Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 797, um viðbrögð við dómi um uppgreiðslu Íbúðalánasjóðslána, frá Ólafi Ísleifssyni, og á þskj. 868, um lóðaleigu í Reykjanesbæ, frá Birgi Þórarinssyni.
Herra forseti. Það er mjög alvarleg staða í rekstri hjúkrunarheimila í landinu. Það er mikil óvissa í málaflokknum og um einstaka hjúkrunarheimili sem sveitarfélög hafa rekið og skilað af sér. Í stað þess að koma með skýra tilkynningu um það hvernig bregðast eigi við vandanum sendi hæstv. heilbrigðisráðherra út tilkynningu um að hv. formaður velferðarnefndar hafi brotið trúnað þegar hún sagði frá vandanum og fjallaði um það við fréttamenn. Stjórnarliðar í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd reyna einnig að breiða yfir símtöl hæstv. dómsmálaráðherra á aðfangadag til lögreglustjóra, sem snerust um að hæstv. fjármálaráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, hefði verið í samkvæmi þar sem sóttvarnareglur voru brotnar. Stjórnarliðar hafa í frammi þöggunartilburði í stað þess að horfast í augu við vanda og mistök. Fingri er beint að hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar til að reyna að þagga niðri þeim. Þetta er óásættanlegt, herra forseti.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Það er náttúrlega ömurlegt að horfa upp á ráðherra trekk í trekk, bæði í þeim málum sem hún talaði um áðan og fleirum, beita smjörklípum, beita jafnvel ráðuneytum fyrir sig til þess að drepa málum á dreif í stað þess að ræða þann hápólitíska vanda sem er uppi og snertir núna á þessari stundu tugi starfsmanna í kvennastéttum og ummæli sem kunna að koma fram hjá opinberum stofnunum sem eru verulega alvarlegar ásakanir og þurfa að vera í dagsljósinu. Ráðherra á frekar að reyna að leysa þennan vanda og koma að ræða við okkur hér í þingsal heldur en að einbeita sér að því að skjóta sendiboðana.
Herra forseti. Þetta er verulegt áhyggjuefni á tímum þar sem kórónuveirufaraldurinn dregur úr getu þingsins til að halda uppi hefðbundnum þingstörfum. Í þokkabót búum við nú við tilraunaverkefni vegna styttingar vinnutíma sem fækkar enn þingfundum og þá kemur framkvæmdarvaldið með enn einn lásinn, eða tilraun til þess. Ég tek undir að þetta er tilraun til þöggunar. Það er útúrsnúningur á þingskapalögum þegar ráðuneyti heilbrigðismála lætur fara frá sér að trúnaður skuli ríkja um það sem fram fer á þingnefndarfundum. Það er rangt, herra forseti. Þingskapalögin taka allan vafa af um að verið er að tala um beinar tilvitnanir. Ef hér á að reyna af hálfu ríkisstjórnarinnar að hefta stjórnarandstöðuna í störfum sínum þannig að hún geti ekki greint frá vinnu nefnda þá getum við pakkað saman.
Herra forseti. Ég hlýt að koma upp og taka undir þá gagnrýni sem komið hefur fram. Núna er, ekki bara í einni nefnd heldur tveimur nefndum samtímis, verið að gagnrýna það að fólk skuli mynda sér skoðanir og fjalla um þær skoðanir út á við. Það er ekki mjög jákvætt. Ef fólk getur ekki tekið þær upplýsingar sem það hefur fengið í gegnum störf nefnda og fjallað um þær út frá sínum skoðunum, út frá sínum hugmyndum, þá er ástandið orðið ansi slæmt. Þá er tilgangurinn með því að fá gesti á fundi jafnvel farinn. Ef við getum svo ekki haft og myndað okkur skoðanir og sett þær fram út á við þá er jafnvel spurning hvort tilgangur þingsins sé ekki farinn. Við verðum að hafa þetta málfrelsi. Við verðum að mega fjalla um það sem er á döfinni í þinginu og við verðum líka að fá að geta gert það án þess að ráðherrar eða aðrir séu að hlutast til um það og hafa skoðanir á því hvort maður megi hafa skoðun yfir höfuð.
Virðulegur forseti. Ég furða mig svolítið á þessum trúnaði í nefndum. Ég furða mig sérstaklega á því hvernig getur ríkt trúnaður um það sem varðar almannafé, hvort sem það er sveitarfélaga eða ríkisins. Ég myndi telja að það væri skylda að segja frá því ef ég vissi það utan nefndar, en ég má ekki segja það ef ég fæ þær sömu fréttir innan nefndar. Hvar liggja mörkin? Ber okkur ekki skylda til að setja spurningarmerki þegar verið er að tala um opinbert fé? Hvort sem það er út af mistökum eða einhverju öðru þá hljótum við að þurfa að gefa upplýsingar um það. Það getur ekki gilt trúnaður, ég sé ekki á nokkurn hátt hvernig á að geta gilt trúnaður um það vegna þess að það er okkar skylda að fylgjast með því hvernig farið er með opinbert fé.
Herra forseti. Alþingi hefur ríkt eftirlitshlutverk og verður að rækja það af festu. Það er hlutverk okkar allra sem eigum sæti hér á þingi að passa upp á að framkvæmdarvaldið framfylgi þeim ákvörðunum sem Alþingi tekur. Það er það sem við erum m.a. að gera í nefndarstörfum, að kanna hvernig framkvæmdarvaldið rækir skyldur sínar. Það er það sem við höfum verið að fjalla um í hv. velferðarnefnd, hvernig hefur tekist til með rekstur hjúkrunarheimila, hvernig hefur tekist til með þá fjármuni sem löggjafinn, fjárveitingavaldið, ákveður hjúkrunarheimilunum. Rétt í þessu var að berast mjög alvarlegt bréf til formanns velferðarnefndar um að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hafi lagt til að 140 manns, annars vegar í Vestmannaeyjum og hins vegar í Fjarðabyggð, skuli sagt upp vegna ákvarðana um rekstur hjúkrunarheimila, vegna yfirtöku á HSA og HSU, þeim hjúkrunarheimilum sem voru í rekstri sveitarfélaga. [[Forseti hringir.]]Hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, veit af þessu. [[Forseti hringir.]]Hún var vöruð við og það var að koma í ljós að ríkisstjórnin ætlar ekki að hlífa þessum konum og [[Forseti hringir.]]fólki af erlendum uppruna heldur gera sveitarfélögunum að segja upp 140 manns á þessum tímum.
Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu þurfa þeir gestir sem koma fyrir nefndir Alþingis að geta treyst því að trúnaður ríki um orð þeirra sem þeir láta falla í samtölum við nefndarmenn. Sá trúnaður hefur ekki verið rofinn og það hefur ekki komið fram að sá trúnaður hafi verið rofinn þótt ásakanir um slíkt hafi verið nokkuð háværar frá hendi stjórnarliða í fjölmiðlum. Almennt talað ríkir sterkari trúnaðarkrafa hér um vandamál en kannski er ástæða til. Okkur eru í fersku minni símtöl Donalds Trumps Bandaríkjaforseta við yfirmann kosningaeftirlits í einu ríkja Bandaríkjanna þar sem hann fór fram á að viðkomandi fyndi fyrir sig atkvæði. Við lásum þessi símtöl lið fyrir lið, orð fyrir orð, heimsbyggðin öll. Það ríkti ekki trúnaður um þau. Trúnaðarskylda hér um [[Forseti hringir.]]símtöl ráðamanna við undirmenn sína virðist vera ríkari meðal íslenskra ráðamanna en hjá Donald Trump í Bandaríkjunum.
Virðulegi forseti. Það er afar mikilvægt, eins og kom fram í máli hv. þm. Guðmundar Andra Thorssonar, að það ríki trúnaður og að menn geti treyst því að það sem þeir segja á nefndarfundum verði ekki borið á torg. Á sama hátt er afar mikilvægt að þingmenn geti rækt eftirlitsskyldur sínar. Heimildir þingmanna til þess og til að ræða efnislega um mál sem eru rædd á fundum eru ríkulegar og það er langur vegur á milli þess að rækja þær skyldur og að rjúfa trúnað við þá gesti sem kunna að koma á fundi. Ég lít ekki svo á að hér sé um einhverja árás af hálfu stjórnvalda að ræða, síður en svo. Það er í raun miklu fremur verið að árétta að til þess að þingnefndir geti sinnt hlutverki sínu verði þeir sem koma fyrir nefndina, oft og tíðum með viðkvæmar upplýsingar, að geta treyst því að þær leki ekki út.
Virðulegi forseti. Ég tek undir allt það sem komið hefur fram frá þingmönnum stjórnarandstöðunnar. Það er sorglegt fyrir lýðræðið sjálft að meiri hlutinn skuli með þeim hætti sem fram hefur komið hafa reynt að hafa áhrif á störf þingmanna stjórnarandstöðunnar. Það er augljóslega verið að reyna að draga athygli frá mikilvæga málinu sem um ræðir. Hvernig á það líka ganga upp, virðulegi forseti, að við sem störfum í fastanefndum Alþingis getum ekki fjallað um það sem fram kemur þar? Í fyrsta lagi lít ég ekki svo á að trúnaður hafði verið brotinn yfir höfuð. Í öðru lagi var um að ræða upplýsingar er varða almenning. Mér finnst það sorglegt fyrir lýðræðið sjálft, virðulegi forseti, að meiri hlutinn beiti sér með þessum alvarlega hætti til að reyna að hafa áhrif á störf okkar sem erum hér þjóðkjörnir fulltrúar. Þetta er þöggunartilraun og ég legg til að forseti beiti sér fyrir því að slíkt sé ekki viðhaft hér á Alþingi Íslendinga.
Forseti. Í áréttingu frá forseta til formanna og nefndarmanna í fastanefndum Alþingis er einmitt sagt að gestir eigi að geta tjáð sig á opinn og óþvingaðan hátt og það sé ekki hlutverk nefndarmanna í fastanefndum að endursegja, hvað þá túlka, það sem gestir eða aðrir nefndarmenn segja. En hins vegar verða nefndarmenn að geta gert grein fyrir afstöðu sinni og viðhorfum. Núna hafa stjórnarþingmenn verið að garga trúnaðarbrestur fram og til baka. Við þurfum að fara varlega með það orð. Það er til skilgreining á því hvað trúnaður þýðir í þingnefndum. Maður er beðinn um það fyrir fram með sérstökum formerkjum sem hefur ekki verið gert í neinu af þeim tilvikum hér þar sem gargað er trúnaðarbrestur. Við þurfum að geta rækt eftirlitsskyldu okkar. Og ef gestir eiga að geta verið hreinskilnir og opinskáir, eins og æskilegt er, en nefndarmenn geta síðan ekki notað það á neinn hátt í störfum sínum, hvert erum við þá komin? Ef það er bara trúnaðarbrestur ef þingmenn gera það erum við komin í mjög djúpa holu [[Forseti hringir.]]sem erfitt er að réttlæta lýðræðislega séð.
Herra forseti. Já, það getur stundum verið vandlifað, en það verður að segjast eins og er að það virðist vera svolítil tilhneiging hjá stjórnarliðum að taka það mjög óstinnt upp ef minni hlutinn leyfir sér að „tala pólitík“ og leyfir sér að nota upplýsingar í pólitískum tilgangi. Það virðist allt í einu vera orðið einhvers konar óþokkabragð af hálfu minni hlutans. Það er líka orðið vandlifað ef þingmenn mega ekki draga ályktanir af því sem fram fer á nefndarfundum og tjá þær ályktanir opinberlega. Það er alveg ljóst að það gilda mjög strangar reglur um trúnað, en það eru reglur sem þarf að virkja ef gestir nefndarinnar eða nefndin sjálf vill viðhafa trúnað um tiltekin atriði sem fram koma á nefndarfundi. Það er mjög mikilvægt að menn hafi í huga að það þarf sérstaklega að kveða á um slíkan fortakslausan trúnað og það hefur ekki verið gert í dæmum sem hér hafa verið nefnd.
Herra forseti. Það er alvarlegt ef vegið er að aðhaldshlutverki þingmanna sem hljóta að hafa svigrúm til að greina frá sjónarmiðum sem fram koma á nefndarfundum um grafalvarleg málefni sem eiga sannarlega erindi við almenning. Auðvitað þarf að ríkja trúnaður um það sem sagt er á nefndarfundum Alþingis og orð gesta, en ásakanir um að formaður velferðarnefndar hafi brotið þingsköp vegna þess að hún segir frá því að fram hafi komið á fundi velferðarnefndar að hluti sveitarfélaga landsins væri að nýta fé sem á að renna til reksturs hjúkrunarheimila í eitthvað allt annað en það - það eru upplýsingar sem eiga sannarlega erindi við almenning. Við sem sinnum eftirlitshlutverki með fjárheimildum og höfum fjárheimildavaldið hér á þingi hljótum að vilja vekja athygli á þeirri staðreynd. Herra forseti. Við þingmenn eigum að halda trúnað en það má heldur ekki ýkja eða afbaka þingsköpin [[Forseti hringir.]]í þeim tilgangi að taka athyglina frá því stóra alvarlega máli og stöðu sem ríkir í málefnum [[Forseti hringir.]]hjúkrunarheimila og þyrla hér upp ryki um trúnað og leka innan úr nefnd.
Virðulegi forseti. Mig langar til að ræða hér um þann trúnað sem meiri hluti þingsins predikar. Trúnaður er alltaf mikilvægur þar sem hann á við, þar sem hann er nauðsynlegur og þar sem hann þjónar einhverjum hagsmunum; til að verja viðkvæma hagsmuni, til að verja viðkvæmar upplýsingar. Trúnaðurinn er aldrei hannaður til að þjóna eingöngu hagsmunum valdsins. Það er þöggun. Þessir tilburðir hér og þessi umræða hér, og það að þingmenn þurfi að sitja undir því dag eftir dag af hálfu meiri hlutans að leka upplýsingum, upplýsingum sem hvergi hafa komið fram, er óþolandi og óboðlegt. Þetta verður til þess að upplýsingar, t.d. varðandi mál sem nú er til meðferðar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, upplýsingar sem eiga erindi við almenning, rata ekki út vegna þess að hér er búið að búa til einhverja þá umgjörð að upplýsingar geti ekki skilað sér til almennings.
Herra forseti. Ég ætla ekki að tala um tiltekin tilvik enda á ég ekki sæti í hv. velferðarnefnd og veit ekki nákvæmlega hvað fram fór þar. Ég vil hins vegar árétta að það er skýrt tekið fram í 19. gr. þingskapa að ekki eigi að vitna beint eða óbeint til gesta með það sem fram kemur á lokuðum fundi. Það eru mismunandi fundir haldnir hér í þinginu, sumir eru lokaðir, það eru hinir venjulegu nefndafundir, síðan eru fundir sem eru opnir fjölmiðlum og opnir fundir. Menn geta verið þeirrar skoðunar að mál séu þess eðlis að þörf sé á að halda opna nefndafundi. Þá fer það eftir ákveðnum reglum og er beðið um að það sé þá gert með þeim hætti. Mér vitanlega hefur það gengið tiltölulega greitt hér í þinginu að menn geti fengið opna fundi um slík mál. Annað sem ég vildi nefna er að þingmenn geta auðvitað að hagnýtt sér upplýsingar sem fram koma á lokuðum nefndarfundum með því að kalla þær fram með einhverjum öðrum hætti hér í þingsal, með fyrirspurnum, óundirbúnum eða undirbúnum eða hvaðeina. [[Forseti hringir.]]Það er ekki verið að setja lok á einhvern pott. Það er bara verið að vísa til þess að þegar menn tjá sig á nefndarfundum eiga menn að geta gert það án þess að í það sé vitnað.
Herra forseti. Ég hef áhyggjur af þessari tangarsókn gegn eftirlitshlutverki Alþingis sem er í gangi þessa dagana og ég vona að virðulegur forseti deili þeim áhyggjum með mér. Ég vil vitna hér til bókunar fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem dylgja að því að gestir nefndarinnar geti ekki treyst því að ákvæði þingskapa um trúnað haldi. Þetta er rangt. Þetta er ósatt. Þetta grefur undan trúverðugleika Alþingis og nefndar sem á að hafa eftirlit með ráðherrum ríkisstjórnarinnar. Er varðstaða um ráðherra Sjálfstæðisflokksins virkilega þess virði? Er ekki of dýru verði keypt að grafa undan Alþingi til að verja Sjálfstæðisflokkinn þeim skít sem hann drullar sjálfur upp?
Virðulegi forseti. Hér eru höfð uppi stór orð, sýnist mér. Ég verð að segja að það er augljós túlkunaratriði hér í gangi miðað við það að stjórnarandstaðan telur að ekki hafi verið framin nein trúnaðarbrot á meðan við, mörg hver okkar a.m.k., teljum að svo hafi verið. Það er nefnilega mikilvægt að gestir geti búið við það að þeirra frásagnir séu virtar og trúnaði haldið yfir þeim nema þeir séu sérstaklega beðnir um það. Ég verð að benda á það sá ráðherra sem hér er verið að gagnrýna, hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, er ítrekað hér til svara í þinginu og hefur verið. Það hafa gefist fjölmörg færi á því að spyrja um þessi mál. Það eitt og sér ætti ekki að vera flókið, að fá svör um eitthvað sem fólk telur að eigi erindi við almenning. En það ber að fara með upplýsingar, á viðkvæmum tímum eins og nú eru og í þessum málum sem um er rætt, vandlega.
Á viðkvæmum tímum?
Eru ekki Covid-tímar, eru það ekki viðkvæmir tímar sem [[Forseti hringir.]]stjórnarandstaðan er sífellt að vitna í? [[Frammíköll í þingsal.]] [[Forseti hringir.]]
Forseti biður þingmenn að róa sig.
Hv. þingmenn [[Forseti hringir.]]hafa ítrekað nota þennan stól til að segja að þeirra störf séu með [[Forseti hringir.]]þeim hætti að þeir geti ekki tjáð sig. Það er bara rangt.
Forseti telur að það auki ekki á virðingu Alþingis að við getum ekki átt þessa umræðu af stillingu.
Herra forseti. Ég kem hér upp til að bera af mér sakir þegar þingmenn stjórnarflokkanna og hæstv. heilbrigðisráðherra sakar mig um að hafa brotið trúnað. Í fréttatilkynningu sem hangir inni á vef Stjórnarráðsins stendur að í þingskapalögum sé afdráttarlaust kveðið á um að trúnaður skuli ríkja um málefni sem rædd eru á lokuðum nefndarfundum. Í þingskapalögum er talað um að það eigi ekki að vísa í orð einstaklinga. Þetta er tvennt ólíkt. Ef við fengjum ekki að ræða þau málefni sem eru til umfjöllunar í nefndum værum við aldrei að ræða nein málefni á opinberum vettvangi. Það er bara svo skýrt. Og af því að hv. þm. Birgir Ármannsson kom hingað upp og sagði að að sjálfsögðu mætti ekki gera þetta þá ætla ég, með leyfi forseta, að fá að vitna í ræðu hans sem flutt var 28. janúar 2021 þar sem segir, með leyfi forseta: „Ég var akkúrat á fundi í velferðarnefnd þegar Samtök atvinnulífsins komu til að gera grein fyrir sinni umsögn og ég gat ekki skilið fulltrúa þeirra þannig að samtökin legðust gegn því að farið væri í afmarkaðar breytingar núna …“ Ég leyfi mér líka, [[Forseti hringir.]]með leyfi forseta, að vitna í hæstv. heilbrigðisráðherra sem sagði í ræðu 5. desember 2014: „En ég tók eftir því þegar læknar [[Forseti hringir.]]komu á fund velferðarnefndar að þeirra áhyggjur snerust ekki einungis í raun og veru um launakjör heldur ekki síður um skort á framtíðarsýn fyrir heilbrigðiskerfið í heild. Hvar, herra forseti, [[Forseti hringir.]]var forseti þings þá eða aðrir þingmenn [[Forseti hringir.]]þegar þessir þingmenn rufu meintan trúnað? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Það virðist vera að því erfiðari mál sem ráðherrar eru komnir í, þeim mun ríkari verði þöggunartilburðirnir. Ég vil hins vegar benda á að með breytingunum á þingskapalögum árið 2011 var heimild til að tjá sig um það sem fram fer á nefndarfundum rýmkuð. Segir m.a. í greinargerð, með leyfi forseta: „Ýmsar eðlilegar ástæður eru fyrir þessari þróun því að á nefndarfundum eru oft rædd mikilvæg þjóðmál þar sem fram koma sjónarmið sem ekki er hægt að setja undir þagnarskyldu eða gestir hafa komið á fund nefndar með mikilvægar upplýsingar eða sjónarmið sem ekki hefur verið hjá komist að skýra frá opinberlega.“ Ég beini því eindregið til hæstv. forseta að standa með þinginu og koma í veg fyrir þá þöggunartilburði og -tilraunir sem eiga sér stað núna af hálfu meiri hluta þingsins.
Forseti. Stundum skil ég ekki stillingu á hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar sem fara frá 0 upp í 10 án þess að hika, og hlæja svo og sýna öðrum lítilsvirðingu hér úti í sal af því að þeir þora ekki að líta í eigin barm og hafa ekki þorað mjög lengi. Um allt samfélag vinnur fólk eftir því að halda trúnað. Þetta hefur gert árum saman hér. Svo kemur upp mál. Er það einn þingmaður stjórnarandstöðunnar sem lítur í eigin barm? Enginn. Þetta er alltaf öðrum að kenna og þetta er alltaf þöggun, farið beint þangað, látið eins og hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar hafi ekki málfrelsi. Þingmenn geta kallað eftir gestum á fundi, eftir ráðherrum á fundi, þeir geta getað beðið um opna fundi, þeir geta lagt fram fyrirspurnir, skýrslubeiðnir, farið fram á sérstakar umræður. Er þetta þöggun? Er þetta hefting á málfrelsi? Látið ekki svona. Þeir þurfa hins vegar að gæta orða sinna við fjölmiðla. Það er greinilega stundum gríðarlega erfitt að gera það. Það er það sem verið er að biðja um og þeir þurfa að þola það að aðrir hafi skoðun á því hvernig þeir tala.
Virðulegi forseti. Það kom fram hér í umræðunni að viðkvæmar trúnaðarupplýsingar og sjúkraupplýsingar í dómsmálum, viðkvæmar sjúkraupplýsingar, mjög viðkvæmar, séu söluvara. Þær eru söluvara. Lánakjör og persónulegrar fjárhagsupplýsingar einstaklinga: Söluvara, algjör söluvara. Hræsnin liggur í því að opinberar upplýsingar um fjármál sveitarfélaga eða ríkisins séu viðkvæmar trúnaðarupplýsingar. Ég held við séum komin á fáránlegan stað. Á meðan við seljum sjúkraupplýsingar opinberlega og upplýsingar um fjármál einstaklinga opinberlega, og einhverjir græða á því, skulum við ekki segja að fjármál ríkis og sveitarfélaga séu trúnaðarmál.
Herra forseti. Formaður velferðarnefndar valdi að segja frá með sínum hætti fréttum af því sem fram fór á nefndarfundi. Ég veit ekki hvort sú lýsing sem hún gaf í sjónvarpsviðtali er sú sem aðrir nefndarmenn hefðu gefið. Það er allsendis óvíst og raunar finnst mér það ólíklegt. En í því liggur málið, að það liggur nánast fyrir, eins og hv. formaður nefndarinnar veit, í hvern hún var að vitna á fundinum. Það þarf ekkert að vera með einhvern svip undrunar í því efni af því að formaðurinn veit nákvæmlega hverjir koma á fundinn og hún veit nákvæmlega hverjir kynnu að hafa gefið upplýsingar eins og hún vitnaði um. Varðandi það sem formaðurinn nefndi með fregnir af uppsögnum 140 starfsmanna veit formaður velferðarnefndar það vel, og sennilega flestir í þessum sal, að þessir starfsmenn verða endurráðnir á sömu stofnanir [[Nei.]]við flutninga á verkefnum til ríkisins. Þetta veit formaðurinn og [[Þetta er rangt.]]það er í besta falli ómaklegt að halda öðru fram.
Herra forseti. Þingmenn hafa ríku eftirlitshlutverki að gegna með framkvæmdarvaldinu. Það er ekki léttvægt. Það er grafalvarlegt þegar ráðherra skrifar á vef ráðuneytisins og kvartar undan fréttaflutningi og kvartar undan formanni velferðarnefndar eins og gert er. Það er alvarleg tilraun til þöggunar. Ég segi, forseti: Tölum um vanda hjúkrunarheimilanna, gerum kröfu til hæstv. heilbrigðisráðherra, að ráðast gegn þeim vanda. Tölum um að hæstv. fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins fór í samkvæmi þar sem sóttvarnir voru brotnar á Þorláksmessu. Tölum um símtal sem hæstv. dómsmálaráðherra átti við lögreglustjóra. Látum ekki framkvæmdarvaldið og stjórnarliða þagga niður í okkur. Sinnum hlutverki okkar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Í tilefni orða nokkurra þingmanna hér sem telja málið svo einfalt að annars vegar séu nefndarfundir opnir og hins vegar lokaðir, langar mig aðeins að nefna millileiðina, sem ég hélt að við þekktum öll. Hún er þessi: Starfsreglur fyrir fastanefndir Alþingis, 4. mgr. 12. gr., með leyfi forseta: „Nefndarmanni, og öðrum er sækja nefndafundi, er óheimilt að hafa eftir opinberlega ummæli er fallið hafa á lokuðum nefndarfundi, sbr. 1. mgr., nema hans sjálfs eða með leyfi þess sem þau viðhafði.“ Þetta vitum við. Þetta hefur ekki verið rofið. Og svo segir áfram: „Jafnframt geta gestir í upphafi fundar óskað eftir því að nefndarmenn séu bundnir þagnarskyldu um það sem þeir fá vitneskju um á fundinum og skal formaður þá þegar leita eftir afstöðu nefndarinnar til þess.“ Ég sit í velferðarnefnd. Þess var ekki óskað og við vorum öll, nefndarmenn, í fullum rétti til að túlka það sem fram kom efnislega á þeim fundi. Það var það sem var gert og það færi betur á því ef meiri hlutinn hér inni hefði meiri áhyggjur af því sem fram kom efnislega á fundinum en hvernig og hverjir greindu frá því og hvenær. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Það er lykilatriði að þetta sé skýrt. Það eru bara þrjú fundarform sem við höfum á nefndarfundum þar sem við fáum upplýsingar til að geta tekið afstöðu til mála sem við verðum að geta upplýst almenning um og almennt bara upplýst almenning um það hvað fer fram. Þetta snýst allt um almenning. Almenningur á rétt á því að fá upplýsingarnar og vera upplýstur um að við séum að starfa í þeirra þágu. Það eru annars vegar lokaðir fundir, það eru hins vegar gestafundir, eins og komið hefur fram, þegar gestir koma fyrir nefndina. Að jafnaði skulu þeir vera með því formi, það sem er kallað gestafundur, að fjölmiðlamenn mega koma og það má vitna til orða. Trúnaðurinn er síðan annað. Það er munurinn á þessu. Það eru annars vegar lokaðir fundir, má ekki vitna til orða. Það þýðir ekki að þú megir ekki túlka þó að ég hafi ekki gert það sjálfur, ég fór sérstaklega varlega og var innan þess ramma sem er ný túlkun forseta á þessum málum. Þessi nýja túlkun forseta, að það megi ekki einu sinni túlka það sem kom fram á fundunum ef þeir eru lokaðir - þá getum við ekki sinnt okkar starfi nema fá meiri hluta fyrir því að allir fundir, sem væri líklega mjög farsæl staða, séu að jafnaði þannig [[Forseti hringir.]]að það megi vitna til orða nema það sé sérstaklega beðið um eitthvað annað. [[Forseti hringir.]]Ef það er ekki leyfilegt, og það er meiri hluti nefndar sem þarf að samþykkja þetta, [[Forseti hringir.]]er það það eina sem minni hlutinn á eftir, þ.e. að allir fundir séu opnir fjölmiðlum, að öllum fundum sé sjónvarpað frá þinginu. Það er það eina í stöðunni ef þetta er ekki leyst á farsælli hátt fyrir þing og þjóð.
Herra forseti. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir sagði að það ætti ekki að vera erfitt eða flókið að kalla eftir svörum í óundirbúnum fyrirspurnum. Nei, það ætti ekki að vera það. En það er stundum erfitt að fá svör við efnislegum spurningum. Við skulum einbeita okkur að því að ræða kjarnann hérna en ekki hismið. Hér er verið að ræða um ummæli við fjölmiðil þar sem með almennum hætti var sagt að komið hefði fram að hluti sveitarfélaga landsins væri að nýta fé sem ætti að renna til reksturs hjúkrunarheimila í eitthvað annað en hjúkrunarheimili. Það er með öðrum orðum verið að ýja að því að það sé verið að nota opinbert fé af hálfu sveitarfélaga með grunsamlegum og óeðlilegum hætti. Eigum við ekki að ræða það? Sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður í einum af þessum sveitarfélögum finnst mér bara ömurlegt að sitja undir því eftir að hafa tekið þátt í afgreiðslu ár eftir ár að borga af öðrum hlutum af útsvarinu með hjúkrunarheimilum sem hafa verið vanfjármögnuð, og að það skuli ekki vera rætt. [[Forseti hringir.]]Ættu ekki þingmenn, burt séð frá því hvað þeim finnst um þessi ummæli hv. þingkonu Helgu Völu Helgadóttur, [[Forseti hringir.]]að vera að ræða þessar ásakanir? Ég held það.
Virðulegi forseti. Það er eiginlega hálftrist að sitja undir orðum meiri hlutans um þetta mál. Hann heldur sig við þá rökvillu, þann strámann, að trúnaður hafi verið brotin. Ég hef ekki enn þá heyrt það rökstutt að trúnaður hafi verið brotin og ég sit í velferðarnefnd sem stendur. Nei, reynt er að skjóta sendiboðann. Þau mæta af fullum þunga með þöggunarbeitingartólin, alla leið innan úr ráðuneytunum sínum. Ég spyr því, virðulegi forseti: Hvar er ábyrgðartilfinningin? Hvar er auðmýktin gagnvart því starfi sem við eigum að vera að vinna hér í þágu almennings, gagnvart þeim upplýsingum sem fram komu á þessum nefndarfundum? Mér finnst sorglegt fyrir lýðræðið sjálft að meiri hlutinn noti einhvers konar hentisemisfilter á aðra þingmenn, á stjórnarandstöðuna, til að reyna að hafa áhrif á störf okkar. Þau hafa meira að segja skoðun á því hvernig við tjáum okkur hér í ræðustól, að við förum of hratt úr núlli upp í tíu. Þau fara samt sjálf frá núlli upp í tíu við að segja að við séum að fara úr núlli upp í tíu og koma eins inn á það að skoðun hvers og eins þingmanns sé ekki sú sama og þau hafi sjálf. [[Forseti hringir.]]Til þess er leikurinn gerður. Til þess eru kjörnir fulltrúar almennings.
Herra forseti. Það er auðvitað alþekkt leið til að drepa málum á dreif að finna til eitthvað sem er algjörlega óskylt því sem raunverulega skiptir máli og beina sjónum að því. Það er akkúrat það sem gerst hefur undanfarið í þeim dæmum sem við höfum verið hér að tala um. Það er líka athyglisvert að komið hafa fram tilvitnanir í orð hv. þingmanna í fortíð, hvernig þeir hafa sjálfir vitnað beint í ummæli með mjög afgerandi hætti, þannig að maður getur ekki dregið aðra ályktun en þá að þessar reglur um trúnað gildi bara þegar það hentar mér. Það eru trúnaðarbrot ef einhverjir aðrir gera það. Ég má gera það þegar það hentar mér. Þið megið ekki gera það. Og eigin barmurinn er ágætur til að líta í stöku sinnum. [[Forseti hringir.]]Það held ég að sumir hv. þingmenn, sem hér hafa tekið til máls af hálfu stjórnarliða, ættu einmitt að gera, að líta í sinn ágæta eigin barm.
Virðulegi forseti. Margt hefur komið fram í þessum umræðum því til stuðnings að full ástæða sé til að ræða málefni sem komið hafa fram í þessum tveimur nefndum, og ég ætla ekkert að fara að bæta við það eða draga umræðuna mikið á langinn. En það er eitt sem mig langar þó að nefna hér. Ég held að það sé sérstakt vandamál hér á Íslandi að það megi ekki ræða vandamál heldur sé alltaf rætt hvort það megi ræða vandann. [[Hlátur í þingsal.]]
Herra forseti. Bara aðeins til áréttingar, af því að hér vitnaði ágætur hv. þingmaður til orða minna frá 28. janúar sl., þá féllu þau ummæli akkúrat í umræðunni, ég fletti því upp, þegar ég var að leiðrétta túlkun annars þingmanns, hv. þm. Birgis Þórarinssonar, [[Hlátur í þingsal.]]á einhverju sem fram kom af hálfu þessara ágætu Samtaka atvinnulífsins. Hv. þm. Birgir Þórarinsson kom hér í ræðustól og var að vitna, að mínu mati, með fullkomlega röngum hætti til Samtaka atvinnulífsins [[Gripið fram í.]]og það neyddi mig til að koma upp og leiðrétta það. Það er akkúrat það sem gerist, hv. þingmaður. Það er akkúrat það sem gerist þegar sumir þingmenn koma fram og telja sig þess umkomna að túlka eitthvað sem sagt hefur verið. Þá neyðir það aðra annaðhvort til þess að láta mistúlkunina, rangfærsluna, standa eða koma með sína túlkun. Þess vegna velti ég því stundum fyrir mér ef þingmenn [[Forseti hringir.]]geta ekki virt eðlilegan trúnað - þá er ég ekki að tala um hátíðlegan trúnað í merkingu þingskapa heldur bara eðlilegan trúnað um það sem menn eru að segja á [[Forseti hringir.]]nefndarfundum - þá er kannski bara best að hafa alla nefndarfundi opna [[Gripið fram í.]]eins og hv. þingmenn Pírata hafa lengi talað um. [[Forseti hringir.]]En þá verða menn líka að athuga að það er ekki víst að menn fái sömu upplýsingar á fundunum og ella kæmu fram.
