Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Elín Hirst, 13. þm. Suðvest., geti ekki gegnt þingmennsku á næstunni. Í dag tekur því sæti 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Óli Björn Kárason. Óli Björn Kárason hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju. Borist hefur bréf frá 10. þm. Reykv. n., Helga Hrafni Gunnarssyni, um að hann geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í kjördæminu, Halldóra Mogensen. Halldóra Mogensen hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hún boðin velkomin til starfa að nýju. Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Samfylkingarinnar um að hv. 11. þm. Suðvest., Katrín Júlíusdóttir, geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 2. varamaður á lista Samfylkingarinnar í kjördæminu, Margrét Gauja Magnúsdóttir. Fyrsti varamaður á lista í kjördæminu hefur boðað forföll. Margrét Gauja Magnúsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.
Hlé verður gert á þingfundi kl. 12–15 í dag.
Virðulegi forseti. Ég ætla að vekja athygli forseta á stöðu 6. dagskrármáls, um raflínur að iðnaðarsvæðinu á Bakka. Það kom fram hér á föstudag, í hv. atvinnuveganefnd, að hæstv. umhverfisráðherra hafði hlutast til um það að nefndinni yrði ekki svarað efnislega að því er varðaði álitaefni um þetta þingmál. Það hlýtur að teljast mjög ámælisvert að umhverfisráðherra komi í raun í veg fyrir það að efnisleg svör berist þingnefnd. Af þeim sökum óskaði ég eftir því við formann nefndarinnar, og lét virðulegan forseta vita af því, að ég óskaði eftir því að skrifstofa þingsins tæki að sér að fara yfir ákvæðið, sem er 3. gr. frumvarpsins, er varðar breytingar á náttúruverndarlögum. Ég tel ótækt annað en að breytingar á náttúruverndarlögum fari í gegnum umhverfis- og auðlindaráðuneytið sem hefur þann málaflokk með höndum. Ég óskaði eftir því, í ljósi þessarar stöðu, að þingið færi yfir þetta sjálft. Forseti varð við því og óskað hefur verið eftir því að nefndasvið skoði málið sérstaklega. Ég tel af þeim sökum að við eigum að bíða með að hefja umræðu um 6. dagskrármálið þangað til niðurstaða skrifstofu þingsins liggur fyrir hvað þetta varðar.
Forseti getur staðfest það sem hv. þingmaður var að segja. Þessi vinna er þegar hafin. Ætlun forseta er að hefja umræðuna um þetta tiltekna mál hér á eftir og vekur athygli á því að hlé verður gert á þingfundum frá kl. 12 til kl. 15 og því ætti að gefast gott næði og tími til að fara yfir þessi mál.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur. Það er með ólíkindum að það skuli vitnast hér á föstudegi þegar verið er að ganga frá þessu máli að bið okkar í umhverfis- og samgöngunefnd þingsins eftir viðbrögðum umhverfisráðuneytisins í málinu, löng bið, skýrist af því að það hafi verið gefin fyrirmæli af ráðuneytisstjóra og ráðherra í umhverfisráðuneytinu um að svara ekki fyrirspurn nefndarinnar um viðbrögð við máli þar sem meginmarkmiðið er að gera breytingar á náttúruverndarlögum, í máli sem þar að auki snertir á fjórum eða fimm ólíkum lögum sem öll heyra undir umhverfisráðuneytið. Ég minnist þess ekki að hafa orðið vitni að viðlíka vinnubrögðum áður, en það þarf auðvitað að fara vandlega yfir þau. Þetta sýnir með hvaða hætti allur málatilbúnaðurinn er í þessu máli og hversu ógeðfelldur hann er.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að gera athugasemd við fundarstjórn forseta hvað varðar 6. mál á dagskrá. Í dag er 10. október sem er sá dagur sem úrskurðarnefnd auðlindamála nefndi sem dag sem þau gætu verið tilbúin að skila áliti sínu hvað varðar kæru Landverndar á framkvæmdaleyfi þar sem nú liggur fyrir. Ég mótmæli því að hér eigi að fara að ræða mál þar sem lög eru tekin úr sambandi þegar eðlilegir ferlar eru enn til staðar og það er verið að vinna málið eðlilega. Við eigum ekki að hafa þetta mál á dagskrá. Það á að fá að fara sinn eðlilega veg. Ég mótmæli því að ráðherra komi inn með þvílíku gerræði að taka fram fyrir hendurnar á eðlilegum ferlum. Hún gerir það í krafti álits sem lögfræðingar sem vinna fyrir Landsnet fjalla um og þar er verið að fjalla um hvort Landsnet hafi staðið rétt að málum. Hér er augljóslega um mikið fúsk í vinnubrögðum að ræða og við eigum ekki að stunda þannig vinnubrögð á þingi.
Forseti. Ég tek undir þær athugasemdir að það er eðlilegt og málefnalegt að taka þessa umræðu út af dagskrá í ljósi þess að líkur eru á því að úrskurðir berist. Það eru eðlilegar lyktir málsins að kærunefndin fái að ljúka vinnu sinni. Við erum nú á lokametrunum fyrir kosningar að klára ýmis mál og ég tel að í ljósi þess að úrskurðirnir eru handan við hornið eigum við að færa þetta mál eins aftarlega á dagskrána og nokkur er kostur þannig að við sýnum löggjöfinni sem við sjálf stóðum að hér í samstöðu, þá virðingu að almenn lög gildi í landinu og að réttaröryggis borgaranna sé gætt þannig að við förum ekki fram með svona ruddalöggjöf sem snýst um löggjöf í þágu bara einnar framkvæmdar sem ekki er réttarríkinu til sóma.
Forseti. Ég velti fyrir mér hvort það séu mistök að þetta mál sé á dagskrá því að forseta er auðvitað kunnugt um að verið er að reyna að ná einhverjum samningum um 3. gr. Síðast þegar ég vissi hafði ekki náðst sátt um útfærslu á því. Það vita allir að þessi úrskurður kemur í vikunni og af hverju í ósköpunum er verið að hleypa illu blóði í salinn og í þingið ef engin þörf er á því? Það er engin þörf á því að hafa þetta mál á dagskrá í dag, engin, og það er alveg ótrúlegt að setja það sem fyrsta mál á eftir atkvæðagreiðslum. Það þýðir bara að ekki verður friður í þinginu fyrr en málið verður komið út af því að það er ekki komin nein lausn í það, forseti. Þess vegna hlýt ég að spyrja forseta hvort málið sé ekki hér á dagskrá fyrir mistök.
Forseti vill svara því að það eru engin mistök, þetta er ákvörðun forseta í ljósi þess að búið er að skila nefndaráliti og ekki bara það, heldur hefur verið gerð eftir það sérstök breyting sem laut einmitt að áðurnefndri 3. gr. og er niðurstaða meiri hluta nefndarinnar hvað þetta áhrærir.
Virðulegur forseti. Fyrst nokkur orð um aðgang Alþingis að embættismönnum ríkisins og sérfræðiþekkingu þeirra til þess að stuðla að sem vandaðastri lagasetningu og sem öflugustu eftirlitshlutverki. Það hlýtur og á að vera forseta þingsins og raunar forsætisnefnd allri áhyggjuefni ef þingnefnd fær ekki aðgang að sérfræðiþekkingu í ráðuneyti af pólitískum ástæðum. Það er grundvallaratriði um það að við nýtum þá þekkingu sem við eigum í stjórnkerfi okkar, þá fjármuni sem við verjum til að ráða sérfræðinga til starfa, að Alþingi hafi alltaf aðgang að því óháð því hverjir sitja í ríkisstjórn eða hvaða flokkar fara með ráðuneyti eða í hvaða ráðuneyti viðkomandi mál kann að liggja. Í öðru lagi vil ég spyrja forseta hvort það eigi að skilja ummæli hans sem svo að þó að málið fari á dagskrá hér verði 2. umr. ekki lokið fyrr en álit yfirlögfræðings Alþingis á málinu liggur fyrir.
Það ber ekki að túlka ummæli forseta með þeim hætti. Málið er auðvitað sett á dagskrá með það að markmiði að hér megi ljúka þinglegri umfjöllun um málið.
Virðulegur forseti. Það sem hér hefur gerst er að meiri hluti atvinnuveganefndar hefur tekið tillögu um breytingu á 3. gr. málsins, sem er frá iðnaðarráðuneytinu, og gert að sinni. Það er ekkert samkomulag hér um þá breytingu. Það er bara sama gerræðið í meiri hlutanum í þessu máli og verið hefur. Staðreyndin er sú að kærufrestur í þessu máli virkjast við útgáfu framkvæmdaleyfa, það fer ákveðið ferli í gang og meiri hluti hér í þinginu er að stíga inn í það ferli vegna þess að hann vill ekki fá niðurstöðu. Eða vegna þess að hann vill ráða niðurstöðunni. Þannig er það. Auðvitað væri miklu snyrtilegra af núverandi stjórnarmeirihluta og þeim sem standa að þessu máli að leggja bara fram mál þar sem umhverfisráðuneytið á Íslandi er lagt niður. Það er það sem verið er að gera hér í þessu máli. Þetta er niðurlagning umhverfisráðuneytisins sem reyndar var talað um í upphafi þessa kjörtímabils og í raun bara hægt að óska stjórnarflokkunum til hamingju með að hafa tekist það ætlunarverk sitt.
Forseti. Það er með ólíkindum hvernig þessi ríkisstjórn hefur hagað sér varðandi umhverfismálin. Það er með ólíkindum. Hér var ekki einu sinni umhverfisráðherra í langan tíma. Síðan er settur umhverfisráðherra sem hefur ekki neitt vit á málaflokknum. Síðan er það bara þannig að ráðherra stendur ekki með þeim málum sem umhverfisráðuneyti ber að standa með. Það er bara þannig, forseti. Það sem er að gerast núna er þvílík vanvirða við málaflokkinn, vanvirða við almenning, vanvirða við frjáls félagasamtök og vanvirða við hið lýðræðislega ferli. Þetta er skammarlegt, forseti.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra og félags- og húsnæðismálaráðherra.
Herra forseti. Nú fyrir helgina birti Kjarninn fréttaskýringu upp úr staðtölum frá ríkisskattstjóra þar sem farið er yfir dreifingu fjármagnstekna í landinu. Þar kemur fram að fjármagnstekjur hafi aukist töluvert á undanförnum árum og hafi verið á árunum 2015 95,3 milljarðar króna. Það sem vekur athygli í þessum tölum er að 44% þessara fjármagnstekna fóru til ríkasta eina prósents landsmanna, þ.e. sá hópur þénaði 44% af öllum fjármagnstekjum sem íslenskir skattgreiðendur fengu í fyrra, sem þýðir í raun og veru að 99% þjóðarinnar skiptu þá með sér 56% fjármagnstekna á árinu 2015. Síðan er önnur frétt í Fréttablaðinu í dag um launaþróun í landinu þar fram sem kemur að helmingur allra greiddra launa í fyrra hafi farið til tveggja efstu tekjutíundanna og er vitnað til gagna Hagstofu Íslands. Sú þróun hefur aukist marktækt á undanförnum árum og er vitnað til þess að af þeim 200 milljörðum króna sem greiddar voru í laun á árinu 2015, umfram það sem var árið 2013, fari tvær af hverjum þremur krónum, og rúmlega það, til efstu tveggja tekjutíundanna, þ.e. til þeirra 40 þúsund einstaklinga sem hafa hæstar tekjur og eiga mestar eignir í þessu landi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi áhyggjur af þeirri þróun, sem gæti verið ávísun á meiri ójöfnuð þó að Ísland hafi komið ágætlega út á Gini-stuðlinum undanfarin ár. Telur hæstv. ráðherra telji ástæðu til að gera einhverjar breytingar á skattkerfinu, til að mynda, til þess að auka jöfnuð, sérstaklega í ljósi þess að æ fleiri rannsóknir á alþjóðavísu benda til þess að aukinn [[Forseti hringir.]]jöfnuður skili líka aukinni efnahagslegri hagsæld?
Herra forseti. Síðast þegar OECD gerði samanburðarrannsókn á jöfnuði landa kom Ísland út í efsta sæti. Fyrir árið 2013 var ekki hægt að finna neitt land innan OECD-ríkjanna þar sem jöfnuður var meiri en á Íslandi. Hér er minnst á tvennt; annars vegar að fjármagnstekjur séu að vaxa hjá tilteknum hópi landsmanna. Það ætti ekki að koma á óvart. Það hefur verið mjög mikill uppgangur, t.d. á hlutabréfamörkuðum, og við því að búast að þegar slíkir tímar eru sé það einkum hjá þeim sem eru með sparnað þar sem fjármagnstekjurnar skila sér. En það var jafnframt hópurinn sem tapaði langmestu af fjármagnstekjum og almennt af tekjum í hruninu. Hér er sömuleiðis vísað til þess að ójöfn aukning sé í tekjum undanfarin ár og er vísað í ákveðna frétt í því samhengi. Í sömu frétt kemur fram að eignir allra landsmanna hafi vaxið á bilinu 13–20%, eignir allra tekjutíunda. Það eru stórkostlega jákvæðar fréttir. Það eru fréttir sem eru langt umfram það sem aðrar þjóðir hafa svo mikið sem væntingar um. Það eru góðar fréttir. Það eru fréttir um góðæri á Íslandi og það eru fréttir um það að aukin hagsæld okkar skilar sér til allra. Við eigum hins vegar að fylgjast með því, sem hv. þingmaður segir, að það skili sér til allra, og sem betur hefur það gert það. Laun hafa líka hækkað hjá þeim tekjuhæstu. En það var einmitt hv. þingmaður sem kom hingað upp t.d. í læknadeilunni og talaði fyrir því að við hækkuðum laun þeirra sem hæst hafa launin, sérfræðinga á spítölunum og annarra slíkra, þannig að kjörin yrðu sambærileg við það sem best gerist annars staðar. Þegar við berjumst fyrir slíkri stefnu hækkum við jú laun þeirra sem mest hafa og hafa það best. Eigum við að bregðast við þeirri stöðu með því að hækka skatta? Ég segi nei.
Ég þakka hæstv. ráðherra skýr svör, skýr svör að því leyti til að hann vill ekki bregðast við því að við gætum verið að sjá fram á aukinn ójöfnuð í landinu. Það er alveg rétt, hæstv. ráðherra vitnar í tölur frá 2013 og 2014. Við erum að tala um að þessi þróun á sér stað á árunum 2014–2015. Það er rétt að það er efnahagslegur uppgangur en þessar tölur sýna svo ekki verður um villst að honum er ekki skipt með jöfnum hætti. Við gætum séð fram á það, og væntanlega munum við sjá fram á það, ef þetta stenst sem hér hefur verið vitnað til, gögn frá ríkisskattstjóra og gögn frá Hagstofu Íslands, að við munum færast aftur í ójafnaðarátt. Er það þangað sem hæstv. ráðherra vill fara þegar hann segir hér að hann sjái ekki fyrir sér að þetta verði gert með breytingum á skattkerfinu? Telur hann ekki eðlilegt að nýta það til þess að jafna kjör í landinu, sérstaklega í ljósi þess sem ég vitnaði hér til áðan, að jöfnuðurinn snýst ekki bara um pólitíska kreddu, hann snýst um aukna efnahagslega hagsæld heilt yfir. Það getum við séð bara með því að bera okkur saman við önnur lönd [[Forseti hringir.]]þar sem mikill jöfnuður ríkir og þær rannsóknir sem hafa verið gerðar. Ég held að það sé full ástæða til að staldra við og hafa áhyggjur af því hvert við stefnum þegar við sjáum svona tölur.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir það. Í tíð þessarar ríkisstjórnar höfum við beitt okkur fyrir skattalækkunum sem hafa sérstaklega skilað sér til millitekjufólksins. Við höfum afnumið milliþrepið og við höfum líka lækkað neðsta þrepið. Þessar skattalækkanir hafa skilað sér umfram annað til millitekjufólks og lágtekjufólks. Ég veit ekki alveg hvert hv. þingmaður er í reynd að fara þegar hún lýsir áhyggjum sínum af því að fjármagnstekjur skuli skila sér til þeirra sem eiga sparnað. Spurt er: Eigum við að bregðast við því með skattlagningu? Næsta skref er í raun og veru bara að segja: Við viljum ekki að fólk sé að kaupa hlutabréf eða verðbréf eða yfir höfuð að hafa fjármagnstekjur vegna þess að það kann mögulega að auka ójöfnuð, eða: við þurfum einhvern veginn að skattleggja okkur frá þeim veruleika. Það er engin leið til að hafa afskipti af því hvernig fólk nýtir sparifé sitt. Það er engin leið til þess að reka eitt samfélag. Við eigum að gleðjast yfir er að allir njóti góðs af lífskjarabatanum, líka þeir sem eru með lægst launin. Það er tvískinnungur og þversögn [[Forseti hringir.]]í þeim málflutningi að það eigi að hækka laun lækna þannig að þau séu samkeppnisfær, [[Forseti hringir.]]en það verði að setja á þá þriðja skattþrepið og síðan að auka fjármagnstekjuskattinn ef þeir leggja eitthvað til hliðar.
Virðulegur forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og er á svipuðum slóðum og hv. þingmaður á undan, þ.e. að velta fyrir mér skattheimtunni. Við höfum mikið rætt þörf á uppbyggingu innviða, þörf á uppbyggingu í ýmsum velferðarkerfum og hæstv. ráðherra hefur oft og réttilega bent á það að frekari útgjöld séu tengd jöfnuði í ríkisfjármálum o.s.frv. Þá verðum við að horfa á tekjur ríkissjóðs sem koma fyrst og fremst af skatttekjum og þá er mikilvægt að hugsa það að skatttekjur eru ekki í eðli sínu slæmar heldur þvert á móti nauðsynleg og eðlileg tekjuöflun til sameiginlegra verkefna. Því langar mig aðeins til að velta því fyrir mér, og spyrja hæstv. ráðherra, hvaða aðgerðir hafi verið í gangi og hver sé staða á aðgerðum til að koma í veg fyrir skattundanskot. Einhver stærsta pólitíska bomba þessa kjörtímabils var birting Panama-skjalanna þar sem kom í ljós að 600 íslenskir lögaðilar ættu reikninga í skattaskjólum og á kjörtímabilinu sömuleiðis voru keypt gögn um eignir Íslendinga sem hafði verið skotið undan skatti í skattaskjólum. Mig langaði til þess að hlera hjá hv. ráðherra hver staðan væri á rannsókn þessara mála og hver afstaða hans væri almennt gagnvart þessu. Ég kem kannski frekar að öðrum þáttum skattheimtu í seinni ræðu, en maður veltir fyrir sér að í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar var talað sérstaklega um að tekið skyldi á kennitöluflakki. Það væri gaman að heyra hvernig það hefur gengið, fá smáskýrslu í lok kjörtímabilsins.
Virðulegi forseti. Fyrst örstutt um tekjur ríkissjóðs, skatttekjur og aðrar tekjur. Þær hafa farið mjög vaxandi, þær hafa vaxið ár frá ári. Við höfum lækkað skattprósentuna í tekjuskattinum, sérstaklega á lágtekju- og millitekjufólk, en samt hafa tekjurnar af tekjuskattinum skilað sér sérstaklega vel. Við höfum líka gert átak til að styrkja virðisaukaskattskerfið, við höfum lækkað prósentuna niður í það lægsta sem hún hefur verið frá því að kerfið var innleitt, 24% virðisaukaskattur er sá lægsti sem við höfum nokkru sinni haft, en virðisaukaskattskerfið er að skila mjög auknum tekjum vegna þess að við höfum breikkað skattstofnana og afnumið undanþágur. Skatttekjur skila sér almennt vel á Íslandi og rekstur ríkissjóðs endurspeglar það. Við erum með frumjöfnuð sem er með því hæsta sem þekkist í Evrópu. Það er jöfnuður í ríkisfjármálum fyrir fjármagnsliði. Það breytir því ekki, sem hv. þingmaður bendir á, að við vitum af skattsvikum, við vitum af undanskotum, við vitum af lögbrotum sem ávallt þarf að fylgjast með og taka á. Svarta hagkerfið er of stórt. Við í ríkisstjórninni höfum séð til þess að þeim málum sé sinnt með því að tryggja nægilegar fjárveitingar til þeirra embætta sem þessum verkefnum sinna. Að einhverju leyti held ég að ástæða sé til þess að spyrja sig hvort að þau embætti hafi verið upptekin á undanförnum árum í vissum eftirhrunsmálum. Það hefur verið mjög mannaflafrek og tímafrek vinna, en við vitum hins vegar af því að í einstaka tilvikum hafa verið gerð átök, ég nefni sem dæmi átök vegna svartrar vinnu í iðnaði á Íslandi með vettvangsheimsóknum, ég nefni líka sérstaka skoðun á Airbnb-útbreiðslunni sem hefur verið mjög til umræðu. Ég er þeirrar skoðunar að við verðum einfaldlega að tryggja að við séum með fullfjármögnuð embætti sem hafi svigrúm, tíma og mannskap til að sinna eftirlitinu.
Virðulegur forseti. Ég tek undir að mönnun og fjármögnun embætta skiptir mjög miklu máli en það gera reglur líka. Þess vegna minntist ég aðeins á það í fyrri fyrirspurn um hvað hefði verið gert til að sporna við kennitöluflakki og hvort það hefði verið einhver marktæk niðurstaða úr þeirri vinnu. Við vitum að hinn almenni Íslendingur greiðir skatta og það hefur gengið ágætlega að innheimta af honum tekjuskatta og virðisaukaskatt. Engu að síður búum við við það kerfi að sumir eiga möguleika á því að nýta sér skattaskjól. Sum fyrirtæki hafa möguleika á því að nýta sér þunna eiginfjármögnun. Ég held að það sé nokkuð ljóst að ekki ríkir mikil sátt um það fyrirkomulag. Mig langar að ítreka spurninguna til hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]um aðgerðir gegn kennitöluflakki og hvort hann sé ekki sammála mér um að það [[Forseti hringir.]]sé lykilatriði, ekki bara þegar kemur að almenningi heldur líka [[Forseti hringir.]]fyrirtækjum og þeim sem sérstaklega hafa tækifæri [[Forseti hringir.]]til að hafa með þeim eftirlit.
Virðulegi forseti. Það eru viss mál sem hafa sérstaklega beinst að einstaklingsrekstri, smærri fyrirtækjum og kennitöluflakki. Ég nefni sem dæmi hnappinn svokallaða sem ætlað er að einfalda öll samskipti fyrirtækja við eftirlitsaðila þar sem gengið er út frá því að þeir sem ekki skila sínu verði afmáðir af skrá og að eftirlitið sé einfaldað og aukið. Kennitöluflakk er ekki bara vandamál út frá skattheimtusjónarhorninu heldur er þetta miklu alvarlegra mál hvað snertir eðlilega og heilbrigða samkeppni. Það er óþolandi fyrir lítinn og meðalstóran rekstur, eða hvaða rekstur sem er ef því er að skipta, að samkeppnisaðilar komist upp með að koma alltaf fram undir nýrri og nýrri kennitölu, skila ekki lögbundnum gjöldum o.s.frv. Að öðru leyti hvað varðar aflandsfélög þekkja menn að við höfum lagt hér inn ítrekað tillögur, frumvörp, og ég mun [[Forseti hringir.]]á næstu dögum sömuleiðis skila skýrslu um þau mál sem ég boðaði í vor varðandi umfang þeirra mála.
Virðulegur forseti. Það er rétt hjá fjármálaráðherra að í lok ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur var Ísland efst í jöfnuði í samanburðarlöndunum. En ég bið formann Sjálfstæðisflokksins um að eigna sér ekki heiðurinn af þeim árangri. Hann náðist vegna þess að við fengum loksins fjögur ár þar sem Sjálfstæðisflokkurinn réði ekki för. Undir forustu Sjálfstæðisflokksins jókst ójöfnuður hröðum skrefum í aðdraganda efnahagshrunsins. Hann er aftur byrjaður að vaxa. Vill ekki formaður Sjálfstæðisflokksins vera hreinskilinn og segja einfaldlega að þetta sé stefna flokksins, að hann sé ánægður með þennan árangur, með aukinn ójöfnuð? Hann hefur hækkað matarskatt á almenning en lækkað skatt á útgerðarmenn. Þetta snýr ekki bara að tekjunum. Ójöfnuður í eignaskiptingu vex líka. Efsti hlutinn eykur eignir sínar hlutfallslega, meira að segja hlutfallslega, helmingi meira en lægri hlutinn. Þá hljótum við að spyrja virðulegan fjármálaráðherra um eignarskatt ríkasta fólksins á Ísland, hvers vegna hann var ekki framlengdur, hvort það sé vegna þess að formaður Sjálfstæðisflokksins sé einfaldlega ánægður með að ríkasta fólkið á Íslandi auki eignir sínar miklu meira en aðrir í landinu. Sýna þessar tölur ekki svart á hvítu, hæstv. fjármálaráðherra, að ríkustu 5.000 heimilin í landinu hefðu vel getað haldið áfram að borga 10 milljarða í ríkissjóð á hverju ári til að standa straum af uppbyggingu á Landspítalanum, öflugra heilbrigðiskerfi og sterkari lífeyristryggingu? Eða var þetta meðvituð stefna flokksins um að auka á ójöfnuð, ekki aðeins í tekjuhlutanum heldur líka í eignamynduninni, stuðla að því að efnaðasti hlutinn á Íslandi efnist hraðar [[Forseti hringir.]]en allir aðrir í landinu?
Virðulegi forseti. Mér finnst þessi ræða vera ágætur vitnisburður um að Samfylkingin er hvorki með hægri hlið né nokkra miðju. Hún er orðin harðsvíraður vinstri flokkur. Í fyrsta lagi: Því var lofað af fjármálaráðherra Samfylkingarinnar að auðlegðarskatturinn yrði afnuminn. Þau mundu láta hann renna út. Það var sérstakt loforð fyrir kosningar. En nú á að berja á þeirri ríkisstjórn sem hér situr fyrir að hafa ekki framlengt skattinn. Í öðru lag spyrja menni: Af hverju segið þið það ekki bara beint út að þið viljið að sumir hafi það betra en aðrir? Ja, ég segi bara á móti: Af hverju segið þið það ekki bara beint út að ef sumum mun ganga eitthvað betur en öðrum sé það ykkar stefna að jafna þann mun aftur með sköttum? Segið þið það bara beint út. Það má enginn hafa það betra en annar. Það er sanngjarnt að þá sé staðan jöfnuð með sköttum. Af hverju segið þið það ekki bara beint út? Við erum ekki slíkur flokkur. Við ömumst ekki við því að sumum gangi betur en öðrum. Það er bara þannig. Við viljum sanngjarnt skattkerfi sem tryggir að allir skili sínu. Þannig er tekjuskattskerfið í dag, menn skila hærra hlutfalli af launum eftir því sem launin eru hærri. Varðandi eignarskatta þá er það þannig að hvarvetna er verið að afnema þá. Nú væri ágætt að vita hvort menn væru að boða það hér að taka ætti upp að nýju eignarskatta, en það var nefnt sem sérstök réttlæting fyrir auðlegðarskattinum á sínum tíma að hann væri einungis tímabundinn. Það var rökstuðningurinn í Hæstarétti þegar látið var reyna á stjórnskipulegt gildi hans að hann ætti að halda einmitt vegna þess að hann væri tímabundinn. Okkar skattatillögur hafa miðað að því að létta undir með millitekjufólkinu, lágtekjufólkinu og þeir sem haft hafa meira á milli handanna greiða meira en aðrir.
Virðulegur forseti. Auðvitað hafa einhverjir það betra en aðrir. Þannig hefur það alltaf verið og þannig mun það alltaf vera. Spurningin hér er hvort Alþingi og ríkisstjórn beiti sér fyrir því að auka á þann ójöfnuð, láta þá tekjuhærri hafa stærri hluta af kökunni, láta þá ríkustu hafa stærri hluta af eignunum en alla aðra. Þess vegna verður Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, að svara því hreint út hvort það sé ekki ljóst, af þeim tölum sem nú hafa verið birtar, að auðlegðarskatturinn sem 5.000 ríkustu heimilin í landinu greiddu, hefði getað fylgt höftunum eins og hann átti alltaf að gera, verið framlengdur með höftunum allt þetta kjörtímabil og skilað þannig tugum milljarða í sameiginlega sjóði og dregið úr þeim aukna ójöfnuði sem við horfum á hér á þessu kjörtímabili.
