Á fundi forseta með formönnum þingflokka föstudaginn 29. janúar var gert samkomulag um breytta skipun þingvikunnar. Framvegis hefjast þingfundir á þriðjudögum, miðvikudögum og fimmtudögum kl. 13 en á mánudögum verða ekki þingfundir heldur eingöngu nefnda- og þingflokksfundir. Samkomulagið mun gilda nú í febrúar og mars í tilraunaskyni og er ætlunin ekki síst að sjá hvort þetta skipulag muni reynast vel í tengslum við innleiðingu á styttingu vinnuvikunnar.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Frá því í vor höfum við í Samfylkingunni kallað eftir því að ríkisstjórnin bregðist með kröftugri og djarfari hætti við fjöldaatvinnuleysi og óvissu í efnahagslífinu. Síðustu fjárlög ríkisstjórnarinnar voru veik að þessu leyti. Einungis var gert ráð fyrir að atvinnuleysi minnkaði um 1 prósentustig á næsta ári. Ný þjóðhagsspá Íslandsbanka staðfestir þessa gagnrýni. Höfundar telja að atvinnuleysi verði töluvert meira en áður var gert ráð fyrir og að fjárfesting hins opinbera verði minni en áður var vonað. Yfir 26.000 manns eru nú atvinnulaus og gerir spáin ráð fyrir að 9–10% verði atvinnulaus á næsta ári. Það er skynsamlegt í stöðunni að ríkið nýti góð lánakjör og fjárfestingarsvigrúm til að ráðast með miklu kraftmeiri hætti í að auka verðmætasköpun, skapa atvinnu og undirbyggja nýjar útflutningsgreinar og, síðast en ekki síst, beini miklu meiri stuðningi til heimila þeirra sem verst fara út úr kreppunni. Í stuttu máli: Ríkisstjórnin skapar ekki nægilega mörg störf í sögulegri atvinnukreppu, tryggir ekki atvinnuleitendum mannsæmandi stuðning á erfiðum tímum og ræðst ekki með nægilega kröftugum hætti í opinberar fjárfestingar. Við horfðum upp á samdrátt í opinberri fjárfestingu í fyrra og það er þrátt fyrir mjög umfangsmiklar fjárfestingar Reykjavíkurborgar. Ef fram heldur sem horfir komumst við seint á lappir og þegar landinn hefur verið bólusettur förum við löskuð af stað og þá sérstaklega þau sem hafa verið svo óheppin að missa vinnuna og kreppan bitnar harðast á. Því óska ég eftir skýrum svörum frá hæstv. fjármálaráðherra: Eru einhver áform um að auka enn frekar við opinbera fjárfestingu? Mun ríkisstjórnin koma betur til móts við öll þau sem komu verst út úr þessari kreppu, og þá hvernig?
Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en tekið undir með hv. þingmanni hvað varðar áhyggjur af atvinnuleysinu í landinu. Það er versta birtingarmynd þess að við göngum nú í gegnum mestu efnahagslægð sem við höfum séð undanfarna öld. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar eru einmitt sniðnar að því að draga úr dýpt þessarar efnahagslægðar með því að standa með fyrirtækjum í gegnum erfiðasta tímann með fjölbreyttum úrræðum sem eru til þess fallin að viðhalda ráðningarsambandi þar sem það er hægt, horfast í augu við stöðuna þar sem það er ekki hægt, veita stuðning í formi lána og beinna stuðningsgreiðslna af meira umfangi heldur en við höfum áður séð og fara á sama tíma í fjárfestingarátak sem við höfum fjármagnað. Fjárfestingarstig hins opinbera er í sjálfu sér ekki sérstakt áhyggjuefni í lengri tíma tilliti en það er samt rétt að það veldur áhyggjum að sveitarstjórnarstigið virðist ekki hafa burði til að auka við fjárfestingar jafnt og ríkið er að gera. Það sem er mesta áhyggjuefnið varðandi fjárfestingu í landinu er auðvitað það hversu mikið atvinnuvegafjárfestingin dregst saman. Við erum nýlega búin að afgreiða fjárlög. Það er ekki nema rúmur mánuður síðan nýtt ár gekk í garð. Við erum að fylgjast mjög náið með stöðu atvinnuþróunar í landinu, þ.e. hvernig atvinnuleysistölurnar breytast frá mánuði til mánaðar, og við munum grípa inn í þar sem við teljum að það geti skilað árangri. Við trúum því líka að stuðningur verði við það hér á þinginu ef þess gerist þörf. En við þurfum auðvitað að vera skilvirk og ég fagna þessum áherslum sem mér finnst hafa heyrst allt of lítið frá hv. þingmanni um að við þurfum að fara í arðbærar fjárfestingar og þurfum að sækja fram og huga að framtíðinni en ekki bara að fjölga opinberum starfsmönnum sem hefur verið meginlínan til þessa.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra byrjaði vel en endaði svo á ómálefnalegri klisju og af því að nú er 2. febrúar, sem nefnist Groundhog day í Bandaríkjunum og flestir tengja við þann dag, er þetta að verða dálítið hvimleitt hjá ráðherra þegar hann lendir í vandræðum. Það er enginn metnaður í því að ætla að draga úr atvinnuleysi í sögulegri kreppu um bara 1 prósentustig. Þrátt fyrir boðað átak í fjárfestingum er ekki útlit fyrir að fjárfestingar nái langtímameðaltali sem hlutfall af landsframleiðslu á næstu fimm árum. Það þýðir ekkert að vísa bara á sveitarfélögin vegna þess að við höfum bent á það allt frá því í vor að sveitarfélögin sem hafa sögulega staðið fyrir 50% af öllum opinberum fjárfestingum þurfa að hafa getu til að ráðast í þær. En viðkvæðið hefur alltaf verið það sama: Þau þurfa ekki aðstoð. Allt of lítið hefur verið gert fyrir þau. En ég skora á ráðherra að koma með okkur í að auka opinberar fjárfestingar í landinu.
Virðulegi forseti. Ég tel að hv. þingmaður horfi með röngum hætti á stöðuna. Við beitum ríkisfjármálunum af fullu afli til að koma í veg fyrir aukið atvinnuleysi. Þegar hv. þingmaður segir: Það munar bara 1% í atvinnustiginu það sem ríkisstjórnin er að gera, þá tekur hann ekki með í reikninginn að við tökum á okkur 320 milljarða halla á þessu ári í framhaldi af tæplega 300 milljarða halla ársins í fyrra. Ef við hefðum valið aðra leið og sagt: Ja, við þurfum bara að loka þessu fjárlagagati sem fyrst, þá væru þessir 600 milljarðar ekki þarna úti í hagkerfinu einmitt í þeim tilgangi að koma í veg fyrir stóraukið atvinnuleysi. Þetta er það sem málið snýst um ef menn vilja spyrja að því hvað ríkisstjórnin er að gera. Við rekum ríkissjóð með langmesta fjárlagahalla sem nokkru sinni hefur sést á Íslandi og meiri halla en þekkist í löndunum í kringum okkur. Það er staðreynd málsins. Við setjum 320 milljarða einmitt í þennan tilgang. Samfylkingin ætlar síðan að leggjast gegn því að við losum um eignir til þess að geta fjármagnað þessar aðgerðir og vill að við tökum hærri lán. [[Forseti hringir.]]Og það er það sem er svo óábyrgt í málflutningi ykkar.
… á engum vöxtum.
Virðulegur forseti. Undur og stórmerki eru að gerast. ASÍ hefur rumskað af þyrnirósarsvefni og hefur hrokkið upp með andfælum af skerðingarsvefninum langa. Drífa Snædal, forseti ASÍ, segir orðrétt í nýlegri grein, með leyfi forseta: „Hér á landi hefur hins vegar ekki tekist að tryggja afkomu fólks og það er fullt tilefni til að hafa áhyggjur af spillingu og auknum ójöfnuði. Það verður ekki sagt nógu oft að grundvöllur friðar og lýðræðis er að tryggja afkomu. Það má enginn vera undanskilinn; launafólk, atvinnuleitendur, öryrkjar, aldraðir. Allir eiga að búa við afkomuöryggi í sanngjörnu samfélagi. Misréttið var til staðar fyrir kófið. Fólk hefur löngum verið sett í spennitreyju víxlverkandi skerðinga í velferðarkerfinu og oft og tíðum gert ómögulegt að bæta líf sitt án þess að eiga á hættu að missa framfærslu til framtíðar. Þetta er ósanngjarnt og býr til meiri erfiðleika en þurfa að vera. Vísbendingar eru um að kófið muni heldur auka á ójöfnuð og koma verst við þá sem höllum fæti standa en vænka hag hinna. […] Árið 2022 gæti orðið skerðingarlaust ár, svona svipað og skattlausa árið á níunda áratugnum. Þá hefði fólk tækifæri til að bæta líf sitt, vinna eftir getu og losna tímabundið úr spennitreyjunni.“ Þarna er forseti ASÍ að kynna hugmyndir um skerðingarlaust ár en Flokkur fólksins hefur flutt ítrekað frumvarp um tvö skerðingarlaus ár í vinnu. Hvernig líst hæstv. fjármálaráðherra á þessar hugmyndir ASÍ? Og í þessu samhengi að stöðva líka keðjuverkandi skerðingar á t.d. húsaleigubótum og sérstökum húsaleigubótum og taka einnig inn í þetta aðrar ósanngjarnar og mannskemmandi keðjuverkandi skerðingar?
Virðulegi forseti. Svo að ég snúi mér bara beint að spurningunni: Nú verð ég að segja að það kemur mér talsvert á óvart að sjá þessa tillögu koma frá ASÍ. Ef við horfum á hóp þeirra sem sæta skerðingum vegna tekna í almannatryggingakerfinu vill ASÍ leggja upp með þá stefnu að við skilum mestu til þeirra úr þessum hópi sem hafa það best. Með afnámi skerðinga koma flestar krónur til þeirra sem hafa það best af þeim sem yfir höfuð sæta skerðingum, alveg augljóst. Þeir skerðast minnst sem hafa minnst. Þannig virkar kerfið í dag. Ef þú afnemur allar skerðingarnar eru það þeir sem búa við minnstar skerðingar sem eru neðst í stiganum. Þetta kemur á óvart vegna þess að þetta er algerlega andstætt allri annarri hugmyndafræði sem hefur stafað frá ASÍ, t.d. í skattamálum, og við höfum á þessu kjörtímabili einmitt lagt áherslu á að við skattalækkanir þá skiluðum við mestu þar sem þörfin væri mest. Að öðru leyti verð ég að segja að maður er alltaf knúinn til að koma upp í þessari umræðu og minna á nokkrar grundvallarstaðreyndir um ráðstöfunartekjur heimilanna í landinu. Á Íslandi eru meðaltekjur meðal þess hæsta sem þekkist hvort sem litið er til Norðurlandanna eða OECD-ríkjanna. Á sama tíma er jöfnuður hvað mestur og stuðningskerfin fyrir fjölskyldur eru, samkvæmt skýrslu Axels Halls, á pari eða betri fyrir fjölskyldufólk en á Norðurlöndunum þannig að það er nánast sama í hvaða átt litið er. Við stöndum okkur afburðavel í því að skipta því sem er til skiptanna í þjóðfélagi okkar með sanngjörnum hætti meðal íbúa landsins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir þessi svör en ég verð að segja að ég bara skil þau ekki. Hvernig í ósköpunum fær hann það út að þeir sem fá sérstakar húsaleigubætur standi vel, [[Almennar …]]séu algerlega [[Almennar skerðingar …]]á góðum stað? Og hvernig í ósköpunum dettur honum í hug að einhver borði meðaltal launa? Það borðar enginn meðaltal launa, það er útilokað. Þú borðað það sem þú færð. Þeir sem eru t.d. að detta út af atvinnuleysisskrá, hvert fara þeir? Þeir fara á félagslega kerfið. Hvernig virkar félagslega kerfið? Ef það eru einhvers staðar skerðingar þá eru þær þar. Þar er króna á móti krónu skerðing, skerðingar vegna maka. Þetta er svo ömurlegt. Það er verið að setja fólk í þær aðstæður að það hefur ekki efni á húsaleigu, hefur ekki efni á mat fyrir börnin sín eða neitt vegna þess að það á að lifa á einni fyrirvinnu og það gat ekki einu sinni áður lifað á tveimur. Segðu að þetta sé best haldna fólkið, að þetta sé fólkið sem hefur það best og þar af leiðandi eigi ekki að taka skerðingar af því.
Virðulegi forseti. Því miður hefur hv. þingmanni tekist að snúa öllu á hvolf í þessari umræðu og leggur mér orð í munn sem ég aldrei sagði. Ég var ekki að ræða sérstaklega um þá hópa sem hann nefnir hér að þyrftu að hafa betri kjör og meira á milli handanna. Ég verð að benda á þá staðreynd, vegna þess að hann kemur hér upp með hugmyndina um að afnema allar skerðingar … [[Gripið fram í.]]Það er hugmyndin sem hv. þingmaður viðraði í ræðustól, að afnema allar skerðingar almannatrygginga [[Gripið fram í.]]eins og ASÍ, [[Forseti hringir.]]hann talaði um að ASÍ hefði vaknað af þyrnirósarsvefni og komið með þá góðu hugmynd. Þá benti ég á að það kæmi mér á óvart að heyra það úr þeirri átt vegna þess að það er svo auðvelt að sjá fyrir sér að þeir sem eru með fantagóðar lífeyristekjur myndu, við það að við myndum afnema allar skerðingar, halda þessum lífeyristekjum bara óbreyttum og fá bætur úr almannatryggingum. Það segi ég að er einfaldlega rangt. [[Gripið fram í.]]
Það er búið að svara þessari fyrirspurn.
Virðulegur forseti. Ég beini hér fyrirspurn til hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra sem ráðherra samkeppnismála. Á síðasta ári kom fram að ósamræmi væri milli innflutningstalna ýmissa búvara til Íslands og útflutningstalna frá öðrum löndum, þ.e. ESB-löndum og Noregi. Skoðun starfshóps fjármálaráðuneytisins rennir enn frekari stoðum undir það. Þá liggur fyrir að innflutningur á svokölluðum jurtaosti hvarf nánast af innflutningsskýrslum frá og með september á síðasta ári. Alls voru á árinu flutt inn 216 tonn, þar af einungis 28 tonn síðustu fjóra mánuði ársins. Enginn innflutningur var t.d. frá Bretlandi á jurtaosti síðustu fjóra mánuði ársins en hafði á fyrstu átta mánuðum ársins að jafnaði verið tíu tonn á mánuði. Svo er einnig farið með innflutning frá fleiri löndum. Hefur ráðherrann, sem ráðherra samkeppnismála, látið skoða þetta misræmi? Hefur ráðherrann kannað hvaða áhrif þessi ólöglegi innflutningur hefur haft á samkeppnisstöðu þeirra fyrirtækja og framleiðenda búvara á markaði sem fara að lögum? Hér er vitaskuld ekki verið að vísa til þessa ostainnflutnings eingöngu heldur einnig til innflutnings á öðrum búvörum sem sambærileg staða hefur komið upp með. Þar má nefna eitt mál þessa efnis sem er nú þegar til meðferðar fyrir dómstólum og varðar innflutning á kjöti. Þar er ákært fyrir brot gegn tollalögum og lögum um peningaþvætti. Þá hefur ríkisskattstjóri sagt að fleiri mál af sama toga séu til rannsóknar. Í bréfi hans frá 1. október til lögmanna hagsmunaaðila kom fram að ákveðnir innflytjendur væru um þessar mundir til skoðunar hjá embættinu og gætu til að mynda ekki tollafgreitt vörur án skoðunar eða samþykkis tollyfirvalda. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Mun ráðherra beita sér fyrir því að hlutur innlendra framleiðenda búvara, sem hafa orðið fyrir tjóni vegna ólöglegs innflutnings, verði réttur með einhverjum hætti og þá hvernig? Verður það gert með auknum greiðslum til bænda eða mun ráðherra beita sér fyrir því með fjármálaráðherra að skatturinn innheimti vangoldna tolla og aðflutningsgjöld þeirra innflutningsfyrirtækja sem fluttu jurtaostinn ólöglega inn í landið?
Herra forseti. Ég kannast aðeins við það mál sem hv. þingmaður viðrar hér, þó er það ekki á mínu borði. Það er ekki í sérstakri skoðun í ráðuneyti mínu og við höfum ekki farið í sérstaka skoðun, enda heyrir tollurinn undir fjármála- og efnahagsráðherra og löggjöfin sömuleiðis. Einstök mál hjá Skattinum eða eftir atvikum hjá Samkeppniseftirlitinu hef ég ekki yfirsýn yfir og hef ekki upplýsingar um og stíg svo sem heldur ekki inn í. Þannig að mitt almenna svar er að reglur þurfa að sjálfsögðu að vera skýrar og gagnsæjar. Það þarf að vera fyrirsjáanleiki í þeim þannig að fólk sem á að fara eftir þeim geti gert það með fullnægjandi hætti. Verði misbrestur á því treysti ég því að það fari sína leið. Og ef það er einhver misbrestur á framkvæmd kerfisins eða stofnana í því eftirliti þá er það orðið hlutverk okkar að laga það. Það er ekki á mínu borði þannig að ég hef ekki aðrar upplýsingar en þær sem hv. þingmaður viðrar hér. En öllu skiptir að reglurnar séu skýrar og að farið sé eftir þeim. Ef ekki er farið eftir þeim þá erum við með kerfi sem á að grípa það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég er fullmeðvitaður um að málefni tollsins og skattsins heyra undir fjármálaráðherra og almenn mál landbúnaðarins auðvitað undir landbúnaðarráðherra en samkeppnismál heyra undir hæstv. ráðherra. Þess vegna kemur mér svolítið á óvart ef afstaða hæstv. ráðherra er sú að aðkoma ráðuneytisins sé í rauninni eingöngu í því samhengi að forma lagarammann sem Samkeppniseftirlitið starfar innan og undir en hafi ekki tilefni til að stíga inn í einstök mál sem þó heyra svo sannarlega undir ráðuneytið eins og þetta mál er svo skýrt dæmi um, þar sem samkeppnisbrotið er ekki síður alvarlegt en það brot sem snýr að vangoldnum gjöldum og sköttum.
Herra forseti. Fyrsta spurningin: Liggur fyrir brot á samkeppnislögum? Liggur fyrir brot á tollalögum? Ef grunur er á um að brot sé einhvers staðar skiptir máli brot á hvaða lögum varðandi hvaða leið það fer í stjórnkerfinu. Jafnvel þótt það fari til að mynda inn í Samkeppniseftirlitið þá fer það sína leið þangað án þess að koma inn á mitt borð. Regluverkið um það hvernig á að skrá, hvað má flytja inn og afleiðingar af því ef það er ekki rétt gert er allt tryggt í kerfinu án þess að það rati inn á mitt borð. Ég segi einfaldlega: Ef reglurnar eru ekki nægilega skýrar þurfa þær að vera skýrar. Ef þær eru hins vegar skýrar og ekki er farið eftir þeim þá hefur það afleiðingar. Kerfið er þannig upp sett að það á að grípa það. Ég hef ekki haft tilefni til að taka málið með einhverjum öðrum hætti [[Forseti hringir.]]til sérstakrar skoðunar inn á mitt borð.
Herra forseti. Við stöndum með fyrirtækjum, veitum stuðning í formi lána og styrkja, segir ráðherra. En nú er það svo að afhending tekjufallsstyrkja er föst hjá Skattinum. Aðstoðin berst ekki, sést ekki í verki. Seinagangur, tæknileg vandamál og undirmönnun einkenna framkvæmdina á bæði umsóknum og afhendingu, sem virðist vera mjög svipað og gerðist hjá Vinnumálastofnun í vor og fram eftir sumri þar sem kerfið annaði ekki eftirspurninni. Margir lenda í því að fá bara tæknilega galla í kerfinu þar sem síður birtast ekki og ekki er hægt að fylla inn í reiti og fólk bíður og bíður. Eftir stóru loforðin um að tekjufallsstyrkir skiluðu sér 10. desember, svo fyrir jól, svo fyrir nokkrum dögum, þá var núna undir lok janúarmánaðar 2021 ekkert komið í hús hjá meiri hluta rekstraraðila. Síðan eru það viðspyrnustyrkirnir. Þegar spurt er hjá Skattinum hvenær hægt verði að sækja um viðspyrnustyrkina er fátt um svör: Í byrjun febrúar, um miðjan febrúar, þetta er bara enn í vinnslu, ég get ekkert sagt. Þetta eru svörin sem fást. Þessi seinagangur stórskaðar rekstur og fyrirtæki sem nú þegar eru löskuð vegna ástandsins og hafa jafnvel enga aðstoð fengið frá því í mars 2020. Á síðu Stjórnarráðsins er talað um að Skatturinn verði kominn með möguleika til þess að sækja um þessa styrki í janúar. Nú er kominn febrúar og engin tilkynning er um það hjá Skattinum. Síðan er enn alvarlegra varðandi afborganir af lánum úr Ferðaábyrgðasjóði, fyrsta afborgunin er núna eftir rétt tæpan mánuð, 1. mars. Hvernig eiga fyrirtæki sem eru enn án innkomu að borga af þessum lánum? Þetta eru stór, mikilvæg atriði hérna af því að það er búið að drífa þessi mál í gegnum þingið. Þingið stóð sig með því að segja: Já, þetta eru atriði sem við þurfum að standa vel að. En nú er komið á annan mánuð og fólk hefur ekki enn fengið aðstoðina sem þingið samþykkti.
Virðulegi forseti. Við afgreiddum hér undir lok síðasta árs mjög stór mál sem kölluðu á mikinn undirbúning í stofnunum ríkisins sem eiga að sjá um afgreiðslu þessara styrkja og stuðningsaðgerða. Ég ætla bara að segja að það eru vonbrigði að það skyldi hafa tafist jafn lengi og raun ber vitni að geta tekið við og afgreitt þessi mál. Þó er það þannig í tilviki tekjufallsstyrkjanna að við erum byrjuð að greiða út milljarða og það eru undirbúningsaðgerðir í gangi til að geta síðan tekið við og afgreitt viðspyrnustyrkina. Það eina sem ég get í raun og veru sagt um þetta er að allur kraftur sem hægt er að setja í að klára forritun, undirbúning umsókna og afgreiðslu þeirra hefur verið settur í málið. Það er í raun og veru það eina sem ég get sagt. Við höfum verið í nánum samskiptum við Skattinn sem tekur að sér þetta verkefni. Hann hefur á undanförnum árum leyst með snilldarlegum hætti úr risastórum krefjandi verkefnum og allir sammála í raun og veru um að enginn hefði getað gert þetta betur af þeim sem komu til greina til að taka við þessu erfiða verkefni. En því miður hefur þurft að ganga úr skugga um að tæknilegar lausnir væru fullhannaðar áður en opnað er fyrir umsóknarferli og afgreiðslu. Það reynir á þolinmæði marga og þess vegna er unnið dag og nótt við að leysa úr þessu. Ég ætla aðeins að segja varðandi Ferðaábyrgðasjóð að ferðamálaráðherra hefur með reglugerð breytt dagsetningunni sem vísað var til þannig að hún var færð fram í desember á þessu ári.
Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt með ferðastyrkinn úr Ferðaábyrgðasjóði. Það gerist margt hérna á skömmum tíma en annað gerist frekar seint. Þetta er svipað og var í Vinnumálastofnun, eins og við höfum fengið upplýsingar um, þar sem fólk sem var á atvinnuleysisbótum þegar álagið kom fékk seint og síðar meir greitt fyrir næsta mánuð eða þarnæsta. Það voru tafir sem komu í veg fyrir að fólk fengi réttindi sín á viðeigandi tíma. Maður myndi halda að eftir þá reynslu værum við betur vakandi fyrir því hvar álagið er. Í hruninu t.d. var álag í þremur ráðuneytum, eitthvað svoleiðis, lítið sem ekkert álag í öðrum. Hvernig getum við betur brugðist við þessum álagspunktum til að koma í veg fyrir að boltinn detti niður þar sem mikilvægt er að hafa hann á lofti?
Virðulegi forseti. Það er kannski tvennt sem mig langar til að nefna hérna. Það er auðvitað þannig að þegar við smíðum lög og veitum aðgang að styrkjum, þar sem við erum með svona marga mælikvarða sem þarf að horfa til og síðan undanþágur frá þeim mælikvörðum fyrir fyrirtæki sem við höfðum áhyggjur af að myndu rekast á of ströng skilyrði samkvæmt almennum reglum, þá erum við að búa til flókið kerfi sem er ekki alveg auðvelt að forrita í kringum og það kallar á mjög mikla vinnu. Eftir gamla laginu hefðum við gert þetta allt í bréflegum samskiptum. En við erum að reyna að gera þetta á tækniöld með stafrænum samskiptum og það kallar á að undirbúningur sé með þeim hætti að við fáum rétta niðurstöðu. Ég held að þegar upp verður staðið þá muni það reynast rétt ákvörðun að treysta á þessi samskipti með þeim hætti. Þetta er alveg gild spurning sem velt er upp, hvernig við getum tryggt að álaginu sé dreift, en það sem við höfum einfaldlega sagt við Skattinn er að menn geta sótt allan þann stuðning sem þarf [[Forseti hringir.]]á að halda og það er unnið hörðum höndum að því að leysa úr þessum tæknilegu vandamálum.
Herra forseti. Sameining sveitarfélaga er viðkvæmt og flókið mál og ekki bætir úr skák þegar lögþvingun er beitt en íbúar sveitarfélaganna vilja ráða því á hvaða forsendum þeir ræða sameiningu og við hverja. Flestir eru á því að sameiningu fylgi samlegðaráhrif í rekstri þjónustu, lægri kostnaður við yfirstjórn o.fl., þess vegna sé eftirsóknarvert að fækka sveitarfélögum, einkum þeim minni. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að setja markið við 1.000 íbúa og lagt fram frumvarp í þá veru. Nokkur smærri sveitarfélög lögðu til á landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga að horfið yrði frá stuðningi við þá stefnu. Tillagan var reyndar felld með 55% atkvæða á því þingi en engu að síður lýsir þetta verulegum ágreiningi um aðferðafræðina. Mörg sveitarfélög reka nú þegar saman ýmsa grunnþjónustu á borð við grunnskóla án þess að hafa sameinast. Því hefur verið velt upp hvort samrekstur af því tagi sé ekki betri forsenda sameiningar en tiltekinn íbúafjöldi. Sjái sveitarfélög nú þegar hag íbúa sinna best borgið með sameiginlegum rekstri grunnskóla, er það ekki betri vísbending um þörf á sameiningu en hvort íbúafjöldi er ofan eða neðan við töluna 1.000? Herra forseti. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvaða afstöðu hann hefur til slíkra hugmynda. Er hann tilbúinn til að fallast á málamiðlun af þessum toga til að freista þess að ná ríkari sátt og betri árangri í sameiningarmálum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða fyrirspurn um mjög mikilvægt málefni. Það er rétt sem hann segir að talinn er umtalsverður ávinningur af sameiningu á margan hátt. Einn þátturinn er fjárhagslegur. Í tengslum við vinnu við þetta frumvarp voru tveir aðilar fengnir til að meta það og eftir endurmat eru þeir báðir komnir á þá skoðun að það séu um 5 milljarðar sem þar gætu sparast árlega, sem eru umtalsverðir fjármunir. Annar þeirra reiknaði út að núvirt inn í hið óendanlega væru það 134 milljarðar, sem gætu nýst í að bæta þjónustu við íbúa á þeim svæðum. Ég tel að sá þáttur geri það að verkum að það sé þess virði að það sé skoðað. En það eru fjölmargir aðrir þættir sem leggjast þarna að, eins og lýðræðisstaðan. Það er erfiðara í fámennum sveitarfélögum að fá fólk til starfa, til setu í sveitarstjórn. Þar er mikið brottfall, ef maður getur kallað það svo, eins og við þekkjum úr skólunum. Í framsöguræðu minni fór ég einmitt yfir það að þegar við lögðum af stað varð víðtækari stuðningur við að fara þessa leið, m.a. eftir samþykkt sambandsins, en síðan var haldið aukalandsþing þar sem fram kom að stuðningurinn hefur minnkað. Við höfum heyrt sjónarmið hér úr þingsal um að það sé sérkennilegt að finna einhverja tölu. Hún er í sjálfu sér ekki lögmál í huga neins og alls ekki í mínum. Að nálgast málið með einhverjum öðrum hætti var hluti af því sem ég nefndi í framsöguræðu minni, að finni menn aðrar leiðir hér í þinginu er ég að sjálfsögðu tilbúinn til þess. Ég hvatti þingheim til þess og er þess vegna ánægður að heyra að hv. þingmaður kemur hingað upp og spyr um viðbrögð mín. Þá get ég ítrekað þau; ég er algerlega opinn fyrir öllum þeim leiðum sem gera það að verkum að markmiðin um sterkara sveitarstjórnarstig náist.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin við þessum hugmyndum sem ég tel að hafi verið jákvæð og það er gott. Auðvitað er meginatriðið að tryggja að þjónusta sé veitt, að borgararnir fái þjónustu. Fyrirkomulag sveitarstjórnanna, hversu umfangsmiklar þær eru eða hversu fjölmenn sveitarfélög, skiptir ekki höfuðmáli. Það er auðvitað aðalatriðið. Mig langar í framhaldi af þessu að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem hefur talsvert umleikis og hefur margvísleg hlutverk, m.a. náttúrlega að beita sér fyrir jöfnun af ýmsu tagi, eins og nafnið gefur til kynna, og honum hafa verið falin sérstök verkefni. Einhvern veginn finnst mér á köflum að beita mætti þessum sjóði miklu markvissar til að ná frá fram [[Forseti hringir.]]markmiðum um stærri og öflugri sveitarfélög og betri þjónustu en nú er gert. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort við getum ekki stigið stærri skref [[Forseti hringir.]]í því að nota jöfnunarsjóðinn sem markvissara stýritæki í þessum efnum.
Herra forseti. Jú, það er kannski akkúrat það sem við erum að gera með þessum fjárhagslegu hvötum sem voru hluti af þingsályktunartillögunni og eru reyndar í frumvarpinu sem fjallar um lágmarksíbúafjölda líka, þ.e. við vorum með ákveðna fjárhagslega hvata og reglur en þeim höfum við breytt þannig að reglurnar eru orðnar skýrari um að við sameiningu sveitarfélaga fái menn ákveðinn fjárhagslegan stuðning. Í þessu frumvarpi og þeim ákvörðunum sem við höfum tekið höfum við verið að tala um mun stærri og sterkari fjárhagslegan stuðning, allt að milljarð á ári í tíu, tólf ár og við getum verið að tala um að á bilinu 12–15 milljarðar myndu renna til sveitarfélaga sem færu í svona sameiningarferli. Ég er hlynntur þeirri leið, þessum hvötum. Einstaka aðilar hafa minnst á að hægt væri að beita jöfnunarsjóðnum sem einhvers konar sveltistefnu og nýta tækifærin þar til að svelta menn til einhvers ákveðins hlutar. Ég styð það ekki vegna þess að það færi gegn því sem augljóst er að jöfnunarsjóður, eins og hv. þingmaður réttilega sagði, á að gera. [[Forseti hringir.]]Hann á að jafna aðstöðumun. Þannig að hin leiðin er fær og við erum að fara hana.
Herra forseti. Utanríkismál eru ekki rædd nógu oft í þessum þingsal að mínu mati. Ég ætla að bera upp mál varðandi þróunarsamvinnu sem er jú margþætt eins og allir vita og Ísland hefur margt til að bera þar, þekkingu, fé og hugsjónir, bæði mannúðar og jafnréttis. Náttúruvá er hluti veruleikans á Íslandi en hún er það víða annars staðar, bæði í Suður-Ameríku, Afríku og víðar og við höfum þekkingu á þessu sviði varðandi vöktun, rannsóknir, viðbrögð og ýmislegt fleira varðandi almannavarnir. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort væri unnt að hans mati að auka umsvif og fjárveitingar til þróunarsamvinnu með því að efna til samvinnu um vöktun og viðbrögð við náttúruvá, einkum eldvirkni og jarðskjálfta, við ríki sem þess óska. Að öðru. Það er þekkt að við höfum haldið úti námskeiðum eða skólum sem tengdir voru Háskóla Sameinuðu þjóðanna og er á sviðum jarðhita, landgræðslu, fiskveiða og jafnréttis. Nú eru þessi námskeið eða þessir skólar komnir yfir til UNESCO. Þetta hefur gengið vel og hefur styrkt og aukið á framþróun þeirra samfélaga sem við höfum haft samvinnu við. Þetta hefur hlotið mjög jákvæðar undirtektir og umsagnir í úttektum og skoðunum. Mig langar að fá að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé gerlegt og æskilegt að koma á fót fimmta skólanum á vegum Sameinuðu þjóðanna hérlendis. Það væri skóli sem leiðbeindi um nýsköpun í matvæla-, fæðubótar- og líftækniiðnaði. Þarna eigum við ýmislegt til að deila með nágrannaríkjum að mínu mati og stuðla að framförum í þróunarstarfi og góðum árangri, t.d. í Afríku eða Suður-Ameríku eða víðar, og þetta tengist líka ásetningi stjórnvalda um að efla þátt loftslagsmála í þróunarsamvinnu.
Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar, sem eru báðar góðar og málefnalegar. Ég ætla að reyna að fara yfir þær. Varðandi það fyrra sem hv. þingmaður nefndi, þ.e. að stefna Íslands um alþjóðlega þróunarsamvinnu skapar heildarumgjörð um alla þróunarsamvinnu okkar, þá er lögð sérstök áhersla á að nýta íslenska sérþekkingu. Í gegnum stuðning okkar og samstarf við lykilstofnanir Sameinuðu þjóðanna í mannúðaraðstoð og í neyðarviðbrögðum leggur Ísland klárlega sín lóð á vogarskálarnar og hafa framlög okkar þar farið hækkandi. Jafnframt er Ísland aðili að Sendai-rammaáætluninni um áhættuminnkun vegna náttúruhamfara sem Sameinuðu þjóðirnar samþykktu í mars 2015. Þá hefur utanríkisráðuneytið stutt Íslensku alþjóðabjörgunarsveitina á sviði rústabjörgunar og viðbragðs á náttúruhamfarasvæðum. Íslenska alþjóðabjörgunarsveitin er aðili að regnhlífarsamtökum rústabjörgunarsveita innan Sameinuðu þjóðanna og er einnig á viðbragðslista Evrópusambandsins. Jafnframt eru sérfræðingar innan slysavarnafélagsins Landsbjargar á sérstökum viðbragðslista Sameinuðu þjóðanna tengdum náttúruhamförum. Þá kemur náttúruvá einnig inn í þjálfun nemenda Jarðhitaskólans, sem fellur nú undir hatt GRÓ, þekkingarmiðstöðvar þróunarsamvinnu. Annars vegar tengist hún almennri þjálfun í jarðvísindum og hins vegar í byggingu orkumannvirkja, þar sem oft þarf að meta náttúruvá. Mætti t.d. skoða möguleika á sérstakri vettvangsþjálfun undir merkjum Jarðhitaskólans. Þegar litið er fram á veginn með tilliti til þess hvernig íslensk sérþekking og reynsla á sviði eldvirkni og jarðskjálfta geti nýst enn betur í íslenskri þróunarsamvinnu þá eru þar sannarlega tækifæri. Og bara til að nefna eitt þá væri hægt að skoða hvernig ráðgjafarlistar utanríkisráðuneytisins gætu nýst. Unnið hefur verið ötullega að því að byggja þessa lista upp, fyrst á sviði jarðhita og sjávarútvegs og nú á sviði landgræðslu, vatnsaflsvirkjana og jafnréttismála. Það er auðvitað alls ekki tæmandi. Í seinna andsvarinu reyni ég að fara yfir hitt þar sem þingmaður spurði um.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið eða svörin og þekki það að við höfum jú komið að náttúruvá með ýmsum hætti. Við erum á góðum heimavelli á vissum sviðum sem ég er alveg sannfærður um að við gætum deilt, við skulum segja með þeim þjóðum sem búa í Austur-Afríku, í Sigdalnum mikla þar sem mikil eldvirkni er, og eins í Suður-Ameríku þar sem eru mörg lönd sem glíma bæði við stóra jarðskjálfta og eldvirkni. Við gætum hugsanlega hjálpað til þar við að bæta vöktunarkerfin. Varðandi skólana held ég að verulegt sóknarfæri sé í fimmta skólanum sem væri þá á sviði nýsköpunar vegna þess að við erum komin býsna langt á vissum sviðum, sérstaklega sem tengjast mat og hátækni. Ég er því alveg viss um að við hefðum þar sóknarfæri líka.
Virðulegi forseti. Bara svo það sé sagt varðandi spurningar hv. þingmanns þá finnst mér þær báðar vera þess eðlis að við þyrftum að skoða þær sérstaklega. Ég vil hins vegar nota tækifærið og segja aðeins frá því hvað við erum að gera á þessu sviði núna. Þó svo að við séum ekki komin með nein áform um það núna að bæta við fleiri skólum undir GRÓ, þekkingarmiðstöð þróunarsamvinnu, munum við auðvitað gera það. Það liggur alveg fyrir. Við erum að auka vægi hennar. Þetta eru hugmyndir sem við eigum að skoða sérstaklega. Hins vegar erum við núna að nýta hluta af starfi Sjávarútvegsskólans varðandi nýtingu og nýsköpun í sjávarútvegi, til að mynda þegar kemur að meðferð afla og virðisaukningu í virðiskeðjunni. Þannig er t.d. verið að skoða hvernig best sé að auka geymsluþol afurða og bæta aðferðir við reykingu og þurrkun á fiski, sérstaklega í Vestur-Afríku. En stóra málið er þetta: Ég fagna því að hv. þingmaður komi með hugmyndir og spurningar sem þessar því að eins og hv. þingmaður nefndi [[Forseti hringir.]]eigum við að ræða þessi mál, sérstaklega þróunarsamvinnuna. Ég mun láta skoða þessi mál sérstaklega.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um viðurlög við því að framfylgja ekki lögum um kynjahlutföll í stjórnum. Þau lög voru sett árið 2010, tóku gildi 2013. Því miður eru enn mörg fyrirtæki sem ekki hafa framfylgt þessum lögum svo það var að hvatningu Félags kvenna í atvinnurekstri sem ég lagði þetta mál fram fyrir þremur árum. Nú er það komið á þennan stað, búið að fara í gegnum 2. umr. og verður tekið inn í nefnd milli 2. og 3. umr. Ég treysti því að málið fái góðar undirtektir hér því að það er ekki í lagi að þessi stóru fyrirtæki framfylgi ekki lögum frá því 2013 og dragi lappirnar þegar önnur fyrirtæki fylgja lögum. Það er ekki boðlegt.
Herra forseti. Þrátt fyrir að reynt hafi verið að láta málið snúast um annað er í raun um mjög einfalt mál að ræða, þ.e. að lögum sé framfylgt. Því miður hefur viljað brenna við að svo sé ekki hvað varðar þessi lög. Þegar engin viðurlög eru við brotum er enda auðvelt að leyfa sér að horfa fram hjá þeim. Það er svo merkilegt að einhverjir virðast telja að sumum lögum sé óþarfi að fylgja á meðan annað gildir um önnur og í þeirra huga greinilega merkilegri lög. Það er alveg ljóst að lög eru sett af góðri ástæðu og það var sannarlega ástæða til þegar þessi lög voru sett á sínum tíma, lög um hlutfall kynja í stjórnum. En við fjöllum ekki um þau lög hér heldur fjöllum við um hver viðbrögð og viðurlög eiga að vera þegar lögum er ekki fylgt. Hér greiðum við atkvæði um að hægt verði að beita sektarákvæðum þegar lögin eru brotin og þingflokkur Samfylkingarinnar styður að svo verði.
Virðulegi forseti. Skilningur minn er sá að málið fari til nefndar milli umræðna, milli 2. og 3. umr. Það er vel því að það er allt í lagi að ræða þetta betur. Mig langar að segja að mér er illa við svona lög. Mér finnst vont að hafa svona lög í lagasafninu en mér finnst verra að þau séu nauðsynleg. Ég vona að það komi sú tíð að við þurfum ekki svona lög, að við þurfum ekki að vera að rífast um það hér hvort við séum jafnréttissinnar eða ekki. Mitt mat á þessum tímapunkti er að við þurfum svona lög, því miður. Ég vil því segja við einkaaðila og fyrirtæki: Sannið að þau þurfi ekki, sannið að þetta gerist sjálfkrafa án þess að löggjafinn grípi inn í. Þá getum við fjarlægt þessi lög. En þangað til verðum við föst í þessari umræðu, hvort sem okkur líkar það betur eða verr.
Virðulegur forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni sem talaði á undan mér. Það er ömurlegt að við þurfum að vera að setja lög um kynjakvóta í stjórnum fyrirtækja á markaði. Það er bara fáránlegt og það er ömurlegt. En þau lög eru í gildi og augljóslega þarf að hafa slík lög því við höfum ekki einu sinni náð að framfylgja lögunum sem eru í gildi. Það sem við greiðum atkvæði um hér er einfaldlega að vera með viðurlög við því að fyrirtæki fylgi ekki lögum sem eru í gildi í landinu.
Herra forseti. Þetta mál hefur verið ítarlega rætt hér og ég hef gert rækilega grein fyrir afstöðu minni. Það eru ýmsir ágallar á þessu máli en ég ætla bara að nefna eitt atriði. Það liggur fyrir í málinu lögfræðilegt álit sem beðið var um af hálfu okkar Miðflokksmanna, m.a. um mögulegan árekstur við stjórnarskrá. Í umsögn Stefáns Más Stefánssonar prófessors kemur fram að á því leiki vafi hvort frumvarpið standist eignarréttarákvæði stjórnarskrár. Af þessari ástæðu get ég ekki stutt frumvarpið.
Herra forseti. Ég segi nei við þessu frumvarpi af mörgum ástæðum. Ég hef orðið var við að þingmenn þyrpast hingað upp í ræðustól til að lýsa því yfir að þeir styðji jafnrétti. Það geri ég líka. Þetta er bara ekki rétta leiðin til þess. Jafnrétti er ekki það sama og jafnstaða. Þá ættum við líklega að setja það í lög að jafn margir stúdentar af báðum kynjum eigi að vera í háskólum landsins og ákveða refsingu við því ef svo er ekki. Við getum gengið mjög langt í þessu. Þetta er alröng leið. Við erum að ganga á ystu nöf varðandi eignarrétt, að mati fræðimanna, einnig gagnvart félagafrelsinu. Við erum að þvinga félög, frjáls félög sem eru í eigu fólks úti í samfélaginu, til að kjósa í stjórnir fólk af báðum kynjum, ef svo má segja. Við erum að þvinga og leggja sektir við því ef það er ekki gert. Þetta er ekki jafnrétti. Við göngum hér allt of langt. Alþingi gengur allt of langt í þessu máli. Ég segi nei.
Herra forseti. Það hefur rækilega komið fram að skoðanir eru skiptar um hvernig við eigum að fylgja eftir þessu lagaákvæði um jöfn hlutföll kynja í stjórnum. Þetta var til umræðu í nefndinni í haust og við skrifuðum á nefndarálitið, hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins, með fyrirvara. Við nefndum það reyndar við meðferð málsins að við þyrftum að sjá hvernig mál hefðu þróast, hve stórt vandamál væri eftir. En eftir situr að við erum líka mjög fylgjandi því að þessi lög séu látin ganga eftir og að þeim sé framfylgt. Er refsivöndurinn endilega besta leiðin til þess eða hvernig tökum við utan um það? Við þurfum fyrst að sjá hve vandamálið er stórt, því að við skulum líka muna að mörg fyrirtæki og félög í þessu landi hafa lagt mikið á sig til að láta þessi markmið laganna ganga eftir og við megum ekki heldur gleyma þeim fyrirtækjum og félögum sem hafa viljað standa með þessari löggjöf.
Virðulegi forseti. Full ástæða er til að þakka hv. velferðarnefnd fyrir þá mikilvægu samstöðu sem náðist í nefndinni við vinnslu þessa máls. Öll nefndin hefur lagt sitt af mörkum til að ná þeirri samstöðu, eins og raunar hefur verið hjá þjóðinni og þinginu í langflestum málum er snúið hafa að faraldrinum. Hér er tekið á þeim þáttum sem þörf er á að skýra betur nú og lögunum breytt til skýrleika og til að styðja þær heimildir sem sóttvarnayfirvöld þurfa að hafa. Breytingartillögurnar eru allnokkrar og endurspegla annars vegar vilja nefndarinnar til að ná sameiginlegum lendingum og hins vegar þá sameiginlegu sýn nefndarinnar að heildarendurskoðun laganna þurfi að hefjast sem fyrst. Það er fagnaðarefni að þessi samstaða skuli hafa náðst, herra forseti, og ég fagna því að málið sé komið á þennan stað.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á sóttvarnalögum. Málið kom seint fram í ljósi þess að álitsgerð Páls Hreinssonar kom fram í september. Sú sem hér stendur hefði viljað sjá að unnið hefði verið upp úr þeim þáttum sem hann tiltók að mikilvægt væri að vinna í strax og koma lagastoðum undir. Það var ekki gert. Málinu var frestað ítrekað og fyrirvari minn snýr að málsmeðferðinni sem ég hefði viljað að væri vandaðri hér á hinu háa Alþingi. En ég fagna hins vegar því að tillögur um útgöngubann og skyldu til bólusetningar á landamærunum hafi verið teknar út og það er þakkarvert að nefndarvinnan hafi leitt til þess að samstaða náðist um þessa hluti, þetta mikilvæga frumvarp, að skotið sé lagastoð undir heimildir. Þá set ég fyrirvara við ákvæði um munnlega stjórnvaldsákvörðun sóttvarnalæknis. Mér fundust ekki færð greinargóð rök fyrir því hvernig það ætti að vera, hvernig því yrði fylgt eftir o.s.frv. [[Forseti hringir.]]Á tímum hátækninnar sér maður varla ástæðu til þess. En ég fagna þessu.
Virðulegur forseti. Ég fagna þessu frumvarpi. Oft var þörf en nú er nauðsyn. Jú, það þarf að endurskoða sóttvarnalögin í heild sinni en það sem við erum að gera núna er til mikilla bóta í þeirri stöðu sem við erum í í dag. Það er nauðsynlegt vegna þess að við sjáum að verið er að leita að suður-afríska afbrigðinu í Bretlandi og breska afbrigðið er farið að stökkbreytast þannig að við verðum að hafa öll vopn í höndunum til að koma í veg fyrir að þessi afbrigði komist inn í landið. Á Nýja-Sjálandi á fólk að fara í tvöfalda skimun og hálfs mánaðar sóttkví, en það dugði ekki til í einu tilfelli þannig að við verðum að standa vörð ef við viljum hafa veirulaust land. Ég fagna því og við eigum að sjá til þess núna, við höfum öll tækifæri til þess, að veiran komi ekki inn í landið aftur.
Herra forseti. Það er ánægjulegt að þetta mál sé til afgreiðslu í jafn víðtækri sátt og raun ber vitni. Það er mikilvægt að renna styrkum stoðum undir mikilvægar, nauðsynlegar sóttvarnaaðgerðir. Það er ekki síður mikilvægt að við sem erum í þessum sal stöndum vörð um persónufrelsi og atvinnufrelsi fólks. Á sama tíma og ég fagna því að við skyldum hafa náð þessari lendingu, nefndin, þá verð ég að segja að það er allt að því óþægileg tilhugsun að vita til þess að málið eins og það var upphaflega, þegar nefndin fékk það til vinnslu, skuli hafa farið þannig frá ríkisstjórnarflokkunum þremur, ekki síst með tilliti til útgöngubannsákvæðisins. Ég nefni þetta sérstaklega hér vegna þess að við höfum núna í hátt í ár rætt hvort það sé yfir höfuð nauðsynlegt að þingið komi að hinum ýmsu málum sem varða sóttvarnaaðgerðir og annað slíkt. Ef eitthvað færir okkur heim sanninn um mikilvægi þingsins er það lendingin í þessu máli. Ég hvet til þess að þegar við förum í nauðsynlega endurskoðun á heildarlögunum gefum við okkur tíma, hlustum á öll sjónarmið og vöndum vel til verka.
Hæstv. forseti. Ég vil aðeins gera grein fyrir vinnunni í nefndinni. Við sem sitjum í velferðarnefnd vitum að málið kom dálítið seint fram sem gerði það að verkum að við þurftum að vinna þetta hratt. Ég er á nefndarálitinu en er þó með ýmsa fyrirvara, málið er flókið, og ég hefði viljað sjá sett sérlög um faraldurinn. Danir hafa gert það og þeir hafa meira að segja uppfært þau lög sem þeir settu á fyrstu mánuðum ársins 2020 og það hefur virkað vel hjá þeim. Það á að bútasauma þetta inn í sóttvarnalögin og svo á að endurskoða þau í heild. Þar undir eru ansi mörg mál sem þarf tíma til að ræða og ég vona svo sannarlega að við fáum tíma til þess þegar þar að kemur.
