Á fundi velferðarnefndar í gær, þann 12. september 2019, var Helga Vala Helgadóttir kjörin formaður nefndarinnar.
Samkomulag er um það milli forseta og þingflokksformanna að þingfundur geti staðið lengur en til kl. 20, þ.e. þar til síðari hluta umræðu um fjárlög 2020 er lokið. Augljóst er að það verður ekki fyrir kl. 20 í kvöld. Ráðherrar gera nú grein fyrir sínum málaflokkum og taka þátt í umræðum um þá. Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar. Ráðherrar hafa fimm mínútur til framsögu. Svo getur einn þingmaður frá hverjum þingflokki beint fyrirspurn til ráðherra og hefur til þess tvær mínútur tvisvar sinnum. Þó geta þingflokkar ákveðið að tveir þingmenn tali frá flokki og fái þá aðeins tvær mínútur hvor. Andsvör verða ekki leyfð. Röð ráðherranna verður eftirfarandi: Forsætisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, dómsmálaráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, utanríkisráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, félags- og barnamálaráðherra og að síðustu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Við lok umræðunnar hefur fjármála- og efnahagsráðherra allt að tíu mínútur til að ljúka umræðunni og verður þá réttur til andsvara rýmkaður svo að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka geti veitt andsvör við ræðu ráðherra. Forseti vill einnig beina þeim eindregnu tilmælum til hv. þingmanna og hæstv. ráðherra að þeir virði tímamörk. Það er langur dagur fram undan og forseti mun því ekki sýna mikið umburðarlyndi ef menn fara fram yfir umsaminn ræðutíma.
Herra forseti. Ég ætla ekki að nýta mitt innlegg í upphafi þessarar umræðu til að fjalla sérstaklega um málaflokka forsætisráðuneytisins en ég mun að sjálfsögðu bregðast við öllum þeim spurningum sem fram kunna að koma hjá hv. þingmönnum um þá málaflokka. Það eru almennt litlar breytingar á útgjaldaliðum forsætisráðuneytis nema hvað varðar viðbyggingu við Stjórnarráðið sem kann að koma upp í umræðunni, ef ég þekki hv. þingmenn rétt. Ég vil hins vegar nýta tíma minn hér til að ræða almennt um stóru línurnar í fjárlagafrumvarpinu. Að sjálfsögðu byggist það á fjármálaáætluninni sem var samþykkt í vor fyrir árin 2020–2024 og endurskoðaðri fjármálastefnu þar sem mitt mat og ríkisstjórnarinnar er að við séum að bregðast skynsamlega við þeim áskorunum sem íslenskt efnahagslíf stendur frammi fyrir. Hér hafa hv. þingmenn í umræðum gærdagsins rætt töluvert um forsendur frumvarpsins, þ.e. á hvaða forsendum var byggt. Þetta frumvarp byggir á spá Hagstofunnar frá því í maí sem eru þau gögn sem við byggjum á, er sá grundvöllur sem við byggjum alla okkar áætlanagerð á. Ég get ekki tekið undir það að þetta frumvarp sé byggt á of bjartsýnum forsendum. Við byggjum einfaldlega á þeim faglegu gögnum sem við höfum sem ég tel mun sterkari grundvöll en tilfinningar einstakra þingmanna, með fullri virðingu fyrir þeim öllum. Staða efnahagsmála á Íslandi er sterk og ég tel að ef við skoðum hagstjórn síðustu áratuga þá höfum við verið að ná fram verulegum úrbótum í ólíkum ríkisstjórnum þegar kemur að því að styrkja stoðir ríkisfjármála, peningastefnu og vinnumarkaðar. Við höfum tekið upp ný lög um opinber fjármál. Við höfum búið í haginn með því að skila verulegum afgangi sem nýtist okkur vel þegar við stöndum frammi fyrir áskorunum eins og þeim sem við stöndum frammi fyrir nú. Við höfum séð hvernig peningastefnan og vinnumarkaðurinn spila saman í kjölfar lífskjarasamninga í vor. Í kjölfar þeirra áfalla sem urðu hér, annars vegar loðnubrestur og hins vegar í flugrekstri, hefur Seðlabankinn lækkað stýrivexti sína um heilt prósentustig á tiltölulega skömmum tíma þannig að vextir hafa aldrei verið lægri, meginvextir Seðlabankans. Það er gríðarstórt hagsmunamál almennings í landinu en sýnir líka að hagstjórnin er að skila árangri og ég held að það sé lykilatriði. Lífskjarasamningarnir byggja á nýjum forsendum í kjarasamningagerð sem ég tel sömuleiðis að muni reynast farsælar þar sem launafólki er tryggð hlutdeild í hagvexti. Þetta er ný nálgun og við eigum að sjálfsögðu eftir að sjá hvernig hún mun reynast en þar ríður auðvitað á að allir þeir sem gáfu yfirlýsingar í kringum þá samninga, hvort sem er atvinnurekendur eða stjórnvöld, standi undir þeim væntingum sem til þeirra eru gerðar. Við munum eiga reglubundna fundi með fulltrúum vinnumarkaðarins um það hvernig framgangur mála er þegar kemur að þeim 45 aðgerðum sem ríkisstjórnin kynnti í tengslum við lífskjarasamninga. Þá vil ég sömuleiðis nefna að við leggjum áherslu á það, ríkisstjórnin, að auka opinbera fjárfestingu til að vinna gegn slaka í hagkerfinu. Framlög til opinberrar fjárfestingar í fjárlagafrumvarpinu fyrir næsta ár eru um 80 milljarðar kr. og þau hafa aukist að raungildi um 27 milljarða kr. á ársgrundvelli frá árinu 2017. Þetta er rétti tíminn til að ráðast í opinbera fjárfestingu þegar kemur að hagstjórninni en ekki síður vegna þess að við erum með verulega uppsafnaða þörf þegar kemur að fjárfestingum hins opinbera. Nægir þar að nefna samgöngumálin, sem þingmenn hafa rætt, en líka mikilvæga innviði á borð við nýjan Landspítala. Ég vil á síðustu mínútunni nefna þær umbætur í félagsmálum sem tengjast sérstaklega lífskjaramálum, þ.e. lengingu fæðingarorlofs, hækkun barnabóta og skerðingarmarka barnabóta og auðvitað skattkerfisbreytingarnar sem eru líka risastórt lífskjaramál þar sem við erum að innleiða þriggja þrepa skattkerfi til að tryggja aukið réttlæti í skattkerfinu þannig að þrepamörkin fylgi sambærilegum mælikvörðum framleiðni og verðbólgu. Þetta er nýjung og þetta skiptir verulegu máli ef við viljum tryggja tekjujöfnunarhlutverk skattkerfisins. Tryggingagjaldið lækkar sömuleiðis, sem er einmitt mjög mikilvæg aðgerð inn í þær aðstæður sem við búum við í efnahagsmálum þar sem við erum að skapa fyrirtækjunum aukið svigrúm til að bregðast við kólnun í hagkerfi og gagnast best litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Ég hef kannski ekki mikið meiri tíma til að ræða þessi mál en ég vil hins vegar segja að heilt yfir tel ég að þetta fjárlagafrumvarp beri vott um skynsemi í efnahagsstjórn, jafnvægi milli lykilþátta peningastefnu, ríkisfjármála og vinnumarkaðsmála en feli um leið í sér skýrar aðgerðir til að tryggja bæði efnahagslegan og félagslegan stöðugleika til lengri tíma. Ég ítreka að ég tel að íslenska hagkerfið sé mjög vel í stakk búið til að takast á við þær áskoranir sem við okkur blasa.
Herra forseti. Útgjöld ríkisins hafa aukist gríðarlega á undanförnum árum, ekki hvað síst í tíð þessarar ríkisstjórnar, eins og meira að segja hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar benti á í Morgunblaðinu fyrir fáeinum dögum. Hvergi sést þessi útgjaldaaukning betur en einmitt í forsætisráðuneytinu sjálfu. Þessi ríkisstjórn fór af stað með fjárlög þar sem lögð var til helmingsaukning á framlögum til forsætisráðuneytisins og nú eru lögð til tæp 40% í aukningu milli ára til eins ráðuneytis, til forsætisráðuneytisins. Hæstv. forsætisráðherra er að undirbúa að byggja nýjan steinsteypukassa fyrir aftan Stjórnarráðið og mun eflaust telja að það afsaki þessa útgjaldaaukningu að einhverju leyti en útgjaldaaukning á sér að sjálfsögðu alltaf einhverjar skýringar í öllum ráðuneytum. Það sem stendur eftir er að ekkert ráðuneyti eykur útgjöld sín eins mikið og forsætisráðuneytið. Það gerir það m.a. með fordæmalausri fjölgun starfsmanna. Nýverið barst svar frá hæstv. forsætisráðherra um fjölgun starfsmanna ráðuneytisins sem sýndi fram á nærri þriðjungsfjölgun starfsmanna á örfáum árum. Ég hygg að ekki séu önnur dæmi um eins mikla fjölgun og eins hraða fjölgun í þessu ráðuneyti eða öðrum, a.m.k. ekki í seinni tíð. Til viðbótar við alla þessa fjölgun hefur núverandi ríkisstjórn slegið öll met í ráðningu pólitískra aðstoðarmanna og er raunar löngu komin upp í þak hvað það varðar, búin að nýta allar þær heimildir sem hún getur hugsanlega fundið til að fjölga aðstoðarmönnum. Enda snýst þessi ríkisstjórn fyrst og fremst um kerfið og sjálfa sig.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir athugasemdina. Þó að ég viti að hv. þingmaður aðhyllist rökræna skynsemishyggju, eins og ég hygg að hann hafi kallað sína eigin stjórnmálaskoðun, náði ég ekki alveg röklegu samhengi við síðustu setningu hv. þingmanns um að ríkisstjórnin snerist um sjálfa sig og kerfið. Það er rétt að mikil útgjaldaaukning hefur verið framkvæmd og boðuð í tíð þessarar ríkisstjórnar vegna þess að þörfin var uppsöfnuð. Eða er hv. þingmaður að gera athugasemdir við þau auknu framlög sem við sjáum renna í samgöngur, heilbrigðismál, menntamál og rannsóknir? Allt eru það gríðarlega mikilvægir málaflokkar sem svo sannarlega þurfti að byggja upp. Ég hefði talið, miðað við málflutning hv. þingmanns fyrir síðustu kosningar, að hann væri sammála um þörfina á aukinni fjárfestingu og auknum framlögum til þessara málaflokka. Hv. þingmaður þekkir vel forsætisráðuneytið enda gegndi hann embætti forsætisráðherra fyrr á tíð. Þá voru laun aðstoðarmanna stundum greidd á lið í fjáraukalögum í staðinn fyrir að koma bara hreint fram í upphafi og setja kostnaðinn fram á fjárlögum þar sem gert er ráð fyrir því að ráða megi fimm aðstoðarmenn, tvo aðstoðarmenn fyrir forsætisráðherra og þrjá fyrir ríkisstjórnina alla. Þetta hefur verið í lögum frá árinu 2013. Ég skammast mín ekki fyrir að setja þessa tölu fram í fjárlagafrumvarpi hvers árs með opnum og gagnsæjum hætti í staðinn fyrir að vera að færa til útgjöld vegna slíkra ráðninga í fjáraukalagafrumvarpi sem mér finnst enginn bragur á. Ég vissi að hv. þingmaður myndi ræða viðbyggingu við Stjórnarráðið. Alþingi samþykkti á sínum tíma, gott ef ekki í tíð hv. þingmanns sem hæstv. forsætisráðherra, að ráðast skyldi í slíka viðbyggingu við Stjórnarráðið og var það hluti af aðgerðum stjórnvalda vegna 100 ára afmælis fullveldisins. Við hv. þingmaður samþykktum bæði þessa tillögu og í kjölfarið var einfaldlega gert eins og gert er þegar nýjar byggingar eru byggðar, farið var í hönnunarsamkeppni um slíka byggingu. Ég er raunar sannfærð um að það [[Forseti hringir.]]verði til hagræðis fyrir forsætisráðuneytið að vera á einum stað til framtíðar. En við getum öll haft okkar skoðun á útliti þessarar byggingar.
Herra forseti. Hinn mikli fjöldi pólitískra aðstoðarmanna ríkisstjórnarinnar lendir náttúrlega ekki allur á reikningi forsætisráðuneytisins heldur deilist á ráðuneytin og hvort sem þetta er allt saman gefið upp hér strax í fjárlögum eða von á meiru síðar breytir það ekki því að aldrei hafa jafn margir pólitískir aðstoðarmenn verið ráðnir til starfa fyrir ríkisstjórn. Hún hefur kosið að fullnýta þær heimildir sem áttu að vera, ef ég skildi rétt þegar frumvarpið var lagt fram á sínum tíma, til vara og haldið fram að yrðu varla fullnýttar. En það gerir þessi ríkisstjórn mjög fljótt. Varðandi fjölgun starfsmanna forsætisráðuneytisins hefur verið bent á, til viðbótar við almenna yfirlýsingu sem fylgdi í svari hæstv. forsætisráðherra, að ráðuneytið hafi tekið jafnréttismálin til sín. En ráðuneytið var með jafnréttismálin nema um skamma hríð í kringum 2017 svo að það eitt og sér hefði ekki átt að kalla á þessa miklu fjölgun. Raunar hefur ráðuneytið gefið eftir ákveðna málaflokka sem það hafði áður. Þess vegna stingur mjög í stúf að sjá hversu gríðarlega miklu er aukið við framlög til forsætisráðuneytisins og virðist það gefa tóninn fyrir útgjaldaaukningunni almennt. Hæstv. forsætisráðherra nefnir uppsafnaða þörf. Jú, vissulega var uppsöfnuð þörf til staðar víða og sums staðar þurfti að bæta við. En þurfti að bæta svona miklu við í ráðuneyti hæstv. forsætisráðherra? Hefði ekki verið skynsamlegra að nýta þetta fjármagn annars staðar og uppfylla uppsafnaða þörf á öðrum sviðum, hvort sem væri í heilbrigðismálum, samgöngumálum eða annars staðar? Forsætisráðuneytið er einfaldlega að leggja línuna með þennan gríðarlega vöxt báknsins, kerfisins, sem við horfum upp á í tíð þessarar ríkisstjórnar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Fyrst aðeins um uppsafnaða þörf. Í opinberri fjárfestingu var svo sannarlega uppsöfnuð þörf því að hún hafði verið í sögulegu lágmarki í mörg ár áður en núverandi ríkisstjórn tók til starfa. Mér finnst kúnstugt ef hv. þingmenn kannast ekki við þær kröfur sem hafa verið uppi hjá almenningi í þessu landi um að efnahagsbatinn skilaði sér betur til almennings. Mér finnst ekki trúverðugur málflutningur hjá hv. þingmanni að ræða um þessi mál í því samhengi að verið sé að stækka báknið. Jafnréttismálin voru ekki hjá forsætisráðuneytinu heldur í samstarfi forsætisráðuneytis og félagsmálaráðuneytis og þeir starfsmenn sem nú hafa flust yfir til forsætisráðuneytis voru áður hjá félagsmálaráðuneyti. Ég man ekki hvort þeir voru fimm eða sex talsins og þar af tveir með tímabundna ráðningu þannig að þeim mun fækka á þessu ári. Jafnréttismálin eru málaflokkur sem ég legg mikla áherslu á að lyfta og ég er viss um að hv. þingmaður er mér sammála um það því að þau eiga að vera gegnumgangandi í öllu starfi allra ráðherra. Þar skiptir máli að forsætisráðuneytið hafi ákveðnu miðlægu hlutverki að gegna. Ég hef lagt sérstaka áherslu á að styrkja formennsku forsætisráðherra í Vísinda- og tækniráði sem ég held að sé gríðarlega mikilvægt mál til framtíðar litið. Í forsætisráðuneytinu hefur skort á sérþekkingu og ég hef því lagt áherslu á að styrkja þá sérþekkingu sem og hvað varðar stefnumótunarhlutverk ráðuneytisins. En stóri pósturinn í útgjaldaaukningu forsætisráðuneytisins er auðvitað viðbyggingin sem ég veit að hv. þingmaður er lítt hrifinn af. Ég vil líka nefna að laun allra aðstoðarmanna eru gjaldfærð á forsætisráðuneytið, ekki bara aðstoðarmanna forsætisráðherra heldur allra aðstoðarmanna, svo að staðreyndum sé haldið til haga. Þingsályktun um hana var samþykkt í október 2016 og með þessari viðbyggingu og þeim faglegu vinnubrögðum sem þar hefur verið lögð áhersla á fylgir forsætisráðuneytið fyrst og fremst eftir vilja Alþingis eins og það á að gera.
Herra forseti. Yfirferð hæstv. forsætisráðherra um áskoranir innan lands var ágæt. Mér fannst hún hins vegar sleppa því að ræða þær áskoranir sem bíða okkar alþjóðlega, eins og hún tók langan hluta ræðu sinnar í það fyrrnefnda og þar var ég oft sammála henni. Ég veit að hún trúir því innst inni að við þurfum að leggja lóð á vogarskálar alþjóðlegs samstarfs. Nýlega tók hún á móti varaforseta Bandaríkjanna og nýtti þá tækifærið til að halda á lofti grundvallargildum eins og mannúð og ég er ánægður með það. Á sama tíma er það mér óskiljanlegt hvernig forsætisráðherra getur setið með hendur í skauti og látið frá sér fjárlagafrumvarp sem sýnir að 300 millj. kr. eru færðar frá málaflokki þróunarsamvinnu, frá langfátækasta fólki heims, yfir í viðhald á hernaðarmannvirkjum. Mér finnst ógeðfellt að það skuli beinlínis standa í frumvarpinu að skapast hafi svigrúm vegna lækkaðrar þjóðarframleiðslu til að minnka það sem lítið var fyrir og færa yfir í varnaruppbyggingu. Þetta er ekkert ósvipað og að ef heimilistekjur lækka sé svigrúm til að minnka mat fyrir börnin til að endurnýja bílinn. Ég trúi ekki að ráðherra ætli að láta þingið redda ríkisstjórninni fyrir horn og breyta þessu. Mig langar að heyra viðhorf hennar, hvort ekki komi bara skipanir um það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurn sem varðar málefni þróunarsamvinnu. Hv. þingmaður segir að honum finnist ógeðfellt að miða við hlutfall af landsframleiðslu, [[Nei.]]þ.e. að sú tilfærsla sé ógeðfelld. Hv. þingmaður skýrir það. En í öllu falli er það svo, og kom mjög skýrt fram við afgreiðslu fjárlaganefndar hér í vor, að framlög til þróunarsamvinnu verða endurskoðuð við vinnslu þessa fjárlagafrumvarps til að við stöndum við þau markmið sem við höfum sett fram í þróunarsamvinnuáætluninni sem Alþingi samþykkti, að framlög til þróunarsamvinnu uppfylli það hlutfall af landsframleiðslu sem þar er gefið upp. Ég legg áherslu á að það verði gert. Hv. þingmaður spyr: Hvað ætlar forsætisráðherra að gera? Ég legg áherslu á að þeim vilja Alþingis sem birtist í nefndaráliti fjárlaganefndar og samþykkt þróunarsamvinnuáætlunar verði fylgt. Hann birtist líka í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem talað er um að þau framlög verði 0,33% - nú man ég ekki árið, mig minnir að það hafi verið lagt fram við lok kjörtímabils en þori þó ekki alveg að fara með það. Ég segi við hv. þingmann: Ég hefði kosið að þau mál gengju hraðar á undanförnum árum því að við vitum alveg að markmiðið, og ég veit að við hv. þingmaður erum sammála um það, er 0,7% af vergri landsframleiðslu. Þar náum við t.d. ekki að fylgja Dönum, svo að ég taki þá sem dæmi, sem hafa lagt mikla áherslu á að uppfylla þetta markmið, eða Bretum. Ég vek athygli á því að þau mál hafa ekki fylgt einhverjum hægri/vinstri pólitískum línum heldur hefur þetta verið áhersla hjá þeim þjóðum. Ég tel að við getum að sjálfsögðu gert betur. Við gerum betur í þeim áætlunum sem við erum með en ég er sammála hv. þingmanni, þetta er mál þar sem við getum gert enn betur.
Herra forseti. Ég átti ekki við að það væri ógeðfellt að miða við þjóðarframleiðslu. Ég átti við að það væri ógeðfellt að nýta ekki frekar aðstæður þegar þjóðarframleiðsla er að minnka til að láta þetta hlutfall hækka. Í staðinn er sagt að það sé svigrúm til þess að láta fé í vopn eða hernaðarmannvirki. Við erum mjög aftarlega á merinni. Framlag Svíþjóðar er 1,1%, Norðmanna 1% og Danmerkur 0,8%. Finnar sem eru slakastir af þessum löndum eru í 0,55%. Þetta gengur allt of hægt, herra forseti, og það er ótrúlega lítill metnaður falinn í þessu. Ég spyr: Af hverju þorði ríkisstjórnin sjálf ekki að forgangsraða og segja bara: Við ætlum að taka peninga héðan og láta í varnarmálin? Í staðinn er tekið af veikasta og fátækasta fólki heimsins sem verður fyrst og verst fyrir áhrifum loftslagsbreytinga sem ég veit að hæstv. forsætisráðherra hefur áhyggjur af.
Og ég.
Mér finnst ekki nein stórmennska í þessu og mér finnst eiginlega lítilmótlegt af ríkisstjórn að þora ekki eða vilja ekki sjálf gera þessa forgangsröðun skýra í staðinn fyrir að ýta henni með óljósu orðalagi yfir á þingið og segja: Viljið þið gjöra svo vel að redda þessu fyrir okkur? Og nota svo orðalagið að það myndist svigrúm til að taka af fólki og börnum sem deyja, fá ekki lyf og fá ekki mat til að sulla peningum upp á Keflavíkurflugvöll.
Herra forseti. Mér þykir hv. þingmaður allstóryrtur því að hann þekkir vel aðdraganda þessa máls. Það var þingið sem framkvæmdi þessa millifærslu í vor. Það var þingið og meiri hluti fjárlaganefndar sem lagði línurnar með að þingið skyldi gera þessa breytingu við útgáfu nýrrar hagspár sem kemur út á haustmánuðum. Fyrirmæli þingsins eru ekki loðin, þau eru ekki óljós eins og hv. þingmaður gefur til kynna, þau eru algjörlega skýr og þau fylgja samþykkt þingsins um alþjóðlega þróunarsamvinnuáætlun sem hv. þingmaður þekkir mætavel. Mér finnst hv. þingmaður fara vægast sagt loðið með staðreyndir málsins. Svo skulum við ræða hernaðaruppbyggingu á Keflavíkurflugvelli og hvernig sú ákvörðun var tekin. Hún byggir á samkomulagi frá árinu 2016 um aukið varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna sem var kynnt á sínum tíma fyrir utanríkismálanefnd Alþingis. Sömuleiðis byggir hún á samkomulagi frá árinu 2017 milli íslenskra og bandarískra stjórnvalda um þessa uppbyggingu. Hv. þingmaður þekkir þessa sögu mætavel og veit ósköp vel að þarna eru ekki nýjar ákvarðanir á ferðinni sem er verið að standa við heldur ákvarðanir frá árunum 2016 og 2017. Vilji Alþingi taka umræðu um hernaðaruppbyggingu á Keflavíkurflugvelli og aðkomu okkar að henni, sérstaklega þar sem Alþingi hefur samþykkt skýra þjóðaröryggisstefnu þar sem varnarsamningurinn og aðildin að Atlantshafsbandalaginu er undirstöðuþáttur sem allir flokkar á Alþingi nema raunar minn flokkur hafa staðið á bak við, höfum við sagt skýrt að við fylgjum þjóðaröryggisstefnu sem er grundvölluð á lýðræðislegum meirihlutavilja Alþingis. Við skulum þá bara taka umræðu um það á vettvangi Alþingis og ég held raunar að okkur væri hollt að fara í þá umræðu inni í þingsal þar sem við getum farið nákvæmlega yfir afstöðu okkar stjórnmálaflokka og hreyfinga í þeim málum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir yfirferðina. Hún nefndi í ræðu sinni hversu sterk staða ríkissjóðs væri, sem er sannarlega rétt, og ánægjulegt er að sjá hvernig það endurspeglast í nýbirtum ríkisreikningum. Það er líka ánægjulegt að sjá að líklega í fyrsta skipti í hagsögunni vinna opinber fjármál saman með peningastefnunni. Eins og líklega flest okkar hérna inni bind ég miklar vonir við nýsamþykkta lífskjarasamninga og mér fannst að einhverju leyti ótrúlegt en fyrst og fremst mjög gleðilegt að þar sameinuðust allir um mikilvægi þess að lækka skatta á launafólk. Að sjálfsögðu er útfærslan með þeim hætti að það kemur best út fyrir þá sem minnst hafa og mér finnst ótrúlega mikilvægt að við séum komin á þann stað að Samtök atvinnulífsins, verkalýðshreyfingin og stjórnvöld hafi sameinast um þennan mikilvæga þátt. Þá lækkaði líka tryggingagjaldið í þessu frumvarpi eins og stefnt hefur verið að og ég veit að atvinnulífið kallar eftir enn frekari lækkun á því. Mig langar að biðja forsætisráðherra að fara örlítið yfir helstu þættina í lífskjarasamningunum og hvernig þeir birtast okkur hér og þá er ég kannski fyrst og fremst að hugsa um hag hins almenna íbúa, umfram það sem skattalækkanir gefa. Ég held að fæðingarorlofið skipti þar stóru máli. Það spilar stórt hlutverk í einu af okkar mikilvægustu málum sem eru jafnréttismálin, og fyrir velsæld fjölskyldunnar. Mig langar líka að biðja forsætisráðherra að fara aðeins yfir það sem var mikið til umræðu í gær og hún kom reyndar örlítið inn á það í ræðu sinni, þ.e. á hverju við byggjum fjárlögin. Jú, við erum með spá frá Hagstofunni. Ég ætla ekki að gefa mér að einstaka þingmenn hafi meira til þess máls að leggja hvernig hagvöxtur verði hér og hvaða þróun við sjáum. En það breytir þó ekki þeirri staðreynd að auðvitað hefur það sem við gerum hér áhrif á hagspána þannig að þetta er alltaf einhver hringrás og kannski þurfum [[Forseti hringir.]]við að þróa enn frekar þau módel sem við vinnum með hvað það varðar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni athugasemdina. Ég tel að sú útfærsla sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur kynnt á skattbreytingum sé mjög jákvæð. Við töluðum um það í stjórnarsáttmála að við vildum sjá skattalækkanir á kjörtímabilinu. Ég tel að þessi útfærsla muni gagnast þeim best sem á þurfa að halda, þ.e. tekjulægstu hópunum, þeirra skattar lækka hlutfallslega meira. Við innleiðum aftur þrískipt skattkerfi, þrepaskipt skattkerfi, en stillum þrepamörkin þannig að þau fylgi annars vegar framleiðni og hins vegar verðbólgu. Þetta er nýlunda þar sem við vorum með kerfi þar sem efra þrepið fylgdi launavísitölu og hið neðra neysluvísitölu, sem gerði að verkum að myndin skekktist yfir árin, þeim tekjuhærri til hagsbóta. Þetta er eitt af því sem hefur verið mjög mikið rætt af hálfu forsvarsmanna verkalýðshreyfingarinnar og ég vonast til þess að það náist sátt um þessar breytingar sem svo sannarlega koma tekjulægri hópum til góða. Tryggingagjaldið nefndi líka hv. þingmaður, og ég ítrekaði það í minni ræðu, en um leið þurfum við að horfa á það í samhengi við áform um að lengja fæðingarorlof, sem er gamalt baráttumál. Ég tel að það skipti gríðarlegu máli þegar við skoðum stöðu ungs fólks, sem er nú það fólk sem eignast flest börnin á Íslandi, og skoðum t.d. þróun ráðstöfunartekna þess í gagnagrunni Tekjusögunnar. Þar kemur fram að þessi hópur hefur setið eftir þegar við skoðum þróun síðustu áratuga í ráðstöfunartekjum. Þetta er eitt af því sem skiptir máli þegar við erum að taka ákvarðanir. Lenging fæðingarorlofs og brúun umönnunarbilsins, þ.e. á milli fæðingarorlofs og leikskóla sem sveitarfélögin reka, er nefnd sem ein lykilaðgerðin í skýrslu um fátækt barna á Íslandi þegar rætt er um til hvaða aðgerða er hægt að grípa til að draga úr fátækt barna, sem er skýrt markmið. Við eigum að útrýma fátækt barna og lenging fæðingarorlofsins er stór liður í því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir hennar svör og tek undir mikilvægi þess að fæðingarorlof sé lengt. Það hefur verið baráttumál lengi og skiptir fjölskyldur á Íslandi gríðarlega miklu máli, ég tala nú ekki um þegar við horfum fram á þá þróun sem er að verða í dag, að fólk eignast færri og færri börn. Mig langar líka að koma að, og ég sé þess líka stað í fjárlagafrumvarpinu, mikilvægi þess að á sama tíma og við höfum núna verið að setja umtalsvert meiri fjármuni í okkar helstu innviði, bæði efnislega en líka félagslega, sé skilvirkni í ríkisrekstri. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Það þýðir ekki bara það, eins og hér var rætt í einhverri ræðu, að stækka kökuna, heldur hversu góð kakan er. Hver eru gæði þess sem við fáum út úr þessum mikilvægu kerfum okkar? Að því sögðu langar mig kannski að nefna það sem hæstv. forsætisráðherra kom inn á í stefnuræðu sinni en það er velsældarhagkerfið. Ég var þeirrar gæfu aðnjótandi að vera í starfshópi sem var skipaður til að fara yfir þessi mál og þrátt fyrir þá mikilvægu mælikvarða sem við horfum stöðugt á, sem eru landsframleiðsla og hagvöxtur - og ég geri ekkert lítið úr þeim mælikvörðum og hversu miklu máli þeir skipta en þeir segja okkur auðvitað ekki allt - er mikilvægt að horfa til fleiri þátta. Hæstv. forsætisráðherra kom aðeins inn á fjölskylduna og stöðu barna. Það var áhugavert t.d. að sjá í þeirri vinnu þegar við skoðuðum hvað það væri sem skipti fólk mestu máli að þar er heilbrigðiskerfið nr. eitt, tvö og þrjú. Það skiptir fólkið mestu máli fyrir sjálft sig og er það sem það telur skipta mestu máli fyrir samfélagið allt. Þá verð ég aftur að ítreka að við höfum sett umtalsvert meiri fjármuni í heilbrigðiskerfið okkar á síðustu árum. En því miður sjáum við ekki enn þá næga skilvirkni og það held ég að verði að vera okkar helsta mál á næstu misserum. En það væri ánægjulegt ef forsætisráðherra gæti farið frekar yfir sína sýn varðandi velsældarhagkerfið.
Herra forseti. Á mánudaginn verður haldin ráðstefna í samvinnu forsætisráðuneytis og fjármálaráðuneytis um velsældarmælikvarða. Skýrsla þess starfshóps sem hv. þingmaður vísaði hér til, hóps sem hefur unnið mjög gott starf þar sem hafa setið fulltrúar meiri hluta og minni hluta á Alþingi ásamt sérfræðingum, verður kynnt á mánudaginn og þar eru lagðir til grundvallar 39 mælikvarðar á velsæld og lífsgæði sem við getum nýtt okkur til stefnumótunar og nýtt í auknum mæli ef mín sýn verður að veruleika í þessu, t.d. við gerð fjármálaáætlunar og fjárlaga. Ég held að það skipti svo miklu máli að meta árangur af þeim fjármunum sem við setjum í mikilvæga málaflokka, t.d. árangur sem er auðvelt að mæla. Tökum dæmi af greiðsluþátttöku sjúklinga af því að hv. þingmaður nefnir heilbrigðismálin. Hópurinn lét kanna hvað fólki finnst mikilvægast. Mig minnir að heilbrigðismálin hafi verið þar efst, svo húsnæðismál og menntun. Síðan var líka kannað hvað skiptir fólk mestu máli til að verða hamingjusamt og þá var heilsan vissulega ofarlega á baugi en líka tengsl og samskipti. Þess vegna hef ég lagt mikla áherslu á fæðingarorlofið því að það hjálpar fólki sannarlega að rækta tengslin og samskiptin. Ég held að þetta geti verið okkur mjög til góðs, til að beina fjármununum skilvirkar í þá málaflokka sem við viljum forgangsraða til en líka til að mæla hvort þeir skili árangri. Greiðsluþátttaka sjúklinga er að lækka og það er tiltölulega auðvelt að mæla. Annað sem er kannski flóknara að mæla er hvort við tryggjum það að heilbrigðiskerfið sé þannig uppbyggt að fólk sæki sér þjónustuna á þeim stað þar sem er hagkvæmast og einfaldast að ná í hana. Eitt af því sem heilbrigðisráðherra hefur verið að vinna að er hvernig megi draga úr þeim komum á bráðamóttöku sem eiga frekar heima á heilsugæslunni. Þá þarf auðvitað að vera hægt að leita til heilsugæslunnar þannig að þetta kallar á stefnumótun af hálfu hins opinbera. Til að hún beri árangur þurfum við að hafa fjölbreyttari mælikvarða og þá sjáum við hugsanlega tækifæri til að færa til fjármuni því að þetta má ekki bara snúast um aukna fjármuni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir kynningu hennar og sýn á fjárlög. Ég vil spyrja um kannski frekar nákvæmt atriði en mér finnst það tengjast ágætlega hugmyndum um velsældarhagkerfið, þótt það sé kannski ekki augljóst í fyrstu, en það er mannréttindavernd og þekking stjórnsýslunnar og ráðherra sérstaklega á mannréttindavernd. Ég sé á bls. 168 í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar að til stendur að gera fræðsluátak um stjórnsýslulög, siðareglur, um vandaða stjórnsýsluhætti og einnig er nefnt verkefni um áframhaldandi umbætur á bættri upplýsingagjöf til almennings, m.a. með þróun og kynningu á starfi ráðgjafa um upplýsingarétt almennings. Ég spyr um þessa hluti vegna þess í fyrsta lagi að skýrsla umboðsmanns Alþingis, sem var að koma út núna, leiðir mjög skýrt í ljós að hann telur aðalástæðuna fyrir því að það dregst eins svakalega og raun ber vitni á Íslandi að almenningur fái aðgang að sínum upplýsingum vera þá að það sé ekki næg þekking innan stjórnsýslunnar um rétt almennings til þess að fá aðgang að upplýsingum. Þessi seinagangur skrifast sem sagt á það. Þetta held ég að eigi ekki síður við um ráðherra, því miður. Við sáum það í Landsréttarmálinu, við sáum það í málinu um uppreist æru, að ráðherrar virtust ekki vera með það á hreinu hver væri upplýsingaréttur almennings, hver upplýsingaskylda þeirra væri gagnvart þinginu og hvernig stjórnsýslulög virka almennt og yfirleitt. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Stendur til að útvíkka þetta fræðsluátak til ráðherra í ríkisstjórn?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir athugasemdina. Við vorum auðvitað að samþykkja ný upplýsingalög í vor og ég bind miklar vonir við innleiðingu þeirra. Nú þegar hefur verið skipað í stöðu ráðgjafa um upplýsingarétt almennings sem mun taka fyrstu skrefin í því að stuðla að aukinni fræðslu, ekki bara til almennings heldur í stjórnkerfinu öllu, um inntak upplýsingalaga. Ég tel að lögin feli í sér margvíslegar úrbætur, ekki síst vegna þess, eins og hefur komið fram í máli forseta Alþingis, að stjórnsýsla Alþingis færist nú undir upplýsingalög sem og stjórnsýsla dómstóla, en miklu ríkari frumkvæðisskylda er lögð á ráðuneyti að birta upplýsingar. Þetta hefur auðvitað skapað þær áhyggjur að mjög mikil vinna muni fara í að birta upplýsingar og vafalaust mun þetta skapa álag á stjórnsýsluna. En ég er algerlega sannfærð um að til lengri tíma litið mun þetta í raun og veru draga úr vinnu vegna meðferðar upplýsingamála því að ég tel að línurnar séu þá orðnar mjög skýrar um hvað ráðuneytin skuli eiga frumkvæði að því að birta. Það auðveldar aðgengi almennings að upplýsingum og kemur vafalaust í veg fyrir fjöldann allan af óþörfum fyrirspurnum, tel ég. Þannig að ég held að við séum að taka rétt skref. Við erum í þessum málum að fylgja fordæmi Noregs sem hefur verið talið hvað framsæknast landa í þessu máli. Hv. þingmaður spyr: Mun þetta eiga við um ráðherra í ríkisstjórn? Ráðherrar í ríkisstjórn eru mjög meðvitaðir um þær breytingar sem hafa verið gerðar á upplýsingalögum. Ráðgjafinn sem nú er um þessi mál mun eiga fund með öllum ráðuneytum þar sem verður farið yfir þessar breytingar. Þetta mun ekki gerast yfir nótt. Við tökum okkur tíma til að innleiða þetta. En ég er ekki í nokkrum vafa um að þetta mun verða mikið framfaraspor fyrir bæði íslenskan almenning og íslenska stjórnsýslu og það er mjög við hæfi að þetta gerist á 25 ára afmæli stjórnsýslulaganna sem er einmitt í ár.
Virðulegi forseti. Í gegnum tíðina hefur sú kenning verið vinsæl, með réttu að mínu mati, að í uppsveiflu beri að draga úr ríkisumsvifum og útgjöldum ríkisins, hækka skatta og eitthvað því um líkt, en svo þegar taki að halla undan fæti í hagkerfinu beri ríkinu að gefa aðeins í, auka útgjöld og lækka skatta og þess háttar. Ég aðhyllist þessa tilgátu í meginatriðum, hef alla vega ekki séð nein sterk rök eða gögn gegn henni. En mér finnst hins vegar stundum skorta á að við þróum þessa tilgátu yfir á næsta stig, lengra inn í framtíðina og meira með hliðsjón af því hvernig við förum með náttúruna. Með náttúrunni á ég við loftslagið sérstaklega, ég er að tala um loftslagsbreytingar. Núna er umburðarlyndi fyrir auknum útgjöldum vegna slaka í hagkerfinu. Mér sýnist flestir vera á sömu línu hvað það varðar að það sé skynsamlegt að auka útgjöld núna, jafnvel svokallaðir hægri menn sætta sig meira við það núna en ella. En það þarf meira til, það þarf fjárfestingar í innviðum og því um líkt sem eru hluti af því. En með tilliti til loftslagsbreytinga sérstaklega og þess viðbúnaðar sem við þurfum að hafa áratugi inn í framtíðina velti ég fyrir mér: Er þetta ekki rétti staðurinn til þess að gera loftslagsbreytingar að þungamiðju í samfélagslegri áætlanagerð? Það er núna sem við þurfum að fara að fjárfesta í tækni til að takast á við loftslagsbreytingar. Það er núna sem við þurfum að huga að því að það verður aukinn kostnaður vegna loftslagsbreytinga, t.d. vegna hækkunar olíuverðs eða vegna grænna skatta eða hvaðeina. Sömuleiðis er einn iðnaður sem mun dragast saman. Það er fyrirséð að á ýmsum sviðum landbúnaðarins verði ekki hægt að starfa í sama mæli í framtíðinni og nú. Við höfum einfaldlega ekki nógu mikið loftslag til þess. En á móti kemur eitthvað eins og kjötrækt eða aukin grænmetisframleiðsla. Mér finnst svolítið vanta upp á að sjá loftslagsbreytingar sem þungamiðju í samfélagslegri áætlanagerð þegar kemur að fjárlögum og fjármálum ríkisins almennt. Mig langaði að inna hæstv. ráðherra eftir viðbrögðum við þessu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp loftslagsmálin. Mín skoðun er sú að rétt eins og við höfum gert með jafnréttismálin þurfi loftslagsmálin að vera eitthvað sem við vinnum að á hverjum einasta punkti, á öllum vígstöðvum, í hverju ráðuneyti. En um leið tel ég það vera mjög jákvætt sem við sjáum í bæði loftslagsáætluninni sjálfri og fjármálaáætluninni, það sem við erum að gera, sem ég tel vera skýr og mjög markviss skref til þess að berjast gegn áhrifum loftslagsvárinnar. Ég vil nefna að ríkisstjórnin kynnti núna 450 millj. kr. í styrki til orkuskipta í samgöngum. Það sem er sérlega ánægjulegt er að einkaaðilar eru að koma inn í það átak þannig að við erum að sjá hugsanlegar fjárfestingar sem gætu numið allt að milljarði á árunum 2019 og 2020 til að flýta orkuskiptum í samgöngum. Til að mynda hafa þær ívilnanir sem við höfum verið með gagnvart rafknúnum ökutækjum verið upp á u.þ.b. 3 milljarða á ári, í því skyni að fjölga þeim. Við ætlum að kynna ívilnanir líka fyrir rafknúin hjól og hjólatæki, það eru svona ólík rafhjól. Allt hjálpar þetta til. Þetta segir þá sögu að við erum að aðlaga okkar kerfi með grænum ívilnunum en líka grænum sköttum, sem voru aðeins ræddir í gær, til að takast á við loftslagsmálin. Hv. þingmaður nefnir sérstaklega rannsóknir og tæknibreytingar í þessu máli. Við höfum ákveðið á vettvangi Vísinda- og tækniráðs að forgangsraða fjármunum sérstaklega til rannsókna á loftslagsmálum, því að það er sú samfélagslega áskorun sem við metum mikilvægasta núna. Við erum að forgangsraða fjármunum inn í þær rannsóknir. Við sjáum líka mjög mikla áherslu hjá ýmsum nýsköpunarfyrirtækjum á aukna nýsköpun í þessum málum. Ég nefni verkefni sem er farið að kynna víða um heim, sem er auðvitað CarbFix verkefnið þar sem er verið að dæla kolefni niður í berg og umbreyta því aftur í berg. [[Forseti hringir.]]Árangur mun ekki nást nema við séum, einmitt eins og hv. þingmaður nefnir, með samhæfðar aðgerðir á mjög fjölbreyttum sviðum. [[Forseti hringir.]]En vissulega tekur tíma að ná þeirri samhæfingu fram.
Forseti mun standa við orð sín um lítið umburðarlyndi gagnvart því að menn fari fram yfir ræðutíma.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði raunar að spyrja hæstv. forsætisráðherra út í annað, en þar sem ráðherra gerði að umtalsefni hagspár, forsendur þessarar fjárlagagerðar og hagstjórn hins opinbera, get ég ekki staðist að spyrja aðeins nánar út í það. Mér leiðist alltaf sú tilgerð í pólitík þegar reynt er að setja hlutina í annað ljós en þeir raunverulega eru í. Það er talað um að ríkisfjármálin hafi leikið lykilhlutverk í hagstjórninni. Það er einfaldlega rangt. Það var lagt af stað með fjármálaáætlun sem gerði ráð fyrir gríðarlegri útgjaldaaukningu, sem var þensluaukandi og gagnrýnd fyrir það í upphafi, en síðan þegar hagkerfið fór í mikinn slaka var það skyndilega orðið „svigrúm“ fyrir þessa útgjaldaaukningu. En ríkissjóður hefur einfaldlega ekki efni á henni. Það er staðreyndin. Helst er ríkissjóður í dag gagnrýndur fyrir of mikla aukningu frumútgjalda ríkissjóðs miðað við stöðu hagkerfisins en allt of litla áherslu á fjárfestingar. Forsætisráðherra segir: Við byggjum á opinberum hagspám en ekki tilfinningum einstaklinga. En þá er spurningin: Væri ekki rétt að fara eftir lögum um opinber fjármál? Það er nefnilega ekki bara hagspá Hagstofunnar sem hægt er að fara eftir, og raunar ber að fara eftir, við þessar kringumstæður því að við eigum að sýna varfærni í opinberum fjármálum. Það er tekið sérstaklega fram í lögum um opinber fjármál að við mat á hagrænum forsendum fjárlaga skuli horft til fleiri aðila, opinberra og annarra, svo sem greiningardeilda bankanna. Þá stendur bara eftir þessi einfalda staðreynd: Hagspá Hagstofunnar er sú langbjartsýnasta. Horfum síðan á veruleikann, því ég treysti því að ríkisstjórn sem hælir sér jafn mikið af hagstjórn kunni að lesa í aðstæður í hagkerfinu á hverjum tíma, en svo virðist ekki vera, því að hún kemur enn eina ferðina með allt of bjartsýnar forsendur við fjárlagagerðina til þess að geta slegið um sig með mikilli útgjaldaaukningu, og ætlar svo að sópa því undir teppið síðar í vetur þegar [[Forseti hringir.]]við förum í að leiðrétta vitleysuna í fjárlagaumræðunni. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Finnst henni þetta boðleg vinnubrögð?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir athugasemdina. Ég vissi að bara með því að nefna spá Hagstofunnar myndi ég særa hann hingað upp þannig að þetta gengur allt eins og það átti að gera. En auðvitað leggjum við hana til grundvallar. Hv. þingmaður spyr: Þarf ekki að skoða fleiri þætti? Þarf ekki að gæta varfærni? Ég tel að við séum að gera það. Ég tel að til að mynda það að auka opinbera fjárfestingu núna - við getum deilt um hvort nóg sé að gert í því - sé algjört lykilatriði til að mæta slaka í hagkerfinu. Opinber fjárfesting hefur verið langt fyrir neðan sögulegt meðaltal á undanförnum árum. Við erum að spýta í. Ég held að það sé rétt aðgerð. Mér heyrist hv. þingmaður vera mér sammála um það. Hv. þingmaður var nú gagnrýninn á aðdraganda kjarasamninga fyrir of mikla aðkomu stjórnvalda. Ég tel að aðkoma stjórnvalda hafi skipt mjög miklu máli fyrir niðurstöðuna. Ég held að hv. þingmaður hljóti að vera mér sammála um að vinnumarkaðurinn er breyta sem verður ekki tekin út úr hagstjórninni. Við þurfum að hafa hann undir. Það er ekki nægjanlegt að vera með ríkisfjármál. Við þurfum að hafa peningastefnu sem vinnur með ríkisfjármálum. Stefna í vinnumarkaðsmálum þarf sömuleiðis að vera hluti af þessu. Ég hef sagt það áður að við höfum verið í ákveðnu lærdómsferli þegar kemur að lögum um opinber fjármál, ég skal vera fyrst til að segja það hér og ég held að allir þingmenn deili þeirri skoðun. Þessi lög voru samþykkt fyrir fjórum árum. Ég tel að við séum að vinna betur og betur með þessi lög ár frá ári. Ég tel sömuleiðis að það sem hefur gerst á vinnumarkaði, sú mikilvæga breyta, og það sem við höfum séð gerast hjá Seðlabankanum sýni að allir þessir þrír þættir séu að vinna saman. Við getum deilt um hvort opinber fjárfesting ætti að vera meiri eða minni en hugsunin á bak við opinber fjármál hlýtur líka að vera sú að þegar við skilum afgangi erum við að safna í sarpinn til að geta haft einhvers konar [[Forseti hringir.]]sveiflujöfnun inni í fjármálunum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið og auðvitað tekst henni að særa mig í aðeins lengri umræðu um þetta en ég ætla samt að reyna að hemja mig til að gleyma ekki hinni spurningunni. Kjarni máls er þessi: Það er verið að auka ríkisútgjöld milli ára um 70 milljarða. Það er verið að skila, í samræmi við samþykkta fjármálastefnu, afgangi upp á núll eða því sem næst. Mín gagnrýni snýr einfaldlega að því að við munum áfram þurfa að skila afgangi á fjárlögum upp á núll og ef efnahagsforsendur reynast vera lakari en hér er gert ráð fyrir og við þurfum að endurmeta í nóvember, þá þarf einfaldlega að skera verulega niður í þeim útgjaldaloforðum sem hér er verið að veita. Það býst ég fastlega við að verði raunin. Ég ætla ekki að lengja mál mitt um það frekar en við komum að því í nóvember. Mig langar hins vegar að spyrja hæstv. ráðherra út í málaflokk sem við deilum miklum áhuga á sem eru jafnréttismálin, kannski ekki hvað síst með tilliti til stöðu kvennastétta í landinu. Nú eru kjarasamningar við opinberu samtökin enn ófrágengnir. Til ríkisstjórnarinnar var vísað þingsályktun um sérstakt átak til að bæta kjör kvennastétta og ég heyri á samtölum mínum við forsvarsmenn verkalýðshreyfingarinnar, sérstaklega á opinbera markaðnum, að þó að eitt og hálft ár sé liðið frá því að málinu var vísað til ríkisstjórnarinnar hefur það ekkert verið rætt. Það hefur ekki verið boðað til neinna funda með verkalýðshreyfingunni til þess að ræða með hvaða hætti væri mögulega hægt að bæta úr. Ég velti fyrir mér varðandi forsendur fjárlaga: Er eitthvert svigrúm í launaforsendum fjárlaga til að gera hér bragarbót? Þetta er ein stærsta ástæðan fyrir þeim kynbundna launamun sem við búum enn þá við og er gríðarlega mikilvægt að rétta af, enda er hér um mjög mikilvægar stéttir að ræða eins og kennara og umönnunarstéttir. Við getum öll verið sammála um að án þeirra getum við ekki verið. Laun þeirra með hliðsjón af menntun eru einfaldlega ekki réttlát og sanngjörn þegar [[Forseti hringir.]]við berum þau saman við mjög fjölmennar karlastéttir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og vil ítreka það út af fyrra málinu að auðvitað ríkir alltaf einhver óvissa um þróun efnahagsmála. Það vitum við, verandi lítið hagkerfi, að óvissan er meiri hér sögulega og verður meiri ef við miðum okkur við stærri hagkerfi sem eru öðruvísi samsett. Að sjálfsögðu erum við meðvituð um að það er alltaf óvissa. En eigi að síður tel ég að spá Hagstofunnar eigi að vera grunngagn í þessu. Við erum auðvitað háð ýmsu sem gerist á alþjóðavettvangi. Mikið hefur verið rætt, til að mynda, um viðskiptastríð Bandaríkjanna og Kína í því samhengi, sem hefur veruleg áhrif á eina útflutningsgrein hjá okkur sem er áliðnaðurinn. Þannig að ég ætla ekki að standa hér og láta eins og við séum eitthvert eyland í þessu samhengi, að það séu engar forsendur sem geti valdið aukinni óvissu. Svo sannarlega er það ekki svo. En ég held hins vegar að við séum að nýta þau tæki og tól sem við eigum til þess að reyna að skapa aukinn stöðugleika. Ég hef litið á það sem ákveðið lærdómsferli sem ég tel að við séum að taka framförum í. Hvað varðar kvennastéttirnar sem hv. þingmaður nefnir, sem er auðvitað mjög mikilvægt mál, hafa bæði hæstv. heilbrigðisráðherra og menntamálaráðherra staðið fyrir vinnu til að huga sérstaklega að starfskjörum og starfsaðstæðum annars vegar kennara og hins vegar heilbrigðisstétta. Ég veit að heilbrigðisráðherra hefur vegna bókunar sem gerð var við kjarasamninga BHM og varðar sérstaklega mönnun og starfskjör heilbrigðisstétta verið að undirbúa tillögur sem ég tel að hafi verið unnar í samráði við geirann. En þetta er auðvitað risamál því það tengist ekki bara kjörum kvennastétta, sem eru mjög mikilvægur þáttur, heldur líka mönnunarvanda innan heilbrigðiskerfisins, vanda sem við deilum raunar með öðrum Norðurlöndum, því miður. Það kallar á að við horfum á þetta ekki eingöngu út frá kjörunum heldur líka út frá stóru myndinni þegar kemur að starfsaðstæðum. Ég tek undir með hv. þingmanni [[Forseti hringir.]]að þetta er risamál. Ég veit að það er vinna í gangi en mun að sjálfsögðu leita upplýsinga um hvar hún sé stödd eftir spurningu hv. þingmanns.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir hennar f framsögu, ríkisstjórninni. Öllum talsmönnum ríkisstjórnarinnar og forsætisráðherra nú rétt áðan - og ég hlustaði líka á hæstv. forsætisráðherra í Í bítinu í morgun - verður tíðrætt um þá miklu kjarabót sem felist í þriðja skattþrepinu, þeirri tilfærslu í skattkerfinu sem eigi að leiða til meiri jöfnuðar. Þess vegna langar mig til að spyrja hæstv. forsætisráðherra, því að mér er algerlega ómögulegt að skilja það, hvernig það eigi skila einhverri kjarabót sem kemur til fullra framkvæmda árið 2021. Fátæka fólkið er enn að bíða eftir réttlæti og bíður nú í tvö ár eftir þessari skattalækkun en á sama tíma á að lækka persónuafslátt og það er verið að leggja á alls konar aukaskatta og -gjöld. Nú geri ég ekki lítið úr því góða sem er að gerast í sambandi við hækkun á barnabótum og öllu því átaki sem augljóst er að ríkisstjórnin er að einhenda sér í í sambandi við húsnæðismál og annað slíkt. Ég er ekki að gera lítið úr því sem vel er gert. En hins vegar langar mig að spyrja að því hvernig í veröldinni - ég get bara ekki skilið þetta, ég er bara greinilega með einhverja tregðu, ég átta mig ekki á því - þetta á að skila einhverri kjarabót til þeirra sem minnst hafa og eru ekki með neitt annað en framfærslu frá t.d. Tryggingastofnun eða láglaunafólki sem vinnur fulla vinnu, er ófaglært og fær undir 250.000 kr. útborgað eftir fulla mánaðarvinnu. Hvernig á þetta að geta skilað sér í einhverri raunverulegri kjarabót fyrir þessa einstaklinga sem alltaf er verið að tala um hér og gera að risastóru, jákvæðu máli? Ég bið bara hæstv. forsætisráðherra að reyna að aðstoða mig í þessu máli. Ég botna hvorki upp né niður í þessu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka hér upp málefni tekjulægstu hópanna. Mér finnst mikilvægt að því sé haldið til haga sem við erum að gera og hv. þingmaður nefnir sjálf þær aðgerðir. Í fyrsta lagi vil ég nefna húsnæðismálin. Þau voru eitt af stóru málum alls síðasta vetrar, umræðan um húsnæðismálin, og sú eðlilega krafa verkalýðshreyfingarinnar að húsnæðiskostnaður myndi lækka sem hlutfall af ráðstöfunartekjum, þ.e. að sú fjárhæð sem fólk þarf að eyða í húsnæði myndi lækka. Þess vegna lögðum við gríðarlega áherslu á að halda áfram annars vegar framlögum til uppbyggingar á félagslegu húsnæði og hins vegar að taka inn ný úrræði til að styðja við fólk sem er að kaupa sína fyrstu eign þannig að fólk hefði ákveðið val. Við værum að draga úr húsnæðiskostnaði sem liði af ráðstöfunartekjum. Þetta eru aðgerðir sem ég vonast til að muni skila sér með jákvæðum hætti til tekjulægstu hópanna. Ef við tökum skattkerfisbreytingarnar er það svo að þau sem fá mest út úr þessum breytingum er hópurinn sem er með 325.000–350.000 kr. í heildarlaun. Þetta eru lægstu launin. Þetta fólk mun borga um 125.000 kr. minna í skatt á ári. Þegar við leggjum þetta saman við barnabæturnar, ef um er að ræða barnafólk - og auðvitað eru ekkert allir barnafólk en það er líka dýrt að eiga börn - getur þetta numið í raun og veru þrettánda mánuðinum í launatekjum á ári. Ég held að þegar kemur að aðgerðum stjórnvalda skipti máli að halda þessu öllu til haga, að við séum að fara í aðgerðir til að lækka húsnæðiskostnað, styðja sérstaklega við barnafólk og tryggja að skattkerfisbreytingar gagnist best hinum tekjulægri. Þetta leysir ekki öll mál. Ég er alveg meðvituð um það, eins og hv. þingmaður bendir á. Það sem ég er að segja er að allar okkar aðgerðir eru hugsaðar til að mæta þessum hópi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra andsvarið. Spurningin er einföld, afskaplega einföld. Ég ætla að endurtaka að ég er ekki að gera lítið úr því góða sem verið er að gera, alls ekki. En hins vegar ber ég aðallega hag þeirra fyrir brjósti sem minnst mega sín og eiga virkilega undir högg að sækja, þeirra sömu sem forsætisráðherra, þegar hún var ekki forsætisráðherra fyrir réttum tveimur árum, sagði um: Fátækt fólk getur ekki beðið eftir réttlæti. En staðreyndin er sú að fátækasta fólkið er enn að bíða eftir réttlæti. Auðvitað er ofsalega gott að geta gengið í gegnum lífið með bjartsýni og bros, það bjargar deginum. En það eru rosalega margir þarna úti sem geta ekki brosað. Þess vegna spyr ég aftur um þessa skattalækkun. Það eina sem ég sé virkilega jákvætt og kemur öllum vel sem á þurfa að halda er í rauninni vaxtalækkunin sem er komin í 1% og enn eru á lofti teikn um að þetta sé byrjun á góðu og áframhaldandi vaxtalækkunarferli, sem er náttúrlega vel og nýtist okkur öllum, hvort sem það eru einstaklingar eða fyrirtæki. En það breytir ekki þeirri staðreynd að ég hefði viljað sjá og ég kalla eftir því virkilega að á sama tíma og er verið að tala um 10.000 kr. betri afkomu einstaklinga árið 2021 sem standa hvað höllustum fæti sé litið heildstætt á myndina. Hvað gerir það fyrir þetta fólk þegar verið er að leggja á það aukaálögur, hvort sem það er í formi kolefnisgjalds eða í formi annarra skatta, urðunargjalds eða grænna skatta? Auðvitað þurfum við að gera þetta allt saman og þetta er nauðsynlegt. Jörðin okkar er í vanda og við eigum bara eina jörð. En það breytir ekki þeirri staðreynd að það á ekki að bitna á þeim sem geta ekki alið önn [[Forseti hringir.]]fyrir sér frá degi til dags og hafa ekki efnahagslegan stöðugleika í sínu lífi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég nefndi áðan að grænar ívilnanir og græna skatta verður auðvitað að útfæra með þeim hætti að ekki bitni á þeim tekjulágu sérstaklega. Það verður að sjálfsögðu hugmyndafræðin við þessa útfærslu. En um leið er það svo að ef við ætlum að ná árangri í umhverfismálum, eins og ég veit að hv. þingmaður og ég erum sammála um, þurfum við skýra efnahagslega hvata. Ísland stendur öðrum löndum langt að baki t.d. þegar kemur að urðunarmálum, m.a. vegna þess að við höfum ekki innleitt urðunarskatt sem önnur lönd hafa gert því stundum þarf bara efnahagslega hvata til þess að hegðun breytist. Þegar kemur að þessum hópum held ég að það sé mikið ánægjuefni að við erum að innleiða breytingu sem tekur upp nýtt lágtekjuþrep og þá getum við sagt að við séum komin á par við Norðurlöndin í því hvernig við byggjum upp skattkerfið okkar. Það er auðvitað það módel sem ég vil byggja á og ég held að hv. þingmaður og ég séum sammála um að það geri skattkerfið réttlátara. Við getum deilt um hversu hratt á að fara í þessa breytingu. Í upphaflegri fjármálaáætlun var gert ráð fyrir að hún yrði innleidd á þremur árum. Við erum að ganga lengra í þessu fjárlagafrumvarpi og ætlum að innleiða hana á tveimur árum. Það er einmitt af því að verkalýðshreyfingin hefur líka lagt fram skýra sýn um að hún vilji sjá þessum breytingum flýtt. Við erum því að flýta þessum breytingum. Þetta mun ekki bara skipta launafólk á almenna vinnumarkaðnum máli, þetta skiptir launafólk á opinbera markaðnum máli, en ekki síður öryrkja og aldraða sem ég veit að standa hjarta hv. þingmanns nærri. Þetta, ásamt vaxtalækkuninni sem hv. þingmaður nefndi, mun allt skila sér til þessa hóps. Ég hef bjargfasta trú á því að við munum sjá áhrif þessara breytinga birtast í auknum jöfnuði í samfélaginu og í því einmitt að fólk almennt muni hafa það betra. Ég held að þetta sé á hárréttum tímapunkti þegar kemur að hagsveiflunni þannig að það mun allt skipta máli og verða til þess að aðgerðir stjórnvalda gagnist [[Forseti hringir.]]fyrst og fremst hinum tekjulágu eins og hv. þingmaður kallar eftir.
Hæstv. forseti. Ég geri í stuttu máli grein fyrir helstu atriðum frumvarps til fjárlaga ársins 2020 hvað varðar þau málefnasvið sem heyra undir mig sem ráðherra að öllu leyti eða að hluta. Áherslur í ferðamálum snúa m.a. að áframhaldandi eflingu eftirlits vegna skammtímaleigu til ferðamanna en ákveðið hefur verið að festa í sessi verkefnið sem rekið hefur verið í samvinnu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins og sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu undir heitinu Heimagistingarvakt. Með því er stuðlað að bættum skattskilum og yfirliti yfir gististarfsemi einstaklinga, en skráningar á heimagistingu hafa nærri tvöfaldast frá því að átakið hófst um mitt ár 2018. Sömuleiðis verður áhersla lögð á verkefni um fyrirmyndaráfangastaði í ferðaþjónustu en í Vegvísi í ferðaþjónustu frá árinu 2015 kemur fram að skilgreina eigi fyrirmyndaráfangastaði í ferðaþjónustu þar sem undirbúningur fyrir hönnun og uppbyggingu verði samkvæmt bestu fyrirmyndum. Í ráðuneytinu er unnið að því í samvinnu við umhverfis- og auðlindaráðuneytið og fleiri hagaðila að skilgreina hvað einkennir fyrirmyndaráfangastaði í ferðaþjónustu, m.a. með hliðsjón af erlendum fyrirmyndum og alþjóðlegum viðmiðum og leiðbeiningum. Við höfum þegar ákveðið að annars vegar Geysir og hins vegar Skaftafell verði fyrstu fyrirmyndaráfangastaðirnir og unnið verður að því á árinu að svo geti orðið. Í framhaldinu verður svo horft til annarra landshluta og helstu segla þar. Á fyrri hluta árs 2020 verður lokið við stefnumótun íslenskrar ferðaþjónustu í samvinnu stjórnvalda og atvinnugreinarinnar. Stefnumótunin verður aðgerðabundin og byggir á framtíðarsýn og leiðarljósi íslenskrar ferðaþjónustu til ársins 2030, sem við höfum þegar birt undir yfirskriftinni Leiðandi í sjálfbærri þróun, og á jafnvægisási ferðamála eða þolmarkavinnunni sem er stjórntæki til að meta með reglubundnum hætti áhrif ferðaþjónustu á umhverfi, innviði, samfélag og efnahag landsins. Hvað orkumál varðar er í fyrsta lagi gert ráð fyrir sérstöku framlagi til orkuskipta í gegnum Orkusjóð sem er í framhaldi af því framlagi sem úthlutað verður á þessu ári. Aðgerðir í þá veru byggja annars vegar á aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum og hins vegar þingsályktun um aðgerðaáætlun um orkuskipti. Í öðru lagi er gert ráð fyrir framlagi í sérstakt þriggja ára átak, sem ég kynnti í byrjun árs, í að flýta þrífösun rafmagns. Meira en fjórðungur af öllu dreifikerfi Rariks er einfasa sem takmarkar bæði flutningsgetu kerfisins og það hve öflugan rafbúnaði er hægt að nota á hverjum og einum stað. Þrífösun er því mikilvæg út frá orkuskiptum, byggðasjónarmiðum, ferðaþjónustu, landbúnaði og öðrum atvinnutækifærum og atvinnuuppbyggingu. Við forgangsröðun verkefna verður horft til þarfar fyrir þrífösun, samlegðaráhrifa með lagningu ljósleiðara og aldurs núverandi raflína. Í þeim þriggja ára áfanga verður lögð áhersla á að ljúka þrífösun á tveimur svæðum, í Skaftárhreppi og á Mýrum. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir að framlög til niðurgreiðslu húshitunar verði aukin og taki mið af raunverulegri þörf á niðurgreiðslum og fylgi þeim forsendum sem hafa áhrif á kostnaðinn, sem eru t.d. íbúaþróun, ferðaþjónusta og veðurfar. Einnig er lagt til tímabundið framlag vegna orkuskipta á Kili í samræmi við áherslur og stefnu stjórnvalda varðandi umhverfismál, eflingu ferðaþjónustu og aukið öryggi í fjarskiptum. Ég vil einnig fá að taka fram að starfshópur, með aðkomu allra þriggja þingflokka, vinnur auðvitað að gerð langtímaorkustefnu og er gert ráð fyrir að þeirri stefnumótun verði lokið á fyrri hluta næsta árs. Til nýsköpunar-, rannsókna- og þekkingargreina sem heyra undir nýsköpunarráðherra verður varið tæpum 10 milljörðum sem er aukning um rúmlega 640 millj. kr. frá árinu 2019 og sýnir glöggt áherslu þessarar ríkisstjórnar á að hér á landi sé öflugt nýsköpunarumhverfi. Meðal annarra verkefna er mótun umgjarðar fyrir stafrænar smiðjur eða FabLabs, í samræmi við þingsályktun sem samþykkt var hér, og stuðningur við frumkvöðla og fyrirtæki á sviði grænna tæknilausna ásamt rannsóknum og þróun í starfandi fyrirtækjum. Ég hef sagt það áður og ítreka það hér líka að málaflokkurinn snýst ekki eingöngu um útgjöld. Í því ljósi er ég glöð að geta sagt frá því að nýsköpunarstefna fyrir Ísland verður kynnt á næstu vikum þar sem unnið hefur verið að einföldun á stuðningsumhverfi nýsköpunar með það að markmiði að ná fram aukinni skilvirkni, einföldun regluverks og gagnsæi í opinberum stuðningi. Jafnframt verður lögð áhersla á að bæta rekstrarumhverfi frumkvöðla- og nýsköpunarfyrirtækja, allt frá þróun hugmynda til vaxtar og markaðssetningar á erlendum mörkuðum, í samræmi við það markmið að auka útflutningsverðmæti á grunni nýsköpunar og bæta samkeppnishæfni atvinnulífs í alþjóðlegu samhengi. Virðulegur forseti. Ég hlakka til að eiga samtal við þingheim um þá málaflokka sem heyra undir ráðuneytið og eru allir mikilvægir og ég hef hér reynt að stikla á stóru um þá.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þá yfirferð sem hún veitti um málaflokkinn sem auðvitað er afar mikilvægur. Ferðaþjónustan er orðin burðarás í íslensku atvinnu- og efnahagslífi, stórfelld uppspretta tekna til hins fjölmenna hóps sem starfar við greinina og er þar fyrir utan mikil uppspretta gjaldeyristekna í þjóðarbúið. Herra forseti. Ég vildi beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðherra hvað býr að baki þeim áformum sem lýst er í fjárlagafrumvarpinu um gjaldtöku á ferðamenn. Þar er að finna töluna 2,5 milljarða kr. Það sem ég vil inna hæstv. ráðherra eftir er hvaða áform eru uppi varðandi útfærslu á þeirri gjaldtöku. Er gert ráð fyrir að hún fari einkanlega fram á vettvangi flugsamgangna? Kemur innanlandsflugið þar að? Er verið að tala um brottfarar- eða komugjöld? Hvaða tímasetningar eru áformaðar í því? Hvernig er upphæðin 2,5 milljarðar fengin ef við erum að tala um gjald á hvern farmiða? Hvaða fjárhæðir sér hæstv. ráðherra fyrir sér í þeim efnum?
Herra forseti. Það er í rauninni ekki verið að boða ákveðna gjaldtöku á greinina í þessu fjárlagafrumvarpi en það eru ákveðnar undirliggjandi forsendur í tengslum við fjármálaáætlun. Við erum með hóp að störfum til að taka utan um þessa eilífu gjaldtökuumræðu og ég geri ráð fyrir því að þeirri vinnu muni ljúka og það muni fara inn í langtímastefnumótunina. Ég sjálf lít svo á í sambandi við stýringu almennt á ferðamannastaði að gjaldtaka sé ein leið til stýringar og það er það leiðarljós sem við höfum almennt og mun reyna á í einhverjum mæli, mismunandi eftir stöðum o.s.frv. Ég hef sérstaklega látið skoða í þessum hópi gistináttaskattinn, þ.e. hverjir greiða hann ekki, til að mynda skemmtiferðaskip og þeir sem leigja á Airbnb, og hvort mögulega sé hægt að breikka þann skattstofn, bæði til þess að breikka hann en ekki síður til að jafna samkeppnisstöðu þeirra sem eru á þeim markaði. En áform um sérstök önnur gjöld liggja ekki fyrir. Það þyrfti að skoða mjög vel. Mín skoðun er sú að rekstrarhorfur til að mynda á flugmarkaði segi okkur að það þyrfti að skoða mjög vel ef slík áform væru fram undan. Í fjárlagafrumvarpinu er ekki boðuð nein sérstök gjaldtaka í ferðaþjónustu, en það hafa verið ákveðnar undirliggjandi forsendur og þær eru þá í samhengi við þá vinnu sem unnið er að á þeim vettvangi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir töluna um mál ráðuneytisins og það sem er í fjárlagafrumvarpinu. Þar sem þetta er svo stór málaflokkur sem heyrir undir ráðherrann ætla ég að reyna að einangra mig við ferðamálin. Talað er um jafnvægisás og að Ísland sé leiðandi og um sjálfbæra þróun í ferðamálum. Nú hafa verið miklar sveiflur í ferðamálum og í ferðamannaþjónustunni undanfarin ár, eðlilega. Þetta er alltaf í þróun, nú er niðursveifla og alltaf þegar það er niðursveifla þá bitnar það fyrst á jaðarsvæðum. Í frumvarpinu er talað um að ferðaþjónustan eigi að vera leiðandi í sjálfbærri þróun og eins og kom fram í ræðu ráðherrans eiga Geysir og Skaftafell að vera fyrirmyndaráfangastaðir. Gott og vel. Nú þegar niðursveifla er hefur álagið fyrst farið af jaðarsvæðunum, sem ég nefndi þarna fyrst. Ferðaþjónustuaðilar, þeir sem fara í þá starfsemi, bera ugg í brjósti við að fara út í slíka starfsemi og mig langar að spyrja ráðherrann: Er eitthvað í pípunum sem gæti frekar stutt jaðarsvæðin við að halda sjó í ferðamannaþjónustu svo að við getum talað um sjálfbærni í kringum allt landið?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og hún er mjög mikilvæg. Við vitum auðvitað að það er mun meira álag og enn þá mun meiri eftirspurn á suðvesturhorninu og Suðurlandinu, en við höfum þó líka séð miklar og góðar breytingar hvað það varðar. Þetta er að færast og Snæfellsnes er í dag til að mynda mun heitari ferðamannastaður en það var fyrir ekki svo löngu síðan, Norðurland sömuleiðis og það teygir anga sína bæði í norður og norðaustur o.s.frv. Þetta er þróun í rétta átt. Ég hafði miklar áhyggjur af því að það högg sem við urðum fyrir nú myndi hafa verri áhrif á jaðarsvæðin en vísbendingar gefa til kynna að sé raunverulega staðan. En við höfum tól til að vinna í þessu. Eitt er markaðssetning. Annað eru markaðsstofurnar sem gegna lykilhlutverki á slíkum svæðum víða um land og þróun þeirra í að verða einhvers konar áfangastofur finnst mér skipta mjög miklu máli. Ég held að þær muni til framtíðar gegna veigameira hlutverki en þær gera í dag og þær eru algjör lykilþáttur í þróun okkar á áfangastaðnum Ísland, þ.e. að það séu áfangastaðir um landið allt. Stýring, sem ég nefndi áðan, er síðan annað dæmi, bæði til að létta álaginu á fjölsóttustu ferðamannastöðunum til að vernda náttúruna og passa álagið og tryggja jákvæða upplifun ferðamanna þannig að áfangastaðurinn Ísland hafi áfram þau góðu meðmæli og skor sem hann hefur í dag, en líka til að tryggja að landsmenn allir njóti góðs af þessari uppbyggingu. Við finnum síðan að markaðurinn sjálfur leitar á nýrri mið og ferðamenn sem hingað koma vilja fá að sjá það sem er nýtt, vilja gjarnan fara á staði sem eru fáfarnari og minna þekktir þannig að ég trúi því að þetta gerist. Allar okkar aðgerðir eru markvisst til að reyna að dreifa ferðamönnum víðar um landið [[Forseti hringir.]]og það er algert lykilatriði að þessi stærsta atvinnugrein landsins þróist þannig og byggist upp að hún sé úti um allt land svo landsmenn allir njóti góðs af.
Forseti. Það er fjölmargt áhugavert í því fjárlagafrumvarpi sem við fjöllum hér um. Hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra flutti ræðu í fyrradag um stefnuræðu forsætisráðherra og kom þar m.a. inn á mikilvægi þess að við aukum afköstin á snjallari og útsjónarsamari hátt og sagði, með leyfi forseta: „Fjárframlögin mega ekki vera helsti mælikvarði okkar á árangur eins og mér finnst við í þessum sal allt of mikið tala út frá.“ Ég er að mörgu leyti sammála því og ég held að auðvitað eigum við alltaf að reyna að finna leiðir til þess að besta nýtinguna á skattfé ríkisins. En eftir að hafa skoðað fjárlagafrumvarpið er ég líka ekki hissa á að hæstv. ráðherra hafi dregið akkúrat þetta fram. Það virðist sem framlög til stoðkerfis stærsta atvinnuvegar landsins séu skorin niður. Heildargjöld málefnasviðsins Ferðaþjónusta lækka um 13% milli ára. Rekstrarframlög til Ferðamálastofu lækka t.d. um 12,4 millj. kr. milli ára. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra í því samhengi: Hvernig verður með framlög t.d. til markaðsstofa landshlutanna? Mun skerðing verða á framlögum til þeirra? Það er ekki auðvelt að lesa það út úr frumvarpinu. Vissulega er virðingarverð áhersla hæstv. ráðherra á langtímastefnumótun í málaflokknum og ég er sammála þörfinni fyrir þá áherslu. En það þarf einnig að bregðast við til skemmri tíma og ljóst er að verið er að draga úr framlögum til málaflokksins á óheppilegum tíma fyrir atvinnugreinina. Þar munar vissulega mest um framlög til flugþróunarsjóðs og markaðsverkefna í Norður-Ameríku. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefði ekki verið æskilegra að fá að nýta þetta fjármagn innan sama málaflokks, nýta fjármagnið til að styðja við og auka þekkingu innan greinarinnar og setja enn meira í markaðssetningu Íslands? Þá held ég að sé líka mjög mikilvægt að styðja greinina í átt að aukinni sjálfbærni, ekki síst hvað snertir umhverfismál og verkefni sem stuðla að því að minnka kolefnisspor greinarinnar. Væri ekki skynsamlegra að nýta fjármunina t.d. í það, frekar en að skera niður til málaflokksins?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Fjármunirnir sem úthlutað er til markaðsstofanna eru í rauninni komnir til Ferðamálastofu en við höfum aukið fjármagn til þeirra. Eins og ég nefndi áðan er það stefna mín að efla þær enn frekar. Það á bæði við um ef þær fá fleiri verkefni, þá fylgi fjármunir með, þ.e. verkefni sem við teljum mikilvægt að sé sinnt og við felum þeim að sinna þeim, en líka að þær eflist, hlutverk þeirra verði skýrara, þær verði að mörgu leyti samræmdari þannig að hægt sé að fela þeim ákveðin verkefni. Það getur verið snúið ef engar breytingar verða á vegna þess hversu ólíkar þær eru innbyrðis. Ég held að við séum alveg sammála um mikilvægi þess og það er verkefni sem er fyrir framan okkur. Hvað varðar flugþróunarsjóð er rétt að fjármagnið fer niður en við höfum því miður ekki nýtt þá fjármuni sem eru í sjóðnum. Ég hef engar áhyggjur af framtíð sjóðsins. Þar sem þetta er sjóður þá flytjast fjármunirnir á milli ára, þar eru fjármunir, og ef svo skemmtilega vildi til að allt í einu myndu umsvifin aukast þannig að peningarnir færu að fara hraðar úr honum má segja að það væri ákveðið lúxusvandamál sem við stæðum frammi fyrir því að það myndi þýða marga góða hluti fyrir þau svæði sem njóta góðs af. Þannig að flugþróunarsjóðurinn lifir áfram. Við erum ekki að leggja hann niður. Fólk getur alveg litið svo á að það sé tryggt og traust að hann verði þarna til að vinna áfram að vonandi fjölgun gátta og meiri umsvifum. Varðandi umhverfismálin erum við með aðgerðir sem snerta orkuskipti og snúa sérstaklega að fjölgun hleðslustöðva við gistiheimili og hótel. Við erum því að leggja okkar af mörkum. En ég verð líka að leyfa mér að fagna frumkvæði greinarinnar sjálfrar í því. Mér finnst greinin sjálf farin að verða mjög meðvituð um mikilvægi þess að minnka kolefnisfótspor. [[Forseti hringir.]]Sum fyrirtæki eru að gera stórkostlega hluti [[Forseti hringir.]]og ég held að þau sjálf sjái sérstöðuna sem í því felst og þar með að það sé líka gott fyrir viðskiptin [[Forseti hringir.]]að sinna því mjög vel.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið þó að ég hefði reyndar viljað að hún kæmi aðeins betur inn á markaðssetningu landsins út á við og að setja aukið fjármagn í það, sem vissulega er verið að gera svo að ég sé alveg heiðarleg í ræðustól, en ég held að gera þurfi betur og ég held að það hefði verið æskilegt að nýta fjármagnið sem verið er að skera niður inn í þennan málaflokk. Ég fagna því sem hæstv. ráðherra segir um flugþróunarsjóð og við ræddum það einmitt í þessum sal í vor. En ég verð samt sem áður að lýsa áhyggjum mínum af flugþróunarsjóðnum. Í umræðum um þetta mál í vor fullvissaði hæstv. ráðherra mig um að hér væri ekki um stefnubreytingu að ræða og ítrekaði það áðan. En er það ekki örugglega líka enn stefna þessarar ríkisstjórnar að fjölga gáttum inn í landið? Mér þætti gaman að ræða það aðeins. Við stöndum frammi fyrir ýmsum áskorunum. Vörumerkið Ísland virðist vera að minnka í vinsældum. Þar hefur t.d. sterk króna, hátt verðlag og orðrómur um of marga ferðamenn haft neikvæð áhrif. Við höfum séð töluverða fækkun í komum ferðamanna til landsins á árinu vegna vandræða í rekstri flugfélaga en vissulega hefur vegið aðeins upp á móti að þeir ferðamenn sem koma stoppa lengur og eyða meiru. Það er því jákvætt að setja eigi fjármuni í markaðsátak en það þarf að gera betur ef duga skal og þá má einnig horfa til stöðu sveitarfélaganna. Nú er fyrirséð að útsvar þeirra dragist töluvert saman vegna þessa, jafnvel hátt í 10% í einhverjum tilfellum. Við hljótum að þurfa að bregðast við því sömuleiðis. Að lokum langar mig að koma inn á nýsköpunarmálin. Ég fagna því auðvitað að nú eigi að koma fram með nýsköpunarstefnu en ég tók eftir því að í frumvarpinu er gert ráð fyrir fjármagni hjá fjármálaráðuneytinu til að framkvæma aðgerðir í stefnunni. Ég kemst ekki hjá því að velta fyrir mér hvort gert sé ráð fyrir breytingum á stoðkerfi og stofnunum ríkisins sem starfa að nýsköpunarmálum í nýrri stefnu og verið sé að bregðast við því þar, fyrst framkvæmd aðgerða fer inn í fjármálaráðuneyti en ekki í ráðuneyti hæstv. ráðherra. Gaman væri að heyra aðeins um það líka.
