Kjartan Jóhannsson, fyrrverandi alþingismaður og forseti neðri deildar Alþingis og fyrrverandi ráðherra, lést á heimili sínu föstudaginn 13. nóvember sl. á 81. aldursári. Kjartan Jóhannsson var fæddur í Reykjavík 19. desember 1939. Foreldrar hans voru Jóhann Þorsteinsson, kennari og síðar forstjóri hjúkrunarheimilisins Sólvangs í Hafnarfirði, og kona hans Astrid Dahl hjúkrunarfræðingur. Kjartan lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík 1959 og hélt að því loknu til Stokkhólms og lauk prófi í byggingarverkfræði við Tækniháskólann þar 1963. Eftir ársnám í rekstrarhagfræði við Stokkhólmsháskóla 1964 fór hann til Chicago og lauk þar doktorsprófi í rekstrarverkfræði 1969. Heim kominn vann Kjartan ýmis verkfræði- og ráðgjafarstörf en hóf brátt samhliða því kennslu við Háskóla Íslands og var skipaður dósent í stærðfræðilegri hagfræði og tölfræði í viðskiptadeild frá 1. janúar 1974. Kjartan Jóhannsson lét að sér kveða þegar á námsárum og skipaði sér m.a. í forustusveit íslenskra stúdenta erlendis. Árið 1970 hóf hann afskipti af bæjarmálum í Hafnarfirði, varð bæjarfulltrúi Alþýðuflokksins 1974 og var sama ár kosinn varaformaður Alþýðuflokksins. Hann varð alþingismaður Reyknesinga eftir kosningasigur flokksins 1978 og í kjölfarið var hann skipaður sjávarútvegsráðherra og að auki viðskiptaráðherra ári síðar eftir að stjórnarskipti höfðu orðið og sat sem ráðherra fram í febrúar 1980. Kjartan þótti sýna í ráðherrastörfum sínum mikla elju og naut jafnframt menntunar sinnar og skarpleika við úrlausn erfiðra verkefna. Fór og svo að hann var kjörinn formaður Alþýðuflokksins 1980 og var oddviti hans í fjögur ár. Kjartan sat á tólf löggjafarþingum alls, á árunum 1978–1989. Við stjórnarskipti haustið 1988 varð Kjartan forseti neðri deildar Alþingis í tæpt ár eða þar til hann var skipaður sendiherra 1. ágúst 1989 með aðsetri í Genf. Árið 1994 varð hann framkvæmdastjóri EFTA og gegndi því embætti til ársins 2000. Hann varð á ný sendiherra 2002 og þá með aðsetri í Brussel, allt fram til starfsloka 2005. Margvísleg nefnda- og félagsstörf hlóðust á Kjartan Jóhannsson eftir að hann hóf stjórnmálaafskipti enda atorkusamur, yfirvegaður og vandvirkur. Sama máli gegndi um störf hans í utanríkisþjónustunni og var jafnan hlustað á rödd Íslands þegar hann flutti mál sitt erlendis. Á Alþingi lét Kjartan margt til sín taka sem ráðherra og síðar flokksformaður, einkum efnahags- og auðlindamál og húsnæðis- og tryggingamál. Hann tók virkan þátt í alþjóðastarfi þingsins, hjá Evrópuráðinu og í EFTA-nefndinni, og var m.a. formaður Evrópustefnunefndar þingsins. Kjartan var lipur og laginn við fundarstjórn en það ár sem hann sat á forsetastóli hafði ný ríkisstjórn ekki meiri hluta í neðri deild, svo að nokkuð reyndi á. Hann beitti sér enn fremur sem forseti fyrir umbótum í rekstri þingsins. Kjartan Jóhannsson var hógvær maður í allri framgöngu, rökfastur í málflutningi og sanngjarn en fastur fyrir og lítt gefinn fyrir léttúð eða lausatök þegar leysa þurfti úr vandasömum málum. Í daglegum samskiptum var Kjartan eftir sem áður léttur og broshýr og kom iðulega með hnyttnar athugasemdir um menn og málefni sem lífguðu upp á daginn. Um Kjartan Jóhannsson munaði hvar sem hann var, í atvinnulífi, stjórnmálum og embættisstörfum heima sem erlendis. Ég bið þingheim að minnast Kjartans Jóhannssonar, fyrrverandi alþingismanns, með því að rísa úr sætum. - [[Þingmenn risu úr sætum.]]
Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og félags- og barnamálaráðherra.
Virðulegi forseti. Nú ríða ríkisbankarnir á vaðið með að hækka vexti. Ég er algerlega orðlaus. Ég er algjörlega orðlaus yfir því hvað er verið að bera á borð fyrir okkur núna. Íslandsbanki ríður á vaðið. Landsbankinn auglýsir vaxtahækkun. Hér hefur forsætisráðherra, og ríkisstjórnin undir hennar forystu, talað um hvað hún hafi komið mikið til móts við þá sem minna mega sín í samfélaginu, komið til móts við fjölskyldurnar. Gerður var lífskjarasamningur og það átti að lækka vexti. Stýrivextirnir eru jú 1%, en fær fólkið í landinu, almenningur í landinu, að njóta þess núna þegar bankarnir sem alþýðan á, sem við eigum, íslenska þjóðin, eru að hækka vexti? Ég verð að segja að mér er virkilega misboðið. Við lækkuðum bankaskatt og hæstv. fjármálaráðherra segir að það muni koma neytendum til góða, fólkinu í landinu, viðskiptavinir bankanna hljóti að hagnast á því þegar við lækkum bankaskattinn og það muni skila sér í aukinni þjónustu og lægra kostnaðarstigi. En er raunin sú? Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Ertu sátt við þá þróun í ljósi þess að nú eru bankarnir líka á þriðja ársfjórðungi að skila milljörðum í hagnað? Við erum að ganga í gegnum eina öflugustu kreppu sem við höfum nokkurn tíma þurft að horfast í augu við, ef bara nokkurn tíma. Við höfum sennilega aldrei horfst í augu við annað eins. Er hæstv. forsætisráðherra sáttur við það núna að undir hennar stjórn skuli þessi þróun vera í bankakerfinu okkar, sem bitnar helst á fjölskyldunum og heimilunum í landinu sem síst skyldi? Og ef ekki, hvernig sér hæstv. forsætisráðherra fyrir sér að reyna að snúa þeirri öfugþróun við sem við erum að horfast í augu við núna?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og vil rifja það upp sem fram kom í máli hv. þingmanns að stýrivextir Seðlabankans hafa aldrei verið lægri á sögulegum tíma. Enn fremur að ríkisstjórnin hefur með aðgerðum sínum tryggt að bankarnir hafa fullt svigrúm til að styðja til að mynda við fyrirtækin í landinu. Það hefur m.a. verið gert með þeim ákvörðunum sem hv. þingmaður vísaði til gagnvart álögum á bankana, og hins vegar með þeim ákvörðunum sem teknar voru af Seðlabankanum hvað það varðar að létta kröfum á sveiflujöfnunarauka. Þannig að ég tel að bönkunum hafi verið veitt fullt svigrúm til að styðja bæði við fólk og fyrirtæki í landinu. Hv. þingmaður þekkir það hins vegar vel að bankarnir eru ekki undir beinni yfirstjórn ríkisstjórnar, heldur eru þeir skipaðir sjálfstæðum stjórnum en það var ákvörðun Alþingis á sínum tíma að mikilvægt væri að ekki væru pólitísk afskipti af bönkunum. Ég vil hins vegar segja það að þegar horft er á allt það sem stjórnvöld hafa gert, og af því að hv. þingmaður vísaði hér til lífskjarasamninga, er ekki hægt að klaga upp á neitt sem ríkisstjórnin hefur gert, sama hvort horft er til skattkerfisbreytinga, sérstakra aðgerða til að draga úr kostnaði í heilbrigðiskerfinu, húsnæðisaðgerða, barnabóta eða sérstakra aðgerða í þágu öryrkja og eldri borgara. Þessi ríkisstjórn hefur svo sannarlega komið til móts við tekjulægri hópa með öllum þeim tólum og tækjum sem okkur eru búin, hvort sem það er með skattkerfisbreytingum, bótakerfinu eða öðru. Ég held að það sé mjög mikilvægt því að við erum vissulega stödd í djúpri kreppu og það skiptir miklu máli að þær aðgerðir sem stjórnvöld ráðast í til að bregðast við henni verði ekki til að auka ójöfnuð í samfélaginu, heldur einmitt að hlúa að þessum hópum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið, þessa ágætisframboðsræðu. Staðreyndin er reyndar sú að ójöfnuður er að aukast og hann vex dag frá degi. Það er staðreyndin. Við erum hér með upp undir 25.000 einstaklinga sem eru að detta inn á atvinnuleysisskrá og forsætisráðherra nefnir það ekki einu einasta orði. Hún segir bara: Heyrðu, við ríkisstjórnin erum núll og nix og höfum ekkert um það að segja þótt við eigum hér tvo ríkisbanka. Við höfum sennilega heldur ekkert um það að segja þótt seðlabankastjóri verji ekki betur fall krónu þannig að núna er fall krónunnar orðið tæplega 20%, sem fer beint út í verðlagið. Og á hverjum bitnar það helst? Hvernig horfir hæstv. forsætisráðherra fram hjá því að það sem er að gerast núna er fyrst og síðast að skella á fátækasta fólkinu í landinu? Það er ekki að skella á mér og hæstv. forsætisráðherra. Við höfum ekki verið skertar í launum, ekki um eina einustu krónu, heldur þvert á móti. Ég spyr: Flokkast það ekki undir ójöfnuð þegar við sjáum bilið alltaf breikka? Er eðlilegt að lækka bankaskatt á sama tíma og bankarnir hirða milljarða í arð og hækka vextina sína?
Herra forseti. Tölum um staðreyndir, segir hv. þingmaður. Við skulum þá tala um staðreyndir. Engin ríkisstjórn hefur lagt sig meira fram um að halda til haga þeim staðreyndum sem snúa að tekjuþróun í landinu og ég vil bara minna á að hægt er að nálgast þær staðreyndir til að mynda á vefnum tekjusagan.is. Ef hv. þingmaður myndi leggja sig eftir því [[Gripið fram í.]]þá væri svo sannarlega hægt að fara yfir það hvernig jöfnuður hefur þróast á Íslandi. Það vill nú svo til að tekjujöfnuður á Íslandi er mestur meðal OECD-ríkja, bara svo ég haldi staðreyndum til haga, sem hv. þingmaður ræðir hér. Þegar hv. þingmaður fer svo yfir peningastefnuna vil ég líka halda þeim staðreyndum til haga að Seðlabankinn sér um hana, sjálfstæði hans er tryggt í lögum, sem betur fer er það þannig, og það hefur verið sérstakt kappsmál Alþingis að tryggja það sjálfstæði. [[Gripið fram í.]]Þetta eru þeir þrír armar sem þurfa að vinna saman. Ef hv. þingmaður kvartar undan framkvæmd peningastefnunnar þá vil ég halda til haga einmitt þeirri staðreynd að vextir hafa ekki verið lægri á lýðveldistímanum og það er svo sannarlega mjög mikilvægt hagsmunamál fyrir almenning. [[Gripið fram í.]]Verið er að beita tækjum peningastefnunnar sömuleiðis til að tryggja gengi krónunnar [[Forseti hringir.]] [[Gripið fram í.]]þannig að ég held að það sé mikilvægt að við byrjum á staðreyndum [[Forseti hringir.]]áður en við förum í stóryrðin hér.
Herra forseti. Þegar launatengda tímabilið til atvinnuleysisbóta var lengt úr þremur mánuðum í sex í byrjun september ákváðu stjórnarflokkarnir að skilja þau eftir sem komin voru á grunnatvinnuleysisbætur í ágúst. Í meðferð þess frumvarps bentum við í Samfylkingunni ítrekað á þá mismunun. Þau sem komin voru á grunnatvinnuleysisbætur í ágúst fengu ekki sex mánaða tekjutengt tímabil. Og hvað þýðir það? Jú, það er mögulegt að fá 456.000 kr. á mánuði á tekjutengda tímabilinu en rúmar 289.000 kr. þegar því sleppir. Munurinn er rétt um 166.000 kr. á mánuði, eða samtals um hálf milljón yfir þrjá mánuði. Það var ekki fyrr en í byrjun október að hæstv. forsætisráðherra og fjármálaráðherra sögðust vilja leiðrétta þetta. Fólkið hefði lent á milli skips og bryggju, var sagt. Og nú, um miðjan nóvember, er búið að dreifa frumvarpi á Alþingi sem á að vera eins konar leiðrétting á óréttlætinu frá því í september. En leiðréttingin felst í því að skilja í staðinn öll þau eftir sem voru atvinnulaus í febrúar. Í febrúar var 5% atvinnuleysi á landinu öllu og komið í 9% á Suðurnesjum. Í febrúar voru rúmir 10.000 einstaklingar atvinnulausir á landinu. Er ekki alveg öruggt að allir í hæstv. ríkisstjórn átti sig á því að fólkið sem var atvinnulaust í febrúar fær enga vinnu vegna þess að það er enga vinnu að fá? Það er ekki betur sett en hinir. Það er verr sett. Það er nefnilega atvinnukreppa vegna heimsfaraldurs og atvinnuleysi á landinu öllu er komið í 11,1% og í 21,1% á Suðurnesjum. Ég spyr því hæstv. félags- og barnamálaráðherra hvers vegna hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin velja að skilja þá eftir sem standa allra verst. Hefði ekki verið eðlilegast og réttlátt að öll þau sem voru atvinnulaus í ágúst fengju sex mánaða tekjutengt tímabil?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir þessa fyrirspurn. Það er alveg rétt að hér liggur fyrir þinginu frumvarp sem ég mun mæla fyrir í dag, ef dagskrá þingsins vindur þannig fram, sem snýr einmitt að því að allir þeir einstaklingar sem urðu atvinnulausir eftir að Covid skall á í íslensku samfélagi, urðu atvinnulausir vegna Covid, fái sex mánaða tekjutengt tímabil. Ríkisstjórnin hefur stigið mjög myndarlega inn og það er auðvitað þannig að alveg sama hversu mikið er gert þá er alltaf hægt að koma auga á að hægt sé að hliðra aðeins meira til. Ég vil í því ljósi segja að ég held að ríkisstjórnin hafi komið mjög myndarlega að málum þegar kemur að stöðu þeirra sem hafa verið atvinnulausir og hafa misst vinnuna. Við sjáum það m.a. í því formi að á yfirstandandi ári munu útgreiddar atvinnuleysisbætur með hlutabótum líklega slaga í 80 milljarða kr. Ég held að aldrei í Íslandssögunni hafi ríkið stigið jafn myndarlega inn þegar kemur að greiðslum í gegnum Atvinnuleysistryggingasjóð. Ég tek hins vegar undir með hv. þingmanni að það er mikilvægt að vera á vaktinni þegar kemur að þessu. Þess vegna er ríkisstjórnin núna jafnframt að skoða frekari aðgerðir til að koma til móts við þá einstaklinga sem eru atvinnulausir og vonandi getum við kynnt það á næstunni.
Herra forseti. Bætur atvinnulausra eru áunnin réttindi launafólks. Það eru ekki einhver sérstök gæði af ríkisstjórninni að greiða þau réttindi út. Það eina sem hæstv. ríkisstjórn hefur gert og lagt til sérstaklega fyrir atvinnulausa í atvinnuleysiskreppunni - hún velur að gera það fyrir suma en ekki alla. Hún skiptir hópnum í tvennt. Helmingurinn fær notið aðgerðanna en hinn helmingurinn ekki. Það er algerlega óásættanlegt og það er óréttlátt. Og ekki segja að það sé of dýrt að láta það sama yfir alla ganga því að það kostar ekki einu sinni helminginn af þeirri upphæð sem ríkisstjórnin hefur þegar greitt út til fyrirtækja til að hjálpa þeim við að segja fólki upp. Við hverju má búast frá ríkisstjórninni og hæstv. ráðherra málaflokksins? Verða grunnatvinnuleysisbætur hækkaðar? Þær verða 51.000 kr. undir lágmarkstekjutryggingum um áramót. Má búast við tímabundnum eingreiðslum eða ætla stjórnvöld að sjá til þess að enn fleiri leiti til hjálparstofnana eftir mat?
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að atvinnuleysistryggingar eru áunnin réttindi. Það er hins vegar salurinn hér sem ákveður með hvaða hætti þau birtast og hversu mikið við stígum inn í og hvernig. Ríkisstjórnin ákvað t.d. að koma með hlutabótaleiðina til að verja störf, sem samþykkt var á þingi og settir voru í tugir milljarða. Þær upphæðir sem við erum að setja inn í atvinnuleysistryggingakerfið með samþykkt Alþingis, bæði með samþykkt á einstaka lögum og eins fjárlögum og fjáraukalögum, eru margfalt hærri en nokkurn tímann hefur þekkst í Íslandssögunni. Við ákváðum að koma með úrræði fyrir atvinnulausa vegna þeirrar atvinnukreppu sem nú er, Nám er tækifæri, sem er þrisvar sinnum stærra en sambærilegt úrræði var í efnahagshruninu og svona mætti áfram telja. Við munum áfram koma með úrræði og í vinnslu eru frekari aðgerðir fyrir einstaklinga sem eru atvinnulausir í gegnum atvinnuleysistryggingakerfið og frétta af því er að vænta á allra næstu dögum.
Forseti. Málshöfðun hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, Lilju Alfreðsdóttur, gegn konu sem sótti um starf ráðuneytisstjóra í menntamálaráðuneytinu en laut í lægra haldi fyrir samflokksmanni ráðherra, hefur skiljanlega vakið undrun og furðu. Stjórn Félags háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins er þannig gáttuð á málarekstrinum og segir hann óskiljanlegan. Engin dæmi séu um slíka málshöfðun. Hún setji fólk í fordæmalausa stöðu gagnvart ráðherra og geti orðið til þess að umsækjendur veigri sér við að sækja um starf hjá ríkinu. Hæstv. menntamálaráðherra heldur hins vegar sínu striki. Í útvarpsviðtali á sunnudag sagði ráðherra að vandað hefði verið til verka, hún standi við ákvarðanir sínar og telji engan veginn harkalegt að fara í mál við einstakling. Þvert á móti sé hæstv. menntamálaráðherra fórnarlambið í málinu. Eða, með leyfi forseta: Ef ég tel að brotið hafi verið á mér hlýt ég að eiga sama rétt og viðkomandi einstaklingur til að sækja minn rétt. Þann 2. júní sl. sagði hæstv. forsætisráðherra í ræðustól að málið yrði tekið til umræðu á næsta ríkisstjórnarfundi sem fram fór þremur dögum síðar. Ekki verður þó séð, af dagskrá ríkisstjórnarfunda, að þetta mál hafi nokkurn tímann verið rætt á þeim vettvangi, hvorki á næsta ríkisstjórnarfundi né nokkrum fundi síðan. Því liggur beinast við að spyrja hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur: Fékk ríkisstjórnin kynningu á úrskurði kærunefndar jafnréttismála eins og boðað var í júní? Hefur hæstv. forsætisráðherra kynnt sér forsendurnar fyrir málshöfðun hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra? Ef svo er, er hæstv. forsætisráðherra sammála því að brotið hafi verið á hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Nú man ég ekki nákvæmlega orð mín hér í ræðustól en ég tek bara orð hv. þingmanns góð og gild um það. Ég man það hins vegar vel að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra gerði ríkisstjórn grein fyrir því munnlega að hún hygðist höfða mál til ógildingar á þessum úrskurði kærunefndar jafnréttismála. Það er algerlega ákvörðun hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að gera það og hún hefur til þess rétt samkvæmt gildandi lögum. Eins og hv. þingmaður þekkir og veit hef ég raunar lagt til þá breytingu á lögum um jafna stöðu karla og kvenna, sem eru hér til meðferðar í þinginu, að sé vilji til að höfða mál til ógildingar í slíkum málum til framtíðar verði viðkomandi stjórnsýslunefnd kölluð til, eins og tíðkaðist fram til ársins 1997 en var breytt þá með lögum. Ég hef lagt til þessa breytingu af því að ég tel mikilvægt að kerfið sé þannig úr garði gert að það tryggi að fólk leiti réttar síns telji það á sér brotið. Hv. þingmaður spyr: Upplýsti menntamálaráðherra um ákvörðun sína? Hún gerði það. Hef ég farið nákvæmlega í málavexti þessa máls? Nei, það hef ég ekki gert enda er þetta mál alfarið á borði hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sem er hér til svara í dag og getur vafalaust farið nánar yfir það. Hvað varðar lagarammann þá er hann alveg skýr og hv. þingmaður þekkir þær breytingar sem ég hef lagt til á honum.
Virðulegi forseti. Já, ég er fullmeðvituð um að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra má sækja rétt sinn. Ég er hins vegar að spyrja hæstv. forsætis- og jafnréttismálaráðherra hvort henni finnist og hvort hún sé sammála hæstv. menntamálaráðherra um að brotið hafi verið á henni og að einhvern rétt sé að sækja. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra um ósætti í ríkisstjórninni sem tekur á sig margar myndir. Þegar stjórnarþingmenn eru ekki uppteknir við að gagnrýna meint alræði gegn eigin sóttvarnaaðgerðum þá eru ráðherrar að skjóta hver á annan. Það gerði hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra t.d. í fyrrnefndu viðtali á sunnudaginn þegar hún beindi spjótum sínum að ráðningum hæstv. forsætisráðherra, með leyfi forseta: „[Þ]að er fyrrverandi þingmaður Alþýðubandalagsins ráðuneytisstjóri í forsætisráðuneytinu. […] Það var flutningur sem var ekki einu sinni auglýstur.“ Ég spyr hæstv. forsætisráðherra hvað henni finnist um þessa pillu hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Telur hún ráðningarferli sitt við val á skrifstofustjóra jafn vandað og í tilfelli hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra eða jafnvel bera með sér svæsnari valdníðslu, eins og orð ráðherra í viðtali á sunnudag bera með sér?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir og ítreka það sem ég sagði áðan, ég hef ekki kafað ofan í málavexti þess máls sem hv. þingmaður spyr um og tel betur fara á því að viðkomandi ráðherra fari yfir þá málavexti þegar hún situr fyrir svörum. Mér er ljúft og skylt að fara yfir það sem hv. þingmaður spyr hér um sérstaklega í sinni síðari fyrirspurn. Ráðuneytisstjóri forsætisráðuneytisins var færður til í starfi samkvæmt skýrri heimild 36. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þar sem er heimild til að færa embættismenn til í starfi. Sú heimild byggist raunar á vísun í stjórnarskrá lýðveldisins þannig að sú skipun er algerlega hafin yfir vafa. Sá aðili sem var færður til í starfi gegndi áður embætti ríkissáttasemjara og var raunar skipaður í það embætti, að mig minnir, eftir auglýsingu af ráðherra Framsóknarflokksins, Eygló Harðardóttur, þannig að það þarf enginn að velkjast í vafa um að þessi skipun er algerlega hafin yfir vafa.
Herra forseti. Ekki svo að ég vilji koma hingað upp og hljóma eins og rispuð plata en þetta er þriðja árið í röð sem ég beini fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra og spyr um greiðsluþátttöku sjúkratrygginga í meðferð og tannréttingum þeirra barna sem fæðast með klofinn góm eða skarð í góm eða vör. Þar er einn hópur barna sem hefur orðið út undan í kerfinu bókstaflega, en um er að ræða örfá börn hér á landi. Herra forseti. Það er augljóst og óumdeilt að ef ekkert er að gert í flestum tilvikum skarðabarna munu þau lenda í alls kyns erfiðleikum með sína heilsu. Það snýr til að mynda að mörgu hvað varðar tennur og tannheilsu, tal- og málþroska, öndun og almennt hvað varðar svo einfaldan hlut eins og að matast og svona mætti áfram lengi telja. Fyrir utan allt þetta getur frestun á inngripi stóraukið hættunni á því að börnin eigi sálrænum erfiðleikum í uppvextinum, svo að ég tel að hér sé um mjög brýnt mál að ræða, hvernig sem á það er litið. Þá er því einnig svo háttað að síðbúin inngrip geta verið miklu kostnaðarsamari, sársaukafyllri og tekið lengri tíma. Herra forseti. Það á að sjálfsögðu ekki að fara eftir efnahagslegri stöðu foreldra hvernig tekið er á fæðingargöllum barna sem fæðast hér á landi. Við getum ekki verið þekkt fyrir að lagfæring á fæðingargöllum, sem skaðar bæði líkamlega og andlega heilsu barna, markist af efnahag foreldranna. Við hljótum að vilja sem samfélag að styðja fjárhagslega við aðgerðir sem ætlað er að bæta líf, heilsu og líðan barna sem fæðast með slíkan fæðingargalla. Þar á ekki að skipta máli hver efnahagur foreldranna er. Hver hefur sagan verið í þessu máli? Reglugerðin var löguð 2018. Hún var síðan aftur löguð 2019. Foreldrarnir fengu synjun 2018, 2019 og í dag því eftir því sem fregnir herma hafa nýlega þrennir foreldrar sem eiga slík börn fengið synjun enn og aftur við beiðni þeirra um kostnaðarhlutdeild sjúkratrygginga. [[Forseti hringir.]]Þess vegna spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra: Er reglugerðin eins og hæstv. ráðherra vill helst hafa hana eða telur [[Forseti hringir.]]hún að það þurfi að breyta henni enn og aftur og er verið að fylgja henni?
Virðulegi forseti. Ég held að enginn þurfi að velkjast í vafa um að breytingarnar sem þegar hafa verið gerðar á umræddri reglugerð endurspegla vilja minn í þessu máli. Hins vegar hefur mér borist erindi frá foreldrum barna sem rætt hefur verið um í fjölmiðlum þar sem óskað er eftir því að ég leggi fram tilmæli til Sjúkratrygginga Íslands um að reglugerð um þátttöku sjúkratrygginga sé fylgt. Það erindi er í vinnslu innan ráðuneytisins og mun verða svarað þegar vinnslu þess er lokið. Það er mikilvægt að halda því til haga að SÍ hefur tekið ákvörðun í umræddum málum og málin hafa ekki verið kærð til úrskurðarnefndar velferðarmála. Þannig að kæruleið innan stjórnsýslunnar hefur ekki verið tæmd og það er ekki rétt að ráðherrar tjái sig um málið áður en úrskurður kærunefndar liggur fyrir. Það er einfaldlega staðan. Sjúkratryggingar hafa rökstutt synjun sína með þeim hætti að ekki hafi þótt tímabært að meta tannvanda umsækjenda, en að ekki sé loku fyrir það skotið að síðar kunni umsóknir umræddra aðila verða samþykktar þegar þá verði tímabært að meta vandann. Þetta er orðrétt haft eftir Sjúkratryggingum Íslands. En ég vil fullvissa hv. þingmann um hug minn í þessu máli og undirstrika jafnframt stöðu mína í málinu, þ.e. í ljósi þess að málinu kann að verða vísað aftur til úrskurðarnefndar. Auk þess er erindið á mínu borði að því er varðar möguleg tilmæli til Sjúkratrygginga og því get ég ekki tjáð mig efnislega um málin frekar en hér er gert.
Herra forseti. Spurning mín var einfaldlega sú hvort reglugerðin væri nú orðin eins og ráðherra ætlaði og vildi. Það var í fyrsta lagi spurning mín. Í öðru lagi er varla svo að ég vilji fagna þessu svari hæstv. ráðherra því að það hefur komið fram í fyrri fyrirspurnum mínum í þessu máli, bæði haustið 2018 og aftur haustið 2019, að vilji hæstv. ráðherra virðist vera til staðar í þessum efnum. Sá vilji virðist vera til staðar að ríkið og sjúkratryggingar taki þátt í kostnaði foreldra við tannréttingar barna sem fæðast með þennan fæðingargalla. Mín spurning lýtur einnig að því hvort ráðherra hyggist nýta stjórnunarheimildir sínar gagnvart undirstofnunum sínum í þeim efnum ef ekki er verið að fylgja þeim markmiðum sem ráðherra ætlar í þessu máli og hvernig þá. Eða er ráðherra hreinlega búin að gefast upp í málinu, vegna þess að við erum búin að tala um þetta í þrjú ár? Er hér um endanlega afgreiðslu að ræða, vegna þess að svo sannarlega, og það kemur fram í úrskurði, er meðferðarþörf til staðar?
Virðulegur forseti. Eins og fram kom í mínu fyrra svari þá barst mér þetta erindi þann 11. nóvember þar sem óskað er eftir að ráðherra leggi fram umrædd tilmæli. Ég þarf að gefa ráðuneytinu það ráðrúm að fara ofan í saumana á málinu og mun ekki svara því erindi hér úr ræðustól Alþingis heldur gera það með lögformlegum leiðum. Þær breytingar sem ég hef gert á reglugerðinni eru til þess gerðar að fanga þau tilvik þar sem um er að ræða nauðsynlegar og alvarlegar afleiðingar meðfæddra galla. Það er mitt markmið hér eftir sem hingað til.
Herra forseti. Á sunnudaginn sat hæstv. menntamálaráðherra í útvarpsviðtali og ræddi þar um niðurstöðu kærunefndar jafnréttismála þess efnis að hún hefði gerst brotleg við jafnréttislög. Í viðtali sagði ráðherra, með leyfi forseta: „Ég er ráðherra, ég er líka einstaklingur og verð, alveg eins og allir aðrir í íslensku samfélagi, að geta sótt minn rétt, telji ég brotið á mér.“ Þessi ummæli ráðherra eru merkileg og merkileg fyrir margra hluta sakir. Réttinn til að fara í mál hefur hún vitaskuld, það er óumdeilt, en ráðherra þarf að vera meðvitaður um að það er ráðherra sem stefnir þarna konu fyrir dóm. Þetta er dómsmál ráðherrans og þetta er dómsmál ráðherrans í nafni ríkisstjórnarinnar. Í þessu felst ekki einhver afstaða einstaklings úti í bæ og þetta er algjört grundvallaratriði í umræðunni því að þetta snýst um það hvernig þessi hæstv. ráðherra starfar og hvernig hún beitir valdi sínu. Og það var líka menntamálaráðherra sem sat í útvarpsviðtali og ræddi þar um nafngreinda og ónafngreinda embættismenn, starfsmenn innan stjórnsýslunnar sem eiga enga aðild að þessu dómsmáli og hafa ekki komið þar nærri, um embættismenn sem ráðherrann veit ósköp vel að geta ekki tekið þátt í opinberu samtali við ráðherra og geta ekki gert neitt annað en að sitja undir þessum sendingum ráðherra, eins óverðskuldaðar og þær eru. Þannig fór ráðherra með vald sitt þennan dag. Ég velti fyrir mér aðstöðumuninum í þessu sambandi, aðstöðumun sem hæstv. ráðherra virðist ekki skynja. Mér finnst ég skynja einhverja sögu um meðferð valds sem er óþægileg. Ég spyr: Er það raunverulega skoðun ráðherra að þetta dómsmál snúist um persónu Lilju Alfreðsdóttur? Og er það raunverulega skoðun hennar að hún geti setið í útvarpsviðtali og talað um embættismenn með þeim hætti sem hún gerði þennan sunnudag?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að óska okkur öllum til hamingju með daginn þar sem tvær nýjar konur hafa bæst í hóp þeirra sem sitja í Hæstarétti landsins. Er varðar fyrirspurn hv. þingmanns um ákveðið dómsmál þá vil ég benda þingmanni á, eins og hún veit mætavel, að það er eina leiðin að fara í ógildingu á þessu máli. Það er eina leiðin sem ráðherrann hefur ef ráðherrann er ekki sammála þessu. Ég breytti rétt sem ráðherra og stend við það. Ég hlakka til að fara yfir þetta mál með ykkur öllum þegar því er lokið. Ég vil líka nefna að þetta snýst um jafnrétti. Þetta snýst um að það var hæfnisnefnd sem var skipuð þremur einstaklingum, tveimur konum og einum karli. Í öllum málflutningi hér er alltaf talað karlmanninn og aldrei að það hafi líka verið tvær konur í hæfnisnefndinni, fyrrverandi rektor, fyrsta konan sem gegndi því hlutverki að vera rektor í sögu Háskóla Íslands. Í öllum málflutningi er alltaf talað um að það hafi verið karlmaðurinn [[Gripið fram í: Það er verið að tala um ráðherravald.]]sem hafi stýrt öllu. Það er rosalega brýnt þegar við erum að tala um mikilvæg málefni samfélagsins að við séum hreinskilinn og gefum upp allt sem við gerum í þeim efnum.
Ég þakka hæstv. ráðherra innleggið, en hún svaraði ekki spurningunni. Hún var skýr; hvort ráðherra telji að þetta dómsmál snúist um hana sjálfa sem persónu og hvort rétt sé að ráðherra sitji í viðtali og tali um nafngreinda og ónafngreinda embættismenn sem ekki geta varið sig með þeim hætti sem hún varði sig. Ég nefndi ekki að þetta mál snerist um karlmann eða konu, ég nefndi einfaldlega þá staðreynd, og það hlýt ég að mega, að kærunefnd komst að ákveðinni niðurstöðu í þessu máli. Vel má vera að það breytist í meðförum dómstóla. Staða málsins er sem stendur þessi: Brot gegn jafnréttislögum. En hér er einhvern veginn öllu snúið á hvolf. Það er þannig að viðkomandi konu var stefnt, og ráðherra hefur sjálfur talað um kynferði sitt í þessum efnum. Getur verið að viðbrögðin hafi eitthvað með það að gera hvaða hörku ráðherrann sýnir sjálfur í þessu máli? Alla jafna una menn svona úrskurði.
Virðulegi forseti. Ég hef svarað því og ég tel að allt sem var gert í þessu máli standist skoðun og þess vegna, sem ráðherra, fer ég fram á ógildingu. Ég er ekki sammála þessum úrskurði. Ef það er orðið svo að stjórnmálamenn séu orðnir hræddir við það að standa með sannfæringu sinni, af hverju eru þeir þá í stjórnmálum? Er það að beita hörku að fara fram á ógildingu í máli sem maður er ekki sammála? Ég spyr bara: Viljum við hafa stjórnmálamenn eða stjórnmálakonur sem hafa ekki kjark eða þor til að standa með því sem þau gera? Mitt svar er einfalt: Nei.
Herra forseti. Allt of oft og allt of reglulega berast okkur dæmi um hælisleitendur sem ekki hafa hlotið náð fyrir augum útlendingayfirvalda hér á landi. Það er orðið jafn reglulegt að viðbrögðin við þeirri umræðu séu þau að benda á annað kerfi sem heyrir undir hæstv. félags- og barnamálaráðherra, sem er kerfi sem tekur á móti fólki sem flytur hingað vegna atvinnu. Nærtækt er að nefna að hæstv. fjármálaráðherra benti á þetta í umræðum í þingsal í síðustu viku og sagðist tilbúinn til að skoða að opna það kerfi frá því sem nú er. Og dómsmálaráðherra, sem hefur líka oft nefnt þetta og nefndi það í viðtali núna um helgina, sagðist vilja gera eitthvað en málið væri hjá félagsmálaráðherra, þangað hefði hún beint erindi og til stæði að skoða þau mál. Hér megum við ekki festa okkur í því að horfa bara á hálaunafólk í fjarvinnu, eins og opnað var fyrir nú í haust, eða þessa fyrir fram skilgreindu sérfræðinga sem fyrirtæki geta sótt sér til landsins, heldur bara venjulegt fólk sem vill setjast hér að í krafti þess að geta starfað hérna. Þess vegna eru það nokkuð blönduð skilaboð sem berast frá ríkisstjórninni þegar ráðherra Sjálfstæðisflokksins talar með einum hætti en þingflokkur forsætisráðherra leggur fram tillögu um aukin atvinnuréttindi útlendinga, sem bendir í rauninni til þess að ekki sé búist við miklu af félagsmálaráðherra. Því langar mig að spyrja ráðherrann: Hver er stefna ríkisstjórnarinnar varðandi fólk utan Evrópu sem vill flytja hingað? Hvaða vinna er í gangi til að rýmka réttindi þess hóps til að setjast hér að? Hvenær er þess að vænta að hæstv. ráðherra komi með einhverjar slíkar breytingar til þingsins, vegna þess að ég hef meiri trú á honum en þingflokkur forsætisráðherra?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Það er alveg rétt að það er talsverð umræða í samfélaginu um atvinnuréttindi útlendinga sem koma hingað utan EES og þá oft og tíðum í tengslum við mál sem lúta að útlendingalögum og þeirra sem sækja hér um vernd. Staðan í dag er sú að þetta er með þeim hætti að fyrst er veitt dvalarleyfi, sem gert er á grundvelli útlendingalaga, og síðan koma málin til þess ráðherra sem sér um vinnumarkaðsmálin eða til Vinnumálastofnunar sem fjallar um atvinnuréttindi. Það er líka þannig að um leið og það getur verið skynsamlegt að stíga ákveðin skref, þegar kemur að umræðu um atvinnuréttindi útlendinga, þá þurfum við líka að horfa til þess að það er gríðarlega mikið af innflytjendum á íslenskum vinnumarkaði og við sjáum það vel núna í tengslum við atvinnuleysistölur o.fl. Það má því ekki horfa á þessi mál með þeim hætti að það sé einhver töfralausn fólgin í því að gera breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga, að þá muni allir hætta að sækja um í hinu kerfinu, sem er ætlað fyrir hælisleitendur og þá sem sækja um vernd. Mér hefur oft fundist umræðan snúast um það að við séum að reyna að leysa eitt með öðru. Ég hef lýst því yfir að það sé skynsamlegt að stíga ákveðin skref, í umræðunni um það með hvaða hætti við rýmkum atvinnuréttindi útlendinga. Það samtal þarf að eiga sér stað, ekki bara á vettvangi stjórnmálanna. Það þarf líka að gerast í samtali við vinnumarkaðinn sjálfan, við bæði launþegasamtök og atvinnurekendur, hvernig við sjáum það fyrir okkur. Þannig er það í mörgum löndum sem við berum okkur saman við. Það leysir ekki þann vanda sem er til staðar í dvalarleyfiskerfinu vegna þess að áfram mun þurfa að fara yfir það hvernig við getum gert það markvissara og ég hef boðið dómsmálaráðherra fram aðstoð í því. Það liggur ekki fyrir nákvæm tímasetning eða dagsetning [[Forseti hringir.]]á því hvenær þessari vinnu lýkur en við erum tilbúin í hana. En við erum ekki með einhverja fyrir fram ákveðna niðurstöðu um [[Forseti hringir.]]hvernig eigi að opna og með hvaða hætti. Það þarf samtal að leiða í ljós.
Virðulegur forseti. Það er þá gott að hafa fengið á hreint að það er ekki stefna ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur að opna landið frekar fyrir útlendingum utan Evrópu. Það einfaldar síðari spurningu mína. Ég get þá lagt til hliðar þessar atvinnuleyfispælingar og rætt við hæstv. barnamálaráðherra um tengt mál sem er hagsmunir barna á flótta. Þar eru svo mörg rauð flögg að ráðherrann hlýtur að þurfa að bregðast við. Reglulega, enn og aftur, berast okkur fréttir af því að hagsmunir barna séu ekki metnir sjálfstætt þegar þau sækja um alþjóðlega vernd heldur er byggt á hagsmunum foreldra þeirra. Við höfum fengið svör frá dómsmálaráðherra um að það séu tekin viðtöl við innan við helming barna í umsóknum um alþjóðlega vernd. Þar að auki hafi foreldrar hreinlega forræði yfir því hvort tekið sé viðtal við börnin. Ég spyr ráðherrann hvort það geti í alvöru verið þannig að barnasáttmálinn sé valkvæður og háður því hvað foreldra barnanna segja þegar kemur að þessum hópi [[Forseti hringir.]]og í ljósi þess líka að greining á stuðningsþörfum fatlaðra flóttabarna er með miklum ólíkindum og ekki sinnt nógu vel. Hvernig tryggir félagsmálaráðherra [[Forseti hringir.]]að barnasáttmálinn sé yfir höfuð virtur þegar kemur að hagsmunum barna á flótta?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa seinni spurningu. Svarið við fyrri spurningunni, hvort barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna sé valkvæður eða ekki, er algjörlega ljóst: Nei, hann er ekki valkvæður. Við eigum í öllum tilfellum að fara að barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Eitt af því sem kom nýtt inn í útlendingalögin á sínum tíma var að vinna skyldi sjálfstætt mat á hagsmunum barnsins þegar svona mál kæmu upp. Það er hins vegar ekki einstakra ráðuneyta eða ráðherra að vinna slíkt mat. Það er á hendi þeirra stofnana sem eru í samfélaginu og sýsla með einstaklingsmál á hverjum einasta degi og Útlendingastofnun er þar á meðal. Þess vegna hef ég lagt áherslu á það við dómsmálaráðherra að við þurfum að vera viss um að þetta hagsmunamat sé unnið með þeim hætti sem við viljum að það sé unnið, að það séu ekki glufur í því. Í málum sem komið hafa upp hef ég lýst efasemdum við dómsmálaráðherra um að það sé í öllum tilfellum þannig. Ég veit að dómsmálaráðherra hefur verið með vinnu í gangi varðandi það og ég veit að í þingmannanefnd er m.a. til umfjöllunar skýrsla um málefni útlendinga, og þar á félagsmálaráðuneytið fulltrúa sérstaklega til að varpa ljósi á málefni barna og til þess að aðstoða við vinnuna sem lýtur að því.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum, nr. 99/1993, um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða, frá atvinnuveganefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ásu Þórhildi Þórðardóttur og Elísabetu Önnu Jónsdóttur frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, Katrínu Maríu Andrésdóttur frá Samtökum garðyrkjubænda og Gunnar Þorgeirsson frá Bændasamtökum Íslands. Nefndinni bárust engar umsagnir vegna málsins né bárust umsagnir eða athugasemdir við frumvarpið í samráðsgátt stjórnvalda í september. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á búvörulögum til samræmis við samkomulag sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra sem gert var fyrir hönd íslenska ríkisins við Bændasamtök Íslands og Samtök garðyrkjubænda um breytingar á samningi um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða frá 19. febrúar 2016. Samkomulagið var undirritað þann 14. maí 2020, m.a. með fyrirvara um samþykki Alþingis fyrir nauðsynlegum lagabreytingum. Breytingarnar eru liður í að ná því markmiði að framleiðsla á íslensku grænmeti muni hafa aukist um 25% við næstu endurskoðun samningsins árið 2023 og í því skyni er aukið um 200 millj. kr. á ári við samninginn sem nýta skal m.a. til beingreiðslna vegna flutnings á raforku. Því er lagt til að 2. mgr. 58. gr. búvörulaga verði breytt til einföldunar þannig að hún kveði á um beingreiðslur vegna dreifingar- og flutningskostnaðar vegna raforku í stað niðurgreiðslu á kostnaði líkt og nú er. Skilyrði verði útfærð í reglugerð, samanber heimild í 3. mgr. 61. gr. laganna, til samræmis við fyrrgreint samkomulag. Einnig verði kveðið á um að hámarksgreiðslur til hvers framleiðanda af heildarframlagi vegna þeirra beingreiðslna hækki úr 15% í 17,5%. Fyrir nefndinni kom fram að mikilvægt sé að garðyrkjubændur hafi aukinn fyrirsjáanleika þegar kemur að niðurgreiðslu vegna raforku og að á svæðum sem hafa takmarkað aðgengi að raforku verði litið til mikilvægis þess við uppbyggingu. Ljóst sé að aðgengi að raforku er takmarkandi þáttur við uppbyggingu gróðurhúsa og hafi því bein áhrif á hvar á landinu starfseminni er valinn staður. Mikilvægt sé að það fjármagn sem veitt er til niðurgreiðslu raforku hjá garðyrkjubændum haldi í við 95% niðurgreiðslu á flutningskostnaði, sérstaklega með tilliti til fyrirsjáanleika við gerð rekstraráætlana hjá bændum og í ljósi þeirra markmiða í samningnum að auka framleiðslu í garðyrkju um 25% til ársins 2023. Með vísan til þess þurfi að vera skýrt hvernig fara skuli með beingreiðslur ef hlutfall flutningskostnaðar fer niður fyrir t.d. 80%, þegar heildarorkunotkun ársins liggur fyrir. Nefndin telur með hliðsjón af framangreindu mikilvægt að frekari fyrirsjáanleiki verði í niðurgreiðslum vegna raforkuflutnings til garðyrkjubænda. Það leiðir af sér betri rekstraráætlanir fyrir bændur hvað þennan þátt varðar. Að þessu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: „Efnismálsgrein 1. gr. orðist svo: Enginn framleiðandi getur fengið hærri heildarframlög samkvæmt samningi um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða en sem nemur 10% af heildarframlögum til beingreiðslna, að undanskildum beingreiðslum vegna flutnings- og dreifingarkostnaðar raforku. Hámarkið er reiknað af hverjum beingreiðsluflokki fyrir sig. Hámarksstuðningur af beingreiðslum vegna flutnings- og dreifingarkostnaðar raforku á hvern framleiðanda er 17,5% af heildarframlögum til þess beingreiðsluflokks.“ Virðulegur forseti. Um þetta mál er samstaða í atvinnuveganefnd. Undir nefndarálitið skrifa ásamt mér, framsögumanni, Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður atvinnuveganefndar, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Haraldur Benediktsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson og Sigurður Páll Jónsson.
Virðulegi forseti. Ég er ekki beint komin hingað upp í andsvar, ég óska ekkert endilega svara. En ég vil lýsa því yfir sem áheyrnarfulltrúi að ég styð málið eins og það er svo breytt. Engu að síður dregur málið fram það sem við þurfum nauðsynlega að breyta, og það er búvörusamningurinn. Ég tel allt of langan tíma fara í að endurskoðunin muni ná í gegn. Ég held að við sjáum það, ekki síst í ljósi mjög breyttra neysluhátta okkar Íslendinga í Covid-faraldrinum, að við þurfum á auknu grænmeti að halda. Markaðurinn er að breytast og við eigum að gera miklu meira til að styðja grænmetisframleiðslu og garðyrkju hér á Íslandi. Ég held að við þurfum að vera með kerfi sem er mun sveigjanlegra og taki sem fyrst tillit til þarfa neytenda en ekki síður hitt, sem kom m.a. fram á fundi nefndarinnar, að garðyrkjubændur vilja gera meira, þeir vilja fara í meiri framleiðslu. En þeir hafa t.d. ekki nægilegan aðgang að ódýrri raforku, og það er eitthvað sem við verðum að kippa í liðinn. Ég styð þetta mál en mér finnst það draga fram að við þurfum að vera með mun sveigjanlegra og sterkara landbúnaðarkerfi sem styður við bændur og við neytendur. Við horfumst í augu við mjög breyttar neysluvenjur og neysluhætti okkar Íslendinga.
