Borist hafa bréf frá 3. þm. Reykv. s., Ágústi Ólafi Ágústssyni, og starfandi formanni þingflokks Miðflokksins fyrir 3. þm. Norðaust., Sigmund Davíð Gunnlaugsson, um að þeir verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Eins og tilkynnt var á vef Alþingis tóku sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þá föstudaginn 11. október 1. varamaður á lista Miðflokksins í Norðausturkjördæmi, Þorgrímur Sigmundsson, og 2. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Reykjavíkurkjördæmi suður, Einar Kárason, en 1. varamaður hefur boðað forföll. Þá hafa borist bréf frá 3. þm. Suðurk., Birgi Þórarinssyni, 7. þm. Suðurk., Silju Dögg Gunnarsdóttur, og formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins, fyrir 1. þm. Suðurk., Pál Magnússon, um að þau verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Í dag taka því sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þau 1. varamaður á lista Miðflokksins í Suðurkjördæmi, Elvar Eyvindsson, 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Suðurkjördæmi, Ásgerður K. Gylfadóttir, og 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi, Unnur Brá Konráðsdóttir. Loks hefur borist bréf frá starfandi formanni þingflokks Framsóknarflokksins um að Þórarinn Ingi Pétursson, 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Norðvesturkjördæmi, hafi boðað forföll og muni því víkja af þingi sem varamaður fyrir Þórunni Egilsdóttur. Í dag tekur því sæti á Alþingi Hjálmar Bogi Hafliðason, 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í kjördæminu. Þessi hópur hefur allur tekið sæti á Alþingi áður og er boðinn velkominn til starfa að nýju.
Á fundi í allsherjar- og menntamálanefnd 19. september sl. var Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kjörin 2. varaformaður nefndarinnar.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og utanríkisráðherra.
Herra forseti. Við hæstv. forsætisráðherra deilum áhyggjum af auknum eignaójöfnuði, hann er þjóðhagslega óhagkvæmur og ógnar félagslegum og efnahagslegum stöðugleika. Ríkasta 1% landsmanna á nú þegar fimmtung af hreinni eign þjóðarinnar. Við sjáum hringrás þar sem þeir ríkustu, sem hafa efni á betri fjármálaráðgjöf, greiðari aðgang að fjármagni, ódýrara fjármagni, og geta auk þess fært fé fram og til baka á milli gjaldmiðla eftir því sem vindar blása, ná að ávaxta auð sinn langt umfram almenning. Himinháar upphæðir erfast á milli kynslóða. Auðurinn færist á sífellt færri hendur og bilið milli þeirra sem eiga mikið og hinna sem eiga lítið eykst stöðugt. Þannig er þetta koll af kolli. Margir fræðimenn vara við þessu, m.a. hagfræðingurinn Thomas Piketty sem við hæstv. forsætisráðherra höfum bæði verið hrifin af. Hann hefur fjallað mikið um erfðafjárskatt og hvernig nota megi hann til að stemma stigu við þessu. Nú hefur ríkisstjórnin ákveðið að erfðafjárskattur verði þrepaskiptur þannig að hann nemi 5% af fjárhæð allt að 75 millj. kr. en 10% af því sem er umfram þá upphæð. Nú er skatturinn 10%, óháð fjárhæð. Samneyslan verður við þessa breytingu af 2 milljörðum kr. Miðgildi fjárhæðar arfs á Íslandi er um 3,5 millj. kr. Lægra erfðafjárþrepið, sem ríkisstjórnin boðar nú, miðast aftur á móti við 75 millj. kr. Það er ágætishugmynd að hafa þrepaskiptingu á erfðafjárskatti en útfærslan skiptir að sjálfsögðu öllu máli í því sambandi. Ég spyr því hvort hæstv. ráðherra finnist ekki vel í lagt, svo að ekki sé meira sagt, að hafa þrepamörkin í 75 millj. kr. og hvort hún hafi ekki raunverulegar áhyggjur af því að þessar breytingar muni enn auka á eignaójöfnuðinn í landinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Í fyrsta lagi held ég að það væri mjög áhugavert að taka saman heildstætt hver þróun eignaójöfnuðar eða eignajöfnuðar er á Íslandi. Við sáum til að mynda tölur í síðustu viku frá Hagstofunni sem benda til þess að eigið fé, sérstaklega ungs fólks, sé að aukast á Íslandi sem er ánægjulegt meðan eigið fé efstu tekjutíundarinnar, þó að það sé auðvitað hátt hlutfall, hefur í raun staðið í stað sem hlutfall frá hruni. Fyrir hrun var það hins vegar mjög hátt. Ég held að það sé áhugavert að taka þessi mál saman með heildstæðum hætti líkt og ríkisstjórnin hefur gert í öðrum málum. Ég minni á gagnagrunninn um tekjusöguna þar sem hægt er að lesa sér til um þróun ráðstöfunartekna á Íslandi og ég held að það sé mikilvægt að við gerum hið sama með eignastöðuna. Hv. þingmaður spyr um frumvarp sem verið hefur í samráðsgátt frá hæstv. fjármálaráðherra. Það frumvarp hefur ekki komið inn á ríkisstjórnarborðið og væntanlega er það í samráðsgátt til að kalla eftir athugasemdum á borð við þær sem hv. þingmaður kemur hér með. Mér finnst alls ekki útilokað að erfðafjárskattur sé þrepaskiptur en hins vegar mun útfærslan skipta þar öllu, eins og hv. þingmaður sagði, þannig að ég held að rétt sé að bíða eftir því hvernig útfærslan verður eftir samráðsferli og eftir samtal við ríkisstjórnarborðið þar sem þetta mál er enn ekki komið á það stig.
Herra forseti. Það er út af fyrir sig gott að hæstv. forsætisráðherra svari því ekki afgerandi að hún ætli að styðja þessa útfærslu af því að hún er vond. Það eru hins vegar tíðindi að hún velti fyrir sér hvort eignaójöfnuður sé að aukast á Íslandi. Ég hef sent núna nokkur þing í röð fyrirspurn til fjármálaráðherra og fram hefur komið að mjög lítill hluti landsmanna taki til sín langmestan hluta auðsins og að eignir séu að þjappast á afar fáar hendur á Íslandi. Ég held að það sé skynsamlegt að hafa prógressífan erfðafjárskatt til að vinna gegn samþjöppun og ég vona að ég eigi stuðning hæstv. forsætisráðherra í því að hér séum við að tala um einhver raunveruleg þrep. Síðan getum við auðvitað hækkað frítekjumark og ýmislegt annað. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra aftur hvort hún muni ekki styðja mig í því að útfæra þetta þannig að þetta muni ekki auka ójöfnuð.
Herra forseti. Það sem ég vísaði til áðan er að ég þekki að sjálfsögðu þau svör sem lögð hafa verið fram við ágætum fyrirspurnum hv. þingmanns. Ég held að það sé samt mikilvægt að við fáum enn betri heildarmynd. Ég er nokkuð viss um að hv. þingmaður er mér sammála um það þegar við skoðum eignastöðu landsmanna. Fyrir mér er því auðsvarað að ég er reiðubúin að skoða þrepaskiptingu erfðafjárskatts en mér finnst eðlilegt að hann sé framsækinn, eins og hv. þingmaður orðaði það, og horft sé sérstaklega til þess að hann auki ekki ójöfnuð.
Forseti. Undanfarna daga hafa hersveitir Tyrkja gert loftárásir á Norður-Sýrlandi ásamt því að hafa ráðist með landher á tvo mikilvæga bæi. Þessi innrás Tyrkja, í baráttu þeirra gegn Kúrdum, hefur þegar haft hræðilegar afleiðingar fyrir þá sem búa á svæðinu. Vígamenn hliðhollir Tyrkjum hafa nýtt sér tækifærið undanfarna daga til að myrða óbreytta borgara á svæðinu. Hervin Khalaf var aðalritari kúrdíska stjórnmálaflokksins Framtíð Sýrlands. Hún var tekin af lífi í vegarkanti skammt frá landamærunum um helgina. Um 70 óbreyttir borgarar hafa látið lífið síðan um miðja síðustu viku og um 50 hermenn. Nú síðast hafa Kúrdar samið við sýrlenska herinn um að taka til varna á norðurlandamærum Sýrlands. Stærstu bakhjarlar sýrlenska hersins eru Rússar sem gætu sett þessi átök á annað og mun hættulegra stig. Bandaríkjamenn stungu kúrdíska bandamenn sína í bakið í síðustu viku með því að yfirgefa þá á einni nóttu og gera þannig Tyrkjum kleift að ráðast á þá. Vítavert dómgreindarleysi Bandaríkjaforseta, nema það hafi verið viljandi gert sem er ekki skárra, hefur leitt til þess að rúmlega 700 meðlimir ISIS-hryðjuverkasamtakanna hafa sloppið úr haldi. Óbreyttir borgarar láta lífið daglega og stefnir í enn meiri átök á svæðinu. Öllum er ljóst að með þessu hafa Bandaríkjamenn skaðað samskipti sín við alla sína bandamenn. Ég hlýt því að spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Getum við treyst á varnarsamstarf með löndum eins og Bandaríkjunum og Tyrklandi? Getum við, miðað við núverandi stöðu, réttlætt það að vera í varnarsamstarfi með löndum eins og Bandaríkjunum og Tyrklandi? Er kominn tími til að endurskoða veru okkar í NATO?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar. Þar sem hv. þingmaður vekur hér athygli á er gríðarlega alvarlegt mál. Þau skilaboð sem við Íslendingar höfum gefið, ásamt þeim löndum sem við berum okkur saman við, hafa verið mjög skýr. Við mótmælum harðlega framferði Tyrkja og sömuleiðis fordæmum við þau brot gegn almennum borgurum sem eru nú að koma í ljós. Það eru strax komnir fram mjög alvarlegir hlutir á þeim örfáu dögum frá því að þessar aðgerðir hófust. Hv. þingmaður vísaði í ákveðin tilvik en þau eru því miður fleiri. Ég er þeirrar skoðunar, og hef ekkert legið á þeirri skoðun minni, að sú ákvörðun Bandaríkjaforseta að draga herliðið til baka hafi verið mjög misráðin. Þrátt fyrir að árásirnar séu á ábyrgð Tyrkja og séu svo sannarlega ekki studdar af Atlantshafsbandalaginu, sem hefur hvorki rætt um þær og því síður gefið nokkurt samþykki fyrir þeim, geta þær haft mjög alvarlegar afleiðingar og jafnvel enn alvarlegri en nú þegar er orðið. Við munum gera hvað við getum og erum m.a. í samtali við félaga okkar á Norðurlöndunum í NATO til að koma þessum skilaboðum skýrt áleiðis og reyna að pressa á Tyrki að hætta þessu framferði sínu. En ég tel samt sem áður ekki að þetta kalli á það sem þingmaður spyr hér sérstaklega um.
Forseti. Ef Tyrkir virkja 5. gr. NATO-samningsins vegna átakanna í Norður Sýrlandi - mun Ísland bregðast við? Geta Tyrkir dregið okkur í stríð ef hersveitir Kúrda og Sýrlendinga ráðast til baka á Tyrkland? Mér finnst þetta vera mikilvægar spurningar að fá svör við. Ég hef miklar áhyggjur af veru okkar í bandalagi þar sem utanríkisstefna tveggja aðildarríkja virðist vera gengin af göflunum. Eða alla vega ganga gegn öllu því sem við segjumst standa fyrir sem þjóð. Ég hlýt því að spyrja hæstv. ráðherra aftur: Er öryggishagsmunum þjóðarinnar, þ.e. öryggishagsmunum okkar Íslendinga, best varið í varnarbandalagi með slíku fólki?
Virðulegi forseti. Því er fljótsvarað að Tyrkir geta ekki dregið okkur Íslendinga í stríð. Svo að það sé alveg skýrt fara þeir fram með slíkum hætti sem engin NATO-þjóð hefur stutt, ekki nokkur einasta. Öll skilaboð sem koma frá aðildarþjóðum NATO hafa verið á einn og sama veg. Við Íslendingar höfum verið með sambærileg skilaboð, ekki bara í málflutningi okkar heldur með beinum orðsendingum til stjórnvalda í Tyrklandi. Það er ekki um annað að ræða. Það sem skiptir máli á þessu stigi er að við og aðrar þjóðir gerum hvað við getum til að lágmarka þann skaða sem orðið hefur. Því miður, ef fer fram sem horfir, er ekki hægt að fullyrða að þetta sé búið. Skaðinn getur orðið miklu meiri en hann [[Forseti hringir.]]er í dag. Við þurfum að taka mið af því í okkar aðgerðum og orðum.
Virðulegur forseti. Í umræðum um stefnuræðu fyrrverandi forsætisráðherra í september 2017 sagði núverandi forsætisráðherra að ekki ætti að biðja fátækt fólk á Íslandi að bíða eftir réttlæti. Hún sagði ríkisstjórnina gera ráð fyrir að öryrkjar og aldraðir hokruðu áfram og byggju við skammarleg kjör. Hæstv. ráðherra Katrín Jakobsdóttir hefur haft tvö ár til að standa við orð sín. Fólk í fátækt bíður enn. Þó að forsætisráðherra vilji ekki biðja fátækt fólk um að bíða eftir réttlætinu bíður það enn. Í dag er örorkulífeyrir 70.000 kr. lægri en lágmarkslaun. Í því fjárlagafrumvarpi sem liggur nú fyrir Alþingi er engar breytingar að sjá og því mun bilið aukast upp í 86.000 kr. á mánuði á næsta ári. Ég spurði hæstv. félags- og barnamálaráðherra: Hvernig reiknar ríkisstjórnin þetta út? Er það með excel-skjali? Hvernig fara þeir að því að finna út forsendur fyrir því að fólk lifi á 70.000–86.000 kr. lægri launum á mánuði? Með leyfi forseta var í fréttum RÚV í hádeginu í dag talað um annan hóp sem er orðinn skelfingu lostinn: „Doktorsnemar á barmi taugaáfalls vegna álags“, segir í fréttinni, „með tæpar 320.000 kr. á mánuði“. „Þetta er gífurlegt álag. Maður heyrir af fólki sem er á barmi taugaáfalls.“ Það hefur einnig áhyggjur af því „að það eigi ekki fyrir reikningum, eigi ekki fyrir mat og fari ekki til læknis“. Þarna er um einstaklinga að ræða sem eru með 70.000 kr. meira en það fólk sem lifir ekki í fátækt heldur sárafátækt. Ég spyr forsætisráðherra: Hvernig í ósköpunum er farið að því að reikna út að þessi hópur sé þannig staddur að hann geti og eigi að lifa á 70.000–80.000 kr. minna á mánuði en lægstu laun í landinu eru?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á kjörum örorkulífeyrisþega. Hann spyr: Hvað er ríkisstjórnin búin að gera? Við skulum fara yfir það fyrir hv. þingmann. Við skulum byrja á að fara yfir þær skattkerfisbreytingar sem verða innleiddar um áramótin og gagnast tekjulágum langbest og skila mestri skattalækkun m.a. til örorkulífeyrisþega og annarra tekjulágra hópa. Við skulum tala um barnafólk í hópi örorkulífeyrisþega. Það hefur verið sýnt fram á nákvæmlega það sem ég hef iðulega rætt hér, að börn öryrkja standa verr. Einmitt þess vegna er ekki bara verið að horfa á skattkerfisbreytingar sem gagnast tekjulágum best heldur líka sérstakar barnabætur sem eru miðaðar að tekjulágum. Ræðum um greiðsluþátttöku öryrkja og aldraðra í heilbrigðiskerfinu. Hvað hefur gerst síðan þessi ríkisstjórn tók við? Jú, það hafa verið stigin markviss skref á hverju ári til að draga úr greiðsluþátttöku, kostnaði þessa fólks við að sækja sér læknisþjónustu, m.a. til heilsugæslunnar núna síðast. Þar er verið að stíga raunveruleg skref og stefnt að því að kerfið okkar verið í ætt við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndum. Horfum síðan til þeirra 4 milljarða kr. á ársgrunni sem verið er að setja inn í þetta kerfi til þess að draga úr skerðingum örorkulífeyrisþega sem hefur verið þeirra stóra baráttumál. Hver er að bregðast við því? Hver er að bregðast við þeirri kröfu eftir margra ára baráttu gegn þeim skerðingum? Það er þessi ríkisstjórn sem er loksins að draga úr þeim skerðingum. Og ég er ekki einu sinni byrjuð að ræða hvað er verið að gera til að styrkja félagslega húsnæðiskerfið. Skiptir það máli fyrir tekjulágt fólk almennt? Já. Skiptir það máli fyrir örorkulífeyrisþega? Svo sannarlega. Við eigum ekki að stilla tekjulágum hópum upp hverjum á móti öðrum. Það eigum við ekki að gera. Við eigum að horfa til þess hvernig við getum aukið jöfnuð í samfélaginu. Allar þessar aðgerðir sem ég nefndi munu skipta máli fyrir tekjulágt fólk og gera líf þess betra.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin sem voru frekar rýr. Hún svaraði ekki spurningunni: Af hverju eiga öryrkjar að vera með 70.000 kr. minna á mánuði en láglaunafólk? Það breytir engu, allt sem hún taldi upp kemur láglaunafólkinu líka til góða. En þarna liggur munurinn, hann er 70.000 kr. og fer upp í 86.000 kr. Alltaf er sama hækjan notuð, þ.e. verðlagsvísitala neysluverðs. Í 69. gr. laga um almannatryggingar stendur skýrum stöfum að taka skuli mið af launaþróun. Það hefur aldrei verið gert, það hefur aldrei verið tekið mið af launaþróun. Tekið hefur verið mið af launaþróun þegar verið er að hækka laun þingmanna. Af hverju í ósköpunum er ekki hægt að taka mið af launaþróun sem hefur orðið í landinu og bæta þessum hópi upp kjaragliðnunina? Kjaragliðnun skýrir stóran hluta af þessum 70.000 kr. Og hvers vegna í ósköpunum er búið að aðskilja öryrkja og eldri borgara og atvinnulausa? Á sínum tíma voru þessir hópar á svipuðum kjörum, láglaunafólk, öryrkjar og eldri borgarar.
Herra forseti. Hv. þingmaður ræddi hér sérstaklega kjör öryrkja. Ég fór yfir nokkrar af þeim aðgerðum sem núverandi ríkisstjórn hefur gripið til til að bæta þau kjör og þær eiga ekki allar við um alla þá sem eru með lágar tekjur; ekki þegar kemur að greiðsluþátttökunni, svo að dæmi sé tekið, ekki þegar kemur að því að draga úr skerðingum, svo að dæmi sé tekið. Það breytir því hins vegar ekki að verkefninu er ekki lokið. Samkvæmt hefðinni, samkvæmt lögunum, er ýmist vísað í neysluvísitölu eða launavísitölu sem hv. þingmaður vísar hér til. Verkefninu er auðvitað ekki lokið. Mikið var gert til þess á sínum tíma, þegar kerfisbreyting fyrir aldraða var færð í lög árið 2016, að örorkulífeyrisþegar og aldraðir færu inn í sama kerfi. Það gekk ekki eftir. Nú hefur starfshópur á vegum hæstv. félags- og barnamálaráðherra skilað af sér ákveðnum sviðsmyndum í þeim málum og að sjálfsögðu er sú kerfisbreyting öll eftir þar sem við færum örorkulífeyriskerfið í betra horf en það er í í dag. Það er auðvitað næsta forgangsverkefni, myndi ég segja.
