Forseti Íslands gerir kunnugt: „Ég hef ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda mánudaginn 15. ágúst 2016 kl. 15. Gjört í Reykjavík, 9. ágúst 2016. Guðni Th. Jóhannesson. Sigurður Ingi Jóhannsson. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.“ Ég býð hæstv. forseta og hv. alþingismenn velkomna til þingfunda að nýju.
Háttvirtir alþingismenn. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra góðar óskir til okkar þingmanna og býð alþingismenn svo og starfsmenn þingsins velkomna til framhaldsfunda Alþingis að loknu sumarhléi. Samkvæmt endurskoðaðri starfsáætlun frá því í maí sl. er gert ráð fyrir þingfundum í þessari lotu til 2. september. Þingstörf í vor tókust vel og voru Alþingi til sóma. Vil ég þakka þingmönnum fyrir það. Ég bind vonir við að sá góði andi sem þá ríkti í störfum Alþingis megi haldast á þessum framhaldsfundum.
Hinn 14. júlí síðastliðinn lést á hjúkrunarheimilinu Mörk Kristín Halldórsdóttir, fyrrverandi alþingismaður. Hún var 76 ára að aldri og hafði átt við vanheilsu að stríða um nokkurt skeið. Kristín Halldórsdóttir var fædd í Varmahlíð í Reykjadal 20. október 1939. Foreldrar hennar voru Halldór Víglundsson, smiður þar, og Halldóra Sigurjónsdóttir, húsmæðrakennari og síðar skólastjóri Húsmæðraskólans á Laugum. Í móðurætt Kristínar voru margir alþingismenn sem létu að sér kveða í þessum sal. Kristín Halldórsdóttir lauk stúdentsprófi við Menntaskólann á Akureyri árið 1960 og ári síðar prófi frá Kennaraskóla Íslands. Hún var kennari við Digranesskóla í Kópavogi tvo vetur, 1964–1966, og starfaði lengi sem blaðamaður, fyrst við Tímann 1961–1964 en síðar við Vikuna 1972–1974 og var ritstjóri þess blaðs í fimm ár, 1974–1979. Er stofnað var til Samtaka um kvennalista fyrir kosningarnar 1983 varð Kristín ein þriggja kvenna sem náðu kosningu til Alþingis, sem landskjörinn alþingismaður í Reykjaneskjördæmi. Hún var endurkjörin í því kjördæmi 1987 en sagði af sér þingmennsku tveimur árum síðar, 1989, í samræmi við reglur samtakanna, en varð þá starfskona þeirra hér á Alþingi í sex ár. Hún var á ný kjörin alþingismaður 1995 og enn fyrir Reyknesinga. Í því umróti sem varð undir lok þess kjörtímabils, árið 1999 þegar þingflokkur Kvennalistans var lagður niður, var Kristín utan flokka um tíma en gekk svo í þingflokk óháðra sem síðar myndaði Vinstri hreyfinguna – grænt framboð. Var hún í framboði fyrir þann flokk og síðar framkvæmdastjóri flokksins og þingflokksins 2001–2005. Á þingferli sínum var Kristín þrívegis formaður þingflokks Kvennalistans og 1. varaforseti neðri deildar á þinginu 1986–1987. Meðan hún var utan þings var hún formaður Ferðamálaráðs í fjögur ár. Án nokkurs vafa markaði framboð Samtaka um kvennalista árið 1983, og kosning þriggja þingmanna þeirra, þáttaskil í stjórnmálasögunni og frá þeim tíma jókst hlutfall kvenna á Alþingi stórum svo að nú er það með því hæsta á þjóðþingum lýðræðisríkja. Frá þeim tíma var ljóst að allir stjórnmálaflokkar yrðu að ætla konum aukinn hlut á framboðslistum sínum. Nafn Kristínar Halldórsdóttur verður um alla framtíð tengt þessum skilum og þeim árangri sem fylgdi í kjölfarið. Kristín sat lengst af þingferli sínum í fjárveitinganefnd, síðar fjárlaganefnd, en um tíma í umhverfisnefnd, auk annarra nefnda. Í umræðum og tillöguflutningi lét hún jafnréttismál og umhverfismál í víðum skilningi mest til sín taka. Hún sat á 11 löggjafarþingum alls, en starfstími hennar á Alþingisreitnum nær yfir meira en 20 ár. Kristín Halldórsdóttir var lipur í öllu samstarfi á vettvangi Alþingis, hófsöm í málflutningi, góður ræðumaður og vel máli farin. Hún hafði drjúga og margþætta reynslu í sjóði sínum er hún var kjörin til þings. Hún unni mjög náttúru Íslands, var mikill ferðagarpur, hestamaður, og gerðist einn helsti málsvari náttúruverndar er á leið svo að eftir var tekið. Við sem áttum samleið með Kristínu Halldórsdóttur hér á Alþingi minnumst hennar fyrir skýran málflutning, dugnað og vandvirkni í þingstörfum, en ekki síður fyrir glaðlyndi hennar og ljúflyndi. Ég bið þingheim að minnast Kristínar Halldórsdóttur, fyrrverandi alþingismanns, með því að rísa úr sætum. - [[Þingmenn risu úr sætum.]]
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra og félags- og húsnæðismálaráðherra.
Herra forseti. Í blaðinu Fréttatímanum var á dögunum fjallað um stöðu fólks sem fékk niðurgreiðslu lána í gegnum hina svokölluðu leiðréttingu. Þar eru nefnd raunveruleg dæmi um hvernig fjárhagur fólks breyttist til hins verra eftir að það fékk leiðréttingu ríkisstjórnarinnar. Samhliða skuldaleiðréttingunni svokölluðu lækkuðu stjórnvöld vaxtabætur, létu barnabætur tapa verðgildi sínu og gerðu tekjuskerðingar bótanna þar að auki grimmari. 9.000 fjölskyldur sem fengu vaxtabætur í fyrra fá þær ekki í ár og 9.000 færri foreldrar fá barnabætur í ár en árið 2014. Aðeins hinir tekjuhærri og þeir sem skulda mest koma betur út úr skuldaleiðréttingu ríkisstjórnarinnar. Það fólk sem áður hafði fallið innan skilgreiningar um vaxtabætur sér afborganir sínar lækka lítillega en vaxtabætur lækka miklu meira. Fólk situr því eftir með mun minna ráðstöfunarfé en áður og það lendir í vanda. Hinir efnaminni borga sjálfir fyrir leiðréttinguna svokölluðu en ekki kröfuhafar föllnu bankanna eins og lofað var. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra hvort hæstv. ráðherra hafi gert sér grein fyrir þessum áhrifum ákvarðana ríkisstjórnarinnar þegar þær voru teknar, eða er um mistök að ræða af hálfu ríkisstjórnarinnar sem hæstv. forsætisráðherra telur að þurfi að leiðrétta?
Virðulegi forseti. Hér er rökstuðningnum svolítið snúið á haus. Hægt er að segja söguna með talsvert öðrum hætti. Skuldaleiðréttingin tókst afburðavel og hefur verið einn stærsti þáttur í því lækka skuldir heimilanna. Fyrir örfáum árum, 2012, skulduðu heimilin í landinu 125% af vergri landsframleiðslu og voru með skuldsettustu heimilum í hinum vestræna heimi. Á síðasta ári voru skuldir heimilanna komnar niður í 84% af vergri landsframleiðslu og komnar niður fyrir það skuldahlutfall sem verið hefur hér á landi síðan fyrir aldamót. 2003 og 2004 var það um 91% og taldist býsna gott. Þessi lækkun er að stærstum hluta til komin vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar með leiðréttingunni sem greidd var af kröfuhöfum bankanna. Vaxtabætur eru hugsaðar til að borga fólki bætur sem skuldar of mikið í húsnæði sínu og því er ekki skrýtið þegar sú breyting hefur orðið á að eigið fé húseigenda hefur vaxið umtalsvert og á sama tíma hefur kaupmáttaraukning í landinu verið yfir 20%, sem er fáheyrð stærð, sé staða fólks öll önnur og að vaxtabætur lækki til samræmis. Spyrja má hvort betra sé að koma til móts við fólks með því að auka eign þess í húsnæðinu, lækka skuldir og þar með greiðslubyrði til bankans eða hafa í hæstu hæðum skuldirnar og greiðslubyrðina og að ríkið þurfi að koma til hjálpar með vaxtabótum. Stefna ríkisstjórnarinnar hefur verið skýr, hún er að auka [[Forseti hringir.]]eigið fé fólksins og það hefur tekist.
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra telur að leiðréttingin svokallaða hafi tekist vel þó að það sé svo að þeir sem koma betur út úr fyrri kerfisbreytingu ríkisstjórnarinnar, þ.e. lækkun vaxtabóta á móti sérstakri niðurfærslu, eru þau heimili sem áttu ekki rétt á vaxtabótum vegna mikilla eigna og hárra tekna. Ríkisstjórnin lagði því allt kapp á að nýta almannafé til að lækka skuldir auðugasta fólksins í landinu. Hinir tekjulægri og eignalitlu sitja hins vegar uppi í verri stöðu og staðreyndin er sú að fyrir það fólk hefði verið miklu betra ef ríkisstjórnin hefði engu lofað og ekki reynt að standa við neitt af því sem Framsóknarflokkurinn lofaði fyrir síðustu kosningar. Finnst hæstv. forsætisráðherra þetta ásættanleg staða? Hvernig breyta loforðin sem gefin voru í dag stöðu fólksins sem varð fyrir barðinu á hinni svokölluðu leiðréttingu?
Virðulegi forseti. Mér þykir leitt að nýkjörinn formaður Samfylkingarinnar skuli viðhalda þeim ranghugmyndum sem hér hafa verið uppi. Skuldaleiðréttingin var almenn aðgerð sem fól í sér að stærsti hluti aðgerðarinnar styrkti stöðu ungs fólks og þeirra sem minnst áttu, akkúrat hið gagnstæða. Á móti hefur Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn skrifað langar skýrslur um það gamla vaxtabótafyrirkomulag sem hér var, að það hafi teygt sig allt of hátt og verið að renna í vasa þeirra sem ekki á því þurftu að halda. Hér er öllu snúið á haus. Þessi aðgerð, skuldaleiðréttingin, tókst afburðavel. Eignir fólks í þess eigin húsnæði hafa vaxið um 45 prósentustig, þ.e. 1/3, á starfstíma ríkisstjórnarinnar og eru skuldirnar núna með því lægsta í hinum vestræna heimi. Hver vildi ekki frekar vera í þeim sporum að eiga stærri hlut í sínu eigin húsnæði og borga minna til bankanna en að þurfa að [[Forseti hringir.]]treysta á að ríkið komi með vaxtabætur til að viðhalda þeirri snöru sem bankakerfið og kerfið sem slíkt býr við hefur búið til?
Herra forseti. Í hádeginu mátti heyra fréttir af því að áformum um nýtt einkasjúkrahús í Mosfellsbæ væri slegið á frest og talsmaður erlendra fjárfesta biði eftir tillögum frá íslenskum stjórnvöldum um breytingar á þeim áformum og hann biði eftir að ná samtali við hæstv. heilbrigðisráðherra. Í raun má segja að þær fréttir allar sem við fengum að heyra í sumar af áhuga innlendra og erlendra fjárfesta á að reisa nýtt einkasjúkrahús í Mosfellsbæ, fjárfesting upp á 50 milljarða, hafi auðvitað vakið mikið umtal og margar spurningar, sérstaklega þegar í ljós kom að þarna átti að gera efnameira fólki kleift að borga sig í rauninni inn til að fá tiltekna þjónustu fram hjá hinu íslenska heilbrigðiskerfi. Strax heyrðum við varnaðarorð frá ýmsum sérfræðingum um að þetta gæti haft veruleg áhrif á íslenskt heilbrigðiskerfi, þetta gæti grafið undan því kerfi sem við höfum byggt hér upp, þarna mundi skapast samkeppni um starfsfólk og þetta væri vísir að tvöföldu kerfi. Í stuttu máli má segja að varnaðarorðin hafi glumið úr öllum áttum og hæstv. heilbrigðisráðherra kom fram og lýsti áhyggjum af þessum áformum. Það er ekkert í innlendri löggjöf sem kemur í veg fyrir að fjárfestar geti byggt upp starfsemi af þessu tagi og jafnvel ekki sótt um leyfi fyrr en búið er að byggja heilan spítala, eins og þessir fjárfestar lýstu yfir að þeir ætluðu að gera, þeir lýstu því yfir að þeir ætluðu að byggja hér aðstöðu fyrir 50 milljarða og sækja svo um leyfi, sem hefði þá væntanlega verið erfitt að hafna. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Finnst honum eðlilegt að í löggjöfinni séu engar leiðir til að koma í veg fyrir slík áform ef fagaðilar meta þau hættuleg fyrir innlent heilbrigðiskerfi, ef stjórnmálamenn í landinu eru sammála um að þeir vilji ekki byggja upp tvöfalt heilbrigðiskerfi, er þá ekki eðlilegt að það séu einhverjar leiðir í lagaumhverfinu [[Forseti hringir.]]til að koma í veg fyrir það? Þetta er fyrri spurningin sem mig langar að beina til hæstv. heilbrigðisráðherra.
Virðulegi forseti. Ég heyrði í hádegisfréttum að þessi fjárfestir biði eftir breytingartillögum frá stjórnvöldum við áform sín en þau áform hafa einfaldlega ekkert verið kynnt stjórnvöldum, þannig að ég held að mjög vandasamt sé að setja fram einhverjar breytingartillögur við einhver áform sem maður þekkir ekki. Það er því eitthvað brogað við þessa umræðu alla saman. Þar sem hv. þingmaður spyr hvort ekki sé athugunarinnar virði að engar hindranir séu í íslenskri löggjöf við einhverjum áformum sem kunna að ógna stöðunni í íslenska heilbrigðiskerfinu er því til að svara að í 26. gr. laga um heilbrigðisþjónustu og í 6. gr. laga um embætti landlæknis eru ákveðnar girðingar. En það er hins vegar alveg ljóst að skerpa þarf á regluverkinu, reglusetningunni, því að ég tel nauðsynlegt að landlæknisembættið og ráðuneytið fari betur í gegnum lagarammann. Við höfum undirbúið það, ég og landlæknir, að setjast yfir það verk. Regluverkið var hins vegar metið þannig af starfshópi sem var settur á laggirnar árið 2012 að það væri ekkert í löggjöfinni sem skorti á til þess að láta þennan einkarekstur vinna með einhverjum skynsamlegum hætti. Það er mjög umhugsunarvert að minni hyggju ef landlæknisembættið telur einhver áform ógna stöðunni í íslenska heilbrigðiskerfinu, að þá hafi landlæknisembættið ekki tæki til að vinna gegn slíkri ógn. Ég fellst ekki á þennan skilning og til þess höfum við mælt okkur mót, ég og landlæknir, til að fara í gegnum þessa reglusetningu. [[Forseti hringir.]]Það getur ekki verið með þeim hætti að kerfið hafi ekki neinar varnir ef stöðunni í heilbrigðiskerfinu er ógnað.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég vil ítreka að ég tel mjög mikilvægt að það séu í senn leiðir fyrir stjórnmálin annars vegar og hins vegar fagaðila að hafa áhrif á þessa þróun mála. Það getur ekki verið eðlilegt að svona nokkuð sé ákveðið með einu pennastriki hjá tilteknu sveitarfélagi án þess að fram fari bæði umræða á pólitíska sviðinu á Alþingi og hins vegar meðal fagaðila, þannig að ég fagna því að fyrirhugað sé að fara yfir þetta regluverk. Hin spurningin sem ég er með og hæstv. ráðherra kom að varðar þessi áform. Hæstv. ráðherra hefur lýst yfir í fjölmiðlum og sagði áðan að hann hefði aldrei fengið kynningu á þessum áformum. Ég vil spyrja í ljósi orða þessa fjárfestis, hann hefur ekki einu sinni fengið - ég spyr hvort hæstv. ráðherra hafi fengið ósk um fund með þessum fjárfestum og hvort ráðherrann hafi í raun einhverjar skýringar á því hvernig svona mál geti gengið [[Forseti hringir.]]jafn langt og raun ber vitni án þess að ráðherra heilbrigðismála eða önnur heilbrigðisyfirvöld komi í raun nokkuð að málinu.
Virðulegi forseti. Ekki kann ég aðrar skýringar á því hvernig þessi umræða þróaðist en þær að mikill áhugi er á öllu sem viðkemur heilbrigðiskerfinu og mikill áhugi á því sem þar er að gerast. Í mínum huga var þessi umræða öll allan tímann hálfinnihaldslaus því að ekkert af þessu hafði verið birt okkur. Ég kann engar skýringar á því með hvaða hætti þetta mál vannst áfram með þvílíkum ólíkindum, sérstaklega um einnar viku skeið, í umræðu í fjölmiðlum. Það eru hins vegar ákvæði í lögum um heilbrigðisþjónustu og landlækni sem beinlínis eru orðuð þannig að áform sem þessi ber að tilkynna landlæknisembættinu, þ.e. fyrirhuguð áform um rekstur, þannig að það geti komið inn í á skynsamlegum og skikkanlegum tíma til að fylgjast með því hvernig það væri gert. Ég ítreka enn og aftur að minn skilningur er að regluverkið sé með þeim hætti að embætti landlæknis hafi [[Forseti hringir.]]tæki til þess að grípa inn í áform aðila ef það metur stöðu heilbrigðiskerfisins ógnað.
