Borist hefur bréf frá starfandi formanni þingflokks Framsóknarflokksins um að Lilja Alfreðsdóttir verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Eins og tilkynnt var um á vef Alþingis tók 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Reykv. s., Alex B. Stefánsson, sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana fimmtudaginn 9. maí sl. Þá hefur borist bréf frá 8. þm. Norðvest., Sigurði Páli Jónssyni, um að hann geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag, mánudaginn 13. maí, tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hann 1. varamaður á lista Miðflokksins í kjördæminu, Jón Þór Þorvaldsson. Þeir hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðnir velkomnir til starfa að nýju.
Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundir geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um.
Borist hafa tvö bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1320, um fæðingar ósjúkratryggðra kvenna, frá Halldóru Mogensen, og á þskj. 1323, um húsaleigukostnað heilsugæslustöðva, frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, félags- og barnamálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og utanríkisráðherra.
Herra forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur snýr að orðum sem hún lét falla í kvöldfréttum Stöðvar 2 síðasta laugardag. Hæstv. ráðherra sagði þar, með leyfi forseta: „Á meðan þingið er stjórnarskrárgjafinn í þessu landi þá er mikilvægt að þingið nái sem bestri samstöðu um stjórnarskrá.“ Í þessum orðum virðist felast sú afstaða að valdið til að setja íslensku þjóðinni stjórnarskrá, grundvallarlög þjóðarinnar, sé hjá Alþingi, að okkur sem hér sitjum sé falið valdið til að ákveða leikreglurnar sem gilda í samfélaginu og einnig leikreglurnar sem gilda fyrir okkur sem setjum reglurnar. Gott er í þessu ljósi að rifja upp að árið 2012 samþykktu um tveir þriðju hluta landsmanna í þjóðaratkvæðagreiðslu að hér skyldi taka gildi ný stjórnarskrá byggð á tillögum stjórnlagaráðs. Nú, sjö árum síðar, hefur það ekki gerst en hæstv. ráðherra hefur leitt vinnu formanna stjórnmálaflokkanna sem vinna að endurskoðun stjórnarskrárinnar. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Í hvers umboði telur hún sig starfa þegar hún leiðir þessa vinnu við endurskoðun stjórnarskrárinnar? Starfar hún í umboði þjóðarinnar eða umboði þingsins eða í umboði formanna stjórnmálaflokkanna? Í stuttu máli spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Hver er stjórnarskrárgjafinn að mati hæstv. forsætisráðherra? Er það þingið eða er það þjóðin?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga málefni. En orð mín í fréttum sem hv. þingmaður las hér upp merkja í rauninni ekkert annað en að breytingar á stjórnarskrá þurfa að hljóta samþykki samkvæmt gildandi stjórnarskrá á þingi, á Alþingi Íslendinga, ekki bara einu sinni heldur tvisvar, þ.e. annars vegar á þessu þingi, vonandi, sem nú starfar og síðan að loknum öðrum þingkosningum. Það er það fyrirkomulag sem er í gildandi stjórnarskrá. Þannig að hv. þingmaður má ekki skilja orð mín öðruvísi en svo að ætlum við að gera breytingar á stjórnarskrá, sem ég vil að verði gerðar og ég vona að sem flestir þingmenn séu mér sammála um að er löngu tímabært að gera, þá er mikilvægt að þær fari hér í gegnum þingið því að aðra leið höfum við ekki til að breyta stjórnarskrá. Ég lít hins vegar líka svo á að við öll sem hér sitjum, bæði ég og hv. þingmaður og allir aðrir hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar, sitji hér í umboði þjóðarinnar, og skyldur okkar eru ekki eingöngu gagnvart okkar kjósendum í okkar kjördæmi heldur gagnvart samfélaginu öllu og þjóðinni allri. Þess vegna ber okkur ávallt að hafa almannahagsmuni að leiðarljósi í störfum okkar. Ég tel að það séu ríkir almannahagsmunir í þá veru að við náum fram nauðsynlegum breytingum á stjórnarskrá. Því hef ég lagt fram þá tillögu að vinnulagi sem við höfum unnið eftir það sem af er þessu kjörtímabili, að staðið verði að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar á tveimur kjörtímabilum. Þau ákvæði sem voru tilefni þessarar fréttar og fóru í samráðsgátt stjórnvalda nú fyrir helgi eru einungis fyrsti áfanginn á þeirri leið. Það er mikil vinna eftir. Ég vil hins vegar segja að ég hef verið mjög ánægð með þessa vinnu. Ég er bjartsýn á að hún muni skila breytingum á stjórnarskrá og að við munum fá fleiri ákvæði til samtals í samfélaginu. Ég vil líka nefna það í þessu samhengi að það samtal mun ekki eingöngu fara fram í gegnum samráðsgáttina þó að þessi tvö ákvæði hafi farið þá leið, heldur var enn fremur sú ákvörðun tekin á síðasta fundi að við munum ráðast í rökræðukönnun, sem ég held [[Forseti hringir.]]að verði mikilvæg tilraun í þágu lýðræðis í landinu á þessu ári.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, sem mér finnst vera kannski svolítið fræðileg nálgun á spurningu mína. Þegar á heildina er litið var ég að falast eftir viðhorfi hæstv. forsætisráðherra gagnvart því hver í raun og sann sé stjórnarskrárgjafinn. Ég er alveg meðvituð um að þingið þarf að samþykkja stjórnarskrá. Ég er fullkomlega meðvituð um það. Ástæðan fyrir því að ég spyr hæstv. ráðherra út í viðhorf hennar gagnvart því hver sé stjórnarskrárgjafinn tengist líka því hvernig sú vinna sem er í gangi núna er framkvæmd, með hvers konar viðhorfi, í hvaða anda og á hvaða grunni. Ef viðhorfið er það að þingið „á þetta og má þetta“ en ekki þjóðin hef ég áhyggjur af gildi þess ferlis líka. Ég fékk það ekki skýrt fram í svari hæstv. forsætisráðherra hvort henni fyndist hinn raunverulegi stjórnarskrárgjafi, [[Forseti hringir.]]þrátt fyrir ferla og form og annað, vera þjóðin eða þingið.
Herra forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum ekkert of ósammála í þessu máli. Í fyrsta lagi er það svo að þingið þiggur sitt umboð frá þjóðinni, ávallt, og því vil ég ekki tefla þingi og þjóð fram sem andstæðum heldur sitjum við hér í umboði þjóðarinnar. Og í þessu tiltekna máli sem hv. þingmaður reifar, þ.e. stjórnarskránni, erum við með mjög skýra leiðsögn frá þjóðinni í þjóðaratkvæðagreiðslunni sem hv. þingmaður nefndi í sinni fyrri spurningu. Og fyrst hv. þingmaður velti því upp hver sé í raun og veru leiðsögnin eða leiðarljósið í þessari vinnu er það svo að við höfum að sjálfsögðu horft til þess sem kom út úr þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu. Ekki síst þess vegna er auðlinda- og umhverfisákvæðum forgangsraðað í þeirri vinnu. En hér var auðvitað líka spurt: Á að byggja á drögum stjórnlagaráðs? Svarið við því var játandi. En ég hef líka sagt að ég líti ekki svo á að þar með séum við bundin frá orði til orðs þeim ákvæðum heldur byggjum við á þeim grunni og vinnum áfram á þeim grunni sem þar var lagður og þjóðin gaf okkur leiðsögn um í þessari atkvæðagreiðslu. Ég vona að þetta svari spurningu [[Forseti hringir.]]hv. þingmanns.
Virðulegi forseti. Í dag greiðum við atkvæði um hið svokallaða þungunarrofsfrumvarp heilbrigðisráðherra. Ég hef verið að velta fyrir mér, og þess vegna langaði mig til að koma upp í fyrirspurn við ráðherrann, hvort aldrei á neinum tímapunkti hafi verið hugsað út í það hversu ofboðslega viðkvæmt og stórt þetta mál er. Var aldrei hugsað út í það hvort það ætti að nálgast það á einhverjum öðrum forsendum, með heildstæðri nálgun sem lyti kannski um leið að forvörnum, skaðaminnkun, snemmtækri íhlutun? Það lyti einhverju öðru en t.d. þeim rökum að það snerist fyrst og síðast um sjálfsákvörðunarrétt kvenna yfir eigin líkama, sem virðist nú renna út við lok 22. viku meðgöngunnar. Þá halda greinilega þau rök ekki lengur. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra: Er málið ekki þannig vaxið, þegar við finnum að það er mjög mikil undiralda úti í samfélaginu, að við hefðum getað reynt í meiri sátt og samlyndi að ná utan um þetta viðkvæma mál og gert það þannig að við gætum öll vel við unað?
Virðulegur forseti. Það er auðvitað mikið umhugsunarefni að mál af þessu tagi hafi ekki ratað inn á Alþingi síðan 1975 vegna þess að þá náðist ákveðin niðurstaða í mál þar sem krafan um sjálfsákvörðunarrétt kvenna var brotin á bak aftur. Síðan eru liðin öll þessi ár, 44 ár. Þegar ég kom inn í heilbrigðisráðuneytið lá þar fyrir skýrsla sem var beðið um af hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, þá heilbrigðisráðherra, Kristjáni Þór Júlíussyni, þar sem frumvarp af þessu tagi var lagt til með mjög eindregnum og faglegum hætti. Þessi skýrsla lá á borðinu þegar ég kom að í ráðuneytinu og mér þótti einboðið að færa niðurstöðu nefndarinnar til Alþingis vegna þess að það er Alþingi sem á að taka ákvörðun um þessa hluti en ekki ráðherrann einn og sjálfur. Ég verð að segja, þó að ég muni sjálfsagt gera betur grein fyrir því við atkvæðagreiðslu á eftir, að mér hefur fundist þingið sýna í umræðu um þetta mál hvers það er megnugt vegna þess að málið hefur verið tekið til mjög ítarlegrar umfjöllunar í hv. velferðarnefnd. Þar hafa málin skipast þannig að niðurstaða eða afstaða til málsins er ekki endilega í samræmi við stuðning við ríkisstjórn eða andstöðu við hana heldur afstöðu til málsins sem slíks. Það er kannski nákvæmlega þannig sem þingið á að virka, að við tökum öll afstöðu fyrst og fremst út frá málinu sem slíku. Ég tel að þó að þetta mál snúist fyrst og fremst um sjálfsákvörðunarrétt kvenna sé hægt að rökstyðja þá niðurstöðu á mjög margan hátt. En niðurstaðan er alltaf þessi. Hún er rétt [[Forseti hringir.]]fyrir konur, hún er rétt fyrir þá skoðun og þá eindregnu afstöðu að konan eigi að ráða líkama sínum sjálf.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið. Ákvörðunin er rétt fyrir konur. Er hún rétt fyrir hið óborna barn? Hvenær kviknar lífsréttur að mati hæstv. heilbrigðisráðherra? Þingið hefur talað, en hvenær fengum við í rauninni alvöruumræðu? Hvenær höfum við fengið alvöruumræðu um málið hér? Vissu íslenskir kjósendur það þegar þeir gengu í kjörklefann 2017 að þetta frumvarp væri fyrirliggjandi? Ég held ekki. Þess vegna segi ég enn og aftur: Er á einhverjum stað markmið hæstv. heilbrigðisráðherra að taka utan um málaflokkinn með það að leiðarljósi að draga frekar úr fóstureyðingum en að samþykkja þær til loka 22. viku meðgöngu [[Forseti hringir.]]án nokkurra skilyrða?
Virðulegi forseti. Án þess að ég ætli að ræða málið hér efnislega undir þessum lið þá fannst mér rétt í ljósi þess hver væri aðdragandi málsins, að málið fengi umfjöllun í samráðsgátt Stjórnarráðsins og fengi umsagnir þar og kæmi síðan til þingsins og til nefndar. Nefndin hefur fjallað um málið mjög ítarlega á óvenjulega mörgum fundum miðað við það sem hér er undir. Þannig að ég tel að það sé mjög vel um málið búið í raun og veru. Auk þess var það tekið inn til nefndar milli 2. og 3. umr., sem gerist ekki endilega með öll mál. En af því að hv. þingmaður vill ræða fleiri þætti sem lúta að barneignum og þungunarmálum, ef svo má að orði komast, þá er því til að svara að ég hef beitt mér fyrir því að auka aðgengi að getnaðarvörnum, sérstaklega aðgengi viðkvæmra hópa að hormónagetnaðarvörnum, og mun halda því áfram, auk þess sem kynfræðsla mun verða aukin og hefur þegar aukist á undanförnum misserum. Þetta er allt saman partur af stórri mynd.
