Borist hefur bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1301, um afplánun dóma fyrir vörslu fíkniefna, frá Birni Leví Gunnarssyni. Þá hafa borist bréf frá félags- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 1261, um endurhæfingarlífeyri, frá Ágústi Ólafi Ágústssyni; fyrirspurn á þskj. 1300, um örorkumat og endurhæfingarlífeyri, frá Ágústi Ólafi Ágústssyni; og fyrirspurn á þingskjali 1292, um leiðréttingu búsetuhlutfalls örorkulífeyrisþega, frá Halldóru Mogensen. Þá hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1130, um ráðgjafaþjónustu, verktöku og tímabundin verkefni, frá Gunnari Braga Sveinssyni.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og félags- og barnamálaráðherra.
Forseti. Ekki alls fyrir löngu spurði ég hæstv. ráðherra hvort eðlilegt væri að gera ekki ráð fyrir kostnaði við það að tryggja öllum sem hér fá hæli eða dvalarleyfi sömu styrki og þjónustu og veitt er kvótaflóttamönnum. Mér fannst hæstv. ráðherra deila áhyggjum mínum að verulegu leyti. En í svari fjármálaráðuneytisins við fyrirspurn hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur vegna vinnu í velferðarnefnd víkur ráðuneytið sér undan því að svara meginspurningunni, þ.e. hvaða kostnaður muni af þessu hljótast, og vísar á félagsmálaráðuneytið. Ég fæ ekki séð að þetta standist lög um opinber fjármál. Ég veit að þegar er veitt mikil þjónusta öllum þeim sem fá hér hæli eða dvalarleyfi, líklega einhver sú mesta sem fyrirfinnst og að því marki að ásókn í hæli hér er orðin hlutfallslega sexfalt meiri en í Danmörku og Noregi. Við höfum hins vegar einbeitt okkur að því og lagt metnað í það að taka vel á móti kvótaflóttamönnum sem eiga m.a. rétt á fjárhagsaðstoð, félagslegri ráðgjöf, húsnæði, menntun, leikskólakennslu, tómstundastarfi, heilbrigðisþjónustu, tannlækningum, þjónustu túlka, síma o.s.frv. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Er það skoðun ráðherra að það hafi engan kostnað í för með sér að margfalda þann fjölda sem á rétt á þeirri fjárhagsaðstoð og þjónustu sem við veitum kvótaflóttamönnum? Í öðru lagi: Telur hæstv. ráðherra að þetta muni ekki hafa nein áhrif á þann fjölda sem mun leita hingað umfram önnur lönd á sama tíma og önnur Norðurlönd eru að reyna að hindra hælisumsóknir og beina öllum í kvótaflóttamannakerfið?
Virðulegi forseti. Því er auðsvarað. Ef við aukum réttindin til að fá stuðning þá mun það kosta peninga. Ég held að við þurfum bara að horfast í augu við það að í þessu kerfi á undanförnum árum hefur málsmeðferðartíminn, sem ég gerði að umtalsefni hér um daginn, kostað okkur alveg óheyrilega mikla peninga, þ.e. að vera með svona marga í langri bið eftir endanlegri niðurstöðu máls hefur kostað okkur marga milljarða á hverju ári. Þess vegna hef ég talað fyrir því að við skerpum á þeim tilfellum þar sem við eigum að geta komist hratt að niðurstöðu, við einföldum ferlið til að klára hraðar mál sem allan tímann voru líkleg til að enda með höfnun. Við höfum opnað of víða í kerfinu fyrir kærur sem geta dregið málin og endanlega niðurstöðu þeirra á langinn og ég held að það sé kannski einkum þar sem við skerum okkur úr í samanburði við önnur ríki sem vinna að þessum málum á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, að möguleikarnir til að fá endurupptöku og frekari skoðun sinna mála séu fleiri í íslenska kerfinu. Það getur valdið alveg sérstaklega miklum kostnaði. Þegar kemur hins vegar að þeim málum sem við höfum skrifað út og göngumst við að þurfi að skoða þá þurfum við að hafa einhverja sýn á það og einhverja skoðun á því við hvaða aðstæður er boðlegt að það fólk búi í millitíðinni. Mér finnst að þessi umræða mætti kannski snúast aðeins skýrar um það, í hverju breytingin liggur. Við getum ekki verið með fólk hérna sem bara [[Forseti hringir.]]ráfar um göturnar tekjulaust á meðan það bíður úrlausnar sinna mála.
Forseti. Það er ágætt að hæstv. ráðherra viðurkenni að þetta feli í sér kostnað en þá þarf að reyna að meta þann kostnað samhliða þessum breytingum sem munu hafa mjög veruleg áhrif. Ef ásóknin eykst gerir það kerfinu erfiðara fyrir að afgreiða umsóknir og biðin getur þar af leiðandi orðið lengri og sá kostnaður eykst þá líka fyrir vikið. Það er því mjög sérkennilegt - í ljósi þess að hæstv. ráðherra viðurkennir að ýmsir gallar eru á kerfinu, það er ekki að virka sem skyldi og ekki hefur tekist að ráða bót á því enn sem komið er - að stjórnvöld skuli ekki byrja á að laga þá galla heldur ráðast í aðgerðir sem eru til þess fallnar að auka vandann meira, fá enn meiri fjölda umframumsókna, sérstaklega þegar þetta gerist á sama tíma og önnur Norðurlönd eru að reyna að stöðva hælisumsóknir og beina flóttamönnum, hælisleitendum, í kvótaflóttamannakerfið. Við erum á sama tíma að fara í þveröfuga átt.
Virðulegi forseti. Ég get svo sannarlega tekið undir að það kann ekki góðri lukku að stýra í þessum málaflokki að vera með lægstu þröskuldana fyrir að fá mál tekin til athugunar, að fá stuðning á meðan á athugun stendur, að vera með fleiri kæruleiðir heldur en aðrir o.s.frv. Hvort það megi leiða til séríslenskrar leiðar í þessum efnum að fjöldi umsókna hafi verið meiri hér en hlutfallslega annars staðar skal ég ekki segja. En fyrir þinginu hefur legið frumvarp frá dómsmálaráðherra, óafgreitt í fleiri en eitt þing, sem m.a. er ætlað að taka á afgreiðslu þessara mála þannig að hægt sé að komast hraðar að niðurstöðu.
Virðulegur forseti. Fyrir skömmu kom út skýrsla um kjör lífeyrisþega eftir Stefán Ólafsson og Stefán Andra Stefánsson. Það er afar athyglisvert að bera saman niðurstöður skýrsluhöfunda og fullyrðingar ríkisstjórnarinnar um almannatryggingakerfið. Ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa ítrekað sagt að ekki hafi verið hægt að draga frekar úr tekjuskerðingum vegna þess að nýta þurfi fjármagn til þess að aðstoða þá sem minnst hafa milli handanna. Hins vegar benda höfundar umræddrar skýrslu á að óskertur lífeyrir almannatrygginga geti engan veginn staðið undir framfærslukostnaði. Skýrsluhöfundar uppreiknuðu neysluviðmið stjórnvalda og áætluðu ofan á hóflegan leigukostnað, enda er húsnæðiskostnaður ekki inni í neysluviðmiðinu. Samkvæmt þeim útreikningum er framfærslukostnaður einhleyps lífeyrisþega 353.000 kr. á mánuði. Svo segja skýrsluhöfundar orðrétt, með leyfi forseta: „Einstaklingur með hámarkslífeyri frá TR, en ekkert annað í tekjur, greiðir um 50 þúsund krónur á mánuði í tekjuskatt og því verða eftir 282.466 krónur í ráðstöfunartekjur. Það þýðir að í hverjum mánuði vantar viðkomandi um 70 þúsund krónur til að ná ofangreindu framfærsluviðmiði stjórnvalda. Jafnvel þótt viðkomandi lífeyrisþegi væri öryrki með fulla aldursbundna uppbót (tæpar 50 þúsund krónur) þá dugir það ekki til að fleyta honum/henni upp fyrir framfærsluviðmiðið. Til að ná endum saman þurfa viðkomandi lífeyrisþegar því að finna sér óvenju ódýran húsnæðiskost eða stóla á matargjafir hjálparsamtaka.“ Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvers vegna stendur óskertur lífeyrir almannatrygginga ekki undir grunnframfærslu? Það vanar 70.000 kr. og allt upp í 140.000 kr. ef þeir verst settu, sem eru með rúmlega 200.000 á mánuði eftir skatta, eru teknir inn í. Þetta er ekkert annað en sárafátækt og svelti og gjörsamlega vonlaust að lifa svona. Hvers vegna er ekki búið að reikna út rétta mannsæmandi framfærslu sem dugar til þess að lifa af án þess að fólk svelti og þurfi að búa í ósamþykktum íbúðum og óhæfu húsnæði og það með börn?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Umrædd skýrsla var rædd á ágætu málþingi sem Öryrkjabandalag Íslands stóð fyrir í gær og það er margt athyglisvert í þeirri skýrslu og mörg leiðarljós sem við getum nýtt í þeirri vinnu sem er í gangi og hefur verið í gangi og munum gera það. Þegar hv. þingmaður spyr að því hvers vegna ekki hafi verið gert meira í málefnum örorkulífeyrisþega þegar kemur að því að hækka grunnframfærslu og hækka fjárframlög til þessa málaflokks þá veit hv. þingmaður það jafn vel og sá sem hér stendur að þegar kemur að því að bæta kjör þessa hóps er grundvallaratriði að við náum að gera ákveðnar kerfisbreytingar á kerfinu líka. Hann hefur sjálfur lýst því, og ég tek undir með honum með það, að kerfið er orðið ægiflókið og innbyrðis skerðingar á milli einstakra flokka o.s.frv. eru þannig að þær eru illskiljanlegar. Þess vegna höfum við lagt áherslu á endurskoðun á kerfinu samhliða því sem bætt er í. En mér finnst það líka hljóma hjá hv. þingmanni eins og ekkert hafi verið gert á þessu kjörtímabili og það er einfaldlega rangt vegna þess að núverandi hæstv. ríkisstjórn hefur bætt fjármagni inn í kerfið. Við höfum sett inn 4 milljarða í nýju fjármagni. Við höfum sett fjármagn í uppbyggingu íbúðarhúsnæðis, tannlæknakostnað, skattkerfisbreytingar; allt sem miðar að því að ná til þessa hóps. En samhliða því sem við bætum síðan inn í nýtt kerfi, og það var ástæðan fyrir kerfisbreytingunni, þurfum við að ná að draga úr nýgengi örorku. Það þarf að skoða allar þessar tölur í því samhengi. Við erum kannski að ná aðeins árangri í því núna með þeirri aukningu sem hefur verið í endurhæfingu en ekki í nýgengi örorku [[Forseti hringir.]]vegna þess að það er mjög mikið af fólki í íslensku samfélagi sem við viljum geta aðstoðað til að halda sér áfram á vinnumarkaði. [[Forseti hringir.]]Það er forsendan fyrir því líka að við getum hækkað hjá þeim sem því miður þurfa að nýta sér öryggisnet samfélagsins í gegnum örorkulífeyri.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ísland er með heimsmet í skerðingum og það er bætt inn í kerfið. En ef þú bætir inn í kerfið þá er bara skert annars staðar, það skilar sér ekki. Það sem er kannski furðulegast er að svör ráðherra sýna fram á 5 milljarða skerðingu á ári í tíð þessarar ríkisstjórnar, 20 milljarðar í heildina. Ég spyr líka, af því að hann svaraði því ekki: Hvers vegna í ósköpunum er ekki reiknað út rétt framfærsluviðmið? Hvers vegna viljið þið ekki að hafa rétt framfærsluviðmið sem gæti komið í veg fyrir að fólk svelti? Eigum við ekki a.m.k. til bráðabirgða að hækka framfærslu almannatrygginga tímabundið, hækka frítekjumörkin svo fólk nái endum saman meðan vinna fer í gang við að endurskipuleggja kerfið sem við erum þó sammála um að er meingallaður bútasaumaður óskapnaður.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé kannski svolítið fast að orði kveðið að tala um að kerfið sé óskapnaður. Kerfið hefur verið þannig að gerðar hafa verið margvíslegar breytingar á því í gegnum árin og áratugina sem [[Gripið fram í.]]ekki hafa verið gerðar af slæmum hug, hvort sem það hefur verið af núverandi ríkisstjórn eða þeim sem áður hafa verið í stjórn. En þegar hv. þingmaður talar um skerðingar þá verðum við líka að skoða raunaukningu í greiðslum í gegnum kerfið til örorkulífeyrisþega, raunheildargreiðslurnar hafa farið úr tæpum 50 milljörðum á fjórum til fimm árum upp í tæpa 80 milljarða. Af því að þingmaðurinn var að taka heildarskerðingargreiðslurnar og hvernig þær hefðu vaxið þá væri heiðarlegt hjá þingmanninum líka að taka það fyrir hvernig raunaukningin hefur verið, nánast tvöfaldast á fimm árum á verðlagi hvers árs til málaflokksins. Það sýnir okkur að kerfið grípur. En þarf að gera breytingar? Þarf að fara í kerfisbreytingar? [[Forseti hringir.]]Já, þess þarf og ég og hv. þingmaður erum sammála um það og ég hef áður lýst vonbrigðum mínum með að ekki skyldi takast samkomulag um það fyrr á þessu kjörtímabili. [[Forseti hringir.]]En ég held að við hv. þingmaður séum sammála [[Forseti hringir.]]um að það þarf að fara í þær breytingar.
Herra forseti. Förum aðeins yfir þetta. 900 börn á barna- og unglingageðdeild, 150 börn á biðlista þar, allt að átta mánaða biðtími. 340 börn á biðlistum hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins sem sinnir börnum með alvarlegar þroskaskerðingar. Þar er allt að 24 mánaða biðtími sem hefur lengst á vakt þessarar ríkisstjórnar. 600 börn á biðlista á þriðju lykilstofnuninni sem sinnir veikum börnum, Þroska- og hegðunarstöð. Allt að 18 mánaða biðtími þar sem hefur einnig lengst á vakt þessarar ríkisstjórnar. 9% ungmenna á Íslandi hafa gert tilraun til sjálfsvígs. Þetta svarar til þess að í 22 barna skólabekk hafi tveir nemendur reynt að fremja sjálfsvíg. Geðlæknir á BUGL sagði nýverið að há sjálfsvígstíðni barna væri ekki tilviljun heldur langtímaafleiðingar sparnaðar í forvörnum og úrræðaleysis í kerfinu. Herra forseti. Af hverju er ekki allt samfélagið að ræða þessar skelfilegu tölur? Samt glíma þessar barnastofnanir við fjárskort en það er ekki eins og þær kosti mikið. Kostnaður hjúkrunar allra barna á legudeild BUGL er minni en einn tíundi af því sem við setjum í sendiráðin okkar. Greiningar- og ráðgjafarstöðin kostar minna en einn tíunda af opinberri niðurgreiðslu nautgriparæktar og Þroska- og hegðunarstöð kostar minna en Landmælingar Íslands. Ætlið þið að segja mér að við getum ekki gert betur? Börn á bið er böl og til skammar og meðan hundruð barna eru á biðlista á vakt þessarar ríkisstjórnar getur ríkisstjórnin ekki stært sig af því að vera barnvæn ríkisstjórn. Því spyr ég fyrsta skilgreinda barnamálaráðherra Íslands: [[Forseti hringir.]]Hvað ætlar þú að gera í þessu? Hefur þú ekki áhyggjur af börnum á biðlistum?
Forseti minnir þingmenn á að beina máli sínu til forseta en ekki ávarpa ráðherra beint.
Virðulegi forseti. Svarið við fyrirspurn hv. þingmanns er í einföldu máli: Jú. Við þurfum samt að átta okkur á því hver staðan er. Þegar kemur til að mynda að þeirri stofnun sem heyrir undir þann ráðherra sem hér stendur, sem er Greiningar- og ráðgjafarstöðin, þá höfum við bætt 80 millj. kr. þar inn í sérstakri fjárveitingu. Við höfum verið að vinna á þeim biðlistum sem þar eru. Þetta er ekki eingöngu fjárhagslegur vandi, það er líka ákveðinn mönnunarvandi, og það er ákveðin breyting sem þarf að verða þegar kemur að grunnuppbyggingu þessara stofnana. Þegar kemur síðan að biðlistum á þeim stofnunum sem heyra undir hæstv. heilbrigðisráðherra hafa félagsmálaráðuneytið og heilbrigðisráðuneytið farið í ákveðna greiningu, með hvaða hætti hægt sé að grípa þar inn í og stytta þá. En fjármagn hefur ekki komið þar inn með sama hætti og við höfum getað sett inn í Greiningar- og ráðgjafarstöðina. Það er hins vegar líka mikilvægt að hafa í huga að við erum að fara í stærstu kerfisbreytingar í málefnum barna sem ráðist hefur verið í í íslensku samfélagi. Stórt frumvarp þar að lútandi er á leið inn í þingið og komið til 2. umr. Hluti af því er að við ætlum að færa þjónustuna fyrr í kerfið. Öll þau úrræði sem hv. þingmaður nefnir hér eru þriðja stigs úrræði sem eru til komin vegna þess að við höfum ekki staðið okkur nægilega vel á fyrsta og öðru stigi, þau stig hafa bara ekki verið til. Við reiknum þannig með því, og greiningar liggja þar að baki, við ætlum að setja 2 milljarða á ári inn í þá kerfisbreytingu, að sjálfkrafa dragi úr þörfinni fyrir þriðja stigs úrræði. Það eru börnin sem eru komin fram á bjargbrúnina sem eru í þessum þriðja stigs úrræðum. Við höfum verið að bæta þar inn. Við þurfum áfram að bæta fjármagni þar inn. Ég deili áhyggjum hv. þingmanns en við þurfum líka að átta okkur á því að kerfisbreytingin sem við erum að ráðast í [[Forseti hringir.]]á að einhverju leyti að tryggja að það muni fækka í þessum þriðja stigs úrræðum. Við höfum verið að standa okkur ansi illa þegar kemur að því að bjarga börnum fyrr og þess vegna erum við með biðlista í þessi þriðja stigs úrræði. Þau eiga ekki að þurfa að fara þangað, öll þessi börn.
Herra forseti. Ég veit að hæstv. ráðherra meinar vel, en á meðan biðlistarnir eru að lengjast þá er eitthvað að, og m.a. hjá stofnun sem heyrir undir hæstv. ráðherra, Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Biðlistarnir hafa ekki verið að styttast. Að einhverjar stofnanir heyri undir heilbrigðisráðuneytið skiptir börn á biðlista bara engu máli. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það skiptir engu máli hvort það er á ábyrgð hæstv. ráðherra Svandísar Svavarsdóttur eða Ásmundar Einars Daðasonar. Börn á biðlista, það á bara ekki að líðast. Ég veit að fram undan eru kerfisbreytingar, en biðlistar eru eðli málsins samkvæmt afleiðing fjárskorts og álags. Við getum leyst það, við sem höfum fjárveitingavaldið, og við hljótum að geta það. Við erum öll sammála um það. En látið þá peningana fylgja. Hér er fjármálaáætlun opin. Af hverju klárum við þetta ekki í eitt skipti fyrir öll? Það er 80% aukning á bráðainnlögnum á BUGL milli ára. Hugsið ykkur, 80%. Þessar þrjá lykilstofnanir eru að öskra á okkur: Látið okkur fá meiri fjármuni, þá getum við unnið á þessum biðlistum. Ég ítreka: Við höfum einn barnamálaráðherra og það er hæstv. ráðherra. Taktu þér tak, hæstv. ráðherra, og þurrkaðu út þessa biðlista fyrir börn. [[Forseti hringir.]]Við þurfum að setja geðræna heilsu barna í fremsta forgang og við hljótum [[Forseti hringir.]]öll að vera sammála um það.
Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan hefur fjármagn til Greiningarstöðvarinnar aukist um 80 milljónir með sérstakri fjárveitingu. Ríkisstjórnin setti 600 milljónir, í tengslum við Covid, til að leggja sérstaka áherslu á börn og ungmenni og geðheilbrigði þeirra. Eins og ég sagði áðan við hv. þingmann erum við að ráðast í stærstu kerfisbreytingar sem ráðist hefur verið í málefnum barna. Þær munu að hluta til taka á þessum biðlistum. Við höfum ekki verið að standa okkur sem samfélag í því að aðstoða börn og fjölskyldur miklu fyrr en á þarf að halda. Hið pólitíska landslag hefur alltaf fókuserað á þriðja stigs úrræðin vegna þess að við höfum ekki verið að standa okkur í fyrsta og öðru stiginu. Þessar stofnanir, fólkið sem starfar hjá þeim, fólkið sem starfar í þessum geirum, hefur líka verið að kalla eftir hinni kerfisbreytingunni. Þannig að ég segi: Já, við þurfum að taka á þriðja stigs úrræðunum sem þarna eru nefnd en við þurfum líka að setja fjármagn í fyrsta og annars stigs úrræðin. [[Forseti hringir.]]Það erum við að gera. 2 milljarðar á ári, það er stærsta einstaka fjárfesting í velferð barna [[Forseti hringir.]]sem núverandi ríkisstjórn, í samstarfi við alla stjórnmálaflokka á Alþingi, er að ráðast í. Því er ég gríðarlega stoltur af og [[Forseti hringir.]]ég vonast til að þessi frumvörp verði samþykkt hér þannig að hægt sé að fara að vinna eftir þeim.
Forseti. Í upphafi kjörtímabilsins var reynt að fara í kerfisbreytingar á almannatryggingakerfinu. Þar var undir starfsgetumat. Það tókst ekki þannig að farið var í að breyta krónu á móti krónu skerðingunni í aura á móti krónu skerðingunni. Það voru 4 milljarðar sem voru hengdir upp sem svona gulrót til þess að fara yfir starfsgetumatið og ekkert annað hefur gerst síðan þá. Nú velti ég því fyrir mér, sérstaklega í framhaldi af fyrirspurn hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar: Af hverju er ekki verið að fara eftir lögum um almannatryggingar? Þar stendur mjög skýrt að það eigi að hækka lífeyri almannatrygginga miðað við verðbólgu eða, ef launaþróun er hærri, miðað við launaþróun. Hérna erum við að glíma við hins vegar þann sannleika að sú þróun hefur gegnumgangandi verið lægri en launaþróun og á undanförnum rúmum 20 árum munar þar 56%, þ.e. ef lífeyrir almannatrygginga hefði fylgt launaþróun þá væri núverandi tala 56% hærri, sem útskýrir þessar tölur sem var farið yfir í óundirbúnum fyrirspurnum áðan. Þetta er nákvæmlega talan sem vantar. Á þessu kjörtímabili er þessi skerðing, þessi munur, 5,7%. Það þýðir bókstaflega að ein launahækkun eins árs hverfur fyrir þennan hóp. Allir aðrir fá launahækkanir á hverju ári miðað við lífskjarasamninga o.s.frv., nema þeir sem eru með lífeyri almannatrygginga. Þeir þurfa að sleppa einu ári á hverju kjörtímabili. Það er staðan. Þannig að ég velti fyrir mér: Hvað vill ríkisstjórnin gera í þessu? Í lok kjörtímabilsins er enginn árangur í nákvæmlega þessu og við stöndum uppi með enn meiri kjaragliðnun, [[Forseti hringir.]]þetta er alltaf það sama. Hvað á að gera?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Þingmaðurinn rakti það hér að við hefðum farið í ákveðnar breytingar á kjörtímabilinu fyrir þá 4 milljarða sem hafa verið til ráðstöfunar, sem voru ekki hugsaðir sem gulrót inn í það kerfi heldur til þess að geta stigið það skref sem hugsunin var að stíga með einföldun kerfisins, þ.e. að einfalda og auka gegnsæi þess. Fjármagninu var varið með þeim hætti að það gæti nýst í þá kerfisbreytingu sem þarf að fara í. Ég hef fundið það á forystu Öryrkjabandalagsins að þær efasemdir sem uppi voru á sínum tíma, og urðu til þess að menn náðu ekki saman, eru að hjaðna og betri jarðvegur að myndast. Ég held því að það hafi bara þurft aðeins lengri tíma fyrir þessa kerfisbreytingu. Þegar kemur síðan að aukningu til málaflokksins og hvernig það er tengt verðlagi, launaþróun og öðru slíku, þá hefur skapast ákveðin hefð fyrir því hvernig það er gert. Eins og þingmaðurinn lýsir þá hefur það þau áhrif að þetta fylgir ekki alltaf gerð kjarasamninga heldur kemur þetta eftir á með ákveðnum hætti. Í stað þess að halda áfram að stagbæta þetta kerfi, sem var orðið sem notað var á málþingi Öryrkjabandalagsins í gær, held ég að fara þurfi í kerfisbreytinguna samhliða. Við erum alltaf að tala um að bæta og staga hér og þar en við þurfum að fara í þessa kerfisbreytingu. Grundvöllurinn undir því að geta aukið í til málaflokksins er síðan að við náum að draga úr nýgengi örorku og það er að takast. Fleira fólk er í endurhæfingu nú en verið hefur og aðeins dregið úr aukningu í örorkulífeyri. [[Forseti hringir.]]Það er það sem við viljum. Við viljum aðstoða fólk við að halda sér á vinnumarkaði. [[Forseti hringir.]]Það er forsendan fyrir því að við getum aukið í til málaflokksins en það er vilji núverandi ríkisstjórnar að gera það.
Virðulegi forseti. Þessi hefð er nefnilega rosalega skrýtin. Á meðan ekki tekst að fara í kerfisbreytingar erum við viljandi að láta lífeyri almannatrygginga rýrna. Það hefur gerst ár eftir ár undanfarin 20 ár. Ef lífeyririnn væri samkvæmt lögum um almannatryggingar, myndi fylgja a.m.k. launaþróun, þá værum við ekki að tala um þessa peninga sem vantar, þeir væru nú þegar í kerfinu og framfærslan væri sú sem var verið að kalla eftir. Hvernig væri að hætta þessari hefð sem reyndin er að skerðir kjör lífeyrisþega almannatrygginga og fylgja einfaldlega anda laganna þarna, bókstaf laganna meira að segja, um að lífeyrir almannatrygginga fylgi alla vega lögum, fylgi launaþróun?
Virðulegi forseti. Ég rakti það hér í fyrirspurn við annan hv. þingmann fyrr í þessum fyrirspurnatíma að forsendur eða lykilatriði þegar kemur að aukningu til málaflokksins - við höfum aukið um 4 milljarða á þessu kjörtímabili. Við verðum að skoða þá raunaukningu sem er til málaflokksins í heild. [[Gripið fram í.]] Virðulegur forseti. [[Gripið fram í.]]Nú er ég að svara hv. þingmanni. Á síðustu fjórum til fimm árum hefur aukist og nánast tvöfaldast það heildarfjármagn á verðlagi hvers árs sem rennur til málaflokksins. Við höfum haft áhyggjur af því vegna þess að það er veruleg hætta. Þegar við horfum á þessa þróun til framtíðar þá verðum við að ná að grípa þarna inn í og okkur er að takast það núna. Kerfisbreytingin sem verið var að tala um hér átti að gera það líka. Þannig að þegar talað er um að ekkert hafi verið gert fyrir málaflokkinn - við höfum varið þetta með þessum hætti. Staðan árið 2016 var sú að þá runnu 45–50 milljarðar til málaflokksins, en nú eru það tæpir 80 milljarðar á verðlagi hvers árs sem renna til málaflokksins og það er að verja stöðuna. [[Forseti hringir.]]En hins vegar er líka mikilvægt að við náum að stíga þessi skref og það tekst þegar við förum í þessa kerfisbreytingu og samhliða henni.
Virðulegi forseti. Mér finnst ástæða til að halda áfram umræðu um aðgerðir skæruliðadeildar Samherja, umræðu um hugmyndir þeirra um hvernig þeir geti haft áhrif á úrslit í formannskjöri Blaðamannafélags Íslands og aðrar aðgerðir sem komið hafa fram í dagsljósið síðustu daga. Þetta finnst mér þurfa að ræða hér á þessum vettvangi einfaldlega vegna þess að staða fjölmiðla er spegill á stöðu lýðræðis í hverju samfélagi. Eitt er að hagsmunaöfl reyni að hafa áhrif á fjölmiðlaumfjöllun, eins og Samherji gerir og reyndar hvernig þeir gera það. Það gera þeir nefnilega ekki með því að taka sjálfir þátt í opinni umræðu heldur með því að reyna að fara inn í Blaðamannafélagið með óeðlilegum hætti og hlutast til um starf félagsins. Það er alvarlegt. Í gær sat þingmaður Sjálfstæðisflokksins í Kastljósi þar sem mátti á honum skilja að það væri ekkert við vinnubrögð Samherja að athuga. Hann talaði um aðgerðir skæruliðadeildarinnar sem skoðanir. En þetta mál snýst auðvitað ekki um skoðanafrelsi heldur það hvernig hagsmunahópar beita völdum sínum til að reyna að hafa óeðlileg áhrif í samfélaginu bak við tjöldin. Að svipta þessar aðgerðir og starfshætti öllu samhengi er hættulegt, dálítið eins og að segja t.d. um árásir eða ofsóknir að það séu tvær hliðar á málinu. Það er ekki þannig í þessu máli. Hér eru gerendur og hér eru þolendur. Skotskífan er fjölmiðlar í landinu en um leið allur almenningur. Skoðanir og árásir eru óskyldir hlutir. Þetta dregur upp dökka mynd. En vegna orða hæstv. fjármálaráðherra fyrr í vikunni um að menn gangi hér mjög langt þá vil ég spyrja hann núna, vegna þess að svarið skiptir máli, hvort það sé ekki örugglega þannig að formaður Sjálfstæðisflokksins sjái samhengi hlutanna í þessum aðgerðum, hvort hann sjái ekki hvers eðlis þessar aðgerðir Samherja eru.
Virðulegi forseti. Ég tel að það sé alvarlegt mál ef fyrirtæki telja sig vera í þeirri stöðu að geta hlutast til um formannskjör í Blaðamannafélaginu eða á öðrum slíkum vettvangi, í stjórnmálum eða annars staðar. Við förum þá leið í Sjálfstæðisflokknum að halda prófkjör. Við hleypum öllum flokksmönnum að. Það kemur í veg fyrir að menn geti beitt óeðlilegum þrýstingi nema menn hafi enga stjórn á því hvaða fjármunir eru settir í einstök framboðsmál. Ég hef tjáð mig … [[Forseti hringir.]]
Ég vil biðja menn að hætta samtölum í hliðardyrum.
Ég hef tjáð mig um það að ég telji að í þessu máli hafi verið gengið mjög langt. Ég ætla ekki að mæta hingað í þingsal til að upplýsa hv. þingmann um það hvað mér finnist um það sem aðrir þingmenn í Sjálfstæðisflokknum segja. Það er nóg tækifæri fyrir hv. þingmann til að ræða við þá hér undir störfum þingsins eða annars staðar, ég veit ekki hvar sú umræða á best heima. En ég horfði ekki á Kastljóssþáttinn og er ekki mættur hingað í dag til þess að gera upp fréttir gærkvöldsins eða einhverja viðtalsþætti í Ríkisútvarpinu. Ég er mættur hér sem fjármálaráðherra og hef tjáð mig um það mjög skýrt að ég tel að Samherji hafi gengið óeðlilega fram í þessu máli með sínum afskiptum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Spurningin laut að afstöðu hans sjálfs í samhengi við orð þingmanns í hans þingflokki. Það er áhugavert að hann nefni prófkjör í þessu samhengi því það liggur auðvitað fyrir hver nálgun Samherja er á prófkjör í Sjálfstæðisflokknum. Mig langaði í þessu samhengi að nefna líka nýleg orð seðlabankastjóra, sem vöktu mikla athygli, kannski ekki vegna þess að hann væri að færa okkur nýjan sannleik þar heldur sagði hann það sem mjög margir hafa hugsað, með leyfi forseta: „Íslandi er að miklu leyti stjórnað af hagsmunahópum og það er meiri háttar mál að lenda uppi á kant við þá.“ Þessi orð hafa verið nefnd hér áður en eru að fá á sig nýjan blæ í ljósi nýjustu fregna af aðgerðum þessarar skæruliðadeildar. Í þessu ljósi er óneitanlega áhugavert að skoða tillögu stjórnarinnar um nýtt auðlindaákvæði, ákvæði sem tryggir ekki tímabundna nýtingu eða eðlilegt gjald og maður spyr sig: Hverra hagsmuna er gætt með því ákvæði? Það er jú þögult um þetta helsta ákall almennings. [[Forseti hringir.]]Er ákvæðið sett upp til að verja þjóðareign þjóðarinnar eða þjóðareign hinna fáu?
Virðulegi forseti. Varðandi sjávarútveginn þá stendur hann gríðarlega vel. Það er þjóðarhagur að sjávarútveginum gangi vel, að það verði til mikil verðmæti úr auðlindinni. Það skiptir ofboðslega miklu máli. Í nýrri skýrslu sem sjávarútvegsráðherra var að gefa út kemur fram að í samanburði milli þjóða stendur Ísland fremst og sóknarfærin eru ómæld en ósótt. Auðlindaákvæðið ver þá hagsmuni að enginn getur fengið til varanlegrar eignar nýtingarrétt á sameiginlegum auðlindum. Það er skýrt. Um það hefur 1. gr. laga um stjórn fiskveiða fjallað og það er fært inn í stjórnarskrána með þeirri tillögu sem nú liggur fyrir þinginu frá forsætisráðherra. Hv. þingmaður lætur að því liggja að það verði ekki varið með öðrum hætti en þeim að kveða á um tímabundnar heimildir. En þær geta verið ótímabundnar en afturkallanlegar. Það er í raun og veru skýringin á því sem hún er að kalla eftir og það er rakið mjög vel í frumvarpinu.
