skjöl sem Wikileaks vísaði til í desember voru komin á vef ráðuneytisins í mars, þá mörgum mánuðum fyrr. Það sem við höfum lagt áherslu á er að íslenskir sérfræðingar á sviði orkurannsókna og orkuþjónustu geti veitt slíka þjónustu erlendis. Ekkert í því sem við erum að leggja til gengur út á að menn geti ekki greint á milli orku eða notað þá orku sem þeir kjósa. Það [[Forseti hringir.]]eru svo margar aðrar spurningar og vangaveltur sem þarf að svara í þessu máli þannig að ég er algjörlega sammála því að við þurfum að búa til vettvang til að ræða þetta betur einhvern tímann á næstu vikum.
Herra forseti. Þann 20. janúar kynnti UNICEF skýrslu sína sem ber yfirskriftina: Réttindi barna á Íslandi: Börn sem líða efnislegan skort. Skortgreining UNICEF leiðir í ljós að 9,1% allra barna á Íslandi liðu skort árið 2014. Það eru rúmlega 6.100 börn og af þeim líða tæp 1.600 verulegan skort. Ég leyfi mér að fullyrða að öllum sem á þessar umræður hlýða finnast þær niðurstöður óásættanlegar. En hvað ætlum við að gera? Hvernig bregðumst við við þeim vondu tíðindum að fjöldi barna í þessari stöðu hefur rúmlega tvöfaldast frá árinu 2009? Greining UNICEF er afar verðmætt tæki sem stjórnvöld geta notað til að átta sig á hvert helst á að beina stuðningi við fjölskyldur í landinu. Hún byggist á áherslu UNICEF, Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna, á jafnræði, þ.e. að öll börn eigi að njóta sömu réttinda og öll börn skipti máli. Aðferð UNICEF gengur út á að greina marghliða skort hjá börnum og gerir mögulegt að rannsaka skort út frá mörgum sviðum og ólíkum bakgrunnsbreytum. Horft er á börnin sjálf og aðstæður þeirra en ekki heimili þeirra í heild sinni. Góð greining á gögnum sem varpa ljósi á lífsgæði barna á Íslandi er nauðsynleg forsenda þess að hægt sé að vinna markvisst að því að jafnræði ríki meðal barna. UNICEF hefur bent á að segja megi að slíkar greiningar séu lykilþáttur að innleiðingu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna með farsælum hætti. Greiningin er unnin í samstarfi við Hagstofuna sem framkvæmdi skortgreininguna og notaði til þess gögn sem þegar hafði verið safnað hér á landi. Gögnin koma úr viðauka við lífskjararannsókn Evrópusambandsins en hún er lögð fyrir heimili á Íslandi á hverju ári. Árin 2009 og 2014 var sérstökum viðauka bætt við þar sem upplýsingum um stöðu barna var safnað sérstaklega. Það gæfi betri vísbendingar um hvar stjórnvöld ættu að bera niður og hvernig ef þeim upplýsingum væri í framtíðinni safnað árlega. Mögulegt er að skoða gögnin með ýmsum hætti á netinu eftir ólíkum sviðum og bakgrunnsbreytum. Hægt er að velja hvernig þau birtast og hvað er borið saman. Þannig nýtast þau vel öllum þeim sem vilja kynna sér efnislegan skort barna á Íslandi. Niðurstöðurnar segja, í stuttu máli, að mestar líkur séu á að barn líði skort á Íslandi ef það er drengur sem á foreldra sem eru yngri en 30 ára og þau eru einungis með grunnmenntun, í lægsta tekjubili og á leigumarkaði í stærri bæjum landsins, drengur sem er fæddur á Íslandi og er eina barnið á heimilinu og foreldrarnir eru í minna en 50% starfshlutfalli. Það svið sem flest börn líða skort er húsnæði. Tæplega 9.000 börn líða slíkan skort. Algengasta ástæðan er þröngbýli. Einnig að ekki komi næg dagsbirta inn um glugga húsnæðisins. Meira en fjórðungur barna sem eiga foreldra sem vinna hálft starf eða minna býr við skort á sviði húsnæðis. Sú niðurstaða bendir til þess að öryrkjar séu í þeim foreldrahópi og námsmenn. Það sama má segja um atvinnulausa og einstæða foreldra. Mikill munur er á börnum leigjenda og börnum foreldra í eigin húsnæði. Börn leigjenda eru líklegri til að líða skort á öllum sviðum. Skortur hefur verið á leiguhúsnæði og stuðningi við leigjendur í of langan tíma. Hærri húsaleigubætur ásamt umtalsverðri fjölgun leiguíbúða kæmi til móts við þann vanda barnanna. Ég minni á að talsmenn öryrkja og stúdenta hafa lýst áhyggjum sínum af því að kerfisbreytingar sem eru boðaðar í þessum efnum muni tefja uppbyggingu á húsnæði á þeirra vegum. Koma þarf í veg fyrir slíkar tafir. Greiningin á hag barna kallar á að uppbyggingunni verði flýtt. Það svið á Íslandi þar sem börn líða næstmestan skort er félagslíf og þar á eftir er skortur sem tengist klæðnaði og afþreyingu algengastur. Ég tel að auk hærri húsaleigubóta og fleiri leiguíbúða ættu stjórnvöld að bregðast við með hærri barnabótum og breytingu á fæðingarorlofi. Ég held að ef barnabætur væru greiddar út mánaðarlega nýttust þær betur börnum hvað varðar félagslíf, þátttöku í frístundastarfi og betri klæðnaði. Nú eru barnabætur greiddar út á þriggja mánaða fresti og slíkir slumpar inn í efnahag heimila eru oft notaðir með öðrum hætti en mánaðarleg innkoma. Einnig er nauðsynlegt að endurskoða almannatryggingar þannig að börn öryrkja séu ekki líklegri en önnur til að líða skort. Sama má segja um upphæð námslána og stuðning við atvinnulausa. Eftir þessa örstuttu yfirferð afar mikilvægrar greiningar UNICEF á aðstæðum barna sem líða efnislegan skort vil ég biðja hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra um viðbrögð við niðurstöðunum og spyrja um leið hvernig hún hyggst bregðast við niðurstöðunum í velferðarráðuneytinu [[Forseti hringir.]]annars vegar og í ríkisstjórn hins vegar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir frumkvæðið að þessari umræðu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við ræðum þetta hér í þinginu og jafnvel að við stígum frekari skref í þá átt að gera það að reglu að fjalla um félagsvísana sem eru gefnir út reglulega af Hagstofunni og voru unnir að frumkvæði Velferðarvaktarinnar á sínum tíma. Í upphafi vil ég sérstaklega fá að nota tækifærið, af því að það er svo ánægjulegt að við erum hér með fulltrúa frá Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna að fylgjast með umræðunni, og þakka þeim kærlega fyrir þetta frumkvæði. Þau komu til okkar og kynntu þessar hugmyndir og okkur þótti þetta mjög jákvætt. Við tókum í framhaldinu ákvörðun um að styðja sérstaklega við gerð þessarar vinnu. Eins og hv. þingmaður hefur farið í gegnum þá eru þessi tvö ár, 2009 og 2014, borin saman þar sem annars vegar er verið að skoða almennan skort á lífsgæðum barna og hins vegar verulegan skort. Hvort tveggja er mælt með tólf atriðum af lista lífskjararannsóknarinnar. Þannig að hér er sem sagt greining á fyrirliggjandi gögnum. Það sem ég vil kannski aðeins fá að taka fram er að til að skilja og átta okkur á þessum viðmiðunarárum þarf að gera sér grein fyrir því að fyrra viðmiðunarárið, upphafsárið 2009, er litað af þeirri óvenjulegu stöðu sem þá var í efnahagslífi okkar. Þetta var í lok eins mesta góðæris sem hafði verið hér á Íslandi og um leið upphaf kreppunnar, þá var skorturinn lítill, en hann reis hins vegar í kjölfarið þegar áhrif kreppunnar komu fram. Það er það sem endurspeglast síðan í lífskjararannsókninni sem var birt 2014. Það ár var ákveðið, af löndum Evrópu í gegnum Eurostat, að keyra svokallaðan barna-modul sem var endurtekinn árið 2014. Á þetta hefur Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna bent, þ.e. að ástæða sé til að skoða hvort við ættum að keyra þessa greiningu oftar en Eurostat hefur lagt til. Við munum taka það upp við Hagstofuna og heyra ráðleggingar þeirra varðandi það hvort rétt sé að gera þetta oftar en gert er í Evrópu. Þetta er líka nýr mælikvarði, tiltölulega nýr, skortur á efnislegum gæðum. Við höfum áður skoðað heimili undir lágtekjumörkum og við sjáum að á síðustu árum hefur þeim verið að fækka sem búa á heimilum undir lágtekjumörkum og líka sá hluti barna sem býr á heimilum sem eiga mjög erfitt með að ná endum saman, þannig að við erum að ná að vinna okkur út úr kreppunni. Það endurspeglast ekki hvað síst í batnandi atvinnuástandi. Atvinnuleysi hefur til dæmis nú á milli ára lækkað um 1%. Við sjáum það í tölum Seðlabankans að heimilin hafa það mun betra og árið 2015 jókst kaupmáttur um tæplega 8%, sem er mjög óvanalegt. Þessi skortgreining fer hins vegar nánar í gegnum gögnin og hjálpar okkur þar með að taka ákvarðanir um það hvernig best sé að koma til móts við þau börn sem þurfa mest á aðstoð okkar að halda. Ef við horfum aðeins á það sem er jákvætt þá hefur næring barna batnað. Það er líka áhugavert, og eitthvað sem ég held að við þurfum aðeins að velta fyrir okkur, að aðgangur að upplýsingum, aðgangur að internetinu og aðgangur að sjónvarpi, hefur líka batnað, en á sama tíma er það hins vegar sláandi að sjá hversu áberandi skorturinn er á húsnæðismarkaðnum. Það er líka í samræmi við skýrslu Seðlabankans um fjármálastöðugleika þar sem bent var á mikilvægi þess að huga sérstaklega að þeim sem eru á leigumarkaðum. Það er líka rétt, sem þingmaðurinn nefndi hér, að allar okkar tölur benda til þess að þau heimili sem búa við skort, skort á efnahagslegum gæðum, og hafa það verst hér á Íslandi, eru líklegust til að vera á leigumarkaðnum. Þetta er yngra fólkið, það er mun hærra hlutfall. Um 4,4% þeirra sem eru 65 ára og eldri búa við skort á efnislegum gæðum, en 15,1% í heildina af þeim sem eru undir 65 ára. Þannig að það er þessi hópur sem þarf að huga sérstaklega að. Hér var nefnt mikilvægi uppbyggingar á félagslegu húsnæði og ég vil svo sannarlega fá að taka undir það. Félagslegum íbúðum hefur lítið fjölgað. Biðlistar eru mjög langir hjá sveitarfélögunum sem eru í framlínunni við að sinna þeim sem hafa það allra verst á Íslandi, íbúðum hefur nánast ekkert fjölgað hjá sveitarfélögunum frá því eftir hrun og þeir fjármunir sem hafa verið veittir til þess, bæði á vegum þessarar ríkisstjórnar [[Forseti hringir.]]og þeirrar síðustu, hafa jafnvel ekki verið nýttir til að fara í uppbyggingu hvað það varðar. Hér var líka nefnt mikilvægi aukins húsnæðisstuðnings. Það er einmitt annað frumvarp sem er til þess að taka á því í meðferð velferðarnefndar. Að lokum vil ég nefna annað verkefni, þó að það sé minna og lægri upphæðir undir, [[Forseti hringir.]]sem er tilraunaverkefnið Tinna, sem við vorum að undirrita samning um við Reykjavíkurborg. Það snýr að því að hjálpa sérstaklega þeim foreldrum sem standa [[Forseti hringir.]]allra verst og börnunum þeirra. Vonandi getur það leitt til þess að þetta verði þjónusta sem verði viðvarandi.
Herra forseti. Fátækt er samfélagsmein. Afleiðingar þess að alast upp við fátækt geta haft víðtæk áhrif á börn og skert framtíðarmöguleika þeirra. Fram hefur komið í viðtölum við börn sem hafa búið við fátækt og skort á efnislegum gæðum að slíkt hefur mikil áhrif á andlega líðan þeirra og líf. Þau glíma við minnimáttarkennd, þá tilfinningu, og forðast gjarnan samveru við jafnaldra sína utan skóla þar sem þau telja sig geta átt á hættu að vera strítt vegna efnahagslegrar stöðu sinnar. Þegar skortur barna er mældur er miðað við klæðnað, menntun, upplýsingar, húsnæði, afþreyingu og félagslíf. Í skýrslunni kemur fram að skortur er hjá um 9.000 börnum þegar kemur að húsnæði vegna mikils þröngbýlis, eins og komið hefur hér fram, en líka að ekki komi næg dagsbirta inn um glugga húsnæðisins. Mikill munur er á börnum leigjenda og börnum foreldra í eigin húsnæði. Börn leigjenda eru líklegri en önnur til að líða skort á öllum sviðum og hefur hann þrefaldast frá árinu 2009. Þess vegna hef ég áhyggjur af því þegar félags- og húsnæðismálaráðherra telur að húsnæðisfrumvörp hennar, eins og þau eru lögð fram í dag, hjálpi til við að leysa þann vanda. Því miður sýnist mér svo að þau miði við litlar leiguíbúðir og þurfi ekki endilega að bjóða upp á næga dagsbirtu. Annað í skýrslunni sem vekur ugg er þegar aðstæður barna eru þannig að þau geti ekki boðið félögum heim eða haldið upp á afmæli eða önnur tímamót í lífi sínu vegna fátæktar eða annars skorts. Við þurfum líka að fylgjast vel með því hvernig efnislegur skortur hjá ungu barnafólki þróast og sjá til þess að allar aðgerðir miði að mismunandi nálgun og feli í sér svigrúm til að þjónusta einstaklinga í mismunandi stöðu. „Ég hef rétt þó ég sé af lægri stétt“ sungu nemendur í Austurbæjarskóla árið 2014. Ég hvet fólk til þess að hlusta á þann boðskap á YouTube. Því miður staðfestir skýrslan það sem lengi hefur verið vitað að börn tekjulágra og þeirra sem eru atvinnulausir eða í minna en 50% atvinnuhlutfalli eru til dæmis líklegri en önnur börn til að líða skort. „Fátæktin er erfið því hún stelur vonum og draumum“, sagði einn 12 ára drengur og það er í okkar verkahring að sjá til þess að engin börn á Íslandi líði skort. Fátæk börn og börn [[Forseti hringir.]]sem líða skort geta ekki beðið eftir aðgerðum ríkisvaldsins og annarra þeirra sem koma að þessum málum. [[Forseti hringir.]]Það þarf að gyrða sig í brók og láta verkin tala.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga en afskaplega dapurlega máli. Niðurstöður skýrslunnar eru sláandi. Þó að víða í heiminum þurfi börn að þola enn meiri fátækt og mismunun en hér á landi er það hreint engin afsökun fyrir okkur. Okkar er ábyrgðin, okkar er skömmin og okkar er skyldan að bregðast ekki þessum börnum. Bernska þeirra er hér og nú og ef við neitum þeim um að fá að njóta hennar vegna fátæktar og fárra tækifæra getum við ekki bætt fyrir það síðar. Þessi mál má alls ekki þvæla og flækja og setja svo neðst í bunkann. Við eigum að forgangsraða í þágu barna og alveg sérstaklega barna sem standa höllum fæti. Til þess og einskis annars var barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna gerður og til þess skrifuðum við undir hann og fullgiltum og gerðum hann svo að íslenskum lögum. Í skýrslunni kemur fram að hlutfall þeirra barna sem líða skort á Íslandi hefur rúmlega tvöfaldast frá árinu 2009. Gera má ráð fyrir að rúmlega 6.100 börn líði efnislegan skort hér á landi og af þeim þola tæplega 1.600 börn verulegan skort. Hlutfall barna sem líða verulegan skort hefur þrefaldast frá árinu 2009 og er nú 2,4%. Herra forseti. Á bak við allar þessar tölur eru börn af holdi og blóði, með tilfinningar, væntingar og metnað og löngun til að fá tækifæri í lífinu og verða hamingjusamt fólk. Er það ásættanlegt í velmegunarsamfélaginu okkar að meira en 6.000 börn skuli lifa við skort á efnislegum gæðum og þola alvarlega mismunun? Nei. Það er okkur til skammar að hér á landi skuli vera börn sem fara ekki aðeins á mis við tækifæri sem félagar þeirra fá og finnst sjálfsögð til að stunda félagslíf og íþróttir, læra á hljóðfæri, fara í ferðalög, þroskast og njóta lífsins, heldur börn sem vegna fátæktar fá ekki viðunandi næringu, búa í vondu og óöruggu húsnæði og klæðast lélegum fötum. Herra forseti. Auðvitað er þetta til háborinnar skammar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr!]]
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir að hefja þessa umræðu. Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna var lögfestur hér á landi árið 2013. Hann felur í sér alþjóðlega viðurkenningu á að börn séu sjálfstæðir einstaklingar með fullgild réttindi og tryggir öllum börnum sérstaka vernd og umönnun. Til að öll börn fái notið réttinda sinna er nauðsynlegt að hafa vitneskju um hverjar ólíkar þarfir þeirra eru. Eins og hér hefur komið fram líða um 9,1% barna á Íslandi efnislegan skort og skorturinn mælist mestur á sviði húsnæðis samkvæmt skortgreiningu UNICEF. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka þeim fyrir að vinna þessa skýrslu og koma henni á framfæri til okkar. Fyrir mig skiptir mestu máli að við höfum það eina markmið að ekkert barn á Íslandi búi við fátækt eða skort. Eitt barn er of mikið í því sambandi. Það er skylda okkar að enginn, ungur eða gamall, búi við skort. Þær mælingar sem við miðum við voru annars vegar gerðar í lok góðæris 2009 og síðan í lok kreppunnar 2014. Það er því ánægjulegt að sjá lækkandi tölu þeirra barna sem búa við fátækt og skort, en mikilvægt er að halda áfram að fylgjast með stöðunni. Það er mikilvægt að minna á að fjögur frumvörp félagsmálaráðherra liggja fyrir þinginu og eru ekki síst sett fram til þess að koma til móts við þá sem lökust hafa kjörin. Stefnt er að því að byggja þúsundir íbúða á næstu árum til að mæta þeim óskum sem fram eru settar. Vinna við frumvörpin gengur vel þó að í mörg horn sé að líta og eðlilegt að nauðsynlegar breytingar verði gerðar sem almenn sátt ríkir um í velferðarnefnd. Virðulegi forseti. Það er verkefni okkar á Alþingi að koma í veg fyrir að börn á Íslandi líði skort. En það gerist fyrst og fremst með því að efla atvinnuþátttöku þeirra foreldra sem hafa hæfileika og getu og búa við lökust kjör. Fjölbreytt og sterkt atvinnulíf er forsenda velferðar í landinu, ekki aðeins til þess að fjölga vel launuðum störfum heldur einnig til að standa undir þeirri velferð sem við krefjumst að börnin okkar öll búi við. [[Forseti hringir.]]Velferð á Íslandi mun aukast í takti við aukna verðmætasköpun í landinu og það verður lykillinn að farsælli framtíð allra barna á Íslandi.
Forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður. Það er ljóst að þetta svokallaða góðæri sem nú er byrjað skilar sér ekki til þeirra sem þurfa mesta á því að halda. Það er neyðarástand á leigumarkaði. Þó svo að húsnæðisfrumvörpin komist í gegn án mikilla breytinga mun það ekki leysa neyðarástandið. Það tekur tíma að byggja upp og lagfæra það sem er að. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvað eigi að gera í millitíðinni. Hvað á gera fyrir þau 13,4% barna Íslandi sem líða skort vegna húsnæðismála? Í aðgengilegri samantekt og skýrslu frá UNICEF er sláandi að sjá að börn líði nú alvarlegri skort en áður þegar allt er tekið saman. Hugsið ykkur, það eru 3,2% barna á Íslandi sem líða næringarskort, sem fá ekki nógu mikið að borða. Ég vil ekki búa í svona samfélagi. Við eigum alveg fullt, fullt af peningum sem við getum deilt á jafnari hátt. Á einhvern veg hlýtur að vera hægt að finna leiðir til að taka á þessu brýna vandamáli. Mig langar til þess að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún geti á mjög einfaldan hátt útskýrt fyrir okkur hvernig eigi að leysa það vandamál að börn líði núna alvarlegri skort á Íslandi en áður. Ég óska eftir mjög skýrum svörum um aðgerðir.
Virðulegi forseti. Það var vont að hlusta á kynningu UNICEF, Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna, á þeirri skýrslu sem hér er til umræðu. Þar koma viðmiðunarár út af fyrir sig ekkert við, auðvitað er vont að ástandið hefur versnað frá árinu 2009. Árið í ár, dagurinn í dag skiptir samt mestu máli og þess vegna verðum við að bregðast við núna. Við eigum að líta á tölurnar eins og þær eru í dag en ekki fara að spyrja um hvort viðmiðunarárin séu rétt, sýni þetta eða hitt. Nýjasta árið sýnir ástandið í dag og við þurfum að bregðast við því og við þurfum að gera það strax. Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna benti á að gott væri að safna þessum upplýsingum oftar og nefndi að það mundi kannski kosta nokkrar milljónir að gera það. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Er hún tilbúin að beita sér fyrir því að þessir peningar komi til að hægt sé að safna þessum upplýsingum oftar, einu sinni á ári eða kannski annað hvert ár? Mig langar líka að nefna það sem kom mörgum á óvart, þ.e. að ung hjón með eitt barn flokkast undir einn af verst settu hópunum. Af hverju skyldi það vera? Skyldi það vera út af því að barnabætur hjóna byrja að skerðast mjög fljótt, fólk þarf að vera nánast með allra lægstu launin til að fá barnabætur? Þarf ekki að líta á barnabæturnar, ekki sem [[Forseti hringir.]]bætur heldur sem fjölskyldulaun fyrir ungt fólk sem er að eignast börn og hjálpa þá börnunum í þeim tilfellum?
Hæstv. forseti. Við ræðum hér skýrslu Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna, UNICEF, og niðurstöður greiningar á hag barna og viðbrögð stjórnvalda við þeim niðurstöðum. Sannarlega er það gagnleg skýrsla þó að niðurstaðan sé í eðli sínu dapurleg. Það er mikilvægt að taka hana fyrir hér og ég þakka sérstaklega hv. þm. Oddnýju Harðardóttur, málshefjanda, fyrir að taka þetta fyrir. Mér finnst 6.100 börn sannarlega sláandi tala og að það skuli eiga sér stað að 1.600 börn líði verulegan efnislegan skort er algjörlega óásættanlegt. Við eigum ekki að sætta okkur við þessa stöðu. Ég hef áður í ræðu vitnað til orða sr. Bjarna Karlssonar sem hefur rannsakað, rætt og ritað um fátækt. Hann segir að stjórnvaldsaðgerðir dugi ekki til einar og sér, hér þurfi viðhorfsbreytingu, ekki ólíkt og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir orðaði það hér áðan, við eigum að horfa á stöðuna eins og hún er og bregðast við henni. Umfangið liggur fyrir, börnin eru alltaf fórnarlömb þessara aðstæðna. Varðandi hvað það er sem skortir og hvaða þættir hafa helst áhrif og hvaða hópar það eru sem helst líða skort þá mun heimilisgerð, atvinnuþátttaka, menntun og húsnæðisstaða alltaf skipta máli. Við vitum líka að það getur oft verið flókið orsakasamhengi á bak við fátækt. Ég held að það blasi við að það þurfi viðbragðsáætlun þar sem fram kemur hvar við getum með beinum hætti gripið til aðgerða.