Herra forseti. Leit að krabbameini í leghálsi og brjóstum er umfangsmesta verkefni Krabbameinsfélagsins sem stofnað var um miðja síðustu öld. Samkvæmt samningi við heilbrigðisyfirvöld sér félagið um skipulag og framkvæmd krabbameinsleitar sem nær til kvenna á aldrinum 23–69 ára. Þar eru einfaldlega blikur á lofti. Frá árinu 2013 hefur samningur félagsins við Sjúkratryggingar verið framlengdur sjö sinnum og núgildandi samningur er til ársloka þessa árs. Þessi starfsemi er undirfjármögnuð af ríkinu svo að Krabbameinsfélagið hefur þessi ár greitt með verkefninu. Það segir sig sjálft þegar um skammtímasamninga er að ræða að það er erfitt að þróa starfsemi og vinna að málefninu af einhverju viti til framtíðar. Fyrr á þessu ári fékk Krabbameinsfélagið beiðni um að sinna verkefninu áfram fram yfir næstu áramót og koma með drög að samningi þar að lútandi til ráðuneytis. Félagið gerði svo, gekk frá samningsdrögum og sendi til ráðherra í mars. Þá voru skilaboðin þau að Sjúkratryggingar Íslands myndu hafa samband við Krabbameinsfélagið til að ganga frá framlengingunni. Síðan hefur ekkert heyrst. Hér er um að ræða mjög sérhæfðan hóp starfsfólks. Margt af því er með hálfs árs uppsagnarfrest og við blasir að Krabbameinsfélagið þarf að segja þessum hópi upp í næsta mánuði. Það er ekkert sem bendir til þess núna að þessi samningur verði endurnýjaður af einhverju viti. Það er alvarlegt að það ríki slík óvissa um framtíð skimunar fyrir krabbameini á Íslandi. Ég spyr: Er hæstv. ráðherra sáttur við þetta ferli og þessi vinnubrögð? Hvenær verður upplýst hvað ráðherra hyggst fyrir í þessum málum? Getur hæstv. ráðherra mögulega upplýst það hér og nú?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Mig langar til að nálgast svarið við þessari spurningu út frá krabbameinsáætlun. Þannig er að fyrir liggur og fyrir lá krabbameinsáætlun í drögum þegar ég kom í ráðuneytið og hef ég nú staðfest áætlunina og komið henni til framkvæmda. Eitt af því sem lagt er til í krabbameinsáætlun er að sett sé á stofn skimunarráð. Skimunarráð er á vegum landlæknisembættisins og er ætlað að gera tillögur til ráðherra um fyrirkomulag skimana. Nú hefur skimunarráð skilað tillögum sínum. Það er gríðarlega mikilvægur þáttur í forvörnum að hafa öfluga skimanir og ekki síst þegar um er að ræða þau krabbamein sem hér eru til umræðu, legháls- og brjóstakrabbamein, en einnig krabbamein í ristli, sem líka hefur verið til umræðu. Þegar skimunarráð skilar mér sínum tillögum þá fjalla þær tillögur m.a. um fyrirkomulagið, þ.e. hver sér um hvað í þessu ferli. Einn sá aðili sem hefur haldið utan um tiltekna þætti í skimun fyrir krabbameinum er Krabbameinsfélag Íslands og hefur gert það með miklum sóma. Síðan hafa aðrir aðilar tekið við þegar lengra er komið, Landspítali fyrst og fremst. Til þess að ná utan um þetta ferli og til að tryggja fulla þátttöku í þessum skimunum þá þarf í raun og veru að liggja fyrir að fólk mæti, að það sé þannig að fólk finni sig knúið til að til þess að mæta og sinna þessum innköllunum. Samkvæmt skimunarráði er gert ráð fyrir að fyrirkomulagið verði með lítillega öðrum hætti en nú er og að sett sé á stofn verkefnisstjórn til að koma þeim breytingum í kring. Ég hef samþykkt þessar tillögur og geri ráð fyrir því að verkefnisstjórnin feli í sér og sé með aðild fulltrúa Krabbameinsfélags Íslands til að [[Forseti hringir.]]þessar breytingar, hverjar sem þær eru, séu með vitund og vilja Krabbameinsfélagsins.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég verð samt að segja að það var ansi tæknilegt við viðfangsefni, sem er raunverulega ekki mjög tæknilegt en þeim mun alvarlegra. Ég ætla að fá að nefna að þessar tillögur, ég hef ekki séð þær sjálf, en ég veit að í þeim hópi sem þá var settur á laggirnar var enginn sérfræðingur frá leitarstöðinni, eða hvað? [[Gripið fram í.]]- Nei, það var nefnilega enginn sérfræðingur þar í því máli þá. Það hefði kannski verið hægt að stytta þennan vandræðagang töluvert með því að hafa þau með í þeim tillögum sem þá voru unnar, en ekki að kalla þau til núna þegar búið er að leggja fram tillögur og hæstv. ráðherra búin að samþykkja þær. Þarna er aftur verklag sem hefði getað verið mun betra, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Á meðan Krabbameinsfélagið hefur beðið eftir niðurstöðum skoðunaraðila, sem eru vissulega minni sérfræðingar en þau á Krabbameinsfélaginu en var falið það verkefni að skoða þetta, hefur það lagt fram eigin tillögu að framtíðarskipulagi skimunar. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er inni í myndinni að taka tillit til þess? Hefur hún skoðað það? Jafnframt langar mig að vita: Hversu [[Forseti hringir.]]sterka tilfinningu hefur ráðherra fyrir því að þetta verði klárað á þeim tíma sem um er að ræða? Eða [[Forseti hringir.]]verður Krabbameinsfélaginu boðið upp á enn einn bútasauminn í formi framlengingar?
Í fyrsta lagi varðandi tillögu skimunarráðs er hún að mörgu leyti að evrópskri fyrirmynd, þ.e. hvernig stofnanastrúktúrinn er, ef svo má að orði komast, í kringum skimanir. Ég hef fundað með Krabbameinsfélaginu og séð það upplegg sem Krabbameinsfélagið er með, sem er að mörgu leyti ekki óskylt því plani sem skimunarráð leggur fram. En skimunarráð er líka með mjög merkilega áherslu sem er sú að skimanir skuli vera gjaldfrjálsar. Þar erum við sammála Krabbameinsfélaginu um að það beri að vera þannig, vegna þess að það hefur verið viðkvæðið hjá mörgum að þeir hafi ekki treyst sér til að mæta í krabbameinsskoðanir vegna þess hversu dýrt það er. Ég vænti þess eftir þessa fyrirspurn hv. þingmanns að ég kanni það í ráðuneytinu hvernig samskiptin hafa verið alveg á undanförnum vikum við Krabbameinsfélag Íslands, en Krabbameinsfélagið er svo stór gerandi á þessu sviði að það er ótækt annað en að framkvæmdin sé innleidd í samráði við það.
Herra forseti. Eins og komið hefur fram munum við greiða atkvæði um þungunarrofsfrumvarp heilbrigðisráðherra í dag. Málið er viðkvæmt og umdeilt í þjóðfélaginu, það hefur verið keyrt í gegn án þess að hafa fengið fullnægjandi umræðu í nefndinni. Stjórnarþingmenn hafa sumir hverjir sagt að það komi þeim á óvart hversu langt málið sé komið. Miðflokkurinn lagði fyrir nefndina viðbótarspurningar og óskaði eftir því að fá fleiri sérfræðinga fyrir nefndina. Því var hafnað. Formaður nefndarinnar neitaði stjórnarþingmanni um að reyna að ná sátt um viknafjöldann og sagði málið útrætt. Siðfræðistofnun leggur til að fresta málinu, svo viðkvæmt mál þurfi mun dýpri umræðu í samfélaginu. Það gerir Þroskahjálp einnig. Biskup Íslands telur að það sé ótækt að Alþingi samþykki frumvarpið óbreytt. Málið hefur læknisfræðilegar, trúarlegar og siðferðislegar hliðar. Engum á vegum trúfélaga var boðið að koma fyrir nefndina. Formaður nefndarinnar hefur sagt að trúarleg sjónarmið eigi ekki að hafa áhrif - og þá væntanlega ekki heldur siðferðisleg álitaefni sem allir vita jú að eru ærin í þessu máli. Ég beini því til forsætisráðherra að hún beiti áhrifum sínum til þess að Alþingi afgreiði ekki þetta viðkvæma mál á þessu stigi. Fjölmörg álitaefni eru í raun og sanni órædd. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra: Er ráðherra tilbúinn í breiðari og samfélagslegri sátt í málinu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans fyrirspurn. Ég ber fulla virðingu fyrir því að þetta er mál sem ristir djúpt og varðar grundvallarsannfæringu margra, ef ekki allra, þingmanna. Ræðum fyrst aðeins um það vinnulag sem hefur verið viðhaft í þessu máli. Vinna við endurskoðun laga um þungunarrof var sett af stað í tíð ekki síðasta heilbrigðisráðherra heldur þarsíðasta heilbrigðisráðherra, hæstv. ráðherra Kristjáns Þórs Júlíussonar. Það var unnin mjög vönduð skýrsla sem birt var og fékk opinbera umræðu þá strax, fyrir einhverjum árum, ég ætla að það hafi verið 2015 eða 2016. Frumvarpið kom fram á haustþingi og hefur verið til umræðu í hv. velferðarnefnd. Ég get ekki annað sagt en það sem ég hef heyrt um þá vinnu. Mér skilst að í það hafi verið lögð mikil vinna, margir fundir verið haldnir um málið, margir gestir fengnir og ekki verið óskað eftir því til að mynda að fulltrúar trúfélaga mættu á fund nefndarinnar. Ég heyri ekki annað en að formaður nefndarinnar hafi haldið um málið eins vel og unnt er. Það breytir því ekki að þetta er mál sem ég hef fullan skilning á að skiptir fólki í tvær fylkingar og fyrir mér er þetta risastórt grundvallarmál. Þetta er grundvallarmál sem snýst um sjálfræði kvenna að mínu viti, réttindi þeirra til að ráða yfir eigin líkama og eigin lífi, langþráð réttindamál, en um leið fylgir því frelsi sem boðað er í frumvarpinu mikil ábyrgð. Ég hef þá afstöðu að ég treysti fólki og konum til að taka ekki slíkar ákvarðanir af neinni léttúð. Ég treysti konum fyrir þeirri ábyrgð sem fylgir þessum réttindum. Ég treysti því að þessi réttindi verði framfaraskref [[Forseti hringir.]]fyrir konur á Íslandi. Fyrir mér er þetta nefnilega líka mikið grundvallarmál og ég held að þær spurningar breytist ekki [[Forseti hringir.]]þó að við höldum fleiri fundi um málið því að ég tel að vel hafi verið að vinnunni staðið.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra. Víkjum aðeins að Sjálfstæðisflokknum. Hann hefur lagt mikið af mörkum við að stuðla að þeirri sátt sem segja má að hafi ríkt í íslensku samfélagi þegar kemur að þessum viðkvæma málaflokki. Nú gerist það að í ríkisstjórn sem Sjálfstæðisflokkurinn á aðild að hefur hæstv. heilbrigðisráðherra ákveðið að rjúfa þessa sátt og rífa upp með rótum. Fyrir fram vil ég ekki trúa því að Sjálfstæðisflokkurinn hafi beygt sig í þessu máli til að tryggja stuðning Vinstri grænna við þriðja orkupakkann. Því hefur verið kastað hér fram í umræðunni að hrossakaup af slíku tagi hafa átt sér stað innan vébanda stjórnarflokkanna. Það er þyngra en tárum taki, herra forseti, að lífsréttur ófæddra barna sé ekki meira virtur en raun ber vitni þegar um er að ræða flokka [[Forseti hringir.]]á borð við Framsóknarflokkinn [[Kliður í þingsal.]]og Sjálfstæðisflokkinn, [[Forseti hringir.]]að ekki sé minnst á þann flokk [[Forseti hringir.]]sem á sæti í ríkisstjórn í fyrsta sinn.
Forseti vekur athygli á að hv. þingmaður beindi fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra. Fyrirspurninni var ekki beint til Sjálfstæðisflokksins eða heilbrigðisráðherra og biður forseti þingmenn að gæta orða sinna.