Herra forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026. Fjármálaáætlunin er lögð fram núna við aðstæður þegar efnahagsleg áhrif heimsfaraldursins eru farin að skýrast betur en þegar við samþykktum sameiginlega stefnu í fjármálaáætluninni hér í þingsal í desember sl. Það sem kemur manni kannski mest á óvart við fjármálaáætlun nú er að það er aðeins búið að uppfæra tölur miðað við hagspá Hagstofunnar. Það er í raun og veru engar breytingar að finna, marktækar eða efnislegar breytingar, í fjármálaáætlun þó svo að um hálft ár sé liðið frá því að hún var lögð síðast fram fyrir þingið og hún samþykkt. Það eru ákveðin tíðindi, ákveðin vonbrigði. Það hefði verið hægt að nýta þetta hálfa ár sem liðið er til þess að rýna og greina og uppfæra fjármálaáætlun í takt við stöðuna sem er að verða skýrari. Sömuleiðis hefði verið hægt að grípa tækifærið og nýta betri afkomu en búist var við með fyrstu áætlunum til að bæta hluti í okkar samfélagi sem við þurfum sannarlega að bæta með sértækum aðgerðum. Þar á ég við, forseti, heilbrigðiskerfið, þau landsvæði sem verst hafa orðið úti í heimsfaraldrinum. Það hefði verið hægt að leggja til djarfari aðgerðir til að vinna gegn vaxandi ójöfnuði og styðja hópana sem samkvæmt nýlegri könnun BSRB og ASÍ líða efnislegan skort í kjölfar atvinnuleysis og efnahagslegra áhrifa heimsfaraldursins. Því miður er hér ekki að finna að bætur almannatrygginga, atvinnuleysistrygginga, vaxtabætur, húsnæðisbætur, barnabætur eða fæðingarorlofsgreiðslur hækki til samræmis við laun. Þar með er tekin pólitísk ákvörðun um það að viðhalda áfram ójöfnuði sem fyrir var. Þá er ágætt að ríkisstjórn Íslands sýni á spilin, að þetta sé sameiginleg stefna og sýn til ársins 2026. Þá höfum við það hér svart á hvítu fyrir framan okkur. Herra forseti. Ég nefndi kerfin okkar, heilbrigðiskerfið, almannatryggingakerfið, húsnæðisbæturnar, barnabæturnar og fæðingarorlofsgreiðslur. En stóra vandamálið sem við glímum við núna er atvinnuleysið og að koma fólki til starfa. Það ætti að vera forgangsatriði hér í þessari fjármálaáætlun, að við myndum sjá skýr merki um þann vilja ríkisstjórnarinnar. Það er nefnilega svo að horfur í ríkisfjármálunum hafa batnað frá síðustu áætlun. Halli ríkissjóðs var um 70 milljörðum minni á síðasta ári en áætlað var og er nú gert ráð fyrir að hallareksturinn á árinu 2021 sé minni sömuleiðis og nemi 10,2% af vergri landsframleiðslu. Það merkir líka að stuðla þarf að fullri atvinnu fólks og við þessa betri afkomu heldur en búist var við í síðustu áætlun hefði verið lag hér og nú að skapa störf og setja til þess fjármuni og auðvitað að dreifa byrðunum sem koma ójafnt niður og jafna leikinn. Líkt og fjármálaráð bendir á, herra forseti, varð í kjölfar kórónuveirufaraldursins algjört hrun í einni atvinnugrein, ferðaþjónustunni, sem skiptir okkur öll svo miklu máli. Nú þegar treyst er á vöxt ferðaþjónustunnar að nýju til að koma okkur upp úr þessari efnahagslægð er ekki gerð nein stefnumótun um endurbyggingu greinarinnar út frá sjálfbærni og loftslagsviðmiðum sem eru svo nauðsynleg við endurreisn bæði í efnahagskerfinu og efnahagsástandinu hér á landi en ekki síst endurreisn í ferðaþjónustunni. Við getum varla, og þessa skoðun styðja sérfræðingar, snúið til baka og farið á nákvæmlega sama stað þegar kemur að ferðaþjónustunni, stöðu greinarinnar í hagkerfinu og þann ósjálfbæra vöxt í greininni sem hefur verið varað við undanfarin ár. Það kom svo greinilega í ljós í því efnahagshruni sem við höfum verið að glíma við núna síðasta eina og hálfa árið hversu mikið við vorum að reiða okkur á þessa einu grein og hversu mikið við þurfum að dreifa kröftum okkar, fjölga eggjunum í körfunni, eins og sagt er, og reiða okkur ekki eins mikið á ferðaþjónustuna. Það er líka svo að það þarf að byggja undir atvinnugreinar sem búa til verðmæti í meira mæli með hugviti fólks, skapandi greinar, grænar atvinnugreinar og því ættu stjórnvöld að kalla strax að borðinu, og ættu að sjálfsögðu að vera búin að því, verkalýðsfélög og samtök atvinnurekenda til þess að vinna saman að atvinnustefnu fyrir næstu árin til að koma okkur út úr þessari atvinnukreppu í samtali og samvinnu og með sjálfbærni að leiðarljósi. Þannig myndum við líka stuðla að fleiri góðum störfum og hagvexti þegar um er að ræða atvinnustefnu, menntastefnu og skattstefnu sem eiga að vinna saman og vera með skýra framtíðarsýn. Langtímaatvinnuleysi, herra forseti, er böl og við ættum því að nýta slakann í hagkerfinu og vinna gegn atvinnuleysinu, renna fleiri stoðum undir atvinnulífið, verja velferðina og mæta tekjufalli fólks meðan það er á milli starfa. Við verðum líka að veita ungu fólki tækifæri til að nýta menntun sína hér á landi. Í því samhengi, herra forseti, vil ég nefna að eftir fjármálakreppuna 2008 var mikil áhersla lögð á það, blessunarlega, að mennta fólk út úr kreppunni. En því miður skorti atvinnutækifæri fyrir menntað fólk á hinum endanum. Það er nú einu sinni svo að kerfin okkar eru mannanna verk, eins og hér var verið að ræða í óundirbúnum fyrirspurnatíma áðan, og það ber vitni um pólitíska framsýni og pólitískt þor að láta kerfin okkar vinna saman, að menntakerfið okkar vinni saman með atvinnustefnu, að við búum til góð störf fyrir háskólamenntað fólk og atvinnutækifæri sem eru aðlaðandi og aðlaðandi fyrir ungt fólk svo að við missum það ekki úr landi. Enda er það svo að fyrir Covid-19 faraldurinn var atvinnuleysi mest í hópi háskólamenntaðs fólks. Og hvað segir það okkur? Jú, það segir okkur að fólk var að mennta sig en fékk síðan ekki vinnu við hæfi, ekki i samræmi við sína menntun. Þetta gengur hreinlega ekki upp, herra forseti. Síðan þarf að taka utan um atvinnuleitendur og fjölskyldur þeirra með sanngjarnari hækkun bóta, lengra bótatímabili og kraftmiklum vinnumarkaðsaðgerðum. Það skiptir máli að við tökum fast utan um þær aðstæður sem uppi eru núna, að við bíðum ekki eða myndum starfshópa o.s.frv. heldur grípum utan um þessa hópa núna. Við erum með fjármálaáætlun, við erum með horfur sem eru blessunarlega betri en áætlað var og við eigum að nýta það færi. Það þarf að skapa störf, fjárfesta í innviðum og uppbyggingu, það þarf að hlúa að barnafjölskyldum og vinna markvisst gegn ójöfnuði. Samkvæmt hagspá Hagstofunnar verða um 10.000 manns atvinnulaus eftir fimm ár sem er langt umfram meðaltal síðustu áratuga. Þetta er nefnt í fjármálaáætluninni sem við ræðum hér en ekki er talað um neinar nýjar aðgerðir eða fleiri fjárfestingarverkefni eða nokkuð annað til að mæta vandanum. Það þurfum við að gera. Það er fjallað um kerfislægan vanda sem kallaður er svo, undirliggjandi vanda sem felst í verulegri hækkun launastigs umfram framleiðsluaukningu. Við hvað er átt þarna, herra forseti? Þarna er verið að tala undir rós um hækkun lægstu launa í landinu og að það sé af hinu vonda. Ég ætla að vinda mér í fjárframlög til nýsköpunar. Þau voru aukin í ár og hækka lítillega samkvæmt áætluninni á næsta ári en fara strax eftir tvö ár lækkandi og lækka hressilega um 26% og lækka um 34% á fimm árum. Allt frá því að ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar tók við hafa fjárframlög til opinbera hluta nýsköpunar farið lækkandi og um það má lesa í umsögn um lagafrumvarp ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um niðurlagningu á Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Þetta, herra forseti, rímar ekki við fögur orð og fagrar ræður um mikilvægi nýsköpunar til að koma okkur upp úr þeirri efnahagslægð sem við erum í vegna heimsfaraldursins. Ef við viljum gera vel við nýsköpunarþáttinn í viðbrögðunum þurfum við að styrkja við hinn opinbera hluta nýsköpunar. Hvað er opinberi hluti nýsköpunar? Jú, það eru rannsóknir og greiningar, það eru opinberar stofnanir og háskólar. Það er kallað eftir auknu fjármagni til nýsköpunar og það tekur meira en tvö ár að uppfylla þær kröfur og þær þarfir. Um leið og við setjum fjármuni í einkarekinn hluta nýsköpunar verðum við að hafa hinn opinbera hluta með. Það gagnast menntakerfinu okkar og býr til færni, þekkingu og reynslu inn í menntakerfið okkar og styður við þær stofnanir sem við viljum að séu sterkar þegar kemur að nýsköpun. En nýsköpun er langhlaupið út úr þessum vanda og við verðum líka að einblína á spretthlaupið sem eru aðgerðir strax. Það eru aðgerðir strax til að koma fólki til starfa, koma ungu fólki af stað, til að passa upp á þau sem hafa verið lengur en ár á atvinnuleysisbótum og til að passa viðkvæma hópa okkar samfélags. Það er kostnaður fyrir samfélagið að hafa fólk langtímaatvinnulaust í okkar samfélagi. Það er kostnaður sem leggst á heilbrigðiskerfið og velferðarkerfið en það er líka huglægur kostnaður, þ.e. samfélag okkar í heild líður fyrir það að draga úr virkni fólks. Fjölbreyttar og arðbærar fjárfestingar eru undirstaða aukinnar verðmætasköpunar og aukin innviðafjárfesting mun gegna stóru hlutverki til að koma okkur út úr atvinnukreppunni. Fjárfesting í innviðum hefur verið of lítil á síðustu árum þrátt fyrir fögur fyrirheit í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Það mun bitna á okkur öllum til lengri tíma ef ekki verður bætt úr. Í nýrri skýrslu Samtaka iðnaðarins kemur fram að fyrirhuguð aukning í opinberri fjárfestingu mun lítið bíta á þeirri uppsöfnuðu viðhaldsþörf sem skapaðist í kjölfar síðustu niðursveiflu. Til þess að ástand innviða geti talist gott verður að setja enn meiri kraft í opinbera fjárfestingu í innviðum og þörf er á 420 milljarða kr. fjárfestingu til að koma þeim í viðunandi horf, herra forseti. Viðunandi horf. Það tekst ekki einu sinni að halda við eðlilega viðhaldsþörf samkvæmt því sem fram kemur í fjármálaáætlun fyrir næstu árin. Þannig erum við í raun að horfa fram á samdrátt í opinberri fjárfestingu þrátt fyrir mjög umfangsmiklar fjárfestingar Reykjavíkurborgar sem hefur verið leiðandi í opinberri fjárfestingu á landsvísu. Sveitarfélög víða um land sem hafa treyst á ferðaþjónustuna búa líka við kröpp kjör. Þar er mjög takmarkað svigrúm fyrir fjárfestingar og það mun bitna á þessum viðkvæmu svæðum núna strax og einnig til lengri tíma. Ríkisstjórnin hefur því miður ekki beint sérstökum stuðningi til þessara sveitarfélaga til að mæta tekjufalli þeirra og ákalli um aukna félagsþjónustu og það gerir þessum sveitarfélögum mun erfiðara fyrir hvað varðar umfangsmiklar fjárfestingar. Herra forseti. Mig langar að skauta yfir, þar sem tíminn rennur frá okkur, breytingartillögu Samfylkingarinnar við fjármálaáætlunina til næstu fimm ára. En að sjálfsögðu, ef Samfylkingin fengi að leggja fram sína eigin fjármálaáætlun, myndi hún líta öðruvísi út. Við leggjum til nokkrar afar mikilvægar breytingartillögur sem lúta að kjörum og velferð barna, eldra fólks og öryrkja, lúta að breytingum í loftslagsmálum og við bætum rausnarlega við í umhverfis- og loftslagsmál í okkar tillögum en við bætum líka við í almenna löggæslu og styrkari umgjörð skattheimtu og samkeppnismála. Við leggjum líka til fjármagnstillögur til að vinna á biðlistum sem hafa vaxið umtalsvert vegna Covid-19. Sérstaklega þarf að vinna að því að útrýma biðlistum þegar kemur að geðheilbrigðisþjónustu við börn. Þar dugir ekkert annað heldur en aðgerðir strax. Við í þingflokki Samfylkingarinnar höfum lagt fram frumvörp um réttláta hækkun lífeyris en við leggjum líka fram tillögur um fjölskyldustuðning og hækkun á barnabótum. Eins og við vitum þá byrja barnabætur hér á landi að skerðast um leið og laun hafa náð 351 þús. kr. á mánuði en við leggjum til breytingar á þeim. Vil ég þar minna á að ef Ísland á að vera barnvænt samfélag, ef við ætlum að bera okkur saman við norrænu þjóðirnar í kringum okkur þegar kemur að barnvænum samfélögum, þurfum við, herra forseti, að gyrða okkur í brók og þá þurfum við að styðja markvissara og meira við barnafjölskyldur. Við viljum sömuleiðis stíga örugg skref að barnvænu samfélagi, fjárhagslegum stuðningi við barnafjölskyldur og við leggjum líka fram tillögur um húsnæðis- og vaxtabætur, leggjum til hækkun húsnæðisbóta til leigjenda og breytingar á viðmiðum vaxtabótakerfisins þannig að greiðslurnar nýtist betur fólki undir meðallaunum. Við leggjum sömuleiðis til aukið fjármagn til heilbrigðisþjónustu. Þar hafa, eins og áður segir, biðlistar lengst. Við gerum tillögu um sérstaka fjárheimild til uppgjörs á halla Landspítalans og sömuleiðis fjármagn til að stytta biðlista eftir sérfræðiþjónustu og skurðaðgerðum sem hafa lengst mikið á milli áranna 2020 og 2021. Geðheilbrigðisþjónusta er eitthvað sem við þurfum líka að sinna miklu betur. Rannsóknir og greiningar hafa því miður sýnt að í heimsfaraldri hefur geðheilbrigði þjóðarinnar orðið verra og það rímar sömuleiðis við reynslu annarra þjóða eftir þennan heimsfaraldur. Við leggjum líka til aukið fjármagn í heilbrigðisstofnanirnar en síðan eru það loftslagsmálin. Mig langar, herra forseti, að benda á það að milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál hefur áætlað að verja þurfi 2,5% af heimsframleiðslu árlega til loftslagsmála næstu árin svo takmarka megi hlýnun jarðar við 1,5° C miðað við meðalhitastigið fyrir iðnbyltingu. Þar skipta næstu fimm til tíu ár öllu máli. Það skiptir sömuleiðis öllu máli hvernig við sem þjóð og ríki leggjum okkur fram við að axla siðferðislega ábyrgð í loftslagsmálum fyrir komandi kynslóðir. Herra forseti. Ég vil vekja athygli á breytingartillögum þingflokks Samfylkingarinnar við þessa fjármálaáætlun. Við viljum líka gera betur við lögregluna og löggæsluna. Allt þetta lýtur að því að bæta þá fjármálaáætlun sem hér er undir [[Forseti hringir.]]til þess að við getum sinnt okkar allra viðkvæmustu hópum en sömuleiðis tekist á við áskoranir framtíðarinnar [[Forseti hringir.]]þegar kemur að loftslagsmálum og umhverfismálum.
Herra forseti. Það er kærkomið að fá að tala aðeins um framtíðina þó ekki sé um að ræða nema næstu ár í stað þess að þurfa endalaust að dvelja í viðbragðinu eins og við höfum kannski eðlilega þurft að gera núna á síðasta ári. En við ræðum sem sagt fjármálaáætlun til næstu fimm ára og má þess vegna líta á hana sem sameiginlega kosningastefnu þessarar ríkisstjórnar, haldi hún velli eftir kosningar, og það verður að horfa á hana þannig. Hún er einmitt býsna gott dæmi um hversu mikilvægt það er að almenningur velji sér annars konar ríkisstjórn í kjörklefanum næst. Fjármálaáætlunin nær til ársins 2026 og er hápólitískt plagg sem útlistar með nákvæmum hætti hvernig ríkisstjórnin áætlar að reka samfélagið á næsta kjörtímabili. Það sem veldur mér mestum áhyggjum er sýnin á kyrrstöðu og jafnvel afturför í plagginu en líka að þegar mest þarf á að halda að byggja upp eftir kreppu er boðaður niðurskurður. Á tímum heimsfaraldurs þurfum við að hafa þolinmæði til að vaxa út úr þessari kreppu þannig að hún bitni ekki illa á einstökum hópum. Við stöndum auk þess frammi fyrir ótrúlega stórum samfélagslegum breytingum, m.a. vegna tæknibreytinga, og þess vegna þurfum við líka að vera djörf og skapandi. En ekkert af slíku er að finna í þessu plaggi. Við skulum hafa það á hreinu í upphafi að fjármálaáætlun grænnar félagshyggjustjórnar liti allt öðruvísi út. Samfylkingin mun vissulega leggja fram breytingartillögur til úrbóta á fjármálaáætlun en það er fyrst og fremst hugsað til að greiða yfir þá skallabletti sem eru í þessari áætlun en ekki er verið er að lýsa yfir stuðningi við megindrætti hennar. Við í Samfylkingunni myndum vilja og höfum reyndar lagt til að hraða ráðningum, auka virkni á vinnumarkaði, verja afkomuöryggi og leggja grunninn að kraftmikilli endurreisn. Við trúum að með því að leggja fyrirtækjum og einstaklingum tímabundið lið núna þá séum við ekki einungis að koma til móts við hópa sem hafa lent erfiðlega í þessari kreppu heldur séum við að draga úr efnahagslegum kostnaði þegar til lengri tíma er litið. Við viljum einfaldlega að allir séu í sem bestu formi þegar þeir mæta á ráslínuna fyrir endurreisnina í sumar. Fjármálaáætlun Samfylkingarinnar hefði einnig að geyma nýja forgangsröðun í ríkisfjármálum og útlistaðar aðgerðir um það hvernig við viljum byggja upp samfélag þar sem öll börn fá jöfn tækifæri og geta vaxið raunverulega áhyggjulaus úr grasi og þar sem meira jafnvægi ríkir milli vinnu og einkalífs og almenningur hefði auk þess aðgang að öruggu húsnæði, heilbrigðisþjónustu og menntakerfi óháð efnahag og búsetu. Við viljum auk þess, og teljum reyndar nauðsynlegt, að ráðist verði kerfisbundið í uppstokkun flókinna kerfa til þess að kerfin séu fyrir fólkið en fólkið ekki fyrir kerfið. Við teljum líka nauðsynlegt að stíga örugg og markviss skref í að bæta stöðu öryrkja, aldraðra og barnafjölskyldna, með öðrum orðum að tryggja réttlátari skiptingu gæða, m.a. með skattkerfi sem styður við lág- og millitekjuhópa en hyglir ekki auðmönnum eins og margar af þeim breytingum sem við sjáum núna hafa gert. Við þurfum líka að vera djörf og ráðast í aðgerðir til að auka verðmætasköpun í landinu, fjölga stoðunum undir efnahagslífið, draga úr sveiflum og byggja það upp þannig að við verðum fyrir sem minnstu áfalli ef eitthvað dynur yfir. Þess vegna þarf með miklu markvissari hætti að styðja við nýsköpun og hugvitsiðnað og tryggja að fólk hafi aðgang að fjölbreyttri þjálfun og menntun sem kallast raunverulega á við þessa stefnu, horfa með öðrum augum björtum augum til framtíðar en vera að sama skapi mjög meðvituð um í hverju það felst. Í tengslum við þetta þurfum við líka að horfa miklu betur á þær óhjákvæmilegu breytingar sem eru að verða á vinnumarkaðnum samfara tæknibyltingunni og aukinni alþjóðavæðingu og auðvitað loftslagsvánni. Við teljum að Ísland eigi að marka sér forystu meðal ríkja hvað varðar loftslagsvána en ekki að dingla tæplega í því meðaltali sem við sjáum í kringum okkur. Og við erum í færi til þess. Það er svo margt hér á landi sem gerir okkur kleift að gera það sem er flóknara í stærri og fjölmennari löndum. Með öðrum orðum þá viljum við bregðast við ástandinu núna, ólíkt ríkisstjórninni sem boðar niðurskurð, með því að byggja upp og fjárfesta í grunninnviðum og velferðarkerfinu. Við viljum forgangsraða í þágu almannahagsmuna en ekki sérhagsmuna og við viljum nýta jafnaðarstefnuna sem eins konar skapalón til að draga markvisst úr ójöfnuði, hvar sem hann er að finna, hefja sókn í stað þess að dvelja í kyrrstöðu og sækja til framtíðar í staðinn fyrir að lifa í fortíðinni. Við skulum aðeins ræða um innihald þessarar fjármálaáætlunar og hvað hún segir okkur um stefnu ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks til næstu fimm ára. Við höfum öll orðið þess áskynja hversu mikilvægt sterkt opinbert heilbrigðis- og velferðarkerfi er undanfarið ár og sjaldan höfum við lifað aðstæður þar sem gildi samneyslunnar, gildi ríkisins og gildi hins opinbera í þjónustu við landsmenn hefur skipt meira máli. En ríkisstjórnin áformar hins vegar að draga úr fjárstuðningi þessara grunnstoða bara til að geta sýnt eftir þrjú, fjögur ár einhver tiltekin hlutföll, einhver stærðfræðitákn, einhverja formúlu. Ríkisstjórnin kallar þessa tugmilljarða hugmynd sína afkomubætandi ráðstafanir. En það er auðvitað gert bara til að slá ryki í augu fólks. Við skulum hafa það alveg á hreinu hvað afkomubætandi ráðstafanir þýða: Þær heita á íslensku niðurskurður. Það gengur ekki að mikilvægir innviðir landsins líði fyrir slíka hagstjórn í langan tíma með tilheyrandi kostnað fyrir almenning í landinu. Innviðaskuldir sem hafa verið að hlaðast upp munu safnast hraðar upp. Fjárfestingar hafa ekki gengið jafn vel eftir, eins og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir nefndi hér áðan. Við getum ekki sætt okkur við það að áætlanir ríkisstjórnarinnar vanræki þessa liði, hvort sem kemur að vega- og flutningskerfinu eða heilbrigðis-, mennta- og velferðarkerfinu. Þá er það undrunarefni og ótrúlega sorglegt að ríkisstjórnin virðist ætla að sætta sig við sögulegt atvinnuleysi. Þau eru að spá um 6–7% atvinnuleysi út árið 2023 sem er langt yfir meðaltal marga áratugi aftur í tímann. Gerum okkur grein fyrir því að aukið og langvarandi atvinnuleysi er ekki bara vandi einstakra hópa í samfélaginu þó að vissulega bitni það harðast á einstaklingum, börnum þeirra og heimilum. Áframhaldandi hátt atvinnuleysisstig í landinu mun nefnilega kosta ríkissjóð gríðarlegan pening. Í þessu tilfelli erum við að tala um 40 milljarða kr. árlega út tímabilið sem er hátt í tvöföldun á því sem gert var ráð þennan heimsfaraldur. Þetta er vont út frá einstaklingnum og þetta er vont út frá drifkrafti atvinnulífsins og þetta er ömurleg skammsýni þegar kemur að stöðugri og góðri efnahagsstjórn. Þetta er a.m.k. rörsýn á ríkisfjármálin og sýnir það að þrátt fyrir að hæstv. fjármálaráðherra geri sig býsna breiðan og tali eins og hann einn hér inni hafi þekkingu á efnahagsmálum þá er það auðvitað ekki svoleiðis og ég held að fólk hljóti að vera farið að sjá í gegnum það. Höfuðmarkmið okkar núna verður þess vegna að vera að auka virkni fólks og draga úr kostnaði samfélagsins af atvinnuleysi. Það verður að gera það fyrir fólkið, það verður að gera það fyrir atvinnulífið og það verður að gera það fyrir efnahaginn í landinu og framtíðarkynslóðir. En það sem er kannski alvarlegast við þetta plagg, herra forseti, er að með því er verið að taka þá pólitísku ákvörðun, ekki eins flokks eða tveggja flokka heldur þriggja flokka, að festa í sessi ójöfnuð sem er í landinu, sem hefur aukist í kórónuveirukreppunni en líka þegar kemur að elli- og örorkulífeyrisþegum sem hafa ekki fylgt launaþróun. Það hafa atvinnuleysisbætur ekki gert heldur eða millifærslur til heimilanna; barnabætur, fæðingarorlofsgreiðslur eða húsnæðisstuðningur. Allt þetta er verið að festa í sessi og þetta er akkúrat öfug leið við þá sem Samfylkingin myndi fara og ég vil trúa á mínum bestu dögum að við hefðum stuðning við frá a.m.k. tveimur af ríkisstjórnarflokkunum. Öryrkjar og aldraðir hafa bara einfaldlega horft á bilið milli sín og fólks á launamarkaði breikka á hverju einasta ári allt þetta kjörtímabil og raunar lengur. Og nú kynnir ríkisstjórnin sem sagt áform um að festa gliðnunina í sessi en ekki draga úr henni. Það er aldeilis kosningaloforð að fara með inn í næsta haust. Herra forseti. Það er ekki hægt að fara yfir allt í 20 mínútna ræðu er varðar ríkisfjármálin eða fjármálaáætlun en ég held að við getum ekki sleppt því að ræða aðeins um heilbrigðiskerfið sem situr eftir eina ferðina enn og það þrátt fyrir að hafa verið kannski stærsti einstaki leikandinn í þeirri farsælu vegferð þrátt fyrir allt sem við höfum gengið í gegnum hér á síðasta ári. Við horfum enn og aftur upp á það að það stefnir í hallarekstur Landspítalans sem hefur ekki bolmagn til að vinna upp biðlista. Ekki er heldur gert ráð fyrir nægilegum fjármunum til geðheilbrigðisþjónustu þrátt fyrir að 11.000 manns bíði eftir geðheilbrigðisþjónustu hjá Landspítala og 130 börn og unglingar bíði eftir þjónustu hjá BUGL. Þetta getum við ekki látið grassera. Við getum ekki leyft hæstv. fjármálaráðherra að vera svo upptekinn af því að stilla einhverja tölu af eftir tvö til þrjú ár að hann láti það bitna á þessum grunnstoðum sem við eigum sameiginlega og sem þjóðin hefur margítrekað í mörgum skoðanakönnunum í mörg ár lýst yfir að skipti mestu máli í íslensku samfélagi. Síðasti punkturinn sem ég ætla að ræða af þessum málefnaliðum er húsnæði. Húsnæði er grunnþörf allra og ekki síst á landi eins og Íslandi þar sem veðráttan er rysjótt. Húsnæði er auðvitað ekki merkilegur hlutur í sjálfu sér, það er kassi úr steini eða tré eða einhverju öðru. En það er umgjörð um eitthvað sem heitir heimili og það eru heimilin sem eru kannski grunnstoðin í okkar samfélagi. Það er ekki nóg að tryggja fólki að það hafi alltaf þak yfir höfuðið. Það þarf að tryggja fólki öruggt þak yfir höfuðið þannig að það þurfi ekki að flytja á ótryggum markaði fram og til baka, rífandi börn með reglulegu millibili upp á milli skólahverfa og annað slíkt. Íslenski húsnæðismarkaðurinn er of sveiflukenndur, hann er of háður duttlungum markaðarins. Síðastliðið ár er engin undantekning. Fasteignaverð hefur hækkað um heil 14%. Ég heyrði tölur frá greiningardeild Íslandsbanka sem spáði 20% hækkun á næstu árum. Við þessar aðstæður þarf ríkisstjórn bara að spýta í lófana og beita einhvers konar eftirliti, ríkisinngripum þegar kemur að uppbyggingu og húsnæðisstuðningi við fólk, ekki bara að koma inn með einhverjar innspýtingar sem rjúka strax inn í verðlagið og keyra upp verðhækkanir með nokkurra ára millibili heldur tryggja langtímastöðugleika á húsnæðismarkaði ekki ósvipað og gert er við aðrar mikilvægar aðstæður, t.d. eins og með gengi íslensku krónunnar þar sem Seðlabankinn með sín meðul kaupir og selur til skiptis til að halda stöðugleikanum. Þetta þarf að gera með húsnæðismál líka. Það þarf að kontrólera markaðinn með einhverjum hætti til að ekki verði aðstæður eins og núna þar sem fólk er kannski að bjóða tveimur, þremur, fjórum milljónum hærra í húsnæði en næsti maður, það býr til spíral sem enginn græðir á, sem hirðir strax allar launahækkanir og verður íþyngjandi fyrir fjölskyldur. Þarna getum við gert miklu betur. Á þessum tíma við aðstæður þar sem er erfitt að byggja vegna veðurlags, vegna hás fjármagnskostnaðar krónunnar, vegna skrykkjótts húsnæðisframboðs, þá leyfir ríkisstjórnin sér að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð og þar með einu opinberu byggingarrannsóknirnar á landinu án þess að tryggja að nokkuð taki við í staðinn. Samfylkingin telur nauðsynlegt að hraða uppbyggingu og styrkja almenna íbúðakerfið verulega, hækka húsnæðisstuðning við fjölskyldur og stórauka framlög til rannsókna og þróunar og byggingarrannsókna á byggingarmarkaði. En við þurfum samfara þessu að finna leið, sem ég held að við ættum öll að geta sameinast um í þessum sal, til þess að stýra markaðnum þannig að hann verði stöðugri til lengri tíma. Það er auðveldara að gera þetta í þessum málaflokki en í mörgum öðrum vegna þess að við höfum öruggar mannfjöldaspár. Við vitum hver þróunin hefur verið á síðustu áratugum í nágrannalöndum okkar sem eru lengra komin um það hvað er líklegt að margir einstaklingar muni búa í hverri húsnæðiseiningu. Það eru óvissuþættir eins og ferðaþjónusta og annað en þannig verður það alltaf. En a.m.k. er þetta það fyrirsjáanlegt að það er engin afsökun að stjórna þessum málaflokki ekki miklu betur en gert er. Að lokum virðist ríkisstjórnin annaðhvort ekki hafa auga á framtíðinni, hafa mjög ólíka sýn á framtíðina eða ekki hafa nægan sköpunarkraft og kjark til að þora að takast á við framtíðina. Það er ekki nægt fjármagn veitt til þess að grípa þau tækifæri sem fylgja tæknibreytingum. Við erum að upplifa stórkostlegar samfélagsbreytingar af völdum þeirra. Það getur farið illa ef við látum reka á reiðanum. Við getum hins vegar notað tæknibreytingarnar sem nú eru að ganga yfir til að auka framleiðni, sem er gríðarlega mikilvægt þegar færri og færri hendur standa hlutfallslega undir verðmætasköpun. Við getum minnkað vistsporið með því að fara aktíft í það, búa til hvata fyrir tæknibreytingar sem verða til þess að við sóum minna og nýtum betur. Við getum líka notað þær til að draga úr ójöfnuði en hann getur hins vegar auðveldlega aukist mjög hratt á meiri hraða en nokkurn tímann áður og fjármagnið fer á enn færri hendur þegar vinnumarkaðurinn er að breytast. Þetta ætti að vera eitt af stóru málum hverrar ríkisstjórnar í dag. Ég geri ráð fyrir að margar framsýnar ríkisstjórnir séu mikið að velta þessu fyrir sér. Ég nefndi að eitt af því sem tæknibreytingar gætu gert væri að minnka vistspor. Þá erum við komin að loftslagsmálunum sem eru auðvitað mál málanna alls staðar, hjá öllum ríkisstjórnum í heiminum, fyrir utan kannski í Brasilíu og á nokkrum öðrum stöðum. Við skulum alveg vera klár á því að markaðsöflin ein og sér munu ekki leysa loftslagsvandann. Þetta gildir jafnt um aðgerðir þeirra til þess að draga úr gróðurhúsalofttegundum, aðgerðir til að binda eða farga kolefnum. Til að Ísland nái markvissum árangri í losun gróðurhúsalofttegunda með grænni uppbyggingu þarf hið opinbera að taka frumkvæði og vísa veginn, vissulega í samstarfi við einstaklinga, sveitarfélög og fyrirtæki, en það verður að vera vörðurinn á þessari leið. Þess vegna þurfum við að setja okkur miklu skýrari aðgerðir, sýna meiri metnað, m.a. með auknu fjármagni, en við þurfum líka að leggja meiri áherslu á hugvitsiðnaðinn og renna fleiri stoðum undir atvinnulífið. Við Íslendingar megum ekki vera svo óþolinmóð að sleppa því að gera það af því að við vitum að það mun taka 10 ár, 15 ár, 20 ár. Þetta er eina leiðin fram á við og við verðum í rauninni að auka framlagið þarna til mikilla muna. Ég nefndi það hér áðan, af því að tíminn er að verða búinn, að fjárfestingar í innviðum hafa verið of litlar síðustu árin og það mun bitna á okkur til lengri tíma ef ekki verður úr bætt. Hluti af vandanum er að ríkisstjórnin setti á dagskrá verkefni sem við vissum að þyrfti tíma til að komast í. Hún hefði frekar átt að beina peningunum til sveitarfélaga sem voru tilbúin með verkefni. En ég ítreka það að Samfylkingin hefði lagt fram fjármálaáætlun sem liti allt öðruvísi út en þessi gerir. Við munum hins vegar reyna að fela skallablettina á þessari með því að koma með breytingartillögu sem ég vona að tekið verði vel í. En ég hlakka til eftir ár þegar Samfylkingin leggur sína fjármálaáætlun fram. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Mig langaði að fara aðeins yfir breytingartillögur Samfylkingarinnar, sérstaklega á sviði umhverfismála. Það eru 5 milljarðar þar í viðbót við umhverfismál. Ég fór hér yfir umhverfismálin og þau gögn sem maður sér í fjármálaáætluninni en í rammagrein 11 er fjallað um það hvernig fjárheimildir hafa þróast til umhverfismála í tíð þessarar ríkisstjórnar og hvernig gert er ráð fyrir þeim í fjármálaáætlun. Að meðaltali er í þessari fjármálaáætlun gert ráð fyrir um 10 milljörðum á ári til að ná fyrri stefnu ríkisstjórnar um 40% samdrátt. Hins vegar er nýbúið að uppfæra þá stefnu í 55% og til þess að ná þeim samdrætti leggur ríkisstjórnin til 1 milljarð í viðbót. Það er 1 milljarður til að ná 15% samdrætti, 10 milljarðar til að ná 40% samdrætti. Ég fór yfir þetta með hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur í gær og ekki náðist alveg skilningur á því hvernig þetta dæmi gengur upp því að samkvæmt lögum um opinber fjármál eigum við að byrja á skilvirkustu og ódýrustu verkefnunum sem skila okkur mestum árangri. Og augljóslega ættum við að byrja á verkefnum þar sem við náum 15% samdrætti fyrir 1 milljarð kr., það væri æðislegt, en ekki byrja á 40% samdrætti fyrir 10 milljarða. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig Samfylkingin sér fyrir sér að ná þessu markmiði með 5 milljörðum. Er það nægt fjármagn eða hvernig er áætlunin þarna á bak við hjá Samfylkingunni?
Herra forseti. Ég þakka fyrir ágæta spurningu. Nei, ég held ég verði að gangast við því að þetta er ekki nægt fjármagn. Ég lagði líka áherslu á það í ræðu minni að við værum að reyna að greiða yfir skallablettina á hvirfli fjármálaáætlunarinnar en ekki að leggja fram heildstætt plan. Ég held yfir höfuð að það verði að fara með miklu einbeittari, markvissari og metnaðarfyllri hætti í gegnum kjörtímabil á sviði loftslagsmála en hefur verið gert hjá þessum hæstv. umhverfisráðherra. Það er áhugavert sem kemur fram í fyrirspurn hv. þingmanns að það hefði verið skynsamlegast að leggja mesta áherslu á það sem í rauninni skilar mestri losun fyrir minnsta peninginn. Hvar er sú vinna í ráðuneytinu? Hvar höfum við séð eitthvert yfirlit yfir hvernig þetta hefur markvisst verið skoðað? Ég held að þrátt fyrir að bætt hafi verið í - þó það nú væri, segi ég - og þótt menn gorti sig af hárri prósentuhækkun úr engu þá eru tölurnar sem fara í þetta svo ótrúlega lágar. Milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál hefur áætlað að verja þurfi 2,5% af heimsframleiðslu árlega til loftslagsmála. Ég ímynda mér að við séum ekki sér á báti þar, tala nú ekki um þegar um er að ræða þjóð sem í rauninni er kannski neyslufrekari en flestar ef ekki allar þjóðir í heiminum. Þannig að nei, þessir 5 milljarðar munu örugglega ekki duga, en við settum það fram. Þetta er há tala, það er hægt að gera ýmislegt fyrir hana og hún er auðvitað líka áminning um það til ríkisstjórnarinnar að hún er að vanmeta vandann.
Virðulegur forseti. Það má nefnilega ekki gleyma að þau verkefni sem verður að fara í eru verkefni til sjálfbærrar framtíðar og það eru gríðarlega verðmæt verkefni þannig að ég lít ekki svo mikið á það sem kostnað að leggja til þessa fjármuni. Ég kom hér upp kannski aðallega af því að hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kvartaði undan því í gær að Píratar og Samfylkingin væru ekki með sömu tölu í þessum málaflokki, það væri eitthvert rugl þarna á milli. En eins og hv. þingmaður fór yfir þá er þetta ákveðin sýn á það hvað þörf er fyrir og áætlun upp á það að gera. Áætlunin sem ég gerði var mjög bjartsýn. Píratar leggja til 4 milljarða og þá horfi ég einfaldlega á að lagðir eru til 10 milljarðar að meðaltali á ári til að ná 40% árangri, það þýðir um 4 milljarðar fyrir hvert prósent. En svo er lagður til 1 milljarður fyrir 15%. Það passar ekki. Segjum sem svo að það sé rétt að það þurfi 10 milljarða á ári til að ná 40% samdrætti. Ef það er rétt þá þyrfti a.m.k. það til að ná sama samdrætti, sem sagt 1 milljarð fyrir hver 4%. Ég geri ráð fyrir því að það sé erfiðara að ná þessum samdrætti fyrir sama fjármagn, það séu erfiðari verkefni, dýrari verkefni fyrir minni árangur. Þannig að ég geri ráð fyrir því að milljarður nái svona 3% í samdrætti, ekki 4%. Ef það á að ná 15% þá eru það 4 milljarðar kr. af því að það er búið að leggja til 1 milljarð, það eru 4 plús 1, þannig að það eru samtals 5 milljarðar til að ná þessum 15% samdrætti. Þetta er bara það sem vantar upp á samkvæmt aðgerðaáætluninni miðað við þann útreikning og þær forsendur, alls ekki endilega það sem er nóg né heldur segir það neitt til um ábatann af þeim verkefnum sem eru lögð til til að ná þessum árangri.
Herra forseti. Þetta er afar áhugavert. Ég verð nú að viðurkenna að þegar talnaleikfimin stóð sem hæst þá var ég farinn að missa þráðinn, enda erum við að bera saman hér þingmann sem gekk í gegnum skólakerfið úr raungreinadeild annars vegar og hins vegar úr félagsfræðideild. En ég held að við saman getum komist að líkum niðurstöðum og það sýna auðvitað tillögur Pírata og Samfylkingarinnar, við erum kannski ekki að hugsa þetta ólíkt. En mér fannst áhugavert það sem hv. þingmaður talar um, að þetta sé ekki kostnaður, þetta sé sparnaður til framtíðar. Það er akkúrat hárrétt að líta á þetta þannig. Alveg eins og í efnahagsmálunum. Afkomubætandi ráðstafanir, sem ríkisstjórnin kallar svo, sem er niðurskurður, eru í rauninni dýrara fyrir samfélagið til framtíðar, alveg eins og það að leyfa 6% atvinnuleysi að grassera til langrar framtíðar er kostnaðarsamara fyrir samfélagið. Mér finnst jafnvel færustu hagfræðingar og efnahagssérfræðingar okkar stundum falla í þá gryfju að horfa bara á skammtímaáhrifin. Þannig talaði t.d. seðlabankastjóri um það nýlega að ein af ástæðum spíralsins sem er núna á húsnæðismarkaðnum væri hvernig höfuðborgin hefði ákveðið að byggja upp og þétta byggð en ekki að dreifa byggðinni út um allar koppagrundir og var þá hugsanlega kannski að velta ábyrgðinni af sér fyrir að hafa ekki sett einhver skilyrði fram samhliða vaxtalækkunum og yfir á einhvern annan. Byggðaáform höfuðborgarinnar eru einmitt gott dæmi um hvernig sparast til framtíðar, ekki bara fyrir einstaklinga og fjölskyldur sem geta sparað einkabílinn, ekki bara í því að það þarf að leggja styttri lagnir og færri götur og að hirða minni lóðabletti, heldur sparar þetta líka svo gríðarlega mikið þegar kemur að loftslagsmálunum. Þannig eigum við að hugsa. Við eigum að vera í langtímahugsun en ekki skammtímahugsun eins og núverandi ríkisstjórn.