Herra forseti. Já, það er gott að við erum að byggja undir þær sóttvarnaráðstafanir sem þegar hefur verið gripið til og nauðsynlegt að fyrir þeim sé skýr lagaheimild. Þarna er margt sem vel er gert en við bíðum heildarendurskoðunar. Ég kem þó hingað upp aðeins til að leiðrétta orð hv. þm. Söru Elísu Þórðardóttur sem sagði að tafir hefðu orðið á málinu hér á Alþingi. Hér voru engar tafir á málinu heldur voru haldnir kvöldfundir, morgunfundir og síðdegisfundir til að koma málinu hratt í gegn, enda málið mikilvægt og það voru hreint engar tafir innan nefndarinnar á málinu.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við um breytingar á sóttvarnalögum sem eru almenn lög. Eitt af því sem kom upp í þessari umræðu er hvort rétt sé, þegar upp kemur svona faraldur, að styðjast við almenn lög, sem við þurfum síðan að skoða enn frekar, eða koma með sérlög fyrir hvern faraldur fyrir sig, af því að þetta er svo fjölbreytt og ekki hægt að sjá fyrir öllu í svona löggjöf. En ég fagna því að við fengum þessa löggjöf til umræðu í þinginu og að um það hafi náðst sátt. Kannski er sterkasti tónninn sem verið er að gefa með þessu sá að þegar verið er að taka svona íþyngjandi sóttvarnaráðstafanir fyrir sé mikilvægt að meðalhófs og jafnræðis sé gætt, það sé tryggt og það sé gert með upplýsingum og rökstuðningi um það hver þörfin er og af hverju gripið er til viðkomandi ráðstafana. Ég tel það vera mikilvægast í þessu að við séum að ná því og svo þarf bara að ræða betur hver hin raunverulega stjórnsýsla verður í hinum almennu lögum og hver aðkoma þingsins er meðan á svona faraldri stendur.
Virðulegi forseti. Ég vildi bregðast aðeins við ummælum hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur um að ég hafi haldið því fram að tafirnar hafi verið hérna á Alþingi, vegna Alþingis eða nefndarvinnunnar. Ég átti við að málið væri í eðli sínu tafið með því að ekki hafi verið notaðir þeir þættir sem Páll Hreinsson tiltók í álitsgerðinni, að ekki hafi verið skrifað frumvarp beint upp úr þeim þáttum, það hafi valdið töfum að flækja málið með ákvæðum eins og um útgöngubann og skyldubólusetningu á landamærunum sem gera málið umdeildara og flóknara [[Forseti hringir.]]og ég átti við tafir hjá meiri hlutanum eða hjá ríkisstjórnarflokkunum. Það var heldur ekki sett í forgang fyrir áramót að klára þetta. Gagnrýni mín snýr að því en ekki Alþingi sem slíku.
Forseti minnir á að þessi dagskrárliður heitir að gera grein fyrir atkvæði sínu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, umsáturseinelti. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Helgadóttur og Þorvald Heiðar Þorsteinsson frá dómsmálaráðuneyti, Brynhildi Heiðar- og Ómarsdóttur frá Kvenréttindafélagi Íslands, Jón Fannar Kolbeinsson frá Jafnréttisstofu, Margréti Steinarsdóttur frá Mannréttindaskrifstofu Íslands, Dagmar Ösp Vésteinsdóttur frá Ákærendafélagi Íslands, Höllu Bergþóru Björnsdóttur frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, Sigríði Björk Guðjónsdóttur ríkislögreglustjóra, Sigríði Friðjónsdóttur ríkissaksóknara, Úlfar Lúðvíksson frá lögreglunni á Suðurnesjum og Steinunni Bergmann frá Félagsráðgjafafélagi Íslands. Nefndinni bárust umsagnir frá Ákærendafélagi Íslands, Félagsráðgjafafélagi Íslands, Jafnréttisstofu, Kvenréttindafélagi Íslands, lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, lögreglustjóranum á Suðurnesjum, Mannréttindaskrifstofu Íslands, ríkislögreglustjóra og ríkissaksóknara. Með frumvarpinu er lagt til að nýju refsiákvæði verði bætt við almenn hegningarlög er verði 232. gr. a laganna. Með ákvæðinu verði gert refsivert að hóta, elta, fylgjast með, setja sig í samband við eða með öðrum sambærilegum hætti sitja um annan mann ef háttsemin er endurtekin og til þess fallin að valda hræðslu eða kvíða. Samhljómur var á meðal umsagnaraðila um að hið nýja refsiákvæði myndi bæta réttarvernd þolenda þeirrar háttsemi sem þar um ræðir. Að auki var bent á mikilvægi þess að um leið þyrfti að tryggja aðgang þolenda að ráðgjöf og stuðningi fagaðila sem og menntun þeirra sem starfa innan réttarvörslukerfisins. Í því samhengi bendir nefndin á þingsályktun um áætlun fyrir árin 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess, nr. 35/149, en eitt af meginmarkmiðum áætlunarinnar er að bæta verklag og málsmeðferð innan réttarvörslukerfisins og efla stuðning við þolendur. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Birgir Ármannsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Undir álitið rita sá sem hér stendur, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, Þorsteinn Sæmundsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um stefnumarkandi áætlanir á sviði samgöngu-, fjarskipta- og byggðamála. Tilgangur þess er fyrst og fremst sá að efla og samhæfa enn frekar stefnumótun og áætlanagerð á verkefnasviði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins með skýra sýn og sameiginleg markmið að leiðarljósi og ná þannig auknum árangri og jákvæðum áhrifum fyrir samfélagið allt. Frumvarpið felur í sér nýja hugsun og mikilvæga viðhorfsbreytingu í opinberri stefnumótun og áætlanagerð. Því er ætlað að ná fram aukinni samhæfingu og meiri gæðum einstakra áætlana á málefnasviðum ráðuneytisins, skarpari pólitískri aðkomu að stefnumótuninni og bættu samráði og samtali við almenning og hagsmunaaðila. Þær fjórar áætlanir sem leggja grunn að stefnumótunarstarfi ráðuneytisins eru samgönguáætlun, fjarskiptaáætlun, byggðaáætlun og stefnumótandi áætlun ríkisins um málefni sveitarfélaga. Þessar áætlanir varða öll meginverkefni ráðuneytisins og eru hryggjarstykkið í stefnu þess og starfi. Þær tengjast mjög náið og einstök meginmarkmið og áherslur snerta gjarnan þær allar samtímis. Þannig er verkefnið Ísland ljóstengt til að mynda fyrst og fremst byggðamál og bættar samgöngur tengja bæði sveitarfélög og byggðir. Aukin samhæfing á þessu sviði næst með því að leggja skýrar áherslur, sameiginlega framtíðarsýn og meginmarkmið til grundvallar öllum áætlunum. Gefst þannig kostur á að hámarka árangur og jákvæð áhrif stefnumótunarinnar þar sem tekið er mið af tengdum málefnum og horft lengra en til sérstakra verkefna hvers málaflokks. Slík samhæfð stefnumótun sem byggir á skýrri og samræmdri framtíðarsýn leiðir til markvissari aðgerða og þar með betri nýtingu á opinberu fé, þekkingu og tækni. Fyrsta skrefinu í þessa átt var náð með gildistöku laga um breytingu á ýmsum lögum til samræmingar á áætlunum á sviði samgöngu-, fjarskipta-, sveitarstjórnar- og byggðamála, en þau tóku gildi í júní 2018. Var markmið þeirra að ná fram aukinni skilvirkni og samhæfingu áætlana, auk þess sem komið var á sérstakri stefnumörkun í málefnum sveitarfélaganna. Verklag við gerð áætlana var samræmt, sem og form þeirra og tímaspönn, m.a. út frá forsendum laga um opinber fjármál. Með frumvarpinu er tekið næsta skref í átt að aukinni samhæfingu. Í því er skýrt kveðið á um að áætlanir skuli byggðar á tilteknum skýrum meginmarkmiðum og heildstæðri stefnumörkun ráðherra, auk þess sem gætt skuli að samhæfingu áætlana og að þær styðji hver við aðra í samræmi við sameiginlega framtíðarsýn og meginmarkmið. Frumvarpið felur einnig í sér að ákvæði um gerð samgönguáætlunar, fjarskiptaáætlunar og byggðaáætlunar verða sameinuð í einum lögum í stað þrennra áður og efni þeirra samræmt, sem felur í sér töluverða einföldun regluverks á þessu sviði. Nýleg ákvæði um stefnumótandi áætlun ríkisins um málefni sveitarfélaga verða hins vegar áfram í sveitarstjórnarlögum, enda nýtur sú áætlun nokkurrar sérstöðu vegna sjálfstæðis sveitarstjórnarstigsins. Stefnumörkun á því sviði verður hins vegar samhæfð þeim þremur áætlunum sem frumvarp þetta tekur til eins og kostur er. Þá eru ákvæði frumvarpsins um undirbúning og innihald áætlana einfaldari en ákvæði núgildandi laga, sérstaklega laga um samgönguáætlun. Með þeim lögum voru sameinaðar fjórar áður sjálfstæðar áætlanir sem kallaði á ítarleg ákvæði um efni, markmið og verklag við gerð hinnar nýju sameinuðu samgönguáætlunar. Þessi þörf er ekki lengur til staðar og þá er það meira í samræmi við þróun lagasetningar undanfarinna ára að auka frekar pólitískt svigrúm til stefnumörkunar eftir aðstæðum hverju sinni. Gert er ráð fyrir því að þingsályktunartillögur um samgöngu-, fjarskipta- og byggðaáætlanir verði lagðar fram einu sinni á kjörtímabili í stað þess að það skuli gert á að minnsta kosti þriggja ára fresti eins og kveðið er á um í gildandi lögum. Er þetta í samræmi við ákvæði í lögum um opinber fjármál um framlagningu á fjármálastefnu nýrrar ríkisstjórnar og undirstrikar að í tillögunum felist stefnumörkun ráðherra á þessum þremur sviðum á kjörtímabilinu. Ef forsendur áætlunar breytast á kjörtímabilinu eða ef tilefni er til að öðru leyti mun ráðherra leggja fram tillögu að breytingum á viðkomandi áætlun í stað þess að leggja fram nýja heildaráætlun. Verður undirbúningur og meðferð slíkra breytingartillagna því bæði einfaldari og markvissari en nú er. Þá er loks gert ráð fyrir því að í stað árlegrar skýrslugjafar til Alþingis muni ráðherra upplýsa bæði Alþingi og almenning um framgang áætlananna með reglubundnum og aðgengilegum hætti. Liggur beint við að það verði gert í rafrænni upplýsingagátt þar sem allar nauðsynlegar upplýsingar um meðal annars stöðu mælikvarða og einstakra aðgerða sem og ráðstöfun fjárveitinga verða uppfærðar reglulega. Upplýsingar um niðurstöðu útgjalda innan málefnasviða og málaflokka miðað við fjárveitingar munu jafnframt áfram birtast í ársskýrslu ráðherra sem lögð er fram samkvæmt ákvæðum laga um opinber fjármál. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingar á ýmsum lögum tengdum málefnum sveitarfélaga vegna áhrifa heimsfaraldurs kórónuveiru á íslenskt efnahagslíf og samfélag. Markmið þessa frumvarps má flokka í þrjá þætti: Í fyrsta lagi legg ég til lagabreytingar sem hafa það markmið að auka svigrúm sveitarfélaga til að ráðast í auknar fjárfestingar og mæta aðsteðjandi vanda í rekstri vegna þeirra áhrifa sem kórónuveirufaraldurinn hefur haft á íslenskt efnahagslíf og búskap hins opinbera. Annars vegar er framlengt það tímabil sem sveitarfélögum er heimilt að víkja frá jafnvægisreglu og skuldareglu í fjármálum sveitarfélaga, til ársins 2025 í stað 2022. Um eru að ræða þau skilyrði 64. gr. sveitarstjórnarlaga að samanlögð heildarútgjöld til rekstrar A- og B-hluta í reikningsskilum séu á hverju þriggja ára tímabili ekki hærri en sem nemur samanlögðum reglulegum tekjum og að heildarskuldbindingar A- og B-hluta í reikningsskilum séu ekki hærri en sem nemur 150% af reglulegum tekjum. Meðfram þessu úrræði legg ég til breytingar á lögum um Lánasjóð sveitarfélaga sem veitir sjóðnum rýmri heimildir til útlána til sveitarfélaga og stofnana og fyrirtækja á vegum sveitarfélaga vegna rekstrarvanda þeirra. Með þessum breytingum er sveitarfélögum veitt aukið svigrúm til að mæta þeim áskorunum sem íslenskt efnahagslíf stendur nú frammi fyrir, m.a. við að halda uppi atvinnustigi í landinu og tryggja grunnþjónustu. Er breytingin í samræmi við samkomulag ríkis og sveitarfélaga frá 30. desember 2020 um markmið og afkomu sveitarfélaga árin 2021–2025 og breytingar á lögum um opinber fjármál sem veittu fjármálaráðherra heimild til að víkja frá skilyrðum um heildarjöfnuð og skuldahlutfall hins opinbera árin 2023–2025. Í öðru lagi er frumvarpinu ætlað að auðvelda sveitarfélögum að koma til móts við rekstraraðila sem eiga í greiðsluerfiðleikum vegna faraldursins þannig að sveitarfélög geti sýnt sveigjanleika við innheimtu. Ljóst er að mörg fyrirtæki, ekki síst í ferðaþjónustu, hafa orðið fyrir miklu tekjufalli vegna fækkunar ferðamanna og annarra beinna og óbeinna áhrifa heimsfaraldursins. Í frumvarpinu er lagt til að lögveð sem fylgir fasteignaskatti sem lagður er á atvinnuhúsnæði á árunum 2020–2022 haldi gildi sínu í fjögur ár í stað tveggja. Er um að ræða sambærilegt úrræði og gripið var til árið 2009 í kjölfar efnahagshrunsins með lögum nr. 6/2009. Þá er lagt til að veita sveitarfélögum heimild til að lækka eða fella niður dráttarvexti á álagða fasteignaskatta vegna atvinnuhúsnæðis á árunum 2020–2022. Með breytingunni skapast aukið svigrúm fyrir sveitarfélög til að semja við rekstraraðila sem eiga í greiðsluerfiðleikum um skil á fasteignaskatti, án þess að sveitarfélagið eigi í hættu á að lögveðsrétturinn glatist. Gert er ráð fyrir að ákvörðun sveitarstjórnar um lækkun eða niðurfellingu dráttarvaxta sé háð þeim skilyrðum að gjaldandi fasteignaskatta eigi við rekstrarerfiðleika að stríða vegna skyndilegs og ófyrirséðs tekjufalls sem leiðir af almennum samdrætti innan lands og á heimsvísu vegna kórónuveirufaraldursins. Í þriðja lagi er markmið frumvarpsins að tryggja starfhæfi sveitarfélaga og auðvelda ákvarðanatöku við óvenjulegar aðstæður. Með lögum nr. 18/2020 var bráðabirgðaákvæði bætt við sveitarstjórnarlög sem felur í sér að ráðherra sveitarstjórnarmála getur veitt sveitarstjórnum heimild til að víkja frá ákvæðum í tilteknum köflum sveitarstjórnarlaga vegna neyðarástands. Gildistími ákvæðisins var til 31. desember 2020 og í nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar var lagt til ákvæðið yrði endurskoðað að þeim tíma liðnum í samráði við sveitarfélögin sjálf og að fenginni reynslu af beitingu þeirra heimilda sem lagðar voru til. Hér er lagt til að sambærilegt ákvæði verði lögfest með varanlegum hætti en mikilvægt er að sveitarstjórnir geti brugðist skjótt við ef neyðarástand kemur upp, svo sem af völdum náttúruhamfara eða farsótta. Kunna aðstæður þá að vera þannig að sveitarstjórn eða nefndir á vegum hennar eigi tímabundið erfitt með að framfylgja formreglum sveitarstjórnarlaga sem almennt ber að fara eftir við stjórn sveitarfélags. Ljóst er að slíkt ástand kann að tefja eðlilega og nauðsynlega stjórnsýslu sveitarfélags auk þess sem óvissa kann að myndast um lögmæti ákvarðana sveitarstjórnar ef vikið er frá formreglum við slíkar aðstæður. Til að tryggja að starfsemi sveitarfélagsins haldi áfram eins eðlilega og unnt er þrátt fyrir óvenjulegar aðstæður kann að vera nægilegt að sveitarstjórn verði heimilað að víkja frá einstökum ákvæðum sveitarstjórnarlaga meðan slíkt ástand varir til að tryggja eða auðvelda starfhæfi hennar. Er hér m.a. lagt til að sveitarstjórnum verði heimilt að víkja frá skilyrðum um fyrirkomulag sveitarstjórnarfunda og um notkun fjarfundarbúnaðar á fundum sveitarstjórna. Virðulegi forseti. Ég tel að þær lagabreytingar sem hér hafa verið kynntar séu til þess fallnar að auka svigrúm sveitarfélaga og mæta aðsteðjandi vanda í rekstri vegna þeirra áhrifa sem kórónuveirufaraldurinn hefur haft á sveitarfélögin og tel ég rétt að breytingarnar komi til framkvæmda sem fyrst. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um veitingu ríkisborgararéttar sem lagt er fram af meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Að venju set ég hvorki á langa ræðu um efni frumvarpsins né heldur mun ég telja upp þann nafnalista sem er hluti af frumvarpinu og hv. alþingismenn geta kynnt sér í þeim gögnum sem liggja frammi. Allsherjar- og menntamálanefnd bárust 133 umsóknir um ríkisborgararétt á haustþingi 151. löggjafarþings en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt veitir Alþingi ríkisborgararétt með lögum. Nefndin leggur til að umsækjendum á 30 umsóknum verði veittur ríkisborgararéttur að þessu sinni.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um orkuskipti í flugi á Íslandi. Ég flyt þetta mál fyrir hönd hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem sameinast um flutning á þessu máli. Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í samráði við ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra að setja á fót starfshóp sérfræðinga til að móta stefnu og aðgerðaáætlun um orkuskipti í flugi á Íslandi. Starfshópurinn geri tillögur og ræði eftirfarandi: a. Hvernig Ísland geti orðið í fremstu röð í orkuskiptum í flugi. b. Hvernig styðja megi við nýsköpun á sviði orkuskipta í flugi. c. Fýsileika landsins með tilliti til veðurfars og þess hvaða innviðir þurfi að vera til staðar hér á landi vegna orkuskipta í flugi, m.a. í tengslum við nýsköpun, umhverfisvæna orkugjafa og þátttöku í prófunum og alþjóðlegri þróun orkuskipta í flugi. d. Að sett verði markmið um að byrjað verði að nota umhverfisvæna orkugjafa í innanlandsflugi fyrir árið 2030 og hvernig áætlun um það samrýmist öðrum áætlunum ríkisins í orkuskiptum, nýsköpun og loftslagsmálum. Lögð er áhersla á að samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið verði í forsvari við að koma á samtali á milli framleiðenda og flugrekenda með það að markmiði að Ísland verði áfangastaður við prófanir á flugvélum sem nota umhverfisvæna orkugjafa til farþega- og vöruflutninga á heimsvísu. Starfshópurinn skili skýrslu með tillögum til ráðherra eigi síðar en 1. nóvember 2021. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöðu starfshópsins. Í greinargerð með þingsályktuninni segir m.a., virðulegi forseti: Ein stærsta áskorun samtímans er að vinna gegn loftslagsáhrifum. Þjóðir heims verða að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda með öllum leiðum. Ein af þeim er orkuskipti í samgöngum. Alþingi hefur samþykkt ályktun um aðgerðaáætlun um orkuskipti, nr. 18/146, en þar kemur fram það markmið að stefna skuli að því Ísland verði framarlega í notkun á endurnýjanlegum orkugjöfum á öllum sviðum. Þá hefur ríkisstjórnin sett fram aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Uppfærð útgáfa var gefin út í júní 2020, þar sem settar eru fram 48 aðgerðir til að ná markmiðum Íslands í loftslagsmálum. Innan fluggeirans er nú unnið af krafti að orkuskiptum. Hröð þróun nýrra aflvéla fyrir ýmsar gerðir flugvéla vekur bæði athygli og vonir um stórfelldar framfarir í notkun vistvænna orkugjafa í innanlands- og millilandaflugi. Um er að ræða hönnun flugvéla sem knúnar eru með blönduðum orkugjöfum, hleðslurafmagni eingöngu og loks vetni. Ætla má að rafmagnsflugvélar verði komnar á markað árið 2022, það er á næsta ári, og því raunhæft að áætla og hvetja til þess að þróun í átt að notkun umhverfisvænna orkugjafa í innanlandsflugi verði hafin árið 2030, þannig að mögulegt verði að knýja allan flugflotann, sem starfræktur verður í innanlandsflugi á komandi árum, umhverfisvænum orkugjöfum. Samhliða slíkri þróun má ætla að vetnisknúnar flugvélar sem henta á meðallöngum og löngum flugleiðum líti dagsins ljós. Í því samhengi er rétt að undirstrika þau tækifæri sem eru hér á landi til vetnisframleiðslu en slík framleiðsla er til þess fallin að styðja við orkuskipti í flugi og skapa landinu sterkari sess sem áfangastað í millilandaflugi. Sem dæmi um framfarirnar í orkuskiptum í flugsamgöngum má nefna að sænska fyrirtækið Heart Aerospace er með áætlanir um að koma fyrstu rafknúnu 19 sæta farþegaflugvélinni á flug árið 2026 en vélin mun búa yfir 400 km drægni og nýtast vel í innanlandsflugi í Svíþjóð. Unnið er að hönnun og prófun lítilla flugvéla til farþegaflugs og til flugkennslu á norrænum slóðum sem knúnar eru umhverfisvænum orkugjöfum, einkum rafmagni. Þannig gæti til að mynda tveggja sæta rafflugvél flogið frá Reykjavík til Sauðárkróks og til baka á einni rafhleðslu. Er gert ráð fyrir að slík vél verði tilbúin strax árið 2022 í almennri sölu. Í flugstefnu fyrir Ísland frá árinu 2019 er eitt af lykilviðfangsefnunum að draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum flugs og flugtengds rekstrar með því að greiða fyrir orkuskiptum á sviði flugsamgangna samfara tækniþróun og stuðla að uppbyggingu nauðsynlegra innviða vegna þeirra. Í flugstefnunni kemur fram að þessi þróun hefur ekki eingöngu átt sér stað á meðal stóru fyrirtækjanna á markaðnum, eins og Airbus, Boeing og Rolls Royce, heldur eru einnig minni fyrirtæki að vinna að þessum markmiðum, eins og Joby Aviation, Bye Aerospace, Zunum, Pipistrel, Wright Electrical, Lilium o.fl. Tækifærin munu liggja í umhverfisvænum loftförum og flutningum á næstu árum og áratugum, bæði með vörur og farþega. Tæknin mun að mörgu leyti henta sérstaklega vel hér á landi þar sem aðgengi að raforku er gott og landið víðfeðmt en vegalendir þó það stuttar að þessi nýja tækni hentar vel. Því er mikilvægt að Íslandi taki þátt í þessari þróun, m.a. vegna þess að hér er framleidd raforka á vistvænan hátt með hliðsjón af loftslagsmarkmiðum. Orkuskipti í flugvélaflota landsins geta haft í för með sér allt að 80% lægri rekstrarkostnað hvað eldsneyti og viðhald varðar. Þá getur hljóðmengun jafnvel heyrt að mestu sögunni til vegna þess að vélarnar eru nánast hljóðlausar á flugi og t.d. er nær hundraðfalt minni hávaði við flugtak rafknúinnar flugvélar en hefðbundinnar þyrlu. Þá er flug flestra vistvænna flugvéla laust við útblástur nema vatnsgufu frá vetnisknúnum vélum. Sumar tvinnflugvélar munu eftir sem áður losa kolefnisgas frá brunavélum. Innviðir á flugvöllum breytast með minni notkun og loks brotthvarfi kolefniseldsneytisins. Ef vel tekst til á næstu árum og áratugum verður flug líklega enn algengari samgöngumáti en nú er og afar umhverfisvænn í samanburði við núverandi tilhögun í flugi. Íslenskar flugsamgöngur geta verið til fyrirmyndar í umhverfismálum og Ísland þar með orðið í fararbroddi í orkuskiptum í farþegaflugi. Mikilvægt er að styðja við orkuskipti í flugi með því að hvetja til notkunar tvinn- og rafmagnsflugvéla eftir því sem þær verða aðgengilegar. Stefna ber að því að Ísland verði meðal fyrstu landa þar sem meiri hluti flugvéla í innanlands- og kennsluflugi er knúinn rafvélum að meginhluta og tvinnvélum meðan þeirra nýtur við. Í því samhengi er nauðsynlegt að skoðaðar verði svipaðar ívilnanir og gilda um umhverfisvæn ökutæki. Annað og meira kann að ýta undir þróunina og því mikilvægt að stuðlað verði að samtali á milli framleiðenda og flugrekenda með það að markmiði að Ísland verði notað til prófana á þessari nýju tækni. Með því að gera landið að áfangastað við prófanir á flugvélum sem knúnar eru umhverfisvænum orkugjöfum fengist hingað dýrmæt reynsla og tækniþekking. Lagt er til að kannað verði hvernig styðja megi við nýsköpun á sviði orkuskipta í flugi enda full ástæða til að Íslandi leggi sitt af mörkum til tæknilegrar framþróunar samhliða prófunum véla frá erlendum framleiðendum. Stjórnvöld eru á þeirri vegferð að tryggja innviði fyrir hleðslustöðvar bifreiða og rafvæðingu hafna ásamt aukinni framleiðslu vetnis til nota á sjó, landi og í lofti. Stjórnvöld geta beitt sér fyrir því að allar samgöngur verði umhverfisvænar á fáeinum áratugum. Í umfjöllun nefndarinnar um samgönguáætlun fyrir árin 2020–2034 og fimm ára samgönguáætlun fyrir árin 2020–2024 á 150. löggjafarþingi var lögð sérstök áhersla á breytta og vistvænni orkunotkun í samgöngum, samanber álit meiri hluta nefndarinnar á þskj. 1685. Nefndin telur rétt að taka málið fastari tökum og nýta þann mikla slagkraft sem nú er í tækniþróun flugvéla og nýtingu vistvænni orkugjafa og leggur í því ljósi fram þingsályktunartillögu þessa. Vakin er athygli á því að á yfirstandandi löggjafarþingi hefur verið lögð fram tillaga til þingsályktunar um rafvæðingu styttri flugferða. Markmið og efni tillögunnar er sambærilegt þingsályktunartillögu þessari, þótt efnisafmörkun nefndrar tillögu sé nokkuð takmarkaðri, og þykir því ástæða til að höfð verði hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem sú tillaga byggist á í vinnu starfshópsins. Virðulegur forseti. Eins og ég hef farið yfir liggja gríðarlega mikil tækifæri fyrir okkur Íslendinga í því að hraða orkuskiptum í samgöngum. Það eru sennilega fáar þjóðir ef nokkrar sem eiga eins mikil tækifæri á þeim vettvangi og við Íslendingar. Það eru auðvitað ákveðin tímamót þegar þverpólitísk nefnd allra flokka sem sæti eiga á Alþingi leggur fram slíka tillögu. Forsagan er sú að eftir að hafa fengið kynningarfund um stöðu þessara mála frá aðilum sem þekkja vel til var ákveðið að nefndin skyldi sameinast um þá tillögu sem hér er lögð fram. Ég tel að þau markmið sem koma fram í tillögunni séu mjög raunhæf. Ég tel, út frá tæknilegri þróun og þeim öra hraða og vexti sem er í flugheiminum, að orkuskipti í flugsamgöngum innan lands geti orðið raunhæf á mun skemmri tíma en farið er yfir í þessari þingsályktunartillögu, jafnvel að raunhæft sé að innanlandsflug verði að stórum hluta orðið með flugvélum sem nýta umhverfisvæna orkugjafa strax árið 2030. Eins og fram kemur í greinargerð með tillögunni hafa orkuskiptin veruleg áhrif á rekstrarkostnað flugvéla og munu leiða til mikillar lækkunar á flugfargjöldum ef að líkum lætur. Það er auðvitað gríðarlega mikilvægt atriði í stóra samhenginu. Það mun einfaldlega þýða að miklu raunhæfara verður að halda uppi öflugum flugsamgöngum í innanlandsflugi við hinar dreifðu byggðir með örari tíðni og lægri fargjöldum en við sjáum fyrir okkur í dag. Það er því margfaldur ávinningur af því, virðulegur forseti, að við förum þessa leið. Nú vitum við að orkufyrirtækin íslensku, Landsvirkjun og hin orkufyrirtækin okkar, horfa öll til þess að fara í framleiðslu á endurnýjanlegum orkugjöfum á grundvelli raforkuframleiðslu. Þar er helst talað um vetni. Það mátti lesa það í fréttum fyrir stuttu að stór flugvélaframleiðandi hefur þegar hafið undirbúning að því að fyrstu stærri farþegaflugvélarnar, knúnar vetni, komist í þróun. Ef við horfum til þeirrar þróunar sem hefur orðið í samgöngumátum nokkuð mörg ár, áratugi, aftur í tímann er reynslan sú að þessir hlutir gerast miklu hraðar en nokkurn gat órað fyrir á þeim tíma þegar verið var að stíga fyrstu skrefin. Þetta er auðvitað hluti af því að útrýma jarðefnaeldsneyti í samgöngum á Íslandi. Þar eigum við mikil tækifæri. Þetta kemur síðan inn á önnur mikilvæg mál sem við erum með til umræðu hér í þinginu núna, þ.e. nýtingu á þeim orkukostum sem landið býr yfir. Það hafa algerlega nýjar forsendur skapast fyrir þeirri umræðu þegar framtíðarhorfurnar eru þær hversu nauðsynlegt það er fyrir þessa þjóð að horfa til frekari tækifæra og fjölbreyttari atvinnu- og verðmætasköpunar en við höfum búið við. Það verður grundvöllurinn að eflingu velferðarsamfélagsins. Þannig að í öllu tilliti, virðulegur forseti, erum við að tala um gríðarlega mikilvægt mál. Ekki þarf að fara mörgum orðum um þann gjaldeyrissparnað sem verður ef við getum hætt innflutningi að mestu leyti á jarðefnaeldsneyti og tekið upp eigin orkugjafa, ég tala nú ekki um ef við getum orðið útflutningsaðilar á orku, hreinir útflutningsaðilar. Danir hafa til að mynda, með eins takmarkaða orkukosti og þeir hafa úr að spila, gert áætlanir um að tvöfalda raforkuframleiðslu sína til 2030, einmitt til að verða hreinir útflytjendur á orku á borð við vetni. Við horfum til tækifæra sem snúa að vetnisframleiðslu. Það er horft til þess að á næsta ári verði lagður nýr sæstrengur milli Íslands og Evrópu, gagnaflutningssæstrengur, sem mun gjörbreyta öllum tækifærum fyrir uppbyggingu á gagnaverum. Við getum orðið alvöruþátttakendur í hinum sístækkandi heimi gagnavera. Afleiddu áhrifin eru þau að þetta er mjög byggðavæn atvinnugrein, eykur fjölbreytni í störfum og mannlífi úti um allt land þar sem staðsetningin er mjög góð fyrir slíkt. Í fréttum um helgina og í morgun í útvarpinu mátti heyra viðtöl við forsvarsmenn Landsvirkjunar sem tjá okkur að stórir framleiðendur, alvöruaðilar sem framleiða rafhlöður fyrir farartæki, bíla fyrst og fremst núna en líka flugvélar í framtíðinni, ekki einn heldur fleiri, eru í viðræðum við Landsvirkjun um það hvort þeir geti komið upp slíkri framleiðslu á Íslandi á grundvelli grænnar orku. Þarna er aftur enn eitt tækifærið að birtast okkur. Þetta eru spennandi tímar, virðulegi forseti. Þeir kalla auðvitað á endurskoðun okkar á mjög mikilvægum þáttum þegar kemur að samspili verndunar og nýtingar á orkuauðlindunum. Við verðum að gæta þess að loka ekki fyrir möguleikana á nýtingu á verðmætustu og hagkvæmustu orkukostunum okkar vegna þess að af því mun ráðast samkeppnishæfni landsins á þeim merkilegu tímum sem eru fram undan.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að lýsa yfir ánægju minni með frumkvæði umhverfis- og samgöngunefndar og ekki hvað síst að nefndin stendur öll að þessari þingsályktunartillögu. Það er alltaf ánægjulegt þegar stjórn og stjórnarandstaða standa saman um góð mál. Það er líka ánægjulegt að við fundum tíma til að kynna okkur nokkuð vel þær framfarir sem hafa orðið í notkun vistvæns eldsneytis á flugvélar og þá kom fram, eins og hv. framsögumaður Jón Gunnarsson kom inn á, að framfarirnar hafa verið hraðari en búist var við og má í rauninni segja að það hafi ekki verið ósvipað því sem gerðist með rafbílana eða hreinorkubílana svokölluðu. Það gekk ansi hægt í nokkur ár en síðan rúllar snjóboltinn alltaf hraðar og hraðar. Það tengist m.a. því að sífellt er verið að finna betri leiðir til að framleiða endingargóðar og léttar rafhlöður. Það sem við horfum fram á er heill floti af loftförum, jafnvel loftskipum eins og voru í gamla daga, ekki hefðbundnum flugvélum heldur loftbelgjum sem eru knúnir áfram með hreyflum og eru jafnvel komnir í notkun, t.d. í löndum eins og Kanada. En við erum sem sagt að horfa á, ef við höldum okkur við flugvélarnar, litlar rafvélar sem eru eins konar loftleigutæki, lofttaxar. Við erum að horfa á meðalstórar rafvélar sem geta tekið 10–15, jafnvel upp undir 20 manns. Svo þegar kemur að lengri vegalengdum er vetnið mjög álitlegt. Airbus hefur einmitt verið að þróa meðaldrægar og langdrægar flugvélar, annars vegar hreyflavélar, eins og við þekkjum og eru notaðar í innanlandsflugi á lengri leiðum núna, um 20, 30, allt upp í 70 manna vélar, og svo aftur þessar langdrægari sem eru þá þotur eins og við þekkjum nú, eru sem sagt með hverflum og ná alveg sama hraða eða svipuðum hraða og núverandi þotur, og lofa þær mjög góðu. Svo inn í þann tíma sem líður á milli notkun rafvéla og hefðbundinna véla þá getur íblöndun í venjulegt eldsneyti gert eitthvert gagn. Þá er verið að tala um t.d. alkóhól, lífdísil eða annað slíkt. Það er því margt fram undan í framförum í loftflutningum hvort sem eru til farþegaflutninga eða vöruflutninga. Það eru jafnvel vélar sem taka sig lóðrétt á loft og eru síðan knúnar áfram með verulegum hraða eftir að vængjum og vélum er snúið í þá átt. Þetta er tækni sem hefur verið notuð nú þegar með hefðbundið eldsneyti en það er hægt að hugsa sér slíkar vélar búnar hreyflum sem nota vistvænt eldsneyti. Það beinir þá augunum að því sem ég ætlaði að ræða alveg sérstaklega og það eru flugvellir. Það hefur staðið dálítill styr um flugvelli á tvenna vegu, bæði hvar þeir eru staðsettir og eins hversu hægt gengur að halda þeim í góðu horfi. Ég ætla að spá því að vegna þróunar í átt að vistvænum flugvélum og á skilningi á því að flug getur orðið að mjög stórum þætti í almenningssamgöngum þurfum við að hyggja mjög vel að því að viðhalda flugvöllum, taka í notkun flugvelli sem hafa verið aflagðir og leggja nýja, vegna þess að ég spái því að almenningssamgöngur með vistvænum flugvélum, eða vistvænni flugvélum skulum við orða það varlega, verði miklu algengari en nú er. Ein ástæðan fyrir því er að sjálfsögðu miklu lægri rekstrarkostnaður þegar kemur að sjálfum vélunum. Það er bæði minni viðhaldskostnaður, eins og við þekkjum með bíla, og minni þáttur eldsneytiskostnaðar en nú tíðkast. Ég á sem sagt von á góðri þverpólitískri samstöðu um þetta tímabæra mál, þessa tímabæru þingsályktunartillögu, og leyfi mér að þakka samstarfsfólki mínu í umhverfis- og samgöngunefnd fyrir að hafa staðið að þessu öllu saman með okkur öllum innan borðs.
Herra forseti. Ég gat ekki látið hjá líða að taka hér til máls enda hv. umhverfis- og samgöngunefnd að stela málinu mínu. Nei, herra forseti, þetta var reyndar léleg tilraun til djóks og ég biðst velvirðingar. Ég varð að koma upp til að þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir að taka upp mál sem ég lagði fyrst fram í fyrra, og reyndar aftur í haust, um rafvæðingu innanlandsflugs. Raunar ganga þau í nefndinni örlítið lengra en ég hafði gert sem ég tel einnig fagnaðarefni, þ.e. horfa til fleiri orkugjafa. Við þingmenn erum oft sökuð um að hafa ekki málefnin alltaf í fyrirrúmi í afgreiðslu þingsins en ég ætla að leyfa mér að fullyrða að það sé ekki raunin, a.m.k. ekki með flesta þingmenn. Málefnin skipta nefnilega meira máli en hvert og eitt okkar og það gildir svo sannarlega í þessu máli eins og öðrum. Ég fagna því raunverulega að umhverfis- og samgöngunefnd mæli fyrir þessu mikilvæga máli. Það er óhætt að segja að þróunin á þessu sviði sé gríðarhröð og má til marks um það benda á að þegar ég lagði málið mitt fram í fyrra þótti það sæta furðu að verið væri að tala um rafvæðingu flugs enda væri það eitthvað sem myndi eiga sér stað langt inni í framtíðinni og ekki tímabært að ræða. En nú, herra forseti, ári síðar, er mikilvægi þess að við afgreiðum þetta mál og förum fyrir alvöru að vinna að því enn meira en áður, þ.e. ef við ætlum ekki að sitja eftir hvað varðar orkuskipti í flugi. Eins og hv. þingmenn sem töluðu á undan mér komu inn á þá gæti þetta nefnilega líka verið alger bylting í innanlandssamgöngum og því til mikils að vinna, bæði hvað varðar loftslagsmálin og að geta byggt á okkar eigin grænu orku en einnig hvað varðar tíðni og kostnað íbúa við nýtingu innanlandsflugs. Ég vil því einfaldlega beina því til hv. umhverfis- og samgöngunefndar að lokum að staðið verði við, eins og kemur fram í greinargerð málsins, að hafa mál mitt einnig til hliðsjónar við vinnslu málsins þó að því miður hafi ekki enn verið færi á að mæla fyrir því í þingsal. Ég vona af öllu hjarta að á þennan hátt aukist líkurnar á því að málið verði unnið hratt og örugglega innan nefndarinnar og vonandi samþykkt samhljóða síðar í vor.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka sérstaklega fyrir þessa þingsályktunartillögu frá umhverfis- og samgöngunefnd og það frumkvæði sem nefndin sýnir með því að koma sameiginlega með hana fram í þinginu. Hér er um gríðarlega stórt mál að ræða og reyndar tel ég að við munum sjá samgöngubyltingu verða á Íslandi á næstu árum og áratugum þegar kemur að þeim samgöngumáta sem flugið er. Ég tel að það verði miklu meiri breytingar en við þorum að vona og trúum í dag að geti orðið á næstu 10–15 árum. Því er mikilvægt í þessu samhengi að við hugum að því að verja og styrkja það flugvallarkerfi sem er nú þegar til staðar og skoðum möguleika á því að aflagðir flugvelli verði aftur teknir í notkun. Ég held að það verði þvílík breyting á því hvernig við notum samgöngur í þessu landi þegar orkuskiptin verða komin hjá okkur, hvort sem það verður vetni, rafmagn eða annað grænt eldsneyti sem við notum. Tæknin breytist mjög hratt í rafmagnsflugi og við höfum séð gríðarlega hraðar breytingar á síðustu tveimur, þremur árum tengdar því. Fyrir tveimur, þremur mánuðum var t.d. sett upp í Noregi áætlunarflug sem á eftir fimm ár að fljúga milli Óslóar og Bergen, kannski 20–30 sæta vélar. Noregur er forystuland í þessum málum, Svíarnir hafa líka verið mjög duglegir og fyrirtæki þar, eins og framsögumaður kom inn á áðan, og þar er mikil áhersla lögð á þessi mál. Ísland er strjálbýlt land og hentar gríðarlega vel fyrir rafmagnsflug þar sem flugleggir geta nú þegar verið 250–400 km á rafmagni. Við sjáum að Reykjavík–Akureyri er 250 km flugleið og Reykjavík–Egilsstaðir er rétt tæpir 400, 380 km, ef ég man rétt. Þessi tækni er til staðar nú þegar og vélar til sem geta sinnt þessu. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Það var líka komið inn á flugstefnuna sem var samþykkt í þinginu og lögð fram í tengslum við samgönguáætlun, ég held að flugstefnan hafi komið fram 2019. Eins og kom fram áðan hjá framsögumanni, hv. þm. Jóni Gunnarssyni, er 4. lykilviðfangsefni stefnunnar að draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum flugs og flugtengds rekstrar, greiða fyrir orkuskiptum á sviði flugsamgangna samfara tækniþróun og stuðla að uppbyggingu nauðsynlegra innviða vegna þeirra. Ég held líka að þetta muni gjörbreyta almenningssamgöngum í landinu, ég talaði um samgöngubyltingu, og það verði framhaldið af því sem við erum að upplifa þessa mánuðina, skosku leiðina eða það sem er kallað loftbrú í almenningssamgöngum í flugi. Það hefur tekist mjög vel til þar og fyrstu viðbrögð verið mjög góð. Þegar menn fara að nota rafmagn gæti það mögulega lækkað farmiðaverð í innanlandsflugi um 50% og talað er um að viðhald í flugrekstri geti minnkað um 70–80% þannig að við sjáum fram á nýja tíma í tengslum við það. Þetta er gríðarlega spennandi. Ég ætlaði ekki að fara í mjög langt tal hér. Það sem maður hefur verið að einbeita sér að í þessum málum á undanförnum misserum og árum í umræðunni kemur fram í greinargerðinni. Hún er mjög góð og hnitmiðuð. Ég vildi bara koma hingað upp og þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd og nefndarmönnum þar, hv. alþingismönnum, fyrir að leggja þetta plagg fram. Vonandi verður framgangur þess sem mestur og hraðastur og við farin að sjá orkuskipti af krafti í innanlandsflugi eftir örfá ár. Það er rétt að geta þess aftur sem ég kom inn á, mikilvægi þess að viðhalda flugvallarkerfi landsins og huga að því að við erum að fara inn í gjörbreytta tækni sem mun gjörbreyta hlutunum. Hugsum til framtíðar varðandi þessi stóru og mikilvægu samgöngumannvirki okkar, hvort sem það er Reykjavíkurflugvöllur eða aðrir flugvellir, hugsum þetta í stóra samhenginu. Þetta verður örugglega eitt stærsta málið í uppbyggingu samfélags okkar og því að viðhalda og styrkja landsbyggðina, hvort sem er í atvinnulífinu eða öðru, og búsetu í öllu landinu á komandi árum.
Herra forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir mjög gott mál. Það er ágætt að það komi fram enda er mikil þörf á orkuskiptum. Það er mörgu að fagna í málinu og greinargerðin góð og búið að fara vel yfir marga þætti. Mig langaði að koma inn á örfáa hluti, en kannski byrja á að nefna að þegar horft er yfir þau verkefni sem eru fram undan varðandi loftslagsbreytingar og annað því um líkt þá er ljóst að við þurfum að minnka kolefnisútblástur töluvert mikið. Allt flug í heiminum er samanlagt með örlítið minna en 2% af heildarlosun mannkyns eins og stendur. Til samanburðar eru stálsmiðjur með í kringum 8%. Það er því hægt að segja að kannski sé flugið ekki endilega sá staður sem ætti að leggja áherslu á við orkuskipti og minnkun á útblæstri en engu að síður er flug eitthvað sem fólk horfir svolítið mikið á, kannski vegna þess að það er eitthvað sem almenningur hefur meira vald yfir en stálsmiðjum heimsins og við sjáum það líka dags daglega. Mig langar bara að hvetja fólk til að gleyma ekki öllum stóru póstunum í þessu líka. Að því sögðu er mjög margt í gangi í heiminum varðandi orkuskipti í flugi eins og hv. þm. Jón Gunnarsson fór yfir. Þar er hægt að nefna t.d. verkefni eins og þau sem slóvenska fyrirtækið Pipistrel, örfyrirtæki í rauninni, hefur staðið fyrir til að koma á koppinn rafflugvélum til æfingaflugs. Alpha Electro flugvél fyrirtækisins er ekki mjög langdræg, endist í sirka klukkutíma en það er mjög gott í æfingar og hægt að byggja mikið á þeirri reynslu og hægt að gera mjög margt. Rafvæðing er kannski augljósasta leiðin. Það gladdi mig mikið að heyra hv. þm. Ara Trausta Guðmundsson nefna loftskip. Það er fínt að hugsa svo vítt í þessu samhengi vegna þess að við gætum ekki bara rafvætt hefðbundnar þotur heldur byggt rafvædd loftskip þar sem efra borðið er þakið sólarpanelum og hreyflarnir eru rafknúnir. Þau færu hægar yfir en nútímaþotur en engu að síður er eftirsóknarvert að skoða það. Einnig er tilefni til að skoða samblöndun svifflugs fyrir stærri vélar, eins og var skoðað svolítið í kringum seinni heimsstyrjöld, og ótrúlega margar aðrar leiðir. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson nefndi líka möguleikana á því að skoða alla aflögðu flugvellina á landinu. Á landinu eru, að ég hef talið, í kringum 80 flugvellir og lendingarstaðir, sem er, held ég, næstmesti fjöldi í heiminum miðað við höfðatölu þannig að innan lands eru ótal tækifæri fyrir okkur til að byggja upp. Það eru allt saman, held ég, augljós atriði. Stóru atriðin snúa að því hvernig Ísland ætlar að staðsetja sig í þessari þróun. Það er ekki endilega eftirsóknarvert fyrir okkur á Íslandi að flytja inn flugvélar til þess að verða hluti af þessari byltingu. Við eigum að vera arkitektar framtíðarinnar en ekki fórnarlömbin og við eigum ekki að vera neytendur þegar við getum verið skapendur. Við höfum möguleika á því að stunda mikla nýsköpun á þessu sviði, m.a. í orkugjöfunum sjálfum, t.d. á borð við þá vinnu sem unnin er hjá CRI þar sem hægt er að búa til kolefnishlutlaust eldsneyti og í rauninni hægt að færa það upp í sambærilegan orkuþéttleika og við sjáum í þotueldsneyti með Fischer-Tropsch ferlinu eða álíka efnaferlum. Einnig er hreinlega hægt að byggja flugvélarnar hér á landi. Á Íslandi er hátt hlutfall flugvirkja og vélfræðinga og mikil þekking á flugiðnaðinum. Hvers vegna ættum við ekki að vera að flytja út flugvélar, kannski 10–50 sæta vélar? Við færum kannski ekki í samkeppni við Airbus eða Boeing en við gætum verið í samkeppni við einhverjar af þeim verksmiðjum sem framleiða flugvélar sem eru notaðar í eyjahoppi eða minni háttar innanlandsflugi, sérstaklega í stórum og víðfeðmum löndum eins og Kanada. Það eru möguleikar sem ég held að ættu vel heima í t.d. stóriðjuumræðunni sem var hér á dögum. Við festumst svolítið í því að horfa á frumframleiðsluna en ekki endilega að koma af stað mikilli verðmætasköpun með lengri virðiskeðju. Framleiðslutæknin er orðin mjög góð. En hvers vegna erum við að flytja út 100% áls ef við gætum t.d. nýtt 3–4% af álinu sem er framleitt hér á landi og flutt út miklu verðmætari vöru? Í því samhengi gæti einhver sagt: Jú, það vantar ekki flugvirkjana en það vantar klárlega flugverkfræðingana. Á móti er hægt að spyrja: Hvers vegna þarf fólk að fara til Delft eða Belfast í slíkt nám? Hvers vegna er ekki hægt að gera eitthvað með háskólunum á Íslandi, HÍ og HR, sem báðir ættu að hafa allt til brunns að bera í þeim efnum? Að sama skapi vitum við vel að það er dýrt að byggja upp einhvers konar flugvélaverksmiðju af þessu tagi. Ég tel að það ætti ekki að vera pólitískt viðfangsefni heldur þurfum við frekar að búa til grundvöll fyrir því með góðu styrkjakerfi, góðu hvatakerfi og nægri innlendri þekkingu. En það er dýrt að fara af stað með slíkt. Í styrkjaumhverfinu á Íslandi eru stærstu styrkirnir úr Rannís í kringum 70 millj. kr. Við vitum að enginn er að fara að smíða 20 sæta rafmagnsflugvél til útflutnings, jafnvel prótótýpu, fyrir 70 millj. kr. Þarna er kannski tækifæri til að horfa vítt yfir styrkjakerfi okkar og segja: Hvernig myndum við hafa styrkjakerfið ef það væri markmið okkar á Íslandi, pólitískt, að búa þannig um hlutina að fyrirtæki af þessari stærðargráðu gætu orðið til? Auðvitað eru þetta margar spurningar og breitt svið. Ég ætla ekki að lengja þetta sérstaklega en punkturinn sem ég vil leggja inn í þetta ágæta mál er að við verðum að horfa á þetta sem mögulegir framleiðendur, ekki bara sem hreinir neytendur. Byltingin mun koma. Hversu mikið við leiðum hana er spurningin sem við þurfum að svara. Ég fagna þessu frábæra máli og hlakka til að samþykkja það.