Herra forseti. Eins og kom fram í mínu fyrra svari er hér um að ræða grundvallarmál. Það er alrangt sem hv. þingmaður gefur í skyn að um svona grundvallarmál eigi sér stað hrossakaup af nokkru tagi. Það er bara ekki svoleiðis, verð ég að segja, herra forseti. Og mér finnst ekki við hæfi að tengja hér allsendis óskyld mál. Það frumvarp sem hér liggur frammi - og ég ítreka að ég hef fullan skilning á því að á því séu ólíkar skoðanir - er slíkt grundvallarréttindamál og varðar mína pólitísku sannfæringu svo djúpt því það snýst um réttindi kvenna yfir sínum eigin líkama. Konur verða aldrei sjálfstæðar fyrr en þær hafa þau fullu réttindi. Einhverjir hefðu viljað ganga lengra og hafa engin tímamörk á og treysta konum til fulls. Það er mín persónulega afstaða. En ég mun styðja þetta frumvarp [[Forseti hringir.]]hér á eftir og ég læt ekki segja mér að um þetta mál eða mál af slíku tagi, sem er jafn alvarlegt og raun ber vitni, að mér, eða samstarfsfólki mínu í Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum, [[Forseti hringir.]]myndi detta í hug að fara í einhver hrossakaup um það. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég hef óskað eftir að fá að eiga orðastað við hæstv. forsætisráðherra um það hvernig ríkisstjórnin ætlar sér að ljúka hinu löngu tímabæra verkefni, Guðmundar- og Geirfinnsmálinu. Guðmundar- og Geirfinnsmálið hófst fyrir 45 árum og enn hafa íslensk stjórnvöld ekki lokið því með fullnægjandi hætti. Margir angar eru enn óleystir. Dómstólar hafa nú sýknað þá einstaklinga sem dæmdir voru fyrir manndráp á sínum tíma en sú kona sem sætti miklu ofbeldi og harðræði í skýrslutökum og gæsluvarðhaldi, Erla Bolladóttir, stendur eftir ein með sinn dóm fyrir meinsæri á bakinu. Við vitum núna að það átti sér stað undir gríðarlegri þvingun gagnvart nýbakaðri móður sem haldið var í fangaklefa löngum stundum fjarri ungu barni sínu. Já, það hefur ekkert verið gert í hennar máli, hún ein skal áfram vera dæmd kona og ekkert samtal fá við stjórnvöld, engin svör við fyrirspurnum, ekki neitt. Hún er virt að vettugi. Í kjölfar sýknudóms Hæstaréttar sl. haust var skipuð nefnd sem átti að vera í samskiptum við dómþola og afkomendur þeirra sem látnir eru, en ekkert hefur spurst til nefndarinnar um nokkurt skeið. Hún virðist bara vera gufuð upp án þess að ný hafi verið skipuð. Nú er lögmaðurinn Andri Árnason mættur sem málsvari forsætisráðherra í málinu. Sjö mánuðir eru liðnir, erindum dómfelldu og aðstandenda þeirra er ekki svarað og hæstv. forsætisráðherra lætur ekki ná í sig vegna þessa máls. Herra forseti. Í 45 ár hefur þetta fólk verið beitt ofbeldi og harðræði af íslenskum stjórnvöldum. Forsætisráðherra steig fram sl. haust í kjölfar sýknudóms og baðst afsökunar en ósvarað er á hverju var verið að biðjast afsökunar. Engin tilraun hefur verið gerð til að kafa núna í fyrsta sinn af alvöru ofan í það sem gerðist við rannsókn málsins. Spurningarnar sem ég vil fá svör við eru: Er sáttanefnd enn að störfum eða gafst hún upp á verkefninu? Er hæstv. forsætisráðherra tilbúinn að viðurkenna hér í ræðustóli Alþingis að sakborningar hafi orðið fyrir pyndingum og ómannúðlegri meðferð af hálfu íslenskra stjórnvalda? Er viðurkenning á slíku ofbeldi mögulega hluti [[Forseti hringir.]]af væntanlegri sátt í málinu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja um þetta viðkvæma og flókna mál. Ég get byrjað á því að svara hv. þingmanni að sú sáttanefnd, sem skipuð var með aðkomu þriggja ráðuneyta undir forystu Kristrúnar Heimisdóttur, er enn starfandi. Frá byrjun var ljóst að Andri Árnason yrði settur ríkislögmaður, þannig að það eru ekki ný tíðindi í þessu máli heldur hefur hann starfað með nefndinni frá upphafi vegna vanhæfis ríkislögmanns. Það hefur legið fyrir frá upphafi. Það er hins vegar svo að þarna er um mjög ólíka hópa að ræða. Þeir fimm sakborningar sem sýknaðir voru með dómnum, sem mér fannst rétt að bregðast við með afsökunarbeiðni af hálfu stjórnvalda, m.a. vegna þess að þessir einstaklingar voru beittir harðræði á sínum tíma, svo það sé algerlega skýrt af minni hálfu og viðurkennt - þetta eru fimm einstaklingar eða hópar, annars vegar þrír sem enn lifa og hins vegar afkomendur tveggja sem ekki eru lengur á meðal vor. Sú hugmyndafræði sem lagt var upp með í störfum sáttanefndar var að kanna hvort möguleiki væri að ná sátt við alla þessa aðila í ljósi þess að ólíkt lagaumhverfi gildir hvað varðar miskabætur annars vegar um þá sem enn lifa og hins vegar um afkomendur. Markmiðið var að reyna að ná heildarsamkomulagi. Nefndin er enn að störfum sem og settur ríkislögmaður, þannig að ég bind að sjálfsögðu vonir við að slíkt samkomulag megi nást. Hvað varðar Erlu Bolladóttur, sem hefur komið á minn fund, bara svo því sé haldið til haga, hefði ég að sjálfsögðu viljað að allt gengi þetta miklu hraðar fyrir sig. Ég get líka sagt það hér. En hennar sérstaða er óneitanlega nokkur þar sem beiðni hennar um endurupptöku var hafnað á sínum tíma. Hún hefur því nokkra sérstöðu [[Forseti hringir.]]frá öðrum þeim sem heyrðu undir dóminn. En það breytir því ekki að mál hennar hefur líka verið til skoðunar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Mig grunar að það sé nokkur léttir, bæði hjá Erlu Bolladóttur og fulltrúum þeirra einstaklinga sem þarna eru undir vegna þess að ég hef rætt við þrjá af þessum fimm hópum og heyri að þau vita ekkert hvað er að gerast. Þau fá ekki svör og nefndin virðist gufuð upp að þeirra mati. Þau skilja ekki hvað er í gangi og það er mjög óheppilegt og auðvitað ríkir ákveðið vantraust í garð stjórnvalda. Mig langar í seinna andsvari að spyrja hæstv. forsætisráðherra líka út í það, þar sem fregnir hafa borist til okkar um að þýskir þingmenn séu núna að fara fram á rannsókn á þátttöku hins þýska rannsóknarlögreglumanns á þessu máli, hvort forsætisráðherra sé tilbúinn að koma að því að rannsóknarnefnd verði sett á laggirnar til þess að það verði farið í eitt skipti fyrir öll ofan í þetta mál, [[Forseti hringir.]]hvernig að rannsókninni var staðið og hvers vegna okkur tókst svona hrikalega til í þessu ofboðslega erfiða máli.
Herra forseti. Já, ég vil ítreka að ég hef líka hitt fulltrúa þessara hópa, þriggja a.m.k., jafnvel fleiri af þessum fimm hópum. Mér þykir það leitt og ég skil það mætavel - meðan verkefninu er ekki lokið er það auðvitað svo að ég hefði gjarnan viljað að þetta gengi allt saman hraðar fyrir sig. En þetta er flókið verkefni. Vegna þess líka að málið er einstakt. Fyrst hv. þingmaður nefnir í sinni seinni fyrirspurn hvernig við getum tryggt að við lærum af þessu máli held ég að það sé einmitt það mikilvægasta, við verðum að læra af þessu máli. Svona mál má ekki endurtaka sig og það er mikilvægt að stjórnvöld, með hvaða hætti sem það er gert, efni til opinnar umræðu um þetta mál og hvaða lærdóma við getum dregið af því, einmitt til að tryggja að sá lærdómur sé ekki bundinn við þá sem muna eftir þessu máli heldur skili sér áfram. Það er svo margt í málinu [[Forseti hringir.]]sem ég tel - og vona svo sannarlega - að sé einstakt í íslenskri réttarsögu, en má ekki endurtaka sig.
Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra skipaði á haustdögum starfshóp um endurskoðun laga og reglna varðandi eignarhald á landi og fasteignum. Það var gert í kjölfar vinnu á vegum hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um eignarhald á bújörðum. Ég vona innilega að þessi vinna gangi hratt og vel því að með andvaraleysi tapast eignarhald á auðlindum Íslands. Allt land er auðlind, landið sjálft, jarðvegurinn og gróðurinn sem þar þrífst. Land nýtist í margt, m.a. til matvælaframleiðslu, og landi geta fylgt hlunnindi eins og veiði-, námu- og vatnsréttindi. Meðferð og notkun lands skiptir alla landsmenn máli, bæði nú og til framtíðar. Það felast miklir almannahagsmunir í ráðstöfun og meðferð lands og því geta ekki gilt sömu reglur um kaup og sölu á landi eins og hverri annarri fasteign. Þjóðlendur eru nú um 44% landsins en land sem hvorki tilheyrir þjóðlendum né þéttbýli skiptist í jarðir sem eru yfir 50% af landinu. Bújarðir á Íslandi eru 6.000–7.000 og hefur ásókn aukist í að kaupa landeignir án markmiða um búsetu eða nýtingu og án eðlilegrar ábyrgðar sem ætti að fylgja eignarhaldi á landi. Samhliða færist eignarhald auðlinda á færri hendur, úr landi, búseta leggst af, byggðir veikjast og ekki næst í fyrirsvarsmenn jarða og fleiri vandkvæði koma upp. Þegar land gengur kaupum og sölum sem hluti af eignum félaga virðast þó þær takmörkuðu reglur sem við eigum um ráðstöfun lands ekki ná yfir aðilaskiptin. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hver er staðan í vinnunni? Nær vinna hópsins til allra jarð- og landeigna? Mun vinna hópsins ná utan um verkefnið í heild og tryggja að auðlindir á landi haldist í eigu landsmanna eða þarf meira til?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Vissulega er þetta mál sem hvílir mjög þungt á fólki víða um land, þ.e. hvort ekki sé ástæða til þess að setja frekari takmarkanir á eignarhald á landi. Eins og hv. þingmaður vísaði til skipaði ég nefnd í kjölfar þess að starfshópur sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra skilaði skýrslu um eignarhald á bújörðum. Þá lá fyrir að þrjú ráðuneyti voru í raun og veru búin að koma að þessu máli, þ.e. fjármálaráðuneytið, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið, dómsmálaráðuneytið - og raunar það fjórða líka, þ.e. byggðamálaráðuneytið. Ég taldi rétt að leiða öll þessi ráðuneyti saman og fara með skipulegum hætti yfir þær leiðir sem hafa verið lagðar til. Ég setti sem sagt niður nefnd og henni var falið að fjalla um, af því að hv. þingmaður spurði, skilgreiningar á landi og fasteignum án þess að nokkuð væri sérstaklega undanskilið. Til skoðunar á þessu stigi eru því í raun og veru bara fasteignir, nytjar og svo staðsetning, en áherslan er á land utan þéttbýlis. Nefndin átti að skila af sér í síðasta mánuði en mun skila af sér í þessum mánuði. Þá tel ég að við séum komin með nokkuð góða kortlagningu á þeim leiðum sem hægt er að fara. Vilji meiri hluti þingsins setja reglur um takmarkanir á landakaupum er ég sjálf þeirrar eindregnu skoðunar að rétt sé að gera það. Hv. þingmaður nefndi þjóðlendur. Þegar ég ræði þessi mál til að mynda á alþjóðavettvangi telur fólk það sérstaka gæfu að við Íslendingar séum með 44% af okkar landi í almannaeigu vegna þess að einmitt þar erum við að horfa á auðlindanýtingu, orkunýtingu og annað slíkt. Ég held að það væri í sjálfu sér mjög jákvætt viðbótarskref [[Forseti hringir.]]ef við settum síðan einhvern skýrari ramma um það hvernig við viljum sjá annars vegar landnotkun háttað eða eignarhaldi á landi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið og fagna því að það hilli undir lok vinnunnar en vil jafnframt hvetja til þess að við reynum að hraða henni eins og mögulegt er. Ég vil hafa orð á því að það sé ástæða til þess að draga enn fleiri ráðuneyti að vinnunni, m.a. umhverfisráðuneytið, því að það þarf lagabreytingar sem snúa beint að aðilaskiptum ef við ætlum að setja takmarkanir, en það þarf líka að undirbyggja þau stjórntæki sem eru til staðar fyrir stjórnvöld sem hafa áhrif á ráðstöfun og þar á meðal eru skipulagsáætlanir sveitarfélaga. Ég tel það áhugavert að skoða hvernig megi nýta þær betur til að setja markmið um búsetu og sjálfbæra landnýtingu. Landeignaskrá er líka grunnforsenda. Það kom fram í svari við fyrirspurn minni um stjórnsýslu og skráningu landeigna að skortur er á uppfærðu regluverki á því sviði. Að lokum vil ég spyrja ráðherra: Hefur birting auðlindaákvæðis stjórnarskrár [[Forseti hringir.]]sem kynnt var sl. föstudag áhrif á vinnuna núna á lokametrunum?
Herra forseti. Svo ég byrji á því síðasta, tel ég að ef okkur lánast að samþykkja hér ákvæði sem tryggir auðlindir í þjóðareign er það jákvætt skref að mínu viti til þess að tryggja þjóðareign á auðlindum og arð almennings af auðlindum sínum. Ég biðst afsökunar á því að ég gleymdi að nefna umhverfis- og auðlindaráðherra, sem á líka sæti í þessum starfshópi. Það sem honum er ætlað að gera, og þess vegna er mikilvægt að hann ljúki vinnu sinni sem fyrst, er í raun að kortleggja leiðirnar, sem eru mjög mismunandi eftir því út frá hvaða sjónarhorni er horft, hvort við viljum hreinlega setja takmarkanir á eignarhald eins aðila á vissri stærð á landi eða fjölda bújarða. Viljum við beita skipulagslögunum í ríkara mæli, eins og við erum með dæmi um frá nágrannalöndum okkar þar sem settar eru ákveðnar skipulagskvaðir á land, eða viljum við horfa til ábúðarskyldu? Þetta eru mjög ólíkar leiðir og ólík sjónarmið eftir því hvaðan fólk nálgast viðfangsefnið. Ég bind vonir við að með því að ná öllum þessum sjónarmiðum saman, því að öll þessi ráðuneyti hafa sent frá sér greinargerðir um þessi mál [[Forseti hringir.]]út frá ólíkum sjónarhornum, ættum við að geta vænst þess að fá frumvarp á næsta þingi, sem ég held að væri mjög til bóta af því að mjög hefur verið kallað eftir því að reglurnar um þetta séu skýrar og gagnsæjar, en að það séu reglur.