Herra forseti. Ég mun í stuttri ræðu tæpa á örfáum atriðum sem snerta fjármálaáætlun sem nú er til umfjöllunar, fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar fyrir árin 2022–2026 sem óvíst er að verði hennar að framfylgja. Áætlunin gerir ráð fyrir að niðurskurður og skattahækkanir hefjist árið 2023 þegar spáð er 6–7% atvinnuleysi. Ábyrga leiðin hins vegar, leiðin sem við í Samfylkingunni viljum fara, snýst um að beita ekki of hörðum aðgerðum of snemma. Við viljum veita svigrúm og skapa frið um hvernig eigi að skipta tekjum og afla þeirra, dreifa byrðunum sem falla mjög misjafnlega á einstaklinga og allir sjá hverjir bera þær þyngstar þó að stjórnarflokkarnir lygni aftur augunum eða a.m.k. dragi augað í pung þegar þetta varðar. Engar forsendur hafa breyst um almennar aðhaldskröfur á heilbrigðisstofnanir og annan ríkisrekstur. Aðhaldskröfur eru sama og niðurskurður, sérstaklega þegar um er að ræða stofnanir sem hafa verið vanræktar síðustu ár. Á erfiðum tímum í heilbrigðiskerfinu og með auknu álagi vegna heimsfaraldurs og breytinga á aldurssamsetningu þjóðarinnar er gerð krafa um aðhald í stað innspýtingar. Gerð er 2% almenn aðhaldskrafa og 0,5% aðhaldskrafa á heilbrigðisstofnanir, öldrunarstofnanir og skóla á árinu 2022 og 1% almenn aðhaldskrafa er á árunum 2023–2026. Þingflokkur Samfylkingarinnar hefur lagt fram breytingartillögur við fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar þar sem umfangsmestu tillögurnar snúa að barnafjölskyldum, atvinnusköpun, loftslagsmálum, biðlistum í heilbrigðiskerfinu, geðheilbrigðismálum og að kjörum aldraðra og öryrkja. Á nokkrum þessara atriða vil ég tæpa í þessari stuttu ræðu. Lífeyrisþegar er vaxandi hlutfall íbúa þessa lands. Stór hluti þeirra býr við bág kjör og það er stjórnvöldum fyllilega ljóst. Þau hafa ekki nýtt eðlileg tækifæri til þess að leiðrétta kjörin til jafns á við aðra sem draga fram lífið í þessu landi. Það er sorglegt, það er pólitísk ákvörðun en ekki hending að viðhalda ójöfnuði. Þúsundir lífeyrisþega búa við þrengingar, jafnvel að 25–50% glími við umtalsverðan lágtekjuvanda eða hreina fátækt. Ástæðan er auðvitað sú að hámarkslífeyrir almannatrygginga er hreinlega of lágur og hefur síðan árið 2018 sigið niður fyrir lágmarkslaun á almennum vinnumarkaði. Þarna munar nú a.m.k. 5% ef marka má nýja skýrslu Stefáns Ólafssonar prófessors um kjör lífeyrisþega. Þessu viljum við jafnaðarmenn breyta með markvissum og skilgreindum leiðum. Lífeyrir TR ætti aldrei að fara undir 60% af meðallaunum. Það er algengasta fátæktarviðmið í Evrópu. Opinber lífeyrisútgjöld á Íslandi eru óvenju lág í samanburði við OECD-ríkin og einnig í samanburði við hin Norðurlöndin. Það sem skýrir þennan veruleika eru óhóflegar skerðingar í almannatryggingakerfinu. Úr þeim þarf að draga verulega og það strax, ekki minna en um helming. Það kann að vera álitamál hversu langt á að ganga í þessu og ekki ástæða til að hugleiða það að afnema þær að fullu því að ekki er víst að með því fáist sanngirni. En krafan er auðvitað sú að allir lífeyrisþegar geti lifað af tekjum sínum, tekjum sem eru ofan við fátæktarmörk. Skerðingarnar leika örorkulífeyrisþega almennt nokkru verr en ellilífeyrisþega og það er bæði það sem snýr að lífeyrissjóðstekjum og atvinnutekjum. Og talandi um norræna velferðarmódelið sem við viljum gjarnan tengja okkur við þá sker Ísland sig algjörlega úr hvað varðar stórfelldar skerðingar. Stjórnvöld láta þetta gott heita. Siðferði þeirra er ekki á hærra plani en það að þau láta það viðgangast að spara sér útgjöld með auknum skerðingum á lífeyrisgreiðslum í skjóli þess að lífeyrissjóðirnir hlaupi undir bagga. Skerðingarnar fara að bíta við allt of lágar tekjur úr lífeyrissjóðum og greiðsluþátttaka almannatrygginga dettur út talsvert löngu áður en meðaltekjum samfélagsins er náð. Fátæktargildran blasir við. Það er harla ólíklegt að það hafi verið helsta markmiðið með stofnun lífeyrissjóðanna árið 1969 að losa ríkið undan lífeyrisgreiðslum almannatryggingakerfisins og færa þær snarlega yfir á lífeyrissjóðina áður en þeir eru farnir að skila fullri uppsöfnun til útgreiðslu eins og fyrirheit voru gefin um og áður en jöfnuði á milli starfsmanna á almennum markaði og hjá hinu opinbera er náð. Þetta er ómannúðlegt og við í Samfylkingunni viljum breytingar. Herra forseti. Ég leyfi mér að fara örfáum orðum þessu næst um framtíðarsýn fyrir okkur á efri árum. Fram kom hjá hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni, í umræðunni í gær þegar hann fylgdi nefndaráliti úr hlaði að byggð yrðu 263 ný hjúkrunarrými fyrir aldraða á tímabili fjármálaáætlunar og sagði þau fullfjármögnuð. Það eitt og sér er grátbrosleg staðhæfing þegar við hlustum á það dag eftir dag, síðast í fjölmiðlum í morgun, að rekstraraðilar telja ómögulegt að halda uppi þjónustu á óbreyttum daggjöldum. Þau þyrftu að hækka verulega og talið er að það þurfi að bæta í rekstrargrundvöllinn sjálfan um 4,5 milljörðum eða jafnvel 5 til að heimilin gætu notið þess að vera starfrækt með eðlilegum hætti. Það er ekkert ofsagt að þetta kerfi sé í orðsins fyllstu merkingu nú gjaldþrota. Í fjármálaáætlun skellir ríkisstjórnin skollaeyrum við þessum staðreyndum og ómöguleikanum er viðhaldið. Það örlar ekkert á nýrri hugsun eða nýrri hugmyndafræði varðandi þjónustuna við aldrað fólk. Bygging 263 nýrra hjúkrunarrýma dugar afar skammt þegar önnur úrræði eru í skötulíki, eru óreynd, hafi ekki verið grandskoðuð. Þetta er rétt eins og að pissa í skóinn sinn, í besta falli skammgóður vermir. Við erum stórir eftirbátar, langt á eftir öðrum nágrannaþjóðum í þessu efni. Þarna bíða hreinlega tækifæri í nýsköpun. Eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir kom inn á í sínu nefndaráliti og breytingartillögum í umræðunni hefur ríkisstjórnin verið að beina fjármunum í átaksverkefni á liðnum misserum í ljósi Covid-aðstæðna. Um 85% þeirra starfa sem skapast við framkvæmd fjárfestingarátaks ríkisstjórnarinnar eru karlastörf, segir hv. þingmaður. Hún bendir réttilega á að nauðsynlegt sé að ráðast einnig í fjárfestingar í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu og velferðarkerfinu þar sem eru hefðbundin kvennastörf og mikil mannekla, við eigum að fjölga hjúkrunarfræðingum, sjúkraliðum og fólki í umönnunarstörfum með öllum ráðum, þetta sé framlínufólkið okkar. Við búum við verulegt atvinnuleysi núna og það er ekki síst meðal kvenna. Þarna er verðmætur kraftur ónýttur og samfélaginu öllu til heilla að nýta hann strax. Herra forseti. Aldrað fólk í nútímanum sér almennt ekki sína framtíð inni á hefðbundnum langdvalarstofnunum, enda er það kostnaðarsamasti valkosturinn sem stjórnvöld geta valið og hið opinbera stendur ekki undir þeim rekstri og þeirri stofnanasýn sem hefur fengið að viðgangast á Íslandi um árabil. Eldra fólk er fjölbreytilegur hluti af samfélaginu og hugsanlega dálítið breytilegri en fólk á besta aldri, með skoðanir, þarfir og væntingar til jafns við aðra aldurshópa. Stóra myndin og meginmarkmið á að vera það að hver einstaklingur geti búið á eigin heimili til æviloka með persónulegum stuðningsúrræðum við hæfi og að því gefnu að viðkomandi óski eftir því sjálfur og njóti þar öryggis. Tiltæk úrræði hafa því miður ekki verið virkjuð nema í mjög takmörkuðum mæli og þar eru ósótt tækifæri mýmörg. Stjórnvöld hafa ekki gefið þessu gaum en þurfa að nálgast þennan málaflokk með beinum hætti og algjörlega nýrri hugsun. Verkin þurfa að tala, ekki bara orð, ekki bara einn nýr starfshópurinn enn. En til þess að þetta sé mögulegt þurfa fjölbreytt búsetuúrræði að vera valkostur. Ríkjandi viðhorf hjá stjórnmálamönnum hafa fyrst og fremst verið þau að bregðast við með einföldum lausnum sem álitnar hafa verið við hæfi, stofnanir, ein ríkjandi lausn fyrir flesta. Þær lausnir, herra forseti, eiga sannarlega að vera minnisvarði um löngu liðna tíð. Stjórnvöld hafa fetað veginn áfram án þess að marka sér sterka stefnu og á þessu þarf að verða breyting því að það er mikið í húfi. Í ljósi nútímasamfélagshátta, fjölgunar aldraðra og viðhorfa þeirra sjálfra er krafa um að mótuð verði þverpólitísk stefna með virka þátttöku aldraðra sjálfra í huga. Stefnan þarf að vera þverpólitísk, hún þarf að vera til lengri tíma. Um þetta fjallar hin hófstillta og löngu tímabæra þingsályktunartillaga okkar í Samfylkingunni um nýja velferðarstefnu fyrir aldraða. Pottur er brotinn víða og stjórnvöld eiga að hafa frumkvæði, forgangsraða með nýjum hætti og greiða með beinni aðkomu fyrir stórauknu framboði á hentugum og öruggum búsetumöguleikum. Þetta er sá þáttur sem vegur hvað þyngst þegar kemur að vellíðan og öryggi á ævikvöldinu, vænlegir og uppbyggilegir valkostir í staðinn fyrir lítið hólf í stofnun. Stjórnvöld hafa lítið hreyft við þessum málum og ekkert sýnilegt er í þeirri fjármálaáætlun sem til umræðu er nú. Beinir hvatar, hin beina aðkoma, geta falist í fjárhagslegri fyrirgreiðslu þar sem það á við. Það er mikið í húfi, allt til að tóna niður áralanga og rándýra stofnanavistun sem er ekki farsæl lausn fyrir marga, fyrir suma raunar. Við höfum drepið á þessi atriði með hléum í mörg ár en það er þörf á að staldra við hressilega nú og huga að róttækum áherslubreytingum því að nú ríkir nánast neyðarástand. Við heyrðum það í fréttum í gær að Landspítalinn á í miklum erfiðleikum og er í mjög erfiðri stöðu fyrirsjáanlega á næstu mánuðum. Þar skortir úrræði, skortir mannskap og það er útskriftarvandi. Við sáum í Morgunblaðinu í morgun að vandi hjúkrunarheimilanna er yfirþyrmandi. Þarna þarf að taka á. Herra forseti. Það eru óvíða meiri framfarir en á heilbrigðissviði. Stöðugt eru uppgötvaðar nýjar leiðir til að lækna og meðhöndla krankleika okkur, stóra og smáa. Það eru gagnreyndar leiðir til að lækna sjúkdóma, endurhæfa eftir áföll og sömuleiðis að takast á við heilsubrest og ýmsa þætti sem fylgja efri árum, t.d. með lyfjameðferð. Heilbrigðistækni og velferðartækni hefur fleygt fram. Þetta skiptir miklu máli fyrir aldrað fólk sem getur tekið virkan þátt í því breytingaferli sem er þegar orðinn veruleikinn. Við getum skapað öryggi og betri líðan á eigin heimili í eigin umhverfi þar sem aðstaða er til sveigjanlegri þjónustu og umönnunar eftir atvikum. Að þessu beinist okkar sýn í Samfylkingunni. Í þessu sambandi eru auðvitað áskoranirnar gagnvart fagfólki talsverðar, að við göngum til þessa verkefnis sem langtímaverkefnis með opnum hug og séum tilbúin til að hugsa upp á nýtt það sem við höfum verið að þróa á undanförnum árum og áratugum. Í svona þróunarverkefni felast margvísleg tækifæri fyrir áhugasamt sérþjálfað starfsfólk eða fagfólk á heilbrigðissviði. Möguleikar felast í sveigjanlegum starfstíma, fjölbreytilegu umhverfi og spennandi nýjungum í notkun þekkingar og tækni í hagnýtingu hjálpartækja, sérbúnaðar á heimili, öryggiskerfa, í fjarþjónustu, í lyfjaeftirliti, í notkun á hreinlætiskerfum og mikilvægi félagslegrar nándar sem er gríðarlega mikilvæg og verður ekki metin til fjár. Þetta er líka mikilvægt á þessum tímum því að við horfum fram á viðvarandi skort á hæfu og góðu starfsfólki í öldrunarþjónustu sem og á mörgum sviðum félagslegrar þjónustu og ekki sýnt annað en að vandinn aukist fremur en hitt. Því er það lykilatriði að skapa starfsvettvang sem vekur áhuga fyrir ungt fólk að takast á við krefjandi nútímaleg viðfangsefni þar sem skapandi hugsun er leiðarljós. Í þeim breytingum sem lagðar eru til í þessari velferðarstefnu okkar felast nýjar áherslur og margvíslegar áskoranir. Það þarf að sigrast á ýmsum hindrunum og fyrst og fremst eru fjötrar hugans. Við verðum að brjóta af okkur einhverja hlekki viðtekinnar hugsunar, takast djarflega á við nýjar áskoranir en á yfirvegaðan hátt. Herra forseti. Það eru fleiri atriði sem upp koma í hugann varðandi fjármálaáætlun. Innviðauppbygging er áleitið efni, ekki síst í ljósi þeirra staðreynda að meginstoðir atvinnu eru býsna háðar öflugum innviðum, hvernig sem á það er litið. Tökum t.d. vegina þar sem þúsundir á þúsundir ofan af ferðamönnum þeysa um á ári hverju. Ég nefni líka vaxandi stóra atvinnuvegi, fiskeldi sem treystir á flutning afurða með hraði í skip eða í flug. Við höfum nýlega lokið við myndarleg Dýrafjarðargöng og þar við situr í jarðgangagerð. Ekkert annað verkefni á sviði jarðganga er komið á koppinn en ef vel ætti að vera þyrftum við að hafa eitt slíkt verkefni í gangi, en svo er ekki. Þessi ríkisstjórn hefur ekki lagt fyrir áætlun um byggingu jarðganga, ekki jarðgangaáætlun, og það er afleitt. Fáar fjárfestingar á sviði vegagerðar eru jafn öflugar og stöndugar og jarðgöng, skipta máli fyrir umferðaröryggi, styttingu leiða og draga úr mengun. Það kallast sterklega á við umhverfisumræðuna. Ísland ætlar sér einmitt ásamt hinum Norðurlöndunum að leiða baráttuna gegn loftslagsbreytingum. Það er yfirlýst markmið. Því er kallað eftir metnaðarfullri útfærslu á áformum um kolefnishlutleysi árið 2040 sem hægt er að segja með sanni að endurspegli þetta leiðtogahlutverk og sýnir að íslensk stjórnvöld hafa sjálfstæða sýn og vilja hvað varðar lögfestingu markmiða um kolefnishlutleysi og samdrátt í losun. Hvað með áfangamarkmið? Þau þyrftu að endurspegla þá skilgreiningu á losun sem stjórnvöld setja sér um kolefnishlutleysi en ljóst er að nettólosun þarf að minnka um helming fyrir árið 2030 ef fylgja á línulegri þróun í átt að kolefnishlutleysi 2040. Herra forseti. Frumvarp til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti er til meðferðar í umhverfis- og samgöngunefnd, oft nefnt frumvarpið um hringrásarhagkerfið. Ekki verður séð með góðu móti að í fjármálaáætlun sé tekið mið af þeim breytingum og kostnaðarumsvifum sem þetta átak hefur í för með sér, a.m.k. til skemmri tíma, einkum fyrir sveitarfélögin, en gert er ráð fyrir því að þessi lög taki gildi í ársbyrjun 2023. Mikilvægt er því að breytingar þær sem frumvarpið boðar verði kostnaðarmetnar með ítarlegum og gegnsæjum hætti með tilliti til aukinna útgjalda sveitarfélaga vegna málaflokksins. Þau auknu útgjöld munu leiða til umtalsverðs kostnaðarauka fyrir íbúa sem er ekki hægt að una við að því er virðist. Nauðsynlegt er því að ríkið mæti þeim kostnaðarauka sem boðaðar breytingar munu valda en það verður ekki séð í þessari fjármálaáætlun. Herra forseti. Tíminn líður hratt og er nú senn að niðurlotum kominn. Tillögur Samfylkingarinnar til breytinga á þessari fjármálaáætlun þjóna allar því markmiði að fjölga störfum, auka græna verðmætasköpun, bæta heilsu og öryggi fólksins í landinu og til að bæta kjör barnafólks og þeirra hópa sem verst eru settir í samfélaginu. Með fjármálaáætlun til næstu fimm ára hefur ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Framsóknar og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs markað sér stefnu fyrir næsta kjörtímabil. Ríkisstjórnin hefur sýnt á spilin um hvað gert verði undir hennar stjórn, haldi hún velli að loknum kosningum í september. Stjórnarflokkarnir munu að óbreyttu samþykkja stefnu niðurskurðar, áframhaldandi atvinnuleysis og ójöfnuðar fyrir þinglok í vor.
Herra forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun 2022–2026. Ég vil hefja mál mitt á að taka undir með því sem segir í áliti fulltrúa Miðflokksins, hv. þm. Birgis Þórarinssonar, í fjárlaganefnd þar sem segir að miklar áskoranir séu fram undan þegar kemur að hagstjórn í landinu. Við blasir mikill hallarekstur ríkissjóðs. Atvinnuleysi er í hæstu hæðum, verðbólga sýnist komin á skrið og hefur ekki mælst meiri síðan 2013. Vextir eru teknir að hækka og ekki annað að sjá en að framhald verði á því ferli. Fjármálaáætlunin er hin síðasta sem þessi ríkisstjórn leggur fram. Hún er óvenjuleg að því leyti til að gildandi fjármálaáætlun til fimm ára var samþykkt á Alþingi 17. desember síðastliðinn. Sú stefnumörkun sem lá þá til grundvallar er efnislega óbreytt fyrir þau 35 málefnasvið og 103 málaflokka sem fjármálaáætlun tekur til og ekki lagðar til efnislegar breytingar á því sem kallað er grunnsviðsmynd fjármálaáætlunar til næstu ára. Hér er því hreint ekki um hefðbundna fjármálaáætlun að ræða. Heildarramminn er á sínum stað en niðurbrotið úr hefðbundinni fjármálaáætlun er ekki birt. Þessi fjármálaáætlun er því naumast sett upp eins og lögin segja til um. Það vantar stefnumótun málefnasviða með skýrum hætti. Þó hefur í reynd kannski aldrei verið mikilvægara en nú að þessi atriði liggi ljós fyrir. Áætlunin felur í sér ágætt efnahagsyfirlit þannig að umræðan um þessa fjármálaáætlun snýst í raun í stórum dráttum um efnahagsmálin, auk einstakra málefna eins og ég mun víkja að. Herra forseti. Í áliti meiri hluta hv. fjárlaganefndar segir að fjárfestingarátak ríkisstjórnarinnar sé mikilvægur liður í viðbrögðum við heimsfaraldrinum og áhrif þess eru talin sterkari en til að mynda annarra útgjaldaauka eða tekjueftirgjafar í formi skattalækkana. Aukin fjárfesting vinnur upp framleiðslutapið og eykur framleiðslugetuna. Það er skýrt markmið ríkisstjórnarinnar frá upphafi faraldursins að milda sveifluna með aukinni fjárfestingu, að skapa atvinnu en ekki síður að styrkja innviðauppbyggingu enn frekar og auka framleiðslugetu og framleiðni til langs tíma. Því er afar mikilvægt, segir þar, að fjárfestingarstigið dragist ekki saman meðan slaki er í efnahagslífinu. Herra forseti. Hér verður að setja markið miklu hærra en að keppa að því að fjárfestingarstigið dragist ekki saman. Fullt tilefni er til að ráðast í marktækt átak í samgöngum og öðrum innviðum í landinu. Ærin eru verkefnin. Gera má ráð fyrir að lífeyrissjóðir og einkaaðilar ýmsir væru reiðubúnir að taka þátt í slíku átaki enda um arðbær verkefni að ræða sem gætu staðið undir aðlaðandi kjörum á skuldabréfum sem féllu vel að eignasöfnum lífeyrissjóða. Í þessu sambandi er ástæða til að leggja áherslu á það álit sem fjármálaráð lýsir í umsögn sinni um margföldunaráhrif innviðafjárfestinga. Fjármálaráð telur margföldunaráhrif innviðafjárfestinga vera meiri en margföldunaráhrif margra annarra aðgerða. Í því sambandi kallar ráðið eftir að aukið sé gagnsæi hvað varðar skýra forgangsröðun fjárfestingarkosta og arðsemisútreikninga að baki þeim. Þá bendir fjármálaráð á að sýnt er að á síðustu árum hafi ónýttar fjárheimildir til fjárfestinga numið 25–30% af samþykktum fjárhæðum. Slíkar tafir eru til þess fallnar að veikja áhrif fjárfestinga sem hagstjórnarviðbragðs. Jákvætt er að sjá að boðaðar eru umbætur á þessu ferli. Samtök iðnaðarins taka undir það í umsögn sinni sem segir í rammagrein 4 í fjármálaáætluninni, að margföldunaráhrif fjárfestingarútgjalda séu meiri og langvinnari en annarra ríkisútgjalda við þær aðstæður efnahagslegs slaka sem nú ríkja og fyrirséð er að ríki áfram a.m.k. að einhverju marki næstu misserin. Ánægjulegt er að dómi Samtaka iðnaðarins að horft hefur verið til verkefna sem geta aukið framleiðni til lengri tíma og þeirra sem skapa sem mesta atvinnu. Á því þurfum við svo sannarlega að halda. Fjármálastefna sem hefur mikilvægi innviða að leiðarljósi er að dómi Samtaka iðnaðarins til þess fallin að tryggja samkeppnishæft atvinnulíf og góð efnahagsleg lífskjör og undir það vil ég taka. Þau ljúka umfjöllun sinni með því að segja að með fjárfestingum í innviðum sé fjárfest í sjálfbærum hagvexti framtíðarinnar, eins og komist er að orði. Það er einmitt, herra forseti, hagvöxturinn sem mun einn koma okkur út úr þeim vanda atvinnuleysis og skuldasöfnunar sem við þurfum nú að kljást við. Í nýrri skýrslu Samtaka iðnaðarins og Félags ráðgjafarverkfræðinga um ástand og framtíðarhorfur innviða á Íslandi kemur fram að viðhaldi innviða þurfi að sinna til jafns við uppbyggingu þeirra ef þeir eiga að geta þjónað tilgangi sínum. Skýrsla þessara aðila sýnir að uppsöfnuð viðhaldsþörf nemur fjárhæðinni 420 milljörðum í innviðakerfinu hér á landi og að ástand sumra innviða er slæmt. Horfur eru víða ekki góðar í innviðakerfinu, til að mynda í vegakerfinu. Ég vil, herra forseti, benda á gagnlega umsögn Samtaka iðnaðarins við umfjöllun um hið brýna verkefni sem stórauknar fjárfestingar í innviðum án vafa eru. Herra forseti. Samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu þurfa að komast úr því fari sem einkennist hefur af löngu framkvæmdastoppi og áformum um borgarlínu. Lagning Sundabrautar er ein allra arðbærasta samgönguframkvæmd sem fyrirfinnst hér á landi. Styttri leið dregur úr útblæstri og leysir úr umferðarteppum. Hún myndi hafa mikil og jákvæð áhrif á byggð og samgöngur, ekki aðeins á höfuðborgarsvæðinu heldur bæta tengingu við Vesturland og Norðurland. Varðandi almenningssamgöngur liggja fyrir tillögur sérfróðra aðila sem hafa myndað samtökin ÁS. Þær tillögur fela í sér um 80 milljarða ódýrari framkvæmd en ráðagerðir um borgarlínu standa til. Fram hjá slíkum ábendingum kunnáttumanna verður ekki litið. Herra forseti. Líkt og fjármálaráð fjallaði um í álitum síðasta árs er sjálfbærni opinberra skulda ekki vandamál eins og málum er háttað nú þrátt fyrir aukningu skulda. Taka má undir með meiri hluta fjárlaganefndar að ástæðan er sú að fyrir efnahagsáfallið af völdum veirunnar var skuldastaða ríkissjóðs góð og vextir eru lágir um þessar mundir. Skuldir hins opinbera á Íslandi námu rétt tæplega 36% af vergri landsframleiðslu árið 2019. Er sjálfsagt að halda því til haga að hin góða skuldastaða ríkissjóðs fyrir efnahagsáfallið af völdum veirunnar á ekki síst rót í uppgjöri á slitabúum hinna föllnu banka úr efnahagshruninu 2008. Þá er rétt að benda á það álit fjármálaráðs að markmið um að stöðva vöxt skuldahlutfallsins árið 2025 sé ígildi fjármálareglu og muni birtast af fullum þunga við gerð fjármálastefnu að afloknum kosningum og í fjármálaáætlunum á komandi árum. Taka má undir með því sem segir í umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar að efnahagslegur bati hvíli á vexti ferðaþjónustunnar, a.m.k. að verulegu leyti. Meðalútflutningstekjur þjóðarbúsins af hverjum erlendum ferðamanni hafa verið á bilinu 260.000–280.000 kr. síðastliðin þrjú ár á föstu gengi samkvæmt tölum Hagstofunnar yfir þjónustuviðskipti. Gera má ráð fyrir að útflutningstekjur innlendra fyrirtækja af hverjum 100.000 erlendum ferðamönnum, geti því numið 26–28 milljörðum króna. Augljóst er að það mun hafa jákvæð áhrif á landsframleiðslu, atvinnustig og hagvöxt. Herra forseti. Við eigum að læra af reynslunni og forðast massatúrisma með tilheyrandi ágangi á landið. Markmiðið má orða svo að hámarka arð af hverjum ferðamanni samhliða því að hann skilji eftir sem fæst fótspor í auðlindinni. Svona orðaði kunnáttumaður í þessu fagi það við mig á sínum tíma. Í riti Samtaka ferðaþjónustunnar sem er nýkomið út og ber yfirskriftina Viðspyrnan er bent á að bæta skilyrði fyrir það sem kallað er fágætis-, heilsu- og hvataferðaþjónustu til að auka tekjur af hverjum manni enda talið að ferðamenn sem komi í slíkum erindum sem kennd eru við fágæti, þ.e. sérvaldar ferðir, heilsutengdar ferðir og svokallaðar hvataferðir, verji meira fé á ferðum sínum en aðrir gestir sem hingað koma. Herra forseti. Í nýrri skýrslu birta þeir Stefán Ólafsson, prófessor í félagsfræði, og Stefán Andri Stefánsson þá niðurstöðu að Ísland fari nærri því að slá heimsmet í skerðingum innan almannatryggingakerfisins. Skýrslan ber yfirskriftina Kjör lífeyrisþega – Samspil almannatrygginga og lífeyrissjóða í mótun tekna og er unnin í samstarfi við Eflingu stéttarfélag og Eddu Rannsóknasetur við Háskóla Íslands. Skerðingarnar koma fram í því að útgjöld hins opinbera vegna lífeyrisgreiðslna eru óvenjulág. Í dag glíma 25–50% íslenskra lífeyrisþega við tekjuvanda eftir því hvar lágtekjur mörkin eru dregin. Réttindi á almennum markaði eru lakari en í opinbera geiranum. Í skýrslunni eru færð ýmis rök fyrir því að hámarkslífeyrir almannatrygginga sé of lágur. Skerðingar greiðslna almannatrygginga byrja við of lágar greiðslur frá lífeyrissjóðum að mati höfunda. Leiðir þetta af lágu frítekjumarki og veldur því að skyldusparnaður í lífeyrissjóði fer að miklu leyti í lækkun á útgjöldum ríkisins til almannatrygginga. Skilar hann sér því ekki nægilega til kjarabóta fyrir lífeyrisþegana sjálfa. Höfundar leggja til á grundvelli þessarar greiningar að frítekjumark gagnvart lífeyrissjóðum verði hækkað upp í minnst 100.000 kr. á mánuði en gildandi frítekjumark er 25.000 kr. og hefur staðið óbreytt frá því að það var ákveðið með löggjöf 2016. Einnig vilja þeir samræma lífeyriskjör öryrkja og ellilífeyrisþega og að frítekjumark vegna atvinnutekna verði aldrei lægra en sem nemur lágmarkslaunum á vinnumarkaði. Í samtali við vefmiðilinn mbl.is þann 21. maí benti annar höfunda, Stefán Ólafsson, á til samanburðar að hvorki Noregur né Danmörk væru með frítekjumarki af þessu tagi en þar geta lífeyrisþegar unnið eins mikið og þeir vilja án þess að launin komi til með að skerða lífeyrisgreiðslur þeirra. Höfundar segja íslensku lífeyrissjóðina vera öflugri en víða annars staðar. Þeir telja að stjórnvöld hafi aftur á móti iðulega gengið of langt í að spara sér útgjöld til almannatrygginga í skjóli þess hve vel hefur tekist að byggja hér upp öfluga lífeyrissjóði. Ríkið hefur þannig dregið úr útgjöldum til almannatryggingakerfisins of snemma, löngu áður en lífeyrissjóðirnir byrja að skila fólki fullri uppsöfnun á réttindum þar. Í ljósi tilvitnaðrar skýrslu verður að telja almannatryggingar alvarlega vanfjármagnaðan málaflokk, herra forseti. Hið sama á við um hjúkrunarheimilin sem búa við alvarlega rekstrarstöðu vegna vanfjármögnunar. Ég byggi hér á frétt í Morgunblaðinu í dag, 27. maí 2021, sem ber yfirskriftina: Ekki tekið á vanda hjúkrunarheimilanna. Þar segir að ekki sé gert ráð fyrir auknum útgjöldum til að bjarga rekstri hjúkrunarheimila landsins í breytingartillögum meiri hluta fjárlaganefndar við þingsályktunartillögu ríkisstjórnarinnar um fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, það eru þau fyrirtæki sem hafa með höndum rekstur á umræddum heimilum m.a., gagnrýnir það harðlega. Formaður fjárlaganefndar segir að frekari gögn þurfi til að hægt sé að meta fjárþörfina nákvæmlega. Segir í fréttinni að hann reikni með að tekið verði á vandanum í fjáraukalögum og fjárlögum í haust. Í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar er bent á að rekstur nýrra hjúkrunarheimila sé ekki að fullu fjármagnaður frá og með árinu 2023 og leggur nefndin til að 9 milljörðum verði bætt við út áætlunartímann til að standa undir því. Eybjörg Hauksdóttir, framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, er furðu lostin, segir í frétt Morgunblaðsins eftir lestur álits meiri hluta fjárlaganefndar og, með leyfi forseta, ætla ég að vitna til orða hennar: „Það veldur okkur gríðarlegum vonbrigðum ef þetta eru viðbrögðin. Við höfum beðið í heilt ár eftir skýrslu sem greinir rekstrarstöðu hjúkrunarheimilanna. Hún er komin og sýnir vanfjármögnun heimilanna. Niðurstaðan frá 2019 er frekar vanmat en hitt því síðar komu til afturvirkar kjarasamningsbundnar launahækkanir. Augljóst er að staðan er mjög þröng og hjúkrunarheimilin stefna í þrot. En ekkert á að gera. Ríkisstjórnin virðist hvorki vilja sjá né heyra af þessum málum.“ Þetta segir Eybjörg Hauksdóttur. Hún segir að hjúkrunarheimilin geta ekki beðið til haustsins eftir hugsanlegum leiðréttingum í fjáraukalögum eða fjárlögum næsta árs. Grípa verði til aðgerða strax. Hún bendir á að þjónustusamningar hjúkrunarheimilanna við Sjúkratryggingar Íslands renni út í lok ársins. Ekki verði samið um óbreytt daggjöld sem keyri heimilin í þrot og telur hún ljóst að fleiri muni skila rekstrinum til ríkisins en þegar er orðið. Herra forseti. Ekki verður vikist undan því að bæta úr þeim málefnum eldra fólks sem ég hef hér gert að umtalsefni. Gera verður betur en lagt er til í þeirri fjármálaáætlun sem hér er rædd. Ég vil að lokum leggja áherslu á bætta ráðstöfun opinbers fjár, sparnað, aðhald og ráðdeild. Ákvarðanir um útgjöld eiga skilyrðislaust að vera reistar á að árangur sé mælanlegur og að gætt sé ýtrustu skilvirkni.