Virðulegur forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra. Nú er það svo að haustið 2012 var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla þar sem mikill meiri hluti samþykkti að hafin yrði endurskoðun stjórnarskrárinnar í anda tillagna stjórnlagaráðs. Í upphafi kjörtímabilsins var sett á fót svokölluð stjórnarskrárnefnd á vegum forsætisráðherra til að fara yfir þau mál. Eftir langa vinnu, og frekar árangurslitla framan af, skilaði nefndin tillögum til forsætisráðherra nú í sumar um þrjár breytingar. Mig langaði til að inna hæstv. forsætisráðherra eftir því hvað hann hygðist gera með þær tillögur sem komu út úr nefnd sem var skipuð fulltrúum allra flokka hér á þingi, hvort hann teldi ekki mikilvægt að halda lífi í þeirri vinnu og taka mark á þjóðaratkvæðagreiðslunni frá 2012.
Vinna stjórnarskrárnefndarinnar - nefndin skilaði af sér til forsætisráðuneytisins í sumar - hefur staðið yfir býsna lengi, það er rétt. Þetta er mjög vönduð vinna þar sem niðurstaðan er sú að leggja til ný þrjú ákvæði inn í stjórnarskrá, hluti sem margir hafa talað fyrir að þurfi að koma inn í stjórnarskrána. Ég hef lagt á það áherslu að sú staða sem náðist í nefndinni, að sammælast um að senda þessar þrjár tillögur fyrst út til umsagnar og síðan að afgreiða þær frá sér, vissulega með bókunum frá ólíkum hópum, sé ágætisstaður til að halda áfram með málið. Ég hef talað fyrir því að skynsamlegt sé að málið komi inn til þingsins. Ég hefði talið æskilegast að það yrði borið fram af öllum þeim sem sátu í nefndinni. Ég hef fengið upplýsingar um að svo verði ekki og það hefur líka komið fram í ræðustól Alþingis. Þá held ég að næsta skref okkar sé að setjast yfir það hvort við getum gert það í einhverjum smærri hóp eða þá að forsætisráðherra, sem hefur með málið að gera, leggi það hreinlega fyrir þingið. Ég hef í hyggju að skoða alvarlega að gera það á næstu dögum, ekki síst í ljósi ræðu forseta Íslands við innsetningu í þessum sal fyrr í sumar þar sem hann hvatti þingmenn til að takast á við þetta verkefni, talaði um að áfangasigrar væru góðir og málamiðlanir væru skynsamlegar, sem svo sannarlega eru fyrir hendi í þessum tillögum. Ég býst við að það séu ólíkar skoðanir í öllum þingflokkum á einstökum tillögum, en ég held að það væri mjög áhugavert ef þingið tækist á við þetta á næstu vikum, því að glugginn sem er opinn er opinn núna. Það er býsna langt þangað til [[Forseti hringir.]]hann opnast aftur ef næsta kjörtímabil verður fjögur ár.
Virðulegur forseti. Við í Bjartri framtíð höfum stutt þessa vinnu og hefðum reyndar stutt það ef hún hefði gengið hraðar og lengra. En við styðjum tillögurnar, eins og kom fram hjá fulltrúa okkar í nefndinni. Það eru mörg önnur mikilvæg mál í tillögum stjórnlagaráðs, eins og um jöfnun atkvæðisréttar, eins og um skýrar reglur um mögulegt framsal valdheimilda, eins og umgjörð um embætti forseta Íslands o.s.frv., sem er líka mikilvægt að við á Alþingi tökum til okkar vinnu og tökum, eins og hæstv. forsætisráðherra orðaði svo vel, orð nýkjörins forseta Íslands okkur til hvatningar. Ég hvet okkur til þess en minni á að samkvæmt starfsáætlun forseta Alþingis eru einungis [[Forseti hringir.]]12 dagar til reiðu og sá fyrsti er í dag, þannig að það eru 11 dagar eftir. Það þarf því að hafa hraðar hendur ef við ætlum að gera eitthvað á þessu kjörtímabili.
Virðulegur forseti. Ég þakka hvatninguna sem kemur fram hjá hv. þingmanni um að koma með málið inn til þingsins og tek undir með honum um mikilvægi þess að leyfa þinginu að takast á við þetta verkefni. Ég held miðað við hvað vinnan hefur verið vönduð, byggð á vinnu sem auðvitað var unnin á undan, hvort sem var í nefndum á fyrri kjörtímabilum eða vinnu stjórnlagaráðs eða önnur sú vinna sem hefur verið unnin, að það liggi mikið verk hér að baki, vönduð vinna, sem ég held að væri æskilegt að koma hingað inn. Varðandi þingferilinn hefur það verið skoðun mín og við ræddum það á upplýsingafundi stjórnarandstöðunnar og forustumanna ríkisstjórnarinnar hvernig við sæjum fyrir okkur að hægt væri að lengja þinghaldið og ganga til kosninga síðar í haust þegar við höfum lokið störfum, þá tel ég nægan tíma til þess að takast á við þetta verkefni og tek hvatninguna mjög jákvætt til mín um að koma með málið sem fyrst til þings.
Virðulegi forseti. Mig langar til að spyrja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra svolítið út í hvert hann telji að hlutverk Lánasjóðs íslenskra námsmanna eigi að vera. Hvaða hlutverki á LÍN að gegna í íslensku samfélagi? Nú er ég búin að lesa yfir frumvarp hæstv. ráðherra um breytingar á Lánasjóði íslenskra námsmanna í allt sumar og hef reynt að átta mig á því hvaða hlutverki hann eigi að gegna í samfélaginu. Erum við að reyna að stuðla að jöfnuði til náms, jöfnuði til náms óháð því hvað fólk fær í laun eftir nám? Það eru ekki allar stéttir jafn vel launaðar og það má sér í lagi hugsa sér að leikskólakennarar, hjúkrunarfræðingar og fleiri stéttir sem teljast ekki til hálaunastétta, að fólk muni síður sækja í nám ef endurgreiðslubyrðin er hærri. Ég bara spyr, og mig langar að fá heildstætt svar, hver heildarsýn ráðherra er í þessum málaflokki. Ég tel og það er minn skilningur á Lánasjóði íslenskra námsmanna að hann eigi að vera félagslegur jöfnunarsjóður. Og hann á ekki að vera félagslegur jöfnunarsjóður einungis þegar fólk er í námi. Það á ekki einungis að taka tillit þess þegar fólk er í námi heldur líka þegar fólk þarf að byrja að borga af lánum sínum. Ég spyr: Hver er hugsjónin hjá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra í þessum málaflokki? Mér finnst það ekki vera skýrt. Vill hæstv. ráðherra að lánasjóðurinn komi jafnt í krónutölum talið fram við alla eða vill hann að sjóðurinn stuðli að félagslegu jafnrétti?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina en vil vekja athygli á því að við munum ræða þetta mál ítarlega á morgun þar sem mælt verður fyrir frumvarpinu. Þá munum við hv. þingmaður geta átt orðastað og farið yfir þessi mál. Ég vil strax svara því sem hv. þingmaður beinir til mín að ég held að við séum sammála um að sjóðurinn er félagslegur jöfnunarsjóður. Hann á að tryggja námsmönnum aðgengi að fjármagni þegar þeir fara í nám. Um leið er þetta líka fjárfestingartæki ríkisins, það er verið að fjárfesta í menntun, það er verið að setja styrki í núverandi kerfi til námsmanna til þess einmitt að hvetja til náms, ekki bara til að leysa þann vanda sem hv. þingmaður nefnir, sem er hinn félagslegi þáttur málsins, heldur er þetta líka viljayfirlýsing ríkisins um að menntun skiptir máli og að það eigi að fjárfesta í menntun. Síðan er það spurning hvort núverandi fyrirkomulag lánasjóðsins sé sérstaklega félagslegt eða ekki. Það er alveg heilmikil umræða og við munum örugglega ræða um það, ég og hv. þingmaður, á morgun. Ég held að við séum sammála um að þetta sé megintilgangur sjóðsins, þ.e. hið félagslega jöfnunarhlutverk. Hvernig það síðan myndast hef ég bent hv. þingmanni og öðrum á að núverandi kerfi býr til dæmis til þá stöðu að ef skoðaðir eru 20 hæstu lánþegarnir fá þeir vel yfir hálfan milljarð að láni, svo við tökum sem dæmi af þeim sem lokið hafa námi. Þeir borga einungis lítinn hluta af þeim fjármunum til baka til ríkisins meðan aðrir fá mjög lítið. Af því að hv. þingmaður nefnir sérstaklega umönnunarstéttir og aðra sem fara í slíkt nám vil ég benda á og það kemur alveg skýrt fram í frumvarpinu og umsögnum um það að u.þ.b. 85% af þeim sem eru núna í námi og taka námslán munu annaðhvort hafa óbreytta eða lægri greiðslubyrði eftir að náminu lýkur í því kerfi sem er verið að leggja hér upp. Ég held að það sé ekki málefnalegt að leggja svo upp með að það frumvarp sem nú liggur fyrir þinginu geri það að verkum að þeir sem eru til dæmis að fara að læra að verða kennarar standi frammi fyrir verri kjörum [[Forseti hringir.]]hvað varðar námslánin.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka svarið frá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Það er að vissu leyti rétt að það eru ákveðnir aðilar sem þurfa að taka hærri lán, enda gefur augaleið að við getum ekki í okkar litla samfélagi kennt allt. Það eru margir sem fara í langt og dýrt nám einfaldlega af því að það er ekki í boði hérna. Ég veit ekki hver skólagjöldin eru í Juilliard en við viljum að fólk mennti sig almennilega í tónlist. Ég veit ekki hver skólagjöldin eru í Harvard eða ef fólk fer í læknisnám í Bandaríkjunum en gjöldin eru há. Með þeim áformum sem hæstv. menntamálaráðherra hefur í frumvarpi sínu er í raun verið að takmarka þessa möguleika. Stundum þurfum við að vera með há námslán af því að það er ekkert annað í stöðunni. Mér finnst mjög slæmt ef það á að þrengja að fólki sem er þessi frávik, sem skipta líka máli fyrir samfélagið, að við séum með fjölbreytta menntun og að fólk hafi aðgengi að henni.
Virðulegi forseti. 99% námsmanna taka námslán núna innan við 18 milljónir. Það er því engin grundvallarbreyting hér á ferðinni, en það sem er verið að leggja upp með, og ég hlakka til að eiga þá umræðu á morgun, er að við tökum upp sama fyrirkomulag og við þekkjum á Norðurlöndunum, annars vegar lánakerfi og hins vegar styrkjakerfi þar sem styrkirnir eru gegnsæir og ákveðið jafnræði ríkir varðandi úthlutun á þeim. Það held ég að sé skynsamlegt. Námsmannahreyfingarnar hafa kallað eftir því ítrekað að slíkt fyrirkomulag verði tekið upp, að við tökum upp svipað fyrirkomulag og við þekkjum á Norðurlöndunum, og ég held að ekki sé vanþörf á. Þegar við skoðum íslenska menntakerfið og stöðu mála þar og hvernig þessir þættir hafa virkað saman hjá okkur þá er það svo, og það hlýtur að vera til umhugsunar, að við Íslendingar eigum einhvers konar heimsmet í því hversu gömul við erum þegar við ljúkum háskólanámi. Meðalaldur hér á BS- og BA-gráðunni er rétt rúmlega 30 ár. Samhengi þessara hluta og síðan þeirra breytinga sem við erum að gera á framhaldsskólakerfinu er að færa íslenska menntakerfið nær því sem við þekkjum á Norðurlöndum [[Forseti hringir.]]þannig að íslenska menntakerfið standi snúning og samanburð við það sem best gerist og verði þar með grunnur að góðum lífskjörum á Íslandi í framtíðinni.
Virðulegi forseti. Í hádeginu urðum við vitni að mikilli kynningu stjórnarflokkanna á aðgerðum í húsnæðismálum en þegar grannt er skoðað kemur í ljós að þetta voru býsna miklar umbúðir utan um ekki neitt, þ.e. annars vegar bann við því að fólk geti tekið 40 ára lán en svo eru svo að segja allir undanþegnir því banni. Þar með er orðið ljóst, vegna þess að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sagði fyrir síðustu kosningar að valið stæði um að fá Framsóknarstjórn eða verðtryggingarstjórn, að það er alveg greinilegt að við höfum fengið verðtryggingarstjórn, þótt Framsóknarflokkurinn sitji í henni upp á punt. En hitt sem er ekki síður undravert að sjá er að lagt er upp með að gríðarlegur hagur sé í því fólginn fyrir ungt fólk að fá skattafslátt sem nemur 1,5 milljörðum á ári til að greiða niður lán og auðvelda sér eignamyndun. Og ekki stendur á mér að fagna slíkum aðgerðum. En á sama tíma hefur ríkisstjórnin akkúrat verið að skerða hlut þessa sama unga fólks með sveltistefnunni í vaxtabótakerfinu þar sem búið er að skerða vaxtabætur á ári um 15 milljarða frá því sem þær voru þegar best lét í tíð síðustu ríkisstjórnar. Og nú er verið að efna til skrautsýningar til að skammta 1/10 hluta þess til baka. Til hverra? Til unga fólksins sem alltaf hefði fengið mest út úr vaxtabótakerfinu vegna þess að það er að jafnaði tekjulægra og á minni eign í húsnæðinu en aðrir. Virðulegi forseti. Er ekki full ástæða fyrir ríkisstjórnina að viðurkenna að hún hefur gersamlega fallið á því prófi, jafnt að afnema verðtrygginguna sem hún lofaði og hinu, að finna raunveruleg úrræði fyrir þá sem á þurfa að halda, með því að svelta vaxtabótakerfið og henda svo litlum gusum [[Forseti hringir.]]í fólk sem það borgar allt fyrir sjálft hvort sem er? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Það er augljóst að Samfylkingin telur að mikilvægt sé að halda fólki í skuldafjötrum, hafa skuldsetningu heimila eins háa og hægt er og þannig geta komið til hjálpar með því að dæla út vaxtabótum. Við höfum þá skoðun og þá stefnu að mikilvægast sé að fólk eignist sem mest í húsnæði sínu, eigi sem hæst hlutfall í húsnæði sínu, geti greitt niður skuldir sínar eins hratt og hægt er og sitji þar af leiðandi ekki uppi með þá áhættu, því að það geta komið verðbólguskot á Íslandi eins og við þekkjum af sögunni, að það sé betur í stakk búið til að takast á við slík áföll. Þess vegna höfum við lagt upp með að leiðréttingin - sem ég veit að Samfylkingin hefur aldrei getað sætt sig við þrátt fyrir að hv. þingmaður hafi í bréfi til flokksmanna sinna hvatt flokksmenn til að hugsa að kannski hefðu menn átt að hlusta á tillögur framsóknarmanna um hvernig átti að koma til móts við skuldsetta íbúðareigendur á sínum tíma - það gerðum við. Við stóðum við þau stóru orð. Niðurstaðan er sú að Seðlabankinn hefur vísað til þess að ein stærsta ástæða fyrir því að skuldir heimila hafa lækkað úr 125% af landsframleiðslu niður í 84% á síðasta ári, og fara enn lækkandi, sé m.a. vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar. Síðan blandar hv. þingmaður nýju úrræði fyrir fólk sem ekki á húsnæði í dag inn í vaxtabótakerfið í dag. Það er akkúrat verið að gera það sama fyrir þennan hóp, það er verið að auðvelda honum að eignast húsnæði, lækka höfuðstól hans, gefa stóran valkost til að taka óverðtryggð lán með skýrum hætti, sem er vel að merkja stærsta skref sem tekið hefur verið á Íslandi til að koma böndum á verðtryggð lán síðan verðtryggingin var sett á 1979.
Virðulegi forseti. Margt hef ég gert á ævi minni en aldrei minnist ég þess að hafa sagt að menn hefðu átt að hlusta á framsóknarmenn þegar kemur að skuldamálum heimilanna. Ég hef þvert á móti gagnrýnt þann leikaraskap sem hefur einkennt aðgerðirnar og sést best í því, vegna þess að hæstv. forsætisráðherra virðist ekki enn þá vera búinn að ná því hvaða hlutverki vaxtabætur gegna og gegndu, að leiðréttingin upp á rétt um 15 milljarða á ári er nokkurn veginn jafn há og það sem ríkisstjórnin sparar sér í vaxtabótaútgjöldum með því að skera niður þau útgjöld frá því sem þau voru þegar best lét. En munurinn er sá að leiðréttingin fór að stærstum hluta til þeirra sem ekki hefðu notið réttar í vaxtabótakerfinu vegna þess að þeir voru með of háar tekjur eða áttu of mikla eign í húsnæðinu sínu eða höfðu aldrei orðið fyrir neinum skuldavanda. Það er óréttlætið sem við [[Forseti hringir.]]gagnrýnum og það óréttlæti er frekar fest í sessi [[Forseti hringir.]]núna með nýjum aðgerðum þar sem áfram er haldið [[Forseti hringir.]]að skera niður við þá sem raunverulega eiga við [[Forseti hringir.]]húsnæðisvanda og skuldavanda að stríða, en [[Forseti hringir.]]peningum dreift með mjög ógagnsæjum hætti.
