Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 956, um mat á árangri af sóttvarnaaðgerðum, frá Söru Elísu Þórðardóttur.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og barnamálaráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra.
Herra forseti. Í nóvember 2019 spurði hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson hæstv. ráðherra út í þá miklu biðlista sem þá þegar höfðu safnast upp eftir aðgerðum, ekki hvað síst liðskiptaaðgerðum. Þá var alllengi búið að senda fólk til útlanda í slíkar aðgerðir þrátt fyrir að það væri oft jafnvel þrisvar sinnum dýrara en að framkvæma aðgerðirnar hér heima. Tilefni fyrirspurnar hv. þingmanns í þetta skiptið var viðtal sem hafði birst við hæstv. fjármálaráðherra í nóvember 2019 þar sem hann lýsti áhyggjum af þessu ástandi en að þær skýringar sem gefnar hefðu verið væru þær að óþarfi væri að semja við þriðja aðila vegna þess að Landspítalinn gæti framkvæmd þessar aðgerðir. Vandinn var bara sá að hann gat það ekki vegna fráflæðisvanda. Eins og hæstv. ráðherra sagði þá er það ein skýring en ekki skýring sem getur haldið til langs tíma, ekki skýring sem heldur ár eftir ár, eins og hæstv. ráðherra orðaði það. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hver er skýringin nú? Hvers vegna getur Landspítalinn ekki unnið upp þessa biðlista? Er ríkisstjórnin ekki reiðubúin til að semja um að kaupa þessa þjónustu sem er til staðar og er í boði hér á Íslandi? Í rauninni virðist einfaldlega vera afturför, áframhaldandi afturför, í samskiptum ríkisstjórnarinnar, ríkisvaldsins, við þá sem eru sjálfstætt starfandi og þjónusta ríkið á sviði heilbrigðismála. Eins og hæstv. ráðherra nefndi: Er ekki skynsamlegra að hætta að borga fyrir þessar ferðir til útlanda og nota peninginn þess í stað hér heima? Hvers vegna hefur ekkert gerst í þessum málum, hæstv. ráðherra?
Virðulegi forseti. Ég get ekki annað sagt en að það eru ofboðsleg vonbrigði að við skulum enn vera föst í þessari stöðu með liðskiptaaðgerðirnar. Ég ætla kannski fyrst aðeins að tala um þær sérstaklega. Það er mikilvægt fyrir samfélagið, að sjálfsögðu fyrir hvern og einn einstakling sem á í hlut - við erum oft og tíðum að tala um að fólk komist aftur til vinnu - að fólk liggi ekki sjúkralegu og nái fullri virkni. Það er hreinn ávinningur, ekki bara persónulegur fyrir viðkomandi einstaklinga heldur fyrir samfélagið allt, vinnuveitendur og aðra þá sem í hlut eiga, að fjárfesta í aðgerðunum, framkvæma þær svo að viðkomandi komist aftur á ról og til fullrar virkni. Ég er enn sömu skoðunar og ég var á þeim tíma sem hv. þingmaður vísar til, við eigum ekki að sóa peningum með því að vera að greiða dýrara verði aðgerðir sem við erum sammála um að þurfi að eiga sér stað. Ég get ekki svarað því hvers vegna staðan er eins og hv. þingmaður lýsir, ég hefði þá þurft að kynna mér það betur. Ég geri ráð fyrir að heilbrigðisráðherra geti verið til svara um það. En mín sýn hefur ávallt verið skýr: Við eigum alls ekki að senda fólk úr landi með þreföldum kostnaði til að fara í aðgerðir sem við erum sammála um að fólk eigi rétt á að fá gerðar á Íslandi.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra talaði af skynsemi. Ég get verið sammála greiningu hans hér eins og ég var sammála mörgum góðum fullyrðingum hans í fyrrnefndu viðtali. En þetta viðtal, þar sem hæstv. ráðherra hljómar mjög eins og hann gerir nú, var tekið í nóvember 2019. Þá lagði ráðherrann áherslu á að þetta væri ekki ástand sem hægt væri að una við, sætta sig við ár eftir ár. Hvers vegna verður ekki breyting á? Hvers vegna er, að því er virðist, áframhaldandi fjandskapur gagnvart þeim sem eru sjálfstætt starfandi í heilbrigðisþjónustu og þjónusta almenning á kostnað ríkisins? Er þetta ekki einfaldlega afleiðing af því að a.m.k. hluti ríkisstjórnarinnar sættir sig ekki við að kaupa þjónustu af sjálfstætt starfandi stofnunum á heilbrigðissviði á Íslandi og vill þá frekar eyða meiri peningum í að kaupa slíka þjónustu af sams konar stofnunum erlendis?
Virðulegi forseti. Ég legg áherslu á að heilbrigðisráðherra fái að gera grein fyrir máli sínu og ætla ekki að gefa mér nokkuð um það hverju ráðherrann myndi svara. Ég get bara sagt fyrir mitt leyti að sjálfstætt starfandi læknar á Íslandi gegna gríðarlega mikilvægu hlutverki til að styðja við þau markmið sem við höfum sett okkur á heilbrigðissviðinu. Það er augljóst í mínum huga að það eiga ekki allar aðgerðir heima inni á stóru, þungu sjúkrahúsunum, sem eiga fyrst og fremst að sinna þyngri verkefnum sem við þurfum að sameinast um og safna öllum kröftum á einn stað til að geta sinnt. Við þurfum að tryggja sveigjanleika og færni kerfisins mun ráðast af því hvernig við fullnýtum möguleikana í samspili einkarekstrar og opinbers rekstrar, sem þó er fjármagnaður úr opinberum sjóðum. Ég tel að þetta sé verkefni sem verði að komast í betra lag.
Herra forseti. Samkvæmt fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára er megináherslan á að stöðva hlutfallslegan vöxt skuldasöfnunar. Ef spár ganga eftir verða um 10.000 manns án atvinnu hér á landi eftir fimm ár. Í stað þess að útfæra frekari aðgerðir til að fleyta fólki, fyrirtækjum og hagkerfinu í heild í gegnum efnahagsvandann leggur ríkisstjórnin ofuráherslu, að því er virðist, á að miða við ákveðið skuldahlutfall árið 2025 með tilheyrandi niðurskurði á ríkisútgjöldum. Auk þessarar fjármálareglu, sem ríkisstjórnin hefur sett sér sjálf, eiga fjármálareglur laga um opinber fjármál að taka gildi árið 2026. Fjármálaráð fer með varnaðarorð um þetta í álitsgerð sinni um fjármálaáætlunina og bendir á að bæði afkomureglan og skuldalækkunarreglan geti orðið stór biti að kyngja eftir viðlíka efnahagshremmingar og nú er tekist á við. Skuldalækkunin verði mest íþyngjandi á fyrsta ári skuldalækkunarinnar um leið og enn gæti eimt eftir af áhrifum faraldursins á efnahagslífið. Þrátt fyrir stöðvun vaxtar skuldahlutfalls 2025 verði afkoman engu að síður neikvæð um 1,5% af vergri landsframleiðslu það ár og hið næsta. Þannig sé fyrirséð að afkomureglan verði íþyngjandi við gildistöku hennar á nýjan leik. Ég vil því spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann taki ekki þessi varnaðarorð fjármálaráðs alvarlega og íhugi í það minnsta hvort farsælla sé að miða við umsvif í hagkerfinu þegar ákvörðun um skuldaviðmið er tekin frekar en ákveðið ártal.
Virðulegi forseti. Ég tel að það sé röng lýsing á áherslum ríkisstjórnarinnar í fjármálaáætlun að segja að öll áhersla sé lögð á að stöðva skuldasöfnunina. Nær væri að segja: Öll áherslan er á að beita ríkisfjármálunum af krafti á næstu árum til að veita viðspyrnu. Við erum með methalla á ríkissjóði á þessu ári. Við verðum með umtalsverðan halla á næsta ári og gríðarlegan uppsafnaðan halla á áætlunartímabilinu. Með þessu er ekki hægt að segja annað en að það sem einkenni áætlunina sé að ríkisfjármálunum verði beitt af fullum krafti. Þegar maður tekur slíka ákvörðun verður maður á sama tíma að getað svarað því, og um það var sérstaklega mikið spurt af Alþjóðagjaldeyrissjóðnum í nýlegri heimsókn til Íslands: Hvernig sérðu fyrir þér að þessu tímabili ljúki? Hvenær ætlarðu að hætta að beita ríkisfjármálunum af miklum krafti? Við sjáum fyrir okkur að ekki sé ábyrgt annað en að stöðva halla og ná frumjöfnuði á áætlunartímabilinu, en engu að síður verður áfram halli á ríkisfjármálunum. Ég spyr mig að því þegar menn gagnrýna þessa sýn og tala fyrir því að við séum með meiri halla og söfnum meiri skuldum: Hvað á að gera við þessa peninga? Nú er það svo að okkur tókst að halda sterkri eftirspurn á Íslandi á síðasta ári. Okkur tókst að verja kaupmátt heimilanna. Við höfum séð að á þessu ári hefur kaupmáttur heimilanna og kaupmáttur ráðstöfunartekna ekki áður verið hærri. Hvað er það sem talsmenn aukinna skuldasöfnunar boða? Er það sem sagt [[Forseti hringir.]]að við eigum að ráða opinbera starfsmenn fyrir öll störfin sem töpuðust í einkageiranum eða á einfaldlega að hækka alla bótaflokkana? Á að gera það varanlega eða á að gera það tímabundið? Hvað er verið að boða?
Herra forseti. Fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir að niðurskurður og skattahækkanir hefjist 2023 þegar spáð er 6–7% atvinnuleysi. Ábyrga leiðin er að beita ekki of hörðum aðgerðum of snemma heldur veita svigrúm og skapa frið um hvernig skipta eigi tekjum og afla þeirra, dreifa byrðunum sem koma mjög ójafnt niður og allir sjá hverjir bera, þótt stjórnarflokkarnir vilji loka augunum fyrir því. Fjármálaráð bendir á að fyrir Covid hafi fjármálaáætlanir sýnt svigrúm til nýrra verkefna upp á 2% af landsframleiðslu. Nú boðar ríkisstjórnin aðgerðir frá árinu 2023 sem ná yfir allt þetta svigrúm og þegar fjármálareglur koma líka til framkvæmda kalla þær á enn frekari niðurskurð á ríkisútgjöldum. Mikilvægir innviðir munu líða fyrir slíka hagstjórn í langan tíma með tilheyrandi kostnaði. [[Forseti hringir.]]Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort hann hafi ekki áhyggjur af því að innviðaskuldir hlaðist upp [[Forseti hringir.]]ef þessi stefna ríkisstjórnarinnar raungerist.
Virðulegi forseti. Í þeirri ríkisstjórn sem Samfylkingin sat í frá árinu 2009 var farin sú leið að hækka skatta í kreppunni og stöðva fjárfestingu. Það var t.d. gerður tíu ára samningur við höfuðborgina um að fara í engar fjárfestingar í heilan áratug og leggja milljarð í almenningssamgöngur. Við súpum seyðið af því. Við sjáum að við erum í innviðaskuld. Þess vegna er þessi ríkisstjórn í innviðaátaki. Við erum að hækka fjárfestingarstig ríkisins og við látum það vera að íþyngja fyrirtækjum og heimilum með auknum sköttum heldur höfum við létt sköttum af fyrirtækjum og heimilum. Þegar talað er um umfang nauðsynlegrar aðlögunar í fjármálaáætlun erum við að draga fram, samhliða sviðsmyndum sem eru búnar til, hvað við þurfum að ná miklum árangri á komandi árum miðað við grunnsviðsmyndina til að ná markmiðum okkar um skuldastöðu árið 2025 og 2026. Við erum með öðrum orðum að sýna fram á að við eigum allt undir því sem samfélag að örva hagvöxt núna, fá meiri landsframleiðslu, [[Forseti hringir.]]til þess að þurfa einmitt ekki að draga saman útgjöld eða fara í tekjuöflunarráðstafanir á síðari hluta áætlunartímabilsins.
Herra forseti. Það sem af er tímabilinu hafa stjórnvöld gert umtalsverðar og umdeildar breytingar á skipulagi heilbrigðisþjónustu. Þær breytingar eiga það sammerkt að þær hafa hoggið í þá stoð sem þjónusta sjálfstætt starfandi sérfræðinga, stofa og félagasamtaka hefur verið um áratugaskeið. Ég nefni dæmi um sjúkraþjálfara og talmeinafræðinga en starfsemi þeirra er í uppnámi. Sömu sögu má segja um þjónustu sérfræðilækna. Nýjasta dæmið er kannski flutningur á skimun og greiningu frá Krabbameinsfélaginu til Landspítala og heilsugæslu og til Danmerkur. Síðan eru önnur og eldri dæmi sem lúta t.d. að afdrifum Karitas, hjúkrunar- og ráðgjafaþjónustu, og auðvitað liðskiptaaðgerðum sem útflutningsvöru sem var rætt hér fyrr í dag. Stjórnvöld hafa þannig fært þjónustu frá aðilum sem búa yfir sérfræðiþekkingu, reynslu og mannafla yfir til Landspítala og heilsugæslu þrátt fyrir að þessar stofnanir séu drekkhlaðnar verkefnum og a.m.k. í tilfelli Landspítala megi færa rök fyrir því að þetta flaggskip í íslenskri heilbrigðisþjónustu eigi fyrst og fremst að sinna verkefnum sem aðrir geta ekki sinnt. Nú stöndum við frammi fyrir þeirri áskorun að hækkandi lífaldur íslenskrar þjóðar hefur í för með sér aukið álag á heilbrigðisþjónustuna og stóraukinn kostnað. Við vitum það af reynslu annarra þjóða og af því að ítrekað hefur verið bent á það af til þess bærum sérfræðingum. Spurning mín til hæstv. fjármálaráðherra er því þessi: Er það skoðun hans að þær breytingar sem hafa átt sér stað á kerfi og fyrirkomulagi heilbrigðisþjónustu í tíð þessarar ríkisstjórnar, og ég hef að hluta til rakið hér, séu best til þess fallnar að mæta þeirri áskorun sem við stöndum frammi fyrir í heilbrigðismálum? Er það skoðun hans að þörfum sjúklinga sé best mætt á þennan hátt, að við mætum kröfum um nauðsynlega nýliðun í kerfinu á þennan hátt? Og kannski það sem einna helst tengist verkefnum hæstv. fjármálaráðherra: Hefur hann sannfæringu fyrir því að það sé svona sem við nýtum best þann stóra hluta ríkisútgjalda sem fer sem betur fer í heilbrigðisþjónustuna? [[Forseti hringir.]]Eru stjórnvöld á réttri vegferð með breytingar á heilbrigðiskerfinu að mati hæstv. ráðherra?
Virðulegi forseti. Það sem hv. þingmaður nefnir hér eru nokkur viðkvæm stór mál sem ekki hefur endanlega fengist botn í. Við getum nefnt í því sambandi þá viðkvæmu stöðu að sjúkraþjálfarar eru með lausa samninga og ég verð að leyfa mér að binda vonir við að það náist samningar þar, að það náist samstaða um áherslur um nýja samninga. En sjúkraþjálfarar og tannlæknar eru einmitt kristaltær dæmi þess að ríkið getur haft svo mikinn ávinning af góðu samstarfi við þá sem starfa utan opinbera heilbrigðiskerfisins, að jafnvel þó að ríkið fjármagni þjónustuna sé hægt með samningum að leysa það hvernig þjónustan er innt af hendi. Heilsugæslan er annað dæmi. Nýlegar breytingar fyrir fáum árum síðan, þar sem við vorum að bjóða út heilsugæslustöðvar eru enn eitt dæmið. Það er ekki nauðsynlegt að ríkið eigi og stundi reksturinn sjálfan á heilsugæslustöðvum þótt við fjármögnun þjónustuna. Ég tel að við höfum enn ekki farið nægilega vel ofan í saumana á öllum þeim ávinningi sem við höfum uppskorið af kerfisbreytingunni sem þáverandi heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, leiddi í gegn sem er að láta fjármagnið fylgja fólki. Ég held að við eigum enn mjög mikið ósótt þar. Þannig að þegar spurt er hvort ég telji það vera til framdráttar að samningar séu ófrágengnir o.s.frv., þá er ég auðvitað ekki þeirrar skoðunar. Ég er þeirrar skoðunar að hér í þinginu sé allt of oft sáð fræjum tortryggni vegna einkaframtaks í heilbrigðisþjónustu. Ég er þeirrar skoðunar að það sé á sama tíma allt of lítil krafa frá þinginu á [[Forseti hringir.]]aukna framleiðni í opinbera hlutanum og að við eigum eftir að taka miklu nákvæmari umræðu um þá stöðu.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og tek hjartanlega undir það sem kom fram í lokin um að við þurfum betri umræðu um þessa stöðu. Ég vildi óska að við stæðum hér í upphafi kjörtímabils en ekki í lokin vegna þess að staðreyndin er sú að farið hefur verið í miklar breytingar. Það er hárrétt að samningar séu ekki til staðar og í gangi viðkvæmar samningaviðræður. En það er líka ósköp auðvelt að fela sig á bak við það ef ekki er vilji hjá samningsaðilum til að klára málin þannig að hægt sé að halda samningsmálum í uppnámi eins lengi og kaupandi þjónustunnar vill, ef út í það er farið. Það er alveg hárrétt hjá hæstv. ráðherra að ýmislegt sem gert var í málefnum heilsugæslunnar í tíð ráðherra Sjálfstæðisflokksins var vel gert en ekki hefur verið farið nægilega vel ofan í saumana á þeim ávinningi sem vinnan með að láta fjármagn fylgja sjúklingi fól í sér. Spurning mín er eiginlega líka og ekki síður sú: [[Forseti hringir.]]Hefur í tíð þessarar ríkisstjórnar verið farið ofan í saumana á kostnaði eða mögulegum ávinningi við þær breytingar sem þessi ríkisstjórn hefur unnið að [[Forseti hringir.]]á kerfi og fyrirkomulagi heilbrigðiskerfisins?
Virðulegi forseti. Það eru einhver dæmi um að við höfum reynt að leggja mat á árangur. Ég nefni skýrslu sem kom út í haust þar sem niðurstaða er, ef ég reyni að sjóða hana saman í örstuttu máli, að við höfum aukið fjármagn inn í opinbera heilbrigðiskerfið, við höfum bætt mönnun en við erum ekki að fá aukin afköst. Það er alvarlegt mál og við hljótum að þurfa að ræða það hér. Það sem við þurfum að bæta okkur í almennt, ekki síst eftir að við höfum stóraukið framlögin eins og við höfum gert á undanförnum árum, er nákvæmlega að spyrja hverju það hefur skilað. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að við sem stjórnkerfi hér saman, þing, Stjórnarráðið og þær stofnanir aðrar sem styðja okkur í þessu, hvort sem það er Ríkisendurskoðun eða aðrir, höfum ekki þann nauðsynlega slagkraft sem þarf til þess að fara ofan í saumana á málum og spyrja erfiðra spurninga, m.a. um það hverju aukin fjármögnun hefur skilað fólkinu í landinu. Þetta skiptir miklu máli, ekki síst í stóru kerfunum okkar eins og á sjúkrahúsunum.
Virðulegur forseti. Ég beini fyrirspurn til félags- og barnamálaráðherra, hann skyldi hafa athyglina á fundinum. Þann 19. febrúar sl. samþykkti ríkisstjórn tillögu hæstv. félags- og barnamálaráðherra um að rannsaka hvort konurnar sem vistaðar voru á Laugalandi, áður Varpholti, á árunum 1997–2007 hefðu sætt illri meðferð, andlegu eða líkamlegu ofbeldi. Nýstofnaðri Gæða- og eftirlitsstofnun félagsþjónustu og barnaverndar var falið að sinna rannsókninni og ráðherrann hét því að rannsókninni yrði flýtt eins og kostur væri. Nú eru liðnir tveir mánuðir síðan þessi tillaga var samþykkt og það er lítið að frétta af umræddri rannsókn. Raunar hafa runnið tvær grímur á konurnar sem sátu fund með hæstv. ráðherra og töldu sig hafa vilyrði hans fyrir því að í þetta sinn yrði harðræðið sem þær máttu sæta rannsakað en ekki sópað undir teppi eins og síðast þegar mál þeirra kom upp á yfirborðið. Fulltrúi kvennanna sendi ráðherra tölvupóst 25. mars sl. þar sem þær óskuðu eftir öðrum fundi með hæstv. ráðherra vegna þess að Gæða- og eftirlitsstofnun hafði upplýst fjölmiðla um að rannsóknin væri ekki í forgangi hjá stofnuninni og að niðurstöðu væri ekki að vænta á næstunni, enda yrði hún unnin meðfram öðrum verkefnum. Í umræddum tölvupósti óskuðu konurnar enn fremur eftir því að hæstv. ráðherra upplýsti þær m.a. um, með leyfi forseta: „Hvert er markmið rannsóknarinnar og hvað verður um niðurstöður hennar, t.d. verða þær gerðar opinberar? Hverjir koma nákvæmlega að rannsókninni og hvaða tímaramma fá þau? Ert þú tilbúinn til að koma því svo fyrir að rannsóknin verði sett í forgang og lögð verði áhersla á að henni verði lokið svo fljótt sem auðið er?“ Þar sem umræddar konur hafa ekki fengið svar við þessum tölvupósti þremur vikum síðar þá vil ég gera spurningar þeirra að mínum hér og ég spyr hæstv. ráðherra: Mun hann koma því svo fyrir að þessi rannsókn verði sett í forgang?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og segja að ég hef í tvígang fundað með umræddum konum. Í framhaldi af því ákvað ég að við legðum til við ríkisstjórn að fram færi rannsókn á þessu máli. Síðan barst ítrekunarpóstur rétt fyrir páska og málið er í farvegi innan Gæða- og eftirlitsstofnunar, sem ég ætla að fara aðeins yfir á eftir, og aðstoðarmaður minn átti gott samtal við eina af þessum konum síðast í gær. Þannig er að um er að ræða tiltölulega viðamikið verkefni og ég held að gríðarlega mikilvægt sé að það sé ekki pólitíkin sem haldi utan um rannsóknirnar sem slíkar. En mér er kunnugt um og hef ýtt á eftir því við Gæða- og eftirlitsstofnun, sem er sjálfstæð eftirlitsstofnun, að rannsóknin sé sett í forgang og að það verði ekki fjármagn sem þar muni skorta. Gert er ráð fyrir því, samkvæmt verkáætlun sem ég hef kallað eftir frá Gæða- og eftirlitsstofnun og hefur borist, að það verði um þrír til fjórir sérfræðingar með þekkingu á rannsóknum í barnavernd og áföllum sem muni koma að þessu verkefni. Nú er verið að kalla eftir gögnum sem málinu tengjast og mér skilst að sá gagnalisti sé upp á 500 málsskjöl eða þar um bil. Stofnunin gerir ráð fyrir því að ljúka rannsókn sinni á árinu 2021. Þetta er gríðarlega umfangsmikið. Aðilar málsins eru 101 fyrir utan starfsmenn barnaverndarnefnda og aðra starfsmenn og gert er ráð fyrir eigindlegu viðtali við hvern og einn þessara starfsmanna og gert ráð fyrir að þau viðtöl byrji um miðjan maí. Það er því algerlega skýrt að ekkert er til sparað í þessu máli. Það er ekki verið að reyna að draga neitt. Hins vegar hef ég líka lagt áherslu á [[Forseti hringir.]]að þarna verði vandað til verka og ég sé ekki annað en að Gæða- og eftirlitsstofnun sé að gera það. [[Forseti hringir.]]En að öðru leyti mun ráðherra ekki skipta sér af rannsókninni sjálfri vegna þess að hún er í höndum þessarar sjálfstæðu eftirlitsstofnunar.
Virðulegi forseti. Það er gott að heyra að einhver hreyfing er á málum, sérstaklega að það verði nokkrir sérfræðingar á þessu sviði sem taki þetta að sér og að kominn sé tímarammi. Ég velti hins vegar fyrir mér umfangi rannsóknarinnar og hvort hún nái líka yfir það sem gerðist eftir að ofbeldið átti sér stað, þ.e. tímann sem leið frá því að þær upplýstu um brotin sem þær urðu fyrir og þær ásakanir sem fram hafa komið um að síðast þegar þetta var rannsakað hafi málinu verið sópa undir teppið fyrir tilstuðlan þáverandi forstjóra Barnaverndarstofu. Verður það hluti af rannsókninni? Mun hæstv. ráðherra gera bréfið sem fól Gæða- og eftirlitsstofnun félagsþjónustu og barnaverndar rannsóknina opinbert og mun hún endurspegla að öll vinnubrögð í kringum þetta mál, líka þau sem leiddu til að þessi rannsókn hófst ekki fyrr, verði rannsökuð í þetta sinn?
Virðulegi forseti. Hún er auðvitað ekkert leyndarmál tillagan sem ég lagði fyrir ríkisstjórn um að þetta mál yrði rannsakað. Það er algerlega skýrt og það er sú beiðni sem fór til Gæða- og eftirlitsstofnunar. Það er síðan í höndum stofnunarinnar sjálfrar með hvaða hætti hún formar rannsókn sína. Verkefnið sem hún fær er að skoða hvort og með hvaða hætti þarna hefur átt sér stað það ofbeldi sem komið hefur fram í fjölmiðlum. Ég held að ekki sé skynsamlegt að pólitískur ráðherra sé að tjá sig um rannsóknina, um efni hennar, um erindi, um einstaka málsatvik, heldur eigi að fela það þessari sjálfstæðu eftirlitsstofnun. Og þegar niðurstöður koma úr því mun að sjálfsögðu verða tekin ákvörðun um framhaldið í því máli. Það er hinn faglegi formlegi vettvangur sem þetta mál er komið í. Ég tjáði þeim konum sem höfðu samband við mig að við ætluðum að setja formlega rannsókn af stað. Hún er komin af stað, pólitíkin mun ekki skipta sér af henni með nokkrum hætti [[Forseti hringir.]]og ég treysti sjálfstæðri gæða- og eftirlitsstofnun til að sinna því verkefni.
Virðulegur forseti. Hvar á að fá peningana til að útrýma sárafátækt hjá þeim fáu sem lifa við hana? Að þessu spurði hæstv. fjármálaráðherra mig þegar ég spurði hann hvers vegna hann hjálpaði ekki þeim fáu sem hann telur að lifi við sárafátækt á Íslandi. Já, hvar eigum við að fá peningana til þess? Yfir 2 milljarðar hafa verið greiddir í viðspyrnustyrki. Þá hafa verið greiddir um 9 milljarðar kr. í tekjufallsstyrki og 2,3 milljarðar í lokunarstyrki. Síðustu mánuði hafa 80 milljarðar verið greiddir í fjölbreyttan stuðning og úrræði ríkisstjórnarinnar vegna faraldursins að frátaldri heimild til útgreiðslu séreignarsparnaðar. 7.000 störf, 472.000 kr. á mánuði plús lífeyrissjóður og síðast en ekki síst fimm daga sóttkví á fjögurra stjörnu lúxushóteli fyrir ferðamenn með fæði. Þegar þessi útgjöld voru ákveðin, kom þá hæstv. fjármálaráðherra upp í ræðupúlt og spurði: Hvar í ósköpunum eigum við að fá peninga til þess að gera þetta? Ég minnist þess ekki. Þess vegna spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Er ekki hægt að ná í þessa peninga á nákvæmlega sama stað og hann tók hina? Eða er ekki hægt að redda þeim örfáu sem hann telur að lifi í sárafátækt á Íslandi? Gera það a.m.k. í Covid-faraldri, a.m.k. fram yfir kosningar eins og þetta átak um 7.000 störf á að gilda og þá verður fólkið sennilega sett út á guð og gaddinn. En það hlýtur að vera hægt að setja líka inn í þetta þessa örfáu sem lifa við sárafátækt á Íslandi.
Virðulegi forseti. Það eru of margir sem ná ekki endum saman í íslensku samfélagi, það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni. En við höfum verið að styðja betur við bakið á þessum hópum og við höfum gert það með ýmsum hætti. Við getum nefnt sem dæmi 4 milljarða kr. sem við í þessari ríkisstjórn tókum sérstaklega til hliðar í þeim tilgangi á þessu kjörtímabili. Við höfum hækkað um næstum því helming stuðning úr almannatryggingakerfinu á undanförnum tæpum áratug og kaupmáttur bóta hefur aldrei verið hærri en í dag, aldrei. Við höfum aldrei áður varið jafn háum fjárhæðum í þessa málaflokka. Hv. þingmaður spyr hvort við hefðum kannski - ég skildi hann þannig að við hefðum mögulega átt að nota peningana sem fóru í aðgerðir í þetta frekar eða sækja þá á sama stað. Við tókum lán. Við teljum að með því að gera það séum við að bjarga verðmætum. Ég held að horfa verði til þess að við erum að reka ríkissjóð með geigvænlegum halla og hugmyndir um að afnema allar tekjutengingar, svo að dæmi sé tekið, kosta tugi milljarða. En vandinn er til staðar og ég segi að svarið við þessu undirliggjandi máli, sem hv. þingmaður rekur hér, sé að halda áfram að skapa mikil verðmæti. Kraftmikið atvinnulíf á Íslandi er forsenda þess að við getum stoppað í götin í velferðarkerfinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin. Bjarga verðmætum, 4 milljarðar, dropi í hafið. Einstætt foreldri sagði við mig nýlega: Hafragrautur á morgnana og hafragrautur seinni partinn eftir 15. hvers mánaðar. Þá er peningurinn búinn og þá hefur viðkomandi, eftir leigugreiðslur og önnur útgjöld, ekki efni á öðru fæði. Viðkomandi sagði að um helgar væri líka hafragrautur en þá væru hafðir með þurrkaðir ávextir, rúsínur og annað, og kanill til að fá tilbreytingu og lúxus. Getum við ekki boðið þessum einstaklingi og fleirum fimm daga dvöl á hóteli og fæði? Við gerum það með ferðamenn og erum ekki að bjarga verðmætum þar. Ég get ekki séð að ferðamenn sem koma til að skoða gosið á Reykjanesi séu að bjarga verðmætum, það er kostnaður. [[Forseti hringir.]]Þar af leiðandi hlýtur að vera hægt að bjóða þessum einstaklingum að fá a.m.k. fimm daga á hótelherbergi og fæði [[Forseti hringir.]]en best væri að gera það líkt og með störfin 7.000, fram yfir kosningar.
Virðulegi forseti. Það er alltaf dálítið snúið að taka einstök dæmi eins og hv. þingmaður nefnir. Maður vill skilja hvað er á bak við. Maður vill skilja hverjar tekjurnar eru, hverjir tekjustraumarnir eru, hvort viðkomandi sé virkur á atvinnumarkaði eða ekki. En ég get nefnt eitt dæmi hér; að fyrir einstætt foreldri með tvö börn þá hafa breytingar á barnabótum í tíð þessarar ríkisstjórnar styrkt stöðu einstæðs foreldris með 300.000 kr. í tekjur á mánuði um meira en 100.000 kr. á ári. Það eru 100.000 kr. viðbótarbarnabætur á ári bara vegna breytinganna sem við í þessari ríkisstjórn höfum verið að gera. Þetta skiptir máli. Ef hv. þingmaður vill mæla það í hafragrautsskálum eru þetta margar hafragrautsskálar.
Virðulegi forseti. Ég ætla svo sem ekki að rekja allt málið, það var gert ágætlega við 2. umr., en vil segja að ég ætla að greiða atkvæði gegn þessu máli. Ég er á móti því. Ég tel það illa hugsað, tel það hafa hafist með þeirri ákvörðun að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og að restin sem kom á eftir sé einfaldlega einhvers konar mix til að finna út úr því hvað ætti að gera í kjölfarið á þeirri ákvörðun. Það er rangur inngangspunktur, virðulegi forseti. Það voru gríðarleg tækifæri til að efla nýsköpun á Íslandi með aðstoð m.a. starfsfólks Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, sem þessi ríkisstjórn ákvað að nýta ekki. Auðvitað vona ég að þetta gangi vel. Ég vona innilega að ég hafi rangt fyrir mér í þessum efnum. En eftir að hafa skoðað málið og hlýtt á umræður þá er mín eindregna afstaða sú að þetta séu mistök. Því greiði ég atkvæði gegn því.
Herra forseti. Við erum að sigla inn í tíma þar sem nýsköpun verður að leika miklu stærra hlutverk í verðmætasköpun landsins. Þetta eru líka störf sem hægt er að vinna hvar sem er á landinu. Með þessu frumvarpi eru ríkisstjórnarflokkarnir að leggja til að Nýsköpunarmiðstöð verði lögð niður án þess að skýrt sé hvað komi í staðinn. Þessi áform hafa fallið í grýttan jarðveg hjá mörgum hagsmunaaðilum sem vara við að samþykkja jafn loðið og óljóst frumvarp og raun ber vitni. Byggingarrannsóknir eru svo sannarlega brýnar á landi eins og Íslandi þar sem húsnæðiskostnaður er hár en þær eru einnig skildar eftir algerlega í lausu lofti og algjörlega óljóst hvernig staðið verður að þeim í framtíðinni. Þetta er mjög illa hugsað mál og ég og Samfylkingin segjum nei við því.
Herra forseti. Það er eðlilegt að styðja opinberan stuðning við nýsköpun. Það versta er að þetta frumvarp gerir það ekki. Þetta frumvarp dregur úr opinberum stuðningi við nýsköpun. Allt það ferli sem við höfum horft upp á í þessu máli er á einn veg: Verið er að valda skaða af óljósum ástæðum. 45 umsagnir bárust í samráðsgátt stjórnvalda. Tvær af hverjum þremur voru neikvæðar. 30 umsagnir bárust um þetta mál til Alþingis, tvær af hverjum þremur voru neikvæðar. Mikið hefur verið bent á að þetta er ótrúlega lélegt frumvarp. Það mun valda skaða og er reyndar þegar búið að valda skaða og auðvitað eigum við ekki að styðja svona fásinnu.
Herra forseti. Hv. þingmaður nefndi að nýsköpun yrði að leika miklu stærra hlutverk í íslensku samfélagi. Það er akkúrat það sem við höfum verið að gera. Þetta frumvarp er liður í því að nýsköpun muni leika enn meira og stærra hlutverk í íslensku samfélagi. Ég er ánægð að við séum að greiða atkvæði um þetta mál. Við lögðum af stað út í þetta verkefni því að ég er þeirrar skoðunar að það sé skylda okkar stjórnmálamanna að vera stanslaust að rýna hvar hið opinbera geti sinnt verkefnum betur og hverju megi einfaldlega hætta, með áherslu á að forgangsraða til framtíðar. Ég er stolt af þeirri vinnu sem við höfum lagt í og ég þakka hv. atvinnuveganefnd kærlega fyrir vinnuna. Rýnt hefur verið í öll atriði sem fram hafa komið og ég efast ekki um að verkefnin og umhverfið sé í betri, skynsamlegri og áhrifameiri farvegi en áður. Við erum með þessu að stíga enn eitt skrefið, enn eitt farsæla skrefið til að efla nýsköpunarumhverfið til gróskumeiri framtíðar hér á Íslandi. Hér var sérstaklega nefnt landið allt. [[Forseti hringir.]]Það er ótrúlega jákvætt að finna fyrir þeim mikla aukna krafti sem við finnum fyrir úti um allt land. [[Forseti hringir.]]Þetta er einmitt liður í því að fólk er að fara af stað [[Forseti hringir.]]með góðar, stórar hugmyndir víða um land sem ég tel að sé mjög sjálfbær þróun fyrir íslenskt nýsköpunarstarf.
