Herra forseti. Við ræddum í gær fjáraukalög og höldum áfram að ræða þau í dag. Mig langar við þetta tækifæri til að vekja athygli á þeirri breytingartillögu sem liggur fyrir við fjáraukalögin og ýmsir hv. þingmenn tóku undir í gær. Meðal annars játuðu hv. þingmenn stjórnarliðsins að þetta væri málefnaleg tillaga. Hún snýst um að lífeyrisþegar, öryrkjar og eldri borgarar, fái hækkun á launum sínum, ekki aðeins í fjárlögum fyrir árið 2016 heldur líka afturvirka eins og er á hinum almenna markaði. Mér finnst mikilvægt að við, hv. þingmenn, veltum því fyrir okkur að þó að þessir hópar fái prósentuhækkanir í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2016 þá segja prósentuhækkanir aðeins brot af sögunni. Ég hvet alla hv. þingmenn til að kynna sér þá álitsgerð sem Öryrkjabandalagið kynnti í síðustu viku um hvað þessir hópar fá í raun í tekjur. Mánaðarlegar ráðstöfunartekjur öryrkja sem býr einn og fær greidda heimilisuppbót eru 187.507 kr. Í sömu álitsgerð er búið að reikna út framfærsluþörf hjá barnlausum einstaklingi sem býr einn í eigin húsnæði, það eru 348.537 kr. í ráðstöfunartekjur, sem þýðir 482.846 kr. fyrir skatt. Það þarf engan geimvísindamann til að sjá að þau laun sem við borgum þessum hópum duga þeim ekki til að framfleyta sér. Það er ekki boðlegt að tala hér um efnahagsbata og betri stöðu ríkisfjármála en sjá ekki sóma sinn í því að tryggja þessum hópum mannsæmandi framfærslu. Í nýrri skoðanakönnun segir að 90% þjóðarinnar treysti sér ekki til að lifa af 172 þús. kr. [[Forseti hringir.]]á mánuði og ég er nokkuð viss um að hv. þingmenn mundu ekki treysta sér til þess. Ég held að við ættum að sjá sóma okkar í því að samþykkja breytingartillögu minni hlutans við fjáraukalagafrumvarpið sem og við fjárlagafrumvarpið 2016 og tryggja þessum hópum boðlega framfærslu.
Virðulegi forseti. Það er athyglisvert í umræðu undanfarinna daga á Alþingi að engin boðleg rök hafa komið fram frá stjórnarmeirihlutanum fyrir því að kjör aldraðra og öryrkja eigi ekki að fylgja lágmarkslaunum. Nú reynir á hvað stjórnarmeirihlutinn hyggst gera. Við höfum lagt fram frumvarp um að bætur lífeyrisþega fylgi lágmarkslaunum. Nú verður stjórnarmeirihlutinn dæmdur af verkum sínum. Í fjárlagagerðinni núna er haldið áfram með þá sveltistefnu sem stjórnarmeirihlutinn hefur uppi gagnvart meðaltekjufólki í landinu með því að breyta barnabótum og vaxtabótum í láglaunabætur þannig að meðaltekjufólk njóti þeirra ekki. Maður mundi kannski skilja aðgerðir af þessum toga ef við byggjum við efnahagslega vá. En þannig er það ekki. Það eru ekki bara fordæmalausar aðstæður í ríkisrekstrinum, heldur sjáum við líka fréttir af því að burðaratvinnuvegum þjóðarinnar gengur sem aldrei fyrr. Athyglisverð er úttekt Kjarnans í gær um að fallandi olíuverð skili búhnykk fyrir útgerðina sem nemur 10 milljörðum á þessu ári. Það kemur ekki á óvart að útgerðarmenn sögðu við mig í haust að þeir myndu ekki eftir öðrum eins aðstæðum og greinin býr við núna. Það er gott að sjávarútveginum gangi vel, en þá skýtur skökku við að ríkisstjórnin hafi lækkað veiðigjöld um tugi prósenta á þessu kjörtímabili. Það verður betur og betur ljóst hversu mikilvægt það er að fara að tillögum okkar samfylkingarmanna um að fyrirkomulag fiskveiðistjórnar byggi á því að endurgjald fyrir veiðiheimildir ráðist í frjálsum viðskiptum á markaði þannig að markaðurinn ákveði endurgjald fyrir veiðiheimildirnar, greiðslur til almennings fyrir afnot af sameiginlegri auðlind þannig að þjóðin deili kjörum með [[Forseti hringir.]]sjávarútveginum, jafnt í blíðu sem stríðu.
Hæstv. forseti. Mig langar að gera hér að umtalsefni málefni fatlaðra gagnvart sveitarfélögunum. Eins og við vitum tókst loksins á síðasta kjörtímabili, eins og svo margt annað sem talað hafði verið um lengi árin þar á undan, að flytja málefni fatlaðra til sveitarfélaga frá ríkinu þar sem þau eru miklu betur komin að mínu mati, í nærsamfélaginu. Þá var líka talað um að þegar reynslan kæmi í ljós að nokkrum árum liðnum varðandi tekjuhliðina yrði það tekið til endurskoðunar. Þess vegna vil ég gera það að umtalsefni hér og nú að sveitarfélögin í landinu hafa kallað eftir viðræðum við ríkisvaldið um þá reynslu sem komin er og hvort ekki þurfi að hækka stuðninginn. Við heyrðum það, ábyggilega allir þingmenn, í kjördæmavikunni hvernig um það var rætt. Ég vil einnig gera að umtalsefni að sveitarfélögin í landinu kalla mjög eftir því núna að fá meiri tekjur til sín af tekjuskattinum, útsvarinu. Við vitum að því er skipt milli ríkis og sveitarfélaga í dag og það hefur ekki breyst í langan tíma. Nýgerðir kjarasamningar hafa meðal annars gert það að verkum að mörg sveitarfélög eru í vandræðum með að ná saman endum. Sveitarfélögin fá bara tekjur af einstaklingum, af útsvari, en ríkissjóður fær meðal annars tekjur af miklu innstreymi fjármagns í gegnum ferðamenn og aðra þannig að það er vitlaust gefið. Ég trúi ekki öðru en að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hlusti á ályktanir frá sveitarfélögum sem sjálfstæðismenn og framsóknarmenn taka þátt í að senda til ríkisvaldsins varðandi viðræður um þetta. Hvernig stendur það mál? Eða er það eins og svo margt annað að það gerist bara ekkert? Það liggur einhvers staðar þarna og gerist ekki neitt. Að lokum ætla ég að halda áfram að taka undir það sem sagt hefur verið um málefni aldraðra og öryrkja, að þeir fái sín laun afturvirkt. Það sem við sáum hér fyrir utan húsið ætti að vera alveg nóg. Það er nú ekki verið að tala um háar fjárhæðir. Ég ætla ekki að [[Forseti hringir.]]bera það saman við önnur laun vegna þess að tíminn er liðinn. En það er okkur til skammar ef við klárum það ekki núna, kjararáð aldraðra og öryrkja, sem er Alþingi í raun og veru, með forsætisráðherra sem formann kjararáðs. Nú verðum við að klára málið.
Virðulegi forseti. Ég gerði að umræðuefni undir þessum lið fyrir tveimur dögum þá fákeppni sem ríkir á mikilvægum mörkuðum fyrir neytendur og hve skaðleg þessi staða er. Ég ræddi um olíufélögin og að svokölluð frummatsskýrsla Samkeppniseftirlitsins gefi vísbendingar um fákeppni á þeim markaði sem kosti neytendur og samfélagið allt 4 milljarða á ári sem er algjörlega óásættanlegt. Lítil sem engin virk samkeppni er á bankamarkaði, þar ríkir friðsældin ein og allir bjóða það sama eða um það bil. Það þýðir að það er mjög dýrt að taka lán því að vextir eru háir og þjónustugjöld eru há, en svo þegar maður ætlar að leggja pening inn í bankann eru vextirnir afar lágir. Nú hefur bæst við enn einn fákeppnismarkaðurinn og það eru fyrirtæki sem selja almenningi rafmagn. Neytendasamtökin ákváðu að bjóða út rafmagnsverð fyrir félagsmenn sína til að fá hagstæðara verð og ýta undir samkeppni á þessum markaði. Og viti menn, nú liggja fyrir niðurstöður útboðsins. Aðeins eitt fyrirtæki sendi inn tilboð, Orkusalan, dótturfyrirtæki Rariks, sem bauð 0,65% afslátt frá gildandi verðskrá, hvorki meira né minna. Neytendasamtökin höfnuðu tilboðinu enda um afar lítinn ávinning að ræða fyrir viðskiptavininn. Niðurstaðan er sem sagt fákeppni, ekki bara á eldsneytismarkaði, bankamarkaði og víðar hér á landi, heldur bætist núna einnig við raforkumarkaður. Það hefur lítið upp á sig fyrir íslenska neytendur að beina viðskiptum sínum til annars aðila en þeir eru þegar í viðskiptum við. Ég spyr mig: Hvers eiga íslenskir neytendur að gjalda? Þeir eru fastir á fákeppnismarkaði þar sem á að ríkja frjáls samkeppni og verða fyrir fjárhagslegu tjóni á hverjum degi vegna þessa.
Herra forseti. Ég gerði hér að umtalsefni fyrir tveim dögum, einmitt undir þessum dagskrárlið, nýjustu uppfærslu landlæknisembættisins á biðlistum eftir aðgerðum í heilbrigðiskerfinu. Það er greinilegt að einhverjir eru að fylgjast með útsendingum héðan því að ekki varð ég var við að fjölmiðlar skiluðu þessu mikið, en svo ber við að ég hef fengið talsvert af bréfum frá fólki sem er nákvæmlega í þessari stöðu. Það bíður, jafnvel sárþjáð, eftir hnjáliða-, mjaðmaliða- eða augnaðgerðum. Ég ætla ekki að rekja þá pósta í einstökum greinum enda eru þeir sendir mér í trúnaði, en það stingur í hjartað að lesa frá fólki sem hefur jafnvel gengið hnjáliði sína eða mjaðmaliði upp til agna í þjónustu við hið opinbera en situr svo heima sárþjáð, jafnvel óvinnufært, og á að bíða í tvö til þrjú ár. Það er ekkert vit í þessu nema meiningin sé að svelta hið opinbera heilbrigðiskerfi í hel og láta þessar aðgerðir fara fram á einkastofum, annaðhvort hér á landi eða erlendis. Nú stendur yfir fjárlagagerð. Það er nokkurt borð fyrir báru, árar sem betur fer betur hjá ríkinu, og ég held að það sé algerlega einboðið að taka til skoðunar að forgangsraða verkefnum. Þau eru mörg en ég held að umræðan hér að undanförnu og aðstæður sem við stöndum frammi fyrir kalli á að tvennt verði sett í forgang, annars vegar að skila kjarabótum til aldraðra og öryrkja eins og annarra landsmanna, hvort sem um það hefur samist á almennum vinnumarkaði eða kjaradómur hefur verið rausnarlegur að úrskurða mönnum afturvirkar launahækkanir, og hins vegar að setja umtalsverða peninga í að vinna upp þessa óþolandi löngu biðlista í heilbrigðiskerfinu. Þetta er ekki boðlegt ástand. Við getum ekki haldið því fram að við séum með fyrsta flokks heilbrigðiskerfi í landinu meðan þetta ástand er. [[Forseti hringir.]]Við eigum að ganga í þetta verk, við erum með mannaflann, tækin og aðstöðuna en það þarf fjármuni til að nýta þá getu sem til staðar er í landinu til að leysa úr þessu máli.
Virðulegi forseti. Ef maður spyr þjóðina er algjörlega skýrt hvernig íslenska þjóðin vill að skattfé sé forgangsraðað. Hún vill með mjög afgerandi hætti, óháð aldri, flokki og stöðu, að skattfé sé forgangsraðað í heilbrigðiskerfið þannig að ég vil byrja á að taka undir allt sem hv. þingmaður sagði á undan mér. Það er önnur grunnstoð í samfélaginu sem við höfum tilhneigingu til að gleyma, fangelsiskerfið. Fangelsiskerfið er ekki valkvætt. Það er ekki munaður. Það er ekki eitthvað sem við getum ákveðið hvort við þurfum eða ekki. Við þurfum það. Það er ekkert gaman að þurfa það og við ættum að þurfa þess sem minnst. Leiðin til að þurfa þess sem minnst er sú að víkja burt af þeirri braut að einblína á refsingu. Ég ætla ekki að fullyrða að hér sé einblínt á refsingu, en hins vegar skiptir mestu máli að einblínt sé á betrun. Við erum ekki að því núna. Við erum hvorki að gera það í stefnu né þegar kemur að forgangsröðun fjár. Til að hægt sé að standa undir fangelsiskerfi sem getur stuðlað að betrun þarf fjármagn, virðulegi forseti. Litla-Hraun býr við algjörlega óboðlegar aðstæður, vil ég sérstaklega taka fram, ekki bara fyrir fanga heldur líka fangaverði. Eins og frægt er orðið hefur Margrét Frímannsdóttir sagt upp störfum sem fangelsisstjóri þar vegna þess að hún telur sig ekki ráða lengur, eins og ég skil þetta, við þessar aðstæður. Enginn getur það vegna þess að það vantar fjármagn. Að mínu viti eru ekki öll vandamál þannig að það dugi að ausa í þau peningum, en þetta er slíkt vandamál sem við þurfum að ausa í peningum. Ég veit ekki hversu mikið upp á krónu en ég giska á 50–80 milljónir. Ég veit að til stendur að auka fjármagn til málaflokksins, en við verðum að sýna honum áhuga ef vel á að fara. Það er ekki boðlegt hvernig staðið er að fangelsismálum hér í dag og ef við ætlum að minnka þörfina á fangelsum verðum við að auka peninga sem fara í málaflokkinn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Eðlilega eru fjárlögin þingmönnum ofarlega í huga. Það vill svo til að núna hefur, eins og í kringum síðustu fjárlagagerð, minni hlutinn sammælst um að koma saman að breytingartillögu sem mér finnst mjög gott. Það gefur henni vonandi meira vægi. Við vitum öll að heilbrigðiskerfið er í molum. Það kemur ítrekað fram að það eigi að einkavæða heilbrigðisþjónustuna, sér í lagi heilsugæsluna. Mér finnst það alvarleg þróun. Það hefur ekki orðið almennileg umræða um það í samfélaginu og mér finnst líka alvarleg þróun í viðhorfum formanns fjárlaganefndar gagnvart yfirstjórn Landspítalans. Ég veit ekki, kæru samþingmenn, hvernig við getum breytt þessu nema með því að höfða til samvisku þeirra sem fara með svo mikilvægan málaflokk sem fjárlögin eru og eru í forustu fjárlaganefndar. Svo er annar hópur fólks sem verður alltaf út undan og það eru aldraðir og öryrkjar. Ég veit ekki hversu oft maður hefur bent á það í þessari pontu. Það er svo auðvelt að sniðganga fólk, eins og ég hef sagt svo oft áður, sem getur ekki hótað neinu nema að verða eldra og veikara. Ég hef heyrt marga þingmenn slá í borðið hjá minni hlutanum og kalla eftir því að við þingmenn, hvort sem við erum í minni hluta eða meiri hluta, stöndum vörð um þá sem minnst mega sín í samfélagi okkar. Ég vona svo sannarlega að þingmenn meiri hlutans taki undir tillögur okkar í minni hlutanum um að sniðganga ekki þennan hóp enn og aftur heldur tryggja að [[Forseti hringir.]]kjör hans séu jafn mikils virði og okkar eigin.
Virðulegur forseti. Er Davíð Oddsson ekki til? Misminnir mig að hér hafi setið forsætisráðherra sem heitir Davíð Oddsson eða er forsætisráðherra farinn að gleyma fleiru en kosningaloforðum sínum? Við að lesa svar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar um aðild okkar að innrásinni í Írak er engu líkara en að Davíð Oddsson forsætisráðherra hafi aldrei með yfirlýsingu sinni 19. mars 2003 gert okkur að hluta af hinum viljugu þjóðum. En því miður gerði Davíð Oddsson það. Og þó að það sé sannarlega ástæða til að biðja Íslendinga afsökunar á því er auðvitað fyrst og fremst ástæða til að biðja fórnarlömb þeirra aðgerða afsökunar á því. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það er algerlega óboðlegt að í formlegu svari til Alþingis láti forsætisráðherra eins og þessi yfirlýsing hafi aldrei verið gefin, jafn hörmuleg og hún var og jafn rík ástæða og það væri til að leyna yfirlýsingu Davíðs Oddssonar 19. mars 2003 og raun ber vitni, en það er því miður ekki hægt vegna þess að við vorum gerð ábyrg fyrir því sem þarna fór fram, illu heilli, herlaus og friðsöm þjóð sem alltaf höfðum verið það fram að því og vildum vera það. Því var spillt með yfirlýsingu forsætisráðherra 19. mars 2003 og það er ótrúlegt að lesa svar sem hér var dreift í vikunni þar sem Sigmundur Davíð Gunnlaugsson kannast ekkert við það að forsætisráðherra Davíð Oddsson hafi gefið út yfirlýsingar í þessu efni eða að við höfum verið aðili að hinum viljugu þjóðum. Það vorum við, því miður. Ég held að það sé full ástæða fyrir Sigmund Davíð Gunnlaugsson að íhuga það að afturkalla svar sitt, [[Forseti hringir.]]svara þinginu aftur um þetta efni og sannarlega til að biðja afsökunar á þessum leiðu mistökum og hörmulegu.
Virðulegi forseti. Eins og hér hefur komið fram er fjárlagavinnan mönnum ofarlega í huga og af því tilefni langar mig að ræða aðeins stöðu íslenskrar tungu. Fram hefur komið að forstöðumaður tölvuöryggismála hjá Google, Úlfar Erlingsson, hélt erindi á aðalfundi Hins íslenska bókmenntafélags og taldi að íslenskan væri á hröðu undanhaldi. Hann sagði jafnframt að tæknin sem þyrfti til að reisa varnir fyrir íslenska tungu væri til en að við værum í kapphlaupi við tímann. Hans orð voru þau að tæknin réði vel við að talsetja nú þegar einfalt efni en að eftir þrjú ár eða svo yrði hægt að talsetja allt efni með þeirri tækni sem þá yrði til. Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor í íslensku, hefur tekið undir þessi orð. Við höfum rætt þetta í þingsal og að frumkvæði okkar á Alþingi hefur umræðan verið tekin um stöðu íslensku í stafrænum heimi. Smátt og smátt hefur orðið til skilningur hér innan búðar, meira að segja hjá hæstv. ráðherra sem kom fram hér á degi íslenskrar tungu, um að það þurfi verulegt fjármagn til að reisa varnir til að styrkja stöðu íslenskunnar. Eiríkur Rögnvaldsson fullyrðir að íslenskan standi mjög höllum fæti og lykilatriðið sé að hún verði notuð á öllum sviðum samfélagsins, að hún verði ekki einangruð við tiltekin svið samfélagsins heldur notuð á þeim öllum. Við höfum enn ekki séð breytingartillögur meiri hlutans við fjárlagafrumvarpið. Það er sameiginlegur skilningur á því að það þurfi 200 millj. kr. á ári til að fara í þessa varnarbaráttu. Ef við förum ekki í hana strax verður ekki aftur snúið, eftir fimm eða tíu ár verður ekki aftur snúið, þannig að ég vænti þess í samræmi við þann skilning sem hefur komið fram í máli hæstv. ráðherra að við sjáum myndarlega [[Forseti hringir.]]breytingartillögu frá meiri hlutanum við 2. umr. fjárlaga og að við sjáum 200 millj. kr. framlag í þetta verkefni. Ef ekki, þá mun minni hlutinn leggja fram slíka tillögu og væntir þverpólitísks stuðnings við hana.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur. Við samþykktum hér þingsályktunartillögu um íslenskuna í hinum stafræna heimi og sjálf lagði ég á síðasta kjörtímabili fram þingsályktunartillögu sem fól í sér að varðveita menningararfinn í hinum stafræna heimi. Það er margra milljóna ef ekki hundraða milljóna verkefni, en því fyrr sem við hefjumst handa í því að vernda íslenskuna, vernda menningararfinn, því betra. Það er of seint að segja alltaf á morgun þannig að ég leyfi mér að taka undir með hv. þingmanni. Ég vil líka leyfa mér að ætla að ráðherrar og ríkisstjórnir sem fá þingsályktunartillögur samþykktar á Alþingi, þar sem skorað er á ríkisstjórnir eða ráðherra að ganga í verkefni af þessum toga sem um er þverpólitísk sátt, geri það. Þó að það eitt nægi kannski ekki erum við þó að tala um menningararf okkar, við erum að tala um það sem sameinar okkur, íslenska tungu, og ef við ætlum að leyfa okkur með einum eða öðrum hætti að ganga af þessari tungu í hinum stafræna heimi, þó að við séum lítið málsamfélag, erum við illa stödd. Ef eitthvað sameinar íslenska þjóð er það tungumálið okkar sem okkur ber, á hvaða aldri sem við erum, í hvaða flokki sem við erum, hvaða áhugamál svo sem við höfum, að standa um vörð. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Mig langar að gera að umtalsefni kynferðisbrot á Íslandi. Nýlegir dómar hafa valdið áhyggjum og furðu og því er rétt að fara aðeins yfir það hvort eitthvað sé hægt að laga í málsmeðferð til að ná betri árangri hvað dóma varðar. Um það bil 120 aðilar að meðaltali leita til neyðarmóttöku á hverju ári. 40% eru undir 18 ára og eru þess vegna börn í skilningi laganna. Eitt sem vekur athygli og ætti kannski ekki að vera neitt nýtt er að í 95% tilfella neitar gerandi sök. Ríkissaksóknari í Bretlandi hefur ákveðið að breyta nokkuð áherslum lögreglu í rannsóknum á svona málum. Í Bretlandi er 85 þúsund konum nauðgað á hverju einasta ári. Rúmlega 18 þúsund kæra, 2.900 mál koma fyrir rétt og það er sakfelling í rúmlega 1 þúsund málum - af öllum þessum fjölda. Þetta er ekki alveg svona slæmt hjá okkur en engu að síður er full ástæða til að fara að dæmi Breta sem nú ætla að fara að setja fókusinn á gerandann en ekki þolandann í rannsókn mála. Bretar ætla að krefjast þess að meintir gerendur upplýsi um það hvort þeir hafi fengið upplýst samþykki fyrir kynlífsathöfnum. Margir hafa orðið til þess að gera grín að þessu og segja að það sé ekki hægt að skrifa undir yfirlýsingu þess efnis, en þetta er alvörumál og það er engin hemja hvað fórnarlömbum gengur illa að koma fram vegna þess hvernig rannsóknum er hagað. [[Forseti hringir.]]Í þessum málum verða hagsmunir fórnarlamba að vera ríkari en hagsmunir meintra gerenda.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað til að ræða störf þingsins af því að ég hef áhyggjur af því hvernig meiri hluti fjárlaganefndar vinnur. Svo virðist sem forusta fjárlaganefndar trúi ekki forstjóra Landspítalans þegar hann segir að það vanti fé í rekstur spítalans. 30 milljónir voru settar í það að greina hvort það vantaði pening. Það var til peningur fyrir því sem sagt og hann fengu einhverjir ráðgjafar úti í bæ, eða hvað veit ég? Hvernig væri að taka bara starfslið Landspítalans trúanlegt? Er það ekki skynsamlegra? Geta þá kannski þessar 30 milljónir farið í að byggja nýtt þak á Grensás sem er að hrynja? Er einhver smávísbending um að fé vanti þegar starfsfólk þar, á Landspítalanum, notar búnað eins og bleiur til að halda hreinlega þakinu uppi, til að taka á móti vatninu? Fólk er að forða sér undan því að þakið hrynji ofan á það. Er það eitthvað sem þessir aðilar innan fjárlaganefndar, hv. þm. Vigdís Hauksdóttir o.fl., geta tekið trúanlegt eða þarf að athuga hvort sú frétt sé rétt? Ég skil ekki þessa forgangsröðun. Ég vil sjá þessar 30 milljónir sem eiga að renna til ráðgjafa úti í bæ sem vantar kannski vinnu - við höfum séð hvaða ráðgjafar það eru, það eru hollvinir þeirra sem stjórna hér og það er efni í aðra umræðu. Getum við gert svo vel og sent þessar 30 milljónir beinustu leið inn á Grensás fyrir helgi af því að þakið er að hrynja?
Virðulegi forseti. Orð Ólínu Þorvarðardóttur í viðtali á Bylgjunni í morgun vöktu athygli mína en á þeim mátti skilja að heilbrigðisráðherra sendi að eigin geðþótta lyfjagreiðslunefnd fyrirmæli um kvóta á fjölda sjúklinga sem fá tiltekin lyf. Hér á landi, eins og í öðrum löndum, gerir löggjafinn ráð fyrir að tekin sé afstaða til þátttöku ríkisins vegna lyfja, læknistækja og einstakra heilbrigðisþjónustuþátta. Lyfjagreiðslunefnd er það lögbæra stjórnvald í landinu sem tekur ákvörðun um greiðsluþátttöku ríkisins í lyfjum og eru ákvarðanir nefndarinnar ekki kæranlegar til ráðherra. Nefndin var sett á fót með lögum nr. 83/2004, lyfjalögum sem breyttu lögum nr. 93/1994, og var henni fengið það hlutverk að fjalla um verð allra lyfskyldra lyfja, greiðsluþátttöku sjúkratrygginga í lyfjakostnaði og greiðsluþátttökuverð. Í nefndinni sitja fulltrúar Sjúkratrygginga Íslands, fjármálaráðuneytis, embættis landlæknis og Lyfjastofnunar. Lyfjagreiðslunefnd skal við ákvarðanir sínar hafa í huga það markmið laganna að halda lyfjakostnaði í lágmarki. Lögin taka því þá stefnu í samræmi við ákvæði stjórnarskrár að við ákvörðun nefndarinnar verði hún að haga þeim þannig að þær séu innan laga og marka fjárlaga. Árið 2012, þegar hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir sat á þingi, voru sett lög nr. 45/2012, um breytingu á lögum um sjúkratryggingar og lyfjalögum. Var lyfjagreiðslunefnd enn fremur fengið það hlutverk að ákveða í samráði við sérfræðinga Landspítala hvaða lyf teldust leyfisskyld. Með leyfisskyldum lyfjum er átt við lyf sem eingöngu eru notuð í samræmi við klínískar leiðbeiningar og jafnan kostnaðarsöm og vandmeðfarin, samanber 5. tölulið 2. mgr. 43. gr. lyfjalaga. Við ákvörðun sína er lyfjagreiðslunefnd gert að hafa í huga það markmið lyfjalaga að halda lyfjakostnaði í lágmarki, samanber 1. mgr. 43. gr. lyfjalaga. Þetta er það sem ráðherrann fer eftir. Réttindi sjúklinga eru mikilvæg og enn mikilvægara [[Forseti hringir.]]að við höldum til haga sannleikanum í málinu.
Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að halda til haga sannleikanum í hverju máli. Ákvarðanir lyfjanefndar byggja á fyrirmælum ráðherra. Ráðherra hefur sjálfur gefið lyfjanefnd fyrirmæli um það verklag sem lýtur að sjúklingakvótanum sem er nýtt verklag og hefur ekki tíðkast í heilbrigðisþjónustunni áður, svo því sé til haga haldið. En, virðulegi forseti, ríkisstjórnin svíkur aldraða og öryrkja, hún svíkur sjúklinga og láglaunafólk og hún svíkur landsbyggðina. Í dag kom út skýrsla Byggðastofnunar um hagvöxt landshlutanna 2009–2013 á árunum eftir hrun. Sú skýrsla sýnir okkur svart á hvítu þau hagvaxtarskil sem orðin eru milli höfuðborgar og landsbyggðar og hversu misjafnlega landshlutarnir standa að vígi. Hlutur höfuðborgarinnar í landsframleiðslu er kominn yfir 70% en hagvöxtur hefur verið minnstur á Norðvesturlandi alveg frá árinu 2000. Framleiðsla dróst mest saman á Suðurnesjum og Vestfjörðum þar sem orðið hefur uggvænleg þróun eftir síðustu ár, ekki síst eftir tilkomu kvótakerfisins. Sú þróun er ekki náttúrulögmál heldur er hún mannanna verk. Hún stafar af ákvörðunum sem teknar hafa verið hér á Alþingi. Þeirri þróun mætti auðveldlega snúa við, til dæmis á Vestfjörðum með því að veita þeim landshluta forgang við uppbyggingu mikilvægra samgöngumannvirkja, með uppbyggingu fjarskipta, hringtengingu ljósleiðara og auknu raforkuöryggi, sem eru lykilþættir fyrir atvinnulíf og búsetu þessa landshluta þannig að hann sé samkeppnisfær. Dýrafjarðargöngin milli norðan- og sunnanverðra Vestfjarða eru úrslitaatriði í þessu efni svo þetta svæði geti nýtt sér sömu tækifæri og aðrir landshlutar. [[Forseti hringir.]] Við eigum áætlanir, við eigum tæki og meðul til að snúa þessari þróun við og við eigum að nýta þau því að vilji er allt sem þarf.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað til þess að leiðrétta orð sem ég lét falla hérna áðan og biðjast afsökunar á þeim. Ég sagði að hv. fráfarandi fangelsisstjóri á Litla-Hrauni, Margrét Frímannsdóttir, teldi sig ekki ráða við starfið ef ég skildi rétt. En ég skildi rangt. Ég hef aldrei heyrt hana segja það og ég hef einungis gert mína eigin tilfinningu fyrir málaflokknum að hennar orðum, sem er sá að hann sé í molum og að þetta sé ekki hægt. En strax að lokinni ræðu minni sá ég að mér, hringdi í hana, bað hana afsökunar og fannst rétt að koma hér og tilkynna það og biðja þingheim einnig afsökunar.