Virðulegi forseti. Það er mikið uppbyggingarstarf fyrir höndum og þarf að koma hreyfingu á atvinnulífið eins og við þekkjum. Það þarf að styðja við endurreisn þúsunda starfa, tryggja efnahagslegan stöðugleika og nauðsynlega grunnþjónustu, bæta lífskjör íbúa landsins til frambúðar. Verkefnið er með öðrum orðum ógnarstórt. Það snýst að þessu leyti um leið um það hver framtíðarsýnin er og verður fyrir Ísland. Mig langar til að byrja á því að draga saman nokkur atriði um stöðuna núna sem er grafalvarleg fyrir almenning og atvinnulíf. Verðbólgumarkmið Seðlabankans er að halda verðbólgunni sem næst 2,5% yfir hvert 12 mánaða tímabil. Frá því að ríkisstjórnin tók við völdum hefur verðbólgan verið mæld í 41 skipti. Í 36 skipti hefur hún verið yfir verðbólgumarkmiðinu sem segir okkur að það á við um flest þeirra fyrir það áfall sem heimsfaraldurinn færði okkur. Síðustu 12 mánuði hefur hún verið yfir markmiði og fjarlægst þessi viðmið enn frekar. Nýjasta mælingin sýnir verðbólgu upp á 4,6%. Ekki er nóg með að verðbólgan nálgist það að vera með öðrum orðum tvöfalt meiri eða tvöfalt hærri en sett markmið gera ráð fyrir heldur hefur hún hækkað hlutfallslega langmest á Íslandi miðað við helstu samanburðar- og samkeppnislönd innan OECD. Á mannamáli þýðir þetta einfaldlega að verðlag hefur hækkað mest á Íslandi undanfarin misseri. Þar erum við farin að tala um veruleika og aðstæður sem hafa bein áhrif á lífskjör hér á landi. Annar punktur er atvinnuleysið sem er í hæstu hæðum eins og við erum því miður öll meðvituð um. Atvinnuþátttaka hefur aldrei verið minni. Ný drög að fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar gera ráð fyrir að atvinnuleysi verði því miður áfram töluvert. Þegar við skoðum áætlanir fyrir árið 2023 er gert ráð fyrir að atvinnuleysi hér á landi verði enn á bilinu 4–5%. Það eru óþægilegar og ógnvænlegar tölur, umtalsvert hærri en meðalatvinnuleysi síðastliðinna áratuga hér á landi og skýrt merki um viðvarandi meira atvinnuleysi en við höfum áður kynnst. Aftur sker Ísland sig að þessu leyti úr frá samanburðarlöndunum, þ.e. með því að atvinnuleysi hefur hlutfallslega aukist mest hér undanfarin misseri. Þetta er alvarleg staða og staða sem á að fá langtum meiri athygli á þessum vettvangi af hálfu ríkisstjórnarinnar en verið hefur. Annar punktur er vaxtastigið á Íslandi. Íslendingar þekkja það auðvitað vel að við búum að jafnaði við mun hærra vaxtastig en önnur Evrópuríki. Það er stundum talað um Íslandsálag í því samhengi, en þetta álag hefur haldið sér í þrengingum síðustu missera. Vissulega lækkuðu vextir og fyrir því fann almenningur en engu að síður, þrátt fyrir að við séum að upplifa lægri vexti en áður, eru þeir hærri en annars staðar. Nú er vaxtahækkunarferli hafið á Íslandi og við erum þar að taka vafasama forystu. Við þekkjum það auðvitað, og ég ætla ekki að orðlengja um það, hvað háir vextir gera heimilunum í landinu, fjölskyldunum í landinu og hvað þeir gera fyrirtækjunum og atvinnulífinu. Ég vil leyfa mér að segja, og held að ég sé ekki að tala glannalega í þeim efnum, að þetta er veruleiki sem hefur þau áhrif að lífskjör hér á landi eru verri að þessu leyti og þetta er stór þáttur í því hvar við stöndum í því að geta boðið upp á samkeppnishæf lífskjör fyrir almenning og fyrirtæki í landinu. Annað atriði er staðan á fasteignamarkaði. Vextir hafa verið lágir, eins og ég nefndi, staðan hefur kallað fram mikla eftirspurn og markaðurinn hefur ekki getað sinnt eftirspurninni að fullu. Við sjáum nánast daglegar fréttir af því hvernig útlitið er á fasteignamarkaði og hvað er að gerast með verðlagningu þar. Nú blasir þessi staða við fólki sem er að reyna að koma sér inn á fasteignamarkaðinn og sömuleiðis því fólki sem er þegar komið þangað og kannski búið að skuldsetja sig með þeim hætti að þetta verður þungt. Þetta er ekki góð blanda og áframhaldandi þróun í þessa átt getur því miður hæglega leitt til þess að stór hópur fólks lendi í greiðsluerfiðleikum. Það á ekki síst við um þá sem síðast komu inn, nýjustu kaupendurna. Þetta eru staðreyndir sem sýna svo að ekki verður um villst að staðan hér á landi er að mörgu leyti erfiðari en annars staðar og sannarlega ekki sú að hér sé allt í himnalagi. Það eru nokkrir þættir sem ég vil víkja sérstaklega að varðandi fjármálaáætlun. Fyrst atriðið þar er atvinnuleysisspáin. Eins og ég nefndi er gert ráð fyrir 5% atvinnuleysi í lok áætlunartímabilsins sem myndi þá þýða að enn yrðu 10.000 einstaklingar atvinnulausir að jafnaði. Það eru 3.000 fleiri en við eigum að venjast fimm árum frá deginum í dag að telja. Þessu fylgir gífurlegur kostnaður fyrir samfélagið, fyrir einstaklinga og fyrir ríkissjóð, kostnaður sem er mældur í tugum milljarða króna á ári hverju. Þúsundir einstaklinga og fjölskyldna munu samkvæmt því búa við skertar tekjur og glíma um leið við öll þau vandamál sem langvarandi atvinnuleysi fylgja, fjárhagsleg, félagsleg og andleg. Við því verður einfaldlega að bregðast með kraftmeiri hætti en ríkisstjórnin kveðst ætla að gera og við vitum að atvinnusköpun er grundvallaratriði í þessari stöðu. Nýrrar ríkisstjórnar bíður að rækta umhverfi sem mun ýta undir náttúrulega fjölgun starfa á almennum vinnumarkaði til að sporna gegn þessu. Þar vil ég nefna að það verður að gera atvinnulífinu og fyrirtækjunum í landinu auðveldara að vinna með stjórnvöldum að þessu markmiði með því að lækka atvinnutengdar álögur á þau. Ég vil sérstaklega nefna að horfa þarf til fleiri starfa í landsbyggðunum, bæði í einkageiranum en einnig hvað varðar opinber störf. Það gerum við t.d. með því að þora að fjárfesta í grænni tækni, fjárfesta í menntun og innviðum með hvötum til nýsköpunar en síðast en ekki síst með ábyrgri hagstjórn. Það verður auðvitað best gert með því að tryggja gengisstöðugleika til skamms tíma litið með bindingu krónunnar við evru en til lengri tíma litið með því að ganga inn í Myntbandalag Evrópusambandsins, því að þessar sveiflur krónunnar eru dýrkeyptar fyrir alla íbúa landsins og vinna með beinum hætti gegn atvinnusköpuninni og gegn hagvexti. Herra forseti. Við búum við sveiflukennt hagkerfi þar sem verðbólga er há og vextir sömuleiðis og það er auðvitað afleiðing þess að vera með örgjaldmiðil í opnu hagkerfi. Markmið Seðlabankans er og hefur verið, eins og ég nefndi hérna í byrjun, að halda verðbólgu sem næst 2,5% yfir hvert 12 mánaða tímabil en frá því að þessi ríkisstjórn tók við völdum hefur heyrt til undantekninga að það markmið hafi náðst. Þarna vil ég aftur nefna hið augljósa, af því að Covid hefur yfirtekið hið pólitíska svið, að það skiptir máli og þarf að rifja upp og benda á og má ekki gleyma því að þetta var staðan fyrir Covid. Ríkissjóður var þegar orðinn ósjálfbær áður en efnahagslegt högg samfara þessum heimsfaraldri skall á. Það voru ekki bara þingmenn Viðreisnar sem héldu þessu fram og vöruðu við því hér í þingsal, t.d. strax árið 2019. Því hefur verið flaggað af helstu sérfræðingum þjóðarinnar. Þetta var síðast staðfest af fjármálaráði í umsögn um fjármálaáætlun þessa og þar segir, með leyfi forseta: „Undirliggjandi afkoma var orðin ósjálfbær á toppi hagsveiflunnar árið 2019. Nú er umræða um stöðugleika og sjálfbærni aftur fyrirferðarmikil en á nýjan hátt. Um leið þurfa stjórnvöld að huga að varfærni hvað varðar hæfilegt jafnvægi tekna og gjalda.“ Herra forseti. Lengi hefur blasað við að margvíslegir innviðir í samfélaginu þarfnast endurnýjunar og byggja þarf nýja. Á þetta hefur oft verið bent og ég leyfi mér að nefna Samtök iðnaðarins í því sambandi. Ég held að það sé samstaða um að sú staða sé fyrir hendi að margir innviðir þarfnist endurnýjunar en vinna þarf að þessum verkefnum jafnt og þétt og þar skipta tímasetningar máli, að tímasetningarnar við þessa uppbyggingu séu ekki þannig að þær séu farnar að framkalla og auka þenslu þegar vel árar. Í þessu samhengi þarf því að huga betur að stefnumótun. Það þarf að undirbúa verkefni betur og það þarf að tryggja að framkvæmdastig eða tími framkvæmda sem sátt er um sé þannig að nægur tími sé til að vinna verkefnin sem tilbúin eru til útboðs. Það dugar ekki að fara í verkefni sem sannarlega er þörf á, við þurfum líka að huga að tímasetningum í því sambandi. Þarna finnst mér ríkisstjórnin ekki fyllilega hafa valdið verkefninu því að hún átti lítið tilbúið þegar rétti tíminn var og það hafa orðið tafir á mikilvægum verkefnum sem hefði verið svo ákjósanlegt að ráðast í strax þegar efnahagslegar afleiðingar heimsfaraldursins komu hér fram. Fjármálaráð gerði þetta einnig að sérstöku umfjöllunaratriði í umsögn sinni um fjármálaáætlun og ætla ég að vísa aftur til orða ráðsins, með leyfi forseta: „Eins og áður hefur verið bent á í þessu áliti tekur tíma að ráðast í fjárfestingar og því erfitt að beita þeim til sveiflujöfnunar. Gildir það jafnt fyrir sveitarfélögin sem ríkið. […] Ákvarðanir stjórnvalda til að bregðast við með aðgerðum í opinberum fjármálum taka oft tíma og því er hætta á að þær komi of seint og vinni jafnvel gegn tilætluðum markmiðum. Þetta endurspeglast í umræðu um fjárfestingastig hins opinbera á síðasta ári. Í rammagrein 10 í áætlun eru rædd ýmis vandkvæði er snúa að töfum í að hefja fjárfestingu eftir að fjárheimildir hafa fengist.“ Hér myndi ég kannski vilja fara með umræðu um fjárfestingu í innviðum í aðeins aðra átt og minna á að þegar við erum að tala um fjárfestingar erum við líka að tala um fjárfestingu á borð við innviði í þjónustu við börn. Ég nefni t.d. þá stöðu sem BUGL er í í dag, innviði á borð við heilbrigðisþjónustu með áherslu á forvarnir sem geta til lengri tíma sparað samfélaginu kostnað og sársauka, innviði á borð við löggæslu en félagslegar afleiðingar ástands sem þessa birtast lögreglunni gjarnan mjög skýrt til skemmri tíma litið en líka til lengri tíma. Verkefnið í faraldrinum var auðvitað í upphafi fyrst og fremst að ná tökum á veirunni sjálfri samhliða efnahagslegum afleiðingum sem voru þungar en ójafnar yfir samfélagið en til lengri tíma líka andleg líðan þjóðar. Í því samhengi verður að horfa til þess, þegar við erum að tala um fjárfestingar, að fjárfest sé í innviðum sem hjálpa með þennan þriðja punkt, andlega líðan þjóðar. Herra forseti. Ég vil minnast á, og ég veit að hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson gerði það líka í ræðu, þingsályktun Viðreisnar sem Alþingi samþykkti einróma í aprílmánuði 2018 sem fjallaði um tryggingu gæða, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga. Þar ályktaði Alþingi að fela ætti hæstv. fjármálaráðherra að útfæra stefnumörkun um opinberar fjárfestingar, allt frá hugmyndastigi til framkvæmda og út ætlaðan líftíma þeirra fjárfestinga og framkvæmda. Ráðherrann átti að skipa fimm manna starfshóp til að mynda formlegan samstarfsvettvang stjórnvalda, atvinnulífs og fræðasamfélagsins um gerð ramma til þriggja ára í senn til að byggja upp færni, til að byggja upp þekkingu og efla rannsóknir á þessu sviði, þ.e. hvað varðar gæði, hagkvæmni og skilvirkni. Tímafresturinn sem veittur var til þess að fara af stað var 1. nóvember 2018 en ekkert hefur spurst til málsins eftir að Alþingi samþykkti ályktunina. Þetta er í reynd mjög alvarlegt. Hér liggur fyrir skýr vilji þingsins með þessari samþykkt en svo virðist sem sá vilji þingsins hafi verið að engu hafður. Virðulegi forseti. Viðreisn hefur margsinnis gagnrýnt ríkisstjórnina fyrir að hafa spennt bogann allt of hátt við aukningu ríkisútgjalda á toppi langrar uppsveiflu í efnahagslífinu og bent á það, sem ég er að nefna hér aftur, að ríkisfjármálin voru orðin ósjálfbær áður en þetta efnahagslega áfall dundi á okkur. Ríkisreikningur ársins 2019 sýnir þetta svart á hvítu. Þá varð um 70 milljarða sveifla til hins verra frá fjárlögum þessa árs og ríkisstjórnin, ég nefni það aftur og ítreka, hefur hunsað öll varnaðarorð frá okkur í því samhengi. En við höfum sannarlega ekki verið ein að þessu leyti. Ríkisstjórnin kaus, held ég að verði að segja, að líta fram hjá þeirri staðreynd að blikur voru á lofti um framvindu efnahagsmála, að það voru skýr merki um samdrátt í efnahagslífinu. Þetta hefur fjármálaráð líka bent á með skýrum hætti en í áliti þess um þessa fjármálaáætlun segir m.a. um þetta atriði, með leyfi forseta: „Á þensluskeiðinu fyrir kórónuveirufaraldurinn var losað um beltið og fyrirferð hins opinbera jókst með þeim hætti að undirliggjandi afkoman er orðin neikvæð. Spyrja þarf hvenær og hvernig vinda eigi ofan af þessari þróun.“ Þetta finnst mér vera nokkuð þung orð í garð ríkisstjórnarinnar því að þetta hafði síðan í reynd þau áhrif að við vorum sannarleg verr í stakk búin til að takast á við afleiðingar kreppunnar en við hefðum þurft að vera. Þessu er nauðsynlegt að halda vel til haga þegar við ræðum ríkisfjármálin. Forseti. Fjármálaáætlunin er ekki margorð um það hvernig við tökum á ríkisrekstrinum á næstu misserum og árum. Það er talað um afkomubætandi aðgerðir upp á tugi milljarða sem er sérstakt orð til að forðast að tala um niðurskurð og skattahækkanir, en þar eru engar hugmyndir lagðar á borð. Allir vita að afkomubætandi aðgerðir þýða í reynd niðurskurð eða skattahækkanir. Það er slæmt að ríkisstjórnin treystir sér ekki til að segja það berum orðum hvað hún er að fara í þeim efnum. Ég sé að ég er að renna út á tíma þannig að ég ætla að enda á því að segja að helstu áskoranir eru óstöðugleiki, háir vextir og skortur á langtímastuðningi og framtíðarsýn hins opinbera og of lítil fjárfesting í íslensku atvinnulífi. Ástæður þess vanda eru að miklu leyti efnahagsumhverfið sem krónan skapar. Ég sé að ég hef ekki meiri tíma til að fara yfir lokakafla ræðu minnar og enda á því að segja að við þreytumst ekki á að fjalla um þetta og munum halda því áfram.
Forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir ágætisræðu þó svo að það hafi vaknað ákveðin spurning hjá mér þegar ég hlustaði sérstaklega á síðari hluta ræðunnar þar sem hv. þingmaður fjallaði vel um ríkisútgjöld og fjárfestingu hins opinbera og talaði um að ríkisstjórnin hefði spennt bogann svolítið hátt og farið fram úr sér. Á meðan ég heyrði þessi orð var ég með fjármálaáætlun opna á bls. 42 þar sem sýnt er hvernig skuldalækkun hins opinbera var mun meiri yfir tímabilið 2011–2019 en í nokkru öðru landi í heiminum. Ég hafði krotað hjá mér síðast þegar ég var að lesa í gegnum þetta hvernig þetta ætti að teljast gott. Þegar eitt ríki er að gera eitthvað allt öðruvísi en öll önnur ríki þá hlýtur það að þurfa einhverjar stórkostlegar útskýringar. Það að Ísland hafi lækkað skuldir hins opinbera töluvert meira heldur en öll önnur ríki bendir kannski til að hagstjórninni sé einhvern veginn ranglega stýrt hér. En að sjá þetta á sama tíma og ég heyri hv. þingmann tala um að ríkisstjórnin sé að eyða of miklu, spenni bogann of hátt - þetta passar ekki saman í mínum huga. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort það sé gagnrýni á það hvernig er verið að eyða í tiltekin verkefni eða [[Forseti hringir.]]vegna þess að við höfum talað um að fjárfestingarstigið væri of lágt, þ.e. fjárfesting í fyrirtækjum. Ef hann gæti útskýrt það aðeins vegna þess að þetta lítur út eins og mótsögn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég myndi kannski fyrst vilja nefna þennan punkt sem hann orðaði held ég sem séríslenskt samhengi. Það held ég að eigi við um ansi margt í okkar efnahagsmálum og ríkisfjármálum og þegar umsögn fjármálaráðs er lesin þá finnst manni það vera allt að því svona rauður þráður þar. Ég hef nálgast umræðuna með þeim hætti að það hafi vissulega verið núna full ástæða fyrir ríkið til að stíga sterkt inn með fjárfestingum, taka stór skref í þeim efnum. En það skiptir ekki bara máli að gera það heldur að tímasetningar í þeim efnum leiki lykilhlutverk. Hinn gagnrýnispunkturinn var síðan að mér finnst ríkisstjórnin aðeins standa í skjóli þess núna hver staðan í efnahagsmálum er, en forðast dálítið samtalið um það hver staðan var hér í efnahagsmálum áður en þetta efnahagslega áfall dundi á okkur. Hún var ekki góð eins og ég var að nefna. Staðan var orðin ósjálfbær fyrir þennan tíma. Mögulega hef ég misskilið spurninguna en ef spurningin er sú hvort ég sé að mæla því í móti að það hafi átt að fara í fjárfestingar í innviðum á þessum tímapunkti og gera það með kraftmiklum og þungum hætti af hálfu ríkisvaldsins þá er það alls ekki þannig. Það er lykilbreyta og raunar grundvallarhlutverk af hálfu ríkisins að gera það með kraftmiklum hætti þegar svona stendur á.
Herra forseti. Já, þetta hjálpar mér aðeins betur að skilja gagnrýnina. Ég get tekið undir þetta vegna þess að ég var að gagnrýna svolítið mikið hérna 2019, 2020, þegar við sáum fram á það að við værum að fara inn í efnahagslægð, alveg óháð einhverjum heimsfaraldri sem við sáum ekki fram á þeim tíma, að enn þá væri öll áherslan hjá ríkisstjórninni á að reyna að greiða niður skuldir og spara og koma í veg fyrir að verið væri að nýta kraft ríkisins til að byggja undir hagkerfið. Svo fór sem fór. Ég er þeirrar skoðunar að ríkið sé ekki hlutlaus aðili á markaði. Það eru sumir sem halda því fram. Ég hef svo sem ekki heyrt hv. þingmann tala á þann veg. En ríkið, verandi í fyrsta lagi risastór aðili og atvinnuveitandi hér á landi en líka stór kaupandi að alls konar vörum og þjónustu, er ekki hlutlaus aðili á markaði. Það er mikilvægt að við beitum þunga ríkisins til þess að byggja upp einmitt þegar hagsveiflan er á niðurleið eins og hún var byrjuð að fara 2019. Þannig að mér heyrist við vera á svipaðri línu með það. Þetta passar líka inn í alla nýsköpunarumræðuna þar sem við horfum upp á að ein helsta stofnunin í nýsköpunarumhverfi Íslands er lögð niður í miðjum heimsfaraldri þrátt fyrir að það væri ekkert plan um hvað ætti að koma í staðinn. Núna held ég að það séu bara örfáir dagar í að Nýsköpunarmiðstöð eigi að verða formlega lögð niður. Ég á enn þá eftir að sjá hvað tekur við, einhver betri plön. [[Forseti hringir.]]En eftir stendur að við erum enn þá á niðurleið í hagsveiflunni [[Forseti hringir.]]og það er enn þá ekki verið að spyrna neitt á móti.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, mér heyrist að við séum mjög á svipuðum slóðum. Þungamiðjan í gagnrýni okkar hefur kannski verið af tvennum toga, annars vegar þetta atriði sem ég nefndi, að ríkisstjórnin sé aðeins að fela að við vorum veik í upphafi heimsfaraldurs vegna þess að það var ekki hlustað á varnaðarorðin. Við vorum veik en við þurftum ekki að vera veik. Hitt er síðan það að okkur hefur fundist ríkisstjórnin vera allt of hægfara í því að bregðast við þeirri stöðu sem nú er uppi. Við töluðum skýrt um það, við höfum haldið kynningarfundi og skrifað um það að við vildum að ríkið beitti sér með því að stíga stór skref strax í upphafi og koma inn með kraftmiklum hætti til þess að draga úr högginu. Þetta var ekki gert. Annað atriði er kannski umræðan sem maður heyrir dálítið núna um skuldirnar. Almennt séð í því sambandi, akkúrat núna þegar verið er að fara í aðgerðir af hálfu stjórnvalda, sé eitt að horfa á skuldastöðuna en hitt er kannski ekki síður þýðingarmikið, að horfa á það hver er greiðslubyrðin. Það er atriði sem stendur ansi oft út af í umræðunni. Það var einörð afstaða okkar og hún hefur ekki breyst að við vildum að það yrðu tekin markviss og stór skref af hálfu ríkisstjórnarinnar. Mér hefur t.d. fundist í þeim efnum til fyrirmyndar hvernig Reykjavíkurborg nálgaðist það verkefni því að þeirra stærsta efnahagslega aðgerð fólst að mínu viti einfaldlega í því að þeir vörðu störfin. Þeir eru með marga starfsmenn undir og hluti af því að verja borgarbúa á viðkvæmum tímapunkti var að verja þessi störf. Það finnst mér hafa verið ábyrg fjármálastjórnun og mér heyrist að við séum á sömu blaðsíðu í þessum málum.
Hæstv. forseti. Sú fjármálaáætlun sem við erum að ræða hér í dag er svipuðu marki brennd og mjög margt sem hefur komið frá ríkisstjórninni sem nú situr. Þetta er í sjálfu sér stefnulaust plagg. Það er eiginlega engin framtíðarsýn í þessu plaggi. Það er engin stefnumótun í því hvað á að gera til að ná flugi, að Ísland nái flugi aftur. Ég vil sérstaklega taka það fram strax, ekki síst í framhaldi af þeirri ræðu sem síðust var flutt hér, að ég er ekki í hópi þeirra sem tala Ísland og íslenskt efnahagslíf niður. Ég er ekki í þeim hópi sem telur að Ísland eigi verri möguleika til að komast út úr þessari kreppu heldur en önnur lönd nálæg, þvert á móti. Ég tel að Íslendingar hafi einstakt tækifæri til að komast út úr þessu ástandi sem við erum í núna jafnvel fyrr og betur heldur en aðrir. Ég mun kannski fara aðeins yfir það aftur á eftir í ræðu minni. Í sjálfu sér má segja að sú stefna sem hér er lögð fram sé kosningaplagg ríkisstjórnarinnar, ofsalega aumt kosningaplagg en kosningaplagg engu að síður. Það heyrðist í gær í umræðum af hálfu stjórnarliða að það hefði verið óábyrgt að vera með tölur sem væru stórkostlega hærri en hér eru sýndar einmitt á kosningaári. Það er sjónarmið út af fyrir sig. En það var nú kannski ekki það sem maður var að hugsa um heldur einmitt að hér væri einhver lykill að lausn fyrir fyrirtæki og heimili til að ná sér út úr núverandi ástandi. En svo er því miður ekki. Ég ætla að fara yfir örfá atriði. Eitt sem við okkur blasir er að örva hagvöxt. Það vill svo til, herra forseti, og það er kannski ekki til siðs í þessum ræðustól að vitna í sjálfan sig en ég ætla að leyfa mér að gera það, að fyrir um ári síðan, 31. mars og fram í apríl, skrifaði ég nokkrar greinar í blað hér í Reykjavík eða á netinu réttara sagt um möguleikana sem Ísland ætti að lokinni þessari sótt með því að við gripum strax þá, fyrir einu ári síðan, til ráðstafana sem tryggðu uppgang eftir 12–18 mánuði, sem ég nefndi í greinunum mínum þá, í mars í fyrra. Þá átti ég við tímann frá apríl 2021 til kannski september 2021. Ég lagði til í fyrra að það yrði gripið til ýmissa ráðstafana til þess að efla íslenska framleiðslu, til þess að efla gjaldeyristekjur sem við þurfum á að halda sem þjóðfélag þegar við komum út úr þessu ástandi til að flýta því að greiða niður þær skuldir sem ríkissjóður hefur safnað meðan á þessu ástandi stóð. Það sem ég lagði m.a. til snerti íslenskar eftirlitsstofnanir sem hafa tafið mjög fyrir uppbyggingu í atvinnulífi, það hefur t.d. tekið allt upp í 18–24 mánuði að fá framkvæmdaleyfi fyrir fiskeldi á landi sem er ekki nýframkvæmd heldur áframhaldandi framkvæmd sama fyrirtækis og hefur tafið fjármögnun, sölusamninga og annað. Þetta er t.d. algjörlega ólíðandi. Ég veit ekki til að þetta hafi breyst mjög mikið, ég held að það sé enn þá 18–20 mánaða biðtími í það að fyrirtæki sem eru að hasla sér völl á þessu sviði fái úrlausn sinna mála þannig að þau geti haldið áfram uppbyggingu. Ég nefndi líka í þessum greinum mínum í fyrra að núna væri lag, þ.e. fyrir rúmum 12 mánuðum, til þess að lækka stórlega raforkuverð til ylræktar. Það vill nú þannig til að einn af frumkvöðlum í ylrækt og reyndar í ferðamannaiðnaði, ég vil nú ekki segja ferðamannaiðnaður en í ferðamennsku, vegna þess að sá hinn sami rekur og hefur rekið mjög öfluga ferðaþjónustu við sinn sveitabæ sem framleiðir tómata. Þegar ferðamenn hættu að koma til Íslands þá brá þessi ágæti maður á það ráð að tvöfalda framleiðslugetu sína í tómatarækt. Ég held að hann sé einmitt núna á þessum dögum og vikum að fá sína fyrstu uppskeru út af því. Ég gæti líka nefnt aðra framkvæmd sem er nær Reykjavík, reyndar ekki í Reykjavík, herra forseti, vegna þess að borgarstjórnin í Reykjavík gat ekki útvegað lóð fyrir þann ágæta aðila sem vildi stækka sína ylrækt mjög rösklega hér í Reykjavík þannig að sá hinn sami þurfti að fara upp í Mosfellsdal. En engu að síður þá er þarna uppbygging og það er fljótlegt að koma henni á laggirnar og hún er mjög fljót að byrja að hala inn miklar tekjur. Það er líka annað, herra forseti, sem hefur áhrif á það hvernig við komumst út úr þeirri kreppu sem fylgir þessum faraldri. Það er verðbólga, sem sagt manngerð verðbólga, verðbólga af mannavöldum. Ég fer ekki ofan af því, herra forseti, að þegar svo er að dollar hefur lækkað frá 26. nóvember í fyrra úr 135 kr. í 121 kr. í dag og evra úr 161 kr. í 148 kr. í dag - það eru 10% önnur myntin og 8% hin - þá verður maður að krefjast þess að einokunarverslun á Íslandi, sem er virkileg einokunarverslun, skili þessari styrkingu gjaldmiðilsins inn í vöruverð til að stuðla að lægri verðbólgu. Og ef það er eitthvað sem ég gæti gagnrýnt seðlabankastjóra sem ekki alls fyrir löngu tók við starfi þá er það vaxtahækkun sem Seðlabankinn kom á um daginn. Mér fannst Seðlabankann í því tilfelli þrjóta örendið. Menn máttu sjá og vita að við vorum núna að komast út úr þessu ástandi sem við erum búin að vera í. Núna er ekki tíminn til þess að fara að hækka hér vexti stórlega til að koma þeim sem þegar hafa fjárfest í húsnæði - sem eru, nota bene, velflestir utan Reykjavíkur. Ég kem að því á eftir að sá meiri hluti sem ræður í Reykjavík er dragbítur á þær efnahagsaðgerðir sem þarf að gera á Íslandi vegna þess að Reykjavík er það stór leikandi á sviðinu hvað varðar byggingarlóðir. En nú er ekki rétti tíminn til að fara að setja í gang einhverja hækkunarmyllu sem verður út af hækkun vaxta sem menn hleypa strax út í verðlag sem þeir hafa ekki lækkað út af styrkingu krónunnar. Ég hefði óskað þess að Seðlabankinn hefði haft úthald til að sjá kannski eins og einn, tvo mánuði fram áður en þetta yrði gert með þessum hætti. Það eru líka aðrar ráðstafanir sem hægt er að gera til að örva hagvöxt og örva neyslu. Við Miðflokksfólkið höfum flutt hér allnokkur mál sem t.d. beinast að því að auka atvinnuþátttöku og lengja atvinnuþátttöku aldraðra. Við höfum líka lagt það til að atvinnutekjur aldraðra rýri ekki lífeyristekjur. Því hefur verið haldið fram af fjármálaráðherra að þetta kosti ríkissjóð gríðarleg ósköp. En staðreyndin er sú að það gerir það ekki vegna þess að það að örva þennan hluta þjóðarinnar með auknum tekjum og auknum ráðstöfunartekjum skilar sér beint í neyslu hér, herra forseti. Þær gera það. Ég var á mjög góðri ráðstefnu í gær, reyndar eingöngu seinni hlutanum af henni sem Öryrkjabandalagið stóð fyrir, og við getum séð þetta líka ef öryrkjar fengju sínar bætur leiðréttar og við höfum t.d. lagt það til, Miðflokksfólk, að krónu á móti krónu skerðingu verði hætt. Þá kemur aftur sami söngurinn, að þetta kosti alveg gríðarlega mikið. En maður hlýtur að spyrja sig: Fólk sem varla hefur til hnífs og skeiðar á þeim tekjum sem það hefur í dag, hvað gerir það við tekjur sem það fær auka, kannski 10% eða 15% reiknuðum? Jú, sá tekjuauki fer beint í neyslu, í heimilisrekstur o.s.frv. Af því fer náttúrlega stór partur til ríkisins til baka í sköttum og gjöldum o.s.frv. Þannig að með því að örva þennan hluta einkaneyslunnar myndum við að sjálfsögðu örva hagvöxt. En það er ekkert svona að finna í þessari áætlun, herra forseti, ekki neitt. Það er búið að margfara yfir það að ríkisstjórnin var búin að gefa það út að fjárfestingar á vegum hins opinbera væru að hækka alveg reiðinnar býsn. Það kom í ljós að það var því miður mjög orðum aukið. Nú er akkúrat tíminn til að örva opinberar framkvæmdir og ekkert endilega alveg risastórar framkvæmdir sem felast mest í því að vinnuvélar séu að verki heldur einnig hinar smærri, viðhald og annað sem örvar starfsemi meðalstórra og smærri fyrirtækja og einyrkja. Við höfum líka lagt til, Miðflokksfólk, í fyrsta lagi, sem við lögðum fram í fyrra, að tryggingagjald yrði aflagt á tímabili. Það var ekki gert heldur voru fyrstu ráðstafanir ríkisstjórnarinnar fólgnar í því að hjálpa fyrirtækjum að losa sig við fólk og koma þeim á atvinnuleysisskrá. Nú erum við aftur á móti komnir í þau vandræði að fólk sem er langtímaatvinnulaust er í megnustu erfiðleikum með að fá vinnu og það er líka erfiðleikum háð, að því er virðist á sömu svæðum á Íslandi, að fá fólk í vinnu. Það er eftirspurn eftir vinnuafli, bæði austan lands og suður á Suðurnesjum og það hefur ekki gengið þrautalaust, herra forseti, að fá nægilegt fólk til vinnu. Síðast í gær eða fyrradag sagði einn af stærstu hótelhöldurum í Reykjavík að nú þyrfti hann að ráða frá grunni fólk inn í sitt fyrirtæki og hann lýsti því þá þegar yfir að það gæti orðið erfiðleikum háð. Þetta er náttúrlega mjög slæmt og það þarf með einhverjum hætti, og ekki er gert ráð fyrir því í þessu skjali, að örva það fólk sem hefur verið langtímaatvinnulaust til að sækja nú fram þegar störf skapast. Það virðist vera þannig, herra forseti, að ferðamennskan sé að taka við sér fyrr en við reiknuðum kannski með. Það segir einmitt í skýrslu fjármálaráðs um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar að það sé engu líkara en að ríkisstjórnin treysti á það einvörðungu að ferðamennskan taki fljótt við sér og skapi þann vöxt sem nauðsynlegur er. Það er kannski einmitt það sem einkennir og hefur einkennt þessa ríkisstjórn í fjögur ár, herra forseti. Hún er ekki þátttakandi. Hún fylgist með. Hún er ekki frumkvöðull, hún er ekki skapandi. Hún er ekki afl sem skapar framfarir. Hún er ekki afl sem skapar framtíðarsýn. Hún er svona eftirlitsaðili, hún situr á hliðarlínunni og horfir á það sem er að gerast. Og akkúrat fyrir mánuði síðan, herra forseti, við þær aðstæður núna þegar við þurfum á öllu að halda til að byggja upp þjóðfélag upp til framtíðar, sem byggist m.a. á nýsköpun, hvað gerir ríkisstjórnin? Hún leggur niður Nýsköpunarmiðstöð. Þetta, herra forseti, er alveg dæmigert fyrir þessa ríkisstjórn. Þetta er m.a. út af því að í samsetningu ríkisstjórnarinnar endurspeglast einmitt stefnuleysið eða það eru það margar stefnur uppi sem við fáum aldrei að vita um og er gengið frá einhvers staðar bak við luktar dyr, að menn ná ekki fram. Hvar birtist þetta? Jú, þetta birtist m.a. í því að það má ekki nýta einkaaðila sem gætu stytt biðlista á kvalir fólks um marga mánuði. Það er bannað. Og Sjálfstæðisflokkurinn lætur það yfir sig ganga. Það má ekki taka við peningum til þess að byggja upp í Helguvík og þar í grennd í kringum alþjóðaflugvöllinn á Reykjanesi af því að Mannvirkjasjóður NATO vill borga. Þessu kyngir Sjálfstæðisflokkurinn. Ég get ekki betur séð, herra forseti, á öllum þeim tölum sem við erum að horfa á núna en að við gætum sem best notað þessa milljarða sem er staðfest að lágu fyrir og liggja fyrir til að byggja upp í Helguvík, þ.e. stækka þar höfn og vinna þar fleira sem hefur svo aftur á móti tengsl við flugvöllinn. En Sjálfstæðisflokkurinn, utanríkisráðherra Vinstri grænna, segir: Nei, við getum ekki tekið við dollurum til þess að byggja þetta upp. Höfum við efni á þessu núna? Nei. Höfum við efni á því að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð núna þegar við þurfum á nýsköpun að halda? Nei. Þarna, eins og ég segi, brjótast fram og birtast þessar skrýtnu birtingarmyndir af því hvernig þessi ríkisstjórn er samansett. Það er þyngra en tárum taki að horfa á það að einmitt núna þegar við þurfum íbúðarhúsnæði og það er búið að spá því að hér þurfi að byggja fjöldann allan af íbúðum, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, þá kemur fram, m.a. í nýlegu blaðaviðtali við forstjóra eins af stærstu byggingarvörusölufyrirtækjum á Íslandi, að Reykjavíkurborg - og þetta erum við náttúrlega búin að benda á, Miðflokksfólkið og fleiri - er dragbítur á þessa þróun með því að vinna eingöngu að uppbyggingu á þéttingarreitum sem er dýrara, færri íbúðir en hægt væri að byggja. Þetta kristallast líka í því að á þessu svæði hér eru ekki til íbúðir sem falla undir nýframsett mál félags- og barnamálaráðherra um svokölluð hlutdeildarlán. Það er ekki til íbúð hér á höfuðborgarsvæðinu sem fellur undir þann verðramma sem er í því máli. Hún er ekki til og verður ekki til. Hún verður ekki til meðan menn eru að byggja á þéttingarlóðum, búnir að gera samninga við ofurstóra byggingarverktaka, búnir að gera samninga við ofursterka fjárfesta. Þetta hamlar því að fólk geti byggt yfir sig hús á höfuðborgarsvæðinu, sérstaklega í Reykjavík. Og hvað er búið að gerast? Jú, ungt fólk flýr höfuðborgina, það flýr í nágrannasveitarfélögin, það flýr í útjaðrana eins og í Árborg, á Akranes, Suðurnesin og í Þorlákshöfn. Það gerir það líka, herra forseti, vegna þess að ég komst að því um daginn að ungt fólk sem býr á þessu svæði og í Reykjavík sérstaklega er farið að skipuleggja barneignir sínar þannig að börnin komi í heiminn að vori til þess að það líði ekki tvö ár þangað til þau komast inn á dagheimili eða inn í leikskóla. Þetta er náttúrlega algjör öfugþróun, herra forseti, algjör öfugþróun. Þessu verður ekki mótmælt, þetta hefur komið fram. Þetta hefur komið fram á spjallsíðum hjá ungu fólki sem er að skiptast á skoðunum. Þetta er staðan. Því miður í þessu plaggi sem við erum að fjalla um er ekki framtíðarsýn til að styðja við hvorki þetta unga fólk eða aldraða né fyrirtæki eða auka framkvæmdir eða nýsköpun. Í þessu plaggi er nánast ekki neitt, herra forseti. Einmitt þegar við þurfum á leiðsögn og forystu að halda þá bregst hún eins og fyrr með þessa ríkisstjórn.
Herra forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun sem er stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar. Þótt að einhverju leyti megi segja að það sé sérstakt að hún komi fram á síðustu vikum þingstarfa kjörtímabilsins þá rímar það ágætlega við yfirlýst markmið forsvarsmanna þessara þriggja flokka sem nú mynda ríkisstjórn að vinna saman áfram fái þeir umboð til þess að loknum kosningum í september og eðlilegt úr því að þær yfirlýsingar eru nýjar af nálinni að þessi áætlun sé skoðuð í því ljósi. Það hefur margt gengið á í samfélaginu á þessu kjörtímabili sem senn lýkur og þá sérstaklega síðastliðið ár og í sjálfu sér engin þörf á að rifja það upp. En það er ljóst að mikið uppbyggingarstarf er fyrir höndum og það er ekki síður mikið í ljósi þess að við vitum, eins og hér hefur verið margrætt, að staða ríkissjóðs var ekkert sérstaklega björguleg áður en kom að þeirri dýfu sem við tókum vegna Covid-samdráttarins og öllu sem fylgdi. Það er því mikið verk fram undan að koma hreyfingu á atvinnulífið og styðja við endurreisn þúsunda starfa, tryggja efnahagslegan stöðugleika, tryggja nauðsynlega grunnþjónustu um land allt og bæta lífskjör íbúa landsins til frambúðar. Það eru að koma kosningar. Það er vilji til þess meðal ríkisstjórnarflokkanna að halda þessari ríkisstjórn áfram og þetta er stefnuplaggið. Þetta eru fyrirætlanir ríkisstjórnar um rammann og grunnsviðsmyndir fyrir endurreisn atvinnulífsins næstu ár. Hér hefur verið rætt um þetta plagg, þessa stefnu ríkisstjórnarinnar, í á annan dag og tveir hv. þingmenn Viðreisnar, Jón Steindór Valdimarsson og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, hafa farið vel yfir stóru myndina út frá sjónarhorni okkar í Viðreisn. Ég ætla ekki að draga dul á það að þessi fjármálaáætlun er mikilvæg og merkileg fyrir margra hluta sakir, hún er þetta plagg inn í framtíðina vegna þess að við búum á tímum sem fela í sér býsna mikla áskorun fyrir okkur. Mér þykir líka merkilegt hvað er ekki í henni. Falinn undir yfirborðinu er gríðarlegur kostnaður sem hefur áhrif á samfélagið okkar, á heimilin, einstaklinga, atvinnulíf, sveitarfélög og kemur í leið í veg fyrir að við getum sinnt öðrum og mikilvægari verkefnum, staðið undir öðrum og mikilvægari útgjöldum, staðið fyrir annarri og mikilvægari uppbyggingu. Og hver er þessi kostnaður? Hvaðan stafar hann? Þetta er, herra forseti, kostnaðurinn sem fylgir því að halda uppi krónunni, sem fylgir því að halda uppi örgjaldmiðli í opnu hagkerfi. Kostnaður við krónuna birtist m.a. í samanburði við evru, í samanburði við vexti lántakenda á milli landa. Þannig hefur vaxtamunur á tíu ára ríkisskuldabréfum á milli Íslands og Þýskalands verið 4–6% og stundum mun meiri á síðastliðnum árum. Nú er munurinn 4% og hann fer hækkandi. Ef við tökum varlegan samanburð og gerum ráð fyrir að 3% vaxtamunur sé á milli krónu og evru þá borgar ríkissjóður 3% hærri fjármagnskostnað af skuldum eða a.m.k. helmingi hærri fjármagnskostnað en innan evrunnar. Árið 2019 voru skuldir ríkissjóðs að hluta, fyrir utan lífeyrisskuldbindingar, um 1.200 milljarðar en 3% hærri vextir en innan evrunnar, af því eru tæpir 40 milljarðar samkvæmt einföldum reikningsaðferðum - auðvitað eru þetta mjög einfaldar reikningskúnstir en þær eru varkárar og þær segja mikla sögu - sem eru þá óþarfakostnaður ríkisins sem rekja má með beinum hætti til krónunnar. Ef við notum sömu aðferð, bætum á sama hátt við kostnaði af gjaldeyrisvaraforðanum, sem er um 900 milljarða kr., þá er hann um 30 milljarðar á ári. Kostnaður ríkisins af skuldum sem rekja má til krónunnar er þá 70 milljarðar á hverju ári, bara vegna A-hluta ríkisins og Seðlabankans. Ég sat líkt og nokkrir aðrir þingmenn í gær á áhugaverðri ráðstefnu Öryrkjabandalagsins þar sem m.a. var kynnt skýrsla um kjör lífeyrisþega, samspil almannatrygginga og lífeyrissjóða í mótun tekna. Í þeirri skýrslu er í helstu niðurstöðum bent á að það muni kosta um 30 milljarða að hækka verulega frítekjumarkið gagnvart greiðslum úr lífeyrissjóðunum, úr 25.000 kr. í 100.000 kr., og hækkun óskerts hámarkslífeyris almannatrygginga úr 333.000 kr. í 375.000 kr. Þetta eru tvær af grunntillögunum sem lagðar eru fram til úrbóta á því sem allir þekkja sem slæma og allt að því óboðlega stöðu hvað varðar kjör öryrkja meðan menn réðust í það risaverkefni að endurskoða kerfið. Þetta kostar um 30 milljarða á ári samkvæmt skýrslunni, aðgerðir sem myndu draga stórlega úr viðvarandi lágtekjuvanda meðal lífeyrisþega og bæta virkni kerfisins. Síðan bendir Öryrkjabandalagið auðvitað á að raunkostnaður við þetta yrði alls ekki svo hár því að hærri greiðslur myndu skila sér beint út í hagkerfið þannig að raunkostnaðurinn yrði nær 22–23 milljörðum á ári. Síðan getum við skoðað þær fjárhæðir, þótt stórar séu, í samhengi við kostnað ríkissjóðs af krónunni. Þegar við tölum um kostnað ríkissjóðs af krónunni er ekki úr lagi að bæta líka við kostnaði heimilanna vegna þess að sú fjármálaáætlun sem við ræðum hér hefur ekki síður áhrif á hag heimila á næstu árum. Skuldir heimilanna eru um 2.000 milljarðar kr. og með sömu reikningsaðferð, varkárri, þá er viðbótarkostnaður þeirra um 60 milljarðar á ári hverju. Þegar við bætum fyrirtækjum og sveitarfélögum í dæmið, en fjármálaáætlunin sem við ræðum hér hefur líka gríðarleg áhrif á þeirra hag, á efnahagsumhverfið sem þau munu sinna skyldum sínum í, er ljóst að þau eiga mikið undir líka. Þegar við bætum þeim inn í dæmið er heildarkostnaður lántakenda sem rekja má til krónunnar hjá ríki, heimilum, atvinnulífinu og sveitarfélögum ekki mældur í tugum heldur hundruðum milljarða. Herra forseti. Við getum ekki lokað augunum fyrir þessum vanda óháð því hvaða skoðun menn hafa á mikilvægi krónunnar - ég geri mér grein fyrir því að þingmenn hafa ólíka skoðun á því. Sumir telja fullveldi og sjálfstæði landsins velta á því að íslensk króna sé hér, aðrir kunna ekki við að gefa eftir í baráttunni gegn Evrópusambandinu með því að opna augun fyrir þessum vanda o.s.frv. En vandinn hverfur ekki með því að loka augunum fyrir honum. Hann er til staðar. Þessi viðbótarkostnaður er þarna. Stuðningsmenn krónunnar vísa gjarnan til þess að hún sé nauðsynleg til að halda atvinnustigi í landinu háu svo að hægt sé að fella gengið og lækka kaupmátt almennings án þess að kalla það launalækkun. En það er launalækkun og við búum núna við atvinnuleysi í hæstu hæðum. Leiðin út úr atvinnuleysi felst ekki síst í því að við náum að efla hér nýsköpun og það sem meira er, að við náum að halda í hagkerfinu okkar þeim fyrirtækjum sem vaxa upp á grunni nýsköpunar fyrir tilstilli frumkvöðla. Krónan hjálpar ekki þar. Atvinnuleysi hefur aukist hlutfallslega mest hér af öllum samanburðarlöndum okkar og við lok tímabils fjármálaáætlunar eftir hálfan áratug gerir ríkissjóður enn ráð fyrir 4–5% atvinnuleysi. Þetta er grafalvarleg staða, herra forseti, og þess vegna þurfum við að ræða þessi mál á Alþingi. Við þurfum að þora í umræðuna. Við þurfum að vilja í umræðuna, við þurfum að velta við öllum steinum og rýna málin á opinn og hlutlægan hátt vegna þess að opin, fagleg og almenn umfjöllun er forsenda þess að við getum greint hætturnar og fundið hagkvæmustu og bestu leiðina í fjármálum ríkisins. Sú leið verður aldrei fundin ef við snúum blinda auganu að krónunni.