Virðulegur forseti. Mér finnst þetta bara mjög gott innlegg hjá hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur um þessi mál. Við höfum tekið þessa umræðu í atvinnuveganefnd. Ég tek heils hugar undir að það er mjög mikilvægt að lagfæra starfsskilyrði grænmetisbænda, garðyrkjubænda og bænda almennt. Á þessum tímum, þegar búið er að þrengja mjög að okkur, þurfum við líka að huga vel að innanlandsframleiðslu, stöðu hennar gagnvart innfluttri afurð og stöðu okkar á markaði, bæði fyrir bændur og neytendur.
Herra forseti. Ég kem hér upp til að ræða 224. mál, frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum, nr. 99/1993, um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða, og sömuleiðis fyrirliggjandi nefndarálit með breytingartillögu frá atvinnuveganefnd sem ég er á sem fulltrúi í nefndinni. Mig langaði að ræða þetta mál lítillega. Þó að ég styðji nefndarálitið og málið sem slíkt, enda verið að stíga skref í rétta átt, tel ég að ríkisvaldið hefði átt að ganga enn lengra og horfa á kerfið heildrænt og reyna að ná fram fleiri og stærri skrefum í átt að því að byggja upp framleiðslu garðyrkjuafurða á mun stærri skala en við höfum séð hingað til. En til að gera það þurfum við, eins og ég nefndi, að horfa á kerfið í heild og ákveða hvernig við ætlum að ná fram öflugri innlendri garðyrkjuframleiðslu og aukinni áframvinnslu í mun meira mæli. Herra forseti. Til þess þurfum við líka að horfa til þess að auka samvinnu þekkingargeirans og framleiðenda, stuðla að því t.d. að tengja saman framleiðendur og sérfræðinga í garðyrkju, í matvælafræði og verkfræði. Ef við horfum til þess hvernig vinnsla í sjávarútvegi á Íslandi hefur tekið stórstígum framförum á síðustu áratugum þá er það að miklu leyti því magnaða hugviti sem býr á Íslandi að þakka, þar sem einstaklingar með reynslu úr iðnaðinum unnu með einstaklingum með verksvit og verkfræðiþekkingu að því að búa til skilvirkar vinnslulínur. Sú vinna hefur skilað því að við eigum í dag glæsileg fyrirtæki, eins og Marel og 3X Skagann og Frost og fleiri fyrirtæki, sem nú selja vinnslulausnir sínar til matvælaframleiðslu um allan heim. Þá má ekki gleyma því, herra forseti, að þessi þekkingarvinnsla hefur orðið til þess að við hendum nánast engum hluta fisksins lengur heldur er hver einasta arða unnin og nýtt til þess að búa til verðmæti. Slíkt samstarf og slíka þekkingu þurfum við til þess að byggja upp í tengslum við ræktun og vinnslu garðyrkjuafurða hér á landi. Við höfum allt annað sem þarf. Við höfum næga orku, við höfum gnótt af hita og við höfum þekkingu á því að rækta gróðurafurðir. Við gætum svo auðveldlega ræktað mun meira en við gerum í dag, og það er vilji til þess. Við gætum líka verið að framleiða mun fjölbreyttari afurðir en við höfum verið að gera hingað til. Með því að skala framleiðsluna upp og gera hana fjölbreyttari gætum við að miklu leyti staðið undir okkar eigin þörf fyrir garðyrkjuafurðir og jafnvel, ef við leyfum okkur að horfa björtum augum til framtíðar, framleitt vörur til útflutnings. Það væri þó strax stórt skref að ná að rækta fyrir okkar eigin not og myndi auka bæði þjóðaröryggi og minnka kolefnisfótspor þjóðarinnar sem er ekki síst mikilvægt. Herra forseti. Samkvæmt tölum Hagstofu Íslands framleiðum við í dag aðeins u.þ.b. 44% af því sem við neytum af tómötum, um 11% af því sem við neytum af papriku og blómkáli, 29% af hvítkáli, 16% af kínakáli, 17% af spergilkáli, 24% af salati, 63% af sveppum og 48% af gulrótum. Og þrátt fyrir frægan skort á gúrkum nýverið náum við að framleiða u.þ.b. 97% af því sem við neytum af gúrkum hér á landi. Herra forseti. Þetta eru aðeins þær allra helstu tegundir sem við framleiðum hér á landi og því miður er samantekt Hagstofunnar ekki nákvæmari en þetta. Það er eitthvað sem ég held að við þyrftum að skoða alvarlega til þess að fá betri mynd af því hvað við erum að framleiða hér á landi og hvernig við nýtum það. Við gætum svo auðveldlega verið að framleiða meira og gætum jafnvel, eins og ég nefndi áðan, náð að rækta meira en við þurfum og gætum nýtt það til útflutnings. En það eru fleiri þættir sem við þurfum að skoða í því samhengi, t.d. þurfum við að búa til „brand“ - afsakið slettuna, herra forseti - eða merkingu fyrir vörur frá Íslandi sem tengir íslenska matvöru við gæði og sjálfbærni, sem er sannarlega það sem íslenskar vörur standa fyrir, og nýta það til markaðssetningar innan lands og utan. Ég hvet hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra til að ganga einfaldlega í það mál í samvinnu við öll matvælasamtök á Íslandi. Þannig myndum við einfalda íslenskum neytendum að átta sig á hvaða matvara í verslunum er íslensk og vonandi ná að búa til öfluga markaðssetningu fyrir þá íslensku matvöru sem seld er erlendis í samkeppni við önnur lönd sem hafa lagt mikið í slíka markaðssetningu. Herra forseti. Það eru vissulega jákvæð skref stigin í því máli sem við höfum hér til umfjöllunar, en eftir því sem kom fram í vinnu nefndarinnar eigum við Covid það að þakka. Áður en Covid skall á stóð víst ekki til að gera miklar breytingar á samningnum við garðyrkjubændur. Enn skortir þó nokkuð á að almennilegur hvati til nýsköpunar sé í kerfinu þó að það sé vissulega margt. Við þurfum líka að velta fyrir okkur hvernig kerfið þarf að vera, hvernig kerfi við viljum hafa og hvernig það þarf að vera úr garði gert til þess að gera framleiðsluna samkeppnishæfa og það á ekki eingöngu við um þær tegundir sem ríkið ákveður að niðurgreiða. Til þess þurfum við einnig að líta til raforkukostnaðarins, þ.e. dreifikostnaðar raforku, og jafna hann að fullu milli þéttbýlis og dreifbýlis. Í því samhengi er ágætt að setja upp byggðagleraugun, og fagna ég því að hæstv. byggðamálaráðherra er hér í salnum, en í dag er beinlínis hvati til þess að ýta gróðurhúsauppbyggingunni í átt til stærri byggða þar sem flutningskostnaðurinn er lægri. Þannig ætti frekar að vera hvati í kerfinu til uppbyggingar á þeim svæðum sem búa yfir orku til að nýta hana en ekki öfugt. Sömuleiðis er ómögulegt, herra forseti, að kerfið sé þannig uppbyggt að niðurgreiðsla á raforkukostnaði gróðurhúsanna sé í einum potti þannig að ef einhver nýr ákveður að koma inn á markaðinn, eða ef einhverjir innan kerfisins ákveða að stækka við sig, þá minnki framlögin til hinna. Herra forseti. Þó að ég fagni þeim skrefum sem stigin eru í málinu hér, og muni að sjálfsögðu greiða atkvæði með því, þá þurfum við að taka málið upp aftur sem fyrst og stíga stærri og ákveðnari skref í uppbyggingu í garðyrkju á Íslandi. Við þurfum að styðja með markvissari hætti við garðyrkju, grænmetisframleiðslu og nýsköpun í matvælaframleiðslu. Þangað vill Samfylkingin í það minnsta stefna.
Hæstv. forseti. Einhver málsháttur segir að mjór sé mikils vísir og víst er að það mál sem við erum nú að fjalla um sýnir á margan hátt hvað núverandi ríkisstjórn er laus við kjark og laus við að sjá fram á veginn, laus við framsýni. Þó að þetta mál sé góðra gjalda vert og ég komi til með að styðja það, er það við núverandi kringumstæður metnaðarlaust, tekur ekki næstum því nóg á því sem þyrfti að gera við þær kringumstæður sem við búum. Veita á 200 milljónir til garðyrkjubænda og nota bene, herra forseti, síðast þegar ég vissi voru garðyrkjubændur á Íslandi 200 talsins. Nú veit ég ekki hvort þetta verður greitt út alveg slétt eða eftir einhverjum stærðarmörkum. En við núverandi aðstæður hefði ríkisstjórnin náttúrlega átt að taka djarft skref. Hún hefði átt að ákveða það að garðyrkjan fengi rafmagn á sama verði og önnur stóriðja. Hvað á ég við með þessu, herra forseti? Jú, á Suðurlandi einu saman starfa líklega rúmlega 600 manns við garðyrkju, sem er meira en í meðalálveri. Og akkúrat núna þegar við erum í miðjum faraldri hefði aukning á garðyrkjuframleiðslu verið það auðveldasta og fljótlegasta sem við gætum gert til þess að bæta atvinnustig og bæta framleiðsluverðmæti og jafnvel stíga skref í þá átt að við gætum flutt út grænmeti. Það er á alla vegu gott að auka grænmetisframleiðslu á Íslandi, hvernig sem við komum að því. Það eykur atvinnu, framleiðsluverðmæti og verðmæti þess sem við erum að gera. Við neytendur fáum heilnæmari vöru vegna þess að hér er ekki verið að nota eitur, hér er ekki verið að nota nema besta vatn sem er til og, bara svo ég taki eitt dæmi, forðumst við að flytja tómata yfir hálfan hnöttinn til Íslands með tilheyrandi útblæstri og mengun. En við eigum að horfa miklu hærra en þetta. Ef við horfum á garðyrkju og grænmetisframleiðslu á Íslandi þá er hún tvenns konar: Hún er svokölluð útiræktun og hún er ræktun undir gleri. Útiræktunin keppir með óblítt veður hér miðað við það sem gerist í samkeppninni erlendis, og útiræktun, og reyndar garðyrkjan í heild, er líka að keppa við það að sunnar í Evrópu er notað ódýrasta vinnuaflið sem hugsast getur til þess að taka upp uppskeruna og vinna við hana. Borist hafa fregnir af því að t.d. sunnarlega á Ítalíu hafi verið fluttar inn rúmenskar konur til að annast þetta og með þær hefur verið farið ótrúlega illa á allan hátt, þær hafa sætt ofbeldi og áreiti auk þess að vera á svívirðilega lágum launum. Sem ábyrgir neytendur ættum við Íslendingar ekki að kaupa grænmeti nema við vitum hvernig það er ræktað, hvort það er mikil notkun á eiturefnum og að það sé alveg tryggt að þeir sem vinna við framleiðsluna njóti allra réttinda sem okkur Íslendingum finnast sjálfsögð. Þetta eigum við að gera. Eins og ég segi, það er enn eitt lóðið á þá vogarskál að við byrjum að framleiða enn þá meira af grænmeti en við gerum í dag. Ég held að það sé hægt að nálgast þetta mál með tvennum hætti. Það er sjálfsagt mál að beita beingreiðslum og framleiðslustyrkjum til þess að aðstoða þá bændur sem stunda útiræktun, enda eru þeir eins og allir aðrir íslenskir bændur að keppa við styrkta framleiðslu, niðurgreidda framleiðslu. Ég verð að segja það einu sinni enn, herra forseti, vegna þess að það liggur ekki á lausu, það er ekki einfalt mál að komast að því hversu miklum fjármunum Evrópusambandið ver á ári hverju til niðurgreiðslu eða til styrkja í landbúnaði, en talan sem ég heyrði nýlega var 69 milljarðar evra. Ég er líka búinn að heyra töluna 83 milljarðar dollara. Síðan geta menn reiknað. Þetta eru á annan tug þúsunda milljarða íslenskra króna sem þessi framleiðsla er styrkt um í Evrópusambandinu. Evrópusambandið er það sniðugt í styrkjum sínum að styrkir til landbúnaðar í Evrópu eru faldir í eins konar búblu eða þoku. Hér á Íslandi er þetta aftur á móti allt uppi á borðinu. Við vitum hversu mikið fer t.d. til sauðfjárræktar. Við vitum hvað fer mikið til mjólkurframleiðslu og glöggir neytendur deila náttúrlega í með framleiðslunni og fárast yfir því að verið sé að greiða niður mjólkurlítrann um 100 eða 200 kr., eða hvað það nú er, og niðurgreiða lambakjöt. Þetta geta menn bara reiknað út. En við getum alls ekki reiknað út þessar tölur út miðað við það hvernig Evrópusambandið gefur út sínar upplýsingar. Þær liggja ekki á lausu. Þær tölur sem ég nefndi áðan eru ekki frá Evrópusambandinu komnar, herra forseti, enda ekki á vísan að róa þar, heldur frá viðurkenndum erlendum fjölmiðlum, t.d. New York Times. Þetta er það sem íslenskir bændur, og grænmetisbændur þar með, keppa við á hverjum einasta degi. Nú ætla ég að ítreka það sem ég sagði áðan: Alþingi á að ákveða að grænmetisbændur fái raforku á sama verði og stóriðjan. Það er óþolandi, herra forseti, og ég er búinn að spyrja að því í gegnum árin, bæði forystumenn bænda, garðyrkjubænda og Bændasamtakanna, og ég fæ alltaf sama svarið þegar ég spyr: Eru hollenskir bændur enn þá að fá hverja kílóvattstund til þess að rækta undir gleri á lægra verði en Íslendingar? Og svarið er já, herra forseti. Hollenskir bændur fá raforkukílóvattstundina ódýrari en íslenskir bændur. Þetta er orka sem framleidd er með kjarnorku, kolum, olíu, gasi, hverju sem við viljum. Hún er ekki umhverfisvæn nema þá að litlu leyti, hugsanlega einhver vindorka. Og þá kem ég að heilnæmi framleiðslunnar hér; minna eitur, nánast ekkert sums staðar, grunnvatnið er hreinna, ekki er notað margnotað vatn í framleiðslu okkar. Þetta er það sem kallast á enskri tungu - eða hálfíslensku, ég veit að þingmálið er íslenska og ég get svo sem snarað því yfir; þetta er svona söluáherslupunktur, líka til þess að flytja út. Mér er kunnugt um að ferðamenn hafa komið t.d. í Friðheima, sem er stórkostlegt fyrirtæki á Suðurlandi sem stundað hefur ferðamennsku, en einmitt núna þegar ferðamannalindin er að þorna aðeins upp, hvað gera þeir þá? Þeir tvöfalda það húsnæði sem þeir ætla að nota til tómataframleiðslu undir gleri. Þetta er fólk sem tekur því mótlæti sem við Íslendingar erum í núna, algerlega eins og hetjur. Við eigum fullt af fólki sem er alveg tilbúið að gera eitthvað svipað, en við þurfum að skapa því skilyrði. Þess vegna þurfum við að tryggja að þessi stóriðja blómstri með því að við sköpum henni skilyrði til að vaxa, með því að selja ódýrari orku. Það er líka annað em ég hef oft talað um og ég ætla líka að tala um hér. Það er affallsvatnið sem rennur frá virkjunum, t.d. niður allt Ölfus frá Hellisheiðarvirkjun, og frá Nesjavallavirkjun er það búið að renna síðan 1974 út í Þingvallavatn, algjörlega ónýtt. Það vatn sem rennur niður Ölfusið og smákólnar gæti hæglega runnið í gegnum þrjú, fjögur sett af gróðurhúsum, eftir því hvaða hita menn þurfa til þess að framleiða. Það gæti líka sem best nýst til að renna í gegnum þrjár til fjórar landeldisstöðvar ef út í það er farið, en það er annað sem við tökum seinna. En þetta eru möguleikarnir, herra forseti. Þeir eru óendanlegir. Og hvað getum við gert? Á sínum tíma, og það hefur verið sagt hér í sölum Alþingis allan þann tíma sem ég hef verið hér, sem er nú ekki mjög langur, voru menn svo hrifnir af því að hér var gerður tollasamningur og samningur við bændur í garðyrkju og það gekk allt svo ljómandi vel. Hvað gekk svona ljómandi vel? Jú, bændur voru að framleiða gúrkur og tómata og papriku. Allt annað var flutt inn, engar hömlur á því hvernig verðlagningu var háttað í því. Og kaupmönnum fannst náttúrlega bráðflott að hafa bara grænmetisbændur á þessari hillu og þurfa ekkert að vera að hugsa um þá. Ég ætla að segja enn einu sinni, herra forseti, að svo háðir eru grænmetisbændur kaupmannavaldinu í Reykjavík að ég er ekki enn þá búinn að hitta kartöflubónda sem er tilbúinn að koma fram undir nafni og segja mér frá viðskiptakjörum sínum vegna þess að hann veit að ef hann gerir það þá lendir hann í vandræðum hjá kaupmönnunum í Reykjavík. Þetta er óþolandi aðstaða og við þurfum að hugsa um þetta fólk. Við þurfum líka að vita meira um verðlagningu á landbúnaðarvörum yfir höfuð. Við þurfum að vita það nákvæmlega og það liggur ekki á lausu. Sá sem hér stendur hefur gert ýmsar tilraunir til þess að reyna að komast að hinu sanna í þessu máli. Það er ekki auðvelt og það þarf að fara í sérstakar vendingar til að fara yfir það, t.d. ef við tökum sauðfjárbóndann, þótt hann sé ekki til umræðu hér, og hvað hann fær í sinn hlut, hvað sláturleyfishafinn fær, hvað ríkið fær í virðisaukaskatt af sölunni og hvað verslunin fær fyrir að umsetja vöruna. Þetta dæmi kom aftur upp um daginn vegna þess að þá var verið að lækka verð til nautgripaframleiðenda um 5%, ef ég man rétt. Á sama tíma hækkar nautakjöt úti í búð. Þá spyr ég, eins og ég spurði hér áður þegar sauðfjárbændur voru hýrudregnir um 30% á einu bretti: Hvert fara peningarnir? Í því tilfelli kom í ljós eftir langa mæðu að þeir runnu til sláturleyfishafa. Það er líka vegna þess að við höfum ekki verið nógu einörð í því að styðja við sláturleyfishafa til að þeir geti sameinast, unnið meira saman án þess að samkeppnislög séu að trufla þá, eins og reynst hefur vel í mjólkurframleiðslu. Þar er ágóðinn, af því að það er orðin sérhæfing, kannski 3 milljarðar á ári; neytendur fá 2 milljarða, bændur 1 milljarð. Þetta sagði nú sá mæti og ágæti fyrrum félagi okkar, Ögmundur Jónasson, og það hefur enginn annar útskýrt þetta jafn vel, finnst mér, og hann gerði á sínum tíma. Hvað þurfum við að gera í þessu? Grænmetisrækt, bæði útirækt og undir gleri, er líklega stærsti einstaki sprotinn núna sem við getum haft áhrif á að vaxi hvað mest inn í framtíðina, bæði til þess að við fáum innan lands fjölbreyttari innlenda framleiðslu sem við vitum hvernig er framleidd, sem við vitum að er ekki háð eiturefnanotkun, sem við vitum að er framleidd með vistvænni orku, sem við vitum að hefur minna kolefnisspor en grænmetið sem flutt er langa leið á okkar disk. Þetta er ástæða númer eitt. Ástæða númer tvö er sú að auðvitað eiga bændur líka að fara að framleiða dýrari afurðir. Með þeim samningi sem gerður var á sínum tíma um tómata, gúrkur og paprikur, með mikilli virðingu fyrir því grænmeti, voru menn læstir fastir í þessu. Þetta hefur þær afleiðingar að líklega síðustu fjögur, fimm ár hefur hlutdeild íslensks grænmetis í sölu í verslunum á Íslandi minnkað um fimmtung. Þetta er náttúrlega algjör öfugþróun og alveg gjörsamlega í andstöðu við allt sem skynsamlegt og rétt getur talist. Auðvitað eigum við að greiða mönnum leið til þess að geta framleitt fjölbreyttari vöru. Það hagnast allir á því. Bændur hagnast á því. Neytendur hagnast á því. Landið sem heild hagnast vegna þess að framleiðslan eykst. Möguleikinn er sá að það er hægt að flytja út íslenskt grænmeti vegna þess að það hefur þessa sérstöðu. Ef menn efast um það sem ég er að segja núna skal ég nefna eitt lítið dæmi. Ungir menn í Danmörku tóku upp á því fyrir nokkrum árum að flytja agúrkur frá Íslandi til Danmerkur. Agúrkan sem þeir fluttu frá Íslandi var dýrari en það sem Danir kalla vistvæna gúrku, sem selst í verslunum þar við dágott verð. Hvað gerðist? Íslenska agúrkan fékk þvílíkar móttökur í Danmörku að þessir ungu menn fengu ekki nóg. Framleiðslan á Íslandi dugði ekki. Það var ekki hægt að afhenda til þeirra allt árið eins og þeir hefðu kosið. Þannig að ég segi aftur: Möguleikarnir eru til, herra forseti. Það þarf einfaldlega að gera þessu fólki kleift með einföldum aðgerðum að nýta kraftinn sem býr í því. Þá kemur það upp enn einu sinni: Við skulum afhenda þessu fólki orkuna á sama verði og annarri stóriðju. Það er engin hemja, vegna þess að í dæminu sem ég tók áðan, sem ættað er úr Reykholti í Biskupstungum, eru þrjár stórar stöðvar sem notuðu fyrir nokkrum árum samtals jafn mikið rafmagn, jafn mikla orku og Árborg öll. En menn fengu orkuna til sín á sama verði og maður sem setur þvott í þvottavél. Þetta er náttúrlega fyrir neðan allar hellur, herra forseti. Og dreifikostnaðurinn - virkjanirnar eru handan við hálsinn. Það er allra hluta vegna heimskulegt að lækka ekki þetta verð og gera fólki kleift að framleiða meira. Ég er búinn að segja það nokkrum sinnum áður og ég ætla að gera það einu sinni enn: Fyrir nokkrum árum stakk ég upp á því, og fleiri með mér, að Íslendingar færu að framleiða kryddjurtina wasabi. Menn horfðu framan í mig eins og sauðfé í bílljósum og héldu að ég væri bara farinn að rugla, eins og maður gerir stundum. En nú er sem betur fer farið að framleiða þessa afurð á Íslandi. Hún hefur hlotið mjög góða dóma, er mjög vel heppnuð. Ég er búinn að segja það einu sinni eða tvisvar eða þrisvar áður í ræðustól og ég ætla að segja það enn einu sinni: Möguleikarnir birtast m.a. í því að á síðasta ári varð uppskerubrestur á vanillu í Bangladess. Hvað þýddi það? Það þýddi að heimsmarkaðsverð á vanillugramminu kostaði eins og gramm af silfri. Ef einhver hefði sagt við mig einhvern tímann: Íslendingar geta ræktað silfur, hefði ég fagnað gífurlega og viljað hvetja til þess að það væri gert. Herra forseti. Ef við Íslendingar styðjum við bændur sem eru í garðyrkju, getum við farið að framleiða jafnoka silfurs að verðmæti, sem er vanilla. Þetta er bara eitt dæmi. Við getum aukið þessa framleiðslu að magni og fjölbreytni um langa framtíð, nánast endalaust. Haft nóg fyrir okkur og eitthvað eftir til að flytja út og okkur veitir ekki af á næstu misserum og næstu árum að auka útflutningstekjur til að styðja við þjóðfélagið þegar við erum á leið upp úr öldudalnum.
Herra forseti. Mig langar að blanda mér aðeins í þessa umræðu um möguleika á aukinni framleiðslu í garðyrkju og ylrækt og aukinni grænmetisframleiðslu í landinu. Ég fagna því mjög að verið sé að leggja aukna fjármuni til garðyrkjunnar og til þeirra samninga sem voru gerðir, samkomulags milli Bændasamtakanna og ríkisins og Sambands garðyrkjubænda. Það samkomulag var gert í vor og hér erum við að framfylgja því með því að þingið fjalli um það og 200 milljónir á ári verði lagðar til þessara samninga næstu árin en áætlað er að endurskoða samningana 2023. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur leggur mikla áherslu á það í sínum stjórnarsáttmála að við stuðlum að aukinni framleiðslu á heilnæmum landbúnaðarafurðum og þar eru auðvitað garðyrkjan og ylræktin og grænmetisframleiðslan ofarlega á blaði. Þær aðstæður sem við búum við núna, þetta Covid-ástand sem er í landinu, hafa valdið því að hrikt hefur í mörgum stoðum samfélagsins og þar verðum við að leggja enn meiri áherslu á matvælaöryggi og innlenda matvælaframleiðslu, bæði til þess að fjölga störfum og styrkja okkur efnahagslega með því að spara gjaldeyri og geta framleitt sem mest af matvælum okkar hér innan lands með vistvænni orku og þeim tækifærum sem við höfum. Það er því mjög mikilvægt að við höfum sett okkur matvælastefnu sem var unnin á vegum sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins, á vettvangi Matarauðs Íslands í samvinnu við fjölda hagsmunaaðila. Út úr þeirri vinnu kom mikið og merkilegt plagg sem við þurfum að fylgja vel eftir hér og úti í samfélaginu þar sem það á við hjá þessum atvinnugreinum. Það hefur verið komið inn á það hér hve mikil tækifæri eru í ylrækt í landinu, bæði í ylrækt og útirækt, og við þurfum að styðja við þá sem eru að byggja sig upp á þeim vettvangi. Í pípunum eru hugmyndir um stóraukna framleiðslu, að gera eins konar stóriðju úr grænmetisframleiðslu þar sem tækifærin eru til staðar, þar sem jarðvarmi er mikill og gott aðgengi að raforku eins og á Suðurlandi. Þar þarf líka að byggja upp innviðina, dreifikerfið og aðgengi að orkunni, svo að hægt sé að fylgja því eftir. Það er okkar stjórnvalda að styðja sem best við það, bæði með því að byggja innviðina enn frekar upp, styrkja dreifikerfið og flutningskerfið, og gefa þeim sem vilja fara út í ylrækt og útiframleiðslu kost á því að hafa gott aðgengi að orku. Sú orka þarf að vera samkeppnishæf við það sem gerist í annarri framleiðslu. Við vitum að stóriðjan er með sína löngu samninga, sem leynd hvílir yfir, og við seljum um 80% af raforkuframleiðslu í landinu til stóriðjunnar. Ég tel að við eigum að leggja miklu meiri áherslu á að garðyrkjan og ylræktin sé líka okkar stóriðja. Við þurfum að horfa til þess að geta afhent orkuna á ásættanlegu verði til þessara greina. Auðvitað má alltaf deila um 200 milljónir. Mætti það vera hærri upphæð? Auðvitað vilja allir fá hærri upphæð í einhverja slíka samninga. En ég held að þetta sé góð innspýting og viðbót við það sem var fyrir. Ég held að það sé líka gott að þetta hámark sé sett, að enginn framleiðandi fái meira en 10% af því sem lagt er til til þess að greiða niður dreifingu á rafmagni til greinarinnar. Þarna er verið að auka hámarksgreiðslur til framleiðenda úr 15% í 17,5%. Það er mikil nýsköpun í greininni og við vitum að alltaf er að fjölga þeim tegundum sem fólk er að vinna með og rækta. Ég held að það séu líka mikil tækifæri í því að hafa fjölbreytta vöru í framleiðslu, og það er hægt, menn hafa sýnt fram á það. Við erum heldur ekki með þau miklu eiturefni sem þekkjast í stóru framleiðslulöndunum, Hollandi og fleiri löndum, sem við flytjum inn grænmeti frá. Ég held að tækifærin liggi líka í því að byggja upp enn frekari lífræna ræktun. Við þurfum að vinna okkur áfram í því að fá vottun fyrir lífræna ræktun í okkar innlendu framleiðslu. Ég held að þarna séum við á góðri leið með að styrkja enn frekar og efla innlenda matvælaframleiðslu. Við getum alltaf gert betur en þarna erum við að stíga stórt skref í átt að því sem við flest erum sammála um, þ.e. að innlend matvælaframleiðsla skipti máli fyrir matvælaöryggi þjóðarinnar, stuðli að lægra kolefnisspori - það er ekki gott að vera að flytja matvæli um hálfan hnöttinn - fjölgi störfum í landinu og styrki atvinnuuppbyggingu vítt og breitt um landið þar sem möguleikar eru til bæði ylræktar og útiræktunar. Við erum að stíga skref í átt að því að geta útvegað neytendum góða og heilnæma vöru, ræktaða við góð skilyrði, hreint loft og kjöraðstæður að mörgu leyti. Þó að við höfum okkar harða vetur getum við með ylræktinni og jarðvarmanum mætt því og einnig með aukinni nýsköpun og tækni sem er að þróast í þessum greinum. Ég held að neytendur muni alltaf velja íslenska framleiðslu í grænmeti og garðyrkjuvörum ef hún stendur til boða og er samkeppnishæf, bæði í verði og gæðum. Það er ekki spurning með gæðin, en ég held að verðið haldist í hendur við það hvaða skilyrði garðyrkjunni eru búin. Með þessu aukna framlagi til hennar þá er hún samkeppnisfærari. Ég tel líka mjög mikilvægt og brýnt að merkingar á íslensku framleiðslunni séu þannig að þær standi undir merki, að ekki sé verið að umpakka erlendu grænmeti, innfluttu grænmeti, undir fölsku flaggi. Það á ekki að merkja það eins og það sé íslensk framleiðsla ef það er í raun erlend framleiðsla umpökkuð hér á Íslandi því að þannig siglir varan undir fölsku flaggi til neytenda. Þó að umbúðirnar séu íslenskar og kannski merktar íslenska fánanum er ekki um íslenska framleiðslu að ræða. Ég held að þarna séum við á réttri leið við að styðja við innlenda landbúnaðarframleiðslu, í þessu tilfelli garðyrkju og ylrækt, og því ber að fagna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir framsöguna og fyrir þessa umræðu sem er að sjálfsögðu mjög áhugaverð og mikilvæg. Ég lýsi ánægju minni með þann samning sem var gerður nú á vormánuðum við garðyrkjuna upp á u.þ.b. 200 millj. kr. sem koma í formi beingreiðslna sem er að sjálfsögðu jákvætt. En ég hefði viljað sjá betur gert í þessum efnum. Það er löngu tímabært að fara að treysta grundvöll íslenskrar grænmetisframleiðslu vegna þess að hún er okkur mjög mikilvæg og ekki síst nú á þeim tímum sem við höfum gengið í gegnum og lýtur ekki síst að matvælaöryggi. Auk þess kemur hún að kolefnisspori og fleiri umhverfisþáttum. Gæði framleiðslunnar eru síðan einstök hér á Íslandi miðað við önnur lönd. Þar hefur vatnið ekki síst mikið að segja, eins og nefnt hefur verið. Það er allt í lagi að segja frá því hér að ég skoðaði einu sinni döðlubúgarð í Miðausturlöndum. Þessar döðlur þóttu mikið lostæti og voru pakkaður inn í mjög smekklega kassa. Þegar við skoðuðum okkur um og fórum að spyrjast fyrir um vatnið og annað slíkt þá kom í ljós að vatnið sem notað var til vökvunar kom reyndar úr skolpi, hafði að vísu verið hreinsað en ekki með fullnægjandi hætti. Þegar maður frétti þetta þá smakkaði maður þessar döðlur með svolítið öðru hugarfari en maður gerði í upphafi. En þetta sýnir það bara að við eigum að sjálfsögðu að halda á lofti þeim miklu gæðum sem eru í íslenskri grænmetisframleiðslu. Það er ekki síst sá styrkur sem við búum að og gerir okkur kleift að markaðssetja þessa vöru sem við eigum að gera á erlendum vettvangi, auk þess að hvetja íslenska neytendur til að nýta og njóta íslenskrar grænmetisframleiðslu. Ég held að skilningur neytenda á íslenskri grænmetisframleiðslu fari almennt vaxandi, og það er ánægjulegt. En þá er líka mikilvægt að rétt sé staðið að merkingunum, eins og kom fram hér rétt áðan í umræðunni. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir nefndi réttilega að það er mjög mikilvægt að merkingarnar séu réttar og ekki sé verið að reyna að koma vörum að utan inn á okkar markað undir fölskum merkjum. Það er afar mikilvægt að vel sé staðið að þessu vegna þess að fólk treystir því að um íslenska framleiðslu sé að ræða þegar hún er merkt þannig. Það sem er jákvætt við þennan samning, sem gerður var á vormánuðum, er að hann eflir útiræktun á grænmeti sem of fáir bændur stunda. Þar er nauðsynlegt að auka við. Það þekkja það margir að fátt er betra en þegar íslenska framleiðslan er að koma á markað og menn horfa til þess með tilhlökkun. En eins og ég nefndi áðan hefði ég viljað sjá betur í lagt hvað þennan samning varðar og ástæðan er að hluta til þeir erfiðleikar sem við höfum gengið í gegnum vegna veirufaraldursins. Það er eins og það þurfi alltaf eitthvert utanaðkomandi áfall, ef svo má segja, til að ýta við mönnum til þess að þeir vakni til lífsins með það að við eigum hér frábæran landbúnað og grænmetisframleiðslu. Ég hefði viljað sjá að hér hefði meira verið bætt í. Það er verið að innheimta fé af skattborgurum þessa lands vegna umhverfismála. Það vill nú þannig til að stefna þessarar ríkisstjórnar hefur um margt verið sú að skattleggja almenning í gegnum kolefnisjöfnun og þau umhverfismál sem tengjast því. Ég hefði kosið að þeir fjármunir hefðu þá verið nýttir á betri hátt hvað varðar t.d. að styrkja við grænmetisframleiðslu og landbúnað almennt. Við sjáum það t.d. að kolefnisskatturinn, sem er á hvern lítra af bensíni og dísilolíu, skilaði, þegar þessi ríkisstjórn tók við, á ársgrundvelli um 3,5 milljörðum kr. í ríkissjóð. Hann á að skila á næsta fjárlagaári um 6,2 milljörðum þannig að hann hefur hækkað um helming í tíð þessarar ríkisstjórnar. En aðeins brot af þessum skatti rennur til umhverfismála. Það er einmitt kjarni málsins, að neytendur og skattborgarar þessa lands eiga í raun rétt á því að vita í hvað skatturinn fer og hvort hann sé þá notaður til umhverfismála. Hægt væri að taka hluta af þessum skatti til þess einfaldlega að auka við þennan samning, svo að dæmi séu nefnd, við grænmetisframleiðendur og styðja þá myndarlega við íslenska grænmetisframleiðslu þótt vissulega sé þetta spor í rétta átt. En svo spyr maður sig, þegar þessum samningi lýkur, hvað svo, hvað tekur svo við? Er þessu tímabili þá bara lokið, þessu átaki, og förum við þá bara á sama reit aftur? Við eigum hreina íslenska orku og það er fullkomlega eðlilegt að hún sé nýtt til þess að greiða niður svo góða framleiðslu sem felst í íslenskri grænmetisframleiðslu. Mig langar aðeins að koma inn á, herra forseti, kolefnissporið og hversu mikilvæg íslensk grænmetisframleiðsla er vegna þess. Mikið hefur verið rætt um það að draga úr því kolefnisspori sem Íslendingar skilja eftir sig á hverju ári. Við þekkjum þá umræðu og stefna stjórnvalda hefur miðað að því að búið verði að kolefnisjafna Ísland árið 2050. Það er alveg ljóst að það verður ekki gert nema með víðtækum aðgerðum á mörgum sviðum og liður í því gæti einmitt verið að efla innlenda matvælaframleiðslu til að draga úr mikilli kolefnismengun sem hlýst af innflutningi. Gleymum því ekki, það er verið að flytja þessar vörur um langan veg á sama tíma og við getum ræktað þær hér heima. Í því felst mikill tvískinnungur að menn skuli enn vera að flytja inn svo mikið magn af grænmeti og tala á sama tíma um mikilvægi þess að draga úr kolefnismengun og öllu því á sama tíma og hægt er að framleiða þessa vöru hér. En við styðjum ekki nógu vel við bakið á þeirri framleiðslu. Þetta er eitthvað sem við verðum að fara að taka alvarlega til skoðunar með miklu öflugri hætti en hér er gert að mínu mati. Auk þess fylgir þessu gjaldeyrissparnaður og þetta eykur fæðuöryggi þjóðarinnar, styrkir byggðirnar og er atvinnuskapandi. Kolefnissporið sem ræktun á grænmeti og ávöxtum skilur eftir sig er æðimismunandi eftir tegundum. Samkvæmt gögnum sem Bændablaðið hefur sett fram þá hefur kolefnislosun innlendu grænmetisframleiðslunnar verið reiknuð út frá sömu forsendum og erlend framleiðsla og erlendu tölurnar sem þar eru settar fram eru sagðar byggðar á mjög varfærnu mati. Þannig er ræktun á íslensku salati sögð skilja eftir sig einungis 26,1% af því kolefni sem innflutt erlend salatframleiðsla skilur eftir sig. Þetta eru náttúrlega ótrúlegar tölur, herra forseti, og sýnir okkur eitt og sér að við eigum að setja allan kraft í það að íslensk grænmetisframleiðsla verði aðalfæða Íslendinga þegar kemur að grænmetisfæði. Þá skilur gúrkuframleiðsla eftir sig um 43,7% og venjulegir tómatar um 54,8% en þessi munur liggur einkum í flutningum. Það vekur síðan athygli að í samanburði á útiræktun, t.d. á kartöflum, koma íslenskir kartöflubændur aðeins betur út en kollegar þeirra í Bretlandi og Hollandi. Skýrist það einkum af orku sem er notuð í kæligeymslum og kolefnislosun í flutningum. Þar skilar íslenska kartöfluræktin um 8 prósentustigum lægri kolefnislosun en erlenda framleiðslan. Það er þrátt fyrir hlutfallslega minni uppskeru og meiri olíunotkun á hvern hektara á Íslandi. Varðandi útiræktað grænmeti, eins og gulrætur og hvítkál og fleira, er kolefnislosun á Íslandi 88,21% af því sem innflutta grænmetið skilur eftir sig. Þegar gögn frá Sambandi garðyrkjubænda um íslenska blómarækt eru skoðuð, svo að það sé nefnt hér, kemur í ljós að sú framleiðsla er í algerum sérflokki í samanburði við innflutt afskorin blóm. Þar er kolefnisspor íslenskra afurða aðeins 18,44% sem hlutfall af kolefnisspori innfluttra afurða. Þar kemur líka fram að kolefnisspor hollenskra blóma er rúmlega 16 sinnum stærra en afskorinna blóma sem ræktuð eru á Íslandi. Skýringin liggur að stærstum hluta í þeirri hreinu orku sem notuð er á Íslandi. Raforka sem hollenskir bændur nota losar um 100–200 sinnum meira af kolefni en íslensk raforkuframleiðsla. Við sjáum bara hve ávinningurinn er gríðarlega mikill af því að við nýtum okkar hreinu orku í þá vistvænu og góðu framleiðslu sem íslensk grænmetisframleiðsla er. Það er mjög sérkennilegt, eins og kom fram í þessari umræðu, að raforkuverð til garðyrkjubænda í Hollandi skuli vera lægra en raforkuverð til garðyrkjubænda á Íslandi. Við eigum náttúrlega ekki að vera þekkt fyrir svona lagað, við Íslendingar sem eigum gnótt af íslenskri orku, að við skulum ekki geta boðið íslenskum grænmetisframleiðendum ódýrustu raforku í heimi, en þannig ætti það í raun að vera. Ég ætla að vona að við eigum eftir að upplifa þann dag að svo verði, að íslenskir grænmetisbændur eigi aðgang að ódýrustu orku í heimi. Það er það sem við eigum að stefna að. Ávinningurinn er svo margfaldur að það er í raun engin spurning að þetta er eitthvað sem á að stefna að af öllum krafti. Ég vil nefna það í lokin, herra forseti, að Miðflokkurinn hefur lagt fram aðgerðaáætlun í formi þingsályktunartillögu um að stórefla innlenda matvælaframleiðslu. Þetta er eitt af forgangsmálum okkar í þinginu og þar leggjum við auk þess upp úr því að öruggt og fyrirsjáanlegt rekstrarumhverfi sé ávallt þegar landbúnaðurinn er annars vegar og íslenska garðyrkjan þar á meðal. Það er grundvöllurinn að því að við fáum fleiri til þess að fara að framleiða íslenskt grænmeti, koma að ræktuninni, að menn hafi fyrirsjáanleika um rekstrarumhverfi, að þeir þurfi ekki að horfa upp á það að hugsanlega eigi raforkan eftir að hækka á ný. Það er kannski, finnst mér, gallinn við þetta mál að menn vita í raun ekki hvað tekur við þegar þessum samningi sleppir og búið verður að úthluta þessum 200 milljónum. Þetta þarf að vera til frambúðar, að hér sé stutt við garðyrkjuna með þeim hætti að það sé vænlegur kostur, fyrir þá sem stunda þessa framleiðslu, að auka hana og fyrir nýja að koma inn í greinina til frambúðar. Að því sögðu þá styð ég þetta mál að sjálfsögðu. Þetta er skref í rétta átt og viðurkenning á því að þessi grein skiptir okkur verulegu máli. Hún þarf að vaxa og dafna. Auðvitað á að hvetja íslenska neytendur til þess að kaupa íslenskt grænmeti frekar en erlent og þá skiptir verðið líka máli. Þegar raforkan hefur lækkað í verði til grænmetisbænda, vonandi er fram líða stundir, gæti verð á þessari vöru lækkað sem því nemur, að einhverju leyti kannski. Þá sjá fleiri sér hag í því að kaupa hana. En umfram allt eru það náttúrlega fyrst og fremst gæði vörunnar sem allir þekkja og Íslendingar eru tilbúnir til að greiða hærra verð fyrir íslenska tómata, svo að dæmi sé tekið, sem eru margfalt betri en þeir innfluttu. Það hefur vissulega mikið að segja. En eins og ég sagði áðan hefur skilningur neytenda gagnvart þessari framleiðslu vaxið mjög og er orðinn mun jákvæðari. Það sýnir okkur að við erum svo sannarlega á réttri leið. Vonandi verður það þannig að við getum, þegar upp er staðið, sagt að hér hafi verið stigin skref í rétta átt sem markaði upphafið að því að Ísland varð stórframleiðandi á sviði grænmetisafurða.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég ætla bara að kvitta fyrir mjög góða umræðu, það liggur fyrir. Við höfum fundið þann góða anda sem ríkir í garð garðyrkjunnar og að þingmenn vilja gera betur. Það er þannig að það má alltaf gera betur. Þetta er þó, eins og hér hefur komið fram, gott skref í þá átt að bæta stöðu garðyrkjunnar. Það hefur verið fjallað um það áður að handan Miðjarðarhafsins, sem hér var vitnað til áðan, á Ítalíu, eru mánaðarlaun í garðyrkju u.þ.b. klukkustundarlaun á Íslandi. Það er sá raunveruleiki sem blasir við okkur í garðyrkjunni, í samkeppninni. Við höfum heilnæmið, vatnið, orkuna, góða fólkið og síðan er kolefnissporið okkar megin í þessari markaðssetningu. Það er líka mikilvægt, þegar við erum að tala um íslenska framleiðslu, að hún sé vel merkt sem íslensk framleiðsla. Við munum geta selt það vörumerki mjög dýrt vegna þess að það mun alltaf bera með sér gæði.