Herra forseti. Á tyllidögum státum við okkur einatt af því að eiga eitt besta heilbrigðiskerfi í heimi. Við viljum einnig öll að allir geti notið nauðsynlegrar læknishjálpar án tillits til efnahags. Heilbrigðiskerfið hér á landi er eitt það allra besta en þar er líka að finna brotalamir, bresti sem berja þarf í um leið og þeir uppgötvast. Þetta hefur löggjafinn oft áréttað við lagasetningu og síðan er það framkvæmdarvaldsins að framfylgja þeim vilja. Ráðherrar framkvæma löggjafarviljann og útlista hann nánar í reglugerðum. Þannig á að vera tryggt að allt stjórnkerfið gangi í sama takti. Að þessum inngangi loknum kem ég að efni fyrirspurnar minnar sem er um greiðsluþátttöku vegna tannréttinga. Fyrir rúmu ári beindi ég fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um tannréttingar barna sem fæðast með klofinn góm eða klofna vör og var ráðherra þá sammála mér um að leiðrétta þyrfti þá mismunun sem afmarkaður hópur barna virðist búa við er varðar greiðsluþátttöku sjúkratrygginga við tannréttingar. Hæstv. ráðherra sagði það ekki hafa verið markmið löggjafans að haga málum með þessum hætti og sagðist myndu skoða málin með það fyrir augum að gera breytingu á þessari ójöfnu stöðu. Í desembermánuði í fyrra breytti ráðherra reglugerð nr. 451/2013 með reglugerð nr. 1254/2018 um þetta efni. Herra forseti. Allt væri þetta hið besta mál ef ekki væri fyrir það að á grundvelli hinnar nýju reglugerðar hafa Sjúkratryggingar enn synjað foreldrum þessara barna um greiðsluþátttöku. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Urðu áhrif reglugerðarinnar að því er varðar þennan hóp barna eins og ráðherra ætlaði eða hyggst ráðherra gera á henni endurbætur eftir þá reynslu sem á hana er komin?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og fyrir að halda þessu máli vakandi. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir þann hóp sem hér er til umræðu. Ég held að við hv. þingmaður deilum áhuga á því að bæta aðstæður þess hóps sem hér er til umræðu. Það er rétt sem kemur fram í fyrirspurn hv. þingmanns, reglugerðinni var breytt í desember fyrir tæpu ári í því skyni að ná yfir endurgreiðslu fyrir þennan tiltekna hóp. Síðan reyndist málið ekki eins einfalt og ég hafði viljað og þá kannski fyrst og fremst vegna þess að fjöldi barna á við alvarlegan vanda að etja af ýmsum öðrum ástæðum, vegna tanngalla, skakks bits, framstæðs kjálka o.fl. Orsök vandans er eitt og alvarleiki gallans er annað, áhrif á talþroska o.s.frv. Ég hef hins vegar lagt mikla áherslu á að Sjúkratryggingar Íslands endurskoði reglugerðina í samráði við ráðuneytið. Ráðuneytið vinnur núna að á breytingum á reglugerð nr. 451/2013, um þátttöku sjúkratrygginga í kostnaði sjúkratryggðra við tannlækningar. Markmið þeirra breytinga er að tryggja að greiðsluþátttaka sjúkratrygginga taki til kostnaðar vegna nauðsynlegra tannlækninga vegna skarðs í efri tannboga eða klofins góms. Eftir að hafa fjallað um málið, bæði við Sjúkratryggingar og Landspítalann, hef ég líka komist að þeirri niðurstöðu að það sé afar mikilvægt að til starfa taki einhvers konar teymi sérfræðinga á fjölbreyttum sviðum þegar um er að ræða fæðingargalla af þessu tagi til að foreldrarnir fái strax þann faglega og andlega stuðning sem þarf í slíkum tilvikum. Ég vonast til að við fáum við viðunandi umbúnað um þetta mál á allra næstu mánuðum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og verð að lýsa yfir ánægju minni með að hún hyggist enn á ný endurskoða reglugerðina. Ég fagna því. Þessir foreldrar bíða spenntir. Þeir hafa gengið þrautagöngu í mörg ár. Þetta er ekki stór hópur, örfá börn eru með þennan fæðingargalla. Foreldrar þeirra kjósa undantekningarlaust að fara í foraðgerðir til að auka lífsgæði barnanna, sem er mikill ávinningur fyrir börnin, einfaldlega vegna þess að þau geta afmyndast í andliti, þau tala hugsanlega ekki eðlilega og matast hugsanlega ekki heldur eðlilega. Þessar aðgerðir eru nauðsynlegar til að koma í veg fyrir að þetta þróist yfir í það. Mér finnst mjög varhugavert ef við sem þjóðfélag getum ekki sinnt þeim hópi sem fæðist með þennan galla og tekið þátt í kostnaði hans sem er oft mikill, sérstaklega úti á landi af því að fólk þarf að ferðast langar leiðir og missir úr í vinnu. Ég er ánægður með svör ráðherra og vona [[Forseti hringir.]]að hún gangi í þetta mál sem allra fyrst.
Virðulegi forseti. Ég treysti því að hv. þingmaður haldi mér áfram við efnið í þessu máli. Við erum samherjar í því að bæta þarna um betur. Vegna þess sem kom fram í fyrri spurningu hv. þingmanns vil ég árétta að það er algjörlega skýrt að þegar löggjafinn hefur gert grein fyrir vilja sínum er það verkefni framkvæmdarvaldsins að koma þeim vilja til framkvæmdar. Um leið er ekki við neinn að sakast nema ráðherrann sjálfan, ekki stofnanirnar sem fara að þeim reglum og lögum sem fyrir liggja. Í þessu tilviki nær reglugerðin sem kom frá mér í fyrra ekki nægilega skýrt utan um þessi tilvik þannig að hér þarf að bæta um betur.
Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér í upphafi máls míns, í tilefni af fyrstu óundirbúnu fyrirspurninni sem var hér til umræðu, að benda á að fyrir liggur frumvarp frá þingflokki Viðreisnar um erfðafjárskatt þar sem nálgunin er önnur en í því frumvarpi sem er í samráðsgáttinni, og ég hvet þingmenn til að kynna sér það. Það er hins vegar ekki ástæða þess að ég kem hér og ætla að fá að bera fram spurningu til hæstv. fjármálaráðherra. Þann 25. apríl árið 2018 var samþykkt hér tillaga með því þjála nafni Tillaga til þingsályktunar um tryggingu gæða, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga. Gekk sú tillaga út á það að ríkið setti sér stefnumörkun til að tryggja þessi markmið og enn fremur yrði skipaður sérstakur starfshópur sérfræðinga þar sem tengdir yrðu saman þeir aðilar sem best þekkja til og þekkja þau málefni sem þar eru undir. Þessa þingsályktunartillögu samþykktu 47 þingmenn, allir þingmenn sem voru viðstaddir atkvæðagreiðsluna Fyrir tæpu ári átti ég orðastað við hæstv. fjármálaráðherra um málið og innti hann eftir því hvernig verkinu miðaði fram. Með leyfi forseta, sagði hæstv. fjármálaráðherra: „Það sem er að frétta af málinu er að það er í vinnslu og ég var nú síðast með það í þessari viku á borði mínu og til úrlausnar.“ Mig langar því að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort málið sé enn á borðshorni ráðherrans eða hvort einhver framvinda hafi orðið í málinu sem hann getur skýrt frá hér.
Virðulegi forseti. Það er kannski fyrst um efni málsins að það er frumskylda stjórnvalda hverju sinni að sinna þeim verkefnum sem fjallað er um í þingsályktuninni, þ.e. að tryggja að vel sé farið með fé, opinbert fé, að unnið sé að því að auka skilvirkni opinberrar þjónustu; að ekki sé litið á slíkt mál sem eitthvert átaksverkefni sem við ákveðum sérstaklega að fara í og sinnum tímabundið heldur hef ég alltaf litið þannig á að það sem fjallað er um í þingsályktuninni sé meðal frumskyldna í öllum ráðuneytum, í öllu Stjórnarráðinu, í öllum stofnunum. Þannig get ég greint þingmanninum frá því að við höfum verið að vinna að mörgum málum sem eru eðlisskyld því sem fjallað er um í ályktuninni. En það er hins vegar ekki enn komið að því að skipa sérstakan starfshóp enda álitamálið kannski það hvernig við ættum að láta slíkan starfshóp starfa samhliða stjórnsýslu sem vinnur einmitt að verkefnum af þessum toga. Það er kannski eitthvað sem við þurfum að ræða á vettvangi ríkisstjórnarinnar, hvernig við ættum að útfæra það.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svarið og tek svo sannarlega undir með honum að hér er ekki um átaksverkefni að ræða, enda er það mjög skýrt tekið fram í greinargerðinni sem fylgdi með þessari þingsályktun á sínum tíma að svo sé alls ekki. Þótt ég geti að einhverju marki skilið að það kunni að þurfa að velta því fyrir sér hvernig eigi að koma nefnd af þessu tagi fyrir í stjórnkerfinu er líka rétt að hafa í huga að hún hefur í sjálfu sér ekki neitt stjórnsýslulegt hlutverk annað en að móta hugmyndir. Þetta var lagt fram á sínum tíma að norskri fyrirmynd. Þar er þetta fyrst og fremst vettvangur til að ræða um hvernig best megi gera hlutina og leggja fram hugmyndir og vangaveltur um það. Ég hefði því haldið að alveg óhætt væri að skipa þennan hóp til þess að takast á við það verkefni.
Virðulegur forseti. Ég get alveg samsinnt hv. þingmanni, það getur verið gagnlegt að fara reglulega yfir hvort verklag, vinnubrögð og venjur sem hafa skapast í stjórnkerfinu séu nægjanlega vel til samræmis við markmið sem við höfum sett okkur. Ég get greint frá því t.d. að ég hef í minni ráðherratíð haft mikið gagn af þeirri vinnu sem unnin var á vettvangi samráðsvettvangs um aukna hagsæld þar sem farið var ofan í saumana á ýmsum framfaramálum og úrbótum í stjórnkerfinu sem lutu t.d. að innkaupum hins opinbera, bæði á vörum og þjónustu. Að því leyti til held ég að við eigum skýr dæmi úr nýlegri sögu um að þetta hafi skilað árangri og þetta verður áfram til skoðunar.
Virðulegur forseti. Reykjalundur er stærsta endurhæfingarmiðstöð landsins þar sem árlega koma um 1.200 einstaklingar til endurhæfingar hvaðanæva af landinu, endurhæfingar sem getur verið af margvíslegum ástæðum, svo sem eftir erfið og langvinn veikindi, alvarleg slys, vegna ofþyngdar eða annarra kvilla. Þörfin er enn meiri enda eru beiðnir um þjónustu í kringum 2.000 á ári hverju. Þetta er meira og minna allt fólk sem telst vinnufært sem þarf að komast í endurhæfingu og síðan aftur út á vinnumarkaðinn. Þannig er með góðri endurhæfingu hægt að koma í veg fyrir eða seinka ótímabærri örorku með þeim kostnaðarauka sem henni fylgir fyrir hið opinbera. Á Reykjalundi starfa á annað hundrað manns í þverfaglegum teymum; læknar, hjúkrunarfræðingar, sjúkra- og iðjuþjálfar, félagsráðgjafar, sálfræðingar, talmeinafræðingar, heilsuþjálfarar, næringarráðgjafar og fleiri sérhæfðar heilbrigðisstéttir. Stofnunin var valin stofnun ársins 2017 og er í öðru sæti yfir stofnun ársins 2018 og 2019. Því miður benda fréttir síðustu daga til þess að ánægja starfsmanna hafi farið minnkandi í kjölfar uppsagnar forstjóra og framkvæmdastjóra lækninga. Í heimsókn minni og hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar á Reykjalund á föstudaginn sl. upplifðum við beint í æð þá miklu óánægju og hræðslu sem nú er allsráðandi meðal starfsmanna Reykjalundar. Starfsmennirnir skoruðu á ráðherra fyrir helgi að grípa inn í stjórn stofnunarinnar og lýstu þeir vantrausti á stjórn SÍBS. Þetta er alvarleg staða sem uppi er og mikilvægt fyrir okkur öll að það góða starf sem rekið hefur verið á Reykjalundi á síðustu árum og síðustu áratugum haldi áfram. Því beini ég fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra: Hver er afstaða ráðherra til þeirrar stöðu sem upp er komin? Hyggst ráðherra bregðast við áskorun starfsmanna? Hefur ráðherra átt í samskiptum við stjórn SÍBS og starfsmenn Reykjalundar?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og deili algerlega með þingmanninum áhyggjum af stöðunni sem upp er komin og einnig mati hennar á mikilvægi þeirrar starfsemi sem þarna fer fram. Það er náttúrlega alger lykilstarfsemi sem fer fram á Reykjalundi og ég held að mikilvægi endurhæfingar almennt verði seint dregið í efa. Ég hef reyndar sett af stað stefnumótun í ráðuneytinu hjá mér sem snýst um að draga fram hversu mikilvæg hugmyndafræði endurhæfingar er, allt frá greiningu og í gegnum meðferð og síðan endurhæfingu. Endurhæfing er ekki bara kafli í því að virkja fólk eftir slys eða sjúkdóma, stundum er hún hreinlega partur af lífinu sjálfu. Þannig að ég tek undir það. Ég verð að segja að sú staða sem kom upp á dögunum, seint í síðustu viku, kom mér algerlega í opna skjöldu. Hún kom mér á óvart í ljósi þess áralanga stöðugleika sem þarna hafði verið fyrir hendi og þess faglega trausts sem hefur umlukið starfsemina sem þarna hefur farið fram. En það er hins vegar svo að með lögum um opinber innkaup og lögum um sjúkratryggingar er settur ákveðinn rammi um það hvernig hið opinbera kaupir þjónustu af einkaaðilum og í raun er aðkoma mín einungis í gegnum embætti landlæknis annars vegar, sem hefur með að gera faglegt eftirlit með heilbrigðisþjónustu, og hins vegar Sjúkratryggingar Íslands, sem annast kaupin. Ég hef hins vegar fylgst mjög vel með þessari umræðu og ekki bara í fréttum heldur líka með því að ræða við hlutaðeigandi, bæði starfsfólk og stjórnarmenn í SÍBS og fyrrverandi forystufólk, með það að leiðarljósi að reyna að skilja málið betur og hvetja til þess að ró komist á starfsemina fyrir þá sem þjónustunnar njóta.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og tek undir mikilvægi þess að ró komist yfir þennan fallega og mikilvæga stað sem Reykjalundur er. Ég tel mikilvægt að við tryggjum gæði, fjölbreytileika og valfrelsi í heilbrigðisþjónustu okkar. Þannig tel ég einnig tækifæri til að tryggja hagkvæmni og ánægju notenda með þjónustuna. Sjálfseignarstofnanir eins og SÍBS, SÁÁ, Samhjálp og Rauði krossinn, svo einhverjar séu nefndar, veita mikilvæga og viðkvæma þjónustu fyrir samfélagið. Mikilvægt er að standa vörð um þetta góða og mikilvæga starf og alveg ljóst að samfélagslegur auður slíks starfs er gríðarlegur. Með lögum um opinber innkaup ber Sjúkratryggingum að bjóða út þjónustu og nú hefur það verið gert, bæði fyrir starfsemi SÁÁ og Reykjalundar, að ég best veit. Mikilvægt er að gæði og rekstraröryggi þessara aðila sé tryggt með sanngjörnum og góðum samningi en þá koma líka upp spurningar um eftirlit, stjórnsýslu, ábyrgðarkeðju o.fl. Hver er sýn ráðherra á þessi atriði og hvernig tryggjum við sem best þessa mikilvægu þjónustu? Hvernig tryggjum við skýran ramma og ábyrgðarkeðju fyrir þá sem veita þessa mikilvægu þjónustu? Eru hugmyndir um að ráðherra skipi aðila í stjórn Reykjalundar, eins og var fram til ársins 2009, eitthvað sem hugnast ráðherra?
Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður benti á sat fulltrúi ríkisins til skamms tíma í stjórn Reykjalundar. Ég held að það sé rétt munað hjá mér að það hafi gerst fyrir fimm árum að fulltrúi ríkisins var ekki lengur í stjórn þessarar starfsemi, og ég set spurningarmerki við það. Mér er ekki kunnugt um hvað það var nákvæmlega sem olli þeirri breytingu. Ég held að það sé kannski það mikilvægasta af öllu, þegar verið er að ræða um mikilvæga þjónustu af þessu tagi, að grundvöllurinn, bæði hinn faglegi og rekstrarlegi, sé það traustur og öruggur að við þurfum ekki að horfa upp á vendingar eins og urðu í síðustu viku. Það er áfall hvað varðar fagmennskuna á staðnum en ekki síður fyrir sjúklinga og almenning í landinu að þessi mikilvægi hluti heilbrigðisþjónustunnar byggi ekki á traustari grunni en þarna kemur fram. Ég held að það sé eitthvað sem við þurfum að fara yfir, með tilliti til samninganna, að tryggja betur þennan trausta grunn og þar með talið ábyrgðarkeðju og skýrleika eins og hv. þingmaður bendir réttilega á.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að koma hingað núna og eiga við mig orðastað um málefni sem er mér afskaplega hugleikið, virkilega viðkvæmt málefni sem hefur átt undir högg að sækja í samfélaginu, veikindi sem hafa mátt sæta ótrúlegum fordómum. Þess vegna stend ég hér. Mig langar að tala um að síðustu þrjú árin hefur vímuefnaneysla í æð vaxið mjög. Það hefur fjölgað í hópi nýrra sprautuneytenda og fjölgað innlögnum alls hópsins, hóps sem er áberandi veikur. Neysla örvandi vímuefna vex og einnig neysla ópíóíða en það er svo sem ekkert nýtt, þetta er það sem við horfumst í augu við og sannarlega hefur ekki dregið úr alvarleikanum. Stór hluti þess unga fólks sem kemur til meðferðar á Sjúkrahúsinu Vogi er algjörlega óvirkur í samfélaginu. Hann er ekki á atvinnumarkaði og sinnir heldur ekki uppeldi barna sinna. Líkamleg og andleg heilsa þeirra sem koma vegna langvarandi neyslu er mjög slæm, ekki hvað síst hjá ungum konum. SÁÁ, heilbrigðisyfirvöld og sveitarstjórnir þurfa að sýna samstöðu, við þurfum að taka höndum saman og ég trúi því af öllu hjarta að samtakamáttur okkar geti orðið til þess að við getum náð stórkostlegum árangri, miklu meiri árangri en við státum af í dag. Nú hafa biðlistarnir inn á Vog lengst, það hefur fjölgað um 100 einstaklinga á biðlista á rúmu ári. Nú eru þeir rétt um 700. Að hugsa sér að við skulum horfast í augu við það líka að yfir 6.000 einstaklingar á aldrinum 20–40 ára hafa læknisfræðilega verið greindir fárveikir af fíknisjúkdómi. Þetta eru ansi stórar tölur, virðulegi forseti. Segja má að það gefi ranga mynd í samfélaginu að við notum orð um vandann eins og jaðarhópa eða jaðarsetta einstaklinga þegar hópurinn er orðinn eins stór og raun ber vitni. Eins og ég var að nefna hafa 6.000 einstaklingar á aldrinum 20–40 ára verið greindir. Þetta er langvarandi vandi og það er sannarlega ekki við heilbrigðisráðherra að sakast hvað það varðar. Hún er núna búin að vera í embætti sínu í tæp tvö ár. Ég er ekki að fara í þessa umræðu til að vera í einhverjum upphrópunarstíl og fara í pólitískar skotgrafir. Ég horfist í augu við þann alvarlega vanda sem er uppi úti í samfélaginu í dag og ég vil meina að við getum gert miklu betur. Ég trúi því. Hugsið ykkur t.d. ef við bara fjölguðum rúmum um tvö á Sjúkrahúsinu Vogi. Það tæki okkur ríflega eitt og hálft ár að klára niður biðlistana. Við getum gert þetta ef við tökum saman höndum, hvar í flokki sem við stöndum, eins og ég segi gjarnan. Við þurfum líka að horfast í augu við það sem bíður einstaklinganna sem komast loksins í meðferð. Það vantar meira og minna allan stuðning, það eru örfáir sem geta notið þess. Það vantar búsetuúrræði, það vantar að hjálpa þeim að komast í atvinnu og annað slíkt. Fólk kemur uppfullt af væntingum og bjartsýni um nýtt og betra líf eftir að hafa gengið í gegnum meðferð og leitað sér hjálpar. Þessir einstaklingar lenda oft og tíðum nr. 701, 702 og 703 í röðinni vegna þess að þeir falla skömmu síðar. Stuðningsnetið sem bíður þeirra er nánast ekki til. Áður en ég beini beinni spurningu til ráðherrans sérstaklega langar mig að benda á alvarleikann sem við höfum horfst í augu við um dauðsföll af völdum fíknar. Frá árinu 2013 hafa dáið 98 karlmenn sem viðurkennt var að hefðu dáið vegna lyfjaeitrunar. Á sama tíma hafa 76 konur dáið af völdum lyfjaeitrunar. Við erum að tala um mannauð upp á 174 einstaklinga og nú erum við ekki að tala um þá sem tóku sitt eigið líf. Hvað eru margir af þeim rúmlega 50 einstaklingum sem svipta sig lífi árlega sem gerðu það undir áhrifum af einhverju sem við vildum gjarnan hafa hjálpað þeim til að losna við? Mig langar að vita hvað hæstv. heilbrigðisráðherra er að gera í stöðunni, hvað hún hefur á teikniborðinu og hvað hún sér fyrir sér, hvernig við eigum að byggja upp t.d. forvarnirnar og allt sem við gætum svo gjarnan gert, ef við myndum virkilega efla þetta. Ég skal vera