Forseti. Ég held að ég nái ekki að fara yfir allt sem ég átti eftir í nefndarálitinu en ég ætla að reyna að renna yfir helstu málefnasviðin sem ég átti eftir. Ég ætlaði að fjalla um auknar fjárheimildir til málefnasviða sem farið er yfir í áliti meiri hluta fjárlaganefndar og útskýra aðeins hvar áhugaverðar breytingar eru. Undir málefnasviðinu Alþingi og eftirlitsstofnanir þess er breytingin neikvæð. Fjárheimildir jukust þó innan tímabilsins vegna framkvæmda við nýtt húsnæði fyrir nefndasvið sem kemur í stað húsnæðis sem Alþingi leigir í dag. Mjög hagkvæm framkvæmd þar á ferð. Það sem er hins vegar undarlegt er að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er markmið um eflingu Alþingis. Það hefur þýtt fleira starfsfólk á nefndasvið, sem er mjög gott og enn vantar fólk. Það vantar enn fleira starfsfólk fyrir þingflokka, það er mjög nauðsynlegt. En það sem ég skil ekki er hvernig það getur leitt til þess að fjárheimildir dragist saman um 4%. Enn síður ef tekið er tillit til stofnana Alþingis, Ríkisendurskoðunar og umboðsmanns Alþingis sem hafa ítrekað bent á skort á fjárheimildum til þess að sinna frumkvæðisrannsóknum. Ég ætla að stökkva yfir í sviðið Nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar. Þar er 33% aukning á tímabilinu, tæpir 5 milljarðar. Í nefndaráliti meiri hlutans er hins vegar vakin athygli á því að hingað til hafa framlög hækkað um 93% en sú aukning er tímabundið framlag til nýsköpunar, endurgreiðslur vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar, og fellur niður árin 2023 og 2024, eða um það leyti sem á að fara að skera niður í ríkisfjármálum samkvæmt þessari fjármálaáætlun. Stefna ríkisstjórnarinnar rennur í raun út þá. Aukningu á framlögum vegna stofnunar sprota- og nýsköpunarsjóðs Kríu lýkur líka 2024. Hækkunin sem þá stendur eftir virðist aðallega vera vegna rammaáætlana ESB um menntun, rannsóknir og tækniþróun. Það er aukning þessarar ríkisstjórnar þegar allt kemur til alls í málefnum nýsköpunar fyrir utan þetta tímabundna verkefni. Undir sveitarfélögum og byggðamálum er 4% samdráttur. Hér er ekkert að gerast, engar áætlanir um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, byggðaáætlun eða sóknaráætlanir. Minna en ekkert þegar allt kemur til alls. Undir málefnasviði um réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýslu dómsmála er 15% aukning, 2,1 milljarður. Þetta er aukning vegna breytinga á kirkjujarðasamkomulaginu. Það útskýrir tæplega helminginn af aukningunni. Hinn helmingurinn er óútskýrður í fyrri fjármálaáætlunum en virðist vera vegna málaflokks útlendingamála sem hækkaði mikið á milli áranna 2017 og 2018. Umsóknum um hæli fjölgaði mikið milli áranna 2015 og 2016. Árið 2015 voru 323 umsóknir eða um 27 umsóknir á mánuði. Árið 2016 höfðu umsóknirnar þrefaldast, í 977. Flestar urðu þær svo árið 2017, eða 1.096, eða 91 umsókn að meðaltali á mánuði. Árið 2020 voru svo 654 umsóknir. Hér er staðan einfaldlega sú að ríkisstjórnin leggur í mjög kostnaðarsamar rannsóknir á því hvernig hægt er að senda fólk úr landi en af því að sú leið er valin er engin önnur leið en að fara út í þann kostnað því þar undir liggur flóttamannasamningur Sameinuðu þjóðanna, sem gerir þetta nauðsynlegt. Flóttamannavandinn er ekki auðleysanlegur, til þess þarf samstillt átak margra þjóða sem láta sér það duga í dag að láta örfáar þjóðir glíma við vandann. Það mun kosta pening, óhjákvæmilega, en það er miklu betra að nýta þann pening í að hjálpa fólki, í staðinn fyrir að reyna að komast að því hvernig eigi að senda það beint til að búa á ruslahaugum í Grikklandi. Flóttafólk er í gríðarlegum vanda. Grikkland er í gríðarlegum vanda. Við getum gert miklu betur. Á málefnasviði landbúnaðarins er 4% samdráttur, upp á 800 milljónir. Í fjármálaáætlun 2021 segir: Lækkun framlaga til búvörusamninga. Hér er bara engin stefna í gangi. Sjávarútvegur og fiskeldi: 5% samdráttur, 315 milljónir. Engin umfjöllun um breytingar á þessu málefnasviði í fjármálaáætlun 2022–2026. Ekkert að gerast, ekki neitt. Önnur skólastig og stjórnsýsla mennta- og menningarmála: 6% samdráttur, 350 milljónir eða svo. Hér er lögð aukin áhersla á að bæta hæfni nemenda í íslensku, stærðfræði og náttúrufræði ásamt því að bæta stöðu nemenda með annað móðurmál en íslensku. Það er samt samdráttur upp á 350 milljónir. Ég skil bara ekki neitt, ég fatta ekki hvernig þetta fer saman. Það eru einhverjir töfrar þarna í gangi. Sjúkrahúsþjónusta. Þar er 37% aukning, 36 milljarðar kr. Helsta útgjaldabreyting málefnasviðsins snýr að framkvæmdum við nýjan Landspítala. Á árunum 2019–2023 er áætlað að fjárheimildir til Landspítalans minnki um tæpa 5 milljarða kr. Á sama tíma eru fjárframlög til Sjúkrahússins á Akureyri nánast óbreytt og óskipt framlag til reksturs sjúkrahúsa hækkar um 8 milljarða kr. Hér skal hafa það á hreinu að nánast ekkert gagnsæi er í rekstri þessa málaflokks. Fjárlaganefnd fær miklu betri gögn um allan rekstur heilbrigðiskerfisins frá Landspítalanum en nefndin fær frá ráðuneytinu, samt mjög vel matreidd gögn. Fjárveitingarvaldið hefur í rauninni enga yfirsýn yfir málefnasvið heilbrigðismála, hvorki sjúkrahúsþjónustu né hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu. Ofan í þetta fáum við svo fréttir af Sjúkratryggingum Íslands þar sem gögn sýna að einstaka stofulæknar fá allt að 700 þúsund kr. í greiðslu daglega, að meðaltali. Upphæðirnar líta út fyrir að vera háar en forstjóri Sjúkratrygginga segir að engar kostnaðargreiningar liggi þarna á bak við. Kannski er þetta fullkomlega eðlilegt þegar tekið er tillit til alls kostnaðar við tæki og aðstöðu en það væri lágmark að kynna fjárveitingavaldinu þessa stöðu. Það hefur verið vel skjalfest í svörum við skriflegum fyrirspurnum um lögbundin verkefni framkvæmdavaldsins að enginn hefur hugmynd um hvað þau kosta. Fjárheimildir næsta árs eru uppreiknaðar frá fyrra ári með einstaka tilfærslum vegna tímabundinna verkefna. Enginn hefur hugmynd um af hverju kostnaður vegna heilbrigðiskerfisins verður um 300 milljarðar kr. árið 2023. Ef einhver veit það, þá fær fjárveitingavaldið a.m.k. ekki að vita það þó eftir því sé leitað. Hér bera allir ábyrgð. Stjórnsýslan fyrir að vera ekki nægilega gagnsæ í fjármálum. Ráðherra fyrir að gera ekkert í því og Alþingi fyrir að hafna ekki óútskýrðum fjárheimildum. Í því pólitíska meirihlutakerfi sem við búum við í dag skrifast sú ábyrgð svo skuldlaust á ríkisstjórnarflokkana. Það er ríkisstjórnin sem ber ábyrgð á því að þetta sé í lagi. Við hin reynum að spyrja og fá upplýsingar og fáum engin svör. Hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta. Það er stórt mál og mikið verið unnið í því máli í fjárlaganefnd, eða reynt að vinna í því. Meiri hlutinn hefur staðið sig þó nokkuð vel í að kalla eftir upplýsingum en fær heldur ekki svör, alla vega ekki svörin sem verið er að kalla eftir. Þar er 14% aukning, tæpir 8 milljarðar. Þetta dugar hins vegar ekki upp í þörfina í þessum málaflokki. Það hefur verið skýrt frá því í upphafi kjörtímabilsins. Þetta hefur kostnaðaráhrif á sjúkrahúsþjónustu þar sem undirfjármögnun á þessu málefnasviði býr til svokallaðan fráflæðisvanda á LSH með tilheyrandi aukakostnaði á því málefnasviði, meiri kostnaði en myndi kosta að laga það á málefnasviði hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu. Nýlega var unnin skýrsla sem átti að útskýra hvar vandinn lægi, af hverju hjúkrunarheimilin eru ítrekað rekin með halla. Niðurstaðan úr þeirri skýrslu var sú að enginn veit af hverju það er ekki stærðarhagkvæmni að reka stærri hjúkrunarheimili en minni. Í sömu skýrslu er samt sagt að ef tekið sé tillit til þess að stærri hjúkrunarheimili fái veikari einstaklinga, þá komi fram stærðarhagkvæmni. Hvoru tveggja er haldið fram, það er alveg stórkostlegt. Þversögnin er þarna. Niðurstaðan er einnig sú að sveitarfélögin borga láglaunastarfsfólki á hjúkrunarheimilum betur en ríkið og til þess að reyna að reka hjúkrunarheimilin ekki í halla er hlutfall ófaglærðra láglaunastarfsmanna miklu hærra en það ætti að vera. Samt eru hjúkrunarheimilin rekin með halla. Það hefur sem sagt tekið allt þetta kjörtímabil að komast að engu. Vandinn er enn sá sami og enn er engin lausn í sjónmáli. Förum yfir á málefnasvið örorku og fatlaðs fólks. Þar er 45% aukning, rúmir 29 milljarðar kr. Hér er að finna 4 milljarða kr. hækkun sem fór annars vegar í að minnka krónu á móti krónu skerðingar niður í aura á móti krónu og hins vegar beingreiðslur af því að ekki tókst að koma þeim hluta fjármagnsins inn í kerfið. Sú fjárhæð hékk eins og einhver gulrót fyrir örorkulífeyrisþega, samkvæmt upplifun þeirra alla vega, að gera kerfisbreytingar eða innleiða starfsgetumat. Þið fáið 4 milljarða inn í kerfið ef þið takið upp starfsgetumat. Þannig hljómaði þetta nokkurn veginn í lýsingum Öryrkjabandalagsins. Á sama tíma hefur lífeyrir almannatrygginga rýrnað um 5,7% frá árinu 2017 vegna mismunar á launaþróun og hækkun lífeyris almannatrygginga. Þá er ótalinn sá munur sem er á hækkun lífeyris miðað við svipuð laun í lífskjarasamningunum. Bara sá munur myndi kosta um 6,5 milljarða í viðbót á málefnasviði örorku og aldraðra samanlagt, til þess að fá sömu krónutöluhækkanir fyrir lægst launuðu hópana. Til þess að orða það skýrt og greinilega: Lífeyrir almannatrygginga er 5,7% lægri en launaþróun á sama tímabili. Það er einföld kjaraskerðing. Hækkanir á þessu málefnasviði eru einungis vegna lýðfræðilegrar þróunar að öðru leyti en vegna þeirra 4 milljarða kr. sem nefndir eru hér að framan, þ.e. 25 milljarðar vegna lýðfræðilegra breytinga og svo 4 milljarðar sem áttu að vera þessi gulrót til að gera kerfisbreytingar. Á málefnasviði aldraðra er 36% aukning, um 28,4 milljarðar kr. Það er bara kerfislægur vöxtur, ekkert annað. Þjóðin er að eldast. Svo komum við yfir í vinnumarkað og atvinnuleysi. Þar er 16% aukning, tæpar 900 milljónir. Þar er einfaldlega bara mikið atvinnuleysi og fer minnkandi út tímabilið miðað við spár. Spár hækkuðu hins vegar á milli fjármálaáætlana, þ.e. í stefnu stjórnvalda eins og hún var samþykkt. Fyrir áramót var búist við lægra atvinnuleysi í lok spátímans en er í núverandi spá. Þegar síðasta stefna var samþykkt, sem átti að koma til móts við þær spár um þróun atvinnuleysis, hafði það ekki meiri áhrif en svo að spá um þróun atvinnuleysis hækkaði. Ég býst hins vegar við að þær aðgerðir sem hafa verið kynntar núna rétt fyrir kosningar, Hefjum störf o.s.frv., muni slá á þessa þróun og muni tvímælalaust hafa áhrif. Þetta eru aðgerðir sem hefði átt að grípa til mikið fyrr því að atvinnuleysið jókst eftir því sem leið á faraldurinn þrátt fyrir að stefna stjórnvalda væri að grípa inn í jafnóðum. Það er sem sagt ekki gripið inn í jafnóðum og þegar faraldurinn er á niðurleið, á lokamánuðum hans, er loksins gripið til einhverra mótvægisaðgerða. Áður átti bara að bíða og bíða. Á þetta málefnasvið vantar kostnaðargreiningu vegna atvinnuleysisbóta fyrir námsmenn sem eiga rétt á þeim vegna þess að námsmenn sem vinna með námi greiða tryggingagjald og eiga að öðlast rétt til atvinnuleysisbóta. Á málefnasviði húsnæðisstuðnings er um 24% samdráttur, um 3,5 milljarðar. Aukin stofnframlög til almennra íbúða útskýra alla hækkunina, eins og sagt er í fjármálaáætlun. En það er hins vegar ekkert sem útskýrir lækkunina sem er stórkostlega merkilegt, sérstaklega miðað við þann skort á íbúðum sem er á húsnæðismarkaðnum í dag. Það var að koma uppfærð spá um skortinn. Það var aukning um 500 íbúðir miðað við fyrri spá frá því í upphafi árs vegna fólksfjölgunar, sem er svo sem jákvætt en neikvætt að ekki er verið að leggja neitt í aukin stofnframlög til að koma til móts við þennan skort. Meðan það er skortur erum við alltaf að glíma við skortstöðu á húsnæðismarkaði sem þýðir að allar viðbætur í þann markað skila sér í hækkun á húsnæðisverði en ekki í lausn á vandamálinu. Það er bara tímabundin redding fyrir þá sem fá aðstöðu og geta drifið sig inn á markaðinn. Allir sem koma þar á eftir sitja í enn verri súpu en áður. Tímabundin lausn en ekki varanleg. Að lokum er almennur varasjóður og sértækar fjárráðstafanir. Þar er 298% hækkun eða 36 milljarðar kr. Þetta er bara bull. Þetta er auðvitað engin hækkun. Þetta er bara óráðstafað svigrúm til útgjalda eða niðurgreiðslu skulda. Vandamálið er bara að ríkisstjórnin veit ekkert hvað hún á að gera við þetta fjármagn og hrúgar því bara í almennan varasjóð. Ef fara þarf í niðurskurðaraðgerðir á seinni hluta þessarar fjármálaáætlunar er frekar augljóst að við byrjum að sjálfsögðu á þessu málefnasviði. Það er ekki búið að úthluta þessu fjármagni í neitt nema niðurgreiðslu skulda eða eitthvað annað. Horfurnar eins og ég sé þær eru að plan A er að ferðaþjónustan taki mjög vel við sér strax á næsta ári, mun betur en spár gera ráð fyrir, t.d. út af eldgosinu sem ég held að verði bara í nokkur ár. Það er mín spá. Það er A-plan. Ég held að það komi til með að ganga vel. Það þýðir að við þurfum að byggja meira af því að skammtímaleiga mun fara upp aftur. En vandinn er sá að við erum ekki með neitt plan B í þessari fjármálaáætlun. Ef allt fer eins og búist er við, hvað þá? [[Forseti hringir.]]Lykilspurningin er: [[Forseti hringir.]]Af hverju ætti ríkisstjórnin að fá að skila auðu á nákvæmlega þessum tíma?
Herra forseti. Ég var búinn að lofa sjálfum mér því að ég myndi ekki halda enn eina ræðuna um áferð og markleysi fjármálaáætlunar þessarar ríkisstjórnar, ég hef þurft að gera það svo oft áður og mér finnst það frekar leiðinlegt. En eftir samtal við hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson í gærkvöldi og eftir að hafa heyrt ágætar ræður hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar, þar sem hann fór mjög vel yfir tölulegu atriðin, kemst ég ekki hjá því að fara aðeins ofan í áferðarlegu atriðin og ég ætla að reyna að gera þetta skipulega. Þegar ég var að fara aðeins aftur yfir fjármálaáætlunina varð mér hugsað til skrifa James C. Scotts, mannfræðings við Yale-háskóla, og kannski aðallega til bókar hans sem heitir Seeing Like a State, þar sem hann fjallar um það hvernig ríki reyna að einfalda og smætta alla hluti niður í viðráðanlegar stærðir svo að hægt sé að ná stjórn á þeim. Reyndar er ágætissamantekt á þeirri hneigð hjá Venkat Eshwara þar sem hann tók þetta saman og sagði að fyrsta skrefið væri að horfa á flókinn og ruglingslegan raunveruleika á borð við samfélagslega eiginleika gamallar borgar og annað skrefið að mistakast það gjörsamlega að átta sig á því hvernig öll smáatriðin í þeim flókna veruleika vinna saman. Þriðja skrefið er að ganga út frá því að ástæðan fyrir því að maður skilji ekki hvað er í gangi sé sú að það sem er í gangi sé ófullkomið, frekar en að maður sé sjálfur takmarkaður. Næsta skref er að búa til sjálfstæða „carte blanche“-útgáfu af því hvernig raunveruleikinn ætti að líta út og færa svo rök fyrir því að þessi einfaldleiki og þessi platónska regla í þessari sýn sé rökrétt. Svo eru síðustu tvö skrefin að beita valdi til að koma þeirri sýn áleiðis, jafnvel þó að það útrými raunveruleikanum sem var til staðar áður, og lokaskrefið er að horfa á þessa fullkomlega rökréttu útópíu mistakast fullkomlega. Ég tek þetta saman vegna þess að þegar maður horfir á fjármálaáætlunina eru spárnar fyrst og fremst línulegt áframhald af því sem lítur best út hverju sinni. Það eru engin öryggisspil. Reyndar eru nánast aldrei öryggisspil eða lágmarks tölfræðileg samantekt á því hvað gæti farið úrskeiðis í nokkurri greiningu sem maður fær frá ríkisstjórninni, hvort sem það er þjóðhagsspá eða greiningar Seðlabankans eða hvað. Öryggisspil eru fáheyrð hamingja í greiningu á íslensku efnahagslífi. En það er kannski verra að það er ekki augljóst út frá þessu skjali hvað við ætlum okkur sem samfélag og hvernig ríkisstjórnin sér fyrir sér að samfélagið geti þróast. Ef hingað kæmi vera utan úr geimnum og reyndi að átta sig á því hvaða hlutverki hagkerfi Íslands þjónaði myndi viðkomandi væntanlega komast að þeirri niðurstöðu að markmiðið væri að reyna að draga sem mest saman í útgjöldum ríkisins, að spara sem mest, að byggja sem minnst upp, að viðhalda fjármálareglum, hvort sem þær væru í samræmi við eðli undirliggjandi samfélags eða ekki, og að öllu leyti að reyna að koma í veg fyrir að hagþróun verði á eðlilegan og sjálfbæran hátt. Dæmi þess má sjá í því að Nýsköpunarmiðstöðin var lögð niður, sem oft hefur verið gagnrýnt, og á rosalega illa skipulögðum og mjög óljósum breytingum á nýsköpunarumhverfinu og því að aldrei hefur verið til nein iðnaðarstefnu á Íslandi, þó svo að nýlega hafi þingsályktunartillaga okkar Pírata og Framsóknarflokksins, um að fara loksins að bæta úr því, verið samþykkt. En þangað til iðnaðarstefna er komin fram getum við ekki farið að hrósa sigri þar. Við sjáum atvinnuvegi sem eru einhæfir og það er ótrúlega mikil og víðfeðm verndarstefna gagnvart mörgum þeirra. Ákveðnir atvinnuvegir einkennast af klíkuskap og möguleikarnir á efnahagsþróun eru takmarkaðir vegna þess að þar sem önnur ríki hefðu beitt iðnaðarstefnu eða nýsköpunarstefnu til að reyna að hvetja til fleiri atvinnuvega hefur alltaf verið stunduð sú pólitík hér að vernda það sem fyrir er, sérstaklega ef nægilega vel tengdir aðilar standa þar að baki, og vona svo bara að þar komi annar hvalreki. Sú einfaldaða mynd sem við sjáum bæði í fjármálaáætluninni núna og í fjármálaáætlunum síðustu ára, frá því að fjármálaáætlanir urðu á annað borð til, og reyndar ef maður færi ofan í fjárlög langt aftur í tímann þar að auki, er ímynd samfélags sem er lítið og einfalt og auðskiljanlegt. En það er ekki reyndin. Staðreyndin er sú að íslenskt samfélag er flókið og fjölbreytt. Regluverkið er búið að sannfæra sig um að þetta sé allt saman svo einfalt að það þurfi ekkert annað að gera en að minnka ríkisútgjöld í uppsveiflu, auka þau aðeins í niðursveiflu, vona að hægt sé að byggja nýtt sjúkrahús ef nógu margir kvarta frekar en að vera með langtímaáætlun og byggja upp áður en þörfin verður knýjandi og styrkja stofnanirnar sem eru í samfélaginu þegar þörf er á því frekar en þegar þær hafa verið sveltar svo lengi að þær geta ekki sinnt starfi sínu lengur. Vegna allrar þessarar einföldunar er rosalega auðvelt að besta sig út í horn í þessu ríkisfyrirkomulagi. Það er hægt að nýta veikleika í stjórnkerfinu og það er hægt að hafa stjórnkerfið að fífli ef einhver hefur hug á því. Við sjáum fram á lok flókins kjörtímabils. Hlutirnir litu þokkalega út í fyrstu en síðan kom niðursveifla í hagkerfinu sem var á allan hátt fyrirsjáanleg. Að auki kemur ófyrirsjáanlegur heimsfaraldur ofan í það. Maður hefði haldið að réttu viðbrögðin hefðu verið að segja: Já, umhverfið sem við störfum í er brjálæðislega flókið. Það sem við höfum verið að gera hingað til hefur ekki verið nóg. Víða í samfélaginu er þörf til að fara út af þessu spori, taka áhættu í að byggja upp atvinnuvegi, fjölga atvinnuvegum, byggja miklu meira upp af húsnæði, hætta með nýklassíska hagstjórn og taka jafnvel upp eitthvað sem byggist á nútímahugmyndum um það hvernig peningar virka og gera hlutina á einhvern hátt sem bendir til að við séum stórt og flókið samfélag sem er að fara í rétta átt. Hér er margt ánægjulegt gert og reynt að benda í réttar áttir að einhverju leyti, t.d. með aukamilljarði í umhverfisvernd - ókei, frábært, 10 milljarðar yfir tíu ára skeið. Það er merki um að áhugi sé til staðar á því að gera eitthvað mikið og ég veit að sá áhugi er fyrir hendi hjá mörgum pólitískt, en fjármálaáætlunin bendir ekki til þess að til standi að láta neitt af þeim pólitísku hugðarefnum verða að veruleika. Ég get svo sem getið mér til um það hver ástæðan er. Ég veit ekki hvort ég get gert það á sanngjarnan hátt gagnvart þeim sem eiga í hlut, þeim þremur flokkum sem mynda meiri hluta hér á Alþingi og mynda ríkisstjórn Íslands. En ef ég ætti að giska þá væri það það að ekki er samstaða um það hvert við eigum að fara, sem er skiljanlegt út frá pólitík þessara ólíku flokka. Það sem er alvarlegt er að það vantar kannski samstöðuna um að reyna að komast að einhverri sameiginlegri niðurstöðu. Þegar hægt er að sleppa því samtali er miklu auðveldara að detta ofan í einmitt þessa ofureinfölduðu mynd af samfélaginu sem James C. Scott varar við. Það er miklu auðveldara að ganga út frá því að allt muni verða með felldu, sérstaklega þegar hægt er að horfa á helling af gröfum í hellingi af skýrslum sem liggja öll á línulegu áframhaldi á því sem lítur best út án þess að nein öryggisspil eða annað gefi til kynna að þetta gæti mögulega farið út af sporinu. Eins leiðinlegt og mér finnst að halda ræður af þessu tagi, þar sem ég fer bara yfir áferðina, þá hef ég þurft að gera það þetta oft þau ár sem ég hef verið hér á þingi vegna þess að þetta hefur ekki lagast. Við erum enn nokkurn veginn á sama stað og við vorum árið 2016 þegar ég kom inn á þing. Jú, margt hefur gerst í pólitík, við erum búin að breyta hellingi af lögum, það er búið að skipta út átakaumræðuefnum, einu fyrir annað. En erum við komin á annan stað? Ég er ekki viss. Við erum með sömu stóru atvinnuvegina og þeir eru jafnmargir. Ferðaþjónustan var orðin til 2016. Það er jafn mikið af vondum ummerkjum í hagkerfinu. Það er jafn mikið af vondum dæmum um klíkuskap og annað sem leikur á stjórnkerfið í mörgum tilfellum. Hér er ekki búið að gera það sem allir vissu að þyrfti að gera til að byggja upp nýsköpun og stuðningskerfi o.s.frv. og við erum enn að vinna út frá gildum í hagstjórn og fjármálareglum sem er búið að sýna fram á að ganga ekki upp. Það er von mín að einhvern tímann á næstu árum muni einhver átta sig á því að það er hægt að gera hlutina betur, að það er hægt að nálgast hlutina út frá því að fagna fjölbreytileikanum og flækjunni og öllu því sem er til staðar í því dásamlega landi sem við búum í og fara að vinda ofan af allri þessari þreyttu hneigð. Ég veit að við getum betur. Hér koma fram ólíkar hugmyndir og það eru margir ólíkir flokkar á þingi og hver þeirra, jafnvel þeir sem mér geðjast síst að, hefur samt eitthvað til málanna að leggja. Ég held því að við ættum að taka þessa fjármálaáætlun sem merki um það sem gerist þegar við reynum að gera sem minnst og reyna að búa til algera andstæðu þess í formi fjármálaáætlunar sem sýnir hvað við getum gert þegar við reynum sem mest.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir athyglisverða ræðu. Ég ætla ekki að segja að hv. þingmaður hafi sært mig hingað upp en ýmislegt í ræðu hv. þingmanns vakti athygli mína og gerir það gjarnan. Hv. þingmaður sagði að hann hefði komið inn á þing 2016 og lítið hefði breyst á þeim tíma. Ég ætla ekki að standa hér og segja að eitt sé frábært og búið að gera annað svo vel og hitt sé allt fullkomið, það er langt því frá. Hv. þingmaður kom með margar góðar ábendingar, m.a. hvernig við tileinkum okkur að horfa á hlutina og einfalda þá. Ég held að það sé bara almennt í mannlegu eðli, bara til að ná utan um það, og ég tala nú ekki um þetta mikla umfang. Við erum að tala um 1.100 milljarða umfang ríkisfjármála, 35 málefnasvið. Ég staldraði aðeins við þetta ártal, 2016. Það er einmitt þá sem lög um opinber fjármál taka gildi, janúar 2016. Þau höfðu lengi verið í undirbúningi, með öllum þeim göllum og því sem við erum að reyna að ná utan um. Við höfum samt aldrei náð samfellu í því stefnumörkunarferli sem lögin boða í raun og veru að halda utan um, sem er mjög jákvætt ferli. Ég ætla þó að reyna að draga fram jákvæðasta partinn í því. Í gegnum allar þær hremmingar og sveiflur sem við urðum að fara í og ekki síst núna, sem birtist mjög bæði í áætluninni og í fjárlögum og fjáraukalögum, þá hefur, og ég ætla bara að vitna í fjármálaráð, fjármálaráð sagt að lög um opinber fjármál hafi um margt bætt fjárlagavinnuna og fjárlagaferlið og stefnumörkunina [[Forseti hringir.]]og aukið agann og festu í ríkisfjármálum þannig að við reynum að skilja eitthvað jákvætt eftir í því ferli sem við erum sannarlega í, lærdómsferli.
Herra forseti. Ég held að þarna sé málið að ég hef ekki upplifað hvernig þetta ferli var áður en lög um opinber fjármál voru samþykkt. Þarna veldur vanþekking mín kannski einhverri einföldun í mínum huga á því hversu flókið þetta ástand er. Ég tek alveg þessari gagnrýni á ræðu mína en ég kemst samt ekki hjá því að hugsa að ef það er eitthvað sem hefur valdið okkur skaða einmitt á uppgangsárunum fram til 2019 þá var það að lög um opinber fjármál eins og þau eru í dag eru ekki umgjörð utan um það að sinna ríkisfjármálunum á skynsamlegan hátt heldur eru þau umgjörð utan um það að minnka annars vegar aðkomu þingsins að úthlutun fjármuna til verkefna og hins vegar að baka inn í fjárlagaferlið okkar það að ríkið eigi alltaf að vera að borga niður skuldir, jafnvel þegar hægt væri að gera eitthvað gagnlegra við fjármunina. Við sjáum það kannski ekki síst á blaðsíðu 42 í fjármálaáætluninni, þar sem er graf, þar sem er sýnt hvernig - ég geri ráð fyrir að þetta séu OECD-lönd - öll OECD-lönd eru að annaðhvort auka ríkisskuldir sínar eða minnka þær hóflega - þetta er fram til 2019 - nema Ísland sem eyðir einmitt öllu sínu púðri í að borga niður skuldir. Eins og segir hérna, með leyfi forseta: „Skuldalækkun hins opinbera á sér ekki hliðstæðu í heiminum og verður vart endurtekin.“ Og þegar ég sé land, hvort sem það er Ísland eða eitthvert annað ríki, sem er að gera hluti á allt, allt annan hátt en öll hin stóru iðnvæddu ríkin í heiminum, þá þarf stórkostlega góða útskýringu á því af hverju það er góð hugmynd. [[Forseti hringir.]]Og ég vil meina að þetta sé afleiðing af því að við erum með hagstjórnarhugmyndafræði [[Forseti hringir.]]sem er bökuð inn í lög um opinber fjármál sem segir að aðalmarkmið ríkisins sé að minnka sjálft sig, [[Forseti hringir.]]verða sem minnst fyrir og leyfa fjármagnseigendum að ráða öllu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég ætla ekki að standa hér og segja að ég hafi einhverja miklu meiri reynslu eða þann samanburð sem þarf til að segja að hér sé allt betra með lögum um opinber fjármál, síður en svo. Ég kom inn á þing 2013 og ferlið í undirbúningi að þeim lögum byrjaði miklu fyrr. Ég hef svo sem ekki mikla sögu að segja í einhvern samanburð. Ég ætla að staldra við svar hv. þingmanns og aðeins það sem hann kom inn á í ræðu sinni. Nú er ég kannski í þeim sporum að reyna að einfalda hlutina af því að hér varpar hv. þingmaður fram mjög athyglisverðum spurningum. Við erum með fjármálareglur sem við erum búin að afvirkja. Er 30% endilega eitthvert heilagt skuldahlutfall? Og hvar er bilið í sjálfbærni ríkisfjármála? Við förum einhvers staðar á bilinu 50–60%, eftir því hverju fram vindur núna, inn á þessa áætlun og við erum lítið opið hagkerfi. Yfirleitt er talið að lægra skuldahlutfall sé nauðsynlegt fyrir sjálfbærni lítils, opins hagkerfis með einhæfa atvinnuvegi. Þá er ég kominn að kjarna þess sem hv. þingmaður kom inn á, við þurfum að auka fjölbreytnina. Það er nýsköpunarþátturinn sem hv. þingmaður fór mjög vel yfir í sinni ræðu sinni. Mér heyrist í umræðunni vera mikill samhljómur með því að við þurfum að auka fjölbreytnina þannig að vægi ferðaþjónustunnar verði ekki jafn mikið. Þá er ég kominn að þeirri hagfræði sem hv. þingmaður kom inn á, að við séum að auka útgjöldin svo mikið þegar er samdráttur til að milda sveifluna og svo öfugt þegar er uppsveifla. Þá búum við svo vel að hafa vel hönnuð skattkerfi og bótakerfi og alla jafna ættu þau að jafna þetta í eðlilegu viðbragði. En við erum ekki í neinni eðlilegri kreppu þannig að umfangið er bara svo miklu meira og við neyðumst til að bregðast við með afkomubætandi aðgerðum, [[Forseti hringir.]]hvort heldur á tekju- eða gjaldahlið, samhliða sjálfvirku sveiflujöfnurunum.
Herra forseti. Ég verð satt að segja aðeins að fá að melta það síðasta sem hv. þingmaður sagði vegna þess að ég held að í því sé ákveðinn sannleikur. En ég þarf aðeins að ná að átta mig á því. Við erum kannski ekki ósammála um að þetta sé tilfellið en það sem ég er að gagnrýna er að ef maður mælir rangan hlut og setur markmið á röngum mælikvarða þá getur maður fengið kolranga niðurstöðu eða í rauninni hvaða niðurstöðu sem manni hentar. Ég óttast að það að setja allan fókusinn á stöðu ríkisskulda hverju sinni og magn ríkisútgjalda hverju sinni sé í grundvallaratriðum röng hugmyndafræði sem skilar af sér veikara samfélagi yfir hvaða tímabil sem er, hvort sem við erum í uppgangstímabili eða niðursveiflu. Ég held, og ég hef reyndar sagt það nokkrum sinnum, að það væri miklu betra að mæla hluti eins og t.d. hver framleiðsluspennan er hverju sinni. Að mæla framleiðsluspennuna og reyna að halda henni jafnri er miklu betra markmið. Það er líka miklu betra markmið að mæla t.d. útflutningsverðmæti og setja útflutningsaga í hagkerfið okkar. Þetta væru markmið sem ég held að myndu skila sér miklu betur fyrir alla. Þetta eru vissulega ofureinfölduð markmiðið ef maður setur þetta svona fram og við gerumst öll sek um að einfalda hlutina fyrir okkur en ef við ætlum að einfalda hlutina, [[Forseti hringir.]]gerum það alla vega á allra besta mögulega veg frekar en að detta í einhverjar nýklassískar hagfræðihugmyndir um það hvað ríki eigi að skulda mikið eða [[Forseti hringir.]]… til eða frá.