Herra forseti. Þetta mál er dæmi um allt það versta sem gerist hér á Alþingi þegar fram kemur slæmt mál. Allir vita að það er slæmt en því er böðlað áfram. Þeir sem koma sem gestir fyrir nefnd lýsa áhyggjum, umsagnir eru neikvæðar, starfsfólkið var ekki haft með í ráðum. Það er allt rangt við þetta frumvarp, herra forseti. Það er ekki hægt að styðja þetta. Við erum á móti því að tefla nýsköpun og stuðningi við hana í tvísýnu og nei, við viljum ekki stofna einkahlutafélag með Vinstri grænum um þessa starfsemi þannig að við Miðflokksmenn munum greiða atkvæði gegn þessu frumvarpi. Best af öllu væri að því yrði vísað aftur heim til ríkisstjórnarinnar þannig að þessi mistök ættu sér ekki stað.
Herra forseti. Þetta mál fékk mjög harða gagnrýni í umsögnum og í máli gesta sem komu fyrir hv. atvinnuveganefnd. Það er útskýrt af kunnáttumönnum og liggur fyrir í gögnum málsins að það sem helst hafi skort á hafi verið að frumvarpið væri nægilega vel undirbúið og hugsað. Hv. atvinnuveganefnd lagði sig fram um að berja í brestina og við Miðflokksmenn studdum allar breytingartillögur. En þetta frumvarp er þannig vaxið að það hefur þegar valdið tjóni og ætti að réttu lagi að vera vísað aftur til ríkisstjórnarinnar. Við getum ekki stutt það og munum greiða atkvæði gegn því.
Herra forseti. Í dag göngum við til atkvæðagreiðslu um áform ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Mín afstaða er afar skýr: Besta skrefið til úrbóta er að draga frumvarp ráðherra til baka og hefja endurskoðun á faglegri forsendum í þágu nýsköpunar og með skýrari sýn og stefnu. Við í þingflokki Samfylkingarinnar munum ekki styðja þetta frumvarp og ég skora á stjórnarþingmenn að skoða málið betur og greiða atkvæði í samræmi við samvisku sína.
Virðulegur forseti. Þetta mál er klassískt dæmi um þau geðþóttastjórnmál sem við búum við. Ráðherra tekur bara ákvörðun um að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Svo er hlaupið upp til handa og fóta að reyna að finna hvað eigi þá að gera í staðinn. Þetta frumvarp er niðurstaðan af því, eftiráréttlætingar á ákvörðun ráðherra. Þetta frumvarp er einfaldlega ekki nógu gott og svarar ekki því hvað sé að fara að gerast í aðstöðu fyrir frumstig nýsköpunar sem Nýsköpunarmiðstöð sinnti áður. Það þurfti tvímælalaust að laga ýmislegt á Nýsköpunarmiðstöð, það vissu allir. En þessi ákvörðun kom öllum í opna skjöldu. Þessi niðurstaða er ekki nógu góð og það á bara að troða frumvarpinu í gegnum þingið af því að það verður einhvern veginn að redda slæmri ákvörðun ráðherra. Þetta eru mjög klassísk vinnubrögð sem við verðum að hafna.
Herra forseti. Það er nýsköpun í þessu frumvarpi og í nýsköpunarmálum þarf eðlilega að hrista upp reglulega. Við í atvinnuveganefnd höfum unnið vel og mikið í því að gera góðar breytingar á þessu máli sem hafa verið samþykktar hér í þingsal, allar til bóta. Við erum að tryggja samfelldar byggingarrannsóknir, svo það sé sagt, í samstarfi háskólanna hér á höfuðborgarsvæðinu og erum að opna nýsköpunargátt sem þjónar öllum landsmönnum, sem er líka nýsköpun, því að það hefur ekki verið áður, þar sem er ókeypis ráðgjöf við frumkvöðla og það skiptir miklu máli. Verið er að vinna að því að gera nýsköpun aðgengilegri fyrir alla landsmenn og við treystum því að þetta frumvarp muni verða til þess að efla nýsköpun. [[Forseti hringir.]]Ríkisstjórnin hefur verið að leggja mikla fjármuni í nýsköpun í landinu, í sjóði, um 70% aukningu, og þetta er eitt af því sem við erum að styrkja, nýsköpunarumhverfi í landinu.
Virðulegur forseti. Mögulegt er að ég myndi greiða atkvæði með þessu frumvarpi ef ekki væri fyrir samhengið við þá svaðilför sem ríkisstjórnin ætlar að fara í í nýsköpunarmálum almennt. En í ljósi þess samhengis sé ég mér ekki annað unnt en að sitja hjá við afgreiðslu þessa máls.
Forseti. Með þessari tillögu verður tryggt að kostnaður vegna framfærslu skiptist milli foreldra að teknu tilliti til umgengni. Við teljum að það sé réttlætismál og höfum leitað okkur aðstoðar lögmanns sem er sérfræðingur í fjölskyldurétti. Við teljum að þetta sé nauðsynleg breyting til þess að tryggja að kostnaðurinn skiptist réttlátlega milli foreldra að teknu tilliti til umgengni. Mér sýnist að þingheimur sé ekki alveg eins framsækinn og við en það verður að hafa það. En ég segi já við þessari tillögu, að sjálfsögðu.
Herra forseti. Ég leit á þessa breytingartillögu og hugsaði: Bíddu, hvað ætli hér sé á ferðinni? Hér ætlar Miðflokkurinn að leggja til að samningsfrelsi milli foreldra sem eru í fullkominni sátt, og hafa ákveðið að hafa skipta búsetu barns síns og eru í fullri samvinnu, verði afnumið. Mér finnst það svolítið skrýtin tillaga af því að hér er um að ræða foreldra sem standa algerlega saman að skipulagi og öllu varðandi barnið. Ég get ekki stutt tillögu þar sem löggjafinn á að fara að taka samningsfrelsið af foreldrum.
Virðulegur forseti. Það er ágætismál sem er að fara hér í gegn. Það er miður að ekki hafi verið gert ráð fyrir því að allar fjölskyldur geti nýtt sér þetta úrræði á jafnræðisgrundvelli. Nú stendur til að skoða það og breytingartillaga þess efnis var samþykkt, sem er jákvætt. Það hefði verið hægt að gera ráð fyrir öllum frá upphafi og hefði verið betra að þetta úrræði nýttist fólki óháð efnahagslegri stöðu og óháð fötlun alveg frá upphafi. Það er nægur tími til þess að ganga í það verk þar sem lögin taka ekki gildi fyrr en um næstu áramót. Ég hvet meiri hlutann til dáða í að ganga í það verk sem fyrst til þess að þegar þessi lög taka gildi þá hafi allir jafnan aðgang að þessu úrræði, óháð efnahagslegri stöðu og óháð fötlun. Okkur ber sem löggjafa og framkvæmdarvaldi skylda til að tryggja það.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir vinnu við þetta mikilvæga frumvarp. Um langa hríð hefur kerfið ýtt undir mismunandi stöðu foreldra sem ala börn upp í fullkominni sátt og ýtir þar undir ágreining sem þarf ekki að vera þar sem annað foreldrið er í mun betri stöðu varðandi upplýsingar um barn sitt, aðgang að ýmsu og hitt er ekki einu sinni ekki skráð sem foreldri. Með þessu erum við að breyta því og gera kleift að skrá heimili á tveimur stöðum. Kerfið þarf að vera til fyrir öll mynstur fjölskyldna og má ekki þvælast fyrir þegar sú ákvörðun hefur verið tekin í sátt beggja aðila að deila ábyrgð og uppeldi. Það var alltaf hugsunin að það þyrfti tíma eftir að frumvarpið yrði samþykkt til að breyta hinum ýmsu reglugerðum í kjölfarið svo það þjónaði öllum fjölskyldum og öllum börnum þegar það eru hagsmunir barns að hafa heimili hjá báðum foreldrum. Þess vegna er gildistíminn ekki fyrr en um næstu áramót, svo hægt sé að ganga úr skugga um slíkt eins og alltaf var að stefnt áður en lögin taka gildi.
Virðulegur forseti. Ég vil fagna því að þetta mál sé nú að komast í höfn. Löggjafinn er vitaskuld ekki að finna hér upp nýtt form en er loksins að veita því þá viðurkenningu sem það á skilið. Ég kem hingað upp til að nefna það sérstaklega að ég er ánægð með að það skyldi hafa náðst í gegn, eftir dálítinn núning, að fara í vinnu þar sem þrjú ráðuneyti fá tímalínu um að bæta úr því sem upp á vantar í þessu frumvarpi, varðandi það að tryggja að börn í þessum fjölskyldugerðum geti notið jafnræðis á við önnur börn, með því að tryggja þeim þann búnað, tækjabúnað eftir atvikum, og aðstoð sem þau þurfa á að halda á báðum heimilum. Það er sem sagt alveg skýrt af hálfu löggjafans núna að úr því þarf að bæta og verður gert áður en lögin taka gildi.
Herra forseti. Þetta frumvarp felur í sér breytingar af tvennum toga, annars vegar breytingar vegna tvöfaldrar refsingar, sem eru viðbrögð við dómum Mannréttindadómstóls Evrópu, og um þann hluta er alger sátt, og hins vegar eru lagðar til veigamiklar breytingar á stofnanafyrirkomulagi og málsmeðferð skattalagabrota og um þann kafla er engin sátt. Það er afar mikilvægt að Alþingi leggi á það þunga áherslu að sporna við skattundanskotum, m.a. með því að styrkja embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins. Við í Samfylkingunni leggjumst gegn því að dregnar verði tennurnar úr skattrannsóknum á Íslandi með þeim hætti sem frumvarpið boðar og leggjum til að því verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar.
Hæstv. forseti. Það er rétt að þetta frumvarp er af tvennum toga. Annars vegar er markmiðið að mönnum sé ekki refsað fyrir sama brotið tvisvar, hins vegar er tilgangurinn sá að gera skattrannsóknir skilvirkari og markvissari. Meginaðgerðin í þeim efnum er að sameina skattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra til þess að nýta þann mannafla betur. Tilgangur skattyfirvalda er sá að álagningin sé rétt. Það er liður í því að þetta sé á sama staðnum, sé sama embætti. Það er miklu skilvirkara. Mál sem teljast hins vegar alvarlegri brot og þurfa sakamálarannsókn, sakamálameðferð, fara í þann farveg með skýrum hætti. Það er tilgangurinn með þessu.
Herra forseti. Þetta mál er, eins og hefur tvívegis verið sagt núna, af tvennum toga, annars vegar ágætar breytingar til að reyna að koma í veg fyrir tvöfalda refsingu, og hins vegar til að veikja skatteftirlitskerfið á Íslandi. Þetta er reyndar ekki í fyrsta skipti sem stofnun er lögð niður af þessari ríkisstjórn. Það virðist vera einhvers konar blæti fyrir því að leggja niður stofnanir, oftast í engum öðrum tilgangi en að leggja þær niður. Í þessu tilviki verður að segjast að það er ekki ljóst að þetta muni skila þeim árangri sem er lagt upp með. Það er miklu líklegra að þetta veiki getu stofnanakerfisins hér til að koma í veg fyrir sérstaklega stórfelld skattsvik. Reynslan á eftir að sýna það. En við leggjum til með Samfylkingunni að þessu máli verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar vegna þess að það eru til betri leiðir til að gera þetta.
Herra forseti. Það kann að vera rétt að ríkisstjórnin og stuðningsmenn hennar séu með ákveðið blæti fyrir því að leggja niður ríkisstofnanir, en þegar það skilar árangri og skilvirkni í ríkisrekstrinum er það skynsamlegt. Í þessu tilfelli eru allir sérfræðingar sem komu á fund nefndarinnar, meira að segja gamlir starfsmenn og yfirmenn Skattsins og skattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóri sjálfur, sannfærðir um að þetta sé skynsamlegt skref sem skili árangri í skatteftirliti, en ekki síður í baráttunni við skattundanskot, skattsvik. Verið er að styrkja stofnanastrúktúrinn og styrkja okkur í baráttunni gegn skattsvikum, ólíkt því sem hér er haldið fram. [[Gripið fram í: Þetta er rangt.]]Það er rangt, hv. þingmaður, að verið sé að veikja það. Það veistu jafn vel og ég eftir marga fundi, m.a. með sérfræðingum sem allir, [[Gripið fram í.]]fyrir utan skattrannsóknarstjóra, mæla með samþykkt þessa frumvarps. [[Forseti hringir.]]Það er staðreyndin. Undan því verður ekki vikist, herra forseti, og þess vegna [[Forseti hringir.]]er þetta skynsamlegt og við munum ná meiri árangri í baráttunni gegn skattsvikum með þessari breytingu.
Forseti. Það er mjög áhugavert að heyra að menn séu að reyna að halda því fram hér að verið sé að draga úr skattrannsóknum með þessum hætti. Það er verið að styrkja embættið til þess að sinna þessari skyldu þess. Það er mjög mikilvægt að hægt sé að gera það og ljúka málum á því stigi. Þá er mikilvægt að þessar stofnanir, skattrannsóknir og eftirlitið í Skattinum, séu á sama stað. Það á að ljúka málinu. Önnur mál fara í annan farveg og það er sakamálameðferð, það er ákæra. Það eru meiri háttar brot. Það er ekki á vegum skattyfirvalda að fara í slíka málsmeðferð. Það er algerlega fráleitt í mínum huga og mun ekki gera neitt gagn en það er verið að ýja að því hér, eins og alltaf er gert þegar reynt er að bæta stöðu þessara stofnana og styrkja þær, að verið sé að draga úr einhverju eftirliti, reyna að koma mönnum undan réttvísinni. Það eru öfugmæli.
Forseti. Varðandi eftirlitsstofnanir á Íslandi þá erum við t.d. með Samkeppniseftirlitið. Í fyrsta lagi var Samkeppnisstofnun lögð niður, ákveðnir hlutir færðir yfir í Neytendastofu vegna þess að þar var óþægilegur forstjóri sem sinnti ekki alveg því hlutverki sem hann átti að sinna, ekki samkvæmt því sem pólitíkin vildi. Í öðru lagi eru þeir undirfjármagnaðir og ef þeir ætla að sinna lögbundnu starfi sínu vel þá þurfa þeir helmingi fleira starfsfólk. Samt borga þeir fyrir þetta starfsfólk með þeim sektum sem þeir fá inn þrátt fyrir að þær séu lækkaðar af pólitískt skipaðri stjórn. Hvað kostar skortur á samkeppni okkur? Það vitum við: Heilt virðisaukaskattsþrep, 24% ofan á verðið sem maður borgar fyrir vörur úti í búð, vegna skorts á samkeppni. Allt tal um að verið sé að styrkja eftirlitshlutverk ríkisins hérna, af þeim sem verið hafa við stjórn og eru við stjórn - það er hreinlega ekki innstæða fyrir því.
Virðulegi forseti. Undanskot frá skatti og notkun á reikningum í aflöndum, aflandseyjaeign, eru stórfelld og stórkostleg meinsemd í íslensku samfélagi. Það eru mikil verðmæti sem þar fara í súginn og þetta er líka siðferðislegt spursmál, siðferðisleg meinsemd í íslensku samfélagi. Hér koma hv. þingmenn upp og halda því fram að verið sé að styrkja hér stofnanir og eftirlit með skattheimtu, og rannsóknir á skattaumhverfi hér á landi með því að leggja stofnanir niður. Það sé verið að styrkja þetta embætti með því að leggja það niður.
Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að í þessu frumvarpi séu stigin mikilvæg skref. Frumvarpið er ekki fullkomið. Það hefði e.t.v. mátt vinna betur en þegar allt er skoðað tel ég að það sé til bóta og þess vegna mun ég styðja frumvarpið í þeirri mynd sem það er lagt fram.
Herra forseti. Eins og ítrekað hefur komið fram er hér verið að bregðast við dómum Mannréttindadómstóls Evrópu um tvöfalda refsingu, sem er afar mikilvægt. Því hefur verið haldið fram að verið sé að gera stórfenglegar breytingar á umfangi skattrannsókna. Það er alls ekki rétt. Hér er fyrst og fremst verið að skýra verkferla og skýra hverjir eigi að sjá um hvaða þætti í skattrannsóknum, þ.e. að þær rannsóknir sem kynnu að leiða til sakamálarannsóknar fari strax í þann farveg en aðrar verði leystar hjá embættinu með sektum. Hér er ekki verið að draga tennurnar úr skattrannsóknum á Íslandi. Því fer fjarri.
Forseti. Það rifjast upp fyrir mér að fyrir nokkrum árum vorum við að glíma við fjárlög þar sem verið var að leggja aukafjármagn í skattrannsóknir sem átti að skila inn fullt af tekjum af því að það þurfti að brúa eitthvert bil í afkomu ríkissjóðs, þetta var 2018 eða eitthvað svoleiðis. Ég hef ekki heyrt mikið um það hvernig fór fyrir þeim gjörningum, það var svona klassísk tilfærsla til að láta ríkisreikninginn líta betur út, láta fjárlögin líta betur út. Þetta er enn eitt dæmið um það hvernig er verið að giska á hvort fyrirkomulag sé betra eða ekki og undir þeim hatti að verið er að leggja niður stofnun og minnka báknið eða eitthvað svoleiðis en samt er verið að styrkja það. Maður áttar sig ekki alveg á því hvar þessi umræða er. Þegar á heildina er litið vitum við að skattundanskot eru alvarlegt vandamál á Íslandi. Við höfum í fjárlögum lagt til aukafjármagn til að ná að tækla það betur [[Forseti hringir.]]og sjáum engan árangur. Ég sé ekki í þessu frumvarpi að verið sé að laga það, það er alla vega ekki útskýrt á mjög skýran hátt.
Virðulegur forseti. Hagræðing er einkunnarorð þeirra sem vilja standa í þessari breytingu, þessari veikingu á skattrannsóknum á Íslandi. Það fer algerlega í bága við umsögn skattrannsóknarstjóra sjálfs sem sendi athugasemd til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og segir að verði frumvarpið að lögum og ef, með leyfi forseta: „… héraðssaksóknari skuli rannsaka meiri háttar málin innan sinnar stofnunar með eigin mannafla mun reynast nauðsynlegt að koma hjá því embætti upp viðbótarstarfsliði með næga sérfræðiþekkingu til að valda rannsókn stórra og flókinna skattbrotamála. Mun þá þurfa að starfrækja í tveimur stofnunum slíkar sérhæfðar einingar sem vart þjónar æskilegri hagræðingu og skilvirkni í ríkisrekstri.“ - En því hafa talsmenn hér haldið fram. Sömuleiðis segir skattrannsóknarstjóri: „Að auki mun slíkt fyrirkomulag óhjákvæmilega að einhverju marki hafa í för með sér að sömu mál muni sæta endurteknum rannsóknum er þau byrja annaðhvort sem minni eða meiri háttar mál en reynast við nánari skoðun ekki eiga heima í byrjunarflokki …“ [[Forseti hringir.]] Þetta gengur gegn markmiðum sínum á báða vegu. Þetta er vont mál, virðulegi forseti. Ég segi nei.
Hæstv. forseti. Góðir hlutir gerast hægt. Þetta mál hefur um langa hríð verið hugleikið fjölmörgum hv. þingmönnum, að styðja og efla almannaheillastarf í landinu með skattalegum hvötum til einstaklinga og lögaðila, til þeirra sem leggja þeirri starfsemi lið. Ég vil þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir að taka málið til sín með skipan starfshóps og leggja í metnaðarfullan undirbúning að frumvarpi, ellegar værum við ekki að greiða atkvæði með framgangi þessa máls hér í dag. Það er ástæða til að fagna þeim einhug og þeirri samstöðu sem ríkir um málið, sem er auðvitað í eðli sínu flókið í útfærslu þegar kemur að skattkerfum og gildissviði og birtist m.a. í þeim breytingum á frumvarpinu sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd leggur til og eru til bóta. Málinu fylgir fjármagn, 2,1 milljarður á fjárlögum, en það er ekki síst viðurkenning á mikilvægi sjálfboðastarfs sem í því felst, stuðningur í verki við fjölbreytt, nauðsynlegt og óeigingjarnt starf í samfélagslega þágu.
Virðulegi forseti. Þetta mál er ekki stórt í sniðum, það fer ekki mikið fyrir því. En það varðar alveg gríðarlega mikilvægan þátt í samfélagi okkar, sem er framlag sjálfboðaliða og annarra þeirra sem hafa helgað almannaheillastarfsemi í landinu ýmist alla starfskrafta sína eða að verulegu leyti. Með þessu frumvarpi er þingið í fyrsta skipti í langan tíma að senda mjög skýr skilaboð og segja: Við kunnum að meta það sem þið eruð að gera. Það er mikils virði fyrir íslenskt samfélag. Við erum að segja við þá sem vilja leggja öllum þessum aðilum, í fjölbreyttri starfsemi, lið: Við viljum sýna því skilning. Við ætlum ekki að taka allar krónurnar í gegnum ríkissjóð og deila þeim aftur út. Við viljum treysta fólkinu í landinu til að ákveða hvaða almannaheillastarfsemi, mannúðarstarf, íþrótta- og æskulýðsstarf það vill styðja. Við erum líka, fyrir utan allt það og til viðbótar, að segja við fyrirtækin: Við gerum ráð fyrir því að þið ætlið að standa með þessari starfsemi í landinu. [[Forseti hringir.]]Við erum tilbúin til að veita skattafslátt. Nú þurfa fyrirtækin að stíga fram og stíga stærri skref en til þessa.
Virðulegi forseti. Með samþykkt þessa frumvarps er stigið lítið en mikilvægt skref til stuðnings við almannaheillafélög. Frumvarpið tekur til að mynda utan um starfsemi eins og æskulýðsstarfsemi, björgunarsveitirnar okkar, náttúruverndarsamtök o.fl. Það er mjög gleðilegt að við skulum stíga þessi skref núna. Næsta skref í sömu átt hlýtur að vera að klára það almannaheillafrumvarp sem er þegar inni í þinginu og ég hlakka til að halda áfram að fást við það mál og klára það hér áður en þingi lýkur.
Herra forseti. Málin sem berast til efnahags- og viðskiptanefndar eru misjafnlega skemmtileg, þau eru misjafnlega flókin og umfang þeirra er misjafnt, stundum heilu bækurnar, eins og við erum nú að fara að glíma við, og þau eru líka misjafnlega ánægjuleg. Það hefur verið einstök ánægja að fá að glíma við þetta frumvarp og ég þakka hæstv. fjármálaráðherra kærlega fyrir að senda það í nefndina og ég þakka nefndinni líka fyrir það ánægjulega samstarf sem náðist í þessu máli. Mér finnst að við eigum að vera pínulítið montin eða hreykin af okkur í dag þegar við sendum þessi góðu skilaboð og segjum: Þið sem leggið þetta allt á ykkur, öll þessi almannaheillafélög, íþróttafélög, björgunarsveitir, líknarfélög, takk kærlega fyrir. Við kunnum að meta það sem þið eruð að gera og við ætlum að hvetja almenning til að styðja þéttar við bakið á ykkur en áður [[Forseti hringir.]]vegna þess að við vitum að íslenskt samfélag væri ekki eins gott og það er ef ykkar nyti ekki við.
Virðulegi forseti. Ég er með fyrirspurn eða ábendingu til herra forseta og forsætisnefndar. Þannig háttar til að ýmsar skýrslur berast þinginu. Nú er einhver skýrsla komin til þingsins. Á henni virðist vera trúnaður. Hún fjallar um mál úti í samfélaginu. Engu að síður virðist vera að einstakir þingmenn geti farið í fjölmiðla og tjáð sig um skýrsluna, þeir hafa væntanlega séð hana. Hún hefur ekki borist í samgönguráðuneytið eða einstakar stofnanir sem myndu gjarnan vilja tjá sig. Ég get sagt sem ráðherra samgöngumála að ég vildi gjarnan tjá mig um þessa skýrslu því að ég hef séð hana á vinnslustigi. Ég hef ekki séð í endann á henni en það var margt jákvætt þar sem fjallað var um stjórnsýslu samgönguráðuneytisins. Mér þykir mjög sérkennilegt að þingið skuli hafa það verklag uppi að trúnaður sé á skýrslu sem einstakir þingmenn virðast geta talað um en aðrir geta ekki tjáð sig um hana. Það getur ekki gagnast opinberri, skynsamlegri, gegnsærri umræðu í lýðræðissamfélagi að svo sé. Þess vegna er fyrirspurn mín sú hvort einhverjar verklagsreglur séu um trúnað hér í þinginu. [[Forseti hringir.]]Ábendingin er þá sú, ef þetta er svona, að skýrslur sem berast þinginu virðast leka út, [[Forseti hringir.]]hvort ekki þurfi að taka upp aðra verklagsreglu um að þær séu birtar um leið og þær berast þinginu [[Forseti hringir.]]þannig að aðrir geti líka tekið þátt í þeirri umræðu.
Herra forseti. Já, ég hef tjáð mig um það sem hefur verið birt í fréttum um umrædda skýrslu enda hefur það verið fjölmargt. Í gær birtust skyndilega fréttir á öllum vefmiðlum um innihald skýrslunnar, mjög ítarlegar fréttir. Sú sem hér stendur er hvorki í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd né umhverfis- og samgöngunefnd þar sem nefndarfólk hefur fengið umrædda skýrslu. Ég hvet hæstv. ráðherra til að lesa fjölmiðla af því að þar er greinilega mjög margt að finna sem ég held að hæstv. ráðherra ætti að líta á og taka alvarlega.
Herra forseti. Ég vil bara taka undir með hv. þingmanni sem talaði hér á undan. Allir fréttatímar, fréttir á öllum miðlum, síðustu daga hafa snúist um innihald þessarar skýrslu. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að það er auðvitað ekki til fyrirmyndar að henni sé lekið. En það væri mjög sérkennileg staða sem við þingmenn værum í ef við gætum ekki tjáð okkur um það efni sem birtist í fjölmiðlum hverju sinni. Mér finnst eiginlega undarlegt að hæstv. ráðherra skuli hafna því að mæta í viðtal og ræða alla vega það efni sem hefur verið lekið. Síðan er það sjálfstætt verkefni að koma í veg fyrir að skýrslum sé lekið yfirleitt og þar held ég að enginn sé hafinn yfir grun.
Virðulegur forseti. Ég er almennt þeirrar skoðunar að trúnað beri að virða nema mjög góð ástæða sé fyrir því að brjóta hann. Þá á ég við þegar þarf að uppljóstra um eitthvað, t.d. lögbrot eða því um líkt. Hitt er að hér á Alþingi finnst mér almennt allt of mikil áhersla lögð á að hafa trúnað um hluti sem ekki þarf að vera trúnaður um. Það er hinn hlutinn sem mætti líka endurskoða, samanber það sem hæstv. ráðherra nefndi hér sem möguleika: Þarf þennan trúnað? Er hann góður? Er þetta ekki stærra mál en trúnaðinum er ætlað að vernda? Það er alveg þess virði að velta því fyrir sér. Við eigum að hafa sem minnst af trúnaðarmálum hér á Alþingi sökum eðlis stofnunarinnar og eðlis hlutverks okkar, sem er m.a. að tala um hlutina frammi fyrir almenningi. Ég er almennt ekki hlynntur því að brjóta trúnað og virði hann sjálfur, en mér finnst hann oft vera meira til trafala en hitt.
Virðulegur forseti. Það mál sem við ræðum hér er auðvitað leiðinlegt margra hluta vegna. Ég vil bara taka undir opnunarorð hæstv. samgönguráðherra Sigurðar Inga Jóhannssonar. Þessi skýrsla er ekki komin til ráðherra. Til að mynda var áætlað að hún yrði kynnt af ríkisendurskoðanda á fundi umhverfis- og samgöngunefndar næstkomandi þriðjudag. Ég, sem formaður þeirrar nefndar, hef tekið þá afstöðu að tjá mig ekki efnislega um skýrsluna fyrr en sú kynning hefur átt sér stað. Við verðum að hafa í huga að það verklag sem er uppi er af tilliti við Alþingi, þ.e. að ríkisendurskoðandi fái tækifæri til að kynna því þau atriði, þær skýrslur sem stofnunin vinnur fyrir viðkomandi þingnefnd, eða hvernig sem því er háttað í hverju tilviki. Það er sá trúnaður sem við erum að brjóta, án þess að ég sé að benda í neinar áttir. [[Forseti hringir.]]Ég vil að við höfum í huga að það er ekki útgjaldalaust ef breyta þarf þessu verklagi vegna leka frá okkur sjálfum.
Herra forseti. Þetta er áhugavert mál. Ég get að ákveðnu leyti tekið undir það að trúnaður er ekki það sama og trúnaður, það er bara þannig að stundum er hægt að misbeita hlutunum. Við þekkjum dæmi um það að verið er að draga birtingu á skýrslum o.s.frv. þannig að þetta er margþætt. En mig langar að benda á að þetta er að einhverju leyti heimatilbúinn vandi. Nú eru liðnar einhverjar vikur síðan þessari skýrslu var skilað. Við erum með það fyrirkomulag að henni er skilað til einnar nefndar og hún fundar eftir dúk og disk og eini tilgangur hennar er að taka afstöðu til þess að skýrslunni sé vísað áfram og svo er aftur beðið eftir fundi. Ég veit að mikið liggur á okkur og við höfum margt að lesa og ég tek heils hugar undir það sem formaður samgöngunefndar talar hér um, þetta er að einhverju leyti af tillitssemi við þingmenn svo að þeir geti kynnt sér málin. En ég treysti mér til að klára lestur svona skýrslu á skemmri tíma en þremur vikum, a.m.k. til að geta tjáð mig um hana og hlustað á skýringar ríkisendurskoðanda í þessu tilfelli. [[Forseti hringir.]]Við hljótum að þurfa að endurskoða þetta á einhvern hátt. Við fáum dagsfyrirvara á þessu og svo er skýrslan bara opinber um leið og fundur er haldinn. Við leysum þetta bara.
Forseti. Mig langaði aðeins til að koma upp af því að við erum að tala almennt um trúnað. Ég viðurkenni að mér þykir það mjög ruglingslegt, þegar trúnaður er á alls konar gögnum og skýrslum, hvernig maður á að nálgast það. Við fengum gögn í velferðarnefnd frá heilbrigðisráðuneytinu um daginn og var trúnaður á þeim gögnum án þess að maður gæti séð að nokkur ástæða væri fyrir því að svo ætti að vera. Það gerir okkur erfitt fyrir að vinna vinnuna okkar. Svo kom náttúrlega í ljós að ekki var meiri þörf á trúnaði en svo að trúnaðinum var létt og við fengum gögnin. En þá var ekki búið að afmá einhverjar persónugreinanlegar upplýsingar, sem hefði auðveldlega verið hægt að gera. Mér finnst að trúnaður eigi bara að vera í undantekningartilvikum, þegar það er algjörlega nauðsynlegt. Annars á þetta bara að vera opið. Það er allt í lagi að birta skýrslu opinberlega og kynna þingmönnum hana seinna. Ég sé ekki að það sé ástæða til að trúnaður sé á skýrslunni, ekki ef hún á erindi við almenning og verður hvort sem er gerð opinber. Best væri að gera það strax. Þá þyrftum við ekki að vera að tala um einhverja leka.
Virðulegi forseti. Við erum að tala um alveg sérstakt álitaefni þegar kemur að skýrslum Ríkisendurskoðunar og hvernig þær birtast almenningi. Ég held að það væri ráð að skýrslur Ríkisendurskoðunar berist einfaldlega öllum þingmönnum þegar þær liggja fyrir. Ástæðan fyrir því að einhver sérstakur trúnaður gildir um þessa skýrslu er tillitssemi við þingmenn, svo að þeir geti verið búnir að kynna sér efni skýrslunnar áður en hún fer í almenna umræðu í samfélaginu, svo að þeir séu ekki bara að bulla þegar þeir ræða um innihald skýrslunnar sem þeir hafa þá ekki fengið í hendur eins og ráðherra virðist vera að kvarta yfir hér. Ef við hefðum það verklag, sem er auðvelt að breyta, að Ríkisendurskoðun sendi einfaldlega skýrslur sínar á alla þingmenn, ekki bara þingnefndirnar sem eiga að taka þær fyrir, áður en þær eru gerðar opinberar, segjum einum tveimur sólarhringum fyrr, myndum við ekki lenda í þeim ógöngum að þurfa að bíða í tvær til þrjár vikur eftir að skýrslur komist í opinbera umræðu vegna þess að þær liggja á einhverri biðstofu hjá nefndum sem þurfa að finna fundartíma til að geta tekið þær fyrir.
Herra forseti. Mér heyrist að það sé ástæða til að fara yfir verklagið sem hér er á ferðinni. Það verklag mótaðist eftir að núverandi ríkisendurskoðandi kom til starfa í góðu samstarfi við þingið, að breyta frá því fyrirkomulagi sem áður var, að Ríkisendurskoðun gerði skýrslur sínar opinberar áður en þær höfðu verið sendar þinginu, áður en þingmenn höfðu séð þær. Þetta var gagnrýnt. Hið nýja verklag gengur út á að Ríkisendurskoðun sendir forseta skýrslur, forseti sendir þær beina leið áfram til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og eftir að ríkisendurskoðandi hefur komið á fund nefndarinnar og gert grein fyrir skýrslunni þann dag eru þær gerðar opinberar. Þetta var af tillitssemi við Alþingi til þess að þingnefndin sem í hlut á hefði haft tækifæri til að kynna sér skýrsluna og bera upp spurningar við ríkisendurskoðanda áður en opinber umræða um hana hæfist. Það er mjög miður að þingið geti ekki virt trúnað sem er nauðsynlegur í, eftir atvikum, fáeina daga, eða þó að það séu tvær, þrjár vikur þegar páskahlé kemur við sögu, til að hægt sé að viðhalda þessu verklagi. Þingið er sjálfu sér verst ef það stendur sig ekki í stykkinu í þessu efni.
Forseti. Varðandi þessa skýrslu og skýrslur almennt þá koma þær, eins og hæstv. þingforseti hefur farið yfir, fyrst til forseta frá Ríkisendurskoðun og svo til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, sem hefur þrjá valmöguleika; að vinna sjálf úr athuguninni, vinna sjálf og fá umsögn frá annarri nefnd eða að vísa því alfarið til annarrar nefndar til afgreiðslu, eins og gert var í þessu tilviki, vegna þess að allir nefndarmenn í umhverfis- og samgöngunefnd óskuðu eftir þessari skýrslu og vilja fá að vinna með hana áfram. Ástæðan fyrir töfunum er sú að við fengum skýrsluna 29. mars. Þá var páskafrí. Og eins og síðan hefur verið rakið þarf að halda fund og ákveða hvernig eigi að gera þetta. Síðan er náttúrlega hitt, eins og komið hefur fram: Þarf að vera leynd yfir skýrslunni frá upphafi? Það var ekki þannig. Því var breytt og kannski þarf að endurskoða það. Ég held að það sé næsta skref að endurskoða hvort ferlið þurfi að vera svoleiðis. Ef menn ákveða að ferlið þurfi að vera svoleiðis þá þarf að meta það. Ég er ekkert viss um að það virki hreinlega í praxís, sér í lagi ef það tekur svona langan tíma að klára það að skýrslurnar komi til afgreiðslu og séu þar af leiðandi birtar hjá nefnd, þá er þeim mögulega bara lekið út í samfélagið, út af því að við fáum þær, að sjálfsögðu. En kannski er hægt að komast að einhverri niðurstöðu um að þegar skýrsla kemur til þingsins [[Forseti hringir.]]komi hún hratt og vel, fjölmiðlar fái hana fyrir fram undir „embargói“. Það eru lausnir í þessum málum. Nálgumst þetta bara málefnalega.