fyrsta manneskjan til að taka frívakt kauplaust til að hjálpa til og styðja við að hjálpa þessu fólki okkar. Þetta er mannauður sem við megum ekki við því að missa. [[Forseti hringir.]]Við erum að tala um þjóðfélagslegan harmleik þegar við horfum upp á þessi dauðsföll og ástandið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að óska eftir þessari sérstöku umræðu. Mér er ánægja að taka þátt í henni. Þingmaðurinn óskaði eftir umfjöllun um biðlista í meðferð, umfjöllun um ópíóíða, amfetamín og kókaín ásamt því að fjallað yrði sérstaklega um dauðsföll vegna meintrar lyfjaeitrunar. Ég kem í fyrsta lagi inn á biðlista í meðferð, en eins og fram kemur í framsögu hv. þingmanns er Vogur ein umsvifamesta meðferðarstofnun landsins við áfengis- og vímuefnafíkn og samkvæmt upplýsingum þaðan eru nú 700 einstaklingar búnir að óska eftir innlögn á Vog. Til viðbótar við beiðnir sem koma frá einstaklingunum sjálfum koma beiðnir frá fagaðilum innan heilbrigðis- eða félagsþjónustunnar, frá geðdeildum Landspítala og barnaverndarnefndum sveitarfélaganna. Biðlistinn er öðruvísi byggður upp en biðlistar almennt í heilbrigðisþjónustunni þar sem einungis fagaðilar leggja mat á viðkomandi heilbrigðisvandamál og skrá einstaklinga á biðlista. Landspítalinn sinnir einnig meðferð við áfengis- og vímuefnafíkn og það er mikilvægt að biðlistar fyrir meðferð á Vogi og Landspítalanum séu skoðaðir í samhengi. Það er góð samvinna milli Vogs og Landspítala og ákveðin verkaskipting hefur þróast á milli þessara tveggja stofnana þar sem Landspítalinn hefur til meðferðar sjúklinga með erfið fráhvarfseinkenni og bráð geðvandamál sem oft fylgja mikilli fíkniefna- og áfengisneyslu. Í janúar 2018 var biðlisti inn á móttökugeðdeild fíknmeðferðar á Landspítalanum átta einstaklingar en fjöldinn á biðlista á liðnum árum hefur verið um 20. Á síðasta einu til tveimur árum hefur orðið mikil aukning í mjög alvarlegum tilfellum fíknivandamála, þ.e. mikið veikra einstaklinga í erfiðum fráhvörfunum með bráð geðvandamál tengd fíkninni. Landspítali hefur sinnt og sérhæft sig í þeim hópi en einnig eru auðvitað bráðatilvik meðhöndluð á Vogi eins og skýrt er. Eins og ég hef áður komið inn á í umræðu um biðlista og áfengis- og vímuefnavanda hef ég hraðað vinnu við heildarstefnumótun fyrir meðferð við áfengis- og vímuefnavanda og sú vinna er í gangi. Ég vil líka segja hér að samkvæmt afgreiðslu hv. fjárlaganefndar og Alþingis á síðustu fjárlögum var framlag til SÁÁ aukið um 150 milljónir fyrir árið 2019, yfirstandandi ár, og á fjármálaáætlun og í frumvarpinu fyrir árið 2020 og áfram er gert ráð fyrir að sú tala sé inni. Í öðru lagi óskar hv. þingmaður eftir umfjöllun um ópíóíða, amfetamín og kókaín en 1. júlí 2018 tók gildi reglugerð um lyfjaávísanir, þ.e. reglugerð sem sú sem hér stendur undirritar, og afhendingu lyfja sem m.a. takmarkar ávísanir ópíóíða og örvandi lyfja. Sé notkun þeirra lyfja skoðuð ári fyrir gildistöku reglugerðarinnar annars vegar og hins vegar ári eftir að hún tók gildi kemur í ljós að dregið hefur úr ávísunum á ópíóíða um 9,2% þegar fjöldi dagskammta er skoðaður og einstaklingum sem fá ávísað ópíóíðum hefur fækkað um 5,8%. Það dregur úr þessum lyfjum og fækkar þessum einstaklingum. Það hefur dregið úr notkun örvandi lyfja um 3,6% á sama tímabili sé fjöldi dagskammta skoðaður en það er þrátt fyrir að einstaklingum sem þiggja þá meðferð hafi fjölgað um 8%. Hvað amfetamínnotkun varðar er aðeins lítill hluti hennar til kominn vegna lyfjaávísana. Þó hefur dregið úr notkuninni um 14% og einstaklingum sem nota amfetamín hefur fækkað um 9% samkvæmt tölum frá embætti landlæknis þannig að þarna sjáum við beinan árangur. Sé hins vegar litið til fjölda sjúklinga sem koma til innlagna á Sjúkrahúsið Vog vegna fíknar í örvandi vímuefni kemur í ljós að fjöldi sjúklinga vegna amfetamínfíknar er stöðugur á síðustu árum. Hins vegar hefur innlögnum vegna kókaínfíknar fjölgað og árið 2018 var 51% af innlögnum á Vog til komið vegna fíknar í örvandi vímuefni. Í síðasta lagi vill málshefjandi fá umfjöllun um dauðsföll vegna meintrar lyfjaeitrunar. Lyfjatengd andlát eru skilgreind samkvæmt alþjóðlegri tölfræðiflokkun sjúkdóma sem óhappaeitrun, vísvitandi sjálfseitrun og eitrun með óvissum ásetningi eins og það er kallað í þessari tölfræði. Síðasta áratuginn hefur árlegur fjöldi lyfjatengdra andláta verið á bilinu 23–39 og það er erfitt að fullyrða hvort einhver marktæk breyting sé þarna á ferðinni milli ára þegar meðaltalið er ekki hærra en raun ber vitni, þó að við getum öll verið sammála um að meðaltalið sé of hátt og hvert einasta mannslíf of mikið. Lyfjatengd andlát eru að jafnaði lítið eitt tíðari meðal karla en kvenna og á síðustu árum voru að meðaltali 16 slík hjá körlum og 12 hjá konum. Sé litið til ársins 2018 urðu 37 lyfjatengd andlát og níu af þeim einstaklingum voru undir þrítugu, fjórir á aldrinum 20–24 ára og fimm á aldrinum 25–29 ára. Ráðuneytið hefur sérstaklega leitað sér upplýsinga um skráningu á naloxone-nefúða á Íslandi sem nýtist í neyðarhjálp gegn ofskömmtun af völdum ópíóíða. Lyfið hefur nú fengið markaðsleyfi og vænta má markaðssetningar þess á næstu mánuðum. Á meðan er nefúðinn fáanlegur gegn ávísun á undanþágulyfseðli. Virðulegi forseti. Þetta er auðvitað heilbrigðisvandamál en umbótastarf verður ekki unnið [[Forseti hringir.]]nema í samvinnu fjölmargra aðila í samfélaginu, bæði í forvörnum og meðferð. Ég hlakka til að heyra hvað aðrir hv. þingmenn hafa fram að færa í umræðunni.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að hefja þessa umræðu og ráðherra fyrir að vera hér til svara. Þetta vandamál heilt yfir hefur verið þeim sem hér stendur mikið hjartans mál og langar mig í þessari ræðu að talaði um aukna lengd á biðlistum eftir meðferð, sem er ein af spurningunum. Nú hefur komið fram að biðlistar hafa lengst upp í 700 manns, voru lengi vel 600. Ráðherrann minntist á það áðan að sett hefði verið aukið fjármagn í þennan lið í fjárlögum í fyrra, upp á 150 milljónir. Þeir peningar fóru ekki beint í þessa vinnu heldur í aðra vinnu og nú lengist biðlistinn. Þetta er grafalvarlegt mál og alveg ótrúlegt að við skulum ekki geta unnið að því að stytta biðlistana þannig að við getum hjálpað fólki sem vill komast í meðferð. Það er einu sinni þannig að þeir sem eru haldnir þessum sjúkdómi, alkóhólisma, fíknisjúkdómum, eru ekki alltaf tilbúnir til að leita að hjálpinni. Þegar það kemur upp að þeir gefast upp og biðja um hjálp er mjög æskilegt að hjálpin sé til staðar. Þeir sem lenda inni á biðlistum eru margir hverjir horfnir út af þeim þegar röðin kemur að þeim eða jafnvel dánir. Það er óboðlegt. Ég skora því á stjórnvöld og heilbrigðisráðherra að vinna að því, í samráði við meðferðarstofnunina Vog, að koma þessum málum í lag. Þar er fagfólk sem kann algerlega á þessi mál, best allra heilbrigðisstarfsmanna á Íslandi í sambandi við fíkniefnamál.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Hún er þörf nú og verður það því miður áfram. Ég vil bara taka undir það sem hér hefur komið fram. Vandinn er gríðarlega stór og við hæstv. ráðherra höfum rætt áður að það þarf að setja mikinn kraft í þetta verkefni. Við höfum rætt að lyfjaskammtar í apótekum eru allt of stórir. Það held ég að hver einasti einstaklingur sjái í skápunum heima hjá sér þegar lítill hluti lyfja er notaður og höfum við tekið saman dæmi um það sem ég sýndi hæstv. ráðherra. Varðandi biðlistana liggur auðvitað fyrir að eiturlyfjamarkaðurinn gengur út á eftirspurn sem vex mjög hratt. Framboð er langt umfram það sem flestir geta ímyndað sér. Það er alveg ótrúlegt framboð af eiturlyfjum. Þrátt fyrir góða frammistöðu tollvarða sem tóku í sumar tvær stórar sendingar, annars vegar í Keflavík og hins vegar í Norrænu, sem eru u.þ.b. 60.000–70.000 skammtar, segja fróðir menn mér að verð hafi ekkert lækkað á markaðnum. Það segir alla söguna um hversu markaðurinn er sterkur hér á Íslandi og langt umfram það sem maður hefði trúað. Ég nefndi áðan læknadóp og það er auðvitað notað sem greiðsla fyrir kynlíf og auk þess gýs upp svartamarkaðsstarfsemi í kringum það. Nær öll meðferð á Íslandi er rekin af sjálfstæðum stofnunum. Þær fá ríkisstyrk en fá langtum meira fyrir hverja einustu krónu en ef starfsemin væri í höndum ríkisins. Þrátt fyrir það er mikilvægt að halda því hjarta sem er í þeim stofnunum og frumkvöðlastarfi sem þar er og það þarf meira fé í þær stofnanir. Það eru Vogur, Hlaðgerðarkot og Krýsuvík; við þurfum að styrkja þær langtum meira en við gerum í dag til þess að stytta biðlistana.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda kærlega fyrir þessa umræðu sem við ættum í raun að hafa vikulega á þingi, enda er staðan sú að hér á landi missum við fjölda fólks vegna ofneyslu eiturlyfja fyrir utan þá sem falla vegna sjálfsvíga, slysa eða annarra voðaatburða sem tengjast neyslu. Í kjördæmaviku fórum við þingmenn Samfylkingarinnar í lærdómsríka heimsókn til SÁÁ og fengum að líta inn fyrir á bæði meðferðarstöðinni Vík og á Vog. Á biðlista eftir meðferð eru ekki sex einstaklingar, ekki 60 einstaklingar heldur 692 sem oft og tíðum eiga fjölskyldur, börn, maka, mæður, feður, systkini. Þetta eru ekki bara einhverjar tölur, þetta eru nefnilega næstum því 700 Jónar og Gummar og Heiður og Önnur í öllum fjölskyldum. Þetta erum bara við hér allt í kring, alls konar fólk. Sumir eru mjög veikir. Aðrir eru að reyna að fá fyrstu hjálp en þurfa að bíða mánuðum saman. Helmingur þeirra sem leita á Vog er á aldrinum 18–35 ára. Það sem helst hefur breyst undanfarin ár er mikil fjölgun þeirra sem hafa sprautað sig en á síðasta ári komu tæplega 450 manns sem höfðu sprautað sig. Það þótti fyrir nokkrum árum eiginlega alveg fáheyrt. Árið 1995 komu tæplega 70% í meðferð vegna áfengisneyslu en í fyrra var hlutfall þeirra sem komu vegna áfengissýki aðeins 29%. Þetta er grundvallarbreyting. Restin kom vegna fíknar í fíkniefni hvers konar. Hæstv. ráðherra. Ég held að við verðum að fara nú þegar í stórátak eða öllu heldur þjóðarátak í forvörnum. Við getum ekki bara látið þetta flæða yfir. Við þurfum að fara þá leið núna til að koma í veg fyrir að fólk ánetjist þessu, að koma í veg fyrir að við stöndum frammi fyrir því eftir tíu ár [[Forseti hringir.]]eða 20 að hér verði allt fullt af fíklum.
Herra forseti. Hér ræðum við að frumkvæði hv. þm. Ingu Sæland hvort fíkniefnafaraldur geisi á Íslandi. Ég vil byrja á að þakka þingmanninum fyrir að vekja máls á málefninu því að það er mjög mikilvægt að halda umræðunni um þetta mikilvæga efni gangandi, upplýsa og fræða án þess þó að vera með upphrópanir eða hræðsluáróður. Því miður er það staðreynd að aðgengi að fíkniefnum er auðvelt í dag og er fíkniefnaakstur t.d. orðinn mun algengari en akstur undir áhrifum áfengis. Það er í sjálfu sér áhyggjuefni. Málshefjandi beindi athyglinni sérstaklega að ákveðnum efnum, svo sem ópíóíðum, amfetamíni og kókaíni, og tek ég undir áhyggjur hennar af auknu magni þessara hörðu efna í umferð. Fylgifiskur kókaíns hefur verið krakkkókaínreykingar en mér skilst að þær nái því miður niður til ungmenna. Varðandi íslensk ungmenni eru reglulega gerðar kannanir í efstu bekkjum grunnskóla og framhaldsskólum á vegum rannsóknamiðstöðvarinnar Rannsóknir og greining sem mæla ýmsa þætti í lífi ungmenna, svo sem áfengis- og vímuefnaneyslu. Á undanförnum árum höfum við ekki séð niðurstöður sem gefa til kynna að neysla vímuefna sé að aukast hjá þessum hópi sem er mjög ánægjulegt miðað við hvernig staðan er í dag. Hver og einn einstaklingur er mikilvægur og við þurfum að efla úrræði þar sem þau þurfa að vera til staðar í samfélaginu. Partur af því er svokallað MST-meðferðarúrræði á vegum Barnaverndarstofu fyrir fjölskyldur barna á aldrinum 12–18 ára sem glíma við alvarlegan hegðunar- og/eða vímuefnavanda en þar hefur starfsemin verið efld til muna að undanförnu til að auka aðgengi um allt land að þjónustunni og útrýma biðlista sem var eftir meðferðinni. Fræðsla og forvarnir eru mjög mikilvægar og aðdáunarvert að sjá þann kraft sem einstaklingar og félagasamtök geta leyst úr læðingi og er nauðsynlegt að ríkið geri þeim kleift að halda úti öflugri starfsemi á landsvísu.
Virðulegi forseti. Vímuefnamisnotkun, fíkn og önnur vandamál sem eru til komin vegna vímuefnaneyslu verða alltaf hluti af samfélagi okkar og hafa alltaf verið þó að það sé tiltölulega nýlegt að mikil áhersla hafi verið lögð á svokölluð ólögleg vímuefni. Ég þakka fyrir þessa umræðu því að hún er mikilvæg. Mjög mikilvægt er að við stöndum okkur vel í forvörnum, í meðferðarúrræðum, fræðslu og öllu því. Ég dreg ekki neitt úr því, en mér finnst samt skrýtið hvernig reynt er á Alþingi Íslendinga, í fjölmiðlum og í almennu samfélagi að hugga sjúklinginn á sama tíma og hann er rassskelltur. Hvað sem einstaka þingmönnum hér inni gæti þótt um vímuefnaneytendur er þetta hataður hópur í samfélaginu. Hann er hataður og farið er illa með hann. Ég held að áður en fólk þróar með sér alvarlegan fíknivanda neyti það vímuefna í einhvern tíma án þess að lenda í sjáanlegum vandræðum. Á öllum þeim tíma er alið upp í fólki af yfirvöldum sjálfum að óttast yfirvöld og vantreysta þeim. Ég er með þá kenningu að það sé hluti vandans. Ef það á að vera trúverðugt að okkur hérna sé ekki sama um þennan hóp þurfum við að sýna í verki að okkur sé ekki sama um hann. Það þýðir t.d. að við eigum að afnema refsingar fyrir vörsluskammta til að byrja með. Það er eitt af því sem við þurfum að gera. Hér liggur fyrir ágætt frumvarp hv. þm. Halldóru Mogensen um það efni og á því eru allir flokkar sem hér sitja fyrir utan Framsókn, Sjálfstæðisflokk og Miðflokk. Með þessu vil ég ekki draga úr neinu öðru sem aðrir hafa talað um í sambandi við mikilvægi þess að hafa sterkar forvarnir og meðferðarúrræði og styrkja þau eftir þörfum hverju sinni en við megum ekki gleyma þessum hluta heldur. Hvort sem þetta eru sjúklingar eða fólk sem verður kannski einhvern tímann seinna sjúklingar, og kannski ekki, á ekki að refsa þeim á sama tíma og við stöndum hér og segjumst ætla að [[Forseti hringir.]]hjálpa þeim svona mikið.
Herra forseti. Það eru risavaxin mál á dagskrá sem tengjast vímuefnavánni; biðlistar í meðferð, ópíóíðar, amfetamín og kókaín og svo dauðsföll vegna meintrar lyfjaeitrunar. Mig langar til að beina sjónum mínum að forvörnum. Hver er aðgangur að forvarnafræðslu í skólastarfi? Hvert er samspil skólanna við landlækni? Landlæknir hefur það lögbundna hlutverk að annast forvarna- og heilsueflingarstarfsemi. Svokölluð ACE-rannsókn, upp á ensku Adverse Childhood Experiences Study, er stór rannsókn sem hefur verið í gangi frá árinu 1995. Hún hefur óyggjandi sýnt fram á tengsl erfiðra upplifana og áfalla í æsku og heilsufarsvanda, þar með talið fíknivanda, síðar á ævinni. Samkvæmt rannsókninni eru börn sem hafa orðið fyrir áföllum mun líklegri til að ánetjast fíkniefnum síðar á lífsleiðinni. Þetta er mikið áhyggjuefni en á sama tíma má spyrja hvort þetta sé ekki eitthvað sem við getum nýtt okkur, gripið inn í fyrr og betur en við gerum með því að slást um að koma þeim í meðferð eftir að þau hafa ánetjast fíkniefnum. Við höfum oft rætt skimun af ýmsum toga í þingsal í umræðum um heilbrigðismál. Mig langar til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort innan ráðuneytis hennar sé verið, og þá í samstarfi við menntamálayfirvöld, að skoða það að skima börn með einhverjum hætti með tilliti til þessara áhættueinkenna. Þar væri sannarlega hægt að slá margar flugur í einu höggi, finna börn sem hafa orðið fyrir áfalli af einhverjum toga og veita þeim faglega aðstoð við að vinna úr þeim áföllum, m.a. - ekki eingöngu heldur meðal annars - til að draga úr líkum á því að þau verði fórnarlömb fíkniefna síðar á ævinni, með öðrum orðum að leggja áherslu á að komast að rót vandans og vinna okkur þaðan.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að hefja þessa umræðu og ráðherra fyrir að taka þátt í henni. Við erum að ræða um gífurlegan vanda og enginn veit í sjálfu sér hvenær hann getur lent í að vera staddur þeim megin borðsins, hvort sem það er hreinlega vegna tilviljunar, vegna þess að viðkomandi lendir í áfalli, lendir í slysi, lendir á biðlista og þarf að taka inn sterk verkjalyf. Það veit enginn hver er útsettur fyrir því að verða fíkill. Við verðum þó líka að horfa á forgangsröðun. Hvernig forgangsröðum við fjármagni? Jú, við erum að tala um og ráðherrann var að tala um að búið væri að setja 150 milljónir í þennan málaflokk. [[Gripið fram í: Til viðbótar.]]Til viðbótar? Ókei, en hvað er t.d. verið að setja á nýjustu fjárlögum til viðbótar í fjölmiðlanefnd? Þrisvar sinnum meira, 450 milljónir. Ég spyr: Eru biðlistar eftir fjölmiðlanefnd? Liggur lífið á þar? Er einhver að deyja þar? Nei, það er hérna sem það er. Þess vegna myndi ég vilja snúa þessu við, fá 450 milljónir hingað og 150 milljónir í fjölmiðlanefnd ef yfir höfuð er þörf á svo miklum peningum þar. Við erum alltaf að forgangsraða rangt og við höfum sýnt að við getum með forvörnum komið í veg fyrir og dregið úr öllum hlutum. Við erum búin að sýna það með því að fara með forvarnir í skóla í sambandi við reykingar, í sambandi við áfengi. Við erum að vinna þar stóra sigra og við eigum að horfa á þennan fíkniefnavanda á nákvæmlega sama hátt. Við verðum að byrja í leikskóla, við verðum að byrja með fræðslu. Þannig náum við þessu og þannig eigum við að hugsa um þetta. Þetta er heilbrigðisvandamál, ekkert annað.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Ingu Sæland, fyrir að vekja máls á þessu máli sem er sannarlega mikilvægt. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað um að þetta sé nokkuð sem þarf alltaf að vera til umræðu í þinginu. Við eigum alltaf að vera að hugsa um þessi mál. Við verðum að horfa til þess að fíknivandinn er í rauninni heilbrigðisvandi eins og hver annar heilbrigðisvandi. Við þurfum að hjálpast að og hjálpa hvert öðru til að eyða þeim fordómum sem eru gagnvart þessum sjúkdómaflokki og gagnvart þeim sem eiga við hann að glíma. Það er gríðarlega mikilvægt. Til að mynda getum við þannig komist fram hjá þeim krísum sem við lendum í með sjálf okkur eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson kom inn á áðan: Er betra að setja peninginn í þetta eða er betra að setja hann í hitt? Við þurfum að fókusera á það að þetta er vandamálið. Hér eru sjúklingar sem við þurfum að hjálpa. Það hefur verið komið inn á mikilvægi þriðja geirans í meðferð fíknisjúkdóma. Þriðji geirinn er sannarlega mikilvægur og ekki síður skaðaminnkunarúrræðið sem hann hefur staðið fyrir eins og til að mynda Frú Ragnheiður sem skiptir alveg gríðarlega miklu máli. Í rauninni má umræðan að mínu mati kristallast í því að við þurfum að horfast í augu við vandann. Við þurfum að horfast í augu við okkar eigin fordóma og við þurfum að horfast í augu við þennan sjúklingahóp og hjálpa honum.
