Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um ef þörf krefur.
Borist hefur bréf frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1164, um samninga samkvæmt lögum um opinber fjármál, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, dómsmálaráðherra og félags- og barnamálaráðherra.
Virðulegur forseti. Í kjölfar hrunsins fyrir rúmlega áratug var gripið til fjölmargra úrræða sem áttu að bæta hag landsmanna. Leiðréttingin, eins og hún var kölluð, er dæmi um aðgerð stjórnvalda sem greiddi milljarðatugi til eldri kynslóða og eignafólks. Talað var um forsendubrest sem réttlætti þessa gríðarlegu eignatilfærslu en yngri kynslóðin fékk enga leiðréttingu. Sú kynslóð er enn að berjast við að geta fjárfest í húsnæði. Sú kynslóð er fyrsta kynslóð Íslendinga í áratugaraðir sem býr við lakari lífskjör en kynslóðin þar á undan. Leiðréttingin og niðurfelling skulda náði ekki til þessarar kynslóðar enda var hún ekki þátttakandi í því skuldakapphlaupi sem átti sér stað árin á undan. Í góðærinu sem nú hefur keyrt á vegg naut hún heldur engra fríðinda. Forseti. Ég hef þungar áhyggjur af því að nú eigi enn og aftur að skilja unga fólkið eftir. Ég hef þungar áhyggjur af aðgerðaleysi stjórnvalda sem ég finn fyrir gagnvart félagslegu öryggi ungs fólks og að það muni leiða af sér enn dýpra kynslóðabil lífsgæða í landinu, að ungt fólk og þá sér í lagi námsmenn sem ekki fá notið úrræða stjórnvalda til jafns við aðra neyðist til að skuldsetja sig enn frekar og að ekki sjái fyrir endann á því. Öryggisleysið sem unga kynslóðin býr við um þessar mundir er óásættanlegt, herra forseti. Þessi ríkisstjórn virðist staðráðin í að svara þessari kynslóð engu um framtíð sína í komandi efnahagslægð. Námsmenn sem sannarlega hafa orðið fyrir forsendubresti vegna áhrifa heimsfaraldursins fá engin svör um fjárhagslegt öryggi sitt nema kannski að þeim býðst að skuldsetja sig frekar með sumarnámslánum sem enginn bað um. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra: Ætlar hún virkilega að skilja ungt fólk eftir enn eina ferðina?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég held að það sé ástæða til að taka fram í upphafi að leiðréttingin sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni í fyrirspurn sinni var í tíð fyrri ríkisstjórnar á árunum 2013–2016 þannig að hæstv. forsætisráðherra getur illa borið ábyrgð á henni. Hins vegar hafa margar þær aðgerðir sem núverandi ríkisstjórn hefur gripið til einmitt miðað að því að koma til móts við ungt fólk, m.a. vegna þess sem fram kom þegar við fórum í rannsókn á því hvernig lífskjör í landinu hafa þróast á árunum 1991–2017 og hefur nú verið uppfærð til 2018. Þar kemur fram að yngri kynslóðin hefur setið eftir þegar kemur að lífskjörum. Meðal annars þess vegna höfum við ráðist í aðgerðir til að hækka barnabætur og lengja fæðingarorlof. Í þinginu er frumvarp um Menntasjóð námsmanna sem snýst um að taka í raun og veru upp styrkjakerfi til námsmanna. Allar þær aðgerðir koma mjög til móts við ungt fólk. Ef hv. þingmaður er hins vegar sérstaklega að ræða sumarið fram undan má benda á að nú þegar hefur verið gripið til aðgerða til að skapa 3.000 sumarstörf á vegum ríkis og sveitarfélaga sem ég vonast til að verði auglýst sem fyrst. Þau heyra undir félags- og barnamálaráðherra. Þá hefur sömuleiðis verið sett inn gríðarleg innspýting í Nýsköpunarsjóð námsmanna sem nam 80 millj. kr. en nemur nú 500 millj. kr. og mun skapa 500 ný störf á þeim vettvangi og uppi eru áform um sumarnám fyrir þá námsmenn sem geta nýtt það til að flýta námi sínu. Ég held hins vegar að við munum þurfa að taka stöðuna til að átta okkur á því hvort einhverjir lendi á milli skips og bryggju þrátt fyrir allar þessar umfangsmiklu aðgerðir og koma þá til móts við þann hóp námsmanna með einhverjum hætti. Ekki er hægt að segja annað en að töluvert hafi þegar verið [[Forseti hringir.]]undirbúið sem mun mæta mjög mörgum námsmönnum á komandi sumri.
Virðulegur forseti. Hæstv. forsætisráðherra heldur hér ræðu um alla þá hluti sem hún telur ríkisstjórnina vera að gera fyrir ungt fólk og námsmenn en hæstv. ríkisstjórn hefur samt ekki átt skýr svör við því hvað tekur hjá þeim námsmönnum sem ekki fá vinnu í sumar. Við vitum alveg að það verður töluvert um námsmenn sem ekki fá vinnu í sumar, það liggur fyrir. Þar með hefur hæstv. ríkisstjórn ekki orðið við þeirri skýru kröfu stúdentahreyfingarinnar að stúdentar búi við fjárhagslegt öryggi. Vissa stúdenta um sitt fjárhagslega öryggi nær varla fram að næstu mánaðamótum. Hvers konar skilaboð eru það til ungs fólks að það eigi að bíða upp á von og óvon um að fá kannski stuðning stjórnvalda? Hvers vegna er þessi tregi hjá ríkisstjórninni til að taka af allan vafa um að námsmenn muni eiga rétt á atvinnuleysisbótum? Er hæstv. forsætisráðherra kannski bara sammála hæstv. félagsmálaráðherra um að það eigi ekki að láta þessa nemendur fá pening fyrir að gera ekki neitt?
Herra forseti. Ég hlýt að gera athugasemd við það orðalag hv. þingmanns sem segir að ríkisstjórnin telji sig vera að gera hluti, þegar ég fer yfir öll þau mál sem hafa verið afgreidd á þessu kjörtímabili og gagnast svo sannarlega ungu barnafólki og hefur verið barist fyrir árum, ef ekki áratugum, saman. Ég vitna þá sérstaklega í fæðingarorlofið og Menntasjóðsfrumvarpið og margt fleira. Hv. þingmaður verður að virða staðreyndir þegar hún kemur hér upp. Hún lætur eins og það sé engin aðgerð að fara í 3.500 sumarstörf. Ég er nokkuð viss um að það er það sem flestir námsmenn vilja gera, þeir vilja eiga kost á starfi yfir sumarið og sérstaklega einhverju áhugaverðu starfi. Þegar hv. þingmaður lætur eins og það að fara í sumarnám séu ekki raunverulegar aðgerðir fer hv. þingmaður hreinlega ekki rétt með. Það sem ég sagði áðan er að síðan þarf auðvitað að ráðast í aðgerðir til að grípa þá sem lenda milli skips og bryggju í þessum aðgerðum. Þessi útfærsla liggur hjá [[Forseti hringir.]]félags- og barnamálaráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra og mér er kunnugt um að þau munu kynna nánari útfærslur í þessari viku.
Virðulegur forseti. Enn og aftur kem ég upp og spyr svo til sömu spurninganna og ég mun gera það, koma aftur og aftur og spyrja hæstv. forsætisráðherra þangað til ég fæ viðunandi svör: Hvenær kemur sá tími að öryrkjar og verst settu eldri borgarararnir fái réttlætið á sinn disk? Hæstv. forsætisráðherra boðaði það fyrir tveimur eða þremur árum. Er ekki þeirra tími kominn núna eða kemur þeirra tími ekki í góðæri, ekki í niðursveiflu og alls ekki í Covid-19 faraldri? Er það stefna hjá þessari ríkisstjórn að þessi verst setti hópur bíði enn þá í röð eftir mat, og þá hversu lengi? Hvað með þá sem ekki komast í röð eftir mat eða fá hann ekki sendan heim, hvað eiga þeir að gera? Þá er bara að bíða og bíða og herða þá sultarólina. Það er ekkert mál hjá þessari ríkisstjórn að setja 50 milljónir í viðbót til einkarekinna fjölmiðla í eigu auðmanna og pólitískra afla, þá í heild 400 milljónir, en bara 6% af því til hjálparstofnana, þeirra stofnana sem aðstoða þá sem eru í fátækt og sárafátækt með mat og nauðsynjar. Hvernig í ósköpunum stendur á því að ekki er hægt að setja 400 milljónir þangað alveg eins og 400 milljónir til einkarekinna fjölmiðla í eigu auðmanna? Hvernig stendur á því að það eru bara til 25 milljónir fyrir þessa hópa? Hvernig eiga þær að skiptast og hvað verður mikið til skiptanna þegar búið er að deila þessu niður á allar þessar hjálparstofnanir? Það verða því miður smáaurar. Félagshjálparpakki hjá ríkisstjórn þinni, hæstv. forsætisráðherra, er bara 3–5% en aðrir fá, þar á meðal milljónagróðafyrirtæki, 95–97% af upphæðinni. Þetta sýnir svart á hvítu hverjir eru í forgangi. Tími þeirra fátæku er ekki kominn. Hvenær kemur hann?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að vekja máls á kjörum öryrkja. Ég vísaði í þróun lífskjara ungs fólks áðan og það er einnig svo að þetta er sá hópur sem við þurfum að beina sjónum að. Hins vegar hafa mjög stór skref verið stigin á þessu kjörtímabili. Alveg eins og hv. þingmanni finnst mikilvægt að vekja máls á þessu mjög reglulega finnst mér mikilvægt að rifja það upp mjög reglulega, því að það virðist gleymast, að á þessu kjörtímabili hafa verið stigin mjög stór skref fyrir þennan hóp. Ég get rætt um niðurgreiðslu á heilbrigðiskostnaði sem lengi hafði verið barist fyrir, jafnvel áratugum saman, og þegar við breyttum reglugerð um tannlæknakostnað, svo dæmi sé tekið, sem var eitt af risastórum baráttumálum öryrkja. Ég get nefnt frumvarp sem hæstv. félagsmálaráðherra lagði fram í fyrra og var samþykkt þar sem dregið var úr krónu á móti krónu skerðingunni hjá örorkulífeyrisþegum. Ég get talað um þriggja þrepa skattkerfi sem gagnast best tekjulægstu hópunum, ekki síst örorkulífeyrisþegum. Ég get talað um aukna innspýtingu í félagslegt húsnæðiskerfi í gegnum almenna íbúðakerfið sem skiptir örorkulífeyrisþega gríðarlega miklu máli. Næsta haust verður lagt fram frumvarp um endurskoðun á almannatryggingakerfinu. Það er vitað mál að mikið hefur verið unnið í þeim málum of lengi og erfitt hefur reynst að skapa sátt um framtíðarsýn um nákvæmlega hvernig þessu framfærslukerfi eigi að vera háttað. En það er orðið löngu tímabært að ráðast í breytingar til einföldunar á kerfinu og til hagsbóta fyrir örorkulífeyrisþega. Það er von á því frumvarpi í haust og ég vona svo sannarlega að Alþingi muni ljúka því máli því að það er hluti af þessari stóru mynd og það skiptir máli að við náum þeirri heildarendurskoðun á kerfinu [[Forseti hringir.]]sem hv. þingmaður hefur oft rætt um.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Við getum verið sammála um það en staðreyndin er sú að ef endurskoðun á kerfinu kemur til framkvæmda þarf ákveðinn pakki að fylgja með. Það þarf að sjá til þess núna að kjaragliðnunin sem þessir hópar hafa orðið fyrir verði leiðrétt. Þetta eru einu hóparnir sem ekki hafa fengið kjaragliðnun frá 2009 leiðrétta, 30–40% vantar upp á. Það vantar 30–40% upp á hjá þessum hópum. Þetta hefur þessi hópur ekki fengið. Það þarf líka að taka á keðjuverkandi skerðingum. Það er ömurlegt til þess að vita að bara það að draga úr krónu á móti krónu skerðingunni hefur áhrif hjá ákveðnum hópum á félagsbætur og keðjuverkandi skerðingar í kerfi skila engu. Þess vegna þarf að stokka kerfið upp og einfalda það. En númer eitt, tvö og þrjú er að ganga þannig frá því að þessir hópar sem verst verða úti séu með mannsæmandi laun, ekki 220.000 kr. til að lifa af, [[Forseti hringir.]]heldur þá upphæð sem þarf til að lifa af.
Herra forseti. Hv. þingmaður kemur einmitt inn á þetta flókna samspil í núverandi almannatryggingakerfi milli skerðinga og grunnframfærslu. Eins og ég fór yfir í fyrra svari var stórt skref í því að draga úr þessum skerðingum tekið með frumvarpinu sem var samþykkt á Alþingi í fyrra, sem gerði það að verkum að við í raun og veru afnámum eða drógum úr krónu á móti krónu skerðingunni. En áfram eru skerðingar. Það eru líka skerðingar í því kerfi sem eldri borgarar unnu að á sínum tíma með stjórnvöldum og varð til róttækra breytinga á framfærslukerfi þeirra. Það skiptir máli að við séum með þessa heildarmynd og horfum til þess hvort við eigum að horfa á grunnframfærsluna fyrst og fremst og hækka hana eða hvort við horfum til þess að breyta skerðingarkerfinu sjálfu. Þetta hefur verið eitt af því sem hefur verið hvað mest rætt í þessum hópi. Ég held að það sé mikilvægast að horfa til þeirra hópa sem standa verst innan kerfisins. Það gerum við með því að horfa á grunnframfærsluna. Við sjáum það til að mynda núna [[Forseti hringir.]]með þeim breytingum sem eru inni í þinginu varðandi félagslegan viðbótarstuðning til eldri borgara, þar erum við að koma til móts við [[Forseti hringir.]]þá hópa sem var ekki mætt með breytingunum 2016 varðandi eldri borgara.
Herra forseti. Ein þeirra stétta sem virðist hafa orðið út undan í aðgerðum hæstv. ríkisstjórnar til þessa er stétt leigubílstjóra. Þar ber kannski fyrst að segja að leigubílstjórar virðast ekki hafa fengið leyfi til að sækja um og fá hlutabætur. Af hverju er það? Engin ráðstöfun virðist vera í gangi fyrir leigubílstjóra sem eru 70 ára og eldri sem eru um 70 einstaklingar af þeim sirka 600 sem hafa atvinnuleyfi. Leigubílstjórum er gert að leggja inn atvinnuleyfi sitt til að njóta atvinnuleysisbóta. Á þetta við um fleiri? Á þetta við um vörubílstjóra? Á þetta við um trillukarla sem leggja bátum sínum af því að það er búið sem þeir mega veiða? Á það við um þá sem stunda leyfisskyldan smáatvinnurekstur á eigin kennitölu, svo sem í ferðamennsku o.s.frv.? Þurfa þessir aðilar að skila inn leyfi til að njóta bóta? Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann telji að þær ráðstafanir sem gerðar eru gagnvart leigubílstjórum standist jafnræðisreglu stjórnsýslulaga og hvort þær standist 75. gr. stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi. Ég tel sjálfur, þó að ég sé ekki löglærður, að þetta geti orkað mjög tvímælis. En kannski er stærsta spurningin þessi: Hvers vegna geta leigubílstjórar ekki sótt um hlutabætur? Það er lítill vandi að fylgjast með innkomu þeirra. Hún er sirka 80% minni núna en hún var á sama tíma í fyrra. Hvað vill hæstv. ráðherra gera í þessu?
Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ástandið í samfélaginu hefur auðvitað ekki farið fram hjá leigubílstjórum. Það að hér séu engir erlendir ferðamenn hefur haft veruleg áhrif á umhverfi þeirra og staðan í samfélaginu, sérstaklega í apríl á meðan við vorum í samkomubanni, hefur enn fremur orðið til þess að hefðbundin starfsemi hefur minnkað og legið niðri. Þess vegna var gripið til þess ráðs strax í upphafi að veita mönnum heimild til að skilað inn starfsleyfinu til að menn gætu sótt um atvinnuleysisbætur. Eins og hv. þingmaður þekkir eru mjög sérstakar reglur og lög sem gilda um leigubílaakstur á Íslandi, sérstaklega um aksturinn og heimildina til að fá að aka leigubíl og alls konar skilyrði sem eru sett á þá starfsemi langt umfram öll önnur störf og greinar sem hv. þingmaður taldi upp og þess vegna er engin þörf á að undanskilja það. Það þurfti að undanskilja það frá lögunum og í dag er það þannig að ef menn skila ekki inn starfsleyfinu og geta ekki gert það tímabundið án þess að missa starfsleyfið geta þeir ekki sótt um atvinnuleysisbætur. Staðan er sú í þessum skilyrta heimi leigubílstjórans að hann verður að vinna alla daga nema 35. Ef við værum hins vegar búin að skipta um löggjgöf og samþykkja frumvarp sem er fyrir þinginu hefðu leigubílstjórar væntanlega verið í hlutabótastörfum og getað sótt um hlutabætur vegna þess að þá væru ekki þessi skilyrði í kringum stéttina. Hún er niðurnjörvuð í lagaramma sem hefur kannski verið gerður upphaflega til að vernda þá en kemur þeim að einhverju leyti í koll núna. Staðan sem er uppi er vond, [[Forseti hringir.]]að menn geti ekki sinnt vinnu hlutfallslega. Ég tek undir með hv. þingmanni í því, en hugmyndin var sú að sumir gætu skilaði inn starfsleyfinu og aðrir sinnt þessari starfsemi. Vonandi verður meiri starfsemi fyrir fleiri þegar samfélagið fer í gang.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þau svör sem bárust. Ég vil nefna tvennt í viðbót. Nýlega var gefin út undanþága frá 2 metra reglunni fyrir strætó en það er ekki búið að gefa út undanþágu frá 2 metra reglunni fyrir leigubílstjóra. Margir leigubílstjórar reka bíla sem eru átta manna bílar sem þeir eru búnir að breyta í fjögurra manna bíla en jafnvel þeir fá ekki undanþágu frá 2 metra reglunni. Spurningin er: Hvers vegna? Það er rétt sem hæstv. ráðherra segir, u.þ.b. þriðjungur launa þeirra kemur af erlendum ferðamönnum sem verða væntanlega ekki hér næstu mánuði, og þá er önnur spurning: Af hverju er við þessar aðstæður verið að gefa út 19 ný leyfi til leigubifreiðaaksturs? [[Forseti hringir.]]Hvers vegna?
Virðulegur forseti. Ég vildi klára að nefna það að á dagskrá þingsins í dag er einmitt stutt frumvarp vegna þess að í þessu mjög svo mikla lagaumhverfi í kringum leigubílstjóra var það einhverra hluta vegna þannig að þeir sem voru með tveggja ára starfsleyfi eða yngra gátu ekki skilað því inn. Hugmyndin er að koma til móts við þá til að allir sitji við sama borð hvað það varðar. Varðandi síðustu fyrirspurn hv. þingmanns, um útgefin leyfi, hefur því einfaldlega verið haldið áfram. Ég hef hins vegar enga trú á því að menn hefji starfsemi ef ekkert er að gera. Það hlýtur að liggja í augum uppi. Hv. þingmaður talaði um stjórnarskrána, atvinnufrelsi og lög í landinu og það er einfaldlega verið að fylgja þeim.
Herra forseti. Í Silfrinu í Ríkisútvarpinu í gær var hæstv. félags- og barnamálaráðherra spurður út í atvinnuleysisbætur fyrir námsmenn í sumar sem hann felldi með öðrum stjórnarliðum í síðustu viku í þinginu að gætu orðið að veruleika. Með leyfi forseta lét hæstv. ráðherra eftirfarandi orð falla í þættinum: „Ég er ekki hvatamaður þess að hvorki námsmenn eða aðrir sem eru á atvinnuleysisskrá fái fjármagn úr ríkissjóði fyrir að gera ekki neitt.“ Herra forseti. Fyrir að gera ekki neitt! Þessi orð hæstv. ráðherra endurspegla það viðhorf sem birst hefur hjá fleiri fulltrúum ríkisstjórnar, að þeir sem leiti ásjár í hinu opinbera tryggingakerfi þegar sverfir að líkt og núna, þegar 60.000 einstaklingar hafa skráð sig á atvinnuleysisskrá, séu fólk sem fái bætur fyrir að gera ekki neitt, eins og að það fólk hafi val um að fara eða fara ekki á atvinnuleysisskrá, eins og að það fólk hafi val um að hafa eða hafa ekki atvinnu. Telur hæstv. ráðherra að þeir 60.000 sem núna eru á atvinnuleysisskrá á Íslandi vegna Covid velji það að vera á atvinnuleysisskrá? Telur ráðherra að þeir námsmenn sem nú ljúka vorönn og fá enga vinnu vilji frekar vera á atvinnuleysisbótum en að vera í vinnu? Gerir ráðherra sér grein fyrir því að þau 3.000 störf sem ríkisstjórnin stærir sig af að vera að skapa fyrir námsmenn í sumar munu ekki tryggja 17.000 háskólastúdentum vinnu né 13.000 framhaldsskólanemum nægilega framfærslu í sumar?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni og formanni velferðarnefndar fyrir þessa fyrirspurn. Henni er auðsvarað. Nei, auðvitað eru þeir sem eru á atvinnuleysisbótum ekki þar vegna þess að þeir vilja ekki vinna. Það gefur alveg augaleið og svarið er mjög einfalt. Það sem ég er hins vegar að segja er að við fórum af stað með úrræði sem miða að því að skapa störf fyrir námsmenn vegna þess að við viljum hafa þá í virkni. Við viljum geta skapað störf fyrir sem flesta. Við tókum úrræði sem sett voru af stað í vinstri stjórninni sem miðuðu að því að skapa sumarstörf með stuðningi hins opinbera. Á sínum tíma voru sköpuð 900 störf. Það sem við fórum af stað með eftir samtöl við sveitarfélögin var að sveitarfélögin voru tilbúin í upphafi til að skapa um 1.000 störf. Þess vegna var farið inn með um 3.000–3.400 störf sem jafnframt er þreföldun eða fjórföldun á því sem gert var hér 2009 og 2010. Það ánægjulega sem ég var að segja frá í þessum þætti og get sagt hér líka er að sveitarfélögin skiluðu á föstudaginn og voru þá komin með 2.900 störf. Síðan hefur bæst í það yfir helgina og í morgun voru komin 3.076 störf, bara frá sveitarfélögunum. Þá á eftir að koma frá opinberum stofnunum. Það sem ég er að segja er að ég tel miklu betra að fjármunum sé varið til þess að skapa störf fyrir þetta unga fólk, fyrir námsmenn og aðra. Það er það sem við ætlum okkur að gera. Ég held líka að það væri skynsamlegra að auka fjárveitingu í þessi sumarstörf vegna þess að það er hægt að skapa þau, heldur en að setja fólk á atvinnuleysisbætur. Atvinnuleysisbætur eru neyðarúrræði og við eigum að skapa störf fyrir námsmenn, eins mörg og við mögulega getum. Það er það sem ríkisstjórnin ætlar að gera. Fyrstu störfin fara vonandi í auglýsingu í þessari viku. Síðan þegar við fáum inn frá opinberu stofnununum kann vel að vera að það komi enn fleiri störf þar. Vonandi tekst okkur ætlunarverkið að skapa nægilega mörg störf fyrir alla námsmenn í landinu, sumarúrræði í [[Forseti hringir.]]gegnum nýsköpunarsjóð og annað og þá skulum við taka umræðuna aftur, kæri þingmaður.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Já, 3.076 störf af hálfu sveitarfélaga eru í pípunum. Námsmenn eru núna að klára önnina og ætluðu að vera byrjaðir að vinna. Fjöldi námsmanna sér fyrir sér og fjölskyldum sínum meðfram námi í störfum og er búinn að missa vinnuna núna og missti vinnuna í mars. Þetta fólk þarf að sjá fyrir fjölskyldum sínum og er ekki á námslánum af því að námslánakerfið er svo lélegt á Íslandi að það eru helmingi færri sem taka námslán í dag en fyrir tíu árum. Það er ekki alltaf hægt að vísa í það hvað gert var fyrir tíu, ellefu árum, árið 2009. Staðan í dag er miklu verri en hún var þá. Þetta er miklu dýpri kreppa en þá. Það eru miklu fleiri sem eru atvinnulausir í dag en þá. Þá vil ég líka spyrja hæstv. ráðherra: Ef ríkisstjórnin telur sig geta fyrir lok vikunnar útvegað öllum þessum námsmönnum, [[Forseti hringir.]]þrjátíu og eitthvað þúsund talsins, atvinnu, af hverju útvegar ríkisstjórnin ekki þeim 60.000 einstaklingum atvinnu [[Forseti hringir.]]sem eru á atvinnuleysisskrá núna og eru ekki námsmenn? Af hverju erum við ekki að skapa störf fyrir þetta fólk líka? Hvar eru þau störf?
Virðulegur forseti. Einmitt vegna þess að þetta er dýpra núna þá fórum við strax af stað í upphafi með það að markmiði að þrefalda og fjórfalda starfafjöldann sem var í efnahagshruninu. Við vissum ekki hvort sveitarfélögin myndu bregðast við með fleiri störf. Þau höfðu lagt það til í stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs að þau gætu skapað 1.000 störf. Þau voru síðan að koma með þrefalt fleiri störf og það er fagnaðarefni. Við eigum ekki að gefast upp á því verkefni að skapa störfin og fjölga ekki enn meira á atvinnuleysisskrá. Við eigum ekki að gefast upp fyrir því verkefni að skapa þessi störf. Hins vegar verð ég fyrstur manna, ef það tekst ekki að skapa nægilegan fjölda starfa, til að tryggja það að netið grípi þessa einstaklinga. En við eigum að skapa störf. Við eigum ekki að gefast upp fyrir því áður en við leggjum af stað, eins og mér finnst hv. þingmaður vera að gera. Við erum þegar komin með 3.000 störf frá sveitarfélögunum. Það kemur frá opinberu stofnununum í vikunni. Við eigum að hvetja ungt fólk til virkni í samstarfi ríkis og sveitarfélaga og fleiri aðila ef á þarf að halda og skapa fleiri störf og ekki gefast upp við það.
Herra forseti. Rætt er um breiðu línurnar. Þingheimur og þjóðin verða lítið vör við sýn ríkisstjórnarinnar á þessum tímum. Óhætt er að segja að allt sé frekar óskýrt varðandi fjölda og umfang aðgerða, heildarsýn ríkisstjórnarinnar, áætluð lok sérstakra ráðstafana. Hvaða fyrirætlanir eru uppi ef önnur bylgja ríður yfir? Verður þá landinu skellt í lás enn fastar en nú er? Illa gengur að koma aðgerðum stjórnvalda í framkvæmd. Má þar nefna brúarlánin sem ekkert fyrirtæki hefur enn fengið hvað best ég veit og eru þó margar vikur síðan ákveðið var að ráðast í það úrræði. Aðrar aðgerðir hafa verið boðaðar en eru ekki orðnar að lögum og frumvörp hafa ekki enn séð dagsins ljós, svo sem um uppsagnarleiðina, en fyrirtæki eru þegar farin að haga sér í samræmi við hana. Stuðningslán og lokunarstyrkir eru enn í þinginu og hlutabótaleiðin er sögð meingölluð. Þá kemur fram í fjölmiðlum að ráðherrarnir eru missaga um mjög mörg mikilvæg málefni. Einn á í ritdeilum við þingmann stjórnarandstöðunnar um það hvort fjölga eigi opinberum störfum á sama tíma og allir hæstv. ráðherrar sem í þingsal voru greiddu atkvæði gegn tillögu Viðreisnar um að útvíkka sumarstarfaúrræði námsmanna svo það næði til almenna vinnumarkaðarins líka. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra talar um framlengdar lokanir landamæra á skjön við aðra ráðherra sem sjá mikilvægi í því að opna aftur fyrir lífæð ferðaþjónustunnar á sem öruggastan máta. Hver er stefnan, hæstv. forsætisráðherra? Það er talað um að skapa störf. Samt fella ríkisstjórnarflokkarnir allir sem einn tillögur á borð við þær að láta úrræði fyrir námsmenn ná til einkamarkaðarins. [[Forseti hringir.]]Þeir fella líka tillögur um að lækka verulega tryggingagjald fyrir þá sem koma af atvinnuleysisskrá. Hver er stefnan? Vill hæstv. ríkisstjórn skapa atvinnu eða ekki?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni kærlega fyrir fyrirspurnina. Hver er stefnan? spyr hv. þingmaður. Ég hefði haldið að hún væri morgunljós því að það lá fyrir í upphafi þessa faraldurs, þegar hann skall á, að heilbrigðissjónarmið yrðu yfirskipuð öllum okkar ákvörðunum. Það er ástæðan fyrir því að Ísland vekur núna athygli víða um heim fyrir það hvernig okkur hefur miðað í því að ná tökum á faraldrinum, nokkuð sem hefur gengið mjög misjafnlega hjá þjóðum heims þar sem við erum öll í sömu stöðu. Við erum öll í þeirri sömu stöðu að eiga við óþekktan óvin. Ég veit að einhverjir hafa gagnrýnt það að ég tali um þessa veiru sem óvin en ég held hins vegar að þeir sem hafa smitast af henni upplifi hana nákvæmlega sem óvin. Við höfum sýnt fram á það með okkar stefnu í þessum málum, sem ég hef talið hingað til að sé mikil sátt um í þessum sal, að við sammæltumst um að hlýða ráðum vísindamanna, setja heilbrigðissjónarmið í forgang og takast svo á við afleiðingar faraldursins. Af því að óvissan er mikil getum við ekki séð fyrir til að mynda hvort faraldurinn blossar upp aftur. Við vitum að það er ekki ósennilegt og út frá því getum við illa sett aðra stefnu en þá að vera reiðubúin og tryggja að heilbrigðiskerfið okkar sé reiðubúið að takast á við það ef svo fer. Síðan eru aðgerðir okkar í efnahagsmálum. Þar held ég að við séum líka sammála um þá stefnu að mikilvægast sé að halda uppi atvinnustigi. Hv. þingmaður segir að hlutabótaleiðin sé meingölluð að mati einhverra. Það er ekki mín skoðun. Hlutabótaleiðin hefur reynst alveg gríðarlega mikilvægt úrræði til að halda uppi atvinnustigi. Við hefðum illa getað ráðist í slíka aðgerð ef við hefðum ákveðið að lækka tryggingagjald [[Forseti hringir.]]af því að við fjármögnum m.a. atvinnuleysistryggingar okkar með tryggingagjaldinu. Hins vegar getum við vafalaust útfært skýrari skilyrði fyrir notkun hlutabótaleiðarinnar og það stendur til.
Herra forseti. Ekki ætla ég að deila við hæstv. forsætisráðherra um mikilvægi heilbrigðisforgangsins, enda var ég ekki beinlínis að spyrja um það. Ég var meira að spyrja hæstv. ráðherra um framtíðarsýnina í efnahagsmálum og þar fannst mér hæstv. forsætisráðherra skila nánast auðu, aðspurð um það hvort meginmarkmiðið væri ekki að reyna að draga úr atvinnuleysi. Jú, hún tók svo sem undir það, en allar tillögur sem ganga í þá veru eru felldar, tillögur sem ganga enn djarfar til verks en ríkisstjórnin hefur lagt til. Það er t.d. djarft að leggja til að af þeim sem ráðnir eru inn af atvinnuleysisbótum sé bara greitt 25% tryggingagjald. Það er djörf ákvörðun. Það er ekki verið að borga háar upphæðir í tryggingagjöld af þessu fólki [[Forseti hringir.]]ef það er heima hjá sér á atvinnuleysisbótum. Það var líka djörf tillaga sem kom frá stjórnarandstöðunni um að þeir stúdentar sem hafa unnið geti notið atvinnuleysisbóta. Það var allt kolfellt. Er það það eina sem er alveg öruggt í stefnu þessarar ríkisstjórnar, að fella allar góðar tillögur frá stjórnarandstöðunni? Er það það eina sem er alveg víst?
Forseti verður að minna aðeins á tímamörk.