Herra forseti. Lífskjarasamningur er fallegt orð og vísar til eins konar samfélagssáttmála um lífskjör. Það væri auðvitað eftirsóknarvert ef stjórnvöld ynnu markvisst að því að ná víðtækari sátt við alla íbúa um slíkt til langrar framtíðar. Hér eru líka fyrirtaksskilyrði til að það sé hægt. Það er hins vegar afskaplega holur hljómur að nota slíkt hugtak um afmarkaða samninga á vinnumarkaði sem ná í fyrsta lagi aðeins til hluta verkafólks án þess að gefin séu nokkur fyrirheit um það hvernig það geti náð til allra. Það er einfaldlega fátt í fjármálaáætlun sem bendir til að mörgum af þeim sem veikast standa í samfélaginu verði boðin aðild að slíkum samningi og lítil tilraun gerð til að láta þau sem ekki kunna aura sinna tal leggja sanngjarnara af mörkum. Það er hins vegar nauðsynlegt ef slíkur samningur á að standa undir nafni. Auk þess er margt af því sem lofað er í lífskjarasamningunum ófjármagnað í fjármálaáætlun og óútfært. Ég get nefnt skattatillögur. Í því samhengi eigum við eftir að sjá hvort þær nái upp allan stigann og hvort persónuafsláttur verður frystur, sem mun auðvitað gera launahækkanir að engu. Þá er hægt að nefna húsnæðistillögurnar, en fyrsta útgáfa fjármálaáætlunar gerði ekki ráð fyrir nægilegu fé og ekkert er handfast komið fram varðandi fyrstu kaup. Ríkisstjórnin virðist auk þess ætla að gefa vaxtabótakerfið upp á bátinn og barnabætur munu aftur á næsta ári fara að skerðast undir lágmarkslaunum. Þá vantar loks líka ansi mikið upp á að ráðist verði í breytingar á örorkulífeyriskerfinu. Áhrif lífskjarasamningsins eru nánast engin á verðlag að mati Hagstofunnar og það segir auðvitað sína sögu um þá. Almennt séð hafa launahækkanir vegna lífskjarasamninga nánast engin áhrif á nýja þjóðhagsspá og framlagða fjármálaáætlun. Það segir auðvitað líka sögu um innihaldið. Áætlanir um að stórauka framleiðni og verðmætasköpun á næstu árum munu líklega ekki gera mikið meira en að mæta þeim gríðarlegu breytingum sem eru að verða á aldurssamsetningu þjóðarinnar. Nú er auðvitað mikilvægt að auka verðmæti og framleiðni og það getum við ef við erum tilbúin að beina sjónum í auknum mæli frá frumframleiðslu og efla hugvit og nýsköpun, efla rannsóknarsjóði og stórefla menntun. En til þess að fátækir, aldraðir, öryrkjar, námsfólk og ungar barnafjölskyldur geti líka orðið hluthafar í þessum lífskjarasamningi þarf einfaldlega að skipta gæðunum jafnar, endurskoða fjármagnstekju- og auðlegðarskatt og fá sanngjarnari arð af auðlindum þjóðarinnar. Skattkerfið þarf líka að endurskoða frá grunni ef við eigum að geta mætt áskorun framtíðarinnar á þann veg að ójöfnuður aukist ekki til muna og stjórnvöld geti áfram haldið úti öflugri grunnþjónustu fyrir alla. Við horfum nú fram á samningaviðræður á opinbera markaðnum, m.a. fjölmennra kvennastétta sem vinna mikilvæg störf, en flestir landsmenn eru sammála um að þau séu ekki metin að verðleikum, a.m.k. ekki til launa. Einungis er gert ráð fyrir 0,5% af launahækkunum hjá hinu opinbera umfram verðlag. Nýútgefin þjóðhagsspá gerir ráð fyrir 0,2% samdrætti. Hin almenna aðhaldskrafa ríkisstjórnarinnar sem við, og reyndar fjármálaráð líka, höfum kallað spennitreyju, mun bíta harðast á opinberu stéttunum. Aðhaldskrafan gerir það að verkum að velferðarkerfið verði notað til sveiflujöfnunar. Þessu höfum við lengi varað við. Í meira en ár höfum við kallað eftir raunhæfari fjármálaáætlun þar sem velferðin er valið, en við sjáum hins vegar bara minni háttar breytingar á henni. Aðkoma ríkisstjórnarinnar að lífskjarasamningnum boðar því engar grundvallarbreytingar sem miða að sanngjarnara og réttlátara samfélagi fyrir okkur öll, miklu frekar fyrirsjáanlega málamiðlun milli tveggja flokka, annars vegar vinstri flokks og hins vegar hægri flokks. Niðurstaðan er því samfélag þar sem hinir verst stöddu fá núna vissulega ígildi pitsutilboðs á Domino's einu sinni í mánuði og dúsur hér og þar, en engar aðgerðir sem tryggja þeim öruggara líf. Lífið mun því halda áfram með sama óréttlæti og stóra myndin er óbreytt. Að öllu óbreyttu mun svo tekjulágt fólk úr hópi aldraðra, öryrkja, námsmanna og ungs barnafólks, dragast enn frekar aftur úr. Því langar mig að heyra viðhorf hæstv. forsætisráðherra: Hyggst hæstv. ríkisstjórn taka mið af frumvarpi Samfylkingarinnar sem tryggir öldruðum og öryrkjum sömu kjarabætur? Er í farvatninu stuðningur við námsmenn sem tryggir þeim betri og öruggari aðkomu? Og að lokum: Telur ráðherra það raunhæft að yfirfæra lífskjarasamninginn [[Forseti hringir.]]yfir á opinberu starfsstéttirnar? Og hvaða viðhorf hefur hún til þess að meta eigi menntun til launa?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa umræðu sem er auðvitað miklu víðtækari en svo að hún fjalli eingöngu um kjarasamninga fram undan heldur snýst hún um mörg grundvallarmál í samfélagi okkar, m.a. hvernig við getum með aðgerðum okkar bætt kjör alls almennings. Ég vil þá byrja á að ræða aðeins um lífskjarasamningana sem hv. þingmaður gerði hér að umtalsefni. Þó að vissulega séu ekki allir sem hafa samið núna á almennum vinnumarkaði eru 90% af hinum almenna vinnumarkaði búin að semja, annars vegar í samningunum sem voru kynntir í Ráðherrabústaðnum á sínum tíma seint að kvöldi og síðan hafa iðnaðarmenn bæst í hópinn þannig að yfirgnæfandi meiri hluti hins almenna vinnumarkaðar hefur ákveðið að semja út frá þessum stóru línum, m.a. vegna þeirra aðgerða sem ríkisstjórnin boðaði. Mig langar að reifa þær aðeins þó að þær hafi þegar verið reifaðar að því leytinu til að hv. þingmaður spyr: Er horft nægilega mikið til grundvallaratriða í okkar samfélagsgerð til að bæta kjör allra? Já, þarna er nefnilega um mörg grundvallaratriði að ræða. Það að lengja fæðingarorlof, svo ég byrji þar, er til að mynda grundvallarbreyting og kannski miklu meiri grundvallarbreyting en hv. þingmenn, sem eru ekki allir hættir að eignast börn en margir hverjir, velta ekki of mikið fyrir sér. Við erum með skýrslur sem sýna að það að brúa umönnunarbilið er ein af lykilaðgerðunum til að draga úr fátækt barna á Íslandi. Þetta er líka lykilaðgerð til að koma til móts við ungt fólk en þegar við skoðum gagnagrunninn okkar, tekjusagan.is, þar sem hægt er að skoða ráðstöfunartekjur og þróun þeirra sjáum við að ungt fólk hefur setið eftir í þróun ráðstöfunartekna. Það er fólkið sem er að eignast börnin, það er fólkið sem er einmitt að lenda í vanda við að brúa bilið. Þarna erum við að skapa vandamál ef við leysum ekki það vandamál. Þetta er grundvallaratriði og þetta er gríðarlega mikilvægt. Stofnframlögin eru sömuleiðis ekki neitt sem núverandi ríkisstjórn fann upp. Við skulum vera heiðarleg með það að það var önnur ríkisstjórn sem hóf það kerfi í samvinnu við verkalýðshreyfinguna og aðila vinnumarkaðarins, en þar er verið að byggja upp á nýjan leik félagslegt húsnæðiskerfi sem ég held að skipti alveg gríðarlega miklu máli til að bæta kjör fólks almennt. Hv. þingmaður nefndi skattkerfisbreytingar. Já, ég tel það vera grundvallarbreytingu að innleiða aftur þriggja þrepa kerfi eins og var hér á tímabilinu 2009–2013 þar sem við erum að horfa á lægra lágtekjuþrep en þá var inni og hv. þingmaður spurði sérstaklega hvort breytingarnar gengju upp allan skalann. Ég held að hann hafi orðað það þannig. Ja, þar kom fram okkar skýra loforð að skattalækkanir yrðu meiri hjá tekjulægri hópum en hinum tekjuhærri þannig að sú útfærsla mun miðast að því. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ekki birtast allar þessar aðgerðir í fjármálaáætlun og hana þarf að sjálfsögðu að endurskoða núna. Það er kannski önnur umræða og stærra mál af því að það er augljóst að ný hagspá kallar á að við endurmetum fjármálaáætlun en í þeirri fjármálaáætlun sem lögð var fyrir þingið var gert ráð fyrir u.þ.b. 62 milljörðum af þeim 80 milljörðum sem við gerðum ráð fyrir í þessar aðgerðir, þ.e. mikill meiri hluti þeirra hafði birst í fjármálaáætlun. Hv. þingmaður spyr svo um aðra hópa. Kjarasamningar eru fram undan við ríki og sveitarfélög. Það má segja að auðvitað sé búið að slá ákveðinn tón með lífskjarasamningunum sem verður væntanlega tekinn til skoðunar í þeim samningum sem fram undan eru. En í því felast líka ákveðin tækifæri. Til að mynda er krafa sem hefur verið hvað hæst uppi á borðum, ekki síst hjá vaktavinnufólki hjá ríki og sveitarfélögum, endurskoðun vinnutímafyrirkomulags vegna þess að álagið er mjög mikið á marga, ekki síst þá sem eru í vaktavinnu. Opinberir starfsmenn hafa í auknum mæli kvartað yfir auknum kröfum og álagi í vinnu, vinnutíma og starfsaðstæðum almennt, en í lífskjarasamningnum sem er milli SA og verkalýðshreyfingarinnar er kveðið á um nýja nálgun á tilhögun vinnutímans og sömuleiðis skiptingu ábatans á milli launþega og atvinnurekenda. Í þessari stöðu felast ákveðin tækifæri til að endurskoða ekki síst vinnutíma opinberra starfsmanna. Ég mun ekki taka sérstaklega fyrir námsmenn en vil geta þess að félagsmálaráðherra kynnti nýlega fyrstu [[Forseti hringir.]]skref í ákveðnum kjarabótum til örorkulífeyrisþega og að verulega verði dregið úr skerðingum til þeirra þannig að vitaskuld er mikilvægt að við gleymum engum hópi þegar við erum að ræða um kjör almennt í samfélaginu.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir sem og hæstv. forsætisráðherra sem gefur sér tíma til að vera hér í dag. Mönnunarvandi í stórum kvennastéttum sem starfa hjá ríki og sveitarfélögum er staðreynd, því miður, og það eru þá einna helst umönnunar- og menntastéttir. Starfsaðstæður eru krefjandi og álag innan velferðarkerfisins virðist alltaf aukast og það sem meira er, það er verið að berjast um sama starfsfólkið. Til dæmis geta stærri stofnanir eins og Landspítali yfirborgað hjúkrunarfræðingum og þar með sitja aðrar stofnanir eftir. Það sem þarf að fylgja hér með er að jafnlaunavottun jafnar ekki á milli stofnana sem þó væri æskilegt þar sem um opinberar stofnanir er að ræða. Það segir sig sjálft að kjarasamningar opinberra starfsmanna hafa áhrif á velferðarkerfið og þar með hlýtur það atriði að hafa áhrif á fjármálaáætlun. Það er sláandi staðreynd að fimmti hver hjúkrunarfræðingur er hættur að starfa við hjúkrun fimm árum eftir útskrift. Þetta segir okkur aðeins eitt: Álagið er of mikið og launaröðun hjúkrunarfræðinga hefur ekki byggt á sama grunni og annarra sambærilegra stétta. Ef litið er til kvennastétta, eins og ég sagði í byrjun, umönnunar- og menntunarstétta, þarf að vanda til verka og horfa til framtíðar. Hið opinbera þarf að setja sér skýrari stefnu varðandi launasetningu opinberra starfa þannig að greidd séu sambærileg laun fyrir sambærileg störf þar sem horft er til menntunar, ábyrgðar og frammistöðu og það þvert á stofnanir.
Herra forseti. Menn geta svo sem nálgast viðfangsefnin og verkefnin með ýmsum hætti, með bjartsýni sem auðveldar lausn verkefnanna eða séð öll vandamál sem fram undan eru og reynt að glíma við þau og þá verður allt einhvern veginn miklu erfiðara. Menn geta horft fram á veginn af bjartsýni eða séð skuggana falla alls staðar á. Ég hygg að þegar við horfum á það sem gert hefur verið og gerst hefur núna með lífskjarasamningunum sé ástæða fyrir okkur öll að vera nokkuð bjartsýn þegar við lítum fram á veginn. Ég tel að lífskjarasamningarnir svokölluðu marki ákveðin tímamót í kjarasamningum á Íslandi. Þar skiptir ekki síst máli svokallaður hagvaxtarauki þar sem komið er á beinni tengingu milli svigrúms atvinnulífsins til launabreytinga og hækkunar launa, þ.e. verið er að tryggja að launafólk á Íslandi í framtíðinni fái sinn skerf af vexti efnahagslífsins. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Í öllum málflutningi í aðdraganda kjarasamninga lögðu bæði Samtök atvinnulífsins og samtök launafólks áherslu á það að fyrst og fremst yrði horft til þess að tryggja hag og byggja upp lífskjör þeirra sem lakast standa. Ég hygg að það hafi tekist, verkefninu er ekki lokið, en það hafi tekist, og ríkisstjórnin hefur með myndarbrag tekið þá ákvörðun að koma þar á móti. Við erum að lengja fæðingarorlofið. Við erum að gera skattkerfisbreytingar sem eru fólgnar í því að létta undir með láglaunafólki með lægri prósentu á lægstu laun í tekjuskatti [[Forseti hringir.]]og við erum að byggja upp húsnæðiskerfið að nýju, herra forseti.