Virðulegur forseti. Af því að hv. framsögumaður er að yfirgefa salinn vil ég byrja á að þakka honum fyrir framlag hans til málsins. En ég vil stuttlega undir lok þessarar umræðu þakka félögum mínum í umhverfis- og samgöngunefnd fyrir þá samstöðu sem er um málið. Ég held að öllum sé ljóst sem hafa skoðað þetta núna að tækifærin í þessum efnum eru mikil, bæði hvað allan kostnaðarstrúktúr varðar og umhverfisleg áhrif. Síðan er það, sem ýmsir þeir sem hafa talað á undan mér hafa komið inn á, sem eru vonandi aukin tækifæri til nýtingar flugsins. Við höfum þá sérstaklega verið að horfa á flug innan lands til að byrja með. Hér hefur verið nefndur allur sá fjöldi innlendra flugvalla og lendingarstaða sem mögulega gæti orðið tækifæri til að taka í notkun aftur, sem ekki hafa verið í notkun um hríð. Þetta eru allt saman þættir sem er mjög áhugavert að sjá með hvaða hætti er raunhæft að koma áleiðis. Ég þakka aftur félögum mínum í umhverfis- og samgöngunefnd og hv. þm. Jóni Gunnarssyni, framsögumanni fyrir hönd nefndarinnar. Það er kannski einn sem ég vil nefna sérstaklega. Það er Matthías Sveinbjörnsson, formaður Flugmálafélags Íslands, sem gaf okkur nefndarmönnum mjög greinargóðar upplýsingar um málið og hefur verið óþreytandi við að kynna kosti rafvæðingu flugsins. Ég vil bara nota þetta tækifæri til að þakka Matthíasi Sveinbjörnssyni sérstaklega fyrir hans innlegg hvað það varðar að málið sé komið á þennan stað. En ég hlakka til að sjá með hvaða hætti málinu vindur fram og ég tel að þetta sé allt til mikilla bóta.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis og einnig á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Eins og fram kemur í fyrirsögn frumvarpsins snýr þetta að allmörgum þáttum, starfi þingnefnda, tímafrestum, eftirliti, starfsfólki Alþingis og stjórnsýslu og kjörum skrifstofustjóra, þ.e. sá þáttur sem tengist inn í lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Flutningsmenn frumvarpsins ásamt mér eru aðrir þingmenn sem sátu í þingskapanefnd sem skipuð var fulltrúum allra þingflokka á Alþingi. Að uppistöðu til voru það formenn þingflokkanna en þó var hv. þm. Karl Gauti Hjaltason t.d. fulltrúi síns þingflokks í starfinu og í einhverjum tilvikum mættu aðrir fyrir hönd sinna þingflokka en þingflokksformennirnir, en að uppistöðu til var það sami hópurinn sem hélt utan um þetta mál og stendur sameiginlega að flutningi frumvarpsins þó að sjálfsögðu áskilji einstakir nefndarmenn sér rétt til að hafa skoðanir á einstökum atriðum þegar í vinnslu málsins er komið. Þetta er 151. mál þessa löggjafarþings, á þskj. 790. Frumvarpið er, eins og hér hefur komið fram, afrakstur talsverðrar vinnu í núverandi þingskapanefnd sem hefur starfað með hléum á þessu kjörtímabili, þó nokkuð samfellt, enda hefur af og til verið ýmislegt að gera hjá henni, en að nokkru leyti nær þetta lengra aftur og hér er nýttur afraksturinn af starfi fyrri þingskapanefnda sem störfuðu á undangengnum kjörtímabilum en skiluðu ekki endilega alltaf þeirri niðurstöðu sem menn vonuðust til eða náði, af ýmsum ástæðum, ekki fram að ganga, þar á meðal vegna óvæntra þingkosninga til baka litið o.s.frv. Það var auðvitað haft að leiðarljósi við vinnu nefndarinnar að þetta frumvarp myndi styrkja og efla Alþingi, að það legði grunn að því að hægt væri að skipuleggja þingstörfin betur, treysta vandaða lagasetningu í sessi og fagmennsku í vinnubrögðum. Þau ákvæði snúa bæði að leikreglunum og að okkar starfsfólki, að styrkja eftirlits- og aðhaldshlutverk Alþingis og skýra leikreglur þar sem vafi hefur þótt leika á um eitthvað, t.d. í nefndarstarfi, og í nokkrum tilvikum er um það að ræða að verið er að festa í sessi eða færa í lög venjur og hefðir sem eru eftir atvikum tiltölulega óumdeildar en traustara þykir að hafi lagastoð. Síðan eru allmörg nýmæli í frumvarpinu sem ég mun fara betur yfir á eftir. Þar má m.a. nefna að hér er lagt til að í fyrsta sinn komi sjálfstæður og heildstæður kafli inn í þingsköp um skrifstofu Alþingis og stjórnsýslu og hann leysir af hólmi þau takmörkuðu lagaákvæði sem áður hefur verið að finna um þetta á víð og dreif í þingsköpunum. Komið er inn á heimildir þingsins til að krefja stjórnvöld upplýsinga og settur skýrari rammi um meðferð þeirra mála í þingnefndum. Það má nefna að frestur til að svara skriflegum fyrirspurnum verður lengdur úr 15 í 25 virka daga samkvæmt frumvarpinu. Það nær þó rétt tæplega að verða meðaltalssvartíminn þannig að því miður mætti ætla að það gerðist eftir sem áður alloft að beðið yrði um enn lengri frest til að svara fyrirspurnum. En nálgunin hér er sú að rýmka þennan tíma nokkuð í ljósi reynslunnar og í ljósi þeirrar stöðu sem við stöndum frammi fyrir að í langflestum tilvikum biðja ráðuneytin um eitthvað lengri frest til svara. Á móti kæmi að ganga í framhaldinu mun ákveðnar eftir því að fullnægjandi skýringar væru færðar fram ef þessi rýmkaði tímafrestur dygði ekki til. Hér er lagt til að skýrslubeiðnir skuli ekki settar á dagskrá þingfundar fyrr en tveimur nóttum eftir að þær eru lagðar fram og mætt þar sjónarmiðum um að eðlilegt sé að þingmenn sem eiga að taka þær til atkvæðagreiðslu fái örlítinn umþóttunartíma til að skoða þær, en samkvæmt gildandi reglum ber forseta, eins og kunnugt er, að setja beiðnina á dagskrá þegar á næsta fundi. Þá er líka lagt til það nýmæli, þegar lögð er fram beiðni um skýrslu, þegar níu þingmenn eða fleiri beiðast skýrslu af ráðherra - samkvæmt gildandi þingsköpum ber að reyna að skila slíkri skýrslu innan tíu vikna en það heyrir til hreinna undantekninga að slíkt náist. Hér er að vísu ekki lagt til að þeim tímamörkum verði breytt en heimilt að kveða á um rýmri tíma í skýrslubeiðninni sjálfri. Það leggur þá eftir atvikum skýrslubeiðendum þá skyldu á herðar að leggja nokkurt mat á það hversu umfangsmikið verkið er sem þeir eru að fara fram á. Til þess að hlaupa hratt yfir þetta, herra forseti, eins og þetta kemur fyrir í frumvarpinu, þá eru nokkur atriði hér fremst sem lúta að því að lagastoð verði skotið undir kjörbréfanefnd sem hægt sé að skipa strax að loknum kosningum í fullu umboði og á grundvelli laga en hún sé ekki sett umboðslaus eingöngu til undirbúnings því að formleg kjörbréfanefnd sé kosin. Í 2. gr. er nýmæli þar sem settur er inn sá kostur eða sá möguleiki að kveðja aldursforseta, þann sem elstur er í röðinni á þingfundi, til fundarstjórnar ef svo afbrigðilega vill til að forseti forfallist eða þurfi að víkja af fundi og ekki sé tiltækur varaforseti til að fylla í skarðið. Í 3. gr. er kveðið skýrar á um sumarleyfi þingsins sem samkvæmt þingsköpum stendur að jafnaði frá júlímánuði og fram til 10. ágúst, en sleginn sá varnagli til skýringar, þetta er auðvitað óbreytt miðað við þá túlkun sem verið hefur, að slíkt eigi að sjálfsögðu eingöngu við hafi Alþingi áður verið frestað með þingsályktun, þ.e. sumarleyfið hefst ekki ef Alþingi er áfram að störfum 4. gr. er 11. gr. orðuð upp á nýtt og snýr að ráðningu skrifstofustjóra Alþingis og hlutverki og skyldum skrifstofustjóra, auk þess sem þar er að finna málsgrein um starfsfólk og skyldur þess sem líkist mjög því sem nú er kveðið á um í stjórnarráðslögunum hvað varðar starfsmenn Stjórnarráðsins, að starfsmönnum beri að vinna sitt starf af fagmennsku, að sjálfsögðu, veita réttar upplýsingar og ráðgjöf sem byggist á gögnum, staðreyndum og besta fáanlega mati, til að greiða götu þess að þingmenn geti sinnt sínu hlutverki vel. Að öðru leyti er ekki fjallað um skrifstofuna eða starfsfólk að heitið getur fyrr en svo í þessum nýja sjálfstæða kafla aftan til í þingsköpunum sem ég nefndi áður. Lagt er til, svo að dæmi sé tekið, það nýmæli að heimilt sé að hafa mannaskipti í nefndum á milli þingflokka. Í viðbót við núverandi heimild, um að þingflokkur geti tilkynnt um og hreyft til sinn mannskap í þingnefndum án þess að það kalli á kosningu, geti þingflokkar sem eftir atvikum starfa í kosningabandalagi, og hafa í upphafi þings gert bandalag um skiptingu þingnefndasæta sín í milli, fært til sín á milli ef það auðveldar slíkt og er þá til að auka svigrúm þingflokka sem ganga í samstarf af því tagi að mæta aðstæðum sem kunna að koma upp á kjörtímabilinu. Betur er hnykkt á samráðsskyldu framkvæmdarvaldsins við utanríkismálanefnd og tekið fram að slíkt samráð eigi sér að jafnaði stað fyrir fram. Það þykir eðlilegt en í lögskýringum er auðvitað tekið fram að ef ómöguleiki hindrar þá teljist það ekki brot á þessu ákvæði. Það er mikilvægt að leggja áherslu á það að hið reglulega sumarhlé þingsins hefur ekki áhrif á og þrengir ekki á neinn hátt að þessu samráðshlutverki utanríkismálanefndar við ríkisstjórn né heldur að hinu almenna eftirlits- og aðhaldshlutverki almennt, enda geta nefndir, ef mikið liggur við, haldið fundi þó að um sumarhlé sé að ræða. Færð eru upp til veruleikans í dag ákvæði á nokkrum stöðum sem lúta að skýrslugjöf utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál en þær skýrslur eru nú orðnar fleiri en áður var. Skýrð eru betur ákvæðin sem gilda komi til þess að nefnd kjósi sér að nýju formann eða varaformann á kjörtímabilinu og hvernig nákvæmlega um það verður búið. Lagt er til það nýmæli að almennt verði tilgreint í fundarboðum fastanefnda, ef til stendur að afgreiða mál eða bera mál upp til afgreiðslu á fundi þannig að fyrirsjáanleiki og gagnsæi í störfum nefndarinnar sé aukið að þessu leyti. Óhaggaður stendur þó réttur nefndarmanna til að geta lagt til að mál verði afgreitt og ber þá formanni nefndar, eða þeim sem fundi stjórnar, að láta slíkt fara til atkvæða en þá er sett sú skylda á að meiri hluti allra nefndarmanna standi að afgreiðslu málsins. Sé hins vegar tillaga um að ljúka umfjöllun um mál og afgreiða það borin upp af annaðhvort formanni eða framsögumanni er það hefðbundin afgreiðsla þingnefndar og er það þá meiri hluti af ályktunarbærum fundi sem er myndugur til slíks. Skrifi nefndarmaður undir álit með fyrirvara er hnykkt á því að hann skuli þá gera stuttlega grein fyrir því í hverju fyrirvari hans er fólginn og það eykur sömuleiðis á gagnsæi. Vikið er að þeim möguleika að innleiðing á reglum sem byggjast á EES-gerðum geti farið fram með öðrum hætti en með þingsályktun, t.d. beint með lagafrumvarpi, en á þann möguleika hefur reynt þó sjaldgæfur sé. Gerð eru skýrari ákvæði um atkvæðagreiðslur og möguleika forseta til að fækka atkvæðagreiðslum þegar hann hefur ástæðu til að ætla að allir séu á einu máli og atkvæði muni falla eins út í gegnum atkvæðagreiðsluna, þ.e. þegar ekki er um ágreining að ræða eða hann er afmarkaður. Ástæðulaust er að eyða lengri tíma í atkvæðagreiðslu í málum þar sem slíkt á við og atkvæðagreiðslan er endalaus endurtekning á hinu sama. Óhaggaður stendur réttur þingmanna til að láta brjóta upp atkvæðagreiðslu og bera hvert og eitt ákvæði, hverja og eina tillögu eða jafnvel hálfa setningu undir atkvæði ef svo ber undir. Hér er eitt atriði til viðbótar sem tengist atkvæðagreiðslum eða því sviði lagt til og það er að ekki þurfi að leita afbrigða vegna breytingartillagna þingmanna við 2. og 3. umr. um fjárlög og fjáraukalög, þ.e. að á meðan á umræðu stendur megi leggja fram breytingartillögu án þess að heimila þurfi sérstaklega með afbrigðum að taka hana á dagskrá. Á móti kemur sá varnagli að um slíkar tillögur verða ekki greidd atkvæði fyrr en að nóttu liðinni. Síðan kem ég að því sem snýr að skrifstofu Alþingis og skrifstofustjóra og er það nýr kafli. Ég ætti kannski að nefna það fyrst, ef ég var ekki búinn að taka sérstaklega til þess, að í 23. gr. frumvarpsins er mikilvægt ákvæði þar sem tekið er af skarið um að eftirlitshlutverk Alþingis taki einnig til svonefndra sjálfstæðra stjórnvalda. Þannig hefur verið litið á og á það hefur reynt, en rétt að það sé skýrt tekið fram í þingsköpum. Þá að nýjum VII. kafla sem yrði í þingsköpunum með þessum breytingum um skrifstofu Alþingis og stjórnsýslu sem kæmi þar í fimm nýjum greinum. Vegna þess að þessi ákvæði eru öll færð saman á einn stað í einn kafla er á nokkrum stöðum að finna brottfellingarákvæði í frumvarpinu. Þar eru þá á ferðinni ákvæði sem færast þaðan yfir í þennan nýja kafla. Þarna er í fyrsta lagi talað um ráðningu skrifstofustjóra og ráðningarkjör og að ákvörðun um laun og önnur starfskjör forseta Alþingis verði alfarið í höndum Alþingis. En sú niðurstaða varð að þetta lenti að hluta til inni í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins þegar Kjaradómur var lagður niður en á þar augljóslega ekki heima og samrýmist ekki sjálfræði Alþingis að binda þetta slíkum ákvæðum heldur myndi þá eftirleiðis gilda nákvæmlega það sama um skrifstofustjóra Alþingis, þennan æðsta embættismann, að Alþingi ákvarðaði þau kjör eins og ríkisendurskoðanda og umboðsmanns Alþingis. Reynt er að draga upp með skýrari hætti hvernig verk skipast milli forseta Alþingis og skrifstofustjóra, þar á meðal með því nýmæli að forseti Alþingis setji skrifstofustjóra erindisbréf. Þá er sömuleiðis skýrara kveðið á um að skrifstofustjóri sé í forsvari þegar teknar eru ákvarðanir um réttindi og skyldur starfsfólks samkvæmt lögum um kjarasamninga og fleiri ákvæði sem skýra hlutverk og mikilvæg verkefni skrifstofustjóra er hér að finna. Ákvæðin um starfsfólk, sem ég hafði lítillega vikið að áður, eru sömuleiðis til mikilla bóta að mínu mati. Þar er mælt fyrir um ráðgjafarskyldu starfsfólks skrifstofunnar sem skal í störfum sínum og í samræmi við hlutverk sitt og verkefni gæta fagmennsku, veita réttar upplýsingar og ráðgjöf, eins og áður sagði, og byggja á bestu fáanlegum gögnum, staðreyndum og faglegu mati. Það er mikilvægt að árétta þennan mikilvæga þátt sem snýr að starfsfólki Alþingis og þeirra gríðarlega mikilvæga hlutverki til að stuðla að því að hér geti farið fram vandað og gott löggjafarstarf og Alþingi að öðru leyti sinnt skyldum sínum vel. Þetta er að mínu mati löngu tímabær breyting að setja saman á einn stað og í einn kafla þau ákvæði sem lúta að skrifstofunni. Það er þegar þannig um það búið í þingsköpum eða starfsreglum sumra nágrannaþinga okkar. Að lokum eru nokkur ákvæði sem færast á þennan stað sem lúta að hlutum eins og upplýsingalögum. Í þessum kafla þingskapanna yrðu þá núverandi ákvæði um að stjórnsýsla Alþingis falli undir upplýsingalög með þeim hætti sem þegar hefur verið lögfest, sömuleiðis er að finna ákvæði um bókasafn, skjalasafn Alþingis og skyldur í þeim efnum sem einmitt er ágætt að mæla fyrir um á einum og sama staðnum. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Frumvarpið talar í sjálfu sér fyrir sig sjálft og ítarleg greinargerð þess gerir mjög rækilega grein fyrir þeim ákvæðum sem hér eru á ferð og lögskýringar að mínu mati mjög vandaðar, enda hefur mikil vinna verið lögð í það að búa um málið með slíkum hætti. Til dæmis má vekja athygli á mjög ítarlegri umfjöllun um 23. gr. sem snýr að eftirlitshlutverki þingsins. Hér er auðvitað fyrst og fremst á ferðinni það sem við getum kallað tæknilegar lagfæringar, lögfesting á ýmsum nýmælum og færsla ákvæða til nútímans og þeirra hefða sem hér hafa skapast. Þegar á þessu þingi er búið að flytja tvö frumvörp um breytingar á þingsköpum. Hið fyrra var um fjarfundi og hefur þegar verið lögfest þannig að nú er starfað samkvæmt skýrri lagaheimild í þingsköpum þar um. Seinna málið tengist mikilli endurskoðun ákvæða jafnréttislaga og stjórnsýslu jafnréttismála sem hæstv. forsætisráðherra lagði hér fram allmörg frumvörp um á haustþingi og hafa reyndar flest verið gerð að lögum. Því tengdist lítið frumvarp sem flutt var af forsætisnefnd og er með vísireglum í þeim efnum að Alþingi skuli, eftir því sem hlutföll hér frekast leyfa, taka tillit til kynjasjónarmiða þegar það velur í stjórnir, nefndir og ráð og er þar gerður greinarmunur á annars vegar nefndum innan þings og hins vegar stjórnum og ráðum utan þings þar sem kynjahlutföll sem kosningar skila Alþingi til að vinna úr eiga ekki við. Það mál hefur verið um allnokkurt skeið í allsherjar- og menntamálanefnd og forseti bindur vonir við að nefndin nái fyrr en síðar að klára það mál. Í öllu falli er þá ágætt að af því sé vitað, þegar þetta mál gengur til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, að þau ákvæði verða þá annaðhvort þegar komin inn í þingsköpin og á sinn stað eða horfa þarf til þess áður en þetta frumvarp fengi fullnaðarafgreiðslu. Ég tel, virðulegur forseti, að með þessari endurskoðun sem á sér, eins og áður kom fram, alllangan aðdraganda - margt af þessu hefur verið hér til umræðu í tíð fyrri þingskapanefnd og forvera minna sem forseta Alþingis - værum við búin að ná nokkuð vel landi með uppfærslu þingskapa hvað tæknileg atriði og skýrleika snertir. En auðvitað hefur ekki verið hróflað við þeim stóru hlutum sem ber þó eðlilega á góma, sem eru reglur um ræðutíma og annað það sem setur sitt sterka mark á þingstörfin. Það var lengi ætlan mín að láta á það reyna að loknu þessu verki hvort vilji væri til þess meðal forystumanna hér á þingi að skoða slíkt nú undir lok kjörtímabilsins. Það hefur oft verið niðurstaða manna að ætli menn í slíkar breytingar, sem eru að sjálfsögðu vandasamar og viðkvæmar vegna jafnvægisins hér milli meiri hluta og minni hluta og einstakra flokka, væri e.t.v. vænlegast að glíma við slíkt undir lok kjörtímabils og jafnvel með það í huga að slíkt tæki gildi í upphafi nýs af ástæðum sem ekki þarf að útskýra fyrir reyndum stjórnmálamönnum, eru menn kannski opnari fyrir því að hugleiða breytingar á leikreglunum áður en þeir vita nákvæmlega í hvaða hlutverki þeir koma til með að vera þegar þeir fara að búa við þær. Það bíður þá síns tíma í öllu falli. Ég tel engu að síður rétt að upplýsa að ég hef hugsað mér að kalla formenn þingflokka og/eða þingskapanefndina aftur saman einhvern tímann á útmánuðum og fara yfir stöðuna í þeim málum. Ég legg svo til að að lokinni þessari umræðu gangi málið til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það er hreint aukaatriði í mínum huga hvort það kemur til með að hljóta afgreiðslu í þeim skilningi eða það skjóta að það öðlist gildi gagnvart störfum þessa kjörtímabils eða bíði nýs. Aðalatriðið er að ég tel að hér sé um góðar og þarfar breytingar að ræða.
Virðulegi forseti. Eins og virðulegur forseti og hv. 2. þm. Norðaust., Steingrímur J. Sigfússon, fór yfir áðan er frumvarpið fyrst og fremst tæknilegs eðlis og tekur ekki á stórum pólitískum álitamálum um það hvernig þingsköp eigi að virka og þingið sjálft. Það er í sjálfu sér forsenda þess að okkur takist að ljúka þessu á þessum tíma, en ég tek undir það með virðulegum forseta og hv. þingmanni að ég vona að okkur takist að komast eitthvað áleiðis í því að halda samtalinu áfram um það hvernig við þurfum og viljum breyta þingsköpum. Ég er á þessu máli, er meðal meðflutningsmanna á því. Ástæðan er sú að ég tel málið vera reiðubúið til frekari umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég býst fastlega við álitamálum þaðan og einhverjum breytingartillögum og það er bara hið eðlilega ferli mála hér á hinu háa Alþingi og gildir vitaskuld um þingsköp eins og önnur lög. Ég kom hingað upp til að benda áheyrendum á ákveðið tómarúm í samfélagsumræðunni þegar kemur að því hvernig Íslandi er stjórnað, á hvaða forsendum og hverjar grundvallarleikreglurnar séu í pólitíkinni. Það er nefnilega tvennt þar sem skiptir máli, annað sem mikið hefur verið rætt um í samfélaginu, hitt sem hefur næstum því ekkert verið rætt um. Hið fyrra er stjórnarskrá þar sem grunnurinn er lagður að því hvernig hlutirnir eru; einfaldir hlutir eins og það að Alþingi sé til staðar og sé löggjafarvaldið, þvílíkur grunnur. Umræðan er hávær um mikilvægar breytingar á stjórnarskrá, vitaskuld til samræmis við frumvarp stjórnlagaráðs, samanber þjóðaratkvæðagreiðsluna árið 2012. Hið síðara, sem næstum engin umræða er um í samfélaginu, eru þingsköp Alþingis og skyldi engan undra. Þau eru frekar þurr aflestrar og heldur leiðinleg á dægurmáli og engin ástæða er til að hafa þau öðruvísi. Þau eru sett til þess að starfið hér inni sé samkvæmt skýrum reglum þannig að við þurfum ekki að vera að karpa um reglurnar þótt við körpum vitaskuld um það hvernig þeim er beitt og eðlilega, og sömuleiðis auðvitað niðurstöðuna sem kemur út úr ferlunum sem þar eru skilgreind. Það vill svo til að í þingskapalögum er að finna ýmislegt sem ég vil meina að hafi úrslitaáhrif á það hversu vel Alþingi tekst að þjóna skjólstæðingum sínum. Þingsköpin virka eins og þau snúist um Alþingi, séu eitthvað sem bara þingmenn þurfi að pæla í og því vil ég mótmæla. Þingsköpin snúast um það hvernig Alþingi vinnur fyrir skjólstæðinga sína í samfélaginu. Þar eru hlutir sem eru kannski skipulagslegs eðlis sem fólk brennur ekki fyrir og mætir ekki á mótmælafundi til að berjast fyrir, skrifar ekki langa ástríðufulla pistla með rómantískri hugsjón og fallegri framtíðarsýn, heldur miklu frekar eitthvað eins og það hvort fundir séu opnir eða lokaðir eða hvernig frágangur umsagna skuli vera, það er nú reyndar betur skilgreint í reglum forsætisnefndar ef út í það er farið, og því um líkt. En í þingsköpum eru einnig ákvæði um það t.d. hvernig þingmenn megi tala, hversu lengi þeir eigi að tala og hvaða rétt þeir hafi til að taka hér til máls, hvernig atkvæðagreiðslum er hagað og fleira í þeim dúr. Það hefur veruleg áhrif á það hvernig Alþingi tekst að starfa fyrir skjólstæðinga sína. Eitt af því sem ég tel að ekki sé hægt að kenna neinum sitjandi þingmönnum um í sjálfu sér en er, held ég, orðið frekar frægt, er að Alþingi er mun óskipulagðra en fólk gerir ráð fyrir. Þetta er oft það sem kemur nýjum þingmönnum hvað mest á óvart, þ.e. hve erfitt er sjá fram í tímann hvað er einfaldlega á dagskrá. Nú er mér í mun að gera mjög skýran greinarmun á tvennu, annars vegar þingstörfum sem þingmenn sjálfir standa að og hins vegar störfum starfsfólks Alþingis. Ég hef aldrei kynnst annarri eins fagmennsku og þeirri sem er að finna á meðal starfsfólks Alþingis, bara svo að ég segi það. Að því sögðu þykir mér ekki við hæfi að ræða það mikið hér í pontu en ég læt þar við sitja um þann þátt, en ég vil halda því til haga. Þegar kemur að því hvernig við þingmenn störfum, hvaða mál við setjum á dagskrá, hvernig við ræðum þau, hvernig við vílum og dílum um það hvað fari á dagskrá, hvað fari í nefnd, hvernig mál fari úr nefnd o.s.frv., þá er skipulagsleysið á ótrúlegu stigi. Ég held að allir nýir þingmenn verði hissa þegar þeir koma hingað inn. Ég grínast stundum með það við vini mína á sunnudegi og spyr: Veistu hvað við erum að fara að ræða á Alþingi á miðvikudaginn? Vinur minn segir: Nei, hvað? Ég svara: Ekki ég heldur. Ég veit kannski að það eru stjórnarmál, einhver stjórnarmál. Þá get ég svo sem farið og garfað eitthvað í einhverjum listum og reynt að átta mig á því hvort einhver ráðherra hafi viljað hafa eitthvað á dagskrá, hvort hann sé við eða hvað. Reyndin er sú að ég veit það ekki, virðulegi forseti, og enginn veit það nema kannski einn og einn starfsmaður hér innan húss og síðan mögulega forseti sjálfur. En það er ekkert endilega komið í ljós á sunnudegi hvað verður á dagskrá miðvikudags, bara svo að dæmi sé tekið. Eins og ég sagði áðan vil ég ekki kenna neinum sitjandi þingmönnum um það, ekki beint alla vega. Ég hygg hins vegar að þetta ástand sé afleiðing af því að í áranna rás hafi hagsmunirnir sem hér takast á innan húss haft mikið að segja um það hver þróunin verður, hvernig hefðirnar reynast, hverjar skipta máli og hverjar skipta ekki máli. Það er óhjákvæmilegt. En ég held að það breyti engu hver sé við völd hvað þetta varðar. Þetta held ég að sé bara eðli stofnunarinnar. Þetta er átakastaður, það er hérna sem við komum saman til þess að útkljá ágreining. Við komum ekki hingað saman til að vinna saman. Við erum ekki kosin á þing til þess að róa öll í sömu átt. Þvert á móti, virðulegi forseti, því að við búum í samfélagi þar sem fólk rær ekki í sömu átt. Þá staðreynd kunnum við að útkljá með tveimur aðferðum, ein er stríð og hin er lýðræði. Við kjósum lýðræðið og það er það hlutverk sem Alþingi sinnir. Fólk á ekkert að vera hissa á því að við róum ekki í sömu átt og á ekkert að vera hissa hvað þá móðgað yfir því að hefðirnar og reglurnar þróist með hliðsjón af þeim hagsmunum sem hér takast á, sem m.a. eru stærstu hagsmunirnir sem finnast í íslensku samfélagi, efnahagslegir sem aðrir. Þá er það spurning hvernig við myndum vilja hafa Alþingi þannig að okkur takist sem best að þjóna skjólstæðingum okkar að gefnum þeim ágreiningi sem ég nefndi og er óhjákvæmilegur hluti af lýðræðinu. Þar eru nokkrir hlutir sem ber reglulega á góma. Það er t.d. fjölskylduvænt þing, eitthvað sem virðist ekki koma almenningi neitt við en ég leyfi mér að taka dæmi um það hvernig það kemur almenningi við að Alþingi sé fjölskylduvænn vinnustaður fyrir þingmenn. Það er vegna þess að alþingismenn koma úr alþýðunni, sumir eru ríkir, aðrir ekki, sumir eru úr þessum geiranum, aðrir úr öðrum, en við erum fólk sem á vini, sem á fjölskyldu, sem á börn, sem á foreldra, er með einhvers konar starfsferil, áhugamál og því um líkt. Ég veit að það er öllum slétt sama þótt þingmenn þurfi að gefa upp á bátinn hluta af sínu persónufrelsi, einkalífi og tíma til að sinna þingstarfinu vel, og það er gott og blessað, ég er ekki að kalla eftir samúð. En ég vil, þegar ég hitti manneskju úti í bæ, sem mér finnst hafa frábærar skoðanir, hafa alla burði til að vera frábær þingmaður, geta sagt við þá manneskju að hún geti það. Það eru bara skuggalega margar aðstæður sem eru þannig að fólk sem gæti orðið frábærir þingmenn, og ég myndi vilja sjá í framboði og myndi vilja geta kosið, getur það ekki vegna þess að það á barn eða vegna þess að það þarf að sjá um einhvern nákominn eða eitthvað því um líkt. Sú krafa sem er gerð á þingmenn gagnvart fjölskyldulífi og einkalífi er meira eða minna sú að þeir geti tímabundið gefið mjög stóran hluta af því upp á bátinn, alla vega ef þeir ætla að standa sig vel. Sú krafa er um of, kannski ekki fyrir þingmennina sem sitja hér en fyrir fólkið úti á landi og í samfélaginu sem myndi bjóða sig fram ef þetta væri ekki þannig. Ég átta mig fullkomlega á því að eðli starfsins er þannig að það verður aldrei „fjölskylduvænt“, en það er alltaf hægt að gera það fjölskylduvænna, það er hægt að gera það aðgengilegra fyrir almenning. Það er verið að gera það t.d. með styttingu vinnuvikunnar sem Alþingi tekur þátt í og er spennandi að sjá hvernig það fer. En ég nefni þetta dæmi vegna þess að þó að umræðuefnið virðist sjálfhverft og snúast einhvern veginn um okkur hér á þingi snýst það miklu frekar um þjóðina sem þessi stofnun sinnir og þjónar og fólkið sem gæti verið hér inni en er það ekki vegna aðstæðna sem þingsköp gera því á endanum ókleift að vinna eftir. Á þeim litla tíma sem ég á hér eftir í þessari ræðu þarf ég aðeins að ræða það sem lengi hefur verið bitbein á Alþingi og eðlilega, en það er ræðutíminn. Við höfum öll heyrt fúkyrðið málþóf, sem er í reynd fúkyrði yfir langar umræður sem einhver nennir ekki að hlusta á og finnst vera óþarfi. Samkvæmt þeirri skilgreiningu er öll orðræða sumra þingflokka málþóf að mati annarra og allt í góðu með það. Ástæðuna fyrir því að málþófi er beitt og hefur verið beitt í gegnum tíðina má rekja til þess að þegar við förum í kosningar og fáum niðurstöður þar sem kannski tveir eða þrír flokkar fá segjum 60% atkvæða þá fá þeir 100% valdsins. Þegar kominn er meiri hluti hér á Alþingi og ríkisstjórn í skugga þess meiri hluta verður til þetta valdaójafnvægi og minni hlutinn, sem jafnvel hefur umboð 40% kjósenda eða svo, gefum okkur það, er meira eða minna valdalaus, þ.e. ef ekki er beitt einhverri tækni og brellum eins og málþófi eða vísvitandi töfum eftir öðrum leiðum. Leiðin til að takast á við þetta er að valdefla minni hlutann, gefa honum meira af valdinu. Í Danmörku til að mynda getur þriðjungur þings knúið fram þjóðaratkvæðagreiðslu um mál sem danska þingið hefur samþykkt. Þessu hefur einu sinni verið beitt, voru þá þrjú mál minnir mig, og síðan þá hefur því aldrei verið beitt. Munurinn er sá að bara það að þetta tæki sé til staðar getur breytt því hvernig meiri hlutinn vinnur gagnvart minni hlutanum á hátt sem þjónar íslenskum almenningi. Það snýst ekki um þingmennina sjálfa og það snýst ekki um það hvernig við viljum hafa hlutina heldur snýst það um hvernig þingtæknin sjálf virkar til hagsbóta fyrir almenning. Það er heilmargt fleira sem mig langar til að ræða í sambandi við þingsköp eins og varð kannski skýrt mjög snemma í þessari ræðu. En ég kom aðallega hingað upp til að vekja athygli á því að það er ekki bara stjórnarskrá, þar sem við finnum grundvallarreglurnar, sem skilgreinir það hvernig okkur tekst til að þjóna hagsmunum skjólstæðinga okkar heldur einnig þingskapalög. Núna erum við í tæknilegum lagfæringum og í breytingum til uppfærslu við hefðir og allt það, eins og virðulegur forseti fór ágætlega yfir áðan. En við megum ekki gleyma næsta skrefi. Ég treysti því að virðulegur forseti gleymi því alls ekki en það er að takast á um það hvernig við breytum þingsköpum þannig að vinnubrögðin hérna breytist. Það er ekki sjálfkrafa einhver uppreisn eða að þurrka eitthvað algjörlega út af borðinu. Það eru svo margar breytingar til bóta sem við gætum farið í en oft er því miður ekki áhugi á því, annaðhvort vegna þess að fólki finnst hlutirnir bara fínir eins og þeir eru eða vegna þess að það áttar sig ekki á að þetta skiptir máli í því samhengi sem ég hef nefnt. Ég ætla að láta þetta duga, virðulegi forseti. Ég hef orðið þess heiðurs aðnjótandi að fá andsvar frá virðulegum forseta, og hlakka til þeirra samskipta. [[Gripið fram í.]]Mér þykir þó gott að okkur hafi tekist að lenda þessu máli þar sem það er núna. Við sjáum til hvernig það kemur úr nefnd og til lokaafgreiðslu. Markmiðið með þessari ræðu var að vekja athygli á mikilvægi þingskapa í samhengi við hagsmuni borgaranna.
Herra forseti. Mér finnst rétt og skylt að bregðast aðeins við og hv. þingmaður fjallaði vissulega meira um málin hér almennt en það á vel heima í umræðum um þingsköp. Í fyrsta lagi er ég sammála því að þingsköpin eru geysilega mikilvæg grundvallarlöggjöf. Það er ekkert að því að telja þau upp svona fljótlega í framhaldi af stjórnarskránni sjálfri og við hliðina á kosningalögum og öðru slíku. Þetta er mikilvæg undirstöðulöggjöf sem setur leikreglurnar um þingræðið sjálft hér á Alþingi. Þess vegna eru þingsköp líka sett með stoð í stjórnarskránni sem mælir fyrir um að leikreglurnar á þingi skuli settar með lögum, að það skuli ganga frá fundarsköpum Alþingis með lögum. Í öðru lagi, af því að hv. þingmaður nefnir stjórnarskrána, þá vek ég athygli á frumvarpi hæstv. forsætisráðherra sem væntanlega verður á dagskrá á morgun. Þar er geysilega áhugaverður kafli, endurskoðun á II. kafla stjórnarskrárinnar, um samskipti forseta og framkvæmdarvalds, og ég hvet þá sem áhugasamir eru um stöðu Alþingis til að lesa vel það sem að Alþingi snýr í því máli. Það er nefnilega meira en í fljótu bragði mætti ætla. Þar er sjálfræði Alþingis styrkt og fest mjög vel í sessi og ég hyggst fara yfir það í ræðu þegar kemur að umræðum um það mál. Í þriðja lagi vil ég halda uppi nokkrum málsvörnum fyrir viðleitni okkar á þessu kjörtímabili til að reyna að auka fyrirsjáanleikann í störfum. Margvíslegar aðgerðir hafa verið í gangi í þeim efnum. Þetta er í samhengi við það sem hv. þingmaður sagði um óvissuna eða ófyrirsjáanleika hér. Við höfum í fyrsta lagi lagt talsverða vinnu í það með Stjórnarráðinu að bæta samskiptin og upplýsingaflæðið milli Stjórnarráðsins og Alþingis, svo sem með reglubundnum fundum forsætisráðherra með formönnum þingflokka og forsætisnefnd, með því að þingmálaskrá ríkisstjórnar sé raunverulegt plagg o.s.frv. Í öðru lagi rúllum við nú á undan okkur að jafnaði þriggja vikna áætlun um starfið, næstu þrjár vikur sem í hönd fara. Í þriðja lagi eru formönnum þingflokka yfirleitt alltaf send drög að dagskrá næsta þingfundar á föstudögum fyrir í hönd farandi mánudag og jafnóðum eftir því sem vikan líður. Margt af þessu tagi hefur verið gert einmitt í því skyni að reyna að auka aðeins fyrirsjáanleikann [[Forseti hringir.]]og það vona ég að hv. þingmenn eða a.m.k. formenn þingflokka geti staðfest.
Virðulegur forseti. Ég er mjög feginn því að þetta sé nefnt af virðulegum forseta sem eitthvað til að stæra sig af því að það er mjög mikilvægt. Og það er alveg rétt sem forseti segir að ýmislegt hefur verið gert til að auka fyrirsjáanleika. Það sem ég myndi kannski gagnrýna er að mér finnst vanta - ég veit að þetta hlýtur að móðga fólk sem hefur verið hér á Alþingi mjög lengi og ég biðst bara forláts á því - að hugsað sé stórt þegar kemur að fyrirsjáanleikanum. Ég átta mig alveg á því að það er heljarinnar áskorun að ætla að breyta því hvernig gangverk Alþingis virkar, ekki bara vegna þess að verklagið er nú þegar mjög fast í sessi heldur líka vegna þess að slíkar breytingar eiga sér stað í því átakaumhverfi sem Alþingi er eðli sínu samkvæmt. Ég ber alveg virðingu fyrir því að það sé erfitt. En þótt ég get þakkað fyrir að núna sé vissulega meiri fyrirsjáanleiki - talinn í degi eða dögum eða að eitthvað sé ákveðið fyrir helgi sem áður var ákveðið bara á mánudeginum sjálfum, mig minnir að þannig hafi það verið hér á þarsíðasta kjörtímabili - og það sé rétt hjá virðulegum forseta að þetta sé að skána, þá sé ég bara fyrir mér að það gæti batnað svo miklu meira ef við myndum hugsa það þannig, ef við myndum einsetja okkur það. Ég velti fyrir mér hversu raunveruleikafirrt það hljómar fyrir fólk sem hefur verið lengi hér á Alþingi að geta spáð fyrir um það að á ákveðnum degi eftir þrjá eða fjóra mánuði verði tiltekið mál á dagskrá. Reynsla mín hér á Alþingi segir mér að það sé, liggur við, raunveruleikafirrt. En tilfinningin úti í samfélaginu er að það sé mögulegt. Ég held að það sé heljarinnar verk að komast á þann stað. Það þyrfti t.d. að byrja á því að útkljá þetta með ræðutímann, bara sem dæmi, og fleira í þeim dúr. Ég þakka fyrir og viðurkenni viðleitnina sem virðulegur forseti talar um. [[Forseti hringir.]]Það er allt satt og rétt sem hann segir. Ég vil hugsa lengra og stærra og meira. Ég tel að við getum gert svo mikið [[Forseti hringir.]]ef við bara leyfum okkur það og festumst ekki í því hvernig þetta hefur verið í gegnum tíðina.
Herra forseti. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um að það er mikilvægt að við hugsum stórt. Það er alveg sérstaklega heppilegt að við hugsum stórt og tölum um það, ég og hv. þingmaður, því að mér skilst að hvorugur okkar ætli að leita eftir endurkjöri þannig að við verðum ekki til að sakast við ef þetta skyldi samt ganga eitthvað treglega á næsta kjörtímabili. Við þekkjum það auðvitað báðir og vitum öll að seint verður hægt að skipuleggja starfsemi lifandi samkundu, pólitískrar samkundu sem samanstendur af mörgum flokkum og ólíkum mönnum, út í hörgul eins og um hefðbundna efnislega framleiðslustarfsemi væri að ræða, enda held ég að það eigi ekki að vera markmið. Þá gætum við farið of langt í þá áttina og gelt það sem þarf líka að vera hluti af orkunni hér á þinginu eða hluti af því að geta tekist á við aðstæður og verið lifandi samkunda. En það væri að sjálfsögðu hægt að taka risaskref í því að auka verulega fyrirsjáanleikann ef menn næðu almennt að áætla og semja um þann tíma sem væri hóflegur til umræðu um mál, ef almennt starfsáætlanir fastanefnda héldu nokkuð vel, ef almennt þingmálaskrá ríkisstjórnar stæðist þannig að mál bærust nákvæmlega á þeim tíma sem áætlaður var o.s.frv. Það þarf margt til til þess að hægt sé að skipuleggja störfin hér betur en við eigum alltaf að vera að reyna og gera okkar besta. Mér þótti vænt um að hv. þingmaður nefndi þá tilraun sem við ætlum að gera núna í febrúar og mars, að breyta aðeins uppsetningu þingvikunnar í von um að það hjálpi til í þessum efnum. Mér finnst það bara út af fyrir sig mikilvægt að Alþingi þori að takast á við, eftir atvikum, einhverja smátilraunastarfsemi af því tagi. Það breytist ekkert ef við þorum ekki að reyna og þorum ekki að fara aðeins upp úr hjólförunum í þessum efnum. Við skulum hafa trú á því að heldur sé þetta nú að þokast í rétta átt og það finnst mér það vera að gera [[Forseti hringir.]]þrátt fyrir allt, með undantekningum sem nú má eiginlega telja á fingrum annarrar handar. [[Forseti hringir.]]Til nokkurra ára litið þá hefur starfið gengið nokkuð skipulega og vel fyrir sig.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Forseti hittir naglann algerlega á höfuðið þegar hann nefnir að til að auka þennan fyrirsjáanleika þurfi að takast á við það hvernig hægt sé að skipuleggja ræðutíma. Það þýðir einhverja samninga eða einhverjar skýrar reglur um það. Það er stórt verkefni. Það sem ég vildi hins vegar benda á er að til að takast á við það þarf að leysa annað vandamál sem er valdaójafnvægið sem kemur út úr stærðfræðinni á bak við það hvernig valdið raðast niður. Sem dæmi er 1. þingmaður hvers einasta kjördæmis úr Sjálfstæðisflokknum. Þótt Sjálfstæðisflokkurinn sjálfur sé ekki með 100% atkvæða þá er hann samt alltaf efstur þegar við „dontum“, eins og sagt er, niður einhverja aðra lista. Þarna veldur stærðfræðin því að til verður valdaósamræmi eða valdaójafnvægi sem var ekki hugsunin með forgangskosningu. Þetta endurspeglast líka í því að 60% meiri hluti á þingi er með 100% valdsins. Það er alltaf sami meiri hlutinn sem tekur ákvarðanirnar. Berum það saman við ímyndað dæmi þar sem 60% þingsins myndu taka 60% ákvarðana en hin 40% ákvarðananna væru í höndum 40% minni hluta. Þetta er ímyndað dæmi og fráleitt verkfræðilega en er ætlað að varpa ljósi á þetta ójafnvægi í völdum er hérna innan húss. Það leiðir af sér að minni hlutinn hefur einungis beisk og vond vopn eins og málþóf þegar verulega liggur á. Það er vopnið sem minni hlutanum almennt er svo annt um, reyndar þessum minna en öðrum eftir því sem ég fæ best séð, vegna þess að það er ekkert annað sem kemur í staðinn. Til að leysa vandann við skipulagið þurfum við að leysa ræðutímann. Til að leysa ræðutímann þurfum við að takast á við þetta valdaójafnvægi sem myndast. Þetta er svolítið það sem ég vil benda á í þessu samhengi. Verkefnið er risavaxið [[Forseti hringir.]]og margþætt og ég geri ekki lítið úr vinnu virðulegs forseta eða annarra sem hafa staðið að þó þeim jákvæðu breytingum sem hafa verið gerðar. [[Forseti hringir.]]En mér finnst við þurfa að halda þessu til haga til að geta tekist meira og betur á við vandann í framtíðinni.
Herra forseti. Ég ætla að leggja orð í belg á allt öðrum nótum. Það vill svo til að ég tók þátt í starfi þingskapanefndar þegar þetta frumvarp var unnið. Ég tek fram að við vorum auðvitað sammála í nefndinni um langflesta hluti og alla þá sem hér birtast, en um nokkra hluti náðum við ekki samstöðu. Þeir voru felldir brott þannig að þetta frumvarp er gert í eins mikilli samstöðu og unnt er, en auðvitað með þeim fyrirvara að einhverjir geri athugasemdir við það í nefndinni og ég reikna með að nefndin taki frumvarpið til gagngerrar skoðunar. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi að um hluti sem sæta ágreiningi, sérstaklega á miðju kjörtímabili, t.d. ræðutíma þingmanna, væri ekki verið að setja reglur eða gera þær ítarlegri. Það er skiljanlegt og bíður kannski seinni tíma, það má vel vera. Í þessu frumvarpi er það sem menn náðu saman um að langmestu leyti. Það sem ég ætlaði reyndar að tala um er allt annars eðlis og ég tek það fram að það er ekkert endilega dæmigert fyrir frumvarpið. Það sem ég ætla að ræða um getum við kallað lagaáráttu. Það má kannski finna betra orð yfir það en það er að alla hluti þurfi að binda mjög nákvæmlega í lögum. Það einkennir nokkrar greinar hér að menn leitast við að binda allt mjög nákvæmlega í lögum. Ofboðsleg nákvæmni einkennir mjög lagasetningu nú til dags, og sérstaklega kannski undanfarin ár, þar sem reynt er að binda hvert einasta atvik sem mönnum dettur í hug í lagatextanum og marka þeim atvikum einhvers konar umgjörð í texta sem er afskaplega erfitt og nánast ómögulegt. En menn leitast samt við að gera þetta. Það angrar mig. Ég hef séð mörg frumvörp með svona texta sem er mjög nákvæmur og verður fyrir vikið torskilinn og illskiljanlegur oft og tíðum. Textinn verður mjög langur, einstök ákvæði verða mjög löng, og til eru ágætisdæmi um það, nýleg, mjög langur lagatexti. Þetta lýsir fullkomnunaráráttu löggjafans, sem er að mínu mati algjörlega misráðin. Herra forseti. Það einkennir þetta líka að verið er að setja í lög það sem er augljóst, ætlað til að hnýta einhverja hnúta, binda eitthvað niður sem veldur misskilningi og jafnvel ágreiningi síðar. Þegar þau vinnubrögð eru viðhöfð, sem er mjög algengt, herra forseti, verða lögin þvæld, óskýr og torskilin. Þau þjóna hlutverki sínu að mörgu leyti illa til lengri tíma litið. Þau verða tilefni ágreinings. Tilgangurinn er að gera hlutina skipulagðari. Oft næst það alls ekki fram þegar þetta er haft að leiðarljósi, það næst ekki að skipuleggja hlutina út í ystu æsar. Alltaf koma upp ný álitaefni og jafnvel erfiðari. Menn eru þannig sífellt að elta skottið á sér í lagasetningunni. Ég hef verið talsmaður þess að hafa lagatexta skýran og gagnorðan og ákvæðin stutt og skorinorð. Það hefur farið í taugarnar á mér hvað lagatexti er orðinn þvældur, langur og torskilinn. Ég tel að löggjafarvaldið eigi að sjálfsögðu að ganga fram í því að hafa lagatexta skýran, stuttan og gagnorðan. Það er mitt innlegg í þessa umræðu af því að stundum kom það fyrir í þingskapanefndinni að ég gerði athugasemdir einmitt við þetta atriði. Ég get nefnt eitt dæmi úr þessu frumvarpi, herra forseti. Það er í 19. gr. Þar segir, með leyfi forseta: „Frumvörp, sem innleiða eiga reglur er byggjast á EES-gerðum, skulu að meginstefnu ekki fela í sér önnur ákvæði en þau sem leiðir af gerðinni og skal í greinargerð tilgreina hvaða gerðir frumvarpinu er ætlað að innleiða …“ Hvaða tilgang hefur þetta? Við sjáum það, það er augljóst. Þegar verið er að innleiða EES-reglur á auðvitað ekki að innleiða eitthvað meira nema taka það sérstaklega fram. Það er augljóst. Þetta er dæmi um eitthvað sem er augljóst. Það er þessi alþekkta gullhúðun þar sem embættismenn læða inn eða nýta tækifærið til að koma að einhverjum hugðarefnum sínum eða einhverju sem verið hefur þeirra áhugamál að koma inn í lög. Þá nota þeir tækifærið þegar EES-gerðirnar berast hingað og eru innleiddar til að koma þeim þarna inn. Ég ætla ekki að segja að þarna sé illur ásetningur en þetta er dæmi um augljósan hlut. Auðvitað er þetta augljóst. Þetta á að vera svona. Það á að innleiða þær, en ef innleiða á eitthvað meira en þær þá á að sjálfsögðu að taka það fram. Þetta er eitt dæmi, ekki endilega það besta, og þetta ákvæði lýsir bara góðum ásetningi. Það fer ekkert lengra en það. Mörg ákvæði í þessu frumvarpi eru bara hið besta mál og ég styð auðvitað þetta frumvarp, enda flutningsmaður, með þeim fyrirvörum sem ég hef nefnt, bæði í nefndinni og áður. Ég vonast til að fram undan sé góð vinna í nefndinni.
