Forseti tilkynnir að á fundi allsherjar- og menntamálanefndar 14. október sl. var Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kjörin 2. varaformaður nefndarinnar.
Forseti vill upplýsa að Alþingi hafa borist undirskriftalistar þar sem 43.423 kjósendur hafa skrifað undir kröfu um nýja stjórnarskrá. Erindið ásamt undirskriftalistunum mun liggja frammi á lestrarsal.
Herra forseti. Ég ætla að vekja athygli á iðngreinum, iðnnámi og fagmennsku í tilefni þess að verið er að tala um framtíðina. Iðnir spanna, eins og allir vita, allt frá skósmíðum upp í rafiðnir og byggingariðnir og móta augljóslega allt líf okkar. Oft er sagt að staða þessara greina sé mælikvarði á lífsgæði og velmegun þjóða. Ég skil eftir þá spurningu hér hvort við séum góð í þessu eða ekki. Núna er hljóðlátlega verið að endurskoða allt regluverk og umhverfi iðngreina í landinu. Við höfum lítið fregnað af því í þessum sal. Það er búið að margræða síðastliðin ár hversu mikilvægt það er að efla iðnnám í landinu og ég get svo sem sagt að ráðherrar, eins og hæstv. ráðherra menntamála og menningarmála og svo aftur ráðherra ferðamála, iðnaðar og nýsköpunar, sýna þessu áhuga. Og það er gott. Ég get líka sagt sem svo að endurskoðun á þessu regluverki er jafnan tímabær á hverju tímaskeiði, en þá er jafn tímabært að tryggja gæði iðngreina og starfa iðnaðarmanna og tryggja að fullnægjandi verkþjálfun iðnnema fari raunverulega fram, að tryggja bestu þekkingu og varðveislu hennar og tryggja meistaraskyldar iðngreinar jafnt sem þær frjálsu og ríghalda í fagmennsku, með öðrum orðum, slaka ekki á kröfu um löggildingu. Verið er að ræða um nýjan iðnskóla á höfuðborgarsvæðinu. Mér líst í sjálfu sér ágætlega á það ef honum fylgja iðnnemagarðar. Þar þarf að tryggja að námið sé opið framhaldsskólanám og að hægt sé að komast lengra ef menn vilja, á efri stig. Þannig að þegar allt kemur til alls og hugmyndin um að stofna hér handverksstofnun eða iðnstofnun til samræmingar, er ljóst að við höfum verk að vinna.
Forseti. Í tilefni dagsins í dag, rúmlega 43.000 undirskrifta og að átta ár eru liðin frá atkvæðagreiðslu um nýja stjórnarskrá þar sem niðurstöðurnar voru að aukinn meiri hluti vildi að tillögur stjórnlagaráðs yrðu grundvöllur að nýrri stjórnarskrá. Aukinn meiri hluti. Það er tilefni til að minnast þess. Árið 2009 vildi Framsóknarflokkurinn boða til stjórnlagaþings og fyrir kosningar 2013 var Framsóknarflokkurinn hlynntur endurskoðun stjórnarskrárinnar og ætlaði að beita sér fyrir því að klára málið á komandi kjörtímabili. Við vitum öll hvernig það fór. Fyrir kosningar 2017 var það stefna Vinstri grænna að, með leyfi forseta, „ljúka þeirri vinnu sem hófst með þjóðfundinum 2009 og klára nýja stjórnarskrá sem byggir á tillögum stjórnlagaráðs“. Hvorugur flokkurinn hefur staðið við gefin loforð. Eini heiðarlegi ríkisstjórnarflokkurinn í þessu máli er kannski Sjálfstæðisflokkurinn. Óheiðarleikinn þar snýr að lýðræðinu, að stjórnarskrárgjafinn fær ekki að ráða. Allir ríkisstjórnarflokkarnir svíkja þar lýðræðislegar niðurstöður. Í gær spurði hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson forsætisráðherra hverjar væru hinar augljósu, skýru og sannfærandi skýringar á því að vikið væri frá þeirri vinnu sem byggði á tillögum stjórnlagaráðs, eins og Feneyjanefndin kallaði eftir. Með öðrum orðum: Af hverju fór Vinstrihreyfingin – grænt framboð ekki eftir kosningaloforðum sínum? Svarið, eins og ég skildi það, var stórkostlega áhugavert. Þar rakti forsætisráðherra að ábendingar Feneyjanefndarinnar við frumvarp stjórnlagaráðs frá 2013 væru einhvern veginn svo alvarlegar að ekki væri hægt að halda áfram með málið og það ætti bara að gera eitthvað allt annað. Samt ekki það sem var lofað fyrir kosningarnar. Síðan sagðist forsætisráðherra vilja efnislega umræðu um þær tillögur sem byggja á frumvarpi stjórnlagaráðs þrátt fyrir að hafa allt kjörtímabilið lokað þær umræður á einhverjum formannavettvangi. Mótsagnirnar eru magnaðar. En forsætisráðherra gefst tækifæri til að eiga efnislega umræðu um málið á morgun þegar mál Pírata, Samfylkingar og þingmanna utan þingflokka kemur á dagskrá. Forseti. Ég óska eftir viðveru forsætisráðherra í þeirri efnislegu umræðu eins og 1. umr. máls gerir ráð fyrir.
Herra forseti. Í upphafi þessa þings flytjum við ásamt öðrum þingmönnum Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs frumvarp um breytingu á barnalögum, þ.e. réttinn til umönnunar barna. Frumvarpið lætur kannski ekki mikið yfir sér. Menn líta kannski svo á að þetta sé eitthvað sem við tökum sem gefinn rétt í íslensku samfélagi. Langflestir kjarasamningar innihalda einhvers konar ákvæði um það að fólk geti sinnt börnum sínum þegar þau eru veik þótt það sé svolítið mismunandi eftir kjarasamningum. Þetta hefur hins vegar ekki verið innleitt í íslenska löggjöf og kannski orðið löngu tímabært. En á bak við þá hugsun sem þarna er er annað mál sem er jafn stórt eða jafnvel stærra og það er að með þessari breytingu er verið að skilgreina þennan rétt sem rétt barnsins. Það er verið að tryggja það að hvert barn eigi þennan rétt í íslensku samfélagi. Samhliða þessu frumvarpi er síðan lögð fram þingsályktunartillaga sem fjallar um það hvort og hvernig við getum skilgreint að hvert barn hafi jafn mikinn rétt, þ.e. að rétturinn sé ekki bundinn við foreldrið eingöngu því að þá getum við t.d. lent í þeirri stöðu að börn sem eru í stórum barnahópi eiga í raun miklu minni rétt heldur en þau börn sem eru til að mynda einbirni tveggja foreldra. Málið er flutt í samræmi við skuldbindingar okkar í sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, þ.e. að skilgreina með sem ítarlegustum og skýrustum hætti þau réttindi sem börn eiga. Það er líka verið að reyna að tryggja þarna að öll börn í íslensku samfélagi eigi sama rétt. Ég hlakka til að eiga umræður við þingmenn um þetta mál þegar það verður flutt hér á morgun, að ég held, og fagna því ef hv. þingmenn taka þátt í slíkri umræðu með mér.
Virðulegi forseti. Af fréttum að dæma tók hv. velferðarnefnd til umræðu í gær ástandið á Landspítalanum, ef má kalla það sem svo, og fékk til sín gesti til að ræða möguleikann á því að Landspítalinn yrði á einhvern hátt aðstoðaður, fengi hjálp við að losna við þá sjúklinga sem blessunarlega hafa læknast á spítalanum og þurfa í rauninni ekki að liggja lengur inni á spítalanum. Það var ánægjulegt að lesa um þetta í fréttum. Ég segi það að þótt maður standi hér sem þingmaður þá er það oft svo að maður fréttir af nefndastörfum í gegnum fréttirnar. En ef marka má fréttir virtist vera einhver samstaða, a.m.k. í velferðarnefnd, um það að menn leiti allra leiða til þess að fá utanaðkomandi aðila til að aðstoða spítalann með þetta brýna verkefni. Núna í morgun, og reyndar síðustu vikur líka, hafa borist af því fréttir að einkaaðilar sem þekkja til í þessum rekstri og hafa nú þegar slíkan rekstur með höndum við það að reka heimili fyrir eldri borgara, hjúkrunarheimili og þess háttar, hafa boðist til þess liðsinna spítalanum með þetta. Ég las áhugaverða hugmynd um að nýta hótelin sem nú standa hér tóm. Þau eru auðvitað til þess fallin að nýta í þessum tilgangi. Ég vil hvetja hv. velferðarnefnd til þess að halda svolítið utan um þetta mál, láta ekki umræðuna í gær nægja heldur taka málið upp ítrekað og reglulega á næstu dögum. Ég heyri það að ráðuneyti heilbrigðismála hefur lýst því yfir að það muni svara þessum erindum, en ég tel brýnt og fullt tilefni fyrir hv. velferðarnefnd að fylgja þessu máli eftir á næstu dögum.
Virðulegi forseti. Fyrir um þremur korterum tók Alþingi við 43.423 undirskriftum þess efnis að við setjum nýja stjórnarskrá, grundvallaða á frumvarpi stjórnlagaráðs. Fyrir helgi lögðu tveir þingflokkar og tveir þingmenn utan þingflokka fram frumvarp sama efnis, frumvarp til stjórnarskrár grundvallaðrar á frumvarpi stjórnlagaráðs. Á morgun gerum við ráð fyrir því að taka það frumvarp til umræðu. Það er í sjálfu sér gott, reyndar með fyrirvara um fyrirsjáanleikann á Alþingi almennt. Ég spurði í gær hæstv. forsætisráðherra út í það hvernig hún liti svo á að hægt væri að útskýra fyrir þjóðinni að ekki væri farið eftir þeirri leiðsögn sem birtist í undirskriftasöfnuninni sem við fengum afhenta í dag eða þeirri leiðsögn sem kom fram í þjóðaratkvæðagreiðslunni fyrir nákvæmlega átta árum í dag, þann 20. október 2012. Hæstv. ráðherra svaraði með því að tiltaka nokkur gagnrýnisatriði frá Feneyjanefndinni 2013. Nú er gott og blessað að leggja fram gagnrýni. Mig langar að endurvarpa nákvæmlega þeim punkti. Það er gott og blessað. En það felur í sér að það eigi að nýta þá gagnrýni til þess að bæta málið. Það er ekkert því til fyrirstöðu. Því miður er það eitthvað sem hefur hins vegar ekki verið gert af hæstv. forsætisráðherra, sennilega, hygg ég, vegna stjórnarsamstarfsins við Sjálfstæðisflokkinn og Framsókn … [[Jarðskjálfti.]] [[Sitjið bara róleg. (Gripið fram í.) Þetta var alvöru.]] Þetta var alvöru.)
Þannig háttaði til í dagskránni að hv. 3. þm. Reykv. n. Helgi Hrafn Gunnarsson, hafði ekki lokið ræðu sinni þegar nokkur óvænt truflun varð á fundinum, ekki af mannavöldum að þessu sinni heldur gekk hér yfir húsið snarpur jarðskjálfti upp á 5,7 samkvæmt bráðabirgðamati, og hér ekki svo langt undan. Verður nú fundi fram haldið og fær aftur orðið hv. 3. þm. Reykv. n. og lýkur ræðu sinni.
En þrátt fyrir það [[Hlátur í þingsal.]]er mikilvægt að stjórnarflokkarnir og þau öll sem halda um stjórnartaumana núna sýni virðingu því ferli sem áður var hafið. Það þýðir að til þess að halda áfram með málið á auðvitað að halda áfram með málið eins og það var þegar það stöðvaðist 2013. Ekki fara að gera eitthvað allt annað, eins og skilja mátti af ræðu hæstv. forsætisráðherra í gær.
Herra forseti. Við þær aðstæður sem nú ríkja, með tilheyrandi auknu álagi á heilbrigðiskerfið, kemur skýrt í ljós ákveðinn vandi sem við er að etja og má rekja til ákvarðana stjórnvalda, og ekki bara í tíð þessarar ríkisstjórnar svo að sanngirni sé gætt. En staðan hefur sannarlega ekki lagast undanfarin ár. Landspítalinn hefur í mörg horn að líta, sem aldrei fyrr. Covid-faraldurinn veldur slíku álagi á starfsfólk spítalans að það er með hreinum ólíkindum hversu vel þau standa vaktina. Stjórnendur og starfsfólk eiga mikið hrós skilið en það er auðvitað komið að þolmörkum. Biðlistar eftir aðgerðum lengjast og mikil orka fer í að leita leiða til að koma fólki fyrir á sjúkrahúsinu sem er yfirfullt á sama tíma og aldraðir geta ekki útskrifast vegna skorts á úrræðum. Þetta eru gamalkunnar áskoranir. Það er stundum talað um mikilvægi þess að vera ekki alltaf að finna upp hjólið. Við erum svolítið í því að finna alltaf upp áskoranir, sömu áskoranirnar aftur og aftur. Nú er hætt við því að enn og aftur verði þeim mætt með sérstöku átaki þvert á varnaðarorð þeirra sem best þekkja til og biðja um stefnu til lengri tíma í stað skyndilausna. Hvort sem litið er til skemmri eða lengri tíma virðist sama tregðan ríkja hjá stjórnvöldum við að horfa út fyrir boxið og nýta krafta þeirra fjölmörgu sem hafa getu, færni og vilja til að hlaupa undir bagga og verða hluti af lausninni. Það er raunverulega þannig að stjórnvöld hafa tilhneigingu til að sjá þessa aðila sem hluta af vandanum frekar en lausninni, allt vegna þess hvaðan þeir koma. Þegar um er að ræða hagsmuni fólks sem býr annars vegar við verulega skert lífsgæði vegna ástands sem er tiltölulega auðvelt að laga og hins vegar hagsmuni eldra fólks sem á sannarlega annað og meira skilið af okkur í samfélaginu en að vera afgreidd sem afgangsstærð, þá er þetta óboðlegt. Við þurfum langtímastefnu þar sem fara saman hagsmunir þeirra sem nýta þjónustuna, þeirra sem veita hana og þeirra sem greiða hana. Við þurfum stjórnvöld sem þora að líta á þessi mál með gegnsæi og jafnræði að leiðarljósi.