Forseti. Ef allur þingheimur yrði dreginn hér upp í pontu og látinn svara spurningunni: Vilt þú tryggja vinnandi fólki kjör sem leyfa því að lifa með reisn? væri svarið hjá okkur öllum án efa eindregið jákvætt. Loforð um mannsæmandi laun og aukna velmegun hljóma hér reglulega, en svo gerist næstum ekki neitt. Sá fimmtungur þjóðarinnar sem minnst hefur á milli handanna hefur ekkert grætt á hagvaxtaraukningu, kaupmáttaraukningu og öllum þeim fjölmörgu meðaltölum sem mæla hagkerfi en ekki hagsæld og hamingju. Í stað þess að reyna að leysa þessi vandamál höfum við leyft áhrifum þeirra magnast upp. Við sjáum nú enn skýrari merki um vaxandi stéttaskiptingu á Íslandi. Þetta á ekki síst við innan heilbrigðiskerfisins en þar starfa að stórum hluta láglaunastéttir og álagið á þær eykst stöðugt. Á spítölum landsins starfa einnig flestar kvennastéttir landsins og það hefur sýnt sig undanfarin misseri að þrátt fyrir allt eru störf þeirra ekki metin að jöfnu við störf karla, jafnvel þegar hið opinbera er vinnuveitandinn. Það er pólitísk ákvörðun að viðhalda kynbundnum launamun og svo þykjumst við ekki skilja af hverju svona illa gengur að manna Landspítalann. Ástæður mönnunarvandans eru ósanngjarn vinnutími og ósanngjörn kjör. Loforð ríkisstjórnarinnar um aukinn jöfnuð hafa ekki skilað sér til þeirra sem bjuggu við fátækt og skort fyrir loforðin. Staða þeirra er óbreytt að mestu nema vegna þeirra kjarabóta sem verkalýðshreyfingin hefur tryggt þeim með harðri kjarabaráttu sinni. Framtíðartækifæri þeirra lægst launuðu hverfa í heilsuspillandi láglaunastriti til að ná endum saman, en slíkt álag bitnar ekki síst á fjölskyldum og börnum. Staða þeirra í framtíðinni mun verða enn verri ef ekki er gripið inn í þessa þróun. Þar skiptir stytting vinnuvikunnar höfuðmáli. Rannsóknir sýna að þannig getum við aukið hamingju, þannig haldast fjölskyldur saman, þannig höldum við í heilsuna og þannig höfum við meira að segja jákvæð áhrif á umhverfi okkar. Stefnum ekki að sívaxandi hagvexti og að hækka sem allra mest meðaltal launa. [[Forseti hringir.]]Stefnum að því að búa til fjölskylduvænt samfélag sem setur lífshamingju og vellíðan landsmanna í fyrsta sæti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir þessa umræðu um kjaramál og kjarasamninga opinberra starfsmanna og m.a. áhrif á ríkisfjármálaáætlun. Ég vil einnig þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir hennar innlegg og það er góður bragur á því að taka þessa umræðu í framhaldi af þeirri umræðu sem við tókum hér við hæstv. forsætisráðherra ekki alls fyrir löngu um áhrifin af lífskjarasamningum. Það er auðvitað ekki ósennilegt að sá samningur milli aðila á almenna vinnumarkaðnum móti að marki þær viðræður sem eiga sér stað um kjör og samninga opinberra starfsmanna. Lífskjarasamningurinn er að stærstum hluta fjármagnaður í ríkisfjármálaáætluninni. Það eru einkum barnabætur og skattbreytingar sem tekur tíma að innleiða og við þurfum að sjá útfærslu á áður en þær koma inn í áætlun. Lífskjarasamningurinn felur í sér, auk hærri launa og sveigjanlegs vinnutíma, almennar kjarabætur eins og lægri skatta og aðgerða sem eiga að stuðla að lægri vöxtum. Aðgerðir stjórnvalda í þeim samningi eru víðtækar og stuðla að almennum umbótum fyrir allt samfélagið. Stuðningur er við fjölskyldur og barnafólk með lengingu fæðingarorlofs, hækkun barnabóta og breytingu á skerðingarmörkum. Aukin framlög eru til almenna íbúðakerfisins, aðgerðir til að greiða götu ungs fólks við fyrstu íbúðarkaup og sveigjanleiki aukinn við útleigu á húsnæði og stuðningur við hagsmunasamtök leigjenda er aukinn svo eitthvað sé nefnt. Þá má nefna aðgerðir sem snúa að lífeyrismálum og félagslegum undirboðum. Stuðlað er að hóflegri hækkun gjaldskrár ríkisins, auk þess sem unnið er að því að styrkja og efla samráð um samhengi vinnumarkaðar og hagstjórnar, m.a. með útvíkkun þjóðhagsráðs. Allt eru þetta almennar aðgerðir sem nýtast ættu í samningaviðræðum á opinbera markaðnum og snúa að réttlátara skattkerfi, uppbyggingu á félagslegu húsnæðiskerfi og eru til þess fallnar að auka jöfnuð og velsæld. Og, já, ég vil nota þetta hugtak sem hv. málshefjandi, Logi Einarsson, kom að hér áðan, [[Forseti hringir.]]þetta er sannkallaður samfélagssamningur.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka sérstaklega fyrir þessa mikilvægu umræðu og það sem nefnt hefur verið hér nokkrum sinnum og kannski ekki verið farið mikið ofan í, en er, held ég, eitt brýnasta verkefni okkar á komandi árum, þ.e. hvernig ætlum við að meta menntun til launa. Við munum glíma við miklar þjóðfélagsbreytingar á næstu árum þar sem sífellt meiri krafa verður gerð til þekkingar og menntunar þar sem þróunin sem fylgir fjórðu iðnbyltingunni, samkeppnishæfni okkar fram á veginn, grundvallast á þekkingarstigi okkar sem þjóðar. Á sama tíma verður ekki sagt fyrir stóran hóp launafólks á vinnumarkaði, millitekjuhópsins, sérstaklega kvennastétta, að menntun þeirra borgi sig. Bara alls ekki. Raunar er það svo að í alþjóðlegum samanburði er leitun að vestrænu samfélagi þar sem menntun er jafn illa launuð og hér á landi. Það er áhyggjuefni fyrir okkur. Það snýr að grundvallarsamkeppnishæfni þjóðarinnar. Við umbunum kennurum ákaflega illa fyrir störf þeirra, svo dæmi séu tekin, og það er áberandi að sjá raunverulega ákveðinn hroka sem felst í því hversu mikill launamunur er orðinn á milli grunnskólakennara, eins mikilvægir og þeir eru, og svo aftur háskólakennara. Hvernig skyldu kynjahlutföllin í þeim stéttum vera. Jú, um 90% grunnskólakennara eru konur, en meiri hluti kennara háskólans eru karlar. Skyldi það vera skýringin á þessu? Það var þess vegna sem þingflokkur Viðreisnar stóð fyrir því að leggja fram þingsályktunartillögu um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Það olli mjög miklum vonbrigðum að núverandi þingmeirihluti tók þá tillögu og stakk hinni snyrtilega undir stólinn. Ekkert hefur verið gert með það mál síðan. Því var vísað til ríkisstjórnarinnar og þegar hæstv. fjármálaráðherra var spurður um það hér fyrr í vor hvað gert hefði verið við málið var stutta svarið: Ekki neitt.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa góðu umræðu og hæstv. forsætisráðherra fyrir að vera með okkur hér. Það sem mig langar til að líta til í þessu sambandi er hinn svokallaði húsnæðisliður í vísitölunni. Það kemur í ljós að árið 2018 er verðbólga um 2,8% í landinu en væri án húsnæðisliðar 0,7%. Hversu miklir hagsmunir eru hér undir fyrir heimilin í landinu og fyrir fyrirtækin í landinu, fyrir þá sem skulda? Gríðarlegir hagsmunir. Nú hefur komið fram að þetta var eitt af því sem var lögð áhersla á í kjarasamningum og virtist vera að ríkisstjórnin vildi koma til móts við það að einhverju leyti. Því langar mann óneitanlega til að vita hvar þetta mál er statt, hvort það sé eitthvað á bak við það eða ekki neitt þegar talað er um að hugsanlega eigi að taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni og landslagið sé hugsanlega akkúrat þannig núna. Þegar búið er að semja á vinnumarkaði af sennilega um 90% alls vinnandi fólks, og er það mjög vel, lítur maður óneitanlega til þessara þátta sem hafa kostað heimilin í landinu gríðarlega fjármuni. Ætli það séu ekki um 118 milljarðar kr. umfram það sem hefði verið ef húsnæðisliðurinn hefði ekki verið inni í vísitölunni þegar tekin eru árin 2013–2018 og skoðað hvað skuldir heimila og fyrirtækja hækkuðu mikið. Þær hefðu hækkað sem sagt um 27 milljarða ef húsnæðisliðurinn hefði ekki verið inni í vísitölunni. Mér finnst þetta vera gríðarlega mikið hagsmunamál og eftir þessu hefur verkalýðsforystan kallað árum saman. Mér finnst við í fyrsta skipti eygja möguleika á því að á þessu verði tekið og ég vona að svo verði.
Herra forseti. Enn vitum við ekki hvort og hvernig svokallaður lífskjarasamningur nær til opinberra starfsmanna, fyrir utan ófjármögnuð fyrirheit sem enn eiga eftir að raungerast. Það vantar fjármögnun inn í áætlun um barnabætur, líka í aðgerðir í húsnæðismálum og líka til að gera kerfisbreytingu í örorkulífeyriskerfinu. Það eru stórar stéttir, sem samfélaginu er lífsnauðsyn að starfi, sem illa hefur gengið að manna á undanförnum árum út af þeim kjörum sem þeim bjóðast, vinnuálagi, vinnutíma og vinnuaðstæðum. Þetta eru stéttir sem starfa við umönnun, kennslu, mannrækt, velferð. Þær eru skipaðar konum að stórum hluta. Þetta er fólkið sem starfar við það að láta velferðarkerfið ganga. Stjórnvöld virðast telja sig hafa svigrúm upp á 0,5% umfram verðbólgu til að bæta kjör þessa fólks. Eftir þetta 0,1% er í fjármálaáætlun innbyggð aðhaldskrafa, sem gerir beinlínis ráð fyrir niðurskurði í velferðarkerfinu ef launakostnaður eykst, sem táknar væntanlega uppsagnir með tilheyrandi auknu álagi og verri vinnuaðstæðum. Samfélaginu er ekki bara lífsnauðsyn að þessar stéttir starfi heldur líka að þær njóti sín í starfi, blómstri þar og líði vel. Finni í stóru og smáu að framlag þeirra sé einhvers metið. Það er eitt af helstu verkefnum stjórnvalda núna að ráða bót á því ófremdarástandi sem ríkir í mönnun á heilbrigðisstofnunum. Þá verður ríkisstjórnin að láta sér detta í hug eitthvað annað ráð en þetta venjulega, að setja bráðabirgðalög á hjúkrunarfræðinga, eins og til að tryggja að þeir fari unnvörpum eitthvert annað, í stað þess að starfa við það sem þeir hafa menntað sig til.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir að koma þessari umræðu af stað og hæstv. forsætisráðherra fyrir þátttökuna. Ég ætla einkum að beina sjónum mínum að þeim þáttum sem snúa að kjörum, þ.e. vinnutíma, því að eins og komið hefur fram í umræðunni eru ýmsir aðrir þættir sem eru til að mynda í lífskjarasamningunum, eins og lenging fæðingarorlofs, breyting á húsnæðislöggjöf o.s.frv. nokkuð sem er almennt og mun gagnast öllum. En innan opinbera geirans eru stórar stéttir þar sem breyting á vinnutíma hefði gríðarlega mikil áhrif á kjör. Stór hluti þeirra sem vinna hjá hinu opinbera vinnur á svokölluðum átta tíma rúllandi vöktum, eins og það er kallað í heilbrigðiskerfinu, og ég trúi því að á einhverjum tímapunkti, vonandi í ekki allt of fjarlægri framtíð, verðum við komin þangað að skilgreina 32 tíma á rúllandi vöktun sem fulla vinnu. Vonandi verður þess ekki langt að bíða, hvort sem það verður í þessari kjarasamningalotu sem fyrstu skrefin verða stigin eða næstu. Auðvitað veltur það á báðum samningsaðilum. Eins og komið hefur fram eru þarna undir stórar stéttir kvenna sem hafa í sögulegu samhengi verið á tiltölulega lágum launum miðað við það sem kalla mætti viðmiðunarstéttir. Þarna getum við gert miklu betur. Ég trúi því að við getum breytt vinnutímanum og létt á því álagi sem fylgir því að vera á átta tíma rúllandi vöktum [[Forseti hringir.]]og þar með bætt kjör þessara stétta umtalsvert.