Virðulegi forseti. Það sem við töldum rétt að gera var einfaldlega það að skattar sem höfðu verið kynntir til sögunnar sem tímabundnir skattar mundu renna sitt skeið. Við töldum það líka rétt að afnema undanþágur fyrir slitabú sem vinstri stjórnin hafði fest í lög. Með því tókum við um 40 milljarða af slitabúum og fjármálafyrirtækjum sem við hækkuðum skattana á. Við settum skattana á slitabúin, við settum skattana á fjármálafyrirtækin og við tókum skattana af heimilunum. Við léttum sérstaklega á tekjuskattsgreiðslum heimilanna, tókum ýmis opinber gjöld til endurskoðunar, afnámum vörugjöld og tolla. Mér finnst ástæða til að minna á það að við beittum algerlega nýrri hugmyndafræði þegar kom að tollunum. Við ætluðum ekki að bíða eftir næsta fríverslunarsamningi. Við horfðum einfaldlega þannig á að þessir tollar væru lagðir á heimilin í landinu og það væri orðið tímabært að afnema þá. Það gerðum við og léttum þannig undir með öllum almennum heimilum í landinu þó að aðrir vilji sjá þá hluti í öðru ljósi.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta atvinnuveganefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um heimild til handa Landsneti hf. til að reisa og reka 220 kV raflínur frá Kröflustöð að Þeistareykjavirkjun og að iðnaðarsvæðinu á Bakka í Norðurþingi. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund fjölda gesta, m.a. frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, umhverfis- og auðlindaráðuneyti, forsætisráðuneyti og síðan frá mörgum hagsmunaaðilum, þar með töldum sveitarfélögum, frá Landvernd, Fjöreggi o.fl. Með lögum nr. 41/2013 var ráðherra veitt heimild til að fjármagna uppbyggingu innviða vegna atvinnustarfsemi í landi Bakka í Norðurþingi. Fyrir þann tíma hafði verið unnið að atvinnuuppbyggingu í Þingeyjarsýslum um langt skeið. Í kjölfar þess að fulltrúar þýska fyrirtækisins PCC SE lýstu áhuga á að reka kísilmálmbræðslu á Bakka undirrituðu ríkisstjórnin og sveitarfélög á svæðinu viljayfirlýsingu um samstarf á sviði orkunýtingar og uppbyggingar innviða. Ljóst varð að ráðast þyrfti í mikla uppbyggingu innviða og voru framangreind lög því samþykkt á Alþingi. Þá gerði íslenska ríkið fjárfestingarsamning við PCC SE og við PCC BakkiSilicon hf. auk þess sem gerðir hafa verið samningar um sölu og flutning raforku við annars vegar Landsvirkjun og hins vegar Landsnet. PCC BakkiSilicon hf. hefur nú hafið byggingu kísilvers í landi Bakka við Húsavík og er áætlað að framleiðsla hefjist þar haustið 2017. Landsnet sótti um framkvæmdaleyfi til hlutaðeigandi sveitarfélaga til að reisa raflínur svo unnt yrði að fullnægja þörfum verksmiðjunnar. Umhverfismati vegna línulagnanna lauk árið 2010 og er gert ráð fyrir þeim í svæðisskipulagi háhitasvæða í Þingeyjarsýslum 2007–2025 og í aðalskipulagi sveitarfélaganna Norðurþings, Þingeyjarsveitar og Skútustaðahrepps. Að auki hefur verið fjallað um og lagt mat á umhverfisáhrif flutningsvirkjanna í fleiri ferlum líkt og fram kemur í athugasemdum við frumvarpið. Framkvæmdaleyfi fyrir línulagnirnar voru gefin út í apríl og júní 2016. Útgáfa leyfanna var síðar kærð og í júní og ágúst á þessu ári komst úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála að þeirri niðurstöðu að framkvæmdir við línulagnir skyldi stöðva á meðan málið yrði tekið til meðferðar fyrir nefndinni. Almennt gilda lög ekki um atburði sem áttu sér stað fyrir gildistöku þeirra. Í nóvember 2015 tóku ný náttúruverndarlög gildi en í framangreindum úrskurðum var vísað til þeirra og stöðu framkvæmdaleyfa gagnvart þeim þó að lögin hafi verið sett þegar allt það ferli sem að framan er getið var yfirstaðið. Úrskurðirnir setja framvindu málsins í mikið uppnám og er það mat þeirra sem koma að málum að sveitarfélög, fyrirtæki og opinberir aðilar verði fyrir verulegu fjárhagstjóni. Nú þegar hefur stöðvun framkvæmda við línulagnir kostað Landsnet tugi milljóna króna og má gera ráð fyrir enn frekara tjóni fyrirtækisins verði tafirnar meiri. Þá hefur sveitarfélagið Norðurþing lagt í verulega fjárfestingu í innviðum vegna verkefnisins og tafir vegna framkvæmdanna munu leiða til þess að það fær ekki rentu af þeim auk þess sem það verður fyrir beinum og óbeinum tekjumissi. Önnur sveitarfélög verða einnig fyrir tjóni vegna tafanna, þ.e. vegna seinkunar á útsvarstekjum og tekjum vegna fasteignagjalda, auk þess sem þau hafa jafnframt fjárfest í innviðum vegna verkefnisins. Fjárfesting PCC BakkiSilicon hf. nemur hátt í 40 milljörðum kr. sem að hluta er fjármögnuð af íslenskum lífeyrissjóðum. Auk þess hefur Vegagerðin fest mikið fé í göngum og vegtengingu milli Húsavíkurhafnar og iðnaðarsvæðisins á Bakka. Í frumvarpi þessu er lagt til að Landsnet fái með sérlögum heimild til að reisa og reka raflínur frá Kröflustöð að Þeistareykjavirkjun og að iðnaðarsvæðinu á Bakka. Sett eru þau skilyrði að Landsnet fari að sömu skilmálum og mælt er fyrir um í framkvæmdaleyfum sveitarfélaganna og eru talin upp í 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins. Með öðrum orðum er frumvarpið samhljóða gildandi skipulagsáætlunum sveitarfélaganna. Í 2. gr. frumvarpsins felst að þau framkvæmdaleyfi sem þegar hafa verið gefin út falla úr gildi og í 2. mgr. sömu greinar felst að umrædd sveitarfélög fara með eftirlit með framkvæmdunum og hafa þær heimildir sem kveðið er á um í skipulagslögum og reglugerð um framkvæmdaleyfi. Þá er í 3. gr. kveðið á um að ákvæði til bráðabirgða bætist við náttúruverndarlög þess efnis að 37. gr. laga um náttúruvernd, nr. 44/1999, gildi um útgáfu leyfa til framkvæmda ef mat á umhverfisáhrifum hefur legið fyrir fyrir gildistöku laga um náttúruvernd, nr. 60/2013. Í fylgiskjali með frumvarpinu er áskorun sveitarstjórna Skútustaðahrepps, Þingeyjarsveitar og Norðurþings. Þar er lýst þungum áhyggjum af stöðu mála og farið fram á að ríkisstjórnin eða Alþingi grípi til ráðstafana til að leysa hnútinn, enda verði stefnu hvers sveitarfélags um landnotkun framfylgt. Fram kemur í frumvarpinu og við meðferð málsins hjá nefndinni að samráð hafi verið haft milli aðila áður en frumvarpið var lagt fram og hafi í þaula verið leitað leiða til að miðla málum. Sú vinna gekk ekki sem skyldi og talið er að ef breyta á línulögnum þurfi að breyta skipulagsáætlunum auk þess sem Landsnet þurfi að undirgangast mat á umhverfisáhrifum að nýju með tilheyrandi töfum. Eins og áður er getið hefur undirbúningur að atvinnuuppbyggingu á Norðausturlandi staðið yfir í fleiri ár. Fyrir liggja staðfestar skipulagsáætlanir auk þess sem undirritaðir hafa verið samningar milli aðila. Vegna áðurnefndrar lagabreytingar í nóvember 2015 breytast aðstæður og framkvæmdir sem voru langt komnar í undirbúningi raskast með ófyrirséðum hætti. Meiri hlutinn telur þá stöðu sem komin er upp vera einstaka og að ekki sé annað hægt en að bregðast við. Meiri hlutinn telur alla jafna æskilegt að unnið sé eftir gildandi lögum og reglum og að það frumvarp sem hér er til umfjöllunar geti tæplega verið hliðstæða síðar nema hagsmunir séu mjög veigamiklir. Jafnframt bendir meiri hlutinn á svigrúm löggjafans til lagasetningar og til að bregðast við telji hann að í óefni sé komið á tilteknu sviði og ef almannahagsmunir krefjast þess að höggvið sé á hnútinn. Meiri hlutinn leggur til breytingu á 3. gr. frumvarpsins í því skyni að takmarka gildistíma laganna og því skuli fara eftir nýrri náttúruverndarlögum um leyfi sem veitt eru eftir 31. desember 2017. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þessari breytingartillögu. Undir það skrifa hv. þingmenn Jón Gunnarsson, Haraldur Benediktsson, Ásmundur Friðriksson, Páll Jóhann Pálsson, Höskuldur Þórhallsson og Þórunn Egilsdóttir.
Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann um tildrög þess að meiri hlutinn ákveður að leggja til breytingu á frumvarpinu sem ráðherra mælti fyrir, þ.e. þá breytingu að víkkun náttúruverndarlaganna frá 1999 eigi ekki við leyfi sem veitt eru eftir 1. desember 2017 en ekki ótímabundið eins og lagt var til. Ég vil spyrja hv. þingmann um það hver voru tildrög þess að það varð niðurstaða nefndarinnar og biðja hann um að gera Alþingi grein fyrir rökum iðnaðarráðuneytisins þar að lútandi. Síðan langar mig að spyrja hv. þingmann varðandi stjórnskipuleg álitamál. Nú hefur það komið fram að menn hafi áhyggjur af því að hér sé með afturvirkum hætti verið að grípa inn í lögmætt ferli, einnig að með sértækum lögum sé verið að víkja til hliðar kærurétti sem þar með sé kippt úr sambandi og með sértækum lögum bundinn endi á málarekstur sem sannarlega stendur yfir. Spurt er hvort hv. þingmaður telji að öllum álitamálum sé svarað þar að lútandi. Loks vil ég spyrja hv. þingmann um það að fram kom að LOGOS gerði minnisblað varðandi Árósasamninginn og taldi að frumvarpið færi ekki á svig við þann samning, síðan kom í ljós fyrir nefndinni að LOGOS hafði einungis fjallað um 1. gr. frumvarpsins en ekki 2. gr. Við getum farið betur yfir það í síðara andsvari. En það sem lýtur að Árósasamningnum í málinu er engan veginn fullnægjandi hvað varðar sérfræðinga.
Virðulegur forseti. Í 3. gr. frumvarpsins stendur: „Við ákvæði til bráðabirgða í lögum um náttúruvernd, nr. 60/2013, með síðari breytingum, bætist nýr töluliður sem orðast svo: Þrátt fyrir ákvæði 61. gr. gildir 37. gr. laga um náttúruvernd, nr. 44/1999, hvað varðar útgáfu leyfis til framkvæmda liggi fyrir álit um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar fyrir gildistöku laga um náttúruvernd, nr. 60/2013.“ Þetta kemur til með að hafa möguleg áhrif á aðrar framkvæmdir sem voru og eru langt komnar í undirbúningi og það hefur komið fram gagnrýni á að þessi lög skuli ekki eingöngu taka til þessa verkefnis á Bakka. Samkvæmt minnisblaði sem nefndin fékk frá iðnaðarráðuneytinu kemur fram að það mundu þykja sértæk lög og sérstök ívilnun gagnvart þessu sérstaka verkefni ef svo hefði verið haldið á málum. Lögin þurfa því að vera almenn, en við setjum á þetta sólarlagsákvæði og látum það gilda út árið 2017. Það er auðvitað gert með hliðsjón af því að ég held að almenn skoðun sé sú, alla vega hjá meiri hlutanum, að skoða þurfi breytingar á náttúruverndarlögunum hvað þetta varðar og því skipulagsferli sem á sér stað við undirbúning framkvæmda. Það sé mjög áríðandi að framkvæmdaleyfi sé gefið út fyrr í ferlinu þannig að ekki geti komið til þeirrar stöðu sem hefur myndast á Bakka. Það er alveg ljóst í mínum huga og margra fleiri sem stóðu að setningu nýrra laga um náttúruvernd að það var ekki hugmyndin að þetta gæti haft afturvirk áhrif á þau verkefni sem komin voru svo langt í undirbúningi eins og raun ber vitni á Bakka. Það gefur augaleið, virðulegur forseti, að ef slík ráðstöfun væri viðhöfð og væri í löggjöf okkar yrði hér lítið um framkvæmdir, þá mundu fáir aðilar leggja í veigamikla vinnu og kostnaðarsama til þess að fara [[Forseti hringir.]]í stórar framkvæmdir ef þeir ættu yfir höfði sér að þær yrðu stöðvaðar á lokametrum.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það kemur fram í máli hans að menn hafi talið að löggjöfin væri of sértæk og það stæðist ekki gagnvart sjónarmiðum um samkeppni og mismunun og því hafi þurft að víkka löggjöfina, löggjöfin þurfi sem sagt að vera almenn. Mig langar í ljósi þess að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að líkur aukist á fordæmisgildi löggjafarinnar í ljósi þess að hún er orðin almenn sem var sannarlega ekki það sem meiri hlutinn lagði upp með. Í framsögu ráðherra kom fram að löggjöfinni væri ætlað það eitt að koma til móts við stöðuna sem komin var upp fyrir norðan út af línunum sem tengdust Bakka. Núna má það ekki lengur vera sértækt og verður að vera almennt. Ég vil spyrja hv. þingmann um það hvernig hann sér þessa mótsögn og hvernig hann getur rökstutt hana. Ég vil líka spyrja hann um það af því að nú kemur fram í svokölluðu sólarlagsákvæði að þessi breyting eigi ekki við um leyfi sem eru veitt eftir 31. desember 2017: Á þessi lagabreyting sem hv. þingmaður er að mæla fyrir og hæstv. ráðherra og meiri hluti nefndarinnar við Hvammsvirkjun? Á hún við línulagnir á Reykjanesskaga? Á hún við vegagerðarverkefni sem hafa þegar undirgengist mat á umhverfisáhrifum og eru í framkvæmdafasa? Á hún við verkefni sem lúta að efnistöku víða um land og hafa þegar undirgengist mat á umhverfisáhrifum og eru sömuleiðis í framkvæmdafasa? Ég vil spyrja hv. þingmann um þetta og að lokum hver hættan er á fordæmisgildi þessarar löggjafar. Er kæruréttur umhverfissamtaka einhvers virði ef þetta er gert núna? Hver er hættan á því [[Forseti hringir.]]að meiri hlutar framtíðarinnar á Alþingi sem eru framkvæmdamiðaðar geri samsvarandi frumvarp um öll óþægileg kærumál sem stafa frá umhverfisverndarsamtökum?
Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi vil ég taka það fram að það er auðvitað mjög víðtækt kæruferli sem getur átt sér stað á mörgum stigum undirbúnings stórframkvæmda sem þessa og við höfum mjög bætt við okkar löggjöf á því sviði á undanförnum árum. Það er í sjálfu sér eðlilegt að menn geti kært og það er kæruferli bæði hvað varðar umhverfismat og önnur atriði sem eru á leiðinni. Þetta er orðið mjög flókið og viðamikið ferli. Það hefur m.a. verið bent á það af mörgum aðilum að við séum með jafnvel of flókið og tímafrekt ferli þegar kemur að þessum málaflokki. Það kom fram í minnisblaði iðnaðarráðuneytisins að löggjöfin yrði að vera almenn, að öðrum kosti hefði þetta verið kæranlegt út af brotum á EES-samningi til ESA. Eykur það líkur á fordæmisgildinu? Eflaust hafa öll lög og allar okkar aðgerðir hér á Alþingi eitthvert fordæmisgildi, en eins og ég sagði áðan þá geri ég ráð fyrir því, sama hvaða stjórnvöld verða við völd eftir kosningar, að gerðar verði breytingar á þessu vegna þess að vilji löggjafans getur ekki hafa verið sá að skipa málum með þeim hætti sem hér birtist okkur, að á síðustu stigum verkefna, stórverkefna þar sem búið er að fjárfesta kannski fyrir milljarða króna, tugi milljarða jafnvel og enn meira, þá geti komið til einhver kæra sem raski öllum grundvelli undir þeim framkvæmdum. Þá fer enginn af stað í neinar framkvæmdir. Það verður verkefni okkar að aðlaga löggjöfina að þessu og koma framkvæmdaleyfinu fyrr inn í ferlið þannig að um það geti verið fjallað samhliða öðrum ákvörðunum. Hvort þetta hefur áhrif á Hvammsvirkjun, Reykjaneslínu eða vegaframkvæmdir eða hver önnur verkefni þá voru nefnd ákveðin verkefni í minnisblaði iðnaðarráðuneytisins. Þetta á auðvitað við þau verkefni eins og segir í textanum sem til koma eftir gildistöku laganna.
Virðulegi forseti. Hér er að teiknast upp að í þessum sal er verið að opna flóðgátt, en þessi sérlög áttu einungis að hafa með raflínur til Bakka að gera. Hér segir hv. formaður atvinnuveganefndar að lögin muni hafa áhrif á önnur verkefni, ég hef eftir það honum. Sérstaklega var lagt upp með að þessi aðgerð, það gerræði að fara inn í lögbundin ferli, ætti aðeins að eiga við um þessar línur því að það væru svo miklir fjárhagslegir hagsmunir í húfi, það væri komin mengandi stóriðja á Bakka og það væri komin virkjun á Þeistareykjum, sem nóg var nú rifist um, og að það vantaði að setja línurnar þar á milli. Það eru svo gríðarlegir fjárhagslegir hagsmunir í húfi, við yrðum bara að gera þetta með óbragð í munni, var sagt. En nú er svo komið að þetta á að eiga við um aðrar línur líka. Blöndulínu? Mun þetta ekki líka eiga við um hana? Það er búið að opna á það hér. Það er engin feimni við að viðurkenna það. Það er ástæðan fyrir því að við áttum aldrei að samþykkja þessi lög hér. Við eigum að leyfa úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, að vinna vinnuna sína. Von var á að hún skilaði af sér í dag. Í dag. En það var greinilegt að fólk var hrætt við niðurstöðuna og framganginn á því máli. Æskilegt er að farið sé að gildandi lögum, svona alla jafna, kom fram í máli hv. formanns atvinnuveganefndar. Hvenær á ekki að fara að lögum, hv. þingmaður? Er það þegar það hentar ekki stóriðjunni og stóriðjustefnu þessarar ríkisstjórnar? Hvenær á að fara eftir lögum og hvenær á ekki að fara eftir lögum? Er það eftir hentugleika [[Forseti hringir.]]okkar þingmanna? Það væri ágætt að fá að vita hvenær við eigum að fara að lögum í þessum sal og hvenær ekki.
Virðulegi forseti. Það á auðvitað alltaf að fara eftir lögum í þessu landi, ég hef aldrei gefið neitt annað í skyn. Það hefur reyndar mál verið dæmt í Hæstarétti sem snertir rétt sveitarfélaga, t.d. í skipulagslögum, þar sem fyrrverandi hæstv. umhverfisráðherra var dæmdur í Hæstarétti fyrir að framfylgja ekki lögum. Þessi sami hæstv. umhverfisráðherra sagði að sér kæmu lögin ekkert við því hún væri í sinni stöðu til að vernda náttúruna.
Hvenær sagði hún það?
En [[Gripið fram í.]]varðandi það sem hv. þm. Björt Ólafsdóttir talaði um, þ.e. flóðgátt fyrir önnur verkefni, ef það var vitneskja ákveðinna þingmanna þegar ný náttúruverndarlög voru lögfest að þau mundu hafa umtalsverð áhrif á yfirstandandi verkefni þar sem búið var að fara eftir öllum lögformlegum ferlum og reyndar var vandað alveg sérstaklega til þess eins og í tilfelli Bakka, að þau hefðu áhrif á að hægt væri að stoppa verkefnið þegar svo langt væri komið, þá kom það ekki fram í umræðunni um þau lög. Ég veit ekki um einn einasta þingmann sem gerði sér grein fyrir því þá þegar við settum þau lög sem tóku gildi í nóvember 2015. Við skulum hafa í huga að undirbúningur fyrir þetta verkefni hófst tíu árum fyrr eða rúmlega það. Ég veit ekki til þess að það hafi nokkurn tímann komið fram í umræðunni að hér væri komið verkfæri til þess að fara inn í verkefni sem fylgt hefðu öllum lögbundnum ferlum, væru komin mjög langt og búið að eyða stórkostlegum fjármunum og tíma í undirbúning á, að það hafi verið markmiðið með setningu náttúruverndarlaga að þau yrðu afturvirk og gætu tekið til þess að breyta grundvelli þeirra framkvæmda sem áður voru komnar af stað. Við þurfum auðvitað að breyta lögunum. Og varðandi þetta með mengandi stóriðju á Bakka er það nú verkefni sem kom til á síðasta kjörtímabili, m.a. með þátttöku þingmanna sem þá voru í Samfylkingunni en eru núna í Bjartri framtíð, þeir greiddu því atkvæði á þeim tíma, bara svo það sé sagt, [[Forseti hringir.]]þeirri mengandi stóriðju sem þar er. Já, stóriðjan á Bakka mengar átta sinnum meira á framleitt tonn en hvert álver. En menn töldu það réttlætanlegt og verkefnið er komið mjög langt. Eins og fram kom í ræðu minni á verksmiðjan að taka til starfa á næsta ári.
Virðulegi forseti. Ég tek ekki ábyrgð á því hvað fyrrverandi ríkisstjórn gerði á síðasta kjörtímabili, en ég tek ábyrgð á því og tel það skyldu mína að við höldum ekki áfram með þá ömurlegu stefnu að setja hér á stofn mengandi stóriðju á Íslandi. Það er komið nóg af því. Þó að eitthvað hafi verið samþykkt fyrir tíu árum sem var vitleysa þá gerir það það ekkert betra og við eigum þá að hætta því núna. Fyrst við höfum tækifæri til þess að stoppa þetta af þá vil ég gera það. Vondar ákvarðanir sem teknar voru fyrir tíu árum eru enn þá vondar ákvarðanir. Hér erum við að ræða þessi lög. Þau er orðinn hlutur að einhverju leyti. Málið fær ekki að hafa eðlilegan framgang af því að menn eru svo hræddir um að niðurstaðan hjá úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála verði sú að línan þurfi að vera lögð á einhvern annan hátt en Landsnet vill. Það er nú stóra deilumálið hér hvort tekið verði aðeins meira tillit til náttúrunnar hvað það varðar. Það má ekki einu sinni. Við erum komin á vondan stað hvað varðar náttúruvernd þegar sérhagsmunirnir eru svona gríðarlegir í þessum sal. Aðeins um lögin. Ef þarf að útskýra framgang málsins er sagt: Þetta er svo flókið, þessi náttúruverndarlög eru öll svo flókin, þessi lög um rammaáætlun eru öll svo flókin. En það er ekki svoleiðis. Þetta er afar einfalt. Það var enginn kæruréttur fyrir Landvernd og Fjöregg fyrr en framkvæmdaleyfið var gefið. Það er enginn annar kæruréttur í lögum. [[Forseti hringir.]]Svo getur verið að menn vilji breyta því. En nú erum við að fást við orðinn hlut og við þurfum að koma þessu frá okkur á réttan hátt.
Virðulegur forseti. Það er einhver misskilningur í gangi ef sagt er að við séum að tala hér um lög um rammaáætlun. Þau koma þessu máli ekkert við, svo því sé haldið til haga. Sérhagsmunir eru gríðarlegir. Ömurleg stefna um mengandi stóriðju sem við eigum að falla frá. Hvaða flokkur hefur þá stefnu að auka frekar á stóriðju í þessu landi? Ekki nokkur einasti flokkur. Í atvinnuveganefnd var skilað þingsályktunartillögu núna á vordögum sem hæstv. iðnaðarráðherra lagði fram um nýfjárfestingar í íslensku atvinnulífi á næstu árum og áratugum. Þar sameinuðust fulltrúar Samfylkingar, Vinstri grænna, framsóknarmanna og sjálfstæðismanna um sameiginlegt nefndarálit um það hvernig við sjáum þessar fjárfestingar eiga sér stað einmitt um minni iðnað byggðan á orkutengdum iðnaði 5–50 MW sem við gætum dreift sem víðast um landið og búið til sóknarfæri fyrir landsbyggðina til að auka á fjölbreytni í atvinnulífi og verðmætasköpun í þessu landi. Eini fulltrúinn í atvinnuveganefnd sem ekki var með [[Gripið fram í.]]öllum hinum flokkunum á þingsályktunartillögunni var fulltrúi Bjartrar framtíðar, hv. þm. Björt Ólafsdóttir. Þetta fjallar bara ekki um þá sýn að hér eigi að vera einhver stóriðja í framtíðinni, akkúrat ekki, einmitt í hina áttina. Við erum öll sammála um það og það held ég að hv. þingmaður viti en hún kýs að vera hér með einhverja útúrsnúninga í einhverjum pólítískum skrípaleik.
Þú veist betur en ég, það hlýtur að vera. …
Málið fær ekki eðlilegan framgang, segir hv. þingmaður. Hvað þýðir það að hafa eðlilegan framgang gagnvart íslenskum lögum? Er það eðlilegur framgangur að vera búinn að undirbúa einhver verkefni samkvæmt gildandi lögum, búin að fá þá einkunn m.a. frá Landvernd, sem staðfest er í bréfi, [[Gripið fram í.]]að önnur sveitarfélög í landinu ættu að taka Þingeyinga sér til fyrirmyndar um hvernig þeir stóðu að undirbúningi að þessu máli? Hvernig er hægt fyrir borgarana í þessu landi að gera einhverjar áætlanir og fara af stað með einhver verkefni eða taka hvaða ákvarðanir sem er ef Alþingi getur síðan bara dottið í hug einn daginn að setja lög sem þingmenn segja að séu afturvirk og verkefnin stoppuð? Það er réttur [[Forseti hringir.]]borgaranna að slíkt viðgangist ekki og það hefur aldrei viðgengist hér á Alþingi að lög geti verið afturvirk með slíkum hætti. Það er það sem við erum að breyta hér.
Virðulegi forseti. Eina ferðina enn kemur hv. þm. Jón Gunnarsson hér upp og fer með ósannindi. Hann heldur því fram að ég hafi sagt einhvern tímann í mínu embætti sem umhverfisráðherra að lögin kæmu mér ekki við. Það er raunalegt að hv. þingmaður skuli þurfa að bera fyrir sig lygar, en það segir kannski eitthvað um það í hvaða stöðu hann er í málflutningi sínum hér. Þetta er rangt. Umræðan snerist um að álitamál voru um hvort Landsvirkjun mætti greiða sveitarfélaginu fyrir gerð skipulags. Niðurstaða dómstóla var að það væri heimilt þótt þess væri hvergi getið í lögum. Hvað gerði ráðherrann þá? Lauk niðurstöðunni og gerði tvennt; samþykkti skipulagið með undirritun sinni og lagði til breytingar á viðkomandi lögum til skýringar. Ég bið virðulegan forseta að ræða þessa stöðu við hv. þingmann, og til vara þingflokksformann Sjálfstæðisflokksins, og koma honum í skilning um að það gangi ekki að bera hér ósannindi á þingmenn ítrekað.
Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um. Er óskað atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta? - Svo er ekki og skoðast hún þá samþykkt.