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Schengen-upplýsingakerfið á Íslandi. Frumvarp þetta er samið til innleiðingar á þremur gerðum Evrópusambandsins vegna aðildarsamnings Íslands að Schengen-samstarfinu. Gerðirnar fela í sér nokkuð umfangsmiklar breytingar á reglum um upplýsingakerfið og var því ákveðið að setja ný lög um Schengen-upplýsingakerfið hér á landi. Gildandi lög eru frá árinu 2000 með síðari breytingum. Gerðirnar leggja til breytingar á upplýsingakerfinu sem ætlað er að efla samvinnu lögreglu og dómsyfirvalda aðildarríkjanna í sakamálum, efla notkun upplýsingakerfisins á landamærum við landamæraeftirlit og styrkja stefnu Evrópusambandsins um endursendingu ríkisborgara þriðju ríkja sem dvelja ólöglega á Schengen-svæðinu. Innleiðingin er liður í alþjóðlegum skuldbindingum Íslands sem þátttakanda í Schengen-samstarfinu. Svigrúmið til innleiðingar er því afar takmarkað. Frumvarpið er mun ítarlegra um einstaka þætti upplýsingakerfisins, notkun þess og vinnslu upplýsinga í því, en gildandi lög. Mælt er fyrir um auknar heimildir til skráningar á nýjum tegundum upplýsinga í kerfið. Heimilt verður að miðla fleiri upplýsingum og lögð er áhersla á gæði þeirra með það að markmiði að auka skilvirkni kerfisins og tryggja áreiðanlegri upplýsingar fyrir yfirvöld sem hafa aðgang að því. Reglur um persónuvernd eru styrktar þar sem grunnviðmið um skráningu er sett ásamt því að kveðið er skýrt á um meðferð, varðveislu og eyðingu persónuupplýsinga úr kerfinu. Einnig er kveðið á um sérreglur um skráningu og notkun lífkennaupplýsinga. Með nýjum skráningum, sem mælt er fyrir um í frumvarpi þessu, verður í ákveðnum afmörkuðum tilvikum heimilt að skrá viðkvæma einstaklinga í kerfið sem þarf að koma í veg fyrir að ferðist, sem sagt börn sem eiga það á hættu að vera tekin með ólögmætum hætti úr landi af foreldri, verða fórnarlömb mansals eða aðilar að vopnuðum átökum, en samkvæmt gildandi lögum er einungis heimilt að skrá einstaklinga sem hafa horfið. Þessum skráningum er því ætlað að vera fyrirbyggjandi. Einnig verður heimilt að skrá upplýsingar um einstaklinga í þeim tilvikum að lögregla hafi af þeim bein afskipti, þegar skýr vísbending er um að viðkomandi fremji eða muni fremja hryðjuverk eða alvarlegt afbrot og afla þarf ákveðinna upplýsinga um viðkomandi. Heimilt er þá að skrá viðkomandi í upplýsingakerfið í þeim tilgangi að hafi annað ríki afskipti af honum fái skráningarríkið upplýsingar um það, t.d. um tímasetningu og stað afskiptanna eða möguleg eftirtektarverð tengsl hans við brotastarfsemi. Með þessum skráningum er ekki verið að auka við heimildir lögreglu til afskipta af borgurum heldur getur lögregla einungis beitt gildandi lagaheimildum í þessu skyni, lögreglulögum og sakamálalögum, rétt eins og samkvæmt núgildandi lögum um Schengen-upplýsingakerfið sem heimila að einstaklingur verði skráður í kerfið vegna eftirlits með leynd, leitar eða líkamsrannsóknar. Þá verður heimilt í ákveðnum afmörkuðum tilvikum að skrá einungis fingrafaragögn óþekktra einstaklinga í upplýsingakerfið sem finnast á vettvangi hryðjuverka eða annars alvarlegs afbrots í þeim tilgangi að lýsa eftir eða bera kennsl á viðkomandi og er það nýr flokkur skráninga. Þá er kveðið á um hvernig greina eigi á milli tveggja einstaklinga í upplýsingakerfinu með svipaða auðkennislýsingu og fjallað um viðbótargögn til að takast á við misnotkun auðkenna. Þar að auki er lagt til með frumvarpinu að heimilt verði að skrá fleiri upplýsingar um einstaklinga og hluti í upplýsingakerfið og kveðið er á um með nákvæmum hætti hvaða hluti megi skrá og tengja skráningu einstaklinga. Auknar heimildir til skráningar upplýsinga fela m.a. í sér að heimilt verður að skrá hvort viðkomandi hafi tengsl við hryðjuverk eða hryðjuverkasamtök og þá verður heimilt að skrá hluti tengda upplýsingatækni og íhluti vélknúinna ökutækja og/eða búnaðar til iðnaðar sem hægt er að bera kennsl á. En eitt af markmiðum með nýjum skráningum í upplýsingakerfið er að gera Schengen-upplýsingakerfið að aðalverkfæri yfirvalda til að berjast gegn hryðjuverkum og annarri brotastarfsemi. Frumvarpið kveður ekki einungis á um heimild til skráningar heldur einnig um skyldu til skráningar í ákveðnum tilvikum með einhverjum undanþágum þó. Má þá helst nefna skyldu til að skrá ríkisborgara þriðju ríkja sem eru í ólögmætri dvöl á Schengen-svæðinu og hafa sætt ákvörðun um brottvísun eða frávísun. Um er að ræða nýjung en hingað til hefur verið valkvætt fyrir ríki að skrá slíkar upplýsingar í kerfið. Skyldan er til þess fallin að auka yfirsýn, skilvirkni og samkvæmni meðal Schengen-ríkjanna um framkvæmd slíkra ákvarðana og er liður í aðgerðum til að auka öryggi á Schengen-svæðinu. Skráningum sem þessum verður eytt úr kerfinu þegar viðkomandi hefur yfirgefið Schengen-svæðið og ákvörðun þannig framfylgt. Áfram verður skylt að skrá endurkomubann ríkisborgara þriðju ríkja inni á svæði þegar það á við, þ.e. þegar viðkomandi skal synjað um komu og dvöl. Með auknum skráningum í upplýsingakerfið eykst starfsemi þess til muna. Skráningum mun fjölga og þar með verkefnum notenda. Lögð er áhersla á að þau yfirvöld sem hafa beinlínuaðgang að kerfinu fullnýti það við þau verkefni sem þeim er heimilt. Sú ábyrgð er einnig lögð á yfirvöld að tryggja að upplýsingar sem skráðar eru í kerfið séu áreiðanlegar, skráðar og uppfærðar með lögmætum hætti. Lagt er til að auk þeirra sem hafa beinlínuaðgang að kerfinu, samkvæmt núgildandi lögum, fái Landhelgisgæsla Íslands, héraðssaksóknari og utanríkisráðuneytið aðgang að kerfinu fyrir ákveðin afmörkuð verkefni. Allt er þetta liður í að auka öryggi á Schengen-svæðinu, þar á meðal almannaöryggi og allsherjarreglu, en kerfið treystir eftirlit á ytri landamærum svæðisins og greiðir fyrir samvinnu lögregluyfirvalda ríkjanna til að koma í veg fyrir og uppræta brotastarfsemi. Schengen-upplýsingakerfið er mikilvægt verkefni í samvinnu íslenskra og evrópskra lögregluliða. Með starfrækslu þessa rafræna gagnasafns er upplýsingum miðlað á skilvirkan og öruggan hátt milli ríkjanna en það er mikilvægt að unnt sé að fylgja greiðlega þeim reglum sem gilda um frjálsa för fólks á Schengen-svæðinu. Breyttar reglur um Schengen-upplýsingakerfið ber einnig að skoða með hliðsjón af væntanlegum breytingum í tæknimálum og upplýsingakerfum á vettvangi samstarfsins þar sem stefnt er að því að taka í notkun tvö ný kerfi árið 2022, annars vegar kerfi um komu og brottfarir, EES, sem verður sett upp á öllum ytri landamærum svæðisins og hins vegar kerfi um ferðaheimild, ETS, sem í grunninn felur í sér að ríkisborgarar þriðju ríkja, sem eru undanþegnir áritunarskyldu, þurfa að sækja um ferðaheimild áður en þeir ferðast inn á Schengen-svæðið. Ný reglugerð um upplýsingakerfi fyrir vegabréfsáritanir er einnig í mótun á vettvangi Schengen-samstarfsins en öll þessi upplýsingakerfi, ásamt Schengen-upplýsingakerfinu, hafa það að meginmarkmiði að auka öryggi á svæðinu. Breytingar á Schengen-upplýsingakerfinu, sem mælt er fyrir í þessu frumvarpi, eru einn mikilvægasti þátturinn í því. Frumvarpið sætti opinberri umsögn á samráðsgátt stjórnvalda í febrúar sl. en við gerð frumvarpsins leitaði ráðuneytið sérstaklega eftir umsögn embættis ríkislögreglustjóra, Útlendingastofnunar og Persónuverndar og við áframhaldandi vinnu við frumvarpið var leitast við að taka fullt tillit til allra athugasemda sem bárust við frumvarpið. Að lokum ber að nefna að stefnt er á að frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga og lögum um atvinnuréttindi útlendinga, sem var lagt fram á 149. og 150. löggjafarþingi, verði aftur lagt fram með viðbótum en í því eru lagðar til breytingar á ákvæðum um brottvísanir sem mikilvægt er að gangi í gegn svo að skráningar upplýsinga vegna brottvísana í Schengen-upplýsingakerfið verði eins og mælt er fyrir í frumvarpi þessu. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingar á almennum hegningarlögum með það að markmiði að styrkja refsivernd einstaklinga gagnvart brotum gegn kynferðislegri friðhelgi. Með frumvarpinu er ekki síst litið til þeirra samfélagslegu breytinga sem orðið hafa með aukinni tæknivæðingu og þróun viðhorfa til kynferðisbrota á Íslandi. Ljóst þykir að gildandi löggjöf og réttarframkvæmd veitir kynferðislegri friðhelgi hvorki heildstæða né fullnægjandi réttarvernd, sem birtist meðal annars í óskýrri dómaframkvæmd og neikvæðri upplifun brotaþola. Aðdragandi frumvarpsins er nokkur og má benda á að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er fjallað um að stefnt sé að aðgerðum til að sporna við stafrænu kynferðisofbeldi. Frumvarp þetta er liður í þeirri vinnu. Eins og sést af ítarlegri greinargerð frumvarpsins hefur það verið vandlega undirbúið og m.a. verið stuðst við akademískar rannsóknir, viðtöl við haghafa innan réttarvörslukerfisins og tekið mið af lagabreytingum og stefnumótun sem farið hefur fram erlendis. Auk þess hefur verið litið til þeirra lagafrumvarpa sem áður hafa verið lögð fram á Alþingi og fjalla um sama eða nátengt efni. Stafræn tækni hefur umbylt samskiptum mannkyns, bæði að efni og formi. Það felur í sér gríðarleg tækifæri til framfara en einnig möguleika til að festa í sessi skaðlega hegðun og háttsemi sem birtist með nýjum hætti. Dæmi um þetta er þegar stafræn tækni er nýtt til að brjóta gegn kynferðislegri friðhelgi einstaklinga. Áður en lengra er haldið er rétt að geta þess að ýmis hugtök hafa verið notuð yfir slíka háttsemi í gegnum tíðina, svo sem stafrænt kynferðisofbeldi, hrelliklám, hefndarklám og kynlífskúgun. Þessi þróun í hugtakanotkun hefur ekki síst komið til vegna tilrauna til að bregðast við tilteknum birtingarmyndum brotanna. Þegar rætt hefur verið um stafrænt kynferðisofbeldi hefur gjarnan verið átt við háttsemi sem felst í því að nýta stafræn samskipti til að búa til, dreifa eða birta kynferðislegt myndefni af öðrum í heimildarleysi. Hugtakið hrelliklám var tilraun til að fanga það inngrip sem háttsemin getur falið í sér gegn friðhelgi einstaklinga. Í ljósi mikilvægis þess að texti hegningarlaga sé ekki of atviksbundinn, og auk þess eins hlutlaus gagnvart tækni og miðlun og unnt er, er lagt til að almenn hegningarlög vísi til brota gegn kynferðislegri friðhelgi. Núverandi löggjöf veitir aðeins brotakennda réttarvernd þegar kemur að kynferðisbrotum sem framin eru með stafrænum hætti. Það orsakar m.a. ósamræmi í dómaframkvæmd. Þeim lagabreytingum sem lagðar eru til með frumvarpinu er ætlað að skýra réttarumhverfi brota gegn kynferðislegri friðhelgi og stuðla að vandaðri meðferð slíkra mála innan réttarvörslukerfisins og tryggja þannig, sem framast er unnt, þá grundvallarhagsmuni sem felast í persónulegu frelsi, mannhelgi og kynfrelsi einstaklinga. Kjarni þessarar breytingar felst í nýju ákvæði 199. gr. a í kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga sem taki til kynferðislegrar friðhelgi. Með ákvæðinu yrði gert refsivert að útbúa, dreifa eða birta ljósmynd, kvikmynd, texta eða annað sambærilegt efni, sem sýnir nekt eða kynferðislega háttsemi, af öðrum í heimildarleysi. Þá verður einnig gert refsivert að hóta notkun á þess konar efni sem og að falsa slíkt efni. Þá felur frumvarpið einnig í sér breytingar á 228. gr. og 229. gr. almennra hegningarlaga en þeim breytingum er fyrst og fremst ætlað að skýra þá réttarvernd sem ákvæðin veita nú þegar, ekki síst í ljósi þeirra áskorana sem stafrænn veruleiki hefur í för með sér. Að lokum eru lagðar til breytingar á lögum um meðferð sakamála í því skyni að tryggja virkni þeirra breytinga sem lagðar eru til á hegningarlögum en um efni frumvarpsins og skýringar við einstök ákvæði þess vísast að öðru leyti til ítarlegrar greinargerðar sem því fylgir. Hæstv. forseti. Við framlagningu þessa frumvarps er markmiðum ríkisstjórnarinnar, um að bregðast við stafrænu kynferðisofbeldi, komið til framkvæmda. Á undanförnum árum hafa sést þess skýr merki í þingsal að þverpólitískur stuðningur er við aðgerðir sem miða að því að styrkja réttarvernd kynferðislegrar friðhelgi einstaklinga á sífellt stafrænni tímum. Vonandi stuðlar það að framgangi frumvarpsins. Það er mikilvægt að löggjafinn, sem gætir að því þegar samfélagsleg og tæknileg þróun skapar svigrúm fyrir nýjar birtingarmyndir kynferðisbrota og brota gegn friðhelgi, bregðist við til að tryggja réttindi borgaranna. Ofbeldi felur ekki bara í sér líkamlegar barsmíðar. Þeir sem beita því ofbeldi sem hefndarklám felur í sér vita að þeir eru að brjóta á viðkomandi með grófum hætti, leggja sálarlíf viðkomandi í rúst og gera fórnarlömbin óörugg og hrædd og þannig mætti áfram telja. Kynferðisofbeldi, hvort sem það er framið með stafrænni tækni eða ekki, er ekki aðeins vandi á Íslandi heldur verkefni sem öll ríki heims þurfa að berjast gegn. Virðulegur forseti. Allir eiga rétt á friðhelgi. Það á einnig við um kynferðislega friðhelgi. Það er mikilvægt að styrkja réttarvernd einstaklinga með hliðsjón af þeim samfélagslegu breytingum sem hafa orðið með aukinni tæknivæðingu og þróun í viðhorfum til kynferðisbrota á Íslandi. Um leið og við nýtum vel þá möguleika sem hin stafræna bylting býður upp á fyrir Ísland þurfum við að vera vakandi fyrir því að lögin séu ávallt uppfærð í takt við tækniframþróun, rétt eins og stýrikerfið í tölvunum. Viðhorfið um að sending nektarmynda feli sjálfkrafa í sér samþykki fyrir opinberri dreifingu efnisins er jafn úrelt og viðhorf um að konur sem birta af sér kvenlegar sjálfsmyndir séu að kalla yfir sig kynferðislegt áreiti. Virðulegur forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég kem hér upp til að hrósa hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að leggja fram þetta mál. Þetta er alveg rosalega mikilvægt mál því að þessi brot hafa langvarandi og íþyngjandi áhrif á brotaþola sem fyrir þeim verða. En nú er það svo að þau fara iðulega fram á internetinu, þ.e. þar birtist þetta. Mig langar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvernig hún sjái fyrir sér að lögregla geti með myndugum hætti stutt við bakið á þeim brotaþolum sem verða fyrir slíkum brotum, hvort lögregla verði nógu vel búin fjárhagslega og í mannafla til þess að rannsaka þessi brot. Jafnframt vil ég spyrja hæstv. dómsmálaráðherra út í það hvernig landamærum í þessum málum verður háttað, hver lögsagan verður í málum. Það sem birtist á erlendum síðum en varðar íslenska brotaþola - hvernig getur lögreglan brugðist við slíkum málum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Ég tek undir þau sjónarmið hversu mikilvægt það er að málið komi fram og verði að lögum af því að við sjáum allt of mörg dæmi um þessa erfiðu lífsreynslu sem brotaþolar hafa einmitt verið að deila, m.a. á Instagram-reikningi einstaklings sem kallast „Mín eign“, þar sem hún vekur athygli á þessum málum og hvernig er að lenda í slíku. Varðandi þær spurningar sem hv. þingmaður kemur með, kannski fyrst um lögregluna og hvernig hún er í stakk búin til að taka á þessu, þá vísa ég til skýrslu Maríu Rúnar Bjarnadóttur þar sem farið er sérstaklega í það hvernig lögreglan eigi að taka á svona málum, bæði hvað varðar rannsókn og þekkingu og það þurfi að laga verkferla, það verði kennt í Lögregluskólanum eða háskólanáminu varðandi þessi brot sérstaklega og hversu mikilvægt er að fylgja því eftir þegar svona lög eru samþykkt. Þar er farið vel yfir það sem lögreglan þarf að búa yfir. Það hefur auðvitað verið sett sérstakt fjármagn í kynferðisbrotadeildir lögreglunnar á öllum landsvæðum þar sem er sérstakur aðili í þessum málum, sérstakt fjármagn sem fylgdi því, en auðvitað hefur það ekki algjörlega breytt þeim biðtíma sem er sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Það þarf að bregðast við því en það eru alla vega komnir sérstakir rannsakendur úti um allt land sem ættu að geta tekið á þessum brotum. Það er afar mikilvægt í því að takast á við þau. Varðandi landamærin, eins og hv. þingmaður nefnir, þá held ég einmitt að sú leið sem við förum hér, að gera þetta svolítið tæknihlutlaust og að kalla þetta ofbeldi, brot gegn kynferðislegri friðhelgi, þá séum við svolítið að taka þau út úr jöfnunni. Við leggjum meiri áherslu á að kalla þetta brot gegn aðila sem kærir til lögreglunnar, sama hver stafræni veruleikinn verður hverju sinni. Þá erum við að taka það út úr myndinni að það verði að vera í stafrænum veruleika. Það er hægt að fremja brot gegn kynferðislegri friðhelgi án þess að nota stafrænan veruleika. Ég held að með því séum við að svara þessu og gera þetta einfaldara. [[Forseti hringir.]]En það verður auðvitað líka áskorun við þessi nýju lög sem ég vona að leysist hratt og vel.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svörin en velti áfram fyrir mér möguleikum lögreglunnar á að takast á við slík brot, um leið og ég vil alls ekki draga úr mikilvægi þessa frumvarps, hreint ekki. Það er eingöngu það að hvetja hæstv. dómsmálaráðherra til dáða í að efla lögregluna, efla þær deildir sem rannsaka þessi mál. Þetta er sjálfstætt ofbeldi í rauninni sem þó fylgir oft annars konar ofbeldi milli aðila. Þessi tegund kynferðisbrota er oft fylgifiskur annars konar ofbeldisbrota. Þá erum við að tala um ofbeldi í nánum samböndum og líka kynferðisofbeldi í nánum samböndum eða ofbeldi innan vinahópa þar sem eftir samvistarslit eða vinslit, eða hvað sem er, brestur skyndilega á með hótunum um dreifingu svona efnis ef brotaþoli gerir ekki eitthvað ákveðið. Þessi mál eru því ótrúlega flókin. Þau þurfa vandaða rannsókn og mikla yfirlegu. Það er kannski það sem ég hef áhyggjur af varðandi mannafla lögreglunnar, að þau mál lendi undir. Þau eru, eins og ég segi, mjög íþyngjandi þar sem fylgir nagandi og langvarandi óvissa um að það sé efni af þér í gangi á internetinu úti um allan heim. Það er bara sjálfstætt brot og verulega íþyngjandi.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni og vil kannski nefna að það er líka verið að breyta því með frumvarpinu að veita fullnægjandi rannsóknarheimildir í þessum brotum. En það er líka mikilvægt að lögreglan á í mjög góðu samstarfi við erlend lögregluyfirvöld og einkaaðila sem hafa hjálpað til við að taka niður síður eða ráðast á slíkt til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot gegn einstaklingum hérlendis. Ég veit að það er mikill vilji til að gera vel þar, bæði hjá lögregluyfirvöldum og einkaaðilum, til að koma í veg fyrir t.d. slíka dreifingu mynda. Hér getur átt við, eins og þingmaður kemur inn á, bæði nána aðila eða algjörlega óskylda aðila í þessum brotum og mikilvægt að hafa hér inni bæði hótanir um slíkt og falsanir af því að við höfum líka séð þess dæmi að falsaðar myndir séu í dreifingu sem erfitt er að greina, það eru, eins og það er kallað á ensku, afsakið forseti, „deep fakes“, í dreifingu hérlendis af íslenskum aðilum. Það er líka áhugavert að skoða töflu sem fylgir með greinargerðinni um það hvernig þetta hefur verið heimfært hér, þetta hefur fallið undir blygðunarsemisbrot eða kynferðislega áreitni, en miðað við það óöryggi sem brotaþolar upplifa hefur ekki verið samræmi í dómaframkvæmd. Þetta hefur verið slitrótt, ef svo má segja, og mikið ósamræmi og það hefur kannski minnkað trúna á að þetta verði klárað til hins ýtrasta og sé talið jafn mikið ofbeldi og það er. Ég held að með þessu frumvarpi séum við að styrkja það og tek undir með hv. þingmanni að lögreglan verður heldur betur að vera tilbúin til að klára þessi brot eins og önnur alvarleg brot.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér í dag stjórnarfrumvarp um stafræna friðhelgi. Svipað frumvarp var upphaflega lagt fram á 148. löggjafarþingi, 2017–2018, af Helga Hrafni Gunnarssyni, þingmanni okkar Pírata. Það frumvarp hét frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum um stafrænt kynferðisofbeldi, en í greinargerð sem María Rún Bjarnadóttir lögfræðingur vann fyrir ríkisstjórnina, lagði hún til að notað væri hugtakið kynferðisleg friðhelgi frekar en stafrænt kynferðisofbeldi þar sem það nái betur utan um málaflokkinn. Gott og vel. Í greinargerð kemur einnig fram að aukin tækninotkun samfélagsins kalli á ný lög í þessum málaflokki þar sem núgildandi löggjöf um kynferðislega friðhelgi verndar einstaklinga ekki nógu vel. Birtingarmynd þessarar staðreyndar birtist m.a. í óskýrri dómaframkvæmd sem og þeim neikvæðu og oft alvarlegu afleiðingum sem þau sem verða fyrir slíku ofbeldi finna fyrir. Í fyrrnefndri greinargerð segir María einnig að það vanti upp á stuðning og skilning í réttarvörslukerfinu í garð þeirra sem verða fyrir brotum á kynferðislegri friðhelgi. Þau upplifi m.a. þolendaskömm frá fulltrúum lögreglunnar í skýrslutökum. Lengi hefur verið nauðsyn á að stjórnvöld ráðist í heildstæða endurskoðun á málaflokknum. Því lögðu hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson og 23 aðrir hv. þingmenn allra flokka, nema Sjálfstæðisflokksins, tvívegis fram frumvörp hér á Alþingi um breytingu á almennum hegningarlögum um stafrænt kynferðisofbeldi. Með þeim var lagt bann við stafrænu kynferðisofbeldi og gerð refsiverð sú háttsemi að dreifa, birta eða framleiða mynd- eða hljóðefni sem sýnir nekt eða kynferðislega hegðun einstaklings án samþykkis hans, að viðlögðum sektum eða sex ára fangelsi. Þá var jafnframt lagt til að dreifing eða birting falsaðs mynd- eða hljóðefnis, hvort sem um er að ræða ljósmyndir, myndbönd eða annars konar myndefni sem sýnir nekt eða einstakling á kynferðislegan hátt án samþykkis hans, geti varðað sektum eða fangelsi. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að frumvörpin hafi ekki náð fram að ganga komu fram við þinglega meðferð þeirra skýr sjónarmið um að lagasetning væri til þess fallin að styrkja réttarvernd kynferðislegrar friðhelgi og meðferð slíkra mála innan réttarvörslukerfisins. Meðal þeirra sem settu þau sjónarmið fram voru Kvenréttindafélag Íslands og embætti ríkissaksóknara. Kveikjan að frumvarpi Helga Hrafns Gunnarssonar, þingmanns Pírata, var hin svokallaða Free the nipple campaign, eða Íslenska brjóstabyltingin. Um var að ræða alþjóðlega, hugmyndafræðilega byltingu sem gekk út á að konur beruðu brjóst sín sem uppreisn gegn rótgrónum úreltum félagslegum gildum sem grundvallast á mismunun. Upphaf málsins hérlendis má rekja til atviks þann 26. mars árið 2015 þegar Adda Þóreyjardóttir Smáradóttir setti myndir af brjóstum sínum inn á samfélagsmiðlinn Twitter undir #Freethenipple. Hún lýsti því yfir að tilgangurinn væri að vekja athygli á hefndarklámi og öðru ójafnrétti. Í kjölfarið fylgdu mörg hundruð íslenskar konur aðgerðinni eftir og settu inn á ýmsa samfélagsmiðla undir sömu formerkjum og Adda. Þó nokkrir gjörningar tengdir byltingunni voru haldnir á almannafæri og vöktu mikla athygli. Erlendar rannsóknir benda til þess að konur verði frekar fyrir stafrænu kynferðisofbeldi en karlar. Þetta á við hvort sem um er að ræða fullorðna einstaklinga eða börn. Það er ljóst að konur verða frekar fyrir innrás í friðhelgi einkalífs en karlar og þegar um er að ræða karlkyns brotaþola er oftast um að ræða karlmenn í samkynhneigðum samböndum. Það er klárt mál að breyta þarf lögum til að tryggja vernd þeirra sem verða fyrir stafrænu kynferðisofbeldi. Aftur að frumvarpi Pírata. Eftir 1. umr. fór frumvarpið í nefnd sem gerði lítið annað en að svæfa málið, eins og títt er með þingmannamál stjórnarandstöðunnar. En hér erum við þó í dag, frumvarpið er komið fram sem stjórnarfrumvarp og því töluvert meiri líkur á að málið hljóti framgöngu hér innan þings og verði loksins að lögum. Og því ber að fagna. Aftur á móti eru liðin heil fimm ár síðan umrædd bylting fór fram og er sá tími sem liðinn er til marks um og dæmigerður fyrir hversu lengi þingið oft er að bregðast við ákalli samfélagsins. Frumvarpið byggir ofan á stjórnarskrárvarin réttindi er snúa að friðhelgi einkalífsins. Í 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands segir að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Í friðhelgi einkalífsins felst fyrst og fremst réttur manns til að ráða yfir lífi sínu og líkama og til að njóta friðar um lífshætti sína og einkahagi. Jafnframt er litið svo á að tilfinningalíf og tilfinningasambönd við aðra njóti verndar samkvæmt ákvæðinu. Forseti. Ég fagna því að þetta mál sé fram komið á ný. Um er að ræða mikilvægt mannréttindamál sem ég vonast sannarlega til að fái greiða framgöngu hér innan þings.
Virðulegur forseti. Ég ætla að óska hæstv. dómsmálaráðherra innilega til hamingju með þetta frumvarp. Ég fagna því mjög að það sé komið fram hér. Í langan tíma hefur verið rætt um þörf fyrir að taka sérstaklega á stafrænu kynferðislegu ofbeldi, og eins og hv. þingmaður á undan mér kom ágætlega inn á hafa áður verið lögð fram frumvörp þess efnis. Fyrrverandi þingmaður, Björt Ólafsdóttir, lagði fram slíkt frumvarp eins og fram kemur í greinargerðinni og síðar hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson. Ég lít þannig á að það hafi verið ákveðin vegferð í átt að því sem hér liggur fyrir og mér sýnist við vera með mjög vandað frumvarp, og að búið sé að hugsa út í helstu þætti. Það sem ég ætlaði kannski einna helst að koma inn á í ræðu minni, og hæstv. ráðherra gerði það reyndar í andsvari, er þetta með falsanir á efni sem töluvert er orðið um. Það er mjög mikilvægt að skýrt sé tekið á því líka. Fyrir svona miðaldra tepru eins og mig myndi ég ráðleggja fólki að vera ekkert að taka af sér nektarmyndir og senda út í kosmósið. Það gagnast víst lítið í nútímasamfélagi. Það er alveg ljóst að enginn á að þurfa að þola að slíkar myndir séu sendar áfram eða þær birtar án leyfis viðkomandi. Mér sýnist frumvarpið taka nokkuð vel á því . Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu frekar heldur bara fagna þessu og óska hæstv. ráðherra til hamingju með framlagninguna og óska þess líka að hv. allsherjar- og menntamálanefnd, sem fær þetta mál til umfjöllunar, geti farið vel og ítarlega yfir það en jafnframt hratt og örugglega.
Herra forseti. Mig langaði að taka til máls um frumvarp dómsmálaráðherra um kynferðislega friðhelgi, fyrst og fremst til að lýsa yfir ánægju með að það sé komið fram. Undirliggjandi eru veigamiklir hagsmunir sem hafa á síðustu árum komið betur upp á yfirborðið í hinu opinbera samtali, kynferðisleg friðhelgi og kynferðislegur sjálfsákvörðunarréttur, og í hinu pólitíska samtali, enda þótt veruleikinn sé því miður sá að þetta eru vitaskuld ekki ný brot. En með tækniþróuninni, eins og hæstv. dómsmálaráðherra rakti hér í framsöguræðu, þá er þessi brotaflokkur því miður vaxandi. Þau sjónarmið sem stundum heyrðust, þegar þessi mál voru fyrst að koma fram í kastljósið, voru oft dálítið á þann veg að kannski væri um einkaréttarleg mál að ræða frekar en að þetta væri eitthvað fyrir refsikerfið að eiga við. Blessunarlega held ég að þau viðhorf hafi alveg yfirgefið okkur. Við þekkjum það að utan að brot sem þessi hafa í mörgum tilvikum haft þær alvarlegu afleiðingar í för með sér að brotaþolar hafa tekið eigið líf í kjölfar þess að brotið hefur verið gegn þeim með þessum hætti og viðkvæmar myndir farið í mikla dreifingu. Ég nefndi að þessi brotaflokkur er því miður ekki nýr. Þetta er ekki nýr veruleiki fyrir lögreglu, þetta er ekki nýr veruleiki fyrir ákæruvald, þetta er ekki nýr veruleiki fyrir dómstóla og vitaskuld ekki heldur fyrir brotaþola. En tilfellið er, og staðreyndin er, að þó að þessi mál hafi sætt ákæru er verið að nota til þess ákvæði sem ekki voru smíðuð í þeim tilgangi að eiga við um þessi brot. Það felst auðvitað í því aukin viðurkenning að smíða sérstakt ákvæði núna eða orða það með sérstökum hætti, eins og á að gera í 199. gr. a, samkvæmt frumvarpinu, hver þessi brot eru þannig að ekki sé verið að nota ákvæði sem ekki eiga við. Þó að ákvæði sem notuð hafa verið hafi hlotið hljómgrunn hjá dómstólum og hægt hafi verið að beita þeim, t.d. ákvæðum um kynferðislega áreitni eða brot gegn blygðunarsemi, í þessum tilgangi þá eru þau ekki byggð á sömu hugmyndafræði, og eiga ekki við um þessi brot. Ákvæðið um brot gegn blygðunarsemi var einfaldlega smíðað áður en brot gegn hagsmunum fólks á netinu fyrirfundust. Það er mikilvægt skref sem ráðherra er að stíga hér í dag með framlagningu þessa máls og ég fagna því. Ég hef sjálf reynslu af þessum brotum úr fyrra starfi og skrifaði sjálf með kollega mínum, Kolbrúnu Benediktsdóttur, grein í Úlfljót fyrir nokkrum árum, 2015 að mig minnir, um þörfina á því að setja ákvæði í þessu skyni. Ég verð að viðurkenna að ég á eftir að kynna mér efni þessa máls til fulls og betur, en ég hef rýnt það aðeins. Mér finnst mjög ánægjulegt að sjá þetta mál koma hér inn í þingsal og er það öðru sinni sem hingað eru að koma þarfar réttarbætur í þágu þolenda kynferðisbrota af hálfu hæstv. dómsmálaráðherra. Ég verð að segja að mér finnst það spegla jákvæða sýn ráðherrans til jafnréttismála því að þetta er angi af þeirri umræðu. Við Íslendingar státum af því að vera heimsmeistarar í jafnrétti, ef svo má segja, samkvæmt mælingum World Economic Forum, og við erum líka mjög framarlega í samanburði við aðrar þjóðir varðandi mikla netnotkun, útbreiðslu efnis á netinu. Það hlýtur því að vera okkur umhugsunarefni og það hlýtur að vera markmið okkar, eins og ætti auðvitað að vera um allar aðrar þjóðir, en sér í lagi hjá þjóð með þessa stöðu, að tryggja líka jafnrétti kynjanna og stöðu kvenna gagnvart brotum á netinu. Mér finnst þetta jákvætt og það er skemmtilegt og ánægjulegt að sjá að það er töluvert annar bragur á orðfæri hæstv. dómsmálaráðherra en á því sem við heyrðum frá hæstv. menntamálaráðherra hér í dag. Varðandi þá umræðu sem við heyrum oft, að þessi málaflokkur sé viðkvæmur með tilliti til marka milli tjáningarfrelsis annars vegar og friðhelgi einkalífs hins vegar, vil ég segja að þetta eru auðvitað hvort um sig grundvallarmannréttindi. En fyrir þá sem eru með þessi mál til meðferðar, t.d. innan lögreglu, þá er það yfirleitt ekki stóri hjallinn sem þarf að stíga yfir heldur frekar sjónarmið af tæknilegum toga. Þá þarf stundum að afla upplýsinga um IP-tölur. Það þarf samstarf við erlend lögregluyfirvöld o.s.frv. Við þekkjum það hver staðan er; einhver síða með efni af þessum toga eða öðrum sprettur upp, er tekin niður og sprettur upp jafnóðum. Í því samhengi held ég að það skipti máli, og ég efast ekki um að lögreglan mun setja það í forgang, að vakta þennan brotaflokk enn betur en ég myndi nú kannski gauka því að hæstv. ráðherra í því samhengi, þegar við verðum komin með þessa fínu löggjöf, sem verður vonandi fljótlega, að að því sé gætt að lögregla og ákæruvald hafi til þess bolmagn að sinna þessum brotaflokkum. Ég gæti trúað því að með því að þetta frumvarp verði að lögum geti kannski orðið aukinn þungi og enn frekari áhersla lögreglu á að ná utan um þessi mál. Með því er ég ekki að segja að svo hafi ekki verið áður en hér er einfaldlega komin fram betri verkfærakista fyrir lögreglu og ákæruvald. Miðað við jákvæðar áherslur hæstv. dómsmálaráðherra í þessum málaflokki ætla ég að vera bjartsýn á að þessum jákvæðu skrefum hennar á þessu sviði muni einnig fylgja sú sýn að tryggja lögreglu, tryggja ákæruvaldinu og tryggja dómstólunum færi og svigrúm til að gera vel að þessu leyti. Ég minni í því sambandi á að við erum því miður enn í þeirri stöðu að málsmeðferðartími er að koma upp sem vandamál. Ég sá það síðast í fréttum í dag að dómur féll í nauðgunarmáli þar sem mér sýnist að niðurstaðan hafi verið sú að refsing ákærða hafi verið milduð með vísun í málsmeðferðartíma. Það er vandamál sem ég myndi helst vilja sjá að hyrfi. Ég vil bara árétta það í lokin að ég er ánægð með frumvarpið og hlakka til að skoða það og rýna betur. Ég er ekki í nokkrum vafa um að málið mun fá fína og vandaða meðferð í hv. allsherjarnefnd, hjá hv. þm. Páli Magnússyni, og ég vona að þetta góða frumvarp verði að lögum í lok þessa þings.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um staðfestingu ríkisreiknings 2019 í samræmi við ákvæði laga um opinber fjármál. Ríkisreikningur fyrir árið 2019 er þriðji reikningurinn sem gerður er á grundvelli alþjóðlegs reikningsskilastaðals fyrir opinbera aðila, svonefnds IPSAS-staðals. Innleiðing á breyttum reikningsskilum er afar umfangsmikið verkefni sem nú sér brátt fyrir endann á, en fresta þarf innleiðingu nokkurra staðla fram á næsta ár. Áritun ríkisendurskoðanda er án fyrirvara og er niðurstaða endurskoðunarinnar að rekstur ríkissjóðs hafi gengið vel í öllum aðalatriðum á árinu 2019 og að í árslok hafi fjárhagur ríkisins verið traustur. Rekstrarafkoma ársins 2019 var, samkvæmt ríkisreikningi, jákvæð um 42 milljarða kr. Tekjur námu samtals 830 milljörðum. Þar af voru virðisaukaskattur, vörugjöld og aðrir óbeinir skattar og tollar 331 milljarður kr., en skattar á tekjur og hagnað einstaklinga og lögaðila 340 milljarðar kr. Gjöld ríkissjóðs fyrir fjármagnsliði námu 809 milljörðum kr., en þar af voru rekstrartilfærslur 350 milljarðar og laun og launatengd gjöld 230 milljarðar. Annar rekstrarkostnaður nam 194 milljörðum en aðrir gjaldaliðir, svo sem fjármagnstilfærslur, námu 16 milljörðum og afskriftir og niðurfærslur 20 milljörðum. Fjármagnsgjöld umfram fjármunatekjur námu 57 milljörðum, vaxtagjöld um 63 milljörðum og vaxtatekjur 6 milljörðum. Hlutdeild í afkomu félaga og samrekstrar var jákvæð um 78 milljarða. Virðulegi forseti. Efnahagsreikningur ríkissjóðs hefur tekið umtalsverðum breytingum síðustu ár, m.a. vegna eignfærslu varanlegra rekstrarfjármuna, og gefur efnahagsreikningurinn góða heildarmynd af eignum, skuldum og eiginfjárstöðu ríkissjóðs. Samkvæmt efnahagsreikningi 31. desember 2019 námu eignir alls 2.355 milljörðum, skuldir 1.947 milljörðum og var eigið fé því jákvætt um 408 milljarða. Handbært fé var 270 milljarðar í árslok og hækkaði um 53 milljarða á árinu. Rekstrarafkoma ríkisreiknings er birt samkvæmt reikningsskilastaðli fyrir opinbera aðila, IPSAS, eins og ég hef áður nefnt, en heildarafkoma í fjármálaáætlun og fjárlögum er birt samkvæmt hagskýrslustaðli, svonefndum GFS-staðli. Báðum aðferðum er ætlað að tryggja samkvæmni og alþjóðlega samanburðarhæfni. Afkoma ríkissjóðs samkvæmt ríkisreikningi er því ekki sambærileg við afkomumarkmið fjármálaáætlunar og fjárlaga. Í ríkisreikningi er birt séryfirlit, þar sem niðurstaðan er flokkuð í samræmi við GFS-flokkun fjárlaga og reyndist neikvæð um 39 milljarða samkvæmt mati Fjársýslunnar. Afkoman samkvæmt GFS-staðlinum er því 67 milljörðum lakari en fjárlög ársins 2019 gerðu ráð fyrir. Frávik frá uppfærðum áætlunum eins og þær voru birtar með frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2020 og voru kynntar hér á þinginu á haustmánuðum 2019 nam á hinn bóginn um 24 milljörðum. Helstu skýringar á þessu fráviki liggja í því að efnahagsleg þróun varð mun neikvæðari á árinu 2019 en búist var við í forsendum fjárlaga og var fjármálastefna ríkisstjórnarinnar m.a. endurskoðuð um mitt ár sökum þessa. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir nokkra ágjöf á íslenskt efnahagslíf árið 2019 sýnir ríkisreikningur sterka stöðu í árslok 2019 fyrir ríkissjóð. Afkoma undanfarinna ára hefur verið góð og staða eigin fjár er því sterk. Þessi góða staða ríkissjóðs hefur gert okkur kleift að bregðast við núverandi efnahagsáfalli af völdum kórónuveirufaraldursins af miklum krafti með því að grípa til umfangsmikilla mótvægisráðstafana og tryggja með því öfluga viðspyrnu að faraldrinum loknum. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til fjárlaganefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Fjárlög eru lögð fram á grundvelli þjóðhagsreikninga og uppgjörsaðferðin er svonefndur GFS-hagsýslustaðall Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, og síðan er birt ákveðin afkomumæling. Á hinn bóginn er það uppgjör sem er lagt fram í ríkisreikningi, gert á grundvelli reikningsskilastaðals sem heitir IPSAS og er alþjóðlegur fyrir opinbera aðila eins og kom fram. Það er nú þannig að töluverður munur er á afkomumælingum samkvæmt þessum aðferðum, en fremur lítil skil eru gerð á þeim mun í ríkisreikningi. Ég tel að það væri til mikilla bóta, fyrir umræðu um fjármál ríkisins hér á Alþingi, ef gerð væri viðameiri grein fyrir þeim mun sem verður á einstökum tölum á milli þessara aðferða. Ítarlegri greiningu vantar á frávik milli þessara aðferða til að menn sjái mismuninn og gerð sé grein fyrir ástæðum hans. Ríkisendurskoðun endurskoðar ekki GFS-uppgjörið, eða þjóðhagsreikningauppgjörið, en það uppgjör hefur mikið vægi í allri umræðu um efnahagsmál. Hins vegar endurskoðar Ríkisendurskoðun ríkisreikninga sem gerðir eru samkvæmt IPSAS-staðlinum og eins og áður hefur komið fram gefa þessar tvær aðferðir mismunandi niðurstöður. Ríkisreikningur er hins vegar mjög mikilvægur í allri umræðu um efnahagsmál og við mælingar á rekstrarárangri ríkisins, stofnana þess og fjárlagaliða. Þess vegna langar mig að spyrja hvort hæstv. fjármálaráðherra telji ekki æskilegt, og til mikilla bóta, að gera mun nánari grein fyrir frávikum á þessari aðferð en fram kemur á bls. 8 í ríkisreikningi.
Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að við þurfum að fá góða greinargerð um mismuninn á þessum uppgjörsaðferðum til að geta glöggvað okkur á því hvaða breytur það eru sem mestu skipta um ólíka niðurstöðu, en niðurstaðan er töluvert ólík, eins og ég rakti í framsögu minni. Ég tel hins vegar, ef við skoðum frumvarpið og greinargerðina með því, að þetta sé ágætlega skýrt hér í töflu 1, svo að dæmi sé tekið. Það munar mjög verulegu um mismunandi meðferð á hagnaði félaga í eigu ríkisins, eða um 60 milljörðum, milli þessara aðferða. Sama gildir um hreina fjárfestingu samkvæmt ríkisreikningi sem eru áhrif á gjöldin á meðan hitt eru áhrif á tekjurnar. Þannig eru dregin fram þessi helstu atriði í töflu 1, sem heitir hreinlega: Skýringar á mun í uppgjörsaðferðum þjóðhagsreikninga (GFS) og ríkisreiknings (IPSAS). Í töflu 2 er síðan farið út í aðeins aðra sálma þar sem m.a. er horft til áætlunar. Við bjóðum fram frekari skýringar eftir því sem eftir því verður kallað í meðförum nefndarinnar. En ég get ekki annað en verið sammála hv. þingmanni um að það er mikilvægt að þessi munur liggi fyrir.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og eins og hann nefndi þá er munurinn mjög mikill. Ég held að þetta sé afar nauðsynlegt til þess að skýra þessa umræðu hér í þinginu, svo að menn átti sig betur á því hver munurinn er og hvers vegna hann er svona mikill, eins og hæstv. ráðherra nefndi réttilega. Mig langar að víkja aðeins að öðru og fá þá kannski álit hæstv. ráðherra á því, hvort hann taki undir með mér að það sé mikilvægt að uppgjör samkvæmt þjóðhagsreikningum og greiningum á frávikum þess við IPSAS-uppgjörið verði endurskoðað af hlutlausum aðila, þ.e. af endurskoðendum sem hafa hlotið þjálfun og menntun til slíkra verka, í stað þess að umræðan eigi sér stað án endurskoðaðs þjóðhagsreikningsuppgjörs. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvern hann telur þá til þess fallinn að endurskoða þetta uppgjör þar sem Ríkisendurskoðun annast það ekki, rétt svo að það komi fram. Í ríkisreikningi er ekki gerð mikil greining á rekstrarárangri og hann borinn saman við markmið sem sett eru í rekstri ríkisins. Þó að slíkar greiningar komi fram í skýrslum ráðherra verður að telja að greining sem þessi yrði til mikilla bóta fyrir einmitt lesendur reikningsskilanna, þó að skýringar ríkisreiknings séu í samræmi við IPSAS. Það má því spyrja hæstv. ráðherra hvort það gæti ekki verið til bóta, eða aukið gæði þessarar umræðu, að birta slíka mælingu með skýringum ríkisreiknings.
Forseti. Fyrst örstutt áfram um þennan mun. Eins og segir í frumvarpinu er IPSAS fyrst og fremst að leggja áherslu á rekstrarafkomu og stöðu efnahags. Þessi staðall gerir kleift að meta fjárhagslega afkomu, skerpa ábyrgð stjórnenda og auka gagnsæi fyrir ákvarðanatöku í rekstri á meðan GFS, sem er þessi grunnur sem við notum fyrir fjárlög og fjármálaáætlun, er meira að horfa á efnahagsleg áhrif opinberrar fjármálastefnu, greina áhrif á hagkerfið, valkosti við ákvarðanatöku í opinberum fjármálum o.s.frv., og segir okkur þannig hvort við séum að draga úr spennu eða auka umsvif með áhrifum ríkisfjármálanna. Þetta skiptir verulega miklu máli. Niðurstaðan í fjárlagafrumvarpi er þá í sjálfu sér kannski meira að segja okkur hvort við séum að reka aðhaldssama ríkisfjármálastefnu eða ekki á meðan IPSAS er meira að segja hvernig gengur í rekstrinum heilt yfir. Ég hef mikinn áhuga á því sem hv. þingmaður kemur inn á, sem eru markmið og árangur og uppgjör við markmiðasetningu. Ég verð að segja alveg eins og er að það er mín skoðun að við séum ekki góð í að gera slíkt uppgjör. Minn forgangur í því væri að þingið væri sterkara til að gera það. Eflaust þarf einhvers konar utanaðkomandi sjálfstæðan aðila þannig að þetta fari ekki beint í pólitískar skotgrafir, að það fari bara eftir pólitískum áherslum hvernig menn líta á uppgjörið, heldur sé farið dálítið hlutlægt yfir það. Ég veit ekki hvort það fellur mjög vel að hlutverki ríkisendurskoðanda sem endurskoðanda uppgjörsins en svo sannarlega [[Forseti hringir.]]mættum við gera miklu meira af því að fara t.d. yfir markmið [[Forseti hringir.]]um ráðstöfun opinbers fjár og gera upp árangurinn sem það átti að skila. Þannig gætum við örugglega komist miklu lengra áfram á vegi aukinnar framleiðni í opinberum rekstri en við gerum í dag.