Virðulegi forseti. Það er erfitt að fara í málefnalega rökræðu í þinginu þegar menn vilja ekki viðurkenna þær staðreyndir sem fyrir hafa legið. Leiðréttingin fór að stærstum hluta til ungs fólks og þeirra sem minna áttu, akkúrat öfugt við aðgerðir fyrrverandi ríkisstjórnar, sem mér leiðist að fara að tala um, 110%-leiðina sem var ekkert þak á og fór einmitt til þeirra sem höfðu skuldsett sig mest og höfðu mest á milli handanna og dugði þó engan veginn til að koma til móts við þann hóp, hvað þá hinn hópinn sem var skilinn eftir en leiðréttingin tók á. Við erum síðan í þessum aðgerðum í dag að koma fram með tillögur, úrræði fyrir ungt fólk, að auðvelda því stórlega að eignast þak yfir höfuðið með því að nýta séreignarsparnað án þess að skerða möguleika þess þegar það kemst á ellilaun á að vera með yfir 100%, reyndar 113%, af tekjum sínum eftir að það hættir. Það nýtir sem sagt hluta af séreignarsparnaði sínum í upphafi til þess að lækka greiðslubyrði og lækka skuldsetningu og auka eigið fé og flýta fyrir því [[Forseti hringir.]]að það eignist húsnæði og sé betur í stakk búið til að takast á við hugsanleg verðbólguskot framtíðarinnar.
Virðulegi forseti. Bjartsýni landsmanna um þessar mundir á sér góðar og gildar skýringar. Hagur heimilanna hefur vænkast verulega undanfarin missiri. Skuldir hafa minnkað, fasteignir hækkað í verði og starfandi Íslendingum fjölgað jafnt og þétt. Síðast en ekki síst hafa laun hækkað hratt á sama tíma og verðbólga hefur verið afar hófleg, m.a. vegna styrkingar krónu og hagfelldrar verðþróunar á hrávörum og eldsneyti erlendis frá. Aukning kaupmáttar launa hefur því verið mun meiri undanfarið en á sambærilegum tímabilum mikilla launahækkana á undanförnum áratugum þegar verðbólga var veruleg á sama tíma. Ekkert bendir til annars á þessari stundu en að þessi þróun geti haldið áfram ef við Íslendingar berum gæfu til að taka skynsamlegar ákvarðanir. Nýlegar tölur Hagstofunnar um launa- og kaupmáttarþróun draga þetta skýrt fram. Í júní hækkaði launavísitala Hagstofunnar verulega frá mánuðinum á undan. Frá sama mánuði í fyrra nemur hækkunin 12,5%. Á sama tímabili mældist verðbólga hverfandi og kaupmáttur launa jókst því umtalsvert á tímabilinu, þ.e. yfir tíu af hundraði. Slík kaupmáttaraukning er vafalítið afar fátíð. Ársverðbólga nú í ágúst er reiknuð undir 1%. Verðbólgan hefur verið undir verðbólgumarkmiði Seðlabankans í tvö og hálft ár, í 30 mánuði. Gangi spáin eftir fer verðbólgan undir neðri fráviksmörk Seðlabankans sem er óhætt að segja að sé alveg ný staða fyrir peningastefnunefnd Seðlabankans. Útlit er fyrir litla verðbólgu næstu mánuði og að hún haldist undir verðbólgumarkmiði vel inn á næsta ár hið minnsta. Að því leyti má segja að við Íslendingar njótum nú einstaks tímabils verðstöðugleika og, eins og áður sagði, umtalsverðrar kaupmáttaraukningar. Á síðasta ári urðu til 6.000 ný störf hér á landi. Meðalatvinnuleysi síðustu 12 mánaða hefur ekki verið lægra síðan í ársbyrjun 2009. Hlutfall starfandi er nú jafn hátt og í janúar 2006 og atvinnuleysi komið á svipaðar slóðir og í upphafi árs 2003. Hlutfall þeirra sem hafa vinnu hefur hækkað nær stanslaust frá upphafi árs 2013 og fátt sem bendir til þess að það breytist á næstunni. Þá hefur atvinnuþátttaka farið ört vaxandi og nálgast nú það sem best hefur verið. Nýjar tölur sýna að Íslendingar erlendis eru aftur farnir að sjá tækifæri á Íslandi og séu að koma heim. Sjaldgæft er að aðfluttir Íslendingar séu fleiri en brottfluttir, en nú er útlit fyrir að þetta ár verði það þriðja af síðustu 17 árum þar sem fleiri íslenskir ríkisborgarar flytja til landsins en frá því. Flestar spár eru Íslendingum hagfelldar nú um stundir. Gangi spár um hagvöxt eftir verður landsframleiðsla á mann árið 2016 hærri en árið 2007. Það sem skiptir þó mestu er að hagvöxtur nú er mun heilbrigðari en árið 2007 þegar hann var að miklu leyti byggður á aukinni skuldsetningu. Hagvöxtur nú er knúinn áfram af fjárfestingu og einkaneyslu. Því má búast við að einkaneysla aukist samhliða auknum kaupmætti en ríkisstjórnin mun halda áfram að styðja við heimilin svo þau geti haldið áfram að grynnka á skuldum eða auka sparnað. Þar skiptir miklu að samhliða bættri eignastöðu fyrirtækja og heimila eru vanskil að dragast saman. Ný skýrsla Íbúðalánasjóðs sýnir að vanskil einstaklinga dragast hratt saman, þ.e. um tæplega helming frá því í júní í fyrra. Það er því ekki að ástæðulausu að matsfyrirtækið Moody's hefur tilkynnt að lánshæfismat Íbúðalánasjóðs verði endurmetið með mögulega hækkun í huga. Þessi bætti hagur heimila og fyrirtækja skilar sér einnig í bættum ríkisrekstri, en núverandi ríkisstjórn hefur náð einstökum árangri í ríkisfjármálum eins og lesa má úr skýrslum lánshæfisfyrirtækja. Ef sömu stefnu er fylgt er þess ekki langt að bíða að Ísland færist aftur upp í A-flokk á hinum alþjóðlega lánamarkaði. Hver hefði trúað því fyrir nokkrum missirum? Um leið mun vaxtakostnaður ríkissjóðs lækka mikið eins og hann hefur reyndar gert allt þetta kjörtímabil. Skattstofnar hafa styrkst þrátt fyrri lægri skattálagningu og gjaldendum fjölgar. Þegar horft er til útgjalda er ríkissjóður nú kominn aftur til tímans fyrir efnahagskrísu og bankahrun. Þar munar mestu að útgjöld til velferðarmála hafa hækkað gríðarlega í tíð þessarar ríkisstjórnar og eru nú tæplega 12 milljörðum kr. hærri að raunvirði en 2007. Ríkisstjórnin hefur undanfarið kynnt margvíslegar tillögur um aðrar umbætur í velferðarmálum, svo sem stórátak í þágu þeirra sem kaupa sína fyrstu fasteign eins og greint var frá fyrr í dag. Stundum er rætt um punktstöðu til að árétta að staðan sé svona núna en óvíst sé með framhaldið. Punktstaðan fyrir íslenska hagkerfið hefur verið ansi góð lengi og ekkert lát virðist á, eins og hér hefur verið rakið. Meira að segja hin þekkta væntingavísitala Gallups nálgast hratt hámarkið fyrir bankahrunið 2008 en vísitalan mælir tiltrú á væntingar fólks til efnahagslífsins, atvinnuástandsins og heildartekna heimilisins. Bjartsýni hefur aukist á sama tíma og störfum hefur fjölgað mikið og kaupmáttur fólks aukist. Sömu sögu er að segja um viðhorf stjórnenda 400 stærstu fyrirtækja landsins og telja þeir stöðu atvinnulífsins góða, en vísitala efnahagslífsins hefur aðeins í tvö skipti mælst hærri af síðustu 49 skiptum. Því má með nokkrum sanni leyfa sér að fullyrða að ástandið í efnahagsmálum þjóðarinnar núna sé óvenjugott, jafnvel einstakt um margt. Þessi ríkisstjórn hefur unnið að því að breyta, bæta og lagfæra það sem þarf að gera síður en að bylta. Við getum því verið stolt af stöðu mála núna í hagkerfinu. Því má halda fram að endurreisn efnahagslífsins og aðgerðum eftir efnahagskrísu og bankahrun sé lokið. Nú þurfum við að fara að horfa fram á veginn til langrar framtíðar. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin setti sér markmið í upphafi kjörtímabils. Þau hafa verið að nást eitt af öðru, skuldaleiðréttingin sem tókst afburðavel og hefur skilað tilætluðum árangri, hvernig tekið var á slitabúum bankanna og kröfuhöfum sem hefur skilað því að næsta verkefni er afnám hafta á einstaklinga og fyrirtæki. Í dag voru kynnt og sett fram úrræði fyrir þá sem hyggjast kaupa sína fyrstu fasteign. Þótt á ýmsu hafi gengið hefur ríkisstjórnin aldrei misst sjónar af markmiðum sínum. Til þess þarf staðfestu og áræðni. Við Íslendingar eigum mikil tækifæri í því árferði sem nú ríkir. Ytri og innri skilyrði eru og hafa verið hagstæð. Það skiptir þó máli hvað menn gera úr þeim tækifærum sem á vegi þeirra verða. Það skiptir máli að allir fái að njóta, ekki bara sumir. Sagan segir okkur að það sé engin trygging fyrir því að ástandið verði svona áfram. Höfum í huga að það skiptir máli hverjir sitja við stjórnvölinn. Veldur hver á heldur. Við erum nú að hefja síðsumarsþing þar sem fyrir liggja mörg mikilvæg mál fyrir landsmenn sem mikilvægt er að ljúka áður en gengið er til kosninga í haust. Ég vænti þess að með skipulagðri vinnu á þinginu næstu vikur muni það ganga eftir, sérstaklega ef horft er til þess vinnulags og þeirrar skilvirkni sem við sáum á síðustu mánuðum vorþingsins. Virðulegi forseti. Ég hef farið yfir hina sönnu stöðu efnahagsmála landsins með vísan til staðreynda og hagvísa. Mikilvægt er fyrir okkur öll að staðan nú sé ljós. Við getum síðan haft mismunandi skoðanir á því hvert við eigum að stefna héðan. Stefna ríkisstjórnarinnar er skýr. Árangur síðustu missira varðar veginn.
Herra forseti. Hvers vegna var þetta kjörtímabil stytt? Við leggjum nú af stað inn í síðustu daga þessa kjörtímabils töluvert fyrr en áætlað var. Ástæðan er sú fordæmalausa staða sem upp kom í kjölfar þess að Panama-skjölunum var lekið og í ljós kom að fjöldi Íslendinga, þar á meðal æðstu embættismenn, hafði nýtt sér skattaskjól sem notuð eru til að koma peningum undan sameiginlegum sjóðum landsmanna. Það varð þjóðinni áfall að forsætisráðherra landsins skyldi vera flæktur í málið. Viðtalið fræga og fréttirnar í kjölfarið voru óbærilega vandræðalegar. Þjóðin skammaðist sín fyrir umræður á erlendum fréttastöðvum um spillta ráðherra á Íslandi. Hæstv. fjármálaráðherra og innanríkisráðherra þurftu síðan að útskýra hvers vegna þeirra nöfn voru líka í skjölunum. Það var tilfinning fólks um svik og spillingu sem kallaði fram fjölmennustu mótmæli í sögu Íslands og krafan var: Kosningar strax. Forsætisráðherrann sagði af sér og núverandi hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra báðu þjóðina um að sætta sig við að kláruð yrðu ákveðin mál fyrir kosningar en kjörtímabilið yrði stytt um eitt þing. Þegar spurt var um kjördag var svarið: Það fer eftir því hvernig stjórnarandstaðan hagar sér. Þetta svar er og hefur ekki verið boðlegt og ríkisstjórninni til minnkunar. Þrátt fyrir þá hótun og þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi ekki fengist til að segja kjósendum hvenær yrði kosið fyrr en nú, fimm mánuðum seinna, vann stjórnarandstaðan þétt við hlið hennar á Alþingi síðastliðið vor við að klára mikilvæg mál. Það samstarf gekk vel og vert er að rifja það upp nú þegar við höldum inn í þetta stutta sumarþing. Herra forseti. Sannleikurinn er sá að megn óánægja ríkir með sitjandi ríkisstjórn á fleiri en einu sviði. Heilbrigðisþjónustan líður fyrir fjárskort og það gerir menntakerfið líka. Kjör aldraðra og öryrkja hafa dregist aftur úr lágmarkslaunum. Grunur hefur vaknað um vond vinnubrögð, svo sem í Borgunarmálinu, og sala ríkiseigna tortryggð. Farið var í leiðréttingu á húsnæðislánum sem gagnaðist ríkum allra best. Þunginn í ferðamannastraumnum eykst sífellt án þess að gripið sé til neinna aðgerða og ríkissjóður hefur orðið af tugum milljarða króna undanfarin þrjú ár vegna lækkaðra veiðigjalda og skatta á þá sem mest eiga. Allt þetta bitnar á venjulegu fólki sem er á lágum eða meðallaunum og það er engin þolinmæði lengur fyrir slíkum vinnubrögðum. Það er þó ekki allt kolsvart og staða ríkisfjármála er að mörgu leyti góð. Með réttum áherslum og góðri forgangsröðun verður hægt að byggja upp opinberu þjónustuna og styrkja innviði landsins. Nú er líka góð von um að ný ríkisstjórn taki við stjórnartaumunum eftir kosningar. Það kemur satt að segja á óvart að sjá kosningaloforð stjórnarflokkanna sem birtast í áætlun þeirra í ríkisfjármálum til næstu fimm ára. Fyrir fram hefði maður búist við digrum loforðapakka í hinum ýmsu uppbyggingarverkefnum en flokkarnir hafa ákveðið að sýna sitt rétta andlit og gera ekki ráð fyrir meiri peningum inn í heilbrigðiskerfið eða til háskólanna. Ekkert meira í vaxta- og barnabætur og nánast ekkert í uppbyggingu vegakerfisins. Þegar spurt er um hvernig skuli þá byggja upp Ísland er svar þeirra einfalt: Einkarekstur. Einkarekin sjúkrahús, heilsugæsla, skólar, vegir og flugvellir. Herra forseti. Ríkisstjórnin mun ekki klára kjörtímabil sitt vegna þess að hún er rúin trausti. Kosið verður að nýju 29. október og við í Samfylkingunni tölum fyrir hugsjónum jafnaðarstefnunnar og nýrri stjórnarskrá, fyrir öflugu velferðarsamfélagi, fyrir réttlátri skiptingu þjóðarkökunnar, jafnrétti til náms, gæðaheilbrigðisþjónustu sem allir geta notið og mannsæmandi kjörum á öllum stigum lífsins. Góður möguleiki er á því að betri ríkisstjórn taki við eftir nokkrar vikur og það er afar gleðilegt.
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra fór hér yfir stöðu efnahagsmála og talaði um hina sönnu stöðu efnahagsmála. Það stakk mig aðeins því að við sem erum í stjórnmálum vitum að það skiptir máli hvað er sagt og hvað er ekki sagt. Hæstv. forsætisráðherra talaði um stöðugleika, bjartari tíma og lága verðbólgu. Hann sleppti því að minnast á hátt vaxtastig, stýrivexti Seðlabankans upp á 5,75%, sleppti því að nefna að aðgerðir ríkisstjórnarinnar, þeirrar sem nú situr og þeirrar sem sat á undan, þ.e. á þessu kjörtímabili, hafa einkennst af þeirri forgangsröðun að passa upp á hina efnameiri. Það rekur sig allt aftur til fyrsta verkefnis ríkisstjórnarinnar sem var að lækka veiðigjöld á stórútgerðina. Síðan getum við skoðað ýmsar þær breytingar sem hafa verið gerðar á skattstefnu. Við getum horft til lokunar í menntakerfinu, við getum horft til þrenginga á vaxtabótum og barnabótum. Allt hefur þetta gagnast hinum efnameiri. Það besta sem ríkisstjórnin hefur gert í þessum málum var að senda út fréttatilkynningu um aukinn jöfnuð sem byggði á tölum frá 2013 sem þurfti að leiðrétta eftir að sú tilkynning fór út. Við metum efnahagslíf út frá ýmsum stærðum. Jöfnuður skiptir þar máli eins og aðrar stærðir og það var ekki mikið um það í ræðu hæstv. forsætisráðherra sem nefndi ekki heldur að kosningum var flýtt í kjölfar þess að fyrrverandi forsætisráðherra sagði af sér. Þjóðin horfði framan í þá staðreynd að í þessu landi hafa verið tvær þjóðir sem hafa spilað á ólíkum leikvöllum þegar kemur að því hvernig menn geta fjárfest og hvaða reglum er fylgt. Þar er ólíku saman að jafna, þeim sem hafa getað geymt eignir sínar í aflandsfélögum í skattaskjólum og þeim sem hafa spilað eftir leikreglum íslensks atvinnulífs. Þetta er ástæðan fyrir því að forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar komu í tröppurnar í kjölfar óvænts blaðamannafundar eins stjórnarþingmanns og tilkynntu að kosningum yrði flýtt og kjörtímabilið stytt um eitt þing. Það var af því að það varð alger trúnaðarbrestur þegar menn horfðu framan í þennan sannleika. Þó að menn hafi velt fyrir sér kjördeginum síðan er þetta staða málsins sem er ekki hægt að skauta svo létt yfir þegar við förum yfir stöðu þjóðmálanna, eins og það er orðað. Við erum nú að hefja stutt þing, við höfum ekki allan tíma heimsins fram undan til að ljúka stórum málum. Stjórnvöld munu að sjálfsögðu setja áherslu sína á einhver tiltekin mál sem við eigum eftir að fara yfir í þinginu. Ég legg áherslu á og vona að ríkisstjórnin leggi áherslu á að ljúka vinnu við frumvarp sem hæstv. fjármálaráðherra mælti fyrir á vordögum um aðgerðir gegn skattaskjólum. Það væri sómi að því ef þingið gæti lokið því máli fyrir kosningar. Það er reyndar von á verulegum breytingum við það mál en ég vænti þess að um það ætti að nást góð samstaða. Ég nefni líka að við fengum af því fréttir í sumar að hæstv. umhverfisráðherra hefði sett á laggirnar starfshóp til að skoða hugsanlega stofnun miðhálendisþjóðgarðs. Ég tel ekki neitt standa í vegi fyrir því að Alþingi Íslendinga afgreiði tillögu sem hér liggur inni frá þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um stofnun miðhálendisþjóðgarðs sem hefur fengið afar jákvæðar umsagnir í meðförum hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Okkur væri sómi að því að ljúka því máli. Ég minni líka á mál sem hefur verið kallað eftir í þinginu og hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa talað um með jákvæðum hætti sem er fullgilding loftslagssáttmálans. Hér hafa menn nefnilega talað um að það sé mikilvægt að ná góðri samstöðu um þingstörfin. Ég tek undir að það er mikilvægt að ná góðri samstöðu um þingstörfin en þá verður það líka að vera þannig að við náum saman um það hvaða mál við ætlum að leggja áherslu á að ljúka. Ég tel að um þau þrjú mál sem ég hef nefnt hér geti náðst góð samstaða út frá því hvernig hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn hafa talað. Ég sakna þess hins vegar að heyra ekki minnst á slíkar áherslur þegar verið er að ræða hvað eigi að leggja áherslu á á því stutta þingi sem er fram undan. Þegar ég nefni miðhálendisþjóðgarð og loftslagssáttmálann er t.d. um að ræða mál sem munu varða komandi kynslóðir líklega meiru en flest önnur mál sem hér liggja undir. Ég vænti þess þegar við förum inn í þetta stutta þing í aðdraganda kosninga að við leggjum öll okkar af mörkum til að þingstörf geti gengið sem best fyrir sig. Þá er líka mikilvægt að við ræðum saman um það hverju við viljum ná fram. Það liggur fyrir, eins og hæstv. forsætisráðherra sagði líka, að það eru mismunandi skoðanir og til þess að myndin af stöðu efnahagsmála geti verið sönn þurfum við að hafa fleiri þætti til að ná sannri mynd.