Herra forseti. Úr því að hv. þingmaður sá ástæðu til að fara að endursegja svar mitt ætla ég að endursegja spurningu hans því að hann spurði sérstaklega um stefnu stjórnvalda í heilbrigðismálum, til að mynda ef önnur bylgja faraldursins skylli á. Mér fannst það ekkert óskynsamleg nálgun hjá hv. þingmanni því að aðgerðir okkar í efnahagsmálum hljóta að ráðast einmitt af heilbrigðissjónarmiðum. Ég frábið mér að hér sé skilað auðu því að stóra málið um það hvernig þróun efnahagsmála verður er hvernig okkur tekst að fylgja heilbrigðissjónarmiðum og ná tökum á faraldrinum. Ég hefði haldið að hreyfing hv. þingmanns og mín hreyfing væru sammála um þann forgang. Þegar kemur að því að halda uppi atvinnustigi hef ég einfaldlega ekki verið sammála áherslum Viðreisnar um að lækka skatta á fyrirtæki. Með lækkun tryggingagjalds hef ég talið eðlilegra að nýta þann mikilvæga skattstofn til að tryggja afkomu launafólks í landinu. Það gerum við með hlutabótaleiðinni. Það gerum við með ýmsum fleiri aðgerðum. Þar held ég að reyni einmitt á það [[Forseti hringir.]]hversu mikilvægt er að við höldum uppi því öfluga félagslega kerfi sem við eigum og það þurfum við að eiga áfram inn í framtíðina.
Virðulegur forseti. Það berast fréttir af því frá Bretlandi að menn séu hvattir til að hjóla vegna þess að það sé alveg fyrirséð að almenningssamgöngur muni liggja í láginni næstu misserin ef ekki árin út af Covid. Eru menn hvattir til að nýta ekki almenningssamgöngur þar nema með takmörkuðum hætti. Ég verð nú síst til að bera blak af ýmsum þeim aðgerðum sem hafa verið teknar upp í Bretlandi en þessi tilteknu tilmæli leiða hugann að því hvernig málum er háttað hér á landi, hvort einhverjar stefnubreytingar þurfi að verða í samgöngumálum á næstunni, m.a. í ljósi þess efnahagshruns sem hér blasir við. Mig langar að spyrja hæstv. samgönguráðherra hvort það sé eitthvað í skoðun og hvernig hinn nýundirritaði samgöngusáttmáli horfi við honum. Í honum er kveðið á um framkvæmdir upp á 120 milljarða, að mig minnir, sem að stærstum hluta koma úr ríkissjóði þótt öll sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafi skuldbundið sig til að taka þátt í því að einhverju leyti líka. Ef marka má fréttir og samgönguáætlun virðist nú mesta púðrið fara í það sem kallað er borgarlína á höfuðborgarsvæðinu, sem er framkvæmd upp á eina 50 milljarða. Ég vil spyrja ráðherrann hvort hann telji tilefni til að endurskoða þá framkvæmd með tilliti til arðsemi vegna þess að það liggur auðvitað ljóst fyrir að sú aðgerð ein og sér er ekki arðbær. Fleiri aðgerðir væru náttúrlega brýnni eins og mislæg gatnamót í Reykjavík sem nánast ekkert virðist fara fyrir í samgönguáætlun sem er til umfjöllunar á þinginu, en væri miklu brýnni í ljósi þess takmarkaða fjár sem væntanlega verður af skornari skammti en samgöngusáttmálinn kveður á um og áætlað er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp þetta mikilvæga verkefni, samgöngumsáttmálann. Við vorum með frumvarp í 1. umr. í síðustu viku og það er unnið að því að ganga frá samningnum sem snýr að Vegagerðinni sem er aðalframkvæmdaraðilinn. Það er gríðarlega mikilvægt að koma þessu verkefni áfram, ekki síst í því ljósi sem við ræddum fyrr í þessum óundirbúna fyrirspurnatíma, þ.e. að búa til fleiri störf. Þetta er fjárfestingarverkefni á stóra skalanum, upp á 120 milljarða. Það sem mér finnst ánægjulegast við þetta verkefni, ég veit að við hv. þingmaður deilum ekki nákvæmlega þeirri skoðun, er að hér hafi tekist að ná saman sveitarfélögunum sex á höfuðborgarsvæðinu í sameiginlega sýn í því hvernig við leysum úr umferðarvanda framtíðarinnar. Það gerum við með því að byggja upp bæði stofnbrautirnar og almenningssamgöngur. Ég veit að á þessum tímum alls konar takmarkana á samskiptum fólks hafa sum lönd gengið svo langt að banna almenningssamgöngur, eins og hv. þingmaður benti á með Bretland, en það er auðvitað tímabundin aðgerð. Við erum að leggja af stað í þetta risavaxna verkefni. Það er endurskoðun á öllum verkefnum. Það er búið að vera í undirbúningsferlinu. Vegagerðin er komin með það verkefni til sín sem hefur verið kallað Borgarlínustofa, þ.e. það umhverfi sem var áður hjá Reykjavíkurborg er komið til Vegagerðarinnar og þar hefur starfsfólk verið í áframhaldandi vinnu við að greina verkefnið. Ég held að við séum á réttri leið og að ekki sé þörf á að gera stefnubreytingu á grundvelli þess sem núna er uppi. [[Forseti hringir.]]Ég hefði viljað segja nokkur orð um Hjólað í vinnuna en ég geri það í seinna andsvari.
Það verður að koma síðar.
Virðulegur forseti. Ég held að það hafi verið óþarfi af hæstv. ráðherra að gefa sér að við værum ekki sammála í öllum þessum málum. Ég verð t.d. að hrósa hæstv. samgönguráðherra fyrir þá stefnu sem hann tók upp nýverið, að leggja áherslu á útvíkkun samgönguæðanna út úr Reykjavík, m.a. með því að ljúka Reykjanesbrautinni, og með því að breikka æðarnar inn á Suðurlandið. Þetta eru gríðarlega mikilvægar samgöngubætur og virkilega arðbærar. Ég verð að segja að þótt ég væri ekki 1. þm. annars Reykjavíkurkjördæmisins, sem ég nú er, hefði ég bara sem borinn og barnfæddur Reykvíkingur mjög miklar áhyggjur af því að það skuli fara lítið fyrir raunverulegum samgöngubótum í Reykjavík, m.a. með mislægum gatnamótum á Kringlumýrarbraut/Miklubraut og við Grensásveg. Þetta eru arðbærar samgöngubætur sem draga úr slysum um 92% eins og rannsóknir sýna og ég vildi gjarnan sjá ráðherrann beita sér meira í þessu. Svo vil ég að lokum líka spyrja hann: Hver er það sem ræður för við framkvæmd þessa samgöngusáttmála? [[Forseti hringir.]]Ég sé að borgarstjórinn í Reykjavík undirritaði samkomulag um hönnun og opnun á einhverjum brautarstöðum fyrir samgöngulínuna. Er samgönguráðherra ekki með puttann á púlsinum hér?
Virðulegi forseti. Sjálfsagt erum við þingmaðurinn meira og minna sammála um þetta verkefni í heild sinni vegna þess að þetta er gott verkefni. Það ýtir undir fjölbreyttan samgöngumáta og hv. þingmaður byrjaði einmitt á að tala um að í Bretlandi væri verið að hvetja fólk til að hjóla vegna þess að almenningssamgöngur væru ekki í boði eins og hefði verið þörf fyrir. Það er verið að gera það hér núna að frumkvæði ÍSÍ í átjánda sinn og það hefur verið gríðarleg aukning á hverju einasta ári. Ég held að það sé mikilvægt. Hluti af þessum samgöngusáttmála er einmitt að koma verkefnum í gang og það er mikilvægt að við getum klárað hann og sett verkefni í gang strax í sumar og haust er lúta að því að gera fleiri göngustíga og fleiri hjólastíga vegna þess að það kallar á mannafla að framkvæma slík verkefni. Ég er líka sammála hv. þingmanni að það er mikilvægt að horfa til umferðaröryggis og arðsemi framkvæmda og það er hluti af þessu verkefni núna að greina það betur. Sáttmálinn var auðvitað svona stóra myndin og að raða verkefnunum [[Forseti hringir.]]í réttri tímaröð þannig að farið verði sem fyrst í arðsömustu verkefnin sem skila okkur mestu umferðaröryggi og besta flæði í samgöngum.
Svo háttar til um 12. til og með 15. dagskrármál að þingmálunum var útbýtt eftir 1. apríl og svo háttar til með 13. dagskrármálið að ekki eru liðnir fimm dagar frá útbýtingu þess. Þarf því að leita samþykkis fyrir því að taka málin á dagskrá. Forseti lítur svo á að afbrigðin séu samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum við því. Enginn hreyfir andmælum og afbrigðin skoðast samþykkt. Geta málin komið til umræðu síðar á þessum fundi.
Þá háttar svo til með 2. og 3. dagskrármál að of skammt er liðið frá útbýtingu breytingartillagna í þeim. Þarf því að leita samþykkis fyrir því að taka breytingartillögurnar á dagskrá. Afbrigðin skoðast samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Enginn hreyfir andmælum og það er samþykkt.
Hæstv. forseti. Ég ætla að gera grein fyrir breytingartillögu sem fram kemur á þskj. 1368 og er mál 724. Þetta eru tæknilegar breytingar en ekki efnislegar, koma inn á milli 2. og 3. umr. og eru leiðréttingarfærslur. Annars vegar er leiðrétting á 200 millj. kr. framlagi til Rannsóknasjóðs sem var ranglega skráð á atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og er leiðrétt, á að fara á mennta- og menningarmálaráðuneyti á sama málaflokk. Svo er hér hins vegar hagræn skipting þar sem um er að ræða rekstrarframlag en ekki rekstrartilfærslu sem felur í sér að greiðsla úr ríkissjóði nýtist í raun þriðja aðila en ekki ríkissjóði beint, við erum ekki að kaupa þjónustu. Þetta er framlag til félagasamtaka sem styðja við viðkvæma hópa samfélagsins með félagslegum stuðningi, matarúthlutunum og fleiru í þeim dúr. Það ætti því ekki að sitja í okkur hv. þingmönnum að samþykkja þessar tvær breytingartillögur sem lagðar eru til milli 2. og 3. umr. um fjáraukalagafrumvarp.
Virðulegi forseti. Í morgun kom fjárlagaráð í heimsókn til okkar í fjárlaganefnd og var spjallað um ýmiss konar atriði tengd lögum um opinber fjármál og ástandið eins og það er í dag. Mig langaði bara til að spjalla aðeins við hv. formann fjárlaganefndar um þær aðstæður sem við erum að glíma við tengdar því fjármálaráði sem við höfum og sambærilegum ráðum í nágrannalöndum okkar, og mismunandi hlutverkum sem þau hafa. Vakin var athygli á því að álitsgefandi hlutverk fjármálaráðs væri tiltölulega rýrt og kannski skorti að skerpa á því í lögunum að hlutverk þess gæti verið meira. Tekið var dæmi um sóttvarnalækni sem er að veita heilsufarsleg álit í ákveðnu krísuástandi, hvort ekki væri eðlilegt að eitthvað eins og fjármálaráð, einhver svipaður álitsgjafi, væri til halds og trausts fyrir þingið í slíku ástandi og jafnvel bara almennt séð. Í Svíþjóð er skýrsla gefin út tvisvar á ári óháð ástandinu, hún er að koma út í Svíþjóð þessa dagana, bara af því að það er reglubundinn frestur á þeim álitum. Ég spyr hvort við þurfum ekki að fara að setja aðeins í slíkan gír á Íslandi líka. Nú erum við að fara inn í þriðja pakkann í viðbrögðum við ástandinu og það væri mjög hjálplegt að hafa óháðan aðila, sjálfstæðan, eins og fjármálaráð er, á þeirri vegferð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að taka þetta hér upp. Þetta tengist í engu þeim breytingartillögum sem ég var að útskýra í ræðu, en látum það liggja á milli hluta vegna þess að þetta er mjög góð spurning. Það er rétt að við fengum fjármálaráð á okkar fund og það hefur komið glögglega í ljós, í samtölum millum þingmanna í umræðu um fjáraukalagafrumvarpið og þau mál sem hér liggja fyrir, að mörgum finnst vanta óháð hlutlægt mat á þeim aðgerðum sem við erum að taka hér til umfjöllunar. Og góðu heilli, af því að undirbúningur laga um opinber fjármál stóð nú í langan tíma, var hlutverk fjármálaráðs skrifað inn í þau lög, í 13. gr., að ekki síst þingið fengi óháð hlutlægt mat. Það hefur reynst mjög vel. Í 10. gr. er síðan kveðið á um endurskoðun fjármálastefnu, en þá skal fjármálaráð gefa þetta hlutlæga óháða mat, og það er sjálfstætt í störfum sínum. Það er jafnframt mikilvægt í þeim efnum. Ég lít svo á að þessi fundur okkar í morgun með fjármálaráði sé í raun upphafið að rýningu á lögunum þegar að þessu kemur. Ég held að það sé alveg kominn tími til að rýna lögin í heild sinni en sérstaklega þegar kemur að þessum óvenjulegu kringumstæðum. Það má alveg gera ráð fyrir því að við förum í gegnum krísu að nýju og forsendur stefnu og áætlana bresti. Þá gætum við haft tæki til að grundvalla betur umræðu um slíkar aðgerðir sem við erum að fást við í þinginu alla daga.
Virðulegur forseti. Bara til að hafa það á hreinu, svo að maður komi nú að breytingartillögunni, þá lítur hún bara eðlilega út. Það er verið að færa milli staða, ekkert að því, svo að það sé afgreitt. En andsvarið snýst meira um hlutverk fjárlaganefndar í afgreiðslu þessa máls, og er beint til formanns fjárlaganefndar, frekar en beinlínis um flutning hans á þessari breytingartillögu. Í lögum um opinber fjármál er tekið fram að Alþingi skuli veita umsögn sína um tillögu um hvort fullgilt tilefni sé til endurskoðunar á gildandi stefnu. Nú hefur það verið tilkynnt fyrir þó nokkru að ný fjármálastefna verði flutt án þess þó að við höfum séð álit um hvort fullgilt tilefni sé til þess. Ég ætla ekki að efast um að tilefnið sé fullgilt en það er alltaf gott að sjá rökstuðninginn fyrir því í hvers konar feni við erum, hvaða forsendur, hvaða þættir fjármálastefnu og fjármálaáætlunar hafa brostið og á hvaða hátt. Þetta er mjög nauðsynlegt fyrir okkur og fyrir umræðuna á Alþingi þegar við erum að taka við tillögum frá ríkisstjórninni, sem er núna án markmiða og án stefnu miðað við gildandi fjármálaáætlun. Það er alla vega ekkert sem við höfum séð sem styður við þær forsendur og þau markmið og þá stefnu sem lögð var til í fjármálaáætlun. Þegar ég hef spurt um það hefur bara verið talað um að reyna að verja stöðuna að einhverju leyti en aldrei hefur verið vísað í ákveðin markmið samkvæmt fjármálaáætlun. Við erum með mjög lausa stöðu núna gagnvart lögum um opinber fjármál þar sem stefnan er tilkynnt laus en við höfum enn ekki fengið neinn rökstuðning fyrir því á hvaða hátt það er eða hver markmiðin eru.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni mjög svo góðar vangaveltur og seinna andsvar snýr kannski meira að 10. gr. sem fjallar um það sem gerist þegar slíkar aðstæður koma upp og forsendur stefnu og áætlana bresta og þá er eiginleg stefna ekki í gildi. Þetta tengist jafnframt hlutverki fjármálaráðs, hversu víðtækt það á að vera og þá með tilliti til annarra stofnanainnviða sem sinna þessum málum. Ég nefni Hagstofuna, Seðlabankann, fjármálaráðuneytið með sína sérfræðinga o.s.frv. Þetta er eilítið misjafnt á milli þjóða. Við lítum mjög til sviðsmynda og ráðlegginga sem koma frá alþjóðastofnunum, OECD, Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og fleiri aðilum, og er misjafnt fyrirkomulag á því eftir þjóðum. Nú er hlutverk fjármálaráðs, í hlutlægu áliti sínu, mjög tengt þeim grunngildum sem liggja að baki stefnu og áætlun, m.a. um sjálfbærni og um varfærni. Við þurfum að rýna þetta allt í samhengi, alla þá þætti sem hv. þingmaður fór ágætlega yfir, og ég er þeirrar skoðunar að við eigum að skrifa þetta skýrar í lögin. Ég er jafnframt þeirrar skoðunar, eftir reynslu af álitsgerðum fjármálaráðs, að hlutverkið eigi að vera víðtækara og eigi að haldast við slíkar kringumstæður sem við erum að kljást við hér. Það myndi nýtast þinginu afar vel, það er mín skoðun. Ég held að við ættum að læra af þessu og fara í þá vinnu.
Herra forseti. Ég ætlaði nú bara að halda örstutta ræðu í ljósi þess að breytingartillögur stjórnarandstöðunnar komu til atkvæða rétt fyrir helgi, í skjóli myrkurs má segja. Við greiddum atkvæði um breytingartillögu stjórnarandstöðunnar kl. hálfellefu á fimmtudagskvöldið og það er kannski ekki alveg víst að allir hafi áttað sig á því hvað þar fór fram. Mig langar í dagsbirtu að hlaupa hratt yfir það hvað gerðist hér á fimmtudaginn þegar kom að afgreiðslu þessara breytingartillagna frá stjórnarandstöðunni því að það skiptir máli hvað menn gera í þessum sal. Það sem gerðist í þessum sal var að stjórnarandstöðuflokkarnir samþykktu allar tillögur stjórnarflokkanna, allar. Sérhverja tillögu frá Vinstri grænum, Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum samþykktu allir fimm stjórnarandstöðuflokkarnir. Stjórnarandstöðuflokkarnir sameinuðust um hógværar tillögur sem hefðu bætt fjáraukann til muna en engin þeirra hlaut brautargengi. Þarna var tillaga, eins og frægt er orðið, um að heimila námsmönnum að fá atvinnuleysisbætur. Það var fellt. Þarna var tillaga um að hækka atvinnuleysisbætur um 10%. Það var fellt. Þarna var tillaga um að styrkja þau litlu fyrirtæki sem eiga rétt á stuðningslánunum en ekki rétt á lokunarstyrkjunum. Þarna var tillaga um að rétta örlítið til fyrirtækja í veitingahúsageiranum, í ferðaiðnaðinum o.s.frv., styrki með sambærilegum hætti og svokölluð lokunarfyrirtæki njóta góðs af. Þarna var tillaga um að frysta lán ferðaþjónustufyrirtækja tímabundið. Það var fellt. Þarna var tillaga um að auka stuðning til fjölmiðla eins og til stóð, hæstv. forseti, um 350 millj. kr. Það var fellt af ríkisstjórnarflokkunum. Þarna var tillaga um að auka álagsgreiðslur til framlínufólks í heilbrigðis- og félagsþjónustunni þannig að það myndi líka taka til starfsfólks allra hjúkrunarheimila, ekki bara sumra, sömuleiðis til löggæslu. Það var fellt. Þarna var tillaga um að tryggja einskiptisgreiðslu upp á 100.000 kr. til öryrkja og eldri borgara. Það var fellt. Örlítill stuðningur við SÁÁ, upp á 100 millj. kr., sem eru að glíma við sína lengstu biðlista í sögunni. Sömuleiðis eru þeir að kljást við fordæmalaust tap í ljósi aðstæðna upp á 100 milljónir. Það var fellt. Þarna voru líka tillögur sem voru felldar sem lutu að því að auka fjármuni til Tækniþróunarsjóðs, til Kvikmyndasjóðs, í Framkvæmdasjóð ferðamanna, Sóknaráætlanir landshluta, til ungra frumkvöðla. Þarna var líka tillaga um að lækka tryggingagjald. Sumir Sjálfstæðismenn telja að þeir séu einu málsvarar fyrirtækja, það er bara alls ekki. Það er kannski ágætt að fólk viti að þeir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem stæra sig af því að vera alltaf málsvarar þess að lækka skatta á fyrirtæki felldu allar tillögur stjórnarandstöðunnar um að lækka tryggingagjald. Verkin tala sínu máli, herra forseti, og mér finnst mikilvægt að það heyrist úr þessum stól í dagsbirtu með hvaða hætti ríkisstjórnarflokkarnir fara með vald sitt hér og gefa í raun afskaplega lítið fyrir yfirlýsingar, sínar eigin yfirlýsingar, um að okkur beri öllum að standa saman og að ekki skipti máli hvaðan gott kemur. Fimmtudagskvöldið sást það afskaplega skýrt að það virðist skipta öllu máli hvaðan tillögur koma, herra forseti. Mér finnst það sorglegt, í ljósi þeirra aðstæðna sem hér eru, að engin þeirra hafi verið samþykkt. Ég er ekkert að ætlast til þess að allar þessar tillögur hljóti brautargengi. En fyrr má nú vera, herra forseti. Hvernig stendur á því, þar sem þessir flokkar boðuðu ný vinnubrögð í upphafi valdatíma síns, um að efla þingið o.s.frv., að engin af tillögum okkar í þessari atrennu hlaut brautargengi? Ég minni sömuleiðis á að í fjárauka eitt, í fyrsta aðgerðapakkanum, var engin tillaga stjórnarandstöðunnar samþykkt. Að lokum, í ljósi þess að þriðji aðgerðapakkinn er að koma nú um helgina, vil ég hvetja þessa ágætu þingmenn í Vinstri grænum, Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki til að hugsa aðeins sinn gang þegar kemur að tillöguflutningi stjórnarandstöðunnar í þessum þingsal. Ég veit að við náum ýmsu í gegn í nefndunum en fyrr má nú vera að þið getið ekki einhvern tímann sameinast um eitthvað af okkar tillögum og stutt þær. Bak við luktar dyr segið þið mörg við okkur að þið styðjið margar þessar tillögur. Sýnið það í verki, mínir ágætu kollegar.
Herra forseti. Nú erum við komin í 3. umr. um fjáraukalögin, seinni pakka ríkisstjórnarflokkanna. Ég vil taka heils hugar undir það sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson sagði hér varðandi breytingartillögur minni hlutans, hann rakti það ágætlega hversu góðar tillögur það eru. Það er mjög dapurlegt að þær skyldu ekki hafa verið samþykktar, í raun og veru allar felldar af ríkisstjórnarflokkunum. Á sama tíma og þeir kalla eftir samstöðu og vinnu okkar við þessa tillögugerð er greinilegt að það er ekki sama hvaðan tillögurnar koma. Það er dapurlegt. Ég ætla að vona að ríkisstjórnarflokkarnir breyti aðeins stefnunni þegar kemur að því að fara í frekari aðgerðir sem búið er að boða og menn hlusti þá af alvöru á þær tillögur sem stjórnarandstaðan hefur fram að færa. Ég þakka fyrir ágætan fund í fjárlaganefnd í morgun með fjármálaráði. Ég þakka formanni nefndarinnar sérstaklega fyrir það að fá ráðið á okkar fund. Það var mjög mikilvægt og margt gagnlegt sem kom þar fram og auðvitað á það að vera skilyrði að við fáum þetta ráð til okkar undir þessum kringumstæðum. En lögin eru nú nokkuð stíf hvað varðar þetta ráð og aðkomu þess að aðstæðum sem þessum. Þó vil ég geta þess og koma sérstaklega á framfæri að það er mikilvægt að horfast í augu við það að mjög viðamikið verkefni er fram undan við að sigla opinberum fjármálum inn í farveg laganna að nýju og umhugsunarvert hvort breyta eigi lögunum, þ.e. að hægt sé að leita til ráðsins með álit og tillögur í aðstæðum sem þessum. Mér fannst mjög mikilvægt að fá þetta fram og gera greinarmun á álitum og síðan ráðgjöf, þetta er eitthvað sem við eigum svo sannarlega að skoða. Það kom fram á fundi ráðsins að lögin um opinber fjármál hafa sannað gildi sitt í þessum aðstæðum og það er mjög ánægjulegt að heyra og að það hafi nánast reynt á öll ákvæði þessara laga. Síðan var aðeins rætt um tímarammann sem við gefum okkur til að vinna úr þessum áföllum, þ.e. að það endurspegli það ekki að fara þurfi nákvæmlega eftir lögunum við þessa stærðargráðu, hvað það varðar að vinna okkur út úr þessu. Það er alveg ljóst að lögin setja mjög ströng skilyrði hvað það varðar og það er ljóst að við þurfum að horfa í það að breyta því. Að öðrum kosti vil ég bara segja að Miðflokkurinn hefur flutt breytingartillögur við þá fjárauka sem lagðir hafa verið fram og í samstarfi við stjórnarandstöðuna. Þær tillögur hafa því miður verið felldar og ég vona svo sannarlega að breyting verði á þessu samstarfi sem ríkisstjórnarflokkarnir kalla eftir í því sem fram undan er, í því mikilvæga og erfiða máli sem við stöndum öll frammi fyrir.
Virðulegur forseti. Nú erum við hér í 3. umr. um fjáraukapakkann. Því miður verður að segjast eins og er að þarna inn í vantar sérstaklega eldri borgara og öryrkja sem fá því miður ekki meira en þessa einu greiðslu, um 20.000 kr. 1. júní sem þeir hefðu örugglega þurft að fá jafnvel í júlí, ágúst og september. Vonandi verður það í næsta pakka. Nóg virðist vera til af fjármunum fyrir fyrirtæki og fyrirtæki sem standa vel virðast einhvern veginn geta náð sér í pening líka. En eins og ég segi, það kemur annar pakki og ég vona heitt og innilega að ríkisstjórnin sjái sóma sinn í því að setja þar inn peninga fyrir þá sem mest þurfa á því að halda, þ.e. fyrir eldri borgara, öryrkja og atvinnulausa og barnafjölskyldur. Það þarf líka að sjá til þess að barnabætur skili sér til þeirra sem þurfa á því að halda en byrji ekki að skerðast allt of snemma.
Virðulegur forseti. Við vorum að fá upplýsingar fyrr í dag, fyrir tiltölulega stuttu síðan, um umfang umsókna í Nýsköpunarsjóð námsmanna, en þar eru 992 umsóknir fyrir 4.060 mánuði eða fyrir 1.397 stúdenta eða nemendur. Þessi breytingartillaga sem ég legg hér fram upp á 3,3 milljarða [Sjá leiðréttingu þingmannsins í ræðu kl. 16:38.] er í rauninni til að fjármagna þær umsóknir. Ef við skoðum aðgerðir stjórnvalda hvað þetta varðar og málflutning hjá ráðherrum og stjórnarþingmönnum þá hljómar það eins og þær aðgerðir sem hafa verið lagðar til dugi. Ef ekki, þá grípum við inn í seinna. Við í Pírötum höfum hins vegar lagt áherslu á nýsköpun því að þar erum við að grípa þau tækifæri sem eru til. Þau skilaboð sem við höfum fengið frá hinum ýmsu sjóðum og þeim sem þekkja til í þessu eru að tækifærin eru fjölmörg. Það kom í ljós varðandi umsóknarhlutfall og þær umsóknir sem fengu styrki, t.d. úr Tækniþróunarsjóði, að margar af þeim umsóknum sem voru með hæstu einkunn fengu ekki úthlutun. Það hefur verið að grynnast eitthvað á því, sem betur fer, eftir undanfarnar umferðir fjárauka. En betur má ef duga skal. Rökin fyrir því að hafna þeim breytingartillögum sem minni hlutinn hefur lagt til, t.d. um að námsmenn geti farið á atvinnuleysisbætur, eru vandkvæðum bundin því að ef aðgerðir ríkisstjórnarinnar duga til að koma til móts við minna framboð á störfum fyrir námsmenn o.s.frv., þá ætti það ekki að kosta neitt að hafa alla vega það öryggisnet sem það væri að leyfa námsmönnum að sækja um atvinnuleysistryggingar. Það myndi ekki kosta neitt ef aðgerðirnar duga. Ef menn hafa traust á þeim aðgerðum sem þeir leggja fram, þá ættu þeir líka að geta sagt: Fínt, ekkert mál að námsmenn geti líka sótt um atvinnuleysistryggingar - af því að þeir munu ekki sækja um þær, það verður nóg af störfum. Þess í stað virðist umræðan vera á þann hátt að menn segja: Við skulum sleppa því núna, en ef vandamálið kemur upp - og það hefur að sjálfsögðu komið upp þar sem ýmsir hafa misst vinnuna síðan í mars og námsmenn sem voru í hlutastörfum gátu að miklu leyti ekki nýtt sér hlutabótaleiðina og þess háttar - ef aðstæðurnar koma upp þá ætlum við að grípa til aðgerða og laga þetta eftir á. En skaðinn er skeður og það er oft erfiðara að grípa inn í og laga hlutina eftir á heldur en að sjá þá fyrir og gera öryggisráðstafanir áður en skaðinn er skeður. Þess vegna eru það vonbrigði að meiri hlutinn skuli hafa hafnað tillögum um að leyfa nemendum að sækja um á atvinnuleysistryggingum, á sama tíma og við erum að leggja til að auka fjárframlög í nýsköpun og sérstaklega á þessu sviði, hjá Nýsköpunarsjóði námsmanna, og því er líka hafnað. Fyrri breytingartillögum um það hefur verið hafnað eins og með unga frumkvöðla. Nú erum við með upplýsingar um umsóknir í Nýsköpunarsjóði námsmanna og leggjum fram breytingartillögu til að fjármagna þær umsóknir. Það eru augljós gefin störf þar undir og verður áhugavert að sjá hvernig atkvæði falla, mér finnst líklegt að ég geti giskað rétt á hvernig það fer en leyfi áhorfendum og áheyrendum að giska sjálfum. Í morgun fékk fjárlaganefnd fjármálaráð í heimsókn. Það var búið að biðja um að fjármálaráð kæmi til skrafs og ráðagerða fyrr í þessu ferli en það var ekki fyrr en eftir 2. umr., fyrir 3. umr., sem fjármálaráð kom og heimsótti okkur í fjárlaganefnd. Það voru líka þó nokkuð margir fulltrúar úr efnahags- og viðskiptanefnd viðstaddir þann fund. Ef það ætti að súmmera upp í nokkrum orðum hvað kom fram á þeim fundi þá myndi ég alla vega skilja það sem svo að það væri skortur á gagnsæi. Það var skortur á samhengi, skortur á útskýringum á því hvernig aðgerðir stjórnvalda mæta þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir. Mótrökin hafa alltaf verið þau að það sé svo mikil óvissa að við getum ekki sagt neitt um það. Við erum í rauninni að henda peningum í óvissuna, það er hola að birtast fyrir framan okkur og við erum bara að moka ofan í hana. Þar er ákveðinn skortur á skilvirkni. Það er ekkert mat á því, bara ágiskun. Upp úr krafsinu kemur einmitt, í kjölfarið á því að gripið er til flýtiaðgerða, að þær leiðir sem hafa verið lagðar til hafa verið misnotaðar á einhvern hátt. Það er dæmi um skort á skilvirkni, dæmi um vandamál við að greina vandann á einhvern hátt áður en reynt er að takast á við hann. Fjármálaráð hefur talað um það í fyrri álitum sínum að það sé ekki hluti af grunngildum laga um opinber fjármál fyrir fjármálaráð að meta skilvirkni og raunsæi fjárlaga, fjármálaáætlunar og fjármálastefnu. Það er dálítið áhugavert. Það setur fjármálaráði dálítið strangar skorður og mun þrengri skorður í raun en gengur og gerist í sambærilegum ráðum í nágrannalöndum. Ég nefndi í andsvörum áðan fjármálaráð Svíþjóðar sem gefur út skýrslu á hálfs árs fresti um efnahagsmál og þess háttar. Einnig gefur fjármálaráð eða ákveðin fjármálaskrifstofa í Svíþjóð álit um kosningaloforð flokka fyrir kosningar. Við erum ekki alveg komin þangað, en ég held að við höfum þróast dálítið í þá áttina undanfarin ár. Fyrir kosningar 2016 gáfu Píratar t.d. út skuggafjárlög. Það var í fyrsta skipti sem stjórnmálasamtök gáfu út heil fjárlög fyrir kosningar til að sýna á spilin. Það vakti ekkert rosalega mikla athygli, kannski af því að fólk bjóst einfaldlega ekki við þessu, það var óvænt á einhvern hátt og fólk vissi ekki hvernig það átti að taka því. Píratar lögðu einnig til hugmyndir um að flokkar myndu segja fyrir kosningar með hvaða öðrum flokkum þeir gætu hugsað sér að vinna í nokkurs konar kosningabandalagi. Það fór eins og það fór. Ég held þó að það sé tvímælalaust eitthvað sem væri hægt að gera betur og gera meira af fyrir næstu kosningar o.s.frv. Það er nefnilega svo áhugavert að skoða íslensk stjórnmál í samhengi við meiri hlutann í stjórnmálum eins og þau eru stunduð hérna. Þau einkennast dálítið af því að meiri hlutinn ákveður að ráða öllu, þar á meðal hvort tillögum um fjárveitingu í Nýsköpunarsjóð námsmanna sé einfaldlega hafnað eða ekki, óháð því hver sannfæring hvers þingmanns er. Það getur nefnilega ekki verið að sannfæring þingmanna sé svo rosalega bundin línum í rauninni að tilviljun ein ráði því að þeir séu alltaf sammála eða ósammála breytingartillögum minni hluta, svo merkilegt sem það er. Það eru mjög miklar áskoranir á næstu árum og óvissan á næstu mánuðum fer vonandi minnkandi en óvissunni hefur ekki verið mætt með samhengi í aðgerðum stjórnvalda. Við fáum skilaboð um að næsti pakki sé um atvinnumál og eitthvað svoleiðis. En hvert er samhengi þess við fyrri pakka? Hvaða hluti var verið að brúa í þeim og vantar upp á núna? Það eru upplýsingar sem við hefðum átt að fá þegar við hófum þessa vegferð, að við séum að fara eftir ákveðinni áætlun sem er fyrirsjáanleg á einhvern hátt. Um það snúast lög um opinber fjármál, að gera aðgerðir stjórnvalda í efnahagsmálum fyrirsjáanlegri með því að stjórnvöld segi það mun skýrar hvað þau ætli að gera og af hverju. Þetta hefur fjármálaráð gagnrýnt í undanförnum álitum sínum. Einnig kom fram á fundinum að helstu áskoranir á næstunni verða batinn í efnahagnum þegar ástandinu sem við erum að klára núna verður lokið, það er verið að aflétta höftum o.s.frv., og hvernig við komum til baka úr því, sérstaklega með tilliti til sjálfbærni. Það verða aðalatriðin á næstunni hvernig við stuðlum að sjálfbærni í opinberum fjármálum, hvernig við tökum á efnahagskerfinu, hvernig við tökum á samfélaginu eftir þetta áfall. Sérstök athygli var vakin á einu atriði, sem varðar skuldareglurnar. Þær reglur gætu mögulega verið skaðlegar fyrir aðgerðir til að ná bata í efnahagslífinu. Eins og oft hefur verið áður sagt þá eru þessar reglur eru mannanna verk og þær eru mun þrengri, mun stífari en í þeim löndum sem hafa svipuð lög um opinber fjármál og við. Það er auðvelt að gera þann samanburð og hefur komið fram áður varðandi spennitreyjur o.s.frv., sem tengist ekki beint en er í svipuðu mengi. Við verðum að huga að því að fjármálareglur sem varða t.d. skuldir og endurgreiðslu skulda gætu unnið á móti markmiðum laga um opinber fjármál. Ég kalla eftir því í þeim áætlunum sem koma frá stjórnvöldum á næstunni, m.a. í fjármálastefnu sem á eftir að setja. Þar eru náttúrlega bara núverandi stjórnvöld að setja sér fjármálastefnu fyrir afganginn af kjörtímabilinu og það vita allir að næstu stjórnvöld verða að setja nýja fjármálastefnu, en það er samt nauðsynlegt fyrir núverandi stjórnvöld að sýna það tímabil sem kveðið er á um í lögum um opinber fjármál og hvernig við færum í gegnum þær aðstæður sem við erum í núna miðað við óbreytt kjörtímabil. Við ættum bara að skilja við þetta á þeim nótum. Það verður ekki auðvelt að ná bata í kjölfarið á þessu ástandi og þó að reglurnar séu eins skýrar og þær eru þá höfum við fengið skilaboð um að þær séu mögulega skaðlegar. Við skulum vinsamlegast taka tillit til þess því að markmið okkar er fyrst og fremst að gera lífið betra fyrir fólkið hérna fyrir utan, ekki fyrir okkur hérna inni, og með það í huga hljótum við að geta gert meira og betur en við höfum gert hingað til.