Herra forseti. Það má greinilega sjá á ríkisreikningi fyrir árið 2019 að tekið var að hægja á í hagkerfinu og staða ríkissjóðs var farin að versna. Síðan dundu yfir áföll, loðnubrestur og gjaldþrot flugfélagsins WOW, og væntingar um að önnur flugfélög myndu síðan fylla fljótt í skarðið gengu ekki eftir svo neinu nam. Þannig var óvissa um bein og afleidd áhrif þessara áfalla. Fjárlög ríkisstjórnarinnar fyrir árið 2019 einkenndust af mikilli útgjaldaaukningu og skorti á ráðdeild, vil ég meina, þar sem ekki var nægilega hugað að ráðdeild í rekstri. Ekki var að sjá að ríkisstjórnin hefði góða yfirsýn yfir ríkisreksturinn og báknið hélt áfram að þenjast út. Hagkerfið var farið að kólna hratt en það var eitthvað sem ríkisstjórnin var svona í hálfgerðri afneitun með, vil ég segja, og það skorti mælikvarða á árangur, einmitt það sem hæstv. ráðherra nefndi hér réttilega áðan, vegna aukinna útgjalda, t.d. í biðlista í heilbrigðiskerfinu. Reyndar var það áberandi hversu mikið skorti á árangursmælingar í fjárlagafrumvarpinu 2019 og hvernig við ráðstöfuðum fjármunum. Þá er nærtækast, eins og ég segi, að horfa t.d. bara á biðlistana í heilbrigðiskerfinu. Það er ekki alltaf trygging á árangri að auka útgjöldin. Það hefur ekki tekist að vinna á biðlistunum en samt hafa útgjöld aukist. Aukning í ríkisútgjöldum fyrir 2019 var að mínum dómi innstæðulaus þegar horft var á ríkisútgjöld á mann og má ætla að ríkisstjórnin hafi verið að reyna að setja einhvers konar met hvað það varðar, ef þannig má orða það. Ríkisstjórnin boðaði síðan fjáraukalög ofan á allt þetta. Það kemur því ekki á óvart, herra forseti, að uppgjörið sýni 67,4 milljarða kr. verri afkomu ef miðað er við fjárlög 2019. Samkvæmt ríkisreikningi var afkoman neikvæð um 38,9 milljarða. Samkvæmt fjárlögum 2019 átti ríkissjóður að skila jákvæðri afkomu upp á 28,6 milljarða, og þetta er svokallað aðlagað uppgjör samkvæmt fjárlagagrunni. Þarna er náttúrlega gríðarlegur munur á og þessi verri afkoma, samkvæmt uppgjöri, skýrist að mestu af því að tekjurnar voru ofmetnar í fjárlögum 2019 um 63,5 milljarða kr. Það verður að segjast eins og er, forseti, að það er náttúrlega eitthvað að í áætlanagerð ríkisfjármála þegar um svo gríðarlegt ofmat á tekjum er að ræða og þarfnast að sjálfsögðu skýringa. Hvað var það sem fór úrskeiðis? Hvers vegna tókst mönnum að ofmeta þetta með þessum mikla mun? Það hefur farið lítið fyrir því að gerð hafi verið grein fyrir því en nauðsynlegt er að gera það. Við þurfum náttúrlega að læra af þessu og það er mjög mikilvægt fyrir rekstur ríkisins að allar áætlanir, og þar með tekjuáætlanir, standist eins og mögulegt er. Hér er frávikið bara allt of mikið, sem sagt 67,4 milljarða kr. verri afkoma en miðað var við í fjárlögum. Svo að ég fari yfir það aftur var hún neikvæð upp á 38,9 milljarða en samkvæmt fjárlögum átti hún að vera jákvæð upp á 28,6 milljarða. Þið sjáið að hér þurfa menn hreinlega að endurskoða aðferðafræði sína í þessu öllu saman til að slíkt endurtaki sig ekki vegna þess að auðvitað hefur þetta veruleg áhrif á fjárlagavinnuna og allt sem henni fylgir og fjármálaáætlun. Það var vitað að annað af stóru flugfélögunum var mjög illa statt á þessum tíma og stefndi í gjaldþrot sem síðan raungerðist. Þarna var flugfélag sem flutti 35% allra farþega til landsins og það var sem sagt tekjufall fyrir ríkissjóð. Það var þarna alveg handan við hornið, af því að ég held að allir hafi gert sér grein fyrir því í hvað stefndi. En ríkisstjórnin kaus að horfa fram hjá því og það er náttúrlega hluti af því að þessi tekjuáætlun er svona vitlaus, það er bara einfaldlega þannig. Það var tekið að halla undan fæti á síðari hluta árs 2018 og hinn margumtalaði viðnámsþróttur ríkisins hefði getað verið meiri og betri hefði ríkisstjórnin haldið skynsamlega á ríkisfjármálunum. Samkvæmt efnahagsreikningi hækkuðu skuldir um 337 milljarða kr. frá 2018 og námu 1.947 milljörðum kr. í lok árs 2019. Þetta er ríflega 20% aukning á skuldum. Maður spyr sig: Í hvað fór þessi skuldaaukning? Fór hún í rekstur? Fór hún í fjárfestingar? Fór hún í að standa straum af skuldbindingum gagnvart lífeyrissjóði? Þetta eru upplýsingar sem eiga, að mínum dómi, að liggja fyrir og þarfnast skýringa. Það er ekki mikil fyrirhöfn að gera það. Mér finnst þessu ábótavant, og það er nauðsynlegt að fá að vita hvers vegna skuldir hækka svona mikið. Er verið að taka skynsamlegar ákvarðanir eða er verið að setja þetta í rekstur sem síðan skilar ekki neinni arðsemi þegar upp er staðið? Sé einungis litið á rekstrarafkomuna þá var hún jákvæð um 42 milljarða kr. samanborið við 84 milljarða kr. Hafa ber í huga að þessi áform eru ekki samanburðarhæf við fjárlög. Herra forseti. Ég ætla að fara aðeins yfir ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar vegna þess að það er mjög mikilvægur þáttur. Ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar ríkissjóðs voru 722 milljarðar kr. í lok 2019, jukust um tæp 12% sem er meira en síðustu tvö ár þar á undan. Þetta er náttúrlega gríðarlega há upphæð. Þetta er ófjármagnað, 722 milljarðar kr. Þannig námu ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar tæplega fjórðungi af vergri landsframleiðslu í fyrra. Þá hækkuðu ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar um rúm 20% á milli áranna 2015 og 2016 en um 17% árið þar áður. Þetta er með öðrum orðum stærð sem bara vex og bætist náttúrlega ofan á þá gríðarlegu skuldaaukningu sem ríkissjóður hefur þurft að taka á sig vegna veirufaraldursins eins og við þekkjum. Lífeyrisskuldbindingarnar aukast miðað við hvað fólki fjölgar á lífeyrisaldri og hvernig launin breytast í samfélaginu. Þetta er áhyggjuefni fyrir ríkissjóð til lengri tíma. Það verður að mínum dómi, herra forseti, að fara að setja fram trúverðuga og raunhæfa áætlun um að lækka þessa upphæð, þessar ófjármögnuðu lífeyrisskuldbindingar sem eru einfaldlega allt of háar. Þetta er eitthvað sem þyrfti að liggja fyrir frá degi til dags. En það hefur ekki verið gert í langan tíma þannig að þetta er bara skuld sem eykst. Svona skuldbinding eykst náttúrlega með árunum og hún eykst ár eftir ár. Þeir sem nú eru við stjórnvölinn þurfa kannski ekki að hafa áhyggjur af því vegna þess að þetta er vandamál sem kemur seinna. Menn eru einhvern veginn að ýta þessum vanda á undan sér. En þetta kemur fyrr eða síðar í bakið á ríkissjóði, það er bara svoleiðis, og allar skuldbindingar og allar skuldir þarf á endanum að greiða, við þekkjum það öll. Það sama á við um þá miklu skuldaaukningu sem ríkissjóður stendur frammi fyrir núna vegna faraldursins. Þessi ríkisstjórn veltir þeim vanda einfaldlega yfir á næstu ríkisstjórn og það er alveg ljóst að næsta ríkisstjórn þarf að taka erfiðar ákvarðanir þegar kemur að því að ná niður skuldum ríkissjóðs vegna veirufaraldursins. En svo er aftur á móti annað mál hvort þetta hafi allt saman verið skynsamlegar aðgerðir og hvort menn hafi vandað sig nógu mikið þegar þeir voru að opna fyrir þennan krana sem ríkissjóður hefur verið í veirufaraldrinum. Við sáum að úrræði, aðgerðapakkar eins og hlutabótaleiðin, var misnotað af stöndugum fyrirtækjum í upphafi þegar það kom fram. Það er að sjálfsögðu mjög dapurlegt þegar menn hafa ekki meiri áhyggjur af ríkissjóði en svo að þeir misnoti aðstöðu sína sem sýnir kannski að lagasetningin var ekki nógu vönduð, og hefði þurft að fara mun betur yfir það þegar lögin voru sett. Vissulega hafa einhver af þessum fyrirtækjum greitt þetta til baka og hefðu að sjálfsögðu aldrei átt að þiggja þessar bætur þar sem þau þurftu ekki á þeim að halda. En svona er þetta. Menn virðast margir hverjir gleyma því að ríkissjóður er jú sameiginlegur sjóður okkar allra og stendur undir velferðarkerfinu sem við viljum öll hafa eins öflugt og mögulegt er. Þessar lífeyrisskuldbindingar eru sem sagt ófjármagnaðar upp á 722 milljarða og þessu þarf að bæta ofan á núverandi skuldir ríkissjóðs sem eru nú orðnar ansi háar. Ríkissjóður er búinn að bæta við sig miklum skuldum og er þar að auki með verulegar lífeyrisskuldbindingar á bakinu. Það er áhyggjuefni, herra forseti, að ekki hafi reglubundið verið lagt til hliðar vegna lífeyrisskuldbindinga ríkissjóðs. Við sjáum það núna hversu mikilvægt það er að hafa fyrirhyggjusemi þegar kemur að fjármálum ríkisins og sérstaklega þegar sækja þarf lánsfé og auka skuldir ríkissjóðs, hvernig menn nýta þá fjármuni, hvort þeir gagnist í raun eins og til var ætlast. Það þarf að sjálfsögðu að girða fyrir alla misnotkun og annað slíkt sem virðist alltaf koma upp þegar ríkissjóður er annars vegar. Það er eins og menn skilji ekki að þetta er sameiginlegur sjóður okkar allra og það skiptir okkur öll máli að hann geti sinnt sínu hlutverki, sem m.a. felst í því að halda uppi öflugu velferðarkerfi eins og ég nefndi. Herra forseti. Ég hef hér rakið það sem ég sá við fyrstu sýn með því að fara í gegnum ríkisreikning 2019. Það er margt sem hefði mátt betur fara. Þá finnst mér það kannski standa upp úr hvernig menn hafa vanmetið tekjur ríkissjóðs, þ.e. þeir hafa áætlað þær allt of háar sem sýnir að ríkisstjórnin stóð ekki nógu föstum fótum á jörðinni með það hvert hagkerfið var að þróast á seinni hluta árs 2018. Það var farið að hægja mjög verulega á í hagkerfinu og verri afkoma, sem kemur þarna fram, skýrist af því að tekjur voru ofmetnar um eina 63,5 milljarða kr., sem er ekki nógu gott. [[Forseti hringir.]]Þetta er eitthvað sem við þurfum að sjá til að sé mun vandaðra svo að við þurfum ekki að kljást við það vandamál sem þessu fylgir áfram.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um menntastefnu fyrir árin 2020–2030. Framtíðarsýn menntastefnu til ársins 2030 byggist á einkunnarorðunum: Framúrskarandi menntun alla ævi. Helstu gildi menntastefnunnar eru þrautseigja, hugrekki, þekking og hamingja og er þeim ætlað að styðja við framtíðarsýnina. Menntastefnan byggist á fimm stoðum sem styðja eiga við framtíðarsýn og gildi menntastefnunnar. Stoðirnar eru í fyrsta lagi jöfn tækifæri fyrir alla, í öðru lagi kennsla í fremstu röð, í þriðja lagi hæfni fyrir framtíðina, í fjórða lagi vellíðan í öndvegi og að lokum gæði í forgrunni. Menntun er lykillinn að tækifærum framtíðar og eitt helsta hreyfiafl samfélaga og velsældar mannkyns. Á tímum fádæma umskipta, óvissu og örra tæknibyltinga verða þjóðir heims að búa sig undir aukinn breytileika og sífellt flóknari áskoranir. Virðulegi forseti. Framtíðarhorfur íslensku þjóðarinnar velta á samkeppnishæfni og sjálfbærni íslenska menntakerfisins. Velgengni byggir á vel menntuðum einstaklingum með skapandi og gagnrýna hugsun, félagsfærni og góð tök á íslensku og erlendum tungumálum til að takast á við hnattrænar áskoranir. Menntun styrkir, verndar og vekur viðnámsþrótt einstaklinga og samfélaga. Með menntastefnu verður lögð áhersla á að styrkja viðhorf Íslendinga til eigin menntunar með vaxtarhugarfar að leiðarljósi. Þekkingarleitinni lýkur aldrei og menntun, formleg sem óformleg, er viðfangsefni alla ævi. Skólar og aðrar menntastofnanir skulu vera eftirsóknarverðir vinnustaðir og kennarastarfið áhugavert þar sem það er meðal mikilvægustu starfa samfélagsins af því að það leggur grunninn að öllum öðrum störfum í samfélaginu. Til að ná markmiðum menntastefnu eru settir fram 30 áhersluþættir með stoðunum fimm. Áhersluþættirnir taka til þess að hér verði öflugt og sveigjanlegt menntakerfi sem stuðli að jöfnum tækifærum til náms því að allir geta lært og allir skipta máli. Allir hafa tækifæri á eigin forsendum og án nokkurrar mismununar til að þroskast og auka hæfni sína. Virðulegur forseti. Í greinargerð með tillögunni er síðan farið ítarlegar í þau markmið og þær leiðir sem nauðsynlegar teljast til að ná megi meginmarkmiðum sem fram eru sett í tillögunni. Menntastefnan er mótuð með aðkomu fjölmargra aðila og skólasamfélaginu, m.a. með fundaröðinni Menntun fyrir alla um land allt haustið 2018. Auk þess voru haldnir fundir haustið 2019 um menntun fyrir alla á sex svæðisþingum tónlistarskóla og einnig með samstarfi við foreldra, börn, ungmenni, atvinnulíf, aðra hagsmunaaðila og Efnahags- og framfarastofnunina. Stefnan tekur mið af alþjóðlegum sáttmálum, samningum og skuldbindingum, svo sem barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þar er menntun fyrir alla eitt lykilmarkmiða með áherslu á að tryggja jafnan aðgang að góðri menntun og stuðla að tækifærum allra til náms alla ævi. Sú stefna, markmið og áherslur sem birtar eru hér hafa heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun og alþjóðlegar úttektir á menntakerfi Íslands til hliðsjónar. Í því sambandi er sérstaklega mikilvægt að allt menntakerfið vinni markvisst að heimsmarkmiði 4.7 um sjálfbæra þróun, þannig að allir nemendur öðlist nauðsynlega þekkingu og færni til að ýta undir sjálfbæra þróun, m.a. með menntun sem er ætlað að efla sjálfbæra þróun og sjálfbæran lífsstíl, með því að hlúa að friðsamlegri menningu, með mannréttindum, kynjajafnrétti, alheimsvitund, viðurkenndri menningarlegri fjölbreytni og framlagi menningar til sjálfbærrar þróunar. Einnig eru til hliðsjónar fjölmargar stefnur og aðgerðaáætlanir sem mennta- og menningarmálaráðuneytið hefur gefið út á undanförnum árum. Virðulegur forseti. Menntastefna þessi var unnin í víðtæku samráði við hagsmunaaðila og var m.a. birt í samráðsgátt. Alls bárust 38 umsagnir sem voru jákvæðar í garð stefnunnar. Í umsögnunum komu fram ýmsar gagnlegar athugasemdir brugðist var við. Verði þingsályktunartillagan samþykkt verður aðgerðaáætlun ásamt árangursmælikvörðum gerð til þriggja ára í senn sem metin verður árlega. Þá er innleiðing menntastefnu lykill að því að ná fram settum markmiðum. Fylgjast þarf með framkvæmd hennar og því verður lögð áhersla á samráð, upplýsingar og mælingar á árangri. Þingsályktunartillagan sem hér er mælt fyrir er lögð fram í þeim tilgangi að varða leið framúrskarandi menntunar á Íslandi. Það er von mín að með samþykkt hennar verði Ísland öflugt og sveigjanlegt menntakerfi sem stuðlar að jöfnum tækifærum til náms. Mig langar að vitna hér í einn latneskan málshátt sem kjarnar menntastefnuna og er eftirfarandi, með leyfi forseta: Við lærum ekki fyrir skólann heldur fyrir lífið. Það er kjarninn í þessari menntastefnu. Virðulegur forseti. Að svo mæltu legg ég til að þingsályktunartillögunni verði vísað til málsmeðferðar hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd að lokinni fyrri umræðu. Það er von mín að hv. nefnd taki góðan tíma í að ræða tillöguna og þörf fyrir hana.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir þessa fallegu menntastefnu. Það er aðallega ein spurning sem liggur mér á hjarta núna og hefur gert ansi lengi. Talað er um jöfn réttindi barna til náms, heill og hamingju barna okkar og annað slíkt en hvað með ríflega 30% drengjanna okkar sem eru að útskrifast ólæsir? Er engin framtíðarsýn um að breyta í rauninni áherslum í menntakerfinu þannig að börnin okkar séu læs þegar þau eru kannski orðin níu, tíu ára gömul? Hvar er stefna sem segir til um það að börnin okkar eigi ekki að fá viðbótarnámsgögn 10, 11 og 12 ára þegar þau eru ólæs? Hvernig eiga þessi börn möguleika, hæstv. ráðherra, á því að hafa jöfn tækifæri til náms þegar þau eru ólæs? Þannig að ég spyr: Er ekki eðlilegt að byrja á að byrgja brunninn og byggja grunninn og gera börnin okkar læs? Þá kannski beint í því framhaldi: Er eitthvað undarlegt þó að svona mikið brottfall sé úr framhaldsskóla þegar við vitum að unga fólkið okkar dreymir um að verða eitthvað sérstakt þegar þau verða stór, eins og þar stendur, en þau keyra bara á vegg þegar komið er í framhaldsnám vegna þess að það eru gerðar ríkar kröfur og grundvöllurinn að öllu er að vera læs? Getum við verið sammála um það, hæstv. ráðherra? Það er nú eiginlega þetta sem liggur mér helst á hjarta, að ég vil gjarnan að börnin okkar séu læs.
Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að börnin okkar séu læs. Þess vegna erum við með sérstaka áherslu á læsi sem er hluti af því að menntakerfið okkar verði mun sterkara hvað þetta varðar. Það er einn þáttur í menntastefnunni sem er fjallað sérstaklega um undir liðnum A.4., sem er snemmbær stuðningur. Hann gengur út á að við veitum börnunum okkar aðstoð fyrr, þ.e. í kringum fimm, sex, sjö og átta ára aldurinn, í stað þess að aðstoða þau varðandi áskoranir sem þau upplifa á námsferlinum mun seinna. Þarna er ég til að mynda að horfa til Finnlands. Við erum búin að fara yfir það mjög gaumgæfilega hvernig fjármununum er beitt. Sértækur stuðningur kemur mun seinna hjá okkur, alveg eins og hv. þingmaður nefnir. Í þessari menntastefnu erum við að segja: Aðstoðum börnin okkar fyrr og jafnvel án greininga. Kennararnir eru mjög færir í að sjá hverjir þurfa á slíkri aðstoð að halda, hvar lesblinda er og hvar námsörðugleikar eru. Ef við gerum þetta fyrr náum við mun meiri árangri. Það er fjallað sérstaklega um þetta í menntastefnunni og metnaður minn stendur til þess að styðja betur við leikskólastigið og grunnskólastigið til að draga úr brotthvarfi seinna á framhaldsskólastiginu. Það er hárrétt sem hv. þingmaður segir: Ef þau eru ekki læs munu þau ekki njóta þeirra tækifæra sem lífið hefur upp á að bjóða.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra hjartanlega fyrir svarið. Finnska leiðin, já, ég er alveg gjörsamlega sammála því að ef við gætum t.d. gert hana bara að okkar og fetað stigu Finna hvað menntastefnu varðar værum við sannarlega á réttri leið og góðri leið. En þegar við tölum um snemmtæka íhlutun og annað slíkt var ég miklu meira að hugsa um, fyrst ekki er verið að draga börnin okkar í dilka inni í kennslustofunum og allir hafðir saman í blönduðum bekkjum og allt svoleiðis, hvað með litla einstaklinginn þegar hann kemur sex ára í skólann? Hefur ekki komið sú hugmynd að kenna bara þessi fög, engin önnur fög, þar til hægt væri að meta það svo að viðkomandi væri orðinn læs, að hann væri jafnvel farinn að draga til stafs og vera bara með framsögu og einhverja gleði og veita litla einstaklingnum þá hamingju sem hæstv. menntamálaráðherra kemur hér inn á, að börnin séu hamingjusöm og líði vel í skólanum? Ég sé t.d. að tíu ára börn eru fá alls konar aukafög og aukagreinar sem hugsanlega ættu að koma inn, a.m.k. að mínu mati og að mínu viti, einhverjum árum síðar þegar viðkomandi hefur eitthvert gagn af því vegna þess að hann horfir bara á bækurnar. Börn eru ekkert öðruvísi en fullorðið fólk. Ef við sjáum ekkert annað en brekku fyllumst við vanmætti og vanlíðan og hlutirnir verða miklu meira yfirþyrmandi en þeir þurfa í raun að vera. Þess vegna spyr ég, og mig langar að fá hreinskilið svar, hvort hæstv. menntamálaráðherra sjái ekki tækifæri í því, eins og hún vísar einmitt til núna með litlu krakkana strax á leikskólastigi, að fara strax að innræta þeim þennan hug gagnvart skólanum sínum, að gefa þeim kost á því þegar þau koma inn í grunnskólann [[Forseti hringir.]]að vera með þessi fáu fög þar til þau eru orðin læs og bæta svo á þau fleiri verkefnum.
Virðulegi forseti. Varðandi lesturinn og að styrkja grunnstoðirnar í menntakerfinu á fyrstu árunum er það gríðarlega mikilvægt. Ég vil benda hv. þingmanni á að það sem við erum að vinna að er umfangsmikil aðgerðaáætlun til að fara akkúrat í þetta. Ég ætla að nefna nokkra þætti. Það er til að mynda að námsgögnin séu þannig að þau höfði jafnt til drengja og stúlkna. Við erum að styðja mun betur við starfsþróun kennara með akkúrat þetta að leiðarljósi, þ.e. við erum komin með sérstök námskeið í samvinnu við menntavísindasvið sem einblína á hvernig við bætum lestrarfærni og lesskilning barna. Við erum með sérstök námskeið varðandi náttúruvísindin og stærðfræði. Þau eru þegar farin að skila árangri. Þetta gerum við allt til að bæta þennan grunn þannig að við getum sagt árið 2030: Hér er framúrskarandi menntakerfi þar sem börnin okkar eru hamingjusöm og það stenst alþjóðlegan samanburð. Þetta erum við að gera í mjög góðri samvinnu við menntavísindasvið. Eitt af því sem við erum að sjá, sem ég er einna stoltust af, er aukin aðsókn í kennaranám. Þegar ég tók við sem mennta- og menningarmálaráðherra vorum við að horfa upp á að mikill skortur yrði á kennurum árið 2032. Það fyrsta sem ég gerði var að fara í að setja fram trúverðuga áætlun um hvernig við ætluðum að gera þetta. Ríkisstjórnin samþykkti það og við höfum ekki séð jafn mikla aðsókn í kennaranám í áratugi vegna þessa.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Hér voru mörg góð orð og markmið sett fram. „Við lærum ekki fyrir skólann heldur fyrir lífið“ má segja að hafi verið mottóið í þessari vinnu og mig minnir að ég hafi einhvern tímann séð endursögn Sveinbjarnar Egilssonar, sem var rektor í Bessastaðaskóla, á þessu orðtaki. Hann orðaði þetta svo og var þá reyndar að tala við pilta: Við lærum ekki til að verða lærðir heldur til að verða góðir. Það finnst mér líka vera dálítið gott leiðarljós, að menntunin eigi að verða til þess að verða betri manneskjur, verða góðir borgarar og fá meiri lífsfyllingu og fullnægju í sitt líf því að menntun hefur gildi í sjálfri sér. Það er ánægjulegt og gott í sjálfu sér að kunna t.d. pelastikk eða að kunna að beygja óreglulegar, franskar sagnir. Það getur verið mikil nautn í því líka og þetta hefur gildi í sjálfu sér og hjálpar manni að verða nýtari manneskja. En fyrst og fremst hefur þó menntun gildi í því að hún veitir okkur lykil, opnar dyr, hún er lykill að öðrum lífsgæðum, kannski lykillinn sjálfur fyrir einstaklingana, hún hjálpar okkur að finna betra líf og með meiri lífsfyllingu og meira inntaki. Hún hefur líka gildi fyrir samfélagið, ekki bara einstaklingana heldur líka fyrir samfélagið, því að menntun gerir allt samfélagið betra, einkum og sér í lagi í því að menntun er eitthvert öflugasta jöfnunartæki sem við höfum. Ef við veitum fólki kost á að mennta sig, finna hæfileika sína og þroska þá eins og hægt er, þá aukum við um leið jöfnuð í samfélaginu, bæði hvað varðar tekjur og tækifæri til að láta að sér kveða og láta ljós sitt skína í samfélaginu og jöfnuður er kannski eitt helsta keppikefli okkar vegna þess að hann stuðlar að friðsamlegu samfélagi. Hann gefur fleira fólki tækifæri til að þroska hæfileika sína og þar með stuðlar jöfnuður og aukin menntun að aukinni sátt í samfélaginu, sátt milli hópa, sátt milli þeirra sem fá fleiri tækifæri og hinna sem fá færri tækifæri. Þetta er kannski eitt helsta gildi menntunar fyrir utan það að menntun hjálpar okkur að finna út úr því hvernig hlutirnir virka og við erum að horfa á það núna í yfirstandandi kórónuveirukreppu að með undraverðum hraða hefur tekist að finna bóluefni gegn þessari veiru og það er vegna þess að menntunarstigið er svo hátt. Aðeins þessu skylt og í þessu sambandi vil ég nefna sérstaklega eitt atriði sem hv. þm. Inga Sæland kom líka inn á og það er nokkuð sem er áhyggjuefni okkar margra, lestrarkennslan. Hæstv. ráðherra kom líka inn á að uppi eru áform um að vera með íhlutun enn fyrr í lestrarkennslunni en verið hefur. Það er nefnilega mjög mikilvægt að byrja miklu fyrr á stuðningi við máltöku og það þarf að vera í leikskóla. Þó að núna sé unnið mjög gott starf í leikskólum þarf að vera markvissara starf þar með markvissri málörvun og þá hef ég sérstaklega í huga börn sem hafa íslensku sem annað mál. Þau eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu þarna. Án þess að ég sé að gera lítið úr vanda þeirra barna sem hafa kannski ekki fengið næga málörvun í sínum uppvexti og hafa íslensku sem fyrsta mál þá er þarna alveg sérstakur vandi á höndum vegna þess að ef við náum ekki grípa inn í þetta getur það stuðlað að miklum ófriði og mikilli hópamyndun í samfélaginu og getur orðið til þess að til verði mörg samfélög í samfélaginu. Lykillinn að þessu liggur í gegnum tungumálið og tungumálakennsluna og ef ekki tekst vel til þá getur þarna verið um tímasprengju að ræða því fólk sem lærir kannski ekki vel móðurmál sitt heima við, sem er annað en íslenska, og lærir svo heldur ekki vel íslensku í skólanum hefur ekki neitt tungumál sem það hefur lært vel og hefur algerlega á valdi sínu. Fyrir vikið á það kannski erfiðara en ella með að tjá sig og slíkt veldur hugarangri og ósátt og getur orðið til þess að fólk getur notað miður heppilegar leiðir til að tjá sig. Það eru mannréttindi að læra tungumálið sem er talað í landinu, sem er ríkjandi tungumál, eins vel og kostur er því að mál er vald. Mér fannst ánægjulegt að sjá áherslu lagða þarna á vellíðan því að skólinn er íverustaður barnanna, vinnustaður barnanna. Þetta er sá staður þar sem börnin verja lengstum tíma og þá ekki einu sinni fyrir utan heimili, börn sem eru kannski í miklu tómstundastarfi eru kannski minnst á heimilinu af öllum stöðum þar sem þau eru en mest í skólanum, og fyrir sum börn sem búa við erfiðar aðstæður heima við getur skólinn verið griðastaður og ákaflega mikilvægur sem slíkur og gegnir ákaflega mikilsverðu hlutverki sem slíkur. En við höfum líka dæmi um að börn upplifi vanlíðan í skólanum og þá eykst sú vanlíðan kannski eftir því sem þau verða eldri og samkeppnin vex og þessi vanmáttartilfinning sem börnin geta fundið þá, ýmist félagslega eða gagnvart náminu. Og það er hugsanlegt, án þess að ég vilji nú dæma of mikið um það, að áherslur í skólakerfinu séu, þrátt fyrir miklar umbætur vissulega, enn þá of einhliða, enn sé of mikil áhersla lögð á að læra utan að, lesa bækur þar sem á að ná sér í þekkingu í gegnum það og kannski eru þá of mörg börn enn í því að einbeita sér að veikleikum sínum frekar en að þroska hitt sem liggur vel fyrir þeim. Í þessu sem öðru má þó ekki alhæfa. Ég vil enda þessa stuttu ræðu með því að ítreka það sem ég lagði áherslu á í byrjun, jöfnuður á að vera algjört lykilatriði og leiðarljós við mótun menntastefnu. Við þurfum að nota menntastefnu til að auka jöfnuðinn [[Forseti hringir.]]í samfélaginu og við þurfum að auka jöfnuðinn í skólakerfinu.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir, að mínu mati, afar góða yfirferð yfir það hvað felst í menntun. Og af því að hann vissi nákvæmlega hvaðan mottóið í menntastefnu kom, eins og hann orðaði það, þá ætla ég, með leyfi forseta, aðeins að fara yfir textann í bókinni sem þetta kemur úr, Menón eftir Platón. Þetta er í innganginum þar og ég tel að hv. þingmaður hafi jafnvel svolitla ánægju af þessu: „Markmið skólamenntunar er í augum Sveinbjarnar fólgið í viðleitninni til að gera menn“ - þetta er dálítið gamall texti, þarna stendur menn - „að vel upplýstum og góðum mönnum. Þessa skoðun rökstyður hann í fyrstu skólaræðu sinni frá haustinu 1819 þegar hann var sjálfur nýkominn úr námi. Þar leitaðist hann við að sýna fram á skyldleika og gagnvirkni þekkingar og dyggðar á þeim forsendum að maðurinn sé í senn skynjandi og sjálfráð vera. Fullkomnun mannsins sé í því fólgin að rækta með sér þessi tvö auðkenni sín, þekkingu og dyggð. Það er þetta sem menntun á að efla með mönnum, að gera þá hæfa til að „leggja rétta virðing á heiminn og sjálfa oss“. Sveinbjörn áréttaði þessa skoðun sína með því að vitna í latneska máltækið „Vér lærum ekki fyrir skólann heldur fyrir lífið“, en hann þýðir það svo í skólaræðunni: Við lærum ekki til að verða lærðir, heldur til að vera góðir.“ Þannig að mér þótti mjög vænt um að hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson skyldi vitna í þetta. [[Forseti hringir.]]- Þetta er allt of snemmt, virðulegur forseti. Ég kem aftur eftir smá.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið, sem var lært, og ekki ætla ég nú að fara að standa hér í andsvörum við Platón og Sveinbjörn Egilsson og alla þá kappasveit. Mig langar kannski að nota tækifærið sem hún gaf mér til að árétta eitt sem mér gafst ekki tími til í ræðunni og má svo sem tengja við þessar hugrenningar um lærdóm og dyggðir. Mér þykir mjög mikilvægt að leggja áherslu á það í menntastefnu, og má jafnvel skerpa á því, að efla hér starfsnám. Ég held að það sé lykillinn að farsælu samfélagið á komandi tímum að okkur takist að byggja brýr þar sem þær eru einhvern veginn dálítið hrundar milli starfsnáms, milli iðnnáms, milli verknáms annars vegar og svo milli háskólamenntunar hins vegar. Ég tel að þarna á milli eigi að vera hraðbraut. Við höfum kannski í of ríkum mæli hyllst til að líta á þetta sem andstæður, annars vegar akademíska fræðilega þekkingu og svo hins vegar að kunna að nota hendurnar og heilann í einu. Ég held ég fari rétt með það að kannanir hafi leitt í ljós að Ísland sé í svona neðstu sætum hvað varðar sókn í starfsnám og iðnnám. Og ég held að þarna sé kannski verk að vinna fyrir okkur.
Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að efla starfs-, iðn- og tækninám. Það er einmitt fjallað um það í nýrri menntastefnu, með leyfi forseta: „Hugvitsdrifið samfélag framtíðarinnar kallar á aukna áherslu á starfs-, iðn- og tækninám. Slíkt nám verður eflt með það að leiðarljósi að færni þróist í takt við þarfir samfélagsins og áskoranir fjórðu iðnbyltingarinnar.“ Ég get upplýst þingið um það sem við höfum verið að gera, við erum að setja aukna áherslu á þetta og nú í fyrsta sinn er búið að taka saman menntatölfræði sem er sambærileg við það sem Efnahags- og framfarastofnunin hefur verið að gera. Þá kemur í ljós að um 30% af þeim sem velja nám á framhaldsskólastigi velja starfsnám. Það kemur líka í ljós að það er mjög sambærilegt hlutfall þeirra sem fara t.d. í mannvirkjagerð og allt því tengdu hér og á Norðurlöndunum, við erum á svipuðum stað. Það hefur líka komið í ljós í þessari tölfræði, ef við berum til að mynda saman Ísland og Danmörk, að Danir myndu flokka Verslunarskóla Íslands sem starfsnám. Þannig að tölfræðin sem við höfum stundum verið að horfa á er ekki alveg sambærileg. Ég mun birta þessar niðurstöður okkar á næstu dögum. Ég vil líka segja hv. þingmanni að ég er að fara að setja í samráð frumvarp þess efnis að við opnum enn frekar á háskólastigið með þessari brú, þ.e. að þeir sem lokið hafa þriðja hæfniþrepi á framhaldsskólastigi geti sótt um háskólanám. Eitt af því sem við sjáum er að foreldrar ráðleggja börnum sínum oft frá því að fara í starfsnám af því að þeir telja að þau séu að loka á einhverja aðra framtíðarmöguleika. [[Forseti hringir.]]Þannig að þetta er allt á fleygiferð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og hlakka til að fá upplýsingar frá henni um þessar tölur. Og talandi um brýr og mannvirkjagerð þá held ég að það sé ekki síður mikilvægt að byggja brýr, aðrar brýr, frá þeim sem eru úr íslensku fræðasamfélagi og yfir til þeirra sem hingað koma og hafa fengið menntun sína erlendis. Það hefur borið á því að þeir hafi ekki fengið menntun sína nægilega metna hér á Íslandi og hafa því ekki fengið störf við sitt hæfi og hafa kannski ekki fengið að njóta sín og hæfileika sinna í samfélaginu fyrir vikið. Við skulum muna í þessu sambandi að það fólk sem þróaði bóluefnið í Þýskalandi er af tyrknesku bergi brotið. Þar er um að ræða innflytjendur af því tagi sem sumir hverjir hafa jafnvel í litlum metum og halda að skili litlu til samfélaganna, sem er aldeilis öðru nær. Það er mjög mikilvægt fyrir íslenskt samfélag að það komi þekking og að menningarstraumar eigi greiða leið inn í samfélagið og gefi því nýtt frjómagn. Ég held að það sé líka mikilvægt að leggja áherslu á það í menntastefnu okkar að byggja slíkar brýr.
Hæstv. forseti. Það er virkilega gleðilegt að standa hér þegar mælt er fyrir menntastefnu. Ég get sem þingflokksformaður elsta stjórnmálaafls landsins ekki staðist þá freistingu að vitna í fyrstu stefnuskrá flokksins. Eins og allir vita sem eitthvað þekkja til sögunnar hafa menntamál verið flokknum afar hugleikin og í fyrstu stefnuskrá flokksins, sem samþykkt var 12. janúar 1917, segir, með leyfi forseta: „Alþýðumenntunina, sem flokkurinn telur hyrningarstein allra þjóðþrifa, vill hann stefnumarka og styðja, einkum með aukinni kennaramenntun og eflingu ungmennaskóla í sveitum og lýðskóla fyrir karla og konur í landsfjórðungi hverjum. Hina æðri menntun vill flokkurinn einnig láta til sín taka og halda hinu vísindalega merki Íslands hátt á lofti …“ Þessi orð hafa alveg staðist tímans tönn en það er gaman frá því að segja að menntastefna þessi, sem fram er komin hér, er byggð á grunni vinnu sem grasrót flokksins hefur unnið. Á 100 ára afmæli flokksins árið 2016 var settur af stað hópur sem vann að því að móta menntastefnu. Það er frábært að vera í öflugum flokki þar sem grasrótarstarfið skilar sér alla leið hingað inn í sali Alþingis. Þannig eiga stjórnmál að virka. Hæstv. forseti. Eins og við öll vitum er starf kennara eitt af mikilvægustu störfum samfélagsins. Menntastefnan er lykill að betra starfsumhverfi fyrir kennara. Það er mikilvægt að skólar og aðrar menntastofnanir verði eftirsóknarverðir vinnustaðir og kennarastarfið áhugavert. Það er gott að vera kennari en það verður eflaust enn betra verði þingsályktunartillaga þessi samþykkt. Með menntun opnast tækifæri. Allir eiga að hafa jöfn tækifæri til menntunar á eigin forsendum og án mismununar. Við höfum öll einhverja hæfileika til að bera en lykillinn að því að þróa hæfileika er góður aðgangur að menntun þar sem allir geta lært og allir skipta máli. Leiðarljós menntastefnunnar eru þrautseigja, hugrekki, þekking og hamingja. Þessi orð segja mikið. Þau einkunnarorð eru leiðarljós fyrir stjórnvöld, menntastofnanir, kennara sem og nemendur, og eru það sem við þurfum að tileinka okkur því að með þessi orð í skólatöskunni komumst við lengra saman. Við þurfum öll að sýna þrautseigju, þrautseigju til að takast á við áskoranir, stórar sem litlar, og gefast ekki upp þótt á móti blási, hugrekki til að taka á móti nýjum áskorunum. Og svo er það þekkingin, mikilvægi þess að deila áfram þekkingu og vera móttækileg fyrir nýrri þekkingu. Þá er það hamingjan, en með hamingju að leiðarljósi og í brjósti verður allt auðveldara. Ég vil trúa því að hamingjan geti verið spurning um ákvörðun. Hæstv. forseti. Menntastefnan byggir á fimm stoðum sem styðja eiga við framtíðarsýn og gildi hennar. Stoðirnar eru: Jöfn tækifæri fyrir alla, kennsla í fremstu röð, hæfni fyrir framtíðina, vellíðan í öndvegi og gæði í forgrunni. Það væri of langt mál að ætla sér að fara inn í alla þætti menntastefnunnar en ég dreg hér út nokkra þætti hennar. Í menntastefnunni er mælt fyrir um nám við allra hæfi. Skólar og aðrar menntastofnanir skulu taka mið af þörfum, getu og hæfni sérhvers nemanda og vinna út frá styrkleikum og áhuga hvers og eins. Ég fagna þessum lið menntastefnunnar því að brottfall nemenda hefur verið áhyggjuefni og með aukinni áherslu á þennan lið - sem við höfum vissulega verið að vinna eftir og ég veit að kennarar hafa lagt mikla áherslu á þetta í störfum sínum - þá náum við að stíga skref til að aðstoða nemendur enn betur og tryggja að allir finni sig í menntakerfinu. Við þurfum að mæta hverjum nemanda á þeim stað sem hann er. Hæstv. forseti. Í menntastefnunni er einnig komið inn á mikilvægi læsis. Lestur er hluti af þjóðmenningu okkar. Í gær, á degi íslenskrar tungu, var kynnt niðurstaða lestrarkönnunar sem Miðstöð íslenskra bókmennta lét gera. Niðurstöður könnunarinnar sýna að lestur hefur heldur aukist og þá sérstaklega notkun hljóðbóka. Afkastamestu lesendurnir eru konur og barnafjölskyldur. Lestur er öflugasta tæki nemenda til að afla sér þekkingar og tjáning í ræðu og riti er forsenda þátttöku í lýðræðissamfélagi. Þess vegna leggur menntastefnan sérstaka áherslu á málskilning, lesskilning, tjáningu, ritun og hlustun og aðgerðir sem miða að því að mæta þeim sem glíma við lestrarörðugleika. Menntastefnan kemur einnig inn á mikilvægi snemmbærs stuðnings, en í stefnunni er mælt fyrir um að börn og ungmenni skuli fá aðstoð og stuðning við hæfi í námsferlinu og þeim liðsinnt áður en vandinn ágerist. Stuðningurinn getur beinst að nemandanum sjálfum eða umhverfi hans. Þá kemur fram að mikilvægt er að aðlaga stuðninginn að þörfum viðkvæmra einstaklinga og hópa. Þessu atriði fagna ég mjög því að ég treysti kennurum til að lesa nemendur sína og skilja þá. Þeir eru í bestum færum til að hjálpa nemendum, greina stöðu þeirra og hjálpa þeim áfram. Allt of oft þarf að bíða eftir greiningum og þekki ég dæmi þess úti um landið að það hafi verið til trafala og ekki gengið sem skyldi. Þetta er því einkar góður punktur sem ég fagna. Hæstv. forseti. Með því að styðja við þessa þætti; nám fyrir alla, aukinn stuðning við lestur, málskilning og lesskilning sem og snemmbær stuðningur fyrir þá sem þurfa, getum við komið í veg fyrir að missa af hæfileikaríkum einstaklingum sem gefast snemma upp í námi. Með þessari stefnu og framlagningu hennar erum við komin með gott tæki til að tryggja að allir fái að blómstra í skólakerfinu. Hæstv. forseti. Verkefni stjórnmálanna er að vinna að framfaramálum hvers tíma, hafa áhrif og vinna samfélaginu gagn. Hér er sannarlega verið að því og vil ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir að hafa fylgt þessu eftir, komið þessu hingað inn, lagt mikla vinnu í verkið og unnið það vel. Ég óska nefndinni og okkur þingmönnum velfarnaðar við að vinna það áfram, okkur öllum til gagns.