Forseti. Í fjarveru hv. þm. Kristjáns Möllers flyt ég hér nefndarálit 1. minni hluta atvinnuveganefndar um heimild til handa Landsneti hf. til að reisa og reka 200 kV raflínu frá Kröflustöð að Þeistareykjum og að iðnaðarsvæðinu á Bakka í Norðurþingi. Það frumvarp sem hér er fjallað um er fyrir margra hluta sakir sérstakt en þó aðallega vegna mjög óvæntrar stöðu sem upp er komin og menn sáu ekki fyrir hvað varðar þær mikilvægu framkvæmdir á iðnaðarsvæðinu í landi Bakka, þ.e. byggingu kísilvers á Bakka við Húsavík, Þeistareykjavirkjun og þarna á milli. Þessi staða er upp komin vegna bráðabirgðaúrskurðar úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í framhaldi af kæru Landverndar og Fjöreggs í Mývatnssveit þar sem framkvæmdaleyfi tveggja sveitarfélaga er kært og er verkefnið komið í algjört uppnám. Fyrsti minni hluti telur helstu ástæðu þessarar stöðu vera þá að Alþingi lögfesti ekki skýrt lagaskilaákvæði í nýjum náttúruverndarlögum sem tóku gildi 15. nóvember 2015. Telja verður að kveða hefði þurft á um lagaskil hvað varðar verkefni sem eru hafin og búið er að vinna samkvæmt gildandi lögum á þeim tíma, þ.e. sem skipulagsáætlanir og umhverfismat framkvæmdanna, þar með taldar línulagnir, voru unnin eftir. Í nokkra áratugi hefur verið unnið að atvinnuuppbyggingu í Þingeyjarsýslum sem byggist á nýtingu jarðhitaauðlinda svæðisins sem lauk með undirritun viljayfirlýsingar milli þáverandi ríkisstjórnar Íslands og fjögurra sveitarfélaga á svæðinu, þ.e. Norðurþings, Skútustaðahrepps, Þingeyjarsveitar og Tjörneshrepps, um samstarf á sviði orkunýtingar og uppbyggingar innviða til að takast á við löngu nauðsynlega atvinnuuppbyggingu innviða svæðisins, sem eins og áður sagði hefur staðið yfir í áratugi. Á vordögum 2013 lagði atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra fram frumvarp til laga um heimild til handa ráðherra fyrir hönd ríkisstjórnarinnar um að fjármagna uppbyggingu innviða vegna framkvæmdanna og voru lög samþykkt til þess 28. mars 2013 með miklum meiri hluta og stuðningi allra flokka sem sátu þá á Alþingi. Málið naut mikils stuðnings og var loksins komið á lokastig og ekkert því til fyrirstöðu til að hefja framkvæmdir. Alþingi samþykkti lög með miklum meiri hluta atkvæða um heimild til samninga um kísilver í landi Bakka í Norðurþingi, nr. 52/2013. Í kjölfarið var ráðist í verulegar fjárfestingar vegna atvinnuuppbyggingar á Norðausturlandi. Þessu tengt var gerður fjárfestingarsamningur milli ríkisstjórnar Íslands og PCC SE og PCC BakkiSilicon hf. Í framhaldi af því voru gerðir samningar um sölu og flutning raforku við annars vegar Landsvirkjun og hins vegar Landsnet. Á grundvelli raforkusölusamnings hóf Landsvirkjun byggingu 1. áfanga Þeistareykjavirkjunar til að tryggja orkuöflun, m.a. fyrir iðnaðarsvæðið á Bakka. Bygging virkjunarinnar er á áætlun og mun því Landsvirkjun geta staðið við samninga sína um orkusölu til PCC BakkiSilicon hf. síðla árs 2017, eins og samningar kveða á um. Landsnet hf. hefur um langt skeið unnið að undirbúningi nauðsynlegra flutningsmannvirkja til að mæta framangreindri uppbyggingu á svæðinu og lauk umhverfismati vegna fyrirhugaðra framkvæmda árið 2010, þegar álit Skipulagsstofnunar lá fyrir. Umsagnir sem bárust við mat á umhverfisáhrifum framkvæmdanna gáfu ekki tilefni til að álykta að framkvæmt væri í andstöðu við samfélag og umhverfi. Í samræmi við ákvæði laga hefur því verið fjallað um og lagt mat á umhverfisáhrif nauðsynlegra flutningsvirkja Landsnets hf., Kröflulínu 4 og Hólasandslínu 2, sem nú bera saman heitið Kröflulína 4, og Þeistareykjalínu 1, 220 kV. Rétt er að taka fram að það er ákvörðun framkvæmdaraðilans Landsnets að reisa línurnar sem 220 kV línur. Sú ákvörðun byggist á mati á framtíðarþörf iðnaðarsvæðisins á Bakka en ekki síður og enn þá mikilvægara er að línur með þá flutningsgetu eru liður í aflflæðistjórnun raforkukerfisins í heild því að mikil þörf er á styrkingu landskerfisins, sérstaklega utan suðvesturhluta landsins. Þeistareykjalína 1 er hluti af uppbyggingu raforkukerfisins samkvæmt samþykktri kerfisáætlun. Megintilgangur Þeistareykjalínu 1 er að tengja Þeistareykjavirkjun við iðnaðarsvæðið á Bakka en enn fremur að tengja þéttbýlið við Skjálfandaflóa og allt norðausturhorn landsins til að styrkja innviðina á því svæði. Tilgangur Kröflulínu 4 er fyrst og fremst að tengja Þeistareykjavirkjun við landsnetið. Eftirtaldir ferlar eru undangengnir og fjallað hefur verið um og lagt mat á umhverfisáhrif nauðsynlegra flutningsvirkja í. Hér eru svo taldar upp 11 skýrslur og útgáfur sem lúta að þessu, það er: Svæðisskipulagi háhitasvæða í Þingeyjarsýslum 2007–2025. Aðalskipulagi Norðurþings 2010–2030. Aðalskipulagi Þingeyjarsveitar 2010–2022. Aðalskipulagi Skútustaðahrepps 2011–2023. Matsskýrslu Landsnets, 2010. Matsskýrslu Landsnets, Landsvirkjunar, Þeistareykjavirkjunar og Alcoa, 2010. Sameiginlegt mat á umhverfisáhrifum álvers á Bakka við Húsavík, Þeistareykjavirkjunar, Kröfluvirkjunar II og háspennulína frá Kröflu og Þeistareykjum að Bakka við Húsavík. Áliti Skipulagsstofnunar um háspennulínur (220 kV) frá Kröflu og Þeistareykjum að Bakka við Húsavík. Jarðstrengur (132 kV) frá Bjarnarflagi að Kröflu, 2010. Áliti Skipulagsstofnunar um sameiginlegt mat, 2010. Deiliskipulagi Þeistareykjavirkjunar. Þingeyjarsveit, 2012. Matsskýrslu. Kísilmálmverksmiðja PCC á Bakka við Húsavík, 2013. Áliti Skipulagsstofnunar um Kísilmálmverksmiðju PCC á Bakka við Húsavík, 2013. Eins og hér er talið upp hefur mikil vinna farið fram í fjölmörg ár til að undirbúa verkefnið og komst það loks til framkvæmda 18. september 2015 þegar framkvæmdir hófust. Eins og áður hefur komið fram kærði Landvernd framkvæmdaleyfi sveitarfélaganna sem gefin voru út fyrr á þessu ári til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Í bráðabirgðaúrskurðum nefndarinnar frá júní og ágúst sl. voru yfirstandandi framkvæmdir við lagningu línanna stöðvaðar og sá úrskurður m.a. rökstuddur með vísan til nýrra náttúruverndarlaga sem tóku gildi 15. nóvember 2015, eins og áður sagði. Þessi úrskurður sem kemur svo seint í ferlinu sem raun ber vitni hefur sett málið í grafalvarlega stöðu. 1. minni hluti ítrekar að þessi kæra byggist á lagaheimild og telur afar brýnt að útgáfa framkvæmdaleyfa færist mun framar í ferli framkvæmda og þannig verði unnt að stuðla að betri og vandaðri stjórnsýslu. Ein af kröfum Landverndar er að kannaður verði nánar möguleikinn á að leggja jarðstrengi um viðkvæm svæði frekar en loftlínu. 1. minni hluti tekur undir það sjónarmið að notkun jarðstrengja verði að koma til frekari skoðunar og notkun þeirra verði að aukast á viðkvæmum svæðum í framtíðinni. Í þessu tilviki er það ekki hægt vegna þess að fram kom á fundi nefndarinnar með fulltrúum Skipulagsstofnunar að slíkt mundi kalla á endurskoðun skipulagsáætlana sveitarfélaganna sem og nýtt mat á umhverfisáhrifum. Tíminn leyfir því ekki slíka skoðun í þessu tilviki enda eru framkvæmdir hafnar og undir ákveðinni tímapressu eins og áður hefur komið fram. 1. minni hluti ítrekar að leggja þurfi meiri áherslu á jarðstrengi umfram loftlínur þar sem það á við og ber að kanna þann möguleika betur við framkvæmdir komandi ára. Á síðasta þingi samþykkti Alþingi þingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína og eru þar tilgreind atriði sem horfa skuli til við ákvörðun um hvort leggja skuli línu í jörð eða í loft og þar er gerður greinarmunur á því hvort um er að ræða hið lágspennta dreifikerfi raforku, landshlutakerfi raforku eða meginflutningskerfið. Það var gert með þingsályktun nr. 11/144. Sveitarstjórnir Skútustaðahrepps, Þingeyjarsveitar og Norðurþings samþykktu allar áskorun til stjórnvalda 20. september sl. og sú áskorun fylgir með þessu nefndaráliti en hún er einmitt um það að ríkisstjórnin og löggjafinn bregðist við og komi inn í þessu máli þannig að hægt sé að halda framkvæmdum áfram. Með vísan til framangreinds og allrar þeirrar löngu og faglegu vinnu samkvæmt gildandi lögum sem áður hefur átt sér stað telur 1. minni hluti ekki annað hægt en að bregðast við svo óvæntri og erfiðri stöðu með því að samþykkja frumvarpið. 1. minni hluti styður breytingartillögu meiri hluta nefndarinnar og áréttar að ekki beri að líta á lagasetningu þessa sem fordæmisgefandi. Virðulegi forseti. Það er rétt að leggja áherslu á þessi lokaorð. 1. minni hluti styður breytinguna og áréttar að ekki beri að líta á lagasetningu þessa sem fordæmisgefandi. Undir þetta ritar hv. þm. Kristján L. Möller.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni yfirferð yfir nefndarálit 1. minni hluta. Það eru tvær spurningar fyrst og fremst. Í fyrsta lagi langar mig að upplýsa í þessu andsvari að ég sendi úrskurðarnefndinni póst fyrir nokkrum mínútum og óskaði eftir upplýsingum um hvort úrskurða væri að vænta í þeim málum sem lúta að þeim framkvæmdum sem hér eru undir í þessari mjög svo óvenjulegu löggjöf. Rétt í þessu var mér að berast svar við þeirri fyrirspurn sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Úrskurðarnefndin er að funda um Kröflulínu 4, Skútustaðahreppi, kæru nr. 46/2016 og sá fundur gæti leitt til úrskurðar í dag en það er ekki víst. Með kveðju, ritari nefndarinnar.“ Ég vil spyrja hv. þingmann, í ljósi þess sem fram kemur ágætlega í nefndaráliti 1. minni hluta að hér er um að ræða sérstakt og mjög óvænt frumvarp. Þetta er ekki löggjöf sem held ég að nokkurt okkar telji að sé til fyrirmyndar. Telur hv. þingmaður ekki að það væri málinu til góðs og réttarríkinu til framdráttar, ef maður má gerast svo uppskrúfaður, að bíða eftir niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar, ekki síst vegna þess að hér með hefur verið staðfest að 1. hluti úrskurðarins kann að vera á leiðinni núna á næstu mínútum? Síðan langar mig að spyrja hv. þingmann í öðru lagi. Hér kom mjög skýrt fram að 1. minni hluti vill ekki að lagasetningin verði fordæmisgefandi: Hvað telur hv. þingmaður þá um það ákvæði 3. gr. sem beinlínis felur í sér breytingar á stöðu mála að því er varða Hvammsvirkjun og fleiri framkvæmdir sem þessu frumvarpi er alls ekki ætlað að breyta?
Forseti. Ég vil ítreka að það sem ég fór yfir áðan er nefndarálit hv. þm. Kristjáns L. Möllers og þegar ég svara hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur er ég náttúrlega að svara fyrir mig en ekki fyrir Kristján. Ég vil taka það mjög skýrt fram. Jú, ég er sammála hv. þingmanni um að ef svo er hefði mátt bíða. Ég er sjálf þeirrar skoðunar að sýna hefði átt meiri þolinmæði gagnvart því að fá úrskurð úrskurðarnefndarinnar, að ég tali nú ekki um ef hann berst núna á næstu mínútu eða klukkustundum. Þá held ég að væri rétt að fresta umræðu um þetta mál þangað til það liggur fyrir. Ég held að það sé ekki vilji margra að grípa fram í fyrir lögboðnum ferlum eins og þessu. Hvað varðar það sem hv. þingmaður spyr um 3. gr.: Ég segi eins og er að sá skilningur kom mér á óvart sem fram kom hér í morgun og ég hafði ekki heyrt um það í umræðum. Nú hef ég ekki setið í nefndinni en ég hafði skilið það þannig að þetta væri einstakt mál og að það ætti alls ekki að nota þessi lög til þess að smygla einhverju öðru góssi þar með. Það kemur mér mjög á óvart. Ég tel að það sé líka það sem lögð var áhersla á í nefndaráliti Kristjáns L. Möllers, sem ég las, hv. þingmaður leggur þar sérstaka áherslu á að hann telji ekki að þetta eigi að vera fordæmisgefandi. Ég mundi þá túlka það þannig að þetta kæmi honum líka á óvart, en það segi ég nú án [[Forseti hringir.]]allrar ábyrgðar.
Forseti vill minna hv. þingmenn á að nefna aðra hv. þingmenn með fullu nafni.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Ég átta mig á því að þetta er að sumu leyti svolítið tæknilegt mál. Hv. þingmaður hefur ekki notið þess eins og sú sem hér stendur að hafa sótt yfir tíu fundi um málið í atvinnuveganefnd þar sem verið er að fjalla um alla kima þess. En fram kemur í minnisblaði frá atvinnuvegaráðuneytinu, og ég legg áherslu á það, að meginmarkmið frumvarpsins sé að taka af öll tvímæli um náttúruverndarlög. Á minnisblaðinu er alls ekki talað um að meginmarkmið frumvarpsins sé að skýra hina flóknu stöðu fyrir norðan heldur að skýra náttúruverndarlög. Einnig kemur fram að frumvarpið sem hér er lagt fram hafi áhrif á önnur verkefni en þau sem tengjast atvinnuuppbyggingu á Bakka. Í þriðja kafla minnisblaðs frá iðnaðarráðuneytinu segir: „Í fljótu bragði má telja að ákvæðið gæti náð til tiltekinna þátta er tengjast fyrirhugaðri Hvammsvirkjun og einnig er líklegt að ákvæðið hafi áhrif á framkvæmdaleyfi vegna Sandskeiðslínu 1 sem fyrirhuguð er vegna færslu núverandi lína á grundvelli samkomulags við Hafnarfjarðarbæ.“ Ég spyr hv. þingmann, og geri ekki ráð fyrir að hún svari fyrir hv. þingmann sem skrifar undir nefndarálitið, en ég hef alla vega haft það á tilfinningunni í umræðunni allri að hv. meiri hluti Alþingis og hæstv. iðnaðarráðherra hafi lagt af stað í þennan leiðangur til þess að koma fram með mjög sértæka löggjöf en séu núna í vandræðagangi sínum að horfast í augu við að löggjöfin er miklu víðtækari og varðar miklu fleiri atriði og kemur meira og minna til af því að það er óheimilt samkvæmt EES-reglum [[Forseti hringir.]]að vera með svo sértæka löggjöf að hún sé í þágu einnar framkvæmdar á kostnað hinna sem njóta þá ekki sömu fyrirgreiðslu af hendi löggjafans.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka það sérstaklega fram að ég hafi ekki notið þess að sitja alla þessa fundi um málið í atvinnuveganefnd. En ef þetta er eins hún segir, að nú sé ríkisstjórnin komin í vanda - það væri þá ekki í fyrsta skipti sem hún kemst í vanda en ég læt það nú vera. Ég skil það þannig að þau lög sem yrðu sett með þessu ættu að gilda til ársloka 2017. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að það er mjög ólíklegt - eða þarf að gæta að áliti ESA varðandi það að ekki sé um mjög sértæka aðgerð að ræða. En það er líka spurning að jafnvel þó að maður hafi leyfi til að gera eitthvað þá þarf maður ekki að gera það. Af því að lögin eiga að gilda til 2017 væri kannski hægt að taka einhverjar fleiri virkjanir þar inn. En þá er spurningin um viljann og um ásetninginn. Eru menn með eitthvert smyglgóss fyrir þá sem eru tilbúnir til að taka hugsanlega afstöðu til þessa eina sérstaka atviks? Auðvitað skilja flestir að til þess að vit sé í málinu þarf að vera rafmagn á milli Þeistareykja og Bakka. En það er þá spurning um vilja. Ég hef skilið það eins og hv. þingmaður að það væri að beiðni sveitarstjórnar fyrir norðan [[Forseti hringir.]]sem málið er flutt til þess að leysa úr þeim vanda sem þarna er kominn upp og sérstaklega vegna þess hversu langur veturinn er og framkvæmdatími þess vegna styttri en annars staðar á landinu.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 2. minni hluta atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um heimild til handa Landsneti hf. til að reisa og reka 220 kV frá Kröflustöð að Þeistareykjavirkjun og að iðnaðarsvæðinu á Bakka í Norðurþingi. Með frumvarpinu leggur ráðherra til að farið verði á svig við gildandi löggjöf í þágu einnar framkvæmdar. 2. minni hluti getur ekki stutt slík vinnubrögð og telur þau ófagleg, bera vott um fyrirgreiðslu og virða náttúruverndarsjónarmið að vettugi. Við bætist að fjölmörgum álitaefnum er ósvarað um hvort frumvarpið standist stjórnarskrá og alþjóðaskuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði sérstök lög um að Landsnet fái heimild til að leggja raflínur að iðnaðarsvæðinu á Bakka þrátt fyrir að málsmeðferð vegna lagningarinnar standi enn yfir í stjórnsýslunni. Með því leggur stjórnarmeirihlutinn til að settum lögum verði vikið til hliðar, lögbundnum kærurétti verði kippt úr sambandi og að með lögum verði bundinn endi á málarekstur sem nú stendur yfir samkvæmt gildandi lögum. 2. minni hluti bendir á að úrskurðar í þeim kærumálum er að vænta á næstu dögum. Í málinu eru uppi veigamikil stjórnskipuleg álitamál sem ekki hefur tekist að fá svör við í umfjöllun nefndarinnar. Ráðuneyti gátu ekki svarað þeim og enginn sérfræðingur í íslenskri stjórnskipan hefur enn komið fyrir nefndina. Álitamálin varða til að mynda þrískiptingu ríkisvaldsins, samanber 2. gr. stjórnarskrárinnar. Þá bendir 2. minni hluti á rétt einstaklinga til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og eiga menn því ekki að þurfa að sæta því að sá réttur sé hafður að engu með lagasetningu um tiltekið ágreiningsefni. Um það fjölluðu gestir á fundi nefndarinnar. Loks bendir 2. minni hluti á að í 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrár er kveðið á um að sveitarfélögin ráði sjálf málefnum sínum eftir því sem ákveðið sé í lögum. Hér er um að ræða inngrip í þann rétt með afar sértækum hætti sem verður a.m.k. að teljast á gráu svæði gagnvart ákvæðinu. Fyrir nefndinni kom fram að í raun hefur enginn, hvorki fagráðuneytið né forsætisráðuneytið, kannað nefnd álitamál með neinum fullnægjandi hætti. Fulltrúi forsætisráðuneytisins taldi það í verkahring þingsins að kanna álitamálin þar sem ekki hefði gefist tími til að gera það með viðhlítandi hætti meðan frumvarpið var í smíðum. Þingið hefur enn ekki látið kanna þessi mál til hlítar. Aagot Óskarsdóttir lögfræðingur sendi inn ítarlega umsögn þar sem hún dregur fram mjög marga annmarka á málinu með vísan í meginreglur, stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar. Í umsögn hollenska prófessorsins Kees Bastmeijer er sérstaklega fjallað um Árósasamninginn og mannréttindasáttmála Evrópu og hvernig líklegt sé að þingmálið fari í bága við þær skuldbindingar sem af þessum samningum leiðir. Einnig barst nefndinni umsögn Landverndar en með henni fylgir lögfræðiálit Sifjar Konráðsdóttur hrl. um málið. Hún bendir á að frumvarpið, verði það að lögum, svipti umhverfisverndarsamtök málsmeðferðarréttindum tryggðum í íslenskum lögum og tveimur alþjóðasamningum og færir rök fyrir því að það kunni að fara á svig við 2. gr. stjórnarskrárinnar. Í Árósasamningnum sem fullgiltur var hér á landi 2011 er kveðið á um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum. 2. minni hluti telur að með 2. gr. frumvarpsins sé brotið gegn samningnum þar sem bundinn er endi á málsmeðferð fyrir sjálfstæðum úrskurðaraðila. Þeir kærendur sem eiga hlut að máli byggja kærurétt sinn á lagaákvæðum sem byggjast á Árósasamningnum en með frumvarpinu er sá réttur gerður að engu í umræddum fjórum kærumálum. Umhverfis- og samgöngunefnd hefur vegna aðkomu sinnar að málinu óskað eftir sérstöku mati umhverfis- og auðlindaráðuneytisins á því hvort frumvarpið, verði það að lögum, brjóti í bága við Árósasamninginn og EES-samninginn. Árósasamningurinn og aðrir þættir umhverfislöggjafarinnar eru á verksviði þess ráðuneytis og í frumvarpinu kemur fram að við gerð þess hafi verið haft samráð við ráðuneytið. Hollenski lagaprófessorinn Kees Bastmeijer, sem kom fyrir nefndina, taldi að málið færi í bága við Árósasamninginn. Að sömu niðurstöðu komust Aagot Óskarsdóttir og Sif Konráðsdóttir. Í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, samanber lög nr. 62/1994, er kveðið á um rétt til réttlátrar og opinberrar málsmeðferðar innan hæfilegs tíma fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstól. Fram kom við umfjöllun um málið í nefndinni að sú vernd sem ákvæðið veitir einstaklingum geti einnig átt við samtök einstaklinga þegar svo stendur á að meint brot beinist að einstaklingum innan samtakanna. Kees Bastmeijer benti á dóma Mannréttindadómstólsins þar sem reynt hefði á nefnt ákvæði á sviði umhverfisréttar þar sem lík atvik væru uppi og í þessu máli. Fram kom í máli ráðherra í þinginu að hann teldi slíkt langsótt og einnig kom fram að þau sjónarmið hefðu ekki verið könnuð sérstaklega við undirbúning málsins, hvorki af ráðgjöfum né í þeim ráðuneytum sem höfðu málið með höndum. 2. minni hluti telur að 2. gr. frumvarpsins feli í sér íþyngjandi afturvirk áhrif gagnvart umræddum umhverfisverndarsamtökum sem kærendum ef frumvarpið verður að lögum og svipti þau lögbundnum rétti til að fá úrlausn kærumála sinna fyrir óháðum úrskurðaraðila en sá réttur er einn af hornsteinum réttarríkisins. Einnig var bent á að hæpið megi telja að greinin standist meginsjónarmið íslensks réttar um afturvirkni laga. Loks er rétt að nefna stjórnskipulega meðalhófsreglu, ekki síst með vísan til þess að úrskurðar er að vænta hjá úrskurðarnefnd eftir nokkra daga, frumvarpið felur í sér inngrip í mikilvæg réttindi og samræmi þess við stjórnarskrá og alþjóðasamninga hefur ekki verið kannað til hlítar. Sif Konráðsdóttir segir í áliti sínu: „Mat á brýnni þörf fyrir svo ríkt inngrip og heimildar til þess inngrips að stjórnskipunarrétti, með hliðsjón af meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, virðist ekki hafa farið fram.“ Sú staða sem upp er komin kemur ekki síst til af því að Landsnet hefur ekki staðið vel að skipulagi ferlisins. 2. minni hluti telur ámælisvert af Landsneti að bíða svo lengi sem raun ber vitni með að sækja um framkvæmdaleyfi fyrir lagningu raflínanna. Telja verður að Landsnet hefði getað takmarkað röskun á ferlinu með því að huga fyrr að því að afla tilskilinna leyfa fyrir framkvæmdunum þegar haft er í huga að fyrirtækið gerði bindandi samning við móttakanda raforkunnar þegar á árinu 2014 þar sem framkvæmdin var útfærð. Þá má benda á að athugasemdir bárust stjórnvöldum og Landsneti frá Landvernd 10. mars 2015 sem lutu að því að forsendur fyrir lagningu línanna væru gjörbreyttar frá því sem var þegar mat á umhverfisáhrifum fór fram á sínum tíma og að nýtt umhverfismat þyrfti að fara fram. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að sett verði í náttúruverndarlög, nr. 60/2013, sérstakt ákvæði um að hafi Skipulagsstofnun gefið álit á mati á umhverfisáhrifum framkvæmdar fyrir gildistöku laga nr. 60/2013 skuli fara um veitingu framkvæmdaleyfis eftir eldri náttúruverndarlögum, nr. 44/1999. 2. minni hluti telur þessa breytingu á náttúruverndarlögum allt of víðtæka en hún er ekki bundin við þau tilvik sem hér eru uppi. Með því að nálgast náttúruverndarlög með þeim hætti sem hér er lagt til komast þau í raun ekki í gildi til fulls fyrr en á árinu 2025. Teljast verður ólíklegt að það geti verið markmið meiri hlutans sem lagt hefur mikla áherslu á hversu sértæk löggjöfin sé og gæta þurfi sérstaklega að því að hún hafi ekki fordæmisgildi. Þess má geta að einnig hefur verið óskað eftir því að umhverfis- og auðlindaráðuneytið leggi mat á það hvaða áhrif svo víð lagaskilaregla getur haft á fjölda mála sem eru nú í farvegi og hafa gengið í gegnum umhverfismat án þess að framkvæmdaleyfi hafi verið gefið út. Í þessu máli eru mýmörg og alvarleg lögfræðileg álitamál auk þess sem í málatilbúnaðinum öllum er náttúruverndarsjónarmiðum vikið til hliðar í þágu einnar framkvæmdar, sem er óásættanlegt. Í frumvarpinu er lagt til að kæruheimild umhverfisverndarsamtaka sem virkjast við lok langs ferils verði í raun felld úr gildi með sértækum lögum. Framkvæmdaleyfið eitt getur virkjað umrædda heimild, að gildandi lögum, og hlýtur því að vera umhugsunarefni hvort löggjafinn sé með þessu máli að skapa fordæmi fyrir því að kæruheimildin verði höfð að engu í fleiri málum og þar með þau réttindi umhverfisverndarsamtaka sem Árósasamningurinn mælir fyrir um. Hv. þm. Svandís Svavarsdóttir og nefndarmaður í umhverfis- og samgöngunefnd sat fundi atvinnuveganefndar ásamt öðrum nefndarmönnum umhverfis- og samgöngunefndar og er hún samþykk því áliti sem hér liggur fyrir. Undir álit 2. meiri hluta skrifa sú sem hér stendur, framsögumaður hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, og hv. þm. Björt Ólafsdóttir. Þannig liggur í þessu erfiða og kannski fordæmalausa máli að ég hefði talið eðlilegt að löggjafinn færi ekki af stað með slíkt lagafrumvarp og inngrip inn í náttúruverndarlög yfir höfuð og að menn ættu að bíða eftir úrskurði þeim sem kynntur hefur verið að geti jafnvel komið í dag frá úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Ég tel það vera alveg forkastanlegt að löggjafinn bíði ekki eftir þeim úrskurði sem er væntanlegur innan jafnvel nokkurra klukkutíma [[Gripið fram í: Hann er kominn.]]- eða er kominn, eins og ég fæ að heyra hér í ræðustól. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta í bili og læt gott heita.
Virðulegi forseti. Nú háttar svo til í þessu máli að á meðan hv. þingmaður flutti ræðu sína barst hér í hús úrskurður nefndarinnar þar sem felld er úr gildi sú ákvörðun Skútustaðahrepps frá því í vor að samþykkja framkvæmdaleyfi til handa Landsneti fyrir Kröflulínu 4. Það er því ljóst að orðið hefur alger umpólun á þessum málatilbúnaði öllum hjá meiri hluta þingsins og kannski ekki hægt að fara mjög efnislega ofan í úrskurðarorðin eða niðurstöðu nefndarinnar. En ljóst er að málið er í fullkomnu uppnámi og þarfnast endurskoðunar algerlega frá grunni í ljósi þeirra tíðinda sem hingað voru að berast í hús. Ég held að það væri eðlilegt, án þess að ég ræði það í sérstöku andsvari, að forseti gerði hlé á þessum fundi þar sem menn fengju tækifæri til að fara yfir úrskurðinn og velta fyrir sér hver eðlileg næstu skref væru. En ég vil spyrja hv. þingmann, úr því að ég er hér í andsvari við ræðu talsmanns 2. minni hluta atvinnuveganefndar sem fulltrúi okkar í Bjartri framtíð hv. þm. Björt Ólafsdóttir á aðild að: Er þetta í raun og veru ekki alger sigur fyrir þá sem hafa viljað virða það ferli sem er í gangi? Við höfum verið að bíða eftir því og óska eftir því að löggjafinn gripi ekki inn í áður en hið lögformlega ferli kláraðist.
Frú forseti. Það er gott að kominn sé úrskurður í einni af fjórum kærum sem lagðar voru inn. Það liggur þá fyrir að úrskurðurinn hafi hljóðað á þann veg að fellt sé úr gildi framkvæmdaleyfi það sem liggur fyrir varðandi Kröflulínu 4. Mér þykir málið vera þannig vaxið að við getum ekki haldið áfram að ræða það hér og nú miðað við það sem liggur fyrir fundinum, þ.e. að úrskurður er kominn. Ég tel að þessi niðurstaða hljóti að breyta málsmeðferðinni sem slíkri og löggjafinn og framkvæmdarvaldið hljóti að endurskoða þann málatilbúnað sem liggur fyrir þinginu og við ræðum hér. Ég tel mjög mikilvægt að við virðum þær kæruleiðir sem almenningi og félagasamtökum eru tryggðar. Nú liggur þetta fyrir. Ég tel að þá þurfi framkvæmdarvaldið að endurskoða það lagafrumvarp sem hér er lagt fram til að grípa inn í kæruferla með því að leggja fram frumvarp um nýtt framkvæmdaleyfi. Ég geri ráð fyrir að framkvæmdarvaldið meti það þannig að það taki málið aftur til sín og skoði það upp á nýtt. Það hefur afgerandi áhrif á allt málið að þessi niðurstaða liggi fyrir með þessum hætti og þeirri niðurstöðu, kæranda í hag, að úrskurðað er að draga skuli framkvæmdaleyfið til baka.
Virðulegur forseti. Í niðurlagsorðum úrskurðar úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála segir að ljóst sé að við undirbúning og málsmeðferð hinnar kærðu ákvörðunar hafi ekki í öllu verið gætt ákvæða skipulagslaga og náttúruverndarlaga auk þess sem sveitarstjórn fullnægði ekki rannsóknarskyldu sinni samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga. Þykja þessir ágallar óhjákvæmilega leiða til ógildingar hinnar kærðu ákvörðunar, svo sem nánar hefur verið gerð grein fyrir. Úrskurðurinn er í ítarlegu máli, en maður veltir fyrir sér í þeirri stöðu sem upp er komin hvort stjórnarflokkarnir séu svo áfram um að svína á rétti almennings í þessu máli og umhverfissamtaka að þeir muni núna taka til við að breyta stjórnsýslulögum og koma með eina litla viðbót við það frumvarp sem hér er til umfjöllunar sem feli í sér breytingu á stjórnsýslulögum svo líka sé hægt að komast hjá þeim óþægindum sem það hefur í för með sér að fara að þeim lagabókstaf. Og þá kannski líka að fara í ákvæði skipulagslaganna og gera breytingu á þeim þannig að ekki þurfi heldur að fara eftir þeim. Auðvitað sýnir þetta að sá málatilbúnaður sem uppi verið hefur í þessu máli er verulega gallaður. Ef ekki er tilefni til þess núna fyrir meiri hlutann að gera hlé á þessum fundi til að fara í sínum ranni yfir það sem úrskeiðis hefur farið í þessum málum og reyna að taka þó alla vega eina rétta ákvörðun í þessu máli, þá veit ég ekki hvað. Ég held að það hljóti að vera að sá tímapunktur komi upp núna að forseti muni gera hlé á þessum fundi í ljósi þess að það þingmál sem hér er til umfjöllunar á ekki lengur við, það passar bara ekki þeim veruleika og tekur ekki á því ástandi sem er [[Forseti hringir.]]í stjórnsýslunni á Íslandi.