Herra forseti. Það eru í sjálfu sér áhugaverðar hugleiðingar sem hv. þingmaður var hér með um, hvað eigum við að kalla það, lagahyggju, smámunasemi eða einhverja nákvæmniáráttu í lagatextum. Ég er auðvitað fylgjandi því að lagatexti sé knappur og skýr eins og kostur er. Það má velta því fyrir sér í sambandi við lagarammann um störf Alþingis, um þingsköpin. Þá er að því að hyggja að lengi hefur það verið þannig að hluti af leikreglunum hér byggir á venjum og hefðum og í handbókinni Háttvirtur þingmaður, sem er leiðbeiningabók fyrir nýja þingmenn, er þetta ágætlega útlistað. Enn er það svo að ýmsir hlutir eru í föstum skorðum án þess að um það séu lagafyrirmæli. En hitt verður að hafa í huga að á síðastliðnum 12–14 árum höfum við séð alveg geysilega hraða endurnýjun á Alþingi. Við höfum byrjað hér kjörtímabil eftir kjörtímabil með bara býsna stóran hluta þingheims alveg nýjan. Það er mitt mat, og hef ég þó nokkra yfirsýn yfir þetta, að óskir um meiri skýrleika hafi tengst þessu og það er alveg skiljanlegt. Menn vilja gjarnan hafa sem fastast land undir fótum þegar þeir taka sín fyrstu skref hér í þingstörfunum eða nefndarstarfinu og hefur verið kallað eftir því að leikreglur væru skýrðar. Sumt af því sem hér er verið að gera er í þá áttina, t.d. að hafa eins skýrar reglur og hægt er um atvik sem geta komið upp í nefndarstarfinu og hvernig ganga skuli frá málum, bóka þau eða boða fundi nefnda o.s.frv. Varðandi hitt sem hv. þingmaður nefndi, um 19. gr., þá tel ég hana mjög mikilvæga. Hér er Alþingi að senda framkvæmdarvaldinu skýr skilaboð um hvernig þau mál sem það leggur fyrir þingið til innleiðingar á gerðum skuli vera útbúin, og það er að gefnu tilefni. Hér hefur gætt óánægju með að stundum væri óskýrt hvort meira væri að finna í frumvarpinu en nauðsynlegt væri til innleiðingarinnar [[Forseti hringir.]]og hvort gengið væri lengra en lágmarksreglur kvæðu á um. Hér eru send mjög skýr fyrirmæli til framkvæmdarvaldsins um það að svona vilji Alþingi fá þessi mál útbúin.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir andsvarið. Ég tók það fram í minni ræðu, ég held að það hafi ekki farið á milli mála, að ég nota ekki þessi lög sem eitthvert sérstakt dæmi um þetta. Það er bara mikil aukning á þessu í lagasetningu, mjög mikil. Ég gæti fundið skýrari dæmi um þetta, nýleg, frá þessu þingi. Ég á við að þá sé mjög flæktur, mjög langur, mjög torskilinn lagatexti, settur fram augljóslega með það að markmiði að reyna að hnýta fyrir og loka fyrir allar mögulega leiðir til að lagatextinn gæti skilist á einhvern annan hátt en hann segir til um. En það verður oft til þess að skilaboðin verða óskýr. Varðandi 19. gr., fyrst að hv. þingmaður minntist á hana sem ég tók bara sem dæmi af handahófi, algerlega af handahófi, úr þessum texta, þá eru þetta að sjálfsögðu ágæt skilaboð og þetta er ágætisgrein og þar er góður ásetningur. En það á auðvitað ekki að þurfa að setja þetta í lög. Þetta er bara hið augljósa, að EES-tilskipun sem við erum að innleiða á annaðhvort að koma hrein og klár, það sé tekið fram, og ef einhverju er bætt við á það að koma fram í frumvarpinu, með innleiðingunni. Að sjálfsögðu. Þetta er dæmi um hið augljósa. En ég get alveg fallist á það með hv. þingmanni að þetta eru skýr skilaboð og þetta er hið besta mál. En þetta á að vera augljóst og er auðvitað augljóst og á að vera öllum augljóst.
Herra forseti. Þetta væri verðugt viðfangsefni að fjalla um og hefur reyndar verið gert aðeins, t.d. á lagadeginum þegar undirbúningur lagasetningar var þar einu sinni meginviðfangsefnið fyrir tveim, þrem árum. Þá var mjög margt áhugavert rætt um framsetningu laga og texta þeirra. Ég er sammála hv. þingmanni um það að á köflum gætir mikillar tilhneigingar til mikilla útlistana í lagatexta sem maður hefur efasemdir um. En við skulum þá muna á hinn bóginn að það hefur líka verið tregða, vaxandi tregða, til að samþykkja of rúmt framsal til handa framkvæmdarvaldinu að setja mál niður með reglugerð. Einhvers staðar liggur jafnvægið þarna á milli. Ég hef stundum nefnt í þessu sambandi ákvæði vatnalaganna gömlu góðu frá 1927, ef ég man rétt, þar sem er ein af fallegri setningum í íslensku lagamáli, þessi grundvallarsetning laganna sem hljóðar svo: „Vötn öll skulu renna sem að fornu hafa runnið.“ Punktur. Ekkert meira um það mál að segja. Þetta er auðvitað stórkostlegur texti og knappur og góður og því betur sem menn geta orðað meira svoleiðis. En sennilega er engin einföld og algerlega gallalaus framsetning og formúla í þessu. Mér finnst stundum bera líka á því að menn þvæla inn í lagatexta hlutum sem eru tæknilegs eðlis og ættu betur heima í reglugerð. Ég er stundum þeirrar skoðunar að það sé öllum fyrir bestu að drekkja mönnum ekki í einhverjum flóknum tæknitextum heldur sé það frágangsatriði faglegra aðila með reglugerð. En lagaramminn þarf auðvitað að vera skýr. Aðeins aftur að 19. gr. Ég tel að mjög mikilvægt sé, ég hef reynslu af því og man eftir umræðum um það hér og óánægju með það á köflum, þegar innleiðingarmál hafa ekki verið nógu skýrt fram sett, ekki að það sé endilega bannað að eitthvert annað sjálfstætt efnisatriði fljóti með. En það þarf þá að vera algerlega kristalskýrt ef eitthvað meira fylgir með en það sem þarf innleiðingarinnar vegna. Eins hefur þetta verið bitbein [[Forseti hringir.]]eftir á hvort menn hafi stundum gengið lengra en þurfti við innleiðingu einhverra gerða og svo sitja menn uppi með það sem heilagan sannleik af því að lagt var af stað þannig í byrjun og má þar nefna innleiðingu fyrsta og annars orkupakkans í því samhengi.
Forseti vill benda á að vatnalögin eru frá 1923.
Herra forseti. Ég þakka enn og aftur fyrir andsvarið. Ég ætlaði einmitt að nefna það að vatnalögin væru frá 1923 og nr. 20, ef ég man rétt, ég er ekki alveg viss. En það var mjög vel til fundið hjá hv. þingmanni að nefna þetta ákvæði úr vatnalögunum. Þó að það sé langt um liðið frá þeim held ég að lagatexti í dag sé óþarflega mikið þvældur og óþarflega langur. Frumvörp eru mjög viðamikil og flestu fólki, kannski ekki þingmönnum og lögfræðingum, en svona venjulegu fólki, mjög erfið til lestrar til að kynna sér málin. Ég held því að þetta sé verðugt umhugsunarefni og umræðuefni. Ég tek undir þá áskorun að þetta er kannski umræðuefni sem við ættum að taka fyrir á svokölluðum lagadegi, alls ekki í tengslum við þetta frumvarp, enda tók ég fram að þetta væri kannski ekki skýrt dæmi, en það eru til dæmi úr þessum texta þar sem menn eru að reyna að setja fötur undir alla dropa sem þeir koma auga á, sem ég tel vera að mörgu leyti bara óþarfa. Þjóðverjar reyndu á sínum tíma að útbúa lög sem tækju á öllum hugsanlegum tilvikum í mannlegu samfélagi og það voru lög sem voru mikil að vöxtum, eðlilega. Ég held við ættum að hafa það í huga að mannlegt samfélag verður ekki markað eða rammað inn í lagatexta að öllu leyti.
Virðulegur forseti. Ætli ég byrji ekki á þeirri gullnu setningu að segja: Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu neitt frekar. En ég er að sjálfsögðu að því með því að koma hingað upp. Mig langar að segja að ég fagna framlagningu þessa frumvarps og tel eðlilegt að farið sé reglulega yfir þingsköpin okkar. Út frá þeirri umræðu sem var áðan, sem fór kannski svolítið vítt og breitt, um þingið sem vinnustað, ýmislegt sem hér er mjög vel gert og annað sem við gætum örugglega bætt okkur í, þá langar mig að segja að ég held að við höfum náð töluverðum árangri á síðustu misserum með því einmitt að auka fyrirsjáanleika. Ég tel að þær breytingar sem nú er verið að gera í tilraunaskyni á skipulagi í þessum séu til bóta og ég er spennt að sjá niðurstöður þess. Það er þó eitt sem ég hef reglulega bent á í þessum ræðustól og það er lengd þingfunda eða hvað við höldum langar ræður. Það er auðvitað ekki tekið á því í þeim breytingum sem hér eru undir. Við höfum þó farið í ákveðnar breytingar þar sem forseti heimilar ekki lengur andsvör við samflokksmenn nema alveg ljóst sé að um raunveruleg andsvör sé að ræða, eitthvað sem var nauðsynlegt að breyta að mínu viti. Ég tel að þingheimur þurfi að taka sig svolítið saman í andlitinu varðandi þessa þætti og að eina leiðin til að nálgast þetta sé að við komum okkur saman um að óeðlilegt sé að þingmenn fari upp í ræðustól og haldi langar ræður. Og ég ætla bara að leyfa mér að segja það, virðulegur forseti; langar og leiðinlegar ræður. Það er alla vega mín skoðun að langar ræður séu yfirleitt frekar leiðinlegar. Þegar við erum til að mynda að ræða fjárlögin og talsmenn flokka, eða þeir sem mæla fyrir nefndarálitum, fá tvöfaldan tíma, sem er klukkutími, þá eru það auðvitað alveg ofboðslega langar ræður og langir dagar sem settir eru undir. Við vitum að þótt það sé þannig í flestum ríkjum að málfrelsi megi ekki hefta, og maður er ekki að tala fyrir því hér, þá eru samt verklagsreglur eða hefðir hjá nágrannaþingum okkar sem taka svolítið á þessu. Þar er meiri fyrirsjáanleiki í því hvaða mál eru á dagskrá og hverjir ætla þá að taka þátt í umræðunni. En þetta er auðvitað flókið og ég átta mig á því að það eru kostir og gallar við ýmis skipulög. Ég skil alveg þau sjónarmið sem hafa komið hér fram varðandi stöðu þeirra sem eru í minni hluta og mikilvægi þess að valdefla þau og að minni hlutinn hafi eitthvert annað hálmstrá en að fara í langar ræður og stöðva eðlilega framþróun þingmála. Það sem ég er kannski að reyna að koma að hér er að þótt ekki sé farið í það að þessu sinni að vinna með lengd ræðutíma þá finnst mér það vera mál sem við þurfum að ræða og þurfum að halda vakandi. Ég ætla líka að leyfa mér að benda á að þingsköpin eru engu að síður oft ágætur rammi. Við eigum það til að semja um umræður, til að mynda hefur svolítið verið gert af því að semja um umræðurnar þegar ráðherrar mæla fyrir skýrslu, að þá eigi hver og einn flokkur ákveðið margar mínútur undir eða ákveðið marga ræðumenn. Ég hugsa að fegurðin í því sé ákveðinn fyrirsjáanleiki, að þá vitum við hversu langan tíma tekur að ræða umrætt mál. En mér finnst umræðan þá oft verða leiðinlegri. Þess vegna held ég að oft sé betra að við höldum okkur við þingsköpin og fólk reyni frekar að hafa ræðurnar sínar styttri og hnitmiðaðri og við séum þá líka duglegri að fara í andsvör hvert við annað og eiga þetta samtal sem stundum getur virkað svo ofboðslega vel í þessum sal og getur oft leitt okkur svolítið áfram á þeim málfundi sem þessi salur á vissulega líka að vera. Svo ætla ég bara að geta þess að ég held að mikilvægt sé að hnykkja aðeins á þessu með stjórnsýsluna í kringum þingið, taka á hlutanum er varðar starfsmenn og annað. Svo má velta fyrir sér siðareglunum, af því að minnst var á þær. Það er kannski alveg sérstök umræða sem verður tekin í tengslum við þær þegar við þurfum á því að halda. Ég hef svo sem áður lýst því yfir að ég tel að fyrirkomulagið sem við búum við í dag sé ekki nógu gott og ég hef ekki séð fullkomna leið til að komast út úr því. Að því sögðu fagna ég því að frumvarpið sé fram komið og hvet okkur til að halda áfram að ræða hvernig við stundum sem vönduðust vinnubrögð hér og stýrum því að þessir málfundir séu áhrifaríkir og við heyrum raunveruleg sjónarmið og skoðanaskipti þeirra sem eru kosnir til að sitja í þessum sal frekar en það séu fáir sem tali lengi og mikið og oft sitji kannski bara tiltölulega lítið eftir í slíkum umræðum.
Virðulegur forseti. Það er ýmislegt í þessari ræðu sem ég get verið sammála en ég verð hins vegar að koma hingað upp, vegna þess að hv. þingmaður er meðlimur Sjálfstæðisflokksins, og benda á að leiðin til þess að ramma inn ræðutímann er sú að koma til móts við valdaleysi minni hlutans sem annars er til staðar. Það er rótin, að mér vitandi er óumdeilt að það sé rótin. Ég hef aldrei heyrt neina aðra skýringu á því en nákvæmlega þann þátt. Ég get staðið hér og grenjað mig hásan í pontu sem Pírati í minni hluta 2013–2016 eða frá 2017 til dagsins í dag, en ég get ekki breytt þessu vegna þess að ég er ekki í meiri hluta. Ef breyta á því hvernig minni hlutinn getur nýtt einhver tæki betur, fágaðri og málefnalegri tæki en málþóf til að hafa áhrif á gang mála, verður meiri hlutinn að gera það. Það gerir enginn annar. Ég verð að segja að eins málefnaleg og í meginatriðum rétt ræða hv. þingmanns er, ég get tekið undir hana að langmestu ef ekki öllu leyti, þá hefur maður í stjórnarandstöðunni alltaf bara þetta eina tæki til þess að á mann sé hlustað. Og þá er röddin alltaf úr meiri hlutanum sú að það þurfi að losna við þetta tæki. Frumkvæðið verður að koma frá meiri hlutanum um að valdefla minni hlutann. Það er inngangurinn að því að koma einhverjum taumum á umræðuna, ekki bara á þessu kjörtímabili, óvenjulítið á þessu kjörtímabili reyndar, verð ég að segja. Ég hef engu að mótmæla í sjálfu sér í því sem hv. þingmaður sagði og hef einskis í sjálfu sér að spyrja, en óska þess frá dýpstu hjartans rótum að hv. þingmaður komi þessum skilaboðum til samflokksþingmanna sinna, þannig að hægt sé að stíga fyrstu skrefin í að gera þetta að veruleika. Þetta er alveg hægt en það þarf að vera alvara á bak við það og byrja þarf á þessum stað.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og ég sagði áðan átta ég mig alveg á því að þetta snýst um það hvernig hægt væri að valdefla minni hlutann með einhverjum öðrum hætti. Ég hygg að margir, jafnvel flestir, flokkar sem sæti eiga á Alþingi, hafi á einhverjum tímapunkti tekið þátt í einhvers konar málþófi. Það hefur einmitt verið ástæðan fyrir því að erfitt hefur verið að ná samkomulagi um að hefta málfrelsi þingmanna, þ.e. að ganga gegn þessu með ræðutímann. Það sem ég var kannski að reyna að koma inn á í ræðu minni er að það er jafnvel þannig, ef ég hef skilið það rétt, hjá nágrannaþjóðum okkar að þó að ekki séu einhverjar stífar reglur er hefðin sú að fólk tali ekki í meira en sjö mínútur eða meira en 15 mínútur eða eitthvað slíkt. Það væri kannski möguleiki hjá okkur þó að við næðum ekki svo langt. Ég get alveg deilt áhuga með hv. þingmanni á því að við næðum raunverulegum árangri þegar kemur að þeim málum að minni hlutinn hafi líka ákveðin völd hér önnur en málþófið. Þá velti ég því líka fyrir mér, við erum ekki alltaf að tala um málþóf en við erum oft með rosalega langar og miklar ræður um ýmis mál. Ég er ekki að segja að ég vilji ekki heyra skoðanir hv. þingmanna á málunum, ég er bara að segja að í nútímasamfélagi færi, held ég, betur á því ef við værum oft sneggri og snarpari og þá kæmu kannski fleiri inn í umræðuna og segðu skoðun sína á ákveðnum málum í staðinn fyrir langar og miklar ræður frá kannski fáum þingmönnum. Það er alveg áhugavert í því efni að líta á ræðukónga og ræðudrottningar og ég viðurkenni það að ég er ein af þeim sem tala hvað mest úr mínum flokki en það er þó bara lítið hlutfall af þeim sem tala allra mest. Það má reyndar líka, svo að ég setji kynjagleraugun upp, velta því upp hvað er rosalega mikill munur á því hvað karlar og konur í þessum þingsal tala mikið. Þar er áberandi munur og spurning af hverju það er.
Virðulegur forseti. Ég hef tekið eftir þessu mynstri líka með kynin, þ.e. hjá þeim sem tala mest. Ég tek bara undir allt sem hv. þingmaður sagði, hef engu að andmæla. Ég vil þó kannski bæta við að ég held að sú þörf hér á Alþingi fyrir að vera stanslaust að ræða hluti sé skyld því sem er að mínu mati svolítið djúpt í menningu okkar Íslendinga og það er að hlusta illa og sjaldan. Ég held að hægt væri að ná fram mun betri samskiptum, minna blaðri, færri endurtekningum, færri frammíköllum og þess háttar ef fólk upplifði að verið væri að hlusta á það og upplifði að það þyrfti ekki alltaf að grípa orðið um leið og það gæti og þyrfti ekki alltaf að rífa það af öðrum til að komast að. Ég hef reynslu af því að búa í Finnlandi, þar sem þetta er eiginlega þveröfugt. Ég bjó þar í eitt ár og ég held að aldrei nokkurn tímann hafi ein einasta manneskja gripið fram í fyrir mér. Svo þegar ég kom til Íslands ætlaði ég að vera til fyrirmyndar og grípa aldrei fram í. Niðurstaðan var mjög einföld, ég komst aldrei að. Og þannig líður mér stundum þótt á annan hátt sé hérna á hinu háa Alþingi þegar kemur að ræðum, maður veit það einhvern veginn að það lítið kemst til skila og þá verður til einhver vítahringur þar sem reynt er að bæta upp fyrir það með því að blaðra meira og það er ekkert hlustað betur við það. Og þá er þetta bara eins og þetta lítur út núna. Ég kann ekki lausn, virðulegi forseti, hef svo sem engar frekari spurningar til hv. þingmanns um þetta. En ég verð að taka undir með hv. þingmanni og vona að hægt sé að taka á - [[Gripið fram í: … prúður í Finnlandi?]]nei, virðulegi forseti, ég var ekki prúður í Finnlandi, ég get ekki sagt það. En að öðru leyti fagna ég umræðunni og ég vona að við komumst eitthvað áfram, líka menningarlega, ekki bara lagatæknilega eins hv. þingmaður nefndi hérna áðan.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Ég held einmitt að lausnin sé sú að rjúfa þennan vítahring því að hann er slæmur. Ef fólk telur sig þurfa að koma hingað upp oftar og tala lengur til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri þá held ég að það sé misskilningur, ég held að sjónarmiðin kæmust jafnvel betur á framfæri í styttri og snarpari ræðum og að þá væri almennari áhugi á þingstörfunum og því sem á sér stað hérna í þessari málstofu okkar. Sumum finnst ég voðalega hjákátleg þegar ég tala um að þetta séu leiðinlegar ræður og ég vilji bara hafa skemmtilegt á Alþingi eins og þetta sé einhver skemmtiklúbbur. Virðulegur forseti. Ég er auðvitað ekki að tala um það, en það er ekki þannig að það þurfi samt sem áður að vera leiðinlegt hjá okkur í vinnunni þó að við tökumst á og höfum mismunandi skoðanir og ólík sjónarmið. Ég lít þannig á að við séum einmitt kosin til þess að koma þeim á framfæri. Ég held að við séum svolítið að tala um það sem nær kannski lengra en lögin, þingsköpin okkar. Þetta er menningin okkar. Hvernig viljum við eiga það samtal, við sem erum kjörin af almenningi? Hvernig finnst okkur eðlilegt að eiga það? Það er óeðlilegt að bara fáir aðilar standi alltaf hér og tali alltaf lengst en aðrir séu varla þátttakendur í samtalinu. Það er kannski það sem ég er að reyna að segja hérna, ég held að við gætum náð einhverjum árangri ef við myndum rjúfa þennan vítahring.
Virðulegi forseti. Mér finnst þetta skemmtilegar umræður sem eiga sér stað núna. Ég sat í þeirri þingskapanefnd sem fjallaði um það mál sem hér hefur verið lagt fram og við erum að fjalla um. Sannarlega eru þetta fyrst og fremst svona fínpússningar, en líka ný atriði og eins og kom fram hjá framsögumanni málsins er verið að skerpa á ýmsum hlutum. Og svo það nýja kannski sem felst í því að efla skrifstofuna með afgerandi hætti, sem á auðvitað að gera. Það eru nokkur atriði sem mér finnst skipta máli og hafa sýnt okkur í ástandinu að er nauðsynlegt að geta gripið til, margra hluta vegna, m.a. það sem kemur fram í 9. gr. þar sem talað er um forföll og notkun fjarfundarheimildar, t.d. ef fólk er veðurteppt á heimaslóðum, sérstaklega landsbyggðarfólkið. Í beinu framhaldi af því, eins og hv. þingmaður sem talaði á undan mér nefndi, eru breytingar á fyrirkomulagi þinghaldsins þessa tvo mánuði sem við erum að prufa núna, samkvæmt starfsáætlun. Það eru nefndadagar á mánudögum og eru fjarfundir og fólk getur þá kannski farið seinna að heiman en verið hefur, þeir sem eiga um langan veg að fara. Svo eru líka praktískar breytingar sem mér finnst skipta máli af því að hér var talað um viðveru og annað slíkt til langs tíma. Í 20. gr. er verið að heimila fækkun á atkvæðagreiðslum, að það sé hægt að sameina þær að einhverju leyti. Það er mikilvægt því að þær eru oft ansi flóknar og langar og stundum hægt að stytta þær verulega. Í 24. gr. er verið að skerpa dálítið vel á afhendingu gagna og úrvinnslu þeirra til þess að þingið geti haft eftirlit með störfum framkvæmdarvaldsins og mér finnst þar betur tekið utan um það mál. Eins er það með skýrslugjöf sem við höfum oft talað um. Hér eru lagðar inn beiðnir um skýrslur og oft kemur dagskráin inn seint að kvöldi þannig að þingmenn hafa ekki áttað sig á að það sé komin fram skýrsla sem beri að taka fyrir og greiða atkvæði um hvort eigi að leyfa strax á fyrsta fundi og hafa jafnvel ekki haft tök á að kynna sér hana. Hér er verið að gefa þingmönnum og þingflokkum meira svigrúm og ég held að það sé af hinu góða að geta ígrundað dálítið það sem verið er að fara fram á. Þá er jafnvel hægt að óska eftir breytingum ef fólk vill gera þær eða bara að taka afstöðu til þess hvort það er með eða á móti. Hefðin hefur verið sú að allar skýrslur fara í gegn nánast umræðulaust. Ég man eftir einu tilviki á þessu kjörtímabili, kannski tveimur, þegar varð smáuppistand sem varð til þess að skýrslu var frestað, þ.e. að taka hana á dagskrá. Það er ágætt að gefa andrými til þess. Og þótt okkur finnist við þurfa oft að bíða dálítið lengi eftir að fá svör úr ráðuneytum þá held ég, eins og segir í 28. gr., að það sé ágætt að reyna að færa þessa hluti í þann farveg sem þeir eru og hafa verið praktíseraðir í dálítið langan tíma. Fíllinn í stofunni er sá sem hér hefur verið ræddur, sem er ræðutíminn. Við þingmenn virðumst ekki geta náð utan um það, hvorki núna né áður. Það er dálítið síðan að ræðutímanum var breytt og ég er ekki endilega viss um að sú breyting hafi verið af hinu góða, a.m.k. miðað við hvernig þetta hefur breyst hér í þinginu. Ég held að breytingin hafi ekki verið hugsuð með þeim hætti sem hún hefur verið nýtt. Hér hefur ýmislegt verið nefnt, langar ræður og frekar leiðinlegar. Ég er í þeim hópi örugglega, hef einhvern tímann talað hérna manna mest, og örugglega oft mjög leiðinlegt. Okkur hættir dálítið til þess og ég er þar jafn sek og margur annar, að lesa nefndarálit upp í staðinn fyrir að vísa í þau og vera með stuttar og snarpar skýringar á því sem málið snýst um og vísa svo bara til þess að skjalið sé til á vef þingsins og fólk geti kynnt sér það betur. Þetta er eitt af því sem væri sannarlega hægt að gera til þess að stytta ræðutíma. En svo er hefðin auðvitað sú, eins og hér hefur verið sagt, að safna ræðutíma, þessi barátta um drottningu og kóng á hverju ári, hverjir komast á pallinn. Þetta er eitt af því sem er öðruvísi hjá okkur en er kannski í þeim norrænu þingum sem við höfum miðað okkur við. Þar eru minnihlutastjórnir sem Íslendingum hefur ekki, ég veit ekki hvort ég á að segja auðnast að prófa eða vera með, við höfum alla vega ekki tekist á við það, svo einhverju skipti, held ég. Það er líka partur af því hvernig vinnuumhverfið er. Ég man að það kom fram hjá forseta þegar við vorum að ræða þessi mál í nefndinni og menn veltu því upp hvað væri hægt að gera til að breyta umfjöllun um tiltekin mál í þinginu, að nefndir gætu m.a. áætlað sameiginlega hvað hvert mál ætti að þurfa langan tíma í þinginu. Það tíðkast annars staðar. Það er leið sem er verðugt að velta fyrir sér. Það er erfitt að gera samninga í upphafi hvers þings þegar það liggur ekki endilega fyrir nákvæmlega hvenær málin koma öll til þingsins. Það er gefinn upp áætlaður tími sem Stjórnarráðið leggur til við upphaf hvers þings, gert er ráð fyrir að málin eigi að koma hægt og sígandi fram á hverju misseri. Það gengur ekki alltaf eftir og þá getur verið erfitt að vera búinn að semja fyrir fram, jafnvel um málaskrána eins og hún liggur fyrir eða eitthvað slíkt. Það gengur auðvitað ekki eftir eðli máls samkvæmt. En ég held að við þurfum að takast á við þetta og við þurfum líka að takast á við það hvernig við viljum breyta ræðutímanum. Ég tel að við eigum að reyna það og taki gildi á nýju kjörtímabili. Fólk veit ekki hvort það er í meiri hluta eða minni hluta eftir kosningar og þess vegna held ég að mikilvægt sé að taka slíkt samtal, bara svona eins og maður segir, korter í kosningar þannig að enginn tali beinlínis sem minnihlutafulltrúi eða meirihlutafulltrúi. Við höfum mörg hver a.m.k. prufað hvort tveggja. Auðvitað þarf stjórnarandstaða hvers tíma alltaf að hafa einhverja útgönguleið til að stöðva mál. Ég held að það liggi alveg á hreinu. En málþóf er ekki besti bragurinn og þess vegna þarf að finna einhverja aðra leið út úr því. Virðulegi forseti. Ég ætlaði nefnilega ekki að vera með langa og leiðinlega ræðu en mig langaði að koma aðeins inn á þetta af því að þetta er sannarlega áskorun. Bara sú áskorun að koma saman þessari prufu um tveggja mánaða breytingu á fyrirkomulagi þinghaldsins var erfið fæðing. Okkur gengur ekki mjög vel að ná endilega saman um breytingar af því að við höfum ólíkar nálganir eins og gefur að skilja. Þess vegna vona ég svo sannarlega að þetta verði upplegg að því sem koma skal í þingstörfunum og að þau verði sveigjanlegri. Mér finnst þau vera sveigjanlegri svona. Svo er líka það sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir benti á, að það verði kannski líka fleiri sem komi og taki þátt í umræðunni. Það eru allt of fáir þingmenn sem taka þátt í umræðum, í þeim málum sem eru á dagskrá. Þá er ég ekki að tala um störf þingsins eða eitthvað slíkt heldur þegar við erum einmitt að fjalla um eitthvað svona.
Það hefur fjölgað nokkuð á mælendaskránni og sýnist stefna í málþóf.
Herra forseti. Þetta hafa verið mjög góðar umræður, finnst mér. Ég vil byrja á að þakka framsögumanni þessa máls fyrir tillegg hans og útskýringar. Ég er einn af flutningsmönnum frumvarpsins og styð það. En umræðurnar hafa þróast þannig að kannski hefur minnstur tíminn farið í að ræða efnislega um þær breytingar. Er það vonandi bara til marks um að nefndarmönnum hafi tekist að þræða einhvern meðalveg þar sem allir voru sæmilega sáttir. Þó að þetta sé allt saman til bóta þá eru þetta ekki mjög stórvægilegar eða miklar breytingar en ég vil alls ekki gera lítið úr því að við erum samt að ráðast í þær. Umræðurnar hafa meira farið í það að ræða hvort hægt væri að gera enn betur og hvað þyrfti til að það væri hægt. Mig langaði aðeins til að blanda mér í þá umræðu vegna þess að ég held að það sé mjög mikilvægt viðfangsefni fyrir okkur öll sameiginlega að reyna að finna út úr því hvernig við getum fært störf okkar hér á Alþingi, ég ætla að leyfa mér að segja til nútímahorfs og ég ætla líka að leyfa mér að segja í þá átt að þingið vinni skilvirkar. Ég held að mikið rúm sé fyrir það og án þess að það komi niður á hinu pólitíska starfi eða því að þingið starfi þannig að sómi sé að. Mig langar rétt að nefna að fyrir rúmu ári, áður en við kynntumst kórónuveirunni, þá höfðum við verið að gera ýmislegt, bæði í þinginu og víða um samfélagið, sem okkur hefði aldrei dottið í hug að gera og hefðum talið óhugsandi og hefðum fundið því allt til foráttu. Síðan hefur komið í ljós að heimurinn snýst og að sumu leyti snýst hann bara ágætlega. Ég held að það geti vel átt við um störf þingsins en auðvitað er mjög mikilvægt að þau séu í góðu horfi. Þá held ég að oft sé mjög gott að byrja á því að ímynda sér að við værum að leggja af stað og stofna þing og ætluðum að reyna að láta það starfa þannig að sómi væri að, að tíminn væri vel nýttur, það væri samvinna um mál og framgang mála, um það hvernig nefndir störfuðu, hve langan tíma við ætluðum okkur í hvert og eitt mál o.s.frv., en ekki að byrja eiginlega neðan frá að reyna að horfa á nákvæmlega það sem fyrir er og reyna að lappa upp á það. Ég held að þetta skipti gríðarlega miklu máli. Ég hef djúpa sannfæringu fyrir því að það sé algerlega hægt að koma fram öllum þeim sjónarmiðum sem þurfa að koma fram í störfum Alþingis með miklu skilvirkari og straumlínulagaðri hætti en við gerum núna. Auðvitað þurfum við þá að sameinast um að vilja gera það og hætta að hugsa - og nú er auðvitað, eins og margir hafa bent á hér, kannski besti tíminn alltaf rétt þegar dregur að kosningum því að þá vita menn ekki hvorum megin þeir eru. Ég hef ekki hitt neinn þingmann sem er í sjálfu sér ánægður með hvernig fyrirkomulag ræðutíma er háttað, að hægt sé að tala sólarhringum saman um mál í þeim eina tilgangi að knýja fram einhverja tiltekna lausn, helst að taka viðkomandi mál út af dagskrá. Allir eru sammála um að það fyrirkomulag okkur ekki til sóma. Síðan þegar á reynir og á að fara að ræða um að breyta þessu færast menn alltaf undan. Í bakhöfðinu hugsa menn einhvern veginn alltaf sem svo: Ég held að það væri nú samt rosalega gott að geta gripið til þessa ráðs við vissar aðstæður. Ég held að þennan hugsunarhátt verðum við að reyna að skilja eftir og reyna að hugsa þetta öðruvísi. Það hefur líka verið komið inn á það hér í ræðum að þetta snúist um valdajafnvægi og hvaða tækifæri stjórnmálamenn, minni hlutinn, hafi til að hafa áhrif á framgang mála. Hér hefur tíðkast talsvert meirihlutaræði og þrautaráð stjórnarandstöðu hvers tíma hefur verið að grípa til þess óyndisúrræðis að tefja framgang mála með markvissum hætti. Og allir vita alltaf hvernig það endar, það þarf alltaf að semja að lokum. Það fer í gang viss leikþáttur hverju sinni þar sem menn saka hver annan á víxl um óbilgirni og að menn séu að beita óvönduðum meðulum o.s.frv. En alltaf endar þetta nú einhvern veginn og svo heldur hringekjan áfram næst þegar kemur að því að hætta þarf störfum á þinginu. Út úr þessu verðum við að komast og það verðum við að gera með því að setja upp einhver tól sem veita minni hlutanum einhver úrræði til þess að geta haft áhrif og um leið að meiri hluti hvers tíma viðurkenni að það beri að veita minni hlutanum eitthvert svigrúm. Auðvitað er það þannig og undan því verður ekkert vikist að þegar það er meiri hluti í þinginu og ríkisstjórn þá stjórnar sá meiri hluti. Ég er ekki talsmaður þess að við eigum að breyta þingstörfunum þannig að samkomulag þurfi að vera um alla hluti og að stjórnarandstaða á hverjum tíma eigi að geta ráðskast með ákvarðanir ríkisstjórnarinnar eða meirihlutavilja þingsins. Nei, það gengur auðvitað ekki. Við erum með það fyrirkomulag að meiri hlutinn ræður en við vitum líka að það getur verið mjög slæmt ef meiri hlutinn, ég vil ekki nota orðið misnotar en beitir því valdi sínu mjög ótæpilega og hunsar sjónarmið annarra. Ég er að sjálfsögðu bara að tala almennt, ég er ekki að tala um þau stjórnvöld sem nú sitja frekar en einhver önnur og allt eins það sem til framtíðar horfir. Ég held að tækifæri séu til að breyta þessu. Það er hægt að koma öllum sjónarmiðum á framfæri. Það er hægt að skipuleggja tímann betur. Það er hægt að ákveða fyrir fram, auðvitað með samkomulagi, hvernig ræðutíminn á að vera, eins og t.d. við þetta frumvarp sem við erum með núna, ekkert hefur verið talað um það og enginn sagt neitt um hversu lengi á að tala um þetta frumvarp. Við gætum þess vegna tekið upp á því að tala hér í marga klukkutíma í viðbót, í marga daga ef út í það er farið. En það þjónar ekki neinum tilgangi öðrum en þeim að lengja umræðuna. Ef það hefði verið fyrir fram ákveðið að alveg myndi duga fyrir framsögumanninn að tala í korter til að fara yfir helstu atriðin, síðan dygðu hverjum ræðumanni fyrir sig fimm mínútur til að tala og heildarræðutíminn væri klukkutími og korter, eitthvað svoleiðis, þá held ég að við værum algerlega með jafn góða 1. umr. um málið eftir slíka meðferð. Það gerum við ekki. Við gerum það mjög sjaldan. En ég held að það væri mjög til bóta að fara svona leiðir. Ég held að ég geti alveg lýst því yfir, a.m.k. fyrir hönd míns flokks, að við erum meira en reiðubúin til að taka upp alvörusamtal um þessi mál, um að breyta þessu. Ég held að okkur sé nauðsynlegt að gera það fyrir svo margra hluta sakir. Ég held að eins og sagt hefur verið sé vilji allt sem þarf. Ég held nefnilega að við viljum flestöll breyta þessu. Við viljum öll breyta þessu. Við sjáum öll að þetta er ekki í nógu góðu horfi. Það er hægt að gera þetta miklu betur, bæði fyrir störf þingsins og ekki síður bara fyrir þegna þessa lands, að þeir geti áttað sig betur á því nákvæmlega hvað fer fram hér og um hvað meginatriði mála snúast. Það fer náttúrlega svolítið að dofna yfir því að menn geti haldið fókus um hvað álitamálin snúast þegar menn tala dögum saman um málin eða fleiri, fleiri klukkutíma. Stundum hefur maður á tilfinningunni að við séum meira að tala fyrir þingtíðindin heldur en fyrir fólkið. Ég held að þetta þurfi eiginlega að snúa öfugt. Ég held að við þurfum að vera með þannig þing að borgararnir geti fylgst með og áttað sig á því hvað um er að vera en ekki að verið sé að tala fyrir þingtíðindin. Þó að vissulega sé gaman að eiga mörg orð í þingtíðindum er það kannski ekki aðalkeppikeflið. Til að fara nú að hætta þessu held ég að við höfum sjón og tækifæri til að gera lagfæringar. Ég held að við viljum það öll. Við þurfum bara einhvern veginn að koma okkur í þær stellingar að sleppa haldi að mörgu leyti af hinum gamla tíma. Ég vil samt enda á því að segja, svo að menn misskilji mig ekki, að það er náttúrlega langur vegur frá því að hér sé allt í kaldakoli. Þingið hefur þrátt fyrir allt skilað miklu og drjúgu verki. Það er alveg rétt. Ég held bara að hægt sé að gera þetta svo miklu betur fyrir okkur sem störfum á þinginu, bæði þingmenn og starfsfólk þingsins, en ekki síður fyrir þá sem við erum þó að baksa við að setja lög fyrir í þessu landi. Ég held að það væri til bóta. Ég held að við ættum t.d. meira að fara út í að auka hið pólitíska samtal, sjálfsprottið samtal hér í þingsalnum, auka það að ráðherrar sitji fyrir svörum, að þetta sé miklu styttra og snarpara. Við eigum að færa inn í nefndirnar enn meira samtal um málin en ekki síður samtal um það hvernig nefndirnar ætlast til að fjallað sé um málin í þingsal. Eins og við vitum öll fer starfið fram í nefndunum og ég held að mjög mikilvægt sé ef nefndirnar geta komið sér meira saman um að leggja til hvernig meðferð málsins er síðan háttað í þingsal þegar búið er að móta breytingartillögur og nefndarálit og þess háttar. Ég held að tækifærin séu mýmörg og við ættum bara að reyna að einhenda okkur í þetta. Ég trúi ekki öðru en við getum breytt þessu og ég held að við verðum að breyta þessu.
Hæstv. forseti. Þessi umræða hefur að mörgu leyti verið athyglisverð og skemmtileg en mér finnst hún bera þess dálítið vitni hvað við ræðum raunverulega sjaldan saman um störf þingsins, skipulag starfa o.s.frv. Og síðan hefur það ákveðið skemmtigildi sem helgast náttúrlega af því í hvaða stöðu menn eru á hverjum tíma, hvort þeir tilheyra stjórn eða stjórnarandstöðu, að hér komi fólk og bölsótist yfir löngum ræðutíma, eins og það sé bara björt mey og hrein og hafi aldrei tekið þátt í málþófi eða lengt umræður að nokkru leyti. En þetta, eins og ég segi, hefur nú mest skemmtigildi. Það er margt gott í frumvarpinu, það er t.d. eitt sem ég tók hér aðeins til, að það á að skerpa á eftirlitshlutverki þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þannig vill til að sá sem hér stendur er búinn að standa í þó nokkru strögli, afsakið, herra forseti, í þó nokkrum átökum má segja, við framkvæmdarvaldið um að fá fram sjálfsagðar upplýsingar sem varða almenning. Og svo því sé til skila haldið hefur forseti þingsins tekið að hluta mjög vel á til að slíkar upplýsingar kæmu fram. Það hefur hins vegar tekið nokkur ár að fá fram upplýsingar sem varða almenning en viðkomandi ráðherrar hafa sem sagt hangið á þeim eins og hundar á roði, ef ég má orða það þannig, herra forseti, og meira að segja fengið þá einkunn í greinargerð frá yfirlögfræðingi Alþingis að þeir hafi gengið á svig við lög um þingsköp og lög um ráðherraábyrgð með því að draga að svara fyrirspurnum um brýn mál. Þetta er eitt sem ég vildi aðeins koma fram með. En síðan er annað af því að mönnum hefur orðið tíðrætt um langan ræðutíma o.s.frv. Jú, það er alveg rétt, við búum við þá venju, ég vil ekki kalla það hefð. Við búum við þá venju að meiri hluti hverju sinni stýrir náttúrlega þeirri ferð sem við erum á og menn höndla það misvel. Eitt er það t.d. sem markar störfin hér af því að mönnum verður tíðrætt um skipulagsleysi á Alþingi. Ég viðurkenni, herra forseti, að mér leiðist það þegar þingmenn tala niður starfið sem hér fer fram, að sumu leyti, að mér finnst að ósekju og ekki að réttu. Kannski er byrjunin á því að skipulagið sé ekki upp á það besta, þ.e. að ráðuneytin og einstakir ráðherrar koma seint fram með mál. Það hefur samt orðið bót á þessu en það þarf að skipuleggja þetta enn betur. Það eru hér tveir dagar á ári sem eru svokallaðir skiladagar og þess vegna verður þingsalurinn, segjum tvisvar á vetri, svolítið eins og bréfalúgan hjá skattstjóra í den síðasta daginn fyrir skattskil. Þetta þarf ekki að vera svona, herra forseti. Ef þetta væri skipulagt betur að hausti og jafnvel á fyrstu vikum nýs árs væru þingstörf ekki þannig að menn væru hér nætur og daga. Bara með þessu einu held ég að hægt væri að bæta störfin umtalsvert. Í öðru lagi er þingmálaskrá ríkisstjórnar á hverjum tíma oft og tíðum það sett og það hlaðin, ég held í rauninni að það sé líka einn siður sem menn hafa tekið upp, eða ósiður, að tína til tugi þingmála sem eru sett á þingmálaskrá. Ég held að allir geri sér grein fyrir því, og líka ráðherrarnir sem um ræðir, að þetta muni ekki nást. En kannski er þetta til að búa sér til samningsstöðu því að eins og hér hefur komið fram setjast menn tvisvar á ári niður og reyna að ná samkomulagi um þingstörf um þinglok, bæði fyrir jól og vor. Ég segi aftur: Þetta þarf heldur ekki að vera svona. Við höfum í rúmt ár búið við mjög sérstakar kringumstæður og ég verð að hrósa núverandi stjórnarandstöðu enn einu sinni fyrir að sýna ábyrgð þegar mikið liggur við og tefja ekki fyrir málum sem fulltrúar stjórnarandstöðunnar hafa í sjálfu sér haldið fram og þóst vita og jafnvel vitað að væru ekki upp á það besta, hafa samt ekki tafið þau en bent á að þau gætu verið betri og betur undirbúin. Og margt af því hefur komið á daginn. En það hafa engir tilburðir verið uppi á þinginu að menn séu að þvælast fyrir málum sem eru brýn út af því ástandi sem við búum við. Ég held að menn geti alveg svo sem virt það að stjórnarandstaðan, nánast sem einn maður, held ég, hafi unnið með þeim hætti. En þegar við höfum þennan sið, sem ég segi ég aftur, að meiri hluti þingsins keyrir fram mál nokkuð hart stundum, þá er bara eitt ráð til fyrir þá sem eru í minni hluta og það er að grípa til mikilla umræðna sem stundum eru kallaðar málþóf. En þá ætla ég að segja annað: Við höfum líka dæmi um mál, mjög nýleg meira að segja, þar sem drjúg umræða hefur bætt þau mál, þ.e. þegar samningar hafa náðst um að afgreiða mál með einhverjum ákveðnum hætti, að gerðum ákveðnum breytingum, þá hafa þau mál batnað. Síðan verð ég að koma því að, ég held að það hafi verið minn ágæti vinur Ögmundur Jónasson, fyrrverandi hv. þingmaður og ráðherra, sem var einn mesti skörungur í ræðustól árum saman, hann sagði einhvern tímann, ef ég man rétt, ég vona að ég hafi ekki rangt eftir honum, að í þessum sal ætti ekki að vera samstaða, það ættu að vera átök hérna. Vegna þess að við erum að fást við mál og við horfum á þau frá ólíku sjónarhorni. Við erum náttúrlega búin að láta kjósa okkur út á þessi mismunandi sjónarmið. Ef við héldum þeim ekki fram eftir að hingað er komið þá værum við í sjálfu sér að bregðast því sem við hefðum lagt upp með þegar við sækjumst eftir því að komast hingað inn, þannig að auðvitað er þetta átakapunktur. En það er líka nauðsynlegt að þau átök, og það tekst lengst af, eigi sér upphaf hér inni og þau endi hér inni. Svo að ég vitni í annan ágætan þingmann, núverandi forseta þingsins, hv. þm. Steingrím J. Sigfússon, þá man ég ekki betur en að hann hafi sagt mér einhvern tímann þegar ég var ungur maður, óreyndur þingmaður, að ef menn væru ekki færir um að skilja eftir hér inni það sem hér ætti sér stað væri Alþingi óbærilegur vinnustaður. Þetta er alveg laukrétt. Það er hugsanlegt, herra forseti, og nú ætla ég ekki að ganga í lið með þeim sem tala þingið niður, það vil ég ekki og það er engin ástæða til þess, ekki nokkur, en mér finnst samt að það örli á því - nú hef ég ekki mjög langa þingreynslu, ég er ekki búinn að vera hérna í 37 ár, ég er bara búinn að vera hér í sjö ár, held ég - mér hefur kannski fundist hallast aðeins á þetta eftir því sem á líður, þ.e. að menn hafi ekki getað stillt sig um að fara með átök héðan og fara með þau út fyrir salinn, sem er mjög miður, og auðvitað eigum við að kappkosta að geta stillt okkur um það. Síðan er annað líka sem er hugsanlegt, þrátt fyrir að mér finnist það ekki kannski vera lenska hér eða hafi aukist, að það séu einhver persónuleg átök, að menn persónugeri átök milli þingmanna. Mér hefur ekki fundist það aukast, alls ekki. Eins og ég segi, ég vil ekki taka undir með þeim sem tala þingið niður og það sem hér fer fram. Það er aftur á móti annað mál, af því að í ágætri ræðu áðan sagði hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson að almenningur þyrfti að vita hvað við værum að gera hérna. Það er alveg laukrétt. Það stendur upp á Alþingi sjálft að kynna fyrir þjóðinni hvernig störfin fara fram. Þingmenn hafa sagt, sem hingað hafa dottið inn, eins og innkomu undirritaðs var lýst í blaði um daginn, að þegar menn detta inn reynist þeim nokkuð erfitt að komast inn í hvernig störfin ganga fyrir sig, hvað þá heldur hinum almenna borgara sem annaðhvort horfir á okkur í beinni útsendingu eða ekki. Ég verð t.d. að viðurkenna að fréttaflutningur af því sem hér gerist frá degi til dags hefur oft verið mér undrunarefni vegna þess að það virðist vera að hér sé helst tekið á því ef menn æsa sig hver við annan og láta gamminn geisa, en ekki er verið að ræða það sem vel er gert. Það eru engar fréttir ef atkvæðataflan er algræn eins og yfirleitt oftast er. Það er ekki frétt, en það er frétt þegar menn standa hér og þurfa að standa hér og tjá sig verulega um einhver mál, þá er það frétt. Það sem sumir kalla málþóf og aðrir kalla umræður þá man ég eftir nýlegu slíku þar sem rætt var um orkupakka þrjú. Fréttir af þeim umræðum í fjölmiðlum voru helst þær hversu margar ræður hver og einn þingmaður hafði flutt og hversu langar þær höfðu verið eða hversu löng umræðan hefði verið, en aldrei kom neitt fram um innihaldið, hvað verið var að ræða og af hverju það var. Það var eins og enginn gerði minnstu tilraun til þess að velta því fyrir sér. Eins og ég sagði í upphafi finnst mér frumvarpið og efni þess bera með sér, og umræðan núna, að við tölum of lítið um störf þingsins og ættum að taka umræðu um þau oftar og jafnvel sérstaka umræðu sem væri þá tímamæld vegna þess að þrátt fyrir að hér sé um að ræða afurð sem allir eiga einhvern þátt í, vænti ég, sem sátu í þingskapanefnd, þá fer ekki hjá því að menn munu að sjálfsögðu taka þátt, og ég held að það sé nauðsynlegt. Þetta er ekki bara eitthvert mál, þetta eru þingsköp Alþingis, þetta er um þann ramma sem við störfum eftir og ég held að menn eigi bara að vanda sig. Og segi ég þá aftur að inn í þing rata oft mál sem eru vanbúin, stundum vanhugsuð að hluta, og þá kemur til kasta nefndanna náttúrlega að lagfæra það. En að sjálfsögðu þarf líka að taka umræðu um þau mál til að reyna að bæta þau, og það tekst okkur. Að þessu sögðu skora ég á okkur öll að taka ærlega umræðu um skipulag þingstarfa og kannski gefst okkur tími til þess í 2. umr. um málið þar sem ræðutími verður rýmri, við getum hugsanlega samið um það líka. [[Gripið fram í.]]En það er full þörf á því að þeir sem á okkur treysta og á okkur hlusta viti til hvers refirnir eru skornir, til hvers farið er í þessar breytingar, hverju þær eiga að skila o.s.frv. Það er skylda okkar að skýra það út fyrir þjóðinni vegna þess að hún getur ekki áttað sig á því sjálf, ein og sér sitjandi heima. Ég hvet okkur öll til að taka ærlega umræðu um málið í 2. umr. og þá verður nefndin væntanlega búin að fara yfir það og gera jafnvel á því breytingar eða endurbætur og/eða leggja gott til.