Virðulegi forseti. Ég hef ákveðnar áhyggjur af því að ekki muni nást fram sátt um það auðlindaákvæði sem ríkisstjórnin hefur lagt á borðið. Að mínu mati virðist ákvæðið frekar vera til að halda stjórnarflokkunum sjálfum saman en að treysta betur rétt þjóðarinnar til sameiginlegra auðlinda. Hæstv. forsætisráðherra skrifaði grein um skuld Alþingis á dögunum en þar gleymdi ráðherrann lykilatriðinu að hún er sjálf verkstjórinn. Það er á hennar ábyrgð að leggja fram tillögur sem eru í samræmi en ekki í ósamræmi við traustar vísbendingar um meirihlutavilja þjóðarinnar. Skuld Alþingis við þjóðina hlýtur því að vera sú að taka tillit til þess og reyna að greina þann vilja sem er hjá þjóðinni. Þrátt fyrir dræma þátttöku í þjóðaratkvæðagreiðslu 2012 samþykkti engu að síður yfirgnæfandi meiri hluti að leggja tillögur stjórnlagaráðs til grundvallar. Niðurstaðan er því leiðbeinandi um vilja þjóðarinnar í ákveðnum dráttum, eins og í auðlindamálum. Það kemur hins vegar ekki á óvart að forysta Sjálfstæðisflokksins til að mynda reynir að afvegaleiða umræðuna í stað þess að ræða efnislega um prinsippmálið sjálft, að við verðum að tímabinda samninga um auðlindir okkar til að tryggja raunverulega sameign þjóðarinnar. Það má raunverulega túlka þetta þannig að þrír fjórðu hafa viljað þjóðareignarákvæði, algerlega óháð efninu, og tveir þriðju hafi síðan stutt tímabindingu. Það er algerlega afdráttarlaust. Einbeittur vilji Sjálfstæðisflokks til að fara gegn öllum þeim tillögum sem miða að tímabindingu afnotaréttar og tryggja sameign þjóðarinnar, hvort sem það er í gegnum þverpólitíska niðurstöðu auðlindanefndar frá árinu 2000 eða efnislegar tillögur stjórnlagaráðs, kemur ekki á óvart. Hver svo sem afstaða okkar er til þess hvort við viljum nýja stjórnarskrá, breyta eða bæta núgildandi stjórnarskrá, eins og ég hef verið hlynnt og er hlynnt, eða engar breytingar á stjórnarskrá, eins og sumir virðast vilja, þá hvílir engu að síður sú skylda á okkur að reyna að greina þennan þjóðarvilja. Þannig virkar lýðræðið. Ekki bara greina sérhagsmunavilja baklands stjórnarflokkanna. Þetta mál snýst ekki um það að slá einhverjar pólitískar keilur á Twitter. Það er miklu stærra en svo. Við eigum einfaldlega hér inni að gera mun betur í þessum málum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Í framhaldi af ræðu hv. síðasta ræðumanns þá held ég að það sé talsvert varasamt að ætla að leggja út af einhverjum niðurstöðum með þeim hætti sem hún gerir. En það er ekki aðalatriði málsins. Aðalatriðið er það að fólk nálgist viðfangsefni sem eru stjórnarskrárbreytingar með nokkur meginmarkmið í huga: Í fyrsta lagi að gera þær breytingar sem skipta einhverju máli, nauðsynlegar eru, þjóna einhverjum tilgangi, eru til að leysa einhver vandamál, ekki bara til að gera eitthvað eins og sumar tillögur ganga út á sem fram hafa komið. Í annan stað skiptir máli að breytingarnar séu vel ígrundaðar og hugsaðar í þaula þannig að það sé nokkurn veginn sameiginlegur skilningur á því hvað þær þýða og hvað þær hafi í för með sér þannig að þingið, þegar það gengur frá stjórnarskrárbreytingum, átti sig á því hvaða afleiðingar þær samþykktir hafa. Í þriðja lagi skiptir máli að gera breytingar í sem víðtækastri sátt þannig að það sé ekki háð pólitískum sviptivindum á hverjum tíma hvernig stjórnarskráin lítur út, þannig að stjórnarskráin geti staðið af sér breytingar á hinum pólitíska vettvangi. Stjórnarskrá á að geta þjónað sem leiðbeining um það hvernig stýra á landinu, hvernig ákvarðanir eru teknar í landinu, hvort sem það er hægri stjórn í landinu, vinstri stjórn, miðjustjórn eða hvað það er. Pólitísk álitamál verða ekki endilega öll leidd til lykta með stjórnarskrárbreytingum. Þær eiga fyrst og fremst að þjóna þeim tilgangi að segja okkur hvernig við tökum ákvarðanir á hinu pólitíska sviði. Þetta vildi ég leggja áherslu á, hæstv. forseti, á þessum degi og vona að við getum átt, bæði á morgun og sem oftast, [[Forseti hringir.]]samtal um stjórnarskrármál á efnislegum forsendum á grundvelli staðreynda og skoðana en ekki slagorða.
Hæstv. forseti. Er tannheilsa heilbrigðismál, eins og annað varðandi heilsufar okkar, líkamlegt eða andlegt? Af hverju er tannlæknakostnaður ekki almennt niðurgreiddur eins og önnur læknisþjónusta? Þó verð ég taka fram að í reglugerð um þátttöku Tryggingastofnunar er tekið fram að afsláttur er fyrir þá sem eru 67 ára og eldri, fyrir þá sem eru með 75% örorku, fyrir börn yngri en 18 ára, fyrir elli- og örorkulífeyrisþega sem fá greidda tekjutryggingu, og öryrkja sem eru 67 ára og eldri sem ekki fá greidda tekjutryggingu frá Tryggingastofnun. Þetta er töluverður afsláttur og sums staðar er hann 100%. En það sem mér er efst í huga er hinn almenni borgari, þeir sem eru lægra launaðir, þeir sem ekki hafa efni á að fara til tannlæknis. Það er mjög dýrt. Ég hef það fyrir víst að tannlæknar tali um að tannheilsu okkar hafi almennt hrakað síðustu ár. Fólk býr við lakari tannheilsu vegna þess að það hefur ekki efni á að fara til tannlæknis. Það sker niður þann kostnað. Það er mjög alvarlegt mál því að fyrir utan vanlíðan getur slæm tannheilsa leitt af sér miklu fleiri sjúkdóma en bara tannsjúkdóma. Þarna er fyrsta stig meltingarinnar, þ.e. í munninum, og það skiptir miklu máli. Þetta er líka jafnréttismál. Jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu ætti að vera algjört, en það er það ekki í þessu tilviki. Mér finnst brýnt að stjórnvöld taki á þessu máli til aukins jafnréttis fyrir alla hvað tannlækningar snertir.
Herra forseti. Það skiptir máli hvernig við skipuleggjum samfélagið. Gott skipulag getur tryggt þjóð frið og farsæld en slæmt skipulag getur búið til valdaójafnvægi, ýtt undir tortryggni og úlfúð og grafið undan getu mannlegra samfélaga til að leysa sitt stærsta og mikilvægasta verkefni, að lifa og lifa vel. Margt hefur verið sagt um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og margt verður sagt til viðbótar. Endalausar tilraunir til að draga úr mikilvægi málsins, drepa því á dreif og bulla, hafa þó ekkert gert til að breyta þeim grundvallarveruleika að þjóðin kallaði eftir nýju skipulagi eftir hrun og það skipulag er ekki enn komið. Á þessum degi, átta árum eftir að þjóðin greiddi atkvæði með skýrum hætti til stuðnings vegferð sem við lögðum einmitt upp í vegna þess að gamla skipulagið hafði brugðist, langar mig að segja þrennt: Í fyrsta lagi: Það að grundvallarskipulag samfélagsins skuli ekki enn hafa tekið breytingum í samræmi við vilja þjóðarinnar átta árum síðar er til marks um að skipulagið hafi einmitt skapað valdaójafnvægi sem kemur núna í veg fyrir nauðsynlegar og eðlilegar breytingar. Í öðru lagi: Sú tortryggni sem margir stjórnmálamenn, einkum ríkisstjórnarmegin í augnablikinu, upplifa gagnvart störfum sínum er réttlætanleg því að pólitíska stéttin hefur stórskaðað trúverðugleika sinn gagnvart almenningi með því að hunsa þjóðarvilja af ákefð í átta ár. Í þriðja lagi: Þeir stjórnmálamenn sem hafa staðið í vegi fyrir nýrri stjórnarskrá, vegna ótta um að missa frá sér vald, þurfa að fara að átta sig á því að það er í þeirra höndum, og eingöngu þeirra höndum, að binda enda á úlfúðina sem ríkir gagnvart þeim og framferði þeirra. Klárum þetta. Það er löngu tímabært. Nýja stjórnarskrá, takk.
Herra forseti. Við erum nú líklega komin níu mánuði inn í faraldurinn sem hefur markað líf okkar þetta misseri. Á þeim tíma hefur Alþingi samþykkt fjölda mála í flýti, mest vegna atriða sem varða fjárhagslega hagsmuni einstaklinga og fyrirtækja til þess að koma þeim í skjól. Það er þannig, herra forseti, að oft áður þegar vandi steðjar að þá hefur Alþingi komið saman, þess vegna utan hefðbundins tíma, til að vinna að málum hratt og vel og samþykkja jafnvel mál og lög innan sólarhrings. Nýlega lagði dr. Páll Hreinsson fram álitsgerð um valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra samkvæmt sóttvarnalögum. Þar mátti skilja að það vantaði upp á það að reglugerðir og tilmæli sem gefin hafa verið út til skamms tíma í faraldrinum hafi nægilega styrkan lagagrunn. Þetta er náttúrlega mjög til vansa, herra forseti, og sérstaklega ef það ástand sem við erum að glíma við heldur áfram eins og margt bendir til. Það kom fram í ræðu hæstv. heilbrigðisráðherra hér í gær að vinna væri í gangi í heilbrigðisráðuneytinu við að styrkja sóttvarnalögin hvað þetta varðar. Hún gerði ráð fyrir því að leggja fram frumvarp um áramótin. Þá er Alþingi reyndar í jólafríi þannig að með því verklagi er ekki hægt að vænta þess að tekið verði til við afgreiðslu slíks frumvarps fyrr en jafnvel í febrúarbyrjun. Ég tel hins vegar nauðsynlegt að gerð verði gangskör að því að styrkja þennan lagagrunn nú þegar og vil hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til að hraða framlagningu þessa frumvarps. Ég þori að veðja og er næstum því viss um að því verði mjög vel tekið og það verði afgreitt eins fljótt og hægt er á þinginu. Ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til að leggja þetta frumvarp fram hið fyrsta.
Herra forseti. Við viljum nýja stjórnarskrá og við viljum að þjóðaratkvæðagreiðslur séu virtar. Það er rétt að minnast þess á þessum degi hvers virði þær geta verið. En ég hef líka verulegar áhyggjur af stöðu sveitarfélaga í landinu, einkum þeirra sem hafa þurft að taka á sig mestan skellinn. Ég skil ekki hvers vegna hæstv. ríkisstjórn dregur lappirnar í stuðningi við sveitarfélögin í landinu. Þann 22. apríl sl. átti hv. þm. Logi Einarsson, formaður Samfylkingarinnar, orðastað við hæstv. ráðherra sveitarstjórnarmála um vanda sveitarfélaganna sem blasti við þá og hvernig ríkisstjórnin ætlaði að beita sér. Hæstv. ráðherra sagði þá að verið væri að greina stöðuna. Hálfu ári seinna hefur ekkert bólað á greiningunum frá ríkisstjórninni á meðan allir sem hafa komið að rekstri sveitarfélaga átta sig á að mörg sveitarfélög munu ekki geta rekið sig án stuðnings frá ríkinu. Önnur ríki sem við viljum bera okkur saman við hafa heitið sveitarfélögum stuðningi til að forðast niðurskurð í nærþjónustu við íbúa og frekari fækkun starfa með frestun framkvæmda, enda er það skynsamlegt, ekki bara út frá atvinnustigi í atvinnukreppu heldur mun samdráttur í velferðarþjónustu sveitarfélaga kalla á aukinn kostnað ríkisins til lengri tíma. Auk þess er það afar slök byggðastefna því að fólkið sem fær hvorki vinnu í byggðarlögunum né félagsþjónustu þar, flytur bara í burt. Í byrjun júní sl. lagði Samfylkingin fram, undir forystu hv. þm. Loga Einarssonar, þingsályktunartillögu um að Alþingi feli hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að hafa forgöngu um að ríkisstjórnin undirbúi og hrindi í framkvæmd aðgerðum sem miða að því að styðja sérstaklega sveitarfélög vegna aðstæðna sem rekja má til heimsfaraldursins. Ríkið komi til móts við sveitarfélögin í gegnum jöfnunarsjóð en einnig með beinum framlögum. Slíkt mál [[Forseti hringir.]]munum við leggja fram aftur á næstu dögum sem eitt af forgangsmálum Samfylkingarinnar. Það er öllum ljóst sem vilja sjá að það verður að koma til móts við sveitarfélög í erfiðri stöðu.