Virðulegi forseti. Örstutt innlegg í umræðuna: Ástæðan fyrir því að ég kem hingað upp er að illu heilli felldu allir ríkisstjórnarflokkarnir einróma tillögur stjórnarandstöðunnar sem voru margvíslegar en báru það allar með sér að reyna að takast á við ástandið, m.a. að stuðla að fjölbreytni í störfum. Einnig voru ýmsar samgöngutillögur sem ég fer aðeins betur yfir á eftir. Það sem vekur athygli mína er að í millitíðinni, síðan ríkisstjórnarflokkarnir stráfelldu allar þessar tillögur á fimmtudagskvöldið, hafa komið margvíslegar yfirlýsingar af hálfu ráðherra í ríkisstjórninni sem gefa sannarlega til kynna að það er ekki endilega einhugur í öllum aðgerðum þeirra og greinilega einhver tími sem fer í það hjá stjórnarflokkunum að ná samstöðu. Við sáum það í óundirbúnum fyrirspurnum og heyrðum hér áðan að það er greinilega ekki eining eða samhugur í því t.d. hvaða leið eigi að fara í uppbyggingu samgöngumannvirkja. Sjálfstæðisflokkurinn, klassíkin þar er náttúrlega að vera alltaf á móti borgarlínu þrátt fyrir að búið sé að samþykkja mjög skýra línu. Formaður utanríkismálanefndar kom hingað upp og spurði samgönguráðherra hvað þetta varðar. Þetta veldur mér áhyggjum að því leyti til að í staðinn fyrir að fara í mun stærri og meiri innviðauppbyggingu, fjárfestingar, strax, flýta framkvæmdum sem voru á áætlun, gera það sem þarf að gera sem allra fyrst, veita vonir um að farið verði í þessar framkvæmdir, ver ríkisstjórnin frekar tíma sínum í að ná einhverri sátt um það hvaða framkvæmdir eigi að fara í og næst ekki einu sinni sátt um það. Þeir dagar sem eru liðnir frá fimmtudeginum, og þeir eru ekki margir, gefa ákveðna vísbendingu um að það er strögl innan ríkisstjórnarinnar að halda fólkinu sínu góðu. Áherslurnar eru náttúrlega mismunandi. Við sjáum það til að mynda varðandi Icelandair. Ég hefði gjarnan viljað fá, t.d. hjá samgönguráðherra eða ferðamálaráðherra, einhverja sýn á það. Það er það sem skortir náttúrlega hjá þessari ríkisstjórn, sýn, vegvísi, leiðsögn. Við fengum hana hjá heilbrigðisþríeykinu. Við erum að ná tökum á veirunni. Við erum að ná tökum á heilbrigðisþættinum en efnahagsþátturinn og leiðsögnin, forystan, þetta vantar miklu frekar en þá viðbragðspólitík sem ríkisstjórnin sýnir. Ég hefði til að mynda viljað sjá forystu, leiðsögn um það hvernig við sjáum samgöngur til og frá landinu til skemmri og lengri tíma. Hvað vill fjármálaráðherra? Mér heyrðist hann vera á öðru rófi en aðrir þingmenn stjórnarflokkanna. Það þarf skýra leiðsögn hér, það þarf að tala skýrt, bæði til starfsfólks Icelandair en líka til þjóðarinnar, um það hvernig við ætlum að tryggja að við getum haldið áfram að byggja upp eða endurræsa ferðaþjónustuna þegar þar að kemur. Óvissa er ekki af hinu góða, sem er það sem hefur einkennt dagana frá fimmtudagskvöldinu síðan atkvæðagreiðsla eftir 2. umr. fór fram. Það er annað sem vekur mig til umhugsunar sem var sagt um helgina og það voru orð hæstv. félags- og barnamálaráðherra í Silfrinu í Ríkisútvarpinu. Þar dró hann fram viðhorf sitt til námsmanna og fannst mér afar miður hvernig það var sett fram. Sagðist hann ekki hvatamaður þess að hvorki námsmenn né aðrir á atvinnuleysisbótum fengju fjármagn úr ríkissjóði fyrir að gera ekki neitt. Hann sagðist frekar vilja koma öllu þessu fólki í virkni og þar með færi fjármagnið í uppbyggingu. Þetta sagði ráðherra á sunnudaginn. Við erum nú að ræða fjáraukalaögin í 3. umr. Það er enn þá hægt að breyta þessu og koma fólkinu til virkni en ríkisstjórnarflokkarnir stráfelldu allar tillögur okkar í stjórnarandstöðunni um það einmitt að ná því fram, að koma fólkinu, hvort sem það eru námsmenn eða aðrir, í störf, í virkni. Við í Viðreisn lögðum fram mjög einfalda tillögu um þetta, um að framlag til sumarstarfa námsmanna yrði 3,2 milljarðar kr. og gildissviðið yrði útvíkkað þannig að það næði einnig til almenna markaðarins, þannig yrðu til fleiri og fjölbreyttari störf. Þessu hafnaði félagsmálaráðherra og reyndar fjármálaráðherra frá Sjálfstæðisflokknum líka sem talar í aðra röndina um mikilvægi starfa á einkamarkaði, í einkageiranum, en stráfellir í hina röndina tillögur um að reyna að víkka út gildissvið þessara tillagna. Það kemur mér mjög spánskt fyrir sjónir að ekki sé reynt að koma í veg fyrir það sem kvartað er undan og hefði verið hægt að koma í veg fyrir með því að taka undir eitthvað af þeim tillögum sem stjórnarandstaðan lagði fram til þess að koma fólki í störf og í virkni. Ef það er ekki hægt þá einfaldlega verður að taka tillit til þessa tímabundna ástands sem við erum í og samþykkja m.a. tillögu sem kom fram um að námsmenn geti sótt um atvinnuleysisbætur hafi þeir sinnt ákveðnu hlutfalli á vinnumarkaði í tiltekinn tíma. Við vitum að tæp 70% námsmanna vinna með námi og er hlutfallið hvergi jafn hátt innan Evrópu. Svo er verið að umgangast námsmenn eins og þeir hafi ekki áunnið sér neinn rétt meðan þeir eru úti á vinnumarkaði samhliða námi. Hvers konar er þetta hjá ríkisstjórninni? Það góða við alla þessa viðtalsþætti síðustu þrjá daga er að þeir draga fram að mínu mati vanmátt og fálmkenndar ráðstafanir ríkisstjórnarinnar þegar kemur að því að byggja hér upp. Það er ekki þannig að það skorti tillögur í þeim efnum og það hefur sýnt sig að tillögur stjórnarandstöðunnar hafa aldeilis ekki verið yfirboð, aldeilis ekki. Það er verið að snerta á því sem brennur á fólki hér úti, eyða óvissu, koma fólki í störf, veita fólki tækifæri, valfrelsi í þessum annars erfiðu aðstæðum. Þess vegna er það brýning mín til ríkisstjórnarflokkanna að þeir noti tækifærið. Við erum í 3. umr. fjáraukalaga. Reynið að koma einhverju í verk varðandi það að koma til móts við þá hópa sem við höfum verið að ræða, eins og námsmenn. Ég bíð spennt eftir því hvað verður kynnt á morgun af hálfu hæstv. menntamálaráðherra og félagsmálaráðherra varðandi tillögur í tengslum við námsmenn. Þau hljóta að fara að hlusta á það sem námsmenn hafa verið að segja hvað þetta varðar. Þau hafa sólarhring til stefnu. Hæstv. samgönguráðherra er að vissu leyti vorkunn vegna þess að hann hefur samgönguráðherra á bakinu, nokkra reyndar, úr hinum ríkisstjórnarflokkunum sem vildu hafa setið í hans stóli. Fyrir vikið er það handahófskennt að mínu mati hvernig tillögur um uppbyggingu samgöngumannvirkja eru settar fram. Það þarf að gera meira í uppbyggingu innviða. Það þarf að gera miklu meira. Þess vegna hefði ég kosið að við hefðum verið að ræða annað og meira en hið svonefnda PPP-frumvarp samgönguráðherra hér í síðustu viku, eitthvað sem kemur okkur strax í framkvæmdir, í það að hanna, teikna o.fl. í samgöngumálum. Síðan eru það náttúrlega tillögur okkar sem beindust fyrst og síðast að nýsköpun, rannsóknum og þekkingu, þekkingargreinunum. Það var synd að sjá enn og aftur að tillögur okkar í stjórnarandstöðunni skyldu ekki hafa hlotið hljómgrunn, t.d. varðandi tryggingagjaldið sem er eitt af þeim málum sem nokkrir flokkar í stjórnarandstöðunni lögðu fram til að gæta að störfunum, reyna að tryggja þau og setja inn hvata fyrir fyrirtæki til þess að ráða m.a. inn fólk af atvinnuleysisskrá. En það var ekkert hlustað á það. Því var öllu ýtt til hliðar. Það sem mér fannst einna sárast að sjá var að ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir skyldu ekki hafa tekið af meiri metnaði undir tillögur okkar varðandi eflingu enn frekari nýsköpunar, rannsókna og þróunar. Ég hef bent á það hér áður að ef það er eitthvað sem allar þjóðir heims eru að gera núna í þessum faraldri er það að undirbúa sig enn frekar undir grimmilega samkeppni um fólk, mannauð, hugvit og þekkingu. Þá þurfum við að vera búin að vinna heimavinnuna okkar. Þá þurfa sjóðir, styrkir, stuðningskerfið að vera þannig að við getum staðist þá samkeppni. Það sýnir sig að 75% þeirra sem standa fyrir nýsköpun og sprotafyrirtækjum segja að íslenska krónan sé hindrun, sé ákveðin fyrirstaða. Meðan við búum við krónuna þurfum við einfaldlega að setja enn meira í sjóði, í styrki, í starfsemina, hvort sem það er innan Rannís, Tækniþróunarsjóðs eða annars staðar. Við verðum að horfast í augu við það að tillögurnar verða líka að bera merki þess að við áttum okkur á stöðunni sem við erum í í dag. Við erum ekki með forskotið, samkeppnisforskotið, meðan við búum við íslensku krónuna. Þá verða þær tillögur sem snerta sjóðina að innihalda slíkan raunveruleika. Mér fannst vont að sjá að ekki væri tekið tillit til þess. Fyrir utan það hefði endurgreiðsluhlutfall varðandi rannsóknir, þróun og nýsköpun mátt vera enn hærra, en það er önnur saga. Þetta var allt fellt og við sjáum hvað setur núna, hvaða tillögur ríkisstjórnin mun koma með í þessari viku. Vel að merkja er búið að gefa fyrirheit um að fara eigi af stað með breytingar á atvinnuleysisbótum, m.a. að ríkissjóður greiði uppsagnarfrestinn. Það er búið að boða það en við höfum ekki séð hvernig það frumvarp verður og hvernig það mun líta út. Mun það breytast mjög til að mynda eftir því hvernig málum Icelandair vindur fram? Ég verð að segja eins og er, herra forseti, að mér fannst þetta vera samhengislaust. Mér fannst þetta vera fálmkennt á fimmtudagskvöldið þegar við fórum yfir hlutina og málefnin og röksemdafærslu okkar, sama kvöld og allir ríkisstjórnarflokkarnir felldu tillögur okkar. Eftir viðtöl helgarinnar við ráðherra í ríkisstjórn er alveg ljóst að það þarf mun skýrari stefnu. Það þarf mun skýrari leiðsögn, mun skýrari forystu þegar kemur að efnahagsmálum. Ég brýni ríkisstjórnina: Takið ykkur almannavarnateymið til fyrirmyndar þegar kemur að leiðsögn, þegar kemur að útskýringum, þegar kemur að svörum fyrir þjóðina á þessum tímum kórónuveirunnar. Við sem erum í stjórnarandstöðunni þurfum að vera vakandi. Við þurfum að veita aðhald. Það sem má alls ekki fara í sóttkví er lýðræðislegt aðhald og því munum við í Viðreisn halda áfram að sinna bæði í þingsal sem utan hans.
Virðulegur forseti. Örstutt. Ég sneri við tölum þegar ég var að mæla fyrir breytingartillögunni áðan. Þetta eru 3.300 mánuðir af störfum miðað við framlögin en ekki 3,3 milljarðar. Þetta er sem sagt 1 milljarður í fjárframlög fyrir 3.300 mánuði af framlögum í Nýsköpunarsjóð námsmanna.
Herra forseti. Eins og þekkt er þá lögðum við í Samfylkingunni fram tillögur um hækkun á atvinnuleysisbótum í fimm liðum. Það var um hækkun á grunnatvinnuleysistryggingum, hækkun á tekjutengdum atvinnuleysisbótum, hlutfallið yrði 100% upp að hámarki tekjutryggingarinnar og að námsmenn ættu rétt á atvinnuleysisbótum í sumar. Þessar tillögur voru allar felldar en sú fimmta fékk nánari skoðun og ég fann fyrir því undir 2. umr. að bæði stjórnarliðar og stjórnarandstæðingar höfðu áhuga á að skoða þá tillögu betur. Eftir hvatningu frá hv. þingmanni Vinstri grænna, Ólafi Þór Gunnarssyni, ákvað ég að kalla tillöguna aftur til 3. umr. Núna er hún komin til afgreiðslu í dag. Tillagan snýr að framfærsluuppbót sem þeir fá sem eru á grunnatvinnuleysisbótum. Í lögum um atvinnuleysistryggingar er þessi upphæð 4% af grunnatvinnuleysisbótum, sem eru núna 289.510 kr., en tillagan er sú að við hækkum hana upp í 6%. Hvað þýðir þetta í tölum? Það þýðir að í dag fá þeir sem eru á grunnatvinnuleysisbótum 11.580 kr. greiddar með hverju barni undir 18 ára aldri, en með breytingunni fer þess upphæð upp í 17.370 kr. Nú segir einhver að þetta skipti engu máli vegna þess að það séu svo fáir komnir á grunnatvinnuleysisbætur, strípaðar atvinnuleysisbætur, menn séu á uppsagnarfresti og tekjutengdum atvinnuleysisbótum. En það er ekki rétt. Það er stór hópur fólks sem er nú þegar kominn á grunnatvinnuleysisbætur. Ef við horfum bara á það landsvæði þar sem atvinnuleysi er hæst, sem er Suðurnesin, var atvinnuleysi þar tæplega 10% í febrúar. Það var 14% í mars og stefnir núna í 30%. Athugið að inni í þessum prósentutölum eru ekki taldir með þeir sem eru á uppsagnarfresti þannig að það er augljóst að þessi hækkun með hverju barni þeirra sem eru á atvinnuleysisbótum og þurfa að treysta á þær, sem eru afar lágar - auðvitað verðum við að hækka þær þó að það sé ekki stemmning fyrir því eins og er, en það hlýtur að koma að því. Við í Samfylkingunni erum sannarlega ánægð með að það skuli vera tekið undir þessa breytingu. Við fögnum hverju góðu skrefi. Ég vona að hv. þingmenn, stjórnarþingmenn ýti ekki sjálfkrafa á nei-takkann þegar flutt er tillaga frá þingmanni Samfylkingarinnar. Ég vona að félagi minn í efnahags- og viðskiptanefnd, hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson, sem flytur tillöguna með mér, sjái til þess að smala sínu fólki saman.
Herra forseti. Það má segja að hv. þm. Oddný G. Harðardóttir sem talaði hér á undan mér hafi sagt allt sem segja þarf í þessu máli, en ég tel þó rétt og skylt að nefna það, eins og hv. þingmaður kom inn á áðan, að það urðu orðaskipti á milli mín og hv. þingmanns við 2. umr. í málinu. Ég ræddi þar m.a. að ég væri að sjá tillöguna, eins og hún kom fram þá, í fyrsta sinn en nefndi að mér þætti hún góð eins og sést á því að ég er meðflutningsmaður á henni nú. Í hönd fór smáhandavinna, má segja, til að reyna að átta sig á nákvæmlega hvað væri undir og hvers eðlis þetta væri. Tillagan í því formi sem hún er núna er lítið eitt breytt frá því sem hún var í upphaflega textanum. Hún er skýrari og eins og hv. þingmaður kom inn á kemur hún þeim best sem hafa verið lengst á atvinnuleysisbótum og hafa þar af leiðandi lægstu framfærsluna nú um stundir. Þess vegna er þessi tillaga mjög góð og ég fagna því sérstaklega að fá tækifæri til að flytja tillöguna með hv. þingmanni og mun gera það sem ég get til að tryggja að hún verði samþykkt hér við atkvæðagreiðslu á eftir.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar sem liggur fyrir á þskj. 1350. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund fulltrúa frá heilbrigðisráðuneyti og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála og leggur nefndin því til að tillagan verði samþykkt. Undir álitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þorgerður K. Gunnarsdóttir, en Logi Einarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar sem liggur fyrir á þskj. 1351. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund fulltrúa frá utanríkisráðuneyti og fjármála- og efnahagsráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta nokkrar ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar sem reifaðar eru í þessu þingskjali. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála og leggur nefndin því til að tillagan verði samþykkt. Undir það rita, fyrir utan þá sem hér stendur, Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Smári McCarthy og Þorgerður K. Gunnarsdóttir, en Logi Einarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á X. viðauka EES-samningsins á þskj. 1349. Málið varðar almenna þjónustu og neytendavernd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá utanríkisráðuneyti og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála og leggur nefndin því til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita, fyrir utan þá sem hér stendur, Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Smári McCarthy og Þorgerður K. Gunnarsdóttir, en Logi Einarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. utanríkismálanefndar. Nefndin hefur fjallað um þessi mál og fengið á sinn fund Kristínu Ninju Guðmundsdóttur frá heilbrigðisráðuneyti og Daða Ólafsson frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Með þessari tillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar er lúta að breytingum á I. viðauka sem fjallar um heilbrigði dýra og plantna og II. viðauka sem er um tæknilegar reglugerðir, staðla, prófanir og vottun. Með þessu er þá verið að fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins sem lýtur að breytingum varðandi lækningatæki o.fl. Seinni ákvörðunin varðar svo tæknilegar reglugerðir og prófanir og þar er verið að fjalla sérstaklega um lækningatæki til sjúkdómsgreiningar í glasi. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála og nefndin leggur því til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið skrifa hv. formaður utanríkismálanefndar, Sigríður Á. Andersen, sú sem hér stendur, Ari Trausti Guðmundsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Smári McCarthy og Þorgerður K. Gunnarsdóttir, en Logi Einarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um endurnýjanlegt eldsneyti í samgöngum á landi. Nefndin fjallaði vel um málið og fékk til sín góða gesti. Tilefni frumvarpsins er innleiðing á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2015/1513 frá 9. september 2015 um breytingu á tilskipun um gæði bensíns og dísileldsneytis og um breytingu á tilskipun um að auka notkun orku frá endurnýjanlegum orkugjöfum. Í 1. mgr. 3. gr. laga um endurnýjanlegt eldsneyti í samgöngum á landi, nr. 40/2013, er kveðið á um að söluaðila eldsneytis á Íslandi beri að tryggja að minnst 3,5% af orkugildi heildarsölu hans af eldsneyti til notkunar í samgöngum á öllu landinu á ári sé endurnýjanlegt eldsneyti. Þá skal tryggt að minnst 5% af heildarorkugildi eldsneytis til notkunar í samgöngum á landi á ári sé endurnýjanlegt eldsneyti. Í 2. mgr. er heimild til að telja visst endurnýjanlegt eldsneyti sem unnið er úr lífrænum eða ólífrænum úrgangsefnum tvöfalt á við sama magn annars endurnýjanlegs eldsneytis til að uppfylla skilyrði 1. mgr. Með frumvarpinu er lagt til að fella brott 2. mgr. 3. gr. laganna og að ráðherra verði veitt heimild til að kveða í reglugerð á um hvaða tegundir endurnýjanlegs eldsneytis megi telja tvöfalt á við sama magn annars endurnýjanlegs eldsneytis. Við meðferð málsins kom fram að ásamt því að stuðla að auknum skýrleika væri mikilvægt að bregðast við þeirri tækniþróun sem orðið hefur á undanförnum árum sem leitt hefur til þess að fjölbreyttara úrval endurnýjanlegs eldsneytis er komið á markað sem nýtist í fleiri ökutækjum en áður. Almennrar ánægju gætti með frumvarpið bæði í umsögnum og í máli gesta fyrir nefndinni og hv. atvinnuveganefnd leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu að fyrirsögn frumvarpsins verði: Frumvarp til laga um breytingu á lögum um endurnýjanlegt eldsneyti í samgöngum á landi, nr. 40/2013 (tegundir eldsneytis, gagnaskil). Undir nefndarálitið skrifar sú sem hér stendur ásamt hv. þingmönnum Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, formanni hv. atvinnuveganefndar, Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur, Ásmundi Friðrikssyni, Höllu Signýju Kristjánsdóttur, Jóni Þór Ólafssyni, Njáli Trausta Friðbertssyni, Ólafi Ísleifssyni og Sigurði Páli Jónssyni.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. flutningsmanni nefndarinnar fyrir að flytja þetta nefndarálit. Eins og hv. flutningsmaður kom inn á er þetta mál, þótt það láti ekki mikið yfir sér, um margt fróðlegt og snertir ýmislegt eins og orkuskipti í samgöngum. Það var mjög áhugavert að fá einmitt umræðuna um það í nefndinni og er nokkuð sem ég held að við þurfum að ræða miklu meira í þinginu. Í ljósi tækniþróunar á síðustu árum er ljóst að það er miklu fjölbreyttara úrval af endurnýjanlegu eldsneyti og hröð tækniþróun varðandi allt þetta. Þess vegna er mikilvægt að við séum vel með á nótunum og bregðumst hratt við sem löggjafi þegar nýir orkugjafar koma. Mig langaði sérstaklega að vekja athygli á umsögn Samorku sem er einmitt komið inn á í nefndarálitinu. Það er vægast sagt jákvætt og mig langaði að spyrja hv. þingmann út í það. Samorka segir í umsögn sinni, með leyfi forseta: „Samorka hvetur því Alþingi og stjórnvöld til að horfa til slíkra möguleika við lagasetningu og stefnumótun á næstu árum. Þar þarf sérstaklega að tryggja að nægilegt framboð af orku sé til staðar til að orkuskiptin geti gengið hratt og vel fyrir sig, og að lagaumhverfi framkvæmda hindri ekki nauðsynlega uppbyggingu innviða.“ Samorka segir í raun og veru að innan lands séu næg úrræði til að framleiða orku og orkugjafa, hvort sem það er vetni, metan, metanól, ammoníak, lífdísill eða annað, og mig langaði að spyrja hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur hvort hún sé sammála þessu mati Samorku og hvort hún telji að þingið ætti að skoða betur tækifæri til framleiðslu innlends eldsneytis.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur kærlega fyrir andsvarið. Það kemur líka úr góðri átt vegna þess að hv. þingmaður er einmitt mikil áhugamanneskja um endurnýjanlega orkugjafa. Það er algjörlega hárrétt sem hv. þingmaður segir, hér er mál sem lætur ekki mikið yfir sér í þingstörfunum en snertir orkuskiptin sem við erum að sigla inn í og þurfum að taka skýra sýn og stefnu þar um. Ég tek undir með hv. þingmanni, umsögn Samorku var einkar ánægjuleg þar sem samtökin styðja framgang frumvarpsins og vekja einnig máls á þeim tækifærum sem til staðar eru hér á landi til að framleiða endurnýjanlegt eldsneyti til að skipta út fyrir jarðefnaeldsneyti. Það sem er ánægjulegt svo ég svari hv. þingmanni er að nefndin öll tók undir mikilvægi þess að stjórnvöld líti til möguleika á framleiðslu endurnýjanlegs eldsneytis hérlendis. Það er hárrétt sem fram kom í andsvarinu, úr nógu er að moða. Það er nóg af tækifærum og ég held að akkúrat núna séu tækifæri og tímar til að líta fram á við og vera frjó í hugsun þegar kemur að því að nýta möguleikana hér. Ég veit að hv. þingmaður er mikil áhugamanneskja þar um og hefur margar og góðar hugmyndir sem ég efast ekki um að komi fram í fjölmörgum þingmálum hv. þingmanns.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar sem liggur fyrir á þskj. 1352. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund sérfræðing frá utanríkisráðuneyti og sérfræðing frá fjármála- og efnahagsráðuneyti. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála og leggur nefndin því til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið skrifa, auk þeirrar sem hér stendur, Smári McCarthy, Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þorgerður K. Gunnarsdóttir, en Logi Einarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Virðulegur forseti. Í Nýsköpunarsjóð námsmanna bárust um 1.000 umsóknir og leggjum við hér til 1 milljarð kr. til að fjármagna þær umsóknir. Það væru u.þ.b. 3.300 mánuðir af framlögum í þann sjóð sem myndi hjálpa til við ástandið varðandi framfærsluþörf námsmanna og væri ágætishugmynd í staðinn fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð ef hæstv. ráðherra hefur svoleiðis vangaveltur í boði. Hvort tveggja ætti að sjálfsögðu að vera til þannig að ég segi já.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa yfir stuðningi mínum við þessa tillögu. Hún kemur til móts við það sem við þurfum að vera að gera núna, að veita fólki, í þessu tilviki námsmönnum, tækifæri til að sinna verkefnum sem falla undir Nýsköpunarsjóð námsmanna. Þetta er kjörin leið fyrir ríkisstjórnarflokkana sem vilja alls ekki setja námsmenn á atvinnuleysisbætur til að koma til móts við kröfur þeirra þannig að ég styð þetta mál eindregið.
Herra forseti. Miðflokkurinn hefur frá upphafi þeirra efnahagslegu hamfara sem nú ganga yfir þjóðina vegna veirufaraldursins lagt áherslu á stórar, almennar og einfaldar aðgerðir svo lágmarka megi það efnahagslega tjón sem við stöndum frammi fyrir. Ríkisstjórnin ákvað hins vegar að mæta vandanum í smáskömmtum sem gerir það erfiðara nú en áður að ná því skjóli fyrir atvinnulífið og heimilin sem nauðsynlegt er. Miðflokkurinn hefur ásamt stjórnarandstöðunni lagt fram mikilvægar breytingartillögur um nauðsynlegar aðgerðir. Þær hafa því miður allar verið felldar af ríkisstjórnarflokkunum. Miðflokkurinn hefur einnig birt í fjölmiðlum fjölmargar tillögur og ábendingar ásamt því að senda forsætisráðuneytinu tillögur líka eins og óskað var eftir. Miðflokkurinn styður þetta frumvarp og sýnir þar með ábyrgð og samstarfsvilja, annað en ríkisstjórnin gagnvart tillögum Miðflokksins og stjórnarandstöðunnar. Miðflokkurinn telur að aðgerð ríkisstjórnarinnar gangi ekki nógu langt til að mæta brýnni þörf fyrir nauðsynleg úrræði á þessum erfiðu tímum fyrir heimili og atvinnufyrirtæki landsmanna.
Virðulegi forseti. Hér hafa verið notuð orðin „betra meira en minna“. Það væri fínt að hafa belti og axlabönd í þessu ástandi þegar óvissan er sem mest. Það er hlutverk hins opinbera og ríkisstjórnarinnar að eyða óvissu með aðgerðum sínum. Það hefur ekki tekist hingað til, það er enn þá óvissa eftir fyrsta og annan pakkann - og hver veit hvað gerist í þeim þriðja? Við erum ekki enn komin með neinar nákvæmar upplýsingar um það eða hvernig á að leysa þann vanda sem við stöndum frammi fyrir. Þingflokkur Pírata hefur með öðrum flokkum í stjórnarandstöðunni lagt fram ýmsar tillögur, sérstaklega hvað varðar nýsköpun til þess að koma einmitt til móts við þá holu sem er að myndast í atvinnu á Íslandi. Þær hafa allar verið felldar einhverra hluta vegna og á sama tíma hefur líka verið komið í veg fyrir að atvinnutryggingar dekki það öryggisnet sem ætti að vera til staðar. Vegna þessa [[Forseti hringir.]]greiðir þingflokkur Pírata ekki atkvæði og ég segi: Gult er víst notað dagsdaglega.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um breytingartillögu Oddnýjar G. Harðardóttur og mína um að hækka það álag sem atvinnuleitendur fá vegna framfærslu barna úr 4% í 6%. Þetta er góð tillaga. Hún er unnin í góðri samvinnu stjórnar og stjórnarandstöðu og mikið fagnaðarefni að náðst hafi saman á lokasprettinum um að klára þessa tillögu af skynsemi. Ég segi já.