Frú forseti. Það er auðvitað svolítið sérstakt að fá eiginlega í beinni útsendingu niðurstöðu úrskurðarnefndar í þessu máli sem er alvarlegt á alla kanta. Ég get vel skilið áhyggjur heimamanna yfir því að þetta hafi þau áhrif að framkvæmdir dragist á Bakka, þ.e. að fá orkuafhendingu til þær framkvæmda sem búið er að samþykkja og afgreiða af hálfu þingsins eins og gert var á sínum tíma og menn töldu komnar í höfn og að þeir gætu haldið þeirri vinnu samfellt áfram. En það verða allir að líta í eigin barm í þeim efnum og ekki síst Landsnet. Vitað er að Landvernd, Fjöregg og fleiri hafa gert athugasemdir við það hvernig staðið væri að línulögnum. Ef það hefði verið jákvæður vilji hjá Landsneti til að hleypa þeim sjónarmiðum að fyrr í málinu og að sækja um framkvæmdaleyfi fyrr hefði kannski verið hægt að komast hjá þeirri stöðu sem við erum í núna. En íslensk stjórnsýsla setur oftar en ekki hausinn undir sig og keyrir á vegg: ég má, ég get, ég vil og ég ætla, í stað þess að vera lausnamiðuð og virða aðkomu náttúruverndarsamtaka og almennings sem hefur náðst í gegn með mikilli þrautseigju í gegnum árin. Það er ekki eins og réttur almennings og félagasamtaka til að hafa aðgengi að kærum í ferli oft umdeildra mála detti bara sjálfkrafa niður af himninum. Við þekkjum það. Þess vegna tel ég að nú eigi ríkisvaldið að draga [[Forseti hringir.]]þetta mál til baka og skoða upp á nýtt í ljósi þessarar niðurstöðu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Sú atburðarás sem á sér stað núna sýnir einmitt svart á hvítu hversu fáránlegt það er að draga þetta frumvarp inn á dagskrá þrátt fyrir að við í minni hlutanum höfum kallað eftir því að forseti mundi bíða með málið og færa það aftar á dagskrána í dag því að fyrir liggur að í þessari viku mun niðurstaða liggja fyrir frá úrskurðarnefndinni. Þetta er eiginlega alveg ótrúlegt. Nú hef ég setið á nokkrum fundum um þetta mál og þar höfum við haft einn helsta sérfræðing okkar í málefnum umhverfisréttar, hann hefur ítrekað komið fyrir nefndina, og síðan búum við svo vel að hafa hér fyrsta eða annan alvöru umhverfisráðherrann sem þingmann í nefndinni sem hefur spurt ítarlegra spurninga og bent á og sýnt fram á að þetta ferli skerðir verulega réttindi almennings sem í landinu býr. Í ljósi þess að við höfum ekki getað kynnt okkur ítarlegan úrskurð sem er upp á 20 blaðsíður, væri ekki réttast hreinlega að gefa þingmönnum færi á að kynna sér þetta mál? Og væri ekki best fyrir stjórnarmeirihlutann að hlusta á þá þingmenn sem hafa viðamikla reynslu af þessum málaflokki, hafa staðið vörð um náttúru Íslands, í stað þess að fara bara áfram með bundið [[Forseti hringir.]]fyrir augu og eyru í þeirri von að hægt sé að klára málið nógu hratt svo úrskurðirnir liggi ekki fyrir? Þeir óttast þá.
Frú forseti. Ég get tekið undir allt sem hv. þingmaður gat um í andsvari sínu. Nú liggur fyrir að framkvæmdarvaldið og forseti Alþingis hafa metið stöðuna þannig, eins og við í umræðunni höfum gert tilkall til, að málinu verði frestað og tekið af dagskrá til þess að ræða niðurstöðuna, sem er auðvitað mjög afgerandi og setur málinu í allt annan farveg en það var í áður. Ég virði það við hæstv. forseta þingsins að taka þá fast á málum og ákveða að taka málið til skoðunar innan þingsins og að framkvæmdarvaldið skoði það sín megin. Það er það sem liggur beinast við að gera og gott að vita að brugðist sé strax við því fremur en að leiða málið áfram í einhverju tómarúmi. Við þurfum bara að sjá þann úrskurð sem verður í hinum fjórum kæruliðunum. Þess er ekki langt að bíða að hann liggi fyrir. Þetta er þannig mál að við verðum að virða lögbundna kæruferla. Úrskurður liggur fyrir. Þá getur framkvæmdarvaldið ekki ætlast til þess að það sé knúið áfram með bundið fyrir augun og ekki hlustað á þá niðurstöðu. En það er gott að vita að sú ákvörðun liggur fyrir að málið verður tekið af dagskrá núna til þess að skoða það í ljósi þess úrskurðar sem kynntur hefur verið af hálfu úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindaráðuneytisins.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. efnahags- og viðskiptanefndar í máli nr. 826, sem er frumvarp til laga um breytingu á lögum um gjaldeyrismál og varðar losun fjármagnshafta. Nefndin fjallaði um málið að nýju eftir 2. umr. í þingsal og leggur til nokkrar viðbótarbreytingar á frumvarpinu. Þær eru í sjálfu sér ekki sérstaklega efnismiklar heldur miklu frekar til skýringar á nokkrum þáttum. Breytingartillagan liggur frammi á sérstöku þingskjali, nr. 1744, þar sést að hún tekur aðallega til fjögurra þátta. Nefndarálitið liggur frammi á sérstöku þingskjali einnig, nr. 1743. Ég ætla ekki að lesa það hér upp enda hefur það legið frammi í nokkra daga. Ég vil hins vegar tilgreina í grófum dráttum hvaða breytingar er verið að gera. Í fyrsta lagi þá lúta fyrstu tveir liðirnir eingöngu að því að gera eitt ákvæði skýrara, þ.e. að tiltekin tilvísun í frumvarpinu til reiðufjárúttektar falli brott þannig að það verði skýrara að undir töluliðinn falli eingöngu úttektir í reiðufé þegar annar aðilinn er innlendur og hinn erlendur, þ.e. að um sé að ræða svokallaðar fjármagnshreyfingar á milli landa. Helsta breytingin kannski sem hér er lögð til lýtur að 12. gr. frumvarpsins og er sett fram til þess að gera c-lið 12. gr. mun skýrari en var í frumvarpinu, þá vísa ég líka til þess eins og frumvarpið er eftir 2. umr. Frumvarpið var orðið þannig að í 12. gr. var gert ráð fyrir því að Seðlabankinn setti reglur til nánari fyllingar og skýringar á c-lið 12. gr. Nefndin telur hins vegar mjög brýnt þegar um er að ræða ákvæði sem þetta sem lýtur að tilkynningarskyldu lögaðila varðandi fjármagnshreyfingar og gjaldeyrisviðskipta milli landa að það sé alveg skýrt í lögunum sjálfum hvaða tilvik falli þar undir. Seðlabankinn hafði sett fram reglur er lúta að þessu og við skoðun á þeim taldi nefndin rétt að það sem kveðið er á um í þeim reglum yrði hreinlega sett inn í lögin. Það er sem sagt gert hér. Að öðru leyti vísa ég til nefndarálitsins í heild eins og það liggur fyrir. Undir nefndarálitið skrifa auk þeirrar sem hér stendur hv. þingmenn Frosti Sigurjónsson, formaður hv. efnahags- og viðskiptanefndar, Willum Þór Þórsson, Guðmundur Steingrímsson, Steingrímur J. Sigfússon, Líneik Anna Sævarsdóttir, Anna Margrét Guðjónsdóttir og Óli Björn Kárason. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum nefna það, af því að það er nú ekki algengt að frumvörp taki einhverjum breytingum milli 2. og 3. umr. í þingsal þó að ekkert sé að sjálfsögðu óeðlilegt við það og gerist gjarnan en er kannski ekki hefðbundið, en við skoðun og vinnslu á þessu máli, breytingu á lögum um gjaldeyrismál, er að mínu viti algjörlega ljóst og ég vona að það sé öllum ljóst að lög um gjaldeyrismál þarf að endurskoða mjög fljótlega með tilliti til skýrleika ákvæðanna. Þær reglur sem lúta að gjaldeyrishöftunum og koma fram í lögunum hafa auðvitað tekið svo miklum breytingum undanfarin ár að það verður að segjast eins og er, virðulegur forseti, að það er ekki fyrir held ég nema mjög vana að setja sig inn í þær. Ég vona a.m.k. að það verði eitt af fyrstu verkum nýs þings að taka þessa löggjöf til gagngerrar endurskoðunar þótt ekki væri nema með tilliti til skýrleika, en að sjálfsögðu verður það gert í framhaldi með það að markmiði að losa höftin frekar. Þessi lög leggja á gríðarleg höft og geta verið flókin og það er mjög brýnt að allar reglur séu settar fram í löggjöfinni sjálfri en ekki sé vísað í löggjöf til reglna sem Seðlabankinn eða önnur stjórnvöld setja.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti fjárlaganefndar eftir 2. umr. um frumvarp til laga um opinber innkaup. Við fengum ábendingu milli umræðna sem okkur þótti vert að taka fyrir, hún varðar 88. gr. frumvarpsins sem fjallar um undirverktaka. Þar var um að ræða að kaupanda væri heimilt að greiða vangoldnar launagreiðslur til undirverktaka á kostnað aðalverktaka ef hann stæði ekki í skilum með launatengdar greiðslur. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að það væri betra að fella þetta á brott þó að hún hafi skilning á því að með þessum hætti sé kannski verið að nálgast keðjuábyrgðina svokölluðu sem rætt hefur verið um, en við töldum að það yrði ekki uppfyllt með þessu og ákváðum því að betra væri að lagfæra þessa grein og útfæra áður en hún kæmi inn í lagatexta. Síðan lagði nefndin tillögu um tvær aðrar breytingar, annars vegar leiðréttingu á millivísun og hins vegar lagfæringu á a-lið 1. mgr. 66. gr. Þær eru hér lagðar fram. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Vigdís Hauksdóttir, Guðlaugur Þór Þórðarson, Oddný G. Harðardóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Brynhildur Pétursdóttir, Ásmundur Friðriksson, Páll Jóhann Pálsson og Ásmundur Einar Daðason. Við í minni hlutanum höfum verið með fyrirvara sem hefur snúið að viðmiðunarfjárhæðum vegna innkaupa sveitarfélaga. Ég hef sjálf líka rætt töluvert um að mér finnist ekki að sveitarfélögin eigi að falla undir kærunefndina. Það eru auðvitað kostir og gallar eins og í öllum málum við það, en ég hef haft þá skoðun að sveitarfélögin hefðu átt að halda sínum innkaupareglum þar sem þeim hafa ekki borist einhverjar formlegar kærur vegna þeirra. Ég hefði því talið að það færi betur á því að þau féllu ekki þarna undir. Á hinn bóginn vill maður auðvitað að fólk hafi tækifæri til þess að koma málum sínum á framfæri og kvarta yfir þjónustu eða útboðum eða öðru slíku, en það er alveg hægt að gera það þó að það þurfi ekki að fara fyrir kærunefnd útboðsmála og það hefur verið auðvitað ferli hjá sveitarfélögunum til þess að gera það. En sveitarfélögin hafa talað um það, sérstaklega þau stóru, að þetta geti kostað mikla fjármuni, þetta verði til þess að kerfið verði flóknara, það þurfi að leggjast í enn þá frekari vinnu og jafnvel að ráða inn fólk til þess að ná utan um þetta. Hefur verið bent á það að í öðrum löndum hafi kostnaðurinn aukist úr hófi fram, m.a. í Danmörku, og eins hafi viðmiðunarfjárhæðirnar líka verið færðar til frá því sem var. Ég hef haft þá skoðun að við séum svolítið að byrja þar sem nágrannalöndin hafa verið að færa sig frá. Svo er hitt, þegar við tölum um eitthvað sem þarf að gerast með tiltölulega skömmum fyrirvara og eins og við vitum er verktíminn hjá sveitarfélögum gjarnan stuttur sökum tíðarfarsins hjá okkur. Ef það er hægt að stöðva samningsgerð eða eitthvað slíkt þá geta verk auðvitað frestast. En við teljum okkur vera viss um að þetta eigi ekki að stöðva framkvæmdir og því er þetta lagt til. Vonandi þarf ekki að reyna á það, að svo sé kannski ekki raunin þegar upp verður staðið, því að það er auðvitað ein af ástæðunum fyrir því að við leggjumst ekki beint gegn því með formlegri tillögu, þ.e. draga þetta atriði til baka. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Við ræddum þetta ágætlega við 2. umr. En ég hef enn þá þessa fyrirvara þar sem mér hefur ekki fundist það hafa verið hrakið að reglur sveitarfélaganna með nýju sveitarstjórnarlögunum sem tóku gildi á síðasta kjörtímabili hafi virkað ágætlega.
Frú forseti. Eins og sjá má af þingskjölum í þessu máli náðist ekki meiri hluti í nefndinni fyrir einni niðurstöðu í málinu, sem hlýtur nú að sæta ákveðnum tíðindum. Hér er um að ræða stjórnarfrumvarp til laga um breytingar á lögum um vexti og verðtryggingu, þ.e. sú breyting sem kynnt var með talsverðri viðhöfn í Hörpu í kjölfar umræðu um að ríkisstjórnin mundi bráðlega kynna aðgerðir sínar til að afnema verðtryggingu. Þeir sem áttu von á því að afnám verðtryggingar yrði kynnt á þessum Hörpufundi hafa væntanlega orðið fyrir verulegum vonbrigðum enda er frumvarpið hvorki fugl né fiskur í þá átt. Ýmsir umsagnaraðilar sem áhugasamir eru um afnám verðtryggingar benda einmitt á í umsögnum sínum að nær hefði verið að banna verðtryggð útlán. Raunar er það mitt mat sem hér stend að ekki þurfi síður að ræða verðtryggingu fjármagns hér á landi ef stefna á að afnámi verðtryggingar. Hvað er þá lagt til? Jú, í frumvarpinu er lagt til að frá og með 1. janúar 2017 verði óheimilt að veita neytendalán til lengri tíma en 25 ára, sé það verðtryggt og með jafngreiðslufyrirkomulagi. Þótt það sé orðið svo er samt sem áður tekið fram að áfram verði heimilt að veita slík lán að fullnægðum tilteknum skilyrðum sem varða aldur og tekjur lántaka. Ekki er því verið að banna 40 ára verðtryggð jafngreiðslulán, heldur er verið að leggja til ákveðnar takmarkanir á slíkum lánum sem verið hafa ein algengasta tegund fasteignalána hér á landi. Þegar greinargerð með frumvarpinu er lesin kemur fram það yfirlýsta markmið að stemma eigi stigu við þeirri hættu sem felist í verðtryggðum langtímafasteignalánum og er vísað til þess ókosts slíkra lána að greiðslum af höfuðstól er frestað þannig að eignamyndun verður hæg og jafnvel neikvæð. Einnig kemur fram í athugasemdum við frumvarpið að árið 2015 hafi verðtryggð jafngreiðslulán til 40 ára numið u.þ.b. 78% allra nýrra íbúðalána. Það er umhugsunarefni af hverju tæplega 80% nýrra íbúðalána eru tekin með þeim skilmálum. Mun ég koma nánar að því á eftir. Því má segja að með þessu frumvarpi hyggist ríkisstjórnin stíga inn í hegðun á lánamarkaði. Þó má gera ráð fyrir að 30–50% lántaka falli undir undanþáguákvæði frumvarpsins vegna aldurs, 5–10% vegna tekna og 5–15% vegna veðsetningar. Í heildina má því gera ráð fyrir að allt að 75% lántaka falli undir undanþáguákvæði frumvarpsins og þeir hafi þannig áfram heimild til að taka verðtryggð jafngreiðslulán til lengri tíma en 25 ára. Hér eru því eru settar takmarkanir á 40 ára verðtryggð jafngreiðslulán en ekki gert ráð fyrir, þó að þær takmarkanir séu víðtækari þetta, að reikna megi með því að 75% allra lántakenda geti áfram átt rétt á slíkum lánum. Það er umhugsunarefni að tæplega 80% lána hafi verið undir með þessum skilmálum á þessu ári. Það sýnir væntanlega að þeir sem taka lánin gera það vegna þess að þeir telja mikilvægt að hafa einhvern fyrirsjáanleika í greiðslubyrði þrátt fyrir hina augljósu ókosti við lánin. Því var velt upp á nefndarfundum, bara svo það sé sagt, hvort lántakendur væru almennt meðvitaðir um kosti og ókosti þessa lánaforms. Jafnvel var því fleygt að tilgangur með þessum takmörkunum væri fyrst og fremst að vekja fólk til umhugsunar um áhættuna sem fylgdi slíkum lánaformum. En þá má spyrja sig hvort ekki sé eðlilegra að leggja upplýsingaskyldu á þá sem veita slík lán að fara ítarlega yfir kosti og galla þessara lána, því að ég á nú bágt með að trúa því að 80% lántakenda á árinu 2015 gangi blindandi inn í það að taka slík lán, svo ég segi það. Ég vil nefna hér að umsagnir um frumvarpið voru afar misjafnar og kemur það fram í nefndaráliti 1. minni hluta. Í umsögnum Alþýðusambandsins og Íbúðalánasjóðs er til að mynda lýst sérstökum áhyggjum af tekjulágum heimilum. Þessi lán hafa einmitt verið tekin af tekjulágum heimilum, og það er væntanlega ástæða þeirrar undanþágu sem lögð er til vegna þess að greiðslubyrðin af þeim er fyrirsjáanlegri en af óverðtryggðum lánum. Í umsögn Alþýðusambands Íslands er bent á að áfram muni reynast ungu fólki og tekjulágum heimilum erfitt, eða jafnvel ómögulegt, að ráða við greiðslubyrði styttri lána og/eða óverðtryggðra lána, en undanþágurnar geri það hins vegar að verkum þessi hópur eigi áfram kost á þessum lánum sem þó eru sögð svo áhættusöm í greinargerð með frumvarpinu. Það má því segja að þarna stangist markmið frumvarpsins á. ASÍ bendir enn fremur á að ekki sé gerð nein tilraun með þessum breytingum til að takast á við hinn raunverulega vanda sem felist í háum vöxtum og gölluðu húsnæðislánakerfi. Þá er líka rétt að nefna að Seðlabanki Íslands og Fjármálaeftirlitið lýsa efasemdum um þá tilhögun sem hér er lögð til. Í umsögn sinni bendir Seðlabankinn á að helsti kostur verðtryggðra lána fyrir lántakendur og lánveitendur sé hinn margreyndi fyrirsjáanleiki í raungreiðslubyrði og lýsir efasemdum um þá leið að banna tiltekið lánsform, það muni í besta falli fækka valkostum þeirra sem sækja sér lánsfé. Hins vegar er bent á það í umsögn Fjármálaeftirlitsins, sem var eftirtektarverð, að önnur lánsform kunni að koma fram, t.d. með svokölluðu vaxtagreiðsluþaki, sem hafi að mati Fjármálaeftirlitsins í raun sömu eiginleika og verðtryggð jafngreiðslulán, þannig að takmörkun þeirra leysi ekki þann vanda sem henni er ætlað að leysa. Vænlegri leið sé að setja reglur um hámarksveðsetningarhlutfall eins og gert hafi verið annars staðar á Norðurlöndum, en að auki hafi Svíþjóð og Noregur sett reglur um lágmarksafborgunarhlutfall til að tryggja eignamyndun í húsnæði. Það sem stendur eftir er að þær umsagnir, og ég hef hér tæpt á nokkrum þeirra, og mál þeirra gesta sem komu á fund efnahags- og viðskiptanefndar endurspegla hversu óljós markmið þessa frumvarps eru. Algjörlega er óvíst hvort þær leiðir sem lagðar eru til skili nokkrum árangri í þeim óljósu markmiðum sem eiga að vera undirstaða frumvarpsins. Það er því ekki bara óljóst að leiðirnar skili árangri, heldur eru sjálf markmiðin mjög óljós í ljósi þess að hin yfirlýstu markmið eru að stemma stigu við tilteknu lánsformi sem verður samt áfram í boði fyrir 75% lántakenda samkvæmt sjálfu frumvarpinu. Það er því niðurstaða þeirra sem rita undir þetta álit að frumvarpið sé fyrst og fremst leið til ná sáttum í augljósum skoðanaágreiningi stjórnarflokkanna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, um verðtrygginguna en það sé algjörlega á huldu hvaða áhrif ákvæði frumvarpsins muni hafa. Það er algjörlega ljóst að fortakslaust loforð Framsóknarflokksins fyrir síðustu kosningar um afnám verðtryggingar verður ekki efnt með þessu máli. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir, áheyrnarfulltrúi í efnahags- og viðskiptanefnd, lýsir sig fylgjandi þessu áliti. Undir það rita sú sem hér stendur og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson. Það verður ekki annað sagt, frú forseti, en að hér sé mál sem óljóst er hvert eigi að fara, hvaða leið eigi að fara, hvaða árangri málið eigi að ná, hvaða markmið það eigi að uppfylla. Sjaldan hef ég séð jafn augljóst dæmi um einhvers konar málamiðlun milli ólíkra flokka nánast til þess að geta sett X í eitthvert skjal á blaði, einhver loforð sem búið var að gefa í samstarfinu. Það er hálffurðulegt, herra forseti, að verið sé að nýta tíma Alþingis, sem er af skornum skammti nú þegar minna en þrjár vikur eru til kosninga, að vera að eiga við svona málatilbúnað.
Forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, með síðari breytingum, þ.e. um verðtryggð neytendalán. Málið var kynnt og reifað í nefndinni. Það er flutt samhliða öðru máli, frumvarpi til laga um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð, mál nr. 818. Bæði þessi frumvörp virðast byggjast á áliti nefndar sem í voru sérfræðingar. Það er margt í því nefndaráliti sem stenst ekki skoðun. Þar er t.d. ekki fjallað um tvö grundvallarhugtök fjármálafræðinnar, þ.e. ávöxtunarkröfu og núvirðingu. Samanburður á greiðsluferlum í áliti þessarar svokölluðu sérfræðinganefndar er algerlega marklaus og er ekki á neinu að byggja þar. Tilgangur frumvarpsins virðist vera sá að koma í veg fyrir að venjulegt fólk geti tekið lán að eigin vali og að ganga freklega á samningsrétt neytenda sem lántaka og lánveitenda. Í frumvarpinu er löng og alls óskiljanleg umfjöllun um eitthvað sem hefur verið kallað „Íslandslán“, að því er virðist í háðungar- og lítilsvirðingarskyni. Það eitt og sér á að duga til að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar. Í raun eiga ákvæði um lánstíma ekki erindi í löggjöf um vexti og verðtryggingu. Lánstími er ákvæði sem tekur til samningsfrelsis og er óskylt ákvæðum um vexti sem lúta reiknireglum um margföldun og deilingu. Það kemur hvergi fram í greinargerð með frumvarpinu ellegar þá í umfjöllun umsagnaraðila til hvers á að takmarka lánstíma lána sem fela í sér að verðbótaþáttur vaxta dreifist á lánstíma lánsins. Hvorki lánveitendur, þ.e. fjármálafyrirtæki og lífeyrissjóðir, né fulltrúar þeirra sem eru lántakar, en fyrir þeirra hönd mættu fulltrúar Alþýðusambands Íslands, könnuðust við nokkurt vandamál varðandi lánstíma lána eða lífaldur lántaka. Eina vandamálið sem var til umfjöllunar var veðandlag lána og lífaldur veðandlags. Miklu heldur hefur komið fram að lántakar hafa átt í erfiðleikum með að greiða aukaafborganir af lánum sínum vegna ákvæða í lögum um neytendalán, þ.e. fyrirframgreiðslu af lánunum. Það kom jafnframt fram að flest löng fasteignalán greiddust upp á mun skemmri tíma en lánstími kvæði á um þrátt fyrir vandamál með innágreiðslur. Þar koma t.d. til eigendaskipti. Þau aldurstengdu ákvæði um lánstíma sem fram koma í frumvarpinu eiga sér engar málefnalegar ástæður og brjóta því í bága við öll sjónarmið um jafnræði þegna, og vandséð hvernig ákvæði frumvarpsins rúmast innan 65. gr. stjórnarskrárinnar. Fáránleiki málsins verður augljósastur í breytingartillögu 3. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar þar sem þeim sem eru eldri en 75 ára verður óheimilt að taka svokallað „verðtryggt neytendalán“. Vert er að benda á að hin aldurstengda reikniregla, sem meiri hluti nefndarinnar leggur til í nefndaráliti og með breytingartillögu, reikniregla sem ég kalla „algorithma“ sem er að eðli „algorithmi“, mun í framtíðinni kallast „Frosti“. Reiknivélin sem verður brúkuð verður kölluð „Íspinni“ þar sem reiknivélin reiknar út lánstíma „Íslandslána“. Ekki var við því að búast að þeir sem um véla hefðu vald á samlagningu og frádrætti fremur en skilning á margföldun og deilingu í nefndaráliti meiri hluta. Mér skilst nú að það hafi ekki verið neinn meiri hluti í þessu máli þannig að það er kannski eitthvað ofsagt, en það er annað mál. Þá er einnig vert að minna á að lög um vexti og verðtryggingu eiga að fjalla um skilmála um útreikning vaxta og breytileika í lánaskilmálum. Aðrir þættir um lánshæfi, greiðslumat og heimildir til lántöku eiga ekki heima í þessari löggjöf. Þar er gengið langt inn á það eðlilega samningsfrelsi sem á að ríkja í frjálslyndu lýðræðissamfélagi. Annar minni hluti telur að mál þetta taki ekki á neinum vanda heldur kunni að skapa fjöldann allan af nýjum vandamálum. Það að stytta lánstíma úr 40 árum í 25 ár mun valda um 25–30% hærri greiðslubyrði á svokölluðum „verðtryggðum lánum“. Með því að frumvarpið leysir engin vandamál en skapar fjölmörg önnur leggur 2. minni hluti til að því verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Því er við að bæta umfram það sem stendur í þessu nefndaráliti að það er fullt af þversögnum í áliti svokallaðrar sérfræðinganefndar sem ég get ekki annað en kallað svokallaða sérfræðinga, því þar kemur fram svo mikið af rugli að það er ekki á neinu að byggja. Að öðru leyti ætla ég að segja og vísa til umsagna þeirra sem fram komu að það virðist allsendis óljóst hvaða markmiði þetta frumvarp á að ná eða hvaða vandamáli á að taka á. Ég endurtek: Ég legg til að þessu máli verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Annar minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar í þessu máli samanstendur af þeim sem hér stendur, Vilhjálmi Bjarnasyni. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti og breytingartillögu frá 3. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, en breytingin fjallar um takmarkanir á veitingu verðtryggðra jafngreiðslulána til lengri tíma en 25 ára. Álitið ásamt breytingartillögu er að finna á þskj. 1709 og ég mun nú reifa efni þess í mjög stuttu máli. Nefndinni bárust 13 erindi um málið og fékk hún á sinn fund fulltrúa frá forsætisráðuneyti, fjármála- og efnahagsráðuneyti, Alþýðusambandi Íslands, Fjármálaeftirlitinu, Íbúðalánasjóði, Landssamtökum lífeyrissjóða, Neytendastofu, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum fjármálafyrirtækja og Seðlabanka Íslands. Nefndin átti einnig símafund með dr. Ólafi Margeirssyni hagfræðingi. Með frumvarpinu er lagt til að óheimilt verði að veita neytendalán til lengri tíma en 25 ára sé lánið verðtryggt og með jafngreiðslum. Með því er komið til móts við tillögur sérfræðingahóps um afnám verðtryggingar á neytendalánum, en ein af tillögum hópsins var að banna verðtryggð lán til lengri tíma en 25 ára. Gerðar eru undantekningar frá þeirri meginreglu vegna yngri lántaka, tekjulægri lántaka og í þeim tilfellum sem veðhlutfall er undir 50%. Í skýringum frumvarpsins kemur fram að fyrstu tvo áratugi 40 ára verðtryggðs jafngreiðsluláns heldur höfuðstóllinn áfram að hækka, enda er hluta verðbólguþáttarins velt yfir á höfuðstólinn. Eignamyndun er því mjög hæg og þegar líður að lokum lánstímans verður greiðslubyrðin þung. Með því að draga úr vægi verðtryggðra jafngreiðslulána í samfélaginu má efla virkni stýrivaxta Seðlabankans, þeir gætu því orðið lægri öllum lántakendum til hagsbóta. Þriðji minni hluti nefndarinnar gerir í ljósi ábendinga nokkrar tillögum að breytingum sem nú verða raktar. Takmörkun frumvarpsins á lengd verðtryggðra jafngreiðslulána nær aðeins til veitingu lána en ekki yfirtöku þeirra svo sem í tengslum við kaup á fasteign með áhvílandi láni. Bent var á að heimild til yfirtöku gæti leitt af sér bjögun á fasteignamarkaði. Að mati 3. minni hluta eiga þau rök sem færð eru gegn veitingu verðtryggðra lána jafnt við um yfirtöku lána. 3. minni hluti leggur því til að takmörkunin um veitingu umræddra lána eigi einnig við um yfirtöku þeirra. Frumvarpið tekur til neytendalána og komu fram óskir um að hugtakið neytendalán verði skýrt nánar. 3. minni hluti leggur til að í stað orðsins neytendalán verði miðað við hugtakið „lán með veði í íbúðarhúsnæði“ og það sé skýrara. Í frumvarpinu er lántökum skipt niður á aldursbil sem hvert um sig spanna fimm ár. Fyrir hvert bil er tilgreindur hámarkslánstími. Bent var á að þrepaskipting af þessu tagi væri óheppileg því hún torveldaði endurfjármögnun láns þegar lántaki færðist á milli aldursþrepa. Þannig gæti t.d. lántaki sem hefði tekið 40 ára lán þegar hann var 34 ára ekki endurfjármagnað það ári síðar nema með láni til mun skemmri tíma og með meiri greiðslubyrði. Til að draga úr þessum áhrifum er í stað þriggja aldursbila lögð til formúla sem skilar samfelldari niðurstöðu. Þriðji minni hluti telur einnig æskilegt að tilgreint sé í lögum að lánstími verðtryggðra jafngreiðslulána geti ekki orðið lengri en 40 ár og leggur til breytingu þess eðlis. Í frumvarpinu er veitt undantekning frá takmörkunum ef veðsetningarhlutfall verður ekki hærra en 50% á lántökudegi. Þar sem höfuðstóll verðtryggðra lána getur hækkað almennt fyrstu árin og ef verð fasteignar hækkar ekki til samræmis gæti veðsetningarhlutfallið hækkað þótt lántaki taki ekki frekari lán. Takmörkun við 50% veðsetningarhlutfall á lántökudegi gæti því torveldað endurfjármögnun slíks láns síðar og þannig orðið samkeppnishindrun. Til að bregðast við því leggur 3. minni hluti til að hlutfallið megi vera hærra ef um er að ræða endurfjármögnun á eldra láni og veðsetningarhlutfallið hækkar ekki frá því sem áður var. Þriðji minni hluti leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem fram koma á þskj. 1709. Eftirtaldir hv. þingmenn rita undir álitið þann 22. september 2016: Frosti Sigurjónsson, formaður og framsögumaður, Brynjar Níelsson, með fyrirvara, Líneik Anna Sævarsdóttir og Willum Þór Þórsson.