Virðulegi forseti. Ég vil vekja máls á því að meiri hluti fjárlaganefndar er ekki búinn að skila af sér breytingartillögum fyrir 2. umr. fjárlaga. 3. umr. fjárlaga átti að fara fram í gær og maður spyr sig: Hvað veldur? Eru slíkar efnahagslegar nauðir að ekki sé hægt að koma fram fjárlagatillögum? Nei, það hefur aldrei gengið betur í ríkisbúskapnum síðustu ár. Er það vegna þess að lítill tími hafi gefist? Nei, það hefur aldrei gefist lengri tími til vinnslu fjárlaga en nú. Er það vegna þess að eitthvað annað haldi þingmönnum uppteknum? Nei, málafæð ríkisstjórnarinnar á sér engin fordæmi í seinni tíma þingsögu. Það er alveg ótrúlegur skortur á verkstjórn af hálfu forustu fjárlaganefndar og af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það er ekki hægt að bjóða okkur upp á þessar aðstæður. Nú liggur fyrir vegna þessa að það er algjörlega óásættanlegt að 2. umr. fjárlaga fari fram á mánudag [[Forseti hringir.]]vegna þess að ekki hefur gefist færi til að rýna tillögur meiri hlutans og minni hlutanum ekki gefist færi á að móta sína eigin tillögur. Ég verð því að spyrja virðulegan forseta: Hvenær getur þá 2. umr. fjárlaga farið fram og mun forseti ekki fara að tryggja það að forusta fjárlaganefndar hætti að móðga fólk úti í bæ og fari að vinna vinnuna sína?
Forseti væntir þess að tillögur meiri hluta fjárlaganefndar berist í dag, á þessum sólarhring, og gerir ráð fyrir því að umræður geti farið fram á mánudaginn.
Forseti. Ég ætla í upphafi máls míns að leyfa mér að lesa upp úr greinargerð með frumvarpinu, þar sem vitnað er til laga um fjárreiður ríkisins frá árinu 1997. Það eru lög nr. 88 frá 1997. Í inngangi segir, með leyfi forseta: „Með setningu laga nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins, og í greinargerð með því frumvarpi, markaði Alþingi skýra stefnu um hlutverk og efni fjáraukalaga. Í því felst að gert er ráð fyrir að allar fyrirsjáanlegar fjárráðstafanir komi fram í fjárlögum en að í fjáraukalögum innan fjárhagsársins verði leitað eftir heimildum fyrir þeim fjárráðstöfunum sem ekki var hægt að sjá fyrir við afgreiðslu fjárlaga.“ - Ég vil endurtaka þetta, virðulegi forseti: sem ekki var hægt að sjá fyrir við afgreiðslu fjárlaga. - „Samkvæmt fjárreiðulögunum er slíkum fjárráðstöfunum í fjáraukalögum fyrst og fremst ætlað að taka til óhjákvæmilegra málefna, einkum til ófyrirséðra atvika, áhrifa nýrra kjarasamninga eða nýrrar löggjafar á árinu, en ekki til áforma um ný verkefni, aukins umfangs starfsemi eða t.d. rekstrarhalla einstakra ríkisstofnana umfram setta útgjaldaramma, enda er mælt fyrir um það í lögunum að vísa beri slíkum tillögum um breytingar á fjárheimildum til umfjöllunar um fjárlög fyrir næsta fjárhagsár.“ Ég tel rétt að fara yfir þetta í upphafi máls míns um fjáraukalög fyrir árið 2015. Mér sýnist samt sem áður þessi fjáraukalög vera að því leytinu til, ef ég má orða það svo, ánægjuleg miðað við það sem stundum kemur fram, að tekjur hafa aukist frá því sem ráð var fyrir gert, enda efnahagsástand í landinu mun betra en búist var við og því hækka tekjur ríkissjóðs. Auðvitað er það ánægjulegt. Einnig hefði verið ánægjulegt ef hægt hefði verið að skila þessum tekjum og borga niður skuldir. Það verður einhver meiri afgangur en ráð var fyrir gert í upphafi, en gjöld aukast samt sem áður meira en ráð var fyrir gert í fjárlagafrumvarpinu. Mun ég fara yfir það á eftir. Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að nefna að það er líka nauðsynlegt með tekjur alveg eins og gjöld að reyna að áætla þar eftir bestu vitund. Þegar efnahagsástandið er betra koma inn hærri skattar og þar fram eftir götunum, en mér sýnist að illa hafi verið áætlað fyrir arðgreiðslum og þar koma til dæmis inn í frumvarpið 15 milljarðar, hvorki meira né minna, í viðbótararðgreiðslur frá fjármálastofnunum og hafa ræðumenn á undan mér vakið athygli á því að hér virðist einfaldlega um vanáætlun að ræða. Þegar vanáætlað er á þennan hátt, menn geta kannski séð fyrir að þetta komi í fjáraukalögum, gefur það þeim sem fara með völdin hugsanlega tækifæri til að bæta við gjöldum sem ekki fá þá umræðu í þingsal sem gerist þegar fjárlögin eru afgreidd fyrir hvert ár. Þess vegna skiptir máli í þessu tilfelli að áætla rétt fyrir þeim arðgreiðslum. Eftir því sem mér virðist mun það vera svo að fólk sem þekkir betur til en ég álíti að þetta sé aftur að gerast núna við setningu fjárlaganna fyrir árið 2016, að þar sé ekki að fullu áætlað fyrir arðgreiðslum sem við gætum átt von á á því ári. Mér finnst þetta alvarlegt og vil vekja athygli á að í þessu þarf að passa sig. Það vakti líka athygli mína þegar ég fór yfir plaggið sem við erum með, að gert er ráð fyrir að tekjur af virðisaukaskatti verði lægri en ráð var fyrir gert í fjárlagafrumvarpinu og verði á rekstrargrunni um 2,4 milljarðar en á greiðslugrunni um 1,9 milljarðar. Þetta eru ekki neinir smápeningar sem virðisaukaskatturinn er áætlaður nú lægri en gert var ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu. Ég fór að leita eftir í skýringum við þessu hvernig gæti staðið á því vegna þess að allt annað er á uppleið, tekjuskattur er á uppleið, meira að segja tryggingagjaldið er töluvert hærra, ég held að það muni hundruðum milljóna sem tryggingagjaldið er hærra en áætlað hafði verið, en allt í einu eru það 2 milljarðar sem virðisaukaskatturinn er lægri. Á bls. 52 í frumvarpinu fyrir fjáraukalögum stendur hvað þennan lið varðar: „Skýringar á þessu eru m.a. taldar vera þær að virðisaukaskatti sé síður skilað til ríkissjóðs þegar fyrirtæki eiga í rekstrarvanda í kjölfar efnahagssamdráttar og að slíkar breytingar á hegðun séu tregbreytilegri til baka en veltan og skattstofninn.“ Mér finnst þetta svolítið alvarlegt. Eru menn að segja að virðisaukaskattsskilin séu svona léleg, sem munar 2 milljörðum? Virðisaukaskattur er ekki skattur sem er lagður á fyrirtækin eins og tryggingagjaldið til dæmis sem skilar sér að fullu, heldur er þetta skattur sem fyrirtækin innheimta frá neytendum. Ég held að til sé eitthvert hugtak sem heitir vörsluskattur. Þetta er þá þannig að fyrirtækin sitja þarna inni með skatt sem þau eru búin að innheimta af öðru fólki, sem við erum búin að borga, og það skilar sér ekki inn í ríkissjóð. Gefið er í skyn að þegar illa hafi gengið séu skil á virðisaukaskatti ekki mjög góð og svo þegar fer að ganga betur þá tekur það lengri tíma að fara aftur á hina réttu braut en gildir um önnur gjöld. Þetta finnst mér mjög alvarlegt. Við erum að tala um 2 milljarða. Þetta eru engir smápeningar. Fyrr í vikunni gaf Samkeppniseftirlitið út skýrslu um eldsneytismarkaðinn hér á landi, frumathugun að vísu og á eftir að skoða það allt saman nánar. Þar kemur fram að við erum kannski að borga 4 milljörðum of mikið fyrir þá vöru vegna skorts á samkeppni. Það er mjög alvarlegt vegna þess að fyrirtækin í landinu eru undirstaða þess að við eigum hér gott líf og að atvinnuvegirnir blómstri og öll viljum við það. En það verður líka að gera þá kröfu til þeirra sem reka fyrirtækin að þeir standi í skilum með virðisaukaskatt. Stundum hefur verið gert grín að því að menn segi þegar lagður er til einhver tekjuauki til dæmis í fjárlagatillögum: Ja, við skulum ná einhverjum milljónum, jafnvel milljörðum, hefur verið talað um, með því að auka skatteftirlit. Þá hlæja menn. En hér kemur þetta í ljós í fjáraukalögum fyrir eitt ár, menn eru beinlínis að segja það, skilst mér, í skýringum með frumvarpinu að menn skili svo illa og þá um leið að eftirlitið sé ekki nóg eða meira eftirlit þurfi til að ná inn 2 milljörðum. Það er ekkert smávegis. Þetta stakk í augun og þess vegna vil ég vekja athygli á þessu í yfirferð minni um fjáraukalögin. Eins og ég sagði áðan er ánægjulegt að tekjurnar hækka meira en átti að vera, en gjöldin hækka líka og svo ég vísi til þess sem ég fór yfir í upphafi veldur það því að þegar gjöld eru ákveðin í fjáraukalögum en ekki í fjárlögum - eins og til dæmis kemur fram um framkvæmdir á ferðamannastöðum, þetta er held ég annað eða þriðja árið í röð þar sem fjárframlög til þess mikla málaflokks, sem við vitum öll að þarfnast mikilla peninga, eru ákveðin í fjáraukalögum en ekki í fjárlögum. Við kunnum svo sem söguna um það og kannski óþarfi og ekki fallegt að vera alltaf að velta hæstv. atvinnu- og ferðamálaráðherra, Ragnheiði Elínu Árnadóttur, upp úr hinu misheppnaða frumvarpi um náttúrupassann. En engu að síður er ekki hægt annað en að minnast á það, sérstaklega í ljósi þeirra 850 milljóna sem nú á að setja í þann málaflokk. Ég efast ekki um að þörf er á því. En á þetta benti minni hluti fjárlaganefndar þegar fjárlögin voru rædd í fyrra og þá horfðu menn bara út í loftið eða ég veit ekki hvað þeir gerðu. Þeir vildu alla vega ekki hlusta á það, heldur taka síðan þessa geðþóttaákvörðun. Kannski hefur það verið út af því að menn vildu þá ekki ræða um frumvarpið margfræga um hvernig við eigum að fjármagna nauðsynlega uppbyggingu á ferðamannastöðum. Ég vil vekja athygli á þessu. Síðan kemur aftur þessi fjárveiting til Telenor sem er líka svona venjubundinn liður í fjáraukalögum. Allir vita að það þarf að greiða þetta, þetta eru gjöld sem við þurfum að standa undir, en þau eru alltaf sett inn í fjáraukalög. Nú skilst mér samt sem áður að það eigi að laga í framtíðinni og batnandi fólki er best að lifa í þeim efnum eins og öðrum. Mig langar aðeins að minnast á aukinn málskostnað í opinberum málum. Það kemur út af því að dómstólaráð ákveður verulega hækkun á málsvarnarlaunum og þóknunum verjenda og réttargæslumanna. Þeir gera það eftir að fjárlögin voru samþykkt í fyrra og hefði betur verið gert fyrr, en þarna kemur fyrsta hækkunin. Þetta er hækkað mjög mikið. Síðan hafa orðið miklar hækkanir á launum allra, sem ekki veitir af. Það er mín skoðun, virðulegi forseti, að helsti vandi okkar á Íslandi sé sá hvað laun eru lág og að hækka þurfi launin í landinu. Fyrirtækin í landinu þurfa að taka ábyrgð á því að greiða fólki mannsæmandi laun og þá greiðir fólk hærri skatta og þá verður hér betra að lifa. En þetta var það fyrsta sem hækkaði. Síðan voru læknasamningar og alls konar samningar og allir eiga að hækka í launum á árinu. Það er meira að segja búið að hækka við okkur launin frá 1. mars. Allir nema öryrkjar og eldra fólk, allir aðrir eiga að hækka, mars, maí og verjendurnir um áramótin, allir nema þeir sem lægst hafa launin. Ég ætla að koma að því hér í endann, virðulegi forseti, en tíminn líður svo hratt. Ég ætla aðeins að minnast á lækniskostnaðinn. 1,8 milljarðar eiga að fara í aukinn lækniskostnað. Þar af er 1,1 milljarður vegna samninga við sérfræðilækna. Þessi samningur við sérfræðilækna er náttúrulega orðinn kapítuli út af fyrir sig og slíka samninga þarf að taka alla upp. Það gengur náttúrulega ekki, eins og mikils metnir menn hafi sagt, að það sé opinn krani. Það er opinn krani til sjálfstætt starfandi lækna í landinu á meðan opinbera heilbrigðiskerfið, sem er undirstaðan í heilbrigðiskerfinu, Landspítalinn og heilsugæslan, fær ónóga fjármuni. Þá er bara opinn krani til sjálfstætt starfandi lækna. Þetta þarf að taka upp. Menn hafa sagt: Já, en fyrrverandi ríkisstjórn samdi ekki við sérfræðilækna og þá þurftum við að semja og þurftum þá að semja svo hátt. Það má vel vera. En af hverju var ekki samið? Það var vegna þess að það tókst ekki. En af hverju ekki? Vegna þess að við þurfum öll að skilja það, ekki bara núverandi meiri hluti, heldur við öll, að þetta kerfi þarf að taka upp. Taka það svona eins og poka, eins og ruslapoka, endurnýtanlegan ruslapoka, þ.e. maður hellir úr honum og fer svo að setja nýtt í hann. Þá á þetta ekki lengur vera ruslapoki. Þetta er mjög alvarlegt mál og þetta þarf að taka fyrir. Veiðigjaldið lækkar náttúrulega. Það er fastur liður eins og venjulega í öllum tillögum sem ríkisstjórnin kemur með varðandi tekjur ríkisins. Það á að lækka veiðigjöldin, og aldrei hefur útgerðin gengið jafn vel. Menn nýta auðlindina sem þjóðin á og borga ekki fyrir það sem réttlátt væri. Þá koma einhverjir og segja: Menn borga tekjuskatt af þessu. En það er ekki hægt að jafna saman tekjuskatti og veiðigjaldi, virðulegi forseti. Þessar síðustu mínútur sem ég á eftir ætla ég að koma að kjaramálum eldri borgara og öryrkja. Hér er lögð fram breytingartillaga um að kjörum þeirra hópa í þjóðfélaginu verði breytt frá 1. maí. Það kostar 6 milljarða. Við eigum alveg fyrir því. Það er engin spurning að við eigum fyrir því og þetta á að gera. Við eigum ekki einu sinni að þurfa að hugsa okkur um í tvær mínútur um það. Hvernig í ósköpunum getum við ætlast til þess að allar stéttir í landinu hækki í launum, en ekki þessi hópur? Er sá hópur öfundsverður af sínum kjörum? Það er svolítið erfitt að reikna þetta út svona að meðaltali, en mér sýnist að við séum kannski að tala um að hækka þetta um 25 þús. kr. á meðalmann í þeim hópi, 25 þús. kr. Við erum að fá hækkun upp á rúmar 60 þús. kr. Í umræðunni um Þróunarsamvinnustofnun og hvað við borgum til þróunarsamvinnu þá sögðu menn oft, af því að þar er verið að lækka prósentuna, hún er minni: Já, en það er krónutalan sem skiptir máli. Prósentan skipti ekki máli, það væri krónutalan sem skipti máli og við værum að borga meira af því að þjóðarframleiðslan hefur aukist og eitthvað svona. En í þessu? Skiptir þá ekki krónutalan máli hérna líka? Skiptir ekki máli að við fáum 60 þús. kr. og umræddur hópur fái 25 þús. kr.? Og við tímum ekki einu sinni að borga það frá 1. maí eins og til annarra í þjóðfélaginu. Það er okkur til skammar, virðulegi forseti, ef breytingartillaga minni hlutans verður ekki samþykkt. Það er eina orðið sem er hægt að nota um þessa stofnun, að það er okkur til skammar ef við hækkum ekki kjör og bætum ekki kjör þessa fólks frá 1. maí. Það ætla ég að láta vera mín lokaorð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún kom ágætlega inn á marga þætti. Þetta með vanáætlun í arðgreiðslum er umhugsunarvert. Nú er það ekki bara í ár heldur í fyrra líka sem arðgreiðslur voru vanáætlaðar svo nam háum fjárhæðum. Á síðasta ári voru áætlaðir um 6 milljarðar en 25,6 skiluðu sér. Núna eru áætlaðir 6 milljarðar og eitthvað álíka á að skila sér. Er þetta eitthvað sem er með ráðum gert? Telur hv. þingmaður að það eigi að láta líta út fyrir í fjárlögum að arðgreiðslur verði svona miklu lægri upphæð? Við þekkjum það af fjárfestingaráætlun síðustu ríkisstjórnar að hluti af því að fjármagna hana voru arðgreiðslur og veiðigjöld sem hafa, eins og hv. þingmaður kom inn á, lækkað mjög mikið frá því að þessi ríkisstjórn tók við og ekki í þágu þeirra sem þurftu á því að halda, þ.e. lítilla útgerða og þeirra sem voru ekki staddar á sama stað og stórútgerðirnar sem græddu á tá og fingri. Hefur hv. þingmaður einhverja skýringu á því af hverju þessar vanáætlanir eru varðandi arðgreiðslurnar? Er þetta gert með ráðnum hug eða ráða menn ekki við það hlutverk að áætla miðað við það hvernig arðgreiðslur hafa verið undangengin ár? Hvað veldur þeirri miklu skekkju sem kemur fram ár eftir ár?
Forseti. Því miður hvarflar það að manni að þetta geti hugsanlega verið með vilja gert. Ég held að meðferð fjárlaga og fjáraukalaga hafi lagast mjög með tímanum. Ég hef ekki gert á þessu rannsókn, virðulegi forseti, en ég held að fjáraukalögin séu núna minni partur en þau voru áður og það er til hins góða því að þau eiga helst ekki vera nein. Á hinn bóginn held ég að við séum í svolítið vondum málum ef þeir sem áætla í bönkunum fyrir ríkisfjármálin hver arðurinn verður og þar fram eftir götunum eru ekki betri í áætlunum en þessi mismunur ber vitni um. Þess vegna hlýtur að hvarfla að manni að þetta sé með vilja gert til þess að lenda ekki í þeirri umræðu sem þarf náttúrulega að halda á lofti af því að menn sögðu að það væri ekki til fyrir fjárfestingaráætluninni sem var samþykkt hér fyrir nokkrum árum því að það kom í ljós að það var vel til fyrir henni og meira en það. Kannski eru menn að forðast það. Síðan líka, ef menn hafa hugmynd um að það hendist einhverjir milljarðar inn í fjáraukalögum þá gefur það þeim tækifæri til þess að setja peninga í eitt og annað án þess að umræða fari fram um það í þinginu. Það er það sem er svo alvarlegt þegar menn veita peninga í fjáraukalögum því að þá verður umræðan [[Forseti hringir.]]um þær fjárveitingar ekki sem skyldi. Það er vont mál.
Herra forseti. Annað sem vekur líka athygli og hv. þingmaður talar um er að svona hlutir komi ekki til umræðu hérna á þingi. Þá koma upp í hugann þættir eins og samgöngumál og Framkvæmdasjóður ferðamannastaða þar sem farið er fram hjá hefðbundnu ákvarðanaferli. Í samgöngumál eru settir 1,3 milljarðar sem fara ekki eftir hefðbundnum leiðum og engin umfjöllun er í raun og veru um, hvorki innan umhverfis- og samgöngunefndar né í samgönguráði, heldur er það ákveðið bak við luktar dyr hvert þessir viðbótarfjármunir fara, t.d. í samgöngur sem eru búnar að vera mjög vanfjármagnaðar undanfarin ár og hefði svo virkilega þurfti að spýta í. Ég tala nú ekki um þegar fjöldi ferðamanna kemur til landsins og við erum að reyna að ýta undir að ferðamenn fari vítt og breitt um landið en samgöngurnar bjóða ekki alltaf upp á slíkt. Hvað þykir hv. þingmanni um þessi vinnubrögð og líka gagnvart Framkvæmdasjóði ferðamannastaða sem var mjög vanáætlað í í upphafi, 145 milljónir, og sagði sig sjálft að meiri fjármunir þyrftu að fara þangað? Þeir fjármunir koma seint og um síðir svo að þeir sem áttu að nýta þá höfðu ekki tíma til að undirbúa sig undir það og skipuleggja og setja í ferli það sem átti að framkvæma í sveitarfélagi þeirra í ár. Síðan bættust við einhvern tíma í vor 850 milljónir, sem eru innan fjáraukans, til Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða. Það er spurning hvort þeir fjármunir hafa nýst út af því að þeir komu allt of seint. Þessi vinnubrögð eru svo aftarlega á merinni. Hvað telur hv. þingmaður um að þetta sé gert svona með annarri hendinni en ekki sé upphaflega áætlað í fjárlögum fyrir þessu?
Forseti. Einmitt, þegar vanáætlað er af þessu tagi þá taka menn sér ekki einungis vald sem þeir hafa ekki. Í samgöngumálum eru til dæmis ákveðnar leikreglur sem á að vinna eftir, en með því að beita fjáraukalögunum á þennan hátt þá fara menn fram hjá öllum þeim leikreglum og segja bara: Það vantar peninga. Enginn efast um að það vanti peninga þarna inn en það er hins vegar þingsins að forgangsraða í þessum efnum en ekki ríkisstjórnarinnar eða Stjórnstöðvar ferðamála eða hvaða nafni það er kallað hverju sinni. Það á auðvitað ekki að vera þannig og þess vegna skiptir verklagið máli. Það skiptir líka máli fyrir einmitt sveitarfélögin, eins og hv. þingmaður nefnir, og fyrir aðra sem ætla að sækja í þessa sjóði og þar fram eftir götunum að þeir viti hvað er til ráðstöfunar. Eða hvað? Ætlumst við til þess að menn í sveitarfélögum og annars staðar sitji og segi: Iss, það er ekkert að marka þessi fjárlög, ég sæki bara samt um þó að ég viti að ekkert sé í þessum potti því að einhver ætlar að gera eitthvað. Er það kannski þannig að einhverjir sem eru betri vinir þeirra sem eru í ríkisstjórninni og vita hvað á að setja í fjáraukalögin en aðrir geti vitað að þarna eigi að bæta í og þess vegna telji þeir að sér sé óhætt að sækja um? Virðulegi forseti. Þetta skekkir allar leikreglurnar. Það er vont. Svo erum við að fara að tala um opinber fjárlög á eftir og það á að verða til þess að laga þetta meira. Það er gott, en meira að segja innan þeirra laga sem við höfum í dag er illa staðið að verki.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir ræðu hennar. Mig langar að taka undir með hv. þingmanni að hér hækka tekjurnar meira en gert var ráð fyrir. Það er út af fyrir sig mjög gott. En það verður þó ekki litið fram hjá því að þær mundu hækka mun meira ef ríkisstjórnin væri ekki sífellt að afsala ríkinu tekjum og tekjustofnum. Ég er líka sammála því sem hv. þingmaður sagði um að það sé ekki hægt að líkja saman tekjuskatti og veiðigjöldunum. Mig langar aðeins að halda áfram með það því að um leið og veiðigjöldin lækka þá skila stórútgerðirnar í landinu alveg gríðarlega miklum hagnaði og greiða sér út mjög mikinn arð. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir benti á það í gær að ríkissjóður fái skatta af arðinum sem útgerðarfyrirtækin greiða sér. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Er hægt að líkja þessu saman? Er hægt að líkja saman arðgreiðslum, þ.e. sköttum sem ríkissjóður fær af arðgreiðslum, og veiðigjöldum? Eða er hv. þingmaður mér sammála í því að það sé ekkert annað en mjög augljós birtingarmynd á brauðmolakenningunni margumtöluðu þar sem það er hreinlega orðið þannig að ríkissjóður verði bara að þakka fyrir þær tekjur sem hrökkva af arðgreiðslum ríkustu fyrirtækjanna í landinu til okkar?
Virðulegi forseti. Auðvitað er það ekki sambærilegt að fyrirtæki borgi skatta eða fyrirtæki greiði gjöld eins og veiðigjöldin. Ég hef eiginlega ekki hugmyndaflug til að bera það saman í huga mér, ég verð að segja það. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að veiðigjöldin ættu ekki að vera ákveðin eins og þau eru. Ég er á því að bjóða eigi kvótann upp á markaði. Þá getum við sagt að þá mundu útgerðarfyrirtækin sjálf ákveða veiðigjöldin. Þá ákveða þau hvað þau treysta sér til að greiða mikið fyrir hvert tonn sem þau veiða upp úr sjónum. Þá yrði það hluti af aðföngum en ekki afgangsstærð sem reiknuð er einhvers staðar á borði. Það er mín skoðun á því hvernig reikna ætti út veiðigjöld og ég vona sannarlega að ég muni lifa að það fyrirkomulag verði tekið hér upp. Ég gleymdi að segja í ræðu minni áðan að síðan nær ríkissjóður sér þarna í 800 millj. kr. sem við á þinginu vorum búin að ákveða að ætti að renna annars vegar til barnafjölskyldna, 600 millj. kr., og svo 200 millj. kr. í vaxtabætur. Með því að hafa skerðingarnar svo miklar og annað slíkt ætlar ríkissjóður að kippa þessum 600 millj. kr. aftur inn í sína sjóði í stað þess að breyta viðmiðunarmörkunum á árinu þegar ljóst [[Forseti hringir.]]var að þessar tekjur væru of lágar, vegna þess að það var Alþingi búið að ákveða, virðulegi forseti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er ekki viss um að ég og hv. þingmaður séum alveg sammála þegar kemur að því hvernig útfæra eigi veiðigjöldin. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum að fara mjög varlega í það og að það sé almennt ekki góður bragur á því að einstaklingar eða fyrirtæki geti ákveðið sjálf hvað þau eiga að borga til ríkisins. Auðvitað þarf að leggja álögur á með sanngjörnum hætti, en mér finnst það ekki almennt séð gott að menn geti bara ákveðið það sjálfir. Ég held að við getum lent í mjög miklum vandræðum ef slíkt ætti að verða ráðandi. Hv. þingmaður kom í seinna andsvari sínu aðeins inn á barnabæturnar og í ræðu sinni fjallaði hún einnig um breytingartillögu minni hlutans um afturvirkar kjarabætur til lífeyrisþega, öryrkja og ellilífeyrisþega. Ég er svo sammála því sem hv. þingmaður sagði; það er nokkuð valkvætt hvernig menn tala um það, þ.e. um krónutöluhækkanir annars vegar og svo prósentuhækkanir hins vegar þegar það hentar betur. En yfirleitt er það svo að þegar um hópa með mjög lágar tekjur er að ræða skila krónutöluhækkanirnar meira til þeirra. Mig langar að spyrja svona almennt: Telur hv. þingmaður þessi fjáraukalög og kannski fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar almennt bera þess merki að þar sé einhver áhugi fyrir því að bæta kjör þeirra sem höllustum fæti standa í samfélaginu efnahagslega? [[Forseti hringir.]]Eða virðist áherslan liggja annars staðar?
Forseti. Það kemur mér ekkert á óvart að ég og hv. þingmaður séum ekki sammála um hvort bjóða eigi kvótann upp á markaði eða ekki. Það er kannski svolítill orðaleikur hjá mér að segja að þá ákveði þeir veiðigjaldið sjálfir. Þeir segja að veiðigjaldið sé allt of hátt og eitthvað svoleiðis. En ef það er á uppboði og þeir bjóða í það þá ákveða þeir það sjálfir, en kannski ekki alveg þannig eftir orðanna hljóðan. Nei, það er síður en svo þannig að sjá megi af verkum þessarar ríkisstjórnar að hún beri hag aldraðra og öryrkja sérstaklega fyrir brjósti. Það er ætlunin núna. Mér skilst að það sé þannig í fjárlagafrumvarpinu að hækka eigi bætur til þeirra um rétt rúm 9% um áramótin. En menn eru nú búnir að reikna út að hækkunin sem þeir eiga inni sé 10 komma eitthvað prósent. Alveg eins og hv. þingmaður sagði þá munar sko virkilega um prósenturnar þegar tekjur eru svo lágar, enda höfum við kannski frekar verið að tala um krónuhækkanir fyrir þetta fólk því að prósenturnar gefa því miður ekki alltaf mjög margar krónur. Því miður er ekki að sjá að ríkisstjórnin beri hag þessa fólks mikið fyrir brjósti. Ég ætla að endurtaka það sem ég sagði áðan: Ég tel það vera því fólki sem situr í þessum sal til skammar ef við samþykkjum ekki [[Forseti hringir.]]breytingartillögu minni hlutans.