Forseti. Aftur um þessa áréttingu forseta til formanna og nefndarmanna í fastanefndum Alþingis. Ég velti fyrir mér tilefni hennar. Hvert er það? Er það að svara þessum málum um símtöl dómsmálaráðherra og misnotkun á fjárheimildum? Í lok bréfsins segir að óskað sé eftir því að formenn fastanefnda fari yfir téðar trúnaðarreglur með nefndarmönnum sínum og hvetji þá til að hafa þær í heiðri. Það var gert í hv. fjárlaganefnd á einni mínútu eða svo. Það er ekkert sem segir mér að lokinni yfirferð á þessari áréttingu í nefndinni hvort eitthvert tilefni sé til að bregðast við á þennan hátt vegna þeirra mála sem hér eru í gangi. Er hæstv. forseti að segja að þessi tvö mál og hvernig til þeirra var stofnað séu tilefni til þess að ræða um trúnað, hvort um trúnaðarbrot hafi verið að ræða eða ekki?
Virðulegur forseti. Ég bara get ekki lýst ánægju minni og gleði yfir þessum orðum hv. þingmanns um að opna skuli nefndarfundi að jafnaði og breyta þessu leyndarhyggjufyrirkomulagi á nefndarfundum yfir í það sem ætti að vera eðlilegt, að loka fundum ef það eru viðkvæm málefni til umræðu, af því að ekki eru öll málefni sem eru til umræðu viðkvæm. Það ætti kannski að hafa smáendurmenntun í því hér á þingi hvað telst vera viðkvæmt málefni og hvað ekki. Þar að auki finnst mér verulega skrýtið hversu viðkvæmir stjórnarliðar eru fyrir orðinu þöggun, af því að ef þetta er ekki þöggun þá eru þetta a.m.k. alvarlegar tilraunir til að grafa undan stjórnarandstöðunni. Og hvort er betra úr valdasætinu, að setja sig á háan hest og horfa niður á stjórnarandstöðuna og þagga niður í henni eða gera lítið úr henni. Hvort er betra? Getur einhver útskýrt það fyrir mér? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Mig langaði bara að hvetja forseta til að fara yfir þetta nákvæmlega og ekki bara þessa 19. gr. varðandi það að ekki megi vitna til orða á lokuðum nefndarfundum. Þó má gera það þegar gestafundir eru, en það þarf meiri hluta nefndar til að ná því fram. Það er kannski eitthvað sem við gerum í framhaldinu í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vegna ásakana um að formaður hafi brotið trúnað með því að segja í kvöldfréttum að komið hafi fram nýjar upplýsingar í nefndinni og við þyrftum að athuga málin nánar. Að sjálfsögðu er það meira að segja túlkun forseta. Ég talaði náttúrlega strax við forsetann. Hann áréttaði síðan við nefndirnar, nefndarmenn og nefndarformenn, hvernig þessu skyldi háttað. Túlkunin er samt mjög þröng. Ég biðla til forseta að fara vel yfir hvað þetta þýðir í raun og veru í framkvæmd í þinginu varðandi hvernig við getum starfað. Ef fundirnir eru að jafnaði lokaðir og ekki má vitna til orða sem fallið hafa, og samkvæmt túlkun forseta þýðir það að ekki má einu sinni túlka orð þeirra sem koma á nefndarfundi, þá fúnkera nefndirnar ekki í því formi. Þá er kannski bara best að við færum okkur yfir í það [[Forseti hringir.]]að þegar gestir koma á fundi séu fundirnir að jafnaði opnir eins og er heimild fyrir. Meiri hluti nefnda gerir það. Við förum kannski að óska eftir því að það sé standardinn. Við getum óskað eftir því [[Forseti hringir.]]að meiri hluti nefndar samþykki það. Ef það gengur ekki verður verðum við alltaf að þvinga fram [[Forseti hringir.]]opna nefndarfundi með þremur nefndarmönnum. Það væri gott ef forseti færi yfir þetta og reyndi að finna sáttalausn í þessu [[Forseti hringir.]]þannig að starfið í þinginu geti verið vel upplýst og faglegt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Til að taka þetta saman þá hefur verið dylgjað í tveimur nefndum um trúnaðarbrot af hálfu hv. þingmanna. Það er mjög áhugaverð tilraun til að færa markstangir, annars vegar með því að drepa málum á dreif í tveimur nefndum og hins vegar með því að búa til réttlætingu fyrir alls konar hentisemistúlkun á þingsköpum til framtíðar. Ég er mjög feginn að ég get verið sammála hv. þm. Birgi Ármannssyni um það að kannski er orðið tímabært að fundir fastanefnda Alþingis séu að jafnaði opnir til þess einmitt að draga úr hættunni á svona endalausri firringu. Fundirnir eiga að jafnaði að vera opnir, ekki alltaf, ekki skilyrðislaust, en það á að vera sjálfgefið. Svo getum við haft meiri trúnað þegar þörf er á. Víða erlendis er það einmitt gert svona vegna þess að það er skilningur á því að lokaorðið sé alltaf hjá almenningi. Alltaf. Ef almenningur getur ekki fengið að vita hvað er í gangi hér á þinginu þá liggur það í augum uppi að upp munu koma svona rifrildi þegar þingmenn telja að koma þurfi upplýsingum til skila.
Herra forseti. Það var áhugaverð orðskýring hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni áðan, að hann væri ekki að fetta fingur út í það að hér hefði verið brotinn hinn hátíðlegi trúnaður í merkingu þingskapalaga, heldur einhver eðlilegur trúnaður um það sem fram fer á fundum. Þingið starfar eftir þingskapalögum, ekki eftir einhverri hentitúlkun á orðum sem fer eftir því hvernig stjórnarliðum líður, að þeir þurfi að sparka í stjórnarandstöðu. Hér þarf forseti að gera upp við sig hvort hann ætlar að standa með þinginu í þessari atlögu stjórnarliða gegn eftirliti í tveimur nefndum síðustu vikuna, eða hvort hann ætlar að leyfa þeim að draga okkur út í þennan skurð þar sem einhver hentistefna ræður því hvað má og má ekki segja um störf þingsins. Það getur ekki verið staða sem forseti alls Alþingis er sáttur við. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Ég tel, miðað við umræðuna hér í dag, að það hafi verið þörf á því að fara yfir þessi mál og að hugsa aðeins til hvers þetta regluverk er sett og kannski af hvaða ástæðu er verið að túlka reglurnar með þeim hætti sem nú er. Mér sýnist að túlkun meiri hlutans sé með þeim hætti að það megi varla birta dagskrá þingsins á netinu því að þá gæti einhver áttað sig á því um hvað verið er að tala. Maður sá það í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að fyrst fór meiri hlutinn fram með það að menn hefðu rofið trúnað, svo þegar það augljóslega stóðst ekki skoðun fór hv. þm. Brynjar Níelsson að tala um að það hefði orðið trúnaðarbrestur. Á íslensku þýðir það það að hann kann ekki að meta hvernig Píratar starfa eða hefur ekki smekk fyrir Pírötum. Ekkert nýtt þar. En nefndirnar verða að fá að vinna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti vill bara segja að vonandi talar enginn um þöggun í sambandi við þessa umræðu um fundarstjórn forseta sem hefur staðið alllengi, stærstur hluti þátttakenda talað tvisvar og forseti sýnt því umburðarlyndi að á köflum hefur það snúist um pólitísk mál en ekki í sjálfu sér fundarstjórnina. Að sjálfsögðu er þó meðferð trúnaðarupplýsinga og trúnaður í þingnefndum efni sem á heima í umræðum um störf þingsins. Það var spurt hér af hverju forseti hefði brugðið á það ráð að senda formönnum fastanefnda og nefndarmönnum áréttingarbréf fyrir helgina þar sem farið var yfir trúnaðarreglurnar. Svarið er einfaldlega það að það var orðin opinber umræða um meðferð trúnaðarupplýsinga í tveimur þingnefndum á einum og sama sólarhringnum og ásakanir um möguleg brot og af þeim ástæðum þótti forseta ástæða til að senda þetta áréttingarbréf og slíkt hefur áður verið gert. Það var gert í von um það, sem kannski var óraunhæft af hálfu forseta, að góðar umræður færu fram um þetta vandasama mál þar sem forseti telur þær eiga best heima, þ.e. í nefndunum sjálfum.
Til svara eru: Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og barnamálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Daginn fyrir alþjóðlegan baráttudag kvenna tilkynnti menntamálaráðherra um áfrýjun á dómi héraðsdóms og hélt þannig áfram málaferlum gegn konu sem taldi sér mismunað á grundvelli kyns. Kærunefnd jafnréttismála hafði úrskurðað að svo hefði verið. Á alþjóðlegum baráttudegi kvenna lögðu níu konur fram kærur til Mannréttindadómstóls Evrópu vegna málsmeðferðar í íslenska réttarkerfinu. Daginn eftir alþjóðlegan baráttudag kvenna bárust fréttir af því að í stað þess að nota hinn eðlilega farveg innan réttarfarsnefndar hafi dómsmálaráðherra ákveðið að fela Jóni Steinari Gunnlaugssyni að vinna nauðsynlegar endurbætur á réttarkerfinu. Allt þetta sendi slæm skilaboð til þeirra kvenna sem vilja leita réttar síns, jafnvel þó að hæstv. forsætis- og jafnréttisráðherra hafi hringt bjöllunni fyrir jafnrétti í Kauphöllinni sama dag. Önnur stórfrétt fór fyrir ofan garð og neðan og hún sneri að kerfisbundnu launamisrétti kynjanna. Í nýuppfærðri Tekjusögu stjórnvalda birtist sláandi munur á tekjum karla og kvenna. Þar kemur fram að menntun kvenna gagnist þeim síður til tekna. Því meira sem konur mennta sig, því meiri verður munurinn á milli þeirra og karla. Kona með meistaragráðu getur vænst þess að fá 100.000 kr. minna í laun en karl með BA-gráðu. Ég veit að starfshópur um launamun kynjanna hefur starfað í a.m.k. eitt ár og því spyr ég hæstv. ráðherra: Ætlar hún að leggja áherslu á að flýta vinnu starfshópsins í ljósi þessara tíðinda, hóps sem átti að koma með tillögur um aðgerðir til að útrýma launamun kynjanna? Eða hefur hún sjálf einhverjar hugmyndir um það hvernig á að uppræta þennan launamun í eitt skipti fyrir öll?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka mikilvægt mál hér upp í fyrirspurnatíma. Ég vænti þess að þó að hv. þingmaður hafi getið um það að ég hringdi bjöllu fyrir jafnrétti í Kauphöllinni, þá telji hann það ekki mitt eina framlag til jafnréttismála, því að að þeim hefur svo sannarlega verið unnið á þessu kjörtímabili með endurskoðun jafnréttislaga, nýjum lögum um kynrænt sjálfræði, nýrri forvarnaáætlun gegn kynbundnu ofbeldi og misrétti og kynferðislegri áreitni og ofbeldi, sem nú er að fara af stað. Risastórt mál sem verður vonandi til að eyða þeirri meinsemd í samfélagi okkar. Ég minni líka á þau frumvörp sem dómsmálaráðherra hefur verið með hér í þinginu um umsáturseinelti, kynferðislega friðhelgi, sem eru mál sem snúast um að við getum upprætt þessa meinsemd. Hv. þingmaður spyr síðan um hið kerfisbundna launamisrétti, sem vissulega er til staðar í samfélagi okkar, og vitnar í Tekjusöguna, sem er raunar verkefni þessarar ríkisstjórnar og hefur verið mikilvægt tæki til að átta okkur betur á launamun í samfélaginu, raunverulegum ráðstöfunartekjum ólíkra hópa þar sem fleira kemur fram, m.a. að tekjur fólks úti á landi eru að jafnaði töluvert lægri en tekjur fólks hér á höfuðborgarsvæðinu, sem er annað mál sem við ættum líka að vera að ræða þegar við tölum um jöfnuð í samfélaginu. Sá starfshópur sem er starfandi, og hv. þingmaður vitnar í, er hópur sem settur var á laggirnar í tengslum við undirritun kjarasamninga ríkisins og BSRB. Ég á von á því að þær tillögur muni liggja fyrir í vor. Ég hef væntingar til þess, af því að hv. þingmaður spyr um afstöðu mína, að þar verði lagðar fram raunhæfar tillögur um það hvernig við getum endurmetið verðmætamat á störfum kvenna, því að það er það sem sá starfshópur snýst um. Jafnlaunavottunin, sem við höfum haft umsjón með að innleiða og sú löggjöf, tekur nefnilega ekki til verðmætamatsins í samfélaginu heldur eingöngu launakerfisins innan hvers vinnustaðar. Þetta tel ég vera stærsta verkefnið núna þegar kemur að kynbundnum launamun. Ég get farið nánar yfir það í síðara svari hvernig ég sé fyrir mér að unnt verði að endurskoða þetta verðmætamat.
Herra forseti. Nei, ég tel ekki bjölluhringingar hæstv. ráðherra vera eina framlag hennar til jafnréttismála, en bendi á að við náum ekki árangri með táknrænum hætti heldur með aðgerðum. Þess vegna er ekki úr vegi að ræða hverjar þær eru, t.d. þá staðreynd að viðspyrnuaðgerðir ríkisstjórnarinnar miðast mun meira við hefðbundin karlastörf en þá sem verst hafa farið út úr kreppunni, sem eru m.a. konur, sér í lagi ungar konur og af erlendum uppruna. Kynjasjónarmið voru ekki höfð að leiðarljósi við mótun aðgerða ríkisstjórnarinnar heldur var rykið einfaldlega dustað af viðbrögðunum við fjármálakreppunni 2008, sem var allt öðruvísi [[Forseti hringir.]]og lagðist á allt aðra hópa. Ég spyr: Hvernig hyggst hæstv. ráðherra bregðast við þessu? Mun ríkisstjórnin endurskoða þessar aðgerðir þannig að þær taki meira mið af stöðu kvenna?
Herra forseti. Ég vil segja það hér í upphafi svars míns að verðmætamat á störfum kvenna er, að ég tel, eitt það mikilvægasta sem við getum gert til að útrýma kynbundnum launamun. Ég held að við eigum að horfa til hugmyndafræði og aðferðafræði starfsmats í þeim efnum. Ég held að það sé mikilvægasta tækið sem við getum nýtt. Hvernig við gerum það er flókið og það er ástæðan fyrir því að þó að áratugum saman hafi verið ákvæði í lögum um jöfn laun karla og kvenna þá þokast hægt. Hv. þingmaður spyr hér um aðgerðir stjórnvalda og ég held að hann sé að vitna sérstaklega í þær opinberu fjárfestingar sem hafa verið til umræðu í samgöngumannvirkjum og nýbyggingum sem vissulega gagnast frekar körlum. En telur hv. þingmaður að tekjufallsstyrkir, viðspyrnustyrkir sem eru að fara til lítilla og meðalstórra fyrirtækja, 97% af innlendum vinnumarkaði, gagnist fyrst og fremst körlum? Eru það ekki einmitt konur líka sem eru að vinna í þessum litlu og meðalstóru fyrirtækjum? Snýst þetta ekki einmitt um að taka líka til skoðunar fjárfestingar í rannsóknum, nýsköpun, skapandi greinum, sem ættu með sanni líka að nýtast konum, og velta fyrir okkur: Af hverju er það svo að konur sækja til að mynda ekki eins bratt og karlmenn í þá styrki? [[Forseti hringir.]]Þar er einhver rót sem við þurfum að ráðast að. Að lokum er það kannski mikilvægasta [[Forseti hringir.]]pólitíska ákvörðunin sem höfum tekið, sem er að skera ekki niður velferðar- og menntakerfið. [[Forseti hringir.]]Það er eitt af því sem ég hef séð að fólk gefur sér, að það muni bitna á konum af því að ráðist verði í þann niðurskurð. Ef eitthvað hefur sýnt gildi sitt í þessari kreppu þá eru það þau kerfi.
Herra forseti. Mig langar að eiga orðastað við hæstv. forsætisráðherra vegna fordæmalausra málaferla ríkisvaldsins gegn einstaklingi sem sótti rétt sinn gegn aðgerðum Lilju Alfreðsdóttur menntamálaráðherra og hafði sigur, ekki einu sinni heldur tvisvar. En málarekstur ríkisins heldur áfram. Ríkisstjórnin hefur þétt raðirnar í þögn sinni um þetta mál á hátt sem breska konungsfjölskyldan gæti verið stolt af, en ég óska hér eftir viðbrögðum leiðtoga ríkisstjórnarinnar. Farið hefur verið ítarlega yfir þetta mál í fjölmiðlum. Í stuttu máli eru málavextir þannig að héraðsdómur hafnaði mjög afdráttarlaust öllum málsástæðum menntamálaráðherra í máli sem hún höfðaði til að fá ógiltan úrskurð kærunefndar jafnréttismála vegna skipunar hennar á ráðuneytisstjóra. Þrátt fyrir það ákveður ríkisvaldið að áfrýja málinu til milliréttar nokkrum klukkutímum eftir að dómur féll. Ég virði það að hæstv. forsætisráðherra ætlar ekki að hafa afskipti af málinu á nokkurn hátt, þó að ég sé ekki sammála þeirri ákvörðun hennar, og ég virði það líka, þótt ég sé aftur ósammála, að forsætisráðherra lætur sér í léttu rúmi liggja að fá fréttir úr fjölmiðlum af þessari fordæmalausu gagnsókn ríkisins. Ég ætla hins vegar að leyfa mér að ganga út frá því að hæstv. forsætisráðherra hafi myndað sér skoðun á málinu og ég tel þá skoðun eiga erindi við almenning. Ég óska eftir því að forsætisráðherra deili með okkur skoðun sinni á því að ríkisstjórn undir hennar forystu stígi þetta skref. Ég veit að þetta er ekki jafnréttispólitík hæstv. ráðherra. En er ráðherra stolt af því að þetta sé jafnréttispólitík hennar ríkisstjórnar?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina þótt ég sé ekki alveg sammála skilgreiningu hennar á hinni miklu þögn í anda bresku konungsfjölskyldunnar þar sem ég hef áður tjáð mig um þetta mál í þingsal og við fjölmiðla, þó að ekki hafi verið þingfundur frá því að þessi ákvörðun var tekin. Mér finnst því, hv. þingmaður, þessi þögn vera ansi lítil þögn, svo ég segi það nú. Hv. þingmaður ræðir þessi málaferli sem sameiginlega ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Ég verð þá að segja við hv. þingmann að það eru auðvitað fjöldamörg mál sem einstakir ráðherrar eiga í sem heyra undir verksvið þeirra ráðuneyta. Og eins og fram hefur komið, bæði í þingsal af minni hálfu og í fjölmiðlum, þá heyrir þetta mál algerlega undir forræði hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Það er hennar ákvörðun, bæði að fara í þetta mál á sínum tíma í kjölfar úrskurðar kærunefndarinnar sem kveðinn var upp í maí í fyrra, og sömuleiðis hennar ákvörðun að áfrýja því máli. Hv. þingmaður spyr um mína skoðun og afstöðu í þessum málum almennt. Þetta mál er undir forræði hæstv. ráðherra. Hún þekkir málavöxtu, hún hefur leitað sér ráðgjafar. Þar hef ég ekki verið aðili máls, en almennt vil ég segja að ég tel það mjög mikilvægt að fólk hiki ekki við að leita réttar síns í slíkum málum. Þess vegna lagði ég fram breytingu á lögum um stjórnsýslu jafnréttismála, sem hv. þingmaður þekkir því að hún samþykkti þá breytingu ásamt öðrum hv. þingmönnum, sem miðar að því að fari svo að ráðherra leiti ógildingar á úrskurði kærunefndar jafnréttismála er það ekki eingöngu gagnvart einstaklingi lengur heldur er kærunefnd jafnréttismála núna aðili máls. Þetta er breyting sem var samþykkt á Alþingi og miðar að því að þá sé það kærunefndin sem standi fyrir máli sínu [[Forseti hringir.]]en ekki eingöngu einstaklingurinn sem sé kallaður að málum.
Herra forseti. Málaferli ríkisins á hendur konu sem hefur tvisvar sinnum fengið staðfestingu á því að menntamálaráðherra hafi brotið á rétti hennar kasta einfaldlega rýrð á önnur og betri verk ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum. Það er svo einfalt. Maður þarf ekki að vera aðili máls til að hafa skoðun á því. Ég er lifandi dæmi um það. Ég ætla að minna á að ekki eingöngu er hæstv. forsætisráðherra ráðherra jafnréttismála heldur ber henni, samkvæmt lögum um Stjórnarráð Íslands, að gæta þess að verkaskipting á milli ráðherra sé eins skýr og kostur er og að sameina stefnu og aðgerðir ráðuneyta þegar málefni og málefnasvið skarast. Ef ráðherra jafnréttismála, hæstv. forsætisráðherra, ætlar ekki að hafa skoðun á þessu máli vegna þess að hún er ekki aðili máls, hvers vegna var þá ráðherrann að taka jafnréttismálin til sín á sínum tíma, ef það var ekki til að standa vaktina í svona málum? Ég ætla að endurtaka spurningu mína: Er hæstv. forsætisráðherra stolt af málaferlum og framgöngu menntamálaráðherra í þessu máli [[Forseti hringir.]]fyrir hönd ríkisstjórnar sinnar?
Herra forseti. Já, það er einmitt þetta með verkaskiptingu milli ráðherra, sem er algerlega skýr.
Samræma stefnu.
Og eins og allir hv. þingmenn vita sem þekkja grundvallaratriði stjórnskipunarinnar bera einstakir ráðherrar ábyrgð á málum sem undir þá heyra, þar með talið mannaráðningum. Hv. þingmaður spyr hér hvort ég sé stolt. Já, ég er mjög stolt af árangri ríkisstjórnar minnar í jafnréttismálum. Fáar ríkisstjórnir hafa á undanförnum árum gert jafn mikið til þess að hreyfa við þeim málaflokki. Við höfum séð ótrúlegar réttarbætur, hvort sem er í málefnum hinsegin fólks, við endurskoðun jafnréttislaga eða breytta stjórnsýslu jafnréttislaga, sem ég heyrði einhverja hv. þingmenn tala hér um áðan að væri áferðarmál. Nei, það er svo sannarlega ekki. Þetta er grundvallarbreyting á stjórnsýslu jafnréttismála. [[Gripið fram í.]]Forvarnaáætlun. Ég er hér að fara yfir árangur [[Gripið fram í.]]ríkisstjórnar minnar í jafnréttismálum. [[Gripið fram í.]]Hv. þingmaður spyr hér um skoðun mína á máli sem heyrir undir annan ráðherra, sem ber ábyrgð á því máli, sem þekkir málavöxtu og tekur um það ákvarðanir samkvæmt stjórnskipun. Það ætti hv. þingmaður að vita. [[Gripið fram í.]]
Virðulegur forseti. Tvo mánuði í röð hefur ársbreyting vísitölu neysluverðs mælst yfir 4%. Slíkt hefur ekki gerst síðan á vormánuðum 2013. Ég viðraði ítrekað áhyggjur mínar af verðbólguþróun og vaxandi verðbólgu í óundirbúnum fyrirspurnum til hæstv. fjármálaráðherra síðasta vor. Hæstv. fjármálaráðherra virtist þá ekki að deila áhyggjum mínum, eins og svör hans gáfu til kynna orðrétt, með leyfi forseta. 20. mars: „Ég hef bara þau svör núna að við sjáum ekki fram á það á þessari stundu að okkur standi mikil ógn af verðbólgunni.“ 23. mars: „Enn sem komið er er ekki hægt að lesa út úr viðbrögðum markaðsaðila annað en að markaðurinn geri ekki ráð fyrir miklu verðbólguskoti.“ 20. apríl: „Enn sem komið er gerir enginn ráð fyrir miklu verðbólguskoti. Það er bara staðreynd.“ 30. apríl: „En ég ítreka það sem ég hef sagt áður að við fylgjumst mjög vel með verðbólguþróun. Enn sem komið er hefur markaðurinn ekki sýnt merki þess að hafa trú á verðbólguskoti á næstunni.“ Verðbólga á ársgrundvelli hefur mælst 2,5% yfir markmiði Seðlabankans síðustu tíu mánuði, eða allt frá maí 2020. Verðbólga hefur aukist statt og stöðugt á þessum tíma. Hún var 4,1% í febrúar samkvæmt mati Landsbankans og hann spáir 4,3% verðbólgu í mars. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra hvort hann hafi áhyggjur af þróun verðlags undanfarið og hvort hann telji nú loksins tilefni til að grípa til aðgerða til að vernda heimilin fyrir neikvæðum áhrifum verðbólgu. Veit hæstv. fjármálaráðherra hvað verðtryggð lán heimila hafa hækkað mikið vegna 90% hærri verðbólgu en spáð var?
Virðulegi forseti. Ég er ánægður með að hv. þingmaður haldi uppi umræðu hér á þinginu um verðbólguna og ég get bara staðið við það sem ég hef áður sagt að það hefur ekki raungerst mikil verðbólga á Íslandi yfir þennan tíma sem hann vísar til. Mín svör hafa m.a. byggst á spám opinberra aðila, Seðlabankans, Hagstofunnar, markaðsaðila, á viðskiptum á markaði þar sem lesa má út verðbólguvæntingar markaðarins. Við höfum ekki séð almennt áhyggjur af verulegu verðbólguskoti. Það er hins vegar hárrétt hjá hv. þingmanni að við erum núna nokkuð yfir viðmiðunarverðbólgu fyrir Seðlabankann og 4% verðbólga er hærri verðbólga en við viljum sjá. Við viljum sjá verðbólguna nær 2,5%. Ég hef ekki yfirlit yfir þær hækkanir á verðtryggðum húsnæðislánum sem hv. þingmaður kallar eftir. En ég vek athygli á því að verulega stór hluti nýrra lána undanfarin ár hefur einmitt verið í óverðtryggðu formi. Ég hlýt að beina sjónum að því sem mér finnst öllu skipta að spyrja um: Hvað veldur þeirri verðbólgu sem mælist? Hvað er það sem veldur þeirri verðbólgu? Má ég í því sambandi benda á hinar miklu launahækkanir sem orðið hafa að undanförnu og við hljótum að þurfa að spyrja okkur að hvaða marki þær knýja fram hækkanir á verðlagi að einhverju marki. Það er ekki merki um heilbrigða umræðu um þessi mál ef menn ætla að skjóta sér undan því að taka grundvallarumræðu um hvað það er sem leiðir til verðhækkana. [[Forseti hringir.]]Og það eru þá þessir liðir, sérstaklega húsnæðisverðið og launaþróun í landinu, sem við hljótum að staldra við.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin og ég er alveg sammála honum. Þeir sem fá 2,5 milljónir í mánaðarlaun fá 370.000 kr. hækkun og 3 milljónir í eingreiðslu. Ég er alveg sammála, það hlýtur að hafa gífurleg áhrif á verðbólgu og er eitthvað sem við þurfum að hafa áhyggjur af. En myndi ráðherra greiða atkvæði gegn frumvarpi Flokks fólksins um afnám verðtryggðra húsnæðislána í eitt skipti fyrir öll? Þeir sem eru með verðtryggðu húsnæðislánin eru þeir sem hafa það verst í okkar samfélagi. Þeir eru með þessi lán til að vera með hagstæðari greiðslubyrði. Það er fólkið sem tekur þessi lán og þarf að taka þau. Síðan er það hin spurningin: Finnst hæstv. ráðherra 3,6% hækkun almannatrygginga eðlileg? Er ekki kominn tími til að spýta í og setja fé í almannatryggingar strax þannig að fólk þurfi ekki að herða sultarólina? Nú er 4,3% verðbólga fram undan, og 3,6% hækkunin var fyrir síðasta ár. [[Forseti hringir.]]Nú hlýtur að þurfa að gera eitthvað fyrir þessi breiðu bök sem fengu ekki krónu út úr Covid.
Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvað hv. þingmaður á við þegar hann segir að einhver hafi ekki fengið krónu út úr Covid. Við höfum verið með sérstakar uppbætur á réttindum í almannatryggingakerfinu á undanförnu ári. Umræðan um það hvort við eigum að banna verðtrygginguna er önnur umræða. Ég reyndar er hér með fyrir þinginu frumvarp um að þrengja að notkun verðtryggingar á 40 ára jafngreiðslulánum og ég ætla bara að leyfa mér að vísa í framsögu mína um þessi efni til að svara þeirri vangaveltu hv. þingmanns. Varðandi launin á Íslandi, sem hljóta að hafa einhver tengsl við þróun verðlags í landinu, þá er það þannig að á Íslandi hefur launavísitalan á síðustu 12 mánuðum hækkað um 10,4% - um 10,4%.
Herra forseti. Mig langar að beina fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra sem er ekki bara forsætisráðherra heldur líka jafnréttisráðherra. Það vakti töluverða athygli bæði mína og annarra að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra skyldi halda upp á alþjóðlegan baráttudag kvenna með því að vísa máli, sem hafði verið henni tvisvar mótdrægt, bæði í úrskurðarnefnd um jafnréttismál og í héraðsdómi, til Landsréttar. Mig langar að spyrja nokkurra spurninga út af þessu. Nú er það náttúrlega trauðla að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sé eini ráðherrann á Íslandi sem hefur brotið jafnréttislög, þ.e. ef úrskurðir héraðsdóms og úrskurðarnefndar standa í þessu máli. Ég minnist þess að tveir innanríkisráðherrar hafi gert það líka, einn forsætisráðherra og einn fjármálaráðherra. Öll voru þau jafn hissa á úrskurðinum sem þau fengu. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra og jafnréttisráðherra: Telur hún að þessi málarekstur, sem er fordæmalaus eftir því sem ég best veit, verði til þess að hvetja þá sem órétti eru beittir til þess að leita réttar síns gagnvart ríkinu? Mig langar líka til að spyrja hvort hæstv. ráðherra hafi skoðun á þessum málarekstri sem beinist gegn konu sem hefur ekkert til saka unnið annað en að sækja um starf og vera metin hæf til að gegna því. En í stað þess að henni séu boðnar bætur, eins og oft hefur verið gert í svona málum, er hún hundelt fyrir dómstólum og verður væntanlega nú um nokkurt skeið. Hæstv. ráðherra minntist áðan á ábyrgð ráðherra í þessum málum og nú er það næsta víst að Landsréttur mun ekki kveða upp úrskurð sinn í þessu máli fyrr en núverandi hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hefur lokið störfum, að sinni alla vega. Því verð ég að spyrja hæstv. ráðherra: Mun hún beita sér fyrir því með einhverjum hætti að Landsréttur setji þetta mál í flýtimeðferð [[Forseti hringir.]]þannig að niðurstaða liggi fyrir fyrir kosningar í haust og téður ráðherra geti þá borið ábyrgð á þessum gjörðum sínum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál upp. Eins og ég fór yfir áðan er kerfið okkar þannig að hægt er að skjóta úrskurði kærunefndar jafnréttismála til dómstóla til þess að fá úr því skorið hvort dómstólar staðfesti þann úrskurð. Gert er ráð fyrir því í lögunum, bæði eins og þau voru og eins og þau eru núna eftir að Alþingi lauk við endurskoðun þeirra, og sömuleiðis er gert ráð fyrir því að áfram sé hægt að leita til æðra dómstigs ef ágreiningur er um þann dóm sem fellur í héraði. Það er sá réttur sem hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hefur kosið að nýta í þessu tilfelli. Hv. þingmaður spyr mig: Hef ég áhyggjur af þessu, að þetta fæli fólk frá því að leita réttar síns? Ja, mér finnst að við þurfum að rýna þetta kerfi og það gerði ég þegar ég lagði það til við þingið í haust að málsmeðferð þessara mála, stjórnsýslu jafnréttismála, yrði breytt þannig að ef höfðað væri ógildingarmál væri það ekki eingöngu gagnvart einstaklingnum heldur gagnvart kærunefndinni sjálfri, að kærunefndin yrði aðili máls. Af hverju er sú breyting mikilvæg? Þá er það kærunefndin sem stendur fyrir máli sínu gagnvart dómstólum. Það tel ég tryggja að einstaklingar skirrist ekki við að leita réttar síns því það má ekki vera svo. Einstaklingar verða að geta leitað réttar síns. Til þess erum við með þetta kerfi. Hv. þingmaður spyr: Mun ég beita mér fyrir því að þessu máli verði flýtt af hálfu Landsréttar? Ég hafði ekki séð það fyrir mér, ég hafði ekki velt því fyrir mér fyrr en hv. þingmaður nefndi það í fyrirspurn sinni. Ég hef satt að segja aldrei beitt mér fyrir flýtingu mála. Ég tel það vera dómstóla að meta það hverju sinni. Ég hafði satt að segja ekki velt því fyrir mér fyrir þennan fyrirspurnatíma og sé það ekki endilega fyrir mér eftir fyrirspurn hv. þingmanns.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessi svör sem eru ekki alveg uppörvandi. En mig langar auk þess að spyrja: Var þetta mál kannski tilefni þess að lögunum var breytt, eins og hæstv. ráðherra minntist á, og með þessum hætti af hendi og fyrir atbeina hæstv. forsætisráðherra? Ég fæ ekki séð, hæstv. ráðherra, að við séum stödd neins staðar annars staðar en á sama stað og árið 2004 þegar þáverandi ráðherra sagði að jafnréttislög væru barn síns tíma. Er það virkilega svo að eftir 17 ár séum við ekkert komin áfram í þessum málum? Nú verð ég að spyrja um metnað hæstv. ráðherra sem jafnréttisráðherra. Hefur hún metnað til að breyta þessu viðhorfi sem ríkið hefur? [[Forseti hringir.]]Og ég verð að fá að spyrja einnar spurningar líka, fyrirgefðu, herra forseti: [[Forseti hringir.]]Var ákvörðunin um að fara með málið í þessa fordæmalausu vegferð samþykkt, t.d. á ríkisstjórnarfundi?
Herra forseti. Ég þarf að árétta það hér sem áður kom fram að þetta mál er á forræði hæstv. mennta og menningarmála. Það er ekki ríkisstjórn sem samþykkir eitt né neitt frá ráðherrum í svona málum. Þannig er stjórnskipanin ekki. Málið er á forræði hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra og persónulega tel ég það ekki við hæfi að ráðherrar, sérstaklega ekki þegar málin heyra ekki undir þá, beiti sér við dómstóla, eins og hv. þingmaður orðaði það í fyrirspurn sinni sem ég hef aðeins melt. Ég myndi ekki telja það við hæfi að forsætisráðherra færi að beita sér í því hvernig dómstólar haga málum sínum, að óska eftir flýtingu einstakra mála sem varða ráðherra í ríkisstjórn forsætisráðherra. Hv. þingmaður spyr: Var þetta mál borið undir ríkisstjórn? Það var ekki borið undir ríkisstjórn enda á forræði hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Ráðherra gerði ríkisstjórn munnlega grein fyrir þessu máli eftir að [[Forseti hringir.]]úrskurður kærunefndar féll í maí sl. Þá gerði hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra ríkisstjórn [[Forseti hringir.]]munnlega grein fyrir þessu máli en það er ekki ríkisstjórnar að samþykkja það.