Virðulegi forseti. Eins og bent hefur verið á fyrr í þessari umræðu þá er það svolítið kostulegt að það er enginn meiri hluti í þessu mikla máli, frumvarpi um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu. Frumvarpið virðist vera lagt fram til að uppfylla kosningaloforð Framsóknarflokksins um að það eigi að afnema verðtryggingu á kjörtímabilinu. Virðulegi forseti. Verðtryggingin er ekki vandamálið hér á landi. Verðbólgan er vandamálið. Það verður því miður stundum verðbólga og það er saga efnahagslífs hér á landi að það hafa verið miklar sveiflur í því, það hefur fyrst og fremst verið vegna þess hve gjaldmiðillinn er lítill, en eins og komið hefur fram er þetta minnsti gjaldmiðill í heimi, og svo hins vegar hve fábreytt efnahagslífið hefur verið hér á landi. Nú horfir það sem betur fer til betri vegar. Við erum komin með þriðju stoðina. Við höfum verið með sjávarútveg, álfyrirtæki og stóriðjuna og nú erum við komin með ferðaiðnaðinn og það sem meira er, virðulegi forseti, það sem er kallað annað í kökunni þegar skipt er niður í helstu atvinnuvegi, sá geiri eða sú sneið hefur stækkað líka. Það eru nýsköpunarfyrirtæki, skapandi greinar og annað slíkt. Sá hluti er líka að vaxa hér á landi og það er mjög ánægjulegt og vísar á það að kannski verða ekki jafn miklar sveiflur í efnahagslífinu hér á landi eins og verið hefur að undanförnu þó að það sé náttúrlega ljóst, virðulegi forseti, að meðan við erum með þennan litla gjaldmiðil, þessa krónu, minnsta gjaldmiðil í heimi, þá er alltaf hætta á meiri sveiflum í efnahagslífinu og þess vegna verðbólgu. Við höfum verið með verðtryggingu í lántökum til að eyða þeirri óvissu sem hlýst af því þegar mikil verðbólga er þannig að galdurinn við að afnema verðtryggingu á Íslandi, virðulegi forseti, er sá að koma í veg fyrir verðbólgu, það er galdurinn. Í frumvarpinu er lagt til að 40 ára jafngreiðslulán verði bönnuð, þ.e. öllum nema einhverjum. Þessir einhverjir eru væntanlega um 70% af lántakendum og þeir eiga það sameiginlegt, virðulegi forseti, þeim sem á að banna að taka 40 ára lán, að vera eldri en 35 ára. Það þarf að hafa vit fyrir því fólki og það má ekki taka 40 ára jafngreiðslulán. Mér finnst það eftirtektarvert í greinargerð með þessu frumvarpi, virðulegi forseti, að lögð er áhersla á það að einn vandi við 40 ára lánin sé sá að fólk viti ekki, átti sig ekki á hvernig þau virka og þeim áhrifum sem þau hafa og því sé nauðsynlegt að upplýsa fólk um það þegar það tekur lán hvernig lánin virka, sýna greiðsluflæði og þar fram eftir götunum. Vissulega er mikil nauðsyn á því. Ég minnist þess líka að þegar hæstv. fjármálaráðherra mælti fyrir málinu lagði hann sérstaka áherslu á það hvað það væri nauðsynlegt að lántakendur væru upplýstir um hvernig þau lán virka sem þeir taka. Virðulegi forseti. Á sama tíma og áhersla er lögð á þetta þá er í frumvarpinu og greinargerð með því reynt að slá ryki í augu fólks sem mér finnst í svo mikilli andstöðu við það sem er haldið fram, að þörf sé á upplýsingu og fólk þurfi að vita hvað það er að gera. Það er mikið vísað til nefndar eða sérfræðingahóps um afnám verðtryggingar og sagt að þessar tillögur séu byggðar á því sem kom fram í þeirri skýrslu að einhverju leyti. Hins vegar er það alveg ljóst í erindisbréfi til nefndar um afnám verðtryggingar að sá hópur átti alls ekkert að fjalla um það hvort það væri skynsamlegt að afnema verðtryggingu eða ekki. Hann átti hins vegar að segja: Hvernig er hægt að gera það ef við ætlum að gera það? Hann átti ekki að dæma neitt um skynsemi þess. Þess vegna finnst mér undarlegt að nota þá skýrslu sem einhverja röksemd fyrir því að þetta frumvarp sé flutt. Í annan stað finnst mér líka beinlínis ruglandi og ekki til eftirbreytni að í athugasemdum í frumvarpinu er verðtryggðum jafngreiðslulánum til langs tíma líkt við lán sem ekki fela í sér afborganir á höfuðstól. Það eru svokölluð „interest only loans“ og lán með neikvæðri höfuðstólsafborgun, sem á ensku heita „negative amortization“. Jafngreiðslulán, annuitetslán, til langs tíma eiga ekkert sameiginlegt með þessu láni, virðulegi forseti. Þau eiga ekkert sameiginlegt með þeim. Þess vegna er alveg undarlegt og til þess eins fallið að slá ryki í augu fólks að bera þetta saman. Síðan er því haldið fram og alltaf verið að gefa í skyn að 40 ára jafngreiðslulán séu svo vond og eins og kom fram hjá hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni eru þau kölluð Íslandslán. En 40 ára jafngreiðslulán eru ekkert verri á Íslandi en í útlöndum þar sem ekki er verðbólga. Eignamyndun í húsnæði eða einhverju sem fjármagnað er með 40 ára jafngreiðsluláni verður ekkert fyrr í útlöndum en hér. Það sem er sérstakt við íslensku lánin, það er sem er sérstakt hér á landi, er í fyrsta lagi verðtryggingin. Hún er vegna þess að hún eyðir óvissu, verðtryggingin eyðir óvissu. Hins vegar eru það hinir háu vextir sem eru á Íslandi. Vextirnir verða hærri hér en annars staðar þangað til við getum verið með stærri mynt. Á meðan við erum með þessa litlu mynt, minnsta gjaldmiðil í heimi, þá verður það einfaldlega þannig að vextir hér verða hærri en annars staðar. Það er það sem er sérkennilegt við 40 ára jafngreiðslulán hér á landi, að öðru leyti eru þau eins og annars staðar. Vandinn hér á landi er ekki 40 ára jafngreiðslulán. Vandinn er háir vextir. Vandinn er lítill gjaldmiðill. Minnsti gjaldmiðill í heimi. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lesa ítarlega nefndarálitið sem ég legg fram, en það liggur hér fyrir. Þar vitna ég í rit sem kom út hjá Seðlabankanum, ég held að það sé rétt að það sé rit Seðlabanka Íslands, Efnahagsmál númer 6 frá desember 2013. Þar er sýnt fram á að vextir af verðtryggðum lánum eru lægri til langs tíma en af óverðtryggðum lánum, heildarvextirnir. Síðan eru rakin nokkur dæmi um það að verðtrygging og verðtrygging lána eyðir fyrst og fremst óvissu til framtíðar. Síðan eru það þessi kostulegu ákvæði í frumvarpinu um að þeir sem eru orðnir 35 ára megi ekki taka 40 ára lán. Mér finnast það svolítið kostulegt, virðulegi forseti, að það skuli vera fjármálaráðherra, sjálfstæðismaður, formaður Sjálfstæðisflokksins, sem telji þörf á því að hafa svo mikið vit fyrir fólki að fólk sem er orðið 35 ára þurfi að passa sig á sjálfu sér og ekki taka lán til of langs tíma. Það er ljóst að lífaldur fólks kemur því ekkert við. Það hlýtur að vera ákvörðun hvers og eins hvort hann eða hún vilji vera búin að borga lán sín upp fyrir 65 ára aldur, 67 ára aldur, 75 ára aldur. Það hlýtur að vera ákvörðun hvers og eins. Mér finnst það alveg stórfurðulegt, virðulegi forseti, að formaður Sjálfstæðisflokksins skuli leggja fram frumvarp þar sem á að hafa vit fyrir fólki og segja: Þú skalt nú bara passa þig á því, góða mín, að vera ekki að skulda neitt þegar þú ert orðin 67 ára eða sjötug. Þetta er mér algjörlega óskiljanlegt, virðulegi forseti, vegna þess að auðvitað er það veðið sem skiptir máli en ekki lífaldur fólks. Ef ég er t.d. 67 ára - ég er nú ekki orðin 67 ára, virðulegi forseti - og vildi taka lán núna til 20 ára eða eitthvað svoleiðis, af hverju má ég ekki gera það? Ætlar ríkið að banna mér að taka lán út á mína eigin eign og skipa mér að skilja eignina eftir veðlausa fyrir erfingjana til að leysa út þegar ég komin undir græna torfu? Virðulegi forseti. Hvers konar forsjárhyggja liggur eiginlega í þessu frumvarpi? Ég er algjörlega steinhissa á þessu. Ég segi það alveg eins og er. Ég ætla ekkert að lengja þetta, virðulegi forseti. En ég legg áherslu á það að engin rök standa til þess að banna 40 ára jafngreiðslulán. Þess vegna mun ég greiða atkvæði gegn frumvarpinu.
Virðulegi forseti. Ég vil koma hérna upp til að þakka fyrir mjög fróðlega framsögu og áhugaverð sjónarmið sem komu þarna fram. Ég vil leiðrétta þetta áhyggjuefni um eldra fólk sem gæti ekki veðsett eða tekið lán út á húsin sín. Það mun geta það áfram eftir sem áður en þau verða ekki til 40 ára, en hugsanlega til 25 ára, og í ýmsu öðru formi en sem verðtryggð jafngreiðslulán. Eldra fólk getur tekið ýmiss konar önnur lán hafi það hug á að fara þá leið sem hv. þingmaður ræddi um og gæti verið áhugaverð. Ég get alveg tekið undir það sjónarmið að það getið verið skynsamlegt fyrir fólk sem er komið á efri aldur og vill láta eitthvað eftir sér með því að skuldsetja íbúðina sína. Það getur alveg verið skynsamlegt að gera eitthvað af því. Það er hægt að gera ef veðið er innan við 50%, þá er hægt að taka lán til 50 ára. Ég vil bara benda á að möguleikarnir eru enn þá fyrir hendi. Ég vildi benda á þetta en vildi líka spyrja hv. þingmann um annað vegna þess að við erum sammála um að hér eru vextir of háir, algjörlega sammála um það. Auðvitað er ein ástæða fyrir því að hér er lítið hagkerfi, óstöðugt hagkerfi og slík kerfi eru í eðli sínu sveiflukenndari en stærri hagkerfi. Smærri gjaldmiðill er líka hugsanlega í eðli sínu með hærri vexti. Þó er nú samt reynsla okkar undanfarin ár að íslenska krónan hefur verið mjög stöðug, stöðugri en evran og dollarinn gagnvart hvort öðru og pundi. Fyrir nefndina kom doktor Ólafur Margeirsson sem sendi mjög áhugaverða ritgerð eða umsögn um þetta þar sem hann færði rök fyrir því, sem mér fannst nokkuð sannfærandi og vil spyrja hv. þingmann hvort hún hafi lesið þessa umsögn, og leiðir líkur að því að þótt verðtrygging í litlum mæli sé ekki skaðleg geti hún verið skaðleg þegar hún er orðin mjög útbreidd. Hún geti leitt til þess að stýrivextir þurfi að vera 1–2% hærri en ella. Þess vegna sé [[Forseti hringir.]]mikilvægt að draga úr útbreiðslu verðtryggingar til þess að stýrivextir geti lækkað fyrir alla.
Virðulegi forseti. Mér finnst það nú bitamunur en ekki fjár að eldra fólk megi taka 25 ára lán. Já, en forsjárhyggjan er söm að banna fólki að taka 40 ára lán vegna þess að það getur vel verið að fólk vilji taka 40 ára lán, það eru minnstar afborganir af því og fólk vill kannski gera það. Hvers vegna í ósköpunum ætlar löggjafinn að fara að banna það? Það hlýtur þá að vera þannig að bankinn eða sá sem lánar álíti að fólk sé of gamalt til að taka þetta lán, sem ég get ekki séð að skipti máli vegna þess að það er eignin sem stendur undir þessu, það er veðið sem skiptir máli en ekki aldur fólks. Það getur vel verið að eldra fólk vilji líka vera með litlar afborganir á fyrstu árum og þar fram eftir götunum. Þetta er forsjárhyggja af verstu sort. Hvað varðar skýrsluna eða greinargerðina frá Ólafi Margeirssyni, já, ég las hana. Það getur svo sem vel verið, ég ætla ekki að afneita því, að ef verðtryggingin er mjög útbreidd verði stýrivextirnir 1–2% hærri en þeir yrðu ella og þeir hafi minni áhrif en ella. Það sem skiptir meginmáli, virðulegi forseti, er hins vegar gjaldmiðillinn, þessi litli gjaldmiðill. Við verðum alltaf með hærri vexti en löndin í kringum okkur á meðan við erum með minnsta gjaldmiðil í heimi. Þannig er það bara.
Virðulegi forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála um það að smáum hagsvæðum fylgja hærri vextir vegna þess að þau eru óstöðugri, sérstaklega opnum hagkerfum sem taka við miklum sveiflum og eðli málsins samkvæmt er gjaldmiðillinn hérna lítill. Ég held að það sé margt sem bendir til þess að jafnvel þótt við tækjum upp aðra mynt þá yrði samt áhættuþóknun hér sem fylgdi hagkerfinu vegna smæðar þess og breytileika og hversu útsett við erum fyrir ýmsum sveiflum. Þannig að það er ekki bara við gjaldmiðilinn að sakast heldur það almenna að við erum lítið fábreytt hagkerfi og mjög opið. Ég vildi aðeins árétta að það er ekki verið að banna eldra fólki að taka lán, undir 50% veðsetningarhlut geta menn tekið lán óháð aldri. Það getur verið að menn hafi lesið skilyrðin rangt, það er nóg að uppfylla eitt skilyrði þannig að ef veðið er undir 50% þá getur þú tekið 40 ára lán, jafngreiðslulán. Sumum þætti það alveg nóg að eyða helmingnum af fasteigninni með þessum hætti. Þetta segi ég bara til þess að leiðrétta misskilning ef hann skyldi hafa verið fyrir hendi hjá þeim sem hlýddu á ræðuna þannig að það er ekki alveg kannski sú forsjárhyggja sem halda mætti í þessu. Ég vildi benda á þetta. Ég vil líka benda á að það er ekki bara gjaldmiðillinn, það er hagkerfið sjálft og smæð þess. Þangað til við erum búin að stækka það verulega hefur það áhrif á vextina. Jafnvel breska hagkerfið, bandaríska hagkerfið, allt evrusvæðið er að ganga í gegnum sveiflur sem eru stærri en sveiflurnar sem við höfum verið með og þess vegna ættu vextir að vera lægri hér en þar, en þar eru vextir lægri en hér vegna þess að þar er enginn hagvöxtur. Ég held að það gæti verið óheppilegt fyrir okkur að vera með svo lága vexti að þeir væru nánast neikvæðir á sama tíma og við erum í bullandi uppsveiflu. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort það gæti ekki verið óheppilegt að flytja inn peningastefnu annarra þjóða á versta tíma.
Virðulegi forseti. Mér finnst bara óeðlilegt með öllu að löggjafinn sé að setja einhverjar reglur um það hvort fólk megi taka lán eða megi ekki taka lán. Það er einfaldlega þannig. Fólk ber ábyrgð á sér sjálft og hlýtur að geta fengið að taka þau lán sem það vill. Ég trúi ekki á það að löggjafinn eigi að hafa vit fyrir fólk í þeim efnum. Það er svo einfalt. Ég verð aldrei sammála hv. þingmanni um að þessi skilyrði í frumvarpinu séu góð. Það getur vel verið að fólk geti lifað með þeim, ég er bara tala um prinsippið. Ég vék að því í inngangi mínum áðan að það er ekki bara litla hagkerfið og gjaldmiðillinn sem hefur gert það hér að verkum að efnahagslífið hefur verið í þeim sveiflum sem það hefur verið heldur líka fábreytni í atvinnuvegunum. Sem betur fer er það að breytast. Það er breytast. Það er ekki þannig að við þurfum að haga allri efnahagsstjórn eftir því hvernig gengur í sjávarútveginum eins og var í mörg, mörg ár. Sem betur fer er það orðið þannig að sjávarútvegsfyrirtækin standa virkilega undir sínu og eru grunnstoð hér. Áður þurfti efnahagslífið að hreyfa sig meira eftir sjávarútveginum. Þetta er náttúrlega gjörbreyting, virðulegi forseti. Síðan erum við með ferðaþjónustuna, síðan eru komnar skapandi greinar og nýsköpun og alls konar þannig. Það horfir allt til betri vegar um [[Forseti hringir.]]að efnahagslíf hér í framtíðinni verði væntanlega stöðugra en það hefur verið hingað til.
Virðulegi forseti. Ég kvaddi mér hljóðs út af andsvörum hv. þm. Frosta Sigurjónssonar því að þarna gekk hann nú lengra í forsjárhyggju en ég hef oft heyrt hann tala á fundum efnahags- og viðskiptanefndar þar sem hann ætlar að skipta sér af lífi venjulegra borgara í þessu landi. Það er nefnilega ósköp einfaldlega þannig að lánaviðskipti eru einn af grundvallarþáttum í eðlilegu lífi fólks, að fólk geti tekið lán, og hver sá sem heldur að hann geti ákveðið hvers konar lán aðrir eiga að taka er örugglega ekki maður til þess. Hv. þm. Frosti Sigurjónsson hefur hér opinberað það í andsvari sínu að hann hefur örugglega ekkert vit á því sem hann er að fjalla um ef hann heldur að hann geti ákveðið fyrir venjulegt fólk hvers konar lán það má taka. Hér eru búnar til einhverjar aldurstengdar reglur vegna verðtryggðra lána eða lána sem taka mið af mældri verðbólgu, en það má ekki gera það vegna þess að hv. þingmanni líkar það ekki. Hvers yfirgangur, frekja og dónaskapur er þetta í einkamál annarra og viðskipti venjulegs fólks við lánastofnanir? Það kemur hv. þingmanni bara nákvæmlega ekkert við hvaða lánaform menn velja. Hv. þingmaður, ég er að vitna í andsvar þitt núna áðan. Ég vona að hv. þingmaður muni alla vega síðustu tíu mínútur. Aldurstengd ákvæði í lánum. Ég hef aldrei, aldrei í langri sögu sem ég man, og er búinn að skoða söguna nokkuð langt aftur í tímann - ég er búinn að skoða hana allt aftur til aldamótanna 1900 frá því að lög nr. 1 árið 1900 voru samþykkt, lög um stofnun veðdeildar við Landsbanka Íslands, þar sem segir eitthvað á þá leið að stofna skuli veðdeild til fasteignalána með vægum vöxtum, sem var vissulega göfugt markmið. Enginn getur borið það á mig að ég hafi einhvern tímann talað um háa vexti, en ég hef hins vegar oft talað um að það sé eðlilegt afgjald af lánsfé. Í þessari löngu sögu sem ég er búinn að athuga, alla 20. öldina og fram að þessum tíma, hef ég aldrei sé aldurstengingu lána. Það sem menn hafa verið að horfa í í eðlilegum lánaviðskiptum er endurgreiðsla lána. Getur viðkomandi borgað? Ef hann getur ekki borgað, eru líkur á því að veðandlagið dugi fyrir endurgreiðslu lánsins? Það er nákvæmlega það sem ég tel að menn eigi að horfa í hér, það er endurgreiðslan sem skiptir máli. Í öðru lagi kann að vera að hafa þurfi veðið, sem er þá annar hluti, til íhugunar. En það bara samningsatriði milli lánastofnunar og lántaka, ef samningar takast geta hv. þingmenn ekkert verið að skipta sér af því og þóst hafa vit á því að taka megi annars konar lán. Ég hef bara aldrei heyrt meira rugl. Þetta er meira rugl en hefur oft komið fram í þessum þingsal og hef ég þó heyrt ýmislegt og sérstaklega þegar framsóknarmenn eiga í hlut. Svo er hér langur fyrirlestur um einhverja hugleiðingu um stýrivexti. Stýrivextir Seðlabankans taka á því sem kalla má styttri enda vaxtarófsins, þeir taka á skammtímavöxtum. Þeir geta aldrei náð inn á lengri endann, enda held ég engin lán séu eins stabíliserandi fyrir hagkerfi og jafngreiðslulán þar sem raungreiðsla er jöfn út allan lánstímann. Lán með breytilegum vöxtum, þar sem breytileikinn getur verið mikill og greiðslubyrði er þar af leiðandi enn þá breytilegri, geta verið sveifluvekjandi og haft verulega slæm áhrif á hagkerfið. Ég tel að þetta frumvarp í heilu lagi standist enga skoðun og eins og ég sagði í nefndaráliti mínu sé ég bara ekki hverju það á að ná fram. Það sem máli skiptir er að lántaki og lánveitandi geti samið sín á milli. Lög um vexti og verðtryggingu eiga að taka á þeim atriðum sem varða vexti, eins og fyrsta vaxtadegi, hvenær skuld ber dráttarvexti, eða hugsanlega breytileika láns, og ef það tekur breytingum eftir einhverjum breytistærðum við hvað skuli þá miða, ef lán eru t.d. gengistryggð hvaða gengisskráningu skuli miða við í breytileikanum o.s.frv. Hér eru menn komnir út í tóma vitleysu og lengra en oft áður. Í athugun minni á síðustu öld man ég eftir því að árið 1960 fluttu framsóknarmenn þess tíma frumvörp til laga um að lögbinda vexti á fasteignalánum og lögbinda vexti á afurðalán. [[Gripið fram í.]]Vandamálið er nefnilega að nokkrir þingmenn hafa aldrei skilið hlutverk sitt. Hér voru ríkisbankar og þá sátu þingmenn í bankaráðum vegna þess að þeir vildu hafa afskipti af bönkunum. Þingmenn sem hafa verið að tala um sjálfstæði seðlabanka hafa aldrei viljað sleppa takinu af Seðlabankanum, þeir hafa aldrei viljað sleppa takinu af vaxtaákvörðunum. Það er ósköp einfaldlega þannig að vextir ákvarðast eftir því sem fólk vill spara og eftir því sem fólk vill taka lán, þar mætast aðilar. Það kann að vera að samkeppni sé ekki mikil hérna, en það er bara allt annað mál og kemur lögum um vexti og verðtryggingu ekkert við. Það þarf að auka samkeppni á lánamarkaði, en að fara að ákvarða það hér að maður megi taka önnur lán - ég hef aldrei vitað meiri ofstopa í umgengni við annað fólk. Ef ég færi nú að ákveða það hvað hinn og þessi mætti taka af lánum. Nú hef ég haft þann starfa að vera bankaútibússtjóri og stundað lánastarfsemi. Ég reyndi að tryggja eitt í mínum störfum; að bankinn fengi greitt til baka og ég reyndi að horfa til þess hver væri greiðslugeta viðkomandi sem tók lánið. Það er enn þá í mínum kolli og ég ætla aldrei að bakka frá því að ef ég ætti að fara að ákveða hvort viðkomandi keypti fyrir lánið bíl eða sófasett þá kom það mér bara ekkert við, bara nákvæmlega ekkert. Svona forsjárhyggja - ef viðkomandi vill flýta hamingju sinni með því að taka lán er það allt í lagi. En að þingmenn fari að ákvarða það - nei. Og með þeirri forsjárhyggju sem kom hér fram í andsvari hv. þingmanns - ég held að eina glóran sem komið hefur fram hér fyrir utan ýmislegt - jú, það kom hér margt fróðlegt fram hjá hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur og ég þakka nefndarálit hennar og sömuleiðis nefndarálit Katrínar Jakobsdóttur. En það er eitt sem stendur eftir sem þarf að gera, það þarf að vísa þessu máli til ríkisstjórnarinnar. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Ég sé mig knúinn til þess að benda hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni á að það er ekki sá sem hér stendur sem leggur fram þetta frumvarp. Það er ekki ég sem legg til að þarna sé einhver aldurstengd regla eða aldursskipting, heldur er það sjálfur Bjarni Benediktsson, hæstv. fjármálaráðherra, sem ég trúi að sé í sama flokki og hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason. Það er að sjálfsögðu ríkisstjórnin sem leggur þetta mál fram en ekki sá þingmaður sem hér stendur. Hins vegar eru þær breytingar sem við gerum á frumvarpinu allar til batnaðar, meira að segja sú reikniregla sem hv. þingmaður kýs að kalla Frosta eða íspinna eða eitthvað slíkt, mér finnst langt fyrir neðan allar hellur að fara niður á eitthvert 12 ára plan, ég hef ekki heyrt þetta uppnefni síðan ég var í 12 ára bekk, held ég, en það er ágætt að vita á hvaða þroskastigi hv. þingmaður er þegar hann kemur upp í ræðustól þingsins til að ræða um alvarleg mál. Og að snúa út úr öllu sem stendur í frumvarpinu, halda því fram að verið sé að banna eldra fólki að taka lán eða veðsetja húsin sín með nokkru móti. Ég bið hann að lesa frumvarpið og lesa breytingartillögurnar og mynda sér síðan skoðun á málinu. Ekki nota tímann í þingsal til að villa um fyrir þeim sem á hlýða.