Herra forseti. Ef við horfum á velferðarsamfélagið eða velferðarkerfið á Íslandi er það í fyrsta lagi yngra en annars staðar á Norðurlöndunum, það komst í öðru lagi aldrei alveg til sambærilegs þroska, borið saman við það sem best gerðist á blómatímum, t.d. Svía og Dana, í þeim efnum. Í þriðja lagi hefur það því miður lengi einkennt okkur og skorið okkur nokkuð úr í samanburði við hvernig það er annars staðar á Norðurlöndunum, sem mér er tamur, að okkur hefur ekki tekist sérstaklega vel upp við að þróa hér barnvænt og fjölskylduvænt velferðarsamfélag. Þetta hefur birst og birtist enn í ýmsum myndum, í því sem skýrslan sýnir okkur, óþolandi fátækt allt of margra barna, 6 þús. börn á aldrinum 1–15 ára líða efnislegan skort í þessu ríka samfélagi og þar af 1.600 mjög alvarlegan skort. Þetta birtist okkur auðvitað líka í því að ungt fólk hefur ekki næga trú á framtíðinni eða telur hag sínum ekki nógu vel borgið hér. Þetta birtist einfaldlega í landflótta ungs fólks þrátt fyrir allt talið um góðæri. Við misstum 550 manns á síðasta ári á aldrinum 20–29 ára úr landi. Þetta er unga fólki, annaðhvort komið með börn eða í þann veginn að fara að búa þau til. Lausnin blasir við. Við vitum hver hún er. Það þarf að bæta skilyrði barnafjölskyldna og styðja við tekjulægstu fjölskyldurnar, það þarf að skapa barnvænt og fjölskylduvænt velferðarsamfélag með öflugri barnabótum, með lengra fæðingarorlofi sem brúar gatið milli fæðingarorlofs og leikskóla, með gjaldfrjálsum leikskóla, fátt kæmi tekjulágum barnafjölskyldum betur en gjaldfrjáls leikskóli, með húsnæðisátaki og stuðningi við tekjulágt fólk vegna húsnæðisöflunar og með skattkerfi sem vegur á móti tekjumisskiptingunni í samfélaginu. [[Forseti hringir.]] Verðmætin eru til á Íslandi en það þarf að skipta þeim rétt og beita þeim rétt.
Herra forseti. Að sjálfsögðu er það skylda þjóðarinnar allrar að forgangsraða í þágu fátækra barna og eyða þeirri meinsemd sem fátækt er í íslensku samfélagi. Eins og segir í skýrslu UNICEF á ekki að skipta máli hvernig barn á Íslandi býr, hvar á landinu það á heima eða hverjir foreldrar þess eru. Barnið á að geta gengið að sömu tækifærum vísum og öll önnur börn. Slíkt jafnræði er tryggt í bæði íslensku stjórnarskránni og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem við Íslendingar höfum lögfest. Ég skora á ráðherrann og ráðherrana alla að hafa barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem fyrsta lið á næsta ríkisstjórnarfundi og nýta allan fundinn og ef með þarf alla fundi á þessu ári til að fara vandlega yfir það hvað þurfi að gera til að gefa orðunum sínum vigt þannig að um muni fyrir fátæk börn á Íslandi. Ég get bent þeim á að þeir gætu strax byrjað á því að tryggja að markvisst, reglulega og skipulega sé að því staðið að safna áreiðanlegum upplýsingum um stöðu og kjör barna hér á landi. Þannig og ekki öðruvísi getum við fengið skýra mynd af stöðu og þróun þessara mála. Ef við sjáum ekki vandann höfum við tilhneigingu til þess að láta eins og hann sé ekki til staðar. Við stingum höfðinu í sandinn. Og ef við sjáum ekki þróun vitum við ekki hvort við erum að ná viðunandi árangri. Ég er, herra forseti, alls ekki einn um að vilja hvetja íslensk stjórnvöld til þess að koma því í verk að tryggja góða gagnasöfnun um stöðu íslenskra barna því að eftirlitsnefnd með barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna hefur ítrekað bent íslenskum stjórnvöldum á að þau mál eru alls ekki í lagi hjá þeim. Herra forseti. Ég fullyrði að yfirgnæfandi meiri hluti íslensku þjóðarinnar vill að forgangsraðað verði í þágu barna og alveg sérstaklega í þágu fátækra barna. Það þarf bara að hefjast handa og hafa verkin einu sinni fleiri en orðin.
Virðulegi forseti. Eitt barn sem líður skort á Íslandi er einu barni of mikið. Ég vil að við Íslendingar setjum markið afar hátt gagnvart börnum og ungmennum þessa lands. Eitt af því sem er mjög mikilvægt, til að tryggja hag þessa hóps, er að hlusta á raddir barna og unglinga. Eitt af því sem er afar mikilvægt til að börn og ungmenni þekki rétt sinn er að þau fái fræðslu um það sem stendur um málefni þeirra í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þess vegna var mælt hér fyrir þingsályktunartillögu í gær um að 20. nóvember, afmælisdagur barnasáttmálans, yrði helgaður fræðslu um mannréttindi barna og ungmenna ár hvert, til handa þessum hópi. Ég tel afar mikilvægt að sú tillaga verði samþykkt á þessu þingi. Hún var ekki samþykkt á síðasta þingi og fékk ekki framgang. Þær niðurstöður um skort barna á Íslandi sem UNICEF kynnti fyrir skömmu eru að sjálfsögðu til þess að auðvelda, eða ættu að vera, stjórnvöldum að koma til móts við þau börn sem líða skort hér á landi. Hvað getum við gert? Hvað eigum við að gera? Ég vil færa UNICEF sérstakar þakkir fyrir að standa að þessari skýrslugerð. Ég legg einnig áherslu á að tölur sem snerta hag barna verði aðgengilegar árlega frá Hagstofu Íslands. Það er ekki gert nú og eftir því sem ég kemst næst þá kostar það tiltölulega lítið að bæta spurningu inn í lífskjararannsókn Hagstofunnar sem snertir hag barna og ungmenna. Ég skora hér með á hæstv. velferðarráðherra og forsætisráðherra, sem er ráðherra Hagstofu, að beita sér fyrir því að þetta verði tekið upp strax. Ég vil líka beina því til foreldra þessa lands að setja börnin sín ávallt í fyrsta sæti og aldrei gefa nokkurn afslátt í þeim efnum. Börn mega ekki líða efnislegan skort og þau mega heldur ekki líða tilfinningalegan skort og tilfinningalegt ástand barna og ungmenna er nokkuð sem við þurfum að hafa góðar upplýsingar um líka.
Forseti. Ég vil líka þakka fyrir þessar umræður. Ég tel mjög mikilvægt að við ræðum miklu oftar um þetta mál. Það sem truflar mig gríðarlega er að þetta eru ekki nýjar fréttir. Ég kíkti aðeins á gamlar fréttir á netinu um barnafátækt á Íslandi og þessar tölur hafa verið sláandi um langa hríð og farið hríðversnandi undanfarin ár. Það kemur fram að barnafátækt sé hreinlega brot á mannréttindum barna. En hver eru viðurlögin við því? Það er verið að brjóta ítrekað á mannréttindum, mannréttindum barna, en það eru engin viðurlög. Hversu margir einstaklingar eru á bak við þessar sláandi tölur? Hversu margir fullorðnir eru á bak við þessi 13,4% varðandi húsnæðismál? Ég þekki hvernig það er að vera á leigumarkaðnum með barn eða börn og hversu mikið óöryggi það er að geta aldrei fengið að vera neins staðar lengur en kannski í eitt ár. Það er líka hluti af þessum skorti að hafa ekki það öryggi að vita hvar maður gengur í skóla sem barn af því að foreldrarnir þurfa alltaf að flytja. Núna er það aftur á móti orðið þannig að foreldrar barna hafa þurft að flytja heim til pabba og mömmu af því að það er neyðarástand á leigumarkaði. Svo kemur í ljós, hæstv. ráðherra, að það er sundrung á milli ríkisstjórnarflokkanna um lausn á húsnæðisvandamálunum, það er ekki stuðningur hjá mjög mörgum í Sjálfstæðisflokknum um hvernig eigi að leysa þetta neyðarástand. Ég ítreka því spurningu mína til hæstv. ráðherra um hvað eigi að gera í millibilsástandinu. Hvað á að gera ef það miklar breytingar verða á þessum frumvörpum að þau taka ekki á þeim bráðavanda sem nú er í framtíðinni?
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir innlegg þeirra. Eins og fram hefur komið er mikill munur á börnum leigjenda og börnum foreldra í eigin húsnæði. Börn leigjenda eru líklegri til að líða skort á öllum sviðum og þess vegna er augljóst að við ættum að beina sjónum okkur að börnum sem búa í leiguhúsnæði. Ég tel að það hafi ekki verið gert nægilega vel, a.m.k. ekki enn sem komið er á þessu kjörtímabil. Leigjendur fengu til dæmis ekkert af 80 milljörðunum sem deilt var út til hluta landsmanna sem skulduðu verðtryggð lán í húsum sínum og húsaleigubætur hafa ekki hækkað á þessu kjörtímabili. UNICEF bendir á að þegar rýnt er í niðurstöðu skýrslunnar með tilliti til samfélagshópa kemur í ljós að staða barna sem eiga unga foreldra er erfið og það sama má segja um pör með eitt barn. Kanna þurfi hvað geri það að verkum að börn foreldra með eitt barn og foreldra sem eru yngri en 30 ára mælist talsvert líklegri til þess að líða skort en önnur börn. Ég vil þakka UNICEF fyrir greininguna. Hún þarf að vera árleg og ég er ánægð með viðbrögð hæstv. ráðherra hvað það varðar. Það er nauðsynlegt að stjórnvöld hafi slíkt tæki til þess að nota við stefnumörkun og til að endurskoða stefnu sína þar sem þörf er á. Lægstu tekjubilin njóta til að mynda ekki skattalækkana þessa árs og ég vona að stjórnvöld endurskoði slíkar áherslur í ljósi greiningar UNICEF. Greiningin sýnir að gefa þarf sérstaklega gaum stöðu barna tekjulágra foreldra í leiguhúsnæði. Við ættum öll að sameinast um að gera það hratt og vel.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna og tek undir mjög margt af því sem þingmenn hafa sagt. Ég held að þetta sé nokkuð sem okkur finnst öllum óásættanlegt þegar við sjáum þessar tölur. Við viljum bregðast við því. Það er hins vegar líka mikilvægt að hafa í huga, eins og ég nefndi, þegar við skoðum þær tölur sem Hagstofan hefur birt og ríkisstjórn hefur fjallað um á fundum sínum að miðað við þá þrjá mælikvarða sem Hagstofan notar til að mæla lífsgæði barna stefnum við í rétta átt. Þar er batnandi atvinnustaða eða atvinnuástand lykilástæðan. Við sjáum að fjölskyldum sem eru á framfærsluaðstoð sveitarfélaganna fækkar, við sjáum að fólki á atvinnuleysisbótum fækkar. Það sem félagsvísarnir og lífskjararannsóknir okkar hafa sýnt er að atvinnustaða er lykilþáttur þegar kemur að fátækt, fátækt barnanna okkar og fátækt almennt. Það endurspeglast í tiltölulega háu hlutfalli, hæsta hlutfallinu hjá öryrkjum, 23% þeirra búa sem við búa við fátækt og 12,5% atvinnulausra. Það endurspeglast líka í fjölskyldugerðinni. Einstæðir foreldrar, eins og við þekkjum, eru 23% þeirra sem búa við skort og síðan 15,1% einstaklinga undir 65 ára aldri sem búa einir. Þetta eru þeir einstaklingar sem eru á biðlistum eftir félagslegu húsnæði. Við höfum ekki fjölgað íbúðum í félagslega leiguíbúðakerfinu og hvað varðar biðlista voru í lok árs 2014 1.652 á biðlista og það eru væntanlega umtalsvert fleiri ef við tökum það sem fjölskyldur, sem eru þá einstaklingar sem eru þar á bak við og börnin okkar. Meðalbiðtími eftir félagslegri íbúð var 25,6 mánuðir og lengsti biðtíminn eftir húsnæði var á höfuðborgarsvæðinu, í Kópavogi og í Reykjavík. [[Forseti hringir.]]Þetta er algjört lykilatriði. Hvað á að gera núna? Ég nefndi það sem snýr að þessu tilraunaverkefni [[Forseti hringir.]]en það sem við erum að gera núna er að við erum með fjármuni [[Forseti hringir.]]til að setja í þessi verkefni. Það er búið að afgreiða það á vegum Alþingis. Nú þarf Alþingi bara að afgreiða þau frumvörp sem eru í velferðarnefnd.
Virðulegi forseti. Píratar voru á tímabili orðnir vanir því að ef einhver lagði eitthvað til í höfundamálum var það hræðilegt og eitthvað sem bar að sporna við. Það er gleðiefni að svo er ekki í þessu tilfelli. Mig langar aðeins til að fjalla um það sem ég tel mjög mikilvægt að náist í gegn með þessu frumvarpi en það er réttarbót milliliða sem verða fyrir lögbannsbeiðni. Ég er sjálfur á móti lögbannsheimild yfir höfuð í lögunum en mér finnst þó til bóta að auka réttarstöðu milliliða sem verða fyrir slíkri beiðni. Það er í frumvarpinu og kem ég til með að styðja það. Eins og kemur fram í nefndaráliti eftir 2. umr. er það mat hv. allsherjar- og menntamálanefndar að með ítarlegri ákvæðum um samningskvaðaleyfi sé réttarstaða þeirra sem kjósa ekki að vera meðlimir í höfundaréttarsamtökum mun skýrari en áður og aðgengi almennings að höfundaréttarvernduðum verkum aukið til muna. Mér þótti þess virði að koma upp og drepa á þetta vegna þess að um er að ræða frumvarp sem varðar líka aðra hluti og er að hluta til til þess að uppfæra lögin í samræmi við nútímann. Auðvitað eru skoðanir okkar pírata í þeim efnum mun róttækari en birtist í þessu frumvarpi og nálgun okkar á höfundarétt er ekki sú sama og ráðandi afla. Það verður að hafa það. Þótt maður mundi vilja breyta ýmsu öðru í höfundaréttarlögum snýst þetta frumvarp alla vega ekki eftir skoðun mína á því og samráð við aðra um það að gera hlutina verri en þeir eru samkvæmt gildum okkar. Mér þykir mikilvægt að halda því til haga að sá sem hér stendur skrifaði undir nefndarálitið með þeim fyrirvara að nauðsynlegt væri að innleiða tilskipun 2014/26/ ESB og í hv. allsherjar- og menntamálanefnd í morgun var það einmitt til umfjöllunar. Mér þykir það mjög jákvætt. Ég sé fram á að þessi umræða muni halda áfram. Þetta eru vitaskuld ekki síðustu breytingar sem verða nokkurn tíma gerðar á höfundaréttarlögum og síst af öllu ef við píratar höfum eitthvað um það að segja, enda hugmyndir á ferð hjá okkur sem aðrir eru ekki endilega vanir og kannski ekki alveg sannfærðir enn þá um að séu skynsamlegar. En verk okkar snýst fyrst og fremst um að vernda borgararéttindi gegn vondum hugmyndum. Ég sé ekki vondar hugmyndir í þessu máli, þvert á móti sé ég að milliliðirnir öðlast réttarvernd, sem er mjög jákvætt. Þess vegna mun ég styðja málið. Svo eru tvö önnur mál til umræðu. Annað þeirra varðar munaðarlaus verk eins og þau eru kölluð. Ég kem til með að styðja það líka en mun sennilega sitja hjá í málinu um lengri verndartíma. Mér þótti rétt að halda stutta ræðu. Þetta er mál sem varðar okkur pírata mjög mikið og því mikilvægt að hafa á hreinu á hvaða forsendum við nálgumst það.
Forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga með síðari breytingum. Í frumvarpinu er kveðið á um að sveitarstjórn sé heimilt að setja í reglur um félagsþjónustu skilyrði um að umsækjandi sem er vinnufær að hluta eða öllu leyti sé í virkri atvinnuleit og ef einstaklingur uppfylli ekki umrædd skilyrði sé heimilt að skerða grunnfjárhæð fjárhagsaðstoðar sem kemur fram í reglum sveitarfélags um framkvæmd fjárhagsaðstoðar um allt að helming í allt að tvo mánuði í senn, enda hafi hann hætt virkri atvinnuleit án gildra ástæðna. Jafnframt sé heimilt að fella niður aðra fjárhagsaðstoð til hans í allt að sex mánuði í senn. Þetta kemur fram í 2. gr. frumvarpsins. Forseti. Hér er um að ræða miklu meiri grundvallarbreytingu en hefur vakið athygli í almannaumræðunni eða í fjölmiðlum. Við erum að tala um grundvallarstefnubreytingu á íslenska framfærslukerfinu. Við erum að tala um það öryggisnet sem hefur verið fyrir hendi í aldanna rás á Íslandi, þ.e. að sveitarfélögin séu síðasti viðkomustaður þeirra sem eiga hvergi höfði sínu að halla að öðru leyti, og að við ætlum að taka þessa síðustu björg þeirra sem eru í hvað mestum vanda í samfélaginu og skilyrða hana. Í umsögn Öryrkjabandalags Íslands um málið sem var lagt fram í fyrra í fyrra sinn og komst þá til nefndar en kláraðist ekki í fyrravetur segir, með leyfi forseta: „Sú hætta er fyrir hendi að skilyrði, eins og þau sem eru sett fram hér, muni snúast í andhverfu sína, þ.e. valda erfiðari félagslegri stöðu einstaklinga (s.s. fátækt og einangrun), sem gerir þeim enn erfiðara um vik að komast út á vinnumarkaðinn.“ Forseti. Við höfum verið að ræða að undanförnu í fyrsta lagi umræðuna um kjör öryrkja og aldraðra, sem við ræddum í tengslum við fjárlagaumræðuna, og áhyggjur sem við öll höfum af því að þeir hópar séu í sífellt ríkari mæli að falla milli skips og bryggju í mjög viðvarandi fátækt. Í öðru lagi ný markmið Sameinuðu þjóðanna sem tóku við af þúsaldarmarkmiðunum, sem eru sjálfbærnimarkmið Sameinuðu þjóðanna, þar sem fyrsta markmið Sameinuðu þjóðanna er að útrýma fátækt. Í þriðja lagi sú ágæta skýrsla UNICEF sem var rædd í sérstakri umræðu rétt áðan á þingfundinum þar sem fram kemur að skortur í lífi barna á Íslandi hefur aukist. Við hljótum að skoða þetta þingmál í því ljósi. Við hljótum að skoða þetta þingmál í samhengi við alþjóðlega baráttu gegn fátækt, í samhengi við aukinn skort íslenskra barna og í samhengi við stöðu öryrkja og aldraðra á Íslandi. Þetta þingmál um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga er til þess fallið að auka fátækt á Íslandi. Það er að minnsta kosti til þess fallið að auka hættuna á því að fleiri lendi í vanda vegna fátæktar. Velferðarvaktin sem var sett saman á vegum velferðarráðuneytisins á sínum tíma skoðaði sérstaklega þann þátt sem lýtur að viðmiðum til lágmarksframfærslu í skýrslu sinni í janúar á árinu 2015, tillögur um aðgerðir til að vinna bug á fátækt. Það er mikilvægt að þarna erum við með helstu sérfræðinga okkar á þeim sviðum. Þar kemur fram meðal annars að velferðarvaktin telur að rétt sé að stjórnvöld yfirfari forsendur og útreikninga sem liggja að baki fjárhæðum til lágmarksframfærslu með það að markmiði að einstaklingar, fjölskyldur og barnafjölskyldur búi ekki við fátækt. Sannarlega erum við þarna í einhverjum tilvikum að tala um nákvæmlega þessar fjölskyldur. Við megum ekki gleyma því að það eru líka börn á heimilum þeirra sem njóta fjárhagsaðstoðar sveitarfélaganna. Þar eru líka börn sem þar með þurfa að búa við meiri skort. Og þar eru líka börn sem þar með þurfa að þola það, algjörlega án þess að ábyrgðin sé hjá þeim, að framfærsluaðilinn þoli að fjárhagsaðstoðin sé skert um helming í allt að tvo mánuði í senn, enda hafi hann hætt virkri atvinnuleit án gildra ástæðna. Við getum að minnsta kosti verið viss um að það er ekki á ábyrgð barnsins á heimilinu ef sú ákvörðun hefur verið tekin. Það var einhvern tímann sagt að það þyrfti þorp til að ala upp barn. Það er sannarlega rétt. Þótt það hafi ekki verið sérstaklega um það fjallað í skýrslu UNICEF um skort í lífi barna þá er vanræksla og erfiður aðbúnaður barna ekki aðeins á ábyrgð fjölskyldunnar og heimilisins, það er á ábyrgð okkar allra og á ábyrgð þessarar stóru samfélagsfjölskyldu allrar. Þess vegna erum við með barnaverndarlög. Þess vegna erum við með ýmiss konar barnasáttmála og ýmiss konar utanumhald sem lýtur að því að gæta að hagsmunum barna þegar ábyrgðarkennd eða efnahagslegum aðstæðum foreldranna sleppir. Ég bið þingheim að huga sérstaklega að þeim rökum þegar þetta tiltekna mál er tekið til skoðunar vegna þess að það er ekkert annað kerfi sem grípur inn í þegar þessu kerfi hér sleppir. Í textum velferðarvaktarinnar segir að hún telji að næstu skref varðandi mat á fjárhæðum til lágmarksframfærslu séu að stjórnvöld, bæði ríki og sveitarfélög, setji á fót starfshóp sem yfirfari forsendur útreikninga sem liggja að baki fjárhagsupphæðum til lágmarksframfærslu með það að markmiði að einstaklingar og fjölskyldur búi ekki við fátækt. Það er markmið velferðarvaktar velferðarráðuneytisins að stuðla að því að fjölskyldur, og þá sérstaklega barnafjölskyldur, búi ekki við fátækt. Ég hef efasemdir um það, og ræddi það raunar við hæstv. ráðherra þegar málið var til umfjöllunar í fyrra á fyrra þingi, að þetta standist, þ.e. þessar tillögur velferðarvaktarinnar annars vegar og síðar framlagning þess þingmáls sem er til umfjöllunar, enda segir líka í textanum frá velferðarvaktinni að skoða þurfi sérstaklega og fylgjast með umræðunni hérlendis og erlendis hvað þennan þátt varðar. Það er raunalegt til þess að vita að sá ráðherra sem hefur það hlutverk samkvæmt forsetabréfi og samkvæmt íslenskri stjórnskipan að vera sá ráðherra sem fer með og gætir hagsmuna fátækasta fólksins á Íslandi skuli finna það í sér að leggja fram frumvarp sem er til þess að gera þessu fólki lífið enn þá erfiðara. Það er eiginlega með algerum ólíkindum að sá ráðherra skuli gera það þegar þau sjónarmið sem koma fram hjá velferðarvaktinni sjálfri en ekki síður hjá Öryrkjabandalaginu, sem þekkir auðvitað vel til þessara mála, eru í allt aðra átt. Það eru auðvitað sjónarmið sem hafa komið fram hjá sveitarfélögunum, sem eru rök sem lúta að því að þarna sé um fjárhagsleg útgjöld að ræða og allt er það rétt. Það eru líka rök sem lúta að því að það sé ábyrgt og það sé ábyrgara samfélag sem hvetur fólk til virkni en fólk sem hvetur fólk til dáðleysis. Það er allt rétt sem þar kemur fram. Við skulum ekki gleyma því að það að refsa fólki til virkni, að refsa því frekar en að hvetja það - svo mikið veit ég, hafandi þó komið fjórum krökkum til manns, að hvatning er betri leið en refsileið. Hvert er markmið okkar með þessu öllu saman? Inn í hvaða mynd er þetta frumvarp hér sett? Í hvaða samhengi er frumvarpið? Það hlýtur að vera markmið, ekki bara stjórnarandstöðunnar heldur líka markmið ríkisstjórnarflokkanna, það hlýtur að vera markmið Sjálfstæðisflokksins og markmið Framsóknarflokksins að bæta samfélagið. Er það ekki svo? Er það ekki þess vegna sem við erum hér, til þess að búa til betra samfélag, réttlátara samfélag þar sem okkur líður betur, þar sem fleirum líður betur? Það kemur fram í máli sjálfstæðismanna og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að öllum líði betur eftir því sem er meiri bisniss í samfélaginu og einkaaðilar séu í meira stuði af því að þá hrjóti molarnir af gnægtaborðinu til þeirra sem neðar eru í píramídanum. Gott og vel, þetta er afstaða sem lýtur að leiðinni að markmiðinu, yfirmarkmiðinu um betra samfélag. Ef við erum sammála um þetta, sú sem hér stendur og þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem setur sig eindregið gegn þessu frumvarpi og er einhuga í því, ef við erum sammála Framsóknarflokknum í því að byggja betra samfélag vil ég spyrja og velta því upp, og það væri ágætt ef það mundi detta einhver framsóknarmaður inn á mælendaskrá: Hvaða leiðir eru bestar til þess að nálgast það markmið að því er varðar daglegt líf þessa fólks? Ég er ekki að tala um sveitarfélögin sem rekstrareiningu. Ég er ekki að tala um almennar meginreglur varðandi það að hvetja fólk til virkni. Ég er að tala um sárafátækt fólks sem margt hvert er með börn á framfæri. Hvernig tryggjum við það að búa til eitthvert kerfi sem nálgast það markmið að vera með betra samfélag, sanngjarnari úthlutun fjár á vettvangi sveitarfélaganna, en um leið án þess að vega að öryggi og lífsgæðum fátækra barna á Íslandi? Þetta er í raun og veru umfjöllunarefnið. Við getum ekki og við höfum ekki til þess leyfi þegar við erum að tala um mál sem stafa frá hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra að ræða það einungis eins og einhvers konar hluta af reiknilíkani eða hluta af einhvers konar dálkum sem þurfa að ganga upp. Af þessu hef ég áhyggjur. Öryrkjabandalagið segir, með leyfi forseta: „Skoða ætti aðrar leiðir til að ná sömu markmiðum,“ - ég held að við ættum að horfa á það sem hér er sagt - „sem byggja á jákvæðari nálgun og því að byggja fólk upp. Í stað þess að einstaklingar og fjölskyldur eigi yfir höfði sér að missa framfærsluna að öllu eða verulegu leyti, geti fólk treyst á ákveðna grunnframfærslu, sem aldrei yrði skert og geti með aukinni virkni og atvinnu bætt fjárhagsstöðu sína. Leggja þarf áherslu á hvatningu og stuðning við þá sem þurfa að reiða sig á fjárhagsaðstoð til að auka virkni sína, í stað þess að beita skilyrðum og skerðingum.“ Ég held, forseti, að ef það eru einhver heildarsamtök á Íslandi sem þekkja þessi mál séu það Öryrkjabandalag Íslands til viðbótar við heildarsamtök vinnandi fólks og verkalýðshreyfinguna. Ég held að við þurfum að hlusta eftir þessu. Nú hefur það verið sagt í umræðunni á fyrri stigum að sum sveitarfélög geri þetta nú þegar og meðal annars hefur verið vísað til Hafnarfjarðar og fleiri sveitarfélaga. Ég er ósammála því að þessi sveitarfélög geri þetta. Ég er ósátt við að það skuli hafa verið gert. Ég hef sagt það í því samhengi þar sem sú umræða hefur komið upp. Af hverju er ég ósátt við það? Í fyrsta lagi vegna þess að ég tel þetta ranga samfélagspólitík og í öðru lagi vegna þess að ég tel að það sé ekki lagagrunnur til að gera þetta. Það er raunar staðfest með því að leggja þetta frumvarp fram að sveitarfélögin hafi við núverandi skilyrði ekki þessa lagaheimild, maður getur auðvitað gagnályktað, með því að hæstv. ráðherra leggi frumvarpið fram til að renna lagalegum stoðum undir þessa framkvæmd hjá einhverjum sveitarfélögum. Virðulegur forseti. Ég ætla að láta þetta duga í fyrstu ræðu minni í 1. umr. um þetta frumvarp. Ég vonast til þess í fullri einlægni að hv. velferðarnefnd skoði þau sjónarmið sem ég hef reifað í ræðunni og horfi þá sérstaklega til sjónarmiða sem koma fram hjá velferðarvaktinni, en ekki síður umsagnar Öryrkjabandalags Íslands um málið á fyrri stigum.