Herra forseti. Þetta er mjög gagnleg umræða. Ég kom hingað upp til að útskýra þá breytingu sem átti sér stað á kjörtímabilinu, sem hæstv. forseti fór yfir, að birta ekki skýrslur fyrr en eftir að búið væri að kynna þær fyrir nefndum. Við erum samt sem áður í þannig samfélagi að fjölmiðlar eru farnir af stað með umfjöllun, og auðvitað er það mjög óheppilegt. En þá finnst mér, hafandi starfað í fjölmiðlum og hafandi verið að lesa umfjöllunina, og ég hvet ráðherra til að gera það líka, óeðlilegt að bregðast ekki við þeirri fjölmiðlaumfjöllun sem um ræðir. Mér finnst skrýtið að standa hér og láta eins og við séum ekki meðvituð um alla þá umræðu sem á sér stað í samfélaginu. Fyrir mér sem fyrrum fjölmiðlakonu og sem þjóni almennings er það sérkennileg afstaða að segja: [[Forseti hringir.]]Ég neita að tala við ykkur um það sem þið eruð að tala um í dag. [[Forseti hringir.]]Mér finnst það svolítið sérstök afstaða, herra forseti. En trúnað ber ávallt að virða.
Virðulegur forseti. Það er yfirleitt að gefnu tilefni og heyrir til undantekninga að í málum sem þingið tekur til umræðu sé óskað eftir trúnaði um tíma. Hæstv. forseti þingsins hefur farið hér ágætlega yfir þær reglur sem um þetta gilda og það samkomulag sem gert var milli þings og ríkisendurskoðanda að gefnu tilefni. Ég held að við þurfum að breyta verklaginu, virðulegur forseti, sérstaklega eftir að við höfum séð þingmenn koma hér upp hvern á fætur öðrum og gera grein fyrir því að þetta sé bundið einhvers konar geðþóttaákvörðunum einstakra þingmanna eða að þetta sé svo ruglingslegt að menn nái ekki að halda utan um þetta. Auðvitað endurspeglast þetta í því að það er frekar orðin regla en undantekning, virðulegur forseti, að þau mál sem hér eru bundin trúnaði tímabundið leki í fjölmiðla. Það er orðin ansi algeng regla og á þessu hefur orðið mikill misbrestur frá því sem áður þekktist hér á þingi þó að ekki væri það án undantekninga. Ég legg til að við endurskoðum verklagið. Það er einfaldlega þannig, og endurspeglast ágætlega í umræðunni, að mönnum er ekki treystandi hér.
Forseti. Ég hef setið í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd undir þremur formönnum, öllum úr stjórnarandstöðunni, og hef ekki orðið var við nein vandamál við það fyrirkomulag sem uppi er varðandi skýrslur frá Ríkisendurskoðun. Þetta er trúnaður gagnvart Alþingi en ég hef líka litið á þetta sem trúnað við ríkisendurskoðanda því að við erum að vinna í sama verklagi. Það er rosalega auðvelt að halda trúnað. Það er rosalega auðvelt að tjá sig ekki um mál. Það er alveg ofboðslega auðvelt. Maður segir einfaldlega ekkert. Ég heyri að margir hafa hugmyndir um breytingar á þessu, telja þetta ekki gott fyrirkomulag, og það er fínt. Við eigum að hafa hugmyndir um hvernig við viljum hafa hlutina og það er þá hægt að leggja það til, koma með mál, fara með þetta inn í þingskapalög, hugmyndir um endurskoðun á því. Það er bara mjög gott að við gerum það. En við hljótum að vera sammála um að við fylgjum þeim reglum sem gilda á meðan þær gilda. Við hljótum öll að vera sammála um það.
Virðulegur forseti. Ég var einn af þessum þremur formönnum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé vísar í. Hann talaði um að það hefði ekki verið neitt vandamál við þetta verklag. Mig langar að koma því á framfæri að þegar ríkisendurskoðandi tók t.d. fyrir hlutabótaleið ríkisstjórnarinnar ákváðum við að fara þá leið að reyna að flýta birtingu þeirrar skýrslu eins mikið og mögulegt var vegna þess að hún varðaði mál sem var til meðferðar í þinginu. Þess vegna var mjög mikilvægt að hún kæmist í umræðuna sem fyrst, að hún kæmist í hendur allra þingmanna, sér í lagi þingmanna velferðarnefndar sem voru að vinna breytingar á akkúrat þeirri löggjöf sem verið var að skoða í samtímaeftirliti Ríkisendurskoðunar. Ég tel líka, í ljósi þess hlutverks sem ríkisendurskoðandi hefur sem trúnaðarmaður Alþingis, að það skjóti skökku við að það sé einungis hluti alþingismanna sem fái afhentar skýrslur ríkisendurskoðanda og það gildi einhvers konar trúnaði gagnvart restinni af þinginu þegar þingnefndir fá þær afhentar, herra forseti. Mér finnst bara fullkomið tækifæri til að endurskoða þessar verklagsreglur núna þannig að allir þingmenn hafi a.m.k. jafnt aðgengi að þessum upplýsingum áður en þær eru gerðar opinberar.
Virðulegur forseti. Ég vil ítreka fyrirspurn mína til forseta og forsætisnefndar um hvaða almennu vinnureglur eru um trúnað. Ef ég les umræðuna hér rétt þá treysta menn sér ekki til að viðhalda þeim verklagsreglum, þeim trúnaði sem verið hefur. Þá var seinni ábending mín um að menn tækju verklagsreglurnar til skoðunar. Ég vil minna á að hér eru þingmenn meira og minna að tala um þingið og þar af leiðandi þingmenn sjálfa og aðgang þeirra. Skýrslur Ríkisendurskoðunar fjalla gjarnan um einhverja allt aðra en þingmenn og þeir aðilar fá engan aðgang að skýrslunni fyrr en hún er birt. Þeir geta ekki tjáð sig. Ég ætla að segja að mér finnst sérkennilegt ef ég ætti að fara að tala við fjölmiðla um einhverja hluti sem þeir hafa dregið út úr skýrslu sem þeir hafa einhvern veginn komist yfir héðan frá þinginu en ég hef ekki fengið að sjá og get þar af leiðandi ekki tjáð mig, hvað þá stofnun eins og Samgöngustofa, sem mest er fjallað um, eða jafnvel einhverjir einstaklingar úti í bæ. [[Forseti hringir.]]Það er grafalvarlegt mál að einstakir þingmenn fari út og tali um eitthvað sem þeir hafa fengið aðgang að en engir aðrir.
Í fjölmiðlum. Aðgang að í fjölmiðlum.
Herra forseti. Það er erfitt að fjalla um þetta tiltekna mál af því að hér átti að vera ákveðið ferli í gangi. En höfum í huga að lekar eru ofnæmisviðbrögð samfélags gegn farsóttum leyndarhyggju. Trúnaður er mekanismi sem er ætlaður til að verja hagsmuni til skemmri eða lengri tíma. Trúnaður er þá aðeins réttlætanlegur ef réttlætanlegt er að verja hagsmunina. Ef trúnaður er rofinn hlýtur það að vera undantekningartilvik. En það var alla tíð ljóst að mínu mati með skýrslu sem þessa að hún myndi að lokum fara í fjölmiðla og að opinber umræða myndi hefjast. Það er alveg augljóst. Það hefði verið stórkostlega óeðlilegt ef svo hefði ekki verið. Auðvitað ber maður virðingu fyrir því að hæstv. ráðherra hefði viljað sjá skýrsluna, en þingið verður auðvitað að geta brugðist við þegar þetta lekur. Það eru tvær leiðir í boði: Fyrri leiðin er meiri leyndarhyggja, að hendur fólks séu bundnar með einhverjum hætti. Það kallar bara á sterkari ofnæmisviðbrögð. Hin leiðin er að hagsmunir þeirra sem njóta góðs af leyndinni víki fyrir hagsmunum samfélagsins.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé fullt tilefni til að ræða trúnað í aðeins víðara samhengi hér á Alþingi. Ekki er langt síðan hv. þm. Jón Þór Ólafsson var sakaður um að brjóta trúnað þegar hann lýsti málsmeðferð nefndar hér á þingi. Mér finnst mjög skrýtið að hlusta á stjórnarmeirihlutann kvarta hvað hæst þegar „brotinn er trúnaður“ gagnvart einhverju sem varðar þeirra tilteknu störf. Það er ekki eins og hér hafi lekið persónugögn eða hernaðarupplýsingar eða áætlanir um stórfelldar njósnir yfirvalda gagnvart borgurum, eins og gerðist t.d. í tilfelli Edwards Snowdens. Það er ekki eins og þetta sé þannig. Þetta er skýrsla sem verður opinber hvort sem er, sem varð opinber fyrr en þingmenn hefðu viljað. Ég skil þetta alveg, en mér finnst að sama skapi stórmerkilegt að meiri hlutanum skuli finnast mikilvægt að hafa trúnað þegar það er engin þörf á því. Þetta er fyrirkomulag sem komið var á í sátt og samlyndi og allt í góðu með það. En ég tel fulla ástæðu til að endurskoða það þá frekar en að koma hér í pontu og snúa út úr fyrir öðrum þingmönnum og halda því fram að hér sé farið með trúnað eftir geðþótta. Virðulegi forseti. Þetta er gegnsæ stofnun og á bara að vera eins gegnsæ og hún mögulega getur. Þetta er ekkert flóknara en það.
Herra forseti. Ég kem hér í ræðustól til að mótmæla því sem hér hefur verið sagt, að það sé algengara en ekki að hér sé trúnaður brotinn. Það er rangt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það kemur þó fyrir að eitthvað gerist eins og varðandi þessa skýrslu. Nú veit ég ekki hvaðan hún hefur lekið eða hver stendur fyrir því. Það getur hins vegar ekki verið svo að trúnaður nái yfir umfjallanir í fjölmiðlum sem öllum eru aðgengilegar. Hv. formaður velferðarnefndar situr hvorki í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd né í umhverfis- og samgöngunefnd. Hún var hins vegar sú sem samdi skýrslubeiðnina og fór fyrir henni. Fréttamenn spyrja út í það sem stendur á öllum vefmiðlum og öllum er aðgengilegt og hún svarar þeim spurningum. Trúnaður getur ekki gengið út yfir gröf og dauða, segi ég nú bara, herra forseti. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég hef skilning á því að mönnum gremjist að trúnaður sé rofinn og það á aldrei að rjúfa trúnað. Ég hef líka vissan skilning á því að hæstv. ráðherra hafi samúð með raunum Samgöngustofu, að þurfa að svara fyrir það sem komið hefur fram í fjölmiðlum um innihald þessarar skýrslu. Það er eðlilegt. Ég set hins vegar spurningarmerki við eitt í þessari umræðu, í fullri vinsemd og með fullri virðingu. Ég veit ekki alveg hvernig það kemur út þegar almenningur fréttir af því í kvöld að helsta áhyggjuefni þingmanna og hæstv. ráðherra af þessari skýrslu og því sem í henni stendur sé að það hafi vitnast um það sem stendur í skýrslunni. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Þetta er eiginlega mín uppáhaldsumræða, það hafa í raun allir rétt fyrir sér, það hafa allir eitthvað til síns máls. Það eru skiljanleg sjónarmið að við þingmenn viljum fá tækifæri til að fara yfir málin áður en við þurfum að svara fyrir þau, það skilja allir þau sjónarmið. Sama á við aðila úti í samfélaginu sem skýrslan beinist að og þess háttar, eins og hæstv. ráðherra talar um. Það er mjög skiljanlegt. En við þurfum að passa okkur aðeins á því hversu vítt þetta hugtak um trúnað er. Það er ekkert rosalega vítt í þessu samhengi. Eins og sagt hefur verið mun skýrslan hvort eð er verða gerð opinber og efni hennar varðar tvímælalaust almannahag. Slíkur er alvarleiki þessa leka, sama hvaðan hann kom, bara til að hafa það í huga. Þetta er ekki alvarlegur leki á gögnum, alls ekki, þetta er ekki einu sinni nálægt því. Þannig að trúnaður í þessu tilviki er ekkert rosalega merkilegur þegar allt kemur til alls. En samt hafa allir rétt fyrir sér í þessari umræðu [[Forseti hringir.]]og það eru að mínu mati skemmtilegustu umræðurnar, þegar við erum að glíma við sameiginleg atriði sem við erum sammála um.
Herra forseti. Ég vil svara hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra þannig, og ég skil mjög vel að hann skuli vera ósáttur við þá stöðu sem hann og undirstofnanir hans eru settar í í þessu tilviki: Mér liggur við að biðja hæstv. ráðherra og Samgöngustofu afsökunar fyrir hönd Alþingis á stöðunni sem komin er upp vegna skýrslu sem varðar viðkomandi. En ég er ekki tilbúinn til að kveða upp úr um það hér og nú að Alþingi ráði ekki við það verklag sem mótað var í samvinnu við nýjan ríkisendurskoðanda. Ég er ekki tilbúinn til þess. Hér er ekki spurningin um að halda einhverju leyndu, að læsa eitthvað inni og tala um leyndarhyggju, það á ekki við. Þetta er eingöngu spurning um það hvernig ber að opinbera birtingu skýrslu Ríkisendurskoðunar. Á það að gerast með gamla laginu, að hún sé birt á vef Ríkisendurskoðunar daginn sem hún kemur úr prentun og áður en þingið fær hana senda? Eða ræður Alþingi við það verklag að taka við skýrslunni, færa hana inn í þá nefnd sem hefur forræði á málinu, fá kynningu á skýrslunni og gera hana þá opinbera samtímis gagnvart öllum í landinu, líka fjölmiðlum, því að þeir eiga ekki að fá skýrsluna fyrr en allir aðrir hafa fengið hana? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég geri mér nú yfirleitt ekki far um að taka þátt í þessum dagskrárlið eða kem hér upp, en ég get ekki orða bundist núna. Mér finnst það einkennilegt þegar hér koma þingmenn Samfylkingarinnar upp og reyna að gera lítið úr því að trúnaður skipti máli. Hér er jafnvel sagt að trúnaður sé einhvers konar mekanismi. Trúnaður er mælikvarði á traust. Það ættum við að temja okkur. [[Gripið fram í: Þú ættir að vita það.]]
Herra forseti. Þetta er mikilvæg umræða sem á sér stað hérna, hún ætti kannski skilið annað og mögulega virðulegra dagskrárheiti en fundarstjórn forseta. Það kemur kannski að því. Ég held að við þurfum að kafa ofan í verklagið og auka skilning á því. Ég get tekið undir og skil pirring hæstv. ráðherra fyrir hönd undirstofnana sinna í því hvernig þetta fer í fjölmiðla, ekki hvort heldur hvernig. En ég kem hingað upp til að gera athugasemd við orðalag hv. þm. Jóns Gunnarssonar sem sagði að það væri algengara en ekki, eða regla, ef ég man orðalagið hárnákvæmt, að hér leki upplýsingar. Mig langað til að opinbera það hér að ég man fleiri dæmi þess að stjórnarliðar hafi hafnað því að veita upplýsingar og borið fyrir sig trúnaði og verið gerðir afturreka með það vegna upplýsingalaga en að trúnaður hafi raunverulega verið brotinn. Þannig að spurningin er kannski hvernig við meðhöndlum þetta hugtak og það er e.t.v. í höndum allra hér að gæta þess að það sé ekki gengisfellt. Þar liggur mögulega hinn raunverulegi vandi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Í gær vorum við að ræða frumvarp til laga um breytingu á skipulagslögum. Það er svolítið erfitt þegar höggvið er á umræðuna því að ástæða þess að ég bað um orðið í gær var ekki síst vegna þess að mikið var vísað í það sem ég hafði sagt hér kvöldið áður í umræðu um landsskipulag. Það verður kannski enn erfiðara að koma sér í taktinn varðandi skipulagslög eftir 40 mínútna umræðu um fundarstjórn forseta, en ég ætla þó að reyna. Ég verð að viðurkenna að ég varð bara býsna glöð í gær þegar ég tók eftir því að hér hafði fjöldi þingmanna greinilega hlustað á ræðu mína seint kvöldinu áður um landsskipulag. Það er nú stundum þannig að manni líður eins og maður sé að tala hér við tóman sal og það séu kannski engir að hlusta. En orð hafa áhrif og dropinn holar steininn og því ber að fagna að það sem maður segir hér nái eyrum fólks. Virðulegi forseti. Ég hef lengi haft þá sýn, líka áður en ég kom inn á þing, að hægt væri að nota landsskipulag sem tæki til að ná fram ákveðnum og ég myndi segja skynsamlegum og þjóðhagslega mikilvægum framkvæmdum þannig að það verði gert einfaldara og auðveldara að koma slíkum framkvæmdum á fót. Þá er ég að meina að í landsskipulagi gæti farið vel á því að tilgreina ákveðna mikilvæga innviði. Ég nefndi í því efni sérstaklega raflínur eða aðrar veitur, vegi, hafnarmannvirki, og ég nefndi líka flugvöll. Það er kannski þetta með flugvellina sem hefur mögulega hreyft við mjög mörgum án þess að í þeim orðum mínum hafi legið einhver sérstök afstaða til þeirra flugvalla sem við höfum í dag. Þetta gerði ég í andsvari við hæstv. umhverfisráðherra í umræðu um landsskipulag og einhverjum þingmönnum fannst hann svara þannig að það gæti vel komið til. Ég upplifði reyndar svör hæstv. ráðherra ekki með þeim hætti. Mér fannst spurning mín ekki ná jafn miklum áhrifum og ákveðnir þingmenn virtust hafa áhyggjur af. En þá nefndi ráðherra þetta frumvarp sem við ræðum hér, sem er breyting á skipulagslögum. Ég verð að viðurkenna að það felur í mínum huga í sér allra minnstu skrefin sem við getum stigið í þessum efnum en það eru þó mikilvæg skref. Hér getum við afgreitt raflínur sem fara yfir sveitarfélög með sérstakri raflínunefnd sem gæti komist að slíku samkomulagi. Það er ekki að ástæðulausu sem ég ræði þetta og velti þessu upp og það er heldur ekki að ástæðulausu að hæstv. ráðherra kemur fram með þetta frumvarp. Það er reyndar svo að það var markmið í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar að yfirfara, nú man ég ekki nákvæmlega orðalagið, skipulag og framkvæmdir. Það er tekið á því í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Það snertir þá umræðu, sem hefur verið töluverð, að við séum búin að byggja of flókið kerfi í kringum skipulagsmál, mat á umhverfisáhrifum, framkvæmdum og öðru þess háttar. En það sem kveikti elda og dreif fólk enn áfram í því að það væri algjörlega nauðsynlegt að ráðast í einhverjar breytingar var fárviðrið sem gekk yfir Ísland í desember 2019. Þá varð mikið tjón, samgöngur lögðust af og atvinnulíf lamaðist víða. Það urðu gríðarlegar truflanir í flutnings- og dreifikerfi rafmagns. Það vakti upp þá mikilvægu umræðu að okkur hefur ekki tekist að tengja landið allt og tryggja rafmagnsöryggi þrátt fyrir að við eigum þetta mikilvæga umhverfisvæna rafmagn. Það er sem sagt ekki þannig að okkur vanti rafmagn. Við eigum það til í kerfinu, en samt sem áður hefur þurft á ákveðnum svæðum að fjárfesta í dísilvélum og drífa raforkuna áfram þannig þegar eitthvað bjátar á vegna þess að okkur hefur ekki tekist að byggja upp dreifikerfið. Það er auðvitað gríðarlega mikið vandamál sem nauðsynlegt er að ráðast í. Ég fagna því skrefi sem hér er stigið með þessu frumvarpi en ég verð líka að segja að hefði ég verið umhverfisráðherra á þessu kjörtímabili hefði ég viljað fara í heildarendurskoðun á skipulagslögunum með það að markmiði að tryggja skýrari framtíðarsýn um það hvernig við hyggjumst skipuleggja og byggja upp innviði hér á landi. Með því er ég ekki að segja að ekki eigi að fara í umhverfismat eða huga að umhverfisþáttum eða að ekki eigi að tryggja að einstaklingar, hagaðilar og félagasamtök hafi fullt aðgengi að koma sínum athugasemdum á framfæri þegar ráðist er í miklar framkvæmdir. Það er ofboðslega mikilvægt. En það þarf einfaldlega að létta á því gríðarlega torfi sem við höfum byggt upp í kringum skipulagsmál og framkvæmdir á svona mikilvægum innviðum. Vandamálið, eða eigum við að segja verkefnið, sem líkt hefur verið við bleika fílinn í þessum sal þegar við ræðum þessi mál, er svo sjálfsákvörðunarvald sveitarfélaga og sjálfstæði þeirra, sem er jú tryggt með stjórnarskránni. Ég starfaði um árabil í sveitarstjórn og við skipulagsmál og mér finnst skipulagsvald sveitarfélaga gríðarlega mikilvægt. En það er ofboðslega flókið þegar það þarf að skipuleggja t.d. raflínur, þær eru auðvitað besta dæmið þar sem þær fara á milli margra sveitarfélaga. Svo kemur upp að eitthvert eitt sveitarfélag er bara ekki á sömu blaðsíðu og öll hin og leggst gegn þessu. Það eru ekki bara þessir þættir sem kann að vera búið að fara í gegnum, við erum með svæðisskipulag og það er aðalskipulag í hverju sveitarfélagi og svo kemur að framkvæmdunum sjálfum og svo er hægt að kæra og það er hægt að kæra á öllum vettvangi í hverju sveitarfélagi fyrir sig. Það er það sem ég held að þetta frumvarp sé að vinna með, að reyna eins og kostur er að einfalda það. Það er mikilvægt og ég styð það. Að þessu sögðu var það líka rætt svolítið hér í gær og ég hjó eftir því að það er mjög skýrt í nefndarálitinu hvað nefndin er að hugsa; þau tala um að raflínunefndin megi alls ekki verða eitthvert fordæmi fyrir aðrar leiðir, til að stíga einhver skref að því að taka sjálfsákvörðunarrétt eða skipulagsvald af sveitarfélögunum. Ég skil það sjónarmið. Ég sagði áðan að mér fyndist skipulagsvald sveitarfélaganna og sjálfstæði þeirra mjög mikilvægt, en það er samt svo að ég hef verið meðflutningsmaður á tveimur frumvörpum er lúta að því að taka skipulagsvaldið af sveitarfélögum. Það er frumvarp um lagningu vegar um Teigsskóg og svo Suðurnesjalína. Það er ekki vegna þess að ég vilji taka þetta vald af sveitarfélögum heldur er þetta uppgjöf. Þetta er uppgjöf gagnvart því kerfi sem við höfum byggt upp, uppgjöf gagnvart því að okkur takist að framkvæma hér mikilvægar framkvæmdir. Ég held að það sé ekki til eftirbreytni að við á Alþingi séum að koma fram með slík frumvörp. Þess vegna held ég að verkefnið snúist um að við tryggjum þennan lagaramma enn frekar. Virðulegur forseti. Mér finnst mikilvægt í ljósi þeirrar umræðu sem varð hérna í gær að þingmenn átti sig á því að það erum jú við hér inni sem erum löggjafinn þannig að það er alveg skýrt í því frumvarpi sem hér er og því nefndaráliti sem um það fjallar hvað verið er að leyfa. En ég er þó að nota rödd mína til að segja að ég vil ganga enn lengra. Ég átta mig fullkomlega á því að það er flókið og það verða aldrei allir sammála um það. En í ljósi þess að við höfum rekið okkur of oft á það að komast ekki áfram með mikilvægar framkvæmdir þá finnst mér við þurfa að horfa á nýjar leiðir. Og sú leið sem ég hef lagt til í þeirri umræðu er landsskipulagið. Þá ætla ég að endurtaka það sem ég sagði í því stutta andsvari sem ég átti um landsskipulag: Ég beini þeim tilmælum til hv. umhverfis- og samgöngunefndar þegar þau fjalla um landsskipulagið að þau velti því fyrir sér hvort ekki sé skynsamlegt að setja í nefndarálit að við næstu endurskoðun landsskipulags skuli horft til þess hvernig skipuleggja eigi mikilvæga innviði sem ná yfir landið allt.
Hæstv. forseti. Við höldum áfram að ræða þetta mál sem snýr að breytingu á skipulagslögum, uppbyggingu innviða og íbúðarhúsnæðis. Þessi umræða snýst helst um raflínunefnd og hvernig eigi að standa að þeim málum en mér fannst koma þar í gegn misræmi. Ég var að lesa yfir frumvarpið sem var lagt fram og þetta snýr að flutningskerfi raforku. Það sem stendur í a-lið 1. gr. og er bætt við, er: „Flutningskerfi raforku: Raflínur og mannvirki þeim tengd sem eru nauðsynleg til að flytja raforku frá virkjunum til stórnotenda og til dreifiveitna, sbr. og nánari skilgreiningu á flutningskerfi í raforkulögum.“ Síðan segir enn fremur í frumvarpinu, í kaflanum um raflínuskipulag, í 3. mgr. a-liðar 7. gr.: „Við gerð raflínuskipulags skal taka mið af landsskipulagsstefnu. Við gerð skipulagsins skal einnig taka mið af ákvæðum raforkulaga, um gildandi stefnu stjórnvalda um flutningskerfi raforku og staðfesta kerfisáætlun.“ Nýjustu kerfisáætlun var einmitt verið að stimpla, skilst mér, fyrir nokkrum dögum. Það sem ég var að reyna að fá fram í gær var skilningurinn á þessu í umræðunni. Ef ég vitna í nefndarálit meiri hlutans í þessu ágæta máli þá stendur í umfjöllun nefndarinnar um meginefni frumvarpsins: „Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á skipulagslögum vegna breyttrar stjórnsýslu í tengslum við framkvæmdir í flutningskerfi raforku með skipan svokallaðrar raflínunefndar sem annist gerð raflínuskipulags, veiti framkvæmdaleyfi vegna framkvæmda í flutningskerfi raforku sem byggist á staðfestri kerfisáætlun og hafi eftirlit með þeim framkvæmdum.“ Þarna er bara verið að tala um flutningskerfið sem Landsnet er með. Það er tvískipt. Ég sé ekki í frumvarpinu að það sé talað neitt sérstaklega um meginflutningskerfi heldur bara flutningskerfi raforku, sem er það kerfi sem Landsnet rekur. Það er byggðalínuhringurinn annars vegar, sem er meginflutningskerfið, og svo rekur Landsnet einnig svæðisbundna kerfið sem er hluti af þessu flutningskerfi sem Landsnet rekur og tengir við stórnotendur og dreifiveitur. Ég las það sem kom frá nefndinni og þar er bara tekið undir þetta með framkvæmdir í flutningskerfi raforku. Síðan segir í kaflanum um raflínunefnd og raflínuskipulag, svo ég vitni í nefndarálitið, hæstv. forseti: „Framkvæmdir við meginflutningskerfi raforku eru sérstaks eðlis, liggja yfir mörk nokkurra sveitarfélaga og eru ólíkar ýmsum öðrum samfélagslegum innviðum, sem að mati meiri hlutans réttlæta að umfjöllun um skipulagsbreytingar og framkvæmdaleyfi hljóti sérstaka málsmeðferð.“ Eins og hefur komið fram í þessari umræðu verður þetta í rauninni til sem hugmynd frá átakshópnum sem skilaði hugmyndum í febrúar eða mars í fyrra eftir storminn í desember 2019. Þetta var ein af tillögunum þar. Það sem ég er að reyna að vekja athygli á er hvernig menn skilgreina flutningskerfi raforku, að það sé sami skilningur og er í frumvarpinu. Þarna í nefndarálitinu er bara þetta eina aukaorð, meginflutningskerfi. Það hljómar eins og þetta eigi bara við það en ekki staðbundna kerfið í flutningskerfinu. En það var einmitt það kerfi sem varð fyrir gríðarlegu tjóni í óveðrinu í desember 2019. Það var ekki bara byggðalínuhringurinn sem fór illa í fyrsta skipti, þar sem sá á honum á nokkrum stöðum, heldur var það raunverulega í svæðisbundna kerfinu þar sem við sáum mestu hörmungarnar í óveðrinu; Sauðárkrókslína, Dalvíkurlína, Húsavíkurlína, Kópaskerslína og Laxárlína fyrir norðan fóru allar niður. Þær eru hluti af þessu flutningskerfi raforku hjá Landsneti. Þannig skil ég texta frumvarpsins. Það er sem sagt á einum stað í meirihlutaáliti umhverfis- og samgöngunefndar talað um meginflutningskerfi, annars er talað í anda frumvarpsins. Það er þessi skilningur sem ég er að hugsa um, ég veit ekki hvort þetta eru bara mistök í textanum eða hvort þar er einhver hugmyndafræði á bak við. Svæðisbundna kerfið getur líka náð yfir fleiri en eitt sveitarfélag og það geta verið tvö, þrjú sveitarfélög. Ég veit a.m.k. um eitt dæmi sem ég get nefnt strax þar sem það á við þrjú sveitarfélög. Það er t.d. Dalvíkurlína, sem nær yfir Akureyri, Hörgársveit og Dalvíkurbyggð, sem dæmi. Þessi skilningur skiptir máli. Þar á að fara í framkvæmdir á næstu árum og línurnar fóru illa út úr þessu veðri. Þessi skilningur þarf að vera tryggður, að við séum að tala um þann skilning sem kemur fram í frumvarpinu í þessu máli. Mér finnst það skipta máli vegna þess að það er eðlismunur á þessum tveimur hlutum. Það er auðvitað alls staðar mikilvægt að þetta virki allt saman, að við fáum rafmagnið okkar og það er náttúrlega það sem allt þetta mál snýst um, raforkuöryggi. Það er það sem átakshópurinn eftir óveðrið tekst á við með þessari tillögu, að þetta sé unnið og hefur nú ratað til okkar á þessu eina ári og inn í þetta mál. Annars ætla ég ekki að fara að lengja mikið þessa umræðu en fyrst og fremst snýr þetta bara að því hvort þetta eigi ekki líka við svæðisbundna kerfið vegna þess að það er fullt af línum þar undir í þessu máli.