Herra forseti. Það er augljóslega nokkuð liðið á þessa seinni umræðu um fjármálaáætlun sem er auðvitað sérstakrar gerðar, eðli máls samkvæmt, ný ríkisstjórn tekur við í haust og auðvitað ber fjármálaáætlunin nokkur merki þess að menn séu meðvitaðir um að þetta plagg sé meira til að uppfylla lög um opinber fjármál heldur en að það verði hinn eiginlegi leiðarvísir inn í næsta kjörtímabil. Ég verð að taka smá útúrdúr frá þeim atriðum sem ég ætlaði að fara í hér í ræðu minni í ljósi umræðunnar sem átti sér stað rétt áðan hjá hv. þm. Smára McCarthy í andsvari við hv. formann fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson. Það sneri að mikilvægi þess að draga úr skuldsetningu ríkissjóðs. Þar benti hv. þm. Smári McCarthy einmitt á ágætistöflu á bls. 42 í fjármálaáætlun fyrir árið 2022–2026 þar sem dreginn er fram sá ótrúlegi árangur sem náðst hefur í ríkisfjármálum þegar borin eru saman tímabilin 2011–2019. Þar er Ísland vægt til orða tekið í algerum sérflokki meðal - mér sýnist þetta vera svona að meginhlutinn ef ekki öll OECD-lönd sem eru tilgreind á þessari töflu, en þarna er Ísland, á árabilinu frá 2011–2019, að lækka heildarskuldir hins opinbera um tæp 60%. Engin þjóð þarna er nokkurs staðar í námunda við það og stór hluti þeirra eykur heildarskuldir hins opinbera á þessu tímabili. Malta er þarna í 25% sýnist mér, en aðrar þjóðir eru langt á eftir okkur hvað þetta varðar. Í þessu samhengi verður að minnast á, og það er gert hér samviskusamlega í texta áætlunarinnar, að þetta skýrist, með leyfi forseta, eins og stendur hér: „… að umtalsverðu leyti annars vegar af hagstæðri úrlausn þrotabúa bankanna, svo sem með verulegum stöðugleikaframlögum til ríkisins, og hins af skyndilegum og hraðvaxandi fjölda ferðamanna sem sóttu landið heim.“ Það er þetta atriði sem er nefnt þarna á undan í þessum ágæta texta, sem hefur væntanlega verið unninn uppi í fjármálaráðuneyti, þetta skýrist að umtalsverðu leyti af hagstæðri úrlausn samninga er sneru að uppgjöri þrotabúa föllnu bankanna, hinum svokölluðu stöðugleikaframlögum. Það er aldrei of oft þakkað fyrir það að ríkisstjórnin sem hér var á árunum 2013–2016, undir forystu Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, núverandi formanns Miðflokksins, vann algjört kraftaverk í þeim efnum. Það er auðvitað sjálfsagt að hrósa því sem vel er gert í þeim efnum og skapar grunninn fyrir þá góðu stöðu ríkisfjármála sem var hér þegar Covid-ástandið brast á. Það er nauðsynlegt að hafa þetta í huga, af því að ég skildi hv. þm. Smára McCarthy á þann máta að þetta hefði verið til komið vegna ofuráherslu, eins og ég held að hv. þingmaður hafi orðað það, á að greiða niður ríkisskuldir. Það er mikilvægt að leggja áherslu á að greiða niður ríkisskuldir en þarna var þessi einskiptisaðgerð, einhver myndi kalla þetta hvalreka, en í öllu falli einskiptisaðgerð sem féll ekki af himnum ofan. Það voru býsna heiftúðugar, leyfi ég mér að segja, umræður um það hér á þingi hvort þetta væri yfir höfuð fær leið og voru þær umræður sennilega aldrei heitari en á vorþinginu 2013, sem sagt fyrir þær kosningar. Ég vil aftur nota tækifærið hér, úr því að hv. þm. Smári McCarthy opnaði þessa umræðu, til að hrósa ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar sem sat hér á árunum 2013–2016 fyrir þann ótrúlega árangur sem náðist hvað uppgjör slitabúanna varðar í tengslum við stöðugleikaframlögin og þau áhrif sem sú aðgerð hafði á að auka svigrúmið til hraðari niðurgreiðslu ríkisskulda, því það er auðvitað þannig, eins og segir hér áfram, með leyfi forseta, að „lífskjör og fjárhagslegur styrkur ríkissjóðs til framtíðar mun ráðast af því hvernig til tekst við að endurreisa þróttmikinn og sjálfbæran hagvöxt.“ Það er auðvitað algjört lykilatriði í öllu því sem við okkur horfir núna. Við verðum að styðja við það og hugsa allar aðgerðir út frá því að atvinnulífið komist með sem öflugustum og bestum hætti hratt á lappirnar. Það er auðvitað hægt, eins og hefur verið gert af fræðimönnum sem áður voru í pólitík, að horfa á mjög þröngt og afmarkað svið efnahagslífsins og segja: Það er allt í fínu lagi nema ferðaþjónustan, hún er öll í köku, en það er ekki svo alvarlegt, það eru ekki nema tæp 10% af heildinni. Það er auðvitað ekki þannig raunverulega. Allt hangir þetta saman og ferðaþjónustan hefur áhrif á aðra þætti efnahagslífsins þannig að við getum ekki leyft okkur að nálgast málið með þeim hætti. Ég legg áherslu á það að við verðum að grípa til allra þeirra aðgerða sem við getum til þess að atvinnulífið komist sem hraðast og best á lappirnar og þar þurfum við að horfa til þess að einfalda regluverk. Við þurfum að lækka skatta og gjöld og við þurfum að sýna því skilning að verðmætin sem standa undir velferðarkerfunum okkar verða til í atvinnulífinu. Það er nú bara þannig og með því er ekki verið að segja að opinber störf séu ekki mikilvæg, síður en svo. En það verður engin staða og engin geta hjá hinu opinbera til að styðja við það góða starf sem er unnið innan hins opinbera geira ef þess er ekki gætt að atvinnulífið geti skapað þau verðmæti sem nauðsynleg eru til að standa undir þeim rekstri. En þetta var nú smá útúrdúr og það hefur nú svo sem margt komið fram hér í umræðunni á fyrri stigum þannig að ég ætla ekki að endurtaka það sem mér þykir vel hafa verið haldið til haga. En mig langaði að koma inn á nokkur atriði sem snúa að samgöngumálum í þingsályktuninni eins og hún liggur fyrir. Það er eins og oft vill verða að það sem stendur ekki hérna skiptir ekki minna máli en það sem stendur í plagginu. Hér undir lok þessa kjörtímabils tel ég orðið einsýnt að stefnumörkun um framtíðargjaldtöku í vegakerfinu sé ekki væntanleg. Það verkefni hefur verið á borði samgönguráðherra allt kjörtímabilið. Það er ekki ofsögum sagt að reglulega sé því flaggað og þá yfirleitt í þeim tilgangi að útskýra að eitthvað annað hafi ekki áunnist eða verið klárað, en þessi vinna sé í gangi. Ég reikna með að þetta verði síðasta umræða sem við eigum hér um fjárlagatengd mál nema hv. formaður fjárlaganefndar, og varaformaður sem situr hér í hliðarsal, lumi á einhverjum bandormi sem á að afgreiða. Það er einn eftir, sýnist mér, á handahreyfingunni. [[Gripið fram í.]]En ég vil bara minna á þetta um leið og ég gagnrýni það að ekki hafi verið gerð nein tilraun til að koma áleiðis þeirri vinnu sem svo nauðsynlegt er að eigi sér stað, sem snýr að því hvernig framtíðargjaldtöku verður háttað hvað samgöngukerfið varðar. Því það er auðvitað þannig að á meðan það liggur ekki fyrir liggja mál sem snúa að svokölluðum samvinnuverkefnum, frumvarp þess efnis var samþykkt hér á síðasta þingi, í láginni. Á meðan regluverkið hvað þetta varðar liggur ekki fyrir er tómt mál um að tala að menn komist á sprettinn með hin svokölluðu samstarfsverkefni, PPP-verkefni eða hvað við köllum þau. Ég vil bara halda því til haga hér og gagnrýna og þetta er auðvitað verkefni sem nýr samgönguráðherra, hver sem hann verður í haust, verður að taka hratt til sín og forma. Ég veit ekki hversu oft í þessu ágæta plaggi er talað um orkuskipti í samgöngum. Gjaldtakan af nýorkubílunum, rafmagnsbílum, tökum þá bara vegna þess mikla fjölda sem er að koma á göturnar þessi misserin, er með þeim hætti að hún þurrkast upp á ekkert mjög löngum tíma ef við horfum á það í samhengi þess tímaramma sem eðlilegt er að gera í samgöngumálum. Þetta er vinna sem verður ekki geymd öllu lengur og bara alls ekki og ég vil gagnrýna það að hún hafi ekki verið unnin eða hugmyndin alla vega lögð fram þannig að hægt væri að vinna með hana á því kjörtímabili sem nú er u.þ.b. að verða búið. Annað sem mig langar að koma inn á varðandi samgöngumálin eru atriði sem snúa að því sem verður rætt hér í seinni umræðu undir lok þingfundar í dag ef allt fer eðlilega. Það er uppfærð samgönguáætlun þar sem fram komu seint og um síðir atriði sem orsaka það að veruleg breyting verður á uppbyggingu varaflugvallakerfisins á Íslandi, sem felst í meginatriðum í því að hætt er við að byggja svokallaða akstursbraut meðfram Egilsstaðaflugvelli og í staðinn gengið til þess verks sem hefur blasað við árum saman að væri beinlínis stórhættulegt að fresta, sem er að malbika brautina. Ekki gagnrýni ég það, síður en svo, en það er þessi framtíðarsýn og væntingastjórnun sem virðist mönnum á köflum ekki mjög töm á kontór hæstv. samgönguráðherra þessi misserin. Svona lagað getur ekki fallið af himnum ofan. Sú staða að allt í einu séu hvorki til peningar né staða skipulagsmála með þeim hætti að hægt sé að komast áfram með akbraut meðfram Egilsstaðaflugvelli - ja, ef skýringin er sú að samgönguráðuneytið, ráðherra eða fulltrúar hans, skildu ekki varnaðarorð Isavia þá er ekki við Isavia sakast, eftir að hafa skoðað gögnin í ljósi umræðu sem átti sér stað hér í þingsal fyrir tveimur dögum. Við megum ekki láta flugöryggismálin reka á reiðanum en það er auðvitað sú mynd sem teiknast upp þegar við horfum á þau mál sérstaklega er snúa að viðauka við samgönguáætlun sem er hér til seinni umræðu á eftir og í ljósi þess sem kom fram við fyrri umræðuna er losarabragurinn allt of mikill í þeim efnum. Aðeins varðandi tölurnar í tengslum við samgöngumálin þá er það þannig að á árabilinu 2022–2026 verður 16% lækkun fjárveitinga til samgöngu- og fjarskiptamála, sem sagt lækkun um 8 milljarða, úr 50 milljörðum í 42 milljarða. Það má færa fyrir því rök að inn komi aftur einhver átaksverkefni, samstarfsverkefnin skili „framkvæmdabústi“ inn í þennan tímaramma en það mun ekki gerast nema menn formi þá aðra þætti regluverksins sem svo nauðsynlegt er að styðji við það, eins og það sem ég gagnrýndi áðan að væri ekki komið fram, sem er ný sýn á gjaldtöku af samgöngukerfinu. Ég vil bara halda því til haga að sá fjárfestingarþáttur fjármálaáætlunarinnar er snýr að samgöngum er að skila umtalsverðri lækkun á milli tímabila og það er bara hlutur sem við verðum að nálgast, hvort sem við gerum það með skuldsettri fjármögnun utan þessa ramma eða hver sem leiðin er. En það er einfaldlega ekki í boði að draga úr fjárfestingum í samgöngukerfinu. Það er einfaldlega það mikið af arðsömum verkefnum sem komast ekki til framkvæmda að það er ekki forsvaranlegt. Mig langar aðeins að koma inn á, bara á almennum nótum, lög um opinber fjármál. Margt er til bóta í þeim efnum en annað hefur kannski ekki tekist alveg eins og ráð var fyrir gert þegar lögin voru sett. Helst vil ég nefna að enn er ekki horft á afleidda þætti með þeim hætti sem nauðsynlegt er, til að mynda bara kostnaðarmat af því að gera eldri borgurum, lífeyrisþegum, auðveldara að vinna. Þá er regluverkið þannig að lagt er mat á hver kostnaðaráhrifin eru af því fyrir hið opinbera en tekjuþátturinn, hvort sem það eru skattar eða annað eða mögulega sparnaður í heilbrigðiskerfinu, kemur ekki til neinnar skoðunar í því samhengi. Annað sem vakti auðvitað athygli í óundirbúnum fyrirspurnatíma fyrr í dag var umræða þar sem formaður Miðflokksins, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, ræddi við formann Sjálfstæðisflokksins, hæstv. fjármálaráðherra, um mat af afleiddum kostnaði varðandi fjölgun umsókna hælisleitenda og þá í því samhengi sérstaklega fjölgun tilhæfulausra hælisumsókna og hvernig mat er lagt á slíkan kostnað. Og ef það er raunin að lög um opinber fjármál rammi það þannig inn að beinlínis sé ekki horft heildstætt á áhrif aðgerða þá er það þeirrar gerðar að það þarf að taka þessi lög upp og skoða þau með tilliti til þess, því að í flestum málum sem við eigum við hér á þingi eru tveir leggir, kostnaðarlega eða tekjulega. Ég vil bara halda því til haga að þetta þurfi að taka til skoðunar þannig að við horfum á verkefni og mál eins og þau munu gerast í raunheimum þegar á reynir. Við horfum á fréttir af ráðstefnu aðila sem standa að rekstri hjúkrunarheimila. Þar er allt í hers höndum, svo vægt sé til orða tekið. Mér hefur sýnst að uppbygging hjúkrunarheimila á landsvísu gangi, svo vægt sé til orða tekið, hægar en ráð var fyrir gert. En það er þó hátíð ein miðað við stöðuna sem er uppi hvað varðar rekstur þeirra. Ég get því miður ekki lesið það út úr fjármálaáætluninni eins og hún liggur fyrir að menn hafi lagst yfir það til að reyna að sjá til lands með hvernig þau mál verða leyst. Í frétt á mbl.is í morgun, þar sem er rætt við Eybjörgu Hauksdóttur, framkvæmdastjóra Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, þá segir, með leyfi forseta: „Það veldur okkur gríðarlegum vonbrigðum ef þetta eru viðbrögðin.“ Er þá verið að vísa til þess að ekki er gert ráð fyrir auknum fjárveitingum vegna vandans í fjármálaáætlun, eins og segir í fréttinni. Framkvæmdastjóri samtakanna gagnrýnir það harðlega. Það má alveg til sanns vegar færa að þetta plagg sé ekki hugsað til langs tíma, bara í ljósi aðstæðna, og ég hef alveg skilning á því. En ég tel vart boðlegt að alveg sé skautað fram hjá þeirri stöðu sem uppi er í tengslum við hjúkrunarheimilin. Ég vil halda því til haga hér, hvort heldur sem horft er til uppbyggingarþarfarinnar í tengslum við umræðu sem við þekkjum um fráflæðisvanda Landspítala o.fl. Þó er sú staða býsna bærileg ef tekið er tillit til rekstrarhlutans. Það er mjög alvarlegt og ég hefði gjarnan viljað sjá að á því hefði verið tekið með einhverjum hætti. En það er eins og það er og málið liggur fyrir eins og það liggur hér fyrir. Nú í blálokin af því tíminn er að renna frá mér vil ég aftur halda til haga þeirri gagnrýni sem við höfum sett fram hér, Miðflokksmenn, varðandi mat á kostnaði við málefni innflytjenda heildstætt, ekki kostnaðinn við það að taka vel á móti þeim sem við ætlum að taka á móti og koma hér til að mynda í gegnum kvótaflóttamannakerfið, heldur eins og hæstv. dómsmálaráðherra lýsti í andsvari við Þorsteinn Sæmundsson fyrir nokkrum vikum síðan, að kerfið væri krani sem búið væri að gefast upp á að ná utan um kostnaðinn við og frekar ætti að sækja fjárveitingar eftir á. Í máli eins og þessu er það auðvitað ekki boðlegt. Og ef við erum hér með lög um opinber fjármál til að reyna að aga okkur og gera betur í þessum efnum þá verðum við að horfa á málið heildstætt og líta til afleiddra áhrifa af ákvörðunum.
Herra forseti. Það er svo skemmtilegt við fjármálaáætlun að þar er allt samfélagið undir og umfjöllunarefnin þar af leiðandi oft mjög lítið skyld. Ég vil hér eiga orðastað við hv. þingmann um tvennt sem kom fram hjá honum; strætó og flóttafólk.
Strætó? Jæja, ókei.
Ég ætla að tengja eitt yfir í strætó. En byrjum á flóttafólkinu. Miðflokkurinn talar gjarnan um kostnað við móttöku umsækjenda um alþjóðlega vernd. Mig langar bara að gauka því hér að hv. þingmanni, án þess að við þurfum að fara í mikla efnislega umræðu um það, að einfaldasta leiðin til að draga úr kostnaði hins opinbera við móttöku umsækjenda um alþjóðlega vernd er að synja einfaldlega færri. Aðalpúðrið, aðalkostnaðurinn, hjá kerfinu er að halda fólki í fæði og húsnæði á meðan verið er að rembast við, með lögfræðinga á vakt, að finna einhverja leið til að vísa fólki úr landi. Ef við myndum bara lækka þröskuldinn og hleypa fólki auðveldar til landsins þá myndi það miklu fyrr vaxa upp úr því stoðkerfi sem Útlendingastofnun býður umsækjendum upp á, þannig að það gæti bara farið að vinna, taka þátt í samfélaginu, halda hagkerfinu gangandi og greiða skatt og hvað það er sem fólk gerir þegar það er komið með samþykkt dvalarleyfi. Ef við erum að horfa á skilvirkni og sparnað þá er einfaldasta leiðin í hælisleitendakerfinu að taka bara á móti fleirum. Svo langar mig að spyrja vegna þess að hv. þingmaður er formaður umhverfis- og samgöngunefndar og hann ræddi hér vandræði stjórnarliða við að koma sér saman um gjaldtöku af samgöngum til framtíðar. Það er risastórt vandamál vegna þess að þetta snýst um það hvernig við tryggjum að umskiptin úr bensínbrasinu sem við erum að kveðja og yfir í grænu framtíðina verði réttlát, hvernig við tryggjum það að óháð efnahag og búsetu geti fólk tekið þátt í þeim umskiptum. Gjaldtakan er eitt af því og mig langar því að velta því upp með þingmanninum hvort það skorti ekki dálítið upp á t.d. stuðningskerfið við ólíka fararmáta. Við erum með mjög dýrt kerfi niðurgreiðsluívilnana á rafmagnsbíla og tengiltvinnbíla sem ríkið þarf að fjármagna úr ríkissjóði. Hægt væri að jafna kerfið út með því að hækka hægt og bítandi gjöld á bensínbíla og láta það ferjast yfir í grænni valkostina. [[Forseti hringir.]]Hvort þetta sé eitthvað sem þingmanninum þætti eiga heima þarna. Og ég vildi líka fá aðeins betur frá hv. þingmanni: Hvað er málið með þessi vandræði við að koma á einhverju framtíðarfyrirkomulagi í gjaldtöku á milli stjórnarflokkanna?
Eitthvað er tímastillingartækið, klukkan, að hrella okkur.
Herra forseti. Það var greinilegt að hv. þingmaður kom allt of mörgum spurningum að. En kannski ég byrji á því sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson endaði á. Varðandi vandræðagang við það að forma nýja leið í tengslum við gjaldtöku af umferð þá gæti ég vel trúað því að stór hluti hans væri það ístöðuleysi hæstv. samgönguráðherra sem hefur skinið í gegn, m.a. í því að einn daginn er hæstv. ráðherra alfarið á móti veggjöldum, hinn næsta er hann fylgjandi þeim og síðan á þriðja degi er hann aftur orðinn andsnúinn þeim. Ég held að það skýrist að mestu leyti af því að hæstv. samgönguráðherra hafi enga sannfæringu fyrir því hvernig best verði á þessum málum haldið og þess vegna sé málið ekki unnið. Ég vona að hv. þingmaður fyrirgefi mér en ég ætla að koma að útlendingamálum í seinna andsvari til að halda samfellu í þessu. Svo er það aftur það sem snýr að því að með hvaða hætti gjaldtakan þróast milli umhverfisvænna ökutækja eða nýorkuökutækja og bensínökutækja. Það styrkjakerfi sem má segja að sé við lýði gagnvart nýorkubílunum sérstaklega, ef við afmörkum það, gengur út á að taka ekki pening af kaupendum þeirra bíla að sama marki inn í ríkissjóð og af hinum bifreiðunum. Það er því í sjálfu sér ekki verið að skila neinu, heldur eru ekki teknar af eigendum nýorkuökutækja sömu upphæðir og af bensínbílunum, þessum hefðbundnu jarðefnaeldsneytisbílum. Ég held að það sé nú ekki á þetta bætandi og hef lengi verið þeirrar skoðunar að við ættum að lækka álögur á bíla á Íslandi, sérstaklega er veruleg þörf á landsbyggðinni fyrir að fólk geti verið á öflugum bílum [[Forseti hringir.]]bara vegna vetrarfærðar á köflum og verri vega en við þekkjum hér á suðvesturhorninu. En ég mun koma að öðrum spurningum ef hv. þingmaður bætir ekki mörgum við.
Virðulegur forseti. Ég skal reyna að bæta ekki miklu við, dýpka frekar það sem ég sagði áðan. Hv. þingmaður talar um mögulegt ístöðuleysi samgönguráðherra sem hindrun í vegi þess að stjórnarflokkarnir komi sér saman um framtíðargjaldtöku af samgöngum. Mig langar að henda þeirri hugmynd í pottinn að mögulega geti þetta líka verið vegna þess að þetta er málefni þar sem þrír ráðherrar þurfa í rauninni að koma sér saman um niðurstöðu, fjármálaráðherra og umhverfisráðherra þyrftu að koma að þessu borði líka til þess að vel sé gert. Þá erum við komin að grunnvanda ríkisstjórnarinnar, að vera samansett úr þremur flokkum sem deila ekki sýn á þessi mál og þá verður kyrrstaðan staðalástandið frekar en einhverjar breytingar. Ég ætlaði að tala um strætó, kom því ekki að í fyrra andsvari, vegna þess að það er hluti af þróun á gjaldtöku. Það að gera fólki kleift að fara í grænni samgöngukosti er líka að hleypa því yfir í strætó og almenningssamgöngur. Þar langar mig að velta upp tveimur vinklum sem hafa verið til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd sem ég skil ekki heldur af hverju við erum strand með. Annars vegar er sú hugmynd að koma almenningssamgöngum inn í samgönguáætlun sem hluta af grunnneti samgangna til þess að það að binda landshluta saman með almenningssamgöngum verði jafn sjálfsagt og að binda þá saman með vegum. Hins vegar er það sem mér datt í hug af því að ég las óvenju berorða umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga við frumvarp sem við erum með til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd, þar sem er rifjað upp að nefndin hefur tvívegis [[Forseti hringir.]]hvatt ráðuneytið til að setja lög um almenningssamgöngur, árið 2017. [[Forseti hringir.]]Það líður og bíður og gerist ekki neitt. Hvað veldur hér? [[Forseti hringir.]]Þetta hlýtur að vera eitthvað sem skiptir máli upp á það að geta ýtt þessari þróun áfram.
Virðulegur forseti. Varðandi það hvers vegna ályktanir umhverfis- og samgöngunefndar virðast lenda neðarlega í bunkanum hjá hæstv. samgönguráðherra þá veit ég ekki svarið en ég ímynda mér að það sé af sama meiði og það að undanfarið hefur hæstv. fjármálaráðherra lýst því þannig að þingið setji ráðherrum ekki fyrir með því að vísa málum til ríkisstjórnar. Ég hef lúmskan grun um að hæstv. samgönguráðherra noti það sem útskýringu þó að hún haldi engu vatni í þessu samhengi vegna þess að það er svo margt sem hefur þurft að ítreka, t.d. vinna við nýja jarðgangaáætlun sem var lögð lína með í samþykktri samgönguáætlun í byrjun árs 2018 og þurfti síðan að ítreka þegar samgönguáætlun var uppfærð. Mig minnir að það hafi verið 248 orð sem voru þar inni. Þetta var eins snubbótt og það gat verið og nokkur orð um ein göng í staðinn fyrir að unnin væri forsvaranleg jarðgangaáætlun eins og sú sem lá fyrir sem grunnplaggið fyrir 20–25 árum síðan, ef ég man rétt. Varðandi strætóinn þá erum við í Miðflokknum fylgjandi því að öflugar almenningssamgöngur séu valkostur fyrir fólk sem hentar að nýta sér þær. Við höfum miklar efasemdir um að svokölluð borgarlína sé skynsamleg leið en það er alveg sjálfsagt að styðja við almenningssamgöngumátana sem við þekkjum. En okkur þykir illa hafa tekist til. Miklir fjármunir hafa verið settir í Strætó árlega undanfarin tíu ár en á meðan hefur þetta svokallaða framkvæmdastopp verið í gangi. En þetta er bara partur af því að auðvelda fólki af öllum efnahagsstigum, af því að hv. þingmaður orðaði það þannig, að nýta sér samgöngukerfi landsins. En örstutt - ég er alveg að verða búinn, hæstv. forseti - varðandi sjónarmið [[Forseti hringir.]]hv. þingmanns í innflytjendamálum. Ég átta mig alveg á því hvað hv. þingmaður er að fara þarna. [[Forseti hringir.]]Við deilum kannski ekki alveg sömu sýn en punktinn skil ég.
Herra forseti. Ég ætla að fara inn í ræðu hv. þm. Bergþórs Ólasonar þar sem hann ræddi um hjúkrunarheimili og vekja athygli á því - ég ræddi það allítarlega í ræðu minni í gær, hann hefur greinilega misst af henni, og þetta er líka að finna í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar - hvernig við erum að nálgast það mál. Þar segir í sem stystri endursögn að nú hafi verið unnin greining á rekstri hjúkrunarheimila. Út úr þeirri greiningu getum við ekki dregið eina harða tillögu. Þess vegna getum við sagt að meiri hluti fjárlaganefndar sé ekki að bregðast við með öðrum hætti en sem birtist í breytingartillögu okkar um fjármögnun óbyggðra rýma eða rýma sem á að byggja á næstu árum. Við segjum hins vegar í áliti okkar og vísum til heilbrigðisráðherra að fyrir fjárlagagerðina sem verður í haust verði að vera kominn botn í fjármögnun og viðræður við hjúkrunarheimilin til þess að þau mál komist á betri stað en þau eru í dag. Þetta er fjölþættur vandi. Einn er sá að bregðast þarf við vegna breytingar á vinnutíma sem ég veit að komið er samtal um milli sjúkratrygginga og forsvarsmanna hjúkrunarheimila. Það eru líka þættir er varða uppgjör vegna kjarasamninga er gerðir voru 2019 og síðan þetta verkefni, sem er kannski það stærsta, daggjöldin eru sögð ekki duga fyrir kostnaði heimilanna vegna hækkandi aldurs og aukinnar hjúkrunarþyngdar þannig að nefndin segir þá í tvennu lagi: Við horfum á þann vanda sem við er að fást í dag og myndum þá bregðast við því í fjárauka [[Forseti hringir.]]en síðan þarf að horfa til lengri tíma varðandi skipulag og stefnu í þessum málaflokki, sem við reifum líka í nefndaráliti okkar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni andsvarið. Þetta er málefnasvið 25 í nefndarálitinu og fór ekki fram hjá mér. Einmitt á þeim nótum sem hv. þingmaður kom inn á þá er málinu vísað aðeins áfram. En skildi ég hv. þingmann rétt, er hann að vísa til fjárauka næsta hausts hvað úrlausn mála varðar eða er væntanlegur viðbótarfjárauki, af því að ég sit ekki í fjárlaganefnd, fyrir þessi þinglok sem tekur á því? En punkturinn er samt sá hinn sami, sem er dreginn fram í viðtali við framkvæmdastjóra Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, Eybjörgu Hauksdóttur, í Morgunblaðinu í morgun, að ekki er gert ráð fyrir auknum fjárveitingum vegna vandans í fjármálaáætlun. Í því samhengi er horft til þess tímabils sem fjármálaáætlun nær yfir, næstu fimm ára, og það heyrist mér á andsvari hv. þingmanns að sé bara raunin. Ég hef alveg fullan skilning á því að þetta er ekki einfalt mál að eiga við og þessi vandi er a.m.k. tvíþættur og sennilega fjölþættari en það. En það breytir því ekki að hjúkrunarheimilin landið um kring og þá sérstaklega þau sem eru sjálfseignarstofnanir, held ég að sé óhætt að segja, eru að fótum fram komin. Við sjáum bara uppsagnir þeirra sveitarfélaga sem koma að rekstri hjúkrunarheimila. Ég nefni Akureyri sem dæmi. Þetta er staða sem ég held að hefði þurft að taka á með skýrari hætti núna því að skýrsla hópsins sem Gylfi Magnússon fór fyrir liggur núna fyrir og ég held að það blasi við að bara út frá niðurstöðum hennar hefði verið [[Forseti hringir.]]ekki aðeins forsvaranlegt heldur nauðsynlegt að senda þau skilaboð inn í umhverfið að á þessum vanda yrði tekið og það væri raunverulegur skilningur á honum.
Herra forseti. Það ber að skilja orð mín svo, eins og hv. þingmaður vísar til, að við búumst við fjáraukafrumvarpi fyrir þinglokin í vor. Verði það ekki afgreitt þá höfum við varasjóði, sem er reyndar þrengri kostur svo að ég segi það líka. Við gerum ekki lítið úr vanda hjúkrunarheimila, síður en svo, en það eru líka fleiri leiðir en bara hækkun daggjalda sem geta haft áhrif þar og nefni ég þætti sem meiri hluti fjárlaganefndar fjallar um í áliti sínu með fjárlagafrumvarpinu sem samþykkt var í haust eins og meðferð lyfjakostnaðar og hjálpartækja. Við nefnum húsnæðiskostnað ekki síst, þannig að það eru þá fleiri en ein leið, fleiri en einungis hækkun daggjalda. Meiri hluti fjárlaganefndar steig ekki það spor að ákveða hækkun daggjalda fram í tímann. Það er allt annað og dýpra ferli sem þarf að fara fram áður en við grípum þá tölu úr loftinu til að skella sisvona inn í fjármálaáætlun. Ég sagði hér áðan, hæstv. forseti, að við hefðum ekki endilega getað dregið hina einu réttu tölu út úr svokallaðri Gylfaskýrslu en eftir málþing Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu í dag þar sem þetta var rætt held ég að hafi nú myndast skilningur og stuðningur við það sem meiri hlutinn lætur frá sér fara í meirihlutaáliti sínu með þeirri fjármálaáætlun sem við erum að vinna hér. En verkefnið er ekki farið frá okkur. Verkefnið er risastórt. Verkefnið er að bregðast við því að stöðugt verður fólk veikara og eldra sem kemur inn á heimilin. Þar hefur meðalaldur hækkað ótrúlega hratt á ótrúlega stuttum tíma, frá því að við gengum síðast í að bæta rekstrarskilyrði heimilanna. Þetta eru verkefni sem við erum að setja í okkar afgreiðslu núna, og verður þá að vera kominn botn í þau fyrir fjárlagagerðina í haust til lengri tíma, auk skipulagsbreytinga. Ég held að flestir flokkar sem sitja á Alþingi [[Forseti hringir.]]hafi talað fyrir því að stokka upp málaflokkinn og nálgast hann með öðrum hætti því að við munum ekki geta byggt [[Forseti hringir.]]hjúkrunarrými yfir alla aldraða á komandi árum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það var í sjálfu sér ekki spurning í því en ég er bara ánægður að heyra að menn átti sig á alvarleika málsins. Ég tel að það hefði verið skynsamlegt að senda merki um það í þessari fjármálaáætlun eins og hún liggur fyrir því að við eigum bæði við bráðavanda og langtímavanda að stríða. Bráðavandinn er auðvitað daggjöldin og rekstrarstaðan sem ég held að blasi við öllum að sé óbærileg og ósjálfbær hjá flestum þessara heimila. Þá hefur komið mér nokkuð á óvart að uppstokkun á kerfinu sé ekki lengra komin en raunin er af því að þessi lýðfræðilega þróun hefur legið fyrir. Það er kannski fátt í því umhverfi sem við höndlum með hér fyrirsjáanlegra en einmitt aldursþróun samfélagsins. Ég held að það hefði farið betur á því að senda skýr skilaboð um að það væri meira afgerandi skilningur á vanda hjúkrunarheimilanna, þar sem okkar elstu borgarar eyða sínu ævikvöldi margir hverjir, meira afgerandi skilningur á þeirri stöðu sem uppi er, um leið og búið væri að ýta af stað miklu ígrundaðri vinnu um það hvert við ætlum að stefna. Ég er alveg sammála hv. þm. Haraldi Benediktssyni um að við getum ekki byggt hjúkrunarheimili yfir alla þá sem færast inn í þessa eldri aldurshópa á næstu árum og áratugum þannig að við verðum að líta til fjölþættari lausna. En í augnablikinu virðist þessi málaflokkur, eins og svo margt annað sem heyrir undir heilbrigðisráðuneytið, vera að sigla dálítið upp á sker.
Herra forseti. Fjármálaáætlun er til umfjöllunar í dag. Hún er byggð upp nákvæmlega eins og síðast. Hún er byggð upp með það að leiðarljósi að sama ríkisstjórn muni starfa saman á næsta kjörtímabili. Við vitum svo sem ekki hvað gerist þá. Ef ég ætti að lesa í það þá virkar þetta á mig sem ríkisstjórn sem vill litlar breytingar og skortir örlítið framtíðarsýn. Herra forseti. Ég veit forsendurnar fyrir þessari fjármálaáætlun og að ég verði að skoða hana í ljósi þess að gildandi fjármálaáætlun til fimm ára var samþykkt á Alþingi 17. desember síðastliðinn. Sú stefnumörkun sem lá þá til grundvallar er efnislega óbreytt fyrir þau 35 málefnasvið og 103 málaflokka sem fjármálaáætlun tekur til og ekki lagðar til efnislegar breytingar á grunnsviðsmynd fjármálaáætlunar til næstu ára. Ríkisvaldið verður að byggja upp sterka innviði sem visnað hafa undanfarna áratugi, kannski sérlega á landsbyggðinni. Fjárfesting í innviðum um allt land er því lykillinn og hún mun ýta undir nýsköpun sem mun færa okkur atvinnutækifæri fyrir þjóðarbúið. Í nýrri skýrslu Samtaka iðnaðarins kemur fram að fyrirhuguð aukning í opinberri fjárfestingu muni lítið bíta á þá uppsöfnuðu viðhaldsþörf sem skapaðist í kjölfar síðustu niðursveiflu. Til þess að ástand innviða geti talist gott verður að setja enn meiri kraft í opinbera fjárfestingu í innviðum og þörf er á 420 milljarða kr. fjárfestingu til að koma þeim í viðunandi horf, líkt og segir í skýrslunni. Ekki tekst að halda við eðlilegri viðhaldsþörf gangi fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar eftir. Þannig erum við í raun að horfa fram á samdrátt í opinberri fjárfestingu þrátt fyrir mjög umfangsmiklar fjárfestingar, t.d. í Reykjavík. Ef fram heldur sem horfir komumst við of seint af stað. Í fjármálaáætlun er ekki að finna framsæknar pælingar hvað varðar stórátak í atvinnusköpun. Við stöndum þó á tímamótum. Staðan er og hefur verið erfið út af faraldrinum og eðlilega litar það útkomuna. En við verðum að þora að horfa til framtíðar og þá sérlega til nýrra tækifæra. Við verðum að horfa lengra en til fimm ára. Við verðum að vera framtíðarmiðuð. Svo virðist sem horft sé til þess að ferðaþjónustan eigi að bjarga okkur út úr þessari heimskreppu. Til lengri tíma þarf að huga að því hvernig hægt sé að gera ferðaþjónustuna hagkvæmari, atvinnugrein sem sannarlega hefur sína kosti og býr til hagsæld fyrir íbúa um allt land. Ekki er þó hægt að horfa fram hjá því að hagnaður margra ferðaþjónustufyrirtækja er lítill og hlutfall sérhæfðra starfa er lágt og þá sérstaklega á landsbyggðinni. Í fjármálaáætluninni er stefnt að því að efnahagsbatinn nái fótfestu strax í ár og verði 2,6% á yfirstandandi ári, vaxi um 4,8% 2022 og svo gerir framreikningurinn ráð fyrir 2,8% vexti í landsframleiðslu fram til 2026. Eru horfurnar svona jákvæðar? Er þetta raunsætt? Meira að segja Samtök ferðaþjónustunnar draga þetta í efa. Við getum ekki reitt okkur á eina atvinnugrein og horft til þess að hún bjargi okkur. Við verðum að horfa á heildarmyndina, horfa til sjálfbærrar byggðaþróunar til framtíðar með nýsköpun að leiðarljósi. Samkvæmt áætluninni voru fjárframlög til nýsköpunar aukin í ár og hækka lítillega samkvæmt áætluninni á næsta ári en strax tveimur árum síðar hafa framlögin lækkað um 26% og lækka um 34% á fimm árum. Kallað er eftir auknu fjármagni til nýsköpunar og það tekur fleiri ár en tvö að uppfylla þær kröfur og þær þarfir. Lausnin á framleiðnivandanum er að renna fleiri stoðum undir atvinnulífið sem eru til þess fallnar að auka framleiðni. Lausnin er ekki sú að kalla eftir og stofna nýja sjóði og í raun stendur þetta fyrir óheftum vexti í atvinnugreinum sem skila lítilli framleiðniaukningu og standa ekki undir góðum kjörum í landinu. Á árinu lokaði ráðherra Nýsköpunarmiðstöð. Markmið ráðherra voru í grófum dráttum að hætta þeim byggingarrannsóknum á vegum hins opinbera sem Nýsköpunarmiðstöð hafði sinnt og stofna í staðinn samkeppnissjóð á sviði byggingarrannsókna sem fyrirtæki gætu sótt í, færa mælingar, prófanir og efnagreiningar sem Nýsköpunarmiðstöð hafði sinnt til faggildrar prófunarstofu á einkamarkaði, flytja stuðning við frumkvöðla til aðila á einkamarkaði, efla stuðning hins opinbera við nýsköpunarumhverfið á landsbyggðinni og stofna óhagnaðardrifið einkahlutafélag til að halda áfram rannsóknum í efnistækni, líftækni og tengdum greinum sem Nýsköpunarmiðstöð sinnti með fyrirhuguðu Framtíðarsetri í Vatnsmýri. Hvað lesum við úr því? Jú, ráðuneytið ætlar að byggja upp gjaldfrjálsa þjónustu við frumkvöðla sem á að vera aðgengileg um allt land og stafræna nýsköpunargátt sem Nýsköpunarmiðstöð hélt þegar utan um. Einnig er gert ráð fyrir samstarfi þvert á ráðuneyti varðandi nýsköpunarmenntun, að ráðuneytið styðji áfram við verkefni um samfélagslega nýsköpun, stuðning við hraðla og nýsköpunarkeppni um allt land og að ráðuneytið styðji áfram við námskeiðshald. Öllu ofannefndu sinnti Nýsköpunarmiðstöð áður. Einnig að stofnað verði óhagnaðardrifið einkahlutafélag í Vatnsmýrinni þar sem hátækni virðist vera fókusinn. Nýsköpun og stuðningur við frumkvöðla verður að vera skilgreindur í stoðkerfinu og sérstaklega á landsbyggðinni. Landsbyggðin situr á hakanum eins og svo oft áður og svar ráðherra til að mæta kvörtunum landsbyggðarinnar er stóra snuðið, nýsköpunarsjóðurinn Lóa. Hvers vegna að stofna enn einn sjóðinn þar sem litlu fé er útdeilt handahófskennt og alger vöntun er á áframhaldandi stuðningi? Herra forseti. Við erum öll sammála um að nýta nýsköpun sem leið út úr kreppunni sem við stöndum frammi fyrir. Við verðum að vera framsækin og horfa til alþjóðlegrar samvinnu. Við verðum að vera samkeppnishæf. Það er ljóst að nú er ekki rétti tíminn til að draga úr stuðningi á sviði nýsköpunar og tækniþróunar. Þvert á móti væri skynsamlegra að styrkja enn frekar aðgerðir til að styðja vistkerfi nýsköpunar og leggja áherslu á aðkomu ríkisins að því að brúa bil milli rannsókna og markaðar. Samhliða væri ástæða til að efla þær stofnanir hins opinbera sem sinna tæknirannsóknum og þjónusta atvinnulífið og sinna margs konar eftirliti um allt land. Allt landið ætti að vera undir, alltaf. Því miður er það oft þannig að í sumum landshlutum er efnahagsþróunin ekki í takti við efnahagsþróun landsins í heild. Toppar og lægðir í efnahag landsins mega ekki hafa áhrif á opinbert fjármagn til innviðauppbyggingar t.d. Í uppsveiflu er oft horft til þess að fjármagni sé beint þangað sem efnahagsáhrifin eru talin hvað mest og/eða dregið úr opinberum framkvæmdum fyrir landið allt. Í niðursveiflu er fjármagni beint þangað sem skaðinn er mestur og dregið er verulega úr opinberum framkvæmdum. Það skerðir samkeppnisstöðu landsvæða. Með minnkandi stuðningi við nýsköpun í atvinnulífi og samfélagi á landsvæðunum mun landið ekki blómstra. Höfuðborg og landsbyggð þurfa hvor á annarri að halda. Gríðarleg tækifæri liggja um allt land, sveitarfélög og landshlutasamtök verða að geta viðhaldið þjónustustigi og örvað grasrótina. Það ætti að vera grundvallarþáttur í viðbrögðum við efnahagsástandinu í dag. Öflugur jöfnunarsjóður er einnig lykilþáttur og hann verður að fylgja launaþróun. Ég hef áhyggjur af getu landshlutanna utan höfuðborgarsvæðisins þegar kemur að nýsköpun í atvinnulífi og samfélögum með minnkandi stuðningi við t.d. sóknaráætlanir landshluta, byggðaáætlun, stefnu í ferðamálum og stefnu í nýsköpunarmálum sem hluta af atvinnuþróunarstarfi. Tækifærin eru fjölmörg og seiglan er mikil um allt land en ef ekkert verður gert mun fólk gefast upp. Mikilvægt er að horfa til þess að nýsköpun er ekki bara í hátæknigeiranum. Nýsköpun er um allt; í matvælaframleiðslu, ferðaþjónustu og menningu, t.d. En til þess að nýsköpun blómstri og verði atvinnuskapandi verður hljóð og mynd að fara saman. Það er ekki nóg að til sé stafræn gátt á netinu með frábærri ráðgjöf sem fólk á landsbyggðinni getur nýtt sér ef það er ekki nægt raforkuöryggi og ef það eru hættulegir vegir og gagnaflutningur og fjarskipti eru í ólagi og hvað þá þegar vantar þriggja fasa rafmagn þegar menn ætla að fara í nýsköpun í matvælaframleiðslu. Herra forseti. Samkvæmt rannsókn sem unnin var af hópi hagfræðinga fyrir Oxford, Smith School of Enterprise and the Environment, í maí 2020 og byggist á viðtölum við á þriðja hundrað sérfræðinga og stjórnenda í fjármálaráðuneytum og seðlabönkum víða um heim eru fjárfestingar í grænni nýsköpun og þróun og uppbyggingu innviða og flutnings- og dreifikerfa fyrir endurnýjanlega orku á meðal þeirra efnahagslegu örvunaraðgerða sem hafa mikil margfeldisáhrif og eru þannig ákjósanlegar á krepputímum. Markmið um sjálfbærni og kolefnishlutleysi falla því vel að markmiðum um aukin lífsgæði og fjölgun starfa. Tillögur Samfylkingarinnar til breytinga á fjármálaáætluninni eru í þessa veru. Auk aukningar til loftslagsmála um 1 milljarð á árunum 2023–2026 leggur fulltrúi Samfylkingarinnar til fjárframlög til græns fjárfestingarsjóðs, almenningssamgangna og grænnar nýsköpunar. Samfylkingin vill leggja áherslu á aukinn jöfnuð á tækifærum um allt land. Framlög til sjóða verða að aukast og ýmis úrræði sem beinast að landsbyggðinni verða að vera tryggð til framtíðar. Sérstök áhersla verður að vera á grænar lausnir í atvinnulífinu og nýjar vaxandi atvinnugreinar. Auka ætti framlög til nýsköpunar og þróunar um 1,5 milljarða kr. árið 2024, um 2 milljarða kr. árin 2025 og 2026. Samfylkingin leggur til 5 milljarða aukningu á ári til loftslagsmála þar sem þeir fjármunir yrðu nýttir í að flýta orkuskiptum, fjármagna grænan fjárfestingarsjóð, flýta framkvæmdum vegna borgarlínu á höfuðborgarsvæðinu, auka stuðning við landsbyggðarstrætó, styrkja hringrásarhagkerfið og græna matvælaframleiðslu. Ásamt því viljum við gera breytingar á styrkjaumhverfi landbúnaðarins til að styðja betur við grænmetisframleiðslu og stuðning við að gera íslenska stjórnsýslu græna. Ljóst er að ekkert minna en breytingartillögur Samfylkingarinnar munu duga til þess að Ísland nái markmiðum sínum og sé í fararbroddi þegar kemur að loftslagsaðgerðum. Tillögur Samfylkingarinnar sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir hefur talað fyrir eru allar til að fjölga störfum, auka græna verðmætasköpun, bæta heilsu og öryggi fólksins í landinu og til að bæta kjör barnafólks og þeirra hópa sem verst eru settir í samfélaginu.