Hæstv. forseti. Hlutverk ríkisstjórnar er margþætt, en grundvallarhlutverk hennar er að halda þjóð sinni saman í einu samfélagi. Það er mín skoðun að núverandi ríkisstjórn sé ekki að takast þetta. Stundum hvarflar að mér að hún sé alls ekki að reyna að gera þetta. Hver er mælikvarðinn á slíkt? Frá mínum sjónarhóli ber að horfa á það hvort samfélagið finnur sig vera saman, að við séum öll á sama bátnum eða hvort stefni í sundur með okkur og það er því miður að gerast núna. Tekjuskiptingin eða misskiptingin í þjóðfélaginu er að fara í sama farveg og gerðist á 10. og síðasta áratug síðustu aldar og á árunum fram að hruni. Á því leikur enginn vafi að það gerðist. Á því leikur enginn vafi hygg ég núna að þróunin stefnir í þessa átt. Hvernig kemur ríkisstjórnin að slíkum málum? Jú, kjör fólks í landinu ráðast af því sem kemur í vasann hjá hverjum og einum og einnig hinu hvað upp úr vasanum fer. Það ákvarðar kaupmátt okkar og lífskjör okkar. Þetta er einn þátturinn sem ber að horfa til. Hinn þátturinn sem við hljótum að beina sjónum að eru innviðir samfélagsins, vegna þess að þeir eru trygging fyrir jöfnuði á ýmsum sviðum. Hvernig fer ríkisstjórnin með þessa innviði, hvernig umgengst hún þá, heilbrigðiskerfið, almannatryggingarnar, löggæsluna og svo framvegis? Þetta eru þættir sem þarf einnig að horfa til. Ég sagði áðan að ríkisstjórnin hefði komið að þessari þróun, bæði að sjálfsögðu hvað síðastnefndu þættina varðar, en einnig í áherslum hennar á skattamál. Við fengum strax vísbendingu um hvert stefndi á fyrstu dögum valdatíðar þessarar ríkisstjórnar þegar ákveðið var að afleggja auðlegðarskattinn. Hann var að sönnu settur til tiltekins tíma, það er alveg rétt, en ég er sannfærður um að það hefði orðið framhald á þeim skatti ef fyrrverandi ríkisstjórn hefði áfram setið að völdum. Það er mín sannfæring. Hún gerði annað sem skipti sköpum um tekjur ríkisins og það snerti veiðigjaldið. Það var stórlega dregið úr því og ákvörðun tekin um það á fyrstu dögum valdatíðar ríkisstjórnarinnar. Þetta var rifjað upp í morgun og í umræðunni áðan. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir rifjaði þetta upp. Árni Páll Árnason, hv. þingmaður og formaður Samfylkingarinnar, gerði slíkt hið sama í ræðu um störf þingsins í morgun og vísaði til þess að lækkun á olíuverði á heimsmarkaði væri þess valdandi ein sér að hlutur útgerðarinnar vænkaðist um 10 milljarða. Ég heyrði ekki betur. Velgengni hennar er fagnað og ég tek undir það, en að sama skapi viljum við að ávinningurinn af vinnslu þessarar dýrmætustu auðlindar Íslands, sjávarauðlindinni, gangi yfir samfélagið allt. Ríkisstjórnin tók ákvörðun um það í upphafi síns valdaferils að svo skyldi ekki vera nema í takmörkuðum mæli og miklu minna mæli en við hefðum viljað sem áður héldum um stjórnartauma í landinu. Síðan er það orkuskatturinn. Ríkisstjórnin er ekkert sérstaklega gefin fyrir orkuskatt. Það kemur mér ekki á óvart. Það gleðilega sem er að gerast núna er að orkuskattur er að verða sú Lilja sem sífellt fleiri innan stjórnarandstöðunnar vilja nú kveða, en það voru nú aðrir sem gerðu það upphaflega. Þetta hefur verið eitt af megináherslumálum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og við höfum sett fram mjög ítarlegar tillögur um þetta á undanförnum missirum og settum þær í framkvæmd þegar við sátum í Stjórnarráðinu. Þetta eru því engin ný klæði, en ég fagna því ef Píratar ætla að koma upp í okkar bát með þá stefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að skattleggja stóriðjuna, skattleggja orkuna. Síðan eru að verða ýmsar breytingar á orkuskattsumhverfinu, en þetta er grunnhugsun sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur lengi lagt ríka áherslu á. Þetta eru áherslur ríkisstjórnarinnar annars vegar og stjórnarandstöðu hins vegar, afnám auðlindaskatts, lækkun veiðigjalda og auðlindagjalds og síðan er það þessi orkuskattur. Þarna er skýrum valkostum teflt fram. Að sjálfsögðu hefur þetta áhrif á lífskjörin í landinu. Það hefur áhrif á lífskjörin í landinu hver hagur ríkissjóðs er hverju sinni vegna þess að hann fjármagnar spítalana og skólana, heilsugæsluna, löggæsluna o.s.frv. Því minna fjármagn sem þar er til staðar í sameiginlega sjóði okkar, því rýrari verður hlutur þessara þátta allra. Þegar við tölum um kjör þeirra sem minnst hafa í landinu þá dugar ekki að horfa bara á tölurnar sem slíkar og þróun þeirra taxta sem ákvarðaðir eru af okkur hér og renna í gegnum almannatryggingar. Það dugar ekki eitt sér. Við þurfum að horfa líka á útgjöldin. Við verðum að minnast þess og horfast í augu við það að niðurstöður í könnunum sem gerðar hafa verið á vegum Krabbameinsfélags Íslands annars vegar, dr. Ingimar Einarsson, og síðan Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands í tvígang, prófessor Rúnar Vilhjálmsson hefur staðið fyrir því og kynnt þær, eru mjög á einn veg. Nú er svo komið - og það er ekki þessari ríkisstjórn einni að kenna, þá er ég að horfa til 20, 30 ára - að hlutur sjúklinga í útgjöldum heilbrigðiskerfisins nemur fimmtungi. Í þessum könnunum kemur fram að tekjulægsta fólkið sem að uppistöðu til er úr röðum öryrkja og aldraðra veigrar sér við að leita heilbrigðisþjónustu vegna þess að tekjurnar eru ekki nægar, útgjöldin eru orðin of mikil. Þetta er samhengið sem við verðum að horfa til. Það nægir ekki þótt það sé hrikalegt að heyra tölurnar nefndar og heyra að þeir öryrkjar sem lægstir eru fá langt innan við 200 þús. kr. á mánuði, þetta var rifjað upp í dag, ég man ekki hvort það var 187 þús. kr. eða 172 þús. kr., ég er ekki með tölurnar fyrir framan mig. Þetta eru lágar tölur en verða skelfilegri þegar þær eru mátaðar inn í þann veruleika ef maður býr við heilsuskort, ég tala nú ekki um við dýrt húsnæði. Þetta er samhengið sem við verðum alltaf að horfa til. Þess vegna þarf að spyrja þegar við metum framgöngu stjórnvalda hverju sinni og við spyrjum um hag þegnanna: Hvernig er að vera tekjulítill og heilsutæpur og búa við heilsubrest? Hvernig er það? Er það betra eða verra en áður var? Hvernig er að vera tekjulítill og leigja á almennum leigumarkaði? Hvernig er það? Er það betra eða verra? Svona hljótum við að meta framgöngu ríkisvaldsins og árangur þess að rækja það sem ég kalla meginhlutverk hverrar ríkisstjórnar að halda þjóð sinni saman í einu samfélagi. Það hefur ekki tekist. Þess vegna langar mig til að taka undir með mörgum þingmönnum úr stjórnarandstöðunni sem hafa sameinast um eina meginkröfu. Hún er sú að bæta hlut öryrkja og aldraðra og að sú kjarabót verði afturvirk. Þess vegna leggjum við það til í fjáraukalögum sem eiga að taka til útgjalda á þessu ári. Í niðurstöðu á ágætu nefndaráliti frá minni hluta fjárlaganefndar segir, með leyfi forseta: „Með breytingartillögum minni hlutans er gerð sú sanngjarna tillaga að kjör eldri borgara og öryrkja verði bætt í samræmi við hækkun lægstu launa og greiðslur hækki frá 1. maí á þessu ári eins og laun á almennum markaði. Því er lagt til að veitt verði um 6,6 milljarða kr. framlag til að bæta kjör eldri borgara og öryrkja.“ Undir þetta tek ég heils hugar. Við höfum tekið eftir því að nánast allir sem tekið hafa til máls í umræðunni af hálfu stjórnarandstöðunnar leggja megináherslu á þetta því það er alveg rétt sem sagt hefur verið að við í þessum sal erum kjararáð fyrir þessa hópa. Það erum við sem tökum þessar ákvarðanir og okkur ber að axla ábyrgð á því. Er þetta bara peningalegt mál? Já, fyrst og fremst því það skiptir máli hvað maður hefur í vasanum til að standa straum af útgjöldum við að reka heimili. En þetta er líka sanngirnismál. Ef ríkisstjórn eða stjórnvöldum á að takast það ætlunarverk og vilja taka okkur öll með inn í þá spyrðu að sætta samfélagið og halda þjóðinni saman sem samfélagi, þá verður fólk að hafa það á tilfinningunni og það þarf að vera innstæða að baki þeirri tilfinningu að það ríki sanngirni. Ef við gerum þetta ekki og erum ekki komin með myndarlegt framlag til þeirra sem hafa minnstar tekjurnar, ekki síst í ljósi þeirra himinháu greiðslna sem við sjáum marga vera að fá, þá erum við að bregðast hlutverki okkar. Þá tekst okkur ekki að halda þjóðinni saman. Hæstv. forseti. Það er ástæða til að vekja máls á mörgum þáttum hér og ég vil nefna eitt atriði sem hefur komið fram í ræðum mjög margra sem hafa tekið til máls. Það er annars vegar að benda á að margt er ófyrirsjáanlegt og þess vegna er þörf á hreyfanleika við fjárlagasmíði. En hins vegar er líka margt fyrirsjáanlegt. Það var alveg fyrirsjáanlegt að það þyrfti að setja viðbótarfjármagn til ferðamannastaða. Var það ekki alveg fyrirsjáanlegt? Nú er verið að tala um að 850 milljónir að renni þangað. Þetta eru þær upphæðir eða einhvers staðar á þessu róli sem stjórnarandstaðan hamraði á fyrir réttu ári í þessum sal þegar verið var að ganga frá fjárlögum fyrir árið 2015 að þyrfti að lágmarki, í ljósi þess að ferðamannastraumurinn til Íslands væri að aukast og við yrðum að grípa til ráðstafana til varnar náttúru landsins. Þetta var fyrirsjáanlegt. Nú er sá gamli fyrirsjáanleiki að birtast okkur í fjáraukatillögum ríkisstjórnarinnar. Sumt kann að hafa verið líka fyrirsjáanlegt eða hægt að hafa áhrif á en var ekki gert. Ég nefni þar arðgreiðslurnar. Í áliti minni hluta fjárlaganefndar er vikið sérstaklega að arðgreiðslum úr bönkunum og bent á það að í frumvarpi ríkisstjórnarinnar til fjárlaga fyrir árið 2016 sé gert ráð fyrir að Landsbankinn skili 7,1 milljarði kr. í arð til ríkissjóðs. Það er bent á þetta. En það er líka rifjað upp að við afgreiðslu fjárlaga fyrir réttu ári í desember árið 2014 var gert ráð fyrir að Landsbankinn skilaði 6 milljarða kr. arði í ríkissjóð. Síðan gerist það eftir þau áramót að bankastjórn bankans lagði til arðgreiðslu sem samþykkt var skömmu síðar á aðalfundi og nam hlutur ríkissjóðs í henni 25,6 milljörðum kr., sem er 17,9 milljörðum kr. hærri arðgreiðsla en fram kom í áætlun fjárlaga. Auðvitað var þetta á þessum tíma líka fyrirsjáanlegt eða átti að vera það og þess vegna gagnrýnir minni hlutinn ónákvæmni í vinnubrögðum hvað þetta snertir. En ég vek sérstaklega athygli á þessu núna í ljósi áforma ríkisstjórnarinnar að ætla að selja hlut ríkisins í Landsbankanum eða að hluta til. Það tel ég vera mjög óráðlegt. Margoft hefur verið bent á það í ræðum um það efni hér á þingi að það sé óráðlegt af ýmsum ástæðum. Markaðsástæðum, að bankar séu á sveimi á markaðstorginu og boðnir til sölu þannig að ekki sé hagstætt að því leyti að yfirfylla markaðinn. Síðan benda menn á þær miklu arðgreiðslur sem eru að renna til samfélagsins. Í þriðja lagi eru þau sjónarmið sem hv. þm. Frosti Sigurjónsson hefur staðið í fararbroddi fyrir og ég tek hjartanlega undir og við höfum reyndar mörg talað fyrir árum og áratugum saman, þetta er ekkert nýtt en hann hefur tekið þetta upp og það er lofsvert. Það er að samfélagið leitist við að taka þennan arð eða þennan hagnað, þennan ávinning, í lægri vöxtum, í lægri þjónustugjöldum, í rekstri á samfélagsbanka. Það finnst mér vera sjónarmið sem við þurfum að halda til haga og skoða og beina því til meiri hlutans að endurskoða afstöðu sína. Það stórfenglega í þessu er náttúrlega að heyra fulltrúa ríkisstjórnarinnar koma upp í pontu og tala um hve hræðilega skaðlegt og vitlaust það er að reka banka á vegum ríkisins, en á sama tíma vera að stofna banka eða eiga hlut að bankastofnun suður í Asíu og ætla að setja þar 2,3 milljarða inn. Það á að gera í skömmtum að vísu, en bara prinsippið sker í augu í ljósi umræðunnar af hálfu ríkisstjórnarinnar um þau efni. Það er margt sem ég vildi gjarnan ræða og snertir framgöngu ríkisstjórnarinnar en bíður umræðu um fjárlög, vegna þess að það sem við erum náttúrlega fyrst og fremst að tala um hér er yfirstandandi ár. Þar standa upp úr þær greiðslur sem við þyrftum að láta ganga til baka. Það bíður síðan fjárlagaumræðunnar að taka umræðu um skólakerfið, um heilbrigðisþjónustuna. Það hefur verið gert að hluta til í morgun, vakin athygli á löngum biðlistum og biðlistum sem lengjast, t.d. í liðskiptaaðgerðum. Ég heyrði það í þingsal í morgun og ég heyrði reyndar sögur af því prívat og persónulega hvaða vanda það veldur fólki. Við eigum eftir að ræða í dag um löggæsluna. Sumir vilja fara þá leið að styrkja hana með því að fá lögreglumönnum byssu í hönd, aðrir vilja hlúa betur að almennu löggæslunni. Ég er á þeim báti. En þetta er nokkuð sem bíður síðari tíma umræðu. Það er ekki langt í hana. Það verður sennilega í næstu viku að við tökum til við að ræða fjárlög fyrir komandi ár, fyrir árið 2016.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann nefndi hér auðlegðarskatt og ég vil í byrjun segja að þegar ég var fjármálaráðherra tók ég eftir tæknilegum göllum á auðlegðarskattinum og sagði í viðtölum að ég vildi endurskoða hann. Það hefur síðan verið notað af pólitískum andstæðingum mínum sem sönnun fyrir því að Samfylkingin vildi ekki taka skatt af auðmönnum eða styrkja jöfnunarhlutverk skattkerfisins sem er af og frá og má auðvitað sjá í samþykktum Samfylkingarinnar. Jöfnunarhlutverk skattkerfisins er ekki síður mikilvægt en tekjuöflunarhlutverk þess. Nóg um það. Ég er alveg sannfærð um og held að enginn efist um það í samfélaginu að ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur hefði aldrei lækkað skatt á auðmenn með þeim hætti sem gert hefur verið í tíð þessar ríkisstjórnar og síðan séð til þess að öryrkjar og aldraðir væru undir lágmarkslaunum. Það hefði bara aldrei gerst. Ég held að menn efist ekki um það yfir höfuð. Ég vil spyrja hv. þingmann út í fjáraukalagafrumvarpið þar sem viðbótarfjármagn er sett bæði í Læknavaktina og heilsugæslustöðina í Salahverfi sem báðar eru einkareknar heilsugæslustöðvar og hafa gert þjónustusamning við ríkið þar sem gert er ráð fyrir að þær fái kostnaðinn við magnaukninguna bætta. Hins vegar er ekki farin sú leið í opinbera kerfinu, hvorki á heilsugæslustöðvunum né sjúkrahúsunum. Gerir hv. þingmaður ekki athugasemdir við þetta? Telur hann það ekki sjálfstæðan niðurskurð í opinbera heilbrigðiskerfinu að magnaukning verði ekki bætt?
Hæstv. forseti. Ég held að það sé gott að hafa söguna klára hvað varðar afstöðu til skattanna, þar á meðal auðlegðarskatts. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að gera það. Við erum sammála um að hlutverk skattkerfis er tvíþætt, að afla tekna og jafna kjör. Þar greinir á milli félagshyggjufólks og þess fólks sem ekki er félagshyggjufólk, síðari hópurinn horfir fyrst og fremst á skattkerfið sem tekjuöflun. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að beina sjónum að einkavæddri heilsuþjónustu. Ég þakka þingmanninum jafnframt fyrir skrif og framgöngu hvað það varðar á undanförnum dögum og vikum. Það er mjög mikilvægt að við fylgjumst vel með þessum málum. Ég skrifaði ítarlega grein sem birtist í DV í dag þar sem ég beini þremur spurningum til heilbrigðisráðherra. Við þurfum að vekja samfélagið allt til vitundar um hvað raunverulega er að gerast. Í kyrrþey er verið að reyna að svelta almenna kerfið. Núverandi forseti vakti máls á þessu undir liðnum um störf þingsins í morgun, varðandi liðskiptaaðgerðir, og spurði hvort það gæti verið að verið væri að draga úr framlögum til hinnar opinberu heilbrigðisþjónustu til að hygla hinum. Hér bendir hv. þingmaður á dæmi um þessar mismunandi áherslur. Ég hvet til þess að við stöndum þessa vakt, ekki bara í þessum sal heldur í samfélaginu öllu, vegna þess að ítrekað hefur komið fram, nú síðast í ágætri grein Rúnars Vilhjálmssonar prófessors í Fréttablaðinu 27. nóvember síðastliðinn þar sem hann vísar í kannanir sem leiða það í ljós, að yfirgnæfandi [[Forseti hringir.]]meiri hluti Íslendinga á öllum aldri og í öllum stjórnmálaflokkum er á því að við eigum að hafa hér kerfi sem er rekið af hinu opinbera að uppistöðu til.
Herra forseti. Í umræðum um heilbrigðiskerfið og sérstaklega heilsugæsluna og að það þurfi að styrkja hana virðast ákveðin öfl í samfélaginu telja helsta vandamál heilsugæslunnar vera rekstrarformið, að um leið og búið væri að breyta rekstrarforminu og setja upp fleiri einkareknar heilsugæslustöðvar mundu heimilislæknar drífa sig heim og koma hingað til að reka stöðvarnar. Ég tel hins vegar að helsta vandamál heilsugæslustöðvanna sé fyrst og fremst fjárskortur. Núna er verið að gera eitthvert kostnaðarmat og búa til þannig kerfi að fjármagn fylgi hverjum sjúklingi. Það á að bæta við þremur heilsugæslustöðvum á höfuðborgarsvæðinu en hvergi er gert ráð fyrir auknu fjármagni til viðbótar til að reka þær heilsugæslustöðvar eða takast á við aldursskiptingu þjóðarinnar sem veldur því að álag eykst á kerfið í heild. Á næsta ári á sem sagt að bjóða einhverjum að reka þrjár stöðvar, það er ekki útboðsskylt, en það á að bjóða einhverjum að reka þessar stöðvar - en það á ekki að setja aukið fjármagn í kerfið. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sjái fyrir sér að þetta geti gengið upp. Hvað væri skynsamlegra að gera til að efla heilsugæslustöðvarnar á höfuðborgarsvæðinu?
Hæstv. forseti. Það er verið að leika mjög ljótan blekkingarleik gagnvart þjóðinni þegar heilbrigðismálin eru annars vegar. Ég tek undir með hv. þingmanni, það sem vantar er fjármagnið. Núna sjáum við hins vegar bara byrjun á lengra ferli, og þá horfi ég ekki síst til Sjálfstæðisflokksins sem hefur verið áhugasamur um einkavæðingu, ekki síst innan heilbrigðisþjónustunnar. Hann byrjar á því að fela einkaaðilum rekstur á stofnunum, þar á meðal heilsugæslustofnunum núna. Halda menn að þeir sem fá reksturinn í sínar hendur missi hann einhvern tímann? Haldið þið að það verði haldið annað útboð eftir tíu ár og þá komi nýtt teymi, nýir læknar, nýir rekstraraðilar? Nei. Útboðið virkar hugsanlega einu sinni. Síðan fer hin raunverulega markaðsvæðing fram í því sem heilbrigðisráðherra lýsti yfir fyrir nokkrum dögum. Hann sér fyrir sér kerfi þar sem fjármagn fylgi sjúklingi. Þá taka heilbrigðisstofnanirnar til við að berjast um sjúklingana og munu reyna að fá þá sjúklinga sem gefa mest af sér. Fáir munu vilja fiska í dreifbýlinu því að það gefur minna. Reynslan erlendis frá af sambærilegum kerfum er sú að í fátækari hlutunum er minna sótt í svona kerfi. Þarna er stefnt að því að hin raunverulega samkeppni fari fram. Ég leyfi mér að hvetja menn til að lesa þessa grein sem ég ritaði í DV í dag - [[… auglýsa DV?]]Já, ég er að auglýsa grein, ég er að kalla eftir umræðu og þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir að hafa staðið framarlega í að vekja okkur undanfarna daga með skrifum, m.a. þar og annars staðar og í ræðustól hér, vegna þess að ekki er vanþörf á. Við þurfum að taka þessa [[Forseti hringir.]]umræðu. Hvað vakir raunverulega fyrir stjórnvöldum? Ég held að það sé alveg ljóst.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni kærlega fyrir ræðuna. Eins og við vitum verður þingmönnum, sérstaklega Vinstri grænna, tíðrætt um einkavæðingu. Af því að ég man það langar mig að nefna við þingmanninn að núverandi ríkisstjórn hélt þeim tannlæknasamningum sem fyrri ríkisstjórn fór í varðandi niðurgreiðslur. Þeir samningar sem vinstri stjórnin gerði við tannlækna skiptu mörgum hundruðum milljóna króna á ári. Nú eru þeir allir sjálfstætt starfandi, en vissulega er það heilbrigðisgeirinn. Vill þingmaðurinn bakka út úr þessu fyrirkomulagi og stofna til ríkisrekinna tannlækna? Við skulum átta okkur á tvískinnungnum í málflutningi vinstri manna akkúrat í þessum heilbrigðismálum. Það er fullt af einkarekinni heilbrigðisþjónustu í landinu og var stofnað til ýmissa slíkra hluta í tíð síðustu ríkisstjórnar. Við erum að tala um sjúkraþjálfara til dæmis en svo er alltaf vöndurinn á lofti hjá þessum sömu aðilum sem bölva sífellt því fyrirkomulagi að við Íslendingar höfum ákveðið að fara þessa góðu blönduðu leið. Hér má líka nefna endurhæfingarstöðvar eins og Reykjalund og Heilsustofnun NLFÍ í Hveragerði. Talar þingmaðurinn virkilega fyrir því að við förum út úr þessu fyrirkomulagi, að þetta verði allt saman ríkisrekið og allt saman á kostnað ríkisins? Sá vöndur kemur alltaf á loft í fjárlagagerðinni að við séum vonda fólkið sem ætlum að fara með alla heilbrigðisþjónustu í einkavæðingu. Virðulegi forseti. Ég hafna þessum rökum því að blandaða leiðin er stefna Framsóknarflokksins.
Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á því að biðja hæstv. forseta um að sjá til þess að ég verði settur á mælendaskrá að nýju. Vil ég bakka út úr kerfi sjálfstætt starfandi lækna? Nei, ég hef margoft skýrt frá því að ég telji að Íslendingar búi við ágætan kokteil í þessum efnum. Við erum með einhverjar sjálfstætt starfandi stofur, en slysið sem varð með tannlækna á sínum tíma var að þeir fóru út úr heildarsamningi. Það er það sem þarf að vera og það er þetta sem Svíar gættu vel að og hafa reynt að gæta að. Þar sem þeir hafa ekki gert þar hafa þeir reynt að taka það til baka. Það er ekki hægt að hafa tvennt í senn, að skattborgarinn niðurgreiði eða borgi fyrir þjónustuna og síðan séu læknarnir sjálfráðir í að smyrja ofan á.
Tannlæknar.
Þannig var það með tannlæknana og það er verið að reyna að bakka því til baka. Það er gott og það er það sem við vorum að reyna að gera, að bakka því til baka þannig að það væri heildstæður samningur og það væri samningsbundið hvað væri greitt úr tryggingum og hvað kæmi frá sjúklingnum. En þeir fóru út úr þessu kerfi, illu heilli. Það er þetta sem við höfum verið að hvetja til að verði reynt að passa upp á. Ég er ekki andvígur því að það séu einhverjar einkaklíníkur - klíník er óheppilegt orð því að klíníkin er komin og hún er allt annað en einkaklíník - en það sem er hins vegar að gerast er að þar eru fjárfestar komnir inn og það er nýjungin sem er að gerast núna, það eru að koma inn aðilar sem ætla að hafa arð af þessu. Það er allt annað en einkapraxísinn hjá lækni með sína stofu þar sem hann nýtur [[Forseti hringir.]]starfs síns sjálfur. Þetta er allt annað kerfi sem við erum að fara inn í núna.
Virðulegi forseti. Ég ætla að biðja þig um það sama og sá sem talaði á undan mér, að setja mig á mælendaskrá af því að það er byrjað hér nokkurs konar málþóf eða málæði, það sést, þannig að ég bið um að ég sé sett á mælendaskrá. Þá er bara best að taka þátt í fjörinu. Það er flott. Í svari hv. þm. Ögmundar Jónassonar kemur alltaf á eftir: „en við ætluðum að gera þetta, við vorum að fara að breyta þessu“ en svo, því miður, þeirra vegna, voru þau kosin í burtu. Þetta er nefnilega málflutningurinn. Vinstri grænir voru í ríkisstjórn í fjögur ár á síðasta kjörtímabili, Samfylkingin í sex ár, og svo er alltaf sagt: Við vorum að fara að gera þetta en gerðum þetta ekki. Samfylkingin ætlaði til dæmis að breyta fiskveiðistjórnarkerfinu, taka upp fyrningarreglur í sjávarútvegi, en hún var að fara að gera það en hafði ekki tíma til þess. Samt sat hún í ríkisstjórn í sex ár. Ég ætla að benda á aðra hræsni í málflutningi þessara aðila, virðulegi forseti. Hér er talað mikið um að núverandi ríkisstjórn hafi aflagt auðlegðarskatt sem var nýyrði sem er ekkert annað en eignarskattur en það þurfti að finna nógu neikvætt orð á þetta skattform vinstri stjórnarinnar til að hægt væri að segja að auðmenn ættu að borga meira til samfélagsins. Virðulegi forseti. Þegar þessi auðlegðarskattur komst svo í framkvæmd bitnaði hann verst á eldri borgurum sem sátu í mjög stórum eignum sem voru ekki seljanlegar eftir bankahrunið. Þar var þetta fólk svipt lífsviðurværi sínu. Auðlegðarskatturinn var tímabundinn skattur og það var ákvörðun fyrri ríkisstjórnar þannig að ríkisstjórnin sem nú situr fór auðvitað ekki þá leið þó að vinstri flokkarnir gagnrýni ríkisstjórnina núna fyrir að hafa ekki farið þá leið. Þetta er svo mikill tvískinnungur, virðulegi forseti. Vinstri stjórnin setti auðlegðarskattinn á tímabundið. Hann átti bara að vara í tvö ár og svo átti að afnema hann en nú er hrópað: Hvar er auðlegðarskatturinn? Ríkisstjórnin hugsar bara um þá ríku.
Hæstv. forseti. Þessi síðustu orð voru orð að sönnu. Ríkisstjórnin hugsar bara um þá ríku. Ég held að þetta sé alveg rétt hjá hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur. Ríkisstjórnin fyrri ætlaði að gera margt en gerði ekki.
Ætlaði.
Við gerðum breytingar á skattkerfinu í átt til jafnaðar. Við ætluðum að gera það og við gerðum það. Ég minnist þess að fyrsta verk mitt þegar ég kom inn í heilbrigðisráðuneytið í febrúar 2009 var að falla frá fyrirhuguðum sjúklingagjöldum sem ráðherra Sjálfstæðisflokksins hafði ákveðið þá. Við ætluðum að gera það og við gerðum það. Það er staðreyndin. Varðandi auðlegðarskattinn get ég upplýst hv. þingmann um að umræður voru um að framlengja hann en með breytingum, með því að laga ýmsa skavanka sem taldir voru á kerfinu í þeim anda sem hv. þingmaður bendir á.
Eftiráskýring.
Þetta er engin eftiráskýring, þetta er bara veruleiki. Ég er að segja sannleikann. Ég er að segja frá umræðum sem áttu sér stað, en það er sjálfsagt að taka þetta í fleiri ræðum við umræðuna fyrst formaður fjárlaganefndar leggur til að við tökum hressilega umræðu um þetta í dag. Ég hef allan daginn fyrir mér og get komið oft hér í ræðustól og mun að sjálfsögðu, hæstv. forseti, nýta mér þann rétt minn.