Hæstv. forseti. Mig langar í seinni ræðu minni um þetta mál koma inn á innflutning á fíkniefnum sem hefur stórlega vaxið síðustu misseri og aldrei hefur verið eins mikið flutt inn af ólöglegum fíkniefnum og er í dag. Verðið á markaðnum hefur þar af leiðandi lækkað vegna þess að framboðið er það mikið. Ég hef velt fyrir mér hvað hægt sé að gera. Stjórnmálin verða að móta skýra stefnu í þessum fíkniefnamálum. Það er ekki hægt að bjóða upp á það sem er í gangi í dag. Við í Miðflokknum komum með skýra tillögu í fyrra um að sporna við innflutningi á fíkniefnum með því að efla tolleftirlitið. Því var hafnað af öðrum flokkum og það er bara ekki nógu gott. Skýr stefna er það sem við þurfum að koma okkur upp um það hvernig við viljum bregðast við þessu og fylgja henni fast eftir. Það er náttúrlega hægt að segja eins og sumir hafa sagt að fíkniefni ættu að vera lögleg en ekki ólögleg en það er miklu stærra mál. Ef við ætlum að gera eitthvað í þessu strax þarf að byggja undir starfsemi tollgæslunnar til að það að sporna við innflutningi geti verið raunhæft en ekki gert í einhverju skötulíki eins og þetta er í dag. [[Gripið fram í.]]
Hæstv. forseti. Eins og aðrir er ég mjög hugsi yfir þessum vanda. Við erum að reyna að leysa hann með ýmsum hætti. Við trúðum því á tímabili að við gætum beitt refsingu til að leysa hann. Ég held að það sé líka mjög mikil einföldun að það að fjölga rúmum leysi þennan vanda. Þetta er miklu tengdara öðrum vandamálum, vanlíðan, geðröskunum og geðrænum vandamálum. Þetta er ekki eitthvert sjálfstætt fyrirbæri sem við setjum inn á Vog og svo er allt orðið gott. Við höfum beitt forvörnum. Þær er miklu meiri núna en þegar við vorum yngri, en vandinn vex og vex, og við eigum að velta fyrir okkur af hverju hann vaxi. Er eitthvað í okkar samfélagi sem veldur því að okkur líður verr? Er eitthvað í fjölskyldumynstrinu? Er það eitthvað annað? Hvað veldur þessu? Erum við agalaus? Er uppeldið í molum? Af hverju er þetta, af hverju líður okkur svona illa? Ég kann ekki svarið við því. Ég held að við leysum ekkert hér í stuttri umræðu en þetta er ótrúlega flókið mál. Við getum velt fyrir okkur einhverjum lyfjaávísunum, hvort þær séu fleiri eða færri, það skiptir engu máli. Ef þær eru fleiri er svarti markaðurinn bara stærri og svo öfugt. Við getum talað okkur hás endalaust um þetta. En af hverju líður okkur svona illa? Þeir sem eru verst staddir hafa farið í margar meðferðir, nánast allir. Það er fullt af úrræðum í boði, m.a. á Landspítalanum, í Hlaðgerðarkoti, á Vogi, en við náum ekki neinum árangri. [[Forseti hringir.]]Veltum fyrir okkur orsökunum, ekki alltaf glíma bara við afleiðingarnar.
Herra forseti. Það er gömul saga og ný að við Íslendingar eyðum stundum gríðarlegum tíma í mál sem það eru svolítið léttvæg en allt of litlum tíma í mál sem raunverulega skipta máli. Hvort þetta er dæmi um það að við fyllumst algjöru vonleysi gagnvart risavöxnu verkefni eða kunnum einfaldlega ekki að greina hismið frá kjarnanum veit ég ekki, en við þurfum a.m.k. að setja fókus á það sem skiptir máli. Hér er t.d. allt búið að vera hrökkva af hjörunum að undanförnu vegna þess að sex einstaklingar hjá 300 milljóna þjóð hafa látist vegna notkunar á veipi. Orsökin er ekkert endilega ljós. Vissulega hefur farið fram umræða hér og það þarf að taka hana. Það þarf að halda þessu frá ungmennum en mér finnst einfaldlega meiri doði búinn að vera að undanförnu gagnvart hörðum fíkniefnum. Árlega deyja mjög margir vegna þessa fjanda og hann fer ekki í manngreinarálit. Fólk getur rétt ímyndað sér að ef hér dæju 40–50 ungmenni á stuttu tímabili vegna umferðarslysa væri búið að ræsa hverja einustu malbikunarvél í landinu, allan verkfræðiflotann og setja upp eitthvað til að takast á við þetta. Þá héti það neyðarástand. [[Forseti hringir.]]Við erum auðvitað að glíma við neyðarástand. Góðu fréttirnar eru hins vegar að þetta er ekki flokkspólitískt mál. Þetta er nokkuð sem við öll ættum að geta sameinast um að verja meiri tíma og fjármunum í, hvort sem um er að ræða forvarnir, að bæta samfélag og líðan fólks eða meðferð, úrræði og rúm, hv. þm. Brynjar Níelsson.
Herra forseti. Það er mjög ánægjulegt, sem kom fram hjá hæstv. heilbrigðisráðherra, að ný reglugerð um lyfjaávísanir hafi dregið úr áskriftum að lyfjunum. Komið var inn á það áðan að verið væri að skrifa svo stóra skammta út á hverjum tíma, yfirleitt eru það þriggja mánaða skammtar sem verið er að leysa út fyrir fólk, að það mætti minnka þannig að við getum stjórnað einhverju með því bara að breyta aðeins til um það hvernig reglur og annað er í kringum þetta. Stefnumótunarvinna í meðferðarúrræðum er líka mjög góðar frétt. Þarna getum við með forvörnunum og með skimun gert stóra og mikla hluti og það er verið að skima gagnvart líðan, t.d. í framhaldsskólanum, þannig að þarna er verið að finna ákveðna einstaklinga sem verður hægt að hjálpa áfram, sem standa þar út úr. Börn yngri en 18 ára þurfa leyfi foreldra sem er gott en þegar þau verða eldri geta þau hafnað því að taka þátt í skimunum. Annað sem einnig er verið að vinna að er bætt aðgengi að sálfræðiþjónustu og það hefur verið bætt á heilsugæslunni, þannig að sálfræðingar séu þar líka. Gera þarf mun betur þar úti um allt land. Síðan eru ýmis verkefni í gangi því að þó að biðlistar séu langir eru ekki endilega allir á biðlistanum tilbúnir til að fara í meðferðina þegar að því kemur. Reykjavíkurborg er þó með mjög metnaðarfullt verkefni varðandi húsnæðismál heimilislausra sem oft eru einstaklingar sem eru í þessum hópi líka. Ég veit að Reykjavíkurborg óskar eftir aðstoð frá öðrum sveitarfélögum á landinu, sem eiga einstaklinga í þessum hópi, við að hjálpa til við fjármögnun sem er mjög gott því að þetta er ekki einsleitur hópur, það eru mjög mismunandi einstaklingar á þessum biðlistum.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hefur átt sér stað hérna. Mig langar að tala aðeins um fjölbreytni meðferðarúrræða og gæðaeftirlit vegna þess að mér finnst mjög mikilvægt að einstaklingar, eins fjölbreyttir og þeir eru og eins margir og þeir eru, sem telja sig þurfa á hvers kyns meðferð og aðstoð að halda, geti valið fjölbreytt meðferðarúrræði sem miðist að þeirra þörfum. Vissulega geta margir leitað til t.d. AA-samtakanna en það hentar ekki öllum að ákalla einhvern æðri mátt til að takast á við sín vandamál. Það hentar heldur ekki öllum að fara í SÁÁ. Ég veit ekki betur en að þar sé mikil áhersla lögð t.d. á heilasjúkdómskenninguna þar sem því er haldið fram að fíkn sé heilasjúkdómur en minna litið til sálfræðilegra og félagsfræðilega þátta fíknivandans. Þetta eru atriði sem mér finnst mikilvægt að skoða og mig langar líka í því samhengi að gauka spurningu að hæstv. ráðherra. Ég gladdist mjög að heyra að hún væri að vinna að heildarstefnumótun fyrir meðferð og meðferðarúrræði. Mér finnst það mjög mikilvægt sem og það að við verðum með gæðavísa og einhvers konar ytra eftirlit með því hvort það sé eitthvert gagn að þessum meðferðum. Ef við dælum gríðarlegum fjárhæðum í meðferðarúrræði, hvernig ætlum við að fylgja því eftir að þau meðferðarúrræði skili árangri? Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hefur SÁÁ brugðist við ábendingum landlæknis um að setja sér mælanleg gæða- og þjónustumarkmið og koma upp innra eftirliti, m.a. í þeim tilgangi að hægt sé að sannreyna gæði og árangur þjónustunnar? Mig langar að spyrja um það. Mér finnst vissulega mjög mikilvægt að fólk komist í SÁÁ [[Forseti hringir.]]en líka að fleiri úrræði séu í boði. Síðast en ekki síst spyr ég hvort sú meðferð sem við bjóðum upp á og borgum fyrir skili einhverjum árangri og að við getum fylgst með að svo sé.
Herra forseti. Það kerfi sem bíður þeirra sem vilja hætta í neyslu er ekki margbreytilegt hér á landi. SÁÁ sinnir bróðurparti hópsins og sumir komast inn á Landspítalann en við þekkjum að ekki er einfalt að komast inn á þann stað og hefur margoft verið komið inn á það hér. Eftir sitja spurningarnar: Eru þetta bestu lausnirnar og henta þær öllum? Ég velti því upp, ekki síst í ljósi þess sem ég nefndi sérstaklega í fyrri ræðu minni, að rannsóknir hafa með óyggjandi hætti sýnt fram á tengsl erfiðra upplifana og áfalla í æsku og fíknivanda síðar á ævinni, hvort við þurfum ekki að vera með fjölbreyttari úrræði fyrir fíkla. Er ekki nokkuð útséð með að sömu eða svipuð úrræði virki fyrir alla? Ég fullyrði reyndar að svo er, með fullri virðingu fyrir því ágæta starfi sem unnið er t.d. á vegum SÁÁ. Við þurfum að ná að grípa þau börn og ungmenni sem vegna áfalla eru í miklum áhættuhópi. Við megum ekki missa sjónar af því þó að vandinn raungerist ekki fyrr en síðar á ævinni, á fullorðinsárum. Við vitum af þessum tengslum. Í því ljósi vil ég minna á frumvarp okkar í Viðreisn um að sálfræðiþjónusta falli undir greiðsluþátttökukerfið okkar. Það frumvarp fékk á síðasta þingi mikinn stuðning í þingsal, m.a. meðflutning úr öllum þingflokkum, en hlaut þó ekki afgreiðslu fyrir vorið. Það að setja sálfræðiþjónustu undir greiðsluþátttökukerfið væri sannarlega mikilvægur liður í því að bregðast við þeirri staðreynd sem tengsl áfalla í æsku og misnotkun fíkniefna eru. Svo langar mig að lokum til að minna á mikilvægi ýmiss konar skaðaminnkunarúrræða. Þar mættum við gera betur. Við erum að fara að gera betur ef marka má mál sem eru núna á lista, það verði sem sagt vonandi breyting á til batnaðar, m.a. með fyrirhugaðri opnun neyslurýma sem vonandi næst í gegn sem fyrst og afglæpavæðingu á vörslu fíkniefna. [[Forseti hringir.]]Það mál er enn og aftur á dagskrá. Þetta hangir allt saman. Við erum ekki að tala um eitt úrræði sem hentar öllum. Við verðum að fara að hugsa fram hjá þeirri girðingu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég er sannarlega þakklát fyrir þær góðu undirtektir sem umræðan hefur fengið hér. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra ásamt öllum öðrum og það sést að hjörtu okkar slá í takt. Hins vegar verð ég að viðurkenna að ég varð fyrir vonbrigðum með samtalið við hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég kem með þrjá punkta og gef henni faktískt fríspil á það hvernig hún ákveður að túlka það, hvort sem það er í sambandi við sjálf efnin, biðlistana eða dauðsföllin. Ég hélt allan tímann að lægi í hlutarins eðli að maður vildi sjá hvað væri að gerast, hvað væri á borði heilbrigðisráðherra, forvarnir og annað slíkt. Öll þessi mál höfum við rætt áður, það er alveg á hreinu. Staðreyndin er sú að það er 700 manna biðlisti núna inn á Vog. Þar eru nákvæmlega sömu afköst og voru áður. Samt hefur fjölgað um 100 einstaklinga á þessum nákvæmlega sama biðlista. Ég er eingöngu að tala um þessa meðferðarstofnun sem hefur sýnt á alþjóðavísu að hún hefur náð stórkostlegum árangri og mig langar að benda hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur á að það er hægt að finna tölulegar upplýsingar um mælanleika þó að hún hafi beint fyrirspurninni til ráðherra. Staðreyndin er sú að við erum á leiðinni niður brekkuna. Ég finn það. Ég reyndi áðan að tala eins og við værum ekki í einhverri pólitík. Svörin sem ég fékk voru rosalega kerfislæg um einhver prósent. Ég er aðallega að horfa á hinn gríðarlega vanda og stóru verkefnin sem ég tel að við í sameiningu getum tekið utan um. Ég óska eftir því að við stígum út fyrir boxið og viðurkennum vandann af öllu hjarta og göngum í það algjörlega markvisst að vinna á vandanum og koma til móts við þá sem virkilega þurfa á hjálpinni að halda. Hvort sem það er fjölskyldulegt, samfélagslegt, félagslegt eða sálfræðilegt, eins og við vitum, mikill geðvandi og annað slíkt, er staðreyndin sú að þetta er heilbrigðismál. Það er til staðar, þessi vandi er hér og okkar er að leysa hann.
Virðulegi forseti. Mér þykir leitt ef ég hef valdið hv. þingmanni vonbrigðum í umræðunni en mér hefur fundist hún góð. Það eru allnokkrir punktar sem mig langar til að nefna í lokin og segja hér, bæði við hv. málshefjanda og aðra þingmenn, að þetta eru gríðarlega mikilvæg atriði sem koma upp í umræðunni, bæði sem lúta að forvörnum en ekki síður því sem lýtur að samspili áfalla og fíknar. Sem betur fer hefur sú umræða verið mjög vaxandi á allra síðustu misserum og tengsl áfalla í æsku og líkamlegrar heilsu á efri árum. Sem betur fer er heilsugæslan orðin sífellt meira meðvituð um þetta samspil. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson talaði um skaðaminnkun og fleiri hafa gert það, m.a. hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson. Við verðum að passa okkur á því að umræðan sem við erum með hér einkennist ekki í raun af fordómum sem er sú nálgun að það sé einungis ein einföld leið til að bjarga málinu og það sé að fjölga rúmum eða bæta peningum inn í eitthvert eitt tiltekið úrræði. Það er því miður ekki þannig því að þá væri búið að gera það. Mig langar að segja líka að á Vogi hefur verið unnið markvisst að því að skapa forgang fyrir þá sem eru í brýnastri þörf, ungmenni undir 20 ára, fólk sem leitar meðferðar í fyrsta sinn, fólk sem ekki hefur verið í innlögn síðustu tíu ár; vegna félagslegra aðstæðna, barnaverndarmála, þungunar eða annars slíks. Allt þetta fólk fær inni milli sjö og 14 daga. Það er þannig. Þetta fólk er í forgangi. Hér var spurt hvort það væru gæðavísar eða eitthvað slíkt á Vogi, hjá SÁÁ, en það er ekki orðið svo. Markmiðið er auðvitað það og það er með heilbrigðisstefnu, sem við samþykktum á Alþingi, að allir veitendur heilbrigðisþjónustu skili gæðavísum og árangursvísum líka þannig að við sem erum kaupendur þjónustunnar fyrir hönd ríkisins sjáum hver staðan er. [[Forseti hringir.]] Ég vil að lokum segja: Þetta er sannarlega heilbrigðismál en það er líka einföldun að tala bara um þetta mál sem heilbrigðismál. Þetta er verkefni samfélagsins alls, verkefni tollyfirvalda og lögreglu en líka verkefni skóla, [[Forseti hringir.]]heimila, fjölskyldu og samfélagsins í heild vegna þess að þetta snýst líka um forgangsröðun og gildismat. Þess vegna þurfum við að gæta að því að klára umræðuna ekki inni í einhverju einu sílói.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. Frumvarpið flyt ég fyrir hönd forsætisnefndar Alþingis en nefndin stendur öll að frumvarpinu ásamt áheyrnarfulltrúum Viðreisnar og Flokks fólksins. Tilefni frumvarpsflutningsins er að á síðasta þingi samþykkti Alþingi breytingar á upplýsingalögum sem fela m.a. í sér að upplýsingalög taki til stjórnsýslu Alþingis eins og nánar yrði afmarkað í lögum um þingsköp Alþingis og reglum forsætisnefndar sem settar verða á grundvelli þeirra. Í samræmi við meginreglur íslensks samfélags um gagnsæi í stjórnsýslunni og um aðgang að gögnum um starfsemi stjórnvalda er með frumvarpinu lagt til að meginreglan verði að upplýsingaréttur almennings taki til þeirrar starfsemi Alþingis sem fellur undir stjórnsýslu þess. Í þessu samhengi verður að geta þess að þegar er víðtækur aðgangur að upplýsingum um starfsemi Alþingis þegar kemur að meðferð þingmála. Á það t.d. við um löggjafarstarf þingsins, meðferð fjárstjórnarvaldsins og um eftirlitsstörf þingsins. Þá hafa verið settar reglur um opna fundi fastanefnda og upplýsingar um laun og kostnaðargreiðslur þingmanna hafa nú fyrir nokkru verið gerðar aðgengilegar á vef þingsins allt aftur til alþingiskosninganna árið 2007. Þá má enn nefna að gert er ráð fyrir að unnt verði að skoða upplýsingar um greidda reikninga úr bókhaldi skrifstofu Alþingis með líkum hætti og nú er um greidda reikninga ráðuneyta og stofnana úr bókhaldi ríkisins og stendur yfir vinna við að hrinda þeim breytingum í framkvæmd. Þá má loks geta þess að allt frá árinu 2008 var mótuð sú stefna af hálfu skrifstofu Alþingis að fylgja bæri ákvæðum upplýsingalaga við meðferð beiðna fjölmiðla um upplýsingar sem settar væru fram með tilvísun til þeirra laga. Upplýsingabeiðnir frá fjölmiðlum hafa að uppistöðu til beinst að upplýsingum um kostnaðargreiðslur til þingmanna og nánara fyrirkomulag þeirra og eins og áður sagði hefur nú þegar verið gerð gangskör að því að gera þær upplýsingar allar opinberar og aðgengilegar. Ef þingsköp Alþingis eru skoðuð nánar má sjá að ávallt hefur verið greint á milli hefðbundinna þingstarfa annars vegar og stjórnsýslu þingsins hins vegar. Þannig segir í 9. gr. gildandi þingskapa að forseti Alþingis hafi æðsta vald í stjórnsýslu þingsins og í 8. gr. að beina megi fyrirspurnum til forseta á þingskjali og óska skriflegs svars um stjórnsýslu á vegum þingsins. Þá er það hlutverk forsætisnefndar að setja almennar reglur um rekstur og stjórnsýslu Alþingis, samanber 10. gr. Þrátt fyrir þessa aðgreiningu er engu að síður nauðsynlegt að afmarka nánar gildissvið upplýsingalaga gagnvart annarri starfsemi þingsins. Á það t.d. við þegar kemur að störfum þingmanna, þjónustu skrifstofu Alþingis við þingflokka, starfsemi þingflokkanna, starfsmenn þeirra og gögn sem verða til í samskiptum þessara aðila, svo sem við rannsóknarþjónustu þingsins og enn fremur um samskipti skrifstofunnar við stofnanir þess, t.d. rannsóknarnefndir. Í samræmi við nýsamþykkt upplýsingalög gerir frumvarpið ráð fyrir því að forsætisnefnd setji reglur á grundvelli 2. gr. frumvarpsins þar sem afmörkuð verði nánar sú starfsemi þingsins sem fellur undir stjórnsýslu þess. Fylgja frumvarpinu drög að slíkum reglum en við samningu þeirra var höfð hliðsjón af reglum norska Stórþingsins frá 2009 um aðgang almennings að gögnum þess. Herra forseti. Frumvarpið felur í sér að á eftir 90. gr. þingskapa Alþingis, sem fjallar um birtingu umræðna á Alþingi og þingskjala, komi ný grein þar sem afmörkuð er nánar sú starfsemi sem fellur undir stjórnsýslu Alþingis og upplýsingaréttur samkvæmt upplýsingalögum tekur til. Í fyrri málsgrein ákvæðisins er lagt til að stjórnsýsla þingsins verði afmörkuð með formlegum hætti. Í því felst að sú starfsemi Alþingis sem felur í sér stjórnsýslu og forseti Alþingis hefur æðsta vald í falli undir gildissvið upplýsingalaga. Á það einnig við um þau mál sem forsætisnefnd og forseti Alþingis fjalla um samkvæmt þingsköpum og öðrum lögum eða samkvæmt ályktunum Alþingis og um þau viðfangsefni sem forseti eða forsætisnefnd eru falin samkvæmt ályktunum Alþingis, oft í tengslum við tiltekin tímamót í íslensku samfélagi. Í reglum forsætisnefndar er gert ráð fyrir því að kveðið verði nánar á um aðgang að upplýsingum um stjórnsýslu Alþingis og hvernig hún verði nánar afmörkuð gagnvart þeirri starfsemi sem fellur undir hin eiginlegu þingstörf, þ.e. þeirri starfsemi sem fer fram af hálfu Alþingis sem fulltrúasamkomu þjóðkjörinna fulltrúa. Ekki er gert ráð fyrir því að upplýsingarétturinn taki til skjala sem varða þingstörf Alþingis en það á við um störf þingmanna og þingflokka og enn fremur um starfsmenn þeirra og samskipti þessara aðila, til að mynda við skrifstofu Alþingis, þar með talið við rannsóknarþjónustu þingsins. Til þingstarfa geta enn fremur talist samskipti einstakra þingmanna og þingnefnda við stjórnvöld við undirbúning löggjafarmálefna. Í meðfylgjandi drögum að reglum forsætisnefndar er farin sú leið að tilgreina efnislega þær upplýsingar og þau gögn sem upplýsingarétturinn tekur til, hvaða gögn eru undanþegin upplýsingarétti og hvaða gögn er heimilt að takmarka aðgang að. Eru þessi atriði nánar rakin í 3. og 4. gr. reglnanna og í skýringum við greinarnar og bendi ég hv. þingmönnum á að kynna sér þá sundurliðun sem þar er að finna og er allítarleg og vonandi sem mest tæmandi þannig að enginn vafi leiki hér á. Í reglunum er jafnframt gert ráð fyrir því að kveðið verði á um móttöku og meðferð beiðna um upplýsingar. Við það er miðað að beiðni um upplýsingar verði beint til skrifstofu Alþingis og að skrifstofustjóri taki afstöðu til hennar. Synji skrifstofustjóri beiðni um afhendingu gagna er gert ráð fyrir því að skjóta megi ákvörðun hans til forsætisnefndar. Er þar höfð hliðsjón af því fyrirkomulagi laga um þingfararkaup og þingfararkostnað að þingmaður getur skotið ákvörðun skrifstofustjóra um greiðslur samkvæmt lögum til forsætisnefndar sem úrskurðar um rétt þingmannsins. Við það er miðað að reglur forsætisnefndar verði birtar í B-deild Stjórnartíðinda. Rétt er að árétta hér í lokin að undir stjórnsýslu Alþingis fellur ekki sú starfsemi sem fram fer af hálfu umboðsmanns Alþingis, ríkisendurskoðanda og rannsóknarnefnda samkvæmt lögum um rannsóknarnefndir. Taka meðfylgjandi drög að reglum mið af stöðu þessara stofnana en þær njóta sjálfstæðis í störfum sínum gagnvart stjórnvöldum og Alþingi. Um aðgang að upplýsingum þessara aðila fer samkvæmt ákvæðum viðkomandi laga sem taka mið af eðli þess starfs sem þar fer fram og sérstöðu þeirra stofnana eða aðila sem starfa í skjóli Alþingis en eru að engu að síður óháðir í störfum sínum. Hæstv. forseti. Ég hef nú lokið við að greina frá meginefni frumvarpsins. Ég legg til að mál þetta gangi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á umferðarlögum, nr. 77/2019. Frumvarpið liggur fyrir á þskj. 176. Ég flyt frumvarpið fyrir hönd umhverfis- og samgöngunefndar. Þetta er mjög fyrirferðarlítið frumvarp, aðeins tvær greinar. 1. gr. hljóðar svo: „Í stað orðanna „46. gr., 47. gr.“ í 94. gr. laganna kemur: 45.–47. gr.“ 2. gr. hljóðar svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð er þetta nánar skýrt. Frumvarpinu er ætlað að leiðrétta mistök sem höfðu orðið við lokafrágang á frumvarpi til umferðarlaga sem samþykkt var á vorþingi. Með frumvarpinu er lagfærð vísun til ákvæða samkvæmt 94. gr. umferðarlaga sem samþykkt voru á 149. löggjafarþingi. Í frumvarpi til laganna var kveðið á um í 95. gr. að brot gegn tilteknum ákvæðum laganna, m.a. 45. gr., varðaði sektum. Ákvæði 45. gr. hefur að geyma almennar reglur um akstur bifhjóla. Við meðferð málsins féll vísun til 45. gr. brott fyrir mistök en ekki var ætlunin að gera brot gegn því ákvæði refsilaust. Leggur nefndin því til að vísun til 45. gr. verði bætt við 94. gr. laganna.