Forseti. Ég ætla aðeins að bregðast við ýmsu sem sagt hefur verið í þeirri umræðu sem kláraðist hér í gærkvöldi og byrja á orðum hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar áðan varðandi nefndarálitið, þ.e. að á einum stað sé talað um meginflutningskerfi raforku, hvort það stangist á við það sem er í frumvarpinu. Þess er að geta að í nefndarálitinu, á þeim stað þar sem orðið meginflutningskerfi er, erum við eingöngu að útskýra afstöðu okkar til fordæmisgildis þessa. En að sjálfsögðu erum við að leggja til að frumvarpið verði samþykkt með öllum þeim hugtökum sem þar eru inni. Það er búið að óska eftir því að málið verði kallað til nefndar á milli 2. og 3. umr. og ég styð það innilega, forseti, ég mun koma aðeins inn á það á eftir. Við skulum setjast yfir það. En ég held að ég geti fullyrt að það sé engin meining á bak við þetta önnur en þessi og að sjálfsögðu eru það hugtökin í frumvarpinu sjálfu sem gilda. Frumvarpið er býsna skýrt um hvernig búið er um raflínunefnd og það er það sem gildir. Forseti. Mig langar að bæta örfáum orðum við þessa umræðu sem hefur að mínu viti verið sérstök, ekki endilega öll, um málið. Ýmislegt úr henni rataði í fjölmiðla en ekkert efnislegt. Mér fannst við fara ágætlega af stað en síðan kom einhvern veginn pólitíkin upp í okkur og allt í einu vorum við, og ég þar með talinn, ekki endilega að reyna saman að finna bestu leiðina í þessu vandasama máli heldur í einhverri flokkspólitík. Mér þykir það leitt, forseti, því að þetta mál er býsna mikilvægt. Það tekur á býsna stórum þáttum, spilar inn á býsna miklar grundvallartilfinningar. Ég er þeirrar skoðunar að það séu allir að vanda sig hérna, allir að reyna að gera þetta sem best úr garði. Þess vegna hefði ég kosið að umræðan hefði snúist um þetta mál en ekki um hvað fólk vill sjá í framtíðinni, umræðu sem eykur jafnvel enn á þann ótta sem ég ætla að segja að sé býsna réttmætur hjá sveitarfélögunum varðandi skipulagsvald. Ég ætla að biðja þá þingmenn sem hafa oftar en einu sinni og oftar en tvisvar staðið í því að flytja mál þar sem lagt er til að skipulagsvaldi sveitarfélaga sé vikið til hliðar, að horfast í augu við sína ábyrgð á tortryggni sveitarfélaganna sem birtist í áliti Sambands íslenskra sveitarfélaga, birtist í áliti Reykjavíkurborgar. Nefndin tók þessa tortryggni mjög alvarlega og þess vegna orðar nefndin þessa hluti eins og hún orðar þá í nefndarálitinu. Þess vegna finnst mér leitt að í umræðunni í gær mátti skilja eins og það skipti ekki nægilega miklu máli. Já, í umsögn sambandsins, í bókun frá fulltrúum Reykjavíkurborgar og í umsögn Reykjavíkurborgar er sérstaklega kveðið á um að þetta megi ekki vera fordæmisgefandi, að menn verði bara að hafna frumvarpinu af ótta við að það sé fordæmisgefandi, sérstaklega frá Reykjavíkurborg. Sambandið vildi samþykkja það, svo ég sé alveg skýr. Við í nefndinni tókum þær ábendingar mjög alvarlega og það kemur fram í nefndarálitinu. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa þann kafla aftur af því að mér finnst eins og hann liggi óbættur hjá garði: „Ljóst er að frumvarpið felur í sér frávik frá meginreglum skipulagslaga um að sveitarfélög fari með skipulagsvaldið. Öll slík frávik ber að túlka afar þröngt. Meiri hlutinn bendir á að nú þegar setja ýmis lög takmarkanir á heimildir sveitarfélaga til ákvarðanatöku um landnotkun við skipulagsgerð eins og fjallað er um í greinargerð frumvarpsins. Meiri hlutinn áréttar að ákvæði frumvarpsins eru skýrt afmörkuð að efni, þ.e. taka einungis til lagningar raflína í flutningskerfi raforku. Ákvæðin ná ekki til annarra innviða eins og samgönguframkvæmda og er það mat meiri hlutans að þær skapi ekki fordæmi varðandi frekari takmörkun á skipulagsvaldi sveitarfélaga.“ Skapi ekki fordæmi varðandi frekari takmörkun á skipulagsvaldi sveitarfélaga. Þetta er ekki sett inn af einhverri léttúð, forseti. Þetta er sett hér inn af því að mjög eðlileg tortryggni hefur skapast hjá sveitarfélögum. Sum sveitarfélög tortryggja frumvarp um hálendisþjóðgarð. Ég er ósammála þeim sem telja að það gangi á skipulagsvald en ég virði þá skoðun af því að hún byggir á þessari tortryggni. Erum við ekki með frumvarp um lögbundna sameiningu sveitarfélaga? Gengur það ekki þvert á skipulagsvald sveitarfélaga, gegn vilja þeirra? Eykur það ekki á tortryggnina? Jú. Flytja þingmenn ekki reglulega hér mál sem ganga þvert á skipulagsvald sveitarfélaga; um raflínurframkvæmdir, Suðvesturlínu, Teigsskóg, flugvöllinn í Reykjavík, þar sem gengið er þvert á skipulagsvald sveitarfélaga? Er óeðlilegt að þau sveitarfélög sem þar eru undir séu orðin býsna tortryggin? Nei, forseti. Það er mjög eðlilegt. Þess vegna eigum við sem ábyrgt stjórnvald að sýna þessari tortryggni skilning. Það er ástæða fyrir því, ég ætla að minna okkur öll á það, að við fórum í þessa vinnu með þetta frumvarp þar sem er búið svo um hnútana varðandi skipulagsvaldið að raflínunefnd er komið á, það var ófremdarástandið sem skapaðist vegna óveðurs. Við vorum sammála um að við þyrftum vegna þess ástands, akkúrat þess ástands, forseti, vegna óveðursins, rafmagnsleysisins, að grípa til sérstakra aðgerða. Nýtum ekki það ástand til að koma einhverjum öðrum breytingum inn. Forseti. Þetta er nefnilega stórt mál, þjóðþrifamál. Ég er á því að þó að við höfum einhverjar skoðanir í ýmsar áttir um hvað ætti að gera í framtíðinni, sem er allt í himnalagi, fólk hefur ólíkar skoðanir, þá séum við, eins og ég sagði áðan, öll að gera okkar besta hér. Við erum að vanda okkur. Mér finnst nefndarálit meiri hlutans bera þess vott. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson kallaði eftir því við umræðuna í gærkvöldi að málið færi aftur inn til nefndar milli 2. og 3. umr. Ég styð þá beiðni, forseti, og vil upplýsa um að kallað var sérstaklega eftir því að hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra kæmi fyrir nefndina og útskýrði orð sín í umræðum um annað mál hér í þingsal. Hann hefur tekið mjög vel í þá beiðni og er tilbúinn að mæta fyrir nefndina til að útskýra orð sín hvað það varðar. Forseti. Ég vil ljúka máli mínu hér með því að minna á að nefndarálit meiri hlutans, þingskjalið sem við erum að ræða núna, er lögskýringargagn sem skiptir máli við afgreiðslu þessa máls.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá meiri hluta atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fiskeldi, nr. 71/2008, vannýttur lífmassi í fiskeldi. Nefndin fékk 12 umsagnir við málið og nokkurn fjölda gesta til sín. Í frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að úthluta opinberlega vannýttum lífmassa í firði eða á hafsvæði þar sem fiskeldi er þegar stundað, sem verði þá forsenda umsóknar um ný eða endurskoðuð rekstrarleyfi. Úthlutun fari fram á grundvelli útboðs þar sem skylt verði að setja lágmarksverð. Með lífmassa er átt við margfeldi af fjölda og meðalþyngd eldisdýra á tilteknu eldissvæði í sjó eða landeldi, samanber skilgreiningu í 22. tölulið 3. gr. laga um fiskeldi. Í greinargerð með frumvarpinu segir að eftir setningu laga nr. 101/2019 hafi komið í ljós að þær aðstæður geti verið fyrir hendi í einstökum fjörðum eða hafsvæðum að heimildir samkvæmt rekstrarleyfum fiskeldis séu fyrir lægri hámarkslífmassa en sem svarar til hámarksnýtingar fjarðar eða hafsvæðis. Það eigi við í Arnarfirði, Berufirði, Fáskrúðsfirði og Reyðarfirði. Í umsögn sinni um málið bendir Matvælastofnun á að frumvarpið hefur auk þeirra fjarða er áður eru taldir áhrif á úthlutun í Ísafjarðardjúpi og Önundarfirði og var ónýttur lífmassi í þessum sex fjörðum samtals um 16.000 tonn í lok árs 2020. Um breytingartillögur meiri hlutans. Með 1. gr. frumvarpsins er lagt til að gerðar verði breytingar á 4. gr. a laganna er feli í sér að heimilt verði að úthluta opinberlega því magni í lífmassa, sem heimilt getur verið að ala, í einstökum fjörðum eða hafsvæðum og er umfram heimildir í rekstrarleyfum fiskeldis og heimildir sem veittar kunna að verða á grundvelli umsókna sem til meðferðar koma samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II. Í umsögnum kom fram sjónarmið um að breytingin yrði sett fram sem ákvæði til bráðabirgða í stað þess að gerð verði breyting á fyrrgreindu ákvæði. Meiri hlutinn fellst á það sjónarmið og telur að með því náist skýrleiki og jafnframt verði hægt að telja með tæmandi hætti í ákvæðinu þau svæði sem það skal taka til, samanber umfjöllun að framan, þ.e. Arnarfjörð, Berufjörð, Fáskrúðsfjörð, Reyðarfjörð, Ísafjarðardjúp og Önundarfjörð. Jafnframt verði með þeirri breytingu skýrt að ákvæðinu er ekki ætlað að ná yfir aðrar úthlutanir í framtíðinni. Með 1. gr. frumvarpsins er lagt til að gerðar verði breytingar á 4. gr. a laganna er feli í sér að heimilt verði að úthluta opinberlega því magni í lífmassa, sem heimilt getur verið að ala, í einstökum fjörðum eða hafsvæðum og er umfram heimildir í rekstrarleyfum fiskeldis og heimildir sem veittar kunna að verða á grundvelli umsókna sem til meðferðar koma samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II. Í umsögnum kom fram sjónarmið um að breytingin yrði sett fram sem ákvæði til bráðabirgða í stað þess að gerð verði breyting á fyrrgreindu ákvæði. Meiri hlutinn fellst á það sjónarmið og telur að með því náist skýrleiki og jafnframt verði hægt að telja með tæmandi hætti í ákvæðinu þau svæði sem það skal taka til, samanber umfjöllun að framan, þ.e. Arnarfjörð, Berufjörð, Fáskrúðsfjörð, Reyðarfjörð, Ísafjarðardjúp og Önundarfjörð. Jafnframt verði með þeirri breytingu skýrt að ákvæðinu er ekki ætlað að ná yfir aðrar úthlutanir í framtíðinni. Í umsögn til nefndarinnar var sett fram það sjónarmið að við úthlutun væri mikilvægt að gæta að sjúkdómavörnum og virða fjarlægðarmörk á milli eldissvæða. Meiri hlutinn telur mikilvægt að slík sjónarmið séu einnig höfð til hliðsjónar við úthlutun vannýtts lífmassa innan þess svæðis sem er til úthlutunar á grundvelli hins nýja bráðabirgðaákvæðis en bendir jafnframt á að í 10. gr. laganna er kveðið á um að Matvælastofnun sé heimilt að hafna umsókn á þeim grundvelli. Með frumvarpinu er lagt til að úthlutun fari fram á grundvelli útboðs þar sem sett sé lágmarksverð. Í umsögnum um málið var bent á að ekki kæmi skýrt fram hvernig ákvarða skyldi lágmarksverð lífmassa til úthlutunar. Mikilvægt væri að við slíka ákvörðun væri tekið mið af íslenskum aðstæðum og gjaldaumhverfi þar sem byggt væri á hlutlægum og málefnalegum forsendum. Meiri hlutinn fellst á það sjónarmið og leggur til breytingu þess efnis en bendir jafnframt á að mikilvægt sé að horft sé til fleiri þátta. Með frumvarpinu er lagt til að við mat tilboða gildi ákvæði 3. mgr. 4. gr. a laganna en þar segir að m.a. komi til skoðunar upphæð tilboðs, reynsla af fiskeldisstarfsemi, fjárhagslegur styrkur, mælikvarðar sem mæla hvernig tilboðsgjafi hefur stundað rekstur sinn og upplýsingar um það hvernig tilboðsgjafi hyggst stunda reksturinn, m.a. út frá umhverfissjónarmiðum. Við meðferð málsins fyrir nefndinni og í umsögnum var bent á að mikilvægt væri að litið væri til frumkvöðla á þeim svæðum sem frumvarpið tekur til. Meiri hlutinn tekur undir það sjónarmið og telur mikilvægt að komið sé til móts við þá aðila sem upphaflega hrintu í framkvæmd fiskeldi við áður óþekktar aðstæður og tóku þannig af skarið við uppbyggingu þeirrar atvinnugreinar til hagsbóta fyrir samfélag þess svæðis. Meiri hlutinn leggur því til að auk fyrirmæla 3. mgr. 4. gr. a um mat á tilboðum skuli gert skýrar að þegar litið er til reynslu af fiskeldisstarfsemi og fleira samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 4. gr. a sé þar einnig átt við að litið sé til frumkvöðla þar sem slíkt eigi við en um nánari útfærslu fari samkvæmt reglugerð. Við mat tilboða á þeim svæðum sem slíkt á við, að teknu tilliti til tillagna meiri hlutans, megi t.d. hafa til viðmiðunar að tilboðsbjóðandi njóti forgangs á grundvelli reynslu af uppbyggingu og rekstri sjókvíaeldis á liðnum 10 árum á því svæði sem boðið er út til úthlutunar lífmassa. Umhverfisstofnun benti í umsögn sinni á að til starfrækslu fiskeldisstöðva þarf starfsleyfi Umhverfisstofnunar og rekstrarleyfi Matvælastofnunar, samanber 1. mgr. 4. gr. b í lögum um fiskeldi. Í frumvarpinu er aðeins kveðið á um rekstrarleyfi frá Matvælastofnun og meiri hlutinn leggur því til að gert verði skýrt að úthlutun lífmassa taki til þeirra fyrirtækja sem hafa leyfi til fiskeldis samkvæmt fyrrgreindu ákvæði. Með því að leggja til að kveðið verði á um úthlutun vannýtts lífmassa í ákvæði til bráðabirgða í stað breytingar á 4. gr. a er ekki lengur til staðar skylda ráðherra til setningar reglugerðar til nánari útfærslu hins nýja ákvæðis. Meiri hlutinn telur því nauðsynlegt að ráðherra verði gert að setja reglugerð til nánari útfærslu á hinu nýja ákvæði til bráðabirgða, m.a. hvað varðar úthlutun til frumkvöðla og leggur til breytingu þess efnis. Jafnframt leiðir af breytingunni að þar sem kveðið er sértækt á um þau svæði sem úthlutun tekur til er ekki þörf á að uppfæra sérstaklega 8. gr. laganna til samræmis og leggur meiri hlutinn því til að 2. gr. frumvarpsins falli brott. Þess í stað verði vísað til þess í ákvæði til bráðabirgða að umsókn um rekstrarleyfi í kjölfar úthlutunar samkvæmt ákvæðinu skuli fylgja gögn um úthlutun lífmassa. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. 1. gr. orðist svo: Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Heimilt er að úthluta opinberlega því magni í lífmassa sem heimilt getur verið að ala í Arnarfirði, Berufirði, Fáskrúðsfirði, Ísafjarðardjúpi, Reyðarfirði og Önundarfirði og er umfram heimildir í leyfum til fiskeldis og heimildir sem kunna að verða veittar á grundvelli umsókna sem til meðferðar koma samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II. Við útboð er skylt að setja lágmarksverð og skal það ákvarðað á grundvelli hlutlægra og málefnalegra forsendna sem taka mið af íslenskum aðstæðum og gjaldaumhverfi. Við mat á tilboðum gilda ákvæði 3. mgr. 4. gr. a auk þess sem líta skal til frumkvöðla á þeim svæðum sem slíkt á við. Sá lífmassi sem hér um ræðir tekur hlutfallslegum breytingum innan viðkomandi fjarðar eða hafsvæðis, samanber 6. gr. b, uns rekstrarleyfi er gefið út. Ekki kemur til útgáfu eða breytinga á leyfum til fiskeldis til hækkunar á lífmassa á kostnað þess sem kemur til úthlutunar samkvæmt ákvæði þessu. Sá lífmassi sem hér um ræðir kemur ekki til ráðstöfunar á annan hátt en með úthlutun samkvæmt þessu ákvæði. Umsókn um rekstrarleyfi í kjölfar úthlutunar samkvæmt þessu ákvæði skulu fylgja gögn um úthlutun lífmassa. Ráðherra setur með reglugerð nánari ákvæði um úthlutun lífmassa samkvæmt þessu ákvæði til bráðabirgða, þar á meðal um úthlutun til frumkvöðla. 2. 2. gr. falli brott. Undir þetta álit skrifi skrifa sá sem hér stendur, Njáll Trausti Friðbertsson, framsögumaður, Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður atvinnuveganefndar, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson og Haraldur Benediktsson.
Frú forseti. Ég þakka hv. framsögumanni nefndarinnar, Njáli Trausta Friðbertssyni, fyrir framsöguna. Það má segja að það komi ekki sérstaklega á óvart að gera þurfi ákveðnar breytingar á lögunum sem voru samþykkt hér fyrir ekki löngu. Þá voru ýmsar athugasemdir settar fram sem hefði verið skynsamlegt að hlusta á strax. En látum það liggja á milli hluta. Mig langar að spyrja hv. framsögumann út í tvö atriði. Annað snýr að afmörkun á lágmarksverði sem fjallað er um í nefndarálitinu og hitt að því hvort ekki sé nauðsynlegt að skilgreina betur frumkvöðlaréttinn í lagatextanum, t.d. hvert sé innbyrðis vægi matsþátta. Í báðum tilvikum er boltanum í rauninni vísað til sjávarútvegsráðherra hvað það varðar að setja reglugerð um þá tvo þætti. Mér hefði þótt fara betur á því að Alþingi og atvinnuveganefnd sendi skýrari skilaboð um hvað þingið sæi fyrir sér af því að verið er að bregðast við ágöllum á lögunum sem voru sett hér og eru til grundvallar þessari breytingu. Spurningin til hv. framsögumanns er því: Var fjallað um þetta og tekin ákvörðun um það í nefndinni að afmarka eða ramma ekki lágmarksverðið betur inn en þarna er gert? Og sömuleiðis: Var tekin sérstök ákvörðun um það í nefndinni að hafa ákvæðið um frumkvöðlarétt jafn opið og þarna er og afhenda sjávarútvegsráðherra það verkefni að ramma bæði þessi mál inn í reglugerð?
Frú forseti. Þetta var umræða sem var tekin í nefndinni og kannski erfitt að ná utan um það hér og ræða í pontu Alþingis nákvæmlega hvernig lágmarksverðið myndast. Fyrir því geta verið ólíkar forsendur. Það er eitthvað sem verður bara að meta í þessu umhverfi. Það er bent á, og kemur fram í frumvarpinu ef ég man rétt, að það getur verið 10.000 tonna eldi í einhverjum firði. Þar geta verið tveir aðilar sem eru kannski með 4.000 tonn hvor og síðan eru 2.000 tonn laus og þá geta þeir boðið í þau. En það er náttúrlega mjög erfitt að ná utan lágmarksverðið, hvert það verður. Það geta verið mjög mismunandi aðstæður hverju sinni. Það var erfitt að fást við þann þátt í nefndinni, hvernig ætti að setja hann niður, og ég held að nefndarmenn sem sátu þessa fundi séu sammála því. Frumkvöðlarétturinn er líka töluvert erfitt hugtak og við ræddum það töluvert mikið í nefndinni efnislega og kölluðum eftir upplýsingum um það hvernig við gerum matskerfi, matrixur, excel-skjöl upp úr því að gera huglæga hluti hlutlæga og annað. Það getur verið býsna flókið. Það varð niðurstaða meiri hluta nefndarinnar að ráðuneytið myndi leysa úr því hvernig það yrði skilgreint í framhaldinu. Það er svona það efnislega sem ég get sagt um þetta. Það er ekki einfalt að fást við þessi málefni eins og við þekkjum hér af öðrum dæmum í störfum þingsins þegar við erum að fást við það að gera huglæga hluti hlutlæga.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ég get alveg haft skilning á því að það getur verið flókið að ná utan um mál í nefnd. En eins og það liggur fyrir í nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar, sem eingöngu fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna skrifa undir, þá eru ekki gerðar miklar tilraunir til þess að vera til gagns í þeim efnum sem varða vinnu sjávarútvegsráðherra og reglugerðarsetninguna. Það er algerlega útilokað að rýna í það hver afstaða nefndarinnar er til mikilvægis undirliggjandi þátta. Svo ég taki niður í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er lagt til að við mat tilboða gildi ákvæði 3. mgr. 4. gr. a laganna en þar segir að m.a. komi til skoðunar upphæð tilboðs, reynsla af fiskeldisstarfsemi, fjárhagslegur styrkur, mælikvarðar sem mæla hvernig tilboðsgjafi hefur stundað rekstur sinn og upplýsingar um það hvernig tilboðsgjafi hyggst stunda reksturinn, m.a. út frá umhverfissjónarmiðum.“ Þetta eru fimm atriði sem koma þar til skoðunar. Síðan segir hér áfram, með leyfi forseta: „Við meðferð málsins fyrir nefndinni og í umsögnum var bent á að mikilvægt væri að litið væri til frumkvöðla á þeim svæðum sem frumvarpið tekur til.“ Undir það tekur meiri hluti nefndarinnar. Þar bætist sjötta matsatriðið við. Væri ekki skynsamlegt að hv. atvinnuveganefnd gerði a.m.k. einhverja tilraun til þess að senda leiðbeiningar til sjávarútvegsráðherra um það með hvaða hætti best yrði haldið á þessu? Eins og nefndarálitið liggur fyrir er engin tilraun gerð til slíks. Ég held að það væri til bóta, af því að við eigum nógan tíma eftir á þinginu, að málið yrði sent inn til nefndar milli 2. og 3. umr. og a.m.k. reynt að leiða þessi sjónarmið með einhverjum hætti í jörð þannig að leiðbeining þingsins sé skýrari til sjávarútvegsráðherra en kemur fram í nefndarálitinu.
Frú forseti. Hv. þingmaður rakti þá punkta sem við vorum með í nefndarálitinu á bak við, til hvers ætti að taka tillit. En varðandi útfærsluna var það niðurstaða okkar í meiri hlutanum að tekist yrði á við það verkefni í reglugerðinni úr ráðuneytinu, eins og ég sagði áðan. Ég hef svo sem engu við það að bæta en flókið er verkefnið í þessari mynd. Þannig standa málin og það var niðurstaða okkar í meiri hlutanum að þetta kæmi fram í reglugerð en með þeim áhersluatriðum sem komu frá nefndinni og við leggjum sérstaka áherslu í nefndarálitinu á frumkvöðlarétt og að hann sé skoðaður vel sem innlegg í reglugerðina.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga á lögum nr. 71/2008, um fiskeldi, um vannýttan lífmassa. Þetta nefndarálit kemur frá meiri hluta atvinnuveganefndar. Með frumvarpinu er gerð tilraun til þess að koma til móts við þau sjónarmið að bæta úr klúðri, eins og ég leyfi mér að kalla það, í lokavinnu frumvarpsins sem varð að lögum árið 2019. Þó hafði vinnan við undirbúning frumvarpsins verið unnin í breiðri sátt og samvinnu við nefndarmenn þverpólitískt í atvinnuveganefnd frá árinu 2017. Meira að segja flaug nefndin til Noregs. Þar fékk hún að skoða aðstæður í fiskeldismálum með tilheyrandi fundum og fyrirlestrum. Það var mjög góð og gagnleg ferð þar sem mátti læra margt af áratugareynslu Norðmanna í eldismálum, bæði þegar vel gekk hjá þeim og eins þegar hlutirnir fóru miður, þannig að við getum lært af reynslu þeirra. Var það mjög góð ferð og kom nefndin mjög samstillt aftur til landsins eftir þá ferð og fór að vinna áfram í þessum málum. Það var klúður, eins og ég leyfi mér að orða það, á síðustu metrum frumvarpsins þarna um vorið 2019 sem varð til þess m.a. að rótgróið fyrirtæki í Ísafjarðardjúpi féll á milli skips og bryggju í úthlutun á leyfum og magni, sem ég er alveg öruggur um að var alls ekki ætlun meiri hlutans þegar þessar breytingar voru gerðar á frumvarpinu, heldur var tíminn svo knappur að ekki var skoðað út í öll horn varðandi hvaða afleiðingar myndu fylgja þessum breytingum og því fór sem fór. Það hefur verið fundað og leitað eftir einhverri leið til að leiðrétta þetta, en einhverra hluta vegna hefur ekki náðst að gera það. Það frumvarp sem nú er til umræðu er einhvers konar tilraun til að koma í veg fyrir að þetta komi fyrir aftur. En það segir mér samt sem áður ekki að t.d. þessu tiltekna fyrirtæki verði bættur skaðinn, leyfi ég mér að segja, heldur fái það einhvern slatta af tonnum til að ala upp í fiskeldi sínu. Mig langar að taka hérna nokkra punkta úr umsögn frá tilteknu fyrirtæki. Þetta fyrirtæki heitir Hábrún hf. og er með fiskeldi við Ísafjarðardjúp. Með leyfi forseta segir í umsögn Hábrúnar hf.: „Hábrún hf., sem hefur staðið fyrir fiskeldi í sjókvíum á Ísafjarðardjúp í hartnær 20 ár, sendir atvinnuveganefnd Alþingis neðangreint erindi, sem skoða má sem umsögn félagsins um ofangreint frumvarp.“ En þó er vitnað til þeirrar vinnu sem var í frumvarpinu sem varð að lögum 2019. „Erindi þetta lýtur þó í raun ekki nema að takmörkuðu leyti að efni frumvarpsins heldur að ósk um það að atvinnuveganefnd leggi fram við 2. umr. tillögu um breytingu á í b-lið (II) 24. gr. laga nr. 71/2008, um fiskeldi.“ Það var akkúrat sú grein sem varð til þess að hlutirnir fóru eins og þeir fóru. Síðan er rakinn hér ferill málsins eins og það kom fyrir þá. Ég gríp aftur niður í umsögn Hábrúnar hf., með leyfi forseta: „Í meðförum Alþingis voru gerðar ýmsar breytingar á frumvarpi ráðherra að tilhlutan meiri hluta atvinnuveganefndar. Breytingarnar lutu meðal annars að ákvæðum 23. gr. frumvarpsins. „Rökin að baki breytingartillögunni“, sem lögð var fram 20. maí 2019, „voru þau að með henni væri gætt að jafnræði þeirra aðila sem sannanlega hefðu lagt út í kostnað og vinnu vegna fyrirhugaðs fiskeldis.“ Enn fremur segir: „Í nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar vegna hinnar nýju tillögu er í upphafi tekið fram að nefndin hafi talið nauðsynlegt að fjalla nánar um b-lið (II) 24. gr., þar sem draga þyrfti skýrari línu varðandi það hvaða umsóknir féllu undir gildandi lög og hvaða umsóknir færu samkvæmt b-lið 24. gr. Breytingartillagan sem meiri hlutinn hafði lagt fram við 2. umr. var jafnframt dregin til baka.“ Síðan heldur hérna áfram, hæstv. forseti: „Eftir því sem næst verður komist fór ekki fram, áður en breytingartillagan var samin, sérstök rannsókn eða athugun af hálfu Alþingis, atvinnuveganefndar, á því hvernig kostnaður og vinna fiskeldisfyrirtækja skiptist milli annars vegar vinnu við gerð tillagna að matsáætlun og hins vegar frummatsskýrslu. Má því segja að ekki hafi verið um vandaða breytingartillögu að ræða. Kann það að stafa af ónógum tíma og pressu um að ljúka máli fyrir þinglok“, eins og ég sagði hér áðan. „Sú breyting sem atvinnuveganefnd gerði á b-lið (II) 24. gr. við 3. umr. gerði það að verkum að Hábrún hf. missti möguleika á að fá leyfi Matvælastofnunar til að auka eldi sitt í Ísafjarðardjúpi um 11.500 tonn, eins og félagið hafði unnið að í liðlega ár þegar lög nr. 101/2019 voru samþykkt.“ Í ljósi þessa sem ég hef hér rakið óska ég eftir því við forseta að þetta mál verði kallað aftur til atvinnuveganefndar þar sem við getum farið yfir hvað þetta frumvarp gerir t.d. í því sambandi sem ég lýsti hérna og hvort tök séu á og vilji til þess innan nefndarinnar að það sem ég rakti hér, að þetta fyrirtæki, Hábrún hf., féll þarna á milli skips og bryggju, geti fengið bót á því að það fékk nánast ekkert úthlutað. Hæstv. forseti. Ég óska eftir því að þetta mál verði kallað aftur inn til hv. atvinnuveganefndar.
Virðulegi forseti. Jæja, loksins, segi ég. Nú hafa Miðflokksmenn vaknað. Þeir tala hér um mistök sem hafi verið gerð í lagasetningu fyrir tveimur árum, mistök sem þeir skrifuðu þá undir. Fulltrúar Miðflokksins í nefndinni skrifuðu án fyrirvara undir það nefndarálit. Við erum búin að fjalla vel og lengi um þetta mál núna, lífmassafrumvarpið, í nefndinni. Hvar eru tillögur Miðflokksins? Eru þær enn þá þarna úti og hafa ekki birst? Ef við ætlum að kalla málið inn til nefndarinnar þá spyr ég bara: Hverjar eru tillögurnar? Komið með þær. Við höfum verið að fjalla um þetta mál og eins og fulltrúa Miðflokksins í nefndinni á að vera kunnugt um er það mjög vandmeðfarið að taka utan um frumkvöðlana, sem við öll í nefndinni vildum gera. En við erum að tala um svæði, þetta eru fimm firðir, og þetta þarf að vera nógu almennt. Eigum við að tala um frumkvöðlana í Ísafjarðardjúpi? Eigum við að hjálpa þeim? Hverjir eru frumkvöðlar í Arnarfirði eða fyrir austan? Við verðum að hafa það almennt svo að allir geti við unað. Við megum ekki taka einn fram fyrir annan. Það er línan sem við verðum að dansa á. En ég kalla eftir því: Hverjar eru hugmyndir og tillögur Miðflokksins? Þær hafa ekki birst í nefndinni hingað til.
Hæstv. forseti. Þetta var lífleg ræða hérna. Ég verð bara að segja eins og er: Loksins vaknaði Miðflokkurinn. Hvaða umræða hefur farið fram þverpólitískt um þetta mál í nefndinni? Ég hef ekki orðið var við það, ekki mjög mikið efnislega. Ég vil benda hv. þingmanni á það að við gerðum breytingartillögu á sínum tíma á síðustu metrunum, sá sem hér stendur og hv. þm. Bergþór Ólason. Kannski er þingmaðurinn búinn að gleyma því. Bara svo það sé sagt. Það sem ég er að kalla eftir með því að fá málið aftur inn í nefnd er í raun og veru að fá niðurstöðu um það, á mannamáli, hvað frumvarpið er að segja okkur, það er mjög loðinn texti í þessu frumvarpi, og síðan er það umsögnin sem ég rakti hér frá Hábrún við Ísafjarðardjúp, hvort það sé hægt að bregðast við því hvernig þeir fóru út úr lagasetningunni vorið 2019. Þannig að ef hv. þingmanni finnst að sá sem hér stendur hafi verið sofandi þá er viðkomandi þingmaður vaknaður. En ég held að ég hafi ekkert verið sofandi. Meiri hluti atvinnuveganefndar sá alveg um og á heiðurinn af því hvernig komið er fyrir þessu máli. Það er ekki hægt að kenna okkur í Miðflokknum í atvinnuveganefnd um þetta klúður, hv. þingmaður.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Nei, ég hélt alla vega að hv. þm. Sigurður Páll Jónsson hefði verið vakandi allan tímann, ég varð ekki vör við annað, og tók þátt í allri umræðunni. En ég er að kalla eftir tillögum sem hljóta þá að vera komnar á kreik um hvernig við getum skýrt þetta betur. Það er vandmeðfarið að taka utan um þetta, eins og hv. þm. Bergþór Ólason kom inn á áðan, að við ættum að reyna að skilgreina frumkvöðla nánar til þess að leggja það í hendur ráðherra. Ég kalla eftir þeirri skilgreiningu því að almenn skilgreining frumkvöðla er til. Við tölum um og tökum það inn eins og hér segir: „Meiri hlutinn tekur undir það sjónarmið og telur mikilvægt að komið sé til móts við þá aðila sem upphaflega hrintu í framkvæmd fiskeldi við áður óþekktar aðstæður og tóku þannig af skarið við uppbyggingu þeirrar atvinnugreinar til hagsbóta fyrir samfélag þess svæðis.“ Er þetta ekki skýrt? [[Gripið fram í.]]Þetta er röð hlutanna sem við viljum að komi fram. Ég kalla enn eftir þessum tillögum. Af hverju komu Miðflokksmenn þá ekki með nefndarálit eða breytingartillögu við málið? Það er ekki eins og það hafi verið keyrt í gegnum nefndina á einhverjum ógnarhraða. Ef allir hefðu verið með þá ætti þessi tillaga frá Miðflokknum að vera tilbúin.
Hæstv. forseti. Þetta mál var tekið út úr nefnd 22. mars eða eitthvað svoleiðis. Ég man ekki eftir neinni mikilli umræðu um það efnislega í nefndinni heldur er þetta bara allt í boði meiri hlutans. Ég var að lesa hér upp úr umsögn frá þessu fyrirtæki sem ég nefndi sem varð af 11.800 tonnum sem þeir töldu sig fá út úr því þegar þeir sóttu um, eftir að þetta varð að lögum 2019. Hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir skautar alveg fram hjá þeim hluta ræðu minnar, hvernig við ætlum að bregðast við því. Þess vegna er ég m.a. að kalla málið inn í hv. atvinnuveganefnd til að reyna, þó það væri ekki nema að klóra eitthvað í bakkann á því sem það fyrirtæki varð fyrir og til að fá skýringu á því hvað þetta þýðir í raun og veru og fá hlutaðeigandi aðila til að koma sem gestir á fund sem gætu útskýrt það fyrir okkur nefndarmönnum.