Virðulegur forseti. Mig langar að nálgast þessa umræðu um fjáraukalögin á ögn annan hátt en hefur verið gert. Mig langar að byrja á því að fara í ferilinn þar sem fjármálaráðherra hverrar ríkisstjórnar mælir fyrir fjárlögum sem unnin hafa verið, væntanlega af hvaða fjármálaráðherra sem er, hvar í flokki sem hann stendur, með öðrum ráðherrum og embættismönnum, forstöðumönnum stofnana, og þeim vinnuferlum sem við fylgjum. Hæstv. fjármálaráðherra leggur svo fram fjárlagafrumvarpið til 1. umr. Þá tjá ýmsir þingmenn sig, bæði úr stjórnarflokkum og stjórnarandstöðu, um það hverju sé ábótavant í fjárlögunum, hverju þurfi hugsanlega að breyta, hverjar áherslur ríkjandi ríkisstjórna séu og hvaða áherslur stjórnarandstaðan eða minni hlutinn á þingi hefði viljað sjá í fjárlögunum. Síðan gengur fjárlagafrumvarpið til 2. umr. eða til fjárlaganefndar sem fer yfir þær forsendur sem fyrir liggja. Nefndin kallar eftir umsögnum, tekur inn gesti og umræðan fer fram. Oftar en ekki hefur það verið þannig frá því að ég kom hér inn 2007 og fram til dagsins í dag að á milli 1. og 2. umr. hafa fjárlögin tekið verulegum breytingum og það virðist vera svo að hvorki stofnanir, forstöðumenn stofnana, ráðherrar né þingmenn líti á fjárlögin sem inn koma sem eitthvert plagg sem beri að horfa til, vegna þess að milljarðar fara inn í fjárlögin á milli 1. og 2. umr. og menn semja um þetta og hitt. Síðan koma fjárlögin til 2. umr. í þinginu og enn hefur það verið svo á þessu kjörtímabili, sem og á hinum síðustu tveimur, að bætt er inn í á milli 2. og 3. umr. og oftar en ekki vegna þess að upp koma pólitískar vinsældakappræður hér um hver getur gert best fyrir þennan hópinn eða hinn. Síðan eru fjárlögin afgreidd við 3. umr. sem lög frá Alþingi á nákvæmlega sama hátt og önnur lög; hegningarlögin, lög um heilbrigðisþjónustu, lög um háskóla, lög um söfn og öll önnur lög sem gilda í þessu landi. Það eru ýmsir sem alla tíð hafa brotið lögin. Brjóti menn hegningarlögin er þeim yfirleitt hegnt fyrir þau brot og sumum finnst jafnvel að sú hegning sé ekki nægjanleg eftir því hver brotin eru og kalla á þyngri refsingar við brotum á hegningarlögum. Virðulegur forseti. Það dettur engum í hug að ræða á sömu nótum um fjárlögin. Það er jafn sjálfsagt að brjóta gegn fjárlögum sem Alþingi hefur samþykkt eftir 3. umr. og að drekka vatn. Það er enginn einasti ráðherra, hvorki í þessari ríkisstjórn né fyrrverandi ríkisstjórnum, og fáir forstöðumenn stofnana sem virða fjárlögin. Það er þannig og það hefur verið þannig. Ég ber þá von í brjósti að með frumvarpi um opinber fjárlög verði það ekki þannig. Þetta virðingarleysi sem flestir, ef ekki allir, sýna lögum frá Alþingi sem heita fjárlög er með ólíkindum, það hefur alltaf viðgengist og agaleysi í meðförum fjármuna er með ólíkindum. Þetta er enginn nýr sannleikur en við erum almennt ekki að ræða á þessum nótum þegar við erum hér að taka fyrir og ræða um fjáraukalögin. Þetta eru fjáraukalög. Þetta eru hugsanlega lög sem eiga að koma inn að mínu mati út af tvennu. Ef svo væri að tekjur ríkissjóðs hafi verið vanáætlaðar þá á sú breyting á tekjum sem verður á árinu að koma inn í fjáraukalögin, vegna þess að það er eitthvað sem er væntanlega ófyrirséð, og í fjáraukalögum eigum við að vera að bregðast við náttúruhamförum eða einhverju sem er algjörlega ófyrirséð og hefur lent illþyrmilega á ríkiskassanum. Annað ætti ekki að vera í fjáraukalögum, ekkert annað. Það ættu engin gæluverkefni einstakra ráðherra að sjást í fjáraukalögum. Það ættu engar reddingar vegna vanáætlunar á einhverjum liðum sem fyrirsjáanlegir voru að sjást í fjáraukalögum. Það á ekkert, virðulegur forseti, að sjást í fjáraukalögum nema það tvennt sem ég nefndi, að mínu mati. Menn geta svo verið ósammála því. Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjáraukalögin í 2. umr. og kallað er eftir jafnvel enn frekari breytingum á fjáraukalögum á milli 2. og 3. umr., af því að einhverjir sjá að það er borð fyrir báru og rétt væri að gera þetta eða hitt af því að það er borð fyrir báru. Ef það er borð fyrir báru þá ættu þeir fjármunir að fara í að greiða niður skuldir og minnka vaxtabyrði ríkissjóðs til þess að við getum síðan nýtt þá fjármuni sem við það skapast til að gera betur á þeim sviðum sem það kallar mest á. En við erum ekki að ræða það. Við erum nú í 2. umr. fjáraukalaga að velta fyrir okkur hvernig við getum bætt í. Þeir kjarasamningar sem voru gerðir á árinu 2015 voru ekki fyrirsjáanlegir í fjárlögum í desember sem við afgreiddum í desember 2014. Kjarasamningar við lækna og kjarasamningar sem gerðir voru á hinum opinbera markaði eða almenna markaði voru ekki fyrirsjáanlegir. Það veit ég frá fyrri störfum mínum að þegar kjarasamningar eru lausir þá er í fjárhagsáætlun sveitarfélaga að jafnaði ekki gert ráð fyrir neinni upphæð í fjárhagsáætlun hvers árs vegna þess að það hefur verið kallað að sýna vísbendingu um það hversu mikið laun geta hækkað og hvernig sveitarfélög gætu hugsanlega komið að verkefninu. Þetta eru með sönnu ófyrirséðir atburðir á árinu 2015 og rétt að bregðast við þeim í fjáraukalögum. Sagan er nú ekki alveg öll þrátt fyrir þetta vegna þess að síðan fáum við lokafjárlög. Það er oftar en ekki svo að lokafjárlögin ríma heldur ekki við það sem endanlega var samþykkt í fjáraukalögum. Þá erum við komin með fjárlög sem eru lög. Við erum komin með fjáraukalög sem eru lög. Síðan koma lokafjárlög sem líka eru lög og enn þá breytist myndin. Það er algerlega ljóst í mínum huga að fjármálastjórn á Íslandi, og er mér slétt sama hvaða flokkar sitja í ríkisstjórn, svona hefur fjármálastjórn ríkisstjórna verið frá því að án efa elstu menn muna. Þá breytir engu hvort um er að ræða góðæri eða hið gagnstæða. Vinnulagið, viðhorfið er það sama hjá ráðherrum, forstöðumönnum stofnana og þingmönnum. Það er sjálfsagt að virða ekki lög eða fjárlög eða fjárlögin réttara sagt. Virðulegur forseti. Satt best að segja óttast ég, þrátt fyrir að við ætlum vonandi og munum væntanlega afgreiða fyrir jól lög um opinber fjármál, að á meðan þankagangur þeirra sem ráða og fara með fjármál ríkisins, hvort heldur eru ráðherrar eða forstöðumenn stofnana, þingmenn, breytist ekki til muna muni lögin um opinber fjármál engu skipta. Þetta er grundvallaratriði í mínum huga sem við sem hér sitjum, þeir sem sitja sem ráðherrar í ríkisstjórn í umboði þingflokka sinna og þeir sem ráðnir eru sem forstöðumenn stofnana víðs vegar um landið þurfa að breyta og verða að breyta. Við getum ekki leyft okkur slíkt vinnulag lengur. Það er algjörlega ljóst að þær fjölskyldur sem haga sér í fjármálum sínum með þeim hætti að eyða alltaf umfram það sem fjölskyldan aflar lenda fyrr eða síðar á vonarvöl. Fjölskyldur verða gjaldþrota, fjölskyldur missa heimili og allt það sem þær eiga, vegna þess að þankagangurinn þar er sá sami og viðgengst í ríkisstjórnum, hjá forstöðumönnum stofnana og þingmönnum og í fjármálum ríkisins. En hvorki ráðherrar, forstöðumenn stofnana né þingmenn þurfa nokkurn tímann að bera persónulega ábyrgð á því hvernig við stöndum að meðferð fjárlaga. Þar erum við, þingmenn, ráðherrar og forstöðumenn stofnana, oftar en ekki stikkfrí. En fjölskyldan sem hefur sama viðhorf til fjármála og þessir hópar geldur þess. Er það sanngjarnt? Nei, að sjálfsögðu er það ekki sanngjarnt að þeir sem sýsla með opinbert fé séu sjaldnast ábyrgir gerða sinna, en fjölskyldur og einstaklingar sem sýsla með eigið fé þurfa ætíð að axla ábyrgð. Ég held, virðulegur forseti, að í umræðu almennt um fjárlög, fjáraukalög, sem vonandi heyra sögunni til nema á bresti ófyrirsjáanlegir atburðir sem enginn fær um ráðið og verður að bregðast við, þurfi að verða hugarfarsbreyting. Við getum staðið hér og tekið nefndarálit meiri hlutans eða minni hlutans, haft á því grundvallarskoðanir sem eru ólíkar eftir því hvar í flokki við stöndum, en það breytir í mínum huga akkúrat engu vegna þess að grunnhugmyndin er röng. Við getum staðið hér og rætt það að hækka eigi greiðslur úr almannatryggingakerfinu til öryrkja og eldri borgara og það sé borð fyrir báru í fjáraukanum til þess að setja greiðslur afturvirkt inn, við getum rætt það. Og við getum rætt það sem hugsanlega ákveðna breytu í því sem ekki var fyrirséð. En við gerum það ekki einungis af því það er borð fyrir báru. Virðulegur forseti. Að lokum þá bíðum við þess að hér komi inn breytingartillögur hæstv. ríkisstjórnar og meiri hluta hv. fjárlaganefndar og breytingartillögur minni hluta hv. fjárlaganefndar og við förum væntanlega í 2. umr. í næstu viku. Og þá hefst sami söngurinn um að bæta í hér og þar og við munum aftur, ef fram fer sem horfir, standa hér í nóvember eða desember árið 2016 ræðandi fjáraukalög vegna þess að ráðherrar, forstöðumenn stofnana og þingmenn virða ekki lög frá Alþingi um fjárlög. Það er nú einu sinni þannig að fái stofnun úthlutað úr ríkissjóði ákveðnum milljörðum til rekstrar stofnunarinnar þá ber að aðlaga þjónustuna, hver svo sem hún er, að þeim fjármunum. Ég þekki enga stofnun, virðulegur forseti, enga, sem ekki segir í hvert sinn sem fjárhagsáætlun sveitarfélaga er gerð eða fjárlög ríkisins liggja fyrir: Ég þarf meira fjármagn. Ég man aldrei í minni tíð sem sveitarstjóri eða bæjarstjóri að það hafi ekki heyrst. Engu að síður þá gengu stofnanirnar og gengu vel. Þennan þankagang þarf að leggja af. Virðulegur forseti. Það verður fróðlegt að fylgjast með því hvernig fram vindur á árinu 2016 um fjáraukalögin sem við samþykkjum væntanlega í næstu viku sem og fjárlögin, hverju fram vindur á árinu 2016, hvort við sitjum enn í sömu hjólförunum eða hvort okkur hefur tekist það sem okkur ber að gera: Að fara upp úr þeim hjólförum og virða þau lög sem Alþingi Íslendinga setur um fjárlög og Fjársýslu ríkisins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún fór ágætlega yfir ferlið sem farið er eftir og hefð er fyrir að fara eftir þegar fjárlög eru unnin og benti jafnframt á að þar yrði breyting á ef við samþykkjum frumvarpið um opinber fjármál. Ég get tekið undir mjög margt í ræðu hv. þingmanns, en ég get þó ekki samþykkt að það skipti engu máli hvaða ríkisstjórn er við völd, að alltaf komum við með svo og svo stóran pakka í fjáraukalögum. Það er ekki rétt. Það er sýnt ágætlega í fjáraukalagafrumvarpinu á bls. 46 hvernig þróunin hefur verið. Þar er þróunin sýnd frá 1998 alveg til 2015 og að meðaltali frá 1998–2008 voru frávik frumútgjalda, að frátöldum óreglulegum liðum eins og stendur í frumvarpinu, 5% með fjáraukalögum. En eftir hrun er meðaltalið frá 2009 og núna til 2015 rétt um 1,5%. Að vísu eru þessi fjáraukalög aðeins yfir því meðaltali, þannig að vonandi erum við ekki að halda í átt til fyrri tíma hvað það varðar. Hv. þingmaður fór svo vel yfir tilgang og markmið laganna og hvað ætlast er til af okkur samkvæmt lagabókstafnum. Nú eru felldar tillögur um að setja aukið fjármagn í ferðamannastaði og vegagerð. Ég held að hv. þingmaður hafi gert það hér í þingsal þegar við samþykktum fjárlög 2015 þótt allir hefðu vitað að síðar þyrfti að koma fjármagn í fjáraukalögum. [[Forseti hringir.]]Hvað vill hv. þingmaður segja um það þegar menn samþykkja fjárveitingar sem þeir vita [[Forseti hringir.]]að duga ekki fyrir málaflokkinn?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég verð að segja að mér er eiginlega alveg sama hvort það voru 5% 1998–2008 eða 1,5% 2008–2015. Vissulega er það breyting til hins betra og vonandi erum við á þeirri leið, vonandi förum við þá leið með frumvarpið um opinber fjárlög. En engu að síður hafa öll fjáraukalög verið með þeim hætti að þar hefur ekki eingöngu verið inni það sem var ófyrirséð. Ekki í einu einasta fjáraukalagafrumvarpi hefur komið fram að þar hafi menn aðeins verið að bregðast við hinu ófyrirséða. Staðan hefur verið betri frá 2008–2015, og það er gott, og kemur það sjálfsagt til af því að við stóðum þá höllum fæti vegna hruns. Hér hrundi allt. Þar af leiðandi var enn minna umleikis. Það er sorglegt að sjá og vita að þegar meira er umleikis, þegar ríkissjóður hefur úr meira að spila eru fjáraukalögin hærri en þegar við höfum úr minna að spila. Það segir nú líka sína sögu, virðulegur forseti. Ég sagði áðan í ræðu minni og ég ætla að láta það vera svar við því sem hv. þingmaður spyr mig að: Stofnunum ber að fara eftir því sem stendur í fjárlögum og það sem þar er sett inn eru lög. Það er þá ábyrgð þeirrar ríkisstjórnar sem ákveður að draga úr eða skerða þjónustu með þeim hætti að setja ekki nægilegt fjármagn inn. En það er ekki af því að það eigi að vera fyrirsjáanlegt að það eigi að gera eitthvað miklu meira en ætlast er til miðað við fjárlögin. Þannig lít ég á fjárlögin, virðulegur forseti og hv. þingmaður.
Herra forseti. Það er nú mikill munur á 5% og 1,5% í þessu samhengi, [[Gripið fram í.]]sem sýnir að við erum á réttri leið, sem betur fer, en við erum alls ekki komin á þann stað sem aðrar þjóðir eru á sem við viljum bera okkur saman við. Við þurfum sannarlega að bæta okkur í áætlanagerð. Mér finnst sjálfsagt að líta til síðustu fjárlagagerðar og skoða mistökin sem við gerðum þá og reyna að passa okkur á því að detta ekki í sama drullupollinn aftur. Það eru slíkar reddingar sem eru í þessum fjáraukalögum. Ég vil spyrja hv. þingmann: Getur hún ekki fallist á að fyrst verið er að bæta upp magnaukningu hjá sérgreinalæknum og á einkareknum heilsugæslustöðvum í þessum fjáraukalögum, að eðlilegt hefði verið að gera slíkt hið sama fyrir heilsugæslu og sjúkrahús sem rekin eru af hinu opinbera?
Virðulegur forseti. Ég er þeirrar skoðunar að þeir samningar sem gerðir voru við sjálfstætt starfandi lækna séu rugl. Þá þarf einfaldlega að taka upp og semja upp á nýtt, þeir ganga ekki. Jú, ég get alveg fallist á það, virðulegur forseti, að ef hægt er að veita úr ríkissjóði til sjálfstætt starfandi lækna sé hægt að veita á móti fé inn í hið opinbera. En ég vil að það komi fram hér, virðulegur forseti, að þó að ég sé þeirrar skoðunar að fleiri geti boðið upp á læknaþjónustu og rekið heilsugæslustöðvar en hið opinbera, er ég samt í grundvallaratriðum þeirrar skoðunar, eins og flokkur minn, að heilbrigðiskerfið allt skuli fjármagnað af skattfé og fólk sem þarf á þjónustunni að halda á að geta fengið hana óháð efnahag.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fróðlega ræðu og ágæta yfirferð. Ég er sammála henni í mörgum atriðum eins og oft gerist raunar í okkar samtali, en þó vil ég segja að ég velti fyrir mér því þegar hún tekur býsna djúpt í árinni og heldur því fram að útbreitt sé um allt kerfið að sjálfsagt sé að virða ekki fjárlögin, það sé útbreitt meðal forstöðumanna ríkisstofnana, í ráðuneytum og víðar. Við sjáum greinilega að við erum á réttri leið og við þau skakkaföll sem urðu í efnahagshruninu var augljóst að þessi mál voru tekin mjög föstum tökum að gefnu tilefni. Við erum enn þá á þeim stað að frávikið er umtalsvert minna en við höfðum vanið okkur á á löngum tímabilum í aðdraganda hrunsins, það skiptir auðvitað miklu máli. Eftir höfðinu dansa limirnir og við þekkjum það sem hér erum með fjárstjórnarvaldið og síðan ráðuneytin að við erum fyrirmyndir fyrir stofnanirnar sem horfa til okkar með það hversu alvarlega við tökum það sem við gerum sjálf. Við ræðum væntanlega síðar í dag opinber fjármál þar sem við ætlum að freista þess að ná betri tökum á þessum ferlum öllum, en um leið gerum við lítið úr fjárstjórnarvaldi Alþingis með því að taka ákvarðanir á miðju ári eins og um 850 milljónir til Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða og síðan tiltekið fjármagn í vegagerð á miðju ári þar sem framkvæmdarvaldið í raun og veru sem slíkt tekur ákvörðun um það, auðvitað með fyrirvara um samþykkt Alþingis, að ráðstafa ekki 10 milljónum heldur umtalsverðum fjármunum sem þó voru fyrirséðir og margoft var búið að benda á. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hvaða skilaboð erum við að senda stofnununum bara með þessum tilteknu ákvörðunum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við erum einfaldlega að senda þeim mjög vond skilaboð. Þetta vinnulag ráðherra sem og annarra ráðherra í ríkisstjórnum sem vinna með þessum hætti eru ekki boðleg miðað við fjárlögin. Það skiptir mig akkúrat engu máli, virðulegur forseti, þegar ég er að ræða grundvallarspurningar sem mér finnst að við þurfum að svara hvort það eru ráðherrar í mínum flokki eða ráðherrar í Framsóknarflokki, Vinstri grænum, Samfylkingunni eða hvaða flokki sem er. Þetta er ekki boðleg hegðun. Fólk virðir ekki fjárlögin og við erum að tala um að virða lög. Ef ráðherrar hafa ekki gert ráð fyrir fjármagni og ekki stofnanir í umræðum við ráðherra um fjármagn til þess að vinna verkin þá verða verkin einfaldlega að mínu mati, virðulegur forseti, að bíða. Þannig ætti ferlið að vera. Þannig ætti ákvarðanatakan að vera innan ríkisstjórna sem og hjá stofnunum og síðan hjá þingmönnum. Þetta er rangt ferli, virðulegi forseti, og ég ítreka að í grundvallarspurningunum sem ég var að velta hér upp áðan þá skiptir það mig engu hvaða flokkar eru í ríkisstjórn á meðan ferlið er með þeim hætti sem það er.
Forseti. Hv. þingmaður rakti hlutverk fjáraukalaga og fór ágætlega yfir það og rakti að þar ætti ekkert að sjást nema það sem væri ófyrirséð eða kæmi til af óhjákvæmilegum ástæðum vegna ófyrirséðra atvika o.s.frv., eins og segir með mjög skýrum hætti í fjárreiðulögum. Þar er ég sammála hv. þingmanni. En síðan þegar hv. þingmaður sagði í ræðu að fólk gæti verið ósammála um þetta þá er ég ósammála því að fólk geti verið ósammála um það vegna þess að það er mjög skýrt í lögunum að svona er þetta. Hins vegar rakti hún með ágætum hætti sérstöðuna þegar kjarasamningar eru annars vegar, þ.e. þegar um ófyrirséða atburði af því tagi er að ræða þá er ekki rétt að sýna á spilin eins og ég held að hv. þingmaður hafi orðað það. Vegna kjarasamninga verður til aukin fjárþörf og hennar sér stað í tillögum meiri hlutans vegna endurmats á launagrunni fjárlaga fyrir árið 2015 sem hafa átt sér stað umfram það sem reiknað var með á fjárlögum vegna hækkunar launa í kjarasamningum. Þá vil ég spyrja hv. þingmann um það hvort ekki sé um algjörlega sambærilegt mál að ræða þegar um er að ræða þá hópa sem heyra undir okkur að því er varðar þeirra kjör sem eru öryrkjar og aldraðir.
Virðulegur forseti. Það er þannig með þá hópa sem hv. þingmaður nefnir og á þar væntanlega við öryrkja og eldri borgara sem eru á lífeyri, ellilífeyri eða grunnlífeyri og tekjutengdum lífeyri úr almannatryggingakerfinu frá Tryggingastofnun, að ég lít svo á að kjör þeirra séu ekki bundin kjarasamningum sem gerðir eru á almennum markaði eða hjá hinu opinbera. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar, virðulegur forseti, að enginn óski þess að verða veikur og við þurfum að horfa til þess að öryrkjar njóti úr almenna tryggingakerfinu slíkra greiðslna að þeir geti séð sér farborða. Mér finnst horfa öðruvísi við með það, virðulegur forseti, og ég leyfi mér að segja, komin á þann aldur sem ég er, hafandi greitt í lífeyrissjóð í 30–40 ár, að horfa þurfi til þess [[Forseti hringir.]]að stærsti hluti þeirra sem er fullorðinn í dag hefur tekjur úr lífeyrissjóði, þær koma fyrst, en ellilífeyrir frá almannatryggingakerfinu [[Forseti hringir.]]er viðbót og það á ekki endilega að vera afturvirkt, virðulegur forseti.
Hæstv. forseti. Fyrir það fyrsta vil ég þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir að taka þátt í þessari umræðu vegna þess að við höfum kallað mikið eftir því að eiga samtal við stjórnarliða um frumvarp til fjáraukalaga, eiga við þá skoðanaskipti og það er hægt núna við hv. þingmann. En ég vona að það sé ekki ákvörðun þingflokks sjálfstæðismanna að hún ein tali en engir aðrir, vegna þess að ég t.d. er mjög spenntur fyrir því að hv. varaformaður fjárlaganefndar, Guðlaugur Þór Þórðarson, komi í umræðu og við getum átt samtal við hann um marga þætti. En fyrir þetta skal þakka og ég get tekið undir margt sem hv. þingmaður sagði um að fjárlög eru lög frá Alþingi og þau ber að halda eins og önnur lög í landinu. Það á að heyra til undantekninga og lagfæringa það sem gerist í fjáraukalögum en ekki t.d. að þegar hæstv. ferðamálaráðherra er gerð afturreka með frumvarp um náttúrupassa, þá arfavitlausu tillögu, sé komið saman á ríkisstjórnarfund og sagt: Nú er þetta farið og þá verðum við að setja 850 milljónir í þetta og það kemur til þingsins á þessum tíma til að samþykkja. Þannig að ég get tekið undir margt sem hv. þingmaður sagði. Það sem ég vil spyrja hv. þingmann um er það sem ég hef margoft rætt hér, þ.e. afturvirkar greiðslur til aldraðra og öryrkja eins og allir aðrir þjóðfélagsþegnar fá sem gert hafa kjarasamninga. Af hverju fá ekki aldraðir og öryrkjar afturvirka greiðslu? Í þessu frumvarpi til fjáraukalaga er lögð til 3,5 milljarða hækkun fjárheimilda liðarins sem heitir Ófyrirséð útgjöld, þannig að í hann fara 9,5 milljarðar, og sú hækkun er vegna þeirra kjarasamninga sem gerðir hafa verið eins og segir í útskýringu. Síðan verður þessu deilt út til þeirra stofnana sem þurfa að greiða meira á þessu ári. Spurning mín til hv. þingmanns er einfaldlega þessi: Af hverju hafa þingflokkar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks ekki léð máls á því að aldraðir og öryrkjar fái líka afturvirka uppbót á sín laun eins og gengur og gerist hjá öllum öðrum í þjóðfélaginu?
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið og vil láta þess getið að það var engin ákvörðun tekin í þingflokki Sjálfstæðisflokksins um að sú sem hér stendur ætti ein að tala í umræðu um fjáraukalögin, það er öllum þingmönnum frjálst finnist þeim þeir hafa eitthvað að segja. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns þá kom ég að hluta til inn á það í svari mínu við hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur. Ég lít svo á að Alþingi beri að sjá um og búa þannig um hnútana að kjör öryrkja sem ekki hafa valið að vera í þeim hópi séu slík að öryrki geti séð sér farborða. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að þegar við stöndum frammi fyrir því t.d. að einstæð móðir með tvö börn, kennari að mennt í 100% vinnu, ber minna úr býtum en einstæð móðir, öryrki með tvö börn, þá sé ekki rétt gefið. Ég er þeirrar skoðunar að þeir sem vinna fulla vinnu eigi að njóta afraksturs þess, en við eigum hins vegar að búa þannig um hnútana að þeir sem eru á hinum kantinum geti lifað mannsæmandi lífi. Okkur ber siðferðileg skylda til þess. Ég ítreka hins vegar það sem ég sagði áðan. Æðimargir aldraðir nú hafa greitt í lífeyrissjóði í 30–40 ár og hafa þar borð fyrir báru ef við getum orðað það svo. Þannig að ég lít ekki þannig á, virðulegur forseti, að ellilífeyrir eða grunnlífeyrir [[Forseti hringir.]]frá Tryggingastofnun eigi að vera afturvirkur almennt, það er ekki mín skoðun.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þetta svar og væri gaman að hafa meiri tíma til að ræða það frekar og fara í gegnum vegna þess að vissulega er mikil þörf á að ræða þetta kerfi allt saman. Eins og hv. þingmaður talar um þá vitum við að þegar fólk fer á ellilífeyri, við skulum segja bara fólk á okkar aldri, sem er búið að borga í lífeyrissjóð alla sína tíð, fær það mikla skerðingu, þá standa bara eftir þessar 35 eða 37 þús. kr. sem eru grunnlífeyrir. Allar þessar tekjur frá lífeyrissjóðum skerða það, en það gerist ekki hjá öryrkjum. Þess vegna er mikið sanngirnismál að aldraðir og öryrkjar standi ekki eftir og það er það sem ég ætla að spyrja hv. þingmann aftur út í. Það er eðli fjáraukalaga að þar er brugðist við kjarasamningum þar sem öllum hefur verið úthlutað afturvirkum greiðslum frá því samningar voru lausir. Þá stendur það með alla og gert ráð fyrir því í útgjöldum ríkissjóðs til að mæta kostnaðarauka stofnana, en aldraðir og öryrkjar standa eftir. Þá er spurningin bara þessi: Af hverju í ósköpunum [[Forseti hringir.]]fara ríkisstjórnarflokkarnir í þá vegferð að samþykkja það ekki og viðurkenna ekki þá staðreynd að aldraðir og öryrkjar eiga að fá þetta [[Forseti hringir.]]afturvirkt eins og allir aðrir? Það er bara sanngirnismál.
Virðulegur forseti. Ég svara aftur eins og ég svaraði áðan. Greiðslur til öryrkja úr almannatryggingakerfinu og greiðslur grunnlífeyris eða ellilífeyris úr almannatryggingakerfinu eru ekki bundnar samningum á almennum markaði. Það eru ákveðnar forsendur sem liggja að baki því hvernig á að hækka þær greiðslur og eftir þeim ber okkur á þingi að fara, okkur sem setjum lög þar að lútandi. Það er í fjárlagafrumvarpinu 2016 að ég held 9,7% hækkun til öryrkja og sömuleiðis inn í ellilífeyrinn. Við getum hins vegar tekist á um, virðulegur forseti, hvort sú krónutala sé nægjanleg til þess að við nálgumst það sem við kannski flest viljum að öryrkjar geti lifað mannsæmandi lífi og framfleytt sér af örorkubótum. En mér finnst ekki, virðulegur forseti, að sömu [[Forseti hringir.]]lögmál eigi að gilda um greiðslur úr almannatryggingakerfinu og samið er um á frjálsum markaði.