Herra forseti. Ég flyt tillögu þingflokks Samfylkingarinnar til þingsályktunar um Akureyri sem miðstöð málefna norðurslóða á Íslandi. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að Akureyri skuli fest í sessi sem miðstöð málefna norðurslóða á Íslandi og felur utanríkisráðherra að leggja fram tillögu um eflingu þeirrar norðurslóðastarfsemi sem fram fer á Akureyri, í samstarfi við viðeigandi ráðuneyti og norðurslóðastofnanir á Íslandi. Tillagan liggi fyrir í janúar 2020.“ Herra forseti. Eins og flestir þekkja hefur Akureyri löngum verið kölluð höfuðborg Norðurlands. Bærinn er eitt fjölmennasta sveitarfélagið utan höfuðborgarsvæðisins og er miðstöð iðnaðar, verslunar og þekkingarsköpunar á Norðurlandi. Norðurheimskautsbaugurinn liggur í gegnum sveitarfélagið u.þ.b. 60 km norðan við Akureyri í gegnum Grímsey sem er hluti af Akureyrarbæ. Má því halda því fram að Akureyrarbær sé bókstaflega landtenging okkar við norðurskautið. Eins og glögglega sást í fréttum síðustu viku og einnig síðustu ár verða málefni norðurskautsins æ mikilvægari í breyttum heimi og hefur Ísland sérstöðu sem norðurskautsríki á margan hátt. Í raun má segja að fá ríki hafi jafn mikla hagsmuni af hagfelldri þróun á svæðinu og Ísland. Akureyrarbær hefur á síðustu árum þróast í að verða miðstöð norðurslóða á Íslandi og hefur því oftar en einu sinni verið lýst yfir af ráðherrum við hátíðleg tækifæri að Akureyri hafi það hlutverk. Það hefur þó aldrei verið ákveðið formlega og telja flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu ástæðu til að gera það. Fjölmargar norðurslóðastofnanir eins og Stofnun Vilhjálms Stefánssonar, skrifstofa Alþjóðlegu norðurskautsvísindanefndarinnar og skrifstofur CAFF, sem er skammstöfun á ensku heiti stofnunarinnar Conservation of Arctic Flora and Fauna, og PAME, á ensku Protection of the Marine Environment, sem eru fastir vinnuhópar Norðurskautsráðsins, eru staðsettar á Akureyri. Háskólinn á Akureyri er hluti af Háskóla norðurslóða og starfrækir námsbraut í heimskautarétti, Rannsóknaþing norðursins, auk þess sem þar eru staðsettar Rannsóknamiðstöð Háskólans á Akureyri og Rannsóknamiðstöð ferðamála. Einnig er þar starfrækt Heimskautaréttarstofnunin. Þá hafa fyrirtæki í bæjarfélaginu stofnað samtök sín á milli, Arctic Services, sem ætlað er að sinna þjónustu við Grænland á sviði iðnaðar og tækni. Þá má nefna norðurslóðasafnið Norðurslóð sem er einnig staðsett á Akureyri og ekki síst Norðurslóðanet Íslands – þjónustumiðstöð norðurslóðamála, sem er samstarfsvettvangur stofnana, fyrirtækja og félagasamtaka á Íslandi sem vinna að málefnum norðurslóða. Þá má nefna að fjölmargir forviðburðir í tengslum við Arctic Circle hafa verið haldnir á Akureyri, nú síðast í síðustu viku. Sveitarfélagið Akureyrarbær hefur í árafjöld lagt ríka áherslu á virka þátttöku í norðurslóðamálum innan lands sem utan, m.a. með aðild að og virkri þátttöku í samtökum sem tengjast norðurslóðum. Þannig hefur Akureyrarbær tekið virkan þátt í ýmsum samtökum um málefni norðurslóða, svo sem Northern Forum, sem eru samtök um samstarf svæða á norðurslóðum um eflingu byggðar og mannlífsgæða. Jafnframt hefur Akureyrarbæ, einu íslenskra sveitarfélaga, verið boðið til þátttöku á vettvangi borgar- og bæjarstjóra á norðurslóðum, sem heitir á ensku Arctic Mayors, en sá vettvangur var formlega stofnaður á fundi á Akureyri 10. október sl. Var Ásthildur Sturludóttir, bæjarstjóri Akureyrarbæjar, kjörin fyrsti formaður. Herra forseti. Ísland fer nú með formennsku í Norðurskautsráðinu. Í formennskutíð Íslands verður byggt á því góða starfi sem unnið hefur verið á vettvangi Norðurskautsráðsins á liðnum árum. Með þessari tillögu er ekki verið að gera lítið úr þeim sem eru að vinna að norðurslóðamálum annars staðar á landinu nema síður sé, heldur er hér verið að viðurkenna þá sérþekkingu og það starf sem unnið hefur verið hingað til á Akureyri og leggja á það aukna áherslu og veita því stuðning. Við höfum dæmi um slíkt frá öðrum löndum, t.d. Tromsø í Noregi og Rovaniemi í Finnlandi, sem báðar eru kallaðar norðurslóðaborgir. Mikilvægt er að nýta og efla áfram þá þekkingu og reynslu sem byggst hefur upp á Akureyri í málefnum norðurslóða og styrkja jafnframt stöðu bæjarins sem norðurslóðaborg Íslands. Flutningsmenn þingsályktunartillögunnar eru sem áður sagði þingflokkur Samfylkingarinnar. Að lokum legg ég til að tillögunni verði vísað til umfjöllunar í utanríkismálanefnd.
Virðulegi forseti. Getum við ekki öll verið sammála um að Akureyri er miðstöð norðurslóða á Íslandi? Ég kem hingað upp til að þakka hv. flutningsmanni fyrir tillöguna sem ég held að sé allrar athygli verð en vekur ýmsar spurningar og kannski aðallega um með hvaða hætti flutningsmenn sjái fyrir sér þessa formlegu staðfestingu á því að Akureyri verði miðstöð í málefnum norðurslóða á Íslandi og hvað fælist í þeirri formlegu staðfestingu. Síðan velti ég fyrir mér hvort flutningsmenn sjái fyrir sér hugsanlega þátttöku fleiri stofnana en nefndar eru sérstaklega í tillögunni. Upp í hugann kemur Jafnréttisstofa sem staðsett er á Akureyri og jafnréttismál eru eitt af stóru viðfangsefnunum í samstarfi á norðurslóðum. Ég velti fyrir mér hvort nýta mætti fleiri tækifæri en þau sem nefnd eru í tillögunni til að festa þetta starf í sessi og efla. Þá velti ég fyrir mér hvort þetta sé eingöngu mál utanríkisráðuneytisins eða hvort þyrfti að draga fleiri ráðuneyti að vinnunni, þótt ekki væri nema forsætisráðuneytið og jafnvel umhverfis- og auðlindaráðuneytið því að það hefur vissulega mjög mikilvægu hlutverki að gegna. En á hinn bóginn má segja að málefni norðurslóða fléttast náttúrlega inn í allt samfélagið. Eitt af því sem þar hefur verið ofarlega á baugi eru einmitt forvarnir eins og voru til umræðu hér fyrr í dag.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir þetta ágæta andsvar og fagna því að hún telji þessa tillögu athygli verða. Ástæðan fyrir því að við leggjum ekki til ákveðnar leiðir er sú að við viljum veita ráðherra tækifæri til að vinna aðeins með það. Ég sé t.d. fyrir mér að styrkja enn frekar Norðurslóðanetið í sessi og efla það þannig að það verði þá stærri og sterkari vettvangur norðurslóðasamstarfs á Íslandi. Þau eru að gera rosalega góða hluti nú þegar en ég held að hægt sé að gera enn meira með því að efla það starf. Mér líst ofboðslega vel á þá hugmynd hv. þingmanns að draga inn í þetta - ég sá það svo sem alltaf fyrir mér - fleiri stofnanir á Akureyri, og svo sem um allt landið. En þó að við séum að tala um að Akureyrarbær verði miðstöð norðurslóða erum við samt ekki að segja að það eigi að vera eini staðurinn þar sem er unnið að norðurslóðastarfi heldur að horfa einmitt til annarra stofnana og ekki síst þeirra sem eru staðsettar á Akureyri, eins og Jafnréttisstofu. Hvað varðar önnur ráðuneyti treysti ég núverandi hæstv. utanríkisráðherra til þess að kalla þá að vinnunni sem hann telur þurfa. Hann hefur einmitt ítrekað lýst því yfir, bæði hér í þingsal og í ræðum annars staðar, að hann líti á Akureyri sem miðstöð norðurslóðamála á Íslandi. En ástæða þess að ég taldi rétt að leggja fram þessa tillögu, þrátt fyrir yfirlýsingar hæstv. ráðherra, er sú að hann verður líklega ekki alltaf utanríkisráðherra. Þar af leiðandi er eðlilegt og mikilvægt að þetta verði formfest með þessum hætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir svarið. Ég velti áfram fyrir mér hvernig svona formleg staða myndi styrkja forystuhlutverk Akureyrar í sessi. Hvað gæti það eflt forystuhlutverkið mikið, er það eitthvað sem þingmaðurinn sér fyrir sér? Hvernig gæti formleg staða haft áhrif á stöðu Háskólans á Akureyri og hlutverk hans í rannsóknum á norðurslóðum eða á málefnum norðurslóða? Síðan langar mig að spyrja: Telur þingmaðurinn að þetta hlutverk, sem mér heyrist að við séum sammála um, sé almennt viðurkennt í samfélaginu? Fram kom að það væri viðurkennt af utanríkisráðuneytinu, alla vega eins og það starfar núna, og það hefur komið mér þannig fyrir sjónir að víðast hvar sé þetta hlutverk og forysta ýmissa stofnana á Akureyri á þessu sviði viðurkennt. En vantar eitthvað upp á það? Hefur þingmaðurinn orðið vör við það? Þá langar mig bara að nýta hér fimm sekúndur í að undirstrika að mjög mikilvægt er að Ísland sé virkt í þessu samstarfi og sinni þar forystu og einhverjum sé falið að leiða það starf.
Herra forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni aftur fyrir þetta síðara andsvar og fyrra andsvarið. Mér finnst þetta mjög áhugaverðar hugmyndir og mikilvægar pælingar og gaman að fá tækifæri til að ræða þær. Jú, ég sé auðvitað fyrir mér að þetta gæti einmitt eflt Háskólann á Akureyri sem hefur verið með þá sérstöðu háskóla á Íslandi að fjalla um heimskautarétt. Það er eitt af því sem við hljótum að horfa til að efla enn frekar og er ekki síður mikilvægt í því samhengi sem við erum í í heiminum í dag, þar sem fókusinn er að færast æ meira á norðurslóðir. Undirliggjandi er möguleg hætta á átökum og ég sé svo sannarlega fyrir mér að stofnanir á Akureyri geti lagt sitt af mörkum, t.d. háskólinn með heimskautaréttinum, til að minnka spennuna og vera vettvangur skoðanaskipta á norðurslóðum. Á Akureyri er nefnilega líka alls kyns sérþekking sem er vert að deila á norðurslóðum. Það er ekki bara heimskautarétturinn eða jafnréttismálin, ég get líka nefnt umhverfismálin og það sem Akureyrarbær og Norðurlandið hefur verið að gera í umhverfismálum, sem er hreinlega til fyrirmyndar. Varðandi það hvort þetta sé viðurkennt í samfélaginu hefur mér þótt það, já. Þess vegna hef ég ekki alveg skilið þetta hik við að stíga það skref að gera það formlega. Auðvitað er víða verið að vinna að norðurslóðamálum, en mín tilfinning hefur verið frekar sú að menn líti svo á að á Akureyri hafi sérþekking safnast saman og sé þar með miðstöð norðurslóða á Íslandi. Því held ég að við eigum ekkert að hika við að gera þetta formlegt og lýsa því yfir að það verði svo.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir þessa þingsályktunartillögu og framsögu. Mig langar eiginlega bara að byrja eins og hv. þingmaður gerði sem talaði hér á undan mér: Getum við ekki öll verið sammála um að Akureyri er einmitt miðstöð norðurslóðamálefna? Ég velti fyrir mér hvað nákvæmlega fælist í þingsályktun um að Akureyri skuli fest í sessi sem slík miðstöð, en eins og hv. flutningsmaður kom ágætlega inn á er gríðarlega mikil þekking á málefnum norðurslóða á Akureyri og ég hef litið á Akureyri sem höfuðborg norðurslóðamála. Tækifærin sem felast í því fyrir íslenskt samfélag og ekki síður fyrir Norðurland og Akureyri að markaðssetja sig sem slíkt eru gríðarleg. Við sáum það vel á 2.000 manna ráðstefnu í Hörpu þar sem fólk kemur frá öllum heimshlutum til að fjalla um málefni norðurslóða. Áherslunum sem við höfum sett á oddinn í formennskutíð okkar í Norðurslóðaráðinu var vel að merkja komið greinilega á framfæri, og ég minnist þess innan utanríkismálanefndar, þ.e. að leggja sérstaklega áherslu á það að í formennskutíð okkar myndum við horfa til þeirrar miklu þekkingar sem skapast hefur á Norðurlandi og að rannsóknastofnanir okkar og háskólasamfélag fái notið formennskutíðarinnar, ekki bara með verkefnum sem eiga sér stað akkúrat meðan á formennskunni stendur heldur líka til að byggja undir þann grunn til að þau geti haldið áfram. Ég held að tækifæri okkar í norðurslóðamálum, þegar kemur að vísinda- og rannsóknarsamstarfi, nýsköpun og nýrri hugsun í umhverfis- og norðurslóðamálum, séu mikil. Og það get ég sagt, virðulegur forseti, að það er í rauninni sá auður sem ég myndi vilja sjá virkjaðan í samhengi norðurskautsmálanna, þrátt fyrir að hingað til lands hafi komið ágætur ráðherra frá Bandaríkjunum sem talaði svolítið um norðurskautið eins og hlaðborð alls konar auðlinda sem hægt væri að nýta. Mín persónulega skoðun er að meira vit sé í því fyrir okkur öll að nýta og virkja hugvitið. Í því samhengi held ég að Akureyri spili stórt hlutverk, Háskólinn á Akureyri, Norðurslóðanetið og þær rannsóknastofnanir sem þar eru. Ég held að þessi þingsályktunartillaga sé ágæt til síns brúks. Hún hvetur alla vega til umræðu um norðurslóðamál og hlutverk Akureyrar í þeim efnum. Ég get sagt það að þegar ég hóf störf á Alþingi og var að setja mig inn í norðurslóðamálin í tengslum við það að vera forseti Vestnorræna ráðsins, þá fór ég að sjálfsögðu til Akureyrar og heimsótti Norðurslóðanetið og kynnti mér það starf. Það var í mínum huga hjarta málefna norðurslóða og ég held að vel fari á því að efla það og tryggja. En ég verð kannski að segja að ég veit ekki alveg með tilgang þessarar þingsályktunartillögu sem slíkrar nema það að við sem hér störfum séum dugleg að ræða þetta og viðurkenna og virkja það starf sem á sér stað á Norðurlandi. Það var líka áhugavert á hringborði norðurslóðanna sem það myndi heita á íslensku, á ráðstefnu sem haldin var í Hörpu um helgina, að þar kynnti menntamálaráðherra vísindasamstarf vísindaráðherra um norðurslóðamál þar sem við höfum verið í sérstöku samstarfi við Japani. Þar sjáum við hvað málefni norðurslóða og vísindi því tengd teygja sig langt. Ég hef líka nefnt það víða að þegar þingmenn hafa heimsótt mig frá Kóreu, Japan og Kína er það tvennt sem ég hef verið spurð út í. Það eru jafnréttismál og norðurslóðamál. Það eru vissulega mikil tækifæri þarna og ég óska Akureyri alls hins besta í að festa sig enn frekar í sessi sem miðstöð málefna norðurslóða.