Forseti. Pólitísk afskipti af einstaka málum eru ákveðin tegund spillingar sem leiðir til framgangs sérhagsmuna umfram almannahagsmuna, sérhagsmuna þar sem er verið að styðja við bestu vini aðal á meðan aðrir sitja úti í kuldanum. Til að koma í veg fyrir pólitísk afskipti setjum við almenn lög, reglur og búum til faglega verkferla þannig að stjórnsýsla lýðræðisins okkar geti tekið hlutlægar ákvarðanir en ekki hlutdrægar í mikilvægum málum þar sem fagmennska skiptir alla máli en ekki bara notalegir stólar fyrir vini og ættingja eða pólitíska bandamenn. Við viljum nefnilega faglega stjórnsýslu en ekki pólitíska. Í því samhengi vil ég vitna í orð fjármálaráðherra frá 2011 og spyrja hvort ráðherra sé enn á þeirri skoðun sem kemur fram í þeim orðum og ef ekki, af hverju? Með leyfi forseta: „Staðreynd málsins er hins vegar sú að það blasir við allri þjóðinni að forsætisráðherra hlýtur að vera að íhuga afsögn vegna þessa máls og fyrstu viðbrögð hennar við niðurstöðu kærunefndarinnar ganga algerlega í berhögg við einn megintilgang þess frumvarps sem varð að jafnréttislögum fyrir fáum árum, t.d. um að úrskurðir kærunefndarinnar væru bindandi.“ Hætti fjármálaráðherra kannski að vera á þessari skoðun þegar hann braut sjálfur jafnréttislög með skipun í embætti skrifstofustjóra? Var krafan um afsögn þáverandi forsætisráðherra bara pólitískt leikrit miðað við viðbrögð hans við eigin broti?
Virðulegi forseti. Ég verð bara að segja alveg eins og er að ég fæ á tilfinninguna að hv. þingmaður sé að þvæla saman algerlega óskyldum málum. Málið sem hv. þingmaður kemur hér upp með og vill rifja upp, í framhaldi af því að hann talar um mikla pólitíska spillingu og frændhygli og ég veit ekki hvað var ekki sagt hér, er málið þegar Jóhanna Sigurðardóttir höfðaði ekki mál til þess að fá ógiltan úrskurð úrskurðarnefndar um jafnréttismál, þrátt fyrir að hafa verið sem félagsmálaráðherra hér í þinginu með frumvarp sem gerði þá grundvallarbreytingu að úrskurðir nefndarinnar yrðu bindandi. Hún var ráðherrann sem lagði þetta til við þingið og fékk það samþykkt. Þegar síðan úrskurðarnefndin komst að niðurstöðu í máli hennar þá vildi hún ekki höfða mál til þess að ógilda úrskurðinn og gat ekki samið við þann sem í hlut átti. Þetta taldi ég vera hneyksli. Ráðherrann átti annaðhvort að fara í dómsmál til að fá niðurstöðunni hnekkt eða semja strax við þann sem í hlut átti, sem tók allt of langan tíma. Í mínu máli, sem hv. þingmaður telur til vitnis um einhvers konar spillingu eða eitthvert rugl, þá sömdum við einfaldlega um bætur og við fórum ekki í málið. Þannig að það mál var upp gert. Ég skil ekkert hvað hv. þingmaður er að fara.
Virðulegi forseti. Ég er augljóslega að vísa í málaflokk hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sem fer áfram með það mál gegn þeim sem brotið var á þrátt fyrir allt saman og þrátt fyrir niðurstöðu héraðsdóms. Við það mál er ýmislegt að athuga eins og kemur fram í niðurstöðum dómsmálsins. En það sem ber á milli þessara mála, t.d. máli fyrrverandi forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur og máli fjármálaráðherra, er að fjármálaráðherra og líka mennta- og menningarmálaráðherra tóku umsækjendur, þá sem voru valdir hæfastur eða jafn hæfir til starfsins, í persónulegt viðtal þar sem þeir voru valdir í rauninni með mati ráðherra. Það var ekki það sem Jóhanna Sigurðardóttir gerði og niðurstöður umboðsmanns Alþingis voru að [[Forseti hringir.]]ráðherra sjálfur hefði ekki brotið jafnréttislög heldur hefði það verið annars staðar í ferlinu.
Virðulegi forseti. Það er náttúrlega ótrúleg niðurstaða hjá hv. þingmanni að ráðherrann hafi ekki sjálfur brotið af sér heldur einhver annar í kerfinu. Ráðherrann er embættið. Ég ætla ekki að fara út í þetta mál sem hv. þingmaður vill rifja upp að kom upp í fjármálaráðherratíð minni. Að sjálfsögðu tók ég sjálfur ábyrgð á því máli, jafnvel þótt úrskurðarnefndin í því máli hafi aldrei haft fyrir því að hafa samband, leita sjónarmiða þess sem tók ákvörðunina, tók einmitt viðtölin og hafði skoðun á því hvers vegna skipunin varð eins og hún var. Það var aldrei leitað eftir sjónarmiðum þess sem tók ákvörðunina. En það sem hv. þingmaður hefur ekki áttað sig á er að menntamálaráðherra er að fara að lögum. Það sem skilur á milli máls hennar og Jóhönnu Sigurðardóttur er að menntamálaráðherra fer eftir lagaákvæðinu og lætur reyna á það fyrir dómstólum hvort úrskurðurinn standi eða ekki. Ég verð að segja almennt um þessa umræðu að mér þykir vera mikill tvískinnungsháttur í þinginu [[Forseti hringir.]]þegar við semjum lög um að ráðherra skuli höfða mál vilji hann hnekkja úrskurði. En þegar ráðherra gerir það [[Forseti hringir.]]tala menn um það sem eitthvert almennt hneyksli.
Virðulegur forseti. Í upphafi þessarar viku nefndi hæstv. forsætisráðherra að 1. maí yrði í raun lítil breyting á þeirri sóttkví sem landið er í raun allt saman í þessa dagana. Það kom mér á óvart. Hæstv. ráðherra nefndi að vísu að það yrði tekinn upp litakóði, eins og rætt hefur verið um hérna í þinginu, en áfram yrðu hins vegar hin íslenska útfærsla sem er þrjár skimanir á landamærum. Þetta kemur mér á óvart, sérstaklega í ljósi þess að að mati stjórnvalda þá ganga bólusetningar afskaplega vel. Í því sambandi langar mig að nefna það að þegar 70 ára og eldri verða bólusettir er hættan á dauðsföllum af völdum þessa heimsfaraldurs orðin hverfandi. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvenær má búast við því að þetta markmið náist? Við stöndum frammi fyrir því að hættan á dauðsföllum verði hverfandi þegar 70 ára og eldri hafa verið bólusettir. Er það ekki alveg örugglega takmark sem við getum verið sammála um að menn verði að fara að miða við í öllum sóttvarnaaðgerðum og umræðu í þessum efnum?
Herra forseti. Ég átta mig ekki alveg á því í hvað hv. þingmaður er að vísa. Eins og hv. þingmaður veit er stefnt að því 1. maí að taka upp litakóðunarkerfi á landamærum. Það þýðir að það verður óbreytt fyrirkomulag, tvöföld skimun og sóttkví fyrir þá sem eru að koma frá svokölluðum rauðum löndum, en það verður breytt fyrirkomulag fyrir þá sem eru frá grænum og gulum löndum, þ.e. þeim ber að skila neikvæðu PCR-prófi, ekki meira en 72 tíma gömlu, og síðan fara í skimun á landamærum. Þetta fyrirkomulag, eins og hv. þingmaður taldi mig hafa sagt, byggir vissulega á okkar íslensku leið sem hefur gefist gríðarlega vel á landamærum. Hún hefur gefist gríðarlega vel og vakið athygli víða nákvæmlega fyrir hve vel hún hefur tekist. Hafi ég sagt að lítil breyting yrði á þá var ég að vitna til þess, ef hv. þingmaður er að vitna til viðtals við mig, að eina landið núna í Evrópu sem myndi teljast grænt eða gult er Noregur, öll önnur lönd er á appelsínugulu eða rauðu. Ímyndum okkur að við værum komin á þann stað að við værum að fara að taka þetta kerfi upp, þá væri breytingin auðvitað ekki gríðarlega mikil ef örfá lönd eru á grænu eða gulu. Ég treysti því að hv. þingmaður skilji þetta því að þó að kerfið byggi á litakóðunarkerfinu þá hangir auðvitað það sem gerist á landamærum á því hvernig faraldurinn þróast í öðrum löndum. Um það snýst þetta kerfi sem mér finnst einmitt byggja annars vegar á því alþjóðlega samstarfi sem við erum í og hins vegar á því að við erum að nýta þá góðu reynslu sem við höfum haft af þessu fyrirkomulagi á landamærum, sem er ótrúlega öruggt og hefur skilað miklum árangri og verið töluvert góð samfella í ólíkt mjög mörgum öðrum löndum í Evrópu sem hafa verið að taka ákvarðanir viku fram í tímann jafnvel um landamæraaðgerðir. Hvað varðar bólusetningar ætla ég að koma að því í seinna svari því að tíminn hleypur frá mér. En eins og hv. þingmaður þekkir líklega þá höfum við birt líkan um það hvernig dregur [[Forseti hringir.]]úr áhættu við bólusetningu eldri hópa. Ég kem að því á eftir.
Virðulegur forseti. Fyrirspurn mín laut einmitt að því hvað við ætlum að miða aðgerðir okkar við. Hæstv. forsætisráðherra segir að aðgerðir hér muni miðast við árangur í öðrum löndum. En er það ekki svo að sóttvarnaaðgerðir og annað, það að halda landinu í sóttkví, hlýtur að miðast við hvernig gengur hér innan lands? Ég nefni það þess vegna að þegar búið er að bólusetja 70 ára og eldri er hætta á dauðsföllum og alvarlegum veikindum af völdum þessarar veiru orðin hverfandi, ég tala nú ekki um ef menn ná að fara niður í 60 ára. Hún er orðin hverfandi. Þess vegna er spurning mín þessi: Hvað eru menn að gera og hvernig sjá menn fyrir sér að þeim áfanga verði náð? Og hvað eru menn að gera til að hraða þeim áfanga, m.a. með því að útvega meira bóluefni? Það berast reyndar gleðilegar fréttir af Johnson & Johnson-bóluefninu í dag en það liggur fyrir að AstraZeneca-bóluefnið virðist liggja á lausu víðast hvar í Evrópu.
Herra forseti. Hv. þingmaður byrjaði á því að ræða um litakóðunarkerfið og ég var bara að fara yfir hvað það þýðir og hverju það myndi t.d. breyta ef það væri í gildi núna. Það myndi varða eitt land. Verðum við ekki að miða að einhverju leyti við stöðuna í öðrum löndum þegar við ákveðum aðgerðir okkar? Að sjálfsögðu verðum við að gera það. Og við sjáum hversu mikil áhrif eitt smit getur haft. Við hv. þingmaður getum verið ósammála um það en það breytir því ekki að við lærum af þeirri reynslu sem við höfum þegar öðlast í gegnum þennan faraldur og það getur haft alveg ótrúleg áhrif í raun og veru, eitt smit, einn smitaður einstaklingur, þegar um er að ræða jafn bráðsmitandi veiru og hér um ræðir. Ég vil síðan segja varðandi bólusetningar að það komu jákvæðar fréttir af Janssen J&J í dag og þar hefur Ísland tryggt sér marga skammta. Við eigum von á því að afhending þess hefjist á öðrum ársfjórðungi og þau voru að fá markaðsleyfi núna, sem eru mjög góð tíðindi. Á sama tíma berast ekki eins góð tíðindi af AstraZeneca þar sem er verið að boða ákveðið hlé í notkun þess vegna aukaverkana sem eru til rannsóknar. Að sjálfsögðu er það rétt hjá hv. þingmanni - ég veit nú ekki með þessa klukku hérna, herra forseti, en ég get staðið hér og talað í allan dag ef þú vilt, mér finnst það bara gaman - en við höfum birt líkan yfir það hvað gerist … [[Gripið fram í.]]Hvað, finnst ykkur ekki gaman að hafa mig hérna? Þegar bólusetningu 70 ára og eldri er lokið og það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður segir að þar verða ákveðin kaflaskil, þá dregur mjög úr líkum á dauðsföllum og alvarlegum innlögnum og að sjálfsögðu munu stjórnvöld taka mið af því við áætlanir sínar og ákvarðanir um sóttvarnir. - Ég er núna búin að tala í þrjár mínútur og þakka kærlega fyrir það, herra forseti. Á þetta ekki bara alltaf að vera svona?
Virðulegi forseti. Í fundarstjórninni áðan kom formaður þingflokks Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs hingað upp og sagði m.a. að það væru næg tilefni til að spyrja ráðherra og fá svör, fá upplýsingar. Það er nefnilega þannig. Hér voru lagðar fram spurningar til hæstv. forsætisráðherra, m.a. af hálfu hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson, sem snerta jafnréttismál, málaferli hæstv. menntamálaráðherra gagnvart einstaklingi sem vann mál gegn henni í héraðsdómi. Við fengum engin svör. Spurningarnar voru mjög einfaldar, ég held að það hafi verið fjögur orð í spurningu hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson. En við fengum engin svör, enga afstöðu ráðherra. Það er náttúrlega umhugsunarefni að við fengum enga afstöðu hæstv. ráðherra jafnréttismála til þessa máls heldur var farið undan í flæmingi. Ég vil bara benda á að við erum að sinna aðhaldshlutverki þingsins, reyna að fá svör, reyna að fá skýringar í mikilvægum málum sem snerta jafnréttismál, í máli sem við ætlumst til að ráðherra jafnréttismála hafi skoðun á, í þágu jafnréttis, en það eru engin svör. [[Forseti hringir.]]Það er bara farið með himinskautum og með einhverja þvælu, [[Forseti hringir.]]m.a. um stefnu stjórnarinnar, sem stenst ekki skoðun þegar verið er að spyrja [[Forseti hringir.]]um tiltekin mál.
Herra forseti. Ég hlýt að taka undir þetta. Það er eiginlega orðin regla frekar en undantekning að við í stjórnarandstöðunni undirbúum mjög skýrar og afmarkaðar spurningar til ráðherra sem koma hingað upp og segja áhugaverða hluti - ekki vantar það og fara gjarnan í að telja upp fyrri afrek sín - en svara ekki spurningum sem að þeim er beint. Oftar en ekki byrjar seinni ræða okkar á því að biðja nú ráðherra að svara spurningunni en allt kemur fyrir ekki. Ég hlýt þess vegna að hvetja hæstv. forseta og aðra að setjast niður og ræða þetta, stöðva ráðherrana þegar þeir eru komnir langt út fyrir efnið og biðja þá að halda sig við spurningarnar. [[Forseti hringir.]]Það er hlutverk hæstv. forseta að standa vörð um rétt okkar þingmanna gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það finnst mér þeir ekki gera með því að [[Forseti hringir.]]leyfa ráðherrunum að malbika út og suður án þess að nálgast einu sinni viðfangsefnin.
Forseti. Ég vil taka undir það sem aðrir hv. þingmenn hafa sagt um þetta mál. Þetta er vandamál. Óundirbúinn fyrirspurnatími er mjög mikilvægur vettvangur fyrir okkur til þess að geta kallað eftir upplýsingum og skýrum svörum frá ráðherranum og ég er farin að sjá rauðan þráð í gegnum umræðuna. Þetta er eins og með þá umræðu sem átti sér stað undir fundarstjórn hérna áðan, að það er alltaf reynt að færa athyglina frá því sem er mál málanna, sem þarf að ræða, sem þarf að svara og horfast í augu við, yfir á eitthvað annað, yfir á: Við höfum gert þetta, í staðinn fyrir að svara eiginlegri, málefnalegri spurningu sem fyrir ráðherra er lögð. Ég vil líka lýsa yfir vonbrigðum mínum gagnvart því að forseti alls þingsins skuli ekki setja sig upp á móti þeim þöggunartilburðum sem við ræddum áðan í fyrri fundarstjórn.
Herra forseti. Ég verð að fá að taka undir þessar athugasemdir sem komið hafa fram, vegna þess að það er mjög merkilegt að sjá hvernig allar tilraunir þingsins til aðhalds gagnvart framkvæmdarvaldinu eru kerfisbundið gerðar tortryggilegar. Maður veltir fyrir sér hvort það sé ekki hættulegt ef umræður um verkefni framkvæmdarvaldsins geta ekki farið fram án þess að tortryggnistimpill komi fram, hvort það sé ekki eitthvað sem valdi þinginu skaða bæði út á við og inn á við. Það er líka merkilegt, verð ég að segja, þegar spurningar til ráðherra um þeirra störf breytast hratt í einhvern leik þar sem ráðherrar reyna að forðast alla ábyrgð og mála bara í staðinn upp einhverja glæsta mynd af sigrum sínum, [[Forseti hringir.]]hvort það sé ekki til marks um að ákveðinn valdhroki sé í gangi í samfélagi okkar og kannski ekki síst hjá ríkisstjórninni, og hvort það [[Forseti hringir.]]sé ekki gert til að veikja allar þær stofnanir sem byggja tilveru sína á því að fylgja [[Forseti hringir.]]eftir ákvörðunum sínum gagnvart valdinu.
Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir gagnrýni hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur. Ef við fáum einmitt svoleiðis svör eða engin svör þá fáum við oft söguskýringar, eins og kom fram í fyrirspurn minni til hæstv. fjármálaráðherra, söguskýringar um að afsagnarkrafa fjármálaráðherra hafi verið vegna þess að löglegar leiðir voru ekki notaðar. Ég held að það sé frekar augljóst að sjá það í öllum umræðum um það mál að það var bara einfaldlega ekki þannig. Við búum einmitt við þetta vandamál að við erum að reyna að sinna eftirlitshlutverki okkar en þá er gargað: Trúnaðarbrestur. Við erum að sinna eftirlitshlutverki okkar en spurningum er ekki svarað. Við erum að sinna eftirlitshlutverki okkar en fáum söguskýringar um eitthvað allt annað. Þetta er vandamálið sem við glímum við í hnotskurn. Við spyrjum og spyrjum um atriði sem varða pólitísk afskipti. Hér er mennta- og menningarmálaráðherra að ráða flokksbróður sinn. Og dómsmálaráðherra hringir í lögreglustjóra [[Forseti hringir.]]út af samráðherra. Þetta er vandinn.
Virðulegi forseti. Mig langar til að koma upp í beinu framhaldi af óundirbúnum fyrirspurnum þar sem hæstv. forsætisráðherra fékk þá spurningu, ekki í tvígang heldur ítrekað, hver hennar afstaða væri til tiltekins dómsmáls sem er höfðað af hálfu íslenska ríkisins gegn konu, þ.e. af hálfu menntamálaráðherra, ráðherra í hennar eigin ríkisstjórn. Og þrátt fyrir að vera þráspurð um efnið þá tekst ekki að fá fram svör hennar við því hvernig henni hugnast það. Í sjálfu sér felst auðvitað í því ákveðið svar að hún skuli aftur og aftur fá tækifæri til að lýsa því yfir að þetta samræmist ekki hennar eigin jafnréttispólitík í áherslum en hún velji að gera það ekki. Auðvitað er það ákveðin afstaða. Síðan er það kannski, í framhaldi af því sem við vorum að ræða hér fyrr í dag um fundarstjórn, varðandi aðgengi okkar að upplýsingum, þannig að þeir ráðherrar sem minni hlutinn á erindi við hér í dag eru ekki mættir. Það er ekki hægt að eiga samtal við þá ráðherra tvo.
Virðulegi forseti. Ég vil undirstrika að þeim einföldu spurningum sem var beint til hæstv. forsætisráðherra og jafnréttisráðherra var ekki svarað í dag. Og hvernig er þá með aðhaldshlutverk þingsins þegar settar eru fram mjög skýrar spurningar en þeim er síðan ekki svarað af því að þær eru pólitískt óþægilegar? Ég tek undir það sem hér var sagt rétt áðan að í því felst auðvitað ákveðin yfirlýsing af hálfu jafnréttisráðherra, sem er forsætisráðherra, að vilja ekki taka afstöðu til máls, vilja ekki hafa skoðun á málinu þar sem öllum málsástæðum menntamálaráðherra hefur, bæði af kærunefnd jafnréttismála en ekki síður af héraðsdómi, í raun verið hafnað, algjörlega. En jafnréttisráðherra vill ekki tjá sig um málið og mér finnst það miður. Ég lít ekki öðruvísi á það en þannig að forsætisráðherra sé einfaldlega að blessa þessa málafylgju alla hjá menntamálaráðherra. Hitt er síðan umhugsunarefni hvernig ráðherrar í ríkisstjórn beita sér bæði hér innan þings sem utan. [[Forseti hringir.]]Ef aðhaldið er of mikið héðan er okkur ekki svarað og þegar þeir fulltrúar sem við erum m.a. að skipa í stjórnir spyrja óþægilegra spurninga, hvað gera ráðherrar í ríkisstjórn þá? Þeir losa sig við óþægilega fulltrúa minni hlutans.
Virðulegur forseti. Ég borðaði hádegismat með systur minni í dag og hún spurði: Hvað er að frétta úr þessari vinnu sem þú ert í? Ég sagði: Heyrðu, það er bara ótrúlega gaman, nefndarfundir og mikið af upplýsingum, en ég má ekki segja frá þeim því að allt er trúnaður. En ég get snakkað um ekki neitt við þig og þannig. Og svo höldum við áfram að tala um hvernig þingið starfar og hvernig það virkar. Og hún kvartar við mig svona rétt eins og öll mín fjölskylda kvartar við mig mjög reglulega um að ekkert gerist hér á þessu þingi og ég segi: Ja, ég ber ekki ábyrgð á því, ég er sko í stjórnarandstöðu, þannig að þeir sem bera ábyrgð á því er fólkið sem getur látið hlutina gerast, þú þarft eiginlega að tala við það fólk. En ég skal reyna að gera það fyrir þig. En þau eru ekki hérna, aldrei. Og síðan, ef þau eru hérna og við spyrjum spurninga þá fáum við ekki svör við þeim spurningum. Ég reyndi að útskýra þetta fyrir systur minni í hádegismat. En henni er eiginlega alveg sama af því að henni líður eins og þingið sé ekki að gera neitt fyrir hana, með réttu.
Forseti. Ég ætla byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að taka svona ljúfmannlega í beiðni mína um umræðu. Við sem höfum verið andsnúin veru okkar í hernaðarbandalaginu NATO höfum gjarnan viljað ræða þessi mál hér í þingsal. Á Ísland að vera aðili að Atlantshafsbandalaginu? Það er spurning sem við höfum spurt okkur frá því að þáverandi ríkisstjórn ákvað að Ísland yrði stofnaðili að NATO árið 1949. Sjálfstætt lýðveldi var ekki orðið fimm ára gamalt þegar ákveðið var að gefa eftir hluta af sjálfstæðinu og ganga í hernaðarbandalag. Og ekki var þjóðin spurð, enda mótmælti hún og valdhafar þurftu að beita táragasi gegn henni með stuðningi hvítliða. En er þetta ekki bara sagnfræði? Af hverju er ég að rifja þetta upp hér? Inngangan er kannski sagnfræði en við erum enn í NATO. Við erum enn aðili að hernaðarbandalagi og berum ábyrgð á öllum verkum þess, árásum á önnur ríki, á Balkanskaga, Afganistan, Líbíu, fólki á flótta eftir þær árásir. Við berum ábyrgð á þessu öllu því að við erum í NATO. Ég ætla ekki að dæma fólk sem í klakaböndum kalda stríðsins ákvað að nauðsynlegt væri að Ísland tæki afstöðu með öðrum aðilanum í deilu sem skipti heiminum í tvennt. Ég er ósammála þeim sem það gerðu en ég ætla ekki að draga forsendur þeirra efa. Ég ætla hins vegar að draga forsendur þeirra í efa sem telja sig ekki þurfa að taka afstöðu til veru okkar í NATO í dag, sem meta stöðuna í dag eftir úreltum gildum kalda stríðsins, sem horfast ekki í augu við það að NATO hefur gjörbreyst. Það snýst ekkert um það eitt að verja þjóðir fyrir árásum, það hikar ekki við að fremja árásir sjálft. Og Ísland með því að við erum í NATO. Forseti. Hverjar eru helstu ógnirnar sem að okkur steðja í dag? Ætlar einhver að halda því fram að þær séu þær sömu og voru árið 1949, í kalda stríðinu? Nei, það sér hver maður að svo er ekki. Helstu ógnirnar sem að okkur steðja mæta okkur á hverjum degi. Þær birtast í grímunni sem við berum vegna heimsfaraldursins. Þær birtast í öfgum í veðurfari vegna loftslagsbreytinga sem valda skriðum og snjóalögum sem allt lama. Þær birtast í breyttum fiskigöngum, í súrnun sjávar, í hamfarahlýnun. Þær birtast í netárásum sem geta lamað heilu samfélögin, í upplýsingaóreiðu sem getur grafið undan lýðræðislegri skipan. Um þetta snýst þjóðaröryggi okkar. En við erum föst í viðjum kaldastríðshugsunar og eyðum stærstum hluta þjóðaröryggisstefnu okkar í þá staðreynd að við erum í árásarbandalaginu NATO og notum það meira að segja sem afsökun til að taka ekki þátt í starfi sem gerir heiminn augljóslega að betri stað, eins og sáttmála Sameinuðu þjóðanna um bann gegn kjarnorkuvopnum. Við segjum að við getum ekki tekið þátt í honum vegna veru okkar í NATO. Nú, hættum þá í NATO. Loftslags- og mengunarmál eru mun mikilvægari en NATO. Og forseti. Herir og hergagnaframleiðsla menga, auka á loftslagsvandann. Ísland á að taka forystu í baráttunni gegn stríði, hergagnaframleiðslu og tilheyrandi mengun, gegn hernaði. Það gerum við ekki með því að vera í hernaðarbandalagi. En ráðast Rússar ekki bara á okkur? heyri ég næstum einhvern spyrja. Tja, ekki ráðist þeir endilega á önnur lönd sem standa utan hernaðarbandalaga, eða höfum við séð rússneskt herlið á Írlandi? Forseti. Þann 30. mars 1949 var táragasi beitt hér fyrir utan vegna inngöngu Íslands í NATO. Krafa fólksins þá á síðustu metrunum var: Berið þetta undir okkur. Spyrjið þjóðina. Það var ákallið á mótmælafundinum. Því miður var ekki hlustað á þjóðina þá. En við getum í dag sýnt að við séum fær um að laga okkur að gjörbreyttum heimi. Hættum að elta úrelta hugmyndafræði kalda stríðsins. Verum leiðandi á heimsvísu í þágu friðar og mannúðar, í baráttunni gegn loftslagsvánni. Hættum að vera í NATO. Ísland úr NATO, herinn burt!
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að kalla fram umræðu um aðildina að Atlantshafsbandalaginu, sem er bæði þarft og gott hér á þessum vettvangi. Ein af frumskyldum stjórnvalda hvers ríkis er að tryggja öryggi og varnir lands og þjóðar, að tryggja þjóðaröryggi. Öryggi fyrir ógnum sem kunna að valda borgurum, stjórnkerfi og grunnvirkjum samfélagsins stórfelldum skaða. Með hvaða hætti verður þessum frumskyldum stjórnvalda best sinnt? Þeirri spurningu er svarað í núgildandi þjóðaröryggisstefnu sem samþykkt var á Alþingi án mótatkvæða árið 2016. Í stefnunni kemur fram að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu verði áfram lykilstoð í vörnum Íslands og meginvettvangur vestrænnar samvinnu sem Ísland tekur þátt í á borgaralegum forsendum til að efla eigið öryggi og annarra bandalagsríkja. Við Íslendingar búum í landi þar sem válynd veður og náttúruhamfarir geta ógnað öryggi okkar. Þess vegna höfum við byggt upp öflugt almannavarnakerfi sem við treystum á. En hvað með aðrar ógnir? Hvað með hernaðarógn, hryðjuverkaógn eða netógnir? Væri ábyrgt af íslenskum stjórnvöldum að segja: Líkur á slíkum árásum eru litlar, við ætlum því að afsala okkur því alþjóðasamstarfi sem hefur verið trygging fyrir öryggi og vörnum lands og þjóðar í bráðum 72 ár? Mitt svar er: Nei. Atlantshafsbandalagið er varnarbandalag. Í 72 ár hefur það uppfyllt markmið sitt um að tryggja frið milli aðildarríkjanna og komið í veg fyrir utanaðkomandi hernaðarárás. Hryllingur seinni heimsstyrjaldar var enn í fersku minni þeirra sem komu saman árið 1949 til að stofna bandalagið. En þeim var líka ofarlega í huga sú ógn sem stafaði af Sovétríkjunum. Ég tel að við Íslendingar eigum að vera stolt af því að leiðtogar okkar, með Bjarna Benediktsson, þá utanríkisráðherra, í fararbroddi, höfðu þá framtíðarsýn og þann kjark að standa að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Ákvarðanataka bandalagsins er í hendi 30 aðildarríkja þess á grundvelli sameiginlegra öryggishagsmuna. Þar á Ísland sitt sæti við borðið. Við njótum góðs af sameiginlegum vörnum bandalagsins, en skuldbindingar aðildarríkjanna samkvæmt 5. gr. Atlantshafssáttmálans kveða á um að árás á eitt ríki bandalagsins jafngildi árás á þau öll. Ekkert annað samstarf hefur þvílíka tryggingu. Aðildin að Atlantshafsbandalaginu styrkir getu okkar til að takast á við nýjar áskoranir í öryggis- og varnarmálum. Þannig nýtum við t.d. þekkingu bandalagsins til að efla og móta viðbrögð okkar við fjölþátta ógnum. Sem herlaust ríki leggjum við okkar af mörkum til sameiginlega varnarbandalagsins á borgaralegum forsendum. Virðulegi forseti. Við ólögmæta innlimun Rússlands á Krímskaga árið 2014 urðu ákveðin þáttaskil í öryggis- og varnarmálum okkar heimshluta og áskoranir og ógnir í öryggisumhverfi okkar hafa tekið á sig nýja og flóknari mynd. Aukin umsvif bandalagsríkja í og við Ísland endurspegla þá öryggishagsmuni sem í húfi eru vegna hernaðaruppbyggingar Rússa og minnkandi gagnsæis um hvað þeir aðhafast. Þróun þeirra á nýjum eldflaugakerfum er jafnframt áhyggjuefni sem ekki verður litið fram hjá. Vestræn ríki sem hlut eiga að máli hafa aukið umfjöllun um norðurslóðir í samráði um öryggis- og varnarmál, í svæðisbundnu samstarfi og á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Það gefur augaleið að við Íslendingar eigum að vera fullgildir aðilar að því. Í Noregi eru tveir flokkar, Sósíalíski vinstriflokkurinn og Rauðir, á móti aðild Noregs að Atlantshafsbandalaginu. Þessir flokkar tala hins vegar ekki fyrir því að Noregur eigi að veikja varnir sínar, þvert á móti þurfi að styrkja norska herinn enn frekar. Þá er vert að minna á að Finnland og Svíþjóð eru ekki hlutlaus ríki heldur hafa þau kosið eiga ekki aðild að varnarbandalagi. Bæði þessi ríki starfrækja öflugan her sem er grundvallarforsenda þess að þau geti staðið utan varnarbandalaga. Stundum er því fleygt að í stað aðildar að Atlantshafsbandalaginu geti komið aukið norrænt varnarsamstarf. Þróun þess samstarfs hefur verið jákvæð en er fjarri því að koma í stað aðildarinnar að Atlantshafsbandalaginu og engar vísbendingar eru um að pólitískur vilji sé fyrir slíku á Norðurlöndunum. Virðulegi forseti. Með aðildinni að Atlantshafsbandalaginu njótum við Íslendingar verndar öflugasta varnarbandalags sögunnar. Aðildin tryggir varnir okkar og öryggi, en um leið gerir hún okkur kleift að vera áfram herlaus þjóð. Bæði kannanir og kosningaúrslit sýna að um þetta er allur þorri landsmanna sammála. Sú samstaða er fagnaðarefni.
Herra forseti. Við ræðum hér aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu að ósk fulltrúa þess stjórnmálaflokks hér á landi sem er skilgetið afkvæmi harðsnúnustu andstæðinga veru Íslands í bandalagi lýðræðisþjóða, þótt sá flokkur hafi í gegnum tíðina nokkrum sinnum skipt um kennitölu. Hann hefur allt frá upphafi lýðveldisins barist gegn þessari aðild og hefur hér enn og aftur áréttað þá afstöðu sína. Ísland er stofnaðili að Atlantshafsbandalaginu sem fullyrða má að sé mikilvægasta ákvörðun okkar í utanríkismálum frá upphafi. Þar með skipuðum við Íslandi í sveit með öðrum vestrænum lýðræðisþjóðum. Aðildin að NATO er algjört lykilatriði í utanríkisstefnu Íslands. Herra forseti. Fyrstu áratugi lýðveldisins var órofa samstaða í sögulegu tilliti milli lýðræðisflokkanna þriggja, Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Alþýðuflokks, um aðildina. Forveri Samfylkingarinnar, Alþýðuflokkurinn, brást ekki stuðningi sínum við aðild Íslendinga að NATO, en nú hafa vaknað upp réttmætar spurningar um afstöðu flokksins í þessu mikilvæga máli. Innan þess flokks hafa orðið nokkrar breytingar nú þegar nokkrir yfirlýstir andstæðingar bandalagsins hafa gengið til liðs við flokkinn, fólk sem styður með engum hætti þessa aðild. Það verður óneitanlega áhugavert að heyra afstöðu talsmanns Samfylkingarinnar til verunnar í Atlantshafsbandalaginu. Brýnt er að Samfylkingin geri hreint fyrir sínum dyrum og upplýsi um afstöðuna til þessa máls. Herra forseti. Í þessu sambandi er það einnig umhugsunarefni að Sjálfstæðisflokkurinn láti bjóða sér að Vinstri grænir hafi úrslitaáhrif á að farið sé í nauðsynlegar framkvæmdir bandalagsins hér á landi, framkvæmdir af borgaralegum toga í Helguvík í fyrravor, og það á tímum ört vaxandi atvinnuleysis á Suðurnesjum.