Herra forseti. Það er sannarlega ánægjulegt, og góð tilbreyting, að sjá atkvæðagreiðslutöfluna græna þegar tillaga frá stjórnarandstöðuþingmanni er lögð hér fram. Ég gleðst sannarlega yfir því, en fyrst og fremst er ég ánægð með að þarna séum við að samþykkja tillögu sem nýtist best þeim sem hafa verið lengst á atvinnuleysisbótum og þurfa að reiða sig á strípaðar atvinnuleysisbætur. Þetta dugar barnafjölskyldum í mjög erfiðri stöðu. Ég er ánægð með þessa niðurstöðu.
Herra forseti. Við erum á lokametrunum við að afgreiða þetta frumvarp. Í því er margt gott að finna en það hefði mátt gera svo miklu betur en hér er gert. Eins og ævinlega er lítið hlustað á tillögur til úrbóta. Sárast finnst mér að ríkisstjórnarflokkarnir skyldu ekki fallast á að hafa mikilvægan stuðning við nýsköpunarfyrirtæki ótímabundinn. Það er mikill skaði og ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að á sama tíma og við erum að fást við margvísleg vandamál þurfum við líka að huga að framtíðinni og þá dugar ekki að tjalda til skamms tíma eins og því miður er gert í þessu frumvarpi.
Forseti. Ég hef samþykkt þær breytingartillögur sem eiga að gera málið betra en greiði ekki atkvæði með þessu máli þar sem ekki hefur verið orðið við þeim ábendingum að passa upp á að þegar ríkið er með einhvers konar stuðning vegna Covid séu alveg gulltryggðir allir þeir þættir sem við erum að nefna varðandi það að arðgreiðslur séu ekki mögulegar. Það er tryggt þarna, en ekki alveg að fullu, að fyrirtækin séu ekki með skattaskjól. Að okkar mati er ekki tryggt að fullu að þessi fyrirtæki fari ekki í einhverja ofurbónusa eða slíkt. Það eru ýmis smáfyrirtæki. Það má alveg tryggja það og að einhverju leyti gæti ríkisstuðningurinn mögulega komið til baka. Allir þessir þættir skipta máli af því að er verið að fara með ríkisfé. Til að farið sé vel með það þarf að passa upp á þessa hluti sem er ekki gert nægilega vel í þessu frumvarpi og að sumu leyti ekki neitt. Þess vegna styðjum við ekki frumvarpið.
Forseti. Við greiðum atkvæði gegn þessu máli. Þetta er breyting á viðauka við EES-samninginn. Við erum núna með frumvarp í atvinnuveganefnd þar sem verið er að uppfæra nákvæmlega það sem er verið að breyta núna en þetta varðar hugverkaréttindi vörumerkja. Þau verða núna lögfest á Íslandi. Undir því er ekki bara merkið heldur litur líka og svo bragð og lykt. Bragð og lykt mun heyra undir vörumerki. Þá spyr maður: Hvernig lykt væri t.d. af Miðflokknum ef hann myndi notfæra sér þetta? Er það Old Spice? Kannski, þeir verða að drífa sig þannig að þeir fái þetta. Kannski verða Píratar fyrri til. Hvernig bragð er af vörumerki Vinstri grænna? Er það beiskt? Menn geta stokkið til en fáránleiki málsins er að undir vörumerkjum er samkvæmt þessu bæði lykt og bragð. Við greiðum að sjálfsögðu atkvæði á móti.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um leigubifreiðar. Samkvæmt gildandi lögum um leigubifreiðar hafa leigubifreiðastjórar heimild til þess að leggja inn atvinnuleyfi sitt tímabundið og hafa margir þeirra nýtt sér það úrræði vegna samdráttar á leigubifreiðamarkaði sökum áhrifa af Covid-19 faraldrinum. Leigubifreiðastjórar sem hafa haft atvinnuleyfi skemur en tvö ár hafa hins vegar ekki heimild til þess að leggja inn atvinnuleyfið þar sem það skilyrði er sett í núgildandi lögum að þeir hafi nýtt atvinnuleyfið í tvö ár frá því að það var gefið út til að hægt sé að leggja það inn. Útbreiðsla veirunnar hefur haft mikil áhrif á atvinnulífið og samfélagið allt og búast má við að þeirra áhrifa muni gæta áfram. Áhrifin eru einna mest á ferðaþjónustuna, eins og við þekkjum, sem margir leigubifreiðastjórar sækja viðskipti sín til. Þeir leigubifreiðastjórar sem hafa haft atvinnuleyfi skemur en í tvö ár eru í erfiðri aðstöðu eins og hinir og því er lagt til í þessu frumvarpi að þeir geti lagt inn atvinnuleyfi sitt þrátt fyrir að hafa haft atvinnuleyfið skemur en tvö ár. Lagt er til að ákvæðið gildi til ársloka 2020. Með því að leggja inn leyfið geta leigubílstjórar sparað kostnað vegna atvinnuleyfisins og sótt um atvinnuleysisbætur. Markmið frumvarpsins er að draga úr neikvæðum efnahagslegum áhrifum vegna Covid-19 faraldursins fyrir leigubifreiðastjóra og gæta jafnræðissjónarmiða. Hæstv. forseti. Frumvarp þetta er lagt fram til að leigubifreiðastjórar sem hafa haft atvinnuleyfi skemur en tvö ár geti lagt inn atvinnuleyfið eins og aðrir þar sem ófyrirséð er hve lengi samdráttur á leigubifreiðamarkaði mun standa yfir vegna Covid-19 faraldursins. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Þetta er það mál sem Píratar leggja inn sem Covid-frumvarp, tillögur til að bregðast við því sem er fyrirséð, að fólk fari að missa heimili sitt vegna þeirrar kreppu sem við stöndum frammi fyrir. Við Píratar viljum vera fyrri til, en vegna þess að við stöndum mögulega frammi fyrir stærstu kreppu í heila öld þarf strax að fara að vinna hér á Alþingi frumvarp um stöðvun nauðungarsalna. Það þarf að stöðva nauðungarsölur á heimilum fólks. Það þýðir eitt heimili hjá fólki, ef fólk á margar fasteignir er miðað við þá eign þar sem það heldur heimili. Þetta er til þess að vernda heimilin í landinu. Margar aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa falist í því að vernda fyrirtækin. Sumar aðgerðir hafa falist í því að styrkja fjárhagslega stöðu barna með barnabótum og slíku. Aðrar aðgerðir hafa falist í því að vernda ráðningarsamband og þar af leiðandi atvinnu fólks. Nú er kominn tími til að við förum að huga að því að vernda heimilin. Í síðustu kreppu, eftir bankahrunið 2008, lögðu stjórnvöld fram frumvarp og samþykktu sem bannar nauðungarsölu á heimili fólks. Síðasta frumvarp af þeim toga var lagt fram af Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, þáverandi innanríkisráðherra, og fjallaði það um nákvæmlega það sama og þetta frumvarp, en eins og kemur fram í greinargerðinni byggir þetta mál nákvæmlega á því máli. Það eru þar af leiðandi fordæmi fyrir þessu. Þetta skref hefur verið stigið við þessar kringumstæður. Margir munu kannski segja: Já, en við erum ekki komin þangað í dag. Það er ekki nauðsynlegt að stöðva nauðungarsölur í dag. Því viljum við svara: Þetta frumvarp er komið fram. Nú er ég að mæla fyrir því. Það þýðir að það fer í vinnslu nefndar hér á þinginu. Þá væri ráðlegt - ég veit að Hagsmunasamtök heimilanna eru búin að senda inn umsögn - að fólk fari að senda inn umsagnir þannig að Alþingi og nefndin sem vinnur málið verði í startholunum, verði tilbúin, verði komin með umsagnir, verði farin að horfa til sviðsmynda, hvenær nauðsynlegt og fyllilega réttlætanlegt verði, samkvæmt stjórnarskránni, eignarréttinum, eins og í síðasta hruni, að klára þetta. Ég vísa málinu til nefndarinnar og ég bið einstaklinga og samtök í þessu samfélagi, sem er umhugað um heimilin, að senda umsagnir til Alþingis. Ef ég má spyrja, forseti: Hvernig eru umsóknir sendar til Alþingis? Er það ekki nefndasvið@althingi.is? [[Gripið fram í: Jú.]]Þangað er hægt að senda umsagnir um málið, þetta er mál 762 og fjallar um breytingu á lögum um nauðungarsölu, eða frestun nauðungarsölu. Já, þetta er bara það einfalt. Það er kominn tími til að Alþingi vinni að því markvisst að koma heimilunum í skjól.
Virðulegur forseti. Við erum öll í þessu saman. Þetta segir hæstv. forsætisráðherra okkur, þetta segir hæstv. ríkisstjórn okkur en samt sem áður setur hún af stað frumvarp sem átti að auðvelda nauðungarsölur, sem átti að gera nauðungarsölur einfaldari á tímum kórónuveirunnar. Sem betur fer náðu þær áætlanir ekki fram að ganga á þessu þingi, en eftir sem áður viljum við koma fjölskyldum og heimilum landsins í skjól. Píratar leggja því til að ekki fari fram nauðungarsölur á heimilum fólks meðan á þessum heimsfaraldri stendur. Þetta finnst mér vera lágmarksviðleitni þessa þings til að tryggja öryggi fólks heima hjá sér á þessum tímum. Það gerist ekki mikilvægara. Virðulegur forseti. Við höfum séð það í þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin hefur gripið til og í þeim umræðum og meðferð mála sem hefur verið í gangi hér út af viðbrögðum við Covid að hið gamalgróna sem segja má um stjórn og stjórnarandstöðu, að vissulega sé ekki sama hvaðan gott kemur, á enn þá við. Góðar tillögur frá stjórnarandstöðunni eru felldar miskunnarlaust, jafnvel til að taka þær upp aftur og gera að sínum eigin. Nú leggjum við fram þetta frumvarp og ég skal segja það hér að það skiptir mig engu máli hvort ríkisstjórnin mun samþykkja þetta frumvarp eða taka það upp að eigin frumkvæði, enda ætti hún að vera löngu búin að því. Mér er nefnilega sama hvaðan gott kemur. Mér finnst mikilvægt að ríkisstjórnin staðfesti að fólk þurfi ekki að hafa áhyggjur af því hvort það missi heimili sitt akkúrat núna, mér finnst það mjög mikilvægt, þannig að hvort sem ríkisstjórnin brýtur odd af oflæti sínu og ákveður einu sinni að styðja gott mál frá stjórnarandstöðunni eða þá hún taki það bara til sín og afgreiði það sjálf, hvort heldur sem er, er þetta sjálfsögð krafa. Þetta er eðlileg krafa sem við mælum fyrir hér og nú. Ég legg til að henni verði komið til framkvæmda sem fyrst.
Forseti vill taka fram áður en hann hleypir að næsta ræðumanni að búið er að rannsaka nefndarvísun 12. dagskrármálsins, frumvarps um leigubifreiðar, og það á að sjálfsögðu að ganga til umhverfis- og samgöngunefndar. Eru hér með tekin af tvímæli um það, en það var sem sagt rangt sem stóð í handriti forseta að málið ætti að ganga til atvinnuveganefndar.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þetta frumvarp og vil geta þess að ég styð frumvarpið, það láðist bara að geta þess á þessu prentaða eintaki frumvarpsins að ég væri einn af meðflutningsmönnum. Málið er mikilvægt í mínum huga. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Frá gildistöku laga þessara ber sýslumanni að verða við ósk gerðarþola um að fresta fram yfir 1. júní 2021 töku ákvörðunar um byrjun uppboðs eða ráðstöfun eignar á almennum markaði ef leitað er nauðungarsölu …“ Ég held að við hljótum öll að sammælast um það hér, herra forseti, að engin fjölskylda í þessu landi á að þurfa að missa heimili sitt vegna þessa veirufaraldurs sem við berum enga ábyrgð á. Við þekkjum það hversu alvarleg áhrif þetta hefur haft á efnahagslífið og atvinnu margra og fjölskyldna í landinu. Þetta eru miklir erfiðleikar sem við öll stöndum saman í að komast í gegnum. Við í stjórnarandstöðunni höfum stutt allar góðar tillögur og allar tillögur sem miða að því að lágmarka það tjón sem heimilin og fyrirtækin í landinu verða fyrir vegna veirufaraldursins. Þetta er eitt af þessum góðu málum sem ég vona svo sannarlega að stjórnarmeirihlutinn styðji. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir sagði áðan að það gæti farið svo að stjórnarmeirihlutinn felli málið en komi síðan með sams konar mál eftir tvær, þrjár vikur og geri að sínu eigin og þá er það bara þannig. Við erum búin að horfa upp á það gerast í þessu ferli að stjórnarmeirihlutinn hafnar tillögum stjórnarandstöðunnar og gerir þær síðan að sínum tveim, þrem vikum síðar. Það lýsir kannski best hugsunarhætti hans í þessu öllu saman. En við í stjórnarandstöðunni höfum alla vega lagt okkar vel af mörkum eins og óskað hefur verið eftir um að koma með tillögur. Miðflokkurinn hefur gert það og birt þær í fjölmiðlum og sent forsætisráðherra tölvupósta eins og óskað hefur verið eftir og svo fram eftir götunum. Við höfum svo sannarlega lagt okkur fram um að taka þátt í því að koma með þessar aðgerðir sem gagnast heimilum og fyrirtækjum landsins. Þetta er gott mál og ég ítreka enn og aftur að það má aldrei gerast að fjölskyldur á Íslandi þurfi að missa heimili sín vegna þessa veirufaraldurs og þetta er mikilvægur liður í því. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir frumkvæði í þessu máli og hvet alla og þingheim allan til að styðja málið.
Forseti. Mig langaði bara að geta þess að mér láðist að láta prenta málið upp með nafni hv. þm. Birgis Þórarinssonar, sem hafði sagt mér hér á hlaupum að hann styddi frumvarpið og óskaði eftir því að vera á því. Ég sendi nefnilega póst á alla þingmenn þar sem þeim var boðið að vera meðflutningsmenn. Ég fór yfir í dag til að láta prenta málið upp bara einu sinni, var ekkert að ónáða starfsfólk með það, og fór yfir þá sem höfðu sent inn ósk um að vera á málinu en láðist að nefna hv. þingmann.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir að koma þessu vel á framfæri. Mér þykir vænt um það. Ég vil ítreka það sem ég hef sagt um mikilvægi þess að þetta mál verði samþykkt. Í efnahagshruninu misstu ótrúlega margir, þúsundir Íslendinga, heimili sitt, íbúðarhúsnæði sitt, sem reynist mörgum enn þann dag í dag mjög erfitt, þeir hafa aldrei náð sér. Þetta hefur áhrif á andlega líðan fólks og við getum ekki horft upp á slíka hluti gerast aftur. Það voru mikil mistök að hafa ekki komið fram með frumvarp eins og þetta á þeim tíma. En við lærum af því. Ég vona líka að þetta mál fái skjóta afgreiðslu í nefndinni og menn sýni því almennan skilning og velvilja. Það er mjög mikilvægt. Ég sé ekki hvað ætti að standa í vegi fyrir því að svo mikilvægt mál sé samþykkt. Ég held að það hljóti allir að sjá að þetta á að vera hluti af þeim aðgerðapökkum sem hafa verið lagðir fram af hálfu ríkisstjórnarinnar og við höfum verið að styðja, eins og ég nefndi áðan. Ég vona svo sannarlega að þetta mál verði samþykkt og það fái skjóta afgreiðslu.
Herra forseti. Ég fagna því að fram sé komið frumvarp um að fresta nauðungarsölum á þessum tímum. Ég er þar meðflutningsmaður og er ánægður með það. Við erum að ganga inn í tímabil, að mínu viti, þar sem menn lenda í fjárhagslegum vandræðum, aðallega vegna atvinnuleysis og gjaldþrota og rekstrarstöðvunar og alls kyns annarra afleiðinga af samkomubanni og því að ferðamenn séu hættir að koma til landsins. Við erum á upphafsreit, við erum á algjörum upphafsreit, ef við miðum þetta við fullnustugerðir eins og aðfarargerðir og nauðungarsölur. Þetta er alls ekkert hafið og ég tel mjög mikilvægt að við byrjum strax á að grípa til aðgerða eins og þeirrar að stöðva nauðungarsölur tímabundið. Ég er alls ekki að tala um að stöðva þær alfarið heldur tímabundið nú á meðan við erum að ganga í gegnum þetta og meðan það er að koma í ljós hversu harkalegt þetta verður og hversu víðtækt og langdregið. Ég tók því fegins hendi þegar mér var boðið að vera með á þessu frumvarpi. Ég tel að þetta muni hefjast í sumar eða haust, að menn lendi í þessum vandræðum með tilheyrandi kostnaði. Og það þarf líka að taka á því. Eftir efnahagshrunið 2008 lentu menn í óheyrilegum kostnaði áður en þeir brugðust við, þ.e. skuldararnir. Og það þarf líka á einhvern hátt að bregðast við því hvernig við sem samfélag ætlum að taka á því þegar kannski tugir þúsunda manna, heimilisfeðra og heimilismæðra, lenda í því að geta ekki greitt skuldir sínar og þær safna vöxtum og dráttarvöxtum og kostnaði. Þetta mun gerast á næstu vikum og mánuðum og við verðum einhvern veginn að bregðast við þessu. Við verðum einhvern veginn að stemma stigu við þessu. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar verða að taka mið af því, næstu vikur og mánuði, hvernig við ætlum að koma í veg fyrir að fólk sé komið í skuldaklafa áður en litið er við. Það gerðist í hruninu. Skuldir jukust og samkvæmt svari dómsmálaráðherra við fyrirspurn frá hv. þm. Ólafi Ísleifssyni, sem hann lagði fram á síðasta þingi, þá voru eftir efnahagshrunið 2008, á næstu árum á eftir, seldar hátt í 10.000 eignir einstaklinga, íbúðarhús, íbúðareignir, og náði atvinnuleysi þó ekki þeim hæðum sem við horfum fram á núna. Ég tel því mjög brýnt að ganga strax í þetta, að stöðva nauðungarsölur. Stjórnarþingmenn sögðu einhvern tímann í ræðu, þegar ég var að tala um þetta í sambandi við annað óskylt mál, að þær skuldir sem nú væri verið að krefja fólk um, og væru orsök þess að þessar gerðir væru í gangi núna, væru gamlar skuldir, eitthvað sem hefði verið komið löngu fyrir þennan tíma. En það er neyðarástand í samfélaginu og við verðum að bregðast við. Þótt þú hafir skuldað eitthvað í vetur ert þú ekkert færari um að borga það núna eftir þessa nýjustu uppákomu hér, þegar atvinnuleysi eykst hraðari skrefum en nokkru sinni áður hefur sést. Ég ætlaði að fara yfir þessa fyrirspurn hv. þm. Ólafs Ísleifssonar en það eina sem ég vil minnast á er að nauðungarsölur fóru rólega af stað en á einum til tveimur árum náðu þær hámarki. Þetta er því ekki eitthvað sem gerist í einu vetfangi heldur safnar þetta á sig kostnaði um einhvern tíma áður en þetta kemur svo til kasta lögmanna fyrst og síðan sýslumanna og þeirra sem fullnusta þessar kröfur fyrir kröfuhafana. Ég tel því nauðsynlegt að bregðast strax við og taka sérstaklega á því hvað eigi að gera við fólk sem lendir í miklum skuldaklafa. Viðbrögð stjórnvalda 2008 voru þau að stofna embætti umboðsmanns skuldara. Ég heyrði ekki neitt fagrar sögur af þeirri ráðstöfun. Það var skjól sem virkaði einhvern smátíma og fólk gekk út úr því, langflestir sem ég hef heyrt í og talað við, alls ekki mjög ánægt. Þetta var frestur og sumir segja að frestur sé á illu bestur en í þessu tilviki stóð fólk uppi með það, þrátt fyrir þessa ráðstöfun, að geta ekki staðið í skilum, mjög margir. Þetta gagnaðist einhverjum. Það þarf einhverjar nýjar aðferðir. Við þurfum að upphugsa einhverjar nýjar aðferðir til að stemma stigu við því að fólk fari mjög illa út úr þessu, sérstaklega ef þetta verður langdregið. Ég er ekki með hugmyndir um það núna en það þarf að stemma stigu við vaxtakostnaði, innheimtukostnaði og því sem hleðst á þessar skuldir algjörlega stjórnlaust í svona árferði. Ég held að það væru raunhæfustu aðgerðirnar sem við gætum fundið upp á núna, að reyna að stemma stigu við því að menn maki krókinn í slíku árferði. Það getur vel verið að ég komi með einhverjar frekari hugmyndir um það hér síðar.
Forseti. Eins og ég nefndi í ræðu minni áðan er þetta mál nákvæmlega eins og mál sem Hanna Birna Kristjánsdóttir, hæstv. fyrrverandi innanríkisráðherra, setti fram og fékk samþykkt 2013. Þá gekk málið til allsherjar- og menntamálanefndar og ég legg til að svo verði aftur núna. Það tók ekki nema níu daga að samþykkja málið á sínum tíma. Það var lagt fram 10. desember og samþykkt 19. desember. Þannig að ef vilji er fyrir því hjá stjórnarmeirihlutanum, sér í lagi fyrst þetta var gert á sínum tíma og þetta er fordæmið og málið er eins, þá er hægt að afgreiða það mjög hratt þannig að ég vísa því aftur til hv. allsherjar- og menntamálanefndar, hv. formanns þar, Páls Magnússonar, og annarra nefndarmanna, að fara strax í að vinna málið, kalla eftir umsögnum og fara yfir umsagnirnar. Sama hvað á endanum verður gert við málið, þegar ríkisstjórnin telur að kominn sé tími til þess að stöðva nauðungarsölurnar þá er hægt að gera það mjög hratt. En ég vil líka minna á að eins mál, stöðvun nauðungarsölu, var samþykkt og lagt fram í ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur sem Vinstri grænir og Samfylkingin stóðu saman að. Það var lagt fram sem frumvarp í tíð ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Bjarna Benediktssonar, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins. Allur fjórflokkurinn er búinn að leggja þetta til og fá samþykkt á Alþingi. Málið verður sent til allsherjar- og menntamálanefndar. Það er hægt að afgreiða það hratt og vel. Ég vona að stjórnarmeirihlutinn og ríkisstjórnin sendi þau skýru skilaboð að við ætlum að vinna þetta hratt og vel og vera tilbúin að gera þetta strax af því að eins og hér er nefnt, fólk er þegar byrjað að missa vinnuna og stendur frammi fyrir nauðungarsölum. Margir hverjir geta ekki losað sig út úr því í dag í þessu ástandi. Þetta er brúin sem hægt er að byggja fyrir landsmenn sem missa annars heimili sín, að brúa þá yfir þetta Covid-ástand, fresta þessum nauðungarsölum tímabundið. Þannig að þegar við erum komin yfir versta ástandið og fólk getur farið að fóta sig aftur, þá geti það gengið af stað, haldið eignum sínum, haldið heimilum sínum, það er það sem þetta snýst um.
Virðulegur forseti. Hér á eftir tökum við í þriðja sinn á dagskrá 1. umr. um breytingu á lögum um útlendinga. Ástæðan fyrir því að þetta hefur tafist þetta lengi er í fyrsta lagi djúpstæð andstaða nokkurra stjórnarandstöðuþingmanna sem hafa staðið í vegi fyrir því að þetta óbermismál komist til nefndar. Það sem mér hefur hins vegar fundist vanta í umræðuna er að heyra sjónarmið stjórnarliða, að skilja hvernig þessi gríðarlega stefnubreyting varð frá því að hæstv. félagsmálaráðherra tilkynnti vígreifur að hann ætlaði að hætta að senda börn á flótta aftur til Grikklands, óháð stöðu þeirra, fyrir tveimur mánuðum. En staðan nú er sú að það á tryggja að hægt sé að endursenda öll börn sem fengið hafa vernd í Grikklandi beint aftur til Grikklands. Ég hvet því stjórnarliða til að taka þátt í umræðunni á eftir og réttlæta þetta voðaverk sitt.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um uppbyggingu og rekstur fráveitna hvað varðar átak í fráveitumálum sveitarfélaga. Meginmarkmið frumvarpsins er að styrkja fráveituframkvæmdir á vegum fráveitna sveitarfélaga til þess að uppfylla lög um uppbyggingu og rekstur fráveitna, lög um stjórn vatnamála og reglugerð um fráveitur og skólp. Frumvarpið er samið í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu að höfðu samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið, samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið, Umhverfisstofnun, Samband íslenskra sveitarfélaga og Samorku. Í fjáraukalögum fyrir árið 2020, sem samþykkt voru 30. mars sl., er lagt til að veitt verði tæplega 18 milljarða kr. fjárheimild til sérstaks tímabundins fjárfestingarátaks til að vinna gegn samdrætti í hagkerfinu í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru. Eitt af fjárfestingarverkefnunum í fáraukalögum er átak í fráveitumálum í samstarfi ríkis og sveitarfélaga í samræmi við fyrirheit þar að lútandi í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Gert er ráð fyrir að 200 millj. kr. verði veittar til fráveituframkvæmda á árinu 2020. Í frumvarpinu er lagt til að ríkið styrki fráveituframkvæmdir fráveitna sveitarfélaga á árunum 2020–2030. Lagt er til að sambærilegt fyrirkomulag verði eins og gilti um stuðning við framkvæmdir sveitarfélaga samkvæmt lögum um stuðning við framkvæmdir sveitarfélaga í fráveitumálum, nr. 53/1995. Samkvæmt lögunum gat stuðningur ríkisins numið allt að 200 millj. kr. á ári eftir því sem nánar var kveðið á um í fjárlögum, þó aldrei hærri upphæð en sem nam 20% af staðfestum heildarraunkostnaði styrkhæfra framkvæmda. Í þessu frumvarpi er ekki gert ráð fyrir að árleg hámarksupphæð verði 200 millj. kr. heldur er gert ráð fyrir að fjárveiting til þessa verkefnis verði ákveðin af Alþingi og miðað verði við fasta fjárhæð í fjármálaáætlun og fjárlögum hverju sinni. Sú upphæð hefur ekki verið ákveðin enn sem komið er. Samkvæmt skýrslu vinnuhóps stjórnvalda um tillögur að fyrirkomulagi stuðnings ríkisins við sveitarfélög vegna fráveituframkvæmda gæti samanlagður kostnaður við fráveituframkvæmdir sveitarfélaga á næstu tíu árum orðið á bilinu 27,5–39,5 milljarðar. Þar af eru 15–20 milljarðar vegna framkvæmda sem miða að því að fráveitur uppfylli ákvæði reglugerðar um fráveitur og skólp, 2,5 milljarðar vegna hreinsunar ofanvatns, þar með talið örplast, og 10–17 milljarðar vegna endurbóta á núverandi hreinsivirkjum með eins þreps hreinsun skólps. Ef miðað yrði við að sveitarfélög gætu fengið allt að 20% endurgreiðslu gæti kostnaður ríkisins orðið samtals 5,5–7,9 milljarðar, þar af 3–4 milljarðar vegna framkvæmda sem miða að því að fráveitur uppfylli kröfur, 500 milljónir vegna hreinsunar ofanvatns og 2–3,4 milljarðar vegna endurbóta á núverandi hreinsivirkjum með eins þreps hreinsun skólps. Ef miðað er við að kostnaðurinn dreifist jafnt yfir tíu ára tímabil yrði tilsvarandi árlegur kostnaður ríkisins 300–400 milljónir vegna framkvæmda sem miða að því að fráveitur uppfylli kröfur, 50 milljónir vegna hreinsunar ofanvatns og 200–340 milljónir vegna aukinnar eins þreps hreinsunar skólps eða samtals 550–790 milljónir á ári. Þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir að umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að úthluta fjármununum til fráveitna sveitarfélaga. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Hér er að sjálfsögðu mikilvægt mál á ferðinni, að fara í átak í fráveitumálum landsmanna. Sveitarfélög hafa barist fyrir því síðastliðinn áratug að gerð yrði breyting á lögum um virðisaukaskatt í þá veru að sveitarfélögin fái 100% endurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna fráveituframkvæmda. Nú er það svo að nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa einnig lagt fram á Alþingi, í tvígang á yfirstandandi kjörtímabili, þingmannafrumvarp til stuðnings þessum kröfum sveitarfélaganna þess efnis að sveitarfélögin fái undanþágu frá greiðslu virðisaukaskatts vegna fráveituframkvæmda. Ljóst er að í þessu frumvarpi er ekki verið að koma til móts við þá baráttu sveitarfélaganna. Það er í raun og veru verið að fara þvert á vilja þeirra þegar kemur að þeim hugmyndum um að nýta afslátt af virðisaukaskatti í þessar framkvæmdir. Mér finnst þetta bera svolítið vott um það, sem við höfum séð líka í aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar, að það vantar þetta samráð við sveitarfélögin. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Nú veit ég að það var nefnd sem lagði þetta til, en hvers vegna var ekki hlustað meira á sveitarfélögin í þessu? Er ekki viðbúið og best í þessu að þau fái að stjórna þessu svolítið sjálf og þá með því að fá þessa endurgreiðslu til baka? Ef hæstv. ráðherra gæti farið aðeins yfir það hvers vegna var ekki horft til þess sem sveitarfélögin hafa mjög svo talað fyrir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir andsvarið. Ég er náttúrlega alls ekki sammála því að ekki sé verið að koma á móts við baráttu sveitarfélaganna því að það er einmitt verið að koma á móts við þá baráttu sveitarfélaganna að fá aukinn stuðning við fráveituframkvæmdir, eins og er nú í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarflokkanna. Það var haft samráð við sveitarfélögin. Í fyrsta lagi var vinnuhópur sem ég stofnaði 1. október í fyrra, ef ég man rétt, sem skilaði af sér í kringum áramótin eða í janúar þar sem í sat fulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga. Einnig var haft samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga við samningu þessa frumvarps. En spurningin er þá kannski: Hvers vegna var þessi leið valin, að fara þá leið að hafa þetta fasta fjárupphæð á ári sem búið er þá að ákveða fyrir árið 2020 en ekki önnur ár? Það var sem sagt niðurstaða hópsins að hentugasta útfærslan fælist í þessu styrkjafyrirkomulagi þar sem það styrkti stefnu um einföldun virðisaukaskattskerfisins, auk þess sem fjárstjórnarvald væri þá óskorað í höndum Alþingis án þess að um væri að ræða sjálfvirkni í útgjaldavexti. En valkostirnir eru, eða voru, að undanþága væri gefin frá virðisaukaskatti sem að mati ríkisskattstjóra væri ekki góð leið. Endurgreiðsla, sem ríkisskattstjóri nefnir að hægt væri að skoða, eða þá auknar fjárveitingar, sem ríkisskattstjóri benti líka á í umfjöllun sinni um frumvarp það sem hv. þingmaður nefndi að nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins hefðu lagt hér fram. Þetta eru í megindráttum ástæðurnar fyrir þessu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Hér er verið að velja styrkjaleið og er kannski svona skammtafyrirkomulag, verið er að skammta þess vegna ákveðnum sveitarfélögum einhverja styrki til að fara í þessar framkvæmdir og þar með er það í raun og veru lagt í hendur ráðherra hvaða sveitarfélög muni fá styrki og hver ekki, í staðinn fyrir að sveitarfélögin gætu stjórnað þessu svolítið sjálf. Við þekkjum það náttúrlega að þegar framkvæmdaþörfin er allt upp í 80 milljarðar þá eru 200 milljónir kr. náttúrlega bara dropi í hafið í styrktarfé. Auk þess spyr maður sig: Ef Alþingi á að fara að ákveða þetta árlega þá sjáum við náttúrlega fram á það, eftir þau gríðarlegu útgjöld sem ríkissjóður þarf að standa fyrir núna í tengslum við veirufaraldurinn, að augljóst er að það þarf að hagræða þegar fram í sækir og ná niður halla ríkissjóðs - er ekki viðbúið, hæstv. ráðherra, að það verði bara sáralítið fé til skiptanna þegar kemur að þessu styrkjafyrirkomulagi sem lagt er upp með í ljósi efnahagsástandsins og því sem fram undan er í þeim efnum, að ná niður halla ríkissjóðs? Þá spyr maður hvort það hefði kannski bara verið, þegar upp er staðið, vænlegri leið að fara þessa virðisaukaskattsleið og þá geti sveitarfélög stjórnað þessu svolítið sjálf. Fyrir mér lítur það einhvern veginn þannig út að það verði því miður ekki mikið til skiptanna í þessu styrkjakerfi þegar fram líða stundir, það koma kannski 200 milljónir núna og svo vitum við ekki um framhaldið. Vonandi hef ég rangt fyrir mér, en ég vona að Alþingi sjái mikilvægi þess að fara í svona átak sem er svo sannarlega mikilvægt, en sporin hræða svolítið í þeim efnum.