Herra forseti. Ég ætlaði að koma hingað upp aðallega til að taka undir og styðja þessa þingsályktunartillögu sem hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir lagði fram og hefði í sjálfu sér getað gert það í stuttu andsvari. En til að gera ekki einstaka atburði í vor að mynstri hér í þingsal, af því að hún er samflokkskona mín, þá ákvað ég að koma upp í ræðu. En svo hefur ýmislegt merkilegt gerst síðan ég ákvað það. Hér hafa fallið orð og spurningum varpað fram sem er bara allt í lagi að fara aðeins yfir. Getum við ekki öll verið sammála um að svona er þetta bara? Jú, eflaust. En síðan koma nýir utanríkisráðherrar og nýir þingmenn sem geta verið sammála um eitthvað allt annað. Það er því mjög mikilvægt að svona hlutir séu formgerðir. Þannig höfum við reyndar alltaf gert það. Við skulum ekki gleyma því að í lok 19. aldar var það einmitt ákveðið með lögum og formlegum hætti, af því að við vorum afskaplega fá í svo ofboðslega stóru landi, að hér skyldi vera landspítali. Hér skyldi vera háskóli, hér skyldi vera Alþingi, hér skyldi vera hæstiréttur, þjóðleikhús. Allt var þetta örugglega mjög skynsamlegt og nauðsynlegt á þeim tíma, en það hafði hins vegar þau áhrif að Reykjavík, sem var árið 1901 með 8% af íbúafjölda landsins, óx upp í það fram að árinu 2015 að verða 35% af landinu og með höfuðborgarsvæðinu öllu, þessum litlu pínuhreppum sem héngu utan á borginni, Mosfellshreppi, Garðahreppi, sem breyttust í bæi, og Kópavogi, hefur hlutfallið farið upp í 75%. Tvær ástæður eru fyrir því að það er fullkomlega eðlilegt og nauðsynlegt að formgera þetta, að Akureyri verði miðstöð málefna norðurslóða á Íslandi, með þessum hætti. Í fyrsta lagi, eins og ágætur flutningsmaður kom inn á, er til staðar starfsemi og innviðir sem gera það kleift að verkefnið er mjög vel fallið til að vera þar. Í öðru lagi skiptir líka máli að við förum að spyrna við fótum gagnvart þeirri ofboðslega óheppilegu og vondu íbúaþróun sem er að verða í landinu. Norðmenn skilgreina það t.d. sem meiri háttar byggðaröskun ef íbúafjöldi Óslóar verður meiri en 25% af öllu landinu og búa þeir í sæmilega stóru landi líka. En hér erum við komin upp í 75%. Ég ítreka að þetta var skynsamleg ráðstöfun á sínum tíma en það er betra fyrir okkur að við höfum mótvægi. Það mótvægi er einfaldlega helst Akureyri. Í þriðja lagi gæti ég svo hnýtt við að Akureyri er þannig í sveit sett að vera eini bærinn sem snertir heimskautslínuna. Í einhverja tugi ára eða hundruð jafnvel mun það verða þannig, þar til að sú lína færist norður fyrir eyjuna, enda er hún ekki stöðugt á sama stað eins og við þekkjum öll. Þetta held ég að sé ærin ástæða til að ákveða að svona verði þetta. Síðan langar mig aðeins að ræða norðurslóðamál og svæðið norðan við heimskautslínuna sem allir virðast hafa brjálæðislegan áhuga á, ekki síst stærstu og öflugustu ríki veraldar. Ég hrekk alltaf við þegar talað er um tækifærin okkar. Ég skil alveg hvað hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir á við og ég er sammála henni. En ég held að við eigum að nálgast málið á auðmýkri hátt en að tala alltaf um tækifæri sem felast í breytingum sem eru að verða vegna ofbeitar mannsins á plánetunni. Ég held að við ættum einmitt að vera eins konar útverðir og verðir þessa svæðis, eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á, gagnvart sjónarmiðum frekari ofbeitar eins og mér heyrðist fulltrúi bandarísku þjóðarinnar vera að leggja áherslu á. Ég verð líka alltaf pínulítið hræddur þegar ég sé of mörg grá jakkaföt í sama herberginu. Það gerðist einmitt á Arctic Circle. Það er rándýrt þar inn þannig að það er auðvitað tómt mál að tala um eins og fyrrverandi forseti Íslands talaði um að þarna væri alls konar fólk og venjulegt fólk. Þarna er ekkert alls konar fólk og venjulegt fólk. Þar er einfaldlega fólk sem hefur efni á því að taka sér frí í vinnunni og borga 50.000 kall inn. Engu að síður er þetta mikilvæg samkoma og hann á heiður skilinn fyrir að halda þessu máli á lofti. En ég vara þó við að þetta svæði verði einhver skák í kapphlaupi ríkja. Ég var á mjög merkilegum gjörningi norður á Akureyri fyrir tveimur dögum sem var fluttur af Nordting, listahópi frá Norður-Noregi, sem fjallaði um norðurskautið. Þau voru búin að greina myndefnið sem birtist í auglýsingum, á plakötum og í bæklingum samkomunnar. Þau greindu það í þrennt. Í fyrsta flokkinum voru landslagsmyndir. Allar myndirnar voru hvítar af því að bara var sýndur snjór, eins og það sé aldrei sumar norðan við heimskautsbaug. Á næstu myndum voru bara vélar, tæki, alls konar tæki sem geta verið gagnleg. Þá fórum við aðeins að hrökkva í kút og hugsuðum: Er ekkert fólk? Það býr nefnilega alveg fullt af fólki þarna. Jú, svo fundu þau nokkrar myndir af fólki en þær voru af fólki í samíska þjóðbúningnum og fólki í Inúíta-búningum sem það klæðist væntanlega einungis á þjóðhátíðardaginn. Engar myndir voru af venjulegu fólki, ekki myndir af börnum, ekki af einhverjum að fara í skóla. Ég held að við ættum kannski að muna eftir því að þarna býr fólk, þarna er mjög merkilegur kúltúr og við eigum, ef við ætlum að taka þátt, fyrst og fremst að standa vörð um hann og auðvitað jörðina okkar.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir í þriðja sinn frumvarpi til laga um breytingu á lögum um 40 stunda vinnuviku, nr. 88/1971, lögbundnir frídagar. Flutningsmenn frumvarpsins ásamt mér eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Sigurður Páll Jónsson, sem sagt allur þingflokkur Miðflokksins. Frumvarpið er mjög einfalt í sniðum, það er tvær greinar. 1. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Í stað orðanna „og 17. júní“ í 1. mgr. 6. gr. laganna kemur: 17. júní og 1. desember.“ Í 2. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Eins og fram kom hefur frumvarpið verið lagt fram áður tvisvar, þ.e. á 148. og 149. löggjafarþingi. Kveikjan að frumvarpinu er kannski að sumu leyti þau tímamót að í fyrra voru 100 ár liðin frá því að Ísland varð frjálst og fullvalda ríki með gildistöku sambandslaganna. Okkur flutningsmönnum þykir sem þeim degi hafi ekki verið sýndur sá sómi sem hann á skilið undanfarin ár eða áratugi. Eins og menn vita er nú í lögum um 40 stunda vinnuviku, nr. 88/1971, auk helgidaga þjóðkirkjunnar, sérstaklega kveðið á um fjóra heila frídaga sem eru sumardagurinn fyrsti, fyrsti mánudagur í ágúst, þ.e. frídagur verslunarmanna, 1. maí, baráttudagur verkalýðsins, og þjóðhátíðardagur Íslendinga 17. júní. Við flutningsmenn teljum að 1. desember hafi haft það mikil áhrif í sögu þjóðarinnar og með honum orðið þvílík þáttaskil að rétt sé að minnast dagsins með hátíðlegri hætti en nú er gert og leggjum þess vegna til að hann verði lögbundinn frídagur. Það er í sjálfu sér ótrúlegt að akkúrat í miðri eymdinni 1918, árið þegar Katla gaus, árið þegar hafís lá við strendur nokkuð lengi, árið sem drepsótt geisaði í Reykjavík og víðar um land, þó að sem betur fer kæmist hún ekki hringinn í kringum landið út af örðugum samgöngum, tóku menn sig til og héldu upp á að sambandslagasamningurinn var kominn á. Þetta er árið sem heimsstyrjöldinni fyrri lýkur, þremur vikum áður en þessi dagur rennur upp, og það er satt að segja alveg ótrúlegt að hugsa sér það og er mikið afrek að það ágæta fólk sem þarna lagði hönd á plóg, jafn fáir og Íslendingar voru þá, skyldi enda þá baráttu sem staðið hafði í rúma hálfa öld fyrir því að Ísland yrði fullvalda ríki og Íslendingar yrðu þjóð meðal þjóða. Það varð í sjálfu sér dálítil vakning, og ekki bara dálítil, á 100 ára afmælinu í fyrra. Það voru nokkur hundruð atburðir á dagskrá úti um allt land, sumir styrktir af sérstakri nefnd sem skipuð var á Alþingi 2016 og sá sem hér stendur var svo lánsamur að eiga sæti í henni. Miklu fleiri voru þó atburðir sem voru sprottnir af áhuga manna víða úti um land. Þátttakan í atburðunum var gríðarlega góð. Það er kannski rétt og gott að nota einmitt þá bylgju sem þarna myndaðist til að festa í sessi þennan dag sem lögbundinn frídag. Ekki má ég klára umfjöllun um árið í fyrra án þess að minnast á þátt Ríkisútvarpsins í afmælisárinu en það flutti, bæði í útvarpi og sjónvarpi, ótal þætti sem tengdust þessum tímamótum, tengdust árinu 1918 og atburðum sem þá urðu og þróuninni í þjóðfélaginu allt fram á þennan dag, auk þess sem sett var upp stórmerkileg sýning í Listasafni Íslands o.s.frv. Hægt er að halda því fram með þokkalegri samvisku að í sjálfu sér hafi 1. desember verið meiri snúningspunktur eða bautasteinn heldur en 17. júní vegna þess að í sambandslagasamningnum frá 1918 er kveðið á um það að 25 árum síðar geti Ísland orðið sjálfstætt ríki eins og varð svo 17. júní 1944. Þessi dagur er svo merkilegur í þjóðarsögunni að við eigum, að mér finnst og okkur sem hér eru að baki, að minnast hans. Það eigi líka að gera þannig að framtíðarkynslóðum verði ljóst hvaða barátta það var sem skilaði okkur að endingu sjálfstæðinu á sínum tíma fyrir 75 árum. Það virðist vera þannig, alla vega þegar maður sér til unglinga og barna í sjónvarpi, að þeim er ekki alveg ljóst af hverju haldið er upp á þennan og hinn daginn. Það er okkur að kenna sem eldri erum og höfum ekki sagt þeim frá því af hverju það er. Það ber brýna nauðsyn til þess að við gerum unga fólkinu grein fyrir þeirri baráttu sem háð var hér á síðustu öld, einni og hálfri öld, fyrir því að Ísland yrði aftur sjálfstætt, líkt og það var í öndverðu þegar menn námu hér land. Að þessu sögðu vonast ég til að nú í þriðja sinn sem þetta mál kemur fram fari það í meðferð nefndar, sem reyndar er ekki tilgreind hér, ég vænti þess að það verði annaðhvort stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eða allsherjar- og menntamálanefnd. Það kemur í ljós og það skiptir ekki öllu máli. Aðalatriðið er að þegar frumvarpið fer til nefndar fái það gaumgæfilega meðhöndlun og komi aftur til meðferðar í þingsal og fái afgreiðslu. Í sjálfu sér finnst mér að okkur beri skylda til þess að gera þetta. Í nýlegri óformlegri skoðanakönnun lýstu 67% aðspurðra sig fylgjandi því að 1. desember yrði lögbundinn frídagur þannig að hægt væri að halda upp á hann með veglegri hætti en hefur verið gert undanfarið, án þess að ég ætli að gera lítið úr því sem Háskóli Íslands hefur gert þennan dag í fjölda ára og nú upp á síðkastið hefur þessi dagur verði helgaður doktorum og doktorsnemum og það er vel. Engu að síður æski ég þess að málið verði tekið til meðferðar í nefnd og komi að þeirri meðferð lokinni aftur inn í þingsal og að við afgreiðum málið í sameiningu. Af fjölda þingmanna í þingsal er ekki að sjá að brennandi áhugi sé fyrir málinu en mér hefur verið bent á það í ræðum áður að það sé ekki til merkis um að menn hafi ekki áhuga á málinu að þeir streymi ekki upp í pontu og taki þátt í umræða um það og/eða sitji hér í þingsal þegar stórmál á borð við þetta er rætt. En ég vona engu að síður að alþingismenn fylgist með því að þetta frumvarp er fram komið og greiði leið þess í gegnum þingið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir frumvarpið og ræðu hans. Ég ákvað að þeysa upp í ræðustól til að tjá mig um þetta og ég get sagt að ég hef ekkert á móti því að 1. desember sé almennur frídagur. Finnst reyndar frídagar almennt alveg ágætishugmynd þegar við fögnum stórum viðburðum. Við höfum bara gott af þeim, bæði til að minnast sögunnar og ekki síður er mikilvægt fyrir fjölskyldur landsins að hafa frídaga þar sem hægt er að koma saman og bregða út af hversdagsleikanum. En ástæðan fyrir því að ég kem upp er sú að ég er á móti lögunum sem lagafrumvarpið snýr að, þ.e. að við skulum í dag, árið 2019, vera með eitthvað sem heitir lög um 40 stunda vinnuviku á sama tíma og við ræðum stöðugt um að stytta vinnuvikuna og sveigjanleiki er orðinn mun meiri. Ef þessi lög eru lesin eru þau eiginlega bara hvorki fugl né fiskur. Með leyfi forseta, ef ég gríp aðeins niður í 2. gr.: „Í hverri viku skulu ekki vera fleiri en 40 dagvinnutímar, sem vinna ber á því dagvinnutímabili á virkum dögum vikunnar, sem aðilar koma sér saman um. Heimilt er að semja um skemmri vinnuviku. Að jafnaði skulu unnar 8 klukkustundir í dagvinnu á degi hverjum frá mánudegi til föstudags, nema annar vinnutími henti betur af sérstökum ástæðum og um það sé samið af aðilum.“ Eins er í 1. gr. farið yfir að þessi lög taki til allra launþega nema - og svo koma margar undantekningar, nema, nema, nema og nema samið sé um annað einhvers staðar annars staðar. Ég hef sagt þetta áður í ræðum. Ég held ég hafi tvisvar sinnum komið upp í umfjöllun um lagafrumvörp er lúta að breytingum á þessum lögum og þarf nú kannski bara, virðulegur forseti, að fara að hrinda því í framkvæmd sem ég hef lagt til og koma með frumvarp um að við fellum þessi lög úr gildi. Ég held að flest ef ekki allt sem þarna er ætti að vera í lögum um öryggi á vinnustöðum. Ég hygg að frumvarpið fari í velferðarnefnd þar sem fjallað er um vinnumarkaðsmál. Mér finnst miklu eðlilegra hvað það varðar að við séum með viðmið um að það skuli greiða yfirvinnu ef farið er yfir ákveðinn fjölda klukkustunda. En mér þykir bara gamaldags að vera í dag, í þeirri umræðu sem á sér stað um þróun starfa, með einhver lög sem heita lög um 40 stunda vinnuviku. Það að 1. desember skuli vera frídagur finnst mér ágætishugmynd. Það er spurning hvort það sé ekki hægt að taka á lögbundnum frídögum í öðrum lögum. Ég hef ekkert á móti í greinargerðinni og markmiðinu á bak við frumvarpið og hef ekkert út á það að setja. En ég vil hvetja hv. velferðarnefnd til að velta því fyrir sér hvort þessi lagabálkur sé raunverulega þarfur þegar kemur að því að fjalla um þetta frumvarp.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála er varðar rökstuðning við málskostnaðarákvarðanir. Við fyrstu skoðun kann að virðast sem um lítið mál sé að ræða en það varðar þó mjög stóra hagsmuni. Á hverju ári falla dómar í þúsundum dómsmála og málskostnaður í einföldu einkamáli fyrir héraðsdómi er sjaldnast undir einni milljón og oftast mun hærri. Málskostnaðarákvarðanir varða því mjög stóra hagsmuni, sérstaklega þegar um er að ræða einstaklinga eða lítil fyrirtæki. Málskostnaður samanstendur af þóknun lögmanns, kostnaði af birtingu stefnu, dómsmálagjöldum í ríkissjóð, ferðakostnaði, þóknunum til matsmanna, vitna, þýðenda og votta og kostnaður er af endurritun og svo getur annar kostnaður fallið undir málskostnað. Almenna reglu um málskostnað má finna í 1. mgr. 130. gr. einkamálalaga en þar segir, með leyfi forseta: „Sá sem tapar máli í öllu verulegu skal að jafnaði dæmdur til að greiða gagnaðila sínum málskostnað.“ Svo eru ákveðnar undantekningar á þessari reglu sem finna má í 2. og 4. mgr. sömu greinar, þ.e. 130. gr., og 131. gr. Þar er að finna sérreglu sem heimilar dómara að láta annan aðila greiða hluta málskostnaðar gagnaðila eða fella niður svo að báðir aðilar beri sinn eigin kostnað í máli. Fyrri málsliður kveður á um heimild til niðurfellingar að fullu eða að hluta þegar aðili vinnur mál að nokkru og tapar því að nokkru eða ef veruleg vafaatriði eru uppi í málinu. Seinni málsliður gefur heimild til að fella niður ef þeim sem tapar hvorki var né mátti vera kunnugt um þau atvik sem réðu úrslitum. Hins vegar er mjög óalgengt að ákvarðanir um að fella niður málskostnað með þessum hætti séu rökstuddar. En málaflokkarnir þar sem er algengt að málskostnaður sé felldur niður án þess að það verði sérstaklega byggt á 3. mgr. 130. gr. eru t.d. tryggingamál, þar sem einstaklingar eru að reyna að fá viðurkennda bótaskyldu tryggingafyrirtækja, málshöfðanir gegn stjórnvöldum og meiðyrði. Í þeim málum er ákveðinn aðstöðumunur á milli aðila, sérstaklega í tryggingamálum þar sem einstaklingar eru að reyna að fá viðurkennda bótaskyldu tryggingafyrirtækja. Þar eru ákveðin sanngirnissjónarmið á grundvelli aðstöðumunar þar sem einstaklingar ættu ekki að vera látnir bera ábyrgð á málskostnaði stórfyrirtækja. Hvað varðar málshöfðanir gegn stjórnvöldum má einnig finna sanngirnissjónarmið á grundvelli aðstöðumunar. Hvað varðar meiðyrði virðist venjan vera sú að dómstólar hafi tilhneigingu til þess að fella niður málskostnað þegar þeim finnst ummælin kannski hafa verið einhvern veginn móðgandi þótt þau séu varin tjáningarfrelsinu. Fjölmiðlar eru sérstaklega veikir fyrir svona málsóknum og þurfa sumir að vera með standandi sjóð til að standa straum af tilhæfulausum málsóknum, þar sem algengt er að málskostnaður er felldur niður. Rannsókn mín sem gerð var á meiðyrðamálum í Hæstarétti árið 2000–2014 og í héraðsdómi frá 2006–2014 sýndi að fjöldi meiðyrðamála með niðurfelldan málskostnað er allt að helmingur. Það er greinilega mikil tilhneiging hjá dómstólum að fella niður málskostnað en það er eiginlega aldrei rökstutt. Þegar það er rökstutt er rökstuðningurinn heldur rýr. Með þessu frumvarpi erum við einfaldlega að kalla eftir því að dómstólar rökstyðji ákvarðanir sínar þegar um svona ákvarðanir er að ræða. Meginreglan er sú að vinni einstaklingur dómsmál eigi hann ekki að þurfa að greiða málskostnað. Við erum því að leggja til að vilji dómstóll víkja frá þeirri meginreglu þurfi hann að rökstyðja þá ákvörðun, enda eigum við öll rétt á rökstuðningi fyrir málsákvörðunum. Það er líka mjög algengt að málskostnaður í dómsmálum sé langtum hærri en sjálfar dómkröfurnar. Þess vegna skýtur skökku við að næstum engu púðri sé eytt í að rökstyðja málskostnaðarákvarðanir, hvað þá þegar vikið er út frá meginreglunni án þess að fyrir frávikinu sé endilega skýr lagastoð, sem einnig er algengt. Í greinargerð með frumvarpinu, sem hefur verið flutt áður, kemur eftirfarandi fram í kaflanum um rökstuðning dómara við málskostnaðarákvarðanir: Í 1. mgr. 114. gr. laga um meðferð einkamála eru talin upp atriði sem skulu koma fram í forsendum dóms þegar leyst er úr efnishlið máls með dómi. Samkvæmt f-lið greinarinnar skal greina rökstudda niðurstöðu um sönnunaratriði og lagaatriði. Í h-lið sömu greinar segir að í forsendum skuli greina málskostnað, en þó er ekki sérstaklega tilgreint að niðurstaða um málskostnað skuli vera rökstudd. Algengt er að ákvarðanir dómara um málskostnað séu annaðhvort lítið eða ekkert rökstuddar, jafnvel þó að um umtalsverð fjárhagsleg réttindi málsaðila geti verið að ræða. Þannig getur niðurfelldur málskostnaður þess aðila sem vann málið hlaupið á milljónum króna. Vegna þess hve stuttur rökstuðningur við málskostnaðarákvarðanir er alla jafna verður að líta svo á að þau rök sem liggja að baki málskostnaðarákvörðunum komi ekki fram. Síðan er vikið sérstaklega að málskostnaðarákvörðunum í meiðyrðamálum. Þegar dómstólar kveða upp dóma eru ákvarðanir um málskostnað ekki síður mikilvægar en þær sem snúa að efnislegri hlið málsins. Málskostnaður í dómsmálum getur oft numið hærri fjárhæð en þeir fjárhagslegu hagsmunir sem stefnt er vegna og má sjá mörg dæmi þess í meiðyrðamálum. Mikilvægt er að haldbær rök liggi til grundvallar þegar vikið er frá meginreglu 1. mgr. 130. gr. einkamálalaga um að sá sem tapi máli að öllu verulegu leyti skuli að jafnaði greiða málskostnað. Greinin kveður á um skýra skyldu til að greiða mótaðila málskostnað í vissum tilfellum. Þegar um er að ræða meiðyrðamál eða mál sem ætlað er að takmarka eða stöðva tjáningu einstaklinga eða lögaðila eru ekki aðeins fjárhagslegir hagsmunir undir heldur einnig atriði er varða réttinn til frjálsrar tjáningar. Málskostnaðarákvarðanir í slíkum málum eru þannig ekki síður mikilvægar en ómerkingar ummæla eða ákvarðanir um skaðabætur og refsingu. Dæmdar fjárkröfur í málum er varða ærumeiðingar samkvæmt 234., 235. eða 236. gr. almennra hegningarlaga eru oft lágar og geta verið mun lægri en dæmdur málskostnaður. Hinn raunverulegi þungi af rekstri meiðyrðamála ræðst því oft frekar af því hvernig málskostnaður er dæmdur en beinlínis af niðurstöðu máls. Ég fór yfir það að af skoðun héraðsdóma frá árabilinu 2006–2014 og dóma Hæstaréttar árin 2000–2014 í meiðyrðamálum má sjá að rökstuðningur er heldur rýr eða bara ekki til staðar í um helmingi mála. Hvað varðar stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu má þess geta að rétturinn til réttlátrar málsmeðferðar er varinn í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur var á Íslandi með lögum um mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur um áratugaskeið mótað dómaframkvæmd um 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Meðal annars hefur hann skýrt greinina svo að í henni felist rétturinn til að fá rökstudda niðurstöðu dómstóla. Það að gefa ekki nægilegan aðgang að forsendum dóma getur falið í sér brot gegn 1. mgr. 6. gr. sáttmálans. Sú staðreynd að algengara skuli vera að málskostnaður sé felldur niður í meiðyrðamálum getur einnig haft áhrif á tjáningarfrelsið, sem verndað er í 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Fjölmiðlar hafa atvinnu sína af því að fjalla um opinbera og valdamikla aðila og kann umfjöllun þeirra í mörgum tilvikum að vera umdeild. Því verða fjölmiðlar oftar fyrir því að þeim er stefnt fyrir meiðyrði. Dómvenja sem snýr að því að fella málskostnað niður í þeim málaflokki kann að skapa mikinn kostnað fyrir þá aðila sem oft fjalla um umdeild mál. Slík dómvenja getur stuðlað að kælingaráhrifum gagnvart tjáningarfrelsinu, en Mannréttindadómstóll Evrópu hefur ítrekað varað við því að framkvæmd sem kunni að stuðla að slíkum áhrifum, sérstaklega þegar blaðamenn eiga í hlut, kunni að brjóta gegn 1. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Það að réttarfar og málsmeðferð séu opinber er meginregla í einkamálaréttarfari. Að gera þann hluta dóma sem snýr að málskostnaði gagnsærri og ítarlegri er til stuðnings þeirri meginreglu. Það er einnig mat flutningsmanna að slíkt sé í samræmi við ákvæði 70. gr. stjórnarskrárinnar og við ákvæði 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um rétt til réttlátrar og opinberrar málsmeðferðar, en það að forsendur og rökstuðningur dóma skuli vera aðgengileg er nauðsynlegur hluti af þeirri réttindavernd sem 1. mgr. 6. gr. sáttmálans veitir. Ætlunin með frumvarpi þessu er m.a. að fá fram í dagsljósið rökstuðning sem liggur að baki þeirri venju að fella niður málskostnað í meiðyrðamálum og í öðrum málum sem ég taldi upp hér áður, virðulegi forseti, og tryggja þannig að ekki festist í sessi dómvenja sem getur haft neikvæð áhrif á tjáningarfrelsið eða önnur réttindi einstaklinga, enda munu þá ákvarðanir um málskostnað sæta mun ítarlegri gagnrýni en áður og mögulegrar endurskoðunar á æðri dómstigum. Með frumvarpi þessu er sú breyting lögð til að þegar dómari víkur frá meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála skuli sú ákvörðun sérstaklega rökstudd. Með samþykkt frumvarpsins má stuðla að auknu réttaröryggi, auknu gagnsæi og því að auðveldara verði að greina ríkjandi réttarvenjur. Flutningsmenn frumvarpsins eru auk þeirrar sem hér stendur hv. þingmenn Björn Leví Gunnarsson, Halldóra Mogensen, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jón Þór Ólafsson og Smári McCarthy. Ég legg einnig til, virðulegi forseti, að frumvarpið fari til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til meðferðar.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir kynninguna á þessu frumvarpi sem nú er lagt fram í þriðja sinn, að því er mér sýnist. Mig langar aðallega að spyrja hv. þingmann út í það hvers vegna horft sé sérstaklega til ákveðins hóps mála. Hvers vegna er verið að tala um að ákvörðun málskostnaðar samkvæmt 2. og 4. mgr. 130. gr. skuli vera sérstaklega rökstudd? Er ekki bara rétt að setja frekar í lög að ákvörðun um málskostnað skuli vera rökstudd - punktur? Ég veit að lögmenn hafa margir brugðið á það ráð að óska sérstaklega eftir rökstuðningi dómara þegar dómari bregður út af tímaskýrslu í málum og hafa þeir tekið upp á því, sérstaklega þegar mikið er hvikað frá tímaskýrslu, að óska sérstaklega eftir rökstuðningi. En ég hef ekki séð að það hafi borið mikinn árangur í niðurstöðum. Það er nú ekki bara í meiðyrðamálum eða slíkum málum sem málskostnaður er felldur niður heldur er t.d. málskostnaður nánast alltaf felldur niður í forsjármálum. Það heyrir til undantekninga að málskostnaður sé ákveðinn í slíkum málum. Og svo líka þegar um er að ræða t.d. gjafsóknarmál þar sem dómari tekur ákvörðun um að skera verulega niður málskostnað þar sem einstaklingur er með mjög skerta greiðslugetu og fær þess vegna gjafsóknarleyfi frá ríkinu, hvort tveggja til sóknar og varnar, og stæði uppi með mikinn málskostnað ætli lögmaðurinn ekki að vinna í sjálfboðavinnu vegna starfans vegna þess að dómarinn hefur tekið sjálfstæða ákvörðun um hvað hefði mátt setja mikla vinnu í verkið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Hún er góð og gild. Svo ég skýri aðeins forsögu málsins snýr hún sérstaklega að tjáningarfrelsi og er í samhengi við annað mál er varðar áfrýjunarrétt þegar kemur að meiðyrðamálum. Málið var búið til í því samhengi að reyna að jafna þann aðstöðumun sem er á milli sóknaraðila og varnaraðila í meiðyrðamálum, sérstaklega er snúa að fjölmiðlum. Þetta var sett upp til þess að leysa ákveðið vandamál sem er til staðar. Það er verið að stefna fjölmiðlum fyrir ummæli sem kannski stenst ekki einu sinni skoðun að eigi að stefna fyrir. En þeir myndu tapa gríðarlegum fjármunum á því að þurfa að verja mál fyrir dómi vegna þess að þeir eru dæmdir til að greiða málskostnað þrátt fyrir að hafa kannski unnið málið fyrir dómi. Málið verður til í því samhengi en það nær þó yfir töluvert fleiri atvik en einungis meiðyrðamálin, eins og ég kom inn á í flutningsræðu minni, vegna þess að hvað almennu regluna varðar, sem finna má í 1. mgr. 130. gr., finnst mér ekki endilega þurfa að rökstyðja hvort henni eigi að fylgja. Ef almenna reglan er sú að sá sem tapar eigi að greiða málskostnað finnst mér ekkert sérstaklega þurfa að rökstyðja það, þ.e. að meginreglunni sé fylgt. Hins vegar er frávik við meginregluna að finna í þessum tveimur ákvæðum og þar af leiðandi tökum við þau sérstaklega fram, 2. og 4. mgr., að það skuli sérstaklega rökstutt. Hins vegar finnst mér fullt tilefni til að skoða hvort það sé ekki rétt hjá hv. þingmanni að það mætti halda betur utan um þessi mál. Ég legg því til að hv. allsherjar- og menntamálanefnd skoði sérstaklega hvort ekki sé hægt að grípa utan um öll þessi mál við meðferð frumvarpsins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Það er ekki bara um rökstuðning fyrir því hver skuli greiða málskostnað heldur líka fjárhæðirnar sem ég er að ræða. Nýlegt dæmi er úr dómi Landsréttar sem var kveðinn upp núna fyrir helgi þar sem í rauninni er sett ofan í við héraðsdómara sem ákveður á lægra dómstigi að skera mjög af málskostnaði eða þóknun lögmannsins í því máli. Um var að ræða gjafsóknarmál í forsjársviptingarmáli gegn barnaverndarnefnd. Dómarinn setti í rauninni ofan í við lögmanninn fyrir að þetta mál væri yfirleitt komið fyrir dóm. Þarna er auðvitað um að ræða einhverja mikilvægustu hagsmuni foreldris, þ.e. að fá að halda forsjá yfir barni sínu en dómarinn ákveður greinilega snemma að þetta hafi verið tilhæfulaus málsókn og að lögmaðurinn eigi að bera sjálfur kostnaðinn af því að hafa ekki stöðvað þá málsókn. Þar fer maður að velta fyrir sér rétti fólks til að leita réttar síns fyrir dómi, sem er auðvitað meðal grundvallarréttinda fólks. Þess vegna spyr ég þingmanninn að þessu, hvort það væri ekki réttara að hafa bara skýr ákvæði um að dómari skuli rökstyðja málskostnað sem úrskurðaður er, hvort sem um er að ræða rökstuðning fyrir hver eigi að borga eða hver fjárhæðin verði, því að réttur til að leita til dómstóla skerðist verulega ef maður situr uppi með stórkostlegan kostnað af því að leita réttar síns.
Virðulegur forseti. Ég held að ég hafi svar mitt stutt og laggott. Mér finnst það bara mjög vel skoðandi og ég legg það til við hv. allsherjar- og menntamálanefnd hvort það sé ekki leið sem mætti skoða í þessu máli.
Virðulegi forseti. Þá er komið á dagskrá fimmta forgangsmál Flokks fólksins á þessu haustþingi. Áður höfum við mælt fyrir forgangsmálum svo sem um lágmarksframfærslu upp á 350.000 kr., skatta- og skerðingarlaust, sem er á pari við ríflega hálfrar milljón króna tekjur miðað við stöðuna í dag. Þá erum við að tala um laun. Svo erum við að tala um lágmarksframfærslu upp á 300.000 kr., skatta- og skerðingarlaust, í almannatryggingakerfinu. Öll okkar mál miða að því að reyna að hífa upp þá sem höllustum fæti standa og eiga varla fyrir salti í grautinn og reyna að hækka framfærslugetu þeirra. Allt sem við höfum verið að gera, eins og í þessu tilviki, kostar mikla peninga, t.d. það að hækka lágmarkslaunin í 350.000 kr., skatta- og skerðingarlaust. Þetta eru hvorki meira né minna en 38 milljarðar kr. á ársgrundvelli þannig að þessi forgangsmál kosta peninga, það er alveg ljóst. Þess vegna er ég nú að mæla fyrir þessari tillögu til þingsályktunar, til þess að sýna fram á hvernig við getum með ákveðnum leiðréttingum og breytingum bætt okkar ágæta kerfi, sem mér finnst nú kannski ekkert alltaf svo ágætt og við setjum það oft innan gæsalappa því að Flokki fólksins þykir í raun og veru forgangsröðun fjármuna gjarnan alröng og ekki endilega stuðla að því að setja fólkið í fyrsta sæti. Með mér á þessari þingsályktunartillögu er Guðmundur Ingi Kristinsson. Þingsályktunartillagan fjallar um staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði. Hún felur í sér að Alþingi álykti að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir lok árs 2020 þess efnis að staðgreiðsla skatta fari fram við innborgun í lífeyrissjóði en ekki við útgreiðslu lífeyrissparnaðar eins og nú er. Við skulum átta okkur á því að þegar lífeyrissjóðakerfið var sett á laggirnar á sínum tíma, 1969 minnir mig, var akkúrat sá háttur hafður á. Það var tekin staðgreiðsla við innborgun. Við viljum að tryggt verði að þeim fjármunum sem breytingin skili ríkissjóði verði varið í þágu aukinnar velferðar. Allt sem við erum að gera er að reyna að breyta umgjörðinni og forgangsraða fyrir fólkið fyrst. Það er meginmarkmið og stefna Flokks fólksins. Ég vil leyfa mér að efast um það, virðulegur forseti, að nokkur hafi misst af því. Ég ætla að lesa upp úr greinargerð, með leyfi forseta: Á síðustu árum hafa eignir lífeyrissjóðanna stóraukist og eru nú tæplega 5.000 milljarðar kr. samkvæmt upplýsingum á vef Seðlabanka Íslands. Inngreiðslur í samtryggingarsjóði nema yfir 200 milljörðum kr. á ári. Árið 2000 námu eignir lífeyrissjóðanna um 80% af vergri landsframleiðslu en árið 2017 var hlutfallið komið í 157% samkvæmt hagtölum lífeyrissjóða sem birtast á vef Landssamtaka lífeyrissjóða, lífeyrismál.is. Það er áhyggjuefni hve mikil umsvif lífeyrissjóðanna eru í íslensku viðskiptalífi. Stjórnir þeirra eru skipaðar fulltrúum verkalýðsfélaga og atvinnulífsins sem síðan skipa stjórnarmenn til að sitja fyrir hönd sjóðanna í stjórnum fyrirtækja sem sjóðirnir eiga sjálfir hlut í. Þannig eru tengslin á milli eigenda fjármagnsins (sjóðfélaga sjálfra) og þeirra sem annast fjárreiður lífeyrissjóða lítil sem engin. Útkoman er sú að stór hluti íslenskra fyrirtækja er í eigu óvirkra aðila sem starfa samkvæmt lögbundinni ávöxtunarkröfu en ekki vilja sjóðfélaga. Undanfarin ár hafa lífeyrissjóðirnir sætt gagnrýni fyrir að fjárfesta í áhættusömum fyrirtækjum, greiða stjórnarmönnum ofurlaun og styðja viðskipti sem sjóðfélögum blöskrar. Með því að greiða skatta af iðgjöldum við innlögn í lífeyrissjóði má sporna gegn því að lífeyrissjóðirnir verði óeðlilega stórir miðað við stærð hagkerfisins. „Fjármuni skortir til að ráðast í nauðsynlegar úrbætur á íslenska velferðarkerfinu. Heilbrigðiskerfið stendur á brauðfótum, bætur almannatrygginga duga ekki til framfærslu og bilið milli hinna ríku og fátæku eykst ár frá ári. Því er nauðsynlegt að auka tekjur ríkissjóðs og nýta þær í þágu fólksins. Eins og Flokkur fólksins segir: Fólkið fyrst. Skattlagning við innlögn í lífeyrissjóð í stað útgreiðslu er sársaukalaus leið til að stórauka tekjur ríkissjóðs og gerir honum kleift að styrkja velferðarkerfið án þess að skerða ráðstöfunartekjur almennings. Samkvæmt gildandi fyrirkomulagi eru iðgjöld í lífeyrissjóði og mótframlög vinnuveitenda ekki skattlögð. Þess í stað eru greiðslur úr lífeyrissjóðum til lífeyrisþega skattlagðar. Þannig er skattlagningu þeirra fjármuna sem mynda stofn lífeyrissparnaðar frestað þar til kemur að útgreiðslu þeirra. Ávöxtun lífeyris er ekki áhættulaus og hefur borið við að lífeyrissjóðir skili verulegu tapi.“ Ég er svo sem ekkert að segja nein tíðindi hér. Þetta þekkja allir. Það hefur jafnvel komið upp sú staða að á einni nóttu hafa áunnin réttindi lífeyrisgreiðanda hreinlega verið þurrkuð út um kannski 30% á einni nóttu. Ég man sérstaklega eftir Lífeyrissjóði sjómanna á sínum tíma sem heitir nú Gildi. Það var alveg með ólíkindum. Menn voru búnir að sjá hvað þeir voru búnir að safna og vinna sér inn réttindi en þar sem sjóðurinn gekk ekki nógu vel var heimild til þessa. Maður fékk bara bréf: Sjáðu til, ágæti lífeyrisgreiðandi, réttindi þín voru skert á einni nóttu um 30%. Ég hef ekki kafað ofan í það en mér finnst ekki góður bragur á þessu. Ég verð að segja það. Ég efast um að það standist lög að þegar maður er búinn að ávinna sér rétt og stendur í góðri trú um að það sé nákvæmlega það sem maður hafi, skuli hann bara vera skertur sisvona. En það er nú sama. Snúum okkur aftur að tillögunni. Með þessari þingsályktunartillögu er lagt til að ríkissjóður sæki skatttekjurnar í upphafi og geti því ráðstafað þeim á eigin forsendum í stað þess að treysta lífeyrissjóðum til að ávaxta alla fjárhæðina. Eðli málsins samkvæmt lækkar það fjármagn sem streymir inn í lífeyrissjóðina um það sem nemur staðgreiðslunni sem er í upphafi. Á móti kemur að ekki greiðist skattur þegar sá sparnaður er leystur út og því hefur breytingin ekki í för með sér hlutfallslega rýrnun á ávöxtun lífeyrissjóða. Miðað við greiðslur í lífeyrissjóði á árinu 2018 og 36% skatt myndi staðgreiðsla við innborgun skila ríkissjóði hvorki meira né minna en 72 milljörðum kr. árlega. Samþykkt þessarar tillögu myndi því veita þjóðinni einstakt tækifæri til úrbóta. Það er þörf á aukinni fjárfestingu í velferð og því er brýnt að ríkið nýti auknar tekjur vegna staðgreiðslu við innborgun í þágu þeirra sem mest þurfa á aðstoð að halda. Efla þarf rekstur heilbrigðiskerfisins og fjölga dvalar- og hjúkrunarrýmum. Átaks er þörf til að auðvelda atvinnuþátttöku öryrkja. Það mundi leiða til þess að fleiri kæmust aftur inn á vinnumarkað og skiluðu þá enn auknum skatttekjum. Ríkið þarf að draga úr skattbyrði láglaunafólks og lífeyrisþega og auka ráðstöfunartekjur þeirra. Það er nákvæmlega það sem Flokkur fólksins er að berjast fyrir. Það er nákvæmlega það sem öll okkar forgangsmál snúast um. Það myndi minnka líkurnar á að fólk þyrfti að fjármagna daglega neyslu sína með skuldsetningu og festast í hinni gamalgrónu og vel girtu fátæktargildru. Grundvallarforsenda þessarar tillögu er að allir þeir auknu fjármunir hins opinbera sem kunna af þingsályktunartillögunni að leiða, þ.e. ef þingheimur sér sömu tækifæri í því að hugsa um velferð borgaranna og Flokkur fólksins gerir, verði nýttir í þágu fólksins. Virðulegi forseti. Ég er búin að tala við ansi marga eldri borgara. Sumir eru jafnvel óttaslegnir og segja: Hvað þýðir þetta? Erum við tvísköttuð? Hvernig er með ávöxtun mína á þessu fjármagni á meðan það er inni í lífeyrissjóðunum? Ég ávaxta þá minna. En eins og ég benti á áðan er það ekki svo vegna þess að maður greiðir í raun ekki staðgreiðslu við útborgun. Við innborgun nýtir maður sér 100% persónuafslátt og annað slíkt. Þetta vegur allt upp hvað á móti öðru. En staðreyndin er sú að ég veit ekki um einn einasta einstakling sem ég hef talað við, og eru þeir nú ansi margir, sem hefur ekki sagt að hann vildi frekar reyna að stíga út úr skerðingarkerfinu með því að greiða staðgreiðslu strax við innborgun í lífeyrissjóðina, enda kannski í miklu betri stöðu til að gera það þá heldur en á gamals aldri þegar við erum farin að taka út úr sjóðunum. Við skulum tala um hvernig við töpuðum t.d. 600 milljörðum í hruninu, hvernig fjárfestingar við höfum verið að gera, alveg ótrúlegar áhættufjárfestingar. Við erum jafnvel að nota lífeyrissjóðina okkar í hótel. Við erum að nota þá í flugfélög. Við höfum verið að nota þá í tuskubúðir í London. WOW air. Ég gæti lengi talið upp, en staðreyndin er sú að það er ekki ástæða til að skella skollaeyrum við því þegar einstaklingarnir sjálfir, þeir sem eiga sjóðina, eru tilbúnir til þess að hafa það akkúrat þannig, að losna við staðgreiðsluna við útborgun en fá að nýta hana í samneysluna með það fyrir augum að við látum féð renna til fólksins og ráðumst á hinar endalausu, eilífu skerðingar, sem sumir hverjir vilja jafnvel flokka sem hreina eignaupptöku og brot á 72. gr. stjórnarskrár. Við erum lögþvinguð til að greiða í lífeyrissjóði og okkur er talin trú um að það sé til að byggja upp öryggi okkar á efri árum. En hvað þýðir það þá? Hvaða öryggi? Í raun skildu það allir þannig að þetta ætti að vera viðbót við kerfi sem þegar er til staðar, almannatryggingakerfið. Þegar talað er á þá lund að það eigi að láta þá sem eru milljarðamæringar eða eiga milljónir hingað og þangað nýta sér almannatryggingakerfið til fulls og fá allt út úr því er það bara ekki þannig. Staðreyndin er ekki sú. Þetta er alger villa í umræðunni vegna þess að það er algerlega fyrir það girt að þeir sem eru komnir með milljónir á mánuði eða rosamiklar tekjur geti farið að nýta sér almannatryggingakerfið. En þeir sem eiga kannski ekki nema 150.000 kr. í áunninn lífeyrisrétt, hvers vegna eru þeir skertir svona mikið í almannatryggingakerfinu og settir undir fátæktarmörk? Hvers vegna? Vegna þess að við búum við ósanngjarnt kerfi sem við verðum að breyta. Það er nákvæmlega það sem við erum að leggja til hér og nú. Meðflutningsmaður minn á þingsályktunartillögunni er Guðmundur Ingi Kristinsson. Það sést alveg hver áhuginn er á að setja fólkið í fyrsta sæti og breyta pínulítið þeirri forgangsröðun á fjármunum sem ríkið tekur til sín leynt og ljóst og stundum, eins og í þessu tilviki, þegar við erum orðin gömul og vildum gjarnan sleppa því að borga skatta. Í þessu tilviki viljum við gjarnan að þetta verði gert þegar við erum ung og erum að greiða skattana. Staðgreiðslan fari í okkar sameiginlega sjóði. Við getum farið að ganga á þessar skerðingar. Við getum farið að koma lágmarksframfærslu skatta- og skerðingarlaust yfir fátæktarmörk. Er það ekki algjört lágmark? Er ekki algjört lágmark að a.m.k. þau viðmiðunarmörk sem koma frá sjálfu velferðarráðuneytinu um lágmarksframfærslu séu virt af okkur sjálfum, löggjafanum í landinu? Er ekki lágmark að við sýnum í verki að við viljum draga lágmarksframfærslu yfir þau mörk? Ég segi jú, ég get ekki séð neitt skynsamlegra í stöðunni. Það er ekki fyrir það að ég sé svona sjónlaus sem ég sé þetta þannig. Ég sé þetta bara verulega skýrt. Að lokum vísa ég þingsályktunartillögunni til - er það ekki til hv. efnahags- og viðskiptanefndar, virðulegi forseti?