Herra forseti. Ég ætla að fá að halda aðra ræðu mína í þessu máli, einkum til að fara yfir þau mál sem ég náði ekki að fara yfir í ræðu minni hér í gær. Þar gerði ég eðli fjáraukalaga að umtalsefni. Í ágætu nefndaráliti minni hlutans er beinlínis vitnað til laga, í inngangskafla frumvarpsins, um hlutverk fjáraukalaga og hvernig þau eru skilgreind í lögunum um fjárreiður ríkisins. Þar kemur mjög skýrt fram að fjárráðstöfunum í fjáraukalögum er fyrst og fremst ætlað að taka til óhjákvæmilegra málefna, einkum vegna ófyrirséðra atvika; vitnað er til áhrifa nýrra kjarasamninga eða nýrrar löggjafar en ekki til áforma um ný verkefni, aukins umfangs starfsemi eða til dæmis rekstrarhalla einstakra ríkisstofnana umfram setta útgjaldaramma, enda er mælt fyrir um það í lögunum að vísa beri slíkum tillögum um breytingar á fjárheimildum til umfjöllunar um fjárlög fyrir næsta fjárhagsár. Í gær nefndi ég nokkur dæmi þessa efnis og tók undir með meiri hlutanum, í nefndaráliti hans, sérstaklega hvað varðar Telenor, sem er það sem við gætum kallað sígilt viðfangsefni fjáraukalaga en á að sjálfsögðu ekki að vera uppi á borðum ár eftir ár. Ég nefndi tónlistarskólana, þar sem er mjög mikilvægt að skýr framtíðarsýn liggi fyrir sem fyrst, og svo nefndi ég líka ferðaþjónustuna. Það slær mig hins vegar að meiri hlutinn nefnir þessi mál líka en tiltekur sérstaklega að hvað varði ferðamannastaðina, Framkvæmdasjóð ferðamannastaða, hafi þau mál verið kynnt í fjárlaganefnd í vor sem meiri hlutinn teldi til fyrirmyndar. Þar er Vegagerðin líka nefnd og það er málið sem ég náði ekki að fara yfir hér í gær. Herra forseti. Það er umhugsunarefni að þegar kemur að ferðamannastöðunum þá var það reifað og við því varað, ekki bara í fjárlögum fyrir árið 2015 heldur líka fyrir árið 2014. Minni hlutinn benti ítrekað á það, í umræðum um fjárlögin, að þar væru fjárveitingar stórkostlega vanáætlaðar. Á þær ábendingar - viðvaranir, hvað sem við köllum það - var ekki hlustað. Það er ástæðan fyrir því að við fáum nú tillögu um verulega innspýtingu í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða upp á 850 millj. kr.; næstum því milljarður er settur í framkvæmdasjóðinn, sem öllum hefði mátt vera ljóst að þurfti meiri peninga, enda um undirstöðusjóð að ræða fyrir stærstu útflutningsgrein landsins um þessar mundir, ferðaþjónustuna. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt hér að það þarf að fara að horfa til framtíðar, það þarf að fara að móta skýra stefnu. Ég er ekki viss um að nýstofnuð stofnun fyrir opinbert fé, þ.e. Stjórnstöð ferðamála, þjóni því að gera þessa mynd einfaldari því að við erum áfram með ýmsar stofnanir sem eiga að sinna stefnumótun í ferðaþjónustu og enn erum við ekki komin með skýra sýn á það hvernig fólk sér fyrir sér gjaldtöku á ferðaþjónustu. Annað vildi ég ræða hér og það eru samgöngumálin. Hér eru 1.300 millj. kr. lagðar til Vegagerðarinnar vegna brýnna vegaframkvæmda. Ég kom að því í andsvari í gær að hér hefur verið kallað eftir samgönguáætlun - samgönguáætlun var meira að segja lögð fram fyrir tveimur þingum og sett í vinnslu í hv. umhverfis- og samgöngunefnd en ekki lokið við þá vinnslu - og þá var óskað eftir því að nefndin gæti meira að segja unnið ákveðna forvinnu, getum við sagt, áður en næsta samgönguáætlun yrði lögð fram. Ekki var ráðist í þá forvinnu og ný samgönguáætlun kom ekki fram. Það sem veldur mér áhyggjum, herra forseti, er að hér er verið veita fjármuni, vafalaust í góð verkefni, án þess að umræða hafi farið fram á Alþingi; umræðan hefur hvorki farið fram á Alþingi né í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Hér hefur ekki farið fram það lögbundna ferli, sem við höfum sjálf sett í lög, að fjárveitingum til samgöngumála eigi að forgangsraða með því að samþykkja samgönguáætlun. Ég fer að velta því fyrir mér, herra forseti, í ljósi þess að nú er ætlunin að ráðast í aðra stefnumótun á sviði samgöngumála: Við erum með lögbundið ferli og þar kemur samgönguráð að því að móta samgönguáætlun sem ráðherra leggur fyrir þingið. Þingið tekur svo heilmikla umfjöllun um það mál og það þekkja þeir hv. þingmenn sem hafa komið að þessum málum að þar er farið yfir málin með fulltrúum sveitarfélaganna, gerðar ýmsar breytingartillögur og reynt að hafa ferlið eins lýðræðislegt og hægt er. Nú liggur hins vegar fyrir að hæstv. innanríkisráðherra ætlar að fara í víðtækari eða breiðari stefnumótun, hefur óskað eftir fulltrúum í vinnu um að gera einhvers konar hvítbók um samgöngumál. Það kann að vera að það sé annað ferli en nú þegar er mælt fyrir um í lögum en mér finnst það samt skjóta skökku við á meðan lögum er ekki fylgt um það hvernig eigi að ákvarða fjármuni til samgöngumála, á meðan hv. þingmenn fá ekki tækifæri til að ræða samgöngumál. Ég leyfi mér að segja að ég fæ ekki eins mörg bréf út af nokkru öðru máli og samgöngumálum. Auðvitað eru öll mál sem við fjöllum um mikilvæg og snerta almenning í landinu, en ástæða allra þeirra bréfa sem ég fæ er fyrst og fremst sú að fólk er að spyrja hvar samgönguáætlunin sé. Hvar er áætlunin? Er gert ráð fyrir þessu, er það enn í gildi sem var í síðustu drögum að samgönguáætlun sem aldrei voru samþykkt? Verða breytingar á því í þinginu? Óvissan er algjör, herra forseti. Þó að ég efist ekkert um að það sem er lagt til hér renni allt til brýnna vegaframkvæmda þá hefur ekki farið fram eðlileg umræða um þessi mál. Það er búið að spyrja hæstv. ráðherra hvort áætlunin sé á leiðinni, ég gerði það síðast sjálf nú í vor. Þá var áætlunin á leiðinni en nú er kominn desember og engin áætlun komin hér í þingið. Hins vegar fréttir maður af því að fara eigi í víðtækara samráð, annars konar samráð, almenna stefnumótun sem á að vera einhver undirstaða. Ég spyr, herra forseti: Er ætlunin að við bíðum eftir því að fulltrúar séu tilnefndir í einhvern samráðsvettvang sem fílósóferar, svo að ég sletti nú aðeins, um helstu gildi samgangna á meðan ekki á að fylgja lögbundnu ferli? Er það svo? Kannski væri eðlilegt að kalla eftir sérstakri umræðu um það hvar samgönguáætlunin er og af hverju ekki sé hægt að fylgja lögum um þessi mál. Mér finnst það að minnsta kosti mjög skringilegt að þar sem framkvæmdarvaldið sinnir ekki þeim skyldum að undirbúa áætlun samkvæmt lögum - þingið hefur ekki fengið tækifæri til þess að sinna sínum lögbundnu skyldum og ljúka umfjöllun um samgönguáætlun - þá sitjum við uppi með það að hér er verið að veita meira en milljarð til vegaframkvæmda í fjáraukalögum. Þar á það að sjálfsögðu ekki heima, það á að sjálfsögðu heima í fjárlögum hvers árs. Við eigum að hafa skýra áætlun sem leiðbeinir okkur um það hvernig fjármunum er varið á hverjum tíma. Við eigum ekki að þurfa að vera að eiga við þessi mál í fjáraukalögum. Herra forseti. Þetta tengist því sem ég ræddi hér í gær, þeirri dapurlegu staðreynd að við glímum við það að innan ramma fjárlaga - síður innan ramma fjáraukalaga, en líka þar - er verið að lauma inn ýmiss konar pólitískum ákvörðunum án þess að þær hafi fengið fullnægjandi lýðræðislega umræðu. Kannski kallar það á sérstaka umræðu, ekki endilega hér í þessum sal heldur á vettvangi þingflokksformanna, um það hvernig þingið er skilið eftir í ákvarðanatöku á borð við þessa þar sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd er skilin eftir. Hún er ekki að sinna sínu lögbundna hlutverki sem skyldi, hún er ekki að fara yfir forgangsröðun framkvæmdarvaldsins og Vegagerðarinnar. Hennar hlutverk er meira að bíða eftir framkvæmdarvaldinu en á meðan er til dæmis ekki staðið við samninga um almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Á meðan rignir inn fyrirspurnum um hvort til standi að malbika þennan veg eða hinn, hvort drögin að áætluninni sem síðast komu fram séu enn í gildi. Samkvæmt fjárveitingunum eru þau ekki enn í gildi, því að fjárveitingarnar eru heldur rýrari en þau drög sem við sáum hér síðast. Ég geri athugasemd við það vinnulag að forgangsröðun í samgöngumálum sé ekki til umræðu á eðlilegum stöðum. Það dugir ekki að framkvæmdarvaldið hafi upplýst hv. fjárlaganefnd um fyrirætlanir sínar hvað varðar þessi mál, sem réttilega eru tilgreind á gráu svæði. Það er vissulega kurteislegt og ágætt þannig séð en það gengur ekki að lögum sé ekki fylgt eins og í þessu tilviki. Ég geri verulega athugasemd við það.
Forseti. Þetta er mjög veigamikið atriði sem hv. þingmaður kemur inn á og það er að í fjáraukalögum eru teknar alls konar ákvarðanir sem ekki ná því að fá umræðu í þinginu og þetta er svona eitt dæmið enn um það. Mér finnst bera svolítið mikið á því í tíð þessarar ríkisstjórnar, tíðkaðist kannski á árum áður, áður en ég kom á þing, ég var hér bara síðasta kjörtímabil. Þetta er algjör vanvirðing fyrir þinginu. Þinginu kemur þetta ekkert við og ríkisstjórnin ákveður eitt og annað og þá er náttúrulega ágætt að nota fjáraukalögin til þess og ég tala nú ekki um þegar menn geta skutlað 15 milljörðum eða svo inn í fjáraukalögin af því að það var vanáætlað fyrir arðgreiðslum. Manni dettur í hug eins og kom fram í andsvörum áðan hvort það geti verið að menn geri það með vilja að eiga þarna inni fullt af peningum út af arðgreiðslum. Þá velti ég líka fyrir mér og ég gæti trúað að fólk velti fyrir sér að við höfum talað mikið um ferðamannastaðina og 850 milljónir sem eiga að fara í það, þó kannski ekki fyrr en fólk spurði sjálft sig: En skiptir þá nokkru máli þó að þetta fjármagn hafi ekki verið inni ef allir vissu þetta? Mig langar að biðja hv. þingmann að velta því fyrir sér með mér hvort það skipti ekki máli, jafnvel þótt allir viti eins og sagt er að það eigi eftir að koma fjárveiting þarna inn. Skiptir ekki samt sem áður máli að fara eftir hinum réttu reglum sem settar eru um hvernig á að ákveða fjárútlát ríkisins?
Herra forseti. Nú erum við með á dagskrá á eftir 3. umr. um lagafrumvarp um opinber fjármál, þau lög eiga að koma í stað laga um fjárreiður ríkisins, og þar er mjög skýrt að ekki er ætlast til þess að fjáraukalög séu nýtt í þessum tilgangi eða með þessum hætti. Við höfum líka séð það að á árunum eftir hrun að minnsta kosti var mjög lítið um viðbætur í fjáraukalögum þannig að mér finnst við aftur vera komin á þann stað að verið er að setja fjármuni í málaflokka í gegnum fjáraukalög sem ættu algjörlega og réttilega heima í fjárlögum. Ég velti fyrir mér ástæðum þessa og mér sýnist ástæðurnar vera þær að það er vandræðagangur í stefnumótuninni. Hvort sem er í samgöngumálum eða í málefnum ferðaþjónustunnar er búinn að vera vandræðagangur í stefnumótuninni sem gerir að verkum að það er ekki eðlileg áætlanagerð í gangi þar sem gert er ráð fyrir tilteknum fjárhæðum í fjárlögum og svo er verið að bregðast við hlutunum eftir á. Skiptir það máli, spyr hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir, í ljósi þess að allir virðast hafa haft einhverja tilfinningu fyrir því að það mundi þurfa einhverja aukapeninga? Í fyrsta lagi skiptir það máli því þetta eru náttúrulega ekki góð vinnubrögð og meiri hlutinn er sammála okkur um það en í öðru lagi skiptir máli að það er náttúrulega óþolandi staða, hvort sem er fyrir þá aðila sem sækja um styrki eða aðila sem sinna beinlínis framkvæmdum á vegum hins opinbera eins og Vegagerðina, að geta ekki gert eðlilegar áætlanir, geta ekki reiknað með fjármunum heldur vera í einhverju limbói um að líklega komi eitthvað við samþykkt fjáraukalaga í desember á því sama ári. Það er auðvitað ekkert í lagi, herra forseti.
Forseti. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir nefnir sérstaklega útgjöld til Vegagerðarinnar og samgöngumála og er ekki rétt hjá mér, virðulegi forseti, ég ætti kannski að biðja hv. þingmann að útskýra það fyrir mér, að verið sé að úthluta núna fjármunum til fjögurra vega, m.a. Kjósarskarðsveg og í kringum Dettifoss, og það sé tekið alveg hreint fram hjá samgönguáætlun? Nú efast enginn um að það þarf að laga þessa vegi en þarf ekki samt sem áður að gera það aftur eftir þeim leikreglum sem við höfum ákveðið hér? Síðan verð ég að viðurkenna að ég hef kannski ekki fylgst nógu vel með eða eitthvað hefur farið fram hjá mér, en hv. þingmaður segir að verið sé að tala um hvítbók um samgöngur. Ég hef ekki fylgst nógu vel með í þessum málum, virðulegi forseti, en er þá eitthvað á prjónunum um að fara að leggja samgönguáætlun til hliðar? Getur hv. þingmaður greitt eitthvað úr þessu fyrir mér? Á það ekki enn þá að vera þannig að það eigi að kveða á um höfuðverkefni og forgangsverkefni í samgöngum í samgönguáætlun og það eigi að vera til umræðu í þingsal? Eða ætla menn að flytja það inn í ráðuneyti eða í einhver bakherbergi eða á kjördæmafundi eða hvað er í gangi, virðulegi forseti?
Herra forseti. Fyrst aðeins um þessar framkvæmdir. Það er rétt hjá hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur að þetta eru fjórir vegir sem um ræðir. Það er Dettifossvegur, Kjósarskarðsvegur, þ.e. þjóðvegur númer 48, Kaldidalur og Uxahryggir númer 52, ef ég man rétt. Það þarf auðvitað ekki að koma nokkrum manni á óvart að þessa vegi þarf að laga, við höfum verið með þá til umræðu, þeir hafa birst í drögum að samgönguáætlun og margoft búið að ræða um þá og öllum er ljóst sem hafa keyrt þessa vegi að það er brýn þörf á þessum stöðum. Það sem ég geri náttúrulega fyrst og fremst athugasemd við er að það var algjörlega fyrirsjáanlegt að það hefði þurft að eiga við þessa vegi. Þar af leiðandi hefði verið æskilegt að við hefðum verið búin að ræða það á réttum vettvangi, á þingi og í umhverfis- og samgöngunefnd og við værum með samþykkta samgönguáætlun þar sem ég er ekki í nokkrum vafa um að þessir vegir hefðu verið á meðal þeirra framkvæmda sem þar hefðu verið lagðar upp. Mér finnst ekki hægt að rökstyðja að þetta sé ófyrirsjáanlegt með neinum hætti, það er bara þannig. Mér finnst þetta vera til marks um lélega áætlanagerð og það er auðvitað það sem gerist þegar fólk fylgir ekki lögbundnu ferli og samþykkir ekki samgönguáætlun í þinginu. Kannski er það til að draga til athyglina frá því hversu einstaklega rýr sú samgönguáætlun var sem lögð hefur verið fram. Hvað varðar hvítbók um samgöngur sem ég vitnaði til áðan þá liggur fyrir af hálfu hæstv. ráðherra að hún hefur áhuga á að fara í annars konar stefnumótun. Samgönguáætlun er auðvitað framkvæmdaáætlun, þar erum við bara að samþykkja tíu kílómetra hér og þrjá kílómetra þar. Með þessu er átt við almennari stefnumótun þar sem kallaðir verði til meðal annarra fulltrúar þingflokka, ráðuneyta, stjórnsýslu, hagsmunaaðila í einhvers konar stærra samráð um almenna stefnumótun. Ástæða þess að ég dró það fram er að mér finnst skjóta skökku [[Forseti hringir.]]við að verið sé að fara af stað með enn eitt ferlið meðan ekki er einu sinni verið að fylgja lögbundnum ferlum um það hvernig við eigum að haga stefnumótun okkar í samgöngumálum.
Virðulegi forseti. Aukin vopnvæðing lögreglubíla hefur verið í umræðunni að undanförnu og það er ástæða þeirrar umræðu sem ég hef nú óskað eftir við hæstv. innanríkisráðherra. Ég vil fyrst taka fram að það er til fyrirmyndar með hvaða hætti hæstv. innanríkisráðherra hefur almennt nálgast spurningar um vopnaburð lögreglunnar með opinberri birtingu reglna um valdbeitingarheimildir og vopnaburð lögreglu í fyrra og með hversu opnum hætti hún hefur viljað ræða það. Það er mjög mikilvægt að gagnsæi ríki að þessu leyti, því að með sama hætti og vopn geta aukið öryggi borgaranna og verið til varnar lögreglumönnum geta þau líka aukið hættu jafnt fyrir almenning og lögreglumenn, dregið úr öryggi en ekki aukið það. Þau geta kallað á harðari heim. Þau geta kallað á harkalegri viðbrögð glæpamanna og það er ekkert gefið um það að við upplifum öll öryggi þegar við sjáum þungvopnaða lögreglumenn. Í þeirri umræðu sem átt hefur sér stað undanfarið hefur verið mjög óþægilegt að svo virðist sem ákvarðanir hafi verið teknar um að setja vopn í einhvern fjölda lögreglubíla hér á höfuðborgarsvæðinu og þjálfun almennra lögreglumanna í beitingu þeirra og breyting á útbúnaði bílanna var komin á lokastig þegar fjölmiðlar greindu frá því. Mér finnst það ekki ríma við þær áherslur sem ég tel að skipti mestu máli í þessu, þ.e. gagnsæi ríki um vopnaburð og valdbeitingarheimildir, og að allir viti hvernig í pottinn er búið að þessu leyti. Ég fagna þeim yfirlýsingum sem ég hef séð frá hæstv. ráðherra í fjölmiðlum um að hér sé ekki um að ræða breytingu á almennum vopnabúnaði lögreglumanna, en umfang og forsendur þessara ákvarðana eru um margt óljósar. Því hef ég óskað eftir þessari umræðu. Það þarf að spyrja um lagagrunninn, því að í 19. gr. þeirra reglna sem birtar hafa verið segir að geyma skuli skotvopn á lögreglustöð, en að lögreglustjóri geti þó ákveðið í samráði við ríkislögreglustjóra að skammbyssur séu hafðar með í lögreglubifreið í sérstökum tilfellum. Mér finnst það í hæsta máta vafasamt að reglurnar rúmi það að skotvopnum sé að staðaldri komið fyrir í lögreglubílum. Það þarf líka að spyrja: Hver eru rökin að baki breytingum að þessu leyti? Af viðtölum við hæstv. ráðherra í fjölmiðlum má ráða að hér sé að einhverju leyti um að ræða viðbrögð við atburðunum í Útey 2011. Hvaða greining liggur þá þar að baki? Hvaða umfjöllun hefur átt sér stað á vettvangi lögreglunnar, af hálfu sérfræðinga, um hvaða hættum er verið að reyna að bregðast við með þessari breytingu? Ég held að það sé óumflýjanlegt að slíkar upplýsingar liggi fyrir og séu öllum aðgengilegar. Það má líka velta fyrir sér: Hver eru bestu viðbrögðin við vaxandi hættu? Er það aukinn vopnabúnaður lögreglu sérstaklega þegar við búum nú við þær aðstæður að lögreglumenn eru í vaxandi mæli einir í bifreið, sem hlýtur líka að bjóða hættum heim? Eða er lausnin kannski aukin sýnileg löggæsla? Fleiri lögreglumenn á göturnar? Betri aðbúnaður almennrar löggæslu að því leyti? Fjölgun í löggæslunni? Það eru allt spurningar sem við þurfum að ræða opið og ekki hrapa að ályktunum. Það er mjög mikilvægt líka þegar við horfumst í augu við aukna hryðjuverkaógn í nágrannalöndum að við metum af yfirvegun hvaða viðbúnað þurfi að hafa, en til þess þurfa staðreyndir að liggja uppi á borðum og greiningar að vera öllum ljósar, og sérstaklega þarf umræða að eiga sér stað hér á Alþingi um stefnu að þessu leyti.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og ítreka mikilvæg grundvallaratriði. Almenn löggæsla er vopnlaus í störfum sínum, á því er engin breyting. Engin ákvörðun er heldur fyrirliggjandi um aukinn vopnaburð lögreglu. Þetta skiptir máli. Um heimild lögreglu til valdbeitingar er fjallað í lögreglulögum sem eru frá 1996 og þar kemur fram að lögreglumenn mega aldrei ganga lengra í beitingu valds en þörf er á hverju sinni. Gæta skal meðalhófs. Í vopnalögum er það svo lagt í hendur ráðherra að setja reglur um vopn lögreglu og notkun þeirra, þar á meðal skotvopn. Slíkar reglur voru settar árið 1999. Í þeim felst stefnumörkun um meðferð, notkun og geymslu vopna lögreglunnar. Með þessu er mikið vald lagt í hendur ráðherra. Í mínum huga er ljóst að um stefnumarkandi atriði á borð við heimildir lögreglu til að bera vopn verður að hafa samráð við þingið og tryggja gagnsæi gagnvart almenningi. Í því ljósi ákvað ég að birta reglurnar. Þær setja ákveðinn ramma um vopn og valdbeitingartæki lögreglu. Það er alveg ljóst að á þessum reglum eru ytri mörk sem lögreglan má ekki fara yfir. Lögreglan þarf á hverjum tíma að vera vel undirbúin og vel þjálfuð í störfum sínum. Það er ríkislögreglustjóri sem leggur mat á þörf lögreglu fyrir búnað hverju sinni og ákveður hverrar gerðar hann skal vera. Ríkislögreglustjóra hefur þannig verið falið það hlutverk að meta þarfir lögreglu fyrir búnað, skipulag og þjálfun innan þeirra marka sem vopnareglur segja til um. Það þarf til að mynda ekki atbeina ráðherra eða ráðuneytis með beinum hætti til að endurnýja vopnakaup, svo fremi sem fjárheimildum um kaupin séu settar reglur af sama meiði. Mat ríkislögreglustjóra um búnaðarþörf lögreglunnar byggist á áhættumati á víðtækum grunni sem tekur mið af þróun mála hérlendis og erlendis og segir til um líklega framtíðarþróun. Það er afar mikilvægt að þessi skipan mála sé mönnum ljós. Hvað snertir búnað í lögreglubifreiðum, sem er kveikja að umræðu hv. þingmanns, eru nú geymdar skammbyssur í sex lögreglubifreiðum á höfuðborgarsvæðinu. Um er að ræða lítinn hluta bílaflotans sem hleypur á tugum. Þá má einnig geta þess að nokkrar lögreglubifreiðar á landsbyggðinni eru nú þegar með slíkan búnað um borð. Ekki er þörf á að breyta reglunum á meðan breyttur geymslustaður takmarkast við þann fjölda bifreiða sem nú er, en telji lögregluyfirvöld nauðsynlegt að fjölga bifreiðum þar sem vopn eru geymd í læstum hirslum, þannig að ekki sé einungis um sérstök tilfelli að ræða heldur nær því að vera almenn regla, mun reyna mjög á gildissvið þessara reglna enda eru á þeim ytri mörk sem ber að túlka þröngt. Herra forseti. Það má aldrei ganga lengra í beitingu valds en nauðsynlegt er hverju sinni. Það er grundvallarregla og það skiptir gríðarlega miklu máli að gæta hófs í meðferð valdsins. Lögreglunni ber ávallt að hafa meðalhófsregluna í heiðri við framkvæmd starfa sinna. Áherslur hv. þingmanns í þessari umræðu eru meðal annars á upplýsingagjöf til almennings og Alþingis. Ég er þeirrar skoðunar að upplýsingar sem megi birta eigi að birta. Það er alltaf gagnlegra og það á að vera leiðarljós í okkar störfum. Um sum verkefni sem lögreglan sinnir er eðli máls samkvæmt ekki hægt að tala opinberlega. Sú ákvörðun sem hér um ræðir er þó ekki ein þeirra. Það hefði verið betra ef yfirvöld hefðu komið upplýsingunum betur á framfæri. Umræðan fór þannig af stað að fólk gat haldið að verið væri að auka vopnaburðinn. Ég er ekkert hissa á að fólki hafi brugðið við það. Það er brýnt að almenningur og við öll skiljum hvað er að gerast svo ekki myndist gjá á milli sem við vitum að er vont, ekki síst fyrir löggæsluna í landinu. Hæstv. forseti. Það þarf að gera greinarmun á því hvort lögreglan hafi heimild til að ganga með vopn á sér eða hvort tekin sé ákvörðun um að færa geymslustaði frá lögreglustöð yfir í bifreið þar sem hirslurnar eru jafn öruggar og það þarf samþykki frá yfirmanni til að geta opnað hirsluna í neyðartilvikum, rétt eins og nú er. Þetta er mjög mikilvægt. Enn og aftur, við erum ekki að tala um aukinn vopnaburð. Lögreglan á Íslandi er vopnlaus í almennum störfum og við viljum að svo sé áfram.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Árna Páli Árnasyni, fyrir að taka þetta mál upp og ég vil segja það í upphafi að ég er mjög sammála þeim áherslum sem komu fram í málflutningi hans. Reyndar sé ég ástæðu til að fagna einnig áherslum hæstv. ráðherra sem segir að hér séum við ekki að verða vitni að stefnubreytingu, hún sjái ekki fyrir sér að almennir lögreglumenn muni hafa vopn í hendi. Það finnst mér gott að heyra. Það er mjög mikilvægt að um þessi mál ríki samstaða, að umræðan um þau sé opin og það er nokkuð sem hæstv. ráðherra hefur sýnt að hún vill að sé. Fyrr í vikunni fjallaði Fréttablaðið um vopnaburð lögreglunnar og tengdi hann vinnuvernd og vitnaði í Eyþór Víðisson löggæslufræðing sem segir, með leyfi forseta: „Þróun á lögum og vinnuvernd hefur aukið ábyrgð vinnuveitenda. Vinnuveitendur eiga að gera allt til að tryggja öryggi starfsmanna sinna. Aukið aðgengi að vopnum snýst að miklum hluta til um öryggi lögreglumanna.“ Það kann að vera rétt að einhverju leyti en ekki öllu. Ég tek undir með málshefjanda sem sagði: Leiðin til að styrkja lögregluna er að láta meira fé til hennar renna til að efla almenna löggæslu. Ég hef oft lagt áherslu á að ég hef viljað horfast í augu við þann veruleika að eftir hrunið skárum við niður til löggæslunnar um tæpa 3 milljarða á ári. Og það er rangt að úr því hafi verið bætt. Það var þverpólitísk samstaða [[Forseti hringir.]]um að bæta úr því og það eigum við að gera vegna þess að veik lögregla með vopn í hendi er varasöm lögregla. En við viljum öll og ég held að fyrir því sé ríkur þverpólitískur stuðningur á Alþingi styrkja almennu löggæsluna í landinu.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að halda áfram þar sem frá var horfið og taka undir það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði, ég held að það sé almennur þverpólitískur vilji hér á Alþingi til að efla almenna löggæslu, að það eigi að vera forgangsatriði. Mér hefur heyrst það á mörgum. Mér finnst alltaf svolítið erfitt að tala um löggæslumál. Ég er enginn sérfræðingur þegar kemur að löggæslumálum og lögreglunni. Í rauninni vil ég að þessi mál séu höndluð þannig að ákvarðanir um búnað lögreglunnar og hvernig hún vinnur séu teknar af þeim sem vita mest um aðsteðjandi vá og hvernig landið liggur í þeim efnum. Ég vil geta treyst lögreglunni. Það getur vel verið að hafa þurfi eftirlit með störfum lögreglunnar eins og sumir hafa lagt áherslu á. Það er mikilvægt að ræða störf lögreglunnar hér inni. Ég fagna því að reglur um vopnabúnað hafi verið gerðar opinberar. Það eyðir tortryggni. Ég fagna því líka að það er þverpólitísk áhersla á það að almenn löggæsla er ekki með vopn á Íslandi og verður ekki. Þá bið ég bara um að ákvarðanir um vopnaburð lögreglunnar séu teknar á faglegum grundvelli, að þær séu byggðar á einhverju hættumati og það ríki gagnsæi um hvernig farið er með þessi vopn. Lögreglan hefur ekki verið vopnlaus. Auðvitað hefur hún haft aðgang að vopnum og við vitum vel að eitt sem upp getur komið í löggæslustörfum er að glíma þarf við aðila með skotvopn. Þá verðum við að búa lögregluna þannig að hún geti tekið á þeim vanda. [[Forseti hringir.]]Við erum því aldrei að tala um eitthvert vopnleysi en við erum heldur ekki að tala um vopnavæðingu. Mér finnst þetta í raun og veru í ágætum farvegi.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir að koma þessu mikilvæga máli á dagskrá. Sú staðreynd að lögregla landsins hefur alltaf verið vopnum búin er okkur öllum ljós eins og það viðhorf langflestra að vilja búa hér í þessu landi frjáls og með friði. Reglur um meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna hafa verið birtar. Í þeim kemur fram stefnumörkun stjórnvalda um meðferð, notkun og geymslu vopna lögreglunnar. Þar kemur til dæmis fram að skotvopn skuli geymd í læstum hirslum eða í aðstöðu á lögreglustöð. Þó getur lögreglustjóri ákveðið að hafa skammbyssur í lögreglubifreiðum við sérstök tilfelli. Einn þáttur í störfum lögreglu úti um land er aðkoma að slysum þar sem ekið er á skepnur. Í mínu kjördæmi er auk þess leiðinlega algengt að ekið sé á hreindýr og þá oft á stóra hópa. Aðkoma að slysum sem þessum getur verið svakaleg þar sem skepnur eru oft illa farnar og sárþjáðar. Við slíkar aðstæður er ekki fýsilegur kostur að aka þurfi um langan veg til að sækja vopn til að aflífa þjakaðar skepnur. Ég reikna með að almenn sátt sé um að hafa skotvopn í lögreglubílum til þessara nota, en ég reikna ekki með að aðstæður sem þessar séu mörgum efst í huga við þá umræðu sem snýr að öryggi borgaranna. Engu að síður er þetta raunveruleiki sem vert er að hafa í huga því að á öllum málum eru nokkrar hliðar. Veröldin breytist og við verðum að aðlaga okkur að því upp að því marki sem við sættum okkur við. Sú sem hér stendur er alfarið á móti því að lögregla beri vopn á sér við dagleg störf og tekur heils hugar undir þau sjónarmið að farið sé stranglega eftir öllum reglum. Eðli málsins samkvæmt er ýmislegt í störfum lögreglu sem ekki er hægt að opinbera en ákveðnir þættir þurfa þó að vera opinberir til að viðhalda trausti. Skilningur okkar á því sem er að gerast þarf að vera sameiginlegur því að öll viljum við treysta á það frjálsa og örugga samfélag sem við lifum í.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að minna á mikilvæga forsendu þessarar umræðu, en hún er sú að valdbeitingarheimildir lögreglu séu birtar opinberlega eins og nú er gert, þökk sé hæstv. innanríkisráðherra, og ber að þakka sérstaklega fyrir það. Það er alveg þess virði að minnast þess sérstaklega að núna getum við rætt saman um það. Hér fer fram efnisleg umræða um 19. gr. reglnanna og fór sú umræða strax af stað í innleggi hv. fyrirspyrjanda. Fólki bregður við þá fyrirhuguðu breytingu sem lýst hefur verið í fjölmiðlum, vegna þess hvernig fór síðast þegar byssur komu til tals hér þegar kaupa átti 150 MP5 hríðskotabyssur til landsins og jafnvel setja þær í bíla samkvæmt sumu af því sem maður heyrði. Öll umræða var mjög ómarkviss. Hún var ónákvæm, jafnvel villandi, hvort sem það var viljandi eða ekki, hvort sem það var hér á þingi, hjá lögreglu eða hvar sem er. Umræðan núna er mun yfirvegaðri og nákvæmari og ég þori að segja vægari, enda er um miklu vægari breytingu að ræða núna en síðast. Þannig eigum við að ræða þetta. Við þurfum að hafa umræðuna í þingsal vegna þess að valdbeitingarheimildir og vopnabúnaður lögreglunnar eru háð lýðræðislegu umboði. Það verður að vera þannig í lýðræðisríki og reyndar alls staðar ef út í það er farið. Mér þykir mjög áhugavert það sem hæstv. innanríkisráðherra nefnir, að ef það eigi að gera það að almennri reglu að skammbyssur séu í hverjum bíl lögreglunnar reyni mjög á túlkun 19. gr. Ég er sammála því. En ég fagna því að sú umræða eigi sér stað hér og nú á opnum vettvangi fyrir opnum dyrum og að við getum rætt það opinskátt við kjósendur okkar í kjölfar þess að þessar reglur hafa verið opnaðar. Ég kem að fleiri punktum í síðari ræðu minni en þakka að lokum enn og aftur hæstv. innanríkisráðherra fyrir hennar góðu viðbrögð í þessum málum.