Frú forseti. Ég tek hér þátt í 2. umr. um lífmassamálið svokallaða og ætla að bæta við þá umræðu sem fram fór á meðal þingmanna Norðvesturkjördæmis sem hér töluðu á undan. Ég vil einungis að segja að við meðferð málsins í nefndinni þá verður sú efnisbreyting að horft er til frumkvöðla með þeim hætti sem hv. framsögumaður nefndarinnar, Njáll Trausti Friðbertsson, fór vandlega yfir í framsögu sinni áðan. Ég sat ekki í atvinnuveganefnd á þeim tíma sem unnið var í heildarlöggjöfinni um fiskeldismál, settist í nefndina seinni part síðastliðins hausts og þannig kom ég að þessari löggjöf tiltölulega nýlega. Ég hef þó tekið þátt í meðferð þessa máls sem hefur verið allítarleg og á mörgum fundum þannig að ég kannast ekki við umræðuleysi um þingmálið í hv. atvinnuveganefnd. Það eru tveir þættir sem mig langaði að draga fram hérna í umræðunni. Í fyrsta lagi um þá breytingu sem gerð var í nefndinni á heildarlöggjöfinni, þ.e. á frumvarpinu sem kom inn til nefndarinnar frá ráðherra, sem hefur verið kallað önnur skil í frumvarpi heldur en ráðherrann lagði fram. Þar kristallast kannski þessi umræða um frumkvöðla og um hagsmuni einstakra fyrirtækja sem hófu eldi fyrir löngu síðan og ruddu brautina að mörgu leyti. Ég ætla þá einungis að segja að sú breyting sem þá varð á frumvarpinu var til þess, eðli málsins samkvæmt, þess vegna varð hún, að tryggja víðtækari pólitíska sátt um framhald málsins og setningu laganna á sínum tíma. Það er ekki óþekkt fyrirbæri hér í þinginu að það þurfi að miðla málum til þess að ná saman um efni þingmála sem hér eru afgreidd. Eigendur tiltekins fyrirtækis sem hér hefur verið nefnt gerðu athugasemdir við það og lýstu hvernig þeir hefðu farið út úr þeirri stöðu og ekki ástæða til að rengja á nokkurn hátt þeirra málflutning, hvað það þýddi fyrir þá. Það var hins vegar ljóst mjög snemma að það var ekki í boði að færa til þennan skurðpunkt svokallaðan í löggjöfinni og bregðast við með þeim hætti. Hitt atriðið sem ég vildi draga fram kom ágætlega fram í andsvari hv. þm. Bergþórs Ólasonar við framsögumann nefndarálitsins um hvað væru frumkvöðlar. Ég ætla ekki að segja að ég sé ósammála hv. þm. Bergþóri Ólasyni um að það hefði mátt ramma það betur inn. Það ræddum við í nefndinni. Mér finnst við samt ekki geta lokað augunum fyrir því að við göngum mjög langt í þeirri skilgreiningu sem liggur fyrir í textanum þar sem segir að þeir hafi reynslu og þekkingu á svæðinu og eldi til allt að tíu ára. Þeir eru ekki mjög margir á því svæði. Það er hins vegar ekki bara eitt fyrirtæki sem þarna er undir og af því að við erum að fást við löggjöf sem er almenn þá held ég að það sé afar vafasamt að fara inn á þá braut að þrengja þann hring meira svo að við séum ekki beinlínis í sértækri lagasetningu sem þjónar hagsmunum eins umfram annan þó svo að það fyrirtæki hafi með skýrum hætti með umsögn til nefndarinnar dregið fram hvernig það fór út úr þeim breytingum á frumvarpinu sem gerðar voru, þann tiltekna skurðpunkt sem færður var til. Ég lít hins vegar svo á hvað varðar þann skurðpunkt og það sem gekk síðan í framhaldinu að þá hafi fyrirtækið almennt staðið jafnt að vígi við að bregðast við því og vinna með það. Sú breyting á frumvarpinu sem við ræðum hérna núna, lífmassafrumvarpinu, sem verður svona einskiptisaðgerð því að síðan á þessi staða raunverulega ekki að geta komið upp, að það þurfi að koma aftur inn með ákveðin svæði, er kannski ekki síst unnin fyrir tilstilli áskorunar og umsagnar sem barst frá bæjarráði Ísafjarðarbæjar. Það er eðlilegt að hún kæmi þaðan því þar hafa menn í langan tíma verið að fikra sig áfram með þessa atvinnugrein sem nú mælist sem einn mesti vaxtarsproti okkar efnahagslífs í dag. Mér þótti ákaflega vænt um að sjá í nýframlagðri fjármálaáætlun og heftinu sem henni fylgdi að sérstaklega var tekið utan um það hvernig útflutningsverðmæti eldisafurða væri að vaxa hér og hversu mikil og stór stoð eldið væri orðið fyrir íslenskt efnahagslíf. Ég nefni það hér af því að mér finnst við oft tala um fiskeldi af þeirri léttúð að þetta sé enn þá bara eitthvert þannig fyrirbæri að menn séu að spreyta sig en þetta er nú þegar orðin gríðarlega öflug atvinnugrein sem er farin að skila miklum verðmætum. Ég ætla ekki að rekja það hér, virðulegi forseti, hversu gríðarlega miklu þetta hefur skilað fyrir þau byggðarlög sem við hana búa, sérstaklega vestur á fjörðum. En þar eru líka margir vaxtarverki sem ég freistast til að nefna hérna líka þar sem við höfum ekki haft í raun stoðirnar í kringum svo hratt vaxandi atvinnulíf nægilega burðugar. Þar nefni ég fyrst og fremst samgöngur í þeim efnum. Ég ætla þá bara að draga þetta saman með því að segja að meiri hlutinn er að bregðast við innan þess ramma sem mögulegt er að ná samstöðu um, alla vega hér í þinginu. Við erum þá komin á þann stað að horfa til þessara frumkvöðla sem við höfum nefnt hér og við skilgreinum þá nokkuð hraustlega eða nokkuð ítarlega, þó með þeim hætti að verið er að skjóta undir almenna nálgun á málinu en ekki einhverjar sértækar lausnir í þeim efnum. Að því sögðu segi ég að við meðferð þessa máls í hv. atvinnuveganefnd, alla vega eftir að ég settist þar inn, hafi verið skilningur á þeim sjónarmiðum sem fram voru færð fyrir nefndina og þau hlotið hljómgrunn og við leggjum því til þær breytingar sem hv. framsögumaður hefur rakið í framsögu sinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni ræðuna. Nú kemur hv. þingmaður inn í atvinnuveganefnd eftir að löggjöfin var samþykkt hér fyrir rétt um tveimur árum síðan. Telur hv. þm. Haraldur Benediktsson að nefndin hafi gert mistök á þeim tíma, annars vegar hvað skurðpunktinn varðar og hins vegar að þetta mál núna sé viðbragð við mistökum, þeim mögulega og eftir atvikum öðrum, eða hvort þetta mál lifi alveg sjálfstæðu lífi?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ætla ekki að segja annað en það sem ég reyndi að rekja í ræðu, að það var þá þessi pólitíska niðurstaða að færa skurðpunktinn til frá því frumvarpi sem ráðherra lagði fram og nefndin náði síðan saman um. Ég ætla ekki að segja að það hafi verið mistök. Hins vegar höfum við oft tekið þátt í því, þingmenn Norðvesturkjördæmis, þar á meðal hv. þm. Bergþór Ólason, að þurfa að reifa þessi mál við íbúa þar fyrir vestan, eigendur þessa fyrirtækis og fleiri. Ég ætla að ganga svo langt að segja að kannski hafi ekki allir verið fullkomlega meðvitaðir um þær breytingar og hvernig ætti að vinna úr þeim. Þá ætla ég ekki að segja það halli meira á þingið heldur en aðra sem þurftu að vinna við löggjöfina. Að öðru leyti hvort þessi viðbrögð okkur núna séu til þess að laga mistök. Nei, ég ætla ekki að segja það en þau eru til komin vegna m.a. umsagnar frá Ísafjarðarbæ sem var mjög skýr og skorinorð og benti á að það þyrfti að horfa til frumkvöðla á þessu sviði. Framsögumaður rakti í andsvari áðan hversu vandrataður stígur það væri að skilgreina frumkvöðla þannig að þetta yrði ekki með einhverjum hætti sértæk aðgerð. En það var vissulega vilji nefndarinnar á sínum tíma þegar löggjöfin var sett að horfa til frumkvöðla með ákveðnum hætti þó að það hafi ekki verið leyst úr. Þá getum við sagt að hér gerum við þá alla vega viðbragð við því sem þar fór úrskeiðis og ég held að lengra sé ekki hægt að ganga í þeim efnum án þess að við séum með beinum hætti að ganga erinda einhverra sérstakra fyrirtækja.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni svarið. Varðandi það sem hv. þingmaður nefndi í lokin, að þingið og atvinnuveganefnd yrðu að gæta þess að vera ekki að ganga erinda einhvers tiltekins fyrirtækis heldur verði löggjöfin að vera almenns eðlis, þá langar mig til að spyrja hvort hv. þingmaður geti upplýst mig um hvort það var kallað eftir því af nefndinni hvaða áhrif þessi lagabreyting, frumvarpið eins og það liggur fyrir með breytingartillögu nefndarinnar, hefði á einstök fyrirtæki sem eru að störfum í dag og hvort það varð einhver umræða um það í hv. atvinnuveganefnd að kallað hafi verið eftir upplýsingum um hvaða áhrif til að mynda færsla skurðpunktsins á sínum tíma hafi haft á einstök fyrirtæki þá. Ég held því til haga að ég veit að hv. þingmaður var ekki fulltrúi í atvinnuveganefnd þar. Ég er að velta því upp hvort það atriði hafi verið rætt aftur núna við umræðu um þetta mál sem virðist af lýsingunum að dæma hafa verið yfirgripsmikil í nefndinni. Þess vegna leikur mér hugur á að spyrja um þetta.
Herra forseti. Rétt eins og hv. þm. Bergþór Ólason nefndi í seinna andsvari sínu var ég ekki í nefndinni þannig að ég þekki ekki hvort einhverjir nefndarmenn hafi haft vitneskju um áhrif af tilfærslu skurðpunktsins. En ég hef spurt nefndarmenn sem voru á þeim tíma að því og samkvæmt þeim þá var svo ekki. Ekki frekar en núna að við hefðum reynt að meta þá breytingu sem við erum að leggja til til áhrifa fyrir einstök fyrirtæki. Ég held að það sé frekar til góðs að gera það ekki, þ.e. að við séum ekki að máta tillögur okkar út frá hagsmunum einstakra fyrirtækja. Það finnst mér vera miklu heiðarlegri vinnubrögð, ef ég má nota það orð, virðulegi forseti. Það má deila um hvaða orð á að nota í þeim efnum. Við séum ekki að meta breytingar þingsins út frá hagsmunum einstakra fyrirtækja. Þá erum við að brjóta þá meginreglu sem við þurfum alltaf að hafa í huga þegar við erum að vinna með þingmál af þessari gerð sem hafa mikil áhrif á einstök fyrirtæki, að við séum ekki að máta þau út frá hagsmunum einstakra fyrirtækja.
Virðulegur forseti. Ég vil í þessari umræðu byrja á að taka upp þráðinn þar sem hv. þm. Haraldur Benediktsson skildi við hann rétt í þessu í seinna andsvari sínu við mig. Við erum auðvitað með einum eða öðrum hætti daginn út og daginn inn að eiga við hagsmuni sem speglast á endanum yfir á einstök fyrirtæki þannig að ég held að þingnefndum sé hollt að kalla eftir upplýsingum og reyna að átta sig á hvaða áhrif lagasetning hefur. Síðan er bara sjálfstætt atriði, og það kallar á styrk nefndarmanna eftir atvikum ef mál eru þannig vaxin, að taka síðan ákvarðanir, en við þingmenn eigum að taka ákvarðanir með galopin augun þannig að við séum búin að átta okkur á hvaða áhrif lagasetning hefur. Það er nauðsynlegt í þessu samhengi að rifja upp lagasetninguna á sínum tíma þar sem mörgum þótti blasa við að þingið væri að gera mistök og sérstaklega með þeirri þróun sem varð á málinu í meðförum atvinnuveganefndar og þeirri tilfærslu á skurðpunkti sem átti sér stað hvað gildi leyfaumsókna varðar. Það blasir við að þetta frumvarp hér er í meginatriðum viðbrögð við þeim gloppum sem þar urðu eftir. Ég fagna því að atvinnuveganefnd sé að klára þetta mál og skila því inn til þingsins og það sé komið í 2. umr. Á sama tíma vil ég gagnrýna það hversu opið og óljóst þetta er, a.m.k. varðandi þau tvö atriði sem ég nefndi sérstaklega í andsvari við framsögumann, annars vegar að afmarka betur hvernig ráðherra geti ákveðið lágmarksverð og hins vegar að skilgreina þurfi betur frumkvöðlarétt í lagatextanum og hvert sé síðan innbyrðis vægi matsþátta. Það eru engin sérstök skilaboð í því fólgin að sjötta matsþættinum sé bætt við þá fimm sem fyrir eru í frumvarpinu ef engin skilaboð eru innifalin til ráðherrans um það með hvaða hætti mat skuli lagt þar á. Og bara til upprifjunar, vegna andsvars hv. þm. Höllu Signýjar Kristjánsdóttur við hv. þm. Sigurð Pál Jónsson, þá virðist hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir misskilja fullkomlega hvert kjarnaatriðið er í gagnrýni okkar hvað þetta varðar. Ég bara skora á hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur að hlusta andaktug á ræður mínar og hv. þm. Sigurðar Páls Jónssonar hér á eftir og ná utan um skilaboðin sem í þeim felast. Ég vil fagna því að fram hafi komið tillaga frá nefndarmanni um að málið gangi til nefndar milli 2. og 3. umr. því að það er alveg sjálfsagt mál, þykir mér, að atvinnuveganefnd reyni að leiðbeina sjávarútvegsráðherra með ígrundaðri og dýpri hætti en hér er gerð tilraun til að gera. Eins og ég taldi upp í andsvari mínu við hv. framsögumann áðan þá eru fimm atriði tilgreind í lögunum að komi til skoðunar við mat á tilboði. Það er í fyrsta lagi upphæð tilboðs, í öðru lagi reynsla af fiskeldisstarfsemi, í þriðja lagi fjárhagslegur styrkur, í fjórða lagi mælikvarðar sem mæla hvernig tilboðsgjafi hefur stundað rekstur sinn og í fimmta lagi upplýsingar um það hvernig tilboðsgjafi hyggst stunda rekstur sinn, m.a. út frá umhverfissjónarmiðum. Síðan bætist við það atriði sem snýr að því að litið verði til frumkvöðla á þeim svæðum sem frumvarpið tekur til. Þar er atriði sem ég vildi nefna sérstaklega vegna þess að fulltrúi í atvinnuveganefnd, hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir, fór í andsvar við hv. þm. Sigurð Pál Jónsson áðan þar sem hv. þingmaður virtist reyna að setja fram þá skoðun að lagasetningin yrði að vera með svo almennum hætti að ekki væri hægt að heimfæra hana upp á tiltekin svæði landsins. En það er nú bara beinlínis gert ráð fyrir því í frumvarpinu. Í nefndarálitinu segir að við meðferð málsins hafi verið bent á, með leyfi forseta, „að mikilvægt væri að litið væri til frumkvöðla á þeim svæðum sem frumvarpið tekur til“. Það er beinlínis í frumvarpinu verið að tala um tiltekin svæði. Svæðin eru hér, ef ég les bara upp úr nefndarálitinu: Arnarfjörður, Berufjörður, Fáskrúðsfjörður, Reyðarfjörður, Ísafjarðardjúp og Önundarfjörður. Það er auðvitað verið að tala um tiltekin svæði. Þetta er ekki svo opin lagasetning og laus við tengingu við tiltekin svæði að við séum hér að horfa til þess að Borgarfjörðurinn verði undir eða Húnaflóinn. Ég vildi bara halda þessu til haga. Ég skildi hreinlega ekki alveg þau sjónarmið sem hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir setti fram áðan. Svo ég komi aðeins að lágmarksverðinu aftur þá er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að stuðst verði við lágmarksverð, samanber 3. mgr. 4. gr. a fiskeldislaganna, en nefndin leggur síðan til breytingu og vísar til þess að lágmarksverð skuli ákvarðað á grundvelli hlutlægra og málefnalegra forsendna sem taka mið af íslenskum aðstæðum og gjaldaumhverfi. En það er bara ekki fjallað um hvað þetta þýðir nákvæmlega. Það væri til mikilla bóta ef lágmarksverðið yrði skilgreint betur með hlutlægum hætti og afmarkað í lögum í stað þess að fela ráðherra jafn víðtækt vald og raun ber vitni. Ég ætla ekki að hafa þetta langt í dag en varðandi frumkvöðlaréttinn þá færi án nokkurs vafa betur á því að hann væri betur skilgreindur í lögunum. Það er hægt að hafa ýmsar tilvísanir, ýmis viðmið og parametra í huga í þeim efnum. En eins og þetta er lagt fram þar sem þessu sjötta matsatriði er bara bætt við þau fimm sem fyrir eru - í því felst engin leiðbeining önnur en sú að hv. atvinnuveganefnd telur að þessi sjötti matsþáttur eigi að koma inn í púllíuna með þeim fimm sem fyrir eru. Þarna þarf hv. atvinnuveganefnd að senda skýrari skilaboð til sjávarútvegsráðherra. Sem dæmi má nefna að það væri algjörlega óljóst hvernig ætti að meta tvö tilboð þar sem annað tilboðið kveður á um háa fjárhæð en enga rekstrarsögu á svæðinu en hitt tilboðið er frá aðila sem hefur stundað sjókvíaeldi á svæðinu í lengri tíma en býður lægri fjárhæð. Það eru atriði eins og þetta sem mér þykir bara alveg sjálfsagt að atvinnuveganefnd formi sér skoðun á, komi sér upp rökstuddu áliti. Ef raunin er sú, eins og lýst var áðan, að heildarmálið hafi verið afgreitt í jafn mikilli sátt og m.a. hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir lýsti hér áðan, og ef ekki allir þá flestir nefndarmenn á nefndarálitinu þegar málið gekk til 2. umr. - með eða án fyrirvara, ég man það ekki - en hvað þetta nefndarálit varðar þá er enginn á því nema fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna, enginn. Annaðhvort bendir það til þess að ósætti hafi verið í nefndinni eða að málið hafi verið tekið út í einhverjum flýti þannig að fulltrúar minni hlutans hafa ekki talið sig fá forsvaranlega aðkomu til að koma sjónarmiðum sínum fram. En ég fagna því að það tækifæri gefst hér milli 2. og 3. umr. og ég vona að hv. atvinnuveganefnd taki þeirri áeggjan vel að veita hæstv. sjávarútvegsráðherra fyllri leiðbeiningar en gert er í því nefndaráliti sem nú liggur fyrir og óska atvinnuveganefnd alls hins besta við það að færa málið til betri vegar en nú er orðið.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði, nr. 61/2006, minnihlutavernd o.fl. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk fjórar umsagnir í tengslum við það. Við ræddum þetta mál líka síðastliðinn þingvetur þannig að það er búið að vera í nefndinni núna í tvo þingvetur og mikil umræða um þetta málefni. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um lax- og silungsveiði, nr. 61/2006, sem miða einkum að því að styrkja minnihlutavernd í veiðifélagi með sérstökum reglum um atkvæðavægi á fundum. Sambærilegt stjórnarfrumvarp var lagt fram á síðasta löggjafarþingi. Það var kynnt í frumdrögum í samráðsgátt stjórnvalda á vefnum Ísland.is auk þess sem það fór í gegnum hefðbundið umsagnarferli hjá atvinnuveganefnd. Í greinargerð með frumvarpi þessu segir að brugðist hafi verið við þeim athugasemdum sem bárust nefndinni með því leggja til aðra nálgun til að ná sömu markmiðum um vernd minni hluta. Ráðuneytið hafði við vinnslu þess samráð við Landssamband veiðifélaga og Fiskistofu. Þær breytingar sem hafa verið gerðar frá því að fyrra frumvarpið var lagt fram snúa einkum að breyttu fyrirkomulagi um vernd minni hluta en í fyrra frumvarpi var kveðið á um hámarksatkvæðavægi. Lögð eru til nýmæli um annars vegar fyrirsvar jarða á félagsfundum og hins vegar að Fiskistofu verði veitt úrræði til að bregðast við vegna framkvæmda sem gerðar eru í óleyfi og fara gegn lögunum. Þá er lagt til að við tilteknar aðstæður geti veiðiréttarhafar átt rétt til bóta vegna ákvarðana sem teknar eru á félagsfundi. Umfjöllun meiri hluta nefndarinnar og það sem snýr að úrskurðarvaldi Fiskistofu. Með 1. mgr. a-liðar 2. gr. frumvarpsins er lagt til að bætt verði við nýju lagaákvæði um að á fundi veiðifélags megi ekki taka ákvörðun sem er ætlað að afla ákveðnum félagsmönnum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra félagsmanna eða félagsins. Í greinargerð segir að um sé að ræða vísireglu um góða stjórnarhætti sem telja verður að rími við m.a. viðurlagaákvæði i-liðar 50. gr. og er þekkt úr m.a. félagarétti, samanber 70. gr. laga um einkahlutafélög og 95. gr. laga um hlutafélög. Samkvæmt orðalagi ákvæðisins er því ætlað að vernda alla félagsmenn sem og félagið sjálft en ekki aðeins minni hluta félagsmanna fyrir ákvörðunum sem geta aflað félagsmönnum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra félagsmanna eða félagsins. Félagsmenn geta, hver um sig, nýtt sér kæruheimild 43. gr. laganna ef uppi er ágreiningur um lögmæti ákvörðunar sem tekin hefur verið á fundi veiðifélags eða af félagsstjórn. Kæru er þá beint til Fiskistofu sem samkvæmt 43. gr. laganna er falið að skera úr um lögmæti ákvarðana sem teknar eru á fundi veiðifélags eða af félagsstjórn. Í umsögn sinni um málið bendir Fiskistofa á að mögulega fari betur um úrlausn slíks ágreinings hjá dómstólum, ekki síst í ljósi þess að þeir tveir mánuðir sem veittir eru til afgreiðslu máls samræmist illa meginreglum stjórnsýsluréttar um málshraða. Verði Fiskistofu hins vegar falið að úrskurða um slíkan ágreining leggur hún í umsögn sinni til að fá heimild til að beita dagsektum ef umbeðin gögn og upplýsingar eru ekki veittar innan tímamarka. Í umsögnum Bændasamtaka Íslands og Landssambands veiðifélaga er einnig lýst áhyggjum af því að Fiskistofa nái að vinna innan þeirra tímamarka sem sett eru. Meiri hlutinn hefur skilning á þessu sjónarmiði en telur í ljósi þeirra hagsmuna sem eru undir mikilvægt að skorið sé úr slíkum ágreiningi sem fyrst en Fiskistofu er samkvæmt 2. mgr. 43. gr. gert að ljúka afgreiðslu máls innan tveggja mánaða frá því að kæra berst. Ráðstöfun veiðiréttar, aukinn meiri hluti og bótaréttur. Með 2. og 3. mgr. a-liðar 2. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 40. gr. laganna um ráðstöfun veiðiréttar. Bætt er við nýju ákvæði um að samþykki hið minnsta 2/3 hluta atkvæða þurfi ef lagt er til að draga úr veiði frá því sem tíðkast hefur á viðkomandi veiðisvæði, nema breytingarnar séu óverulegar. Slíkar ákvarðanir verði að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum, þ.e. varða sjónarmið um sjálfbærni og fiskifræðilegan grunn eða stuðla betur að markmiðum laganna. Landssamband veiðifélaga gerir í umsögn sinni athugasemd við orðalag ákvæðisins, telur það óþarflega takmarkandi og leggur til að samþykki aukins meiri hluta þurfi til að draga mjög verulega úr veiði. Með 5. gr. frumvarpsins er lagt til að nýrri málsgrein verði bætt við 49. gr. laganna þar sem hnykkt er á mikilvægi þess að ákvarðanir veiðifélags byggist á málefnalegum sjónarmiðum, með því að leggja til bótaskyldu ef ákvörðun veiðifélags leiðir til tjóns fyrir veiðiréttarhafa. Kemur sú regla til viðbótar bótareglu í 2. mgr. 49. gr. sem gerir ráð fyrir bótaskyldu ef ákvörðun veiðifélags veldur tilteknum veiðiréttarhafa tjóni umfram aðra. Hinni nýju reglu er því að ætlað að taka til þess ef sýnt er fram á tjón veiðiréttarhafa sem fái t.d. ekki notið eðlilegs arðs af hlunnindum sínum vegna ákvörðunar félagsfundar. Með 2. gr. frumvarpsins er bætt við nýju ákvæði um að aukinn meiri hluta atkvæða þurfi til að ráðstafa veiðirétti til félagsmanns í veiðifélaginu sem fer með að lágmarki 30% atkvæða eða til aðila sem tengjast honum. Þar er litið til þess að við tilteknar aðstæður geti verið ástæða til að heimila félagsmanni í veiðifélagi að ráðstafa til sín veiðirétti. Þó þykir rétt að aukinn meiri hluta þurfi til samþykkis um slíka ákvörðun. Telur meiri hlutinn tillögu um að aukinn meiri hluta þurfi til slíkrar ákvörðunar samrýmast sjónarmiðum um vernd minni hluta þegar kemur að mikilvægum ákvörðunum í félagi. Veiðifélög hafa það hlutverk samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laganna að tryggja vöxt og viðgang fiskstofna og sjálfbæra nýtingu þeirra en einnig að tryggja að veiði eða arði af veiði sé skipt milli félagsmanna í samræmi við rétt þeirra. Af því leiðir að gert er ráð fyrir nýtingu fiskstofna félagsmönnum veiðifélaga til hagsbóta með sjálfbærni að leiðarljósi og tekur meiri hlutinn undir mikilvægi þess að skýra þær reglur er varða nýtingu þeirra mikilvægu hlunninda sem hér um ræðir. Þá er það gildistökuákvæði. Með fyrri málslið 6. gr. er kveðið á um að lögin taki strax gildi. Þá segir í seinni málslið ákvæðisins: „Þó getur ákvæði 1. gr. gilt um framkvæmdir sem hafnar eru eða lokið er áður en lög þessi öðlast gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir að greinin þarfnist ekki skýringa, en með 1. gr. frumvarpsins er lagt til að heimilt verði að beita dagsektum fari aðili ekki að tilmælum. Því er um að ræða heimildir til að leggja á dagsektir til að þvinga fram rétta breytni, eða t.d. að framkvæmd í eða við veiðivatn án stoðar í lögunum verði fjarlægð og umhverfi endurgert. Breytingartillögur meiri hlutans eru um skipan matsnefndar, þ.e. 1. mgr. 3. gr. Með 3. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á 1. mgr. 44. gr. laganna, er kveður á um skipun matsnefndar, á þann veg að Hafrannsóknastofnun í stað Hæstaréttar tilnefni einn nefndarmann. Ráðherra skipaði í janúar 2021 nýja matsnefnd til fjögurra ára, samkvæmt 1. mgr. 44. gr. Í stað þess að ráðherra verði gert að endurskoða skipan nefndar við gildistöku laganna leggur meiri hlutinn til að aukið verði við lögin ákvæði til bráðabirgða er kveður á um að matsnefndin sitji út skipunartíma sinn. Aðrar breytingartillögur meiri hlutans eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: 1. 1. málsliður 4. mgr. a-liðar 2. gr. orðist svo: Matsnefnd samkvæmt VII. kafla sker úr ágreiningi samkvæmt 3. og 4. mgr. 2. Í stað orðanna „úrskurðað kæranda til“ í b-lið 4. gr. komi: gert kæranda. 3. Á eftir 5. gr. komi ný grein, svohljóðandi: Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Matsnefnd sem skipuð var af ráðherra í janúar 2021 á grundvelli 1. mgr. 44. gr. heldur valdheimild sinni óraskaðri út skipunartíma sinn, samanber ákvæði 1. mgr. 44. gr. Undir þetta álit meiri hluta atvinnuveganefndar rita sá sem hér stendur, Njáll Trausti Friðbertsson framsögumaður, Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður nefndarinnar, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson og Haraldur Benediktsson. Í lokin vil ég segja það, hæstv. forseti, að hér er um vandmeðfarið mál að ræða, stórt og mikilvægt, sem byggir í raun á að verða aldagamalli löggjöf sem snýr að mikilvægum málaflokki. Við höfum reynt í öllu þessu ferli að fara mjög gætilega um þetta mál til að verja mikilvægan anda þeirrar löggjafar sem var sett á fyrir að verða öld síðan.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir áliti minni hluta um það frumvarp sem er til umræðu, um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði þar sem aðaláherslan er á minnihlutavernd. Við erum tveir sem stöndum að þessu áliti, fulltrúar Miðflokksins í hv. atvinnuveganefnd, við hv. þm. Sigurður Páll Jónsson. Ég vil segja það almennt að ég tel að lög um lax- og silungsveiði séu í flokki laga sem hafa ákveðna þýðingu af svolítið sérstöku tagi. Þetta eru lög sem hvíla á gömlum grunni, eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson lauk framsöguræðu sinni á að segja. Ég tek undir með honum og vil lýsa því viðhorfi að lög af þessu tagi, sem eru kannski ekki um atriði eða efni þar sem fólk skiptir sér í ólíkar stjórnmálalegar fylkingar, þarf að umgangast af mikilli varfærni og með virðingu. Þá sérstaklega vil ég leyfa mér að segja að ég tel að leitast eigi við að breytingar á slíkum lögum séu gerðar í sem víðtækastri sátt og með sem breiðustum stuðningi á Alþingi. Það er rakið hér í áliti minni hluta að á tveimur þingum hefur þetta mál tekið gagngerum breytingum, a.m.k. í tvígang, og ekkert nema gott um það að segja. Þetta mál er viðkvæmt og vandmeðfarið. Við vekjum hins vegar athygli á því í áliti okkar að frumvarpið, eins og það liggur fyrir, hafi ekki verið kynnt í samráðsgátt í ljósi þeirra breytinga sem hafa orðið á því frá því að það var lagt fram á síðasta löggjafarþingi. Þetta eru mjög miklar breytingar. Þá vil ég nefna að þannig stendur á að það eru einungis fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna sem standa að áliti meiri hluta. Ég vil fyrir mitt leyti, og ég held ég mér sé óhætt að segja það fyrir hönd okkar fulltrúa Miðflokksins í nefndinni, að okkur þótti fullhraustlega að verki staðið þegar málið var tekið út úr nefnd, eins og það heitir á alþingisíslensku, vegna þess að þá höfðu nýlega komið fram sjónarmið á fundi nefndarinnar frá gestum sem mætti segja að hefðu að skaðlausu mátt fá meiri umræðu á vettvangi nefndarinnar. Þá er ég að vísa sérstaklega til umsagnar Veiðifélags Árnesinga sem er eitt af stærstu veiðifélögum landsins. Við gerum að umtalsefni í minnihlutaáliti okkar að í þeirri umsögn og með mjög kraftmiklum hætti á fundi nefndarinnar er gerð mjög alvarleg athugasemd við bótaákvæði í 5. gr. frumvarpsins. Ég skal ekki rekja það, það er gert ítarlega í minnihlutaáliti okkar, um hvað er að tefla í því sambandi, hvaða álitaefni eru uppi, en við sem skipum minni hlutann hefðum talið fullt tilefni til að ræða þessi sjónarmið frekar í nefndinni. Þá er annað efnisatriði sem ég vildi gera að umræðuefni og það er að 3. gr. frumvarpsins felur í sér tillögu um að breyta reglum um skipun nefndarmanna í matsnefnd. Þá er ég að tala um frumvarpið en ekki breytingartillögu meiri hlutans, sem var skýrð hér ágætlega af framsögumanni meiri hlutans áðan, heldur er ég að gera að umtalsefni hæfisskilyrði og hverjir tilnefna í matsnefnd. Samkvæmt gildandi lögum er matsnefnd skipuð þremur fulltrúum. Ráðherra skipar einn án tilnefningar og Hæstiréttur tilnefnir annan og skulu þeir báðir uppfylla hæfisskilyrði til að gegna embætti héraðsdómara. Síðan tilnefnir Landssamband veiðifélaga þriðja manninn. En hér liggur fyrir frumvarp þar sem gerð er tillaga um að horfið sé frá því að Hæstiréttur tilnefni mann heldur skal skipa mann samkvæmt ábendingu Hafrannsóknastofnunar og það virðist vera fallið alveg frá því skilyrði sem er í gildandi lögum um að þessir tveir uppfylli hæfisskilyrði til að vera héraðsdómarar. Nú er það þannig að aðild að veiðifélagi er lögbundin þannig að gera verður miklar kröfur til þeirra sem skipa matsnefnd sem eru falin ýmis verkefni og sem eru að auki falin ný verkefni með frumvarpinu sem hér liggur fyrir. Þess vegna er erfitt að sjá tilefni eða tilgang með því að gera breytingu sem felst í því að veikja hæfiskröfur til að sitja í þessari nefnd. Við í minni hlutanum teljum að þessi tillaga í 3. gr. frumvarpsins sé ekki rökstudd með fullnægjandi hætti. Þess vegna höfum við hv. þm. Sigurður Páll Jónsson leyft okkur að leggja til þá breytingu að 3. gr., eins og hún kemur fram í frumvarpinu, þ.e. a-liður hennar sem felur það í sér sem ég hef nú rakið, falli brott úr frumvarpinu og að ekki verði dregið úr kröfum til þeirra sem skipa þessa nefnd og að Hæstiréttur hafi áfram það hlutverk að tilnefna einn mann en ekki Hafrannsóknastofnun. Ég leyfi mér að ítreka það sjónarmið að það er mikilvægt að breytingar á mikilvægum lögum eins og þessum séu gerðar í víðtækri sátt og með sem breiðustum stuðningi á Alþingi. Herra forseti. Ég óska eftir því í ljósi þess sem hér hefur komið fram að málið verði tekið fyrir að nýju í hv. atvinnuveganefnd á milli 2. og 3. umr. til að ræða þau atriði sem ég hef gert hér að umtalsefni og eftir atvikum önnur atriði. Ég ætla að leyfa mér að ljúka máli mínu með því að lýsa þeirri von að tillögu okkar hv. þm. Sigurðar Páls Jónssonar, um að hæfiskröfur verði óbreyttar við skipun í matsnefnd, verði vel tekið á vettvangi atvinnuveganefndar. Ég leyfi mér að vona í ljósi þeirra ástæðna sem við nefnum, þ.e. að aðild að veiðifélagi er lögskyld, og mikilvægt að fullnægjandi réttaröryggi sé tryggt við málsmeðferð og meðferð mála á vettvangi matsnefndar, að nefndin geti sameinast um að fallið verði frá 3. gr. í frumvarpinu sem gerir ráð fyrir breytingu í þessu sem við álítum að sé ekki þarfleg tillaga.