Herra forseti. Ég vil leyfa mér að skjóta mér örstutt inn í þessa þörfu, góðu og löngu tímabæru umræðu og þakka fyrir framlagningu þessa frumvarps sem gefur okkur tilefni til að fjalla um hefðir og menningu og verklag okkar í þinginu. Þetta er auðvitað eitthvað sem rætt hefur verið á vettvangi allra þingflokka oftar en einu sinni og oftar en tvisvar eins og við þekkjum og það er auðvitað af virðingu fyrir Alþingi og stöðu þess og mikilvægi í samfélaginu sem við veltum þessu upp. Við tölum oft um að þetta sé hin æðsta málstofa landsins og orðið sé hvergi heilagra en einmitt hér í þessum ræðustól og menn þurfi að geta tjáð sig með tæmandi hætti. Ég á ekki langa sögu í þinginu en ég get ekki sagt að þetta fyrirkomulag hafi komið mér á óvart. Þetta er auðvitað eitt af þeim hugðarefnum sem ég vil gjarnan sjá þróast og breytast í störfum þingsins, að við komumst lengra varðandi þessar hefðir, hvernig við högum umræðunni. Ég flutti einhvern tíma örstutta ræðu snemma eftir að ég kom til þings um að það væri ekki mikil skilvirkni í störfum þingsins. Skilaboðin sem ég fékk voru þau að það jaðri við guðlast að nota hugtakið skilvirkni í störfum þingsins því að menn eigi ekki að nota orðfæri af því tagi í ræðustól Alþingis eða í störfum þingsins, þetta séu svo mikilvæg verkefni sem þurfi svo mikla umfjöllun að menn megi ekki nota þetta hugtak. Líklega hafa fulltrúar flestra þingflokka tjáð sig í þessari umræðu. Það er bara ánægjulegt og við erum í rauninni sammála um að hér megi miklu breyta og hér þurfi einhverju að breyta. Það er einstakt meðal þjóðþinga í hinum vestræna heimi að haga málum með þessum hætti. Ég held að ekkert þing hagi umræðunni með þessum hætti. Ef maður ræðir tilhögun þingumræðu við grænlenska þingmenn, á því litla þingi, hvá þeir þegar þeir heyra hvernig við högum þessu. Ekkert mál fer út úr þingnefnd á Grænlandi án þess að samið hafi verið um það hvað það taki nokkurn veginn langan tíma í umræðu, að menn séu búnir að taka utan um það. Það getum við gert líka og það ættum við að gera og reyna að skapa vettvang til þess að fjalla um þetta efni. Ég held að tíminn núna sé hinn rétti. En hvað þarf til? Það þarf auðvitað traust. Það þarf að skapa traust milli aðila um að þetta sé eitthvað sem við séum að meina og við þekkjum það að minni hlutinn færir rök fyrir því að þetta sé eina verkfærið sem hann hafi gegn harðsnúnum meiri hluta sem vill keyra mál í gegn. Að keyra mál í gegn, hvað þýðir það? Það þýðir að meiri hlutinn vilji nýta sér stöðu sína til að fá mál afgreidd frá þinginu. En er það ekki líka hið lýðræðislega rétta að meiri hlutinn fái að ráða málum og koma stefnu sinni fram? Minni hlutinn segir aftur á móti að þá sé valtað yfir hann og hann komi ekki málum sínum á dagskrá einu sinni, ágæt mál fái ekki umræðu. Við þurfum að komast örlítið úr sporunum hvað þetta varðar. Auðvitað má segja að svokallað málþóf geti verið uppbyggilegt að vissu marki og dýpki umræðu um ýmis mál og að þegar menn fara að fjalla um mál ítarlega vakni spurningar tengdar eða ótengdar umræðunni og á endanum séu mál afgreidd með vandaðri hætti en ella. En við þekkjum að málþóf hefur tekið á sig óskaplegar myndir og þurfum ekki að leita langt aftur í tímann. Ég held að síðasta vor hafi verið masað hér sólarhringum saman og þetta skiptir máli. Þetta skiptir máli fyrir alla starfsmenn þingsins og alla innviði löggjafarsamkomunnar. Það reynir á alla innviði og ég tala nú ekki um kostnað sem þessu fylgir, sem við þurfum auðvitað ekkert að horfa í og eigum ekkert að vera að horfa í allt of mikið ef umræðan er innihaldsrík. Að öðrum kosti er maður dálítið miður sín þegar umræðan skilar kannski giska litlu. Ég vil ekki orðlengja þetta frekar en það væri mikið fagnaðarefni ef okkur tækist að skapa hér vettvang til að ræða þetta og leita eftir því að skapa traust. Við getum gert það til reynslu, breytt fyrirkomulagi, en við þurfum að fella það í skorður. Við verðum að komast að samkomulagi um það hvað minni hlutinn getur talið ásættanlegt til að sanngirni verði gætt. Eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom inn á er það kannski meiri hlutinn sem ætti að koma til móts við minni hlutann og bjóða einhver kjör í þessu efni. Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu og á þá ósk heitasta að okkur miði örlítið í áttina í þessum efnum.
Hæstv. forseti. Þetta hafa að mörgu leyti verið fróðlegar umræður, að vísu minnst um frumvarpið og ég ætla líka að tala sem minnst um það. Ég ætla sem sagt að lengja umræðuna, öfugt við þá sem koma venjulega hingað upp og segjast ekki ætla að lengja hana en tala svo lengi. En ég ætla að lengja hana. Það sem ég vil eiginlega segja um þingstörfin almennt og aðeins koma inn á er að það sem truflar mig raunar mest er þegar þingmenn tala niður þingið og þingstörfin. Mér sjálfum þykir það afar hvimleitt vegna þess að mér þykir mjög vænt um þetta þing. Mér finnst það standa sig vel. Margt hefur tekið breytingum til batnaðar, nefndarstarfið er öflugt, við erum komin með mjög öflugt starfsfólk, aðstoðarmenn sem hafa gert þingstörfin og störfin fyrir þingmenn miklu, miklu betri. Ég vil bara mótmæla því sem margir þingmenn segja, að hér sé allt ómögulegt, að vinnustaðurinn sé sérstaklega ófjölskylduvænn sem mér finnst líka rangt. Við getum nefnilega stjórnað tíma okkar mjög vel sem fólk á almennum vinnumarkaði getur sjaldnast. Vissulega eru hefðir og venjur þannig að þing getur lengst fram á kvöld en það er afar sjaldan að hver og einn þingmaður sé hér eða taki til máls öll kvöld sem talað er. Ég myndi segja að þessi sveigjanlegi tími væri í raun og veru mjög fjölskylduvænn. Auðvitað getur verið álag, menn vita það fyrir og það er mjög gott. Í raun finnst mér sjálfum miklu skemmtilegra að vinna undir einhverju álagi. En þetta er örsjaldan og mér finnst það ekki gefa tilefni til þessarar sterku umræðu um hvað allt sé ómögulegt hér. Menn hafa aðeins komið inn á átök í þinginu. Auðvitað er löggjafarþingið átakastaður, skárra væri það nú. En við þurfum að kunna að takast á. Það er kannski vandinn hjá einhverjum. Ég sá það á einhverjum samfélagsmiðli eða í fjölmiðli í dag haft eftir einhverjum manni, sem ég kannast að vísu ekki við að hafi verið á þingi, að þingið sé einn samfelldur ofbeldisstaður, að hér sé bara andlegt ofbeldi. Ég held að hann hafi það eftir einhverjum þingmanni væntanlega því að ekki var þessi maður á þingi sjálfur. Þetta er ein umræða líka um hvað allt er ómögulegt. Vissulega getum við gert margt betur, ég neita því ekki, en þegar menn nálgast átökin á þingi sem einhvers konar ofbeldi, að hér sé allt ómögulegt o.s.frv., grafa þeir undan okkar ágæta þingi. Bara að lokum vil ég segja eitt: Það er ekki allt fullkomið hér. Það sem mér finnst hvimleiðast af öllu er að áberandi er að menn séu að fara í ræður, sumir nánast í öllum málum, jafnvel án þess að hafa kynnt sér málin neitt sérstaklega vel, telja að það sé skylda að nýta allan ræðutímann alltaf. Ég held að það sé ekki til framdráttar fyrir ásýnd þingsins. Ég held að við eigum að vera markvissari í þessum þingsal í því hvernig við tökum til máls, um hvað við ræðum og vera þá sæmilega undirbúin ef við ætlum að taka til máls. Ég ætla því ekki að nýta ræðutímann minn allan og hlakka til að hlusta á lokaræðu hv. 2. þm. Norðaust., sem er forseti þingsins. Ég vil líka þakka honum fyrir vinnuna í þessu frumvarpi sem ég vil taka fram að ég tel svona að mestu leyti til bóta. Ég er ánægður með allt, ég fæ ég ekki alltaf allt mitt en mér líður vel ef ég fæ eitthvað.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að bregðast við því sem hv. þm. Brynjar Níelsson talaði um að þingmenn og jafnvel fólk sem ekki er þingmenn væri að kvarta undan ofbeldi á Alþingi eða það sem hefur komið fram í umræðunni um að þessi vinnustaður sé e.t.v. ekki sá fjölskylduvænsti á meðan þingið er í gangi. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að upplifun þingmanna geti t.d. verið ólík eftir því hvort þeir eru í stjórnarandstöðu eða í meiri hluta hvað þá hluti varðar sem um er að ræða hér í kvöld. Eins hvort það geti horft öðruvísi við ef maður er í minni þingflokki á móti því að vera í stærri. Því minni sem þingflokkurinn er því erfiðara getur það verið og torveldara að manna til að mynda nefndir. Að lokum langar mig að spyrja hv. þingmann hvort þetta geti líka horft ólíkt við fólki eftir því hvar það er statt í lífinu. Ég á fjögur börn, sú yngsta verður átta ára á þessu ári og elsti er tvítugur. Það er eiginlega fyrst núna sem ég tel mig með góðu móti getað sinnt þessu starfi af heilum hug og einurð af því að þau eru orðin þetta gömul og ég hef alveg gríðarlega sterkt bakland. Faðir barnanna er frábær faðir og ég er rosalega lánsöm. Hvað þessa hluti varðar er ég er lánsöm. En það eru það ekki allir og það hlýtur að takmarka aðgengi þeirra sem vilja starfa á þessum vinnustað t.d. hvar þeir eru staddir í lífinu. Eða er hv. þingmaður ekki sammála mér í því?
Hæstv. forseti. Auðvitað er upplifun okkar mismunandi í þessu starfi eins og öllum öðrum. Aðstæður fólks eru mjög mismunandi. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það er munur á því að búa einn og eiga engin börn eða eiga 20 börn. En það er eitthvað sem við vitum fyrir fram. Auðvitað eru minni flokkar og allt það starf er erfiðara. Þess vegna hef ég lagt svo mikla áherslu á að ekki eigi að vera mikið með smáflokka sem ég held að séu til vandræða fyrir lýðræðið. Kjósendur eru að vísu ekki sammála mér í þessu. Smáflokkastarfið verður auðvitað miklu erfiðara en mér sýnist að staða smáflokkanna hafi verið bætt mjög. Þeir eru orðnir með fleiri aðstoðarmenn en þingmenn þeirra þannig að það hefur batnað aðeins. Vissulega ætla ég ekki að gera lítið úr því að við getum upplifað hluti með ýmsum hætti. Mér finnst það bara orðin einhver lenska að tala þingið niður. Menn tala um að átökin hér séu bara eins og andlegt ofbeldi. Ég held að menn séu alveg komnir fram úr sér í allri þessari umræðu. Það getur vel verið að menn upplifi þetta sem algert ofbeldi en það er auðvitað einhver svona nútímaumræða. Menn tala svo mikið um nútímann. Menn halda alltaf að ef þeim dettur einhver vitleysa í hug sé það nútíminn. Venjur og hefðir eru góðar og ég er alveg viss um að við forseti þingsins erum sammála um það. En ég geri ekkert lítið úr því að menn geti upplifað hluti og við erum alltaf að reyna að bregðast líka við því. Við erum alltaf að reyna að bæta stöðuna. Ég bið bara þingmenn almennt: Ekki vera fremstir í flokki að tala niður löggjafarþingið. Jákvæð gagnrýni, allt í lagi.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir þetta svar. Í grunninn erum við sammála um að Alþingi er frábær vinnustaður. Ég hef persónulega gefið það út á opinberum vettvangi. Ég held að ég hafi orðað það svo að þetta væri skemmtilegasti vinnustaður í heimi. Ég er alveg sammála því að ekki á að tala niður löggjafarþing Íslands. Ég verð samt að benda á eitt. Hv. þingmaður talar um að Alþingi eigi eðli málsins samkvæmt að vera átakastaður. Ég er alveg sammála því líka. Málefnaleg átök eiga að eiga sér stað í nafla lýðræðisins eða á lýðræðisvettvanginum en þetta snýst kannski fyrst og fremst um að það séu málefnaleg átök, pólitísk átök en ekki bolabrögð og slíkt. Og það er kannski það sem fólk er að tala um þegar það, eins og hv. þingmaður upplifir það, talar Alþingi niður. Það er verið að tala niður ákveðna hegðun sem á eiginlega ekkert erindi á neinum vinnustað. Þá vil ég benda hv. þingmanni á að ef við erum sammála um að það megi vera átök í pólitík er þá ekki líka í lagi að tekist sé á um þau atriði sem við erum að ræða hér? Þetta er fín og þörf umræða og gagnleg, held ég, fyrir okkur öll sem hér störfum. Alþingi er skemmtilegur vinnustaður en vissulega má alltaf breyta og bæta hlutina.
Hæstv. forseti. Mér heyrist ekki vera mikill ágreiningur milli mín og hv. þm. Söru Elísu Þórðardóttur. Ég tek alveg undir að hér á þinginu erum við að takast á um hugmyndafræði, um grundvallaratriði í samfélagsgerðinni, hvernig við sjáum framtíðina fyrir okkur. Það er bara mjög heilbrigt. En af því að við erum að tala um upplifanir þá upplifi ég það þegar tekist er á að menn líti á það sem einhvers konar ofbeldi. Auðvitað geta stór orð fallið, ég er ekkert viðkvæmur fyrir því. Mér finnst gaman að takast á. Mér myndi ekki finnast gaman ef allir væru sammála mér hér. Þá getum við talað um að maður gæti hreinlega drepist úr leiðindum. Það væri ekki fjölskylduvænn vinnustaður heldur. Í öllum betri fjölskyldum er tekist á. Ég skora bara á okkur að gera betur. Við getum vandað orðfærið o.s.frv. og við getum almennt í háttsemi gert betur eins og allir aðrir svo sem. En þessi vinnustaður, sem ég vil að vísu ekki kalla vinnustað, en löggjafarþingið er mjög merkilegt fyrirbæri, frábært í mínum huga. Það hefur bara staðið sig nokkuð vel þrátt fyrir öll átökin og leiðindin og við eigum að vera glöð yfir því.
Herra forseti. Það er best að ég segi ekki að ég ætli ekki að lengja þessa umræðu mikið því að enn er ósýnt um það hvernig mér tækist að standa við það. En ég kem fyrst og fremst til að þakka fyrir ágæt skoðanaskipti og gagnlega umræðu þó að hún hafi að talsverðu leyti fjallað um störf okkar almennt og kannski ekki mikið um einstök atriði þessa frumvarps sem er þó andlag hennar og ágætistilefni til að skiptast á skoðunum um störf þingsins og hvað megi mögulega betur fara í þeim efnum. Það höfum við gert í dag í málefnalegri umræðu sem er að mínu mati ágætissýnishorn af því hvernig gott er að ræða saman um hlutina. Ég held að það sé mjög mikilvægt þegar við ræðum þetta að hafa í huga að Alþingi er margt í senn því að Alþingi er auðvitað miklu meira en bara löggjafi. Þetta er ekki bara framleiðsla frá kl. 8–16 á einhverjum efnislegum afurðum, lögum, mikilvægt sem það að sjálfsögðu er. Alþingi er náttúrlega ekki síður aðalvettvangur stjórnmála- og þjóðmálaumræðu í landinu. Þetta er mikilvægasti ræðustóll Íslands. Því fylgja í sjálfu sér völd og áhrif að ná kjöri hingað inn á Alþingi og fá aðgang að þessum stól svo að eitthvað sé nú nefnt í því sambandi og mér verður hugsað til hv. þm. Ingu Sæland sem minnir stundum á það. Þegar hún stendur hér og talar af tilfinningu um sín hjartans mál og hugðarefni þá undirstrikar hún það. Hún er að nota þennan mikilvæga ræðustól sem vettvang. Ég er ósammála því, hef aðra sýn á þá hluti en hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, að þeir sem eru í minni hluta með sín sjónarmið séu hér valdalausir, hvað þá áhrifalausir. Ég hef nokkra reynslu því að af þeim bráðum 38 árum sem ég hef verið á Alþingi hef ég líklega verið 26–27 ár í minni hluta en restina af tímanum, einhver tíu, ellefu ár, ýmist ráðherra eða þá tilheyrandi meiri hluta sem forseti Alþingis. Menn hafa áhrif með svo margvíslegum hætti öðrum en þeim einum að ná sínu fram, að niðurstaða máls verði efnislega eins og þeir einir eða þeir og fámennur hópur í kringum þá vilja. Þá eru menn komnir á dálitlar villigötur ef þeir líta á það sem markmiðið vegna þess að þegar upp er staðið er Alþingi lýðræðisleg fulltrúasamkoma. Það liggur í eðli máls að það er meiri hlutinn sem ræður að lokum efnislegri niðurstöðu mála ef menn verða ekki sammála. En það er líka rétt að það er gríðarlega mikilvægt að tryggja stöðu og réttindi minni hlutans, að hann komi sínum sjónarmiðum að, að hann geti reynt að hafa áhrif á gang mála, og á hann sé hlustað og allt þar fram eftir götunum. Eitt tækið er ræðustóllinn, eitt tækið er að halda innblásnar ræður, og þess vegna stundum langar, en mitt mat er það að miklu heppilegra tæki til að allir hafi sín áhrif sé að vinna mál af meiri elju til samkomulags í nefndum þingsins og þar eigi að beina sjónum að því. Að mínu mati á það að vera mjög mikilvægur útgangspunktur vinnu í vandasömum málum, að reyna og leggja á sig við að ná saman. Svo tekst það aldrei alveg eins og við vitum, stundum er of langt á milli, og þá hefur það bara sinn gang. Þá verður að grípa til þess að það sé þá þingviljinn, meiri hlutinn, sem að lokum ráði ferðinni. Ég lít svo á að eitt meginhlutverk og eiginlega mikilvægasta einstaka hlutverk forseta Alþingis á hverjum tíma sé að leggja sig fram um það að þingviljinn líti dagsins ljós og nái fram að ganga, að niðurstaðan sé kölluð fram með skoðanaskiptum og umræðum og öllu því sem lýðræðið felur í sér að þessu leyti en að lokum sé það vilji þingsins sem fái að birtast í hverju máli. Þá þurfa þeir sem tilheyra minni hluta, eru í stjórnarandstöðu, líka stundum sjálfir svolítið að velja þá aðferð sem þeir telja að muni skila sér og sínum sjónarmiðum mestu. Er það bara hér úr stólnum, að halda harðar ræður um sjónarmið sín og bjóða ekki upp á neinar málamiðlanir? Það er vel þekkt aðferð og getur svo sem skilað sínu. En mín reynsla er sú að menn hafi meiri áhrif með því að vinna af elju t.d. í þingnefndum og reyna að fá þar tekið tillit til sinna sjónarmiða, koma að einhverju leyti sínum áherslum að í gegnum það sem verður niðurstaðan í þinginu vegna þess að hin leiðin er yfirleitt ávísun á það að þú, með þín sjónarmið, ert ofurliði borinn og atkvæði annarra ráða niðurstöðunni. Ef ég ætti að stinga upp á einhverju sem ég teldi að ætti að gefa meiri gaum að og skoða betur þá væri það það. Það væri að reyna með einhverjum hætti - aðallega þó bara með andrúmsloftinu og vinnubrögðunum, en eftir atvikum geta reglur þar að einhverju leyti hjálpað til - að leggja enn þá meiri áherslu á mikilvægi þess að menn geri heiðarlega tilraun til að ná saman áður en mál eru send inn til afgreiðslu. Og þannig tel ég mig á köflum hafa haft miklu meiri áhrif sem duglegur, ef ég má segja það þótt mér sé málið skylt, nefndarmaður í efnahags- og viðskiptanefnd á löngu árabili eða velferðarnefnd eða hvað það var, með því að vera eljusamur og reyna að teygja mig svolítið í átt til annarra en hafa um leið áhrif fyrir hönd minna sjónarmiða, frekar en endilega með því að halda hér miklar ræður og hef ég þó oft og iðulega verið fyrirferðarmikill í þessum ræðustóli. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson kom inn á nokkuð sem ég nefndi líka aðeins og er alveg rétt og ég fór aðeins yfir það í mínu máli: Það er svo margt sem þarf að koma til. Ef við erum að tala um að gera vinnubrögðin að þessu leyti agaðri, skilvirkari og auka fyrirsjáanleikann í þessu þá þarf margt að leggjast saman og sumt af því eru hlutir sem Alþingi hefur ekki eitt í sínum höndum eins og það að mál sem framkvæmdarvaldið vill láta Alþingi fjalla um séu vel og vandlega undirbúin og komi tímanlega inn, að þingmálaskrá ríkisstjórnar sé í senn raunhæft plagg en ekki einhver óskalisti og að hún standi, að málin berist til þingsins á þeim tíma sem reikna má með. Það skiptir t.d. máli í næstu umferð þegar Alþingi sjálft og þingnefndirnar móta sínar starfsáætlanir. Þær verða um leið raunhæfari ef svona agi kemst á. Þarna hefur okkur miðað áfram, það er ekki nokkur vafi. En betur má sjálfsagt gera. Það er kannski hættulegt að nefna ræðutímann en þó hafa ágætar hugleiðingar verið hér uppi um hann og margir hafa nefnt þá leið sem er almennt farin í mörgum þjóðþingunum í kringum okkur, þar er einfaldlega reynt að ná samkomulagi um það fyrir fram og áætla þann tíma sem sé rúmur eða ætti að vera nægur til að sjónarmið kæmu fram við umræðuna áður en viðkomandi þing gengur til afgreiðslu. Það má heita reglan víða í þingunum í kringum okkur að þessu er svona farið, oftast byggt á tillögum þeirrar fastanefndar sem hafði viðkomandi mál til umræðu. Í því sambandi skiptir máli hvort nefndin varð á einu máli eða þar eru skiptar skoðanir. Séu skoðanir skiptar og vitað að mæla þarf fyrir fleiri sjónarmiðum þá þarf auðvitað eitthvað lengri ræðutíma, augljóslega, og nefndin sem hefur þaulkannað málið og þekkir hin ólíku viðhorf er í góðu færi til að vega og meta það. Gætu menn gert tilraun í þá átt að prófa þetta fyrirkomulag oftar án þess að neinn seldi frá sér nokkurn rétt, bara einfaldlega til að láta á það reyna? Gætum við náð utan um kannski meira af umræðum um stærri mál með þessum hætti? Það væri mjög spennandi. Ræðutími er, eins og svo margt annað í heiminum, takmörkuð gæði. Það er ekki málefnalegt að nálgast þetta þannig að við höfum ótakmarkaðan tíma, hann höfum við ekki og það skilja allir. Í sambandi við ræðutíma og málfrelsi á hér við hin gullvæga regla að réttur eins má vera ekki vera á kostnað annars. Ótakmarkaður ræðutími eins má ekki svipta aðra algerlega málfrelsinu. Þá er ekkert réttlæti í því lengur. Þess vegna erum við að tala, þegar upp er staðið, um takmörkuð gæði sem þarf einhvern veginn að skipta, þarf einhvern veginn að útdeila. Það er mikilvægt að það sé gert á málefnalegan og sanngjarnan hátt og augljóst mál að það liggur í hlutarins eðli að minni hluti hvers tíma þarf að vera vel settur að þessu leyti vegna þess að þetta er mjög mikilvægt tæki í hans höndum og engum dettur annað í hug en að gætt sé mjög vel að rétti minni hlutans, stjórnarandstöðunnar, í þessum efnum. Reyndar eru innbyggð í þingsköpin ýmis öryggisákvæði sem menn horfa gjarnan fram hjá sem eru gagngert sett inn til þess að ekki sé hægt að valta yfir minni hluta, bara einn, tveir, þrír á einum eða tveimur klukkutímum, t.d. frestir sem verða að líða frá því að mál er lagt fram og þar til það er rætt milli 2. og 3. umr. o.s.frv. Ef mál koma of seint fram að vori gilda talsverðir tímafrestir sem verja að slíkt mál sé hægt að keyra í gegn í hvelli. Horfum ekki heldur fram hjá því að þrátt fyrir allt eru innbyggð í þingsköpin ýmis öryggisákvæði af þessu tagi. Menn hafa líka verið að reyna að taka einhver skref, við getum kallað það tilraunastarfsemi, til að dreifa aðeins betur völdum og forræði hér í þinginu. Þar munar mest um þá breytingu sem var innleidd 1991 þegar Alþingi var sameinað í eina málstofu og sá andi kom inn í þingsköpin að það væri eðlilegt að fulltrúar úr minni hluta gætu verið í forystu fastanefnda þingsins eða alþjóðanefnda í einhverjum mæli, svona nokkurn veginn í samræmi við hlutfallslegan þingstyrk sinn. Og ef við skoðum 14. gr. laganna um þingsköp, stóru greinina um það hvernig kosið er í nefndir, er andi hennar alveg skýr. Þar er festur í lögin sá andi að reyna að ná samkomulagi um þetta og sýna sanngirni og dreifa völdum og ábyrgð innan vissra marka. Svo geta menn deilt um hvernig það hafi tekist á köflum og það er ekki gallalaust fyrirkomulag frekar en nokkuð annað en það er viðleitni í þessa átt. Ég lít á þetta frumvarp sem hluta af mun stærri aðgerðaáætlun eða verkefni sem við höfum verið í og ég vil flokka undir tilraunir til umbóta í starfsemi Alþingis. Við höfum verið að gera ýmislegt í þeim efnum. Við höfum verið að efla nefndasviðið og styrkja það með viðbótarsérfræðingum. Við höfum stórbætt vinnuaðstæður þingflokkanna og fjölgað sérfræðingum og aðstoðarmönnum á þeirra vegum. Við erum að byggja eitt stykki gríðarlega stórt og mikilvægt þjónustuhús, kjarnahús fyrir starfsemi Alþingis, sem mun stórbæta vinnuaðstæður og við höfum líka verið að skoða vinnuumhverfið hérna, vinnuandrúmsloftið, og látið gera könnun fyrir okkur á því og erum að vinna úr þeim niðurstöðum núna. Við viljum auðvitað hafa hér góða og þroskaða vinnustaðamenningu og hafa Alþingi góðan vinnustað. Þess vegna tek ég undir með ýmsum ónefndum sem hér hafa sagt að þeim líði illa, taka það inn á sig, þegar menn tala starfsemi Alþingis niður eða fara um hana óþarflega dómhörðum orðum. Ég viðurkenni fúslega að margt má bæta og halda áfram að bæta í starfseminni en að uppistöðu til er Alþingi, eins og ég sé það, og hefur yfirleitt verið, góður vinnustaður og vinnur vandað verk og skilar þjóðinni góðum störfum og ég tel t.d. sérstaklega að Alþingi hafi staðið sig mjög vel núna í bráðum heilt ár að glíma við það að vinna öll sín verkefni þrátt fyrir heimsfaraldur og þurfa að bæta á sig gríðarmiklum tilfallandi og stórum málum aftur og aftur vegna þess ástands. Öllu þessu hefur Alþingi skilað vel. Er þá ekki allt í lagi að segja það og vera ánægð með það sem vel er gert? Ég held það. En þetta frumvarp, verði það að lögum, sem ég bind að sjálfsögðu vonir við fyrir vorið, hvenær sem menn vilja hafa gildistöku þess nákvæmlega, veldur engum straumhvörfum. En það er þó að mínu mati til umtalsverðra bóta, ýmislegt sem í því er, og hjálpar til ásamt mörgu öðru sem við erum að reyna að gera til að gera þennan merka og góða vinnustað aðeins betri.
Hæstv. forseti. Ég geri nú lítið af því að þakka ræðumönnum á undan mér fyrir ræður sínar en ég vil þakka hv. þingmanni og forseta Alþingis. Ég skynja það að hann, forsetinn og þingmaðurinn, hefur áhuga á því og leggur mikið upp úr því að auka vegferð þingsins og styrkja það í alla staði. Og það á að vera markmið okkar allra. Ég skal hins vegar viðurkenna það að málþóf í einhverju hófi truflar mig ekki mikið. Ég hef ekki alveg skilið umræðu marga þingmanna um að þetta sé eina vopnið sem menn hafi til þess að koma sínu í gegn. Ég upplifi það þannig að þeir þingmenn stjórnarandstöðu í nefndarstarfi sem setja sig mjög vel inn í mál nái ýmsu fram. Þannig er upplifun mín af nefndarstarfinu. Það kemur margt frá stjórnarandstöðu til að bæta frumvörp en svo sér maður kannski hér í ræðustól sömu þingmenn segja að þegar komi breytingartillögur sé öllu hafnað en gleyma því að það er margt búið að taka inn í frá stjórnarandstöðu áður en málið kom til umræðu á þinginu. Bara ein spurning: Er hv. þingmaður sammála mér í því að kannski sé helst að finna að það skorti svolítinn aga í þingstörfin, aga hjá þingmönnunum sjálfum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni góð orð. Já, ég vona að ég geti sagt það af einlægni að mér þykir ákaflega vænt um þessa stofnun. Ég hef eytt hér miklu meira en helmingi ævidaga minna, verið hér viðloða og er nú ekki oft sem það gerist, held ég, hjá mönnum. Umhyggja mín og væntumþykja hefur vaxið með árunum gagnvart þessari stofnun. Ég hef líka upplifað það svo oft hversu gríðarlega mikilvæg, eiginlega óendanlega mikilvæg, hún er í heimi þar sem lýðræðið stendur ekki alls staðar sterkum fótum, er brothætt og margt mæðir á. Þá eigum við að vera þakklát fyrir að vera svo gæfusöm að eiga lýðræðislega kjörið þing, æðsta vald í okkar málum, og passa vel upp á það. Það sem hv. þingmaður nefndi um nefndarstarfið var nú eiginlega algerlega það sama og ég var að segja. Ég tel að menn horfi oft fram hjá því hversu gríðarlega miðlægur hluti af starfsemi Alþingis það er, þeim hluta sem snýst um löggjafarstarfið, afgreiðslu mála og auðvitað rannsókn og aðhald með framkvæmdarvaldinu og allt sem þar er til húsa. Og möguleikar manna til að ná þar áhrifum eru miklir. Ég hef ekki verið talsmaður þess að opna nefndarfundi alfarið vegna þess að það hefur ákveðna ókosti líka í för með sér fyrir trúnaðarsamskiptin þar. En ég hef auðvitað hugleitt það að ef nefndarstörfin væru í meira mæli opin fengju menn miklu meiri innsýn í það hversu mikið þar er unnið og sæju kannski aðeins aðra mynd af ýmsu sem hér fer fram. Er ég er sammála um að það skorti meiri aga? Já, upp að vissu marki er ég það. Mér finnst að þingið mætti vera örlítið þýskara að því leyti til að við hefðum meiri metnað [[Forseti hringir.]]gagnvart því hvað við reynum að leysa okkar í milli á til þess bærum vettvangi, í þingnefndunum, í forsætisnefnd, á vettvangi með formönnum þingflokka, [[Forseti hringir.]]og hvað við bærum á torg hér í salnum.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um breytingu á útlendingalögum til að hemja útgjöld ríkissjóðs og auka skilvirkni í málsmeðferð. Meðflutningsmenn eru hv. þingmenn Miðflokksins Karl Gauti Hjaltason, Bergþór Ólason, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Birgir Þórarinsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Þorsteinn Sæmundsson, Gunnar Bragi Sveinsson og Sigurður Páll Jónsson. Þingsályktunartillagan styðst við ýmsar heimildir, þar á meðal upplýsingar frá Útlendingastofnun og stefnuskjöl stjórnmálaflokka og ríkisstjórna á Norðurlöndunum. Tillaga Miðflokksins er sett fram með hliðsjón af reynslu nágrannaþjóða, með áherslu á nýlega norræna stefnumörkun. Tillagan styðst við mannúðarsjónarmið eins og hér verður nánar rakið. Vakið hefur athygli að hvergi á Norðurlöndunum eru jafn margar umsóknir um alþjóðlega vernd og hér á landi sé miðað við höfðatölu. Samkvæmt upplýsingum Útlendingastofnunar sækja um vernd hér á landi sexfalt fleiri en í Noregi og Danmörku, þrefalt fleiri en í Finnlandi og nær 50% fleiri en í Svíþjóð. Í ljósi þess að þessum málum fylgir mikill kostnaður, bæði vegna afgreiðslu þeirra og uppihalds umsækjendanna, má telja ljóst að þarna sé um mikinn vanda að ræða. Áhyggjum veldur einnig að fleiri umsækjendur fengu jákvæða niðurstöðu umsóknar en nokkurt ár á undan, samtals 528. Þess vegna er hætta á að þegar faraldrinum slotar fjölgi umsóknum og jákvæðum afgreiðslum verulega verði ekkert að gert. Enda þótt umsóknum um vernd hafi fækkað talsvert á síðustu árum voru þær engu að síður 654 talsins á liðnu ári. Er það mikill fjöldi fyrir fámenna þjóð. Eins má telja jákvætt að afgreiðslutími hefur almennt styst en sú stytting gengur þó afar hægt og enn er kerfið rúma fjóra mánuði að meðaltali að afgreiða hvert mál. Samkvæmt upplýsingum Útlendingastofnunar töldust af 654 umsækjendum 38 vera frá öruggu upprunaríki. Slíkum umsækjendum ætti að vera hægt að snúa heim án tafar. Meiri hluti umsækjenda, 331, hafði þegar fengið vernd í öðru ríki. Ætti sá hópur líka að geta horfið hratt til þess ríkis í stað þess að dvelja hér mánuðum saman. Fyrirliggjandi tillaga snýst um að fela dómsmálaráðherra að flytja frumvarp um breytingu á útlendingalögum sem hafi að markmiði að hemja útgjöld ríkissjóðs til málefna útlendinga og auka skilvirkni í málsmeðferð. Áhersla verði lögð á þau markmið að ákvörðunartími um hvort umsókn hælisleitenda fái efnislega meðferð miðist við 48 klukkustundir og að niðurstaða efnislegrar málsmeðferðar liggi fyrir innan sex mánaða. Þingsályktunartillagan gerir ráð fyrir verulegri styttingu á afgreiðslutíma í málum sem lúta alþjóðlegri vernd en gildandi lög kveða á um að umsóknum sé svarað innan allt að 18 mánaða. Þessir tímafrestir geta vart talist við hóf. Dæmi um mun lengri afgreiðslutíma í málum af þessu tagi sýnast bera vitni um vanmátt stjórnsýslustofnana til að ráða við verkefnið. Er með því ekki hallað á starfsfólk heldur þau skilyrði sem því er ætlað að starfa við. Hefur þetta leitt af sér vaxandi útgjöld ríkissjóðs til málaflokksins. Opinn krani á ríkissjóð samræmist ekki ábyrgri stjórn á fjármálum ríkisins. Við getum ekki haldið uppi velferðarkerfi eins og metnaður okkar stendur til við þau skilyrði sem nú eru uppi í málaflokknum, að landamærin séu galopin. Hælisleitendur bíða í sumum tilvikum árum saman eftir að fá niðurstöðu. Með því er mikið lagt á fólk sem hingað leitar. Um leið ýtir sú staðreynd undir tilhæfulausar umsóknir. Sýnist auðsætt að slíkum umsóknum er markvisst beint að ríkjum þar sem mestir möguleikar eru á frestum og töfum á afgreiðslu. Þar sem umsækjendum fækkaði um fjórðung á milli ára fækkaði um svipaða hlutfallstölu þeim sem fengu þjónustu í verndarkerfinu og voru þeir 445 í fyrra. Þetta er engu að síður umtalsverður fjöldi og óvíst hver þróunin verður á næsta ári því að ætla má að kórónuveirufaraldurinn hafi haft nokkuð um þessa fækkun umsækjenda að segja. Má raunar furðu sæta að jafnmargir hafi sótt um og raun ber vitni miðað við fækkun flugferða og ferðahömlur og þá staðreynd að fækkun umsókna í fyrra var heldur meiri annars staðar á Norðurlöndunum. Íslendingar vilja leggja sitt af mörkum en augljóst er að Ísland hefur ekki burði til að taka við margfalt fleiri umsækjendum um alþjóðlega vernd en aðrar Norðurlandaþjóðir gera. Hér verður að grípa til aðgerða áður en í mikið óefni er komið. Forsætisráðherra Dana, Mette Frederiksen, formaður danska sósíaldemókrataflokksins, systurflokks Samfylkingar ef mér skjátlast ekki, sagði á síðasta þingdegi fyrir sumarleyfi, 22. júní sl., að ekki ætti að taka við fleiri flóttamönnum en unnt væri að aðlaga þjóðfélaginu. Hún bætti við að gera skyldi kröfur til þeirra sem kæmu til Danmerkur enda fylgdust að réttindi og skyldur. Hún sagði við það tækifæri að hvort sem fólk ætti rætur í Danmörku eða utan hennar væri það jafnrétti karla og kvenna, stuðningur við lýðræðisleg gildi og danskt samfélag sem byndi fólk saman þar í landi. Þessi gildi eiga við á Íslandi. Þá kröfu verður að gera til þeirra sem veitt er alþjóðleg vernd hér á landi að þeir styðji þessi sjónarmið í orði og verki. Á fréttavef vefmiðilsins mbl.is 23. janúar sl. er rakið að Frederiksen hafi tekið við embætti forsætisráðherra sumarið 2019 eftir að vinstri flokkar unnu sigur í þingkosningum. Í kosningabaráttunni hafði flokkur hennar, sósíaldemókratar eða jafnaðarmenn, tileinkað sér að mestu stefnu danska þjóðarflokksins í innflytjendamálum, reyndar svo mjög að vart mátti greina á milli. Í stefnuræðu sinni við setningu danska þjóðþingsins 6. október sl. kom danski forsætisráðherrann víða við. Ummæli hennar um málefni hælisleitenda hljóta að vekja mikla athygli hér á landi. Hún sagði útlendingastefnu fortíðar mistök. Ríkisstjórnin myndi halda áfram strangri stefnu en meira þyrfti að koma til. Evrópska hælisleitendakerfið sagði hún að væri í raun hrunið. Með leyfi forseta voru orð hennar í lauslegri þýðingu minni: Verum hreinskilin, möguleikinn á hæli er oft kominn undir því að flóttamaður greiði fólkssmyglara og vilji hætta lífinu í yfirfylltum gúmmíbátum. Miðjarðarhafið er orðið kirkjugarður. Enn fremur sagði danski forsætisráðherrann, með leyfi forseta: Enginn flýr að gamni sínu. Eins og komið er bregðumst við bæði þeim sem flýja með milligöngu smyglara og þeim sem eftir sitja og hafa mesta þörf fyrir hjálp. Aðstoð Dana hlýtur að beinast að því fólki. Stjórnarsáttmáli norsku ríkisstjórnarinnar er dagsettur 17. janúar 2019 og kenndur við Granavolden í Noregi. Er þar að finna ítarlegan kafla um innflytjendamál og ekki síst málefni hælisleitenda. Í greinargerð þingsályktunartillögunnar eru rakin norsk sjónarmið, mjög áþekk þeim dönsku í þessum efnum. Ræða danska forsætisráðherrans sem hér var áður vitnað til ber því glöggt vitni í hvílíkar ógöngur Danir hafa ratað í málefnum hælisleitenda. Enn fremur ber að líta til ummæla sænska forsætisráðherrans, Stefans Löfvens, fyrr á liðnu ári um að aukna glæpatíðni í Svíþjóð mætti rekja til mistaka hinnar pólitísku stefnu í útlendingamálum. Hér heima skildu gömlu kratarnir að velferðarkerfið brotnar niður ef það er ekki reist á borgaralegum gildum. Sjálfstæðisflokkurinn sem fer með þennan málaflokk virðist beygja sig undir stefnu samstarfsflokka í málefnum hælisleitenda í stað þess að tryggja örugg landamæri með markvissri löggæslu. Við verðum að hlusta og læra af reynslu nágrannaþjóða og afstýra miklum fyrirsjáanlegum vanda. Af ítarlegri stefnuskrá danska jafnaðarmannaflokksins og einörðum málflutningi Mette Frederiksen forsætisráðherra má ráða að danskir jafnaðarmenn telja Danmörku nánast í nauðvörn vegna mistaka í stefnu liðinna ára í málefnum hælisleitenda. Jafnaðarmannaflokkurinn danski hafnar þeirri stefnu sem áður var fylgt í málaflokknum. Segir í tilvitnaðri stefnuskrá hans um þennan málaflokk að fólk á flótta setji sig í lífshættu þar sem menn af misjöfnu sauðahúsi græða stórfé á ógæfu annarra. Á þremur síðustu árum hafi 10.000 börn, konur og karlar farist eða týnst í Miðjarðarhafinu. Þessi harmleikur kalli á réttlátara hælisleitendakerfi, segir í stefnuskjali jafnaðarmannaflokksins. Hér eru borin fram mannúðleg sjónarmið án þeirrar sýndarmennsku sem stundum gætir í þeim efnum. Í þessu ljósi setja danskir jafnaðarmenn fram aðalstefnumál sitt í málaflokknum, að sett verði á laggirnar, helst í samstarfi við aðrar Evrópuþjóðir, móttökustöð hælisleitenda utan Evrópu. Komi hælisleitendur á danska grundu skuli senda þá í móttökustöðina. Í stefnuyfirlýsingu danskra jafnaðarmanna segir að Danmörk muni taka við ákveðnum fjölda kvótaflóttamanna í samstarfi við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Þannig fáist stjórn á hve mörgum flóttamönnum sé hjálpað í Danmörku. Í stefnu danskra jafnaðarmanna er að finna tillögur um eftirlit á landamærum, breytingar á Schengen-samkomulaginu og sendingu hælisleitenda til heimalands. Meðan ekki sé stjórn á ytri landamærum Evrópusambandsins og hætta á óhæfuverkum vofi yfir skuli Danmörk viðhalda landamæraeftirliti. Umbætur þurfi á Schengen-samkomulaginu þannig að einstök aðildarríki Evrópusambandsins ákveði stjórn á eigin landamærum. Með því ráði Danir hverjir komi inn í landið. Þetta sé grundvallaratriði til að tryggja öryggi dönsku þjóðarinnar. Norska ríkisstjórnin hefur uppi áþekk sjónarmið, eins og áður segir, og kemur fram í stjórnarsáttmála hennar. Í stefnu danskra jafnaðarmanna segir að margt af því fólki sem komið hafi til Danmerkur og Evrópu á síðustu árum sé ekki flóttamenn heldur farandfólk í leit að betra lífi. Verði samþykkt að slíkir fái vist í Danmörku muni margir leita þangað. Þetta ráði danskt samfélag ekki við. Samfélagið sjálft, velferðarkerfið og hlutskipti launafólks er undir í málinu, segir þar. Samandregið, herra forseti: Að óbreyttu fylgjum við stefnu í málefnum hælisleitenda sem Norðurlöndin hafa horfið frá og forsætisráðherra Danmerkur lýsir sem mistökum. Þessa stefnu sem aðrir hafa aflagt sættir Miðflokkurinn sig ekki við.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er eiginlega á þeim stað að styðja þessa þingsályktunartillögu en þó kannski ekki alveg af sömu ástæðu og hv. þingmaður, flutningsmaður tillögunnar. Tillagan felur nefnilega í sér að ákvörðunartími um hvort umsókn hælisleitenda fái efnislega meðferð verði að hámarki 48 klukkustundir. Var þá verið að vísa til reglu sem á að vera í Noregi. Það sem kannski fylgir ekki er að 48 klukkustunda reglan í Noregi varðar svokallaðar bersýnilega tilhæfulausar umsóknir, t.d. umsóknir frá svokölluðum öruggum ríkjum eins og Albaníu. Málsmeðferðartíminn á Íslandi er mjög lágur þar. Hann er einhverjir dagar - mér er sagt að hann sé kannski svona tvær vikur með sóttkví, eitthvað svoleiðis, það er ágiskun - þannig að það er ekki vandamálið. Vandamálið við að ætla að fara að senda fólk til baka á þessum skamma tíma er að til þess að komast að því hvort taka eigi málið til efnismeðferðar þarf gögn frá erlendum ríkjum sem samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni hafa allt að þrjá mánuði til að veita þau. Af þessu leiðir að á þeim 48 tímum er ekki hægt að safna þeim gögnum sem þarf til að senda manneskjuna til baka. Með öðrum orðum verður að taka málið til efnismeðferðar að loknum þeim tíma. Með öðrum orðum fæ ég ekki betur séð en að ef þessi regla yrði sett hér í lög, að innan 48 klukkustunda væri komin ákvörðun um efnislega meðferð, þá fengju öll þau mál efnislega meðferð. Ef við erum til í að styrkja kerfið okkar nógu mikið til þess er það svo sem alveg athugandi fyrir minn hatt. Ég efast um að það sé ætlun hv. flutningsmanna þingsályktunartillögunnar. En ég vildi benda hv. þingmanni á þetta og spyrja hann, kannski bara til að veita honum innganginn í það, hvort þau hafi kannað hversu langan tíma taki að taka slíka ákvörðun.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tók skýrt fram í máli mínu að þessi 48 stunda viðmiðunarregla er um það að komast að niðurstöðu um hvort umsókn fái efnismeðferð. Síðan er gert ráð fyrir að efnismeðferð sé lokið innan sex mánaða en gildandi lög virðast miða við 18 mánuði. Við höfum ekki efni á þessu, herra forseti. Og það liggur náttúrlega líka undir í málinu að hingað koma, eins og á liðnu ári, milli 600 og 700 manns og þeir koma hingað að eigin frumkvæði. Það er sá opni krani sem ég gat um í ræðu minni, að útgjöld falla á ríkissjóð, ekki af því að Alþingi hafi ákveðið það, ekki af því að fjármálaráðherra hafi ákveðið það, ekki af því að nokkur lögbær stofnun á Íslandi hafi ákveðið það, heldur vegna þess að það er fólk úti í heimi sem ákveður að freista gæfunnar hér, eins og við sem höfum eitthvað litið á þessi mál auðvitað vitum að á við um marga sem hingað hafa komið. Þetta er rauði þráðurinn í þeirri stefnu sem hefur orðið ofan á í nágrannalöndum okkar, þ.e. að einbeita sér annars vegar að kvótaflóttamönnum í samstarfi við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og einbeita sér hins vegar að hjálp við nauðstadda á heimaslóðum, enda er hægt að hjálpa margfalt fleira fólki með þeim hætti en að vera að leggja út í þessi útgjöld vegna hælisleitenda eins og við enn þá gerum.