Forseti. Fyrst aðeins til að svara því hvort það sé áfram stefna ríkisstjórnar að fjölga gáttum, er það klárlega áfram stefna ríkisstjórnar að gera það. Um markaðssetninguna, jú, við setjum áfram fjármuni í það. Það eru alltaf fyrstu viðbrögð þegar hlutirnir breytast að það vanti frekari fjármuni í markaðssetningu. Ég hef lagt áherslu á að það skipti meira máli að vera viss um í hvað fjármunirnir fara og það sé í samhengi við t.d. flugframboð, hvar séu sæti, en ekki að við séum bara að fara í markaðssetningu af því að það eru fyrstu viðbrögð þegar eitthvað bjátar á og eitthvað breytist. Auðvitað þurfum við alltaf að vinna að ímynd landsins og ákveðinni söludrifinni markaðssetningu, en það eru líka aðrir þættir, aðrir áhrifavaldar sem hafa mikil áhrif á það hverjir koma, hvaða staðir eru heitir, til að mynda umfjöllun um landið, líkt og hv. þingmaður kom inn á, og ferðahegðun. Sem betur fer er það þannig að þrátt fyrir að vöxturinn sé að minnka í komum ferðamanna þá eyða þeir meiru og dvelja lengur. Það var komið inn á krónuna og hluti af því að ferðamenn eyða meiru eru auðvitað breytingar á gjaldmiðlinum. En aðeins um nýsköpunarstefnuna, sem er auðvitað efni í mun lengra svar. Ef ég skildi hv. þingmann rétt fara sumir þættir í nýsköpunarstefnunni undir fjármálaráðuneytið, til að mynda eru einhvers konar skattkerfisbreytingar og rannsókna- og þróunarendurgreiðslurnar þar þrátt fyrir að ábyrgðin sé - það er líka eitt af því sem þarf að skýra almennilega, hvort utanumhaldið sé eins og það á að vera. Og varðandi stofnanakerfið í heild sinni þá er það þarna undir. Við þurfum að horfa til þess hvort stofnanakerfið eins og það er í dag þjóni best hagsmunum frumkvöðla og nýsköpunarumhverfisins á Íslandi. Við getum alveg horft framan í það hvort við þurfum að skerpa á ákveðnum áherslum, breyta fókus og mögulega hætta að gera hluti sem við höfum verið að setja fjármuni í sem annaðhvort aðrir geta sinnt eða við setjum aðra þætti ofar á forgangslistann. [[Forseti hringir.]]Þar vil ég sérstaklega nefna, á þeim fjórum sekúndum sem ég er komin fram yfir, að mér finnst stafrænu smiðjurnar, sá þáttur, vera algjört lykilatriði til framtíðar og að við sinnum þeim úti um allt land [[Forseti hringir.]]þannig að krakkar geti miklu fyrr með miklu auðveldari hætti unnið með hlutina þannig að verðmæti verði til. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti biður þingmenn og aðra ræðumenn að virða tímamörkin. Það er langur dagur fram undan.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ágætismálflutning í dag og fínustu fjárlög. Mig langar að ræða nokkra hluti en þó aðallega halda mig við orkumálin, orkustefnu. Ég ætla að nýta þetta tækifæri enn og aftur til að hrósa hæstv. ráðherra fyrir þá nefnd sem skipuð var til að vinna að framtíðarorkustefnu fyrir þjóðina. Í fjárlagafrumvarpinu má sjá ýmislegt þessu tengt og náttúrlega margt annað mikilvægt sem ég hef ekki færi á að koma inn á. En ég er að velta fyrir mér styrkjakerfi, nýsköpun og því sem lýtur að því að við búum öll við sömu aðstæður. Orkusjóður er mér mjög hugleikinn. Mig langaði kannski að fá hæstv. ráðherra til að koma aðeins inn á hvort hún telji að þar séu nægilegir fjármunir inni til að sinna þeim mikilvægu verkefnum sem þar eru unnin, sem tengjast svo að einhverju leyti stuðningi við nýsköpun og tækniþróun. Undanfarið hefur sá stuðningur að mestu leyti farið í rannsóknir og þróun í starfandi fyrirtækjum. Megum við vænta þess að núna fari meira beinlínis í nýsköpun utan starfandi fyrirtækja? Það er gríðarlega ánægjulegt að framlag sé aukið til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina um, ef mér reiknast rétt, 11% á milli ára, sem er ofan á aukningu sem hefur áður orðið. Þetta er mjög mikilvægt. Í tengslum við orkustefnuna, sem ég ætla kannski að koma betur að í næstu ræðu, langar mig að ræða dreifingarkostnað raforku sem er lykilatriði í henni. Sér hæstv. ráðherra fyrir sér að samkvæmt þessu fjárlagafrumvarpi getum við farið í að jafna dreifingarkostnað raforku um allt land?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Fyrst varðandi Orkusjóð, þá eru vissulega að koma meiri fjármunir inn í hann núna í tengslum við orkuskiptin. Spurt er hvort það séu nægir fjármunir. Auðvitað erum við að setja mikla fjármuni í þennan málaflokk heilt yfir og það birtist síðan í umhverfisráðuneyti og í mínu ráðuneyti og á fleiri stöðum. En ég myndi sjá tækifæri ef það væru frekari fjármunir í sjóðnum til að flýta enn frekar ákveðnum breytingum. Það myndi raunverulega gera gagn. Við settum á þingmálaskrá frumvarp til laga um Orkusjóð, hvort hægt sé að breyta hlutverkinu enn frekar, og ég held að það geti verið ákveðin tækifæri í því þó ekki væri nema til að ná frekari samlegðaráhrifum og meiri samvinnu einkaaðila og ríkisins o.s.frv. Við erum auðvitað líka með Tækniþróunarsjóð og Rannís sem verkefni er varða loftslagsmál og orkumál fá úr og svo er líka á þingmálaskrá frumvarp, sem er hluti af nýsköpunarstefnu sem við förum fljótlega að tala almennilega um, um sjóð þar sem þessi þekking myndi finna sér farveg. Við vitum að við erum með framúrskarandi þekkingu í höndunum á þessu sviði. Í dreifingarkostnað raforku erum við í dag að setja 980 milljónir sem dugir alls ekki til að jafna dreifingarkostnaðinn. Það væri hægt að tvöfalda þá upphæð. Þá myndu þeir sem ekki vildu samþykkja þriðja orkupakkann segja að nú væri strax búið að hækka raforkuverð, þrátt fyrir að það væri bara sjálfstæð ákvörðun okkar til að jafna dreifingarkostnað. Það er auðvitað líka hægt að setja það beinlínis á fjárlög. Ég er þeirrar skoðunar að það sem gildi um innviði líkt og vegi, fjarskipti, RÚV og aðra þætti - það er það sama alls staðar - eigi líka við um dreifingu raforku. Þessar virkjanir eru næstum því allar úti á landi og þetta eru þannig grunninnviðir að við landsmenn allir eigum að geta gengið að þeim á sama verði.
Forseti. Ég þakka ráðherra svarið. Það er mjög mikilvægt það sem þar kemur fram. Ég ætla ekki að taka dansboðinu um umræðu um þriðja orkupakkann sem ráðherra bauð svo fallega. En mig langar engu að síður að ræða núna orkumálin eins og ég boðaði og allir bíða spenntir eftir. Allt þetta sem við erum að ræða er að sjálfsögðu til umræðu í nefndinni sem er að ræða orkustefnu fyrir Ísland. Sú hugmynd að setja okkur orkustefnu til nokkurra áratuga með einhverjum áföngum á leiðinni er gríðarlega góð hugmynd sem verður spennandi að sjá útfærsluna á og vinnan gengur vel. Allt styrkjakerfið sem við erum að ræða, þ.e. í nýsköpun og tækniþróun, hvernig við jöfnum aðstöðu allra landsmanna, er að sjálfsögðu hluti af þessu og, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, varðar þá grunnþætti sem við eigum öll að hafa aðgang að, hvar sem við búum. Þess vegna langar mig að ræða aðeins við ráðherra um þetta. Ástæðan fyrir því að við erum að þessu, orkuskiptum og fleiru, er náttúrlega sú að við ætlum að ná kolefnishlutleysi. Mér hefur þótt vera vaxandi þungi í þeim hluta umræðunnar er snýr að Orkustofnun um að við getum nýtt þá stöðu sem við erum svo heppin að búa við hér á landi, nýtt okkar orkukerfi fyrst og fremst til að ná kolefnishlutleysi. Raunar þurfum við að ganga skrefinu lengra, þurfum í raun og veru að binda meira en við losum, ef við ætlum að taka þátt í því á heimsvísu að ná kolefnishlutleysi. En það er önnur saga. Mig langaði að heyra skoðun ráðherra á þessu, hvort hún sé sammála mér um að það eigi að vera leiðarhnoða okkar þegar kemur að því að vinna orkustefnu, ásamt að sjálfsögðu öllu því sem við höfum rætt hér og náttúrlega ekki tæpt á nema örlitlu broti af því, en að leiðarhnoðað sé kolefnishlutleysi.
Forseti. Við gætum auðvitað tekið mjög langan tíma í að ræða um orkustefnu, enda eru þar á annan tug umræðuefna sem öll kalla á mikinn tíma til að tala um. Við erum auðvitað að reyna að vinna mjög flókið verkefni, bæði efnislega flókið og pólitískt flókið, en löngu tímabært og ég vona að við berum gæfu til að klára það verkefni. Það sem mér finnst skipta máli er aðgengi allra landsmanna að raforku og að það sé raunverulegt frelsi til búsetu. Það þýðir til að mynda það að maður sé með þrífösun rafmagns, að það sé hægt að koma rafmagni til manns, maður geti stofnað fyrirtæki á ákveðnu svæði á landinu, að það sé hægt, að flutningskerfið komi ekki í veg fyrir það eins og staðan er í raun núna. 85% af því sem við framleiðum fara auðvitað til nokkurra mjög stórra fyrirtækja sem eru okkur mjög mikilvæg og eru ástæða þess að við gátum byggt upp flutningskerfi á sínum tíma, með því að fá þau inn til landsins. Mér finnst mikilvægt að þau fyrirtæki fái að þróast og byggja sig enn frekar upp og að nýta vilja þeirra til að vera með nýskapandi lausnir, minnka enn frekar losun, að geta nýtt það samkeppnisforskot sem felst í því að framleiða þessa vöru þar sem raforkan er búin til með þeim hætti sem er gert hér. Ég vildi nefna það sérstaklega. Orkuskiptin eru síðan mikilvæg fyrir samgöngur á landi, á hafi, fyrir ferðaþjónustuna og allt þetta, og ég held að við getum komið þeim á hraðar en við höfum kannski haldið hingað til. Ég held að það séu mikil tækifæri í því fyrir okkur sem land, bæði út á við og inn á við, samkeppnishæfni o.s.frv. og ég trúi því að sá þungi sem er í umræðunni núna muni skipta máli í þeirri vinnu sem fram undan er í orkustefnu.
Herra forseti. Mig langar til að fara aðeins ofan í og spyrja um stöðu nýsköpunarfyrirtækja. Nú veit ég af þeirri ágætu nýsköpunarstefnu sem er á leiðinni og þeim breytingum sem stendur til að gera á styrkja- og sjóðakerfinu, sem er mjög gott. Það er samt spurning hvort ekki sé hægt að gera enn meira til að bæta rekstrarumhverfi þessara fyrirtækja. Í nýsköpunarstefnunni eru lagðar til einhverjar breytingar sem við eigum eftir að sjá en ekki er augljóst að gert sé ráð fyrir einhverri eftirfylgni með þeim á þessu ári. Það er ekkert í þingmálaskránni sem bendir til þess, alla vega ekkert stórt sem snýr að því og ekkert sérstaklega í fjárlögunum sem slíkum. Hvar eru þær breytingar? Það er í rauninni spurning mín. Við gætum þurft að bíða ansi lengi eftir því að svona breytingar taki gildi. Það er oft þannig að rekstrarumhverfi fyrirtækja er seigfljótandi, erfitt er að breyta hlutum nema kannski um áramót og fleira kemur til. Við vitum að kostnaðurinn við að stofna og reka fyrirtæki á Íslandi er mjög hár. Það er vöntun á frekari ívilnunum fyrir nýsköpunarfyrirtæki, ákveðnir hlutir eins og t.d. að ráða erlenda sérfræðinga gætu verið einfaldari. Það er margsinnis búið að ræða þá hluti en ég hef ekki séð nógu sterk merki um að þetta sé að breytast. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur mikinn áhuga á því að breyta þeim hlutum. En hvar er það statt? Hvenær fáum við að sjá eitthvað á þann veg?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Það er til að mynda mál á þingmálaskrá, þrátt fyrir að það sé í vor, enda mikil vinna fram undan, sem snýr að því að koma á fót nýjum sjóði sem mun breyta verulega, trúi ég, umhverfi frumkvöðla hér á landi. Þar getur ríkið, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, komið með framlag á móti einkafjármagni annars staðar þegar fjárfest er í hugmynd á fyrri stigum. Þar lítum við bara til þess: Hvar eru hlutirnir að virka? Hvernig gera þeir það? Við erum að reyna að yfirfæra það yfir á Ísland. Það er ein tillaga sem er á þingmálaskrá. Ef við hefðum haft aðeins meiri tíma hefði ég viljað sjá boð um frekari breytingar með frumvörpum í ráðuneyti mínu og sömuleiðis í fjármálaráðuneytinu. Það er svo sem hægt að uppfæra þingmálaskrá um jólin og við munum vinna hratt og gera það sem við getum til að vinna okkur í haginn. Hvort það verða einhverjar breytingar á þingmálaskrá um áramót verður að koma í ljós, en þetta kallar á lagabreytingar og einnig á aðrar breytingar sem birtast ekki endilega í lagabreytingum. Ég vildi auðvitað að við værum með nýsköpunarstefnu fyrir framan okkur og værum að ræða hana, og það kemur að því, vegna þess að í henni eru lagðar til breytingar, hvort sem þær eru skattalegar eða varða stofnanaumhverfi eða erlenda sérfræðinga og hvernig hægt er að auðvelda það að þeir komi til landsins, að það sé ekki jafn þungt í vöfum og það er í dag. Þetta eru breytingar sem heyra undir önnur ráðuneyti en þarna eru boðaðar töluverðar breytingar. Ég hef áhuga á því að reyna að koma upp einhvers konar heimasíðu þar sem hægt er að setja allar þessar tillögur inn á. Þá geta allir fylgst með hvernig gengur, á hverju strandar o.s.frv., því að þetta er auðvitað viðvarandi verkefni. Það er ekki þannig að við gefum út skýrslu og getum hakað við það, gefum út skýrslu og förum í einhverjar breytingar með frumvarpi og hökum svo við. [[Forseti hringir.]]Þetta er verkefni sem er viðvarandi næstu áratugi og það er lifandi. Við þurfum að hafa ákveðna auðmýkt gagnvart því þrátt fyrir að við þurfum að halda vel á spöðunum.
Virðulegi forseti. Ráðherra talaði um mikilvægi stafrænna smiðja og aðgengis að þeim. Í fjármálaáætlun er talað um að móta skuli umgjörð um stafrænar smiðjur. Tímaáætlunin þar er frá 2020, sem fjárlagafrumvarpið nær til, til 2022. Einfalda spurningin er bara: Hvenær hættum við að móta umgjörð og hvenær förum við að gera eitthvað? Umgjörðin um stafrænar smiðjur er í rauninni mjög skýr. Þetta er mjög þekkt módel. Það er búið að byggja þó nokkrar stafrænar smiðjur, einmitt á því módeli þannig að það er ekkert rosalega flókið, myndi ég segja, að móta umgjörð. Þetta snýst kannski helst um að ákveða hvar þurfi að byrja að byggja upp stafrænar smiðjur, staðsetningarlega séð. Við þurfum ekkert að bíða í þrjú ár eftir að byrja á því. Alþingi samþykkti þetta fyrir ári og einu sumri síðan. Nú tekur við þriggja ára ferli verkefna við að móta umgjörð. Ég klóra mér dálítið í hausnum yfir því hvort þetta sé það sem Alþingi samþykkti þegar allt kemur til alls. Það vantar t.d. í þetta kostnaðinn, eins og ég hef talað um oft áður. Ef það fylgdi einhver kostnaður þessu verkefni sem væri augljóslega meiri en kostar að móta bara umgjörð gæti maður spurt: Fyrirgefðu, af hverju er svona dýrt að móta umgjörð? Það er af því að það eru framkvæmdir inni í þessu líka en við sjáum það ekki og getum ekki spurt um það. Þetta er mjög ósýnilegt og ógagnsætt. Ég er sammála því að þetta er gríðarlega mikilvægur vettvangur, stafrænar smiðjur, aðgengi að þeim er afar mikilvægt, eins og hæstv. ráðherra sagði, en einfalda spurningin er: Hvenær byrjum við?
Herra forseti. Ég leyfi mér að segja að við munum ekki bíða í þrjú ár með að byrja en verkefnið mun auðvitað taka tíma. Við ætlum ekki að taka þrjú ár í að móta umgjörð. Við höfum verið að vinna samkvæmt þingsályktuninni. Það er starfsfólk í mínu ráðuneyti sem hefur það á sinni könnu og hefur verið að funda víða og leggja mikla áherslu á þetta. Þetta snýst auðvitað líka um að forgangsraða þeim fjármunum sem við setjum í málaflokkinn í dag. Þess vegna finnst mér við líka þurfa að taka samtalið. Hvað er mikilvægast þegar kemur að nýsköpunarumhverfi? Eitt er rekstrarumhverfi, skattbreytingar, einhver sjóður og annað slíkt. Hitt er að spyrja: Hvernig undirbúum við framtíðarkynslóðir fyrir þær breytingar sem við erum að boða? Ég lít svo á að stafrænar smiðjur séu algjör lykilþáttur í því. Og þá finnst mér við líka þurfa að þora að spyrja: Í hvað fara peningarnir í dag? Viljum við mögulega breyta um kúrs til að leggja ofuráherslu á þennan þátt? Hver á að hafa það hlutverk? Hvernig byggjum við upp? Þetta hefur verið mjög handahófskennt fram til þessa. Smiðjurnar eru víða og þær eru framúrskarandi sums staðar. Við þurfum að byggja þetta upp markvisst. Við munum ekki bíða í þrjú ár með að byrja. Ég vonast til þess að geta kynnt nýsköpunarstefnu, og stýrihópurinn sem vann hana, á allra næstu vikum. Þá setjum við þetta formlega í farveg. Ég fagna þingsályktuninni sem samþykkt var að frumkvæði Pírata [[Gripið fram í.]]og Samfylkingar og vonast til þess að hægt sé að vinna að henni í góðri samvinnu. Þetta er mikilvægt, þarna erum við að sá fræjum sem umhverfið þarf síðan að styðja við þegar þar að kemur. En ég vonast til þess að við getum byrjað sem allra fyrst, og í raun má segja að við séum byrjuð að vinna, en að við getum farið að boða og breyta mjög fljótlega.
Virðulegi forseti. Við erum með til umræðu fjárlögin fyrir árið 2020. Það hefur verið mikið rætt og ritað um orkumál á liðnu ári. Það er jákvætt, enda skipta orkumál okkur öll miklu máli og koma við öll heimili og atvinnugreinar í landinu. Það er undirstaða hagsældar að við búum við örugga orku og að henni sé veitt jafnt og örugglega um allt land. Ferðaþjónustufyrirtæki eru hér um allt land og mörg eru í dreifbýli. Því skiptir þrífösun rafmagns miklu máli. Meira en fjórðungur dreifikerfis Rariks er einfasa og nokkuð mikið vantar upp á að dreifikerfi Orkubús Vestfjarða sé þrífasa. Þrífösun er mikilvæg út frá orkuskiptum, byggðasjónarmiðum, ferðaþjónustu, landbúnaði og öðrum atvinnutækifærum í hinum dreifðu byggðum. Því er ánægjulegt að sjá að í fjárlögum er gert ráð fyrir að það eigi að leggja 80 milljónir á næsta ári til átaksverkefnis og sömu upphæð næstu þrjú árin. Þar er áherslan á að ljúka þrífösun rafmagns í Skaftárhreppi og Mýrum. Í nýsamþykktri byggðaáætlun er áhersla lögð á að hraða þrífösun um land allt og gengið er út frá því að veittir verði styrkir úr Orkusjóði til að vinna verkið. Ég vil beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort liggi fyrir ákveðin áætlun til lengri tíma en þessara þriggja ára um þrífösun rafmagns, og ef svo er: Hvað er lagt til grundvallar í þessari áætlun og hvenær sér hæstv. ráðherra fyrir sér að slíkri vinnu gæti verið lokið?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa mikilvægu fyrirspurn. Líkt og hv. þingmaður kom inn á erum við með þetta átak núna og leggjum áherslu á að ljúka þrífösun bæði í Skaftárhreppi og á Mýrum. Síðan eru fjármunir í byggðaáætlun um 400 millj. kr. sem ég geri ráð fyrir að hægt sé að byrja að nýta í lok næsta árs, ef ég kann rétt frá að greina. Það er vinna í fullum gangi í ráðuneytinu núna. Við vorum með hóp að störfum undir forystu hv. þm. Haraldar Benediktssonar og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir var í henni sömuleiðis og fleiri og þar var unnin mjög mikilvæg vinna sem er í rauninni grunnur að því sem við tökum núna áfram inni í ráðuneytinu. Ég sem aðstoðarmaður fyrrverandi hæstv. innanríkisráðherra, Ólafar Nordal, fékk að vinna með hv. þm. Haraldi Benediktssyni þá, í vinnu við ljósleiðaraverkefnið, þar sem hugmyndin var alltaf að reyna að nýta samlegðaráhrifin enn frekar við uppbyggingu ljósleiðara og uppbyggingu þrífösunar. Það eru ákveðin verkefni þar sem enn er hægt að elta þær framkvæmdir sem eftir eru í ljósleiðara. Mig langar, og það er það sem við erum að vinna að í ráðuneytinu, að reyna að nýta þá hugmyndafræði í uppbyggingu á þrífösun, sem hv. þm. Haraldur Benediktsson hefur leitt undanfarin ár. Við getum ekki eingöngu horft á áætlanir um aldur kerfisins eins og það er heldur verðum við að líta á það hvar eftirspurnin eftir þrífösuninni er. Hvar er þörfin mest? Hvar stendur hún atvinnuuppbyggingu fyrir þrifum? Og þá komum við sérstaklega inn á landbúnað og ferðaþjónustu. Ég sé tækifæri í því að elta þetta svolítið og reyna að vinna með sveitarfélögum eða aðilum á svæðum til að nýta fjármuni enn betur, því að ég trúi því að það sé hægt að gera sambærilega hluti í þrífösuninni og með ljósleiðarann þrátt fyrir að það sé örlítið flóknara. Gera þetta hraðar fyrir minni pening með því að hugsa aðeins út fyrir boxið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og efast ekki um einlægan áhuga hennar á þessum málum og hvet hana til dáða. En þrátt fyrir að orkuauðlindir landsins séu í sameign þjóðarinnar og flutningsleiðir raforku einnig sitja landsmenn ekki við sama borð er kemur að flutningi á raforku til síns heima. Fer ég þarna á svipuð mið og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé áðan. Í landinu eru tvær gjaldskrár á flutningi rafmagns, þ.e. dreifbýlisverð og þéttbýlisverð. Undanfarin ár hefur munur á gjaldskránum aukist ár frá ári. Sé dæmi tekið frá þjónustusvæði Orkubús Vestfjarða kostar kílóvattstundin rúmlega 22% meira í dreifbýli en í þéttbýli. Það má kannski benda á að þó að sumir staðir, ég nefni Önundarfjörð, séu algjörlega sjálfbærir um raforku vegna smávirkjana sem þar eru þá þarf að horfa á eftir rafmagninu og kaupa það svo miklu dýrara verði þegar það kemur aftur til baka. Það er ljóst að það dregur í sundur milli dreifbýlis og þéttbýlis og núverandi jöfnunargjald er langt frá því að jafna þennan mun. Í núgildandi byggðaáætlun falla verkefnin undir þrjú yfirmarkmið: Að jafna aðgengi að þjónustu, jafna tækifæri til atvinnu og stuðla að sjálfbærri þróun byggða um allt land. Undir hverju markmiði má finna markmið, þar á meðal verkefni sem stuðla að aukinni jöfnun orkukostnaðar í dreifbýli og þéttbýli. Því vil ég nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra hvernig hún sjái fyrir sér lausn í þessu máli og að nálgast þau markmið sem byggðaáætlun gerir ráð fyrir. Erum við að tala um eina gjaldskrá á flutningi á rafmagni eða hækkun á jöfnunargjaldi? Ég veit að þessi vinna fer fram í ráðuneytinu og miðar að því að finna leiðir að þessu marki. En hvenær er svo að vænta niðurstöðu af þeirri vinnu?
Herra forseti. Þetta er auðvitað mjög mikilvægur þáttur sem hv. þingmaður kemur hér inn á. Við höfum í ráðuneytinu verið að vinna að þessu undanfarna mánuði og það hefur m.a. leitt í ljós ákveðna vankanta, ef ég leyfi mér að nota það orð, á því að vera með eina gjaldskrá. Ég vil a.m.k. vera alveg viss um að við séum ekki að flækja kerfið, við séum ekki að gera það ógagnsærra heldur einfalda regluverk með þeirri breytingu sem við förum í. Markmiðið er alveg skýrt af minni hálfu. Mér finnst mikilvægt, og ég held að það sé ákveðinn samhljómur um það hér, að kostnaður við grunninnviði sé jafnaður. Það er ekki samkeppni á þessum markaði, þ.e. dreifingunni, og eins og ég nefndi áðan eru virkjanirnar almennt úti á landi. Þetta er ákveðið jafnræðissjónarmið sem mér finnst sjálfsagt að horfa til. Þær 980 milljónir sem settar eru í þetta í dag eru ekki nóg og við erum m.a. að láta greina það nákvæmlega hver fjárfestingarþörfin næstu ár sé. Hvenær erum við þá komin svo að segja upp á topp? Þetta er alveg að fæðast en ég get ekki sagt hér hvaða leið verður farin. Það þarf að fara sína leið og vera pólitískur stuðningur við þær breytingar. En maður finnur mjög víða að það svíður að það sé miklu dýrara sums staðar að dreifa raforkunni, jafnvel þegar hún er framleidd í næsta garði, heldur en á öðrum landsvæðum. Verkefnið er þá að finna leiðir, hvort jöfnunargjaldið er hækkað, hvort þetta sé beinlínis á fjárlögum eða hvað sé hægt að gera. Inn í þetta fléttast síðan auðvitað möguleikar á smávirkjunum og möguleikar á einhverjum breytingum á kerfinu eins og það er. Það er ekki þannig að við höfum bara jöfnunargjaldið eða fjárlög og ekkert annað sé hægt að gera. Ég held að kerfið megi alveg byggja upp að einhverju leyti öðruvísi, t.d. þannig að smávirkjanir séu hagkvæmari en þær eru í dag þannig að það borgi sig enn frekar að fara í svona litlar virkjanir á víð og dreif. Ég tek undir með hv. þingmanni, umræðan um orkumál undanfarna mánuði mun [[Forseti hringir.]]vonandi leiða það af sér að við munum halda áfram að ræða það vegna þess að af nógu er að taka.
Herra forseti. Mig langar að ræða aðeins nýsköpunarmálin við hæstv. ráðherra. Um leið og ég fagna því að verið sé að auka framlög til nýsköpunar milli ára þá sýnist mér samt að heldur sé dregið úr miðað við þau áform sem kynnt voru í fjármálaáætlun fyrr í vor og myndi vilja fá skýringar ráðherra á því hvaða stefnubreyting er þar á ferðinni. Hins vegar hef ég áhyggjur af tilhneigingu ríkisstjórnarinnar til að ætla að bæta veikleika á öllum mörkuðum sem við erum með hér með auknum ríkisframlögum þegar vandamálin liggja kannski annars staðar. Við sjáum t.d. á fjölmiðlamarkaði að þar á að svara í raun samkeppnisskekkjandi stöðu ríkisins á markaðnum með auknu ríkisframlagi. Í nýsköpun og þróun virðist eina ráðið við gríðarlega óhagstæðu rekstrarumhverfi nýsköpunarfyrirtækja vera að bæta við ríkisframlögin í stað þess að ráðast að vandanum sem er gjaldmiðillinn. Þar horfum við á einfalda staðreynd, sem ég trúi að ráðherra deili áhyggjum mínum af, þegar við horfum á tölur Hagstofunnar um fjölda starfa. Þá sjáum við t.d. að frá árinu 2008 hefur störfum í viðskiptahagkerfinu fjölgað um 20.000, sem er jákvætt þó að þeim sé aðeins tekið að fækka aftur núna í kólnandi hagkerfi. En á sama tíma hefur engin breyting orðið á fjölda starfa hjá hátæknifyrirtækjum, hjá sprota- og tæknifyrirtækjum sem við tölum svo fjálglega um að framtíð okkar byggist á, sem fjórða iðnbyltingin sem við ætlum að hagnýta okkur svo mjög á komandi áratugum byggir á. Það hefur ekkert gerst á rúmum áratug. Hvernig í ósköpunum ætlum við að byggja upp framtíðaratvinnugreinar þjóðarinnar í því umhverfi?
Herra forseti. Fyrst til að svara spurningunni um meinta stefnubreytingu hvað varðar framlögin þá er svarið við því í rauninni: Nei, það er engin stefnubreyting. Við einfaldlega litum á það raunsætt að það tæki tíma að forma þennan sjóð. Það þarf að vanda mjög til verka og koma líka skilaboðunum áfram: Af hverju erum við að stofna hann? Hvernig á hann að líta út? Hvaða kröfur gerum við? Hvernig á að skipa hann? Hvert eigum við að leita? o.s.frv. Það er ástæðan fyrir því að við náum í rauninni ekki að koma honum á fót og byrja að fjárfesta innan þessa árs og þess vegna eru fjármunirnir lægri. Þeir fjármunir sem gert var ráð fyrir taka síðan við á árinu þar á eftir. Varðandi umhverfið erum við hv. þingmaður ekki alveg sammála um gjaldmiðlamál og við höfum áður tekið þá umræðu hér, örugglega undir sömu formerkjum og nú. Ég er þeirrar skoðunar að skammstöfun gjaldmiðilsins skipti ekki öllu máli heldur allt ytra umhverfi. Mér finnst við hafa sýnt undanfarin misseri að við erum að ná miklu betri tökum á ytri þáttum, hér skiptir máli allur stöðugleiki, hvort sem það er stöðugleiki á vinnumarkaði, stöðugleiki í pólitíkinni o.s.frv. og ríkisfjármálin í stóru myndinni. Þeir þættir hafa áhrif á þróun gjaldmiðilsins. Ég finn fyrir því þegar ég fer og hitti nýsköpunarfyrirtæki, hvort sem þau eru stór eða smá, ný eða gömul, að það er ákveðinn samhljómur þar, mörg þeirra myndu gjarnan vilja hafa annan gjaldmiðil þannig að ég ætla ekki að þykjast ekki kannast við það. En nýsköpunarstefnan sem við höfum verið að vinna að gengur öll út á það að umhverfið hér sé betra en hefur verið og hvernig við komumst úr fyrstu tröppu sem nýsköpunarlandið Ísland í [[Forseti hringir.]]u.þ.b. þá fjórðu. Ég legg áherslu á og set mér það markmið að okkur takist að gera umhverfið þannig að við séum sérstaklega að trekkja að slík fyrirtæki og halda þeim hér á landi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og ég ítreka að auðvitað fagna ég því að verið sé að auka framlög til nýsköpunar og þróunar. Ég held bara að til að vega á móti óhagstæðu rekstrarumhverfi þyrftum við jafnvel að margfalda þau frá þessum áformum til að það myndi tomma eitthvað upp í þau óhagstæðu rekstrarskilyrði. Það gleður mig að hæstv. ráðherra sé einmitt að hlusta á atvinnugreinina af því að ég veit að hæstv. ráðherra hefur líka lagt sig fram um það t.d. að vinna mjög náið með ferðaþjónustu, að skapa viðunandi rekstrarskilyrði. Ég horfi til þess sama og gerðist hjá nýsköpunar- og sprotafyrirtækjum. Fótunum var skyndilega kippt undan samkeppnisstöðu atvinnugreinarinnar, ekki að litlu leyti út af gjaldmiðlinum þar sem á árinu 2016, 2017 og inn á árið 2018 var Ísland einfaldlega orðið allt of dýrt land. Það er aðeins að breytast núna en þetta undirstrikar aðeins þann vanda sem óstöðugur gjaldmiðill veldur útflutningsgreinum okkar og kemur svo skýrt fram einmitt hjá sprota- og tæknifyrirtækjum. Ég hvet hæstv. ráðherra eindregið til þess að hlusta á atvinnugreinina hvað þetta varðar. Það stendur upp úr vel flestum fyrirtækjum á þeim markaði að vandamálið er gjaldmiðillinn, óstöðugleikinn sem honum fylgir, vaxtastigið sem honum fylgir og fyrirtækin sem komast á legg í því óstöðuga umhverfi velja undantekningarlítið að flýja land. Það er ástæðan fyrir því að hér hefur störfum ekkert fjölgað á rúmum áratug í þeirri atvinnugrein. Hér urðu til mjög margir efnilegir sprotar við hagstæð skilyrði í veikri krónu eftir hrun sem hafa einfaldlega valið að yfirgefa Ísland, byggja starfsemi sína upp annars staðar. Á slíku rekstrarumhverfi verður framtíðaratvinnugrein ekki byggð. Ég held að það sé orðið alveg fullreynt.
Herra forseti. Ég er hjartanlega ósammála því að í slíku umhverfi verði atvinnugreinin ekki byggð upp frekar og það sé fullreynt. Það er rétt að gjaldmiðillinn, íslenska krónan, sveiflast. Í staðinn eru ákveðnir þættir sem sveiflast síður, eins og atvinnustig sem í öðrum löndum sveiflast mjög þrátt fyrir að gjaldmiðillinn sé stöðugur. Hvaða aðrir valkostir eru í stöðunni? Til að mynda að taka upp evru þar sem við höfum miklu minni stjórn en ýmis önnur lönd sem hafa þann gjaldmiðil. Ferðaþjónustan er atvinnugrein sem er í samkeppni við önnur lönd þar sem til að mynda laun eru miklum mun lægri og lífsgæði oft með öðrum hætti. Það er auðvitað ástæða fyrir því að laun eru há hér. Fjallað er um óstöðuleika. Sú staðreynd blasir við að hann hefur minnkað og það er í okkar höndum að halda honum almennilega á réttum stað og vaxtastiginu sömuleiðis. Mér finnst við undanfarin ár hafa raunverulega tekið á þeim vanda sem við okkur blasir. Í gegnum árin höfum við ekki fylgt því. Við höfum bara verið að taka ákvarðanir sem við höfum alveg vitað hvert leiddu, hvort sem það er á vinnumarkaði eða öðru. Mér finnst við núna vera að laga það og horfa til lengri tíma og ég trúi því að það muni skipta máli. Varðandi fyrirtækin sem fara héðan þá myndum við auðvitað aldrei geta keppt við launakostnað tölvuforritara í Búlgaríu eða öðru landi þar sem laun eru miklu lægri en hér, alveg sama hvaða gjaldmiðil við hefðum, við gætum ekki gert það. En það eru aðrir þættir sem við höfum og það eru líka önnur lönd sem eru með evru og stöðugri gjaldmiðil en glíma við sömu áskoranir, sama vanda sem er sá að þegar fyrirtæki verða ákveðið stór færa þau sig um set. Ég lít svo á að í sjálfu sér sé það ekki endilega alltaf vont að fyrirtæki fari úr landi. Það þarf að spyrja sig: Hvers vegna? Hvaða þættir eru hér? Hvenær er eðlilegt að fara eitthvert annað o.s.frv.? [[Forseti hringir.]]Ég er ekki sammála því að þetta sé fullreynt og ég sé ekki að aðrir valkostir myndu leysa öll þau vandamál [[Forseti hringir.]]sem við okkur blasa og munu gera áfram.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir upplýsingagjöf um forgangsmál og annað. Það hefur verið athyglisvert að fylgjast með. Þetta er risastórt ráðuneyti og þar eru mörg verkefni sem skipta okkur í heild afskaplega miklu máli. Við höfum verið að heyra t.d. í sambandi við ferðamálin, sem eru nú orðin stærsti liðurinn í innkomu í ríkissjóð og ótrúlegur fjöldi sem hefur atvinnu af þeim, að borið hafi á niðursveiflu eftir fall WOW. Kannski ekki stórri í stóra samhenginu í ljósi þess að hér hafa t.d. komið fram yfirlýsingar um að gistinóttum á hótelum hafi bara alls ekki fækkað hlutfallslega miðað við fækkun ferðamanna en í staðinn virðist sú tilhneiging vera hjá Airbnb, þar hefur verið fækkun. Mig langar að vita: Er merkjanleg ákveðin tilfærsla? Hversu mikla fækkun hefur t.d. hæstv. ráðherra séð á gistinóttum í Airbnb? Má hugsanlega leiða að því líkur að þær stóru aðgerðir sem við höfum verið að grípa til í sambandi við að kortleggja betur þessa þjónustu Airbnb séu í rauninni kannski ástæðan fyrir þessari tilfærslu? Er ekki í rauninni merkjanlegt að við séum aftur að fara pínulítið upp á við?
Herra forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að við sjáum breytingar. Eftir ákveðinn skell sem við urðum fyrir voru teiknaðar upp alls konar sviðsmyndir og við sjáum betri sviðsmynd nú en margar þeirra sem voru teiknaðar upp. Þrátt fyrir að fjöldi ferðamanna hafi dregist saman dvelja þeir lengur og eyða meiru. Við sjáum samdrátt í Airbnb, þ.e. breytingar inn á hótelin. Auðvitað þarf að halda til haga að maður getur verið skráður á Airbnb þrátt fyrir að vera á skráðu gistiheimili o.s.frv., þetta er ekki eingöngu heimagisting sem slík. En hvað varðar heimagistinguna er það rétt hjá hv. þingmanni að þær aðgerðir sem við fórum í skila ótrúlega miklum árangri. Við settum 64 milljónir til viðbótar í eftirlitið. Það hefur skilað sér og gott betur, í rauninni miklu meira, í formi skráningargjalda, í formi sekta, fyrir utan síðan afleiddu áhrifin. Íbúðir fara frekar í sölu eða langtímaleigu sem hjálpar þá þeim og jafnar samkeppnisstöðu þeirra fyrirtækja sem auðvitað skila öllu sínu og borga, umfram skatta og gjöld, fyrir að vera í atvinnurekstri. Nú erum við að festa þessar viðbætur í sessi í fjárlögum til framtíðar, þannig að við erum þá búin að koma því í ákveðinn farveg. Auk þess gera þær lagabreytingar sem Alþingi samþykkti í vor að verkum að ég trúi því að við munum sjá enn frekari árangur af því að nú erum við að samræma ferlið. Ef maður er í rekstri og svindlar fer það í sama ferli og heimagistingin er í í dag hjá sýslumanni, frá lögreglu sem þarf að forgangsraða sínum verkefnum. Það hefur verið ákveðinn aðstöðumunur ef maður er í rekstri og skilar ekki sínu og ef maður er í heimagistingu og skilar ekki sínu. Þannig að nú er verið að setja það inn í sama ferlið sem ég trúi að muni skila enn frekari árangri, bæði í eftirliti og innheimtu sekta.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Já, ég held að við getum verið bara nokkuð glöð með þann árangur sem er að nást. Þá langar mig að nefna eitt sem líka er athyglisvert og það er Framkvæmdasjóður ferðamannastaða. Hann virðist standa nokkuð vel. Þessi sjóður hefur nú um 700 milljónir til að úthluta og mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hún sjái fyrir sér að þessir fjármunir verði nýttir og hvernig hún telji að þeir muni nýtast best. Svona í lokin þá hefur gjarnan verið talað um svokölluð komugjöld. Við þyrftum kannski ekki að hafa þau nema 1.000 kr. á farseðill til að fá þá kannski 2 milljarða beint í vasann, eins og þar stendur. Þannig að ég spyr bara: Hvað líður þeim áformum? Er í rauninni ekkert verið að skoða þetta? Við gætum t.d. litið til þess sem Nýsjálendingar gerðu og hvernig það skilar sér. Ég tel alla vega að það myndi ekki gera gæfumuninn um komu farþega hvort þeir myndu borga nokkrum krónum meira í þessi svokölluðu komugjöld sem við myndum nýta til uppbyggingar og verndar á þeim viðkvæmu svæðum, mörgum hverjum okkar mestu náttúruperlum, sem eru komin langt yfir þolmörk vegna tíðra heimsókna. Látum þetta duga.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Við erum með nokkuð stöðugan og ágætlega fjármagnaðan Framkvæmdasjóð ferðamannastaða sem er auðvitað samkeppnissjóður sem virkar vel til hliðar við landsáætlun sem heyrir undir umhverfisráðuneytið. Þar er áætlun hins opinbera á meðan Framkvæmdasjóður ferðamannastaða er samkeppnissjóður þar sem aðilar, þ.e. einkaaðilar og sveitarfélög, geta sótt um og fengið úthlutað. En það þarf að mæta ákveðnum kröfum og við leggjum núna sérstaka áherslu til að mynda á að þetta sé í samhengi við DMP-vinnu sem við höfum verið í, sérstöðu hvers svæðis fyrir sig, og að fjármunirnir fari þangað. Sú uppbygging sem hefur verið í gegnum framkvæmdasjóðinn og landsáætlun hefur auðvitað skipt sköpum og mér finnst við núna vera komin með þá mynd sem við þurfum og þetta talar vel saman. Fyrst unnum við að því að koma landsáætlun af stað. Svo voru engir peningar í henni, nú eru komnir fjármunir í hana, þannig að mér finnst við vera komin á algerlega rétt ról. Við getum síðan farið í frekari breytingar á þessum áfangastöðum sem ég held að séu mikilvægar og snúa helst að stýringu sem verður bæði til að tryggja öryggi, vernda náttúruna og koma í veg fyrir of mikið álag á þessa staði og tryggja að upplifun ferðamanna sé jákvæð. Og af því að spurt er um gjaldtöku er ég þeirrar skoðunar að ein leið til að gera þetta sé að stýra því með gjaldtöku. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um komu- eða brottfarargjald og það hefur verið í skoðun. Ég er ekki viss um að hver ferðamaður myndi setja fyrir sig 1.000 kr., en það er líka hægt að stýra því þegar viðkomandi er kominn til landsins, til að mynda á áfangastöðum. Þar sem við höfum horft á eitt flugfélag fara þá leið sem það fór og flugrekstur, bæði hér og annars staðar, er þungur þá myndi ég ætla að ef flugfélag gæti hækkað sinn flugmiða um 1.000 kr. væri það nú þegar búið að gera það. Mér finnst við þurfa að horfa á það í stóra samhenginu, ekki bara út frá ferðamanninum heldur [[Forseti hringir.]]líka hvernig hann kemst til landsins og þá skiptir máli að við séum með þetta mikla flugumferð til landsins og megum ekki missa hana.
Hæstv. forseti. Ég ætla að fara yfir stærstu atriðin í fjárlagafrumvarpinu sem eru á ábyrgðarsviði dómsmálaráðuneytisins. Málefnasviðin eru þrjú, fyrst er það 2. töluliður um dómstóla, 9. töluliður um almanna- og réttaröryggi og 10. töluliður um réttindi einstaklinga. Fjárlagafrumvarpið ber þess greinileg merki að ríkisstjórninni er umhugað um öryggi almennings og réttaröryggi í landinu. Tíminn er knappur en ég mun reyna að komast yfir helstu liði og hlakka svo til að taka þátt í umræðum um málefnasvið ráðuneytisins. Heildargjöld málefnasviðanna þriggja eru áætluð 50,90 milljarðar kr. fyrir árið 2020 og aukast um tæpa 2,7 milljarða kr. á föstu verðlagi fjárlaga ársins 2019, sem samsvarar 5,7% hækkun. Að frádregnum launa- og verðlagsbreytingum hækka útgjöldin sem svarar til 2% hækkunar. Ég vil byrja á málefnasviði dómstólanna en heildargjöld málefnasviðsins eru áætluð 3.384 millj. kr. og hækka um 77 milljónir sem svarar til 2,3% hækkunar. Án launa- og verðlagsbreytinga lækka útgjöldin sem svarar 1,2% á milli ára og helsta breytingin þar snýr að 39 millj. kr. lækkun framlags til Hæstaréttar vegna fækkunar um tvö stöðugildi hæstaréttardómara, sem er í samræmi við fyrri ákvarðanir Alþingis. Annað sem snýr að dómstólum og vert er að nefna er aukin samræming og samkeyrsla stoðkerfa, rafrænn flutningur gagna til að auka hagkvæmni, skilvirkni og gagnaöryggi auk þess sem unnið er að rafrænni málsmeðferð. Þau verkefni voru fjármögnuð í fjármálaáætlun og allt er þetta í takt við stefnu ríkisstjórnarinnar um einföldun stjórnsýslunnar. Þá er það málefnasvið almanna- og réttaröryggis. Þar eru heildargjöld áætluð 31.009 millj. kr. og aukast um 821 millj. kr. milli ára, eða um 2,7%, en að frádregnum launa- og verðlagsbreytingum lækka útgjöldin um 1% á milli ára. Raunbreyting framlaga einstakra málaflokka og málefnasviða snýst helst um að mæta 487 millj. kr. aðhaldskröfu sem er í gildandi fjármálaáætlun, en ráðuneytið ákvað að verja 244 millj. kr. innan ramma málefnasviðsins til að milda aðhaldskröfuna fremur en að veita í ný verkefni. Við það fer aðhaldsstigið í 243 millj. kr. Framlögum til kaupa á þremur þyrlum fyrir Landhelgisgæsluna verður haldið áfram og til þessa varið 2.100 millj. kr. á næsta ári, en verkefnið tafðist lítillega vegna tímafrekrar innleiðingar á nýjum leiguþyrlum sem áður voru í notkun hjá Gæslunni. Nú er hins vegar gert ráð fyrir að útboð vegna kaupa á þremur nýjum þyrlum verði á fyrri helmingi næsta árs og afhending þeirra hefjist í árslok 2021 eða ársbyrjun 2022. Í gildandi fjármálaáætlun er þetta fullfjármagnað. Með uppbyggingu Landhelgisgæslunnar er unnið að því að auka öryggis- og þjónustustig í leit og björgun. Af öðrum þáttum er innleiðing löggæsluáætlunar undir þessum lið, skilvirkt landamæraeftirlit og aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Tímabundin framlög til lögreglunnar í fjárlögum 2019 til aukins eftirlits á miðhálendinu og ferðamannastöðum auk aðgerða gegn skipulagðri glæpastarfsemi og til landamæraeftirlits, sem eru samtals 570 millj. kr., eru síðan gerð varanleg. Eins og á öðrum málefnasviðum ráðuneytisins er auk þess unnið að uppbyggingu réttarvörslugáttar með áherslu á skilvirka og örugga þjónustu. Virðulegur forseti. Í þriðja lagi er það málefnasvið um réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýslu dómsmálaráðuneytisins. Þar eru fyrir árið 2020 áætlaðar 16.543 millj. kr. og hækka um 1.835 millj. kr. milli ára eða um 12,5%. Að frádregnum launa- og verðlagsbreytingum hækka framlög um 8,9%. Ef horft er til raunbreytinga í þeim málaflokki munar þar mest um 856,9 millj. kr. aukið framlag til þjóðkirkjunnar til að uppfylla kirkjujarðasamkomulagið svokallaða. Þá er það 398 millj. kr. framlag vegna forsetakosninga, 150 millj. kr. framlag til að styrkja rekstrargrundvöll sýslumannsembættanna og 137,5 millj. kr. til Útlendingastofnunar til að fjölga starfsmönnum á verndarsviði og til að mæta breytingum á afgreiðslu vegabréfaáritana. Á móti lækka síðan framlög í samræmi við markmið sem ríkisstjórn hefur sett fram um aðhaldsstig, um 290 millj. kr. Mig langar að fá að nefna kirkjujarðasamkomulagið við þjóðkirkjuna. Það er rétt að taka fram að samningar tókust á milli íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar sem fela í sér aukið fjárhagslegt sjálfstæði þjóðkirkjunnar og þess vegna kemur sá peningur hér inn en ekki í fjáraukalögum eins og síðustu ár. En tíminn er á þrotum og ég vona að ég fái tækifæri til að svara spurningum. Þetta eru auðvitað málefni sem snerta samfélagið með margvíslegum hætti en ríkisstjórnin hefur á kjörtímabilinu stóraukið framlög til þeirra, sér í lagi til löggæslumála, og á næsta ári verður unnið áfram að því.
Herra forseti. Ég vil þakka nýskipuðum hæstv. dómsmálaráðherra fyrir yfirferð yfir málaflokkinn sem sannarlega var allt of stutt og alls ekki hægt að bera niður nema rétt á hæstu steinum. Ég vil líka nota tækifærið til að óska henni velfarnaðar í þessu nýja starfi. Það hefur svo sannarlega ekki verið nein lognmolla í kringum starf dómsmálaráðherra á umliðnum misserum og árum þannig að þess þá heldur þurfa að koma þar aðilar sem stjórna af fagmennsku og festu. Ég ætlaði í upphafi að spyrja að einu atriði varðandi lögregluna og lögreglustarfið sérstaklega. Við vitum að lögreglustarfið er þannig að þar vinna menn oft við einkar krefjandi og erfiðar aðstæður og stundum þurfa lögreglumenn í starfi sínu að leggja mat á og taka ákvarðanir á örskotsstundu sem svo geta verið afskaplega afdrifaríkar. Ég rifja þetta upp af því tilefni að alltaf annað slagið eru fluttar fréttir af lögreglumönnum sem sitja á sakamannabekk vegna starfa sinna. Margir minnast sakamáls á hendur hjúkrunarfræðingi fyrir nokkrum misserum þar sem niðurstaðan varð sú að viðkomandi hefði unnið við algerlega ófullnægjandi starfsaðstæður. Spurningin lýtur að því að starfsaðstæður lögreglu hafa oft verið til umræðu í þessum sal vegna fáliðunar lögreglu, lögreglumenn eru oft einir í bifreið [[Forseti hringir.]]úti á landi og langt í aðstoð, og ég spyr hvort hæstv. ráðherra hafi einhver áform um að bæta starfsaðstæður lögreglumanna og ef svo er hver.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og einnig hamingjuóskirnar. Ég ætla að byrja á því að segja að auðvitað deili ég þessum áhyggjum. Ég þekki starf lögreglumannsins ágætlega. Ég var lögreglumaður á Suðurlandi í tvö ár og þekki starfsaðstæðurnar. Með þessari ríkisstjórn og síðan Sjálfstæðisflokkurinn tók við málefnum lögreglunnar hafa aldrei nokkurn tímann farið jafn miklir fjármunir í löggæslu í landinu. Við erum komin núna í fjárheimildum langt fram yfir það sem löggæslan hafði árið 2007, en það þýðir þó ekki að ekki sé hægt að gera betur. Við lögðum til viðbótarfjárheimildir árið 2014 í búnaðarkaup, akstur, þjálfun og fjölgun lögreglumanna um 555 milljónir, 2016 um 431 milljón, 2017 um 1 milljarð, 2018 um 307 milljónir og 2019 um tæpan 1,5 milljarð. Þetta er auðvitað ótrúlega mikil aukning. Að mörgu leyti fór hún í að styrkja alla innviði lögreglunnar og á mörg svið vantaði sérstaklega, það voru kynferðisbrotamálin, það var vegna skipulagðrar glæpastarfsemi og það voru peningaþvættismálin. Svo þurfum við líka að efla hina löggæsluna en allt er þetta almenn löggæsla sem við þurfum að sinna sem ákveðinni heild. Við þurfum líka að bregðast við og höfum brugðist við álagi vegna fjölgunar ferðamanna sem ég veit að hefur bitnað sérstaklega á ákveðnum embættum. Allt þarf þetta að skoða í heild til að tryggja að lögreglumönnum farnist vel í starfi, þeim líði vel og þeir geti sinnt verkefnum sínum á fullum afköstum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra yfirferðina yfir eflingu löggæslunnar. Ég var að spyrja um starfsaðstæður lögreglumanna. Þá er ég að tala um að þeir séu einir á ferð, um menntun þeirra, tækjabúnað, bifreiðakost. Einnig hafa fréttir borist af því varðandi þau mál sem lögreglumenn lenda í, að þeir hafi stundum þurft að reiða fram bætur persónulega. Hvar viðgengst það annars staðar þegar maður er í starfi, t.d. sem smiður eða eitthvað slíkt, að maður sé persónulega ábyrgur fyrir hugsanlega einhverju gáleysi í starfi? Þannig að ég er líka að spyrja hæstv. ráðherra um húsbóndaábyrgðina, hvort hún hafi einhverjar ráðagerðir um að breyta starfsháttum lögreglu varðandi þetta atriði, húsbóndaábyrgð lögregluembætta og ríkisins gagnvart starfi lögreglumanna. Ég ætlaði reyndar að spyrja um margt annað en myndi kannski byrja á sýslumönnum. Í þingmálaskrá hæstv. ráðherra sé ég frumvarp til laga um breytingu á heimild ráðherra til að skipa sýslumenn tímabundið til fimm ára fyrir einhvern í nágrenninu. þ.e. yfir tvö embætti. Það er ekkert langt síðan að sýslumannsembætti voru sameinuð og það varð aðskilnaður, eins og hæstv. ráðherra þekkir mætavel. Ég vil spyrja hana af því tilefni: Er ætlunin að fækka þeim? Það eru fjögur ár síðan við gengum í gegnum viðamiklar breytingar á embættunum, og nú er ég að tala um sýslumannsembættið í Vestmannaeyjum þar sem dæmi er um þetta. Er það virkilega þannig að fækka eigi sýslumannsembættum með þeirri aðferð að þessu sinni, fjórum árum eftir að búið er að gjörbreyta umhverfi þeirra, gefast upp á verkefnaflutningum til sýslumanna [[Forseti hringir.]]og leggja þá niður svona, með heimild til ráðherra, [[Forseti hringir.]]þegar í lögum eru skýr fyrirmæli um að sýslumenn skuli vera níu á landinu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Varðandi lögreglumennina er það eitt af þeim fjölmörgu málum sem eru nýkomin inn á mitt borð og ég mun skoða nánar. Ég mun gera allt sem í mínu valdi stendur til að auka öryggistilfinningu lögreglumanna, sem er auðvitað það mikilvægasta. Ég hef áhyggjur af því að þeir séu einir í bíl og þurfi að takast á við erfið verkefni og ég mun gera allt sem í mínu valdi stendur til að tryggja öryggi þeirra. Stefna ríkisstjórnarinnar er í þá átt og það hefur sýnt sig með fjárframlögum til fjölmargra atriða og því munum við halda áfram. Hvað varðar sýslumenn yfir höfuð þá eru, eins og áréttað er í skýrslu Ríkisendurskoðunar, ákveðnir veikleikar í rekstri sýslumannsembætta landsins og reksturinn er ekki sjálfbær, skuldum hefur verið safnað og þjónustan er ekki í samræmi við væntingar t.d. hvers bæjarfélags eða embætta. Í fjárlagafrumvarpinu sem við ræðum í dag er 150 millj. kr. fjárveiting til embættanna þar sem við erum að reyna að skoða hvort við getum ekki gert reksturinn sjálfbæran og stoppað þessa skuldasöfnun sem hefur verið í gangi, greitt niður skuldir og eflt líka stafræna innviði embættanna sem ég tel gríðarlega mikilvægt, sér í lagi árið 2020. En markmiðið er alltaf, sama hvaða embætti við tölum um, bætt þjónusta við borgarana og betri nýting fjármuna. Það er einfalt. Varðandi Vestmannaeyjar er ekki verið að færa neina fjármuni frá Vestmannaeyjum. Það er verið að skoða þetta heildstætt og ég mun gera það og leggjast yfir hvernig við getum aukið … [[Gripið fram í.]]Það mun ekki vera til frambúðar, en við skoðum hvernig við getum eflt embættið. Þetta er eitt af þeim verkefnum sem snúa að því hvernig við getum gert embættin sjálfbær en aðallega stuðlað að því að það séu full verkefni í fjölmörgum bæjarfélögum úti um allt land og mögulega störf án staðsetningar.
Virðulegi forseti. Ég tek undir hamingju- og árnaðaróskir til handa hæstv. nýjum ráðherra. Ég ætla eins og hv. þm. Karl Gauti Hjaltason aðeins að tala um lögregluna. Það hefur staðið gríðarlegur styr um lögregluna að undanförnu eins og hefur ekki farið fram hjá nokkrum manni og mig langar að heyra aðeins ofan í hæstv. ráðherra um þær áherslur sem hafa ríkt í málefnum lögreglunnar og kannski starfi lögreglunnar. Það hefur lýst sér í því að lögreglan er hvergi sjáanleg langtímum saman á mjög stórum svæðum en hefur svo skyndilega og allt í einu alveg yfirþyrmandi nærveru á öðrum stundum, jafnvel með vopnaburði sem ekki er augljós þörf á. Á stórum svæðum á landinu þarf að sækja löggæslu um langan veg og það skapar náttúrlega óþolandi öryggisleysi fyrir þá íbúa sem við slíkt búa. Það þarf ekki að fara mörgum orðum heldur um fjölgun ferðamanna í því sambandi. Ég vil minna á það að árið 2009, fyrir tíu árum síðan, samkvæmt svari þáverandi dómsmálaráðherra, Ólafar Nordal, voru lögreglumenn 686, en samkvæmt svari fyrirrennara hæstv. dómsmálaráðherra eru lögreglumenn nú árið 2019 664. Þetta er þróunin. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að hugleiða aðeins með mér hvort sú þróun sé góð og æskileg.
Virðulegi forseti. Ég vil bregðast við þessu hjá hv. þingmanni með því að segja að auðvitað er og verður öryggi almennings alltaf í algjörum forgangi, sama hvað líður stjórnsýsluúttektum eða mannauðsmálum hjá embættunum. Ég trúi því einfaldlega að allir sem koma að borðinu séu allir af vilja gerðir til að hafa öryggi borgaranna númer eitt, tvö og þrjú. Það er auðvitað það sem skiptir mestu máli þegar við hugsum um löggæsluna. Annað er í vinnslu og við munum vonandi ná farsælli lausn á því. Varðandi fjölda lögreglumanna sem hv. þingmaður nefnir þá þarf að tryggja að endurnýjun geti átt sér stað í lögreglunni og nýliðun sérstaklega og það er búið að fara í sérstakt átak til að fjölga lögreglumönnum í tengslum við meðferð kynferðisbrota, rannsókn efn ahagsbrota, rannsókn netglæpa og rannsóknir á skipulagðri glæpastarfsemi. Það er kannski ekki sú starfsemi sem fer fram á götum úti en embættin hafa líka m.a. fjölgað rannsakendum sem eru ekki endilega lærðir lögreglumenn. Þetta er auðvitað þróun sem er óhjákvæmileg, en hún gerir það samt að verkum að löggæslan er að eflast. Við erum að fylla í öll þau atriði sem við vorum ekki nægilega vel stödd með fyrir nokkrum árum og forgangsröðunin hefur alltaf verið að efla þá þætti sem lakast standa og svo munum við efla allt saman. Það er verkefnið sem ég fæ í hendur og mun leggja mig alla fram við að sinna.
Virðulegi forseti. Ég er alls ekki að gera lítið úr því starfi sem margir lögreglumenn vinna við skrifborð og geri mér grein fyrir því að það er mjög nauðsynlegt. En það er engu að síður mjög brýnt að fjölga lögreglumönnum á vettvangi, jafnvel þó að ekki sé nein sérstök vá fyrir dyrum, þannig að lögreglan sé sýnileg, ég tala nú ekki um í ýmsum byggðarlögum þar sem þarf að sækja löggæslu um langan veg. Seinni spurning mín lýtur að Útlendingastofnun og fjármögnun hennar. Hún hefur náð mjög illa að anna því sem henni er ætlað að gera með þeim afleiðingum að fólk hefur þurft að bíða mjög lengi eftir úrskurði og hefur á meðan búið við óviðunandi aðstæður. Til allrar hamingju og vonandi stendur nú til að bæta úr því með auknum fjárframlögum. En mig langar samt að heyra hæstv. ráðherra tala aðeins um sína sýn á hlutverk og starfsemi þessarar stofnunar og hvort þar megi kannski sitthvað betur fara við afgreiðslu umsókna og það hvernig ákvörðunum og úrskurðum er framfylgt.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, auðvitað eru allir lögreglumenn, hvar sem þeir sitja, mjög mikilvægir fyrir starfsemina. En ég get verið mjög stolt og fyrrverandi dómsmálaráðherrar geta verið mjög stoltir af því að hafa aukið verulega fjármuni sem settir hafa verið í að efla m.a. kynferðisbrotamálin og þann þátt lögreglunnar svo um munar þegar litið er til hvernig þeim málum hefur verið háttað síðustu ár, og líka í rannsókn á stórri og skipulagðri glæpastarfsemi af því að við ætlum ekki að láta okkar eftir liggja í því. Varðandi Útlendingastofnun er verið að setja fjármuni í fjárlagafrumvarpinu í að styrkja verndarsviðið sem er svið sem afgreiðir allar umsóknir. Það er verið að auka sveigjanleika stofnunarinnar til að geta fjölgað og fækkað lögfræðingum eftir fjölda umsókna hverju sinni. Ég trúi því að með því getum við náð betri árangri í að stytta tímann við að afgreiða umsóknir fyrir þá aðila sem sækja um svo þeir fái svör hraðar án þess að það bitni á gæðum þess hvernig á málum er tekið innan embættisins. Þetta er nýmæli á þessu ári og við erum að halda því áfram. Við erum auðvitað að reyna að halda kostnaði í skefjum þrátt fyrir fjölda umsókna og stytta málsmeðferðartímann í leiðinni.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því líkt og aðrir að árna hæstv. ráðherra velfarnaðar í nýju embætti. Við þekkjum það af reynslunni, hafandi setið saman í allsherjar- og menntamálanefnd sem nýliðar fyrir nokkrum árum, að þetta eru mikilvægir málaflokkar. Þó að okkur hafi oftar en ekki greint á um málin og sjaldan, held ég, verið sammála þá náðum við að vinna ágætlega saman í nefndinni og ég reikna með að það haldi áfram þótt hlutverk hafi breyst. Mig langar að nefna nokkur atriði úr málasviðum ráðherrans. Hið fyrsta er mansal. Allt of lengi bjuggum við við þær aðstæður að það var ekki í gildi aðgerðaáætlun gegn mansali. Nú í vor leit loksins dagsins ljós áhersluskjal stjórnvalda um þær aðgerðir og þetta tengist síðan lífskjarasamningum við aðila vinnumarkaðarins sem leggja mikla áherslu á baráttuna gegn mansali og félagslegu undirboði. Það er eitt atriði sem kemur fram í þeirri áætlun sem mér finnst mikilvægt að minna á, sem er sérstök samhæfingarmiðstöð fyrir mansalsmál til þess að samræma verklag og vinnubrögð þegar grunur leikur á mansali. Þetta er eitthvað sem hefur sárlega vantað í íslenska stjórnsýslu. Í áætluninni er talað um að unnið sé að kostnaðarmati fyrir þennan lið en í fjárlagafrumvarpinu er ekki minnst á þann kostnað. Mig langar að athuga hjá ráðherranum hvort kostnaðarmatið sé til staðar og hvort samhæfingarmiðstöðin sé fjármögnuð svo að við náum að koma því mikilvæga batteríi á koppinn á komandi ári líkt og stefnt var að í vor.
Virðulegur forseti. Takk fyrir þetta, hv. þingmaður. Varðandi mansalsmálin fer það fé sem hefur farið til lögreglunnar í tengslum við skipulagða brotastarfsemi að hluta til í þennan lið. Þar höfum við verið að efla lögregluna og mansal er í eðli sínu í þessum fræðum hluti af skipulagðri brotastarfsemi. Árið 2019 var sérstaklega gert ráð fyrir 80 millj. kr. í þann þátt lögreglunnar sem heldur áfram. Varðandi skýrsluna og samhæfingarmiðstöðina sem vitnað er til er það samstarfsverkefni með félagsmálaráðuneytinu. Vinnumarkaðsmálin heyra þar undir. Það er unnið að kostnaðarmatinu og hugmyndinni að vinna það nánar með því ráðuneyti og ég einhendi mér í það eins og önnur ný verkefni á mínu sviði.
Virðulegur forseti. Það eru fleiri atriði sem mig langar að nefna, eitt svona almenns eðlis. Það er aðhaldskrafan sérstaklega á sviði lögreglunnar. Þar er gerð 325 millj. kr. aðhaldskrafa sem mér sýnist að ráðuneytið hafi mildað um 163 milljónir við afgreiðslu frumvarpsins en eftir stendur dálítið há upphæð, nærri 200 milljónir í aðhaldskröfu á nokkuð viðkvæmu og mikilvægu sviði. Mig langar einfaldlega að heyra hjá ráðherranum hvort hún hafi einhverjar hugmyndir um hvar sú aðhaldskrafa gæti lent. Ég hef sérstaklega áhyggjur af þeim málasviðum sem eru nýrri í verkefnum lögreglunnar og hefur gengið treglega að koma í fast ferli eins og t.d. rannsóknir á kynbundnu ofbeldi. Og svo ég haldi mig enn við lögregluna þá langar mig að spyrja um annað. Nú höfum við átt því láni að fagna að Ísland hefur verið vinsæll áfangastaður fyrir erlend tiginmenni síðustu mánuði. Það kemur fram í fréttum að kostnaður lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, þess embættis eins, við móttöku Mike Pence hafi hlaupið á rúmum 14 milljónum og á sjöttu milljón hafi kostað að taka á móti Angelu Merkel og norrænum kollegum hennar. Hvernig er þeim kostnaði mætt? Það þekkir hver maður sem hefur skipulagt minnsta sveitaball eða hvaða samkomu sem er sem þarf á einhverri löggæslu að halda að greiða þarf þann kostnað. En hvernig er því er háttað þegar opinberir gestir í boði stjórnvalda koma og kosta embættin talsverðar fjárhæðir?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Varðandi aðhaldskröfuna í löggæslunni þá notuðum við einmitt, eins og hv. þingmaður nefndi, svigrúmið í málaflokknum til að draga úr aðhaldinu, fórum með það niður í um 1%. Það er auðvitað sama aðhaldskrafa á mörgum öðrum sviðum sem snerta viðkvæm málefni í fjárlögunum, það er hægt að nefna Landspítalann o.s.frv. Af 17 milljörðum er þetta kannski ekki mjög stórt í stóra samhenginu, en við eigum að vanda okkur. Hv. þingmaður nefnir sérstaklega kynferðisbrotin en það var bundið framlag, þ.e. auk þess sem það komu tæpar 300 millj. kr. í fjármögnun aðgerðaáætlunarinnar sjálfar voru 80 milljónir bundnar til þriggja ára til þessa. Hvað varðar komu erlendra aðila hingað til lands eru opinberar heimsóknir almennt hluti af því sem fjárheimildir til löggæslunnar á fjárlögum fara í og það hefur ekki annað komið til tals. Ég geri ráð fyrir því að þetta sé kostnaður sem lögregluembættin bera og við höfum ekki hingað til verðlagt sérstaklega verkefni lögreglunnar. Þar er ekki sérstök gjaldskrá. Ég býst við að þetta eins og aðrar opinberar heimsóknir rúmist innan fjárheimilda á fjárlögum til lögreglumála.
Herra forseti. Ég óska nýskipuðum dómsmálaráðherra velfarnaðar í störfum sínum. Það er ánægjulegt að koma hingað upp til að ræða við hana um útgjöld í málaflokki sem vissulega er, eins og hefur verið rætt, viðamikill og viðkvæmur. Ég myndi vilja byrja að ræða um útlendingamálin og þá sér í lagi málshraða hjá Útlendingastofnun. Ég sé að það stendur til að fjölga stöðugildum á verndarsviðinu þannig að mögulega verði hægt að flýta afgreiðslu umsókna um alþjóðlega vernd, mér sýnist það alla vega af lestri frumvarpsins. Það er ánægjulegt út af fyrir sig. En mig langar að spyrja út í umsóknir um dvalarleyfi. Umsækjendur sem sækja um ríkisborgararétt og þeir sem sækja um dvalarleyfi hjá okkur hafa þurft að búa við það að lengd málsmeðferðartímans hefur tvöfaldast síðan í fyrra. Í júní 2018 breyttist það úr því að það tæki 90 daga að fá afgreiðslu umsóknar um dvalarleyfi yfir í 180 daga og í stað þess að afgreiðsla umsóknar um ríkisborgararétt taki sex mánuði tekur hún núna 12. Þetta er ekki tími sem mér finnst eðlilegt að við bjóðum fólki upp á sem kemur og vill setjast hér að. Ég velti því fyrir mér, herra forseti, hvort hæstv. dómsmálaráðherra ætli sér að gera eitthvað í því. Ég hef einnig áhuga á að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra út í Persónuvernd, en ég sé að það er svo gott sem engin hækkun til þeirrar mikilvægu stofnunar í fjárlögum þessa árs. Það er talað um 8 milljónir en ég sé reyndar bara eina út úr því. Reiknikúnstir hafa svo sem aldrei verið mín sterkasta hlið, en ég sé alla vega að það er ekki mikið um hækkun þar. Ég veit til þess að Persónuvernd hefur þurft að svara gríðarlega mörgum fyrirspurnum og hefur þurft að bæta á sig gríðarlega miklu álagi út af persónuverndarreglugerðinni sem við erum búin að innleiða. Vegna kvartana einstaklinga og vegna stöðunnar sem komin er upp [[Forseti hringir.]]þá hefur hún ekki svigrúm, hvorki hvað varðar starfsfólk né fjármuni, til að sinna frumkvæðisathugunum. Er þetta ekki eitthvað sem þarf að laga?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Varðandi Útlendingastofnun fyrst þá er rétt að verið er að færa fjármuni til innan stofnunarinnar auk þess sem verið er að auka þá og reyna að nota sveigjanleikann til að bregðast við auknum fjölda umsókna um alþjóðlega vernd. Ég býst við að þetta hafi sambærileg áhrif á málshraða vegna dvalarleyfa og ríkisborgararéttar og vona það en þekki ekki hvernig staðan er nákvæmlega í þeim málum núna. En ég bind vonir við að almennt getum við hraðað afgreiðslu umsókna og stytt málsmeðferðartímann til hagsbóta fyrir alla. Hvað varðar Persónuvernd hafa fjárheimildir hennar aukist úr 110 millj. kr. árið 2017 í 305 millj. kr. árið 2020. Þetta er þreföld hækkun og er almennt til að sinna verkefnum, eins og hv. þingmaður nefnir, sem leiða af nýja persónuverndarregluverkinu. Nú er að komast reynsla á lögin og umfang stofnunarinnar hefur auðvitað þrefaldast eins og fjármögnunin og stækkunin er í samhengi við það. Þegar komin verður meiri reynsla á lögin þurfum við að endurskoða hvort það þurfi aukafjármuni, t.d. í frumkvæðismál og fleira hjá Persónuvernd. Fjármálaáætlun er endurskoðuð á hverju ári þannig að mögulegt er að gera það þá.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir þetta svar þótt ég myndi kannski vilja heyra aðeins meiri skuldbindingu gagnvart því að það gangi ekki að láta fólk bíða í hálft ár eftir því að fá umsókn um dvalarleyfi afgreidda, sama hvort það hliðrist eitthvað til þegar kemur nýtt starfsfólk inn í verndardeildina. Mér finnst ekki augljóst að það muni gerast. Við höfum fengið að heyra það þegar við erum að vinna ríkisborgaraumsóknir hér í þinginu að ekki sé hægt að vinna þær almennilega fyrir okkur af hálfu Útlendingastofnunar vegna þess að það fari svo mikill tími í að vinna hefðbundnar stjórnsýsluumsóknir. En svo heyrir fólk það sama hinum megin. Ég veit ekki hvort það dugi að bæta við starfsmönnum í einni deild þegar kemur að þeim mikilvæga málaflokki. Mér finnst ólíðandi að fólk þurfi að bíða í heilt ár eftir að fá umsókn sína um ríkisborgararétt afgreidda eða í hálft ár til að fá dvalarleyfisumsókn afgreidda. En nóg um það. Ég vildi spyrja líka um sýslumenn. Ég sé að það stendur til að bæta rafræna stjórnsýslu og fara í einhverja vinnu þar. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það standi til að efla réttarvernd borgaranna hjá sýslumanni. Ég hef áhyggjur af því þegar sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu setur lögbann á fjölmiðil tveimur vikum fyrir kosningar og það er búið að staðfesta það fyrir dómstól og öðrum dómstól að þetta gæti hafa haft áhrif á lýðræðislegar kosningar á Íslandi. Það er mjög alvarlegt. Stendur til að bæta réttarþekkingu hjá sýslumannsembættunum? Þau sitja líka undir því að það eru að koma endurtekið fram frásagnir af því að börn séu látin umgangast ofbeldisfull foreldri, jafnvel þegar dómur um annað liggur fyrir. Þetta er sýslumannsembættið að fyrirskipa. Jafnvel þegar mat sérfræðinga Barnahúss um ofbeldi af hálfu foreldris liggur fyrir skýlir sýslumannsembættið sér á bak við eitthvað sem það kallar foreldrafirringu til að neyða börn til að umgangast ofbeldisfull foreldri. Ég spyr hæstv. dómsmálaráðherra: Hvað á að gera til að [[Forseti hringir.]]bæta réttarvitund og -þekkingu innan sýslumannsembættanna?