Herra forseti. Hér er það rifjað upp að stjórnarflokkarnir hafi ákveðið að stytta kjörtímabilið og sagt að það sé vegna þess að ríkisstjórnin njóti ekki trausts. Það kemur reyndar úr hörðustu átt, frá formanni flokks sem stofnaður var til þess að vera annar tveggja turna í íslenskum stjórnmálum en er sjálfur rúinn trausti í dag. Staðreyndin er sú að það var kosið um það í vor að tillögu minni hlutans hvort ganga ætti til kosninga. Það var fellt. Í kjölfarið tóku stjórnarflokkarnir sig saman, kynntu áætlun um það hvernig þeir mundu búa um sín helstu áherslumál áður en gengið yrði til kosninga að hausti. Þess vegna störfuðum við langt fram á sumar og þess vegna erum við hér saman komin í ágústmánuði. Við munum á komandi dögum og vikum leggja áherslu á ákveðin grundvallarmál sem ríkisstjórnin hefur unnið að, eru í nefndum þingsins og munu koma fram á næstu dögum. Eitt þeirra var kynnt í dag, annað verður kynnt á morgun. Svo munu dagarnir líða og við munum taka í forgang þau mál sem ríkisstjórnin vill sérstaklega beita sér fyrir. Hvert hefur verið verkefni þessarar ríkisstjórnar á kjörtímabilinu? Fyrst og fremst þurfti ríkisstjórnin í upphafi að beita sér fyrir því að samfélagið fengi viðspyrnu, að við lokuðum botnlausum fjárlagahalla sem var orðinn viðvarandi vandamál og að heimilin fengju síðan viðspyrnu til að vera alvöruþátttakendur í þessu samfélagi. Það gerðum við á upphafsdögum ríkisstjórnarinnar. Fjárlagagatinu var lokað sem var alger forsenda þess að við gætum hafið uppbyggingarskeið að nýju. Það er svo sem alveg rétt sem sagt hefur verið, öll hefðum við gjarnan viljað setja meiri fjármuni hér og hvar í velferðarkerfið. Við hefðum svo gjarnan ekki viljað þurfa að glíma við niðurskurðinn á almannatryggingabótunum sem vinstri stjórnin leiddi yfir þá sem á þær þurfa að treysta. Við hefðum helst ekki viljað þurfa að fresta tækjakaupaáætlun o.s.frv. eins og gert hefur verið á undanförnum árum. Á þessum vanda höfum við verið að taka með þeim hætti að á þessu ári stefnir í að afgangur á ríkisfjármálunum verði meiri en allur uppsafnaður halli vinstri stjórnarinnar frá 2009–2013. Að öllum líkindum verður meiri afgangur á þessu ári en allur uppsafnaður halli vinstri stjórnarinnar. Þetta gefur okkur viðspyrnu og tækifæri til að horfa til framtíðar og spyrja okkur: Hvernig förum við að því að byggja aftur upp betri heilbrigðisþjónustu en við höfum þurft að sætta okkur við á undanförnum árum? Hvernig förum við að því að mæta betur markmiðum okkar gagnvart eldri borgurum, öryrkjum og öðrum þeim sem við erum sammála um að helst þurfi á hjálparhönd að halda? Það birtist í okkar langtímaáætlun. Hér koma menn upp og segja: Ja, í þessu er ekki neitt. Það stendur ekki til að gera nokkurn skapaðan hlut. Það er þó óvart þannig að í þessari fimm ára áætlun er gert ráð fyrir 10% raunaukningu frumútgjalda ríkisins. Og er það ekki dæmigert fyrir íslenska stjórnmálamenningu að þá segi menn í aðdraganda kosninga: Iss, þetta er ekki neitt. 10% aukning útgjalda ríkisins til heilbrigðis- og velferðarmála, menntamála og samgöngumála, það er nú ekki neitt. Ég skal bjóða betur, ég skal bjóða 20%. [[Gripið fram í.]]Eða hvað á það að vera? Hversu mikið á það að vera? Er það það sem bíður okkar á síðustu vikunum fyrir kosningar, að fara í loforðakapphlaup um milljarðatugina sem menn ætla að sáldra um samfélagið, langt umfram það sem fram kemur í langtímaáætluninni? Ef menn skoða þetta af yfirvegun og einhverri sanngirni sjá þeir að staðreyndin er sú að það hefur skapast verulegt svigrúm á næstu árum til að gera betur víða í samfélagsþjónustunni. Svo skulum við takast á um það hvernig við ætlum að úthluta, hvernig við ætlum að skipta því. Það að segja að ekki sé gert ráð fyrir auknu útgjaldasvigrúmi í ríksfjármálaáætluninni er hreinn uppspuni og reyndar algjör þvættingur sem stenst enga skoðun. Menn segja að ríkisstjórnin hafi forgangsraðað í þágu þeirra sem mest hafa milli handanna. Það er líka rangt. Við höfum lækkað tekjuskattinn þannig að þegar við komum til valda var hér miðþrep tekjuskatts sem fellur niður um áramótin. Miðþrepið tók við í 240.000 kr. Við erum búin að fella það út og búin að lækka lægsta þrepið þannig að nú fer fólk á lægsta þrepinu yfir 800.000 kr. Allir undir 800.000 kr. hafa fengið verulega lækkun tekjuskatts frá þessari ríkisstjórn. Svo talið þið um að þetta sé fólkið sem hefur það best. Þetta er fólkið sem þurfti að þola skattahækkun frá vinstri stjórninni. Menn nefna veiðigjöldin. Staðreyndin er sú að þessi ríkisstjórn hefur tekið á annan tug milljarða í veiðigjöld umfram það sem ríkisstjórn vinstri flokkanna gerði í fjögur ár. Við höfum tekið á annan tug milljarða meira í veiðigjöld en vinstri stjórnin gerði. Við skattlögðum slitabúin og forgangsröðuðum í þágu fyrirtækjanna, sem nú greiða lægra tryggingagjald, og heimilanna. Svona mætti halda áfram. Nei, það er algjör ágreiningur ef menn vilja fara út í það við stjórnarflokkana að hér hafi verið svigrúm á undanförnum árum til að gera svo miklu meira. Undanfarin þrjú ár hafa farið í að finna viðspyrnuna með því að ljúka slitabúunum, taka á krónuvandanum sem við erum að boða að verði haldið áfram með á þessu þingi og gefa heimilunum viðspyrnu. Já, það er hægt að gera betur í framtíðinni en það er ekki svo að við höfum boðað að svigrúmið verði lítið sem ekkert. Þvert á móti er bjart fram undan fyrir íslenska þjóð, við höfum notið góðs af lágri verðbólgu, kaupmáttur hefur farið vaxandi og við munum halda áfram á þeirri braut.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða stöðu þjóðmála og umræðan gengur eiginlega bara út á krónur og aura. Við erum komin hingað saman í Alþingishúsið í ágúst sem er mjög óvenjulegt og ríkisstjórnin er búin að boða til kosninga í október, búin að taka þá ákvörðun að stytta kjörtímabilið og flýta kosningum. Það er óvenjulegt. Á hverju stendur? Hvað kom til? Er þetta bara vegna þess að menn gáfust upp á verkefninu, nenntu því ekki lengur, eða er eitthvað stærra á bak við? Við vitum að ástæðan fyrir því að við erum hérna, ástæðan fyrir því að við erum að fara inn í kosningar, er sú að það varð algjör upplausn í íslensku þjóðfélagi í vor í kjölfar Panama-skjalanna. Það var í rauninni fullkomið hrun á trausti á milli landsmanna og stjórnvalda og í raun og veru stjórnmálanna. Hér fyrir utan stendur hópur fólks sem er að mótmæla komu útlendinga til landsins og reyndar til allrar hamingju stærri hópur fólks sem er að mótmæla þeim mótmælum. Þarna takast á hugmyndafræði óttans annars vegar og bjartsýninnar og hugrekkisins hins vegar. Við sjáum þetta vera að gerast í stjórnmálum, ekki bara á Íslandi heldur líka um allan heim. Við sjáum stjórnmál óttans í forsetakosningunum í Bandaríkjunum núna. Við sáum hvernig spilað var inn á óttann í atkvæðagreiðslunni um Brexit í Englandi í sumar og við finnum það á Íslandi að gerjun er í hugum og maga fólks. Það er ástæðan fyrir að við erum að fara að kjósa í haust. Biðlundin fyrir gamalli pólitík, fyrir hrokafullri pólitík, fyrir óbreyttu ástandi og ójöfnuði, óréttlæti í íslensku samfélagi, biðlundin fyrir þessu og meðvirknin fékk svo á kjaftinn í vor að fólk nennir þessu ekki lengur. Nú erum við að fara inn í kosningar eftir nokkrar vikur. Á þessu þingi verða rædd, ja, ég veit það ekki, talað er um tugi mála sem eru komin inn í þingið. Það fer eftir því hver talar hversu mörg stór mál eiga eftir að koma inn í þingið. Reikna má með því og maður heyrir nú þegar að byrjað er að sýna á spilin, lofa auknum útgjöldum, lofa allra handa víxlum inn í framtíðina, en það sem eftir situr er spurningin: Hver er trúverðugleikinn? Það er stóra spurningin. Getum við horft framan í kosningar þar sem við erum sátt við hærri tekjur ríkisins, sem við vitum öll að koma ekki síst vegna fjölgunar ferðamanna, vegna hagstæðs olíuverðs o.s.frv., en óbreytt kerfi í sjávarútvegi þar sem örfáum er úthlutað landsins gögnum og gæðum, lokuð kerfi í landbúnaði o.s.frv.? Ég held að það sé nokkuð ljóst að ástæðan fyrir því að við erum hérna saman komin í ágúst á þingi til að vinda ofan af kjörtímabili sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að stytta með kosningum í haust er sú að fólk vill breytingar. Við getum gert ýmislegt á þinginu, við áttum góðar vikur í vor þar sem þingstörfin gengu vel og við tókum mikilvægar ákvarðanir og samþykktum mikilvæg mál í breiðri sátt. Við kunnum þetta alveg og það er kallað eftir þessu. Þess vegna segi ég, kæru þingmenn, við okkur öll: Vinnum eins og fólk, stöndumst þessar væntingar og reynum að komast upp úr hjólförunum.
Forseti. Ég ætla að vara fólk við. Langflestir í þessum sal eru komnir í kosningahaminn skelfilega þar sem loforðin eru svo óraunveruleg að þeim ber að taka af mikilli varúð. Mig langar til að rifja upp af hverju við erum hér í dag, af hverju við erum í þinginu í ágúst. Í apríl varð ótrúlegasti sirkus sem ég hef orðið vitni að á minni þingmannstíð. Við sem fórum í gegnum þetta inni í þinghúsinu vorum, ja, ekki beint í áfalli heldur upplifði maður sig meira algjörlega niðurlægðan. Það var niðurlægjandi að fara í gegnum þetta tímabil þar sem öll heimsbyggðin horfði á okkur og hló að okkur. Það var gert viðstöðulaust grín að forsætisráðherra Íslands í heimspressunni og að þjóðinni fyrir að hafa svona forsætisráðherra. Við erum hér út af því. Við erum ekki hérna af því að ríkisstjórnin sé búin að vera frábær. Við erum hér út af þessu og kjörtímabilið var stytt af því að ríkisstjórnin varð hrædd við fólkið sem kom og mótmælti vegna þess að siðferðiskennd þess var misboðið. Það hefur aldrei gerst áður að svona margir Íslendingar hafi komið saman af því að þeim hafi verið fullkomlega misboðið siðferðislega. Það er einstakt í sögu vestrænna lýðræðisríkja. En við erum hér líka af því að við ætluðum að hafa stutt sumarþing til að ríkisstjórnin fengi tækifæri til að klára einhver þeirra mála sem liggja inni. Við erum ekki hér af því að ríkisstjórnin ætli að koma með 20 ný stór mál. Yfir 50 mál liggja í nefndum og það er alveg sjálfsagt að greiða þeim leið í gegnum Alþingi á eðlilegan hátt. Á eðlilegan hátt þýðir að sum mál sem eru ekki í samkomulagi verði hreinlega ekki afgreidd. Það vita allir, m.a.s. nýgræðingar í pólitík eins og ég, að við þinglok fá ekki allir allt sem þeir vilja. Það veit ríkisstjórnin fullvel þannig að við skulum bara tala mannamál. Síðan finnst mér skrýtið að hlusta á málflutning þeirra hæstv. ráðherra sem hér tala. Mér finnst svo skrýtið að þeir tali alltaf eins og fjögur ár kjörtímabils séu algjörlega einangruð, eins og þau séu ekki í samhengi við neitt. Það er viðstöðulaust talað um að vinstri stjórnin hafi gert þetta en aldrei talað um ástæðu þess að hér hafi orðið hrun. Það er aldrei talað um stefnurnar sem urðu til þess að hér varð hrun. Nú hefur verið keyrt ansi þétt á þeirri stefnu að hreinlega einkavæða allt. Sem betur fer hefur þessi ríkisstjórn verið einhver verklausasta ríkisstjórn Íslandssögunnar. Sem betur fer, segi ég, og megi þessi ríkisstjórn verða enn verklausari og megi koma sem fæst mál frá henni inn á Alþingi til að við getum klárað þetta kjörtímabil og tekið næsta kjörtímabil á þann veg að það sé í samhengi við framtíðina og fortíðina en ekki í einhverri fjögurra ára endakallsvertíð þar sem teknar eru ákvarðanir inn í framtíðina sem aðrir þurfa að framkvæma og landsmenn lifa eftir. Ég skora á ríkisstjórnina að vera áfram jafn duglítil og hún hefur verið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að hefja þessa umræðu um stöðu þjóðmála og öðrum ræðumönnum hér í umræðunni. Fyrir rúmum þremur árum við myndun nýrrar ríkisstjórnar undir forustu Framsóknarflokksins lofuðum við að ný sókn mundi hefjast í þágu lands og þjóðar. Sú sókn hefur sannarlega gengið vel líkt og kom fram í ræðu hæstv. forsætisráðherra. Leiðarljós okkar í gegnum allt kjörtímabilið hefur verið að bæta hag heimilanna í landinu og efla atvinnulífið með aukinni verðmætasköpun í þágu almennings. Í okkar huga var augljóst að heimilin væru undirstaða og drifkraftur þjóðfélagsins. Til þess að virkja hann yrðum við að taka á skuldavanda heimilanna sem hrun fjármálakerfisins orsakaði. Leiðrétta yrði skuldirnar vegna verðbólguskots á árunum 2007–2010 og beita bæði beinni niðurfærslu höfuðstóls og skattalegum aðgerðum. Við þyrftum að breyta kerfinu til að koma í veg fyrir að fortíðarvandi yrði að framtíðarvanda og byggja þyrfti til framtíðar með því að efla atvinnulífið. Þannig mundum við tryggja vöxt og velferð til frambúðar með nægri atvinnu. Án vinnu væri hvorki vöxtur né velferð. Úrtölumenn voru á hverju strái. Úrtölumenn sem vissu það eitt að ekkert væri hægt að gera, engu væri hægt að breyta. En við létum ekki segjast. Við neituðum að taka undir með úrtölumönnum um að ekkert frekar væri hægt að gera fyrir heimilin í landinu eða til að efla atvinnulífið. Við létum ekki segja okkur að Íslendingar gætu ekki sjálfir haft stjórn á eigin efnahag. Einföld sannindi sem svo sannarlega hafa skilað miklum árangri. Skuldir heimilanna hafa ekki verið lægri síðan 1999 og skuldastaða þeirra er nú með því lægsta á Norðurlöndunum. Á sama tíma hefur verðbólga verið í sögulegu lágmarki, nú í ágúst undir 1%, og þrátt fyrir miklar launahækkanir hefur ríkt lengsti stöðugleiki verðlags í áratugi sem er einstakt í íslenskri hagsögu. Kaupmáttur hefur aukist vel yfir 20% á kjörtímabilinu, hraðar en dæmi eru um. Baráttan gegn skuldunum hefur skilað því að á næstu árum munu skuldir ríkissjóðs lækka og nema um 30% af landsframleiðslu, þökk sé vel heppnaðri áætlun um losun hafta, stöðugleikaframlögunum og skynsamlegum ríkisrekstri. Allt þetta hefur gefið okkur svigrúm til að endurreisa velferðarkerfið eftir erfiðan niðurskurð hrunáranna. Á þessu kjörtímabili höfum við aukið útgjöld til almannatrygginga um rúma 55 milljarða kr. til að bæta hag lífeyrisþega. Ég hef kynnt nýtt frumvarp um breytingar á almannatryggingum í samræmi við tillögu nefndar sem mætir þeirri gagnrýni sem komið hefur fram á núverandi kerfi þar sem við einföldum og sameinum bótaflokka, leggjum til ein skerðingarmörk, hvetjum til sveigjanlegra starfsloka og hefjum innleiðingu starfsskyldumats fyrir öryrkja, breytingar sem áætlað er að kosti rúma 5 milljarða kr. á fyrsta ári. Nýtt húsnæðiskerfi mun gerbreyta aðstæðum á leigumarkaði með lögum um almennar íbúðir sem unnin voru í einkar góðu samstarfi við verkalýðshreyfinguna og Alþingi allt. Áætlað er t.d. að ný húsnæðissjálfseignarstofnun ASÍ og BSRB muni geta afhent eina nýja fullbúna blokk á mánuði til útleigu frá og með árinu 2018. Fyrstu lóðirnar verða afhentar í ár sem og fyrstu stofnframlög ríkis og sveitarfélaga. Nýtt húsnæðisbótakerfi fyrir leigjendur eykur svo verulega stuðning við fjölskyldur með lágar og meðaltekjur en það tekur gildi um áramótin. Í dag kynntum við svo enn eitt framfaraskrefið fyrir heimilin með frumvarpi um varanlegt fyrirkomulag húsnæðissparnaðar og eitt stærsta skref sem tekið hefur verið í átt að afnámi verðtryggingar fasteignalána frá því að hún var sett á. Ísland á að vera fjölskylduvænt samfélag, fjölskylduvænt land þar sem börn búa við öryggi og jöfn tækifæri. Á þeim grunni liggur nú ný fjölskyldustefna fyrir Alþingi og frumvarp um endurreisn fæðingarorlofskerfisins er nú í umsagnarferli. Þar er lagt til að greidd verði 100% af launum að 300 þús. kr. á mánuði, hámarksgreiðslur í fæðingarorlofi verði 600 þús. kr. á mánuði og fæðingarorlof verði lengt í skrefum upp í 12 mánuði. Góð staða heimilanna, atvinnulífsins og hins opinbera gefur okkur sannarlega tækifæri til að auka velferðina enn frekar á næstu vikum, næstu mánuðum og næstu árum. Við höfum alltaf haft trú á íslensku samfélagi og getu þjóðarinnar til að vinna sig út úr hvaða vanda sem er fái hún tækifæri til þess. Við getum því verið stolt af stöðu mála núna á Íslandi líkt og hæstv. forsætisráðherra sagði. Það skiptir sannarlega máli hverjir sitja við stjórnvölinn. Veldur hver á heldur.