Virðulegi forseti. Í ræðu hér á eftir hyggst ég fara aðeins meira út í þetta með hælisleitendakerfið og kvótaflóttamenn en ég held að það sé ákveðinn sannleikur í því sem hv. þingmaður segir um það, að við getum alveg lært ýmislegt af því hvernig við tökum við kvótaflóttamönnum og beitt því á önnur kerfi. Þar er stuðningur og hjálp við að aðlagast samfélaginu sem er ekki til staðar í öðrum kerfum, eða alla vega ekki þar til mjög nýlega. Ég er ekki alveg viss um að ég hafi komið spurningu minni eða athugasemd nógu skýrt fram, en það að taka ákvörðun um hvort mál fái efnismeðferð tekur meiri tíma en 48 klukkustundir, ekki vegna þess að löggjöfin á Íslandi er eins og hún er eða vegna þess að við setjum ekki næga peninga í málaflokkinn heldur vegna þess að það tekur einfaldlega lengri tíma að fá tilheyrandi gögn frá öðrum ríkjum til að taka þá ákvörðun. Það að senda manneskju til baka þýðir að ríkið sem tekur við manneskjunni þarf að vera búið að samþykkja það ferli. Það er ákveðið ferli sem á sér stað. Og samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni sjálfri hafa ríki þriggja mánaða frest til að gera þetta, sem er umtalsvert meira en 48 klukkustundir. Svo er raunin auðvitað alls konar vegna þess að þessi kerfi eru mjög misjafnlega drekkhlaðin verkefnum. Meira um það í ræðu minni á eftir. Hv. þingmaður sagði að við hefðum ekki efni á þessu. Ég gæti alveg rökrætt við hv. þingmanna um það. Ég er ekki að því, ég er að tala um áhrif þess að samþykkja þessa þingsályktunartillögu vegna þeirrar staðreyndar sem ég var að lýsa sem gerir það að verkum, að því er virðist þvert á vilja flutningsmanna tillögunnar, að öll mál, fyrir utan þessi 38 mál sem koma frá svokölluðum öruggum ríkjum, að öll hin málin, það 331 sem hv. þingmaður m.a. nefndi, fengju öll efnismeðferð á Íslandi ef þetta mál yrði samþykkt. Ég fæ ekki séð að það sé markmið flutningsmanna. Þar af leiðandi er greinilegur galli á málinu þannig séð sem er kannski hægt að takast á við í nefnd. [[Forseti hringir.]]Ég veit ekki alveg hverju ég á að spyrja að eða hvernig á að skýra það, virðulegi forseti, en ég fæ ekki betur séð en að það vanti inn í tillöguna að taka tillit til þess hvað það tekur langan tíma að fá gögnin sem þarf frá erlendum ríkjum til að taka þá ákvörðun sem hér er lagt til að verði tekin innan 48 klukkustunda.
Herra forseti. Ég er ekki að ræða um hvernig menn beita sér í skrifstofulegu tilliti. Ég átta mig bara alls ekki á því hvernig hv. þingmaður getur fullyrt það að annars vegar þessir 38 og hins vegar þessi 331 myndu fá efnismeðferð þegar við erum annars vegar að tala um fólk sem kemur frá öruggum ríkjum og hins vegar fólk sem hefur þegar fengið hæli í öðru landi. Ég átta mig bara alls ekki á því hvernig hv. þingmaður getur haldið því fram. Miðað við orð hv. þingmanns er ég ekki enn þá búinn að átta mig á því hvort það sé einhver sérstakur skoðanaágreiningur okkar á milli hér. Ég get ekki farið út í einhverja starfshætti og einhverja skrifstofumennsku við afgreiðslu á umsóknum. Aðalatriðið er þetta: Við erum að fylgja stefnu enn sem Norðurlöndin hafa horfið frá og sem danski forsætisráðherrann lýsti í ræðu í danska þjóðþinginu, og vafalaust við fleiri tilefni, að hefði verið mistök, herra forseti. Mistök. Við getum ekki litið fram hjá reynslu nágrannaþjóðanna. Við getum ekki haldið áfram að senda þau skilaboð að það hagkvæmasta sem nokkur maður geti tekið sér fyrir hendur, sem er á ferð um heiminn í þessum erindum, sé að snúa sér hingað til Íslands. Það getur bara ekki verið. Við erum með velferðarkerfi sem við höfum metnað til að verja, a.m.k. sum hver, og við getum það ekki ef hér eru galopin landamæri. Það er bara ekki hægt. Sömu krónunni verður ekki eytt nema einu sinni.
Virðulegi forseti. Mér fallast stundum í hendur í þessari umræðu þegar fólk fer að tala um einhvern rauveruleika sem er ekki til og að mér vitandi enginn er að berjast fyrir á Alþingi. Hv. þm. Ólafur Ísleifsson fjallaði um það í lokin á seinna svari sínu til mín að það væri ekki hægt að hafa hér rosalega gott velferðarkerfi og galopin landamæri. Það eru ekki galopin landamæri á Íslandi. Þau eru það ekki og eru hvergi nálægt því. Það er bara mjög erfitt að fá að vera á Íslandi ef maður kemur annars staðar frá en EES-svæðinu. Það er erfitt fyrir Bandaríkjamenn og Kanadamenn að vera á Íslandi. Galopin landamærin - þetta er bara einhver þvæla og þetta er ekki raunveruleikinn í dag. Enginn hefur lagt fram frumvarp til að koma á galopnum landamærum. Það er þessi óttablandni hræðsluáróður sem kemur úr ákveðinni átti í samfélaginu sem ruglar alla umræðuna og þess vegna komumst við ekki að niðurstöðu um hluti sem við gætum annars alveg verið sammála um. Ég varð að opna með þessu því að ég verð svo þreyttur á að ræða einhverja ímyndun hjá fólki, ímyndun sem heyrist í Útvarpi Sögu eða álíka miðlum, frá fólki sem getur ekki lyft litla fingri til að skoða staðreyndirnar á bak við það sem þar er fullyrt. Ég ætla ekki að hætta mér lengra út í það því að þá er hætta á því að ég eyði allri ræðu minni í að tala bara um hversu mikið af vitleysu kemur úr þeirri átt, vitleysu eins og þeirri sem kom fram í lok ræðu hv. þingmanns. Nú er spurningin hvar eigi að byrja eftir þennan stutta inngang. Kannski ég byrji á því að ítreka það sem ég nefndi í andsvörum við hv. þm. Ólaf Ísleifsson, að þingsályktunartillagan hérna gerir að því er virðist ráð fyrir því, og fyrirgefið ef ég verð ég pínu tæknilegur með þetta, að allar þær umsóknir sem hv. þingmenn telja að ætti ekki að samþykkja hér séu bersýnilega tilhæfulausar. Bersýnilega tilhæfulaus umsókn er ákveðið fyrirbæri. Það eru t.d. umsóknir þar sem fólk er frá ríkjum sem er á lista yfir svokölluð örugg ríki, t.d. Albaníu sem er talið öruggt ríki. Sagan á bak við það er flóknari en ég hef ekki tíma til að fara út í það. Málsmeðferðartíminn í slíkum málum á Íslandi er ekki langur. Fólk hangir ekki hér mánuðum saman þegar það er með bersýnilega tilhæfulausar umsóknir. Þær umsóknir eru afgreiddar hratt og fólk er sent úr landi mjög hratt, innan daga, jafnvel núna í Covid-ástandinu er það staðan, þannig að ég veit ekki alveg hvaða vandamál hv. þingmenn halda að þeir séu að leysa með 48 tíma reglu þar. Hitt er síðan að það er jú fólk sem kemur sem er með alls konar mál, þau eru jafn fjölbreytt og þau eru mörg. Sum þeirra eru þannig að fólk er að koma frá einhverju Evrópuríki, er kannski búið að sækja um þar, hefur kannski einungis millilent þar en það var tekið fingrafar af því á flugvellinum eða hvaðeina. Sumt fólk er með stöðu flóttamanns í því ríki en er þar í algörri vosbúð og ömurlegum aðstæðum, t.d. á Ítalíu eða í Grikklandi, og er ekkert að koma hingað vegna þess að því finnst gaman að ferðast, það er að koma hingað til að geta lifað mannsæmandi lífi. Það er ástæðan fyrir því að þetta fólk kemur hingað. Það þýðir ekki að umsóknin sé bersýnilega tilhæfulaus, hvorki í raunveruleikanum né samkvæmt lögunum. Þar kem ég að gagnrýni minni á málið efnislega eða öllu heldur því sem eiginlega fær mig til að styðja það, með fyrirvara um að þá þurfi að umbylta kerfinu okkar og fjármagna almennilega og styðja, frekar en að vera sífellt að reyna að rífa það niður meðfram því að skerða réttindi hælisleitenda. Þessu virðast flutningsmenn tillögurnar ekki alveg átta sig á og ég get alveg skilið það. Þetta er flókinn málaflokkur, fullt af orðum sem maður heldur að maður skilji en gerir ekki fyrr en það er komin þokkalega reynsla á það. En ég átta mig ekki á því hvernig hv. þingmenn hyggjast koma á þessari 48 klukkustunda reglu án þess að samþykkja í leiðinni til efnismeðferðar allar umsóknir um hæli á Íslandi, allar, nema bersýnilega tilhæfulausar umsóknir, Albaníumálin og þess háttar. Ég held ekki að það sé það sem hv. þingmenn eru að reyna að gera. Ég held þeir hafi bara svolítið misskilið hvernig kerfið virkar og álasi þeim enginn fyrir það, þetta er stórfurðulegt kerfi. Hvað næst? Önnur mýta sem er básúnað mjög víða í samfélaginu er sú mýta að Norðurlöndin séu einhverjar rjúkandi rústir. Þetta eru enn þá velmegunarsamfélög. Það er enn þá velferðarkerfi í Noregi og í Danmörku. Það eru alveg vandamál sem geta komið upp vegna tímabundins álags á hin og þessi kerfi og flóttamannakrísan er náttúrlega afleiðing borgarastríðs í Sýrlandi m.a. og slíkt getur komið upp og það skapar áskoranir. En lausnin er ekki sjálfkrafa sú að ætla að fara að loka meira og einhvern veginn reyna að berjast á móti þróuninni, virðulegi forseti. Þannig eru krísur ekki sjálfkrafa, að það sé bara hægt að byggja vegg, eins og sumir stjórnmálamenn vilja meina, sem betur fer ekki margir hérlendis enda erum við umkringd frekar stórum landamærum, Atlantshafinu. En hvað eigum við að gera? Ég er nefnilega í einu sammála hv. þingmönnum sem flytja þessa tillögu og koma úr þessari átt, að við erum að setja allt of mikla peninga í þetta kerfi. Ég er algerlega sammála því. En lausnin er ekki sú að blása út báknið sem étur alla þessa peninga. Það kostar ekkert að hleypa fólki einfaldlega inn, virðulegi forseti. Hversu mikið álag ætli sé á UTL, Útlendingastofnun, í dag vegna þess að hingað kemur fólk frá Póllandi eða Frakklandi? Það er ekkert sérstaklega mikið vegna þess að þeir einstaklingar mega vera hérna. Þess vegna finnst mér svona tillögur og sú orðræða sem ég heyrði hérna og gagnrýndi áðan vera til málamynda. Það er alltaf talað um þennan kostnað eins og það sé verkefnið að lækka kostnaðinn en það fylgja alltaf með einhverjar smá ábendingar um menningarmun og gildismat og þess háttar og það að við getum ekki tekið við öllum og allt þetta. Ef markmiðið er að lækka kostnað þá ættum við að hætta að reyna að beita bákni og reglum og veggjum og vörðum á veggjunum til að reyna allt sem við getum til að halda fólki úti. Og meðan ég man: Það er stefnan á Íslandi, ekki galopin landamærin. Hv. þingmaður nefndi áðan að við eigum að læra af mistökum annarra. Ég er algerlega sammála því. En þarna kemur einmitt inn þessi undarlegi raunveruleiki, að stefnan hafi verið sú að allt væri galopið. Nei, virðulegi forseti. Við eigum að læra af mistökunum en mistökin eru ekki þau sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson telur að þau séu. Og nú er eitt sem við ættum að geta tekið saman höndum um að berjast fyrir og það er að þegar það koma upp flóttamannakrísur - og þær verða fleiri vegna ýmissa loftslagsbreytinga, borgarastríða og hvers sem er sem getur gerst. Það munu verða fleiri flóttamannakrísur og hvernig á að takast á við þær? Ég er alveg sammála því að þegar við erum með lítið kerfi eða lítið samfélag þá getur það ekki á skömmum tíma tekið við óendanlega stórum hópi. Þetta er augljóst. 350.000 manna samfélag gæti kannski ekki tekið við 5 milljón manns hérna á einum degi. Ég er alveg sammála því. En 500 milljón manna samfélag gæti það kannski. Kannski ekki á einum degi, enda erum við ekki að tala um þannig tölur og þannig tíma, en það er munur á því í hversu stóran pott þú setur dropann. Stefnan í Evrópu var ekki sú að það yrði allt opið. Það er bara rangt. Það er bara mýta. Nú eru meira eða minna öll þessi lönd með þá stefnu að reyna að taka sem minnst og velta öllu yfir á alla aðra sem bjó til þessa togstreitu og þetta álag á einstök kerfi eins og í Danmörku, Svíþjóð og Þýskalandi. Þessu álagi hefði alveg mátt dreifa. Vandinn er sá að það var of mikið hlustað á þingmenn eins og þá sem leggja fram þessa tillögu. Of mikið hlustað á útvarp eins og Útvarp Sögu. Það er vandinn. Virðulegi forseti. Annað sem er mjög áhugavert við málflutning hv. þingmanns og annarra úr þeirri átt er aðdáunin á kvótaflóttamannakerfinu. Það finnst mér mjög áhugavert vegna þess að ég deili þeirri aðdáun. Kvótaflóttamannakerfið virkar þannig að Sameinuðu þjóðirnar eða stofnanir á vegum þess finna fólk sem þarf að komast í skjól og reyna að púsla saman prógrammi til að það fólk geti farið til öruggs ríkis eins og Íslands. Þar er tekið á móti þessu fólki og því er komið inn í samfélagið. Það er fundið fyrir það húsaskjól. Það eru fundnir fyrir það vinir, fundnar fyrir það aðstæður sem gera fólki kleift að aðlagast samfélaginu. Og talandi um glæpatíðni og þess háttar þá er það þannig sem dregur úr glæpatíðni. Það er útskúfun og mismunun og hatur sem eykur glæpatíðnina. Það er harkan sem eykur glæpatíðnina, vonleysið sem eykur glæpatíðnina. Við drögum úr henni með því að bjóða fólk velkomið almennilega, með því að veita því almennilegt skjól og gera því kleift að aðlagast íslensku samfélagi frekar en bara að heimta að fólk sé annaðhvort alveg eins og við eða sé einhvers staðar annars staðar, alltaf til að spara peninga vitaskuld, það göfuga markmið. Ég hef ekki tíma fyrir meira, virðulegi forseti. Ég er búinn að særa fram einhver andsvör og tek að sjálfsögðu við þeim, sé til hvort ég taki aðra ræðu. Fyrir mitt leyti er þessi umræða nú bara rétt að hefjast. Ég vildi óska þess að ég gæti sagt að ég hlakkaði til að heyra fleiri ræður um þetta mál en því miður þá óttast ég að þær verði áfram vondar hér á Alþingi.
Herra forseti. Það er nú kannski ekki svo auðvelt að eiga orðastað við hv. þingmann sem fer úr einu í annað, sem gefur sig út fyrir að hafa yfirburðaþekkingu á þessum málaflokki, talar eins og sá sem valdið hefur og þekkinguna alla og kvartar yfir ræðu sem er meira og minna byggð á stefnumótun í Danmörku, Noregi og annars staðar á Norðurlöndunum; tilvitnanir í ræður og ummæli ráðamanna á Norðurlöndunum, einkanlega úr röðum jafnaðarmanna. Ég nefndi Mette Frederiksen, forsætisráðherra Danmerkur, sem er leiðtogi jafnaðarmanna og vitnaði til ummæla sem Stefan Löfven, forsætisráðherra Svíþjóðar, lét sér um munn fara á liðnu ári sem líka er leiðtogi jafnaðarmanna. Þetta verður hv. þingmanni einhvers konar tilefni til einhverra óskaplega mikilla upphrópana og hann virðist haldinn einhverjum sérstökum kvíða yfir því að þetta mál sé rætt. Hann er búinn að dæma ræður í málinu fyrir fram sem ómögulegar þannig að það er bara mjög erfitt að fjalla um þetta mál í samtali við hv. þingmann. Ég fjallaði um það í minni ræðu að stuðningur við fólk ætti að felast annars vegar í þátttöku í því alþjóðlega kerfi sem Sameinuðu þjóðirnar halda úti, og þar eru þessir svokölluðu kvótaflóttamenn - það er í samræmi við það sem bæði Danir og Norðmenn leggja mikla áherslu á í þeim skjölum sem ég vitnaði til - og hins vegar í hjálp við fólk á heimaslóð eða nærri heimaslóð. Ég er með nokkrar spurningar en ég ætla að ljúka með einni spurningu: Hvað telur hv. þingmaður að við getum fjárhagsins vegna tekið við mörgum hælisleitendum hér á ári? Miðað við þessi 600–700 núna, hvað segir hann um 6.000 eða 60.000?
Virðulegi forseti. Stærsti vandinn eða næststærsti, eða kannski næstnæststærsti, vandinn sem ég sé í heiminum í dag er það að verið er að vekja ótta fólks vegna rangfærslna um það hver raunveruleikinn er. Þegar hv. þingmaður talar um „galopin landamæri“ og „opinn krana“ þá er hv. þingmaður að tala um raunveruleika sem er ekki til staðar og það vekur ótta fólks á röngum forsendum. Hv. þingmaður spurði hér að lokum um það hvað við gætum gert með tilliti til fjármagns, hvað við gætum tekið við mörgum. Það fer allt eftir því hvernig við tökum á móti fólki. Þetta er sá hluti sem ég held að hv. þingmaður heyri kannski ekki alveg nógu vel. Hingað kemur manneskja frá Frakklandi. Þá kemur hún bara inn í landið og er bara hér, kostar enga peninga, bara býr hér, fær sér vinnu og kaupir sér Cheerios og snakk og guð má vita hvað; er bara einstaklingur í íslensku samfélagi og hluti af hagkerfinu. Hvað kostar það Útlendingastofnun? Eitthvað í kringum 0 kr., myndi ég giska á. Ég þekki ekki hver umsýslukostnaðurinn er í kringum skriffinnskuna um það, en ég myndi giska á það í fljótu bragði. Að hleypa einhverjum inn án þess að gera neitt til að styðja við viðkomandi, fyrir utan skriffinskuna og vegginn og verðina á veggnum, sem kosta heilmikið, og eru reyndar ástæðan fyrir þeim kostnaði sem hv. þingmaður segist vera að reyna að lækka - það er væntanlega einhver kostnaður við að styðja fólk inn í samfélagið sem við viljum gera. Það er ekkert hægt að svara svona spurningum, virðulegi forseti, nema við séum búin að ákveða hvað við ætlum að reyna að gera. Vandinn við tillögu eins og þessa orðræðu úr átt hv. þingmanns er það að markmiðið er að halda fólki úti. Það er ekki rétta markmiðið til að spara peninga. Peningasparnaðurinn er að mínu mati bara til málamynda, afsökun fyrir því að finna einhverjar leiðir til að geta haldið útlendingum úti. Mér finnst þetta meira að segja frekar augljóst. Hv. þingmaður fór aðeins út í það að hann hefði fengið sínar heimildir frá einhverjum jafnaðarmönnum í Noregi og Danmörku. Með fullkominni virðingu fyrir hv. þingmanni og því ágæta fólki þá er mér bara slétt sama. Það kemur því ekkert við hvaða áhrif þessi tillaga hefur. Það kemur þeim staðreyndunum ekkert við hvernig hlutirnir hafa virkað í Evrópu. [[Forseti hringir.]]Eins og jafnaðarmenn geti ekki haft rangt fyrir sér í Skandinavíu ef þeir eru forsætisráðherrar. Er það virkilega boðskapurinn hérna? Ég held ekki. Ég alla vega trúi honum ekki.
Herra forseti. Hv. þingmaður má eiga það að hann staðfestir það sem ég sagði, að það er eiginlega ekki hægt að eiga við hann samtal og hvað þá rökræðu. Hv. þingmaður gerir fólki upp tilfinningar eins og hatur. Hann gerir fólki upp ástæður eins og vilja til að vekja ugg eða ótta eða að vilja koma einhverju illu til leiðar. Ég sætti mig bara alls ekki við eitthvert bann af hálfu hv. þingmanns um það hvernig annað fólk megi haga orðum sínum. Því síður sætti ég mig við það að það sé óleyfilegt í einhverjum skilningi að vitna hér til ráðamanna á Norðurlöndum. Töluð orð eru staðreynd út af fyrir sig, þetta stendur nú í Kristnihaldi undir jökli. Það er biskupinn sem segir þetta við Umba þegar hann er að búa hann undir sendiferðina vestur á Snæfellsnes, undir jökul. Ég vitnaði til orða Mette Frederiksen í því skyni að menn gætu dregið sínar ályktanir af þeim orðum um þá stefnubreytingu sem hún hefur beitt sér fyrir í þessum málaflokki, um ástæður þeirrar stefnubreytingar og hvaða málefnaleg rök liggja þar að baki. Þetta er fullkomlega leyfilegt. Það má vitna til annars fólks og af þessum ummælum leyfi ég mér að álykta að hægt sé að draga lærdóma ef við leggjum á okkur að hlusta og læra af reynslu nágrannaþjóðanna.
Virðulegi forseti. Það er dæmigert að ef maður er ósammála hv. þingmanni eða einhverju úr þessari átt þá sé maður að banna einhverjar skoðanir eða einhvern veginn að mótmæla tjáningarfrelsi fólks. Ég held að ég hafi sannað að það séu fáir dyggari stuðningsmenn tjáningarfrelsisins sitjandi á þingi en sá sem hér stendur og vísa bara í málalista Alþingis því til stuðnings og orðræðuna sem ég hef haldið hér uppi. Virðulegi forseti. Þetta er þessi gamla lumma sem er alltaf notuð ef einhver svarar manni fullum hálsi, að þá sé viðkomandi einhvern veginn að banna manni að tjá sig. Það er bara þvæla. Þvæla þykir kannski stórt orð í heimi hv. þingmanns en það er þvæla þegar hv. þingmaður notar sjálfur orð, og ég er að vitna beint í ræðu hans, eins og „galopin landamæri“. Það er þvæla, virðulegi forseti. Það er ekki til kurteislegri leið til að segja það. „Opinn krani“ er annað sem hv. þingmaður segir og það er líka þvæla. Það er bara þvæla, bara bull. Hv. þingmanni getur þótt alveg ómögulegt að tala við manneskju sem kannski rekur ofan í hann slíkan málflutning, en það ætla ég að gera áfram svo að hv. þingmaður viti það. Honum er guðvelkomið að koma í andsvar við mig hvenær sem er mín vegna, það særir mig ekki neitt. En til að ljúka á aðeins jákvæðari nótum: Hv. þingmaður sagði að við ættum að draga lærdóm og hlusta. Ég er sammála, virðulegi forseti. Það væri gott ef hv. þingmaður myndi hlusta á þá staðreynd að við erum ekki með galopin landamæri, það hefur enginn stungið upp á þeim hér. Það er staðreynd. Það er ekki opinn krani, hvorki fyrir fjármagn né fyrir fólk inn í landið. Það er staðreynd. Ég vona að hv. þingmaður dragi lærdóm af þessu og byrji að hlusta, en þá þarf líka að gera það. Hv. þingmaður sagði mig vera að gera sér upp skoðanir og hatur og eitthvað svoleiðis. Virðulegur forseti. Ég sagði að hatur, útskúfun og þess háttar í samfélögum auki glæpatíðni. Það er það sem ég sagði hér áðan, talandi um að hlusta. Ég geri fastlega ráð fyrir því að við höfum tækifæri til þess að ræða þetta nánar hér í kvöld og ef ekki í kvöld þá seinna þannig að ég lýk máli mínu í ljósi tímans.
Herra forseti. Ég var framan af ræðu hv. þingmanns honum mjög þakklátur fyrir að birta okkur hinum yfirburðaþekkingu sína á þessum málaflokki og fyrir innsæi hans í því að skyggnast inn í sálarlíf okkar og vita betur en við af hverju við erum að leggja þessa tillögu fram. En þegar hann var aðeins kominn fram í ræðuna þá rann hv. þingmaður heiftarlega á svellinu. Afgangurinn af ræðunni var, ef ég má vitna í Mikka ref í dýrunum í Hálsaskógi: Mesta bull sem ég hef nokkurn tíma heyrt. Þá var talað hér áðan um að menn þyrftu að þola stór orð. En þetta var mesta bull sem ég hef nokkurn tíma heyrt og þetta er það kurteislegasta sem ég get sagt um það mál. Mig langar af því tilefni að þingmaðurinn býr yfir yfirburðaþekkingu á þessum málaflokki að biðja hann um að segja mér þrjá hluti. Í fyrsta lagi: Er hv. þingmanni kunnugt um það hversu hátt hlutfall þeirra sem hingað leita í von um alþjóðlega vernd uppfyllir öll skilyrði flóttamannasamningsins Sameinuðu þjóðanna? Veit hv. þingmaður hversu lengi þeir sem leita hingað í leit að alþjóðlegri vernd dveljast á Íslandi að jafnaði eða að meðaltali? Veit hv. þingmaður hvernig sú tala hefur breyst undanfarin tvö til þrjú ár? Í fjórða lagi: Veit hv. þingmaður hversu langt líður frá því að menn rata hingað í leit að alþjóðlegri vernd þar til þeir fá fyrsta viðtal við Útlendingastofnun, t.d. síðustu tvö ár?
Virðulegur forseti. Mér finnst áhugaverð nálgunin sem kemur fram í þessu andsvari og kom líka fram í andsvari hv. þm. Ólafs Ísleifssonar; það er komið hingað upp og einhvern veginn hæðst að því að ég þykist vita þetta allt saman manna best. Það er fullt í þessum málaflokk sem ég veit ekki, virðulegi forseti. Ég kem ekki hingað upp til þess að spóka mig um með það hvað ég veit mikið. Ég veit þó nógu mikið til að vita hver afleiðing af þessari tillögu er. Ég benti á það. Ef hv. þingmenn Miðflokksins upplifa einhverja minnimáttarkennd yfir því þá verða þeir að eiga það við einhvern annan en mig. Ég kom ekki hingað upp til að monta mig af þekkingu minni, bara svo að það sé sagt. Ég myndi ekki vilja fara yfir þessar tölur sem hv. þingmaður bað um eftir minni. Ég myndi vilja fá þær í skjölum og tala um þær af einhverri ábyrgð, þannig finnst mér að fara eigi með tölur almennt. Hitt er síðan að þessar tölur hafa breyst mjög mikið í gegnum tíðina, farið upp og niður, og ég er alveg sammála hv. þingmönnum Miðflokksins um að margt sé að í þessu kerfi, að kostnaðurinn sé of mikill og biðin of löng. Ég er bara ósammála hv. þingmanni um það hvernig eigi að leysa þau vandamál. Ég er ósammála því að til þess að draga úr kostnaði við vegginn og verðina á veggnum eigi að byggja fleiri veggi og ráða fleiri verði. Ég er ósammála þeirri nálgun. Ég tel það vera sóun þegar til eru aðrar og einfaldari leiðir til þess að gera þetta kerfi skilvirkara. Það er í stuttu máli að hætta að líta sjálfkrafa á að það spari pening að segja nei. Þar er grundvallarhugsunarvillan að mínu mati, að það spari sjálfkrafa pening að hleypa fólki ekki inn fyrir landsteinana. Við búum í réttarríki, sem betur fer, og það er þannig að við viljum hafa ferla. Jafnvel þegar við sendum fólk úr landi þá kostar það pening. Það kostar pening og það kostar samstarf við aðrar þjóðir og þess háttar. Þetta er kostnaður, þetta er fyrirhöfn. Þessi kostnaður fer t.d. ekki á Frakka og Pólverja og Þjóðverja sem koma til landsins vegna þess að við förum ekki svona með þá. Ef það væri eitt sem ég vildi óska þess að við gætum verið sammála um þá væri það að hætta að líta sjálfkrafa þannig á að við spörum peninginn með því einfaldlega að ýta fleira fólki frá. Það er ekki þannig, virðulegi forseti.
Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að róta upp sandi í sandkassanum fyrir hv. þingmann. En hann má alveg vita að minnimáttarkennd er eitt af því sem við búum ekki mikið yfir. En við trúum á skynsemi og eins og ég sagði áðan þá bara örlaði lítið á henni í ræðu hv. þingmanns. Hann verður bara að þola það að með því að hann talaði hér eins og hann ætti sannleikann skuldfrjálsan þá sé fundið að því. Ég lagði fyrir hann fjórar spurningar sem eru um þetta sérstaka málefni sem við erum að ræða hérna og hann svarar engu. Þá langar mig til að spyrja hv. þingmann svona almennra spurninga: Telur hv. þingmaður að hægt sé að læra af reynslu annarra? Telur hv. þingmaður að hægt sé að taka 30 ára reynslu frændþjóða okkar á Norðurlöndum af móttöku hælisleitenda og þeirra sem leita að alþjóðlegri vernd og læra eitthvað af því sem þeir hafa ratað í eða mistekist jafnvel, að eigin sögn, á þessum tíma? Nú veit ég ekki, herra forseti, hvort Mette Frederiksen, forsætisráðherra Danmerkur, hlustar mikið á menn eins og mig, ég veit reyndar ekki hvernig menn það eru. Ég veit heldur ekki hvort hún hlustar á Útvarp Sögu, það getur vel verið að hún geri það, ég veit það ekki. En eitt veit ég, Mette Frederiksen er núna og hennar ríkisstjórn undir stjórn sósíaldemókrata með auglýsingar í erlendum blöðum, utan Danmerkur, sem segja: Ef þú ert með réttindi í öðru landi, komdu þá ekki til Danmerkur, þér verður snúið við. Ef þú ert ekki með réttarstöðu flóttamanns samkvæmt flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna komdu þá ekki til Danmerkur, þér verður snúið við. Er hún að spara með þessu? Hugsanlega. Er hún að spara sér peninga? Mögulega. Er hún að spara sér einhver önnur áhrif? Klárlega. En spurningin er: Er það ekki hygginna manna háttur að læra af því sem aðrir hafa gert bæði vel og miður?
Virðulegi forseti. Svar mitt er: Jú, að sjálfsögðu getum við lært af reynslu annarra og eigum að gera það eftir fremsta megni. Það þýðir ekki að ályktanir Miðflokksins séu sjálfkrafa rétta lexían af vandamálum og mistökum annarra. Það þýðir ekki heldur að aðrir séu að bregðast rétt við því sem hefur farið úrskeiðis. Vandinn þarna hygg ég að liggi í þeim misskilningi og þeim rangfærslum að galopin landamæri séu eitthvert fyrirbæri á Íslandi eða í Danmörku eða annars staðar. Það er ekki þannig og var ekki þannig.
Danir eru nýbúnir að …
Það kemur alveg fyrir að mistök séu gerð og einhver telur sig hafa lært af þeim mistökum, en stundum bara lærir fólk ranga lexíu og fer að reyna að gera meira af sömu mistökunum, það er það sem er svo skrýtið. Nú ætla ég ekki að standa hér og láta eins og þessi málaflokkur sé einfaldur því hann er það ekki. Ég kemst ekki hjá því að benda á gallann í tillögunni en hann kemur mér ekkert á óvart. Ég skil mætavel að þetta sé ekki augljóst vegna þess að þetta er þannig málaflokkur að hann er flókinn og kerfið er flókið og allt það. Vandamálin eru flókin og lausnirnar eru flóknar. Það fýkur í mig þegar ég heyri fólk koma í pontu, eins og hv. þm. Ólaf Ísleifsson, með sömu orðræðu og ég heyri á Útvarpi Sögu og sambærilegum miðlum, sem eru sem betur fer fáir, að hér séu galopin landamæri, að hér streymi inn í einhverju ofboðslegu magni fólk sem við einhvern veginn förum á hausinn við að þurfa að taka á móti, eins og hv. þingmaður orðaði það. Ég skrifaði það hjá mér, mér þótti það svo áhugavert: Við höfum ekki efni á þessu. Jú, við höfum vel efni á þessu. Þetta er ekki skynsamleg nýting á peningum, ég er alveg sammála því, en það að halda því einhvern veginn fram að hér sé einhver holskefla af útlendingum að koma hingað og rústa íslensku samfélagi, af því að hér séu galopin landamæri og opinn krani, það er orðræða sem er ekki bara efnislega röng heldur hættuleg, alveg sama hvað býr í brjósti hv. þingmanna sem ég trúi að sé ekkert nema gott. Þetta eru mistök. Þetta er hættulegt og ég vil meina að þetta sé dýrt.
Hæstv. forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um breytingu á útlendingalögum til að hemja útgjöld og auka skilvirkni í málsmeðferð í þessum málaflokki. Það hefur verið mjög áhugavert að hlusta á umræðuna. Ég á örugglega eftir að flytja alveg hundleiðinlega ræðu miðað við það sem maður hefur fengið að heyra hérna. Í mínum huga má segja að málefni útlendinga, sem sagt hvernig útlendingar koma hingað til landsins, séu í þrennu lagi. Það eru í fyrsta lagi innflytjendur sem koma hingað til að vinna og það er með sérstökum hætti. Við Íslendingar höfum orðið þeirrar gæfu aðnjótandi að við höfum notið góðs af því hve margt fólk hefur komið hingað til að vinna og í raun og veru bjargað þeirri hröðu uppbyggingu sem hefur orðið í uppsveiflu í þjóðfélaginu, bæði fjölgun atvinnutækifæra og meiri verðmætasköpun. Þar hafa útlendingar spilað stóra rullu í ýmsum geirum, mest í fiskvinnslu og þjónustu, á hótelum og í ferðaþjónustu og slíku. Mér hefur sjálfum fundist Íslendingar fulllatir við að vinnan við þetta sjálfir, ég verð að segja alveg eins og er. Það eru ágætislaun í fiskvinnslu, ef það er málið. Í öðru lagi eru það kvótaflóttamenn sem koma til landsins á sérstakan hátt, eins og orðið segir, eftir kvótakerfi. Það er kerfi sem virkar prýðilega og var tekið í gagnið árið 2015 í tíð ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, þegar hann var forsætisráðherra. Í þriðja lagi eru það málefni hælisleitenda sem mest er verið að ræða um í sambandi við þessa þingsályktunartillögu. Ég hnaut um eitt í ræðu hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar áðan. Hann talaði um að það kostaði ekki neitt að hleypa fólki inn í landið. Ég átta mig ekki alveg á þeirri fullyrðingu. Það kostar að fólk komi inn í landið. Þeir sem koma inn í landið sem hælisleitendur fara ekki beint að vinna, kannski í einhverjum tilfellum en í mörgum tilfellum ekki og það kostar. Það er kostnaðarhliðin sem við erum að tala um að við þurfum að passa að fari ekki út fyrir allt velsæmi. Það er ekki af illgirni eða hatri gagnvart útlendingum eins og maður fær stundum að heyra þegar við erum að fjalla um þessi mál, alls ekki. Og af því að vitnað hefur verið í það sem er að gerast hjá Dönum og Svíum, þá man ég vel eftir því, ég minntist einmitt á það hér í dag, að þegar ég var ungur maður vorum við félagarnir einhvern tímann að velta því fyrir okkur hvernig við ættum að eyða næstu mánuðum og misserum. Þá komust félagar mínir að því að ef þeir færu til Danmerkur þá gætu þeir skráð sig strax á atvinnuleysisskrá og svo gætu þeir bara verið á djamminu. Ég var svo kjarklítill á þeim árum að ég lagði ekki í það en þeir fóru þangað tveir eða þrír og höfðu það mjög gott í nokkra mánuði. Voru bara í góðum málum úti í Danmörku og fengu útborgað reglulega til að halda þeirri skemmtun áfram. Mig langar til að vitna í og lesa upp úr frétt, sem var reyndar minnst á áðan, og það er þá fyrst það sem Mette Frederiksen, forsætisráðherra Danmerkur, hefur sagt á sínum vettvangi, í stjórnmálunum þar. Hún segir að markmið sitt sé að enginn sæki um alþjóðlega vernd í Danmörku. Þetta sagði Frederiksen í umræðu í danska þinginu á föstudag. Þetta er sem sagt í fréttum 23. janúar sl. eftir að Pia Kjærsgaard, fyrrverandi formaður danska þjóðarflokksins, hafði kallað hana til andsvara. Það er markmið okkar, sagði hún, ég get fullyrt það en ekki gefið nein loforð um það, en þetta er markmið. Síðan segir áfram að umsóknum um alþjóðlega vernd hafi fækkað verulega í Danmörku síðustu árin en dönsk stjórnvöld hafi markvisst unnið að því að gera fólki erfiðara fyrir að sækja um inn í landið og gera það um leið síður ákjósanlegan áfangastað fyrir fólk í leit að landvist. Síðan kemur langur texti en niðurlagið er það að Mette Frederiksen leggi áherslu á að hjálpa fólki meira á heimaslóðum. Það er einmitt það sem ég er henni algerlega sammála henni um. Síðan er það Stefan Löfven, forsætisráðherra Svíþjóðar, sem hefur margoft þvertekið fyrir að tengsl séu á milli innflytjenda og starfsemi glæpagengja í landinu. En nú hefur hann skipt um skoðun. Í frétt sem skrifuð var 12. september sl. segir að í umræðum í þinginu á miðvikudaginn hafi kveðið við nýjan tón hjá Löfven þegar hann hafi verið spurður af hverju hann gæti ekki séð samhengið á milli mikils fjölda innflytjenda í landinu og aukinnar afbrotatíðni. Stefan Löfven svaraði: Ef fjöldi innflytjenda er svo mikill að við getum ekki aðlagað þá að samfélaginu er aukin áhætta á vandamálum eins og við sjáum núna. Hann endurtók síðan þennan boðskap síðar um daginn í sjónvarpsþætti. Þá hafði hann verið spurður um vaxandi starfsemi glæpagengja sem tengdust innflytjendum. Þá sagði hann: Við höfum tekið á móti mörgum innflytjendum en aðlögun þeirra að samfélaginu hefur misheppnast. Ef margir fullorðnir eru ekki í vinnu sjá börnin það og halda kannski að það sé eðlilegt. Og svo heldur þetta viðtal áfram, sem sagt að börnin aðhafist eins og fyrir þeim er haft. Í fréttinni segir síðan: Ekki er langt síðan Mats Löfving aðstoðarríkislögreglustjóri sagði í samtali við sænska ríkisútvarpið að fjölskylduglæpagengi væru stórt vandamál í landinu. Meðal annars kom fram að 40 glæpagengi stýri skipulagðri glæpastarfsemi á þeim slóðum. Ég er ekki að segja að við séum að flytja inn glæpagengi í þessu samhengi en maður veit ekki hvað fólk hugsar. Það er verið að fylgjast með úr fjarlægð, það er alveg á hreinu, hvernig hvert ríki fyrir sig stendur að útlendingamálum. Það er bara þannig. Mér finnst það einkennilegt ef við ætlum að fara að halda uppi stefnu sem bæði Svíar og Danir hafa algerlega snúist gegn, eru sem sagt búnir að læra af biturri reynslu að gangi ekki upp, ef við ætlum að reyna að feta þá slóð sem þeir eru að koma sér út af. Það er undarlegt að segja það hér í ræðustól að okkur komi það bara ekkert við hvernig aðrar þjóðir hagi sínum málum. Ég get ekki séð neina skynsemi í því. Við hljótum að vilja læra af reynslu annarra þjóða, ég tala nú ekki um þjóða sem við berum okkur saman við og köllum frændur okkar og vini eins og Dani og Svía.
Virðulegi forseti. Mér mun sennilega ekki endast ræðutíminn til að segja allt sem mig langar til að segja í kjölfar þessarar ræðu en hv. þingmaður nefndi mig sérstaklega á nafn snemma í ræðu sinni og mig langaði þess vegna að koma hér að ákveðnum punkti. Hv. þingmaður sagðist ekki alveg skilja þennan punkt um að það kostaði ekki neitt að hleypa fólki inn í landið og nefndi síðan að hælisleitendur fari yfirleitt ekki beint að vinna og það fylgi því kostnaður. Virðulegi forseti, þetta er nákvæmlega punkturinn. Hvað ef ég myndi stinga upp á því að ekki þyrfti sérstakt leyfi til þess að vinna sem hælisleitandi, fyrir utan það að erfitt er að fá þessi leyfi, þeim er meinað að vinna? Svo komum við hingað í pontu og segjum að þetta fólk noti velferðarkerfið okkar, þegar við erum að banna því að vinna. Það er alveg ótrúleg kaldhæðni fólgin í þessu kerfi. Fólk sem er í svokölluðum Dyflinnar- eða „status“-málum fær ekki þessi leyfi, getur ekki einu sinni sótt um þau. Það er kostnaður í því. Það er nákvæmlega punkturinn, virðulegur forseti. Það er enginn uppihaldskostnaður fyrir Útlendingastofnun að hleypa fólki inn í landið vegna þess að þá má fólk bara koma hingað inn og taka þátt í samfélaginu. Það felur það í sér að vinna, að borga skatta og að auka eftirspurn. Sá angi gleymist oft í umræðunni. Hælisleitendur og flóttamenn eru eins og aðrar manneskjur að því leyti að þeir þurfa að borða, þurfa þak yfir höfuðið, afþreyingu, menntun og vini. Þeir þurfa að nota samgöngur, úr, síma, tölvur og alls konar græjur og hluti sem manneskjur þurfa að njóta. Það leiðir til aukinnar eftirspurnar, það stækkar hagkerfin. Þessi þáttur gleymist alltaf. Það er bara kerfið okkar, sem ég hef ekki enn heyrt Miðflokksmenn mótmæla, sem meinar þessu fólki að taka þátt í samfélaginu frekar en að efla það í því. Þar held ég að miklu meiri samhugur ætti að vera milli allra þingmanna. En ég vona að þetta útskýri fyrir hv. þingmanni hvað ég er að tala um þegar ég segi að það kosti ekkert að hleypa fólki inn þó að þessar hindranir kosti, það er bara nákvæmlega punktur hv. þingmanns.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir andsvarið. Peningarnir verða ekki tíndir af trjánum og ef rökin hjá hv. þingmanni eru þau að það kosti ekki neitt ef við bara látum viðkomandi hafa vinnu, en þá verður að vera til einhver vinna, hv. þingmaður. Þetta er ekki svona einfalt, það er bara kjánaskapur að segja þetta svona. Það eru leiðir til fyrir fólk sem kemur hingað til að vinna, eins og ég nefndi í upphafi ræðu minnar, það fer eftir sérstökum leiðum. Svo eru leiðir fyrir kvótaflóttamenn. Þetta er ekki leiðin til að koma hingað til landsins til að vinna per se. Ég held að það sé ekki mikill hluti fólks sem kemur þá leið sem fer beint í vinnu og meðan svo er ekki þá kostar það. Það kostar mat, húsnæði og allt sem því fylgir. Og að telja upp einhver svona tæki og tól sem fylgja neyslusamfélaginu, það er að sjálfsögðu alveg rétt að eftirspurn eftir því eykst, en þá þarf fólk að geta unnið fyrir tækjunum og tólunum. Ég hef aldrei áttað mig á því að hægt sé að tína peninga af trjánum. Vinnan verður að vera til til að það kosti ekki neitt að hleypa fólki inn í landið. Það kostar, hv. þingmaður, að hleypa fólki inn í landið sem er ekki komið á vinnumarkaðinn. Það er alveg á hreinu.
Virðulegi forseti. Það fólk er ekki á vinnumarkaði vegna þess að við bönnum því að vera á vinnumarkaði, vegna þess að við beinlínis bönnum því það. Jú, það er bara víst þannig, virðulegi forseti, það er bara þannig. Ef hv. þingmanni finnst það fáránlegt þá á hann liðsmann í mér. Það er freistandi að fara út í peningana á trjánum en þá þurfum við að fara út í það hvernig peningakerfið virkar og það er lengri umræða. En hv. þingmaður sagði að til þess að fólk fengi vinnu þyrfti vinna að vera í boði. Smásamhengi: Hingað kom allnokkuð af umsóknum á sínum tíma frá Albaníu, svokallaðar bersýnilega tilhæfulausar umsóknir. Í Albaníu búa tæplega 3 milljónir, 2,8 milljónir manna. Í Evrópu búa 500 milljónir manna, u.þ.b. 7% af dýrategundinni okkar seinast þegar ég tékkaði, og allt það fólk má flytja til Íslands í dag og hefur til þess þrjá klukkutíma. Allir Þjóðverjar, allir Ítalir, allir Grikkir, allir Spánverjar, allir Portúgalir, allir Danir, allir Finnar mega flytja til Íslands í kvöld, 500 milljónir manna. Þá gætum við spurt: Er nóg atvinna fyrir þetta fólk? Ég mæli ekki með þvílíkum fólksflutningum á einum degi, bara af einföldum skipulagsástæðum, hvað þá þegar kemur að því að hafa innviði og burði til að taka á móti fólki. Auðvitað þarf þetta að gerast í einhverju samhengi við hvað við getum. En það er ekki einu sinni gerð tilraun til að meta hvað það sé mikið. Það er bara fullyrt að það sé allt of margt fólk að koma hingað og að við höfum ekki burði til að taka við því án þess að það sé rökstutt neitt eða skoðað einu sinni. Menn gefa sér það einfaldlega í þessari orðræðu að fólk sé byrði á samfélögum. Raunin er sú að samfélög eru ekkert nema fólk. Hagkerfi eru ekkert nema fjárhagsleg samskipti fólks. Hvaðan á vinnan að koma? Af aukinni eftirspurn. Frá hvaða fólki? Þessu sama fólki. Þannig virka hagkerfi. Heldur hv. þingmaður að þegar Bandaríkjamönnum fór að fjölga úr tugum milljóna upp í 300 milljónir að þá hafi bara öll atvinnan gufað upp og ekki verið til meiri atvinna? Nei, það verður til meiri atvinna með meiri efnahagslegum umsvifum. Auðvitað þarf þetta að gerast á einhverjum skynsamlegum tíma og í einhverju skynsamlegu magni. Það er alveg hægt að eiga eitthvert rökrétt samtal um það, en það er ekki samtalið sem við erum að eiga.
Hæstv. forseti. Ég verð að segja það, eins og kom fram í fyrri andsvörum, að ég á svolítið erfitt með að eiga orðastað við hv. þingmann. [[Gripið fram í.]]Þingmaðurinn talar um að það sé bölvuð þvæla að tala um að hér sé opinn krani í innflytjendamálum. Svo segir hv. þingmaður að flytja megi inn þetta margar milljónir manna í kvöld innan þriggja klukkutíma - [[Gripið fram í.]]já, er það þá ekki opinn krani? Hvers lags krani er það? Ég átta mig bara ekki á þessum málflutningi. Og svo er reynt að rugla mann í ríminu með því að nota eitthvert málskrúð sem hv. þingmanni er mjög tamt og ég hef reynt að æsa mig ekki mikið yfir, það er ekki mitt vandamál. En þegar við erum að tala um atvinnumál og fólk sem kemur hingað til að vinna þá var ég búinn að nefna, og ég ætla að nefna það í þriðja sinn, að það er sérstök leið sem farin er hingað inn til þess. Leið hælisleitenda er ekki leið sem er sérstaklega hönnuð fyrir þá sem eru í atvinnuleit. En ég get alveg séð fyrir mér að fjalla um það, og tek alveg undir það með þingmanninum, að hagkerfið byggist á fólki, það er engin spurning. En það skeður ekki á þremur klukkutímum eins og þingmaðurinn minntist á áðan, ef öll Evrópa myndi flytja til landsins á þremur klukkutímum. Það er alveg á hreinu. Ég er bara ekki í nógu stórum stígvélum til að botna þessa mýri, hæstv. forseti.
Virðulegi forseti. Ég ætla að láta vera að bregðast við seinna andsvari hv. þm. Sigurðar Páls Jónssonar vegna þess ég sé að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hefur látið bæta sér aftur á mælendaskrá þannig að ég læt honum í té að útskýra muninn á opnum krana og opnum krana. Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um breytingu á útlendingalögum til að hemja útgjöld og auka skilvirkni í málsmeðferð. Það kann að koma á óvart en ég styð þessa tillögu því að fátt veldur jafn miklum óþörfum kostnaði í íslensku hæliskerfi og Dyflinnar-reglugerðin og meðferð umsókna samkvæmt henni. Í stað þess að umsókn fólks um vernd sé einfaldlega skoðuð og því veitt vernd hér á landi eða vísað aftur til heimaríkis, sé það öruggt þar, er fólk látið bíða hér svo mánuðum, jafnvel árum, skiptir, starandi á hvíta veggi í iðnaðarhúsnæði á vegum ríkisins þar sem það fær ekki einu sinni heimild til að vinna fyrir sjálfu sér á meðan beðið er. Það er auðvitað óverjandi fyrirkomulag fyrir alla og ekkert vit í öðru en að leggja það af. Með þeirri breytingu sem lögð er til í þingsályktunartillögu þessari mætti því spara ríkissjóði stórfé við húsnæði og uppihald umsækjenda, launakostnað við vinnslu mála, svo að ekki sé talinn tilfinningalegi kostnaðurinn af því að láta fólk bíða svo mánuðum skiptir eftir svari við þeirri einföldu spurningu hvort umsókn þess verði yfir höfuð skoðuð hér á landi. Vegna málsmeðferðarreglna í Dyflinnar-reglugerðinni sjálfri væri ekki með nokkru móti unnt að taka ákvörðun um að vísa einstaklingi úr landi með vísan til hennar á innan við tveimur sólarhringum, ekki möguleiki, virðulegi forseti. Raunar er erfitt að taka slíka ákvörðun á innan við þremur mánuðum þar sem hið ábyrga ríki, samkvæmt reglugerðinni, hefur þrjá mánuði til að svara beiðni íslenskra stjórnvalda um endurviðtöku en samþykki á slíkri beiðni er forsenda þess að senda megi umsækjanda til baka á grundvelli reglugerðarinnar. Eina leiðin til að ná þessu takmarki væri því að ákveða einfaldlega strax að taka umsóknir allra til efnismeðferðar hér á landi. Þótt ýmislegt megi segja um greinargerðina sem fylgir tillögunni er ekki annað hægt en að styðja hana af þessum sökum. Varðandi sex mánaða frestinn til efnislegrar afgreiðslu mála vænti ég þess að átt sé við bæði stjórnsýslustig, þ.e. afgreiðslu málsins hjá Útlendingastofnun og svo á kærustigi ef til þess kemur. Þar myndi ég vilja ganga enn lengra, stytta frestinn jafnvel í þrjá mánuði og að þeim fresti liðnum ætti fólk rétt á dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, væri vinnslu málsins ekki lokið hjá stjórnvöldum. Það fólk gæti þá gerst gildandi þjóðfélagsþegnar, jafnvel farið út á vinnumarkaðinn og haldið áfram að byggja upp líf sitt. Á því myndu allir græða og svo sannarlega íslenskt samfélag. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, samflokksmaður minn, hefur minnst á strámenn á borð við opinn krana, og ýmsan misskilning sem virðist fara fyrir í þessari umræðu, mýtur og aðra hluti sem endurtaka sig í umræðunni þegar þessi mál eru á borði. En það sem við höfum ekki efni á í þessu samfélagi er ómannúðlegt bákn sem veldur vansæld fólks sem þráir ekkert annað en að lifa lífi sínu með mannlegri reisn og einhvers konar von um gæfulega framtíð. Það er eini glæpur þessa fólks; að vilja búa í friðsemd á Íslandi eins og við forréttindafólkið hér gerum.