Virðulegi forseti. Varðandi Útlendingastofnun bind ég vonir við að við getum einfaldað málsmeðferðina og eflt ákveðið rafrænt kerfi til að hraða allri þessari málsmeðferð, sama að hvaða flokki það snýr innan stofnunarinnar, aukið rafræna flutninga á gögnum, eflt öryggi og gagnsæi. Það er falið í verkefninu um réttarvörslugátt og þar kemur líka inn stjórnsýsla Útlendingastofnunar. Ég bind miklar vonir við að það geti stytt allan málsmeðferðartíma hjá stofnuninni. Varðandi sýslumenn er verið að skoða í stærra samhengi hvernig við getum bætt þjónustu við borgarana, réttarvernd þeirra og farið betur með fjármuni, ekki síst með meiri rafrænni stjórnsýslu til hagsbóta fyrir alla. Þetta er eitt af þeim verkefnum sem eru á mínu borði og ég mun skoða mjög vel. Það gæti líka verið að kannski séu of mörg mál á borði eins sýslumanns og mörg verkefni sem við þyrftum að dreifa og sinna betur með ákveðnum hætti eins og hv. þingmaður nefnir. Þetta er auðvitað eitthvað sem ég mun skoða nánar á næstu dögum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að óska hæstv. ráðherra Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur til hamingju og óska henni velfarnaðar í starfi. Við ræðum fjárlagafrumvarp ársins 2020 og þau málefnasvið sem dómsmálaráðherra fer með. Ég mun halda áfram að nokkru leyti þar sem frá var horfið í samtölum hér á undan en ég fagna markmiðum fjárlaga um styrkingu stafrænna innviða sérstaklega og þar með bætta þjónustu við borgarana og trúi því að betri nýting ríkisfjármuna fáist með aukinni stafrænni málsmeðferð og gagnvirkri upplýsingagjöf. Í desember 2018 skilaði Ríkisendurskoðun skýrslu um málsmeðferð og verklagsreglur Útlendingastofnunar sem unnin var að beiðni Alþingis. Ein af meginniðurstöðum þeirrar skýrslu er að bæta megi áætlunargerð og skilvirkni í meðferð umsókna hjá Útlendingastofnun auk þess að stytta málsmeðferðartíma með því að innleiða betri upplýsingakerfi og taka upp rafrænt umsóknarferli. Öllum umsóknum til Útlendingastofnunar er nú skilað á pappír fyrir hvers konar leyfi, hvort sem það eru vegabréfsáritanir, dvalarleyfi eða umsóknir um alþjóðlega vernd. Á sama tíma hefur handhöfum dvalarleyfa fjölgað um 134% og fjöldi annarra umsókna aukist mjög mikið. Þeim breytingum hefur hingað til oftast verið mætt með átaksverkefnum og tímabundnum fjárveitingum en ekki farið í þá nauðsynlegu styrkingu sem nú er horft fram á til lengri tíma. Ég vil þess vegna biðja ráðherrann um að fara aðeins yfir hvaða helstu kosti hún sér við innleiðingu rafrænnar stjórnsýslu í málefnum borgaranna almennt, bæði fyrir [[Forseti hringir.]]notendur þjónustunnar og stjórnvöld, ekki síst út frá málefnum útlendinga.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og þetta er allt rétt hjá hv. þingmanni. Það er afar mikilvæg vinna í gangi og löngu tímabær, ef svo má segja. Við leggjum fjármuni í að vinna þetta í öllum kimum stjórnsýslunnar og það heyrir ekki síst undir mitt ráðuneyti þar sem við getum gert svo miklu betur ef rafræn stjórnsýsla mun aukast. Það er rétt hjá hv. þingmanni, þetta er ekki bara fyrir okkur til að fara betur með fé og geta fengið tækifæri til að nýta fé með öðrum hætti, aukið fjármuni vegna aukinnar rafrænnar stjórnsýslu, heldur auðvitað fyrst og fremst fyrir borgarana, fyrir betri og skilvirkari þjónustu, fá fyrr svör frá stjórnsýslunni, það sé greiðari aðgangur að upplýsingum og gögnum eða til að óska eftir hverju sem það er. Ég held að þarna leynist gríðarlega mörg tækifæri og hlakka mikið til að sjá hvað kemur út úr þeirri vinnu. Hv. þingmaður og fyrrverandi ráðherra, Sigríður Á. Andersen, lagði fram mál um rafrænar þinglýsingar og það er núna að verða að veruleika og er fjármagnað að mörgu leyti í fjárlagafrumvarpinu. Ég hlakka til að sjá hvernig því góða máli vindur fram því að ég held að allir séu sammála um það sem hafa komið að þeim málum, hvorum megin við borðið sem þeir eru, að þau séu orðin ansi úrelt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og er ánægjulegt að sjá þegar brugðist er við ábendingum Ríkisendurskoðunar og umfjöllun Alþingis. Mig langar að beina því til ráðherra hvort hún geti upplýst okkur um það hvenær við getum vænst þess að útlendingar geti skilað rafrænum umsóknum. Eins og fram hefur komið getur rafræn stjórnsýsla leitt til fleiri starfa án staðsetningar og hún getur líka aukið jafnrétti óháð búsetu. Hún bætir þjónustu við atvinnulífið og svo mætti lengi telja. En rafræn upplýsingakerfi eru samt ekki svarið við öllu. Þau eru ekki lausnin á öllu því sem við þurfum að bæta. Í mars sl. skilaði Ríkisendurskoðun skýrslu um sýslumenn, samanburði milli embætta. Við umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrsluna upplýsti dómsmálaráðuneytið að unnið væri að framtíðarsýn fyrir sýslumannsembættin og í henni fælist m.a. efling rafrænnar stjórnsýslu og miðlægrar vinnslu mála, en þar kom líka fram að þó að upplýsingatæknin væri vissulega lykill að umbótum eru mörg verkefna sýslumanna þannig að þau krefjast ávallt nálægðar við borgarana og einstaklingarnir þurfa að geta þau haft þau mannleg samskipti. Í þessari umfjöllun um embætti sýslumannanna kemur líka fram að það vantar nákvæmar og greinargóðar upplýsingar um umfang verkefna stjórnvalda sem sýslumönnum er ætlað að sinna svo hægt sé að útfæra þau með skilvirkum og árangursríkum hætti og samræma betur þjónustuna sem embættin veita á landsvísu. Ég vil hvetja ráðherrann til að hraða þeirri vinnu og sé þess merki í fjárlögum að verið er að vinna þetta verkefni áfram. En ég vil spyrja hvernig miði vinnu við mótun framtíðarsýnar fyrir embættið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég þekki því miður ekki alveg hvernig vinnunni miðar um rafræna stjórnsýslu í útlendingamálum. Ég veit þó að hún er í gangi og bind auðvitað vonir við að hún gangi hratt og örugglega fyrir sig enda mikil tækifæri í því. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, það eru tækifæri í störfum óháð búsetu og slíku en sýslumenn eru í eðli sínu handhafar framkvæmdarvalds í héruðum eða á svæðum til að fólk geti fengið góða þjónustu með hagkvæmum og skilvirkum hætti. Þetta þurfum við hugsa allt í samhengi við það hvert markmiðið er, þ.e. bætt þjónusta við borgarana en ekki síður betri nýting fjármuna með þeim tækifærum sem við höfum með stafrænni málsmeðferð og gagnvirkri upplýsingagjöf og öðru slíku. Framtíðarsýn um sýslumannsembættin er í vinnslu. Ég hef nú þegar óskað eftir fundi um málið í ráðuneytinu og mun einhenda mér í að vinna það. Þetta þarf að gerast líka í góðri samvinnu með öllum embættum og öllum hlutaðeigandi. En ég held að þarna séu mikil tækifæri til að styrkja embættin, styrkja svæðin, en ekki síst til að styrkja þjónustuna við borgarana og skoða hvernig við getum gert það enn frekar á næstu misserum.
Herra forseti. 6. september sl. var fyrir margra hluta sakir merkilegur. Þá tók hæstv. dómsmálaráðherra við embætti sínu og óska ég henni til hamingju með það. Þann sama dag var skilað skýrslu um stöðu þjóðkirkjunnar í samanburði við önnur trúfélög og þann sama dag var einnig undirritað nýtt kirkjujarðasamkomulag. Fram kemur í fjárlagafrumvarpinu að talsvert auknum fjármunum er varið til þess að uppfylla það samkomulag. Um samkomulagið er auðvitað margt að segja. Í fyrsta lagi er sú þróun sem verið hefur varðandi aðild að þjóðkirkjunni. Samkvæmt tölum Hagstofunnar hefur þeim sem eiga aðild að þjóðkirkjunni fækkað hlutfallslega. Frá 1998–2008 hefur verið hlutfallsleg fækkun en frá árinu 2009 hefur verið raunfækkun, þ.e. þeim hefur beinlínis fækkað sem eiga aðild að þjóðkirkjunni og nú er svo komið, frá því sem var 1998 þegar 90% voru í þjóðkirkjunni, að það eru rúm 65%. Ég hlýt að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra um álit hennar á því samkomulagi og hvort hún telji ásættanlegt að verið sé að auka framlög til þjóðkirkjunnar á sama tíma og greinilegt er að það er mikil fækkun og ekkert sem bendir til að það sé að snúast við [[Forseti hringir.]]og síðan er eiginlega þannig búið um hnútana að þó að allir hyrfu úr þjóðkirkjunni yrði samt sem áður skuldbinding fyrir ríkið að greiða 90 prestum og biskupi laun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Það er kannski rétt að byrja á og árétta að þeir fjármunir sem fara núna inn í fjárlagafrumvarpið aukalega vegna þessa samkomulags hafa áður verið í fjáraukalögum. Það er betri bragur á því að komin sé á þetta ákveðin sýn, ákveðinn samningur sem við getum nú fylgt, þannig að það er ekki verið að auka fjármuni milli ára nema það sé bara talað um fjárlögin. Nýi samningurinn felur í sér mikið fjárhagslegt sjálfstæði þjóðkirkjunnar. Það held ég að sé jákvætt þegar ríki og kirkja eru sammála um að einfalda lagaumhverfið og fyrirkomulag á þeim málum og þeim greiðslum sem þjóðkirkjan fær úr ríkissjóði og var undirrituð viljayfirlýsing þess efnis. Gerð er sú meginbreyting í þessu að kirkjan tekur sjálf við öllum starfsmönnum sínum og starfsmannamálum og þannig er gert ráð fyrir að lagaákvæði um laun sóknarpresta og aukaverk þeirra verði felld úr gildi núna og kirkjan muni hér eftir sjálf setja t.d. gjaldskrá fyrir aukaverk presta í stað ríkisins. Allt held ég að þetta séu breytingar til bóta og erum við að stíga stórt skref í þá átt að þjóðkirkjan verði fyrst og fremst trúfélag sem beri ábyrgð á sér sjálft og eigin rekstri og fjárhag. Eins og hv. þingmaður nefnir nýtur kirkjan stuðnings íslenska ríkisins líkt og kveðið er á um í stjórnarskrá en við þennan samning fjarlægist hún það mjög að vera ríkisstofnun. En áfram munu lög um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar gera ráð fyrir þessum tengslum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og tek undir það með henni að í sjálfu sér held ég að þetta sé ágætt skref sem verið er að stíga með því að færa, hvað eigum við að segja, ábyrgðina á ráðstöfun þessara fjármála og fjármuna til kirkjunnar sjálfrar. Ég held að það sé ágætt og ég kýs að líta þannig á að það hljóti að vera skref í þá átt að aðskilja að fullu að lögum og fjárhagslega ríki og kirkju. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvort hún sé enn sömu skoðunar og hefur komið fram í máli hennar, reyndar áður en hún varð ráðherra, um stöðu kirkjunnar gagnvart ríkinu og hvort það sé ekki orðið tímabært og hvort einmitt þessi langi samningur sem nú hefur verið gerður veiti ekki yfrið nóg svigrúm til þess að hefja nú þegar vinnu við það að ná fram fullum aðskilnaði þar sem trúfélög og lífsskoðunarfélög beri sjálf ábyrgð á eigin rekstri og ríkið komi þar ekki með neinu móti að. Ég held að mjög mikilvægt sé að hefja þá vinnu og eins og ég sagði held ég að þetta hafi verið ágætt skref sem var stigið með kirkjujarðasamkomulaginu. En ég held að mikilvægt sé að halda þessu áfram vegna þess að hvað sem líður þeim kirkjujörðum sem voru undir - og voru kannski á þeim tíma [[Forseti hringir.]]einmitt í eigu allrar þjóðarinnar, af því að þá var þjóðkirkjan sannarlega þjóðkirkja þannig að við vorum í sjálfu sér að færa þetta úr einum vasa í annan, [[Forseti hringir.]]- þá er sú staða ekki lengur uppi og því þarf að breyta.
Virðulegi forseti. Já, ég sé fyrir mér að kirkjan verði sjálfstæð og með þessum samningi er verið að gera hana enn sjálfstæðari og það lýtur að fjármögnuninni fyrst og fremst. Ég held að þetta samkomulag geti verið ágætur grunnur til að halda áfram, sem hefur verið mjög erfitt vegna þess að það hefur verið óleyst hvernig þessum málum eigi að vera háttað. Það þarf líka að líta á það hverju kirkjan sinnir. Það er auðvitað ýmislegt á sviði félags- og velferðarmála sem kirkjan sinnir dag frá degi og því þarf að velta fyrir sér hver fjárframlögin okkar eru í raun til þeirra og til trúmála. Kirkjan hefur gegnt og gegnir mikilvægu hlutverki sem þarf að ræða við landsmenn alla hvernig eigi að hlutast til um í framhaldinu. En það er ljóst að samningurinn felur í sér stóraukið fjárhagslegt sjálfstæði þjóðkirkjunnar sem er góður grunnur að því hvernig við getum litið á þjóðkirkjuna fyrst og fremst sem trúfélag en ekki ríkisstofnun.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að óska nýjum dómsmálaráðherra hjartanlega til hamingju með nýja starfsvettvanginn. Við væntum alls hins besta og höfum enga ástæðu til að ætla annað en að hún sýni sömu djörfung og dug á þeim starfsvettvangi og hún hefur gert hingað til. Það er eitt sem mér hefur verið mjög hugleikið, eitt af mörgu því að málaflokkar dómsmálaráðherra eru risastórir eins og náttúrlega flestra annarra hér. Þeir lúta að öryggi okkar borgaranna og að svo mörgu öðru, en mig langar sérstaklega að taka til fíknivandann sem við horfumst í augu við núna. Það er gjörsamlega kókaínfaraldur í landinu, hreint út sagt. Lögreglumenn sem fylgjast með þessu átta sig betur á því en við almennt hver þróunin er úti í samfélaginu sem lýtur að framboði á fíkniefnum og eftirspurn eftir þeim. Þegar maður horfist í augu við það, og við sjáum öll og verðum að viðurkenna að það er hreinlega faraldur á einhverju sviði, þá langar mig eiginlega að vísa því til hæstv. dómsmálaráðherra hvort ekki þurfi að bregðast við slíku með mjög öflugum aðgerðum, einhverju miklu öflugra en því, eins og dómsmálaráðherra benti réttilega á, að búið er að gefa í. Eru ekki til einhver úrræði til að gefa enn þá meira í? Við erum að missa unga fólkið okkar fyrir framan augun á okkur á ótrúlega dapurlegan hátt og það er í okkar höndum núna og hæstv. dómsmálaráðherra, í samstarfi við ríkisstjórnina, eðli málsins samkvæmt, að gera eitthvað virkilega róttækt í málunum, eins róttækt og váin er í rauninni sem við horfumst í augu við.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og þetta er hárrétt. Þetta er stórt vandamál í íslensku samfélagi sem kallar á að mjög mörg ráðuneyti bregðist við og ég þekki að það eru mörg ráðuneyti sem vinna saman að því og líka hvert í sínu lagi að bregðast við þessu. Það snýr ekki bara að löggæslunni. Við getum auðvitað nefnt að almenn löggæsla og löggæsla vegna skipulagðrar glæpastarfsemi hefur verið efld til að taka á stórum brotum og mun áfram verða efld en þetta lýtur ekki síður að velferðarmálum, menntamálum, þar sem forvarnir koma inn, að heilbrigðiskerfinu og öðru. Það er á þeim vettvangi sem ég held að við getum enn frekar gripið fyrr inn í og horfst í augu við að þetta er að mörgu leyti heilbrigðismál. Að sama skapi þarf löggæslan að sinna sínu. Ég er fullviss um að ríkisstjórnin setji þau mál í mikinn forgang á öllum þessum sviðum sem heyra eiginlega undir a.m.k. fjóra ráðherra og ráðuneyti. Ég held að það sé sú samvinna sem muni skila okkur raunverulegum árangri.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svarið. Ég skil vel að hún sem löglærð skuli líta heildstætt á málin, eðli málsins samkvæmt. En ég var nú búin að smætta þetta niður í ráðuneyti hennar þar sem ég sé fyrir mér að þurfi að grípa miklu öflugar inn í og þá er það náttúrlega lögreglunnar að gera það, hún er betur í stakk búin til þess en við hin og hefur getað kortlagt stöðuna miklu betur en við en kallar eftir auknu valdi eða auknum krafti til að geta einbeitt sér enn þá betur að málinu. Þá er ég ekki að tala um að grípa inn í núna heildstætt eins og hæstv. ráðherra vill meina heldur að takast á við vána akkúrat í dag. Það er núna sem við horfumst í augu við þessa holskeflu, þennan kókaínfaraldur og við erum búin að vera að glíma við ópíóíðana líka. Lögreglan okkar er eldklár og gæti gert miklu meira ef hún hefði í rauninni tækifæri til þess að byggja það betur upp. Þá getur hún stigið miklu fastar inn í, trúi ég. Nú finnst mér vera vá fyrir dyrum, akkúrat í dag, ekki á morgun, ekki framtíðarsýn, ekki hvernig við eigum að byggja upp til framtíðar, sem er náttúrlega frábært líka. En núna er staðreyndin nákvæmlega þessi: Það er faraldur í landinu í dag, akkúrat í dag. Og hvað er hæstv. dómsmálaráðherra tilbúin að gera í þeim efnum?
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að lögreglan í landinu er eldklár. Hún tekst á við mjög marga þætti í daglegum störfum sínum og þetta er einn af þeim. Ég hef mikinn hug á að athuga það og fá fram við hvað lögreglan er að glíima núna miðað við fyrir tveimur árum og miðað við fyrir tíu árum, hvernig verkefnin hafa breyst. Hvað er nýtt á borðunum? Eru stærri verkefni, stærri glæpahópar og þar fram eftir götunum sem við erum að horfa á og eru verkefni lögreglunnar? Það er þannig sem ég vil skoða málið. Ég ítreka þá skoðun mína að ég er ekki aðeins að tala um framtíðina þegar ég nefni verkefni á sviðum annarra ráðuneyta heldur hvernig við horfum á vandamálið. Við erum að auka fé í löggæslu en ég tel þetta líka vera mikið heilbrigðismál og við þurfum að horfa í augun á þeim sem eiga við fíknivanda að stríða og líta á það þannig en ekki aðeins að það sé verksvið lögreglunnar.
Virðulegi forseti. Ég ætla í stuttu máli að gera grein fyrir helstu atriðum frumvarps fyrir fjárlagaárið 2020 hvað varðar þau málefnasvið sem undir mitt ráðuneyti heyra. Samkvæmt frumvarpinu liggur fyrir að heildarútgjöld til þeirra tveggja málefnasviða sem hér undir falla, þ.e. landbúnaðar og sjávarútvegs, eru tæpir 24 milljarðar sem skiptast þannig að um 7,3 milljarðar fara til sjávarútvegsins og fiskeldisins og um 16,6 milljarðar til landbúnaðarmálefnasviðsins. Í sjávarútvegsmálum er megináherslan lögð á eflingu grunnrannsókna annars vegar og að bæta stjórnsýslu, eftirlit og heilbrigðiskröfur í fiskeldi hins vegar. Varðandi grunnrannsóknirnar er vert að taka fram að mælt er fyrir um 750 millj. kr. framlag til rannsókna og fjárfestinga. Þar er um að ræða 600 millj. kr. framlag í byggingu nýs hafrannsóknarskips sem mun efla allar grunnrannsóknir til muna. Samtals hefur þá verið varið á tveimur fjárlögum um 900 milljónum til þessa verkefnis. Sérstök byggingarnefnd hefur verið skipuð og hún hefur nú þegar gert samning við Ríkiskaup um samning um útboðsvinnu fyrir skipið. Hins vegar er um að ræða 150 millj. kr. framlag til Hafrannsóknastofnunar vegna samdráttar í framlögum úr Verkefnasjóði sjávarútvegsins til stofnunarinnar. Það framlag kemur til viðbótar 250 millj. kr. framlagi á þessu ári. Það er rétt að gera nokkra grein fyrir þessari aukningu því að undanfarin misseri hefur verið nokkuð fjallað um fjárframlög til Hafró en sú umræða var til þess fallin að varpa skýru ljósi á ýmsa veikleika varðandi það hvernig stofnunin hefur verið fjármögnuð undanfarin ár, sérstaklega þá staðreynd að stofnunin hefur verið háð sértekjum úr Verkefnasjóði sjávarútvegsins. Þær tekjur hafa lækkað til mikilla muna á síðustu árum en með fjárlagafrumvarpi næsta árs er endanlega verið að breyta þessu fyrirkomulagi á þann veg að tryggja stofnuninni inn í sinn fasta grunn 400 millj. kr. í fastar tekjur sem samsvarar nokkurn veginn eða rúmlega þeim fjármunum sem Hafró fékk úr þessum tiltekna sjóði. Þetta er að mínu viti mjög jákvætt skref fyrir starfsemina og styrkir vonandi hennar störf. Varðandi áherslu á stjórnsýslu, eftirlit og heilbrigðiskröfur í fiskeldi er vert að nefna að við hyggjumst styrkja eftirlit og stjórnsýslu Matvælastofnunar með fiskeldinu ásamt því að setja á fót rafræna gátt fyrir birtingu upplýsinga. Við gerum sömuleiðis ráð fyrir auknu fjárframlagi í Umhverfissjóð sjókvíaeldis sem hefur það að meginmarkmiði að lágmarka umhverfisáhrif sjókvíaeldis. Loks vil ég í lokin á sjávarútvegsumræðunni nefna og minna á það að Hafrannsóknastofnun fær aukin framlög til húsnæðismála en hún er að flytja í nýtt húsnæði í Hafnarfirði á næstunni. Varðandi landbúnaðarmálin er flest þar í föstum skorðum. Eðlilega eru útgjöldin bundin þeim búvörusamningum sem eru í gildi á hverjum tíma og þannig háttar til að við erum með búvörusamninga núna sem gilda til ársins 2026. Framlögin eru í fullu samræmi við þá samninga og þeir voru undirritaðir í febrúar árið 2016. Helstu tíðindin á þessu sviði er aðgerðaáætlun í því skyni að efla matvælaöryggi, tryggja vernd búfjárstofna og bæta samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu. Að þessum aðgerðum hefur verið unnið nú í alllangan tíma. Fjárlagafrumvarpið mun treysta framgang þeirra aðgerða því þær hafa allar verið fjármagnaðar. Rétt er að minna á í þessum efnum að ég mun skila, eins og þingsályktunin gerir ráð fyrir, Alþingi skýrslu þann 1. nóvember nk., þar sem verður farið yfir stöðu þessara mála. Ég vil nefna það hér að gert er ráð fyrir því að þróa rafrænt vefsvæði þannig að stjórnsýsla í tengslum við útboð á tollkvótum verði rafræn. Stærsta breytingin varðandi stjórnsýsluna felst hins vegar í því að við erum að færa verkefni Búnaðarstofu inn til ráðuneytisins og megintilgangur þess er að efla hvort tveggja stjórnsýslu og stefnumótun á sviði landbúnaðar og matvælamála, ekki eingöngu með því að fjölga starfsmönnum í þeim þætti í ráðuneytinu heldur ekki síður að tengja betur ábyrgð á framkvæmd þeirra verkefna sem falla undir búvörusamninginn, færa þau öll á einn stað í stjórnsýslunni og leitast við að þróa stjórnsýsluna í þeim efnum á annan veg en hún hefur þróast sl. ár. Í frumvarpi til fjárlaga eru gerðar ráðstafanir í samræmi við þessa breytingu en að öðru leyti vísa ég í þá umfjöllun sem um málefnasviðið er í frumvarpinu sem hér liggur fyrir.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirlitsræðu sína um þá mikilvægu málaflokka sem hann stýrir. Þess er skemmst að minnast að við ræddum hér í vor mikið um innflutning á hráu kjöti eða ófrosnu kjöti. Að dómi færustu fræðimanna og vísindamanna og dýralækna hljótast miklar hættur af því að falla frá frystiskyldunni, mánaðarfrystingu við mínus 18°C. Við rötuðum í þessa aðstöðu vegna dóms EFTA-dómstólsins um samningsbrot af hálfu Íslands. Það er mjög ítarlega rakið í frumvarpi hæstv. ráðherra sem hann lagði fram í þeim efnum og ber að þakka fyrir þá ítarlegu greinargerð sem fylgdi því frumvarpi. EFTA-dómstóllinn virti hvorki sjónarmið um lýðheilsu fólks né heilbrigði búfjárstofna. Þau sjónarmið voru virt vettergis. Stefán Már Stefánsson hefur ítrekað fjallað um þennan dóm í fræðiritgerðum, síðast í Tímariti lögfræðinga fyrir ári þar sem hann lýsir því ítarlega ásamt meðhöfundi sínum, Margréti Einarsdóttur, að sá dómur sé einfaldlega rangur. Gestir á fundum atvinnuveganefndar lýstu miklum áhyggjum af fjármögnun aðgerðaáætlunar þeirrar sem hæstv. ráðherra beitti sér fyrir til mótvægis. Þess vegna er tímabært að inna ráðherra eftir því hvernig háttað sé þeim aðgerðum og þá sér í lagi fjármögnun þeirra.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Fyrst vil ég nefna það hér að við Íslendingar rötuðum ekki í þessar aðstæður fyrir dóm Hæstaréttar Íslands eða EFTA-dómstólsins. Við rötuðum í þær aðstæður fyrir það að íslensk stjórnvöld gerðu þessa samninga á árunum 2003–2007 með þeim hætti að þau opnuðu fyrir það að fluttar yrðu til landsins vörur af öllum tegundum og gerðum og eina skilyrðið sem þau settu í þeim samningum var að lifandi búfé yrði ekki flutt til landsins. Þannig voru samningarnir. Og vegna þess að íslensk stjórnvöld gerðu slíka samninga á þessum árum dæmdi Hæstiréttur Íslands með þeim hætti sem hann gerði. Við getum verið ósammála eða sammála þeim dómum en Hæstiréttur er nú einu sinni æðsti dómstóll okkar. Hv. þingmaður spyr hvernig staðan sé á þessu verki. Við samþykktum þingsályktun í vor sem var í 17 liðum. Ég segi það við hv. þingmann að þetta verk er á góðu skriði og hefur verið unnið að þeim málum í langan tíma, rúmt eitt ár, inni í mínu ráðuneyti vegna þess að það mátti eiginlega sjá algerlega fyrir hvert stefndi, hvernig samningsstaða Íslands var í þeim efnum eða staða fyrir dómstólum. Þetta eru, eins og ég gat um, 17 aðgerðir. Þær eru allar með einum eða öðrum hætti í vinnslu og eru fjármagnaðar á þessu ári og sú fjármögnun sem fékkst í fjárlögum þessa árs heldur sér í fjárlagafrumvarpi næsta árs, þó er bætt í að hluta, sérstaklega því sem lýtur að fjármögnun til að vinna gegn útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir ræðuna og yfirferð yfir það sem að ráðuneyti hans lýtur í frumvarpinu. Helstu verkefnin 2020 eru endurskoðun með eftirliti Fiskistofu, endurskoðun heilbrigðiseftirlits fyrir fiskeldi og svo endurskoðun á ráðstöfun 5,3% aflaheimilda og byggðafestu. Það sem mig langar að spyrja ráðherrann út í m.a. eru skelbætur sem eru búnar að vera á útleið, má segja síðan 2012. Það var gerður samningur þegar skelveiði hrundi í Breiðafirði 2003. Í einhver ár voru greiddar bætur sem áttu síðan að fjara út og svo þegar kom að því fóru menn á hverju ári að þurfa að sækja þessar bætur af því að það var í raun og veru ekkert búið að koma því á fasta grund. Á sínum tíma þegar þetta var sett í kvóta þurftu viðkomandi útgerðir að láta frá sér eða afsala sér þorskveiðikvóta eða hlutdeild. Ég veit að þeir hafa miklar áhyggjur af því núna, bara upp á atvinnustarfsemi, hvort ráðherrann er með í gangi einhverja vinnu í sambandi við það. Þótt skelveiðar séu byrjaðar aftur ganga þær ekkert mjög vel. Það er ekki mjög gott útlit. Aðilarnir sem að því koma vilja fá það á hreint hvort þeir geti fengið þorskígildin sín til baka sem þeim voru ekki afhent 1984.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina en þessa sér ekki stað í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2020 þar sem við förum ekki inn í einstaka flokka þess sem lýtur að 5,3% aflaheimildum. Við gerum ráð fyrir því í frumvarpinu, ef hv. þingmaður gætir að því, að kerfið eins og það er gangi óbreytt. Það breytir ekki því að við erum með í skoðun mögulegar breytingar á öllu þessu fyrirkomulagi. Einn af þeim þáttum snýr að því atriði sem hv. þingmaður nefndi, skelbótunum svokölluðu sem voru settar til bráðabirgða, að vísu til tíu ára en hafa síðan verið framlengdar ár eftir ár. Ætlunin var að þetta væri tímabundið ástand, menn vonuðust til að sjá út úr því á þessum tíu árum, en það hefur ekki gerst. Ég veit af þessum áhyggjum. Ég hef átt fundi með forsvarsmönnum og tengdum aðilum þessa verkefnis sem unnið er að á Snæfellsnesinu og svör mín í þeim efnum eru mjög skýr. Ég skil sjónarmiðin og get alveg tekið undir þau á margan hátt. Það verður ekki brugðist við fyrr en þeirri vinnu sem ráðuneytið hefur sett af stað lýkur og maður sér einhverja heildarmynd af því hvernig á að taka á þeim þáttum. Það væri ekki rétt af mér að gefa einhverjar væntingar um fyrirframgefna niðurstöðu hér. Ég er alveg tilbúinn til að skoða þessi sjónarmið en það verður að gera í heildarsamhengi við aðra þætti pottanna því að það sem fært er til innan þessa kerfis alls, og ég veit að hv. þingmaður þekkir það mætavel, er tekið frá einhverjum öðrum og fært til annars. Ég hef svarað því þannig til þegar þessir aðilar hafa komið að þetta verði skoðað í heildarsamhengi.
Frú forseti. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í eftirlit með fiskveiðiauðlindinni. Skýrsla Ríkisendurskoðunar felldi, að mínu mati, áfellisdóm yfir eftirliti með auðlindinni og reyndar hafði fiskistofustjóri sagt í fjölmiðlum, áður en skýrslan kom út, að stofnunin hefði ekki burði til að sinna sínu lögbundna hlutverki. Það er auðvitað ákaflega alvarlegt. Hæstv. ráðherra ákvað í kjölfar skýrslunnar að setja saman starfshóp til þess að fara yfir eftirlit, bæði á sjó og í höfnum, og það er alveg ljóst að það þarf að setja í þetta mikla fjármuni, meiri en ég sé alla vega í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2020, ef bæta á eftirlit með fiskveiðiauðlindinni. Það skiptir mjög miklu máli, ekki bara til þess að gæta að hag eigenda auðlindarinnar heldur líka til þess að vita hreinlega hvað við erum að veiða upp úr sjó, þ.e. hvernig við göngum á auðlindina, og hafa nægilega yfirsýn yfir stöðuna. Ég get ekki séð, frú forseti, að það sé verið að setja þá fjármuni til Fiskistofu sem nauðsynlegir eru til að koma til móts við þær væntingar sem uppi eru um bætt eftirlit. Það er reyndar gerð aðhaldskrafa, ekki bara á Fiskistofu heldur líka á Matvælastofnun, en báðum þessum eftirlitsstofnunum er einnig ætlað aukið hlutverk frá því sem er í ár. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hugsanlega geti verið einhverjir sjóðir óskiptir sem á eftir að koma í ljós að hann muni nýta til að bæta eftirlitið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það kann vel að vera að hópurinn komist að einhverri niðurstöðu um það. En ég fullyrði að við getum, eins og ég hef margoft sagt, endalaust bætt fjármunum í eftirlitsstofnanir ríkisins. Þær kalla alla tíð eftir því. Það er engin stofnun sem hefur gert kröfu um að fá minni eða lægri fjárveitingar en henni er skammtað á fjárlögum hvers árs. Ég er ekkert endilega á þeim sama stað og hv. þingmaður að þetta leysist allt með því að dæla fjármunum þarna inn. Það þarf ekkert endilega að vera. Ég kann ekki skil á því á hvaða stað starfshópurinn er í sinni vinnu og ég hef ekki heyrt að hann sé kominn að þeirri niðurstöðu að fara að forma það að tilteknar fjárveitingar þurfi inn í starfið. Ég ætla hins vegar að bíða með allar slíkar yfirlýsingar þar til vinnunni lýkur og starfshópurinn skilar mér einhverjum niðurstöðum. Þá skulum við leggjast yfir þetta. Það er alveg rétt, sem hv. þingmaður bendir hér á, að það eru engar beinar aukningar á fjárveitingum vegna þeirra skipulagsbreytinga sem kunna að koma upp í tengslum við þá vinnu sem þarna er og ég er sammála hv. þingmanni um að það er bráðnauðsynleg vinna sem þarf að fara fram. Ég leyfi mér hins vegar að fullyrða að vandinn varðandi fiskveiðieftirlitið er ekki bara bundinn fjárveitingu. Hann er líka bundinn því sem við sjáum glöggt í skýrslu Ríkisendurskoðunar, að það er ýmislegt varðandi framkvæmdina, varðandi starfsemina sem þarf að bæta. Það er rétt að það er aðhaldskrafa á Fiskistofu og Matvælastofnun eins og allar aðrar ríkisstofnanir, hún er bara föst og ákveðin og gengur jafnt yfir alla. Við verðum bara að mæta því meðan ekki er annað ákveðið. Spurt er um það hvort það liggi einhverjir digrir sjóðir til hliðar við fjárlögin. Það er ekki. Það eru vissulega einhverjir pottar hér og þar, eða safnliðir sem kallaðir eru, og ónýttar fjárveitingar. [[Forseti hringir.]]Það kann vel að vera að hægt sé að grípa til þess ef ástæða er til á grunni þeirrar vinnu sem hv. þingmaður vitnaði til áðan.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin þó að þau valdi mér vissulega vonbrigðum, en ég geri ráð fyrir að við munum ræða þessi mál betur síðar á þessu löggjafarþingi. Það er stefna stjórnvalda að miðað verði við að búið verði að kolefnisjafna Ísland fyrir árið 2040, ef ég man ártalið rétt, og ég held að það sé alveg augljóst að það verður ekki gert nema með víðtækum ráðstöfunum. Eitt af því er breytingar á neysluvenjum. Í þessu er mikilvægt, og það hefur margoft komið fram í ræðum, m.a. hjá hæstv. forsætisráðherra, að stjórnvöld leiði vagninn og það skiptir mjög miklu máli hvernig stjórnvöld setja niður merkin og setja niður hvata til að ná þessu markmiði. Þess vegna veldur það mér vonbrigðum að sjá ekki auknar fjárveitingar til þess að ýta undir íslenska grænmetisrækt. Ég get ekki séð það. Ég bið hæstv. ráðherra að benda mér á hvar það er ef það er einhvers staðar í fjárlagafrumvarpinu. Það vantar hvata til að bæta lýsingu og til að auka afköst. Það vantar hvata til að hækka gróðurhús, eldri gróðurhús sem fyrir eru. Það vantar hvata til að byggja ný. Það vantar stöðugleika í rafmagnsstyrkinn og kynslóðabrú á milli eldri bænda og yngri þannig að endurnýjun verði, og hvata til þess að rækta nýjar tegundir. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki sammála mér að þarna eigi áherslan að liggja. Ég tek eftir því í frumvarpinu að meira er sett í nautgriparækt en til garðyrkjuræktar. Það er ekki alveg í samræmi við umræðuna um loftslagsvandann. [[Forseti hringir.]]Ég spyr þá bara að nýju: Getum við fundið eitthvað í þessa veru í óskiptum liðum, nýsköpunarliðum o.s.frv.?
Virðulegi forseti. Ég veit að við hv. þingmaður erum sammála um að okkur líkar miður ef menn fara ekki vel með opinbert fé. Þess vegna segi ég: Það er ekkert samasemmerki á milli aukinna fjármuna og þess að við getum unnið betur í þessum ráðstöfunum ef við höfum ekki nákvæmlega skilgreint fyrir fram til hverra hluta við ætlum að eyða þeim fjármunum sem við ætlum að taka af almenningi og fyrirtækjum. Þegar rætt er um loftslagsmálin, kolefnisjöfnun og annað háttar þannig til að ríkisstjórnin er með mjög góða áætlun varðandi það, fjármagnaða að fullu með verulegum fjármunum. Þangað geta bændur sótt og aðrar atvinnugreinar. Við erum sömuleiðis mín megin í ráðuneytinu búin að leggja niður opinbera stefnu um innkaup opinberra aðila á matvælum sem tekur fullt tillit og mið af þeirri áherslu sem ríkisstjórnin hefur sett í loftslagsmál. Hvað gerir hún? Jú, hún skapar íslenskum framleiðendum, sérstaklega þeim sem eru í grænmetisræktinni, ákveðið forskot fram yfir erlenda framleiðslu. Við þurfum miklu frekar að innleiða þessa stefnu í öll innkaup í opinberum stofnunum og þeim tilmælum hef ég beint til allra ráðuneyta og ég vona svo sannarlega að það verði tekið til þess vegna þess að ríkisstjórnin hefur fallist á þessi sjónarmið og ég treysti því og veit að ráðherrar eru að ýta á eftir þessum þáttum. Sömuleiðis er í mótun matvælastefna fyrir Ísland sem tekur mið af þessum málum líka. Ég held að við eigum að sjá nr. eitt, tvö og þrjú þær áherslur, hvernig við getum unnið betur úr því sem við höfum nú þegar áður en við förum að kalla á aukna fjármuni. Ég er ekkert viss um að þeim yrði skynsamlega varið nema við hefðum fyrir fram ákveðið með hvaða hætti við ætluðum að nýta þá og hverju það ætti að skila okkur í endurgjöf gagnvart þeim fjármunum sem þar eru settir.
Frú forseti. Mig langar að fara aðeins út í matvælastefnu á Íslandi eins og ráðherra nefndi áðan. Hæstv. ráðherra lagði áherslu á það í ræðu sinni um stefnuræðu forsætisráðherra að stuðla ætti að einföldu og skilvirku regluverki í þágu atvinnulífs og almennings og að í gangi væri vinna, tímasett aðgerðaáætlun, um einföldun á regluverki. Það hefur farið fram mikil umræða hjá matvælaframleiðendum vítt og breitt um landið um hvernig hægt sé að auka matvælaframboð og fullvinnslu og virðisauka heima í héraði, og framleiðslan verði sem næst neytanda. Ég sat fund nýlega hjá Vestfjarðastofu á Þingeyri þar sem voru komnir matvælaframleiðendur vítt og breitt að og þar var rætt um akkúrat þessa hluti og verkefnið um Matarauð Vestfjarða. Það var fjölmennur íbúafundur í Varmahlíð í Skagafirði nýlega og þar var einnig rætt um hvernig hægt væri að fullnýta afurðir heima í héraði sem best og auka virðisaukann þar. Við vitum að úti á landsbyggðinni er mikil matvælaframleiðsla, bæði í landbúnaði, sjávarútvegi, ylrækt og fiskeldi svo eitthvað sé nefnt og mig langar að heyra hvernig ráðherra sér fyrir sér að ráðuneytið geti unnið beint með aðilum á landsbyggðinni, landshlutasamtökum og aðilum að því að auka fullvinnslu og fullnýtingu afurða. Það rímar auðvitað vel við stefnu ríkisstjórnarinnar í umhverfis- og loftslagsmálum eins og ráðherra hefur komið inn á, að hægt sé að bjóða hollt og gott og fjölbreytt fæðuframboð sem næst neytanda. Ég vil fá að heyra hvað ráðherra sér fyrir sér í þessum efnum varðandi framkvæmd þessarar áætlunar hjá ráðuneytinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Við munum fljótlega kynna, ég og hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, þá aðgerðaáætlun sem við höfum lagt fyrir ríkisstjórn og snýr að einföldun regluverks. Varðandi það sem snýr að mér þá horfi ég til þess fyrst af öllu að reyna að grisja þann reglugerðafrumskóg sem víða er um að ræða innan þeirra málaflokka sem undir mitt ráðuneyti falla og mun vonandi kynna það innan tíðar. Sömuleiðis er nauðsynlegt að fram fari ákveðin lagahreinsun, en stærsta viðfangsefnið sem þarna er við að glíma eða það sem kann að vera flóknast eru þessar svokölluðu eftirlitsreglur sem eru byggðar inn í lög um ýmsar stofnanir sem undir ráðuneytið heyra. Sérstaklega erfitt er það að mörgu leyti sem snýr að Matvælastofnun, sem m.a. tengist því sem hv. þingmaður nefnir, um áherslur. Hvernig mæta stjórnvöld þeirri áherslu sem oft heyrist heima í héraði, að við getum nýtt framleiðsluna betur og unnið vörur heima og neytt? Ég hef gefið fyrirmæli í ráðuneytinu og í Matvælastofnun og að því er unnið að leita allra leiða til að einfalda eftirlitsreglur sem standa í vegi fyrir því að slátrun geti farið fram í minni einingum. Það er mikil eftirspurn eftir því, m.a. frá samtökum sauðfjárbænda og einstökum bændum. Það hefur verið forgangsverkefni í mínum huga því að eftir þessu hefur verið kallað í langan tíma. Það verður hins vegar að játast að það er ákveðinn misskilningur úti í greininni varðandi þetta og ég er boðinn og búinn að leita allra þeirra leiða sem geta greitt fyrir því að þetta verði gert. En engu að síður megum við ekki slaka á heilbrigðiskröfum eða neinu þvílíku, það hefur engin áhersla verið innan míns ráðuneytis í þá veru.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég tel að það séu mjög mikil sóknarfæri fyrir matvælaframleiðendur víða um land. Ráðherra kom t.d. inn á sláturhús og það eru gerðar algerlega sömu kröfur til lítilla og stórra sláturhúsa. Ég þekki að í Færeyjum eru víða lítil sláturhús sem eru nálægt framleiðslunni og kjötið ætlað til heimamarkaðar, beint frá býli. Það er upprunamerking á kjötinu sem þar er framleitt og ég tel að við mættum læra ýmislegt af Færeyingum í þeim efnum. Við vitum að það er gífurlega mikið um hobbíbændur, eins og við segjum, sem framleiða matvæli og selja. Er ekki rétt að reyna að fá þetta frekar upp á yfirborðið, gera það eftir réttum leikreglum? Það hefur enginn dáið af því, held ég, að borða framleiðslu sem er heimaslátruð og ég held að heilbrigðiskröfur geti verið mjög góðar þó að þær séu miðaðar við minni sláturhús, beint frá býli. Mér finnst gott að heyra að unnið er að þeim málum í ráðuneytinu og tel það mjög brýnt. Ráðherra minntist einnig á í ræðu sinni á miðvikudagskvöldið að það væri stefnan að útvista verkefnum. Mig langar að heyra hvar þær áherslur liggja. Við vitum að víða um land er að byggjast upp mikið fiskeldi og matvælaframleiðslan er auðvitað bæði í sjávarútvegi og landbúnaði vítt og breitt um landið. Mig langar að heyra hvort við munum sjá þess stað að þær stofnanir verði styrktar sem sinna eftirlitsskyldu og rannsóknarhlutverki í matvælaframleiðslu víða um land.
Virðulegi forseti. Þingmaðurinn kom mjög víða við þannig að ég veit ekki hvort ég kemst yfir allt en ég skal reyna að nálgast það. Fyrst varðandi kröfur til stórra og smárra sláturhúsa. Já, það er rétt, að mörgu leyti eru þær eins og að mörgu leyti þurfa þær líka að vera eins, sérstaklega því sem lýtur að gæðakröfum til þeirra afurða sem út úr slíkri verkun eiga að koma. Aðrar aðstæður sem geta lotið að því hvernig menn skipuleggja vinnuna o.s.frv. hljótum við að skoða, hvort við getum einhvern veginn greitt úr því. Ég hef sömuleiðis tekið eftir þessu með Færeyjar. Ég veit að vísu ekki innan hvaða regluverks þeir vinna en ég átti þess kost að vera í Færeyjum á síðasta hausti. Þar kom ég á veitingastað í lítilli byggð, en þetta var ekki bara veitingastaður, þetta var rekið sem sláturhús og það gekk alveg saman. Okkur varð ekki meint af þeim góðu veitingum sem við fengum hjá frændum okkar í Færeyjum Spurt er um útvistun verkefna. Já, ég sé það í mörgu af því sem fyrir mig er borið að stofnanir ráðuneytisins hugsa oft á þann veg að þeim eru falin ákveðin verk að lögum og þá þarf að byggja það upp innan vébanda umræddra stofnana. Þetta er fullkomlega eðlileg hugsun en engu að síður tel ég að við getum alveg spyrnt annað slagið við fótum. Hv. þingmaður nefnir fiskeldið. Er einhver þörf á því að Matvælastofnun í því tilviki þurfi endilega gera út sitt fólk til að hafa eftirlit með lúsatalningu eða skoða það? Væri ekki nær að bjóða út slík verkefni eða fela einhverjum fyrirtækjum eða einstaklingum sem eru áhugasamir um það í nágrenni þeirra byggða þar sem atvinnugreinin er að vaxa upp? [[Forseti hringir.]]Ég segi jú, við eigum að kappkosta að koma svona verkum á heimaslóð og ég tel full færi til þess og hyggst vinna þannig.
Forseti. Það var verið að samþykkja frumvarp um fiskeldi í vor og ég benti á atriði sem væru ástæðan fyrir því að ég gæti ekki greitt atkvæði með því, m.a. út af varúðarreglunni og kostnaðarreglunni. Annars vegar er það varúðarreglan, að náttúran skuli ávallt njóta vafans, og hins vegar kostnaðareglan, að þeir sem menga skuli borga. Mér fannst þetta ekki vera tryggt þarna. En varðandi varúðarregluna, að náttúran skuli njóta vafans, þá sögðu stjórnarþingmenn, sem unnu málið með miklum ágætum að mörgu leyti svo ég bæti því við, að meiri hlutinn benti á það í nefndarálitinu að mikil áhersla væri lögð á það að sem best væri staðið að fiskeldi og þegar farið er í gegnum nefndarálit þessarar nefndar Alþingis, atvinnuveganefndar, með frumvarpi um fiskeldi sé ítrekað að það skuli staðið að því að efla eftirlitið o.s.frv. Þeir vildu meina að þetta myndi halda gagnvart því að fjármagn væri tryggt til að geta sinnt því eftirliti þannig að sem best væri staðið að fiskeldi á landinu og þannig að náttúran myndi njóta vafans. Mig langar að spyrja ráðherrann. Þegar fjárlagafrumvarpið var unnið og í því fjárlagafrumvarpi sem við höfum fyrir framan okkur og ræðum í dag segir að framlag ríkissjóðs sé samtals 103 millj. kr. þegar kemur að bættri stjórnsýslu, eftirliti og heilbrigðiskröfum í fiskeldi. Er það nóg? Var byggt á þeim forsendum sem við settum með lögum utan um fiskeldi? Það eru túlkunargögn sem nefndin sem vinnur málið leggur til varðandi lögin. Var tekið tillit til álits nefndarinnar varðandi eftirlitið og til Matvælastofnunar sem kom á fund nefndarinnar og ræddi hvað þyrfti? Eru 103 milljónir nægilegar til að uppfylla vilja nefndarinnar og vilja löggjafans þegar kemur að eftirliti með fiskeldi?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þetta er önnur fyrirspurnin sem ég fæ núna um hvort nægt fé sé til eftirlits, að vísu ekki á sama sviði og þessu. Ég svara því alltaf eins: Ef stofnanirnar sem sinna þessu eru spurðar, þá munu þær aldrei segja að þær séu búnar að fá nóg af fjármagni, þurfi ekki meira fé í eftirlit. Tilhneigingin er alltaf sú að sá sem hefur eftirlitið með höndum vill eðlilega reyna að tryggja það sem best og hefur það lögskipaða hlutverk að uppfylla lögin sem á honum hvíla. Til þess vantar yfirleitt alltaf fjármuni að mati þeirra sem standa í forsvari fyrir viðkomandi stofnanir. Að mati þeirra er þetta ekki nægt fé. Ég segi: Þetta er það sem Alþingi leggur fram og ákvarðaðar á ári hverju með lögum á þinginu og innan þeirra ramma sem okkur er áskapað að vinna við. Ég nefndi í ræðu minni áðan að við erum með 175 milljónir gagngert í breytingar í stjórnsýslu, aukningu og styrkingu á eftirliti og öðru því um líku sem snýr einmitt að því að mæta þessari hörðu kröfu frá Alþingi við setningu laganna um að gæta vel að því að þessi nýja atvinnugrein yxi upp í sem mestri sátt við umhverfið. Þetta eru stöðugildi hjá stofnunum ríkisins og sömuleiðis líka í ráðuneytinu til að byggja upp ákveðna þekkingu þar, sem var nú kannski ekki ýkja mikil. Við erum að setja upp rafræna gátt fyrir birtingu upplýsinga sem almenningur hefur aðgengi að og getur þá sömuleiðis fylgst með líka. Þetta var það sem okkur var skammtað á árinu 2019. Bætt er í á árinu 2020 samkvæmt frumvarpinu og ég fagna því, því að við erum að byggja þessa grein upp á þeirri forsendu að við ætlum að reyna að gera það í sem mestri sátt við það umhverfi sem fóstrar hana.
Forseti. Þá vitum við það, að það sem er sagt í nefndinni - nefndin fær upplýsingar um hvað þarf, m.a. frá Matvælastofnun og öðrum eftirlitsaðilum - skilar sér ekki inn í fjárlagafrumvarpið. Þetta er það sem maður hafði áhyggjur af. Ég nefndi það í ræðu þegar var verið að ræða málið um fiskeldi í þingsal að sporin hræða. Það er ítrekað vandamál, eftirlit hefur setið á hakanum yfirleitt þegar kemur að stefnu ríkisstjórnar sem Sjálfstæðisflokkurinn situr í. Maður hefur séð það. Það er partur af bákninu, partur af því sem þarf að minnka. Eftirlit er eitthvað sem hefur setið á hakanum og þess vegna sagði ég í ræðu að sporin hræða, ég treysti því ekki, sama hvað menn segja í atvinnuveganefnd, jafnvel eftir að hafa fengið upplýsingar um hvað þarf til að náttúran njóti vafans, skili sér í eftirliti. Og nei, það þurfti ekki hvað sem er, þau báðu ekki um endalaust fé. Það var nóg, þau sögðu hvað þyrfti til að geta sinnt þessu eftirliti. Ég var að reyna að finna þetta í gögnum en ég mun ræða þetta í atvinnuveganefnd þegar við fáum umsagnir. En nei, það voru einhver X-stöðugildi sem þurfti, það var einhver X-fjármögnun sem þurfti til að geta sinnt eftirliti með fiskeldi þannig að náttúran myndi njóta vafans. Það var einhver X-tala. Mér finnst áhugavert að hún hafi ekki skilað sér inn á borð og að ráðherra upplifi það sem svo að það sé aldrei nóg, að það sé alltaf verið að biðja um meira. Nei, það var X-tala. Ég ráðlegg ráðherra að tala við formann atvinnuveganefndar um þetta, hvað það var sem eftirlitsaðilar, sem komu fyrir nefndina við vinnslu fiskeldisfrumvarpsins, töldu að væri nóg, það var einhver X-tala. Ef nefndin á að geta staðið við það sem hún segir í þingsal um hvað þarf til að geta sinnt eftirliti þarf þetta að standa því að annars er ekki hægt að treysta því sem nefndin segir í þingsal.
Virðulegi forseti. Ég treysti atvinnuveganefnd mætavel fyrir hlutverki sínu. Hún hefur unnið mjög góða vinnu og lagði sig mjög fram í t.d. þeirri vinnu sem sneri að lagasetningu um fiskeldi. Hún lagði mjög mikla vinnu í það, góða vinnu, og við hv. þingmaður getum verið sammála um það. Í þeim áætlunum sem liggja fyrir í frumvarpi til fjárlaga er gert ráð fyrir að bæta við störfum við eftirlit hjá Matvælastofnun. Ég þekki ekki boðin um hversu mörg störf eða annað sem forstjóri Matvælastofnunar bar nefndinni, en ég veit að verið er að styrkja eftirlit Matvælastofnunar og Umhverfissjóðs sjókvíaeldis og alls þessa um 175 millj. kr. Hægt er að gera töluvert fyrir það. Ég leyfi mér að draga í efa þá fullyrðingu hv. þingmanns um að eftirlit með einhverjum þáttum sem snúa að öryggi, hvort heldur er í náttúrunni eða í samfélaginu, dragist saman í hvert sinn eða sitji á hakanum þegar Sjálfstæðisflokkurinn er í ríkisstjórn. [[Gripið fram í.]]Sem betur fer hefur Sjálfstæðisflokkurinn aldrei verið einn í ríkisstjórn þannig að ég veit ekki hvernig hv. þingmaður kemst að svona niðurstöðu eða geti fullyrt slíkt, slengt sisvona út í loftið án alls rökstuðnings. Þetta er mikil fullyrðing, mjög mikil fullyrðing, sem eftir þessi orð hv. þingmanns situr hérna í loftinu án nokkurs rökstuðnings. En bara af því að það hentaði hv. þingmanni að sparka örlítið í Sjálfstæðisflokkinn þá gerði hann það. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Við erum að ræða fjárlög fyrir árið 2020 og mig langar til að rýna ofan í málefni landbúnaðarins. Mikil vinna fór fram á vorþingi til að bregðast við afnámi frystiskyldu á innfluttu kjöti og tel ég að við séum stödd á betri stað eftir samþykkt á þeirri aðgerðaáætlun en við vorum með frystiskylduna hvað varðar matvælaöryggi hér á landi. Afgreiðsla þingsins skilaði þingsályktunartillögu sem felur í sér 17 aðgerðir til að tryggja heilnæm matvæli og vernd búfjárstofna hér á landi. Þar kveður á um bann við dreifingu kjöts sem inniheldur kampýlóbakter og salmonellu og aðgerðir til að koma í veg fyrir dreifingu matvæla sem innihalda sýklalyfjaónæmar bakteríur. Skipuð hefur verið áhættumatsnefnd vegna matvæla, fóðurs, áburðar og sáðvöru og þá er mælt fyrir átaki um merkingu matvæla, auk þess sem bæta á upplýsingagjöf til ferðamanna. Skipan áhættumatsnefndar er hluti af aðgerðaáætlun stjórnvalda og miðar að því að efla matvælaöryggi og tryggja vernd innlendra búfjárstofna. Til að ná fram 17 aðgerðum í þessari framkvæmd þarf að fara fram nokkur vinna við smíði reglugerða og langar mig því til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig sú vinna gangi í ráðuneytinu og almennt hvernig vinna við aðgerðaáætlunina gangi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Vinnan við þetta hófst fyrir hálfu öðru ári og hefur alla tíð gengið mætavel. Starfsfólk ráðuneytisins hefur verið mjög lipurt við að greiða úr þeim þáttum sem upp hafa komið í spurningum eða öðru því um líku allan þennan tíma. Sömuleiðis hafa þær stofnanir sem undir ráðuneytið heyra og þetta snertir unnið með okkur í þessum efnum í hálft annað ár, eins og ég segi, þannig að það er ekkert nýtt í því fyrir okkur. Vinnan gengur vel. Við höfum þegar sett reglugerðir, og af því að hv. þingmaður nefndi skipan áhættumatsnefndar, að hún lægi fyrir núna, eru ákvæði um hana búin að vera í lögum sennilega hátt í áratug, en hún hafði aldrei komist á af einhverjum ástæðum þrátt fyrir að margir landbúnaðarráðherrar hefðu haft tækifæri til að setja hana upp. Við munum samkvæmt þingsályktuninni gera grein fyrir framgangi áætlunarinnar 1. nóvember nk. og munum gera það með mikilli ánægju vegna þess að við erum komin með mörg þessara verkefna vel á veg og getum alveg greint frá ágætistíðindum í þeim efnum. Sumt af því er eðlilega dálítið snúið að greiða úr og snýr ekki bara að ráðuneytinu til úrlausnar heldur þurfum við í sumum tilfellum að eiga við mjög flókið regluverk á meginlandinu. Við þurfum sömuleiðis að vinna með öðrum ráðuneytum að úrlausn ákveðinna verkefna. Allt gengur þetta ágætlega. Ég veit ekki hvort við verðum komin með allt í höfn fyrir 1. nóvember en við munum að sjálfsögðu greina frá stöðunni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hvet hann til dáða í þessum efnum. Ráðherra veit að hann hefur fullan stuðning okkar Framsóknarmanna og hvatningu til þess að ganga í verkið. Að öðru, á vorþingi var samþykkt metnaðarfullt frumvarp er varðar fiskeldi sem á að skila festu og eflingu þeirrar atvinnugreinar í landinu. Ef vel verður haldið á spöðunum á hún eftir að skila okkur verulegum fjármunum í þjóðarbúið. Meðal þeirra breytinga sem náðust inn var að lögfesta mótvægisaðgerðir sem stofnanir sem vinna að leyfisveitingum verða að taka tillit til. Sem dæmi um mótvægisaðgerðir má nefna notkun stærri seiða, minni möskva, notkun ljósastýringar, vöktun í ám og heimild Fiskistofu til að fjarlægja eldisfisk úr nærliggjandi ám ef heimild landeiganda liggur fyrir. Með þessu er verið að tryggja að hægt verði að vernda t.d. villta stofna í Ísafjarðardjúpi og þannig hefja uppbyggingu á eldi við Djúp í framhaldinu. Er þetta mjög stórt skref í átt að uppbyggingu sjálfbærs fiskeldis við Íslandsstrendur. Þrátt fyrir að þessi lög hafi öðlast gildi hefur lítið spurst til útgáfu nýs áhættumats í Ísafjarðardjúpi og langar mig því til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi einhverjar fréttir af þeirri vinnu. Stórt er spurt.
Virðulegi forseti. Já, það er rétt að sú löggjöf sem sett var um fiskeldið markaði nokkur tímamót. Stærstu tímamótin í henni eru tiltölulega einföld setning sem snýr að því að Ísland er eina landið í veröldinni sem hefur lögfest áhættumat erfðablöndunar, sem er gríðarlega mikilvægt, gríðarleg yfirlýsing um að við viljum leggja töluvert á okkur til að standa vörð um náttúrulega stofna okkar, laxfiska, og þetta finnst mér vera kjarni máls í þessari lagasetningu. Við höfum hins vegar dottið inn í umræðu um gjaldtöku eða einhverja aðra þætti sem eru í mínum huga ekki alveg jafn mikilvægir og sú mikla yfirlýsing sem felst í lagasetningu á áhættublöndun erfða. Varðandi það sem hv. þingmaður spyr um, hvenær áhættumatið sem Hafró er að vinna liggur fyrir, veit ég ekki nákvæmlega. Hins vegar er alveg ljóst að Hafrannsóknastofnun þarf að taka tillit til þeirra þátta sem settir voru inn í frumvarpið og hv. þingmaður rakti ágætlega hvaða mótvægisaðgerðir það eru. Þetta eru aðrar forsendur en lágu til grundvallar fyrra áhættumati sem Hafrannsóknastofnun hafði unnið og henni ber að sjálfsögðu að taka tillit til þeirra sjónarmiða sem þingið setti þar inn. Síðast þegar ég ræddi við forstjóra Hafrannsóknastofnunar voru þeir bara í miðju kafi, voru að vinna sína vinnu en ég hef ekki tímasetningar á hreinu um það hvenær þeir ráðgera að ljúka þessu. Ég vil sem minnst fullyrða um það þar sem ég hef ekki fulla þekkingu á því.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og fagna því eins og aðrir að verið sé að grípa til ráðstafana til að styrkja samkeppnishæfni íslenskrar matvælaframleiðslu. Mér þætti, eins og vafalítið fleirum hér, gott ef sú bætta samkeppnishæfni væri líka nýtt til að leyfa greininni að keppa aðeins meira. Það er erfitt að þjálfa sig alltaf og fá ekki að spreyta sig í keppni. Ég velti hins vegar fyrir mér öðrum þætti sem tengist landbúnaðinum órofa böndum í umræðu dagsins í dag, loftslagsmálunum. Ég velti því fyrir mér í umræðunni um framtíðarþróun stuðningskerfis við landbúnaðinn hvort það sé á dagskrá þessarar ríkisstjórnar að flétta betur saman markmiðin í loftslagsmálum við stuðningskerfi við landbúnað. Ég bendi á hina augljósu samlegð sem þar getur verið á ferðinni, að við erum t.d. að tala um markmið um endurheimt votlendis og skógrækt, og auðvitað um leið um breytta landnotkun. Þá er spurning hvernig hægt er að flétta með beinum hætti stuðningskerfi landbúnaðarins þar við. Í öðru lagi því tengt tek ég einmitt eftir því að það er verið að auka stuðning við rannsóknir í landbúnaði. Þá er ansi stórt mál útistandandi þegar kemur að stöðu greinarinnar í loftslagsmálum og það er kolefnisspor landbúnaðarins, kolefnisspor íslenskra matvæla, af því að við tölum gjarnan um hversu hagstæð innlend matvælaframleiðsla sé í því samhengi. Staðreyndin er hins vegar sú að við eigum engin gögn um það og ég velti fyrir mér hvort ráðherra hyggist láta rannsaka með einhverjum hætti kolefnisspor matvælaframleiðslunnar þannig að við fáum samanburðarhæf gögn um ávinninginn af matvælaframleiðslu heima fyrir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni gagnlegar fyrirspurnir. Hann segir að hann hefði ekkert á móti því að leyfa landbúnaðinum að keppa meira. Já, já, ég er sömuleiðis talsmaður samkeppni á sem flestum sviðum en ég bendi á það að landbúnaðurinn heldur þeim sjónarmiðum á lofti að hann sé líka að keppa við erlenda matvælaframleiðslu sem við flytjum hingað inn, framleiðslu sem nýtur einnig fyrirgreiðslu. Það er sjónarmið hans og bændur hafa leitt fram þau rök í þeim efnum að þeir séu í töluverðri samkeppni engu að síður. Ég nefni sömuleiðis að hátt í 90% af því sem flokkast undir matvæli í tollskránni hér á landi eru tollfrjáls. Það er töluvert mikið og ég leyfi mér að efast um að mörg önnur ríki í veröldinni hafi slíkan greiðan aðgang að sínum matvælamörkuðum. En það er annað mál. Ég tek heils hugar undir það sem kemur fram hjá hv. þingmanni um kolefnisspor matvælaframleiðslunnar. Okkur er brýn nauðsyn á að draga það fram af þeirri einföldu ástæðu að við vitum af mjög miklum mismun á milli einstakra greina í matvælaframleiðslunni og við erum að vinna að því. Við erum t.d. í samstarfi við sauðfjárbændur og umhverfisráðuneytið varðandi þá þætti. Við eigum sömuleiðis loftslagsáætlunina sem umhverfisráðherrann er í forsvari fyrir og við höfum fjármagnað þannig að við erum á ýmsum sviðum að fikra okkur inn á ný lönd í þeim efnum. Það er mjög ánægjulegt að heyra þann öfluga stuðning sem liggur fyrir í þinginu við þær áherslur.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og fagna góðum undirtektum við þessar spurningar. Ég held að þetta sé einmitt gríðarlega mikilvægur þáttur þegar kemur að loftslagsmálunum. Við tölum stundum kannski aðeins á skjön. Við erum að tala um að stærstu tækifæri okkar í loftslagsmálum séu t.d. breytt landnotkun og endurheimt votlendis en á sama tíma tölum við um innlenda matvælaframleiðslu eins og hún sé án kolefnisfótspors þannig að ég held við þurfum að þekkja betur hvað af því liggur í ónýttu landi, sem við getum auðveldlega endurheimt, og hvert hið raunverulega kolefnisspor t.d. innlendrar kjötframleiðslu sé. Það er fagnaðarefni að verið sé að skoða þetta. Ég held að það sé mjög mikilvægt upp á markmið okkar í loftslagsmálum til lengri tíma litið. Hvað varðar sameiginlegan áhuga minn og hæstv. ráðherra á samkeppni er það alveg rétt ábending að umtalsvert magn matvæla er flutt hingað sem ekki eru heldur framleidd hér. Við erum með mun fábreyttari matvælaframleiðslu en mörg önnur lönd sem er án tolla en sem vægi af neysluútgjöldum heimilanna er alveg ljóst að þegar kemur að mjólkurvörum og kjöti er þetta býsna veigamikill baggi í heildarútgjöldum heimilanna til matvælainnkaupa. Þar sjáum við þann mikla verðmun sem er á milli landa hvað þetta varðar. Hugleiðingar mínar í þá veru eru auðvitað að kannski höfum við tækifæri í loftslagsmálunum og markmiðum okkar þar til að breyta stuðningskerfi við landbúnaðinn að einhverju leyti, ekki til þess að draga úr stuðningi heldur einmitt til að tvinna saman markmið okkar í loftslagsmálum, auka þannig jafnvel beinan stuðning við greinina en geta þá dregið úr tollvernd á sama tíma án þess að skerða samkeppnishæfni landbúnaðar við innfluttar vörur sem vissulega eru víða niðurgreiddar, eins og hæstv. ráðherra bendir á.
Takk fyrir þetta. Ég nefni í því sambandi, af því að ég svaraði því ekki áðan þegar hv. þingmaður spurði hvort hægt væri að flétta saman markmið í loftslagsmálum og áherslur í landbúnaðarmálum, að ég tel að það sé vel hægt. Bæði bændur og stjórnvöld eru að vísu bundin af samningi sem er rammaður inn til ársins 2026. Síðari endurskoðun á honum fer fram innan tíðar, segi ég, af því að þau ár sem eftir eru af honum eru tiltölulega örstutt spor í eilífðinni í ljósi þeirra viðfangsefna sem við erum að glíma við á sviði loftslagsmála. Ég held að við þurfum að fikra okkur smátt og smátt inn á þá braut sem hv. þingmaður er að tala um. Okkur vantar meiri þekkingu en við höfum engu að síður sett, í mínum huga alla vega, tvær stefnur núna, annars vegar stefnuna um opinber innkaup sem kveður á um að áherslur ríkisstofnana eigi að vera á sviði loftslagsmálanna, hafa sem styst kolefnisspor matvæla. Okkur vantar betri mælingar í því en ég veit þó til þess að jafnvel einstaklingar úti í bæ eru að hanna tæki til mælinga sem við eigum að sjálfsögðu að horfa til. Þar erum við að stíga ákveðin skref. Sömuleiðis er í bígerð og verður kynnt, vonandi öðru hvorum megin við nk. áramót, matvælastefna fyrir Ísland sem tekur sömuleiðis mið af loftslagsáhættu. Þarna er á tveim stöðum verið að leggja ákveðinn grunn að breytingum í þeim efnum og við verðum að hafa þolinmæði til að gefa atvinnugreininni tóm, og stjórnvöldum sömuleiðis, til að laga sig að þeim breytingum. Ég tel að þær séu óhjákvæmilegar, þær munu koma og ég heyri að það er mjög mikill samhljómur með fólki í þeim efnum mestan part í þinginu. Það er einstaka stjórnmálaflokkur sem sker sig úr í því.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir innlegg hans en á bls. 92 í fjárlagafrumvarpinu stendur, með leyfi forseta: „Þó að óvissa um aflabrögð sé viðvarandi áhættuþáttur í íslensku efnahagslífi er óvissa um loðnuveiðar á næsta ári sérstaklega veigamikil. Útflutningsverðmæti loðnu nam um 0,6% af vergri landsframleiðslu árið 2018 en verður mun minna í ár þar sem engin loðna var veidd á vertíðinni. Í hagspá Hagstofunnar er gert ráð fyrir því að einhver loðna verði veidd á næsta ári en það gæti brugðist. Raunar valda loftslagsbreytingar og hlýnun sjávar vaxandi óvissu um marga nytjastofna.“ Loðnuveiðar eru vissulega afar mikilvægar, ekki síst í einstökum sjávarbyggðum, svo sem á Austfjörðum, Hornafirði og Vestmannaeyjum. Hér var í síðustu viku dreift í skýrslu hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra til Alþingis um nýtingu og vistfræðilega þýðingu loðnustofnsins á árunum 2000–2019. Að þeirri skýrslubeiðni stóðum við flest í stjórnarandstöðu, að Miðflokki undanskildum. Ég vil benda á bls. 15 í loðnuskýrslunni í greinargerð um framtíðarhorfur í þróun stofnstærðar loðnustofnsins þar sem kemur skýrt fram að horfur eru ekki góðar í loðnuvertíð í vetur. Eiginlega eru þær engar nema til komi kraftaverk og að á næstu mánuðum finnist loðna sem hvergi hefur sést til þessa. Hefur ríkisstjórnin hugleitt einhver viðbrögð eða aðgerðir fari svo að engar loðnuveiðar verði í vetur, annan veturinn í röð? Slíkt gæti haft alvarlegar afleiðingar, bæði fjárhagslega og vistfræðilega, sem kæmu mögulega fram í samdrætti, t.d. á þorski og öðrum nytjastofnum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt að það er mikil óvissa um loðnu. Þetta er mikil skýrsla sem tekin var saman að beiðni þingmanna stjórnarandstöðu. Ég vil nefna, af því að hv. þingmaður sem hér talaði skammaði mig blóðugum skömmum í blaðagrein í Morgunblaðinu fyrir að skila ekki skýrslu, að hún var löngu komin til þingsins. Þannig sitjum við oft uppi með ómaklegar flengingar af hálfu stjórnarandstöðunnar þegar hún vinnur ekki verk sín nægilega vel og gengur ekki eftir því að þau gögn sem hún sjálf hefur beðið um hafi komið í hús. Hins vegar er rétt að [[Gripið fram í.]]ekki horfir vel um loðnuna. Eins og hv. þingmaður sagði þarf kraftaverk til að hún vaxi með þeim hraða sem við öll óskum en um leið og hún nefndi orðið kraftaverk spurði hún til hvaða ráðstafana ríkisstjórnin ætlaði að grípa. Það er ánægjulegt að vita til þess hversu mikla tröllatrú hv. þingmaður hefur á ríkisstjórninni um að við getum búið til kraftaverk á sviði lífríkisins í hafinu. Það er flóknara mál en svo. Við verðum sjaldnast í stakk búin til að byggja upp einhverjar aðgerðir til stuðnings öðrum stofnum. Loðnan flytur orku inn í lífkerfið okkar og er gríðarlega mikilvægur fæðugjafi fyrir aðrar tegundir sem þar lifa. Sömuleiðis er þetta gríðarlega mikil undirstaða byggðar og atvinnurekstrar í mörgum bæjarfélögum. Við höfum ekki rætt það neitt sérstaklega. Ég leyfi mér bara að nefna að uppi varð fótur og fit varðandi það að eitt flugfélag fór illa í gjaldþrot fyrir ekkert mjög löngu síðan og þá voru menn uppi með hugmyndir um [[Forseti hringir.]]að veita þeim bæjarfélögum og atvinnurekstri sem fóru illa út úr því sjálfsagða fyrirgreiðslu eða aðstoð eftir föngum en við gerðum ekkert slíkt varðandi það áfall sem fylgdi loðnubrestinum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Ég hefði síst haldið að hann ætlaði að drífa sig inn á sviðið um skýrsluna og tímasetningarnar því að það er alrangt að sú kona sem hér stendur hafi ekki reynt að fylgja því eftir hvar í veröldinni loðnuskýrslan væri stödd. [[Gripið fram í.]]Ég var búin að gera það margsinnis frammi á þingskrifstofu en þetta sýnir samspil framkvæmdarvaldsins og þeirra sem vinna hérna. Þessi skýrsla var í rafrænu formi og neitað að taka við henni af því að hæstv. ráðherra harðneitaði að fylgja formreglum sem eru nákvæmlega í þessu formi, útprentuð frábær skýrsla, takk fyrir hana, en að ég hafi gefið í skyn að hér væri kraftaverkaríkisstjórn er mesti misskilningur.
Nú?
Hins vegar sagði ég að það þyrfti kraftaverk til [[Þú kallaðir …]]ef hingað kæmi allt í einu loðna. Mig langar aftur að vísa í það sem stendur á bls. 92, að loftslagsbreytingar og hlýnun sjávar valdi vaxandi óvissu um marga nytjastofna. Þá langar mig að beina til hæstv. ráðherra spurningu um hvað hafi verið gert í ráðuneyti hans til að reyna að afmarka þetta betur. Hvernig sér hann fyrir sér óvissu, samanber í Kanada þar sem þorskurinn gufaði upp í kjölfar þess að loðnan hvarf? Þar í sjónum var reyndar kólnun en ekki svona mikil hlýnun eins og hjá okkur. Ég spyr hvað hafi verið gert og hvaða óvissuþætti við erum helst að tala um sem fram koma í skýrslunni? Hvaða nytjastofna telur hæstv. ráðherra sérstaklega að við þurfum að vernda og hvernig ætlar hann að bregðast við?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni gríðarlegt hól fyrir vel unnin störf. [[Hlátur í þingsal.]]
Ég var bara að grínast.
Nei, nei, þetta var háalvarleg yfirlýsing og ég þakka hana af heilum hug. Ég þakka sömuleiðis að hv. þingmaður hefur engar áhyggjur af fjármálum, hvorki landbúnaðar né sjávarútvegs, í því frumvarpi því að við erum ekki að ræða það hér heldur ástandið á loðnustofninum sem er gríðarlega mikilvægt. [[Gripið fram í.]]Við höfum verið að vinna í ráðuneyti mínu varðandi þá mikilvægu spurningu sem hv. þingmaður nefndi, samspil loftslagsbreytinga, hlýnunar sjávar og stöðu nytjastofna okkar, og höfum átt viðræður við Hafrannsóknastofnun um það. Þar er sérfræðiþekking okkar. Við stjórnmálamennirnir og embættismennirnir í mínu ráðuneyti erum bara leikmenn í því. Ég er með í undirbúningi verkefni og ætla ekkert að upplýsa hér og nú hvernig ég hyggst fara með stofnun þeirra en við þurfum að takast á við þessa spurningu og ég næ vonandi að kynna í vetur hvernig ég sé okkur takast á við hana.
Virðulegur forseti. Við ræðum fjárlagafrumvarp fyrir árið 2020 og sérstaklega þær áherslur sem þar er að finna í heilbrigðismálum. Í stjórnarsáttmálanum segir að íslenska heilbrigðiskerfið eigi að standast samanburð við það sem gerist best í heiminum og að allir landsmenn eigi að fá notið góðrar þjónustu, óháð efnahag og búsetu. Alþingi samþykkti einnig heilbrigðisstefnu í byrjun sumars til ársins 2030 sem hefur það að markmiði að skapa heildstætt kerfi fyrir þjónustu við landsmenn sem rúmar öll svið og allar greinar þannig að við erum með tvö mjög skýr leiðarljós í því með hvaða hætti við byggjum upp og hvaða forgangsröðun við leggjum til grundvallar. Við höfum lengi staðið framarlega í samanburði við önnur lönd og árangurinn hefur verið á mörgum sviðum á pari við það sem best gerist í heiminum. Ég held að við séum öll sammála um það sem hér erum að kerfið sjálft, þ.e. heilbrigðisþjónustan, er einn af hornsteinum samfélagsins og við viljum skapa heildrænt kerfi og samfellda þjónustu við sjúklinga á réttu þjónustustigi hverju sinni. Fjárlagafrumvarpið endurspeglar þessar áherslur og í fjármálaáætlun og á fjárlögum eru stóraukin framlög til þjónustu við aldraða, við heilsugæsluna, lækkun á greiðsluþátttöku sjúklinga, eflingu geðheilbrigðisþjónustu og fjármagn til að innleiða ný lyf. Auðvitað verður uppbygging Landspítalans áfram í forgangi en ef við ræðum aðeins sérstaklega um heilsugæsluna sem mikið er lagt upp úr, ekki síst í heilbrigðisstefnu, að sé fyrsti viðkomustaður heilbrigðisþjónustunnar leggjum við áherslu á að efla hana sem fyrsta viðkomustað. 200 milljónir eru merktar því verkefni sérstaklega umfram það sem þegar er komið í grunninn. Við leggjum áfram áherslu á uppbyggingu geðheilsuteyma um allt land. Á þessu ári fóru 650 milljónir til reksturs þessara teyma og nú verður bætt um betur með 100 millj. kr. framlagi til viðbótar á árinu 2020. Þjónusta heilsugæslunnar við aldraða sérstaklega verður styrkt með 200 milljónum til að innleiða heilsueflandi heimsóknir. Framlög til að bæta heilbrigðisþjónustu við fanga, þar með talda geðheilbrigðisþjónustu, verða hækkuð um 90 milljónir á næsta ári sem að hluta renna til samninga við heilsugæsluna um veitingu þjónustunnar. Svo er rétt að nefna líka reglubundna bólusetningu barna við hlaupabólu sem hefst á næsta ári og renna til þess verkefnis um 40 millj. kr. Við vinnum að því markmiði að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga og við erum með 300 milljónir eyrnamerktar á næsta ári í það verkefni og síðan viðbótarframlag, 800 milljónir á ári, þar á eftir í næstu fjögur ár samkvæmt fjármálaáætlun. Uppbygging hjúkrunarrýma er mikið áherslumál og þar erum við með um 3,7 milljarða kr. í uppbyggingu og rekstur, en áhersla verður lögð á að fjölga sérhæfðum dagdvalarrýmum fyrir fólk með heilabilun. Jafnframt er áformað að koma á fót sveigjanlegri dagdvöl víðar en nú er. Í samræmi við áætlun um uppbyggingu hjúkrunarrýma er í fjárlagafrumvarpinu gert ráð fyrir að auka framlög til uppbyggingar um 1,8 milljarða á næsta ári og aukin framlög til reksturs sem leiðir af þessari fjölgun nema tæplega 1,9 milljörðum kr. Uppbygging Landspítala verður áfram í forgangi og samkvæmt fjárlagafrumvarpinu hækka framlög í það verkefni um 3,8 milljarða kr. frá árinu í ár og verða 8,5 milljarðar á næsta ári og þá hefst uppsteypa meðferðarkjarnans og einnig unnið að fullnaðarhönnun rannsóknahúss. Byggingarframkvæmdir af þessari stærðargráðu taka til sín gríðarlega mikla fjármuni en þessar framkvæmdir snúast um fólk, þær snúast um betri aðbúnað sjúklinga, bættar aðstæður starfsfólks, aukin gæði og árangursríkari heilbrigðisþjónustu. Virðulegur forseti. Útgjöld til heilbrigðismála á Íslandi eru yfir meðaltali Evrópuríkja en eru hins vegar lægri en meðaltalið ef litið er til prósentu af vergri landsframleiðslu. Það er viðmiðun sem gjarnan hefur verið höfð í forgrunni. Við erum þó að auka þetta hlutfall milli ára í samræmi við það markmið að þyngja og auka hlut heilbrigðisþjónustunnar í verkefnum hins opinbera. Á árinu 2018 námu útgjöld til heilbrigðismála 25,3% af heildarútgjöldum ríkissjóðs en gert er ráð fyrir að hlutfallið verði 25,7% á næsta ári og frá árinu 2018 til 2020 munu útgjöld til heilbrigðismála hafa aukist úr 229 milljörðum kr. í 260 milljarða kr., þ.e. um 30 milljarða kr. á föstu verðlagi. Virðulegi forseti. Ég hef lokið þessari stuttu framsögu og hlakka til að eiga í orðaskiptum við hv. þingmenn.