Herra forseti. Það er hárrétt hjá hv. málshefjanda að að okkur steðja mjög margar og víðtækar ógnir, bæði í daglegu lífi og auðvitað á stærri skala. Hamfarahlýnun er sannarlega meðal þeirra, netógnin og hefðbundnar varnarógnir líka. Þessar áskoranir eiga það allar sameiginlegt að við munum ekki finna nein svör við þeim nema í mikilli alþjóðasamvinnu. Nýjar ógnir, tæknibyltingin og loftslagsbreytingarnar, brýna okkur enn frekar til dáða en áður í því. Lítil og fámenn ríki eins og Ísland þurfa alls ekki síður á fjölþjóðlegu samstarfi og traustum bandamönnum að halda en hin. Samfylkingin hefur þess vegna lengi talað fyrir því að hagsmunir Íslands séu best tryggðir með samvinnu innan fjölþjóðlegra stofnana, bæði á efnahagssviðinu, þegar kemur að varnarmálum og ekki síst þegar kemur að því að ráðast gegn loftslagsvandanum. Ísland er eitt af stofnríkjum Atlantshafsbandalagsins, en við erum með þá sérstöðu að við höfum ekki her. Við teljum að þátttaka í þessu samstarfi sé ein af lykilstöðum í vörnum Íslands, eins og fram kemur í þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, sem við í Samfylkingunni styðjum. Það er hins vegar áhugavert að þingflokkur Vinstri grænna gerði það ekki í atkvæðagreiðslu en samþykkir það nú samt sem áður í stjórnarsáttmálanum. Þannig að það má spyrja sig hvort hér sé um að ræða orðin tóm.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir þessa sérstöku umræðu um NATO og aðild Íslands að bandalaginu. Þessari spurningu var svarað árið 1949, eins og við þekkjum flest, þó ekki þrautalaust. Ástandið í heiminum þá var þess eðlis að brugðist var við stöðunni í þeim tilgangi að tryggja öryggi þjóðarinnar ef á reyndi. Mér finnst einhvern veginn rétt í þessari umræðu að snúa þeirri spurningu við sem hv. málshefjandi setti hér fram um að ástæða væri til að taka sérstaka ákvörðun um að yfirgefa bandalagið. Það hefur auðvitað ansi margt breyst í heiminum og það er margt flóknara sem við er að etja en stríð í þeirri merkingu og vá sem vofði yfir um miðja síðustu öld milli vesturs og austurs. Við lítum á þessa aðild sem eina af meginstoðum í þjóðaröryggi og vettvang vestrænnar samvinnu. Hnykkt er á því í þjóðaröryggisstefnu okkar, sem hæstv. ráðherra fór vel yfir, þar sem við teljum okkur tryggja best öryggi okkar og varnir með virkri samvinnu við önnur ríki og innan alþjóðastofnana. Það er mikilvægasti punkturinn í þessu að mínu viti. Ísland tekur þátt á borgaralegum forsendum til að efla eigið öryggi og annarra bandalagsríkja og tekur slík samvinna mið af gagnkvæmum áhættuþáttum. Mér finnst svarið liggja þarna, hæstv. forseti; áhættuþættirnir eru víðtækari. Þeir eru hnattrænir, þeir eru samfélagslegir og auk þess hernaðarlegir og við hljótum að leggja áherslu á víðtæka alþjóðlega samvinnu. Þátttaka í NATO er mikilvægur partur af því. Ég hef kynnst því aðeins í gegnum þingmannanefnd NATO. Þar er til að mynda mikil áhersla lögð á að verjast netógnum og þar eru málefni norðurslóða, [[Forseti hringir.]]efnahagslegt ójafnvægi, áhrif falsfrétta og valdaójafnvægi og margt fleira. Þetta eru allt ógnir í dag sem við verðum nauðsynlega að hafa samvinnu um að vinna gegn.
Virðulegur forseti. Ein af kannski óvæntari afleiðingum loftslagsbreytinga er ásókn stórveldanna í áhrif á norðurslóðum þegar siglingarleiðir yfir norðurheimskautið opnast. Vegna þessa er það yfirlýst markmið Íslands og annarra norðurskautsríkja að viðhalda lágu spennustigi á norðurslóðum. Samt sem áður fer spenna vaxandi á þessu svæði. Og hver stendur fyrir þeim vexti? Það er ekki nóg að benda bara á Rússana heldur eru Bandaríkjamenn hér í lykilhlutverki, NATO, og nota Ísland sem vettvanginn til þeirrar uppbyggingar. Tökum t.d. stöðina á Keflavíkurflugvelli þar sem herstöð var lokað 2006. Það var ansi fáliðað á öryggissvæðinu árin þar á eftir en síðan fóru hermenn að mæta í síauknum mæli þangað til viðvera hermanna var viðvarandi árið 2015 og hefur haldist svo síðan. Skoðum bara síðasta ár. Þá var loftrýmisgæsla í þrjá mánuði, 130–250 hermenn hverju sinni. Það var kafbátaeftirlit rúmlega hálft árið með 60 hermönnum. Stuðningur við kafbátaeftirlitið var á staðnum á Keflavíkurvelli hvern einasta dag árið 2020. Herra forseti. Það má segja ýmislegt um NATO en m.a. má segja að það sé gríðarlega ógagnsætt og ólýðræðislegt apparat. Þau einkenni smita greinilega út frá sér því að hvergi átti sér stað upplýst lýðræðisleg umræða um þetta gríðarlega breytta hlutverk öryggissvæðisins á Keflavíkurflugvelli.
Virðulegi forseti. Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar var samþykktur í flokksráði VG með tveimur þriðju hluta atkvæða. Í stjórnarsáttmálanum er lögð áhersla á öryggismál þjóðarinnar, að þau séu í föstum skorðum og að þjóðaröryggisstefnan sem Alþingi samþykkti verði höfð að leiðarljósi. Í henni segir skýrt að fullveldi Íslands sé tryggt með aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningnum við Bandaríkin. Þetta þýðir að Vinstri græn hafa formlega samþykkt að það skuli vera stefna flokksins að Ísland eigi aðild að bandalaginu og hafa varnarsamning við Bandaríkin í þeim tilgangi að varðveita fullveldi landsins. Þegar ríkisstjórnin var mynduð virtist enginn vafi hafa leikið á því í flokksráði VG að helsta gildi aðildarinnar væri að verja sjálft fullveldið. Það voru í raun og veru mestu pólitísku tíðindin við myndun núverandi stjórnar og um leið, að mínu mati, þau ánægjulegustu. Þjóðaröryggisstefnan er eina lýðræðislega samþykkt Alþingis sem kveður á um ástæðuna fyrir aðild landsins að NATO og varnarsamningnum við Bandaríkin. Þjóðaröryggisstefnan og lögin sem hún byggir á heyra undir forsætisráðherra. Forsætisráðherra hefur talað fyrir þjóðaröryggisstefnunni, bæði hér heima og á erlendum vettvangi, af mikilli einurð, af fullri einurð. Ef VG hefur hins vegar skipt um skoðun á þjóðaröryggisstefnunni frá því að ríkisstjórnin var mynduð ætti forsætisráðherra að taka það álitaefni upp í ríkisstjórn eða eftir atvikum á Alþingi. Í því ljósi tel ég rétt að málshefjandi hefði átt að hugsa um að beina spurningu sinni til forsætisráðherra. En málshefjandi þarf að skýra tilgang umræðunnar betur, ég tel að hann þurfi að gera það. Eina gilda ástæðan fyrir hv. þingmann, sem samþykkti stjórnarsáttmálann fyrir rúmum þremur árum, til að taka þessa spurningu til umræðu nú þegar dregur að kosningum er sú að hann sé byrjaður að efast um að hafa gert rétt og efast um að stjórnarsáttmálinn sé byggður á réttum forsendum. Málshefjandi þarf því líka að skýra út hvenær hann fór að efast um það sem hann samþykkti sjálfur í byrjun stjórnarsamstarfsins. [[Forseti hringir.]]Hann þarf ekki síður að gera grein fyrir því hvort Vinstri græn muni óska eftir breytingum á stjórnarsáttmálanum komi til þess að stjórnarsamstarfið verði endurnýjað að loknum kosningum.
Herra forseti. Heimurinn stendur frammi fyrir margs konar ógnum. Eigum við að nefna heimsfaraldra sjúkdóma og loftslagsvá eða fátækt sem augljósustu dæmin? Þetta verður ekki tekist á við með hernaði og vopnum, hvort sem er innan eða utan hernaðarbandalaga, sérstaklega ekki innan. Eigum við að tala um ólýsanlegar hörmungar íbúa og fordómalausan straum flóttamanna til Evrópu vegna stríðsátaka sem hafa verið undir formerkjum NATO eða Bandaríkjanna í Miðausturlöndum? NATO er þar gerandinn en ekki lausnin. Kjarnorkuvopn eru grunnstoð í hernaðarstefnu NATO. Bandalagið útilokar ekki beitingu þeirra að fyrra bragði og enn sem komið er hefur ekkert aðildarríki NATO treyst sér til þess að gerast aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um að banna kjarnorkuvopn. Borgaraleg þátttaka í aðgerðum NATO eru orðin tóm þegar við erum að tala um hernaðarbandalag sem vill beita kjarnorkuvopnum. Ísland tilheyrir litlum hópi herlausra ríkja veraldar og við eigum að nota okkur það til þess að láta gott af okkur leiða og miðla málum í deilum annarra og vera þannig virkir aðilar í lausn á flóknum úrlausnarefnum. Frumskylda stjórnvalda er að tryggja öryggi þjóðar. Herstöð er skotmark, var haft á orði hér á árum áður og þau orð eiga svo sannarlega enn við í dag. Við þurfum að þora að skapa okkur sjálfstæða utanríkisstefnu. Við þurfum að skapa okkur utanríkisstefnu sem skiptir máli í því umhverfi sem heimurinn er staddur í dag. [[Forseti hringir.]]Við eigum að segja okkur úr NATO.
Hæstv. forseti. Það er gæfa þjóðarinnar að hafa verið eitt af 12 stofnríkjum Atlantshafsbandalagsins eða NATO þegar Atlantshafssáttmálinn var undirritaður í Washington vorið 1949. Fámennri þjóð eins og okkar er með öllu ómögulegt að tryggja varnir landsins nema með samstarfi við aðrar stærri þjóðir. Aðild Íslands að NATO, auk varnarsamningsins við Bandaríkin frá 1951, er til þessa dags okkar helsta stoð í öryggis- og varnarmálum þjóðarinnar. NATO er í dag bandalag 30 ríkja í Evrópu og Norður-Ameríku. Þetta eru þær þjóðir sem standa okkur næst í sögulegu samhengi, þær þjóðir sem við deilum með hugsjónum og gildum. Atlantshafsbandalagið er vettvangur vestrænna lýðræðisríkja sem vilja standa vörð um frelsi borgaranna, lýðræði, mannréttindi og sjálft réttarríkið. Kjarninn í starfi NATO er sá að þetta er í eðli sínu varnarbandalag þar sem ákvarðanir eru teknar sameiginlega um sameiginlega öryggishagsmuni. Þannig getur Ísland haft mikil áhrif og sterkari rödd en ef landið stæði hlutlaust utan varnarbandalagsins. Það er orðið fámennt í þeim hópi sem gerir lítið úr aðsteðjandi hernaðarógn. Flestir eru meðvitaðir um mjög svo breytta heimsmynd. Helstu nágranna- og vinaþjóðir okkar hafa gripið til aukinna varna og viðbúnaðar af þeim sökum. Við megum heldur aldrei gleyma því að fyrir aðeins átta áratugum, á fyrstu árum seinni heimsstyrjaldarinnar, hefðu mál hæglega getað þróast Íslandi í óhag. Þjóðverjar réðust inn í Danmörku og Noreg á sama tíma og Bretar tóku land hér. Hernám Þjóðverja var niðurlægingarskeið í sögu beggja landa sem skildi eftir sig opin sár. Hæstv. forseti. Aðildin að Atlantshafsbandalaginu hefur verið Íslandi til farsældar. Við eigum því áfram að vera virkur þátttakandi þar og stuðla með því að friði og stöðugleika í okkar heimshluta.
Herra forseti. Breyttar aðstæður í öryggis- og varnarmálum í Evrópu og aðgerðir Rússa í álfunni hafa breytt landafræði stjórnmálanna. Þessar aðgerðir eru mesta áskorunin sem steðjar að Evrópu. Þær hafa birst okkur með fleiri en einum hætti og hafa komið á skriði í stefnumótun í öryggis- og varnarmálum í Evrópu og á Norður-Atlantshafi, aðstæður sem hafa kallað á nánara samstarf á vettvangi NATO. Yfirskrift þessarar sérstöku umræðu er því auðsvarað: Ísland á að vera í Atlantshafsbandalaginu og Ísland á að standa við skuldbindingar sínar gagnvart því. Bandalagsríki NATO hafa verið að auka framlög til varnarmála jafnt og þétt á síðustu misserum til að mæta breyttum öryggishorfum. Á ráðherrafundi ráðsins voru ræddar áætlanir um aukin framlög, fjárfestingar og virkari þátttöku í störfum bandalagsins. Varnarsamstarf hefur verið aukið meðal Norðurlandaþjóðanna og Ísland hefur aukið þátttöku sína í borgaralegum verkefnum á vegum NATO. Í ljósi breyttra aðstæðna í öryggis- og varnarmálum Evrópu og á Norður- Atlantshafi ætti einnig að fjölga í Íslandsdeild NATO-þingsins. Herra forseti. Ísland verður að standa við skuldbindingar sínar þegar kemur að þeirri aðstöðu sem nauðsynleg er hér á landi svo tryggja megi öryggi landsins. Ágreiningur innan ríkisstjórnarinnar hefur gert það að verkum að nauðsynlegar framkvæmdir, eins og í Helguvík, sem eru greiddar af NATO og Bandaríkjunum, hafa setið á hakanum. Við getum ekki ætlast til þess að bandalagsþjóðir okkar komi okkur til varnar á átakatímum þegar ríkisstjórnin stendur í vegi fyrir því að hér sé lágmarksaðstaða og varnarmannvirkjum sé haldið við. Ríkisstjórnin hefur staðið í vegi fyrir framkvæmdum upp á 13 milljarða kr. á öryggissvæðinu á Keflavíkurflugvelli, greiddar af Bandaríkjunum. Á framkvæmdatíma eru þetta 600 störf og þeim loknum 58 varanleg störf Íslendinga. Ósætti innan ríkisstjórnarinnar má aldrei bitna á öryggi þjóðarinnar.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu, enda er hún eitt af þeim málum sem lengi hefur verið tekist á um í íslensku samfélagi, mismikið þó því að hitinn í kalda stríðinu hefur sem betur fer minnkað. Á Ísland að vera aðili að Atlantshafsbandalaginu? er spurt hér af málshefjanda, hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé. Þingmaðurinn hlýtur að svara þessari spurningu játandi þar sem hann styður stjórnarsáttmála um að í öryggis- og þróunarmálum fylgjum við þjóðaröryggisstefnu Íslands, sem kveður á um að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu verði áfram lykilstoð í vörnum Íslands og meginvettvangur vestrænnar samvinnu. Þannig að kannski hefði spurningin átti að vera: Styðjum við þjóðaröryggisstefnu Íslands? En hv. málshefjandi er á móti veru Íslands í NATO, eins og við mörg sem styðjum ekki veru Íslands í NATO en lútum vilja lýðræðislega kjörins meiri hluta, hvort sem er hér á þinginu eða innan stjórnmálaflokka. Ísland er aðili að Atlantshafsbandalaginu, hvort sem okkur líkar betur eða verr og skoðanir eru skiptar innan stjórnmálaflokka og í samfélaginu öllu. Það þekki ég nú vel. Það mátti líka sjá í niðurstöðum könnunar sem gerð var fyrir utanríkisráðuneytið vorið 2019, um viðhorf fólks til NATO, þar sem fram kom að innan við helmingur styður aðild Íslands og veru okkar í Atlantshafsbandalaginu, eða 48,9%, en rétt innan við 20% eru andvíg veru okkar þar. Þannig að stór hluti landsmanna er ekki með skýra skoðun á veru okkar í bandalaginu og það er vert að velta því fyrir sér hvort það sé slæmt eða gott. Herra forseti. Talandi um fjölbreyttar skoðanir. Það rúmast mjög breiðar skoðanir innan Samfylkingarinnar. Þar má finna sterk sjónarmið sem tala fyrir því að endurskoða veru Íslands í NATO, en líka sterk sjónarmið um áframhaldandi veru okkar þar og þær skoðanir hafa orðið ofan á. En þrátt fyrir vilja meiri hlutans hér á þingi verðum við samt að vera tilbúin til þess að geta gagnrýnt framferði einstakra bandalagsþjóða eða jafnvel sjálft bandalagið. Og það er mín skoðun að við eigum að spyrja okkur hvort [[Forseti hringir.]]þátttaka í alþjóðlegu samstarfi um varnir þýði sjálfkrafa að [[Forseti hringir.]]það tákni hernaðarlega viðveru Bandaríkjanna hér sem tengist ekki NATO. Ég hefði viljað segja miklu meira, herra forseti, en bjallan hringir og ég ætla þá að fá að eiga þessa umræðu inni.
Virðulegi forseti. Ég ætla nú að byrja á því að þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir þessa umræðu. Við höfum stundum nefnt það hér, sem höfum áhuga á utanríkismálum, að við tölum allt of lítið um utanríkismál. Hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir nefndi það einmitt í lok ræðu sinnar að stór hluti landsmanna hefði enga skoðun á NATO. Það segir okkur að við þurfum að tala meira um það efni. Hvað er NATO? Af hverju erum við í NATO? Eigum við að vera í NATO eins og við erum núna o.s.frv.? Þessar spurningar og hugleiðingar eiga allar rétt á sér. Ég hef hlustað á þessa umræðu með athygli og lykilorðin í umræðunni eru að mínu mati fullveldi og þjóðaröryggi, við erum smáríki, og mikilvægi alþjóðlegs samstarfs hefur ekkert breyst að mínu mati síðan 1949. Það var hárrétt ákvörðun að taka þátt í NATO á sínum tíma og það er það enn. Vissulega hafa tegundir og eðli ógnanna tekið breytingum á þessum áratugum, en ógnirnar eru til staðar. Mig langaði til að nefna hér netöryggismálin sérstaklega á þeim litla tíma sem ég hef. Ég held að það hafi verið í gær sem netárás var gerð á norska Stórþingið. Netárásir geta virkjað 5. gr. Atlantshafssáttmálans um NATO og ég er með heilmikinn texta varðandi þá þætti sem snúa að netöryggismálum. En innan NATO er starfrækt sérstök deild um nýjar netöryggisógnir. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að norrænt samstarf er mikilvægt en vera okkar í NATO [[Forseti hringir.]]er það einnig vegna þess að þar getum við nýtt þá þekkingu og þá vernd sem þar er í boði.
Virðulegur forseti. Áfram um þær blikur sem eru á lofti í öryggisumhverfi á norðurslóðum þar sem Ísland er vettvangur aukinnar spennu. Í tíð núverandi ríkisstjórnar hefur verið farið af stað með þær mestu framkvæmdir á varnarmannvirkjum sem verið hafa á Íslandi frá lokum kalda stríðsins. Rúmir 10 milljarðar fara ekki bara í að halda við húsakosti á öryggissvæðinu á Keflavíkurflugvelli, heldur líka til að taka við nýjum verkefnum, eins og kafbátaleitinni, eins og gistiaðstöðu til að sé hægt að halda áfram úti þjálfunarbúðum fyrir flugheri, eins og því að byggja upp alla innviði sem þarf til að geta gert herstöðina í Keflavík virka hvenær sem er sem stökkpall í næsta árásarstríð sem NATO dettur í hug að taka þátt í. Þetta er að gerast í dag. En það vantar ekki áhugann á meiru, eins og viðtal við yfirmann sjóhers Bandaríkjanna sýndi síðastliðið haust þar sem hann sá fyrir sér lítið, varanlegt fótspor frá Bandaríkjunum í formi hafnaraðstöðu. Nú er til samráðs frumvarp þar sem hæstv. utanríkisráðherra viðrar hugmyndir sínar um að víkka út öryggissvæðið við Gunnólfsvíkurfjall þannig að það nái yfir norðurhluta Finnafjarðar. Þarna er fólk búið að sjá að væntanlega eru ekki viðskiptaforsendur fyrir stórskipahöfn í Finnafirði og þá á að fara að seilast í vasann hjá NATO til að fjármagna það. Herra forseti. Ríkisstjórn Íslands, eins og aðrar ríkisstjórnir á norðurslóðum, segist vilja viðhalda lágu spennustigi á svæðinu. Hér passa einfaldlega ekki saman orð og gjörðir.
Virðulegi forseti. Ég vil minna á að NATO er varnarbandalag í grunninn þannig að ég sé kannski ekki stóra vandamálið fyrir utan þá spurningu sem við þurfum að velta upp, hvort við ættum þá að yfirgefa vinaþjóðir okkar, meira að segja líka þær sem standa utan við bandalagið en hafa verið að styrkja tengsl sín og dýpka við NATO eins og Svíar og Finnar hafa gert á umliðnum misserum. Ég vil taka undir það sem hefur verið sagt hér áður að vissulega eru ógnir aðrar, allt aðrar en þegar við samþykktum það 1949 að verða meðlimir að varnarbandalaginu - loftslagsmálin, upplýsingaóreiða og netöryggi. En allt eru þetta mál, nýjar ógnir, sem undirstrika mikilvægi þess að við Íslendingar tökum þátt í fjölþjóðasamstarfi sem aldrei fyrr. Auðvitað eru líka ógnir út frá löndum með öðrum hætti en áður. Við upplifðum á sínum tíma Sovétríkin með hernaðarlega yfirburði en í dag stöndum við frammi fyrir ríki sem hefur bæði hernaðarlega en ekki síður efnahagslega yfirburði og fer þar fyrir utan gegn bæði lýðræði og frelsi í ofanálag. Þannig að ógnirnar milli ríkja og ríkjabandalaga eru með öðrum hætti. Hv. málshefjandi, hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé, hefur ítrekað flutt frumvarp um að flytja ákvarðanir um varnarliðsframkvæmdir frá ráðherra til Alþingis. Ég vil segja um það mál að mér finnst það áhugavert og í góðu samræmi, að mínu mati, við opnari og lýðræðislegri umræðu um svo mikilvæg mál, t.d. þegar verið er að flytja eða setja af stað varnarliðsframkvæmdir. Ég held að þetta sé eitthvað sem við eigum að fara að dýpra ofan í. Þegar hann flutti málið fyrst sagði hann m.a. að það væri mikilvægasta mál VG. Ég vil því spyrja: Er það svo? Hvernig hefur honum gengið að fá samstarfsflokkana til liðs við sig í þessu mikilvæga máli að hans mati? Og ég vil líka í lokin spyrja hann: Er hann tilbúinn til að mynda meiri hluta með öðrum flokkum fyrir kosningar til að málið sem slíkt fái framgang? Er hann reiðubúinn í það?
Forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún kom mér örlítið á óvart. Hún var málefnalegri en ég átti von á. Það var farið efnislegar í ýmis ákvæði en ég átti von á. Vissulega hefðbundinn pólitískur útúrsnúningur og slagur en ekki í því magni sem ég átti von á. Ég er ekki endilega viss um að undrun þingmanna yfir því að hægt sé að starfa eftir þjóðaröryggisstefnu, sem við höfum verið á móti, af því að meiri hlutinn samþykkti hana, sé raunveruleg. Þetta heitir lýðræði. Mér fannst pínulítið skrýtið að heyra að ég hljóti að styðja NATO og þjóðaröryggisstefnu vegna stuðnings míns við ríkisstjórn frá hv. þingmanni sem gekk í flokk sem styður NATO. Það sama hlýtur þá að eiga við um hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur ef þetta gengur upp fyrir mig. Ég deili ekki hennar skoðun á því. Ég held að hennar andstaða sé raunveruleg og ég bið hana að virða það að mín andstaða er það líka. Hér hefur verið fjallað um ýmislegt um NATO. Já, NATO gerir ýmislegt. NATO er bandalag mestu vopnaframleiðslulanda heims sem dæla vopnum inn á stríðshrjáð svæði. NATO er bandalag sem skikkar aðildarríki sín til að verja sívaxandi fjárhæðum í vopn. NATO er kjarnorkuvopnabandalag sem sveigir og brýtur gildandi afvopnunarsamninga, eða eigum við að rifja upp gagneldflaugakerfið sem leiddi af sér nýtt vopnaþróunarkapphlaup? NATO er bandalag sem starfar með herjum landa á borð við Ísrael og Sádi-Arabíu. NATO er bandalag sem kennir sig við lýðræði en hefur í sínum röðum land eins og Tyrkland og þorir ekki að anda á ráðamenn þar. NATO er bandalag sem stuðlar að flóttamannastraumi með hernaðarárásum. NATO er bandalag sem Ísland á ekki að taka þátt í því að Ísland á að vera leiðandi í málefnum friðar og baráttu gegn hamfarahlýnun.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég tel hana vera þarfa og góða. Ég vil hins vegar nota tækifærið og leiðrétta ákveðna hluti hérna eða koma ákveðnum sjónarmiðum áleiðis. Stóra málið er að ef menn vilja ekki vera í NATO þá hlýtur maður náttúrlega að spyrja: Hver er valkosturinn? Hér voru nefndir Írar. Þeir eru með mjög stóran her, og allar þær þjóðir sem ekki eru í NATO eru auðvitað með her. Ég vísaði hér til afstöðu þeirra norsku stjórnmálaflokka sem ekki vilja vera í NATO. Þeir vilja samt styrkja hervarnir Noregs. Síðan varðandi bann við kjarnavopnum. Það er engin þjóð með kjarnavopn sem er aðili að þessum samningi. Að þjóðir afsali sér vörnum sínum einhliða er fyrst og fremst eitthvað sem einræðisríki, sem ekkert okkar vill bera okkur saman við, myndu fagna. Þau munu ekki afsala sér neinum kjarnorkuvopnum, Norður-Kórea eða önnur slík ríki. Kjarnorkuafvopnun hefur verið mjög mikil frá dögum kalda stríðsins. Hún hefur verið gagnkvæm. Það er náttúrlega ekki rétt að við höfum staðið í vegi fyrir nauðsynlegum framkvæmdum. Og það er ekki rétt hjá þeim hv. þingmanni sem fór yfir aukninguna að það sé verið að breyta hlutverkum í einhver ný verkefni. Af hverju halda menn að þessi kafbátaleit sé? Það er vegna þess að þetta eru kafbátar. Þannig er það og það er ekki nýtt hlutverk. Þetta tal varðandi Finnafjörð, ég veit ekki hvaða orð má hafa um það. Það á sér enga stoð í raunveruleikanum. Ég hvet hv. þingmenn sem ætla að ræða þau mál að gera það út frá staðreyndum en ekki að vera að búa til eitthvað sem á sér enga stoð í raunveruleikanum. Virðulegi forseti. Ég vil annars þakka hv. þingmanni sem á upphafið að þessum umræðum. Það liggur alveg fyrir að við erum ósammála í mörgum málum, Sjálfstæðisflokkurinn og Vinstri grænir, og það hefur ekkert lagast. En við náðum saman um stjórnarsáttmála eins og allir þekkja.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að lýsa því yfir að við í Samfylkingunni styðjum þetta mál. Þetta er gott mál og framfaramál og snertir á mikilsverðum réttindum fólks til að njóta bóka. Ég er hins vegar með breytingartillögu sem ég vona að þingheimur taki vel undir. Hún snýst um að bætur fyrir þessi not nái ekki einungis til höfunda heldur nái þær einnig til rétthafa. Það eru fleiri sem þarna eiga fjárhagslegra hagsmuna að gæta en einungis höfundar. Það eru til að mynda útgefendur og það geta verið erfingjar höfundaréttar. Það er sanngirnismál að bætur fyrir þessi not nái einnig til slíkra rétthafa.
Virðulegur forseti. Ég fagna þessu máli. Þetta er að sjálfsögðu réttarbót fyrir þá einstaklinga sem taka þátt í klínískum rannsóknum þar sem ekki er bakhjarl og leysir úr ákveðinni óvissu sem ríkt hefur í þessum málum. Hins vegar gagnrýndi Landspítalinn í umsögn sinni að hámarksupphæð bóta úr sjúklingatryggingu væri of lág, hún er aðeins brot af því sem almennt er miðað við á Norðurlöndunum hvað varðar viðlíka mál. Það hefði mátt taka meira tillit til þess. Komið er inn á það í nefndarálitinu en það hefði mátt hækka þessa upphæð. Almennt er þetta gott mál og réttarbót en betur má ef duga skal.
Herra forseti. Það vildi þannig til að við yfirlestur skjalavinnslu á stöðuskjali þessa máls, um niðurdælingu koldíoxíðs, eftir 2. umr., komu í ljós tvö atriði sem þarf að laga. Ég tek það skýrt fram að þetta eru fullkomlega lagatæknileg atriði. Í fyrsta lagi snýst þetta um að notað er orðið „geymslusvæði“ í 22. gr. laga um hollustuhætti og þarf að breyta því í orðið „niðurdælingarsvæði“ til samræmis við aðrar greinar í frumvarpinu. Þetta virðist hafa gleymst og hv. umhverfis- og samgöngunefnd tók heldur ekki eftir þessu misræmi. Í öðru lagi, og það er tilfærsla, er í síðustu málsgrein hollustuverndarlaganna, 67. gr., þarf að færa eina málsgrein og ég ætla einfaldlega að gera grein fyrir því með því að lesa þessar breytingartillögur. Það er bara verið að færa innan greinarinnar eina málsgrein. Breytingartillagan sem við erum þá að leggja hér fram eða ég í nafni umhverfis- og samgöngunefndar sem framsögumaður er einfaldlega svona: 1. Á eftir 1. gr. komi ný grein, svohljóðandi: Í stað orðsins „geymslusvæði“ í a-lið 1. mgr. 22. gr. laganna kemur: niðurdælingarsvæði. 2. Á eftir orðunum „ný málsgrein“ í inngangsmálslið b-liðar 3. gr. komi: er verður 7. mgr. Það er sem sagt verið að flytja orð úr niðurlagi 67. gr. laganna upp í 7. mgr. Ég vona að þingmenn skilji þetta, en þetta eru fullkomlega lagatæknilegar breytingar.