Hæstv. forseti. Nú er það ekki ætlun mín að slá met á Alþingi með því að koma hlaupandi í ræðustól í annað skipti á nokkrum dögum, alls ekki. En mig langaði til að taka aðeins til máls í þessari umræðu og skýra tilgang þessarar tillögu fyrir þeim sem ekki virðast skilja hvers vegna hún er lögð fram. Hér í umræðunni hefur verið talað um að peningaupphæðir skipti ekki máli. Það kann vel að vera að svo sé en ég vil samt minna á að sá málaflokkur sem við erum að tala um núna, móttaka hælisleitenda og þeirra sem eru í leit að alþjóðlegri vernd, kostaði 6 milljarða kr. í fyrra, hækkaði verulega milli ára og þurfti jafnframt 400 millj. kr. hækkun í síðustu fjárlagaumræðu fyrir þetta ár. Hér er því um stórar peningaupphæðir að ræða. Það er samt ekki meginástæðan fyrir því að tillagan er flutt. En það er kannski ein af ástæðunum því að með stórauknum fjölda eykst kostnaðurinn verulega og af einhverjum ástæðum er fjöldi þeirra sem fá tímabundna vernd hér á Íslandi umtalsvert meiri en í nágrannalöndunum. Hann er 50% meiri en í Danmörku og ef ég man rétt er hann fjórfalt meiri en í Svíþjóð miðað við fólksfjölda. Nú höfum við Miðflokksfólk aldrei talað öðruvísi en svo að við Íslendingar eigum að taka á móti fólki sem býr við erfiðleika og við höfum aldrei talað öðruvísi en svo að við eigum að standa við þær skuldbindingar sem við höfum skrifað undir samkvæmt alþjóðasamningum. En hin hliðin á þessum peningi er sú, sem kom einmitt mjög vel fram í ræðu hv. þm. Söru Elísu Þórðardóttur hér rétt áðan, að það er ómannúðlegt að láta fólk bíða hér á Íslandi, óvíst um framtíð sína og stöðu sína, svo mánuðum og árum skiptir. Það er ómannúðlegt. Og það er ómannúðlegt, sem hefur komið upp og verið afstýrt í nokkrum tilfellum, þegar fólk er búið að vera hér árum saman og hefur eignast hér börn sem hafa fest rætur að ætla að rífa þetta fólk upp og börnin þar með og senda til baka eitthvert annað. Það er ómannúðlegt, herra forseti. Nýlegt dæmi segir frá fólki sem hefur búið og dvalið hér á Íslandi í sjö ár og bíður eftir úrslitum sinna mála. Hvers vegna þurfum við sjö ár til að afgreiða umsókn fólks sem sækist eftir alþjóðlegri vernd? Hvernig má það vera, herra forseti? Það virðist hafa orðið einhver bragarbót á því máli síðustu tvö til þrjú árin. Ég varð þess t.d. áskynja um daginn að nú eru sex vikur að meðaltali frá því að hingað ratar einstaklingur sem er í leit að alþjóðlegri vernd þangað til hann fær það sem er kallað fyrsta viðtal. Það eru sex vikur en áður voru þetta, ef ég man rétt, þrír mánuðir eða meira. Það er líka óskiljanlegt með öllu. Við verðum hins vegar að spyrja okkur og reyna að leita svara við því hvort einhver sérstök skýring sé á því hvers vegna svona mikill fjöldi sækir einmitt hingað en t.d. ekki til hinna Norðurlandanna. Varla er það út af veðrinu. Þá hlýtur maður að hugsa með sér: Við Íslendingar erum væntanlega að gera eitthvað sem hinar þjóðirnar eru ekki að gera. Það vill þannig til að í hópi farandfólks í Evrópu er fólk sem virðist vita mjög vel hvert af öðru og það virðist vera mjög vel upplýst um réttindi sín í hinum ýmsu löndum. Og það vill þannig til að í einu af fyrri lífum mínum var ég starfandi á alþjóðaflugvelli á Íslandi í 11 ár. Á þeim tíma voru aðeins öðruvísi tímar en núna en þetta voru árin 1997–2008. Ég man að á þessu árabili voru u.þ.b. 2% af þeim sem hingað rötuðu sem uppfylltu þau skilyrði sem er að finna í flóttamannasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég hef ekki gaumgæft hvernig þessi tala hefur þróast allra síðustu ár en mér er til efs að hún hafi hækkað verulega. Það kæmi mér alla vega mjög á óvart að hún hefði hækkað verulega. Við virðumst ekki vera treg að taka á móti fólki í þessari stöðu. Í fyrra voru held ég 620 manns sem sóttu um að vera hér annaðhvort af mannúðarástæðum eða með stöðu hælisleitanda eða beiðni um alþjóðlega vernd. Um það bil tveir þriðju fengu umyrðalaust dvalarleyfi hér á þeim viknakafla sem tekur að afgreiða slíkar umsóknir. Segja má að mál af þessum toga sé eitt af þeim málum sem helst megi ekki ræða á Íslandi án þess að þeir sem hlusta fari að gera manni upp alls konar skoðanir. Ég og félagar mínir neitum því að vera kallaðir „asistar“, alveg sama hvort það er f eða n eða r fyrir framan. Við höfnum því algjörlega. Við erum ekkert af því, ekki neitt. En það sem við erum fyrst og fremst að hugsa er að draga úr þessum mjög hækkandi kostnaði sem hér hefur vaxið gífurlega undanfarin ár og um leið að gæta að mannúðarsjónarmiðum, að þeir sem eru í þessari erfiðu stöðu fái svör við fyrirspurnum sínum og beiðnum eins fljótt og verða má. Ég sagði það í andsvari við ágætan hv. þingmann að ég líti þannig á að við eigum að læra af reynslu annarra, læra af því sem aðrir hafa gert vel en líka af því þegar aðrir hafa gert mistök. Nú er það svo að ég held að ef við myndum spyrja stjórnmálamann eða jafnvel bara manninn á götunni, hvort sem væri í Danmörku, Svíþjóð eða Noregi: Telur þú að hér hafi verið gerð mistök eða að hlutir hafi verið gerðir öðruvísi en þeir ættu að hafa verið gerðir undanfarin 30 ár í þessum málaflokki? Þá er ég hér um bil viss um að við myndum fá já-svar. Ég hef reyndar gaumgæft þessi mál nokkuð lengi. Ég hef átt fjölskyldu í Danmörku í 17 ár þannig að ég er búinn að fylgjast með því hvernig þróunin hefur verið í Danmörku og víðar. Ég á þar þrjú nýbúabarnabörn í skóla og fylgist þar af leiðandi vel með hvernig fræðslunni er háttað o.s.frv. Ég þekki því þokkalega til, að ég tel. Síðan gerist það að sósíaldemókratastjórnin í Danmörku og forsætisráðherra þeirra kveður upp úr með það að segja: Ég vil ekki að það sé neinn hælisleitandi í Danmörku. Við erum ekkert endilega þar og við erum ekki að leggja það til í þessari tillögu. En þá hlýtur maður að spyrja: Hvað rekur góðan sósíaldemókrata, bara gildan hluta góða fólksins í Danmörku, hvað rekur slíka manneskju til að taka upp slíka stefnu? Skyldi það vera af því að kostnaðurinn er orðinn þjóðfélaginu ofviða? Skyldi það vera af því að önnur atriði komi þar inn? Ég held þetta sé blanda af hvoru tveggja. Þess vegna segi ég: Við eigum að læra af því sem aðrir hafa gert vel og illa. Þess vegna, bæði af fjárhagsástæðum og mannúðarástæðum, er þessi tillaga okkar lögð fram, til þess að gera hér bragarbót bæði fyrir þá sem hingað sækja og fyrir íslenska skattgreiðendur sem borga kostnaðinn af því að taka á móti öllu þessu fólki á hverju ári.
Herra forseti. Það mál sem við ræðum hér mun, verði það samþykkt, gagnast langflestum. Það mun gagnast íslensku samfélagi og það mun ekki síður gagnast flóttamönnum. Þeir einu sem myndu hugsanlega ekki hafa hag af þessu máli eru þeir sem gætu hugsað sér að misnota kerfið. Þegar menn gera það þá bitnar það fyrst og fremst á þeim sem þurfa mest á hjálp að halda. Þessar breytingar eru því nauðsynlegar af ýmsum ástæðum en ekki hvað síst til þess að Ísland geti betur beitt sér við að aðstoða það fólk sem þarf mest á hjálp að halda. Kostnaður hefur verið nefndur töluvert í þessu samhengi og það er ekki óeðlilegt. Ef kostnaður við að fást við umsóknir sem uppfylla ekki skilyrði, aukinn fjölda slíkra umsókna, stóreykst áfram, eins og hefur verið að gerast, höfum við úr minna að spila þar sem kæmi að mestu gagni og til að hjálpa þeim sem þurfa mest á hjálp að halda. Það hefur verið vísað í þróunina annars staðar á Norðurlöndum, ekki hvað síst í Noregi og Danmörku. Þar hafa menn áratugareynslu af því að fást við þessi mál í miklu meira mæli en hér á Íslandi þar til fyrir skemmstu og afraksturinn má sjá í algjörri stefnubreytingu í þeim löndum, stefnubreytingu sem byggist á reynslunni og því að stjórnvöld hafa viðurkennt, þau gera það óhikað, að þær aðferðir sem beitt hafi verið fram að því hefðu mistekist hrapallega á ýmsan hátt. Hér á Íslandi, enn sem komið er, hafa menn hins vegar haldið áfram og ætla jafnvel að auka við það sem hefur reynst illa á Norðurlöndum. Þessi tillaga er fyrsta skrefið en það mun auðvitað þurfa að taka á ýmsu til viðbótar. Þetta er hóflega framsett tillaga, enda er markmiðið með henni að fá stjórnvöld til að bregðast við í tæka tíð og a.m.k. hefja þessa vinnu. Við leggjum þess vegna mikla áherslu á að þetta mál fái hraðan framgang hér því að því fyrr sem brugðist er við, og því fyrr sem við lærum af reynslu annarra, þeim mun jákvæðari verða áhrifin, ekki hvað síst fyrir þá sem við ættum að einbeita okkur að því að hjálpa. Rökstuðningur með þessari þingsályktunartillögu er engu að síður mjög ítarlegur eins og hv. þm. Ólafur Ísleifsson, framsögumaður málsins, fór yfir í yfirgripsmikilli ræðu sinni við upphaf umræðunnar. Ég hef orðið var við það, í umræðunni í framhaldinu, að það skortir mjög á þekkingu eða skilning einhverra þingmanna á því hvað felist í þeim breytingum sem hafa orðið á Norðurlöndum, af hverju þær stafi og hvaða áhrif það hefði í för með sér ef við lærum ekki af reynslu þessara landa. Ég ætla þess vegna aðeins að fara aftur í tímann, ein þrjú ár aftur í tímann. Þá fjallaði ég töluvert um þær breytingar sem voru að verða í dönskum stjórnmálum og ekki hvað síst í flokki sósíaldemókrata eða danskra jafnaðarmanna. Ég skrifaði um það greinar. Það gerðu fleiri en ég og hægt var að styðjast við skrif þar í landi. Ég vitnaði t.d. í þekktan danskan stjórnmálafræðiprófessor við Kaupmannahafnarháskóla að nafni Peter Nedergaard, sem ég held að mér skjátlist ekki að sé sósíaldemókrati sjálfur eins og líklega margir prófessorar þar í landi og kannski víðar. Hann benti á fyrir einum þremur árum eða meira að sú breyting sem orðið hefði í Danmörku byggðist á grundvallargildum jafnaðarmanna sem hefðu villst af leið en hefðu loksins viðurkennt það, hafandi séð áhrifin af því að villast af leið í þessum málum. Hann benti einmitt á þversögnina sem fælist í opnum landamærum eða opinni innflytjendastefnu og svo rekstri velferðarstefnu, en jafnaðarmenn í Danmörku hafa talið sig hönnuði og helstu varðmenn velferðarkerfisins og áttuðu sig á því að þetta tvennt færi ekki saman. Hann benti líka á að þá þegar væri öll forysta jafnaðarmanna í Danmörku orðin þessarar skoðunar. Það byggðist á hugsjónum þeirra og ekki síður á reynslunni af því að hafa farið út af sporinu og fetað þá braut sem menn virðast sumir hverjir vilja feta áfram hér á Íslandi. Matthias Tesfaye - ég bið forseta að afsaka framburðinn ef hann er ekki réttur - er einn af forystumönnum jafnaðarmanna í Danmörku. Hann skrifaði bók um þessi mál sem vakti talsverða athygli. Tesfaye er af eþíópískum ættum og var múrari áður en hann varð þingmaður og komst í forystu jafnaðarmanna. Hann benti á að frjálslynd eða opin stefna í innflytjendamálum færi ekki saman við rekstur velferðarkerfis að því marki að þetta væri eins og eldur og vatn. Niðurstaða bókarinnar var sú að viðsnúningurinn hjá jafnaðarmönnum væri algjör vegna þess að menn hlytu að hafa lært af 30 ára reynslu og mistökum í 30 ár. Það þýðir ekki að Danir vilji ekki aðstoða flóttamenn. Þeir gerðu sér einfaldlega grein fyrir því að þær aðferðir sem höfðu verið notaðar til þessa, aðferðir sem enn eru notaðar á Íslandi, hefðu ekki aðeins mistekist heldur valdið skaða á fjölbreytilegan hátt. Það er því ekki úr vegi, herra forseti, og ástæðulaust að taka því illa, að við nýtum okkur þessa áratugareynslu Dana og það sem þeir hafa lært af þeirri reynslu og þá alveg sérstaklega sá flokkur sem fer fyrir ríkisstjórn, danskir jafnaðarmenn. En til þess að læra af reynslunni þurftu þau í Danmörku og við líka að líta til staðreynda mála fremur en, eins og allt of títt er með þennan málaflokk, að ræða fyrst og fremst út frá frösum og jafnvel að leitast við að snúa út úr rökum þeirra sem vilja komast að kjarna málsins. Ein þeirra staðreynda sem líta þarf til er að mjög stór hluti, og reyndar talsverður meiri hluti að mati Evrópusambandsins, þeirra sem hafa sótt um hæli á undanförnum árum eru ekki eiginlegir flóttamenn heldur förufólk, fólk í leit að betri kjörum. Ef við ætlum okkur að opna á slíka fólksflutninga hefur það mjög verulegar afleiðingar í för með sér, ekki hvað síst þær afleiðingar að setja þúsundir, jafnvel hundruð þúsunda og með tímanum milljónir manna, í verulega hættu, enda þarf þá að setja þetta í samhengi við aðra staðreynd þessa málaflokks sem er sú að mikið af þessum fólksflutningum fer fram undir handleiðslu alræmdra glæpamanna sem selja slíkar ferðir, til Evrópu ekki hvað síst, og veigra sér ekki við að taka jafnvel aleiguna af fólki fyrir það að selja því óraunhæfar væntingar og setja það í hættuför. Það er mikilvægt að við, eins og Danir leggja áherslu á núna, sendum frá okkur þau skilaboð að fólk eigi ekki að nýta Ísland til þess að reyna að selja fólki slíkar óraunhæfar væntingar og að við munum sjálf hafa stjórn á því á móti hverjum við tökum, hverjum við bjóðum inn í landið, og meta það á þeim forsendum að með því sé hægt að hjálpa fólki sem best. Og að sjálfsögðu, herra forseti, má ekki gleyma, eins og allt of oft fylgir þeirri nálgun sem hér er rekin, að aðstoða fólkið í flóttamannabúðunum sem er hvað næst heimalöndum sínum.
Virðulegur forseti. Ég tók eftir því, í orðaskiptum við annan hv. þingmann Miðflokksins áðan, að ákveðinn misskilningur í kringum það hvernig kerfið okkar virkar virðist vera mjög algengur. Það kemur best í ljós þegar fólk leggur til að hælisleitendur eða fólk sem kemur hingað og vill fá að dveljast hér ætti að reyna eitthvað annað en að nota hælisleitendakerfið. Mín reynsla af samtölum við fólk er sú að fólk almennt, gott fólk, gerir ráð fyrir því að ef þú ert með hreina sakaskrá, kemur hingað til að vinna og ætlar engum mein, og getur sýnt fram á það með einhverjum hætti, þá megirðu vera hér. Segjum sem dæmi að einhver kæmi hingað frá Bandaríkjunum eða Kanada, talaði jafnvel reiprennandi íslensku af einhverjum ástæðum og ætlaði að fara að vinna og borga sína skatta og svoleiðis. Það gæti viðkomandi ekki. Fólk á erfitt með að trúa því. Á Íslandi er ákveðin trú, eins og ég hugsa reyndar í flestum löndum, á hið almenna dvalarleyfi eða hið almenna atvinnuleyfi og, virðulegur forseti, það leyfi er ekki til. Til eru sérfræðingaleyfi, til eru skortsleyfi, til eru nokkrar tegundir af leyfum fyrir því að fá góðfúslega að vera til á Íslandi. Almennt atvinnuleyfi og almennt dvalarleyfi eru ekki þar á meðal. Þau eru ekki í boði. Ég fór að minnast þessa vegna þess að einn hv. þingmaður Miðflokksins hér áðan virtist ekki alveg trúa því að hælisleitendur mættu ekki vinna. Ég skil hv. þingmann mjög vel og ég hugsa að það komi mörgum á óvart vegna þess að það er fáránlegt, virðulegi forseti, það er út í hött. Hælisleitendur geta reyndar sótt um sérstakt leyfi til að taka þátt í hagkerfinu frekar en að taka við peningunum sem hér er kvartað undan að sé eytt í þá en það er erfitt að fá það leyfi. Fólk í svokölluðum Dyflinnar- eða „status“-málum getur ekki fengið þetta leyfi og má ekki vinna. Við Íslendingar bönnum því að vinna. Þannig er þetta, virðulegi forseti. Ekkert leyfi stendur þessu fólki til boða nema það giftist Íslendingi eða sé með sérfræðiþekkingu eða eitthvað því um líkt. Þessi misskilningur og þetta ofmat fólks á því hversu frjálst fólk sé í rauninni er reyndar ekki afmarkað við þingmenn Miðflokksins, eða aðra þingmenn reyndar, heldur er almennt í samfélaginu. Mér leiðist nú að nefna hér orð hv. þingmanns sem er ekki í salnum, eftir því sem ég fæ best séð, hv. þm. Sigríðar Á. Andersen, en árið 2017 var hv. þingmaður dómsmálaráðherra. Þá var frétt á RÚV þar sem var fjallað um að ekki ætti að misnota velvild Íslendinga. Þar fór þáverandi hæstv. ráðherra, núverandi hv. þingmaður, yfir það að hér væru tugir þúsunda útlendinga í vinnu og það fólk sem væri hér að leita í hælisleitendakerfið gæti bara farið sömu leið og aðrir, hér væru Bandaríkjamenn og fólk frá Kanada og svoleiðis og það gæti alveg unnið hér og lifað og fólk gæti alveg farið þá leið. Virðulegi forseti. Ég er ekki að reyna að niðra hv. þingmann. Hv. þingmaður er löglærður einstaklingur, á þessum tíma þingmaður og nýorðinn dómsmálaráðherra, og þetta var samt hin almenna skynsemi eins og hv. þingmaður skildi hana þá og þetta er enn almenn hugsun, virðulegi forseti. Ég get ekki álasað neinum fyrir að halda þetta vegna þess að þetta er svo augljóst. Auðvitað ætti að vera einhver leið fyrir fólk til að fá að vera hérna. Það þýðir ekki allt fólk, reyndar mega svona u.þ.b. 7% dýrategundarinnar okkar flytja til Íslands, eins og ég fór hérna yfir áðan. Ég er ekki viss um að allt færi til fjárans ef sú prósenta yrði hækkuð um 1% eða eitthvað, eða hálft, ég hef reyndar ekki reiknað það út, en ég efast um að einhver holskefla myndi skella á okkur. Það var jú gert ráð fyrir því að Ítalir myndu koma hingað í milljónavís þegar við gengum inn í EES-samstarfið. Svo varð ekki. Þeir mega allir flytja hingað í dag, allir með tölu. En ég held að mikið af óttanum við þessi mál stafi beinlínis af vanþekkingu, vegna þess að fólk heldur að það sé einhver almenn skynsemi í kerfinu okkar og svo er einfaldlega ekki, virðulegi forseti. Það sem fólk heldur að hljóti að vera, er ekki. Hælisleitendur mega ekki vinna nema með sérstöku leyfi sem er erfitt að fá. Það er ekki til almennt atvinnu- og dvalarleyfi á Íslandi. Ég man ekki þá tíð að það hafi verið og hér eru ekki galopin landamæri. Ef fólk er ekki með þær staðreyndir á hreinu þá er ekkert skrýtið að það myndi sér rangar skoðanir. [[Forseti hringir.]]En þá á það líka að hafa metnað fyrir því að skipta um skoðun, leita staðreyndanna og álykta í takt við raunveruleikann.
Herra forseti. Ég mæli öðru sinni fyrir þessari þingsályktunartillögu. Hafið er sjálf forsenda tilveru okkar Íslendinga. Það umlykur okkar litla samfélag. Það er matarkista þjóðarinnar, enda eru hér alveg einstök fiskimið sem helgast af því að hér mætast kaldir straumar úr norðri og hlýir straumar úr suðri með þeim afleiðingum að við landið hafa fundist 340 tegundir fiska. Þetta einstæða lífríki laðaði menn hingað til veiða og hér hafa verið verstöðvar lengur en land hefur verið byggt, hvenær svo sem það hefur verið, og frá 14. öld hafa Íslendingar selt fisk á alþjóðamörkuðum og haft af því umtalsverðar tekjur, sem hafa að vísu gegnum aldirnar nýst misvel. Mikilvægi hafsins fyrir íslenska þjóð verður aldrei nógsamlega undirstrikað. Nú er það svo, eins og kemur fram í greinargerð frumvarpsins, og skal ekki lítið gert úr því, að þau þrjú ráðuneyti sem nefnd hafa verið í þessari þingsályktunartillögu hafa þegar með sér nokkurt samstarf undir forystu utanríkisráðuneytis. Starfshópur var skipaður árið 2017 sem hafði með höndum að samræma það hvernig Íslendingar kæmu fram á alþjóðavettvangi í málefnum hafsins og voru þar eingöngu fulltrúar viðkomandi ráðuneyta. Árin 2018 og 2019 höfðu þessi ráðuneyti með sér samstarfshóp þar sem líka sátu fulltrúar frá samtökum í sjávarútvegi og hafði sá hópur með höndum að móta stefnu Íslands í svonefndum BBNJ-samningaviðræðum sem snúast um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni og gerð samnings þar um undir hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Sá samráðshópur var reyndar ekki nefndur í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra til Alþingis 2020. Árið 2004 var sett fram samræmd stefnumörkun í málefnum hafsins af hálfu þáverandi ríkisstjórnar, gefin út í veglegu riti undir nafninu Hafið og var mikilvægt skref á sínum tíma. En nú eru aðrir tímar og önnur viðhorf og nýjar áskoranir. Það er óhætt að segja að mikið vatn hafi runnið til sjávar síðan og almenn þekking á þeim ógnum sem stafa af loftslagsbreytingum sé orðin miklu meiri en þá var, t.d. á súrnun sjávar og plastmengun. Nú til dags er almennt litið á umhverfisverndarsamtök sem samherja í þessari baráttu frekar en ógnvald og óvin. Þingsályktunartillagan er tilraun til að nálgast þetta mikilsverða málefni á víðari hátt en stjórnsýslan gerir í því augnamiði að festa í sessi ákveðin grundvallaratriði sem Íslendingar eiga að halda í heiðri í stefnu sinni og tryggja aðkomu fleiri sjónarmiða við það starf, ekki síst sjónarmiða náttúruverndar. Tillagan er líka tilraun til að árétta að hafréttarstefna Íslendinga skuli taka mið af því að við erum strandveiðiþjóð og við eigum ævinlega að skipa okkur þar í flokk. Þetta er tilraun til að horfa á málefni hafsins út frá nýjustu upplýsingum og ekki bara til að halda til haga rétti okkar til veiða og kröfugerð þar að lútandi heldur líka verndarsjónarmiðum í þessu stærsta vistkerfi heims sem hafið er. Til lengri tíma eru það hagsmunir okkar allra. Meðal þess sem mætti hafa í huga í því starfi eru eftirfarandi atriði: Að Ísland vinni gegn hnignun líffræðilegs fjölbreytileika með Aichi-markmiðin að leiðarljósi og taki forystu í fyrrgreindum samningaviðræðum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni í hafinu utan lögsögu ríkja, þ.e. fyrrnefnt BBNJ; að fylgt sé fast eftir stefnu Íslands um afnám ríkisstyrkja í sjávarútvegi; að nýtt séu þau tækifæri sem felast í 14. sjálfbærnimarkmiði Sameinuðu þjóðanna um vernd og sjálfbæra nýtingu hafsins, einkum aðgerðir gegn mengun sjávar, súrnun vegna aukinnar losunar á koltvísýringi, verndun vistkerfa hafsins og eflingu viðnámsþróttar þeirra, um verndun fiskstofna og jafnframt um að tryggja möguleika fátækari þjóða til efnahagslegrar þróunar; að Ísland beiti sér fyrir því á vettvangi Norðurskautsráðsins og Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar að bruni svartolíu sem eldsneytis fyrir skip og flutningur svartolíu á norðurslóðum verði bannaður líkt og IMO hefur samþykkt við suðurheimskautið, þ.e. sunnan 66. breiddargráðu. Enn fremur verði bannað að flytja svartolíu um norðurslóðir, þ.e. svæðið norðan við 66. breiddargráðu, en bannið taki einnig til efnahagslögsögu Íslands og væntanlega einnig til Grænlands, Færeyja og Noregs. Þá ber að hafa í huga að svartolía er gríðarlega eitrað og seigfljótandi skipaeldsneyti sem brotnar afar hægt niður í lífríki sjávar, alveg sérstaklega á kaldari svæðum eins og í Norðurhöfum. Verði skipsskaði eða sjóslys gæti það orsakað óbætanlegan skaða á fiskimiðum okkar enda er nánast vonlaust að hreinsa svartolíu úr hafinu. Bruni svartolíu veldur líka auknum gróðurhúsaáhrifum á norðurslóðum þegar sótagnir sem myndast setjast á ís og jökla og dekkja yfirborðið. Þá minnkar endurkast sólarljóss frá ís og jöklum og þeir bráðna hraðar. Áhrifaríkasta leiðin til að draga úr gróðurhúsaáhrifum á norðurslóðum er að banna alfarið notkun svartolíu. Í þessu sambandi er líka full ástæða til að taka til endurskoðunar stefnu Íslands á vettvangi Alþjóðahvalveiðiráðsins enda ljóst að barningur undanfarinna ára og áratuga hefur lítinn sem engan árangur borið þrátt fyrir gríðarlegan tilkostnað. Þar má nefna að Ísland endurskoði stefnu sína á vettvangi CITES-samningsins, enda ljóst að markmið Íslands um að hvalir verði færðir um verndarflokk munu ekki nást í fyrirsjáanlegri framtíð. Íslendingar þurfa líka að snúa afdráttarlaust af braut olíuvinnslu á Drekasvæðinu enda er ljóst að frekari leit eftir nýjum olíu- eða gaslindum stenst engan veginn það samkomulag sem var gert í París um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Í þessu sambandi er vert að minna á frumvarp hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar um frystingu olíuleitar frá síðasta þingi sem ekki hlaut afgreiðslu en ástæða er til að ætla að verði endurflutt á þessu þingi. Í því sambandi er tímabært að Ísland leggi fram trúverðuga áætlun um þátttöku í sameiginlegu átaki Evrópusambandsins um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda með þeim fyrirvara að 55% samdráttur ESB-ríkja fyrir 2030 miðað við 1990 muni hvergi nærri duga til að ná því markmiði að halda hlýnun andrúmsloftsins undir 2°C, hvað þá 1,5°. Mikilvægt er í allri þessari vinnu að haft verði samráð við frjáls félagasamtök um stefnumótun í málefnum hafsins. Íslendingar þurfa að hafa í huga niðurstöður IPCC um áhrif loftslagsbreytinga á hafið. Á grundvelli slíkrar skýrslu IPCC frá september 2018 verður unnt að ræða málefni hafsins á grundvelli Parísarsamkomulagsins á sama hátt og verndun regnskóga hitabeltisins. Virðulegi forseti. Þessi tillaga er lögð fram í þeirri trú að nú sé brýnna en nokkru sinni að mótuð sé heildarstefna hér á landi um málefni hafsins sem taki til loftslagsbreytinga, sjálfbærrar nýtingar og verndunar líffræðilegs fjölbreytileika. Það er líka mikilvægt að í þessum málefnum séu Íslendingar samkvæmir sjálfum sér og trúverðugir. Frá því að Íslendingar fengu yfirráð yfir eigin fiskimiðum byggðist hafréttarstefna þjóðarinnar um árabil á hugmyndinni um rétt strandríkja til að stjórna nýtingu auðlinda innan eigin lögsögu á grundvelli hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna. Það markmið náðist þegar samningurinn var undirritaður í Jamaíku árið 1982 og hann varð að alþjóðalögum árið 1994 þegar tilskilinn fjöldi aðildarríkja hafði fullgilt samninginn. Hann tók gildi hér á landi þegar Alþingi fullgilti hann árið 1985, fyrst vestrænna ríkja. Á þeim árum sem liðin eru síðan hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna var gerður hafa bæst við margar og gríðarlega miklar áskoranir í umhverfismálum og árið 1982 voru loftslagsbreytingar næstum óþekkt hugtak. Það er einungis ríflega áratugur frá því að súrnun sjávar varð þekkt. Íslenskar útgerðir og útgerðarfyrirtæki í eigu íslenskra aðila hafa frá árinu 1993, þegar Smuguveiðarnar voru stundaðar héðan af miklu kappi en minni forsjá, sótt á fiskimið á alþjóðlegum hafsvæðum og líka innan efnahagslögsögu ríkja í þriðja heiminum, oft með skelfilegum afleiðingum. Ísland hefur í auknum mæli verið þátttakandi í svæðisbundnum samningum sem snerta verndun og nýtingu Atlantshafsins og síðastliðið vor fullgilti Alþingi samning um að koma í veg fyrir stjórnlausar úthafsveiðar í miðhluta Norður-Íshafsins. Þar að auki eru fleiri svæðisbundnir samningar sunnar á hnettinum en víða eru svæði sem njóta engrar verndar og sjóræningjaveiðar eru enn stundaðar víða á þeim svæðum. Í slíkri iðju eiga Íslendingar ekki að taka þátt. Virðulegi forseti. Þessi ályktun er ekki lögð fram vegna þess að fyrsti flutningsmaður sé sérfræðingur í hafrétti eða fiskveiðum. Öðru nær. Ég tel hins vegar að það sé afar mikilvægt að það komi til kasta Alþingis að móta stefnu í þessu málefni en að það sé ekki eftirlátið hagsmunasamtökum í sjávarútvegi eða embættismönnum í ráðuneytum utanríkismála, sjávarútvegs eða að einhverju leyti umhverfismála, að þeim öllum ólöstuðum. Ég held að mikilvægt sé að umræða eigi sér stað um slíka stefnu á þessum vettvangi og mér finnst mikilvægt að slík stefna sé heildstæð og að komið sé að henni úr ólíkum áttum. Ég tel mikilvægt að hún sé mótuð í samráði við almenning þannig að hún stefni í eina átt og þjóni almannahagsmunum, þjóðarhagsmunum, og sé til þess fallin að vernda lífríki sjávar og nýta með ábyrgum og sjálfbærum hætti. Er þá höfð í huga sú skilgreining á sjálfbærni að hún þurfi að byggja á vistkerfislegri nálgun, ekki ganga á stofninn en sé líka fjárhagsleg og félagsleg og sé skýr og til þess fallin að mæta þeim ógnum sem steðja að þessu lífríki nú þegar súrnun sjávar hefur ekki verið meiri í 20 milljónir ára. Hér fara hagsmunir okkar allra saman sem Íslendinga, sem borgara á plánetunni jörð og hér þurfa allir að leggjast á eitt, lögspekingar, sjómenn, náttúruverndarar, útgerðarmenn, vísindamenn og stjórnmálamenn. Að svo mæltu fer ég fram á það, herra forseti, að tillagan verði send til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til breytinga á þingsköpum þess efnis að nefndarfundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir. Þetta er hugmynd sem ég hef einhvern tímann borið upp áður hér í pontu þótt ég muni ekki nákvæma dagsetningu. Það er stundum álitin tiltölulega róttæk hugmynd hér á Alþingi að fundir fastanefnda séu að jafnaði opnir. Ég vil byrja á að benda á að svo er ekki. Þetta er t.d. gert á Nýja-Sjálandi og þar er, að mér vitandi, ekkert ósætti um það. Hér á landi hafa áhyggjurnar snúið að því að séu fundir fastanefnda opnir þori nefndarmenn eða gestir kannski ekki að tjá sig jafn frjálslega og ella. Ég held í fyrsta lagi að það sé ofmetið vandamál. Í öðru lagi held ég að það sé frekar afleiðing af einhverri menningu hérlendis sem er þannig að einhvern veginn þurfi alltaf að vera svakalegur trúnaður yfir hlutum, án þess að menn velti því nokkurn tíma fyrir sér nákvæmlega hvers vegna. Nú er ákveðin hefð fyrir því á Alþingi að lesa einfaldlega upp greinargerðir frumvarpa og þingsályktunartillagna. Ég nenni því ekki og ég sé að hv. 2. þm. Suðvest. nennir ekki að hlýða á það. Ég skil það mætavel. Miklu heldur langar mig aðeins að fjalla um rökin fyrir því að gera þetta og hvers vegna þetta er góð hugmynd. Málið gæti í fyrstu virst sjálfhverft af hálfu Alþingis, eins og kannski breytingar á þingsköpum almennt, en nefndarfundir þurfa ekki að vera opnir til að alþingismenn geti fylgst með þeim - nema þeir séu í agnarsmáum þingflokkum reyndar og hafandi reynslu af því veit ég að þá lendir maður stundum í því að hafa engan aðgang að þessum fundum, það er miður og þetta kæmi vissulega til móts við stöðu þeirra þingmanna. En fyrst og fremst eru opnir nefndarfundir hugsaðir fyrir almenning í landinu og ekki endilega til að einstaka borgarar séu að glápa á nefndarfundi að gamni sínu. Það gildir um nefndarfundi og gögn Alþingis, eins og upplýsingar stjórnvalda almennt, að upplýsingarétturinn er ekki hugsaður til þess að rosalega stór hópur í samfélaginu fari að kalla eftir einhverjum upplýsingum eða skoða nefndarfundi heldur til þess að þeir aðilar geri það sem hafa af því hag, atvinnu eða áhuga á því og gegni þannig aðhaldshlutverki en sömuleiðis því hlutverki að geta látið fréttast þegar eitthvað er tekið til umfjöllunar í samfélaginu. Ég á vitaskuld sérstaklega við fjölmiðla. Það skiptir verulegu máli fyrir hinn almenna borgara sem les fréttirnar eða hlustar á þær að blaðamenn hafi aðgang að upplýsingum. Það er yfirleitt ekki borgarinn sjálfur sem er að vasast í þeim - reyndar sumir, reyndar ótrúlega margir. En punkturinn er ekki sá að mesta þörfin sé á því að hinn almenni kjósandi fari að skoða nefndarfundi Alþingis. Auðvitað getur það þó alveg gerst. Við getum nefnt sem dæmi það sem er í gangi núna varðandi nýsköpun í atvinnuveganefnd. Ég held að öll umræða í samfélaginu væri miklu skarpari, frjórri, ríkari, betri, nákvæmari og upplýstari ef nefndarfundir atvinnuveganefndar um þann málaflokk væru almennt opnir. Það er risavaxinn málaflokkur og mjög mikið af ólíkum sjónarmiðum meðal fólks sem er á móti málinu eða er hlynnt því, er ekki búið að gera upp hug sinn eða hvaðeina. Þarna er ríkt tækifæri fyrir mikla og góða samfélagsumræðu en tækifærið er verulega vannýtt vegna þess að það eina sem borgarar og fjölmiðlar hafa aðgang að eru skjöl þingsins, þ.e. umsagnir sem berast, þingskjölin sjálf, nefnilega frumvörpin, ræður þingmanna og síðan kannski umfjöllun innan einstakra flokka. Við Píratar höfum t.d. haft skugganefndarfund um þetta mál einu sinni áður og munum halda annan næstkomandi fimmtudag, klukkan hálfsex til sjö. Allir eru velkomnir á hann og hann er fyrstur á dagskrá á vef Pírata, piratar.is. Þessi auglýsing kom einhvern veginn mjög náttúrlega hjá mér, ég vil bara taka það fram. Að öllu gamni slepptu er það reynsla mín hér á Alþingi að margoft eru mál ekki alveg þannig að fólk fari beinlínis að mótmæla þeim en almenningur og fjölmiðlar hefðu gott af betra aðgengi að þeim til að dýpka umræðuna. Þetta er vannýtt tækifæri sem ég tel að við gætum nýtt betur með því að hafa nefndarfundi að jafnaði opna og mikilvægt er að halda til því haga: Að jafnaði, ekki alltaf. Vitaskuld eru til aðstæður þar sem fólk ýmist þarf eða vill loka fundum og gert er ráð fyrir því í frumvarpinu, t.d. ef fjalla á um eða afhenda gögn í trúnaði af einhverjum ástæðum. Þar geta legið að baki ýmis sjónarmið; öryggissjónarmið, einkalífssjónarmið, að upplýsingar geti haft áhrif á markaði ef þær sleppa út of snemma eða eitthvað því um líkt. Sömuleiðis geta gestir einfaldlega óskað eftir því að nefndarfundur sé lokaður og þá er sjálfsagt að verða við því. Ég get alveg ímyndað mér að það séu nokkrir gestir sem komi fyrir þingnefnd og líði illa með að ræða opinskátt og hreinskilnislega við þingmenn fyrir opnum tjöldum. Stundum eru gestir að kvarta undan framgangi starfsfólks annarra stofnana eða að kvarta undan einhverju sem þeim finnst viðkvæmt eða vilja ekki láta rekja til sín aftur af einni eða annarri ástæðu. Það er fullkomlega eðlilegt að bregðast við slíkum áhyggjum. Hugmyndin hér er ekki sú að opna upp á gátt eitthvað sem er verið að fela, heldur að dýpka umræðuna og gera þeim kleift að hafa aðgang að fundunum sem myndu njóta þess að taka meiri og ríkari þátt í löggjafarferlinu sjálfu. Það felur vitaskuld í sér samskipti við almenning í formi umsagna og gestakoma til Alþingis og auðvitað fjölmiðlaumfjöllunar og umræðu í samfélaginu. Önnur þjóðríki og löggjafarsamkundur hafa oft opna nefndarfundi. Tilfinningin mín er að á Íslandi sé óþarflega mikil feimni við að segja hlutina opinberlega. Ég gæti ábyggilega dregið einhverjar tilgátur upp úr vasanum um hvers vegna svo sé en ég held að ástæðurnar séu lélegar. Ég held að það væri til bóta að tala opinskárra á Alþingi. Ég hygg ekki að nokkrum detti í hug að loka þingfundum. Þótt umræðan hér í þingsal sé stundum rægð allnokkuð fyrir það hvernig hún getur orðið hygg ég samt að fyrir þingstörfin væri ekkert betra ef þingfundir væru lokaðir. Ég held ekki að það væri lausnin sem myndi gera umræðuna málefnalegri eða fengi fólk til að hlusta meira, þvert á móti reyndar. Ég hef einfaldlega enga ástæðu til að ætla að opnir nefndarfundir, jafnvel þó að nefndarmenn og gestir fara að haga sér aðeins öðruvísi, myndu koma niður á málsmeðferð. Ég hygg ekki. Reynsla mín af því að hafa setið ótal nefndarfundi og þingfundi er nefnilega sú að jafnvel þó að af og til komi fyrir að einhver vilji tjá eitthvað sem væri óþægilegt eða óskynsamlegt að tjá opinberlega er það bara svo ofboðslega sjaldgæft miðað við tilfellin þar sem gestir eru einfaldlega að koma á framfæri sjónarmiðum og upplýsingum og svara spurningum þingmanna. Það er yfirþyrmandi meiri hluti þess sem á sér stað á nefndarfundum. Ógurlegri er ekki spillingin sem þar á sér stað. Jafnvel þó að nefndarmenn sjálfir, þ.e. þingmenn, vilji spjalla sín á milli um hvað þeim finnist um hitt eða þetta er ekki verið að fjalla um að opinbera öll samtöl þeirra. Við þingmenn sem störfum í nefndum vitum alveg að við hringjum hvert í annað, sendum skilaboð og tölvupósta og fundum í færeyska herberginu eða undir stiganum eða frammi á gangi eða í matsal eða inni í þingflokksherbergi eða hvað eina. Það er ekkert sem hindrar þingmenn í að tala tæpitungulaust og hreinskilnislega eða í trúnaði hver við annan þótt nefndarfundir séu að jafnaði opnir, enda hefur þetta að mér vitandi hvergi verið vandamál í þjóðríkjum þar sem nefndarfundir eru að jafnaði opnir. Ég hygg að þetta sé góð tilraun sem við ættum að fara út í og hún myndi bæta getu almennings til að fylgjast með málum hér og taka þátt í þeim. Sum mál, og nú vísa ég aftur í nýsköpunarfrumvörpin sem eru til umfjöllunar í atvinnuveganefnd, eru þess eðlis að ótalmargir hagsmunaaðilar hafa gríðarlegan áhuga á framgangi þeirra og myndu setja sig inn í að horfa á nefndarfundi, bara til að vita hvaða spurninga er spurt, bara til að skjóta því kannski að einum eða tveimur þingmönnum að til sé spurning eða að til séu upplýsingar sem væru þess virði fyrir þingmanninn að leita nánari skýringa á eða svara við hjá þeim gestum sem fyrirhugað er að mæti fyrir þingnefndina. Ekkert af þessu er til að opinbera eitthvað skuggalegt. Þetta er allt saman bara til að liðka fyrir því að tannhjól lýðræðisins virki eins vel og þau mögulega geta. Það kom mér alla vega á óvart, þegar ég varð fyrst þingmaður, hvað Alþingi er í raun og veru opinber stofnun. Það sama er ekki hægt að segja um þær allar á Íslandi, því miður. Einstaklingur sem vill kynna sér mál til hlítar kemst ansi langt með því að kynna sér skjölin sem eru til grundvallar, þingskjölin og sér í lagi umsagnirnar, ég tala nú ekki um ef málið hefur verið flutt áður og til eru gamlar umsagnir. Þá er hreinlega hægt að týna sér í því að garfa í málinu, baksögu þess, öðrum tengdum skjölum og þess háttar og öðlast mjög djúpan skilning á því sem er að gerast í einstaka málum á Alþingi. Það er hægt. En það vantar alltaf nefndarfundina. Þeir eru alltaf ákveðinn blindur blettur þar sem oft vantar akkúrat það sem einstaklingur, hagsmunaaðili eða fjölmiðill þarf á að halda til að verða upplýstur um málið, geta skýrt sem best frá því, áttað sig á framganginum og jafnvel haft áhrif á það með umræðu eða samtölum við þingmenn. Ég hygg að með því að fjarlægja þennan blinda blett sem lokaðir nefndarfundir eru væri hægt að bæta umræðuna í samfélaginu um einstaka mál. Upplýsingar sem einungis koma fram þegar þingmenn spyrja ytri aðila myndu þá koma betur fram. Umræðurnar okkar hér á Alþingi eru eitt, fyrir utan auðvitað alla dagskrárleikfimina sem á sér stað hér og það að við erum einhvern veginn að predika skoðanir okkar og aðeins að spyrja hvert annað. En það er grundvallarmunur á því og að vera í skipulögðu, faglegu umhverfi, eins og nefndarfundir eru, í takmarkaðan tíma þar sem er miklu strangari fundarstjórn og betri stjórn á tíma og þar sem þingmenn eiga samskipti við aðila utan þingsins. Það er grundvallarmunur þar á og ég held að það sé vanmetið hversu miklu dýpri umræða gæti átt sér stað í samfélaginu, og sér í lagi fjölmiðlaumfjöllun, ef þessi samskipti væru líka opin. Þetta finnst mér vera hinn týndi hlekkur í gegnsæi Alþingis og þegar kemur að störfum okkar hér. Hvað varðar tæknilega útfærslu, lagatækni og þess háttar, ætla ég að vísa til greinargerðarinnar og spara hv. 2. þm. Suðvest. ræðuna og auðvitað þeim sem hér stendur, svo að ekki sé minnst á virðulegan forseta. Ég legg því í fyrsta lagi til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir en í öðru lagi að þetta mál gangi til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni ekki bara fyrir þessa frábæru ræðu heldur þessa tillögu sem aðeins helmingur þingflokks Flokks fólksins er á einhverra hluta vegna en einhvern veginn hef ég bara - ég hefði svo sannarlega viljað vera með á þessari tillögu því að hún er mér virkilega að skapi. Það er ýmislegt sem maður veltir fyrir sér. Við tölum um hvað þingið njóti í rauninni lítils trausts, hve lítil vitneskja sé um það úti í samfélaginu hvernig störfum okkar er háttað. Það virðist algerlega komið í þjóðarsálina að við stöndum reglulega í þessum ræðustól en eins og ég skynja það úti í samfélaginu virðist fólk ekki átta sig á því hversu umfangsmikið starfið er einmitt í nefndunum. Mér finnst þessi tillaga því ekki bara undirbyggja lýðræðið heldur auka beina lýðræðið sem við erum alltaf að kalla eftir. Við erum um alltaf að kalla eftir því að kjósendur okkar, sem komu okkur hingað í starfið, fái að taka þátt í því með okkur og sjái hvað við erum raunverulega að gera. Mér finnst það, af því að ég heyri að hv. þingmaður nefnir það ekkert sérstaklega, ofboðslega jákvæður vinkill á tillögunni. Það sýnir í rauninni störfin okkar, hvað við erum að gera. Það myndi því kannski líka komast í þjóðarsálina, eins og ræðustóllinn hér, að við alþingismenn störfum jú miklu meira en bara hér í þessum sal þótt hann sé mikilvægur og merkilegur. Hér fer í rauninni samþykktin fram eftir að við höfum verið með alla úrvinnsluna inni í nefndunum. Ég segi í fyrsta lagi að mér þykir mjög miður að ég geti ekki verið með á tillögunni, að ég hafi orðið of sein að ýta á takkann. Í öðru lagi velti ég þeirri hugmynd upp hvort hv. þingmaður geti eitthvað aðeins komið inn á þetta.