Hæstv. forseti. Núna er vitundarvakning um andlega heilsu fólks. Það samtvinnast m.a. í átakinu að við eigum aðeins eitt líf. Það leiðir mig að spurningu er varðar geðheilbrigði þar sem við heyrum fréttir af því að fólki sé vísað frá geðsviði Landspítala þar sem þröskuldurinn virðist vera hærri núna en hann var áður vegna manneklu og skorts á fjármagni. Einhverjir hafa sagt fullum fetum að geðheilbrigðisþjónusta hér á landi sé í raun gjaldþrota, fólk sé nú með flóknari sjúkdóma og jafnvel hent á milli kerfa, meira að segja í heilbrigðisráðuneytinu sjálfu sé ekki sá mannafli sem þarf til til að sinna því mikilvæga sviði. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra með hvaða hætti hún hyggist beita sér í málaflokknum þar sem orðalag fjárlagafrumvarpsins er ekki skýrt hvað varðar þann þátt. Einnig langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hún ætli nákvæmlega að nýta það fjármagn sem sett er undir hatt gagnvirkra forvarna. Vissulega brenna á mér frekari spurningar og ég vænti þess að fá góð svör við þeim þegar hæstv. ráðherra kemur fyrir velferðarnefnd vegna geðheilbrigðismála eins og fyrirhugað er. Ég hef áhyggjur og ég hef þær vegna þess að mestallt fjármagn til heilbrigðismála fer í nýbyggingar og er geðsvið Landspítala ekki þar undir.
Virðulegur forseti. Eins og kom fram í framsögu minni er töluverð áhersla á geðheilbrigðismál í fjárlagafrumvarpinu en ég hef skilning á því að það er ekki heiglum hent að lesa sig í gegnum liði sem eru faldir undir samtölum á köflum. Ég vil segja við hv. þingmann að það sem mér finnst skipta mestu máli í þessum málaflokki, þ.e. málaflokki geðheilbrigðismála, rétt eins og í öðrum málaflokkum er að við séum með skýr markmið á fyrsta, öðru og þriðja stigi þjónustunnar. Við erum núna með því að koma geðheilbrigðisáætlun til framkvæmda að manna heilsugæslurnar um allt land með sálfræðingum. Það þýðir að á fyrsta stigi heilbrigðisþjónustunnar getum við loksins að hluta eða á einhvern hátt átt við andlega heilsu, ekki síður en líkamlega. Við þurfum að vega og meta hvort sú mönnun er nægileg og ekki síður hvort við þurfum mögulega á enn fleiri og samsettari heilbrigðisstéttum að halda. Bent hefur verið á t.d. mikilvægi félagsráðgjafa í því sambandi en við erum að feta okkar fyrstu spor í þeim efnum. Í öðru lagi er annars stigs þjónustan sem er að hluta til þjónusta sem veitt er á grundvelli samninga. Með því að setja á fót geðheilsuteymi um allt land erum við að veita þjónustu nálægt heimabyggð þegar heilsugæslunni sleppir, þegar þörf er á næsta stigi. Þegar við erum búin að tryggja fyrst viðunandi fyrsta og annars stigs geðheilbrigðisþjónustu léttir það á þriðja stigs þjónustunni, það hlýtur að gera það, og þá erum við að tala um það sem kemur fram í heilbrigðisstefnunni, að veita rétta þjónustu á réttum stað. Ég vona að þetta skýri þennan hluta fyrir hv. þingmanni en í síðara svari mun ég tala um gagnvirkar forvarnir.
Frú forseti. Fram hefur komið að Sjúkratryggingar Íslands hafa í undirbúningi útboð vegna þjónustu sjúkraþjálfara. Ég hef orðið þess var í samtölum við sjúkraþjálfara að þeir hafa vegna þessa nokkrar áhyggjur vegna skjólstæðinga sinna. Minnumst þess, frú forseti, að sjúkraþjálfarar gegna mikilvægu forvarnastarfi. Þeir gera fólki kleift að sækja störf sem fólk gæti annars ekki rækt og gera eldri borgurum kleift að búa lengur en ella á heimilum sínum. Hér er undir mikilvægur félagslegur þáttur um virka þátttöku í samfélaginu, auk hins heilsufarslega þáttar. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvert er markmiðið með umræddu útboði? Á að skerða þjónustu sjúkraþjálfara? Sér þessa stað í fjárlagafrumvarpinu? Hefur ráðherra ekki áhyggjur af því að afleiðing þessa verði að færri geta rækt störf á vinnumarkaði og öldruðum gert erfiðara að búa á heimilum sínum? Getur ráðherra staðfest að útboðið nái ekki til sjúkraþjálfara sem rækja störf sín á heimilum skjólstæðinga sinna heldur verði samið við þá?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp mál sem lúta að því mikilvæga starfi sem sjúkraþjálfarar inna af hendi og þeim mikilvæga hlekk í íslenskri heilbrigðisþjónustu sem þar er á ferðinni. Okkur er nokkur vandi á höndum í veitingu á íslenskri heilbrigðisþjónustu þegar við erum annars vegar að tala um að veita bestu mögulegu þjónustu og hins vegar erum við bundin af fjárlögum. Það er verkefni Sjúkratrygginga Íslands á hverjum tíma að stilla þá strengi saman og nú hefur sá tiltekni fjárlagaliður sem þarna er umræddur farið umtalsvert fram úr niðurstöðu fjárlaga. Þá er verkefni Sjúkratrygginga Íslands að koma á viðunandi samningum við sjúkraþjálfara og veitendur þessarar þjónustu í samræmi við gildandi lög. Það eru ekki bara fjárlög, sem eru náttúrlega lög, við megum ekki gleyma því að fjárlög eru lög, heldur erum við að tala um að Sjúkratryggingar Íslands séu með það verkefni á sínu borði að fá sem besta og öruggasta þjónustu á sem hagkvæmastan hátt. Það er það sem lög um opinber innkaup setja Sjúkratryggingum Íslands fyrir, að fá sem besta þjónustu fyrir þá fjármuni sem Alþingi hefur ákveðið. Það er það ferli sem núna er í gangi og ég fullvissa hv. þingmann um að markmiðið með því er að tryggja bæði gæði og öryggi þjónustunnar eins og nokkurs er kostur, líkt og er um aðra heilbrigðisþjónustu. Það á ekki að vera með nokkru öðru móti í þessari heilbrigðisþjónustu en öðrum þáttum þjónustunnar. Sjúkratryggingar Íslands annast innkaup á heilbrigðisþjónustu og þetta er partur af verkefnum stofnunarinnar.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir hennar yfirferð yfir sinn hluta fjárlaga. Ég verð að segja að hæstv. heilbrigðisráðherra er ekki í öfundsverðri stöðu að þurfa fyrst og fremst að slást innan ríkisstjórnar við þingmenn annarra stjórnarflokka sem draga ekkert af sér við að berja á sínum eigin heilbrigðisráðherra sem er að reyna að taka til eftir frjálshyggjuna. Við í Samfylkingunni höfum um margt verið sammála þeim áherslum sem hæstv. ráðherra er að vinna eftir, ekki að öllu leyti en mörgu. Nú ætla ég bara að vinda mér í að spyrja hvernig hæstv. ráðherra sjái fyrir sér að standa við stjórnarsáttmálann um uppbyggingu opinbers kerfis sem stenst samanburð við það besta í heiminum. Miðað við fjárlagafrumvarp og ekki síst stöðu Landspítala og þann hallarekstur sem við sjáum nú að varð á síðasta ári langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hún sjái fyrir sér að þoka okkar opinbera heilbrigðiskerfi í átt að því besta. Eða eigum við kannski að segja að þoka okkur í átt að viðunandi ástandi þannig að almenningur geti gengið að fyrsta flokks heilbrigðisþjónustu vísri þegar á reynir, án þess að þurfa að hafa áhyggjur af lokun deilda, án þess að þurfa að hafa áhyggjur af undirmönnun, án þess að þurfa að hafa áhyggjur af löngum biðlistum sem aftur kosta einstaklingana, þá sjúku sem þurfa að leita læknisaðstoðar, fúlgur fjár og síðast en ekki síst án þess að þeir þurfi að hafa áhyggjur af því að hafa ekki efni á að leita lækninga eins og nú er hjá krabbameinssjúkum, hjá námsmönnum, hjá atvinnulausum og hjá láglaunafólki?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar og vil kannski fyrst og fremst svara þeim spurningum sem hér voru bornar upp á grundvelli heilbrigðisstefnu. Hv. þingmaður nefnir að það þurfi að tryggja að ekki sé óhófleg bið eftir þjónustu, fólk þurfi ekki að hafa áhyggjur af skorti á mönnun, að það þurfi að auka framlag ríkisins vegna greiðsluþátttöku sjúklinga, þ.e. draga úr greiðsluþátttökunni. Allt þetta er á dagskrá í samræmi við heilbrigðisstefnu. Ég vil líka segja það við hv. þingmann að heilbrigðisstefnan sem slík tekur ekki afstöðu til þess hvort um er að ræða opinbera þjónustu eða þjónustu sem veitt er af öðrum aðilum. Hins vegar er mín afstaða sú, og það er raunar skrifað inn í lög um Sjúkratryggingar Íslands, að það sé mikilvægt að við séum með sterka opinbera heilbrigðisþjónustu sem útgangspunkt í allri okkar þjónustu. Það er burðarvirkið í heilbrigðisþjónustunni og þannig eru bestu heilbrigðiskerfi í heiminum, þau sem fela í sér mestan jöfnuð. Þau eru á Norðurlöndunum og þau eru öflugust og við viljum standa vörð um þá þjónustu. Mig langar sérstaklega til að dvelja við það sem þingmaðurinn spurði um varðandi fólk sem þarf að neita sér um heilbrigðisþjónustu. Við sjáum ítrekuð dæmi þess að fólk, bæði aldraðir, öryrkjar og líka námsmenn, þurfi að neita sér um læknisþjónustu eða lyf og jafnvel hvort tveggja vegna efnahags. Það er óásættanlegt hjá ríki að þurfa að standa í þeirri stöðu og þess vegna setjum við okkur það markmið í fjármálaáætlun að við séum komin niður að því sem gerist og gengur á Norðurlöndunum, þ.e. 15% úr eigin vasa. Mín persónulega skoðun er sú að þetta eigi að vera miklu lægra en Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin segir að 15% sé viðmiðunarlínan, að ef við séum með meiri greiðsluþátttöku sjúklinga séum við farin að horfa á mismunun á grundvelli efnahags. Á Íslandi er hún nú um 17%.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið og mun lofa henni stuðningi okkar í Samfylkingunni þegar kemur að þessari baráttu allri, ekki síst baráttu fyrir lægri greiðsluþátttöku sjúklinga og þá kannski sérstaklega þeirra hópa sem ekki njóta afsláttarkjara í kerfinu í dag, eins og ég nefndi. Atvinnulausir sem ekki eru öryrkjar eða eldri borgarar, ég nefni námsmenn sem ekki eru öryrkjar eða eldri borgarar. Það eru þarna hópar sem eru láglaunafólk sem er í þessari stöðu, nýtur ekki afsláttarkjara. Það er spurning hvort hægt sé að koma til móts við þennan hóp. Burðarvirkið í heilbrigðiskerfinu vil ég segja, burðarásinn, er Landspítalinn okkar. Hann er auðvitað það stóra apparat sem við erum að fást við. Ég sé í fjárlögum að það er aðhaldskrafa á Landspítala upp á sjötta hundrað milljónir. Það má sjá að aukning fjárframlaga er ekki ætluð í reksturinn og aðhaldskrafan mun þess vegna fyrst og fremst bitna á rekstri spítalans, hinum daglega rekstri. Vaktaálag stórra kvennastétta, m.a. hjúkrunarfræðinga, er fellt niður, það er bara búið að boða það. Það er morgunljóst að þetta mun bitna harkalega á öllum rekstri sem leiðir til þess að ekki verður hægt að opna fyrirhugaðar deildir, t.d. á öldrunar- og geðsviði, eða að loka verður öðrum deildum. Fyrir er ástandið víða ansi slæmt og biðlistar langir. Þetta er staðan sem við stöndum frammi fyrir eftir bullandi góðæri frjálshyggjuflokkanna, eins og þeir tala um. Þetta er eiginlega algerlega óásættanleg staða. Mönnunin á þessum stóra spítala hefur til þessa dags verið mjög erfið og ég átta mig ekki alveg á því hvernig ríkisstjórnin sér fyrir sér að hægt verði að halda uppi viðunandi heilbrigðisþjónustu.
Virðulegi forseti. Það er náttúrlega svo að á nánast öllum alþjóðlegum mælikvörðum er íslensk heilbrigðisþjónusta ekki bara viðunandi heldur mjög góð. Hins vegar mætti hún vera betri og þess vegna þurfum við að skerpa okkur bæði í stefnumótun og í forgangsröðun. Ég vil taka undir það sem hv. þingmaður segir, ekki síst um það hvernig búið hefur verið að Landspítalanum um langt árabil. Ég vil þá kannski sérstaklega nefna þá staðreynd að í aðdraganda hrunsins, áður en við vorum komin í raun og veru á aðhaldstímabil í íslenskum stjórnmálum vegna efnahagshrunsins, horfðum við upp á niðurskurð fyrir Landspítalann og raunar alla opinberu heilbrigðisþjónustuna. Eins og ágætt fólk hefur sagt við mig á Landspítala: Það er fljótlegt að skera niður en það er mjög seinlegt að byggja upp. Það getur verið verkefni sem er bæði snúið og krefjandi og tekur langan tíma. En við erum að því. Hv. þingmaður spyr líka um einstaka þætti varðandi greiðsluþátttökuna. Ég er sammála þingmanninum um að það sem á að vera þar í forgrunni er fólk sem er í veikri stöðu. Þegar við erum að draga úr greiðsluþátttöku eigum við, frekar en að fara bara þvert á alla þátttökuna, að horfa sérstaklega til þeirra hópa sem eru í hvað viðkvæmastri stöðu. Þá erum við að tala um hópa eins og þá sem hv. þingmaður nefnir og við höfum fengið ábendingar sem snúast um mismunandi sjúkdóma sem koma með mismunandi hætti út úr lyfjakostnaði o.s.frv. og það er óásættanlegt. Það erum við að skoða núna þegar við erum að taka ákvörðun um það hvert við setjum peningana til að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga. Hv. þingmaður spyr líka um stöðu Landspítala og staðan núna er sú að ráðuneytið vinnur með Landspítalanum að því að greina stöðuna betur og greina þær aðgerðir sem unnt er að grípa til. Ég vonast til þess að við getum verið með skýrari svör hvað það varðar og væntanlega getum við líka rætt það betur og skýrar á vettvangi hv. velferðarnefndar.
Virðulegur forseti. Hér fjöllum við um heilbrigðismálin og þess vegna langar mig að velta því upp við hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvernig fylgjumst við með og mælum það hvernig við nýtum þá miklu fjármuni sem fara í heilbrigðismál? Heilbrigðismálin eru mikilvæg og einn af langstærstu útgjaldaliðum ríkissjóðs. Þar hefur verið stórbætt í undanfarin ár, settir í þau stórauknir fjármunir þannig að það eru töluvert miklu meiri fjármunir í heilbrigðiskerfinu. En á sama tíma sjáum við að sjálfsögðu að þörfin er að aukast töluvert, bara með breyttri aldurssamsetningu þjóðarinnar og breytingu á sjúkdómum og öðru slíku. Hvernig fylgjumst við með að við nýtum fjármunina sem allra best, hvernig mælum við það og hvað gerum við til þess? Er eitthvað í þessum fjárlögum sem gerir það að verkum að við fáum meira út úr fjármununum á morgun en við fáum út úr þeim í dag? Ég held að við verðum að vera vel vakandi fyrir því þar sem svo miklir fjármunir fara þangað. Það getur skipt gríðarlega miklu máli upp á að geta veitt betri þjónustu og haft öflugri heilbrigðisþjónustu að fjármunirnir nýtist eins vel og hægt er. Það er það sem mig langar að fá að heyra frá hæstv. heilbrigðisráðherra.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þetta er náttúrlega algjör grundvallarspurning. Það er kannski einfaldasta nálgunin gagnvart öllum kerfum og allri þjónustu að auka einfaldlega við fjármagn. En við vitum að það er um leið afar mikilvægt að staldra reglulega við og hugsa: Erum við að nýta fjármagnið eins vel og verður á kosið? Í íslensku samfélagi erum við bæði með mjög stórt land og tiltölulega fáa íbúa. Við erum með mjög krefjandi aðstæður að mörgu leyti en við erum ríkt land og við erum með sterkan grundvöll í ríkissjóði til að vera í fremstu röð og við erum það í heilbrigðisþjónustunni. En til að tryggja að við fáum sem mest fyrir fjármagnið er það fyrst og fremst tvennt sem mig langar til að nefna til að svara hv. þingmanni: Annars vegar gerum við það með því að skilgreina og skýra betur hvaða þjónustu eigi að veita á hverjum stað. Það er mjög dýrt kerfi sem beinir fólki fyrst á bráðamóttöku háskólasjúkrahúss við öllum meinum. Með því að beina fólki meira inn á fyrsta stigs þjónustuna, að heilsugæslan sé styrkt og standi undir nafni, spörum við til lengri tíma litið vegna þess að þá erum við að nýta krafta Landspítala, háskólasjúkrahúss og rannsóknarstofnunar, þar sem þeir kraftar eiga að vera nýttir. Annað sem mig langar að nefna, sem verður líka til þess að tryggja skynsamlegri ráðstöfun fjár, eru þeir fjármunir sem fara í samninga við aðila sem veita þjónustu í gegnum samninga. Um leið og við erum markvissari í því hvaða þjónusta það sé sem við viljum fá, sem við viljum kaupa, og að hún sé skilgreind á forsendum þeirra sem þjónustuna þurfa en ekki þeirra sem hana veita, þá eru meiri líkur á því að við nýtum fjármagnið betur. Það eru sóknarfæri þarna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og tek undir með henni að það er einmitt mikilvægt að hafa samninganna skýra og vita hvaða þjónustu við viljum fá og á hvaða stigi. Og þá langar mig einmitt að velta því upp hvað fyrsta stigs þjónusta sé og hversu langt hún nái. Þarf öll þjónustan sem við erum að veita á fyrsta stiginu að vera heilbrigðisþjónusta sem er bundin við stranga samninga? Kannski eru smá öfugmæli í þessu. Þarf úrræðið sem er hægt að fá á fyrsta stigi út af t.d. geðheilsu alltaf að vera bundið við stranga samninga eins og margt annað í heilbrigðiskerfinu? Eða er mikilvægt að það sé eitthvert úrræði sem getur átt heima hjá sveitarfélögum, getur átt heima hjá félagsþjónustunni og innan heilbrigðiskerfis, ef það úrræði er sterkt? Það gæti verið öflugt fyrir heilbrigðiskerfið að sjá til þess að slík þjónusta sé til staðar til að draga úr álaginu. Það er mjög líklegt að ef til er eitthvert annað úrræði fyrir þann sem þarf að fá aðstoð vegna eigin geðheilsu en er kannski ekki mjög alvarlega veikur og þarf ekki endilega að hitta geðlækni eða sálfræðing, geti það létt á álaginu á geðlæknum og sálfræðingum innan heilbrigðiskerfisins. Og það er fullt af svona þáttum sem ég tek bara geðheilbrigðiskerfið sem dæmi um, en þetta er vissulega á mörgum öðrum stöðum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þingmanninum enn og aftur. Ég held að það sé alveg gríðarlega mikilvægt mál sem hann nefnir og lýtur í raun ekki bara að geðheilbrigðismálum heldur að lýðheilsu og heilbrigðissamfélagi í víðum skilningi. Ég hef fundið það á mínum fundum og okkar í ráðuneytinu með sveitarstjórnarfólki og áhugafólki um heilbrigðismál og starfsfólki á stofnunum að mjög mikill áhugi er alls staðar úti um land að samþætta betur þjónustu nærsamfélagsins við heilbrigðisþjónustuna. Þá erum við í rauninni að tala um allt frá því sem er verkefni fjölskyldnanna yfir í það sem er verkefni sveitarfélaganna, félagsþjónustunnar, tómstundastörf barnanna, skólahjúkrun o.s.frv. og síðan inn í heilbrigðisþjónustuna. Þetta á auðvitað ekki síst við þegar við tölum um sálfélagslega heilsu vegna þess að þar mætast náttúrlega þessi þjónustustig með mjög afgerandi hætti. Ég ætla að leyfa mér að taka bara eitt skref í viðbót frá því sem hv. þingmaður er að spyrja um þegar hann segir: Erum við kannski að létta á heilsugæslunni ef við tökum á málinu einu stigi fyrr? Ef ég skil hv. þingmann rétt. Þá held ég að við eigum að horfa á þetta þannig að við eigum að taka á málunum mörgum stigum fyrr þar sem fjármunir eru settir í forvarnir og þau markmið að byggja upp sterkt og gott samfélag. Eftir því sem við erum framar í röðinni nýtist fjármagnið betur. Það er dýrast af öllu að láta undir höfuð leggjast að gera eitthvað fyrr en við erum í raun komin með stóralvarleg heilsufarsleg vandamál. Það er alltaf betra, bæði fyrir fjármagnið, fyrir almenning og auðvitað bara fyrir lífið og ég leyfi mér að segja hamingjuna, að frekar sé sett fjármagn í að styrkja og styðja við innviði samfélagsins, en það er kannski ekki akkúrat á mínu borði sem heilbrigðisráðherra. En það er sannarlega á borði velferðarnefndar og líka fjárstjórnarvalds Alþingis.
Forseti. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hún hafi gengið úr skugga um að í þessum fjárlögum sé nægt fjármagn til að veita nauðsynlega þjónustu. Þetta er nokkuð sem ég hef gert ítrekað, líklega frá árinu 2014 fyrir fjárlög 2015. Við þingmenn getum sent erindi til aðila sem málið varðar með beiðni um umsagnir þegar við erum að vinna að breytingartillögum. Ég hef gert það og þá hef ég sent það á allar heilbrigðisstofnanir landsins, Sjúkrahúsið á Akureyri, háskólasjúkrahúsið í Reykjavík, heilsugæsluna í Reykjavík og svo til hinna sex heilbrigðissvæða víðs vegar um landið. Ég geri ekki ráð fyrir öðru en að ráðherra hafi talað við allar þessar stofnanir og gengið úr skugga um að þær fái nægilegt fjármagn til að mæta nauðsynlegum rekstri. Það er spurning sem ég hef alltaf spurt og alltaf fengið þau svör að hjá flestum hafi vantað upp á. Það er einstaka sinnum sem svo hefur ekki verið. Ég held að síðasti hæstv. ráðherra hafi talað sérstaklega við heilbrigðisstofnanir á suðvesturhorninu og þar bættist við eitthvert fjármagn. Ég spyr hvort ráðherra geti farið yfir nauðsyn þess og þá mögulega getið þess hvar verið er að gefa í til að byggja upp eftir það gríðarlega fjársvelti sem hefur verið í svona langan tíma.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Við höfum oft rætt hér málin sem lúta að fjármögnun heilbrigðisþjónustunnar, bæði fyrr og nú, og ég tek undir þær forsendur sem hv. þingmaður er með í spurningu sinni sem varðar það í raun að styrkja þurfi þessi kerfi, að gefa þurfi í og gera betur. Það höfum við gert í tíð þessarar ríkisstjórnar þar sem um hefur verið að ræða umtalsverða aukningu milli ára. Ég vil hins vegar segja við hv. þingmann þegar hann spyr hvort það sé nægilegt fjármagn fyrir nauðsynlega þjónustu að því miður er hann þarna með matskennda kvarða, annars vegar nauðsynlega þjónustu og hins vegar nægilegt fjármagn. Þess vegna þurfum við að vera með mælikvarða þegar við erum í samskiptum við þessar stofnanir og aðra veitendur þjónustunnar um það hvað við eigum við. Hvað erum við að tala um þegar við erum að tala um nauðsynlega þjónustu? Hver á hún að vera? Við erum að innleiða gæðaáætlun embættis landlæknis sem snýst um að vega og meta ákveðna mælikvarða í því hvernig þjónustan er veitt. Þá erum við að tala um að við séum komin með fjármögnunarlíkan, bæði það sem núna er í gildi hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og við flytjum síðan út á land þar sem við látum mælikvarðana kallast á við fjármagnið þannig að það sé eitthvert samhengi í hlutunum en ekki að það sé bara einhver ein tala sem á fyrir einhverja töfra að fullnægja akkúrat þessari nauðsynlegu fjármögnun. Ég vil líka segja að með heilbrigðisstefnunni á að vera skýrara fyrir stofnanirnar að vita til hvers er ætlast af þeim. Hvað er fyrsta stigs þjónusta? Hvað felur sú þjónusta í sér? Hvað felur það í sér að vera með heilsugæslu sem stendur undir nafni og bráðaþjónustu sem er nauðsynleg á hverjum stað? Hvaða þjónustu á þessi stofnun að veita og jafnvel hvaða þjónustu á hún ekki á veita? Það skiptir líka máli að fólk veiti ekki þjónustu sem aðrir geta veitt eða eiga að veita. Nauðsynleg þjónusta [[Forseti hringir.]]fyrir nægilegt fjármagn, já, það er markmiðið að svo sé en til þess þurfum við að taka til.
Forseti. Þá er vangaveltan hvernig heilbrigðisstefnan spilar inn í þetta. Það er náttúrlega DRG-kerfið þar sem borgað er fyrir þá þjónustu sem er raunverulega veitt og svo geri ég ráð fyrir því að með stefnunni sé rammað inn hvaða þjónustu skuli veita og hvar, eins og hæstv. ráðherra nefnir, að hún sé raunverulega veitt þar sem gæði þjónustunnar og öryggi sjúklinga koma saman. Það á að vera það sem heilbrigðisstefnan miðar að. Hvernig var samtalinu háttað við þessar heilbrigðisstofnanir? Ég hef í hyggju að senda þeim erindi og spyrja hvað þeim finnist. Þá fæ ég a.m.k. upplýsingar frá þeim um hvað þeim finnst. Það væri gott að fá að vita hjá ráðherra hvernig samtalið hefur verið við vinnslu fjárlagafrumvarpsins um fjárveitingu til heilbrigðisstofnananna, hvernig samtalið hefur verið við heilbrigðissvæðin níu á Íslandi, hve langt það er komið, hvort það sé orðið gott samstarf víða eða hvað, eitthvert lítilræði sem stendur út af eða hvort það sé grundvallarágreiningur um einhverja þætti og þá hverja og hvernig sé unnið að því að laga það. Hæstv. ráðherra segir að nauðsynleg þjónusta og nægilegt fjármagn eigi að passa raunverulega saman þannig að þeir sem gæta að öruggri heilbrigðisþjónustu fyrir landsmenn og þeir sem veita fjármagnið verða að vera samstilltir og samstiga og sammála um að svona skuli þetta gert.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um samskipti ráðuneytisins og stofnananna. Að því er varðar undirbúning fjárlaga og fjármálaáætlunar eru þau hefðbundin, þ.e. stofnanirnar eru í reglulegu samráði við ráðuneytið um verkefnin fram undan. Það sem hefur kannski bæst við á mínum tíma varðandi samstarf við stofnanirnar er í fyrsta lagi það sem ég nefndi aðeins áðan, að fara út um land og vera með stofnununum í því að tala við viðkomandi heilbrigðisumdæmi. Í heilbrigðisstefnu gerum við ráð fyrir því að forstjóri viðkomandi heilbrigðisstofnunar sé í raun og veru umdæmisstjóri, beri meiri ábyrgð en bara á sinni stofnun, beri líka ábyrgð á samþættingu þjónustunnar í sínu umdæmi. Við höfum komið á föstum fundum sem eru samráðsfundir allra forstjóra heilbrigðisstofnananna sem geta þá á sameiginlegum fundi rætt sameiginlegar áskoranir. Stundum eru þær sameiginlegar og fólk getur jafnvel hjálpast að, það getur fengið góðar hugmyndir til að leysa mál o.s.frv. og getur miðlað þeim. Það skiptir máli og ekki síður þegar við erum að tala um verkefni þar sem Landspítalinn sinnir einhverju en síðan á heilbrigðisstofnun í heimabyggð að taka við. Þá skiptir máli að vera með opinn og sameiginlegan vettvang. Við gerum líka ráð fyrir því, og það er í samræmi við heilbrigðisstefnu, að forstjóri heilbrigðisstofnunar komi reglulega á fund ráðuneytisins og fari yfir tilteknar kennitölur rekstursins og faglegrar þjónustu þannig að við fylgjumst með tilteknum þáttum sem við erum sammála um að skipti mestu máli. Af því að hv. þingmaður spurði sérstaklega um þjónustuna verð ég að nefna hér að við erum núna komin með inn í grunninn nýjar 200 millj. kr. til að bæta tækjakost úti um land, sem er löngu tímabært, og á yfirstandandi ári þar að auki 200 millj. kr. til að koma sérstaklega til móts við þörf á myndgreiningarbúnaði. [[Forseti hringir.]]Við höfum verið að gefa í frá því að þetta voru reglulega 20 millj. kr. á ári yfir í þessar tölur og það skiptir gríðarlegu máli. Það finnur maður þegar maður talar við þessar stofnanir.
Virðulegi forseti. Við erum að ræða um fjárlögin fyrir 2020 og mig langar til að grípa boltann þar sem hæstv. ráðherra Svandís Svavarsdóttir sleppti honum og rýna aðeins í heilbrigðisstofnanir úti á landi. Á vordögum var samþykkt heilbrigðisstefna til ársins 2030 sem heilbrigðisráðherra lagði fram út frá þingsályktunartillögu Framsóknarflokksins frá árinu 2017 um nauðsyn þess að leggja fram slíka stefnu. Því er ánægjulegt að sjá merki hennar í þessum fjárlögum. Í heilbrigðisstefnu er áformað að efla heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað fólks í heilbrigðiskerfinu en hægt verði að beina sjúklingum í réttan farveg sem hentar hverjum og einum. Til þessa verkefnis er áætlað um 200 millj. kr. og öðrum 200 millj. kr. á að verja innan heilsugæslunnar til að þjónusta aldraða og ýta undir heilsueflandi heimsóknir, sem er alveg gríðarlegt mikilvægt. Ég þekki þess dæmi að fyrir vestan er þessu beitt og þetta skiptir sköpum. Aldraðir geta verið lengur heima og farið seinna inn á stofnanir. Þetta eru þörf og góð verkefni. Í heilbrigðisstefnunni er ráðgert að heilbrigðisstofnanir um landið geri árlega eigin starfsáætlun sem tekur mið af heilbrigðisstefnu og aðgerðaáætlun tengdri henni. Forstjórar heilbrigðisstofnana landsins eru umdæmisstjórar heilbrigðismála innan síns umdæmis og hafa með sér reglulegt samráð um heilbrigðisþjónustu undir forystu ráðuneytisins. Þetta kallar á öfluga leiðtoga á hverju svæði til að kortleggja þjónustuþörf og skipuleggja starfsemi stofnunar sinnar út frá því. Í því sambandi langar mig til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort einhver kortlagning hafi farið fram á starfsemi hverrar stofnunar úti á landi með tilliti til ólíkra aðstæðna og þarfa eða hvort einhver vinna sé hafin í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og vil kannski byrja á því að grípa boltann þar sem hún sleppti honum varðandi heilsueflandi heimsóknir og þjónustu við aldraða. Eitt af þeim áherslumálum og áhersluverkefnum sem ég hef á mínu borði er að við verðum að endurmeta og endurskoða þá nálgun að ætla okkur að leysa þjónustu við aldraða fyrst og fremst með hjúkrunarrýmum. Við þurfum að hafa fjölbreyttari og, hvað á ég að segja, sveigjanlegri úrræði og þá ekki síður að færa úrræðin eins og við getum nær fyrsta stigs þjónustunni. Það erum við að gera til að mynda með heilsueflandi heimsóknum en líka með því að auka heimahjúkrun, með því að bjóða upp á sveigjanlega og fjölbreytta dagdvöl o.s.frv. Maður finnur að það er gríðarleg deigla í gangi alls staðar um allt land hvað þetta varðar og mikill áhugi á því að hugsa út fyrir boxið og fara út úr því hefðbundna samningaumhverfi sem hefur verið, hefðbundnu nálgunininni, og yfir í meira af skapandi og fjölbreyttum lausnum. En af því að hv. þingmaður spyr síðan sérstaklega um stöðu þessara heilbrigðisstofnana úti um land og hvort ráðuneytið sé meðvitað um mismunandi eðli þeirra, liggur mér við að segja, þá er það auðvitað svo að ráðuneytið er í nánum og tíðum samskiptum við heilbrigðisstofnanirnar. En að mínu mati verður það mat að vera viðvarandi. Við getum ekki einhvern tímann sett punkt aftan við það að nú sé því mati lokið vegna þess að eitt af því sem við þurfum að gera er að skoða þetta líka út frá íbúaþróuninni og félagslegri og atvinnulegri þróun á hverju svæði. Eftir að hafa farið um landið í sumar með heilbrigðisstefnu er ég kannski uppteknust af sérstöðu Heilbrigðisstofnunar Vestfjarða annars vegar og Austurlands hins vegar vegna þess hversu langt er að sækja baklandið þaðan í hvort sem er Landspítala eða sjúkrahúsið á Akureyri. Ég held að við þurfum að horfa enn þá meira á þá staðreynd í því hvernig við tryggjum viðunandi forsendur fyrir rekstri þessara stofnana.
Virðulegi forseti. Ég hlakka til að sjá þessa kortlagningu og skoðun vegna þess að ég held að þá verði með enn skýrari hætti hægt að beita fjármagninu á rétta staði og í rétta þætti. En þótt við búum í litlu landi eru þarfir fyrir heilbrigðisþjónustu mismunandi langt undan og um mislangan veg að sækja. Þá kem ég að næsta atriði. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að ríkisstjórnin ætli að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga í heilbrigðiskerfinu og gera það gagnsærra og skilvirkara. Því er ánægjulegt að í þessum fjárlögum má sjá merki þess að draga eigi úr greiðsluþátttöku sjúklinga og nema aukin framlög til þess 300 millj. kr. á næsta ári. Lækkun greiðsluþátttöku er afgerandi þáttur í því að tryggja jafnt aðgengi fólks í heilbrigðisþjónustu, segir heilbrigðisráðherra. Einn af stóru kostnaðarþátttökuþáttum sjúklinga sem búa fjarri sérfræðiþjónustu og hátæknisjúkrahúsi er ferðakostnaður og uppihald, svo ekki sé minnst á vinnutap sem fólk verður fyrir á slíkum ferðum. Reglugerð um ferðakostnað sjúkratryggðra og aðstandenda þeirra innan lands er frá árinu 2004 og hefur ekki verið uppfærð. Miklar breytingar hafa orðið síðan þá á aðgengi fólks af landsbyggðinni að heilbrigðisþjónustu. Með nýrri heilbrigðisstefnu er kveðið skýrt á um jafnræði og aðgengi við veitingu þjónustu og markmið ríkisstjórnarinnar um að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga. Þá spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra: Er ekki kominn tími til að ný umgjörð um ferðakostnað sjúklinga verði tryggð? Er vinna við nýja reglugerð hafin?
Virðulegur forseti. Enn þakka ég hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég segi að það sem ætti að vera meginmarkmið okkar varðandi það að tryggja aðgengi íbúa landsins, óháð búsetu, að sérgreinalæknum eða annars stigs þjónustu og svo þriðja stigs þjónustu eftir atvikum, er að reyna að nálgast það sem mest þannig að færa þjónustuna til fólks. Það er í raun og veru þannig sem við viljum nálgast það. Það er nær að flytja einn heilbrigðisstarfsmann út á land heldur en 50 íbúa til Reykjavíkur. Það er útgangspunktur og ég held að mjög miklu máli skipti að nálgast það þannig. Þess vegna erum við að hugsa um ýmsa þætti. Einn af þeim er sá sem hv. þingmaður nefnir, ferðakostnaðarreglugerðin, en aðrir eru að auka samstarf við Landspítalann og Sjúkrahúsið á Akureyri með að bera ábyrgð á og styðja við þjónustu sérgreinalækna úti um land, að þetta sé þáttur sem við tökum á í gegnum samninga við Sjúkratryggingar Íslands, og að bæta sjúkraflutninga. Með nýju sjúkrahóteli erum við auðvitað að bæta þessar aðstæður. En hins vegar tek ég undir það sem hv. þingmaður segir, ég er algerlega meðvituð um að þessi ferðakostnaðarreglugerð er 15 ára gömul. Hún hefur ekki verið uppfærð frá árinu 2004. Hún er eitt af því sem ég er með á mínu borði þegar ég er að skoða það hvernig við ætlum að ráðstafa fé til þess að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga. Þó skal það tekið fram, þannig að það sé sagt í þessari umræðu, að ferðakostnaður fellur ekki inn í skilgreiningu á kostnaði sjúklinga við heilbrigðisþjónustu. Þegar við erum að tala um að bera saman milli landa er það að jafnaði ekki hluti af þeim útreikningum hversu mikið sjúklingar greiða til að komast á milli staða til þess síðan að njóta þjónustunnar, bara svo það sé alveg á hreinu, að fjármagn sem fer þangað breytir ekki hlutfallinu í stóru myndinni.
Herra forseti. Markmiðið með breyttu greiðsluþátttökukerfi 2018 var að lækka útgjöld til þeirra sem þurfa mikið á heilbrigðisþjónustu að halda og jafna kostnað. Ein af þeim breytingum sem var gerð var að greiðslur fyrir læknisþjónustu og þjálfun ýmiss konar komu saman, þetta voru ekki lengur þessi aðskildu síló, ef svo má segja. Þessi breyting er ein af ástæðum þess að kostnaður hins opinbera við sjúkraþjálfun fór fram úr fjárlögum og þá má spyrja: Af hverju og hvað fékkst í staðinn? Staðreyndin er sú, eftir því sem þeir sem best þekkja til nefna, að annars vegar var ákveðinn kúfur sem þurfti að vinna á því að fólk hafi veigrað sér við að sækja þessa þjónustu vegna mikils kostnaðar og enn fremur er það staðreynd að sjúkraþjálfun er svolítið aftarlega í fæðukeðjunni, læknarnir fyrst og það er hitt og þetta, þannig að fólk er oft búið að borga sinn hluta og komið í 100% greiðsluþátttöku ríkisins þegar komið er að sjúkraþjálfun. Síðan er það hvað fékkst í staðinn. Það er alla vega óumdeilt að nýgengi örorku eða einstaklingum með örorku- og endurhæfingarmat vegna stoðkerfissjúkdóma, eins og það heitir, fækkaði á þessum árum. Þetta hljóta að vera hlutir sem er áhugavert að hafa inni í myndinni þegar skoðað er framtíðarfyrirkomulag greiðsluþátttöku ríkisins vegna sjúkraþjálfunar. Nú er í fjárlagafrumvarpinu talað um að verið sé að móta endurhæfingarstefnu sem eigi að vera tilbúin í upphafi næsta árs. Þá hljóta menn að skoða það sem ég hef nefnt hér því að ef einhverjir eru lykilaðilar í endurhæfingu okkar eru það sjúkraþjálfarar. Samt er það svo að nú er útboð í gangi varðandi þessa þjónustu og þetta er eitt fyrsta útboðið í samræmi við lög um opinbera þjónustu eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan og er mikilvægt. Ég spyr í einlægni: Af hverju þessi tímaröð? Þetta er unnið í ósátt við sjúkraþjálfara sem vildu hafa meiri tíma. Þeir biðja um að hlutirnir séu skoðaðir betur. Þeir biðja um að þessi stefna liggi fyrir. Af hverju er verið að vinna þetta í þessari [[Forseti hringir.]]tímaröð og eiginlega, ef ég má segja það, kalla eftir átökum [[Forseti hringir.]]þegar ég hefði haldið að akkúrat þetta væri hægt að vinna í sátt og samlyndi með sameiginleg markmið? Ekki síst [[Forseti hringir.]]árétta ég mikilvægi þess að þetta sé unnið þannig af því að þetta er, ef ég skil málið rétt, fyrsta útboðið af mörgum í samræmi við lögin.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Í fyrsta lagi er það sígild umræða í hvaða röð við gerum hlutina. Við erum að byrja á því að gera heilbrigðisstefnu, svo gerum við endurhæfingarstefnu og svo á að gera þetta og hitt og þá er kjörtímabilið að jafnaði búið þegar kemur að því að bretta upp ermar. Sem betur fer er kerfið okkar lifandi, stöðugt, þannig að við erum alltaf í einhverri stefnumótun og við erum alltaf í einhverri skoðun á stöðunni þannig að endurhæfingarstefna verður ekki grundvöllur þeirra samninga sem hér er verið að ræða um en hins vegar er sú stefnumótun partur af þeirri sýn sem er fram undan. Ég tek undir það sem hv. þingmaður segir að aðgengi að þjónustu sjúkraþjálfara er mikið umhugsunarefni í því hvernig það hefur haft áhrif á aðra þætti þjónustunnar. Eitt er það hvort við vorum komin með ákveðinn kúf. Hvað er það sem þarna hefur haft áhrif á stoðkerfissjúkdóma? Hvað hefur haft áhrif á verkjalyf? Hvað hefur haft áhrif á nýgengi örorku o.s.frv.? Þetta er allt saman eitthvað sem er algerlega eðlilegt að taka til skoðunar í þessu sambandi. Ég vil segja að í grundvallaratriðum held ég að það sé gríðarlega mikilvægt, af því að við vorum áðan að tala um geðheilsu og geðheilbrigðismál á fyrsta stigi, að sjúkraþjálfun sé aðgengileg í heilsugæslunni, að hluti af þeirri breiðu heilbrigðisþjónustu sem maður getur notið strax í heilsugæslunni sé sú mikilvæga þekking sem sjúkraþjálfarar búa yfir. Það er oftar en ekki þannig að sjúkraþjálfarar hafa miklu skýrari og betri innsýn í nákvæmlega það sem þarf að gera þegar um er að ræða stoðkerfisvanda eða það að sjúklingur er að jafna sig eftir aðgerð eða eitthvað slíkt heldur en hin hefðbundnu viðtöl við heilsugæslulækni, þó að hann eða hún sé góðra gjalda verð. Ég vil nefna þetta líka sem innspil en dýpka svar mitt í síðara svari.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið og ég er efnislega algjörlega sammála öllu því sem þar kom fram. En það virðast ekki fara saman orð og aðgerðir vegna þess að á sama tíma og verið er að undirbúa þetta útboð hafa sjúkraþjálfarar kallað eftir fundum, kallað eftir að fá að eiga aðkomu að útboðslýsingunni. Því hefur ekki verið sinnt þannig að þarna eru sílóin sannarlega enn þá til staðar, það hafa ekki verið brotnir niður veggir. Ég er búin að kynna mér þessi útboðsgögn og mér sýnist aðaláherslan þar vera nákvæmlega á einingaverð, fjöldann og svona. Fyrir leikmann a.m.k., ef þetta er lesið hratt yfir, er markmiðið að ná niður kostnaði. Aukin greiðsluþátttaka og nýtt greiðsluþátttökukerfi á að nást inn með launum sjúkraþjálfara án þess að taka tillit til mikilvægis þeirra og hvað þeir spara í kerfinu annars vegar. Þess vegna þarf að spyrja um það og mér er svo sem sama hvort þau svör nást í gegnum eitthvað sem heitir endurhæfingarstefna heilbrigðisyfirvalda, sem kemur í febrúar, eða heilbrigðisstefna eða eru dregin upp úr hattinum inni í ráðuneyti, bara að það fylgist að vegna þess að þetta er mikilvægt fyrsta skref í þessu. Ég ætlaði reyndar í seinni hálfleik að taka það smáatriði sem Landspítalinn er. Þetta er ekkert sérstaklega einfalt, hvorki fyrir fyrirspyrjanda né svaranda en við eigum eftir að tala mikið um þessi mál hér í sölum þingsins, í velferðarnefnd og auðvitað líka í fjárlaganefnd. Það sem mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra um núna er að það hefur verið að koma aukið fjármagn inn í starfsemina, ráðherra hefur unnið þétt með stjórnendum Landspítalans undanfarið og samt er þessi staða uppi sem hlýtur að vera ráðherra áhyggjuefni sem og okkur öllum. Spurningin, þegar við erum að ræða fjárlög, er: Hvaða sannfæringu hefur hæstv. ráðherra fyrir því að fjárlagafrumvarpið núna leysi þennan vanda Landspítalans? Erum við að halda áfram á þessari vegferð? Hvaða tilfinningu hefur ráðherra fyrir þessu? Ég veit að stórt er spurt og svarið er ekki til staðar hjá hæstv. ráðherra frekar en öðrum, en tilfinningin engu að síður. Þessu til viðbótar langar mig að [[Forseti hringir.]]varpa fram spurningu sem lýtur að því hvaða augum hæstv. ráðherra lítur þá hugmynd að setja óháða rekstrarstjórn yfir spítalann. [[Forseti hringir.]]Það er pólitísk stjórn. Það eru fagaðilar til staðar. Þetta eru risafjármunir. Þetta eru hagsmunir okkar allra. [[Forseti hringir.]]Er þetta eitthvað sem ráðherra getur hugsað sér að skoða sem stuðning?
Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi aðeins aftur um sjúkraþjálfarana af því að það hékk aðeins út af mínu fyrra svari. Hv. þingmaður nefnir að útboðsgögnin snúist bara og nánast eingöngu um einingafjölda. Það er ekki rétt. Þarna erum við að sjálfsögðu að tala um gæði og öryggi þjónustunnar og aðgengi að þjónustunni sem er alltaf nr. eitt. Ég vil líka bæta því við fyrra svar mitt áðan að þegar við tölum um að bæta við fjölþættari þekkingu heilbrigðisstétta í heilsugæsluna erum við ekki bara að tala um þekkingu sjúkraþjálfara heldur líka það að við nálgumst sjúklinga á fyrsta stigi þjónustunnar meira út frá teymishugsun. Þar nefndi ég áðan, í svari við hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, aðkomu félagsráðgjafa og ég vil nefna líka iðjuþjálfa sem gætu sannarlega komið þarna að. Hv. þingmaður réðst ekki á garðinn þar sem hann er lægstur þar sem hann spurði um mínar tilfinningar gagnvart Landspítalanum, þó að það væri náttúrlega fyrst og fremst spurningin um tilfinninguna fyrir því hvort nóg væri að gert í fjárlagafrumvarpinu eins og það er lagt fram núna. Ég hlýt að segja það að ég myndi ekki leggja frumvarpið fram eða minn kafla í frumvarpinu öðruvísi en að ég teldi að það væri þannig að það dygði. Ég hef hins vegar áhyggjur af stöðunni og ég hef sagt það í fjölmiðlum og ég tel að þessi samskipti sem eru í gangi núna milli ráðuneytisins og forstjóra spítalans séu til þess fallin að reyna að finna leið til að ná utan um þennan halla. Það kann að vera að það þurfi lengri tíma til þess en nákvæmlega þann tíma sem er núna fram að áramótum. En ég vænti þess að þær skýringar og þær leiðir til lausna sem forstjóri spítalans hefur kynnt muni duga.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hennar. Hún er sannarlega með þann málaflokk sem er ekki hvað síst krefjandi, málaflokkinn um heilbrigðismálin okkar sem skorar hvað hæst þegar fólk er spurt hvað það setji í fyrsta sæti yfir allt hvað eina; það eru heilbrigðismálin. Ég ætla ekki að fara að tala um vaxandi biðlista eða 175 eldri borgara sem bíða eftir hjúkrunarrýmum. Ég ætla ekki að tala um hvernig gengur að manna eitt eða neitt. Ég ætla að byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir samt sem áður. Ég ætla að tala um það sem við höfum átt samtal um nánast frá því að ég kom inn á þing og hef ég sannarlega ekki gefist upp á því. Búið er að gera samning við SÁÁ hjá Sjúkratryggingum Íslands en staðreyndin er sú að núna rétt fyrir mánaðamótin voru þeir búnir að fá 35,5 millj. kr. af þeim 150 milljónum sem löggjafarvaldið, fjárveitingavaldið, heimilaði til útborgunar í desember sl. Að hugsa sér að í ágúst var búið að greiða 35,5 milljónir og þær eru núna í september orðnar tæpar 50. Þriðjungurinn hefur skilað sér. Eins og ég skil það hefur hæstv. heilbrigðisráðherra tilkynnt að nú ætli hún að veita 50 milljónir sérstaklega til að koma til móts við ungu fíklana sem hún hafði áður ráðgert að myndu fara inn á Landspítala – háskólasjúkrahús, en það er ekki tilbúið eins og staðan er núna. Fyrsta spurningin er þessi: Hvaða 50 milljónir eru þetta, hæstv. heilbrigðisráðherra? Er þetta hluti af þeim 150 milljónum sem fjárveitingavaldið var að setja inn í fíknivandann og SÁÁ í desember sl.?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Varðandi útgreiðslur í samræmi við samning hefur SÁÁ, Vogur, fengið nákvæmlega þær upphæðir sem eru í samræmi við samninginn sem félagasamtökin undirrituðu við Sjúkratryggingar Íslands. Ekki var gert ráð fyrir í þeim samningi, sem báðir aðilar skrifuðu undir með opin augun, að öll upphæðin yrði greidd út við undirritun samnings. Hv. þingmaður ætti að átta sig á því að útgreiðslur þessa fjár eru í samræmi við samninginn, að sjálfsögðu, og getur ekki verið öðruvísi. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um þessar 50 milljónir og er það svo að 100 milljónir eru í samræmi við samning. Rætt var sérstaklega um göngudeildir og það var þannig sem hv. fjárlaganefnd lagði afgreiðsluna til við Alþingi og Alþingi samþykkti. Reyndar sat hv. þingmaður hjá við þá viðbótarfjárveitingu til SÁÁ, og það hefur valdið mér heilabrotum, hvernig standi á því. En varðandi þær 50 milljónir sem hv. þingmaður spyr um þá var þannig um þær búið í fjárlagafrumvarpinu eða í afgreiðslu fjárlaga að þær yrðu nýttar til SÁÁ í samræmi við stefnumótun ráðuneytisins í áfengis- og fíkniefnamálum. Það sem síðan var tekin ákvörðun um í samræmi við mesta þörf var að nýta það fé sérstaklega til SÁÁ fyrir brýnt meðferðarúrræði ungmenna, en þar þurfti að gera tilteknar breytingar til að koma til móts við athugasemdir og áhyggjur fólks.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þetta er mitt hjartans mál. Þess er skemmst að minnast að í gær fór fram hjá SÁÁ fundur þar sem var verið að tala um þá gríðarlegu sprengingu sem hefur orðið í kókaíni og sterkum lyfjum á markaðnum. Það er vímuefnavá í gangi í rauninni. Svo ég fari inn á það sem hæstv. ráðherra nefndi, og ég þakka henni sérstaklega fyrir að taka það fram og taka af allan vafa, en staðreyndin er sú að hún hefur ákveðið að taka 50 milljónirnar og setja þær í málaflokkinn sem hún var sjálf að taka út fyrir sviga og var aldrei ætlunin að við færum að setja í. Ég vil spyrja ráðherrann aftur um það: Skildi ráðherra það kannski ein þannig, a.m.k. miðað við skilning okkar flestra fjárlaganefndarmanna og annarra, að við hefðum verið að kalla eftir þessari auknu fjárheimild til að reyna að draga úr biðlistanum inn á Vog? Hann hefur aldrei verið lengri og í ágúst sl., rétt fyrir verslunarmannahelgi, þegar fársjúkir einstaklingar voru búnir að pakka niður í tösku þurfti að hringja í þá til að segja: Því miður getið þið ekki komið inn á morgun. Við verðum að fresta því. Ég er að segja að það að taka 50 milljónirnar núna, sem ég hefði kannski ímyndað mér að gæti a.m.k. fengið að þróast í þá átt að fara beint inn í það að þeir gætu ákveðið það sjálfir hvernig þeir gætu komið til móts við biðlistana á Vog og aukið við rými sitt og rúm þar, en í staðinn tekst hæstv. ráðherra einhvern veginn afturvirkt að bjóða okkur upp á það að þær 50 milljónir fari í það sem hún var sjálf búin að ákveða að yrði alls ekki. Er ekki til í stöðunni miðað við aukna þörf, miðað við sprengingu, miðað við þá vá, að við köllum einfaldlega eftir auknu fjármagni og styðjum við SÁÁ? Í fíkniefnavá, hæstv. ráðherra, þarf að efla SÁÁ.
Virðulegur forseti. Ég get ekki að því gert að mér finnst hv. þingmaður ekki vera í sérstaklega góðri stöðu, að láta eins og hún sé í einhverju sérstöku sæti sem gefur henni stöðu til að vega og meta til hvers peningar voru settir til SÁÁ sem hún greiddi ekki einu sinni atkvæði með. Þá hef ég einhvern veginn misst þráðinn. Það sem stendur í afgreiðslu fjárlaga og Alþingis er að fjármagnið hafi átt að fara til göngudeilda og í samræmi við stefnumótun ráðuneytisins. Við höfum farið að því og við förum að lögum í heilbrigðisráðuneytinu. Hv. þingmaður lýsir áhyggjum sínum af fíkniefnum og ávanabindandi lyfjum og ég tek undir áhyggjur hv. þingmanns. Það sem ég hef leitast við að gera, sem er á mínu borði ef svo má að orði komast, er að reyna að ná utan um það sem heita lyfseðilsskyld lyf og er það sem er vísað á af læknum og fer út úr lyfjaverslunum með þeim leiðum. Þannig höfum við náð árangri milli áranna 2017 og 2018, umtalsverðum árangri þar sem dregið hefur úr slíkum lyfjum, hvort sem það eru ópíóíðar eða önnur lyf sem geta leitt til ávana. Það breytir því ekki að það kann að vera áfram heilmikið af lyfjum á markaði og þannig er það því miður. Við sjáum merki um að við séum að tala um mögulega aukinn innflutning og aukna skipulagða glæpastarfsemi sem tengist beinlínis slíkum innflutningi. En það sem kemur að mínu borði, það sem ég hef getað breytt um lyfjavenjur o.s.frv. hef ég gert með því að breyta reglugerð og læknar hafa líka sýnt mikla ábyrgð í því að draga úr þessu og taka þetta mál til mikillar umfjöllunar sem sýnir sig á Talnabrunni embættis landlæknis að hefur náð verulegum árangri.
Virðulegur forseti. Hér geri ég grein fyrir þeim þáttum sem heyra undir mennta- og menningarmálaráðuneytið í frumvarpi til fjárlaga árið 2020. Í frumvarpinu birtist áframhaldandi framsókn í þágu mennta, vísinda, menningar, lista, íþrótta- og æskulýðsmála í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarflokkanna. Heildarframlög málefnasviðanna vaxa úr rúmum 113 milljörðum í 115. Til samanburðar námu heildarframlögin tæpum 98 milljörðum kr. árið 2017 og er því um að ræða nafnverðshækkun upp á 17,5% eða 17 milljarða á þremur árum. Undanfarin ár hafa framlög til háskóla og rannsóknastarfsemi verið aukin verulega og er ráðgert að þau nemi tæpum 41 milljarði á næsta ári. Þetta er hækkun um 22,3% frá árinu 2017 þegar þau námu tæpum 33,4 milljörðum. Unnið er að heildstæðri menntastefnu Íslands til ársins 2030, þvert á skólastig. Á sviði háskóla stendur yfir endurskoðun á reglum um fjárveitingar til þeirra með það að markmiði að styðja betur við gæði í háskólastarfi. Þá er einnig unnið að gerð stefnu um starfsemi rannsókna-, fræða- og þekkingarsetra og ráðgert að birta og hefja innleiðingu á stefnu Íslands um opinn aðgang að rannsóknaniðurstöðum og rannsóknargögnum. Framkvæmdir við Hús íslenskunnar muni halda áfram af fullum krafti á næsta ári sem mun auðvitað gjörbylta umgjörð um íslensk fræði og okkar mikilvægasta menningararf, sjálf handritin. Í fjárlagafrumvarpinu fylgjum við eftir áherslum um nýliðun kennara og er sérstakt 220 millj. kr. framlag til verkefnisins. Skemmst er frá því að segja að þessar aðgerðir hafa gengið einstaklega vel og um er að ræða 45% aukningu í umsóknum í grunnskólakennarafræði í Háskóla Íslands. Það veldur því m.a. að í stað þess að kennaraþörf væri hugsanlega upp á 1.600 manns árið 2032 er sú þörf komin niður í 168. Þessum aðgerðum hefur því miðað mjög vel en við þurfum að halda áfram með þær. Endurskoðun á Lánasjóði íslenskra námsmanna gengur mjög vel og frumvarp þess efnis verður lagt fyrir þingið í haust. Þetta er nýtt stuðningskerfi sem felur í sér aukið gagnsæi og jafnræði styrkja til námsmanna. Markmiðið er að jafna stöðu námsmanna og námsaðstoðin sem mun bjóðast verður í formi lána á hagstæðum kjörum og til viðbótar verða beinir styrkir vegna framfærslu barna og 30% niðurfelling á höfuðstóli lánsins. Á framhaldsskólastiginu munu framlögin nema um 36,3 milljörðum kr. en um er að ræða 20% nafnvirðishækkun frá árinu 2017, en stiginu tilheyra auk skólanna sjálfra tónlistarfræðsla, vinnustaðanám og jöfnun námskostnaðar. Við viljum að nemendur í öllum landshlutum hafi aðgengi að fjölbreyttu starfs- og bóknámi og ein af megináherslum í fjárlagafrumvarpinu 2020 er á starfsnám og reikniflokkurinn hækkar þar mest. Við erum einnig að bæta verknámsaðstöðu í Fjölbrautaskólanum í Breiðholti og Borgarholtsskóla og svo erum við að vinna að því að bæta verulega húsakost Menntaskólans í Reykjavík. Virðulegi forseti. Við höldum áfram að vinna í þágu menningar, lista, íþrótta- og æskulýðsmála fyrir alla landsmenn. Framlög til málefnasviðsins nema alls um 16,1 milljarði, en í fjárlagafrumvarpi árið 2017 var um að ræða 12,2 milljarða. Meðal áhersluverkefna er að setja íslenskuna í öndvegi í samræmi við ýmsar aðgerðir og heildstæða nálgun. Til marks um áherslur stjórnvalda einblínum við stöðugt á það að bæta læsi og styrkja stöðu tungunnar. Við hækkum framlög í Bókasafnssjóð um 63% á milli ára. Við ætlum einnig að bæta aðgengi og miðlun menningar og lista og erum að vinna að útfærslu að vísindasafni fyrir börn og ungmenni. Þá er í fjárlagafrumvarpinu eyrnamerkt fjármagn til stuðnings fjölmiðlun, í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarflokkanna, sem nemur um 400 millj. kr. og stefni ég að því að leggja fram frumvarp þess efnis sem miðar að því að styðja m.a. við ritstjórnir einkarekinna fjölmiðla. Virðulegi forseti. Okkur hefur miðað mjög vel áfram á þeirri vegferð að sækja fram á málefnasviðum mennta- og menningarmála.
Hæstv. forseti. Það sem brennur á mér í dag og mig langar að inna hæstv. ráðherra eftir eru tvö atriði. Hið fyrra er hvernig fjármunum er skipt á milli háskóla, á hverju skiptilíkanið grundvallast. Er það eftir nemendafjölda sem endurspeglar væntanlega starf skólanna? Ég sé það í hendi mér að einn háskóli er áberandi stærstur og spurning hvort ætlunin sé að hann eigi að stækka enn frekar og þá á kostnað þeirra minni. Ég velti fyrir mér hvort ekki eigi eitthvað meira að koma til, t.d. hvort háskólar eigi ekki að fá aukið fjármagn þrói þeir sveigjanlegt nám eða þjóni sem best landinu öllu. Er það rétt að einn háskóli fái umframfjármagn miðað við nemendafjölda? Ég gæti nefnt fleiri þætti, t.d. hvort ekki sé eðlilegt að fjármagn frá ákveðnu happdrætti renni til alls háskólakerfisins eða hvort fjármagnið sem kemur í gegnum óskráðu trúfélögin skiptist ekki örugglega á milli allra ríkisreknu háskólanna. Þetta var kannski meira útúrdúr, en þó. Síðari spurningin sem ég hef til hæstv. ráðherra snýr að ríkisstyrkjum sem hún nefndi áðan, ríkisstyrkjum til fjölmiðla. Hvernig er ætlunin að útfæra þá styrki? Það væri gott að fá smánasasjón af því hvernig sú aðgerðaáætlun lítur út sem hún fjallaði um þar sem ég tel einsýnt að komin sé fram markviss aðgerðaáætlun miðað við að rétt bráðum eigi að leggja fram frumvarp þess efnis.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þær spurningar sem hún beindi til mín. Varðandi reiknilíkan háskólanna erum við núna að vinna að grænbók þar sem við förum yfir alla þessa fjármögnun. Eitt af því sem hefur verið leiðandi, sem er rétt hjá hv. þingmanni, er nemendafjöldi og sér í lagi brautskráning nemenda. Við erum að vinna að því núna að taka upp nýtt reiknilíkan sem hefur fleiri breytur þar sem við munum leggja frekari áherslu á gæði. Þetta verður mjög spennandi vinna og við erum að leggja lokahönd á þessa grænbók og erum í miklum alþjóðlegum samanburði. Í Finnlandi til að mynda, sem við lítum oft til, eru stjórnvöld með ákveðnar áherslur. Ef ákveðið vinnuafl vantar inn á markaðinn er fjármunum beint í þá átt. Þetta eru Bretar líka að gera. Eitt dæmi þess efnis eru þær aðgerðir sem við erum að fara í varðandi kennaranámið. Þar eyrnamerkjum við sérstaklega fjármuni til Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri. Varðandi spurninguna sem snýr að fjölmiðlum og ríkisstyrkjum til fjölmiðla vil ég taka fram að við erum að vinna að því að umhverfi fjölmiðla verði líkast því sem gerist á Norðurlöndum. Þar er verið að styðja við fjölmiðla með nákvæmlega sama hætti og verður í því frumvarpi sem ég er að boða, með því að styðja við ritstjórnir einkarekinna fjölmiðla. Ríkisútvörp þar eru til að mynda ekki á auglýsingamarkaði, það er fjármagnað öðruvísi. Í þriðja lagi eru ýmsar skattaívilnanir í boði. Þetta er allt gert til að fjölmiðlar séu eins sjálfstæðir og þeir mögulega geta verið.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir hennar framsögu hér áðan. Ég vil fylgja eftir því sem hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir kom inn á í síðari spurningu sinni. Í þingmálaskrá fyrir komandi þingvetur má sjá að hæstv. ráðherra áformar að leggja fram frumvarp strax nú í september til breytinga á lögum um fjölmiðla og segir þar að frumvarpið muni fela í sér ýmsar aðgerðir sem ætlað er að styrkja rekstur einkarekinna fjölmiðla, en útfærslan er ekki nákvæmari en þetta. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Nákvæmlega í hverju felast áform hæstv. ráðherra? Ég bæti við að útfærslan hlýtur að liggja fyrir þar sem ráðgert er að málið komi fram nú í september. Hvaða áform hefur ríkisstjórnin uppi um fjárstyrki til fjölmiðla og hvernig á að útfæra þau áform? Er ætlunin að styrkja aðila sem birta eigin skoðanir, sjónarmið og viðhorf eða verður gerð krafa um að stunduð sé sjálfstæð fréttamennska af hálfu faglegrar og sjálfstæðrar ritstjórnar sem grundvölluð er á faglegum starfsreglum í blaðamennsku og miðlun eftir viðurkenndum aðferðum blaðamanna? Síðari spurning mín fjallar að einhverju leyti um það sama, en undanfarin ár, eins og hæstv. ráðherra kannast nú við, hafa verið þrálátar umræður og fyrirætlanir um að taka Ríkisútvarpið út af auglýsingamarkaði - og hún kom nú að því í svari sínu áðan. Ég vil þess vegna spyrja: Hver er afstaða hæstv. ráðherra til þessa, sem myndi óneitanlega bara í sjálfu sér styrkja stöðu einkarekinna fjölmiðla? Verði af þessu, hvaða áform eru uppi um það að leggja á nýja skatta til að bæta Ríkisútvarpinu upp það tekjutap sem af þessu myndi óneitanlega hljótast?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að beina sjónum okkar frekar að fjölmiðlum og hversu mikilvægt er að rekstrarumhverfi þeirra sé öflugt. Eitt af því sem við höfum séð á síðustu misserum er að við erum stödd á mjög sérstökum tímum. Við erum stödd í svokallaðri upplýsinga-, samskipta- og tæknibyltingu sem veldur því að öll fjölmiðlun og það hvernig fjölmiðlar afla sér tekna er gjörbreytt. Mikið af þessu fer í gegnum alþjóðlegar efnisveitur. Við sjáum til að mynda ef við berum okkur saman við Danmörku að nánast helmingur allra auglýsingatekna hefur farið úr danskri lögsögu, ef ég má orða það þannig. Viðfangsefnið er að tryggja að fjölmiðlar á Íslandi séu eins sjálfstæðir og hugsast getur. Mín áform hvað það varðar er í fyrsta lagi það frumvarp sem ég hef boðað sem byggir að sjálfsögðu á því að styrkir séu veittir til ritstjórna, faglegra ritstjórna. Þetta eru gagnsæjar reglur og ég vil minna hv. þingmann á að þetta frumvarp fór í samráðsgátt á síðasta vorþingi þannig að öll áform, öll uppbygging og hvernig frumvarpið er hugsað og hvers vegna við erum að hefja þessa vegferð kemur þar fram. Ég upplýsi þingmanninn um að það megi nálgast frumvarpið nú þegar í samráðsgáttinni. Varðandi auglýsingar og stöðu RÚV á auglýsingamarkaði hef ég lýst því yfir að ég telji að það myndi efla Ríkisútvarpið ef það væri algerlega sjálfstætt frá auglýsingamarkaði með nákvæmlega sama hætti og við sjáum annars staðar á Norðurlöndunum. Ég tel að við eigum að stefna þangað til þess að tekjustofn einkareknu fjölmiðlanna verði betri. Að lokum vil ég nefna að við þurfum líka að ná utan um alþjóðlegar efnisveitur í alþjóðlegu samstarfi. Þetta þrennt þarf að koma til.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra hefur á sínum ferli komið ýmsu til leiðar og hrundið af stað þjóðþrifamálum. En ég hef þó áhyggjur af því hvernig framlögum til skólanna er háttað. Á bls. 276 í frumvarpinu segir að heildargjöld framhaldsskólastigsins lækki um 76 millj. kr. á föstu verðlagi 2019 eða sem svarar til 0,2%. Í þessu sambandi þurfum við að muna að stytting framhaldsskólans varð til þess að nemendum fækkaði og þá var því lofað aftur og aftur að þeir peningar sem myndu sparast við styttinguna yrðu notaðir til að styrkja þessa skóla. Þetta rímar heldur ekki við margumrædda stórsókn, að lækka heildartöluna eins og alveg skýrt er gert. Það brýtur bæði þessi loforð. Ég vil líka nota þetta tækifæri til að hafa orð á því að það vantar mikið upp á að staðið sé við loforð stjórnarsáttmálans um að fjármögnun háskólastigsins nái viðmiði OECD og Norðurlandanna. Við nálgumst nú mjög breytta tíma, byltingartíma, þar sem er augljóst að háskólarnir þurfa að taka að sér mjög stórt hlutverk við endurmenntun fólks - í fjórðu iðnbyltingunni. Eins og málum er háttað núna hafa háskólarnir frekar þurft að vísa fólki frá. Mig langar að heyra viðhorf hæstv. ráðherra til þess hvort hún telji að háskólarnir séu í stakk búnir til að takast á við þær áskoranir með áframhaldandi framlögum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina, hugleiðingar hans og sérstakan áhuga á menntamálum. Varðandi framhaldsskólastigið skulum við hafa það alveg á hreinu að það er engin lækkun til framhaldsskólanna. Um er að ræða tímabundið framlag sem féll niður til stigsins sem slíks. Hins vegar erum við áfram að tala um hækkun á hvern nemanda vegna styttingarinnar og að það verði 5% hækkun fyrir alla þá sem eru í starfsnámi. Við leggjum sérstaka áherslu á stafrænar smiðjur og ég verð að segja alveg eins og er við þennan sal að ég er mjög ánægð með að allir þeir fjármunir sem ráðgert var að færu af framhaldsskólastiginu fyrir u.þ.b. þremur árum eru áfram þar inni. Ég vil líka upplýsa hv. þingmann um að ég kom fyrir fjárlaganefnd um daginn og eitt af því sem hefur verið að gerast er að það er talsverður afgangur á framhaldsskólastiginu, nánast milljarður, vegna þess að við höfum sett meiri fjármuni til framhaldsskólastigsins. Við ætlum að nota þessa fjármuni til þess að bæta aðstöðu á framhaldsskólastiginu. Sumir spyrja: Hvers vegna er þessi afgangur? Ég tel að við séum búin að vera að auka í raun og veru það mikið til framhaldsskólastigsins að sumir skólar hafi jafnvel ekki áttað sig á því og ekki nýtt fjármunina sem slíka. Ég mun koma seinna að háskólastiginu en ég vil að þetta sé alveg á hreinu. Ég er mjög ánægð með hvað við höfum náð að hafa mikla fjármuni og haldið þeim inni á framhaldsskólastiginu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og ítreka það sem ég sagði hér áðan að nemendum hefur náttúrlega fækkað þannig að það er kannski ekki óeðlilegt að það hafi orðið hækkun á framlögum á hvern nemanda. En mig langar í seinni ræðu minni að víkja talinu aðeins að málefnum Listaháskólans sem hefur verið á hrakhólum frá stofnun. Það var ráðist í að gera frumathugun á húsnæðisþörf skólans. Það var gerð þarfagreining og valkostagreining. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í niðurstöður hennar og hvert planið sé - og svo hitt, hvort bráðavandi LHÍ hafi þá verið fullleystur í millitíðinni.
Virðulegi forseti. Hvað varðar Listaháskólann og allt það frábæra starf sem þar er unnið er það rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að við höfum farið í þarfagreiningu og valkostagreiningu og það er búið að vinna að mögulegri framtíðaruppbyggingu Listaháskólans í talsvert langan tíma. Í mínum huga er röðin komin að honum. Næstu framkvæmdir sem verður farið í á háskólastiginu verða í tengslum við Listaháskólann. Svo ég upplýsi þingheim um það erum við að bíða eftir endanlegri greiningu á stöðunni og mér skilst að hún eigi líklega að klárast á næstu vikum og þá sjáum við hvaða kostur kemur best út. Ég held að framtíð Listaháskólans sé býsna góð. Það er hugur í öllum að ráðast í framkvæmdir hvað varðar Listaháskólann þannig að ég get upplýst hv. þingmann um að þær eru á stefnuskrá stjórnvalda. Við bíðum öll spennt eftir niðurstöðunni, hvernig þetta kemur allt út. Varðandi bráðavandann, já, við erum búin að ná utan um hann. En ég get líka upplýst þingheim um að ég tel að það verði að bæta þann húsnæðiskost sem Listaháskólinn hefur búið við og núverandi aðstæður þarf að bæta og við þurfum að sinna því vel. Ég get líka sagt við hv. þingmann að við erum algjörlega á tánum hvað þetta varðar. Mér hefur reyndar fundist þetta hafa tekið talsverðan tíma, ég skal segja það hér, og ég brýni mitt ráðuneyti og það fólk sem starfar að þessu máli mjög mikið og það er mjög öflugt fólk sem starfar í Listaháskólanum og rektorinn sérstaklega, svo ég nefni það hér. Varðandi háskólastigið og fjármögnun þess erum við klárlega að gera það sem þarf að gera og við nálgumst markmið okkar núna óðfluga. Eftir nýjustu tölur sem ég hef fengið frá Efnahags- og framfarastofnuninni um hvernig staðan var 2016 er ég mjög vongóð um að við náum meðaltali 2020.
Herra forseti. Ég þakka ráðherranum innlegg hennar. Ég er afskaplega ánægð með fjárlagafrumvarpið hvað varðar mennta- og menningarmálin og þegar við erum að forgangsraða fjármunum erum við að gera það samkvæmt stjórnarsáttmála. Ég er því afar ánægð og eðli máls samkvæmt eru stóru línurnar oftast undir. Ég ætla hins vegar að nefna aðeins minni hluti sem tilheyra kannski samt stóru línunum af því að ráðherra talaði um afgangsfjármuni í framhaldsskólanum. Mig langar til að spyrja um það, af því að ég heyri harmakvein að austan, t.d. úr Verkmenntaskóla Austurlands þar sem við erum með verknám og starfsnám, eins og hæstv. ráðherra veit. Ég myndi gjarnan vilja að horft yrði til þess þar sem þessir skólar eru svo mikilvægir fyrir þau svæði sem eru hvað lengst í burtu frá öðru vali og skiptir gríðarlegu máli fyrir samfélagið. Síðan langar mig líka til að velta upp atriðum varðandi Hallormsstaðaskóla, sem áður var hússtjórnarskóli en býður núna upp á nýja námsbraut í sjálfbærni og sköpun og það harmónerar svo vel við það sem við leggjum áherslu á í stjórnarsáttmálanum og það sem ráðherra hefur verið að tala fyrir. Þetta er eitt af því sem ég myndi vilja að horft yrði til. Skólinn hefur verið að aðlaga sig í gegnum tíðina að ýmsu og m.a. því að færa sig úr hefðbundnu hússtjórnarskólanámi og yfir í eitthvað sem tengist sjálfbærni og sköpun og þarf að fá aukið svigrúm til þess vegna þess að námið fór svolítið seint af stað, eða auglýsingarnar varðandi það, og þar af leiðandi er ekki fullmannað. Ég spyr ráðherrann hvort það sé eitthvað sem hægt er að taka til skoðunar af því að þessi skóli er rosalega mikilvægur fyrir umrætt svæði þar sem okkur vantar í rauninni aukna fjármuni vegna menntunar.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður beindi sjónum sínum að menntun á landsbyggðinni. Ég get sannfært hv. þingmann um að okkur er mjög umhugað um að það sé mjög fjölbreytt námsúrval á landsbyggðinni. Varðandi Verkmenntaskólann á Austurlandi sérstaklega erum við markvisst að setja starfsnám í forgang þannig að það kemur mér að einhverju leyti á óvart að þarna nefni skólastjórnendur að gera þurfi betur, en við munum skoða það sérstaklega. En við höfum verið að forgangsraða í starfsnámið, bæði tíma og fjármunum. Og af hverju erum við að gera það? Það er vegna þess að þegar við skoðum önnur menntakerfi er hlutfall brautskráðra miklu hærra úr bóklegu námi á Íslandi en til að mynda starfstækni og iðngreinum og við vitum að mikil eftirspurn er eftir slíku vinnuafli á vinnumarkaðnum. Eitt af því sem ég hef líka verið að vinna að er að það sé aukin fjölbreytni, til að mynda frumvarpið um lýðskóla. Það miðar að því vegna þess að við sjáum að brotthvarf er hærra á Íslandi en í samanburðarlöndunum, en að hluta til skýrist það vegna þess að vinnumarkaðurinn hefur verið mjög öflugur og kvikur. Ég er mjög meðvituð um Hallormsstaðaskóla og við vitum að hann hefur verið að gera ákveðnar breytingar og við höfum trú á þeim breytingum.