Herra forseti. Nú er liðið rétt ár síðan Alþingi samþykkti þingsályktun um mótun klasastefnu. Að baki þingsályktuninni stóðu þingmenn úr öllum flokkum en ég held að það sé á engan hallað þegar ég nafngreini sérstaklega hv. þm. Willum Þór Þórsson sem helsta hvatamann ályktunarinnar. Ég vil því í upphafi hrósa og þakka flutningsmönnum þeirrar tillögu fyrir að beina kastljósinu að hugmyndafræði klasa og hvernig klasar geti eflt og styrkt umhverfi nýsköpunar og framfara. Í greinargerð með þingsályktuninni segir að klasastefnu sé ætlað að móta farveg vinnu við eflingu nýsköpunar og atvinnulífsins vítt og breitt um Ísland. Með opinberri klasastefnu sé hægt að efla samvinnu vísinda og atvinnulífs í þágu verðmætasköpunar sem leiðir af sér aukna framleiðni og hagsæld. Ég segi oft að nýsköpun sé ekki lúxus heldur nauðsyn og trú þeirri sannfæringu höfum við unnið markvisst að því að gera vistkerfi nýsköpunar á Íslandi sjálfbært og öflugt. Þetta höfum við gert, m.a. með nýsköpunarstefnu fyrir Ísland, með Kríu, nýsköpunarsjóði, til þess að stuðla að uppbyggingu vísisjóða, með Lóu, nýsköpunarstyrkjum fyrir landsbyggðina, með því að búa til svigrúm fyrir erlenda sérfræðinga til að starfa á Íslandi og styrkja þannig tengslanetið, með frekari heimildum fyrir lífeyrissjóði til að fjárfesta í vísisjóðum og með því að vera alltaf með hugarfar nýsköpunar í farteskinu. Klasastefna fyrir Ísland styður við þetta allt. Með klasastefnu erum við komin með verkfæri til að takast á við meginþætti nýsköpunar á forsendum þeirra sem vinna að verkefnum hvar sem er á landinu. Hún er þáttur í þeirri heildarendurskoðun og samþættingu á umhverfi nýsköpunar sem nú stendur yfir. Hún er líka mikilvæg stoð fyrir samkeppnishæfni, verðmætasköpun og áframhaldandi sókn íslensks atvinnulífs. Klasastefnan rammar inn hlutverk hins opinbera og samspil og samstarf atvinnulífs, stofnana, fjárfesta og háskóla. Klasarnir tengja saman með öflugum hætti alla þessa aðila og gera þannig jarðveginn fyrir nýsköpun og framfarir bæði frjóan og öflugan. Klasastefna fyrir Ísland er afrakstur vinnu sem leidd hefur verið af Ástu Kristínu Sigurjónsdóttur, framkvæmdastjóra Íslenska ferðaklasans. Stefnan var jafnframt unnin í víðtæku samstarfi og samráði við grasrót atvinnulífsins og fjölda aðila innan stjórnkerfisins og vil ég að sjálfsögðu nýta tækifærið hér og þakka kærlega fyrir þeirra framlag. Klasastefnan hefur beina skírskotun til nýsköpunarstefnu stjórnvalda til ársins 2030 og vísinda- og tæknistefnu 2020–2022. Hún hefur sömuleiðis margvíslegar tengingar við skýrslu forsætisráðuneytisins, Ísland og fjórða iðnbyltingin, stefnumótandi áherslur Íslandsstofu frá árinu 2019 og fleiri stefnur og áherslumál sem komið hafa fram á vegum stjórnvalda á síðustu árum. Í verkfærakistu framfara og sóknar eru auðvitað til ótal verkfæri og aðferðir til þess að ná árangri, en samstarf innan klasa er eitt af þeim mikilvægari. Klasasamstarf gengur einfaldlega út á að skapa tengslanet og samstarf fyrirtækja í viðskiptalífinu sem byggir á mannauði, tækni, fjármagni og þekkingu. Klasi er hreyfiafl nýsköpunar í þeim geira sem hann myndast um. Klasar hraða þróun, vinna þvert á ólíka hagsmuni og brjóta niður hefðbundin norm eða ferli. Þeir krefjast samvinnu en þrífast best þar sem samkeppni milli aðila er rík og hagur eins er sjálfkrafa hagur annars. Í klasastefnu er sett fram sú framtíðarsýn að árið 2030 verði Ísland á meðal fremstu þjóða heims hvað varðar sjálfbæra atvinnuuppbyggingu, samkeppnishæfni og almenna hagsæld samkvæmt öllum helstu mælikvörðum. Til þess að ná að uppfylla þessa sýn þarf markvissar áætlanir og samhæfðar aðgerðir allra aðila í atvinnulífinu með þátttöku stjórnvalda, vísinda og háskóla og rannsóknasamfélags auk nýfjárfestinga og öflugra frumkvöðla. Til að halda kúrsinum er mikilvægt að efla allsherjarkortlagningu á íslensku atvinnulífi og þeim lykilmælikvörðum sem segja til um umfang, árangur og samkeppnishæfni og þróun innan hverrar atvinnugreinar, svo við vitum einfaldlega betur punktastöðu hverju sinni. Aðferðafræði klasasamstarfs er notuð í öllum helstu löndum sem Ísland ber sig saman við, í því skyni að vinna markvisst að endurnýjun í atvinnulífi og samstarfi um nýsköpun og tækniþróun. Í Noregi hafa stjórnvöld beitt sér fyrir klasasamstarfi undir merkjum Innovation Norway. Í Danmörku hafa klasar sömuleiðis verið öflugt verkfæri. Það er áhugavert að sjá að nýjustu klasarnir eru m.a. á sviði umhverfis- og orkutækni, líftækni, velferðartækni, stafrænnar tækni, fjártækni, róbóta- og drónatækni, leikjatækni og skapandi greina eins og kvikmyndagerðar og tónlistar. Allt eru þetta greinar þar sem nýsköpun er á heimsmælikvarða og þar sem tekist er á við samfélagslegar áskoranir með beinum hætti. Covid-19 faraldurinn hefur breytt heimsmyndinni og efnahagsleg umskipti blasa við öllum þjóðum. Við þurfum að takast á við gjörbreyttar forsendur og innleiða nýja og betri starfshætti til að vinna einfaldlega hraðar og betur. Það er mikilvægt að halda því til haga að klasastefna snýst ekki um að hið opinbera ætli að leiða eða ákveða hvað er klasi eða að standa að stofnun þeirra allra. Hlutverk stjórnvalda er að móta framtíðarsýn og stefnu um hvernig best verði að því staðið að efla vistkerfi nýsköpunar og skapa umgjörð sem auðveldar nýsköpun og vöxt í fyrirtækjum og atvinnulífi. Til þess að geta gert það þarf að vera til staðar þekking hjá stjórnvöldum á nýsköpun og innleiðingu nýsköpunar, bæði í opinberum rekstri og einkarekstri. Stjórnvöld eiga alls ekki að skekkja markaðsaðstæður í þágu ákveðinna fyrirtækja, atvinnugreina eða tæknilausna, en þau hafa hlutverk við að hnika markaðnum í ákveðna átt í samræmi við stefnu sína, markmið og þær áskoranir sem brýnastar eru. Verkfæri stjórnvalda til að styðja við lítil og meðalstór fyrirtæki í þessu skyni eru m.a. styrkir til nýsköpunar og tækniþróunar, opinbert fé sem veitt er í gegnum fjárfestingarsjóði og opinber útboðsstefna. Forsenda árangurs stjórnvalda er að stofnanir þeirra tileinki sér framsækna starfshætti, sveigjanleika og samvinnu þvert á stjórnsýslu og valdsvið með sama hætti og gert er í klasasamstarfi. Stjórnvöld geta sjálf mikið lært af klasasamstarfi heilt yfir. Stuðningur við klasasamstarf sem tæki í byggðaþróun byggist á því að þar hafi hið opinbera hlutverki að gegna við að brúa markaðsbrest og styrkja innviði og vistkerfi nýsköpunar um allt land. Svæðisbundið klasasamstarf geti reynst brú yfir í sterkara nýsköpunarumhverfi, aðgengi að þekkingu og reynslu af alþjóðlegu rannsókna- og nýsköpunarsamstarfi og sókn í alþjóðlega styrki og samstarfsaðila. Ég verð að segja það hér undir þessum lið að það er ótrúlega mikil gerjun og mikið að gerast úti um allt land í þessa veru. Lóa, hvatastyrkir, er í raun bara konkretaðgerð til þess að flýta og styðja við þessa góðu þróun. Í klasastefnu felst yfirlýsing um afstöðu stjórnvalda til klasasamstarfs sem verkfæris í þágu nýsköpunar. Virðulegi forseti. Hér er fyrsta útgáfa klasastefnu fyrir Ísland og það er von mín og vissa að hún verði aðilum í breiðri virðiskeðju atvinnulífs og stjórnvalda innblástur og stuðningur til góðra verka.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra skýrsluna og eins þakka ég þessa umræðu. Miðflokkurinn leggur áherslu á vöxt og viðgang atvinnulífsins og vill beita sér fyrir aðgerðum sem stuðla að framþróun og nýsköpun. Miðflokkurinn sýndi í verki stuðning við málefnið sem hér er rætt með því að gervallur þingflokkurinn stóð að þingsályktun um gerð skýrslunnar. Eins leggjum við sérstaka áherslu á að iðn- og tæknimenntun verði efld. Því miður hafa loforð um þessi atriði ekki verið efnd á nýliðnum árum og fá merki á lofti um að vænta megi nauðsynlegra umbóta í þeim efnum. Fram kemur í skýrslunni að klasastefnan hefur beina skírskotun til nýsköpunarstefnu stjórnvalda til 2030 undir kjörorðinu Nýsköpunarlandið Ísland, Vísinda- og tæknistefnu 2020–2022 og margvíslegar tengingar við skýrslu forsætisráðuneytisins Ísland og fjórða iðnbyltingin, auk fleiri áherslumála sem fram hafa komið á undanförnum árum á vegum stjórnvalda. Höfum í huga að samkeppnisskilyrði ráða úrslitum um verðmætasköpun og hagsæld. Lykilþættirnir eru aðstæður fyrirtækja til að keppa á markaði, hvort sem er við innlenda eða erlenda keppinauta, framleiðni og nýsköpun. Nýsköpunin leggur grunn að aukinni framleiðni og aukin framleiðni styrkir samkeppnisstöðuna. Stjórnvöld hafa svo aftur mikilvægu hlutverki að gegna við að móta starfsumhverfi atvinnufyrirtækja þannig að þeim séu búin sem best skilyrði í samkeppni að utan. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Klasasamstarfi má lýsa sem stefnumiðaðri aðferðafræði til að byggja brýr og styrkja tengingar og samvirkni innan vistkerfa nýsköpunar og atvinnulífs og til að vinna með stefnumiðuðum hætti að ákveðnum markmiðum um nýsköpun og vöxt í því skyni að hraða árangri.“ - Já, herra forseti, svo mörg voru þau orð. Ég ætla að leyfa mér að segja að kannski hefði mátt nálgast skilgreiningu á viðfangsefninu með eilítið einfaldari og síður hátimbruðum hætti. Samkeppnishæfni endurspeglar getu þjóðar til verðmætasköpunar og leikur framleiðni þar lykilhlutverk. Þetta sést t.d. vel í sjávarútvegi þar sem færri hendur skila meiri verðmætum en áður í þeim mæli að vakið hefur alþjóðlega athygli. Aukin framleiðni eflir langtímahagsæld þjóða. Mikilvægt er að skoða hvort fyrirtæki innan hlutaðeigandi atvinnugreina hafi stuðning af virkum klösum. Samstarf fyrirtækja er lykilþáttur í árangri þeirra og sýnt hefur verið fram á mikilvægi klasa í efnahagslegu tilliti. Klasar gefa færi á að auka framleiðni og nýsköpun sem leiðir til aukinnar samkeppnishæfni og meiri hagsældar. Hagsældin er svo aftur forsenda þess að halda uppi lykilþáttum í samfélaginu á borð við heilbrigðis- og skólakerfi, menningarstarfsemi og velferðarkerfi. Málið snýst ekki um að ríkið fari af stað og búi eitthvað til heldur verði farsæll farþegi í aftursæti sem styðji við ökumann og lesi kortið rétt svo að menn rati ekki í villur. Við sjáum að í íslensku atvinnulífi hafa myndast klasar í sjávarútvegi, jarðhita, lækningatengdri þjónustu og ferðaþjónustu svo að dæmi séu nefnd. Þetta eru allt dæmi um klasasamstarf sem virðist sjálfsprottið. Stjórnvöld þurfa helst að gæta sín að vinna ekki gegn atvinnulífinu með óskynsamlegri reglusetningu og ofsköttun. Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að draga fram helstu áherslur Miðflokksins í þessum mikilvæga málaflokki: 1. Að regluverkið verði gert einfaldara og skilvirkara til hagsbóta fyrir atvinnulífið. 2. Að hugað sé sérstaklega að því að styðja við lítil og meðalstór fyrirtæki og gera þeim auðveldara að keppa á öllum sviðum, minna regluverk er þar mikilvægt. 3. Við viljum ekki ríkisstyrkt atvinnulíf heldur regluverk sem gerir atvinnulífinu sem auðveldast að þroskast af sjálfu sér.
Herra forseti. Við fjöllum hér um mikilvægt málefni, fyrir samtímann og fyrir framtíðina. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þá skýrslu sem um ræðir og öllum þeim sem sátu í starfshópnum. Það er ánægjulegt að þessi stefna liggi nú fyrir enda hefur líklega sjaldan verið jafn mikilvægt fyrir íslenskt samfélag að vel sé haldið utan um málefni nýsköpunar. Þetta er einnig mál sem þingið hafði frumkvæði að og er ástæða til að fagna að því hafi verið fylgt eftir. Nýsköpun er þeim kröftum og töfrum gædd að hún getur skapað nýjar aðferðir, nýjar afurðir og aukið samkeppnishæfni. Eins og fram kemur í skýrslunni er það hlutverk klasastefnu að benda á aðferðir og leggja til aðgerðir til að hraða vexti efnahags sem við hljótum einmitt að þurfa að stefna að nú um stundir. Til þess þurfum við að nýta okkur það sem klasasamstarf gerir svo vel - að efla samstarf og skapa hvata til að skapa ný tækifæri í samtali. Herra forseti. Klasasamstarf má nýta sem drifkraft fyrir atvinnugreinar framtíðarinnar en einnig til að hraða breytingum. Þannig getum við nýtt klasa til að leiða þróun þvert á atvinnugreinar sem er algert lykilatriði. Þannig getum við dregið saman þekkingu úr ólíkum greinum, úr bæði atvinnulífi og fræðastarfi, til að skapa eitthvað alveg nýtt. Heimurinn er að breytast hratt og við þurfum á slíkum klösum að halda til að geta stuðla að heilbrigðu vistkerfi nýsköpunar sem er alþjóðlega samkeppnishæft þar sem allir þurfa að taka þátt; stjórnvöld, háskólaumhverfi, fyrirtæki, frumkvöðlar og fjárfestar. Eitt sem bent er á í skýrslunni er að hefja þurfi allsherjarkortlagningu á íslensku atvinnulífi og lykilmælikvörðum. Mælikvörðum sem segja til um umfang, árangur, verðmætasköpun, samkeppnishæfni og þróun innan hverrar atvinnugreinar á tilteknum tíma. Þannig væru mælikvarðar eins og fjöldi starfa, fjöldi fyrirtækja, útflutningsverðmæti og heildarvelta mæld reglulega. Í skýrslunni er lagt til að sett verði upp sameiginlegt mælaborð leiðandi atvinnugreina sem ég held að sé mjög knýjandi að verði gert strax enda mikilvægt að við höfum skýra mynd af vistkerfi atvinnulífsins í heild til að geta tekið upplýstar ákvarðanir, ekki síst þegar vandi steðjar að. Ég vona að ráðherra sé tilbúinn til að setja slíka vinnu af stað nú þegar enda er þetta eitthvað sem ítrekað hefur verið rætt hér í þingsal að vanti tilfinnanlega. Herra forseti. Hlutverk ríkisins þegar kemur að nýsköpun er gríðarlega mikilvægt og það er ekki síður mikilvægt að ríkisstofnanir tileinki sér framsækna starfshætti, sveigjanleika og samvinnu þvert á stjórnsýslu- og valdsvið með sama hætti og gert er í klasasamstarfi. Við þurfum að gefa stofnunum okkar slíkt svigrúm til að geta starfað meira saman og stutt betur við nýsköpun innan ríkisrekstrarins en við höfum verið að gera. Herra forseti. Það er fjölmargt fleira sem ég hefði viljað koma inn á í þessari umræðu en langar þó að ljúka máli mínu á því að nefna mikilvægi þess að stefna sú sem hér er til umræðu verði innleidd og hún komi til framkvæmdar almennilega en verði ekki bara sett ofan í skúffu og geymd þar eins og allt of oft vill gerast. Til þess þurfum við að fá fram aðgerðaáætlun og fjármagna hana. Ég spyr því hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]að lokum: Hvað er ráðherra að gera til að tryggja það? Og lykilspurningin er auðvitað: Hvernig á að innleiða þessa stefnu?
Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu og þeim sem komið hafa að þessari vinnu. Ég held að hún sé gríðarlega mikilvæg, enda var ég ein af flutningsmönnum þess að óska eftir þessari vinnu. Ég ætla líka að þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir það frumkvæði sem hann hefur átt í þeim efnum en við þingmenn höfum líka átt fundi með sérfræðingum á sviði klasamálefna. Sumir hafa velt fyrir sér: Hvað er klasi og skiptir þetta einhverju máli? Er bara verið að setja ný og falleg orð utan um eitthvað sem við þekkjum nú þegar? Það kann að vera að það sé svo að einhverju leyti en klasi snýst í raun um samstarf fyrirtækja á ákveðnum sviðum. Þá ætla ég að taka það fram, því að það hefur líka stundum komið til tals þegar þessi mál eru rædd, að við erum samt sem áður að tala um löglega samkeppni, þ.e. samkeppni fyrirtækja sem gagnast öllum en vinnur auðvitað ekki gegn samkeppnislögum. Mér fannst líka gott að heyra það hér hjá hæstv. ráðherra að við erum ekki að tala um að hið opinbera ætli með einhverjum hætti að ákveða hvað atvinnulífið eigi að gera, hvar nýsköpunin eigi að spretta fram og setja það í ákveðinn farveg heldur erum við að tala um umhverfið. Við erum að tala um að umhverfið sé með þeim hætti að það hvetji til nýsköpunar og klasaaðferðafræðin er bara gagnrýnd aðferð sem leiðir til nýsköpunarverkefna og nýtist í þróun slíkra verkefna. Mér sýnist þessi skýrsla býsna góð og þar er farið yfir reynslu að utan en líka þá mikilvægu reynslu sem við höfum hér heima. Sjávarklasinn okkar er líklega hvað þekktastur í þeim efnum og gaman að sjá að komnir séu systurklasar, eins og það er kallað, víða erlendis. Það er verið að nota þá aðferðafræði sem sjávarklasinn hefur verið að nota víða annars staðar. Mig langar að nefna tvö verkefni sérstaklega. Hér er talað um kortlagningu á íslensku atvinnulífi. Einn af þeim punktum sem hér er minnst á er endurvinnsla og hringrásarhagkerfið. Ég hef alloft talað úr þessum stól um mikilvægi þess að við byggjum kerfið okkar þannig upp að það sé raunverulegur hvati til nýsköpunar, íslenskrar nýsköpunar, í hringrásarhagkerfinu og endurvinnslunni. Þá er ég að vísa í það mikilvæga sem við getum gert hér, sem er regluverkið. Regluverkið okkar þarf að vera þannig fram sett að þar séu hvatar til þess að vinna á þessum málum hér á landi. Ég nefni sérstaklega endurvinnsluna vegna þess að þar held ég að séu gríðarleg tækifæri fyrir okkur. Það er algerlega ólíðandi að við séum að flytja út sorp í mjög miklum mæli til einhvers konar endurvinnslu erlendis sem við jafnvel vitum ekki nákvæmlega hver er. Ég hvet til þess að enn frekar verði hugað að samstarfi þeirra aðila sem koma að þessum málum. Það gæti orðið klasi sem gæti svo hjálpað okkur í því hvernig best er að aðlaga regluverkið. Ég ætla líka að nefna norðurslóðamál í þessu samhengi vegna þess að þau eru mér sérstaklega hugleikin. Það er ofboðslega mikið af bæði fyrirtækjum og rannsóknaraðilum hér á landi sem vinna að norðurslóðamálum með einum eða öðrum hætti. Á Akureyri er skýrt dæmi um það þar sem fjöldi fyrirtækja kemur að þjónustu sem hægt er að flokka með einum eða öðrum hætti undir norðurslóðamál. Þarna held ég líka að tækifærin séu gríðarleg. En nú er ég kannski farin að gera það sem ég var að tala um í upphafi, þ.e. að við stjórnmálamenn eigum svo sem ekki að ákveða hvað eigi að horfa á heldur eigum við að búa til umhverfið, tryggja að grasrótin geti komið fram með hugmyndir og þróað nýjar leiðir. Það er það sem skiptir öllu máli varðandi verðmætasköpun okkar til framtíðar. Ég tek undir orð hæstv. ráðherra hér áðan. Nýsköpun er ekki lúxus, hún er nauðsynleg. Við eigum alltaf að huga að því. Atvinnulífið þarf að huga að því. Við þurfum líka að gera það í opinbera geiranum. Klasastefna er mikilvæg til að bæta enn frekar þann jarðveg sem nýsköpun getur byggt á. Við þurfum að hafa í huga að stjórnvöld séu ekki að skekkja markaðsaðstæður í þágu ákveðinna fyrirtækja, atvinnugreina eða tæknilausna, en við höfum þó hlutverki að gegna við að hnika markaðinum í ákveðnar áttir í samræmi við stefnu, markmið og þær áskoranir sem brýnastar eru. Ég fagna þessari stefnu og segi eins og hv. þingmaður sem talaði hér á undan mér: Það er mikilvægt að við notum hana líka. Þetta má ekki bara vera fallegt plagg uppi í hillu heldur þarf þetta að nýtast í áframhaldandi vinnu okkar. Þá er líka gott að sjá að við þessa vinnu hefur verið horft á aðrar stefnur sem litið hafa dagsins ljós eins og nýsköpunarstefnuna og stefnu okkar Ísland og fjórða iðnbyltingin. Það er mikilvægt að þessar stefnur okkar tali allar saman svo að við séum að róa í sömu átt.
Forseti. Ágætisskýrsla, stuttorð og fer beint í aðalefnið. Mig langar að fjalla um nokkur atriði sem hafa þarf í huga þegar stefnan er innleidd. Til að byrja með er hlutverk stjórnvalda, eins og hér hefur verið nefnt, að búa til aðstæður úti um allt land fyrir nýsköpun í stað þess að velja hvað eigi að skapa og hvað ekki eða hvernig opinberu fjármagni skuli beint inn í nýsköpun á ákveðnum sviðum en ekki öðrum. Það verður að byggja á ákveðnu jafnræði eða almennri stefnu stjórnvalda, t.d. stefnu í loftslagsmálum. Þegar stjórnvöld setja sér almenna stefnu um ákveðna framþróun er ekkert óeðlilegt að hún smitist yfir í t.d. nýsköpunaraðstæður. Það væri t.d. eðlilegt að fara út í græna atvinnunýsköpun samhliða innleiðingu klasastefnunnar. Þar þarf einmitt að spyrja um samspil við heildarstefnumótunarferli stjórnvalda. Þá á ég við fjármálaáætlunina sem þingið fjallar um á hverju ári. Undanfarin ár hefur samgönguáætlun t.d. verið dálítið sér á báti, byggðaáætlun hefur verið dálítið sér á báti og varla hefur verið hægt að tengja þær áætlanir við fjármálaáætlun á augljósan hátt. Það hefur batnað að undanförnu þar sem fólk hefur verið að vakna aðeins til lífsins varðandi lög um opinber fjármál og um það hvernig framkvæma eigi stefnu stjórnvalda í fjármálaáætlun. Þar verður að leggja til kostnaðarábatagreiningar og forgangsröðun sem hver stefna býr til á sínu sviði. Og þegar við tökum ákvarðanir um fjárheimildir, t.d. í klasastefnu, „summist“ þær þannig upp í fjármálaáætlun að þær séu gagnsæjar og aðgengilegar, bæði fyrir okkur þingmenn sem og borgarana hérna úti. Á bls. 11 í skýrslunni er minnst á það örfáum orðum að dæmi um svæðisbundið klasasamstarf séu stafrænar smiðjur víðs vegar um land sem séu staðsettar innan þjónustukjarna og veiti þekkingu og þjónustu til breiðs hóps. Alþingi hefur samþykkt stefnu um stafrænar smiðjur, uppbyggingu þeirra og aðgengi allra að þeim. Stafrænar smiðjur eru starfræktar á átta stöðum á landinu. Ekki hefur beinlínis mikið verið gert, að því er ég hef séð, til að uppfylla stefnu þingsins um uppbyggingu á stafrænum smiðjum fyrir alla. Þrátt fyrir að stefnan sé æðisleg hefur framfylgdin á henni ekki verið svo góð. En mjög mikil samlegðaráhrif eru af stefnu um stafrænar smiðjur og klasastefnu. Þær búa til aðstæður og aðgang að ákveðinni tækni og þekkingu fyrir alla, ekki bara suma heldur alla. Að lokum er talað um hraðar breytingar og þessa kortlagningu. Undanfarið hafa átt sér stað hraðar breytingar og er ekkert farið að hægja á þeim. Að mínu mati hafa þingið og stjórnvöld brugðist allt of hægt við þeim breytingum. Við erum enn þá dálítið í fornöld þegar kemur að því að ná í okkar vinnu þeim tækniframförum sem hafa orðið úti í atvinnulífinu.
Herra forseti. Ég byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og þessa skýrslu, sem ég held að sé mjög mikilvæg og mikilvægt að við ræðum hana hér og förum svolítið yfir sýn okkar á þetta verkefni. Ég ætla ekki að fara í skýrsluna lið fyrir lið heldur tæpa á nokkrum atriðum sem mér finnst skipta máli. Ein leiðin til að mynda til þess að nota klasastefnu er einmitt að búa til klasa í greinum þar sem gera má ráð fyrir að Íslendingar geti verið sterkir og haft eitthvað fram að færa, eða við sem samfélag. Það hefur einmitt verið gert, eins og kemur fram í listanum framarlega í skýrslunni yfir þá klasa sem þegar eru starfandi. Ég saknaði þess hins vegar í þeirri upptalningu að sjá sérstakan heilbrigðisklasa sem við myndum setja svolítinn þunga í. Þó að það sé kannski ekki mikið og flókið þróunarstarf á bak við margar af þeim lausnum sem við höfum notað í tengslum við Covid-faraldurinn og það sem við höfum þróað hefur það samt sýnt sig að íslenskt hugvitsfólk og íslenskir heilbrigðisstarfsmenn hafa verið býsna duglegir að finna leiðir. Sumar af þeim lausnum sem menn hafa notað eru jafnvel að ná fótfestu erlendis. Það getur skipt alveg gríðarlega miklu máli og það er eitt atriði. Annar klasi sem ég myndi gjarnan vilja sjá væri það sem mætti kannski kalla sérstakan matvælaklasa, svipað og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé hefur bent á. Það væri þá svolítið annað en klasinn um landbúnað og klasinn um sjávarútveg og þar væri fókusinn á matvælaþáttinn. Það er eitthvað sem við Íslendingar getum svo vel gert og getur til að mynda átt mjög sterkar tengingar inn í þær atvinnugreinar sem við höfum verið að byggja upp undanfarin misseri, eins og ferðaþjónustuna. Ég hef bent á að í því sambandi gætum við tengt yfir í til að mynda orkugeirann og þá nýsköpunarvinnu sem þar hefur verið og ég hef m.a. bent á að sú græna innlenda orka sem við höfum hér á landi gæti verið niðurgreidd til að efla íslenskan matvælaiðnað í gegnum slíka þróun og þá í gegnum svoleiðis klasa. Á þessu sviði eru mikil tækifæri og við heyrum í umræðunni nánast á hverjum einasta degi af einhverjum bráðsnjöllum hugvitsmönnum sem eru búnir að finna leiðir til að efla matvælaframleiðslu en það gætu orðið hrein undur ef þeir væru allir að tala saman á hverjum degi og vinna saman og komast að betri niðurstöðu. Ég tel nefnilega að við ættum að geta komist miklu lengra en við höfum gert í því að vera okkur sjálfum næg um matvæli. Ég held að það geti verið eitt af okkar söluatriðum í ferðaþjónustunni. Að lokum langar mig aðeins að nefna klasa í byggðaþróun, að horfa í meira mæli til þeirra á svæðum þar sem byggðaþróun hefur gengið í öfuga átt, þ.e. byggð hefur hnignað og menn vilja reyna að ná fótfestu eins og með verkefninu Brothættar byggðir. Þar gætu líka verið tækifæri til þess að halda utan um byggðina og hjálpa mönnum að ná aftur viðspyrnu á brothættum svæðum og mjög skemmtileg verkefni gætu komið út úr slíku.
Herra forseti. Ég vil, líkt og aðrir ræðumenn, byrja á að þakka fyrir þessa skýrslu. Hún fjallar um mikilvægt málefni. Hún er einn angi þeirrar umræðu sem er okkur öllum svo mikilvæg og varðar það hvernig við getum innleitt framfarir á Íslandi, hvernig við getum gert atvinnulíf okkar fjölbreyttara, hvernig við getum aukið útflutningstekjur, hvernig við getum aukið það virði sem verður til í íslensku atvinnulífi og hvernig við getum skapað sameiginlegan auð fyrir samfélagið, góð störf, vel launuð störf o.s.frv. Þetta þekkjum við og við erum að reyna að ná þeim árangri. Við höfum gert margt vel og við höfum náð býsna góðum árangri á köflum. Það sem hefur helst verið akkillesarhæll okkar að mínu mati í öllum málum af þessu tagi er að okkur skortir svolítið úthald og við gleymum okkur þegar vel gengur í undirstöðuatvinnugreinum okkar eða þeim atvinnugreinum sem eru fyrirferðarmestar í samfélaginu. Það er mikilvægt að við hverfum frá þeim hugsunarhætti og klasastefna getur að sjálfsögðu verið þáttur í því. Þessi skýrsla byggist á þingsályktunartillögu sem flutt var hér í hittiðfyrra. Ég verð að segja að ég hef orðið fyrir örlitlum vonbrigðum með skýrsluna. Í henni eru vissulega talin upp ýmiss konar atriði. Fjallað er um ýmislegt sem vel hefur tekist og skilgreiningar á ýmsum hlutum, eins og hvað sé vistkerfi og hvað klasi o.s.frv. Taldir eru upp klasar og talin upp dæmi um hvað væri gott að menn væru að sýsla við. En það sem mér finnst satt að segja skorta talsvert á í þessari stefnu, sem þetta er - klasastefna þessi er unnin á grundvelli þingsályktunar o.s.frv., eins og segir í upphafi skýrslunnar, og reyndar lét hæstv. ráðherra þess getið að þetta væri 1. útgáfa. Mér finnst þetta satt að segja vera drög að stefnu. Verið er að tína til ýmislegt skynsamlegt sem gaman væri að gera. En mér finnst fara allt of lítið fyrir því hvað felist nákvæmlega í þessari stefnu. Hvernig ætla stjórnvöld að styðja við framgang klasa? Ætla þau að gera það með fjármagni? Ætla þau að gera það með miklu fjármagni? Ætla þau að mennta fólk á þessu sviði? Hvað er það nákvæmlega sem stefnan felur í sér? Ég næ ekki alveg utan um það satt að segja. Það eru mér svolítil vonbrigði vegna þess að ég held að þarna séu tækifæri og mér finnst þetta vera fullmikil endurtekning á sjálfri skýrslubeiðninni, vissulega miklu ítarlegri og vissulega búið að taka hlutina saman, en mér finnst skorta svolítið á að þarna sé markvisst talað um hluti. Ef maður t.d. lítur á hlutverk stjórnvalda þá segir, með leyfi forseta, á bls. 16 í skýrslunni: „Verkfæri hins opinbera við að efla vistkerfi nýsköpunar geta falist í því að leggja fjármagn …“ „Framlag opinberra sjóða getur aukið tiltrú á verkefnum …“ „Opinberir aðilar geta líka hvatt til …“ Síðan segir áfram í sama kafla, með leyfi forseta: „Við mótun og framkvæmd klasastefnu er mikilvægt að hafa skýra sýn á hlutverk einkaaðila og hlutverk stjórnvalda og opinberra aðila í samstarfi sem drifið er áfram af þörfum atvinnulífsins. Mikilvægt er að markmið með opinberum stuðningi séu skýr.“ Það er ekkert útskýrt hvernig þau eru skýr. Tilgangurinn með þessu er góður, klasar hafa reynst vel víða, en ég verð að segja að þetta veldur mér nokkrum vonbrigðum. En ég vil líka vera jákvæður og ég ætla að ljúka þessu á jákvæðum nótum og segja: Þetta er gott skref. Þetta er góð byrjun, skulum við segja, en þetta er svo langt frá því að vera eitthvað sem a.m.k. í mínum huga gæti flokkast undir það að vera fullbúin stefna í þessu máli. Ég held að þeir sem lesa þetta og vinna í klösum, eða hafa hug á að setja upp klasa, [[Forseti hringir.]]fái voðalega lítið út úr því að lesa þetta plagg. En batnandi mönnum er best að lifa og ég er sannfærður um að hæstv. ráðherra mun taka þetta til skoðunar og vinda bráðan bug að því að gera þessa stefnu skýrari.
Virðulegi forseti. Ég fagna og þakka skýrslu hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um mótun klasastefnu, klasastefnu sem unnin er í framhaldi af samþykkt þingsályktunartillögu sem flutt var af hv. þm. Willum Þór Þórssyni ásamt fleirum. Klasasamstarf er víða liður í nýsköpun og atvinnuuppbyggingu og eflir samkeppnishæfni fyrirtækja, atvinnugreina, landsvæða og þjóða. Klasar geta verið drifkraftur nýsköpunar. Þar tengjast ólíkir aðilar og til verða nýjar hugmyndir. Opinber klasastefna getur því verið liður í að uppfylla framtíðarsýn og stefnu stjórnvalda um sjálfbæra atvinnuuppbyggingu, samkeppnishæfni og almenna hagsæld. Í skýrslunni er farið yfir hverju klasasamstarf geti náð fram. Í framhaldinu vænti ég þess að fá skýra sýn eða aðgerðaáætlun um hvernig stjórnvöld geti hvatt til klasasamstarfs eða stutt við það. Bent er á að stuðningur við klasasamstarf geti verið tæki í eflingu byggðaþróunar og að þar hafi hið opinbera hlutverki að gegna við að brúa markaðsbrest og styrkja innviði og vistkerfi nýsköpunar um allt land. Það er einmitt það sem fulltrúar landshluta hafa kallað eftir síðustu mánuði samhliða allsherjarendurskoðun opinbers stuðnings við nýsköpun. Hæstv. ráðherra. Innleiðing klasastefnu getur styrkt innviði og vistkerfi nýsköpunar um land allt. Virðulegi forseti. Nú þegar eru stafrænar smiðjur, ýmiss konar samvinnuhúsnæði og tengslanet starfrækt um land allt. Oft þarf lítinn viðbótarkvóta til að virkja drifkraftinn þar. Dæmi um það er að forsenda notkunar á stafrænum smiðju er að til staðar séu starfsmenn með góða þekkingu á búnaðinum sem hafi tíma til að fylgjast með og þróa vinnuaðferðir í samstarfi við aðrar smiðjur og atvinnulífið. Því er fagnaðarefni að nú hafi opinberir aðilar tryggt verkefnastjórn sem leiðir tæknilega þróun smiðjanna og samstarf næstu árin. Það verður spennandi að sjá fleira úr stefnunni skila sér.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér skýrslu ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um mótun klasastefnu. Ég vil þakka ráðherranum fyrir skýrsluna og umræðuna sem hér er um klasastefnu. Hún er byggð er á þingsályktun sem hv. þm. Willum Þór Þórsson er fyrsti flutningsmaður að. Við í Miðflokknum erum öll á þessu máli þannig að við fögnum því. Ég verð að segja eins og er að ég fylgjandi öllu sem eflir atvinnu og uppbyggingu, ég tala nú ekki um ef það eflir byggðaþróun. Við landsbyggðarþingmennirnir tölum oft um eflingu byggðaþróunar á landsbyggðinni. Allt sem lýtur að lífi okkar mannanna byggist á atvinnu. Það er nú bara þannig. Ég er nú svolítið forn í hugsun og hef verið að reyna að átta mig á hvað klasi er og var að gúgla það hér áðan mér til frekari glöggvunar. Það hefur líka komið fram í ræðum og þessi skýrsla segir manni að svona starfsemi getur stuðlað að uppbyggingu í atvinnumálum og nýsköpun. Það er mjög mikið fagnaðarefni. Hér hefur komið fram að okkur hefur ekki gengið sem skyldi, eins og mikið hefur verið rætt, með uppbyggingu iðn- og tæknináms nema að takmörkuðu leyti. Þar þurfum við að taka okkur hressilega á. Mikið vantar í þau störf vegna þess að þróun í tækniheiminum er það hröð. Af því að ég minnist á landsbyggðina þá er eitthvað sem heitir efling, uppbygging og stuðningur við brothættar byggðir. Mér hefur alltaf fundist orðalagið brothættar byggðir svolítið niðrandi, ekki uppbyggilegt. Ég hefði frekar viljað kalla það byggðir í sókn. Það er meiri hvati í því en að tala um brothættar byggðir. Líka að einskorða skilgreininguna við byggðarlög sem eru með 500 manns eða færri, það eru fleiri byggðir en fámennar sem eru í vandræðum. Ég vildi bara að það kæmi hér fram. Eins og ég segi þá fagna ég þessari skýrslu. Ég vona að við festum okkur ekki of mikið í einhverjum hugtökum sem líta vel út á prenti en framkvæmum heldur hlutina hratt svo uppbygging atvinnuvega og nýsköpunar megi ganga sem hraðast.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessari skýrslu og vil sérstaklega hrósa hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir frumkvæði í þessu máli. Ég er ósammála því að hið opinbera eigi ekki og hafi ekki hlutverki að gegna varðandi klasa og mér finnst ekki að við eigum að vera eitthvað feimin við það. Ég tel að nú standi svolítið upp á ríkið að móta stefnu sína dálítið skýrt, svo að ég noti það orð, og vera með raunhæfar og raunverulegar tillögur. Annars er háleitum markmiðum lýst í þessari skýrslu og hún vitnar um nútímalega og að mér finnst sterka sýn á atvinnulífið og mannlífið raunar eins og það getur þróast. Ég, rétt eins og hv. þm. Ólafur Ísleifsson, klóraði mér aðeins í hausnum yfir einni klausu þarna og velti henni svolítið fyrir mér. Hún er svona, með leyfi forseta: „Klasasamstarfi má lýsa sem stefnumiðaðri aðferðafræði til að byggja brýr og styrkja tengingar og samvirkni innan vistkerfa nýsköpunar og atvinnulífs og til að vinna með stefnumiðuðum hætti að ákveðnum markmiðum um nýsköpun og vöxt í því skyni að hraða árangri.“ Þarna eru nokkuð mörg nafnorð en það er vit í þessu engu að síður og í þessari stuttu klausu eru þrjú lykilorð sem mig langar að draga aðeins fram í mínu stutta máli, þ.e. „aðferðafræði“, „brýr“ og „vistkerfi“. Fyrsta orðið, „aðferðafræði“, lýsir vel nálgun klasastefnunnar og vísar til þess að hending ræður ekki för við þróun mála eins og stundum hefur verið heldur býr markviss sýn að baki því sem gera skal. Þetta er kannski einn meginvandinn í íslensku atvinnulífi, þ.e. skortur á skýrri sýn og markvissri stefnumótun við uppbyggingu á atvinnugreinum og að við lítum svolítið á tækifæri sem gefast eins og síldarhrotur eða lottóvinning. Sá nýjasti er blessuð loðnan sem nýlega fannst og alltaf talað um hana eins og lottóvinning í fjölmiðlum en síður um hitt að við fundum hana vegna þess að hennar var leitað á markvissan og þrotlausan hátt með vísindalegum og háþróuðum aðferðum. Annað orðið er „brýr“. Þetta lykilorð lýsir aðferðafræði klasastefnunnar. Þegar vel tekst til er hún stefnumót margra greina og fyrirtækja og þar blandast saman ólíkur hugsunarháttur og aðferðir við að leysa mál. Ekki er litið á atvinnulífið sem samsafn af ólíkum og aðskildum greinum sem takist jafnvel á heldur er reynt að stuðla að því að þær blandist og móti hver aðra. Það ýtir undir skapandi hugsun. Loks er það orðið „vistkerfi“. Það lýsir hugmyndafræði klasastefnunnar þar sem horft er á náttúruna og það hvernig vistkerfi hennar starfar þegar allt er með felldu og ólíkar tegundir geta búið saman í frjóu samlífi. Framtíð okkar ræðst af því hvort okkur auðnast að skapa atvinnulíf og mannlíf sem byggist á grænum áherslum og skapandi hugsun þar sem fjölbreytni er höfð að leiðarljósi, vitandi að smátt er fagurt, og að atvinnulífið geti þá litið út eins og íslensk ilmandi lyngbrekka, þar sem dafna hlið við hlið tegundir eins og fjalldrapi, blóðberg, bláklukka, holtasóley, músareyra og lambagras.