Virðulegi forseti. Við tölum áfram um menntastefnuna og ég ætla ekki að bæta miklu við. Það sem mér liggur á hjarta er í rauninni vandinn sem blasir við þriðjungi barnanna okkar í skólunum. Ég óska hins vegar hæstv. menntamálaráðherra til hamingju með stefnuna, hún er náttúrlega bara full af bjartsýni og brosi og kærleika í allar áttir. Hins vegar fannst mér kannski ekki alveg passa að státa sig af 100 ára gömlum Framsóknarflokki í menntastefnu sem hefur orðið þess valdandi, ef á að taka þannig til sín, að þriðjungur drengjanna okkar útskrifast úr tíunda bekk illa læs eða með lélegan lesskilning. Ég vona að það sé ekki það sem Framsóknarflokkurinn vill skrifa á sig í sinni 100 ára frábæru menntastefnu en svoleiðis hefði með einhverju gríni mátt taka því. En hvað um það. Ég er enn þá föst í því sem mér finnst skipta langmestu máli í menntastefnu, að breyta í rauninni kennsluháttum í upphafi skólagöngu með öllu hinu sem verið er að kalla eftir, með jafnræði til náms, með gleði í skólanum, með hamingju og þrautseigju og öllu því. Það er bara ekki hægt að vera hamingjusamur í skólanum ef nemandi er 10, 11, 12, 13, 14, 15 ára og skilur ekki hvað fram fer í skólanum. Það er eiginlega þvílíkur áfellisdómur á okkur hér og nú að vera búin að horfa ítrekað upp á það að eftir tíu ára grunnskólanám skuli svona stór hluti barnanna okkar vera illa læs, nánast ólæs, með lélegan lesskilning. Nú hefur okkar góði hæstv. menntamálaráðherra verið að berjast í því að gera góða hluti í þrjú ár af þessu kjörtímabili, það er ekki mikið eftir af kjörtímabilinu en okkur auðnast að fá fram þessa menntastefnu. Það breytir ekki þeirri staðreynd að ég veit ekki til þess að staða læsis hafi batnað á tímabilinu hjá börnunum okkar. Ég get ekki séð það, þannig að þegar ég tala um að mér finnist skipta mestu máli að breyta um kennsluhætti þá finnst mér ekki ástæða til þess að níu eða tíu ára gamalt barn fái einhverja trúarbragðafræði eða hvaða fræði sem er, landafræði eða sögu eða hvað sem er, hvað þá annað tungumál, þegar það er ekki talandi á sínu eigin, hvað þá lesandi. Talað er um að veita börnunum gleði. Þau eru mörg mjög feimin. Þau eru mörg mjög inn í sig. Það er erfitt að draga þau fram. Þau eru ólík eins og þau eru mörg. En í hverju einasta þeirra er falinn fjársjóður, mannauður. Hvernig drögum við fram mannauðinn hjá heildinni nema nákvæmlega að þessi menntastefna fái að blómstra fyrir þau öll, með jafnvægi, jafnrétti til náms, gleðinni, hamingjunni í skólanum og vellíðan í því sem þau eru að gera? En hvernig förum við að því að draga fram þessa vellíðan? Við vitum að börnin okkar eru ofboðslega einlæg og þau eru opin og segja satt. Þau koma til dyranna eins og þau eru klædd og það erum við fullorðna fólkið sem segjum: Uss, ekki segja þetta, uss, ekki gera þetta, uss, ekki vera svona, vertu einhvern veginn hinsegin af því þú passar ekki inn í samfélagið sem við erum búin að smíða utan um þig. Mér finnst það ekki góðar aðfarir. Hins vegar hefði ég viljað sjá litla einstaklinginn koma í skólann þar sem hann er hvattur til að segja hvað hann sé að gera núna, hvernig honum líði í dag og hvattur til að segja öðrum aðeins frá sér. Mér finnst vanta að kennslan sé einstaklingsmiðuð, að við stígum aðeins út fyrir rammann og troðum ekki alltaf öllum í sama boxið eins og við gerum svo gjarnan vegna þess að þarna eru faldir fjársjóðir sem aldrei fá að blómstra og njóta sín, aldrei nokkurn tíma. Þegar börnin okkar stálpast fá þau væntingar um að læra og gera eitthvað, fara í t.d. iðnnám eða mennta sig á hvaða hátt sem er en nú er vaxandi lesvandi meðal ungra stúlkna. Nú eru þær að nálgast það sem drengirnir okkar glíma við. Það er ekki nóg að setja fram fallega sviðsmynd. Við verðum líka að segja hvernig við ætlum að láta hana verða að veruleika og hvað við getum gert til að hjálpa börnunum okkar til þess að þessi fallega menntastefna fái að blómstra fyrir öll börn. Grundvallaratriðið, og ég er bara föst þar, er að draga fram litla einstaklinginn strax og hann kemur í skólann og gera hann sjálfsstyrkan og læsan, láta honum líða vel, láta hann ekki verða út undan, láta hann ekki fara út í horn og láta gera grín að honum, vera ekki lagður í einelti. Þá kemur að öllum börnunum okkar sem eru af erlendum uppruna og öllum börnunum okkar sem verða út undan, bara út af því að þau eiga líka erfitt með tungumálið sitt. Þetta eru stór verkefni og rosalegar áskoranir en ég tel að með góðri samstöðu og aðkomu allra þeirra góðu og færu sérfræðinga sem við eigum, sem koma að menntamálum og koma að börnunum okkar, koma að öllum málum sem varða hvort sem heldur er útlendingamál eða önnur mál, þá muni okkur takast að gera þessa menntastefnu að veruleika. En ég vildi gjarnan sjá að það gengi hraðar og betur fyrir sig og ég vildi gjarnan sjá að tekið yrði út úr námskránum á fyrstu árunum eitthvað sem ég tel ónauðsynlegt á meðan börnin okkar eru ekki orðin læs. Af hverju að leggja of þunga klafa á mann þegar maður getur ekki borið byrðarnar? Af hverju ekki frekar að lofa okkur að fara stígandi inn í það og taka því fagnandi og finnast spennandi að nú séum við að fá nýja bók af því að við getum lesið hana? Það er jafn óspennandi að fá nýju bókina og vita nákvæmlega ekkert hvað stendur í henni vegna þess að staðreyndin er sú að ef erfiðlega gengur að læra að lesa og koma sér inn í það í byrjun þá vex ákveðinn kvíði og vanmat hjá litla einstaklingnum og þó að honum gæti gengið betur þá er hann kominn í svo erfiða stöðu af því að honum finnst hann ekki geta staðið sig nógu vel. Þótt börnin séu ekki margra ára gömul vita þau nákvæmlega hvernig þeim líður og það er okkar að lesa í það. Það er okkar, fullorðna fólksins, að hjálpa þeim hvernig sem við förum að því og ef það þýðir að við þurfum að stíga út úr einhverjum grjóthörðum föstum ramma sem segir að þau eigi að læra dönsku 10 ára eða ensku 11 ára og vera bara komin með þetta allt saman, þá eigum við að gera það. Þau eiga að læra um búddisma og hindúisma og alls konar trúarbragðafræði og þau eiga læra um öll löndin og höfuðborgirnar og söguna. Það er allt saman frábært. En væri ekki betra að þau kynnu þetta allt saman þegar þau útskrifast úr tíunda bekk, væru búin að læra þetta allt saman þá, og væru líka blússandi læs? Mætti þá ekki ýta aðeins til hliðar einhverju af því sem er algjörlega að sliga þau? Virðulegi forseti. Við skulum ekki gleyma því að samfélagsgerðin, fjölskyldugerðin, sem við byggjum á í þessu samfélagi er einfaldlega þannig að stór hluti af því sem börnin okkar eiga að læra er gert í heimanámi. Hjá mörgum er heimanám og foreldrar báðir að vinna úti, þ.e. þeir sem ekki þegar hafa misst vinnuna í því hroðalega árferði sem er í dag, við skulum hafa fyrirvara með það. Foreldri sem kemur heim úrvinda eftir langan vinnudag og á eftir að kenna úrvinda barninu sínu að lesa eða hvað sem er, er ekki í öfundsverðri stöðu. Við ættum frekar að hafa það fjölskylduvænna, að börnin okkar læri og gangi frá öllu í skólanum. Þau koma heim eftir sinn langa vinnudag, þau eru þreytt eins og við, og þá á ekki að taka við ný vinna. Þá á ekki að taka við eftirvinna. Þau eru búin að vera í vinnunni frá því klukkan átta á morgnana og þau eiga ekki að vinna lengri vinnudag en við hin þannig að ég segi: Það gæti verið meiri gleði þá fyrir fjölskylduna að koma saman og vera búin í vinnunni og geta einbeitt sér að börnunum. Það væri meiri gleði inni á heimilinu. Við getum framfylgt menntastefnunni sem hæstv. menntamálaráðherra kemur hér með, þessari fallegu og bjartsýnu menntastefnu sem sýnir ekkert annað en velvild til alls og allra, en við verðum að gera það með því að stíga út fyrir boxið. Ef við ætlum virkilega að kenna börnunum okkar að lesa þá verðum við að gera meira en að tala um einhverja snemmtæka íhlutun. Það verður að vera viðbót. Það verður að taka af þeim eitthvað af klöfunum sem þau eru að fá á herðarnar þegar þau eru ólæs í öðrum og þriðja og fjórða bekk. Það er ekki hægt annað því að annars líður þeim ekki vel. Í rauninni hef ég svo sem ekkert meira að segja, það er mér hjartans mál að við séum ekki svona ofboðslega lágt skrifuð. Ef við berum okkur t.d. saman við löndin í kringum okkur þá stöndum við okkur bara alls ekki nógu vel þegar kemur að því að mennta börnin okkar, því miður. En ég segi bara bjartsýni og bros og ég trúi því að við öll sem hér erum séum tilbúin, og allir sem að þessum málum koma, til að taka utan um það og ég er tilbúin að styðja hæstv. menntamálaráðherra í öllum hennar góðu verkum.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að fara yfir nokkra þætti í menntastefnunni til þess svara þeim áhyggjum sem hv. þm. Inga Sæland hefur. Þegar farið er yfir einstaka þætti menntastefnunnar þá er fyrsti liðurinn nám við allra hæfi. Þar stendur, með leyfi forseta: „Samfélaginu ber skylda til þess að hlúa sem best að velferð barna og ungmenna og tryggja öllum tækifæri til þess að þroskast og dafna á eigin forsendum innan menntakerfisins. Mikilvægt er að tryggja að allir finni sig í menntakerfinu og að stuðlað sé að jafnrétti innan þess.“ Nákvæmlega það sem hv. þingmaður hefur áhyggjur af. Staðreyndin er sú að ef um er að ræða dreng sem býr utan höfuðborgarsvæðisins og er með annað móðurmál en íslensku þá vegnar honum ekki eins vel í menntakerfinu. Þess vegna segir fyrsti liðurinn að það verði að vera jafnrétti innan menntakerfisins. Liður númer tvö, menntun um allt land, búseta á ekki að hafa áhrif á möguleika til náms, tekur einmitt á þessum þætti vegna þess að við sjáum að þarna er munur. Þriðji þátturinn, fjölbreytt samfélag: „Ísland er fjölmenningarsamfélag sem nýtir þá auðlind sem felst í fjölmenningarlegu skólastarfi, fagnar margbreytileika nemenda og nýtir til að efla samfélagið.“ Þarna erum við einmitt að fjalla um börn með annað móðurmál en íslensku. Í fyrsta sinn er búið að gera heildstæða stefnu til að ná utan um þennan hóp. Í fyrsta sinn er komið stöðumat til að meta hæfni og færni þessara barna þegar þau koma inn í menntakerfið. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni að við þurfum að gera betur. En þegar farið er yfir menntastefnuna þá er alveg ljóst hvert við stefnum. Þetta verður framúrskarandi menntakerfi árið 2030.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Eins og ég sagði áðan þá hef ég ekkert út á menntastefnuna sem slíka að setja, hún er geislandi fögur, eins og þar stendur. Það vantar ekkert upp á. Það vantar ekki þar upp á bjartsýni og bros og að gera sitt besta og að jafna aðstöðu nemenda úti um allt land og gera allt fyrir alla. Það sem ég er að tala um er að það er ekki nóg. Mér finnst ekki nóg að vera með þetta á blaði, frekar en bara stjórnarsáttmála eða hvað annað, um góðan vilja til góðra verka. Ég vildi í rauninni sjá aðgerðaáætlun, mjög stífa aðgerðaáætlun um það hvernig hæstv. menntamálaráðherra hyggst taka á þeim vanda sem ég hef verið að tala um hér, sem verið hefur risavaxinn vandi í mínum huga frá því að ég kom á þing og frá því að ég kynnti mér þær aðstæður sem mörg börn búa við hvað leshæfileika varðar. Þegar ég tala um að breyta kennsluforminu og kannski námsgögnum og gera hitt og þetta, þá er ég að tala um aðgerðir, ekki bara að setja orð á blað. Ég ítreka við hæstv. ráðherra að ég er ekki að setja út á menntastefnuna sem slíka, alls ekki. Ég er bara að segja að mér finnst við þurfa að gera betur. Mér finnst við þurfa að mölva niður ákveðna veggi og breyta áherslunum sem sett hafa börnin okkar í þá stöðu sem þau eru í dag. Ef við gerum það ekki mun þessi aðstaða ekkert breytast, þá verður áfram ákveðinn hópur, allt of stór prósenta, bæði af drengjum og stúlkum sem útskrifast úr 10. bekk illa læs og með lélegan lesskilning og eiga í rauninni enga framtíð fyrir sér í menntakerfinu til framtíðar, ekki neina. Það er bara því miður þannig. Mig langar að sjá breytingar á því verða að veruleika.
Virðulegi forseti. Þá er nú svo gott, hv. þm. Inga Sæland, að ná í menntastefnuna [[Gripið fram í.]]og sjá hvernig við ætlum að gera þetta vegna þess að að sjálfsögðu er búið að hugsa út í þetta. Þar stendur, með leyfi forseta: „Innleiðingu menntastefnunnar verði skipt í þrjú tímabil. Við upphaf hvers tímabils verði lögð fram innleiðingaráætlun ásamt aðgerðum og árangursmælikvörðum. Fyrsta áætlunin verði lögð fram og kynnt af ráðherra innan sex mánaða frá samþykkt tillögu þessarar.“ Hv. þingmaður minntist á það og segir að ekki hafi mikið breyst á þessum tíma. Niðurstöður úr hinni alþjóðlegu menntarannsókn PISA voru birtar árið 2018 eða 2019, afsakið, þetta gæti verið misminni hjá mér. [[Gripið fram í.]]- 2018. Það var auðvitað mæling sem átti sér stað 2015, 2016. Þannig að við erum núna og höfum verið á síðustu árum að móta stefnu sem er til þess gerð að ná bæði utan um grundvallarviðmið okkar og hugsun um jafnrétti til náms og að allir hafi þetta góða aðgengi sem okkur er svo mikilvægt. En við viljum líka vera fremst á meðal jafningja. Það var þannig árið 2000 að Ísland var í öðru sæti er varðaði lesskilning. En það hefur breyst og við höfum farið mjög gaumgæfilega yfir það hvers vegna það er. Menntastefnan endurspeglar það sem við þurfum að gera til þess að efla læsi og lesskilning. Við vitum hverja við þurfum að aðstoða betur. Ég vil líka nefna að ríkisstjórnin fór í það að veita stuðning við bókaútgáfu. Hvað hefur gerst? Á einu ári jókst útgáfa barna- og ungmennabókmennta um 47%. Það er auðvitað gert til þess að börnin okkar hafi meira efni til að lesa.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Ég hef í rauninni ekkert frekar að segja. Ég ítreka að það er ekki nóg að vera með fallega menntastefnu og það er ekki nóg að segja á blaðsíðu og PISA-kannanir og þetta og hitt. Við skorum þar eins illa og lélega og hugsast getur ef við berum okkur saman við nágrannaþjóðirnar þannig að ég myndi ekki einu sinni nefna hana hérna. En ég ítreka það enn og aftur að mér finnst að við eigum að gera börnin okkar læs áður en við spáum í nokkuð annað. Mér finnst að eina stefnan á öllu blaðinu ætti að vera læsi allra barna á Íslandi, hvar sem þau búa, þannig að þau eigi jöfn tækifæri til framtíðar og til náms til framtíðar. Það byggir allt á því að þau séu lesandi, skrifandi og reiknandi. Þessar greinar hafa gjarnan verið taldar vera okkar grundvallargreinar í öllu og sem fylgja okkur í gegnum allt menntakerfið og allt lífið í raun og veru. Það þarf að mylja niður múrana sem gera það að verkum að börnin okkar sitja enn þá mörg hver, allt of mörg, við það borð að vera nánast ólæs. Þess vegna segi ég enn og aftur: Ef það væri einhverja breytingu að sjá, ef það væri einhver samdráttur í því þegar verið er að gera mælingar og skoða hvernig börnunum okkar reiðir af - en þetta ólæsi eða lélegi lesskilningur virðist ekki vera á undanhaldi, því miður. Ég get ekki betur séð, miðað við orð þeirra kennara sem ég hef rætt við, en að lesskilningi sé hreinlega að hraka og þau skilji varla íslensku, skilji varla mörg orð og hugtök sem við höfum venjulega notað og annað slíkt. Þau virðast bara vera að detta úr málinu. Þetta er alvarleg staða, virðulegi forseti. Mér finnst þetta alvarleg staða.
Virðulegur forseti. Við fjöllum um tillögu til þingsályktunar um menntastefnu fyrir árin 2020–2030. Þetta plagg lítur út sem rosalega flott stefna og rosalega flottar umbúðir, en ég vona heitt og innilega að þetta verði ekki bara umbúðir heldur innihald og að séð verði til þess að við tökum skólakerfið okkar í gegn og stokkum það upp. Eins og fram kom áðan var gerð PISA-könnun 2018 og þar kom fram að 34% pilta áttu í erfiðleikum með að skilja einfaldan texta. Það er auðvitað grafalvarlegt mál. Það segir okkur líka að í háskólum, eins og staðan er í dag, eru 30% piltar og 70% stúlkur. Það hlýtur að endurspegla þetta. Piltarnir virðast einhvern veginn hafa setið eftir í skólakerfinu. Við verðum líka að átta okkur á því að í kerfinu eru piltar líklegri til að nota ólögleg efni, þeir eru líklegri til að vera gerendur og þolendur í eineltismálum og sjálfsmynd þeirra er eitthvað brotin, a.m.k. hjá einhverjum þeirra, sérstaklega ef þeir dragast aftur úr í skólakerfinu og ná hvorki læsi né góðum lesskilningi. Þá erum við komin í alvarlega stöðu. Það segir sig sjálft. Þar af leiðandi er meiri hætta á að þeir flosni upp úr skóla. Ef við skoðum t.d. fangelsin þá glíma þar 40–60% fanga við lestrarörðugleika, það er grafalvarlegt mál, og 50% af þeim eru með ofvirkni, athyglisbrest eða ADHD. Þar er nefnilega líka pottur brotinn í kerfinu hjá okkur. Það eru biðlistar eftir þessum greiningum í kerfinu í dag og við erum meira að segja komin í þá furðulegu stöðu að það eru eiginlega biðlistar til að komast á aðalbiðlistann, sem er auðvitað alveg skelfilegt og okkur til háborinnar skammar vegna þess að þetta eru þeir sem þurfa mesta aðstoð og eru í mestri hættu á að flosna upp úr skólunum. Það er fleira í þessu, eins og staða þeirra sem eru heyrnarlausir, blindir eða fatlaðir á einhvern hátt. Það kerfi þarf líka að taka til gagngerrar endurskoðunar. Þar þarf meiri aðstoð, meiri fagþekkingu og betri aðkomu að þeim málum. Við getum líka spáð í hvað kerfið okkar getur verið miskunnarlaust eða skrýtið. Við erum kannski með foreldra langveikra barna og fatlaðra og þau fá styrk. Viðkomandi foreldri vill kannski að nýta sér það í þessu ástandi, og taka bara einn kúrs í skóla. Bara einn kúrs. En þá missa þau bæturnar. Þá er þeim refsað í stað þess að verðlauna viðkomandi. Þetta getur verið læknir, sem ætlar að taka eina önn í skóla, hjúkrunarfræðingur, prófessor eða smiður sem vill nýta sér þetta, en þá erum við að refsa þeim. Við megum ekki gera svona hluti. Það er eitthvað rangt við þetta allt saman. Við erum búin að búa til ákveðinn kassa í menntakerfinu í dag en því miður passa bara ekki allir inn í kassann. Við þurfum að fara að hugsa út fyrir hann, við þurfum að virkja einstaklinginn. Mér finnst þetta vera komið á það stig að við þurfum að stokka upp skólakerfið að mörgu leyti. Það er mjög skrýtið að fara í gegnum skólakerfið og vera ekki læs, vera ekki með neinn lesskilning en eiga samt að læra tungumál, læra landafræði, læra ýmsa hluti sem maður getur ekki lært vegna þess að maður hefur ekki grunninn. Kerfið virðist ekki geta brugðist við þessu og þá verða þessir einstaklingar bara eftir. Þarna þurfum við að bregðast vel við. Mér líst alveg glimrandi vel á þessa stefnu og að það sé nám fyrir alla er bara frábært. Ég get heldur ekki annað séð en að það eigi að auka t.d. starfs-, iðn- og tækninám. Það er bara frábært ef við förum að gera þeim greinum hærra undir höfði í menntakerfinu, vegna þess að við getum ekki og eigum ekki að gera annað eins og staðan er í dag. Listnám, verknám, starfsnám, iðnnám og tækninám er auðvitað framtíðin. En eins og ég lagði hér áherslu á er aðalatriðið að efla læsi. Svo megum við ekki gleyma einum af mikilvægustu þáttunum sem er geðræktin, sem kemur fram í D.2. Það er hlutur sem taka þarf mjög vel á, vegna þess að þar er pottur brotinn. Svo er líka annað sem kemur fram hér og það er rödd nemendanna. Um leið og ég sá þetta, rödd nemenda, þá mundi ég að einhvern tíma vorum við á fundi með stúdentum og þeir sögðu: Jú, við fáum að vera með og jú, við erum kölluð inn í nefnd, en það er ekkert hlustað á okkur. Það skilar engu. Það hlýtur að vera rosalega sárt. Það er sagt: Nú erum við að fjalla um ykkar mál, tökum ykkur inn í nefndina og þið fáið að vera með. Það er eins og þau fái að vera með í lestinni en þau hafa á tilfinningunni að þau séu að eyða tíma, dýrmætum tíma í þessa vinnu og að það sé ekkert hlustað. Þetta hefur svolítið komið fram í þessu ástandi, í Covid-málunum, þá var sérstaklega bent á þetta. Stúdentunum fannst þetta mjög sárt, sem er ósköp skiljanlegt vegna þess að maður vill láta hlusta á sig, við viljum það öll. Þess vegna segi ég að við eigum að virkja þetta unga fólk sem vill koma og taka þátt í vinnunni og benda okkur á þá galla sem eru í kerfinu. Við eigum að hlusta og sérstaklega að nota það sem þau segja til að bæta ástandið.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessum umræðum hér á þingi. Þær eru mjög mikilvægar og þær koma akkúrat inn á kjarna þessarar menntastefnu. Ég átta mig á því sem mennta- og menningarmálaráðherra að mesta hreyfiafl samtímans er menntun. Ef ungur drengur eða ung stúlka eru ekki komin með ákveðinn lesskilning þegar þau hafa náð ákveðnum aldri, þá minnka tækifæri viðkomandi verulega. Ég ætla að taka sem dæmi eitt af því sem við sjáum og sem hefur verið gerast, og ég ætla að nefna Bandaríkin í þessu samhengi. Í þeim ríkjum Bandaríkjanna þar sem ekki hefur verið fjárfest nægjanlega vel í menntun eða nýsköpun, verða ekki til ný störf. Fólkið flyst frá þeim ríkjum. Við þekkjum þetta líka á Íslandi. Ef við pössum ekki upp á sterka, staðbundna menntun myndast ójöfnuður. Mér finnst menntastefnan einmitt ná utan um þá þætti sem við ræðum hér. Mig langar að nefna annað. Á tímabilinu 2006–2010 var ég varaformaður menntaráðs Reykjavíkurborgar. Eitt af því sem við lögðum sérstaka áherslu á voru börn með annað móðurmál en íslensku, og að huga að drengjunum. Fyrir þann tíma hafði ekki verið lögð sérstök áhersla á það. Þetta þurfum við að gera á landsvísu. Þessi menntastefna nær einmitt utan um þessa þætti. Og þegar hv. þm. Inga Sæland nefnir að það þýði ekkert að vitna í einhverjar blaðsíður o.s.frv., þá myndi ég einmitt segja: Jú, það er býsna gott, vegna þess að þetta er loforð þingsins um að hér verði framúrskarandi menntakerfi árið 2030.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta innlegg. Ég er alveg sammála því að ef við náum þessari menntastefnu fram er það bara hið besta mál. En það er annað sem er svolítið einkennandi í skólakerfinu og sem maður hefur rekið sig á, þ.e. einsleitni kerfisins að því leyti að við vitum t.d. að drengir sem glíma við lestrarörðugleika eða lesskilningsörðugleika og annað, eru kannski snillingar í einhverju öðru. Við gleymum oft að virkja þá. Við vitum sjálf að ef við höfum rosalega gaman af einhverju þá drekkum við það í okkur. Ef okkur finnst eitthvað rosalega leiðinlegt þá er mjög erfitt að eiga við það. Maður hefur oft rekið sig á það. Þeir eru kannski tölvusnillingar og þá þarf að virkja þann hluta. Það þarf að sjá til þess að maður þurfi ekki að vera snillingur í landafræði eða snillingur í að lesa trúarrit eða eitthvað annað til þess að fara í tölvunám, að hólfa það ekki niður svo maður geti tekið þá stefnu sem maður vill taka. Við þurfum ekki að setja okkur öll í það box, það þurfa ekki allir að vera snillingar í landafræði eða í einhverju, heldur er spurningin: Hefur þú gaman af því sem þú ert að gera? Og virkja þetta þannig að viðkomandi geti jafnvel orðið snillingur í tölvufræði eða í því sem hann hefur virkilega gaman af og ýta undir það sérstaklega.
Virðulegi forseti. Það er hárrétt að við verðum að hafa ástríðu fyrir því sem við erum að gera til að ná árangri. Þess vegna leggjum við mikla áherslu á að menntun sé fyrir alla og að námið mæti áhuga og hæfni hvers og eins. Menntakerfið þarf að vera það stórt að það nái utan um þetta. Hins vegar er það hárrétt sem komið hefur fram í þessum góðu umræðum, að ef ekki er nægilegur lesskilningur hjá viðkomandi barni mun það ekki þróa með sér ákveðna ástríðu fyrir viðfangsefninu. Þess vegna verðum við að styðja við börnin fyrr. Það er miklu auðveldara að aðstoða ungan dreng sem glímir við lesblindu þegar hann er fimm, sex og sjö ára, en þegar hann er orðinn 12 og 13 ára. Eins og staðan er í dag hefur það líklega aldrei verið jafn mikilvægt að börnin okkar hafi góða ritfærni og lesskilning vegna þess að þau nota snjalltæki mjög mikið og barn sem á erfitt með færa hugsun sína niður á blað eða í gegnum snjalltæki verður líka félagslega einangrað. Þannig að það er mikið undir og ég tel að Ísland sé þannig samfélag að við getum náð utan um þetta. Við vitum nákvæmlega hvað þarf að gera og hvernig við gerum það. Ég vil nefna líka eitt, ég geri það líklega í næsta andsvari, varðandi lesskilninginn og hvernig orðaforðinn hefur verið að þróast, sem er ein lykilbreytan í lesskilningi. Ég ætla að fara yfir það betur hér á eftir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta innlegg og ég er alveg sammála henni. En það er svolítið skrýtið þegar maður fer að spá í í hversu mörgum myndum lesblindan getur birst, það er alveg stórfurðulegt. Maður hefur orðið vitni að því að barn getur lesið á hvolfi en ekki hinsegin. Það getur verið snillingur í ensku og skrifað texta á ensku en á í erfiðleikum með íslensku. Sumir geta lært að lesa með leir, þ.e. með því að leira stafina. Það eru alls konar útgáfur af því hvernig einstaklingar fara að því að læra að lesa. Þess vegna finnst mér t.d. lestrarkerfið, sem við höfum verið með, vera orðið of einhæft. Jú, það nær kannski til stórs hluta af þeim sem eru lesblindir, en það eru alltaf einhverjir sem detta út fyrir vegna þess að kerfið er ekki nógu opið fyrir öllum möguleikum í þeirri tækni sem er til í dag og sem verið er að beita, sérstaklega hvað varðar drengi með lesblindu og hvernig þeir sjá hlutina. Því hefur oft verið haldið fram að mestu snillingar samtímans hafi verið lesblindir, jafnvel með ADHD og allan pakkann, og að þeir hafi öðruvísi þrívíddarskynjun en aðrir, sem hefur líka áhrif. Þetta eru einstaklingar sem hugsa kannski öðruvísi en hinir, en þetta geta verið snillingar. Við verðum líka að átta okkur á því að við gætum misst af algerum snillingum ef við pössum okkur ekki á að hjálpa hverjum og einum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna áðan um menntastefnuna. Stefnur eru þess eðlis að þær bera allt það besta í sér og leggja áherslu á allt það besta sem við reynum að draga fram. Það er eðli stefna. Hvernig við náum því fram er auðvitað undir okkur komið, undir ríkinu komið. Það er undir þeim komið sem vinna með stefnuna, þ.e. starfsfólkinu, auðvitað þeim stofnunum sem að henni koma og sveitarfélögunum líka. Mér finnst mikilvægt að menntastefnan tali við námskrána og að við berum dálítið saman hvort hér vanti eitthvað eða hvort hér sé eitthvað sem við þurfum að skoða betur eða eitthvað slíkt, þannig að þessar tvær mikilvægu stefnur tali saman, þ.e. námskráin sem er jú grundvallarplagg skólanna og svo menntastefna sem á að vera yfir. Það hefur margt komið fram og þar sem ég kem innan úr skólakerfinu rennur mér blóðið til skyldunnar. Mér fannst kannski helst til dökk myndin sem einhver dró upp áðan. Reynsla mín, upplifun og þekking á skólakerfinu er a.m.k. sú að þar starfar mjög frjótt fólk sem í vinnu sinni reynir sitt besta til að hafa menntunina mjög fjölbreytta. Hér var nefnt rétt áðan það að læra að lesa í gegnum leik. Það er auðvitað eitt af því sem er gert þegar börn koma úr leikskólanum inn í grunnskólann. Skólakerfin tala enn meira saman í dag en þau gerðu. Þetta er gríðarleg þróun sem hefur orðið á ekki svo mörgum árum, að mínu mati a.m.k. Það er auðvitað eitt af því sem skiptir máli. Sannarlega glímum við við alls konar erfiðleika í skólunum. Þar eru börn sem búa ekki eins vel og önnur eða eiga við ýmsa erfiðleika að etja og það er oft flókið að finna úrlausnir sem passa fyrir alla. Ég vil leyfa mér að segja að kennarar geri sitt besta til að reyna það. Markmiðið er auðvitað að efla færni allra nemenda til að ná fram almennri velferð þeirra og sinna einstaklingsbundnum þörfum þeirra. Ég hef velt því líka fyrir mér oft og tíðum, og það var mikið rætt og hefur í gegnum tíðina verið mikið rætt, að skólastarfið sé og hafi verið dálítið mikið niðurnjörvað í mínútur og allt slíkt. Það hefur sumum fundist vera til trafala fyrir starfið þó að það hafi breyst líka í gegnum tíðina að einhverju leyti. Það er eitt af því sem að mínu mati þarf einhvern veginn að endurskoða. Það stýrist dálítið í gegnum kjarasamninga og mínúturnar sem þar eru undir. Það setur sannarlega ákveðnar skorður og okkur hefur kannski ekki gengið alveg nógu vel að vinna með það að mínu mati. Ég held að það sé mikilvægt fyrir nemandann að ná heildrænum árangri. Talað er um, eins og nefnt var áðan, að læra í gegnum leik. Það er þessi skapandi hugsun og verkþekking sem eykur færni, m.a. til að lesa. Um leið og nemanda líður vel í því sem hann er að gera er hann fljótari að tileinka sér lesturinn. Af því að hér var talað um langan vinnudag nemenda þá fjallaði lokaverkefni mitt og samstarfskonu minnar m.a. um heimanám. Mér þykir það eiga að vera hið allra minnsta en það á alltaf að vera í formi þess að lesa. Það er líka hægt að gera heima á margvíslegan hátt. Það þarf ekki að vera kvöð eftir vinnudag. Það er hægt að gera á marga vegu og fyrst og fremst þurfa foreldrar að gefa sér tíma til að sinna því, ekki að vera að gera eitthvað annað á meðan þeir eru að hlusta. Hér var rætt um PISA og að allir séu settir í sama box en PISA setur nemendur vissulega í sama box. Það er umdeildur mælikvarði á árangur nemenda og gæði skólastarfs, eins og flest próf sem eru samræmd af einhverjum toga. Ég held að það verði aldrei svo að öllum líki en sannarlega er gott að hafa einhver viðmið. Við þurfum auðvitað að hafa þau til að geta togað okkur eitthvað áfram. En við megum ekki festast í þeim enda eru grunnskólarnir sérstaklega, og reyndar líka framhaldsskólarnir, með fjölbreytt námsmat þar sem hæfileikar nemenda njóta sín. Ég vildi bara koma hingað upp þar sem mér finnst málið mikilvægt. Ég hlakka til að vinna með málið þegar við fáum það til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd og ég vona að við getum afgreitt það tiltölulega hratt af því að hér eru góð áform, áform um að innleiða stefnuna í þremur tímabilum og það er mikilvægt að geta byrjað sem allra fyrst að vinna eftir henni. Það verður áhugavert að sjá hvernig til tekst eftir fyrstu sex mánuðina. Við getum svo haldið áfram og velt því fyrir okkur hvort eitthvað þurfi að lagfæra eða hvort okkur hafi tekist sérstaklega vel með eitthvað og þá hvers vegna. Þetta starf er bara þess eðlis að við viljum rýna það alla daga. Ég er ánægð með að það sé komin fram stefna. Mér finnst skipta máli að við höfum verkfæri til að vinna með og ég er sammála því sem fólk hefur talað um, að það sé sammála stefnunni, að hún sé afskaplega fín og allt það. Eins og ég sagði í upphafi eiga stefnur að vera þannig en það skiptir máli að við búum svo um hnútana að skólarnir geti farið eftir þeirri stefnu. Þar berum við ábyrgð hér á Alþingi en einnig sveitarfélögin. Af því að við erum búin að tala svo mikið um þetta erfiða ástand sem felst í áskorununum vegna Covid finnst mér ágætar þær fréttir sem eru að berast af auknum bókalestri á þessum tímum - en búið er að gera tvær kannanir með dálitlu millibili - og ekki síst þar sem börn eru á heimili. Það þykir mér afskaplega jákvætt og ég vona að það haldi áfram þó að frelsi okkar verði vonandi meira fljótlega.
Virðulegi forseti. Mér er ljúft og skylt að fara í andsvör og fara aðeins yfir það sem fram kom í máli hv. þingmanns er varðar aðalnámskrána. Við fjöllum að sjálfsögðu um hana vegna þess að samspil allra þátta í menntakerfinu og samræmi á milli þeirra skiptir mjög miklu máli. Við nefnum undir liðnum E.2., með leyfi forseta: „Aðalnámskrár skulu endurspegla menntastefnu og styðja við hæfni til framtíðar. Þær verða endurmetnar með þetta í huga og tryggt að þær styðji við alþjóðlegar skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist. Áhersla verður á að í boði séu fjölbreytt námsgögn sem taka mið af möguleikum stafrænnar miðlunar og margbreytileika nemenda.“ Með því er verið að tryggja að samspil sé á milli menntastefnu og aðalnámskrár fyrir öll skólastig. Þegar við vorum að undirbúa menntastefnuna var námskráin að sjálfsögðu grunngagn í því eins og ég held að hv. þingmaður sjái. Ég tel mjög mikilvægt að við ræðum að samþykkt sé þingsályktun um menntastefnu sem nær til framtíðar og að Alþingi sé sammála um þessar fimm stoðir, þ.e. jöfn tækifæri fyrir alla, kennslu í fremstu röð, hæfni fyrir framtíðina, vellíðan í öndvegi og gæði í forgrunni. Svo er hægt að byggja á því þannig að ákveðinn stöðugleiki og fyrirsjáanleiki sé í því hvernig við nálgumst menntun í landinu. Við notuðum líka mikið af tölfræði þegar við vorum að setja menntastefnuna saman og skoða hvar við gætum gert betur, hverja við þyrftum að styðja betur við. Þannig varð menntastefnan til.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum andsvarið. Ég þykist alveg vita að þetta grundvallarplagg hafi einmitt verið haft til grundvallar þegar verið var að vinna þetta. Það sem ég er kannski að velta upp eru hugtök eins og sjálfbærni og ýmislegt fleira sem mér fyndist að mættu koma fram, hugtök sem við lögðum mikla áherslu á þegar við vorum að breyta námskránni síðast sem gríðarlega mikil vinna fór í. Það er kannski eitt og annað slíkt sem ég myndi vilja lesa saman. En ég er alveg sammála hæstv. ráðherra og þeim sem hér hafa talað um að þetta er gott plagg og þar er farið í örstuttu máli yfir áherslurnar. Af því að ég kem úr náms- og starfsráðgjöfinni veit ég að þar komu fram athugasemdir þar sem var óskað eftir að textinn þar yrði ítarlegri. Það er væntanlega eins og með svo margt annað að fólk vill koma sínu vel á framfæri. Það kemur væntanlega allt í ljós þegar við förum að vinna málið í nefnd og fáum umsagnir um það sem verða væntanlega fyrst og fremst frá skólasamfélaginu og frá sveitarfélögum líka, myndi ég ætla. Ég er alla vega ánægð með þetta plagg því að ég tel mjög mikilvægt að við höfum svona ramma. Það leiðbeinir okkur áfram um það hvernig við viljum sjá þetta til langrar framtíðar, eins og ráðherrann nefndi, en líka um leiðirnar sem við þurfum að fara að því. Það er mjög mikilvægt að við getum séð þær fyrir þegar kemur að innleiðingunni, að við sjáum á hverju tímabili mælikvarðana, aðgerðirnar og allt það. Það held ég að sé afar mikilvægt.
Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að sjálfbærni skiptir mjög miklu máli og þessi menntastefna endurspeglar auðvitað allar þær alþjóðlegu skuldbindingar sem tengjast heimsmarkmiðunum, menntun fyrir alla, sjálfbærni og annað. Það er að sjálfsögðu haft í huga þegar við vinnum að menntastefnunni. Það verður líka að segjast eins og er að þegar við vorum að vinna þingsályktunina sjálfa þurfti að stytta hana svolítið, svo að ég sé alveg hreinskilin. Krafa var um að hún væri gerð með þessum hætti. Ég er mikil samvinnukona og ef eitthvað kemur fram í hv. allsherjar- og menntamálanefnd um að við þurfum að bæta í eða eitthvað slíkt þá er ég mjög opin fyrir því. Þingsályktunin var fyrst 30 blaðsíður, svo að ég segi það alveg eins og er. Ef eitthvað hefur fallið út sem við viljum ekki er ég bara mjög opin fyrir því að það sé endurskoðað, svo að ég upplýsi hv. þingmann um það. Eins og kom fram í framsögu minni var mikil áhersla á sjálfbærni og sjálfbæra þróun. Ég tel að hlutirnir lifi lengur ef nálgunin er út frá sjálfbærni í öllu, hvort sem það er greiðslujöfnuður, lestur barna eða aðkoma foreldra. Það á líka við um menntastefnuna.
Herra forseti. Ég hef svo sem ekki miklu við þetta að bæta. Ég tek alveg undir að svona plögg eru þess eðlis að þau eiga að vera hnitmiðuð. Eins og kemur fram í upphafi eru auðvitað undirliggjandi árangursmælikvarðar, aðgerðaáætlanir og annað slíkt, þ.e. hvernig ná eigi hlutunum fram. Í sjálfu sér er ekkert betra að hafa textann neitt sérstaklega langan. Það er einmitt eitthvað sem við komum til með að fara yfir, hvort okkur finnst eitthvað hafa fallið út eða hvort við getum sætt okkur við þetta eins og það kemur fyrir. Ég er alla vega afskaplega ánægð með plaggið og held að það ætti að vera hægt að vinna það nokkuð hratt og örugglega í nefndinni.
Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á því að óska hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra til hamingju með þessa menntastefnu. Ég held að það sé til fyrirmyndar að við tökum hana til umræðu hér á þingi. Eins og fram kom í andsvarinu er hún stutt og hnitmiðuð, en mér sýnist býsna vel valdir þeir lykilþættir sem ég held að við ættum öll að geta verið sammála um. Ég náði því miður ekki að fylgjast með allri umræðunni sem farið hefur fram um þetta mál. Það var vegna þess að ég átti fund með ungum umhverfissinnum. Ég nefni það hér vegna þess að mér finnst við allt of oft tala um hvert ungdómurinn sé eiginlega fara og hver vandamálin séu í menntakerfinu okkar. En eftir að hafa setið fund með ungum umhverfissinnum sem hafa óskað eftir því að funda hér með öllum þingflokkum þá hugsaði ég: Vá, hvað þetta er flott ungt fólk sem hefur fyrir því að hafa samband við þingmenn og koma sínum málum á framfæri með málefnalegum og flottum hætti. Nýverið komu til okkar í hv. efnahags- og viðskiptanefnd ungar konur úr grunnskóla sem færðu rök fyrir því að afnema ætti virðisaukaskatt af tíðavörum. Ég var nú virk á mínum yngri árum en ekki hefði mér hugkvæmst að fara að skrifa erindi til þingsins og mæla fyrir slíkum málum. Ég held að við getum verið stolt af unga fólkinu okkar og þá hlýtur að vera eitthvað ofboðslega gott við menntakerfið fyrst unga fólkið er eins og það er. Ég hjó eftir því í upphafi þessarar umræðu að hv. þm. Inga Sæland talaði fyrir íslenskunni og lestrinum sem ætti að skipta öllu máli og að kannski ætti ekki að kenna neitt annað en það. Ég vil alls ekki fara þá leið. Ég á þrjú börn og alla vega tvö þeirra glíma við lesblindu og hafa átt í miklum erfiðleikum með að læra að lesa og fundist það leiðinlegt, vegna þess að allt sem er erfitt er yfirleitt leiðinlegt. Þá er svo mikilvægt að skólinn okkar kenni börnum ýmislegt á yngstu stigunum og sé með fjölbreytt námsframboð þannig að krakkarnir finni hvar styrkleiki þeirra liggur og nái að þroskast í gegnum hann. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Þá kom aðeins til umræðu þetta með aukagreinarnar, sem ég held að sé mikilvægt, en ég átta mig samt sem áður á því að við í stjórnmálunum og við sem eldri erum höfum kannski verið allt of dugleg við það, eins og ég hef heyrt suma kennara segja, að henda alls konar verkefnum inn í skólakerfið. Því miður er það bara þannig að við búum í breyttu samfélagi og við gerum alveg ofboðslega miklar kröfur til menntastofnana okkar, og miklu meiri kröfur en gerðar voru áður. Það getum við líka þakkað hæfu fólki sem starfar í skólunum. Síðustu mánuðir hafa svo sannarlega sýnt að þarna er hæft fólk sem hefur einhvern veginn tekist að umbylta öllu sínu starfi á tímum Covid og tekist á við gríðarlegar takmarkanir. En allt sem ég hef séð hefur verið alveg ofboðslega vel gert og á það fólk miklar þakkir skildar fyrir það. Mig langaði aðeins að koma inn á það sem hæstv. ráðherra nefndi áðan um mikilvægi þess að námsgögn séu við hæfi beggja kynja og vil nefna kennsluaðferðir og aðbúnað í skólum. Ég á, eins og ég sagði áðan, þrjú börn, ég á tvo drengi og alla vega annar drengurinn er algerlega handviss um að skólinn sé algjörlega sniðinn fyrir stúlkur en ekki drengi. Og hvað sem okkur kann að finnast um það, hvort það er rétt eða rangt, þá er það hans upplifun og það er slæmt. Þannig að við þurfum að huga betur að því að bæði kynin og auðvitað bara allir einstaklingar upplifi sig þannig að verið sé að horfa á þá og þeirra þarfir. Mér sýnist stefnan taka mjög vel á því og við höfum lengi talað fyrir einstaklingsmiðuðu námi. Svo er aftur á móti spurning hvernig skólunum er gert að koma til móts við þá kröfu sem við höfum sett fram um einstaklingsmiðað nám. Við þurfum að huga sérstaklega að því, og ég beini því líka til hæstv. menntamálaráðherra að huga sérstaklega að skólunum. Þá horfi ég einkum á grunnskólana sem eru á forræði sveitarfélaganna, sem við vitum að eru núna að glíma við töluvert tekjufall og þurfa að horfa vel í reksturinn. Þá vil ég líka brýna sveitarstjórnarfólkið okkar til að halda utan um skólana. Ég held að við höfum öll lært það í síðustu kreppu að það borgar sig ekki að spara aurana þegar kemur að skólakerfinu okkar. Mig langaði að nefna hérna sérstaklega kafla C í menntastefnunni, varðandi hæfni fyrir framtíðina. Þetta er allt rosalega mikilvægt og þess vegna er erfitt að fara að raða því í mikilvægisröð, en punktur nr. 6, Sköpun og gagnrýn hugsun, held ég að sé grundvöllur hæfni til framtíðar, þ.e. að börnin okkar séu með gagnrýna hugsun, ég tala nú ekki um á tímum samfélagsmiðla þar sem upplýsingar flæða og börnin eru með tæki í vasanum þar sem þau geta fengið upplýsingar um nánast allt. Þar af leiðandi þurfa þau að hafa mjög gagnrýna hugsun til að átta sig á því hvað af þessu er rétt og satt og hvaða spurninga maður á spyrja þegar upplýsingar flæða. Sama er með sköpunina. Á tímum sem þessum þegar tæknin er alltaf að taka yfir nýja og nýja hluti þá er eitt sem við vitum að tæknin mun ekki taka yfir og það er sköpunin og hæfni til þess að horfa út fyrir kassann og finna nýjar leiðir til að skapa nýja hluti. Mig langar líka að nefna kafla D, Vellíðan í öndvegi. Ég tek undir það og þarna er punktur nr. 2, um geðrækt og hversu mikilvæg hún er á tímum sem þessum. Við höfum talað mjög mikið um geðheilbrigðismál, aðgengi að sálfræðingum og höfum stigið stór skref í þessum sal, og hæstv. heilbrigðisráðherra líka, í því að efla geðheilsu og aðgengi okkar að meðferð varðandi slíkt. Þar þarf að hugsa inn á við og vera í forvörnum líka þegar kemur að geðheilbrigðismálum. Heilsuefling er þarna nr. 1. Heilsuefling og geðrækt eru auðvitað algerlega samtvinnaðar. Við höfum lengi kennt börnum hversu mikilvægt er að borða hollan mat og hreyfa sig, allir eiga að vita eitthvað um það. En hvað með að rækta líka geðheilbrigðið og kenna börnum að takast á við mismunandi tilfinningar? Það er ógnvekjandi hversu mikið er um kvíða og oft og tíðum held ég að hægt væri að koma fyrr til móts við unga einstaklinga með því hreinlega að kenna þeim að takast á við mismunandi tilfinningar, nota aðferðir hugrænnar atferlismeðferðar, svo að ekki þurfi allir á þjónustu okkar frábæra heilbrigðisstarfsfólks að halda heldur geti sumir svolítið hjálpað sér sjálfir með ákveðnar forvarnir að leiðarljósi. En ég óska hv. allsherjar- og menntamálanefnd góðs gengis við að fjalla um þetta mál og tel það mikilvægt, enda vitum við öll að grunnurinn að velferðarhagkerfi okkar liggur í menntuninni.
Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að fjölbreytileiki sé í menntakerfi okkar. Við leggjum auðvitað áherslu á að bæta lesskilning og ég er á því að hann sé alveg gríðarlega mikilvægur. Eins og komið hefur fram í umræðunum sjáum við til að mynda hversu hátt hlutfall fanga glímir við lestrarörðugleika. Það hefur alltaf komið mjög illa við mann að menntakerfið hafi einhvern tíma mögulega brugðist þessum einstaklingum eða að þeir hafi þurft fyrr á miklu meiri aðstoð að halda. Eins og kom fram í máli mínu hér fyrr sjáum við að það er munur á því hvenær íslenska menntakerfið kemur til aðstoðar þegar það eru til að mynda lestrarörðugleikar, við höfum verið að gera það á seinni stigum, þegar börnin eru eldri, meðan t.d. finnska menntakerfið kemur fyrr inn og með meiri stuðning. Og hvað gerist þá? Þá minnkar þörfin á stuðningi seinna meir þannig að viðkomandi aðili er betur til þess fallinn eða í betri aðstöðu til að ná tökum á sínu námi. Ég tel að það sem kom fram í máli hv. þingmanns, um sköpun og gagnrýna hugsun, skipti öllu máli þessa dagana vegna þess að það er mjög auðvelt að ná sér í þekkingu, en skilurðu þekkinguna, geturðu gagnrýnt hana? Þess vegna leggjum við mikla áherslu á þennan þátt sem hefur auðvitað alltaf skipt mjög miklu máli en sérstaklega nú.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið og ég tek alveg undir það að læsi og lesskilningur er auðvitað undirstaðan að öllu öðru námi, það er þannig. Ég verð reyndar að segja og ég tek fram þegar ég ræði þessi mál - ég á marga góða vini sem eru kennaramenntaðir en ég er það ekki - að ég ætla ekki að þykjast vera neinn sérfræðingur í því. Ég er ekki meiri sérfræðingur en það að ég hef sjálf lært að lesa og kennt þremur börnum að lesa. Ég hef lengi pirrað mig á, svo ég noti bara það orðalag, áherslum á hraðlestur og að mæla orð á mínútu vegna þess að mér finnst lesskilningur svo miklu mikilvægari. Við sjáum í þessum greiningum að krakkar ná oft ágætisárangri í lestri en svo kemur bara í ljós á seinni stigum að lesskilninginn vantar. Það skiptir auðvitað mun meira máli en hraðinn þó að hann geti augljóslega unnið með manni, sérstaklega þegar lengra er komið inn í námið. En það er mikilvægt að við vinnum með lesturinn þannig að börn hafi gaman af því að lesa og þá komum við auðvitað inn á bækur. En við getum líka í námi almennt horft á aðgengi að alls konar námsgögnum af því að þau eru ekki lengur bara bækur, það er rosalega mikið á internetinu, Youtube-vídeó og slíkt. Börn í dag fá þekkingu sína af mismunandi miðlum og þar þurfum við að huga sérstaklega að íslenskunni. Ég tek heils hugar undir það.