Frú forseti. Ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks sem nú er að hrökklast frá völdum vegna vantrausts þjóðarinnar á henni eftir að upp komst um eignir þriggja ráðherra hennar í Panama-skjölunum í aflandseyjum fékk ríkulega vöggugjöf frá ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur. Hún fékk í hendurnar ríkissjóð sem var að hjarna við eftir nánast gjaldþrot 18 ára valdatíðar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks og hún fékk efnahagslegan stöðugleika. Hvernig hefur þessi ríkisstjórn nýtt þessa aðstöðu? Jú, félags- og húsnæðismálaráðherra boðar nú frumvarp um fæðingarorlof og frumvarp um almannatryggingar. Hvert var fyrsta verk félags- og húsnæðismálaráðherra í nýrri ríkisstjórn? Það var að taka samþykkt lög um lengingu á fæðingarorlofinu, henda þeim í ruslið og stytta orlofið að nýju. Nú kemur hún korteri fyrir kosningar og boðar lengingu á því. Það hefði verið hægt að gera strax í stað þess að lækka veiðigjöldin. Og hvað kemur hún með annað? Almannatryggingafrumvarp, endurvinnslu á frumvarpi sem var lagt inn í þingið fyrir þremur og hálfu ári. Nei, almannatryggingar hafa ekki þróast til samræmis við önnur laun í landinu á þessu kjörtímabili. Ójöfnuðurinn hefur aukist. Nú er komið, korteri fyrir kosningar, með tillögur vinstri stjórnarinnar og sagt: Þetta getur orðið að lögum ef minni hlutinn þvælist ekki fyrir. Við meiri hlutann á Alþingi hef ég þetta að segja: Alþingi er ekki færiband. Alþingi er ekki stríðsvettvangur. Alþingi er lýðræðislega kjörin löggjafarsamkunda þar sem við þurfum að vanda til verka. Við meðhöndlum almannatryggingakerfið og fæðingarorlofið af virðingu en erum ekki með það sem skiptimynt til að laða til okkar kjósendur í kosningum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Við ræðum stöðu þjóðmála og það er ekki eins og allt sé í himnalagi í þeim málum þó að hæstv. forsætisráðherra láti svo. Ég vil minnast á nokkur atriði á þeim stutta tíma sem ég hef. Innviðauppbyggingin í landinu er eitt mikilvægasta verkefnið fram undan og við vinstri græn leggjum mikla áherslu á að farið verði út í framkvæmdir, viðhald vega og almenna innviðauppbyggingu sem fyrst. Eins og málin standa núna er til algjörrar skammar fyrir þessa ríkisstjórn hvernig hún hefur dratthalast í öllum þessum málum og segir svo: Ja, þetta gæti lagast ef einkaaðilar kæmu að málinu. Hvers lags umræða er þetta eiginlega? Samgönguáætlun er óafgreidd og rímar ekki við ríkisfjármálaáætlun. Nýframkvæmdir eru sáralitlar og með þessum mikla aukna straumi ferðamanna til landsins er óöryggi á vegum landsins. Við þurfum að tryggja öryggi ferðamanna og vegfarenda almennt og horfa til þess að efla heilsugæslu og löggæslu sem hefur verið undir miklu álagi með þessum mikla aukna ferðamannastraumi. Hér er rætt um ýmis þjóðþrifamál eins og lengingu fæðingarorlofs. Ég undirstrika að fyrri ríkisstjórn lagði til lengingu á fæðingarorlofi sem núverandi ríkisstjórn féll frá. Nú er komið, korteri fyrir kosningar, og öllu fögru lofað. Við vinstri græn höfum lagt fram þingsályktunartillögu sem hefur verið afgreidd og samþykkt um að skoða hvernig eigi að brúa bilið á milli fæðingarorlofs og leikskóla og við viljum ganga þann veg til enda og vinna að því. Við styðjum lengingu fæðingarorlofs, þótt fyrr hefði verið, og hækkun þaks í fæðingarorlofi. En það er ekki trúverðugt þegar menn koma rétt fyrir kosningar, búnir að slá þessi mál út af borðinu við upphaf kjörtímabilsins og lofa núna öllu fögru. Hverjir eiga að trúa því þegar menn horfa á það sem gert hefur verið á síðustu þrem árum? Þau verk hafa ekki verið í þágu aldraðra, öryrkja, unga fólksins eða innviðauppbyggingar í landinu. Við vinstri græn lögðum líka fram beiðni um skýrslu um kjör aldraðra. Sú skýrsla liggur fyrir. Við viljum að þeirri kröfu verði fylgt eftir að eldri borgarar og öryrkjar fái sömu launahækkanir og launafólk, þ.e. 300.000 krónurnar sem við ræddum hér mikið í vor og síðasta vetur. Sú krafa er óhögguð. Eldri borgarar hafa miklar áhyggjur af kjörum sínum sem og öryrkjar. Þessi ríkisstjórn hefur algjörlega svikist undan því að sinna þeim málaflokki svo vel sé. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur lofað, lofað og lofað en efndirnar hafa ekki verið þær sem búast mætti við. Akkillesarhæll þessarar ríkisstjórnar er að vilji sumra kemst ekki í framkvæmd vegna þess að þetta er í raun hægri sinnuð stjórn sem hugsar fyrst og fremst um forréttindahópa og að þeir sem minna mega sín í þessu samfélagi hafa orðið út undan. Það sem þarf að gera er að breyta um kúrs í stjórnmálum áður en þessari ríkisstjórn tekst að brjóta meira niður innviði landsins og velferðarkerfisins. Þar á verður vonandi breyting [[Forseti hringir.]]þegar kosið verður í lok október.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu í dag. Það er mikilvægt að við gefum okkur tíma til þess að líta til framtíðar og skoða hvernig við sjáum hlutina fyrir okkur þróast og hvað það er sem við viljum vinna að í þinginu þá örfáu daga sem eftir eru á þingi þar til kosningar og kjördagur rennur upp. Þess vegna kemur mér svolítið á óvart hversu fáum orðum stjórnarandstæðingar hafa vikið að framtíðinni. En gott og vel, menn ráða því auðvitað sjálfir hvernig þeir nýta sinn stutta tíma í þingsalnum. Það er þannig að ungt fólk velur sér búsetu eftir því hvar gott er að búa. Það er ekki þannig að Ísland sé einangrað svæði og það komi ekkert annað til greina hjá ungu fólki sem er að velja sér framtíð en að búa hér. Þess vegna þurfum við að hlúa vel að því að jöfn tækifæri séu fyrir ungt fólk á Íslandi. Við þurfum að tryggja að hér sé hægt að fjárfesta í húsnæði og hægt að byggja upp góða framtíð. Það er stóra verkefnið sem við stöndum öll frammi fyrir og við öll, sama hvaðan úr flokki við komum, eigum að vinna í sameiningu að. Ég tel að það sé það sem þjóðin okkar vill fá að sjá og vill fá að heyra frá þessu þingi. Eitt af því er húsnæðið. Við sáum áform ríkisstjórnarinnar kynnt hér í dag. Annar liður er fæðingarorlofið. Ég trúi því að nú þegar þessi viðspyrna, sem okkar ágæti hæstv. fjármálaráðherra fór yfir í mjög góðu máli, hefur náðst gagnvart stöðu ríkissjóðs þá sjáum við fram á að hægt sé að gefa þau vilyrði að fjármunum verði bætt í Fæðingarorlofssjóð. Það er loforð með innstæðu ólíkt því sem við sáum fyrir síðustu kosningar þegar loforðalisti þáverandi ríkisstjórnar var birtur nokkrum dögum fyrir kosningar án innstæðu, um hin og þessi verkefni sem fjármunir framtíðarinnar áttu að fara í. Það er það sem þessi ríkisstjórn hefur gert; búið til traustan grunn þannig að hægt sé að byggja upp að nýju. Við skulum vanda okkur við það hvernig við tökum þær ákvarðanir. Ég tel að það sé stóra verkefnið, bæði á þeim þingstubbi sem nú stendur yfir og eins á komandi kjörtímabili, vegna þess að það er þannig að viðspyrna hefur náðst. Við höfum skilað hallalausum fjárlögum. Það er meiri afgangur á þessu ári en halli alls síðasta kjörtímabils. Það er innstæða fyrir þeirri 10% raunaukningu frumútgjalda ríkisins sem hefur birst okkur í áætlunum þessarar ríkisstjórnar. Munurinn á þessari ríkisstjórn og síðustu ríkisstjórn er að það er innstæða fyrir þeim fyrirætlunum sem við boðum. Það er svolítið merkilegt að heyra þennan áróður um að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hugsi bara um ríkt fólk. Það stenst auðvitað ekki skoðun þegar maður horfir til þeirra skattalækkana sem hafa verið boðaðar og munu taka gildi núna um áramótin, þar sem allir þeir sem eru undir 800 þús. kr. munu njóta skattalækkunar. [[Gripið fram í.]]Þannig liggja einfaldlega staðreyndirnar fyrir og það er rangt sem núverandi stjórnarandstöðuflokkar, sama hvað þeir reyna að benda á það, halda fram, að hér sé eingöngu verið að ívilna ríku fólki. Það er rangt þegar við horfum til þess hvað leiðréttingin hefur gert. Það er rangt þegar við horfum til eins af fyrstu verkefnum þessarar ríkisstjórnar sem var að afnema þær skerðingar sem fyrrverandi ríkisstjórn þurfti á erfiðum tímum að leggja á aldraða og öryrkja. [[Gripið fram í.]]Það er rangt að halda því fram. Þess vegna sakna ég þess í umræðunni að stjórnarandstöðuflokkarnir tali meira um framtíðina. Ég tel að eitt af mikilvægari verkefnum næsta kjörtímabils sé að horfa til heilbrigðiskerfisins. Hvað er það sem við ætlum að styrkja þar? Umræðan um stóran þjóðarspítala hefur verið mjög fyrirferðarmikil í samfélaginu. Við megum ekki gleyma grunninum að öllu í heilbrigðisþjónustunni, sem er heilsugæslan, vegna þess að við öll, allir íbúar landsins þurfa að treysta því að þeir eigi greiðan og góðan aðgang að grunnþjónustunni, heilsugæslunni. Þess vegna er ánægjulegt að horfa til starfa núverandi heilbrigðisráðherra sem leggur áherslu á að styrkja þetta svið heilbrigðiskerfisins. Það er mikilvægt. Við höfum rætt mikið í velferðarnefnd, þar sem er gott samstarf milli allra flokka, hvernig við getum gert þetta. Við náðum mjög góðri niðurstöðu t.d. í vor varðandi stór mál, varðandi sjúkratryggingarnar, og það er vel. Ég hef upplifað það í þinginu að þegar fulltrúar allra flokka setjast saman yfir stórar spurningar, stór mál, um það hvernig við ætlum að haga stjórn landsins til framtíðar, hlustum hvert á annað með athygli og reynum að ná saman um breytingar sem eru öllum til hagsbóta, þá náum við miklum árangri. Við náðum að gera það varðandi sjúkratryggingarnar. Við náðum að gera það varðandi breytingar á dómstólaskipan landsins og við náðum að gera það varðandi breytingar á því hvernig við nálgumst útlendingamál á Íslandi. Við getum svo vel unnið saman og náð árangri. Ég tel að við öll hérna inni viljum það innst inni. Þótt við þurfum kannski að gera meira úr ágreiningi okkar á milli oft á tíðum til þess að komast í fjölmiðlana þá megum við samt aldrei gleyma því að þegar við virkilega leggjum okkur fram, vinnum saman og horfum til framtíðar eru okkur allir vegir færir. Við getum gert landinu okkar mikið gagn og það skulum við einsetja okkur að gera á þeim fáu dögum sem eftir eru af þessu þingi.