Herra forseti. Klasastefna er í sjálfu sér góðra gjalda verð en hún leysir ekki stærra vandamálið, þ.e. að stuðningskerfi ríkisins við hina ýmsu geira hagkerfisins er nokkurs konar haglabyssunálgun. Það er ekki miðað nægilega vel á ákveðin markmið. Það er engin handleiðsla, engir árangursbundnir hvatar, ekki einu sinni iðnaðarstefna sem leggur línurnar um hvert gert er ráð fyrir að atvinnuvegirnir séu að stefna. Ég er svo sem ekki að bera nýja gagnrýni á borð, ég er að endurtaka mig. Ég hef sagt það nokkrum sinnum áður að atvinnuþróun á ekki vera máttlítil og handahófskennd heldur þyrfti frekar einhvers konar riffilsnálgun þar sem samtal stjórnvalda og atvinnulífsins ákveður stefnumörkunina og skotmörkin sem slík og ákveður hver markmiðin eru og klasastefna komi síðan inn sem liður í því að tryggja að hagkerfið hitti í mark. Það eru svo sem margar leiðir til að ná þessu fram og þessi skýrsla fer aðeins í rétta átt með það og það er jákvætt. En mér finnst bara mikilvægt að við hugsum ekki of mikið í ákveðnum lausnum þegar heildarmyndina vantar. Heildarmyndin er enn of veik. Það er hægt að tala um jákvæða þróun, t.d. stafrænar smiðjur sem samþykkt hefur verið stefna um hér á Alþingi og það er ágætt. Ég hef svo sem ákveðna sögu í því. En nú erum við hér nokkrum árum eftir að þessar stafrænu smiðjur voru samþykktar og ekki er einu sinni enn komin heildstæð stefnumótun hvað þær varðar. Þó er mikið verið að bíða eftir því. Í öllum tilfellum, hvort sem við erum að tala um stafrænar smiðjur eða annars konar mekanisma í hagkerfinu okkar, er svo rosalega mikið af tækifærum til staðar sem við erum alveg á mörkunum með að geta farið að nýta okkur, en síðan er einhver tregða sem hindrar að við náum mun betri árangri en við höfum verið að ná. Ég ætla ekki að fara mjög ítarlega ofan í tiltekin atriði skýrslunnar. Þetta er góðra gjalda vert. Þetta er á réttri leið, þetta er innlegg inn í stærri umræðu. En mig langar bara til að leggja áherslu á það núna að stærri umræðan er ókláruð. Það vantar stóra þætti inn í þetta. Það vantar iðnaðarstefnu, það vantar heildræna markmiðssetningu og það vantar einhvers konar sterkari endurgjafarlykkju. Við verðum alltaf að endurskoða hlutina, hvar hiti og þungi ríkisvaldsins á að liggja gagnvart atvinnuþróun, hvernig við ætlum að ná þeim markmiðum sem við setjum okkur hverju sinni og hvernig við ætlum að tryggja að framlagið skili sér í auknum útflutningstekjum, í verðmætari störfum og í verðmætari framleiðslu o.s.frv. Ég segi bara: Við verðum að hætta haglabyssunálguninni, taka upp riffilsnálgunina og fara að hitta í mark.
Herra forseti. Við ræðum hér klasastefnu. Það er ekki nýyrði en aðalatriðið er að innihald sé á bak við klasastefnuna. Það er mjög mikilvægt að opinberir aðilar móti stefnu til langrar framtíðar um hvernig þeir vilja sjá nýsköpun þróast í landinu. Við vitum að hagnýt staðbundin þekking auðgar atvinnulífið. Við þekkjum það. Í gegnum tíðina hefur aukin áhersla verið lögð á nýtingu í sjávarútvegi og ýmsum öðrum greinum með sjálfbærum hætti. Það hafa orðið til klasar á þeim grundvelli í samvinnu við rannsóknaraðila, háskóla, einstaklinga og stjórnvöld. Það er því mikilvægt að brúa bil á milli ólíkra aðila í atvinnulífinu sem eykur þekkingarsköpun innan mismunandi atvinnugreina og á milli þeirra. Ætlunin með slíku samstarfi er m.a. að byggja upp atvinnulíf og auka verðmætasköpun á hverju svæði með sérstakri áherslu á sjálfbærni og grænar lausnir og nýsköpun og hátækni. Þetta er allt í gerjun hér á Íslandi en opinberir aðilar þurfa líka að vera leiðandi í þessari vinnu. Nú hefur í fyrsta sinn verið lögð fram klasastefna eins og lagt var upp með í stjórnarsáttmálanum. Þessi klasastefna hefur verið unnin í samstarfi við fjölda aðila og tengir vel nýsköpunarstefnu og stefnu Vísinda- og tækniráðs. Þetta klasasamstarf fellur vel að markmiðum um byggðaþróun og nýtingu staðbundinnar þekkingar. Klasar hafa verið að myndast víða um land og það má aðlaga þá að aðstæðum á hverju svæði. Ég held að þeir klasar sem hafa verið að fara af stað, bæði varðandi sjávarklasa, ferðaþjónustu og jarðvarma, séu dæmi um gott gengi í þeim efnum. Orkídea á Suðurlandi, sem er samstarf Landsvirkjunar, Samtaka sveitarfélaga á Suðurlandi, Landbúnaðarháskóla Íslands og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins, er gott dæmi um gott nýsköpunarverkefni í orkutengdum geirum og í hátæknimatvælaframleiðslu. Svo er það Eimur sem er samstarfsverkefni Landsvirkjunar, Norðurorku, Orkuveitu Húsavíkur, Samtaka sveitarfélaga og atvinnuþróunarfélaga á Norðurlandi eystra. Það samstarf er til að bæta nýtingu á orkuauðlindum á því landsvæði. Bæði þessi verkefni falla vel að hugmyndinni um hringrásarhagkerfið, um minni sóun og sjálfbæra nýtingu auðlinda, og kröfum samtímans um vistvænni og sjálfbærari framtíð. Klasasamstarf er vel til þess fallið að auka aðgengi að þekkingu, hvort sem er með sterku neti klasa innan lands eða í tengslum við alþjóðlega klasa sem opna dyr að alþjóðlegu rannsóknarstarfi og samstarfi á því sviði. Þau verkefni sem ég nefndi eiga það sameiginlegt að að þeim standa opinberir aðilar sem treystir einmitt það hlutverk sem þeim er ætlað í stefnunni, að verja gegn markaðsbrestum og styrkja innviði og vistkerfi nýsköpunar í landinu. Það á við um heim allan að framfarir séu fjármagnaðar af opinberu fé. Opinberir aðilar verða að hafa þolgæði og festu til að standa með grænni framtíð og nýjum lausnum til framtíðar. Ég held að ekki megi vanmeta mikilvægi þess að ríkið og opinberir aðilar séu mótandi í þeirri stefnu sem við ætlum að byggja upp á sjálfbæran hátt til framtíðar í nýsköpun í landinu, þjóðinni til heilla.
Hæstv. forseti. Sá er hér stendur er með mikið þakklæti í huga. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna og hrósa fyrir að hún skili sér innan gefins tímaramma. Það hefur oft gleymst, það er ekki alltaf sem það gerist. Mér finnst þessi umræða merkilega góð. Það er tvennt sem er áberandi í henni, annars vegar hlutverk ríkisins og hins vegar útfærslan. Þar eru einmitt gæðin við þessa skýrslu að hún geymir nákvæmlega það sem þingsályktunartillagan mælir fyrir um, sýn og stefnu, ekki er verið að þvæla inn framkvæmdaþættinum. Mér fannst hæstv. ráðherra í inngangi að skýrslunni sýna því skilning og það finnst mér mikilvægast. Þetta er áfangi á vegferð. Það þarf þrautseigju og þolinmæði til að koma þessari vinnu áfram. Mikil kortlagning og greiningarvinna þarf að fara fram. Ég kannast við það. Það þarf þrautseigju og þolinmæði. Ég lagði þingsályktunartillöguna fram fimm sinnum hér frá 144. löggjafarþingi, í fyrsta sinn árið 2014, en síðan eru sjö ár. Það var svo loks fyrir sléttu ári, korteri fyrir Covid, getum við sagt, að tillagan var samþykkt á Alþingi þann 12. mars, með fulltingi flutningsmanna úr öllum þingflokkum sem sæti eiga á Alþingi. Það má kannski segja „ekki seinna vænna“ þar sem heimurinn er vonandi á hraðri leið út úr Covid og inn í nýtt, grænna, stafrænna, skapandi hagkerfi þar sem nýsköpun og klasasamvinna getur skipt sköpum og opinber klasastefna getur orðið lykilstoð í allri nýsköpun. Þeim áfanga sem við ræðum í þessari skýrslu þarf að fylgja vel eftir og eins og í allri stefnumótun er það stefna, sýn, markmið og svo framkvæmdaáætlun sem þarf að fylgja og eftirfylgni við það. Það er stöðugt verk. Ég ætla að koma hér að hlutverki hins opinbera og stjórnvalda, vegna þess að við erum hér með klasana, sem komið er inn á í skýrslunni, í ákveðnu þroskaferli og við erum eftir á í því þroskaferli ef við berum okkur saman við aðrar þjóðir. Það er það sem ég þarf að koma á framfæri og hefur komið fram í umræðunni hér: Hvernig eigum við að nýta þær stoðir sem þó er búið að byggja upp til að styðja við klasa sem eru sjálfsprottnir? Þá sögu þekkjum við frá Evrópu og þeim þjóðum sem eru komnar lengra. Það er kannski mikilvægast þegar við horfum til þróunar klasa í heiminum að við þurfum að horfast í augu við og viðurkenna að á sviði nýsköpunar þarf að formgera samvinnu hins opinbera og atvinnulífsins og byggja þannig upp tækifærin. Klasar hafa löngu sannað gildi sitt sem öflugasta tækið til að auka samkeppnishæfni og atvinnuuppbyggingu millistórra og smærri fyrirtækja og það er einmitt lykilstoðin og markmiðin í Evrópusambandsríkjunum; framleiðni, hagvöxtur og klasar. Klasar virka sem drif og hraðall á alla nýsköpun. Atvinnulífið hefur auðvitað fyrir löngu komið auga á það tækifæri sem klasar gefa og eru. Það hefur verið að flækjast fyrir okkur, hinu opinbera og stjórnvöldum, hversu nauðsynlegt og mikilvægt er að hið opinbera og atvinnulífið vinni saman með það tæki sem klasi er og sæki margfeldisáhrifin sem af þeirri samvinnu geta orðið. Þetta er þekkt tregða á mörgum sviðum og í báðar áttir. Tregða sem var víða í árdaga formlegra klasa hjá þjóðum sem hafa áttað sig á þessu, hafa þegar stigið skrefið, hafa þegar mótað opinbera klasastefnu. Þetta er allt tekið ágætlega saman í skýrslunni, það er vel, án þess að gera það í löngu máli. Það er mikilvægt. Við höfum ekki endilega alltaf athygli. Athygli okkar helst ekki yfir langar, moðkenndar skýrslur sem geyma fjölmörg hugtök, og mörg hugtakanna hér eru vissulega framandi. Nú þarf að fara í þá vinnu að ramma inn þær hugmyndir sem settar eru fram í skýrslunni og kortleggja betur og útfæra sýnina og kortleggja betur klasaumhverfið og möguleikana. Þá þarf að skipuleggja og formgera aðkomu og aðgengi stuðningsumhverfisins, hvaða aðilar og fyrirliggjandi sjóðakerfi myndi það umhverfi og með hvaða hætti. Við slíka kortlagningu myndi ég leggja áherslu á að tvinna byggðaáætlun og sóknaráætlanir landshluta og þverfaglega nálgun með öðrum ráðuneytum, eins og þekkist annars staðar. Hér má líka draga fram að hæstv. ráðherra hefur staðið fyrir fjölmörgum góðum verkefnum. Ég get nefnt hér nýleg verkefni eins og Kríu og Stuðnings-Kríu, Græna dregilinn og Græna iðngarða, allt fellur það mjög vel að þessu umhverfi og ber að hrósa fyrir það. Nú er tíminn búinn. Ég gæti staðið hér miklu lengur, en ég tel að vinnan á bak við skýrsluna sé líka góð, hvernig var farið í þá vinnu. [[Forseti hringir.]]Ég vil þakka starfshópnum sem vann fyrir hæstv. ráðherra að skýrslunni fyrir þessar vinnustofur, samráð og starfshópa og hvetja hæstv. ráðherra til að halda áfram að taka nýsköpunina föstum tökum eins og hún hefur gert hingað til.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir mjög góðar umræður um þessa stefnu og ramma aðeins inn það sem er í mínum huga kjarni máls, sem er að klasasamstarf gengur út á að skapa tengslanet og samstarf fyrirtækja í viðskiptalífinu sem byggist á mannauði, tækni, fjármagni og þekkingu. Það er einfaldlega verkfæri. Við erum ekki með einhverja nýja uppfinningu. Við erum ekki að taka afstöðu til einhvers ákveðins geira. Þetta er verkfæri til að sækja fram. Þetta er viðurkennt verkfæri sem liggur fyrir að virkar mjög vel og þetta snýst í grunninn um samstarf. Auðvitað eru til margar útgáfur af því. Svokallaður ofurklasi inniheldur í raun allt í senn; einkageirann, háskólasamfélagið, stjórnvöld, frumkvöðla og fjármagnið eða fjárfesta. Svoleiðis blanda er ofboðslega sterk til að sækja fram. Við erum í samtali við Samtök verslunar og þjónustu og VR sem hafa unnið saman að möguleika á klasa til að taka á þeim breytingum sem eru fram undan þegar kemur að stafrænni umbreytingu sem mun hafa mikil áhrif á marga hópa. Þar er spurning hvernig stjórnvöld geta stutt við það. Við erum með fjöldann allan af aðgerðum sem við höfum farið í, eru í vinnslu og eru á dagskrá, sem hanga saman við það sem fram kemur í þessari klasastefnu. Það kom fram áðan að við værum lítið að gera í uppbyggingu stafrænna smiðja. Það er svo sannarlega ekki rétt af því að við erum að gera samninga mjög víða og það tengist einmitt mikið svæðisbundnu klasasamstarfi sem er að spretta upp úti um allt land. Farið er yfir þessi dæmi um klasasamstarf svæðisbundið og einmitt líka taldir upp klasar sem eru nú þegar til. Það þurfti að sannfæra mig aðeins um að ríkið hefði svona miklu hlutverki að gegna í að móta klasastefnu og við hv. þm. Willum Þór Þórsson áttum samtal um það. En það er kannski líka vegna þess að maður finnur hve margir stjórnmálamenn fara langt í því að þetta standi og falli með ríkinu, af því að það er ekki heldur rétt. Klasasamstarf og uppbygging á því stendur ekki og fellur með því hvað ríkið tekur mikinn þátt en ríkið hefur vissulega hlutverki að gegna. [[Forseti hringir.]]En það gengur ekki að þetta verði allt saman ríkisrekið heldur hefur reynslan sýnt að forsendur árangurs í klasasamstarfi eru drifkraftur og skuldbinding einkageirans. [[Forseti hringir.]]Í grunninn snýst þetta um samstarf. Þessi stefna er að mínu mati alveg skýr en það er svo sannarlega verk að vinna eins og kemur fram í stefnunni.
Virðulegi forseti. Það er nokkur vandi á höndum því að nefndarálitið er svo langt í þessu mikilvæga og merkilega máli. Ég mun hlaupa á helstu atriðunum, ekki fara í umfjöllun nefndarinnar sem gerð eru mjög góð skil í nefndarálitinu á 12 eða 13 síðum heldur einbeita mér fyrst og fremst að þeim breytingartillögum sem meiri hlutinn leggur til að verði gerðar á frumvarpinu. Þetta er sem sagt frumvarp til laga um breytingu á barnalögum, nr. 76/2003, með síðari breytingum um skipta búsetu barns. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Helgadóttur, Berglindi Báru Sigurjónsdóttur og Svanhildi Þorbjörnsdóttur frá dómsmálaráðuneyti, Steinunni Bergmann frá Félagsráðgjafafélagi Íslands, Guðnýju Björk Eydal og Sigrúnu Júlíusdóttur frá félagsráðgjafardeild Háskóla Íslands, Þóru Jónsdóttur frá Barnaheillum, Heiðu Björgu Pálmadóttur og Ingva Snæ Einarsson frá Barnaverndarstofu, Jón Pétursson og Guðrúnu Jónsdóttur frá Vestmannaeyjabæ, Valgerði Rún Benediktsdóttur og Maríu Kristjánsdóttur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Maríu Júlíu Rúnarsdóttur frá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu, Elínu Ölmu Arthursdóttur og Helga Samúel Guðnason frá Skattinum, Indriða Örn Árnason, Soffíu Felixdóttur og Karen Benediktsdóttur frá Þjóðskrá Íslands, Önnu Láru Steindal frá Landssamtökunum Þroskahjálp, Sigurveigu Þórhallsdóttur frá umboðsmanni barna, Lúðvík Júlíusson og Dögg Pálsdóttur stundakennara við Háskólann í Reykjavík. Nefndinni bárust umsagnir frá Barnaheillum, Barnaverndarstofu, Félagi um foreldrajafnrétti, félagsráðgjafardeild Háskóla Íslands, Félagsráðgjafafélagi Íslands, Kvenréttindafélagi Íslands, Landssamtökunum Þroskahjálp, Lúðvík Júlíussyni, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Skattinum, sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu, Tryggingastofnun ríkisins, umboðsmanni barna, Vestmannaeyjabæ og Þjóðskrá Íslands. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á barnalögum sem snúa að því að lögfesta ákvæði um heimild foreldra til þess að semja um skipta búsetu barns og helstu réttaráhrif þess, rýmka ákvæði laganna um framfærslu barns og meðlag og skýra ákvæði um þátttöku barns. Hér fylgja í nefndaráliti nokkrar síður af helstu umfjöllunarefnum sem komu fyrir nefndina. Ég sleppi meginefni þess máls en vil þó fjalla um það sem tók býsna mikinn tíma og útheimti nokkra yfirlegu, þ.e. um þann hluta af þessu máli öllu saman sem snýr að fötluðum börnum. Við meðferð málsins var bent á mikilvægi þess að fötluð börn nytu í raun sömu tækifæra til búsetu á heimilum beggja foreldra og yrði ekki mismunað á grundvelli fötlunar. Þá gæti aðstöðumunur milli foreldra og heimila leitt til takmarkaðrar umgengni barns við annað foreldri vegna skorts á nauðsynlegum hjálpartækjum eða á sértækri þjónustu vegna fötlunar. Mikilvægt sé að barn fái alla nauðsynlega þjónustu og stuðning á heimilum beggja foreldra sinna, óháð því hvort um sé að ræða lögheimili, búsetuheimili eða umgengnisheimili. Að auki þurfi að tryggja að foreldrar sem fara með sameiginlega forsjá, hvort sem þau gera með sér samning um skipta búsetu eða ekki, hafi jafnan aðgang að upplýsingum um fötluð börn sín. Meiri hlutinn tekur undir að sérstaklega þurfi að huga að stöðu fatlaðra barna í þessu samhengi og telur mikilvægt að lög og reglur verði endurskoðuð sem fyrst, m.a. til að tryggja að þessi hópur barna njóti þess réttar að umgangast báða foreldra sína og nýta þau úrræði sem frumvarpið kveður á um. Fyrir liggur að breyta þurfi reglugerð um styrki vegna hjálpartækja ef heimilt á að vera að samþykkja eitt hjálpartæki af hverri gerð inn á bæði heimili barna í skiptri búsetu. Það þurfi hins vegar að meta umfang þeirrar breytingar og til hvaða hjálpartækja slíkar breytingar eigi að ná fyrst og fremst. Þá sé ljóst að um umtalsverðan kostnað geti verið að ræða. Meiri hlutinn bendir einnig á skýrslu starfshóps um hjálpartæki frá september 2019. Ein tillagna hópsins felur m.a. í sér að reglugerðir sem lúta að hjálpartækjum og skilgreiningu á hugtakinu hjálpartæki verði endurskoðaðar í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og bent er á fleiri reglugerðir sem þarfnast endurskoðunar og samræmingar. Með hliðsjón af framangreindu áréttar meiri hlutinn mikilvægi þess að regluverk verði endurskoðað fyrir gildistöku laganna enda mikilvægt að börn og foreldrar geti nýtt úrræðið frá upphafi, óháð stöðu. Ég ætla ekki að gera lengra mál um efnisumfjöllun nefndarinnar heldur snúa mér að breytingartillögum meiri hlutans. Þær lúta að brottfalli samnings um skipta búsetu barns, þ.e. b-liður 6. gr., og lögum um lögheimili og aðsetur, 5. tölul. 30. gr. Í b-lið 5. tölul. 30. gr. frumvarpsins kemur m.a. fram að ekki sé unnt að flytja annaðhvort lögheimili eða búsetuheimili barns úr landi nema Þjóðskrá Íslands hafi borist tilkynning um brottfall samnings eða dómsáttar um skipta búsetu. Nefndinni var bent á að við flutning frá Íslandi til annarra Norðurlanda gildi Norðurlandasamningur um almannaskráningu. Samkvæmt samningnum sé það innflutningsríkið sem taki ákvörðun um skráningu samkvæmt þeim lögum sem þar gildi. Þegar innflutningsríkið tilkynni um flutning einstaklinga beri brottflutningsríkinu að breyta skráningu til samræmis við það, enda séu þeir skráðir í innflutningsríkinu. Staðfesting um brottfall samnings um skipta búsetu þyrfti því að berast Þjóðskrá Íslands áður en flutt væri frá Íslandi til annarra Norðurlanda. Að mati meiri hlutans þykir rétt að leggja til breytingar á 6. gr. og b-lið 5. tölul. 30. gr. frumvarpsins og taka af öll tvímæli um að samningur um skipta búsetu barns falli sjálfkrafa úr gildi ef annað foreldri flytur úr landi. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að forsendur skiptrar búsetu séu ekki fyrir hendi ef foreldrar barns búa hvort í sínu landinu. Meiri hlutinn telur því eðlilegt að gera ráð fyrir að samningar um skipta búsetu falli úr gildi við þessar aðstæður án þess að sýslumaður þurfi sérstaklega að staðfesta brottfall þeirra. Meiri hlutinn áréttar samt sem áður að öðru foreldri er óheimilt að fara með barn úr landi án samþykkis hins foreldris ef forsjá barns er sameiginleg. Ef samið hefur verið um skipta búsetu barns og annað foreldri er ósátt við fyrirhugaðan flutning hins foreldris úr landi má gera ráð fyrir að óskað verði sérstaklega eftir brottfalli samningsins. Í tilvikum þegar foreldri eða foreldrar óska ekki eftir brottfalli muni samningur eigi að síður falla sjálfkrafa úr gildi óháð því til hvaða lands foreldrið flytur. Telja verður að Norðurlandasamningur um almannaskráningu hafi fyrst og fremst áhrif á feril skráningar en ekki efnisleg réttaráhrif. Samkvæmt þeirri breytingu sem meiri hlutinn leggur til má líta svo á að ef annað foreldri flytur til einhvers af Norðurlöndunum þá falli samningur um skipta búsetu sjálfkrafa úr gildi þegar það foreldri óskar skráningar í innflutningsríkinu. Þjóðskrá Íslands breytir þá skráningu hér á landi til samræmis þegar innflutningsríkið tilkynnir um flutning. Ef annað foreldri flytur til lands utan Norðurlandanna má á hinn bóginn líta svo á að samningur falli sjálfkrafa úr gildi þegar foreldrið tilkynnir Þjóðskrá Íslands um flutning. Þá má geta þess að sjálfkrafa brottfall samnings um skipta búsetu við flutning annars foreldris úr landi þykir styrkja sjónarmið sem snúa að mögulegu ólögmætu brottnámi barns úr landi. Réttur barns til að tjá sig sem varðar 8. og 13. gr. frumvarpsins: Í 8. og 13. gr. frumvarpsins er kveðið á um að gefa skuli barni kost á að tjá sig um mál í samræmi við aldur þess og þroska. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að orðalag um rétt barns til að tjá sig skv. 8. og 13. gr. frumvarpsins væri ekki að fullu í samræmi við orðalag 12. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Samkvæmt barnasáttmálanum skuli barni gefinn kostur á að tjá skoðun sína í öllum málum sem það varði, en að tekið verði tillit til skoðana barns eftir aldri og þroska. Þannig sé það ekki háð aldri og þroska barns hvort barni sé gefinn kostur á að tjá sig um mál sem það varðar. Aftur á móti komu fram sjónarmið um að orðalagið væri í samræmi við barnasáttmálann. Réttur barns til að tjá sig ætti í sjálfu sér að leiða af 1. gr. barnalaga og 12. gr. barnasáttmálans. Meiri hlutinn bendir þó á að í framkvæmd hafi yngri börn ekki alltaf fengið að tjá sig og því telur meiri hlutinn vera ástæðu til að skerpa á orðalaginu enn frekar en lagt er til í frumvarpinu. Meiri hlutinn telur mikilvægt að tryggja rétt barns til að tjá sig og með því að samræma orðalagið enn frekar við barnasáttmálann geti þátttökuréttur barna í þessu samhengi aukist. Að því sögðu leggur meiri hlutinn til orðalagsbreytingar á 8. og 13. gr. frumvarpsins. Þá leggjum við til breytingartillögu við 22. gr. Í 3. mgr. þeirrar greinar kemur fram að foreldrar geti óskað staðfestingar á samningi um meðlag sem ákveðið hefur verið samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins. Á þetta einungis við ef barn á fasta búsetu hjá öðru foreldra sinna. Í ákvæðinu virðist hins vegar hafa láðst að taka fram að foreldrar geti einnig gert sátt fyrir dómi um greiðslu meðlags, líkt og kveðið er á um í 55. gr. barnalaga, enda geta meðlagsmál komið til kasta dómara í vissum tilvikum. Fari svo að samkomulag takist fyrir dómi um meðlagsgreiðslur er hagfelldast að úr málinu verði leyst með dómsátt. Til að taka af öll tvímæli um að foreldrar geti einnig gert sátt fyrir dómi um greiðslu meðlags leggur meiri hlutinn til breytingar þess efnis. Einnig leggur meiri hlutinn til breytingar á 24. gr. Í a-lið þeirrar greinar kemur fram sú meginregla að ef barn á fasta búsetu hjá öðru foreldra sinna og foreldra greinir á um skiptingu framfærslukostnaðar geti sýslumaður úrskurðað það foreldri sem barn býr ekki hjá til að greiða meðlag með barninu. Meiri hlutinn bendir á að foreldra getur ýmist greint á um skiptingu framfærslukostnaðar og annað þeirra valið að krefjast úrskurðar um meðlag eða foreldrar verið sammála um að greitt verði meðlag en greint á um fjárhæð meðlagsins. Meiri hlutinn leggur því til orðalagsbreytingu á ákvæðinu í samræmi við aðrar breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu, þannig að í stað „ágreinings um skiptingu framfærslukostnaðar“ komi „ágreinings um framfærslu“. Þá leggur meiri hlutinn til að orðið „þó“ í 2. málsl. 1. mgr. 57. gr. barnalaga falli brott. Ákvæðið um tímamörk við ákvörðun meðlags er að öðru leyti efnislega óbreytt. Meiri hlutinn áréttar sérstaklega að ákvæðið á einungis við um frumákvörðun meðlags og getur því ekki átt við þegar fyrir liggur samningur um framfærslu barns eða dómsátt um meðlag. Ákvæði 2. mgr. 64. gr. laganna á við þegar krafist er breytinga á fyrirliggjandi samningi foreldra um skiptingu framfærslu eða meðlag eða dómsátt um meðlag. Með þeirri breytingu sem hér er lögð til verður betra samræmi milli ákvæða 57. og 64. gr. laganna að þessu leyti. Þá leggjum við einnig til breytingar eða öllu heldur nýja 28. gr. Ákvæði 64. gr. barnalaga afmarkar nánar skilyrði þess að krefjast megi breytinga á fyrirliggjandi samningi eða dómsátt. Þá fjallar ákvæði 65. gr. um breytingar á úrskurði eða dómi. Meiri hlutinn leggur til breytingu á 1. mgr. 64. gr. laganna sem er ætlað að árétta að ákvæðið eigi við um alla samninga foreldra um framfærslu, sbr. 55. gr., þ.e. þegar samið hefur verið um skiptingu kostnaðar vegna framfærslunnar eða samið um greiðslu meðlags. Ef foreldra greinir á um breytingar á framfærslu barns getur sýslumaður samkvæmt barnalögum þó eingöngu úrskurðað um greiðslu meðlags, óháð því hvers konar samningur liggur þegar fyrir, sbr. 1. mgr. 57. gr. laganna. Eitt af skilyrðum 1. mgr. 64. gr. laganna er að aðstæður hafi breyst verulega. Rétt er að gera ráð fyrir að undir það geti fallið sú staða að foreldra greini á um hvort samningur um skiptingu kostnaðar vegna framfærslu barns hafi verið efndur með þeim hætti sem samningurinn kveður á um. Ef svo er ekki getur verið ástæða til þess að gera breytingar og úrskurða í stað þess um greiðslu meðlags. Í 2. mgr. 64. gr. laganna er tekið fram að ákvörðun um meðlag, sem fallið er í gjalddaga áður en krafa er uppi höfð, verði ekki breytt nema alveg sérstakar ástæður leiði til þess. Þeim breytingum sem meiri hlutinn leggur til á 2. mgr. er einnig ætlað að árétta að ákvæði 64. gr. eigi við um alla samninga foreldra um framfærslu skv. 55. gr. Hefur það í för með sér samsvarandi efnisreglu og nú gildir, að þegar krafist er breytinga á fyrirliggjandi samningi verði ekki úrskurðað um meðlag aftur í tímann nema sérstaklega standi á. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til barnalaga er tekið fram að grafast þurfi fyrir um það hvers vegna meðlagskrafa var ekki sett fram fyrr og áréttað að ljóst þyki að skilyrði ákvæðisins um breytingu aftur í tímann séu mjög ströng, sbr. orðalagið „alveg sérstakar ástæður“. Gert er ráð fyrir að hið sama eigi hér við. Þó ber að árétta að taka má tillit til þess að munur er á samningum um skiptingu framfærslukostnaðar og samningum um meðlag þegar kemur að innheimtuúrræðum. Foreldri sem krefst breytinga á staðfestum samningi um meðlag hefur þannig haft mun betri tök á að innheimta framfærslu barnsins úr hendi hins. Ef foreldri krefst þess að úrskurður um meðlag komi í stað samnings um skiptingu framfærslukostnaðar gæti þurft að líta sérstaklega til þess, þegar metið er hvort meðlag verði ákvarðað aftur í tímann, hvort og hversu lengi það liggi fyrir að sá sem krafa beinist að hafi látið hjá líða að sinna framfærsluskyldu sinni. Að síðustu er það breyting á 30. gr. Í umsögn Skattsins var bent á að skerpa þyrfti á forsendum tekjuskerðingar í b-lið 7. tölul. 30. gr. frumvarpsins og færa til samræmis við umfjöllun í greinargerð með frumvarpinu um að útreikningur tekjuskerðingar væri aðskilinn fyrir hvort foreldri um sig og miðaðist við fjölskyldustöðu hvors þeirra um sig í árslok. Meiri hlutinn telur þær breytingar til bóta og leggur til breytingar þess efnis. Að síðustu vil ég rétt minnast á heildarendurskoðun. Ekki liggur alveg fyrir hvaða áhrif fyrirkomulag um skipta búsetu og framkvæmd þess hafi á kynin og ólíka hópa og í þeim efnum vísar meiri hlutinn m.a. til umfjöllunar um fyrirkomulag á útreikningi barnabóta í tengslum við skipta búsetu. Þrátt fyrir framangreint telur meiri hlutinn mikilvægt að frumvarpið verði að lögum þar sem það felur í sér þarfar breytingar. Áður hefur komið fram að meiri hlutinn telur vera tilefni til að barnalögin sæti heildarendurskoðun. Mikilvægt er að innan þriggja ára frá samþykkt frumvarpsins fari fram endurskoðun, einkum á fyrirkomulagi um skipta búsetu og framkvæmd þess, eins og með útreikning barnabóta, en áréttar í þessu samhengi að fleiri atriði þurfi að taka til endurskoðunar, m.a. í ljósi laga um kynrænt sjálfræði og atriða sem snúa að framfærslu og meðlagi. Meiri hlutinn leggur til að við barnalögin verði bætt bráðabirgðaákvæði þess efnis og leggur jafnframt til að dómsmálaráðherra kynni niðurstöður heildarendurskoðunar eigi síðar en á haustþingi 2024. Að öðru leyti leggur meiri hlutinn til breytingar sem eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa áhrif á efni frumvarpsins. Með hliðsjón af framangreindu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerðar eru tillögur um á sérstöku þingskjali og fylgja með þingmálinu. Ég vil geta þess að hv. þingmenn Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson og Katla Hólm Þórhildardóttir tilheyra meiri hlutanum með ákveðnum fyrirvörum sem umræddir hv. þingmenn gera væntanlega grein fyrir á eftir. Undir þetta álit ritar sá sem hér stendur, Páll Magnússon, og hv. þingmenn Guðmundur Andri Thorsson, með fyrirvara, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Katla Hólm Þórhildardóttir, með fyrirvara, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, með fyrirvara.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Páli Magnússyni, framsögumanni þessa máls, fyrir greinargóða yfirferð. Ég ætla að leyfa mér að fjalla um málið frá mínu sjónarhorni og þeirra sem gera fyrirvara við þetta góða mál. Nefndin er ekki öll á málinu, meiri hluti nefndarinnar skrifar undir nefndarálitið en við erum þrjú sem gerum fyrirvara við málið. Auk mín eru það hv. þingmenn Guðmundur Andri Thorsson og Katla Hólm Þórhildardóttir. Ég er þeirrar skoðunar að hér sé fram komið mál sem er bæði gott og þarft. Vitaskuld er löggjöfin ekki að mæla hér fyrir neinum nýjum sannleika. Hér er verið að setja umgjörð utan um ákveðið fjölskylduform, aðstæður fjölskyldna sem eru auðvitað þegar fyrir hendi. Áður hafa komið fram mál af þessum toga og í því samhengi vil ég benda á mál frá Viðreisn í kringum hugmyndafræðina um tvöfalt lögheimili barna. Svo að hið augljósa sé sagt, sem ætti náttúrlega að blasa við í ljósi þess að ég er á þessu nefndaráliti, er ég þeirrar skoðunar að hér hafi góð vinna farið fram og er samþykk þessu máli. En ég lagði til ákveðnar breytingartillögur vegna umfjöllunar og umsagna sem fram komu við meðferð málsins í hv. allsherjarnefnd. Hér er verið að skapa ákveðinn ramma utan um búsetu barna sem er auðvitað þegar til. Með vísan til þess að þessi vinna hefur átt sér langan aðdraganda, hefur tekið tímann sinn, eðlilega, enda er hér töluvert mikið regluverk að baki, og með vísan til þess að þetta frumvarp á ekki að taka gildi fyrr en í janúar 2022, þá var tíminn sannarlega með okkur um að hnýta þá stærstu hnúta sem út af standa. Og ég var framan af mjög hugsi yfir því að þarna ætti að skilja eftir ákveðinn hóp barna og áhyggjur mínar minnkuðu ekki eftir því sem á leið. Ég tel það blasa við, og vísa um það m.a. í ræðu framsögumanns málsins, að gera þarf ákveðnar breytingar samhliða því að þetta frumvarp verður samþykkt. Það hefði átt að gerast samhliða, það hefði átt að tryggja fjölskyldum barna sem eru með ákveðna fötlun sömu tækifæri og öðrum börnum. Það hefði verið rétt og eðlilegt að stíga það skref núna, með þessu frumvarpi, og ég er þeirrar skoðunar að við séum a.m.k. alveg á grensunni þar með hliðsjón af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í ljósi hins langa aðdraganda þessa frumvarps hefði vel mátt leysa úr þeim vandkvæðum sem hér eru uppi. Kostnaðargreining og annað er einfaldlega vinna sem hefði átt að vinnast samhliða og gögn sem nefndin hefði átt að hafa undir höndum nú þegar. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það sé fullnægjandi afgreiðsla enda þótt ég dragi vitaskuld ekki í efa að það standi til með tímanum að bæta hér úr. En þá finnst mér ekki fullnægjandi að láta það duga að segja að huga þurfi að stöðu fatlaðra barna í þessu samhengi og treysti á að gerðar verði breytingar eftir að við samþykkjum þetta mál sem bæti þar úr. Við hefðum átt að stíga þetta skref núna og gera þessa umgjörð þannig að jafnræði barna væri tryggt. Það liggur fyrir að breyta þarf regluverki um styrki vegna hjálpartækja þannig að börnum í skiptri búsetu sé þá tryggður viðeigandi búnaður, eða tæki eftir atvikum, inn á bæði heimili. Samhliða þessum fyrirvara okkar þriggja er lögð fram breytingartillaga þess efnis að barn sem er í skiptri búsetu samkvæmt barnalögum eigi rétt á sömu þjónustu á lögheimili annars vegar og búsetuheimili hins vegar, jafnframt að sé barn í skiptri búsetu samkvæmt barnalögum en sé með lögheimili og búsetuheimili hvort í sínu sveitarfélaginu þá eigi það rétt til þjónustu eða aðstoðar í báðum sveitarfélögum, séu skilyrði að öðru leyti uppfyllt. Fyrir utan það að hér er augljóslega um hagsmunamál þessara fjölskyldna að ræða þá staldra ég við jafnræðissjónarmiðið og það situr í mér að hér sé mögulega að fara í gegn frumvarp sem skilur eftir afmarkaðan hóp að þessu leyti. Ætlunin er að bæta úr því síðar meir en ekkert okkar sem erum inni í þingsal hefur neina fullvissu um hvenær það verður eða með hvaða hætti. Ég myndi í því samhengi vísa til þess að hæstv. félags- og barnamálaráðherra hefur í opinberri umræðu talað dálítið fyrir því að kerfin okkar þurfi að geta talað saman, að kerfin í kringum börn eigi að tala saman til að tryggja að réttar barna sé gætt í hvívetna. Ég er þeirrar skoðunar að frumvarpið, hvað varðar þennan afmarkaða þátt, sé ekki alveg í anda þeirrar hugmyndafræði. Það er ekki í anda hugmyndafræðinnar að vegna þess að þetta mál sé fram komið frá hæstv. dómsmálaráðherra sé ekki hægt að tryggja samhliða breytingar vegna þess að þær séu á forræði annars hæstv. ráðherra, félags- og barnamálaráðherra. Ég ætla nú að vera í þeirri trú að það kunni að fara svo við afgreiðslu þessa máls í þinginu að breytingartillaga okkar þriggja í minni hlutanum hvað þetta varðar verði samþykkt þannig að þegar þetta frumvarp verður orðið að lögum verði þessi hópur barna einnig þar undir. Að öðru leyti myndi ég vilja segja að við meðferð nefndarinnar um þetta mál varð það ljóst, eins og reyndar er rakið í nefndaráliti okkar, að við vitum t.d. enn ekki hver áhrif þessa máls verða á útreikning barnabóta. Þau eru óljós og ég er ánægð með að gera eigi úttekt á því og meta svo í kjölfarið hvernig veruleika þeirra fjölskyldna verði þá mætt, verði það niðurstaðan að það séu einhver óvænt áhrif á foreldra að þessu leyti. Það er reyndar líka reyndin hvað varðar meðlag og framfærslu að öðru leyti og ég hef nú talað fyrir því innan nefndarinnar að ég hefði áhyggjur af því, þegar þessi veruleiki hvað varðar fjárhag hefur ekki verið greindur, að hér sé kannski komin fram einhver leið sem verði mögulega minna aðgengileg fyrir tekjulága foreldra, þar sem í einhverjum tilvikum mun annað foreldrið sjá að með því að helminga bætur sé staðan orðin þrengri. En eins og ég segi, á þessu er tekið í nefndaráliti á þann hátt að þetta eigi að rýna og greina. Það eru fyrirmæli um hvenær því verki eigi að vera lokið og ég er ánægð með það. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að segja, eins og ég nefndi í byrjun, að hér er um gott mál að ræða en það eru mér vissulega mikil vonbrigði að vinna okkar í nefndinni skuli ekki hafa leitt til þess að þeir nefndarmenn sem eru á þessu nefndaráliti væru reiðubúnir að vera með okkur þingmönnum þremur í því að loka málinu og ná utan um fjölskyldur með fötluð börn í skiptri búsetu sem þurfa á tækjabúnaði að halda eða hjálpartækjum á báðum heimilum til að unnt sé að notfæra sér þetta úrræði og mér hefði fundist mun betri bragur á því ef við hefðum borið gæfu til að loka málinu með þeim hætti.