Virðulegi forseti. Eins og aðrir þakka ég þessa umræðu. Vopnaburður lögreglu er mál sem varðar líf og öryggi samborgaranna en ekki síður lögreglunnar. Þetta mál er af því tagi að það vekur eiginlega stórfurðu að ekki skuli vera um það skýr rammi í íslenskri löggjöf. Þess í stað eru til reglur sem nú hafa verið birtar um vopnaburð þar sem ráðherra framselur vald sem honum hefur verið fengið til ríkislögreglustjóra sem að hluta til framselur áfram vald til einstakra lögreglustjóra til að taka ákvarðanir um vopnaburð og meta aðstæður. Þessar reglur eru á köflum mjög almennt orðaðar. Ég vek athygli á c-lið 34. gr. sem heimilar að beita vopnum til að koma í veg fyrir að verulegu tjóni sé valdið á þjóðfélagslega mikilvægum hagsmunum eða stofnunum, eins og þar segir. Það hlýtur hver maður að sjá að þetta er allt of almennt orðalag fyrir yfirmann óbreytts lögreglumanns til að taka ákvörðun um hvort hann beiti byssu sinni eða ekki. Það nær engri átt að Alþingi skuli ekki sjálft setja lagaramma um mál af þessu tagi með þeirri faglegu umfjöllun og sérfræðiráðgjöf sem slík lagasetning útheimtir. Það er stór og afdrifarík ákvörðun að útsetja íslenska lögreglumenn fyrir auknu ofbeldi á götum úti því að við vitum að vopnabúnaður kallar á viðbúnað glæpamanna sem eykur stigmögnun hörku, ótta og ógnar í samskiptum. Sjálf óttast ég þá þróun sem nú er hafin með auknum vopnaburði lögreglu því að hún hlýtur líka að kalla á stóraukið og sjálfstætt eftirlit með lögreglunni eins og þingmenn hafa bent á, t.d. hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, [[Forseti hringir.]]og hlýtur að útheimta líka aukna fjármuni sem ég tek undir með málshefjanda að ég hefði frekar viljað sjá renna til aukinnar þjónustu lögreglunnar, fjölgunar lögreglumanna og bættra kjara þeirra.
Virðulegi forseti. Eins og aðrir fagna ég allri umræðu um lögregluna og hennar störf. Umræðan mun upplýsa samfélagið um hvernig lögreglan starfar og af hverju. Allt slíkt mun bara tryggja að lögreglan fái aukið traust. Hún hefur þó mjög mikið traust í dag. Umræðan er til upplýsingar og fræðslu um hvernig þetta er. Eins og sagt hefur verið mun almenningur ekki fara að sjá þungvopnaða lögreglumenn við skyldustörf samkvæmt því sem við erum að ræða hér. Ef lögreglumenn eru þungvopnaðir hefur mikið gengið á á undan eins og kemur fram í birtum vopnareglum. Það er enginn að fara að sjá þungvopnaða lögreglumenn við störf eftir þetta. Þá skulum við fara yfir það af hverju við erum í þessari umræðu. Ég tek heils hugar undir það sem hér hefur komið fram og spyr líka: Hvernig styrkjum við lögregluna best? Jú, með því að fjölga almennum lögreglumönnum, auka sýnileika þeirra, auka hverfalöggæslu sem þekkir nærumhverfi sitt. Þannig tökum við best á því. Á sama tíma og við gerum það, og við höfum verið að forgangsraða í það með auknum fjármunum til lögreglunnar, með því að fjölga lögreglumönnum og það hefur verið markmiðið, getum við ekki horft fram hjá því að ýmisleg hætta getur komið upp og þá verðum við líka að vera tilbúin að takast á við hana. Það er ekki nóg að efla heilsugæsluna til að tryggja heilbrigði landsmanna ef við búumst ekki við að það geti orðið hópslys. Við þurfum að hafa viðbúnað við því þótt við eigum ekki von á slíku á hverjum tíma. Það er það sem hér er í gangi. Hvernig eigum við að túlka 19. gr.? Hver er þessi sérstaka ástæða fyrir því að vopn eru sett í nokkra lögreglubíla, ekki alla, og með ströngum reglum? Jú, ríkislögreglustjóri hefur verið að reyna að átta sig á hinni raunverulegu hættu. Það er erfitt fyrir almenning og yfirvöld á hverjum tíma að átta sig á raunverulegri hættu. Þess vegna eru öll gögn [[Forseti hringir.]]ríkislögreglustjóra um áhættugreiningar og veikleikagreiningar birt árlega. Þessi hætta sem við verðum að átta okkur á er hin sérstaka ástæða fyrir því að vopnin þurfa að vera í lögreglubílum.
Hæstv. forseti. Líkt og aðrir þakka ég fyrir þessa umræðu sem ég tel mjög mikilvæga. Ég verð að segja að mér fannst einstaklega gott að heyra hæstv. ráðherra ítreka að lögreglumenn ættu ekki að vera vopnaðir við almenn löggæslustörf. Ég tek líka undir það sem hér hefur verið sagt, mesta öryggið er fólgið í því að styrkja almenna löggæslu. Ég tel það gilda bæði fyrir almenna borgara þessa lands sem og lögreglumennina sjálfa. Það vantar fleiri lögreglumenn og líkt og hér hefur komið fram eru lögreglumenn oft einir í bílum. Það finnst mér mikið áhyggjuefni. Of fáliðað lögreglulið sem hefur jafnframt greiðan aðgang að vopnum er blanda sem ég tel stórhættulega. Hér er búið að tala um að setja byssur í sex bíla. Rökin eru þau að bæta viðbragðstíma lögreglu. Ég hef áhyggjur af því að þetta geti leitt til stigmögnunar. Glæpamenn sem lögreglan fæst við geta auðvitað ekki vitað nákvæmlega í hvaða bílum skotvopnin eru. Ég hef áhyggjur af því að þeir muni bregðast við eins og skotvopn séu í öllum bílum. Ég hef áhyggjur af að það muni kalla á næsta skref sem verði að setja byssur í enn fleiri bíla og þannig koll af kolli. Ég ítreka það sem ég sagði í upphafi: Mesta öryggið er fólgið í því að styrkja almennu löggæsluna. Til að það sé hægt verður Alþingi vitanlega að setja fjármagn í það.
Virðulegur forseti. Umræðan um vopnaburð lögreglunnar sem skýtur upp kollinum síendurtekið hér inni, í fjölmiðlum og víðar sýnir að þjóðin er mjög á varðbergi gagnvart öllum hugmyndum um að auka vopnaburð lögreglunnar. Það gleður mig við þessa umræðu að mér heyrist flestir leggja sig fram um að eyða allri tortryggni í þeim efnum. Það stendur ekki til að almennir löggæslumenn beri vopn. Allur slíkur vopnaburður er háður skýrum reglum. Að því sögðu finnst mér mikilvægt að ræða líka aðra þætti löggæslustarfa en vopnaburð. Mér finnst það hafa verið gert undanfarið og í þessari umræðu. Við erum að ræða hér þörfina á því að auka almenna löggæslu. Þetta er einfaldlega fjársveltur málaflokkur eins og svo margt í okkar samfélagi eftir mörg þrengingarár. Vinnuálag er mikið. Við verðum líka að skoða þjálfun lögreglumanna og aðbúnað að öðru leyti en vopnaburð, bílakost og þar fram eftir götunum. Það þarf að fara heildstætt í þetta. Eitt áhugaverðasta innleggið í þessi mál las ég í viðtali við Karl Steinar Valsson, sem ég held að vinni hjá Europol núna, í Fréttablaðinu um daginn þar sem hann sagði að eðli svona viðureigna við glæpastarfsemi breyttist hratt. Hann talaði um mikilvægi þess að gera skipulagsbreytingar og breytingar á því hvernig lögreglan vinnur. Glæpasamtök núna eru ekki einskorðuð við einhvern einn hlut. Þau eru ekki bara í mansali eða eiturlyfjainnflutningi, þau eru farin að gera alls konar hluti í einu, jafnvel farin að nota verktaka til að gera hluti fyrir sig. Þetta er orðið mjög flókið og umfangsmikið, og mikilvægt að lögreglan geri skipulagsbreytingar til að geta nálgast þetta, ekki í hólfum [[Forseti hringir.]]eða með veggjum innan borðs heldur heildstætt. Þetta finnst mér mjög áhugavert. Mig langar til að ræða þetta einhvern tíma en ekki bara löggæslumál þegar hörmuleg dæmi koma upp úti í heimi sem varða skotvopn og þá ræðum við vopnaburð. Við þurfum líka að ræða aðbúnað, þjálfunarmál og skipulag löggæslunnar.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda eins og aðrir fyrir þessa þörfu umræðu. Eitt er það sem við skulum gera okkur grein fyrir, hinn almenni íslenski lögreglumaður vill ekki vopnbúast. Hann hefur ekki áhuga á því. Hann gerir það ef honum eru gefnar skipanir í þá átt en það er ekki almennur vilji lögreglumanna að vopnbúast. Við skulum hins vegar horfa á það að á Íslandi er skotvopnaeign mjög almenn. Það væri því fásinna að hafa ekki hér vel þjálfað lögreglulið sem getur gripið til vopna ef nauðsyn ber til. Þegar talað er um að vopnabúnaður lögreglu sé til þess fallinn að stigmagna vopn í umferð má benda á þá staðreynd að í mjög mörgum húsleitum sem farið hefur verið í, t.d. á höfuðborgarsvæðinu, í sambandi við skipulagða glæpastarfsemi, fíkniefnainnflutning o.fl., hafa menn fundið vopnabúr. Auðvitað sendum við ekki lögreglumenn berhenta í baráttu við slíka glæpamenn. Það sem hins vegar gerist við það að hafa skotvopn í afmörkuðum fjölda lögreglubíla er að viðbragðstíminn styttist. Ef atburðir verða alvarlegir þarf ekki að bíða eftir því að sérsveitin komi á vettvang einhverjum mínútum seinna. Þessar mínútur geta skorið úr um heill og hamingju og velferð. Við skulum ekki ala á ótta við lögregluna. Það er algjör óþarfi. Lögreglan nýtur fullkomins trausts landsmanna sem betur fer og að verðugleikum og við skulum styðja við lögregluna eins og við mögulega getum. Við höfum gert það. Ríkisstjórnin sem nú situr hefur varið drjúgu fé eftir mjög mörg mögur ár. Við þurfum meira til, við þurfum almenna uppbyggingu og [[Forseti hringir.]]við skulum gera okkar besta til að styrkja starfsumhverfi hinnar almennu lögreglu.
Virðulegi forseti. Nú vildi ég að ég hefði aðeins meiri tíma, m.a. til að svara hv. þingmanni sem talaði á undan mér um að ala á ótta gagnvart lögreglunni en ég ætla að sleppa því sökum tímaskorts í bili. Það sem er að mínu mati hættulegast við þá þróun að lögreglan hafi meiri aðgang að vopnum eða fjölgi þeim, sem ég veit að er ekki hér til umræðu, er að mannekla, skortur á þjálfun, lág laun, ósanngjörn starfsskilyrði og því um líkir brestir eru enn til staðar. Ef þeir eru til staðar og farið er í að auka vopnaburð - ég er ekki að tala um það sem fyrirhugað er núna heldur það sem var í umræðunni tiltölulega nýlega og ég geri ráð fyrir að komi upp aftur - er mikilvægast að við séum búin að laga þær brotalamir sem ellegar kalla á meiri vanda. Ef fleiri lögreglumenn eru til staðar eru minni líkur á að beita þurfi að valdi, sér í lagi einhvers konar skotvopnavaldi. Ég tek undir með hv. þm. Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur, við ættum að endurskoða lagaumgjörðina í kringum þetta. Í meginatriðum er lögreglan undanskilin vopnalögum. Vissulega sér ráðherra um þau mál og svo vill til að akkúrat núna er mjög ágætur hæstv. innanríkisráðherra í því. Það verður hins vegar ekkert alltaf endilega þannig. Samkvæmt núgildandi löggjöf getur vel stefnt í óefni ef annarlegir hvatar eru á bak við sem er ekki tilfellið núna en getur orðið seinna. Mér finnst alveg þess virði að endurskoða löggjöfina með hliðsjón af því að til sé betri lagarammi utan um það hvað sé heimilt og hvað ekki. Síðast en ekki síst vil ég nefna að lögreglan fundar núna með hv. allsherjar- og menntamálanefnd um þörf sína á skotvopnum og valdbeitingarheimildum. Það er til bóta en enn vantar að alþingismenn hafi góða leið til að segja frá því sem gerist á þeim fundum vegna þess að þeir eru lokaðir. Sömuleiðis þykir mér að við ættum að hafa einhverja leið til að taka þátt [[Forseti hringir.]]í ákvörðununum, jafnvel þótt það væri bara til að veita umsagnir. Nú hef ég ekki tíma fyrir meira og harma það mjög.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og þakka svör hæstv. ráðherra. Það er gott að hún hefur skýrt það að ekki er um almenna vopnvæðingu lögreglu að ræða. En jafnvel þótt hún sé afmörkuð þarf að taka afstöðu og velta upp þeirri spurningu hvað fjölgun vopna í lögreglubílum kallar á. Hver verða viðbrögð glæpamanna? Verða þau einhver? Þetta eru allt þættir sem eiga erindi í opinbera umræðu og lögreglan hlýtur að hafa tekið afstöðu til áður en farið var fram á þessa fjölgun geymslustaða. Ég fagna líka ummælum hæstv. ráðherra um mörk 19. gr. Ég er sammála henni um að þar eru mjög ákveðin mörk. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að það að setja vopn að jafnaði í ákveðna bíla reyni mjög á þanþol greinarinnar og jafnvel gangi lengra en hún heimilar. Í öllu falli erum við ráðherra þó sammála um að lengra verði ekki gengið að óbreyttum reglum. Það er mjög mikilvægt að ráðherra segi það skýrt því að það bindur jafnt hendur hennar og eftirmanna hennar á stóli hvað þetta atriði varðar. Ég vil síðan segja að ég tel ástæðu til að hættumat sem lögreglan gerir að þessu leyti komi fyrir þjóðkjörna fulltrúa. Ég tel að það þurfi að búa þannig um hnútana að allsherjar- og menntamálanefnd geti fengið í trúnaði aðgang að slíku hættumati og upplýsingar um það. Það er ekki í lagi að þjóðkjörnir fulltrúar viti ekki um viðbúnað lögreglu eða hættu sem lögregla telur steðja að samfélaginu. Slíkt er ekki í nokkru lýðræðisríki á vitorði lögreglu einnar og eins [[Forseti hringir.]]ráðherra. Slíkt er í öllum lýðræðisríkjum líka kynnt fulltrúum annarra stjórnmálaflokka og þannig þarf það að vera.
Virðulegi forseti. Allsherjar- og menntamálanefnd fær áhættumat ríkislögreglustjóra til kynningar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að nefndin sé mjög vel upplýst um það sem þar er að finna. Ég ítreka líka það sem ég hef þegar sagt og áður sagt í umræðu um lögreglumál að það er mjög brýnt að þeim sem gerst til þekkja, til að fjalla um þetta málefni sem er auðvitað ríkislögreglustjóri sem fer yfir grundvöll þess yfir hverju lögreglan þarf að ráða, sé treyst til að leggja það mat fram. Að sjálfsögðu þurfum við öll að hafa skoðanir á því hversu langt skuli ganga í hverju einstaka tilviki. Það er langbest að þeir sem til málsins þekkja sem best hafi það með höndum. Ég ítreka það sem ég hef sagt að það er klárt mál að það eru ytri mörk á þessum reglum. Það er það góða við að geta rætt reglurnar að menn sjá hvernig þær líta út og hvar mörkin eru. Ríkislögreglustjóri verður að fara að reglunum. Hann getur ekki farið út fyrir þær. Komi til þess að menn séu í vafa um það hvort of langt sé gengið ber ráðuneytinu að sjálfsögðu að grípa inn í það með því að segja að þetta rúmist ekki innan reglna eða leggja til breytingar á reglum. Ef slíkar breytingar yrðu gerðar þyrfti að gera það að mjög yfirveguðu máli. Svo vil ég að endingu taka undir það sem hér hefur komið fram, málefni löggæslunnar þarf að ræða heildstætt. Við erum alltaf að tala um afmarkaða þætti málsins. Það er alveg ljóst að umræða um vopn er óskaplega viðkvæm á Íslandi. Við erum öll viðkvæm fyrir henni. En við þurfum að gera okkur grein fyrir því að lögregluliðið þarf að vera vel þjálfað, vel menntað og vel undirbúið í öllum sínum störfum. Að sjálfsögðu skiptir sýnileiki löggæslunnar þar ekki síst máli en þetta þarf allt að koma til. Það þarf bæði að gæta þess að sýnileiki hennar sé sem mestur og við þurfum að gera betur þar og átta okkur á því að vel menntað, vel þjálfað lögreglulið [[Forseti hringir.]]er það sem við viljum.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjáraukalaga fyrir yfirstandandi fjárlagaár, árið 2015. Ég ætla fyrst og fremst að ræða hér fjögur málefni, reyndar öll mjög stór og mikilvæg; heilbrigðismálin, flóttamannamálin, barnabætur og almannatryggingar. Þegar fjáraukalögin eru lesin og litið til heilbrigðismálanna endurspeglast þar sá djúpstæði vandi íslenska heilbrigðiskerfisins að við erum með tvö ólík kerfi hér í landinu, annars vegar einkavædda heilbrigðisþjónustu og hins vegar opinbera þjónustu. Þessi tvö ólíku rekstrarform njóta ekki jafnræðis þegar kemur að fjárveitingum. Við sjáum engin merki hér um að verið sé að bæta erfiða rekstrarstöðu Landspítalans eða heilsugæslunnar, sem eru hinar opinberu stofnanir. Eina heilbrigðisstofnunin á landsbyggðinni sem fær eitthvað fær fé til þess að reisa gámabyggingar. En það vantar ekki að verið sé að bæta í heilbrigðiskerfið á yfirstandandi fjárlagaári, það fer til sjálfstætt starfandi sérgreinalækna og í einkarekna heilsugæslu. Sérgreinalæknarnir sem eru með samninga við Sjúkratryggingar fá tæplega 2 milljarða í viðbótarfjárveitingu á yfirstandandi fjárlagaári á meðan Landspítalinn, sem ekki hefur fengið fé til þess að mæta aukinni þjónustuþörf og ekki hefur að fullu fengið bættar kjarasamningshækkanir heilbrigðisstétta á yfirstandandi ári, stendur eftir óbættur hjá garði. Það eru alvarleg tíðindi. Hér er verið að ýta enn frekar undir þá þróun að opinn krani Sjúkratrygginga sé opnaður meira á kostnað opinbera kerfisins. Þá erum við að tala um heilsugæsluna sem allir flokkar eru sammála um að eigi að vera grunnstoðin í íslensku heilbrigðiskerfi. Heilsugæslan fær ekkert í þessum fjáraukalögum í samanburði við tæpa 2 milljarða sem sjálfstætt starfandi sérgreinalæknar fá. Og Landspítalinn fær ekkert nema hrokafullar skammir frá meiri hluta fjárlaganefndar. Er það til mikilla vansa fyrir það fólk. Eins og ég sagði er það einkarekna heilsugæslan sem fær eitthvað af því að hún er með sérstaka samninga við Sjúkratryggingar. Einkarekin heilsugæsla í Salahverfi fær 20 milljóna viðbótarfjármögnun vegna þeirrar tegundar samninga sem hún er með, og Læknavaktin fær 46 millj. kr. viðbótarfjárheimild. Það endurspeglar vandann sem við eigum við að etja í íslensku heilbrigðiskerfi, vanda sem verður að bregðast við og leysa. Hann leysum við ekki með því að setja allt í einkarekstur, heldur með því að taka stjórnina á kerfinu og þora að taka ákvarðanir sem kunna að vera erfiðar og krefjast mikillar pólitískrar forustu. Ég harma að í fjáraukanum sjái stjórnarmeirihluti Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks ekki sóma sinn í því að styðja við bakið á Landspítala – háskólasjúkrahúsi, sem veitir hér lífsbjargandi þjónustu, bráðaþjónustu. Ég harma að ekki sé bætt í hvað varðar heilsugæsluna, sem er ódýrasta og aðgengilegasta heilbrigðisþjónustan, því að þær stofnanir sem ég taldi upp hér taka nú á sig aukinn fjölda sjúklinga vegna aukinnar þjónustuþarfar sem er vegna breyttrar aldurssamsetningar og fólksfjölgunar, en fá það ekki bætt á meðan starfsemi sem minni stjórn er á fær fé. Hér er það nefnilega þannig að ef einhver kemur heim úr námi og er sérfræðingur í ákveðinni grein getur hann opnað stofu án þess að fyrir liggi nokkur greining á þörfinni fyrir aukna þjónustu á því sviði. Hins vegar vitum við að það er gríðarleg þörf fyrir heimilislækningar og þjónustu annarra heilbrigðisstétta í heilsugæslunni og fyrir eflingu á mannafla Landspítala. En því mætum við ekki heldur þörf sem við vitum ekki hvort er til staðar. Herra forseti. Við getum ekki haldið áfram að koma svona fram við heilbrigðiskerfið okkar, kerfi sem allir Íslendingar eru sammála um að eigi fyrst og fremst að vera í opinberum rekstri og eigi að vera fjármagnað af skattfé og að forgangsraða eigi skattfénu í þann málaflokk. Fyrst við tölum um einkavæðingu þá fer hún fram án þess að þurfa að koma fyrir Alþingi. Við þurfum að einsetja okkur að breyta því, því að stefnubreyting sem þessi á grunnstoð samfélagsins verður að fá umræðu á þingi. Það sama á við um menntamálin. Við lesum á bls. 65 í frumvarpinu, undir lið 516, um Iðnskólann í Hafnarfirði. Þessi ríkisrekni skóli var sameinaður einkaskóla, Tækniskólanum, án þess að um það færi fram nokkur stefnumarkandi umræða á Alþingi, því að menntamálaráðherra hefur lögum samkvæmt heimildir til þess að fara með það eins og hann vill. Því þarf líka að breyta, herra forseti. Íslendingar vilja að gagnsæi og greining ríki varðandi breytingu á rekstrarformi á grunnstoðum íslensks samfélags, heilbrigðis- og menntakerfinu. Herra forseti. Nú ætla ég að fara yfir í flóttamannamálin. Ég lagði hér fram í upphafi þings, ásamt megninu af þingmönnum minni hlutans, tillögur um að við tækjum á móti a.m.k. fimm hundruð flóttamönnum á þremur árum að þessu ári meðtöldu. Ríkisstjórnin brást við með útspili um að 2 milljarðar yrðu settir inn í þann málaflokk, en vildi ekki nefna tölur um fjölda flóttamanna sem við mundum taka á móti. Nú koma 775 millj. kr. af þeim 2 milljörðum sem falla eiga til á tveimur árum, inn á fjáraukalög. Ég er mjög ósátt við það sem þar blasir við, herra forseti. Hvað á að setja í móttöku flóttamanna af því? Innan við 10% af fjárhæðinni eiga að renna til móttöku flóttamanna. Við búum við einstakar aðstæður varðandi flóttamannastraum vegna stríðsástands í Sýrlandi og víðar þar sem Evrópa hefur ekki litið annan eins flóttamannavanda frá því í síðari heimsstyrjöld. Og Íslendingar ætla að leggja 75 millj. kr. í það púkk, í móttöku fólks. Það er algjörlega óásættanlegt. Nú á að koma hér hópur fólks fyrir jól, sem er ánægjulegt og hafa sveitarfélög brugðist vel við. Í það eiga þessar 75 millj. kr. að fara. Síðan eiga 250 millj. kr. af þessum 775 millj. kr. að fara í alþjóðastofnanir. Það er gott. Þar er verið að bregðast við og hjálpa í nálægð við vandann og hjálpa þeim stofnunum sem takast á við þessi mál nær svæðunum þar sem uppruni flóttamannavandans er. En síðan koma hér 450 millj. kr. vegna hælisleitenda. Ég er mjög sátt við að sett sé viðbót inn í þann málaflokk, en það kemur til af því að hælisleitendum hér er að fjölga. Í fjárlögum yfirstandandi árs var þörfin fyrir fjármuni vanáætluð. Það lá fyrir í upphafi árs að bæta þyrfti fjármunum inn í þann fjárlagalið, en nú eru þeir 2 milljarðar sem var lofað sem sérstökum viðbrögðum, að stórum hluta nýttir til að vinna upp syndir ríkisstjórnarinnar á yfirstandandi fjárlagaári. Það er til skammar og við verðum að sýna meiri ábyrgð gagnvart þessum vanda. Okkur ber siðferðisleg skylda til þess. Við getum ekki leikið apa- og slönguleik þegar svo mikilvæg mál eru í húfi. Það bíður fjárlagaumræðunnar. En ég get ekki betur séð en að fjármunir fyrir næsta ár til að taka á móti flóttamönnum séu það litlir að í raun eigi varla að taka á móti kvótaflóttamönnum nema þessum tæplega hundrað flóttamönnum. Það er alls ekki boðlegt, herra forseti. Það er ekki nema von að ríkisstjórnin tali eins og raun ber vitni, að tölurnar séu ekki aðalatriðið, því að auðvitað vill enginn opinbera svona snautlega tölu, að við ætlum að taka hér á móti innan við hundrað manns sem flýja með börnin sín frá hrikalegum aðstæðum í von um að koma þeim í skóla og geta fengið að vinna fyrir sér í friði án þess að þurfa að óttast hræðilegar upplifanir og um líf sitt. Þó að það sé ánægjulegt að þessir fjármunir komi inn hefðu þeir átt að vera miklu meiri því að þarna er verið að bæta upp gamlar syndir en ekki að koma með nýtt fé nema að litlu leyti. Þá komum við að barnabótunum, herra forseti. Hv. þingmenn Oddný Harðardóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Brynhildur Pétursdóttir skipa þríeyki minni hlutans í fjárlaganefnd. Þær eru algjörlega frábærar í störfum sínum, vinna samstillt, eru vandaðar og setja sig inn í mál og skila okkur nefndarálitum sem eru afskaplega gagnleg. Þar fer minni hlutinn ágætlega yfir barnabæturnar. Við skulum muna að þegar verið var að hækka matarskatt á íslenskar fjölskyldur var Framsóknarflokkurinn friðaður, honum fannst það erfitt. Framsóknarmönnum fannst erfitt að auka álögur á íslensk heimili með þessum ömurlega hætti. Það eru ekki síst lífeyrisþegar og leigjendur sem hækkun matarskatts bitnar harðast á. Þá var lofað hverju? Jú, það átti að hækka húsaleigubætur um 400 millj. kr. Það hefur verið svikið, herra forseti. Ekki ein króna af þeim 400 millj. kr. hefur skilað sér til fólks til mótvægis við hækkun matarskatts. Það var lygi í Framsóknarflokknum. Framsóknarflokkurinn lét Sjálfstæðisflokkinn ljúga að sér og hefur sætt sig við það. Ráðherra þeirra sem fer með málaflokkinn hafði ekki fyrir því að breyta reglunum til þess að skila fólki, leigjendum, þessum 400 millj. kr. og hafi hún skömm fyrir. Svo kemur að barnabótunum. Jú, það átti að setja inn fjármuni í barnabæturnar til þess að hjálpa tekjulágum barnafjölskyldum að mæta hækkun á matarverði. Hverjar voru efndirnar í því? Jú, það voru kannski einhverjar 200, 300, 400 millj. kr. sem skiluðu sér af þeim 1.200 sem lofað var. Nú er verið að lækka barnabæturnar um 600 millj. kr. því að ríkisstjórnin jók skerðingarnar á móti hækkuninni og náði þannig að spara sér svolítið fé á efnaminnstu barnafjölskyldunum. Það er forgangsröðun hægri stjórnar ríkisstjórnar hæstv. forsætisráðherra Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Og það er andstyggilegt að verða vitni að því að það sé aðferðafræði sem beitt er í ríkisfjármálum þegar ríkissjóður hefur rétt úr kútnum eftir erfiðisvinnu Samfylkingar og Vinstri grænna, þegar íslenskt hagkerfi er í góðum gangi eru þetta skilaboðin til þeirra sem ætti að forgangsraða fjármunum til. En hið opinbera heilbrigðiskerfi, flóttafólk, leigjendur og efnaminni barnafjölskyldur, og ég kem inn á lífeyrisþegana á eftir, það er það sem skilið er eftir sem og stór hluti menntakerfisins. Ég vona að einhver framsóknarmaður svari fyrir það hér í umræðunni um fjárlög eða fjáraukalög af hverju þau hafa ekki staðið vörð um barnafjölskyldur og leigjendur samhliða því sem þau hækkuðu matarskattinn. Þau lugu að fólki. Hafi þau ekki ætlað sér að ljúga að fólki vil ég að þau komi hér og segi okkur hverjar ástæðurnar fyrir því eru, að mótvægisaðgerðir upp á milljarð vegna matarskatts hafa ekki skilað sér, á meðan hæst launaða fólkið á Íslandi, eignamesta fólkið á Íslandi og útgerðaraðallinn fá hverja gjöfina á fætur annarri svo tugum milljarða skiptir. Nú kem ég inn á breytingartillögu minni hluta fjárlaganefndar, hv. þingkvenna sem ég nefndi áðan. Þær leggja til fyrir hönd okkar í minni hlutanum að hækkun bóta almannatrygginga verði afturvirk til 1. maí 2015, rétt eins og launafólk fékk hækkanir sínar þá í kjarasamningum. Sú aðgerð kostar 6,6 milljarða. Það eru 6,6 milljarðar sem ríkisstjórnin ætlar að hafa af lífeyrisþegum þessa lands. Það eru örorkulífeyrisþegar sem vegna sjúkdóma geta ekki unnið fyrir sér nema þá einhverjir að litlu leyti, og ellilífeyrisþegar. Þetta bitnar auðvitað harðast á þeim sem reiða sig alfarið eða að miklu leyti á bætur Tryggingastofnunar. Það er allverulegur hópur. Þarna leggjum við til að í stað þess hækkunin taki gildi um næstu áramót taki hún gildi frá og með 1. maí 2015. Eftir að þingmenn hafa fengið launahækkun eftir úrskurð kjararáðs frá og með 1. mars 2015 vil ég horfa framan í þann þingmann sem ætlar að neita gömlu fólki og veiku fólki um hækkun fyrir sambærilegt tímabil. Það verður fróðlegt að sjá hvernig atkvæðagreiðslu vindur fram um þá tillögu. Nú skulum við tala um 6,6 milljarða, herra forseti, því að hvað er að gerast? Jú, það gengur vel á Íslandi. Atvinnuleysi fer minnkandi, það er næga atvinnu að hafa, það eru fjárfestingar í gangi, það er uppbygging í íslensku samfélagi. Það skilar sér auðvitað í auknum tekjum í ríkissjóð. Og bara í gegnum veltuskatta, sem eru skattur á virðisauka, vörur og þjónustu, aukast skatttekjur ríkisins á þessu ári um hvað, herra forseti? Jú, 6,6 milljarða. Það er nákvæmlega það sem það kostar okkur að tryggja lífeyrisþegum sambærilegt tímabili í hækkunum á tekjum. En hvað ætlar hægri stjórnin að gera? Jú, hún ætlar vissulega að borga niður skuldir og lækka vaxtakostnað og það er glæsilegt. En hún er líka að vinna að því að minnka umfang ríkissjóðs í hagkerfinu. Það er munurinn á hægri og vinstri, herra forseti, að við vinstra megin í stjórnmálunum viljum öflugan ríkissjóð til þess að fjármagna greiðslur almannatrygginga, barnabætur, vaxtabætur, húsaleigubætur, menntakerfið, heilbrigðiskerfið, velferðarkerfið og löggæsluna. En þeir sem eru hægra megin í stjórnmálunum álíta mikilvægara að ívilna þeim tekjuhærri með lægri sköttum en draga úr hinni almennu, opinberu þjónustu sem gagnast okkur öllum og býr til betra og jafnara samfélag. Þannig að 6,6 milljarðarnir eru ekki nýttir fyrir lífeyrisþega, heldur til þess að lækka skatta á alþingismenn og þeirra líka. Herra forseti. Það verður fróðlegt að sjá hér í atkvæðagreiðslu hvað stjórnarþingmenn gera gagnvart þessum tillögum. Það verður fróðlegt að sjá hvað Framsóknarflokkurinn, sem búinn er að svíkja barnafjölskyldur og leigjendur, ætlar að gera gagnvart lífeyrisþegum. Ég trúi því ekki að þau styðji ekki þessar tillögur, annars er siðferðisþrek þeirra jafnvel minna en mig óraði fyrir.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Það er auðvitað mjög mikilvægt að gæta að pólitísku samhengi þess sem hér er rætt þótt um sé að ræða, að sumra mati, nánast formsatriði þegar um er að ræða það að við sem förum með fjárveitingavaldið stöndum frammi fyrir orðnum hlut, stöndum frammi fyrir því sem þegar er gert af hendi framkvæmdarvaldsins, ákvörðunum sem eru teknar annars staðar og í raun og veru eru ákvarðanir þegar allt kemur til alls ekki á okkar valdi. Það væri með réttu hægt að halda því fram að sumt af þessu væri óttaleg leiksýning, þ.e. að við skulum láta hér eins og við ráðum einhverju um það, til að mynda hvort settar séu 850 milljónir í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða eða að 1,3 milljarðar til nýframkvæmda í vegagerð, sem hvort tveggja eru ákvarðanir sem okkur er tilkynnt um í fjölmiðlum og af brosandi ráðherrum á miðju ári, sem þar með hunsa algjörlega fjárstjórnarvald Alþingis, að ég tali nú ekki um eðlilega stefnumörkun og lögbundið ferli eins og til að mynda í gegnum samgönguáætlun. Það eru í sjálfu sér vinnubrögð sem eru hláleg og maður veltir fyrir sér trúverðugleika slíkra vinnubragða annars vegar og svo hins vegar hástemmdra áforma um að koma á miklum aga í ríkisrekstrinum og utan um fjárlagagerð undir flaggi opinberra fjármála. Ég mundi vilja biðja hv. þingmann að reifa afstöðu sína til þeirra mótsagna sem við stöndum frammi fyrir. Hins vegar langar mig að biðja þingmanninn, vegna þess að hún þekkir vel til bæði í sænskum stjórnmálum og um stöðu velferðarmála hér á landi, að fjalla um stöðu barnabótakerfisins, annars vegar þar sem fyrirmyndirnar eru sterkastar og bestar, sem eru á Norðurlöndum og kannski helstar í Svíþjóð, og svo hins vegar það hvernig barnabótakerfið er útleikið í stöðunni akkúrat eins og við horfum [[Forseti hringir.]]á hana í dag.