Herra forseti. Hugsunin að baki séreignarlífeyrissparnaði er sú að gefa fólki kost á viðbótarsparnaði til efri ára, bæta hag eldri borgara framtíðarinnar og létta álagi af opinbera bótakerfinu. Skattgreiðslur af þeim lífeyri ásamt vöxtum falla ekki til fyrr en við úttekt sem getur fyrst orðið við 60 ára aldur. Á liðnum árum hafa þó verið gerðar viðamiklar undantekningar á þessu fyrirkomulagi sem er vert að gefa gaum. Í fyrsta lagi hefur frá 1. júlí 2014 verið heimilt að ráðstafa iðgjaldi séreignarsparnaðar til greiðslu á höfuðstól lána vegna öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin nota. Í öðru lagi hefur frá sama tíma verið heimilt að taka út viðbótariðgjald sem greitt hefur verið til kaupa á fyrstu íbúð. Í þriðja lagi er heimilt að taka út allt að 12 millj. kr. af séreignarsparnaði á tímabilinu frá 1. apríl á þessu ári og fram í janúar árið 2021. Samkvæmt samantekt skattsins hefur þegar verið sótt um úttektir sem nema um 23,5 milljörðum kr. og er það umtalsvert meira en áætlanir gerðu ráð fyrir. Þetta eru verulegar fjárhæðir hvernig sem á er horft. Því velti ég fyrir mér hvort metin hafi verið langtímaáhrif þessarar ráðstöfunar. Herra forseti. Ég held að það sé orðið tímabært að taka til skoðunar hvaða áhrif þessi þróun hefur á stöðu fólks þegar kemur að starfslokum, sérstaklega þegar undantekningarnar eru metnar heildstætt, hvaða áhrif þróunin hefur á skatttekjur ríkissjóðs og ekki síst hver áhrif hennar verða innan bótakerfa. Ég mun beita mér fyrir því að metið verði hvort þróunin sé æskileg og hvort hún samræmist upphaflegum markmiðum séreignarlífeyrissparnaðar. Við megum ekki vanmeta hversu stórt hagsmunamál ráðstöfunartekjur og lífsskilyrði fólks á eftirlaunum eru hjá þjóð sem stöðugt eldist.
Virðulegur forseti. Héðinn Unnsteinsson, formaður Geðhjálpar, skrifar orðrétt í nýjasta blað Geðhjálpar, með leyfi forseta: „Ástæða þess að við í Landssamtökunum Geðhjálp, í samstarfi við Píeta samtökin, opinberum töluna núna er tvíþætt. Annars vegar viljum við ræða sjálfsvíg og þann skyndilega missi, sársauka og sorg sem aðstandendur verða fyrir og hins vegar viljum við ræða þá ástæðu sem býr að baki og orsakaþætti geðheilbrigðis.“ Þá kemur fram í blaðinu að nánast enginn stuðningur eða úrræði séu í boði fyrir þann hóp barna sem elst upp hjá foreldrum með geðrænan vanda. Kona sem missti eiginmann sinn í fyrra segir orðrétt í grein á Hringbraut, með leyfi forseta: „Ég er kona með átakanlega reynslu af því að leita allra hugsanlegra leiða til að fá hjálp fyrir fársjúkan mann sem svaf ekki svo vikum skipti og ekki ég heldur, mann sem var með miklar ranghugmyndir, mann sem gat ekki lengur tekið ákvarðanir, mann sem gat ekki lengur hugsað um börnin sín, mann sem hélt ekki lengur uppi samræðum, mann sem var kominn í annan heim en við hin, mann sem hafði aldrei orðið misdægurt en var ekki lengur skugginn af sjálfum sér.“ Geðsjúkdómar eru dauðans alvara og í minningu þeirra 39 og þeirra sem kerfið hefur brugðist stend ég hér í öskrandi þögn. Virðulegur forseti. Komum þessum málum í lag strax.
Herra forseti. Þær ánægjulegu fréttir voru að berast að hæstv. félags- og barnamálaráðherra hafi skrifað undir samning við SÁÁ um að ráðuneytið muni fjármagna stöðu sálfræðings til eins árs til að auka sálfræðiþjónustu til barna skjólstæðinga SÁÁ. Einnig munu foreldrar sem leggjast inn á Vog eða fá göngudeildarþjónustu fá kynningu á sálfræðiþjónustu barna og þeim sem eiga börn á aldrinum 8–18 ára verður boðið að skrá þau í þjónustu hjá SÁÁ. Markmiðið er að hægt verði að bjóða hverju barni upp á allt að átta viðtöl hjá sálfræðingi. Þjónustan verður veitt bæði samhliða því sem foreldrar eru í áfengis- og vímuefnameðferð og þegar fjölskylda er á námskeiði í fjölskyldudeild. Í þáttaröðinni Fósturbörn sem nú er sýnd á Stöð 2 er áheyrendum veitt innsýn í heim barna sem alast upp við neyslu foreldra og vanrækslu, oft ofbeldi. Við fáum að heyra frá börnunum sjálfum hvernig þau upplifa þessar aðstæður, hvernig þau upplifa afskipti og íhlutun barnaverndaryfirvalda. Við fáum einnig sjónarhorn foreldra, fósturforeldra og starfsmanna barnaverndar. Þættirnir eru afskaplega fræðandi og mikilvægir fyrir þjóðfélagsumræðuna. Virðulegi forseti. Í dag vitum við hversu alvarleg áhrif það hefur á börn að búa við stöðugan ótta og óöryggi og að verða fyrir eða verða vitni að ofbeldi. Þessi sár sjást ekki með berum augum. Við vitum að alvarleg áföll ferðast á milli kynslóða og geta haldið áfram að eyðileggja. Fræðsla, skilningur og löggjöf styður við að við getum komið í veg fyrir alvarlegan skaða til framtíðar. Sú sem hér stendur hefur mælt fyrir þingsályktunartillögu sem mun fela dómsmálaráðherra að móta tillögur um rýmri lagaheimildir til miðlunar upplýsinga um heimilisofbeldi milli félagsmálayfirvalda, heilbrigðisyfirvalda, menntamálayfirvalda og lögreglu, og koma á fót samstarfsvettvangi stjórnvalda. Ef sú tillaga nær fram væri hún líka skref í rétta átt. Hún er nú lögð fram öðru sinni og er komin til allsherjar- og menntamálanefndar og því fyrr því betra, að mínu mati, að hún fái jákvæða afgreiðslu á Alþingi.
Herra forseti. Við þurfum að ræða aðeins um trúverðugleika Íslands í loftslagsmálum, um það hvort mannkynið í heild geti bjargað sér undan sjálfskaparvíti og um það hvernig Ísland getur hjálpað til meira en það gerir nú þegar. Í þessari umræðu eigum við sem þing ekki að þurfa að takast á um pólitísk grundvallaratriði. Ég lít svo á að við séum öll bandamenn í því að viðhalda lífvænleika jarðar. Þessi umræða er því frekar nokkurs konar stöðutékk. Hvernig gengur okkur? Hvar getum við staðið okkur betur? Erum við að missa af einhverjum tækifærum? Erum við að klúðra stórkostlega eða jafnvel að missa sjónar á vandamálinu, t.d. vegna þess að við stöndum frammi fyrir stórum málum eins og heimsfaraldri Covid-19? Við áttum samtal á Alþingi um loftslagsmál 25. október 2018, fyrir 726 dögum síðan, og svo aftur 21. mars 2019. Síðan fyrri umræðan var haldin hafa liðið 17,7% alls þess tíma sem við höfum fram að skuldadögum gagnvart Kyoto-bókuninni og Parísarsáttmálanum árið 2030. Þegar Parísarsáttmálinn tók gildi 4. nóvember 2016 voru 14 ár til stefnu, en 29% þess tíma sem við höfðum til stefnu er liðinn. Einfaldasta spurningin er því þessi: Lítur hæstv. ráðherra svo á að Íslendingar hafi náð nægilega miklum árangri í að standa við skuldbindingar sínar gagnvart Parísarsáttmálanum miðað við að 29% tímans sem við höfðum er liðinn? Hefur Ísland náð 29% samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda á tímabilinu? Ef svo er ekki þá erum við búin að gera verkefni framtíðar erfiðara með of litlum og vanmáttugum aðgerðum fram að þessu. Það tekur auðvitað langan tíma að snúa við flóknu ferli en á meðan fara líkurnar á því að það takist minnkandi, með hverju augnablikinu sem líður. Eru einhver ummerki um að þetta muni nást? Búið er að leggja fram nokkrar tillögur um að reyna að hraða ferlinu, til að mynda með grænum sáttmála sem Píratar og Samfylkingin hafa lagt fram nokkrum sinnum, en þær hafa ekki hlotið brautargengi. Svo hefur framtíðarnefnd unnið vinnu við að greina stöðu Íslands með hliðsjón af því hvað gerist ef við náum Parísarmarkmiðunum. Von mín er að við náum að klára þá vinnu í haust og birta niðurstöður. En eftir því sem á líður bendir sífellt fleira til þess að við þurfum að gera grundvallarbreytingar á hagkerfi Íslands og heimsins alls ef markmiðin eiga að nást. Það er hverjum ljóst sem lætur sig loftslagsmál varða að það er engin leið að skapa sjálfbært samfélag án þess að breyta því hvernig gangverk efnahagsmála virkar á heimsvísu. Á meðan efnahagsmálin undanskilja ágang á náttúruauðlindir frá hagnaðartölum og á meðan krafan um hinn endalausa hagvöxt er ekki kveðin niður er engin leið að áætla að árangur náist í loftslagsmálum. Það verður að gera nákvæmlega sömu kröfur til loftslagsbókhalds og gerðar eru til ríkisfjármála. Reyndar er neyðin til að samtvinna aðgerðir í efnahagslífinu við loftslagsmál orðin svo brýn að maður veltir því fyrir sér hvort umhverfismál og efnahagsmál eigi ekki að heyra undir sama ráðherra. Forseti. Nú þegar heimsfaraldur Covid-19 hefur valdið gífurlegu atvinnuleysi um allt land er spurning hvort ekki sé tilvalið að fjármagna græn atvinnuskapandi verkefni í meira mæli en nú er, til að mynda með meiri og beinum stuðningi við endurheimt votlendis og skógrækt. Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna hefur lýst komandi áratug sem áratug í þágu vistkerfabjörgunar. Mér finnst þetta frábært verkefni hjá þeim. Meðal stórtækra aðgerða sem undir þetta heyra þá stendur til að reisa vegg, ekki gráan vegg til að aðskilja þjóðir heldur grænan vegg til að sameina löndin sunnan Sahara gegn eyðimerkurmyndun með umtalsverðri skógrækt, nýjum skógi þvert yfir Afríku. Reynsla Íslendinga af landgræðslu gæti hjálpað í því verkefni ef við myndum sýna umheiminum nógu mikinn áhuga. En ljóst er að mörg lönd, m.a. sum stærstu lönd heims, munu að óbreyttu ekki ná að draga úr losun sinni svo nokkru nemi. Jafnvel þar sem pólitískur vilji er til staðar að nafninu til virðast önnur efnahagsleg og samfélagsleg markmið ráða för. Verstu skógareldar sögunnar hafa geisað ár eftir ár, fellibyljum fer fjölgandi á hverju ári, metþurrkar eru o.fl. Við þurfum að forgangsraða stórtækum aðgerðum fram yfir smærri puntverkefni sem láta stjórnmálin líti vel út en að hafa litla þýðingu í reynd. Ég spyr því ráðherra að lokum: Hvað gæti Ísland gert til að auka þrýsting á þau lönd sem þurfa á stuðningi að halda, styðja við aðgerðir til samdráttar á losun og almennt stuðla að því að árangur náist?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að taka loftslagsmálin til umræðu hér á Alþingi. Áður en ég svara fyrstu spurningunni er rétt að taka fram að Parísartímabilið sem spurt var um hefst ekki formlega fyrr en 1. janúar á næsta ári og er það því í raun ekki hafið. Auk þess miðar samdráttur hvers ríkis í samkomulagi Evrópusambandsins, Íslands og Noregs, við árið 2005 en ekki 2016. Að lokum er hlutur Íslands í samkomulagi við ESB um að draga úr losun um 29%, fram til ársins 2030 og ber ekki að ná þeim árangri á þessu kjörtímabili. Ríkisstjórnin lagði fram endurgerða aðgerðaáætlun í júní síðastliðnum og er sú aðgerðaáætlun mjög metnaðarfull. Henni fylgir stóraukið fjármagn svo hægt verði að innleiða þær aðgerðir sem þar eru fram settar. Miðað við þá útreikninga sem fram fóru við undirbúning áætlunarinnar munu þær aðgerðir sem settar eru fram verða til þess að Ísland nái þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem ríkið hefur tekist á hendur. Við ættum örugglega að ná 35% samdrætti og líklegast 40–45% samdrætti. Í heildina erum við, samkvæmt bráðabirgðatölum Umhverfisstofnunar, búin að ná tæpum 7% samdrætti miðað við árið 2005. Það væri meira ef við Íslendingar hefðum gripið fyrr inn í, en væri minna ef núverandi ríkisstjórn hefði ekki gripið til aðgerða um leið og hún tók við. Eins og hv. þingmaður kom inn á tekur yfirleitt talsverðan tíma frá því að aðgerð sem miðar að því að ná samdrætti í losun er sett í gang þar til árangur af henni fer að koma í ljós. En við sjáum samt að ívilnanir til rafbíla, sem verið hafa viðvarandi í nokkur ár, hafa skilað okkur því að við erum nú í öðru sæti í heiminum hvað varðar nýskráningar hreinna rafbíla og tengiltvinnbíla. Samkvæmt áðurnefndum bráðabirgðatölum frá Umhverfisstofnun dróst losun frá samgöngum saman um 2% milli áranna 2018 og 2019, sem er góð vísbending um að aðgerðir sem lúta að samgöngum séu farnar að skila árangri. Reyndar var líka árangur í úrgangsmálum um allt að 10% samdrátt í losun. Svo ég svari spurningu númer tvö, um alþjóðamálin, höfum við Íslendingar sett fram metnaðarfulla stefnu í loftslagsmálum, þar með talið kolefnishlutleysi árið 2040 og getum þannig verið til fyrirmyndar og ýtt undir metnað annarra. Við tökum þátt í vinnu á norrænum vettvangi sem stuðlar að því að koma norrænum sjónarmiðum og loftslagsvænum lausnum á framfæri á alþjóðlegum vettvangi. Mig langar að nefna tvö verkefni, sérstaklega tvö dæmi sem vakið hafa athygli, og kom hv. þingmaður inn á annað þeirra. Það snýr að landnýtingu þar sem við höfum lagt aukna áherslu á aðgerðir í loftslagsmálum í þágu landnýtingar og hafa fjárveitingar til málaflokksins verið auknar mjög mikið í tíð núverandi ríkisstjórnar. Við höfum vakið athygli og kem ég aðeins nánar að þessu á eftir. CarbFix-verkefnið er annað dæmi sem vakið hefur mikla athygli erlendis og ég geri mér vonir um að hægt verði að stækka á næstu árum þannig að það geti m.a. nýst stóriðjunni í landinu til að draga úr losun og jafnvel annars staðar í heiminum. Skólar Háskóla Sameinuðu þjóðanna gegna mikilvægu hlutverki í miðlun á íslenskum, loftslagsvænum lausnum á erlendum vettvangi, sérstaklega á sviði jarðhitanýtingar, landgræðslu og endurheimt landgæða. Varðandi síðustu spurninguna, þar sem hv. þingmaður spurði út í fjármögnun á grænum, atvinnuskapandi verkefnum, þá búum við sem betur fer að því að fyrir Covid-19 voru aðgerðir í loftslagsmálum, þar með talið endurheimt votlendis, landgræðsla og skógrækt, þegar komnar á fullt skrið og lágu fyrir áætlanir fram til ársins 2022. Við höfum verið að vinna að því sem hv. þingmaður nefndi í þessu samhengi og munum gera það áfram. Þetta eru m.a. áætlanir um að tvöfalda skógrækt, tvöfalda landgræðsluaðgerðir og tífalda aðgerðir í endurheimt votlendis. Þetta skiptir ekki síst miklu máli núna því að verkefnin voru komin af stað þegar Covid skall á. Það skiptir máli vegna þess að þá erum við betur undirbúin. Þetta mun skapa græn störf á sama hátt og græn störf verða til við orkuskipti, nýjar lausnir í úrgangsmálum og í hringrásarhagkerfinu. Þar má nefna t.d. moltugerð sem tekið hefur miklum framförum núna á þessu ári vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar og fjármagns sem þar hefur verið sett inn. Þá minni ég líka á að stóraukin framlög til nýsköpunar og rannsókna og áform ríkisstjórnarinnar um að stuðla að grænum fjárfestingum, sem forsætisráðherra kynnti um síðustu mánaðamót, eru mikilvæg skref í rétta átt í þessum efnum. Við höfum að auki með fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar vegna Covid-19, bæði árið 2020 og líka á næstu árum samkvæmt fjármálaáætlun, ákveðið að gefa enn meira í þegar kemur að loftslagsmálum, eða um allt að 3 milljarða kr. aukalega til málaflokksins á næstu fimm árum.