Virðulegi forseti. Á meðan ég fagna þessu frumvarpi heitt og innilega tek ég heils hugar undir fyrirvara og breytingartillögu minni hluta nefndarinnar um málefni fatlaðra barna. Auðvitað hefði sú vinna átt að eiga sér stað samhliða. Það er bagalegt að það sé augljós eftiráhugsun að fara eigi í þetta. Auðvitað á það að vera alveg sjálfsagt mál. Það kemur fyrir ítrekað hér á þingi að þeim hópum sé einhvern veginn gleymt sem síst skyldi. Við erum aðilar að barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og fleiri mikilvægum mannréttindasáttmálum og stundum vantar bara upp á að þau gleraugu séu á nefinu þegar sest er niður til að semja frumvörp. En vonandi verður gerð bragarbót á þessu máli. Málið er í grunninn mjög gott, virðulegi forseti. Það er mikilvæg réttarbót. Það er líka jafnréttismál. Staðreyndin er sú að undir núverandi fyrirkomulagi hallar oftast á feður. Við ræðum mikið um jafnrétti kynjanna, jafnrétti mæðra og feðra og þeirra hópa sem sinna börnum og á vinnumarkaðnum og fleiri stöðum í samfélaginu. Til að vera trúverðug í því þurfum við líka að passa upp á hluti eins og þennan. Það getur verið mjög særandi fyrir fólk að rekast á veggi kerfislægrar útilokunar. Undir núverandi fyrirkomulagi er það bara þannig. Það er auðvitað alveg úrelt sjónarmið að alltaf sé til staðar einhvers konar „alfa“-foreldri, að annað foreldrið sé einhvern veginn meira foreldri en hitt. Auðvitað þekkjum við að í samfélagsmenningunni er rótgróin hugsun um að oftast sé það móðirin. Því þarf að breyta og þetta mál fer aðeins í þá átt. Þó að samband foreldra gangi einhverra hluta vegna ekki upp og fólk sjái ekki annað í stöðunni en að skilja er það í langflestum tilfellum svo að fólk hefur jú áhuga á að skilja við makann en ekki áhuga á að skilja við börnin sín. Það er eiginlega alveg ótrúlegt að þetta skuli ekki hafa verið lagað fyrir lifandis löngu. Undir núverandi kerfi er það svo að sjálfkrafa, jafnvel þó að fólk sé með sameiginlegt forræði, missir annað foreldrið réttindi gagnvart þátttöku í dagsdaglegu umönnunarhlutverki og í tilveru barns síns. Ég tek sem dæmi Heilsuveru. Ef foreldri sem deilir ekki lögheimili með barni sínu þarf að panta læknisskoðun er ekki flipi á síðunni fyrir barnið jafnvel þó að um sameiginlegt forræði sé að ræða. Auðvitað er það særandi og getur jafnvel í einhverjum tilfellum komið í veg fyrir að fólk treysti sér til að skilja. Þetta er frábært mál. Ég skil ekki alveg af hverju það tekur ekki gildi fyrr en eftir tæpt ár. Það er svolítið langur tími. En þetta er breyting í átt að sjálfstæði fólks sem foreldra. Þegar við ræðum hluti eins og fæðingarorlof, feðraorlof og mæðraorlof, tölum við einmitt oft um mikilvægi sjálfstæðis foreldris í hlutverkinu gagnvart barni sínu, að foreldri geti sinnt öllum þörfum barns síns og að báðir foreldrar hafi aðgang að öllu. Þetta er gott mál og þetta er jafnréttismál. Ég fagna því heitt og innilega en tek enn og aftur undir orð hv. þingmanna sem hafa sett fyrirvara og gert breytingartillögu við málið.
Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir þingmenn fagna þessu máli og fagna því að það sé komið út úr nefnd. Einnig var mælt fyrir þessu máli á síðasta þingi en ekki náðist að klára það þá. Að við sitjum hér með nefndarálit eykur mér von í brjósti um að við náum að klára þetta mál hið fyrsta því að það er mjög mikilvægt. Ég held að við verðum að sjá til þess að það verði að lögum á þessu þingi. Mig langar þó að því sögðu að tala líka um nokkuð sem ég hef oft talað um í þessum ræðustól, og nota hvert einasta tækifæri til þess, sem eru ekki bara lögin sjálf og sá rammi sem við búum til hér, heldur líka framkvæmdin. Þegar kemur að börnum sem búa á tveimur heimilum, eiga foreldra sem hafa skilið og fara sameiginlega með forsjá, þá er eitthvað mikið að í kerfinu okkar. Eitt er lagaramminn og hvernig höldum utan um það, en hitt er framkvæmdin. Það er algerlega óásættanlegt að við séum enn að vinna eftir einhverju gömlu kerfi. Þjóðskrá bjó til á sínum tíma eitthvað sem heitir fjölskyldunúmer og ætlaðist líklega aldrei til þess að það yrði notað eins og það er notað í dag. En það er engu að síður þannig að opinberar stofnanir, bankastofnanir og tryggingafélög og aðrir á markaði nota þessar upplýsingar úr þjóðskrá og skilgreina þá barnið undir þessu fjölskyldunúmeri. Fjölskyldunúmer er elsta kennitala á heimili og það að Tryggingastofnun sendi bréf heim á lögheimili barns stílað á elstu kennitöluna á heimilinu, sem er kannski ekki forsjárforeldri, getur verið maki annars forsjárforeldrisins, og fær slíkar upplýsingar, er auðvitað brot á persónuvernd barnsins. Ég hef hér svar frá hæstv. heilbrigðisráðherra þar sem ég spurði út í þessa þætti. Ég held að öllum sé vandamálið ljóst en það þarf bara að leysa það. Að sama skapi þekkir maður umræðuna um að foreldri fer með barnið sitt í banka og ætlar að stofna bankabók en getur það ekki vegna þess að barnið er ekki með skráð lögheimili á sama stað og foreldrið. Engu að síður er foreldrið skráð sem forsjárforeldri. Það er algjörlega óásættanlegt, virðulegi forseti. Það þarf ekki að breyta lögum til að laga þetta. Þetta þarf bara að laga í framkvæmdinni og ég veit það. Ég veit að við erum hér með mál sem við höfum afgreitt hérna sem varðar þjóðskrá og ég veit að þar er verið að vinna í tölvukerfinu. Vonandi sjáum við birtast mjög fljótlega breytingar á því og þá dettur hið svokallaða fjölskyldunúmer út. En það er ekki nóg því að allir sem taka við upplýsingum úr þjóðskrá þurfa að geta unnið með nýtt kerfi og nýja upplýsingagjöf. Ég nota hvert tækifæri sem tengist börnum til að benda á þetta því að dæmin eru mýmörg. Okkur hættir oft til, eins og í þessu máli, sem er bara mjög gott, að flækja það því að það eru alltaf einhver einstök dæmi sem eru aðeins öðruvísi og þarf að vinna með og flækja málin enn frekar. Það er væntanlega ástæðan fyrir því að það náðist ekki að klára þetta á síðasta þingi. En ég vona innilega að við náum að klára það núna því að langflest málin eru tiltölulega einföld og þar af leiðandi er óásættanlegt hversu langur biðtíminn er hjá sýslumanni eftir því að staðfesta það þegar foreldrar skilja og staðfesta þá sameiginlega forsjá. Það þarf að ganga hraðar fyrir sig. Svo átta ég mig alveg á því að þarna eru mörg flókin mál. En langstærsti hlutinn er nú þannig, sem betur fer, að foreldrar skilja í eins góðu og hægt er og hafa alla vega ávallt hagsmuni barnsins að leiðarljósi. Okkur er tamt að tala um réttindi barnsins. Þau eru mjög mikilvæg. Það er t.d. mjög gott að sjá það í þessu frumvarpi og þessari umfjöllun hér að það á að hlusta á barnið og leyfa því að tjá sig, auðvitað háð þroska þess og öðru. Annað eru réttindi barnsins og við eigum alltaf að hafa í huga hvað er barninu fyrir bestu og horfa eftir sýn þess á það, en hitt eru skyldur foreldra. Það er óásættanlegt þegar foreldrum eru í rauninni sett takmörk við að sinna skyldum sínum. Foreldrar bera ábyrgð á börnum sínum, í það minnsta til 18 ára aldurs lögum samkvæmt og oft svolítið fram yfir það, óháð því hvort foreldrarnir eru enn þá í sambúð eða ekki. Ég ítreka enn að við þurfum að huga að þessu. Maður sér svo hvað flækjufæturnir verða margir í svona málum því að hér erum við með frumvarp frá hæstv. dómsmálaráðherra. Við erum með breytingartillögur sem heyra í rauninni undir hæstv. félags- og barnamálaráðherra, og líklega er það sem flækir svona mál hvað mest millifærslukerfið okkar og skattkerfin sem heyra þá undir hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. En það er okkar hlutverk hér að opna á þessi síló og sjá til þess að við afgreiðum alltaf málin þannig að réttindi barnsins séu höfð að leiðarljósi og að foreldrar hafi tækifæri til að sinna skyldum sínum. Á sama tíma og ég vona að við getum klárað þetta mál, sem er mjög brýnt, vil ég líka hvetja okkur öll til þess að sinna eftirlitshlutverki okkar þannig að framkvæmdarvaldið, ráðuneytin og stofnanir undir þeim, hafi tæki og tól til að vinna í samræmi við vilja löggjafans, sem er auðvitað sá að fólki sé ekki mismunað þótt það ákveði að skilja að skiptum og það hafi þessi tækifæri til að sinna sínum skyldum sem foreldri.
Virðulegur forseti. Það er búið að vera mjög skemmtilegt að hlusta á hv. þingmenn tala um hitt og þetta sem viðkemur réttindum barna og því hvernig kerfið virkar, hvað við þurfum og getum og viljum gera til að breyta og bæta. Mér var hugsað til þess eftir orð hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, hvort við ættum ekki bara að brenna allt kerfið og búa til nýtt, ráða sérfræðinga sem búa til módel að því hvernig þessi batterí geta unnið saman. Við erum alltaf að grafa okkur dýpra niður í einhverjar holur. Svo erum við komin með frábæra lausn en þá er bara hugsað í næsta ráðuneyti: Ó nei, nú eruð þið búin að koma okkur í bobba. Þetta er pæling og ég held að fleira fólk hér á Alþingi ætti kannski að hugsa: Hvernig getum við lagað þetta þannig að til framtíðar sé ekki alltaf sama holan? Aftur að frumvarpinu og breytingartillögunni. Ég stend að breytingartillögu með hv. þingmönnum Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur og Guðmundi Andra Thorssyni því að okkur finnst mjög augljóst að tryggja eigi rétt fatlaðra barna jafnmikið og annarra barna. Réttur þeirra er náttúrlega sá að hafa þá þjónustu sem er þeim nauðsynleg til að þau geti búið við þau lífsskilyrði sem öll börn eiga skilið. Ég er bjartsýn á að það muni ganga upp og ég er bjartsýn á að breytingartillagan verði samþykkt og að farið verði í að endurskoða regluverk og reglugerðir innan mismunandi ráðuneyta og finna út hvernig hægt sé að tryggja þessa þjónustu strax. Hún á að vera í boði í janúar 2022, ef ég skildi það rétt. Ég vil taka undir orð hv. þingkonu Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur. Okkur finnst leiðinlegt að þetta hafi ekki verið gert samhliða og skiljum ekki alveg af hverju það var ekki gert. Það var nógur tími til að gera það samhliða. Búið var að vekja athygli á þörfinni á að gera það fyrir nógu löngum tíma til að það hefði allt átt að vera mögulegt. Það er bæði pínu svekkjandi og sorglegt að nefndin þurfi samt að gera breytingartillögu af því að ekki var hægt að gera þetta samhliða. Þetta er smátt atriði í stóra samhengi ríkisrekstrar og því sem við gerum hér, en þetta er náttúrlega gífurlega stórt atriði í hversdagslegu samhengi fatlaðra barna og fjölskyldna þeirra og það er mjög nauðsynleg bót - ég veit að þingmálið er íslenska, ég ætla ekki að sletta á ensku, afsakið, virðulegur forseti - að vera með réttindi fatlaðra barna alveg á sama „leveli“, á sama stigi og barna sem eru ekki með fatlanir. Það var ekki meira í dag um þetta mál nema að við ættum kannski bara að brenna kerfið og byggja það upp á nýtt.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Neytendastofu og fleiri lögum. Eins og fram kemur í nefndarálitinu fékk nefndin bæði gesti og umsagnir frá ýmsum aðilum. Með frumvarpinu er lagt til að stjórnsýsluverkefni á sviði vöruöryggismála, opinberrar markaðsgæslu og mælifræði verði færð frá Neytendastofu til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og verkefni á sviði rafrænnar auðkenningar og traustþjónustu verði færð til Póst- og fjarskiptastofnunar. Meiri hlutinn bendir hins vegar á að aukin verkefni Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar gefi a.m.k. tilefni til þess að endurskoða nafn hennar. Í umfjöllun nefndarinnar kemur fram að stefnt sé að því að stjórnarmálefnið rafræn auðkenning og traustþjónusta fyrir rafræn viðskipti verði fært til samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins samhliða færslu verkefnanna. Þá kemur fram í minnisblaði frá ráðuneytinu að umhverfis- og samgöngunefnd hefur til umfjöllunar frumvarp til laga um Fjarskiptastofu, 506. mál, sem ætlað er að leysa af hólmi lög um Póst- og fjarskiptastofnun. Meiri hlutinn vekur athygli umhverfis- og samgöngunefndar á breyttu verksviði stofnunarinnar og telur æskilegt að umfjöllun um hvernig verkefnasvið hennar er tilgreint í lögunum fari fram innan þeirrar nefndar. Við tilfærslu verkefna á Neytendastofa samkvæmt frumvarpinu nær eingöngu að sinna eftirlitsverkefnum á sviði neytendaréttar. Í minnisblaði ráðuneytisins kemur fram að fenginn hafi verið utanaðkomandi ráðgjafi til þess að annast sviðsmyndagreiningu fyrir verkefni á neytendaréttarsviði stofnunarinnar. Stefnt sé að heildstæðri endurskipulagningu á verkefnum þegar greiningin liggur fyrir. Framtíðarsýn fyrir skipulag stofnana og verkefna á sviði neytendaréttar er enn óljós. Brýnt er að atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið nýti þann tíma sem gefst fram að gildistöku laganna til að setja fram skýrari línur í þessum efnum. Meiri hlutinn leggur áherslu á að við mótun stofnanaumgjarðar mála á sviði neytendaréttar sé lögð áhersla á hagkvæmni, aukin gæði og skilvirkni í þágu atvinnulífsins og neytenda. Herra forseti. Í frumvarpinu er lagt til að lögin öðlist gildi 1. apríl næstkomandi. Ljóst er að undirbúningur að tilfærslu verkefna milli stofnana mun hins vegar taka lengri tíma. Meiri hlutinn leggur því til að gildistöku verði frestað til 1. október 2021. Aðrar breytingartillögur sem lagðar eru til eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingartillögum sem fylgja nefndarálitinu. Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn, sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Þórarinn Ingi Pétursson.
Herra forseti. Með þessu frumvarpi er verið að færa verkefni frá Neytendastofu yfir á aðrar stofnanir. Í greinargerð með frumvarpinu er ýjað að því að síðan eigi að leggja Neytendastofu niður, enda verður Neytendastofa ansi lítil stofnun eftir þessar breytingar. Með leyfi forseta stendur í greinargerðinni með frumvarpinu: „Ekki er gert ráð fyrir að Neytendastofa verði lögð niður heldur að Neytendastofa sinni enn um sinn verkefnum á sviði neytendaréttar.“ Síðan er talað um að endurskoða eigi á þessu ári ýmis verkefni þessu tengd. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann geti ekki tekið undir það með mér að það sé ekki mikil tillitssemi gagnvart starfsfólki Neytendastofu að boða í greinargerð með frumvarpi að leggja eigi störfin þeirra niður. Er hv. þingmaður ekki sammála því að þegar færa á stór verkefni á milli stofnana eða sameina stofnanir þá skipti mjög miklu máli þessi mannlegi þáttur og hvernig unnið er með starfsmönnunum að breytingunum? Hvað vill hv. þingmaður segja um það að hæstv. ráðherra neytendamála sendi starfsmönnum Neytendastofu slík skilaboð um störf þeirra og framtíð í gegnum greinargerð með frumvarpinu?
Herra forseti. Ég held að almennt talað, og það snýr ekki að Neytendastofu sérstaklega, þegar verið er að endurskipuleggja stofnanir ríkisins með það að markmiði að ná fram aukinni hagræðingu og efla þær, ekki síst til að veita annars vegar neytendum eða einstaklingum og hins vegar fyrirtækjum betri og skilvirkari þjónustu, eigi auðvitað að gæta að því að ekki sé gengið þannig fram að það valdi óþarfa óvissu hjá starfsmönnum. Hins vegar liggur það fyrir og er alveg skýrt að unnið er að endurskipulagningu þeirra mála á sviði neytendaréttar sem eftir eru hjá Neytendastofu. Meiri hluti nefndarinnar hvetur til þess að unnið sé hratt og vel að þeirri endurskipulagningu. Nú vitum við ekki hver niðurstaðan verður í þeim efnum. Það getur verið að skynsamlegast og best sé að neytendaréttur sameinist undir t.d. Samkeppniseftirlitið, án þess að ég sé að boða það með neinum hætti, eða að Neytendastofa haldi áfram. En það hlýtur að vera skynsamlegt að menn skoði rekstur stofnana ríkisins með það í huga að ná fram aukinni hagræðingu. Það er auðvitað bara hluti af eilífðarverkefninu. Ég bendi líka á að Neytendastofa sjálf segir í umsögn til nefndarinnar [[Forseti hringir.]]að stofnunin mótmæli því ekki að gott sé að endurskoða með reglubundnum hætti stjórnsýslu stofnana [[Forseti hringir.]]sem fara með framfylgd laga og eftirlit hér á landi.
Herra forseti. Ég held ekki að nokkur einasti maður mótmæli því að sjálfsagt sé að fara yfir fjársýslu stofnana. Hins vegar finnst mér niðurstaðan og undirbúningur þessa frumvarps algerlega óásættanlegur, satt að segja. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki að áður en farið sé út í svona breytingar hefði verið skynsamlegra að setja niður stefnumörkun fyrir málefni neytenda sem kallað hefur verið eftir mjög lengi. Hér er m.a. þingmál sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir er fyrsti flutningsmaður að, og meðflutningsmenn með henni eru úr öllum flokkum, þar sem einmitt er rætt um slíkt. Neytendasamtökin hafa áhyggjur af því að áherslur stofnunar með eins stór og ólík verkefni og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun mun hafa eftir þessa breytingu verði ómarkvissar og lítil samlegðaráhrif af þeim, þ.e. þessum ólíku verkefnum. Ekkert bendi til þess að sérþekking á öryggi neytendavara og þjónustu eflist og verkefnamiðaðri samlegð náist með því að færa t.d. öryggi leikfanga, reiðhjóla og snuða frá Neytendastofu, eða þá rafretta eins og lagt er til. Getur hv. þingmaður tekið undir með mér og Neytendasamtökunum um að frekar erfitt sé að sjá samlegðaráhrifin sem þarna eiga að nást? Þau eru a.m.k. ekki augljós. Og hvað vill hv. þingmaður segja um skort á stefnumörkun sem undirbyggir þessar breytingar?