Smávandamál með þetta.
Ég er í smávanda. Ég er alltaf villt þarna. Ég treysti forseta til að finna út úr því að þetta fari á réttan stað.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða þingsályktunartillögu Flokks fólksins um staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði. Ekki fer á milli mála að ekki er bara þörf heldur nauðsyn að koma málum í þennan farveg. Það er einfalt að fara bara í smáferðalag og rifja upp það sem skeði við bankahrunið. Hvað varð um stóran hlut þeirra fjárfestinga sem lífeyrissjóðirnir höfðu lagt út í? Hvað erum við að tala um miklar tapaðar skatttekjur, uppreiknað til dagsins í dag? Sennilega hafa einhvers staðar á bilinu 500–1.000 milljarðar hreinlega tapast á markaði. Við eigum líka að spyrja okkur að því hvers vegna í ósköpunum sé leyft að fara með skatttekjur þúsunda lífeyrissjóðsþega á markað til að „gambla“ með þær. Eins og við vitum erum við með allt of marga lífeyrissjóði. Allt of stóra yfirbyggingu sem kostar okkur tugmilljarða á ári. Þar eru ofurlaun vegna þess að þeir bera svo rosalega mikla ábyrgð. En ábyrgðin hverfur fljótt og er ekki til staðar þegar hlutirnir tapast. Við verðum að skattleggja lífeyrissparnað við inngreiðslu og nýta þá peninga strax í velferðarkerfið til að koma öryrkjum út úr ekki bara fátækt heldur sárafátækt og koma til móts við 10.000 eldri borgara sem, eins og komið hefur fram, lifa við fátækt. Við vitum að á sínum tíma voru lágmarkslaun og örorkulífeyrir skattlaus. Það var við upphaf staðgreiðslu árið 1988. Í dag er rosalegur munur á. Í dag eru öryrkjar með 70.000 kr. minna á mánuði en láglaunafólk. Það er undarlegt í þessu samhengi hverjum þetta bitnar mest á. Hverjir eru það sem verða fyrir mestum skerðingum og hefðu mestan hag af því ef við færum með lágmarksútgreiðslu upp í 300.000 kr. svo allir fengju 300.000 kr., skatta og skerðingarlaust? Það eru konur. Það er einfaldlega vegna þess að þær hafa borgað minnst í lífeyrissjóð. Það segir okkur að það er eitthvað stórlega mikið að kerfi sem getur sett dæmið upp þannig að viðkomandi hafi borgað í lífeyrissjóð sinn af erfiðisvinnu, láglaunavinnu, til fjölda ára en hver einasta króna sem hann á að hafa unnið sér inn í þessu kerfi er tekin til baka með skerðingum. Það þarf að fara yfir 50.000–60.000 kr. til þess að ávinna sér einhvern hluta af lífeyrissjóðsgreiðslum sínum. Þetta er eiginlega bara eignaupptaka. Það segir sig sjálft um þá sem lifa í dag af þessu, sem er meiri hluti öryrkja, 70%, á 215.000 kr. útborguðum, að það munar rosalega fyrir þessa einstaklinga ef þeir færu í dag í 300.000 kr. Við erum að tala um 85.000 kr. á mánuði sem er eiginlega nálægt þeirri tölu sem hefur verið bent á að verði launamunurinn á öryrkjum og láglaunafólki eftir næstu launahækkun, 86.000 kr. Ef við gætum gert þetta án þess að raska neinu öðru í kerfinu væri það stórkostlegt. Það er byrjað að sýna sig í lífeyrissjóðakerfinu, og er það sem ég óttast mest, að það er að verða tap. Við sjáum það hjá fyrirtækjum sem fjárfesta í byggingariðnaði. Við höfum séð eitt fyrirtæki sem lífeyrissjóðir voru að fjárfesta í fyrir hundruð milljóna og það lítur út fyrir að það sé allt tapað. Þegar hægt er að færa niður milljarða á einu bretti niður í núll, þegar maður heyrir þær tölur, þegar maður heyrir að bara hótelbyggingin sem er hér við hliðina á Alþingi hafi þegar fengið 4 milljarða úr lífeyrissjóðskerfi í sína uppbyggingu, fer maður að spyrja sig hversu örugg fjárfesting þetta sé. Hún er því miður ekki mjög örugg. En svo er annað í þessu líka sem við gleymum alltaf. Það eru þessir 5.000 milljarðar, og er sennilega orðið meira en það, sem eru í lífeyrissjóðakerfinu í dag. Þarna inni eru nærri 2.000 milljarðar af skatttekjum sem er verið að gambla með á markaði. Það er eiginlega með ólíkindum miðað við það að lífeyrissjóðirnir eiga í nærri hverju einasta fyrirtæki á landinu og það stóran hluta. Maður spyr sig líka að því í hversu mörgum tilfellum allir þessir lífeyrissjóðir, nálægt 27 eða 28, eru að selja hver öðrum eignirnar. Það er ekki hægt að fjárfesta endalaust í fyrirtækjum á Íslandi. Féð er að vísu farið að streyma út. En það segir sig sjálft að í svona litlu hagkerfi væri mun betra fyrir kerfið að fá þessar skatttekjur, fá þessa 70 milljarða, núna. Ég myndi segja að það væri líka annað í dæminu. Það þyrfti að fara að ná í eitthvað af þessum nær 2.000 milljörðum af skatttekjum sem eru nú þegar í ávöxtunarkerfinu en væru mun betur geymdir í heilbrigðiskerfinu, velferðarkerfinu á Íslandi í dag. Það er staðreynd og fer ekki á milli mála að þegar einstaklingar sem eiga að reyna að lifa á 320.000 kr. á mánuði kvarta undan því að þeir eigi ekki fyrir mat, lyfjum eða öðrum nauðsynjum, hvernig í ósköpunum ætlum við þá að leyfa okkur að segja við fólk sem lifir á rétt rúmum 200.000 kr. og margir með minna að það geti og verði að halda áfram að reyna að tóra á þeirri hungurlús? Það segir sig sjálft að það er ekki hægt. Það er okkur til háborinnar skammar að við skulum leyfa okkur að koma svona fram við fólk. Sérstaklega í því tilfelli þegar við erum að tala um veikt fólk sem getur ekki varið sig og um eldri borgara sem eru búnir að vinna alla sína tíð, borga í lífeyrissjóðina og eiga þessa peninga, en þeir eru teknir af þeim, ekki til að nýta þá til að borga þeim sjálfum þannig að þeir geti haft það gott heldur virðist þetta bara hverfa í hítina. Einhvern veginn sitja þeir eftir sem eiga þessa peninga með gallbragð í munninum og fá þá ekki. Fólk sem hefur unnið láglaunavinnu alla ævi er kannski að spá í að fara á eftirlaun og spyr: Hvað fæ ég út úr því að fara á eftirlaun? Það verður skelfingu lostið því það áttar sig á því að lífeyrissjóðsgreiðslur skila sér ekki. Það er verið að skattleggja þær og skerða. Það endar með því að skattar og skerðingar leiða stóran hóp til fátæktar. Þessu viljum við breyta og þess vegna leggjum við þessa tillögu fram, til þess að geta komið hlutunum þannig fyrir að enginn þurfi að lifa í sárafátækt.
Herra forseti. Áður en þingfundur var settur í dag gerði ég mér ferð hingað inn þingsal til að sjá hvort hægt væri að nýta þennan dásamlega sal okkar til að sýna fram á auknar öfgar í veðurfari vegna hlýnunar loftslags. Ég mætti með tommustokkinn og komst að því að akkúrat þessar tvær bríkur hér geta nýst til þess. Þær eru 95 sentímetra frá gólfinu en það er akkúrat það magn úrkomu sem féll á þeim svæðum í Japan þar sem áhrif fellibyljarins voru hvað mest nú um helgina. 95 sentímetrar af úrkomu á einum sólarhring. Þegar við sitjum í sætum okkar, hv. þingmenn, getum við horft á þessa línu og hugsað: Hvernig ætli sé að sjá svona dembu koma á einum degi? Vegna þess að við erum ekki að tala um einhverjar skúradembur þegar loftslagsérfræðingar tala um aukna úrkomu í fellibyljum heldur stjarnfræðilegt magn úrkomu sem hefur gríðarleg áhrif. Tíðni þessara fellibylja er að aukast vegna hamfarahlýnunar og við þurfum að bregðast við. Ég mæli fyrir frumvarpi sem er viðbrögð við þessu ástandi. Það kveður á um að ekki verði teknar til afgreiðslu umsóknir um rannsóknir eða vinnslu eða leit að olíu og gasi á íslensku yfirráðasvæði nema sigur hafi unnist í loftslagsmálum. Ég skal vera fyrstur til að viðurkenna, herra forseti, að frumvarpið tekur á mjög afmörkuðum hluta loftslagsvandans en það er líka gríðarlega einfalt í framkvæmd. Samþykkt þess myndi sýna með afgerandi hætti að við hér á Íslandi værum reiðubúin til að grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar eru í þessari baráttu. Ég ætla ekki að orðlengja umræðuna með því að lesa upp alla greinargerðina en mæli með því að áhugasamir líti á hana. Þar er farið yfir sögu olíuleitar við Ísland. Það lagaumhverfi sem frumvarpið tekur á á rætur að rekja röska tvo áratugi aftur í tímann þegar Alþingi samþykkti árið 1997 þingsályktun um olíuleit við Ísland sem síðan ól af sér árið 2001 þau lög sem við fjöllum hér um sem fjalla um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis. Síðan leið og beið þar til árið 2011 að Orkustofnun auglýsti eftir umsóknum vegna útboðs á sérleyfum til rannsókna og vinnslu kolvetnis á Drekasvæðinu svokallaða, langt norður af landi. Í framhaldinu gaf stofnunin út þrjú sérleyfi til slíkra rannsókna árin 2013 og 2014 og þau fyrirtæki sinntu rannsóknum næstu árin en skiluðu leyfunum inn eftir að hafa ekki haft erindi sem erfiði á árabilinu 2015–2018. Það er sem sagt um þessar mundir engin starfsemi í gangi hér á landi sem þetta frumvarp myndi snerta. Því er þetta rétti tíminn til að setja tappann í. Um ástæður þess að ráðist var í olíuleit við Íslandsstrendur skal ekki margt sagt en kannski er sérstaklega ástæða til að benda á hversu gríðarlega áhættusöm olíuleit á svæðinu norður af Íslandi er, t.d. vegna veðurfars þar um slóðir og fjarlægðar frá aðstoð ef eitthvað kemur upp á og hversu gríðarleg áhætta og kostnaður fyrir íslenska ríkið hlytist af öllum óhöppum sem yrðu við slíka starfsemi á þeim slóðum. Áföll í þessum bransa eru með þeim dýrari sem mannkynið þekkir, t.d. er áætlað að lekinn úr Deepwater Horizon borpallinum í Mexíkóflóa árið 2010 hafi kostað um 7.000 milljarða kr. Það jafngildir, ef ég man rétt, sjöföldum fjárlögum íslenska ríkisins. Ef slíkur kostnaður félli á hið opinbera væri það meira en að segja það. Svo má ekki gleyma því að á undanförnum árum hefur andstaða við olíuvinnslu stóraukist um allan heim. Það mætti segja að öll ríki heims séu nú formlega séð sammála um að olíu- og gasframleiðsla sé á útleið og því myndi skjóta nokkuð skökku við að ætla að hefja framleiðslu á nýjum svæðum í því umhverfi. Á alþjóðasviðinu mætti líka nefna að Alþjóðabankinn hefur tilkynnt að hann veiti ekki lengur lán til leitar og vinnslu jarðefnaeldsneytis og rökstyður það með því að hann ætli með því að styðja við markmið Parísarsáttmálans, enda segja vísindin okkur einfaldlega að ef við ætlum að ná markmiðum Parísarsamkomulagsins þurfi stærstur hluti þeirra kolefnisbirgða, þ.e. olíu og gass, sem vitað er um í jörðu að liggja þar óhreyfðar og óbrenndar. Annars horfi hér allt til hamfara. Nokkur ríki hafa tekið jákvæð skref í þessa átt. Þau eru nefnd í greinargerðinni en ég ætla sérstaklega benda á Nýja-Sjáland sem hefur sennilega gengið einna lengst þeirra. Þar voru samþykkt lög sem tóku gildi fyrir réttu ári sem banna alla leit að olíu undir hafsbotni í kringum Nýja-Sjáland. Eins samþykkti franska þingið bann sem tekur ekki bara til framleiðslu innan Frakklands heldur á öllum frönskum yfirráðasvæðum, sem skiptir kannski meira máli í þessu samhengi. Svo mætti nefna önnur ríki. Sú aðferð sem lögð er til í frumvarpstextanum er að umsóknir verði ekki teknar til afgreiðslu nema að uppsöfnun koldíoxíðs í andrúmsloftinu hafi mælst undir 350 ppm að meðaltali hvern undangenginna 12 mánaða. Þetta má nú útskýra aðeins, enda kannski það tæknilegasta í þessu frumvarpi. Mælingar á styrk koldíoxíðs eru samfelldar frá árinu 1958 þegar mælingar hófust á Havaí-eyjum og nú er svo komið að bandaríska haf- og veðurfræðistofnunin, NOAA, heldur utan um tæplega 100 mælistaði víðs vegar um heim, þar á meðal á Stórhöfða. Meðaltal þessara mælinga er það sem hér er átt við með meðaltali uppsafnaðs koldíoxíðs í andrúmslofti. Þetta er jafnframt sú tala sem miðað er við í t.d. loftslagssamningi Sameinuðu þjóðanna. Þetta telst vera nokkuð stöðluð mæling í þessum efnum. Talan 350 ppm er fengin frá einum af frumkvöðlum loftslagsvísindanna, James Hansen, sem lagði til fyrir 30 árum, árið 1988, við Bandaríkjaþing að 350 ppm yrðu þau viðmiðunarmörk sem þyrfti að komast undir til þess að endurheimta orkujafnvægi jarðar og skapa aftur loftslag sem telja megi eðlilegt. Til samanburðar er talið að þetta gildi hafi verið um 280 fyrir iðnbyltingu og síðustu fjögur, fimm árin hefur það ekki mælst undir 400. Þar sem við erum ekki með glærusýningu hérna í pontu, herra forseti, er mjög auðvelt að lýsa línuritinu sem hér er um að ræða. Það er svona. Það er stöðug hækkun á styrk koldíoxíðs í lofthjúpnum frá upphafi mælinga og ekkert lát þar á. Þá er spurningin um nauðsyn og tilefni þessa frumvarps. Forseti gæti sem best spurt mig: Já, en Andrés minn, fyrst að við erum ekki að leita að olíu neins staðar í kringum Ísland og engar horfur á að það gerist, af hverju þurfum við að setja sérstaklega í lög að við ætlum ekki að gera það? Þá langar mig að nefna þrjá nágranna okkar hér við Norður-Atlantshafið sem gefa okkur alveg ástæðu til að setja í lög það sem okkur finnst í dag kannski sjálfsagt en gæti í fyrirsjáanlegri framtíð ekki þótt jafn sjálfsagt. Fyrst myndi ég vilja nefna Bandaríkin. Um liðna helgi var haldið Hringborð norðurslóða í Hörpu og þar mætti orkumálaráðherra Bandaríkjanna, Rick Perry, og viðhafði mjög óvenjulegan tón þegar hann fór að tala um þau tækifæri sem fælust í ónýttum gasauðlindum sem liggja undir norðurheimskautssvæðinu eins og hlaðborð auðlinda sem hægt væri að nýta til hagsbóta fyrir fólk á norðurslóðum. Þetta er náttúrlega ágætlega í takti við yfirlýsingu Bandaríkjaforseta frá vorinu 2017 þegar hann tilkynnti að Bandaríkin drægju sig út úr Parísarsáttmálanum. Samhliða þessu stóð orkumálaráðuneyti Bandaríkjanna fyrir málstofu á Hringborði norðurslóðanna þar sem talað var um tæknilegar áskoranir við olíuleit á norðurslóðum. Ég myndi segja, herra forseti, að eina tæknilega áskorunin felist í því að fá fólk til að láta sér ekki detta þá vitleysu í hug að bora eftir olíu eða gasi á norðurslóðum. Annar nágranni okkar sem rétt er að nefna er Noregur. Noregur er áhugavert ríki í þessu samhengi. Norska ríkisstjórnin hefur lengi haft mjög metnaðarfull áform um orkuskipti og leiðir til að ná árangri í loftslagsmálum heima fyrir en á sama tíma er Noregur einn stærsti framleiðandi olíu og gass í heiminum. Gott og vel, það er arfleifð frá gamalli tíð, en samt ekki. Bara núna í síðustu viku hófu Norðmenn starfsemi á Johan Sverdrup svæðinu í Norðurhafi sem mun auka olíuframleiðslu Norðmanna um þriðjung. Framleiðsla þar á að standa til ársins 2050 samkvæmt áætlunum Norðmanna. Þegar Johan Sverdrup svæðið verður komið í fulla framleiðslu mun það skila af sér 660.000 olíufötum á dag. Það segir okkur kannski ekki mikið sem höfum ekki tilfinningu fyrir því hvað olíufatið er stórt. En ég prófaði að umreikna þetta. Þetta jafngildir því, herra forseti, að Norðmenn framleiði svo mikla olíu að hún myndi fylla Alþingishúsið, þetta fallega hús okkar, á klukkutíma fresti til ársins 2050, á klukkutíma fresti hvern einasta dag. Þetta eru brjálæðislegar tölur. Að sama skapi er brjálæðislegt hversu mikil áform Norðmenn hafa um nýja olíu- og gasleit í Barentshafi sem er nú rækilega á norðurslóðum. Svo langar mig að nefna nágranna okkar á Írlandi en ég sperrti nefnilega eyrun þegar ég heyrði yfirlýsingu forsætisráðherra, Írlands, Leo Varadkar, á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í liðnum mánuði þar sem hann sagði að hann hefði að ráðleggingum loftslagsráðs síns lagt til að Írar hættu leit að olíu. Þetta kom mér dálítið á óvart vegna þess að þessi sami Leo Varadkar hefur staðið í vegi fyrir þingmáli sem sagt er frá hér í greinargerð, frumvarpi sem er nánast samhljóða því frumvarpi sem við ræðum hér. Ríkisstjórn Varadkars hefur beitt öllum þeim klækjabrögðum sem henni hafa dottið í hug til að halda málinu föstu í nefnd, til að þæfa það og tefja til að það komist ekki til afgreiðslu á þinginu vegna þess að ríkisstjórnin er hrædd um að þingið myndi einfaldlega samþykkja málið þar sem þykir nokkuð ljóst að það sé meiri hluti fyrir því. En hvers vegna var Leo Varadkar þá að tala svona úti í New York á allsherjarþinginu? Jú, hann bætti nefnilega við að Írar myndu halda áfram að leita að gasi og vinna gas sem hann kallar, með leyfi forseta, „transition fuel“. Hvað eigum við að kalla það? Eldsneyti til að koma okkur yfir í græna hagkerfið. Það vill svo til að það eru engar líkur eða því sem næst engar á því að það finnist olía á írska landgrunninu en þar finnst gas. Þannig að það sem forsætisráðherra Írlands gerði í New York var það sem ætti nú yfirleitt að forðast í stjórnmálum, það var nokkuð innantómt. Þar sem við og ríki heims erum á þeirri sameiginlegu vegferð að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis þurfum við að beita ekki bara ýmsum ráðum heldur öllum ráðum til þess að takast á við það neyðarástand sem blasir við okkur í loftslagsmálum. Ein af þeim aðgerðum sem skipuleggjendur föstudagsverkfallanna hér á Austurvelli lögðu til að væri hluti af yfirlýsingu um neyðarástand í loftslagsmálum var að ekki yrði veitt frekari heimild til olíuleitar á íslensku yfirráðasvæði. Í þeim hópi er oft talað um að það þurfi aðgerðir strax. Hér er komið frumvarp sem býður upp á eina slíka aðgerð og strax-ið þarf ekki að vera neitt lengra en svo að við afgreiðum málið til hv. atvinnuveganefndar, hún greiði götu þess í gegnum nefndarstarfið og við samþykkjum það sem lög frá Alþingi. Þar með verðum við í færum með að verða ekki fyrst ríkja til að taka þetta skref en meðal þeirra fyrstu. Þetta væri ábyrg staða sem myndi gera okkur kleift að standa undir nafni sem framsækið ríki í loftslagsmálum og myndi líka gefa okkur sterkari stöðu þegar við töluðum við vini okkar, olíufíklana, hvort sem þeir eru frá Bandaríkjunum, Noregi, Írlandi eða hvaðan sem þeir eru og segjum: Að banna olíu og gas? Gerum það. Við gerðum það.