Frú forseti. Við ræðum hér stjórnmálaástandið. Forsætisráðherra hefur lýst sinni sýn, en þegar ég lít um öxl sé ég eitthvað annað. Ég sé glundroða. Ég sé fyrrverandi forsætisráðherra sem varð uppvís að því að segja ósatt. Ég sé þjóð sem ber ekki traust til stjórnmálamanna. Og ég sé stjórnarmeirihluta sem brást við Panama-skjölunum með því að lofa fólkinu kosningum en þráaðist svo við í marga mánuði með að nefna kosningadaginn. Og enn eru uppi skringilegir varnaglar við því loforði við þjóðina. Á dögunum heyrði ég svo hæstv. ráðherra Gunnar Braga Sveinsson lýsa sinni sýn, hvað honum fyndist mikilvægt í pólitík, hvað skilgreindi styrkleika og veikleika þar. Þar teiknaði hann upp og lýsti svo vel, og ég vil þakka honum fyrir það, hvernig Björt framtíð sem óumdeilt afl væri á andstæðum pól við umdeilda stjórnmálamenn líkt og fráfarandi forsætisráðherra. Það eru teikn á lofti alls staðar í kringum okkur, í Bandaríkjunum og í Tyrklandi svo dæmi séu tekin, um að það eru tveir pólar sem berjast um völd og áhrif í veröldinni. Það eru þeir sem ala á sundrung og hræðslu, þeir sem vilja einangra og ala á tortryggni, og svo eru það hinir sem boða traust til náungans, frelsi til athafna, jafnræði og von. Þannig afl er Björt framtíð. Við boðum umburðarlyndi, frjálslyndi og heiðarleika og við hugsum um almannahag, ekki sérhagsmuni fárra sem eru inn undir eða í klíkunni. Þetta birtist t.d. í því að við tökum ekki í mál að fyrirliggjandi búvörusamningar fari í gegn þar sem samkeppni og jafnræði er hent fyrir róða í mjólkurvinnslu. Það er stór atvinnugrein sem að sjálfsögðu á að vera á samkeppnismarkaði. Já, við erum óumdeild. Kannski er það vont fyrir fylgið. Ég skal ekki segja. En ég vona að fólk meti það mikils. Við boðum sáttfýsi og samtal sem leiðir til þess að hlutirnir virki til langframa. Við erum í meirihlutasamstarfi í nokkrum stærstu sveitarfélögum landsins. Þar eru að gerast hlutir sem vekja ekki upp deilur. Hvað er t.d. að frétta úr Kópavogi? Það er allt gott að frétta þaðan, þaðan berast bara góðar fréttir sem er dálítið annað en fólk átti að venjast þar frá fyrri tíð. En stjórnmálaástandið á Íslandi er þannig að Björt framtíð hefur enn mikið verk að vinna. Við bjóðum okkur fram í að gera það áfram af auðmýkt fyrir verkefninu og fólkinu í landinu. Ég vona að við lærum af því hversu dýrkeypt það getur verið að ráða til sín fólk í vinnu sem er valdadrifið og vinnur að sérhagsmunum. Glepjumst ekki af því hver veifar til okkar stærsta peningabúntinu. Gerum eins og í forsetakosningunum. Veljum sáttfús öfl til valda.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við stöðu þjóðmála. Það var ekki mikið að heyra um stöðu þjóðmála hvorki í ræðu hæstv. forsætisráðherra né í ræðu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra heldur einungis einhverjar tölur um hagfræði og einhver fjármál. Þjóðmálin eru miklu meira en bara efnahagur. Mér finnst við þurfa að taka þessa umræðu á miklu breiðari grundvelli. Ýmsar blikur eru á lofti og við sjáum það helst nú þar sem nokkrir tugir manna standa fyrir framan Alþingishúsið og mótmæla því að útlendingar fái leyfi til að vera hér á landi. Þetta er allt saman eitthvað sem rímar við óhuggulega tíma sem hafa áður gerst. Við þurfum að ræða þjóðmálin. Við þurfum að ræða erfiða hluti þjóðmálanna, ekki bara einhverjar tölur. Hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir sagði að við þyrftum að ræða framtíðina. Við höfum reynt að ræða framtíðina. Við höfum reynt að fá að vita hvenær gengið yrði til kosninga en það var ekki fyrr en nokkrum dögum áður en sumarþing skyldi koma aftur saman að dagsetning fékkst, 29. október. Síðast þegar svona veik loforð um mögulegar kosningar eða þjóðaratkvæðagreiðslur voru veitt af þessari ríkisstjórn var það svikið. Þá er auðvelt að tala um ESB. Það er svolítið sorglegt stundum að vinna á hinu háa Alþingi Íslendinga. Það er sérstaklega sorglegt að sjá hvernig viðhorf ákveðinna þingmanna í meiri hlutanum eru. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, sem er einnig formaður Framsóknarflokksins, sagði, með leyfi forseta: „Ef vel gengur í þinginu núna og stjórnarandstaðan þvælist ekki fyrir getur vel verið að menn verði tilbúnir með allt fyrir 29. október.“ Ef stjórnarandstaðan þvælist ekki fyrir - við erum hérna til þess að vinna. Við munum halda áfram að vinna okkar vinnu. Þó að það taki lengri tíma en hæstv. ríkisstjórn vill þá munum við reyna að vinna okkar vinnu vel. Ef það tekur tíma þá er það út af því að stjórnarliðar koma ekki með málin nógu snemma fyrir þingið. Við boðuðum ekki til kosninga í haust. Það var ríkisstjórnin, það var sú ríkisstjórn sem hér situr við völd. Mér þætti gott að fá það staðfest frá hæstv. forsætisráðherra: Mun hann standa við það að hér verði gengið til kosninga 29. október 2016, sama hvað? Eða ætlið þið að koma með þetta tromp, nei, við náðum ekki að klára öll þessi góðu mál, þessi 70 mál sem verða mögulega á dagskrá? Verður kosið 29. október? Eruð þið til í að viðurkenna að það er kannski ekki nógu mikill tími til að tala fyrir 50 málum á þessu stutta þingi? Við verðum að forgangsraða og verðum að gera það í sameiningu.
Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að vera kominn hér til fundar á ný og gott að það er búið að ákveða kjördag. Það er sérstakt fagnaðarefni að 38 þingmanna stjórnarmeirihluti skuli sjálfur hafa ákveðið að stytta sitt eigið kjörtímabil um heilt þing og segir meira en mörg orð um stöðu ríkisstjórnarinnar að það er niðurstaða stjórnarmeirihlutans sjálfs að ríkisstjórnin sé ekki á vetur setjandi. Nú treysta menn sér ekki í kosningar fyrr en í lok október og út af fyrir sig er sjálfsagt að nota þann tíma sem gefst til þess að afgreiða þau mál sem liggja fyrir þinginu og sátt getur verið um. Það á ekki að vera flókið því að það eru fá stórmál sem liggja fyrir þinginu og nokkuð augljósir sáttafletir á þeim sem einhver ágreiningur er um. Það er rétt hjá formanni fjárlaganefndar, Vigdísi Hauksdóttur, að ekkert er því til fyrirstöðu að slíta þingi í dag og efna til kosninga. Það eru engin mál sem liggja fyrir þinginu sem mega ekki bíða fram yfir kosningar. Það var raunar ráðlegging okkar í Samfylkingunni að efnt yrði til kosninga þegar í vor, að kosið yrði í maí, enda lá þá þegar fyrir að stjórnin hefði engin þau mál fram að færa sem einhverju máli skiptu þannig að þau mættu ekki bíða. Það eina sem hún hélt á lofti var eitt frumvarp um haftamál. En hvað hefur gerst frá því að við sátum hér inn í sumarið til að lögfesta það mál? Útboðið á aflandskrónunum klúðraðist. Hin lífsnauðsynlega lagasetning reyndist ekki nauðsynlegri en svo að það mál stendur nokkuð óbreytt þegar við komum aftur saman. Auðvitað, virðulegur forseti, hefði verið miklu betra að kjósa til nýs þings í vor, að við hefðum starfhæfa ríkisstjórn með skýrt umboð og vilja og einhverja þá samstöðu sem svo sárlega hefur skort milli stjórnarflokkanna og innan stjórnarflokkanna í þeim vandræðagangi sem búinn er að vera síðan. En þegar maður er ósammála stjórnarstefnunni þá er auðvitað ekki ástæða til þess að hallmæla verkleysi. Þó að ójöfnuður hafi því miður aukist og velferðarkerfið veikst, þá getum við út af fyrir sig fagnað því að ekki hafa náð fram að ganga ýmsar þær stóru kerfisbreytingar, óafturkræfu þjóðfélagsbreytingar sem menn höfðu áhyggjur af að þessi stóri hægri meiri hluti mundi beita sér fyrir á kjörtímabilinu - með stórfelldri einkavæðingu í bankakerfinu, með því að fara inn í rammaáætlun sem tókst sem betur fer að hrinda, með því að gera langtíma varanlega samninga um einkaeign útgerðarmanna á auðlindum hafsins, með breytingum á Landsvirkjun eða með því að spilla varanlega viðræðum okkar við Evrópusambandið. Ekkert af þeim stóru málum hefur náð fram að ganga hjá meiri hlutanum. Stjórnarandstaðan hefur því stórkostlegt tækifæri í þingkosningunum [[Forseti hringir.]]til að boða það sem Sjálfstæðisflokkurinn ætlar að standa gegn, kerfisbreytingar sem tryggja sameign þjóðarinnar á auðlindum, þjóðgarð á hálendinu, [[Forseti hringir.]]endurskipulagningu fjármálakerfisins og að þjóðin fái sjálf að ráða stærstu málum landsins til lykta.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það er, eins og ég kom inn á í máli mínu, algjörlega nauðsynlegt að þegar við ræðum staðreyndir, niðurstöður frá Hagstofunni og öðrum þeim sem gefa okkur upplýsingar, að við viðurkennum þær þegar þær eru réttar. Við getum haft mismunandi sýn á það hvernig þær líta út og hvað þær þýða en við verðum að viðurkenna staðreyndirnar. Ég verð að viðurkenna líka að í því máli sem hér hefur verið rætt hjá flestum hafa menn viðurkennt að það er með fádæmum hversu gott efnahagsástandið er, einstakt og horfur á næstunni til þess að fara í mikla uppbyggingu á innviðum og horfa til þeirrar framtíðar sem við vildum svo gjarnan hafa getað horft til miklu fyrr, ekki hafa þurft að vera í því að taka til eftir efnahagskrísuna og bankahrunið á haustdögum 2008, en við tókum til þessa þrjá mánuði og höfum gert það. Hér var nefnt að ég hefði ekki minnst á að stýrivextir væru 5,75% og að þeir væru of háir. Ég hugsa að flest okkar hérna inni séu sammála um að þeir séu of háir og að það sé erfitt að útskýra það. Við erum hins vegar með sjálfstæðan seðlabanka og sjálfstæða peningastefnunefnd. Ég býst við að flest hérna inni séu sammála því að það eigi að vera þannig. Verðbólgan í ágústmánuði er hins vegar um 1% og ég nefndi að það hljóti að koma til þess að peningastefnunefndin íhugi hvað sé að gerast þegar verðbólgan verður undir lægri frávikum Seðlabankans. Það var líka ánægjulegt að heyra í formanni Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, um að að hennar mati sé nægur tími til að leggja fram fjölda mála. Ég er sammála. Það er nægur tími til þess að leggja fram ný mál og klára þau. Ég er líka ánægður með að heyra þann sáttaanda sem kom fram hjá formanni Bjartrar framtíðar um að þingmenn geti verið stoltir af því hvernig þeir unnu í vor og að við getum staðið saman og unnið vel, faglega og af skilvirkni að því að afgreiða mál. Allt rímar þetta við það sem ég held að við þingmenn viljum láta fjalla um okkur og það sem við erum að gera í salnum. Hins vegar var í nokkrum tilvikum minnst á að jöfnuður hefði versnað. Það var sérstakt umtalsefni að við hefðum verið að skreyta okkur með [[Gripið fram í: Ha?]]jöfnuði frá árinu 2013. Síðan kom niðurstaðan vegna 2014 og hún er sambærileg og árið 2013, þ.e. jöfnuður er með fádæmum góður á Íslandi og spurning hvort við séum, svo við grípum til samlíkingar íþróttanna sem er okkur mjög töm eftir það sem á undan er gengið í sumar, annaðhvort með gullverðlaun eða silfur eða í það minnsta á palli í samanburði við önnur lönd. Jöfnuður er í góðu standi á Íslandi og er það enn eftir fádæma góða efnahagsstjórn og þau viðbrögð og þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur gripið til, til að mynda að auka um 55 milljarða til félagsmála í landinu á þessu kjörtímabili. Svo segja menn að hér hafi ekkert verið gert. Staðreyndin er sú að við erum að skila hér mesta hagnaði sem nokkurn tímann hefur verið á einu ári og það er vegna verka ríkisstjórnarinnar, þeirra stóru verka hvernig við tókum á slitabúum bankanna, kröfuhafanna, og hvernig við höfum stillt ríkisfjármálin af. Það eru gríðarleg tækifæri til uppbyggingar á næstu árum nú þegar og á næstu árum. Við getum farið að skiptast á skoðunum um það og með það getum við síðan farið til kosninga. Hér inni voru alls konar yfirboð boðuð. Það þyrfti að gera þetta og þyrfti að gera hitt og mönnum væri alveg sama þó að hér [[Forseti hringir.]]yrði hugsanlega þensla og verðbólga. Það er sú umræða sem við þurfum að taka, hverjir ætla að fara í stórfelldar skattahækkanir á fólk og fyrirtæki. Eða getum við kannski haldið áfram þeim stöðugleika sem við höfum byggt áfram á? Trúverðugleiki er málið. [[Forseti hringir.]]Trúverðug stefna skiptir máli og stefna sem byggist á árangri sem ríkisstjórnin getur státað af er trúverðug.
Frú forseti. Hæstv. utanríkisráðherra, þótt hún hafi verið skamma stund í starfi, er áreiðanlega kunnugt um sögulegan áhuga minn á auknum samskiptum Íslands við Austur- og Suðaustur-Asíu. Þar er Japan framarlega í flokki. Það er ekki langt síðan hið háa Alþingi samþykkti þingsályktunartillögu frá mér þar sem hvatt er til að gerður verði reki að því að gera fríverslunarsamning við Japan. Ég er líka þeirrar skoðunar að það sé ákaflega mikilvægt fyrir þessi samskipti og fyrir íslenska flugiðnaðinn að hæstv. utanríkisráðherra beiti sér líka fyrir því að ráðist verði í að gera loftferðasamning við Japan. Þar á Framsóknarflokkurinn reyndar mjög glæsilega sögu. Halldór heitinn Ásgrímsson beitti sér fyrir því upp úr aldamótum að gert yrði átak í því efni. Eftir hann síðan þá liggur mjög góður samningur sem fullnægir okkar þörfum gagnvart Kína, gagnvart Makaó og gagnvart Hong Kong. Japan lá eftir vegna þess að Japanar voru þá ákaflega lokaðir gagnvart samskiptum við önnur ríki, þeir eru það nú svo sem enn þá. Á þá samninga sem gerðir voru hefur hins vegar ekki reynt með þeim hætti sem nútímatækni í flugsamgöngum gefur tilefni til. Það er hins vegar að breytast. Flugflotinn er breytast. Það er verið að taka í notkun langdrægar breiðþotur sem eru þegar komnar inn í flotann sem geta dregið alla leið til Japans og til Kína. Það skiptir því miklu máli fyrir okkur að það takist að bæta Japan við samninginn. Japanar eru sérlega eftirsóknarverðir. Þar er þjóðin farin að ferðast mikið. Hún er vellauðug og hún hefur ferðamáta sem hentar ákaflega vel neti íslensku flugfélaganna, einkum Icelandair. Japanar koma til Evrópu og fara síðan í ferðalög til margra landa, hafa hins vegar áfangastað á einum og sama staðnum. Í dag fara þeir nánast allir til Finnlands. Finnair hefur eiginlega öll tök á þessum markaði. Þangað er næstum því helmingur allra beinna fluga frá Evrópu til Japans. Ég tel að með þessari breytingu gætum við náð til okkar töluverðu af japanska markaðnum eða þeim hluta japanskra túrista sem ferðast til Evrópu. Til þess þarf hins vegar samninga. Það er flókið að gera samninga. Í dag er það þannig að hinn gamli sáttmáli frá 1944, sem er kenndur við Chicago, heimilar ferð um lofthelgi og að menn taki land í tollflughöfnum en án viðskipta. Það þarf sérstaka samninga bæði fyrir leiguflug og fyrir farþegaflug. Það er þess vegna sem ég hef lagt fram þessa tillögu. Ég tel, sérstaklega í ljósi þess að við erum eina Norðurlandið sem ekki hefur slíkan loftferðasamning, að hæstv. ráðherra ætti með sannfæringarkrafti sínum og elju í tilefni af því að það er sérstakur áfangi núna í samskiptum okkar við Japan, þ.e. 60 ára afmæli stjórnmálasambands, að takast að koma þessu í gegn. Þá get ég þess að í næstu viku kemur hingað [[Forseti hringir.]]þingmannanefnd frá Japan. Þá held ég að væri hægt að slá eins og tvær, jafnvel þrjár, flugur í einu [[Forseti hringir.]]höggi ef hæstv. ráðherra sæi sér fært að hitta þá nefnd og taka málið upp við hana.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ísland hefur til margra ára kallað eftir umræðu um gerð loftferðasamnings við Japan sem ávallt hefur því miður afþakkað slíkt boð. Hafa slíkar beiðnir verið lagðar fram með reglulegum hætti á fundum embættismanna Íslands og Japans og með utanríkisráðherra. Var erindið m.a. tekið upp í viðræðum utanríkisráðherra ríkjanna í Tókýó í nóvember árið 2014 og fylgt eftir í opinberri heimsókn utanríkismálanefndar til Japans í mars 2016. Í gegnum tíðina hafa helstu rök Japans gegn því að fara í viðræður verið fæð ferðamanna sem ferðast á milli landanna og lítið svigrúm til að opna á frekari lendingarleyfi á flugvöllum. Almennt meta japönsk stjórnvöld stöðuna þannig að ekki sé nægileg eftirspurn í Japan eftir gerð loftferðasamnings. Íslensk stjórnvöld hafa hins vegar reglulega bent á aukningu í fjölda japanskra ferðamanna, en fjöldi þeirra hefur vaxið úr um 3.000 árið 2002 í um 17.000 árið 2015, sem er u.þ.b. 80% aukning. Ferðaskrifstofur í Japan hafa skipulagt leiguflug á haustin frá Tókýó og Osaka til Íslands síðan árið 2013 og eru ráðgerð fjögur slík flug í haust. Heimild til leiguflugs þarfnast samþykkis frá Samgöngustofu og óskar hún ávallt eftir því að gagnkvæmni við slíka leyfisveitingu verði virt. Loftferðasamningar eru hins vegar fyrst og fremst gerðir fyrir reglulegt flug í viðskiptalegum tilgangi. Ísland kallar ávallt eftir sem víðtækustum réttindum í þeim samningum sem gera flugrekendum jafnvel kleift að fljúga á milli samningsríkis og þriðja ríkis án viðkomu á Íslandi. Líkur eru á að bæði Icelandair og WOW air muni innan skamms hafa yfir langdrægum vélum að ráða sem gætu flogið án millilendingar til Japans, en til þess að svo sé mögulegt þarf að gera loftferðasamning við Japan. Báðir flugrekendur hafa sýnt áhuga á þessari flugleið og því er afar brýnt að sannfæra japönsk stjórnvöld um að fara í slíkar samningaviðræður. Þrátt fyrir að Ísland hafi bent á að samningar hafi tekist við flest nágrannaríki og að Japan hafi samið við Norðurlöndin fyrir utan Ísland árið 2012 hafa endurteknar þreifingar undanfarinna ára því miður ekki borið neinn árangur. Ég er hins vegar hjartanlega sammála hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að skynsamlegt sé að nýta 60 ára afmæli stjórnmálasambands Íslands og Japans á þessu ári til að sækja á japönsk stjórnvöld um að þeirra tímamóta verði minnst með viljayfirlýsingu um gerð loftferðasamnings milli ríkjanna. Ég tel koma til greina að senda sérstaka sendinefnd til að reifa málið við japönsk stjórnvöld og nýta megi þau tímamót í samskiptum ríkjanna í þeim tilgangi. Einnig hyggst ég taka málið upp þegar ég hitti japanska sendinefnd í næstu viku.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýr svör. Auðvitað er hún sammála mér vegna þess að það er varla nokkur skapaður hlutur sem við hæstv. ráðherra erum ósammála um, hvað þá þetta tiltekna mál sem er mikið hagsmunamál. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra segir og ég upplifði sjálfur á eigin skinni sem ráðherra þegar ég fór í slíka för til Japans eins og forveri hennar, að þeir eru þverir og staðir og vilja ekki samninga við lítil ríki eins og okkur. Það er þess vegna sem þeir standa líka gegn því að gera fríverslunarsamning við okkur. En við erum náið bandalagsríki Japans. Þeir þurfa líka á okkur að halda. Við erum samferða þeim í samfélagi vestrænna lýðræðisþjóða og byggjum samfélagsskipan okkar á sömu reglum. Þeir eiga ekki að komast upp með að vísa til smæðar okkar. Þá er um óheilindi að ræða í samstarfi og það er ekki eins tært og það skyldi vera. Hæstv. ráðherra er kunnugt um að fyrirspurn mín var lögð fram í vor. Þá átti hún fyrir höndum sólríkt og annasamt sumar. Ég ætlaði auðvitað að leggja til að hún mundi verja parti af því til að fara þangað sjálf í sumar vegna þess að um mikið hagsmunamál er að ræða. Það hefði treyst samskipti við þessa þjóð og hefði líka getað undirbyggt gerð fríverslunarsamnings sem þeir hafa skirrst við að gera við okkur. Japanar þurfa líka á okkur að halda í öðrum skilningi. Við erum stofnþjóð Atlantshafsbandalagsins. Það er ekki langt síðan Abe forsætisráðherra kom til höfuðstöðva Atlantshafsbandalagsins í Brussel og kallaði eftir samstöðu og skilningi á sinni stöðu. Hann er í viðkvæmri stöðu sem forsætisráðherra þjóðar því að maður sér að það eru að rísa úfar í Suðaustur-Asíu milli Japana og Kínverja. Japanar þurfa á okkur að halda. Það hlýtur að koma að þeim tímapunkti að þeim verði sagt það umbúðalaust að okkur mislíki gróflega með hvaða hætti þeir koma fram við okkur og vísa til smæðarinnar. [[Forseti hringir.]]Ef það eru einhver rök sem við tökum aldrei gild þá er það smæðin. Ég hvet hæstv. ráðherra til dáða, brýni hana lögeggjan, en geri mér grein fyrir því að hún hefur kannski [[Forseti hringir.]]annað mikilvægara að gera á allra næstu vikum en að skreppa til Japans. Þó mundi ég gera það í hennar sporum.