Frú forseti. Ég kýs að taka þátt í 2. umr. um mál um minnihlutavernd í veiðifélögum. Mig langar bara að vera með stutta hugleiðingu í þessum efnum þar sem ég tek undir orð þeirra hv. þingmanna sem talað hafa á undan, framsögumenn meirihluta- og minnihlutaálita, um mikilvægi þessarar löggjafar og gildi hennar. Árið 1923 er fyrst sett löggjöf á þessu sviði. Stofn þessarar löggjafar sem við ræðum í dag er frá þeim tíma. Og hvers vegna var það gert? Ég held að það sé nauðsynlegt að við ræðum þessa breytingu hér í dag í samhengi við megintilgang laganna frá þeim tíma. Ég hef stundum sagt í ræðu og riti að mér finnst löggjöfin um nýtingu á veiðihlunnindum vera einhver merkasta umhverfislöggjöf og einhver fyrsta umhverfislöggjöf sem við setjum hér á landi og sem slík mikilvæg um vernd og viðgang þeirra fiskstofna sem fjallað er um í þessum lögum, lax og silung. Aðstæður voru með þeim hætti upp úr árunum 1920 að farið var að kaupa jarðir og skilja veiðirétt undan jörðum, safna jörðum, selja þær svo aftur og halda veiðirétti og vatnasvæðum laxveiðiáa fyrst og fremst eftir í sjálfstæðu eignarhaldi. Það var mikið gæfuspor fyrir löggjafann á þeim tíma, 1923, að bregðast við þeirri þróun þannig að þessi atvinnugrein eða þessi hlunnindanýting fengi að vaxa til stuðnings og styrktar búsetu í sveitum. Það er hinn andi löggjafarinnar, fyrir utan að ná utan um vernd og nýtingu lax- og silungsstofnsins, þ.e. að nýtingin verði til styrktar byggð í sveitum. Ég held að þetta sé einhver merkasta löggjöf á því sviði þar sem við förum að huga að því hvernig við getum tryggt vöxt og viðgang samfélaga í sveitum á Íslandi. Þegar við horfum síðan á eignarréttinn og samhengið við hann hefur frá þeim tíma verið svolítið tog um hann í þessu sambandi, þar sem gengið er inn með þeim hætti að skikka menn í veiðifélög, standa að því að það sé félagsskapur um nýtinguna og rekstur laxveiðiáa og nýtingu þessara hlunninda, sem ekki fellur öllum í geð og ekki enn þann dag í dag. Og enn eru deilur uppi um þetta. Nú eru kannski að láta kræla á sér sjónarmið þeirra sem keypt hafa jarðir og vilja einfaldlega friða og fyrst og fremst leyfa gestum sínum og njóta þess sjálfir að horfa á laxinn stökkva í ánni og upp fossa sem eru í þeirra landi. Það verður umræða sem mun vafalaust verða háværari á næstu árum. En hinu er ekki að leyna að megintilgangur löggjafarinnar um að styðja við landbúnaðarsamfélögin eða styðja við sveitasamfélögin hefur gengið eftir. Ég get nefnt t.d. úttektir sem Landssamband veiðifélaga hefur gert um gildi þessara hlunninda fyrir tekjur bænda í einstökum héruðum landsins þar sem hefur komið fram að þetta getur numið verulegum hluta atvinnutekna eða tekna ábúanda á lögbýlum og eigenda lögbýla og allar götur síðan og eftir því sem þessi nýting hefur aukist af verðmætum. Ég ætla ekkert að tala um þann mikla áhuga og þá upplifun sem veiðimenn njóta við að veiða í ám og vötnum heldur gildi þessarar nýtingar til að festa í sessi búsetu á jörðum. Sannarlega í þeim héruðum þar sem ég þekki hvað best til hefur þetta verið kjölfesta í byggð, nýtingin og þessi löggjöf sem lætur menn standa saman um nýtingu þessara hlunninda. Menn hafa haft af þessu heilmiklar tekjur sem hafa nýst til uppbyggingar á jörðum. Þess vegna var það ekki fyrir löngu síðan að Hæstiréttur tiltók einmitt þennan megintilgang laganna í dómi sem hann felldi í gamalli deilu um hvort veiðiréttur hefði verið framseldur með tiltekinni lóð og þar með tekinn undan lögbýlinu. Þetta er nýlega staðfest í dómi Hæstaréttar. Það má segja að grunnurinn að þessu frumvarpi sem við ræðum hér í dag sé lítið frumvarp sem ég og hv. þm. Óli Björn Kárason lögðum fram sem þingmenn fyrir nokkrum árum um minnihlutavernd í veiðifélögum. Það er kannski líka til að bregðast við tíðarandanum eða breyttum aðstæðum í sveitum þar sem við höfum séð að þeir sem bjuggu á lögbýlum voru að verða undir í veiðifélögum þar sem eignarhald jarða hafði flust út úr héraði. Það er megindrifkrafturinn á bak við frumvarpið sem við ræðum í dag, að tryggja ákveðna minnihlutavernd þannig að ekki komi upp sú staða að meiri hluti geti ráðstafað sér til hagsbóta nýtingu hlunnindanna án þess að menn geti rönd við reist. Hér eru alla vega settar í löggjöfina ákveðnar leikreglur í þeim efnum og ég held að þær séu gríðarlega mikilvægar og ég heyri ekki að við deilum um það, við sem höfum tekið þátt og þeir framsögumenn sem hér hafa talað, um þennan megintilgang. Ég held að þegar við söfnum saman í sarpinn þeim þingmálum sem við höfum afgreitt á þessu kjörtímabili til að bregðast við þeim breytingum sem eru að verða úti í sveitum með samþjöppun á eignarhaldi bújarða þá sjáist að við höfum brugðist alla vega við með þeim hætti að við erum að reyna að ná aftur utan um samfélög sveitanna, landbúnaðarsamfélögin, og standa gegn óæskilegri þróun að mínu viti sem mögulega verður í kjölfar þess að eignarhald jarða verður mjög einhæft og veikir byggðirnar í sveitunum því að það er ábúðin sem skiptir í sjálfu sér langmestu máli. Það má kannski segja, með ákveðnum hætti, að ábúð sé miklu mikilvægari en eignarhaldið og eignarhaldið sé kannski ekki af sömu þyngd en þetta eru allt saman hlutir sem þurfa að spila saman. Það er rótin að þessu máli sem við ræðum í dag og þetta eru viðbrögð löggjafans til að vernda þennan upphaflega annan megintilgang laganna frá 1923. Hvað varðar það frumvarp sem við ræðum hér í dag, rétt eins og hv. þm. Ólafur Ísleifsson rakti í framsögu með minnihlutaáliti sínu, hefur þingið glímt við þetta verkefni í nokkurn tíma. Það hafa verið gerðar nokkrar útgáfur af þessari minnihlutavernd og má að sönnu segja að nefndin hafi með önnur mál þurft að fjalla meira um, enda flókið úrlausnarefni og viðkvæmt að stíga inn í rétt manna með þessum hætti. Sú útgáfa sem nú liggur fyrir okkur í þessum þingsal er ágætlega gagnsæ og skýr og einföld að því leyti að settar eru upp skýrar leikreglur um til hvaða þátta þarf að horfa svo að minni hlutinn geti reist hönd fyrir höfuð sér. Síðan eru skrifaðar út reglur um hvernig eigi að vinna úr því. Það má síðan ræða um ýmislegt annað í löggjöfinni um lax- og silungsveiði sem vafalaust verður gert áfram þó að við gerum þessa breytingu í dag og ljúkum þessu máli sérstaklega. Þar sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson nefndi matsnefndina og hlutverk matsnefndar þá get ég með ákveðnum hætti tekið undir áhyggjur manna af því að kannski þurfi til lengri tíma að skoða hlutverk matsnefndarinnar betur. Er hún orðin of hlaðin stjórnsýsluhlutverkum? Er búið að færa henni of víðtækt hlutverk? Ég held að það skref sem við erum að stíga í dag með þessu frumvarpi sé varfærið í þeim efnum. En vel má vera og ágætisrök í því sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson nefnir hér fyrir hæfi nefndarmanna í matsnefnd þótt ég telji kannski ekki vera þá vá fyrir dyrum sem hann rakti í sinni ræðu, í það minnsta er formaður nefndarinnar með þetta hæfi sem um er talað. Ég vil líka undirstrika að það er ekki hver sem er sem velst í þessar nefndir. Það er engin tilviljun í matsnefnd og það er engin tilviljun á bak við það. Það hefur ætíð verið og mun verða áfram vandað þar til verka þannig að fólk rísi undir þeirri ábyrgð sem þarf sannarlega að vera í þessu mikilvæga hlutverki sem matsnefndin þarf að sinna á hverjum tíma sem er að leysa úr deilum um ýmis atriði um framkvæmd þessara laga eins og arðskrár og slíka hluti, ef ég kann þetta rétt. Virðulegur forseti. Ég vildi aðeins ramma það inn hér í stuttu innleggi hver væri rótin að þessu máli í dag og setja hana í samhengi við ákvörðun löggjafans frá 1923. Við erum enn að fást við það að beita þessari löggjöf til verndar, vaxtar og viðgangs viðkvæmum samfélögin í sveitum á Íslandi þannig að arðurinn og nýtingin af þessum mikilvægu hlunnindum og geysilega verðmætu hlunnindum sem eru af nýtingu lax- og silungsveiðihlunninda verði áfram til uppbyggingar úti í sveitum. Þetta er varfærið skref að mínu viti. Við gætum örugglega haft 63 skoðanir á því í þessum þingsal hversu langt við eigum að ganga í þessum efnum. En þetta held ég að sé mjög mikilvægt skref. Við höfum fundið það, alþingismenn og þeir sem hafa tekið þátt í stjórnmálaumræðu á undanförnum árum, að fólk hefur áhyggjur af samþjöppun eignarhalds á bújörðum á Íslandi. Það á sér fyrst og fremst stað á jörðum sem hafa þau hlunnindi sem við ræðum um hér. Það er ekki að mínu viti sama vandamál uppi með jarðir og söfnun þeirra í þröngt eignarhald sem ekki hafa slík hlunnindi á bak við sig. En allt þetta ber að taka alvarlega. Ég held að þegar öllu er á botninn hvolft þá sé löggjafinn að stíga það skref sem þarf á þessum tíma. Síðan koma upp aðrar aðstæður og önnur sjónarmið sem þarf að vinna með áfram.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir prýðisgóða ræðu og sögulegar skýringar á tilurð þessa máls og hvernig tímarnir geta breyst frá 1923 og til 2021. Það eru bráðum 100 ár og margt hefur breyst á þeim tíma og margt breyst frá því að ég var ungur og er ég nú ekki orðinn neitt mjög gamall. Ég er Borgfirðingur í grunninn og man vel eftir því þegar menn voru með netalagnir í laxveiðiám og höfðu töluverðar tekjur af því og mikið umleikis. Svo var það í raun og veru keypt upp og tímarnir breyttust mikið við það og þetta er meira og minna allt stangveiði núna. Ég hjó eftir því að þingmaðurinn var að tala um breyttar forsendur og allt það og nú hefur þetta mál verið til umræðu í nefndinni alllengi, mikið um gestakomur og menn eru að kasta þessu á milli sín. Þetta er rosalega viðkvæmt mál, minnihlutavernd, og sitt sýnist hverjum í því eins og gefur að skilja. Spurning mín til hv. þingmanns er: Getur þingmaðurinn séð fyrir sér langan tíma þangað til við þurfum að taka þetta mál upp aftur? Hann talaði um að þetta væri frekar svona varfærið skref. Hefði þingmaðurinn kannski viljað taka einhver stærri og ákveðnari skref eða er hann sáttur við málið eins og það er á þessu stigi?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni fyrir andsvarið og get sömuleiðis vitnað til um hvernig nýting laxveiðihlunninda í Borgarfjarðarhéraði og víðar hefur breyst í gegnum árin sem sýnir nú kannski þróun nýtingar á þessum hlunnindum. Ég ætla að taka það fram líka að þó að ég hafi nefnt jarðasöfnun sem ástæður lagasetningar 1923 þá voru það í eðli sínu ekki slæmir eigendur sem þar voru. Þeir byrjuðu á því að kaupa og friða á sínum tíma, alla vega í einu tilfelli sem ég þekki ágætlega til vestur á Snæfellsnesi. Ég held að ég geti ekki svarað hv. þingmanni því hvenær ég telji að taka þurfi lögin upp aftur með tilliti til þeirrar breytingar sem við erum að ræða hér. Jafnvægiskúnstin í þessu er að við séum með lagatextann þannig að hann hlaði ekki undir það sem við getum kallað minnihlutaeinræði. Það er jafnvægislistin sem hv. þingmaður og aðrir í atvinnuveganefnd hafa verið að glíma við á undanförnum árum, að ganga ekki þannig frá málum að lagabreytingin færi minni hlutanum slík völd að hann geti haldið öllu í járnum og torveldað með óeðlilegum hætti í krafti síns minni hluta eignarrétt þeirra sem fara með meiri hluta í veiðifélögum. Ég verð að segja, sem svar við spurningu hv. þingmanns, að ég sé ekki hvenær við þurfum að taka það upp. En aftur á móti er svarið: Já, ég held að það skref sem við erum að stíga núna sé það skref sem við þurfum á að halda á þessu stigi og ég er mjög ánægður með það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, það er erfitt að horfa inn í þá kristalkúlu sem segir okkur til um hvað framtíðin ber í skauti sér. En það er alveg rétt að þetta er viðkvæmt mál og það er einmitt það sem margir fundargestir og umsagnir segja í sambandi við þetta mál, það er þessi vogarskál sem er erfitt að ballansera þegar við erum að fá góða niðurstöðu í þetta mál, minnihlutavernd. Ég veit að við hv. þingmaður erum alveg sammála um að það er mikils virði að jarðir vítt og breitt um landið, ekki síst jarðir þar sem eru laxveiðiár eða fiskveiðiár, séu jafnframt nýttar. Það er náttúrlega það sem menn hafa áhyggjur af í dag þegar verið er að tala um jarðasöfnun meðfram því að vernda veiðirétt eða umgengni um þessar ár, þessi vatnsréttindi. Ég er ekki með neina spurningu til þingmannsins. Ég verð að þakka nefndinni fyrir gott samstarf í þessu máli. Ég og hv. þm. Ólafur Ísleifsson leggjum fram breytingartillögu um matsnefndina og það er í raun og veru [[Forseti hringir.]]ekki mikið ósamkomulag í því heldur þykir okkur það bara þurfa að vera á þennan hátt sem fram kom í hans máli.
Herra forseti. Ég ákvað að nýta mér rétt minn til seinna andsvars þótt spurningu hafi ekki verið beint til mín. Ég tek undir með hv. þingmanni þegar hann segir að þetta sé jafnvægislist þarna á milli mála. Ég var í, og ég segi þetta ótrúlega oft í ræðustóli Alþingis, öðru starfi 2004, var formaður Bændasamtaka Íslands á þeim tíma sem gerð var endurskoðun á löggjöfinni sem þá hafði að mestu staðið óbreytt frá 1923. Þá var jafnvægiskúnstin sú, eins og ég skildi umræðuna á þeim tíma, ég ætla ekki að segja að það hafi verið fullkomlega réttur skilningur, þetta sterka inngrip að skylda aðila til aðildar að veiðifélögum, sem er viðkvæmur hlutur. Þess vegna held ég að við verðum, í hvert sinn sem við ræðum um löggjöfina og breytum henni, að hafa í huga hversu mikið inngrip í eignarréttinn þetta er. En það er hins vegar enn mikið frelsi varðveitt í eignarhaldi á bújörðum á Íslandi og ég held að það sé mikilvægt að við varðveitum það og frelsi til að nýta gjafir náttúrunnar og hlunnindi jarðarinnar, þó að við höfum sett reglur um þau hlunnindi. Öllu frelsi verður líka að fylgja ábyrgð og ábyrgðin felst í því að ganga um þessa dýrmætu gjöf sem náttúran gefur af ábyrgð. Okkur hefur öðrum þjóðum fremur vil ég segja, alla vega þar sem ég hef tekið þátt í umræðu við bændur í nágrannalöndum okkar, tekist að varðveita þennan fiskstofn, laxinn, vel. Við höfum meira að segja gengið svo langt að efla hann á undanförnum árum og jafnvel ræktað upp nýjar ár. Þá er aftur spurning: Hvenær er fiskeldi og hvenær er um náttúrulegar aðstæður að ræða? En ég er sammála hv. þingmanni og vil bara að lokum segja: [[Forseti hringir.]]Við getum á hverjum tíma verið sammála um gildi löggjafarinnar en við verðum að ganga mjög varlega fram í því svo við séum ekki að halla á í þeim efnum þannig að samstaðan um hana gliðni meira en orðið er.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu frá atvinnuveganefnd um frumvarp til laga um breytingar á jarðalögum, nr. 81/2004, einföldun regluverks, vernd landbúnaðarlands, upplýsingaskylda o.fl. Við fengum heilmarga gesti fyrir nefndina í þessu máli og alls bárust 18 umsagnir um málið. Í umfjöllun nefndarinnar segir: Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á jarðalögum í þeim tilgangi að einfalda regluverk og stjórnsýslu jarðamála, þar á meðal að felld verði brott skylda ráðherra til að samþykkja breytta landnotkun á landbúnaðarsvæðum og þess í stað verði mælt fyrir um skyldu til að gæta hagsmuna landbúnaðar betur við gerð skipulags. Þá er lagt til að land verði flokkað með tilliti til ræktunarmöguleika, að forkaupsréttur ábúenda verði styrktur, að styrkt verði ákvæði 10. gr. b um öflun upplýsinga og miðlun þeirra til þarfa samþykkisreglu 10. gr. a. Skylda ráðherra til aðkomu að tilteknum skipulagsákvörðunum sveitarfélaga er felld brott. Með 2. og 3. gr. frumvarpsins er lagt til að felld verði úr gildi ákvæði sem áskilja að samþykki ráðherra þurfi til breytingar á landnotkun landbúnaðarlands eða til staðfestingar á landskiptum. Þess í stað verði styrktur lagagrundvöllur sveitarstjórna til gerðar skipulags í þágu landbúnaðar og verndar ræktunarlands. Fyrir nefndinni kom fram það sjónarmið að betur færi á að styrkja frekar ráðuneytið til ákvarðanatöku á grundvelli stefnu um nýtingu jarða til landbúnaðar í stað þess að samþykkja ákvarðanir sveitarstjórna, þar sem upp geti komið flókin álitamál um skiptingu lands og því æskilegt að yfirsýn sé á einum stað. Við meðferð málsins fyrir nefndinni kom fram að í framkvæmd hefur ráðuneytið í raun ekki haft forsendur til að leggja efnislegt mat á þau erindi sem því berast og litið til mats sveitarfélaganna við ákvarðanatöku um skipulag. Með þeirri breytingu sem lögð er til sé skipulagsvald sveitarfélaga virt um leið og stjórnsýsla er einfölduð. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga er almennt lýst jákvæðri afstöðu til efnis frumvarpsins. Þó telur sambandið að ákvæði frumvarpsins um skyldu til flokkunar landbúnaðarlands feli í sér óþarflega íþyngjandi kvöð á sveitarfélög með tilheyrandi kostnaði og gagnrýnir að ekki hafi verið gert kostnaðarmat um fjárhagsleg áhrif fyrir sveitarfélög. Nefndin hefur skilning á þessum sjónarmiðum sambandsins en bendir á að ráðuneytið hafi vakið athygli á því við meðferð málsins að ekki sé um nýja skyldu að ræða, þar sem þegar sé í jarðalögum skylt að flokka landbúnaðarland. Auk þess hafi ráðuneytið bent á að frumvarpið feli í sér að aflétt sé verkefnum á sveitarfélög varðandi landskipti og lausn lands úr landbúnaðarnotum, sem hafi jákvæð kostnaðaráhrif fyrir sveitarfélög. Þá hefur komið fram fyrir nefndinni, við meðferð málsins, að almennt sé ekki um að ræða hlutfallslega mikinn viðbótarkostnað við þann kostnað sem fylgir skipulagsgerð innan sveitarfélags. Þá bendir nefndin á að með frumvarpinu er lagt til að ráðherra verði skylt, í samvinnu við skipulagsyfirvöld, að gefa út leiðbeiningar um hvernig skuli flokka landbúnaðarland í aðalskipulagi en áður var kveðið á um að ráðherra væri slík útgáfa heimil, samanber 55. gr. laganna. Leiðbeiningunum er m.a. ætlað að auðvelda sveitarfélögum að gæta að landbúnaðarhagsmunum og vernd ræktunarlands við gerð aðalskipulags og aðra áætlanagerð. Nefndin vekur athygli á því að á meðan málið var til meðferðar fyrir nefndinni gaf ráðuneytið, í samstarfi við Skipulagsstofnun og Landbúnaðarháskólann, út leiðbeiningar um flokkun landbúnaðarlands, m.a. með hliðsjón af sjónarmiðum um fæðuöryggi og markmiðum jarðalaga. Þessar ráðleggingar voru okkur kynntar í nefndinni við meðferð málsins. Með 4. gr. frumvarpsins er lagt til að styrkt verði ákvæði 10. gr. b um öflun upplýsinga og miðlun þeirra til þarfa samþykkisreglu 10. gr. a. Í umsögn Skattsins er sett fram athugasemd um að hvorki sé í 10. gr. b jarðalaga né frumvarpinu kveðið á um sérstaka þagnarskyldu um þær upplýsingar og gögn sem veitt eru ríkisskattstjóra eða aflað á grundvelli ákvæðisins. Í minnisblaði frá forsætisráðuneytinu kemur fram að ráðuneytið telur að þau úrræði sem þar er rakið að séu til staðar stuðli nægilega að því að upplýsingagjöf á grundvelli 10. gr. b jarðalaga verði sinnt á fullnægjandi hátt af hálfu upplýsingaskyldra lögaðila. Sérstök þagnarskylda sé ónauðsynleg til að ná því markmiði. Með vísan til þessa telur nefndin ábendingar Skattsins ekki gefa tilefni til breytinga á efni frumvarpsins. Svo ég fari yfir breytingartillögur nefndarinnar: Með c-lið 1. gr. frumvarpsins er lagt til að orðin „land í skógrækt“ í 20. mgr. 2. gr. laganna falli brott, en þar er að finna skilgreiningar á hugtökunum ræktun eða ræktað land í skilningi laganna. Í greinargerð með frumvarpinu segir að flestum sé ljóst að skógur sé ekki ræktað land í sama skilningi og tún og sáðlönd. Þar sé ekki tekin afstaða gegn skógrækt, sem fari oft fram á landbúnaðarsvæðum með góðum árangri sem skjólbeltarækt, en breytingunni sé fyrst og fremst ætlað að endurspegla að skógrækt er nú sérstakur landnotkunarflokkur samkvæmt skipulagsreglugerð. Í umsögnum og í máli gesta sem komu fyrir nefndina var lýst áhyggjum af því að með slíkri breytingu á afmörkun ræktaðs lands væri verið að aftengja hugtakið skógrækt. Sett var fram það sjónarmið að skógrækt væri almennt talin til landbúnaðar og slík ræktun gjarnan aukabúgrein með hefðbundnum landbúnaði. Nefndin bendir á að líkt og kemur fram í skýringum með frumvarpinu fjalla skipulagsáætlanir með ýmsum hætti um skipulag landbúnaðarsvæða. Samkvæmt skipulagsreglugerð er skógrækt sérstakur landnotkunarflokkur sem nefnist „skógræktar- og landgræðslusvæði“ þar sem sveitarfélagi er skylt að gera í aðalskipulagi sérstaklega grein fyrir skógrækt og landgræðslu innan landbúnaðarsvæða. Nefndin fellst á að með frumvarpinu sé ekki verið að leggja til að reisa skorður við skógrækt heldur er áherslan á flokkun lands sem nýtt er til ræktunar sem landbúnaðarland, út frá skipulagssjónarmiðum sveitarfélaga. Jafnframt áréttar nefndin að skógrækt telst almennt til landbúnaðar og þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu breyta engu þar um þó að reglur um landflokkun verði settar fram. Nefndin leggur því til að fella brott ákvæði c-liðar 1. gr. sem kveður á um að skógrækt skuli ekki falla undir skilgreiningu á ræktun eða ræktuðu landi, með öðrum orðum að skógrækt skuli haldið þarna inni. Í umsögnum og fyrir nefndinni voru sett fram sjónarmið um að verði frumvarpið samþykkt sé æskilegt að fresta gildistöku laganna. Nefndin hefur skilning á því að sveitarfélög þurfi svigrúm til að bregðast við og leggur til að gildistöku laganna verði frestað til 1. júlí 2021. Breytingartillögur nefndarinnar eru að öðru leyti tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem þegar hefur verið rakin hér að framan. Ég ætla að óska eftir því að málið verði kallað á milli 2. og 3. umr. til atvinnuveganefndar þar sem komið hefur framhaldsumsögn um frumvarpið frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga þar sem það rekur áhyggjur sínar af þeirri afstöðu ráðuneytisins að ákvæði jarðalaga feli nú þegar í sér skyldu til flokkunar landbúnaðarlands. Sambandið er þessu ósammála en umsögn þess fylgir minnisblað þar sem farið er yfir röksemdir sambandsins. Því er atvinnuvegnanefnd sammála um að kalla málið aftur inn til nefndarinnar til að fjalla betur um þetta og geri ég það hér með. Hef ég þá lokið máli mínu.
Herra forseti. Landbúnaðarmál eru flókin málefni og er að mörgu að hyggja þegar kemur að lagasetningu um þau. Mig langar að fara nokkrum orðum um þau og sýna fram á flækjustig á vissan hátt. Við búum við það hér á landi að grunnauðlindir okkar eru hlutfallslega fáar miðað við margar aðrar þjóðir. Þær byggja mikið á vatni, á lífríkinu í vatni, vatni til neyslu, rennandi vatni til raforkuframleiðslu og meira að segja byggir jarðvarminn á vatni eða nýting hans. Svo eru það jarðefnin. Þau eru ákaflega fá, fyrst og fremst byggingarefni. Og þá að lokum það sem við erum í raun að fjalla um í umræðunni um landbúnað, það er auðvitað jarðvegurinn, sem er frjósamur á Íslandi en er víða annaðhvort horfinn eða illa farinn. Þannig að það sem við erum í raun og veru að ræða og setja lög um er eins konar auðlindapólitík sem snertir eina af þessum fáu grunnauðlindum landsins. Eftir veru í umhverfis- og samgöngunefnd hef ég verið hugsi yfir umfangi laga og regluverks vegna landbúnaðar. Ég sé fyrir mér skörun við ansi mörg lög, sérstaklega þegar kemur að verndun þessarar auðlindar. Það er auðvitað mikilvægt að flokka landbúnaðarland, ræktarland, vegna þess að það er grunnur að þeirri verndun sem kallað er eftir ásamt því að við komum okkur upp einhvers konar samþykktum viðmiðunum sem hægt er að flokka eftir. Þetta verkefni er í umsjá sveitarfélaga að nokkru leyti, jafnvel verulegu leyti. Ríkisvaldið kemur þar inn, sem og sérfræðistofnanir og hagaðilarnir sjálfir, og síðan auðvitað almenningur sem þarf að hafa aðgengi að landi, jafnvel þó að það henti hugsanlega til ræktarlands eða er þegar ræktað, ég nefni bara skóga. Þannig að flokkunin er mikilvæg. Ég kem henni að á eftir. Þessi lög snúa fyrst og fremst af verndun landbúnaðarlands og það er þarft framtak að breyta 16 ára gömlum lögum. Verið er að breyta jarðalögum nr. 81/2004 og er það gert á ýmsa vegu með þessu frumvarpi og allt gott um það að segja. Skilgreining landbúnaðar hefur verið mjög hefðbundin hjá okkur, það þarf varla að útskýra það. Við erum þá venjulega að tala um ræktun í jarðvegi, þessari mikilvægu auðlind, annaðhvort úti eða inni: Það eru þá blóm eða matvæli. Síðan hefur skógræktin komið inn síðustu áratugina. En í raun vakna spurningar við þessa hefðbundnu skilgreiningu. Það er ylrækt, þá á ég við í öðru en venjulegum jarðvegi. Það er orðin til hátækniræktun í ylrækt þar sem verið er að byggja upp háa stæður og nota næringarvökva í staðinn fyrir jarðveg. Það er ræktun annarra lífvera en jurta. Það er líka ræktun sem þarf landrými og þá gjarnan á landi sem ég myndi jafnvel kalla ræktarland. Þá á ég annars vegar við þörunga og svo fiskeldi á landi. Fiskeldi á landi hefur verið í sókn og verður áfram í sókn og þarf ekki að vísa til annars en þess sem verið hefur á döfinni í Ölfusi. Ég spyr þá einfaldra spurninga eins og: Hvað af þessu sem ég var að tala um fellur undir landbúnað? Eigum við ekki að taka þetta á heildrænan hátt og bæta við hefðbundnu skilgreiningar og hafa þetta inni? Ég ætla að skilja svörin eftir hjá hv. þingheimi og ekki fara með þau hér. Herra forseti. Ég nefndi lykilhugtakið flokkun áðan. Flokkun landbúnaðarlands er hluti verkefnanna sem í þessu frumvarpi felast og eru nú þegar komnar leiðbeiningar um flokkun. Það er aðallega annars vegar flokkun eftir gæðum landbúnaðarlands með lýsingarorðum, þ.e. hvort það henti vel eða illa o.s.frv. Síðan er það flokkun sem fer eftir ræktunarmöguleikum, eins konar notkunarflokkun. Mér finnst þetta vera á mjög hefðbundnum nótum. Og af því að ég leyfði mér að spyrja spurninga um annars konar landbúnað en þennan hefðbundna er líka spursmál um hvort ekki þurfi að flokka landbúnaðarland með tilliti til fleiri viðmiða. Við getum fjallað um t.d. verndargildisflokkun. Það er jú þannig að það eru ekki nema 6% af landi sem talið er ræktanlegt, það eru 600.000 hektarar. Við tölum um verndun þessa lands. En það geta verið mismunandi verndarflokkar. Það geta verið flokkar þar sem ekki þarf að vernda land gegn neins konar ræktun, engin vistkerfi sem þarf að vernda. En það getur líka verið til ræktunarland sem ber að vernda vegna vistkerfa eða vegna einhverra náttúruminja eða annars slíks. Þannig að það er alveg spursmál hvort þessi 6% þurfi ekki að flokkast að einhverju leyti með tilliti til verndargildis. Það er líka hægt að flokka land með tilliti til hagfræðilegra viðmiða þar sem við flokkum það með tilliti til þess hvernig það hentar vegna matvæla sem við ætlum að flytja út, sem er sérstakur flokkur, útflutningsverðmæti sem eru svo nátengd nýsköpun. Það væri alveg hægt að hugsa sér slíka flokkun. Það er líka hægt að hugsa sér flokkun eftir öryggissjónarmiðum. Hvernig tryggjum við fóðuröryggi, ekki fæðuöryggi heldur fóðuröryggi? Og hvernig tryggjum við fæðuöryggi að einhverju leyti eða öllu leyti? Hvernig tryggjum við lýðheilsuöryggi, þ.e. að þetta sé holl matvara? Það er líka hægt að hugsa sér að taka tillit til þessa. Og loftslagssjónarmiðin sjálf, hæfni til kolefnisbindingar. Er það þáttur sem getur komið inn í flokkun landbúnaðarlands? Ég nefni þetta allt hér vegna þess að þessi flokkun er grunnur að vernd, eins og ég sagði áðan. Við höfum sýnt fram á að það er hægt að breyta landi sem ekki hentar til landbúnaðar í landbúnaðarland. Það geta orðið breytingar bæði til minnkunar og stækkunar. Við vitum að þéttbýli stækkar mikið á Íslandi og þar er gengið á ræktarland. Við erum að endurheimta votlendi. Það getur líka gengið á ræktanlegt land við það. En á móti kemur að hægt er að búa til landbúnaðarland. Það sannast t.d. á Rangárvöllum í kringum Gunnarsholt þar sem búið er að breyta eyðimörk í landbúnaðarland. Það er líka niðri í Landeyjum, nálægt Landeyjahöfn, þar sem búið er að breyta landi fyrst í votlendi og síðan í gróðurlendi sem myndi henta til ræktarlands. Þannig að það er hægt að stækka þessi 6% sem teljast ræktanleg á Íslandi og annaðhvort vinna á móti minnkun eða einfaldlega stækka land og fjölga hekturunum. Ég vil endilega að það komi fram hér. En ég ætla ekki að fjölyrða í sjálfu sér um frumvarpið sjálft. Málefni landbúnaðarins eru flókin. Það var það sem ég ætlaði að segja í þessari stuttu ræðu og var að hugsa út í það sem við getum kallað tiltekt. Tilgangur minn með því að koma hér upp er þá sá að leggja til að settur verði á laggirnar vinnuhópur á vegum fleiri en eins ráðuneytis þar sem farið er yfir skörun jarðalaga og annarra laga sem varða landbúnað, þar sem farið er yfir skörun jarðalaga og ýmissa annarra laga sem geta þess vegna varðað náttúruvernd eða eitthvað annað, og eins alls konar stefnumótun sem farið hefur fram sérstaklega meðan þessi ríkisstjórn hefur setið, skulum við segja, varðandi matvælastefnu og nýsköpunarstefnu og annað slíkt, og meta frekari lagabreytingar og lagasetningar. Við getum kallað þetta tiltekt þó að það kalli jafnvel á fleiri lög eða einföldum laga. Það er það sem ég hafði í hyggju þegar ég kom í ræðustól. Herra forseti. Þetta er merkilegt byggðamál sem við höfum verið að ræða hérna, verndun, flokkun og nýting landbúnaðarlands. Ég ætla ekki að fjölyrða um það og ég læt koma fram að ég styð þetta frumvarp og þá vinnu sem hv. atvinnuveganefnd hefur lagt í það og lýk þar með máli mínu.