Herra forseti. Mig langar að blanda mér aðeins í umræðu um þetta mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, sem hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra hefur mælt fyrir. Þar er annars vegar mælt fyrir um að ráðherra skuli gefa út leiðbeiningar til sveitarstjórna, í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga, um hvernig skuli framkvæma fjárhagsaðstoð auk viðmiðunarfjárhæða fyrir fjárhagsaðstoð. En hins vegar er kveðið á um það sem kallað er skilyrði fyrir veitingu fjárhagsaðstoðar, þ.e. að sveitarstjórn sé heimilt að setja í reglur um veitingu fjárhagsaðstoðar skilyrði um að umsækjandi, sem er vinnufær að hluta eða öllu leyti, sé í virkri atvinnuleit. Síðan er farið yfir það í frumvarpinu hver skilyrðin eigi að vera. Málið lætur kannski ekki mikið yfir sér, herra forseti, en eigi að síður er það svo að það varðar það sem við getum kallað grundvallarstoð í velferðarkerfi okkar hér á landi. Fyrr á öldum var það síðasta úrræðið að menn segðu sig til sveitar. Þegar börn misstu foreldra sína var þeim oft dreift á fjölskyldur. Þau voru sett á sveit. Það var síðasta úrræðið til að koma fólki fyrir, hvort sem það voru börn eða fullorðnir. Enn er það svo í samfélagi okkar þó að við tölum um þetta með öðrum hætti núna. Þó að nú sé rætt um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga þá er það síðasta úrræðið. Fyrir þá sem hafa verið á atvinnuleysisbótum, það tímabil hefur verið stytt núna, þá blasir stundum við ekki annar veruleiki en að leita ásjár sveitarfélaga. Hér er væntanlega um að ræða fátækasta fólkið í samfélaginu, fólk sem þarf að leita eftir slíkri aðstoð. Og hluti þessa fátæka fólks var til umræðu fyrr í dag í sérstakri umræðu um skýrslu UNICEF um skort íslenskra barna og við höfum merki um að hann sé að aukast, sem er áhyggjuefni. Á sama tíma og við sjáum merki um að skortur barna, eins og hann er mældur, sé að aukast er það umhugsunarefni að hér sé lagt til að sett verði sérstök skilyrði fyrir veitingu fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga. Nú þekki ég vel söguna á bak við það og veit að sveitarfélögin hafa þrýst á um að fá slíka lagaheimild fyrir slíkum skilyrðum. Sveitarfélögin hafa sum hver bent á að það sé eina leiðin og hafa rökstutt þá beiðni með því að það sé eina ráðið til þess að ýta við fólki, virkja fólk og að það standi sig í því að leita sér að vinnu. En mér er það satt að segja til efs. Nú þekki ég það ekki og væntanlega mun hv. velferðarnefnd fara yfir það, en ég átti þess kost að sitja nokkra fundi í hv. velferðarnefnd á síðasta þingi þar sem þetta mál, sem einnig var flutt þá, var til umræðu. Þá var spurt sérstaklega eftir því hvort við hefðum skýra reynslu erlendis frá til dæmis um það hvort virkni fólks ykist við að slík skilyrði yrðu sett fyrir fjárhagsaðstoð. Þetta hefur verið gert annars staðar en hér á landi, þ.e. að setja slík skilyrði. Á þeim tímapunkti - ég sé það ekki í greinargerð frumvarpsins að vitnað sé til neinna erlendra rannsókna um þetta mál - spurði ég sérstaklega eftir því hver reynslan væri til dæmis frá Noregi sem hefur verið að setja inn slíkar skilyrðingar. Svörin voru í raun og veru þau að slík skilyrði ykju kannski ekki endilega virkni nema í afmörkuðum hópum. Þetta fannst mér áhugavert og mér finnst mikilvægt að hv. velferðarnefnd skoði það, þ.e. að skilyrðin virki þá kannski sérstaklega á tiltekna aldurshópa, og var þá sérstaklega vitnað til yngri aldurshópanna ef ég man rétt, að virkni þeirra ykist, en virki ekki endilega á eldri hópana. Ég velti einu fyrir mér og sú spurning er áleitin og er eitthvað sem nefndin getur kannski skoðað sérstaklega. Mundu þeir hópar sem verða virkari í kjölfar einhverra slíkra skilyrðinga, hefðu þeir orðið jafn virkir ef hreinlega hefði verið unnið að því að bjóða þeim upp á úrræði, virkniúrræði? Við þekkjum þá reynslu til dæmis frá hruni þegar ráðist var í átak með framhaldsskólum landsins og Vinnumálastofnun, þar sem farið var í það átak að bjóða ungu fólki nám við hæfi. Það sýndi sig að þegar ungu fólki bauðst náms- eða menntunarúrræði við hæfi þá vildi það sækja í slíkt úrræði, og þegar slíkum úrræðum fylgdi stuðningur og hvatning þá lauk það fólk námi vegna þess að úrræðin voru sérhugsuð. Það var ekki bara boðið upp á að mæta á fyrsta degi í framhaldsskóla í óskilgreint nám innan um miklu yngra fólk svo dæmi sé tekið, heldur var hugsunin á bak við það að sú menntun sem var í boði væri í hópi fólks á svipuðum aldri, að hún væri á áhugasviði viðkomandi og henni fylgdi ákveðinn aukalegur stuðningur sem þarf kannski í tilfelli þeirra sem hafa misst vinnuna eða hafa verið lengi utan vinnumarkaðar, eru ekki með formlega menntun og þurfa aukastuðning til þess að fara aftur inn í skólakerfi sem kannski hefur ekki átt við viðkomandi á fyrri stigum. Spurningin sem ég varpa fram, af því að ég held að allir hér inni hljóti að vera sammála um að mikilvægt sé að fólk detti ekki í doða og missi lífskraft og lífsvilja, er hvort skilyrðingar séu rétta leiðin til þess að hvetja fólk til dáða í þeim efnum eða hvort mestu skipti hreinlega að úrræðin séu til staðar. Ég veit auðvitað að fjöldi úrræða hefur verið í boði. Ég nefndi Vinnumálastofnun áðan sem kom inn með sína miklu reynslu og þekkingu þegar við fórum í það menntaátak sem hét Nám er vinnandi vegur og var í raun og veru mikil gleðisaga fyrir marga þá sem tóku þátt í því og sýndi líka skilning verkalýðshreyfingarinnar og aðila vinnumarkaðarins á því hversu mikilvægt er að halda fólki aktífu. Þetta þyrfti að skoða að mínu viti, þ.e. annars vegar hvernig skilyrðingar hafa gefist annars staðar, hvort vegur þyngra framboð á tækifærum fyrir þá sem eru í þeirri stöðu að þurfa að leita sér fjárhagsaðstoðar sveitarfélaganna, eða hvort að skilyrðingarnar virki ekki bara á tiltekna hópa. Á þeim fundum sem ég sat í fyrra var sérstaklega talað um að þetta hefði alls ekki haft áhrif á alla hópa. Í ljósi þess, herra forseti, að þetta er síðasta öryggisnetið sem um er að ræða, þ.e. að fólk leiti fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga, það er svona síðasta úrræðið í því að geta lifað af, þá er maður í raun og veru að segja sig á sveit. Hvað gerist þá ef sú aðstoð er skert? Þá leitar það fólk ekki mikið annað. Mér finnst það vera umhugsunarefni hvað þetta segir okkur um hvert við erum á leið með velferðarkerfi okkar ef öll aðstoð hins opinbera er þá orðin í raun og veru skilyrt. Þetta samrýmist auðvitað ekki þeim hugmyndum sem eru annars staðar í gangi í heiminum um eina ríkisgrunnframfærslu eins og er verið að leiða til dæmis í Finnlandi núna, þar sem talað er um svokölluð borgaralaun eða grunnframfærslu fyrir alla borgara óháð því hver staða þeirra sé. Þetta er því einhver allt önnur hugsun sem hér er í gangi. Ég hef talið fulla ástæðu til að skoða hugmyndir um grunnframfærslu. En hins vegar tel ég ekki ástæðu til þess, eins og þetta virðist vera útfært í Finnlandi, þar sem sparnaður virðist eiginlega vera markmiðið. Það tel ég ekki rétta markmiðið. [[Gripið fram í.]]Ég ætla ekki að eiga samtal við hæstv. ráðherra. Hún kemur þá bara upp í andsvar ef hún vill eiga frekara samtal um þetta. En þetta er áhugaverð hugmyndafræði, tel ég. En mér sýnist hins vegar því miður finnska leiðin vera sú að nýta þessa áhugaverðu hugmyndafræði til að spara í félagslega kerfinu. Það finnst mér ekki endilega vera til eftirbreytni. Hitt sem mig langar að segja, og það er eiginlega síðari punkturinn sem mig langar að koma hér að, er að hér eru gefnar út leiðbeiningar af hálfu ráðherra um framkvæmd fjárhagsaðstoðar og viðmiðunarfjárhæðir. Það þýðir að sveitarfélögin eru í raun og veru áfram, eins og ég skil frumvarpið, ekki skuldbundin til að veita slíka viðbótarfjárhagsaðstoð eða fjárhagsaðstoð. Viðmiðunarfjárhæðir eru gefnar út en sveitarfélögin eru ekki skuldbundin til að fylgja þeim. Þetta er eitt af því sem margoft hefur verið rætt, þ.e. upphæð fjárhagsaðstoðar, sem er ekki samræmd í dag og hér er stigið skref til að gefa út ákveðin viðmið, en eins og ég skil málið er ekki verið að skuldbinda sveitarfélögin til þess að fylgja þeim viðmiðum. Í rauninni liggur þetta val hjá sveitarfélögunum. Þar er væntanlega átt við sjálfstæði sveitarfélaga sem er tryggt í stjórnarskrá og væntanlega vísa sveitarfélögin til þess. En ég spyr samt í ljós þess að hér er þá verið að setja annars vegar tillögu um að sveitarfélögin fái heimild til að skilyrða aðstoðina og hins vegar ákveðin viðmið, hvort ekki hefði verið eðlilegra að ganga hreinlega lengra og tryggja þannig ákveðið jafnræði á milli ólíkra sveitarfélaga landshorna á milli því að ekki er þetta nú stórt land sem hér er undir. Ég velti því fyrir mér hvort Samband sveitarfélaga hefði ekki verið reiðubúið til að gangast inn á það að sett væru meira afgerandi viðmið þannig að þetta væri samræmt yfir landið allt. Því að óháð þeim sjónarmiðum sem ég ber að sjálfsögðu virðingu fyrir, um sjálfstæði sveitarfélaga, þá megum við heldur ekki gleyma því að við hljótum líka að vilja tryggja einhver grunnréttindi allra einstaklinga í þessu landi, óháð því hvar þeir eiga heima. Með því að skuldbinda þetta ekki erum við væntanlega ekki að ná því markmiði gagnvart öllum sveitarfélögunum. Það finnst mér vera áhyggjuefni. Ég hefði talið það eðlilegra og sagði það reyndar líka hérna í fyrra þegar við ræddum þetta mál að ég hefði viljað sjá samræminguna ganga alla leið í upphæð og viðmiðunum fjárhagsaðstoðar. Síðan tel ég að við þyrftum miklu ítarlegri pólitíska umræðu og við eigum væntanlega eftir að eiga hana á þessu þingi um hvernig við viljum tryggja að þeir sem þurfa á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga að halda verði áfram virkir borgarar í lýðræðissamfélagi. Ég hef mjög mikla trú á jákvæðri hvatningu. Ég hef mjög mikla trú á því að menntun, viðbótarþekking og reynsla sé eitthvað sem nýtist fólki á öllum aldri. Sé það gert með jákvæðum hætti muni það skila jákvæðum árangri. En, herra forseti, ég vil hins vegar segja að ég hef miklar efasemdir um að setja inn skilyrðingar á þetta síðasta úrræði samfélagsins þegar kemur að því að horfa til þeirra hópa sem leita fjárhagsaðstoðar. Ég hef miklar efasemdir um að veita sveitarfélögum þá heimild að setja skilyrði við veitingu slíkrar fjárhagsaðstoðar því að ég get ekki svarað spurningunni hvað tekur þá við fyrir það fólk. Ég get ekki svarað spurningunni hvað tekur við fyrir þá sem lenda í því að missa þá aðstoð. En ég treysti því að þetta verði skoðað vel í hv. velferðarnefnd og skoðað málefnalega og opið þannig að við fáum ákveðin svör að minnsta kosti við þessum spurningum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða og málefnalega ræðu um þetta flókna verkefni. Ég hef verið að vonast eftir því að umræðan, og líka í nefndinni sjálfri, þróaðist frá því að við værum að ræða hvort við ættum að setja skýrar reglur og færi frekar að snúast um það hvernig reglurnar ættu að vera. Þar hef ég opnað á það að ræða hvort breyta þyrfti þeim tillögum sem liggja fyrir í frumvarpinu eða lagfæra þær. Þar sem hv. þingmaður er fyrrverandi menntamálaráðherra kannast hún ágætlega við túlkasjóðinn. Ekki fyrir löngu féll dómur sem sneri að honum; fór að vísu ekki upp í Hæstarétt en héraðsdómur benti á kröfuna sem stjórnarskráin gerir - sem snýr að réttindum fólks til aðgangs að þeirri þjónustu sem túlkasjóðurinn býður upp á - um að stjórnvöld setji skýrar reglur um það hvernig úthluta eigi fjármunum og hvernig fara eigi með þá takmörkuðu fjármuni sem við höfum til að sinna þeim verkefnum sem við höfum ákveðið og teljum rétt að sinna. Ég hefði áhuga á að heyra hvernig hv. þingmaður mundi vilja sjá útfærsluna. Er eitthvað í frumvarpinu sem hún teldi ástæðu til að breyta? Hinir ágætu fulltrúar hennar sem sitja í velferðarnefnd gætu þá tekið það sérstaklega til skoðunar. Ég spyr líka hvort það sé ekki rétt skilið hjá mér að hv. þingmaður hafi ekki verið að taka undir tillöguna, eins og hún hefur verið orðuð hér, um að skoða borgaralaun þar sem samhliða bótakerfi eru aflögð. Ég tel mjög mikilvægt að hafa það í huga. Menn hafa talað um að það mundi spara mikla fjármuni en sem dæmi þá erum við að borga um 100 milljarða í bætur frá Tryggingastofnun en kostnaður við Tryggingastofnun er 1 milljarður. Það væri ekki mikill sparnaður [[Forseti hringir.]]þannig séð ef við ætluðum sem sagt að afleggja 100 milljarða í bótagreiðslur en spara á móti 1 milljarð í umsýslu sem þykir nú vera mjög lágt.
Herra forseti. Kannski aðeins með þessa hugmyndafræði um borgaralaun - það sem mér hefur fundist áhugavert við hana er að hún hefur gengið út á lágmarksframfærslu. Þar sem hún er útfærð í anda velferðarsamfélags þá bætist síðan ofan á þá grunnframfærslu ef um er að ræða öryrkja eða atvinnulaust fólk eða annað slíkt, en það er lágmarksgrunnur sem er skilgreindur sem eðlileg framfærsla. Það er hins vegar ekki sú leið sem verið er að fara í Finnlandi eins og ég nefndi hér áðan, heldur er í raun verið að ýta til hliðar öðrum bótagreiðslum. Hugsunin á bak við þetta er sú - og mér finnst það áhugaverð hugsun - að samfélagið muni breytast mjög mikið á næstu árum og áratugum og að við horfum upp á gagngerar breytingar á vinnumarkaði þar sem störfum ófaglærðra muni fækka með aukinni tæknivæðingu og það muni gera að verkum að við þurfum að byggja upp allt öðruvísi vinnumarkað. Þar muni hið opinbera hafa öðru hlutverki að gegna en í dag. Þó að við séum yfirleitt alltaf að fást við verkefni dagsins í dag hér á Alþingi þá held ég að við ættum samt að fara að hugsa til lengri tíma. Vinnumarkaðurinn á eftir að breytast miklu meira en okkur órar fyrir, held ég, á næstu 20 til 30 árum með aukinni tæknivæðingu. Þá hafa hugmyndir um borgaralaun meðal annars komið inn í það að það sé leið til að hvetja fólk til að skapa sér sín eigin tækifæri í breyttu samfélagi. Þegar kemur að þessum skýru reglum um úthlutun fjármuna, sem hæstv. ráðherra ræddi hér um, þá velti ég því fyrir mér hvort byrjunin á því væri til dæmis sú, ef við viljum hafa skýrt skilgreindar skyldur, að skilgreina skyldur sveitarfélaganna betur gagnvart því að veita fjárhagsaðstoðina, ekki bara heimildir þeirra til að skerða hana. Það liggur líka fyrir, eins og frumvarpið er orðað, að gefnar eru út leiðbeiningar og viðmiðunarfjárhæðir. Það er sagt að það sé talsvert um að misræmi sé á milli sveitarfélaga, um það [[Forseti hringir.]]hvernig þau ætli að stuðla að meira samræmi. En hér tel ég að grunnurinn þyrfti að vera talsvert samræmdari.
Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um það að grunnur þyrfti að vera mun samræmdari varðandi þá þjónustu sem sveitarfélög eiga að veita þeim fjölskyldum sem eiga við erfiðleika að stríða. Fyrr í dag ræddum við skýrslu Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna sem sneri að fátækt meðal barna. Þar hefur verið kallað eftir því að reglulega verði unnar greiningar á stöðu þeirra. Ég hef líka verið að vega og meta það, þegar kemur að forgangsröðun fjármuna, hvort það skipti okkur meira máli að afla betri upplýsinga um þá þjónustu sem sveitarfélögin veita. Það hefur til dæmis komið í ljós, í vinnu velferðarnefndar varðandi þetta mál og í vinnu okkar varðandi hugsanlega stjórnsýslustofnun á sviði félagsþjónustunnar, að við höfum alls ekki yfirsýn yfir þá þjónustu og þær kröfur sem sveitarfélög gera til þeirra sem [[Forseti hringir.]]leita eftir aðstoð á erfiðum tímum í lífi sínu. Ég tel mjög mikilvægt að við fáum betri yfirsýn um það hvaða reglur gilda um framfærsluaðstoðina, hvaða reglur gilda um það að komast á biðlista eftir félagslegu húsnæði, hvaða reglur gilda um þann stuðning sem sveitarfélögin veita þeim börnum sem koma frá fátækustu fjölskyldunum. Við höfum ekki yfirlit yfir þetta, alls ekki nægilega gott. Þegar við kölluðum eftir upplýsingum um það hversu mörg sveitarfélög væru með reglur sem sneru að skilyrðingum, þegar við fórum að vinna þetta frumvarp, kom í ljós að þær upplýsingar voru ekki til staðar í ráðuneytinu. [[Forseti hringir.]]Við urðum að kalla sérstaklega eftir þeim. Það leiddi hins vegar í ljós að nánast hvert einasta sveitarfélag er með einhvers konar reglur sem snúa að virkni þeirra sem á framfærsluaðstoð. Eftir að við hættum að gefa út samræmdar leiðbeiningar varðandi upphaf framfærsluaðstoðarinnar þá höfum við fengið ábendingar um að munurinn á milli sveitarfélaganna hafi aukist. Þó að hér sé líka verið að huga að stjórnarskránni og sjálfræði sveitarfélaganna, þá skiptir máli að þessar reglur séu til staðar og að við birtum hvað hvert og eitt sveitarfélag er þó að gera.
Herra forseti. Já, ég er sammála hæstv. ráðherra að það er mjög mikilvægt að hafa yfirsýn yfir þetta. Auðvitað hafa sveitarfélögin sögulega séð séð um mikilvæga þætti velferðarþjónustunnar. Fleiri verkefni hafa verið færð til sveitarfélaganna. Þess þá heldur er mikilvægt að við höfum yfirsýn, að við höfum upplýsingar um hvernig þessari þjónustu er háttað, hvar ósamræmið liggur. Eins og ég sagði hér skýrt áðan þá er ég talsmaður samræmis í þessum efnum því að mér finnst það snúa að grunnréttindum borgaranna að þeir geti valið sér búsetu og búið við sömu grunnréttindi. Hæstv. ráðherra nefndi hér að mörg sveitarfélög hefðu sett sér reglur án þess að lagaheimild væri endilega til staðar og við þekkjum þau dæmi. En það sem skiptir þá máli, ef reglur eiga að vera á annað borð, sem ég er mjög efins um, eins og ég hef sagt, er að svigrúmið sé í ívilnandi átt. Oft geta aðstæður verið þannig að erfitt er að fella þær undir skilyrði sem sett eru í lögum eða reglum ríkis og sveitarfélaga. Þegar maður sér aðstæður sem kannski eru ófyrirsjáanlega í augum þeirra sem semja lögin og reglurnar en eru samt þannig að viðkomandi þarf á aðstoð að halda sama hvað manni finnst, þá þarf að vera mjög skýrt svigrúm til að við túlkum reglurnar með ívilnandi hætti í garð þeirra sem minnst mega sín. Það er eiginlega það sem mér finnst svo mikilvægt. Hér erum við fyrst og fremst að horfa á hver geti orðið skilyrðin fyrir því að fá fjárhagsaðstoðina, en það er kannski erfitt að skrifa það í lög að við eigum síðan að túlka þau skilyrði á þann veg að mannúðin sé höfð að leiðarljósi þegar mál eru tekin til afgreiðslu. Svo þarf líka að tryggja og hafa samræmi, eða að minnsta kosti yfirsýn, yfir það hvaða virkniúrræði eru í boði. Hér er talað sérstaklega um atvinnuleit og vinnumarkaðsaðgerðir og námsúrræði, það er mjög mismunandi milli sveitarfélaga, þannig að þar skiptir líka máli að hafa yfirsýn yfir það hvað er í boði.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að koma inn á þetta frumvarp um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, þ.e. skerðingu á fjárhagsaðstoð, sem við töluðum svolítið um þegar málið var lagt fram á síðasta þingi og höfum haft miklar efasemdir um. Þær hafa ekki minnkað neitt sérstaklega þrátt fyrir að frumvarpið sé lagt aftur fram, það er nokkurn veginn óbreytt, örlitlar skýringar bætast við og reynt að skerpa á einhverju í 2. gr., en að öðru leyti er innihaldið óbreytt. Í ljósi þess sem við vorum að ræða áðan þá er vert að rifja upp að við höfum fullgilt nokkra alþjóðasáttmála eins og við höfum rætt undanfarið, barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, mannréttindasáttmálann, og félagssáttmála Evrópu, svo einhverjir séu nefndir. Í þeim öllum er gert ráð fyrir að þjóðir tryggi íbúum sínum öryggi og velferð. Þegar við horfum til þess að hér eigi að skerða hjá þeim sem verst standa þá finnst mér ekki að við séum að gera það að öllu leyti með þessu frumvarpi. Það eru nokkrar skýrslur sem liggja að baki því, m.a. sú sem var rædd hér fyrr í dag, UNICEF-skýrslan, og Rauðakrossskýrslan frá 2010 þar sem talað er um atvinnuleitendur. Hvort sem það eru hjón með börn, einstæðir foreldrar, innflytjendur og börn og öryrkjar eða ungt fólk þá kemur fram að það vanti tækifæri. Það eru áberandi illa staddir hópar þarna inni sem voru þar ekki fyrir hrun en sumir standa enn höllum fæti. Það eru kannski fyrst og fremst þeir sem þiggja þessa fjárhagsaðstoð og jafnvel er svo komið hjá þeim að þurfa að treysta einvörðungu á hana. Okkur hættir til að líta á þennan hóp sem vandamál í staðinn fyrir að horfa til þessa fólks með það fyrir augum að hjálpa því á fætur. Vissulega er það lagt til í frumvarpinu að hluta, en kannski með öðrum formerkjum en ég hefði kosið. Ég held að við séum öll sammála um að það er stór hluti af okkur sem einstaklingum að hafa atvinnu, það snýst ekki bara um að hafa laun eða geta framfleytt sér, heldur hefur það áhrif á sjálfsmyndina, getur líka haft áhrif á heilsufarið og auðvitað hefur það áhrif á alla í kringum okkur, þ.e. í fjölskyldunni. Ég held að við getum líka öll verið sammála um að það eru afar þung spor sem þarf að stíga þegar fólk þarf að leita á náðir sveitarfélaga, hvort sem það eru atvinnuleysisbætur eða sérstök fjárhagsaðstoð, sem eru einhvern veginn lokaskrefin í því að maður getur ekki framfleytt sér með nokkru móti. Síðast þegar málið var rætt þá gerði hv. þm. Pétur H. Blöndal að umtalsefni hvort þessi lögfesting gæti orðið til þess að viðmiðunarfjárhæðin yrði hámarksfjárhæðin. Það spunnust nokkrar umræður um það og í rauninni er ekkert sem tryggir að svo verði ekki. Svo er hún auðvitað mismunandi hjá sveitarfélögunum og hefur verið þannig. Auðvitað hefur maður tilhneigingu til þess að ætla að sú geti orðið raunin. Eins og við vitum er fjárhagsaðstoðin alla jafna frekar lág og við höfum líka tekist á um hvort hún eigi að vera lægri en tilteknar aðrar bætur eða laun. Það voru skiptar skoðanir um það. Við erum að tala hér um fólk með bág kjör og eins og við vitum er gert ráð fyrir því í 2. gr. frumvarpsins að fólk fylgi stífum ramma, fái einstaklingsleiðsögn, því sé fylgt eftir o.s.frv., en samt með þeim neikvæðu formerkjum að ef það gerir það ekki þá skuli skerða fjárhagsaðstoðina. Ég held mig enn við það að hægt sé að framkvæma þessa hluti án skerðingar og í rauninni er ekkert sem mælir gegn því að það sé gert þannig að þetta virki hvetjandi á fólk en ekki letjandi. Þegar fólk neyðist til þess að þiggja slík úrræði þá er í raun verið að neyða það inn í tiltekið ferli sem það er ekki tilbúið til að takast á við. Leiðin ætti kannski miklu frekar að vera sú að við mundum koma til móts við fólk og umbuna því hreinlega ef það tæki þátt í endurhæfingu eða námskeiðum eða einhverju slíku. Það eru að minnsta kosti jákvæð formerki og er ekki síður líklegra í einhvern tiltekinn tíma til að koma fólki af stað og til þátttöku á atvinnumarkaði aftur. Í sjálfu sér er ég alveg sammála því markmiði frumvarpsins að við þurfum að aðstoða fólk til þess að komast til vinnu og virkni aftur, en mér finnst að við þurfum að skoða hvaða leiðir við viljum fara. Auðvitað erum við hér að gera það, að skiptast á skoðunum um það hvaða leiðir við viljum fara, en mér finnst að þær verði fyrst og fremst að vera sanngjarnar fyrir þann sem þarf að standa frammi fyrir þessari ömurlegu stöðu í lífinu. Í frumvarpinu er farið inn á vinnufærnimat og eitt af því sem maður hefur velt töluvert fyrir sér er þegar vinnufærni fólks er metin. Auðvitað erum við að haka í einhver box og allt það, en svo erum við líka með fólk sem er bara erfitt að meta hvort sé vinnufært eða ekki. Það er neytt til að fara á tiltekin námskeið, annars missi það bætur o.s.frv. En við þekkjum örugglega öll einstaklinga í kringum okkur sem eru með hindranir í lífi sínu sem þeir bera ekki endilega utan á sér. Jafnvel þó að maður sé að tala við það fólk eða eitthvað slíkt, þá áttar maður sig ekki á því að það á við að etja einhver annars konar vandamál. Við getum auðvitað tekið geðrænu vandamálin í því samhengi. Ég átti þess kost að hlusta á unga konu með heilaskaða í gær og það sást ekkert utan á henni að eitthvað væri ekki í lagi, en það kom fram í máli hennar að það er yfirleitt lítið sem tekur við í núverandi kerfi, hvort sem það er eftir heilbrigðisþjónustuna eða hjá félagsþjónustunni. Það er víða pottur brotinn. Það sem ég er að segja fyrst og fremst er að það getur verið mjög vandasamt að meta fólk og halda því fram að það sé fært um að taka þátt á vinnumarkaðnum. Síðan er það sem ég hef sagt áður að vinnumarkaðurinn er ekki endilega tilbúinn til að taka við fólki sem er með skerta starfsgetu að einhverju leyti. Það er ekki bara það að fólk eigi erfitt með að koma sér út á vinnumarkað. Ég man eftir því þegar þetta mál kom hér til umfjöllunar síðast að ég fékk símtal, símtöl reyndar og bæði þessi símtöl voru frá konum á besta aldri sem höfðu misst vinnuna. Þær vildu báðar svo sannarlega vinna, en það var eiginlega bara þannig að það var horft á kennitölurnar þeirra og þær fengu ekki vinnu, svo merkilegt sem það er, konur með ágætisstarfsreynslu og komnar á miðjan aldur þóttu ekki eftirsóknarverður vinnukraftur og þær leituðu ekki bara fyrir sér á sínu sviði heldur víða. Þannig að fólk stendur frammi fyrir ýmsu. Ástæðan er ekki bara einhver tregða við að fara út á vinnumarkaðinn. Hér hefur mikið verið talað um Hafnarfjörð og verkefnið þar. Ég hef ekkert endilega verið sammála því. Það var talað um að brottfallsástæður hefðu ekki verið greindar. Ég veit ekki betur en velferðarnefnd hafi kallað eftir upplýsingum um hvernig fólki hefði reitt af þar sem þessum skilyrðum hefur almennt verið beitt. Mér skildist að formleg svör hefðu ekki borist til nefndarinnar um það. Maður hefði nú talið að það væri ástæða til að skoða þetta áður en málið væri lagt fram aftur. Ég vil líka koma inn á sama efni og verið var að ræða áðan, bæði hæstv. ráðherra og hv. þm. Katrín Jakobsdóttir komu inn á það, þ.e. börn sem búa við óviðunandi aðstæður. UNICEF-skýrslan gefur tilefni til þess að hafa áhyggjur af því og Barnaheill gaf líka út skýrslu um ójöfnuð barna í fyrra, minnir mig. Þar er það auðvitað húsnæðiskostnaðurinn stór þáttur eins og við þekkjum, hátt hlutfall af tekjum þeirra sem lítið hafa fara í þann kostnað. Það er kannski helsti þáttur barnafátæktar, þótt í frumvarpinu sé sagt að ekki sé hægt að skilyrða heimildargreiðslur vegna aðstæðna barna, lág framfærsla foreldra eða foreldris sem stendur í þessum sporum hefur eðli málsins samkvæmt áhrif á börn. Þó að aðstoð vegna tómstunda eða skólamáltíða sé ekki skert þá er mjög margt annað skert og börnin þurfa þá að alast upp við það. Við vitum líka og það er kannski eitt af því sem við þurfum að horfast í augu við að ójöfnuður er ekki bara orsakavaldur fátæktar, heldur líka afleiðing. Við vitum að fátækt getur flust á milli kynslóða. Mér finnst að við þurfum að hugleiða þetta mun betur og horfa lengra fram í tímann en mér finnst gert í frumvarpinu. Varðandi kostnaðarmatið sem fylgir frumvarpinu vísaði ráðherra í að kallað hefði verið eftir gögnum frá sveitarfélögunum. Ég skil þetta þannig að hér sé um að ræða heimildarákvæði og það er ekkert endilega vitað hvort öll sveitarfélög muni festa þetta í reglum sínum um fjárhagsaðstoð. Þá fer maður líka að hugsa: Erum við þá að tala um að við ætlum að bjóða upp á ólík félagsleg réttindi miðað við búsetu? Ætlum við að lögfesta að það sé þannig, ef það er rétt hjá hv. þingmanni sem hér segir að svo sé? Við erum þá að lögfesta slíka mismunun í staðinn fyrir að reyna einmitt að lagfæra það og festa í sessi að aldrei megi bjóða slakari aðstoð eða þjónustu en eitthvað ákveðið. Mér hefði fundist það skynsamlegra frekar en að viðhalda mismunun hjá sveitarfélögum. Tími minn er að verða búinn og ég vil að lokum segja að við þurfum að fara ofan í þessi gildi, þ.e. hvaða hagsmuni við eigum að hafa að leiðarljósi og hvernig samfélag við viljum búa í. Við viljum auðvitað flest að allir búi við sæmilega mannsæmandi kjör. Ég las það einhvers staðar að komast mætti að réttlátustu lausn málanna með því að hver og einn setti sig í spor allra sem hlut ættu að máli, með því að ímynda sér að við gætum sjálf lent í erfiðri aðstöðu og átt á hættu að verða undir. Það gæti frekar leitt til þess að við kæmumst að réttlátari niðurstöðu við lausn mála. Ekki er ég nú fædd með gullskeið í munni, en ég hef heldur aldrei þurft að búa við fátækt. Þegar maður þekkir fólk sem hefur búið við slíkt og veit hvernig það kemur niður á fólki, þá get ég ekki annað en sagt að við séum að höggva í þann knérunn sem mér finnst að við ættum síst að gera, þ.e. fátækasta fólkið. Mér finnst nálgunin í frumvarpinu ekki vera til þess fallin að bæta úr því. Ég vil spyrja ráðherra hvort hún telji ekki mögulegt að það geti orðið árangur af því ef viðkomandi sem er að detta út af atvinnuleysisbótum skráir sig hjá félagsþjónustunni, af því að maður þarf jú að hafa það nokkuð skítt til þess að sækja þjónustu hjá félagsþjónustunni, honum er boðið upp á viðtöl og meðferð og allt það sem fram kemur í frumvarpinu, en að undanskildu því að bætur hans verði skertar ef hann þiggur það ekki. Herra forseti. Ég ætla að láta þetta duga í bili. Ég er ekki sannfærð um þetta mál og innihald þess og get ekki fellt mig við það að sveitarfélögin bjóði upp á skerta félagslega þjónustu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Mér finnst þetta mjög áhugavert mál sem ekki náði fram að ganga á síðasta þingi en var mjög mikið rætt. Ég er ekki andsnúin því að það séu skilyrðingar af einhverju tagi vegna þess að ég held að með skilyrðingu sé á sama tíma verið að skylda sveitarfélög til þess að sinna einhverri þjónustu við þá sem á henni þurfa að halda. Mér finnst áhugaverður kaflinn í greinargerðinni um framkvæmdina annars staðar á Norðurlöndum þar sem menn hafa farið í skilyrðingar af ýmsu tagi og breytt verklaginu eftir því sem þurfa þykir. Það er eitt sem ég velti fyrir mér, og ég skil að vissu leyti þær áhyggjur sem ræddar hafa verið varðandi þetta mál, þ.e. að sveitarfélögin séu svo misvel í stakk búin til að takast á við það verkefni að aðstoða þá sem eru hæfir til þess að vera á vinnumarkaði og gera þá að virkum þátttakendum. Við erum með risastór sveitarfélög eins og hér á höfuðborgarsvæðinu, Reykjavík, og svo allt niður í mjög lítil sveitarfélög. Það óþægilega við þetta er að hvert sveitarfélag getur þá væntanlega verið með sínar útfærslur. Það er ekki jafnræði. Ég velti fyrir mér hvort þetta ætti að vera meira á herðum ríkisins. Þetta eru einstaklingar þó að þeir búi í sveitarfélögum. Af hverju ætti ríkið þá ekki að koma að þessu með einhverjum hætti? Er það fólk sem fer af atvinnleysisbótum algjörlega á framfæri sveitarfélaganna? Mér finnst það ekki endilega þurfa að vera þannig.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Af því að hún nefndi framkvæmdina annars staðar á Norðurlöndum þá er stiklað á ákveðnum þáttum í nefndarálitinu hvað það varðar. En það er líka svo að einhver sveitarfélög hafa dregið úr og farið til baka vegna þess að ekki hefur gengið sem skyldi. Mér þykir mikilvægt að vita hvernig því fólki hefur reitt af sem verið hefur hjá þeim sveitarfélögum sem beitt hafa þeim skilyrðum sem við höfum aðeins rætt hér. Þau gögn finnst mér vanta inn í umræðuna þannig að við getum beinlínis spurt: Nú er búið að gera þetta í nokkur ár á einhverjum tilteknum stöðum. Hvar er þetta fólk í dag? Hvernig hefur því reitt af? Mér finnst það mjög mikilvægt. Við erum sífellt að færa verkefni yfir til sveitarfélaganna vegna þess að við teljum þau betur í stakk búin til þess að sinna nærþjónustu. Þau þekkja frekar fólkið sitt og eru kannski í nánari tengslum við það. Ég skil að þetta sé íþyngjandi kostnaður fyrir sveitarfélögin. Gert er ráð fyrir að þessi leið létti fólki lífið. Ég sagði það síðast þegar þetta mál var rætt hér að ég héldi að þetta hefði verið mótleikur af því að atvinnuleysistryggingamálið fór hér í gegn eins og við munum, þ.e. þegar atvinnuleysisbæturnar voru takmarkaðar og skertar, að þetta væri einhvers konar björgunarhringur til sveitarfélaganna til þess að reyna að koma til móts við fólk. En auðvitað eru sveitarfélög misvel í stakk búin til að takast á við það. Við erum alltaf að ræða um tekjuskiptingu sveitarfélaga og ríkis. Ég mundi frekar vilja horfa eitthvað í þá áttina en að færa verkefnin beinlínis til ríkisins því að ég held að nærsamfélagið sé færara um að taka utan um einstaklinginn og þjónustuna sem viðkomandi þarf á að halda, af því að hún er jú mjög margvísleg. Hún er ekki bara í formi peningaaðstoðar og í gegnum fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna.
Virðulegur forseti. Eins og bent hefur verið á hér mun Jöfnunarsjóður sveitarfélaga væntanlega koma til móts við kostnaðinn sem til fellur, en það er líka mikilvægt að framkvæmdin og þjónustan hjá sveitarfélögunum sé samræmd. Það á við á öllum sviðum vegna þess að það er ekki þannig að fólk geti bara tekið sig upp og flutt í nýtt sveitarfélag sisvona af því að þjónustan í einhverju sveitarfélagi sé svo miklu verri en annars staðar. Mér finnst því mikilvægt að við séum alltaf að reyna að samræma þjónustuna. Hv. þingmaður kom líka inn á mál sem er mjög áhugavert, þ.e. hvort vinnumarkaður sé tilbúinn til að taka við fólki með skerta starfsgetu. Það finnst mér mjög áleitin spurning. Það er rétt sem fram kemur að nú liggur við að konur yfir fimmtugu eða sextugu séu útrunnar á vinnumarkaði. Það getur verið erfitt fyrir þær að finna vinnu jafnvel þótt þær séu góðir starfskraftar. Vinnumarkaðurinn er því ekki endilega alltaf opinn fyrir fjölbreytileika mannlífsins. Það hefur líka verið talað um það í sambandi við það að fara í örorkumat, að frekar verði skoðað hvað fólk getur gert. Hefur það 60% starfsgetu? En hvar eru þá úrræðin á vinnumarkaði? Ráða fyrirtæki eða opinberar stofnanir einhvern í 60% starf sem er í fullu fjöri og sprækur? Það er mjög áleitin spurning. Skilyrðingin, eins og ég hef skilið hana, snýst um, og það á auðvitað að vera markmiðið, að hjálpa einstaklingi og að koma honum aftur út í lífið. Skilyrðin geta falist í því að mæta í sund kl. 9 á morgnana eða kl. 11. Eins og ég hef skilið það er framkvæmdin í Hafnarfirði ekki ómannúðleg, heldur á hún þvert á móti að hjálpa fólki til að verða eins virkir samfélagsþegnar og hægt er. Mér finnst það mjög mikilvægt mál. Ég vona því að frumvarpið verði lagað ef einhverjir vankantar eru á því, [[Forseti hringir.]]og að það nái fram að ganga.
Herra forseti. Bara lokasetningin, þar erum við ekki sammála. Ég vona ekki að þetta frumvarp nái fram að ganga, að minnsta kosti ekki eins og það er í dag. Hv. þingmaður talaði um að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga kæmi að málum. Vissulega gerir hann það að einhverju leyti. Ég er sammála því og sagði það í ræðu minni áðan að mér fyndist mikilvægt að bæði varðandi framkvæmd og samræmda þjónustu verði eitthvert lágmark, einhver lágmarksþjónusta frekar en að við séum að lögfesta misræmi á milli sveitarfélaga þannig að þau geti gert þetta eins og þau vilja, og það er auðvitað að einhverju leyti þannig. En ef við ætlum að reyna að ná utan um einhvern heildstæða velferðarpakka - við erum alltaf að hugsa þetta í smáskammtalækningum, finnst mér. Við þurfum að ná utan um þetta heildstætt. Ég hef gert skertu starfsgetuna og vinnumarkaðinn nokkuð oft að umtalsefni hérna. Þegar atvinnuleysið var sem mest stóð vinnustöðum það til boða um tíma að ríkið borgaði hluta af launum til þess að hvetja atvinnurekendur til þess að taka fólk í vinnu. Mér finnst það jákvætt og mér finnst það alveg vera leið til þess að örva vinnumarkaðinn, en það má samt ekki vera þannig að um leið og þeim greiðslum lýkur sé viðkomandi sagt upp. Það er kannski það sem verið hefur hættan, að atvinnulífið hefur bara endurnýjað hjá sér. Það er auðvitað ekki heppilegt. Að skerða lága fjárhagsþjónustu um 60, 70 þús. kr., eitthvað svoleiðis, í tvo mánuði - maður þarf líka að borða og sjá fyrir sér þessa tvo mánuði sem skerðingin er. Það er mikilvægt að hafa í huga að við skerðum ótrúlega lágar fjárhæðir í tvo mánuði, í 60 daga. Við höfum heyrt ítrekað fyrir jólin og oftar að öryrkjar og eldri borgara eigi ekki í sig og á. [[Forseti hringir.]]Ég held að það fólk sem við fjöllum um hér standi ekki betur að vígi.