Herra forseti. Ég þakka ráðherranum svörin og er ánægjulegt að heyra að Hallormsstaðaskóli er á ratsjánni og sama má svo sem segja um orð ráðherra varðandi Verkmenntaskólann á Austurlandi, að fylgja því kannski svolítið eftir. Mig langar síðan að koma að reiknilíkani símenntunarmiðstöðvanna. Ég held að þar flokkist undir Austurbrú fyrir austan sem hefur lagt fram mjög ítarleg gögn er varða skiptingu fjár í gegnum árin, en einhvern veginn hefur það heldur ekki skilað sér, eins og ég nefndi áðan. Varðandi háskólamenntun og annað slíkt hafa þau verið undir í fjármagni og öðru slíku. Ég spyr því aðeins út í það hvernig það er og tel að við þurfum að standa vel við þetta svæði vegna þess að þetta er afskaplega jákvætt módel og hefur skilað mjög miklu. Síðan langar mig að spyrja út í fjármögnun til MAk á Akureyri. Þar er leikhúsið, Sinfóníuhljómsveit Norðurlands og söfnin og annað slíkt, söfnin eru reyndar ekki undir MAk, en ég veit að það liggur inni bréf frá þingmönnum Norðausturkjördæmis til ráðherra varðandi Sinfóníuhljómsveit Norðurlands. Í gegnum tíðina hafa þessir aðilar, hjá MAk sem fór einmitt í þetta, reynt að búa til heildstætt batterí til að reyna að nýta fjármuni betur fyrir leikhúsið og fyrir Sinfóníuhljómsveitina. Hvernig er staðan á því? Gerður var samningur í fyrra eða hittiðfyrra, minnir mig, þar sem vissulega var aukið fjármagn. En það þarf að gera betur ef Sinfóníuhljómsveit Norðurlands á að geta lifað með reisn. Mig langar að spyrja um það.
Virðulegur forseti. Varðandi símenntun og þekkingarsetur erum við að vinna að því að uppfæra fjármögnunarlíkan til að sá kraftur og sú orka sem hvílir í símenntun nýtist því að símenntun og þekkingarsetrin skipta okkur miklu máli. Það er til endurskoðunar í ráðuneytinu og ég verð að segja við þingheim að ég er mjög meðvituð um allan þann virðisauka og hversu gott starf Austurbrú er að vinna. Við vitum t.d. að hlutfall háskólamenntaðra er talsvert lægra á þessu svæði og eitt af því sem Austurbrú hefur verið að gera afskaplega vel er að búa til ný tækifæri og hugsa um fjarnám og margt annað og þar er mjög sterk og góð forysta. Annað sem Austurbrú gerir mjög vel er íslenskukennsla og þeir hafa náð mjög góðum árangri þar, þannig að ekki er nokkur vafi í mínum huga að Austurbrú sinnir þessu mjög vel. Við erum að skoða nýtt reiknilíkan til að geta mætt betur þörfum þekkingarsetranna. Hvað varðar menninguna og Norðurland er það hárrétt hjá hv. þingmanni að Sinfóníuhljómsveit Norðurlands er að gera að mínu mati stórkostlega hluti og mikil auðlind sem býr þar. Ég hef nú þegar sett af stað vinnu til að huga að því hvernig við getum tryggt meiri fjármuni til Sinfóníuhljómsveitarinnar. En ég vil líka segja að ég hef beint því til sveitarstjórnarstigsins að það megi huga að skiptingunni innan samningsins, hvort meira eigi að fara í Sinfóníuhljómsveitina en nú þegar er gert. En vinna er þegar hafin í ráðuneytinu, við erum því að svara þessu ansi myndarlega nú þegar.
Virðulegi forseti. Ég hef alltaf, sérstaklega í seinni tíð, haft svolitlar áhyggjur af fjölmiðlun, hvert hún sé að fara á þessari annars ágætu öld sem við lifum. Það er með þann málaflokk hér á Alþingi eins og marga aðra að við bregðumst við þegar samfélagið er í raun og veru búið að ræða eitthvert vandamál og þá eru komin ný vandamál þegar við loksins byrjum að ræða það. Til dæmis talaði hæstv. ráðherra um að leggja fram frumvarp um stuðning við einkarekna fjölmiðla, málefni sem mér finnst mjög mikilvægt að vinna að. Ég á hins vegar í smá vandræðum með það form stuðnings sem er farið út í og ekki síður upphæðirnar sem eru ætlaðar í hann vegna þess að ég óttast að leiðin sem er farin, sú sem hefur verið kynnt hingað til, sé svolítið sniðin að því hvernig fjölmiðlar hafa virkað hingað til, hvort sem það eru netmiðlar, prentmiðlar eða hvers konar miðlar. Skilyrðin eru svona og hinsegin en þau bera þess merki að vera hugsuð út frá einhverri fyrirframákveðinni hugmynd um það hvað fjölmiðill sé sem hafi rétt á stuðningnum. Þótt markmiðið sé jákvætt og gott og mikilvægt óttast ég svolítið að stuðningurinn sé í fyrsta lagi ekki nógu vel fjármagnaður en ég tel það líka vera að einhverju leyti afleiðingu af því að einblínt er á það sem þegar er til. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hvort það standi til að leggja með einhverjum hætti fjármagn í nýsköpun í fjölmiðlun eða til að rannsaka hvernig sé hægt að styðja við nýjar hugmyndir og nýjar leiðir í fjölmiðlun til þess að efla starfsemi einkarekinna fjölmiðla. Ég spyr, þótt tíminn sé enginn til þess að ræða þetta, vegna þess að það steðjar ógn að hefðbundinni fjölmiðlun sem kemur sér í lagi frá samfélagsmiðlum, þar sem efninu er svolítið matað út frá einhverjum formúlum [[Forseti hringir.]]sem tölvur búa til. Ég hef ekki tíma til að ræða þetta betur, virðulegi forseti, en ég óska eftir viðbrögðum hæstv. ráðherra.
Virðulegur forseti. Það er rík ástæða til þess að við hugsum öll um stöðu fjölmiðla, bara út af tímunum. Eins og hv. þingmaður þekkir hefur orðið gjörbreyting á landslagi fjölmiðla með tilkomu alþjóðlegra efnisveita og því hvernig allt efni er kynnt í raun og veru í dag. Hv. þingmaður nefnir að hann hafi áhyggjur af því að frumvarpið sé svolítið sniðið að tímanum í dag eða jafnvel fortíðinni. Hins vegar er eitt af meginmarkmiðunum að efla ritstjórnir fjölmiðla og ég held að ritstjórnir hætti ekkert sem slíkar. Það þarf alltaf að huga að ákveðinni fagmennsku og gæta að alls kyns viðmiðum og að fagmennska ráði ríkjum þannig að ég held að það sé mjög gott í frumvarpinu. Varðandi nýjar leiðir og nýsköpun í fjölmiðlun er það eitthvað sem mætti hugsanlega skoða betur. En ég held hins vegar að eitt af lykilatriðunum, og það á ekki bara við um Ísland, það á við um öll löndin í kringum okkur, sé að það eru allir að reyna að ná utan um þessa samskiptabyltingu sem hefur átt sér stað og alþjóðlegar efnisveitur vegna áhrifanna á tekjur, auglýsingatekjur. Þær hafa ekki í eins miklum mæli runnið frá Íslandi til þessara efnisveinta og í Danmörku eins og ég nefndi til að mynda áðan, Danir eru að horfa upp á að 50% auglýsingatekjum eru þegar farnar þangað. Þetta snýr auðvitað allt að tekjuuppbyggingu fjölmiðla. Hún er gjörbreytt vegna þeirra tíma sem við erum stödd á. En þarna þurfa allir svolítið að koma að vegna þess að þetta gerist mjög hratt. En það skiptir máli að vera með öflugar og faglegar ritstjórnir.
Virðulegi forseti. Ég býst við að hæstv. ráðherra geti giskað á hvað ég ætli að spyrja um. [[Gripið fram í.]]Það eru stafrænar smiðjur. Það er ýmislegt annað í þessum málaflokkum sem ég myndi glaður vilja spyrja um líka en það er stuttur tími og nefndarvinnan eftir og nægur tími þar. Smiðjunar eru sameiginlegt verkefni menntamálaráðuneytis og atvinnu- og nýsköpunarráðuneytis og ég spurði einmitt hæstv. atvinnu-, nýsköpunar- og ferðamálaráðherra fyrr í dag um þetta og markmiðin eru keimlík. Hér er markmiðið að unnið verði að tillögu um framkvæmd þingsályktunar um aðgengi að stafrænum smiðjum. Í hinum málaflokknum er það að mótuð verði umgjörð um stafrænar smiðjur. Hvorugt er uppbygging á stafrænum smiðjum. Nú er rúmt ár síðan þingsályktunin var samþykkt og þetta er alveg í réttu ferli, það kom inn í fjármálaáætlun og þetta eru fyrstu fjárlögin í rauninni í þessum nýja takti þannig að ég var að vonast til þess að núna kæmu fjármunirnir í kjölfarið á þingsályktunartillögunni. Þar sem hvert verkefni fyrir sig er ekki kostnaðar- og ábatagreint sé ég ekki hvað liggur á bak við. Er þetta bara skriffinnska sem er í gangi? Í hversu langan tíma? Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir þremur árum í ýmiss konar undirbúning og svoleiðis. Ég veit ekkert hvað það kostar eða neitt því um líkt. Þegar allt kemur til alls er til umgjörð um stafrænar smiðjur. Það hafa verið byggðar þó nokkrar stafrænar smiðjur og kostnaður er þekktur. Það er eiginlega ekkert eftir svo ég sjái í rauninni nema bara að ákveða staðsetningu og passa að það sem hefur verið gert áður gerist aftur. Ég spyr einfaldlega: Hvenær byrjum við að byggja?
Virðulegur forseti. Stafrænar smiðjur eru að gera alveg frábæra hluti úti um allt land og eru eitt af því sem skólameistarar og rektorar eru stoltastir af. Þegar ég heimsæki framhaldsskólana er eiginlega alltaf byrjað eða endað í stafrænu smiðjunni. Hv. þingmaður spurði um fjármögnun. Við erum svo sannarlega að setja aukna fjármuni til framhaldsskólanna og eins og ég nefndi áðan er hjá mörgum skólum umtalsverður afgangur. Í mörgum skólum eru stafrænu smiðjurnar komnar. Það hefur sums staðar vantar rekstrarfé til að halda þeim áfram. En vegna þess hvernig við höfum verið að setja starfsnámið í forgang geri ég svolítið ráð fyrir því að skólameistarar og fleiri taki tillit til þessa og ég finn það þegar við komum í skólana að það er lögð mikil áhersla á þetta. Ég var í Verslunarskólanum í þarsíðustu viku og fór inn í stafrænu smiðjuna þar og það er mikil nýsköpun og mikill hugur í fólki í tengslum við þetta starf. Ég tel að það séu fjármunir nú þegar til staðar til að fara í uppbygginguna. Næsta skref varðandi þingsályktunina er að fylgja því enn frekar eftir en fjármunirnir eru að mínu mati þarna og nú höfum við beint athyglinni sérstaklega að því, bæði í frumvarpinu og í áætluninni, þannig að ég tel að við séum á réttri leið. Svo vil ég líka nefna Verksmiðjuna, samstarfsverkefni sem við fórum í með Ríkisútvarpinu og Samtökum iðnaðarins og fleirum, þar er einmitt einblínt á þessar stafrænu smiðjur og þar erum við líka að setja aukna fjármuni. Við erum að gera góða hluti hvað þetta varðar. En ég tel eins og hv. þingmaður að við getum alltaf gert betur og við þurfum að fylgjast mjög vel með framgangi þessa máls. Ég kann hv. þingmanni miklar þakkir fyrir að nefna þetta því að það er ákveðin stefnufesta í því.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir inngang hennar og þátttöku í umræðunum í dag. Ég vildi fá tækifæri til að spyrja nánar út í eitt atriði sem hæstv. ráðherra nefndi í inngangsræðu sinni og það varðar stuðningskerfi við námsmenn sem boðað er að hafist verði handa við á fjárlagaárinu. Við höfum heyrt ráðherra nefna að í hennar áformum sé gert ráð fyrir því að stuðningskerfinu verði breytt þannig að frekar verði um að ræða samsetningu af styrkjum og lánum og að styrkveitingar sem í dag eru kannski frekar ógegnsæjar í námslánakerfinu verði gerðar gegnsærri með kerfisbreytingum að þessu leyti. Ég vildi gjarnan biðja ráðherra að fara aðeins nánar inn á það hvernig þetta er hugsað. Eins vildi ég biðja hæstv. ráðherra að fara nánar inn á það hver kostnaðurinn við þetta verði eða hvaða breytingar hið nýja kerfi muni hafa eða kunni að hafa á fjárþörf á þessu sviði. Í fjárlagafrumvarpinu vekur athygli að þar kemur fram að það hafi verið ofáætlað inn í námslánakerfið miðað við núverandi skilyrði. Ég velti fyrir mér hvernig það spilar saman við áform um breytt kerfi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á þetta mikilvæga mál. Nú erum við að vinna í róttækum kerfisbreytingum á því hvernig við aðstoðum námsmenn. Spurt er: Hvernig kemur þetta út? Þetta kemur þannig út að ef námsmaður klárar nám sitt á tilsettum tíma verður 30% niðurfelling á höfuðstólnum og ásamt því veitum við styrki í stað lána með hverju barni. Stuðningurinn er því umfangsmeiri hvað það varðar. Við höfum reiknað ótal dæmi. Sums staðar kemur fram, sér í lagi hjá barnafólki, að það getur munað um 40% á nýja og gamla kerfinu. Menn eru betur settir og þeim á líka að takast að klára að greiða námslánin fyrr, m.a. vegna þess að um niðurfellingu á höfuðstólnum er að ræða. Þetta er framsýnt frumvarp vegna þess að eitt af því sem við sjáum er að fæðingartíðni er í sögulegu lágmarki og fólk er farið að eignast börn mun síðar á lífsleiðinni. Við erum að styðja sérstaklega við fjölskyldufólk sem ég tel mjög jákvætt. Spurt er um kostnað og hvernig þetta komi út. Við gerum ráð fyrir að árlegur kostnaður ríkissjóðs verði í kringum 8 milljarða, mjög svipað og hann hefur verið á síðustu árum, þannig að hlutfallslega fær hver námsmaður meira, m.a. vegna þess að mikil fækkun hefur orðið í umsóknum. Fækkunin nemur 52% á tíu árum. Við gerum þó ráð fyrir því í frumvarpinu að einhver aukning verði en þetta er umfangið [[Forseti hringir.]]og við höfum átt í mjög góðu samstarfi við starfsfólk lánasjóðsins um þessar breytingar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég velti fyrir mér hvort ráðherra geti komið nánar inn á það sem hún telur ástæður þess að eftirspurn eftir námslánum í núverandi kerfi hefur minnkað, eins og hún gerði grein fyrir í ræðu sinni. Ég veit ekki hvort við eigum að líta á það sem vandamál í sjálfu sér að dregið hafi úr ásókn í námslán. Við getum sagt að það séu tvær hliðar á því máli en forvitnilegt væri að heyra vangaveltur ráðherra um það efni. Síðan velti ég fyrir mér hvort breytingarnar á námsstuðningskerfinu sem ráðherra vinnur að geti ekki einmitt verið þess eðlis að þær leiði til meiri eftirspurnar og þá er spurning hver ramminn er til að mæta því ef um fjölgun verður að ræða. Við gerum væntanlega áfram ráð fyrir því að stór hluti af hverjum árgangi sæki í lánshæft nám. Eru þær breytingar sem gert er ráð fyrir í þeirri frumvarpsvinnu sem nú á sér stað á vegum ráðherra ekki til þess fallnar að auka eftirspurnina? Hvernig fer það síðan saman við þann ramma sem við höfum til að mæta því fjárhagslega?
Virðulegur forseti. Í útreikningum okkar gerum við ráð fyrir því að eftirspurnin muni aukast umtalsvert, allt að 40%. Hv. þingmaður spurði hvers vegna eftirspurnin hefði minnkað svo mikið sem raun ber vitni. Í fyrsta lagi sýnist okkur á þeim könnunum sem við erum að skoða að ungmenni séu lengur í foreldrahúsum. Í öðru lagi vekur athygli að íslenskir námsmenn, til að mynda þeir sem eru á Norðurlöndunum og sér í lagi í Danmörku, kjósa frekar að taka lán þar af því að þeir hafa aðgengi að þeim eins og Norðurlandabúar hafa aðgengi að lánasjóðnum okkar. Þeir kjósa frekar að taka lán þar sem getur verið varhugavert í þeim skilningi fyrir Ísland að um verður að ræða ákveðinn spekileka. Við getum misst frá okkur fólk sem er jafnvel búið með grunnmenntun og er að bæta við sig meistaragráðu og ílengist vegna þess að það tekur námslán annars staðar en á Íslandi. Í þriðja lagi má segja að ákveðin viðhorfsbreyting sé að eiga sér stað í samfélaginu varðandi skuldsetningu. Við sjáum í flestum hagtölum, bæði hjá fyrirtækjum og heimilum, að heimilin hafa verið að greiða upp skuldir. Eignastaða heimila er með besta móti og það sama á við um fyrirtækin. Það kann að vera að á síðustu tíu árum, eftir fjármálahrunið, hafi viðhorf Íslendinga til skuldsetningar að einhverju leyti breyst og ég held að það skýri þetta út að einhverju leyti.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins nánar út í áform varðandi breytingar á lánasjóðnum eða styrktarsjóði námsmanna eins og hann á að heita. Það eru kannski þrír þættir sem ég myndi vilja skoða. Í fyrsta lagi er verið að gerbreyta kerfinu og á sama tíma er tímabundið skorið verulega niður framlagið og í ljósi þess að það er alveg óljóst hvernig nýtt kerfi fer af stað, hver fjármögnunarþörfin verður, finnst mér þetta ábyrgðarlaus nálgun. Það er í raun verið að varpa svolítið vandanum á fjármögnun þessa kerfis yfir á næstu ríkisstjórn. En í því samhengi þá velti ég fyrir mér: Hversu skynsamlegt er það að tengja styrki við lántöku? Það er alveg rétt að lántökum eða umsóknum hefur fækkað um helming en ég óttast að það verði stóraukin ásókn í lán ef styrkveiting til náms er tengd lántöku, að námsmaður verði að skuldsetja sig til þess að geta hlotið styrk til náms. Ég velti fyrir mér: Hafa verið unnar einhverjar áætlanir um það hvaða áhrif slíkt hefur? Þetta er verulega stór breyta í ákvörðun ungs fólks til að taka lán og ég held að það sé fagnaðarefni að ungt fólk hafi ekki verið að taka lán nema rík þörf sé til. Ég óttast það dálítið að þarna sé settur mjög mikill hvati til aukinnar skuldsetningar ungs fólks og hvort ekki hefði verið nær að íhuga einfaldlega beina styrkveitingu á móti námsframvindu, eins og reyndar hugmyndir stóðu til áður. Í fyrri lotu myndi ég gjarnan vilja fá aðeins nánar frá ráðherranum hversu mikið er búið að hugsa þetta.
Virðulegur forseti. Það sem er eitt aðalatriðið í þessu frumvarpi er að við viljum tryggja jafnt aðgengi að námi á Íslandi. Sumir námsmenn eiga þess kost að búa í heimahúsum, aðrir ekki. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að aðstoða þá sem þurfa á aðstoðinni að halda en ekki endilega þá sem þurfa ekki á því að halda. Þannig forgangsröðum við fjármunum hjá þessari ríkisstjórn og þess vegna gerum við þetta svona. Hv. þingmaður minntist á það hvort við ættum ekki að vera með styrkina og sleppa þessum lánum eða gera þetta einhvern veginn öðruvísi. Það vill þannig til að þetta er alveg úthugsað og tekur mið af þeim breytingum sem eiga sér stað á Norðurlöndunum. Danska kerfið hefur verið þannig að þeir hafi verið með beina styrki og þeir eru að hverfa frá því og fara inn í mjög svipað kerfi og við erum að setja upp. Hv. þingmaður nefndi að hann hefði mjög miklar áhyggjur af fjármögnuninni, og ég skil það vel, þegar hann les fjárlagafrumvarpið, það sé eins og verið sé að taka mikla fjármuni úr ríkisfjármálaáætlun frá þessu kerfi. En vegna þess að kerfið hefur verið offjármagnað á síðustu árum þá munum við nota handbært fé til að fjármagna þessar breytingar og svo munum við líka fara inn í eigið fé LÍN. Við höfum tekið ákvörðun um að gera þetta vegna þess að lánasjóðurinn hefur verið að safna umtalsverðum fjármunum sem við munum nýta. Við erum búin að gera fjármögnunaráætlun. Til að byrja með munum við ganga á þessa sjóði og það er alveg skýrt. Svo mun ríkissjóður taka við og á endanum vera með um 8–9 milljarða þannig að það er ekki verið að minnka fjármögnun lánasjóðsins heldur frekar verið að auka þegar gengið er á uppsafnaða sjóði.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið en það breytir ekki því að ég lít á þetta sem verulegan hvata til lántöku og ég óttast að það muni hafa áhrif til aukinnar skuldsetningar fólks. Ég hefði talið heppilegra að út frá sambærilegum viðmiðum, eins og um fjölskylduaðstæður, búsetu, barnafjölda o.s.frv., væri einfaldlega smíðað beint styrkjakerfi og væri hægur vandi að sníða slíkt kerfi að þörf. Stór hluti af hugsuninni á bak við þetta kerfi er auðvitað líka að tryggja tímanlega námsframvindu sem er gott markmið og að því leytinu til hugnast mér betur upplegg forvera hæstv. ráðherra í embætti, Illuga Gunnarssonar, að beina styrkveitingum beint til námsmanna en ekki gera það að kröfu að námsmenn verði að taka lán til að geta fengið styrk. En við munum fá tíma til að ræða þetta frekar. Ég velti hins vegar öðru fyrir mér í seinni ræðu. Ráðherra hefur verið tamt að tala í efsta stigi um stórsókn í menntakerfinu. Þegar ég legg saman þá útgjaldaaukningu sem orðið hefur á háskóla- og framhaldsskólastiginu frá 2017 að telja til og með 2020 miðað við þetta fjárlagafrumvarp er það heildarútgjaldaaukning upp á 10,5 milljarða. Þegar það sem liggur þarna að baki er síðan brotið niður þá eru launa- og verðlagsforsendur 8,5 milljarðar, að meðtalinni aukafjárveitingu vegna hækkandi leigugjalda hjá framhaldsskólastiginu, og síðan koma um 2 milljarðar inn á næsta ári í byggingu Húss íslenskra fræða. Ég velti því fyrir mér: Er það stórsókn í menntakerfinu að standa við gerða kjarasamninga til kennara og verðbæta framlögin til skólakerfisins?
Virðulegur forseti. Það er stórsókn í menntamálum þegar við sjáum að umsóknir í kennaranám eru að aukast um 45%. Þetta er aðgerð sem við erum að setja 220 milljónir í. Ég myndi segja: Þarna er verið að fara mjög vel með fjármuni. Það að geta framkallað svona með því að kynna til leiks fimm aðgerðir, þ.e. starfsnámið, styrkinn, leiðsagnarnámið og allt það, og að það séu um helmingi fleiri karlmenn sem sækja um að fara í kennaranámið, kalla ég stórsókn. Stórsókn að því leytinu til að við ætlum að gjörbreyta umgjörðinni í kringum kennarann og það er virkilega ánægjulegt að sjá hversu vel hefur tekist til. Við vorum að sjá tölfræði í dag frá Efnahags- og framfarastofnuninni. Hvað segir hún okkur? Hún segir okkur að árið 2016 vantaði 6% upp á það að við næðum svokölluðu OECD-meðaltali en frá þeim tíma erum við búin að auka framlög til háskóla að nafnvirði um 22,3% frá 2017, að raunvirði um 7,3%. Það eru allar líkur á því að okkur takist að gera það sem við sögðumst ætla að gera. Ég er mjög ánægð með það. Stórsókn felst líka í því að vera með vitundarvakningu um það hvað menntun skiptir miklu máli. Þar held ég að okkur hafi tekist mjög vel til og það skiptir mig líka miklu máli að við nýtum fjármagnið vel. Við sjáum það á framhaldsskólastiginu, við erum að forgangsraða í þágu starfsnáms og það er aukning í Tækniskóla Íslands um 32% á þessum stutta tíma þannig að efsta stigið virðist vera að skila einhverju.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir innlegg hennar í sambandi við fjárlögin. Ég fagna því sem ég heyrði áðan, að það væri verið að auka um 220 milljónir til kennaramenntunar og að karlmönnum fjölgi í þeirri stétt. Það sem ég hef áhyggjur af og hef hvergi séð í þessu frumvarpi hjá henni er viðleitni til að fjölga hjúkrunarfræðingum og sjúkraliðum. Það eru ekki settar 100 milljónir í það. Ég tel að þar sé einn mesti vandinn í dag. Við þurfum að horfa á þetta út frá því að við erum að mennta hjúkrunarfræðinga en fáum þá ekki til að vinna við hjúkrun. Þarna er stór vandi sem við þurfum að skilgreina og mér er spurn: Hvernig getum við aukið áhuga fleiri á að sækja sér hjúkrunarmenntun og séð til þess að þeir vinni í stéttinni? Er hægt að gera hvatakerfi þannig að hægt sé að tryggja að þeir vinni kannski í tvö, þrjú ár eftir námið með því að tryggja að þeir sem mennta sig fái viðeigandi laun? Sennilega er þetta nefnilega launatengt líka. Einhvern veginn verðum við að taka á þessum vanda vegna þess að við getum ekki opnað hjúkrunarheimili án hjúkrunarfræðinga. Þetta virðist ekki bara vera vandamál okkar heldur viðvarandi á Norðurlöndunum líka þannig að ef við kæmum með góða lausn á þessu máli held ég að önnur Norðurlönd myndu meira að segja fara þá leið líka. Hvaða sýn hefur hún á þessi mál?
Virðulegur forseti. Ég fullvissa hv. þingmann um að við erum svo sannarlega líka að hugsa um hjúkrunarfræðina og námið þar. Við heilbrigðisráðherra erum að vinna aðgerðaáætlun um hvernig hægt sé að bæta stöðuna þar og heilbrigðisráðherra mun ásamt mér skipa nokkra vinnuhópa til að fara yfir stöðuna og hvernig við getum bætt hana. Ég vil líka upplýsa hv. þingmann um að við höfum eyrnamerkt sérstaka fjármuni til að mynda til Háskólans á Akureyri en það var ekki hægt að nýta þá alla vegna þess að það vantaði klínísk pláss á sjúkrahúsunum til að þjálfa hjúkrunarfræðinemana. Við heilbrigðisráðherra höfum verið að vinna að því hvernig við getum bætt samspilið á milli þessara tveggja ráðuneyta til að fjölga hjúkrunarfræðinemum og að hjúkrunarfræðingar skili sér og vilji starfa í sinni stétt. Þar þurfum við öll að koma að. Við vitum að álagið er alveg gríðarlegt. Ég veit að heilbrigðisráðherra hefur verið að vinna að því og þetta er eitt af því sem er mjög ofarlega í hennar huga og miðar fyrst og síðast að því að minnka álagið. Við þurfum að finna leiðir bæði til að gera það og að starfsaðstaða þeirra verði betri. Við heilbrigðisráðherra höfum farið yfir það hvernig hægt sé að nýta krafta okkar sameiginlega, a.m.k. varðandi fjölgun í náminu. Ég get fullvissað hv. þingmann um að þetta er mjög ofarlega á baugi vegna þess að hjúkrunarfræðingar skipta gríðarlega miklu máli í íslensku samfélagi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Ég er alveg sammála henni vegna þess að hjúkrunarfræðingaskorturinn er bagalegur og bitnar á þeim sem síst skyldi, veiku fólki. Það er þó annað í þessu sem ég tók eftir í fréttum í gær. Þar var verið að tala um hvort fólk væri að taka námslán og það voru hryllingssögur um þau. Fólk var skelfingu lostið, sagðist ekki vilja taka námslán, héldi sig bara heima. Það sem ég velti fyrir mér í því samhengi er hvort þeir sem taka námslán og fara síðan út á vinnumarkaðinn séu að sligast út af námslánunum vegna þess að launin sem þeir fá eru ekki nógu há. Auðvitað er samspil milli launa og endurgreiðslu námslána. Þeir sem velja þetta langa og krefjandi nám segja að launin séu síðan ekki í samræmi við það þegar þeir útskrifast. Þar af leiðandi forðast fólk að binda sig í námslánum. Þá er auðvitað mjög gott að það eigi að vera með þannig styrkjakerfi að 30% af láninu verði gefin eftir. Ég spyr mig samt hvort það sé ekki eitthvað meira sem við þurfum að gera til að fólk óttist ekki námslánin. Síðan er hitt, til hvaða aðgerða er verið að grípa fyrir þá sem eru t.d. með lesblindu eða skrifblindu og flosna upp úr námi þannig að hægt sé að grípa þetta fólk, gefa því tækifæri til að komast aftur inn í kerfið og það geti farið að vinna? Ég veit t.d. að margir öryrkjar sem vilja fara í nám kvarta undan því að geta það ekki vegna þess að þeir hafi ekki efni á því. Þeir fá hvorki lán né styrki til þess.
Virðulegur forseti. Það er ljóst og við sjáum það í tölunum að mikil fækkun hefur orðið meðal þeirra sem sækja um námslán. Af hverju hef ég áhyggjur af því? Ég hef áhyggjur af því vegna þess að ég held að það bitni á jöfnum tækifærum til náms á Íslandi. Eins og ég nefndi í svari mínu búa sumir það vel að þeir geta búið í foreldrahúsum til að byrja með í námi og svo eru aðrir sem geta það ekki og þeirra kjör eru mun lakari, ekki bara lakari þegar þeir eru í námi heldur til framtíðar vegna þess að viðkomandi aðilar skulda þá umtalsvert meira. Ein meginhugsunin í þessu frumvarpi gengur út á það að jafna lífskjör, burt séð frá efnahag, búsetu eða öðru slíku. Ég ætla að nefna dæmi um nýja og gamla kerfið. Ég er hér með Jónu sem fór í fimm ára nám, tók sem sagt meistaragráðu, og hún er með þrjú börn. Í gamla kerfinu tók hún 10,6 milljónir í lán. Þegar búið er að fella niður 30% af láninu og veita henni styrki með börnunum mun hún skulda í nýja kerfinu 5,8 milljónir. Þetta er rosaleg breyting. Í stað þess að greiða af láninu í 27 ár verður hún 17 ár að greiða það. Þetta eru mjög róttækar kerfisbreytingar sem munu stuðla að auknum jöfnuði. Hv. þingmaður nefndi þá sem glíma við lesblindu. Það er mjög alvarlegt og getur verið einstaklega erfitt fyrir viðkomandi aðila að fóta sig í menntakerfinu en þá er býsna gott að koma aftur til náms á Íslandi. Þessi ríkisstjórn hefur til að mynda fellt niður 25 ára regluna, þ.e. að það væri erfiðara fyrir þá sem voru 25 ára að sækja um nám í framhaldsskólum.
Virðulegi forseti. Í frumvarpi til fjárlaga 2020 er gert ráð fyrir að heildarútgjöld ríkisins á árinu nemi um 1.005 milljörðum kr. Hlutur samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis nemur um 74 milljörðum, þ.e. 7,3%. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að fjárheimildir á ábyrgðarsviði ráðuneytisins hækki um 8,1% á milli ára, um tæplega 5,5 milljarða. Það bætist við ríflega 10 milljarða hækkun síðustu tveggja ára, 2018 og 2019. Háar fjárhæðir bætast því við í samgöngumálin sem gera okkur kleift að taka risastökk inn í framtíðina - og veitir ekki af - og renna styrkari stoðum undir samkeppnishæft atvinnulíf og góð efnahagsleg lífskjör. Til samgangna og fjarskipta fara tæplega 48 milljarðar. Langstærstur hluti fer til samgöngumála eða ríflega 45 milljarðar og sá hlutur eykst um 11,1% á milli ára. Of litlu hefur verið varið til viðhalds á vegakerfinu til að mæta aukinni umferð en 27 milljarðar renna til ýmissa verkefna sem er aukning um 16,8% á milli ára. Ég lofaði landsmönnum góðum árangri á næsta ári en verulegur viðsnúningur hefur orðið á fjárveitingu til samgöngumála og þarf ekki að líta lengra en til ársins 2017 til að sjá að fjárveitingin hefur aukist um heil 53% frá þeim tíma - en þá var hún ríflega 9 milljörðum lægri. Meðal helstu áherslna er að unnið verður að uppbyggingu stofnleiða út frá höfuðborgarsvæðinu og aðskilnaði akstursstefnu. Framkvæmdum við Dýrafjarðargöng mun ljúka á árinu og hafnar verða löngu tímabærar framkvæmdir við Vestfjarðaveg um Gufudalssveit. Til að bregðast við aukinni umferð í landinu verður framlag til þjónustu eins og snjómoksturs, hálkuvarna o.fl. hækkað um 12% á milli ára og verður ríflega 6 milljarðar, en frá 2017 er sú hækkun um 34%. Þá hækkar framlag til innanlandsflugs um 137 milljónir en frá árinu 2017 nemur hækkunin 48%. Áhersla verður á viðhald, m.a. endurnýjun slitlags á Egilsstaðaflugvelli og á kostnaðarþátttöku ríkisins í flugfargjöldum innan lands fyrir íbúa landsbyggðarinnar. Það er hin svokallaða skoska leið. Þá verður svokallaður höfuðborgarpakki kynntur í næstu viku sem byggir á samkomulagi ríkis og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu til 15 ára og fjallar um uppbyggingu samgöngumannvirkja, almenningssamgöngur, umferðaröryggi, loftslagsmál og greiðari samgöngur. Eitt helsta markmið í fjarskiptum er landsátak í lagningu ljósleiðarakerfa utan markaðssvæða í dreifbýli undir verkefnisheitinu Ísland ljóstengt. Komandi ár er fimmta og næstsíðasta árið sem ríkið styrkir ljósleiðaravæðingu sveitarfélaga með fjárveitingum gegnum fjarskiptasjóð en hann hefur numið um 450 millj. kr. ár hvert. Þá verða á næsta ári stigin markviss skref í átt að auknu netöryggi. Til sveitarfélaga og byggðamála er helst að nefna framlög til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem verða ríflega 21 milljarður og aukast um 3,9% á milli ára. Á meðal verkefna næsta árs er að breyta reglum jöfnunarsjóðs til að tryggja aukinn fjárhagslegan stuðning við sameiningar sveitarfélaga. Ég verð að segja að ég gladdist innilega í síðustu viku þegar landsþing Sambands íslenskra sveitarfélaga samþykkti tillögu stjórnar til landsþingsins um að mæla með því að Alþingi samþykkti tillögu um stefnumótandi áætlun ríkisins í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun næstu fimm ára. Þetta er stór áfangi á langri vegferð og á næstu vikum mun reyna á þingmenn alla í umræðum um þessa tillögu til þingsályktunar. Ég hef miklar væntingar til þess að málið verði afgreitt farsællega og í mikilli sátt. Við stöndum á tímamótum og getum tekið stefnuna í átt að stórtækum umbótum í opinberri stjórnsýslu. Fjárveiting til byggðamála eykst um 2,8% og nemur ríflega 2 milljörðum. Þar af fer ríflega helmingur til byggðaáætlunar og sóknaráætlana landshluta, rúmlega 1,1 milljarður. Ég tel þessum fjárveitingum vel varið. Sem dæmi um verkefni nefni ég fjarheilbrigðisþjónustu, en í gegnum byggðaáætlun verður stutt við tækjakaup í því sambandi. Þá vil ég einnig nefna stuðning við fjarvinnslustöðvar sem gengur út á að koma opinberum gögnum á stafrænt form og fjölga með því atvinnutækifærum á landsbyggðinni. Fjárheimild Þjóðskrár Íslands hækkar um 5,6% á milli ára og verður tæplega 2 milljarðar. Það skýrist einkum af hækkun rekstrartekna vegna nýrrar þjónustu en sem dæmi má nefna að stofnunin áformar að gefa út rafræn ferðaskilríki. Endurbætur á þjóðskrárkerfinu hafa verið unnar í áföngum en nokkuð vantar upp á að kerfið geti uppfyllt þær þarfir sem löggjafinn ætlar því. Á undanförnum misserum hafa allmörg frumvörp komið fram í þinginu sem kalla á breytingar á þjóðskrárkerfinu. Endurbætur á kerfinu ganga því hægar en æskilegt er. Þá verða á næsta ári stigin markviss skref í átt að auknu netöryggi í samræmi við nýsamþykkt frumvarp þess efnis. Netöryggissveit Póst- og fjarskiptastofnunar verður efld og sérhæfðum búnaði komið upp. Þá verður tekin í gagnið vefgátt fyrir tilkynningar um öryggisbresti sem gengur þvert á ráðuneyti og stofnanir. Á sviði póstmála mun reyna á samkeppni á því sviði í kjölfar afnáms einkaréttar Íslandspósts. Stjórnvöld munu eftir sem áður tryggja aðgang að lágmarkspóstþjónustu um land allt og nú er unnið að samningi þess efnis.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að gera tilraun til að stikla á stóru í stuttu yfirliti, sem vart getur talist tæmandi, um öll þau fjölmörgu verkefni sem eru á hans hendi í ráðuneyti sveitarstjórna- og samgöngumála, á fimm mínútum. Nú les maður um áform um að ríkið leggi tugi milljarða í svokallaða borgarlínu til að greiða fyrir almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu og er það í sjálfu sér góðra gjalda vert. Þeir eru þó ekki síður ofarlega í huga flestra landsmanna og ekki síst höfuðborgarbúa umferðarhnútarnir sem fyrirfinnast á leiðum að og frá höfuðborginni og ber þá hæst leiðina upp á Kjalarnes sem vörðuð er fjölmörgum innanbæjarhringtorgum. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort eitthvað hafi gengið eða rekið með áætlanir um Sundabraut sem hefur verið á teikniborðinu í áraraðir ef ekki áratugi og myndi leysa mjög úr umferðarvanda á öllu svæðinu, auk þess að tryggja flóttaleiðir frá borginni, til að mynda ef upp kemur almannavarnaástand. Gengur eitthvað með undirbúning að þessu verkefni, eða hvað? Ég sé í þingmálaskrá ráðherra að áætlað er að samgönguáætlun birtist í október nk. og hlakka ég mjög til að sjá hana. Það hefur reyndar undanfarin þing verið talsverð bið á samgönguáætlun. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Er von á samgönguáætlun í október eða ekki? Ég spyr líka hæstv. ráðherra: Hefur ráðuneytið eða ráðherra útfært nánar veggjöld og þá hvernig? Ég sé einnig að áætlað er að leggja fram frumvarp varðandi þetta í nóvember. Hvernig hyggst hæstv. ráðherra útfæra veggjöld?
Virðulegur forseti. Ég fór yfir mikið á fimm mínútum en hv. þingmaður fór yfir enn meira á þessum tveimur og spurði mig margra spurninga. Ég gæti örugglega þurft 20 mínútur til að svara. En ég myndi fara varlega í sporum hv. þingmanns í að túlka svokallaðan höfuðborgarpakka þar til hann verður kynntur og undirritaður og þá gætum við tekið umræðu um hann. Eins og ég sagði í máli mínu snýst þetta um heildarhugsun, annars vegar ríkisins og hins vegar sveitarfélaganna sem hafa náð saman um heildarsýn, um framtíðarsýn um uppbyggingu umferðar til þess að ná fram ólíkum markmiðum um greiðari samgöngur, um loftslagsmarkmið, loftgæði, almenningssamgöngur og fleira í þeim dúr. Við skulum ræða það þegar sú niðurstaða liggur fyrir. Hluti af því samtali sem við höfum náð að eiga saman á síðasta einu og hálfu ári með sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu hefur einmitt snúist um það hvernig við getum komið Sundabrautinni fyrir sem hefur verið í samtali, umræðu, eins og hv. þingmaður kom inn á, í í það minnsta 30 ár, sumir segja 45, en alla vega í síðustu 10–15 ár í einhverjum skeytasendingum milli annars vegar Vegagerðarinnar og borgarinnar. Því er lokið. Við höfum náð sameiginlegri sýn á ákveðna hluti. Þar liggur fyrir að fara þarf í gegnum tvo ólíka kosti um helstu tenginguna við Reykjavík, þ.e. hvort möguleiki sé á að fara í jarðgöng eða að fara svokallaða lágbrú sem væri enn betri kostur. En það kallar á frekari viðræður við Faxaflóahafnir, Reykjavíkurborg og hugsanlega skipafélögin um breytt fyrirkomulag þeirra. Sú brú væri auðvitað ódýrari en fyrst og fremst væri hún miklu betri samgöngubót fyrir Grafarvoginn og tengingu Sundabrautar inn í kerfið okkar allt saman. Hún myndi nýtast miklu betur, hjólandi, gangandi og ólíkum ferðamátum. [[Forseti hringir.]] Ég verð að fá að nota síðari hluta svars míns til að fara yfir allar hinar spurningarnar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svar hans og sérstaklega vil ég fagna því að hann deili áhuga mínum á að leysa málefni tengd byggingu Sundabrautar. Ég er með nokkrar fleiri spurningar. Ég ætlaði t.d. að spyrja hæstv. ráðherra hvernig nýkynnt áform hæstv. ráðherra um jarðgangagerð á Austfjörðum komi til með að spila saman við aðra brýna jarðgangagerð í landinu og mætti þar nefna fjölmörg fyrirhuguð eða áætluð jarðgöng víða um land, hvernig þau komi til með að spila saman. Ég vil einnig spyrja hæstv. ráðherra um innanlandsflug, hvort ráðherrann telji forsendur til að afnema virðisaukaskatt af eldsneyti í innanlandsflugi til jafns við það sem þekkist í millilandafluginu. Ég veit að þetta er ekki á málefnasviði ráðherra en spyr hvort hann deili með mér þeirri skoðun að það sé ósanngjarnt að eldsneyti í innanlandsflugi beri virðisaukaskatt en ekki í millilandaflugi. Loks er ég með spurningu varðandi höfnina í Þorlákshöfn. Flestum er ljóst að sú höfn hefur tekið hvað mestum breytingum á undanförnum árum, þ.e. höfnin í Þorlákshöfn í Ölfusi. Í fyrsta skipti fer stór hluti ferskvöru til Evrópu um suðurströndina, auk þess sem annar inn- og útflutningur hefur orðið hagstæðari með styttri siglingaleiðum á markaði. Siglingin verður styttri því að ekki þarf að sigla fyrir Reykjanesið til Reykjavíkur. Þetta sparar og ekki síður veldur það minni losun gróðurhúsalofttegunda. Því spyr ég hæstv. ráðherra, sem er jafnframt þingmaður Suðurlands, hvort ráðuneytinu hafi borist skýrsla sem unnin var fyrir sunnlensk sveitarfélög um efnahagsleg og samfélagsleg áhrif af uppbyggingu Þorlákshafnar og í hvaða farveg hann hyggist setja þær tillögur sem þar koma fram.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fínar spurningar. Þingmaðurinn hélt því fyrr fram að hér hafi ítrekað verið bið eftir samgönguáætlun. Ég kannast ekki við það, svo að ég svari því. Við komum með samgönguáætlun eins fljótt og mögulegt var á síðasta ári og á þeim tíma sem hægt var vegna þess að sú samgönguáætlun sem þá hafði verið í gildi var að renna út. Ég held að það hafi tekist ágætlega og þingið fór vel yfir hana. En við sögðum jafnframt að við værum með mjög mörg mál í pípunum, til að mynda er varða innanlandsflugið, höfuðborgarsvæðið, jarðgöng og slíka hluti sem við þyrftum aðeins meiri tíma í. Þess vegna munum við væntanlega koma með uppfærða samgönguáætlun strax á næsta ári þó að samkvæmt lögunum sé talað um á a.m.k. þriggja ára fresti. Ég tel að við séum að gera það og hún verði komin fram í október, vonandi um miðjan október, með öllum þeim þáttum sem þar eru inni. Þar eru m.a. áform um sérstaka jarðgangaáætlun sem hluta af samgönguáætlun. Þar eru fyrst og fremst þau jarðgöng sem síðasta samgönguáætlun sagði að væru næst á dagskrá, þ.e. göng til Seyðisfjarðar. Fyrir liggur skýrsla um hvernig sú forgangsröðun að mati viðkomandi aðila eigi að vera og við erum að skoða hana núna í ráðuneytinu í samstarfi við Vegagerðina og þurfum að ræða hana líka við umhverfis- og samgöngunefnd og hef ég í hyggju að gera það. Einnig má segja, af því að hv. þingmaður nefndi fleiri göng, að tvöföldun Hvalfjarðarganga yrði kannski ekki í þessari skýrslu eða alla vega bara nefnd sem sérverkefni af því að hún yrði væntanlega gerð með svokallaðri samvinnuleið eins og við þekktum með Hvalfjarðargöngin. Sama gildir um göng í gegnum Reynisfjall og láglendisveg um Mýrdal sem yrði væntanlega líka slíkt verkefni, samvinnuleið þar sem það yrði gert með sérstökum hætti. Svo vil ég að lokum taka undir hvað varðar Þorlákshöfn. Þar hafa stórkostlegir hlutir verið gerðir, m.a. með stuðningi ríkisins, síðustu ár og mikilvægt að fylgja þeim eftir því að þar eru mjög áhugaverð áform uppi og uppbyggingin þar hefur gengið mjög vel og [[Forseti hringir.]]hún er ódýr í ljósi þess sem einu sinni var lagt til og ég skoðaði upp úr aldamótum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta yfirferð. Mig langar að ræða um samgöngur, samgöngumál, stórsókn, meinta stórsókn sem lætur á sér standa og við verðum lítið vör við. Þó er ekki sanngjarnt að segja að við séum í hinu stóra stoppi heldur mjökumst við áfram hægt og rólega. Það er unnið að viðhaldsframkvæmdum og eðlilegum framkvæmdum en stórsókn heitir það ekki. Við höfum hins vegar rætt mikið um stórsókn og það hefur verið mikil umræða um nýframkvæmdir en við höfðum strandað í umræðunni. Þörfin er gríðarleg og það þarf ekki annað en að líta til borgarinnar, til næstu nágrannabyggðar uppi á Kjalarnesi. Við ströndum á fjármögnun. Við teljum okkur ekki hafa ráð á því að fjármagna vegaframkvæmdir með óbreyttum hætti. Það er mikið hagsmunamál að bæta vegina. Það er umhverfismál og það er öryggismál. Við missum allt of marga í slysum. Það hafa verið uppi hástemmdar yfirlýsingar um útfærslur á veggjöldum, allt frá því að vegarspotta skuli selja athafnamönnum svo þeir hafi þénugt af því eða ekki. Ég spyr hæstv. ráðherra í tilefni af því að í fjölmiðlum í gær var viðtal við starfandi formann umhverfis- og samgöngunefndar um að það sé komin upp stórpólitísk samstaða um veggjöld í hverju þessi samstaða felist. Telur hann að samráði sé lokið hér á Alþingi og það ríki um þetta sátt innan þingsins? [[Forseti hringir.]]Telur hæstv. ráðherra ekki þörf á því að við setjumst niður og ræðum þessi mál æsingalaust frá A til Ö?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni og ætla að segja: Mæl manna heilastur. Ég veit að hv. þingmaður stendur fyrir því að geta rætt mál málefnalega og æsingalaust og það get ég líka. Það er nákvæmlega það sem hefur gengið eftir í þeim viðræðum sem hv. þingmaður var að vísa til um uppbyggingu á höfuðborgarsvæðinu, það ber nú vel í veiði með það að að því máli koma í raun og veru, held ég að ég fari rétt með, allir flokkar sem sitja á Íslandi í bæjarstjórnum eða í borgarstjórn í Reykjavík. Hér á þinginu í fyrra var líka rætt um þessi mál og var nokkur samstaða um að menn vildu gjarnan geta farið að flýta framkvæmdum þannig að ég held að við séum á góðri leið. Að sjálfsögðu er það ekki þannig að mál séu fullrædd, þau til að mynda koma inn í samgönguáætlun og til umræðu í þinginu. Þar gefst tækifæri til umræðu. En af því að hv. þingmaður byrjaði að tala um meinta aukningu og talaði það niður, að það væri ekkert verið að gera, þá hef ég ferðast dálítið mikið um landið í sumar og ég verð að segja alveg eins og er að ég sé mikið af framkvæmdum. Ég hef séð miklar framfarir, enda kannski ekki nema von þegar fjárveiting til samgöngumála, eins og ég fór yfir í mínu máli, hefur aukist um 53% síðan 2017. Ef við horfum á hve miklu við erum að verja til framkvæmda og viðhalds á næsta ári, um 27 eða 28 milljörðum, og horfum t.d. til tímans 2010 eða 2011 - ég veit að það er ósanngjarnt - þá voru það 5–6 milljarðar. En eigum við að segja 2017 þegar það voru um 9 eða 10 milljarðar? Aukningin er gríðarleg, hv. þingmaður. Bara viðhaldið er núna í 6 milljörðum, sama upphæð og fór bæði í viðhald og framkvæmdir á árunum 2010 og 2011. [[Forseti hringir.]]Það er gríðarleg aukning sem hefur orðið síðustu árin. Það er ekki meint, stórsóknin er hafin og við munum sjá enn frekari framkvæmdir á næstu árum.
Virðulegur forseti. Ég sagði reyndar ekki að ekkert væri að gerast en að væntingar væru um miklu meira í ljósi hástemmdra yfirlýsinga. Varðandi fjármögnun vegakerfisins greinir okkur ekkert á um að við þurfum að stórbæta vegakerfið, stórbæta innviði sem við treystum svo mikið á. Hvernig við gerum það kann að vera einhver núningur um en við skulum taka þá umræðu. Við getum horft til reynslu nágrannaþjóðanna. Norðmenn hafa fjármagnað stóran hluta af sínu vegakerfi og í vaxandi mæli með veggjöldum, þeir stýra ýmsum þáttum vegakerfisins með þeim hætti og eru komnir lengra en margir. Þeir álagsstýra líka kerfinu sínu með þeim hætti. En þeir eru líka, að ég tel, komnir algjörlega að þolmörkum. Í nýafstöðnum sveitarstjórnarkosningum fyrir örfáum dögum komust til áhrifa pólitísk öfl sem hafa það eitt á verkefnaskránni að vinna gegn veggjöldum. Þess vegna er mjög nauðsynlegt fyrir okkur, þegar við tökum umræðuna, að spyrja okkur: Hvað erum við tilbúin að ganga langt í þessu efni? Hvaða ramma ætlum við að hafa utan um þetta? Ég vænti þess að við fáum að sjá hvort það reynist rétt að það sé þverpólitísk samstaða allra stjórnmálaflokka um þetta málefni og vonandi tekst okkur að lenda þessu með ásættanlegum hætti. En eitt er víst: Við þurfum að setja meiri peninga í vegakerfið.
Virðulegur forseti. Ég vissi að það mætti treysta hv. þingmanni til að taka umræðuna málefnalega. Það er einmitt það sem við þurfum að gera. Ég er reyndar ekki á því að væntingar um miklar framkvæmdir á Íslandi séu til komnar vegna hástemmdra yfirlýsinga. Ég upplifi það miklu frekar að fólk einfaldlega sætti sig ekki við það vegakerfi sem það býr við hringinn í kringum landið eftir alla þá umferðaraukningu sem hefur orðið á síðustu árum. Með því að hafa stóraukið framlögin núna á síðustu árum viðurkennum við að lengi vel settum við of litla peninga í þetta. Þannig að ég held að væntingarnar séu bara eðlilegar. En það er kannski okkar hlutverk að gera fólki grein fyrir því að við getum ekki gert allt í einu. Þess vegna erum við að reyna að forgangsraða til 15 ára og þess vegna erum við kannski líka að segja að við viljum öll, held ég, gjarnan ná meiri árangri á kannski sjö, átta árum. Þá er það spurningin: Hvernig gerum við það? Er það möguleiki að fólk vilji í raun, eins og ég hef t.d. heyrt á fólki fyrir austan sem var að fjalla um jarðgöng sem sagðist vera alveg til í að horfa á færeyska módelið þar sem notendagjöld standa undir hluta af framkvæmdakostnaðinum ef það mætti verða til þess að sú framkvæmd kæmist miklu fyrr á dagskrá en ella þannig að fólk fengi meira umferðaröryggi fyrr, skilvirkari og greiðari umferð? Það er síðan önnur umræða og ég get verið sammála hv. þingmanni um að sum lönd, Noregur hefur verið nefndur, hafa án efa gengið allt of langt í því að leggja á þessi gjöld sem viðbótargjald til fjármögnunar. Mér finnst það ekki í sjálfu sér markmið. Ríkisvaldið getur auðvitað skoðað hvernig tekjum af bílum og notkun þeirra er háttað. Við vitum að innan fárra ára þurfum við að breyta því vegna þess að eldsneytisgjöld munu fara minnkandi þannig að við erum kannski svolítið í þeim fasa að þurfa að ræða það hvernig við [[Forseti hringir.]]getum nýtt tækifæri til að flýta framkvæmdum án þess að stórauka álögur á bílaeigendur. Ég sé ekkert markmið í því í sjálfu sér.
Herra forseti. Við ræðum hér gríðarlega mikilvægan málaflokk og það er ánægjulegt að sjá að nú er verið að verja mun hærri framlögum til nýframkvæmda og viðhalds í samgöngukerfinu en undanfarin ár. Vonandi sjáum við á næstu árum enn frekari hækkanir á þeim. Mig langar rétt að fara inn á helstu áherslur 2020 í samgöngumálunum, þá helst punktinn um að jafna aðgengi að þjónustu fyrir íbúa á landsbyggðinni með kostnaðarþátttöku í flugfargjöldum innan lands. Það væri áhugavert að heyra hjá hæstv. ráðherra hvernig þau mál standa í ráðuneytinu. Hátt verðlag í innanlandsflugi er farið að bitna á lífsgæðum þeirra sem búa úti á landi. Þetta þekkjum við. Það er dýrt að fljúga og íbúar landsins verða að geta sótt sér nauðsynlega þjónustu á höfuðborgarsvæðið með greiðum samgöngum, þar með talið innanlandsflugi. Nauðsynlegt er að koma til móts við hátt verðlag á innanlandsflugi með því að innleiða skosku leiðina svokölluðu sem veitir íbúum með lögheimili á ákveðnum landsvæðum rétt til afsláttar á flugfargjöldum. Með því verður innanlandsflug raunhæfur valkostur fyrir landsmenn og það jafnar búsetuskilyrði. Fyrir áramót var skilað skýrslu sem sneri að þessum málum, m.a. skosku leiðinni og flugvallakerfinu. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar samþykkti þær tillögur og setti inn í meirihlutaálit í janúar og síðan samþykkti þingið skosku leiðina með 48 atkvæðum í byrjun febrúar. Ég hef áhuga á að vita um framgang málsins og hvernig við ætlum að fara í þetta mál sem er eitt af helstu áherslumálunum í samgönguráðuneytinu á komandi ári.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir að spyrja um hina svokölluðu skosku leið sem hann þekkir auðvitað mjög vel. Hann var formaður starfshóps sem lagði til að sú leið yrði skoðuð til að efla innanlandsflugið. Við komum með tillögur inn í vinnuna í samgönguáætlun í fyrra og það var gleðilegt að sjá breiðan stuðning í þinginu. Við í ráðuneytinu höfum unnið að framgangi þess máls síðan, skoðað alla mögulega vankanta sem geta komið upp eða truflað okkur á þeirri vegferð, eins og hvort um eðlilegar ríkisstyrkjareglur sé að ræða. Í því skyni fór ég til Skotlands fyrir stuttu með starfsfólk með mér til að fá allar upplýsingar. Við hittum þar skoska samgönguráðherrann og erum komin í mjög góð tengsl við Skotana. Samgönguráðherrann sagði að þetta hefði verið tilraunaverkefni 2006 til tveggja ára og eftir það framlengt til fjögurra ára í hvert sinn. Hann sagði einfaldlega: Flug er dýrt og það stendur ekki undir sér á þessa staði. Það er erfitt að halda úti flugi. Án þessarar leiðar yrði ekkert flug og ef við stæðum núna á þeim stað, vitandi það sem við vitum en værum að velta fyrir okkur hvaða leið við ættum að fara, færum við þessa leið aftur. Mér fannst þetta mjög sterk skilaboð frá einhverjum sem hefur þetta langa reynslu af því að reka kerfið. Þar hefur þeim tekist, m.a. með þrýstingi frá sveitarfélögunum og íbúum í þeim byggðarlögum þar sem þetta er, að fá flugfélögin til að keppast við að halda verðinu eins lágu og hægt er. Þau nýta ekki tækifærið með auknum stuðningi til að hækka verð. [[Forseti hringir.]]Auðvitað hækkar verð eitthvað eftir breytingum á launum og rekstrarkostnaði en þetta hefur sem sagt gengið vel. Við erum á góðri leið með að innleiða þetta en það tekur samt tíma.
Herra forseti. Á bls. 221 er talað um helstu samgönguverkefni 2020 en þar kemur fram punktur um að hafnar verði viðræður við Isavia um nýtt fyrirkomulag rekstrar Reykjavíkurflugvallar, Akureyrarflugvallar og Egilsstaðaflugvallar. Hvað hefur gerst í þeim málum undanfarna mánuði og hvernig sjá menn þetta fyrir sér? Fjármögnun flugvalla á Íslandi hrundi árið 2011 þegar farið var að vinna eftir hugmyndum starfshóps sem skilaði skýrslu árið 2009. Þar á undan, 1988–2010, höfðu fjárframlög til flugvallakerfisins verið 1.450 milljónir á ári að meðaltali, að raunvirði 2018, en þegar nýja kerfið komst á 2011 fóru þessi framlög að meðaltali niður í 350 milljónir. Þau lækkuðu fjórfalt. Ég hef áhuga á að heyra frá hæstv. ráðherra hvort hann hafi skoðað í ráðuneytinu þau málefni sem snúa að fjármögnun flugvallakerfisins og hvernig menn ætli að reyna að rétta hana af. Þetta hefur komið verulega niður á öllu viðhaldi og nýframkvæmdum í flugvallarkerfi landsins með þeim afleiðingum að víða er mjög illa komið fyrir flugvöllum vítt og breitt um landið. Það er full þörf á að taka rösklega á þeim málum sem snúa að viðhaldi og nýframkvæmdum á flugvallarkerfi landsins.
Virðulegur forseti. Þetta er hitt atriðið sem við komum með inn í samgönguáætlunarvinnuna í fyrra og umhverfis- og samgöngunefnd tók upp. Það er eitt af þeim atriðum sem líka er fjallað um í skýrslu hv. þingmanns. Ef við horfum á Norðurlöndin nota þau svona krossfjármögnun, þ.e. systurfélög Isavia reka þó nokkra flugvelli, alla í einstaka löndum, og tekjurnar sem þar verða til eru notaðar til að reka það sem minna er. Það var lagt til í samgönguáætlun og það er sú stefnumörkun Alþingis sem ég vinn eftir. Það er rétt hjá hv. þingmanni að við þá kerfisbreytingu sem varð var svokallað varaflugvallagjald lagt af, m.a. vegna þess að menn töldu að það væri ekki löglegt, það hefði þurft að vera skattur en ekki gjald. Það er þó fyrir hendi. Það getur verið erfitt að leggja það á akkúrat á þessum tíma í rekstrarumhverfi millilandaflugs en það er augljós bæði umhverfislegur og rekstrarlegur ávinningur af því að á Íslandi séu varaflugvellir fyrir flugfélögin vegna þess að þau geta þá sparað sér fleiri hundruð milljónir, jafnvel vel á annan milljarð, með því að tilnefna varaflugvöll á Íslandi. En hann verður þá að vera almennilegur og fyrir hendi sem hefur kannski skort vegna þess að þangað hafa verið settir of litlir fjármunir í nokkur ár. Við sjáum fyrir okkur með þessari kerfisbreytingu, sem er alls staðar annars staðar á Norðurlöndunum, að við myndum ná þessum árangri en við verðum að passa okkur á tvennu, annars vegar að koma ekki neikvætt inn í uppbyggingaráform Isavia í Keflavík og hins vegar að horfa á flugvallakerfið í heild. Þær tekjur sem þarna fóru út [[Forseti hringir.]]voru til að reka varaflugvöll. Við höfum tekið þær úr ríkissjóði upp á síðkastið og haldið uppi varaflugvallakerfi af kannski veikari mætti en við hefðum átt að gera, en langt umfram það sem við þyrftum að gera ef þetta væru eingöngu innanlandsflugvellir.
Virðulegi forseti. Á undanförnum mánuðum höfum við glímt við málefni Íslandspósts og fengið aðila á fund umhverfis- og samgöngunefndar og fjárlaganefndar líka til að skoða hvað er þar í gangi. Ríkisendurskoðun hefur skilað skýrslu til þingsins um þau málefni og ýmiss konar athugasemdir verið gerðar við þá skýrslu í kjölfarið. Nú er eitt af helstu verkefnum 2020 í fjárlagafrumvarpinu hvað þetta málefnasvið varðar innleiðing á nýju heildarregluverki í póstþjónustu, m.a. með gildistöku og eftirfylgni við væntanlegan þjónustusamning milli Íslandspósts og ráðuneytanna frá 1. janúar 2020. Til að byrja með vil ég gera athugasemd við að Íslandspóstur sé sjálfgefinn. Það gæti verið mun fjölbreyttara úrval og það voru fleiri möguleikar í frumvarpinu eins og það kom fram. Mér finnst óþægilegt að sjá gert ráð fyrir því að Íslandspóstur komi til með að sinna þessu. Í öðru lagi spyr ég um upphæðirnar sem eru væntanlegar fyrir þennan þjónustusamning. Miðað við þær tölur sem við höfum fengið út af rekstri Íslandspósts virðist vera ansi mikið á reiki þar hvað kostar hvað, að verið sé að rukka fyrir einkaréttinn og alþjónustuna fram og til baka, þ.e. að samkeppnishlutinn beri ekki kostnaðarhlutdeild sína af rekstrarkostnaði og því um líku. Þetta er spurning um ákveðna varúð hvað Íslandspóst varðar fyrir árið 2020, hvers konar varúðarskref við eigum í raun að taka áður en mjög langur og dýr þjónustusamningur verður gerður við Íslandspóst, hvað við eigum að gera áður en það skref verður tekið og [[Forseti hringir.]]kannski ætti að fara varlega í þann þjónustusamning til að byrja með ef ekki er búið að klára hann.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að taka upp málefni póstsins. Í stóru ráðuneyti þar sem samgöngumálin taka svolítið mikið þá gleymist það stundum. En pósturinn er mikilvægur og það er mikilvægt að tryggja lágmarksþjónustu og þess vegna fórum við fram með þetta frumvarp, af því að við vorum síðasta ríki Evrópu að afnema einkaréttinn sem hefur valdið alls konar vandamálum eins og hv. þingmaður kom inn á. Það er þó rétt að geta þess varðandi rekstur Íslandspósts að hann heyrir undir fjármálaráðuneytið, þeir fylgjast með rekstrinum þar þannig að ég ætla ekki að svara fyrir það. En ég get svarað fyrir hitt að Póst- og fjarskiptastofnun er í raun og veru sjálfstæður eftirlitsaðili, ekkert ósvipað og Fjármálaeftirlit og Samkeppniseftirlitið á sínum sviðum, og fylgist með þeim þætti. Þar hefur alþjónustuþörfin verið metin og að menn hafi ekki verið að blanda þarna tekjum á milli eins og hv. þingmaður hefur farið yfir. Þetta er sjálfstæð eftirlitsstofnun og við höfum líka fengið niðurstöðu Ríkisendurskoðunar í því þannig að við eigum mikið af gögnum. Ef við horfum fram á veginn og á þjónustusamninginn þá hefur það verið reynslan, og þess vegna var frumvarpið skrifað þannig upp, í nágrannalöndum okkar að þar var samið fyrst við þá aðila eða þá stofnun, sem hafði yfirleitt verið stofnun eða fyrirtæki í eigu viðkomandi þjóðar, sem byrjaði með þjónustuna. Síðan hafa menn kannski reynt að finna aðrar leiðir sem eru hagkvæmari eða jafnvel betri, einhver nýr aðili sem er tilbúinn að bjóða betri þjónustu, ég ætla ekki útiloka það. En ráðuneytið hefur farið þá leið að reyna að meta þennan kostnað með því að fá til þess óháða aðila eins og Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Íslandspóstur var sjálfur með erlenda sérfræðinga [[Forseti hringir.]]til þess. En þetta er akkúrat verkefnið núna og þá erum við kannski að nálgast það betur hver er raunverulegur [[Forseti hringir.]]kostnaður við alþjónustubyrðina.
Herra forseti. Ég ætla að reyna að spyrja um tvo mjög ólíka ferðamáta og samgöngumáta. Í ljós hefur komið að talsvert hefur verið um lokanir í almennu flugi í Reykjavík á síðustu mánuðum, t.d. fjórum sinnum núna það sem af er þessum mánuði, og víða er viðhald innanlandsflugvalla ekki nógu gott. Í samgöngukafla frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Opinbera hlutafélagið Isavia ohf. annast viðhald, framkvæmdir og þjónustu á flugvallakerfinu, flugumsjón og flugleiðsögu samkvæmt þjónustusamningi.“ Ég velti fyrir mér hvort ekki sé tímabært að endurskoða þennan þjónustusamning eða breyta fyrirkomulaginu með þeim hætti að það færist kannski yfir í hefðbundna ríkisstofnun sem sinnir þá hefðbundinni almannaþjónustu frekar en að hafa þetta hagnaðarsjónarmið, sem er krafa um, og hvort nægir fjármunir séu til að ná yfir það viðhald og þá þjónustu sem þörf er á. Í liðnum um helstu verkefni 2020 er talað m.a. um uppbyggingu stofnstíga fyrir gangandi og hjólandi vegfarendur. Mig langar til að spyrja, úr því að Vegagerðin hefur samkvæmt lögum skyldur til að stuðla að öruggum, sjálfbærum, greiðum og hagkvæmum samgöngum og á að stuðla að því að samgöngur þróist í samræmi við samfélagsleg og umhverfisleg markmið, hvort nægilega tryggt fjármagn sé til Vegagerðarinnar til að sinna uppbyggingu hjólastíga, bæði á höfuðborgarsvæðinu og einnig víða um land. Þetta er eitthvað sem hefur farið vaxandi síðustu árin og er mikil þörf á að gert sé vel og hratt.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir ágætar fyrirspurnir hv. þingmanns. Varðandi lokanirnar á Reykjavíkurflugvelli hvíslaði hv. þingmaður því að mér fyrir nokkrum dögum, ég hafði þá ekkert heyrt um þær og hef reyndar ekki fengið nein svör og mun óska eftir þeim frá Isavia og í hverju þetta hafi falist. En um innanlandsflugvellina eru það auðvitað stóru tíðindin, sem eru öllum ljós, að við höfum sett of litla fjármuni í þá í of langan tíma. Við erum þess vegna að horfa á breyttan stuðningshátt við vellina í þeim tilgangi að flug verði vonandi öruggara, tíðara, hagkvæmara og þar af leiðandi meira notað. Um leið held ég að það sé ljóst að uppbyggingaráform á þeim völlum verða að koma úr ríkissjóði. Það er ekkert ólíkt því sem við sjáum til að mynda í Noregi sem notar engu að síður krossfjármögnun í reksturinn, að þegar einhver uppbygging fer fram komi framlag til þess úr ríkissjóði, og það er kannski eitt af því sem við skoðum. Það myndi þá tengjast þjónustusamningi sem við höfum haft áform uppi um að gera til lengri tíma og sjá svolítið lengra fram á við þannig að Isavia gæti hreyft sig kannski innan árs vitandi það að þau framlög koma á næstu árum. Hvað varðar hjólandi og gangandi er spurt: Er það tryggt að Vegagerðin hafi nægilega fjármuni til að gera allt? Auðvitað ekki. Vegagerðin getur alltaf notað meiri peninga, en leggjum mikla áherslu á þá fjármuni, bæði í viðræðum við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu en líka í samgönguáætlun vegna þess að það er ekki bara innan höfuðborgarsvæðisins sem menn vilja komast hjólandi milli staða og þá ekki aðeins innan bæjarfélaga heldur einnig milli lengri kafla, eins og við höfum séð í Eyjafirði. Við höfum verið að skoða þetta á Suðurnesjunum og á Suðurlandi höfum við verið að gera slíka hluti. Ég fullyrði því að á næstu árum munum við sjá stórsókn í þeim málum.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á samgöngumálunum og færa mig yfir í sveitarstjórnarmálin á eftir. En ég ætla nú að byrja á því að fagna 11–16,7% hækkun ríkisframlags til samgangna eftir því hvort við miðum við ríkisreikning eða fjárlög. Ég fagna líka ljósleiðaravæðingunni í dreifbýli sem brátt tekur enda. Þetta er eitt af því fáa sem ég get nefnt í stuttu máli. Ég ætla að velta upp fjórum spurningum til hæstv. ráðherra, allar mjög léttar, laufléttar. Það er annars vegar með stofnbrautir og tengivegi utan höfuðborgarsvæðisins. Hvernig verður fjármögnun endurbóta þar tryggð á næstunni samkvæmt fjárlögum og öðru? Í öðru lagi varðandi Vestfjarðaveginn í Gufudalssveit, fullfjármögnun hans og ég tala nú ekki um verklok. Í þriðja lagi langar mig að nefna hvernig fjármögnun almenningssamgangna utan höfuðborgarsvæðisins verður háttað. Í síðasta lagi var verið að ræða hér um Þorlákshöfn og fjármögnun framkvæmda þar. Það eru tvær aðrar hafnir á okkar löngu suðurströnd, þ.e. Höfn og Landeyjahöfn. Hvernig verður með fjármagn í þær brýnu framkvæmdir? Það eru jú hafnir sem eru mjög mikilvægar og hafa átt í vandræðum, ef við getum orðað það þannig, bæði Höfn vegna landriss og Landeyjar vegna sandburðar. Það er mjög brýnt að því verði vel fyrir komið. Þetta eru mínar fjórar laufléttu til hæstv. ráðherra.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir fjórar laufléttar. Kannski getur verið svolítið erfitt að svara þeim á stuttum tíma. En varðandi tengivegina, stofnbrautirnar, þá er það ein af stærri áskorunum, held ég, næstu ára hvernig við getum aukið fé til þeirra og það er það sem við erum að reyna að skoða í samgönguáætlun. Ég held að það séu um 900 milljónir sem fara til þessa málaflokks sem síðan skiptast eftir ólíkum svæðum. Við erum í dag með áform uppi um að þetta hækki í 1.250 árið 2024 og verði 1.300–1.700 milljónir á ári eftir það, tíu ár eftir það. Áskorunin er þá að geta flýtt því og fært eitthvað framar. Það getur verið erfitt að koma öllu fyrir en ég held að þetta gæti verið áhugavert. Dreifingin á hvert svæði er í samræmi við lengd malartengivega en við höfum líka verið að skoða alls konar hluti sem væri hægt að leggja á að óbreyttu. Það eru ódýrari leiðir. Varðandi Vestfjarðaveginn eru fjárveitingar svipaðar og áður og það er fullfjármagnað. Ég veit ekki annað, ef sveitarfélagið svarar þeim athugasemdum sem hafa komið fram, en að framkvæmdaleyfi gæti verið samþykkt og auglýst og þá gæti Vegagerðin farið í útboð í haust. Ég vona það. Ég horfi til þess. Almenningssamgöngur í fjármálaáætlun eru vanfjármagnaðar og við þurfum að horfa til þess í næstu fjármálaáætlun. Við setjum þar 600–700 milljónir og ég held að þörf verði á því að bæta það. Við erum að innleiða nýtt kerfi núna um næstu áramót og við munum strax byrja að sjá hvar við þurfum helst að bæta í og hvað það muni kosta þannig að ég held að við séum með færi þar. Ég hef ekki mikinn tíma í hafnirnar en svo ég nefni Hornafjörð, og tek kannski Vestmannaeyjar á eftir, þá er [[Forseti hringir.]]gert ráð fyrir framkvæmdum við sandfangara við Einholtskletta strax á næsta ári [[Forseti hringir.]]og þarnæsta og síðan í framhaldi af því verður farið í endurbyggingu á Miklagarðsbryggju. Það er mjög mikilvægt að skoða. Það er líka mikilvægt að skoða meiri dýpkunarhluta [[Forseti hringir.]]og það tengist Landeyjahöfn sem við getum komið inn á á eftir með leyfi forseta.
Herra forseti. Þá að sveitarstjórnarmálunum. Ég vil gjarnan fá að fagna því að það eigi að efla sveitarstjórnarstigið og það eru ýmis önnur mál eins og fjarstörf utan höfuðborgarsvæðisins og fjarheilbrigðisþjónusta sem skipta þar miklu máli. Þetta eru allt hlutir sem eiga eftir að efla landsbyggðina að mínu mati. En það sem ég ætla að spyrja um er þrennt að þessu sinni, fækka þá spurningunum um eina. Fyrst um skoðun hæstv. ráðherra á hlutverki landshlutasamtaka sveitarfélaga. Það er verið að ræða um að annaðhvort þurfi að efla þau eða a.m.k. komast til botns í því hvernig þau skulu vera og ég vil gjarnan heyra skoðanir ráðherra á því. Þá um fjármögnun og eflingu Byggðastofnunar vegna brothættra byggða, sóknaráætlanir og annað sem hæstv. ráðherra nefndi. Hver er raunveruleg reynsla þar? Er ástæða til að spýta vel í eða hefur þetta kerfi ekki virkað nægilega vel? Í þriðja og síðasta lagi snýr það annars vegar að fráveitum og hins vegar heildarskipulagi úrgangsmála. Fráveitur eru dýrar eins og allir vita, sérstaklega þar sem viðtakinn er viðkvæmur og kallað hefur verið eftir því að ríkið kæmi til móts við þetta eins og var. Þá spyr ég t.d. um niðurfellingu virðisaukaskatts eða annað slíkt, hvað er í bígerð. Svo varðandi heildarskipulagningu úrgangsmála, þar er um að ræða a.m.k. tvær leiðir. Við getum kallað það stóra brennslu á landsmælikvarða eða annars konar endurvinnslu og flokkun innan lands eða útflutning. Það eru ýmsar leiðir í því, má segja. Það á að vinna að þessu, að því er mér skilst, og það kemur í ljós í fjármálaáætluninni eða fjárlögunum öllu heldur. Hvað vill hæstv. ráðherra segja okkur um það?
Virðulegur forseti. Örstutt um Landeyjahöfn: Það er verið að klára í kringum nýjan Herjólf, það vantaði aðeins upp á á bryggjunum, svokallaða „stoppfendera“, sem er verið að gera ráð fyrir núna og svo er verið að byggja upp rafmagnstengingarnar en það þarf svolítið að hugsa upp á nýtt hvernig við getum dýpkað, sérstaklega í haust. Það er mjög mikilvægt til þess að halda höfninni opinni eins mikið og hægt er. En það getur líka tengst því sem við vorum að nefna með Grynnslin í Hornafirði þar sem landið er að rísa, hvort það sé einhver sambærileg reynsla sem við getum nýtt okkur á báðum stöðum. Ég held að það sé mjög áhugavert að skoða það og Vegagerðin hefur sett aukinn þunga í það. Varðandi landshlutasamtökin þá er sérstakur starfshópur að störfum í anda stjórnarsáttmálans um að reyna að skilgreina þeirra hlutverk. Þau hafa smátt og smátt þróast í eins konar þriðja stjórnsýslustig sem við höfum aldrei tekið ákvörðun um og ég held að enginn vilji í raun. Þess vegna skiptir máli að það sé gert. Í því samhengi er hins vegar rétt fyrir okkur í þessum sal að velta því fyrir okkur að ríkisvaldið hefur ákveðið að skipta landinu með mismunandi hætti eftir mismunandi þáttum. Landshlutasamtökin eru átta úti á landi, gömlu kjördæmin. Þau vinna mjög þétt saman. Heilbrigðisumdæmin eru hins vegar öðruvísi þannig að t.d. lýðheilsuvísa landlæknis er ekki hægt að bera saman í sóknaráætlunum landshluta af því að þetta eru ekki sömu svæðin. Ferðaþjónustan er síðan með allt annað svæði fyrir markaðssetningu og þannig talar þetta ekki alveg saman. Ég hef verið að vekja athygli á því að þetta þurfi að skoða, að við séum bara alltaf með töluna átta þegar við dreifum skipulagi ríkisins. Varðandi brothættar byggðir er reynslan góð. Hvort það þurfi að spýta meira í, það getur vel verið á einstökum svæðum. Þetta hafa að mestu leyti verið sjávarbyggðir, ekki að öllu leyti, þarna er Skaftárhreppur líka, en það eru nokkrar útskrifaðar. Ég ætla ekki að halda því fram að þær séu mjög sterkar en þær eru alla vega hættar að vera eins brothættar og þær voru. Varðandi [[Forseti hringir.]]fráveiturnar og heildarskipulagið þá held ég að það sé mjög mikilvægt að ríkið komi að heildarskipulagi úrgangsmála. [[Forseti hringir.]]Við umhverfisráðherra höfum átt ágætisfundi um það að koma fram með í vetur einhverjar hugmyndir um stuðning við sveitarfélögin í fráveitumálum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessa yfirferð. Ég er í þeim hópi sem hefur haft töluverðar áhyggjur af því hvernig staðið hefur verið að samgöngumálum hér ansi lengi. Þegar ríkissjóður ætti að hafa gott svigrúm til að ráðast í miklar framkvæmdir hefur niðurstaðan því miður gjarnan verið hið gagnstæða eins og oft vill verða þegar þrengir að. Fjárfestingum hefur helst verið skotið á frest og við sitjum uppi með afleiðingar tíu ára fjársveltis, ekki hvað síst í vegakerfinu. Þess vegna veldur það mér töluverðum vonbrigðum þegar við horfum á þá stöðu núna að eftir þessa fordæmalausu aukningu ríkisútgjalda á undanförnum fimm, sex árum hafi samt ekki skapast svigrúm til að fjármagna nauðsynlegar vegaframkvæmdir í gegnum ríkissjóð. Við horfum sérstaklega upp á þau köldu skilaboð til suðvesturhornsins að hér fáist ekki fé til nauðsynlegra vegaframkvæmda sem hafa setið á hakanum undangenginn áratug öðruvísi en að greitt sé aukalega fyrir. Það eru auðvitað skattahækkanir þó að það kallist því huggulega nafni veggjöld. Það veldur mér eiginlega enn meiri vonbrigðum þegar maður horfir síðan upp á það virðingarleysi gagnvart Alþingi að inn í umræðuna þegar komin er áætlun um verulegar framkvæmdir og álögur á íbúa höfuðborgarsvæðisins. Það er talað um þverpólitíska sátt um þá nálgun en minni hlutinn á Alþingi hefur ekki fengið að sjá nokkurn skapaðan hlut um þau áform. Raunar spyr maður, úr því að það átti að vera búið að kynna þetta, hvort sáttin sé jafn góð innan ríkisstjórnarflokkanna og af er látið. Ég verð að játa að mér þykir þetta lítill metnaður og hefði viljað sjá í þessu fjárlagafrumvarpi [[Forseti hringir.]]talsvert meiri áherslu á fjárfestingar en ekki rekstrarútgjöld aukin jafn mikið og raun ber vitni og þá að þeim væri beint sérstaklega til samgöngumála svo við gætum forðast þær skattahækkanir sem ráðherra boðar.