Virðulegi forseti. Hér sjáum við þá stefnu sem ríkjandi stjórnvöld, ríkisstjórnin, munu fylgja næstu fjögur árin ef þau fá til þess brautargengi frá kjósendum. Ef jafnaðarmenn væru við stjórnvölinn, ef jafnaðarmenn væru í ríkisstjórn og ef jafnaðarstefnan væri leiðarljós við landsstjórnina, þá myndi allt hér miðast við það að venjulegt fólk, almenningur, gæti sinnt grunnþörfum sínum og sinna án þess að hleypa sér í stórkostlegar skuldir eða leggja á sig óheyrilega vinnu. Þessi fjármálaáætlun einkennist af staðfastri trú á að markmið ríkissjóðs snúist eingöngu um rekstur og rekstrarmarkmið en ekki um að nota sameiginlega sjóði landsmanna, sameiginlega sjóði almennings, þeim sama almenningi til hagsbóta. Ég tel, herra forseti, að við eigum hins vegar að einbeita okkur að því að fjárfesta í farsæld fólks. Þessi fjármálaáætlun gerir ráð fyrir því að niðurskurður og skattahækkanir hefjist árið 2023 þegar spáð er 6–7% atvinnuleysi. Nær væri að fara ábyrgari leið, fara ábyrgu leiðina sem við í Samfylkingunni höfum talað fyrir og snýst um það að beita ekki of hörðum aðgerðum of snemma. Við viljum veita svigrúm og skapa frið um það hvernig eigi að skipta tekjum og afla þeirra. Við viljum dreifa byrðunum sem koma mjög ójafnt niður og almenningur ber, launafólk ber, þó að stjórnarflokkarnir vilji greinilega loka augunum fyrir því. Með þessari fjármálaáætlun er það meginmarkmið að stöðva hlutfallslegan vöxt á skuldasöfnun en þar sést minni metnaður til þess að leggja út í arðbærar fjárfestingar, opinbera þjónustu, öflugri almannatryggingar, stuðning við fólk sem hefur misst vinnuna, stuðning við barnafjölskyldur, að fjárfest sé í farsæld fólks. Engar forsendur hafa breyst um almennar aðhaldskröfur á heilbrigðisstofnanir og annan ríkisrekstur. Aðhaldskröfur eru eins og við vitum veigrunarorð eða skrautyrði yfir niðurskurð. Það er sérlega ískyggilegt þegar um er að ræða stofnanir sem hafa verið vanræktar, jafnvel árum saman. Það hafa verið mjög krefjandi verkefni, eins og við vitum öll, í heilbrigðiskerfinu og gríðarlegt álag vegna heimsfaraldursins. Við það bætist öldrun landsmanna og á þeim tímum þegar við öll þessi verkefni er að fást er gerð krafa um aðhald. Það er enga innspýtingu að sjá. Gerð er 2% almenn aðhaldskrafa og 0,5% aðhaldskrafa á heilbrigðisstofnanir, öldrunarstofnanir og skóla á árinu 2022 og 1% almenn aðhaldskrafa á árunum 2023–2026. Samkvæmt þessari áætlun mun fjármagn í hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu lækka um rúm 4% og það þrátt fyrir þá öldrun þjóðarinnar sem á var minnst og dregur ekki úr nema síður sé. Nú fara mjög stórir árgangar fólks að komast á efri ár og þurfa á mikilli þjónustu að halda eðli málsins samkvæmt. Samfylkingin leggur fram breytingartillögur við fjármálaáætlun sem snúast um að færa kjör barnafjölskyldna nær því sem gerist á Norðurlöndunum, sem gerist í þeim samfélögum sem við viljum gjarnan miða okkur við og vera partur af. Hér á landi byrja barnabætur að skerðast um leið og launin hafa náð 351.000 kr. á mánuði og þegar mánaðarlaunin eru rétt rúmlega 600.000 kr. á mánuði eru engar barnabætur í boði. Við í Samfylkingunni viljum breyta því. Við viljum að foreldrar sem eru með 600.000 á mánuði eða minna fái óskertar barnabætur og að stuðningur við barnafjölskyldur verði greiddur út mánaðarlega. Það segir sig sjálft að slíkt er mikilvægt fyrir fólk, einfaldlega til að skipuleggja betur fjármál sín. Við í Samfylkingunni leggjum líka til umfangsmiklar breytingar til að bæta kjör aldraðra og öryrkja. Við viljum að elli- og örorkulífeyrir hækki til samræmis við hækkun lægstu launa og að frítekjumark vegna greiðslna frá lífeyrissjóðum hækki í skrefum upp í 100.000 kr. á mánuði úr 25.000 kr. Að lokum viljum við að frítekjumark vegna atvinnutekna bæði öryrkja og ellilífeyrisþega verði hækkað að lágmarkstekjutryggingu hverju sinni. Við leggjum til að þessar breytingar taki gildi í fjórum skrefum og það fyrsta verði stigið strax á árinu 2022. Þegar þær eru að fullu komnar til framkvæmda munu þær kosta um 30 milljarða kr. á ári en í því dæmi má reyndar gera ráð fyrir því að 25% renni aftur til ríkissjóðs í formi skatta. Rétt er að taka fram að þessir útreikningar og tillögur byggjast á nýútkominni skýrslu Eflingar. Það eru fleiri knýjandi verkefni sem snúa að því að fjárfesta í farsæld fólks og þar er ekki síst að nefna loftslagsmálin. Milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál hefur áætlað að verja þurfi 2,5% af heimsframleiðslu árlega til loftslagsmála næstu árin bara til þess að takmarka megi hlýnun jarðar við 1,5°C miðað við meðalhitastigið fyrir iðnbyltingu. Þetta er tröllaukið verkefni sem mannkynið allt þarf að taka þátt í og enginn getur vikið sér undan því, ekki heldur við Íslendingar. Við í Samfylkingunni leggjum því til 5 milljarða aukningu á ári til loftslagsmála þar sem þeir fjármunir yrðu nýttir til að flýta orkuskiptum og fjármagna grænan fjárfestingarsjóð, flýta framkvæmdum vegna borgarlínu á höfuðborgarsvæðinu, auka stuðning við landsbyggðarstrætó, styrkja hringrásarhagkerfið og græna matvælaframleiðslu. Við viljum líka gera breytingar á styrkjakerfi og styrkjaumhverfi landbúnaðar. Við viljum styðja betur við grænmetisframleiðslu og viljum stuðning við að gera íslenska stjórnsýslu græna. Þetta eru verðug markmið og ég vona heils hugar að þessar tillögur nái fram að ganga. Losun Íslendinga er aðeins brotabrot af útblæstri á heimsvísu, vissulega, en dæmin sýna að smáríki á borð við Íslendinga geta haft afgerandi áhrif með því að taka frumkvæði, sýna gott fordæmi og beita sér fyrir breytingum á alþjóðavettvangi. Nátengd loftslagsmálunum og atvinnumálum eru fjárframlög til nýsköpunar. Þau voru aukin í ár og hækka lítillega samkvæmt áætluninni á næsta ári en strax tveimur árum seinna lækka framlögin um 26% og lækka um 34% á fimm árum. Fjármagn til hins opinbera hluta nýsköpunar hefur farið lækkandi undanfarin ár, eins og má lesa í umsögnum um lagafrumvarp ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Við leggjum til að framlög til Tækniþróunarsjóðs, Rannsóknarsjóðs og Innviðasjóðs verði aukin og úrræðið Stuðnings-Kría verði fjármagnað þannig að ekki þurfi að skerða mótframlagslán til nýsköpunarfyrirtækja í rekstrarvanda. Við viljum að aukið verði við framlög til nýsköpunar og þróunar um 1,5 milljarða kr. árið 2024 og um 2 milljarða kr. árin 2025 og 2026. Þarna teljum við að verið sé að fjárfesta í farsæld fólks og lausnum á vanda sem við vitum ekki enn þá hverjar eru, þ.e. lausnirnar. Þarna sé líka verið að fjárfesta í menntun og fjárfesta í því að menntun fólks geti nýst á skapandi hátt og geti nýst til þess að takast á við þær miklu ógnir sem að mannkyninu steðja. Eitt mál enn sem ég vil nota þann tíma sem ég hef hér til að gera að umtalsefni eru biðlistarnir. Biðlistar eru vitaskuld ákvörðun. Það er vitaskuld ákvörðun að nota biðlista sem einhvers konar úrræði fyrir heilbrigðiskerfið þó að vandséð sé hverra hagur það er. Við viljum fjármagna átak til að vinna á biðlistum sem hafa að sjálfsögðu vaxið umtalsvert á Covid-tímum. Þetta eru biðlistar sem eru vegna skurðaðgerða og líka biðlistar eftir geðheilbrigðisþjónustu þar sem þörfin hefur aukist gríðarlega. Samkvæmt minnisblaði Landspítalans til heilbrigðisráðuneytis frá því í febrúar síðastliðnum hafa biðlistar eftir sérfræðiþjónustu og skurðaðgerðum lengst á milli áranna 2020 og 2021. Því bíða núna alls 3.625 einstaklingar eftir skurðaðgerð en kórónuveirufaraldurinn hefur haft mismikil áhrif á biðtíma eftir tegundum skurðaðgerða. Það er augljóst að það verður að vinna á þessum biðlistum hratt og vel og við verðum að áætla til þess fjármagn. Þetta er óþolandi fyrir þá einstaklinga sem bíða og óhagkvæmt hvernig sem á það er litið. Við leggjum til að samtals 4,4 milljarðar kr. verði veittir í að vinna á biðlistunum á árunum 2022 og 2023. Biðlistar eftir geðheilbrigðisþjónustu hafa verið viðvarandi en þar varð talsverð aukning á milli áranna 2020 og 2021. Nú bíða alls 1.095 einstaklingar eftir geðheilbrigðisþjónustu hjá LSH og 131 barn bíður eftir þjónustu hjá BUGL. Samfylkingin leggur til að 500 milljónir verði veittar út áætlunartímann til að bregðast við þeim alvarlega vanda. Þá þarf að styrkja almenna íbúðakerfið verulega og halda áfram að byggja óhagnaðardrifnar leiguíbúðir um allt land. Meginmarkmið almenna íbúðakerfisins er aukið framboð leiguhúsnæðis og að húsnæðiskostnaður fólks verði í samræmi við greiðslugetu. Við í Samfylkingunni leggjum til að á árunum 2022–2026 verði byggðar 3.000 íbúðir í almenna íbúðakerfinu og að stofnframlögin verði áfram 3,8 milljarðar kr. á ári til ársins 2026 líkt og samkomulag með lífskjarasamningnum gerir ráð fyrir til ársins 2022. Þar þarf því að bæta 2 milljörðum kr. við fjármálaáætlun áranna 2023–2026. Nú fá þau heimili húsnæðisbætur frá ríkinu þar sem fjöldi heimilisfólks er samtals um 31.000 manns. Sérstakur húsnæðisstuðningur við leigjendur sem heyra undir félagsþjónustu sveitarfélaga er greiddur af sveitarfélögunum. Þau hafa farið fram á breytingar á þessu og að kerfin verði sameinuð. Vaxtabætur eru tekju- og eignatengdar bætur til þeirra sem greiða vaxtagjöld af lánum vegna eigin húsnæðis. Viðmiðunarupphæðir vegna vaxtabóta leiða svo til þess að þær ganga að mestu til þeirra sem ekki þurfa á þeim að halda. Við leggjum til hækkun á húsnæðisbótum til leigjenda og breytingu á viðmiðum vaxtabótakerfisins þannig að greiðslurnar nýtist betur fólki undir meðallaunum. Milljarður á ári yrði lagður til lagfæringar og samræmingar á húsnæðisbótakerfinu. Ég hef nú skoppað lítillega yfir nokkrar breytingartillögur Samfylkingarinnar sem miða allar að því að fjárfesta í farsæld fólks.
Herra forseti. Hv. þingmaður byrjaði ræðu sína á því að lýsa þeirri sýn á samfélagið, sem ég held að sé auðvelt að vera sammála, að fólk eigi ekki að þurfa að steypa sér í skuldir bara fyrir það vera til, að samfélagið eigi að taka utan um grunnþarfir okkar allra þannig að við getum tekið fullan þátt í samfélaginu. Nú þegar sígur á seinni hluta kjörtímabils er ekki úr vegi að líta á þær aðgerðir sem hefur verið gripið til af ríkisstjórninni og velta fyrir sér hvernig henni hefur tekist að ná akkúrat því markmiði. Mig langar, vegna þess að hv. þingmaður situr í allsherjar- og menntamálanefnd og hefur gert allt þetta kjörtímabil, að spyrja hann út í eina dálítið stóra breytingu sem fór í gegnum þá nefnd, sem er nýtt námslánakerfi, Menntasjóður námsmanna. Við ræddum þegar frumvarpið var til umfjöllunar að ýmsar talnakúnstir væru í gangi. Það sem er núna veitt sem styrkur var í rauninni bara það sem var afskrifað áður þannig að það var aðeins fært til í tíma og standa þurfti vörð um það sem er kallað sjálfbærni lánahluta kerfisins þannig að skuldarar stæðu sjálfir undir því að taka lán, samfélagið bæri engan kostnað af því. Samhliða því ræddum við að hækka þyrfti grunnframfærsluna og það hefur bara ekki gerst, herra forseti. [[Forseti hringir.]]Það hefur ekki gerst á þeim tveimur árum sem liðin eru síðan við samþykktum þetta nýja lánasjóðsfyrirkomulag. [[Forseti hringir.]]Mig langar að spyrja hv. þingmann, alveg óháð Covid-ástandinu, óháð því að námsmenn eigi erfitt með að finna vinnu núna og eigi erfitt með að ná endum saman: [[Forseti hringir.]]Er þetta sanngirnin sem allsherjar- og menntamálanefnd kallaði eftir?
Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Stutta svarið er að mínu mati að svo sé ekki. Eins og við munum var komið upp ákveðnu umbunarkerfi. Fólki var umbunað fyrir hraða og góða námsframvindu en sú umbun var niðurgreidd af þeim námsmönnum sem ekki áttu þess kost vegna aðstæðna sinna og/eða vegna annarra ástæðna að vera með jafn hraða námsframvindu og það fólk sem fékk lánum sínum breytt í styrki. Eftir situr kannski margt fólk með sárt ennið og ekki síst nú á tímum þar sem atvinnuleysi er í sögulegu hámarki og sérstaklega erfitt fyrir unga námsmenn að finna vinnu vegna þess að þeir hafa löngum reitt sig á alls kyns þjónustustörf og átt auðvelt með að ganga í slík störf sem ekki eru á lausu núna. Aðeins varðandi það sem hv. þingmaður vék að fyrst. Ég er alveg sammála því, og það var í rauninni kjarninn í því sem ég sagði í upphafi ræðu minnar, að það er of erfitt og flókið að vera venjulegt fólk á Íslandi. Þannig er það enn og hefur verið um árabil. Það að fullnægja grunnþörfum á borð við húsnæði og að fæða og klæða fjölskyldu sína er of erfitt.
Herra forseti. Álag á ólíka hópa í samfélaginu hefur snaraukist í Covid og ég held að einn sá hópur sem álagið hefur aukist hvað mest á sé það fólk sem er í forsvari fyrir stúdentahreyfinguna. Þau hljóta að vera farin að missa töluna á því hversu oft þau hafa komið til þingsins með sömu kröfurnar um aðgerðir til að tryggja framfærslu námsfólks á tímum Covid. Þetta voru mjög einfaldar kröfur; að hækka grunnframfærsluna frá þeim 180.000 sem hún er í dag og tryggja námsfólki atvinnuleysisbætur, sem hljómar undarlega í eyrum fólks sem heldur að nám eigi að vera full vinna en staðreyndin er hins vegar sú að 70% íslenskra háskólanema framfleyta sér með því að vinna með námi. Núna eftir Covid glímir þriðjungur þessa hóps við alvarlegan eða mjög alvarlegan fjárhagsvanda. Hvað fær þessi hópur? Hann fær ekki uppfærslu á grunnframfærslunni heldur tímabundið 6% álag á hana ef viðkomandi er undir frítekjumarki. Svo stendur í fjármálaáætluninni að fyrir næstu fjárlög verði kannski búið að meta og greina og gera það sem ég hélt þegar við samþykktum lög um Menntasjóð námsmanna að ætti að gerast strax. Það gerist kannski fyrir næstu fjárlög og þar með fyrir námsárið sem byrjar í september á næsta ári. Ég spyr þess vegna, virðulegur forseti, eins og forseti stúdentaráðs, með leyfi: Ef kallinu er ekki svarað þegar neyðin er stærst, hvenær þá?
Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir orð hv. þingmanns og ég tek undir spurningu hv. þingmanns líka. Ég ætla mér varla þá dul að svara henni nema ég leyfi mér þó allra auðmjúklegast að nefna það að slíku kalli kann að vera svarað þegar jafnaðarmenn eru við stjórnvölinn. Það er fyrirhuguð breytingartillaga frá okkur í Samfylkingunni, rétt að nefna það, sem kemur fram í næstu viku um að námsmenn fái atvinnuleysisbætur, sem er sjálfsagt réttlætismál og ekki síst vegna þeirrar stöðu sem margir námsmenn eru nú í og hv. þingmaður lýsti ágætlega. Ég vona svo sannarlega að vel verði tekið í þá tillögu.
Forseti. Hv. þingmaður talaði dálítið mikið um jafnaðarstefnu í ræðu sinni og kannski skiljanlega. Mig langaði til að spjalla aðeins við hv. þingmann um jafnaðarstefnu. Ég taldi sjálfan mig einu sinni vera jafnaðarmann en geri það ekki lengur. Jafnaðarstefnan er vissulega mikilvæg og jöfnuður er vissulega mikilvægur en ég tel önnur atriði vega meira í nútímasamfélagi sem stefnir í átt að sjálfvirkni og frá mun meira ójafnvægi og mun meiri ójöfnuði sem klassísk jafnaðarmennska hefur ekki brugðist við heldur búið til ákveðnar fátæktargildrur. Við höfum þessa klassísku styrki sem verða fyrir skerðingum eftir því sem fólk hækkar í tekjum og það festist dálítið. Það gæti vel verið að jafnaðarmennskan losi sig úr þessari hugmyndafræði og fari meira í skilyrðislausa framfærslu t.d., án skerðinga, það getur vel verið en við sjáum til með það. Þegar öllu er á botninn hvolft snýst vinna okkar hérna á þingi og sjálfbær opinber fjármál í rauninni um það að í samfélaginu hérna fyrir utan, hérna inni í raun líka, sé lágt atvinnuleysi, lítil verðbólga, allir hafi þak yfir höfuðið og eigi rúmlega fyrir nauðsynjum í sjálfbæru samfélagi. Það er rosalega einfalt þegar maður segir þetta svona. Hvernig á að leysa það vandamál er ekki endilega auðvelt en hversu miklu máli skiptir hvernig það er leyst á meðan það er gert á sanngjarnan hátt fyrir alla í samfélaginu? Þar pælir maður kannski í því, er það nauðsynlega markaðsstefna eða er það nauðsynlega jafnaðarstefna eða sósíalísk stefna eða anarkísk stefna eða er mögulegt að blanda sé þarna rétta lausnin?
Virðulegur forseti. Þetta eru margar stórar, heimspekilegar og góðar spurningar. Mér þótti merkilegt að heyra hv. þingmann lýsa því yfir hér að hann aðhyllist ekki jafnaðarstefnuna en ég held samt að hann geri það að einhverju leyti. Mér fannst hv. þingmaður lýsa mörgu í jafnaðarstefnunni í því sem hann var að tala um í sambandi við þær aðstæður sem við viljum að fólk og almenningur búi við í góðu samfélagi. Það er útbreiddur misskilningur að jafnaðarstefnan snúist um að gera alla eins. Ég man að í skáldsögu eftir Jón Trausta sem heitir Bessi gamli var jafnaðarstefnunni lýst þannig að það væri „upp með dalina, niður með fjöllin“ en það er ekki svo. Það er ekki það sem jafnaðarstefnan gengur út á heldur gengur hún út á að skapa þannig samfélag að allir geti haft möguleika á því að þroska sig og hæfileika sína þannig að allir geti orðið þær manneskjur sem í þeim búa og þeir geta orðið, að samfélagi kúgi engan og haldi engum niðri og fólk fái tækifæri til þess að mennta sig og þroska sig. Eina leiðin til að búa til slíkt samfélag er að jafna byrðum og gæðum í samfélaginu. Þetta snýst um að allir greiði sinn sanngjarna skerf til samfélagsins, sumir sleppi ekki við að greiða þennan skerf, allir greiði sanngjarnan skerf [[Forseti hringir.]]og viti af því að þeir séu að greiða sanngjarnan skerf og síðan fái allir eitthvað út úr hinum sameiginlegu sjóðum.
Forseti. Já, kannski heyrir hv. þingmaður einmitt óm af jafnaðarstefnu í orðum mínum en það er einungis vegna þess að jafnaðarstefnan er ekki með einokunarrétt á sanngirni. Ég sé þetta alveg eins líka innan anarkismans og valddreifingarinnar sem slíkrar, það eru alveg sömu markmið með kannski aðeins öðruvísi nálgun. Þegar horft er á það mjög hrátt þá er markaðurinn og jöfn samkeppni þar sem fólk fær einmitt ekki að nýta sér ákveðna aðstöðu í einokun og þess háttar til þess að ná forskoti líka ákveðin kerfisvæðing á sanngirni, allir hafa jafnan aðgang. Sanngirnin, og jöfnuðurinn sem slíkur inn í sanngirninni, er ekki endilega eitthvað sem jafnaðarstefnan á skuldlaust. Það er ekki svo að enginn annar geti sagst vera líka að reyna að ná þessum markmiðum en bara kannski frá aðeins öðruvísi sjónarhorni, eins og ég nefndi áðan með skilyrðislausa grunnframfærslu, þar sem við hættum að hugsa í skerðingunum og einbeitum okkur frekar að því að vinna upp frá rótum hvaðan fólk kemur og hvaða tækifæri fólk fær. Þetta eru nákvæmlega sömu orð og jafnaðarstefnan getur notað en aðferðafræði sem jafnaðarstefnan hefur ekki tekið upp, alla vega hingað til, er t.d. skilyrðislaus framfærsla. Það er kannski þar sem ég þá breytist yfir í að vera ekki jafnaðarmaður heldur kannski frekar anarkisti sem vill dreifa valdinu til fleiri aðila, til í rauninni allra í gegnum beint lýðræði og þess háttar og þátttökufjárlög og því um líkt, sem jafnaðarstefnan hefur, sögulega séð alla vega, ekki verið rosalega hlynnt. En kannski getur hún lært og breyst til framtíðar og ég velti fyrir mér hvaða skoðun hv. þingmaður hefur á því.
Virðulegi forseti. Jafnaðarstefnan gengur ekki út á að gera eitthvert tilkall til einkaréttar á réttlætinu og hún gerir ekki tilkall til þess að vera hið eina rétta svar og hin eina rétta stefna. Jafnaðarstefnan er dálítið víð stefna og oft er verið að áfellast jafnaðarmenn fyrir að vera óljósir en jafnaðarstefnan er óljós í eðli sínu. Jafnaðarstefnan er opin og efagjörn, hún er spurul og er til í að skoða allt sem getur komið sér vel fyrir almenning og lífshagi hans. Anarkisminn hefur vissulega haft mikil áhrif, sérstaklega á vestræn samfélög eftir 1968, og kannski er það stundum vanmetið og gleymist hvað anarkisminn hefur verið sterkt afl í mótun samfélagsins og hann hefur verið líka frelsandi afl að mörgu leyti. En til að anarkisminn geti runnið í farsælan og góðan farveg þarf hann að haldast í hendur við jafnaðarstefnu. Ég held að anarkistar njóti sín aldrei nema með því að halda í höndina á jafnaðarstefnu.
Ég held að það sé öfugt.