Hæstv. forseti. Sú upphæð sem var til skiptanna núna í ár, þessar 200 milljónir, er eitthvað sem var svo sem ekki bara gripið úr lofti heldur var einmitt rætt við Samband íslenskra sveitarfélaga um það. Ég held að mjög mikilvægt sé að við getum dreift þessum framkvæmdum á næstu tíu árum með skynsamlegum hætti. Það segir í frumvarpinu á bls. 4–5 að það sé ljóst að mikilvægt sé að reyna eftir fremsta megni að skapa fyrirsjáanleika við úthlutun fjármuna til fráveitna sveitarfélaga og með hliðsjón af áætlunum fráveitna um fyrirhugaðar framkvæmdir væri gert samkomulag um röð og tímasetningu einstakra framkvæmda þannig að þær dreifðust nokkuð jafnt á árunum 2020–2030. Það er þá verkefnið fram undan að kalla eftir því, og þær upplýsingar eru til í grófum dráttum, hvaða framkvæmdir eru tilbúnar og verði tilbúnar á næstu árum, þannig að verkefnið er að ná utan um það. Aðalmálið er náttúrlega það gleðiefni að við séum að ráðast aftur í það að styðja við fráveitumál sveitarfélaga, að koma fráveitumálum í miklu betra lag en það er í í dag. Hjá mörgum sveitarfélögum vantar upp á að uppfylla lög og reglugerðir og svo er auðvitað sérstaklega ánægjulegt að þarna er gert ráð fyrir að hægt sé að styrkja líka úrbætur við ofanvatnslausnir sem geta komið í veg fyrir að örplastmengun berist í hafið. Ég held því að við séum öll sammála um markmiðið með þessu, að styrkja sveitarfélögin í því að takast á við þessi mikilvægu verkefni.
Herra forseti. Við ræðum hér umbætur í fráveitumálum. Eins og allir þingmenn vita er hin almenna staða í fráveitumálum mjög ólík frá einu sveitarfélagi til annars og eins vegna þess að viðtakar, sem frárennslið fer í, eru jú tvenns konar, þ.e. annars vegar sjórinn og hins vegar vötn og ár, þannig hefur það verið, og svo getum við talað um rotþrær sem þriðja möguleikann. Þetta er með ýmsu móti. Hér eru sveitarfélög sem eru með mjög viðkvæma viðtaka eins og t.d. Mývatnssveit þar sem farið hefur verið í stórátak einmitt til að bæta úr því. Önnur sveitarfélög eru með svipaða viðtaka, viðkvæma, og svo eru sveitarfélög þar sem sjór er viðtaki en fráveitumálin eru ekki í lagi. Það er því um býsna auðugan garð að gresja. Ákall sveitarfélaganna hefur verið uppi allt frá því að þessum stuðningi var kippt úr sambandi vegna hrunsins á sínum tíma. Nú er í fyrsta sinn orðið við því ákalli, af núverandi ríkisstjórn, sem, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, hafði sett þetta inn í sinn samstarfssamning. Endurbæturnar snúa að nýlögnum, þær snúa að hreinsibúnaðinum sjálfum og svo auðvitað að ýmiss konar viðhaldi eða endurbótum, endurnýjun lagna og öðru slíku. Þetta er mjög víðtækt og svo má líka benda á að hreinsunin sjálf getur verið fyrsta, annars eða þriðja stigs. Við höfum jú séð að fyrsta stigs hreinsun, sem við köllum, t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu, leiðir til þess að gríðarleg vinna er fólgin í því að fjarlægja úr fráveitum plast og annað slíkt sem við neytendur eða íbúar svæðisins setjum í skólplagnir, sem er fráleit iðja hjá mörgum, því miður. Í frumvarpinu beinum við líka sjónum okkar að örplasti sem er mjög mikilvægt. Þarna er verið að hreinsa það úr ofanvatni sem er tiltölulega auðvelt miðað við að hreinsa örplastið úr frárennslinu sjálfu. Það hefur komið í ljós, við samanburð á örplasti í frárennsli á Íslandi og t.d. í öðrum löndum eins og Svíþjóð, að við erum með margfalt meira af slíku í sjó hér, m.a. út af frárennsli, en sambærilegar þjóðir. Það hefur komið í ljós, eins og ég nefndi nýlega í ræðu, að nánast allan hringinn í kringum landið inniheldur kræklingur örplast, bara svo að minnst sé á það. Þó að við séum ekki að fara út í fokdýra hreinsun á örplasti úr öllu frárennsli í landinu þarf a.m.k. að stíga fyrsta skrefið með ofanvatnið. Þessi fráveitumál öllsömul eru langhlaup, ef við getum orðað það svo, þær langtímaáætlanir sem þarna eru. Þessar 200 milljónir sem menn gera hér að umtalsefni, og segja að sé dropi í hafið, eru því einungis fyrsta skrefið og í samræmi við það sem Samband íslenskra sveitarfélaga hefur talið mögulegt að gera nú í sumar svo að það er ekki marktækt í sjálfu sér. Það sem er marktækt er það hvað Alþingi leggur í þetta í fjárlögum. Þá langar mig að benda á að vaskleiðin, ef við tölum um hana, endurgreiðslu á virðisaukaskatti, sem á að vera leið sveitarfélaga til að ákveða sjálf hvað þau vilja fá í endurgreiðslu, er líka nokkuð sem þarf að ákvarðast í fjármálaáætlun og fjárlögum. Það kemur líka inn á hvers konar ástand sem gerir að verkum að við þurfum að draga saman seglin eða spara, hvort sem það er Covid eða eitthvað annað, þannig að styrkleiðin og vaskleiðin eru mjög keimlíkar leiðir þegar að því kemur hver ákveður fjárhæðirnar og hvernig þær eru fundnar út. Það er auðvitað ekki hægt að hafa ótakmarkaðan opinn tékka á vaskleiðina fremur en ótakmarkaðan opinn tékka á styrki. Ég sé ekki þennan stóra mun á. Mig langar svo að benda á að nákvæmlega þessar aðgerðir, að fara út í fráveituaðgerðir, hvort sem það er á þessu ári eða næsta, er auðvitað ein leiðin til að auka við atvinnu, hækka atvinnustigið, og það er jú eitt markmiðið með aðgerðum í efnahagsmálum næstu ára. Ég lít á þetta í samhengi við ástandið, og í samhengi við þörf á því að stíga þessi skref í fráveitumálum, og ég legg aftur á það áherslu að þetta er 10–20 ára framkvæmd, einfaldlega vegna þess að fráveitumál eru mikilvæg en þau eru líka flókin og þau eru víða í ólestri. Það er því ekki hægt að líta á þetta á minni skala en einum til tveimur áratugum. Ég býst svo við því að hv. umhverfis- og samgöngunefnd fari mjúkum höndum um málið og það verði, þegar til stykkisins kemur og hér verða atkvæðagreiðslur, og eins í nefndinni, býsna góð samstaða um fráveitumálin.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að segja í upphafi að ég styð að sjálfsögðu heils hugar átak í þessum málaflokki sem er afar brýnt og ég held við séum öll sammála um það. Þetta er kannski bara spurning um aðferðafræði þegar kemur að aðkomu ríkisins gagnvart sveitarfélögunum. Við þekkjum það öll að við Íslendingar eigum langt í land með að innleiða skólphreinsun í samræmi við skuldbindingar sem ríkið hefur undirgengist vegna aðildar að Evrópska efnahagssvæðinu. Þetta kemur m.a. fram í vandaðri skýrslu Samtaka iðnaðarins um innviðafjárfestingar frá árinu 2017 þannig að ljóst er að mikil þörf er á úrbótum í þessum málaflokki svo uppfylla megi reglugerðarkröfur. Það er orðið sjálfsagt og eðlilegt í okkar huga að þessi mál séu í lagi. Umhverfisvitund landsmanna hefur náttúrlega vaxið mjög mikið á undanförnum árum og þetta er málaflokkur sem við viljum að sjálfsögðu hafa í lagi eins og aðra umgengni við náttúruna. Ófullnægjandi hreinsun skólps getur haft mikil og slæm áhrif á umhverfið. Sem dæmi má nefna að gera má ráð fyrir að mikið af úrgangi á borð við plast berist með fráveituvatni út í umhverfið, eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom hér inn á, þar sem er lítil eða engin hreinsun, sérstaklega á landsbyggðinni. Töluverð umræða hefur verið um hugsanlega skaðsemi efna í frárennsli sem hefur eiginlega ekki verið gefinn nægilegur gaumur við skólphreinsun fram að þessu. Þá erum við að tala um örplastið og svo lyfjaleifar eins og nefnt er. Gera má ráð fyrir því að núna og á næstu misserum verði meira svigrúm hjá verktökum til þess að standa að framkvæmdum með hagkvæmari hætti. Í ljósi efnahagsástandsins er samdráttur í fjárfestingum og verklegum framkvæmdum þannig að auðvitað er þetta kjörið árferði til þess að fara í þetta mikilvæga átak. Einfaldlega vegna þeirrar stöðu sem við erum í vegna veirufaraldursins og þess mikla samdráttar í efnahagslífinu sem honum fylgir þá er þetta kjörinn tími til að fara í átak í fráveitumálum. Þetta frumvarp er vonbrigði að mínum dómi hvað það varðar. Umhverfisráðherra hefur nú beðið með þetta, held ég, í tvö ár eftir að hann tók við ráðherraembætti, að skipa þennan starfshóp og frumvarpið var ekki á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar fyrir yfirstandandi löggjafarþing. Ég verð að segja að mér finnst þetta sýna svolítið áhugaleysi hjá hæstv. ráðherra með þetta mál en ég veit þó að hann er áhugasamur um umhverfismál almennt en einhvern veginn virðast þessi fráveitumál oft og tíðum gleymast í þeim efnum. Það er ekki nógu gott að mínu viti og þessi staða er alvarleg. Eins og þær upplýsingar sem Samorka hefur tekið saman sýna þá búa einungis 23% landsmanna við skólphreinsun sem uppfyllir kröfur reglugerðar ef höfuðborgarsvæðið er undanskilið. Umhverfismál á að nálgast á grundvelli almannasjónarmiða um vernd og umhverfisgæði en ekki sem einhverja uppsprettu skattstofna, ef svo má að orði komast. Ríkisvaldið á að hvetja sveitarfélögin til að vinna á þessum nærumhverfisvanda, standa myndarlega við bakið á þeim svo þau geti uppfyllt þessar lagalegu skyldur sínar ásamt því að hvetja þau sérstaklega til þess að auka hreinsun skólps svo draga megi úr mengun vatns og sjávar. Auk þess bara vegna þess að öll okkar matvælaframleiðsla á upphaf sitt og endi, eins og t.d. þegar kemur að sjávarútveginum og landbúnaðinum, og það er bara mjög mikilvægt að þessir hlutir séu í góðu lagi, sérstaklega ef við stefnum í átak á innlendri matvælaframleiðslu. Þá er þetta þáttur sem þarf að vera í lagi. Rökstuðningurinn fyrir þessari leið hvað fjármögnun varðar af hálfu ráðherra er sá að það styður við stefnu um einföldun virðisaukaskattskerfisins, auk þess sem fjárstjórnarvald er þá óskorað í höndum Alþingis án þess að um sjálfvirkni í útgjaldavexti verði að ræða. Ég hef að sjálfsögðu verið talsmaður þess að Alþingi sinni sínu fjárstjórnarvaldi án afskipta fjárveitingavaldsins. En því miður höfum við horft upp á annað í þessum fjáraukalögum sem við höfum verið að vinna núna í fjárlaganefnd. Það er alveg augljóst að fjárveitingavaldið og fjármálaráðuneytið hefur verið að skipta sér af fjárstjórnarvaldi Alþingis og það er mjög slæmt og gott að heyra það sett fram í þessari greinargerð með þessu frumvarpi að það beri að virða það og efla. Þannig að það er svolítill tvískinnungur í þessu, finnst mér, hvað þá hluti varðar. En það gefur augaleið að allar aðgerðir sem miða að því að breyta ekki neinu munu ekki breyta neinu og því mun sú leið sjálfkrafa í raun og veru styðja við stefnuna um einföldun virðisaukaskattskerfisins. Þetta er leið sem sveitarfélögin hafa barist fyrir og þess vegna kemur manni svolítið á óvart að hún skyldi ekki hafa verið valin. En nánar að þessu skammtakerfi, sem ég vil kalla, vegna þess að nú á að fara að skammta peninga til sveitarfélaganna og það þarf þá að velja sveitarfélögin úr og það er úr takmörkuðu fé að velja. Umsækjendum er gert að sækja um styrki rafrænt og skulu umsókninni fylgja greinargóðar upplýsingar um framkvæmdina og kostnað og skilyrði fyrir fjárstuðningi er að framkvæmdin sé áfangi í heildarlausn á fráveitumálum sveitarfélags í samræmi við samþykkta áætlun. Síðan er gert ráð fyrir að fráveitur sveitarfélaga leggi fram áætlun þar sem gerð er nánari grein fyrir fyrirhuguðum framkvæmdum og áætluðum kostnaði. Þá er gert ráð fyrir að ráðherra setji að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og Samorku nánari ákvæði um framkvæmdina í reglugerð. Eins og ég sagði áðan hafa sveitarfélögin síðastliðinn áratug barist fyrir því að gerð yrði breyting á lögum um virðisaukaskatt í þá veru að þau fái 100% endurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna fráveituframkvæmda. Nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa einnig í tvígang, eins og ég nefndi hér í andsvari við hæstv. ráðherra, lagt á yfirstandandi kjörtímabili fram þingmannafrumvörp til stuðnings kröfu sveitarfélaganna, þess efnis að sveitarfélögin fengju þá undanþágu frá greiðslu virðisaukaskatts af fráveituframkvæmdum. Það er nokkuð ljóst að samkvæmt þessu frumvarpi hefur Sjálfstæðisflokkurinn þurft að beygja sig undir vald Vinstri grænna innan ríkisstjórnarinnar þegar augljóst er að það hefur ekki verið hlustað á þennan málflutning Sjálfstæðisflokksins í þinginu varðandi endurgreiðslu af virðisaukaskatti til fráveituframkvæmda. Það er í mínum huga nokkuð ljóst að ráðherra er að fara þvert gegn vilja þeirra þingmanna sem hafa lagt þessi frumvörp fram og sveitarfélaganna, að stórum hluta a.m.k., með því að velja leið styrkta- og skammtafyrirkomulags þar sem í raun og veru er undir hans hæl lagt hvort og hvaða sveitarfélög fái styrk til nauðsynlegra fráveituframkvæmda. Enn og aftur vil ég ítreka það að ég styð þetta átak. Þetta er mikilvægt átak og þetta er rétt árferði til þess að fara í það á næstu misserum en þörfin er gríðarlega mikil og þetta er bara spurning um aðferðafræðina. Í janúar á þessu ári kom út skýrsla á vegum umhverfisráðuneytisins sem ber heitið fyrirkomulag stuðnings ríkisins við sveitarfélög vegna fráveituframkvæmda og þar er að finna tillögur þessa vinnuhóps. Í skýrslunni kemur jafnframt fram að í mati á fráveitumálum sem gert var árið 2017 komi fram að til að koma ástandi fráveitumála í viðeigandi horf þurfi 50–80 milljarða kr. fjárfestingu. Þetta er gríðarlega há upphæð og þessar 200 milljónir sem er rætt um hér eru, eins og ég sagði fyrr, bara dropi í hafið í þeim efnum. Þess vegna óttast maður að það verði ekki úr neinu að spila í þessu fyrirhugaða styrkjakerfi á komandi misserum og árum vegna þess, eins og ég nefndi fyrr í andsvari, að nú þarf ríkissjóður svo sannarlega að huga að því hvernig eigi að greiða niður þann mikla halla sem stefnir í að verði vegna útgjalda sem eru tengd kórónuveirufaraldrinum. Verið er að tala um tölur eins og 250 milljarða kr. halla á ríkissjóði og hann gæti jafnvel orðið enn þá meiri. Þá einhvern veginn óttast maður að það verði skorið niður í ýmsum sjóðum og öðru slíku og þetta verði eitt af þeim atriðum sem gætu orðið fyrir því að fjárveitingar yrðu skornar niður. Að sjálfsögðu vona ég að svo verði ekki. Ef hin leiðin hefði verið valin hefði það náttúrlega í för með sér tekjumissi fyrir ríkissjóð í formi eftirgjafar af virðisaukaskatti, en það gæti þó gert það að verkum að sveitarfélögin fari kannski fremur í framkvæmdir. Það þýðir að þá þarf að ráða verktaka og hönnuði og allt sem því fylgir og þá kemur á móti innkoma í ríkissjóð, þá koma þeir aðilar til með að greiða virðisaukaskatt af þeirri vinnu og þá á ég sérstaklega við hvað laun varðar, t.d. til starfsmanna o.s.frv., og það skilar sér í auknum skatttekjum til ríkissjóðs. Þetta er því eitthvað sem horfir öðruvísi við en þegar ríkissjóður er bara að skammta ákveðið fé í framkvæmd með þessum hætti. Þannig að ég vil bara hvetja til þess að lokum, herra forseti, að þetta fái góða umræðu í nefndinni og menn spyrji nauðsynlegra spurninga í því samhengi, fái gesti á fund nefndarinnar frá sveitarfélögunum, fái sveitarstjórnarmenn á landsbyggðinni á fundi nefndarinnar og hlusti á þá sem standa þessu næst og þurfa að fara í slíkar framkvæmdir eða hafa lengi hugsað sér það og voru e.t.v. að vonast eftir því að virðisaukaskattsleiðin yrði farin. Að fá sjónarmið þessara aðila er ákaflega mikilvægt í þessari vinnu vegna þess, eins og ég sagði áðan, að það ber allt of mikið á því að ríkisstjórnin hafi of lítið samráð við sveitarfélögin. Það sáum við og höfum séð í vinnunni við fjáraukalögin og þessa aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar, þá hafa sveitarfélögin sem komu á fund fjárlaganefndar kvartað sérstaklega yfir því að það skuli ekki hafa verið haft nægilegt samráð við þau í þeim tillögum sem ríkisstjórnin leggur síðan til og við höfum verið að vinna innan nefndarinnar. Þetta er mjög bagalegt vegna þess að sveitarfélögin eru náttúrlega ákaflega mikilvæg í því sem fram undan er, bæði í þeim efnahagsaðgerðum sem við þurfum að fara í og sveitarfélögin þurfa að standa straum af ýmsum útgjöldum vegna veirufaraldursins. Þau hafa auk þess orðið fyrir miklum tekjumissi þannig að það er mjög mikilvægt að það sé haft víðtækt og gott samráð við þau á öllum stigum málefna er varða sveitarfélögin [[Forseti hringir.]]og þetta er eitt af þeim stóru málum. Ég vona svo sannarlega að nefndin átti sig á því.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um uppbyggingu og rekstur fráveitna. Hér er komið að mínum dómi mjög mikilvægt mál, mikilvæg tillaga að umgjörð um samstarf ríkis og sveitarfélaga um úrbætur í fráveitumálum og komin fram lausn sem hefur kannski vafist dálítið fyrir stjórnvöldum síðustu árin að finna. Meginmarkmið frumvarpsins er að styrkja fráveituframkvæmdir á vegum fráveitna sveitarfélaga til að uppfylla lög um uppbyggingu og rekstur fráveitna, lög um stjórn vatnamála og reglugerð um fráveitur og skólp. Lagt er til að í tíu ár verði veitt framlag úr ríkissjóði til fráveituframkvæmda á vegum fráveitna sveitarfélaga og fyrirkomulagið verði sambærilegt við þann stuðning sem var til staðar samkvæmt lögum um stuðning við framkvæmdir sveitarfélaga í fráveitumálum, nr. 53/1995. Ég trúi því að allar sveitarstjórnir landsins í rauninni hafi beðið eftir framhaldinu frá því að sá stuðningur rann út því að fráveitur skipta náttúrlega sveitarfélögin og hvert samfélag mjög miklu máli. Vel gerðar fráveitur, í samræmi við lög og reglur, eru ákveðin trygging fyrir hreinleika umhverfisins til lands og sjávar, fyrir íbúa og gesti hvers samfélags, en líka fyrir hreinleika þeirrar framleiðslu sem fer fram í samfélögunum og matvælaframleiðslunni ekki síst. Þetta mál hefur verið lengi til umræðu og náttúrlega verið töluvert samráð. Það er komið inn á það í greinargerðinni með frumvarpinu að starfshópur, sem umhverfis- og auðlindaráðherra skipaði 1. október 2019, hefur unnið að þessu. Ég átta mig ekki alveg á því af lestri greinargerðarinnar hvert samspil endanlegu tillagnanna er við vinnu starfshópsins og hvort það hafi verið einhverjar tillögur að útfærslum þar, því að það kemur fram að ekki hafi verið hefðbundið samráð við framlagningu frumvarpsins. Þess vegna er ég svolítið forvitin að vita hvað hafi falist í samráðinu sem var búið að eiga sér stað í kannski eitt og hálft ár, tvö ár. Hér er farið yfir hvað er styrkhæft. Það verði framkvæmdir við sniðræsi og safnkerfi, hreinsivirki, dælustöðvar og útrásir. Það sem er nýtt er að hönnunarkostnaður, rannsóknakostnaður og byggingarkostnaðurinn verður líka styrkhæfur. Ég held að það sé mjög mikilvægt af því að ég veit að það olli allmörgum minni sveitarfélögum ákveðnum höfuðverk, á fyrra tímabili þessa stuðnings samkvæmt eldri lögum, að menn höfðu ekki nógu traustan grunn að byggja á varðandi aðstæður í hverjum firði eða viðtaka, sem geta verið ár eða vötn, og þarf virkilega að leggja í rannsóknir til að átta sig á því hvað viðtaki fráveitunnar ber og hvaða áhrif fráveitan hefur á viðtakann sem er til staðar. Ég held líka að styrkurinn til rannsókna geri lausnirnar sem verður farið í markvissari og geti líka leitt til nýsköpunar, nýrra leiða í lausnum. Ég held að það sé einmitt mjög mikilvægt að í þessu verkefni verður ekki horft of þröngt á framkvæmdir þannig að það sé rými til að fara nýjar leiðir ef rannsóknir sýna fram á að það sé skynsamlegt. Þannig geti orðið til nýjar lausnir í hönnun fráveitna. Fyrri ræðumenn hafa komið inn á að hluti af þessu átaki er að vinna gegn örplastmengun í hafinu. Það er líka gert ráð fyrir að hliðsjón verði höfð af aðgerðaáætlun í tengslum við vatnaáætlun vegna stjórnar vatnamála sem ég held að sé líka mjög mikilvægt í þessu samhengi. Aðeins um framkvæmdina. Það á að auglýsa eftir umsóknum árlega en auðvitað væri það frekar ómarkvisst að það væri bara horft á hvert ár fyrir sig af því að þetta eru allt langtímaverkefni eins og hér hefur komið fram. Þess vegna er gert ráð fyrir að sveitarfélag leggi fram áætlun um fyrirhugaðar framkvæmdir og kostnað til lengri tíma og þannig verði mögulegt að forgangsraða og tímasetja einstakar framkvæmdir til þess að skapa fyrirsjáanleika fyrir hvert og eitt sveitarfélag á þessu árabili, 2020–2030. Að lokum vil ég ítreka að ég tel þetta vera afskaplega mikilvægt mál sem ég hlakka til að fjalla um í umhverfis- og samgöngunefnd. Samstarf ríkis og sveitarfélaga um uppbyggingu og rekstur fráveitna er á stefnuskrá Framsóknarflokksins og er hluti af stefnu ríkisstjórnarinnar þannig að við erum að stíga hér mikilvægt skref sem fellur að áætlunum bæði ríkis og sveitarfélaga og stefnu stjórnmálaflokka og er jafnframt viðspyrna gegn Covid.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir umræðuna hér í dag sem mér finnst góð og sérstaklega vegna þess að það er greinilegt að við erum öll sammála um það stóra umhverfismál sem er til umfjöllunar og snýst um að bæta úr fráveitumálum hjá sveitarfélögum. Ég ætla að koma örlítið inn á mismunandi leiðir sem hægt er að fara í að fjármagna þetta og ég kom aðeins inn á í andsvari og fyrri ræðu minni. Það snýr að því hvaða leið er valin. Það er vissulega ein leið að kveða á um undanþágu frá virðisaukaskatti eða endurgreiðslu virðisaukaskatts eða fara þá leið sem hér er valin. Einn kostur þess að fara styrkjaleiðina er að geta farið yfir 20%, sem var nefnt í inngangsræðu minni, í stuðningi til að mynda við minni sveitarfélög eða sveitarfélög þar sem hlutfallslega fáir íbúar eru á bak við dýrar framkvæmdir, t.d. þar sem um viðkvæma viðtaka er að ræða. Það þarf líka að líta til þess að ef farin væri virðisaukaskattsleiðin þá yrði náttúrlega tekjumissir fyrir ríkissjóð og við erum auðvitað að byggja þetta styrkjafyrirkomulag á einhverju sem við þekkjum ágætlega úr fortíðinni. Aðeins um það sem var nefnt varðandi meint áhugaleysi þess sem hér stendur um fráveitumál þá vil ég nú bera blak af sjálfum mér því að það er alls ekki raunin. Ég tók hins vegar talsverðan tíma í undirbúningsvinnu, það er ekkert leyndarmál. Sú undirbúningsvinna fólst m.a. í því að skoða örplastmálin, þ.e. láta fara fram ítarlega úttekt á því eftir hvaða leiðum örplast berst til sjávar þannig að byggja megi á slíkri úttekt hvers konar aðgerðir sé skynsamlegast að ráðast í. Það gerði ég líka hvað varðar lyfjaleifar. Þar var líka gerð rannsókn eða úttekt og síðan úttekt á möguleikum á að nýta seyru. Ég held að það sé til marks um góða stjórnsýslu og skipulag og framsýni að nýta sér það að skoða hlutina fyrst áður en ráðist er í að vinna þá. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að það er gríðarlega mikilvægt að við ráðumst ekki bara í fráveituframkvæmdir til að uppfylla núgildandi lög og reglugerðir heldur líka til þess að horfa til framtíðar þar sem öll örplastmengun skiptir meira máli og þar sem það að nýta úrgang eins og seyru skiptir meira máli inn í framtíðina í takt við hringrásarhagkerfið. Hv. þm. Birgir Þórarinsson nefndi að ekkert hefði gerst í tíu ár í þessum málum þrátt fyrir ákall sveitarfélaga og ég tek bara undir það en bendi hv. þingmanni jafnframt á það að meint áhugaleysi þess sem hér stendur er ekki meira en svo að hér er málið fram komið. Ég held að við munum báðir gleðjast yfir því og veit ég að við gerum það. Aðeins um samráð sem hér var nefnt. Hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir spurði hvert samspilið væri á milli þess vinnuhóps sem skipaður var og síðan frumvarpsins. Það er í grundvallaratriðum að frumvarpið byggir á starfi vinnuhópsins. Vinnuhópurinn var skipaður af fulltrúum umhverfisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, sveitarstjórnarráðuneytisins og Sambands íslenskra sveitarfélaga og þær tillögur sem lagðar eru fram byggja á þeirri vinnu. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur um mikilvægi þess að styrkveitingar geti jafnframt náð til nauðsynlegrar undirbúningsvinnu og hönnunarkostnaðar sem kemur sér sérstaklega vel fyrir minni sveitarfélög sem eiga kannski erfiðara með að yfirstíga slíkan kostnað. Auðvitað er þetta hugsað þannig að þegar til úthlutunar kemur þá sé hægt að horfa til lengri tíma og heildstætt á fráveitumál á landinu öllu yfir tíu ára tímabil og skipta framkvæmdunum niður með þeim hætti. En ég veit að hv. umhverfis- og samgöngunefnd mun að sjálfsögðu taka þetta mál til góðrar skoðunar. Hvað sem líður mismunandi skoðunum um útfærslur erum við öll sammála um markmiðin með þessu. Við erum sammála um að þetta átak er löngu tímabært, við erum sammála um að þetta mun efla framkvæmdir, þetta mun efla atvinnustigið og verða til þess að við uppfyllum betur þær kröfur sem gerðar eru til umhverfismála á Íslandi. Það er auðvitað afskaplega mikilvægt og þar vil ég sérstaklega nefna, enn og aftur, að við erum ekki bara að horfa þröngt á að uppfylla núverandi reglugerðir heldur líka að horfa til þess að geta tekist á við örplast og geta nýtt seyru betur en gert er í dag.