Forseti minnir hv. þingmenn og hæstv. ráðherra á að virða ræðutíma.
Virðulegur forseti. Takk fyrir þá ágætu ábendingu. Hv. þingmaður segist vera í þeim hópi sem efast. Ég hlustaði á hv. þingmann og samflokksmenn hans í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra fyrir tveimur dögum þar sem hann talaði um stöðnun, afturhald og ég veit ekki hvað og hvað. Svo hefur hann komið hingað reglulega og gagnrýnt mikil útgjöld ríkisins. Ég er hins vegar sammála hv. þingmanni um að útgjöld og útgjöld eru ekki það sama. Útgjöld til fjárfestinga eru nauðsynleg þegar við erum stödd á þeim stað í efnahagsmálunum sem við erum stödd. Ég er hins vegar ósammála hv. þingmanni um að útgjöld síðustu ára til velferðarmála hafi verið óþarfi og að við höfum gengið of langt. Ég held að það hafi verið nauðsynlegt. Ég held að það sé verið að nota fjármuni þar skynsamlega og 78 milljarða fjárfesting á næsta ári er umtalsvert meira en á síðasta ári. Það munar 27 milljörðum. Þegar hv. þingmaður kemur hingað og segist vera í þeim hópi sem efast og talar um afturhald og stöðnun hjá ríkisstjórnarflokkunum ætti hann kannski að lesa gögnin og velta fyrir sér hvaða tölu hann hefði viljað sjá. Hefði hann verið ánægður með 28 milljarða? Ég sá í tillögum minni hlutans við fjárlögin í fyrra að menn voru að toppa hver annan með 50 milljónum og 100 milljónum. Hvaða tala er það sem hv. þingmaður vildi sjá án þess að raska afkomu ríkissjóðs, án þess að hafa neikvæð áhrif á peningastefnu og álit heimsaðila um það hvernig efnahagsmálum er háttað á Íslandi? Hvaða tölu áttum við að auka ef ekki voru 27 milljarðar og 78 milljarðar til framkvæmda og 53% aukning til samgöngumála á tveimur árum? Er það stöðnun? Er það líka merki um afturhald og stöðnun þegar menn hugsa út fyrir boxið á grundvelli umræðu um samgönguáætlun í þinginu, m.a. með flokksmönnum hv. þingmanns við stjórn Reykjavíkurborgar, þar sem þeir segja: Við erum tilbúin til þess? [[Forseti hringir.]]Er það samgönguráðherra sem þarf að tala við hvern einasta þingmann prívat og persónulega eða er hægt að eiga samskipti við flokka án þess að hver einstakur þingmaður komi hingað upp og segi að það sé ekkert samráð?
Herra forseti. Það er naumast að ráðherra hefur sviðið gagnrýnin. Hann hlustar þá kannski á svarið. Það hefur verið flutt í þessum sal áður. Ég hefði viljað sjá 30–50 milljarða aukningu í fjárfestingum frá því sem sett er fram af ríkisstjórninni í þessu fjárlagafrumvarpi. Ég hef nefnt það margoft og sagt: Það er verið að belgja út báknið á vakt þessarar ríkisstjórnar með fordæmalausum hætti og áfram verið að svelta fjárfestingar. Svo tala menn um að það sé verið að lækka skatta en læðast með skattahækkanir á bak við og kalla þær einhverju öðru nafni. Það getur vel verið að hæstv. ráðherra hafi talað við marga um þetta mál en hann hefur ekki talað við minni hlutann hér í þessum sal, ekki með einu orði, og ekki kynnt með neinum hætti opinberlega þau áform sem nú eru komin fram. Hæstv. ráðherra kom hins vegar í vetur með samgönguáætlun sem lagði ekkert til suðvesturhornsins og sagði: Ja, þetta er hálfsnautlegt hjá okkur en við ætlum að koma með nýja samgönguáætlun í haust þar sem við tökum á þessu. Áður en hún birtist er búið að segja okkur frá því nú þegar að fjármögnunarleiðin fyrir höfuðborgarsvæðið verði skattahækkun á íbúa höfuðborgarsvæðisins, notendur þessa kerfis. Og það sem ekki hefur verið sagt enn þá en kemur væntanlega í beinu framhaldi er að íbúar Reykjanesbæjar og Árborgar og nágrannar þurfa að borga fyrir tvöföldun á Reykjanesbrautinni og Suðurlandsveginum og nýja Ölfusárbrú með veggjöldum. Skilaboðin frá þessari ríkisstjórn, frá þessum hæstv. samgönguráðherra, til íbúa suðvesturhornsins eru: Þið verðið að borga aukalega ef þið eigið að fá einhverjar samgöngubætur. Það tel ég engan sérstakan metnað. Það er einfaldlega staðreynd að fjárfestingarstig hins opinbera er enn þá undir meðaltali. Það vantar 400 milljarða í opinberar fjárfestingar til að vinna upp slaka undangenginna tíu ára og þessi ríkisstjórn er bara ekkert að gera til að vinna upp þann halla nema að auka álögur og leggja sértæk veggjöld á íbúa suðvesturhornsins.
Virðulegur forseti. Nei, ég kippi mér ekkert upp við gagnrýni. Ég bendi bara á að hv. þingmaður var framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins og kallaði ítrekað eftir vaxtalækkunum. Hefur hv. þingmaður tekið eftir því að vaxtastigið í landinu er það lægsta frá því að þessi peningastefna var tekin upp? Heldur hv. þingmaður að það geti verið vegna efnahagsstefnu þessarar ríkisstjórnar sem vinnur í takt við peningastefnu? Og getur verið að vinna með aðilum vinnumarkaðarins að lífskjarasamningunum hafi áorkað það að við séum í stöðugri vaxtalækkun?
Þetta er ekki …
Heldur hv. þingmaður að það gæti verið? Hefur hv. þingmaður séð það samspil áður í niðursveiflu á Íslandi sem er að gerast núna? Nei, hv. þingmaður hefur ekki séð það. Þess vegna er ósanngjarnt af honum að koma hingað upp og æpa með þessum hætti. Hann segir: Já, ég hefði gjarnan viljað sjá 30–50 milljarða útgjaldaaukningu. Hann vill ekki breyta afkomumarkmiðum, hann vill skila meiri afgangi.
Það er ekki rétt.
Er það ekki rétt? Það er þá nýtt. Það hefur verið tónninn síðustu tvö árin, kannski hefur hann áttað sig á því að það er akkúrat núna sem við eigum ekki að skila miklum afgangi, í niðursveiflu, og þess vegna getum við aukið útgjöldin til fjárfestinga. Ef hv. þingmaður ætlar að auka þau um 30–50 milljarða ætlar hann að skera niður og þá skal hv. þingmaður koma hingað upp og segja á hverjum hann ætlar að byrja niðurskurðinn. Ég get svo sem spáð fyrir um hvar þar verður en við höfum bara ekki nógu margar mínútur. Það gæti samt orðið skemmtilegt samtal. Hv. þingmaður kemur hingað og talar um stöðnun og afturhald, enn og aftur, og framsóknarflokkana þrjá og þykist vera af frjálslyndum framtíðarflokki en hann skilur ekki einu sinni að við erum að fara í orkuskipti þar sem eldsneytisgjöldin eru að hverfa, þar sem við erum að fara inn í allt aðra tíma og notendagjöld munu taka við. Ég stend ekki hér og heimta hærri álögur á bílaeigendur. Ég segi bara: Ef við getum gert hlutina öðruvísi og framkvæmt hraðar með ávinningi fyrir fólkið [[Forseti hringir.]]í landinu og loftslagsmálin, hv. þingmaður - það getur vel verið að Viðreisn sé ekki komin þangað nema í orði - en ef við getum gert allt þetta á sama tíma, aukið framkvæmdir stórlega um leið og vextir lækka og efnahagsmálin blómstra erum við á réttum stað, hv. þm. Þorsteinn Víglundsson.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir framsögu hans um samgöngumál í dag. En hvað er það sem brennur á manni í samgöngumálum? Jú, það er þjóðvegur í þéttbýli, þ.e. þegar maður situr fastur á leið í vinnu á hverjum einasta morgni, leið sem maður getur yfirleitt keyrt á innan við 15 mínútum en tekur allt að einn og hálfan til tvo tíma að fara kvölds og morgna. Ég get ekki annað en hugsað: Hvaða snillingur fann upp þetta vegakerfi? Var hann svo mikill snillingur að hann gleymdi bara að tengja þennan þjóðveg við Seltjarnarnes, setja hringtorg þar, eða býr hann á Seltjarnarnesi og hlær þar að heimskunni allri, að þurfa að fara í gegnum öll sveitarfélög á landinu til að komast vestur á firði? Þegar ég flutti til Hafnarfjarðar fyrir nær 40 árum var á teikniborðinu ofanbyggðavegur. Ofanbyggðavegur er vegur sem flestallir erlendis og aðrir sem hafa einhverja hugsun hafa komið á, vegur þar sem keyrt er ofan byggðar og svo niður í það sveitarfélag eða þann bæ sem menn vilja fara í, eins og ef ætti að fara í Kópavog, þá færi maður bara niður í Kópavog. En að þurfa að keyra í gegnum öll sveitarfélögin til að komast vestur á firði er fáránlegt. En hvað á að gera? Nei, það á ekki að gera nokkurn skapaðan hlut. Talað er um borgarlínu. Hún bjargar ekki neinu. Það hefur verið talað um hana í fjölda ára og það breytir engu. Biðin bara eykst. Stíflan stækkar, ekkert skeður. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig væri að fara að hrista upp í þessu og taka upp ofanbyggðaveg og koma honum á koppinn?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir spurningarnar. Það er kannski stórt spurt: Hvaða snillingur bjó til vegakerfið á Íslandi? Ég fékk símtöl í sumar frá fólki sem hafði keyrt um Ísland og ég hélt kannski að ætlaði að fara að tala um eitthvað annað, t.d. kvarta yfir hvað vegakerfið væri vont, en þá sagði það: Ég hef nú keyrt um Ísland og gerði mér ekki grein fyrir hvað vegakerfið á Íslandi er gott. Menn hafa áttað sig á því - við erum með 13.000 km - hvað við erum búin að byggja upp ótrúlega flott vegakerfi á stuttum tíma í raun og veru. Það hefur síðan gerst síðustu árin, kannski bara fimm, sex árin, hámark tíu, að umferðaraukningin er gríðarleg, aðallega vegna aukins fjölda ferðamanna sem gerir að verkum að margt hefur farið á verri veg. Á höfuðborgarsvæðinu hefur það auðvitað verið þannig, kannski vegna þess að við tókum ákvarðanir í þessum sal fyrir 150 árum og höfum viðhaldið því dálítið sterklega að hér ætluðum við að hafa helst alla þjónustu, helst hérna niðri í miðbæ. Allt sem ríkið byggir skal vera hér og allt skal fært hingað. Það er kannski hin raunverulega byggðastefna sem við höfum haft í 150 ár, þrátt fyrir allar hinar sem reyna síðan að vinna gegn þeirri stóru. Það hefur þýtt að fólki hefur fjölgað og umferð aukist. Eitt af því sem við erum að vinna að núna í samstarfi við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, og ég er svo ánægður með, er heildarsýn til framtíðar. Eitt af því sem gæti komið út úr því er Sundabraut, sem ég veit að hv. þingmaður yrði glaður við að heyra. Ofanbyggðavegur þarf þá einmitt að tengjast skipulagi hvers sveitarfélags, en ég sæi reyndar ekki fyrir mér hvernig ofanbyggðavegur myndi bjarga tengingunni við Seltjarnarnes. En það er svo annað mál.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Jú, það er auðvitað mjög gott og það er gott kerfi fyrir utan Reykjavík og ekki eru miklar stíflur þar. En við sitjum samt alltaf föst á leið í og úr vinnu. Það er annað sem veldur mér miklum áhyggjum og það eru fyrirhuguð veggjöld. Ef rétt er, að komið gæti vegaskattur upp á 400.000 kr. á hvern bíl á ári, þá segi ég bara: Guð hjálpi okkur. Vegna þess að það mun bitna langmest á þeim sem síst skyldi, fólki sem hefur verið talin trú um í þessum sal að það sé að fá skattalækkanir. En þetta yrðu einar mestu skattahækkanir sem settar yrðu á þá einstaklinga, fólk sem á gamlar bifreiðar sem eyða miklu og það reynir að halda gangandi, fólk sem reynir að eiga fyrir bensíni út mánuðinn. Og síðan ætlum við að setja skatta á það fólk fyrir að keyra um göturnar. En við gleymum því að bifreiðaeigendur borga í dag um 80 milljarða í skatta. Af þeim fer rúmlega helmingur í vegagerð, rosalega flott, láta bara bifreiðaeigendur borga meiri og meiri skatta, fólk sem getur ekki einu sinni framfleytt sér í dag. Er verið að búa til slíkt kerfi að einkabíllinn sé fyrir þá útvöldu sem hafa efni á honum, þá ríkari, en hinir eiga að fara, hvað, með borgarlínu? Hvernig á einstaklingur að fara að sem fer með borgarlínu og þarf að fara hverfin á enda til að ná í barnið sitt í dagvistun og svo aftur heim til sín? Hvernig á borgarlínan að leysa það vandamál? Ég segi fyrir mitt leyti: Við verðum að hugsa málið fyrir alla en ekki fyrir fáa útvalda.
Virðulegur forseti. Ég segi nú eins og ég sagði við annan hv. þingmann: Menn skyldu fara varlega í að túlka það sem þeir lesa í fjölmiðlum þar til vinnu við samkomulag á höfuðborgarsvæðinu er lokið, það undirritað og kynnt. Þá getum við tekið málefnalega umræðu um staðreyndir málsins, en ekki einhver upphlaup úr einhverjum fjölmiðlum sem reyna að stela athygli á röngum forsendum. Ég er sammála hv. þingmanni að eitthvað eitt bjargar ekki neinu. Borgarlínan ein bjargar ekki umferðarteppu eða leysir allt á svæðinu. Tvenn eða þrenn mislæg gatnamót myndu heldur ekki bjarga öllu sem þarf að leysa á höfuðborgarsvæðinu. Einn hjólastígur eða göngustígur myndi heldur ekki gera það. Það er einmitt það sem við erum að gera. Við erum að taka þetta allt saman í heild sinni, horfa á þetta í heild. Síðan þarf auðvitað hvert sveitarfélag fyrir sig í framhaldinu og á sama tíma að tryggja svolítið að þjónustan innan byggðakjarna sem fólk býr í sé öll fyrir hendi. En að fólk geti með fjölbreyttum ferðamátum, gangandi, hjólandi, með strætó eða bíl, farið ferða sinna. Það hefur enginn talað um skattahækkanir, nema hv. þingmenn hafa verið að tala um það. Við erum fyrst og fremst að tala um breytt umferðarmódel, hugsanlega tekjumódel. Við erum að tala um að flýta framkvæmdum. Við erum að tala um að sjá hlutina fyrir okkur í stærra samhengi til lengri tíma sem lausnir fyrir alla sem búa á þessu svæði og á öllu landinu, en ekki einhverjar einstakar lausnir því að þær virka ekki. Ég er sammála hv. þingmanni um það.
Virðulegi forseti. Ég geri nú í stuttu máli grein fyrir helstu atriðum frumvarps til fjárlaga fyrir málefnasvið sem falla undir utanríkisráðuneytið. Sú breyting hefur orðið á að þau eru nú tvö í stað eins áður, málefnasvið 4 Utanríkismál og málefnasvið 35 Alþjóðleg þróunarsamvinna. Helstu verkefni sem falla undir þessi málefnasvið eru annars vegar öryggis- og varnarmál, utanríkisviðskipti, borgaraþjónusta og þjóðaréttur og hins vegar þróunarsamvinna og mannúðarmál. Fjárlagafrumvarpið sem hér er til umfjöllunar byggir á fimm ára fjármálaáætlun sem Alþingi samþykkti sl. vor. Frumvarpið gerir ráð fyrir að heildarframlög til utanríkisráðuneytisins hækki samtals um tæplega 1,1 milljarð kr. og verði samtals rúmlega 18 milljarðar kr. Þar af nema fjárheimildir til utanríkismála tveimur þriðju af heildarfjárheimildum og til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu þriðjungi. Ég sný mér fyrst að málefnasviði 4 Utanríkismálum. Heildarfjárheimildir til málefnasviðsins eru 12,5 milljarðar kr. á næsta ári og aukast um 930 millj. kr. að raungildi. Á komandi ári verður lögð áhersla á virka þátttöku Íslands í alþjóðasamvinnu þar sem helstu verkefnin verða að standa vörð um þjóðarétt með virkri þátttöku á vettvangi alþjóðastofnana, formennsku í Norðurskautsráðinu og framboði til UNESCO. Starfsemi utanríkisþjónustu sem varðar utanríkisviðskipti og ætlað er að styrkja stoðir útflutnings með fjölgun fríverslunarsamninga samhliða öflugri hagsmunagæslu innan EES og nánu samstarfi við atvinnulífið fellur sömuleiðis undir þennan málaflokk. Heildarframlög til málaflokksins Utanríkisþjónusta og stjórnsýsla utanríkismála hækka um 123 milljónir á milli ára. Af öðrum helstu verkefnum sem liggja fyrir á næsta ári má nefna undirbúning fyrir formennsku í ráðherranefnd Evrópuráðsins og áframhaldandi hagsmunagæslu vegna útgöngu Bretlands úr ESB. Áfram verður unnið að bættri framkvæmd EES-samningsins í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar með því að styrkja stöðu fagráðuneyta og sendiráðsins í Brussel. Undir málaflokkinn Utanríkisviðskipti falla einungis framlög til Íslandsstofu sem nema 842 millj. kr. en önnur útgjöld vegna utanríkisviðskipta falla undir málaflokkinn Utanríkisþjónusta og stjórnsýsla utanríkismála. Framlög til öryggis- og varnarmála aukast um 405,5 millj. kr. þegar litið er fram hjá verðlagsbreytingum. 300 millj. kr. framlag verður veitt til að sinna uppsafnaðri viðhaldsþörf varnarmannvirkja sem eru að verða dragbítur á getu okkar til að standa við skuldbindingar okkar í öryggis- og varnarsamstarfinu. Loks eru aukaleg samningsbundin framlög til fjölþjóðastofnana sem er sérstakur málaflokkur upp á 582 millj. kr. Virðulegi forseti. Ég sný mér nú að málefnasviði 35 Alþjóðleg þróunarsamvinna sem er nýtt málefnasvið í samræmi við áherslur ríkisstjórnar á þróunarsamvinnu og aukin fjárframlög til málefnisins sem eru fyrirséð á næstu árum. Heildarfjárhæð málefnasviðsins fer úr 5,8 milljörðum kr. í 5,6 milljarða kr. Skýrist breytingin að mestu af þrennu. Í fyrsta lagi lækka framlögin um tæplega 450 millj. kr. þar sem gert er ráð fyrir að stærri hluti útgjalda sem teljast til opinberrar þróunarsamvinnu falli til á öðrum málefnasviðum en áður. Í öðru lagi vegur þungt lækkun þjóðartekna á milli ára en fjárheimildir til málaflokksins miðast við ákveðið hlutfall af þjóðartekjum og í þriðja og síðasta lagi voru 300 millj. kr. millifærðar á málefnasvið 4 Utanríkismál við þinglega meðferð fjármálaáætlunar í vor. Aftur á móti hækka fjárheimildir um tæplega 670 millj. kr. í samræmi við ákvörðun ríkisstjórnar um hækkun framlaga til opinberrar þróunarsamvinnu. Áfram er þó gert ráð fyrir að hlutfall framlaga til þróunarsamvinnu verði komið í 0,35% af vergum þjóðartekjum árið 2022 í samræmi við stefnu stjórnvalda um hækkun á framlögum til þróunarsamvinnu. Engin breyting hefur orðið þar á. Mannréttindi, kynjajafnrétti og sjálfbær nýting náttúruauðlinda með áherslu á endurnýjanlega orkugjafa, auðlindir hafsins og endurheimt landgæða verður í forgrunni í samræmi við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna. Sérstök áhersla verður lögð á verkefni þar sem sérþekking Íslands nýtist sem best í baráttunni gegn fátækt. Nýstofnaður samstarfssjóður við atvinnulífið mun gegna lykilhlutverki og styrkir úr sjóðnum eru ætlaðir samstarfsverkefnum fyrirtækja sem stuðla að atvinnusköpun og sjálfbærum hagvexti í fátækum þróunarríkjum. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu atriðum varðandi þau málefnasvið sem heyra undir mig sem utanríkisráðherra. Ég vil að lokum segja frá því að í utanríkisráðuneytinu er hafin vinna við að fylgja eftir aukinni áherslu á málefni þróunarsamvinnu sem birtist í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar til fimm ára og nýrri framsetningu á málefnasviðum utanríkisráðuneytisins. Í þessu felst að þróunarsamvinnan verður færð nær kjarna utanríkisstefnunnar og skipulag skrifstofu ráðuneytisins endurskoðað til að endurspegla áherslur ríkisstjórnarinnar á alþjóðlega þróunarsamvinnu. Samhliða nýju skipulagi verður nafni ráðuneytisins breytt í utanríkis- og þróunarmálaráðuneyti og mun sú breyting taka gildi um næstu áramót.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í hagsmunagæslu okkar og ráðuneytisins gagnvart Brexit. Það segir í fjárlagafrumvarpinu að veittar verði um 30 millj. kr. af almennu útgjaldasvigrúmi til að styrkja ráðuneytið við hagsmunagæslu vegna útgöngu Breta úr Evrópusambandinu. Þetta er gríðarlega mikilvægt verkefni og mig langar að beina sjónum sérstaklega að sjávarútveginum í þeim efnum. Mikilvægasti markaðurinn fyrir sjávarafurðir er einmitt í Bretlandi og hefur verið um langt skeið. Árið 2017 fóru þangað um 61.000 tonn af sjávarafurðum og vöruskipti milli Íslands og Bretlands námu um 91 milljarði það ár. Það sem er líka áhugavert varðandi breska markaðinn er að Bretland er nokkurs konar brú yfir á aðra markaði og þar vil ég nefna sérstaklega Frakkland. Þangað var útflutningur á ferskum sjávarafurðum fyrir um 21 milljarð kr. árið 2016. Þetta eru gríðarlega háar upphæðir. Nú er alveg ljóst að það kemur til með að hafa veruleg áhrif þegar Bretar ganga úr Evrópusambandinu. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Hvernig hefur sú hagsmunagæsla gengið? Hafa fjárveitingarnar dugað? Ég sit í fjárlaganefnd og maður reynir að sjá hvar er hægt að spara og hvar er verið að eyða kannski um efni fram en í þessu tilfelli held ég að alveg ljóst sé að það eru gríðarlegir hagsmunir í húfi. Svo að ég vil fá það fram hjá ráðherra hvernig þetta hafi gengið, hver árangurinn af þeirri hagsmunagæslu sé og hvort fjárveitingar hafi dugað.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að gæta hagsmuna okkar við útgöngu Breta úr ESB og það hefur verið forgangsmál hjá mér frá því að ég tók við. Þegar ég kom að málum voru fjárheimildir til að opna sendiskrifstofu í Strassborg en ég taldi fjármunum betur var í hagsmunagæslu hvað varðar Brexit og sömuleiðis varðandi EES. Ég sé ekki eftir að hafa tekið þá ákvörðun. Ef við tölum um árangurinn af hagsmunagæslunni þá koma inn á næstu dögum frumvörp sem ekki voru kláruð í vor sem miða að því að ganga þannig frá málum að hvort sem þeir fara út án samnings eða ekki séu helstu hagsmunir tryggðir. En síðan eru næstu skref að fara í framhaldssamninginn og að því höfum við unnið ásamt Bretum og ekki neitt sem bendir til annars en að við eigum að geta náð góðum árangri hvað það varðar. Ég get kannski ekki farið yfir allt það sem hefur verið gert í þessu stutta andsvari en stutta sagan er sú að það á að vera sama hvernig þeir fara út, helstu hagsmunir okkar eiga að vera ágætlega tryggðir. Hv. þingmaður vísaði hins vegar til þess, sem er alveg hárrétt hjá honum, að það geti komið okkur illa ef Bretar fara út án samnings út af viðskiptunum milli Bretlands og Frakklands og í rauninni fleiri landa, vegna þess að nú renna viðskiptin þar mjög óhindrað á milli. Það er hins vegar hlutur sem við getum ekki átt við. Við ráðum ekki hvernig Evrópusambandið og Bretland haga málum sínum. Við höfum reynt að leggja gott til málanna og lagt áherslu á að það væri mjög slæmt og mætti ekki gerast að það væru einhverjar viðskiptahindranir í Evrópu. Það er hins vegar nokkuð sem við ráðum ekki. Við stýrum ekki ágætum vinum okkar og bandamönnum, Evrópusambandinu og Bretum.
Virðulegi forseti. Fyrr í þessum mánuði sótti Ísland heim varaforseti Bandaríkjanna, Mike Pence. Það gerist ekki á hverjum degi að forsetar eða varaforsetar Bandaríkjanna leggi leið sína hingað. Ég tel heimsókn hans hafa verið mjög merka. Það sem gerðist einna helst í þeirri heimsókn og mætti kannski telja fréttnæmt var að fyrir utan Höfða ræddi hann opinskátt, vil ég leyfa mér að segja, um afstöðu Íslendinga til þess samstarfsverkefnis sem kynnt hefur verið af hálfu kínverskra stjórnvalda undir kjörorðinu Belti og braut og mátti skilja varaforsetann á þann veg að hann lýsti yfir ánægju með að Íslendingar hefðu afþakkað þátttöku í því verkefni, ef rétt var skilið. Reyndar kom fram í máli hæstv. ráðherra og að einhverju leyti í máli hæstv. forsætisráðherra að varaforsetinn hefði ekki verið alveg nákvæmur í því sem hann lét sér um munn fara fyrir utan Höfða. Þær spurningar sem vakna í því sambandi eru eftirfarandi, og aðalspurningin kannski þessi: Hver er stefna ríkisstjórnar Íslands gagnvart þessu frumkvæði kínverskra stjórnvalda? Og síðan: Hvaða athuganir hafa farið fram á verkefninu, þar á meðal hver yrði kostnaður af þátttöku Íslands?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna þar sem hann vísaði til og fór ágætlega yfir heimsókn Pence og bæði yfirlýsingar mínar og varaforsetans. Það er rétt, eins og hv. þingmaður vísaði til, að þegar kemur að Belti og braut er það nokkuð sem hefur verið í skoðun hjá okkur en við höfum hvorki samþykkt að fara í það verkefni né afþakkað það sérstaklega. Stefna okkar almennt, getum við sagt, varðandi Kína er sú að við höfum lagt áherslu á að þeir samningar sem við erum með, sem eru fjölmargir, verði virkir og að við nýtum þá. Ég hef lagt áherslu á það t.d. varðandi fríverslunarsamninginn því að þegar ég kom að borðum gátum við í rauninni ekki flutt út mikið af okkar mikilvægustu vörum. Þeir gátu flutt allt til okkar en við gátum ekki flutt til þeirra. Sem betur fer skrifaði ég undir það á Selfossi með tollamálaráðherra Kína, og það gerðist ekki af sjálfu sér, ég get fullyrt það við hv. þingmann og þingheim að mikil vinna var á bak við það, að við getum núna flutt út fiskeldisvöru, fiskimjöl og lýsi, lambakjöt og gærur og það er auðvitað mjög mikilvægt. Við erum líka með samstarf á sviði jarðvarma og ýmislegt annað sem við höfum viljað fá reynslu á hvernig nýtist. Síðan höfum við verið að ræða þessi mál í heild sinni, m.a. ræddum við þau með ráðherrum Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna í Borgarnesi fyrir nokkrum dögum síðan. Næstu skref í utanríkisþjónustu til framtíðar eru í raun að koma með stefnu gagnvart hverju landi fyrir sig. Við höfum lagt drög að því og munum kynna þau mál fyrir utanríkisnefnd þegar þar að kemur og er verið að skoða sömuleiðis einstaka þætti. Við erum ekki komin á neinn þann stað að geta metið verkefnið Belti og braut en það verður allt [[Forseti hringir.]]saman kynnt fyrir þingheimi og þá sérstaklega hv. utanríkisnefnd.
Herra forseti. Það vekur athygli að í frumvarpinu er áfram tímabundið framlag vegna hagsmunagæslu Brexit, þ.e. 30 milljónir eins og tvö síðustu ár. Ekki er langt síðan hæstv. ráðherra talaði um tækifærin sem fælust í útgöngu Breta úr Evrópusambandinu. Nú hljóma þau ummæli frekar einfeldningsleg, enda sýnir skýrsla bresku ríkisstjórnarinnar að áhrifin af samningslausri útgöngu gætu orðið gríðarlega neikvæð, jafnvel skelfileg, hún haft vond efnahagsleg og félagsleg áhrif í Bretlandi en einnig á Íslandi. Þó að Ísland hafi staðið sig ágætlega að hnýta enda og gera neyðarsamning, sem er uppsegjanlegur að einhverju leyti af Bretlands hálfu - þeir geta breytt honum - bendi ég á að nú þegar eru fiskútflytjendur farnir að fara fram hjá Bretlandi til að losna við vandræði. Síðan skapar nýr samningur Norðmönnum aukin tækifæri, t.d. á ferskum sjófrystum fiski. Þeir fá þá betri tollakjör en þeir hafa fengið hingað til, þannig að það gæti svo sem ógnað samningsstöðu okkar. Ég spyr hvort ráðherra sjái enn þá þessi gríðarlegu tækifæri og hvort hann hafi áhyggjur af þessu. Mig langar líka að spyrja hann, af því hann talaði áðan um að hann ætlaði að fara að lista upp einstök ríki sem hann vildi eiga viðskipti við, hvort ætti kannski ekki að fara að leggja meiri áherslu á samstarf við Evrópuþjóðirnar. Við fáum mikið af löggjöf okkar þaðan. Evrópuþjóðirnar standa í fararbroddi þegar kemur að aðgerðum gegn hamfarahlýnun og loftslagsaðgerðum, sem margir ráðherrar töluðu einmitt um í umræðum um stefnuræðuna. Væri ekki nær að einbeita sér að aukinni samvinnu við Evrópu í staðinn fyrir að veðja á staka lukkuriddara, eins og ráðherra hefur stundum látið í veðri vaka?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna en ég verð að viðurkenna að ég skildi hana ekki alveg. Í fyrsta lagi var ég ekki að tala um lista yfir ríki sem ég vildi eiga viðskipti við. Ég sagði að þegar við fórum út í vinnuna við utanríkisþjónustu til framtíðar voru ein nýmælin þau að áður en sendiherra tekur við pósti kemur hann fyrir hv. utanríkismálanefnd og útlistar helstu verkefni og hefur þá líka góðan tíma til að undirbúa sig í samvinnu við hagsmunaaðila hér á landi. Næsta skref sem við ætluðum að stíga væri að við hefðum betur skilgreinda stefnu gagnvart öllum þeim helstu löndum sem við eigum samskipti við og var verið að ræða þar sérstaklega um Kína. Hv. þingmaður vísaði í að það yrðu svo slæmar afleiðingar fyrir okkur Íslendinga ef Bretar færu út án samnings. Það eru vissulega ógnanir í því. En ef hv. þingmaður er að vísa í umfjöllun sem var í Financial Times tók viðkomandi blaðamaður ekki til greina þá vinnu sem við höfum unnið og þá samninga sem liggja fyrir. Ef hv. þingmaður hjálpar til að koma þeim málum í gegnum þingið þurfum við ekki að hafa þær áhyggjur sem lagt var upp með. Varðandi tækifærin er það nú ekki bara ég sem hef haldið því fram. Bæði formaður og varaformaður flokks sem er jafnvel meiri ESB-flokkur en Samfylkingin, Viðreisn, töluðu um þau, bæði í viðtölum og hér í þingi. Tækifærin eru augljós að því er varðar t.d. EES-markaðinn sem við eigum náttúrlega mjög mikil viðskipti við. En það er alveg augljóst að ef við ætlum að auka útflutningsverðmæti okkar þurfum við að sinna fleiri mörkuðum en þeim, og þá erum við ekki með fullan tollaðgang þegar kemur að sjávarútvegi. Það er því augljóst að ef við setjumst niður með Bretum eru tækifæri hvað það varðar. Þegar fimmta stærsta efnahagsveldi heims ætlar að leggja aukna áherslu á fríverslun í heiminum aukast sömuleiðis tækifærin fyrir okkur og aðra, svo farið sé yfir það hérna enn og aftur. En hins vegar er ógnin okkar. Ég held að hv. þingmaður eigi að líta til þess líka að tveir eru að semja. [[Forseti hringir.]]Það er ekki bara Bretland heldur líka Evrópusambandið.
Herra forseti. Ég sé svo sem enga ástæðu til að vera í einhverjum metingi um hver sé mesti Evrópuflokkurinn en ég get þó staðfest að Samfylkingin vill fara alla leið inn í Evrópusambandið og Viðreisn vill fara alla leið, þannig að ég held að við séum nokkuð jafnsett hvað það varðar. Mér finnst ekki sannfærandi þetta tal ráðherra um tækifærin, en ég spyr hvort það sé ekki rétt að Norðmenn - við fáum vissulega fellda niður tolla af ýmsum vörum núna til Bretlands þar til Bretar ákveða annað - fá betri kjör en þeir hafa haft áður á sjófrystum fiski sem gæti auðvitað ógnað samkeppnisstöðu okkar. Mig langar svo að lokum, af því að ég átti orðastað við hæstv. forsætisráðherra í morgun og lét óánægju mína í ljós vegna lækkandi framlaga til þróunarsamvinnu. Henni er líka komið á framfæri við hæstv. forsætisráðherra. Mér finnst þetta vesaldómur hjá þjóð sem þáði sjálf þróunaraðstoð langt fram á áttunda áratuginn og er ein sú ríkasta í heiminum. Á meðan Svíar láta 1,1% af þjóðarframleiðslu, Norðmenn 1,0, Danmörk 0,8 og Finnar 0,55 köllum við það í fjárlagafrumvarpinu, þegar harðnar aðeins á dalnum hér, að skapast hafi svigrúm til þess að taka 300 milljónir af sveltandi börnum sem eiga sér enga möguleika og færa í uppbyggingu á Keflavíkurflugvelli, sem kann að vera nauðsynleg. En þá skulu menn hafa manndóm í sér til að fara í aðra sjóði frekar en að taka af þessu blessaða fólki. Ég bendi á af því að ráðherrum ríkisstjórnarinnar er svona umhugað um loftslagsaðgerðir og hamfarahlýnunina, að hún mun bitna fyrst og harðast á akkúrat því fólki sem verið er að taka peninga af.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég átta mig ekki á hvað hv. þingmaður er að vísa til þegar hann talar um Norðmenn og ég held að hann þurfi að skýra mál sitt hvað það varðar.
Það var minnisblað frá ráðuneytinu um það.
Þeir samningar sem við höfum verið að gera við Breta, og liggja núna fyrir í þinginu gera ráð fyrir að við fáum óbreyttan markaðsaðgang frá því sem við höfum haft fram til þessa, þó að þeir fari út án samnings. Það liggur alveg fyrir. Skilgreindir voru þrír meginþættir þegar kom að hagsmunagæslu okkar varðandi Brexit. Það voru réttindi borgaranna. Þau eru tryggð, m.a. réttindi námsmanna. Það voru flugsamgöngur. Við vorum langfyrstir til að ganga frá þeim, langfyrstir. Og sömuleiðis varðandi vöruviðskipti. Ég veit því ekki hvert hv. þingmaður er að fara með þessum orðum og hef bara aldrei heyrt það. Síðan hvað varðar framlög til þróunarmála er það auðvitað eitthvað sem við getum alltaf gert betur í. Ég vil hvetja hv. þingmenn að skoða hvað búið er að leggja mikið í og hvað búið er að hækka þetta mikið í tíð núverandi ríkisstjórnar. Mér er til efs, í það minnsta þegar kemur að prósentum, að við séum með jafn mikla hækkun á nokkru einstöku málefnasviði. En það má alltaf gera betur án nokkurs vafa. Hér er almennt í þessum kallað sal kallað eftir fjármunum í alla málaflokka, nokkurn veginn alla, ég man í fljótu bragði ekki neinum málaflokki þar sem menn kalla ekki eftir auknum fjárframlögum og svo sannarlega man ég ekki eftir þeim málaflokki sem Samfylkingin vill ekki bæta í. En það væri áhugavert að sjá ef menn eru með leiðir til þess að færa úr einhverjum málaflokkum yfir í þróunarsamvinnu. Það væri auðvitað bara hið besta mál.
Herra forseti. Við ræðum hér fjárlagafrumvarp og þann kafla í því er varðar utanríkismálin. Ég verð að játa að mér finnst ég því miður vera að endurtaka mig svolítið oft og reglulega þegar við ræðum utanríkismál í fjárlagafrumvarpi eða fjármálaáætlun. Það hlýtur að vera bæði slæmt fyrir hæstv. ráðherra og mig sjálfa. En látum það liggja á milli hluta. Fyrir það fyrsta er ég almennt þeirrar skoðunar að í fjárlagafrumvarpinu sé ekki nægjanleg aukning til utanríkismála. Bæði í fjármálaáætlun og í þessu frumvarpi eru fínar áherslur, sérstaklega áhersla á styrkingu stofnana, verkefna og viðburða sem stuðla að auknum mannréttindum, jafnrétti, þjóðarétti og mannúð á heimsvísu. Þetta eru sannarlega mjög göfug markmið þó að nokkuð óljóst sé hversu miklir fjármunir eigi að fara nákvæmlega í þessar áherslur en þær ríma vel við setu okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna og greinilegan vilja í ráðuneytinu og hjá hæstv. ráðherra til að fylgja þeirri setu eftir. Ég væri líka til í að sjá meiri fjármuni til undirbúnings formennsku í einni mikilvægustu mannréttindastofnun sem við eigum aðild að, sem er Evrópuráðið og Evrópuráðsþingið, og tel að upphæðina 41,5 milljónir fyrir undirbúning á þeirri formennsku, sem dreifist á þann undirbúning ásamt öðrum verkefnum, mætti hækka. Mig langar að ræða það sem ég ræddi við umræðu um fjárlög fyrir ári síðan en það er áframhald á verulega auknum fjármunum og mikil hlutfallsaukning á beinu framlagi Íslands innan NATO til að tryggja varnir Íslands - í öryggis- og varnarmál. Um er að ræða tæpan hálfan milljarð af auknu fé í samstarf um öryggis- og varnarmál frá síðustu fjárlögum. Það er ansi mikið þegar heildaraukning til utanríkismála fyrir árið 2020 er 930 milljónir. Aukið fé í samstarf um öryggis- og varnarmál er því meira en helmingurinn af heildaraukningunni. Við höfum deilt um hvort um eðlilega viðhaldsþörf sé að ræða á hernaðarmannvirkjum á Keflavíkurflugvelli eða eðlisbreytingu. Sjálf er ég á þeirri skoðun að um eðlisbreytingu sé að ræða og það þarf að ræða og ég hef líka óskað eftir því oft og rætt það hér. Ég vil fá að heyra hvað utanríkisráðherra hefur um það að segja, hvort við ætlum að halda áfram á þessari braut. Svo verð ég að nefna að það er sérstaklega dapurlegt að sjá [[Forseti hringir.]]að framlög til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu fyrir árið 2020 lækka um 387,5 milljónir, um 6,6%, og ein skýringin er lækkun vegna áætlaðra vergra þjóðartekna. Ráðherrann verður að útskýra betur þessa lækkun og breytta samsetningu á heildarútgjöldum til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu. Svo verð ég að segja, [[Forseti hringir.]]ég ætla að koma að öðru í seinni ræðu, um þessa dapurlegu tilfærslu á 300 millj. kr. framlögum til þróunarmála yfir í málefnasviðið öryggis- og varnarmál að það að ætla þinginu að leiðrétta þá tilfærslu [[Forseti hringir.]]finnst mér einfaldlega ekki alveg í lagi.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Varðandi aukninguna til öryggis- og varnarmála er hún í samræmi við þjóðaröryggisstefnu sem felur í sér að tryggt verði að í landinu séu til staðar varnarmannvirki, búnaður, geta og sérfræðiþekking til að mæta þeim áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir í öryggis- og varnarmálum og til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar Íslands. Frá brotthvarfi varnarliðsins árið 2006 hafa íslensk stjórnvöld axlað ábyrgð á rekstri loftvarnakerfis og annarra varnarmannvirkja Atlantshafsbandalagsins á Íslandi og bera því ábyrgð á að tryggja nauðsynlegt viðhald og endurnýjun mannvirkja og búnaðar og um leið örugga starfsemi varnartengdra verkefna. Íslensk stjórnvöld bera þess vegna ábyrgð á að tryggja þetta nauðsynlega viðhald. Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að við höldum mannréttindum hátt á lofti í utanríkisstefnu okkar og það höfum við svo sannarlega gert. Ég held að þess sé ekki hægt að finna dæmi á öðrum tímum að það hafi verið jafn áberandi. Ber þá auðvitað hæst setu okkar í mannréttindaráðinu. Ég er afskaplega stoltur af því hvernig við höfum gengið fram þar, við höfum bæði mikið verið í umræðunni varðandi Filippseyjar og ef ekki hefði verið fyrir frumkvæði okkar Íslendinga sömuleiðis hefðu t.d. málefni Sádi-Arabíu aldrei verið tekin fyrir með þeim hætti sem gert hefur verið í mannréttindaráðinu. Við leggjum aukna áhersla á þetta á fleiri sviðum, m.a. í þróunarsamvinnunni, og ég tel það afskaplega mikilvægt. Síðan er mikilvægt að við stöndum vel að þeim verkefnum sem okkur eru falin og hv. þingmaður vísaði til mjög mikilvægs máls [[Forseti hringir.]]sem er Evrópuráðið.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið og tek undir með honum þegar hann talar um góðan árangur okkar og hvernig við höfum nýtt sæti okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Það er til fyrirmyndar og eftir því hefur verið tekið á alþjóðavettvangi. Ég er sjálf stolt af framgöngu okkar þar. Mig langar líka til að draga fram þær áherslur sem ég fagna í fjárlagafrumvarpinu þegar kemur að utanríkismálunum sem eru áframhaldandi áhersla á virka þátttöku í alþjóðasamvinnu, formennska í Norðurskautsráðinu, hækkun til Uppbyggingarsjóðs EES og framboðs til UNESCO. Þetta eru allt fínar og góðar áherslur ásamt mjög góðum áherslum á mannréttindi, jafnrétti og sjálfbæra þróun. Mig langar til að spyrja hæstv. utanríkisráðherra í seinna andsvari mínu um stefnuna um öflugri hagsmunagæslu innan EES og í nánu samstarfi við atvinnulífið. Hér er staðhæft að auka skuli hagsmunagæslu í Brussel og tryggja virkari þátttöku Íslands í mótun EES-löggjafarinnar. Það er vel. Um þetta hefur verið talað frá árinu 1994, ég held að Halldór Ásgrímsson hafi nefnt þetta nokkrum mánuðum eftir að við samþykktum í þessum sal að vera aðilar að EES-samningnum. Ég held að þetta sé eðlilegt framhald af þeirri umræðu sem við áttum í þinginu um orkupakkann og einmitt í tengslum við EES-skýrsluna sem kemur bráðum frá ráðuneytinu um samninginn. Það er óljóst í fjárlagafrumvarpinu hvernig eigi að útfæra þessa hagsmunagæslu. Um hvað er verið að tala? Um hversu marga fulltrúa á að fjölga og á hvaða svið EES-samningsins ætlum við að einblína og beita okkur á? Ég held að þetta skipti gríðarlega miklu máli fyrir hagsmunagæslu okkar af því að við höfum litla utanríkisþjónustu [[Forseti hringir.]]og kannski úr minni fjármunum að spila en aðrar þjóðir og þess vegna verða að vera skýrar línur þegar kemur að þessu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni sömuleiðis fyrir að vekja athygli á þessu máli. Ég hygg samt að hafi þetta verið utanríkisráðherra 1994 hafi það verið Jón Baldvin Hannibalsson [[Gripið fram í.]]en það er aukaatriði. Þegar ég kom að málum var eitt af mínum fyrstu verkum að setja vinnu af stað og koma með tillögu um að skerpa á hagsmunagæslunni. Það kom út skýrsla sem heitir „Gengið til góðs“ sem við höfum unnið eftir og síðan kemur skýrsla Björns Bjarnasonar og hans hóps fljótlega. Til að gera langa sögu stutta vorum við með það fyrirkomulag lengi vel að fulltrúar allra fagráðuneyta voru í Brussel. Þegar sótt var um aðild að Evrópusambandinu var það tekið niður en hefur síðan verið endurvakið. Núna eru fulltrúar úr forsætisráðuneytinu, fjármálaráðuneytinu, tveir fulltrúar úr atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, menntamálaráðuneytinu og dómsmálaráðuneytinu í Brussel. Það hefur verið ákveðið að senda fulltrúa heilbrigðisráðuneytis og umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og þá eru samgönguráðuneytið og félagsmálaráðuneytið að skoða möguleika á að senda fulltrúa sína til Brussel. Þetta hefur verið í gangi í rauninni nokkuð lengi. Síðan eru fleiri þættir. Við höfum verið með EES-gagnagrunninn sem er mikilvægt tæki og svo sannarlega hefur þingið líka tekið virkari þátt í þessu en áður og það er líka eldri saga sem ég næ ekki að fara yfir á nokkrum sekúndum. Þetta er mál sem við þurfum að setja enn meiri áherslu á. Eitt er fjármunir og annað er vinnulag. Það skiptir öllu máli að lögð sé áhersla á að við tökum á þessum málum sérstaklega á fyrstu stigum þegar við getum haft hvað mest áhrif. Þá skiptir líka máli að hagsmunaaðilar, stjórnkerfið og þingið séu meðvituð um hvaða mál eru í farvegi sem við þurfum að líta til. [[Forseti hringir.]]Ég hef sjálfur vakið athygli á málum, bæði gagnvart Evrópusambandinu og öðru, sem við getum ekki samþykkt nema það sé alveg skýrt hvernig þau liggja. En ég hef því miður, virðulegur forseti, ekki tíma til að fara yfir það núna.
Herra forseti. Flest af því sem kemur fram í þessum málaflokki er áframhald frá fyrri árum nema auðvitað niðurfellingar á tímabundnum verkefnum og álíka. Það eru samt fjögur atriði sem mig langar að forvitnast um, af því að þau standa svolítið út úr. Fyrsta atriðið snýr að uppbyggingarsjóði EES þar sem framlög okkar eiga að aukast um 582 millj. kr. Það er að vísu villa á bls. 177 hvað þetta varðar en ég held að þetta sé rétt tala. Mig langar að skilja betur hvernig sú verulega hækkun til uppbyggingarsjóðsins kemur til. Varð einhver breyting á reikniformúlunni góðu sem Ísland hefur notið góðs af mjög lengi eða býr eitthvað annað að baki? Það er kannski rétt að ég taki fram að ég sé ekkert eftir þessum peningum í sjóðinn, þetta er mjög góður sjóður sem hefur skilað mjög miklum árangri. Annað atriðið snýr að framboði okkar til UNESCO sem er ágætisverkefni en mér finnst skýringin heldur rýr á því hvernig kostnaðurinn kemur til og svo hvaða áframhaldandi kostnaður fylgir á næstu árum ef framboðið heppnast. Þriðja atriðið er um varnarmálin. Þar er frekar mikil hækkun á ferðinni sem er mikið til vel útskýrð en það vantar samt skýringu á því hversu mikið framlag kemur til Íslands úr mannvirkjasjóði NATO og hvort þeir fjármunir nái yfir nýju varnartengdu mannvirkin. Nú er ljóst að það er ákveðin pressa á okkur að auka viðleitni okkar í varnarmálum og þá er ágætt að vita hverjir borga fyrir þá viðleitni. Það mun auðvitað ráða einhverju um vilja þingsins til að styðja við slíkan trumbuslátt. Svo vil ég í lokin spyrjast fyrir um þau fjölmörgu tækifæri sem hæstv. ráðherra hefur talað um í sambandi við Brexit og hv. þm. Logi Einarsson spurði um áðan. Mig langar að vita úr því að við erum að draga úr hagsmunagæslu okkar gagnvart Brexit núna, sem er kannski eðlilegt, [[Forseti hringir.]]hvort tækifærin hafi raungerst. Þá er ég sérstaklega að hugsa til þess að í nýjum væntanlegum samningi okkar við Breta er ekki fjallað um þjónustuviðskipti en þau eru mikilvægur hluti af viðskiptum við Breta.
Virðulegi forseti. Ég byrja á öfugum enda. Hv. þingmaður getur fengið tölurnar en það er svolítið erfitt að fletta þeim öllum upp á skömmum tíma. En það er ekki kominn neinn nýr samningur við Breta. Framtíðarsamningurinn er eftir þannig að þegar menn tala um hvort tækifæri hafi aukist þá á það eftir að koma í ljós. Þetta er það sem við erum að gera núna af því Bretar mega ekki gera slíkan framtíðarsamning meðan þeir eru í Evrópusambandinu, Bretar hafa ekki viðskiptafrelsi eins og við. Þeir eru partur af viðskiptablokk og það er hún sem semur fyrir þá. Það er ein ástæðan fyrir því að þeir voru óánægðir með að vera í Evrópusambandinu, þeir höfðu ekki viðskiptafrelsi. Evrópusambandið hefur verið mjög hart á því að leyfa þeim ekki að gera samninga fyrr en þeir eru komnir út. Það hefði verið þægilegra ef það hefði verið hægt að byrja á því fyrr en út af afstöðu Evrópusambandsins er það ekki hægt. Ég get komið upplýsingum til hv. þingmanns um mannvirkjasjóðinn og aðra þá þætti. Varðandi UNESCO-framboðið liggur sömuleiðis alveg fyrir hver heildarkostnaðurinn er, það eru 42 milljónir núna en síðan verður heildarkostnaðurinn náttúrlega mun meiri ef við náum því að vera kosin þar inn. Ég held að ég muni það rétt að ef við komumst inn sé gert ráð fyrir 422 millj. kr. í UNESCO-málið allt saman. Hvað varðar uppbyggingarsjóð EES er samið um ákveðna upphæð. Það raungerist hins vegar á milli ára eftir verkefnum. Almenna reglan er, [[Forseti hringir.]]ef ég man rétt, að það byrjar frekar lágt, hækkar í miðjunni en fer síðan niður. En það leggst auðvitað ekki alltaf til kostnaður. Það fer eftir verkefnum á hverju ári fyrir sig.
Herra forseti. Ég þakka fyrir svarið um uppbyggingarsjóð. Varðandi hinar spurningarnar var það heldur loðnara. Hvað varðar UNESCO þá veit ég svo sem upphæðina en mig vantar svolítið að skilja í hvað peningurinn fer í svona framboði og síðan hvað það mun kosta á ári til næstu ára ef við náum að fá þetta sæti. Með Bretana er það rangt hjá hæstv. ráðherra því að ef það væri tilfellið að Evrópusambandið væri að banna Bretum að semja um viðskipti væri auðvitað ekki í boði að búa til þennan tímabundna samning sem hefur verið gerður og á að taka gildi nema sem snýr að … [[Gripið fram í.]]Já, þetta gengur ekki upp. Ég veit ekki einu sinni hvernig á að spyrja þessarar spurningar, þetta er svo fáránlegt svar hjá hæstv. ráðherra.
Mér finnst þetta fáránleg spurning.
En það er engu að síður þannig að við erum að tala um vöruviðskiptasamning, er það ekki? Hann á að taka gildi á þeim tímapunkti þegar Bretar ganga út. Það fellur einhverra hluta vegna ekki undir skilyrðin sem Evrópusambandið setur. Af hverju gátum við ekki sett þjónustuviðskipti undir það sama? Voru kannski ekki tækifæri til þess? Ég skil þetta ekki. Það er alveg ástæða til að hrósa fyrir það sem hefur verið gert en ég spyr. Hvar er restin, t.d. í þjónustuviðskiptum?
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvernig ég á að útskýra þetta öðruvísi en það er. Við getum ekki farið að gera viðskiptasamning eða semja um framtíðarviðskipti við Breta fyrr en þeir eru komnir út úr ESB. Það er bara þannig. Allt sem við höfum gert er ekki aðeins í samvinnu við Breta heldur sömuleiðis við EFTA-ríkin og Evrópusambandið almennt. [[Gripið fram í.]]Hv. þingmaður verður að sætta sig við það að við getum ekki gert samning, framtíðarsamning við Breta fyrr en þeir komnir út úr Evrópusambandinu. Hins vegar gátum við gert þessar ráðstafanir, vegna þess að það eru líkur á því að þeir fari út án samnings. Ef þeir hefðu fengið leyfi til að semja um framtíðarviðskipti strax hefðum við auðvitað gengið í það en við gengum frá þessum þremur meginþáttum. Við höfum einnig gert ráðstafanir af því að Evrópusambandið hefur gert ákveðnar ráðstafanir sem tengjast EES og við ætlum að taka þær inn í löggjöf okkar. En svona er málið. Virðulegi forseti. Varðandi UNESCO er heildarkostnaðurinn vegna framboðsins og setu í framkvæmdastjórn UNESCO áætlaður 422 millj. kr. Þá er gert ráð fyrir kostnaði við eitt stöðugildi kosningastjóra í utanríkisráðuneytinu og starfsnema í sendiráðinu í París í 2–3 ár á tímabilinu 2019–2021 þegar kosningabaráttan fer fram, kostnaði við eitt stöðugildi … starfsmanns í París og allt að fjögur stöðugildi í ráðuneytum, þar af tvö í utanríkisráðuneytinu og tvö í mennta- og menningarmálaráðuneytinu, í fjögur ár á meðan á stjórnarsetu stendur, árin 2021–2025. Við þetta bætist kostnaður við gerð framboðsgagna, ferðakostnaður og leiga á skrifstofuhúsnæði. Kostnaður skiptist með eftirfarandi hætti á tímabil: 14,5 millj. kr. á yfirstandandi ári, 42 millj. kr. á tímabilinu 2020–2021, 81 millj. kr. á meðan setu í framkvæmdastjórn stendur 2022–2025. Ég vona að þetta svari spurningum hv. þingmanns.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra innlegg hans í umræðuna. Hæstv. ráðherra hefur komið ágætlega inn á fjölmörg málefni, eins og varnarsamstarfið, þjóðaröryggismálin og þróunarsamvinnu, Brexit o.fl., þar sem ég ætlaði að bera niður en ég vil þá spyrja frekar út í formennsku okkar í Norðurskautsráðinu fyrir utan það sem fram hefur komið, hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir kom inn á það í samhengi við annað. Ég held að hæstv. ráðherra hafi orðað það ágætlega þegar við tókum við fyrr á þessu ári að hlutverk okkar í Norðurskautsráðinu hefur líklega sjaldan eða aldrei verið brýnna en einmitt nú með tilliti til málefna norðurslóða og ég tek undir þau orð hæstv. ráðherra. Nú erum við að setja aukreitis fjárheimild, 77 millj. kr., sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu og samtals 142 milljónir á næsta ári og líklega er þetta á þessu tímabili, 2018–2021, um 300 milljónir, ekki fjármunir til þess að hafa verulegar áhyggjur af í öllu heildarsamhenginu. Hins vegar vil ég biðja hæstv. utanríkisráðherra svona í upphafi formennskuáætlunarinnnar, það er auðvitað ekki komin full reynsla á eitt eða neitt í þessu, undir yfirskriftinni „Saman til sjálfbærni á norðurslóðum“, að segja hvað hann sér fyrir sér, fyrir utan þá athygli og þau áhrif sem við fáum, rödd okkar á alþjóðavettvangi og allt það, hvernig við munum helst geta nýtt þetta mikilvæga tækifæri sem við höfum með formennskunni.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður spyr grunnspurninga, hvernig formennskan geti nýst okkur. Við lögðum áherslu á málefni hafsins, loftslagsmál og grænar lausnir í orkuframleiðslu og fólkið á norðurslóðum og styrkingu samfélaga og að styrkja Norðurskautsráðið, sem ég tel vera mikilvægt. Allt er þetta í raun undir stóru hugmyndinni um að við viljum hafa þetta sem friðsamt svæði áfram og við viljum sömuleiðis sjá sjálfbærni, ekki bara umhverfislega heldur líka efnahagslega og félagslega. Það er í rauninni stærsta verkefnið núna, því að það er orðin aukin áhersla á norðurskautið, að leggja okkar lóð á vogarskálarnar til að svo megi verða og að þarna muni gilda alþjóðalög í nánustu og fjarlægustu framtíð. Það sem ég vona hins vegar að formennskan muni gera er að hún styrki t.d. þær stofnanir sem eru norður á Akureyri sem sinna störfum undir hatti Norðurskautsráðsins og að við eflum þekkingu okkar og vitund hvað þetta mikilvæga svæði varðar. Það er afskaplega mikilvægt að t.d. þingheimur sé meðvitaður um þær breytingar sem fram undan eru. Mér finnst skýrast að taka það dæmi, þó að það sé bara einn þáttur, varðandi siglingaleiðina, að þegar hún styttist um 40% milli Asíu og Evrópu hefur það gríðarlegar breytingar í för með sér. Ógnir, svo sannarlega. Eitt af því sem við þurfum að horfa til er björgun og leit. Við sáum t.d. í Noregi fyrir nokkru síðan að það mátti litlu muna að illa færi því að þó svo að siglingaleiðin hafi ekki opnast, eins og menn eiga von á, er umferðin gríðarlega mikil, miklu meiri [[Forseti hringir.]]en menn myndu ætla, en svo sannarlega eru tækifæri líka.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra svarið. Það er vel að við séum í stöðu og höfum tækifæri til að leggja áherslu á málefni okkar og sjónarmið í formennskunni og formennskuáætluninni. Eins og ég orðaði það fyrr er ekki komin reynsla á þetta en hér er alltaf undirliggjandi að við erum að ræða nýtingu fjármuna og þegar ekki er kominn lengri tími og meiri reynsla vill maður grafa eftir því hver séu hin raunverulegu verkefni. Hvar berum við niður? Hvar sér maður raunveruleg verkefni til að koma þessum sjálfbærnisjónarmiðum á framfæri? Svo er auðvitað svo margt sem tengist norðurslóðamálunum sem gæti kannski komið í veg fyrir að við náum að halda fram sjónarmiðum okkar að því leytinu til varðandi rannsóknir á hafinu og hlýnunina og það allt, loftslagsmálin. Hæstv. ráðherra fór annars ágætlega yfir þetta í ræðunni, en eru það einhver verkefni sem hæstv. ráðherra gæti komið inn á í seinna skiptið?
Hv. þingmaður vísar einmitt til þess og spyr: Hvað erum við að tala um þegar til stykkisins kemur? Það hljómar kannski ekkert mjög nákvæmt en stóra málið er að vekja athygli. Það hef ég gert í störfum mínum frá því að ég tók við og ég held að á um 170 tvíhliða fundum hafi ég alltaf tekið þetta mál upp því að mér fannst t.d. að þau lönd sem við berum okkur hvað mest saman við og eru okkar helstu bandamenn væru ekki mjög meðvituð um hvað væri að gerast þarna. Það er eitt að þau lönd hafi haldið uppi alþjóðalögum og lagt áherslu á að þau séu virt og sömuleiðis að við byggjum samskipti okkar á þeim gildum, en bara það að þau séu meðvituð um mikilvægi svæðisins og hvað það skiptir miklu máli að þetta sé virt er gríðarlega mikilvægt af því að það er ekki sjálfgefið. Við tökum því sem sjálfgefnu en það er það ekki. Hins vegar, þó að þetta mál snúi að utanríkismálum, þá snýr þetta líka í raun að þjóðfélaginu, að við leggjum áherslu á það og miklu víðar en í utanríkismálunum - ég er hér að vísa til umhverfisstofnana, menntastofnana, menningarstofnana - að á þessu svæði eru að verða mjög miklar breytingar og við þurfum að taka mið af því í öllum störfum okkar. Síðan er alveg klárt mál í mínum huga að við þurfum að líta til okkar helstu þjóðaröryggisógnar sem eru umhverfismálin. Með aukinni umferð eru auknar líkur á t.d. umhverfisslysum, líka slysum á fólki, m.a. út af farþegaskipum og öðru slíku, og við þurfum að líta til leitar og björgunar. Ég sé ekkert annað svæði á þessu stóra svæði, Norður-Atlantshafinu, [[Forseti hringir.]]sem getur rúmað slíkt en Norðaustur-Ísland. Hér þurfum við að hafa eins hraðar hendur og mögulegt er því að þetta er að koma, er í rauninni komið og við Íslendingar berum ábyrgð.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir framsögu hans. Ég er feginn því að hann hefur áttað sig á að Viðreisn er Evrópusinnaður flokkur og þakka honum fyrir að setja okkur í fyrsta sæti í þeim efnum. Varðandi tækifærin í Brexit, þar sem ráðherrann minntist á að talsmenn okkar flokks hefðu líka lýst því yfir að mikil tækifæri væru fólgin í Brexit, þá skal ég ekki andmæla hæstv. ráðherra um að einhver ummæli kunni að hafa fallið í þá veru. En ég get þá a.m.k. fullvissað hann um að menn hafa þegar áttað sig á að það var ekki svo og hafa að þessu leyti snúið frá villu síns vegar því að tækifærin eru ekki á hverju strái. Á fundi hjá Félagi atvinnurekenda 4. september sl. talaði aðalhagfræðingur Seðlabankans, Þórarinn G. Pétursson, um efnahagsmál og talaði þar m.a. um að hagvaxtarhorfur hafi versnað upp á síðkastið og veruleg hætta á ofmati í hagvaxtarhorfum fyrir Ísland. Hann nefndi sérstaklega að hætt væri við því að verg landsframleiðsla myndi dragast saman um hálft prósent á árunum 2019–2021, einmitt vegna Brexit. Ekki eru tækifæri, a.m.k. fyrir íslenskt efnahagslíf, fólgin í því. Svo að ég spyrji nú að einhverju: Í lok kaflans sem fjallar um utanríkismál í frumvarpinu er rætt um samningsbundin framlög vegna fjölþjóðasamstarfs og lýkur umfjölluninni á þessum merkilegu orðum: [[Forseti hringir.]] „Engin stefnumótun hefur átt sér stað fyrir málaflokkinn og því hafa hvorki markmið né aðgerðir verið sett fyrir hann.“ Ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í niðurlag kaflans.
Virðulegi forseti. Ég held að það skipti máli að við áttum okkur á hvað er á ferðinni þegar menn tala um hugsanlega hættu þegar kemur að Brexit varðandi alþjóðlega hagkerfið, þ.e. ef niðurstaðan verður sú að viðskiptahindranir verða í kjölfar Brexit. Það mun koma illa niður á öllum, m.a. okkur. Alveg eins og tollastríð Kína og Bandaríkjanna kemur illa niður á öllum, líka Íslendingum, þó að ekki sé um beina hagsmuni að ræða hvað það varðar. Nú erum við að sjá víðs vegar um heiminn, og full ástæða er til að hafa áhyggjur af því, meiri tilhneigingu til verndarstefnu en verið hefur. Það mun koma niður á okkur Íslendingum. Það mun þýða að það verður minni hagvöxtur. Ef Evrópusambandið og Bretar ná saman um viðskiptasamning og ekki verða viðskiptahindranir eftir Brexit, þá mun það ekki hafa neikvæð áhrif á efnahagslífið. Það þarf tvo til og ég ætla ekki að fara að reyna að leysa úr þeim vanda. En hv. þingmenn verða að leggja þessa hluti rétt upp. Ég hef sagt frá fyrsta degi að það væru mjög slæmar fréttir ef hér kæmust á viðskiptahindranir þegar Bretar gengju út úr Evrópusambandinu. Það snýr ekki bara að tollum. Þetta snýr líka að tæknilegum viðskiptahindrunum því að tollar eru ekki jafn mikilvægir og þeir voru áður eða jafn stór þáttur í þessu og áður. Tæknilegar viðskiptahindranir eru orðnar miklu stærri þáttur. Varðandi markmið og aðgerðir erum við sem betur fer í nýju umhverfi þegar kemur að opinberum fjármálum. Við erum að fóta okkur í öllum ráðuneytum, þar með talið utanríkisráðuneytinu í nýrri vinnu hvað það varðar. En Róm var ekki byggð á einum degi og við segjum hlutina bara eins og þeir eru. Ef við erum ekki komin lengra en raun ber vitni þá erum við ekkert að skafa utan af því.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svarið. Já, varðandi markmiðin, þetta eru ekki nema 1,9 milljarðar, það er kannski óþarfi að byrja á að setja sér markmið um það. Það sem mig langaði líka til að fá að ræða aðeins um við hæstv. utanríkisráðherra er það sem fjallað er um utanríkisviðskipti, eðlilega. Þar er verið að tala um Íslandsstofu og nýja stefnumótun fyrir Íslandsstofu. Það segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Stjórn Íslandsstofu hefur nú lokið gerð tillagna sem stendur til að leggja fyrir útflutnings- og markaðsráð á fundi sem er fyrirhugaður 9. september nk.“ Sá tími er liðinn þannig að væntanlega er búið að leggja þær fram. Hér er um að ræða 842 milljónir sem Íslandsstofa hefur til ráðstöfunar af markaðsgjaldi. Það er því gríðarlega mikilvægt að þeim fjármunum sé ráðstafað með mjög markvissum hætti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann geti frætt okkur um áherslur þar. Einnig langar mig að spyrja sérstaklega um helstu verkefni ársins 2020. Þar er með réttu talað um að tryggja virkari þátttöku Íslands í mótun EES-löggjafar o.s.frv. Síðan er talað um að vinna að gerð fríverslunarsamninga. Ég tek eftir því að þegar verið er að fjalla um fríverslunarsamningana er sérstaklega tekið fram að það eigi að gera í samráði við hagsmunaaðila, lesist væntanlega, atvinnulífið, ég gef mér það. En þegar talað er um virkari þátttöku Íslands í mótun EES-löggjafar er ekkert minnst á hagsmunaaðila eða atvinnulíf. Ég velti því fyrir mér, þar sem EES-samningurinn er langstærsti og mikilvægasti samningurinn, af hverju þessi greinarmunur er gerður þarna á milli, hvort einhver sérstök hugsun sé þar á bak við eða hvort þetta séu einhvers konar mistök eða hugsunarleysi.
Virðulegi forseti. Fyrst aðeins að því þar hv. þingmaður hélt áfram að tala um markmið og aðgerðir þegar kemur að alþjóðastofnunum. Í rauninni eru þessi framlög eins og félagsgjöld. Það dettur t.d. ekki mjög vel inn í það umhverfi sem við erum að leggja upp með, ég veit ekki hvort við getum formað það eitthvað meira, það má vera, en alla vega liggur það þannig fyrir í því máli. Varðandi Íslandsstofu fórum við í að breyta lögum um Íslandsstofu til að gera hana að virkari samstarfsvettvangi milli atvinnulífsins og hins opinbera. Það var mjög vel stutt af atvinnulífinu. Ég held að það sé einnar messu virði að fara yfir þær tillögur sem núna liggja fyrir, eins og hv. þingmaður vísaði til, en ég næ ekki að fara yfir það í stuttri ræðu. En ég held að mjög mikilvægt sé að þingið sé meðvitað um þá vinnu sem þar hefur farið fram, sem hefur verið í mjög náinni samvinnu annars vegar atvinnulífsins og hins vegar ráðuneytis og ráðuneytanna. Hvað varðar fríverslunarsamningana og EES þá er einhver misskilningur hjá hv. þingmanni því að það liggur alveg fyrir að allar þær tillögur sem lagt hefur verið upp með í hagsmunagæslunni taka mið af því að vinna þétt með hagsmunaaðilum hvað það varðar. Reyndar er það svo að ef menn skoða utanríkisþjónustu til framtíðar í skýrslunni gengur það eins og rauður þráður í þeirri skýrslu að vinna þéttar með hagsmunaaðilum og sérstaklega var kallað eftir því að það færi til hagsmunaaðila. Og beðið var um sjónarmið þeirra gagnvart utanríkisþjónustunni í heild sinni og auðvitað er EES-samningurinn gríðarlega stór þáttur hvað það varðar. En síðan er ánægjulegt frá því að segja að við höfum náð árangri þegar kemur að fríverslunarsamningunum. EFTA er búið að klára samninga við Indónesíu og Mercosur-ríkin. Við höfum náð árangri varðandi fríverslunarsamninginn við Kína og nú erum við búin að hefja efnahagssamráð bæði við Bandaríkin og Japan. Í öllum þessum málum koma hagsmunaaðilar að og stendur ekki neitt annað til en að halda því áfram.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða fjárlagafrumvarpið og ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir framlag hans í þeim málum. En mig langar að spyrja hann um báknið, báknið þenst út. Við sjáum gífurlega aukningu á tekjum ríkissjóðs og þetta er komið upp undir 1.000 milljarða. Ég sé að báknið þenst líka út í utanríkisþjónustunni, það eru 9,3 milljarðar 2018, svo eru komnir 11,2 og stefnir í 12,5 milljarða, og spyr hvort það séu ekki einhverjar hagræðingarkröfur þarna inni til að reyna að draga úr þessari útþenslu, sérstaklega í því ljósi að við erum með fjársvelt heilbrigðiskerfi og við þurfum að forgangsraða peningunum. Við erum búin að tala svolítið mikið um Brexit og hvort það sé ómögulegt að semja við Breta fyrr en þeir eru komnir út úr því ESB-fangelsi sem þeir eru í. Mig langar að spyrja hvort það sé möguleiki á því að eftir að þeir sleppa út fari að bresta á flótti úr ESB-samstarfinu og fleiri lönd gætu fylgt í kjölfarið, hvort það sé einhver vitneskja um það eða áætlanir. Það kæmi mér ekkert á óvart vegna þess að ég er alveg viss um að þegar Bretarnir fara út og hinir sjá hvað þeir hafa það gott þá koma fleiri á eftir.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið. Við þurfum alltaf að líta sérstaklega til þess hvernig við nýtum fjármuni hins opinbera. Mér finnst að vísu kostur þegar kemur að fjárheimildum til utanríkisráðuneytisins að alla jafna er það vel skilgreint. Við erum t.d. að setja fjármuni í hluti sem verða ekki endalaust til staðar, til að mynda formennskuna í Norðurskautsráðinu sem ég held að við séum sammála um að séu hagsmunir okkar að gera vel. Sömuleiðis þegar við sækjumst eftir að taka að okkur verkefni, hvort sem það er Evrópuráðið eða UNESCO, þá er það sérstaklega skilgreint. Margt af þessu, t.d. 360 milljónir sem til eru komnar vegna launa- og verðlagsbreytinga, er eitthvað sem er ekki ráðið við. Við höfum hins vegar unnið að hagræðingu alveg frá því að ég tók við. Við skoðuðum það og mátum og reyndum að nálgast þetta eins og við værum að byggja upp utanríkisþjónustu núna. Það er ástæðan fyrir því að við t.d. lokuðum sendiráðinu í Vín, við þurfum ekki að hafa tvíhliða sendiráð þar, Austurríki er ekki með tvíhliða sendiráð hér og það er ekki meðal okkar mikilvægustu viðskipta- eða samstarfslanda en við höldum samt sem áður fastanefndinni, bara svo eitt lítið dæmi sé tekið. Svo má nefna útboð og ýmislegt annað og sömuleiðis þegar kemur að breytingunni á Íslandsstofu miðar hún að því að nýta fjármuni betur en gert hefur verið. Við erum öll sammála um að við þurfum að gæta hagsmuna okkar. Ef við gætum ekki hagsmuna okkar við Brexit lendir íslenskt efnahagslíf í mjög vondum málum, bara mjög vondum málum, svo eitt skýrt dæmi sé tekið. Hið sama á við um fríverslunarsamninga og annað slíkt. Síðan spyr hv. þingmaður hvort það verði flótti úr Evrópusambandinu. Ef ég á að ræða ESB-málin þarf ég meira en tvær mínútur, það liggur alveg fyrir, virðulegur forseti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svörin. Jú, það er ákveðin hagræðing og, eins og ég segi, við þurfum að hagræða í þessum rekstri. En annað sem ég hef tekið eftir undanfarið, það er eiginlega erfitt að segja það um hæstv. ráðherra en hann er einhvern veginn flottasta daman á ballinu núna í þessum töluðu orðum vegna þess að svo virðist sem bæði Kína, Bandaríkin og jafnvel Rússland vilji dansa við hann og bjóða honum gull og græna skóga. Þeir eru með Belti og braut, Kínverjarnir, og Ameríkanar vilja kaupa Grænland og spurning hvort þeir vilji ekki kaupa Ísland líka. Síðan er það auðvitað Rússland. Mig langar að spyrja hann um það vegna þess að við erum enn í þessu stórfurðulega viðskiptabanni við Rússa. Er ekki kominn tími til, akkúrat núna meðan allir vilja sækja Ísland heim og gera allt fyrir okkur, að losa um þá stíflu? [[Gripið fram í.]]Ha?
Fá Pútín líka bara?
Já, af hverju ekki? Er hann eitthvað verri heldur en þeir kínversku eða Trump í Bandaríkjunum? Ég sé það ekki. Þetta eru allt stórveldi og þeir virðast hafa einhverja rosalega ást á Íslandi þessa stundina og ég tel að við ættum að nýta okkur það, algjörlega, vegna þess að við viljum vera í viðskiptum við öll þessi lönd. Af hverju eigum við að taka eitt út úr og segja: Við skulum vera í viðskiptum við Kína en við viljum ekki vera í viðskiptum við Rússland af því að Pútín er þar? Getum við þá ekki alveg eins sagt: Við viljum ekki vera í viðskiptum við Bandaríkjamenn af því að Trump er þar? Ég sé því miður ekki mikinn mun þarna á.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar og er svona aðeins að melta það sem hv. þingmaður sagði. Ég hef verið kallaður ýmislegt, virðulegur forseti, í gegnum tíðina en aldrei dama, hvað þá falleg dama. Ég fer bara með þetta inn í helgina [[Hlátur í þingsal.]]og kýs að ræða það ekkert frekar og veit ekkert hvernig ég á að taka því. En varðandi það að allir séu að bjóða okkur gull og græna skóga þá höfum við lagt áherslu á það að efla samskipti við þjóðir og það kemur ekki af sjálfu sér að við fáum þessa athygli eða heimsóknir. Það gerist ekki af sjálfu sér. En á sama tíma er mikilvægi okkar að aukast út af staðsetningu okkar, m.a. út af norðurskautsmálum. Í því felast ekki bara tækifæri, í því felast líka ógnanir og við þurfum að stíga varlega til jarðar og hugsa vel hvernig við vinnum úr því. Við höfum ekki sett neinar viðskiptaþvinganir á Rússa, þeir settu viðskiptaþvinganir á okkur. Við tókum þátt í því vegna þess að þeir brutu alþjóðalög. Hér er ég að vísa í innlimun Krímskaga sem er mjög alvarlegt mál og þau átök hafa kostað 10.000 manns lífið. Allar þjóðir hafa hag af því að halda alþjóðalög en enginn meira en smáþjóðir og við hljótum alltaf að standa með því þegar farið er í aðgerðir til að mótmæla því að menn séu að brjóta alþjóðalög. Á hinn bóginn höfum við unnið mjög að því að efla viðskiptin við Rússland. Það hefur gengið eftir. Þau hafa aukist gríðarlega mikið á undanförnum árum og það hafa farið margar viðskiptasendinefndir og búið er að stofna íslenskt-rússneskt viðskiptaráð og við sjáum núna stóra samninga sem hafa verið gerðir af hátæknifyrirtækjunum okkar, svo ég vísi í Marel, Skagann 3X og önnur slík fyrirtæki. Það er auðvitað partur af hagsmunagæslu okkar. [[Forseti hringir.]]Hv. þingmaður þarf eiginlega að spyrja Pútín, ég er búinn að gera það sjálfur, hvort hann vilji ekki hætta þessum viðskiptaþvingunum á okkur því að við ráðum ekki þeirra málum.