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti og breytingartillögu frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð. Álitið er að finna á þingskjali 1714 og mun ég rekja efni þess í stuttu máli en breytingartillögurnar er að finna á þingskjali 1715. Nefndinni bárust 21 erindi og hún fékk á sinn fund fulltrúa frá forsætisráðuneyti, fjármála- og efnahagsráðuneyti, Landssamtökum lífeyrissjóða, Samtökum atvinnulífsins, Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Viðskiptaráði Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Fjármálaeftirlitinu og Hallgrími Óskarssyni. Ég þakka umsagnaraðilum og gestum fyrir þeirra framlag til málsins. Markmið frumvarpsins er að efla stuðning við kaupendur fyrstu íbúðar auk þess að skapa hvata til töku óverðtryggðra lána í samræmi við niðurstöður sérfræðinefndar um fyrstu skref til afnáms verðtryggingar. Fram kemur að frumvarpið tekur til einstaklinga sem hafa ekki verið eigendur að íbúðarhúsnæði og heimildar þeirra til skattfrjálsrar úttektar séreignarsparnaðar til kaupa á fyrstu íbúð. Í frumvarpinu er einnig lögð til framlenging á gildandi úrræði um ráðstöfun séreignarsparnaðar inn á höfuðstól húsnæðisláns í tvö ár til viðbótar eða fram til 30. júní 2019. Frumvarpið sem hér er til umfjöllunar er í mörgu áþekkt lögum nr. 40/2014, um séreignarsparnað og ráðstöfun hans til greiðslu húsnæðislána og húsnæðissparnaðar, þó m.a. að því undanskildu að hér eru hámarksfjárhæðirnar bundnar við einstakling ólíkt því sem er í gildandi kerfi. Í athugasemdum við frumvarpið segir að þegar á heildina sé litið geti umfang úrræðisins náð til 4.300–15.000 launþega sem gætu sparað í séreign árlega 1,3–5,2 milljarða kr. samtals eða um 13–52 milljarða kr. á tíu ára tímabili. Loks er vert að benda á að fyrir liggur að úrræði frumvarpsins muni hafa áhrif á tekjur ríkis og sveitarfélaga til lækkunar, sérstaklega til lengri tíma litið. Í athugasemdum við frumvarpið er bent á að áhrifin á sveitarfélögin komi fyrst fram í lægri útsvarstekjum en á móti vegi óbein áhrif til hækkunar á fasteignasköttum vegna aukinna umsvifa á fasteignamarkaði. Áhrifin á afkomu ríkissjóðs eru hins vegar flóknari, bæði til lækkunar og hækkunar. Aukinn sparnaður í þessu formi rýrir tekjuskattsstofn ríkisins í einhverjum mæli, bæði hjá einstaklingum og lögaðilum, en á móti kemur lítils háttar aukning tryggingagjalds og veltuskatta vegna meiri umsvifa. Í kjölfar ábendinga og í samráði við ráðuneytið leggur meiri hlutinn til nokkrar breytingar sem ég mun nú rekja í stuttu máli. Í 2. gr. frumvarpsins er áskilið að rétthafi eigi a.m.k. 50% eignarhlut í því húsnæði sem aflað er til að geta nýtt úrræði frumvarpsins. Bent var á að algengt sé að sambúðaraðilar eigi húsnæði í öðrum hlutföllum, t.d. 60/40, sem þýði að annar aðilinn gæti ekki nýtt sér úrræði frumvarpsins. Til að bregðast við þessu er lagt til að lágmarkseignarhlutur rétthafa verði 30% í stað 50%. Með hliðsjón af umsögnum er einnig lagt til að 5. mgr. 2. gr. falli brott en samkvæmt henni gátu þeir sem höfðu eignast hlut í íbúð við arftöku ekki nýtt úrræði frumvarpsins. Í umsögn kom fram að ráðstöfun séreignarsparnaðar inn á afborgun og höfuðstól óverðtryggðs láns, í hlutföllum sem breytast yfir tímabilið, væri flókin í framkvæmd fyrir lánveitendur og einfaldara væri að hlutfallið yrði óbreytt allt tímabilið. Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytis frá 15. september eru tillögur um hvernig megi einfalda framkvæmdina fyrir lánastofnanir. Vísar meiri hlutinn til þeirra. Meiri hlutinn áréttar að með hugtakinu „afborgun“ í 3. gr. er átt við bæði niðurgreiðslu höfuðstóls og vexti. Í framhaldi af ábendingum Persónuverndar leggur meiri hlutinn til að orðunum „á öruggan hátt“ verði bætt við orðalag 5. gr. þar sem fjallað er um miðlun ríkisskattstjóra á upplýsingum. Fyrir nefndinni kom fram að við fyrri aðgerðir sem tengdust útgreiðslu á viðbótarlífeyrissparnaði hefði sérstaklega verið tiltekið í lögum að skuldheimtumönnum væri óheimilt að krefjast þess að skuldari ráðstafaði séreignarsparnaði á grundvelli laganna og lagt var til að bætt yrði sambærilegu ákvæði við fyrirliggjandi frumvarp. Því til samræmis og til að taka af öll tvímæli leggur meiri hlutinn til að bætt verði við 6. gr. ákvæði um að skuldheimtumönnum verði óheimilt að krefja skuldara um að ráðstafa séreignarsparnaði samkvæmt lögunum. Einnig var bent á að rétt væri að gera smávægilega breytingu á 1. málslið 3. mgr. 8. gr. og bæta við orðunum „og/eða“ á eftir orðunum „starfsemi lífeyrissjóða“ þannig að ljóst væri að sá sem keypt hefði fyrstu íbúð á fyrrnefndu tímabili og nýtt sér annaðhvort ákvæði til bráðabirgða XVI eða XVII, eða bæði, félli undir ákvæðið. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og leggur til breytingartillögu þess efnis. Fjármála- og efnahagsráðuneytið leggur til tvær lagfæringar á 9. gr. frumvarpsins sem meiri hlutinn fellst á og leggur til breytingar til samræmis. Virðulegi forseti. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á þingskjali 1715. Undir álit þetta rita þann 27. september 2016: Frosti Sigurjónsson, formaður og framsögumaður, Brynjar Níelsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Sigríður Andersen og Willum Þór Þórsson. Ég mæli einnig fyrir breytingartillögu við sama mál. Í framhaldi af skoðun sem fór fram hér á nefndasviðinu kom í ljós að til samræmis væri nauðsynlegt að gera eina breytingu til viðbótar og breytir hún ekki eðli máls heldur er til lagfæringar. Breytingartillagan sem ég mæli fyrir er á þingskjali 1760 og tengist þessu sama máli, 818. Ég ætla bara að lesa hana hér upp. Hún er þannig: „Í stað orðanna „ræða og að rétthafi eigi að minnsta kosti 50% eignarhlut í húsnæðinu“ í 2. málsl. 3. mgr. 8. gr. komi: ræða, að rétthafi afli sér íbúðarhúsnæðis annaðhvort einn eða í félagi við annan einstakling og að hann eigi að minnsta kosti 30% eignarhlut í húsnæðinu.“ Til útskýringar á þessu er vonandi flestum ljóst að þarna er verið að færa til samræmis við þá breytingu sem gerð var, og meiri hlutinn leggur til, að ekki sé gerð krafa um helmingseign heldur geti verið nóg að eiga 30% til að uppfylla skilyrði þessara ákvæða. Þá er þetta komið, virðulegur forseti. Ég lýk máli mínu.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar og ætla að fara yfir það í nokkrum orðum. Á síðasta fundi núverandi ríkisstjórnar í Hörpu voru kynntar aðgerðir sem annars vegar var ætlað að styðja sérstaklega við möguleika ungs fólks til að kaupa sér eigið húsnæði og hins vegar ætlað að draga úr vægi verðtryggingar. Við ræddum það mál hér áðan og fórum yfir þau óljósu markmið og óljósu leiðir sem birtust í því frumvarpi. Við skoðun og rýni þessara frumvarpa sem kynnt voru við talsverða viðhöfn, venju samkvæmt, hefur komið í ljós að þau duga skammt til að uppfylla yfirlýst markmið. Hér verður fjallað um frumvarp um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð. Samkvæmt því verður þeim sem hafa ekki áður átt fasteign heimilt að nýta séreignarsparnað sinn skattfrjálst í allt að tíu ár til öflunar íbúðarhúsnæðis. Heimildin nær til bæði eigin framlags launamanns, allt að 4% af launum, og framlags launagreiðanda, 2% af launum, samtals að hámarki 500 þús. kr. á einstakling á hverju 12 mánaða tímabili. Ráðstöfunin nær til iðgjalda í séreignarsparnað sem greidd eru á tíu ára tímabili sem getur hafist í fyrsta lagi frá gildistöku laganna 1. júlí 2017. Ég vil nefna það hér þó að það hafi ekki komið fram við umfjöllun í nefndinni að ég tel eðlilegt og bið um að það verði skoðað milli 2. og 3. umr. hvort ekki sé eðlilegra að gildistíminn miðist við almanaksár fremur en mitt ár. Ég óska eftir því að nefndin taki það til skoðunar milli umræðna í ljósi þess að hér er um skatttekjur að ræða. Ég sé að hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar fagnar mjög nýju erindi frá hv. þingmanni sem hér stendur. Í umsögnum ýmissa aðila um frumvarpið hafa komið fram töluverðar efasemdir um að það þjóni þeim yfirlýsta tilgangi að styðja ungt fólk til kaupa á fyrstu íbúð með fullnægjandi hætti. Engin vanþörf er þó á því að staða ungs fólks verði skoðuð sérstaklega þegar kemur að húsnæðismarkaðnum en ekki síður þegar kemur að kjörum ungs fólks almennt. Mér finnst mikilvægt að við séum meðvituð um að hér var lögð fram skýrsla hæstv. fjármálaráðherra sem svar við skýrslubeiðni hv. þingmanna Samfylkingarinnar, mál nr. 613, þar sem óskað var eftir svokölluðum kynslóðareikningum. Það er margt áhugavert í þeirri skýrslu. Meðal annars kemur þar fram að almenn þróun á Íslandi og nágrannalöndum okkar er sú að ungt fólk hefur dregist aftur úr í tekjum síðustu áratugi. Hér á landi hafa tekjur yngsta hópsins lækkað mest, eða um 24%, en munurinn snýst við þegar komið er að hópnum 35–39 ára. Þegar íslensk gögn frá árunum 1990 og 2014 eru borin saman sést einnig að tekjur yngri hópanna hafa lækkað hlutfallslega miðað við meðaltalið á undanförnum aldarfjórðungi, en tekjur þeirra eldri hafa hækkað. Gögnin gefa til kynna lækkun aldurshópa milli 1990 og 2014 fram að 35–39 ára aldri, en hækkun eftir það. Hæstu tekjum nær fólk nú á aldrinum 45–49 ára, en ekki við 40–44 ára aldur eins og var árið 1990. Þegar þróun kaupmáttar ráðstöfunartekna einstakra aldurshópa er skoðuð yfir tímabilið 1990–2014 kemur í ljós að til ársins 1997 hreyfast ferlarnir nánast alveg í sama takti. Eftir það verður framvindubrot þar sem eldri hóparnir taka verulega fram úr þeim yngri og verður bilið sífellt meira fram að fjármálakreppunni. Eftir það hefur dregið verulega úr bili milli hópa, en þó þannig að elstu hóparnir halda forskotinu. Í skýrslu fjármálaráðherra um kynslóðareikninga sést að sterk tengsl eru milli kaupmáttar ráðstöfunartekna og húsnæðisverðs. Ef einstakir hópar dragast aftur úr í kaupmætti getur það leitt til þess að húsnæðiskaup verða þeim erfið. Gögn frá 2004 sýna að þung undiralda er í þá átt að hlutdeild eigin húsnæðis minnki hjá yngstu aldurshópum. Fasteignaverð hefur tvöfaldast að raunvirði frá 1990, en raunvextir hafa lækkað um helming á sama tímabili. Þegar litið er til greiðslubyrði nýrra lána togast því á hækkun fasteignaverðs og lækkun raunvaxta. Þegar þessi þróun er sett í samhengi við kaupmátt yngstu hópanna kemur í ljós að greiðslubyrði af dæmigerðu láni hefur ekki breyst mikið milli áranna 1990 og 2014. Sú staðreynd að fasteignaverð hefur hækkað verulega umfram ráðstöfunartekjur þessara aldurshópa bendir til að um þessar mundir sé greiðslubyrði lána ekki aðalvandamálið fyrir ungt fólk heldur öllu fremur getan til að safna fyrir útborgun sem reynist erfiðari hjalli að yfirstíga. Spurningin er hvort það verður gert með aðgerðaáætlun um nýtt húsnæðisstuðningskerfi eins og hér er lagt til eða með því að beina sjónum að því að bæta kjör ungs fólks sem dregist hefur aftur úr, eins og komið er að í umfjöllun um umsögn Viðskiptaráðs síðar í þessu nefndaráliti. Í nefndarálitinu er rætt sérstaklega að frumvarpið, og það er kannski stærsta gagnrýnisatriðið á það, er sannanlega mismununartæki. Það er ekkert óeðlilegt við að skoðaðar séu leiðir til þess að styðja við ungt fólk til að safna sér fyrir útborgun í fyrstu eign þegar við skoðum stöðuna eins og hún birtist í þessum kynslóðareikningum. En eins og umsagnir um tillögu ríkisstjórnarinnar sýna svo ekki verður um villst verður þeim stuðningi afar misskipt milli ólíkra hópa ef frumvarpið verður að lögum. Í umsögn Alþýðusambandsins segir til að mynda: „Það er mat ASÍ að skattfrjáls nýting séreignarsparnaðar til kaupa á fyrstu íbúð gagnast í bráð fyrst og fremst þeim sem eiga eigið fé og hafa greiðslugetu til þess að standast greiðslumat hjá fjármálastofnun. Fyrir þann hóp munu viðbótargreiðslur úr séreignarsparnaði inn á húsnæðislán vissulega flýta eignarmyndun og draga úr vaxtakostnaði til lengri tíma. Aðgerðin gagnast hins vegar lítið þeim sem eru í mestum vanda á húsnæðismarkaði.“ Með umsögn Alþýðusambandsins fylgir viðauki þar sem aðgerðin er greind út frá ólíkum tekjuhópum. Í þeim dæmum sem fram koma í viðaukanum er miðað við að lagt sé fyrir 6% af launum á mánuði, þ.e. 4% framlag launamanns og 2% framlag atvinnurekanda, og þar má sjá að það tíu ára tímabil sem úrræðið nær til dugar í engu tilviki heimilum með tekjur undir 600 þús. kr. á mánuði til þess að safna eigin fé til útborgunar í fasteign. Hafi heimilið t.d. 700 þús. kr. í samanlagðar mánaðartekjur tekur um átta ár að safna fyrir 20% útborgun í húsnæði sem kostar 20 millj. kr. Ef safna á fyrir útborgun í 28 millj. kr. íbúð tekur það 11 ár. Það er öllum morgunljóst að fasteignir á þessu verði eru sjaldséðir hvítir hrafnar á höfuðborgarsvæðinu. Þetta gæti hins vegar orðið raunin fyrir meiri hluta ungs fólks. Samkvæmt tölum Hagstofunnar er miðgildi ráðstöfunartekna, þ.e. tekna eftir skatta, ungs fólks á aldrinum 25–34 ára, sem er sá hópur sem við erum væntanlega að beina þessu að, 274.800 kr. á mánuði. Miðgildi ráðstöfunartekna næsta aldurshóps, 35–44 ára, er 306 þús. kr. Það virðist því vera nokkuð borðleggjandi að úrræði ríkisstjórnarinnar nýtist fyrst og fremst tekjuhærri hópum ungs fólks. Auðvitað vakti það sérstaka athygli þegar málið var kynnt að ávallt var vísað í meðaltekjur í samfélaginu. Það var ekki einu sinni vitnað í meðaltekjur ungs fólks heldur talað um meðaltekjur í samfélaginu sem eitthvert sérstakt leiðarljós í því hvernig þetta úrræði væri skipulagt. En það er vægast sagt villandi aðferð við að kynna þennan málatilbúnað. Ég vil einnig benda á að á sama tíma er ljóst að verulega fjármuni skortir til að þau húsnæðisfrumvörp sem urðu að lögum í vor geti þjónað þeim tilgangi sem þeim er ætlað. Í umsögn Alþýðusambandsins er bent á að rétt væri að byrja á að forgangsraða nægu skattfé í húsnæðisstuðning og til uppbyggingar í nýja almenna leiguíbúðakerfinu sem gæfi ungu fólki raunhæft tækifæri á öruggu húsnæði á viðráðanlegum kjörum á meðan það safnar sér nauðsynlegu sparifé til kaupa á eigin húsnæði. Þær 400 almennu íbúðir á ári sem stjórnvöld áætla að styðja byggingu á, samkvæmt fjármálaáætlun til næstu fimm ára, duga þar engan veginn til. Mat ASÍ er að fjölga þurfi almennum íbúðum um a.m.k. 1.000 á ári næstu árin. Þessar 400 hrökkva ekki til. Svipuð sjónarmið og finna má í umsögn ASÍ má finna í fleiri umsögnum um frumvarpið. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, einnig þekkt sem BSRB, bendir í sinni umsögn á að þær fjárhæðir sem einstaklingur eða sambúðaraðilar geta safnað séu of lágar til að geta staðið undir 20% útborgun af nokkurri íbúð miðað við núverandi fasteignaverð. Því síður eftir fimm ár í ljósi þróunar á hækkun fasteignaverðs og spáa um sambærilegar árlegar hækkanir. Þegar „afrekaskrá“ - ég tek fram að þetta er innan gæsalappa í nefndaráliti - núverandi ríkisstjórnar er skoðuð hvað varðar húsnæðisstuðning virðist augljóst að ríkisstjórnin hefur tekið meðvitaða og pólitíska ákvörðun um að beina opinberu fé til tekjuhærri hópa samfélagsins í stað þess að styðja við þá tekjulægri sem augljóslega þurfa fremur á stuðningnum að halda. Í umsögn BSRB er til dæmis bent á að árið 2011 voru vaxtabætur tæplega 19 milljarðar kr. en samkvæmt fjárlögum ársins 2016 voru þær áætlaðar um 6,2 milljarðar kr. vegna ársins 2016. Vaxtabætur hafa því lækkað um sem nemur 70% á fimm árum. Vaxtabætur er sniðnar að þörfum almennings þar sem þeir tekjulægstu fá mest en svo eru bæturnar skertar með hærri tekjum og eignum. Skattafsláttur á séreignarsparnaði snýr hins vegar að stuðningi við þá tekjuhærri sem fá þá meiri stuðning en tekjulægri. Þessari þróun andmælir BSRB harðlega. Búseti á Norðurlandi er á svipuðum slóðum í umsögn sinni hvað varðar það augljósa ranglæti að hið opinbera hampi með þessum hætti tekjuhærri hópum og nýti til þess sameiginlegar skatttekjur. Búseti leggur til að fremur verði slíkur stuðningur jafn milli ólíkra hópa og miðist við tiltekna krónutölu. Búseti gerir enn fremur athugasemdir við að öflun öruggs húsnæðis í samvinnufélagi og/eða sjálfseignarfélagi með búseturétti eða kaupleigurétti verði að njóta fulls jafnræðis á við séreign íbúðar á eigin kennitölu. Mismunun eftir tekjum er einnig umfjöllunarefni í umsögn Jafnréttisstofu sem gerir athugasemd við að engar kyngreindar upplýsingar liggja til grundvallar frumvarpinu og bendir á að náms- og starfsval hér á landi sé mjög kynbundið og konur séu mun fleiri í störfum þar sem greidd eru frekar lág laun. Þá sé kynbundinn launamunur staðreynd auk þess sem mun fleiri konur en karlar séu í hlutastörfum. Út frá þeim staðreyndum sem hér hafa verið taldar upp og endurspegla kerfislægt misrétti kynjanna þegar kemur að launamun má draga þá ályktun að skattahagræði og möguleg eignarmyndun muni nýtast körlum fremur en konum. En það er ekki bara úr þessari átt sem gagnrýni kemur á þetta frumvarp. Hún kemur úr fleiri áttum. Til að mynda bendir Viðskiptaráð á að með frumvarpinu sé ekki ráðist að rót vandans sem sé óhagfelld launaþróun yngri kynslóða. Það er auðvitað staðfest í þeirri skýrslu sem ég vitnaði til áðan. Nær væri að leggja fram aðgerðaáætlun um þau efni fremur en að bæta við enn einu stuðningskerfinu í húsnæðismálum, eins og það er orðað í umsögn Viðskiptaráðs. Ég vil líka benda á að Samband íslenskra sveitarfélaga bendir í umsögn sinni á að verði frumvarpið að lögum muni það hafa í för með sér verulegan kostnaðarauka fyrir sveitarfélögin, eða 7,2 milljarða kr. á þeim tíu árum sem úrræðið á að standa til boða. Þegar þetta er ritað og þegar þetta er sagt er rétt að benda á að sveitarfélögum hefur enn ekki verið bættur skaðinn af núgildandi úrræði um ráðstöfun iðgjalda í séreignarsparnað þrátt fyrir samkomulag þar að lútandi. Það frumvarp liggur enn þá inni í þinginu eftir því sem mér skilst. Hér er einnig vitnað í umsögn Allianz en viðskiptavinir þeirra munu ekki geta nýtt sér þetta úrræði. Samkvæmt upplýsingum sem þau báru á borð fyrir nefndina ráðstafa 22.000 Íslendingar mánaðarlega viðbótariðgjaldi sínu inn á lífeyristryggingasamning hjá Allianz, það eru 25–30% þeirra Íslendinga sem ráðstafa viðbótariðgjaldi mánaðarlega samkvæmt könnunum Capacent og Verdicta. Sem vekur auðvitað spurningar. Það er morgunljóst að mínu mati að ríkisstjórnin hefur farið fram af kappi fremur en forsjá við gerð frumvarps um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð. Það er ekki aðeins að hér sé lögð til kerfisbundin mismunun sem ég andmæli á pólitískum forsendum heldur eru líka ýmsir tæknilegir ágallar á frumvarpinu, óleyst mál varðandi samskipti ríkis og sveitarfélaga, og mismunun þeirra aðila sem halda utan um viðbótarlífeyrissparnað. Þennan flumbrugang mætti að sjálfsögðu fyrirgefa ef ekki skini í gegn sú augljósa stefna ríkisstjórnarinnar að nýta sameiginlega sjóði skattgreiðenda til að mismuna ólíkum tekjuhópum þannig að þeir tekjuhærri fái hærri skattafslátt en hinir tekjulægri og þar með hærra hlutfall af opinberu fé í húsnæðisstuðning. Þetta er bara algjör stefnubreyting, herra forseti, frá því húsnæðisstuðningskerfi sem um langt skeið hefur ríkt sæmileg sátt um, þ.e. vaxtabætur sem tekið hafa mið af tekju- og eignastöðu sem nú hafa verið skornar niður um 70% á fimm árum, en á móti eru lagðar til aðgerðir sem beinlínis auka mismunun og ójöfnuð í samfélaginu. Staðreyndin er sú að miðað við þá útreikninga sem hér hefur verið farið yfir er afar ólíklegt að þetta úrræði gagnist stórum hluta ungs fólks ef miðað er við þróun fasteignaverðs og miðgildi ráðstöfunartekna tveggja yngstu aldurshópanna. Fyrst og fremst verður þetta sem sagt ráðstöfun opinbers fjár til tekjuhærri hópa sem hlýtur að teljast einkar óskynsamleg ráðstöfun á skattfé, herra forseti. Þess vegna mun ég ekki styðja þetta frumvarp. Ég mun leggjast gegn því. Undir þetta álit skrifa Katrín Jakobsdóttir, sem hér stendur, og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson. Birgitta Jónsdóttir, hv. þingmaður Pírata og áheyrnarfulltrúi, styður álit þetta.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð. Málið var kynnt og reifað í efnahags- og viðskiptanefnd. Málið er flutt samhliða máli 817 um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, með síðari breytingum, þ.e. verðtryggð neytendalán. Bæði þessi frumvörp virðast byggjast á áliti nefndar sem í voru sérfræðingar. Það er margt í því áliti sem stenst ekki skoðun. Þar er til dæmis ekki fjallað um tvö grundvallarhugtök fjármálafræðinnar, ávöxtunarkröfu og núvirðingu. Samanburður á greiðsluferlum í áliti þessarar svokölluðu „sérfræðinganefndar“ er algerlega marklaus. Í upphafi er vert að benda á hugtak sem fjallað er um í frumvarpinu, þ.e. „óverðtryggt lán“. Ekki er reynt að skilgreina við hvað er átt. Nafngiftin bendir til að átt sé við lán þar sem vextir taka ekki mið af verðbólgu á hverjum tíma og að vaxtaákvörðun verði óháð verðbólgu. Nafngiftin er augljóslega röng því að vextir af svokölluðum „óverðtryggðum lánum“ taka mið af verðbólgu og verðbólguhorfum á hverjum tíma og lánin eru því augljóslega ekki „óverðtryggð“. Ef horft er fram hjá grautarlegri nafngift og fjallað um efnið kemur í ljós að vextir svokallaðra „óverðtryggðra lána“ hafa á liðnum 25 árum verið með 0,5–1% hærri ávöxtunarkröfu en vextir svokallaðra „verðtryggðra lána“. Á undanförnum fjórum til sex árum virðist munurinn svipaður. Vextir svokallaðra „verðtryggðra lána“ eru ákvarðaðir að hluta til með samningum þar sem raunvextir eru annaðhvort fastir eða breytilegir. Ef um breytilega raunvexti er að ræða er vísað til ávöxtunarkröfu „verðtryggðra“ ríkisskuldabréfa á markaði á þeim tíma sem vextir eru ákvarðaðir. Breytilegi hlutinn, verðbótaþáttur eða „verðtrygging“, er ákvarðaður með hlutlægri mælingu á vísitölu neysluverðs eins og sú vísitala er mæld af Hagstofu Íslands. Í stuttu máli er mismunur svokallaðra „verðtryggðra“ og „óverðtryggðra“ lána eftirfarandi: Vextir „verðtryggðra lána“ eru ákvarðaðir með hlutlægri mælingu, þ.e. verðbótaþátturinn, en vextir „óverðtryggðra lána“ eru ákvarðaðir með ágiskun um horfur á hverjum tíma og lánveitandi einn tekur ákvörðun um breytileika með ógagnsæjum hætti. Sem fyrr segir er niðurstaðan sú að á liðnum 25 árum hafa svokölluð „óverðtryggð lán“ borið 0,5–1% hærri ávöxtunarkröfu en „verðtryggð lán“. Bjánaskapur þessa frumvarps gagnast því engum nema lánastofnunum. Það að gera kröfu til þess að einungis sé hægt að greiða andvirði viðbótarlífeyrissparnaðar inn á dýrasta lánsform sem lántakendur eiga kost á er meira en löggjafinn getur borið ábyrgð á. Því er gerð tillaga að breytingu á 3. gr. frumvarpsins. Breytingin miðar að því að heimilt verði að greiða andvirði viðbótarlífeyrissparnaðar inn á lán sem er með veði í fasteign og notað var til að afla eða endurbæta fasteign sem lántaki býr í. Lagt er til að frumvarpið verði samþykkt með breytingu. Þrátt fyrir ýmsa vankanta er breytingartillagan að efni til einfaldlega sú að það verði mögulegt að greiða hvers kyns lán, hvort heldur þau eru verðtryggð, þ.e. með mælingu Hagstofu Íslands, eða óverðtryggð, eins og það er kallað, sem eru háð geðþótta lánastofnana, ellegar lán í erlendri mynt og lánið er notað til að afla fasteignar eða breyta eða bæta, þannig að þetta verði almennt ákvæði en ekki sértækt fyrir dýrasta lánsform sem lántakendur eiga kost á. Ég hef lokið máli mínu.