Herra forseti. Við höfum hér í þingsal og í öðru starfi Alþingis á síðustu vikum, og er farið að telja mánuði, fjallað um hvert málið á fætur öðru sem vonir og væntingar standa til að muni aðstoða fólk, heimili og fyrirtæki í þeirri baráttu sem við eigum nú í í kjölfar Covid-faraldursins sem hefur farið ansi nærri því að lama efnahagslíf okkar. Með þessari tillögu sem ég mæli hér fyrir er kastljósinu beint að íþróttum. Hún fjallar um stuðning við íþróttaiðkun barna vegna Covid-19 og að henni stendur þingflokkur Viðreisnar. Það er ekkert annað en asi sem ræður því að ekki var leitað meðflutnings annarra þingflokka en ég veit fyrir víst að málið nýtur stuðnings langt út fyrir þá sem á því eru. Mig langar til að lesa upp, eins og lög gera ráð fyrir, reyndar ekki lög en hefðin gerir ráð fyrir því, tillöguna sjálfa og útskýra nánar aðdraganda hennar og hvers við væntum með þessu. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármálaráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra að veita styrk til íþróttaiðkunar fyrir hvert barn á aldrinum 6–18 ára sem búsett er á Íslandi. Styrkurinn verði í formi gjafabréfs“ - Hér varð ég að láta undan, ég hafði hugsað mér að nota orðið íþróttaávísun en var bent á það af mér yngra fólki að það væru komnar upp kynslóðir hér á landi sem þekkja ekki orðið ávísun. En það er seinni tíma mál og ég legg til að við tökum það upp síðar, því að það er mun betra orð að mínu mati. „Styrkurinn verði í formi gjafabréfs að andvirði 25.000 kr. sem heimilt verði að nýta til greiðslu iðkendagjalda í skipulögðu íþróttastarfi hjá íþróttafélögum til 1. júní 2021. Ráðherrar veiti fjármagn í verkefnið og greiði íþróttafélögum um hver mánaðamót andvirði þeirra gjafabréfa sem félögin hafa tekið við þann mánuðinn. Ráðherrar geri tillögu að nauðsynlegum breytingum á lögum og fjárlögum og leggi fyrir þing tímanlega svo að dreifa megi gjafabréfum fyrir lok maímánaðar 2020.“ Við vitum það öll og það hefur komið fram í umræðunni að íþróttafélög hafa líkt og svo margur annar félagsskapurinn og mörg önnur starfsemin staðið frammi fyrir því mikla verkefni núna að takast á við skerðingar á tekjum og starfsemi vegna Covid og eðlilega reynt að gera það án þess að það komi niður á starfi þeirra. Það hefur verið skoðað töluvert af stjórnvöldum og velferðarnefnd hvort leið sé til að koma starfsfólki íþróttafélaga, þjálfurum og þeim sem sjá um starfsemi annarra námskeiða, inn á hlutabótaleiðina. Staðreyndin er sú að það passar ekki þar inn af alls konar ástæðum, nema kannski ákveðnir starfsmenn íþróttafélaga sem eru í fullu starfi. Þjálfarar eru gjarnan hjá íþróttafélögum í einhvers konar hlutastarfi eða sem verktakar, ef svo má segja, svo það passar ekki inn í leiðina. Það breytir ekki þeirri staðreynd að fyrir íþróttafélögin í landinu er gríðarlega mikilvægt að halda ráðningarsambandi við nákvæmlega þessa starfsmenn vegna þess að við höfum borið gæfu til þess, með samstilltu átaki sem var ekkert einfalt mál, að setja viðmiðið mjög hátt þegar kemur að því að ráða inn starfsmenn til íþróttafélaga, þá starfsmenn sem við síðan sem foreldrar treystum fyrir íþróttauppeldi barna okkar og unglinga. Þetta er alla jafna mjög vel menntað fólk, það er reynslumikið og vinnur algjörlega frábært starf. Ég treysti mér til að fullyrða að óvíða er mikilvægara en akkúrat hjá íþróttafélögunum að viðhalda ráðningarsambandi við starfsfólk. Við vitum líka að fjölmargar rannsóknir sýna fram á, ekki bara úti í hinum stóra heimi heldur búum við að háskólafólki, vel menntuðu, sem hefur rannsakað þetta hér á landi, að samband íþróttaiðkunar og andlegrar og líkamlegrar hreysti skiptir svakalega miklu máli. Það er drepið á það í greinargerðinni að skipulagt íþróttastarf hefur jákvæð áhrif á námsárangur, líðan og sjálfsvirðingu barna og ungmenna. Síðan hefur það forvarnagildi þegar kemur að drykkju og neyslu fíkniefna. Það er nær óumdeilanlegt, hygg ég, þannig að ég tel að við séum örugglega öll sammála um að gildi íþróttastarfs fyrir börn og unglinga er mjög mikið. Þá erum við komin aftur að því sem þessi tillaga felur í sér. Í ljósi þess að við vitum að tekjusamdráttur hjá fjölmörgum heimilum, sem er orðinn og er fyrirsjáanlegur, því miður, á næstu mánuðum og jafnvel yfir lengra tímabil, mun gjarnan koma niður á því sem fólk getur neitað sér um. Ef valið stendur á milli þess að greiða áfram af húsnæði, greiða fyrir mat og aðrar nauðsynjar þá er, því miður, íþrótta- og tómstundaiðkun eitt af því sem einhverjir munu þurfa að láta sitja á hakanum. Við búum líka við það að í sumar verða börn og unglingar heima, þau verða hér á Íslandi eins og við fullorðna fólkið. Það er ómetanlegt að geta leitað í smiðju íþróttafélaganna okkar eftir námskeiðum og öðru tómstundastarfi sem getur stytt stundirnar. Til þess þarf fólk að hafa efni á því og geta greitt fyrir og náttúrlega að íþróttafélögin fái greiðslu til að geta boðið upp á þjónustuna. Ef við ætlum ekki að láta þetta ástand sem við stöndum frammi fyrir núna verða annars vegar til þess að börn og unglingar missi þennan mikilvæga þátt úr lífi sínu og að íþróttafélögin missi gríðarlega mikilvægar tekjur þurfum við að grípa til einhverra ráðstafana af þessum toga. Þetta er ekki eini tekjumissirinn sem íþróttafélögin standa frammi fyrir. Það eru auglýsingatekjur, það eru mótin sem eru í fullkominni óvissu. Mjög mörg íþróttafélög framfleyta sér árið um kring á tekjum sem koma inn af einu, tveimur, þremur, stórum mótum yfir sumarið. Þessar tekjur koma ekki. Ég er mjög meðvituð um að í fjárauka þeim sem Alþingi samþykkti fyrir helgi eru 600 millj. kr. sem verður varið til sveitarfélaga í því skyni að veita styrki til tekjulágra heimila svo að börn geti stundað íþróttir og aðrar tómstundir í sumar, eins og það er orðað. Það er gott og vel. Það er að mínu mati ekki nándar nærri nóg, auk þess sem það er óútskýrt hvernig fjárhæðinni verður skipt, annars vegar á milli íþrótta og hins vegar annarra tómstunda og menningarstarfsemi af ýmsum toga sem nefnd er í greinargerð og í umfjöllun sem verið hefur um málið. Hvað situr eftir? Þá er líka óútkljáð hvernig þessu er skipt, hvort það er milli sérsambanda eða fari beint til íþróttafélaganna eða hvernig þetta hríslast niður. Það sem þessi tillaga hefur fram yfir er tvennt: Annars vegar er þetta hærri fjárhæð eftir því sem fleiri nýta sér þetta, en stóra málið er að þetta er peningur sem fer beint til þeirra unglinga og barna sem vilja nýta sér styrkinn, fer beint frá þeim í íþróttafélagið. Enginn milliliður, það er engin önnur leið að nota þetta. Ef maður reiknar út heildarkostnaðinn þá eru hér á landi um 60.000 börn og unglingar á aldrinum 6–18 ára og ef allir þessir einstaklingar nýta sér gjafabréfið upp á 25.000 kr. er heildarkostnaðurinn 1,5 milljarðar. Árið 2018 voru ríflega 40.000 börn, á þessum aldri, iðkendur hjá íþróttafélögum eða u.þ.b. 70%. Ef við förum í þá útreikninga erum við að tala um ríflega milljarð. Það er klárlega gríðarlega mikill peningur. En þetta er peningur sem fer ekki í einhverja óskilgreinda hít. Við munum vita nákvæmlega í hvað hann nýtist, gagnast fjölskyldum, börnum og unglingum og íþróttafélögum. Ef gjafabréfið er ekki nýtt þá fellur það niður. Auðvitað myndi ég segja og get fært mjög sannfærandi rök fyrir því að best af öllu væri fyrir samfélagið ef allir nýttu sér þetta, það væri minnsti samfélagslegi kostnaðurinn fólginn í því, en það er engu að síður þannig að ef gjafabréfið er ekki nýtt þá fellur það niður. Við þekkjum gildi íþróttaiðkunar fyrir andlegt og líkamlegt heilbrigði og þar með gildir það fyrir samfélagið í heild. Ég er alveg viðbúin því að það verði töluverð umræða um upphæðir, ef málið kemst lengra, sem ég vona náttúrlega, annars vegar um 25.000 kr. og hins vegar um heildina. Ég er alveg til í þá umræðu og hlusta á rök bæði í þá átt að þetta eigi að vera hærra eða lægra. En ég er algerlega sannfærð um að útdeiling fjármagns á þennan hátt, með íþróttaávísun eða gjafabréfi, eftir því hvaða kynslóð maður tilheyrir, sé langbesta leiðin til að koma til móts við þá stöðu sem börn og unglingar eru í og tryggja eins og kostur er að íþróttafélögin okkar, þessi gimsteinn sem þau eru, haldi áfram að vera sá öflugi þátttakandi sem þau eru í lífi og starfi fjölmargra unglinga og barna. Þið sjáið það, 70% barna á aldrinum 6–18 ára stunda íþróttir í skipulagðri íþróttastarfsemi. Það er ekkert smáræði og það er mjög kostnaðarsamt að missa þetta niður. Herra forseti. Ég óskaði eftir því að málinu verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar og ég hef miklar væntingar um að það verði tekið vel í málið.
Herra forseti. Við Íslendingar eigum að leggja okkar af mörkum vegna flóttamannavandans sem við þekkjum öll svo vel, og þá sérstaklega Evrópuþjóðir. Við getum ekki skorast undan því. En framlag okkar mun ávallt takmarkast af stærð og styrk, þannig er það bara. Að mínum dómi eigum við að fylgja svipuðu fyrirkomulagi, hvað alþjóðlega vernd varðar, og viðhaft er annars staðar á Norðurlöndunum, hjá þeim þjóðum sem við berum okkur gjarnan saman við. Umræðan um þennan málaflokk hefur tilhneigingu til að verða óvægin og þá helst þegar rætt er um tilhæfulausar umsóknir um alþjóðlega vernd. Auk þess getur hún orðið tilfinningaþrungin einkum þegar börn eiga í hlut. Nú upp á síðkastið hefur umræðan töluvert snúist um það hvað teljist örugg ríki og hvað ekki, þ.e. þegar þeir sem koma hingað til lands og óska eftir alþjóðlegri vernd hafa fengið hana annars staðar. Breytingin sem mælt er fyrir í frumvarpinu mun gera það að verkum að fólk sem kemur hingað frá löndum sem það hefur þegar fengið vernd í mun fá sjálfkrafa höfnun á vernd hér á landi. Við erum öll sammála um að gæta að mannréttindum og við erum öll sammála því að mannúð og mildi í þessum málaflokki er einnig nauðsynleg. Við erum öll sammála um að við eigum að aðstoða þá sem þess þurfa á erfiðum stundum. Ég geri líka ráð fyrir því að við séum öll sammála um að ekki sé ásættanlegt að sumir nýti sér þetta kerfi með tilhæfulausum umsóknum með tilheyrandi töfum fyrir þá sem raunverulega þurfa á aðstoð og úrlausn að halda. Rétt er að minna á að umræðan um þetta vandamál var mikil í fjölmiðlum fyrir þremur árum. Þá var t.d. haft eftir þáverandi forsætisráðherra, Bjarna Benediktssyni, um tilhæfulausar umsóknir, að reynsla stjórnvalda í öðrum löndum væri sú að mikilvægt væri að beita samræmdri túlkun reglnanna því að annars væri þeirri hættu boðið heim að við fengjum yfir okkur aukinn fjölda hælisumsókna sem annars staðar yrði hafnað og að um leið drægi þetta úr getu okkar til að hjálpa þeim sem þyrftu raunverulega á skjóli að halda. Við getum væntanlega öll verið sammála um að á sama tíma og við viljum aðstoða þá sem þess þurfa sé í raun óásættanlegt að fjöldi einstaklinga hafi nýtt sér kerfi okkar Íslendinga að óþörfu með tilheyrandi kostnaði fyrir ríkissjóð og tafið afgreiðslu mála sem virkilega þurfa að fá úrlausn, beinlínis misnotað kerfið sem hefur þá einnig kostað, eins og ég segi, skattgreiðendur mikla peninga, peninga sem hefði verið hægt að nýta til að hjálpa þeim sem eru í raunverulegri þörf eða í almannatryggingakerfið almennt. Það mætti stundum halda að þetta sé eitthvert séríslenskt vandamál. Raunveruleikinn er vissulega ekki þannig. Það er fjöldi dæma þessa efnis frá öðrum löndum og sum þeirra sýna umfang vandans. Við sjáum t.d. skilaboð frá norskum stjórnvöldum. Norsk stjórnvöld eru með auglýsingu í formi myndbands á helstu netmiðlum, Facebook o.fl., um þær reglur sem gilda í þessum efnum í Noregi. Yfirskrift auglýsingarinnar er: Hvers vegna að hætta lífi þínu? Þar segir: „Ertu að yfirgefa landið þitt í leit að betri lífskjörum? Ertu að yfirgefa landið þitt í leit að vinnu? Þetta eru ekki löglegar ástæður fyrir því að fá alþjóðlega vernd í Noregi. Þér verður vísað til baka.“ Áfram segir: „Margir hafa týnt lífi eða verið misnotaðir á leið sinni til Evrópu. Síðan 2014 hafa meira en 10.000 manns látið lífið á leið sinni yfir Miðjarðarhafið. Hvers vegna að hætta lífinu og eyða sparnaði þínum í að borga smyglurum þegar þú færð ekki leyfi til að vera í Noregi?“ Þetta er auglýsing sem norsk stjórnvöld birta á helstu netmiðlum. Síðan má finna aðra auglýsingu frá norskum stjórnvöldum þar sem fjallað er um hertar kröfur hvað varðar alþjóðlega vernd í Noregi. Þar er þess getið að mörg þúsund manns, sem hafi sótt um alþjóðlega vernd, hafi verið vísað frá landinu á undanförnum árum og að reglur hafi verið hertar árið 2016. Norsk stjórnvöld koma því sem sagt mjög vel á framfæri á öllum helstu netmiðlum að þeir sem þangað koma í leit að alþjóðlegri vernd og þurfa ekki verndina fái ekki hæli. Þau geta þess t.d. að þau hafi gert samning við Tyrkland um að öllum þeim sem koma þaðan verði vísað til baka. Í norskri skýrslu sem kom út árið 2015 kemur fram að að landamærum Noregs og Rússlands komu 5.500 hælisleitendur á nokkrum vikum. Málið vakti mikla athygli í Noregi og víðar og varð til þess að reglum þar var breytt og þær hertar. Erum við viðbúin því að fá slíkan fjölda umsókna á fáeinum vikum? Það gæti alveg gerst. Og hvernig ætlum við að bregðast við? Ætlum við að skoða mál hvers og eins óháð því hvort viðkomandi hafi þegar fengið hæli í öðru landi? Við munum líka öll eftir fjölda þeirra sem sóttu um hæli í Evrópu eins og fram hefur komið í fréttum lengi vel. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að við framkvæmd á útlendingalögum hafi komið í ljós að lagfæra, endurskoða og breyta þurfi allmörgum ákvæðum laganna svo að framkvæmd þeirra og málsmeðferð þeirra mála sem undir þau falla sé skýr og gegnsæ. Þá segir: „Á meðal þeirra álitaefna sem fram hafa komið eru atriði sem snerta forgangsmeðferð bersýnilega tilhæfulausra umsókna …“ Í greinargerðinni kemur einnig fram að mikil fjölgun hafi orðið á umsóknum árið 2016 frá ríkisborgurum landa sem hafi verið skilgreind sem örugg upprunaríki og umtalsverður fjöldi frá öðrum ríkjum þar sem fyrir liggur að almennt er engin ástæða til að flýja ofsóknir. Áfram segir: „Á árinu 2017 hélt þessi þróun áfram og þegar leið á árið var fjöldi umsækjenda um alþjóðlega vernd á Íslandi orðinn einn sá mesti í Evrópu og langmestur á Norðurlöndum, miðað við höfðatölu, þrátt fyrir legu landsins.“ Ég veitti einnig athygli lýsingu í greinargerðinni: „Í kjölfar fordæmalausrar fjölgunar umsókna ríkisborgara öruggra upprunaríkja hér á landi kom í ljós að íslenskt verndarkerfi er að mörgu leyti berskjaldað fyrir ásókn þeirra sem senda inn bersýnilega tilhæfulausar umsóknir og annarra umsækjanda sem almennt má telja að séu ekki í þörf fyrir alþjóðlega vernd. Vegna fjölgunar umsækjenda frá öruggum upprunaríkjum lögðu stjórnvöld áherslu á hraðari afgreiðslu þessara mála með því að styrkja forgangsmeðferð bersýnilega tilhæfulausra umsókna. Með það að markmiði að auka skilvirkni og draga úr fjölda umsókna sem þessara var reglugerð um útlendinga nr. 540/2017 breytt með reglugerð nr. 775/2017. Þar var m.a. mælt fyrir um sérstaka málsmeðferð, þ.e. forgangsmeðferð bersýnilega tilhæfulausra umsókna, sem átti að stytta málsmeðferðartíma. Eftir gildistöku reglugerðarinnar mat kærunefnd útlendingamála það svo að ákveðin ákvæði umræddrar reglugerðar hefðu ekki fullnægjandi lagastoð og hefur henni því ekki verið beitt að fullu. Því er talin ástæða til að færa efni hennar að hluta inn í lögin sjálf. Aðgerðir stjórnvalda til að draga úr fjölda bersýnilega tilhæfulausra umsókna báru verulegan árangur. Ríkisborgurum frá öruggum ríkjum sem sóttu um alþjóðlega vernd hérlendis fækkaði mjög á síðari hluta ársins 2017 og umsækjendum um alþjóðlega vernd á framfærslu hér á landi fækkaði úr rúmlega 700 manns í ársbyrjun 2017 í rúmlega 400 þegar kom fram á árið 2018.“ Lítum aðeins á stöðuna í dag: „Að undanförnu hefur hins vegar á nýjan leik fjölgað í þeim hópi sem hér bíður niðurstöðu meðferðar umsókna sinna um alþjóðlega vernd. Á árinu 2019 hafa að meðaltali um 600 einstaklingar þegið þjónustu meðan þeir bíða úrlausnar sinna mála eða endursendingar til annars ríkis. Nú er svo komið að stjórnsýslan ræður ekki við að afgreiða umsóknir innan ásættanlegs tíma og kostnaður við framfærslu umsækjenda um alþjóðlega vernd eykst hratt. Í grunninn má segja að fyrir því séu tvær meginástæður. Í fyrsta lagi hefur fjölgað nokkuð í hópi þeirra sem hingað leita eftir vernd frá stríðshrjáðum löndum, ekki síst Írak og Afganistan. Í öðru lagi hefur þeim sem sækja hér um alþjóðlega vernd fjölgað umtalsvert á ný þrátt fyrir að vera ekki á flótta undan ofsóknum í sínu upprunaríki. Í síðarnefndum hópi er í fyrsta lagi fólk frá öruggum upprunaríkjum, í öðru lagi fólk sem ber samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni að sækja um og fá niðurstöðu um sínar umsóknir um vernd í öðru Evrópuríki eða hefur jafnvel þegar sótt um alþjóðlega vernd í öðru Evrópuríki og í þriðja lagi fólk sem þegar hefur fengið stöðu flóttamanns í Evrópu en kýs að koma hingað til lands og sækja um alþjóðlega vernd á nýjan leik. Ástæða þykir til að bregðast við þessari fjölgun með því að einfalda málsmeðferð umsókna þegar umsækjandi hefur þegar hlotið alþjóðlega vernd svo að auka megi skilvirkni og stytta málsmeðferðartíma.“ Herra forseti. Þetta hlýtur að vera skynsamleg nálgun. Í umræðunni um þetta mál hefur komið fram, hjá tveimur eða þremur hv. þingmönnum, að hugtakið skilvirkni sé eitthvað af hinu verra í málaflokki sem þessum, eða þannig skildi ég alla vega málflutning þeirra. Þá spyr maður sig hvort það sé ekki einmitt mjög mikilvægt að staðfesta og skilvirkni ríki í málaflokki sem þessum svo að þeir sem virkilega þurfa verndina fái hana og það sé fyrir fram vitað að hverju er gengið þegar sótt er um alþjóðlega vernd hér á landi, eins og Norðmenn hafa auglýst svo rækilega hjá sér og ég greindi frá hér fyrr. Eins og fram kemur er frumvarp þetta liður í því að gera stjórnvöldum kleift að afgreiða skjótt og örugglega umsóknir sem almennt leiða ekki til veitingar alþjóðlegrar verndar með því að draga úr fjölda slíkra umsókna. Er það grundvallarforsenda þess að stjórnvöld hafi rými til að beina athyglinni að þeim hópi umsækjenda sem er í raunverulegri þörf fyrir vernd og verndarkerfið er hannað fyrir. Ég vil taka undir þetta í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra og rétt er að benda á að það hefði verið ábyrgðarhluti að bíða með framlagningu þessa frumvarps. Þróun þessa málaflokks er í óvissu, sérstaklega í ljósi veirufaraldursins. Þó að dregið hafi úr komu til landsins í dag vitum við ekki hvernig þessi mál koma til með að þróast þegar ferðafrelsi fer á fullt á ný. Það hefur vissulega getað haft þau áhrif, og mun væntanlega hafa þau áhrif, að flóttamannastraumurinn mun jafnvel aukast. Herra forseti. Ég fer að ljúka máli mínu. Ég vil þó segja að það kerfi sem við höfum sett upp hefur verið misnotað. Og það er verið að misnota það. Það þekkist víða um lönd og þess vegna herða lönd eins og Noregur reglurnar. Hingað til lands kemur fólk í gegnum þetta kerfi sem síðan er misnotað af öðru fólki, t.d. í vændi, misnotað af fólki sem hafði milligöngu um að það kæmi hingað. Hingað kemur fólk í gegnum þetta kerfi til að reyna að fá vinnu og fær hana jafnvel í gegnum svarta hagkerfið svokallaða, það er misnotkun. Löggjafinn verður að bregðast við þessu. Það er okkar ábyrgðarhluti og skylda. Ég hef rakið þetta í umræðunni í andsvari við hæstv. ráðherra. Við höfum þessar upplýsingar frá ríkislögreglustjóra og þetta eru ekki neinar getgátur. Þetta eru staðreyndir. Það er reynt að misnota margvíslega hluti. Við vitum það. Það er reynt að misnota ríkissjóð. Við sjáum það núna bara í hlutabótaleiðinni. Bótakerfi almannatrygginga er misnotað, það er þekkt um allan heim. Um 1% þeirra sem nýta kerfið þurfa ekki á því að halda. Þess vegna er eftirlit með þessum hlutum mikilvægt. Ég held hins vegar að hér á landi sé það frekar veikt í samanburði við önnur lönd. Sviss er t.d. með sérstaka löggjöf og sérstaka eftirlitsaðila sem vinna eingöngu að því að uppræta bótasvik og sama er í Bretlandi. Herra forseti. Ég tel að í frumvarpinu sé verið að bregðast við sameiginlegu vandamáli sem ekki er skynsamlegt að sé óskýrt. Gleymum því ekki að okkur fannst fjöldinn mikill sem hingað kom og fjallað er um í greinargerðinni. Það hafði þær afleiðingar að allt kerfið fór á hliðina og það kemur fram í greinargerðinni að svo virðist sem um sé að ræða breytingu aftur í þessa átt. Það er áhyggjuefni. Ef ekkert er að gert má búast við að fjöldinn verði miklu meiri í framtíðinni og þá lamist kerfið algerlega. Gleymum því ekki að kerfið er fyrir þá sem þurfa vernd. Við þurfum að vera með þannig skipulag á Íslandi í þessum málaflokki að það ríki staðfesta og geta, að þeir sem þurfa sannarlega vernd fái hana og þá aðstoð sem henni fylgir.
Forseti. Mig langar að spyrja þingmanninn út í afmarkaðan þátt, þ.e. þegar málið snýst um barn sem sannarlega er á flótta. Tökum sem dæmi barn sem hefur fengið staðfesta stöðu flóttamanns í Grikklandi, þar sem við vitum að ástandið er ekki börnum bjóðandi, og það kemst hingað til Íslands. Er þingmaður meðvitaður um hvað þær breytingar sem verið er að leggja til í þessu frumvarpi hafa í för með sér á réttarstöðu þeirra barna sem eru á flótta? Byrjum bara á því, hvort hann sé meðvitaður um það. Ég trúi ekki öðru en að hv. þingmaður vilji taka það sérstaklega til skoðunar og passa að þetta frumvarp fari ekki í gegnum þingið án þess að það sé gulltryggt að við sendum ekki börn sem eru á flótta út á gaddinn og guð. Nú veit ég að hv. þingmaður hefur játað kristna trú. Hvernig sér hann það í þessu máli, í því samhengi, hvernig kristinn maður ætti að hegða sér þegar kemur að börnum sem sannarlega eru á flótta?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta fyrirspurn. Ég kom inn á það í ræðu áðan að þessi málaflokkur er náttúrlega viðkvæmur og sérstaklega þegar kemur að börnum. Ég tek heils hugar undir það. Við sjáum það bara í umræðunni í samfélaginu að þegar börn eiga í hlut þá skellur á ákveðin alda, fólk væntir þess að þau fái sanngjarna og góða málsmeðferð og ég styð það heils hugar. Hv. þingmaður spurði sérstaklega hvert viðhorf kristins manns er gagnvart þessu. Þá vil ég bara vitna í biskup Íslands sem sagði einmitt að skoða ætti málefni barna sérstaklega og ég styð það að sjálfsögðu. Við þurfum að fara sérstaklega yfir þann hluta málsins, að mínu mati. En að sama skapi minni ég á að það er mjög mikilvægt að þessi staðfesta ríki, þ.e. að fólk viti að hverju það gengur áður en það leggur í þá vegferð að sækjast eftir alþjóðlegri vernd, sem getur verið mjög erfið, þyrnum stráð o.s.frv. Ég lít líka svo á að það sé skylda okkar og stjórnvalda að koma þeim skilaboðum vel á framfæri hvert regluverkið er nákvæmlega vegna þess að ef við erum að fara að breyta sérstaklega út af því og veita t.d. ákveðnum aðila ríkisborgararétt í gegnum Alþingi, eins og við þekkjum að var gert, t.d. hvað varðar Albaníu, þá kom flóðbylgja af flóttamönnum í kjölfarið. Það þarf því að ríkja ákveðin staðfesta í þessum málaflokki og, eins og norsk stjórnvöld gerðu, þarf að koma því á framfæri við umheiminn hvernig regluverkinu er háttað. En þegar mál lýtur sérstaklega að börnum þá tek ég heils hugar undir það með hv. þingmanni [[Forseti hringir.]]að auðvitað þurfi að fara mjög varlega þegar kemur að því og fara vandlega yfir þau mál.
Forseti. Ég bendi á að eins og lögin hafa verið framkvæmd þá eru heimildir til að veita sérstakar undanþágur þegar kemur að börnum en Útlendingastofnun hefur bara túlkað það á annan hátt og þessar heimildir hafa ekki verið nýttar. Það er gott að hv. þingmaður styður það að setja eigi börn í forgang og veita sérstaka undanþágu. Í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem eru lög á Íslandi, segir einfaldlega, í 1. mgr. 3. gr., með leyfi forseta: „Það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn.“ Og inni í þessum málaflokki eru auðvitað ráðstafanir sem varða börn, fátækustu börn í heimi, börn á flótta, börn sem eru hrædd, börn sem lenda, eins og hv. þingmaður sagði, í misnotkun, börn sem lifa við ómannúðlegar og hræðilegar kringumstæður. Það er því lögbundið þegar við erum að vinna hér lög um hagi þeirra að við setjum þau í forgang. Hvernig hefur þessu svo verið framfylgt? Það kemur líka fram í þessum lögum að litið skuli til barnsins og staða foreldranna eigi ekki að hafa áhrif á réttindi barnsins. Þegar verið að taka ákvarðanir um að vísa fólki úr landi er foreldrum samt vísað úr landi án þess að taka afstöðu til barnsins. Eftir á er svo tekin ákvörðun um að barnið skuli fylgja foreldrum sínum af því að það sé barninu fyrir bestu. Þetta er gert í staðinn fyrir að taka afstöðu til foreldranna út frá barninu - hvað er barninu fyrir bestu - eins og lögin kveða á um. Það er því gríðarlega mikilvægt [[Forseti hringir.]]að þeir sem vinna þessi mál hér í þinginu, og þeir sem á endanum þurfa að greiða atkvæði með eða á móti, séu vel inni í þessu og setji barnið í forgang, eins og mér heyrist hv. þingmaður hafa hug á að gera.
Herra forseti. Ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni að fara þarf vel yfir þennan þátt í starfi nefndarinnar. Ég held að það sé líka mikilvægt að fyrir nefndina verði kallaðir þeir aðilar sem þekkja best til í þessum málaflokki og vinna með þennan málaflokk, Rauði krossinn sem dæmi, en einnig löggæslan, landamæraeftirlitið, Útlendingastofnun, vegna þess að það er alveg ljóst að þessar stofnanir vinna ekki nægilega vel saman. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að fá þessa aðila fyrir nefndina. Ég hef t.d. spjallað sérstaklega við landamæraeftirlitið eða lögregluna um þennan málaflokk og margt fróðlegt hefur komið þar fram sem ég held að sé mjög nauðsynlegt að nefndin fái vitneskju um, og ég hvet til þess að það verði gert. Enn og aftur: Þetta er málaflokkur sem er viðkvæmur og þá sérstaklega, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, með börn. Þar verðum við að fara varlega og skoða öll sjónarmið og það er hlutverk nefndarinnar. Vonandi fæst þá einhver skynsamleg niðurstaða hvað það varðar. Það er það sem mér finnst að leggja eigi upp með. Þau eru náttúrlega gríðarlega mikilvæg, blessuð börnin, og þau eru líka undir þann hattinn sett að geta kannski ekki tjáð sig nákvæmlega um hvað þau vilja o.s.frv. Stundum hafa foreldrar áhrif á börnin, hvort þau vilja vera áfram eða vilja vera heima eða fara, eða hvernig sem það er. Þetta eru allt sjónarmið sem skipta verulegu máli og þarf að fara nákvæmlega yfir. Það er mitt innlegg í þetta andsvar.