Hæstv. forseti. Málefnasviðin eru þrjú sem heyra til umhverfis- og auðlindaráðherra að öllu eða einhverju leyti. Starfsemi málefnasviðs 17, umhverfismál, er þar langumfangsmest. Þá tilheyrir starfsemi Landmælinga Íslands á málefnasviði 6 ráðuneytinu sem og verkefni Skipulagssjóðs á málefnasviði 8. Í því fjárlagafrumvarpi sem er nú til umræðu eru heildargjöld til málefnasviðs 17, umhverfismála, áætluð um 20,5 milljarðar kr. og aukast um rúman 1 milljarð kr. á föstu verðlagi fjárlaga 2020. Þetta samsvarar um 5,5% raunaukningu. Þegar tekið er tillit til áhrifa af almennum launa- og verðlagsbreytingum sem áætlaðar eru um 400 millj. kr. nemur hækkunin tæpum 1,5 milljörðum kr., þ.e. 7,6%. Gert er ráð fyrir niðurfellingu tímabundinna framlaga til málefnasviðsins sem nema um 241 millj. kr. Vegur þar þyngst niðurfelling tímabundins framlags til fráveitumála við Mývatn í tengslum við verndun vatnsins. Gerðar verða aðhaldsráðstafanir til að lækka útgjöld á málefnasviðinu um 117 millj. kr. Bundin útgjöld nema alls 320 millj. kr. en þar munar mest um breytingar á sértekjum stofnana, aukin framlög til Úrvinnslusjóðs og Endurvinnslunnar vegna breytinga á umsýslu-, skila- og úrvinnslugjaldi frá fyrra ári. Hæstv. forseti. Gert er ráð fyrir að útgjaldasvigrúm innan ramma málefnasviðsins aukist um tæpan 1,1 milljarð kr. og er því líkt og fyrr fyrst og fremst veitt í ný og aukin verkefni vegna loftslagsmála, til styrkingar innviða á náttúruverndarsvæðum, til aukinnar landvörslu og til verkefna er lúta að innleiðingu hringrásarhagkerfisins. Þessi megináhersla endurspeglar þær áskoranir í loftslagsmálum, náttúruvernd og úrgangsmálum sem við stöndum frammi fyrir. Þannig verður 455 millj. kr. aukning til loftslagstengdra mála. Þar af eru um 200 milljónir til kolefnisbindingarverkefna, rúmar 200 milljónir til sértækra aðgerða til að draga úr losun og til hækkunar á framlagi í loftslagssjóð og um 60 milljónir til ýmissa loftslagstengdra verkefna. Jafnframt verður 525 millj. kr. aukning til náttúruverndar og ber þar hæst rúmar 205 millj. kr. til uppbyggingar innviða og 270 millj. kr. til aukinnar landvörslu. Enn fremur er gert ráð fyrir um 100 millj. kr. í nýju framlagi til mála er lúta að innleiðingu aðgerða á grundvelli hringrásarhagkerfisins. Hæstv. forseti. Líkt og fyrr eru áherslur innan málefnasviðsins þær sömu, þ.e. lögð verður áhersla á loftslagsmál, náttúruvernd, úrgangsmál sem og aukna skilvirkni í stjórnsýslu. Á sviði loftslagsmála verður áfram unnið í aðgerðum er miða að því að uppfylla Parísarsamkomulagið og markmið stjórnvalda um kolefnishlutleysi árið 2040. Meðal helstu aðgerða þar má nefna að stefnt er að því að gefa út endurskoðaða aðgerðaáætlun í loftslagsmálum á þessu ári þar sem kynntar verða nýjar aðgerðir af hálfu stjórnvalda til að draga úr losun gróðarhúsalofttegunda, samdrátt í losun frá landi og aukna kolefnisbindingu. Unnið verður að vegvísi um kolefnishlutleysi Íslands árið 2040 og veittir verða styrkir úr nýstofnuðum loftslagssjóði til að stuðla að auknum rannsóknum og nýsköpun á sviði loftslagsmála. Á undanförnum árum hefur verið lögð aukin áhersla á náttúruvernd og þá einkum í tengslum við mikla fjölgun ferðamanna. Landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum, svokölluð innviðaáætlun, spilar þar lykilhlutverk. Vil ég meina að tekist hafi að snúa vörn í sókn í þessum málum. Meðal helstu aðgerða hér má nefna að áfram verður unnið að sérstöku átaki í friðlýsingum og að stofnun miðhálendisþjóðgarðs. Unnið verður að því að koma á reglubundnu mati á ástandi skilgreindra áfangastaða innan náttúruverndarsvæða sem forsendu fjármögnunar uppbyggingar og unnið verður að frekari eflingu landvörslu, m.a. á heilsársgrundvelli. Úrgangsmyndun og meðferð úrgangs sem oft er vísað til sem hringrásarhagkerfisins verður æ veigameiri þáttur með tilliti til loftslagsmála og náttúruverndar og miklar áskoranir eru fram undan á þeim sviðum. Markmiðið með innleiðingu hringrásarhagkerfisins er að draga úr sóun, auka endurvinnslu og endurnýtingu og halda verðmætum eins lengi og hægt er í umferð. Þetta verkefni hef ég sett á oddinn á komandi ári og fagna því að nú er í fyrsta sinn verið að veita fjármuni til þess. Hvað varðar aukna skilvirkni stjórnsýslunnar hefur ýmislegt áunnist í gegnum tíðina og má þar nefna innleiðingu ýmiss konar skráningarskyldu í stað starfsleyfaútgáfu og eflingu úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála til að standast kröfur um málsmeðferð og tímalengd kærumála. Hæstv. forseti. Það er af mörgu að taka í umhverfismálum og því brýnt að málaflokkurinn njóti þeirra fjármuna sem til þarf svo vinna megi að þeim verkefnum sem á okkur kalla. Loftslagsmálin eru mál málanna og brýnt að við nálgumst þau af festu svo við náum að snúa óheillaþróun við. Á það er kallað. Aldrei hefur meira fjármagn verið veitt til umhverfismála enda tími til kominn. Við erum með þessu fjárlagafrumvarpi [[Forseti hringir.]]að stíga stór skref í þá átt að geta tekist betur á við áskoranir fram undan, bæði í loftslagsmálum og náttúruvernd.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir hans yfirferð yfir málaflokk sinn, umhverfismál. Ég ætla að spyrja hann nokkurra spurninga. Fyrst um kolefnisgjaldið. Í fjárlögum er gert ráð fyrir að kolefnisgjaldið hækki um 10%. Bensín og olía hækka því og fer það beint út í verðlag og vísitölu og þannig hækka verðtryggð lán landsmanna. Eftir þessa hækkun verða tekjur ríkissjóðs af kolefnisgjaldinu 6,4 milljarðar. Hefur hæstv. ráðherra látið kanna þann kostnað sem skuldarar þessa lands hafa mátt bera vegna hækkunar á vísitölu vegna álagningar kolefnisgjaldsins og þar með hækkunar á verðtryggðum húsnæðislánum landsmanna? Hefur það verið kannað? Á fundum með fjárlaganefnd staðfestu fulltrúar umhverfisráðuneytisins að ekki væri unnt að staðfesta árangur af álagningu þessa gjalds. Ekki ætla ég að gera lítið úr loftslagsvánni en hér virðist um dæmigert fálm að ræða. Ný skattlagning er klædd í indælan búning og fagur tilgangur látinn réttlæta aukna skattlagningu. Þess vegna spyr ég líka: Finnst hæstv. ráðherra forsvaranlegt að leggja slíkan skatt á bifreiðaeigendur, útgerðir, bændur og aðra landsmenn, ef ekki er vitað hverju hann skilar hvað varðar yfirlýstan tilgang gjaldsins, nefnilega umhverfislega? En við vitum mætavel, herra forseti, hverju hann skilar í ríkiskassann, 6,4 milljörðum.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og innleggið. Almennt gildir sú regla að verð hefur áhrif á eftirspurn. Kolefnisgjald er einfaldlega til þess fallið að senda skilaboð út í hagkerfið um að losun koltvíoxíðs út í andrúmsloftið kosti fjármuni. Það er næsta ljóst að gjaldið hefur áhrif í þá átt að hvetja fólk og fyrirtæki til að draga úr losun. Það er grundvallaratriði. Hagfræðingar eru almennt hlynntir hagrænum aðgerðum á borð við álagningu kolefnisgjalds til að ná árangri í umhverfismálum vegna þess að það sendir skilaboð út í hagkerfið um að losun kosti en einstaklingar og fyrirtæki hafi síðan svigrúm til að bregðast við á sem hagkvæmastan hátt. Það er hins vegar góð og eðlileg spurning að vilja vita nákvæmlega hversu mikil áhrif kolefnisgjaldið hefur og fá einhverja tölu á það, það tek ég algjörlega undir. Við í ráðuneytinu höfum beðið um skoðun sérfræðinga á því í tengslum við uppfærslu á aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og ég reikna með að hægt verði að kynna niðurstöðuna innan skamms. Útreikningarnir sem ég hef séð benda til að gjaldið hafi þau áhrif að heimili noti 1,5–2% minna af bensín og dísli vegna núverandi kolefnisgjalds, miðað við það ef ekkert gjald væri lagt á. En það er erfiðara að meta líkleg áhrif gjaldsins á fyrirtæki. Til þess eru ekki nægar upplýsingar fyrir hendi og þarf að skoða sérstaklega. En eins og ég segi á ég von á því að við getum kynnt mat á þessu mjög fljótlega.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Ég ætla að vera á svipuðum nótum í síðara innleggi mínu. Nú ætla ég að tala um annan skatt sem sömu sjónarmið eiga við um og um kolefnisgjaldið, en þó ekki alveg. Þar er ég að tala um fyrirhugaðan urðunarskatt sem reifaður er í frumvarpi sem fyrirhugað er um breytingar á lögum um umhverfis- og auðlindaskatta, nr. 129/2009. Staðreyndin er sú að ríkið hefur engan kostnað af urðun og í forsendum með þessum nýja skatti er ekki að finna neinar fyrirætlanir í þá átt að skatturinn eigi að gera aðrar leiðir vænlegri, nefnilega brennslu eða endurvinnslu. Einkaaðilar reka ekki urðunarstaði og því er einungis verið að skattleggja almannaþjónustu sem sveitarfélögin veita íbúum sínum og ríkisvaldið hefur þar enga aðkomu að. Þá er einkennilegt að leggja á urðunarskatt á sama tíma og fyrirhugað er að banna urðun. Þetta fer ekki saman, herra forseti. Því get ég endurtekið svipaða spurningu varðandi urðunarskattinn og kolefnisskattinn. Eru fyrirætlanir sem ekki hafa litið dagsins ljós um að fyrirhuguðum urðunarskatti sé ætlað að gera brennslu úrgangs mögulega, t.d. með því að reisa hér fullkomna sorpbrennslustöð? Eru fyrirætlanir um að styðja við verkefni um að reisa hér fullkomnari endurvinnslu- eða flokkunarstöðvar með því að láta skattinn renna til þeirrar starfsemi en ekki bara beint í ríkissjóð? Eða á skatturinn að fara í að niðurgreiða útflutning á sorpi til útlanda og eyðingar þar? Spurningar mínar ganga út á að greina ætterni hinna svokölluðu umhverfisskatta ríkisstjórnarinnar, hvort um raunverulegt skref í átt til betri umgengni við náttúruna sé að ræða og þar með verið að sporna við útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Eða er þetta, eins og ég hef hér farið yfir og margt bendir til, bara enn ein skattlagningin?
Frú forseti. Hvað varðar fyrirspurn hv. þingmanns um urðunarskatt vil ég fyrst nefna að þessi leið hefur verið farin víða í nágrannaríkjum okkar og gefist ágætlega við að draga úr urðun. Þetta er almennt viðurkennd leið til að draga úr urðun. Við getum nefnt ríki eins og Danmörku, Svíþjóð, Noreg, Finnland, Bretland, Írland, Holland, Belgíu, Frakkland, Austurríki, Sviss, Spán og Ítalíu. Það væri kannski nær að ég myndi telja upp þau ríki sem ekki hafa gert þetta, ég væri fljótari að því. Með öðrum orðum: Þetta er viðurkennd leið til að ná árangri við að draga úr urðun. Og hvers vegna er það mikilvægt? Jú, það er mikilvægt vegna þess að í úrgangsstjórnun viljum við síst urða. Það veldur mestri losun á gróðurhúsalofttegundum og þess vegna er mikilvægt að draga úr urðuninni. Þegar skattur er lagður á urðun gerist það að aðrar leiðir, hvort sem það er brennsla, endurvinnsla eða endurnýting, verða samkeppnishæfari. Það er verið að búa til hvata sem eiga að leiða til þess að við stöndum okkur betur akkúrat í þessu og urðum minna. Og gleymum því ekki að 7% af skuldbindingum Íslendinga, beinum skuldbindingum vegna Parísarsamkomulagsins, eru vegna úrgangsmála og langsamlega stærsti hlutinn af því er út af urðun. Hér er því um tímamótaaðgerð að ræða til að takast á við loftslagsmálin. Ég stend fastur á því að þetta er eitthvað sem við eigum að geta gert í mun meira mæli, þ.e. að taka upp græna skatta, því að það er líka verið að vinna að því að þau greiði sem mengi. Ætternið getur hv. þingmaður algjörlega rekið til mín.
Frú forseti. Mikið er rætt og ritað um umhverfis- og loftslagsmál, enda er það ekki að undra. Við fylgjumst iðulega með því í fjölmiðlum hvernig skógareldar geisa, bæði í regnskógum á Amazon-svæðinu og á norðurslóðum. Stormar geisa sömuleiðis og þurrkar sem eyða bæði gróðri og hafa áhrif á fólk og valda jafnvel manntjóni. Þetta snertir almenning. Almenningur bregst við, sérstaklega unga fólkið, um allan heim sem krefst þess að eitthvað verði gert áþreifanlegt til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda í meira mæli en við tölum um. Við erum nefnilega komin fram að brúninni og megum engan tíma missa. Í þessum mánuði verður leiðtogafundur Sameinuðu þjóðanna í New York um loftslagsbreytingar og miklu skiptir að rödd Íslands verði þar afgerandi, afdráttarlaus og að við tölum skýrt og að við skynjum að alþjóðasamfélagið standi frammi fyrir neyðarástandi. Rödd okkar getur verið sterk með norrænu þjóðunum og fleirum. Þetta er þýðingarmikill fundur því að nú verða þjóðir heims að ná saman um hraðari samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda en þær skrifuðu undir í París forðum daga. Við verðum að gera það hraðar en við gáfum fyrirheit um. Enn sem komið er hefur Ísland bara kynnt markmiðin um 29% samdrátt fyrir árið 2030 í samvinnu við Evrópusambandið. Það lýsir ekki miklum metnaði og mun ekki duga til að Ísland nái kolefnishlutleysi árið 2040. Ég spyr því ráðherra: Hyggst ríkisstjórnin kynna í New York áform um mun meiri samdrátt í losun en hingað til hefur verið kynnt? Eða hvað hyggst hæstv. ráðherra gera við þessar alvarlegu aðstæður?
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir hans innlegg og ég deili því algerlega með hv. þingmanni að þetta er stærsta áskorunin sem við stöndum frammi fyrir. Ég er ánægður með að heyra að hv. þingmaður endurómar það sem heyrist hjá langflestum, bæði hér inni á þingi og úti í samfélaginu, að hér er róttækra aðgerða þörf. Það hefur verið brugðist við og gripið til fjölmargra aðgerða nú þegar á vegum stjórnvalda. Ég get nefnt sem dæmi aukinn kraft í að byggja upp innviði þegar kemur að rafmagnsbílum og ívilnanir sem má benda á. Það má sjá í fréttum í dag að ívilnanir vegna umhverfisvænni bíla eru 3 milljarðar árlega. Við erum í öðru sæti þegar kemur að innflutningi nýrra umhverfisvænna bíla í heiminum á eftir Noregi með 20% hlutdeild og svona mætti lengi telja. Aðgerðir í málefnum sem snúa að endurheimt votlendis, kolefnisbindingu með landgræðslu og skógrækt og fjölmargar aðrar aðgerðir. Það er ekki rétt sem hv. þingmaður segir að Ísland hafi einungis kynnt markmiðin um 29% með Evrópusambandinu heldur kom það skýrt fram þegar búið var að deila út okkar hlutdeild í samkomulaginu við Evrópusambandið, sem vissulega er 29% samdráttur, að við ætluðum okkur að ná 40% árið 2030 líkt og er heildarmarkmið Evrópusambandsins og síðan náttúrlega, eins og hv. þingmaður þekkir, kolefnishlutleysi 2040.
Frú forseti. Það gleður hjartað að hæstv. ráðherra er bjartsýnn og við komumst langt á því. Þetta eru umhugsunarverð og áleitin mál sem við stöndum frammi fyrir og við eigum kannski að byrja í garðinum heima, eins og ég hef nefnt áður. Við stöndum okkur ekki mjög vel. Það kom fram í fyrirspurn til ráðherra á liðnu þingi að við höfum t.d. ekki yfirsýn yfir það hvernig við urðum eða hvernig umhverfismálum sveitarfélaga er háttað á Íslandi þó að það standi til bóta, að mér skilst. Annað sem mig langar að nefna eru þessar ívilnanir sem hæstv. ráðherra kom inn á sem ég tel að séu mjög mikilvægar. Við þurfum átak. Ég nefni rafvæðingu hafna. Það er engin höfn á Íslandi sem er háspennt, að mér skilst, og þarna þurfum við að gera breytingar. Það kostar töluvert mikla peninga en það er mikið í húfi. Ég tek sem dæmi að það koma ríflega 100, kannski 110, skemmtiferðaskip til Ísafjarðar á hverju ári og í stoppinu kynda þau olíu sem nemur yfir 900 tonnum. Það er ekki lítið og það eru ekki lítil umhverfisáhrif sem þetta hefur. Við getum ímyndað okkur hvaða áhrif þetta hefur annars staðar þar sem umferð skemmtiferðaskipa er umtalsvert meiri. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Er ekki mikils virði að við einhendum okkur í að rafvæða hafnir? Ég nefndi Ísafjörð. Með því að rafvæða hafnirnar er hægt að selja orku fyrir um 53 millj. kr. Er þetta ekki verkefni sem steinliggur, hæstv. ráðherra?
Hæstv. forseti. Það er mjög vel við hæfi að ræða ívilnanir á breiðum grunni eins og hv. þingmaður kemur inn á. Ég nefndi áðan ívilnanir vegna rafbíla. Ég vil líka nefna að við eigum von á frekari tillögum um áramótin eða fljótlega á nýju ári sem snúa að metani í vegasamgöngum og að vetni og ég tel að það verði mjög mikilvægt að fá inn til að geta nýtt þær leiðir líka til þess að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þegar kemur að rafvæðingu hafna hafa þær úttektir sem gerðar hafa verið bent til þess að skynsamlegast sé að byrja á því að greiða veg orkuskipta þegar kemur að lágspennunni. Háspennan er gríðarlega dýr og þar held ég að við þurfum að setjast sérstaklega niður með sveitarfélögunum og sjá með hvaða hætti er hægt að takast á við það mál sérstaklega. En þar þarf líka að hafa í huga hversu miklu þær aðgerðir skili í samdrætti á útlosun miðað við að nota fjármagnið einhvers staðar annars staðar, af því að þetta er svo dýrt. Ég vil nefna líka í þessu samhengi reglugerð sem ég birti í kynningu í samráðsgátt og fjallar um það að nánast banna svartolíu í landhelgi Íslands og við erum að vinna úr athugasemdum. Það mun ekki endilega draga úr losun gróðurhúsalofttegunda en mun verða mjög mikilvægt til að takast á við sótmengunina sem kemur fyrst og fremst frá þeim skipum sem brenna svartolíu. Og síðan vil ég benda hv. þingmanni á nýjar ívilnanir sem boðaðar eru í tekjubandormi.
Frú forseti. Umhverfisvitund landsmanna hefur aukist stórlega á síðustu árum en áfram þarf með fræðslu og markvissum aðgerðum að draga enn frekar úr losun úrgangs og hvetja til nýsköpunar og notkunar á helstu tækninýjungum þegar kemur að endurvinnslu og flokkun sorps með það að markmiði að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Mig langar kannski að taka aðeins lengra við hæstv. ráðherra umræðuna um metanvinnslu, að nýta hauggas. Á Akureyri hefur hauggasið verið nýtt í þó nokkuð mörg ár, dugar fyrir um 600 bíla og þrír strætisvagnar á Akureyri keyra á metani í dag. Það er verið að nýta þetta. Nú er verið að byggja í Álfsnesi, skilst mér, gasgerðarstöð sem getur knúið allt að 3.500 bíla. Nú er efling hringrásarhagkerfisins eitt helsta markmiðið eða ein af helstu áherslum fyrir 2020. Hefur ráðherrann upplýsingar um það hversu stór hluti umferðar á Íslandi gæti nýtt sér metanið, bara fyrst við vorum að taka þann punkt? Mér datt þetta í hug vegna þess að mér finnst þetta mjög áhugavert og það er gaman að fylgjast með því hvernig þetta hefur gengið á Akureyri. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra um náttúrustofurnar, við höfum tekið þær fyrir í fjárlaganefnd undanfarin ár og höfum bætt við hjá þeim rétt fyrir 3. umr. Mér sýnist að þetta sé allt að fara í réttan farveg með náttúrustofurnar, en ef hæstv. ráðherra gæti aðeins farið í gegnum það með okkur. Það er mikilvægt starf sem er unnið hjá þeim og ánægjulegt að það sé að fara í góðan farveg og væri áhugavert að heyra um það. Það skiptir víða miklu máli á landsbyggðinni að náttúrustofurnar séu í öruggum og góðum rekstri.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka umræðuna um metanið lengra. Þetta tel ég að sé einn af þeim þáttum þar sem við eigum heilmikið inni og vil nefna sem dæmi að áfyllingin á metanbifreið, ef ég skil það rétt, getur dugað frá Reykjavík til Ísafjarðar en svo er engin stöð á Ísafirði. Hvers vegna getum við ekki haft metanstöðvar víðar á landinu þó svo að ekki sé framleitt metan á staðnum, rétt eins og við getum haft bensín- og dísilstöðvar dreifðar um landið án þess að það sé framleitt á staðnum? Þetta er eitthvað sem ég veit að sá hópur sem núna vinnur að því að koma með nýjar tillögur um eða upp úr áramótum lítur til. Mér skilst að þetta séu ekki dýrustu aðgerðirnar sem hægt er að ráðast í, það sé t.d. mun dýrara að ráðast í innviði vegna vetnisins. Ég er ekki með á hraðbergi hve stór hluti getur nýtt það metan sem til er í dag eða verður til þegar höfuðborgarsvæðið fer í auknum mæli í það en get útvegað hv. þingmanni þær upplýsingar, séu þær til. Varðandi náttúrustofurnar eru þær svolítið í uppáhaldi hjá mér en ég hef aðeins 26 sekúndur. Ég byrja bara. Við gengum á þessu ári frá samningum við 20 sveitarfélög um rekstur á þeim átta náttúrustofum sem eru í landinu og gerðum langtímasamninga til 2023, þannig að við erum að treysta mjög rekstrargrundvöllinn og rekstraröryggið hjá náttúrustofunum til fimm ára. Ég held áfram á eftir.
Frú forseti. Það er ánægjulegt að verið sé að tryggja til langs tíma rekstur náttúrustofanna og ánægjulegt að heyra að hæstv. ráðherra sé að tala um samninga allt til 2023. Ráðherrann getur haldið áfram með náttúrustofurnar í næsta svari. Það eru gríðarlegir möguleikar í metani og það er áhugavert vegna þess að þetta er náttúrlega mjög hvarfgjörn lofttegund og einn metanbíll á götu getur nánast kolefnishlutleyst heilu göturnar, metanið er 21 sinnum hvarfgjarnara en CO 2. Það er áhugavert og væri ánægjulegt ef það væri aðeins meira tekið á því almennt í umræðunni að sá orkugjafi sé nýttur betur. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson var að benda mér á að það væri talað um að allt að 20.000 bílar gætu verið knúnir á slíkum orkugjafa frá Hellisheiðarvirkjun. Mig langaði rétt að minnast á skógrækt og landgræðslu. Nú var töluverð áhersla á þetta í fjármálaáætlun hjá okkur í vor og ég vil halda aðeins áfram með hvernig það endurspeglast í fjárlagafrumvarpinu núna, áherslan á skógrækt og landgræðslu sem kolefnisbindingu, hvernig þau mál standa í fjárlagafrumvarpinu og hvort hæstv. ráðherra geti lýst því hver framtíðarsýnin er á það á næstu árum, hvernig við sjáum fyrir okkur kolefnisbindingu í gegnum landgræðslu og skógrækt. Það er mjög mismunandi eftir tegundum í skógræktinni hvernig bindingin er. Eru sérfræðingar á því sviði komnir með einhverjar hugmyndir um hvar áherslurnar liggja í kolefnisbindingu í gegnum t.d. skógræktina? Ég læt þetta duga að sinni.
Frú forseti. Til að halda áfram með náttúrustofurnar þá eru, eins og ég segi, komnir samningar til 2023. Ég vil benda á það að í fjárlagafrumvarpinu þar sem sýnt er framlagið til náttúrustofanna, ef því er deilt niður á stofurnar erum við að tala um 19,1 milljón á ári á stofu en það eru í reynd 21,2 því það eru 16 milljónir sem dreifast jafnt á milli þeirra annars staðar í kerfinu hjá okkur. Sú stefna sem við höfum tekið í ráðuneytinu er að reyna að tryggja þennan grunnrekstrargrundvöll og síðan að ráðast í sérstaka samninga við náttúrustofurnar á grundvelli sérstakra verkefna og þá ekki síst varðandi vöktun. Ég vil nefna sem dæmi að við gengum núna frá samningi við náttúrustofuna í Stykkishólmi um vöktun og öflun vísindalegra gagna um mink í náttúru Íslands upp á 12 milljónir til tveggja ára. Það er búið að gera samninga við náttúrustofurnar á Húsavík og Bolungarvík til tveggja ára upp á 10 milljónir hjá hvorri og síðan er fjármagn, sem verið er að vinna áætlanir um, vegna vöktunar á náttúruverndarsvæðum og öðrum svæðum sem eru undir álagi vegna ferðamanna. Ég get ekki greint frá því nákvæmlega hvernig sú skipting verður en það er alla vega talsvert sem bætist við þar. Aðeins varðandi skógrækt og landgræðslu og áherslurnar sem birtast í fjárlagafrumvarpinu. Framlög vegna endurheimtar og skógræktar aukast og er breytingin á milli ára tæpar 200 milljónir. Það mun síðan fara vaxandi á næstu árum líka. Ég held að ég verði að taka umræðuna um tegundir við hv. þingmann einhvern tímann seinna.
Frú forseti. Árið 2020 er að koma og þá eru tíu ár þangað til við þurfum að hafa uppfyllt okkar hluta Parísarsamningsins. Til að ná því þarf samdrátt upp á rúmlega 100.000 tonn á ári, reyndar er það mjög vanmetið, næsta áratuginn. Ef Ísland nær því ekki er ljóst að ekkert land getur náð því, við stöndum mjög vel. Slíkt væri ekki bara alvarlegur ósigur í baráttunni gegn hamfarahlýnun sem mun hafa hrikalegar afleiðingar fyrir mannkynið í heild sinni heldur myndi það líka kalla yfir Ísland verulegan kostnað, bæði í formi skatta og gjalda en einnig í formi efnahagslegs skaða sem versnandi veðuraðstæður hafa í för með sér. Það er ýmislegt jákvætt í þessum fjárlögum sem stendur til að gera, það eru ívilnanirnar, hvatar og reglugerðir o.fl. og það er allt hið besta mál. Hins vegar hefur komið mjög víða fram að eingöngu með stórfelldri aukningu á skógrækt og endurheimt votlendis munum við komast nærri því að ná markmiðinu. Það hefur verið talað um fjórföldun í það minnsta í skógræktinni til að komast í grennd við markmiðið. Þetta þykir mér bjartsýnt en ég er alveg gríðarlega þakklátur fyrir tilvist bjartsýnismanna. Hækkun framlaga til náttúruverndar, skógræktar og landgræðslu hljóðar hins vegar upp á 2,2% fyrir árið 2020 miðað við þetta ár, sem er jafnframt 1,7% samdráttur miðað við árið 2018. Þannig að spurning mín er einfaldlega: Er hæstv. ráðherra alvara? Nú er talað um að umfang nýskógræktar, uppgræðslu og endurheimtar vistkerfa verði aukið. Er það tilfellið? Ég sé að hækkunin hljóðar upp á 113 millj. kr. en ekki 200 millj. kr. eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan. En þegar við horfum fram á ómældan skaða hljótum við að geta að spýtt aðeins í lófana. [[Forseti hringir.]]Það er klárlega útþensla í stjórnsýslunni en ég er ekki viss um að meiri bjúrókrasía muni hjálpa við að binda kolefni. [[Forseti hringir.]]Getur hæstv. ráðherra hjálpað mér aðeins við að fá smá von um að þetta verði allt í lagi, vegna þess að ekki veitir okkur af?
Hæstv. forseti. Ég skal gera mitt allra besta, hv. þingmaður, til að veita von enda er hv. þingmaður líka duglegur við það finnst mér. Varðandi þær áætlanir sem við höfum kynnt í ráðuneytinu og kynntum í júlí sl. erum við að horfa á næstu fjórum árum til tíföldunar þegar kemur að framlögum til votlendis og tvöföldunar þegar kemur að skógrækt annars vegar og tvöföldunar þegar kemur að landgræðslu hins vegar. Það sem þingmaðurinn nefnir síðan varðandi upphæðir eins og þær sem endurspeglast í fjárlagafrumvarpinu þá höfum við ekki enn þá í rauninni sett alla summuna sem tilheyrir kolefnisbindingunni á stofnanir eða sérstök verkefni heldur er hluti af því enn þá eftir á safnliðum. Þetta er gert vegna þess að það á eftir að útdeila að hluta til því sem þarna er fyrir hendi. Það má alveg gagnrýna að safnliðirnir séu háir og grunar mig að sá þingmaður sem næstur er í pontu ætli að gera það svo að það er kannski ágætt að byrja að svara strax. En þegar verkefnin eru umfangsmikil þá sem betur fer aukast þau framlög sem verið er að setja til málaflokksins og það tekur tíma að vinna úr því og kannski aðeins of langan, hv. þingmenn sem horfa á mig. Ég get reynt að útskýra það betur á eftir en vona að þetta hafi svarað í grundvallaratriðum því sem hv. þingmaður spurði um.
Virðulegur forseti. Þetta var ágætiságiskun en ég ætla samt í aðeins aðra sálma, það er margt að tala um á stuttum tíma. Ómældi skaðinn sem var talað um áðan, það er eitt sem við þurfum að glíma dálítið við, kostnaðurinn af því að standa ekki undir skuldbindingum. Við þurfum að fá þessa áætlun um hversu mikið þetta komi til með að kosta okkur og spurningin er í rauninni hvenær við fáum hana. Ástæðan fyrir því að við þurfum að fá hana er til þess hafa leiðbeiningar í ákvörðunartökunni og til þess að geta metið ábatann af því að taka ákvarðanir sem koma til með að kosta minna því að ábatinn er tvöfaldur í því tilviki væntanlega, t.d. ágóði af uppgræðslu og skógrækt. Það er ákveðinn ábati af því til að byrja með. En það dregur líka úr kostnaðinum sem við myndum standa undir að lokum. Hin spurningin er varðandi losunarheimildirnar sem við erum að selja. Það er um 1 milljarður kr. sem við fáum fyrir sölu losunarheimildanna, það var 1,3 í fyrra og 290 milljónir árið þar áður, þetta er mjög sveiflukennt. Nú hefur verðið hækkað þó nokkuð mikið að undanförnu. En ég velti fyrir mér af hverju upphæðin lækkar frá því í fyrra og hvað gerist í rauninni ef við ákveðum að selja ekki. Hvað þýðir það fyrir skuldbindingar okkar um losun? Getum við t.d. tekið þær sem plús? Getum við skrúfað upp verðið á einhvern hátt, er uppboðskerfið þannig að við gætum reynt að selja á hærra verði?
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir innleggið, finnst heldur súrt í broti að hafa ekki verið alveg réttspár um hvað þingmaðurinn ætlaði spyrja um. Með því verður maður að lifa, óvissunni sem fylgir því að vera hér. Ef ég byrja á losunarheimildunum þá er það verkefni sem ég hef leyft mér í hálfkæringi að kalla peningarnir frá Brussel heim. Ráðgert var að á þessu ári myndi það berast sem hefði safnast upp og ég er ekki alveg klár á því hver staðan á því er. Ég geri ráð fyrir því að ástæðan fyrir lækkuninni á milli ára sé vegna gjaldþrots WOW air en ég þori ekki að fullyrða það. Þetta er ágiskun mín hér úr ræðustóli Alþingis, jafn óábyrgt og það kann að hljóma, en geri ráð fyrir að fjármálaráðherra þekki það betur. Síðan kemur hv. þingmaður inn á ákveðið grundvallaratriði sem er ábatinn af því að ráðast í aðgerðir. Það er einmitt eitt af því sem við höfum verið að reyna að vinna núna frá gerð fyrstu aðgerðaáætlunar árið 2018, að reyna að setja betri verðmiða á hvað aðgerðirnar kosta og hverju þær skila. Eins og við hv. þingmaður höfum oft rætt er sumt af því mjög einfalt að gera meðan annað er flóknara. Ég nefndi áðan að við höfum sett í gang vinnu hjá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands vegna kolefnisgjaldsins. Hún er farin að skila sér. Við höfum gert það sama varðandi F-gös, erum að skoða þetta með fleiri þætti og ég vonast til þess að með nýrri áætlun getum við svarað því enn þá betur. Kannski getum við ekki svarað öllu. En eitt vil ég segja síðan um ábatann, af því að hér var sérstaklega nefndur ábatinn af endurheimtinni, skógrækt, landgræðslu og endurheimt votlendis, [[Forseti hringir.]]að það eru í rauninni þættir sem við höfum hingað til ekki þekkt vel. En ég tek algjörlega undir að þar þarf að bæta upplýsingar og þekkingu.
Virðulegi forseti. Ég ætla að veita hæstv. ráðherra þá ánægju að halda aðeins áfram að tala um náttúrustofur því að ég hef líka svo mikinn áhuga á þeim. Ég veit að innan náttúrustofa býr mikil þekking sem byggst hefur upp á tveimur áratugum og er byggð út frá hlutverki þeirra sem varðveita heimildir um náttúrufar og stunda vísindalegar náttúrurannsóknir í þeim landshluta sem náttúrustofan starfar og veita ráðgjöf og sinna rannsóknum. Það hefur líka verið unnið mismunandi starf meðal þeirra eftir því hvar þær eru staðsettar, þær eru með mismunandi verkefni og sérhæfa sig í sínu landsvæði og eru því mjög dýrmætar. Þær spanna rannsóknir á gróðri, fuglalífi og dýralífi, fornleifarannsóknir, rannsóknir á fiskeldi og sjávarlífi svo nokkur dæmi séu nefnd, þær hafa ýmis verkefni. Hæstv. ráðherra talaði um að hann væri búinn að úthluta 22 milljónum til ákveðinnar náttúrustofu og 16 milljónum annars staðar í kerfinu. Mig langar aðeins að inna hana eftir þeim sérstöku samningum sem hafa verið gerðir og viðbótarverkefnum sem hefur verið úthlutað og þeim tryggt fjármagn. Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að hægt sé byggja undir starfsemi náttúrustofanna á þessum svæðum, sérstaklega á Vesturlandi eða Vestfjörðum þar sem er fiskeldi, hvað getur komið þar inn í? Og af því að við erum búin að ræða svolítið náttúrustofur þá langar mig aðeins að nefna vöktun með náttúruvá, t.d. með snjóflóðum og skriðuföllum sem hafa orðið tíðari núna. Sér hæstv. ráðherra einhvern flöt á því að auka þá vöktun?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir innleggið. Það er rétt sem hér var nefnt, búið er að ganga frá samningum við allar náttúrustofurnar til 2023 sem mér finnst vera mjög farsæll og góður áfangi. Sú upphæð sem fram kemur í fjárlagafrumvarpinu skiptist á milli þeirra, en að auki 16 milljónir, 2 á hverja. Til að gera frekari grein fyrir því hvers konar samningar þetta eru við náttúrustofurnar þá eru þeir allir á sviði vöktunar. Að mínu mati eru náttúrustofurnar mjög vel til þess fallnar að sinna slíkum rannsóknum. Náttúrufræðistofnun Íslands gerir það líka og við erum núna að vinna með um 80–100 milljónir á ári, sem er nýtt fjármagn, til vöktunar náttúrusvæða og annarra svæða sem eru undir álagi vegna ferðamanna. Þetta er í rauninni það sem við sjáum fyrir okkur að skiptist með einhverjum hætti en ég er ekki enn þá komin með í hendur tillögu Náttúrufræðistofnunar Íslands og náttúrustofanna að því hvernig það yrði gert. Það er kannski þetta sem ég horfi til á næstu árum að geti orðið svolítið grundvöllur til að efla starfsemi þeirra. Hvað varðar þá samninga sem nú þegar eru fyrir hendi þá nefndi ég náttúrustofuna á Húsavík og í Bolungarvík, hvor tveggja um fugla, en samningurinn við náttúrustofuna í Stykkishólmi snýr að því að afla vísindalegra gagna um mink í náttúru Íslands, sem við þekkjum öll að er ágeng tegund og á að styðja við skipulag og framkvæmd aðgerða við eyðingu hans. Það er verið að reyna að byggja undir vísindalega nálgun með það hvernig hægt sé að stemma stigu við útbreiðslu og ágangi tegundarinnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir svörin og hvet hæstv. ráðherra til dáða í þessum efnum því að þetta eru mjög mikilvæg verkefni sem náttúrustofurnar inna af hendi. Hæstv. ráðherra svarar kannski aðeins betur um vöktun um náttúruvá en mig langar til að fara austur og vestur líka. Samkvæmt ákvæði nýrra laga um skipulag haf- og strandsvæða skal hefja gerð strandsvæðisskipulags og bráðabirgðaákvæði laganna setur fram að slíkt skipulag skuli sett í framkvæmd á Vestfjörðum og Austfjörðum. Þetta kallar á mikla samvinnu við sveitarstjórnir. Við vorum að tala um náttúrustofurnar og þetta gæti líka að einhverju leyti fallið undir verkefni þeirra. Þetta skipulag er sérstaklega mikilvægt þar sem þetta eru svæði þar sem fiskeldi er í uppbyggingu og því nauðsynlegt að hraða þeirri vinnu eins og hægt er. Því vil ég inna hæstv. ráðherra eftir því hvernig framvindu þessa verkefnis er háttað og hvenær megi áætla að þeirri vinnu ljúki.
Hæstv. forseti. Hvað varðar vöktun með náttúruvá er henni eins og staðan er í dag sinnt m.a. af Veðurstofu Íslands og reyndar koma fleiri aðilar þar að. Það er að mörgu leyti mjög umfangsmikið, bæði hvað varðar hættu á eldgosum, skriðuhættu og fleiri gerðir af vá. Ég vil nefna sérstaklega þá auknu hættu á skriðuföllum sem hefur myndast á undanförnum árum, m.a. vegna þess að sífreri er að þiðna í fjallshlíðum. Þó svo að það atvik sem gerðist í Reynisfjöru kunni ekki endilega að vera tengt því má leiða að því líkur að þannig sé það sums staðar annars staðar á landinu, ég vil nefna sem dæmi að það féll risastórt flóð á heimaslóðum mínum í Hítardal á Mýrum í fyrra. Þetta er atriði sem við erum að vinna núna að því að auka í með Veðurstofunni og erum búin að tryggja á næsta ári aukalega eina manneskju eða eitt stöðugildi til að sinna rannsóknum á því sviði. Þegar kemur að strandsvæðisskipulaginu er það sett upp sem þriggja ára verkefni, ef ég man það rétt. Sú vinna hófst á fyrri hluta þessa árs. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef er hún hafin, ekki komin langt en hún er byrjuð þannig að ég fylgist vel með því hjá Skipulagsstofnun og nefndunum sem þarna eru að störfum.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Mig langar kannski fyrst að gera að umtalsefni þær breytingar sem eru að verða varðandi græna skatta og hækkanir þar á. Við í Viðreisn styðjum þær heils hugar þó að við myndum gjarnan vilja sjá aðra skatta lækka á móti. Ég held að við þurfum einmitt að beita skattkerfinu með mun ákveðnari hætti en við gerum til þess að knýja á um nauðsynlegar breytingar. Þar óttast ég kannski, og hefði áhuga á að heyra aðeins betur sjónarmið ráðherra í þeim efnum, að það sé einfaldlega ekki stuðningur við það í þessari ríkisstjórn, t.d. varðandi það að kolefnisgjöld séu með nægjanlega skýrum hætti notuð til þess að knýja á um orkuskipti í samgöngum. Sömuleiðis hlustaði ég eftir þeirri gagnrýni, sem heyrst hefur, að einmitt innviðauppbyggingin í þeim efnum gangi allt of hægt fyrir sig. Ég og hæstv. ráðherra höfum svo sem átt þetta samtal áður, við höfum ákveðnar áhyggjur af því að of mikill þungi í loftslagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar liggi í breyttri landnotkun, skógrækt og endurheimt votlendis. Það er vissulega mikilvægur þáttur en það er engan veginn nægilega mikil áhersla á að draga úr kolefnislosun. Kannski má segja að við séum að beita einhvers konar syndaaflausn í staðinn. Í öðru lagi hefði ég líka áhuga á að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra þegar kemur að landnotkuninni. Það er kannski eins og að nefna snöru í hengds manns húsi hér að tala um landbúnað og loftslagsmál og þá alþjóðlegu áherslu að breyta neyslumynstri, draga úr kjötneyslu og breyta stuðningskerfi landbúnaðarins í þá veru að hvetja til breyttrar landnotkunar en draga úr framleiðslu og hvað þá niðurgreiðslu á útflutningi á lambakjöti sem dæmi. Það væri áhugavert að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra í þá veru hvað við getum gert til að knýja á um sambærilegar breytingar hér og verið er að leggja til alþjóðlega.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir innleggið og líkt og hann sagði þá höfum við rætt þetta áður. Í fyrsta lagi fagna ég því mjög að við séum að hækka græna skatta. Við getum nefnt urðunarskatt sem hér kom til umræðu hjá hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni og við áttum orðastað um það hér áðan. Það sama á við um skattlagningu á svokölluðum flúoruðum gróðurhúsalofttegundum sem eru efni sem eru notuð í kælimiðla. Þetta er stórt atriði sem ekki var verið að horfa til þegar ríkisstjórnin var sett saman á sínum tíma. Þetta er því eitthvað sem gæti jú fallið undir það að kanna frekar græna skatta. En ég vil taka undir það að við þurfum að huga að því hvernig við beitum þessari skattheimtu. Hvar á hún að koma niður? Á hún að vera flöt eða á hún að reyna að hafa það að markmiði að ná sem mestum árangri þar sem mengunin verður, þ.e. út frá hinni alþjóðlegu mengunarbótareglu um að þau sem menga borgi eða greiði? Þá kemur oft og tíðum að útfærslunni á þessum sköttum. Ef við tökum urðunarskattinn sem dæmi þá er það skattur sem mun væntanlega koma í hlut sveitarfélaganna að útfæra eða þeirra sem eiga móttökustöðvarnar. Það er mjög mikilvægt að hvatinn verði sá að þau sem eru dugleg að flokka, taka frá, þar sem matarsóun er lítil, hvort sem það eru heimili eða fyrirtæki, geti notið þess að gera vel. Þetta er grundvallaratriði sem þarf að vinna með. Ég verð víst að taka landbúnað og breytta landnotkun á eftir.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og ég er einmitt sammála því að þetta er algjört lykilatriði, t.d. varðandi útfærslu á urðunarskatti. Ég heyri áhyggjur að norðan þar sem íbúar Akureyrar og nágrennis hafa náð talsvert betri árangri en við á höfuðborgarsvæðinu í moltugerð og úrvinnslu á lífrænum úrgangi og þar hefur þar af leiðandi dregið verulega úr urðun. En það verður að vera réttur hvati. Bæði þurfa viðkomandi sveitarfélög og íbúar þeirra að njóta þess að standa sig vel í þessum efnum. Það er einmitt stórhættulegt að nýta þetta eingöngu sem flata skattheimtu sem ekki skilar árangri í að draga úr úrgangi í þessu tilfelli eða losun í tilfelli gjalda eins og kolefnisgjalda. Þess vegna velti ég því aftur fyrir mér, líka í tengslum við landnotkun og landbúnaðinn, hvernig við getum tvinnað þessa hagsmuni saman. Það er alveg augljóst að hátt hlutfall okkar losunar stafar af framræslu votlendis vegna landbúnaðar. Það hlýtur að liggja í hlutarins eðli að við viljum beina stuðningskerfi landbúnaðarins meira í þá átt að endurheimta votlendi og í skógrækt og draga á móti úr framleiðslu sem því nemur. Þetta er auðvitað viðkvæmt umræðuefni en í þessum hugleiðingum er ég ekki að leggja til að dregið sé úr stuðningi við landbúnaðinn. Það sem við flöskum svo oft á hér er að við erum með stefnur sem togast á. Við erum með landbúnaðarstefnu sem togast á við umhverfisstefnu okkar og þarna þurfum við að ná að tvinna betur saman hagsmuni okkar þannig að bæði landbúnaðarstefnan okkar og loftslagsstefnan, eða umhverfisstefnan, vinni saman í að ná markmiðum okkar, bæði hvað varðar stuðning við landbúnað en ekki síður hvað varðar að ná markmiðum okkar í að draga úr losun. Síðast vil ég bara taka undir með hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni. Ég hef verulegar áhyggjur af þessari skuldbindingu sem vofir [[Forseti hringir.]]yfir okkur 2030 og það er áhyggjuefni að við erum enn að auka losun þegar við höfum skuldbundið okkur til að draga verulega úr henni.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður nefndi áherslurnar varðandi fjármagn sem færi annars vegar í kolefnisbindingu og hins vegar í aðrar aðgerðir. Við höfum á yfirstandandi ári, þegar kemur að því að útfæra betur bæði það sem fer í innviðauppbyggingu, sem er stór þáttur, og það sem fer í kolefnisbindingu, verið að líta til þess að á seinni hluta fjármálaáætlunarinnar reynum við að toga svolítið betur af kolefnisbindingunni yfir í aðra þætti, og ég deili því með hv. þingmanni að það er skynsamlegra. Við munum því sjá það á seinni hluta áætlunarinnar að við erum að fara í það. Það breytir því ekki að verið er að spýta heilmikið í þegar kemur að landnotkuninni, sem er stórt atriði. Ég er nýkominn af aðildarríkjafundi eyðimerkursamnings Sameinuðu þjóðanna þar sem var gríðarlega mikil áhersla á það hvað landið og það að endurheimta land og sjálfbær nýting þess skiptir ofboðslega miklu máli þegar kemur að því að ná markmiðum margra af heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna. Eitt er eyðimerkurmyndun, annað er líffræðilegur fjölbreytileiki, þriðja er hungur og fátækt, félagslegur stöðugleiki, friður og þar fram eftir götunum og svo náttúrlega loftslagið. Ég deili þessu algerlega með þingmanninum að þetta er mikilvægt atriði og legg ríka áherslu á það. Þegar kemur að landbúnaðinum er alveg rétt að við þurfum að ræða það og taka það upp, þrátt fyrir að við séum með samninga til 2026, með hvaða móti við getum látið þetta samhæfast betur því að það er lykilatriði til að draga úr losun frá landi sem er illa farið. Við erum komin í gang núna, og nokkuð langt, með verkefni sem á að stuðla að því að bændur komi líka meira inn í verkefni í kolefnisbindingu og [[Forseti hringir.]]að það geti orðið hluti af því sem landbúnaðurinn [[Forseti hringir.]]hefur til málanna að leggja. Svo ætla ég bara að segja varðandi úrgangsmálin að þau eru náttúrlega [[Forseti hringir.]]til fyrirmyndar á Akureyri eins og bent var á.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra umhverfismála, nafna mínum, fyrir hans framsögu. Ég vil ræða við hann um græna skatta. Ég fæ alltaf hálfgerðan hroll þegar við erum að tala um nýja skatta og ný gjöld og þá aðallega vegna þeirra sem eru verst staddir í okkar þjóðfélagi. Ég spyr mig alltaf, og hann getur kannski svarað því, hvort það eigi að hlífa þeim við þessum nýju gjöldum og sköttum, urðunarsköttum og ýmsum sköttum sem eru að skella á í sambandi við umhverfismál. Ég tel að þessir einstaklingar séu ekki þeir sem menga mest og þeim ætti að hlífa skilyrðislaust við því að fá þessa skatta á sig. En svo er annað í sambandi við þjóðgarða og aðstöðu þar, í okkar fallega landi sem fólk er að heimsækja, þ.e. aðgengi fyrir þá sem eru í hjólastólum og ganga við hækjur og göngugrindur. Ég veit að aðstaðan hefur ekki verið góð og ég sé hvergi í þessu frumvarpi hvað eigi að setja mikla peninga í að byggja upp á ferðamannastöðum aðstöðu fyrir fatlað fólk, bæði bílastæði, aðstöðu til þess að komast um svæðið og líka salernisaðstöðu og ýmislegt annað sem þetta fólk á rétt á að vita hvernig verður staðið að. Hversu miklu á að verja í þetta og hversu fljótt á að koma þessu í lag? Ég veit að þetta er ekki í lagi í dag.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir innlegg sitt. Þegar kemur að grænum sköttum og aðgerðum í loftslagsmálum almennt er mjög mikilvægt að það sé haft í huga að þær bitni ekki á þeim sem minnst hafa. Þannig er umræðan líka alþjóðlega, að þetta sé verkefni sem sérstaklega þurfi að huga að. Þegar kemur að nýjum sköttum, urðunarskattinum og skatti á gös í kælimiðlunum, leggst sá síðarnefndi á fyrirtæki en hins vegar leggjast grænu skattarnir sem snúa að urðuninni bæði á heimili og fyrirtæki. Fyrirtækin eru með u.þ.b. 60% af urðuninni og heimilin um 40%. Og eins og ég sagði áðan í svari mínu við innleggi annars hv. þingmanns skiptir máli hvernig skatturinn verður útfærður. Ef hann er hvati og virkar raunverulega sem hvati til þess að við flokkum úrgang og drögum úr því sem er urðað, sérstaklega lífræna úrganginum, þá borgum við miklu minna og hugmyndin með skattinum er að hann verði í raun óþarfur á einhverjum tímapunkti. Varðandi þjóðgarðana vil ég nefna að við erum að setja 3,5 milljarða 2019–2021 í innviðauppbyggingu. Hluti af því fer, sums staðar hið minnsta, í að bæta aðgengi fólks sem er með hreyfihömlun. En ég tek hins vegar hjartanlega undir það með þingmanninum að þar getum við mjög víða gert miklu betur og væri kannski ekki úr vegi að skoða það sérstaklega með hvaða hætti mætti gera betur. Svo vil ég nefna að lokum í þessu svari að þegar við horfum á græna skatta og aðgerðir í loftslagsmálum almennt séð þarf að líta til heilsufarslegra áhrifa mengunarinnar sem hefur áhrif á okkur öll en ekki síst þá sem minna mega sín.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og er innilega sammála honum. Við getum öll tekið undir það að ef það verður settur skattur á úrgang og hann vigtaður er engin hætta hjá þeim sem eru verst settir, í flestum tilfellum er eiginlega enginn úrgangur frá þeim vegna þess að þeir hafa ekki efni á að kaupa eitt eða neitt, a.m.k. margir. Og ég tel að við verðum að spýta í lófana til að gera aðgengi almennilegt í þjóðgörðum okkar og annars staðar, á flestöllum stöðum sem fólk þarf að geta komist að og vill heimsækja. Annað hefur leitað svolítið á huga minn undanfarið og ég er ekki sáttur við, en það var þegar ég sá myndband í fréttum, stutta fréttaskýringu, frá Álfsnesi. Þar var verið að brenna hauggasi, það var 600°C heitur brennari sem hitaði upp allt umhverfið. Ég varð eiginlega orðlaus, ég varð kjaftstopp þegar ég sá þetta, og ég hugsaði með mér: Hvað er í gangi? Ég held að það sé að verða nálægt því ár síðan ég sá þetta í fréttum. Ég spyr: Er þetta enn í dag? Er enn verið að brenna þetta gas? Og ef það er verið að brenna það, hvað er þá verið brenna miklum verðmætum? Og ég spyr líka: Er ekki verið að vinna í að reyna að nýta þetta? Það hlýtur að vera. En ég skil líka hitt sjónarmiðið sem ég er búinn að lesa mér til um, að það er miklu betra að brenna gasið heldur en að hleypa því út í andrúmsloftið, og það segir sig sjálft að þá eigum við auðvitað að brenna það frekar. En ég spyr bara: Getum við ekki reynt að finna eitthvert notagildi fyrir það þannig að það verði að verðmætum? Við ættum frekar, myndi ég segja, bara að gefa það til að bæta úr þessu.
Hæstv. forseti. Ég tek hjartanlega undir það með hv. þingmanni að þarna er í rauninni auðlind sem við erum ekki að nýta nægjanlega vel. Líkt og þingmaðurinn nefnir er betra að brenna það heldur en að það fari óbrunnið, skulum við segja, út í andrúmsloftið. Hins vegar er það eitt af verkefnunum að geta í auknum mæli nýtt þetta gas á bifreiðar. Við kynntum aðgerðir varðandi uppbyggingu innviða í tengslum við loftslagsmálin í vor þar sem við einbeitum okkur að því sem snýr að rafbílum og innviðum fyrir þá, en sögðum jafnframt frá því að vinnuhópur sem er á milli ráðuneyta er að vinna að því að móta tillögur um notkun metans og notkun vetnis. Ég er að vonast til þess að við getum séð öðru hvorum megin við áramótin einhverjar tillögur um það. Ég get nefnt sem dæmi að metanbíll á að geta drifið frá Reykjavík til Ísafjarðar en svo kemst hann ekki til baka nema hann hafi einhverja aðra eldsneytisgjafa til að koma sér hina leiðina. Það er ekkert sem ætti að mæla á móti því að við getum flutt metangas á metanstöðvar út um landið rétt eins og við getum gert með dísil og bensín. Þetta er eitt af því sem þessi hópur mun þurfa að skoða og verður vonandi til þess að við getum sett eitthvert fjármagn í að byggja þessa innviði upp líka svo við getum nýtt þá auðlind sem hv. þingmaður talaði um í sínu innleggi að væri að fara forgörðum.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér um fjárlagafrumvarp fyrir næsta ár. Á fimm mínútum getur maður ekki farið djúpt ofan í alla málaflokka þannig að ég ætla að skauta yfir helstu mál. Það sem ég er ánægður með í þessu fjárlagafrumvarpi er að við erum að setja málefni fjölskyldna, venjulegra fjölskyldna og barnafjölskyldna, ofar í forgangsröðuninni en verið hefur. Við erum að stíga stór skref þegar kemur að fæðingarorlofskerfinu með því að halda áfram þar sem frá var horfið á yfirstandandi ári við að endurreisa fæðingarorlofskerfið en eftir efnahagshrunið gaf það mikið eftir vegna niðurskurðar. Sú breyting sem verið er að gera er gríðarlega stór vegna þess að þarna erum við að boða lengingu í 12 mánuði í framhaldi af hækkun. Það þýðir á ársgrunni að til fæðingarorlofskerfisins fóru 10 milljarðar árið 2017 en árið 2022 verður þessi upphæð komin í 20 milljarða. Það þýðir tvöföldun sem rennur beint til barnafjölskyldna víðs vegar um landið. Þetta, samhliða breytingum og hækkunum í barnabótakerfinu, skiptir allt gríðarlega miklu máli þótt barnabæturnar heyri ekki beint undir mitt málefnasvið þar sem þær eru vistaðar hjá fjármálaráðuneytinu eins og kunnugt er. Við erum líka í miklum aðgerðum í húsnæðismálum sem þegar eru byrjaðar að skila sér og á næsta ári munum við halda áfram þegar kemur að uppbyggingu almennra leiguíbúðakerfisins sem sett var á fót árið 2016 af þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra Eygló Harðardóttur. Þar verða á næsta ári byggðar 600 íbúðir og í það fara um 3,7 milljarðar kr. sem renna m.a. til uppbyggingar á húsnæði í samstarfi við stéttarfélög, sveitarfélög og fleiri aðila. Í húsnæðismálum erum við líka að vinna að fjölmörgum öðrum aðgerðum sem koma kannski ekki beint fram í fjárlagafrumvarpi en skipta engu að síður gríðarlega miklu máli, eins og t.d. undirbúningur á sérstökum eiginfjárlánum til handa tekjulágum einstaklingum og ungu fólki og fólki sem missti eignir sínar í efnahagshruninu. Frumvarp verður lagt fram á þessu þingi hvað þann hóp snertir. Við erum líka í fjölmörgum aðgerðum þegar kemur að landsbyggðinni, kynntum nýverið sérstakan lánaflokk gagnvart landsbyggðinni og erum með í undirbúningi að fylgja eftir 12 aðgerðum sem kynntar voru í sumar og lúta sérstaklega að húsnæðisuppbyggingu á landsbyggðinni sem hefur alla jafna setið eftir í uppbyggingu í húsnæðismálum. Það ætlum við ekki að láta gerast í tíð þessarar ríkisstjórnar. Virðulegur forseti. Það eru miklar hækkanir í fjárlagafrumvarpi á milli ára sem renna til vinnumarkaðsmála og því miður er það vegna þess að við erum að auka greiðslur til Atvinnuleysistryggingasjóðs og Ábyrgðasjóðs launa. Við þekkjum auðvitað aðdragandann að því, sem er fall flugfélagsins WOW air. Ríkisstjórnin hefur lagt sig alla fram um að vinna með íbúum á Suðurnesjum, ekki bara innan félagsmálaráðuneytisins í gegnum Vinnumálastofnun heldur líka í gegnum önnur ráðuneyti til að fylgja því eftir, og að sjálfsögðu er fjáraukning í fjárlagafrumvarpinu til að koma til móts við þetta atvinnuleysi. Virðulegur forseti. Gagnvart hópum aldraðra er í undirbúningi frumvarp sem á að koma fram á þessu þingi til að ná sérstaklega utan um þann hóp aldraðra sem býr við verstar tekjurnar. Aðdragandi þess er að það var settur á fót starfshópur í samstarfi við Landssamband eldri borgara sem fór sérstaklega ofan í stöðu þessa hóps og frumvarp er væntanlegt í vetur til að ná utan um hann og koma upp sérstöku stuðningskerfi fyrir hann. Við erum líka í góðu samstarfi við Landssamband eldri borgara að skoða málefni aldraðra núna í víðara samhengi og með hvaða hætti við getum bætt stöðu þess hóps, bæði hvað varðar húsnæðismál, forvarnir, fyrirbyggjandi aðgerðir, endurhæfingu og fleira. Það er gaman frá því að segja að sá hópur sem settur var af stað í framhaldinu, og allt er þetta gert í góðu samstarfi við Landssamband eldri borgara, átti sinn fyrsta fund í dag og gekk hann mjög vel. Gagnvart örorkulífeyrisþegum er aukning í fjárlagafrumvarpinu milli áranna 2019–2020 úr 68 milljörðum upp í 74 milljarða. Það er bæði vegna lýðfræðilegrar þróunar, vegna verðlagsuppbóta og fjármagns vegna búsetuskerðinga sem við ræddum mikið á síðasta þingi, auk þess sem 1,1 milljarður er ráðgerður til aukningar til málaflokksins. Það leggst síðan ofan á það sem kemur í fjáraukalögum í lok þessa árs til þess að fylgja eftir dómi sem féll í sumar í málaflokki aldraðra. Virðulegur forseti. Ég kemst ekki lengra vegna þess að tíminn er búinn [[Forseti hringir.]]en ég er mjög ánægður með þær áherslur sem ríkisstjórnin er með í þessum málaflokkum. Við leggjum áherslu á málefni fjölskyldna, málefni ungs fólks og barnafólks. Það er byrjað að skila árangri, við sjáum það í þessu frumvarpi og munum sjá það áfram.
Hæstv. forseti. Í fjárlagafrumvarpinu kemur fram að efla eigi stuðningsúrræði fyrir fólk með skerta starfsgetu og að komið verði á samstarfi um menntakerfið og endurhæfingaraðila um fjölgun tilboða um virkniúrræði fyrir fatlað fólk og fólk með skerta starfsgetu þannig að því fólki verði gert auðveldara að verða virkir þátttakendur á vinnumarkaði. Einnig segir, með leyfi forseta: „Komið verði á viðvarandi samstarfi Vinnumálastofnunar og menntakerfisins hvað varðar stuðning við atvinnuleit nemenda er stunda nám á starfsbrautum framhaldsskóla og nemenda er stunda starfstengt diplómanám við Háskóla Íslands.“ Nú sé ég í hendi mér að þessi málaflokkur skarast á milli ráðuneyta, félagsmálaráðuneytis og menntamálaráðuneytis, en mig langar samt sem áður að heyra hvort félagsmálaráðherra muni ekki beita sér þannig að starfstengt diplómanám verði mögulegt við fleiri háskóla í landinu og að störf að loknu námi verði aðgengileg um allt land. Ég vil líka inna hæstv. ráðherra eftir því hvort ekki eigi að koma til móts við þá lífeyrisþega sem þurfa að reiða sig á bætur frá Tryggingastofnun ríkisins. Til að setja þetta í samhengi þá eru grunnbætur þessara lífeyrisþega 247.000 kr. á mánuði en munu hækka um 8.645 kr. Þetta segi ég af því að hæstv. ráðherra ræddi aldraða áðan en mér finnst hann þurfa að koma inn á fleiri hópa.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar fyrirspurnir. Undirbúningsvinna er í gangi á milli menntamálaráðuneytis og félagsmálaráðuneytis, þegar kemur að einstaklingum með skerta starfsgetu og hvað tekur við að skólagöngu lokinni, um heildstæðar aðgerðir til að grípa þann hóp að loknu námi. Ég er kannski ekki í aðstöðu til þess að fjalla um menntamálin í þeim hluta en við eigum fulltrúa í þeirri vinnu og þessar vikurnar eru að formast, vil ég segja, fínar tillögur sem eiga að geta gripið þennan hóp. Við höfum talað um snemmtæk úrræði og úrræði fyrir ungt fólk sem er að koma inn á vinnumarkaðinn og það er mjög mikilvægt að byrja á þeim enda. Það ætlum við okkur svo sannarlega að gera. Ég vonast til þess að við náum að koma þeim tillögum í framkvæmd annaðhvort á þessu ári eða því næsta til að geta gripið þá einstaklinga og aðstoðað þá strax að loknu námi. Varðandi hækkanir til örorkulífeyrisþega fór ég áðan yfir þær fjárhæðir sem við erum að setja þar inn á næsta ári. Þar er ákveðin hækkun. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um hvernig henni verður ráðstafað en við þurfum að hafa það hugfast að bæði málaflokkur aldraðra og örorkulífeyrisþega hækkar auðvitað vísitölutengt um hver áramót. Það hefur verið talað um að sérstakar hækkanir þurfi að koma til vegna launahækkana á þann lið en laun eru ekki vísitölutengd. Hækkanir koma á laun nú um áramótin vegna þess að samið er um það í kjarasamningum en það eru aukningar til málaflokksins á fjárlögum, eins og ég rakti í inngangsræðu minni.
Hæstv. forseti. Í fjárlagafrumvarpinu má lesa eftirfarandi, með leyfi forseta, og ég fagna því vissulega: „Mótun fjármálaáætlunar og fjárlaga felur í sér ákvörðun um félagslega og efnahagslega forgangsröðun stjórnvalda. Vegna mismunandi stöðu kvenna og karla hefur tekjuöflun og ráðstöfun opinbers fjár ólík áhrif á kynin sem þarf að taka mið af við ákvarðanatöku.“ Nú er ljóst að samtvinna á kynjaða hagstjórn í öll málefnasvið ríkisins og að árlega verði unnið að jafnréttismati. Því langar mig að inna hæstv. félags- og barnamálaráðherra eftir því hvernig hann ætlar að standa við þetta, enda hafa ákvarðanir mismunandi áhrif á kynin, eins og sagt er og kemur fram í fjárlagafrumvarpinu, þar sem vinna á eftir kynjajafnréttissjónarmiðum við gerð fjármálaáætlunar og fjárlaga í anda leiðbeininga OECD. Ég geri mér fulla grein fyrir að innleiðing þessarar hugsjónar tekur tíma og þess vegna er mikilvægt að vanda til verka svo að úr verði raunhæfur og marktækur árangur. Það er því gagnlegt að heyra hvernig hæstv. ráðherra ætlar sér að innleiða kynjaða hagstjórn og jafnréttismat í ráðuneyti sínu.
Virðulegur forseti. Heildarumsjón jafnréttismála fluttist frá félagsmálaráðuneytinu um síðustu áramót en engu að síður leggur ríkisstjórnin mikla áherslu á jafnréttismál. Undirbúningsvinna og grunnvinna er í aðdraganda fjárlagafrumvarpsins unnin í teymum í félagsmálaráðuneytinu sem vinna með öðrum ráðuneytum, og með fjármálaráðuneytinu, þegar kemur að jafnréttismálum. Það er alltaf verið að rýna þetta. Ríkisstjórnin í heild sinni, ekki bara félagsmálaráðuneytið, leggur ríka áherslu á jafnréttismál eins og víða hefur komið fram og ég fagna líka áhuga hv. þingmanns á jafnréttismálum. Ég hygg að miðað við almennar umræður sé hún eini þingmaðurinn í sínum flokki sem hefur einhvern áhuga á þessum málaflokki, og það er vel. Maður hefur ekki skynjað það hjá öðrum þingmönnum flokksins, hvorki í opinberri umræðu né í tengslum við umræðu hér í þingsal. Við erum að vinna að þeim málum alla daga. Þau mál eru unnin í samstarfi við önnur ráðuneyti í aðdraganda fjárlagafrumvarps og við munum gera það áfram, enda skiptir það gríðarlega miklu máli.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferð hans á þessu málefnasviði félags- og barnamálaráðuneytis sem spannar mörg svið, allt frá málefnum barna og aldraðra, fjölskyldna, flóttafólks og atvinnulausra yfir í vinnumarkaðs- og húsnæðismál og allt þar á milli. Ég vil ræða við ráðherra um húsnæðismál en ráðherrann sagði að þau væru í miklum aðgerðum hvað þau varðar. Á leigumarkaði eru 50.000 manns, fjöldi fjölskyldna, ungt fólk, barnafjölskyldur og eldra fólk sem á ekki möguleika á að fjárfesta í íbúð enda fasteignaverð mjög hátt, leiguverð í hæstu hæðum og því ógerningur að leggja fyrir í fyrstu útborgun. Og hvernig bregst ríkisstjórnin við því? Jú, með því að gera ekki neitt. Það er ekkert að breytast. Framlagið til húsnæðismála er meira að segja að minnka að raungildi. Hvað erum við að tala um, herra forseti? Við erum að tala um að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, sem talar um stórsókn eftir stórsókn í húsnæðismálum, er að draga saman. Húsnæðisstuðningurinn í fjárlagafrumvarpinu skiptist í stofnframlög til almennra íbúða og húsnæðis- og vaxtabætur og ef við lítum á vaxtabæturnar er enga uppfærslu að finna hvað þær varðar og einnig fækkar þeim sem eiga rétt á að fá vaxtabætur. Það á með öðrum orðum ekkert að breytast til batnaðar, engin stórsókn heldur minnkar hlutur vaxtabóta að raungildi. Þar er enga uppfærslu að finna. Hvað með þá sem þjarka á leigumarkaði? Hvernig ætlar ríkisstjórnin að mæta þeim? Jú, með því að frysta bótafjárhæðir, þær hafa beinlínis rýrnað samhliða hækkandi leigu. Ég er ekkert að finna þetta upp hjá mér. Nei, hagfræðingur ASÍ hefur einmitt bent á það sama. Hún segir lítið eða ekkert sjást í fjárlagafrumvarpinu sem áður hafði verið lofað í húsnæðismálum, þ.e. sem varðar stuðning við ungt fólk og þá sem eru að fjárfesta í fyrstu eign. Það er ekki annað hægt en að spyrja hér í fyrstu ræðu út í þetta stórátak ríkisstjórnarinnar: Hvað er að gerast? Nú þegar tæp tvö ár er til kosninga, eigum við þá enn að velta því fyrir okkur hvernig eigi að framkvæma þetta einhvern tímann á þarnæsta kjörtímabili?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að óska hv. þingmanni til hamingju með formennsku í velferðarnefnd Alþingis. Ég hlakka til samstarfs við hana og nefndina á komandi þingvetri. Ég er ánægður með að taka umræðu um húsnæðismálin og þyrfti jafnvel lengri tíma til þess en tvær mínútur. Ríkisstjórnin er í mjög miklum aðgerðum í húsnæðismálum. Ég var síðast á fundi með Alþýðusambandi Íslands í dag ásamt forystumönnum ríkisstjórnarinnar þar sem lýst var mikilli ánægju með stöðu mála í lífskjarasamningunum og með þá þingmálaskrá og þær aðgerðir sem unnið er að, en við höfum líka lagt áherslu á að vinna málin í góðu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins. Það er verið að taka á málefnum leigumarkaðarins með fjölgun almennra íbúða. Búið er að boða frumvarp á komandi þingi til að skerpa á húsaleigulögum til að bæta rétt leigjenda - allt er það unnið í góðu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins. Við erum að undirbúa stuðning við fyrstu kaupendur með sérstökum eiginfjárlánum. Ef hv. þingmaður hefði hlustað á viðtal við þann sem hér stendur í framhaldi af viðtali við hagfræðinga ASÍ þá var þessu öllu svarað þar. Ekki er gert ráð fyrir því hér inni vegna þess að það eru sérstök eiginfjárlán þar sem ríkið lánar ungu fólki eða kemur inn í fasteignakaup með því. Það ratar ekki inn í fjárlög því að það teljast ekki bein útgjöld ríkissjóðs að styðja við ungt fólk með þeim hætti. Við höfum líka verið að ræða hvernig ríkið getur komið að því að fjármagna óhagnaðardrifin félög, m.a. verkalýðshreyfingarinnar. Það mun heldur ekki rata inn í fjárlög. Ég bind miklar vonir við að eiga gott samstarf við hv. þingmann enda eru fjölmörg mál - fjögur stór mál að ég held - sem fara inn í velferðarnefnd í vetur og lúta einmitt að þessu átaki í húsnæðismálum. Ég hlakka til að kynna þingmálaskrána fyrir nefndinni til að vinna með okkur að þessum málum en ekki taka út einstaka mola og tengja þá ekki saman við heildarmyndina. Við erum farin að sjá árangur af aðgerðunum vegna þess að því unga fólki sem er að festa kaup á sinni fyrstu fasteign er að fjölga. [[Forseti hringir.]]Við erum byrjuð að sjá árangurinn. Aðgerðirnar eru byrjaðar að virka og mjög stór frumvörp sem skipta miklu máli eru væntanleg á yfirstandandi þingi.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég ætla að fá að spyrja hann út í aðra hluti í seinni spurningu. Það er ánægjulegt að ríkisstjórnin finni margar glufur til að láta aðra borga aðgerðir sínar og auðvitað er það fínt og gott að heyra að ýmislegt sé í kortunum sem ekki sjáist í fjárlögum af því að einhverjir aðrir sjá um það, það er bara gott mál. En mig langar að ræða við hæstv. ráðherra um þann hóp sem hann ætti, miðað við fögur fyrirheit forsvarsmanna ríkisstjórnarinnar, líka að vera að hugsa um. Um er að ræða aldraða, öryrkja og þá sem eru atvinnulausir. Aukning framlags vegna aldraðra er sem fyrr einungis vegna fjölgunar í þeim hópi. Aldraðir sem treysta á að fá nauðsynlega framfærslu í gegnum almannatryggingakerfið fá enga hækkun, ekki neina. Þarna á bara að hækka um 3,5% á sama tíma og laun á almennum vinnumarkaði munu hækka mun meira, eðlilega, í samræmi við hækkun á öllum nauðsynjum. En þegar kemur að þeim sem eru á lífeyri þá eru það allt í einu breiðu bökin að mati ríkisstjórnarinnar. Þar eru breiðu bökin og þar á að hækka um 3,5%. Það er umtalsvert minni hækkun en þeir sem eru á lægstu launum fá bara strax á næsta ári. Þá spyr maður: Á hverju á þessi fjölbreytti og stóri hópur, sem lengi hefur ekki átt fyrir brýnustu nauðsynjum, að lifa? Hvar er réttlætið, hæstv. ráðherra? Þessi hópur lifir ekki á loftinu einu saman. Á sama tíma og hækka á lífeyrinn um 3,5% ákveður sama ríkisstjórn að hækka öll gjöld sem allir þurfa að greiða óháð efnahag um 2,5%. Hvar er réttlætið? Af hverju á þetta fólk alltaf að þurfa að bíða?
Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á að nefna húsnæðismálin. Hv. þingmaður, sem er formaður velferðarnefndar, verður að taka það með inn í dæmið að ríkið getur komið að málum á fjölbreyttan hátt. Ríkið getur komið að með hagstæðari fjármögnun til almennra leigufélaga. Er það ekki stuðningur? Jú, það er stuðningur þó að hann komi ekki beint fram í fjárlögum. Við vorum að setja af stað nýjan lánaflokk gagnvart landsbyggðinni með hagstæðum lánum. Er það ekki stuðningur við húsnæðismál? Jú, það er sannarlega stuðningur við húsnæðismál. Kemur það fram í fjárlagafrumvarpi? Nei. Það er því gríðarlega mikilvægt að skoða heildarmyndina þegar kemur að húsnæðismálum en festa sig ekki í töludálkunum í fjárlagafrumvarpinu hvað það snertir. Gagnvart öldruðum og örorkulífeyrisþegum er það þannig, eins og ég sagði í inngangi, að við vorum sammála Landssambandi eldri borgara um að skoða sérstaklega stöðu verst setta hópsins þar. Það gerðum við með sérstakri skýrslu sem skilað var sameiginlega þar sem gert var ráð fyrir sérstökum bótaflokki til að styðja við þá sem minnstu réttindin hefðu í lífeyriskerfinu og væru verst staddir. Í undirbúningi er frumvarp sem lagt verður fram á þessu þingi og mun fara til meðferðar í hv. velferðarnefnd. Við erum síðan að skoða stóru myndina gagnvart eldri borgurum og það er líka í samstarfi. Fyrsti fundur var haldinn þar í dag og það er mjög ánægjulegt. En þegar menn eru hins vegar að tala um hækkanir og að tengja hækkanir á bótum við hækkanir á almennum vinnumarkaði þá trúi ég því ekki að þingmaðurinn sé að segja að það eigi bæði að vera þannig að þetta sé allt vísitölutengt og síðan eigi að koma hækkanir. Kosturinn við bótakerfið er að það er vísitölutengt og þess vegna hafa bætur verið að hækka eftir vísitölu á hverju ári á meðan laun hafa ekki alltaf hækkað vegna þess að þau eru kjarasamningsbundin. Laun eru ekki vísitölutengd og það er gríðarlega mikilvægt að blanda því ekki saman. Ef við skoðum það hafa lægstu tekjur fyrir fullt starf hækkað minna á undanförnum árum en bætur þegar kemur að prósentum og krónutölum. [[Forseti hringir.]] Ég segi: Við megum ekki blanda þessu saman. [[Forseti hringir.]]Þess vegna erum við að vísitölutengja bæturnar, þær hækka líka á næsta ári og þarnæsta, [[Forseti hringir.]]vegna þess að þær eru alltaf vísitölutengdar og hækka alltaf á hverju ári sem launin gera ekki sjálfkrafa af því að þau eru kjarasamningsbundin.