Herra forseti. Áður en ég mæli fyrir frumvarpinu vil ég segja að mikil samþjöppun hefur átt sér stað í sjávarútvegi á undanförnum áratugum. Tíu stærstu útgerðirnar fara með meira en helming kvótans og 20 stærstu meira en 70% kvótans. Ofan á þetta bætist svo eignarhald þessara útgerðarrisa í öðrum útgerðum. Fyrir rúmum 20 árum voru lagagreinar samþykktar sérstaklega til að vinna gegn samþjöppun aflaheimilda sem talin var skaðleg, ekki síst út af mikilvægi fiskveiða fyrir íslenskan þjóðarbúskap. Of sterk yfirráð fárra aðila yfir fiskveiðiauðlindinni þýddi meiri völd þeirra í þjóðfélaginu en heilbrigt væri og staða þeirra yrði of sterk gagnvart stjórnvöldum; samþjöppun kæmi í veg fyrir samkeppni og hamlaði nauðsynlegri endurnýjun. Þá geti samþjöppun beinlínis unnið gegn þjóðarhag, sérstaklega ef viðkomandi standa sig ekki í því að skapa sem mest verðmæti úr auðlindinni. Tilfærsla milli byggða reynist skaðleg sveitarfélögum og tilfærsla milli útgerðarflokka gæti leitt til þess að minni útgerðir færu halloka. Lögin hafa ekki náð tilgangi sínum. Eins og þau hafa verið túlkuð má einn aðili ráða yfir 12% kvótans og því til viðbótar eiga 49,99% hlut í öllum hinum fyrirtækjunum sem ráða yfir þeim 88% sem út af standa. Þannig getur einn aðili átt hlutdeild í meira en helmingi kvótans sem árlega er úthlutað. Þessi túlkun á lögunum ýtir augljóslega undir samþjöppun og gengur þannig þvert á anda laganna. Samþjöppun leiðir af sér fábreytt útgerðarform, aukna kerfislæga áhættu og getur leitt til einokunar. Stóru útgerðarfyrirtækin hér á landi eru í raun rekin sameiginlega og hafa samráð um veiðar, vinnslu og sölu afurða. Það er nauðsynlegt að vinna gegn slíkri samþjöppun og því að stóru fyrirtækin verði svo stór að völd þeirra og áhrif í þjóðfélaginu geti orðið skaðleg, að áhrif þeirra á ákvarðanir í stjórnkerfinu og á vettvangi stjórnmála geti unnið gegn almannahag. Það þarf að endurskoða lögin og það þarf að gera það strax og koma þannig í veg fyrir frekari samþjöppun eða núverandi túlkun á lögunum. Fyrirmynda án fordæma mætti auðveldlega leita í þeirri þróun sem hefur átt sér stað á fjármálamarkaði varðandi það hvenær aðilar teljist tengdir og hvað felst í raunverulegum yfirráðum. Þar hefur þetta mark verið lækkað og viðurkennd sú aðstaða sem aðilar eru í ef þeir hafa veruleg áhrif í félögum. Í nýjum lögum um skráningu raunverulegra eigenda er miðað við 25% beinan eða óbeinan eignarhlut til að aðilar geti talist tengdir eða aðili teljist raunverulegur eigandi. Allar þær upplýsingar eru samkvæmt lögum aðgengilegar almenningi. Herra forseti. Það var í þessum anda sem þetta frumvarp var samið, sem ég mæli nú fyrir og sem hefur þau skemmtilegu númer að vera 51. mál á þskj. 51 á 151. löggjafarþingi. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, þess efnis að nánar verði skilgreint í lögunum hvað felst í hugtökunum „tengdir aðilar“ og „raunveruleg yfirráð“. Frumvarpið miðar að því að hrinda í framkvæmd tillögum verkefnastjórnar um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni sem verkefnastjórnin skilaði til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra 30. desember 2019. Verkefnastjórninni var m.a. falið að bregðast við ábendingum í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu er varðar samþjöppun aflaheimilda. - Ég vil skjóta því hér inn, herra forseti, að það var eftir fréttaþáttinn Kveik, sem mig minnir að hafi verið haustið 2018, að ég ákvað að semja skýrslubeiðni og biðja um úttekt á eftirlitshlutverki Fiskistofu, ekki bara varðandi samþjöppun heldur einnig varðandi annað eftirlit með auðlindinni eins og brottkasti og vigtun afla. Það var þessi skýrsla Ríkisendurskoðunar, um eftirlit Fiskistofu, sem síðan er grunnurinn að áframhaldandi starfi. Sú sem hér stendur átti síðan sæti í verkefnastjórninni sem var falið að bregðast við ábendingum í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu. Í kjölfar skýrslu verkefnastjórnarinnar birti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra drög að frumvarpi í samráðsgátt stjórnvalda sem byggðust á niðurstöðum hennar. Þegar það frumvarp var samið sem ég mæli fyrir núna hafði frumvarp hæstv. sjávarútvegsráðherra ekki komið fram sem nýlega hefur verið mælt fyrir og er nú til umræðu og afgreiðslu í atvinnuveganefnd. Það er gott að ég fái að mæla fyrir þessu máli núna og það gangi síðan til atvinnuveganefndar. Þá getur nefndin unnið bæði með þetta frumvarp og frumvarp hæstv. ráðherra sem vonandi mun gagnast nefndinni til að gera breytingartillögur við frumvarp ráðherrans því að samkvæmt því verða að mínu mati bæði 13. og 14. gr. laganna áfram óskýrar og því áfram ómögulegt fyrir Fiskistofu að hafa eftirlit með tengdum aðilum og sjá til þess að ekki verði farið fram yfir 12% markið. Í 13. gr. laga um stjórn fiskveiða er fjallað um hámarksaflahlutdeild fiskiskipa í eigu einstakra aðila, einstaklinga eða lögaðila, eða í eigu tengdra aðila. Frá því að reglur um hámarksaflahlutdeild voru fyrst lögfestar hefur orðið samþjöppun á aflahlutdeildum og fara nú tíu stærstu útgerðarfélög landsins með meira en helming aflahlutdeilda. Samhliða þeirri þróun hefur aðilum í sjávarútvegi fækkað ört. Útgerðir sem réðu yfir aflahlutdeildum voru 946 í upphafi fiskveiðiársins 2005/2006 en þeim hafði fækkað niður í 382 árið 2019. Í skilgreiningu laganna á hugtakinu tengdir aðilar er miðað við að aðilar séu tengdir eigi annar aðilinn beint eða óbeint meiri hluta hlutafjár eða stofnfjár í hinum aðilanum eða fari með meiri hluta atkvæðisréttar. Þannig getur einn aðili, eins og ég fór yfir í inngangi mínum hér áðan, farið með hámark leyfilegrar aflahlutdeildar samkvæmt 1. mgr. 13. gr. en þar að auki átt allt að 49,99% hlut í öðrum fyrirtækjum sem fara með aflahlutdeildir samkvæmt lögunum. Ljóst er að slíkt eignarhald gengur gegn markmiðum laganna auk þess sem skilgreiningin er í ósamræmi við skilgreiningu raunverulegra eigenda samkvæmt lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018. Það er því stutt síðan við samþykktum í þessum sal lög sem skilgreina hvað eru raunverulegir eigendur í félögum og fyrirtækjum. Samkvæmt þeim lögum telst m.a. til raunverulegra eigenda einstaklingur sem í raun á eða stjórnar lögaðila í gegnum beina eða óbeina eignaraðild að meira en 25% hlut í lögaðilanum, ræður yfir meira en 25% atkvæðisréttar eða telst á annan hátt hafa yfirráð yfir lögaðila. Sá munur sem er á skilgreiningu eignatengsla samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða og lögum um peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka skýtur skökku við, enda getur aðili talist raunverulegur eigandi lögaðila án þess að teljast tengdur aðili samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða. Þú getur verið raunverulegur eigandi samkvæmt lögum um raunverulega eigendur en þú ert ekki talinn tengdur aðili samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða. Þarna er augljóst ósamræmi. Í tillögum verkefnastjórnar um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni eru lagðar til breytingar á skilgreiningu laganna á hugtökunum tengdir aðilar og raunveruleg yfirráð þannig að hægt sé að ná fram skilvirkara eftirliti með reglum um hámarksaflahlutdeild. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu kemur fram að við framkvæmd laga um stjórn fiskveiða hafi komið í ljós erfiðleikar við að staðreyna að um tengda aðila væri að ræða þrátt fyrir vísbendingar um slík tengsl þar sem kveðið væri á um raunveruleg yfirráð. Lagði verkefnastjórnin til að skilgreining tengdra aðila yrði látin ná til hjóna, sambúðarfólks og barna þeirra og að ákveðin stjórnunarleg tengsl milli fyrirtækja leiddi til þess að fyrirtæki væru talin tengd, nema sýnt væri fram á hið gagnstæða. Að auki lagði verkefnastjórnin til að skilgreint yrði hvað fælist í raunverulegum yfirráðum og að kveðið yrði á um að aðilar sem réðu meira en 6% af aflahlutdeild eða 2,5% af krókaaflahlutdeild skyldu tilkynna til Fiskistofu áætlaðan samruna, kaup í félagi sem réði yfir aflahlutdeild eða kaup á hlutdeild. Samþykki Fiskistofu fyrir slíkri ráðstöfun væri forsenda samruna eða kaupa í félagi eða kaupa á hlutdeild og kæmi ráðstöfunin ekki til framkvæmda fyrr en Fiskistofa hefði samþykkt hana. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á skilgreiningu hugtaksins tengdir aðilar í lögum um stjórn fiskveiða. Í 1. tölulið 4. mgr. gildandi laga er kveðið á um að aðilar séu tengdir þar sem annar aðilinn, einstaklingur eða lögaðili, á beint eða óbeint meiri hluta hlutafjár eða stofnfjár í hinum aðilanum eða fer með meiri hluta atkvæðisréttar. Lagt er til að miðað verði við að aðilar teljist tengdir fari annar aðilinn með a.m.k. 25% hlutafjár, stofnfjár eða atkvæðisréttar í hinum, til samræmis við lög um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018, og lög um skráningu raunverulegra eigenda, nr. 82/2019. Er því gert ráð fyrir því að teljist aðili raunverulegur eigandi annars, teljist þeir tengdir aðilar í skilningi laganna. Ef svona væri staðið að málum, ef þessar breytingar yrðu gerðar í samræmi við samþykktir á öðrum lögum í þessum þingsal, bæði á árinu 2018 og eins á árinu 2019, þá væri eftirlitið með þessu afar auðvelt vegna þess að samkvæmt lögum um skráningu raunverulegra eigenda frá árinu 2019 skal birta, og gera aðgengilegar almenningi, upplýsingar um raunverulega eigendur tækja og félaga. Það yrði þá auðvelt fyrir Fiskistofu að sinna sínu eftirlitshlutverki og ekki yrðu lengur getgátur um það hvernig túlka ætti lögin. Þetta væri algerlega skýrt. Í öðru lagi er lagt til að til tengdra aðila teljist lögaðilar sem stjórnað er af sömu einstaklingum og hjón, sambúðarfólk, börn þeirra og fósturbörn auk lögaðila í þeirra eigu. Í þriðja lagi er lögð til ítarlegri skilgreining á því hvað felist í raunverulegum yfirráðum en kveðið er á um í gildandi lögum um stjórn fiskveiða. Er lagt til að með raunverulegum yfirráðum sé átt við rétt sem skapast með samningum eða einhverjum þeim hætti sem gerir aðila kleift að hafa afgerandi áhrif á félag, með eignarhaldi eða rétti til að nota eignir félags, allar eða að hluta, eða með rétti til að hafa afgerandi áhrif á samsetningu, atkvæðagreiðslu eða ákvarðanir stofnanafélags. Að lokum er kveðið á um málsmeðferð Fiskistofu þegar samanlögð aflaheimild einstakra aðila og tengdra aðila er yfir 6% af heildarverðmæti allra tegunda sem sæta takmörkunum á leyfilegum heildarafla. Ber í þeim tilvikum að tilkynna til Fiskistofu hverja þá ráðstöfun sem leiðir til hækkunar á aflahlutdeild áður en slík lögskipti koma til framkvæmda. Kemur ráðstöfunin ekki til framkvæmdar fyrr en að lokinni athugun Fiskistofu á málinu. Lagt er til að lögin öðlist gildi 1. júní 2021 en þeim aðilum sem fara umfram leyfilega aflahlutdeild samkvæmt frumvarpinu verði veittur frestur til loka fiskveiðiársins 2023/2024 til þess að gera þær ráðstafanir sem nauðsynlegar eru til þess að aflahlutdeild rúmist innan lögbundinna marka. Forseti. Sá vandi hefur staðið yfir allt of lengi að Fiskistofa hefur ekki treyst sér til þess að meta hvort aðilar séu tengdir og hvort 12% markinu hafi verið náð þótt við leikmenn horfum upp á stór útgerðarfyrirtæki, sömu og við vitum að er stýrt og í eignarhaldi tengdra aðila. Þessi þróun er ekki góð og hún getur verið hættuleg eins og ég hef farið hér yfir. Hér er um að ræða fiskveiðiauðlind okkar allra, fiskveiðiauðlindina sem á að skila okkur öllum hag en ekki útgerðarrisum að stærstum hluta. Einnig eru fiskvinnsla og fiskveiðar grundvallaratvinnugrein og nýsköpun í þeirri grein er á hraðri uppleið. Þetta er mikilvæg atvinnugrein og við eigum að sjá til þess að um hana gildi sanngjarn rammi og við eigum að huga að almannahag alla leið í þessu máli sem öðrum sem við vinnum hér á Alþingi. Því miður hefur sérhagsmunagæslan haft yfirhöndina þegar kemur að fiskveiðiauðlindinni okkar og fénýtingu hennar. Þá þróun verður að stöðva. Við getum byrjað á að stíga þetta skref.
Forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgengi að vörum sem innihalda CBD. Ég flutti þessa þingsályktunartillögu á 150. löggjafarþingi og endurflyt hana nú með nokkrum breytingum. Þar má fyrst nefna að ég fell frá orðalagi í fyrri þingsályktunartillögu sem kveður á um að CBD verði heimilað í almennri sölu, en legg til hér að ráðherra verði falið að láta fara fram könnun á því regluverki sem gildir um vörur sem innihalda efnið og beiti sér fyrir viðeigandi breytingum til þess að auka aðgengi að þeim vörum. Hér tala ég því um að auka aðgengi. Þannig er ráðherra veitt meira svigrúm um nákvæma útfærslu verkefnisins með það að markmiði að auka aðgengi að vörum sem innihalda CBD. Einnig kemur fram í fyrri tillögu að ráðherra kynni niðurstöður könnunarinnar og tillögur sínar fyrir Alþingi og leggi fram frumvarp ef þess þarf á vorþingi 2021. Augljóslega gengur það ekki upp úr þessu þannig að væntanlega þarf að breyta þessari dagsetningu við vinnslu málsins í velferðarnefnd. Undanfarin ár hefur hampiðnaðurinn verið í mikilli grósku, bæði hér á landi og erlendis. Leyfisveitingar til ræktunar og nýtingar iðnaðarhamps hafa þannig verið rýmkaðar verulega, m.a. hér á landi þar sem heilbrigðisráðherra heimilaði með reglugerð undanþágu frá ákvæðum laga um ávana- og fíkniefni fyrir innflutningi, meðferð og vörslu fræja tegundarinnar Cannabis sativa í þeim tilgangi að rækta iðnaðarhamp. Síðan þá hefur nokkur fjöldi hafið ræktun iðnaðarhamps hér á landi og virðist sem svo að íslenskar aðstæður henti hampjurtinni afar vel. Iðnaðarhampur hefur mikið notagildi og er hann notaður í margar vörur. Samhliða aukinni í ræktun á iðnaðarhampi hefur orðið sprenging í eftirspurn eftir vörum sem nota iðnaðarhamp, m.a. í heilsu- og snyrtivörum, alls kyns iðnaðar- og byggingarvörum, matvælum, fæðubótarefnum, í bílaframleiðslu, pappír og svo mætti lengi telja. Úr jurtinni er einnig hægt að vinna virka efnið cannabidiol, skammstafað CBD, en það hefur m.a. verið notað sem fæðubótarefni, í matvæli, snyrtivörur og sem lyf. Samkvæmt 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni, nr. 65/1974, er „cannabis“, þ.e. kannabis, marihuana og hass, tilgreint sem ávana- og fíkniefni sem fellur undir 1. mgr. 2. gr. laganna. Tekur ákvæðið hvort tveggja til plantna innan kannabisættkvíslarinnar og þeirra efna sem unnin eru úr þeim plöntum. Vegna skilgreiningar á kannabisi og afleiðum þess sem ávana- og fíkniefnis, eða ávana- og fíknilyfs þegar um er að ræða tilbúin lyf, eru vörur sem innihalda afurðir úr kannabis-plöntunni CBD lyfseðilsskyld, eftirritunarskyld og Z-merkt. Slík lyf verða því aðeins fengin gegn ávísun læknis með sérfræðimenntun. Núverandi lagaleg staða CBD er mjög óskýr þar sem það er ekki sérstaklega tilgreint í lögum um ávana- og fíkniefni né heldur í reglugerðum settum á grundvelli laganna. Hins vegar hefur CBD alla jafna verið skilgreint sem eitt af virkum efnum kannabisplöntunnar, sem flokkast sem ávana- og fíkniefni samkvæmt áðurgreindum lögum. Því má leiða líkur að því að um CBD gildi sömu reglur og um önnur efni sem unnin eru úr kannabisi, þ.e. að einungis sé heimilt að flytja það inn að fengnu markaðsleyfi Lyfjastofnunar, það sé lyfseðilsskylt, eftirritunarskylt og því Z-merkt. En eins og ég sagði áðan er það mjög óskýrt þannig að þetta skýtur skökku við þegar um er að ræða efni með óumdeilanlegt notagildi og er hvorki ávanabindandi né vímugjafi. Í ljósi þess að CBD er ekki vímugjafi eru engin rök sem standa til þess að það skuli flokkað sem ávana- og fíkniefni. Vörur og lyf sem innihalda CBD geta haft talsvert notagildi fyrir marga einstaklinga og þegar er hér á landi nokkur fjöldi sem notar efnið, þrátt fyrir að lagaleg staða þess sé óskýr. Staðan er þannig núna að Evrópudómstóllinn hefur komist að þeirri niðurstöðu að CBD skuli ekki flokkast sem fíkniefni í skilningi laga. Það er því ekkert sem stendur í vegi fyrir því að CBD sé flokkað sem matvæli og þar af leiðandi fæðubótarefni, en það er auðvitað í Evrópu og ekki hér. Það gefur okkur samt mynd af því hvernig þessi málaflokkur er að breytast úti í heimi og er óhjákvæmilegt að við þurfum á einhverjum tímapunkti að taka tillit til þess. Því ekki núna? Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur lagt fram frumvarp þess efnis að gefa Matvælastofnun heimild til að leyfa innflutning á Cannabis sativa-fræjum. Þar er hún að festa í lög þessa heimild sem áður var veitt með tímabundinni reglugerð og því ber að fagna. Það var þessi reglugerð sem ég talaði um áðan sem hefur leyft þennan innflutning á fræjum. Á sama tíma hlýtur að þykja furðulegt að heimila ræktun og nýtingu á iðnaðarhampi að öllu leyti nema þegar kemur að blómunum, sem eru verðmætasti hluti plöntunnar. Það er hægt með svo einföldum hætti að vinna virka efnið CBD úr iðnaðarhampi sem inniheldur mjög lítið af eða engin vímugefandi efni. Mörg nágrannaríki Íslands hafa farið þá leið að heimila slíka vinnslu og lausasölu á afurðunum þegar styrkleiki virka efnisins THC er innan við skilgreind mörk. Sem dæmi má nefna að í Bretlandi er heimilt að vinna hamptrefjar, olíu og aðrar vörur úr hampjurt að því gefnu að framleiðandinn hafi leyfi fyrir því og að tiltekin skilyrði um magn THC séu uppfyllt. Þegar kemur að lagasetningu um kannabisvörur hefur Evrópusambandið þegar aðgreint THC frá öðrum vörum sem vinna má úr hampjurtinni. Þannig er ræktun og vinnsla úr hampjurtinni lögleg í mörgum Evrópusambandsríkjum þegar um er að ræða plöntur sem innihalda THC-magn undir skilgreindum mörkum. Þær reglur sem gilda um hvaða vörur megi vinna úr jurtinni og fyrirkomulagið á sölu þeirra fara eftir löggjöf hvers lands. Mörg lönd hafa þegar heimilað aukið aðgengi og aukna markaðssetningu á vörum sem innihalda CBD þegar THC-magn er innan marka, en það er nokkuð ljóst að í kjölfarið á þessum dómi Evrópudómstólsins mun löggjöfin verða mun skýrari í Evrópu og það er skýr dómur sem ríki þurfa að fylgja. Eftirspurn eftir vörum sem innihalda CBD hér á landi er nú þegar talsverð. Réttast væri að bregðast við þeirri eftirspurn og heimila slíkt aðgengi, enda eru engin rök sem mæla gegn því. Efnið veldur engri vímu, það er ekki ávanabindandi og notkun þess getur verið til hagsbóta fyrir einstaklinga af ýmsum ástæðum. Það er því lagt til með þessari þingsályktunartillögu að ráðherra verði falið að gera viðeigandi breytingar á reglugerðum til þess að gera vörur sem innihalda CBD aðgengilegar. Ef þess þarf leggi ráðherra einnig fram frumvarp til laga til nauðsynlegra breytinga á lögum. Það er sem sagt sett í hendur ráðherra að finna út úr því hvernig best verður farið að því að tryggja þetta aðgengi að CBD. Í ljósi þess að mælt var fyrir frumvarpi heilbrigðisráðherra um iðnaðarhampinn fyrir örfáum dögum og það hefur verið sent í umsagnarferli til velferðarnefndar, langar mig í lokin til að stinga upp á því að fjallað verði um þessi tvö mál saman að einhverju leyti í velferðarnefnd. Væntanlega verða að hluta sömu gestir kallaðir á fund til að fjalla um þessi mál og ég get ímyndað mér að umsagnir berist frá svipuðum aðilum í báðum málunum. Ég held að það yrði vinnunni til góðs að fjalla um þau saman. Annað málið er um lög um plöntuna sjálfa, og hitt er um afurðir hennar. Það fer því mjög vel á því að vinna þessi mál saman. Ég hlakka til að fjalla um þetta mál og fá gesti í velferðarnefnd. Þar sem margir þingmenn úr mismunandi flokkum eru meðflutningsmenn á þessari tillögu vona ég að það sé merki um að við náum samstöðu um málið og klárum það loksins.
Forseti. Þessi þingsályktunartillaga hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að setja á fót starfshóp sem vinni drög að frumvarpi til nýrra heildarlaga um skráða sambúð með það að markmiði að fleiri en tveir aðilar geti skráð sig í sambúð og notið réttaráhrifa hennar, óháð skyldleika og persónulegu sambandi að öðru leyti. Starfshópurinn skili drögum að frumvarpi til ráðherra eigi síðar en á vorþingi 2022.“ Þetta er áhugavert mál, að því er mörgum finnst, og ákveðin viðbrögð voru við því þegar það var fyrst lagt fram til kynningar. Gildissvið hjúskaparlaga er takmarkað við hjúskap tveggja aðila en tekur ekki til óvígðrar sambúðar. Engin heildarlög gilda um óvígða sambúð og fer það eftir aðstæðum og málaflokkum hver réttindi sambúðarfólks eru. Einstaklingar sem eru í samvistum og eru með sama lögheimili en eru ekki giftir eða í óupplýstri hjúskaparstöðu geta skráð sig í sambúð hjá Þjóðskrá Íslands. Sé litið til skráningareyðublaðs fyrir skráða sambúð á vef Þjóðskrár er einungis gert ráð fyrir tveimur einstaklingum í skráðri sambúð. Sambönd milli tveggja eða fleiri einstaklinga eru af ýmsum toga og mörg hver eru ekki kynferðisleg á neinn hátt. Aukin þekking á kynvitund og kynhneigð undirstrikar samt sem áður fjölbreytileika mannfólksins sem myndar alls konar sambönd yfir ævina – sambönd við ættingja, vini og ástvini. Við hverja, og hversu marga, bundist er með skráðri sambúð á ekki að vera háð lögformlegum fjöldatakmörkunum. Forsendur sambúðar, hvort sem hún byggist á kynvitund, kynhneigð eða öðrum aðstæðum, koma löggjafanum ekki við. Löggjafinn hefur sett grundvallarviðmið um réttaráhrif skráðrar sambúðar, t.d. með lögum um tekjuskatt, lögum um almannatryggingar, lögum um ættleiðingar, ákvæðum húsaleigulaga og lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Hjúskaparlögum var breytt árið 2010 með lögum. Þá var fallið frá því skilyrði að hjúskapur væri á milli karls og konu en í staðinn voru sett skilyrði um að hjúskapur væri á milli tveggja einstaklinga óháð kyni. Nú fjallar þessi tillaga ekki um breytingu á hjúskap heldur einungis á skráðri sambúð. Að mati flutningsmanna er um tímabæra og sjálfsagða breytingu að ræða. Ljóst er að ganga má lengra þannig að skráð sambúð geti verið milli fleiri aðila en tveggja sem af einhverjum ástæðum kjósa að búa saman með þeim réttaráhrifum sem því fylgja. Til dæmis er ekki sjálfgefið að ábyrgð á börnum eða eignum sé einungis málefni einnar manneskju eða tveggja óskyldra einstaklinga. Þá myndu heildarlög um skráða sambúð skýra réttarstöðu þessa hóps en misskilnings hefur gætt um að skráningu í sambúð fylgi sömu réttindi og hjúskap samkvæmt hjúskaparlögum. Með þingsályktunartillögunni er lagt til að dómsmálaráðherra verði falið að setja á fót starfshóp sem vinni drög að frumvarpi til nýrra heildarlaga um skráða sambúð með það að markmiði að fleiri en tveir aðilar geti notið réttaráhrifa skráðrar sambúðar, óháð skyldleika og persónulegu sambandi að öðru leyti. Jafnframt má skoða hvort rétt sé að útvíkka hugtakið í „skráð samband“ þannig að það taki til einstaklinga sem deila ekki lögheimili, t.d. einstaklinga sem búa hver í sínu landinu. Þá er nauðsynlegt að gera viðeigandi breytingar á framangreindum lögum sem hafa að geyma ákvæði um réttindi einstaklinga í skráðri sambúð þannig að þau nái til viðkomandi aðila sem eru í skráðri sambúð, hvort sem þeir eru tveir eða fleiri. Flutningsmenn árétta að útvíkkun á heimild til skráningar í sambúð sem þingsályktunartillagan miðar að breytir í engu efni 200. gr. almennra hegningarlaga um sifjaspell. Drögum að þessari þingsályktunartillögu var dreift í opnu samráðsferli á vegum Pírata. Undirtektir voru góðar, jákvæðar athugasemdir bæði á samfélagsmiðlum og í þessu samráðsferli. Bárust 15 formlegar umsagnir sem birtar eru í fylgiskjali. Flutningsmenn fallast á athugasemdir í öllum umsögnum sem bárust og breyttu tillögunni með tilliti til þess. Viðhorfin sem þar birtast eru atriði sem þarf að taka tillit til. Umræða um málið var víða á samfélagsmiðlum og almennt mjög jákvæð. Þeirri gagnrýni sem helst kom fram er mætt með breytingu á tillögunni á þann hátt að einungis er lagt til að fleiri en tveir einstaklingar geti skráð sig í sambúð en hjúskapur verði áfram einungis milli tveggja einstaklinga. Að mínu mati mætti kannski ganga enn lengra og einfaldlega afnema hjúskaparlögin þegar allt kemur til alls því það er svo sem hverju lífsskoðunarfélagi eða því um líku að haga sér eftir eigin höfði, hvað varðar skilgreininguna á hjúskap. Ég ætla aðeins að fara yfir þær umsagnir sem bárust en ég vitna til þeirra í fylgiskjalinu. Í einni þeirra segir, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir nauðsyn þess að setja borgurum ákveðinn lagaramma til að sambúð ólíkra einstaklinga í samfélagi geti gengið upp skil ég ekki nauðsyn þess að reglur þurfi að gilda um ást og kærleika fullorðins fólks eða hvernig það vill haga sínum einkamálum. Hvort einstaklingar vilja vera í hjónabandi eða sambúð með einum eða fleiri einstaklingum kemur mér bara ekki við né ætti að koma löggjafanum við. Fólk á sig sjálft.“ Í annarri athugasemd segir: „Frelsi ætti að ríkja um þessa hluti þannig að fólk geti gert samkomulag/samninga sín á milli um sambúð og að deila ábyrgð varðandi húsaskjól, og fellur því tillagan að mínu viðhorfi og skoðun um málefnið.“ Enn önnur athugasemd hljóðar svo: „Frábær tillaga. Ég hef oft furðað mig á því misrétti sem einhleypir sem búa saman verða fyrir að geta ekki nýtt sér nein úrræði til hagræðingar á sköttum eða kostnaði. Þekki ótalmörg dæmi um land allt þar sem t.d. systkini eða önnur skyldmenni búa saman, vinir eða bara einfaldlega fólk sem af einhverjum ástæðum endaði saman í húsi svo áratugum skiptir. Þó svo að hugsanlega hafi þetta orðið eitthvað fátíðara með árunum þá þekki ég samt fjölda sveitaheimila þar sem staðan er svona enn. Það að geta nýtt sér sambúðarformið og þá ekki bara vegna fjárhagslegs ávinnings heldur einni mögulega vegna réttinda barna, erfða eða annars eru einfaldlega grundvallar mannréttindi óháð kyni, kynhneigð eða annars.“ Önnur hljóðar svo: „Það var mikið! Svo úrelt lög og bráðnauðsynlegt að endurskoða!“ Og enn önnur: „Mér finnst þetta alveg frábært átak. Um að gera að nútímavæða lög í takt við þróun samfélagsins.“ Enn ein athugasemd hljóðar svo: „Í dag erum við systur sem búum sama. Við keyptum okkur íbúð saman og erum með sameiginleg fjármál, rekum bíl saman, borgum saman af reikningum og mat og annan kostnað sem til fellur. Þannig að ég skilgreini systur mína sem minn lífsförunaut, þó við sofum í sitthvoru herbergi og ekkert kynferðislegt sé á milli okkar. Þegar við keyptum íbúðina saman þá lentum við í miklu vandræðum með að fá lán þar sem einungis fólk í sambúð getur tekið lán saman. Þetta hefði því getað haft veruleg fjárhagsleg áhrif á okkur, að vera mismunað svona vegna hjúskaparstöðu. En sem betur fer leyfði lífeyrissjóður systur minnar fólki að taka lán saman óháð því hvort þau væri í sambúð eða ekki. En við erum fastar og getum ekki endurfjármagnað eða flutt þar sem lífeyrissjóður systur minnar breytti þessu og núna má bara fólk sem er í sambúð taka lán saman, sem hefur auðvitað gríðarleg áhrif á okkur fjárhagslega og okkur finnst okkur mismunað vegna hjúskaparstöðu. Í framtíðinni þá höfum við hugsað okkur að hugsanlega eignast barn sjálfar. Það myndi auðvelda okkur til muna ef við gætum skráð okkur báðar sem foreldri barnsins og tryggt öryggi þess til muna og fengið þá þau almennu réttindi sem aðrir foreldrar eru með. En það er auðvitað ekki hægt þar sem við erum systur. En við myndum hafa áhuga á að það væri mögulegt að ala saman upp barn í þessum heimi. Þá myndi okkur líka þykja eðlilegt að við gætum nýtt persónuafslátt hvor annarrar ef aðstæður breytast með einhverju móti og við sjáum ekki muninn á því að við gerum það eða fólk í sambandi, enda erum við lífsförunautar. Svo er líka mun líklegra að fólk skilji heldur en að við hættum að vera systur ef maður fer út í þá sálma. Í gegnum tíðina hefur fólk oft ekki barist fyrir þessu þar sem oft er um að ræða tímabundið ástand. Núna höfum við búið saman í mörg ár og vitum ekkert hvort að það breytist eða hvort við höfum áhuga á að það breytist, tíminn einn mun leiða það í ljós. En þessi hjúskaparlög gera okkur erfitt fyrir fjárhagslega, samfélagslega og gera okkur báðum erfiðara að eignast barn. Eins og stendur í greinargerðinni þá er það ekki sjálfgefið að ábyrgð á börnum eða eignum sé einungis málefni einnar manneskju eða tveggja óskyldra einstaklinga. Og núna hef ég nefnt dæmi í raunveruleikanum sem þetta á við um. Einnig höfum við lent í því að mega ekki taka hvor aðra á árshátíð vinnustaðar þar sem við vorum ekki raunverulegt par eða í raunverulegu sambandi. Þetta er auðvitað minna atriði en hin sem ég tel hér að ofan en er samt engu að síður mismunun vegna hjúskapar og kemur með leiðinlegar tilfinningar sem best væri að sleppa við. Mikilvægt er að lögin breytist til að bæta réttindi fólks í óhefðbundinni sambúð og það getur einnig leitt til þess að fordómar og mismunun í samfélaginu minnki einnig til muna þar sem slík sambúð yrði þá meira samkvæmt lögum. Núverandi hjúskaparlög hafa því valdið okkur óþarflega miklum vandræðum, bæði réttindalega, fjárhagslega og samfélagslega ásamt því að valda okkur kvíða og mismunun.“ Önnur: „Hver er tilgangurinn með takmörkun við tvo í hjúskap í núverandi lögum?“ Önnur: „Ef eini tilgangurinn er að einfalda lagalegt umhverfi í kringum hjúskap þá er það sambærilegt við að setja sömu kvaðir á einkahlutafélög að hámark tveir einstaklingar megi eiga hlut í félaginu. Ef fleiri aðilar vilja koma að félagi/hjúskap og allir núverandi aðilar eru samþykkir væri eðlilegt að geta bætt fleirum við. Kannski væri einfaldast að sameina lög um einkahlutafélög og hjúskap undir einn hatt og láta hjúskap fá sína eigin kennitölu.“ Önnur: „Takk fyrir þessa tillögu. Ég hef oft velt þessu fyrir mér sem leigjandi, hvernig öll löggjöf gerir ráð fyrir að þeir sem leigi saman séu annaðhvort einstaklingar eða „hefðbundin“ kjarnafjölskylda. Hafandi leigt bæði með hóp af vinum en líka með móður minni, sem meðleigjandi. Þar lenti ég í smá ruglingi vegna þess að lánasjóðurinn lánar minna til fólks sem býr „í foreldrahúsum“ en til þeirra sem eru á leigumarkaði. Hvað um þá sem leigja með foreldrum sínum? Svo vantar alltaf að gera ráð fyrir því að meðleigjendur séu hlutur. Eins og einhver sagði, „einkvæni, í þessum efnahag?“ Það þarf svo sannarlega að uppfæra lög til þess að passa við lifnaðarhætti nútímafólks.“ Og enn ein: „Tími til kominn að lögin geri ráð fyrir breytileika sambúðarforma. Þetta væri mikilvægt skref í átt að jafnræði með tilliti til sambúðar sem grundvallast ekki á kynferðislegu sambandi, sem og með tilliti til sambúðar fleiri en tveggja aðila. Það á að vera fólki í sjálfsvald sett með hverjum það býr, og lögin eiga að taka tillit til þess að það eru margir aðrir möguleikar sem fólki kunna að hugnast en að vera í sambúð sem byggir á kynferðislegu sambandi við eina aðra manneskju. Líf- og mannfræðileg vitneskja okkar um það hvers konar samlífiseiningar hafa tíðkast meðal mannfólks um víða veröld sýnir berlega að margs konar sambúðar- og fjölskylduform hafa tíðkast hjá tegund okkar frá örófi alda, og að langt því frá öll þeirra grundvallast á barneign. Það er í hróplegu ósamræmi við þessa vitneskju að löggjafinn hygli einu slíku formi fram yfir önnur. Löggjafinn ætti að styðja til jafns við þau sambúðar- og fjölskylduform sem fólk kýs sér af fúsum og frjálsum vilja, með upplýstu og óþvinguðu samþykki. Óháð því hvort um er að ræða lögráða fólk sem kýs að búa eitt, tvö, þrjú eða fleiri í heimili. Óháð því hvort sambúð er grundvölluð á kynferðislegri aðlöðun, platónskum vinskap, fjölskylduböndum öðrum en við valinn maka, eða hreinni hagkvæmni. Löggjafinn á að vera til staðar fyrir þá sem tilheyra samfélaginu. Til stuðnings tillögunni væri eflaust akkur í því að ræða við mannfræðing sem hefur velt fyrir sér ólíkum samfélagsgerðum. Því miður hef ég ekki uppástungu um slíkan aðila.“ Ég hef ekki meiri tíma til að fara yfir umsagnirnar þannig að ég leyfi fólki að fletta upp í fylgiskjölum tillögunnar og mæli með því að fólk skoði hana af alvöru. Þetta er ekki grín, þetta mál, það varðar mikilvæga hagsmuni þó nokkuð margra.