Forseti. Það hefur lengi einkennt húsnæðismál hér á landi að mikil áhersla hefur verið lögð á séreignarstefnu og þetta frumvarp er framhald á þeirri stefnu. Sú mikla áhersla sem lögð hefur verið á séreignarstefnuna hefur orðið til þess að hér hefur ekki byggst upp leigumarkaður og húsnæðisöryggi þeirra sem ekki hafa fjárhagslegt bolmagn til að koma sér þaki yfir höfuðið hefur ekki verið mjög gott. Nú kemur tillaga fram um að fólk geti notað séreignarsparnað sinn til kaupa á fyrstu íbúð. Öllum gestum sem komu fyrir nefndina bar saman um að það úrræði sem hér er sett fram gagnist helst þeim sem hafa meiri efni og gagnist þeim meira en hinum sem hafa þau ekki. Ef fólk getur fullnýtt sér heimildina, sem er 500.000 kr. á ári, þarf það að hafa tæpar 700.000 kr. í mánaðartekjur. Þeir sem hafa lægri tekjur njóta ekki skattafsláttarins, geta ekki nýtt sér skattafsláttinn af þessum 500 þús. kr. og þess vegna er þetta eina ferðina enn þannig, eins og hefur einkennt flest verk þessarar ríkisstjórnar, þegar kemur að opinberum fjármálum, að meira er gert fyrir hina efnameiri en hina efnaminni. Sumum finnst það ágætt. Ég er þeirrar skoðunar að það sé ekki gott. Það er nauðsynlegt að leggja miklu meiri áherslu á húsaleigumarkað en gert hefur verið undanfarið. Það er ekki bara fyrir hina efnaminni sem við þurfum að leggja meiri áherslu á húsaleigumarkaðinn. Við þurfum að koma upp góðum leigumarkaði þar sem fólk getur leigt sér íbúð á viðráðanlegu verði, leigumarkaði sem ekki er rekinn í gróðaskyni heldur borgi fólk kostnaðarverð og einhverja ábót á það fyrir leiguna. Ég er ekki að tala um að fyrirtæki sem rekin eru í hagnaðarskyni komi upp leigumarkaði heldur þyrftu það að vera fyrirtæki sem kölluð eru á ensku „non profit“-fyrirtæki. Vissulega voru samþykkt lög í vor um að koma upp almennum íbúðum á leigumarkaði og ætlunin er að byggðar verði 400 íbúðir á ári á næstu árum. ASÍ telur það engan veginn duga og telur að byggja þurfi að minnsta kosti þúsund íbúðir á ári til að við komum á húsaleigumarkaði sem er ekki einungis fyrir þá sem lægri hafa tekjurnar. Lífsvenjur fólks hafa nefnilega líka breyst svo mikið. Ungt fólk kýs að flytja milli landa, það fer til útlanda og er þar í nokkur ár, kemur svo heim og fer svo kannski aftur. Lífsvenjur hafa breyst þannig að ég held að eftirspurnin eftir séreignarstefnunni, ef ég má orða það svo, sé ekki sú sama og áður. Auðvitað eru mjög margir sem vilja frekar eiga sína eigin íbúð og geta greitt sjálfum sér leigu, ef þannig má orða það, en þeir eru líka til, og ég held að sá hópur fari stækkandi, sem kjósa að vera í öruggu húsnæði, geta leigt til langs tíma á viðráðanlegu verði og verið hreyfanlegri; geta tekið þær ákvarðanir í lífinu að fara til útlanda í einhvern tíma eða að nýta peningana til annars en binda þá í steinsteypu. Mér finnst við því þurfa að leggja miklu meiri áherslu á húsaleigumarkaðinn. En þetta frumvarp snýst um að auðvelda ungu fólki það að kaupa sér sína fyrstu íbúð. Til þess á það að geta safnað séreignarsparnaði í tíu ár. Fyrir nefndinni kom fram að ýmsir vankantar eru á frumvarpinu. Fyrir utan hina miklu áherslu á séreignarstefnuna eru ýmsir vankantar á frumvarpinu og ýmislegt hefði mátt fara betur hvað varðar vinnubrögð. Í umsögn BSRB um frumvarpið er bent á þá vankanta sem fylgja því að binda þetta við kaup á fyrstu íbúð. Fjölmargir eiga í vandræðum með að eignast íbúð ef þeir kjósa svo, þó að þeir hafi átt íbúð áður. Fólk getur hafa misst íbúð í skuldaskilum þannig að vandræðin við að eignast íbúð eru ekki bundin við það að eignast fyrstu íbúð. Kannski má hugsa sér að miða við að fólk hafi ekki átt íbúð í þrjú ár eða eitthvað þess háttar, en það er ekki gert hér. Seðlabanki Íslands tekur út af fyrir sig ekki afstöðu til frumvarpsins en segir það fyrst og fremst snúast um tekjuskiptingu og tilfærslu á tekjum á milli kynslóða. En í greinargerð eða í röksemdum með frumvarpinu er engin tilraun gerð til að meta þau áhrif. Það finnst mér mjög ámælisvert. Í umræðunni í dag hefur komið fram að Samband íslenskra sveitarfélaga hefur gert athugasemdir við að ekki var haft neitt samráð við það. Samt er ljóst að þetta mun hafa áhrif á fjárhag sveitarfélaganna vegna þess að þau missa tekjur þegar séreignarsparnaðurinn verður gerður skattfrjáls, þau tapa útsvarstekjum vegna þess. Ekkert samráð var haft við Samband íslenskra sveitarfélaga en í greinargerðinni segir að áhrif á sveitarfélögin verði í raun engin þar sem fasteignagjöld og þjónustuskattar muni hækka vegna aukinna umsvifa og vega á móti tekjutapinu. Það eru engir frekari útreikningar um þetta. Þessu er bara skellt fram sisvona. Það finnst mér flaustursleg og óvönduð vinnubrögð og ekki síst í ljósi þess, ég vil leggja áherslu á það í leiðinni, að sveitarfélögunum hefur ekki verið bætt upp það tekjutap sem þau urðu fyrir þegar þessi sérstaka meðferð á séreignarsparnaðinum var innleidd við skuldaleiðréttinguna svokölluðu, þegar skuldir fólks voru leiðréttar með því að hluti fólks mátti borga þær sjálft með séreignarsparnaði. Það var skuldaleiðrétting að leyfa fólki að borga skuldirnar sínar sjálft; vissulega með því að séreignarsparnaðurinn var þá skattfrjáls. Ekki er enn búið að bæta sveitarfélögunum þetta þó að gengið hafi verið eftir því. Það eitt og sér hefur valdið sveitarfélögunum miklum vandræðum, ekki síst sveitarfélögunum hér í nágrenni Reykjavíkur, Kópavogi og þar í kring, en líka Reykjavík og stærri sveitarfélögunum. Síðan er léttilega skautað, finnst mér, yfir áhrif frumvarpsins á afkomu ríkissjóðs, en í athugasemdunum segir: „Þegar allt er lagt saman verður því ekki annað séð en að áhrif aðgerðanna á afkomu ríkissjóðs á tímabilinu 2017–2021 verði tiltölulega lítil. Hversu mikil áhrifin verða af lögfestingu frumvarpsins mun þó einkum ráðast af því hversu mikil þátttakan verður í þessu nýja úrræði og hver þróun vaxtabótakerfisins verður í framtíðinni. Langtímaáhrif úrræðanna eru töluverð en eins og fram hefur komið í greinargerðinni er ekki unnt að áætla þau nákvæmlega þar sem dreifing á tekjutapinu liggur ekki fyrir.“ Virðulegi forseti. Þetta eru bara orð og vangaveltur og engin tilraun virðist gerð til að meta hvað þetta getur verið mikið. Vissulega er hægt að setja upp eitthvert bil - ef þátttakan er svona mikil verða áhrifin þetta mikil - og setja upp sviðsmyndir af því hver áhrifin verða. En það er nákvæmlega engin tilraun gerð til þess í þessu efni. Það kom greinilega fram í skýrslu frá hæstv. fjármálaráðherra um kynslóðareikninga, sem hann tók saman að beiðni okkar þingmanna Samfylkingarinnar, að það er ekki séríslenskt fyrirbrigði að tekjur yngri aldurshópa hafi dregist aftur úr tekjum annarra aldurshópa síðustu áratugi. Það hefur sýnt sig að það gerist hér og það gerist líka í nágrannalöndunum. Fyrir því eru ýmsar ástæður. Fólk er lengur í skóla og annað því um líkt. Þegar það er þannig að tekjur yngra fólks eru lægri í samanburði við tekjur eldra fólks - þær eru lægri núna en þær voru fyrir einhverjum árum - leiðir það af sjálfu sér að erfiðara er fyrir yngra fólk að safna sér fyrir útborgun ef það ætlar að kaupa sér íbúð. Það liggur eiginlega í hlutarins eðli. Þá þarf að mínu mati að hugsa dæmið upp á nýtt, hugsa út fyrir boxið eins og sagt er. Það þarf að nálgast húsnæðisvandræði ungs fólks eftir nýjum leiðum. Tilraun er gerð til þess í frumvarpinu, en mér sýnist hún ekki heppnast. Ekki er tekist á við þann vanda sem blasir við núna. Það tekur tíu ár fyrir þessa leið að þroskast eða bera ávöxt, ef ég má orða það svo, en vandinn er mikill núna þannig að það þarf að hugsa einhverja aðra leið til þess að mæta honum. Við í Samfylkingunni höfum lagt fram hugmyndir um það hvernig megi gera þetta, kallað það „forskot á fasteign“. Þar er hugmyndin sú að fólk sem á rétt á vaxtabótum geti tekið þær fyrir fram, ef svo má segja, og notað þær fyrir útborgun. Það mundi duga strax. Vissulega fengi fólkið ekki vaxtabætur næstu fimm ár, en það virðist vera stóri vandinn núna að eiga fyrir útborguninni, en greiðsluvandinn er minni ef fólk er komið af stað. Það sýnir sig til dæmis í því, virðulegi forseti, að fólk er að borga himinháa leigu. Ef það gæti greitt útborgun og kæmist af stað með eigið húsnæði yrði greiðslubyrðin af lánum væntanlega lægri en ungt fólk er núna að borga í leigu. Þá ætti fólk að geta ráðið við það þó að það hafi fengið vaxtabæturnar fyrir fram. Fólk spyr: Hvað er verið að leggja til? Er verið að leggja til að vaxtabætunar verði teknar fyrir fram og svo lendi fólk í vandræðum vegna þess að um er að ræða fólk sem annars fengi vaxtabætur? Nei, við erum að leggja það til að hjálpa fólki með útborgunina og síðan ræður fólk við greiðslubyrðina. Það er hægt að gera svo góðan samanburð á því núna, með því að bera saman hvað fólk borgar í leigu og hvað það þyrfti að borga ef það hefði átt fyrir útborgun og væri að borga af lánum. Það er út fyrir boxið. Það mundi leysa vandann strax sem frumvarpið gerir ekki. Hugmyndin sem við setjum fram er auk þess þannig að hún gagnast fyrst og fremst þeim sem hafa lægri tekjur. Tillögurnar miða að því að þeir sem nú fá vaxtabætur geti nýtt sér þetta úrræði þveröfugt við það frumvarp sem við tölum um hér sem nýtist fyrst og fremst þeim sem betur hafa það, þeim sem betur eru settir, þeim sem hafa hærri tekjur, þeim sem búa við þær aðstæður að foreldrar eða aðrir geta hjálpað þeim. Virðulegi forseti. Því miður er frumvarpið, eins og svo margt annað sem kemur frá þessari ríkisstjórn, fyrst og fremst fyrir þá sem betra hafa það í samfélaginu og ekki fyrir hina sem þurfa á aðstoð að halda. Ég tel að frumvarpið leysi ekki þann vanda eða sé þeirrar gerðar að ég vilji styðja það.
Herra forseti. Mig langar aðeins að ræða þetta mál af því að það er kannski eitt af þeim stóru málum sem við erum öll að takast á við, hvort heldur flokkar sem eru nú í ríkisstjórn eða við sem erum í stjórnarandstöðu, þetta er viðfangsefni dagsins, þ.e. húsnæðismál, sérstaklega ungs fólks. Þess vegna fannst mér tilhlýðilegt að ræða aðeins um þá leið sem hér á að fara, tillögu ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, þ.e. um þennan stuðning til kaupa á fyrstu íbúð með séreignarsparnaði. Ég sagði strax þegar þessi leið var farin á sínum tíma, að nota séreignarsparnaðinn, að mér þætti hún ekki góð og mér þykir hún ekki góð. Það hefði átt að heita eitthvað annað en séreignarsparnaður því að það var hugsað til þess að þegar við kæmumst á efri ár þá væri þetta okkar lífeyrir, viðbótarlífeyrir, svo við hefðum það kannski þokkalegt, þeir sem geta þó lagt fyrir. En eins og hér hefur verið rakið geta auðvitað ekki allir lagt í séreignarsjóð. Það hefur ýmislegt verið reynt í gegnum tíðina, hvort sem það voru sparimerkin eða hvað það nú var, þá var það vissulega leið til þess að safna sér fyrir útborgun til að kaupa fasteign. Það var þó í sjálfu sér ekki bundið við eina og sömu fasteignina af því að maður þurfti ekki að leysa allt út í einu. En ég held að sú leið sem hér er lögð til, og það kemur í rauninni fram í áliti meiri hlutans að hún sé ekki nægjanlega ígrunduð. Það kom fram í máli þeirra sem á undan mér hafa talað að engar sviðsmyndir eru fyrirliggjandi um áhrifin, hin ýmsu áhrif. Það eina sem við vitum er að þetta hefur mikil áhrif á ríki og sveitarfélög, sérstaklega sveitarfélög. Ég var á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga sem var haldin fyrir skömmu þar sem ríkisstjórnin er gagnrýnd fyrir það tekjutap sem nú þegar hefur orðið af hálfu þeirrar leiðar, af því að verið er að taka frá sveitarfélögum tekjur til framtíðar. Þótt hér sé sagt og fjármálaráðherra hafi orðað það með þeim hætti að það eigi að skila sér inn í hærra útsvari eða einhverju slíku til handa sveitarfélaginu eða hærri fasteignasköttum, þá er það ekkert í hendi. Fasteignamarkaðurinn á stórhöfuðborgarsvæðinu er allur annar en víða annars staðar. Verið er að tala um að fólk hafi það svo miklu betra og þess vegna séu vaxtabætur orðnar miklu lægri en þær voru, það er auðvitað að stórum hluta vegna þeirra ákvarðana sem ríkisstjórnin hefur tekið. Og svo er eitt sem vegur töluvert þungt að fasteignamat, sérstaklega á stórhöfuðborgarsvæðinu, hefur auðvitað hækkað sem eykur á eign fólk, en það breytir því ekki að það hefur ekkert meira á milli handanna til að framfleyta sér. Það er það sem þetta snýst um, að fólk þarf að hafa burði og getu til þess að leggja fyrir til að geta átt fyrir íbúðakaupum. Það sem kemur fram hjá meiri hlutanum er að ef sparnaður eykst verulega, eins og þetta frumvarp er útbúið, þá rýrir það tekjuskattsstofn ríkisins í einhverjum mæli, bæði hvað varðar einstaklinga og lögaðila, en veltuskattarnir og örlítil aukning í tryggingagjaldinu er það eina sem þar er sagt koma á móti en engin sérstök rök færð fyrir því. Ég verð líka að taka undir þá hugsun að séreignarstefnan er mjög rík í okkar samfélagi. Ég kem úr litlu samfélagi. Þar er hún mjög rík. Þeir leigja bara sem geta ekki keypt. Það hefur ekki endilega verið í gegnum tíðina af því að fólk vilji ekki eignast, heldur hefur það verið á hinn veginn. Núna er það bara val, eins og kom fram hjá hv. þingmanni sem talaði á undan mér. Ungt fólk vill bara hafa þetta val. Það vill geta tekið sig upp og hreyft sig, farið hvert sem er án þess að vera skuldbundið af því að eiga fasteign og þurfa jafnvel að standa í einhverri sölu eða slíku. Það er eitthvað sem við þurfum að einblína fyrst og fremst á, það er ákallið núna. Ákallið er ekki um mikla séreignarstefnu. Þó að ég sé alls ekki á móti henni, svo það sé sagt hér, þá vil ég að hvort tveggja sé og að tækifæri séu til staðar til að geta gert hvort tveggja. Það er einmitt það sem ég sagði áðan, að í dag horfir þetta ekki þannig við að leigumarkaðurinn sé fyrir þá sem geti ekki keypt heldur er það þetta sérstaka val. Hér hefur verið minnst á kynslóðareikninga og það er auðvitað dapurt. Það er það sem við eigum að einbeita okkur að. Við eigum að einbeita okkur að því að bæta kjör, þá meina ég laun ungs fólks. Það eru auðvitað sláandi upplýsingar hversu gríðarlega mikið sá hópur hefur dregist aftur úr. Ég skil eiginlega ekki af hverju það hefur ekki verið meira í umræðunni af hálfu ríkisstjórnarinnar frekar en að vera í svona sértækum aðgerðum. Við höfum rætt mikið um kjör eldri borgara. Við höfum rætt um kjör öryrkja, en við höfum rætt miklu minna um kjör ungs fólks. Það er hálfdapurt því að þetta er auðvitað það sem fólkið tekur við og því þarf að hlúa betur að því. Og hluti af því er að styðja við það í formi húsnæðismála. En fyrst og fremst held ég að við þurfum að huga að því hvernig við getum gert það í formi ráðstöfunartekna. Við höfum hins vegar rætt mikið um lækkun á barnabótum og vaxtabótum. Það er partur af því sem telst til ráðstöfunartekna barnafjölskyldna og þar hefði t.d. verið hægt að gera betur, ekki bara draga úr og ekki bara halda í við eins og það hefði þróast ef ekki hefði verið hreyft við því, heldur að gera enn betur. Fram kemur í áliti 1. minni hluta þegar talað er um aðstöðu ungs fólks og það að beina sjónum að því að bæta kjör þess, þá er minnst á að það er ekki einungis verkalýðsforustan eða annað slíkt sem bendir á þetta heldur kemur það frá hinum kantinum líka, t.d. frá Viðskiptaráði, að ekki sé verið að ráðast að rót vandans, sem sé óhagfellt launaþróun yngri kynslóða. Þar er bent á að skynsamlegra sé að leggja fram aðgerðaáætlun um þau efni fremur en að bæta við, eins og þeir nefna, enn einu stuðningskerfinu í húsnæðismálum. Það eru í sjálfu sér kannski ekki svo gríðarlega margir sem geta nýtt sér þetta. Það kemur fram frá Allianz sem hefur haft heimild frá 2002 til að bjóða viðskiptavinum sínum samning um tryggingavernd, þ.e. ákveðna séreign, að viðskiptavinir þess sem munu ekki geta nýtt sér þetta úrræði eru í kringum 22.000 Íslendingar. Hópurinn er ekki stærri en hér er talað um, þetta ekki nema mjög lítill hluti ungs fólks, þetta er kannski fólk á miðjum aldri og eldra, eða þá fólk sem er í háum launaskala og þarf þá ekkert endilega á þessu að halda, þ.e. einhverjum stuðningi. Svo finnst mér líka mismunun í því, sem hefur verið nefnt, að binda þetta eingöngu við fyrstu íbúðarkaup, sérstaklega í ljósi þess að ekki er lengra liðið frá hruni, að fólk sem missti allt sitt vegna þeirra aðstæðna sem hér mynduðust skuli ekki geta nýtt sér þetta færi ef það verður að veruleika, þó að ég sé ekki hlynnt því, að þá er enn verið í rauninni að gera upp á milli ákveðinna hópa. Verið er að mismuna fólki mjög. Þetta kemur því fólki auðvitað ekkert að gagni sem hvað verst stendur. Ég held að það sé alveg viðurkennt að þetta gagnast ekki þeim hópi sem hvað verst stendur. Ég hefði viljað sjá einhverja aðra nálgun í þessu samhengi. Það hefur líka verið bent á að fjármuni skorti til að þau húsnæðisfrumvörp sem hér hafa verið samþykkt geti náð þeim tilgangi sem þeim var ætlað. Einnig hefur verið bent á að skynsamlegt hefði verið að forgangsraða skattfé í húsnæðisstuðning og til uppbyggingar í almenna leiguíbúðakerfinu þannig að kjör ungs fólks væru raunhæf sem væri kannski leið til að það gæti komið sér upp einhverju sparifé til að leggja inn í útborgun, því að þetta er langur tími eins og lagt er upp hér. Mig minnir að það taki um tíu ár að safna fyrir íbúð á meðalverði. Þá enn og aftur miða ég auðvitað við hver fjöldinn er. Það getur hreinlega ekki verið það sem við viljum gera. Við erum að reyna að leysa vanda dagsins í dag. Auðvitað veit ég og geri mér grein fyrir því að það gerist ekki yfir nótt, það er ekkert pennastrik í því og það tekur tíma að byggja húsnæði til að mæta þessum þörfum. En það á að byggja fáar íbúðir og langt, langt undir því sem þörfin er. Talað er um að stjórnvöld ætli að styðja við í kringum 400 íbúðir á ári, þ.e. samkvæmt ríkisfjármálaáætlun á næstu fimm árum. Miðað við það sem hefur komið fram hjá þeim sem gerst þekkja til í þessum bransa þá liggur það fyrir að það dugar engan veginn til. Það eru mjög margir sem benda á að þetta sé ekki úrræðið en samt á einhvern veginn að halda þessu til streitu. Maður hefur velt fyrir sér hvort þetta sé svona kaup kaups eða hvort báðir stjórnarflokkarnir séu sannfærðir um að þetta sé besta leiðin sem hægt sé að fara gagnvart þessum hópi, þ.e. unga fólkinu og svo þeim tekjulágu. BSRB hefur bent á í umsögn sinni að fjárhæðirnar sem einstaklingar eða sambúðaraðilar geti lagt fyrir með þessum hætti eða safnað fyrir séu allt of lágar til að geta staðið undir þeirri útborgun sem þarf að greiða, þ.e. þessum 20% miðað við fasteignaverð eins og það er í dag og hvað þá eftir fimm ár ef þróun fasteignaverðs gengur eftir eins og gert er ráð fyrir. Af því að hér var líka aðeins rætt um vextina, vaxtakjörin og verðtrygginguna og það allt saman þá er það líka eitt af því sem maður horfir á að eitt frumvarp leggur hömlur á verðtryggð lán handa tilteknum hópi fólks. Áfram er aðgreining í gangi á meðan í LÍN-frumvarpinu, sem liggur fyrir þinginu, er verðtryggingin fest í sessi til 40 ára. Óhætt er að segja að það skarast töluvert það sem ríkisstjórnin er að leggja fram. Það virðist vera vegna þess að stjórnarflokkarnir nálgast þetta á ólíkan hátt og hafa mismunandi skoðanir á því og virðast ekki hafa náð saman um það hvernig þeir eiga að mæta þessu. Þegar við tölum um vexti og verðtryggingu þá hafa vaxtabæturnar þar gjarnan fylgt. Árið 2011 voru þær tæplega 19 milljarðar, en gert er ráð fyrir í fjárlögum þessa árs að þær séu bara rétt um 6 milljarðar og hafa lækkað í kringum 70% á fimm árum. Það er vegna þess að regluverkinu hefur verið breytt og svo hefur fasteignamatið hækkað og tekjur hjá einhverjum tekjuhópi hafa vissulega hækkað sem betur fer. Ég ætla aðeins í restina að fara inn á það sem Jafnréttisstofa gerir að umtalsefni, þ.e. kyngreindar upplýsingar um hvernig þetta kemur fram gagnvart kynbundnum launamun. Það snýr að því þá að konur og náms- og starfsval kvenna og kynjanna hefur einkennst af því að konur eru gjarnan í störfum, eins og við þekkjum og höfum rætt ítrekað hér á Alþingi, sem eru lægra launuð. Og svo er það þessi óútskýrði launamunur sem þýðir að konur eru launalausar í 40 daga á ári, margar hverjar og stór hluti þeirra. Þær eru auðvitað líka í hlutastörfum, og þá er það þannig að sparnaður þeirra verður að öllu eðlilegu minni en karlanna sem ýtir þá enn frekar undir þennan launamun. Það segir í rauninni að út frá þessum staðreyndum sé verið að endurspegla kerfislægt misrétti kynjanna þegar kemur að launamun. Má draga þá ályktun einmitt að skattahagræðið og möguleg eignamyndun nýtist körlum fremur en konum. Það er kannski það sem þetta snýst líka um. Svona alveg að lokum vil ég segja að þessi mismunun sem ég hef talað töluvert um endurspeglar enn og aftur, því miður, mjög margt sem þessi ríkisstjórn hefur gert, þ.e. að þeim sem hafa það betra er gefið meira tækifæri en þeim sem þyrftu á aðstoðinni að halda og leiðirnar og þræðirnir virðast ekki liggja þar til að nálgast þá hópa. Ég get einhvern veginn ekki fellt mig við það hvort heldur sem er að nýta sameiginlega sjóði okkar skattgreiðenda til að mismuna ólíkum hópum, hvort sem það er að fá hærri skattafslátt eða í því formi að lagt sé fyrir, en þeir tekjulægri geti það ekki, margur hver alla vega. Þetta er í rauninni svo ólíkt því kerfi sem við komum okkur upp hérna á sínum tíma. Það var einmitt ágætlega farið yfir það, svo ég vitni aftur í fjármálaráðstefnu sveitarfélaga, af Guðrúnu Ágústu Guðmundsdóttur, hjá ASÍ, hvernig þetta byrjaði allt saman, þessi húsnæðisstuðningur og hvernig hann hefur svo þróast. Ég kem ekki til með að styðja frumvarpið því að mér finnst þetta, eins og ég hef farið yfir, fara gegn hugmyndafræði minni og okkar Vinstri grænna þar sem við viljum nota ríkisfé miklu fremur til þess að styðja við þá sem höllum fæti standa í samfélaginu frekar en að styðja við þá sem hafa það bara ágætt og þurfa í rauninni ekkert á þessu að halda umfram aðra.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2016 frá meiri hluta atvinnuveganefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Björn Þór Hermannsson og Lúðvík Guðjónsson frá fjármála- og efnahagsráðuneyti. Frumvarpið er með óhefðbundnu sniði miðað við undanfarin ár þar sem það tekur aðeins til tiltölulega fárra ófyrirséðra útgjaldamála en endurmat á tekjum og lánamálum kemur ekki við sögu. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 46 fjárlagaliðum á gjaldahlið sem leiða til 88.003,4 millj. kr. hækkunar heimilda. Meiri hlutinn gerir tillögu um samtals 554 millj. kr. hækkun til viðbótar. Gjaldaheimildir fjárlaga fyrir árið 2016 námu 695.071,2 millj. kr. á rekstrargrunni og ef frumvarpið verður samþykkt verða þær samtals 783.628,6 millj. kr. Endurmat á afkomuhorfum: Tafla á bls. 19 í frumvarpinu gefur góða yfirsýn yfir endurmat gjalda og tekna innan ársins. Þar koma fram afkomustærðir með og án stöðugleikaframlaga. Frumjöfnuður, þ.e. afkoma fyrir utan fjármagnstekjur og gjöld, var áætlaður um 400 milljarðar kr. að meðtöldum stöðugleikaframlögum en um 63,6 milljarðar kr. án þeirra. Nú er áætlað að frumjöfnuður verði 379,8 milljarðar kr. með stöðugleikaframlögum en 2,8 milljarðar kr. án þeirra. Endurmat á tekjum ríkissjóðs gerir ráð fyrir 37,1 milljarðs kr. hækkun tekna fyrir utan stöðugleikaframlögin en 77,5 milljörðum kr. að þeim meðtöldum. Á gjaldahlið munar langmest um 83,5 milljarða kr. uppgjör vegna A-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins en gerð er grein fyrir því í frumvarpi um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins sem nú liggur fyrir Alþingi, mál nr. 873. Þess má geta að því miður er útlit fyrir að þetta samkomulag sé brostið, eins mikilvægt og það er nú og mikil vinna að baki því. Ég á von á því að síðar komi breytingartillaga um þetta mál. Aðrar breytingar á áætlun gjalda nema samtals 14,4 milljörðum kr., þar af er 5 milljarða kr. hækkun fjármagnstekjuskatts sem ríkissjóður greiðir sjálfum sér og færist líka á tekjuhlið fjárlaga. Samkvæmt áætlun í lánamálum verða nokkrar breytingar frá því sem áætlað var í fjárlögum ársins. Að mestu næst að lækka skuldir eins og ráðgert var en veigamesta forsendubreytingin frá fjárlögum liggur í því að ekki er lengur gert ráð fyrir að selja 30% eignarhlut í Landsbankanum til þess að greiða niður skuldabréfaflokk sem gefinn var út til að endurfjármagna bankana. Hluti stöðugleikaframlaga hefur þess í stað verið nýttur til að fjármagna kaup fyrir um 26 milljarða kr., auk 4 milljarða kr. af innstæðu ríkissjóðs í Seðlabanka Íslands. Áætlað er að nýta um 30 milljarða kr. til viðbótar af stöðugleikaframlögum til að greiða niður skuldir það sem eftir lifir árs. Stöðugleikaframlögum hefur að öðru leyti verið ráðstafað til að greiða niður um 25 milljarða kr. skuldabréf sem ríkissjóður gaf út til Seðlabanka Íslands en í stað þess að greiða það að fullu var ákveðið að greiða upp erlenda lántöku sem nemur 64 milljörðum kr. Það var gert í ljósi sterkrar stöðu gjaldeyrisforðans og fjármagnað með erlendum innstæðum Seðlabankans. Fyrir utan fyrrnefnt framlag til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, sem breytingartillaga er væntanleg um, er í frumvarpinu að finna tillögur sem varða samtals 39 liði á gjaldahlið A-hluta fjárlaga sem eiga það sammerkt að ýmist er um að ræða mál sem voru ófyrirséð við afgreiðslu fjárlaga eða teljast nú brýn eða óhjákvæmileg, m.a. vegna nýrrar lagasetningar og ákvarðana stjórnvalda. Framlögin nema samtals 4.503,4 millj. kr. Þar vegur þyngst 1.500 millj. kr. framlag vegna samkomulags um forsendur þjónustu og rekstur hjúkrunarheimila og 800 millj. kr. framlög vegna mikillar fjölgunar umsókna um hæli á Íslandi umfram forsendur fjárlaga. Sú fjárhæð dreifist á nokkra fjárlagaliði innanríkisráðuneytisins. Þá er í frumvarpinu reiknað með 562 millj. kr. vegna kostnaðar við kosningar til Alþingis og 427 millj. kr. vegna upptöku á nýjum svokölluðum S-merktum lyfjum. Einnig er lagt til 216 millj. kr. framlag í aðgerðir til að bæta öryggi ferðamanna. Annað vegur minna og dreifist á marga fjárlagaliði. Um breytingartillögurnar: Meiri hlutinn leggur til sex breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi millifærslu vegna mistaka við vinnslu frumvarpsins þar sem 37,5 millj. kr. tillaga um framlag til aukins skatteftirlits var ranglega skráð á lið 09-214 Yfirskattanefnd en lagt er til að hún færist þess í stað á lið 09-215 Skattrannsóknarstjóri ríkisins í samræmi við fyrirætlan stjórnvalda, samanber texta í athugasemdum með frumvarpinu. Í öðru lagi er gerð tillaga um nafnbreytingu á lið 04-406 Haf- og vatnarannsóknir þannig að hann nefnist Hafrannsóknastofnun í samræmi við heiti stofnunarinnar samkvæmt lögum nr. 112/2015. Meiri hlutinn gerir ráð fyrir að samsvarandi nafnbreyting verði gerð í frumvarpi til fjárlaga fyrir næsta ár. Í þriðja lagi er gerð tillaga um 38 millj. kr. framlag til Stjórnstöðvar ferðamála á liðnum 04-559 1.41 í því skyni að efla menntunarstig starfsfólks innan ferðaþjónustunnar. Framlaginu er ætlað að nýtast til stofnunar þekkingarseturs ferðaþjónustunnar og til að undirbúa starfsnám í ferðaþjónustu. Í fjórða lagi er gerð tillaga um 100 millj. kr. framlag til lögreglustjórans á Suðurnesjum á lið 06-312 til þess að fjármagna aukna landamæravörslu á Keflavíkurflugvelli vegna fjölgunar ferðamanna. Áætlað er að farþegum um ytri landamæri á Keflavíkurflugvelli fjölgi um 30% frá síðasta ári. Samkvæmt mati Isavia lengist biðtími farþega sem millilenda í Leifsstöð í allt að 3 klst. á álagstíma ef ársverkum landamæravarða verður ekki fjölgað um átta til níu. Á undanförnum árum hefur Isavia til bráðabirgða fjármagnað hluta af aukinni landamæragæslu en því verkefni er nú lokið og lögregluembættið ber sjálft allan kostnað af gæslunni. Í fimmta lagi er gerð tillaga um 350 millj. kr. framlag í tengslum við innleiðingu á nýju greiðsluþátttökukerfi fyrir heilsugæsluna á liðnum 08-500 1.10 Heilsugæslustöðvar, almennt. Gert er ráð fyrir að í tengslum við nýtt kerfi þurfi að fjölga stöðum í heilsugæslunni, einkum heimilislækna og hjúkrunarfræðinga. Loks er gerð tillaga um 66 millj. kr. framlag á liðnum 02-318 Framhaldsskólar, stofnkostnaður til að ljúka framkvæmdum og tækjakaupum vegna verknámshúss við Fjölbrautaskóla Suðurlands. Um er að ræða 60% af kostnaðaráætlun og er framlagið skilyrt því að viðkomandi sveitarfélög fjármagni þau 40% eða 44 millj. kr. sem upp á vantar til að taka megi húsið í fulla notkun. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með fyrrgreindum breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Ég vek aftur athygli á því að breytingartillögu er að vænta út af A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Valgerður Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins, en undir þetta rita Vigdís Hauksdóttir, Guðlaugur Þór Þórðarson, Ásmundur Einar Daðason, Ásmundur Friðriksson og Páll Jóhann Pálsson.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Mig langar aðeins að velta því upp að það er, eins og hv. þingmaður segir, breytinga að vænta. Þess vegna geri ég ráð fyrir að málið fari til fjárlaganefndar á milli umræðna þar sem lífeyrissjóðsmálin voru augljóslega ekki nógu vel unnin, þar var ágalli á þannig að sá liður fer út. Mig langar til að gera það að umtalsefni sem við höfum stundum rætt hér, hvað er fyrirséð og hvað er ófyrirséð. Lokafjárlög taka á því sem er ófyrirséð, ekki satt? Þau eiga að gera það og við höfum reynt að vanda okkur og gera betur. Mig langar þess vegna að velta því upp með þingmanninum að þriðja tillagan hér er 38 millj. kr. framlag til Stjórnstöðvar ferðamála, sem á að efla menntunarstig starfsfólks í ferðaþjónustu. Það á að setja á laggirnar Þekkingarsetur ferðaþjónustunnar. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort hann hefur kynnt sér eitthvað hvað er þarna á bak við, hvað er undirliggjandi, hvort aðrir geta séð um þetta eða hvernig þessu er háttað í dag. Hvers vegna er verið að stofna einhverja stofnun eða hvað er þetta? Þessar milljónir eru í fjáraukalögum. Er gert ráð fyrir því að þetta verði árlegt framlag eða er þetta einstakt og sértækt framlag? Nú er kominn október, er þetta á ársgrundvelli? Hvað þýðir þetta? Megum við búast við hærri fjárhæðum á komandi árum í þessa stofnun? Getur þingmaðurinn sagt mér eitthvað um þetta?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég ætla ekki að fara að segja þingmönnum næsta kjörtímabils fyrir verkum, hvort þeir eigi að halda áfram að leggja þetta framlag til þessara mála eða ekki. Ég treysti þeim til að ákveða það sjálfir. Ferðamannastraumurinn til landsins verður alltaf meiri og meiri. Það er alveg sama hve mikilli aukningu bjartsýnustu menn spá, hún virðist alltaf verða meiri. Það verður að segjast eins og er að þetta springur í fangið okkur, við höfum ekki undan að skipuleggja. Eins og segir þarna er verið að myndast við að gera eitthvert átak í þessum málum, bæði að efla menntunarstig og reyna að spyrna við fótum. Ég get svo sem ekkert annað en bara ítrekað að það er verið að sýna lit, að reyna að koma til móts við þessa aukningu. Það er eiginlega sama hvað við gerum, það er alltaf eins og við gerum aldrei nóg fyrir þennan málaflokk.