Virðulegi forseti. Ég vil upplýsa hv. þingmann um það að við erum núna að þróa mælikvarða eða mælitæki til að mæla lesskilning, þannig að það fari saman leshraði og lesskilningur. Eitt af því sem við sjáum þegar við skoðum hina alþjóðlegu menntarannsókn, PISA, en menn hafa mismunandi skoðanir á henni, að lesskilningur barnanna okkar er að minnka. Við spyrjum okkur auðvitað: Bíddu, hvað er að gerast? Eitt af því er að orðaforði barna í íslensku er ekki nógu mikill. Ef þú hefur ekki skilning á um, ef ég man rétt, 88% eða 90% af því sem er fyrir framan þig, þá minnkar ályktunarhæfnin og sú gagnrýna hugsun sem þarf að hafa til að geta leyst verkefnið. Þess vegna erum við að fara í það að auka orðaforðann. Við erum að þróa námskeið og förum í starfsþróun til að styðja betur við hann og ná honum aftur upp, ef ég má orða það þannig. Mig langar aðeins að koma inn á rödd nemenda og af hverju hún er þarna í stefnunni. Það hefur komið fram í umræðum að við þyrftum að hlusta betur. Ég get bara fullvissað þingheim um að við erum að hlusta. Mikið af því sem við erum að gera þessa dagana snýr að því, t.d. með þann sveigjanleika sem er í námsmatinu, það er verið að koma til móts við það nánast alls staðar. Einnig vil ég nefna að við höfum verið að hlusta og farið í meiri sveigjanleika varðandi Menntasjóðinn. Við tökum tillit til þess að námsframvinda er ekki nákvæmlega eins núna í Covid og hún var áður, þannig að við erum svo sannarlega að hlusta. Rödd nemenda er í menntastefnunni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra aftur og tek undir mikilvægi þess að hlustað sé á nemendur, það er mikilvægt við mótun stefnu, og það er líka mikilvægt í menntun almennt að þeir læri um lýðræði og mikilvægi þess að láta rödd sína heyrast þannig að það er mikið fagnaðarefni. Ég hygg að búið sé að vinna mjög vel í þessum málum - og af því að ég sé hæstv. barnamálaráðherra hérna í salnum vil ég segja að rödd barna skiptir máli, þau eiga að læra að það skiptir máli að taka þátt og láta í sér heyra. Mig langar bara aðeins að koma inn á það sem hæstv. ráðherra nefndi varðandi læsi, ég fagna því mjög að við horfum í auknum mæli á lesskilninginn. Ég held að við flest áttum okkur á, ef við lítum á orðaforðann, að því miður er hann að fara töluvert niður á við og maður finnur það þegar maður les fyrir börn bækur sem eru kannski, hvað eigum við að segja, meira en tíu ára gamlar eða eitthvað svoleiðis, að þar er oft orðaforði sem börnum í dag er síður tamt að nota. En þá kemur fram hvað þau eru orðin rosalega góð í ensku vegna þess að þau eru einmitt að nota miðla þar sem enskan er svolítið alls ráðandi. Ég verð að viðurkenna, eigandi einn 13 ára, að hann er stundum með orðið á ensku en vantar það jafnvel á íslensku. Það er sérstakt, ég viðurkenni það. En ég ætla samt að fagna því að hann er þá rosalega góður í ensku. Það er líka gott. En þarna er einmitt komið að punkti tvö, sem er framþróun íslenskunnar og hvað við þurfum að vera stöðugt á tánum. Við erum það varðandi miðlana okkar, að þróa íslenskuna inn í þetta tækniumhverfi allt saman og mikilvægi þess að við bjóðum upp á gæðaefni. Þegar ég segi við, þá þarf gæðaefni á íslensku að vera í boði á þessum miðlum öllum. Ef við sem ríkisvald getum stutt við það þá er það af hinu góða.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að kynna okkur þessa stefnu. Stefna eins og þessi verður náttúrlega ævinlega almennt orðuð og jafnvel opin í báða enda. Það eru samt nokkur atriði sem ég hefði viljað hnykkja á, sem mér finnst að leggja þyrfti meiri áherslu á í þessari umræðu. Ég vil byrja á því að fara með brot úr ljóði Einars Benediktssonar, sem heitir Móðir mín. Þar segir, með leyfi forseta: Við spor hvert um Bifröst, að Heljar hyl, til himins vor tunga hjó vörðu. Þú last - þetta mál með unað og yl yngdan af stofnunum hörðu. - Ég skildi að orð er á Íslandi til um allt sem er hugsað á jörðu. Það er kannski þetta sem er grunnstefið í því sem ég ætlaði að nefna, sem er íslenskukennsla, læsi og málskilningur. Ekki bara lesskilningur heldur málskilningur. Ég hnaut um lið C.2., sem heitir Framþróun íslenskunnar. Ég hefði í sjálfu sér viljað kalla þennan lið Varðveisla íslenskunnar. Íslenskan er náttúrlega undir ágjöf hvaðanæva að. Ég veit ekki hvort ég á að segja að helstu óvinir íslenskunnar séu íslenskir auglýsingatextasmiðir og fjölmiðlamenn en það jaðrar við að ég geri það vegna þess að það ágæta fólk, sem á að vera leiðarvísir fyrir okkur öll, hefur fyrir okkur vont mál á hverjum einasta degi, og ekki bara okkur heldur börnunum okkar sem halda að íslenska eigi að hljóma svona, sem er ekki. Í annan stað langaði mig líka til að hnykkja hér á íslensku fyrir útlendinga. Það er í sjálfu sér minnst á það en það er ekki minnst á börn. Rannsóknir hafa sýnt að barn þarf fyrst að læra móðurmálið sitt ef það á að ná árangri í máli númer tvö. Ef það gerir það ekki getur staðan orðið sú að barnið nær ekki færni í móðurmálinu sínu og ekki heldur í máli númer tvö. Við höfum því miður þegar dæmi um þetta þar sem börn af erlendum uppruna eru hvað fjölmennust á Íslandi vegna þess að við gættum ekki að þessu á sínum tíma þegar þau komu hingað. Við þurfum að vinda bráðan bug að því að vinna á þessu vandamáli. Hér er líka liður A.4, um snemmbæran stuðning, og aftur segi ég: Svona stefna þarf örugglega að vera almennt orðuð o.s.frv., en ég sakna þess nokkuð að þarna skuli t.d. ekki vera sérstaklega minnst á lesblindu, einhverfu og ADHD. Að mínu áliti og margra annarra þarf að fara í sérstakt átak núna, og hefði þurft fyrir löngu, til að aðstoða fólk sem er að glíma við lesblindu. Jú, hér er talað um að finna út sem fyrst hvaða börn þurfa á stuðningi að halda og hvar, ég virði það. En ég segi aftur: Ég hefði viljað að tekið væri á þessum þremur áskorunum, þ.e. lesblindu, einhverfu og ADHD. Allt of lengi hafa einstaklingar sem glíma við þetta þrennt verið afgreiddir í skólakerfinu, að þeir geti ekki lært, að það sé eitthvað að þeim o.s.frv. Ég hitti ágætan mann ekki alls fyrir löngu, á fimmtugsaldri, sem rekur stórt fyrirtæki í byggingariðnaði og er mjög farsæll. Hann sagði mér að hann hefði glímt við lesblindu alla sína ævi. Honum gekk mjög vel í námi en hann þurfti að berjast í gegnum námið af því að hann var að glíma við lesblindu. En hann ætlaði ekki að hætta fyrr en hann gæti lesið sér til skemmtunar, ekki bara til gagns heldur til skemmtunar, og því fór hann á sérstakt námskeið. Hann sagði við mig: Það er á síðustu einu til tveimur árum sem ég get lesið bók án þess að líða eins og ég sé sjóveikur. Þessi ágæti maður barðist og hann hafði sigur. En það eru mjög margir sem berjast en gefast upp, skiljanlega. Það er það fólk og það eru þau börn sem við þurfum að grípa. Þess vegna eru það mér nokkur vonbrigði að þetta atriði skuli ekki vera sett inn. Okkur er brýn þörf á því að efna til átaks til þess að koma auga á lesblindu og aðstoða fólk alveg fram eftir ævinni til að vinna bug á henni. Það kemur kannski inn á það sem hér er kallað Menntun alla ævi. Það er mjög göfugt en mér finnst mjög brýnt að þetta atriði verði sett þar inn. Fólk sem glímir við einhverfu er oft haldið snilligáfu á ákveðnum sviðum sem þarf að rækta og næra til að þetta fólk njóti sín, til að þessi börn njóti sín og til að þeim vegni betur. Þetta er það sem ég hefði kannski viljað fá meira þarna inn, að vísu er það líka annað. Ég er ekkert mjög impóneraður yfir kaflanum um læsi. Þegar ég tala um málskilning þá á ég t.d. við að lykillinn að því að öðlast málskilning getur verið að læra ljóð. Nú glottir einhver og segir að þetta sé bara út af aldrinum sem ég er á og allt það, en það er ekki svoleiðis. Ég lærði ljóð þegar ég var barn og aldrei mér til gagns, fór ekki að lesa ljóð mér til gagns fyrr en rétt fyrir miðjan aldur. Ég missti þar með af ýmsum gullkornum sem hafa fylgt mér síðan. Þetta er svo auðvelt núna. Við getum kynnt Jóhannes úr Kötlum fyrir börnunum með því að syngja með Valgeiri Guðjónssyni, svo að ég nefni eitt dæmi. Við getum lært Stein Steinar með því að syngja með Magnúsi Eiríkssyni. Þetta er bara spurning um aðferð. Síðan er náttúrlega alls ekkert skilyrði að ljóðahöfundur sé löngu dauður til að njóta hans. Kennum börnunum ljóðið hans Megasar, Tvær stjörnur, svo að ég nefni bara eitt dæmi. Þetta er eitthvað sem mér finnst að ætti að koma hér inn. Í ljósi þess sem maður sér og heyrir til fólks á ýmsum aldri þá finnst mér einhvern veginn að móðurmálskennsla undanfarandi ára hafi nánast verið í rúst. Við verðum að bregðast við á næstu tíu árum. Hér segir að þetta sé spurning um framþróun en ég vil heldur tala um varðveislu, vegna þess að ef við gætum ekki að okkur þá er ekkert víst að íslenskan verði til eftir tíu ár. Við þurfum að gæta að því. Nú er ég ekki að kynna neina hreintungustefnu en manni finnst það samt sem áður mjög súrt þegar fólk, bara þrítugt eða fertugt, kann ekki einföldustu fallbeygingar o.s.frv. Það bendir til þess að eitthvað hafi brugðist og við þurfum að bregðast við til þess að börnin okkar fari ekki öll að tala eins og danskar kaupmannsfrúr gerðu á miðri síðustu öld af því að þær nenntu ekki að læra beygingarnar. Stefnan er góðra gjalda verð og ég þakka fyrir hana. Ég hlakka til að takast á við hana í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég endurtek þakkir mínar til hæstv. ráðherra fyrir að koma með hana hér inn. Ég sé að það er drjúgt verk að vinna fyrir nefndina. Auðvitað tökum við vel við því, því að mennt er máttur.
Virðulegur forseti. Mig langar í stuttu máli aðeins að fara yfir þau atriði sem komu fram í máli hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar. Í fyrsta lagi er það svo að við fjöllum um læsi í menntastefnunni. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Það er hluti þjóðmenningar okkar að allir geti lesið sér til gagns og gamans.“ - Þá verður mér hugsað til félaga hv. þingmanns sem sagði: Ég ætla ekki að gefast upp varðandi lesturinn fyrr en ég hef gaman af honum. - „Læsi er lykill að lífsgæðum og endurspeglar hæfni fólks til að skynja og skilja umhverfi sitt, náttúru og samfélag á gagnrýninn hátt og eflir það til virkar þátttöku í mótun þess. Lestur er öflugasta tæki nemenda til að afla sér þekkingar og tjáning í ræðu og riti er forsenda þátttöku í lýðræðissamfélagi. Þess vegna leggur menntastefna sérstaka áherslu á málskilning, lesskilning, tjáningu, ritun og hlustun og aðgerðir sem miða að því að mæta þeim sem glíma við lestrarörðugleika. Leitast verður við að tryggja virkni alls samfélagsins við að bæta læsi og þá sérstaklega aðkomu heimila, bókasafna, rithöfunda og fjölmiðla.“ Í þessari málsgrein, hv. þingmaður, er verið að fjalla um þessa þætti, m.a. lesblinduna sem flokkast undir lestrarörðugleika. Einnig vil ég nefna að snemmbær stuðningur nær yfir einhverfu, hann nær yfir ADHD, hann nær yfir fleiri þætti. Ég legg gríðarlega mikla áherslu að við náum utan um þessar áskoranir sem komu fram í máli hv. þingmanns.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta. Jú, jú, ég minntist á það í minni ræðu að hér væru kaflar um það sem ráðherrann fór yfir. Ég sagði það mína skoðun og ég er enn á þeirri skoðun að það sé ekki kveðið nógu sterkt að orði. Mér finnst núna að það þurfi að koma inn í þennan texta að hér þurfi átak, það sé átaks þörf og stefnan feli í sér að það verði gert átak nú þegar og það endist okkur út þann tíma sem stefnan tekur til. Ég gerði mér alveg grein fyrir því að bæði í kaflanum um snemmbæran stuðning og læsiskaflanum væri tæpt á þeim atriðum sem ég hef verið að tala um. En ég segi aftur: Ég hefði kosið að hér væri sterkar að orði kveðið. Ég sé t.d. ekki neins staðar hér og hef ekki séð núna, ef ég gaumgæfi textann aftur, að þetta vandamál sé sérstaklega tekið til, þessi áskorun sem ég talaði um hér áður, þ.e. að kenna börnum innflytjenda sitt eigið móðurmál meðfram því sem þau læra íslensku. Ég held að það sé algjör nauðsyn á því. Við erum að fá til okkar meira fólk að utan en við höfum lengi fengið og okkur ber skylda til þess, þegar við höfum tekið á móti því ágæta fólki og börnunum, að sjá til þess að þau verði ekki út undan í þjóðfélaginu og þau geti notið sinna hæfileika, Þess vegna hefði ég haldið að bara það eitt að fara betur yfir íslenskukennslu fyrir börn innflytjenda væri nauðsynleg viðbót við stefnuna.
Virðulegi forseti. Mig langar að nefna nokkra þætti í menntastefnunni sem ná utan um það sem kom fram í máli hv. þingmanns. Í fyrsta lagi er fjallað um nám við allra hæfi og þar kemur fram, með leyfi forseta: „Samfélaginu ber skylda til þess að hlúa sem best að velferð barna og ungmenna og tryggja öllum tækifæri til þess að þroskast og dafna á eigin forsendum innan menntakerfisins. Mikilvægt er að tryggja að allir finni sig í menntakerfinu og að stuðlað sé að jafnrétti innan þess.“ Einnig langar mig að nefna, varðandi móðurmálið, að í menntastefnunni kemur fram, með leyfi forseta: „Við stöndum vörð um og aukum áhuga á íslenskri tungu og menningu hjá öllum kynslóðum. Tryggja þarf að íslenska og íslenskt táknmál verði notað á öllum sviðum samfélagsins, íslenskukennsla verði efld á öllum skólastigum og að framtíð íslenskrar tungu í stafrænum heimi verði tryggð.“ Hér er lögð mjög mikil áhersla á móðurmálið. Einnig vil ég nefna að eitt af leiðarljósunum í menntastefnunni, og þar er ég hjartanlega sammála hv. þingmanni, er einmitt það fjölbreytta menningarsamfélag sem við búum í. Þar er einmitt nefnt að Ísland er fjölmenningarsamfélag sem nýtir þá auðlind sem felst í fjölmenningarlegu skólastarfi, fagnar margbreytileika nemenda, þ.e. barna, og nýtir til að efla samfélagið. Það er alveg gríðarlega mikilvægt að við náum vel utan um þetta og er einn af þeim þáttum sem við nefnum fyrst í menntastefnunni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta innlegg. Það er þannig nú um stundir að ég held að það sé ekki jafn mikið brottfall hjá neinum hópi í skólakerfinu núna, eða hafi verið undanfarin nokkur ár, og hjá einmitt þeim hópi barna sem hingað hefur flutt og hefur annað móðurmál en íslensku og hefur einmitt lent í þessari gryfju sem ég minntist á áðan. Þess vegna held ég að það sé alveg full ástæða til að gera það sem ég benti á - nú er ég ekki að lasta þessa stefnu, síður en svo - og tel mig hafa sýnt fram á, að það sé þörf á því í þessari stefnu að kveða enn sterkar að orði en hér er gert. Að því sögðu þá er líka ljós í myrkrinu. Þó að það komi kannski ekki fram í þessari stefnu þá gladdist ég mjög þegar ég heyrði að íslenska ríkisstjórnin ætlar að hætta við að hætta við löggildingu iðngreina. Það hefðu mér fundist skrýtin skilaboð til ungmenna sem vilja læra iðn vegna þess að ég veit að hæstv. ráðherra og ég erum sammála um að verkkunnátta, góð verkkunnátta, er undirstaða velmegunar í landinu. Eitt fallegasta orð sem er til í íslenskri tungu er einmitt orðið verksvit, ég kann ekki mörg fallegri en það. Þetta þurfum við náttúrlega að efla og höfum ekki staðið okkur undanfarandi og þurfum þess vegna að taka verulega á í því efni. Þess vegna gleðst ég yfir því að íslenska ríkisstjórnin skuli hafa þyrmt bökurum en ekki ætlað að hengja þá fyrir einhvern annan með því að eyðileggja löggildingu þeirrar starfsemi. Það eru því ljós hér og hvar í myrkrinu. En stefnan er ágæt. Það þarf að kveða aðeins sterkar að orði.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir mjög málefnalega umræðu um menntastefnu fyrir árin 2020–2030. Þar er farið yfir alla helstu þætti sem ég hef mikla trú á að muni gera að verkum að Ísland verði í fremstu röð er varðar menntun alla ævi. Ég hef mikla trú á þeim fimm stoðum sem við erum búin að fara yfir hér í þingsal, í fyrsta lagi að menntakerfið sé þannig að það séu jöfn tækifæri fyrir alla. Í öðru lagi að kennsla verði í fremstu röð og þar leggjum við mjög mikla áherslu á kennarann og það samfélagslega mikilvæga hlutverk sem kennarinn gegnir í öllum samfélögum. Eitt af því sem einkennir öll menntakerfi sem eru framúrskarandi er sú staðreynd að umgjörð kennarans og kennarastarfsins er mjög góð. Þriðja stoðin er hæfni til framtíðar þar sem við nefnum alla þá þætti sem skipta máli til að Ísland sé samkeppnishæft, geti staðist alla samkeppni varðandi menntun. Í fjórða lagi leggjum við áherslu á vellíðan og setjum hana í öndvegi af því að við teljum mjög mikilvægt að börnunum okkar og unga fólkinu líði vel í skóla. Að lokum leggjum við áherslu á gæði, að við séum stöðugt að hugsa um hvernig við getum bætt kerfið okkar. Virðulegi forseti. Það hefur verið mjög ánægjulegt að mæla fyrir tillögu til þingsályktunar um menntastefnu fyrir árin 2020–2030. Ég tel að það sem er kjarni menntastefnuna sé einmitt það viðhorf að við erum ekki að læra fyrir skólann heldur fyrir lífið og það sé besta leiðin til að efla íslenskt samfélag.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru. Um er að ræða enn frekari aðgerðir á vinnumarkaði. Frumvarpið gerir ráð fyrir auknum rétti atvinnuleitenda til tekjutengdra atvinnuleysisbóta. Er þar verið að bregðast við auknu atvinnuleysi og tryggja enn betur en nú er stöðu þeirra sem hafa misst vinnuna í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru. Í september var samþykkt hér á Alþingi að lengja tímabundið rétt einstaklinga sem teljast tryggðir innan atvinnuleysistryggingakerfisins til tekjutengdra atvinnuleysisbóta. Var tímabil tekjutengdra atvinnuleysisbóta þannig lengt úr þremur mánuðum í allt að sex mánuði að hámarki, að því gefnu að viðkomandi atvinnuleitandi hefði ekki fullnýtt rétt sinn til slíkra bóta á yfirstandandi bótatímabili þegar breytingin tók gildi í september. Það hefur verið í umræðunni og verið gagnrýnt að einhverjir þeirra sem tryggðir eru innan atvinnuleysistryggingakerfisins og misst hafa vinnuna vegna þrenginga á vinnumarkaði í tengslum við heimsfaraldur kórónuveirunnar hafi ekki náð að nýta sér þennan aukna rétt. Er þar um að ræða einstaklinga sem hafa lítinn eða engan rétt átt til launa í uppsagnarfresti og komu því inn í atvinnuleysistryggingakerfið strax og áhrifa faraldursins fór að gæta á vinnumarkaði í apríl á þessu ári. Þar sem almenna reglan innan atvinnuleysistryggingakerfisins er sú að greiddar eru tekjutengdar atvinnuleysisbætur fyrstu þrjá mánuðina eftir að bótatímabil hefst hafa þessir einstaklingar í einhverjum tilvikum verið búnir að fullnýta rétt sinn til tekjutengdra atvinnuleysisbóta í september og hafa því fallið utan við tímabundnu lenginguna á rétti til slíkra bóta. Þær tímabundnu breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu snúa að því að færa framar það tímamark sem framlenging á rétti til tekjutengdra atvinnuleysisbóta miðar við og gefa þannig fleiri einstaklingum kost á að nýta sér þann rétt. Lagt er til að miða við að heimilt verði að greiða tekjutengdar atvinnuleysisbætur í allt að sex mánuði ef viðkomandi atvinnuleitandi var ekki búinn að fullnýta rétt sinn til slíkra bóta á yfirstandandi bótatímabili þann 1. júní sl. í stað þess að miða við septembermánuð. Markmið þessara breytinga er að tryggja enn betur en nú er að þeir sem tryggðir eru innan atvinnuleysistryggingakerfisins og misst hafa vinnuna vegna þrenginga á vinnumarkaði í tengslum við heimsfaraldur kórónuveiru geti átt rétt á tekjutengdum atvinnuleysisbótum í allt að sex mánuði að hámarki þrátt fyrir að þeir hafi átt lítinn eða engan rétt til launa í uppsagnarfresti og hafi því komið inn í atvinnuleysistryggingakerfið strax þegar áhrifa faraldursins fór að gæta á vinnumarkaði í apríl. Virðulegi forseti. Á meðan það óvissuástand sem nú ríkir á vinnumarkaði varir verðum við að reyna eftir fremsta megni að tryggja stöðu heimilanna og sporna gegn neikvæðum áhrifum ástandsins á þá sem verða fyrir atvinnumissi vegna þeirra áhrifa sem faraldurinn hefur á vinnumarkaðinn. Ég legg því áherslu á að frumvarpið verði samþykkt á Alþingi sem allra fyrst í ljósi þess hve aðkallandi aðgerðin er. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra talar um að það þurfi að afgreiða þetta mál með hraði vegna þess að það sé svo mikilvægt. Ég vil taka undir að það er sannarlega mikilvægt þegar fólk hefur misst vinnuna, stendur frammi fyrir atvinnukreppu, enga vinnu er að fá og efnahagur heimilanna hefur hrunið hjá þeim sem misst hafa vinnuna. Ég átti orðastað við hæstv. ráðherra hér fyrr í dag og þá spurði ég hvort ekki hefði verið sanngjarnara og réttlátara að allir sem voru atvinnulausir í ágúst hefðu fengið sex mánaða tekjutengt tímabil. Ég fékk ekki svör við því og ég vil spyrja hæstv. ráðherra og biðja hann um að svara mjög skýrt: Hefði ekki verið sanngjarnt og réttlátt að allir sem voru komnir á grunnatvinnuleysisbætur í ágúst, eða bara allir atvinnulausir, fengju sex mánaða tekjutengt tímabil? Hvers vegna vill hæstv. ráðherra bara láta 10.000 manns, eða helminginn af þeim sem voru atvinnulausir í ágúst, njóta tekjutengda tímabilsins í sex mánuði en skilja hinn helminginn út undan? Hvers vegna er það? Er það af því að hæstv. ráðherra telur að þeir sem voru atvinnulausir í febrúar standi eitthvað betur, að heimili þeirra standi sterkar efnahagslega eða að þeir séu í meiri færum til að fá vinnu eða redda sér með öðrum hætti í atvinnukreppu? Hver er ástæðan fyrir því að þessi hópur er skilinn eftir?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Við áttum orðaskipti um þetta fyrr í dag líka og ég vil segja strax að það er ekki af illmennsku einni saman sem ráðherra leggur þetta til. Það sem við erum að gera, og kom fram í framsöguræðu minni, er að bregðast við gagnvart þeim einstaklingum sem misstu vinnuna eftir að kórónuveirufaraldurinn skall á. Frumvarpið nær til þeirra. Það var skýrt þegar við fórum af stað með þetta frumvarp að það væri hugsað þannig, það næði til þeirra sem hefðu misst vinnuna þegar kórónuveirufaraldurinn skall á. Eins og ég rakti í framsögu minni var eyða í lögunum, sem m.a. hv. þingmaður hefur bent á og ég þakka fyrir það og það er vel, og við erum að loka þeirri eyðu. Við erum að miða við að allir sem misstu vinnuna eftir að heimsfaraldurinn skall á njóti tekjutengdra atvinnuleysisbóta í sex mánuði. Síðan má alltaf velta fyrir sér, líkt og þingmaðurinn gerði, hvort hægt sé að ganga enn lengra, gera enn meira. Þá vil ég í því samhengi benda á að núverandi ríkisstjórn hefur farið í umfangsmiklar aðgerðir til að standa við bakið á þeim sem því miður hafa misst vinnuna í tengslum við kórónuveirufaraldurinn. Það stefnir í að fjármagnið sem rennur til þess á þessu ári verði 80 milljarðar sem er milli 50 og 60 milljörðum hærri upphæð en gert var ráð fyrir í fjárlögum yfirstandandi árs. Ástæðan er því sú, svo að svarið sé einfalt, að við erum að miða við þá einstaklinga sem misstu vinnuna í kórónuveirufaraldrinum. Það voru rökin á bak við þessa tímabundnu tekjutengdu lengingu á sínum tíma og það eru enn þá rökin fyrir málinu sem ég mæli fyrir hér.
Herra forseti. Ég er svo rasandi bit yfir því að hæstv. ráðherra skuli vilja leggja fram mál sem mismunar fólki sem misst hefur vinnuna og fær enga vinnu vegna þess að hér er atvinnukreppa. Fólkið sem var atvinnulaust í febrúar fær enga vinnu vegna þess að hér er heimsfaraldur. Það er vegna heimsfaraldurs sem þessi 10.000 eru skilin eftir í þessari stöðu. Það er ekki nóg með að þau séu skilin eftir heldur hafa þau lengst verið atvinnulaus og eru í allra verstu stöðunni, glíma við langtímaatvinnuleysi, sem hefur ekki bara efnahagsleg áhrif heldur getur haft mjög slæm félagsleg áhrif sem geta leitt til heilsubrests og mikils kostnaðar fyrir ríkið til lengri tíma litið. Þetta er mismunun og þetta er óskynsamleg mismunun, forseti. Síðan fer hæstv. ráðherra yfir það að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hafi gert rosalega mikið fyrir atvinnulausa. Eina aðgerðin til að bæta og mæta tekjufalli á heimilum atvinnulausra er að lengja tekjutengda tímabilið í sex mánuði. Það er eina aðgerðin til að mæta efnahagslegum áhrifum á heimilum atvinnulausra. Það er ekki hægt að hæla sér af því að greiða atvinnuleysisbætur sem launamenn hafa unnið sér inn réttindi fyrir. Það er skammarlegt að ríkisstjórnin skuli vera að leggja saman þá milljarða og segja: Sjáið þið hvað við erum aldeilis búin að gera vel fyrir atvinnulausa. Það er auðvitað kjaftæði, herra forseti. Eina aðgerðin er þessi [[Forseti hringir.]]þriggja mánaða viðbót við tekjutengda tímabilið og þau geta ekki skammast til að láta alla atvinnulausa fá viðbót.
Virðulegi forseti. Þegar þetta mál kom fram og við ákváðum að fara í lengingu á tekjutengda tímabilinu í sex mánuði lá ljóst fyrir að sá skurðpunktur sem miðað var við sneri að þeim einstaklingum sem misst hefðu vinnuna í mars eða síðar vegna Covid-19. Síðan var þarna ákveðin eyða og ég hef skýrt út með hvaða hætti við erum að loka henni núna. Það er því ekkert nýtt í þessu. Það er ekkert nýtt í þessu og ekki heldur í málflutningi hv. þingmanns. Síðan vil ég benda hv. þingmanni á, sem heldur því fram að núverandi ríkisstjórn hafi ekki gripið til aðgerða, þegar kemur að þeim einstaklingum sem misst hafa vinnuna, til að verja heimilin … [[Gripið fram í.]]- Virðulegur forseti. Hv. þingmaður getur ekki haldið ró sinni hér í salnum. Ríkisstjórnin réðst í aðgerð sem snýr að hlutabótum þar sem tugir milljarðar voru veittir í aðgerðir til að verja ráðningarsamband þar sem líka var tryggt að réttur einstaklinga innan atvinnuleysisbótakerfisins skertist ekki. Það var miklu stærri aðgerð en ráðist var í til að mynda í efnahagshruninu vegna þess að þá skertist rétturinn á meðan á hlutabótum stóð. Við höfum líka ráðist í aðgerðir, svo sem vinnu með stuðningi þar sem hefur verið slakað á þeim tímakröfum sem þar hafa verið og Nám er tækifæri sem nú er komið af stað þar sem gert er ráð fyrir alla vega þrisvar sinnum stærri átaki heldur en gert var í efnahagshruninu. Ég tek undir með hv. þingmanni að við eigum alltaf að skoða hvort við getum gert meira, hvernig við getum gert meira og hvað gagnast fólki sem er í þeirri hræðilegu stöðu að hafa misst vinnuna. Við erum að gera það og ég sagði í dag að við værum að undirbúa frekari aðgerðir gagnvart þessum hópi. En um leið hljótum við líka að geta verið sanngjörn gagnvart því að ríkisstjórnin hefur gert ýmislegt gott. Um leið og ég fagna [[Forseti hringir.]]umræðu hv. þingmanns þá verðum við líka að gæta ákveðinnar sanngirni og hafa sannleikann að leiðarljósi þegar kemur að [[Forseti hringir.]]þessum málum.
Herra forseti. Engu hef ég logið í ræðum mínum hér á Alþingi um stöðu atvinnulausra Íslendinga í þessari atvinnukreppu. Það sem ég er að gagnrýna er að það eru 10.000 manns sem voru atvinnulausir í febrúar sem fá enga bót í gegnum þessa einu leið hæstv. ríkisstjórnar til að bæta efnahag þeirra sem eru atvinnulausir, þ.e. venjulegt atvinnuleysi, ég er ekki að tala um hlutabótaleið, ég er ekki að tala um menntunarúrræði, ég er að tala um efnahag heimila sem hafa nú í marga mánuði glímt við atvinnuleysi. Og ég hef fréttir að færa hæstv. ráðherra, sem stóð hér og hélt ræðu áðan. Langtímaatvinnuleysi er afar kostnaðarsamt fyrir samfélagið. Það er ekki bara erfitt fyrir heimilin og börnin sem þurfa að búa við slíkt heldur er það hættulegt heilsunni til lengri tíma og afar kostnaðarsamt fyrir samfélagið. Þess vegna er skynsamlegt að sjá til þess að a.m.k. allir atvinnulausir á árinu 2020 fái að njóta þeirra úrræða sem ríkisstjórnin spilar út, að hún skilji ekki eftir fólkið sem verst er sett. Hún er að gera það. Það er svo sorglegt. Er það af því að þetta sé svo dýrt? Jú, auðvitað kostar þetta peninga. Það eru 166.000 kr. á mánuði sem munurinn er á grunnatvinnuleysisbótum og tekjutengdum bótum eins og þær geta verið mestar. Þrisvar sinnum það eru rétt tæplega 500.000 kr., 500.000 kr. á hvern einstakling sem var atvinnulaus í febrúar og reiknið þið nú. Þetta voru 10.000 manns. Þetta gæti allra mest orðið 5 milljarðar ef allir fá hámarkið í tekjutengingunni. En því miður held ég að það verði ekki þannig því að stór hluti af þeim sem misstu vinnuna í febrúar - það voru margir sem misstu vinnu í febrúar út af faraldrinum þegar hann var farinn að hafa áhrif á komu ferðamanna frá Kína, svo að dæmi sé tekið, strax í febrúar - var því miður að mestu lágtekjufólk. Þannig að þetta fer ekki upp í þessar 456.000 kr., ekki allur hópurinn. Þetta getur aldrei kostað ríkissjóð meira en 5 milljarða. Út úr ríkissjóði eru nú þegar farnir rúmir 10 milljarðar sem ríkisstjórninni fannst sjálfsagt að styrkja fyrirtæki um til að hjálpa þeim við að segja upp fólki. Þetta myndi því aldrei ná helmingnum af þeirri upphæð sem nú þegar er farin út úr ríkissjóði í þá aðgerð. Það er því ekki eins og þetta sé stóra aðgerðin í aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar þar sem tugir milljarða hafa farið í að styrkja fyrirtækin. Ég sé ekki eftir þeim milljörðum, en mér finnst að ríkisstjórnin geti litið á efnahag heimilanna líkt og fyrirtækjanna. Þarna er svo greinilegt óréttlæti og misrétti á ferð sem endurspeglast í þessu frumvarpi. Það var auðvitað klárt í byrjun september, þegar þeir voru skildir eftir sem voru á grunnatvinnuleysisbótum í ágúst, og nú rúmum tveimur mánuðum seinna kemur einhver leiðrétting. Þá eru þeir skildir eftir sem voru atvinnulausir í febrúar. Ég á ekki orð, forseti, yfir það hvernig þessi ríkisstjórn hagar sér gagnvart fólki sem misst hefur vinnuna í atvinnukreppu, dýpstu kreppu í 100 ár, að hún skuli voga sér að fara út í aðgerðir og láta þær ekki ganga yfir alla sem misst hafa vinnuna, bara suma. Herra forseti. Grunnatvinnuleysisbætur eru núna 289.510 kr. á mánuði eða um 86% af lágmarkstekjutryggingu. 1. janúar hækkar lágmarkstekjutryggingin meira en grunnatvinnuleysisbæturnar. Þær fara 1. janúar upp í tæpar 300.000 kr. á meðan lágmarkstekjutryggingin fer upp í 351.000 kr. Þarna munar 51.000 kr. á mánuði á lægstu launum og grunnatvinnuleysisbótum. Við í Samfylkingunni höfum lagt fram tillögur þess efnis að það eigi að hækka grunnatvinnuleysisbætur í það minnsta upp í 95% af lágmarkstekjutryggingunni. Það gerðum við árið 2009 þegar Samfylkingin og Vinstri grænir voru í ríkisstjórn til að mæta þeirri erfiðu stöðu sem þá var uppi. Í atvinnukreppu lítum við öðruvísi á atvinnuleysi en í góðæri þegar næga vinnu að fá. Það er auðvitað eðlilegt. Það eru ríki úti um allan heim að koma með einum eða öðrum hætti að því að bæta efnahag þeirra heimila sem glíma nú við atvinnuleysi. En þetta er eina aðgerðin sem fer beint inn í atvinnuleysistryggingarnar sem hæstv. félags- og barnamálaráðherra var að mæla fyrir hér áðan. Það gildir ekki einu sinni um nema rétt um helming þeirra sem eru atvinnulausir. Þannig að það er eitt, það þarf að hækka grunnatvinnuleysisbæturnar. Ef ríkisstjórninni líður eitthvað illa með að gera það varanlega, að miða við að grunnatvinnuleysistryggingar verði 95% af lágmarkslaunatryggingunni, má gera það tímabundið. Það má alveg gera tímabundið. Ef við segjum að við gerðum það bara í nokkra mánuði, hálft árið eða svo, myndi strax muna um það. Fólk munar um það. Sú hækkun mun fara beint út í hagkerfið vegna þess að fólkið mun ekki geta gert annað en að fara út í búð og kaupa nauðsynjar. Það er því líka til að örva hagkerfið og skapa atvinnu þannig að það er aðgerð sem við ættum að fara út í. Annað er jólabónus. Jólabónus hefur verið greiddur til atvinnulausra. Það var gert í fyrra. Þá vorum við ekki að glíma við þessa djúpu kreppu. Ég hef að vísu ekkert séð um það. Það getur verið að það sé ein af aðgerðunum sem hæstv. ráðherra segir að eigi að grípa til. Það hlýtur að vera sjálfsögð krafa að atvinnulausir fái í það minnsta jafn háan jólabónus og þeir njóta sem búa við lífskjarasamningana svokölluðu. Auðvitað ættu öryrkjar og lífeyrisþegar einnig að fá slíkan bónus. Síðan þarf að lengja tímabilið, atvinnuleysisbótatímabilið. Það er núna 30 mánuðir en það þarf að lengja það bótatímabil um a.m.k. ár til að hafa einhvern fyrirsjáanleika í þessu kerfi svo að þeir sem eru núna að klára bótatímabil sitt eigi það ekki á hættu að lenda á félagsþjónustu sveitarfélaga sem þýðir enn verri kjör en atvinnuleysisbæturnar eru. Að lengja tímabilið um 12 mánuði væri til bóta. Annað sem atvinnurekendur hafa kallað eftir - þar sem ríkisstjórnin virðist einhvern veginn hlusta betur þegar atvinnurekendur og fyrirtæki tala en þegar talað er fyrir hönd atvinnulausra einstaklinga - og við höfum orðið vör við það í hv. efnahags- og viðskiptanefnd er að hlutabótaleiðin verði framlengd. Við höfum líka lagt það til í Samfylkingunni. Það þarf að framlengja hana a.m.k. fram á mitt næsta ár, því að jafnvel þó að bóluefni komi á næstu dögum tekur sinn tíma að koma atvinnulífinu hér í gang og það er betra fyrir flest fyrirtæki að halda ráðningarsamningi við fleiri starfsmenn en færri. Þess vegna þarf að fara með hlutfallið niður í 25% en ekki hafa það 50% eins og það er í dag af því að auðvitað vilja fyrirtækin halda í fólkið sem er með reynsluna og getur aðstoðað við að koma fyrirtækjunum hratt af stað þegar aðstæður leyfa. Herra forseti. Ég sé að tíminn hleypur frá mér. Það er eitt sem vantar líka sárlega hjá hæstv. ríkisstjórn og ég skil ekki hvers vegna hún er ekki búin að koma með ráð eða kalla saman hóp til að finna út úr því að á Suðurnesjum, sem er landshluti þar sem búa tæplega 30.000 manns, er fjórða hver kona atvinnulaus. Það er fjórða hver kona atvinnulaus á Suðurnesjum. En aðgerðirnar sem ríkisstjórnin hefur gripið til til að reyna að glæða atvinnulífið snúa að langstærstum hluta að karlastörfum. Það er alveg ljóst að grípa þarf til einhverra ráða þarna og ef ríkisstjórnin er bara ráðþrota, á ekki neinar hugmyndir, dettur ekkert snjallræði í hug, þá vil ég ráðleggja hæstv. ríkisstjórn að kalla saman fólk, bæði úr stjórnmálum og atvinnulífi, til þess að leggja höfuð í bleyti og finna snjallar lausnir út úr þeim vanda sem við erum í. Að lokum, forseti, vil ég segja þetta: Við erum núna að glíma við bráðavanda og bráðavandinn er ekki síst á heimilum atvinnulausra. Þar þarf að stíga myndarlega inn af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það þarf auðvitað að mæta sveitarfélögum á þeim stöðum þar sem atvinnuleysið er mest og sjá til þess að sveitarfélögin geti haldið uppi nærþjónustu, geti svarað kalli um aukna félagslega þjónustu og barnavernd á þessum erfiðu tímum og að þau þurfi ekki að skera niður í framkvæmdum og fækka þannig störfum. Við þurfum að gæta að velferðinni, gæta að heilbrigðisþjónustunni, bæta í mönnun til að koma til móts við stöðuna eins og hún er og bæta hana frá því sem hún var, því ekki var hún beysin þegar heimsfaraldurinn skall á okkur. Að lokum þarf að huga að því hvernig við ætlum að fara út úr þessari kreppu, huga að grænni uppbyggingu, þannig að við stígum upp úr erfiðleikunum til að fara á betri stað en við vorum þegar heimsfaraldurinn skall á.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um vexti og verðtryggingu, lögum um vísitölu neysluverðs og lögum um fasteignalán til neytenda, þ.e. afnám verðtryggingar á neytendalánum. Með mér á frumvarpinu er hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson. Í I. kafla frumvarpsins, um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, með síðari breytingum, segir í 1. gr: „Á eftir 1. mgr. 14. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Óheimilt er að verðtryggja neytendalán eða fasteignalán til neytenda.“ Í II. kafla er breyting á lögum um vísitölu neysluverðs, nr. 12/1995, með síðari breytingum. 2. gr.: „Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Á tímabilinu 1. nóvember 2020 til 31. október 2021 skal vísitala neysluverðs ekki taka breytingum sem leiða til hækkunar.“ Í III. kafla er breyting á lögum um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, með síðari breytingum. 3. gr.: „Við 1. mgr. 23. gr. laganna bætist nýr töluliður, 2. töluliður, svohljóðandi: Óverðtryggðs fasteignaláns sem miðar einungis að uppgreiðslu eldra verðtryggðs fasteignaláns eða -lána ásamt lántökukostnaði, svo fremi að eitt þeirra sé verðtryggt.“ 4. gr. hljóðar svo: „Lög þessi öðlist þegar gildi.“ Það hefur ítrekað og lengi verið kallað eftir því að afnema verðtryggingu, sérstaklega á neyslulán og lán til íbúðarkaupa. Fram kemur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að hún ætli að líta til verðtryggingar, væntanlega þá að afnema hana í einhverjum skrefum. Ég veit ekki alveg hver viljinn er, eitthvað var verið að nefna hana þar. En hins vegar er alveg ljóst að við erum nú stödd í miðjum heimsfaraldri. Við erum nú stödd í einni mestu efnahagskreppu sem yfir þjóðfélagið hefur riðið. Staðreyndin er líka sú að hér hefur krónan fallið um tæp 20% á árinu. Allt þetta fer beint út í verðlagið eðli málsins samkvæmt, og bitnar á þeim sem síst skyldi. Allar nauðsynjavörur hækka, allar innfluttar vörur hækka, afleiður af því hækka, þ.e. innfluttar vörur hækka sem við þurfum að nota við framleiðslu hér innan lands. Öll uppskrift að verðbólgu er núna í farvatninu. Það er alveg sama hvaða aðilar og hvaða greiningardeildir hafa komið að málinu, þegar þau eru spurð út í hvort við getum sagt með góðri samvisku sagt að hér verði ekki verðbólguskot, segja þau: Nei, það er ekki hægt. Hins vegar er það látið fylgja sögunni að það sé hins vegar mun betri staða hjá okkur núna í ríkisbúskapnum hvað varðar það að takast á við þá kreppu sem við erum að ganga í gegnum núna en þegar við gengum í gegnum efnahagshrunið 2008. Með leyfi forseta, ætla ég að vísa í greinargerðina með þessu ágæta frumvarpi, sem ætti nú í rauninni að taka fagnandi hér, a.m.k. ríkisstjórn sem vill allt fyrir alla gera að eigin sögn og sérstaklega þá sem höllustum fæti standa og síðast en ekki síst segist þessi ríkisstjórn vera að verja heimili landsins og fjölskyldurnar. Þetta frumvarp er eingöngu til þess gert og lagt fram í þeim tilgangi. Í greinargerð segir að vegna óstöðugleika íslensku krónunnar og fákeppni á bankamarkaði hafi íslenskir neytendur þurft að fjármagna húsnæðiskaup með töku verðtryggðra lána, en það hefur valdið þjóðinni skaða. Nú segja einhverjir: Já, en það er líka í boði að taka óverðtryggð lán. Hvað er að ykkur? Maður þarf ekki taka verðtryggt lán, er það? En staðreyndin er sú og allir vita það sem vilja, að verðtryggða lánið ber lægri vexti, þannig að óhjákvæmilega leita menn frekar í það, þeir sitja frekar uppi með verðtryggða lánið. Búið er að lækka stýrivexti, sem eru náttúrlega algjörlega í sögulegu lágmarki, sem er frábært, sérstaklega ef neytendur fengju að njóta þess í ríkara mæli, því að 1% stýrivextir skila nú í kringum 4–4,5% og upp undir 5% vöxtum hjá bankastofnunum sem nú hafa vogað sér, þ.e. tveir ríkisbankar, meira að segja að hækka vextina. Það hefur valdið þjóðinni og stórum hlut hennar miklum skaða að fjármagna húsnæðiskaup sín með verðtryggðum lánum. Þrátt fyrir að standa í skilum með skuldbindingar sínar mega lántakar búast við því að höfuðstóll lána þeirra hækki umtalsvert með litlum fyrirvara og ef það verður verðbólguskot, ef verðbólgan fer af stað hækkar lánið umtalsvert. Já, þetta raungerðist í kjölfar efnahagshrunsins 2008. Þá hækkuðu skuldir heimilanna verulega á skömmum tíma með þeim afleiðingum að fjöldi fólks missti heimili sín, þúsundir einstaklinga, ég held það hafi verið á bilinu 12.000–15.000 fjölskyldur sem misstu heimili sín. Við viljum ekki fara þangað aftur, engan veginn. En nú, vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, stefnir í einn mesta efnahagssamdrátt í heila öld, hrun í gjaldeyristekjum og metfjölda atvinnulausra þrátt fyrir lága vexti og möguleika á endurfjármögnun. Með töku óverðtryggðra lána geta fjölmargir ekki breytt skuldum sínum með endurfjármögnun vegna atvinnumissis eða af öðrum ástæðum. Þeir sem skulda verðtryggð lán eru berskjaldaðir gagnvart þessu, algerlega. Nauðsynlegt er að vernda heimili landsins fyrir hörðustu áhrifum verðbólguskots. Verðtryggð húsnæðislán taka mið af mánaðarlegum breytingum á vísitölu neysluverðs, samanber 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Lagt er til að þak verði sett á vísitölu neysluverðs sem komi í veg fyrir áhrif verðbólguskots á höfuðstól verðtryggðra lána á næstu 12 mánuðum. Með þessu er hægt að verja heimili landsins fyrir óvæntu verðbólguskoti á erfiðum tímum. Og það ætti jú að vera vilji okkar allra, kjörinna fulltrúa, að gera það fyrir kjósendur og þjóðina sem kom okkur hingað inn á hið háa Alþingi. Þá ætti það ekki að hafa veruleg áhrif á hagsmuni fjármálafyrirtækja þótt þak yrði sett á verðtryggð lán enda væri það til skamms tíma. Jafnframt er lagt til að verðtrygging húsnæðislána verði alfarið afnumin. Verðtrygging húsnæðislána getur valdið miklum skaða í þjóðfélagi sem býr við sveiflukenndan gjaldmiðil. Það er því nauðsynlegt að leggja bann við töku verðtryggðra húsnæðislána svo að heimili landsins verði ekki fyrir því að missa allt eigið fé sitt í hverri einustu kreppu. Þar sem ekki er hægt að afnema verðtryggingu af gildandi lánum er nauðsynlegt að tryggja að fólk geti endurfjármagnað verðtryggð lán sín. Einnig er brýnt að niðurstöður lánshæfis- og greiðslumats standi ekki í vegi fyrir því að skuldari geti breytt verðtryggðu húsnæðisláni sínu í óverðtryggt lán. Til að liðka fyrir endurfjármögnun er því lagt til að ekki þurfi að fara fram lánshæfis- og greiðslumat þegar neytandi skiptir út eldra verðtryggðu fasteignaláni fyrir óverðtryggt lán. Hér er um mikilvægt mál að ræða sem nauðsynlegt er að komi til framkvæmda sem fyrst, áður en áhrifa verðbólgu fer að gæta og þungi þeirra áhrifa bitnar á heimilum landsins. Í 1. mgr. 