Forseti. Ég þakka dómsmálaráðherra fyrir að vera hér við umræðuna, ég bað um það, mér er sagt að hún hafi gert það, [[Gripið fram í.]]hún hefur verið allan tímann, segir hún. Mig langar að nota tækifærið og spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvernig hún nálgast þetta út frá réttindum barna, hvort hún telji að við vinnslu frumvarpsins og framlagningu þess á Alþingi, sé hún að setja réttindi barna í forgang eða muni taka ábendingum um ef svo er ekki. Í 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem eru lög á Íslandi, segir, með leyfi forseta: „Það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn.“ Nú hef ég spurt fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra um þetta, ég hef spurt forsætisráðherra, ég hef spurt félagsmálaráðherra sem kallar sig barnamálaráðherra en er í rauninni bara barnaverndarráðherra, því að mikið af réttindum barna er á sviði hæstv. dómsmálaráðherra. Ég hef farið út og suður, ég hef talað við forseta Íslands og spurt hann um hvernig hann meti þessa stöðu. Það er skýrslubeiðni hjá dómsmálaráðherra, sem ætti að vera að vinna að, um réttindi barna og hvar þau er að finna. Ég lagði hana fram á síðasta þingi til forsætisráðherra og það kom svar um að það ætti að beina beiðninni til dómsmálaráðherra. Þetta er nefnilega svolítið á reiki. En eitt er þó víst og mig langar að spyrja hvort hæstv. dómsmálaráðherra sé á sama stað, hvort hún meti það ekki sem svo að henni beri að fylgja 1. tölulið 3. gr. laga um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, um að það sem er barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar ýmsir aðilar, m.a. stjórnvöld og löggjafarstofnanir, gera ráðstafanir sem varða börn. Á það ekki við um þegar útlendingalögum er framfylgt eins og þau eru í dag eða þegar ráðherra vinnur frumvarp til að leggja fyrir löggjafarþingið og löggjafarþingið á að fylgja því eftir? Ég hef rannsakað þetta töluvert núna vegna þess að ég er talsmaður barna fyrir þingflokk Pírata. Allir þingflokkar eru með talsmenn barna, sem þýðir að við höfum lofað því að hafa réttindi barna að leiðarljósi í okkar starfi sem þingmenn. Þegar kemur mál sem varðar börn þá vekjum við athygli á því. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson er talsmaður barna fyrir Miðflokkinn, held ég. Þetta er á vettvangi Barnaheilla, UNICEF og umboðsmanns barna á Íslandi, þessi þrjú samtök og ríkisstofnanir eru með þetta verkefni, að hvetja þingmenn til að skuldbinda sig til þess að hafa réttindi barna að leiðarljósi í starfi sínu. Þess vegna er ég hérna. Það er rosalega mikilvægt að fá það á hreint frá dómsmálaráðherra hvort hún telji sig ekki bundna af lögum um að það sem er barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar stjórnvöld og löggjafarstofnanir gera ráðstafanir varðandi börn. Hvers vegna nefni ég þetta? Stjórnvaldið, sem er Útlendingastofnun sem heyrir undir dómsmálaráðherra, nýtir ekki heimildir í lögum um að veita börnum sérstaklega undanþágur varðandi málsmeðferð þeirra í hinu og þessu. Stofnunin túlkar það mjög þröngt. Ráðherra gæti alveg gefið yfirlýsingu um að það eigi ekki að túlka það þröngt, það eigi að túlka það vítt. Það er það sem ráðherra getur beint til Útlendingastofnunar. Þegar ákvarðanir eru teknar af Útlendingastofnun um það hvort vísa skuli fólki úr landi þá hef ég orðið þess áskynja að fyrst er tekin ákvörðun um að vísa foreldrunum úr landi. Svo er sagt: Barnið á heima með foreldrum sínum. Þar af leiðandi er það barni fyrir bestu að fylgja foreldrum sínum út í heim, sama hvort það er til Grikklands eða hvert. Ég hef talað við marga um þetta mál og börn hafa endað með foreldrum sínum að lifa úti í skógi í Frakklandi o.s.frv. Ég spurði sérstaklega út í það í fyrirspurn til hæstv. ráðherra hvort hún eða ráðuneytið viti hvað verður um þessi börn eftir að þeim er vísað úr landi. Þau hafa ekki hugmynd um það. Þau vita ekkert hvað verður um börnin. Þau vita ekki hvort ákvörðunin sem var tekin var barninu fyrir bestu. Það er því farið fram hjá því að setja það sem er barni fyrir bestu ávallt í forgang með því að vísa fyrst foreldrum brott og segja svo að það sé barni fyrir bestu að fylgja foreldrunum, í stað þess að horfa fyrst á barnið. Það segir líka í lögum um réttindi barnsins á Íslandi að réttindin eru óháð stöðu foreldranna, réttindi barnsins eru samt til staðar. Það verður að byrja á barninu, ég get ekki lesið það öðruvísi. Ég hef talað við UNICEF, ég hef talað við umboðsmann barna og ég vil vita hvað hæstv. ráðherra finnst um framkvæmd laganna eins og þau eru í dag. Í dag er komist fram hjá því að hugsa um það sem er barni fyrir bestu, sem er vísað út í óvissuna, ég tala nú ekki um í því tilfelli þegar barn hefur fengið stöðu flóttamanns og við vitum að um er að ræða flóttafólk og það á að vísa þeim út í þá hroðalegu stöðu sem er í Grikklandi í dag. Þetta varðar ráðherra sem handhafa framkvæmdarvaldsins, varðar réttindi barna, sem forseti lýðveldisins hefur afhent ráðherra það vald að fara með, með sinni undirskrift. Forsætisráðherra samþykkti það að sjálfsögðu og svo formaður flokks hæstv. ráðherra, en það er forseti Íslands sem skrifar undir það að fela ráðherra það vald, framkvæmdarvaldið. Það segir í lögunum að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang, m.a. þegar stjórnvöld og löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn. Þetta er fyrri spurningin. Síðari spurningin varðar löggjafarstofnunina. Núna leggur ráðherra fyrir löggjafarstofnun frumvarp sem verður að lögum, ég tel reyndar að þetta verði ekki að lögum, en hér er lagt til að frumvarpið verði að lögum. Þegar kemur að löggjafarstofnuninni er hæstv. ráðherra, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, líka hv. þingmaður og kemur líklega til með að greiða málinu atkvæði sitt ef það fer svo langt. Sem þingmaður, hverju telur hv. þingmaður sig vera bundinn sem hluti af löggjafarstofnun sem á að fylgja lögum um réttindi barnsins sem segja að það sem er barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar m.a. löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn? Þegar það er sannarlega flóttabarn sem kemur hingað til landsins, mun þetta frumvarp um vernd flóttabarns setja réttindi þess í forgang? UNICEF er alveg skýrt með það að um leið og barnið er komið inn fyrir landamæri Íslands ná íslensk lög yfir barnið. Er ráðherra og þingmaður sammála því?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar sem hann beinir til mín og er ljúft og skylt að svara þeim. Það eru fjölmargar breytingar í frumvarpinu, m.a. varðandi fjölskyldusameiningar stjúpbarna og aðrar sem taka til hinna ýmsu atriða. En hér er verið að ræða aðallega breytinguna sem er á verndarmálunum í frumvarpinu. Það er auðvitað þannig að þegar útlendingalöggjöfin var samin var barnasáttmálinn hafður til hliðsjónar og hann er leiðarljós í málsmeðferð Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála. Ef barn fær vernd en foreldrar ekki þá fær fjölskyldan alþjóðlega vernd. Staða barnsins er alltaf metin sér. Börn fá skriflega rökstudda ákvörðun í máli sínu, eftir atvikum frá bæði Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála, og við framkvæmd laganna er lögð áhersla á mikilvægi þess að tryggja einingu fjölskyldunnar. Almennt hefur verið lagt til grundvallar að hagsmunum barns sé best borgið með því að eining fjölskyldunnar sé tryggð. Samt sem áður er barnasáttmálinn hafður að leiðarljósi í málsmeðferðinni. Við lítum auðvitað líka til annarra landa sem fara þessa leið varðandi verndarmál og eru ekki að hætta endursendingum, m.a. til Grikklands, sem við tókum ákvörðun um á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, þar sem við erum að tala um fólk sem er ekki komið með neina vernd eða nein réttindi. Það er í samræmi við önnur lönd sem einnig eru auðvitað aðilar að barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Síðan er sérstaklega til skoðunar í ráðuneytinu, og það var að frumkvæði mínu, að unnin yrði sérstök skýrsla um málefni barna á flótta en einnig að skoða sérstaklega bætta stöðu og þjónustu við fylgdarlaus börn og ungmenni sem hingað koma þar sem við getum gert betur nú þegar og þurfum að gera betur ef við ætlum að játa því og taka við fleirum. Við getum ekki bundið okkur við slíkar ákvarðanir nema við gerum það vel og það ferli er ég allt að skoða og það varðar auðvitað börn og ekki síst [[Forseti hringir.]]hvað er barni fyrir bestu. En ég [[Forseti hringir.]]kemst kannski ekki að fleiri atriðum í fyrra andsvari mínu.
Forseti. Hæstv. ráðherra segir að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna hafi verið leiðarljós við samningu útlendingalaganna. Samt veit ég að framkvæmdin hefur verið þannig að réttindi barnsins hafa ekki verið í forgangi. Eins og dómsmálaráðherra segir þetta hljómar það miklu betur en ég bara veit þetta, ég er búinn að kynna mér málið, er búinn að tala við þá aðila sem sinna barnaverndarmálum á Íslandi og staðan er ekki þannig. Það er ekki tekin afstaða til barnsins og meira að segja þegar dómstólar eiga að gera það í dómsmálum þá er það ekki heldur gert. Það er ekki tekin sjálfstæð afstaða til réttinda barnsins, hvað sé barni fyrir bestu. Það er brotið á öllum stigum valdsins hérna á Íslandi. Það er þess vegna sem það er sérstaklega mikilvægt að fá skýr svör. En ef ég afmarka mig við spurningarnar sjálfar. Ég spyr hvort ráðherra meti það ekki sem svo að við framfylgd útlendingalaga og eftirlit og yfirumsjón með þeim málaflokkum sem forseti Íslands hefur skrifað upp á að hún hafi vald yfir í umboði þjóðarinnar, þá beri henni við framkvæmd laganna að hafa 1. mgr. 3. gr. laga um réttindi barnsins til hliðsjónar: „Það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn.“ Telur hún sig ekki sem ráðherra bundna af þessum lögum þegar kemur að framkvæmd útlendingalaga? Telur hún ekki að þegar verið er að breyta útlendingalögum skuli hún hafa þetta sjónarmið að leiðarljósi, líka sem þingmaður sem fer með löggjafarvald?
Virðulegur forseti. Að sjálfsögðu er þessi grein í samræmi við aðrar greinar barnasáttmálans. Það er alveg skýrt að ef barn uppfyllir hvorki skilyrðið að fá alþjóðlega vernd hér á landi og sé hagsmunum barnsins ekki stefnt í hættu með því að það fylgi foreldri eða foreldrum sínum aftur til heimalands eða þess ríkis þar sem fjölskyldan hefur vernd, þá er réttur barnsins kannaður sérstaklega, bæði hvort skilyrði séu uppfyllt og að hagsmunum barnsins sé ekki stefnt í voða. Þannig á framkvæmdin að vera. Og þannig er auðveldlega hægt að lesa úr útlendingalögum hvernig framkvæmdin á að vera og hvað lögin segja til um það hvernig eigi að skoða stöðu barns. En vegna mikillar umræðu um þessi mál er verið að vinna skýrslu, sem er komin ansi langt, um málefni barna á flótta þar sem eru skoðuð í heild bæði málefni barna á flótta sem hingað koma sem eru með vernd og ekki með vernd og þeirra sem eru fylgdarlaus af því að við verðum að skoða kerfið okkar í heild, hvar við getum gert betur. Og það er þess vegna sem ég legg þetta frumvarp fram, þar eru alls konar breytingar sem þörf er á, ekki bara alþjóðlegar skuldbindingar eins og gagnvart Schengen, sem eru tímasettar og liggur á, heldur einnig aðrar breytingar til að reyna að hraða þeirri málsmeðferð þar sem börn eiga í hlut sem eru hvergi með vernd. Það er einnig óábyrgt að hafa jafn þunga stjórnsýslu og raun ber vitni og hve lengi börn eru að fá lokaniðurstöðu í sín mál, sem oftar er jákvæð, enda eru þau að flýja ofsóknir eða hættulegar aðstæður í heimalandi sínu. Þar verðum við að gera betur og geta svarað hraðar. En þá verðum við líka að hraða þeim málum sem fá að stórum hluta til neikvæða niðurstöðu í kerfinu okkar í dag. Það er einlægur ásetningur minn með þessu frumvarpi að ná árangri með þá þungu stjórnsýslu eins og við sjáum hjá Útlendingastofnun, við erum með hátt í 4 milljarða í málaflokknum í dag sem var 220 milljónir fyrir tíu árum. Við erum með [[Forseti hringir.]]í kringum 1.000 umsækjendur [[Forseti hringir.]]og við verðum að ná tökum á málaflokknum [[Forseti hringir.]]til að veita fólki öryggi og svör fyrr en nú er gert.
Herra forseti. Í þessari umræðu hafa ýmsar ágætar ræður verið fluttar og ég hef ekki í hyggju að endurtaka það sem þar hefur komið fram, svona ef ég get komist hjá því. Ég sit í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem þetta mál mun koma til minna kasta og í þeirri vinnu hef ég í hyggju að taka sérstakt mið af umsögnum aðila sem ég tel að hafi sérstaka sérþekkingu á þessum málaflokki, þ.e. Rauði krossins og Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Ef það er eitthvað sem kallað er eftir af hálfu þjóðarinnar nú á tímum, fyrir utan það að þekkingin sé höfð að leiðarljósi í baráttunni við veiruna, er það að stjórnvöld leggi núna til hliðar hefðbundin ágreiningsmál. Allir leggist á eitt, taki höndum saman, þingmenn stjórnarliðs og stjórnarandstöðu og ríkisstjórnin hafa samráð við stjórnarandstöðuna sem að sínu leyti greiði fyrir málum. Þetta er rík krafa í þjóðlífinu. Þetta hefur gengið upp og ofan, stundum upp og stundum ofan. En það vekur sérstaka furðu í ljósi þessarar kröfu að ríkisstjórnin skuli núna af alveg undraverðri þrákelkni leggja fram einmitt þetta mál sem enginn friður hefur verið um, enginn friður er um og enginn friður getur orðið um. Það stendur til að keyra það í gegn upp á gamla mátann svo brýnt er það talið af þessari ríkisstjórn, undir forystu Vinstri grænna, að þrengja möguleika þess nauðleitarfólks sem kemur hingað til lands til að koma undir sig fótunum. Í þessu frumvarpi er slíkt fólk ævinlega kennt við tilhæfulausar umsóknir, rétt eins og beiðni þess um skjól hér á landi sé einhvers konar tilraun til að sóa dýrmætum tíma hjá mikilvægu fólki. Herra forseti. Í greinargerðinni með þessu frumvarpi kemur orðið skilvirkni fyrir 17 sinnum. Nú getur skilvirkni verið ágæt og jafnvel nauðsynleg til að ljúka erindum og málum með farsælli niðurstöðu en skilvirkni má ekki vera skálkaskjól og má ekki vera ópersónulegt stofnanaorð um skort á mannúð. Skilvirkni virkar bara þegar hún fer saman við mannúðina. Hún getur aldrei verið markmið í sjálfu sér. Svo dæmi sé tekið, kannski fáránlegt dæmi, er ekki hægt að koma að manneskju sem er í nauðum stödd, og maður á kannski að vera mættur eftir 5 mínútur á einhvern fund, og neita að hjálpa henni með þeim orðum að skilvirknin leyfi því miður ekki að neitt sé gert. Nei, því miður, skilvirknin leyfir mér ekki að hjálpa þér. Ég bið hæstv. forseta forláts á tungumálinu: „Computer says no.“ Skilvirkni kemur svo oft fyrir í greinargerð frumvarpsins, höfundar þess eru svo hugfangnir af þessu orði, að það hvarflar að manni að þeir skilji það jafnvel í bókstaflegum skilningi, þetta sé virkni til að skila, skila fólki aftur á sinn stað, sinn upprunastað. En, herra forseti, sá staður er óvart ekki til eða öllu heldur: Þau eru komin á sinn stað. Þau eru á griðastað, á stað þar sem þau hafa möguleika til að byggja upp líf og tilveru. Þeim verður ekkert skilað þangað sem þau numu fyrst land á flótta sínum undan óbærilegum aðstæðum því að þar biðu þeirra líka aðstæður sem ekki var hægt að búa við. Virðulegi forseti. Mannúð og skilvirkni eru ekki andstæður heldur forsenda hvort annars. Mannúðin verður að liggja til grundvallar skilvirkninni sem svo aftur þarf að fylgja mannúðinni. Vel má vera að mannúðin hafi um of verið niðurstaða eftir upphlaup í fjölmiðlum hin seinni árin. Við þekkjum öll þessar fréttir sem koma með reglulegu millibili af fjölskyldum þar sem er kannski fólk sem er búið að koma sér vel fyrir í vinnu og öllum líkar vel við það. Börnin eru komin í skóla, það eru jafnvel langveik börn eins og dæmi eru um sem þurfa á sérstöku skjóli að halda og það stendur til að vísa þessum fjölskyldum úr landi. Þá berast af því fregnir, það koma myndir af þessu fólki í blöð, viðtöl, og almenningur rís upp til varnar þessum fjölskyldum. Almenningur sér sig í hugsanlegum aðstæðum þessa fólks. Hvað ef við myndum lenda í að okkar heimili yrði rifið upp með rótum og við rekin á flótta? Myndum við ekki vilja geta vænst mannúðar einhvers staðar? Þannig hugsar fólk og bregst til varnar þeim fjölskyldum sem stendur til að reka úr landi. Oftar en ekki hefur niðurstaðan orðið sú að fólki er þyrmt. Á síðustu stundu kemur bréf, kemur einhver riddari á hesti með bréf, sem leysir það undan þessum brottrekstri. Í framhaldinu gerist fólkið nýtir þegnar í samfélaginu og er staðráðið í að duga vel í nýju samfélagi, nýju lífi, nýju tækifæri fyrir sig og sína. Við þekkjum nokkrar svona sögur. Hvað sýna þær? Þær sýna mannúð. Og já, þær sýna skilvirkni, skilvirka mannúð, mannúðlega skilvirkni. Þær sýna ekki þá sérstöku vélrænu skilvirkni sem að er stefnt með þessu frumvarpi um tölvuna sem alltaf skal segja nei. Frumvarpinu virðist meira að segja ætlað að bregðast við þessari slitróttu mannúð, kannski á þeim forsendum að það sé óréttlátt gagnvart öllum hinum þegar bara fáir fái sérstaka meðferð, þarna þurfi að vera samkvæmni, annað sé óskilvirkt og jafnvel ómannúðlegt. En í stað þess að leitast við að laga þennan réttlætishalla, með því að auka möguleika fólks á réttlátri og sanngjarnri málsmeðferð, þá er farið í hina áttina. Það er leitast við að loka fyrir möguleika fólks á réttlátri og sanngjarnri málsmeðferð svo að allir búi þá við sama ranglætið, sama hvernig komið sé fyrir þeim. Dyflinnarreglan segi að eitt skuli yfir alla ganga. Um þessa nálgun ríkisstjórnarinnar á málefni útlendinga getur aldrei orðið sátt. Ég er sannfærður um það, herra forseti, að gott samfélag sé ekki reist á uppruna fólks, húðlit eða öðrum einkennum sem það getur lítið gert í sjálft. Ég held að það skipti ekki máli hvort fólk á uppruna sinn í Húnavatnssýslu, Bombay eða Gilleleje eða Langholtsveginum eða Kuala Lumpur eða hvort fólk hefur hinar og þessar matarvenjur, heldur hina eða þessa hátíðisdaga eða klæðir sig einhvern veginn eða trúir á þessa guði eða aðra eða engan. Gott samfélag er reist á því að geta unnt öðrum þess að vera eins og þeir eru. Það er reist á umburðarlyndi og kannski hæfilegum hlutföllum af velviljuðum áhuga og áhugaleysi um hætti og hagi annars fólks, vissum sambýlisþroska. En umfram allt er gott samfélag reist á óbifanlegri virðingu fyrir lýðræði, frelsi og mannréttindum, þar á meðal einstaklingsréttindum allra, ekki bara þeirra sem hegða sér vel eða virðast eiga slíkt skilið heldur allra, líka þeirra sem eru þreytandi og leiðinlegir og aðhyllast fáránlegar hugmyndir, meira að segja þeirra sem aðhyllast hugmyndir sem beinast gegn því opna lýðræðislega samfélagi sem við viljum standa vörð um, svo lengi sem þeir haga þá þeirri baráttu með ásættanlegum hætti. Ég held að gott samfélag sé reist á jöfnuði, jafnræði en ekki einsleitni, ekki fámenningu heldur fjölmenningu, ekki einræðum heldur samræðum. Ég held líka að gott samfélag grundvallist á stöðugri endurnýjun, menningarlegri og vitsmunalegri, og ég held að þannig hafi það verið frá upphafi Íslandsbyggðar þegar hingað safnaðist saman alls konar fólk, úr alls konar ólíkum samfélögum og áttum sem smám saman myndaði með sér samfélag. Hvert barn sem fæddist hér vegna samfunda fólks af ólíkum uppruna jók fjölbreytni mannlífsins og aðlögunarhæfni þjóðarinnar að óblíðri náttúru. Sjálfur er ég afkomandi nýbúa hér sem á 19. öld kom hingað barnungur með tvær hendur tómar og átti eftir að auðga þjóðlífið, ekki síst vegna þess að hann vildi svo gjarnan sanna að hér ætti hann víst heima, hvað sem hver segði, og gæti orðið jafn nýtur þegn og hver annar. Íslenskt samfélag þarf vinnufúsar hendur. Þrátt fyrir tímabundið atvinnuleysi þarf að ráðast í stórfellda uppbyggingu á ótal sviðum og þá þarf vinnuafl af margvíslegum toga. Við höfum valið þá leið að veita tímabundið atvinnuleyfi, iðulega í gegnum vinnumiðlanir eða atvinnurekendur, en við höfum af einhverjum ástæðum síður kært okkur um að fá hingað fjölskyldur sem geta skotið hér rótum. Fyrir vikið hafa kannski innflytjendur ekki alltaf náð að mynda þau lífrænu tengsl við samfélagið sem eru okkur svo brýn og nauðsynleg. Ég held að gott samfélag grundvallist á sterkum gildum sem mér sýnist að hafi ekki verið höfð nægilega að leiðarljósi við gerð þessa frumvarps. Mannúðin og réttlætið eiga aldrei að vera undantekning eða umbun fyrir góða hegðun og eiga heldur ekki að vera fjarverandi við afgreiðslu mála. Mannúðin á að vera grunnregla í samfélaginu.
Virðulegur forseti. Það er ýmislegt sem hv. þingmaður kom inn á. Kannski fyrst aðeins varðandi það af hverju þetta frumvarp er komið hér nú eins og svo mörg önnur sem voru tilbúin fyrir Covid-tíma. Það eru þó fleiri breytingar í því en sú eina sem hv. þingmaður ræddi um í allri sinni ræðu. Það eru margar breytingar þarna er varða alþjóðlegar skuldbindingar okkar varðandi Schengen og eru komnar í tímaþröng og ég vildi bara flagga því af því að hv. þingmaður situr í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Það má síðan nefna breytingar eins og aukin atvinnuleyfi fyrir sérfræðinga sem missa vinnuna og geta þá fengið hér aukinn tíma, aukið atvinnuleyfi fyrir þá sem fá mannúðarvernd og aukin dvalarleyfi fyrir þá sem eru hér í vistráðningu, au-pair og annað slíkt, sem ég held að væri mjög mikill fengur í að afgreiða. Hv. þingmaður ræddi skilvirknina og ég var orðin ansi hrædd um að við værum ósammála um hana, en síðan sagði hann að mannúð og skilvirkni væru ekki andstæður. Þar er ég nefnilega hjartanlega sammála hv. þingmanni. Skilvirknin er nefnilega ekki bara í neikvæðum málum sem leiða ekki til alþjóðlegrar verndar heldur eru hér mál sem verða nú forgangsmál í meðförum Útlendingastofnunar og leiða til jákvæðrar niðurstöðu á einungis 4–17 dögum. Það er vel. Það þýðir að aðilar sem koma hingað geta fengið jákvæða niðurstöðu mjög hratt. Árið 2019 fékk 531 einstaklingur alþjóðlega vernd og aldrei nokkurn tímann hafa fleiri fengið vernd hér á landi. Þeir eiga einnig rétt á hraðari málsmeðferð til að geta átt meiri möguleika á að komast hraðar inn í samfélagið og í öryggi. Síðan var ég afar sátt að heyra hér lokakafla í ræðu hv. þingmanns um vinnufúsar hendur. Það er ánægjulegt að heyra það af því að ég hef mikinn áhuga á því hvort ekki væri hægt að skoða atvinnuleyfin, sem heyra vissulega undir félags- og barnamálaráðherra, og hvort þeir sem koma hér, hvort sem þeir eru með vernd í öðru ríki [[Forseti hringir.]]eða frá þriðja ríki og hafa áhuga á að vinna, ættu ekki að hafa ríkari rétt til þess [[Forseti hringir.]]í stað þess að koma inn í verndarkerfið okkar. Ég vil spyrja hvort við hv. þingmaður séum ekki sammála um slíkar breytingar.
Forseti vill taka fram að hann kann vel að meta afsökunarbeiðni hv. þingmanns í ræðu hans áðan en áréttar að þingmálið er íslenska.
Virðulegi forseti. Ég gerði eingöngu athugasemd við það að þetta mál væri keyrt dálítið fram, fannst mér, og gert að forgangsmáli ríkisstjórnarinnar. Mér þykir það skjóta svolítið skökku við á tímum þegar kallað er eftir samvinnu og samstöðu stjórnar og stjórnarandstöðu þegar vitað er að þetta mál er svo umdeilt sem raun ber vitni og umræður hér í þingsal hafa borið því vitni. Hæstv. ráðherra talaði um að fólk geti fengið jákvæða niðurstöðu mjög hratt með forgangskerfi en manni virðist að stefnt sé að því að fólk geti líka fengið neikvæða niðurstöðu mjög hratt, fólki sé vísað úr landi án þess að mál þess séu nægjanlega skoðuð. Þetta finnst manni áhyggjuefni og það er þessi tegund af skilvirkni, svo ég komi enn einu sinni að því orði, sem ég óttast, þ.e. ópersónuleg, ómannúðleg skilvirkni sem afgreiðir málin bara snarlega með vísanir í lög án þess að aðstæður hvers og eins séu skoðaðar af nægilegri sanngirni. Ég ætla ekki, þrátt fyrir ósk hæstv. ráðherra þar um, að fara að umbylta kerfinu á íslenskum vinnumarkaði og hvernig fólk fær hér atvinnuleyfi. Það er stærra mál en svo að það verði úrskurðað um það hér á fimm, fjórum, þremur, tveimur sekúndum.
Virðulegi forseti. Ég er ekki að biðja hv. þingmann að fara að umbylta vinnumarkaðinum í andsvari heldur bara að velta því upp hvort við þurfum ekki að skoða það þegar atvinnulífið kemst hér, eins og hann sagði sjálfur, í meiri blóma, að veita fleira fólki en því sem er innan EES atvinnuleyfi. Í því felast gríðarleg tækifæri fyrir fólk sem er kannski með stöðu flóttamanns annars staðar í Evrópu en vill bæta lífskjör sín og ætti að vera svo sjálfsagt að við ættum að taka á móti. Annars langar mig að árétta að þeim málum sem komu hér inn og voru tilbúin fyrir Covid var ekki sérstaklega forgangsraðað heldur var þeim málum forgangsraðað sem voru eftir og voru ekki tilbúin hjá ríkisstjórninni. Síðan langar mig að nefna að það er rangt að mál séu ekki skoðuð. Í öllum málum mun nú sem hingað til verða viðtal, það verður hægt að leggja fram gögn og skoða og meta hvort endursending brýtur í bága við 42. gr. útlendingalaga sem er byggð á 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, og ef svo er þá er í þeim málum veitt efnismeðferð. Þessi mál hafa stækkað gríðarlega í kerfinu og stjórnsýslan er orðin það þung að ég held að við hljótum að vera sammála um að þar fara mannúð og skilvirkni saman, að geta veitt fólki svar fyrr, hvort sem það er jákvætt eða neikvætt. Það felst í því mannúð að fólk lifi ekki í óöryggi lengi og geti síðan hafið árangursríka aðlögun að samfélaginu. Fjöldi jákvæðra svara í fyrra gerir það auðvitað líka að verkum að við verðum að geta fylgt fólki vel eftir, gætt að því að skólakerfið taki vel á móti því, það eigi jöfn tækifæri hér á landi o.s.frv. Við erum með löggjöf til samræmis við löggjöf nágrannaþjóða okkar, m.a. varðandi verndarmál, [[Forseti hringir.]]og ég ítreka það sem ég sagði áður varðandi þá skoðun sem verndarmálin þó fá þrátt fyrir þessar breytingar sem hér eru lagðar til.
Virðulegi forseti. Já, það er vel hugsanlegt að íslenskur vinnumarkaður sé fulllokaður fyrir fólkið sem leitar hingað til vinnu og manni hefur stundum fundist að borið hafi á því að fólk komi hingað í atvinnuleit kannski of mikið á forsendum atvinnurekenda, þeirra sem ráða fólk til vinnu. En þá er líka að því að hyggja að það er mjög mikilvægt að fólk sem hingað kemur til vinnu njóti verndar, að það sé allt uppi á yfirborðinu, öll sú atvinnustarfsemi, og að ekki sé brotið á réttindum fólks sem getur orðið hætta á ef þetta fer undir radarinn. Varðandi umsóknir og afgreiðslu þeirra þá er það vissulega rétt hjá hæstv. ráðherra að það er góð og mannúðleg afgreiðsla þegar fólk fær þetta leyfi hratt og vel. Það er að sjálfsögðu ástæða til að fagna því. En ég ítreka hitt varðandi þau mál sem við þekkjum og hafa komið upp og hafa stundum leitt til þeirrar niðurstöðu að fólk hefur fengið dvalarleyfi, vegna þess að almenningsálitið hefur skorið upp herör, að hætt er við að slík mál fái í framtíðinni ekki sambærilega afgreiðslu einmitt vegna hraðrar og skilvirkrar afgreiðslu.
Virðulegur forseti. Hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, birti í dag grein á vefsvæðinu Alþjóðlegir framfarasinnar, skulum við þýða það, en heitir Progressive international á ensku. Hún skrifar grein sem hún nefnir: „Tíminn fyrir nýja alþjóðasinna er núna“ eða „The Time for a New International is Now“. Ég ætla að reyna að gera mitt besta til að vitna í þessa grein á hinu ylhýra þingmáli voru en mér finnst mikilvægt að draga þessa grein hæstv. forsætisráðherra inn í þessa umræðu vegna þess að ég skil ekki hvernig þau viðhorf sem birtast þar tilheyra sama einstaklingi og greiddi þessu frumvarpi leið í gegnum ríkisstjórn. Í greininni sem birtist í dag, eftir að fram kemur frumvarp sem ætlað er að auðvelda allar endursendingar, segir hæstv. forsætisráðherra, í lauslegri þýðingu minni, að baráttuna gegn kórónuveirunni megi ekki skilja frá alþjóðlegri og staðbundinni baráttu gegn félagslegum ójöfnuði. Sú barátta feli líka í sér baráttu gegn tilraunum til þess að færa félagslega áhættu yfir til viðkvæmari ríkja með því að flytja viðkvæma hópa þangað. Í lok greinar sinnar skrifar hæstv. forsætisráðherra að á tímum neyðarástands sé gríðarleg þörf á að standa saman í alþjóðasamhenginu og samvinna framsækinna afla fari fram yfir landamæri og gegn valdsæknum og popúlískum hægri öflum sem einblína á að nota þessa kreppu til að ýta áfram fortíðarþrá sinni og sýn. Hún kallar eftir því að framsæknir stjórnmálamenn um víða veröld standi saman og skapi nýja framtíð, skapi söguna. Ég velti fyrir mér hvaða heimssýn er að baki því að ætla að auðvelda endursendingar flóttamanna á tímum sem þessum aftur til Grikklands, til Ítalíu, til Ungverjalands vegna þess að þeir hafa fengið vernd þar þótt við vitum að þessi ríki ráði nákvæmlega ekkert við að taka við þessum viðkvæmu hópum. Hvernig fer þetta tvennt saman, hvernig er það ein og sama manneskjan sem styður þetta frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra út úr ríkisstjórn inn í þennan sal með einhverjum óskilgreindum fyrirvara um ég veit ekki hvað, það hefur ekki fengist svar við því, og að kalla eftir alþjóðlegri samstöðu, að vinna gegn félagslegum ójöfnuði, að tryggja það að ríkari og stöndugri ríki eins og Ísland séu ekki að færa viðkvæma hópa yfir til viðkvæmari ríkja í suðri. Það er nákvæmlega það sem stendur til að gera með þessu frumvarpi. Ekki hef ég heyrt forsætisráðherra útskýra hvernig hún getur í aðra röndina kallað eftir alþjóðlegri samstöðu og í hina röndina ýtt þessum viðkvæma hópi algjörlega út af borðinu og yfir á viðkvæmari ríki eins og Grikkland, eins og Ítalíu, eins og Spán sem bera nú þegar allt of þungar byrðar þegar kemur að vernd flóttamanna. Hún er mikil, alþjóðlega samstaðan hér. Virðulegur forseti. Ég taldi mig hafa tíu mínútur í seinni ræðu. Það var greinilega misreiknað hjá mér þannig að ég mun ekki hafa færi á að koma öllu því að sem ég ætlaði. Mig langar eftir sem áður á þeim 30 sekúndum sem mér standa til boða að lesa úr umsögn Rauða krossins, með leyfi forseta: „… telur Rauði krossinn það hrópandi þversögn og ekki með nokkrum hætti verjandi af hálfu stjórnvalda að afnema skyldu stjórnvalda samkvæmt 1. málslið 2. mgr. 36. gr. útlendingalaga þegar er um að ræða mál samkvæmt a-lið 1. mgr. 36. gr. útlendingalaga, þ.e. þegar viðkomandi umsækjanda hefur verið veitt alþjóðleg vernd að nafninu til í öðru ríki. [[Forseti hringir.]][…] Leggst Rauði krossinn því alfarið gegn 11. gr. frumvarps þessa […]“ Ég tek heils hugar undir það. Það er óskiljanlegt, herra forseti, [[Forseti hringir.]]að þetta mál sé á leiðinni hérna í gegn núna.