Virðulegur forseti. Það mun nú kveða við svolítinn annan tón í ræðu þeirri sem hér verður flutt miðað við þær þrjár ræður sem fram að þessu hafa verið fluttar um þetta mál og kannski fyrst og síðast vegna þess að sú sem hér stendur telur að það gæti orðið þeim til góðs sem hér eiga hlut að máli þegar fram líða stundir að virkniúrræði séu skilyrði fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga. Í fyrst lagi segir í 1. gr. að ráðherra gefi árlega út leiðbeiningar til sveitarstjórna í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga um framkvæmd fjárhagsaðstoðar auk viðmiðunarfjárhæðar. Það tel ég afar mikilvægt að komi hér inn og sé í frumvarpinu vegna þess að þó að ekki sé hægt að segja að öllum sveitarfélögum beri að veita einhverja ákveðna upphæð er engu að síður fólgin í þessu ákveðið skilyrði af hálfu löggjafans gagnvart sveitarfélögum vegna þess að hæstv. ráðherra, hver svo sem hann er hverju sinni, mun væntanlega taka mið af því við leiðbeinandi aðgerðir til handa sveitarfélögum að þar séu fjárhæðir þess eðlis að fólk sem á aðstoð þarf að halda geti með einhverjum hætti framfleytt sér. Ég held því að það sé af hinu góða. Það er svo sem nefnt í fleiri frumvörpum sem fram hafa komið og munu koma fram. Síðan kemur að 2. gr. sem er skilyrðing fyrir veitingu fjárhagsaðstoðar. Ég ítreka það hér, virðulegur forseti, að verið er að tala um einstaklinga sem eru vinnufærir, eingöngu um einstaklinga sem teljast vinnufærir, ekki um þá sem í dag eða í náinni framtíð þurfa á aðstoð sveitarfélaga að halda og eru ekki vinnufærir. Þetta nær eingöngu til vinnufærra einstaklinga. Þá þykir mér sérkennilegt að rætt sé um að frumvarpið feli í sér refsingu fyrir fólk. Þvert á móti felur frumvarpið í sér hvatningu til úrræða fyrir einstaklinga til þess að leita sér að vinnu og að það er skilyrt að maður getur ekki verið lengi með fjárhagsaðstoð frá sveitarfélagi án þess að leita sér að virkniúrræðum, uppfylli maður þau skilyrði sem hér eru sett. Í mínum huga hlýtur það alltaf að vera grundvallaratriði fyrir hvern og einn að geta verið virkur í samfélagi sínu með einum eða öðrum hætti, að vera ekki óvirkur aðili sem hvergi tekur þátt einhverra hluta vegna. Þess vegna er afar mikilvægt að mínu mati gagnvart fólki sem telst vinnufært að hvetja það áfram og ef skilyrða þarf aðstoð við það er mikilvægt að virkni sé fyrir hendi. Af því færst hefur í vöxt að ungt fólk sæki til sveitarfélaga vegna fjárhagsaðstoðar vil ég sérstaklega minna á orð Bjarkar Vilhelmsdóttur, fyrrverandi borgarfulltrúa, gagnvart þessu unga fólki. Hún sagði að þar hefðum við, samfélagið, brugðist því unga fólki sem fengi fjárhagsaðstoð frá sveitarfélögunum vegna þess að okkur hefði mistekist að virkja það til að finna sér vinnu og veita því aðstoð við að leita sér að vinnu. Þetta er jafnvel ungt fólk sem á engan rétt á atvinnuleysisbótum og einhverra hluta vegna leitar það til sveitarfélagsins um fjárhagsaðstoð. Björk segir að okkur hafi mistekist að veita þessu unga fólki virkniúrræði til að gera það að virkum þjóðfélagsþegnum. Í umfjöllun um frumvarpið er sérstaklega rætt um að í Svíþjóð upp úr 1990 hafi menn farið að gera þessa kröfu og að henni hafi sérstaklega verið beint að vinnumarkaðsúrræðum fyrir atvinnulaus ungmenni undir 20 ára aldri, það hafi verið flutt til sveitarfélaganna 1995 og árið 1998 var aldurshópnum 20–24 ára bætt við. Það getur ekki undir nokkrum kringumstæðum verið eðlilegt að ungt fólk á aldrinum 18–25 ára sé bundið fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Það hlýtur að þurfa að skoða þann þátt mjög gaumgæfilega og aðstoða það unga fólk til virkni, hvort heldur er í námi, á skólagöngu eða við atvinnuleit o.s.frv. Að því leyti finnst mér að frekar megi horfa til orðanna „hvatning og virkni“ en verið sé að refsa þeim sem minnst mega sín með því að hvetja og virkja þá til atvinnuleitar. Hins vegar er það nú einu sinni þannig að hinn almenni markaður er miklu fúsari til að taka við fólki í hlutastörfum, en opinberi geirinn er alveg eins og eldgamall þurs. Hann hefur yfirleitt bara fólk í fullu starfi og svo í vaktavinnu þar að auki. Ef það er einhver sem á að taka sig á í því að veita úrræði til handa þeim sem eru í atvinnuleit eru það meðal annars sveitarfélögin, sem geta þá með einhverjum hætti fundið fólki hlutastörf til þess að koma því út á vinnumarkaðinn og virkja það til þess að fara út á meðal fólks og taka þátt. Ég held að segja megi um frumvarpið að það sé hvati fyrir sveitarfélögin til þess að velta fyrir sér þjónustu við íbúana og með hvaða hætti þau geta sjálf breytt fyrirkomulaginu varðandi starfsumsóknir og starfshlutfall til þess að virkja fólk til vinnu þannig að það þurfi ekki lengur fjárhagsaðstoð. Það tvennt gæti farið saman hjá sveitarfélögum. Það ætti í raun að beina sveitarfélögum inn á þá braut og sýna þeim með hvaða hætti þau geta sjálf með einum eða öðrum hætti aðstoðað fólk í virkri atvinnuleit í stað þess að færa ábyrgðina varðandi atvinnu alltaf á almenna markaðinn og kalla eftir úrræðum af hans hálfu á meðan hið opinbera sinnir ekki sínu. Það er klárlega betra fyrir alla nærþjónustu í sama sveitarfélaginu að færa fólki hlutastarf, hvort heldur er í skólum, á bókasöfnum eða í þeim íþróttahúsum, sundlaugum og á þeim vinnustöðum sem sveitarfélögin hafa yfir að ráða, og borga því þar laun og hveta það til virkni frekar en að fara hina leiðina, að láta það fá fjárhagsaðstoð. Í mínum huga felast í frumvarpinu tækifæri fyrir sveitarfélög miklu frekar en ógnir, og hitt sem skiptir meira máli; í frumvarpinu felast tækifæri og hvatning til virkni fyrir þá sem eru vinnufærir og njóta fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga. Ég þekki það úr fyrri störfum mínum að það er oft þannig að oft nægir að sýna þeim umhyggju sem á henni þurfa að halda og leiðbeiningar til þess að fara á nýjan leik út í samfélagið. Félagsþjónusta sveitarfélaga gerir það hægt og bítandi með samtölum við einstaklinga og leiðbeinir þeim í hvaða átt þeir geti farið. Þá eru einstaklingarnir betur settir en heima fyrir og fá inn á reikning sinn einhverja upphæð þó að hún sé í flestum tilvikum lág. Fæstir geti lifað mannsæmandi lífi af þeirri aðstoð, það held ég að öllum sé ljóst. Það er eitt í þessu sem kemur ítrekað upp í huga minn. Í frumvarpinu stendur að framfærslan eða skerðing á framfærslu muni aldrei ná til barna. Ég held að það hljóti að fara að verða tímabært að skoða öll þau lög sem tengjast börnum, barnabótum, barnalífeyri, framfærslu vegna barna, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og alla þá þætti varðandi barnalífeyri. Ef við tökum einstæða móður með tvö börn eða einstæðan föður með tvö börn, við verðum að hafa það þannig vegna þess að það er oftar talað um hitt kynið. Tökum dæmi um einstæðan föður með tvö börn sem er öryrki og fær barnabætur frá ríkinu. Það gerir líka einstæði faðirinn sem er í fullri vinnu. Hann er til dæmis kennari með tvö börn. Hann fær líka barnabætur frá ríkinu. Öryrkinn fær barnalífeyri sem er skattfrjáls, en einstæði faðirinn, sem er í fullri vinnu, fær það ekki. Öryrkinn, sem er einstæður faðir með tvö börn, fær því barnabætur og barnalífeyri en hinn ekki. Ég held líka að við þurfum að fara að horfast í augu við og ræða að það kostar að eiga barn. Það kostar alveg jafn mikið þó að maður sér einn eða þó að það séu tveir foreldrar. Samhliða þessu höfum við rætt um fátækt barna og fram kom að sum börn geta ekki tekið þátt í hinum og þessum íþróttum eða félagsstarfi, geta ekki leyft vinum og kunningjum að koma heim með sér vegna þess að foreldrarnir eru fátækir. Við þurfum að horfa til þess að breyta þessu kerfi og velta því fyrir okkur hvað það þýðir að eignast barn og hvað á það barn að hafa fyrir frumþarfir sínar. Virðulegur forseti. Hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra mælir væntanlega og vonandi fyrir nýju frumvarpi nú á vordögum um breytingar á almannatryggingakerfinu. Það gengur meðal annars út á að horfa til starfsgetu fólks frekar en örorku og horfa þá til þeirra þátta heildrænt, hvort heldur er hjá öryrkjum eða eldri borgurum. Þá kemur kannski í ljós að það er betra að horfa frekar til þess sem maður getur gert en þess sem maður getur ekki gert, alla vega fyrir þá sem hér um ræðir, virðulegur forseti.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að byrja á að segja að ég held að við, a.m.k. ég og hv. þingmaður og ég held við flest sem hér erum inni, séum alveg sammála um að það sé mikilvægt að fólk sé virkt í samfélaginu. Ég held að um það sé enginn ágreiningur. Ágreiningurinn snýst um það hvort skerða megi bæturnar hjá fólki sem uppfyllir ekki tiltekin skilyrði sem eru sett fram í þessu frumvarpi. Þar liggur ágreiningurinn að því er ég tel en ekki í því sem kemur að virkni. Mig langaði að segja það til að byrja með. Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni að hér sé eingöngu verið að tala um að setja skilyrðingar á þá sem hafa fulla vinnufærni. Í frumvarpinu segir að leiði mat á vinnufærni í ljós að umsækjandi sé vinnufær að hluta eða öllu leyti eigi að vinna með honum áætlun um atvinnuleit. Þingmaðurinn kom einnig inn á það í ræðu sinni að við erum að færa okkur í þá átt að horfa frekar til starfsgetu fólks en vangetu. Ég hef áhyggjur af því samspili. Segjum að við tökum upp starfsgetumat og fólk sé hvatt í vinnu en fólk með skerta starfsgetu fái hins vegar ekki alltaf vinnu og við setjum með þessu frumvarpi það fólk í það að vera alltaf í virkri starfsleit [[Forseti hringir.]]því að annars megi skerða aðstoðina til þess, erum við þá ekki að setja fólk í klemmu á milli tveggja kerfa? Hefur hv. þingmaður hugsað þetta samspil tveggja ólíkra kerfa til enda?
Virðulegur forseti. Hér er talað um þá sem hafa hugsanlega verið á atvinnuleysisbótum, misst atvinnuleysisbætur og farið inn til fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga. Það er líka talað um þá sem aldrei hafa unnið og eru háðir á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Jú, maðurinn sjálfur misbeitir oft valdi sínu. Við getum alveg óttast að sveitarfélögin gangi að einstaklingi sem er með starfsgetu upp á einn fjórða eða hvert svo sem hlutfallið er. Þá kemur hin spurningin: Af hverju er fullvinnufær einstaklingur ekki í vinnu? Af hverju er viðkomandi að leita fjárhagsaðstoðar sveitarfélags ef hann er fullfær um að vinna? Hvað gerir það að verkum að slíkur einstaklingur er ekki á vinnumarkaði? Fær hann ekki vinnu? Eða fær hann ekki vinnuna sem hann vill? Jú, ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni að einhvers staðar gætu verið starfandi félög sem horfa til þess. Ég tel þá að nefndin þurfi með einhverjum hætti að velta fyrir sér hvort þarna eigi að standa að annaðhvort sé viðkomandi vinnufær eða ekki. Starfsgeta og örorka, við erum ekki endilega að tala um að öryrkjar séu hér inni. Þeir geta verið hér inni vegna þess að bætur þeirra fullnægja ekki því sem þarf. Mér finnst að nefndin þurfi einfaldlega að skoða það vegna þess að hugsanlega getur fólk lent á milli kerfa eða verið ýtt út í eitthvað sem það [[Forseti hringir.]]er engan veginn fært um.
Frú forseti. Ég þakka fyrir svarið. Mig langar að byrja á að taka fram að með þessari spurningu minni var ég ekki að segja að ég væri hlynnt því að skilyrða megi þá sem hafa fulla starfsgetu, bara svo því sé alveg til haga haldið. Það sem ég hef áhyggjur af er það sem meðal annars hefur verið rætt í nefnd um endurskoðun á almannatryggingakerfinu, að taka upp starfsgetumat og að þeir öryrkjar sem fari í starfsgetumatið eigi þá rétt á hlutabótum en séu á vinnumarkaði í samræmi við starfsgetu sína. Ef þessir einstaklingar fá hins vegar ekki vinnu gætu þeir hugsanlega farið á atvinnuleysisbætur og þegar því tímabili er lokið, ef einstaklingurinn er enn ekki kominn með vinnu, tæki fjárhagsaðstoð sveitarfélaga við. Í íslenskri löggjöf er ekkert sem bannar að fólki sé mismunað á vinnumarkaði vegna fötlunar. Þess vegna hef ég áhyggjur af því að fólk geti lent í mjög erfiðum núningi á milli kerfa þar sem fólk er í rauninni búið að fá mikla höfnun á vinnumarkaði og er þess vegna komið á þennan stað. Það sem ég er að segja er að mér finnst við þurfa að hugsa þetta heildrænt. Ef við ætlum að leggja til breytingu á öðrum staðnum, þ.e. taka upp starfsgetumat, þurfum við að hugsa það til enda hvaða samfélagslegu áhrif það hefur, bæði fyrir samfélagið allt og ekki síst einstaklinginn svo ég reyni að koma þessu skýrt og skilmerkilega frá mér. Það er annað sem hv. þingmaður kom inn á í upphafi ræðu sinnar sem mig langar að nota síðustu sekúndurnar til að spyrja út í, 1. gr. um að ráðherra gefi árlega út leiðbeiningar til sveitarstjórna. Telur hv. þingmaður koma til greina að setja hreinlega inn [[Forseti hringir.]]lágmarksfjárhæðina sem sveitarfélögin ættu að veita og auðvitað byggja hana á einhverjum viðmiðum? Væri sterkari leikur að hafa tiltekna fjárhæð í þessu frumvarpi?
Virðulegur forseti. Varðandi seinni spurningu hv. þingmanns, nei, ég held ekki að það eigi að vera fastar tölur vegna þess að aðstæður geta verið öðruvísi á Akureyri og Raufarhöfn þó að þeir bæir séu í sama kjördæmi en aðstæður ólíkar fyrir fólk sem þar býr. Það er misdýrt að búa, hvort sem það er hér eða þar, það er ekki alltaf sami kostnaður í búsetu. Hvað varðaði hitt sem við spjölluðum um, starfsgetu og örorku, er ég bæði þeirrar gerðar og þeirrar trúar að starfsmenn félagsþjónustu sveitarfélaga muni aldrei vísa þeim umbjóðendum sínum sem verst eru staddir og mest þurfa á að halda í úrræði sem þetta. Ég vil aftur nefna ágæta konu sem starfaði lengi við og þekkir vel félagsþjónustukerfið, Björk Vilhelmsdóttur. Hún talaði um að við sem samfélag hefðum brugðist ákveðnum hópi fólks, unga fólkinu, í því að hefja ekki virka atvinnuleit með því, fyrir það og skilyrða að það væri á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga til þess að koma því áfram út í samfélagið. Þá skipti engu máli hvort þar væri um að ræða, eins og hefur komið í ljós, að margir væru andlega veikir og hefðu sig ekki inn. Það hefur hins vegar líka sýnt sig eins og hjá Geðhjálp og mörgum öðrum að þegar maður tekur akkúrat fólk sem þjáist af slíku og fer með það áfram inn í einhverja virkni opnast heimur sem áður var því hulinn. Ég hef trú á því að það að virkja fólk, þó að það séu peningaleg skilyrði hérna megin, muni skila meiri árangri en ef ekki er reynt að virkja þann einstakling. Ég tek undir með [[Forseti hringir.]]hv. þingmanni, við erum kannski flest sammála því að virkja fólk til þátttöku frekar en að letja það.
Frú forseti. Mig langar að koma örstutt inn í 1. umr. um frumvarpið áður en það gengur til hv. velferðarnefndar, einkum vegna þess að hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra er stödd í salnum. Ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra, eða ég vona það og óska eftir því að hæstv. ráðherra svari svo spurningum mínum þegar hún lokar umræðunni. Hvatning mín til að koma hingað upp er einmitt sérstaka umræðan sem við áttum í dag þar sem félags- og húsnæðismálaráðherra tók þátt í umræðunni um skýrslu UNICEF um niðurstöður greiningar á heildarskorti sem börn á Íslandi búa við. Ég heyrði ekki betur en hæstv. ráðherra tæki undir áherslu UNICEF um jafnræði meðal barna og að öll börn skiptu máli. Aðeins til að rifja upp niðurstöður skortgreiningar UNICEF þá leiðir hún í ljós að 9,1% allra barna á Íslandi liðu skort árið 2014. Það eru rúmlega 6.100 börn og af þeim líða tæp 1.600 verulegan skort. Í stuttu máli eru niðurstöðurnar þær að mestar líkur séu að barn líði skort á Íslandi ef það er drengur sem á foreldra sem eru yngri en 30 ára og eru einungis með grunnmenntun, í lægsta tekjubili og á leigumarkaði í stærri bæjum landsins. Drengurinn sem er fæddur á Íslandi, er eina barnið á heimilinu og á foreldra í minna en 50% starfshlutfalli. Fram kemur í niðurstöðunum að það svið þar sem flest börn líða skort er á húsnæðissviðinu og það eru tæplega 9.000 börn sem líða slíkan skort og meira en fjórðungur barna sem eiga foreldra sem vinna hálft starf eða minna býr við skort á sviði húsnæðis. Sú niðurstaða bendir til að öryrkjar séu í þeim foreldrahópi og námsmenn og það sama má segja um atvinnulausa og einstæða foreldra. Mikill munur er á börnum leigjenda og börnum foreldra í eigin húsnæði. Börn leigjenda eru líklegri til þess að líða skort á öllum sviðum. Yfir þetta fórum við í dag í sérstöku umræðunni. En það sem ég hef áhyggjur af er að ekki sé búið að skoða með skipulögðum hætti hvernig þetta frumvarp hefur áhrif á börn þeirra sem verða fyrir skerðingunum. Í 1. umr. og þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir frumvarpinu komu andsvör og þar var spurt út í þetta, en ég get ekki séð á vefnum að hæstv. ráðherra hafi svarað spurningunum. Ég vildi bera þær hér aftur upp. Það er spurning hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur, með leyfi forseta: „Þegar taka á tillit til aðstæðna barna, greiðslna sem þau varðar, þá spyr ég til dæmis um einstæða móður með barn á framfæri sem fær skerðingu á grunnframfærslu; að sjálfsögðu er þá verið að skerða heimili þar sem barn er til staðar. Er þá ekki ætlunin að þetta nái til fólks með börn, eða á þetta að ná til barnafjölskyldna fyrir utan einhverja greiðsluflokka?“ Hæstv. ráðherra svaraði ekki þeirri spurningu. Þess vegna ber ég hana upp aftur og ég óska eftir því að ráðherra svari henni hér í lokin. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir kom einnig inn á málefni barna í andsvari sínu og hún sagði, með leyfi forseta: „Var ekki reynt að leggja neitt mat á það eftir þá miklu umræðu og gagnrýni sem frumvarpið fékk í fyrra hvaða áhrif frumvarpið, verði það að lögum, hafi á þiggjendur fjárhagsaðstoðar eða til að mynda börn þeirra?“ Í seinna andsvari sagði hv. þingmaður: „Var eitthvað gert sérstaklega í því á milli þinga að biðja sveitarfélögin um að fara í gegnum þetta hjá sér, að kalla þær upplýsingar fram til að betur væri hægt að átta sig á þeim hópi, til að mynda hversu mörg börn eru á heimilum sem verða núna fyrir skerðingum? Ég held að rosalega mikilvægt sé að við hér inni áttum okkur á því að auðvitað hefur frumvarp sem þetta, verði það að lögum, áhrif á fjölda barna. Þess vegna er alveg gríðarlega mikilvægt að spá sérstaklega í áhrifin á börnin.“ Í greiningu UNICEF og í skýrslu þeirra og plaggi sem niðurstöður eru teknar saman segir, með leyfi forseta: „Það á ekki að skipta máli hvernig barn á Íslandi býr, hvar á landinu það á heima eða hverjir eru foreldrar þess. Barnið á að geta gengið að sömu tækifærum vísum og öll önnur börn. Slíkt jafnræði er tryggt bæði í íslensku stjórnarskránni og í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem Ísland hefur lögfest.“ Mér finnst þetta vera orð sem við eigum að hlusta á. Auk þess höfum við gengist undir þetta, bæði með stjórnarskrá og með barnasáttmálanum. Frú forseti. Mér finnst stjórnvöld ekki vera að stíga þessi skref. Mér finnst skrefin sem stigin eru öll vera í þá átt að þrengja að fólki sem stendur höllum fæti. Ég vil leyfa mér að nefna nokkra hluti. Atvinnuleysisbótatímabilið var til dæmis stytt sem þýðir að þeir sem eru atvinnulausir og fá ekki vinnu lenda einhverjir í því að þetta frumvarp, verði það að lögum, eigi við um þá. Skerðing barnabóta er mjög grimm eins og stjórnvöld hafa samþykkt þau og byrjar skerðingin strax við 200 þús. kr. tekjur. Famhaldsskólinn, þar eru fjöldatakmarkanir þannig að þeir sem eru 25 ára og eldri eiga í vandræðum með að komast í bóknám í heimabyggð sinni og húsaleigubætur hafa ekki hækkað á þessu kjörtímabili. Þetta eru bara nokkur atriði sem hægt er að nefna sem öll saman komin skerða mjög möguleika fólks til að sjá vel fyrir börnum sínum. Nú á að fara í síðasta öryggisnetið sem á að grípa það fólk. Ekki á sem sagt að sjá til þess að möskvastærðin sé þannig að hún grípi alla heldur er verið að grisja netið þannig að einhverjir pompa niður. Það finnst mér ekki góð velferðarpólitík, frú forseti. Ég spyr því: Hefur frumvarpið verið metið út frá hag barna eins og barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna gerir ráð fyrir? Og ég bið hæstv. ráðherra að svara því hvað verður um þá, sem verða fyrir skerðingunum, og börn þeirra. Mér finnst þeim spurningum ekki hafa verið svarað nægjanlega. Svörin eru væntanlega til og ég vona að hæstv. ráðherra hafi að minnsta kosti íhugað þau og geti upplýst okkur um hvað verður um börn fólksins sem verður fyrir þessum skerðingum, verði frumvarpið að lögum.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir spurningarnar sem hún beindi til mín. Ég taldi réttara að koma bara í andsvar við hv. þingmann. Þar nefndi hún að hún teldi að ég hefði ekki svarað spurningu sem beint var til mín í fyrri hluta umræðunnar þegar ég mælti fyrst fyrir málinu. Ég tel hins vegar að ég hafi einmitt svarað spurningunni. Það er hins vegar spurning hvort ég hafi svarað henni eins og hv. þingmaður hefði viljað að ég hefði svarað henni. Ég benti á að í frumvarpinu væri einmitt verið að tryggja og taka fyrir að sveitarfélög gætu skert þann stuðning sem á að koma til vegna barna. Miðað við núverandi fyrirkomulag og í ljósi þess að verið hefur ákveðin lagaóvissa varðandi þær skilyrðingar sem sveitarfélögin hafa beitt, ég held að nánast hvert einasta sveitarfélag sé með einhvers konar reglur, taldi ég mjög mikilvægt að það væri algjörlega á hreinu að þær reglur bitnuðu ekki á börnunum, og við tökum það fram. Það er þá mikilvægt verkefni fyrir velferðarnefnd ef skerpa þarf enn frekar á því. Hv. þingmaður fór í gegnum ákveðin atriði sem hún taldi að mundu draga úr stuðningi við þá sem minnst hafa. Eins og kemur kannski ekki á óvart er ég ekki sammála því. Ég tel einmitt að miðað við þær tölur sem komið hafa fram þá hafi aðgerðir okkar, ekki hvað síst sem snúa að því að efla atvinnulífið, gert það að verkum að jöfnuður hefur verið að aukast. Við höfum séð að dregið hefur úr fjölda þeirra sem búa við fátæktarmörk, þannig að þó að það sé sláandi að sjá áhrif kreppunnar voru þær aðgerðir sem bæði þessi ríkisstjórn og sú síðasta ríkisstjórn gripu til hugsaðar til þess að draga úr áhrifum hennar.