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu er að finna lagaheimild fyrir því að verðtryggja lánsfé og sparifé. Með frumvarpinu er lagt til að á eftir 1. mgr. 14. gr. komi ný málsgrein sem kveði á um að neytendalán og fasteignalán megi ekki verðtryggja. Það er ekki markmið þessa ákvæðis að girða fyrir hvers konar verðtryggingu, eftir sem áður verður hægt að verðtryggja sparifé. Þá verður áfram heimilt að verðtryggja þau lán sem ekki heyra undir lög um neytendalán eða lög um fasteignalán. Í 2. gr. er lagt að ákvæði til bráðabirgða verði sett í lög um vísitölu neysluverðs. Ákvæðið kveður á um að vísitalan muni ekki taka breytingum sem leiði til hækkunar á tímabilinu 1. nóvember 2020 til 31. október 2021. Að tímabilinu loknu verður svo vísitalan reiknuð með hefðbundnu sniði. Þar sem vísitalan er almennt reiknuð og uppfærð á mánaðarfresti verður vísitalan ekki framreiknuð miðað við þær breytingar sem verða á verðlagi þegar þak er á vísitölunni. Að öðrum kosti yrði hætta á því að verðtryggð lán myndu stórhækka strax að tímabilinu loknu og að viðskiptabankar myndu halda að sér höndum í nýjum lánveitingum í þeirri von að fá að tímabilinu loknu fullar verðbætur á lán hjá þeim sem ekki náðu að endurfjármagna eldri verðtryggð lán með nýjum óverðtryggðum lánum. Ég er svo sem búin að koma að þessu flestu áður. Ég ætla að fara í greinargerðina vegna þess að þar eru ágætisskýringar með þeim breytingum sem eru lagðar til með þessu frumvarpi. Um 3. gr. segir að til þess að afnám verðtryggingar skili sér til heimilanna í landinu verði skuldarar að eiga þess kost að endurfjármagna verðtryggð lán sín. Vegna aðstæðna í landinu og efnahagsáhrifa heimsfaraldurs kórónuveiru hefur fjöldi fólks misst atvinnu sína. Af þeim sökum muni það reynast mörgum erfitt að standast lánshæfis- og greiðslumat við endurfjármögnun lána. Til að liðka fyrir endurfjármögnun verðtryggðra lána er lagt til að ekki þurfi að framkvæma lánshæfis- og greiðslumat vegna fasteignaláns sem miðar að því að endurfjármagna verðtryggt fasteignalán. Algengt er að á fasteignum hvíli fleiri en eitt lán og heimilar ákvæðið einnig endurfjármögnun án lánshæfis- og greiðslumats þegar endurfjármögnun lýtur að fleiri en einu láni svo fremi að eitt þeirra sé verðtryggt. Ákvæðið er sambærilegt undanþágu 1. töluliðar 1. mgr. 23. gr. laga um fasteignalán til neytenda, sem heimilar undanþágu frá skyldu til að framkvæma lánshæfis- og greiðslumat, með þeirri undantekningu þó að 1. töluliður gerir kröfur um að reglulegar endurgreiðslur hækki ekki við endurfjármögnun. Þar sem óverðtryggð lán bera almennt hærri greiðslubyrði myndi undanþága 1. töluliðar í flestum tilvikum ekki nýtast við endurfjármögnun verðtryggðs láns með töku óverðtryggðs láns. Er af þeim sökum ekki fjallað sérstaklega um fjárhæðir reglulegra endurgreiðslna í ákvæðinu. Virðulegi forseti. Ég segi aðeins þetta: Ef einhvern tíma hefur verið ástæða til þess að ráðast í það að afnema verðtrygginguna algerlega af neytenda- og fasteignalánum, þá er það núna. Kallað hefur verið eftir nákvæmlega þessari aðgerð í áraraðir, nánast síðan þessi ófögnuður var settur á lánin. Af hverju skyldu bankarnir og lánastofnanir vera gyrt hér með belti og axlaböndum þegar um leið og eitthvað bregður út af er það almenningur og íbúðareigendur sem eiga að missa allt niður um sig, missa eignir sínar og standa berstrípaðir úti á götu? Af hverju skyldum við vera með svoleiðis stjórnarfar? Ég get engan veginn skilið það. Fólkið í landinu kallar eftir nákvæmlega þessum breytingum. Það er fals, algjört fals að ætla að reyna að segja: Jú, þið getið bara tekið óverðtryggð lán, ef þið viljið. Óverðtryggðu lánin eru miklu dýrari, bera miklu hærri vexti og jafnvel þó að talað sé um fasta vexti er það líka fals. Fastir vextir yrðu ekki fastir vextir, bankarnir geta enn og aftur, eftir einhvern tíma, endurskoðað föstu vextina og þá örugglega ekki endurskoðað þá til lækkunar. Þeir munu sennilega aldrei endurskoða þá nema til hækkunar. Það er alla vega það sem við höfum þekkt í gegnum tíðina í okkar ágæta landi, að ef það gerist, ef eitthvað á að vera til lækkunar og ívilnunar þá verður það varla dregið upp úr nokkrum hér með töngum. En ef það á að vera til íþyngingar og hækkunar og aukinna útgjalda fyrir almenning þá rennur það í gegn eins og heitan lummur. En við sjáum til. Ég vísa nú málinu til hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Ég vona sannarlega að tækifærið verði nýtt núna til þess að afnema þann ófögnuð sem verðtryggingin er á neytenda- og fasteignalánum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og mig langar að gefa henni tækifæri til að útskýra fyrir mér af hverju við eigum að banna þetta. Ég verð að viðurkenna að ég bara skil það ekki. Ég hygg að flestar lánastofnanir bjóði í dag upp á annars vegar verðtryggð lán og hins vegar óverðtryggð lán. Þar sem meiri hluti af fasteignalánum almennings liggur hjá lífeyrissjóðunum, sem við eigum jú líka og ég vil gjarnan að mín lífeyrisréttindi séu verðtryggð, sé ég ekki að ástæðuna fyrir því að lífeyrissjóðnum mínum ætti að vera bannað að veita lán með verðtryggingu. Hv. þingmaður vísar í að kallað sé eftir þessu, umræðan hafi verið lengi og allir séu einhvern veginn á móti þessu. Ég held að allir séu á móti verðbólgu og allir sjái djöful í verðbólgu, sérstaklega í verðbólguskotum. Það er raunverulega vandamálið í mínum huga en ekki verðtryggingin per se. Lífeyrissjóðirnir og flestar lánastofnanir ef ekki allar bjóða upp á báða möguleikana. Ég held að það sé mikilvægt og við eigum að geta valið. Sem betur fer hefur okkur lánast að gera þennan markað kvikari og breytilegri þannig að stór hluti fólks er að endurfjármagna, meiri hluti las ég einhvers staðar á netinu, ég veit ekki hvernig staðan er á því akkúrat núna. Fólk er að breyta um lánveitanda, fara frá bankanum til lífeyrissjóðsins eða öfugt, sem er gott. Fólk er að horfa í það hvar hægstæðustu vextirnir eru, hvaða kjör séu hagstæð. Fólk fer þangað. Það held ég að sé stórt skref. Áður var fólk bara fast hjá Íbúðalánasjóði. Sem betur fer er þessi færsla á markaðnum og það kemur í ljós að stór hluti velur verðtryggð lán. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Af hverju að banna eitthvað?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir andsvarið. Af hverju að banna eitthvað? Hún er dæmi um það sem ég var að nefna í ræðunni minni áðan, þegar menn segja: Jú, þið hafið val. Af hverju þá að banna þessi lán? Þið ráðið alveg hvort þið takið verðtryggt lán eða óverðtryggt lán en munið bara að þið fátæku einstaklingar munið aldrei hafa efni á því að borga óverðtryggða lánið og ykkur er beint í verðtrygginguna vegna þess að þá borgið þið miklu lægra af láninu ykkar, alveg þangað til að verðbólguskotið mætir og allt í einu er það vaxið ykkur upp fyrir höfuð. Ég skil vel að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir skilji ekkert í því af hverju ætti að banna verðtryggingu því að það er í umboði hennar ágæta Sjálfstæðisflokks sem þessi verðtrygging hefur fengið að blómstra, það er í umboði þess flokks sem kennir sig við kapítal sem verndar í rauninni fjármagnseigendur framar öllu öðru. Ég er hins vegar málsvari einstaklinganna, fátæka fólksins í landinu, þeirra sem höllustum fæti standa. Ég er ekki að segja að afnám verðtryggingar verði ekki til að eyðileggja sparifé hv. þingmanns í lífeyrissjóðnum hennar, enda ráðum við hvort sem er engu í þessu lífeyrissjóðakerfi okkar, er það? Það hefur verið ákall úti í samfélaginu um að losa okkur undan þessu verðtryggingaroki. Það er það sem við erum að gera hér og nú með þessu frumvarpi. Ég ætla bara að vona að hv. þingmaður sjái ljósið og vilji koma í veg fyrir að hugsanlegt verðbólguskot flytji næstu 10.000–12.000 fjölskyldur út á götu eins og gerðist í síðasta efnahagshruni. Verðtryggingin sem er í gildi í dag er ekkert öðruvísi en hún var þá, alls ekkert öðruvísi, og fólk er að taka þau lán frekar en óverðtryggðu lánin. Ég get aldrei ítrekað það nóg að óverðtryggða lánið [[Forseti hringir.]]ber miklu hærri vexti og er með þyngri greiðslubyrði og einstaklingnum er vísað í verðtrygginguna. Við þurfum að losna við hana.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni en ég verð að viðurkenna að ég er enn þá alveg jafn stórt spurningarmerki ef það eru einmitt verðtryggðu lánin sem eru hagstæðari. Hv. þingmaður kom inn á að fátæka fólkinu væri beint inn í þá leið vegna þess að það gæti greitt af þeim lánum en ekki óverðtryggðu lánunum. Samt ætlum við að banna lánin sem þetta fólk getur raunverulega tekið og getur staðið undir afborgunum af. Virðulegur forseti. Ég sé þetta ekki ganga upp. Mig langar að ítreka það sem ég sagði áðan, ég held að verðbólgan sé málið. Ekkert okkar vill sjá eitthvert verðbólguskot og það er mjög eðlilegt að við ræðum hvernig við verjum heimili landsins fyrir einhverju slíku ef til þess gæti komið. Þá skulum við á sama tíma muna að við búum við hagstæðustu vaxtakjör sem við höfum nokkurn tímann séð og ég held að það sé einmitt vegna þess að við höfum boðið upp á valfrelsi um hvar lánið er sótt. Lántakanda er ekki stýrt. Það þarf ekki að fara í einhvern einn ríkissjóðsbanka Íbúðalánasjóðs sem var hér með bundin verðtryggð lán til lengri tíma og enginn komst út úr því. Núna getum við sem fasteignaeigendur með fasteignalán farið á milli staða og valið bestu kjörin. Margir hafa valið óverðtryggðu leiðina en ekki allir. Ég er t.d. sjálf með mín lán verðtryggð og það er ljóst að flestir velja það, einmitt vegna afborgana. Það að hafa möguleika á þessum lánum hefur verið leiðin fyrir ungt fólk til að eignast fasteignir. Þau eru ekki fullkomin og maður áttar sig á því að það er hundfúlt að sjá lánin sín hækka í hvert skipti sem maður borgar. Á sama tíma horfi ég á að þetta er líka lífeyrissjóður afa míns og ömmu. Ef verðbólga er hér eiga þau þá rétt á að greiðslurnar til þeirra taki hækkunum í samræmi við hana? Hefur Flokkur fólksins ekki einmitt talað fyrir því að horfa þurfi á það í útgreiðslum til þeirra sem minnst hafa handa á milli? [[Forseti hringir.]] Virðulegur forseti. Ég hlakka til að takast á við þetta mál í nefndinni. Kannski kvikna einhver ljós hjá mér en kannski áttar hv. þingmaður sig líka á því að það er margbúið að fara yfir málið og niðurstaðan hefur hingað til verið sú [[Forseti hringir.]]að það er best að hafa valfrelsi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að koma í andsvar aftur með öll ljós kveikt, eins og hún segir, en bara enginn heima. [[Gripið fram í: Ha?]]Það er nú ekki gott. Staðreyndin er sú að það sem við erum að tala um og ég bendi ítrekað á er að það er ekki um val að ræða þegar einstaklingur er nánast þvingaður til að taka lán, sem hann getur greitt af þótt það sé verðtryggt, og taka þá áhættu að lenda í nákvæmlega þeirri stöðu sem við lentum í í hruninu. Ég var með 4 millj. kr. lán og það fór upp í 11,3 milljónir nánast á einni nóttu. Þetta eru engin vísindi og þetta er það sem allir þekkja og allir vita, sérstaklega þeir sem misstu heimili sín og blæddi vegna þessa og eru ekki búnir að ná sér enn. Það er í rauninni með ólíkindum að það sé eitthvert vandamál að ætla að afnema verðtryggingu á neytenda- og fasteignalán.
Banna.
Bara að afnema, afnema þessa verðtryggingu með öllu, bara út með verðtrygginguna. Það hefur í rauninni verið ákall eftir því lengi og það hefur ekkert breyst í mínum huga, alls ekki. Flokkur fólksins er að berjast fyrir fátækasta fólkið. Við viljum einmitt að það hafi val, að það sé ekki þvingað í aðgerðir sem hugsanlega verða til þess að það missi heimili sín þegar við erum að ganga í gegnum kreppu á tíu ára fresti virðist vera, hvort sem það er kórónuveirufaraldur eða eitthvað annað. Þannig að ég segi bara burt með þessa verðtryggingu og þó fyrr hefði verið. Það er ekki eins og við séum ekki að tryggja sparifé landsmanna. Það er ekki verið að afnema tryggingu á neinu slíku. Hér er einungis verið að tala um fasteignamarkaðinn. Við sjáum enga ástæðu til þess að girða enn þá betur utan um fjármagnseigendur, peningaöflin í landinu, bankana og lánveitendur vegna íbúðalána, bara alls ekki. Þannig að ég hlakka líka til að hv. þingmaður taki utan um málið inni í hv. efnahags- og viðskiptanefnd [[Forseti hringir.]]og ég vona að öll ljós verði kveikt hjá henni þá og hún verði heima.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, lögum um vísitölu neysluverðs og lögum um fasteignalán til neytenda, afnám verðtryggingarinnar. Og ég byrja fjörlega: Hvers vegna eigum við að banna þessi lán? Það er mjög einfalt. Það er ákveðinn hópur þarna úti sem er enn með gömlu lánin frá Íbúðalánasjóði. Hvernig vaxtakjör eru á þeim? Það eru 4,5% vextir plús verðtrygging. Geta þessir einstaklingar breytt lánum á einfaldan hátt? Nei. Hvers vegna ekki? Jú, vegna þess að ef einstaklingur hefur verið í vinnu en lendir í slysi, bílslysi, vinnuslysi, eða veikist og fer t.d. á örorku- eða endurhæfingarlífeyri, þá er hann kominn í allt aðra stöðu. Þá er hann kominn í þá stöðu að hann fær ekki greiðslumat. Hann er kannski búinn að kaupa íbúð og er kannski með lán sem er töluvert hærra og umfram greiðslumat sem miðast við lífeyrislaunin sem hann er allt í einu kominn með, miðað við fyrri laun sem hann var með. Hann hefur því ekki tækifæri til þess að breyta láninu. Þetta á líka við um marga núna sem eru orðnir atvinnulausir. Við vitum að það er orðinn rosalega stór hópur. Að segja hér í ræðustól að það geti allir breytt lánunum sínum í dag er rangt. Það geta það ekki allir. Annað í þessu samhengi er að það er stór munur hér, og það er kannski mörgu leyti rétt, að verðtryggð lán bera lægri vexti. En það er bara nýtilkomið vegna vaxtalækkana. Það er því hægt að fá verðtryggð lán á góðum vöxtum í dag. En um leið og verðbólgan fer af stað þá er voðinn vís. Þeir einstaklingar sem eru með verðtryggð lán sjá fram á að vaxtabyrði þeirra og greiðslubyrði verði tiltölulega þægileg að því leyti til að hún hækkar ekki gífurlega þó að verðbólgan fari af stað, en eignin rýrnar. Þeir einstaklingar sem eru með gömlu 4,5% lánin frá Íbúðalánasjóði með verðtryggingu, segjum að þeir borgi 125.000 kr. á mánuði í dag og ráða vel við það, en ef þeir ætla að breyta þessu láni yfir í óverðtryggt lán eru þeir í stökustu vandræðum. Þess vegna er staðan ósköp einfaldlega sú að við verðum og eigum að sjá til þess við séum með heilbrigðan lánamarkað á Íslandi eins og er á Norðurlöndunum. Við værum bara með íbúðalán sem bæru 1–2% vexti. Í sjálfu sér ætti að vera til sveiflujöfnunarsjóður sem gæti séð til þess, og það væri líka aðhald á kerfið að láta ekki verðbólguna fara á fleygiferð. Við þekkjum hvaða afleiðingar bankahrunið hafði. Tölurnar eru á reiki en það voru sennilega í kringum 10.000 heimili sem bara fóru. Það er enn ekki komið á hreint hverjir fengu þau og á hvaða kjörum, hvað varð um þau og á hvaða kjörum þessi heimili voru seld. Heyrst hafa alls konar tölur. Að fjöldinn allur af húsum hafi farið og verið seld án nokkurrar greiðslu vegna þess að viðkomandi kaupendur voru metnir sem sterkir greiðendur. Það var líka talað um, sem er kannski mesta furðan, að það þyrfti að hafa verðtryggingu til að verðtryggja lífeyrissjóði. Til hvers? Stærsti hlutinn er skertur hjá þeim sem fá úr lífeyrissjóði, verið er að skerða greiðslur allt upp í 65–70%. Í sjálfu sér skilar lífeyrissjóðurinn minnstu til þeirra sem mest þurfa á honum að halda og mestu til þeirra sem þurfa minnst á honum að halda. Þeir sem eru á hæstu laununum þurfa engar áhyggjur að hafa, en hinir sem eru á lægstu launum eða hreinlega á örorkulífeyri eða endurhæfingarlífeyri, fara á eftirlaun, eru ekkert í góðum málum. Verðtryggingin bætir ekki stöðu þeirra neitt rosalega í gegnum lífeyrissjóðakerfið. Það er eitthvað undarlegt að við skulum vera með það lögfest að það skuli vera krafa um 3% ávöxtun lífeyrissjóða umfram verðtryggingu. Það er auðvitað fáránlegt í því vaxtaumhverfi sem er í dag. Við verðum líka að átta okkur á því að eins og staðan er í dag er verðbólgan komin af stað. Verðbólgan er núna um 4% og gengið farið niður um 20%. Matvara hefur verið að hækka um frá 10% alveg upp í 17%. Það er staðreynd að hjá flestum lífeyrislaunaþegum, hvort sem það eru öryrkjar eða eldri borgarar, er löngu búið að éta upp þá hækkun sem þeir fengu í upphafi árs. Og ekki er það á dagskrá þessarar ríkisstjórnar að bæta þeim upp á einn eða neinn hátt þá gífurlegu kjaraskerðingu sem þeir hafa orðið fyrir, hvort sem það er vegna hækkaðs matarverðs eða á annars sem valdið hefur því að leiga hækkar og kostnaður við íbúðir hækkar. Það er allt að hækka nema lífeyrislaunin og launin hjá þeim sem eru á lægstu launum. Það er mjög nauðsynlegt að við sjáum til þess að svona frumvarp komist í gegn vegna þess að hér erum við að breyta lögum um vexti og verðtryggingu, eins og segir í I. kafla frumvarpsins: Óheimilt er að verðtryggja neytendalán eða fasteignalán til neytenda. Það er mjög skýrt og einfalt og ætti ekki að vera mikið vandamál að koma því í gegn. Síðan er breyting á lögum um vísitölu neysluverðs. Við vitum að vísitala neysluverðs er til vandræða. Við erum með kerfi sem við erum búin að byggja upp á undanförnum áratugum, eða réttara sagt fjórflokkurinn hefur byggt það upp, og það virðist vera þeirra heilagi gral að halda þessu öllu óbreyttu, sama hvað á gengur, hvort sem það er bankahrun, gengissig, Covid. Það á alltaf að halda því óbreyttu. Eins og komið hefur fram er það almenningur, þeir sem verst eru staddir, sem á að herða sultarólarnar, þeir eru breiðu bökin sem eiga að taka skellinn, en hinir sem eiga fjármagnið eru ekki bara með belti og axlabönd heldur líka í samfestingi. Það er njörvað niður, þeir mega ekki tapa krónu. Áhætta þeirra á ekki að vera nokkur skapaður hlutur, þeir eiga enga áhættu að taka. Það er engin hætta á að bankarnir fái ekki sinn gróða, að þeir græði ekki bara milljarða. Það er engin hætta á að stærstu fjármagnseigendur í þessu landi gefi neitt eftir. Nei, þeir einu sem eiga að gefa eftir og eiga ekki að njóta eins eða neins eru þeir sem alltaf eru látnir taka á sig höggið og eru með breiðu bökin. Það eru þeir sem eru á lægstu launum og þeir sem eru á lífeyrislaunum, eldri borgarar, öryrkjar. Þetta frumvarp okkar í Flokki fólksins er mál sem menn ættu að taka fagnandi og ætti sleppa í gegn, sérstaklega ef við tökum II. kafla þess, þar sem um er að ræða tímabilið frá 1. nóvember 2020 til 31. október 2021, þá eigi að taka vísitölu neysluverðs úr sambandi. Hver er áhættan fyrir ríkið? Hún er hverfandi. Á sama tíma er hagnaðurinn fyrir þá sem þurfa á þessu að halda, þá verst settu, gífurlegur. Það ætti að vera í forgangi hjá þessari ríkisstjórn að verja þennan hóp en einhverra hluta vegna virðist vera í forgangi að verja fjármagnseigendur, verja það að bankarnir græði á tá og fingri, verja þá sem hafa það best, en níðast á hinum. Það er eiginlega með ólíkindum að við skulum þurfa að leggja svona frumvarp fram. Í sjálfu sér ætti það að vera eyrnamerkt hverri ríkisstjórn á hverjum tíma - þessi ríkisstjórn hefði átt að vera búin að læra af bankahruninu og vera tilbúin til þess, með þeim lærdómi, að sjá til þess í dag, í miðju kófi, að gera eitthvað. Hugsa með sér: Við erum búin að níðast á þeim sem síst skyldi, það eru kannski 15.000 manns sem misstu heimili sín í bankahruninu og eru að byrja aftur, en þá á kannski að fara aftur að skella á það öllum byrðunum. Þetta er eiginlega gjörsamlega óskiljanlegt. Það virðist vera eins og það sé einhver tregða hjá ríkisstjórninnni að læra af reynslunni og viðurkenna hreinlega mistök. Þeim virðist vera algerlega fyrirmunað að fara út í það, það er eins og þeir hugsi með sér að þeir séu bara búnir að negla niður hvar breiðu bökin eru, búnir að ákveða það, og sama hvað á gengur er búið að finna fórnarlömbin. Það eru þeir sem síst skyldi og þeir sem verst hafa það. Það sýnir hversu einbeittir þeir eru í þessu að þetta eru einu hóparnir, þeir sem verst eru settir í lífeyrissjóðskerfinu, eldri borgarar og öryrkjar, sem hafa eiginlega ekki fengið neitt, nema örsmáa hungurlús í hjálp í þessum Covid-faraldri. Það er eins og það hvarfli ekki að þeim að gengið hefur fallið um 20%. Það er verðbólga. Nú er komin sú staða að fólk getur ekki einu sinni farið út úr húsi, það þarf að fá sent heim með tilheyrandi kostnaði og erfiðleikum. En það virðist ekki hvarfla að þeim eina mínútu að aðstoða viðkomandi fólk við að bjarga sér. Nei, þau skulu bara herða sultarólina. Þau eru breiðu bökin. Þeir sem á að verja og búið er að setja í samfesting með axlabönd og belti, eru bankarnir og fjármagnseigendur. Þeir eru guðsríki þessarar ríkisstjórnar. Hinir mega bara éta það sem úti frýs.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á umferðarlögum, nr. 77/2019. Frumvarpið er samið í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu og er markmið þess í fyrsta lagi að koma í veg fyrir að aukin stjórnsýslubyrði og kostnaður leggist á borgara, skýra lagaákvæði og lagfæra vankanta á lögunum sem komið hafa fram. Þá er það einnig markmið frumvarpsins að tryggja viðeigandi lagastoð fyrir innleiðingu reglugerðar 2019/631/ESB um að setja staðla um frammistöðu vegna losunar koltvísýrings fyrir nýjar fólksbifreiðar og ný létt atvinnuökutæki. Með umferðarlögum, nr. 77/2019, var gerður fjöldi breytinga á þeim reglum sem giltu samkvæmt eldri lögum nr. 50/1987. Sumar breytinganna þykja of íþyngjandi gagnvart borgurum landsins auk þess sem þörf er á lagfæringu tiltekinna ákvæða, einföldun eða skýringu á orðalagi. Með frumvarpinu eru því lagðar til ýmsar breytingar á umferðarlögum og mun ég nú fara yfir þær helstu. Lagt er til að skýrt komi fram að ákvæði laganna um bann við lagningu eða stöðvun og lagningu ökutækja á tilteknum svæðum taki til allra skráningarskyldra ökutækja en ekki aðeins vélknúinna. Þannig taki bannið sem dæmi einnig til skráningarskyldra eftirvagna. Ákvæði laganna um göngugötur þykja of hamlandi en þar er tæmandi talið hvers konar umferð vélknúinna ökutækja um þær er heimil og heimildir sveitarfélaga til að veita sérstakar undanþágur eru mjög þröngar. Því er í frumvarpinu að finna ákvæði sem veitir veghaldara sérstaka heimild til að leyfa akstur íbúa og rekstraraðila um göngugötur til og frá lóð þeirra. Hið sama gildi um íbúa og rekstraraðila í nærliggjandi götum ef aðgengi að bifreiðastæðum þeirra er aðeins frá göngugötu. Að auki verði veghaldara heimilt að kveða á um aðrar undanþágur frá banni við akstri vélknúinna ökutækja um göngugötu en taldar eru upp í lögunum í dag. Slíkar undanþágur skuli setja sem sérákvæði um notkun vegar og gefa til kynna með umferðarmerki í samræmi við 4. mgr. 84. gr. laganna. Með þessu verður ákvörðunarvald um heimila umferð um göngugötur fært í stærri mæli til sveitarfélaga í samræmi við hlutverk þeirra og ábyrgð sem veghaldarar. Í stað þess að leita skuli samþykkis veghaldara í öllum tilvikum þegar Samgöngustofa veitir undanþágur frá reglum um stærð og þyngd ökutækja þegar brýn nauðsyn þykir vegna slíkra flutninga, er lagt til að ávallt skuli leita samþykkis Vegagerðarinnar. Sérstaklega verði þó tekið fram í lögunum að binda megi slíka undanþágu skilyrðum, t.d. um að sá sem óskar eftir undanþágu leiti samþykkis viðkomandi veghaldara ef flutningur fer fram á vegi eða vegum þar sem Vegagerðin er ekki veghaldari. Í dag er að finna sérstaka heimild í umferðarlögum til að setja reglugerð um notkun stöðureita og gjaldtöku fyrir hana á landi í umráðum ríkisins. Ráðherra skal innheimta slíkt gjald eða fela öðrum að sjá um innheimtuna með samningi. Til að einfalda megi þetta ferli er lagt til að ráðherra geti einnig heimilað ríkisaðila að sjá um innheimtu gjalds fyrir notkun stöðureita sem ríkisaðili hefur umsjón með án þess að gera þurfi sérstakan samning um innheimtuna. Þannig verði með tiltölulega einföldum hætti hægt að fela ríkisaðilum sem þess óska ábyrgð og umsjón álagningu slíks gjalds. Á undanförnum árum hafa hjólreiðar aukist mikið hér á landi og er nú mun meira um að ólíkir samgöngumátar deili vegrými en áður. Því þykir eðlilegt að sett verði inn heimild til að beita sektum fyrir brot gegn tilteknum ákvæðum laganna um undanþáguheimildir fyrir hjólreiðamenn. Bent hefur verið á að ákvæði um að heimilt sé að beita þann viðurlögum sem stjórnar eða reynir að stjórna hjóli eða hesti, sé hann undir svo miklum áhrifum áfengis eða annarra efna að hann geti ekki stjórnað hjólinu eða hestinum örugglega, sé ekki nægilega skýrt miðað við þær kröfur sem gera þarf til refsiákvæða og er því lagt til að ákvæði um þessi efni verði gert skýrara. Hámarksfjárhæð sekta sem heimilt er að ákveða með reglugerð fyrir refsiverð brot gegn ákvæðum laganna er í dag ákveðin í 97. gr. laganna. Lagt er til að í stað þess að hámarkið sé að finna í lögunum verði kveðið á um hámarksfjárhæðina í reglugerðinni sjálfri. Með þessu má ná fram aukinni skilvirkni og tryggja betur að fjárhæðir sekta fyrir brot gegn lögunum séu í samræmi við alvarleika brota en verðlagsbreytingar eru almennt tíðar hér á landi. Þannig má nefna að hámarksfjárhæð sekta sem heimilt er að ákveða í reglugerð fyrir brot gegn umferðarlögum hafði staðið í stað í 16 ár þar til gildandi umferðarlög öðluðust gildi en verðlag og laun höfðu hækkað nokkuð á tímabilinu. Rétt er þó að taka fram að í dag eru engin stök umferðarlagabrot sem varða sektum sem nema þeirri hámarksfjárhæð sem heimilt er að ákveða með reglugerð. Þá er með frumvarpinu lagt til að eftirlitsstofnun EFTA (ESA) verði veitt heimild til að leggja umframlosunargjöld á framleiðendur ökutækja sem uppfylla ekki viðmið um hámarksútblástur ökutækja. Þetta er lagt til svo innleiða megi reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2019/631 um að setja staðla um frammistöðu vegna losunar koltvísýrings fyrir nýjar fólksbifreiðar og ný, létt atvinnuökutæki. Engir framleiðendur ökutækja eru starfandi á Íslandi í dag og því kemur innleiðing reglugerðarinnar fyrst og fremst til með að hafa óbein áhrif hér á landi. Innleiðing reglugerðarinnar kemur þó mögulega til með að hafa þau áhrif að Ísland verði fýsilegra markaðssvæði fyrir vistvæn ökutæki evrópskra ökutækjaframleiðenda. Ástæða þess er að framleiðendur munu geta skráð vistvæn ökutæki sem sett verða á markað hér á landi til lækkunar vegins meðaltals losunar koltvísýrings frá framleiddum ökutækjum. Virðulegi forseti. Ég hef nú farið yfir helstu efnisatriði frumvarpsins og vísa að öðru leyti til frumvarpsins sjálfs og greinargerðar sem fylgir því. Það er mitt mat að samþykkt frumvarpsins komi til með að stuðla að einfaldara og skýrara lagaumhverfi og því að íslenska ríkið uppfylli alþjóðlegar skuldbindingar sínar. Legg ég því til að eftir 1. umr. verði málinu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og til 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um skattleysi launatekna undir 350.000 kr. Mikið er nú yndislegt að mæla fyrir þessu og ég vildi bara að allir væru að mæla með þessu með mér, við öll 63. Eitt er alveg víst, það er enginn sem ríður feitum hesti frá því að vera með 350.000 kr. á mánuði. Með mér á þessari þingsályktunartillögu er minn ágæti samflokksmaður og þingflokksformaður Flokks fólksins, Guðmundur Ingi Kristinsson. Þar segir að Alþingi álykti að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir árslok 2020 sem kveði í fyrsta lagi á um að tekinn verði upp fallandi persónuafsláttur þannig að skattleysismörk verði við 350.000 kr. og að persónuafsláttur falli niður við ríflega 945.000 kr. á mánuði, sem sagt við efsta skattþrepið. Í öðru lagi að persónuafsláttur falli eftir sveigðu ferli þannig að vendipunktur, miðað við persónuafslátt á tekjuárinu 2019, miðist við 575.000 kr. mánaðartekjur, þ.e. lægsta skattþrepið. Í þriðja lagi að breytingar verði gerðar á skiptingu útsvars og tekjuskatts af skattstofni til að jafna tekjumissi vegna hækkunar skattleysismarka á milli ríkis og sveitarfélaga. Eins og við vitum fer stærsti hlutinn af þeim álögum sem teknar eru af lægst launaða fólkinu í útsvarið. Við verðum því að tryggja eins og kostur er að sveitarfélögin verði ekki af tekjum sínum. Í fjórða lagi að fullur örorkulífeyrir, endurhæfingarlífeyrir og ellilífeyrir tryggi lífeyrisþegum 350.000 kr. til lágmarksframfærslu á mánuði, skatta- og skerðingarlaust. Í greinargerð með ályktuninni segir að á 150. löggjafarþingi hafi Flokkur fólksins lagt fram tvær þingsályktunartillögur sem höfðu það að markmiði að tryggja fátæku fólki viðunandi tekjur til framfærslu. Annars vegar var lagt til að skattleysismörk tekjuskatts myndu hækka í 350.000 kr. og að tekinn yrði upp fallandi persónuafsláttur. Það var 9. mál. Hins vegar var lagt til að lífeyrir almannatrygginga yrði hækkaður þannig að hann tryggði lífeyrisþegum 300.000 kr. í ráðstöfunartekjur eftir skatta og skerðingar. Í ljósi þess að hér er um að ræða tvær tillögur sem hafa það að markmiði að vinna gegn fátækt þykir nú rétt að sameina málin tvö. Þá er lagt til að lágmarksframfærsla almannatrygginga miðist við sömu fjárhæð og skattleysismörk almennt, enda má gera ráð fyrir því að framfærsluþörf lífeyrisþega sé nákvæmlega jafn mikil og framfærsluþörf annarra. Hækkun skattleysismarka og fallandi persónuafsláttur: Á undanförnum árum hefur íslenskur efnahagur dafnað. Á sama tíma hefur fjárhagsstaða íslenska ríkisins batnað og verðlag haldist stöðugt. Launaþróun hefur einnig verið jákvæð. Þrátt fyrir mikinn árangur síðustu ára hefur ábatinn ekki skilað sér til allra. Nú er staðan þó önnur. Fjöldi fólks hefur misst atvinnu eða orðið fyrir annars konar fjárhagslegum örðugleikum vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Í fyrstu bundu menn vonir við að efnahagsleg áhrif faraldursins yrðu skammvinn og að við myndum fljótt ná að rétta úr kútnum á ný. Nú er útlitið orðið dekkra og ljóst er að við erum að sigla inn í alvarlega kreppu. Í raun og veru ætti bara að segja að það er algerlega á hreinu að við erum í auga stormsins, í alveg svakalega djúpri kreppu. Á slíkum tímum er nauðsynlegt að standa vörð um þá sem finna mest fyrir áhrifum kreppunnar. Það eru þeir sem hafa minnst milli handanna. Eflaust munu margir kalla þessar tillögur ótímabærar þar sem nú þurfi að halda að sér höndum í ríkisfjármálum. Staðreyndin er þó einfaldlega sú að fólkið í landinu getur ekki gengið í gegnum enn eina kreppuna nema það fái þær kjarabætur sem áttu að skila sér til þess í góðærinu. Í skýrslu um dreifingu skattbyrði sem unnin var fyrir stéttarfélagið Eflingu og birt í febrúar 2019 kemur fram að milli áranna 1993 og 2015 lækkaði skattbyrði hæstu tekjuhópanna en skattbyrði lægstu tekjuhópanna jókst. Á sama tíma hefur fasteignaverð hækkað verulega en vísitala markaðsverðs íbúðarhúsnæðis hefur á síðasta áratug hækkað hvorki meira né minna en úr 218,4 stigum í 449,7 stig miðað við ársmeðaltal samkvæmt tölum Hagstofunnar. Sú þróun kemur verst við lágtekjufólk sem þarf að verja stærstum hluta tekna sinna í húsnæði. Afleiðingarnar birtast m.a. í því að hlutfall leigjenda hefur aukist og ungmenni flytja nú mun síðar að heiman en áður þekktist. Á sama tíma hafa laun hinna tekjuhæstu hækkað verulega. Sífellt berast fréttir af ofurkaupi stjórnenda ýmissa fyrirtækja og yfirmenn ríkisstofnana hafa hlotið umtalsverðar launahækkanir. Miðgildi tekna er nú um 473.000 kr. á mánuði en meðaltekjur eru talsvert hærri, um 572.000 kr. samkvæmt tölum Hagstofunnar. Það er því ljóst að góðærið skilaði sér ekki jafnt til allra, öfugt við það sem svo oft hefur verið haldið fram hér í þessum ágæta sal, að það sé verið að hugsa jafnt um alla. Það er bara ekki rétt. Mikil umræða hefur átt sér stað síðustu ár um hvernig breyta eigi skattkerfinu þannig að það íþyngi ekki þeim sem minnstar tekjur hafa. Meðal annars hafa verið lagðar fram tillögur um aukna þrepaskiptingu, eignarskatta, lækkun skatthlutfalls og hærri skattleysismörk. Auk framangreinds hefur einnig verið fjallað um að hækka skattleysismörk og miða við fallandi persónuafslátt. Fallandi persónuafsláttur felur það í sér að eftir að skattleysismörkum er náð lækkar persónuafslátturinn í samræmi við tekjuaukningu þar til hann fellur síðan að lokum algjörlega niður. Það sem við erum einfaldlega að boða hér er það sem við höfum sagt allan tímann: Þeir sem eru tekjuhæstir hér í samfélaginu, eru með tekjur sem eru komnar í 900.000 kr. á mánuði, hátt í milljón á mánuði, geta einfaldlega séð af þeim ríflega 54.000 kr. sem þeir fá í persónuafslátt og látið þær færast niður til þeirra tekjulægstu, fátæka fólksins í samfélaginu, til að reyna að hífa framfærslu þeirra aðeins upp. Það er jöfnuður, virðulegi forseti. Það er a.m.k. tilhneiging í þá átt að reyna með góðum vilja að jafna kjörin í samfélaginu og reyna að koma til móts við fátækasta fólkið í þessu landi. Ég ætla ekki að fara í gegnum alla þessa greinargerð en það er alveg ljóst að þetta mun nýtast þeim langbest sem eru með tekjur undir 575.000 kr. Þegar við erum að tala um skattleysi á tekjur upp á 350.000 kr. er það liður í að greiða þann kostnað með því að taka persónuafsláttinn frá þeim ríkari og færa til hinna fátæku. Í september 2018 kom út skýrsla um jöfnuð í skattkerfinu sem unnin var fyrir þingflokk Flokks fólksins. Við höfum í rauninni unnið stöðugt að þessum málum alveg frá því að við komum inn á þing. Við höfum talað endalaust fyrir lágmarksframfærslu og það undir ríkisstjórnarforystu Vinstri grænna sem kenna sig við jöfnuð og segjast vilja hjálpa fátækasta fólkinu en það er eins og endranær. Það er alveg á hreinu að hækkun skattleysismarka mun skila sér í auknum ráðstöfunartekjum hjá lífeyrisþegum og atvinnuleitendum. Hátt í 25.000 einstaklingar eru atvinnulausir í dag. Þúsundir eru að fara úr því að vera með tekjur sem þeir gátu áður framfleytt sér þokkalega á, í að fara á strípaðar atvinnuleysisbætur, 289.000 kr. á mánuði. Skattleysismörk eru nú talsvert lægri en grunnframfærsla samkvæmt almannatryggingum og grunnatvinnuleysisbætur. Breytingin mun því veita þeim nauðsynlegan stuðning sem mest þurfa á stuðningi að halda, eins og áður sagði. Ég ætla að lokum að segja um hækkun lífeyris almannatrygginga að lægstu mánaðarlegu greiðslur til lífeyrisþega sem engar aðrar tekjur hafa eru aðeins 256.500 kr. Þessar tekjur þykja það öflugar að taka verður af þeim skatt þannig að viðkomandi fær útborgað 221.000 kr. eftir að búið er að skerða þessa lúsaframfærslu upp á 256.500 kr. Það er í rauninni sárara en tárum taki að árið 2020 séum við enn að berjast fyrir því að reyna að brjóta fátæktargildruna utan af fátækasta fólkinu í landinu. Það er algerlega með hreinum og klárum ólíkindum. Á undanförnum árum hefur framfærslukostnaður stóraukist, ekki síst húsnæðiskostnaður, en á sama tíma hafa greiðslur almannatryggingakerfisins alls ekki fylgt almennri launaþróun í landinu. Um hver áramót fá almannatryggingaþegar þessa lögbundnu leiðréttingu vísitölu á bilinu 3,2, 3,3, 3,5%, en að þeir fái kjarabót? Nei, Það er ekki í boði þessarar ríkisstjórnar, það er engin kjarabót. Samt sem áður er því haldið fram að almannatryggingaþegar hafi bara aldrei haft það betra og aldrei hafi annað eins verið fyrir þá gert. Það sem öryrkjar hafa til framfærslu hefur skerst um 29% miðað við launaþróun á síðasta áratug. Kjaragliðnun almannatryggingaþega miðað við almenna launaþróun í landinu er hvorki meira né minna en 29%, tæpur þriðjungur, takk fyrir. Árið 2018 voru tæplega 6.000 eldri borgarar með undir 293.000 kr. á mánuði í tekjur áður en farið var að tæta af þeim skatt. Stórir þjóðfélagshópar búa við mikla fátækt. Þá hefur persónuafsláttur lækkað hlutfallslega með tilliti til verðlags og launaþróunar. Áður fyrr voru skattleysismörk hærri en óskertur lífeyrir almannatrygginga. Nú eru skattleysismörk við 156.000 kr. Eftir að mánaðartekjur eru orðnar 156.000 kr., virðulegi forseti, er orðið tímabært að greiða til samfélagsins. Þá er tímabært að borga skatta, jafnvel þótt 200.000 kall á mánuði fari í húsaleigu því að varla hefur einstaklingur með þessar tekjur möguleika á því að fara í greiðslumat og kaupa sér íbúð, alls ekki. Skattleysismörk eru því töluvert lægri en grunnlífeyrir. Það er nokkuð ljóst. Afleiðingarnar eru stóraukin skattbyrði þeirra lægst launuðu. Almannatryggingakerfið á að tryggja þeim sem á þurfa að halda grundvallarmannréttindi, þ.e. fæði, klæði og húsnæði. Ríkisvaldið á ekki að dæma einstakling í ævilanga fátækt eftir að viðkomandi er svo ólánsamur að verða t.d. öryrki. Ríkisvaldið á heldur ekki að dæma okkur í endalausa fátækt og áhyggjur síðasta ævikvöldið, bara af því að við göngum yfir þá línu að teljast eldri borgarar. Það er nauðsynlegt að hækka lágmarksframfærsluviðmið almannatrygginga svo að það taki utan um og verndi með viðhlítandi hætti þá sem verst standa og mest þurfa á hjálp að halda. Það þarf að gera með tvennum hætti, þ.e. með því að hækka skattleysismörk og síðan með því að hækka lágmarksviðmið almannatrygginga til að ná því sem upp á vantar. Nú ætla ég að vísa beint í stjórnarskrá íslands, lög nr. 33/1944, en samkvæmt 1. mgr. 76. gr. skal öllum sem þess þurfa tryggður réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra aðstæðna. Þessi vernd sem stjórnarskráin veitir okkar minnstu bræðrum og systrum er ekki virt. Hún er ekki virt. Það er löngu orðið tímabært að fjármunum verði forgangsraðað í þágu þeirra sem mest þurfa á þeim að halda. Því er lagt til að löggjafinn tryggi að lífeyrisþegar almannatrygginga hafi ráðstöfunartekjur sem nemi a.m.k. 350.000 kr. á mánuði, skatta- og skerðingarlaust. Því minna má það ekki vera.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar frá Flokki fólksins um skattleysi launatekna undir 350.000 kr. og 350.000 kr. lágmark til framfærslu lífeyrisþega. Ef við förum aftur í tímann til 1988 þá var staðan sú að lífeyrislaun voru skattlaus. Þau voru ekki bara skattlaus, persónuafslátturinn dugði vel fyrir þeim, heldur var einnig afgangur upp á 30% til að nota upp í lífeyrisgreiðslur, eða aðrar tekjur. Það sýnir okkur svart á hvítu hvernig skattkerfið hefur farið með þá sem verst hafa það. Það sýnir okkur svart á hvítu að þeir sem minnst hafa eiga ekki að borga skatt, við skulum líka átta okkur á því. Ef settar eru fram ákveðnar tölur sem eru ekki bara undir fátæktarmörkum heldur komnar í sárafátæktarmörk og þær tekjur skattlagðar líka þá eru hlutirnir komnir í fáránlegan farveg og það er eiginlega ekkert annað en fjárhagslegt ofbeldi gagnvart þeim sem síst skyldi. En síðan er það sett í fleiri búninga, krónu á móti krónu skerðingu sem er að vísu búið að færa niður í 65 aura á móti krónu, alls konar skerðingar settar í kerfið, ekki bara ein heldur keðjuverkandi skerðingar og þær eru svo keðjuverkandi að þær takmarkast ekki einu sinni við ríkiskerfið heldur hlaupa þær yfir í félagslega bótakerfið hjá sveitarfélögunum. Þessum ótrúlegu brellum hefur fjórflokkurinn beitt. Lífeyrisþegar og aðrir væru miðað við þetta í ágætismálum ef þeir væru á sama stað í dag og þeir voru 1988. Ef staðan væri sú í dag að það væri skattlaust sem væri verið að borga í það, auk þess að fólk ætti 30% upp í einhverjar aðrar tekjur, hvort sem það væru lífeyristekjur eða annað, getum við rétt ímyndað okkur í hvaða stöðu fólkið þarna úti væri í dag ef þetta kerfi hefði verið. Með því sem við erum að leggja fram núna, þessum 350.000 kr., er nokkurn veginn verið að koma þessum tölum til nútímans. Við erum með alveg stórfurðulegt kerfi. Við segjum að öryrkjar eigi að vera með 256.000 kr., þeir sem hafa lægstar bætur, sumir eru nú enn lægri vegna búsetuskerðingar. Síðan erum við með rétt um 300.000 kr. fyrir atvinnulausa. Síðan erum við núna að koma lægstu launum á vinnumarkaði í 350.000 kr. Við erum með 413.000 í listamannalaun. Síðan erum við með 400.000–600.000 fyrir þá sem eru á hlutabótaleið vegna Covid. Það er eins og kerfisbundið sé verið að mismuna fólki gróflega. Auðvitað kemur alltaf upp að það myndi kosta einhverja milljarða ef þetta yrði gert, að 350.000 kr. tekjur yrðu skatt- og skerðingarlausar, sem er engin ofrausn, við vitum það. Það vita allir að það er engin ofrausn, langt frá því. Það myndi hreinlega gera það að verkum að flestir gætu nokkurn veginn lifað eðlilegu lífi, það er nú ekki meira en það. Sagt er að þetta muni kosta einhverja rosalega milljarða. En það furðulegasta við það er að sagt er að þetta kosti svo mikið að það sé alveg óframkvæmanlegt, að þetta sé svo dýrt. Þá skulum við bara fara aðeins aftur í tímann. Það er ekki svo langt síðan laun voru hækkuð hérna stórlega. Við getum tekið sem dæmi forsætisráðherra sem fékk 869.805 kr. hækkun upp í 2.000.021 kr. Þetta voru launin 1. maí 2019. Þetta er samanlögð hækkun á mánuði frá 2012–2018. Ráðherrar hækkuðu um 785.129 og voru komnir í 1.826.000 kr. 1. maí 2019. Þingmenn hækkuðu um 547.635 og fóru í 1.100.194 kr. Óskertur lífeyrir almannatrygginga er sagður hafa hækkað svakalega en það var rétt um 10% af öllu hinu, um 63.648 og fór í 247.000 kr. Það eru nú öll ósköpin. Lágmarkstryggingin í dagvinnu hækkaði um 96.000 kr. og atvinnuleysisbætur um 97.000 kr. Þegar ráðherrar og þingmenn fengu sína hækkun þá sagði enginn: Heyrðu, þetta kostar milljarða. Eða þegar ráðuneytisstjórarnir fengu sína hækkun, þá var enginn sem öskraði: Þetta kostar milljarða. Þá virðist vera algjörlega sjálfsagt að hægt sé að setja peninga í það. Það er eiginlega stórfurðulegt hvernig öllu hefur verið kippt úr sambandi eins og ef við tökum núna fjárlögin, það sýnir einfaldlega hversu vitlaust kerfið er. Við erum að hækka lægstu launin í lífskjarasamningunum um 20.000 kr. en með einhverri ótrúlegri brellu er hægt að segja að öryrkjar eigi næst að fá almannatryggingahækkun upp á 3,6%. Á sama tíma stendur í fjárlagafrumvarpinu að áætlaðar séu launahækkanir upp á 5,1%. Hvað segir hæstv. fjármálaráðherra þegar hann er inntur eftir því hvernig í ósköpunum standi á þessum mismun? Jú, hann skýrir það með kjaraskriði, það sé 1,7% af þessu. Þess vegna eigi öryrkjar ekki að fá kjaraskrið. Það er skýringin. Þess vegna vantar núna 30% upp á lífeyrislaun, vegna kjaragliðnunar, en hæstv. fjármálaráðherra myndi segja: Þið eigið ekki að fá kjaraskriðið. Þið eigið ekki að fá það sem er að skríða ekki neitt, hækkanirnar sem ég var að tala um áðan eru ekkert smávegis kjaraskrið. Öryrkjar og lífeyrisþegar hækka um 60.000 þegar hinir eiga að hækka frá 550.000 upp í nær 900.000 kr. Er þetta kjaraskriðið sem við vorum að fá en allir hinir fá ekki? Það stenst ekki á nokkurn hátt. Það er eiginlega alveg með ólíkindum. Ef við horfum á þessar tölur erum við ekki að tala um neinar rosalegar upphæðir, 350.000 kr. eru ekki stór upphæð og við erum líka að tala um að persónuafslátturinn hætti við 945.873 kr. En hvað er ríkisstjórnin að gera? Hún er að leika sér með persónuafsláttinn, leika sér með prósentuhækkun á skatta. Hún lækkar miðað við prósentuhækkun með vinstri hendinni, en kemur svo og lækkar persónuafsláttinn með hinni og segir: Þið fáið svo rosalega mikið. Ríkisstjórnin var að hæla sér af því að það yrðu alveg rosalegar góðar skattbreytingar sem þeir sem eru á lægstu lífeyrislaunum fengju núna um næstu áramót, alveg gífurlegar, heilar 2.950 kr. Það merkilegasta við það er að við hin sem erum á hærri launum fáum miklu meira þannig að enn eina ferðina eru blekkingar notaðar. Til þess að koma þessu máli og svona málum í gegn þurfum við að losna við fjórflokkinn sem hefur undanfarið verið við völd vegna þess að á meðan hann er við völd breytist þetta ekki neitt.