Herra forseti. Í kjölfar lífskjarasamninganna spyrja margir hvað verði um lífskjör lífeyrisþega. Mun lífeyrir almannatrygginga ekki taka sömu hækkunum og launataxtar þeirra lægst launuðu? Lífskjarasamningarnir færa þeim lægst launuðu mestu hækkanirnar, alls um 90.000 kr. á samningstímabilinu, og svo hagvaxtartengdar hækkanir að auki. Það er nýmæli og jákvætt. Lífeyrisþegar sem litlar aðrar tekjur hafa en frá almannatryggingum búa ekki við hagvaxtartengdar hækkanir eins og við þekkjum. Ef lífeyrisþegar hafa aðrar tekjur en frá almannatryggingum er lífeyrir þeirra skertur. Herra forseti. Það er lýðheilsumál að eldri borgarar fái að stunda einhverja atvinnu án þess að lífeyrir þeirra skerðist. Það er auk þess jákvætt fyrir ríkissjóð sem fær skatttekjur af öllum atvinnutekjum. Það er hin neikvæða sérstaða lágtekjulífeyrisþega sem oft er öllu verri en staða láglaunafólks á vinnumarkaði. Stjórnvöld fá auknar skatttekjur af þeim launahækkunum sem nú taka gildi á vinnumarkaði og það dugir þeim til að fjármagna samsvarandi hækkun á lífeyri almannatrygginga. Kannanir meðal eldri borgara hafa sýnt að nær öllum, þ.e. 97%, finnst að auðvelda ætti þeim sem komnir eru á lífeyrisaldur að vera virkir á atvinnumarkaði. Atvinnuþátttaka eldri borgara færir þeim aukna virkni í samfélaginu. Aukin virkni stuðlar að vellíðan og lífsánægju og því virkara sem eldra fólk er, því meiri lífsgleði upplifir það. Stjórnvöld verða að vera meðvituð um þetta. Þau verða að vera meðvituð um stöðu, væntingar og viðhorf aldraðra þegar kemur að atvinnuþátttöku og jákvæðum áhrifum [[Forseti hringir.]]hennar á líðan eldri borgara. Kjaramál eru einnig málefni eldri borgara.
Forseti vill árétta að það er mikilvægt að næsti ræðumaður sé nokkurn veginn tilbúinn þegar hann á að koma í ræðustól.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir umhyggjuna sem forseti sýnir mér. Það er ekki í fyrsta skipti sem ég verð var við þennan kærleika og ég er ákaflega þakklátur fyrir þitt leiðbeinandi hlutverk fyrir þinginu. Ég var ekki jafn ánægður, virðulegur forseti, með það sem mér fannst eiginlega vera hálfgert svartnættisraus formanns Samfylkingarinnar þegar hann hóf þessa umræðu, umræðu sem er út af fyrir sig tímabært að taka. Við ættum í raun og veru að geta verið nokkuð sammála um að gleðjast yfir þeim mikla árangri sem við blasir í kjölfar síðustu kjarasamninga, þann stöðugleika sem felst í þeim skrefum sem hafa verið stigin og þau tímamót sem felast í því að launþegar í landinu ásamt Samtökum atvinnulífsins og aðildarfyrirtækjum þar hafa núna sameiginlega hagsmuni af því að efla hagkerfið, að stækka kökuna, stækka allar sneiðar kökunnar. Þá voru allir aðilar sem komu að þessum skrefum núna sammála um það að mæta þeim sem minnst mega sín í okkar samfélagi, þeim sem eru á lægstu laununum, ungu fjölskyldufólki, eldri borgurum til að mynda, öryrkjum sem þetta hefur áhrif á, skattkerfisbreytingarnar hafa mikil áhrif þar inn. Fyrir utan það að stærsti ávinningurinn sem við okkur blasir er stöðugleiki og áframhaldandi vaxtalækkanir ef hlutirnir ganga upp í þeim anda sem stefnt er að með þessum kjarasamningum. Virðulegur forseti. Ég hef áður sagt það að þessir kjarasamningar boða tímamót. [[Forseti hringir.]]Það verður ákaflega fróðlegt að fylgjast með þróuninni í kjölfar þeirra þar sem launþegar [[Forseti hringir.]]og aðilar vinnumarkaðarins hafa tekið höndum saman um að hafa viðmið um stækkun kökunnar í þágu launþega í þessu landi.
Virðulegi forseti. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að ríkisstofnunum verði gert kleift að auka launakostnað um 0,5% umfram verðlag, í stað 1,5% í fyrri áætlun. Það er mikilvægt að sjá þann mun því að á því ári sem liðið hefur frá síðustu áætlun, með 1,5% kaupmátt umfram verðbólgu, hefur verðbólguspá hækkað um 0,5% og kaupmáttarloforð hefur lækkað um 0,5% á móti. Málshefjandi leggur líka áherslu á mönnunarvanda í stórum kvennastéttum, sem allir gera sér grein fyrir að er launatengdur. Miðað við fjármálaáætlun virðist stefnan því vera að engin breyting sé fyrirhuguð á þeim vettvangi. Það má því segja að stefna núverandi stjórnvalda leysi ekki þennan mönnunarvanda. Já, það þarf að mennta fleiri kennara, en þá þarf líka að setja stefnu sem leiðir til þess að kennarar starfi sem slíkir. Það er aðallega launastefna.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir að vekja athygli á þessum mikilvæga málaflokki og hæstv. forsætisráðherra fyrir innleggið. Mikilvægt er að heilbrigðisþjónustan sé vel mönnuð og að þverfaglegt samstarf gangi vel. Hver og einn starfsmaður er mikilvægur í heilbrigðisþjónustunni, ekki síður en í öðrum starfsgreinum. Skortur á heilbrigðisstarfsfólki hefur farið stigvaxandi síðustu ár og sér ekki fyrir endann á þeim vanda. Reyndar einskorðast mönnunarvandinn ekki við Ísland því að fleiri lönd glíma við sama vanda. Talið er að hundruð hjúkrunarfræðinga vanti til starfa á Íslandi. Við það bætist að stór hluti hjúkrunarstarfsfólks nálgast eftirlaunaaldur og nýliðun er ekki nægjanleg. Þetta er stór og mikil áskorun og við þurfum að leita allra leiða til að tryggja mönnun í heilbrigðiskerfinu okkar. Í þingsályktunartillögu um heilbrigðisstefnu til ársins 2030 er komið inn á þessi atriði og undirstrikað að nauðsynlegt er að einbeita sér að því að bæta aðstöðu, símenntun, öryggi og starfsumhverfi starfsmanna og að unnið verði að því að vinnutími og vaktabyrði starfsfólks verði í samræmi við bestu gagnreyndu þekkingu, lög og kjarasamninga til að tryggja mönnun heilbrigðisþjónustunnar til lengri tíma. Þetta er einn mikilvægasti þáttur heilbrigðiskerfisins og forsenda þess að hægt sé að tryggja bæði öryggi og gæði heilbrigðisþjónustunnar á Íslandi til framtíðar. Virðulegi forseti. Nú eru lausir flestir samningar hjá heilbrigðisstéttum landsins. Þarna skapast tækifæri til að fara yfir starfsskilyrði og vinnuumhverfi heilbrigðisstarfsfólks. Huga þarf sérstaklega að vinnutíma og vinna markvisst að því að draga úr vinnuálagi hjá heilbrigðisstarfsfólki. Höfum í huga að þetta fólk ber mikla ábyrgð og ef álag verður of mikið eykst hætta á mistökum. Sem betur fer eru slík mistök sjaldséð en þau gerast engu að síður.
Herra forseti. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að stjórnmál eigi að halda sig fjarri umræðu um kjaramál almennt og á sú afstaða það raunar sammerkt með hinu norræna vinnumarkaðslíkani, að reyna að hafa skýr skil á milli pólitíkur og vinnumarkaðsmála. En þegar kemur hins vegar að kjörum kvennastétta er dálítið áhugavert að fylgjast með áhugaleysi stjórnvalda í þeim efnum því hér erum við einfaldlega komin í mjög mikinn vanda. Nýliðun í kennarastétt er algjörlega ábótavant eins og ítrekað hefur verið varað við, minnkandi ásókn í námið og stéttin að eldast mjög hröðum skrefum. Hvað skyldi valda? Það er alla vega nærtækt að horfa til launastigs stéttarinnar. Við náum ekki að manna heilbrigðiskerfið okkar með fullnægjandi hætti. Það er náttúrlega stórkostlega athyglisvert, svo ekki sé sterkar að orði kveðið, þegar við erum með jafn mikilvægt kerfi og heilbrigðiskerfið okkar þar sem jafn miklum fjármunum er varið, að við náum ekki að reka það með fullnægjandi hætti út af launastigi mikilvægustu stéttanna sem eru umönnunarstéttirnar innan kerfisins. Það er með ólíkindum að við höfum ekki tekið höndum saman um að ráða bót á þessu. Þess vegna skil ég ekki hvers vegna ríkisstjórnin hefur ekki gert meira með þingsályktunartillögu Viðreisnar og fleiri um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Það er augljóst að hér fara hagsmunir ríkis og launþegahreyfingarinnar algerlega saman. Það er líka alveg ljóst þegar við berum saman hinn almenna vinnumarkað og hinn opinbera að opinberi vinnumarkaðurinn er í mjög miklum vanda um það hvernig eigi að taka á erfiðri stöðu kvennastéttanna. Það verður ekki gert öðruvísi en með átaki á borð við það sem þar var lagt til að ráðast í. Ég vona svo sannarlega að ríkisstjórnin sýni meiri metnað í því máli en hún hefur gert hingað til og sæki þingmálið undan stólnum þar sem það er svo kirfilega geymt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu og hæstv. forsætisráðherra fyrir að vera til svara. Lífskjarasamningar sem gerðir hafa verið gilda ekki fyrir öryrkja og eldri borgara. Það er komið alveg á hreint. Hið fjárhagslega ofbeldi, sem hingað til hefur alltaf verið beitt gagnvart eldri borgurum og öryrkjum, mun halda áfram. Það er alveg með ólíkindum að sá hópur skuli alltaf sitja eftir. Ef við horfum á þetta út frá því hvernig samið var í þessum lífskjarasamningum þá eru samningarnir frá 1. apríl. En eiga eldri borgarar og öryrkjar að fá hækkun frá 1. apríl? Nei. Eiga eldri borgarar og öryrkjar að fá hækkun 1. janúar á næsta ári afturvirkt frá 1. apríl? Nei. Fjárhagslega ofbeldið heldur áfram. Eldri borgarar og öryrkjar eiga áfram að lifa á - hverju? Prósentureikningi? Það borðar enginn prósentur. Á meðaltali? Það er ekkert hægt að gera við það. Nei, það á að svelta þá og uppreikna samkvæmt neysluvísitölu til að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll og áfram að sá hópur verið svikinn enn og aftur. Af hverju eru engir samningar gerðir við eldri borgara og öryrkja á sama grundvelli og aðra? Hvers vegna í ósköpunum hafa eldri borgarar og öryrkjar dregist svona aftur úr miðað við atvinnuleysisbætur? Er erfiðara að lifa tímabundið á atvinnuleysisbótum en varanlega á bótum þeirra öryrkja og eldri borgara sem verst hafa það? Það er krafa og það á að vera krafa að hætta að sparka í eldri borgara og öryrkja fjárhagslega og sjá til þess að þeir fái nákvæmlega sama og aðrir fá í þessum lífskjarasamningum.