Herra forseti. Það er ekki ánægjulegt að koma hingað upp í pontu til að fjalla um þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga og lögum um atvinnuréttindi útlendinga sem varðar alþjóðlega vernd, brottvísunartilskipun og dvalar- og atvinnuleyfi. Jú, það kann að vera að einhver atriði í frumvarpinu séu til bóta en því miður falla þau algjörlega í skuggann á þeim skaða sem frumvarpið inniber. Við fjöllum hér um frumvarp um útlendinga sem að þessu sinni er lagt fram af þriðja dómsmálaráðherra þessarar ríkisstjórnar, hæstv. ráðherra Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur. Fyrir höfðu Sigríður Á. Andersen og Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, sem áður gegndu embætti dómsmálaráðherra í ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, lagt fram svipuð mál, ýmist hér á þingi eða í samráðsgátt, en þó tókst núverandi dómsmálaráðherra ríkisstjórnarinnar að bæta enn í óskapnaðinn. Um er að ræða forgangsmál ríkisstjórnarinnar á Covid-tímum. Vinstrihreyfingin – grænt framboð, sem, eins og fram hefur komið, kennir sig við mannúð og mannúðlega stefnu, afgreiddi þetta mál með fyrirvara út úr þingflokknum; hvað sem það nú þýðir. Fjöldi mála hefur strandað í þingflokki Sjálfstæðisflokksins og þá aðallega þau mál sem hafa komið frá hæstv. umhverfisráðherra, svo sem miðhálendisþjóðgarðurinn og einnig fjöldi annarra mála. Vinstrihreyfingin – grænt framboð telur að fjalla megi um þetta mál hér sem skerðir augljóslega mjög réttindi fólks sem hingað kemur í leit að vernd. Fyrst vil ég segja um ítrekuð orð hæstv. dómsmálaráðherra, sem ég hef heyrt hér oftar en einu sinni og oftar en tvisvar í þessum sal, um að endursendingar til Grikklands eigi sér ekki stað: Þetta er rangt, herra forseti, og ég vona að einhver í ráðuneyti hæstv. dómsmálaráðherra fari nú í eitt skipti fyrir öll og kenni henni að það er óheiðarlegt að halda því fram að endursendingar fólks eigi sér ekki stað til Grikklands af því að það er ósatt. Þetta er óheiðarlegt og með orðum sínum er hæstv. ráðherra að stunda blekkingar. Ég ætla að leyfa mér, herra forseti, að lesa af heimasíðu Útlendingastofnunar. Þar kemur fram að endursendingum á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar hafi verið hætt árið 2010 en Dyflinnarsamstarfið nær ekki til málsmeðferðar umsókna um vernd einstaklinga sem þegar hafa fengið alþjóðlega vernd í öðru ríki. Endursendingum þeirra sem hingað koma og sækja um vernd - ég ætla að endurtaka þetta af því að ég sá að dómsmálaráðherra var á ferli hér einhvers staðar fyrir utan: Endursendingum þeirra sem hingað koma og sækja um vernd eftir að hafa fengið alþjóðlega vernd í Grikklandi hefur ekki verið hætt. Þeim hefur ekki verið hætt. Það vita allir sem hafa starfað í þessum geira. Að halda því fram að endursendingar til Grikklands eigi sér ekki stað er þannig ósatt. Það er óþolandi að hæstv. dómsmálaráðherra segi það, bæði í fjölmiðlum og ítrekað hér í þingsal, að þessum endursendingum hafi verið hætt þegar hún veit, eða á a.m.k. að vita, að það er rangt. Fólk er sent til Grikklands. Fólk sem er með vernd er sent til Grikklands, fólk með vernd sem er engin vernd. Fólk sem ekki hefur húsaskjól, er ekki með atvinnu, ekki skóla fyrir börnin sín, ekki fullnægjandi heilbrigðisþjónustu, ekki mat eða nokkurt skjól, er sent frá hinu ríka Íslandi í boði ríkisstjórnarinnar til Grikklands í yfirfullar flóttamannabúðir. Þannig er nú það. En nú erum við að fjalla um frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra. Aðeins um samráð: Það er vert að benda á að í greinargerð með frumvarpinu er talað um samráð við Rauða kross Íslands sem hefur frá árinu 2014 alfarið annast hagsmunagæslu fyrir einstaklinga í leit að vernd hér á landi. Það er því óráðlegt að segjast vera í fullu samráði við slík mikilvæg samtök, þegar fyrir liggur að slíkt samráð átti sér ekki stað. Ef svo væri mætti ætla að Rauði kross Íslands hefði ekki talið nauðsynlegt að senda inn 19 bls. umsögn við frumvarpið inn á samráðsgátt. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Rétt er að taka fram að á síðasta samráðsfundi 20. febrúar sl. var vakin athygli á því að frumvarpið yrði birt á samráðsgátt stjórnvalda þá síðar um daginn. Frumvarpið hafði því ekki verið kynnt Rauða krossinum með öðrum hætti og ekkert samráð hefur verið haft við félagið um efni þess. Telur Rauði krossinn rétt að halda þessu til haga að gefnu tilefni, þar sem félagið hefur ýmsar athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins eins og rakið verður hér að neðan, sem félagið hefur ekki fengið tækifæri á fyrri stigum til að ræða við stjórnvöld og koma á framfæri.“ Aftur gerist hæstv. dómsmálaráðherra sekur um óheiðarleika og þarna í lagatexta, í greinargerð með frumvarpinu. Eðlilega tekur Rauði krossinn þetta fram í sinni umsögn til þess að vera ekki gerður samábyrgur stjórnvöldum fyrir þessu frumvarpi sem skerðir svo mjög rétt fólks í neyð eins og raun ber vitni. Helstu athugasemdir sem gera má við þetta nýja frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra lúta að því hvernig fólk í leit að vernd, sem hefur fengið stöðu flóttafólks í öðru ríki og hlotið svokallaða vernd þar, er algerlega svipt öllum rétti. Gripið er til hertra aðgerða gagnvart þessum hópi sem, verði frumvarpið samþykkt af stjórnarliðum hér í þinginu, á lítinn sem engan rétt á að andmæla, kæra eða gera tilraun til að leggja fram gögn máli sínu til stuðnings. Við skulum hafa það alveg á hreinu að fólk leikur sér ekki að því að koma alla leið hingað til Íslands, hafandi fengið vernd í öruggu ríki, jafnvel með börn sín, án ærins tilefnis. Það að tala stöðugt um að við verðum að verja land okkar fyrir sístækkandi hópi fólks sem þvælist að óþörfu hingað með börn sín er enn ein tilraun til að blekkja fólk sem hlustar á slíkt. Fólk er ekki á flótta með börn sín að óþörfu, herra forseti. Ekkert foreldri myndi þvælast um heimsins höf með barn að óþörfu, leitandi að vernd, vitandi ekkert hvað bíður. Við megum ekki gleyma því að svokölluð örugg ríki geta talist örugg fyrir þá sem þar búa en þau eru svo sannarlega ekki örugg ríki fyrir þá sem þurfa að hírast í flóttamannabúðum. Þau sem hafa fengið hæli í Grikklandi, Búlgaríu og Ungverjalandi eru ekki með neina vernd. Þar er ekkert skjól, ekki húsnæði, framfærsla, fæði, heilbrigðisþjónusta og hvaðeina sem þarf ætli maður að koma sér í gegnum lífið. Þar er engin vernd. Og þetta fólk ætlar ríkisstjórnin nú að senda út á guð og gaddinn fyrir ekki neitt vegna þess að íslensk stjórnvöld, íslensk stjórnsýsla, starfsfólk Útlendingastofnunar, starfsfólk kærunefndar útlendingamála, má ekki meta hvort þessir einstaklingar kunni að vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Við verðum að sníða reglur okkar að raunveruleikanum. Að fá vernd í Svíþjóð eða Noregi getur í flestum tilvikum verið allt í lagi. Það getur í flestum tilvikum merkt að fjölskyldan nýtur verndar og ákveðinnar þjónustu þannig að börn líði ekki skort. Slíkar aðstæður eru alls ekki fyrir hendi í Ungverjalandi, Búlgaríu eða Grikklandi. Í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra, sem nú er fjallað um, er gerð sú grundvallarbreyting á íslenskum lögum, eða gerð tilraun til þess, að stjórnvöldum verður ekki lengur heimilt - verið er að taka út heimildarákvæði - að meta hvort einstaklingar sem hlotið hafa alþjóðlega vernd í öðrum ríkjum hafi slík sérstök tengsl við Ísland að nærtækast sé að þeir fái hér alþjóðlega vernd eða hvort slíkur einstaklingur sé í slíkri neyð, sé í slíkum aðstæðum vegna sjúkdóms, slyss eða hvers þess sem kann að steðja að einstaklingi, að viðkomandi eigi rétt á að hljóta hér vernd, að ekki eigi að senda viðkomandi áfram. Með öðrum orðum þá leiðir þessi breyting, sem hæstv. dómsmálaráðherra er í skjóli skilvirkni að leggja hér fyrir þingið, til þess að án umhugsunar verður hægt að senda úr landi mjög viðkvæma einstaklinga til ríkja sem geta engan veginn veitt þessu fólki vernd. Sum hver hafa enda engan áhuga á því, eða stjórnvöld þeirra ríkja. Þá veltir maður fyrir sér: Er það kannski raunin með góða Ísland að stjórnvöld hafi engan áhuga á að veita fólki vernd sem er í neyð? Er það þannig? Það er fjölmargt annað við þetta frumvarp að athuga, t.d. er verið að þrengja mjög að því að umsækjendur geti komið gögnum sínum áleiðis. Þegar einstaklingur hefur fengið að vita það í viðtali að umsókn hans verði ekki tekin til efnismeðferðar fær umsækjandinn ekki lengur að bera það undir talsmann sinn sem metur hvort tilefni sé til að kæra heldur hefst kærufresturinn samstundis. Kærufresturinn er alls 14 dagar með öllu. Umsækjandi hefur 14 daga til að kynna sér ákvörðun íslensks stjórnvalds, sem alltaf er skilað á íslensku, og umsækjandi kann varla að lesa margar blaðsíður af lagamáli á íslensku. Hann þarf fyrst að gera það. Svo kann að vera að viðkomandi þurfi að afla sér gagna frá heimalandi eða öðrum ríkjum og ef viðkomandi nær ekki að skila inn fullbúinni greinargerð á 14 dögum, samkvæmt þessu nýja frumvarpi, telst kæran niður fallin. Þá telst það þannig að viðkomandi hafi samþykkt ákvörðun íslenskra stjórnvalda um að hafna því að viðkomandi þurfi á vernd að halda. Í nágrannalöndunum, af því að hæstv. dómsmálaráðherra vísaði til þess að við ættum bara að gera þetta eins og t.d. er gert í Svíþjóð og Noregi, er þessi frestur 21 dagur. Það er mun eðlilegri framkvæmd af því að samkvæmt flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna hvílir sú skylda á stjórnvöldum að veita umsækjendum mannúðlega meðferð og leyfa þeim að færa fram gögn til stuðnings máli sínu. Umsækjendum sem hafa fengið vernd í öðru ríki hefur vissulega fjölgað, þeim fjölgaði á síðasta ári. Langflestar umsóknir voru frá íbúum í Írak, Afganistan og Sómalíu þar sem ljóst er að enga vernd er að fá, enda flokkast þessir einstaklingar sem flóttamenn. Af þessum 180 eru 60 börn. Eftir daginn í dag, ef frumvarpið nær fram að ganga, má aldrei, að mati hæstv. dómsmálaráðherra, meta hvort þessi 60 börn þurfa vernd af því að þau eru með vernd í flóttamannabúðum úti í heimi. Rauði krossinn á Íslandi hefur alfarið lagst gegn því að þetta frumvarp verði að lögum. Mig langar hér í lokin, af því að tíminn er runninn frá mér og ég þurfti að hlaupa mjög yfir ræðu þá sem ég hafði samið, að lesa niðurlag greinar Kristínar Hjálmtýsdóttur, sem er framkvæmdastjóri Rauða krossins, sem hún birti á Vísi í dag. Hún segir, með leyfi forseta: „Rauði krossinn á Íslandi telur að umrædd breyting feli í sér verulega afturför og réttarskerðingu til viðkvæmra einstaklinga sem hingað leita eftir að hafa fengið alþjóðlega vernd í þeim ríkjum Evrópu þar sem aðstæður viðurkennds flóttafólks eru bágbornar. Leggst Rauði krossinn gegn umræddri breytingu enda mun hún leiða til athafna af hálfu íslenskra yfirvalda sem stríða gegn mannúðarsjónarmiðum.“ Ég mæli með því að hæstv. dómsmálaráðherra [[Forseti hringir.]]hugleiði í augnablik hvort hún vilji [[Forseti hringir.]]stuðla að því að íslensk stjórnvöld [[Forseti hringir.]]framkvæmi eitthvað sem stríðir gegn mannúðarsjónarmiðum.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvar ég á að byrja en ég ætla að byrja á að segja að mér finnst ansi ómálefnalegt að hv. þingmaður segi hér að ég þurfi að fara í ráðuneyti mitt til að læra hvernig útlendingalöggjöfin er, og saki mig um að ljúga til um hvernig kerfið okkar er. Ég hef ávallt verið að tala um Dyflinnarmál, svara spurningum um Dyflinnarmál, eða ítrekað umræðu um hvert við erum að senda til baka þegar ég nefni að við sendum fólk ekki til baka til Grikklands og Ungverjalands frá árinu 2010 á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar og það hef ég verið skýr með. Ef ég hef einhvern tímann ekki verið nægjanlega skýr, og hv. þingmaður vísar sérstaklega í það, þá er það algerlega skýrt, og ég segi það hér enn og aftur, að árið 2010 hættum við að senda fólk til baka, á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, í flóttamannabúðir þar sem fólk er ekki með vernd, til Grikklands og Ungverjalands. Það er þá orðið skýrt. Það er líka rangt hjá hv. þingmanni að hér sé verið að taka ákvörðun um að senda fólk til baka án nokkurrar umhugsunar af því að verndarmálin munu fá einstaklingsbundna skoðun á þeim grunni að fólk fær viðtal, getur lagt fram gögn og fær skoðun og mat á því hvort mál brjóti í bága við 42. gr. útlendingalöggjafarinnar sem er byggð á 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hlutfallslega eru flestar umsóknir hér í samanburði við Norðurlöndin og alþjóðleg vernd var veitt til 531 einstaklings á síðasta ári. Það er því erfitt fyrir hv. þingmann að reyna að halda því fram, og klína því á hæstv. dómsmálaráðherra, að enginn áhugi sé á því að gera vel í þessum málaflokki. Á því er einmitt áhugi og sú breyting sem hv. þingmaður talaði aðallega um í frumvarpinu er m.a. gerð að norrænni fyrirmynd. Ég sé að tími minn er búinn en ég ítreka það, eins og ég hef margoft sagt áður, að við sendum fólk ekki til baka til Grikklands á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, þá sem hafa óskað eftir vernd þar og ekki fengið hana, það höfum við ekki gert. Staða og réttindi barna sem eru fylgdarlaus eru síðan til sérstakrar skoðunar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Það er mjög ómálefnalegt að reyna að láta líta svo út hér í þingsal og í fjölmiðlum að við endursendum fólk ekki til Grikklands þegar það liggur alveg ljóst fyrir að við erum að því. Þetta er blekking. Við erum að senda börn og fullorðna til Grikklands, fólk sem hefur fengið þar svokallaða vernd. Hæstv. dómsmálaráðherra er fullkunnugt um ástandið þar og í Búlgaríu og Ungverjalandi. Það er ekki vernd að búa í flóttamannabúðum þar, það er engin vernd. Þó að það kunni að vera að viðkomandi séu komin með stöðu flóttamanns og svo sé metið að viðkomandi hafi fengið vernd þá er þetta ekki vernd. Í frumvarpinu er verið að koma í veg fyrir að heimilt sé að framkvæma sjálfstæða skoðun á þessum tiltekna hópi sem flokkast sem verndarmál. Það má vel vera að hæstv. dómsmálaráðherra þyki þetta ómálefnaleg umræða. Þá verður bara svo að vera. Þetta eru ekki bara tölur á blaði, hæstv. ráðherra, þetta er fólk sem kemur hingað og leggur allt sitt líf undir. Það leikur sér enginn að því. Við verðum að hætta að fara með þessi mál eins og um excel-skjal sé að ræða, að þetta snúist allt um að fækka vondu málunum, erfiðu málunum. Þetta snýst ekki um það, þetta snýst um að veita fólki vernd sem þarfnast verndar.
Virðulegur forseti. Málaflokkurinn snýst um fólk. Þess vegna er hann viðkvæmur og þess vegna er hann líka stór og merkilegur. Við þurfum að taka vel á málaflokknum í heild sinni af því að hann snýst um fólk og getur verið afar viðkvæmur. Og hvernig gerum við það? Við gerum það ekki bara með því að horfa á excel-skjal heldur með því að átta okkur á því hvernig við getum hraðað meðferð mála til að fólk fái fyrr svör, hvort sem þau eru jákvæð eða neikvæð, til þess að það lifi skemur í óvissu og geti flýtt skjótri og árangursríkri aðlögun hér á landi fái það alþjóðlega vernd. Það er mikilvægt að við náum einhverri málefnalegri umræðu um þennan málaflokk. Ég sagði að það væri ómálefnalegt að senda ráðherra þann tón að hún þyrfti að láta einhvern kenna sér um málaflokkinn. Það var það sem ég sagði að væri ómálefnalegt. Við erum hér með stóran málaflokk sem kostar 4 milljarða. Ég vil nýta þá fjármuni vel fyrir það fólk sem þarf raunverulega og fyrst og fremst á vernd að halda. Ég ítreka að það er alltaf hægt að taka mál í efnismeðferð þrátt fyrir þessar breytingar. Ef fólk á það á hættu að verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð þar sem það er komið með vernd má taka málið til efnismeðferðar. Ég hef aldrei ætlað mér að villa um fyrir fólki, um það hvernig kerfið okkar er, heldur reyni ég að tala um það af skynsemi og skýrleika til þess einmitt að fólk átti sig á því hvernig kerfið okkar er, hvernig það virkar, og hvaða flokka við erum að tala um. Stundum er algerlega óskiljanlegt fyrir venjulegt fólk að skilja hvernig kerfið okkar er en á það er ég að reyna að varpa ljósi. Við erum með eitt kerfi sem á að þjónusta vel þá sem þurfa á raunverulegri vernd að halda og eru að flýja ómannúðlegar aðstæður og þar verðum við að gera betur. Þar er stjórnsýslan orðin allt of þung og svörin allt of sein að koma fram.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta andsvar. Ég aðhyllist líka mjög skilvirka stjórnsýslu. Ég vildi gjarnan að við gætum séð hana sem víðast, t.d. hjá öðrum stofnunum hæstv. ráðherra, svo sem hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu þar sem börn fá að bíða mánuðum saman eftir því að niðurstaða fáist í mál þeirra hvað varðar umgengni, en við hæstv. ráðherra höfum nú talað um það áður. Skilvirkni er af hinu góða. Það er mannúðlegt að ástunda skilvirkni í sjálfu sér hvar sem er í kerfinu en því miður er skilvirkni enginn lykill að mannúðlegri niðurstöðu eða mannúðlegri meðferð, bara hreint ekki. Það að einblína á orðið „skilvirkni“ getur leitt til þess að einstaka mál, þar sem nauðsynlegt er að rannsaka almennilega það sem á sér stað, fara forgörðum og mannúðin tapast. Það getur orðið til þess að einstaklingarnir á bak við númerin fái ekki hér nauðsynlega vernd. Í frumvarpinu er veitt heimild til þess að synja einstaklingi um vernd hér á landi og efnismeðferð í fyrsta viðtali, að tilkynna í fyrsta viðtali: Nei, við teljum að umsókn þín sé tilhæfulaus af því að frásögn þín er fjarstæðukennd. Þá ætla ég hér á síðustu tíu sekúndunum að segja frá því að þegar ég starfaði á árum áður sem talsmaður umsækjenda um alþjóðlega vernd heyrði ég oft fjarstæðukenndar sögur [[Forseti hringir.]]sem þó voru dagsannar. Ég trúði ekki mínum eigin eyrum [[Forseti hringir.]]og augum, að fólk hefði lifað af [[Forseti hringir.]]slíka fjarstæðu í lífi sínu í heimalandi eða á flótta. Þetta var fjarstæðukennt [[Forseti hringir.]]en þetta var sannleikurinn, líf þess, og [[Forseti hringir.]]stundum bíður fólk þess aldrei bætur. Við þurfum að hugleiða það.
Forseti minnir á tímamörk.
Virðulegi forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur margoft tekið fram í umræðum um þetta mál að umsækjendur um alþjóðlega vernd hafi ekki og verði ekki sendir til landa og ríkja eins og Grikklands og Ungverjalands á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Fólk sem flýr heimaland sitt og kemur þá fyrst til Ungverjalands eða kemur fyrst til Grikklands en seinna til Íslands án þess að hafa fengið formlega stöðu flóttafólks, hefur ekki fengið stöðu flóttafólks, er ekki sent þangað aftur. Hæstv. dómsmálaráðherra nefnir oft í framhaldinu að þetta hafi ekki verið gert í tíu ár. En hvers vegna sjáum við þá svo oft í fréttum að flóttafólk sé einmitt sent til Grikklands? Það er vegna þess að flóttafólk sem hefur fengið viðurkenningu á þeirri stöðu, hefur fengið viðurkennt að það skuli teljast flóttafólk og hefur fengið vernd í landi eins og t.d. Grikklandi eða Ungverjalandi, hefur verið sent til baka. Það verður gert í auknum mæli verði þetta frumvarp að lögum. Ástæðan er sú að frumvarpið boðar þann skilning að flóttafólk sem hefur fengið alþjóðlega vernd, sama hvar hún er, sama við hvaða ömurlegu aðstæður það nú er, teljist ekki í hópi þess fólks sem sé í raunverulegri þörf. Þetta er flóttafólk og þetta er fólk sem stendur frammi fyrir endursendingum til þessara landa og þetta mun aukast. Þetta er fólk sem hefur fengið viðurkenningu á sinni stöðu sem flóttafólk í þeim löndum sem okkur hrýs hugur við að senda fólk til. Það er ekki hægt að skilja frumvarpið öðruvísi en svo að Útlendingastofnun og kærunefnd muni hafa litlar heimildir til að meta þessar umsóknir verði frumvarpið að lögum. Það er alveg rétt að það er ekki alveg lokað fyrir heimildirnar en útkoman blasir við. Auðvitað geta ekki allir komið hingað til lands og Ísland getur ekki eitt staðið á þessari vakt. En ábyrgð landsins hlýtur að vera einhver. Það þarf að forgangsraða. En hættumerkið í þessu frumvarpi er hvar þessi lína er dregin, hversu ofsalega fáir munu teljast til þess hóps sem getur sótt hingað vernd og þannig sé það í nafni skilvirkni betra fyrir fólk að vera bara sent hratt og örugglega aftur til Grikklands. Viðtal og framlögð gögn og fleira í þeim dúr, sem hæstv. dómsmálaráðherra nefnir aftur í umræðunni, mun ekki breyta þeirri niðurstöðu í neinum aðalatriðum. Það er jákvætt að heyra að dómsmálaráðherra nefnir að skoða eigi atvinnuréttindi, hvort það gæti verið innkoma. Það væri vissulega mjög gott að gera það, gott ef sú leið stæði líka opin, en miðað við hversu þunga áherslu ráðherra leggur á þetta atriði þá vona ég að ríkisstjórnin fari í að skoða það. Ekkert slíkt er lagt fram samhliða frumvarpinu um þetta fólk. Eftir stendur að með því erum við að þrengja möguleika fólks til að koma hingað. Um það eru fagaðilar sammála, t.d. sérfræðingar Rauða krossins sem þekkja þennan málaflokk, vinna í honum alla daga og hafa á honum sérfræðiþekkingu. Þeir hafa miklar áhyggjur, það heyrðum við bara í kvöldfréttunum. Lögfræðingur Rauða krossins telur um mikla afturför að ræða, sérfræðingur í málaflokknum. Þessir fagaðilar taka undir með okkur í stjórnarandstöðunni um að það sé óhjákvæmilegt að fólk í viðkvæmri stöðu verði einmitt sent til þessara ríkja sem við viljum ekki senda fólk til. Og ef þetta er ekki hið raunverulega markmið með frumvarpinu þá ætti hæstv. dómsmálaráðherra líka að hafa áhyggjur. Þetta er túlkunin. Þetta er skilningurinn hjá sérfræðingum og þeim sem starfa í þessum geira og ég tek undir þá túlkun. Ef ætlunin er að setja fókusinn á þá sem þurfa á raunverulegri vernd að halda þá eru sérfræðingar í málaflokknum á því að þetta verði niðurstaðan, önnur en markmið hæstv. dómsmálaráðherra. Ég velti því fyrir mér hvort dómsmálaráðherra sé þá til viðtals um að skoða þetta betur ef þetta er ekki markmiðið, því einkunnin sem frumvarpið fær er að það sé veruleg afturför, réttarskerðing viðkvæmra einstaklinga sem hingað leita eftir að hafa fengið alþjóðlega vernd í þeim ríkjum sem við höfum rætt um hér í kvöld. Málsmeðferðin, jú, hún verður vissulega skilvirk, jú, hún verður vissulega gagnsæ og jú, hún verður vissulega einföld. Svarið verður nei og það mun taka stuttan tíma. En ég hef líka áhyggjur af því að mér finnst pólitíkin á bak við þetta frumvarp vera hin sama, skilvirk, gagnsæ og einföld og lýsa því hvert hið raunverulega markmið er.
Virðulegi forseti. Mig langar að koma inn á nokkur atriði sem hv. þingmaður kom inn á. Hv. þingmaður segir hér að með þessu frumvarpi sé í auknum mæli verið að senda fólk til baka. Langstærstur hluti þessara mála fær neikvæða niðurstöðu í dag, yfir 80% að ég held, og markmiðið er að reyna að flýta þeim málum sem fá neikvæða niðurstöðu til að geta einnig flýtt þeim málum sem fá jákvæða niðurstöðu og bíða allt of lengi í kerfinu. Hér erum við bara með kerfi og við þurfum einmitt að finna, eins og hv. þingmaður segir réttilega, hvar línan er dregin. Ekki fáum við aukna fjármuni í kerfið eins og staðan er núna. En hvernig ætlum við að gera betur fyrir það fólk sem er að koma hingað og hvernig ætlum við að svara fyrr þeim einstaklingum sem biðu í marga mánuði eftir alþjóðlegri vernd? Það er líka svo að ekkert Evrópuland er ekki að senda verndarmál aftur til Grikklands. Ekkert Evrópuland hefur tekið slíka ákvörðun. Við höfum vissulega tekið stóra ákvörðun um Covid-mál sérstaklega þar sem við vildum gera sérstaklega vel og höfum líka ákveðna tímaramma og ákveðna ramma í okkar löggjöf sem mörg önnur lönd hafa ekki. Þessi mál falla á tíma og okkur þykir ákveðinn tími ómannúðlegur ef við höfum ekki svarað og það höfum við verið sammála um. En hér eru hlutfallslega flestar umsóknir um alþjóðlega vernd á Norðurlöndum. Breytingin sem hv. þingmaður talaði einungis um í ræðu sinni, sem er aðeins eitt ákvæði í þessu frumvarpi sem felur nú margt fleira í sér, er byggð á Norðurlöndum, sérstaklega Noregi, en svipað umhverfi getum við séð alls staðar annars staðar varðandi þessi verndarmál í Evrópu. En málið er komið [[Forseti hringir.]]til þinglegrar meðferðar og hún er auðvitað til þess að málið sé skoðað og nefndin leggur þá lokahönd á málið með [[Forseti hringir.]]einhverjum breytingartillögum. En það er ekki í mínum höndum lengur. Ég [[Forseti hringir.]]kem með það í þinglega meðferð og vona að sú þinglega meðferð verði góð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra svörin. Ég heyri að hún vísar, og hefur áður gert það, til þess hver staðan sé í dag og Ísland sé þegar að hafna mörgum þessara einstaklinga. Það er kannski dálítið lýsandi fyrir þennan málaflokk að það gerist annað slagið að í fjölmiðlum koma upp sögur einstaklinga sem hafa yfirleitt framkallað mikla reiði almennings og skilningsleysi. Það hefur ekki verið hinn langi málsmeðferðartími sem fólki hefur sviðið mest því það þekkjum við á Íslandi í alls konar stofnunum að málsmeðferðartíminn er víða langur og það eru ekki sjálfstæð rök fyrir því að hafna verkefnunum. Þau dæmi sem við þekkjum úr fjölmiðlum myndu miðað við breytt frumvarp dómsmálaráðherra ekki leiða til jákvæðrar niðurstöðu í dag en umræðan hefur blessunarlega í einhver skipti snúið þessum svörum við. Svo er það þannig að ráðherrann vísar til þess að önnur ríki sendi til Grikklands með þessum hætti og ég skil orð hæstv. ráðherra með þeim hætti að henni þyki það boðleg niðurstaða. Það væri kannski ágætt að fá það fram í þessari umræðu hvort hæstv. dómsmálaráðherra þyki það boðleg pólitík af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar að senda þetta fólk sem hefur fengið alþjóðlega vernd t.d. í Grikklandi þangað aftur. Mér þætti sömuleiðis áhugavert að vita hvort einhugur er um þá stefnu í ríkisstjórn og hvort á bak við það standa ríkisstjórnarflokkarnir allir þrír því að það eru ákveðin pólitísk tíðindi í því ef það er ekki umdeilt innan ríkisstjórnar Íslands að senda fólk þangað með þeim hætti og jafnvel í auknum mæli frá því sem verið hefur.
Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni, stundum hafa komið upp mikilvægar sögur sem benda okkur á hvað getur farið betur í kerfinu okkar. Í þessu frumvarpi eru lögfest nokkur ákvæði sem var breytt, t.d. með reglugerð, m.a. um styttri málsmeðferðartíma er varðar börn til að mynda, og það eru einmitt slíkar sögur sem hafa stundum bent okkur á hvernig kerfið eigi að vera og hvernig við viljum sjá það. Að sama skapi þurfum við auðvitað að láta eitt ganga yfir alla og hafa jafnræði og gagnsæi í kerfinu okkar og ég vona að hv. þingmaður sé sammála um það að við tökum ekki einstakar ákvarðanir enda hefur dómsmálaráðherra ekki slíkt vald í dag. Við komum á kærunefnd útlendingamála til að geta tekið öll mál til endurskoðunar en vegna þeirrar umræðu sem hefur komið upp í tengslum við einstök mál er ég að láta vinna skýrslu um málefni barna á flótta í ráðuneytinu sem fer þvert á öll börn, hvar sem þau koma, í hvaða flokki sem við skilgreinum þau. En af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um það hvort mér finnist það vera eðlileg niðurstaða, eðlileg leið, þá held ég að Evrópuríkin verði að standa svolítið saman að þessum breytingum, hvernig við ætlum að horfa á regluverkið í heild sinni og við höfum ekki séð mikinn árangur í þeim breytingum undanfarið, ekki samheldni kannski í Evrópu, til einhverra breytinga en þó einhverra. Og þarna held ég að fólk þurfi að standa saman. Við erum að sjá að flest Evrópuríki, ef ekki öll Evrópuríkin, senda til baka verndarmál varðandi Grikkland. En við erum samt með, líkt og önnur lönd, þetta ákvæði 42. gr. útlendingalaga, hægt er að taka verndarmál til efnismeðferðar ef aðstaðan er ómannúðleg eða vanvirðandi og það er alltaf möguleiki, og ég ítreka það hér. Það er auðvitað vilji okkar fyrst og fremst að gera vel í þessum málaflokki, að geta veitt vernd, geta veitt hana vel og gert vel fyrir þá sem fá alþjóðlega vernd en líka svarað fólki [[Forseti hringir.]]snemma til að það lifi síður í óvissu [[Forseti hringir.]]og geti aðlagast [[Forseti hringir.]]samfélaginu fyrr.
Virðulegi forseti. Ég þakka dómsmálaráðherra svarið. Það vakti athygli mína að hún svaraði í engu spurningu um samstöðu innan ríkisstjórnarinnar varðandi þessar endursendingar flóttafólks til Grikklands. Það finnst mér í sjálfu sér geta verið ákveðið svar að hæstv. ráðherra treysti sér ekki til að lýsa því yfir hér í kvöld að einhugur og samstaða sé um þetta mál og þá aðferðafræði og þá útlendingapólitík sem birtist í frumvarpinu. Ég merki það líka og hef tekið eftir því að oft er vísað til 42. gr. Það væri þá áhugavert að vita það líka, því ég þykist vita svarið, hversu oft er fallist á hana í samhengi við verndarmálin og hversu mikla raunhæfa þýðingu sú grein hefur fyrir þau mál sem við erum að fjalla um í frumvarpinu. Ég held að það væri miklu eðlilegra í umræðu um svona mál að það lægi einfaldlega uppi á borðum hvert markmiðið er og hvað á að gera, því ef það er þannig, og ekki ætla ég að draga orð hæstv. ráðherra í efa um það, að markmiðið sé að ná til þeirra sem eru í raunverulegri þörf, þá er þetta frumvarp mikið áhyggjuefni því að það verður ekki niðurstaðan, verði frumvarpið samþykkt með þessum hætti.