Virðulegi forseti. Ég er algjörlega sammála hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, [[… alltaf?]]já, mjög oft, það er alveg rétt, vegna þess að við látum auðvitað aldrei tala þannig til okkar að smæð skipti einhverju máli og við tökum þau rök ekki gild. Ég mun taka það sérstaklega upp við þingmannanefndina hvernig þeir hafa vísað til þessa og líka til þeirrar aukningar sem hefur átt sér stað hvað varðar túrisma frá Japan. Ég er einnig sammála hv. þingmanni þess efnis að viðskipti við Austur-Asíu skipti okkur miklu máli. Þar eru mörg tækifæri. Kaupgeta hefur vaxið þar alveg gríðarlega og hefur auðvitað verið talsvert mikil í Japan á síðustu missirum. Eins horfi ég til Suður-Kóreu sem samstarfsríkis og við viljum efla þau samskipti. Þarna eru mörg tækifæri. Svo er það auðvitað þannig að flugsamgöngur eru ein af mikilvægustu atvinnugreinum Íslands og skapa miklar gjaldeyristekjur. Það hefur verið lagt mikið kapp á að fjölga loftferðasamningum undanfarin ár enda eru íslenskir flugrekendur með starfsemi víða um heim. Nú er svo komið að Ísland hefur gert alls 94 samninga og viljayfirlýsingar sem heimila loftferðir til 109 ríkja, en þar af er hægt að beita samningnum við 100 ríki. Þetta er eitt af því sem ég ætla að nefna líka þegar ég hitti japönsku þingmennina að það er auðvitað svolítið sérstakt að þeir sjái sér ekki fært að gera slíka samninga þegar við höfum getað gert samninga við öll þessi ríki.
Frú forseti. Það er auðvitað langt um liðið síðan þessi fyrirspurn var lögð fram, þ.e. í maí. Nú þegar hefur að hluta til verið svarað í fyrirspurn sem annar þingmaður bar fram, hluta af því sem ég er að spyrja um er svarað þar, sérstaklega hvað varðar kostnaðarhliðina. Eins og kunnugt er blandaðist Menntamálastofnun inn í umræðuna um læsisátak ráðherra. Við ræddum töluvert um byrjendalæsi sem hefur verið í hávegum haft í Háskólanum á Akureyri, sem hefur tekið utan um lestrarkunnáttu grunnskólabarna. Við gagnrýndum, og margir fleiri, niðurstöðu og framsetningu stofnunarinnar mjög sem var að leskunnátta væri að versna og staðan árið 2012 væri sérstaklega slæm. Það kom svo í ljós að hún var svo sem ekkert verri en árið 2006 og þá varð ekki uppi fótur og fit. En vissulega og þrátt fyrir allt hefur ekki verið mikið í umræðunni að sveiflur í PISA-prófunum eru algengar, ekki aðeins á Íslandi heldur víða annars staðar, og geta verið margvíslegar ástæður fyrir því. Ég ætla ekki að gagnrýna það að við getum ekki staðið okkur betur í læsi. Það er eitthvað sem við þurfum að taka betur utan um en við höfum gert. Þessi aðferð ráðherrans til þess sætti mikilli gagnrýni. Ég spyr hvernig átakinu miðar og hversu lengi það varir. Það kemur fram í þessum svörum að það er til fimm ára. Kannski er of snemmt að segja til um hvort útlit er fyrir að markmið þess náist en mig langar samt að forvitnast um hvernig gengið hefur, því að það hefur verið töluvert í umræðunni að ráðnir hafi verið inn verkefnisstjórar til að sinna því og þeir hafi horfið frá störfum. Það er ástæða til að spyrja ráðherra hvort verkefnið hafi haldið dampi og hvort það nýtist þeim sem eru úti á akrinum með þeim hætti sem gert var ráð fyrir. Mig langar í því sambandi að nefna að farið var í læsisátak í grunnskólum Reykjanesbæjar, Sandgerðis og í Garði árið 2011 sem skilaði miklum og góðum árangri. Þar var ekki einungis tekið það sem gekk vel hér heima heldur var óskað eftir því að þetta væri kynnt í háskólaráði alþjóðasamskipta í Stokkhólmi, þangað sem þær fóru sem að átakinu stóðu. Hér er vitnað til þessa svo og Háskólans á Akureyri og mig langar að bæta við þessar spurningar og spyrja ráðherra [[Forseti hringir.]]hvort hann telji ekki að við getum náð sambærilegum árangri með miklu minni tilkostnaði [[Forseti hringir.]]en þetta verkefni hans leggur til með því að nýta þær stoðir sem við höfum nú þegar í samfélaginu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og segja að ég held að ágæt pólitísk sátt sé um að nauðsynlegt hafi verið að grípa til aðgerða vegna þeirrar stöðu sem blasir við hvað varðar læsi. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að gera má ráð fyrir því að það geti orðið sveiflur í niðurstöðu PISA-rannsókna, en það er augljóst ef við skoðum tölurnar frá árinu 2000 og skoðum þá leikni sem við stöndum frammi fyrir að staðan sem blasir við í PISA-könnunum er sú sem við verðum að taka mark á og hún er að það eru um 30% drengja við lok grunnskóla sem eru ekki í færum um að lesa sér almennilega til gagns. Ef manni finnst það ótrúleg tala er skynsamlegt að horfa á hversu stór hluti grunnskólabarna sem kemur upp úr grunnskólanum og fer í framhaldsskóla, en 98% af börnunum gera það, fer síðan í almennt nám, þ.e. er ekki í færum um að hefja nám í framhaldsskóla vegna þess að þau hafa ekki náð að tileinka sér námsefni grunnskólans. Það er í kringum 27–28% af hverjum árgangi. Ég er ekki að segja að það sé nákvæm fylgni þar á milli, en ég bendi á þær tölur ef menn eru að velta fyrir sér hvort tölurnar sem blasa við okkur út úr PISA-prófunum séu marktækar. Ég vil líka árétta að PISA-niðurstöðurnar eru ekki mælikvarði á skólastarf á Íslandi, en þær eru mælikvarði á læsi. Það að börn geti illa lesið sér til gagns er gríðarlegt vandamál, bæði fyrir viðkomandi einstaklinga og síðan samfélagið allt. Það er þess vegna sem ég vildi grípa til aðgerða. Ég geri mér grein fyrir því að fyrir barni sem ekki hefur náð tökum á læsi er verið að loka mjög á leiðir til menntunar að grunnskólanámi loknu. Það stafar af því sú hætta að hér verði til stéttskipt samfélag þeirra sem geta notið aðgangs að menntuninni og þeirra sem ekki geta það vegna þess að þeir hafa ekki náð tökum á því grundvallaratriði menntunar sem þarf til að geta aflað sér menntunar, þ.e. læsi. Sú leið sem við fórum, sem byggir á þeirri stefnumótun sem ég lagði fram árið 2014, var að gera samkomulag við öll sveitarfélögin í landinu, þau eru 74 sveitarfélögin sem við gerðum samkomulag við um átak í læsi. Grundvallaratriðið er að þetta er ekki miðstýrt átak þannig að það sé einhver ein aðferð eða einhver ein lausn eða einhver ein nálgun sem allir eigi að beygja sig undir eða vinna með. Þvert á móti er gert ráð fyrir því og lagt upp með að það séu skólarnir sjálfir, kennararnir, sveitarstjórnarfólkið, foreldrarnir og allir þeir aðilar sem eigi að hafa frumkvæðið og vinna skipulega að því að tryggja að börnin öðlist þessa kunnáttu. Menntamálastofnun og það læsisteymi og sérfræðiteymi sem þar er er til stuðnings, til að styðja við þá starfsemi, en þetta gerist auðvitað fyrst og fremst í skólunum sjálfum. Þar treystum við á kunnáttu fagfólksins og þekkingu og viljum síðan styðja við hana. Ég hef stundum heyrt í umræðunni að það er eins og menn hafi gefið sér að verið sé að leggja upp með einhverja eina aðferð við það að kenna lestur. Það er svo fjarri öllu lagi. Við vitum að það eru fleiri en ein og fleiri en tvær aðferðir við að kenna lestur. Það eru kennararnir sem eiga að finna þær aðferðir sem henta hverjum og einum nemanda. Við það eigum við síðan að styðja. Svo er alveg rétt að við erum að leggja upp með t.d. skimunarpróf þannig að við getum fylgst eins vel með og hægt er, svo hægt sé að grípa inn í sem fyrst. Við vitum að eftir því sem krakkarnir verða eldri og hafa ekki öðlast þessa getu, þeim mun meiri hætta er á því að þau lendi í vandræðum í náminu. Eftir að krakkarnir verða tíu ára fer námið að þyngjast hvað varðar greinarnar í skólunum. Ef þeir hafa ekki náð góðum tökum á læsi á þeim aldri fer þetta að verða mjög þungt og erfitt. Þess vegna skiptir miklu máli að fylgjast eins vel og við getum með börnunum, styðja við kennarana, styðja við foreldrana, þannig að við náum betri árangri. Það er ekki ásættanlegt fyrir okkur, sama hvernig því er snúið, að svona stórt hlutfall barna á Íslandi sé í þessum vanda. Ég ítreka það. Þetta speglast með ákveðnum hætti í þeim tölum sem við sjáum hvað varðar fjölda þeirra barna sem koma upp úr grunnskóla og eru ekki í færum um að hefja nám í framhaldsskóla. Þetta, virðulegi forseti, er ástæðan fyrir því að farið var í þetta læsisátak. Já, það kostar peninga en þeir fjármunir sem fara í læsisátakið eru smámunir miðað við þann kostnað sem samfélagið verður fyrir ef við náum ekki betri árangri hvað varðar læsi. Enn og aftur: Hér er ekki um að ræða að verið sé að leggja upp með einhverja eina eða tvær aðferðir við það hvernig á að kenna börnum lestur heldur sameiginlegt átak foreldra, kennara og síðan Menntamálastofnunar og menntamálaráðuneytisins til að styðja við þetta, til að leggja áherslu á að það séu gerðar læsisáætlanir, það séu skimanir, það sé fylgst með þessu. En fyrst og síðast að það séu kennararnir á hverjum stað, sem gerst þekkja til, [[Forseti hringir.]]sem leggja upp með aðferðafræðina. Síðan á að styðja við það. Þar skiptir aðkoma foreldra mestu máli. Þess vegna var það svo að þegar við skrifuðum undir samningana við sveitarfélögin gerðum við það líka með foreldrafélögunum, með Heimili og skóla, vegna þess að það skiptir öllu máli að fá foreldrana með til að tryggja læsið.
Virðulegur forseti. Ég get alveg tekið undir það með hæstv. ráðherra að það er auðvitað ekki gott ef börn koma ólæs úr grunnskólum landsins. En ég er mjög gagnrýnin á þetta átak og þær 600–700 milljónir sem veita á í það átak á fimm árum, bara aðferðafræðina. Ef það er raunverulega þannig að lestrarkennslu sé svo ábótavant í skólum að börn koma varla læs upp úr grunnskólanum þá hlýtur að þurfa kerfisbreytingar til. Það hlýtur að þurfa að skoða kennaranámið eða fara í miklu róttækari aðgerðir en að ráða læsisráðgjafa sem eiga að fara í skólana og segja kennurum sem hafa sitt kennaranám að baki hvernig þeir eigi að fara að. Ég sá þá aðgerðaáætlun sem fyrir lá. Ég verð að segja eins og er að mér fannst hún ekki trúverðug. Ég hef áhyggjur af því að þeim peningum sé ekki vel varið. Ég tek undir með ráðherra að auðvitað skiptir máli að börnin komi læs úr skólunum, en ég hef áhyggjur af því að við séum með þessari aðgerð [[Forseti hringir.]]að sóa peningum og að við fáum ekki það fyrir sem ráðherra væntir.
Virðulegi forseti. Læsisverkefnið eða þjóðarátak um læsi er mikilvægt verkefni sem ég vænti enn þá mikils af í formi stuðnings við heimili og skóla eftir því sem heimili eða skólar kalla eftir. Það er hins vegar lykilatriði að verkefnið sé ekki miðstýrt. Þess vegna þarf það að vera skýrt hvert er hlutverk og ábyrgð hvers og eins í verkefninu, foreldra, skóla, skólaskrifstofu, sveitarstjórna, Menntamálastofnunar og menntamálaráðuneytis. Ég hef tekið eftir því að afar mismunandi viðhorf eru til verkefnisins eftir landshlutum, einmitt eftir því hvernig það hefur unnist. Til að mynda á Austurlandi fellur verkefnið saman við verkefnið Bættur námsárangur á Austurlandi sem unnið er í skólum og frumkvæðið kemur frá skólunum sjálfum, foreldrum og skólaskrifstofu. Þar hefur þetta fallið vel saman og er virkilega að skila sér alveg inn á hvert heimili.