Herra forseti. Ég verð fyrst að lýsa mig ósammála hv. þm. Þorsteini Víglundssyni þegar hann segir að stjórnvöld eigi helst ekki að koma að kjaramálum. Kjaramál ná nefnilega til svo margra sem ekki hafa aðild að kjarasamningum. Ég er ekki að gagnrýna samningana sem voru gerðir á vinnumarkaðnum. Ég er að gagnrýna aðgerðir stjórnvalda vegna þess að þær munu ekki gera neinar grundvallarbreytingar á samfélaginu. Hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins töluðu hér um að það væri hægt að horfa á allt frá dökku hliðunum og svo væri hægt að sjá björtu hliðarnar. Ég geri ráð fyrir því, já, að 65.000 aldraðir og öryrkjar í landinu horfi á hlutina aðeins öðruvísi en við 63 sem sitjum í þessum sal, einfaldlega vegna þess að aðstæðurnar eru töluvert aðrar. Þess vegna hlýt ég að ítreka spurningu til hæstv. forsætisráðherra sem hún svaraði ekki áðan: Mun ríkisstjórnin skoða alvarlega frumvarp Samfylkingarinnar um almannatryggingar sem mun tryggja öldruðum og öryrkjum sömu launahækkanir og samið var um í landinu? Ráðherra kom líka inn á fæðingarorlofið. Ég mælti fyrir slíku frumvarpi fyrir nokkrum mánuðum. Það liggur fyrir. Eigum við þá ekki að klára það? Stofnframlögin. Það er beinlínis lækkun næstu fimm árin til húsnæðisstuðnings um 19%. Þó að það sé bætt aðeins í stofnfjárframlögin er allt of lítið gert. Ráðherra talaði líka um skattkerfisbreytingar. Ég vil fá að vita: Á að frysta persónuafsláttinn? Hún talar ekki núna um hlutfallslega mest sem lægsta launaða fólkið fái, heldur mest. Vonandi misheyrðist mér ekki og vonandi boðar það frekari breytingar þannig að sá hópur fái raunverulega fleiri krónur í veskið. Að lokum sagði hæstv. forsætisráðherra að það ætti og þyrfti að endurmeta fjármálaáætlunina og ég vona svo sannarlega að ríkisstjórnin geri það. Ef ekki mun Samfylkingin leggja fram þær breytingartillögur sem eru nauðsynlegar til að laga [[Forseti hringir.]]kjör verst stadda fólksins í landinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum ágæta umræðu. Mig langar aðeins að nefna þann mönnunarvanda sem margir hv. þingmenn hafa nefnt, bæði í heilbrigðiskerfinu en ekki síður í skólakerfinu. Vissulega er sá vandi að einhverju leyti launatengdur, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sagði hér. En það eru samt fleiri atriði sem koma þar inn í. Hæstv. menntamálaráðherra hefur nú kynnt sérstakrar aðgerðir til að efla kennaramenntun, því að við höfum auðvitað séð að þar hefur nemendum fækkað verulega, á sama tíma og við sjáum líka ákveðið brotthvarf úr stéttinni. Mönnunarvandinn í heilbrigðiskerfinu er auðvitað uppi og ég minni á þá bókun sem gerð var í tengslum við kjarasamninga BHM, sérstaklega um heilbrigðisstarfsfólk. En því miður er þetta er ekki séríslenskur vandi. Þessi vandi er til umræðu á norrænum vettvangi þar sem allar Norðurlandaþjóðir glíma við mönnunarvanda í heilbrigðiskerfinu, líka Þýskaland, Bretland. Við sjáum jafnframt sívaxandi álag á heilbrigðiskerfin, einfaldlega vegna breyttrar aldurssamsetningar þjóða. Það vandamál er augljóslega ekki að fara en kallar á að við ræðum hluti eins og vinnutímann, sem ég gerði að umtalsefni í fyrri ræðu minni, sem við þurfum að horfa til, því að þetta snýst nefnilega ekki eingöngu um launatenginguna, þetta snýst líka um starfsaðstæður. Þær aðgerðir sem kynntar voru í tengslum við lífskjarasamninga, sem menn geta talað niður, ganga í raun og veru út á að verið er að auðvelda tekjulágu fólki lífið, ekki síst ungum barnafjölskyldum. Vitna ég þá til fæðingarorlofs og barnabóta, þar sem vissulega er verið að breyta húsnæðisstuðningi með öðrum aðferðum, til að mynda með auknum stuðningi við fyrstu kaup á sama tíma og við styðjum við uppbyggingu félagslegs húsnæðiskerfis. Ég leyfi mér að fullyrða að allar þessar aðgerðir eru almennar. Þær munu gagnast, ekki bara þeim 90% sem hafa gert samninga á almennum vinnumarkaði, þær munu líka gagnast þeim sem eru á opinberum vinnumarkaði, örorkulífeyrisþegum sem margir hafa nefnt. Stóra markmið þeirra er að koma til móts við tekjulægri hópa. En að sjálfsögðu getum við síðan alltaf gert betur í þessu og þessari umræðu [[Forseti hringir.]]lýkur ekki. Það liggur alveg fyrir. Verkefnin eru alltaf ærin í þessu efni.
Herra forseti. Ég spyr hæstv. umhverfisráðherra hver sé ástæða þess að tillaga til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár, sem var á þingmálaskrá ráðherra, hafi verið felld niður. Ég spyr einnig hversu mörg svæði Alþingi hafi samþykkt að friðlýsa á síðustu 20 árum, hvernig hafi gengið með þær friðlýsingar, þ.e. friðlýsingarferli hverra þeirra sé lokið og hver þeirra hafi nú verið friðlýst. Síðan spyr ég að lokum hver áform hæstv. ráðherra séu til að einfalda og greiða fyrir friðlýsingarferlinu. Eins og kom fram í fréttaskýringaþættinum Kveik á RÚV í lok síðasta árs hefur, að því er virðist, gengið hægt að fylgja eftir samþykktum Alþingis síðustu ár um friðlýsingar ýmissa svæða. Það hlýtur að vera nokkuð alvarleg staða að vilja Alþingis hafi ekki verið fylgt eftir og því eðlilegt að við tökum málið upp og spyrjum hæstv. ráðherra um ástæður þess að ekki hafi gengið betur og hraðar en þetta. Sannarlega er ánægjulegt, eins og hefur komið fram í fjölmiðlum, að ráðuneytið og Umhverfisstofnun virðast vera með eins konar sérstakt átaksverkefni í gangi, sem er hið besta mál. Ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra muni koma inn á það í svari sínu á eftir. Það er hins vegar áhyggjuefni að Umhverfisstofnun hafi í raun, miðað við þær upplýsingar sem hafa komið fram opinberlega hingað til, hafi ekki sinnt skyldu sinni hingað til. Þarna eru gríðarlega mörg mikilvæg svæði undir. Ég vona að hæstv. ráðherra komi inn á það í svari sínu hver ástæða þess sé, hvort það hafi strandað á fjármunum eða hvort einhverjar aðrar ástæður liggi þar að baki. Í því samhengi vekur athygli að framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár sem áður var á þingmálaskrá hafi verið felld niður. Með það í huga hversu mikið liggur fyrir af tillögum um svæði sem ástæða væri til að setja á náttúruminjaskrá og hversu mikinn áhuga og metnað ég veit að hæstv. umhverfisráðherra hefur gagnvart umhverfismálum kemst ég ekki hjá því að velta fyrir mér hverjar mögulegar ástæður eru fyrir því að einmitt þetta mál var fellt niður og ég hlakka til að heyra svör hæstv. ráðherra um það. Þá má reyndar bæta við að enn bólar ekkert á tillögu til þingsályktunar um vernd og orkunýtingu landsvæða sem samkvæmt þingmálaskrá var boðað að yrði lögð fram 31. mars síðastliðinn. Til viðbótar þessari fyrirspurn, herra forseti, myndi ég gjarnan vilja heyra sjónarmið og fyrirætlanir hæstv. ráðherra um hvernig hann ætli að bregðast við. Telur hann að það fjármagn sem gert er ráð fyrir til verkefnisins í fjármálaáætlun dugi til að koma náttúruminjaskrá og friðlýsingum í rétt horf? Við vitum að það er mikilvægt að gera betur. Ætlar hæstv. ráðherra að gera það?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur kærlega fyrir fyrirspurnina. Friðlýsingar eru skoðaðar sérstaklega í ríkisstjórnarsáttmálanum og gott að fá tækifæri á þinginu til að ræða þær og varpa skýrara ljósi á stöðu mála. Þingmaðurinn spyr um stöðu þingsályktunar um framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár. Samkvæmt náttúruverndarlögum gefur ráðherra út náttúruminjaskrá þegar Alþingi hefur samþykkt þingsályktun um framkvæmdaáætlun um friðlýsingu og friðun, svokallaðan B-hluta hennar, til næstu fimm ára. Meiningin var að leggja þingsályktunartillögu þess efnis fram nú á vorþinginu en ég tók ákvörðun um að fresta því til næsta löggjafarþings. Náttúrufræðistofnun Íslands skilaði á síðasta ári tillögum til ráðherra að náttúruminjum sem mynda net verndarsvæða vegna vistgerða annars vegar og búsvæða fugla hins vegar og tillögum að friðlýsingu nokkurra jarðminjasvæða. Sú aðferð að skipuleggja náttúruvernd í neti verndarsvæða hefur verið þróuð í tengslum við framkvæmd samningsins um líffræðilega fjölbreytni og einnig Bernarsamningsins um villtar plöntur og dýr og búsvæði þeirra í Evrópu. Ein af ástæðunum fyrir því að framlagning þingsályktunartillögunnar seinkar fram á næsta þing er að ég óskaði eftir því við Náttúrufræðistofnun Íslands að hún myndi einnig vinna tillögur um friðlýsingu hella, fossa, lindasvæða og víðerna. Ég vænti þess að stofnunin skili þeim tillögum fljótlega af sér svo að vinna megi tillögurnar áfram eins og lög um náttúruvernd gera ráð fyrir, þ.e. í framhaldinu felur ráðherra Umhverfisstofnun að meta nauðsynlegar verndarráðstafanir á svæðum sem til greina kemur að setja á framkvæmdaáætlun og kostnað við þær. Hér er átt við ráðstafanir sem eru nauðsynlegar til að ná verndarmarkmiði hugsanlegrar friðlýsingar, t.d. að stjórna umferð um svæðin, með lagningu stíga, svo dæmi sé tekið, útboði upplýsingaefnis og koma upp aðstöðu fyrir gesti. Þingsályktunartillaga um framkvæmdaáætlun verður því á þingmálaskrá næsta þings. Í grunninn má skipta því sem Alþingi hefur samþykkt að friðlýsa á síðustu 20 árum í þrennt. Það eru þingsályktanir um náttúruverndaráætlun, ný heildarlög um verndarsvæði og breytingar á lögum og þingsályktun um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Með fyrri náttúruverndaráætluninni, 2004–2008, samþykkti Alþingi að unnið skyldi að friðlýsingu 14 svæða á landinu auk stofnunar Vatnajökulsþjóðgarðs. Hann var stofnaður með lögum frá Alþingi árið 2007 og þekur í dag tæplega 15% landsins. Auk þess er friðlýsingu lokið á fuglasvæðinu í Guðlaugstungum og hluta af fuglasvæðinu á Álftanesi/Skerjafirði, sem og sérstöku gróðurfari vatns og skógar í Skorradal, af þeim svæðum sem Alþingi samþykkti að friðlýsa með samþykkt áætlunarinnar. Seinni náttúruverndaráætlunin, 2009–2013, tók til 11 landsvæða auk nokkurra tegunda lífvera, þ.e. háplantna, mosa, fléttna og hryggleysingja. Af þeim 11 svæðum hafa tvö vistgerðarsvæði verið friðlýst, friðlandið í Þjórsárverum verið stækkað og svæði í Skaftártungu og á Síðuafrétti urðu hluti af Vatnajökulsþjóðgarði, rétt eins og eina jarðfræðisvæðið í þingsályktunartillögunni, Langisjór og nágrenni. Þá hafa Tjarnir á Innri-Hálsum í Berufirði verið friðlýstar en svæðið er búsvæði tjarnarklukku sem er einn af hryggleysingjunum sem Alþingi samþykkti að yrðu friðlýstir. Þá samþykkti Alþingi árið 2004 breytingar á lögum um þjóðgarðinn á Þingvöllum þar sem hann var stækkaður um tæpa 200 km². Sama ár samþykkti Alþingi ný lög um vernd Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu og felldi úr gildi eldri lög sem náðu yfir allan Skútustaðahrepp. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði laganna átti að friðlýsa landsvæði sem voru friðlýst með eldri lögum en féllu ekki innan gildissviðs nýju laganna. Af 11 landsvæðum hafa nú þrjú verið friðlýst og fjórða, stækkun á Vatnajökulsþjóðgarði á hálendi sveitarfélagsins fer í kynningu á allra næstu vikum. Alþingi samþykkti árið 2013 að 20 virkjunarkostir á 12 svæðum skyldu flokkast í verndarflokk rammaáætlunar, þ.e. að þau svæði skyldu friðlýst gegn orkuvinnslu. Friðlýsingarferli fimm þeirra svæða er á lokametrunum og ég vænti þess að geta skrifað undir friðlýsingu þeirra á næstunni. Hin eru skemmra á veg komin en ég geri ráð fyrir að klára obbann af þeim á þessu ári. Að endingu má geta þess að á þeim 20 árum hafa um 30 svæði verði friðlýst á grundvelli náttúruverndarlaga eða með breytingu reglugerða. Svo skal nefna að nefnd þingmanna og fleiri vinnur að stofnun miðhálendisþjóðgarðs. Störf nefndarinnar eru á áætlun og á hún að skila af sér í haust. Síðasta sumar skipaði ég starfshóp sem í eiga sæti fulltrúar umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og Umhverfisstofnunar og hópurinn vinnur nú að friðlýsingum svæða í verndarflokki rammaáætlunar, svæða á náttúruverndaráætlun og svæða sem eru undir álagi ferðamanna. Sú aðgerð var gagngert gerð til að greiða fyrir vinnu við friðlýsingar og er gaman að segja frá því að fyrsta friðlýsingin sem sá hópur hefur unnið að var kláruð fyrir nokkrum dögum, búsvæði fugla í Akurey á Kollafirði sem m.a. tekur til verndar lundans. Þá vil ég einnig nefna að aukið fjármagn hefur verið sett í friðlýsingar, um 36 milljónir á ári frá og með árinu 2018.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svo viðamikið svar. Ég held að ég hafi sjaldan heyrt jafn mikið af upplýsingum koma fram á jafn stuttum tíma. En þetta er nefnilega svo ótrúlega mikilvægt mál, náttúruminjaskráin, og sömuleiðis rammaáætlunin. Það voru reyndar nokkrar spurningar sem hæstv. ráðherra kom ekki almennilega inn á, eins og varðandi fjármagnið, og ástæður þess að þetta hefur gengið hægt hjá Umhverfisstofnun. Ég fagna því hins vegar að verið sé að vinna að þessu af fullum krafti og ég er mjög glöð að heyra þennan áhuga hæstv. ráðherra á því að klára þetta, og að það eigi að klára þetta á þessu ári. Auðvitað þurfum við að búa til rafmagn, sem er gríðarlega mikilvægt. En það er ekki síður mikilvægt að við tökum frá þau svæði sem við vitum og erum sammála um að eigi ekki að virkja. Það var gert árið 2013, eins og hæstv. ráðherra nefndi, þegar 20 virkjunarkostir voru teknir út fyrir sviga. Þess vegna er svo mikilvægt að næsti áfangi rammaáætlunar komi til þingsins svo við getum tekið ákvarðanir um næstu skref. Þó að vissulega sé verið að vinna langtímaorkustefnu mun hún ekki í sjálfu sér fjalla um einstaka virkjunarkosti eða hvað eigi að friða og hvað ekki. Það er svo mikilvægt að þetta sé unnið samhliða þeirri vinnu þannig að við áttum okkur á og tökum sameiginlega ákvörðun um hvað við viljum eiga og geyma til framtíðar og hvað ekki.