Herra forseti. Við ræðum loftslagsmál. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Smára McCarthy, fyrir að vekja máls á þeim vanda sem loftslagsváin er, því að ég tel vissulega rétt að aukin losun gróðurhúsalofttegunda, koltvísýrings og annarra slíkra lofttegunda hafi áhrif á loftslagið og ýti undir hlýnun. Miðflokkurinn hefur ítrekað bent á að fara þurfi í raunverulegar aðgerðir sem skipta máli en ekki bara einhverjar sýndaraðgerðir. Þetta höfum við ekki bara rætt, heldur ítrekað lagt fram þingmál í þá veru, t.d. tillögu um byggingu hátæknisorpbrennslustöðvar og tillögu um aukna skógrækt til kolefnisbindingar. Ríkisstjórnin virðist fremur vilja fara í sýndaraðgerðir sem einkennast helst af aukinni kerfisvæðingu loftslagsmála og kerfið í kringum þessi mál þenst út sem aldrei fyrr. Sérfræðingakerfið og skrifstofubáknið utan um málaflokkinn stækkar með hverjum degi sem þessi ríkisstjórn er við völd, en það leysir að vísu úr atvinnuvanda sérfræðinganna. Hins vegar sér ríkisstjórnin tækifæri í loftslagsvandanum til aukinnar skattlagningar og ekki skortir hugmyndir um alls kyns nýja skatta sem leysa eiga vandann en eru í raun aðeins enn einn nýr skatturinn. Þessir skattar birtast oft í formi nefskatta sem koma harðast niður á þeim sem minnst hafa á milli handanna. Miðflokkurinn hefur bent á lausnir en ríkisstjórnin, undir forystu Vinstri grænna, kýs fremur að fara leið skattlagningar og kerfisvæðingar, þenja út báknið sem aldrei fyrr. Og þegar kemur að því að taka upp þessa refsiskatta, sem eru í sérstöku uppáhaldi, kemur í ljós að hugmyndum stjórnarliða hvað varðar skattlagninguna eru engin takmörk sett. Nei, herra forseti. Við þurfum að koma með úrræði og lausnir sem eru til þess fallnar að við uppskerum raunverulegan árangur. Slíkar lausnir höfum við í Miðflokknum bent á og ég mun koma að því í minni seinni ræðu.
Virðulegur forseti. Hvernig ætlar Ísland að ná trúverðugleika með aðgerðum sínum í loftslagsmálum? Við eigum fyrst og fremst að horfa á þau tækifæri sem felast í aukinni verðmætasköpun samhliða því að ná markmiðum okkar í loftslagsmálum, tækifæri sem styðja við uppbyggingu og grunn undir velferðarsamfélagi. Tækifæri Íslands eru mýmörg og öfundsverð þegar horft er til okkar frá öðrum löndum. Hægt er að nefna skógrækt og endurheimt votlendis, sem er klassískt, og orkuskipti í samgöngum þar sem við eigum alveg gríðarleg tækifæri, við eigum að geta gengið miklu hraðar til þeirra verka en margar aðrar þjóðir með endurnýjanlegum orkugjöfum. Það á við varðandi bíla, skipaflota og flugvélar. Orkutengd atvinnustarfsemi er nokkuð sem við höfum alveg óþrjótandi möguleika á að byggja upp í landinu; útflutningur á raforku og eldsneyti, gagnaver, aukin matvælaframleiðsla, allt byggt á endurnýjanlegum orkugjöfum. Þarna eigum við gríðarlega mikil tækifæri og við eigum að horfa til þess sem t.d. Danir eru að gera, sem ætla að tvöfalda raforkuframleiðslu sína fyrir árið 2030 með útflutning á endurnýjanlegum orkugjöfum, raforku og eldsneyti í huga. Við eigum að ryðja úr vegi hindrunum fyrir slíkri atvinnustarfsemi til að byggja upp í landinu. Það fer saman við það að auka orkuöryggi þjóðarinnar. Virðulegur forseti. Það á ekki að kalla á aukin útgjöld úr ríkissjóði fyrir okkur Íslendinga að ná markmiðum okkar í loftslagsmálum. Það á ekki að þurfa að kalla á aukna skattheimtu. Við eigum miklu frekar að ná þeim með aukinni verðmætasköpun og við eigum að líta á þetta sem tækifæri til aukinnar verðmætasköpunar í kolefnisfríum atvinnuvegum og stórstígum skrefum í orkuskiptum.
Herra forseti. Þetta er eins og í fluginu. Ef við höldum óbreyttum kúrs er voðinn vís. Jörðin okkar verður óbyggileg. Losun gróðurhúsalofttegunda er háskaleg, svo að vægt sé til orða tekið, og þar eiga sök ríkustu þjóðir heims, 10% heimsbyggðarinnar. Afleiðingar þessa framferðis koma ekki jafn harkalega niður á öllum, langmest niður á fátækustu þjóðum heims. Þannig verður baráttan gegn hamfarahlýnun ekki skilin frá baráttunni gegn ójöfnuði á heimsvísu. Græn jafnaðarstefna, þar sem róttækni, raunsæi og samstaða fara hönd í hönd, er því sterkasta mótefnið gegn hvoru tveggja þessara höfuðmeina mannkyns. Losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi er auðvitað brotabrot af útblæstrinum á heimsvísu en smáríki geta haft afgerandi áhrif, eins og dæmin sanna, með því að taka frumkvæði, sýna gott fordæmi og berjast fyrir breytingum á alþjóðavettvangi. Til að Ísland megi verða fyrirmynd annarra ríkja í loftslagsmálum þarf að taka miklu stærri skref en sitjandi ríkisstjórn hefur boðað, setja metnaðarfyllri markmið og orðum verða að fylgja markvissari aðgerðir. Herra forseti. Við í Samfylkingunni viljum aðgerðir. Við höfum sett okkur ágeng markmið í efnahagsáætlun um græna atvinnubyltingu þar sem horft er á framtíð Íslands meðal þjóða í nýsköpun, menningu, fjárfestingu og framkvæmdum, allt undir þeim merkjum að mæta lágmarksákvæðum Parísarsáttmálans. Við viljum endurskoða þegar í stað aðgerðaáætlun í loftslagsmálum þannig að stefnt verði að lágmarki að 55% samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030 og markmiðið verði bundið í lög. Við leggjum sömuleiðis til að hnykkt verði á sjálfstæði og aðhaldshlutverki loftslagsráðs og að stjórnsýslu loftslagsmála verði ýtt mun framar [[Forseti hringir.]]með miðlægri ráðuneytisskrifstofu sem hafi fjárhagslega burði og mannafla til að sinna nauðsynlegri greiningarvinnu, samhæfingu verkefna og að þeim verði síðan fylgt eftir. [[Forseti hringir.]]Nánar má lesa um þessi atriði og mörg fleiri í okkar ágæta riti, Ábyrga leiðin - úr atvinnukreppu til grænnar framtíðar.
Forseti minnir hv. þingmann á að það er líka ábyrgt að standast tímamörk, sem eru tvær mínútur.
Hæstv. forseti. Ég var að skoða netsíðu Bændablaðsins, einu sinni sem oftar, og sá þar að meðal mest lesnu greina blaðsins eru umfjallanir um annars vegar tækifæri í ræktun hamps á Íslandi og svo öflun þörunga. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu um repjurækt á Íslandi, en það er jurt sem gæti gefið okkur tækifæri til að draga úr kolefnislosun. Ég mun einnig leggja fram þingsályktunartillögu um þörunga á næstu dögum. Pálmi Einarsson bóndi og kona hans, Oddný Anna Björnsdóttir, hafa ræktað hamp í tilraunaskyni á jörðinni Gautavík í Berufirði um skeið. Ræktunin hefur gengið vel. Í viðtali Bændablaðsins við Pálma kemur fram að hampurinn gefur Íslendingum tækifæri til að verða sjálfbærari um fjölbreytt hráefni í iðnað, eins og byggingarefni, textíl, pappír, plast, eldsneyti, matvæli, lyf og fæðubótarefni og fleira. Herra forseti. Snúum okkur að þörungunum. Í umræddri grein Bændablaðsins kemur m.a. fram að þörungar séu 400 sinnum virkari en tré í bindingu koltvísýrings og úr þörungum megi framleiða lífeldsneyti og prótein sem dygði fyrir alla heimsbyggðina. Þörungarnir eru frumframleiðendur, en þeir framleiða a.m.k. helming alls þess súrefnis sem við drögum að okkur, jafnvel allt að 90%, Bændablaðið segir 70%. Þörungar eru einnig undirstaðan í allri fæðukeðju hafsins en þeir innihalda oft 10–100 sinnum meira af vítamínum en ávextir og grænmeti og vaxa tíu sinnum hraðar en landplöntur. Ég hefði áhuga á að heyra skoðanir hæstv. ráðherra og sýn hans á hvort og þá með hvaða hætti við gætum nýtt okkur tækifæri sem felast í frekari ræktun og nýtingu á orkujurtum eins og hampi og repju sem og þörungum, bæði í sjó og á landi. Er ráðherra ekki sammála mér um að þarna séu stór tækifæri til að auka sjálfbærni þjóðarinnar og draga verulega úr losun kolefnis?
Herra forseti. Ég fagna þessari umræðu um loftslagsmál. Ég tel að Ísland hafi mikla burði til þess að láta til sín taka í aðgerðum gegn loftslagsbreytingum. Við höfum drifkraft og útsjónarsemi til að geta tekið græn og stór skref. En það er verk að vinna. Gríðarlega stórt hlutfall af árlegri heildarlosun Íslands kemur frá framræstu votlendi og illa förnu landi. Áætlaðar tölur eru 18 milljónir tonna af samtals 23 milljón tonna heildarlosun eða um 80%. Við verðum að hafa marktækar og aðgerðabundnar áætlanir til að draga úr þessari losun. Sveitarfélög eða stofnanir á þeirra vegum þurfa að taka virkan þátt í eftirliti með framræstu lands, jarðvegseyðingu og ræktun framandi tegunda á sínum svæði. Landeigendur sem eiga land sem er skilgreint sem framræst votlendi eða illa farið land þyrftu að gera grein fyrir landnýtingu á jörðum sínum og leggja fram áætlanir um hvernig þeir ætli að draga úr losun gróðurhúsaloftegunda. Síðan þurfa stjórnvöld að veita landeigendum stuðning og hvata til þessara verka. Meðal leiða sem rétt væri að fara hér er að gefa t.d. kjötbændum kost á því að gerast kolefnisbændur. Leggja fram hvata og veita þeim bændum sem þess óska stuðning til að breyta landnotkun sinni í þá átt að skapa ný og önnur verðmæti. Hvetja til nýsköpunar og hampa frumkvöðlum í landbúnaði og landnotkun. Nýta hvata og ívilnanir til að flýta þessum nauðsynlegu grænu skrefum. Ef stjórnvöld búa þannig um hnútana munu landeigendur og bændur finna réttu leiðina.
Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða umhverfismál. Það verður að segjast alveg eins og er að við Íslendingar erum umhverfissóðar. Neyslan er gígantísk og hún er svo mikil að við sjáum ekki einu sinni kuskið sem safnast hér í eigin nafla vegna velmegunar og neyslu. Við seljum frá okkur hreina orku í skiptum fyrir orku hjá þeim sóðum sem brenna kolum, kjarnorku, olíu en stærum okkur á sama tíma af því að við séum í rosalega góðum málum. Sáttmáli er orð á blaði og við getum skrifað og sagt hvað sem er. En staðreyndin er sú að við þurfum að bretta upp ermarnar og fara að gera eitthvað í okkar málum. Plast er að ganga frá jörðinni að stórum hluta. Örplast finnst í svo miklum mæli í sjó að það er eiginlega skelfilegt og það sem er kannski enn skelfilegra er að það finnst í ís og jöklum. Heilu plastárnar streyma til sjávar í löndum Asíu og fleiri stöðum og það er skelfilegt að við skulum vera í þeirri aðstöðu. Við búum til og ræktum skóga, en því miður er staðreyndin sú að við höfum ekki undan vegna eyðingar á skógum og líka vegna skógarelda sem eru víða, skógar brenna um alla jörð. Það furðulegasta í þessu öllu er að við erum ekki enn búin að átta okkur á því að við verðum að ganga frá iðnaðarbeltum þannig að við missum ekki alla skógana okkar í eldi.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á að þakka fyrir þessa umræðu af því að við ræðum loftslagsmál ekki nógu oft í þessum sal og kannski vegna þess er oft dálítið flókið að ræða þessi mál. Ég hjó eftir því í upphafsorðum hæstv. ráðherra að hann nefndi t.d. árin 2021, 2005, 2016 sem þrjú ólík upphafsár ólíkra þátta baráttunnar gegn loftslagsbreytingum. Svona er málaflokkurinn úti um allt, hann er flókinn og hann er of flókinn, hann þarf að vera skýrari. Annað sem ég hjó eftir hjá hæstv. ráðherra var að hann sagði að það liti allt út fyrir að Ísland nái þeim skuldbindingum sem ríkið hefur tekið sér á hendur gagnvart loftslagssamningi Sameinuðu þjóðanna og í Evrópusambandinu. Þetta er alveg rétt. En þær skuldbindingar eru of litlar. Það lá fyrir þegar samið var um Parísarsamninginn að það þyrfti á fimm ára fresti að auka skuldbindingarnar. Fimmta árið frá Parísarsamningnum er í ár, þannig að 40% markmið stjórnvalda, sem hæstv. ráðherra er ánægður að ríkið muni ná, er bara úrelt. Og hérna erum við í þeirri stöðu að það er úrelt út frá eðlisfræði, ekki einhverjum stjórnmálum þar sem við gerum málamiðlanir, því að við biðjum eðlisfræðina ekki um málamiðlun. Ríkisstjórnin hefur jafnframt sett fram metnaðarfulla loftslagsstefnu, segir ráðherrann. Það væri nú gott að geta metið það af einhverjum óháðum aðila. Mig langar að nefna frumvarp mitt um aukið aðhaldshlutverk loftslagsráðs, sem ég mælti fyrir í gær, sem snýst akkúrat um það að loftslagsráð geti lagt mat á trúverðugleika áætlana stjórnvalda. Ekki er vanþörf á þegar fjórum mánuðum eftir framlagningu loftslagsáætlunar í vor [[Forseti hringir.]]var allt í einu hætt við urðunarskatt, sem er ein af aðgerðunum í þeirri áætlun. [[Forseti hringir.]]28.000 tonn af koltvísýringi sem puðrast út í loftið þar. Aðgerðinni er ýtt til hliðar. Við höfum margt að vinna en við höfum líka allt að vinna. [[Forseti hringir.]]Sigur á hamfarahlýnun er leiðin fram á við til að bæta samfélagið.
Enn minnir forseti á tímamörk.
Herra forseti. Ég fagna hér sérstakri umræðu um loftslagsmál og tel að hv. forsætisnefnd ætti að setja sérstaka umræðu um loftslagsmál á dagskrá þingsins með reglubundnum hætti vegna mikilvægi loftslagsmála nú og í nánustu framtíð. Það er nefnilega svo að þrátt fyrir að heimsfaraldur ríki, sem hefur mjög afdrifaríkar afleiðingar á allt líf okkar og fólks um allan heim, eru loftslagsbreytingar jafnvel stærra og umfangsmeira verkefni sem mun ekki bara umbreyta lífi og lífsháttum okkar heldur líka kynslóðanna sem koma á eftir okkur. Stöndum við við skuldbindingar Íslands þegar kemur að Parísarsáttmálanum? er stóra spurningin sem við erum að glíma við í þessari umræðu. Til að svara þeirri stóru spurningu verðum við að vara okkur á talnaleikfimi og spuna þegar kemur að tölum og loftslagsmálum. Í útdrætti úr nýjustu landsskýrslu um losun gróðurhúsalofttegunda, sem Umhverfisstofnun birtir og sér um, kemur fram að losun Íslands á árunum 1990–2018 á gróðurhúsalofttegundum hafi aukist um 30%. Þessi aukning tekur ekki inn losun vegna alþjóðaflugs og alþjóðasiglinga. Það er áhugavert í ljósi þess sem hæstv. umhverfisráðherra talar um, að losun gróðurhúsalofttegunda hafi aukist á árinu 2017 til ársins 2018. Þessar tölur taka heldur ekki til losunar frá flugi og siglingum. Nýrri tölur eru ekki til en það verður áhugavert að sjá þær. Þessi mikla aukning frá árinu 1990 er aðallega til komin vegna aukningar í málmframleiðslu á Íslandi, en í aðgerðaáætlun Íslands í loftslagsmálum er ekkert kveðið á um bindandi aðgerðir þegar kemur að iðnaði, stóriðju eða flugsamgöngum. Það er miður og því þarf að breyta. Það er hreinlega ekki rétt, herra forseti, sem haldið er fram af hálfu ríkisstjórnarinnar, að Ísland ætli að draga úr losun langt umfram skuldbindingar. 29% samdráttur var lægsta viðmiðið sem Ísland fór fram á í samningaviðræðum við ESB og það var hreinlega ekki fyrr en eftir að samningurinn við ESB náðist að 40% markmiðið, sem hæstv. ráðherra talar stöðugt um, varð að veruleika, fyrst þá. Það þarf að tala skýrt og rétt um þessi atriði. Og líka að endurskoða markmiðin nú þegar ESB hefur uppfært sín markmið upp í 60%. Hvar ætlar Ísland að vera þá? Hæstv. forseti. Í gær mælti hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fyrir frumvarpi okkar beggja [[Forseti hringir.]]um breytt viðmið þegar kemur að loftslagsmálum. [[Forseti hringir.]]Tími minn er á þrotum, en ég vil samt sem áður benda á það frumvarp vegna þess að [[Forseti hringir.]]þar er verið að uppfæra markmið okkar. Þar er metnaður. Það er verkefni okkar til framtíðar og núna.
Forseti minnir á að ræðutími í þessum dagskrárlið er tvær mínútur.
Forseti. Ísland nær að standa við skuldbindingar sínar vegna Kyoto, ekki af því að það náði settum markmiðum heldur af því að aðrar þjóðir gerðu það fyrir okkur. Við sömdum við ESB um að fá að vera með þeim í uppgjörinu gagnvart Kyoto-bókuninni. Og svo það sé alveg skýrt; við höfum ekki staðið við skuldbindingar okkar, aðrir gerðu það fyrir okkur. Fram undan er annað tímabil skuldbindinga, að þessu sinni kennt við París. Það er fyrirsjáanlegt að við munum ekki ná að standa við skuldbindingar okkar, a.m.k. að sinni. Kannski náum við setja í hærri gír þegar fram líða stundir. Ég hef heyrt ýmsa kvarta undan þessum skuldbindingum; að við þurfum ekkert að taka þátt í þessu, við séum með svo mikið af hreinni orku, það sé miklu umhverfisvænna að vera með mengandi stóriðju á Íslandi af því að hún myndi menga miklu meira annars staðar. Staðreyndin er hins vegar sú að mengun kostar sitt. Ég skora á hvern sem er að rökstyðja annað. Þær skuldbindingar sem alþjóðasamfélagið hefur gengist undir snúast um að kostnaðarmeta þá mengun og passa upp á að þeir sem menga borgi. Til þess er kolefnisgjaldið. Sumum finnst það vera allt of hátt og gera lítið úr kostnaðinum vegna mengunar, enda erfitt að sjá áhrifin. Í þessari umræðu er tvennt sem ég vil vekja athygli á, annars vegar mikilvægi þess að það kosti sitt að menga. Til þess þurfum við að kostnaðarmeta ýmislegt sem ekki hefur haft neinn verðmiða áður, af því að það kemur að skuldadögum. Við þurfum að hafa þennan verðmiða. Við þurfum að horfa á hagkerfið og samfélagið frá stærra sjónarhorni en því sem hrátt kapítal býður upp á. Við getum ekki boðið framtíðarkynslóðum upp á mengun sem við földum og neituðum að glíma við. Hins vegar er það mýtan um umhverfisvænni stóriðju á Íslandi, sú þröngsýni að mengunin væri meiri annars staðar styður þá skoðun. Við gætum nýtt orkuna okkar og gert sjálfbæran iðnað samkeppnishæfari, fengið hingað nýsköpunina í umhverfisvænni lausnum sem annars yrði knúin mengandi orkuframleiðslu annars staðar í heiminum. Í versta falli munar engu um bjartari framtíð en líklegra er að hún myndi raungerast ef það væri stefna okkar.
Herra forseti. Við munum ekki ná loftslagsmarkmiðunum, segja hv. þingmenn, og það er þá eins gott að við fáum raunveruleg rök fyrir því. En ég ætla að fjölyrða aðeins um uppfyllingu Parísarsamkomulagsins, sem er ekki línulegt ferli heldur er það hægur upptaktur í risastóru átaki og flókið samspil leikenda. Það er líka samspil stefnumótunar og lagaumhverfis sem tekur tíma. Það er einnig samspil þess að skilgreina verkefni og að koma leikendunum á hreyfingu. Þetta er ekki hrist fram úr erminni, þannig að það er alveg rökrétt að hægt sé farið af stað og að hraðinn sé aukinn. Ég vil minna á leikendurna í þessu öllu saman. Hverjir eru þeir? Það er svo fráleitt að tala ávallt um ríkið, eins og ríkið sé höfuðleikandinn. Höfuðleikandinn eru auðvitað samfélagið allt; ríkið, sveitarfélög, fyrirtæki, samtök og einstaklingar. Það bera allir ábyrgð á því að ná þessu markmiði sem búið er að skilgreina. Það tekur okkur níu ár héðan í frá að ná því. Að kalla markmiðin úrelt er bara klisja. Lágmörk eru ekkert úrelt, [[Gripið fram í.]]þannig að við skulum horfa á þetta raunsætt. Ef við höldum áfram þeim aðgerðaáætlunum sem eru fjármagnaðar og við höfum skilgreint, og ef það er framreiknað kemur í ljós, eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra, að við náum 35–45% losunarmarkmiði. Orkuskiptin vega þar þyngst, stefna mótuð, aðgerðaáætlun er fullfjármögnuð og fjármögnun er enn aukin til viðbótar og búið er að setja fram hvata. Ég vil því fá að heyra rökin frá þeim sem halda því fram um að við munum ekki ná þessu.
Herra forseti. Við þurfum að leita úrræða sem bera árangur og sem gætu eftir örfá ár komið í veg að við þyrftum að greiða himinháar sektir vegna vanefnda á Parísarsamkomulaginu. Ég get því verið sammála hv. þingmanni og málshefjanda, Smára McCarthy, þegar hann segir að tíminn líði. Í þessum málum líður tíminn hratt. Tíminn líður og því miður er árangurinn lítill undir stjórn Vinstri grænna. Þeir þybbast við að hlusta á góðar tillögur sem gætu komið í veg fyrir sektargreiðslur vegna skuldbindinga okkar í loftslagsmálum því að útblástur gróðurhúsalofttegunda á okkar vegum er að aukast, eins og berlega hefur komið fram hér. Ég hef lagt fram tillögur til aukinnar skógræktar til kolefnisbindingar. Ef einungis 2% af landinu væru grædd asparskógi værum við búin að binda allan okkar útblástur. Nóg er af auðnunum hér á landi til að græða upp. Í stað þess gengur allt út á að bíða þess að birki sái sér um auðnir landsins. Birkiskógar eru fallegir og þjóna margvíslegum tilgangi en eru ekki best til þess fallnir að binda kolefni, þeir binda margfalt minna en öflugri trjátegundir. Hvað með úrganginn? Hvað vilja Vinstri grænir gera við sorpið? Urða það eða senda það til útlanda? Svona er raunveruleikinn á þeirra vakt. Ef sorpið er flutt út þá hverfur það vissulega frá augum okkar og vandamálið hverfur. Og þá ætti okkur að líða betur, ekki satt? Það sorp sem ekki er urðað hér er sent út þar sem það er brennt. Urðun veldur mikilli losun metans sem er lofttegund og er 23 sinnum skaðmeiri sem gróðurhúsalofttegund en koltvísýringur. Þess vegna hef ég lagt ítrekað fram tillögu um byggingu hátæknisorpbrennslustöðvar. Slíkar brennslur eru mun umhverfisvænni en voru fyrir aðeins nokkrum árum síðan. [[Forseti hringir.]]Sorp er í raun og veru að stórum hluta eldsneyti, enda framleitt mestan part úr [[Forseti hringir.]]olíu og öðrum brennanlegum efnum. Slíka tillögu hef ég lagt fram á þremur þingum í röð, en ríkisstjórnin kýs fremur að urða sorpið eða flytja það út burt úr augsýn okkar.