Herra forseti. Af hverju finnst ykkur eðlilegt að fólk sem fötlunar sinnar vegna þarf að lifa á tekjum úr almannatryggingakerfinu sé dæmt til fátæktar? Svona hljómaði spurning úr sal á ansi merkilegu þingi Öryrkjabandalagsins sem fram fór í gær. Á þessu málþingi var kynnt ný skýrsla Stefáns Ólafssonar sem dró enn einu sinni upp þá mynd af íslensku samfélagi að þeir sem helst þurfa á stuðningi að halda séu skildir eftir þegar kemur að nauðsynlegum fjárframlögum. Bilið milli lágmarkslauna og grunnlífeyris hefur aldrei verið lengra. Skerðingarnar bitna harkalega á þeim sem síst skyldi og börn eru send út af heimilum við 18 ára aldur þar sem kerfið reiknar svo til að þau hljóti nú að reka heimilin í félagi við foreldri sitt við þau tímamót að þau verða 18 ára gömul. Það er ójafnrétti, herra forseti, í okkar ríka samfélagi sem því miður sér ekki fyrir endann á ef núverandi ríkisstjórn fær að ráða. Fjármálaáætlun 2022–2026 er stefnuplagg ríkisstjórnarinnar næstu fjögur árin. Það er það sem við þurfum að muna þegar við göngum til kosninga í haust, þessir þrír flokkar, Vinstrihreyfingin – grænt framboð, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur, hafa lagt spilin á borðið, sýnt okkur hvernig þeir sjá fyrir sér að skipta gæðum landsins, hvernig þeir sjá fyrir sér að reka hér innviði samfélagsins. Fagurgalar í aðdraganda kosninga breyta engu af því að hér eru það verkin sem tala. Það er hérna sem við sjáum hvernig flokkarnir ætla að skipta gæðunum. Þetta er þeirra pólitíska sýn í verki. Já, svona ætla þeir að skipta kökunni. Það voru hörð og mjög ákveðin orð sem féllu á málþingi Öryrkjabandalagsins í gær þegar rætt var um heimsmet okkar Íslendinga í skerðingum gagnvart lífeyrisþegum. Heimsmet er venjulega eitthvað sem við erum stolt af. En þegar kemur að heimsmeti í að koma illa fram við fátækt fólk þá er það varla eitthvað sem ríkisstjórn Íslands er stolt af - eða hvað? Við í Samfylkingunni leggjum einfaldlega til hækkun á grunnlífeyri enda hefur lífeyrir ekki fylgt launaþróun í landinu, alls ekki. Það þarf að hækka grunnlífeyrinn. Það er bara þannig. Það að dæma fólk til fátæktar, eins og birtist í aðgerðum ríkisstjórnarflokkanna, m.a. í þessari fjármálaáætlun til fimm ára, er ekki náttúrulögmál, herra forseti. Það er rammpólitísk ákvörðun þessara þriggja stjórnmálaflokka, Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Við verðum að muna að ákvörðun um að spara á þessum pósti leiðir til mikilla útgjalda annars staðar í annars þungu kerfi því að velferðarþjónustan er kostnaðarsöm. Og hún verður enn dýrari þegar hópar eru skildir eftir í fátækt. Heilbrigðisþjónustan er einnig gríðarlega kostnaðarsöm. Heilbrigðisþjónustan verður einnig enn dýrari hluti og enn þyngri hluti, stærri hluti ríkisútgjalda, þegar við tökum ákvörðun um það hér að skilja hópa eftir í fátækt. Það að láta lífeyri fjarlægjast lágmarkslaun svona mikið og skattleggja þar að auki lífeyri með þeim hætti að það leiði til aukins kostnaðar um allt kerfið vegna fátæktar þessara hópa er óskaplega heimskuleg ráðstöfun, herra forseti, af því að það verður aukinn kostnaður um allt kerfið þegar við dæmum hópa til fátæktar, þegar við dæmum einstaklinga til fátæktar, ekki bara fyrir þessa einstaklinga heldur líka börnin þeirra sem búa við fátækt og taka þá reynslu sína og þær aðstæður með sér út í lífið. Þessu, herra forseti, verður að linna. Varðandi fjármálaáætlun vekur furðu mína hið gegndarlausa metnaðarleysi sem birtist varðandi úrlausnir á einmitt kostnaðarsömum aðgerðum, kostnaðarsömum liðum. Vil ég þar helst nefna öldrunarþjónustuna sem er stór partur og fer sístækkandi vegna þess að þjóðin er að eldast. Okkur hættir allt of mikið til að tala um málið sem vanda hjúkrunarheimilanna og fráflæðisvanda á Landspítala. Við skulum aðeins staldra við og hugsa hvernig okkur sjálfum og aðstandendum okkar myndi líða ef alltaf væri talað um okkur og heimili okkar sem vandamál. Þetta er ekki vandamál, þetta er verkefni og okkur ber skylda til að sinna því verkefni af kostgæfni. Það fjármagn sem stjórnvöld ákvarða til reksturs hjúkrunarheimila hefur um margra ára skeið verið umfjöllunarefni á Alþingi. Árum saman höfum við haft fregnir af því að of naumt sé skammtað til rekstursins og árum saman hefur verið um það rætt að fara þurfi gaumgæfilega ofan í hver raunverulegur kostnaður sé við hvert rými. Það var einmitt þess vegna, herra forseti, sem það var kærkomið að fá skýrslu svokallaðrar Gylfanefndar í hendur fyrir rúmum mánuði og lesa þar svart á hvítu að rekstraraðilar sem höfðu verið að benda á þetta árum saman, á þær nöturlegu staðreyndir að fjárframlag ríkisins með þessari lögbundnu þjónustu væri ekki í neinum tengslum við raunveruleikann, hefðu rétt fyrir sér. Taprekstur flestra hjúkrunarheimila hefur verið viðvarandi og þá skiptir engu máli hver það er sem rekur heimilið. Hvorki einkaaðilar né sveitarfélög virðast komast ósködduð frá þessu fjárhagslega séð. Við sjáum öll að það gengur auðvitað ekki. Það er fyrirséð að hjúkrunarheimilin verða gjaldþrota ef við bregðumst ekki við núna. Ég er ekki að mála skrattann á vegginn. Þetta er bara það sem blasir við og óháð skýrsla Gylfanefndar sýnir það. Það þarf að bregðast við þessu strax með raunverulegum aðgerðum. Hæstv. heilbrigðisráðherra leyfði sér í umræðu um þessa téðu skýrslu, spurð um viðbrögð stjórnvalda við þeim nöturlegu staðreyndum sem blöstu við, að benda á að fjárveitingavaldið væri Alþingi og það væri þess að laga stöðuna. Í dag, á málþingi hjá Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu, benti hv. þm. Haraldur Benediktsson, varaformaður fjárlaganefndar, á það í máli sínu að lög um opinber fjármál ætli hverjum ráðherra að vera fjármálaráðherra sinna málaflokka og að fagráðherrar skipti fjármunum, hækkun eða lækkun, á milli málaflokka og þeir hafi ýmis tæki til að ná fram markmiðum og stefnu. Nú skulum við aðeins staldra við. Heilbrigðisráðherra bendir á þingið. Varaformaður fjárlaganefndar bendir á hæstv. heilbrigðisráðherra. Hér á Alþingi eru það stjórnarflokkarnir sem fara með meiri hluta. Þeirra er valdið en þeir taka við fjárlögum og fjármálaáætlun, eins og þeirri sem við ræðum hérna í dag, frá fjármálaráðherra og þingmenn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks skipa meiri hluta fjárlaganefndar, og taka svo við breytingartillögu frá sama fjármálaráðherra. Herra forseti. Ég veit ekki hver það er sem stjórnar. Varaformaður fjárlaganefndar bendir á heilbrigðisráðherra og heilbrigðisráðherra bendir á þingið. En ég held að við getum öll verið sammála um að það er meirihlutaræði hér á þinginu. Hvort sem það eru ráðherrarnir eða meiri hluti þings þá eru það þessir þrír stjórnmálaflokkar sem bera ábyrgð á stöðunni. Þeirra er valdið. Þeir taka við fjárlögum og fjármálaáætlun. Þó að verið sé að skrifa undir samninga um ný hjúkrunarrými, sem er vissulega nauðsynlegt, þá höfum við í Samfylkingunni verið óþreytandi að benda á að nauðsynlegt er að tryggja fjármagn inn í reksturinn. Það hefur ekki verið gert. Lögbundið hlutverk Sjúkratrygginga Íslands er að kostnaðargreina þau verk sem þær kaupa af þjónustuaðilum en það virðist heldur ekki hafa verið gert með fullnægjandi hætti, því miður. Þetta hefur allt verið í umræðu í velferðarnefnd Alþingis á undanförnum misserum með skýrslum Ríkisendurskoðunar, KPMG og nú Gylfanefndar. Sjálfur sagði Gylfi Magnússon, formaður nefndarinnar, á áðurnefndu málþingi í dag að hann hefði búist við einhverjum viðbrögðum frá stjórnvöldum við þeim staðreyndum sem komu fram í skýrslunni en því miður eru engin merki. Viðbrögðin eru helst að það þurfi að greina þetta eitthvað meira. Það eru engin merki um viðbrögð í fjármálaáætlun. Hér á að koma einhver fjárauki sem á að grípa eitthvað en það er engin framtíðarsýn. Hvers vegna skiptir þetta máli? Hvers vegna þurfum við að taka þetta alvarlega? Jú, vegna þess að það er alveg fyrirséð að veruleg fjölgun mun verða í elstu aldurshópunum, 80 ára og eldri, á næstu árum og áratugum. Við verðum að fara að hugsa þessi verkefni til framtíðar og leita líka annarra lausna, fara í miklu meiri nýsköpun í þjónustu og búsetuúrræðum eldra fólks. Það er nefnilega verulega óskynsamleg ráðstöfun á opinberu fjármagni að hafa þetta eins og það er, að teppa Landspítalann af fólki með færni- og heilsumat. Það er heldur ekki góð þjónusta við þetta eldra fólk, sem á að fá að dvelja í heimilislegra umhverfi á sínum efri árum. Við skuldum þeim sem byggt hafa þetta samfélag sómasamlegt umhverfi og þjónustu á síðustu æviárunum. Spítali er spítali. Þrátt fyrir allt það frábæra heilbrigðisstarfsfólk sem þar starfar á er þetta spítali og hann er miklu dýrari. Að sögn fagaðila eru einungis 5–10% af eldra fólki mikið veik og þurfa mikla heilbrigðisþjónustu, 20–30% eru í viðkvæmri stöðu og 50–60% bara frekar hraust. Við þurfum að hafa það í huga þegar við skipuleggjum þjónustu og búsetuúrræði eldra fólks til frambúðar. Stjórnvöld hafa lagt áherslu á heimaþjónustu, sem er auðvitað góðra gjalda vert en ég hef viðrað þær áhyggjur mínar að stökkið á milli heimaþjónustu og hjúkrunarheimila sé það stórt að það þurfi að hyggja með afgerandi hætti að einhverju millistigi búsetu og þjónustu. Þetta millistig er einhvers konar þjónustuíbúðir eins og við þekkjum í dag, sem eru ágætar, margar hverjar, en við ættum í næsta húsnæðisátaki stjórnvalda að hugsa um þetta sem og skipulag á heilbrigðisþjónustu af hálfu ríkisins og beina ljósinu að fjölbreyttri stöðu eldra fólks, fjölbreyttum þörfum þess og ótrúlegu litrófi af einstaklingum sem eru að komast á þetta æviskeið, sem hafa þar af leiðandi fjölbreytta þjónustuþörf. Eldra fólk sem býr eitt eða mögulega með viðkvæmari og heilsutæpari maka býr nefnilega oft hvort tveggja við mjög félagslega einangrun, óöryggi á heimilum og þegar um maka er að ræða býr eldra fólk á köflum við þyngra heimilishald en því er sjálfu hollt vegna umönnunar. Ég var að tala um ófullnægjandi eða óskynsamlega ráðstöfun á opinberum fjármunum. Þegar við látum fólk bíða á Landspítala mánuðum saman og allt upp í ár eftir fullnægjandi úrræði, hjúkrunarheimili, þegar plássið á Landspítalanum er frá þrisvar sinnum og upp í fimm sinnum dýrara en hjúkrunarrými, hljótum við að sjá að við erum komin í þrot. Við þurfum að gera miklu betur. Við þurfum að hafa hugrekki til að stíga stærri skref til að grípa þennan hóp og þjónusta hann með sóma. Heimaþjónusta sem mætir jafnvel nokkrum sinnum á hverjum einasta sólarhring stendur fólki til boða en það er ekkert endilega það sem er því fyrir bestu, ekki svona lengi, af því að þegar slík þjónusta dugar ekki til, þá fyrst er sótt um hjúkrunarheimili. Heimilið á að vera griðastaður okkar, öruggt svæði, en margt eldra fólk finnur ekki öryggi á heimilum sínum af ótta við að detta, vera eitt ef eitthvað kemur upp á að kvöldi til eða nóttu, gleyma að slökkva á eldavél eða hreinlega óttast innbrot. Þá myndu þau mörg hver vilja vera með meiri félagsskap annarra, annarra en þeirra sem sinna heimaþjónustunni og líta inn öðru hvoru. Það er þetta sem við eigum að þora að tala um þegar við erum að skipuleggja fjármunina. Mig langar aðeins að víkja orðum að ástandinu á bráðamóttöku. Allt kjörtímabilið höfum við rætt stöðuna þar. Í dag er staðan sú að fimm sérfræðingar hafa á undanförnum vikum sagt upp störfum á bráðamóttöku. Yfirlæknir þar hefur lýst ástandinu sem algjörlega ófullnægjandi. Hann segir að þrátt fyrir miklar yfirlýsingar og ástandsskýrslur hafi ástandið á bráðamóttöku Landspítala, sem var stóra málið rétt fyrir Covid, ekkert breyst og veirufaraldri verður ekki kennt þar um. Þetta er staðan og hefur verið staðan allt kjörtímabilið og því miður býður fjármálaáætlun ekki upp á neinar breytingar þar. Staðan er sú að 16 sjúklingar bíða inn á bráðamóttöku eftir að komast inn á aðrar deildir til að bíða þangað til þeir komast inn á hjúkrunarheimili. Það er staðan í dag. Þar af eru tíu sem hafa beðið inni á bráðamóttöku í meira en sólarhring. Þegar ég starfaði sem lögmaður á neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðis- og heimilisofbeldis þá var maður stundum með skjólstæðinga í alls konar ástandi, hlaupandi á göngunum innan um eldra fólk í sjúkrarúmum sem beið frammi á gangi. Þarna var löggan, sjúkraflutningamenn, fólk að koma til að taka skýrslur og svo við lögmennirnir, vaðandi þarna inni á milli. Þetta er algjörlega óboðlegt og við verðum að hætta að reka heilbrigðiskerfið okkar svona. Sérfræðingarnir flýja til annarra starfa. Þeir vilja sinna sjúklingum sínum vel en þessar starfsaðstæður eru því miður óboðlegar fagfólki. Við þurfum að endurraða í heilbrigðiskerfinu. Við þurfum að þora að skoða og velta við steinum en við gerum það ekki með því að skella í lás á einum stað áður en við höfum fundið lausnirnar annars staðar. Langar mig þar að minna á ástandið varðandi leghálsskimanir af því að það er ekki lausn að skella í lás á einum stað og láta sjúklinga bíða mánuðum saman í fullkominni óvissu um heilsu sína. Það er þetta, herra forseti, sem ríkisstjórn Íslands býður upp á. Það er líka ákvörðun ríkisstjórnar Íslands - á sama tíma og barna- og unglingageðdeild glímir við langan biðlista, á sama tíma og 150 börn eru á biðlista á göngudeild barna- og unglingageðdeildar þar sem meðalbiðtími er yfir átta mánuðir, á sama tíma og 340 börn eru á biðlista hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, sem hefur það hlutverk að tryggja að börn með alvarlegar þroskaskerðingar fái greiningu, ráðgjöf og önnur úrræði, á sama tíma og 600 börn eru á biðlista hjá Þroska- og hegðunarstöð - að setja 600 milljónir í geðþjónustu fyrir börn og ungmenni og setja á sama tíma 1.500 milljónir í ferðagjöf. Ég veit ekki alveg hverjir voru að kalla eftir ferðagjöfinni. Mögulega er það brýn ráðstöfun á almannafé en þegar maður horfir á þetta svart á hvítu, að meira en helmingi meira fjármagni er ráðstafað af hálfu ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur í 5.000 kr. ávísun sem fólk getur notað á bensínstöðvum eða einhverjum ferðamannastöðum um landið en í nauðsynlega heilbrigðisþjónustu fyrir börn og ungmenni sem glíma við geðræn vandamál, þá skilur maður ekkert í forgangsröðuninni í þessari ríkisstjórn. [[Forseti hringir.]] Að lokum, herra forseti, vil ég benda á þá fráleitu stöðu sem íbúum á Suðurnesjum er boðið upp á þegar þeir hafa ekki aðgang að heilsugæslu.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum framsöguna sem bar þess glöggt merki að hv. þingmaður er formaður velferðarnefndar, hún lagði áherslu á þau mál. Mig langar þess vegna að spyrja aðeins út í þau mál sérstaklega. Í upphafi kjörtímabils var boðuð endurreisn heilbrigðiskerfisins. Ég veit ekki hvort við myndum nota jafn sterk orð núna þegar líður að lokum kjörtímabils til að lýsa því sem á undan er gengið. Mig langar að spyrja þingmanninn sérstaklega út í eitt sem er sagt um framlög til heilbrigðiskerfisins í áliti meiri hluta fjárlaganefndar. Þar segir annars vegar að aukinn kraftur sé settur í framkvæmdir við nýjan Landspítala en svo stendur nokkrum síðum aftar að mestu muni um 5 milljarða kr. hækkun til sjúkrahúsþjónustu sem skýrist að mestu af tilfærslu milli ára við byggingu nýs Landspítala. Aukinn kraftur er ekki það sama og tilfærsla á fjárheimildum vegna þess að framkvæmdir hafa bara tekið lengri tíma en til stóð. Mig langar að vita hvort þessi orðaleikfimi endurspeglar eitthvað upplifun hv. þingmanns af því hvernig talað hefur verið um aðgerðir í heilbrigðismálum á síðustu árum, hvernig orðin eru oft stærri en gjörðirnar, þá einmitt í ljósi allra þeirra löngu biðlista sem hv. þingmaður fór yfir í ræðu sinni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Endurreisn heilbrigðiskerfisins - upplifun mín af þessu ástandi er sú að stjórnvöld séu í fullkomnu skjóli vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Það er eins og af því að veiran er á niðurleið eða af því að það voru svo stórkostleg verkefni í málaflokknum þá sé gefið leyfi til að vanrækja öll önnur svið hans. Stórátak í geðheilbrigðismálum, eins og hefur verið talað um, er auðvitað skýrasta birtingarmynd þess hvernig sá málaflokkur er alger aukastærð þessarar ríkisstjórnar. Þegar kona með fæðingarþunglyndi þarf að bíða mánuðum saman eftir einu sálfræðiviðtali á heilsugæslu, hafi hún yfirleitt einhvern aðgang að heilsugæslu, þá segir það mér að það sé ekki fullnægjandi þjónusta. Þegar barn í neyð þarf að bíða mánuðum saman eftir þjónustu á barna- og unglingageðdeild, þá segir það okkur að þetta sé ekki í forgangi. Nú hef ég bara talað um geðheilbrigðismálin en þau eru bara svo gríðarlega stór og þau eru úti um allt kerfið. Og aftur segi ég: [[Forseti hringir.]]Það er byrjað á röngum enda. Ég mun halda áfram að segja þér frá þessu, hv. þingmaður, í næsta andsvari.
Herra forseti. Það fór vel á því að hv. þingmaður kæmi inn á geðheilbrigðismálin af því að mig langar einmitt að nefna eitt af þeim sem dæmi. Ég fékk svar við fyrirspurn um átröskunarteymi Landspítala í byrjun árs og ef litið er yfir síðustu fimm ár þá kemur í ljós að teymið er fjórðungi minna í dag en það var fyrir fimm árum. Teymið er í húsnæðisvanda, það er á hrakhólum eftir að hafa flúið myglusmitað húsnæði fyrir þremur árum. Fjöldi á biðlista hefur sjöfaldast á þeim fimm árum þannig að biðtími eftir þjónustu teymisins er 18–20 mánuðir. Á þeim tíma getur tiltölulega vægur átröskunarsjúkdómur grafið um sig í einstaklingnum þannig að hann verði verulega alvarlegur vandi sem tekur miklu meiri tíma að ná tökum á. Þarna er því verið að spara aurinn en henda krónunni. Þarna er líka verið að taka séns með heilsu fólks og líf. Hv. þingmaður talaði um skjól vegna heimsfaraldurs og við getum skoðað aðgerðir sem við höfum gripið til vegna faraldursins. Þar langar mig sérstaklega að nefna atriði sem hv. þingmaður lagði áherslu á hér á síðasta ári, sem var að foreldrar langveikra barna fengju laun meðan börnin þeirra gátu ekki verið í skóla eða dagvist eða hvar það var sem þau voru venjulega á daginn. Þetta fólk hafði umönnunarskyldu gagnvart börnunum sínum og missti þar með launin sín. Hvaða skjól fékk þetta fólk í heimsfaraldri?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir seinna andsvar. Þetta snýst allt um forgangsröðun. Hér erum við auðvitað að tala um stóru myndina. Við erum að tala um fjármálaáætlun til næstu fimm ára en ekki nákvæmlega hvert peningarnir eiga að fara í hvert sinn. En samt er ekki hægt að horfa fram hjá því að þetta er stefnuplaggið og ef fólk ætlar ekki að setja aukið fjármagn í ákveðna málaflokka heldur halda sama fjármagni kallar það á það, ætli fólk í stórsókn í einhverjum málum, að féð verði tekið af einhvers staðar annars staðar. Talandi um átröskunarteymið, og átröskun sem er ein tegund geðsjúkdóma, þá er enginn geðlæknir starfandi þar í dag. Teymið hefur verið á hrakhólum. Það að senda fólk í bráðavanda, í sjálfsvígshættu, frá þjónustu og segja því að mæta aftur á mánudag þegar opnað er aftur, og mögulega sé einhver þá til að tala við viðkomandi, er einfaldlega ekki í boði. Það að ætla að fjölga geðheilsuteymum er góðra gjalda vert en það er ekki í boði á sama tíma að draga úr þjónustu annars staðar. Þegar það sem á að vera viðbót, hvar sem er í kerfinu, birtist af hálfu ríkisstjórnarinnar þannig að það séu ný úrræði sem læðast af stað en grafið er undan eldri úrræðum þá leiðir það bara til mun meira tjóns um allt kerfið, eins og ég kom inn á í ræðu minni. [[Forseti hringir.]]Þetta er bara pólitísk ákvörðun, hv. þingmaður, og á henni ber ríkisstjórnin og þeir flokkar sem að henni standa ábyrgð.
Virðulegur forseti. Þegar komið er þetta aftarlega í umræðu um fjármálaáætlun er búið að segja margt af því sem segja þarf. Varðandi efnislega umfjöllun um stóru myndina í áætluninni læt ég mér nægja að vísa til ágæts álits 2. minni hluta fjárlaganefndar sem mig minnir að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson skipi þar sem hann fer vel yfir helstu atriði sem benda þarf á í áætluninni. Mig langar samt aðeins að nefna, bara af því að það rifjaðist upp fyrir mér þegar hv. þm. Smári McCarthy talaði hér fyrr í dag um að forsendum fjármálaáætlunar, reglunum sem þessar áætlanir byggjast á, hefði verið breytt tímabundið vegna Covid, að við verðum að halda augunum opnum fyrir því að sumar af þeim breytingum væru kannski skynsamlegar, a.m.k. að hluta, til frambúðar, t.d. það að endurskoða skuldaregluna þannig að við séum ekki að rembast við að vera með metnaðarfyllsta skuldaþak Evrópuþjóða. Þau 60% sem mig minnir að það hafi verið hækkað upp í vegna Covid eru bara á svipuðu róli og gengur og gerist innan Evrópusambandsins á venjulegu ári. Það er eitthvað sem við tökum kannski með okkur inn í framtíðina sem lærdóm. Svo verð ég líka að nefna það sem mér þótti svo undarlegt þegar ég handlék þessa þingsályktunartillögu í fyrsta sinn. Ég sá að það vantaði aftan á hana stefnumörkunina vegna þess að stutt er liðið síðan fjármálaáætlun var samþykkt í desember síðastliðnum. Það er skrýtið vegna þess að stefnumörkun innan fjármálaáætlunar sem kom til þingsins síðastliðið haust var ekki jafn djúpstæð og á venjulegu ári. Ástandið í ráðuneytum og óvissan í ríkisfjármálum varð þess valdandi að breytingar á milli áætlana voru þá ekki miklar á flestum málefnasviðum. Nú er staðan sú að engar breytingar eru gerðar og því var bara óþarfi að prenta stefnukaflann aftan á áætlunina. Það breytir því samt ekki að þetta er áætlun fyrir næstu fimm ár sem byggir þá í rauninni á árs, jafnvel tveggja ára, gömlum grunni þegar hún fer að taka gildi. Það er auðvitað hægt að afsaka og útskýra með undarlegu ástandi vegna Covid en ég hefði gjarnan viljað sjá einhverja skýrari stefnumörkun í þessu plaggi. Ég nefndi í andsvari við hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur atriði sem mig langar að nefna aftur, sem kemur fram í áliti meiri hluta fjárlaganefndar og mér finnst endurspegla - hvað köllum við þetta, bjartsýnistón? Nei, það er best að ég lesi þetta, herra forseti. Hér er sagt annars vegar að aukinn kraftur sé settur í framkvæmdir við nýjan Landspítala en svo er útskýrt að mestu muni um 5 milljarða hækkun til sjúkrahúsþjónustu sem skýrist að mestu af tilfærslu milli ára við byggingu nýs Landspítala. Það er eins og það sé svo ríkur vilji til að sýna jákvæða þróun í þessari áætlun að meira að segja tilfærslur á fjármunum, sem verða einfaldlega vegna þess að það gengur hægar að grafa grunna eða kaupa steypu eða hvað það er sem tefur framkvæmdir við Landspítala, séu sagðar til marks um aukinn kraft í verkefnið. Kannski er þetta kosningalykt, ég veit það ekki. En mig langar, vegna þess að hér er búið að nefna margt af því stóra, að einbeita mér að afmörkuðu málasviði sem að vísu er firnastórt og það eru loftslagsmálin. Það vill nefnilega svo til, herra forseti, að framlög til loftslagsmála eru í rauninni það eina sem breytist í þessari fjármálaáætlun frá þeirri síðustu. Hér í tillögunni er rammagrein um að útgjöld til loftslagsmála verði aukin um 10 milljarða til ársins 2031. Það er dálítið undarlegur skali að leggja þarna fram samtölu fyrir áratug í fimm ára áætlun, það lítur aðeins betur út fyrir vikið. Þessi viðbót er sögð vera til þess að mæta því m.a. að markmið Íslands um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda hafa verið hert. Um það ræddum við í desember, um þetta ræddi ég við hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra daginn sem hertu markmiðin skiluðu sér loksins til loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna. Það skiptir máli, herra forseti, að við höldum því til haga að hertu markmiðin eru ekki jafn hörð og þau virðast. Þau eru heldur ekki jafn hörð og þau þyrftu að vera vegna þess að sá 55% samdráttur sem Evrópusambandið sammæltist á endanum um í lok síðasta árs var niðurstaðan úr reiptogi ólíkra hagsmunaafla innan sambandsins og var afturför frá því sem Evrópuþingið hafði upphaflega lagt til en þar lagði umhverfisnefnd þingsins til að samdráttur yrði festur við 60%. Svo vill til, herra forseti, að innan Evrópusambandsins eru þjóðir sem eru illa haldnar af kolafíkn og náðu að toga þennan metnað niður úr 60% í 55%, en 60% hefðu ekki einu sinni dugað. Greenpeace bendir t.d. á að lágmark væri að miða við 65% samdrátt í losun og þar, herra forseti, erum við ekki að tala um pólitík. Við erum ekki að tala um að gera pólitíska málamiðlun um þessa tölu. Nei, 65 prósentin sem Greenpeace leggur til eru bara spurning um eðlisfræði. Þetta er spurning um eðlisfræðina í lofthjúpnum sem stýrir því hvort við náum að halda hlýnun jarðar innan við 1,5° eða ekki. Það er einfaldlega þannig að við eðlisfræðina er mjög erfitt að prútta en Evrópusambandið prúttaði og það tók dálítið langan tíma. Vegna þess að íslensk stjórnvöld voru alltaf að bíða eftir niðurstöðu Evrópusambandsins þá féllu þau á tíma gagnvart loftslagssamningnum. Stjórnvöld áttu að skila inn markmiði sínu um samdrátt í losun, uppfærðu markmiði eins og gera skal á fimm ára fresti, í febrúar á síðasta ári en gerðu það í staðinn í febrúar á þessu ári. Noregur hins vegar, sem er í sömu stöðu og Ísland sem EFTA-ríki utan Evrópusambandsins, beið þess ekki að niðurstaða kæmi í reiptogið milli kolafíklanna og þeirra metnaðarfyllri í Evrópusambandinu heldur lagði fram sitt eigið sjálfstæða landsmarkmið um samdrátt í losun. Ísland hefur ekkert slíkt. Ísland hefur það markmið að Evrópusambandið muni minnka losun sína um 55% og að Ísland muni fá úthlutað einhverjum prósentum byggt á því, væntanlega lægri miðað við reynsluna. En vandinn við þessa töf er að fyrir vikið komust nýju metnaðarfyllri markmiðin ekki inn í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem birt var síðasta sumar og ekki inn í fjármálaáætlun sem lögð var fram í desember. Í staðinn erum við hér með einhverja tölu sem er erfitt að sjá hvernig eigi að endurspegla aukinn metnað úr 40% og upp í 55% eins og farið er ágætlega yfir í nefndaráliti hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar þar sem þessum 1 milljarði er ætlað að skila margfalt meiri samdrætti en þeim 13 milljörðum sem fyrir eru í fjármálaáætlun í málaflokki loftslagsmála. Hv. þingmaður slumpar á með einföldu reikningsdæmi að betur færi á því að þessi 1 milljarður færi upp í 4 milljarða og byggir þar í rauninni bara á forsendum ríkisstjórnarinnar. En það er kannski ágætt að nefna þá til gamans að samkvæmt skýrslu loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna, vísindaráðs IPCC, og útreikningum OECD væri kannski nær lagi að 4% af vergri landsframleiðslu heimsins færu í aðgerðir í loftslagsmálum á næstu árum. Þá eigum við annað einfalt reikningsdæmi, árið 2022 er reiknað með því að 13,3 milljarðar renni til aðgerða í loftslagsmálum samkvæmt þessari fjármálaáætlun. Það eru 0,4% af vergri landsframleiðslu eins og áætlað er að hún verði á því ári. Metnaðurinn er tíundi hluti af því sem hann þyrfti að vera samkvæmt Sameinuðu þjóðunum. Þess ber þó að gæta að inni í þessum tölum gætu leynst ýmis framlög sem hafa kannski misjákvæð áhrif á loftslagið. Nærri helmingur af þessum aðgerðum eru skattalegar ívilnanir til bíla, þar á meðal til tengiltvinnbíla sem sýnt hefur verið að geti hreinlega losað meira eða í það minnsta jafn mikið af koltvísýringi og bensínbílar sem fólk myndi annars kaupa þannig að loftslagsábatinn af þessum milljörðum er kannski minni en hann gæti verið. Það sem er síðan ákveðið vandamál við auknu framlögin til loftslagsmála, þann milljarð sem bætt er við á hverju ári næsta áratug samkvæmt rammagrein 11, er að þetta eru ekki allt aðgerðir sem telja einu sinni inn í skuldbindingar Íslands gagnvart Parísarsáttmálanum. Hérna erum við með helming, 5 af þessum 10 milljörðum, sem rennur annars vegar í náttúrumiðaðar lausnir í loftslagsmálum og hins vegar í loftslagsvænni landbúnað. Stór hluti af þessum fjármunum mun fara til skógræktar, landgræðslu og endurheimtar votlendis sem eru allt ágætar aðgerðir en telja mismikið inn í skuldbindingar Íslands, sumar ekki neitt, og eru þar að auki þess eðlis að þær fara ekki að skila árangri fyrr en eftir 2030 þegar við þurfum að hafa staðið skil á því sem heyrir undir Parísarsáttmálann. Tré sem plantað er árið 2022 verður ekki farið í að binda mjög mikið af koltvísýringi úr andrúmslofti árið 2030. Þannig virkar það. Það sem er líka áhugavert við þessa rammagrein um útgjöld til loftslagsmála er að vissulega eru þau að ná meti árið 2022 í 13,3 milljörðum en síðan fara þau að lækka það sem eftir lifir fjármálaáætlunar. Ég sýni því fullan skilning að ekki sé hægt að vera með fullkomlega konkret plön varðandi aðgerðir þegar ríkisstjórnin reiknar með því að vera mögulega farin frá völdum, að vera ekki að skipuleggja hluti fyrir hönd næstu stjórna, en staðan er samt sú að aðgerðaáætlun í loftslagsmálum nær til 2030 en aðgerðirnar fara að fjara út árið 2023 í fjármálaáætlun. Kannski hefðum við getað komist fram hjá þeim vanda, ef ríkisstjórnin hefði ekki beðið svo lengi eftir því að Evrópusambandið gerði málamiðlun við eðlisfræðina, að ríkisstjórn Íslands féll á tíma gagnvart loftslagssamningnum. Kannski værum við í betri málum með þetta ef aðgerðaáætlun í loftslagsmálum endurspeglaði þann aukna metnað sem Evrópusambandið náði saman um í lok síðasta árs og Ísland fylgdi með inn í. Þetta var um loftslagsmálin en svo langar mig örstutt, herra forseti, rétt að lokum, að rifja upp breytingartillögu sem ég flutti við þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun í desember síðastliðnum þar sem ég hafði hoggið eftir því í áætluninni og í andsvörum við dómsmálaráðherra að hætt hefði verið við að setja á fót sjálfstæða innlenda mannréttindastofnun í ljósi þess að ekki væri gert ráð fyrir henni í fjármálaáætlun. Þá sá ég mér leik á borði að við myndum einfaldlega gera ráð fyrir henni í fjármálaáætlun og lagði til breytingar þess efnis að hækka útgjaldaramma vegna þeirrar stofnunar um þær 60 milljónir á ári sem dómsmálaráðuneytið hafði áætlað að stofnunin myndi kosta þegar hún kynnti fyrir nokkrum árum áform um að koma á fót sjálfstæðri innlendri mannréttindastofnun. Breytingartillagan var felld hér í þingsal með, ef ég man rétt, atkvæðum stjórnarliða og fulltingi þingmanna Miðflokksins. En svo gerðist það í febrúarbyrjun að ríkisstjórnin ákvað að skipa starfshóp til að útfæra hugmyndir um sjálfstæða innlenda mannréttindastofnun enda væri tilvist slíkrar stofnunar nauðsynleg til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar Íslands á sviði mannréttinda. Það var nú allt mjög kunnuglegt en þar segir, með leyfi forseta: „Þar sem gildandi fjármálaáætlun gerir ekki ráð fyrir fjármagni þarf að leita leiða til þess að koma stofnuninni á fót og tryggja framtíðarrekstur hennar innan heildarútgjaldaramma ríkissjóðs.“ Þetta er náttúrlega della. Það er bara della að kenna fjármálaáætlun um að ekki sé hægt að koma á fót stofnun eins og hefur lengi staðið til þegar þingmönnum er í lófa lagið að bæta úr því og auka möguleika á útgjöldum um þær 60 milljónir sem þarf. [[Forseti hringir.]]Þess vegna, herra forseti, fagna ég því að það sé lagt til í nefndaráliti fulltrúa Pírata í fjárlaganefnd.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um aukið samstarf Grænlands og Íslands. Þetta er sameiginlegt álit utanríkismálanefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og við höfum fengið fjölda fólks á okkar fund, m.a. frá ráðuneytum og stofnunum. Nefndinni bárust m.a. umsagnir frá Arctic Circle – Hringborði norðurslóða, Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri og fleirum. Tillagan kallar eftir því að gerður verði rammasamningur milli landanna, Íslands og Grænlands, í samráði við hagsmunaaðila um markmið á tilgreindum samstarfssviðum. Í greinargerð er fjallað stuttlega um Grænlandsnefndarskýrsluna, Samstarf Grænlands og Íslands á nýjum norðurslóðum, en í henni er að finna 99 tillögur til að auka samstarf landanna á vettvangi stjórnvalda, sveitarfélaga, stofnana, einkaaðila, frjálsra félagasamtaka, íþrótta, lista og menningar. Tíu af þessum tillögum eru svo sérstaklega dregnar fram sem forgangsmál. Umsagnaraðilar lýstu heilt yfir ánægju sinni með tillöguna og fögnuðu áformum um aukið samstarf milli Íslands og Grænlands. Í umsögn Stofnunar Vilhjálms Stefánssonar var þó gagnrýnt að í þingsályktunartillögunni væri lögð áhersla á íslenska hagsmuni. Þar var kallað eftir því að rammasamningurinn um samskipti landanna yrði mótaður á jafningjagrundvelli og tæki mið af hagsmunum Grænlendinga ekki síður en Íslendinga. Í umsögnum var sérstaklega fjallað um tillögur Grænlandsnefndar sem lúta að samstarfi á vettvangi menntunar, rannsókna og vísinda. Ein af tíu tillögum skýrslunnar til stefnumótunar snýr að uppbyggingu fjarnáms í samstarfi Háskólans á Akureyri og Háskólans í Nuuk. Í umsögn Háskólans á Akureyri var bent á að skólinn hefði átt farsælt samstarf við Háskólann í Nuuk um innleiðingu fjarnáms. Í umsögn Norðurslóðanets var kallað eftir því að stutt yrði við þá samvinnu sem þegar ætti sér stað milli Íslands og Grænlands en í umsögn Háskóla Íslands var hins vegar ítrekað mikilvægi þess að allar menntastofnanir landsins fengju tækifæri til að taka þátt í þessu samstarfi á vettvangi menntamála. Þar var bent á að til þess að bjóða upp á fjölbreyttara námsframboð væri nauðsynlegt að fá Háskóla Íslands inn í þetta samstarf. Nefndin fagnar sérstaklega útgáfu þessarar skýrslu sem er ítarleg og yfirgripsmikil greining á stöðu Grænlands í alþjóðamálum og yfirferð yfir samskipti Grænlands og Íslands. Í skýrslunni er bent á fjölbreytt tækifæri til samvinnu milli landanna, t.d. á vettvangi stjórnsýslu, samfélagsmála, innviða, sjávarútvegs og ferðaþjónustu. Í þingsályktunartillögunni kemur fram að við mótun rammasamningsins af Íslands hálfu verði lögð áhersla á þá málaflokka sem tillögur skýrslunnar fjalla um. Líkt og getið er að framan eru í skýrslu Grænlandsnefndar 99 tillögur að auknu samstarfi. Hvorki í þingsályktunartillögunni né greinargerðinni er tekin afstaða til þess hverjar þessara tillagna verði lagðar til grundvallar eða hverjar verði settar í forgang við mótun rammasamnings um samstarf milli þjóðanna tveggja. Nefndin dregur því þá ályktun að samningsmarkmið Íslands eigi eftir að mótast enn frekar í samráði við hagsmunaaðila og í samningaviðræðum við Grænlendinga sjálfa. Tillögur í skýrslu Grænlandsnefndar verði hafðar til hliðsjónar í samningaviðræðunum en þess sé ekki krafist með þingsályktunartillögunni að þær hljóti allar framgang. Því telur nefndin ekki ástæðu til að fjalla efnislega um einstakar tillögur í skýrslu Grænlandsnefndar sem lagðar eru fram sem fylgiskjal með þessari þingsályktunartillögu. Rammasamningur landanna muni hins vegar taka mið af áhuga og forgangsröðun Grænlendinga sem og Íslendinga og verði á endanum borinn undir Alþingi til samþykktar þegar þar að kemur. Að lokum fagnar nefndin þeirri viljayfirlýsingu sem felst í tillögu til þingsályktunar um aukið samstarf Íslands og Grænlands og lýsir stuðningi sínum við að ráðist verði í gerð rammasamnings milli landanna. Nefndin undirstrikar mikilvægi þess að styrkja samstarf landanna tveggja, ekki síst í ljósi aukins áhuga stórveldanna á norðurslóðum. Nefndin hvetur að lokum utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra til að eiga virkt samráð við hagsmunaaðila og við Alþingi við mótun rammasamnings um aukin samskipti milli Grænlands og Íslands. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: 3. og 4. málsliður tillögugreinarinnar orðist svo: Af Íslands hálfu verði lögð áhersla á þá málaflokka sem fjallað er um í skýrslu Grænlandsnefndar og tillögur hennar hafðar til hliðsjónar. Í rammasamningnum verði einnig tekið fullt tillit til grænlensku sjálfstjórnarlaganna. Undir þetta skrifa 26. maí 2021 á Alþingi hv. þingmenn Sigríður Á. Andersen formaður, Logi Einarsson, Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Silja Dögg Gunnarsdóttir. Hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta samkvæmt heimild starfsreglna fastanefnda Alþingis.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði fiskeldis, matvæla og landbúnaðar (einföldun regluverks). Með frumvarpinu eru lagðar til ýmsar breytingar á lögum í því skyni að einfalda regluverk á sviði fiskeldis, matvæla og landbúnaðar. Lagt er til að starfsumhverfi í fiskeldi verði einfaldað, sérstaklega fyrir minni framleiðendur, auk þess sem lagðar eru til breytingar á ýmsum lögum sem miða að því að auka skilvirkni stjórnsýslu og skýra regluverk til hagsbóta fyrir atvinnulíf og samfélag. Frumvarpið er liður í þriðja og síðasta áfanga aðgerðaáætlunar um einföldun regluverks á málefnasviði sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, og er samið í samráði við umhverfis- og auðlindaráðuneytið, Matvælastofnun og Umhverfisstofnun. Um efni og markmið frumvarpsins vísast að öðru leyti til greinargerðar með því. Varðandi forsögu að þeim breytingartillögum sem nefndin flytur við 2. umr. vil ég nefna í fyrsta lagi einföldun stjórnsýslu fyrir smærri aðila í fiskeldi. Lagðar eru til breytingar á lögum um fiskeldi sem eiga að koma til móts við minnstu aðilana í fiskeldi, þ.e. landeldi með allt að 20 tonna hámarkslífmassa, þar sem starfsemin er ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Í stað skilyrðis um rekstrarleyfi verði hluti slíkrar starfsemi skráningarskyldur og þannig dregið úr kostnaði við leyfisveitingar til smærri aðila. Í reglugerð verði nánar kveðið á um skilyrði og forsendur slíkrar skráningar. Meiri hlutinn telur jákvætt að lagðar séu til breytingar til einföldunar stjórnsýslu fyrir smærri aðila í fiskeldi og undirstrikar jafnframt mikilvægi þess að gerður sé greinarmunur á fiskeldisframleiðendum með fiskeldisstöðvar og þeim smærri í landeldi. Þá að nánari umfjöllun nefndarinnar. Í 18. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 63. gr. laga um náttúruvernd sem tekur til innflutnings lifandi framandi lífvera. Í umsögn Umhverfisstofnunar kemur fram að skýra þurfi hvort með breytingunni sé lagt til að fella niður 2. málslið 1. mgr. ákvæðisins eða hvort hann verði að 3. málslið. Að mati stofnunarinnar skyldi ekki fella brott 2. málslið sem fæli í sér heimild til að banna með reglugerð innflutning tiltekinna framandi lífvera. Þá þurfi að leiðrétta tilvísanir til málsgreina í frumvarpsgreininni. Meiri hlutinn bendir á að með a-lið 18. gr. frumvarpsins er lagt til að orðalag 2. málsliðar 1. mgr. 63. gr. laga um náttúruvernd breytist og verði eins og þar segir. Verði frumvarpið að lögum fellur 2. málsliður gildandi ákvæðis þar með brott en verður ekki að 3. málslið. Meiri hlutinn bendir jafnframt á að samkvæmt b-lið 18. gr. frumvarpsins kemur ný málsgrein á eftir 1. mgr. lagaákvæðisins sem kemur í stað gildandi 2. málsliðar 1. mgr. Í fjórða lagi fjallaði nefndin um breytingar á skipan fagráðs um velferð dýra. Með 26. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á 5. gr. laga um velferð dýra, ráðherra skipi fagráð um velferð dýra í stað þess fyrirkomulags sem nú er. Samkvæmt gildandi ákvæði staðfestir ráðherra skipan ráðsins en aðrir fulltrúar en formaður eru skipaðir af Bændasamtökum Íslands, Dýralæknafélagi Íslands, Dýraverndunarsambandi Íslands og Siðfræðistofnun Háskóla Íslands. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að slík breyting væri skref aftur á bak í málefnum dýravelferðar þar sem hætta væri á að fagleg sjónarmið vikju fyrir skilvirkri stjórnsýslu. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að gert er ráð fyrir að ráðherra skipi í fagráðið með hliðsjón af faglegum þáttum og að almennt verði leitað til þeirra aðila sem nefndir eru í gildandi lagaákvæði. Meiri hlutinn telur mikilvægt að dýraverndarsjónarmið séu í forgrunni við skipan í fagráð um velferð dýra og áréttar að fram kemur í greinargerð að ráðherra leiti áfram til þeirra aðila sem tilgreindir eru í gildandi lagaákvæði auk þess sem unnt verði að leita til annarra aðila með fagþekkingu á málefnasviðinu. Virðulegi forseti. Síðan kemur hér í nefndaráliti okkar reifun á þeim breytingartillögum sem við gerum í framhaldi af þeirri umfjöllun sem ég hef nú rakið. Í fyrsta lagi er breyting á lögum um fiskeldi þar sem við náum utan um þau umfjöllunarefni sem ég las áður upp, í öðru lagi breyting á lögum um fjallskilasamþykktir og í þriðja lagi breyting á lögum um matvæli sem ég vil gera nánari grein fyrir. Meiri hlutinn leggur til, að beiðni ráðuneytisins, breytingu á 13. gr. f laga um matvæli. Tillagan er sett fram til samræmis við áherslur um að ýta undir möguleika bænda til að framleiða og selja afurðir beint frá býli til að styrkja verðmætasköpun og afkomu þeirra. Um nánari rökstuðning fyrir þessari breytingu má vísa til nýsettrar reglugerðar um starfrækslu heimasláturhúsa og eftirlitskostnað þeim tengdan. Nefndin gerir líka breytingartillögu um brottfall laga um stofnun hlutafélags um síldarútvegsnefnd og stofnun sjóða í þágu síldarútvegsins, nr. 43/1998. Um tvo sjóði er að ræða samkvæmt 8. og 9. gr. laganna. Meiri hlutinn leggur til að lögin verði felld brott í heild sinni enda hafi þau ekki lengur þann tilgang sem lagt var upp með þegar þau voru sett árið 1998. Samkvæmt upplýsingum frá ráðuneytinu verður eignum sjóðs samkvæmt 8. gr. laganna þá ráðstafað til ríkissjóðs. Í lögunum var gert ráð fyrir að hægt væri að ráðstafa árlega úr sjóðnum til síldarrannsókna og bendir meiri hlutinn á að tryggja þurfi hækkun á ramma Hafrannsóknastofnunar um 10–12 millj. kr. árlega sem nýttar væru til rannsókna á uppsjávarstofnum. Sjóður samkvæmt 9. gr. starfar áfram samkvæmt skipulagsskrá. Virðulegur forseti. Ég hef þá rakið breytingartillögur nefndarinnar og undir þetta nefndarálit skrifar meiri hluti nefndarinnar; Lilja Rafney Magnúsdóttir formaður, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Haraldur Benediktsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson og Sigurður Páll Jónsson.