Hæstv. forseti. Ég vil aftur þakka fyrir þessa góðu umræðu. Fjármagnið sem er sérstaklega tekið í þetta núna er einmitt hugsað til að reyna að flýta þessu ferli, sem hefur vissulega gengið of hægt á undanförnum árum. Fjármagnið hefur bæði verið notað til að auka við þann fjölda starfsfólks sem vinnur að þessu verkefni hjá Umhverfisstofnun, en líka til að vinna ýmsar greiningar sem ýtt geta undir það að ráðist verði í þessar friðlýsingar af meiri krafti. Þar má nefna úttekt á efnahagslegum áhrifum friðlýstra svæða til að sýna fram á, á sama tíma og við erum að vernda náttúruna, að það er gríðarlega mikilvæg byggðaaðgerð að ráðast í friðlýsingar eða getur verið það. En mig langar aðeins að koma inn á eitt hérna í lokin og tengja það við nýja skýrslu milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni, sem kom út fyrir viku síðan og það í aðdraganda aðildarríkjaþings samningsins um ný markmið fyrir 2030. Það er gríðarlega mikilvægt að Íslendingar beiti sér fyrir því að þar verði sett metnaðarfull markmið fyrir 2030 sem er á dagskrá samningsins að vinna á næsta ári og að því eru íslensk stjórnvöld að vinna. Ég hef beitt mér á norrænum vettvangi fyrir ályktun sem kom frá umhverfisráðherrum Norðurlandanna í apríl sl. um að sett verði metnaðarfull markmið fyrir 2030. Þau þurfa að taka til nets verndarsvæða til að vernda búsvæði tegunda og vistkerfi til sjálfbærrar nýtingar auðlinda og endurheimtar þeirra gæða sem tapast hafa, bæði stofna, tegunda og búsvæða. Við, stjórnvöld, erum að vinna áætlun um alla þessa þætti. Það er nokkurn veginn kjarni málsins. Og friðlýsingarnar og verndarsvæðin eru hluti af því. Að lokum held ég að ég geti sagt að búið er að smyrja friðlýsingarhjólin og þau eru farin að snúast. Við munum sjá frekari ávöxt þeirrar vinnu núna á allra næstu misserum.
Virðulegi forseti. Á bls. 406 í fjármálaáætlun er mjög áhugavert og fínt markmið um að hlutfall aldraðra sem fresta töku lífeyris fram yfir 67 ára hækki úr 49,3% miðað við árið 2018 í 56% árið 2024 og fram yfir 70 ára fari hlutfallið úr 18,1% upp í 23% árið 2024. Í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, er hámarkið hins vegar sett við 70 ára aldur. Til þess að hægt sé að ná markmiðum fjármálaáætlunar fyrir opinbera starfsmenn um að fleiri fresti töku lífeyris fram yfir 67 ára og 70 ára þarf væntanlega að gera breytingar á þessum lögum. Spurning mín er því mjög einföld: Hvenær hyggst ráðherra leggja fram breytingu á þeim lögum? Ef ekki, hvernig er þá hægt að ná þessum markmiðum?
Virðulegi forseti. Eins og fram er komið er eitt þriggja markmiða áætlunarinnar varðandi málefnasvið 28, málefni aldraðra, að auka atvinnuþátttöku þeirra og innleiða aukna möguleika á sveigjanlegum starfslokum. Mig langar að byrja á því að segja að það er mikilvægt að auka atvinnuþátttöku aldraðra. Í því máli er það undir að stuðla að því að aldraðir fresti töku lífeyris frá almannatryggingum. Við lítum svo á að aldraðir á vinnumarkaði séu mjög verðmætt vinnuafl og búi bæði yfir reynslu og þekkingu. Rannsóknir sýna einnig að þeir sem stunda vinnu séu almennt heilsuhraustari og njóti meiri lífsgæða en aðrir, þá er ég að tala um hóp aldraðra. Við vitum að á undanförnum árum hafa sveigjanleg starfslok verið lögfest í almannatryggingum. Það eru úrræði sem er tiltölulega nýlega komin í lög, en það er mjög mikilvægt að vel takist til við að hrinda þeim úrræðum í framkvæmd í því skyni að aldraðir verði lengur á vinnumarkaði. En hér erum við að ræða sérstaklega um að ganga lengra í þessu efni. Við erum ekki sérstaklega að fjalla um hlut opinberra starfsmanna í áætluninni þó að þetta sé rétt ábending, þar eru sérstök lagaleg álitamál sem varða hámark starfsaldurs. Það sem við höfum gert fram til þessa er að hefja skoðun á því hvaða áhrif það hefði á réttindi, til að mynda lífeyrisréttindi, og hvaða lögum þyrfti að breyta til þess að fella brott 70 ára viðmiðið um starfslokaaldur. Þessi skoðun stendur yfir. En strax í upphafi þá koma fram nokkur álitamál. Ég nefni t.d. hvernig eigi að fara með viðmið örorku- og makalífeyris ef aldurshámarkið er afnumið og hvaða áhrif það hefði á skuldbindingar ríkissjóðs gagnvart B-deild LSR að gera þetta. Annað er það að víða í lögum er lögbundinn starfslokaaldur sem er lægri en þetta viðmið og þar má t.d. líta til lögreglumanna í því sambandi. Við munum þurfa að taka afstöðu til þess hvort væri ástæða til að endurmeta slíkar sérreglur í lögum þar sem þær hafa fram til þessa þótt hafa sér að baki vissan rökstuðning. Síðan er það athyglisverð staðreynd í þessu samhengi að miðað við upplýsingar frá LSR þá hefur þróunin frekar verið í þá átt, og ég held að það tengist því að lífeyrisréttindi hafa farið batnandi á undanförnum árum, að starfsmenn kjósa að fara fyrr á lífeyri en áður. Það er athyglisverð staðreynd sem við hljótum að taka með í reikninginn, hvort við getum náð markmiðunum með því einu að breyta lagalega viðmiðinu. Sjálfur myndi ég kjósa að það væri sem mest frelsi í þessu, mönnum væri ekki gert að hætta þótt þeir hefðu náð þessum lögbundna starfslokaaldri, ef þeir hefðu fulla starfskrafta. Það eru sem sagt vísbendingar um að lífeyristökualdur þeirra sem fóru beint úr starfi á lífeyri hafi lækkað úr rétt rúmlega 68 árum í um 67 ár á undanförnum tíu árum. Það er því sjálfstæð áskorun að fá starfsmenn til að fresta starfslokum sínum innan marka núverandi lagaramma. Í þessu ljósi, á meðan við erum enn að skoða álitamál sem tengjast sérstökum lægri starfslokaréttindum, á meðan við greinum betur þessa þróun sem ég var að rekja og hvaða áhrif þetta kynni að hafa á B-deild LSR, álitamál í tengslum við örorku- og makalífeyrinn, þá er ekki orðið tímabært að fullyrða hvenær ráðist yrði í breytingar sem varða lögbundinn starfslokaaldur starfsmanna ríkisins. En við munum halda vinnunni áfram.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra alveg prýðisræðu. Það sem gladdi mig mest í þeirri ræðu er það að hann tók undir þau sjónarmið sem fram koma hjá okkur Miðflokksmönnum varðandi frumvarp sem við höfum lagt fram á Alþingi og liggur nú til meðferðar hjá efnahags- og viðskiptanefnd um að leyfilegur hámarksaldur ríkisstarfsmanna verði hækkaður í 73 ár. Þetta mál er búið að koma fram á tveimur þingum og hefur fengið vandaða meðferð í efnahags- og viðskiptanefnd. Okkur er ekkert að vanbúnaði, kæri ráðherra, að samþykkja það sem fyrsta skref því að auðvitað þarf, eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra, að breyta ýmsum lögum öðrum til að það verði markvissara. En þetta er mjög gott fyrsta skref og það er mjög einfalt. Eins og ég sagði liggur málið tilbúið til 2. umr. í efnahags- og viðskiptanefnd og ekkert því til fyrirstöðu að fá það inn í þingsal. Ég fagna áhuga fjármálaráðherra á málinu og tel að hann sé samþykkur því. Ég [[Forseti hringir.]]myndi fagna því mjög ef það kæmi fram þegar málið kemur til 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir svörin. Til að byrja með vil ég segja varðandi það að ekki sé enn tímabært að leggja í vinnu um hækkunina, eins og kom fram í lokaorðum hæstv. ráðherra, að markmiðin eru samt sett í fjármálaáætlun. Ég velti því fyrir mér hvenær tímabært sé að fara í þá vinnu ef ekki á einmitt tíma áætlunarinnar. Ég get tekið undir þau orð að hafa frelsi til að ákveða ellilífeyristökualdurinn. Ég get líka tekið undir frumvarp Miðflokksins hvað þetta varðar og velti fyrir mér af hverju takmarkið þarf að vera 73 ára, af hverju ekki að fjarlægja 70 yfirleitt? Þetta snýst í rauninni bara um að auka möguleikana fyrir þá sem geta og stilla hvenær réttindin til töku lífeyris hefjast, óháð því hvenær fólk vill hætta að starfa, og hvernig fólk hagar því. Það var áhugavert að heyra af hinu víðtækara vandamáli með t.d. lögreglumenn og því um líkt og líka að B-deildin sé vandamál. Hún virðist vera gegnumgangandi vandamál þegar kemur að fjármálum hins opinbera. Það er spurning hvað sé mögulega hægt að gera í því annað en að klára að borga eða að fólk klári í þeirri deild, því að þau réttindi sem fólk öðlaðist þar eru mjög langlíf, ólíkt starfsævi fólks.
Virðulegi forseti. Já, það eru fjölmörg álitamál sem við þurfum að taka afstöðu til en við höfum þau markmið vegna þess að við teljum að þau séu eftirsóknarverð. Eins og ég rakti í máli mínu tel ég að við getum bætt heilsu og félagslega stöðu jafnvel og lífshamingju þeirra sem reka sig á þetta þak. Ég nefndi áðan að við sæjum á þróuninni að fleiri og fleiri væru að taka lífeyrisréttindi sín út fyrr og að það munaði á einungis tíu árum heilu starfsári hjá þeim sem fara á fullan lífeyri. Mig langaði af því tilefni að vekja athygli á upplýsingum sem við höfum inni á tekjusögunni um lífeyrissjóðstekjur þeirra sem eru 66 ára og eldri, þ.e. 66 plús eins og það er skilgreint í tekjusögunni. Þar eru tölurnar birtar á föstu verðlagi og við sjáum af því að skoða allar tekjutíundir saman og ef við horfum yfir landið allt að hjá sambúðaraðilum hafa lífeyrissjóðstekjurnar verið að vaxa alveg gríðarlega hratt á viðmiðunartímabilinu, sem er reyndar alveg aftur til ársins 1991. Menn ættu að kynna sér þær tölur. Á þeim tíma, árið 1991, samkvæmt gögnunum, eru sambúðaraðilar að meðaltali með vel innan við 100.000 kr. í lífeyristekjur á verðlagi ársins 2017, en það nær 200.000 kr. markinu upp úr og eftir aldamót og síðan skríða lífeyrissjóðstekjur sambúðaraðila mjög hátt upp á við á undanförnum árum, fara [[Forseti hringir.]]frá eftirhrunsárunum úr 250.000 og upp í um og yfir 350.000. Þetta er breytingin sem hefur orðið á tiltölulega skömmum tíma og það er ekki nema von [[Forseti hringir.]]að það birtist í aðeins breyttri hegðun.
Forseta hefur borist eftirfarandi dagskrártillaga og eftirfarandi bréf: „Undirritaður gerir tillögu um, með vísan til 1. mgr. 77. gr. þingskapalaga, að dagskrá næsta fundar verði svohljóðandi: 1. Fullgilding fríverslunarsamnings milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja. 2. Búvörulög. 3. Samskiptaráðgjafi íþrótta- og æskulýðsstarfs. 4. Verslun með áfengi og tóbak o.fl. 5. Skyldutrygging lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. 6. Sérstakur skattur á fjármálafyrirtæki. 7. Matvæli. 8. Almannatryggingar. 9. Barnaverndarlög. 10. Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. 11. Staða barna tíu árum eftir hrun. 12. Sjúkratryggingar. 13. Fræðsla um og meðferð við vefjagigt. 14. Hagsmunafulltrúi aldraðra. Undirritaður óskar eftir því að tillaga þessi verði í samræmi við tilvitnaða grein þingskapa borin upp til atkvæða á Alþingi.“ Undir þetta bréf ritar Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Þessi tillaga verður borin upp til atkvæða í upphafi næsta þingfundar.