Virðulegur forseti. Við ræðum eitt af allra stærstu viðfangsefnum samtímans. Sektargreiðslurnar sem við greiðum bitna fyrst og fremst á umhverfi okkar, á jörðinni okkar. Þetta er nefnilega risastórt mál og við þurfum að bregðast við með áhrifaríkum hætti. Ég tel að við séum að gera það. Við þurfum að draga úr útblæstri og við þurfum að binda kolefni. En ég ætla að tala um annan hlut sem er að við þurfum líka að búa okkur undir þær breytingar sem eru óhjákvæmilegar. Það er alveg ljóst að það er ýmislegt sem er að breytast og mun breytast þrátt fyrir að við náum þeim markmiðum sem við höfum sett okkur, m.a. í Parísarsáttmálanum. Íshellan á norðurskautinu hefur aldrei mælst minni. Á aðeins örfáum árum hefur íshellan minnkað um flatarmál sem nemur Frakklandi, Spáni, Þýskalandi, Póllandi og Ítalíu samanlagt. Þetta er að gerast fyrir norðan okkur. Við erum nefnilega norðurslóðaríki og þetta skiptir okkur rosalega miklu máli. Hvað vitum við um fiskgengd í framtíðinni? Hvað vitum við um þau áhrif sem þetta mun hafa á hafið, matarkistu okkar sem við höfum byggt allt okkar á? Þetta er auðvitað stóra málið sem við þurfum að fást við og ég hef trú á því að við séum að gera margt mjög gott. Án efa gætum við gert betur. Þetta er auðvitað samstarf ríkisins en það eru líka sveitarfélögin, það eru fyrirtækin og það er ánægjulegt að sjá að atvinnulífið hefur raunverulega kveikt á perunni varðandi það hversu miklu máli skiptir að vera sjálfbær og horfa til hringrásarhagkerfisins. En þrátt fyrir þá ógn sem loftslagsváin veldur er alveg ástæða til þess að vera bjartsýn á framtíðina. Það er engin þörf á heimsendaspá. Við eigum nefnilega nýta vísindi og þekkingu. Við höfum aldrei vitað jafn mikið um stöðu mála og við vitum í dag. Við þurfum að hlusta og við erum að hlusta.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir að hafa frumkvæði að þessari umræðu hér í dag. Þó að ríkisstjórnin hreyki sér af því, eins og hæstv. ráðherra gerði áðan, að hún sé að gera betur, sem er sannarlega rétt og satt, er staðan samt sem áður sú að það dugar engan veginn til - engan veginn. Árið 2020 hefur sýnt okkur hversu hratt breytingar geta orðið. Fyrr á árinu sáum við samdrátt í útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Það var því miður aðeins tímabundið en sýnir að þetta er hægt. Nú hafa fjölmargar þjóðir nýtt tækifærið og sett kraft í loftslagsaðgerðir í tengslum við Covid og hefur framkvæmdastjórn ESB lagt til markmið um 60% samdrátt gróðurhúsalofttegunda. Á sama tíma stefnir Ísland á 35% samdrátt, sem er í raun aðeins 9% samdráttur í heildarlosun ásamt landnotkun og ETS. Hæstv. ráðherra nefndi 29% samdrátt í ræðu sinni, sem dugar engan veginn til að ná kolefnishlutleysi 2040. Samdrátturinn verður að ná a.m.k. 50% ef við ætlum að ná því markmiði. Og við verðum að ná því markmiði. Herra forseti. Við getum tekið mun hraðari og stærri skref. Það er margt sem við þurfum að gera, en fyrst og síðast þurfum við að draga úr losun. Við þurfum líka að efla stjórnsýslu loftslagsmála og langar mig til að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort búið sé að fjölga starfsmönnum ráðuneytisins á skrifstofu loftslagsmála í samræmi við ábendingar Capacent. Við þurfum líka að setja aukna hvata til breytinga. Ég spyr hæstv. ráðherra enn og aftur hvort hann telji ekki að nú sé tækifærið til að hækka kolefnisgjaldið og hækka innflutningsgjöld á bensín- og dísilbíla. Þá spyr ég: Telur hæstv. ráðherra ekki of seint að koma fram með frumvarp til laga um kolefnishlutleysi, í janúar á næsta ári? Hefði ekki verið heppilegra að leggja það fram nú í haust, þ.e. ef það er raunverulegur vilji hjá ríkisstjórninni til að klára málið á þessu þingi? Sýnum metnað, herra forseti. [[Forseti hringir.]]Og þar á ríkisstjórnin að draga vagninn.
Herra forseti. Endurheimt á framræstum mýrum er verkefni sem skipar stóran sess í vegferð stjórnvalda til að draga úr kolefnislosun. Slíkt verkefni krefst þess að þær upplýsingar sem fyrir liggja séu áreiðanlegar svo að fjármagni sé vel varið og árangur náist. Ég var á ferðinni nýlega um Suðurkjördæmi og heimsótti m.a. bændur í Meðallandinu. Umræðuefnið var m.a. staða landbúnaðarins, sér í lagi nautgriparæktar sem á nú verulega undir högg að sækja. Í Meðallandinu er ræktuð repja sem er aðallega notuð til framleiðslu á dýrindis matarolíu en mögulega er hægt að nota olíuna í auknum mæli sem lífeldsneyti. Bændurnir höfðu sterkar skoðanir á lúpínunni. Reynsla fólks í Meðallandinu og á söndum suðurstrandar Íslands af landgræðslueiginleikum lúpínunnar er hins vegar almennt góð. Lúpínan gæti t.d. nýst vel til að rækta upp land fyrir jurtir eins og hamp og repju sem eru plöntur sem gætu hjálpað okkur að draga verulega úr losun kolefnis. Það væri áhugavert að vita hvaða framtíðarsýn ráðherra hefur varðandi nýtingu á lúpínu til landgræðslu. Ég verð sterklega vör við hjá bændum að þeir telja árangur af endurheimt á framræstum mýrum ríflega ofmetinn. Sumir halda því fram að allt að 72% af allri losun okkar á koltvísýringi sé vegna framræslu lands á meðan aðrir hafa sýnt fram á að svo sé ekki. Í svari fyrrverandi umhverfisráðherra, Sigrúnar Magnúsdóttur, á 145. löggjafarþingi, um losun, segir, með leyfi forseta: „Reikna má með því að tölur um losun frá framræstu landi á Íslandi geti áfram breyst. Æskilegt er að bæta mælingar og mat á fyrrnefndri losun þannig að sem best mynd fáist af henni og þá jafnframt af árangri mögulegra aðgerða við endurheimt votlendis í framtíðinni.“ Spurningin er, hæstv. ráðherra: Eru þær upplýsingar sem við byggjum á núna áreiðanlegar?
Herra forseti. Eitt af einkennum frjálslyndra samfélaga er athafnafrelsi, jafnt einstaklinga sem fyrirtækja. Hlutverk stjórnvalda nú er að skapa umgjörð þar sem frelsið og fjölbreytnin nýtur sín til hagsbóta fyrir samfélagið í heild sinni, með það stóra viðfangsefni í huga að skapa umgjörð sem gerir atvinnulífinu betur kleift að vera öflugur þátttakandi í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Stjórnvöld þurfa að taka að sér að ýta undir græna hvata, tryggja að losun sé í samræmi við ströngustu kröfur og búa einfaldlega til umhverfi sem auðveldar fyrirtækjum að taka umhverfissjónarmið inn í framleiðslu og framboð á vöru og þjónustu. Besta leiðin til að draga úr mengun er að tryggja að þeir sem valda henni greiði kostnaðinn af henni. Slíkir grænir hvatar mega þó ekki verða of íþyngjandi heldur þarf að nýta þá til mótvægisaðgerða annars vegar, t.d. í gegnum loftslagssjóð sem fyrirtæki gætu sótt hvata sinn til, og hins vegar til lækkunar á öðrum opinberum gjöldum. Það er líka mikilvægt að stjórnvöld og atvinnulíf taki höndum saman við að stuðla að almennri vitundarvakningu. Ný og krefjandi úrlausnarefni kalla á nýjar lausnir. Þær lausnir eru mun líklegri til að verða til í samvinnu stjórnvalda og atvinnulífsins þar sem nýsköpun og vöruþróun eru miklu vænlegri til árangurs en eingöngu boð og bönn. Þetta vitum við. Sjálfbærni, samkeppni og nýsköpun eru leiðarstef sem eiga að ríkja í öllum atvinnurekstri. Þannig eigum við mesta möguleika á því að standa vörð um náttúruna okkar og standa vörð um samfélagið okkar.
Virðulegur forseti. Við ræðum um loftslagsmál og ber að þakka Smára McCarthy fyrir þessa umræðu. Við eigum að taka börnin okkur til fyrirmyndar. Þau gera kröfu um að við tökum loftslagsmálin föstum tökum vegna þess að þeirra er framtíðin, en núna erum við að menga. Hér hefur komið fram í umræðunni að setja eigi nýja skatta á ýmsar vörur og þjónustu til að draga úr mengun. En við eigum að einbeita okkur að því að setja skatta á þá sem mest eiga. Þeir sem eiga að borga eru þeir sem hafa það best. Ef við setjum sjálfkrafa skatta á alla þá bitnar það verst á þeim sem menga minnst og, sem er eiginlega það furðulegasta við þetta, geta bara yfir höfuð ekki mengað vegna þess að þau hafa enga fjármuni til að kaupa eitt eða neitt í boði ríkisins. Að senda þeim reikninginn er auðvitað alveg fáránlegt. Talað er um að greiða þurfi sektir ef við stöndum ekki við sáttmálann. Hvað haldið þið að ríkisstjórnin geri til þess? Jú, hún selur bara kvóta, meiri kvóta, meiri hreinan kvóta til þeirra sem menga og sóða þarna úti. Það er örugglega hennar lausn vegna þess að það er lausn sem hún hefur áður gripið til. Við eigum að efla gróðurhús. Í því samhengi er svolítið furðulegt að velta því fyrir sér að íslenskur rófubóndi, sem var að taka fræ af íslenskum rófum til að reyna að halda við íslenska rófustofninum, kvartaði yfir því að hún kæmi alls staðar að lokuðum dyrum. [[Forseti hringir.]]Hvað segir þetta um okkur?
Forseti. Áskorunin er stór og núverandi staða er sú að mótaðar hafa verið aðgerðir sem munu aðeins ná helmingi af þeim árangri sem við ætlum að ná fyrir 2030. Hinn helmingur aðgerðanna er enn í vinnslu, það er aðgerðaáætlun stjórnvalda eins og hún er, það er fyrir árið 2030. Heilan helming á eftir að móta. Það er dálítið áhugavert. Ýmsar hugmyndir hafa komið fram í þessari umræðu, sem er mjög jákvætt. Við þurfum jákvætt viðhorf gagnvart því vandamáli sem heimurinn stendur frammi fyrir því að staðreyndin er sú að við sjáum fram á breyttar aðstæður. Viðbrögðin við breyttum aðstæðum munu kosta alveg gríðarlega mikið, bæði samfélagslega og efnahagslega. Það væri auðvitað best að þurfa ekki að fara í mótvægisaðgerðir. Horfurnar eru hins vegar svo alvarlegar að annað væri óábyrgt. Gögnin liggja fyrir framan okkur. Sviðsmyndirnar eru að raungerast úti um allan heim. Það sem spáð hefur verið á undanförnum árum og áratugum er að raungerast. Það ætti að vera okkur víti til varnaðar. Við þurfum tvímælalaust að taka reglulega umræðu um skuldbindingar okkar, hvort nóg sé að gert. En afleiðingar loftslagsbreytinga eru síðan vandamálið sem við þurfum alltaf að hafa í huga, að uppfylla skuldbindingar er lágmarkskrafa. Ef við náum þeim skuldbindingum horfum við samt fram á ákveðnar afleiðingar samkvæmt þeim líkönum sem við miðum við, þannig að við búumst við því að þrátt fyrir að við förum í mótvægisaðgerðir þurfum við að upplifa þær breyttu aðstæður sem þar koma í ljós. Það er vandamálið sem við stöndum frammi fyrir.