Herra forseti. Ég heyri það á hv. þingmanni að hann er ekki alveg með það á hreinu hvað þarna býr að baki. Ég er mjög hlynnt því að mennta fólk í ferðaþjónustunni, ég tel gríðarlega mikla þörf á því. Þetta snýst ekkert um að ætla að leggja þingmönnum á næsta kjörtímabili reglurnar heldur er þetta stofnun Þekkingarseturs ferðaþjónustunnar. Við erum að búa til eitthvað nýtt og við hljótum um leið að vera að segja að það sé komið á föst fjárlög eða eitthvað slíkt. Þess vegna spyr ég hvort um sé að ræða einskiptisframlag sem dugar til að stofna þetta eða hvort þar verði framhald á. Ég mundi áætla, hvort sem framlagið fer til Stjórnstöðvar ferðamála og er sérmerkt þessari stofnun eða ekki, að þá komum við til með að þurfa að leggja til fjármuni í þetta. Ég mundi vilja vita það og við getum kannski fengið þær upplýsingar þar sem málið fer til nefndar á milli umræðna. Það kom ekki fram, á þeim örstutta fundi sem við sátum, þar sem málið var tekið út, hvað byggi þarna að baki. Það er til eitthvað sem heitir Menntaskólinn í Kópavogi og þar hefur ferðamálanám verið stundað og það er spurning, þegar maður veltir þessu fyrir sér, hvort við séum að dreifa kröftunum. Kannski ekki, kannski er þetta miklu betri farvegur en það sem til er nú þegar. Um það skal ég ekki segja vegna þess að ég þekki það ekki og hefði því viljað fá um það upplýsingar. Ég kalla eftir því. Ég verð svo að segja það, á síðustu sekúndunum sem ég hef, að minni hlutinn gagnrýnir framlög vegna Fjölbrautaskólans á Suðurlandi. Það er ekki bara hægt að byggja hús, eins og við bentum ítrekað á í fjárlagaumræðunni, og halda svo að ekki þurfi að kaupa inn í það tæki. Það er ekki óvænt að okkar mati og ekki heldur álagið sem hefur orðið til í Keflavík, það hefur líka verið á það bent. Hitt er kannski spurningin sem ég vil fá svör við.
Virðulegi forseti. Það er víða verið að fræða fólk í ferðamennsku eða þeim geira. Ég ætla ekki að fara að meta það eða hafa skoðun á því hvort slíkt nám sé betra í þessum skóla eða í einhverjum öðrum. Við erum með Stjórnstöð ferðamála og ég skal alveg viðurkenna að ég hef ekki kafað svo djúpt ofan í þann rekstur, ég treysti þeim sem sjá um þann rekstur til að gera það vel. Ég ætla svo sem ekkert að hafa skoðun á því. Ég held að það sé ágætt að dreifa kröftunum og eins og ég sagði áðan þá virðist ferðamannastraumurinn hingað til landsins bara alltaf aukast. Ég held að við þurfum einmitt að dreifa kröftunum til að reyna að halda utan um það. Hvað er fyrirséð og hvað ófyrirséð - ég er alveg sammála hv. þingmanni í því að ef við byggjum skólahús þá þurfum við tæki. Af hverju var það ekki komið annars staðar í fjárlögunum? Ég get alveg tekið undir þá spurningu. En svona kom málið til okkar og ég hef engan áhuga á að sjá nýtt hús standa autt og ónotað tækjalaust. Ég held að það sé ekki seinna vænna að kaupa í það tæki og fara að nota húsið.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til fjáraukalaga 2016 frá minni hluta fjárlaganefndar. Frumvarp til fjáraukalaga 2016 var lagt fram á Alþingi 27. september og er að því leyti einstakt miðað við sambærileg frumvörp síðustu ára að ekki er gert ráð fyrir breytingum á tekjum ríkissjóðs þrátt fyrir að endurmat á þeim liggi nú þegar fyrir. Minni hlutinn gagnrýnir það verklag og telur að það nýmæli hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að boða tvenn eða fleiri fjáraukalög á ári sé ekki til fyrirmyndar. Í frumvarpinu er að finna tillögur að hækkun gjaldaheimilda um samtals 88.003,4 millj. kr. og kemur hún fram á 46 fjárlagaliðum. Langmest munar um 83,5 milljarða kr. til þess að fjármagna núvirði lífeyrisréttinda sjóðfélaga í A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, en eins og fram kom í ræðu hjá hv. framsögumanni fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar stendur til að draga það framlag til baka með breytingartillögu þannig að málið fer til nefndar á milli umræðna. Fjáraukalögum er settur rammi í lögum um opinber fjármál, nr. 123/2015, sem samþykkt voru á yfirstandandi þingi. Fjáraukalög 2016 verða þau síðustu sem falla undir eldri fjárreiðulög, nr. 88/1997. Ákvæði varðandi hlutverk fjáraukalaga eru áþekk og er gert ráð fyrir heimild til þess að leita aukinna fjárheimilda til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins. Þrátt fyrir skýr lagaákvæði eru nokkur dæmi um tillögur í frumvarpinu sem ekki geta talist ófyrirséð. Klassískt dæmi um slíkt eru fjárveitingar til svokallaðra S-merktra lyfja sem áætlað er fyrir á lið sjúkratrygginga. Sótt er um 427 millj. kr. vegna þessa liðar nú í ár, en sambærilegar fjárveitingar hafa komið fram í fjáraukalögum síðastliðin ár. Viðvarandi vandamál af þessu tagi skýrast af því að ekki er nægilega vandað til fjárlagagerðar hverju sinni. Hvað eftir annað kemur upp sú staða að áætlun Sjúkratryggingastofnunar, sem velferðarráðuneytið gerir að sinni, á sér ekki samsvörun í fjárlögum. Ágreiningur milli ráðuneyta velferðar og fjármála veldur því að strax í ársbyrjun er fyrirséð að áætlun fjárlaga um raunvöxt málaflokksins stenst ekki. Áætlun fjárlaga miðast ýmist við lægri raunvöxt eða að gripið verði til sérstakra aðgerða í lyfjamálum sem síðan ganga ekki eftir ár eftir ár. Á það ekki bara við um S-merkt lyf heldur eru gjöld allnokkurra fjárlagaliða langt umfram fjárheimildir innan ársins án þess þó að gerð sé tillaga um hækkun heimilda í frumvarpinu eða að gert sé ráð fyrir að gripið verði til sérstakra aðgerða. Hjá mörgum stofnunum leiðir þetta fyrirkomulag til þess að rekstrarhalli safnast upp milli ára án þess að heimildir hækki eða gripið sé til aðgerða. Dæmi um þetta eru Landspítalinn, sjúkraflutningar, heilbrigðisstofnanir á Suðurlandi og Vestfjörðum, Þjóðskrá Íslands, héraðsdómstólar, Nýsköpunarmiðstöð Íslands, Landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri og Háskólinn á Hólum. Niðurstaðan er að stjórnvöldum hefur ekki tekist að tryggja framkvæmd fjárlaga þannig að ekki komi til aukafjárveitinga af þessu tagi og telur minni hlutinn miður að ekki hafi tekist að bæta framkvæmd fjárlaga þrátt fyrir ný lög um opinber fjármál. Nú er áætlað að heildarjöfnuður ríkissjóðs án stöðugleikaframlaga verði neikvæður um meira en 53 milljarða kr. en hann var jákvæður um 20 milljarða kr. í fyrra og 46 milljarða árið 2014. Inni í hallatölunni í ár er 83 milljarða kr. uppgjörið gagnvart LSR. Þetta kemur fram í fjáraukalagafrumvarpinu en eins og ég sagði áðan þá er búið að ákveða að taka þetta til baka þannig að dæminu hlýtur að verða stillt aftur upp fyrir 3. umr. Stöðugt er kallað eftir hækkun fjárveitinga til ýmissa málaflokka, svo sem til vegaframkvæmda, almannatrygginga og til fjárfestinga og reksturs í heilbrigðiskerfinu. Þróun heildarafkomu sýnir að ríkisstjórninni hefur ekki gengið sem skyldi að hafa stjórn á ríkisfjármálum þrátt fyrir stöðugan hagvöxt allan tímann sem hún hefur verið við völd. Í frumvarpinu koma fram útgjaldatillögur sem ekki geta talist ófyrirséðar. Nokkur dæmi um það eru: Embætti forseta Íslands þar sem óskað er eftir samtals 10 millj. kr., tveimur minni háttar tilefnum sem talin eru vega um 5 millj. kr. hvort um sig. Lagt er til að Húsameistari ríkisins fái 15 millj. kr. Ríkislögmaður fær 10 millj. kr. vegna verkefnis sem er flutt frá innanríkisráðuneytinu án þess að samsvarandi lækkun fjárveitinga komi fram í ráðuneytinu. Lagt er til að 9,6 millj. kr. fari til verkefnis um kennslu í forritun í grunnskólum og 50 millj. kr. framlag til verkefnis á sviði máltækni fyrir íslenska tungu. Óskað er eftir 3 millj. kr. framlagi til utanríkisráðuneytisins vegna þjónustu við fyrrverandi forseta Íslands. Sótt er um 10 millj. kr. til að styðja verkstjórn innanríkisráðuneytisins vegna útlendingamála og samtals 98 millj. kr. til löggæslu á hálendinu vegna aukins ferðamannastraums og 27,5 millj. kr. til starfsemi fjármálaráðs. Loks er einnig óskað eftir viðbótarheimildum hjá Umhverfisstofnun og Vatnajökulsþjóðgarði vegna aukins fjölda ferðamanna. Framangreind mál eru mörg hver brýn og mikilvæg en minni hlutinn bendir á að þau ættu ýmist að rúmast innan ramma fjárheimilda, t.d. vegna forseta Íslands, utanríkisráðuneytisins og máltækni, eða hefðu með réttu átt að vera áætluð í fjárlögum ársins eins og framlög vegna ferðamannastraums sem var algjörlega fyrirséður og undarlegt að skuli koma hér fjárveitingar, beiðnir og tillögur til málaflokks sem algjörlega var fyrirséð að var undirfjármagnaður. Minni hlutinn telur ýmsum spurningum ósvarað varðandi framlag til Umhverfisstofnunar vegna vinnu við gerð fyrstu vatnaáætlunar Íslands í samræmi við lög nr. 36/2011, um stjórn vatnamála. Fram kemur í greinargerð að reiknað var með að gjaldtaka á atvinnurekstur sem nýtir vatnsauðlindina gæti staðið undir stærstum hluta af framkvæmd vatnatilskipunarinnar hér á landi en það hefur ekki gengið eftir og hefur kostnaður við framkvæmd laganna verið fjármagnaður úr ríkissjóði. Fjölmargir umsagnaraðilar um frumvarp um stjórn vatnamála, sem lagt var fram á Alþingi í janúar 2015, hafa lagst gegn því og telur t.d. Samband íslenskra sveitarfélaga með öllu ótækt að stjórnsýsluverkefni Umhverfisstofnunar verði fjármögnuð af sveitarfélögum og að ráðuneytið misskilji vatnatilskipunina að þessu leyti. Ljóst má vera að stjórnvöld hafa ekki ráðið við verkefnið og er því ekki unnið í samræmi við markmið sem sett voru þegar tilskipunin var innleidd. Herra forseti. Í nefndaráliti minni hlutans er kafli sem fjallar um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og þau framlög sem gert var ráð fyrir í þessum fjáraukalögum til þeirra mála, en ég mun sleppa því að fara yfir það í þessari ræðu þar sem meiri hlutinn hefur boðað breytingar á fjárveitingu vegna Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Við förum þá í umræðu um það í 3. umr. fyrir afgreiðslu frumvarpsins. Flestallar breytingartillögur meiri hluta nefndarinnar voru kynntar nefndinni á sama fundi og málið var tekið út. Þess háttar verklag er engan veginn til fyrirmyndar og tími til kominn að ný vinnubrögð séu viðhöfð við ákvörðun fjárveitinga. Meðal tillagnanna eru 38 millj. kr. sem ætlaðar eru til að efla ferðaþjónustuna með ýmsu móti. Tillagan fellur ekki að hlutverki fjáraukalaga, hvorki eldri fjárreiðulögum né nýlegum lögum um opinber fjármál, þar sem hvorki er um að ræða óvænt né ófyrirséð útgjöld. Varðandi 66 millj. kr. framlag til tækjakaupa við nýtt verkmenntahús Fjölbrautaskóla Suðurlands á Selfossi virðist sem í fjárlagagerðinni fyrir árið 2016 hafi algerlega gleymst að áætla fyrir tækjakaupum og átelur minni hlutinn þau vinnubrögð. Byggingin er fjármögnuð en engin tæki. Ekki verður hægt að kenna verknámsáfangana í verkmenntahúsinu nema þessi fjárveiting komi til. Minni hlutinn telur að bætur almannatrygginga eigi að fylgja a.m.k. hækkun lágmarkslauna. Telja verður að 69. gr. laga um almannatryggingar hafi verið sett til að verja þá hópa fyrir kjaraskerðingu sem fá greiddan lífeyri, en ekki til að halda þeim á allra lægstu laununum. Nú, þegar lágmarkslaun hækka hlutfallslega meira en önnur laun í landinu, er sanngirniskrafa að bætur almannatrygginga fylgi þeirri þróun. Við fjárlagagerðina fyrir yfirstandandi ár lagði minni hlutinn til að aldraðir og öryrkjar fengju kjör sín bætt afturvirkt frá 1. maí 2016, líkt og kjarasamningar á almennum markaði gera ráð fyrir. Fordæmi er fyrir því í kjarasamningum frá árinu 2011, en þá kom hækkunin um mitt árið en ekki beðið með hana til áramóta eins og nú er gert. Lægstu laun tóku hækkunum 1. maí sl. og kjör aldraðra og öryrkja eiga einnig að taka mið af þeirri hækkun og gera þarf ráð fyrir henni í fjáraukalögum. Minni hlutinn leggur fram breytingartillögu í þá veru. Herra forseti. Undir þetta nefndarálit minni hlutans skrifa ásamt þeirri sem hér stendur hv. þingmenn Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Brynhildur Pétursdóttir.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2016. Eins og framsögumaður minnihlutaálitsins fór ágætlega yfir þá eru hér nokkur atriði sem við höfum gert athugasemdir við og ekki bara núna heldur þau ár sem þessi ríkisstjórn hefur lagt fram fjáraukalög. Þetta er vissulega ekki bara til komið hjá þessari ríkisstjórn, þetta hefur verið lapsus í fjárlagagerð í áratugi. Einhvern veginn áttum við von á því að þegar nýju fjárreiðulögin tækju gildi mundi þetta breytast, en nú er fyrirséð að annað fjáraukalagafrumvarp verður lagt fram af því að í því sem hér er lagt fram er ekki gert ráð fyrir, eins og var rakið, endurmati á tekjum eða neinu slíku. Þetta er bara miðað við þær ákvarðanir sem ríkisstjórnin hefur þegar tekið, það sem hér er lagt til. Við þurfum að fara vel ofan í það í stjórnkerfinu, og það er áhyggjuefni, að okkur skuli enn sem komið er ekki hafa tekist að ná utan um viðamikla málaflokka eins og S-merktu lyfin eða sjúkratryggingar og velferðarráðuneytið virðast einhvern veginn aldrei geta áætlað þá þannig að þeir standist fjárlög. Það er eitthvað sem þarf að fara yfir og gera betur í. Annars erum við í raun alltaf að velta sama boltanum á undan okkur og þá nær tilgangur nýju laganna ekki fram að ganga. Ég tel að þetta sé eitthvað sem við þurfum að gera. Nú er sótt um 427 millj. kr. vegna S-merktu lyfjanna. Við vissum það auðvitað og ræddum það mjög ítrekað við fjárlagagerðina að uppsöfnuð þörf væri í kerfinu og að mjög lengi hefðu ekki verið tekin inn ný lyf sem neinu næmi. Það var alveg ljóst að við þyrftum að gera miklu betur en gert hefði verið. Það er því fyrir það fyrsta ekki hægt að segja að þetta sé ófyrirséð og svo virðist áætlunargerðin alltaf vera mjög broguð. Í áliti okkar í minni hlutanum er það rakið að við sjáum það strax í upphafi fjárlagagerðarinnar að ekki er gert ráð fyrir eðlilegum raunvexti í þessum málaflokkum. Það eru nokkuð margir fjárlagaliðir sem eru töluvert umfram fjárheimildir og samt sem áður er ekki gerð tillaga um það í þessum fjárauka, enda lagði ráðuneytið það upp, eins og ég sagði hér áðan, að að öllum líkindum kæmi annað fjáraukalagafrumvarp eftir að ný ríkisstjórn tæki við. Við erum með stórar stofnanir eins og títtnefndan Landspítala, við erum með sjúkraflutninga og ákveðnar heilbrigðisstofnanir og löggæslu- og sýslumannsembætti sem hafa átt við erfiðleika að etja. Svo eru það auðvitað skólarnir okkar, hvort sem það eru háskólarnir eða framhaldsskólarnir. Sumir ná kannski að halda sig innan marka en það er klárt mál að aðrir geta það ekki. Við höfum tekið framhaldsskólana hér til umfjöllunar, m.a. Verkmenntaskólann á Akureyri, og mun fleiri eiga við mikinn fjárhagsvanda að etja og ekki virðist sjá fyrir endann á því. Mjög margir kvarta undan því að launauppbæturnar nægja ekki fyrir þeim kjarasamningum sem ríkið er að gera við stofnanir sínar. Það er auðvitað bagalegt og kemur til með að skila þessum stofnunum í halla. Það er alltaf gert ráð fyrir einhvers konar aðhaldi hjá hverri stofnun, innbyggðum niðurskurði, uppsögnum fólks og öðru slíku og það bætist ofan á þetta, að ekki sé bætt fyrir launahækkanirnar. Þetta á ekki bara við um skóla heldur allar opinberar stofnanir sem virðast meira og minna koma þannig út, ekki allar en mjög margar, heilbrigðisstofnanir sérstaklega þar sem vaktavinna er og mismikið álag, löggæslan og sýslumenn, og hafa látið í sér heyra hvað þetta varðar. Þetta virðist ekki hafa gengið nægjanlega vel eftir. Varðandi afkomuna þá er staða ríkissjóðs vissulega ágæt en eins og ég hef oft rætt í ræðustól Alþingis er hún kannski mun betri vegna þeirra einskiptisframlaga sem ríkissjóður hefur fengið, hvort sem það eru stöðugleikaframlög eða bankaskattur eða annað slíkt sem hefur komið inn, auk þess sem olíuverð, krónan og margt annað hefur spilað með okkur fram til þessa. Það er fyrst og fremst það sem skýrir góða stöðu ríkissjóðs þó að vissulega séu veltuskattar líka að aukast. Með auknum ferðamannastraumi gerist það. Það breytir því ekki að undirliggjandi tekjustofnar ríkisins hafa markvisst verið veiktir á kjörtímabilinu og það er alveg ljóst að þegar stöðugleikaframlögin þrýtur þá erum við kannski ekki með mjög burðugan undirrekstur hjá ríkinu. Þrátt fyrir að hagvöxtur hafi verið hér allan þann tíma sem ríkisstjórnin hefur verið við völd, raunar samfellt upp á við frá 2010, hefur þróun heildarafkomunnar ekki orðið eins og hún hefði kannski átt að vera. Varðandi nokkra liði sem hér hefur verið farið yfir þá eru nokkrar stofnanir sem að okkar mati - þótt ekki sé um stórkostlegar fjárhæðir að ræða þá skiptir allt máli, stofnanir velta auðvitað mismiklum fjármunum - eiga að geta farið í smávægilega hluti án þess að þurfa að fá aukafjárveitingar. Það ætti að vera hægt að hagræða innan rammans. Nú hlýtur að reyna á það á næsta fjárlagaári, þegar við förum að ákveða rammana fyrir alla málaflokka, að hreyfa þurfi til fjármuni á milli málaflokka en ekki kannski á milli fjárlagaliða hjá ráðuneytunum gagnvart tilteknum stofnunum. Hér er talað um embætti forseta Íslands sem óskar eftir 10 millj. kr., m.a. vegna heimasíðugerðar. Maður hefði nú haldið að það gæti beðið, það skipti ekki sköpum hvort slík síða yrði komin í gagnið um áramótin eða hvort hún færi í loftið eftir áramótin. Hugsanlega hefði líka verið hægt að hagræða innan málaflokksins. Hér eru líka málefni sem eru góðra gjalda verð og við tökum einmitt fram að við höfum ekkert við verkefnin sem slík að athuga, alls ekki. Mörg eru þau brýn og skipta miklu máli, t.d. þessar tæpu 10 millj. kr. sem fara í kennslu í forritun í grunnskólum og 50 millj. kr. framlag til verkefnis á sviði máltækni fyrir íslenska tungu. Þetta eru svo sannarlega mikilvæg mál en maður veltir því auðvitað fyrir sér hvort málin séu svo brýn að þau megi ekki bíða nýrra fjárlaga. Hér er hins vegar annað mál sem er brýnt og getur ekki beðið nýrra fjárlaga, ég get alveg tekið undir það, útlendingamálin þar sem verið er að styrkja starfið þannig að hægt sé að veita flýtimeðferð svo að ferlið gangi hraðar fyrir sig gagnvart öllum sem að málinu koma, þeim sem koma hingað til lands sem og auðvitað stofnanakerfinu. Hér er líka verið að setja aðeins í löggæsluna, m.a. vegna aukins ferðamannastraums sem lá líka alveg fyrir. Ég hef mikið talað um að löggæslan sé vanfjármögnuð. Það er mikið um það að lögreglumenn séu einir í stórum umdæmum. Nú á dögunum hafa verið að berast ályktanir um álag og menn hafa lýst yfir áhyggjum af flótta úr stéttinni og öðru slíku. Þetta lá fyrir í upphafi árs. Þetta lá líka fyrir í upphafi síðasta árs. Þetta er ekkert óvænt, þetta er eitthvað sem hefði átt að vera búið að bregðast við fyrir lifandis löngu með miklu ákveðnari hætti og ekki síst í ljósi þess að ferðamannastraumurinn er svo þungur og innviðirnir í samgöngum hafa því miður verið látnir drabbast allt of mikið niður, það veldur því að slys verða fleiri og hafa orðið fleiri. Ekki er nóg með að þungaflutningarnir séu allir á vegum heldur hefur rútum líka fjölgað og svo túristar á ferð á bílum sem kunna misvel að keyra vegina okkar eins og þeir eru þar sem ekki er alltaf um beina og breiða leið að ræða. Ég gerði að umtalsefni við 1. umr. þessa máls Umhverfisstofnun og það sem snýr að fyrstu vatnaáætlun landsins og stjórn vatnamála. Alltaf var gert ráð fyrir gjaldtöku af atvinnurekstri sem nýtir vatnsauðlindina og hún átti að mestu leyti að standa undir framkvæmd vatnatilskipunarinnar og átti að taka gildi árið 2013. Það hefur aldrei náð fram að ganga og ríkissjóður hefur fjármagnað þetta fram til þessa. Ekki hefur verið gerð tilraun til að finna út úr því hvort hægt er að mætast á miðri leið varðandi þessa gjaldtöku, þ.e. að hluti komi úr ríkissjóði og hluti frá þeim sem nýta þessa auðlind okkar. Ég tel að það eigi að vera þannig að þessu sé að einhverju leyti skipt á milli. Það sýnir sig að stjórnvöld hafa ekki ráðið við málið eða þau eru bara ekki tilbúin til þess að láta atvinnulífið greiða, það er eiginlega sú niðurstaða sem ég kemst að. Við gagnrýndum töluvert þessar breytingartillögur. Eins og ég sagði í andsvari áðan við framsögumann meirihlutaálitsins þá er ekki eðlilegt að koma inn með breytingartillögur af þessum toga, ég tala nú ekki um þegar lífeyrissjóðsmálið var hér inni líka þó að það sé tekið til hliðar núna, að leggja þær fram og geta ekki einu sinni svarað spurningum um það sem þar er undir, t.d. um það sem ég nefndi áðan, Þekkingarsetur ferðaþjónustunnar, hvort þetta er stofnun sem kemur til með að þurfa að fá árlegt framlag úr ríkissjóði og þá hversu mikið. Ég veit að ætlunin er að Stjórnstöð ferðamála geri samning við Fræðslumiðstöð atvinnulífsins fyrir hönd stjórnvalda. Ég lít svo á að þetta sé þá fastur póstur. Nú ætla ég ekkert að segja að þetta sé ekki besta leiðin til að fara, ég ætla ekki að hafa skoðun á því fyrr en ég er búin að kynna mér málið til hlítar. Ég er alveg sammála því og sannfærð um það að við þurfum að auka færni og menntun þeirrar stéttar sem er í ferðaþjónustu enn meira en gert hefur verið. Við erum auðvitað að taka inn mikið af ófaglærðu fólki til að reyna að sinna þessari þjónustu. Það hefur líka leitt af sér að lág laun eru í ferðaþjónustunni og ef eitthvað er hægt að gera til að bæta hvort tveggja, þ.e. að fólk verði betra í því sem það er að gera um leið og launin hækki, það finnst mér að þau þurfi að gera, þá er ég alveg tilbúin til að skoða hvort þessi leið er betur fær en önnur. Mér finnst það samt skipta máli að við höfum það sem heitir að mennta fólk í þessum geira og maður spyr sig náttúrlega hvort skynsamlegt sé að dreifa kröftum. Eigum við þá að leggja niður þetta nám annars staðar eða eigum við að hafa það víðar og erum við þá að samræma þarfirnar í þá átt sem ferðaþjónustan kallar eftir, ef við erum með þetta inni í framhaldsskólakerfinu annars vegar og hins vegar á vegum Fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins? Þetta eru spurningar sem maður þarf að fá svör við og ekki síður hvað er áætlað að þetta kosti árlega. Mér finnst það skipta máli. Að lokum ætla ég að nefna það sem álit okkar endar á varðandi bætur almannatrygginga. Við í minni hlutanum höfum ítrekað lagt á það áherslu að þær eigi a.m.k. að fylgja hækkun lágmarkslauna. Við ítrekum það hér að við teljum að 69. gr. laga um almannatryggingar hafi verið sett til þess að verja hópa gegn kjaraskerðingu, þ.e. þá sem fá greiddan lífeyri, það sé beinlínis til þess fallið að setja þetta fólk í fátæktargildru að halda því á lægstu laununum. Nú sjáum við að lágmarkslaun hækka hlutfallslega meira en önnur laun í landinu, sem betur fer, og þá er ekki eðlileg að einn hópur eða í raun tveir, öryrkjar og aldraðir fá lífeyri vegna stöðu sinnar, sitji eftir. Við ítrekum að við teljum að hækkunin hefði átt að vera afturvirk frá 1. maí 2016 eins og kjarasamningarnir gerðu ráð fyrir og það eru fordæmi fyrir því með kjarasamningunum sem gerðir voru árið 2011. Þá kom hækkun um mitt ár, það var ekki beðið með hana til áramóta eins og verið er að gera núna. Við hefðum viljað sjá það tekið fyrir í fjáraukalögum og við leggjum fram breytingartillögu í þá átt. Hún verður væntanlega rædd eins og aðrar breytingar hér sem ríkisstjórnin leggur til, sem og væntanlega það mál sem ég hef ítrekað viðrað varðandi Þekkingarsetrið.