Virðulegi forseti. Ég þakka auðvitað stuðninginn. Ég kann ekki skýringar á þessu með flutningsmennina en það er sjálfsagt að skoða hvort hugsanlega hafi eitthvað farið úrskeiðis okkar megin. Við skoðum það bara. Þá er eflaust hægt að prenta skjalið upp. Ég skal alla vega kanna það fyrir hv. þingmann og ég þakka henni aftur fyrir stuðninginn. Hvað varðar þann þátt sem stundum er einmitt talað um, að almenningur sjái ekki nefndarstörfin og það góða sem oft á sér stað á Alþingi, þá snertir það á grundvallarmuninum sem ég nefndi í ræðu minni, muninum á því þegar þingmenn tala hver við annan og þegar þingmenn tala við gesti. Það er grundvallarmunur á samtali tveggja einstaklinga sem hafa í kosningabaráttu barist fyrir mjög ólíkum sjónarmiðum annars vegar og hins vegar þingmanni sem leitar sér upplýsinga, spyr spurninga eða mátar ólík sjónarmið við sín eigin. Það á sér stað í nefnd. Auðvitað eru samskiptin allt öðruvísi vegna þess að þau eru ekki í þeim ágreiningsgír sem er hér, eðlilega. Við erum hingað komin til að útkljá ágreining. Til þess er stofnunin. Hún er til að útkljá ólík sjónarmið og til að við togum í ólíkar áttir. Annars værum við ekki hér á Alþingi. Þetta væri bara einhver skrifstofa. Áhyggjur sem sumir hafa haft af þessu frumvarpi, eða af opnum nefndarfundum, eru á þá leið að fundirnir breytist þá í meira mæli í eitthvað sem fólki finnst vera einhvers konar leiksýning, eins og fólk upplifir sumar ræður hér. Ég skil sjónarmiðin en ég hef ekki áhyggjur af því vegna þess sem ég nefndi, að þetta eru eðlisólík samskipti. Við erum að tala við gesti og við viljum vera kurteis við gestina okkar og sýna þeim virðingu. Við erum ekkert endilega ósammála þeim þótt við séum að leita svara við spurningum og þess háttar, alla vega langoftast ekki. Hitt er síðan líka að ég held að það séu einfaldlega ekki pólitískir hagsmunir þingmanna að breyta nefndarfundum í eitthvert sjónarspil. Ég bara held að það séu ekki hagsmunir þeirra. Ég held að nefndafundir nýtist þeim best eins og þeir nota þá í dag; [[Forseti hringir.]]til að leita upplýsinga, til að spyrja spurninga og öðlast skýrari mynd af málinu sem er til umfjöllunar hverju sinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég skil líka það sem hv. þingmaður er að segja um að hugsanlega myndu opnu nefndarfundirnir okkar breytast í einhverja sýningu af því að flæðið í orðræðunni yrði ekki eins eðlilegt og frjálst ef við vissum að allir væru að horfa. En ég legg það fyrir hv. þingmann hvort það sé hugsanlega ekki eitthvað sem myndi bara venjast. Við þurfum alltaf að venjast hlutunum. Þetta yrði nýtt form. Við höfum jú stundum verið með opna fundi. Mér hefur náttúrlega fundist þeir gefast nokkuð vel en þeir virðast einhvern veginn vera miklu formfastari. Það þarf að sminka á manni nefið og eitthvað svona sérstakt. Þá langar mig líka í framhaldi af þessu að spyrja hv. þingmann hvort hann viti hvað er t.d. að gerast núna hjá borginni en ágætur fulltrúi hreyfingar hans er í borgarstjórn. Borgarstjórn er að loka á beinar útsendingar af borgarstjórnarfundum. Það var ákveðið á síðasta borgarstjórnarfundi. Mér finnst það alveg ofboðslega einkennileg þróun miðað við það sem við erum að reyna að kalla eftir; meiri samskipti við kjósendur og fólkið í landinu, að draga fólk í raun inn í störfin okkar til að það sé meðvitað um hver við erum og hvað við erum að gera. Að lokum þetta: Heldur einhver í alvöru að við séum að skiptast á skoðunum nema bara rétt sisvona? Þótt við séum ekki á sama máli náum við aldrei að útkljá það þannig að sjónarmið okkar sem erum í stjórnarandstöðu fái nokkurn tíma einhverju áorkað nema í einhverjum undantekningartilvikum. En auðvitað skiptumst við á skoðunum og allt það. En mér finnst þetta frábært mál í raun og veru. Ég held að það sé jákvætt frá A til Ö, a.m.k. þegar lengra líður.
Virðulegi forseti. Reynsla mín af því að horfa á opna nefndarfundi Alþingis er ekki sú að þar fari fram meira sjónarspil en á lokuðum nefndarfundum. Vissulega er fundarstjórn oftast, ef ekki alltaf, svolítið strangari, eins og hv. þingmaður nefnir, enda kannski bara ágætt í sjálfu sér. Munurinn á þessum fundum er sá að á nefndarfundi er miklu auðveldara að prófa ný mörk, leyfa kannski einhverjum þingmönnum að fá fimm mínútur í einu í samskiptum við gestinn eða að hver þingmaður og gestur fái tvær eða fimm mínútur eða hvað sem er. Það er hægt að sníða tímann svo mikið að því til hvers fundurinn er. Ég hef t.d. stundum hlustað á opna fundi með seðlabankastjóra þar sem hann er að útskýra skýrslur sínar og á fundi með umboðsmanni Alþingis og fleira slíkt. Ég sé bara ekki þetta sjónarspil. Ég sé ekki að þau nefndarstörf séu einhvern veginn meiri leiksýning. En þessir fundir eru skipulagðari sem er bara fínt. Stundum fylgist ég með nefndarstörfum í Bandaríkjunum, sem sérlegur áhugamaður um Bandaríkin, og þar segir fólk alls konar hluti berum orðum. Ég velti því stundum fyrir mér hvort Íslendingur myndi segja slíka hluti opinberlega. Þar segir fólk á fundum: Þetta er svona og svona, ég tók þessa ákvörðun og ef þér finnst eitthvað um það þá finnst þér eitthvað annað og það er allt í lagi. Það er miklu meiri menningarleg hefð fyrir því í Bandaríkjunum að vera bara ósammála um eitthvað sem skiptir verulegu máli. Kannski á það einhvern þátt í því hvað Íslendingar eru stundum feimnir við að tjá sig en eru að sama skapi ótrúlega ófeimnir við að láta eitthvað flakka sem mætti alveg íhuga betur, skulum við segja. Hitt er líka að í þessum bandarísku þingnefndum eru svörin oft á þann veg að hægt sé að útskýra eitthvað gróflega í litlum skömmtum hér og nú. Svo sé hægt að koma á lokaðan fund seinna og útskýra í meiri smáatriðum. Það er algerlega málefnalegt og alveg sjálfsagt. Það er líka gert ráð fyrir því í þessu frumvarpi. Það er ekkert mál að gera þetta. [[Forseti hringir.]]Þetta er engin rosaleg ráðgáta. Þetta er ekkert flókið að mínu mati. Þetta er bara eitthvað sem við þurfum að prófa. Við þurfum að þora, held ég.
Forseti. Það gleður mig mikið að þetta flotta mál skuli vera komið hingað inn í þingsal fyrir margra hluta sakir, bæði út frá stöðunni sem ég stend í hér tímabundið í ræðustól Alþingis sem þingmaður sem og persónulega. Þetta tiltekna mál hefur verið einn af rauðu þráðunum í gegnum þingmennsku flutningsmanns tillögunnar, hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar. Ég gróf upp bloggfærslu á vel auglýstu heimasíðunni okkar frá því fyrir sjö árum. Þar segir 14. maí 2014, undir fyrirsögninni: Helgi Hrafn kallar eftir opnum nefndarfundum, með leyfi forseta: „Helgi Hrafn Gunnarsson tók til máls undir liðnum störf þingsins í morgun og ræddi opna nefndarfundi. Tilefni umræðunnar var að í gærkvöldi hitti Helgi Hrafn grasrót flokksins til að ræða frumvörp um ætlað samþykki við líffæragjöfum og frumvarp til laga um rannsóknir á heilbrigðissviði. Þingmaðurinn fann mjög til þess hve miklu það myndi muna fyrir alla umræðu ef grasrótin hefði getað kynnt sér það sem fram kemur á fundum þingnefnda. Í ræðu sinni mæltist Helgi Hrafn til þess að nefndarfundir verði almennt opnir en gestir nefndarfunda geti óskað eftir trúnaði í þeim tilvikum sem það er nauðsynlegt.“ Það er þetta sama ár sem ég gekk í minn flokk, Pírata, og það var einmitt vegna þessarar hugmyndafræði, vegna svona nálgunar á tilveruna og á stjórnmálin sjálf, sem ég heillaðist [[Gripið fram í.]]og hef orðið þeirrar gæfu aðnjótandi að vera fulltrúi fyrir hér á Alþingi. Með leyfi forseta, ætla ég að fá að lesa hér upp 4. gr. úr grunnstefnu Pírata vegna þess að það er mjög viðeigandi í samhengi við það mál sem við ræðum hér í þingsalnum og undirstrikar hugmyndafræðina sem ég vitnaði í áðan. Þar segir að gagnsæi snúist um að opna hina valdameiri gagnvart eftirliti hinna valdaminni: „Píratar telja gagnsæi eiga mikilvægan þátt í að almenningur sé upplýstur og þar af leiðandi hæfur til lýðræðislegrar ákvörðunartöku. Upplýsingar eiga að vera aðgengilegar almenningi. Upplýsingar skulu vera aðgengilegar á opnum gagnasniðum, á því formi sem er hentugast upp á notagildi upplýsinganna. Til að einstaklingur geti borið ábyrgð þarf hann að hafa getu til að taka ákvarðanir. Píratar telja að allir hafi óskoraðan rétt til aðkomu að ákvörðunum sem varða eigin málefni, og rétt til vitneskju um það hvernig slíkar ákvarðanir hafi verið teknar.“ Í því frumvarpi sem við ræðum er jú boðuð breyting á lögum um þingsköp þannig að nefndarfundir Alþingis verði að jafnaði haldnir í heyranda hljóði, þó með einhverjum undantekningum. Það þarf því ekki að hafa áhyggjur af því að hætta sé á ferðum, að mál sem varða þjóðaröryggi yrðu ekki rædd í trúnaði eða mál sem varða mikilvæga hagsmuni Íslands sem leynt þurfi að fara. Eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom inn á væri hægt að óska eftir leynd og hægt að gæta trúnaðar áfram. Sjö árum síðar, eftir að ég uppgötvaði þessa hugmyndafræði um gagnsæi í stjórnmálum almennilega, hef ég sjálf setið marga nefndarfundi Alþingis. Ég vil minna á að langmestur tími á nefndarfundum fer einmitt í umfjöllun um innsendar umsagnir sem eru opinberar. Þetta yrði því ekkert gríðarlega dramatísk breyting hvað varðar gagnsæi en hún er samt mikilvæg upp á þá vegferð, eins og hv. þm. Inga Sæland kom réttilega inn á, að auka gagnsæi og traust almennings á stjórnmálin og á Alþingi og á það starf sem við vinnum hérna. Það er leyndarhjúpur yfir ákveðnum hlutum og ákveðinni starfsemi hér á þingi og sér í lagi á nefndasviði. Það er óþarfa leyndarhjúpur og þessi tillaga tekur mjög vel á því. Það gætir líka ákveðins misskilnings í sambandi við störf okkar hér á þingi og hvernig hlutirnir fara fram. Þetta yrði svo gott og jákvætt skref í áttina að því að auka traust á Alþingi og auka traust á stjórnmálin eins og kallað er eftir. Að lokum óska ég hv. flutningsmanni tillögunnar innilega til hamingju. Ég vona að þetta mál eigi greiða vegferð í gegnum þingið og verði samþykkt.
Virðulegur forseti. Ég ætla að tala skýrt og vera opinská: Mér finnst þetta léleg hugmynd. Það er ekki vegna þess að ég aðhyllist leyndarhyggju eða vilji ekki að öll meðferð mála sé mjög gegnsæ. Ég aðhyllist gegnsæi, gegnsæja stjórnsýslu og gegnsæi í störfum þingsins. Eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom inn á hér áðan þá eru störf þingsins ansi gegnsæ. Við erum í beinni útsendingu á hverjum einasta degi þegar hér er þingfundur. Fundargerðir nefndarfunda og dagskrá liggur alltaf fyrir. Málin eru skýr sem við erum að fjalla um og umsagnir. Þetta liggur allt á netinu. Við erum líka með möguleika á opnum nefndarfundum og vel kann að vera að ástæða sé til að halda oftar slíka fundi. En þeir eru engu að síður öðruvísi en aðrir nefndarfundir. Auðvitað er full ástæða til þess að kjósendur átti sig á eðli þingstarfa og eðli þess starfs sem á sér stað hér í þinginu og það fer auðvitað mikið til fram í nefndunum. En á fund okkar koma jú gestir sem eru að fylgja eftir sínum umsögnum. Þeir tala samt oft með öðrum hætti, jafnvel á aðeins opinskárri hátt, á fundi með þingmönnum en í því sem þeir láta frá sér í skriflegum umsögnum. Það verður oft mjög gagnleg umræða við gesti og milli nefndarmanna úr ýmsum flokkum og þarna gefst tækifæri til að spyrja spurninga og fá svör, og spyrja jafnvel vitlausu spurninganna sem fólk þorir ekki alltaf að spyrja á opnum fundum. Ég óttast að ef allir fundir yrðu opnir þá værum við svolítið komin í sama leikrit og á sér stað hér í þingsal þar sem fólki finnst mjög gaman að hlusta á sjálft sig tala en minna gaman að hlusta á aðra tala, eins og frægt er orðið. Það er þetta leikrit þar sem fólk setur sig í ákveðnar stellingar í því að vera með skýra afstöðu. Sem stjórnmálamaður ertu líka að bjóða fram þína afstöðu, þá afstöðu sem þú hefur til málanna, en ég held að það sé mjög mikilvægt að þingmenn geti komið að málum svolítið kaldir, þ.e. ekki með mótaða afstöðu, og notað tækifærið í störfum nefndanna til að móta sér afstöðu í málunum. Ég óttast að það ferli myndi að einhverju leyti glatast ef við hefðum alla nefndarfundi opna og í raun að það myndi kalla á fundinn fyrir fundinn eða fundinn eftir fundinn, sem ég held að sé mjög oft raunin. Þegar allt fer fram fyrir opnum tjöldum er svolítið búið að afgreiða mál sem mega ekki alveg eiga heima fyrir opnum tjöldum; þegar fólk er að ræða sig saman að einhverri niðurstöðu er haldinn fundur fyrir eða eftir fundinn og það er líka stundum þannig að ekki hafa allir aðgang að þeim fundum. Virðulegur forseti. Þó að ég aðhyllist gagnsæi og telji fulla ástæðu til að auka sýnileikann í störfum svo að fólk átti sig betur á því í hverju starf þingmannsins felst þá held ég að lausnin sé ekki sú að allir nefndarfundir eigi að vera opnir. Sumir eiga vissulega að vera opnir og kannski megum við hafa fleiri opna nefndarfundi. En ég er ekki sammála því að ástæða sé til að hafa það sem einhvers konar meginreglu.
Virðulegi forseti. Ég kaus að fara í ræðu í lokin frekar en að fara í andsvar við 2. þm. Suðvest., Bryndísi Haraldsdóttur, þar sem mig langar að fjalla aðeins um efasemdir sem sumir þingmenn hafa án þess að búast endilega við að við útkljáum það hér og nú. Ég skil nefnilega alveg það sjónarmið að þingmenn vilji halda í óformlegu umræðuna sem á sér stað á nefndafundum, kannski sér í lagi þá sem á sér stað á milli gesta; eitt sett af gestum fer út og nefndarmenn spjalla á meðan aðrir gestir koma inn. Þegar gestakomum er síðan lokið spjalla þingmenn stundum svolítið sín á milli. Ég átta mig á þeim takmörkunum að við tölum út frá okkar eigin persónulegu reynslu og upplifun en reynsla mín er þó sú að bestu fundirnir séu þar sem þingmenn þurfa einungis að máta hver við annan mögulega heimskulegar skoðanir sínar, spyrja mögulega heimskulegra spurninga og reyna að finna út úr því hvernig þeir sjá alla þessa hluti. Þau samtöl eru best og gagnlegust eftir á og ekkert endilega inni á nefndarfundinum sjálfum. Mér sjálfum þætti alveg sjálfsagt að í lok nefndarfunda, eða jafnvel hvers dagskrármáls, væri fastur liður þar sem þingmönnum gæfist tækifæri til að spjalla sín á milli, án þess að fundurinn væri opinn ef þeim liði betur með það, í það minnsta sem eitthvert skref, einhver málamiðlun. Þegar ég talaði fyrir þessum málum upprunalega töldu svolítið margir í samfélaginu þetta lið í því að uppræta spillingu eða opinbera myrkraverk en það er ekki hægt með einhverju svona. Þingmenn geta alltaf tekist á. Þeir geta alltaf hist. Þeir geta alltaf spjallað saman. Við erum ekkert að fara að opinbera samtöl á milli þingmanna. Það er ekki heldur markmiðið með frumvarpinu. Það vildi ég líka að kæmi fram. Markmiðið er ekki að opna á hluti sem fólk vill ekki hafa opna vegna þess að það hefur ástæðu til að tala í trúnaði eða vegna þess að það vill mögulega láta óupplýstar spurningar eða skoðanir flakka til að máta þær við sannfæringu sína. Markmiðið er að auka getu almennings og fjölmiðla til að fjalla um málin. Það er markmiðið en það næst ekki endilega fram með því að heyra allar ómótuðu vangavelturnar sem geta komið fram í samskiptum þingmanna. Hins vegar tel ég að það væri mjög gagnlegt að fá þær fram í samskiptum við gesti. Þegar kemur hins vegar að því að þingmenn vilja mögulega máta ófullmótaðar skoðanir eða spurningar við gesti verð ég að viðurkenna að ég hef ekki það mikla samúð með þeirri stöðu, hafandi margoft verið í henni sjálfur. Ég óska eftir því að útskýra það aðeins nánar. Í fyrsta lagi liggur það fyrir fyrir fundina hvaða gesti við fáum. Gestirnir hafa yfirleitt sent inn umsögn sem hægt er að kynna sér. Góðu umsagnirnar eru stuttar og skýrar, sumar eru langar og skýrar en aðrar eru langar og óskýrar. Almennt er það reynsla mín að ef við sýnum því metnað getum við kynnt okkur umsagnirnar áður en við mætum á fundinn og jafnvel á fundinum sjálfum þegar meira er að gera. Sömuleiðis er hitt sem ég hygg að sé menningarlegt atriði og við getum einungis leyst með því að breyta svolítið viðhorfum okkar, þ.e. viðhorfinu til ómótaðra skoðana, ómótaðra fullyrðinga og ómótaðra spurninga og sjónarmiða. Ég á ekki í neinum vandræðum með að koma hingað í pontu og segja berum orðum að ég viti ekki eitthvað eða hafi ekki heyrt um eitthvað. Stundum láta aðrir þingmenn eins og það sé einhver ægilegur höggstaður en það er einfaldlega ekki reynsla mín að svo sé. Það er freistandi fyrir stríðnispúkann í sumum að ætla að gera sér mat úr því. En reynsla mín er að það virki mjög illa vegna þess að fólk vill miklu frekar hafa þingmenn og fulltrúa sem kynna sér málin, læra og móta sér skoðanir á upplýstan hátt heldur en þingmenn sem þykjast vita allt og eru í því að stríða hver öðrum fyrir að hafa ekki lesið þessa bók eða hina skýrsluna. Samkvæmt minni reynslu, og kannski er þetta mjög misjafnt milli þingmanna, er sömuleiðis ekkert rosalega erfitt að draga fram í spurningu einhvern kjarna án þess að byrja endilega á einhverri ræðu um að þingmaðurinn viti ekkert um málið og skilji ekkert í því. Það er hægt að spyrja gáfulega og nærgætnislega og fá einhver gáfuleg svör án þess að hafa endilega kynnt sér málið í þaula. Það er annað sem við megum heldur ekki gleyma sem er að í umræðum eins og hér erum við líka að leita upplýsinga fyrir almenning. Við erum hér líka til að spyrja spurninga sem almenningur spyr sig og almenningur er ekki í þeirri stöðu að verða þvílíkir sérfræðingar í öllum þessum málum eins og við erum, starfandi við það og á ágætu kaup í þokkabót. Ég hef því ekki þessar áhyggjur. Ég skil þær samt og ber virðingu fyrir þeim en beini því þá til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að kanna þennan þátt sérstaklega. Ef það er hægt að koma þessu á í einhvers konar skrefum eða með einhverjum málamiðlunum er sá sem hér stendur algjörlega opinn fyrir því, svo lengi sem markmiðið er skýrt, þ.e. að bæta umræðuna og gera almenningi og fjölmiðlum betur kleift að taka þátt í umræðu um málin sem eru hér á Alþingi. Þannig verður umræðan betri og þegar umræðan er betri þá er lýðræðið betra.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu sem flutt er af þingflokki Viðreisnar. Tillögugreinin sjálf hljómar svo, með leyfi herra forseta: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að birta opinberlega upplýsingar um styrki og aðrar greiðslur sem veittar eru á grundvelli búvörusamninga. Upplýsingarnar skulu birtar rafrænt og vera aðgengilegar öllum til uppflettingar án endurgjalds. Birtar skulu upplýsingar fyrir hvert ár um fjárhæð styrkja, grundvöll þeirra og nafn og búsetu styrkþega. Ráðherra geri tillögu að útfærslu og kynni fyrir Alþingi eigi síðar en á haustþingi 2021.“ - Þ.e. í haust á þessu ári. Þessi tillaga er flutt í annað sinn, hún var lögð fram á síðasta þingi en náði ekki svo langt að komast hér til umræðu í þingsal. En málið á sér nokkurn aðdraganda og ég held að rétt sé að fara aðeins yfir hann og líka yfir það af hverju þetta er mikilvægt mál. Aðgengi að upplýsingum er forsenda góðra ákvarðana, trausts og aðhalds. Aðgengi að upplýsingum er forsenda réttrar meðferðar opinbers fjár og ætti að tryggja jafnrétti við úthlutun takmarkaðra gæða, hverjir njóta þeirra og á hvaða forsendum. Þannig eru hagsmunirnir leiddir í dagsljósið. Almennt má segja að margt hafi áunnist á þessu sviði, en margt er enn óunnið og margt er hulið í þoku tregðunnar til að hafa upplýsingar aðgengilegar. Ríkið veitir stuðning af ýmsu tagi til margvíslegrar starfsemi; til einstaklinga og fyrirtækja. Þar á meðal eru beinir styrkir í ýmsu formi. Má sem dæmi nefna listamannalaun, styrki til nýsköpunar, til vísinda og þróunarstarfs, styrki til bókaútgáfu, svo eitthvað sé nefnt. Allir þessir styrkir eru opinberir og eru birtar um þá upplýsingar um hver fær hvað og til hvers. Rétt er að minnast á að ríkið hefur nú á Covid-tímum gengið vasklega til verks og veitt ýmsum aðilum styrki til að koma til móts við þann vanda sem margir eiga við að etja. Allt er það háð þeim skilyrðum að upp sé gefið hverjir fá styrki og til hvers og á hvaða forsendum. Er það vel. Til viðbótar þessu má nefna að ríkið hefur gengið á undan með góðu fordæmi á sumum sviðum og birtir t.d. opinberlega á vefnum Opnir reikningar ríkisins upplýsingar um greidda reikninga ráðuneyta og stofnana úr bókhaldi ríkisins. Gegnsæi og aðgengi að upplýsingum um hver nýtur styrks til atvinnustarfsemi er sjálfsögð og eðlileg krafa þegar ráðstöfun almannafjár er annars vegar. Þessi tillaga gengur sérstaklega út á það að upplýsingar um styrki og greiðslur í landbúnaði verði gerðar opinberar og aðgengilegar. Það er ekki að ástæðulausu. Landbúnaðurinn nýtur mjög verulegrar fyrirgreiðslu af hálfu hins opinbera. Gerðir eru sérstakir samningar við bændur um framlög úr ríkissjóði til tiltekinna verkefna. Skiptir verðmæti þessara samninga mörgum milljörðum, ég hugsa að beinir styrkir með þessu sniði séu einhvers staðar á bilinu 12–15 milljarðar, þannig að þetta eru verulegar upphæðir sem segja má að hvert mannsbarn á Íslandi greiði í stuðning við þessa atvinnugrein. Ég er viss um að það er til bóta fyrir almenning. Það er til bóta fyrir stjórnvöld. Það er til bóta fyrir almenna og upplýsta umræðu, t.d. á vettvangi fjölmiðla um málefni landbúnaðarins og fyrir fræðimenn sem hafa áhuga á því að kynna sér hvernig farið er með þetta fé. Það er mjög mikilvægt að þessar upplýsingar séu aðgengilegar og síðast en ekki síst held ég að það sé mjög mikilvægt fyrir bændur og bændastéttina sjálfa að þessar upplýsingar séu aðgengilegar þannig að öll umræða byggist á staðreyndum. Það er líka fróðlegt, örugglega fyrir bændur sjálfa, að sjá heildarmyndina, hvernig þessum styrkjum er varið. Ég gat þess að þetta væri í annað sinn sem tillagan væri lögð fram. Málið á sér þann aðdraganda að í lok ársins 2019 lagði ég fram fyrirspurn til skriflegs svars sem varðaði upplýsingar um stuðning í landbúnaði, einkum til sauðfjárbænda. Fyrirspurninni var svarað í lok janúar á síðasta ári en þá brá svo við að ráðherra treysti sér ekki til að svara með þeim hætti sem farið var fram á, þ.e. að sundurliða styrkina eftir því hverjir nákvæmlega fengju styrkina og á hvaða forsendum, og vísað til þess að um væri að ræða málefni sem ætti að fara leynt. Beiðni um það svar var hafnað og vísað til ákvæða í þingskapalögum, nánar tiltekið 50. og 90. gr. sem kveða á um að ekki megi birta viðkvæmar upplýsingar eða upplýsingar sem ekki teljast nauðsynlegar í svörum frá ráðuneytum til þingmanna. En auðvitað blasir það við að hér er um að ræða ráðstöfun á opinberu fé sem almenningur á og á rétt á að vera upplýstur um og varðar almannahagsmuni. Síðan er það alþekkt að í löndunum í kringum okkur liggja slíkar upplýsingar á lausu. Þá er sama hvort við lítum til Norðurlandanna eða Evrópusambandslandanna; hægt er að fletta upp öllum svona styrkjum niður á hvert einasta bú og hver rekur búið og hvers konar styrki um er að ræða. Beiðninni var synjað en ég átti síðan orðastað við hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra um málið í kjölfarið og lýsti vonbrigðum mínum með málalok. Hann tók fyrirspurninni vel og kvaðst vilja skoða hvort bæta mætti úr. Síðan gerist það næst í þessu að einstaklingur sem hafði verið að leita eftir þessum upplýsingum en fengið synjanir hafði skotið málinu til úrskurðarnefndar upplýsingamála. Úrskurðarnefndin kveður upp sinn úrskurð þann 26. febrúar og segir þar að viðkomandi eigi rétt á þeim upplýsingum sem hann fór fram á, sem voru í mjög svipuðum dúr og fyrirspurn þess sem hér stendur gekk út á. Þegar þetta lá fyrir endurnýjaði ég fyrirspurnina og víkkaði hana svolítið út og spurði að nýju. Niðurstaðan varð sú að svar kom frá hæstv. ráðherra þar sem allar þessar upplýsingar birtust. Í skjölum þingsins frá þessum tíma, í þessu svari, er sem sagt hægt að komast að því hvernig þessum styrkjum var nákvæmlega úthlutað. Þingsályktunartillagan sem hér er til umræðu gerir sem sagt ráð fyrir því að það verði fastur liður, eða að tekinn verði upp sá háttur, að á hverju einasta ári þegar fyrir liggur hvaða styrkjum hefur verið úthlutað verði það birt opinberlega og hægt verði að fletta upp í þeirri skrá og sjá hvernig styrkjum er úthlutað. Það þarf sem sagt ekki að leggja fram fyrirspurnir eða kalla eftir því sérstaklega að fá þessar upplýsingar, þetta verður eðlilegur og sjálfsagður þáttur í upplýsingagjöf ríkisins til borgaranna um það hvernig þessu fé er varið. Það held ég að sé skynsamlegt, eins og ég hef reynt að rökstyðja hér. Ég tel að þetta muni bæta umræðuna að mörgu leyti og sé eðlileg upplýsingagjöf af hálfu stjórnvalda. Stjórnvöld hafa haft þá tilhneigingu að vera mjög treg til að veita upplýsingar af þessu tagi og hefur oft og tíðum þurft að toga þær með töngum út úr kerfinu, eins og dæmið sýnir sem ég rakti hér. En ég vil vera sanngjarn og ég tel að talsverð viðhorfsbreyting sé að verða í þessum efnum. Sérstaklega held ég að það hafi komið í ljós núna, þegar við höfum verið að samþykkja reglur um úthlutun á almannafé í tengslum við kórónuveirufaraldurinn, að alger samhljómur hefur verið um það hér í þinginu að allt eigi að vera uppi á borðum í kringum þá styrkveitingu. Þess vegna trúi ég því að það verði auðsótt mál og þingheimur samþykki þessa þingsályktunartillögu og að hún verði þá til þess að slíkar upplýsingar verði framvegis gerðar opinberar án frekari eftirgangsmuna. Eins og ég sagði áðan trúi ég því einlæglega að bændur sjálfir hafi engan sérstakan áhuga á því að eitthvað sé verið að pukrast með þessa styrki. Þeir eru veittir á grundvelli samninga sem ríkið hefur gert við bændur og það er ekkert fyrir bændur að skammast sín fyrir að taka við styrkjum á grundvelli slíkra samninga og hefur ekkert að gera með það hvaða skoðanir menn kunna svo að hafa á því hvers eðlis styrkir af þessu tagi eigi að vera og fyrir hvað. Þetta er byggt á því kerfi sem við erum með og það er rétt að menn séu upplýstir um það og er í takt við þá opnu stjórnsýslu sem við eigum að hafa. Við í Viðreisn viljum gjarnan að þessi mál séu uppi á borðum eins og öll önnur þegar að því kemur að upplýsa um hvernig farið er með almannafé.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um afnám vasapeningafyrirkomulags fyrir hönd þingflokks Flokks fólksins. Hún hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela félags- og barnamálaráðherra að leggja fram lagafrumvarp til breytinga á lögum um málefni aldraðra sem tryggi afnám svokallaðs vasapeningafyrirkomulags og að lífeyrisþegi sem flytur á dvalar- eða hjúkrunarheimili haldi óskertum lífeyris- og bótagreiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins. Markmið frumvarpsins verði að aldraðir fái notið lögbundins fjárræðis og sjálfræðis. Þingsályktunartillagan var lögð fram á 149. og 150. löggjafarþingi, 76. mál, og er nú lögð fram að nýju óbreytt. Þetta er í þriðja skipti sem ég kem hér fram, stíg í æðsta ræðustól landsins, og þann áhrifamesta, og mæli fyrir þessu sanngirnis- og réttlætismáli sem hefur í rauninni verið í umræðunni í áratugi án þess að nokkuð sé að gert. Landssamband eldri borgara hefur í mörg ár beitt sér fyrir því að breytingar verði gerðar á lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999, þannig að eldri borgarar haldi sjálfræði sínu og fjárhagslegu sjálfstæði óháð heimilisfesti. Í V. kafla laganna er fjallað um kostnað við öldrunarþjónustu. Þar er einnig fjallað um þátttöku heimilismanna dvalarheimila í greiðslu þess kostnaðar. Þegar einstaklingur flytur inn á dvalar- eða hjúkrunarheimili fellur réttur viðkomandi til ellilífeyris niður. - Hugsið ykkur. Það er engu líkara en hann hætti bara að vera til, að þetta sé búið spil. - Viðkomandi getur átt rétt á ráðstöfunarfé, eða vasapeningum, sem á árinu 2020 voru að hámarki 77.084 kr. á mánuði. Hugsið ykkur. Við vorum að tala um það þegar við vorum krakkar og unglingar hvort maður fengi 1.000 kr. á viku í vasapeninga. Það var við lýði þá að við fengjum vasapeninga þegar við vorum krakkar og bjuggum heima hjá pabba og mömmu þegar við vorum ósjálfráða. Þetta gerum við líka gagnvart öldruðum þegar þeir geta ekki lengur, einhverra hluta vegna, búið á eigin vegum í eigin húsnæði eða í sjálfstæðri búsetu og flytja inn á dvalar- eða hjúkrunarheimili. Einhvers staðar stendur „tvisvar verður gamall maður barn“ en það er skömm að því að keyra gjörsamlega í gegn á hinu háa Alþingi lögþvingun, þannig að fólk sem er orðið þetta fullorðið sitji uppi með magnleysi, svipt sjálfstæði sínu og peningalegu sjálfræði. Það er með hreinum ólíkindum að ég skuli standa hér þriðja árið í röð að mæla fyrir þessu sanngirnismáli. Hvernig er hægt að taka þennan þjóðfélagshóp, aldraða, svona gjörsamlega út fyrir sviga? Mér er það algjörlega hulin ráðgáta. Með tillögu þessari er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að leggja fram lagafrumvarp sem tryggi sjálfræði og fjárræði aldraðra einstaklinga þegar þeir fara inn á hjúkrunarheimili og að greiðsluþátttöku íbúa á dvalar- og hjúkrunarheimilum verði breytt þannig að íbúar haldi lífeyrisgreiðslum sínum og greiði milliliðalaust fyrir húsaleigu, mat og annan kostnað sem fylgir heimilishaldi. Með öðrum orðum: Það er einfaldlega verið að biðja um að einstaklingur, þó að hann verði aldraður, fái að halda reisn á meðan hann getur, fái bara að borga sína leigu og uppihald. Auðvitað eru aldraðir misfjáðir, það segir sig sjálft, en þetta fyrirkomulag er okkur til minnkunar og ævarandi skammar og mér er algerlega hulin ráðgáta - ég hef nú ekki alveg kafað svo djúpt niður - hverjum í ósköpunum hafi dottið þetta í hug. Maður ætti kannski að kafa í það hvernig nokkrum manni hefur dottið í hug að koma svona fram við aldrað fólk. Það er algjörlega óskiljanlegt og enn þá óskiljanlegra að þetta skuli ekki hafa verið leiðrétt í áratugi og alveg sama hversu hátt er kallað eftir því. Almennar reglur um þá heilbrigðisþjónustu sem veitt er á heimilunum verði þó óbreyttar. Gert verði ráð fyrir að íbúar geti átt rétt á húsnæðisbótum og kostnaðarþátttaka einstaklinga á dvalar- eða hjúkrunarheimilum verði tekjutengd og falli niður hjá þeim sem hafi lágar tekjur, eðli málsins samkvæmt. Hér hef ég staðið í ófáar klukkustundir, tugi klukkustunda, frá því að ég var kosin til að standa í æðsta ræðupúlti landsins og vera málsvari fyrir fátækt fólk, og reynt að berjast með kjafti og klóm fyrir réttindum til handa fátæku fólki. Ég segi bara: Þau eru heppin þó, að hafa þennan málsvara, því að eitt er alveg víst að áður en Flokkur fólksins kom og fór að hrópa hér þá var fátt um málsvara fyrir fátækt fólk. Nú langar mig að segja ykkur svolítið. Árið 1989 fékk Halldór Sigurður Guðmundsson, forstöðumaður Dalbæjar á Dalvík, leyfi heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins til að breyta hluta Dalbæjar, heimilis aldraðra á Dalvík, í verndaðar þjónustuíbúðir. Halldór skrifaði skýrslu til heilbrigðisráðuneytisins og stjórnar Dalbæjar í október 1990, nokkrum mánuðum eftir að tilraunaverkefninu lauk. Tilrauninni var ætlað að gefa öldruðum kost á að halda fjárhagslegu sjálfstæði. Fjórir karlar og fjórar konur tóku þátt í tilrauninni og niðurstöðurnar voru að þátttakendur í tilrauninni sýndu aukna virkni, félagslífið jókst og ferðir út í bæ urðu fleiri. Tilraunin leiðir líkur að því að hið hefðbundna dvalarheimilisform sé neikvætt og við vitum það bara sjálf, það þarf engan sérfræðing að sjá það þegar búið er að kippa undan manni fótunum þannig að maður lítur bara á sig eins og maður sé nánast ósjálfbjarga ungbarn, krakki heima hjá pabba og mömmu sem þakkar fyrir að fá vasapening. Hugsa sér. Ég bjóst aldrei við að þurfa að tala um þetta í þriðja skipti. Ég hélt að það væri nóg að koma hingað upp og minna á þetta fyrir tveimur árum og þá yrði því tekið fagnandi að maður skyldi draga þetta fram í dagsljósið og það yrði samþykkt einn, tveir og þrír. Nei, öldin er önnur. Það er víst ábyggilegt. Þessi tilraun leiðir líkur að því að hið hefðbundna dvalarheimilisform sé neikvætt og hafi alið af sér ótímabæra hrörnun einstaklinganna sem þar búa. Starfshópur um afnám vasapeningafyrirkomulagsins var skipaður í maí 2016 - enn einn starfshópurinn, hvað skyldi nú hafa legið eftir hann? - af þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra, Eygló Harðardóttur. Vitið þið hvað? Alveg stórmerkilegt, undur og stórmerki, það liggur ekkert eftir hann. Hann hefur ekki enn skilað niðurstöðum sínum. Í svari félags- og jafnréttismálaráðherra árið 2018 um afrakstur starfshópsins kom fram að vinna hópsins væri enn á undirbúningsstigi. Hópurinn var sem sagt enn þá, tveimur árum seinna, að undirbúa það að byrja að skoða málin. Hvað sýnir þetta, virðulegi forseti? Hvers lags vanvirðingu er verið að sýna þessum þjóðfélagshópi sýknt og heilagt, sí og æ og alla tíð? Það er ekki oft sem maður verður algjörlega orðlaus en það er alveg sama hvernig er barist með kjafti og klóm, það virðist engu þokað í áttina að réttlæti hérna. Afnám vasapeningafyrirkomulagsins hefur verið á döfinni í mörg ár, áratugi eins og ég hef nefnt áður, og án þess að þær hugmyndir hafi skilað sér í neinu handföstu. Árið 1990 var sambærilegu fyrirkomulagi í Danmörku breytt. Lífeyris- og bótaþegar sem bjuggu á stofnunum héldu tekjum sínum en borguðu fyrir sig sjálfir eins og þeir höfðu gert fram að því frá því að þeir urðu sjálfstæðir frá foreldrum sínum. Við þykjumst vera hér í lýðræðislegu, frjálsu samfélagi. Það er bara ekki alveg fínna en svo að ef einstaklingur getur ekki búið lengur á sínu heimili vegna heilsufars og þarf að fara á dvalar- eða hjúkrunarheimili, jafnvel þótt hann sé algerlega andlega eldhress, þá er hann tættur svona niður. Sjálfsvirðing hans er gjörsamlega sett ofan í niðurfallið og skolað vel niður á eftir. Þetta er sárara en tárum taki og það hafði ekki endilega í för með sér í Danmörku að þeir hefðu meira fé á milli handanna. Það snýst ekki allt um það. Í þessu tilviki snýst það líka um sjálfsvirðingu, um reisnina sem við erum að tala um. Með þessari þingsályktunartillögu er því beint til félags- og barnamálaráðherra að endurskoða strax vasapeningafyrirkomulagið þannig að aldraðir haldi sjálfræði inni á stofnunum í eins ríkum mæli og kostur er svo að sem minnstar breytingar verði á högum fólks og háttum þegar það þarf á breyttu búsetuúrræði að halda. Þetta er sem sagt búið að vera að rúlla um frá árinu 2016. Þá var það sett í starfshóp sem var enn að undirbúa það að byrja að skoða hlutina tveimur árum seinna. Nú er árið 2021. Í haust eru kosningar, virðulegi forseti. Það er möguleiki, ef við getum haft nógu hátt og talað nógu mikið um það, að þessu verði breytt, af því að því verður ekki breytt nema þeir sem sitja hér við stjórnvölinn breyti því. Það er alveg sama hversu mikill vilji lítils þingflokks í stjórnarandstöðu er til að breyta hlutunum og draga fram réttlætið og útrýma fátækt og að enginn fái minna skatta- og skerðingarlaust en 350.000 kr. Það er sama hversu hátt ég syng, þótt ég hafi ágætissöngrödd. Það verður ekki neitt úr neinu nema þessi ágæta ríkisstjórn stígi fram og láti verkin tala fyrir alla, ekki bara suma. Fátækt fólk getur ekki lengur beðið eftir réttlætinu, það er nokkuð ljóst, og eldri borgararnir okkar, aldraðir, eiga ekki að vera sviptir fjárræði sínu þó að þeir lendi í þeirri stöðu að eyða efstu æviárunum inni á hjúkrunar- eða dvalarheimili. Það er lágmarksvirðing við þá sem eru búnir, í sveita síns andlitis, að vinna baki brotnu til að koma undir okkur því landi og því formi sem við lifum í í dag að við leyfum þeim að halda þeirri reisn sem mögulegt er þar til þeir flytja sig yfir á annað svið.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um Sundabraut, sem er eflaust eitt af okkar mikilvægari innviðaframkvæmdatækifærum sem ætti löngu að vera komið á laggirnar. Þingsályktunartillaga þessi er í raun einföld, hún fjallar um það að fela hæstv. samgönguráðherra að bjóða út verkefnið Sundabraut, hönnun, lagningu, framkvæmd, rekstur, allan pakkann í einkaframkvæmd. Á þingmáli segir hér, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að ráðast í samvinnuverkefni um lagningu Sundabrautar, sbr. f-lið 2. mgr. 1. gr. laga um samvinnuverkefni og samgönguframkvæmdir, nr. 80/2020, þannig að einkaaðili annist fjármögnun framkvæmdarinnar í heild. Ráðherra geri Alþingi grein fyrir framgangi málsins á 151. löggjafarþingi.“ Í stuttu máli snýst þetta bara um það að Sundabraut fari í útboð og það í einkaframkvæmd. Sundabraut er einn dýrasti einstaki raunhæfi framkvæmdarmöguleiki sem til skoðunar er í vegakerfinu á Íslandi. Þrátt fyrir stóraukin framlög til nýframkvæmda á síðustu árum er ljóst að ef Sundabraut ætti að fjármagna með þeim hætti þyrfti annaðhvort að auka umtalsvert opinber framlög til nýframkvæmda eða að draga úr þeim á öðrum stöðum. Hvorug þeirra leiða hugnast mér nægilega. Þess vegna tel ég, og þeir hv. þingmenn sem standa að þessari tillögu með mér, byggingu Sundabrautar ákjósanlegt verkefni í einkaframkvæmd. Þessa þingsályktunartillögu flytja ásamt mér hv. þingmenn Haraldur Benediktsson, Jón Gunnarsson, Njáll Trausti Friðbertsson og Vilhjálmur Árnason. Einkaaðila yrði falið að annast að öllu leyti undirbúning, fjármögnun og framkvæmdir við Sundabraut, svo og rekstur um tiltekinn tíma með innheimtu veggjalda. Að ákveðnum tíma liðnum myndi ríkið taka við sem veghaldari Sundabrautar. Með hliðsjón af því fyrirkomulagi er þannig gert ráð fyrir að framkvæmdin verði boðin út í almennu útboði í kjölfar útboðsauglýsingar. Hugmyndir um Sundabraut eru eldri en sú sem hér stendur en þær voru fyrst settar fram árið 1975 í tillögu að aðalskipulagi Reykjavíkurborgar og eiga þar af leiðandi langa og mikla sögu ýmissa starfshópa, skipulaga og annað. Sundabraut er mikilvæg tenging við gatnakerfi höfuðborgarsvæðisins. Í Sundabraut felst bætt tenging Grafarvogshverfis við gatnakerfi borgarinnar og töluvert myndi draga úr álagi um Ártúnsbrekku sem er óásættanlegt á helstu álagstímum. Þá er mikilvægt út frá almannavörnum að fjölga tengingum út úr borginni. Sundabraut styttir vegalengd milli Kjalarness og miðborgar og bætir umferðaraðgengi frá Vestur- og Norðurlandi að borginni. Þá léttir Sundabraut á umferð um Vesturlandsveg í gegnum Mosfellsbæ. Þannig bætir Sundabraut tengingu milli landsbyggðar og höfuðborgarinnar og stuðlar að greiðari og öruggari umferð fólks og vöruflutningum allt frá flugvellinum í Keflavík, um Reykjanesbraut, höfuðborgarsvæðið og Sundabraut áfram til Vestur- og Norðurlands. Flutningsmenn telja afar brýnt að ráðist verði sem fyrst í lagningu Sundabrautar þar sem ástand umferðar á einungis eftir að versna frá því sem nú er og tryggja þarf öryggisleiðir út úr höfuðborginni til austurs og norðurs ef til náttúruhamfara kemur. Nú er nokkuð síðan ég lagði þetta mál fram hér á þingi en fæ tækifæri til að mæla fyrir því í kvöld og fyrir það er ég þakklát. Ég geri svo ráð fyrir því að þetta þingmál fari til hv. umhverfis- og samgöngunefndar til umfjöllunar. En eins og ég nefndi þá er ég að vísa til laga um samvinnuverkefni um samgönguframkvæmdir sem eru nýleg lög sem við samþykktum hér á þinginu. Ég veit að hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra hefur verið með starfshóp að störfum við að skoða Sundabraut en þeir hafa reyndar verið allmargir á þeim rúmlega 40 árum frá því að þessi hugmynd kom fram. En ég hef heyrt þess getið að hæstv. ráðherra hyggist kynna niðurstöður þessa starfshóps og ég ætla svo sannarlega að vona að þar séu ákjósanlegar leiðir sem hægt er að ráðast í. Ég held engu að síður að full ástæða sé til þess að þingið fjalli um þessa þingsályktunartillögu og þá leið sem ég og aðrir hv. þingmenn erum að benda á með henni, að verkið fari að fullu í einkaframkvæmd. Að mínu viti er tækifæri fyrir auknar framkvæmdir á sviði innviða með því að fá einkaaðila með okkur í það verk. Það eru fjárfestar þarna úti, og ætla ég bara að nefna lífeyrissjóðina en ég efast ekki um að þeir séu jafnvel fleiri, sem eru að leita að hagkvæmum og öruggum fjárfestingarkostum til langs tíma. Ég hefði haldið að Sundabraut væri tækifæri í þá púllíu. Þess vegna þykir mér spennandi, virðulegur forseti, að kalla eftir tilboðum í slíkt. Ég vona að þessi þingsályktunartillaga fái hraðan og góðan framgang hér á þinginu og ég vona að af lagningu Sundabrautar geti orðið hið fyrsta.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu fyrir hönd hv. þm. Þórunnar Egilsdóttur sem nú er í leyfi. Flutningsmenn ásamt Þórunni eru Halla Signý Kristjánsdóttir, Guðjón S. Brjánsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Ágúst Ólafur Ágústsson og Ari Trausti Guðmundsson. Ályktunin hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að koma fyrir ágúst 2021 á samstarfi stjórnvalda, bænda, Landgræðslunnar, atvinnulífs og almennings sem miði að því að auka þátttöku almennings í kolefnisbindingu með landgræðslu og hefja þar með þjóðarátak í landgræðslu.“ Þessi þingsályktunartillaga var lögð fram á 150. löggjafarþingi af þeim sem hér stendur nú en hlaut ekki afgreiðslu og er endurflutt með smávægilegum breytingum. Með tillögunni er lagt til að umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að sjá til þess að komið verði á fót vettvangi fyrir samstarf stjórnvalda, Landgræðslunnar, bænda, atvinnulífs og almennings sem miði að því að auka þátttöku almennings í kolefnisbindingu með landgræðslu og gera þannig þjóðarátak í landgræðslu. Samstarfsvettvangi þessum verði komið á fyrir ágúst 2021 eins og áður sagði. Markmið tillögunnar er að auka kolefnisbindingu, koma í veg fyrir jarðvegsrof og græða upp örfoka land með aukinni þátttöku almennings í landgræðslu. Samstarfsvettvangurinn hafi að fyrirmynd átakið Bændur græða landið, samstarfsverkefni bænda og Landgræðslunnar um uppgræðslu heimalanda, sem hefur verið starfrækt frá árinu 1990 og gefið góða raun. Með aukinni umhverfisvitund og fræðslu almennings hafa æ fleiri fyrirtæki boðið viðskiptavinum upp á að kolefnisjafna viðskipti sín. Þátttaka atvinnulífsins í verkefninu gæti falist í því að bjóða upp á kolefnisjöfnun viðskipta með landgræðslu. Þannig yrði þátttaka almennings tvíþætt, annars vegar með beinni þátttöku í landgræðslu undir leiðsögn Landgræðslunnar, hins vegar með kolefnisjöfnun viðskipta sinna. Markmið þessarar þingsályktunartillögu falla vel að loftslagskafla stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, aðgerðaáætlun í loftslagsmálum fyrir árin 2020–2030 sem og heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, markmiði nr. 13: Aðgerðir í loftslagsmálum. Aðrir alþjóðasamningar sem samvinnuverkefnið gæti verið liður í að uppfylla eru: Parísarsáttmálinn, samningur Sameinuðu þjóðanna um aðgerðir gegn eyðimerkurmyndun sem hefur verið í gildi hér á landi frá árinu 1996, alþjóðlegir samningar um líffræðilega fjölbreytni sem fullgiltir voru á Alþingi árið 1994 og rammasamningur Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar sem tók gildi hér á landi árið 1994. Jarðvegur er mikilvæg auðlind. Hann er undirstaða mestallrar matvælaframleiðslu heimsins en jarðvegseyðing er ein mesta ógn mannkyns. Eyðing gróðurs og jarðvegs hefur um langa hríð verið eitt helsta umhverfisvandamál á Íslandi. Flutningsmenn leggja því til að farið verði í þjóðarátak í landgræðslu enda hafi fáar þjóðir eins góð tækifæri og Íslendingar til að draga úr losun vegna landnotkunar og efla kolefnisbindingu í gróðri og jarðvegi.