Hæstv. forseti. Ég fagna því hve mikið hefur áunnist í þessari umræðu um loftslagsmál. Ég fagna hugmyndum sem koma fram, ég fagna aðhaldi og loftslagsráð hefur það hlutverk, en ég tel að þar megi skerpa á, ég tek undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni með það. En ég verð að gera athugasemdir við rangfærslur sem hér hafa komið fram. Tölum skýrt og rétt, segir hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir. Losun dróst saman milli 2018 og 2019 samkvæmt bráðabirgðatölum Umhverfisstofnunar, þingmaðurinn er þess vegna með gamlar tölur og ber þær hér á borð. Ísland fór ekki fram á 29% samdrátt heldur er um innleiðingu sameiginlegra reglna ESB að ræða. Þannig kemur í hlut Frakklands að draga úr um 37%, Póllands um 7% og Íslands um 29%. Ísland samdi sig ekki niður á við, hv. þingmaður. Samt sem áður hefur Ísland lagt fram markmið um 40% og sýnt fram á að við ætlum svo sannarlega að ná því. Hér hefur verið kallað eftir raunverulegum aðgerðum og það er vel. Fulltrúar annarra stjórnmálaflokka hafa lagt fram tillögur og því fagna ég. Það er þó þannig að margar af þeim tillögum eru akkúrat þær sem ríkisstjórnin hefur þegar lagt fram. Ég nefni sem dæmi: Bylting í orkuskiptum sem eru fyrir umhverfið, góð fyrir buddu hvers og eins og líka góð fyrir viðskiptajöfnuð við útlönd, þar eru hvatar, talandi um hvata. Það er bylting í náttúrulegum lausnum, tvöföldun skógræktar, tvöföldun landgræðslu, tíföldun í endurheimt votlendis, þar eru nú aldeilis hvatar. Innleiðing hringrásarhagkerfis, þar eru nú aldeilis hvatar. Rannsóknir í þágu loftslagsmála, nýsköpun í loftslagsmálum, þar eru nú aldeilis hvatar. Grænar fjárfestingar sem nýlega hafa verið kynntar til sögunnar að verði ráðist í, þar verða hvatar. Við vinnum með bændum með hvötum þar sem við borgum fyrir að draga úr losun og binda kolefni, þar eru hvatar og þar eru aðgerðir í gangi. Ég tek hins vegar undir það sem hér hefur komið fram í umræðunni að við þurfum að setja hertari og metnaðarfyllri markmið og unnið er að því í ráðuneytinu að undirbúa það. Þar getum við öll tekið höndum saman og erum sammála um að gera þurfi betur. Og það er það sem ég tek fyrst og fremst með mér úr þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, nr. 38/2020. Með frumvarpinu er lagt til að fram verði haldið svokölluðum lokunarstyrkjum. Það úrræði var lögfest fyrr á þessu ári til að koma til móts við tekjutap minni rekstraraðila sem gert var að loka eða láta af starfsemi í mars, apríl og maí á grunni auglýsingar heilbrigðisráðherra um takmörkun á samkomum vegna farsótta. Í frumvarpinu er lagt til að rekstraraðilar sem gert er að sæta sömu takmörkunum frá 18. september 2020, geti sótt um lokunarstyrk úr ríkissjóði. Skilyrði styrkveitingar samkvæmt frumvarpinu eru í öllum meginatriðum sambærileg og vegna fyrri lokunarstyrkja, þó með minni háttar breytingum þar sem nú er lagt til að úrræðið gildi líka fram í tímann. Þannig er í frumvarpinu miðað við að úrræðið taki til aðila sem stunda atvinnurekstur og bera ótakmarkaða skattskyldu hér á landi. Eins og áður er miðað við að úrræði standi þeim til boða sem orðið hafa fyrir a.m.k. 75% tekjufalli og í frumvarpinu er miðað við tekjufall á lokunartímabilinu, samanborið við næsta jafn langa tímabil á undan þar sem ekki kom til lokunar. Áfram er miðað við að úrræðið eigi ekki bara við um rekstraraðila sem stunda starfsemi sem er umfram ákveðið lágmark tekna, sem er í frumvarpinu 350.000 kr. á mánuði. Þá er gert ráð fyrir því skilyrði að rekstraraðilinn hafi verið í skilum með opinber gjöld um síðustu áramót og að hann hafi staðið skil á skattframtölum, staðgreiðslu, skilagreinum, ársreikningum og upplýsingum um raunverulega eigendur á þessu ári. Loks má hann ekki hafa verið tekinn til slita eða bú hans til gjaldþrotaskipta. Eins og áður er gengið út frá því að úrræðið nái eingöngu til þeirra rekstraraðila sem gert er að loka eða stöðva ákveðna starfsemi. Í því sambandi hefur verið stuðst við auglýsingar um þetta efni. Stærsta breytingin með frumvarpinu er hins vegar mikilvæg. Hún varðar hámarksfjárhæðir styrkjanna. Í vor var sett það hámark á styrkfjárhæðir að þær gátu ekki orðið hærri en 2,4 millj. kr. til hvers rekstraraðila fyrir lokunartímabilið frá 24. mars til 4. maí, og 1,2 millj. kr. fyrir lokunartímabilið frá 4. maí til 25. maí. Nú er lagt til að þær geti orðið mun hærri en áður ákveðnir lokunarstyrkir. Eins og áður skal fjárhæð styrks vera jafn há rekstrarkostnaði rekstraraðila á tímabili lokunar, en hún getur þó ekki orðið hærri en 600.000 kr. á hvern launamann hjá rekstraraðila fyrir hverja samtals 30 daga lokun, og hlutfallslega lægri fyrir styttra tímabil. Það er þá viðmiðið að heildarrekstrarkostnaður sé ekki hærri en 600.000 kr. á hvern launamann og það takmarkar styrkfjárhæðina. Þessi hækkun á styrkfjárhæðum gerir það að verkum að ekki verður hægt að treysta því að EES-lagaramminn um minni háttar aðstoð dugi til, en samkvæmt honum mega styrkir til einstakra aðila ekki nema hærri fjárhæð en sem nemur 32 millj. kr. á tveggja ára tímabili. Til að draga þetta aðeins skýrar fram þá erum við hér að ræða um að í vor vorum við með hámark á styrkfjárhæðir til hvers rekstraraðila, annars vegar 2,4 milljónir fyrir fyrra tímabilið og hins vegar 1,2 milljónir fyrir síðara tímabilið. Hér er engu slíku til að dreifa heldur eru fjárhæðirnar að hámarki 600.000 kr. og svo margfeldi þeirra launamanna sem starfað hafa hjá viðkomandi rekstraraðila. Ég vona að þetta sé skýrt, en í frumvarpinu er gert ráð fyrir að hámarksstyrkur geti þó ekki farið nema í 120 millj. kr. Varðandi ríkisaðstoðarreglur EES þá höfum við í raun og veru verið fyrir utan þær vegna þess að við höfum verið í sérstöku regluverki um minni háttar aðstoð. En þar sem við erum að koma upp fyrir fjárhæðarviðmiðin sem gilda þar þurfum við að tilkynna um þetta mál. Eins og fram kemur í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að sá stuðningur sem felst í styrkjunum muni samræmast tímabundnum ramma um ríkisaðstoð til stuðnings hagkerfinu, en það tók gildi í mars 2020 á EES-svæðinu. Ég ætla að lokum að nefna mikilvæga breytingartillögu sem nær til allra lokununarstyrkja frá upphafi, sem sagt ekki eingöngu um það tímabil sem hér er rætt um. Hún er sú að tekið sé af skarið með að skattinum sé heimilt að afgreiða umsóknir um styrki sem berast að liðnum umsóknarfresti, sem í frumvarpinu eru þrír mánuðir, en nokkuð hefur borið á því að umsækjendur hafi ekki náð að skila inn umsókn á réttum tíma. Tel ég sanngjarnt að við tökum af skarið með það í lögum og skrifum það út að heimilt sé að taka slíkar umsóknir til afgreiðslu, enda séu öll önnur skilyrði úrræðisins uppfyllt. Að endingu vil ég nefna, þar sem óvissa ríkir um framgang farsóttarinnar og óljóst er hvort nauðsynlegt reynist að grípa til frekari samkomutakmarkana en þegar hafa verið boðaðar, að lagt er til að framhald á lokunarstyrkveitingum hafi gildistíma allt fram á mitt ár 2021. Má sérstaklega nefna í þessu sambandi að frá því að þetta mál var lagt fyrir Alþingi hefur verið gripið inn í þessi mál með framlengingu á lokun tiltekinnar starfsemi. Ég held að það hljóti að vera óumdeilt hér í þinginu að rétt sé að koma á aðeins varanlegri lagaramma en svo að við komum eftir á og tökum afmörkuð tímabil, hvert fyrir sig, til afgreiðslu. Það held ég að sé mjög til bóta og veiti meiri fyrirsjáanleika en gilt hefur um þetta efni. Virðulegi forseti. Ég tel að með samþykkt þessa frumvarps yrði komið til móts við tekjutap rekstraraðila vegna ákvarðana stjórnvalda um takmarkanir á samkomum vegna farsóttarinnar sem nú geisar. Þessum styrkjum er ætlað að draga úr líkum á rekstrarerfiðleikum ákveðinna hópa fyrirtækja vegna þessara ákvarðana. Mér hefur ávallt þótt, og ég tók það mjög skýrt fram hér á vormánuðum, að það er sanngirnismál að við veitum slíka styrki til þeirra sem taka á sig þær byrðar sem lokunum fylgja, en þær byrðar eru að sjálfsögðu axlaðar að verulegu leyti í þágu samfélagsins alls. Með þessum orðum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um tekjufallsstyrki. Frumvarpið er hluti af aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að draga úr tjóni vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar og skapa öfluga viðspyrnu í kjölfar hans. Í þessu máli er lagt til að einstaklingar og litlir lögaðilar í atvinnurekstri sem orðið hafa fyrir verulegum tekjumissi geti fengið styrk úr ríkissjóði til að mæta rekstrarkostnaði. Úrræðinu er m.a. ætlað að mæta vanda fólks sem starfar í menningar- og listgreinum eða þjónustar þann geira, en að sjálfsögðu nær úrræðið einnig til margra fleiri aðila, til að mynda aðila í ferðaþjónustu, svo sem ferðaleiðsögumanna. Úrræðið nær einfaldlega til allra þeirra sem uppfylla skilyrðin. Hér eru þessir hópar aðeins nefndir í dæmaskyni fyrir nokkuð fjölmenna hópa sem við vitum að líklegt er að geti nýtt sér úrræðið. Í frumvarpinu er þannig lagt til að það sé skilyrði fyrir styrkveitingu að umsækjandi hafi orðið fyrir minnst 50% tekjufalli á tímabilinu frá 1. apríl til 30. september samanborið við sama tímabil 2019 og tekjufallið verði rakið til heimsfaraldurs kórónuveiru eða ráðstafana stjórnvalda til að bregðast við útbreiðslu faraldursins. Ég ætla að leyfa mér að nefna það hér að mér finnst koma til álita í ljósi þess hvernig sóttvarnaráðstafanir hafa þróast að þingið athugi að lengja þetta tímabil eitthvað, t.d. að bæta við einum mánuði. Það þætti mér vel komið til greina. En uppleggið í þessu máli er að við séum að horfa á tímabil sem er liðið. Það er vegna þess að við þurfum að hafa eitthvert rekstrartímabil um tekjufall til samanburðar við eldra tímabil og erum þess vegna ekki að horfa inn í framtíðina. Það getur aftur þýtt að einhvern tímann á síðari stigum, eftir því sem þurfa þykir, gæti aftur komið til þess að við kæmum með úrræði af slíkum toga. Ég hef nefnt sérstaklega tekjufallsskilyrðið, þ.e. varðandi 50% tekjufallið. Að auki er lagt til að umsækjendur þurfi að uppfylla sömu eða sambærileg skilyrði og þeir sem geta fengið lokunarstyrki. Þetta á við um skattskyldu á Íslandi, skilvísi á opinberum gjöldum og gögnum til skattsins og að hafa ekki verið teknir til gjaldþrotaskipta o.s.frv. Þá þurfa umsækjendur að hafa verið með a.m.k. 1 millj. kr. í veltu á árinu 2019 og starfsemin þarf að hafa hafist fyrir 1. apríl 2020. Lagt er til að tekjufallsstyrkur jafngildi rekstrarkostnaði á tímabilinu frá 1. apríl 2020 til 1. október 2020 en geti þó að hámarki orðið 400.000 kr. fyrir hvert stöðugildi á mánuði á tímabilinu. Fyrir einyrkja geti styrkurinn því að hámarki orðið 2,4 millj. kr., og fyrir fyrirtæki með þrjá starfsmenn að hámarki 7,2 millj. kr. Áður en ég kem að sérstöðu þeirra sem gefa tekjur sínar upp fyrst með skattframtali þá ætla ég að nefna að hafi starfsemi hafist fyrir 1. apríl en tekjur verið takmarkaðar á fyrra ári þá hefur frumvarpið svör við slíkum aðstæðum. En hér kemur upp dálítið sérstakt álitamál, þ.e. að þegar við horfum til tekjufalls upp á 50% þurfum við eitthvert viðmiðunartímabil, eins og ég hef verið að rekja. Margir sem starfa í hlutastarfi við segjum ferðaleiðsögn, það geta líka verið sviðslistir eða annað þess háttar, reikna sér ekki endurgjald í hverjum mánuði eða greiða sér laun, heldur safna tekjum yfir árið og gera síðan árið upp í heild sinni á skattframtali. Þetta getur leitt til þess að erfitt sé að finna viðmiðunartímabil núna á síðustu mánuðum til þess að nota til samanburðar fyrir sömu mánuði á árinu á undan. Í þeim tilvikum kemur frumvarpið til móts við rekstraraðila með þeim hætti að þeir sem höfðu lítinn eða engan rekstrarkostnað á þessu tímabili, frá apríl til október árið 2020, er heimilað að miða rekstrarkostnað við reiknað endurgjald fyrir sama tímabil á árinu 2019. Nú er þetta hugsað þannig að hafi viðkomandi rekstraraðili, einstaklingur, ekki reiknað sér endurgjald í hverjum mánuði á árinu 2019, heldur fyrir það ár líka gefið upp heildartekjur sínar á skattframtali, þá verði það hlutfallað. Líkt og gildir um lokunarstyrki er lagt til að bæði umsóknar- og ákvörðunarferlið verði rafrænt og að framkvæmdin verði falin skattinum. Í samskiptum við skattinn á undanförnum dögum hefur komið fram að þar er unnið hörðum höndum, eftir að frumvarpið var lagt fram á Alþingi, að því að geta tekið við