Herra forseti. Þetta voru yfirgripsmiklar spurningar. Ég vil byrja á að þakka andsvarið og segja varðandi yfirlýsingar á miðju ári um útgjöld að þá eru þær náttúrlega mjög á skjön við þau fjárreiðulög sem við búum við, því að þar er algjörlega verið að hunsa fjárveitingavald Alþingis. Má kannski segja að við upplifðum það mjög sterkt þegar rammaáætlun, sem hér er samþykkt og er plagg sem er mjög skipulagt ferli sem á að fylgja, var að engu höfð. Reynt var að hafa hana að engu en okkur í minni hlutanum tókst að koma í veg fyrir það. Segja má það sama um samgönguáætlun líka, það fer svona eftir behag hvernig fólk hefur þær áætlanir. En með ferðamannastaðina og vegagerðina, þær yfirlýsingar verða svo hlálegar því að auðvitað vissu menn og konur það í fjárlagagerðinni að þeir fjármunir þyrftu að koma til. Það lítur bara betur út þegar þú leggur fram fjárlagafrumvarp með hagfelldari niðurstöðu og kemur svo og bætir aðeins inn í það svo minna beri á, en þú getur samt slegið þig til riddara á miðju ári. Þetta er einhvers konar aðferðafræði sem er afskaplega óheppileg og stuðlar ekki að aga í ríkisfjármálum og er í raun og veru til þess fallin að dylja hver staðan er í ríkisfjármálunum hverju sinni. Varðandi barnabæturnar, á Norðurlöndunum eru almennar barnabætur þar sem hvert einasta barn fær barnabætur, það er framlag ríkisins, og ekki síður er tekin jöfnun innan tekjubila sem þar eru á ferðinni, en nú er búið að leika barnabæturnar svo hart á Íslandi, að fólk á lágmarkslaunum nær vart [[Forseti hringir.]]óskertum barnabótum.
Forseti. Mig langar að biðja hv. þingmann að dvelja aðeins lengur við umræðuna um barnabætur vegna þess að ég hef lengi verið mjög hugsi yfir því hvernig við förum með barnabótakerfið á Íslandi og ekki síst þegar verið er að nota það kerfi, rétt eins og mörg önnur kerfi, til kjarajöfnunar þegar þeim er alls ekki ætlað upprunalega að vera það verkfæri. Má eiginlega segja að kerfið verði svolítið subbulegt ef á mörgum stöðum er verið að tekjutengja alls konar aðkomu hins opinbera. Eftir því sem mér skilst og ég veit best er þessi máti ekki viðhafður á Norðurlöndunum þar sem barnabæturnar eru tengdar börnunum sem slíkum án tengsla við stöðu eða efnahagslega stöðu foreldra og litið er svo á að það sé viðfangsefni almenna skattkerfisins að stilla af kjör með gagnsæjum og réttlátum hætti. Mér finnst afar mikilvægt að við lyftum þessari umræðu, við sem stöndum fyrir félagslegt réttlæti og jöfnuð á pólitísku litrófi á Íslandi, að horfið verði frá þessari miklu tekjutengingu barnabóta undir því yfirskyni að verið sé að búa til kerfi sem sé í einhverjum skilningi réttlátara, en er þá um leið kerfi sem viðheldur kjaramun og félagslegu misrétti í landinu. Mér finnst þetta vera umræða sem við þurfum að halda betur og oftar á lofti en við höfum gert. Mig langar að biðja hv. þingmann að ræða þetta hér og þá kannski í samhengi við aðrar tegundir bótakerfa, en ég held að barnabótakerfið sé kannski það sem lýsir best þessum ólíku áherslum og hvað það er í raun og veru sem er kjarninn í hinu norræna velferðarkerfi.
Forseti. Það gleður mig að fá tækifæri til að tala meira um barnabótakerfið. Við á Norðurlöndunum njótum þeirrar lukku að eiga mörg börn og það kemur ekki til af sjálfu sér. Norrænar konur eru ekkert sérstaklega öðruvísi en aðrar konur þegar kemur að því, nema aðstæðurnar sem okkar eru skapaðar eru betri. Bæði er meira jafnrétti á heimilum og konur þurfa ekki að velja á milli þess að vinna úti og eiga börn því að við erum með vel uppbyggt leikskólakerfi þó að við viljum bæta það fyrir smábarnafjölskyldurnar. Á Norðurlöndunum hafa barnabæturnar líka spilað mikilvægt hlutverk því að þeim er ætlað að jafna kjör innan tekjubils. Við getum tekið tvo einstaklinga með 400 þús. kr. í tekjur á mánuði. Annar á ekkert barn en hinn er með þrjú börn á framfæri og það liggur í augum uppi að ráðstöfunartekjur þess með börnin þrjú verða mun minni. Þess vegna koma barnabæturnar til, til að jafna kjörin og til að þeir sem ákveða að eignast börn séu ekki ósjálfrátt eða samhliða að ákveða þá að verða með mun lakari ráðstöfunartekjur, yfir 25–30 ára tímabil jafnvel. Hið eiginlega hlutverk barnabótanna er að tryggja sæmilegar ráðstöfunartekjur samhliða því sem framfærslubyrðin eykst. Við höfum breytt barnabótakerfinu í einhvers konar kerfi fátækra, en fátækt þarf að mæta með öðrum hætti. Þegar hv. þm. Oddný Harðardóttir var fjármálaráðherra byrjaði hún að auka í barnabótakerfið einmitt eftir erfiða niðurskurðartíma og þá notaði hún við fyrsta tækifæri möguleikana til að bæta í barnabótakerfið til að færa það [[Forseti hringir.]]nær hinu norræna kerfi.
Hæstv. forseti. Þetta er önnur ræða mín um fjáraukalögin í dag og gætu þær átt eftir að verða fleiri. Það má eiginlega heita að hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, formaður fjárlaganefndar, hafi sært mig til að koma hér upp að nýju til að skýra afstöðu mína til rekstrarforma í heilbrigðisþjónustunni. Hún taldi upp stofnanir sem væru ekki á vegum hins opinbera og gaf sér að ég hlyti þá að vera þeim andvígur fyrst ég vildi opinberan rekstur. Stofnanirnar sem hún nefndi voru Hrafnista og Reykjalundur og sennilega einhverjar fleiri. Ég hef margoft skýrt frá því að ég dreg línurnar við einkavæðingu á allt öðrum stað en hv. þingmaður gerir. Ég geri greinarmun á stofnunum sem eru sprottnar upp úr starfi verkalýðshreyfingar, sjúklinga eins og SÍBS, og eru ekki reknar á nokkurn hátt í hagnaðarskyni. Ég geri greinarmun á þeim og hins vegar klínikinni til dæmis sem núna er starfandi uppi í Ármúla og rekin af fjárfestum sem ætla sér að taka arð út úr starfseminni. Á því er grundvallarmunur. Ég geri líka greinarmun á sjálfstætt starfandi læknum sem reka sinn einkapraxís. Ég hef aldrei verið andvígur slíku. Ég hef aldrei viljað færa landamærin mikið til, hef talið að sá kokteill sem við búum við á Íslandi hafi verið sæmilegur, en núna sýnist mér landamærin vera að færast til. Ef það gerist að þessir sjálfstætt starfandi læknar flytjist inn í stærri rekstrareiningar einkarekins sjúkrahúss þá er komin upp allt önnur staða en áður var. Ég vildi skýra afstöðu mína til þessara mála. Síðan hef ég verið að kalla eftir umræðu um skipulag heilbrigðisþjónustunnar. Við erum alltaf að sjá öðru hvoru birtast í fjárlögum og í fjáraukalögum núna hvernig kerfisbreytingar eru smám saman að koma í ljós. Þannig kemur fram í þessum fjáraukalögum að gert er ráð fyrir aukaframlagi til einkarekinnar starfsemi. Ég nefni Læknavaktina, þar er farið fram á 46 millj. kr. viðbótarfjárveitingu, í heilsugæslustöðina í Salahverfi sem er rekin á svipuðum forsendum, þar er líka lögð til hækkun í fjáraukalögum upp á rúmar 20 millj. kr. Hvers vegna gerist það? Hver er forsendan fyrir slíku og réttlætingin? Hún er sú að þarna hefur álagið aukist, það koma fleiri sjúklingar til sögunnar og þá fylgir það samningum sem gerðir hafa verið að framlagið skal aukast inn í þessa starfsemi. Þetta gerist hins vegar ekki í flestum opinberum stofnunum. Ef tekið væri tillit til þess að fjölgun sjúklinga sem sækja til Landspítalans nemur tæpum 2%, 1,7%, þá þyrfti framlag til Landspítalans að aukast bara af þeim sökum um tæpan milljarð kr. Þá vaknar sú spurning aftur sem ég vakti máls á í fyrri ræðu minni, hvort það væri eðlilegt fyrirkomulag að horfa til þess að fjármagn fylgi sjúklingi, eins og Milton Friedman boðaði á sínum tíma að við skyldum hafa að leiðarljósi, bæði í menntakerfinu og í heilbrigðiskerfinu. Ég segi nei og hef fært rök fyrir því að það sé ekki eðlilegt sem eini vegvísirinn, en að sjálfsögðu þarf að taka tillit til álagsins í heilbrigðiskerfinu, til fjölda þeirra sjúklinga sem leita til heilbrigðisstofnana og til skólanna o.s.frv. þegar gerð er áætlun um fjárframlag til þessarar starfsemi. Það fyrirkomulag að fjármagn fylgi sjúklingi er ágætt ef við höfum alveg ótakmarkaða peninga, ef við höfum ótakmarkaða peninga kann það að vera í góðu lagi, en við höfum ekki ótakmarkað fjármagn. Við verðum að fara vel með peningana. Það hefur komið fram margoft í athugunum sem gerðar hafa verið meðal annars á vegum OECD að alla vega fram á síðari ár þá nýttist hver króna í íslenska heilbrigðiskerfinu betur en víðast hvar annars staðar. Það var með góðu skipulagi. Ef við hins vegar afnemum allar hömlur sem hafa verið á fjármagninu með þeim hætti sem núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra lýsir að hann vilji gera með þessari hugsun, fjármagn fylgi sjúklingum, þá erum við búin að missa forræðið í hendur þeirra sem fjárfesta. Þá erum við búin að missa forræðið þangað. Ef klínikinni dettur í hug að bjóða upp á einhverja sérstaka þjónustu, nýja þjónustu sem er sjúkratryggingaskyld, þá verða peningarnir að renna þangað. Það er nú bara þannig. Nú vilja menn helst opna líka á þennan færanleika á milli landa. Við þurfum að gjalda varhuga við því og fara varlega í sakirnar. Ég hefði gaman af því að gerð yrði úttekt á því hvernig íslensk sjúkratryggingastofnun túlkar viðmiðin borið saman til dæmis við það sem gerist í Danmörku. Danirnir voru mjög efins um að fara inn á þessa braut einfaldlega vegna þess að þeir óttuðust að tilvísanakerfi þeirra mundi hrynja, þeir mundu sem sagt glata forræði yfir kerfinu í hendur þeirra sem fjárfesta og ákveða sjálfir upp á hvaða þjónustu þeir bjóða. Við þekkjum það náttúrlega í menntakerfinu að hér voru reistir háskólar sem höfðu síðan sjálftöku og beinan rétt til að seilast ofan í vasa skattborgarans. [[Gripið fram í: Og innheimta skólagjöld.]]Og innheimta skólagjöld að auki. Þá er spurningin: Viljum við fara inn á þá braut að veita aðilum á markaði rétt til þess að seilast ofan í vasa skattborgara að vild? Nei. Þetta væri hægt ef við værum Sameinuðu furstadæmin við Arabíuflóann og ættum hér olíu sem kæmi upp úr hverri holu. Þannig er það ekki á Íslandi. Það er ekki þannig. Við höfum takmarkað fé og við þurfum að fara mjög vel með það. Síðan eru á þessu ýmsar hliðar sem snúa að dreifðum byggðum landsins. Það eru fáir sem mundu vilja róa þar til fiskjar innan heilbrigðiskerfisins, þar er ekki mikil fengsæld og eins hefur reynslan sýnt það, eins og ég gat um í fyrri ræðu minni, að fátækari sveitarfélög eða borgarhlutar hafa ekki farið vel út úr þessu fyrirkomulagi. Hæstv. forseti. Ég segi: Við þurfum að taka umræðu um þetta. Það þýðir ekkert að koma fram í fréttum sjónvarps eins og hæstv. heilbrigðisráðherra gerði um daginn og nánast hvíslaði undir lok viðtalsins að hann væri núna að hefja vegferð í áttina að þessu fyrirkomulagi, fjármagn fylgir sjúklingi. En ég vil gera mjög skýran greinarmun á því annars vegar að fara alfarið út á þessa braut og hins vegar að tekið sé tillit til þess í fjárlögum hver aukningin er og hver eftirspurnin er á hvaða svæði og hvaða vanda einstaka stofnanir þurfa að glíma við af þeim sökum, eins og t.d. Landspítalinn sem ég vil meina að búi í reynd enn við hálfgert neyðarástand. Ég held að það sé bara veruleikinn. Og þarna er verið að leggja á marga starfsmenn óbærilegar byrðar. Það er það. Það verður að minna okkur á það líka hvernig biðraðir eru að lengjast eftir mikilvægum aðgerðum innan heilbrigðiskerfisins. Það er að verulegu leyti hjá Landspítalanum, en einnig hjá öðrum heilbrigðisstofnunum í landinu.
Hæstv. forseti. Ég ætla að þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir prýðilega ræðu. Ég held að við séum um margt mjög sammála í þessu. Hann talaði um úttekt á viðmiðum sjúkratrygginga. Ef ég væri í meiri hluta fjárlaganefndar hefði ég valið að gera rekstrarúttekt á sjúkratryggingum fremur en Landspítala, enda er það þar sem viðbótarfjárframlögin koma í löngum bunum og svo virðist sem þar sé verið að greiða fyrir heilbrigðisþjónustu þar sem greining á þörfinni liggur ekki fyrir. Það langaði mig að segja um það mál. En hv. þingmaður talaði mikið um fjármögnunina, fjármagn fylgir sjúklingi. Ég finn það að á heilsugæslunni hefur verið unnið að því að endurbæta starfsandann og blása fólki von í brjóst um að það sé að vænkast hagur og skipulagi breytt og slíkt. Ég held að það sé mjög jákvætt. Ég held að allir séu sammála um að það þurfi að breyta fjármögnuninni með einhverjum hætti. Ég vil einmitt taka undir það með þingmanninum. Ég tel að við eigum að skoða þessi mál og fjármögnunina. Við eigum ekki að fara í að breyta rekstrarformi hér. Ég tel að það eigi ekki að gera það yfir höfuð, en við eigum ekki að gera það að svo búnu. Núna er fjársvelti fyrst og fremst vandi heilsugæslunnar. En við stöndum frammi fyrir því að fjármögnunin kemur ekki einu sinni til umræðu á Alþingi nema við reynum í stjórnarandstöðu að knýja það fram. Ég hef spurt út í rekstrarformið í fyrirspurn til skriflegs svars. En ég vildi eiginlega heyra viðhorf þingmannsins til þess að svo veigamiklar ákvarðanir eigi að taka án þess að þingið komi að því. Er það boðlegt?
Hæstv. forseti. Nei, það er ekki boðlegt. Það er mjög mikilvægt að taka þessa umræðu. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að blanda sér í þá umræðu í langan tíma og ég vísa til greina og ræðna sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir hefur skrifað að undanförnu. Það er mjög mikilvægt að opna þessa umræðu og að við tökum hana í samfélaginu almennt og skoðum samhengi hlutanna. Þegar skorið var niður í heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu fylltust biðstofurnar á bráðavaktinni, sem var miklu dýrara úrræði. Þannig þurfum við að skoða þetta allt saman heildstætt og eins þetta kerfi um að fjármagn fylgi sjúklingi. Við þurfum að taka umræðuna áður en við höldum út á þessa braut. Hvað er það nákvæmlega sem við meinum? Hvar er það sem við ætlum að reisa einhverjar skorður? Síðan er ég á því að við eigum að skoða viðmiðin sem til dæmis eru lögð til grundvallar því að heimila flutning milli landa. Eru þau sambærileg hér [[Gripið fram í.]]og í Danmörku, svo dæmi sé tekið um land sem er að reyna að verja sitt kerfi því að þeir telja tilvísanakerfinu ógnað með þessum flutningum? Það er mjög mikilvægt að við tökum þessa umræðu. Það á ekki að bjóða Alþingi upp á það að skýrt sé frá því í fjölmiðlum að gera eigi grundvallarbreytingar á kerfinu. Aðspurður sagðist hæstv. heilbrigðisráðherra svo sem tilbúinn að eiga orðastað við þingmenn ef hugur þeirra stæði til og þá þurfum við að segja hátt og rækilega þannig að heyrt verði að hugur okkar stendur til þess, hæstv. heilbrigðisráðherra Kristján Þór Júlíusson, að eiga orðastað við þig um þessi efni.
Frú forseti. Varðandi heilbrigðisþjónustu yfir landamæri er það algerlega rétt að við þurfum að skoða þessi viðmið. Ég ætla að leyfa mér að segja að það er mitt mat að í velferðarnefnd sé einhugur um að skoða þetta, ekki síst vegna þess að það eru áhyggjur af því núna þegar svo langir biðlistar eru á Íslandi, og við viljum öll að sjúklingar komist sem fyrst undir læknishendur, að þrýstingurinn sé svo mikill á að komast erlendis að það kunni að hafa þær afleiðingar að erfiðara muni ganga að veita fé í biðlista hér. Ég vil endurtaka að það er einhugur um það í velferðarnefnd að tryggja sjúklingum sem fyrst góða þjónustu en stíga varfærin skref þegar kemur að heilbrigðisþjónustu yfir landamæri þannig að við höfum að minnsta kosti yfirsýn yfir hvað það þýðir að opna á slíka þjónustu. Varðandi fjármögnunina, rekstrarformið og allt það hef ég lagt fram fyrirspurnir og fengið mjög loðin svör. Það var hér yfirlýsing í kjölfar læknasamninga um breytingar og umbætur á heilbrigðiskerfinu. Það hefur aldrei verið boðið upp í pólitískt samtal um þau mál og það er skrýtið þar sem það er ekkert sem sameinar þjóðina jafn mikið og viðhorfin til heilbrigðiskerfisins. Þangað á að forgangsraða skattfé og það á fyrst og fremst að vera í höndum hins opinbera. Þetta eru Íslendingar almennt sammála um óháð flokkslit, aldri eða búsetusvæðum. En hæstv. heilbrigðisráðherra [[Forseti hringir.]]virðist ekki þora að ræða áform sín á pólitískum vettvangi því að kannski grunar hann og veit að þau eru ekki endilega í anda þess sem almenningur vill.
Hæstv. forseti. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni að það sem sameinar eitt samfélag mest og öðru fremur er heilbrigðiskerfið, gott heilbrigðiskerfi og góð heilbrigðisþjónusta. Ég þekki það úr eigin sálarlífi sem formaður BSRB á þriðja áratug, 21 ár, að mér þótti það alltaf vera mikilvægasti kjaraþátturinn að standa vörð um velferðarþjónustuna og þá sérstaklega heilbrigðiskerfið því að ef eitthvað ber út af í lífi okkar, fjölskyldu okkar eða í samfélaginu almennt þá er það þetta sem skiptir okkur öll langmestu máli. Ég hef stundum sagt þá sögu og ætla að gera það eina ferðina enn að ég mun aldrei gleyma því þegar ég heimsótti góðan vin minn sem lá með mjög alvarlegan höfuðsjúkdóm á Borgarspítalanum og þurfti að fara í nákvæma myndatöku og var ekið í sjúkrabíl upp í Domus Medica vegna þess að þar voru miklu betri tæki en á Landspítalanum. Hver hafði greitt fyrir þessi fínu tæki í Domus Medica? Það gerðum við, það gerðu skattgreiðendur, þeir höfðu greitt þetta allt. Við erum að taka öllum stundum ákvarðanir um ferla fyrir fjármagnið og það sem ríkisstjórnin og hæstv. heilbrigðisráðherra er að gera er að búa til nýja farvegi sem liggja út í þessar áttir. Það er bara hlutur sem kemur okkur öllum við og við eigum að ræða mjög rækilega áður en haldið er frekar út á þá braut sem tvímælalaust er í andstöðu við vilja þorra Íslendinga. Það hefur aftur og ítrekað komið fram, nú síðast í nýlegri könnun Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands.