Forseti hefur fullan skilning á mikilvægi þessa málaflokks en vill engu að síður minna hv. þingmenn og hæstv. ráðherra á að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra hefur farið ítarlega yfir hversu mikið er um að vera í húsnæðismálum. Það er vel, húsnæðismálin eru eitt mikilvægasta málefni hverrar fjölskyldu og skipta því miklu máli. Því er mjög ánægjulegt að heyra hversu mikla áherslu hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn hefur lagt á húsnæðismálin. Allar kannanir sýna að flestir vilja búa í sínu eigin húsnæði. Það er bæði visst öryggi í því sem og reisn. Fólk vill oftast eiga sitt eigið húsnæði og vill ekki eiga það á hættu að vera sagt upp leigusamningi eða sjá leiguverðið hækkað fyrirvaralaust. Tveir hópar eru á svipuðum stað, annars vegar hópurinn sem missti eignir sínar í hruninu og hefur því þurft að vera á leigumarkaði frá bankahruni. Sá hópur hefur átt afar erfitt með að komast inn á markaðinn og fjárfesta aftur í nýju húsnæði. Hann er á leigumarkaði og er með mjög há leiguútgjöld í hverjum einasta mánuði og kemst því ekki í gegnum greiðslumat. Ég þekki ekki hversu stór hópur þetta er en það er alltaf töluvert af fólki sem lýsir reynslu sinni af að hafa ekki komist aftur inn á húsnæðismarkaðinn eftir bankahrunið, eftir að hafa misst húsnæði sitt og það hafi skapað visst óöryggi. Svo er annar hópur sem er með mjög mikla útgjaldabyrði af því að leigugreiðslur hafa hækkað en fær samt ekki greiðslumat fyrir afborgunum af húsnæði með minni afborgun en þetta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þetta er einn af þeim hópum sem við viljum grípa í aðgerðum ríkisstjórnarinnar á þessu kjörtímabili. Nú eru komin rúmlega tíu ár frá hruni og það er allt of stór hópur sem er enn fastur á leigumarkaði og ekki af því að hann vilji vera þar. Kannanir Íbúðalánasjóðs sem gerðar voru á síðasta ári sýna að þessi hópur vill komast í eigið húsnæði en getur það einfaldlega ekki vegna þess að hann er í fjötrum. Þess vegna kviknaði hugmyndin að þeim eiginfjárlánum sem kynnt voru hér síðasta vor og rötuðu inn í lífskjarasamningana sem ein af aðgerðunum sem ætti að skoða. Hugsunin þar á bak við er að þau lán nái líka til þeirra sem misstu eignir sínar í efnahagshruninu vegna þess að sá hópur er allt of stór. Ég get ekki farið nákvæmlega yfir útfærsluna á þeim vegna þess að verið er að vinna að henni. Svo mikið get ég þó sagt að í þeirri vinnu hafa menn fundið leiðir til að ná að grípa þennan hóp og ég hlakka mjög til að kynna þetta mál í þinginu og enn meira til þess þegar það getur síðan orðið að lögum. Það er mikilvægt að ná utan um þennan hóp fólks sem er svolítið týndur í samfélaginu. Þetta eru ekki endilega einstakar fjölskyldur á allra lægstu laununum. Þetta er alls staðar á skalanum, getur verið allt frá lægstu tíund og upp fyrir miðjan skala. Menn eru bara læstir inni af því að þeir komast ekki út á markaðinn, eru á svörtum lista. Þetta er hópur sem við ætlum okkur að ná utan um.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör. Mig langar til að koma að öðru máli og spyrja hæstv. ráðherra hvort hann gæti jafnvel hjálpað til í öðrum málaflokki. Við sjáum fréttir um að slegið sé aðsóknarmet að Landspítalanum og víða annars staðar í heilbrigðiskerfinu. Er það ekki skilningur ráðherrans að í þeim fjölda verkefna sem unnið er að á vegum félagsmálaráðuneytisins geti einmitt falist aðstoð til heilbrigðiskerfisins í svokallaðri 1. stigs þjónustu þannig að ekki þurfi að vera svona mörg skref að lausnum, t.d. hvað varðar opin úrræði eins og í geðheilbrigðismálum og í barnaverndarmálum þar sem hægt verði að komast að rót vandans, sjá hvar upptökin eru og nota þá vægari og ódýrari aðferðir strax í upphafi svo að við þurfum ekki að sjá aukna aðsókn að heilbrigðiskerfinu? Er það ekki gríðarlega mikilvægt? Með því að vinna þvert á málaflokka í því að finna rót vandans og sameinast um að taka á vandamálinu þar strax getum við nýtt fjármuni ríkisins betur í fleiri góð og mikilvæg verkefni til að hjálpa þeim sem þurfa á því að halda.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta innlegg. Ég held að við hv. þingmaður séum algjörlega sammála um málið. Í gær vorum við báðir staddir á mjög merkilegum fundi sem Hugarafl stóð fyrir. Fimm ungir einstaklingar, sem allir hafa annaðhvort glímt við sjálfsvígshugsanir eða reynt að fremja sjálfsvíg, töluðu um reynslu sína og fóru yfir það hvernig kerfið hefði hjálpað þeim, hvað hefði þurft að vera öðruvísi og lýstu því öll hvernig hefði verið hægt að grípa inn miklu fyrr og forða þeim langa aðdraganda sem varð að þessum hugleiðingum eða tilraunum þessa fólks. Hv. þingmaður hefur verið að vinna í samstarfi við félagsmálaráðuneytið, í gegnum þverpólitíska þingmannanefnd og í samstarfi við önnur ráðuneyti líka, að því að forma breytingar á velferðarkerfinu, gera skýrari skil á milli 1., 2. og 3. stigs þjónustu, fjölga úrræðum í 1. stigs þjónustu þar sem hægt er að grípa þessa einstaklinga, ekki endilega með úrræðum í heilbrigðiskerfinu heldur jafnvel með úrræðum í menntakerfinu eða félagsþjónustunni, á vegum sveitarfélagsins, eða einstaka úrræðum á vegum frjálsra félagasamtaka. Það er brýnt að búa til net til að grípa þessa einstaklinga. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni og ég er sannfærður um að ef við náum að gera breytingar sem gera það að verkum að við náum samstöðu um þetta, bæði í pólitíkinni og í kerfinu, getum við til lengri tíma litið sparað óheyrilega fjármuni innan kerfisins sem og bjargað lífum og bætt líf mjög margra einstaklinga. Þetta tekur allt tíma og mikilvægt er að huga að því að hafa sem flesta með í þessu verkefni.
Forseti. Í stjórnarsáttmálanum segir, með leyfi forseta: „Gerð verður úttekt á kjörum tekjulægstu hópanna í íslensku samfélagi, tillögur til úrbóta settar fram og þeim fylgt eftir.“ Síðan kemur síðari setningin í málsgreininni, með leyfi forseta: „Sérstaklega þarf að huga að stöðu barna sem búa við fátækt en þau eru einn af viðkvæmustu hópum samfélagsins.“ Ég er sammála þessu, það þarf sérstaklega að huga að henni. Nú er kjörtímabilið hálfnað og það er hálft ár síðan Velferðarvaktin birti skýrslu sína um lífskjör og fátækt barna á Íslandi frá 2004–2016. Ég er að hugsa hvernig þessar upplýsingar, þessi staðreynd, og það að ráðherra hefur sett barnamál á oddinn, alla vega sett þau í titilinn - mig langar að sjá hvort hann hafi sett þetta mál á oddinn því að hann hefur heimild í stjórnarsáttmálanum. Hann hefur stað til að benda á og segja: Hérna stendur að sérstaklega þurfi að huga að stöðu barna sem búa við fátækt en þau eru einn af viðkvæmustu hópum samfélagsins. Barnamálaráðherra hefur styrka stoð í stjórnarsáttmálanum til að segja: Við þurfum að tryggja að börn sem búa við fátækt fái það sem þau þurfa til að hífa þau upp úr fátækt. Hvernig hefur hæstv. ráðherra unnið að þessum málum?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Sú skýrsla sem hann vitnar til og unnin var fyrir Velferðarvaktina af Kolbeini Stefánssyni var mjög góð og það er mjög margt í henni sem við höfum tekið með okkur inn í þá vinnu sem er í gangi. Þar var t.d. talað um mikilvægi þess að endurreisa fæðingarorlofskerfið. Það var eitt af þeim atriðum sem hann nefndi sérstaklega í sinni skýrslu. Þar höfum við bætt inn fjármunum, erum að lengja fæðingarorlof og erum núna að ráðast í heildarendurskoðun fæðingarorlofslaga og ætlum að kynna hana á næsta ári. Þar ætlum við að skoða sérstaklega þessa hópa og enn frekar en búið er að gera. Við höfum gripið til ákveðinna aðgerða í barnabótakerfinu þegar kemur að þessum hópi. Við erum líka með í vinnslu ákveðna þætti í húsnæðismálunum og auðvitað eru t.d. þær 600 íbúðir sem ég nefndi áðan í almenna íbúðakerfinu, 600 íbúðir á næsta ári, 600 íbúðir á þarnæsta ári, 600 íbúðir á síðasta ári, allar byggðar með það að markmiði að höfða sérstaklega til þess hóps einstaklinga og fjölskyldna sem býr við verstar tekjur og er m.a. barnafjölskyldur. Við erum líka að skoða frekari breytingar í húsnæðismálum til að fara í enn róttækari aðgerðir sérstaklega gagnvart þessum hópi. Það er ekki tímabært að setja þær fram að svo stöddu en við ætlum okkur að ná utan um þennan hóp. Skýrsla Kolbeins Stefánssonar er alger biblía fyrir okkur til að grípa þessi börn vegna þess að það er akkúrat hópurinn sem ég ræddi hér áðan, m.a. í andsvari við hv. þm. Vilhjálm Árnason, sem við þurfum að ná fyrr, sem við þurfum að ná snemma, áður en hann leiðist af braut síðar meir [[Forseti hringir.]]og við ætlum okkur að gera það. En við þurfum að vanda til verka.
Forseti. Húsnæðismálin? Þær aðgerðir koma svolítið seinna og ná yfir nokkra aðila o.s.frv. Í stóra samhenginu erum við að tala um fátæk börn á meðan þau eru fátæk, líða skort og líða fyrir það og þau geta liðið fyrir það fyrir lífstíð. Þá er einmitt mikilvæg, eins og ráðherra lýsti, hin snemmtæka íhlutun, að það sé snemma stigið inn og gripið inn í. Þá er það spurning varðandi öryrkja - hvað þeir eru að fá. Það er talað um það sérstaklega í skýrslunni að staða barna öryrkja sé á pari við stöðu barna einstæðra, þau séu verst sett, ég tala nú ekki um ef maður er bæði einstæður og öryrki, þá ertu í verst stadda hópnum. Það eru börn þessara einstaklinga sem eru hvað verst stödd þegar kemur að fátækt. Hækkun á grunnbótum öryrkja er í kringum 8.000 kr. Hvað annað? Er ráðherra með einhverja mynd af því? Hvað er þetta stór hópur? Ef við horfum á þau börn sem búa við fátækt, hvað er þetta stór hópur? Hvar er hann? Hvar er best að nýta fjármagnið? Hvað þarf til þess að hífa t.d. öll börn upp úr þessu? Þá erum við komin í 100%. Hvað munu þessar tillögur hífa mörg af þessum börnum upp úr fátækt? Eru það 8%, 10% eða 20%? Hefur ráðherra hugmynd um það? Ef menn segja að það verði sérstaklega hugað að stöðu barna sem búa við fátækt því að þau eru einn af viðkvæmustu hópum samfélagsins myndi maður halda að það verði að vera til skýr mynd af því hver þessi hópur sé. Ef við ætlum að huga sérstaklega að þeim þurfum við að vita hver þau eru og við þurfum að vita hvað þarf til þess að hífa þau upp úr fátæktinni. Er ráðherra með hugmynd um það? Getur hann sagt okkur hvort það séu 10–20% eða hvað í þessu fjárlagafrumvarpi muni hafa áhrif til þess að hífa börn upp úr fátækt og þá hversu mörg?
Virðulegur forseti. Eins og ég rakti áðan erum við í fjölþættum aðgerðum þegar kemur að þessum málum, það eru skattkerfisbreytingar, breytingar á barnabótakerfi, aðgerðir í húsnæðismálum. Allt miðar þetta að þessum hópi, að grípa þar inn í. Hins vegar er það vandamál að þrátt fyrir að við vitum það sem hv. þingmaður segir, til hvers fátækt barna getur leitt - og við viljum það ekki, við vitum hvaða afleiðingar það getur haft síðar meir á þessa einstaklinga - þá er til allt of lítil tölfræði um það hvernig því er háttað. Ríkisstjórnin ákvað t.d. í samstarfi við UNICEF að fjármagna það að fá skýrslu með reglubundnum hætti um stöðu barna sem búa við fátækt á Íslandi. Ef okkur vantar þessa tölfræði vitum við ekki heldur hvort aðgerðir okkar skili raunverulega árangri. Við getum talað út í hið óendanlega en á meðan við erum ekki með þessi tæki og tól til að mæla það þá vitum við ekki hvort aðgerðirnar skila árangri. Við erum að reyna að ráðast í aðgerðir til að ná utan um þennan hóp. En á sama tíma erum við að gera róttækar breytingar sem miða að því að grípa þessi börn fyrr. Eitt af þeim verkefnum sem við settum af stað í því skyni er verkefni í samstarfi við Kópavog, UNICEF og fyrirtækið Kara Connect um að búa til sérstakt mælaborð þegar kemur að velferð barna, mælaborð sem mælir stöðu barna í viðkomandi sveitarfélagi. Við förum að sjá fyrstu útlínur þessa verkefnis núna á haustdögum og það var kynnt þannig að ætlunin með því væri að hægt yrði að heimfæra það á önnur sveitarfélög þannig að bæði sé hægt að bera saman stöðu barna milli sveitarfélaga og prófa aðgerðir sem við erum að setja inn, því að bæði sveitarfélög og ríki eru með alls konar aðgerðir. Við erum alla daga að ræða aðgerðir en við höfum engin mælikerfi til að prófa hvort þær virka. Þetta verður ekki byggt upp á einni nóttu en þetta er grundvallaratriði vegna þess að á meðan við vitum ekki hvað virkar, þá vitum við ekki hvað við eigum að gera.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferð hans á málaflokknum áðan þótt tíminn hafi verið allt of knappur eins og ráðherrann kom sjálfur að. Ég ætla því kannski að einbeita mér að fáum atriðum frekar en að reyna að skauta yfir allt málasviðið. Eitt af þeim málum sem hefur verið mikið rætt og margir talað um á þessu kjörtímabili eru þær skerðingar sem örorkulífeyrisþegar hafa fengið á sjálfsöflunartekjur, sumir kalla það króna á móti krónu skerðingar, og ríkisstjórnin hefur tekið ákvörðun um að draga úr á næstunni. Mig langar aðeins að heyra í ráðherra um hvort hann sjái fram á að það verði frekari breytingar á þeim skerðingum eins og þær eru núna, þ.e. þar sem farið er í 65 aura af krónunni, hvar það mál stendur, og hvort hann hafi væntingar um að það breytist. Síðan er spurning, sem ég veit ekki hvort ráðherra getur svarað, sem snýr að því sem ráðherrann kom raunar inn á í ræðu sinni, að mikið af þeim verkefnum sem koma fram frá ráðuneyti hæstv. ráðherra á komandi þingvetri snúa að málum tengdum hinum svokölluðu lífskjarasamningum. Er ráðuneytið eða ráðherrann með yfirlit yfir hversu stór hluti af þeim breytingum á fjárframlögum sem eru í frumvarpinu tengist lífskjarasamningunum beint eða óbeint?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar. Í fyrsta lagi er spurt hvernig við sjáum fyrir okkur að þeim fjármunum sem eru á fjárlögum til næsta árs, 1,1 milljarður - vegna þess að annað er auðvitað bundið í búsetuskerðingar, í verðlagshækkanir, eða sem sagt líffræðileg breyting - verði ráðstafað á næsta ári. Það liggur ekki fyrir. Ekki hefur verið tekin formleg ákvörðun um það. En það er í skoðun hvernig þeim fjármunum er best varið. Varðandi lífskjarasamninga er það svo að mjög stór hluti af aðgerðum lífskjarasamninganna heyra einmitt undir félagsmálaráðuneytið og við höfum einsett okkur og erum að vinna að því að öll þau frumvörp sem tengjast lífskjarasamningunum komi fram á komandi þingvetri. En bara svo að ég svari því alveg hreint: Nei, við erum ekki með á einhverjum einum stað nákvæmlega hvað lífskjarasamningarnir kosta í umræddum fjárlögum, ekki samantekið. En við sjáum auðvitað fæðingarorlofið, sjáum almennar íbúðir, það á eftir að klára útfærslur á þáttum sem lúta m.a. að fjármögnun óhagnaðardrifinna félaga, eiginfjárlánunum o.s.frv. þannig að eðli málsins samkvæmt liggur ekki nákvæm tala fyrir á yfirstandandi ári vegna þess að við erum líka að vinna frumvörp og erum að vinna þau í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins því að einnig var kveðið á um það að við skyldum gera það. Við skyldum vinna útfærslurnar í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins og það höfum við verið að gera og eðli máls samkvæmt getur það tekið breytingum. Ríkisstjórnin er mjög einhuga og áfram um að standa vel að framkvæmd þessara lífskjarasamninga og eins og ég segi geri ég ráð fyrir að öll frumvörp sem lúta að þeim muni koma fram á komandi þingvetri.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er einmitt mjög mikilvægt að það sé algerlega skýrt og komi fram að ríkisstjórnin ætli að standa við lífskjarasamningana. Eitt af þeim málum sem hæstv. ráðherra nefndi var hækkun á barnabótum sem hafa, öfugt við það sem maður gæti haldið af umræðunni, hækkað í tíð ríkisstjórnarinnar um ein 37%, þ.e. framlög til barnabóta. Önnur af seinni spurningum mínum snýr að því hvort hæstv. ráðherra hafi um það upplýsingar hversu miklu fleiri börn og fjölskyldur þar með njóti barnabótanna sem afleiðingar af þeim hækkunum, því að eins og komið hefur fram hjá fleiri þingmönnum skiptir verulegu máli þegar við erum að tala um kjör fólks í landinu að þetta liggi fyrir. Þá langar mig að lokum að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í fæðingarorlofið sem er vissulega verið að auka. Verið er að fara upp í tíu mánuði núna og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé með á reiðum höndum hvað það hefði kostað mikið að byrja á að lengja um tvo mánuði og síðan um einn, en ekki eins og er gert núna að byrja á einum mánuði og síðan um tvo.
Virðulegi forseti. Ég ætla að vera algerlega hreinskilinn við hv. þingmann. Ég er ekki með það nákvæmlega í kollinum hvernig hækkun barnabóta mun skila sér nákvæmlega til hverrar fjölskyldu og hversu margar fjölskyldur eða hversu mörg börn njóta þeirra. Hins vegar væri hægt að taka það saman og koma þeim upplýsingum til hv. þingmanns. Varðandi fæðingarorlofið gerum við ráð fyrir hækkun á milli ára. Árið 2019 fara rétt tæpir 13 milljarðar í fæðingarorlof, 2020 verða það rétt tæpir 15, þannig að hækkun er þar á milli ára rétt tæpir 3 milljarðar. Síðan er gert ráð fyrir að sú tala verði komin upp í 20 milljarða árið 2022. Því má gera ráð fyrir að lengingin, þegar hún verður að fullu komin til framkvæmda, sé um 4 milljarðar sem þýðir þá rétt rúmur milljarður, eitthvað því um líkt, mánuðurinn. En auðvitað er þetta líka allt breytingum háð. Við sjáum þá þróun núna að endurreisn fæðingarorlofskerfisins er að byrja að skila sér í því að fleiri taka fæðingarorlof. Aukning varð á síðasta ári úr 91% í 95% og einnig taka fleiri feður fæðingarorlofið. Ég vil því helst trúa því að þær tölur sem við reiknum með í fjárlagafrumvarpinu, 20 milljarðar árið 2022, verði jafnvel enn þá hærri ef endurreisnin tekst. En það er ekki kostnaður fyrir ríkissjóð. Það er fjárfesting til framtíðar vegna þess að ef við búum vel að fjölskyldunum búum við vel í framtíðinni, þó að við sem hér erum verðum vonandi öll hætt í pólitík þegar þeir einstaklingar verða orðnir skattgreiðendur.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra yfirferðina. Ef súmmera má hana upp í stuttu máli þá er ráðherra fullur góðs ásetnings og hefur viðhaft víðtækt og mikið samráð við fjölda aðila. Ég veit þó að margir þeirra sem samráð hefur verið haft við, mismikið þó stundum, kannski sér í lagi fulltrúar örorkulífeyrisþega, eru orðnir æði óþreyjufullir eftir efndum. Ég staldra við, sem kemur hæstv. ráðherra ekki sérlega á óvart, áformin í örorkulífeyrismálum þar sem ég veit, eftir nýleg samtöl við forsvarsmenn öryrkja, að lítið hefur frést af aðgerðum og áformum. Þegar rýnt er í fjárlagafrumvarpið standa eftir 1.100 millj. kr. sem ætlað er að bæta kjör örorkulífeyrisþega. Ég deili þeim áhyggjum sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir lýsti hér fyrr í kvöld, þ.e. að með 3,5% hækkun á viðmiðunarfjárhæðum örorku- og ellilífeyrisþega sé í raun verið að láta þennan hóp greiða fyrir mögulegar umbætur sjálfan. Það er alveg ljóst að þessi hópur er þá að dragast verulega aftur úr öðrum lágtekjuhópum í samfélaginu. Ég verð að viðurkenna, hæstv. ráðherra, að ég sé ekki hvaða grundvallarbreytingar er hægt að gera á örorkulífeyriskerfinu, t.d. varðandi krónu á móti krónu skerðinguna, fyrir 1.100 millj. kr. Nú er grundvallarvandinn sá, og ástæðan fyrir því að svo brýnt er að ráðast í uppstokkun á þessu kerfi, að við skerum okkur úr í þróun örorku frá öðrum Norðurlöndum. Önnur Norðurlönd hafa meira og minna náð tökum á þessari þróun. Þar hefur tekist að snúa þróuninni við, snúa fólki aftur til vinnu sem á annað borð á kost á því. En hjá okkur er örorkutíðni enn vaxandi. Það er því mjög brýnt að ná utan um þær kerfisbreytingar sem nauðsynlegar eru. Ég spyr: Treystir hæstv. ráðherra sér til þeirra breytinga fyrir 1.100 millj. kr.?
Virðulegi forseti. Það liggur fyrir að á síðasta ári var fjármagn notað til að gera breytingar á krónu á móti krónu skerðingu og eins að gera breytingar varðandi skerðingar innan ársins þegar einstaklingar fara í vinnu á miðju ári - hvernig það er reiknað upp - allt til þess að hvetja til aukinnar atvinnuþátttöku. Á næsta ári er 1,1 milljarður áætlaður til þessa verkefnis. Vandinn er kannski sá að við höfum verið að vinna að ákveðnum breytingum sem lúta að því að innleiða breytt endurhæfingarkerfi og síðan kæmi starfsgetumat aftan við en ekki hefur verið vilji til þess, t.d. hjá breyttri forystu Alþýðusambandsins, að standa að slíku. Öryrkjabandalagið hefur heldur ekki viljað standa að slíku. Það er því alveg rétt, sem hv. þingmaður segir, að í pípunum er mjög mikil fjölgun á næstu árum og hún heldur áfram. Hún er hins vegar líka vandamál í löndunum í kringum okkur, þetta er eilíft umræðuefni. Nú er ráðuneytisstjóri félagsmálaráðuneytisins nýbúinn að vera á fundi með ráðuneytisstjórum annarra ráðuneyta á Norðurlöndunum þar sem þetta sama vandamál er til staðar. Það sem við erum með á þingmálaskrá í vetur er að stíga skref varðandi innleiðingu starfsgetumats og breyttrar endurhæfingar. Við þurfum að fara að ná utan um það, hvort sem það endar með fullkomnu starfsgetumati eða ekki, að hætta að viðurkenna það sem samfélag að það sé eðlilegt að ungt fólk fari á örorku, jafnvel á aldur við þann sem hér stendur, í staðinn fyrir að við byggjum upp endurhæfingarúrræði. Við þurfum að nýta aukninguna í það á næstu árum fremur en að fara með það í slík úrræði. [[Forseti hringir.]] Ég þykist vita að hv. þingmaður sé bandamaður minn í þessari hugsun, hann hefur verið það hingað til. [[Forseti hringir.]]Ég vonast til þess að hann sé það áfram vegna þess að það þarf svo sannarlega breytingar og þær eru boðaðar á komandi þingvetri.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Já, það er alveg rétt, ég deili áhyggjum hæstv. ráðherra af þessari þróun. Í skýrslu sem KPMG tók saman fyrir félagsmálaráðuneytið á sínum tíma komu fram skýr merki um að á öðrum Norðurlöndum hefur að mörgu leyti tekist að snúa þróuninni við. Þar skerum við okkur alveg klárlega úr. Þó að það sé hins vegar alveg rétt að lengst framan af vorum við með talsvert lægri örorkubyrði en önnur Norðurlönd. En sú mynd blasir allt öðruvísi við í dag. Um er að ræða mjög brýnar kerfisbreytingar sem ráðast verður í og leggja þarf miklu meiri áherslu á endurhæfingu og endurhæfingarlífeyri þar sem það er á annað borð mögulegt. Ég veit að hæstv. ráðherra þekkir það mætavel að þetta skiptir ekki bara máli hvað varðar framfærslu heldur félagsleg tengsl og lífsgæði fólks sem annars á á hættu að einangrast þar sem það er, m.a. vegna þess hvernig kerfið okkar virkar í dag, nær útilokað frá vinnumarkaði. Ég endurtek: Ég hef áhyggjur af því, sér í lagi þegar horft er til fjármálaáætlunar og þeirrar útgjaldaveislu, getum við sagt, sem á sér stað inn á næsta ár en síðan talsvert lítið svigrúm inn á árið 2021, að ekki verði fjármunir til skiptanna til að ráðast í þær breytingar sem nauðsynlegar eru. Að lokum langar mig aðeins að spyrja hæstv. ráðherra út í hækkun hámarksgreiðslna í fæðingarorlofi. Ég fagna því skrefi sem hér er stigið en það er oft svo með stjórnmálin að við hreyfum okkur ansi hægt. 600.000 kr. viðmiðið var dregið upp í skýrslu um fæðingarorlofsmál árið 2015, held ég, og við erum að ná því nú fjórum árum síðar. Ég velti fyrir mér hvernig hæstv. ráðherra hyggst reyna að tryggja að sú viðmiðunarfjárhæð haldi í við launaþróun og kaupmátt fram á veginn.
Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að ég og hv. þingmaður deilum sömu sýn þegar kemur að fjölgun fólks sem fer á örorkulífeyri. Hv. þingmaður talar um að önnur lönd hafi náð miklu betri árangri en við. Þær tillögur sem við miðuðum við hér varðandi þessi mál voru að búa til nýja flokka sem hétu m.a. endurhæfingargreiðslur, virknigreiðslur, sjúkragreiðslur og hver og einn þessara flokka fæli í sér að þú værir í ákveðnum úrræðum. Það er það sem hefur gerst á öðrum Norðurlöndum, einstaklingarnir eru í þeim flokkum og þar með fjölgar ekki þeim sem fara á örorkulífeyri. Það þarf að skoða þetta allt sem eina heild. Við myndum ná gríðarlegum árangri við að draga úr nýgengi örorku ef við myndum innleiða þessa bótaflokka, fyrstu árin á eftir, ef við myndum bara telja hve margir færu í flokkinn nýgengi örorku. Það þarf að skoða þetta í því sambandi. Við erum á hverju ári með háar fjárhæðir í fjárlögum vegna nýgengi örorku. Það væri mjög jákvætt ef við gætum nýtt þá fjármuni til að tryggja fólki framfærslu og aðstoða það við að fara í önnur úrræði til að það endi ekki á örorkulífeyri. Það er innbyggt í kerfið, miðað við áætlanir ríkissjóðs núna, miðað við fjölgun á næstu árum, að við getum náð í fjármagn til að gera þarna breytingar, bara ef við náum að byrja að gera breytinguna. Það er það sem við þurfum að ná að gera, að byrja að stíga fyrsta skrefið. Varðandi hækkun hámarksgreiðslna í fæðingarorlofi fagna ég því auðvitað að hv. þingmaður, bæði varðandi örorkumálin og fæðingarorlofið, sé hvatamaður þessa. Ríkisstjórnin er búin að hækka greiðslurnar mjög mikið frá því sem var. Ríkisstjórnin er að lengja fæðingarorlofið, er að fara með það upp í 12 mánuði. Það kostar fjármagn. Það kostar fjármagn að vísitölutengja upphæðir og ég fagna því að hv. þingmaður sé [[Forseti hringir.]]í liði með ríkisstjórninni í því en sé þá ekki í næstu ræðu að gagnrýna útþenslu báknsins, að hér sé verið að eyða fjármunum o.s.frv. Ég hef líka heyrt [[Forseti hringir.]]þær ræður hjá hv. þingmanni í tengslum við umræður um ríkisfjármál. [[Gripið fram í.]]
Virðulegur forseti. Við erum að ræða fjárlögin og hæstv. félags- og barnamálaráðherra hefur farið yfir margt í kvöld. En ég verð því miður að byrja á því að leiðrétta hæstv. ráðherra, hann fór með rangt mál hér í pontu fyrr í kvöld. Hann sagði að hækka skuli samkvæmt vísitölu neysluverðs. Það er rangt. Í 69. gr. í lögum um almannatryggingar stendur skýrt um bætur almannatrygginga, með leyfi forseta: „Ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.“ Ég segi fyrir mitt leyti: Hvernig í ósköpunum - þetta kemst ekki nálægt mínum skilningi í reikningi - getur 3,5% neysluvísitala verið betri en 5,7% launavísitala? Hvernig í ósköpunum geta 3% á síðasta ári, við síðustu áramót, verið betri en lífskjarasamningar sem voru upp á mun hærri prósentur, á annan tug prósenta? Hvers vegna förum við ekki eftir þessari einföldu 69. gr. í lögunum sem við höfum samþykkt hér á þingi? Það skal taka mið af launaþróun, þó þannig að bætur hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Það stendur skýrt í lögunum. Ef farið væri eftir þessu þá væri það mun betra fyrir öryrkjana í dag, þá væru þeir ekki alltaf skildir eftir. En það á að skilja þá enn eina ferðina eftir. Hækkanir dynja á. Það á að lækka tekjuskattsprósentustigið með annarri hendinni en með hinni hendinni að lækka persónuafsláttinn. Þið verðið að fara að taka ákvörðun um þetta. Það á ekki að fara svona með þetta fólk, það á að segja því sannleikann og koma rétt fram við það og fara eftir lögum, því að þetta skal hækka samkvæmt launaþróun.
Virðulegur forseti. Ég biðst velvirðingar á því ef einhver misskilningur hefur orðið milli mín og hv. þingmanns. Það sem ég sagði áðan í máli mínu var að við þurfum að skoða þetta í samhengi við launahækkanir á lengra tímabili. Ef við skoðum launahækkanir sem verið hafa frá 2015 til 2020, af því að við erum að ræða fjárlög á næsta ári, þá hafa lágmarkstekjur hækkað á því tímabili um 36,7%. Tekjutrygging fyrir fullt starf hefur farið úr 245.000 kr. í 335.000 kr. Þetta eru lágmarkstekjur á vinnumarkaði, fyrir vinnandi fólk. Ég er ekki að segja að þetta sé eitthvað sem auðvelt er að lifa af. Örorkulífeyririnn hækkar um hver áramót. Hann hefur hækkað um 53,6% og hefur farið úr 225.000 kr. í 345.000 kr. Það eru óskertar örorkulífeyrisbætur, það viðurkennist og er tekið fram hér. En þá segi ég: Við skulum líka tala um fólk sem er á vinnumarkaði og er statt þarna. Það er þess vegna sem ég sagði að það væri jákvætt að lífeyrir, eins og örorkulífeyrir, sé vísitölutengdur eða hækki um hver áramót, vegna þess að laun gera það ekki sjálfkrafa. Þess vegna eru kjarasamningsbundin laun. Þess vegna er samið um að laun hækki en lífeyririnn gerir það á lengra tímabili. Og það er að skila sér þarna inn, það skilar sér í þeim tölum sem ég nefndi. En það sem ég velti fyrir mér vegna þess að hv. þingmaður er mikill baráttumaður fyrir málefnum örorkulífeyrisþega, og ég virði það, en þá hefði ég viljað sjá hv. þingmann koma í lið með ríkisstjórninni þegar kemur að því að reyna að draga úr nýgengi örorku, reyna að aðstoða fólk við að fara út á vinnumarkaðinn. Hvað getum við gert þar? Ég trúi því ekki að það sé bara króna á móti krónu skerðing, að ef hún verði afnumin þá sé þetta bara allt saman komið í lag. Við höfum dregið úr henni. Er það virkilega svo að ef við afnemum krónu á móti krónu þá hætti þessi fjölgun? [[Forseti hringir.]]Hvað þurfum við að gera? Getum við ekki komið í þá vegferð? Vegna þess að þegar við komumst í þá vegferð [[Forseti hringir.]]búum við til svigrúm til að bæta stöðu þessa fólks, sem við þurfum sannarlega að gera.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég býð hann velkominn. Ég ætla að sýna honum ljósið. Hann kemur bara og styður frumvarp okkar um að öryrkjum verði leyft að fara út á vinnumarkað í tvö ár og vinna. Allir græða. Öryrkjarnir fá meiri tekjur, ríkið fær skatttekjur. Og það merkilega er að þetta kostar ríkið ekkert meira vegna þess að það þarf hvort sem er að borga örorkubæturnar eða lífeyrisbætur - eða bætur, mér finnst það óþolandi orð, ég segi lífeyri eða lífeyrislaun. Þetta frumvarp erum við búin að leggja fram í þinginu. Þetta gerðu Svíarnir. Það skilaði því að rúm 30% skiluðu sér aldrei inn í kerfið aftur. Þetta er frábær tillaga og ég vona að ráðherra styðji hana. Mig langar að benda á annað sem mér finnst sorglegt í þessu. Ég fór inn á vef Íbúðalánasjóðs og þar eru vextir 4,2%. Við það að setjast á þing stórhækkuðu launin mín. Ég var áður á lífeyrissjóðslaunum og örorkubótum eða lífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins og ég var með 4,5% vexti á Íbúðalánasjóðsláni. Við það að fara að vinna græddi ég alveg svakalega vegna þess að ég komst inn í lífeyrissjóðakerfið og borga í dag 1,9% vexti. Þetta er svakaleg kjarabót og ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum hafa þeir verst settu ekki þetta tækifæri gagnvart Íbúðalánasjóði? Ef einhver þyrfti á því að halda væru það þeir, miklu meira en ég hef þörf á í dag. Þess vegna spyr ég: Af hverju eru þessir rosalega háu vextir á lánum Íbúðalánasjóðs?
Virðulegi forseti. Hið fræðilega svar við því af hverju svona háir vextir eru hjá Íbúðalánasjóði er að þeir lánaflokkar sem sjóðurinn er með miða við síðustu útgáfu skuldabréfa sem sjóðurinn gerði og á hvaða vöxtum þau voru. Vegna þess að mjög margir eru að greiða upp lán sín, eins og hv. þingmaður, þá hefur sjóðurinn ekki þurft að fara í slík útboð. Lög miða að því að þetta sé með þeim hætti. Hins vegar erum við að gera breytingar til að geta stutt við fólk á húsnæðismarkaði sem vill kaupa sína eign og tekjulægstu hópana og nýtist m.a. örorkulífeyrisþegum, eins og hv. þingmanni áður en hann komst í þá stöðu sem hann lýsti í dæmi sínu áðan. Hluti af lífskjarasamningunum er að skoða sérstök eiginfjárlán. Við erum að skoða hvernig hægt er að styðja við þá sem þarna eru og vilja komast í eigið húsnæði. Það er einmitt það sem við höfum bent á í sambandi við lífskjarasamningana, þó að þeir hafi verið gerðir í tengslum við vinnumarkaðinn og í tengslum við aðila vinnumarkaðar, þá eru fjölmargir þættir þar, eins og ég hef rakið fyrr í umræðunni, sem nýtast líka örorkulífeyrisþegum og öðrum lífeyrisþegum - það er í húsnæðismálunum, t.d. gagnvart leigumarkaðnum, það sem við ætlum að gera gagnvart fyrstu kaupendum og þeim sem eru tekjulágir. Það er líka í skattamálunum, það er í barnabótunum og það er í fæðingarorlofinu. Í lífskjarasamningunum er fólgin mikil kjarabót, ekki bara fyrir vinnandi fólk, og húsnæðismálin eru einn hluti þeirra. Þess vegna vonast ég til að hv. þingmaður, sem situr í velferðarnefnd, taki vel í þau frumvörp sem munu koma til nefndar í vetur og öll miða þau að því að ná utan um og gera meira fyrir þann hóp fólks sem hv. þingmaður berst fyrir af lífi og sál og ég virði það mjög.
Virðulegi forseti. Mig langar til að hafa orð á því undir lok þessarar umræðu hversu mikil breyting hefur orðið á skömmum tíma, á nokkrum árum, á samtalinu hér í þinginu um ríkisfjármálin, um opinberu fjármálin almennt. Það er ekkert óvænt í því eftir að þessar breytingar urðu að lögum um meðferð opinberra fjármála. Lögum um þau mál var breytt í grundvallaratriðum og við höfum rætt það í tengslum við fjármálaáætlun og fjármálastefnu nú síðast í sumar að við vildum færa öll þessi mál til betra horfs. Ég myndi vilja halda því til haga hér undir lok umræðunnar hversu mikið grundvallaratriði það er að opinberu fjármálin tali saman við stöðuna á vinnumarkaði annars vegar og framkvæmd peningamálastefnunnar hins vegar. Það er svo langt frá því að vera sjálfsagt að það gerist, eins og er að gerast um þessar mundir, að þessir grundvallarþættir leggist á sömu sveif. Við sjáum það í opinberu fjármálunum, ríkisfjármálunum, með því að við gefum eftir afkomumarkmiðin á sama tíma og vextir Seðlabankans eru að lækka og gerðir eru langtímasamningar á vinnumarkaði. Að þessu sögðu finnst mér líka athyglisvert hversu breið almenn umræða hefur farið fram hér um efnahagsmálin, ólíkt því sem stundum var áður að við ræddum mest um einstakar fjárveitingar og jafnvel til einstakra ríkisstofnana og komumst lítið upp úr sporunum með breiðu umræðuna um það hvert stefndi, t.d. með opinberar fjárfestingar. Mér finnst það vera mikið batamerki og það er nauðsynlegt að sú umræða fari fram hér, í tengslum við umræðu um ríkisfjármál, hvort við séum að stilla þessari hagrænu skiptingu ríkisfjármálanna rétt hverju sinni. Það má sjá í þessu fjárlagafrumvarpi að við höfum mjög verið að auka við tilfærslur á undanförnum árum. Það sést þegar langtímaþróun er skoðuð og með því að við erum að auka mjög bótagreiðslur úr almannatryggingum þessi misserin, sérstaklega eftir 2016 breytinguna sem gerð var á ellilífeyrismálum. Með þeirri útgjaldaaukningu sem orðið hefur til heilbrigðismála, sem er langmesta aukningin í einn málaflokk, hefur nokkuð þrengt að getu okkar, og það er alveg rétt sem fram hefur komið í umræðunni, til þess að bæta í innviðafjárfestingu á sama tíma og atvinnulífið er hlutfallslega aðeins að draga úr henni. Við erum þó í vexti með fjárfestingarstigið. Það birtist víða. Það birtist í ýmsum byggingarframkvæmdum en ekki síður í umbótum í samgöngumálum. En við þurfum að halda þessu samtali áfram og spyrja okkur hvernig við getum mögulega aukið enn frekar við fjárfestingarstigið. Ég verð að taka undir með þeim sem lýsa mikilvægi þess að ríkið sé að fjárfesta til framtíðar til að bæta lífskjörin í landinu og skapa betri skilyrði fyrir atvinnulíf og fyrir samgöngur sem eru snar þáttur í blómlegu mannlífi um allt land. Greiðar samgöngur eru lykilþáttur fyrir landsbyggðina en ekkert síður hér á höfuðborgarsvæðinu, mjög mikilvægur þáttur sem getur stýrt miklu um lífsgæði fólks sem þarf að ferðast til og frá vinnu á hverjum degi og reka ýmis erindi. En innviðafjárfestingar snúast auðvitað um margt annað, þær snúist um að tryggja samkeppnishæfni okkar Íslendinga, samkeppnishæfni atvinnulífsins. Ég tel að langstærsta tækifæri okkar til þess að gera betur á þessu sviði sé að losa um fjármagn sem liggur í fjármálafyrirtækjum. Það er ágætisbyrjun að átta sig á því að við Íslendingar erum með langhæsta hlutfall af landsframleiðslu bundið í fjármálastarfsemi af Evrópuríkjum. Við erum sömuleiðis með eignarhluti í fjármálafyrirtækjum sem við vorum á sínum tíma sammála um að hugsaðir væru til tiltölulega skamms tíma. Allir voru sammála um að það þyrfti að vanda sig við að losa aftur um eignarhaldið en hvort sem litið er til Landsbankans, sem við tókum í raun yfir með neyðarlögunum, eða til Íslandsbanka, sem var hluti af stöðugleikaframlögum við afnám hafta, var í þessum tilvikum ekki gert ráð fyrir því að við myndum binda þetta mikla fjármuni til langs tíma í fjármálastarfsemi. Þarna liggur tækifæri sem við munum áfram þurfa að skoða til að bæta í fjárfestingar og styrkja þannig stöðu okkar Íslendinga í samkeppni þjóða. Mig langar sömuleiðis hér undir lok umræðunnar að fagna því hvernig við höfum reynt að þróa áfram þetta samtal með fyrirkomulagi umræðunnar. Það er kannski dálítið sérstakt að jafn stórt mál og fjárlagafrumvarpið er fái hálfan ræðutíma á við venjuleg frumvörp en þetta hefur samt sem áður gefið færi á snarpari skoðanaskiptum. Nú í lok annars dags umræðunnar stendur það kannski upp úr að hér áður fyrr voru fluttar færri lengri ræður en u.þ.b. sami tími fer í heildarumræðuna. Með þessu fyrirkomulagi komast fleiri að. Allir ráðherrar eru virkjaðir til umræðunnar og fleiri þingmenn, sýnist mér, taka almennt þátt í umræðunni. Það held ég að sé mjög gott, það er mjög góð þróun. Að þessu sinni kynntum við fjárlagafrumvarpið óvenjusnemma fyrir þjóðinni og þinginu. Ég vonast til þess að það hafi hjálpað til við að dýpka umræðuna í þinginu fyrstu dagana. Lengi hefur verið kallað eftir því að málið lægi fyrir í einhverja sólarhringa áður en umræðan hæfist og við því brugðumst við með því að kynna fjárlagafrumvarpið á föstudegi á meðan umræðan hefst á fimmtudeginum í vikunni á eftir. Þetta er lengsti undirbúningstími sem þingið hefur nokkru sinni fengið til að undirbyggja málefnalega og djúpa umræðu. Ég vænti þess að þingið, og fjármálaráðuneytið í framhaldinu, meti hvernig til hafi tekist og að við tökum þráðinn mögulega aftur upp að ári. Vonandi verðum við aftur í færum til að birta frumvarpið þetta snemma og ég lýsi yfir miklum vilja af okkar hálfu til að mæta kröfunni um gagnsæi og nauðsynlegan undirbúningstíma fyrir umræðuna. En þrátt fyrir að menn hafi þennan undirbúningstíma er einfaldlega í svo mörg horn að líta, þegar svona breitt og umfangsmikið mál er undir, að jafnvel sá tími dugar ekki til að glöggva sig á öllu. Þess vegna hefur þessi síðari dagur umræðunnar verið gagnlegur til að fara nánar ofan í einstaka efnisþætti með fagráðherrum. Mér sýnist að það hafi tekist vel. Við munum áfram skiptast á skoðunum um hvort nóg sé að gert, hvernig skattstefnu eigi að reka hér á landi, hvort við séum að fara nægilega vel með fjármunina sem eru á útgjaldahliðinni, hvort við ættum að forgangsraða þeim með öðrum hætti, hvernig við getum betur veitt innsýn inn í það sem er að gerast. Ég tek eitt lítið dæmi hér: Eftir að fjárlagafrumvarpið var birt rafrænt kom fram lítil reiknivél, sem starfsmaður í fjármálaráðuneytinu átti frumkvæði að að setja saman, en margir hafa notast við hana til þess að skilja áhrif tekjuskattsfrumvarpsins sem er fylgifrumvarp fjárlagafrumvarpsins. Ég hef fundið mjög sterkt fyrir því að einföld skilvirk framsetning er mjög vel þegin í stórum flóknum málum. Þar held ég að framkvæmdarvaldið mætti á mörgum sviðum gera töluvert mikið betur. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að endurtaka þætti sem ég fór yfir hér í framsöguræðu minni eða hef komið inn á í andsvörum og öðrum ræðuhöldum í gær. Ég þakka fyrir það hversu málefnalega og yfirvegað þessi umræða hefur farið fram. Ég held að hún muni gagnast fyrir framhaldið.
Herra forseti. Í dag og gær höfum við í Samfylkingunni gagnrýnt forgangsröðun ríkisstjórnarinnar, hvernig hún stendur vörð um þá best settu en setur aðhaldskröfu í heilbrigðismálum og öðrum velferðarmálum, menntun og lögreglu svo dæmi séu tekin. Ríkisstjórnin tekur 300 millj. kr. af þróunarsamvinnu frá fátækustu ríkjum heims og færir í viðhald á hernaðarmannvirkjum á Keflavíkurflugvelli, sem okkur finnst sorglegt til að vita. Ríkisstjórnin ætlar að lækka framlög til stofnana sem sinna eftirliti með auðlind þjóðarinnar og leggur ekki til hvata til að styrkja innlenda umhverfisvæna framleiðslu, svo sem grænmetisræktun. Það er óskiljanlegt að ríkisstjórnin tryggi ekki bættan rekstur Landspítalans sem rekinn er í halla. Aðhaldskrafan á Landspítalann upp á rúman hálfan milljarð verður til þess ásamt of lágum framlögum að þjónustan verður skert og biðlistar lengjast. Samfylkingin gagnrýnir harðlega að útgjöld til framhaldsskóla lækki og að langt sé í land að meðaltali OECD og Norðurlandanna sé náð þegar kemur að framlögum til háskólanna okkar. Við gagnrýnum einnig að þeim sem þurfa að treysta á lífeyrisgreiðslur Tryggingastofnunar sé haldið fátækustum með lægri hækkun en lægstu launataxtar. Við gagnrýnum það að selja eigi bankana áður en gerð hefur verið breyting á kerfinu sem leiðir til ódýrara og betra bankakerfis fyrir almenning og að áhættusömustu fjárfestingarnar verði ekki fjármagnaður með innlánum. En hæstv. ráðherra talar fyrir bankasölu og ég spyr því hvort hæstv. ráðherrann hafi trú á að banki eða hlutur úr banka verði seldur á árinu 2020.
Virðulegi forseti. Það er víða komið við í svona stuttri samantekt á helstu áherslum Samfylkingarinnar í umræðunni. Mig langar til að grípa nokkra punkta. Í fyrsta lagi varðandi Landspítalann. Það verður auðvitað ekkert horft fram hjá því að frá því að þessi ríkisstjórn tók við hafa útgjöld til heilbrigðismála, og langmest til Landspítalans, verið stóraukin. Á föstu verðlagi hafa útgjöld til heilbrigðismála hækkað um rétt um 40 milljarða á föstu verðlagi, á ári sem sagt. Á næsta ári að raungildi eru útgjöldin um 40 milljörðum hærri en árið sem ríkisstjórnin tók við. Verulegur hluti af því hefur runnið til þess að treysta rekstur Landspítalans. Það er mikið áhyggjuefni að Landspítalinn sé rekinn með halla, eins og komið var inn á, þrátt fyrir þetta og er verið að grípa til einhvers konar skipulagsbreytinga. En sem fjármálaráðherra, og hér eru margir í fjárlaganefnd viðstaddir umræðuna, hlýt ég að spyrja: Þykir mönnum eðlilegt og sjálfsagt að eftir að Alþingi hefur ákveðið hvaða fjárheimildir renna til einstakra stofnana komi menn inn í umræðunni og segi: Heyrðu, hér er bara margra milljarða halli, við verðum að bæta í? Þetta er grundvallaratriði í lögum um opinber fjármál. Það er grundvallaratriði í allri framkvæmd opinberra fjármála, ríkisfjármálunum sérstaklega, að menn eigi að halda sig við fjárheimildir eins og þær hafa verið afgreiddar héðan af Alþingi. Ef einhver önnur skilaboð koma frá þinginu eru þau ekki aðeins til Landspítalans heldur til allra ríkisstofnana, að það skipti ekki máli að fara að fjárlögunum. Varðandi sölu bankanna get ég auðvitað ekki haft neinar yfirlýsingar um hvort það muni takast að selja banka. En ef tillaga kemur frá Bankasýslunni og við komum síðan með málið inn til þingsins þá fer af stað ferli a.m.k. og það er það sem ég vil að gerist. Það ræðst svo á endanum af markaðsaðstæðum og öðrum þáttum sem við stjórnum ekki öllum hvernig þau áform ganga eftir.
Herra forseti. Ef við rifjum aðeins upp umræðuna fyrir ári síðan þegar við vorum að ræða stöðu Landspítalans var alveg ljóst þegar gengið var frá fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2019 að það yrði vandi á ferðum við rekstur spítalans. Það var algjörlega ljóst og margsagt í þessum sal. En á meðan hæstv. ráðherrar og ríkisstjórnin segjast vera að leggja rosalega mikla áherslu á heilbrigðiskerfið þá er skorið niður í heilbrigðiskerfinu og ekki síst til Landspítalans. Það er arfavitlaust að tala um milljarðana sem fara í byggingu á nýjum spítala, það er ekki hægt að tala um það sem betri þjónustu við sjúklinga. Það er bara ekki þannig. Landspítalinn stendur frammi fyrir mjög miklum vanda. Ef að líkum lætur fer spítalinn með 4 milljarða kr. halla inn á næsta ár og þarf að skera niður um þá milljarða ef ekkert verður að gert og aðhaldsaðgerðirnar sem Landspítalinn er að fara í ár eru þvílíkar. Það er aðhald í nýráðningum. Það er sérstök aðhaldskrafa til stoðsviða og deilda. Það er aðhald í lyfjakostnaði. Þau ætla að draga úr rannsóknum og myndgreiningu. Það er aðhald í vöru-, tækja- og hugbúnaðarkaupum og þau ætla að fella niður vaktaálagsauka. Vandi Landspítalans sem reiknast upp á tæpa 1,5 milljarða á ári er vegna vanreiknaðra launabóta í kjölfar kjarasamninga en um reikninginn virðast ekki allir sammála. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Eru enn deilur um launamál á milli spítalans og fjármálaráðuneytisins eða er komin niðurstaða í mat á þeim launabótum sem Landspítalinn telur sig eiga að fá og hefur kallað eftir leiðréttingu á?
Virðulegi forseti. Ég þekki ekki stöðu þessa samtals varðandi uppgjör á launagreiðslum en það verður bara að hafa sinn gang. Það þarf eflaust að skiptast eitthvað á gögnum og það er ekki komin niðurstaða í það svo mér sé kunnugt um a.m.k. en það er ekkert óalgengt að stofnanir telji að launaliðurinn sé að einhverju leyti óbættur og þá er það tekið til skoðunar. Það eru fastar viðmiðunarreglur um það hvernig launaliðurinn er bættur eftir gerð kjarasamninga. Í 23. kafla í fjárlagafrumvarpinu er fjallað um sjúkrahúsþjónustu og það er auðvelt að sjá þegar menn fara yfir kaflann í heild sinni og skoða einstaka liði að það er áhersla og hefur verið í mörg ár á að bæta fjármögnun í heilbrigðisþjónustu. Það eru um 110 milljarðar sem munar á heildarrammasettum útgjöldum á árinu 2020 borið saman við 2017 þegar ríkisstjórnin tók við, 110 milljarða útgjaldaaukning. 35% af henni hafa farið í heilbrigðismál þannig að ég hafna því alfarið að menn séu hér að reka stefnu þar sem ekki er horft til þess að það hafi verið þörf til á mæta þeirri stöðu sem var í heilbrigðismálum. Við höfum verið í stöðugri vegferð að mæta ákalli um frekari framlög. Ég tel hins vegar að það fari allt of lítið fyrir umræðu um það hvernig fjármagnið nýtist, hvort við séum að fá hámarksskilvirkni og inn í þá umræðu blandast umræðan um hlutverk einkageirans á móti hinum opinbera. Það er þar sem mér finnst að fjárlaganefndin ætti að taka til sín aukið hlutverk, fara ofan í saumana á því hvernig hið stóraukna framlag ríkisfjármálanna til heilbrigðismála hefur gagnast til að bæta þjónustuna.
Virðulegi forseti. Rennum létt yfir þrjú atriði í lok umræðunnar. Í fyrsta lagi er það Landspítalinn, það sem ég hef bent á í umræðunni er að upphæðirnar sem við fáum í fjárlögum eru óútskýrðar, eru hálfgerð ágiskun. Við vitum ekki hvort þær séu í raun og veru réttar miðað við þjónustukröfur eða skilvirkni. Hver er að segja að Landspítalinn sé í rekstrarvanda en ekki í fjárþurftarvanda miðað við þjónustukröfur? Við getum ekki svarað því, við fáum aldrei þær upplýsingar. Við eigum bara að skrifa undir þá upphæð sem kemur frá fjármálaráðuneytinu án þess að það sé eitthvað nánar útskýrt af hverju þetta er rétt tala miðað við allar aðrar forsendur. Síðan er það losun á eignarhaldi bankanna. Það er eiginlega áminning sem ég myndi vilja koma á framfæri: Ekki fyrr en skýrslan kemur út um hvernig okkur hefur tekist að framfylgja rannsóknarskýrslu Alþingis. Við þurfum að skoða stöðuna og vita hvort Fjármálaeftirlitið og fleira er nógu stöndugt til að koma og taka við því eftirliti sem þarf að fylgja miðað við banka og markaði. Það gekk ekki svo rosalega vel síðast. Við þurfum að vera viss um að við séum búin að uppfylla þær kröfur, miðað við þau mistök sem við gerðum síðast og hvernig þróunin hefur verið á þessum mörkuðum síðan. Tökum þessi atriði núna því að ég er með eitt orð á blaði fyrir seinni umferðina sem ég hlakka til að tala um.
Virðulegi forseti. Þetta er reyndar stórmál sem hv. þingmaður kemur inn á sem er hvernig við eigum að kostnaðarmeta einstaka rekstrarþætti í heilbrigðismálum. Lengi hefur verið unnið að því að vinna með eins konar samræmda kostnaðargreiningu þar sem menn hafa brotið niður á einstaka aðgerðaliði í spítalaþjónustu, svo dæmi sé tekið. Ef ég man rétt er þetta kallað DRG-greining, nákvæmlega hvað er eðlilegt að greitt sé fyrir unnin verk. Ef við klárum innleiðingu þessa fyrirkomulags erum við farin að umbuna fyrir afköst. Það tel ég að sé mjög eftirsóknarvert. En þarna finnst mér að sé verðugt verkefni fyrir fjárlaganefnd og eftir atvikum velferðarnefnd Alþingis að taka til frekari skoðunar og leggja okkur lið, framkvæmdarvaldinu, við að koma auga á veikleika sem kunna að vera í þessu regluverki og í framkvæmdinni allri hjá okkur. Mig grunar að við gætum nýtt fjármunina betur. Það er þannig sem mér líður með þetta vegna þess að aukningin hefur orðið svo gríðarleg. Það er flókið mál að stýra jafn risastórri stofnun og Landspítalinn er. Auðvitað trúi ég því að þar séu allir að vinna eftir bestu getu. En það þarf stöðugt aðhald með nýtingu fjármunanna. Varðandi bankana heyri ég það sem hv. þingmaður segir. Ég ekki sammála því að þessa úttekt þurfi á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, en hins vegar er mjög mikilvægt að menn séu meðvitaðir um það hvernig regluverk fjármálamarkaðanna hefur breyst. Komið hafa út skýrslur um það sérstaklega og þar er niðurstaðan mjög einföld. Við erum bara í allt öðrum heimi með allt regluverk fjármálakerfisins, eins og reyndar á við um alla Evrópu. Ef menn ætla að reyna að fyrirbyggja það sem gerðist hér árið 2008, ef það er meginmarkmiðið, þá [[Forseti hringir.]]held ég að við höfum gert þær nauðsynlegu lagabreytingar og reyndar eru fleiri frumvörp á þingmálaskrá sem munu hjálpa til í því efni.
Virðulegi forseti. Eitt orð á seinna blaðinu: Hvatning. Hvatning til ráðuneytisins að vinna einmitt með þinginu til þess að ná að klára innleiðingu laga um opinber fjármál. Það er einfaldlega þannig. Það vantar innleiðingaráætlun, komum og tökum hana saman. Komum með tillögur að því hvernig á að klára, hvort það sé hægt, hvort það sé gerlegt, vinna það með þinginu, með kynningu fyrir þinginu. Byrjum á þeim atriðum þar sem þetta er til. DRG-greiningin er til, Landspítalinn hefur verið að nota hana í þó nokkurn tíma meira að segja. Á sumum málefnasviðum eru í rauninni ekki rosalega miklar breytingar á hverju ári, t.d. á dómstólamálefnasviðinu. Það er mjög lítið um stefnumótun og viðbótarverkefni þar á milli ára, smá upplýsingatækni kannski, endurnýjun tækjabúnaðar eða gagnagrunna sem er mjög auðvelt að kostnaðargreina og ábatameta. Þá er hægt að fara jafnvel inn í rammann þar og þar eru upplýsingar til margra ára eða áratuga um það hvernig rekstrarkostnaður hefur verið og hvert kostnaðarmatið er á því málasviði. Byrjið þar sem auðveldu atriðin eru, þar sem gögn liggja fyrir og er auðveldlega hægt að prenta út hvernig það lítur út. Takið líka aðeins á stærri verkefnum. Þau þurfa ekki að vera hárnákvæm. Þetta er u.þ.b. kostnaðurinn, það er u.þ.b. allt kostnaðarmetið, annars væri ekki hægt að koma með tillögur að upphæðum fyrir fjárlög. Ábatagreiningin er erfiðari, komið samt með u.þ.b. ábatagreiningu í orðum ef ekki er hægt að koma með nákvæma tölu, kannski er hún á bilinu 10–50 milljónir eða í kringum 100 milljónir. Það þarf ekki að vera nákvæmt til að byrja með. Við lærum á því að gera það en við lærum ekkert ef við gerum ekki neitt. Byrjum á þessu og gerum betur.
Virðulegi forseti. Ég tek bara þessari hvatningu um að gera enn betur og ítreka orð mín um að ég hef lengi verið talsmaður þess að þingið og nefndasvið Alþingis hafi burði til að veita framkvæmdarvaldinu aðhald sem lög gera ráð fyrir. Það er svo fjölmargt sem við getum gert betur. Hér höfum við verið að ræða um heilbrigðismálin en það er bara svo víða í ríkisrekstrinum þar sem við mættum vera með betri yfirsýn. Stundum hefur maður talað um þróunarsamvinnuna í þessu sambandi. Hvaða tilfinningu hefur þingið fyrir nýtingu þeirra fjármuna sem fara til þróunarsamvinnu? Það er góð nýbreytni að þingmenn eru nú farnir að fylgja því eftir, fara í vettvangsskoðanir, fylgja fjármununum eftir og sjá með eigin augum hvað er að gerast, hvernig fjármunirnir nýtast. Við tökum tiltölulega lítinn tíma í að ræða þetta, ég tek þetta dæmi af handahófi. Við erum líka með margar stofnanir þar sem engin stjórn er, engin sjálfstæð stjórn, og kannski oft og tíðum of lítil samskipti við þingið eða, ef því er að skipta, jafnvel við þau ráðuneyti sem eru yfir viðkomandi stofnunum um hvað er verið að gera í rekstrarmálum viðkomandi stofnana. Þjónustusamningar eru einn liður sem mér er ofarlega í huga í augnablikinu. Við þyrftum að gera átak í að skrá alla slíka samninga og tengja alla greidda reikninga við samninga sem hafa verið undirliggjandi. Þar erum við eftirbátar annarra þjóða. Við höfum verið að gera átak í innkaupamálum. Það hefur skilað mjög miklum árangri. Við þurfum að halda áfram á þeirri braut og við þurfum einfaldlega að búa þannig um hnútana að fólki líði eins og við séum að fara vel með það fé sem rennur til ríkisins til að sinna verkefnunum. Það verður ekki nema við höfum burði til þess að veita aðhald og fara ofan í saumana á einstaka málum og skilja hvernig þeim er ráðstafað.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra þessa lokaframsögu í 1. umr. Ég tek undir með ráðherra, margt í þessari umræðu er að þróast til betri vegar. Ég er sérstakur áhugamaður um efnahagshlið fjárlaganna og ég fagna því að það er einmitt meiri umræða núna um efnahagslega umgjörð fjárlaga en oft áður. Ég hef gagnrýnt of bjartsýnar forsendur þessara fjárlaga, reyndar líkt og hefur verið vandamál síðustu 12–18 mánuði í ríkisfjármálaáætlunum. Ég vona að ég hafi rangt fyrir mér. Ég vona að efnahagsforsendur verði líkt og gert er ráð fyrir í hagspá Hagstofunnar en óttast að sú verði ekki raunin þó að það sé heldur enginn heimsendir þó að hagkerfið verði aðeins kaldara en þar er gert ráð fyrir. Hagkerfið stendur að mörgu leyti vel en það er einmitt á þessum tímapunkti sem við þurfum að huga að því sem hæstv. ráðherra kom inn á, að við aukum ekki útgjöld um of, að við förum ekki fram með meira kappi en forsjá í útgjaldaaukningunni. Þar vantar okkur mjög mikið upp á hvernig við t.d. mælum árangur okkar. Við erum með allt of ófullkomna mælikvarða í fjárlögunum og í eftirfylgni fjárlaga hvað varðar bæði að hverju er stefnt með auknum fjárveitingum en ekki síður og enn mikilvægar hvað við fáum fyrir þá fjármuni sem þegar eru í hinum opinbera rekstri. Það kemur kannski hvað skýrast fram í heilbrigðiskerfinu, í þeirri miklu útgjaldaaukningu sem þar hefur orðið, að þegar við horfum á þróun biðlista, þróun þjónustunnar við borgara þessa lands, sjáum við ekki þann árangur sem við ættum að sjá miðað við þá miklu útgjaldaaukningu sem þar hefur orðið. Ég hefði viljað sjá aðrar áherslur í fjárlagafrumvarpinu. Ég hefði viljað sjá mun meira sett í fjárfestingarnar, en ég fagna orðum hæstv. ráðherra þegar kemur að umræðu um sölu á eignarhlut ríkisins í bönkunum. Ég vona að við sjáum þess merki á þessu þingi að fyrstu skrefin verði stigin. [[Forseti hringir.]]Ég held að við getum nýtt þá fjármuni mun betur í uppbyggingu innviða en áframhaldandi eignarhald í svo miklum mæli.
Virðulegi forseti. Ég las það í fjölmiðlum að ég hefði sagt í gær að ég tryði því að hagspáin myndi ganga eftir. Ég man ekki eftir að hafa sagt það en ég talaði þeim mun meira um að við byggðum fjárlagafrumvarpið á opinberri hagspá og ætluðum ekki að kokka upp okkar eigin. Það er ekki vegna þess að við höfum svo mikla ofurtrú á hagspárgerðinni, heldur teljum við að það þurfi að vera eitthvert traust, hlutlaust viðmið. Það er ekki allur munur á þeim spám sem við getum litið til. Þær liggja á bilinu frá 1% í hagvöxt á næsta ári upp í 2,6%. Hins vegar er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að það er ekkert víst að þetta gangi eftir. Mér sýnist sem hagfræðin sé ekki mikil nákvæmnisvísindi og hagfræðingar eru ekki bara að spá um framtíðina. Þeir eru enn þá að spá því hver hagvöxturinn hafi verið í upphafi þessa árs. Þeir eru enn að spá aftur í tímann, að geta sér til um það hvernig hagvaxtartölur litu út fyrir fyrsta ársfjórðung. Það er ekki endilega við því að búast að þetta verði nákvæmlega eins og sagt er í þjóðhagsspám. Það sem mér finnst samt skipta máli í þessu sambandi er hversu einstök staðan er. Á þessu hagvaxtarskeiði höfum við verið með viðskiptajöfnuð undanfarin ár. Við höfum bætt erlenda stöðu þjóðarbúsins þannig að hún er orðin betri en nokkru sinni fyrr í lýðveldissögunni. Við höfum rekið ríkissjóð með afgangi og greitt upp skuldir og við höfum búið þannig um hnútana að þegar við sjáum núna fram á hægari vöxt erum við í stöðu sem við ráðum við án þess að hefja mikla skuldasöfnun og viðskiptajöfnuður er enn til staðar, þannig að þetta er þessu leytinu til, í efnahagslegu samhengi, staða sem lýsir sterkara og traustara hagkerfi en við höfum nokkru sinni áður horft á. Ég get kannski komið aðeins inn á útgjaldaþróunina og fjárfestingarnar í síðara svari.
Herra forseti. Ég get tekið undir það með hæstv. ráðherra að um margt er staða hagkerfisins okkar einmitt alveg einstaklega sterk þó að við séum að fara í gegnum einhverja aðlögun eins og við þekkjum svo sem oft áður. Við þurfum að hafa í huga að íslenska hagkerfið er mjög sveiflukennt hagkerfi. Við erum með eitt sveiflukenndasta hagkerfi hins vestræna heims. Mögulega er það vegna myntarinnar okkar sem grefur reglulega undan samkeppnishæfni útflutningsatvinnuvega okkar og magnar upp sveifluna en það þýðir að við þurfum meiri varfærni í áætlanagerð og fjárlagagerð. Ég held að við þurfum líka að breikka grunninn en ekki horfa eingöngu til einnar opinberrar hagspár. Við þurfum að horfa líka til Seðlabanka og greiningaraðila og velja þá hæfilega varfærin viðmið. Það leiðir hins vegar hugann að öðru sem við eigum mikið verk óunnið í og það er hin hagsveifluleiðrétta afkoma ríkissjóðs, sem ég held að sé mjög mikilvægt að við náum utan um til þess einmitt að ná meiri festu í opinber fjármál svo að við séum ekki að auka útgjöld óhóflega þannig að ekki verði undir þeim staðið til lengdar í eðlilegu efnahagsástandi, eðlilegum sveiflum í íslensku hagkerfi og líka til þess að við gætum betur að okkur til að skapa nauðsynlegt svigrúm til innviðafjárfestinga. Það er það sem ég held, þegar við horfum um öxl, eftir þetta hagvaxtarskeið sem nú er að líða undir lok, að við ættum að syrgja hvað mest hvað við höfum leyft innviðunum að drabbast niður, hvað við höfum engan veginn haldið fjárfestingarstigi nægilega háu. Matið er núna að 350–400 milljarða vanti í innviðafjárfestingar um allt land í vegakerfi, viðhaldi á opinberum byggingum og svo mætti áfram telja. Við náum ekki enn í skottið á okkur þar og þar verðum við að gera betur. Við í Viðreisn hefðum viljað sjá talsvert meiri þunga í fjárfestingum í þeirri útgjaldaaukningu sem við sjáum hérna, en þeim mun mikilvægara er að við losum þó um eignir sem eru ekki lífsnauðsynlegar fyrir ríkissjóð að eiga og eins í fjármálakerfinu að draga verulega úr eignarhaldinu þar og [[Forseti hringir.]]nýta þá fjármuni til innviðafjárfestinga.
Virðulegi forseti. Ég tek aftur undir með hv. þingmanni. Ég tel að það væri skynsamleg ráðstöfun að losa um eignarhald í fjármálafyrirtækjum og færa yfir í annars konar uppbyggingu í landinu. Varðandi hagsveifluleiðréttu afkomuna sýnist mér að sú leið sé sums staðar farin að miða við hagsveifluleiðrétta afkomu, jafnvel yfir lengra tímabil. Við höfum rætt þetta áður og þetta hefur verið tekið til skoðunar, var tekið til skoðunar áður en lög um opinber fjármál voru sett, en það er svo sem með þessa hugmynd eins og margar aðrar að þær eru ekki allar án galla. Ég nefndi áðan að við værum enn að fá tölur um það hver hagvöxtur hefði verið í upphafi árs. Þær tölur breytast mögulega áfram og þegar menn ætla að miða afkomuna við hagsveifluleiðréttar tölur eru menn ekki alltaf á alveg kletttraustum grunni. Það er eitt af því sem má hafa í huga í þessu. Ég man eftir því fyrir nokkrum misserum að hafa setið á fundum, annars vegar með Seðlabankanum sem taldi þá að hagsveifluleiðrétt værum við einhvers staðar við núllið, jafnvel í neikvæðri afkomu, en sama dag sat ég með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sem sagði: Nei, okkur sýnist að hagsveifluleiðrétt séum við réttum megin við núllið. Ég nefni þetta bara sem dæmi um að þetta eru ekki mikil nákvæmnisvísindi hverjar hagtölurnar verða nákvæmlega á næsta ári. Þetta hefur verið stór hluti umræðunnar hér, a.m.k. á milli mín og hv. þingmanns, og ég er sannarlega ekki að forða mér frá frekari umræðu um þetta. Það er risastórt mál að við höldum áfram að þróa þessar mælistikur sem við ætlum að nota til að stilla útgjaldastig, [[Forseti hringir.]]tekjuáætlun og aðrar stórar ákvarðanir okkar rétt af.
Virðulegi forseti. Við erum búin að vera að ræða fjárlögin og hæstv. fjármálaráðherra kom inn á reiknivélina áðan. Ég gef mér eiginlega að hann hafi verið að tala um reiknivél sem ég heyrði að reiknaði út hækkun vegna nýja skattþrepsins og hverju það skilaði. Það sem ég skil ekki í þessu samhengi er - það er frábært að vera að búa til nýtt skattþrep sem er hið besta mál - að hefði verið óskandi að það sem það skilaði færi beint til þeirra sem virkilega þurfa á því að halda. Þetta er hins vegar eins og sjónhverfing vegna þess að á sama tíma og við sjáum 5.000 kr. úr þessu skattþrepi eru þær teknar með hinni hendinni. Peningurinn hverfur með persónuafslætti því að hann lækkar. Reiknivélin er mjög flott að því leyti til að hún segir nákvæmlega hvað verður eftir. Það er mjög lítið. En þetta er opinber reiknivél sem gleymir að taka inn - og mér finnst að það ætti að vera þarna inni - allar hækkanir ríkisins, útvarpsgjald, kolvetnisgjöld, sorpeyðingargjöld, allt hækkar. Væri ekki sanngjarnt að hafa það inni í þessari reiknivél? Það ætti að vera hægt og væri auðvitað það réttasta sem við gerðum vegna þess að annars erum við bara að segja annað við fólk þarna úti, og ég veit að þarna úti er fólk sem bíður og vonar og þarf rosalega á þessum skattalækkunum að halda, en því miður verður að segja þessu fólki sannleikann. Það skilar sér ekki á næsta ári og því miður er ég líka hræddur um að það skili sér ekki á þarnæsta ári vegna þess að það er ekki rétt reiknað. Það þarf að reikna öll þessi gjöld sem bæði sveitarfélögin og ríkið leggja á þessa einstaklinga sem hafa nú þegar ekki til hnífs og skeiðar.
Virðulegi forseti. Ég tel það alrangt sem hv. þingmaður segir hér, að skattalækkanir og aðrar kjarabætur sem við erum að mæla fyrir séu allar - og rúmlega það - teknar af fólki með öðrum gjaldabreytingum. Ég ætla að nefna eitt dæmi. Bætur almannatrygginga munu um áramótin hækka í samræmi við væntar breytingar á viðmiðunartölum, þ.e. væntar breytingar á launum eða vísitölu neysluverðs eru viðmiðið þar, sú talan sem er hærri. Þetta gerist 1. janúar. Fyrir þá sem taka laun samkvæmt kjarasamningum hafa laun tiltölulega nýlega hækkað og munu hækka aftur á næsta ári. Ég ætla ekki að fara að tína til einhverjar einskiptisgreiðslur sem blandast inn í þá mynd, en hvort heldur sem er þá taka bætur og laun breytingum til hækkunar. Gjöld sem taka breytingum munu hækka minna en vænt verðbólga. Af þessu leiðir að það verður til kaupmáttaraukning og þetta er áður en kemur að skattalækkunum. Sömuleiðis virðist vera einhver misskilningur hjá hv. þingmanni að lækkun persónuafsláttarins vegi upp skattalækkunina en reiknivélin sem við hv. þingmaður minntumst báðir á tekur að sjálfsögðu tillit til persónuafsláttarbreytinga. Persónuafsláttarbreytingarnar eru stilltar þannig af að þær tryggja að skattleysismörkin verði verðtryggð inn í framtíðina þannig að til að fá hina einu réttu niðurstöðu í þessar spurningar er hægt að spyrja spurninga í fjárlaganefnd, t.d. um væntan kaupmátt bóta almannatrygginga á næsta ári, hvaða breytingar verði á kaupmætti bóta eða kaupmætti launa á næsta ári. Þá tel ég alveg einsýnt að menn muni fá jákvæða niðurstöðu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör en ég get ekki verið sammála honum vegna þess að ég hef lifað í þessu kerfi og ég veit hvernig þetta kerfi virkar. Ég get gefið honum einfalt dæmi. Það kom fram í umræðunni að 5.300 öryrkjar væru með laun á bilinu 300.000–350.000 kr. á mánuði. Þetta er tekið upp úr skattframtölum. En þetta segir okkur enga sögu vegna þess að þetta kerfi er orðið svo stagbætt og vitlaust að þetta eru ekki réttar tölur. Þær geta ekki verið réttar. Hvernig veit ég það? Ég veit það vegna þess að inni í þessum tölum eru lífeyrissjóðsgreiðslur. Inni í þeim eru launagreiðslur sem eru skertar ári seinna. Maður sem hefur sagt að hann hafi haft 350.000 kr. á mánuði í laun á síðasta ári var kannski með undir 300.000 vegna þess að 50.000 kr. á mánuði eru teknar af honum ári seinna. Það er óskiljanlegt í allri þeirri tækniveröld sem við lifum í að enn skuli vera við lýði svona kerfi sem segir bara hreint og beint rangt frá. Þetta sýnir að það er löngu tímabært, og hæstv. fjármálaráðherra ætti að vera sammála mér í því, að endurskoða almannatryggingakerfið algjörlega í heild sinni, gera það þannig gagnsætt að það fólk sem lifir í þessu kerfi viti nákvæmlega hvað það fær frá degi til dags. Það er hægt. Við getum verið með staðgreiðslu skatta. Við eigum alveg eins að geta verið með rauntölur af þessum hlutum. Ég held að eitt af því sem við eigum að drífa okkur í sé að einfalda þetta kerfi og sjá til þess að þeir sem eiga að lifa í því geti það frá degi til dags, þurfi t.d. ekki að reikna framtíðarverðbólgu. Hagfræðingar geta ekki einu sinni reiknað verðbólgu sem var eða hagsveiflu fyrir fram. Hvernig í ósköpunum á veikt fólk að geta reiknað út verðbólgu fram í tímann?
Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að við eigum að gera betur í upplýsingagjöf. Sums staðar finnst mér enn skorta mikið upp á. Við höfum gjarnan rætt um áhrif skattaþróunar yfir tíma á kjör fólks, bæði á vinnumarkaði og þeirra sem taka bætur hjá almannatryggingum, ellilífeyrisþega og örorkulífeyrisþega. Til að gera betur í þessu efni átti ég frumkvæði að því á sínum tíma að við hófum eina stóra allsherjarúttekt á þróun kjara Íslendinga frá árinu 1991. Niðurstaðan birtist okkur á tekjusögunni.is. Tekjusagan.is er einstakur upplýsingavefur, a.m.k. á Evrópuvísu, ef ekki á heimsvísu, þar sem við höfum rauntölur um lífskjaraþróun Íslendinga aftur til ársins 1991. Við getum brotið upp eftir tekjutíundum hópa og skipt eftir aldursbilum, við getum skoðað landsbyggð eða höfuðborg. Við getum sömuleiðis skoðað eftir kynjum. Við getum skoðað þá sem eiga fasteign sérstaklega og hvernig kjör þeirra hafa þróast eða þá sem eru á leigumarkaði. Við getum velt fyrir okkur stöðu þeirra sem eru einir eða þeirra sem eru í sambúð. Niðurstaðan er út af fyrir sig mjög ánægjuleg í tekjusögunni hvað það snertir að allar tekjutíundir hafa bætt kjör sín. Varðandi bótaflokkana sem við höfum aðeins verið að ræða er tvennt mjög áberandi, annars vegar hafa bætur almannatrygginga sem hlutfall af framfærslu fólks verið að vaxa, þ.e. bótaþátturinn hefur vaxið mjög ört á undanförnum árum, það hefur m.a. tryggt að eldri borgarar hafa notið hraðari lífskjarasóknar á undanförnum árum en aðrir hópar. Svo er hitt mjög áberandi, hversu margir koma með mun betri lífeyrisréttindi en áður var inn á eftirlaunaaldur. Við eigum að halda svona vinnu áfram og ég tek undir með hv. þingmanni að fólk á að skilja hver réttindi þess eru. Að öðru leyti sýnist mér við vera komin að lokum dags og lokum umræðunnar og ég þakka aftur fyrir hana.