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um þjóðarátak í lýðheilsutengdum forvörnum. Flutningsmenn þessarar tillögu eru ásamt mér eftirtaldir hv. þingmenn: Halla Signý Kristjánsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Guðjón S. Brjánsson, Sigurður Páll Jónsson, Ásmundur Friðriksson og Helga Vala Helgadóttir. Við höfum talað mjög fyrir aukinni áherslu á lýðheilsu og gerum okkur grein fyrir því að það er óhjákvæmileg leið til að takast á við þær áskoranir sem við munum standa frammi fyrir á komandi árum, misserum og áratugum. Það er óhjákvæmilegt sem meginmarkmið í fyrsta lagi til þess að bæta líf og heilsu einstaklinganna sem byggja þetta samfélag og í annan stað verður hreinlega ekki undan því vikist til að standa undir þeirri útgjaldaþróun á sviði velferðar- og heilbrigðismála og vegna félagslegra þátta, hlutfallslega auknum útgjöldum sem við blasa ef ekkert er að gert. Í þriðja lagi má kannski segja að út úr Covid, þegar við og heimurinn stefnum að grænu, stafrænu skapandi hagkerfi og að enginn skuli skilinn eftir, þ.e. með áherslu á jafnrétti, jöfnuð og jöfn tækifæri, þarf jafnframt að huga að lýðheilsu, andlegri, félagslegri og líkamlegri heilsu. Tímasetningin á slíku átaki sem boðað er í þessari tillögu er núna, virðulegi forseti, og þess vegna miklu fyrr. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra, fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, að skipa starfshóp sem útbúi heildstætt mat á stöðu lýðheilsu þjóðarinnar og þeim forvarnaaðgerðum sem eru við lýði. Starfshópurinn útfæri stefnu og aðgerðaáætlun um þjóðarátak í lýðheilsutengdum forvörnum sem byggist á matinu og skili heildstæðri áætlun sem feli m.a. í sér: a. framtíðarsýn og markmið um að efla og bæta lýðheilsu þjóðarinnar, b. skilgreinda mælikvarða á forvarnir sem viðmið fyrir alþjóðlegan samanburð, c. skilgreiningu á þeim sviðum þar sem lýðheilsutengdum forvörnum verður við komið, d. tímaramma áætlunarinnar, aðgerða, eftirfylgni og endurskoðunar. Markmið stefnunnar verði m.a.: a. að Íslendingar verði út frá skilgreindum mælikvörðum ein af heilbrigðustu þjóðum heims, b. að efla lýðheilsutengdar forvarnir á öllum þeim sviðum sem stefnan tekur til, c. að efla starf á sviði forvarna og heilsueflingar í skólakerfinu og á vinnustöðum, d. að efla fræðslu um forvarnir og heilbrigða lífshætti á öllum sviðum íslensks samfélags, e. að skólakerfið, vinnustaðir og stofnanir verði heilsueflandi. Heilbrigðisráðherra geri Alþingi grein fyrir aðgerðaáætluninni eigi síðar en haustið 2021. Þetta er í raun og veru tvíþætt verkefni starfshóps, að leggja mat á stöðuna og útfæra áætlun, átak út frá stefnu og markmiðum. Nú hefur hæstv. heilbrigðisráðherra þegar lagt fram tillögu til þingsályktunar um lýðheilsustefnu til ársins 2030 og er þar haldið áfram á þeirri vegferð sem hafin var með samþykkt lýðheilsustefnu 2016. Í þessari tillögu er framtíðarsýn skilgreind og má segja að sú tillaga sem ég mæli fyrir hér falli mjög vel að þeirri stefnu sem hæstv. ráðherra boðar. Ég ætla næst að víkja að meginefni í greinargerð tillögunnar, en hún er uppfærð þar sem málið hefur verið lagt fram keimlíkt í tvígang á 150. þingi og á 149. þingi. Meginbreytingin nú er að tekið er tillit til þeirra umsagna og ábendinga sem borist hafa við málið hingað til og í undanfara þess átaks sem hér er boðað. Með tillögunni er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að skipa starfshóp. Eftir að hafa lesið þingsályktunartillögu þá sem hæstv. heilbrigðisráðherra hefur lagt fram og mælt fyrir, og sem komin er til hv. velferðarnefndar, tel ég að þessi aðgerðaáætlun tali vel inn í þá stefnu. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga um málið á síðasta þingi var m.a. bent á að framtíðarsýn, markmið og mælikvarðar heildstæðrar lýðheilsuáætlunar þyrftu að byggjast á mati á stöðu lýðheilsu þjóðarinnar og núverandi forvarnaaðgerðum. Rík þörf væri á að meta stöðu þessara mála á heildstæðan hátt þannig að stefna og aðgerðaáætlun til framtíðar byggðist á traustum grunni. Flutningsmenn taka undir þessar ábendingar og hafa gert viðeigandi breytingar á tillögugreininni. Í stefnu hæstv. ráðherra kemur m.a. fram það meginmarkmið að Íslendingar verði ein heilbrigðasta þjóð heims árið 2030. Á það hefur verið bent að mikilvægt sé að uppfæra gildandi stefnu þannig að hún falli vel að nýrri heilbrigðisstefnu sem Alþingi samþykkti sem ályktun nr. 29 frá 149. þingi. Í umsögnum um þá tillögu var m.a. bent á að í hana vantaði skýra stefnu um forvarnir og lýðheilsu. Félag hjúkrunarfræðinga benti m.a. á nauðsyn þess að kveðið væri á með skýrum hætti um þennan grundvallarþátt heilbrigðisþjónustunnar. Embætti landlæknis áréttaði mikilvægi þess að uppfæra lýðheilsustefnu til samræmis við heilbrigðisstefnu. Samtök atvinnulífsins bentu á að í heilbrigðisstefnu sé ekki fjallað um áskoranir sem fylgja öldrun þjóðarinnar og sívaxandi fyrirsjáanleg útgjöld til heilbrigðisþjónustu vegna þess. Í áliti meiri hluta velferðarnefndar um heilbrigðisstefnuna var lögð áhersla á að við framkvæmd stefnunnar yrði lögð áhersla á lýðheilsu og forvarnir. Mér sýnist hæstv. ráðherra vera að bregðast við þessu í áðurnefndri framlagðri lýðheilsustefnu sem nú er til umfjöllunar í hv. velferðarnefnd. Þá má segja að í nokkuð langan tíma hafi þekking almennings á gildum heilbrigðra lífshátta og tengslum þeirra við gott heilsufar verið að aukast og það er mikilvægt. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin skilgreinir heilbrigði sem fullkomna líkamlega, andlega og félagslega vellíðan, en ekki einungis það að vera laus við sjúkdóma og heilsubrest. Heilbrigði er mikilvægt fyrir efnahagslega þróun og samfélagið í heild. Ein helsta ógn við heilbrigði, framfarir og hagvöxt um heim allan eru langvinnir sjúkdómar. Helstu áhættuþættirnir eru hreyfingarleysi, áfengisneysla, reykingar og óheilsusamlegt mataræði. Sjúkdómar sem rekja má til óheilbrigðra lífshátta valda miklu álagi á heilbrigðiskerfið. Fyrirsjáanlegt er að útgjöld hins opinbera til heilbrigðismála aukist í framtíðinni vegna afleiðinga nútímalífshátta. Rannsóknir sýna að notkun á heilbrigðisþjónustu eykst með hækkandi líkamsþyngdarstuðli og heilbrigðiskostnaður hækkar að meðaltali um 1,9% við hverja viðbótareiningu stuðulsins. Þarna hefur okkur hrakað, virðulegi forseti. Mikilvægt er að snúa þeirri þróun við með þjóðarátaki í lýðheilsutengdum forvörnum sem nær til allra aldurshópa samfélagsins. Forvarnir miða að því að koma í veg fyrir sjúkdóma og draga úr fylgikvillum þeirra. Sýnt hefur verið fram á að forvarnir geta dregið verulega úr áhættuþáttum langvinnra sjúkdóma. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin telur að hægt sé að fyrirbyggja 80% tilfella hjarta- og æðasjúkdóma, 90% fullorðinssykursýki og 30% allra krabbameinstilfella með hollu mataræði, nægri hreyfingu og reykleysi. Heilbrigður lífsstíll getur komið í veg fyrir stóran hluta hjartasjúkdóma, heilablóðfalla, sykursýki og fleiri alvarlega sjúkdóma. Með markvissu átaki í forvörnum er hægt að vinna að því að minnka þörfina fyrir dýra og flókna heilbrigðisþjónustu og létta þannig álagið á heilbrigðiskerfið. Niðurstöður nýrrar rannsóknar menntavísindasviðs Háskóla Íslands á heilsu og lífskjörum grunnskólanemenda sýna að hátt í 40% unglinga í 10. bekk finna fyrir depurð vikulega eða oftar og 38% segjast glíma við svefnörðugleika. Fjölmargar rannsóknir staðfesta forvarnagildi íþrótta. Þær sýna að aukin hreyfing dregur úr tilfellum alvarlegra sjúkdóma. Þátttaka barna og unglinga í skipulögðu íþróttastarfi dregur einnig úr líkum á frávikshegðun og hefur margvísleg jákvæð áhrif á námsárangur, sjálfsmynd, sjálfsvirðingu, líkamsmynd, heilsu og almenna líðan. Þannig má leiða líkur að því að skipulagt starf íþróttafélaga leiði til þjóðfélagslegs heilsuábata og minnki álag á heilbrigðiskerfið. Einnig hefur verið sýnt fram á að hreyfing hefur jákvæð áhrif á skólastarf og vinnumarkað í formi færri veikindadaga og aukinnar framleiðni. Niðurstöður rannsóknar sem gerð var á menntavísindasviði Háskóla Íslands frá 2003–2011 sýna að ungt fólk hreyfir sig álíka mikið og fólk um áttrætt. Skýrsla um heilsuhegðun Norðurlandabúa frá 2017 sýnir m.a. að einn af hverjum þremur fullorðnum Norðurlandabúum hreyfir sig ekki í samræmi við ráðleggingar um lágmarkshreyfingu og á það líka við um Íslendinga. Þar kemur einnig fram að hlutfall Íslendinga sem neyta óholls matar jókst úr 19% í 25% frá árinu 2011 til ársins 2014. Hreyfingarleysi er talið jafn mikill áhættuþáttur og reykingar og því mikilvægt að snúa þessari þróun við með markvissri fræðslu um mikilvægi hreyfingar fyrir fólk á öllum aldri. Börn og unglingar sem upplifa jákvæða reynslu af hreyfingu eru líklegri til að velja sér lífshætti sem fela í sér hreyfingu á fullorðinsaldri. Tryggja þarf að öll börn njóti sömu tækifæra til íþrótta- og tómstundaiðkunar óháð efnahag foreldra því að slíkt eykur lífsgæði og er mikilvægur liður í heilsusamlegum lífsstíl. Miklu varðar að vekja almenning til umhugsunar um eigið heilbrigði og velferð og beina sjónum að þeim möguleikum sem hver maður hefur til að hafa jákvæð áhrif á eigin heilsu og lífsgæði. Huga þarf sérstaklega að heilsu barna og unglinga því að möguleikar á að ná árangri eru mestir hjá þeim aldurshópi. Hér hefur oft verið vísað í doktorsritgerð Janusar Guðlaugssonar, sem ber heitið Fjölþætt heilsurækt: Leið að farsælli öldrun. Hún sýnir að virkur lífsstíll sem felur m.a. í sér fjölbreytta þjálfun hefur margvíslegan heilsufarslegan ávinning. Þátttakendur rannsóknarinnar voru einstaklingar á aldrinum 71–90 ára. Helstu niðurstöður voru þær að dagleg hreyfing meiri hluta þátttakenda var aðeins brot af ráðleggingum alþjóðlegra heilbrigðisstofnana. Niðurstöðurnar sýndu m.a. að líkamsþyngdarstuðull og fitumassi batnaði að lokinni þjálfun og að jákvæðar breytingar urðu á vöðvamassa að þjálfun lokinni. Rannsóknin sýnir að eldri aldurshópar geta haft margvíslegan ávinning af markvissri hreyfingu, unnið gegn ótímabærri skerðingu á hreyfigetu og viðhaldið lífsgæðum. Öldruðum á Íslandi fer fjölgandi og er því fyrirsjáanlegt að útgjöld til heilbrigðismála aukist verulega í framtíðinni. Markvissar heilsutengdar forvarnir eru liður í því að stemma stigu við þessari þróun. Lykillinn að árangri á sviði forvarna og lýðheilsu er samstarf og víðtæk, þverfagleg nálgun sem byggist á þekkingu. Í lýðheilsustefnu til ársins 2030 kemur fram að stefnumótun og ákvarðanir ríkis og sveitarfélaga séu forsenda þess að lýðheilsusjónarmið séu sett í forgrunn og að heilsueflandi samfélag verði innleitt á landsvísu. Þá segir að heilsusjónarmið, þar sem ætíð er gefinn gaumur að áhrifum stefnu á heilsu og líðan allra íbúa í samfélaginu, þurfi að vera lykilstefið í allri stefnumótunarvinnu. Í því samhengi er mikilvægt að ríki og sveitarfélög vinni saman að því að ná settu marki. Heilsueflandi samfélag er verkefni á vegum embættis landlæknis í samvinnu við sveitarfélög, opinberar stofnanir, frjáls félagasamtök og fleiri aðila. Meginmarkmiðið er að styðja samfélög í að skapa umhverfi og aðstæður sem stuðla að heilbrigðum lifnaðarháttum og vellíðan allra íbúa. Forvarnir þurfa að ná til allra þátta samfélagsins er varða heilsu og líðan allra aldurshópa. Nauðsynlegt er að efla það lýðheilsustarf sem fer fram á vegum landlæknis með auknum fjárheimildum til málaflokksins, svo sem til rannsókna, þróunar og eflingar lýðheilsusjóðs. Þetta er í raun og veru sama stef og má lesa í lýðheilsustefnu hæstv. heilbrigðisráðherra. Leggja þarf meiri áherslu á forvarnir á sviði lýðheilsu með samvinnu og stuðningi heilbrigðiskerfisins og vinna markvisst eftir settri lýðheilsustefnu. Aukin framlög hins opinbera til forvarna eru mikilvæg til lengri tíma litið svo að hægt sé að vinna að því að auka jafnvægi í útgjöldum til heilbrigðismála í framtíðinni. Fólkið á að vera í forgrunni. Það er eitt af áhersluatriðunum og það kallar á samstarf og teymisvinnu á milli hinna ýmsu aðila, sveitarfélaga og stofnana og kannski ekki síst að opna á eða veita aðgengi að fagþekkingu og nýskapandi hugsun á þessu sviði. Þverfaglegt starf er hér algjört lykilorð. Ég nefni íþróttahreyfinguna. Þar eru aðbúnaður, þekking og mannvirki til staðar og í samvinnu við aðra mætti nýta það til í slíku átaki. Má í því samhengi vísa til þjóðarátaks sem Danir fóru í í samstarfi við íþróttahreyfinguna sem kallast Hreyfðu þig fyrir lífið. Hreyfing er þess eðlis að hún sameinar oft hið félagslega og andlega og gefur okkur aukna orku fyrir okkur sjálf og fyrir þá sem við umgöngumst. Þar er slagorðið: Allt telur. Ég veit að starfshópur á vegum Íþróttasambandsins og ungmennafélaganna hefur lagt grunn að slíku átaki hér á landi. Það gæti verið aðgerð sem fellur að því átaki sem hér er boðað. Ég vona, hæstv. forseti, að hv. velferðarnefnd [[Forseti hringir.]]taki þetta mál föstum tökum. Það talar svo sannarlega við lýðheilsustefnuna þar sem skortir átak og aðgerðir í þessum efnum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir að hafa framsögu og frumkvæði að því að flytja þetta mál, sem er gott verkefni, þjóðarátak í lýðheilsutengdum forvörnum. Eins og fram kom hjá hv. þingmanni er unnið að áætlun eða uppfærslu á áætlun í þessum efnum á vegum ráðherra heilbrigðismála. Við þekkjum flest til þessa hugtaks, lýðheilsu, en kannski er það ekki mjög tamt á tungu og við vitum ekki alveg hvað það innifelur; lýðheilsa, forvarnir og heilsueflandi verkefni. Þetta eru ljúf hugtök og hitta okkur vel fyrir og eru vel til þess fallin að slá um sig með. En hvað fela þau í sér? Þetta eru mikilvæg hugtök og verkefni sem eru langtímaverkefni. Í lýðheilsuverkefnum er ávinningurinn nefnilega ekki alltaf augljós og sýnilegur innan mjög skamms tíma og það er kannski þess vegna sem okkur gengur heldur hægt að gera þetta vel. Fram kemur í þessari tillögu að efla beri starf á sviði forvarna og heilsueflingar í skólakerfinu og á vinnustöðum. Það er þetta atriði sem mig langar að spyrja hv. þingmann um, hvernig hann sjái þetta fyrir sér. Þessi hugmyndafræði þarf að hríslast um allt samfélagið, skólakerfið og vinnustaðina. Þurfum við hugsanlega að breyta vinnutilhögun og vinnumóral og jafnvel breyta kjarasamningum til þess að koma til móts við þessi viðhorf?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni, sem er jafnframt meðflutningsmaður á þessu máli. Hann hefur sýnt því mikinn áhuga, lýðheilsu og þessum málefnum. Það er hárrétt sem hv. þingmaður kemur inn á, þetta hefur verið svolítið þannig í gegnum tíðina; falleg hugtök og mikill vilji, stakt átak hér og þar. Ég held að við höfum áttað okkur á því að fagþekkingu, upplýsingar og aðgengi fólks þarf að tryggja og það þarf að hjálpa fólki að taka ábyrgð á eigin heilsu. Við erum alltaf að átta okkur betur og betur á því, fyrir utan hversu mikilvægt það er að stuðla að bættri lýðheilsu. Ég fór ágætlega yfir rökin fyrir því, en lýðheilsa er fjölþætt hugtak, eins og hv. þingmaður kom inn á. Það snýr að andlegri, félagslegri og líkamlegri heilsu. En það hefur skort á þá heild meðan við höfum verið að ná utan um þetta og lesa okkur í gegnum rannsóknir sem staðfesta að þetta er ekki spurning um hvort við þurfum að bæta lýðheilsu heldur hvernig. Við höfum farið í stök verkefni í gegnum tíðina, Hjólað í vinnuna í gegnum vinnustaði, Heilsueflandi samfélag, og höfum verið að útfæra hugmyndafræðina. En ég met það þannig að við þurfum að taka höndum saman og fara í þjóðarátak og nýta þekkinguna alls staðar þar sem hún er, nýta íþróttahreyfinguna og ungmennafélögin sem þekkja þetta og kunna vegna þess að líkamleg hreyfing hefur það umfram andlega og félagslega þáttinn að hún dregur félagslega og andlega þáttinn fram.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir andsvarið og tek undir með honum í öllum atriðum. Hann kom inn á það í ræðu sinni að við þurfum að hafa í huga þann mun sem við upplifum í samfélaginu á efnahag, stöðu og tekjum fólks. Það hefur áhrif. Það er staðreynd að það eru tengsl á milli þessara þátta og heilsufars fólks. Við þurfum að tileinka okkur það viðhorf að þetta skipti máli fyrir okkur öll. Það sem skiptir höfuðmáli líka er þetta: Hvað gerum við sjálf? Við þurfum að auka vitund fólks og ábyrgð á eigin heilsu. Í þessari góðu tillögu kemur einmitt fram það sem Janus Guðlaugsson hefur verið að ígrunda, að við verjum langmestu fé í heilbrigðismálum til að meðhöndla sjúkdóma. Aðeins 2% fara í forvarnir, 98% fara í hitt. Það er nærumhverfið sem skiptir mestu máli, búsetuumhverfi okkar, hvernig það er úr garði gert. Þetta gerir kröfur til skipuleggjenda í samfélögum okkar. Við höfum auðvitað gríðarlegu áhyggjur af unga fólkinu, hvernig því líður, og hv. þingmaður kom inn á mikilvægi íþróttahreyfingarinnar, sem er óumdeilt. Það er gríðarlega mikilvægt að virkja fólk til þátttöku á eigin forsendum í bæði félagsstarfi og íþróttastarfi. En hvernig er hægt að mati hv. þingmanns að virkja nærsamfélagið, [[Forseti hringir.]]sveitarfélögin, því þetta kostar auðvitað eitthvað? Erum við að færast nær því með t.d. þeirri samþykkt sem við gerðum í dag með fyrirgreiðslu til félaga til almannaheilla?
Hæstv. forseti. Ég ætla byrja þar sem hv. þingmaður endaði með því að minna á það þjóðþrifamál, leyfi ég mér að kalla, að efla stuðning við almannaheillasamtök, vegna þess að þar liggur mikil þekking á mjög víðtæku sviði. Hv. þingmaður nefnir sveitarfélögin. Sveitarfélögin eru nefnilega alveg meðvituð um þetta og það hefur komið fram í umsögnum þeirra við þetta mál. Þau segja að tvennt skorti, þ.e. útfærða áætlun og að fjármagn fylgi. Þetta þarf ekki að kosta mjög mikla peninga. Í öllum sveitarfélögum eru þessar stofnanir sem við nefnum; skólasamfélagið, vinnustaðirnir, íþróttahreyfingin og ungmennafélögin sem kunna þetta. Við sjáum þetta átak ganga vel upp til að mynda í Danmörku. Við þurfum ekkert að finna upp hjólið í þessu. Það er óumdeilt og það stefnir hraðbyri í það, þegar við tölum um að ná jafnvægi á milli tekna og gjalda við þær aðstæður sem við búum við í dag, að 6 af hverjum 10 kr. af skattpeningum almennings fari í velferð, í heilbrigðiskerfið og félagslega kerfið. Og stærstur hluti af því eru bara viðgerðir. Ég las hér upp hlutfallslegar tölur, hvað er hægt að bæta á því sviði. Kostnaðurinn er svo miklu, miklu meiri af því að fara ekki í markvisst átak þarna en kostnaðurinn við átakið sjálft. Þekkingin, reynslan, kunnáttan og skilningurinn er miklu meiri og er til staðar. Þetta kallar bara á útfærða áætlun [[Forseti hringir.]]sem þessi tillaga boðar í raun og veru. Hún kallast mjög vel á við stefnu hæstv. heilbrigðisráðherra, lýðheilsustefnu til 2030.
Forseti. Ég mæli hér í fjórða sinn, að ég hygg, fyrir þessari tillögu. Við þekkjum það sum hér í þessum þingsal að stundum þarf að flytja málin aftur og aftur og óvíst um afdrif þeirra. Mér þykir býsna vænt um þetta mál, bæði vegna þess að það er tiltölulega lítið og einfalt, en líka vegna þess að það er býsna gott, einfalt og rétt að samþykkja það. Árið 2017, árið eftir að ég kom á þing, varð ég þess heiðurs aðnjótandi að vera sendur fyrir hönd Alþingis á fund kvennanefndar Sameinuðu þjóðanna í New York, og var það í fyrsta sinn frá hruni sem Alþingi Íslendinga sendi fulltrúa á þann fund. Þar kynntist ég þessum vísum sem hér er fjallað um, kynjavísum, kynnæmum vísum, sem Alþjóðaþingmannasambandið notar. Þetta er ein af þeim aðferðum sem gott er að nota til að meta stöðu kynjanna, til að meta stöðu jafnréttis. Ég held að við ættum öll að vera sammála um að það sé gott að meta stöðu jafnréttis og raunar segjum við á hátíðarstundum að við séum öll sammála um að jafnrétti eigi að vera sem mest. Þess vegna hafa það orðið mér eilítil vonbrigði að við sem segjum þetta skulum ekki hafa borið gæfu til að klára þetta mál. Tillagan fjallar um að Alþingi álykti að fela forseta að koma á fót kynjavakt Alþingis, sem geri úttekt á því hvort og hvernig kyn hefur áhrif á aðkomu að ákvarðanatöku innan Alþingis, hvernig ályktunum Alþingis og aðgerðaáætlunum ríkisstjórna í jafnréttismálum hefur verið framfylgt og skoði næmi Alþingis fyrir ólíkri stöðu kynjanna samkvæmt kynnæmum vísum Alþjóðaþingmannasambandsins, IPU. Til að tryggja fjölbreytt sjónarmið komi þátttakendur í kynjavakt Alþingis úr ólíkum áttum. Að vinnunni komi bæði fulltrúar stjórnar og stjórnarandstöðu, karlar og konur. Fulltrúi skrifstofu Alþingis sitji í hópnum, sem og fulltrúi starfsmanna Alþingis. Haft verði samráð við jafnréttisnefnd skrifstofu Alþingis. Kynjavaktin skili forseta Alþingis skýrslu fyrir 1. apríl ár hvert og forseti leggi skýrsluna fyrir Alþingi. Þetta er tillagan í hnotskurn, forseti. Í henni er síðan listi yfir þær upplýsingar sem m.a. verði teknar saman og styðjast við þessa alþjóðlegu vísa þar sem er í raun aðeins verið að tala um að fylgst sé með stöðunni, kynjavaktin verði nokkurs konar barómet á stöðuna í þessum málum, hvar ákvarðanirnar séu teknar, hvernig staða kynjanna sé o.s.frv. Þetta hefur verið rætt hér nokkrum sinnum og hafa mjög gjarnan komið fram sjónarmið gegn þessu, að þetta sé vitleysa og óþarfi - allt í góðu með það - en líka þau sjónarmið að fólk á dálítið erfitt með að horfa á Alþingi sem einn vinnustað, að það sama gildi varðandi þingheim, þjóðkjörna fulltrúa og svo starfsfólk Alþingis. Ég get borið einhverja virðingu fyrir þeim sjónarmiðum en engu að síður er þetta vinnustaður okkar allra og þeir alþjóðlegu vísar sem notaðir eru gera ráð fyrir þessu og staða jafnréttismála er okkur öllum hugleikin, sama hvort við erum þjóðkjörin eða ráðin hér til starfa. Fjölmörg þjóðþing hafa tekið upp slíka kynjavakt sem hér er kveðið á um þannig að það er ekki eins og það sé róttæk tillaga til að fylgjast með jafnrétti kynjanna. Í Finnlandi er sérstök nefnd að störfum á vegum þingsins í þessum málum. Kynjavaktinni er ætlað að meta stöðuna í þessum efnum og fylgja eftir þegar með þarf, svo og að greina aðstöðu kynjanna til að hafa áhrif og gera úttekt á þeim reglum og lögum sem í gildi eru varðandi jafnrétti kynjanna. Forseti. Að mínu viti væri stórt og framsækið skref ef Alþingi myndi bera gæfu til að klára þetta. Kynjavakt Alþingis væri nefnilega framsækið tæki í baráttunni fyrir fullu jafnrétti kynjanna innan Alþingis. Ég ætla ekki að hafa mína framsögu mikið lengri. Þó langar mig að vitna örstutt í nokkrar umsagnir sem borist hafa um þetta mál á fyrri þingum svo við áttum okkur á því að stuðningur við það er býsna víðtækur. Við berum niður á árinu 2019 þar sem Jafnréttisstofa segir, með leyfi forseta: „Jafnréttisstofa styður þessa tillögu heils hugar og telur að kynjavakt Alþingis sé þörf viðbót við störf þingsins.“ Mannréttindastjóri Reykjavíkurborgar segir, með leyfi forseta: „Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkurborgar tekur þingsályktunartillögu um kynjavakt fagnandi.“ Frá BSRB, með leyfi forseta: „BSRB fagnar tillögunni og hvetur til þess að hún verði tekin til afgreiðslu á Alþingi.“ Að lokum frá Kvenréttindafélagi Íslands: „Kvenréttindafélag Íslands styður heils hugar þessa tillögu til þingsályktunar til að koma á fót kynjavakt Alþingis.“ Og þar er klykkt út með orðunum: „Kynjajafnrétti er grundvöllur hagsældar og velferðar og án valdeflingar og þátttöku kvenna á opinberum vettvangi er ekki hægt að uppfylla markmið Sameinuðu þjóðanna um frið, jafnrétti og lýðræði.“ Forseti. Við höfum innan þings stigið ágætisskref til framfaraáttar í þessum efnum og ýmsar tillögur varðandi endurskoðun á þingsköpum og fleira og þeim starfsreglum sem um okkur gilda eru til bóta. Ég er ekki í nokkrum vafa um að allir þeir aðilar sem ég vitnaði hér til, alþjóðasamfélagið sem fer eftir þessum vísum, þau þjóðþing sem hafa jafnvel heilu þingnefndirnar starfandi sem fylgjast með þessu, Alþjóðaþingmannasambandið o.s.frv., hafa rétt fyrir sér um að það sé gott og rétt að stíga það skref að koma á fót kynjavakt fyrir þjóðþing, það sé framsækið tæki í baráttunni fyrir fullu jafnrétti kynjanna innan Alþingis.
Virðulegi forseti. Mér er sannur sómi að því að flytja þetta frumvarp. Það er búið að vera í undirbúningi hjá Flokki fólksins um tíma. Eins og allir vita er ég mjög sjónskert, lögblind, og ég geri mér fullkomlega grein fyrir því hversu mikils virði það væri að hafa slíkt hjálpartæki sér við hlið sem leiðsöguhundur er. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu, nr. 160/2008, er varðar leiðsöguhunda. Gjörvallur Flokkur fólksins er á frumvarpinu og einnig voru varaþingmenn sem vildu vera með okkur en voru því miður ekki í þinginu þegar frumvarpið var skráð. Olga Margrét Cilia vildi gjarnan leggja þessu máli lið. Ég ætla að vinda mér í breytingarnar sem við óskum eftir að verði gerðar á lögunum, með leyfi forseta: „1. gr. Á eftir II. kafla laganna kemur nýr kafli, II. kafli A, Leiðsöguhundar, með einni nýrri grein, 8. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Leiðsöguhundar. Ríkissjóður skal tryggja árlega fjármagn til að afla, þjálfa og flytja inn leiðsöguhunda til samræmis við eftirspurn hverju sinni. Þjónustu- og þekkingarmiðstöð sér um öflun leiðsöguhunda í samstarfi við Blindrafélagið. Notendur skulu ekki bera kostnað sem hlýst af öflun og þjálfun slíkra hunda eða vegna flutnings slíkra hunda til og frá landi hverju sinni. Miðstöðin tekur á móti og afgreiðir umsóknir um leiðsöguhunda. Þeim skal úthlutað til einstaklinga sem taldir eru, að undangengnu mati, geta nýtt sér þá sem hjálpartæki til aukins öryggis og sjálfstæðis við daglegt líf. Úthlutun er fylgt eftir með þjálfun hjá sérþjálfuðum hundaþjálfurum og umferliskennurum. Úthlutun fylgir mat á aðstæðum einstaklings og mat á pörun einstaklings og leiðsöguhunds. Þeir sem eru taldir geta nýtt sér leiðsöguhund til aukins sjálfstæðis við daglegt líf að undangengnu mati en hafa beðið eftir úthlutun leiðsöguhunds lengur en 12 mánuði skulu eiga rétt á auknum fjárhagslegum stuðningi, 50.000 kr. á mánuði, þar til úthlutun fer fram.“ Þetta er hugsað þannig að viðkomandi geti þá nýtt sér þessa fjármuni í stuðning við sitt daglega líf þegar hann er á ferðinni, stuðning sem leiðsöguhundurinn myndi annars styðja hann með. „Rísi ágreiningur um ákvörðun miðstöðvarinnar skv. 1.–3. mgr. er heimilt að kæra ákvörðun hennar til ráðuneytisins.“ 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Með leyfi forseta ætla ég að lesa upp úr greinargerðinni með frumvarpinu: „Leiðsöguhundar eru ómetanlegur stuðningur fyrir blinda og sjónskerta. Þeir veita fólki aukið öryggi og sjálfstæði. Þeir eru nauðsynleg hjálpartæki til að auka lífsgæði einstaklingsins. Því miður er það svo að færri fá úthlutað leiðsöguhundi en þurfa og vilja. Um þessar mundir eru 18 manns á biðlista eftir leiðsöguhundi og að óbreyttu þurfa margir þeirra að bíða árum saman eftir úthlutun. Ólíkt öðrum hjálpartækjum eru leiðsöguhundar skyni gæddar verur sem þarf að þjálfa til verka sinna og auk þess þarf að ganga úr skugga um að leiðsöguhundur myndi tengsl við nýjan eiganda sinn. Því er framboð á leiðsöguhundum gjarnan takmarkað. Ekki er til staðar þjálfunarstöð fyrir þá á Íslandi og eru þeir því ræktaðir og þjálfaðir í Noregi“ - að mestu leyti og í Svíþjóð - „og síðan fluttir til Íslands. Það er dýrt að þjálfa leiðsöguhunda, en hver hundur kostar að jafnaði 4–5 millj. kr. Ríkisvaldið hefur aldrei tryggt nægilegt fjármagn til að afla leiðsöguhunda og gjarnan er það svo að frjáls félagasamtök greiða fyrir hundana með sjálfsaflafé. Það er með öllu ótækt að fólk þurfi að bíða árum saman eftir nauðsynlegum hjálpartækjum og að biðin lengist vegna þess að ríkissjóður tekur ekki fullan þátt í fjármögnun. Leiðsöguhundur eru algjör bylting í auknum lífsgæðum sjónskertra og blindra sem geta nýtt sér þá til aðstoðar við daglegt líf. Markmið frumvarpsins er að afnema eins og kostur er bið eftir leiðsöguhundum og auðvelda innflutning á þeim. Lagt er til að ríkissjóður tryggi að fullu fjármagn til öflunar, þjálfunar og innflutnings hundanna. Tryggja skal fjármagn til samræmis við eftirspurn. Ráðherra skal við gerð fjárlaga ár hvert leggja til fjárheimildir til öflunar leiðsöguhunda og ber honum skylda til þess að tryggja nægt fjármagn til að anna eftirspurn eftir þeim. Lagt er til að Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu (hér eftir miðstöðin) hafi umsjón með öflun leiðsöguhunda í samstarfi við Blindrafélagið. Félagið hefur lengi haldið utan um málefnið og er þar mikil sérþekking á viðfangsefninu. Þá er lagt til að fjallað verði sérstaklega um leiðsöguhunda og fyrirkomulag umsókna og úthlutunar í lögum um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu. Í dag er að finna umfjöllun um leiðsöguhunda í fylgiskjali með reglugerð um úthlutun á hjálpartækjum á vegum miðstöðvarinnar. Lagt er til að sá texti verði að mestu leyti felldur inn í lögin með tilteknum breytingum. Ólíkt fylgiskjalinu er ekki gert ráð fyrir að miðstöðin ákveði fjölda hunda til úthlutunar á ári hverju heldur ráði þar alfarið eftirspurnin eftir þeim. Miðstöðin skal hafa það hlutverk að tryggja öllum, sem fá umsókn samþykkta, leiðsöguhund sem fyrst. Þá er ekki gerður sérstakur áskilnaður um lágmarksaldur, líkt og í fylgiskjali með reglugerðinni. Auk þess er lagt til að þeir sem hafa fengið samþykkta umsókn fyrir leiðsöguhundi skuli eiga rétt á auknum fjárhagslegum stuðningi, að fjárhæð 50.000 kr. á mánuði, hafi þeir beðið lengur en 12 mánuði eftir úthlutun. Þannig er þeim tryggt fjármagn til að standa straum af auknum kostnaði sem þeir verða fyrir vegna þess að þeir njóta ekki aðstoðar leiðsöguhunds. Þá skapar ákvæðið aukinn þrýsting á stjórnvöld að tryggja nægt framboð leiðsöguhunda. Öllum skal tryggður réttur til aðstoðar. Blindir eða sjónskertir eiga aldrei að þurfa að bíða eftir nauðsynlegum hjálpartækjum til aðstoðar við daglegt líf. Það er ekki nóg að tryggja að rétturinn sé til staðar. Það þarf að tryggja fjármagn, sýna fyrirhyggju og veita aðstoð. Eins og áður segir kostar leiðsöguhundur 4–5 millj. kr. og nú bíða 18 blindir og sjónskertir einstaklingar eftir að fá slíkan hund. Heildarkostnaður við að gjörbylta á jákvæðan máta lífsgæðum sem þessum einstaklingum geta verið búin er það lágur að það er óréttlætanlegt að greiða hann ekki með glöðu geði. Það er með öllu óásættanlegt ef ríkisvaldið ætlar ekki að taka utan um þennan þjóðfélagshóp og gera honum lífið eins bærilegt og kostur er, miðað við fötlun sína. Ekki er nóg að tryggja fjármagn heldur þarf einnig að tryggja framboð. Verði frumvarp þetta að lögum þurfa stjórnvöld að sýna frumkvæði og tryggja reglulegt framboð leiðsöguhunda. Vonandi verður þetta fyrsta skrefið í átt að því að stofna leiðsöguhundaskóla á Íslandi.“ Þá hef ég lokið lestrinum á greinargerðinni. Mig langar samt sem áður að tala aðeins meira um hversu mikils virði það er að vera settur eins nálægt því og kostur er að vera ekki fatlaður. Það er þess vegna sem við höfum undirgengist alþjóðasamninga eins og t.d. sáttmálann um réttindi fatlaðs fólks. Það er alveg með ólíkindum að við erum ekki enn búin að löggilda sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Við erum búin að fullgilda hann, við erum búin að samþykkja hann en ekki löggilda. Það er með ólíkindum að við skulum enn vera að bíða eftir því. Ég geri mér grein fyrir því að það er vandi fyrir þá sem ekki hafa þurft að glíma við fötlun að setja sig í spor þeirra sem eru að berjast við það í sínu daglegu lífi að ganga um með reisn. Fæstum okkar er gefinn kostur á því, því miður, en þannig á að vera bundið um hnútana og það er meiningin með lögunum, það er í rauninni viljinn sem kemur fram í hinni ýmsu löggjöf. Vilji stendur til þess að reyna að færa þann fatlaða eins nálægt því og mögulegt er að vera ófatlaður. Fyrir þann sem er blindur eða mjög verulega sjónskertur einstaklingur sem er mjög heftur í sínu daglega lífi er það bylting í auknum lífsgæðum að vera kominn með slíkt hjálpartæki sem leiðsöguhundur er í raun og veru, hann er raunverulega augu manns ef maður er blindur eða mjög sjónskertur. Þegar maður hefur ekki augun er þessi hundur leiðsöguhundur manns, hann er augu manns. Hann klikkar aldrei á vaktinni. Sumum kann að finnast það mikið að borga 4–5 millj. kr. fyrir leiðsöguhund, en það er ekki mikið. Það krefst alveg gríðarlegar þjálfunar og það eru ekki allir hundar bærir til þess að verða leiðsöguhundar. En ef þeir eru það þá klikka þeir heldur aldrei. Þeir víkja aldrei frá hinum blinda eða sjónskerta. Þeir vernda mann algerlega og augum þeirra verða augun okkar. Ég segi bara fyrir mína parta að ég vil trúa því að áður en við ljúkum þessu kjörtímabili og áður en þessi síðasti þingvetur okkar rennur sitt skeið og við göngum inn í kosningasumar, baráttukosningasumar, getum við öll tekið þetta frumvarp í fangið. Við erum að tala um stórbætt lífsskilyrði t.d. fyrir þá 18 einstaklinga sem bíða núna eftir því að fá þessa aðstoð. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því að þingheimur allur taki ekki þetta mál í fangið og samþykki það áður en við göngum inn í sumarið.