Frú forseti. Ég kem hingað í mína aðra ræðu um fjáraukalögin vegna þess að mig langar að ræða betur um breytingartillögu minni hluta hv. fjárlaganefndar sem liggur fyrir. Mér gafst hreinlega ekki tími í fyrri ræðu minni í gær að ræða hana jafn ítarlega og ég hefði kosið. Ég kem nú í aðra ræðu til að gera þessu efni betri skil. Frú forseti. Nú hafa þó nokkuð margar ræður verið fluttar hér síðan ég talaði í gær. Það er gríðarlega áberandi að fyrst og fremst hafa þingmenn minni hlutans á Alþingi tekið til máls, en þeir sem þó hafa talað af hálfu stjórnarmeirihlutans á þingi hafa ekki beinlínis léð máls á eða tekið vel í breytingartillögu minni hlutans sem fjallar um að kjör eldri borgara og öryrkja verði bætt í samræmi við hækkun lægstu launa og að sú hækkun verði afturvirk, þ.e. frá 1. maí á þessu ári, í takt við það sem allir aðrir hafa fengið. Allir aðrir hópar hafa fengið kjarabætur aftur í tímann á þessu ári og þar erum við hv. þingmenn ekki undanskildir. Til þess að setja þessa tillögu í samhengi við þann veruleika sem öryrkjar búa við í íslensku samfélagi þá langar mig, með leyfi hæstv. forseta, að vitna í grein sem Halldór Sævar Guðbergsson, varaformaður Öryrkjabandalags Íslands, og María Óskarsdóttir, formaður málefnahóps ÖBÍ um kjaramál, skrifuðu í Morgunblaðið í gær 3. desember á alþjóðadegi fatlaðs fólks. Í þessari grein segir, með leyfi forseta: „Á næstu dögum fer fram 2. umræða um fjárlög 2016. Í þeim er boðað að lífeyrisþegar fái 9,4% hækkun, sem tekur gildi 1. janúar 2016. Það þýðir að einstaklingar sem reiða sig eingöngu á lífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins munu fá um það bil 11.000 kr. hækkun í vasann þegar búið er að greiða opinber gjöld. Lágmarkslaun hækkuðu 1. maí um tæp 20.000 kr. eftir skatta, rétt er að geta þess að einungis 1% launamanna er á lágmarkslaunum í landinu. Þetta þýðir enn meiri kjaragliðnun milli lífeyrisþega og launamanna. Nú er því svo komið að óskertur lífeyrir almannatrygginga nemur tæpum 80% af lægstu launum og aðeins um 37% af meðallaunatekjum. Það var einnig köld vatnsgusa sem lífeyrisþegar fengu þegar kjararáð ákvað að embættismenn og alþingismenn fengju 9,3% hækkun afturvirkt frá 1. mars. Lífeyrisþegar, þ.e. örorku- og ellilífeyrisþegar, eru orðnir hundleiðir á því að alltaf sé talað um prósentutöluhækkanir og að lífeyrisþegar hækki jafn mikið og aðrir í þjóðfélaginu. Prósentur af lágum lífeyri eru líka lágar upphæðir. Frá því að núverandi ríkisstjórn tók við, í maí 2013, hefur óskertur lífeyrir almannatrygginga hækkað um rúm 6% sem þýðir hækkun ráðstöfunartekna frá janúar 2013 um rúmlega 10.000 kr. á mánuði. Þetta er nú öll hækkunin. Þær hækkanir sem boðaðar eru nú koma einnig allt of seint. Af hverju geta lífeyrisþegar ekki fengið afturvirkar hækkanir eins og aðrir þjóðfélagshópar? Fólk sem þarf að lifa á 170.000–190.000 kr. á mánuði nær ekki að framfleyta sér með viðunandi hætti. Við hjá ÖBÍ sjáum að það fólk sem leitar til okkar er í mikilli örvæntingu og neyð um hver mánaðamót og sér hreinlega ekki fram á að geta látið heimilisbókhaldið ganga upp, t.d. með því að kaupa sér mat, sækja sér heilbrigðisþjónustu eða leysa út nauðsynleg lyf. Alþingismenn þurfa að átta sig á því að það er mjög dýrt fyrir samfélagið að halda fólki í fátæktargildru og fullyrða undirrituð að það er mun dýrara þegar til lengri tíma er litið.“ Þetta voru sem sagt orð varaformanns Öryrkjabandalags Íslands og formanns málefnahóps ÖBÍ um kjaramál í grein í Morgunblaðinu í gær á alþjóðadegi fatlaðs fólks. Þetta segir okkur raunar allt um þau kjör sem öryrkjar búa við í íslensku samfélagi í dag. Það er nákvæmlega þess vegna sem breytingartillaga minni hlutans í hv. fjárlaganefnd er svo mikilvæg. Það verður að bæta kjör öryrkja og ellilífeyrisþega afturvirkt eins og annarra hópa. Hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir tók fyrr í dag til máls og sagði að Alþingi bæri að sjá til þess að öryrkjar gætu lifað mannsæmandi lífi. Því er ég auðvitað alveg sammála. Mér finnst gott að þetta hafi komið fram hjá hv. þingmanni sem er einnig þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins. Það er mikilvægt að hún skyldi segja þetta hér í umræðunni. En hv. þingmaður sagði líka að hún teldi að kjör lífeyrisþega væru ekki bundin kjarasamningum á almennum vinnumarkaði. Þessu er ég algerlega ósammála. Líkt og kom einnig fram í máli hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur þá velur enginn að vera öryrki. Það er nákvæmlega þess vegna, að fólk er ekki öryrkjar að vali, sem okkur sem samfélagi ber að tryggja að þeir lifi ekki við lakari kjör en aðrir. Ég vil persónulega ekki búa í samfélagi þar sem það er í raun innbyggt í kerfið að öryrkjar eigi að vera undirskipaðir og búa við verri kjör en aðrir þjóðfélagshópar. Að því sögðu tel ég mjög mikilvægt að jafna hér kjörin og tala ég þá sérstaklega um að jafna kjörin upp á við, þ.e. bæta kjör þeirra sem hafa lágar tekjur og lágar ráðstöfunartekjur. Það er vissulega svoleiðis í okkar samfélagi að of margir geta illa framfleytt sér af launum sínum. Það að þetta skuli vera staðan má samt alls ekki þýða að öryrkjar eigi að vera verr settir. Þannig samfélag held ég að sé einfaldlega vont samfélag. Þess vegna vil ég enn og aftur ítreka að breytingartillögu minni hlutans við fjáraukalögin, um að greiðslurnar verði afturvirkar frá 1. maí á þessu ári, verður að samþykkja, samfélaginu öllu til heilla, ekki bara fyrir öryrkja. Með því að búa öryrkjum mannsæmandi lífskjör erum við líka að tryggja þeim þátttöku í samfélaginu. Samfélagið allt græðir á því að allir samfélagshópar geti keypt í matinn, búið börnum sínum gott umhverfi og góða framtíð. Ég vil því enn og aftur ítreka og vona að hv. þingmenn, sérstaklega hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans sem hafa ekki tekið mikið til máls, taki þetta til sín og hlusti til að mynda á rök Öryrkjabandalagsins sem gætir jú hagsmuna öryrkja og er í raun verkalýðsfélag öryrkja.
Forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2015. Í ræðu minni ætla ég að dvelja við nokkur atriði. Eins og gefur að skilja verður ekki farið yfir öll atriði málsins á 20 mínútum en umræðan hefur verið bæði góð og gagnleg. En þó fer ekki nægilega mikið fyrir skoðanaskiptum, eins og oftar en ekki hér í þingsal, milli þeirra sem eru talsmenn málsins og bera það fram og þeirra sem hafa uppi gagnrýni eða álitamál. Mér finnst það vera almennt umhugsunarefni ef ekki áhyggjuefni hversu sjaldan Alþingi rís undir nafni sem sú málstofa pólitískra álitamála sem það ætti að vera, sá staður þar sem við skiptumst á skoðunum og leiðum flókin mál til lykta í opnu samtali sem allur almenningur hefur aðgang að. Það sem við ræðum hér er í raun sá hluti fjárlagatengdra mála sem lýtur að ófyrirséðum atriðum sem upp hafa komið á yfirstandandi ári og ófyrirséð atvik, áhrif nýrra kjarasamninga eða nýrrar löggjafar á árinu eins og fram kemur í fjárreiðulögum. Í fjárreiðulögum er sérstaklega tiltekið að fjáraukalögum sé ekki ætlað að taka til nýrra verkefna, aukins umfangs starfsemi eða til dæmis rekstrarhalla einstakra ríkisstofnana umfram setta útgjaldaramma. Ég held að ekki verði fram hjá því litið að það virkar allt saman mjög sérkennilegt, að ég segi ekki hjákátlegt í því samhengi þegar menn eru á sama tíma að ræða hér miklar agaaðgerðir og endurskoðun á öllum verkferlum undir flaggi opinberra fjármála. Það gildir auðvitað það sama um opinber fjármál að þar erum við fyrst og fremst að setja okkur sjálfum reglur. Það er ekki eins og að við því séu mikil eða alvarleg viðurlög ef við förum ekki að þeim reglum sem við setjum okkur sjálf. Þá veltir maður fyrir sér hversu trúverðugt það er að menn treysti sér til að fara eftir reglum um opinber fjármál og þeim lögum sem þar verða væntanlega samþykkt á næstu dögum ef svo skýr lagabókstafur sem fjárreiðulög er að engu hafður eins og hér í frumvarpi til fjáraukalaga meiri hlutans og það jafnframt þó að fram komi mjög brattar athugasemdir frá ekki minni þingmanni en hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur. Hún fór hér mikinn í ræðu fyrr í dag og talaði um að enginn tæki mark á fjárreiðulögum, enginn tæki mark á fjáraukalögum og enginn tæki mark á fjárlögum og það væri allt saman til mikillar skammar að öllu leyti. En samt sem áður er það svo að allur meiri hluti sá er styður núverandi ríkisstjórn greiddi atkvæði með nákvæmlega því að fara fram með þeim hætti. Enn er það spurningin um orð og athafnir. Menn geta haft uppi mikil orð um að þetta séu ótæk vinnubrögð en halda þeim samt sem áður áfram. Í fyrsta lagi lúta þær athugasemdir sem hv. minni hluti fjárlaganefndar gerir við frumvarpið að þessum þáttum, þ.e. þar kemur fram að um er að ræða allnokkrar tillögur sem voru fyrirséðar og eiga því alls ekki heima í frumvarpi til fjáraukalaga og verður ekki fram hjá því litið. Í öðru lagi langar mig að nefna það sem töluvert hefur verið rætt í umræðunni en er líka grundvallaratriði. Það er sú staðreynd að við erum með allnokkur mál til umfjöllunar hér á Alþingi og hjá Alþingi ekki til umfjöllunar og í samfélagsumræðunni þar sem framkvæmdarvaldið tekur sér gríðarlega mikið vald til þess að leggja áherslu á hugðarefni sín, til að forgangsraða fjármunum, til þess að breyta áferð og leiðsögn samfélagsins fram hjá Alþingi án þess að hafa til þess lýðræðislegt umboð þannig séð. Auðvitað er ríkisstjórnin alltaf í umboði Alþingis en það eru samt sem áður áhöld um að ríkisstjórnarflokkarnir hafi talað fyrir þeim áherslubreytingum til að mynda í aðdraganda kosninga eða á öðrum þeim vettvangi þar sem gagnsætt má teljast og almenningur hefði getað kynnt sér áherslubreytingar. Ég nefni til að mynda aukna áherslu á einkarekstur og einkavæðingu í velferðar- og heilbrigðiskerfinu sem ég minnist ekki að til að mynda Framsóknarflokkurinn hafi lagt mikla áherslu á í kosningabaráttunni. Fleiri mál af þessu tagi, eins og að loka framhaldsskólunum fyrir 25 ára og eldri, minnist ég heldur ekki að hafi verið rædd í kosningabaráttunni, að það hafi verið á miðum í stórmörkuðum eða í bæklingum þar sem brosandi framsóknarmenn voru upp og niður síðu, að þeir lofuðu því að loka framhaldsskólunum fyrir 25 ára og eldri, ég man ekki eftir því. En þarna er verið að taka ákvarðanir sem Alþingi fær ekki í hendurnar á stefnumótunarstigi heldur situr uppi með þegar komið er að afgreiðslu fjárlaga. Það má kannski til sanns vegar færa að það sé þó skömminni skárra en það sem hér blasir við því að hér er hreinlega búið að ráðstafa fjármagninu í nokkrum liðum, fyrst og fremst þeim sem lúta að framkvæmdum við ferðamannastaði annars vegar og hins vegar framkvæmdum í vegagerð. Hér er ekki um að ræða einhverja málaflokka sem eru dregnir upp hipsumhaps. Þegar um er að ræða vegagerð, þann mikilvæga málaflokk, þá lýtur hún ákveðnum lögum um stefnumörkun og framvindu mála. Við, löggjafinn, höfum komið okkur saman um að samgönguáætlun skuli lögð fram og unnin og samþykkt og rædd á Alþingi og að þar sé sýnileg forgangsröðun bæði verkefna og fjármuna og Alþingi gefi framkvæmdarvaldinu einhvers konar leiðsögn í því. Nú er staðan sú að sú ríkisstjórn sem nú er við völd hefur ekki afgreitt frá sér samgönguáætlun. Við erum án samgönguáætlunar. Nú erum við komin á mitt þriðja ár kjörtímabilsins og engin samgönguáætlun er í gangi. Það sem við fáum og er ætlað að horfast í augu við er að það eru handvaldir tilteknir vegaspottar og þeir fjármagnaðir jafnvel með blaðamannafundum, fréttatilkynningum, uppklappi og pírumpári á miðju ári og fjárveitingavaldinu er ekki bara stillt upp frammi fyrir orðnum hlut í útgjöldum, þ.e. fjárveitingahlutanum sem fjárlaganefnd er stillt upp frammi fyrir, heldur er það ekki síður staðreynd að hv. umhverfis- og samgöngunefnd hefur heldur ekkert komið að þessu máli. Hv. umhverfis- og samgöngunefnd situr að því er varðar samgönguhluta síns verkefnis með hendur í skauti og bíður eftir því að hugsanlega einhvern tíma komi einhver samgönguáætlun sem allnokkuð oft er búið að spyrja hæstv. ráðherra um og hún ku vera á leiðinni eins og hún hefur verið undanfarin missiri. Hér erum við að tala um stefnumörkun og útgjaldaákvarðanir sem teknar eru fram hjá Alþingi. Það sama gildir um framkvæmdir við ferðamannastaði. Þar erum við að tala um fullkomið ráðleysi í stærsta og flóknasta málaflokki sem blasir við í samsetningu atvinnulífs á Íslandi í raun. Ríkisstjórnin skilar þar í raun auðu. Það sem blasir við okkur á Alþingi og hlýtur að vera jafn mikið áhyggjuefni fyrir stjórnarþingmenn og stjórnarandstöðu er að hér er um að ræða gríðarlega stórar upphæðir, fleiri hundruð milljónir króna og á annan milljarð í tilviki Vegagerðarinnar, sem ráðstafað er án stefnumörkunar og án ákvarðanatöku í raun sem fram fer á vettvangi Alþingis. Ég held að það væri gagnlegt fyrir okkur á einhverjum tímapunkti að skoða og bera þetta verklag að þeim lærdómum sem stóð til að við ættum að draga af efnahagshruninu og skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um breytt og bætt vinnubrögð hér á Alþingi og að styrkja þingið í sessi, að draga úr foringjaræði og yfirgangi framkvæmdarvaldsins gagnvart löggjafanum. Þetta er allt saman á blússandi siglingu í boði þessara ríkisstjórnarflokka. Það þingmál sem hér er til umræðu er sérlega óþægileg áminning um þann veruleika. Hvar á að ræða og taka ákvarðanir um forgangsröðun fjár og verkefna ef ekki á Alþingi? Það er þannig sem við höfum komið okkur saman um að ráðslaga með hagsmuni samfélagsins til skemmri og lengri tíma. Allt annað þýðir að fara á svig við þá sameiginlegu ákvörðun okkar allra í þessu samfélagi sem við köllum á tyllidögum lýðræðissamfélag þar sem við leggjum mikið upp úr að umboð sé fyrir hendi fyrir hverri ákvörðun. Mig langar síðan að vekja máls að því sem lýtur að breytingartillögum minni hlutans og kannski fyrst og fremst þeirri sanngjörnu tillögu um að kjör eldri borgara og öryrkja verði bætt í samræmi við hækkun lægstu launa og greiðslur hækki frá 1. maí á þessu ári eins og laun á almennum markaði. Því er lagt til að veittir verði um 6,6 milljarðar kr. til að bæta kjör eldri borgara og öryrkja. Svo segir í nefndaráliti hv. minni hluta fjárlaganefndar. Ég er mjög hugsi yfir því hversu léttvæg umræðan hefur á köflum verið af hendi stjórnarmeirihlutans í þessu efni. Mér finnst að menn ræði það nánast eins og hér sé um að ræða tæknilegt úrlausnarefni en ekki hrollkaldan veruleika fjölda fólks á hverjum einasta degi og um hver einustu mánaðamót sem snýst ekki bara um eigin framfærslu og eigin möguleika til þess að lifa með reisn og til raunverulegrar þátttöku í samfélaginu heldur erum við líka að tala um þann hóp sem verst hefur orðið úti að því er varðar fátækt á Íslandi. Þetta er að mörgu leyti fátækasti hópurinn á Íslandi. Við vitum að hartnær 10% Íslendinga eiga í erfiðleikum með að ná endum saman um hver mánaðamót. Stór hluti þeirra er í þessum hópi sem hér er verið að leggja til að hækki til samræmis við það sem gerist á vinnumarkaði. Það er enginn samningafundur. Það er enginn sáttasemjari. Það er ekkert karphús. Það erum bara við. Bara þingsalurinn, bara við hér við þessa umræðu og þá atkvæðagreiðslu sem henni fylgir sem tökum ákvörðun um þessi mál. Kjör þessa hóps. Þann 15. apríl 2014 á síðasta ári kynntu Barnaheill skýrslu um fátækt. Þar kom fram mjög sláandi úttekt um barnafátækt og afleiðingar hennar. Samtökin hafa átt viðtöl við fjölda barna sem búið hafa við fátækt og skort á efnislegum gæðum um langt skeið og kemur berlega í ljós hversu mikil áhrif viðvarandi skortur hefur á andlega líðan barna, líf þeirra alla daga og þroskamöguleika. Þeim líður þannig að þau séu minni máttar, þau forðast samveru við önnur börn, þau forðast samveru við jafnaldra sína utan skóla þar sem þau eru aftur og aftur útsett fyrir það að efnahagslegur munur er dreginn fram með einhverju móti. Stór hluti þessara barna á foreldra sem eru öryrkjar. Við megum ekki gleyma því að öryrkjar eru líka fjölskyldufólk. Öryrkjar eru líka fólk sem heldur barnaafmæli, sem heldur jól, sem langar að breyta til á sumardegi, sem lendir í því að missa fyllingu úr tönn, sem lendir í því að pústkerfið dettur í götuna, sem lendir í því að svalahurðin skellist og glerið brotnar, sem lendir í óvæntum og ófyrirséðum útgjöldum, en hefur engan sveigjanleika og ekkert svigrúm í sínum daglega rekstri til að mæta hvorki smáum né stórum áföllum. Þetta er daglegt líf og daglegur veruleiki fjölskyldna sem þurfa að reiða sig á framfærslu frá þessu almannatryggingakerfi. Hér er ég að tala um fjölskyldufólk, virðulegur forseti. Við megum ekki gleyma því þegar við erum að véla hér um tölur að á bak við allar þessar tölur er fólk. Bak við hverja einustu tölu sem við ræðum hér er fólk. Og meira að segja þó að þær heiti svo virðulegum nöfnum sem heildarjöfnuður eða frumtekjur eru alltaf manneskjur á bak við þær. Það er okkar skylda sem hér erum að vera hér fyrir heildina, fyrir almannahagsmunina. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir talaði einhvern tíma um það hér að það væri mikilvægt fyrir fjárlaganefnd að standa í lappirnar frammi fyrir öllum þeim sem vilja fá meira. Ég ætla ekki að hafa neitt eftir henni orðrétt í því efni. Það má til sanns vegar færa. Það er sannarlega mikilvægt að standa vel í lappirnar frammi fyrir þeim sem vilja meira. En það er um leið okkar verkefni að hlusta eftir þeim röddum sem eru ekki háværastar og jafnvel þeim sem eiga sér enga málsvara. Hvaða raddir eru það? Skyldu það vera raddir barna? Skyldu það vera jafnvel raddir fátækra barna? Hver eru hagsmunasamtök fátækra barna nema Barnaheill? Reynum að setja okkur í þeirra spor. Reynum þegar við tökum ákvarðanir af þessu tagi eins og öllu öðru að ímynda okkur að í einu sæti við borðið þar sem verið er að taka ákvarðanir í þingflokksherbergi Framsóknarflokksins, í þingflokksherbergi VG, við ríkisstjórnarborðið, á fjárlaganefndarfundi, sitji fulltrúi fátækra barna. Öxlum ábyrgðina af því mikilvæga hlutverki að fanga þá rödd, skilja þá rödd og færa hana inn á þann vettvang þar sem verið er að taka ákvarðanir. Það er þarna sem ábyrgð okkar liggur og er ríkust. Þarna eru ekki stóru atkvæðin, þeir sem styrkja eða styðja og ýta flokkunum áfram í hverjum þeim tilfæringum sem þeir kjósa. En þetta er þegar allt kemur til alls okkar mikilvægasta hlutverk; að hlýða á raddir þeirra sem minnst völdin hafa í þessu samfélagi. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég geri ráð fyrir því að að aflokinni þessari umræðu verði greidd atkvæði um breytingartillögur minni hluta og meiri hluta. Ég vænti þess að hv. þingmenn meiri hlutans séu fleiri sammála mér og okkur í minni hlutanum í því að þarna sé um að ræða ekki bara pólitískt viðfangsefni heldur líka siðferðilegt verkefni. Okkur beri siðferðileg skylda til að koma til móts við kjör þessara hópa til jafns við það sem gerist á almennum vinnumarkaði, vegna þess að þetta er ekki samningaborð, hér er ekkert karphús. Það erum bara við sem tökum þessa ákvörðun og við sem öxlum skömmina ef við tökum hana ekki.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir afar góða ræðu. Í rannsóknarskýrslu Alþingis er talað um lagahyggju. Það er fjallað um það að á árunum fyrir hrun hafi það háð samfélaginu meira og minna að lög voru metin eftir bókstafnum en ekki anda laga. Þegar hæstv. fjármálaráðherra er spurður út í þetta, af hverju kjör aldraðra og öryrkja hækka ekki eins og lægstu laun, þá vísar hæstv. ráðherra í lagabókstafinn, 69. gr. laga um almannatryggingar og þar standi að kjör eldri borgara og öryrkja hækki samkvæmt almennri launaþróun eða samkvæmt vísitölu eftir því hvort er hærra. Andi þessara laga, leyfi ég mér að fullyrða, er sá að standa eigi vörð um kjör aldraðra og öryrkja. Nú gerist það að samið er sérstaklega fyrir þá sem eru með lægstu launin sem eru sannarlega, eins og fram kom í ræðu hv. þingmanns, þessi hópur eða hluti þessa hóps að minnsta kosti. Mætti því ekki spyrja hv. þingmann hvort ekki megi vísa í anda þessara laga, þegar það gerist sem gerðist í samningunum í vor að lægstu laun voru lækkuð sérstaklega, hvort ekki eigi að líta til þess þegar horft er á kjör aldraðra og öryrkja og að þess vegna sé tillaga minni hlutans í fjárlaganefnd sanngjörn og vel í takt við anda laga um almannatryggingar?
Frú forseti. Ég er sammála þeirri túlkun hv. þingmanns og það er augljóst að í lögunum kemur fram að vafinn skuli túlkaður þeim í hag sem eru á bótum, þ.e. þiggja framfærslu sína út úr þessu kerfi. Ef það kemur fram að um mun er að ræða, þá skuli það atriði sem er betra vera skoðað miklu frekar. Horfum til þess hver almenn launaþróun er af því að það er það sem talað er um í lögum um almannatryggingar. Ef ég yrði spurð hver almenn launaþróun á Íslandi undanfarna sex eða níu mánuði væri, þá mundi ég segja númer eitt að það hafi verið lögð áhersla á hækkun lægstu launa. Það er það fyrsta sem ég mundi nefna. Og þá yrði ég spurð: Af hverju var það gert? Það var vegna þess að það var litið svo á að lægstu laun væru orðin svo lág að þau dygðu ekki fyrir framfærslu. Er það ekki? Eru einhverjir sem mundu túlka þetta öðruvísi? Þetta hefur yfirfærslugildi yfir á þessa hópa, öryrkja og aldraða, vegna þess að það gildir það sama, annars vegar að um er að ræða skýrustu einu aðgerðina innan almennrar launaþróunar undanfarin missiri - lægstu laun hækka sérstaklega - og þau rök að endar nái ekki saman, að þessir hópar hafi orðið eftir og að þetta dugi ekki til almennrar framfærslu eiga líka við. Ég held að það sé í raun og veru sama hvort við beitum þröngri lagahyggju eða bara einföldum sanngirnissjónarmiðum, niðurstaðan er sú hin sama að tillaga minni hlutans er þannig að hún á skilið stuðning hér á Alþingi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hægri stjórnin hefur kveinkað sér undan því að vera kölluð ríkisstjórn ríka fólksins og reynt að færa rök fyrir því að það sé nú ekki rétt, þeir geri ekki bara góða hluti fyrir ríka fólkið heldur líka fyrir fátæka fólkið og ekki síst fyrir millistéttina. En í þessu fjáraukalagafrumvarpi er 600 millj. kr. skilað í ríkissjóð sem ætlað var til að jafna stöðu barnafjölskyldna í samfélaginu og Alþingi samþykkti hér breytingar á barnabótum sem áttu að koma til móts við barnafjölskyldur vegna hækkunar á matarskatti. Það var milljarður sem bætt var í til að koma til móts við barnafjölskyldur en aðeins 400 millj. kr. gengu út og 600 fóru bara aftur í ríkissjóð og engum viðmiðum breytt í bandorminum á móti. Síðan vorum við minnt á það í ræðu fyrr í dag, í ræðu hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur, að 400 millj. kr. voru einnig lagðar til mótvægis við matarskatt sem áttu að koma til hækkunar á húsaleigubótum. Þær hafa ekki verið borgaðar út. Þarna getum við sagt að það sé verið að blekkja fólkið í landinu með mótvægisaðgerðum við hærra matarverði vegna skattbreytinga og svo þegar kemur að fjáraukanum þá er nánast öllu kippt til baka; þarna er milljarður sem fer til baka af þeim 1,4 sem áttu að fara í mótvægisaðgerðirnar. Ég vil spyrja hv. þingmann út í þetta og hvort honum finnist þetta vera sanngjarnt og eðlilegt.
Frú forseti. Það var mjög mikið rætt um hækkun matarskattsins á sínum tíma og okkur er það mörgum í fersku minni þegar framsóknarmenn voru hver á fætur öðrum í fjölmiðlum og annars staðar ósáttir við fyrirhugaða hækkun á matarskatti og var vísað til orða hæstv. forsætisráðherra fyrr á dögum þar sem hann taldi öll slík áform mjög hættuleg. En síðan þegar allt kom til alls þá taldi Framsóknarflokkurinn í lagi að hækka matarskattinn vegna þess að hækkunin var minni en áform höfðu verið uppi um og eins og ég hafði skilið það einmitt vegna þess að til þessara mótvægisaðgerða hafði komið. Ég velti því fyrir mér að hve miklu leyti þessi umræða hefur verið í dagsljósinu. Ég held að það sé alveg sama hvernig maður lítur á þetta, þetta getur ekki kallast neitt annað en svik. Þetta eru bara svik. Þegar talað er um að 1.400 millj. kr. verði settar til að bæta það högg sem barnafjölskyldur urðu fyrir út af matarskattshækkuninni sem er sannarlega það sem þyngst vegur í innkaupum barnafjölskyldna og síðan í fjáraukanum hér einhvers staðar mitt á milli línanna er þetta meira og minna allt saman dregið til baka, þá er það ekkert annað en svik. Mér þætti bara fróðlegt að vita hvort allir þingmenn Framsóknarflokksins hér á Alþingi séu meðvitaðir um að þarna er ekki bara verið að fara í bakið á þjóðinni og þeim sem þurftu að láta þetta yfir sig ganga heldur líka þeim þingmönnum sem greiddu þessu atkvæði eftir langa mæðu í góðri trú, vil ég trúa, vegna þess að þeir hafi talið að þarna væri um fullnægjandi mótvægisaðgerðir að ræða. Ég velti fyrir mér hvort þetta endurspegli að einhverju leyti samskipti stjórnarflokkanna, hvort þetta sé í raun og veru ákvörðun Sjálfstæðisflokksins sem Framsóknarflokkurinn lætur síðan yfir sig ganga eða hvort hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, formaður fjárlaganefndar, styður þessa nálgun.
Virðulegi forseti. Ég tala hér í annað sinn í þessu máli. Ég ætla nú ekki að lengja þessa umræðu en fyrr í dag virtist sem þetta yrði mjög umrætt mál svo að ég ákvað að setja sjálfa mig á mælendaskrá til að bregðast við einhverju af því sem hefur verið sagt hér. Raunverulega er verið að mistúlka orð mín eins og til dæmis það að ég hafi sagt hér í ræðustóli, líklega í andsvari, að ég liti svo á að skattur af arði væri sambærilegur við veiðigjöld. Ég ætla bara að leiðrétta það hér í eitt skipti fyrir öll því að svo flaug þetta inn í allar ræður hjá stjórnarandstöðunni. Ég sagði að veiðigjald væri áþekkt tekjuskatti á sjávarútvegsfyrirtæki. Það gefur augaleið að þegar veiðigjald er haft mjög hátt skila fyrirtækin ekki eins miklum hagnaði og þá dregur úr skatttekjum til ríkisins af þeim sökum. Nú er þetta svo að það þarf að finna þetta jafnvægi þannig að báðir aðilar geti við unað og að sem mestar tekjur komi út úr fiskveiðistjórnarkerfinu. Við teljum að það sé gert með þeim hætti að lækka veiðigjald örlítið. Þar með hefur það skapað ríkinu enn frekari skatttekjur en var á síðasta kjörtímabili. Það er akkúrat þetta atriði sem kennt er við Laffer, Laffer-kúrfan: Þegar skattheimta er orðin of há þá dragast tekjur ríkisins saman á móti. Eins teljum við að veiðigjaldið hafi verið orðið of hátt síðustu kjörtímabilin og þess vegna drógust skatttekjurnar frá sem því nam. Ég ætla svo sem ekki að elta ólar við allt sem hefur verið sagt í þessari umræðu. Ég reikna með að þessu máli verði vísað aftur til fjárlaganefndar milli 2. og 3. umr. Hér hefur komið fram breytingartillaga frá hv. þm. Oddnýju Harðardóttur og fleirum sem við komum líklega til með að ræða. Að þessum umræðum loknum reikna ég með að þessu verði vísað aftur til fjárlaganefndar. Ég tel ágætt að fjárlaganefnd haldi eins og einn fund um þetta mál áður en til 3. umr. kemur. Því að með þessu frumvarpi erum við að loka fjárlögum endanlega fyrir árið 2015.