Hvað með áhrif þessarar ríkisstjórnar?
Síðan varðandi það sem snýr að skerðingum barnabótanna sem hv. þingmaður nefndi hér, er hugsunin sú að tryggja að þeir sem minnst hafa á milli handanna fái aukinn stuðning. Það eru sömu áherslurnar og við höfum lýst yfir í samskiptum [[Forseti hringir.]]við aðila vinnumarkaðarins varðandi það sem snýr að vaxtabótunum, að stuðningurinn fari þá í auknum mæli til þeirra sem minnst hafa á milli handanna.
Frú forseti. Hæstv. ráðherra svaraði því ekki hvort frumvarpið hafi verið metið út frá hag barna. Þó að stuðningur vegna félagsstarfs sé ekki skertur er það augljóst af öllum greiningum, og ekki bara greiningum UNICEF, að hagur barna fer heilmikið eftir því hver fjárhagurinn er á heimilinu. Ef búið er að skerða aðstoðina kemur það augljóslega niður á framfærslu þeirra sem á heimilinu búa. Það hlýtur að vera augljóst mál. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða atriði eru það sem núverandi stjórnvöld hafa lagt til til þess að bæta stöðu barnafjölskyldna, til að bæta stöðu þeirra sem verst eru settir í samfélaginu? Telur hæstv. ráðherra að stytting atvinnuleysistímabilisins hafi ekki áhrif á fólk sem er fátækt á Íslandi? Telur hæstv. ráðherra að fjöldatakmarkanir í framhaldsskóla hafi ekki áhrif á það fólk og möguleika þess fólks sem vill bæta og styrkja stöðu sína til þess að framfleyta sér og sínum með virkari hætti og betri hætti? Ég er sammála því að það á að gera allt sem mögulegt er til að auka virkni fólks, til þess að aðstoða fólk. En refsingin sem felst í skerðingu á ekki að eiga sér stað. Það þarf ekki annað en að líta á viðurkenndar uppeldiskenningar til að átta sig á því að það mun [[Forseti hringir.]]ekki virka vel.
Virðulegi forseti. Það eru nokkur atriði sem ég vil taka fram. Það virðist vera ákveðinn misskilningur í gangi. Hér er um að ræða heimildarákvæði fyrir sveitarfélögin. Ég hef eilitlar áhyggjur af þeim tóni sem ég heyri í umræðunni og viðhorfi gagnvart sveitarfélögunum. Hv. þingmaður er sjálf reyndur sveitarstjórnarmaður og við höfum séð að sveitarstjórnarmenn hafa lagt aukna áherslu á stuðning við fjölskyldur. Þeir hafa reynt að sinna verkefnum sínum vel og lagt sig mikið fram um að huga betur að þessum hópum. Ég get ekki séð að þó að Alþingi sé að reyna að setja skýrari reglur og takmarka möguleika sveitarfélaga til þess að skilyrða fjárhagsaðstoð, einmitt að huga að börnunum, að við eigum að ræða með þessum hætti um sveitarfélögin. Til dæmis hafa sveitarfélög á því svæði sem hv. þingmaður er fulltrúi fyrir verið að beita skilyrðingum og hafa reynt að vanda sig við það. Ég veit að líka að samflokksmenn hennar í öðrum kjördæmum hafa verið að beita skilyrðingum og talið að þær hafi skilað miklum árangri til þess að hjálpa fólki. Varðandi það sem við ræðum hér þá þurfum við að tryggja að viðkomandi séu raunverulega vinnufærir, að það sé ekki þannig að menn geti hugsanlega beitt þessum reglum gagnvart þeim sem ekki eru vinnufærir og eins að tryggja að hugað sé að börnunum. En ég ítreka það sem ég sagði, aðgerðir þessarar ríkisstjórnar, og líka aðgerðir síðustu ríkisstjórnar, að ég tel, hafa einmitt [[Hvaða aðgerðir?]]miðað að því að styðja við fjölskyldurnar.
Hvaða aðgerðir?
Við sjáum það á tölum frá Hagstofunni sem snýr að félagsvísunum að það dregur [[Dæmi um aðgerðir?]]úr fátækt á Íslandi. Þar er náttúrlega lykilatriðið enn á ný að atvinnulífið taki við sér, að fólk hafi vinnu. Þeim hefur fækkað sem fá fjárhagsaðstoð frá sveitarfélögunum og það eru færri sem eru á [[Forseti hringir.]]atvinnuleysisbótum. Því til viðbótar vil ég benda á að hv. þingmaður átti aðild að ríkisstjórn sem lagði í tvígang fram frumvarp sem var samhljóða þessu.
Frú forseti. Ég vil líka minna hæstv. ráðherra á að frumvarpið fór ekki í gegnum þingið í tvígang [[Gripið fram í.]]af einhverjum ástæðum. Það er einmitt vegna þess að sú sem hér stendur hefur reynslu af rekstri sveitarfélags sem ég er mjög skeptísk á þetta frumvarp. Í minni tíð sem bæjarstjóri kom til mín fólk í miklum vanda. Það getur verið að hæstv. ráðherra finnist það fyndið, en mér fannst það ekki fyndið að taka á móti fólki í sárum vanda. Ef ég máta þetta frumvarp yfir á það fólk sem ég þekki mundi ég hafa verulegar áhyggjur af högum þess og barna þess. [[Gripið fram í.]] Frú forseti. Ég heyri ekki hvað hæstv. ráðherra kallar hér fram í en ég vonast til þess að ef hún þarf að tjá sig muni hún setja sig á mælendaskrá til að fara yfir málin. En ég er gagnrýnin á þetta frumvarp. Ég hef áhyggjur af því að verði það að lögum muni það bitna harkalega á börnum þeirra sem verða fyrir skerðingunum. Ég veit að hvatning og aðstoð er það mikilvægasta sem fólk í alvarlegum vanda fær. Það er það mikilvægasta og það er það sem gott velferðarsamfélag gerir. Það hvetur og styður en það sparkar ekki í fólk sem á í miklum vanda. Rannsóknir sýna og ég er viss um að hæstv. ráðherra hefur kynnt sér vel rannsóknir, að þar sem velferðarþjónustan er mest [[Forseti hringir.]]er árangurinn mestur.
Frú forseti. Við ræðum fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og félagsþjónustu sveitarfélaga. Það hefur margt fróðlegt komið fram í umræðunni og mismunandi sjónarmið gagnvart framfærsluskyldu ríkisins sem er yfirfærð á sveitarfélögin og mikil er ábyrgð sveitarfélaganna í málinu. Ég vil segja það í upphafi að ég er ekki endilega að skrifa upp á það að þessi mál eins og þau eru í dag séu í góðu lagi, langt í frá og það hefði fyrir löngu þurft að taka þau til endurskoðunar. En mér hugnast ekki sú niðurstaða sem kemur fram í þessu frumvarpi þar sem verið er að skilyrða fjárhagsaðstoðina á þennan hátt, að menn falli út af bótum og þær geti verið skertar um helming í tvo mánuði og menn geti misst fjárhagsaðstoð í sex mánuði. Mér finnst það grafalvarlegt mál og mikil breyting frá því sem nú er og ekki gott innlegg í þá umræðu að við þurfum að styðja við þá sem minnst mega sín í þjóðfélaginu hverju sinni. Mér þætti gott að heyra frá hæstv. ráðherra hvað það er nákvæmlega sem þessi ríkisstjórn hefur verið að gera á kjörtímabilinu til að auka virkniúrræði fyrir þá hópa sem hafa oft verið nefndir, sem lenda á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og festist þar, ungt fólk á aldrinum 18–25 ára. Hvað hefur ríkisstjórnin verið að gera fyrir þá hópa frá því að hún tók við? Við þekkjum vel þær aðgerðir sem farið var í fyrir þessa hópa á síðasta kjörtímabili án þess að verið væri að setja upp refsiramma gagnvart því fólki sem er komið á þá endastöð að þurfa að þiggja fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Við þekkjum Nám er vinnandi vegur þar sem fólk á atvinnuleysisbótum gat farið í nám og haldið bótum og ýmis önnur úrræði sem farið var í, sem skiluðu miklum árangri. Ég kannast ekki við þau úrræði sem þessi ríkisstjórn á að hafa gripið til fyrir þá sem veikast standa hverju sinni og mér finnst ábyrgðarhlutur að tala eins og það hafi verið gert. Við þekkjum það hjá núverandi ríkisstjórn að hún hefur skorið niður barnabætur og vaxtabætur og lækkað skatta á þá tekjuhæstu, en ekki komið til móts við þá tekjuminni á sama hátt. Allt sem gert hefur verið hefur virðist mér fyrst og fremst vera til að auka ójöfnuð. Hvað varðar þá skilyrðingu að hægt sé að svipta þá sem teljast vinnufærir fjárhagsaðstoð ef þeir fara ekki á þau virkniúrræði sem viðkomandi sveitarfélag býður upp á þá spyr ég: Hver er nákvæmlega til þess fallinn að meta hvort viðkomandi er vinnufær? Mér finnst það ekki koma fram hér. Við vitum að það geta verið svo ótalmargir þættir sem hafa áhrif á það hvort viðkomandi telst vinnufær eða óvinnufær. Öll stoðþjónusta sveitarfélaga gagnvart þessum hópum þarf að vera mjög öflug, hvort sem það er sálfræðiþjónusta, geðhjálp eða ýmis virkniúrræði til þess að fara í nám og annað, en mér finnst þetta allt eiga að vera ókeypis og undir jákvæðum formerkjum, ekki í formi refsingar. Ég held að menn þekki almennt að það er erfitt að berja fólk til hlýðni. Það virkar yfirleitt ekki, hvort sem er í uppeldi, kennslu eða öðru, að setja dæmið þannig upp að hóta því að einstaklingur missi þetta eða hitt ef hann gegni ekki og geri ekki það sem viðkomandi vill að hann geri. Það er miklu heilbrigðara og eðlilegra að vinna undir jákvæðum formerkjum með því fólki sem er komið á þann stað að þurfa að taka það þrautarskref að sækja um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og hafa frekar hvata í kerfinu sem ýta undir það að fólk reyni að sækja sér og nýta þau vinnumarkaðsúrræði og virkniúrræði sem sveitarfélagið hefur upp á að bjóða. Hitt getur snúist í höndunum á fólki. Ef við hugsum um þessa einstaklinga fyrst og fremst, sem ég held að sé meiningin hjá okkur öllum, þá eigum við auðvitað að vinna með fólki, með virkniúrræðum og öllu því sem við getum í þeim efnum, en ekki stilla því upp við vegg. Það getur valdið miklu andlegu álagi hjá fólki sem er komið á þann stað að standa frammi fyrir því að ef það fer út af beinu brautinni missir það fjárhagsaðstoð, sem er ekki há upphæð og ekkert til að hrópa húrra fyrir. Maður spyr sig líka hvort ekki hefði verið réttara að horfa til þess að samræma fjárhagsaðstoð, að skilyrða eitthvert gólf svo að fólk, hvar sem það býr á landinu, geti treyst því að það sé sambærileg aðstoð í boði, sambærileg úrræði. Mér finnst það vera mannréttindi sem sveitarfélögin þurfa að tryggja. Í dag getur fjárhagsaðstoðin verið mjög mismunandi, eins og ég skil það. Mér finnst að það hefðu átt að koma skýrar reglur eða það sett skýrt fram svo að það sé þannig samkvæmt lögum að ekkert sveitarfélag fari undir ákveðna upphæð þar sem horft er til framfærsluviðmiða velferðarráðuneytisins. Eins og ég skil þetta er það allt á floti enn þá og sveitarfélögin eru ekki bundin af því að bjóða upp á sambærilega fjárhagsaðstoð. Það hefur verið talað um börnin. Þau eru stór þáttur í þessu öllu. Við verðum að horfa til þeirra. Það er grafalvarlegt hversu mörg börn á Íslandi búa við efnahagslegt óöryggi og ef það er ekki akkúrat þessi hópur fólks, sem þarf að leita eftir fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og á börn, sem virkilega þarf á stuðningi að halda þá veit ég ekki hvað. Við sem þjóðfélag eigum koma í veg fyrir fátæktargildrur og varanlega fátækt barna. Það er talað um að sú fjárhagsaðstoð sem bundin er við börn skerðist ekki þótt foreldrið standið frammi fyrir því að missa fjárhagsaðstoðina eða missa helming hennar í tvo mánuði eða missa hana í allt að sex mánuði. En hvernig spilar það saman, upphæðin sem fylgir hverju barni, sem ég veit ekki hver er nákvæmlega, ef hin upphæðin hverfur? Hvernig í ósköpunum á þá viðkomandi foreldri að geta séð fyrir sér og barninu sínu, þótt einhverjar lágar fjárhæðir fylgi barninu? Ég sé ekki hvernig þetta á að spila saman. Og hvert ætlum við að vísa þessu? Vandi þessa fólk hverfur ekki, hann gufar ekki upp, ekki frekar en þegar atvinnuleysisbótatímabilið var stytt, það var ekki eins og atvinnulausum fækkaði sjálfkrafa en það var látið eins og atvinnuleysi viðkomandi fólks mundi hverfa og allt yrði í góðu lagi hjá því. Vandinn er áfram til staðar hjá því fólki sem sveitarfélögin hafa heimild til að setja út af fjárhagsaðstoð. Hvert viljum við sjá að það fólk leita? Hvert á það að leita? Erum við að vísa þessu fólki út á guð og gaddinn eða treystum við á [[Gripið fram í: Fjölskylduhjálpin.]]félagsaðstoð frjálsra félagasamtaka, Mæðrastyrksnefndina, Fjölskylduhjálpina, kirkjuna? Ætlum við að gefa þess fólki vink um að það hljóti að vera einhverjir þarna úti sem taki við því og af miskunnsemi aumki sig yfir það, af því að við sem ríkt samfélag, ríki og sveitarfélög, erum aðeins með refsiramma og reglur og ef fólk passar ekki inn í þann ramma verður það bara að bjarga sér einhvern veginn? Mér finnst þetta vond skilaboð og ekki í samræmi við það velferðarsamfélag sem við viljum byggja hér upp. Ég held að allir sammála séu um að það þarf að gera allt sem hægt er til að auka virkni og bjóða upp á fjölbreyttar leiðir til þess að koma fólki aftur á betri stað, svo að það geti séð sjálfu sér og fjölskyldu sinni farborða, en það er ekki sama hvernig er unnið með það erfiða verkefni. Starfsmenn sveitarfélaga, sem heilt yfir eru fólk sem hefur unnið góða vinnu og vill vel, þurfa að sjá að það séu úrræði til staðar sem hægt er að bjóða upp á. En það sem mér finnst þessi ríkisstjórn ekki svara er hvaða úrræði verið er að bjóða upp á. Kosta þau? Hvað kosta þau úrræði? Það þarf allt að liggja fyrir. Það er alveg hægt að virkja einstaklinga án þess að skilyrða það með þeirri svipu að þá fái þeir ekki mat næsta hálfa mánuðinn eða muni ekki eiga fyrir mat eða fatnaði. Þegar fólk er komið á þennan stað hefur aðdragandinn oft verið erfiður og fólk ekki í andlegu jafnvægi og á mjög erfitt að reyna að halda utan um fjölskyldu sína og halda haus. Þá er ekki á það bætandi að vera undir þeirri miklu pressu að geta verið sviptur fjárhagslegri framfærslu ef menn stíga ekki alveg réttu skrefin og hafa kannski ekki orku í að fara eftir öllum þeim virkniúrræðunum sem eru í boði. Eins og var sagt áðan þurfa bæði sveitarfélög og almenni vinnumarkaðurinn að taka sér tak í því að opna vinnumarkaðinn fyrir fólki sem hefur skerta starfsgetu, hefur fallið út af vinnumarkaði, svo það hafi möguleika á að koma aftur inn með reisn og hafi tækifæri til þess að byggja upp sjálfstraust sitt og mennta sig. Við eigum auðvitað að setja fjármagn í þá þætti. Þessi ríkisstjórn hefur hins vegar unnið gegn því að ungt fólk, ég segi ungt fólk, 25 ára og eldri, geti aflað sér menntunar. Við þekkjum það. Það er hluti af þessu öllu. Svo getur hæstv. félagsmálaráðherra talað um að þessi ríkisstjórn hafi gert margt gott [[Forseti hringir.]]í þessum málum. Það sér ekki fyrir endann á neinu og ekki heldur hvað kemur út úr þessum húsnæðispakka.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni góða ræðu og sérstaklega það að hún dró upp myndina af því og spurði spurninga um hvað yrði um það fólk sem yrði fyrir skerðingum á fjárhagsaðstoð. Ég kem hingað upp til að spyrja hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur einmitt út í frumvarpið. Þetta er frumvarp sem kveður á um að við ætlum að fara að veikja síðasta öryggisnetið til framfærslu í samfélaginu og við ætlum að setja fólk í einhvers konar próf og ef það þóknast ekki yfirvaldinu í sveitarfélaginu þá er því ýtt enn lengra út á jaðarinn. Í frumvarpinu, sem er algjörlega á skjön við anda laganna um félagsþjónustu sveitarfélaga, er ekki gerð nokkur tilraun til að greina stöðuna varðandi þá sem eru á fjárhagsaðstoð. Ég veit að Reykjavíkurborg á mjög góðar upplýsingar. Ég geri ráð fyrir að flestöll sveitarfélög eigi ágætisgreiningu, en ekkert er komið inn á hvað fólk er að meðaltali lengi á fjárhagsaðstoð, hversu margir eru taldir í langvarandi vanda sem þurfi að bregðast við. Það er engin tölfræðileg úttekt, hvað þá heldur á því viðfangsefni sem er til umræðu í frumvarpinu. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað hún segi um vinnubrögð af þessu tagi.
Frú forseti. Þetta er nefnilega góður punktur og í raun og veru kjarninn í þessu máli, að alla greinargerð skortir til að byggja á og hafa yfirsýn yfir hver vandinn er í rauninni. Við vitum að þetta er fjölbreyttur hópur með mismunandi þarfir og mismunandi vandamál. Auðvitað hefði átt að liggja fyrir góð greining á því hvaða hópar ílengjast þarna fyrst og fremst og hvað væri hægt að gera til að mæta sérstaklega þeim hópum sem eru þar til lengri tíma. Menn hafa verið með þumalputtareglu með það og eflaust liggja fyrir betri greiningar, eins og hér í höfuðborginni, á því hvaða hópur það er fyrst og fremst. Nefnt hefur verið að það sé hópurinn 18 til 25 ára. Slíkar greiningar þyrftu auðvitað að liggja fyrir vítt og breitt um landið, það þarf ekki að vera að þetta sé eitthvað samsvarandi. En þegar slíkar greiningar mundu liggja fyrir þá ynnu menn markvisst að því að smíða úrræði sem yrðu til þess að auðvelda því fólki að geta komist aftur í vinnu, þ.e. þeir sem hafa vinnufærni, og leggja fjármagn í þær aðgerðir. Mér finnst svo oft menn setja á blað alls konar texta út og suður sem þeir talað í kringum, fara í kringum hlutina eins og köttur í kringum heitan graut. En svo vilja menn ekkert leggja neina peninga í slíkar [[Forseti hringir.]]aðgerðir. Þá er bara lok, lok og læs.
Frú forseti. Já, þetta er mikið metnaðarleysi og fullkomið virðingarleysi fyrir aðstæðum fólks sem lendir í miklum erfiðleikum. Við sem setjum lög í þessu landi og höfum fjárveitingavald verðum líka að vera meðvituð um það að við erum í forréttindastöðu. Okkur ber skylda til að gæta hagsmuna allra, líka þeirra sem þurfa á tímabundinni framfærslu sveitarfélags síns að halda en eru ekki með fastar háar mánaðargreiðslur í laun eins og við njótum og þurfum ekki að hafa áhyggjur af því hvort við getum keypt föt á börnin okkar eða leyft þeim að taka þátt í handboltanámskeiðum. Engin tilraun er gerð til að greina þetta í frumvarpinu, engin tilraun. Þegar málið var síðast til umræðu í velferðarnefnd óskuðum við eftir ítarlegum upplýsingum. Það hefur verið nefnt dálítið svona með mórölskum hætti í umræðunni að nú sé unga kynslóðin þannig að það sé hópur drengja sem elski það að hanga í tölvunni. Sveitarfélagið þurfi bara að koma með sinn fulltrúa og hrista þá dálítið til og gera þeim grein fyrir hvernig kaupin gerast á eyrinni. En hvað kom í ljós? Ungu fólki hefur ekki fjölgað hlutfallslega á fjárhagsaðstoð. Það er bara mýta. En það er auðvitað þannig að þegar harðnar á dalnum, þegar atvinnuleysi eykst, eins og gerðist hér í hruninu, þá fjölgar þeim sem þurfa á fjárhagsaðstoð að halda. Þar er ungt fólk í meiri mæli en þeir sem eldri eru, því að ungt fólk er með veikari stöðu á vinnumarkaði. Þetta er ekki greint í frumvarpinu enda byggir [[Forseti hringir.]]það á mórölskum kreddum.