Herra forseti. Auðvitað er endalaust hægt að deila um hvernig hlutum sé best fyrir komið. Ég er algerlega sannfærður um að þær breytingar sem verið er að gera hér séu til hins betra og t.d. sé skynsamlegt að færa stjórnsýsluverkefni á sviði mælifræði vöruöryggismála og opinberrar markaðsgæslu til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, það falli mjög vel að starfsemi þeirrar stofnunar og verði til þess að efla hana. Það sama á við um traustþjónustu og rafræna auðkenningu. Auðvitað er eðlilegra að það sé hjá Póst- og fjarskiptastofnun. Þar er verið að fara í gegnum lagaleg atriði hjá umhverfis- og samgöngunefnd eins og ég nefndi áðan. Það er alveg ljóst að þegar unnið er að því að endurskipuleggja stofnanir koma ýmis ólík sjónarmið upp. Hlutverk okkar hér er að taka síðan ákvörðun á grundvelli þeirra sjónarmiða. Ég segi: Ég er sannfærður um að við séum að gera rétt. Ég hefði kannski viljað sjá að sú vinna sem er í gangi væri komin lengra en ég held samt sem áður að þetta séu skynsamleg skref. Hér er verið að taka skref eitt sem er að færa ákveðin verkefni sem augljóslega eiga fremur heima hjá tveimur öðrum stofnunum [[Forseti hringir.]]og þau munu styrkjast. Síðan móta menn stefnuna út frá því og þar með [[Forseti hringir.]]framtíð Neytendastofu.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með frávísunartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Neytendastofu og fleiri lögum, frá 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar, en 1. minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar er sú sem hér stendur og er fulltrúi Samfylkingarinnar í nefndinni. Fyrsti minni hluti furðar sig á því að ráðherra neytendamála leggi fram þær breytingar sem frumvarpið kveður á um án þess að farið hafi verið í heildarstefnumótun fyrir málefni neytenda. Málefni neytenda hér á landi hafa liðið fyrir hringlandahátt og skort á framtíðarsýn líkt og Neytendasamtökin benda á í umsögn sinni um frumvarpið. Frumvarpið ber þess merki að vera ekki vel undirbúið. Engin vönduð rannsókn eða greining hefur farið fram á tilhögun neytendamála hér á landi og ekki liggur fyrir hvaða fyrirkomulag sé best til framtíðar. Engin óháð úttekt hefur farið fram á starfsemi Neytendastofu eða flutningi verkefna frá stofnuninni. Önnur norræn ríki hafa öfluga neytendavernd og mættu stjórnvöld líta til reynslu þeirra og skoða vel kosti og galla þess að setja á fót embætti umboðsmanns neytenda sem hefði ríkar valdheimildir. Neytendaréttarsvið gæti heyrt undir slíkt embætti svo dæmi sé tekið. Neytendamál eru mjög mikilvæg og brýnt að þeim sé búinn skýr rammi til framtíðar. Órökstuddar breytingar eru málaflokknum síst til framdráttar. Leiðbeiningar fjármála- og efnahagsráðuneytisins um sameiningu ríkisstofnana sem einnig eiga við um flutning verkefna á milli stofnana hafa verið hunsaðar við samningu frumvarpsins. Í leiðbeiningunum kemur meðal annars fram að hlutaðeigandi ráðuneyti þurfi að gæta þess að breytingin sé vel undirbúin. Fyrsta skrefið sé að fela hópi manna að gera frumathugun áður en ákvörðun sé tekin. Vinnan felist einkum í því að fjalla um stöðuna, móta framtíðarsýn, setja skýr markmið með breytingunni, velja viðmiðanir, skoða valkosti, greina hindranir og fjalla um álitamál. Tilfærslu á verkefnum á milli stofnana fylgi yfirleitt bæði kostir og gallar sem ætti að vega og meta með tilliti til annarra valkosta. Ekki eigi að breyta breytinganna vegna heldur sem leið til að ná öðrum markmiðum. Höfuðmarkmið frumvarpsins virðist vera að fækka ríkisstofnunum. Það getur verið ágætt markmið í sjálfu sér ef með tilfærslu verkefna fengist faglegur ávinningur og betri þjónusta eða fjárhagslegur ávinningur án þess að fagleg sjónarmið og hagur almennings sé fyrir borð borinn. Í leiðbeiningum fjármála- og efnahagsráðuneytisins kemur einnig fram að mikilvægt sé að ráðuneyti hrindi ákvörðun um breytingar strax í framkvæmd til að eyða óvissu og gæta þurfi sérstaklega að mannlega þættinum. Alltaf megi búast við að skoðanir verði skiptar um breytingarnar og fólk sjái bæði ógnir og tækifæri í þeim. Til þess að auka samstöðu starfsfólks er því afar mikilvægt að vekja sem mestan áhuga á framtíðarsýninni og markmiðunum sem stefnt er að. Fyrsti minni hluti telur ljóst að ráðherra neytendamála hafi ekki kynnt sér leiðbeiningar fjármála- og efnahagsráðuneytisins áður en mælt var fyrir frumvarpinu, því alls ekki er gætt að starfsmönnum Neytendastofu og með greinargerð frumvarpsins er ýtt undir óvissu um framtíð stofnunarinnar. Í greinargerð frumvarpsins stendur á bls. 8: „Í stað einnar miðlægrar ríkisstofnunar sem fari með verkefni er varði hagsmuni neytenda með einum eða öðrum hætti er stefnt að því að færa verkefnin til annarra viðeigandi stofnana. Markmið endurskoðunarinnar er að fækka ríkisstofnunum og auka skilvirkni og hagkvæmni eftirlits í þágu atvinnulífs og neytenda.“ Á bls. 10 í greinargerðinni segir: „Ekki er gert ráð fyrir að Neytendastofa verði lögð niður heldur að Neytendastofa sinni enn um sinn verkefnum á sviði neytendaréttar. Neytendastofa getur þannig óskipt sinnt eftirliti með hinni eiginlegu neytendaréttarlöggjöf í samræmi við nýlegar breytingar á eftirliti stofnunarinnar með lögum um breytingu á ýmsum lögum vegna samvinnu stjórnvalda á Evrópska efnahagssvæðinu um neytendavernd, nr. 21/2020. Unnið er að endurskipulagningu þeirra verkefna með hugsanlegri tilfærslu þeirra til annarrar stofnunar árið 2021.“ Þetta þýðir að Neytendastofa verður afar lítil stofnun. - Auk þess hafa starfsmenn sem eftir verða fengið þau skilaboð að þeir muni ekki halda vinnunni sinni því að endurskoða á þetta allt saman. Það er mjög ámælisvert, herra forseti, af hæstv. ráðherra að senda starfsmönnum þennan tón og þessi skilaboð í gegnum greinargerð með frumvarpi. Verði frumvarpið samþykkt munu öll verkefni Neytendastofu sem ekki heyra beint undir neytendaréttarsvið verða flutt annað. Verkefnum er skipað undir stofnanir sem sinna ólíkum verkefnum. 1. minni hluti tekur undir áhyggjur Neytendasamtakanna sem snúa að því að áherslur til að mynda Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar verði ómarkvissar, verkefnin stór og ólík og lítil samlegð með þeim. Í umsögn Neytendasamtakanna segir um þetta: „Þannig þekkja Neytendasamtökin ekki til stofnana í öðrum löndum sem bæði veita húsnæðislán og hafa umsjón með framkvæmd löggildingareftirlits með mælitækjum fyrirtækja. Þá er ákveðin hætta á að neytendamálin tvístrist um kerfið með þeim breytingum sem hér er verið að leggja til.“ Fyrsti minni hluti gagnrýnir harðlega að heildarstefnumörkun með skýrri framtíðarsýn hafi ekki farið fram áður en þau skref eru tekin sem frumvarpið boðar. Það er ekkert annað en slæm framkoma við starfsfólk Neytendastofu að ýta undir óvissu um starfsumhverfi og starfsöryggi starfsfólksins með skilaboðum sem ráðherra málaflokksins sendir þeim í gegnum greinargerð með frumvarpi. Fyrsti minni hluti leggur til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar sem setji strax í gang vinnu við vandaða stefnumótun í málefnum neytenda. Herra forseti. Málefni neytenda hafa ævinlega verið framarlega á forgangslista jafnaðarmanna og við getum illa sætt okkur við þau forkastanlegu vinnubrögð sem sýnd eru með þessum breytingum og flutningum á verkefnum frá Neytendastofu sem eru sannarlega illa ígrunduð. Við erum ekki á móti því að stjórnsýsla sé skoðuð og að ríkisstofnunum sé fækkað ef ávinningur er augljós, bæði faglegur og fyrir hag almennings, fjárhagslegur mætti fylgja líka. En við vitum ekki til hvers þessar breytingar munu leiða. Það er hringlandaháttur í gangi í málefnum neytenda. Setja þarf skýra stefnu í þessum málaflokki og fyrr en það hefur verið gert skulum við ekki fara að krukka með ómarkvissum hætti og henda verkefnum fram og til baka inn í stofnanir þar sem verkefni eru afar ólík og samlegðaráhrif nánast engin í sumum tilfellum. Hæstv. forseti. Best er að vísa málinu frá og þess vegna leggjum við í Samfylkingunni það til.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum er varða úrskurðaraðila á sviði neytendamála, frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Daða Ólafsson og Heimi Skarphéðinsson frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, Brynhildi Pétursdóttur og Breka Karlsson frá Neytendasamtökunum, Hildi Ýri Viðarsdóttur og Karen Björnsdóttur frá kærunefnd vöru- og þjónustukaupa og Ásthildi Lóu Þórsdóttur og Guðmund Ásgeirsson frá Hagsmunasamtökum heimilanna. Umsagnir bárust frá Hagsmunasamtökum heimilanna, kærunefnd vöru- og þjónustukaupa, Neytendasamtökunum og Samtökum fjármálafyrirtækja. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á fyrirkomulagi ýmissa úrskurðarnefnda á sviði neytendamála. Markmið frumvarpsins er að deilur neytenda við fjármálafyrirtæki, vátryggingafyrirtæki, vátryggingamiðlara og fasteignasala verði leystar hjá viðurkenndum úrskurðaraðilum í stað lögbundinna úrskurðaraðila. Breytingartillögur meiri hlutans eru þessar: Í 1. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á ákvæði 14. gr. laga um úrskurðaraðila á sviði neytendamála, nr. 81/2019, og lagt til að kveðið verði á um frávísunarskyldu viðurkenndra úrskurðaraðila og kærunefndar vöru- og þjónustukaupa við tilteknar aðstæður, m.a. þegar mál heyrir undir, er til meðferðar eða hefur hlotið meðferð hjá dómstólum. Í umsögnum sem bárust nefndinni var bent á að nær öll mál sem vísað væri til kærunefndarinnar heyrðu undir lögsögu dómstóla, orðalag ákvæðisins væri því víðtækara en leiddi af markmiði þess. Nefndinni barst minnisblað frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem fallist var á framangreindar ábendingar. Að höfðu samráði við ráðuneytið leggur meiri hlutinn til breytingu á orðalagi og framsetningu ákvæðisins þannig ekki verði lengur kveðið á um skyldu til að vísa frá málum af því einu að þau heyri undir lögsögu dómstóla. Aðrar breytingartillögur meiri hlutans eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. A-liður 1. gr. orðist svo: Á undan 1. mgr. kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Viðurkenndir úrskurðaraðilar og kærunefnd vöru- og þjónustukaupa skulu vísa frá málum sem: a. heyra ekki undir lögsögu þeirra, b. heyra undir, eru til meðferðar eða hafa hlotið meðferð hjá öðrum viðurkenndum eða lögbundnum úrskurðaraðila sem ráðherra hefur skráð og tilkynnt eða erlendum úrskurðaraðila sem er á skrá yfir tilkynnta úrskurðaraðila í deilumálum utan dómstóla á Evrópska efnahagssvæðinu, eða c. eru til meðferðar eða hafa hlotið meðferð hjá dómstólum. 2. 3. gr. orðist svo: Í stað tilvísunarinnar „1. mgr. 14. gr. og 2. mgr. 16. gr.“ í c-lið 2. mgr. 17. gr. laganna kemur: 1. eða 2. mgr. 14. gr. 3. Við 4. gr. bætist nýr stafliður, svohljóðandi: Fyrirsögn greinarinnar orðast svo: Úrskurðaraðilar. 4. Við 14. gr. bætist: ásamt fyrirsögn. Undir meirihlutaálitið skrifa hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Jón Steindór Valdimarsson, Ólafur Þór Gunnarsson og Þórarinn Ingi Pétursson.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja. Frumvarpið er á þskj. 962, mál nr. 570. Frumvarpið felur í sér innleiðingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins sem fjallar um rétthæð ótryggðra skuldagerninga við skila- og slitameðferð. Á grundvelli tilskipunarinnar skulu tilteknar kröfur vegna innstæðna hafa aukinn forgang umfram almennar kröfur. Þá skal nýr forgangsflokkur undirskipaðra skuldagerninga vera réttlægri en almennar kröfur. Jafnframt er þar kveðið á um mismunandi rétthæð á fjármagnsgerningum og víkjandi lánum. Frumvarpið endurspeglar þessar reglur en einnig viðbótarreglur um rétthæð á ýmsum öðrum kröfum. Virðulegi forseti. Ef ég vík að þeim viðbótarreglum sem fram koma í frumvarpinu og eru umfram efni tilskipunarinnar þá eru þær tvíþættar. Í fyrsta lagi ber að nefna að reglur um rétthæð krafna, samkvæmt lögum um gjaldþrotaskipti, eru hluti af heildstæðri forgangsröð krafna samkvæmt þessu frumvarpi. Í öðru lagi vil ég nefna viðbótarreglur um rétthæð krafna vegna þeirra innstæðna sem ekki er fjallað um í tilskipuninni en hún kemur ekki í veg fyrir að viðbótarreglur gildi um rétthæð annarra krafna en þar er fjallað um. Með hliðsjón af því að allar innstæður hafa verið rétthærri en almennar kröfur í forgangsröð undanfarinn áratug lagði ég áherslu á það við vinnslu frumvarpsins að slíkt fyrirkomulag gæti haldist óbreytt. Að beiðni ráðuneytisins vann Seðlabanki Íslands greiningu á álitaefninu um aukna rétthæð allra innstæðna og var niðurstaða bankans í samræmi við áherslur mínar um að rétt sé að veita öllum innstæðum forgang umfram almennar kröfur. Mig langar í þessu samhengi að benda á að fjallað er um röksemdir bankans fyrir því að veita öllum kröfum um innstæður forgang umfram almennar kröfur í kafla 3.1. í frumvarpinu. Í frumvarpinu er því lagt til að svigrúm í Evrópureglunum verði nýtt og kveðið á um aukinn forgang allra krafna vegna innstæðna. Slíkur forgangur er þó lagskiptur þar sem kröfur vegna tryggðra innstæðna eru rétthæstar og kröfur vegna innstæðna sem ekki eru tryggingarhæfar eru réttlægstar. Þar á milli eru svo annars vegar kröfur vegna innstæðna hjá einstaklingum, litlum og meðalstórum fyrirtækjum sem eru umfram tryggðar innstæður og hins vegar kröfur vegna innstæðna stórra fyrirtækja sem eru umfram tryggðar innstæður. Virðulegi forseti. Þau ákvæði sem lögð eru til í frumvarpinu munu hafa jákvæð áhrif á fjármálafyrirtæki og lánardrottna. Reglur um forgangsröð krafna eru mikilvægar fyrir réttarstöðu lánardrottna þar sem þær leiða af sér fyrirsjáanleika um meðferð krafna þeirra ef fjármálafyrirtæki verður tekið til skila- eða slitameðferðar. Einnig vil ég nefna að efni frumvarpsins tryggir skýrleika varðandi skuldbindingar sem geta uppfyllt lágmarkskröfu um eiginfjárgrunn og hæfar skuldbindingar. Sú krafa kveður á um nýja samsetningu eigin fjár sem ákvörðuð verður af Seðlabanka Íslands fyrir tiltekin fjármálafyrirtæki samkvæmt lögum um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja. Að endingu vil ég árétta að aukinn forgangur allra innstæðna er til hagsbóta fyrir innstæðueigendur og til þess fallinn að viðhalda trausti á fjármálakerfinu. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um greiðsluþjónustu. Eins og fram er komið er frumvarpið á þskj. 991, 583. mál. Með þessu frumvarpi er kveðið á um ný heildarlög um greiðsluþjónustu sem innleiða greiðsluþjónustutilskipun ESB nr. 2015/2366 og hefur gengið undir nafninu PSD2-tilskipunin. Auk nýrra heildarlaga um greiðsluþjónustu kveður frumvarpið á um afleiddar breytingar á lögum um útgáfu og meðferð rafeyris. Helstu breytingar frumvarpsins frá núgildandi greiðsluþjónustulögum eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi munu nýir greiðsluþjónustuveitendur, svokallaðir greiðsluvirkjendur og greiðsluupplýsingaþjónustuveitendur, verða felldir undir gildissvið greiðsluþjónustulaga. Greiðsluvirkjun felst í því að gefa greiðslufyrirmæli að beiðni notanda vegna greiðslureiknings sem vistaður er hjá öðrum greiðsluþjónustuveitanda, t.d. banka. Greiðsluvirkjandi mun þurfa starfsleyfi frá Fjármálaeftirliti Seðlabanka Íslands og hann þarf að sýna fram á starfsábyrgðartryggingu eða nægilegt eigið fé áður en hann hefur starfsemi. Reikningsupplýsingaþjónusta er beinlínuþjónusta sem veitir samsteyptar upplýsingar um einn eða fleiri greiðslureikninga sem notandi greiðsluþjónustu á hjá öðrum greiðsluþjónustuveitanda, t.d. banka. Reikningsupplýsingaþjónustuveitandi þarf skráningu frá Fjármálaeftirliti Seðlabanka Íslands og hann þarf að sýna fram á starfsábyrgðartryggingu áður en starfsemin hefst. Frumvarpið kveður enn fremur á um rétt neytenda til að nýta sér þessa þjónustu og ekkert samningssamband þarf á milli banka og þessara nýju aðila til að svo geti orðið. Fjármálaeftirliti Seðlabanka Íslands er falið eftirlit með framkvæmd laganna og þessari nýju starfsemi sem lýtur ekki eftirliti nú. Á sama tíma munu hinir nýju greiðsluþjónustuveitendur fá aðgang að greiðslureikningum neytenda, með þeirra samþykki, hjá bönkum í gegnum netskilafleti sem bönkunum ber skylda til að bjóða upp á samkvæmt frumvarpinu. Frumvarpið felur í öðru lagi í sér aukna neytendavernd, m.a. þá að sjálfsábyrgð neytenda lækkar úr sem nemur jafngildi 150 evra í 50 evrur þegar greiðslumiðill eins og kort týnist eða er stolið. Í þriðja lagi er í frumvarpinu aukin áhersla á öryggi upplýsinga og skilvirkni í samskiptum allra þeirra aðila sem koma að greiðsluþjónustu en öryggi upplýsinga og samskipta er lykilatriði þegar opna á fyrir þessar nýju tegundir greiðsluþjónustu. Lagt er til að lögin taki gildi 1. júlí 2021 og að Seðlabanki Íslands setji reglur til nánari útfærslu á lögunum sem innleiða afleiddar gerðir ESB sem byggja á greiðsluþjónustutilskipuninni. Gert er ráð fyrir að reglur Seðlabanka Íslands til innleiðingar á framseldri reglugerð ESB 2018/389 um sterka sannvottun viðskiptavina og örugg boðskipti taki gildi strax í kjölfar laganna en komi ekki að fullu til framkvæmda fyrr en 10. janúar 2022. Það þýðir að bankar munu þurfa að opna prófunarumhverfi fyrir nýja greiðsluþjónustuveitendur, þ.e. greiðsluvirkjendur og reikningsupplýsingaþjónustuveitendur, við gildistöku reglna Seðlabankans en Seðlabankinn mun gegna lykilhlutverki við framkvæmd reglnanna. Lagt er til að sex mánaða þróunartíma á netskilaflötum banka gagnvart nýjum aðilum verði að fullu lokið 10. janúar 2022. Í kjölfarið geti greiðsluvirkjendur og reikningsupplýsingaþjónustuveitendur boðið neytendum þjónustu að fengnu starfsleyfi eða skráningu hjá Fjármálaeftirliti Seðlabanka Íslands. Virðulegi forseti. PSD2-tilskipunin hefur fengið mikla umfjöllun undanfarin ár, bæði hérlendis og erlendis. Sumir telja að hún geti haft talsverð áhrif á hefðbundna bankastarfsemi. Þetta mun tíminn leiða í ljós en ljóst er að með innleiðingu þessarar tilskipunar verða til nýir eftirlitsskyldir aðilar á fjármálamarkaði og innleiðingin ryður braut fyrir mikilvægar nýjungar á sviði greiðsluþjónustu. Þá er henni ætlað að efla öryggi í greiðslumiðlun, neytendavernd og auka samkeppni á sviði greiðsluþjónustu. Ég tel rétt að minnast á það hér að lokum að PSD2-tilskipunin var tekin upp í EES-samninginn 14. júní 2019 og hún mun taka gildi á Evrópska efnahagssvæðinu á næstu mánuðum. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. viðskipta- og efnahagsnefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um aðgerðir gegn markaðssvikum. Frumvarpið er á þingskjali 992, mál nr. 584. Með frumvarpinu er lagt til að ákvæðum reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 596/2014, um markaðssvik, verði veitt lagagildi á Íslandi. Reglugerðin er í daglegu tali kölluð MAR, sem er stytting á ensku heiti hennar, með leyfi forseta, Market Abuse Regulation. Hluti af viðbrögðum G-20 ríkjanna við fjármálaáfallinu 2008 fólst í að efla eftirlit og samræma viðurlög við brotum á verðbréfamarkaði. Meðal annars með tilliti til þessa var samþykkt hjá Evrópusambandinu að setja nýjar reglur um aðgerðir gegn markaðssvikum í formi annars vegar MAR og hins vegar tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2014/57/ESB, um refsingar vegna markaðssvika. Sú síðarnefnda er betur þekkt sem markaðssvikatilskipunin eða MAD2-tilskipunin. Sú tilskipun fjallar um lágmarksrefsingar vegna markaðssvika en þar sem refsingar falla ekki innan gildissviðs EES-samningsins var gerðin ekki tekin upp í samninginn. Óháð því er talið mikilvægt að sambærileg viðurlög séu við markaðssvikum hér á landi og innan Evrópusambandsins og var því við smíði þessa frumvarps höfð hliðsjón af ákvæðum markaðssvikatilskipunarinnar. Í samræmi við nýlega þróun í lagasetningu á fjármálamarkaði hér á landi er lagt til að sett verði sérlög um aðgerðir gegn markaðssvikum. Samhliða verði gildandi ákvæði um sama efni í lögum um verðbréfaviðskipti felld brott, en þau ákvæði byggjast á eldri Evrópureglum á sama sviði. Í kjölfar innleiðingar MAR-reglugerðarinnar í íslenskan rétt munu sömu reglur gilda um aðgerðir gegn markaðssvikum hér á landi og annars staðar í Evrópu. Með því er stuðlað að heildstæðu regluverki á evrópskum verðbréfamarkaði og samræmi í viðurlögum við brotum. Þannig komum við m.a. í veg fyrir það sem kallað er eftirlitshögnun, þá tilraun markaðsaðila til að koma sér þar fyrir þar sem refsingar eru minnstar ef svo mætti segja, eða njóta góðs af því að refsingar séu með ólíkum hætti í ólíkum markaðsríkjum. Í slíkri högnun felst að markaðsaðilar fara í kringum reglur um markaðssvik með því að stunda viðskipti sín fremur í einu aðildarríki en öðru til að falla undir vægari kröfur eða vægari viðurlög vegna brota. Virðulegur forseti. Meginumfjöllunarefni MAR-reglugerðarinnar er aðgerðir gegn markaðssvikum og opinber birting innherjaupplýsinga af hálfu útgefenda. Markaðssvik er hugtak sem nær yfir innherjasvik, ólögmæta miðlun innherjaupplýsinga og markaðsmisnotkun. Slík háttsemi kemur í veg fyrir fullt og eðlilegt gagnsæi á markaði, sem er meginforsenda jafnra samkeppnisskilyrða og viðskipta fjárfesta á samþættum fjármálamörkuðum. Opinber birting innherjaupplýsinga af hálfu útgefenda er nauðsynleg til að koma í veg fyrir innherjasvik og til að tryggja að fjárfestar séu vel upplýstir og með því er dregið úr líkum á blekkingum. MAR-reglugerðin gildir um alla fjármálagerninga sem viðskipti eru með á skipulegum markaði, markaðstorgi fjármálagerninga eða skipulögðu markaðstorgi. Hún gildir um hvers konar háttsemi og aðgerðir sem gætu haft áhrif á slíka fjármálagerninga án tillits til þess hvort háttsemin eða aðgerðirnar eiga sér stað á viðskiptavettvangi eða ekki. Hið sama á við um fjármálagerninga sem óskað hefur verið eftir að teknir séu til viðskipta á skipulegum markaði eða markaðstorgi fjármálagerninga. Samkvæmt MAR-reglugerðinni eru innherjasvik, ólögmæt miðlun innherjaupplýsinga og markaðsmisnotkun óheimil og kveður reglugerðin á um lágmarksstjórnsýsluviðurlög, sé farið gegn ákvæðum hennar hvað það varðar. Í frumvarpinu eru því stjórnsýsluviðurlög nánar útfærð. Í frumvarpinu er einnig fjallað um refsingar við brotum gegn reglugerðinni og er lagt til að refsingar við markaðssvikum hér á landi haldist óbreyttar en þær eru ýmist í samræmi við lágmarkskröfur MAR eða þyngri. Helstu breytingar sem frumvarpið felur í sér frá gildandi rétti eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er gildissviðið rýmra og falla nú m.a. fjármálagerningar í viðskiptum á markaðstorgi fjármálagerninga eða skipulögðu markaðstorgi undir gildissvið reglnanna. Sama á við um viðskipti á tilteknum mörkuðum með losunarheimildir. Hið nýja gildissvið tekur mið af þeirri þróun sem hefur orðið á fjármálamarkaði. Í öðru lagi er lágmarkstími fyrir birtingu innherjaupplýsinga á vef útgefanda lengdur úr einu ári í fimm ár. Í þriðja lagi er upplýsingaskyldu vegna frestunar á birtingu breytt með þeim hætti að upplýsa ber Fjármálaeftirlitið um að birtingu innherjaupplýsinga hafi verið frestað þegar innherjaupplýsingar hafa verið birtar. Samkvæmt gildandi fyrirkomulagi skal tilkynna Fjármálaeftirlitinu um nýtingu á heimild til frestunar jafnóðum og slík heimild er nýtt. Í fjórða lagi er kveðið á um nýjar heimildir fyrir fjármálafyrirtæki til að fresta birtingu upplýsinga sé það nauðsynlegt til að vernda efnahagsstöðugleika. Í fimmta lagi er fjallað sérstaklega um markaðsþreifingar sem fela í sér miðlun upplýsinga um fyrirhuguð viðskipti og skilmála þeirra, eins og t.d. umfang og kjör, sem hafa ekki verið gerðar opinberar í þeim tilgangi að kanna áhuga hugsanlegra fjárfesta til viðskiptanna. Í sjötta lagi breytist flokkun innherja og hið sama á við um innherjalista. MAR gerir t.d. ráð fyrir að innherjalistar geti verið tvískiptir, að þeir skiptist í varanlega innherja og atviksbundna innherja. Auk þess þurfa útgefendur og aðilar sem starfa fyrir þeirra hönd eða á þeirra vegum, svo sem ráðgjafar, að viðhalda innherjalistum. Í sjöunda lagi falla brott ákvæði um milligöngu fjármálafyrirtækis. Í áttunda lagi falla brott ákvæði um rannsóknarskyldu og tilkynningarskyldu fruminnherja. Í níunda lagi eru útgefendur á vaxtamarkaði fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki undanþegnir því að gera innherjalista, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Í tíunda lagi eru Fjármálaeftirliti Seðlabanka Íslands veittar auknar valdheimildir til rannsókna og að lokum er komið á samræmdum viðmiðum um lágmarksstjórnsýsluviðurlög við brotum. Virðulegur forseti. Frumvarpið hefur áhrif á flest fyrirtæki sem starfa á verðbréfamarkaði. Með því eru lagðar til skýrari reglur sem létta að vissu leyti reglubyrði þótt frumvarpið hafi jafnframt að geyma nýjar eftirlitskvaðir. Ekki er gert ráð fyrir að lagabreytingin hafi teljandi áhrif á eftirlitshlutverk Seðlabanka Íslands sem hefur í dag eftirlit með markaðssvikum hér á landi og ekki er gert ráð fyrir neinum áhrifum á ríkissjóð. Ekki er gert ráð fyrir að markaðsaðilar eða Seðlabankinn þurfi langan tíma til aðlögunar. Æskilegt er að frumvarpið taki gildi sem fyrst til að tryggja samræmi milli reglna hér á landi og annars staðar í Evrópu um markaðssvik. Þá er að lokum rétt að geta þess að í frumvarpinu er miðað við að frumvarp til nýrra laga um markaði fyrir fjármálagerninga öðlist gildi á sama tíma. Gert er ráð fyrir framlagningu síðarnefnda frumvarpsins á Alþingi í þessum mánuði. Því er m.a. ætlað að innleiða í íslenskan rétt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/65/ESB um markaði fyrir fjármálagerninga og reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 600/2014, um sama efni. Það er hin svokallaða MiFID2-tilskipun og MiFIR-reglugerðin. Þessar þrjár Evrópugerðir, MAR, MiFID2 og MiFIR, eru tengdar, t.d. hvað varðar gildissvið og hugtakanotkun og þess vegna er æskilegt, eins og hér hefur komið fram, að þetta frumvarp og frumvarp til laga um markaði fyrir fjármálagerninga öðlist gildi á sama tíma. Í báðum tilvikum er gert ráð fyrir gildistöku í vor. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. í þinginu.
Virðulegur forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018. Frumvarpið er samið í mennta- og menningarmálaráðuneyti í nánu samstarfi við stofnanir sem heyra undir ráðuneytið, Samband íslenskra sveitarfélaga, Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands og persónuverndarfulltrúa Stjórnarráðsins. Frumvarpið er samið til samræmis við lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, sem tóku gildi hér á landi 15. júlí 2018. Í gildandi lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga eru gerðar auknar kröfur til ábyrgðar- og vinnsluaðila um skýrar heimildir til vinnslu persónuupplýsinga. Í ýmsum lögum sem heyra undir málefnasvið mennta- og menningarmálaráðuneytis sem stofnanir ráðuneytisins vinna eftir er gert ráð fyrir vinnslu almennra og viðkvæmra persónuupplýsinga og í einhverjum tilvikum án þess að gert hafi verið ráð fyrir skýrum lagaheimildum til slíkrar vinnslu í samræmi við auknar kröfur persónuverndarlöggjafar. Með frumvarpinu er leitast við að styrkja vinnsluheimildir til vinnslu persónuupplýsinga fyrir stofnanir sem heyra undir mennta- og menningarmálaráðuneyti. Frumvarpið hefur ekki áhrif á þjónustu sem hlutaðeigandi stofnun veitir einstaklingum heldur er með frumvarpinu verið að árétta réttindi skráðra einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga um þá. Málefnasvið mennta- og menningarmálaráðuneytis nær til fjölbreyttrar starfsemi, þar á meðal háskóla, vísindarannsókna, fræðslumála, námsaðstoðar, safnamála, lista og menningar, fjölmiðla og íþrótta- og æskulýðsmála. Nauðsynlegt er að styrkja lagagrundvöll fyrir heimild til vinnslu persónuupplýsinga í ýmsum lögum er lúta að framangreindri starfsemi. Ekki verða allar efnislegar breytingar taldar hér upp sem gerðar eru á ýmsum lögum. Um er að ræða breytingu á lögum um leikskóla, nr. 90/2008, lögum um grunnskóla, nr. 91/2008, lögum um framhaldsskóla, nr. 92/2008, lögum um Menntamálastofnun, nr. 91/2015, lögum um opinberan stuðning til vísindarannsókna, nr. 3/2003, íþróttalögum, nr. 64/1998, bókasafnalögum, nr. 150/2012, lögum um Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra, nr. 129/1990, lögum um fjölmiðla, nr. 38/2011, og lögum um háskóla, nr. 63/2006. Margir lagabálkar á málefnasviðum ráðuneytisins fela í sér lögbundna þjónustu menntastofnana við börn og ungmenni, þar á meðal lög um leikskóla, lög um grunnskóla og lög um framhaldsskóla og lög um háskóla. Mikilvægt er að lagastoð fyrir vinnslu persónuupplýsinga á þessu sviði sé skýr og að heimild til vinnslu persónuupplýsinga grundvallist á lagaheimild en ekki samþykki. Við vinnslu frumvarpsins var að auki horft til þess að afnema hindranir í skólakerfinu með því að veita þeim stofnunum og aðilum sem veita börnum lögbundna þjónustu heimildir til vinnslu nauðsynlegra persónuupplýsinga, en samhliða því að réttindi einstaklinga séu tryggð. Frumvarpið felur ekki í sér breytingar á þjónustu við einstaklinga sem eiga í hlut eða aukið umfang stofnanna. Eingöngu er verið að styrkja þann lagagrundvöll sem fyrir er svo viðkomandi stofnanir geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu þegar kemur að vinnslu persónuupplýsinga, sérstaklega vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga. Auk þess er verið að tryggja betur réttindi einstaklinga vegna vinnslu persónuupplýsinga þannig að hún samrýmist persónuverndarlöggjöfinni. Frumvarpið ætti því ekki að hafa áhrif á hagsmuni almennings að öðru leyti eða aðra hagsmunaaðila. Frumvarpsdrögin birtust til samráðs í samráðsgátt stjórnvalda á vefnum 3. til 16. nóvember 2020 þar sem kallað var eftir umsóknum. Þrjár umsagnir bárust frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, skóla- og frístundasviði Reykjavíkurborgar og ein frá einstaklingi. Þar sem ekki er gert ráð fyrir að frumvarpið muni hafa í för með sér frekari fjárhagsáhrif en það frumvarp sem varð að lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, ætti enginn viðbótarkostnaður að falla á þá opinberu aðila sem frumvarpið snertir umfram það sem varð með gildistöku framangreindra laga. Með frumvarpinu eru gerðar viðeigandi breytingar á lögum sem heyra undir málefnasvið mennta- og menningarmálaráðuneytis þannig að ákvæði er kveða á um vinnslu persónuupplýsinga í hinum ýmsu lögum samrýmist lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, samanber reglugerð (ESB) 2016/679. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að málinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu og gangi til 2. umr.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tímabundnar heimildir til fjárhagslegrar endurskipulagningar, sem flutt er af meiri hluta hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Að því standa, eins og kemur fram á þingskjali, auk mín, Páll Magnússon, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þorsteinn Sæmundsson, átta af níu fulltrúum í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Frumvarpið er tiltölulega einfalt að allri gerð. Tilefni þess er að á síðasta ári, með lögum nr. 57/2020, var komið á fót nýju úrræði, tímabundinni heimild til fjárhagslegrar endurskipulagningar atvinnufyrirtækja vegna aðstæðna sem skapast höfðu í kjölfar kórónuveirufaraldursins. Þar var með öðrum orðum um að ræða eina af fjölmörgum aðgerðum stjórnvalda og þingsins til að mæta tímabundnum erfiðleikum fyrirtækja sem höfðu lent í því að missa stóran hluta eða jafnvel allan rekstrargrundvöll í ljósi þeirra aðstæðna sem uppi voru og að sjálfsögðu átti það einkum við um ferðaþjónustufyrirtæki og fyrirtæki í tengdum greinum. Úrræðið felur í sér að með tiltölulega einföldum hætti er hægt að setja í raun og veru fyrirtækin í frost í ákveðinn tíma á meðan mestu erfiðleikarnir ganga yfir. Hugmyndin var sú að það ætti að duga í þann tíma sem aðstæður væru uppi, einkum með tilliti til þess að ferðamenn væru ekki að koma til landsins og ferðaþjónustan þar af leiðandi í lamasessi. Í 2. gr. laganna frá því í fyrrasumar komu fram ýmis skilyrði sem verða að vera fyrir hendi til þess að fallist sé á slíka heimild og þau varða lögaðilann sem um er að ræða. Þar skiptir kannski mestu máli að ljóst sé að rekstrarvandann megi rekja til faraldursins en ekki annarra aðstæðna. Síðan er tilgreint að tekjufall verði að nema 75% eða meiru af rekstrartekjum tiltekins viðmiðunartímabils frá árinu á undan. Fleiri skilyrði eru tilgreind en til að gera langa sögu stutta var gert ráð fyrir því í lögunum sem samþykkt voru síðasta sumar að heimild til að sækja um úrræðið rynni út fyrir 1. janúar 2021. Eins og kemur fram í greinargerð miðaðist sú tímasetning að nokkru leyti við það að síðasta vor og sumar vonuðust flestir til þess að þeir fjárhagslegu erfiðleikar sem rekja mætti til kórónuveirufaraldursins myndu eingöngu standa í nokkra mánuði og að atvinnulífið myndi tiltölulega fljótt taka við sér aftur, þar á meðal ferðaþjónustan. Þess vegna var heimildin gerð tímabundin og miðuð við áramótin 2020–2021. Eins og kemur fram í greinargerðinni hefur hins vegar komið í ljós að áhrif faraldursins vara mun lengur en búist var við í upphafi og ljóst að ferðaþjónustan og tengd starfsemi þarf áfram að glíma við afleiðingar faraldursins langt fram eftir þessu ári. Jafnvel þó að við gefum okkur að bjartsýnustu spár rætist um bóluefnadreifingu hér á landi og erlendis og möguleika á ferðalögum sem geta komið í kjölfarið held ég að óhætt sé að reikna með að stór hluti þessa árs verði mjög erfiður fyrir mörg fyrirtæki í ferðaþjónustu. Það var því mat meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar að það væri tilefni til þess að bjóða áfram upp á þetta úrræði sem eitt af mörgum úrræðum sem fyrirtækjum sem eru í vanda af þessum sökum standa til boða. Þess vegna gerum við í frumvarpinu tillögu um að búið verði til nýtt viðmiðunartímabil, nýr gluggi, fyrir fyrirtæki sem ekki hafa leitað inn í þetta úrræði áður til þess að gera það út þetta ár. Þá erum við að tala um að unnt verði að sækja um greiðsluskjól, eins og þetta úrræði hefur verið nefnt, til 1. janúar 2022, þ.e. út þetta ár. Samhliða því gerum við ráð fyrir að viðmiðunartímabilið sem lagt er til grundvallar þegar verið er að meta tekjufallið - að þar verði bætt við ákvæði þar sem heimilt verði að miða við tiltekið tímabil á árinu 2019 vegna þess að það liggur auðvitað fyrir að ef miðað væri við síðasta ár, þ.e. árið 2020, þá væri verið að bera saman við tímabil þar sem fyrirtækin voru hvort sem er í lamasessi. Ef úrræðið á að ná tilgangi sínum fyrir þau fyrirtæki sem hugsanlega koma til með að nýta sér það eftir gildistöku laganna og til ársloka þarf að vera heimilt að miða ekki við síðasta ár heldur árið 2019, sambærilegt viðmiðunartímabil 2019. Þannig teljum við að þetta úrræði muni áfram standa til boða fyrirtækjum sem uppfylla að öðru leyti þau skilyrði sem núgildandi lög að þessu leyti kveða á um. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri, herra forseti. Við munum taka þetta til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til nefndarinnar til umfjöllunar. En í ljósi þess að um einfalda breytingu er að ræða sem hefur ekki áhrif á grundvöll greiðsluskjólsins eða þessa úrræðis sem slíks, hér er ekki verið að breyta eðli þess á neinn hátt heldur aðeins verið að færa til dagsetningar, þá gerum við ráð fyrir, herra forseti, að ekki þurfi langa eða viðamikla umfjöllun í nefndinni en munum þó taka það til umfjöllunar áður en því verður vísað til 2. umr.