Frú forseti. Ég þakka þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu og ráðherra fyrir svör hans. Það má ekki misskilja mig. Að sjálfsögðu viljum við öll að börnin okkar séu læs og allir hafi jafnt aðgengi til náms. Ráðherra er mikið í mun að segja að þetta sé ekki miðstýrt átak og þetta sé ekki ein aðferð. Þetta er miðstýrt átak, það er alveg klárt, því er miðstýrt úr Menntamálastofnun. Aðferðin getur verið margvísleg, ég ætla alveg að taka undir það. Ég vona svo sannarlega að fram undan verði sá árangur sem til er ætlast. En mér finnst mikið í lagt. Þó að hæstv. ráðherra tali um að það sé ekki mikið þegar hugsað er um það að öll börn verði læs, þá er ég að tala um að við hefðum getað varið fjármununum í nærsamfélaginu með betri hætti en hér er gert. Það sýnir sig að ekki þurfti læsisátak af hálfu ráðuneytisins á Suðurnesjum þar sem gríðarlega góður árangur hefur náðst svo vakið hefur athygli út fyrir landsteinana eins og ég fór yfir áðan, m.a. í Svíþjóð þar sem Svíar hafa verið að berjast við svipað og við í PISA-könnunum. Ég hefði líka viljað sjá að það væri einhver lestrarsjóður sem væri hægt að ganga í. En það er í rauninni bara gert ráð fyrir að fólk sé hvatt til þess að sækja í sprotasjóði og þróunarsjóði námsgagna og annað slíkt, en ekki er verið að leggja til aukna peninga þar inn í. Við vitum að við erum í samkeppni við alls konar miðla þegar kemur að lestri. Við þurfum að huga að nýjum aðferðum sem væntanlega er verið að gera. Ég tek undir það sem hefur verið sagt að ég hef áhyggjur af þessari aðgerðaáætlun. Ég spyr aftur hæstv. ráðherra hvernig staðan sé á þessum verkefnastjórum. Hversu margir voru ráðnir og hversu margir hafa hætt? Er einhver sérstök ástæða fyrir því ef svo er?
Virðulegi forseti. Það sem ég held að skipti verulega miklu máli er að átta sig á því að nauðsynlegt var að grípa til aðgerða. Það var ekki hægt að horfa á það aðgerðalaus að um 30% drengja á Íslandi væru í þeirri stöðu við lok grunnskóla að geta ekki lesið sér til gagns og að þróunin væri sú að okkur færi aftur þegar kæmi að því að kenna börnum að lesa. Þetta eru markverðar niðurstöður sem okkur ber að taka mark á. Það væri ábyrgðarleysi að grípa ekki til aðgerða. Hér er gagnrýnt og sagt: Þessi aðgerð er ekki nógu góð, við viljum gera eitthvað annað. Ég hef ekki enn þá séð frá neinum útfærslu á öðrum hugmyndum, hvernig menn hefðu þá nákvæmlega viljað bregðast við. Það sem verið er að gera hérna er að gert er samkomulag við öll sveitarfélögin í landinu, hvert og eitt einasta sveitarfélag, um að gerð verði sérstök læsisáætlun með læsi í forgangi við öll sveitarfélög sem reka skóla. Lagt er upp með skimunarpróf og þróun á slíkum prófum. Og lagt er upp með aðstoð við kennara. Það er sérstakt teymi sem ég veit að hefur núna verið í samstarfi við ein 17 sveitarfélög og þeim er að fjölga þar sem verið er að vinna með viðkomandi skólum og sveitarfélögum sérstaklega að þessu. Aðrir eru á fullu að vinna að þessu án þess að vera með einhverja sérstaka aðstoð. Ég er sannfærður um að það er meiri fókus á þessu máli, þ.e. við erum að skerpa mjög áherslurnar á læsi í öllum skólum um allt land. Ég hef farið mjög víða og hitt kennara, skólastjórnendur og sveitarstjórnarfólk, og þar er þetta mál efst á baugi. Við ætlum okkur að ná árangri. Sú nálgun sem við höfum lagt upp með er ekki einhver miðstýrð áætlun um hvernig eigi að gera þetta. En það er alveg rétt að starfandi eru læsisráðgjafar, það er alveg eðlileg ráðstöfun, sem veita síðan sérfræðiþekkingu sinni í farveg til þeirra sem á henni þurfa að halda. En aðalatriðið er að það er einmitt lagt upp með að sérhvert sveitarfélag og sérhver skóli finni sína leið að þessu markmiði í samstarfi við foreldra og foreldrafélög á viðkomandi stað. Hvernig í ósköpunum, [[Forseti hringir.]]virðulegi forseti, má það heita einhvers konar miðstýrt átak? Það er bara rangt. Það er einhver misskilningur á ferðinni ef menn halda að það sé þannig. Aðalatriðið er og um það ætti að geta verið sæmileg og þokkaleg pólitísk sátt: Við látum það ekki spyrjast um okkur Íslendinga að svona stór hluti barnanna okkar geti ekki lesið sér til gagns við lok grunnskóla. [[Forseti hringir.]]Þeir fjármunir sem við setjum í þetta verkefni eru smápeningar miðað við það sem hér er undir. Ég sé því ekki eftir einni einustu krónu sem fer í það að kenna börnum læsi á Íslandi.
Virðulegi forseti. Við stigum hér á Alþingi Íslendinga stórt og mikilvægt skref þegar samþykkt voru lög um íslenska tungu og íslenskt táknmál. Það var mikill gleðidagur fyrir samfélag þeirra sem reiða sig á táknmál í lífi og starfi, en ekki síður gleðidagur á Alþingi Íslendinga þar sem allir þingmenn studdu málið. Það var góð tilfinning að vera þátttakandi í þeirri atkvæðagreiðslu og vera partur af þeim hópi. Okkur var held ég öllum ljóst sem tókum þátt í þeirri atkvæðagreiðslu að við vorum að takast mikla ábyrgð á hendur. Við vorum að lofa því, vorum að lofa okkur sjálfum því og íslensku samfélagi, að íslenskt táknmál hefði stöðu móðurmáls þeirra sem kjósa að nota það í daglegu lífi sínu og þar með ættu upplýsingar, menntun og aðgengi að stofnunum samfélagsins á grundvelli táknmáls að hafa jafnstöðu á við íslensku í sambærilegum tilvikum. Ég held að um leið hafi öllum verið ljóst að við áttum mjög langt í land og að við þyrftum að taka okkur verulega á, ekki síst að því er varðar máltökuumhverfi heyrnarlausra og heyrnarskertra barna, menntunarmöguleika þessa hóps, menntunarmöguleika sem byggja á móðurmáli, bæði með beinni kennslu á táknmáli en ekki síður með menntun í gegnum táknmálstúlkun, þýðingar á námsefni á öllum skólastigum, þá auðvitað fyrst og fremst á skyldunámsstiginu á táknmáli, þýðingar þar með af íslensku yfir á táknmál með aðgengilegum hætti þar sem gæði væru höfð í fyrirrúmi. Skyldurnar eru á herðum mennta- og menningarmálaráðherra af því að þar fer í raun og veru sá ráðherra sem á að halda utan um rétt þessa hóps og tryggja þá jafnstöðu sem hér hefur verið farið yfir. Á grundvelli þessa spyr ég: Hvernig hafa íslensk stjórnvöld hlúð að íslenska táknmálinu síðan lögin voru sett? Hvað er gert til að tryggja að börnin eigi þess kost að læra táknmál og nota það í daglegu lífi? Hvað er gert til að styðja máltöku og máluppeldi barnanna? [[Forseti hringir.]]Hvernig er staðið að fræðslu og uppeldi og kennslu í íslensku táknmáli fyrir foreldra og aðstandendur barna með skerta heyrn?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er svo að í 3. gr. þeirra laga sem hv. þingmaður vísaði til segir að íslenskt táknmál sé fyrsta mál þeirra sem þurfa að reiða sig á það til tjáningar og samskipta og að stjórnvöld skuli hlúa að því og styðja. Mennta- og menningarmálaráðuneytið hafði þau lög í huga við endurskoðun aðalnámskrár grunnskóla 2013 þar sem fjallað var um rétt heyrnarlausra og heyrnarskertra barna með skýrari hætti en verið hafði. Þannig voru sett hæfniviðmið við lok 4., 7. og 10. bekkja, sem m.a. taka til talaðs táknmáls og tjáningar með og án táknmálstúlks, þótt ekki væru sett fram sérstök hæfniviðmið fyrir táknmál í öðrum námsgreinum eða námssviðum. Hins vegar var áréttað að huga þyrfti sérstaklega að þörfum táknmálsnemenda þegar þeir legðu stund á aðrar námsgreinar, ekki síst í erlendum tungumálum. Sett voru sérstök matsviðmið sem skólar eiga að nýta eftir því sem við á til að lýsa hæfni nemenda við lok grunnskóla. Við gerð frumvarpa til laganna voru ákvæði þeirra ekki kostnaðarmetin heldur var vísað til þess að réttindin yrðu virk í áföngum og bent var á að tjáning með og án táknmálstúlks mundi leiða til aukins kostnaðar en talið erfitt að tilgreina upphæð, enda færi það eftir útfærslum hjá hverjum skóla fyrir sig, framboði á táknmálstúlkum og möguleikum skóla til að bjóða upp á slíka kennslu. Einnig var talið líklegt að um aukinn kostnað gæti verið að ræða hjá Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra vegna kröfu um aukna þjónustu. Virðulegi forseti. Áfram verður fylgst með þróun þjónustunnar. Þörf er á að huga að kostnaðarmati eftir því sem fram vindur. Það ber þó að taka fram að við gildistöku laganna um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls var ekki gert ráð fyrir nýju fjármagni til innleiðingar þeirra utan þess að auka hlut til málnefndar um íslenskt mál um 1,5 millj. kr. Það fjármagn hefur að litlum hluta einnig verið nýtt vegna málnefndar um íslenskt táknmál. Virðulegi forseti. Ég tel mikilvægt að minna á að dagur íslenska táknmálsins var haldinn í fyrsta sinn þann 11. febrúar 2013 á afmælisdegi Félags heyrnarlausra. Þetta þekkir hv. fyrirspyrjandi vel sem hefur, má ég segja, beitt sér af miklu afli og hrósverðu fyrir þennan málaflokk. Sú dagsetning hefur verið frátekin æ síðan og skiptir máli að gera sem mest úr þeim degi. Ýmislegt annað má nefna hér. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því að í undirbúningsvinnu fyrir fjárlög er frátekið sérstakt fjármagn, þ.e. 10 millj. kr., til útgáfu námsefnis á táknmáli. Það er hlutverk Samskiptamiðstöðvar og Menntamálastofnunar að vinna að því mikilvæga verkefni sem kemur til með að bæta stöðu nemenda í þessu námi til muna, að ég vænti. Þarna tel ég að hafi lengi skort á fjármuni til að búa til þetta námsefni. Þar með tel ég mig hafa svarað að mestu fyrstu spurningu hv. þingmannsins. Það er sérstaklega spurt að því hvað sé gert til að styðja við máltöku og máluppeldi barna með skerta heyrn. Því er til að svara að leikskólar og grunnskólar landsins hafa sitt lögbundna hlutverk til menntunar barna og ungmenna, en að auki er það hlutverk Samskiptamiðstöðvar að annast kennslu táknmáls og veita táknmálsþjónustu. Í þjónustu Samskiptamiðstöðvar er lögð áhersla á að sinna börnum á máltökualdri og nemendum á öllum skólastigum. Miðstöðin annast fræðslu og ráðgjöf til hinna ýmsu hagsmunaaðila, skóla, stofnana og annarra sem veita þjónustu til táknmálstalandi aðila. Miðstöðin veitir foreldrum fræðslu og ráðgjöf og stuðning og upplýsingar og býður auðvitað upp á námsleið. Þetta er allt þekkt en skiptir miklu máli að vel sé að staðið, enda er Samskiptamiðstöðin hjartað í veitingu þjónustu við börn og fjölskyldur þeirra þegar kemur að táknmáli. Fjórða spurning hv. þingmanns lýtur að því hvernig staðið er að fræðslu og kennslu í íslensku táknmáli fyrir börn, foreldra og aðstandendur barna með skerta heyrn. Þá er því til að svara að ég hef að einhverju leyti nú þegar lýst þeirri þjónustu sem spurt er um. Ég vil þó að lokum nefna mikilvægan þátt í þeirri viðleitni að viðhalda góðri þjónustu og bæta hana þar sem þess kann að þurfa. Nú stendur yfir afar stórt verkefni við að gera úttekt á menntun án aðgreiningar í leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólum á Íslandi í samstarfi við og undir stjórn Evrópumiðstöðvar um nám án aðgreiningar og sérþarfir. Sú úttekt nær til allra hagsmunaaðila skólasamfélagsins og þar á meðal hefur starfsfólki, foreldrum og nemendum á táknmálssviði í Hlíðaskóla í Reykjavík sérstaklega verið boðið að taka þátt í rýnihópum og netkönnun. Við fáum niðurstöður þeirrar úttektar í lok þessa árs. Má með sanni segja að verkefnið hafi farið vel af stað og er það vel á veg komið. Við munum síðan vinna áætlun eða þau stjórnvöld sem þá eru við völd munu, vænti ég, vinna áætlun um mögulegar nauðsynlegar úrbætur í menntakerfinu á næsta ári á grundvelli þeirrar vinnu sem ítrekað hefur staðið yfir um nokkra hríð. Ég tel að á grundvelli þeirrar niðurstöðu eigi að vera hægt að vinna að áætlunum sem eigi að vera öllum nemendum mjög til hagsbóta.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mig langar aðeins til þess að fylgja því eftir sem fram kom í máli hæstv. ráðherra undir lok svarsins, þ.e. þeim þætti sem lýtur að úttekt á menntun án aðgreiningar sem nú er í undirbúningi í samvinnu ráðuneytisins og Evrópumiðstöðvar um nám án aðgreiningar og sérþarfir, ef ég skil hæstv. ráðherra rétt. Ég vil spyrja hvort hæstv. ráðherra telji að þar sé um að ræða fullnægjandi úttekt að því leyti sem lýtur að málumhverfi og máluppeldi. Það er jú þannig þegar við erum að tala um hóp sem þarf að reiða sig á annað tungumál í daglegu lífi og menntun að þá þurfum við að huga sérstaklega að ríkulegu málumhverfi, málörvun og málfyrirmyndum. Ég veit að hæstv. ráðherra þekkir bæði faglega og af eigin reynslu hversu mikilvægt það er að börn alist upp í öflugu málumhverfi. Þessi þáttur er mér vitanlega ekki undir í þeirri úttekt sem hæstv. ráðherra vísar til. Mér er kunnugt um að Félag heyrnarlausra hafi farið þess á leit við ráðherra að hann beiti sér sérstaklega fyrir því að úttekt á námsframboði sem stendur þessum hópi til boða fari fram í ljósi sérstöðu hópsins. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sjái flöt á því að þessi þáttur verði skoðaður sérstaklega, e.t.v. til viðbótar við þá úttekt sem þarna er til skoðunar, eða með einhverju öðru móti í ljósi sérstöðu málsins. Hæstv. ráðherra vísaði sérstaklega til málnefndar um íslenskt táknmál sem hefur fengið aukið fjármagn en málnefndin hefur ítrekað og í árlegum skýrslum vakið athygli á stöðu barna sem reiða sig á íslenskt táknmál til samskipta og lýst áhyggjum af því að þessi börn hafi ekki aðgang að táknmálssamfélagi og málið [[Forseti hringir.]]sé ekki kennslumál á sama hátt og íslenskan. Ég vona að ég eigi liðsmann í hæstv. ráðherra í skilningnum á því að hér þarf að gera miklu, miklu betur en við erum að gera.
Virðulegi forseti. Ég ítreka þakkir mínar til hv. þingmanns. Ég vil segja að sú úttekt sem við ræddum á að ná til allra hagsmunaaðila skólasamfélagsins. Eins og ég sagði í ræðu minni áðan hefur verið haft samband við starfsfólk, foreldra og nemendur á táknmálssviði í Hlíðaskóla í Reykjavík og þeim boðið að taka þátt í rýnihópum og netkönnun. En ef það er svo að meira þurfi til er sjálfsagt mál að skoða það. Það er alveg eðlilegt að hafa sérstaklega augu á þessu. Það er m.a. þess vegna sem ég hef lagt til við þingið, eða vil að það verði gert, að það verði aukið fjármagn til að búa til námsefni fyrir þennan hóp. Það skiptir miklu máli að þau hafi aðgang að vönduðu námsefni og fjölbreyttu til þess einmitt að styrkja málþroskann. Hvað varðar síðan þetta mál almennt langar mig að nota tækifærið og velta einu máli upp sem ég hef lengi ætlað mér að ræða við hv. þingmann og ég geri það bara héðan úr pontu. Ég hef velt því fyrir mér hvort ekki þurfi líka að skoða löggjöfina almennt hvað varðar þjónustu ríkisins. Nú er reyndar veitt þjónusta eða táknmálstúlkaþjónusta inni í menntakerfinu, heilbrigðiskerfinu og víðar en það er ekki, eftir því sem ég best veit, altæk lagaleg skylda á að öll þjónusta sem ríkið veitir, að það sé tryggt að þeir sem hana þurfa að sækja eða eiga eitthvað undir ríkisvaldið að sækja geti gert það á móðurmáli sínu. Ég hef velt því fyrir mér hvort þetta sé mál sem væri kannski hægt að ná samstöðu um í þinginu, að skoða nákvæmlega þessi lagaákvæði og tryggja að skýr lagaákvæði séu um það að þeir sem eiga samskipti við ríkisvaldið fái þau samskipti á móðurmáli sínu, þ.e. við erum búin að viðurkenna þetta sem þeirra fyrsta mál, móðurmál þeirra. Ég held að það ætti ekki að vera neitt stórt útgjaldamál fyrir okkur vegna þess að við gerum þetta nú þegar á svo stórum sviðum, eins og í heilbrigðismálunum og í menntamálunum. Ég velti þessu upp [[Forseti hringir.]]og nefni það við hv. þingmann, virðulegi forseti, hvort þetta sé mál sem við getum kannski kippt í liðinn með ekki allt of mikilli fyrirhöfn.