Frú forseti. Það sem er erfitt í umræðunni eru þessar alhæfingar, að ungir drengir séu fastir við tölvuna og nenni ekki að vinna og skikka þurfi þá til að koma sér út á morgnana í sund og gera eitthvað og berja þurfi menn aðeins til í þessum málum. Svona alhæfingar eru ekki góðar til að byggja á heldur þurfum við að hafa góðar greiningar til að hægt sé að vinna með þeim hóp sem þarna á hlut og er ekki staddur þarna að gamni sínu. Sá hópur sem er hverju sinni í þeim vanda að þurfa að sækja sér fjárhagsaðstoð til sveitarfélaga hefur ekkert stéttarfélag. Hann hefur enga sameiginlega rödd. Hann gengur ekki fram á Austurvöll og mótmælir. [[Gripið fram í: Nei.]]Hann er ekki í þeirri stöðu til þess. Hann treystir á réttsýnt fólk innan sveitarfélaga, á Alþingi, að standa vörð um réttindi sín þegar sá hópur er á þeim stað sem þarf mest á því að halda að geta treyst því að þjóðkjörnir fulltrúar og sveitarstjórnarmenn standi vörð um rétt sinn og bjóði upp á viðunandi úrræði og að fólk geti með reisn gengið aftur út á vinnumarkaðinn þegar það hefur fengið aðstoð án þess að hún hafi verið skilyrt í einhverjum refsiramma. Ég ætla í lokin að fara með vísukorn: Fjárhagsaðstoð félagsleg finnst þeim mörgum byrði. Allt hér fer á versta veg og vandinn mikill yrði. Þetta set ég fram í nafni ríkisstjórnar og sumra sveitarfélaga.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég skil hana þannig að í raun sé hún sammála mér í því að það sé skiljanlegt að sveitarfélög kalli eftir skýrari umgjörð um fjárhagsaðstoð og að í rauninni vanti sveitarfélög fyrst og fremst úrræði til að vísa fólki í til að aðstoða það við að rétta úr kútnum, styðja það og aðstoða við að komast út úr stöðu sem enginn vill vera í. Það vill enginn vera í þeirri stöðu að þurfa að banka upp á hjá sveitarfélaginu og biðja um aðstoð. Er ekki frumvarpið samt mjög í takt við það sem hæstv. ríkisstjórn er að gera að öðru leyti? Það er búið að stytta atvinnuleysistímabilið. Húsaleigubætur hafa ekki hækkað allt kjörtímabilið þó að vitað sé að þeir sem eru í verstri stöðu eru einmitt leigjendur. Þar er okkar fátækasta fólk og börnin sem búa við mestan skort eru einmitt í þannig stöðu. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur sagt úr þessum ræðustól að hann telji mikilvægt að kjör öryrkja séu verri en þeirra sem eru á lægstu launum vegna þess að þar á meðal séu ungir menn sem þurfa að vera á lægri bótum. Auðvitað orðaði hæstv. ráðherra það ekki þannig að það þyrfti að svelta þá út úr þeirri stöðu sem þeir eru í, en það mátti skilja hann þannig. Er hv. þingmaður ekki sammála því að í sama anda [[Forseti hringir.]]sé einmitt þetta frumvarp?
Frú forseti. Jú, það er ekki hægt að segja að velferðargleraugun séu höfðu uppi hjá þessari ríkisstjórn. Það er einhvern veginn það sjónarhorn að hægt sé að stugga við fólki, koma því út af þessum fjárans bótum, koma því í vinnu og helst út af örorku, reyna bara að láta það sjá um sig sjálft og þá hverfi vandinn. Vandinn hverfur hins vegar ekki neitt þótt fólk sé svelt til hlýðni. Við þekkjum það að vandinn hverfur ekki neitt. Það sem þessi ríkisstjórn hefur gert á svo mörgum sviðum er auðvitað að draga úr velferð þeirra sem þurfa á henni að halda og það er stórhættuleg þróun. Ég tel mjög mikilvægt að sveitarfélögin öll samræmi fjárhagsaðstoð sína með jákvæðum formerkjum og færi hana miklu nær þeim framfærsluviðmiðum sem eru hjá velferðarráðuneytinu. Velferðarvaktin hefur lagt fram margar skynsamlegar tillögur, lagði þær fram í fyrra í mörgum liðum og gat út skýrslu. Ég sé ekki að mikið mark hafi verið tekið á þeirri skýrslu Velferðarvaktarinnar í þessu frumvarpi frekar en í öðrum aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Það er mikið áhyggjuefni þegar verið er að láta vinna úttekt eins og Velferðarvaktin fylgist með og leggur til, hún greinir vanda og svo ekkert farið eftir því sem þar kemur [[Forseti hringir.]]fram.
Frú forseti. Í 2. gr. frumvarpsins er talað um að heimilt sé að fella niður fjárhagsaðstoð í allt að sex mánuði í senn ef viðkomandi uppfyllir ekki þau skilyrði sem upp eru talin. Síðan stendur hér, með leyfi forseta: „Óheimilt er að skerða fjárhagsaðstoð sem er sérstaklega vegna framfærslu barna eða ætluð börnum samkvæmt reglunum.“ Ég vil spyrja hv. þingmann hvort henni finnist ekki skorta á að frumvarpið sé metið út frá hag barna. Er ekki augljóst að ef það er búið að skerða fjárhagsaðstoð, sem er ekki há fyrir, í allt að hálft ár hafi það áhrif á framfærslu barnanna sem á heimilinu eru þó að sérstök fjárhagsaðstoð vegna framfærslu barna eða sem er ætluð börnum samkvæmt reglum sé þar undanskilin? Mér finnst augljóst að það þarf að afla frekari gagna eins og fram kom í andsvari hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur. Það hlýtur að verða að afla frekari gagna og skoða aðstæður þeirra sem eru á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og hafa orðið fyrir skerðingum sem sveitarfélögin eru þó sum með, hvernig staðan er á því og hvernig það hafi virkað. Mín tilfinning er sú að þetta sé eins og með rassskellingarnar, þær virka til skamms tíma [[Gripið fram í.]]en geta haft slæmar aukaverkanir til lengri tíma. Það held ég að muni akkúrat fylgja frumvarpinu.
Frú forseti. Hlutskipti barna í þessu öllu saman er auðvitað stór þáttur eins og hv. þingmaður kemur inn á. Hvert verður hlutskipti þeirra þegar á að refsa foreldrunum og þrengja hag þeirra, hvernig eiga þau að lifa það af, saklaus börnin sem geta ekki borið hönd fyrir höfuð sér? Það er talað um að ekki eigi að skerða einhverja sérstaka barnaframfærslu. Hvað er hún há hlutfallslega miðað við þá framfærslu sem er í boði hjá sveitarfélögunum? Það veit ég ekki upp á krónu, en hún dugar skammt. Ég held að okkur renni öllum kalt vatn milli skinns og hörunds við tilhugsunina um barn sem horfir upp á foreldri sitt í þeirri erfiðu aðstöðu að hafa í raun og veru enga framfærslu í hálft ár. Það er ömurleg tilhugsun. Það fólk sem er á þessum stað er oftar en ekki í félagslegu húsnæði sveitarfélagsins. Hvernig á það að rísa undir leigunni? Skyldur sveitarfélagsins eins og ég skil þær eru að fólki sé ekki hent út á götuna. Í hvaða vítahring er fólk komið og hverjum er það til góða og gagns? Er það til einhvers gagns þegar á að vinna með fólki, byggja það upp og gera hlutina þannig að fólk sjái til sólar aftur þegar það hefur lent í þessari erfiðu aðstöðu? Ég held að við þurfum að greina þessi mál miklu betur og leggja það upp að vinna með jákvæðum formerkjum með því fólki sem þarf tímabundið á aðstoð samfélagsins að halda. [[Forseti hringir.]]Við vitum aldrei hver verður næstur.
Frú forseti. Ég sé mig knúna til að koma í mína aðra ræðu, því miður get ég ekki komið í fleiri, en eins og fram hefur komið í þessari umræðu bæði fyrr og síðar þá er ég mjög á móti þessu frumvarpi. Ég tel það í anda frjálshyggjunnar, [[Gripið fram í.]]þetta er fullkomið virðingarleysi fyrir samábyrgð í samfélaginu og virðingu fyrir okkur öllum óháð því í hvaða aðstæðum við erum. Hér er gengið út frá því að manneskjurnar séu bara tannhjól í einhvers konar gangverki og það þurfi að tryggja að allir vinni í þágu atvinnulífsins og ef fólk sé ekki tuskað til þá veslist það upp í leti og ómennsku. Þetta er auðvitað algjörlega í andstöðu við allt sem varðar mannlega hegðun og skilning á aðstæðum fólks. Nú er það svo varðandi fjárhagsaðstoð sveitarfélaga að fjöldi fólks nýtir sér fjárhagsaðstoð í mjög skamman tíma til að brúa ákveðið tímabil erfiðleika. Það er þakkarvert að ekki eru margir sem þurfa að vera á fjárhagsaðstoð um lengri tíma. En á síðustu árum hefur þessi hugmyndafræði rutt sér til rúms í Bretlandi, Svíþjóð, Danmörku og miklu fleiri löndum. Við tölum ekki lengur af hita um atvinnuöryggi fólks. Nei, við tölum um virkniúrræði fyrir þá sem grunur leikur á að séu of latir til þess að taka þátt í samfélaginu. Sveitarfélögin hafa sýnt það faglega metnaðarleysi að byrja að nýta þessar skerðingar án þess að hafa til þess lagalegar heimildir. Hér er ráðherra að færa þeim þær heimildir. Hún er ekki að gæta réttinda borgaranna og verja þá, nei, hún er að ganga erinda sveitarfélaga sem vilja spara og sýna ekki faglegan metnað. Hér í félagsþjónustulögunum á að heimila Vinnumálastofnun að meta hvort fólk sé vinnufært. Vinnumálastofnun er góð stofnun sem hefur staðið sig mjög vel í gegnum hrunið og allt það atvinnuleysi sem því fylgdi. En ég veit ekki til þess að Vinnumálastofnun sé álitin sérstakt vald varðandi mat á vinnufærni fólks. Eðlilegra væri að læknar, sálfræðingar og félagsráðgjafar tækju ákvörðun um það því að það eru félagssálfræðilegir þættir og líkamlegir þættir sem stjórna því hvort við erum vinnufær eða ekki. Svo er það líka þannig að fjöldi fólks á fjárhagsaðstoð er sannarlega vinnufær og vill fúslega vinna, en þegar erfiðleikar eru langvarandi og maður er kominn til sveitarfélagsins til að fá aðstoð, þá hefur maður beðið marga ósigra á leiðinni. Það hefur margt á dunið í lífinu og fólk þarf aðstoð til þess að komast út úr þeim aðstæðum. Sú aðstoð felst að sjálfsögðu í hvatningu og trú á því að fólk sé fært um að vera virkur þátttakandi í samfélaginu. Þar erum við með fagstéttir. Við höfum fjöldann allan af félagsráðgjöfum sem vinna gríðarlega gott og faglegt starf hjá sveitarfélögunum. Það þarf að efla þá vinnu og setja fjármuni í það til þess að hjálpa fólki til sjálfshjálpar. Það er hin rétta leið til að mæta fólki í vanda. Það er sú leið og það er það viðmót sem ég mundi vilja mæta væri ég í þeirri aðstöðu að geta ekki um einhvern tíma [[Forseti hringir.]]framfleytt mér af eigin rammleik.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Við deilum þeirri grundvallarafstöðu að þetta mál sé afar vont og til mikillar óþurftar í íslenskri löggjöf. Mig langar að spyrja hv. þingmann og formann velferðarnefndar, sem fékk nánast alveg samhljóða mál til umfjöllunar á síðasta þingi, um tvennt í fyrra andsvari mínu. Í fyrsta lagi er um að ræða breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Það er grundvallarlöggjöf frá 1991 með skýrri markmiðsgrein. Í markmiðsgreininni segir, með leyfi forseta: „Markmið félagsþjónustu á vegum sveitarfélaga er að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar. Svo segir að það skuli gert með því að bæta lífskjör þeirra sem standa höllum fæti og með því að tryggja þroskavænleg uppeldisskilyrði barna og unglinga, og svo koma fleiri atriði í 1. gr. Þetta er inngangurinn að lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Þetta er sálin í því hvernig við viljum að félagsþjónusta sveitarfélaga sé hugsuð og hvernig við viljum að félagsþjónustan nálgist sitt viðkvæma verkefni að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar. Virðulegi forseti. Nú get ég ekki annað sagt en að ég telji að það frumvarp sem er hér til umfjöllunar á þinginu fari í bága við markmiðsgrein laganna sjálfra. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort þetta hafi komið til sérstakrar umfjöllunar í samskiptum ráðuneytisins við hv. velferðarnefnd, þ.e. að frumvarpið fari beinlínis í bága við markmiðsgrein sinna móðurlaga ef svo má að orði komast. [[Forseti hringir.]]Ég kem svo að annarri spurningu minni í síðara andsvari.
Frú forseti. Ég þakka mjög góða spurningu. Ég ætla að taka undir það, lög um félagsþjónustu sveitarfélaga frá 1991 er einstaklega falleg löggjöf og hún er tímamótalöggjöf. Hún var sett í tíð þáverandi félagsmálaráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur og ber henni og hennar hugsjónum gott vitni, auk þess sem að henni kom fjöldi fólks og frábærir embættismenn. Margir þeirra eru enn í ráðuneytinu í dag. Ég efa ekki að þeir eru ekki hrifnir af þessum breytingum. Varðandi spurninguna um hvort frumvarpið sé í andstöðu við markmið laganna þá er það góð ábending. Við munum inna sérstaklega eftir þessu. Ég er ekki með spurningarnar núna sem við úr minni hlutanum sendum en mig minnir að við höfum ekki spurt beint að þessari spurningu. Auðvitað kom fram í samtölum við ýmsa, bæði ráðuneyti, sveitarfélögin og ýmsa aðila, að þeim fannst löggjafinn vera að vinna gustukaverk með því að ýta ákveðnum einstaklingum lengra út á jaðar samfélagsins. Menn greinir á og það greinir á hvaða lífssýn við höfum. Ég velti því fyrir mér hvort þeir sem hafa hvað mesta trú á þessu séu svona eðlislatir að þeir ætli öllum að nenna engu nema það sé sparkað í þá. En hvað veit ég? Þetta er hárrétt, þetta er í andstöðu við markmiðið og í raun má segja að þessar frumvarpsgreinar komi eins og skrattinn úr sauðarleggnum og séu algjörlega í andstöðu við anda laga um félagsþjónustu.
Forseti. Ég held að það sé mjög mikið umhugsunarefni þegar við erum með slíka lykillöggjöf fyrir framan okkur eins og lög um félagsþjónustu sveitarfélaga sem fara í gegnum Alþingi á árinu 1991 og við ætlum með þessari lagabreytingu að breyta í raun og veru anda laganna án þess að fá hæstv. félagsmálaráðherra til þess að horfast í augu við Alþingi, þjóð sína og fátækt fólk á Íslandi og segja að við ætlum að hverfa frá markmiðunum sem er að finna í 1. gr. laganna. Þá skal ráðherrann gera það vegna þess að það gengur ekki, í skjóli dagsins í dag, að láta eins og um sé að ræða einhverjar óverulegar breytingar á gildandi löggjöf og horfa fram hjá því að verið er að breyta eðli hennar eins og kom fram í umsögn Öryrkjabandalags Íslands við sambærilegt frumvarp á síðasta þingi. Mig langar líka að spyrja hv. þingmann, af því það er mjög mikilvægt að halda þeim þætti til haga, um skýrslu Velferðarvaktarinnar um tillögur um aðgerðir til að vinna bug á fátækt sem kom út í janúar 2015. Í þeirri skýrslu sem er ágæt er meðal annars fjallað um viðmið til lágmarksframfærslu og sérstaklega um hugmyndir af því tagi sem er að finna í framlögðu frumvarpi. Í tillögum Velferðarvaktarinnar segir að hún telji rétt að starfshópurinn fylgist náið með hvernig frumvarpinu reiði af í þinginu og má af orðum Velferðarvaktarinnar ráða að hún hafi áhyggjur af því að hér sé verið að horfa fram hjá afkomu efnalítilla barnafjölskyldna, sérstaklega einstæðra foreldra og barna þeirra, að ekki sé nægilega vel hugað að umhverfi þessa fólks. Ég vil spyrja um aðkomu Velferðarvaktarinnar að vinnu nefndarinnar, hvernig henni er komið, vegna þess að hér stendur sérstaklega að Velferðarvaktin eigi að fara yfir og fylgjast með úrvinnslunni hjá þinginu. Svo langar mig í lokin [[Forseti hringir.]]að spyrja hvort ekki sé full ástæða til að velferðarnefnd láti fara fram sérstaka greiningu og ítarlega greiningu á áhrifum gildistöku frumvarpsins á fátækt á Íslandi og sérstaklega [[Forseti hringir.]]fátækt barna í ljósi UNICEF-skýrslunnar sem hér hefur verið rædd og nýrra [[Forseti hringir.]]markmiða Sameinuðu þjóðanna.
Frú forseti. Jú, svo sannarlega, það þarf að fara fram ítarleg greiningarvinna. Eins og ég sagði í ræðu minni þá einkennist þetta frumvarp af faglegu metnaðarleysi. Það sem verra er, það er verið að taka ákvarðanir án þess að reyna með nokkrum hætti að skoða þann hóp sem til umræðu er eða afleiðingarnar fyrir hann. Þetta einkennist af frjálshyggjuhugsunarhættinum þar sem virðingarleysið fyrir velferð einstaklingsins er algert. Varðandi Velferðarvaktina þá var það svo að við fengum hana einmitt á okkar fund síðast þegar við vorum með málið til umfjöllunar, það var mjög gagnlegur fundur. Þar er unnið mikilvægt starf. En það eru margir aðilar sem standa að Velferðarvaktinni og kom fram í máli þeirra gesta frá henni sem komu fyrir nefndina að Velferðarvaktin talar ekki einum rómi í þessu máli þó í raun megi lesa út úr niðurstöðum hennar að þetta sé talið mjög hæpið og hættulegt skref að taka. En við munum að sjálfsögðu ræða við Velferðarvaktina sem og ýmsa aðra við umfjöllun á þessu máli í velferðarnefnd. Það er mikið umhugsunarefni að þegar við sendum til umsagnar mál sem varða sjávarútveg eða orkumál eða bara almannatryggingar, þá er ekki skortur á umsagnaraðilum sem eiga beina hagsmuni að löggjöfinni, en þarna er um að ræða hóp sem er ekki skipulagður hópur, sem á mjög erfitt með að gæta hagsmuna sinna. Við verðum að hafa það í huga og það er okkar að vera hagsmunagæslumenn fyrir þá sem hvað [[Forseti hringir.]]fátækastir eru á Íslandi og þessi löggjöf varðar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir ræðuna. Líkt og margoft hefur komið fram í umræðunni held ég að við séum öll sammála um að við þurfum að auka virkniúrræði. Þetta höfum við margítrekað sagt. En mig langar að taka undir það sem hv. þingmaður sagði í ræðu sinni, að þegar kemur að þessu máli þá kristallast ólík sýn á það hvernig við eigum að fá fólk til virkni og í rauninni kannski þar með svolítið hlutverk velferðarsamfélagsins. Nú liggur það alveg fyrir að sveitarfélögin eru nú þegar að beita ýmsum skilyrðingum þó svo að þau hafi ekki til þess lagalega heimild. Mig langar að velta því upp við hv. þingmann hvort ekki væri nær, í stað þess að standa hér og deila um það hvort þetta muni leiða til aukinnar virkni fólks í samfélaginu, að Alþingi taki hreinlega af öll tvímæli og banni allar skerðingar til dæmis með vísun í lög um félagsþjónustu, og ef einhverjum finnst það of róttækt þá jafnvel að bæta við til vara þó ekki væri þá nema þar til fyrir liggja greiningar á því hvaða félagslegu afleiðingar það hefur og hefur haft fyrir þá sem nú þegar hafa verið beittir einhvers konar virkniskilyrðingum. Ég get svo sem alveg trúað því að þetta virki kannski á einhvern hluta af hópnum, en það eru hinir sem ég hef stóru áhyggjurnar af. [[Forseti hringir.]]Það eru hinir sem þetta virkar ekki á og ýtast þar með enn [[Forseti hringir.]]lengra út á jaðar samfélagsins.
Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur. Auðvitað á að taka af skarið og banna skilyrðingar. Það er náttúrlega þannig að enginn fær fjárhagsaðstoð nema sýna fram á ákveðnar aðstæður. Flest af þeim réttindum sem varða félagslega stöðu er mjög bundið ákveðnum skilyrðum. En skilyrðingar sem heimila að fólk sem sannarlega er í mjög vandasamri stöðu, þ.e. að ákvæði sem taka af því framfærslu eru ekki boðleg og það enn síður þegar ekki hefur farið fram alvörugreining á afleiðingunum sem það kann að hafa. Það er miklu frekar að banna þetta fortakslaust og fara yfir það með sveitarfélögunum hvað þarf að gera til þess að auðvelda þeim að fjármagna fjárhagsaðstoðina og veita þjónustu félagsráðgjafa og horfa til ýmissa úrræða sem hægt er að grípa til. Hér situr hv. þm. Willum Þór Þórsson sem fer að ég held fyrir hópi sem er að endurskoða lög um félagsþjónustu sveitarfélaga þar sem markmiðið er að tryggja fólki framfærslu. Mér finnst mjög undarlegt að löggjafanum liggi svo mikið á að skerða réttindi fólks í veikri stöðu að ekki megi bíða eftir endurskoðun þeirra laga þannig að hægt sé að taka þetta heildstætt til umræðu í stað þess að gera í raun markmiðssetningu laganna hlægilega og marklausa.
Frú forseti. Mér finnst þetta mikilvægur punktur sem hv. þingmaður kom inn á í niðurlaginu á svarinu til mín, að vitaskuld þarf að skoða þessi mál í samhengi. Mér finnst ég vera farin að hljóma svolítið eins og biluð plata þegar ég segi hér enn og aftur að mér finnst það allt of oft gerast að við fjöllum um svo agalega litla búta af samfélaginu í einu án þess að hafa alla stóru heildarmyndina undir. Auðvitað er það oft mjög erfitt. En þegar það liggur fyrir að verið er að endurskoða lög sem tengjast því sem við erum þó að tala um, þá er það svo borðleggjandi, þó svo það geti verið erfitt og krefjandi. Mér finnst að við eigum að gera þá kröfu til okkar að við reynum alltaf eins og við getum að hafa heildarmyndina undir. Mig langar í þessu síðara andsvari, vegna þess að í fyrra andsvarinu kom ég kannski inn á það sem má segja að sé stóra grundvallaratriðið, að nefna það sem er kannski annað svona smærra og afmarkaðra atriði og mig langar að spyrja hv. þingmann einnig út í og það er vegna þess að þessi lög eiga líka að ná til þeirra sem eru vinnufærir að hluta. Ég hef áhyggjur af því hvaða svona spíral það getur haft í för með sér og spyr því hv. þingmann hvort hún sé sammála mér í því, vegna þess að það er ekkert í íslenskum lögum sem bannar mismunun á vinnumarkaði vegna fötlunar, að löggjafarvaldið sé að ganga allt of langt í að leggja ábyrgð á einstaklinga sem eru félagslega [[Forseti hringir.]]í mjög viðkvæmri stöðu en gera hins vegar [[Forseti hringir.]]mjög litlar kröfur þegar kemur að vinnumarkaðnum í að ráða fólk í vinnu.