Virðulegi forseti. Ég kem enn og aftur upp. Nú mæli ég fyrir þingsályktunartillögu um eignarrétt og erfð lífeyris. Það er þriðja málið sem ég mæli fyrir hér í kvöld. Hvert einasta þingmál Flokks fólksins, hver einasta þingsályktunartillaga, hvert einasta frumvarp, snýst um réttindi fólksins í landinu, snýst um að reyna að hækka grunnframfærslu fólksins í landinu, snýst um að útrýma fátækt í landinu. Því fyrr sem kjósendur átta sig á því að við erum vonin, Flokkur fólksins, því fyrr næst árangur í því að útrýma þessari sömu fátækt. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um að Alþingi álykti að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir árslok 2021 sem hafi að markmiði að tryggja eignarrétt og ráðstöfunarrétt fólks á lífeyri og að heimila erfð lífeyrisréttinda. Frumvarpið tryggi m.a. að fólk geti valið á milli þess að greiða skyldubundinn lífeyrissparnað í sjóð sem veitir hlutfallslega réttindaávinnslu eða að greiða inn á sérgreindan reikning þar sem hægt er að velja hvernig lífeyrir er ávaxtaður. Í dag vitum við ekkert hvað verður um þetta fjármagn. Við vitum bara að það er lögbundin 3,5% ávöxtunarkrafa á lífeyrissjóðina, núna þegar allir eru að tala um að stýrivextir séu komnir í 1%. Þó að það sé ekki alveg beint í takti við það sem ég er að tala um núna í sambandi við þessa þingsályktunartillögu þá skýtur það náttúrlega skökku við, hlýtur að vera, að fara fram á 3,5% ávöxtunarkröfu hjá lífeyrissjóðum á meðan við erum að tala um að keyra stýrivexti niður og annað slíkt. Það verður eitthvað að endurskoða þetta í framhaldinu. Kannski verður það næsta frumvarp sem Flokkur fólksins kemur með til ykkar. Í öðru lagi mælum við fyrir því með þessari tillögu að við andlát lífeyrisþega gangi lífeyrisréttindi hans að erfðum til maka og barna að fullu. Erfingjar geti valið hvort lífeyrir verði greiddur út eða hvort réttindi flytjist til erfingja. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni segir að þegar lífeyriskerfinu var komið á fót í kjölfar kjarasamninga árið 1969 hafi það verið almennur skilningur launafólks að skyldubundin gjöld í lífeyrissjóði myndu tryggja launafólki eignarrétt á lífeyrisréttindum. Síðan þá hefur eignarréttur fólks á lífeyri ítrekað verið takmarkaður og skilyrtur, ýmist með lögum og reglugerðum eða samþykktum lífeyrissjóða. Fólk hefur almennt lítið val um það hvernig lífeyrissparnaður þess er ávaxtaður. Um það ráða stjórnir lífeyrissjóða mestu. Lífeyrissjóðir hafa gert mistök í fjárfestingum og stundum, eins og allir vita náttúrlega, hafa þau mistök orðið dýrkeypt fyrir sjóðfélaga. Í slíkum tilvikum eru möguleikar sjóðfélaga til að krefjast breytinga eða hafa áhrif takmarkaðir. Sjóðfélagi sem er ósáttur við rekstur lífeyrissjóðs síns hefur jafnan ekki önnur úrræði en að greiða atkvæði um hvaða fulltrúi verkalýðsfélags verði skipaður í stjórn lífeyrissjóðs eða að skipta um lífeyrissjóð. Það tekur reyndar lítið betra við þar. Þá sitja fulltrúar atvinnurekenda tíðum einnig í stjórnum lífeyrissjóða en gagnvart þeim hefur sjóðfélagi almennt engin úrræði. Þótt lífeyrisréttindi eigi að njóta verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar er varla hægt að skilgreina lífeyrisréttindi sem eign vegna þess hve lítið forræði sjóðfélagar hafa á lífeyrisréttindum. Því er nauðsynlegt að breyta lögum þannig að þau tryggi fólki viðunandi ráðstöfunarrétt á þeim. Ef lög veita fólki ekki rétt til að hafa áhrif á hvernig réttindin eru varðveitt er lögbundin skylda um greiðslu iðgjalda í raun og veru skattheimta með óljós vilyrði um endurgreiðslu einhvern tímann síðar. Flokkur fólksins leggur til að fólk fái að velja á milli þess að greiða í sjóð sem veitir hlutfallsleg réttindi eða að greiða inn á sérgreindan reikning sem hefur að geyma inneign þess. Fólk ætti að geta valið milli þess hvort lífeyrissparnaður þess er nýttur í áhættusamar eða hófsamar fjárfestingar. Mörgum blöskrar þær ákvarðanir sem lífeyrissjóðir taka um ráðstöfun sparnaðar þess en hafa lítil sem engin úrræði á móti. Sjóðfélagi á að hafa val um hvort lífeyrissparnaður hans er nýttur í að fjármagna t.d. byggingu kísilvers eða í kaup á verðtryggðum skuldabréfum. Það er hafsjór þarna á milli. Því er lagt til að Alþingi feli ráðherra að leggja fram frumvarp sem tryggi fólki val á milli þess hvort lífeyrissparnaður þess veiti hlutfallsleg réttindi eða verði geymdur á sérgreindum reikningi og að sjóðfélagi geti þá valið milli sparnaðarleiða. Þannig getur sjóðfélagi, svo dæmi séu tekin, valið hvort lífeyrissparnaður hans verði ávaxtaður með t.d. útlánum til húsnæðiskaupa, varðveittur í skuldabréfum eða nýttur í áhættusamar fjárfestingar. Við tölum ítrekað um frelsi einstaklingsins. Það er nýbúið að segja að konur eigi að ráða yfir líkama sínum. Það skiptir engu máli um hvað málið snýst. Ég segi nú að mér finnst nú nærtækara að við fáum að ráða yfir lögþvinguðum aðgerðum sem við erum beitt og í þessu tilviki eru 15,5% af launum okkar sett í lífeyrissjóðskerfi, í lífeyrissjóð, sem við fáum í rauninni lítið sem ekkert um að segja. Það er stórfurðulegt. Maður skilur ekki þetta kerfi. Það furðulega við það er að ef maður deyr frá þessum lífeyrissjóðum, sem maður er kannski búinn að borga í nánast alla sína starfsævi og margir eiga orðið milljónir í, þá skuli stærsti hlutinn af því bara falla í hítina. Meðal þeirra takmarkana og skilyrða sem gilda um lífeyri fólks er sú regla að lífeyrisréttindi falla niður við andlát sjóðfélaga. Því erfast lífeyrisréttindi í skyldubundnum lífeyrissjóðum almennt ekki til eftirlifandi ættingja sjóðfélaga. Eignarréttarvernd 72. gr. stjórnarskrárinnar - hér vitna ég í annað sinn í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, okkar grundvallarlög nr. 33/1944 - tryggir m.a. rétt til að ráðstafa eignum til eftirlifenda við andlát. Þessi réttur er skertur þegar lög kveða á um að réttindi sjóðfélaga falli niður við andlát. Lífeyrissjóðum er heimilt að kveða í samþykktum sínum á um rýmri rétt eftirlifenda en sá réttur er sjaldan miklu meiri en hið lögbundna lágmark. Heimild er til staðar í lögum til að kveða á um skiptingu lífeyrisréttinda milli hjóna en allt of fáir nýta þá heimild. Í stað þess að lífeyrisréttindi erfist er eftirlifandi maka aðeins tryggður makalífeyrir í tvö ár. Hugsið ykkur. Börnum er aðeins tryggður barnalífeyrir til 18 ára aldurs. Lífeyrissjóður verzlunarmanna greiðir sem dæmi makalífeyri sem nemur 60% af réttindum sjóðfélaga og aðeins í þrjú ár frá andláti sjóðfélaga. Virðulegi forseti. Við ættum að hlusta á raddir þeirra sem hafa upplifað þessa hlið kerfisins, þeirra sem hafa misst ástvini, orðið fyrir tekjufalli, þeirra sem hafa þurft að flytja af fjölskylduheimili í minna húsnæði og leita aðstoðar hjálparsamtaka til að ná endum saman. Allt það erfiði þrátt fyrir að hinn látni hafi átt fjárhagsleg réttindi sem hefðu ella staðið undir framfærslu eftirlifenda. Hví ekki að leyfa fjölskyldu látins sjóðfélaga að njóta góðs af lífeyrissparnaði hans? Er það ekki sanngjarnara en að deila sparnaði hans niður á sjóðfélaga lífeyrissjóðs í heild? Flokkur fólksins segir nei. Okkur þykja þetta grundvallarmannréttindi. Okkur þykja það líka vera grundvallarmannréttindi að það sem er tekið af launum okkar, lögþvingað, í þessu tilviki 15,5% og sett í lífeyrissjóð, fái skilyrðislaust að njóta verndar 72. gr. stjórnarskrár. Það er í rauninni stórmerkileg að þetta form skuli hafa verið við lýði svo lengi sem raun ber vitni. Það er merkilegt að það sé hægt, bara með einu pennastriki, að hirða af manni milljónir úr lífeyrissjóðnum sem hafa verið teknar af manni lögþvingað í gegnum starfsævina og það sé ekki í gildandi rétti einu sinni möguleiki fyrir eftirlifendur okkar, lögerfingja okkar, að njóta ávaxtanna af okkar erfiði í gegnum lífið. Þetta er svo gamaldags og þetta er svo ótrúlegt að maður eiginlega skilur þetta ekki. Þessi þingsályktunartillaga er í raun ekki neitt annað en ósk um það að fjármálaráðherra leggi fram lagafrumvarp sem kveði á um að við eigum það sem við höfum greitt í lífeyrissjóðina og við eigum það sjálf, ekki einhverjir aðrir. Virðulegi forseti. Ég hlakka til að heyra hvað verður um þessa þingsályktunartillögu. Ég kvíði því að hún fari sennilega í ruslið eins og meira og minna allt annað sem frá stjórnarandstöðu kemur. Það skiptir engu máli hvort málið er gott eða vont. Það er afskaplega lítið tillit tekið til þess. Það verður athyglinnar virði að sjá hvort þetta mál fær, eftir að búið er að eyða í það tíma í ágætri hv. efnahags- og viðskiptanefnd, þangað sem við vísum tillögunni væntanlega, ef ég skil það rétt, að koma í þingsal á ný og fá síðari umræðu þingsályktunartillögu og í kjölfarið atkvæðagreiðslu. Maður á nú ekki að veðja og alls ekki á hv. Alþingi og í æðsta ræðustóli landsins, en ég ætla að gera undantekningu og segja að ég er næstum því tilbúin að veðja að það verður um þessa þingsályktunartillögu eins og flest annað, að í boði ríkisstjórnarinnar verður henni hent í ruslið og þyki ekki þess virði að hv. alþingismenn greiði um hana atkvæði. En ég vona þó ég hafi rangt fyrir mér.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla hér um þriðja málið í röð frá þingflokki Flokks fólksins, tillögu til þingsályktunar um eignarrétt og erfð lífeyris. Ef við tækjum þessi þrjú mál saman og þau yrðu öll samþykkt einn, tveir og þrír, hugsið ykkur hvaða paradís við værum komin í. Ekki við heldur almenningur þarna úti. Verðbólgudraugurinn væri dauður, við værum búin að kveða hann niður [[Gripið fram í.]]- 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust, spáið í þetta. Og merkilegast af öllu, að fólk eigi sinn eigin lífeyrissjóð, sem fólk borgar í af sínum eigin launum. Það má segja að það sé eiginlega stórmerkilegt að við skulum yfir höfuð þurfa að leggja þessa tillögu fram. Eins og lífeyrissjóðirnir eru byggðir upp þá er þetta gamaldags kerfi. Það er eiginlega með ólíkindum, ef við horfum á lífeyrissjóðskerfið í heild sinni, að þar eru 5.500 milljarðar í dag. Spáið í þessa tölu, þetta er nálægt því að vera sex ára fjárlög ríkisins. Í þessu kerfi eru rúmlega 2.000 milljarða skatttekjur. En ef við förum aðeins aftar, í hrunið, hvað tapaðist þá? Það er ekki komið á hreint en uppreiknað í dag myndi ég telja að það væri nálægt 1.000 milljörðum, það sem tapaðist, og þar af eru skatttekjur upp á 300–400 milljónir. Þetta eru svo skuggalegar tölur að maður svitnar bara. [[Gripið fram í.]]Tapið þar myndi t.d. fjármagna 350.000 kr. í tíu ár þannig að peningana skortir ekki, það er nóg til af þeim. Það eru gerðar kröfur um ákveðna ávöxtun lífeyrissjóðanna, og þeir eru orðnir svo stórir á íslenskum markaði að ég hef gífurlegar áhyggjur af því. Þeir eru að vísu að reyna að fjárfesta erlendis, að reyna að komast út, en einhvern veginn hefur maður á tilfinningunni að þeir eigi allt of stóran hlut á markaðnum og séu eiginlega bara að kaupa og selja í sjálfum sér. Við erum komin með séreignarlífeyrissjóðina, það virkar rosalega flott, allir ofboðslega ánægðir. Nú er unga fólkið meira að segja að nota séreignarsjóðina til að festa sér íbúð og komast þannig inn á íbúðamarkað, margir sem hefðu annars ekki getað það. Hugsið ykkur ef þessir sömu einstaklingar hefðu líka allan lífeyrinn á bak við sig. Hvers vegna í ósköpunum ættum við ekki að hafa það þannig? Þetta er hluti af laununum okkar og spáið í hversu ótrúlega vitleysu við erum búin að búa til í þessu kerfi, að við skulum vera með svona fáránlegt kerfi að þú getir borgað í það alla ævi, jafnvel ekki tekið krónu út úr því, og það hverfur bara í einhverja hít. Skýringarnar sem eru gefnar; jú, það þarf að eiga fyrir því ef fólk lendir í örorku. Það er hægt að búa til allt annað kerfi um það, það þarf bara ekkert að vera inni í þessu kerfi og ætti eiginlega ekki að vera inni í þessu kerfi, það kemur bara til skerðinga. Við þekkjum fáránleikann í kerfinu, íslenska lífeyrissjóðakerfið, örorkukerfið, og þetta er orðið svo mikið bull, þetta er orðið svo stagbætt, þetta er orðið svo vitlaust, að maður heldur í upphafi að þetta séu mistök en ég held að þetta sé hreinlega vísvitandi og með vilja gert til að búa til kerfi sem enginn skilur og allir græða á nema þeir sem eiga sjóðina, þeir tapa. Og hugsið ykkur kostnaðinn við að reka þetta kerfi eins og það er byggt upp. Við vitum nokkurn veginn kostnaðinn innan lands en við fáum ekki að vita um kostnaðinn erlendis. Það er kostnaður sem liggur hvergi fyrir. Það liggur ekki einu sinni fyrir hverjir fá það og hverjir eru að sýsla með þetta og hvernig þeir eru valdir. Þetta er spillingarkerfi, því miður, það verður bara að segja það eins og það er. Ef það er ekki gagnsætt þá er eitthvað skrýtið við það. Í þessu kerfi segjast menn bera svo rosalega mikla ábyrgð - við sjáum alla ábyrgðina sem þeir öxluðu eftir bankahrunið, það var enginn sem axlaði nokkra ábyrgð á tapi upp á 600 milljarða - og þurfa á fjórðu milljón, margir, í laun á mánuði vegna ábyrgðar. Ábyrgðar á hverju? Þeir bera enga ábyrgð. Þetta er launakostnaður sem er hægt að losna við með því að einfalda kerfið, að þetta verði bara eign viðkomandi einstaklings og hann geri nákvæmlega það sama við þetta, þetta er ekki flókið, og hann gerir við séreignarsparnaðinn sinn. Hann ræður sjálfur hvað hann gerir, hann ræður sjálfur hvernig hann ávaxtar það, hvort hann tekur áhættu eða ekki. Eins og ég hef oft sagt í þessum fáránleika þá er kerfið að stærstum hluta fjármagnstekjur en samt er þetta skattað eftir á, eins og hverjar aðrar tekjur. Þetta er lögþvingaður eignaupptökuvarinn réttur, þú hefur ekkert val, þú verður að borga þetta. Hluti af þessu er dreginn af þínum launum, hluta af þessu borgar vinnuveitandinn. Þar af leiðandi er þetta bara ígildi launa. Hvers vegna í ósköpunum erum við að láta vinnuveitendur, þá sem borga okkur launin, ráða þessu kerfi? Í morgunþætti Bylgjunnar í morgun benti Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR, á að allar breytingar sem þeir sem eru á vegum launamanna, verkalýðshreyfingarinnar, í lífeyrissjóðnum vilja leggja fram falla á sléttu ef vinnuveitendur eru á móti. Þetta er nú allt lýðræðið í þessu. Það er sem sagt ekkert lýðræði. Það er alveg með ólíkindum að það skuli standast lög að vinnuveitendur séu að skipta sér af launum sem viðkomandi starfsmenn hafa fengið. Þarna er brestur á. Það er líka alveg með ólíkindum að þegar sá sem hefur greitt í lífeyrissjóð í 40 ár fellur frá að maki fái lágmarkið ekki bara sjálfkrafa áfram þar til hann fellur frá [[Það er það sem við erum að gera.]]- það er það sem við erum að gera. Þetta er svo eðlilegt, þetta er svo einfalt, en því miður virðist það vera þannig að því einfaldara sem kerfið er þeim mun flóknara verður það fyrir ríkisstjórnina og hún virðist ekki geta skilið svona einfaldleika. Ég segi það einfaldlega vegna þess að stjórnvöld hafa byggt upp þetta kerfi, lífeyrissjóðakerfið og almannatryggingakerfið, stagbætt kerfi, sem er með keðjuverkandi skerðingar út um allt, jafnvel langt út fyrir velsæmismörk. Ég er með dæmi sem sýnir fáránleikann í þessu. Ef þú setur 1 kr. í kerfið, eins og það var og er, getur þú misst 2 kr. Hver býr til svona kerfi? Hver ver svona kerfi? Og hvers vegna? Við ættum að spyrja okkur að því. Það er einfalt mál, það er fjórflokkurinn, Sjálfstæðisflokkur, Framsóknarflokkur, Samfylking og Vinstri græn - þetta eru flokkarnir sem hafa ráðið hér alla tíð. Þetta eru flokkarnir sem komu þessu kerfi á. Þetta eru flokkarnir sem viðhalda þessu kerfi. Þetta eru flokkarnir sem munu berjast með kjafti og klóm gegn öllu því sem við lögðum hér fram vegna þess að það hentar þeim ekki.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skráningu einstaklinga, sveitarfélag fyrsta lögheimilis. Stutt og einfalt mál. Í 1. gr. segir: „Á eftir orðinu „fæðingarstaður“ í 4. tölul. 1. mgr. 6. gr. laganna kemur: og, í tilviki þeirra sem fæðast hér á landi, sveitarfélag fyrsta lögheimilis.“ Í 2. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frumvarpið hefur áður verið lagt fram á 150. og 149. þingi en var ekki afgreitt. Með því voru lagðar til breytingar á 1. mgr. 7. gr. barnalaga. Í samræmi við ábendingar Þjóðskrár Íslands í umsögn um málið á 150. löggjafarþingi er með frumvarpi þessu lögð til breyting á lögum um skráningu einstaklinga, nr. 140/2019. Í svari samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra á þskj. 659 á 148. löggjafarþingi kemur fram að fæðingarstaður barns er heiti þess sveitarfélags þar sem fæðing á sér stað. Í skýrslu frá fæðingaskrá fyrir árið 2016 kemur fram að 74,1% allra fæðinga voru þá á Landspítalanum, 9,8% á Sjúkrahúsinu á Akureyri, 7,3% á Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi, 2,1% á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, 1,5% á Heilbrigðisstofnun Suðurlands á Selfossi, 0,1% á Heilbrigðisstofnun Suðurlands í Vestmannaeyjum, 0,9% á Heilbrigðisstofnun Vestfjarða á Ísafirði, 1,9% á Heilbrigðisstofnun Austurlands í Neskaupstað, 0,3% á leið á fæðingarstað og 2,1% fæðinga eru heimafæðingar. Samkvæmt þessu fæðast börn í raun aðallega í átta sveitarfélögum í landinu. Nauðsynlegt er að halda utan um fjölda fæðinga á heilbrigðisstofnunum og á öðrum stöðum en jafnframt geta þess í hvaða sveitarfélagi barn er fyrst skráð með lögheimili. Endurspeglar slík skráning með réttari hætti uppruna barns óháð því hvert móðir þurfti að leita til að fæða barnið en oft þurfa konur af illri nauðsyn að fara langar vegalengdir til að sækja fæðingarþjónustu. Má þar nefna konur í Vestmannaeyjum sem nær undantekningarlaust fara til Reykjavíkur til að fæða börn sín en einungis þrjú börn fæddust í Vestmannaeyjum árið 2017. Skýrist það aðallega af því að þjónustustig fæðingardeildar í Vestmannaeyjum er D1, svokallað, þ.e. lítil fæðingardeild á heilbrigðisstofnun þar sem ljósmæður starfa auk heilsugæslulækna. Þar er ekki skurðstofa og ekki starfandi skurðlæknir eða fæðingarlæknir. Þótt barnið fæðist í Reykjavík vegna aðbúnaðar fæðingarþjónustu í Vestmannaeyjum er það hins vegar Vestmannaeyingur og er rétt að skráning í þjóðskrá endurspegli það. Til þess að tryggja með frekari hætti skráningu á uppruna barns óháð fæðingarstað er með frumvarpi þessu lagt til að í þjóðskrá skuli skrá það sveitarfélag þar sem barn er fyrst skráð með lögheimili. Í umsögnum eða þegar aðilar sveitarfélaga koma til nefnda og maður hefur verið að spyrja um einmitt þessi mál þá hefur borið á góma að erfitt sé að fá tölfræði um það hvernig þróun hefur verið í barnsfæðingum eða nýbúum í hverju sveitarfélagi, þeirra sem fæðast þar. Þessi gögn myndu tvímælalaust gagnast sveitarfélögunum til að fylgjast betur með því hvernig náttúruleg fólksfjöldaþróun er.
Virðulegi forseti. Þetta er tiltölulega einfalt mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur, atkvæðagreiðslur. 1. gr. hljóðar svo: „Á eftir 1. málsl. 3. mgr. 5. gr. laganna kemur nýr málsliður, svohljóðandi: Autt atkvæði skal meta ógilt og telst það ekki til heildarfjölda greiddra atkvæða.“ Þetta er nákvæmlega eins og það er í lögum til kosninga til Alþingis. Í 2. gr. er síðan talað um breytingar sem verða á 15. gr. laganna, eins og þar segir. Í 3. segir að við 31. gr. laganna bætist nýr málsliður, sambærilegur þeim sem er í 1. gr., að autt atkvæði skuli meta ógilt og teljist ekki til heildarfjölda greiddra atkvæða. Þetta mál var áður lagt fram á síðasta löggjafarþingi og er lagt fram í eilítið breyttri mynd, þ.e. það nær til fleiri ákvæða með sama efni. Með frumvarpinu er lagt til að við atkvæðagreiðslu um gildi kjarasamnings teljist autt atkvæði ógilt. Til að atkvæði teljist gilt og til heildarfjölda greiddra atkvæða verður sá er atkvæði greiðir að taka afstöðu til þess hvort kjarasamningur skuli felldur eða samþykktur. Með frumvarpinu er einnig lagt til að hið sama skuli gilda við annars vegar atkvæðagreiðslu um boðun vinnustöðvunar og hins vegar við atkvæðagreiðslu um miðlunartillögu sáttasemjara. Sá sem greiðir atkvæði verður því annars vegar að taka afstöðu til þess hvort boða skuli til vinnustöðvunar eða ekki og hins vegar að taka afstöðu til þess hvort miðlunartillaga sáttasemjara skuli felld eða samþykkt svo að atkvæði teljist gilt og til heildarfjölda greiddra atkvæða. Þessi þrjú atriði eru í rauninni öll með sama efnisinntaki, þ.e. að autt atkvæði teljist ekki sem neikvætt eða jákvætt í skilningi höfnunar eða samþykktar, miðað við efni hverrar atkvæðagreiðslu fyrir sig. Tilefni frumvarpsins er dómur Félagsdóms frá 24. júní 2020 í máli nr. 6/2020 er varðar gildi samkomulags um breytingar og framlengingu á kjarasamningi Félags íslenskra náttúrufræðinga og fjármála- og efnahagsráðherra fyrir hönd ríkissjóðs. Í því máli laut ágreiningur aðila að því hvort við talningu atkvæða um gildi kjarasamnings bæri að telja með auð atkvæði þegar heildarfjöldi atkvæða var tilgreindur og hvort líta bæri svo á að samningurinn hefði verið samþykktur eða felldur við atkvæðagreiðsluna. Í málinu lá fyrir að 564 greiddu atkvæði um samninginn, þar af 265 með samningnum, 278 gegn honum og 21 félagsmaður á kjörskrá skilaði inn auðu atkvæði. Það leiddi til þess að kjarasamningurinn var talinn hafa verið samþykktur en ekki felldur, þótt fleiri atkvæði hefðu verið greidd gegn honum. Niðurstaða dómsins var sem sagt sú að kjarasamningurinn hefði ekki verið felldur með meiri hluta greiddra atkvæða því að 265 plús 21 er 286 atkvæði sem eru fleiri en 278, sem er svo merkilegt. Auðu atkvæðin töldust sem já-atkvæði. Í dómi Félagsdóms kemur fram að í lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna sé ekki að finna sams konar fyrirmæli og eru í 3. mgr. 5. gr. laga um stéttarfélög og vinnudeilur og engin önnur sjónarmið eigi við um slíkar atkvæðagreiðslur um gildi kjarasamninga opinberra starfsmanna. Taldi dómurinn að þau sjónarmið sem liggja til grundvallar því ákvæði eigi jafnt við um atkvæðagreiðslu um gildi kjarasamnings opinberra starfsmanna og starfsmanna á almennum vinnumarkaði og þar af leiðandi yrði þeim ákvæðum beitt með lögjöfnun. Byggist niðurstaða dómsins því á túlkun á þessu ákvæði laga um stéttarfélög og vinnudeilur. Meginmarkmið frumvarpsins er að taka af öll tvímæli um niðurstöðu atkvæðagreiðslu um gildi kjarasamnings, atkvæðagreiðslu um boðun vinnustöðvunar og atkvæðagreiðslu um miðlunartillögu sáttasemjara - allt sambærileg ákvæði - samkvæmt lögum um stéttarfélög og vinnudeilur og gera slíkar atkvæðagreiðslur sambærilegar öðrum atkvæðagreiðslum, t.d. alþingiskosningum þar sem auð atkvæði eru metin ógild.
Forseti. Stysta málið í þessari lotu. Þetta er frumvarp um breytingu á lögum um almannatryggingar, um afnám skerðingar lífeyris vegna miskabóta. 1. gr. hljóðar þannig: „Við 2. mgr. 16. gr. laganna bætist nýr stafliður, svohljóðandi: Við útreikning á fjárhæð bóta samkvæmt þessum kafla og ráðstöfunarfjár skv. 48. gr. skal ekki reikna með miskabætur sem lífeyrisþega eru dæmdar.“ Með frumvarpi þessu er lagt til að miskabætur sem einstaklingum eru dæmdar komi ekki til skerðingar á lífeyri þeirra samkvæmt lögunum. Það var áður lagt fram á 149. og 150. löggjafarþingi og er nú lagt fram að nýju óbreytt. Markmið frumvarpsins er að styðja öryrkja og ellilífeyrisþega með því að koma í veg fyrir skerðingu lífeyris vegna miskabóta sem þeim eru dæmdar vegna áfalla sem þeir lenda í. Þau tilvik sem verða til þess að einstaklingi eru greiddar miskabætur eru ófyrirsjáanleg. Ekki er því um eiginlegan kostnað að ræða fyrir ríkissjóð heldur verður kostnaðurinn í formi þess að ekki kemur til endurgreiðslu á lífeyri vegna dæmdra miskabóta. Er kostnaður því ekki meiri en hefði verið hefðu miskabætur ekki verið dæmdar. Hér þarf kannski að gera athugasemd varðandi orðalagið, það getur kannski verið túlkað sem of formlegt. Þar sem ég segi að ekki skuli reikna með miskabætur sem lífeyrisþega eru dæmdar á ég ekki einungis við ferli í dómstólum. Það geta einnig verið tilboð um miskabætur án þess að viðkomandi hafi farið í gegnum dómsferli. Það komu athugasemdir frá Öryrkjabandalaginu sem benti á að það eru ákveðnir stafliðir í lögunum sem gætu bent til þess að miskabætur séu einmitt ekki skertar. En þetta dæmi kom eftir ábendingu frá aðila sem hafði átt í erfiðleikum með þetta út af boði um miskabætur, í raun sátt um miskabætur, sem hafði ekki farið í gegnum dómstóla. Þarna þarf kannski að huga að því að orðalagið skemmi ekki fyrir þannig að það eigi bara við um dómstólaleiðina þar sem miskabætur eru dæmdar eða miskabætur sem eru ákveðnar eða boðnar í gegnum sátt. Með frumvarpinu er í raun ætlað að taka af þann vafa sem gæti verið vegna þess munar sem þar er að finna. Ég treysti nefndinni fullkomlega til þess að sjá hvort það sé eitthvað í þessum liðum sem nú þegar eru í lögum og því ferli sem gæti orsakað að miskabætur sem fara annaðhvort í gegnum sátt eða eitthvað því um líkt myndu ekki falla undir þá stafliði. Ég hlakka til að sjá það afgreitt og ef lögin eru skýr hvað þetta varðar þá væri gott að fá áréttingu um það því að ástæðan fyrir því að málið er flutt eru þessi misvísandi skilaboð.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003. Flutningsmenn frumvarpsins eru, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Jón Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Bryndís Haraldsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson og Haraldur Benediktsson. Í raun er frumvarpið einfalt, aðeins ein efnisgrein. Með því er lögð til heimild til skattalegs frádráttar vegna heimilishjálpar, sem felur í sér að draga megi fjárhæð að hámarki 1.800.000 kr. á ári frá tekjuskattsstofni einstaklinga, þ.e. sem nemur að meðaltali 150.000 kr. á mánuði. Frádrættinum er ætlað að ná til starfa sem innt eru af hendi hér á landi á heimili einstaklings og í sumarbústað þar sem einstaklingur dvelur. Sama á við um slík störf í bílskúr og geymslum, afmörkuðum garði og í innkeyrslu umhverfis heimili eða sumarbústað einstaklings. Til slíkra starfa teljast t.d. hefðbundin heimilisstörf, svo sem þrif og hreingerningar, hefðbundin garðyrkjustörf eða snjómokstur á gangstéttum og í innkeyrslu að heimili. Þegar húsfélag fjöleignarhúss annast greiðslu kostnaðar úr sameiginlegum sjóði vegna slíkra starfa á sameign getur einstaklingur dregið sinn hlut í þeim kostnaði frá tekjuskattsstofni sínum. Þá er ákvæðinu jafnframt ætlað að ná til annars konar umönnunar, svo sem umönnunar heimilismanna vegna veikinda eða fötlunar, umönnunar barna, sem felur m.a. í sér aðstoð við heimavinnu og fleira skólatengt, ásamt því að fylgja börnum í og úr leikskóla, skóla og frístundastarfi. Ákvæðinu er einnig ætlað að taka til aðstoðar við einstakling í tengslum við ferðir til og frá heimili, t.d. ferðir á heilsugæslustöð, í banka eða annað sambærilegt. Markmiðið með frumvarpi þessu er m.a. að sporna gegn svartri atvinnustarfsemi auk þess sem hægt verður að auka réttindi þess fólks sem vinnur í dag þau störf sem hér eru talin. Með því er m.a. átt við lífeyrisgreiðslur og atvinnuleysisbætur. Flutningsmenn telja að með lögfestingu skattafrádráttar vegna aðkeyptrar heimilishjálpar sé komið til móts við einstaklinga og fjölskyldur, einkum barnafjölskyldur, með margvíslegum hætti. Þá mun breytingin einnig gagnast eldri borgurum sem vilja búa áfram á eigin heimili en þurfa á þjónustu að halda við almenn heimilisþrif og önnur létt heimilisstörf. Þess ber að geta að sambærilegar heimildir til skattalegs frádráttar er m.a. að finna í Svíþjóð, Danmörku og Finnlandi þó að útfærslan sé misjöfn eftir löndum. Árið 2011 gerðu sænsk skattyfirvöld könnun á áhrifum frádráttarins. Hún leiddi í ljós að svört starfsemi, en undir þá skilgreiningu fellur m.a. vinna við heimilishjálp, hefði minnkað um 10% á milli áranna 2005 og 2011. Sambærilega sögu er að segja frá Danmörku en dönsk skattyfirvöld hafa fengið fleiri tilkynningar frá almenningi um svarta atvinnustarfsemi eftir að hægt var að draga frá tekjuskattsstofni á þessum grundvelli. Frú forseti. Þetta er einfalt frumvarp sem kemur ekki síst til móts við barnafjölskyldur og þó einkum eldri borgara sem þurfa á ákveðinni þjónustu að halda. Það kemur til móts við þær fjölskyldur sem þurfa á aðstoð að halda vegna veikinda heimilismanns eða fötlunar o.s.frv. Þetta er réttlætismál sem ég vona að nái fram að ganga. Að lokinni þessari umræðu óska ég eftir að málið gangi til efnahags- og viðskiptanefndar.
Virðulegur forseti. Áhugavert mál, líka þessar sambærilegu heimildir í Svíþjóð, Danmörku og Finnlandi. Ég velti fyrir mér að kostnaður við þetta fyrir ríkissjóð er væntanlega sá sami ef farið er í hina áttina. Í staðinn fyrir að veita þeim sem kaupir þjónustuna skattalegan frádrátt væri alveg eins hægt að borga aukalega fyrir skil á virðisaukaskattsskýrslum eða þvílíku frá þeim sem vinnur starfið. Þá er ekki verið að láta þann sem kaupir þjónustuna fá endurgreiðslu, því fylgir ákveðið umsagnarferli og vesen. Það er einfaldara að þegar slíku verki er skilað sé einfaldlega gefinn ákveðinn afsláttur eða aukagreiðsla jafnvel með þeim skilum. Það er að einhverju leyti einfaldara í framkvæmd, myndi maður halda, þar sem rétturinn til endurgreiðslunnar fæst einungis ef viðkomandi sækir um. Ýmislegt gæti farið forgörðum í því. Einhverjir kunna ekki að fara í gegnum ferlið eða eitthvað svoleiðis og missa af rétti á endurgreiðslu meðan skilin koma alltaf sjálfkrafa um leið og skilað er inn vinnuskýrslu til Skattsins. Það er í raun fullkomin skilvirkni þar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég ætla ekkert að útiloka þá hugmynd sem hér er lögð fram. Ég ætla þó strax að benda á einn fingurbrjót í því. Fyrir utan það markmið sem er með þessu frumvarpi, þ.e. að auðvelda barnafjölskyldum, auðvelda fjölskyldum sem glíma við veikindi heimilismanns og þurfa á aðstoð að halda og fyrir utan að koma til móts við eldri borgara sem þurfa á ákveðinni þjónustu að halda, heimilisaðstoð, þrif jafnvel, eldamennsku o.s.frv., þá erum við líka að reyna að draga upp á yfirborðið ákveðna svarta atvinnustarfsemi. Þessi svarta atvinnustarfsemi kemst ekki upp á yfirborðið nema sá sem greiðir fyrir hana hafi hvata til þess að upplýsa um þá greiðslu. Hafi ég skilið tillögu hv. þingmanns rétt þá er ekki slíkur hvati fyrir hendi þó að viðkomandi vinni vinnuna, að hún sé gefin upp til þess að fá einhvers konar endurgreiðslu á virðisaukaskatti með þeim hætti sem hér er gert. Það sem við erum að segja: Við erum að hvetja þá sem kaupa vinnuna til að gefa upp til skatts þær launagreiðslur sem greiddar eru. Þær koma þá upp á yfirborðið og um leið, frú forseti, gerist það að réttindi þeirra sem eru að sinna þessum störfum verða aukin; réttindi til lífeyrisgreiðslna, réttindi til atvinnuleysisbóta o.s.frv. Ég held að við séum með akkúrat þessari aðferð að ná þessum markmiðum með tvennum hætti: Annars vegar að koma til aðstoðar við þá sem þurfa að kaupa þessa þjónustu og hins vegar þá sem veita hana en hafa kannski verið undir radar okkar, sem við viljum ekki að sé.
Virðulegi forseti. Þetta er nákvæmlega sama fjármagn sem fer annaðhvort til þess sem kaupir þjónustuna eða þess sem selur þjónustuna. Það sem ég er að segja er að sá sem selur þjónustuna, sá sem vinnur verkið, hann eða hún skilar öllum þeim gögnum sem þarf til þess að starfsemin sé ekki svört og fái fyrir það nákvæmlega sömu umbun og væri hinum megin dæmisins í formi skattafsláttar. Þannig að fjármagnið er nákvæmlega það sama. Annaðhvort er afsláttur af sköttum, 150.000 kr. á mánuði til þess sem kaupir þjónustuna, eða 150.000 kr. á mánuði til þess sem selur þjónustuna. Það er nákvæmlega sami peningur nema það er jafnvel ákveðin hagvaxtaraukandi aðgerð, með innspýtingu þeim megin eða kæmi væntanlega út á jöfnu, kaupin eru á lægra verði af því að þau skila sér þegar viðkomandi seljandi skilar inn öllum þeim gögnum sem þarf til að fá viðbótina sem vantar. Það er hvati til að skila gögnum og gera starfsemina ekki svarta með því að fá nákvæmlega sama pening og hinn aðilinn fær sem kaupir þjónustuna. Venjulega er það þannig að sá sem selur þjónustuna, verktaki, múrari sem kemur og klárar allt sitt, skilar nótum og svoleiðis. Hann ætti að vera sá sem skilar inn öllum sköttum og gjöldum og upplýsingum um allt hvað verkið varðar, myndi maður halda.
Frú forseti. Ég er bara ósammála hv. þingmanni. Ég ætla að taka dæmi, af því að hv. þingmaður vék að útseldri vinnu iðnaðarmanna. Við tókum þá ákvörðun í vor að endurgreiða virðisaukaskatt af vinnu iðnaðarmanna á byggingarstað upp í 100%, að fullu. Skynsamleg aðgerð. Hver hefur reynslan verið? Jú, við vitum það t.d. að sum sveitarfélög sjá útsvarstekjur sínar hækka vegna þess að það var ekki hvati til að skilja undan vinnuna. Það var hvati til að gefa vinnuna upp vegna þess að sá sem var að kaupa þjónustuna hafði engan hag af því að taka þátt í starfsemi sem var svört heldur þvert á móti. Þegar við lækkuðum endurgreiðsluhlutfallið úr 100% í 60% árið 2015, ef ég man rétt, hvað gerðist þá? Þá urðu virðisaukaskattsskil af vinnu iðnaðarmanna lægri en áður. Tryggingagjaldsgreiðslur af slíkri vinnu urðu lægri og ríkissjóður tapaði þó að hann lækkaði endurgreiðslur af virðisaukaskatti. Það var orðinn hvati fyrir þann sem keypti þjónustu að taka við þeirri þjónustu og greiða hana án þess að reikningur væri gefinn út. Það er einmitt þess vegna sem við flutningsmenn frumvarpsins leggjum til þessa leið. [[Forseti hringir.]]Og ég heyri það á hv. þingmanni að hann er í grunninn sammála því að það eigi að koma til móts við þá sem þurfa að kaupa þjónustu vegna aðstoðar á heimili.