Frú forseti. Svar mitt er jú. Það er nefnilega þannig að óheft fjármálaöflin keyrðu hagkerfi Vesturlanda í þrot, allt var í kaldakoli, íslenska bankakerfið hrundi nánast eins og það lagði sig og mjög víða þurfti að fara í róttækar björgunaraðgerðir. Í Bandaríkjunum, löndum frelsisins, lagði ríkisvaldið til gríðarlega fjármuni og í Bretlandi, þeim löndum þar sem frjálshyggjan hefur fengið sem mest frelsi inn á fjármálamarkaðinn, þar þurfti ríkisvaldið að grípa inn í með mjög miklum fjármunum og leggja mikið af mörkum til að bjarga fjármálakerfinu. En það er svo merkilegt að í eftirleiknum hefur verið vaxandi vilji til þess að taka ekki ábyrgð á afleiðingum fyrir fólkið sem bjó og býr í þessum ríkjum. Þar er kerfislægur vandi gerður að vanda ákveðinna einstaklinga af því að þeir sem eiga hagsmuni af stóru kerfunum og auðgast á þeim vilja ekki horfast í augu við það að við erum komin í ógöngur hvað skiptingu auðs og valda varðar. Nú er það svo að jöfnuður jókst hér mjög á tímum síðustu ríkisstjórnar. Við munum sjá tölur um að það er að draga er úr honum því að aðgerðir ríkisstjórnarinnar miða að því núna, hægri stjórnarinnar, að þóknast þeim sem mest hafa. Hæstv. ráðherra, Eygló Harðardóttir, leyfði sér áðan að tala um, hún var þó svo smekkleg að segja að fyrri ríkisstjórn hefði gert eitthvað, aðgerðir núverandi ríkisstjórnar í þá áttina en hún gat ekki nefnt eina einustu, ekki eina einustu aðgerð [[Forseti hringir.]]sem kæmi þeim sem verst standa vel.
Frú forseti. Okkur er mikið niðri fyrir varðandi þetta mál og það þarf ekki að koma neinum á óvart. Það má velta því fyrir sér þegar við hugsum um heimilin í landinu þegar kemur að þessari aðgerð að það hugtak var markaðssett mjög fyrir kosningar og sérstaklega af hálfu framsóknarmanna. Þetta nær kannski vel inn í það. Þá var hugsunin fyrst og fremst að lækka skuldir sumra heimila. En það virðist ekki ná til þess að félagsþjónusta sveitarfélaga eigi að koma til móts við þá sem lakast standa með tilhlýðilegum hætti alla vega. Ég segi það enn og aftur að ég held að þetta sé partur af mótvægisaðgerðum fyrir hönd sveitarfélaganna vegna atvinnuleysistrygginganna, þetta eigi að létta á fjárhagslegri stöðu sveitarfélaganna eins og breytingarnar eru settar fram í frumvarpinu. Það er ágætt að lesa umsagnir þeirra sem starfa kannski mest með því fólki sem þarf að sækja sér slíka aðstoð eins og umsögn Félagsráðgjafafélags Íslands sem kom fram þegar málið var lagt fram á síðasta þingi. Félagið gerir alvarlegar athugasemdir við orðræðuna í frumvarpinu, m.a. sé sagt að það byggi á virkri velferðarstefnu en félagið getur ekki tekið undir að innihaldið sé í samræmi við virka velferðarstefnu. Það bendir á að í raun sé ekki talað um virkni, hvatningu og umbun, heldur sé áherslan fyrst og fremst á skilyrðingar og skerðingar eða refsingu. Það er einmitt þannig, refsingar í staðinn fyrir að nota umbun og hvatningu til virkni, eins og ég kom inn á í fyrri ræðu minni. Félagsráðgjafafélagið er eins og ég ósammála þessari nálgun. Það telur að frumvarpið sé ekki samkvæmt gildum félagsráðgjafar og hafnar þeirri nálgun sem fram kemur í frumvarpinu og telur að virkniþætti eigi fyrst og fremst að tengja við umbun. Ég var ekki búin að lesa þetta og mér finnst áhugavert að sjá að félagið spyr líka hver tengingin sé við íslenskan vinnumarkað. Ég hef miklar áhyggjur af því að það séu ekki margir atvinnurekendur tilbúnir til þess að taka við þessu fólki því að eins og ég rakti áðan þá eiga langtímaatvinnulausir oft í miklum og fjölþættum vanda þegar kemur að því að reyna að fá atvinnu. Ég hlýt að hugleiða, eins og hefur verið sagt, að hér virðast ekki liggja að baki mannréttinda- og mannúðarsjónarmið. Ef það væri þannig þá væru ekki þessi neikvæðu formerki. Það er alveg hægt að fá fram aukna virkniþátttöku fólks. Hún þarf ekki að vera með neikvæðum formerkjum, hún getur vel verið með jákvæðum formerkjum. Það er ekki heldur skilgreint eða lögfest að sveitarfélög þurfi að hafa sambærilegan ramma til að takast á við þau verkefni sem þeim hafa verið falið í gegnum tíðina. Eins og kom fram hjá hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur meðal annars þá er ekki tekið utan um allt það í velferðarkerfinu sem snýr að börnum. Við höfum fjallað um barnafátækt og skort og hér er ekki tekið utan um það með heildstæðum hætti. Þetta hefur áhrif á börn. Börn fátækra foreldra verða að sjálfsögðu fyrir barðinu á því ef foreldri fær skerðingu á fjárhagsaðstoð í tvo heila mánuði og fær um það bil helming af sáralítilli framfærslu. Það er bara óhjákvæmilegt. Við heyrum af eldri borgurum og öryrkjum sem margir hverjir eiga vart í sig og á. Það fólk sem hér um ræðir er líklega lakara statt en sá hópur. Hvernig getum við réttlætt það, í ljósi ákallsins sem er núna úti í samfélaginu um að við kröfum þeirra hópa sem lakast standa verði brugðist, að halda áfram að leggja til einhvers konar skerðingar? Allt undir þeim formerkjum, menn trúa því bara, að fólk sem komið er á þessar bætur sé almennt latt að sækja vinnu. [[Forseti hringir.]]Það eru vissulega svartir sauðir í þessum hópi eins og alls staðar, hér á þingi sem og annars staðar, en réttara væri að trúa því að hægt sé að leiða fólk til virkni upp úr [[Forseti hringir.]]öldudalnum sem fylgir því að vera atvinnulaus og þurfa að sækja styrk til sveitarfélagsins.
Frú forseti. Mig langar eiginlega að halda áfram með sömu spurningu sem ég hef svolítið verið að leggja fyrir í dag og hún varðar þetta frumvarp sem á að heimila skerðingu og veikingu á grunnöryggisneti samfélagsins; netinu sem á að grípa okkur þegar öll önnur úrræði eru úr sögunni. Í frumvarpinu er ekki gerð nein tilraun til að skilgreina þann vanda sem talið er að við eigum við að etja, sem er einfaldlega sá að með auknu atvinnuleysi fjölgar fólki á fjárhagsaðstoð og þegar atvinnuleysi minnkar þá fækkar fólki á fjárhagsaðstoð. Rétt eins og er að gerast núna. Það sem er merkilegt er að hlutfallslega fóru færri á fjárhagsaðstoð nú en á tímabilum efnahagslægða þar sem atvinnuleysi var mun minna en það var hér 2009. Hér er engin tilraun til að lýsa þeim hópi sem er á fjárhagsaðstoð. Það eru engar tölfræðiupplýsingar um meðallengd fjárhagsaðstoðar. Það vantar alla greiningu á viðfangsefninu. Mér finnst þetta svo metnaðarlaust og skrýtið. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort henni finnist góður bragur á þessu. Ég veit að hún er ósammála hugmyndafræðinni, en finnst henni traustvekjandi að ráðuneytið sýni það metnaðarleysi að senda ekki frá sér betri upplýsingar þegar á að fara í svo harkalega og afdrifaríka lagasetningu?
Frú forseti. Jú, það er kannski það sem vekur athygli. Þetta er eins og með sumt að það virðist ekki vera hægt að bíða eftir niðurstöðum. Ráðherra sagði hér áðan að ekki hefðu verið til ýmis gögn í ráðuneytinu, þurft hefði að safna þeim saman o.s.frv. Maður spyr sig af hverju ekki er hægt að bíða. Hvað liggur á að þetta frumvarp nái fram að ganga? Snýst þetta fyrst og fremst, eins og orðræðan í frumvarpinu er, um hagræðingarsjónarmið fyrir sveitarfélögin en ekki virka velferðarstefnu? Það virkar þannig á mig. Við getum ekki í einu orðinu talað um fátækt fólk, fátæk börn sem líða skort og sagt svo: Þið sem eruð komin til sveitarfélagsins, af því að það er ekkert annað sem á eftir að reyna, við ætlum líka að skerða ykkur. Fólk fer ekki á framfæri sveitarfélags - það eru afar þung spor að standa frammi fyrir því - nema það sé komið í algjört þrot. Ég tek undir þetta með greininguna en ég hefði viljað sjá tekið út hér heima hvernig skjólstæðingar þessara tilraunasveitarfélaga, eða hvað við viljum kalla þau, sem hafa beitt þessu, hafa komið út. Hvað hefur orðið um þá? Hvar eru þeir í dag sem hafa þurft að gangast undir skilyrðingu af því tagi sem hér er lögð til? Ég skil eiginlega ekki af hverju ráðherra liggur svona á með þetta mál. Þetta er eins og með brennivínsmálið, þetta er í forgangi en þó skiptir það ríkið í sjálfu sér ekki svo óskaplega miklu máli að bíða með þetta þar til fyrirliggjandi göng verða komin í hús.
Hæstv. forseti. Þetta er nákvæmlega spurningin sem brennur á vörum manns. Hvað verður um það fólk sem sætir skerðingum af því að það tekur ekki af fúsum og frjálsum vilja þátt í virkniúrræðum stjórnvalda? Þegar við spyrjum þeirrar spurningar í velferðarnefnd segja sveitarfélögin: Við vitum það ekki. Auðvitað eru margar sögur um það hvað gerist, en við getum bókað að ákveðinn hópur ýtist lengra út á jaðar samfélagsins og telur sig ekki vera þess verðugan að vera þátttakandi í samfélagi okkar hinna. Það er í raun og veru verið að segja: Veskú, þú ert ekki með okkur lengur. Farðu nú í undirheimana og vertu þar með þínum líkum. Þetta er mannfyrirlitningarstefna. Í frumvarpinu er farið yfir framkvæmdina á Norðurlöndunum og Norðurlöndin hafa hagað sér eins og bjánar í þessum efnum og verið að auka skilyrðingar smám saman síðustu 10 til 20 árin. Það er umhugsunarefni, ekki síst fyrir okkur á vinstri vængnum, að öfgaöflum, þjóðernisöflum, hefur vaxið ásmegin á Norðurlöndunum og víða í Evrópu og það eru ekki síst kjósendur krata sem eru að flykkja sér á bak við þessa flokka vegna vonbrigða því að þeir telja að við höfum ekki staðið vörð um hagsmuni fólksins heldur fjármagnsaflanna. Svo koma popúlistar með þjóðernisboðskap, búa til blóraböggla, [[Forseti hringir.]]sem eru innflytjendur, einhverjir sem eru enn verr staddir eða hægt að jaðarsetja með einhverjum hætti. Ég held að við ættum að hafa það hugfast á Íslandi að gera ekki Norðurlöndin að fyrirmynd varðandi það að þrengja að þeim sem minnst hafa í samfélaginu.
Frú forseti. Ég tek undir það að við eigum að horfa til þess sem hv. þingmaður var að tala um. Þegar augljóslega er verið að hverfa frá því að jafna kjör fólks og aðstæður þess til að lifa mannsæmandi lífi eigum við ekki að taka okkur það til eftirbreytni. Ekki í þessu máli frekar en í svo mörgum öðrum. Við eigum að hafa forustu um það, að mínu viti, að gera grunnnetið okkar þannig úr garði að fólk geti haldið reisn, fólk sem þarf að takast á við þann veruleika sem fylgir því að missa vinnuna, missa jafnvel tökin á lífinu í einhvern tiltekinn tíma. Það á ekki líka að þurfa að búa við það að það sé niðurlægt með því skerða mjög lágar tekjur um allt að helming í tvo mánuði þannig að það nánast lepji dauðann úr skel. Ég er hrædd um að það geti ýtt einhverjum yfir línuna þegar svoleiðis stendur á. Ég hef ekki trú á því að flestir af þeim sem eru að sækja sér þjónustu eða stuðning til sveitarfélaganna séu þar af því að þeir nenni ekki út á vinnumarkaðinn. Það er ýmislegt sem getur legið þar undir sem erfitt er að höndla og takast á við. Það eru meðal annars geðlægir sjúkdómar sem eru hvað erfiðastir þar. Eins og ég hef sagt þá þarf líka að sýna fram á að vinnumarkaðurinn sé tilbúinn til að taka við fólki svo að vel sé. Og hann er það ekki, hann er ekki tilbúinn til að bjóða fólki 20% eða 30% vinnu, eða hvað það nú hefur tækifæri til. Það getur kannski mætt í vinnu í dag en hugsanlega ekki á morgun vegna þess að staða þess er jú þannig [[Forseti hringir.]]að það á erfitt með að fara fram úr á morgnana. Þá kemur hinn stuðningurinn til, en hann á að vera með jákvæðum formerkjum.
Frú forseti. Það er gríðarlega mikilvægt þegar við ræðum þetta frumvarp sem snýst um skilyrðingu á fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna að hafa alltaf í huga að fjárhagsaðstoð sveitarfélaga er síðasta netið í velferðarkerfinu okkar sem grípur fólk þegar það getur ekki séð fyrir sér sjálft, ýmist vegna þess að það er án atvinnu, á ekki rétt í öðrum kerfum í velferðarkerfinu okkar, t.d. örorkulífeyriskerfinu, eða þá að það hefur klárað rétt sinn í öðrum kerfum, eins og atvinnuleysistryggingakerfinu. Þetta verðum við alltaf að hafa í huga þegar við tölum um þann hóp sem þetta frumvarp beinist að. Í þessari umræðu hefur verið vitnað í lög um félagsþjónustu sveitarfélaga og þá fyrst og fremst markmið laganna. Ég ætla svo sem ekki að nota þann stutta ræðutíma sem ég hef til að lesa þessi markmið upp en mig langar samt að stilka á stóru og nefna nokkur lykilatriði eins og það að markmiðið er að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi fólks og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar. Þetta á að gera með því að bæta lífskjör þeirra sem höllum fæti standa og tryggja þroskavænleg uppeldisskilyrði barna og ungmenna. Við skulum halda þessum tveimur atriðum til haga vegna þess að margoft hefur verið bent á það í þessari umræðu að við verðum að hafa sérstaklega í huga að við vitum í rauninni ekkert hversu mörg börn búa á heimilum sem verða fyrir skilyrðingum nú þegar. Það hefði verið mjög forvitnilegt inn í þessa umræðu að formaður nefndar um endurskoðun á áðurnefndum félagsþjónustulögum, hv. þm. Willum Þór Þórsson, hefði tekið virkan þátt í þessari umræðu því að þessi mál hljóta að tengjast og vera skyld. Ég velti hreinlega fyrir mér hvort þetta sé forsmekkurinn að því sem koma skal. Má eiga von á því að það eigi að taka til endurskoðunar inntak félagsþjónustulaganna eins og þau eru núna? Þetta skiptir auðvitað máli inn í þá umræðu sem við erum í núna. Frú forseti. Vegna þess að sveitarfélögin eru nú þegar að beita skilyrðingum treysti ég mér ekki til að útiloka að ekki hafi komið upp dæmi þar sem það hefur virkað og að einhverjir einstaklingar hafi komist til virkni vegna þess að skilyrðingum hefur verið beitt. Það er í rauninni ekki sá hópur sem ég hef sérstakar áhyggjur af, heldur sá hópur sem er ýtt enn þá lengra út á jaðar samfélagsins vegna þess að hann hefur enn minna fé á milli handanna til að komast af og getur þess vegna á engan hátt tekið þátt í samfélaginu. Mér er það mjög minnisstætt þegar hingað til lands kom Dani og talaði um hvernig kerfið virkar í Danmörku þar hann talaði um að þetta væri vaxandi vandamál, þ.e. fólk sem er alveg komið út á jaðar samfélagsins vegna þess að skilyrðingar hafa í rauninni ekki þjónað markmiði sínu heldur gert akkúrat þveröfugt, ýtt fólki enn lengra í burtu frá því að taka virkan þátt í velferðarsamfélaginu. Þess vegna verður að sjá til þess [[Forseti hringir.]]að fyrir liggi upplýsingar um hvað hefur orðið um það fólk sem hefur verið beitt skilyrðingum hér á landi.
Frú forseti. Já, það er nefnilega stóra spurningin: Hvað verður um fólk? Síðast þegar við spurðum að þessu í velferðarnefnd, eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir man, fengum við þau svör að sveitarfélögin vissu það ekki. Kannski hafa þau tekið sig á og reynt eitthvað að afla upplýsinga um það og fundið til ábyrgðar gagnvart þessum íbúum sveitarfélaganna en að því munum við komast þegar nefndin fær þetta mál til umfjöllunar. Við sem tölum gegn skilyrðingunum tölum ekki gegn alls kyns aðgerðum til að fá fólk til þátttöku. Það hefur verið tíðkað lengi að djöflast í fólki og það ekki látið í friði. Það hefur andleg áhrif á fólk að standa fyrir utan og lifa við langvarandi atvinnuleysi. Það þarf oft að gera mikið til þess að fá fólk til þátttöku en það gerir maður ekki með hótunum heldur hvatningu. Því er ég hlynnt. Ég tel að við eigum að vera óhrædd við það og nota fjármuni í það verkefni. Við viljum öll vera þátttakendur í okkar samfélagi og bera ábyrgð á okkur sjálfum. Ég hef kynnt mér þessi mál í þessum umræðum öllum af því að þetta liggur mér þungt á hjarta. Í Svíþjóð hafa um 100 þús. manns verið í einhvers konar virkniúrræðum meira og minna síðustu tíu árin. Miðað við ástandið fyrir tíu árum hafa 120 þús. láglaunastörf horfið. Það eru líka breytingar á vinnumarkaði sem hafa áhrif á [[Forseti hringir.]]möguleika fólks til framfærslu. Við eigum að horfa á þá hlið málsins en ekki einstaklingsvæða stóran kerfisvanda.
Frú forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni í því að við eigum ekki að einstaklingsvæða kerfisvanda. Þess vegna hef ég margítrekað í allri þessari umræðu bent á að mér finnist mjög skrýtið að ekkert í lögum á Íslandi banni mismunun á vinnumarkaði, t.d. vegna skerðingar eða fötlunar. Mér finnst þetta hreinlega alveg galið. Ef ekki vill betur til verð ég kannski bara að flytja frumvarp um að við tökum þetta inn í löggjöfina. Eins og hv. þingmaður benti á kom það fram í fyrra í hv. velferðarnefnd að sveitarfélögin vissu ekki mikið um hvað verður um fólk sem hefur verið beitt skilyrðingum. Ég hefði viljað sjá að úr því að hæstv. ráðherra ákvað að leggja frumvarpið fram aftur hefði verið búið að taka þessar upplýsingar saman. Þá væri eitthvað af haldgóðum gögnum sem við hefðum þó til að meta hvaða áhrif það sem nú þegar er í gangi hefur haft. Að því sögðu vil ég í þessu fyrra andsvari enda á að segja vegna þess að ég kom því ekki að í ræðu minni áðan að ég tel að frekar en að veita með þessu frumvarpi sveitarfélögunum heimild til að beita skilyrðingum hefði verið nær að fara algjörlega í hina áttina, taka af öll tvímæli og hreinlega banna allar skilyrðingar, til að mynda með tilvísun í lög [[Forseti hringir.]]um félagsþjónustu sveitarfélaga.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Við höfum átt hér töluvert samtal í dag. Hv. þingmaður hefur nokkrum sinnum í máli sínu nefnt það að við erum ekki með lög sem banna mismunun á vinnumarkaði og því langar mig að spyrja hv. þingmann hvort við séum ekki hér að fást við sömu hugsanaskekkju og í umræðunni um starfsgetumat í stað örorkumats. Fólk sem er metið til 75% örorku á rétt á örorkulífeyri og margt af því fólki, eða ákveðinn hópur, getur unnið, einhverjir geta unnið nánast fulla vinnu, fæstir, einhverjir geta alls ekki unnið, en stór hópur gæti unnið með sveigjanleika eitthvert örlítið starfshlutfall og mundi langa mjög til þess en vinnumarkaðurinn býður bara ekki upp á slík störf. Þar liggur stóri vandinn. Við erum í tíu ár búin að vera með nefndir í gangi við að ræða starfsgetumat, að nú þurfi að breyta nálguninni við örorkulífeyrisþega, það þurfi að meta hvað þau geta en ekki hvað þau geta ekki. Þetta er pínu fyndið af því að þetta er umræða um eitthvað sem er ekki raunverulega vandamálið. Hið raunverulega vandamál er skortur á störfum, ekki vilji fólks með erfiða, langvarandi sjúkdóma til að vinna. Almennt vill fólk það ef það hefur tök á og ef það fær vinnu sem hæfir aðstæðum þess og sem það treystir sér til að sinna. Þá þarf ákveðinn sveigjanleika og lágt starfshlutfall. Í nefndum ræðum við um öryrkjann en ekki kerfið sem gerir fólki með örorkumat ókleift [[Forseti hringir.]]að stunda vinnu, nema nokkrum, allt of fáum.
Frú forseti. Hv. þingmaður kom inn á mál sem er mér mjög hugleikið og ég tel mjög mikilvægt að við ræðum og reynum að ná heildstætt utan um. Það er rétt að síðustu missiri hefur mikið verið talað um mikilvægi þess að taka upp starfsgetumat í stað örorkumats. Nú ætla ég síst að mæla núverandi örorkumatskerfi eða almannatryggingakerfi of mikla bót. Það er margstagað og bætt. Það er mjög flókið, en það hefur líka kosti, kannski sér í lagi fyrir fólk með sumar tegundir af skerðingum. Hv. þingmaður kom inn á skort á störfum, þar á meðal hlutastörfum. Það er einmitt eitt af því sem ég hef áhyggjur af þegar kemur að starfsgetumati, þ.e. að við búum til almannatryggingakerfi sem byggist á því að fólk fái bætur að hluta en sé útivinnandi að hluta. Auðvitað er það gott og göfugt markmið og ég held að allir öryrkjar vilji vera í vinnu, a.m.k. að hluta, en á það hefur verið bent að það sé skortur á þessum störfum. Það er samt ekki bara það, við höfum síðasta árið hreinlega horft upp á það að fötluðu fólki er sagt upp þeim hlutastörfum sem það þó er í. Við getum nefnt sem dæmi uppsagnirnar hjá Strætó og svo uppsagnir hjá Landsbankanum, minnir mig, þar sem fötluðu fólki sem þá þegar var í vinnu var sagt upp. Þessa stöðu hljótum við alltaf að þurfa að hafa í huga [[Forseti hringir.]]þegar við ætlum að búa til kerfi, hvort sem það er innan almannatryggingakerfis ríkisins [[Forseti hringir.]]eða hjá félagsþjónustu sveitarfélaganna. Við verðum að hafa þennan veruleika í huga og muna eftir honum, ekki bara hugsa þetta út frá einhverju sem lítur vel út á blaði.