umsóknum um leið og málið verður afgreitt frá Alþingi. Þá er verið að vísa til þess að allt ætti að geta verið tilbúið innan fárra daga. Ég skal ekki segja hvort það verði fljótlega í næstu viku eða í vikunni þar á eftir, en undirbúningur er hafinn að því að þessi lög taki gildi. Við höfum ákveðið að leggja það til í þessu frumvarpi að ákvarðanir skattsins sæti kæru til yfirskattanefndar. Að lokum má geta þess að sá stuðningur sem felst í frumvarpinu mun samræmast EES-reglugerð um minni háttar aðstoð. Virðulegi forseti. Tekjufallsstyrkir eru hluti af viðamiklum ráðstöfunum sem ríkisstjórnin hefur gripið til vegna efnahagslegra áhrifa kórónuveirufaraldursins. Með samþykkt frumvarpsins yrði komið verulega til móts við einyrkja og minni rekstraraðila sem orðið hafa fyrir verulegu tekjufalli vegna farsóttarinnar og hafa af ýmsum ástæðum ekki að fullu eða mögulega ekki að nokkru leyti getað nýtt sér önnur úrræði sem staðið hafa til boða. En það er mjög erfitt að leggja mat á umfang þessa máls, það verður að segjast alveg eins og er. Það er mjög mikilli óvissu háð að hve miklu leyti rekstraraðilar munu nýta sér þetta úrræði til fulls þannig að það geti náð til þriggja starfsmanna allt tímabilið og þannig fari styrkurinn upp í 7,2 milljónir, hver fjöldi fyrirtækjanna verður. En við nefnum, og ég ætla bara að taka það fram að það er aðeins nefnt í dæmaskyni, að kostnaðurinn getur, miðað við ákveðnar forsendur, farið upp í rúma 14 milljarða. Ég ætla samt sem áður að leyfa mér að efast um að það verði niðurstaðan. Það kann að verða niðurstaðan en ég hef ákveðnar efasemdir um að svo mikill fjöldi fyrirtækja muni nýta sér úrræðið með þeim hætti að það séu þrír starfsmenn undir. Ég hygg að það verði mjög algengt að einn eða tveir starfsmenn muni eiga í hlut og að því að því leytinu til eru líkur til þess, að mínu áliti, að heildarfjárhæðin sem er undir í þessu máli verði eitthvað lægri. En þetta er töluvert mikilli óvissu háð og verður að koma í ljós. Ég held að kannski skipti meira máli fyrir okkur í þessu samhengi að halda í vonina um að þetta tímabil verði sem styst. Það er eiginlega aðalatriðið. Vonandi náum við árangri með því að teygja okkur til sem allra flestra, að okkur hafi tekist að stilla skilyrðin þannig að við náum markmiðinu hér. Mér finnst full ástæða til að nefna það undir lok ræðu minnar að þegar við stóðum hér á vormánuðum og vildum grípa inn í stöðuna sem þá blasti við okkur, lögðum við mun meiri áherslu á að byggja brú yfir tímabil sem við vonuðumst til að yrði sem styst. Flest úrræði okkar báru þess þannig merki að við vonuðumst til þess að þegar kæmi fram á síðsumar eða haust, ég tala nú ekki um inn í veturinn, hefðu ytri aðstæður lagast töluvert. Með þá sýn fyrir augum var eðlilegt að leggja meiri áherslu á sveigjanleika, frest á gjöldum hins opinbera, og að fjármálafyrirtækin veittu afborgunarfrest sömuleiðis. Við opnuðum fyrir lánaúrræði sem voru mjög vel nýtt, við heimiluðum úttöku séreignarsparnaðar fyrir einstaklinga o.s.frv. En á þeim tímapunkti var ekki tímabært að tala fyrir beinum styrkjum í þeim mæli sem við teljum að sé rétt að gera núna og það erum við að gera vegna þess að eðli þessa ástands er að breytast. Eftir því sem ástandið varir lengur, þeim mun meiri þörf er á beinum stuðningi af þeim toga sem hér er verið að mæla fyrir. Ég ætla þá að lokum að koma að því að þetta frumvarp er liður í þríþættri lotu sem við stöndum í núna. Við, ríkisstjórnin, komum fyrst með lokunarstyrkina sem varða þá sem gert hefur verið að loka starfsemi sinni. Hér erum við með tekjufallsstyrki til að draga úr tjóni þeirra sem orðið hafa fyrir tekjufalli, 50% eða meira á undanförnum mánuðum, og eru í einstaklingsrekstri eða með litlar rekstrareiningar, allt að þrjá starfsmenn. Þriðja málið sem nú er í smíðum er þá mál sem varðar stærri rekstrareiningar sem hafa sömuleiðis orðið fyrir miklum búsifjum vegna kórónuveirufaraldursins og við teljum að þurfi að styðja vegna þess og vegna mánaðanna sem fram undan eru. Það eru ýmis álitamál sem við þurfum að hugsa um. Ég ætla að fá að nefna eitt alveg í blálokin. Það varðar fyrirtæki sem eru kannski með rétt rúmlega þrjá starfsmenn, falla þess vegna ekki beint undir þetta mál, hafa heldur ekki þurft að loka og falla þess vegna ekki inn í lokunarstyrkjafrumvarpið, en við horfum til við smíði á þriðja úrræðinu, sem ég var að rekja. Þeir aðilar sem ég er sérstaklega að hugsa um í þessu sambandi eru þeir sem hafa þurft að sæta ýmiss konar takmörkunum eða íþyngjandi sóttvarnaráðstöfunum sem haft hafa veruleg áhrif á reksturinn. Þeim hefur ekki verið gert að loka og falla þess vegna ekki undir lokunarstyrkina. Þessir aðilar eru með umfangsmeiri rekstur en þann sem við erum að tala um hér, hafa þurft að gera mjög miklar ráðstafanir, t.d. vegna fjöldatakmarkana inni á, segjum veitingastöðum og öðrum slíkum stöðum. Við þurfum að halda áfram að vinna úr hvernig við ætlum að koma til móts við þá. Þetta ætla ég að nefna og setja sem nesti inn í umræðu nefndarinnar með þessum tveimur málum, ég læt það fylgja. Við horfum til þessara rekstraraðila í smíðum á þriðja úrræðinu, þó að ég vilji ekki útiloka að sú aðferðafræði sem t.d. á við um lokunarstyrkina gæti komið til álita þar. Þeir hafa alla vega fram til þessa, og eru í þessu frumvarpi, algerlega bundnir við þá sem er alfarið gert að loka og gæti verið flókið að taka það upp í því úrræði. En þarna er sannarlega viðkvæmur flötur á þessum málum sem við þurfum að ná utan um, þ.e. afstaða fyrirtækjanna, sem ekki er gert að loka, er mjög veik en þau geta samt sem áður varla haft opið. Þetta eru fyrirtækin sem ég er sérstaklega að vísa til. Þá er ég ekki bara að meina vegna þess að viðskiptavinirnir koma ekki heldur vegna þess að eðli sóttvarnaaðgerðanna takmarkar mjög möguleika þeirra til þess að halda eðlilegum rekstri gangandi. Við hljótum að vilja horfa til þess vanda sömuleiðis. En með þessu frumvarpi erum við að koma til móts við einyrkja og minni rekstraraðila. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Ég vil að mörgu leyti þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir þetta frumvarp vegna þess að gerðar hafa verið kröfur um að reyna að ná til þeirra sem hafa orðið fyrir gífurlegu tekjufalli vegna Covid. Ég vona að þetta nái til sem flestra. En ég spyr hæstv. fjármálaráðherra hvort hann geri sér grein fyrir því hversu margir það verða sem eru fyrir utan og fá ekki hjálp, eins og staðan er í dag, hjá þessum fyrirtækjum og atvinnurekendum. Þarna er t.d. talað um 1 milljón. Við skulum bara hugsa um einstakling sem er með 4.999.999 kr. Síðan er annar með 5.500.001 kr. Hann fær ekkert. Þarna gæti orðið rosalegt krónufall. Ég spyr: Er ekki hægt að útfæra þetta á einhvern annan hátt þannig að ekki sé alveg skýrt og gífurlegt bil milli þess að sleppa inn í kerfið og sleppa ekki, svo að umfram tekjur, upp í kannski 75% eða eitthvað, skerðist þá bara hlutfallslega? Við áttum okkur á því að ef við tökum bara þessa tölu, hálfa milljón, og helminginn af henni þá erum við ekki að tala um nema 40.000 kr. á mánuði. Það eru í sjálfu sér kannski ekki margir í þessari stöðu, maður veit það ekki. En ég spyr: Er ekki svolítið grimmt að krónufallið sé svona mikið?
Virðulegi forseti. Ég er ekki alveg viss um að ég hafi skilið spurninguna en við erum í fyrsta lagi með ákveðna lágmarksveltu sem skilyrði fyrir því að komast í úrræðið. Við erum að horfa til einstaklinga og minni rekstraraðila sem eru með allt að þrjá starfsmenn. Það er hópurinn sem við horfum til. Svo gerum við kröfu um að menn geti sýnt fram á einhvern rekstrarkostnað en ákveðið hámark er á því hversu mikill styrkur fylgir fyrir hvern starfsmann sem á í hlut. Ef rekstrarkostnaður vegna þeirra einstaklinga sem eiga í hlut hefur verið hærri en frumvarpið gerir ráð fyrir teljast þeir engu að síður uppfylla skilyrði þess að fá styrk. Hann verður þó takmarkaður við hámarksfjárhæðina. Hins vegar held ég að það sé rétt hjá hv. þingmanni, ef ég hef skilið hann rétt, að við getum fengið gríðarlega mikil jaðaráhrif út af tekjufallsviðmiðinu. Hér miðum við við 50% og það má t.d. spyrja: Hvað með örlög þess sem hefur tapað 45% af tekjum sínum? Hann fær ekkert. Og það er rétt en þarna höfum við í raun og veru farið þá leiðina að hafa viðmiðið frekar lægra, þ.e. að 50% dugi. Í mörgum öðrum úrræðum sem við höfum verið að tefla fram höfum við farið fram á 75% tekjufall. Að því leytinu til er þetta því opnara úrræði en sum önnur. En jaðaráhrifin eru vissulega veruleg.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið. Ég verð að segja að ég hef meiri áhyggjur af einyrkjum en af fyrirtækjum með kannski þrjá starfsmenn vegna þess að listamaður eða sá sem vinnur einn sína vinnu getur lent þarna á milli. Mér finnst þetta svolítið bratt vegna þess að fólk er þarna á einhverjum mörkum, annaðhvort fær það að vera inni í kerfinu eða bara ekkert inni í kerfinu. Mér finnst það svolítið skrýtið. Það hlýtur að vera hægt að milda þetta á einhvern hátt. Svo er líka spurning um þá einstaklinga sem eru með einhverjar tekjur og komast kannski ekki inn í þetta kerfi en þurfa á því að halda. Hefði ekki verið hægt að ganga þannig frá kerfinu að þær tekjur sem þeir hefðu drægjust frá en þeir fengju þá alla vega styrkinn þannig að þeir væru ekki hreinlega fyrir utan kerfið, skildir eftir, bara vegna þess að þeir duttu kannski út og það af einhverjum smáaurum?
Virðulegi forseti. Ég hef í sjálfu sér ekki annað að segja en að öll þessi skilyrði er hægt að skoða og velta fyrir sér fram og til baka. Við höfum, að mínu áliti, reynt að vera með frekar breiðan faðminn hér heldur en hitt. Eins og kemur fram í áhrifamati frumvarpsins er hægt að reikna sig upp í allt að 14,5 milljarða. Það eru auðvitað gríðarleg tala í öllu samhengi. Við erum farin úr því að ræða um lánveitingar, mögulega með ríkisábyrgð í gegnum fjármálakerfið, sem við vorum að gera í vor og gekk svo sem ágætlega, og frá því að tala um að greiða hluta af launakostnaði en gegn því skilyrði að launamanni sé ekki gert að mæta til vinnu. Við höfum sömuleiðis verið að taka þátt í uppsagnartímabili eða sem sagt kostnaði við uppsögn starfsmanna. Þetta eru allt úrræði sem lýsa grafalvarlegri stöðu en mjög miklum vilja til þess að standa með launafólki og reyna að halda rekstri lifandi. Það er næstum því að verða eðlisbreyting á úrræðum ríkisstjórnarinnar þegar við nú teflum fram úrræði sem getur mögulega farið upp í á annan tug milljarða þar sem við segjum: Það er komið að því að greiða bara út beina styrki vegna tekjufalls. Þetta er alveg ofboðslega stórt skref og lýsir því hversu stór vandinn er sem við er að etja. Hvort skilyrðin hafi verið stillt nákvæmlega rétt má örugglega ræða og ég vonast til að um leið og málið vinnist hratt hér í þinginu gefist tími til að hlusta eftir sjónarmiðum einmitt um þetta.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um lækningatæki. Núgildandi lög um lækningatæki eru frá árinu 2001 og hafa ekki tekið miklum breytingum frá þeim tíma þrátt fyrir öra tækniþróun. Lækningatæki eru margbreytileg og spanna vörur allt frá plástrum og augnlinsum til flókinna sjúkrahústækja. Frumvarpið er samið í heilbrigðisráðuneytinu og felur í sér innleiðingu á þremur reglugerðum. Í fyrsta lagi reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2017/745 frá 5. apríl 2017 um lækningatæki, um breytingu á tilskipun 2001/83/EB, reglugerð nr. 178/2002 og reglugerð nr. 1223/2009 og um niðurfellingu á tilskipunum ráðsins 90/385/EBE og 93/42/EBE með þeim breytingum og viðbótum sem leiðir af bókun 1 við EES-samninginn og ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Í öðru lagi reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2017/746 frá 5. apríl 2017 um lækningatæki til sjúkdómsgreiningar í glasi og um niðurfellingu á tilskipun 98/79/EB og ákvörðun framkvæmdastjórnarinnar 2010/227/ESB með þeim breytingum og viðbótum sem leiðir af bókun 1 við EES-samninginn og ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Í þriðja lagi er innleidd reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2020/561 frá 23. apríl 2020 um breytingu á reglugerð 2017/745 um lækningatæki. Virðulegi forseti. Markmið frumvarpsins er að tryggja gæði og öryggi lækningatækja með öryggi almennings að leiðarljósi og tryggja að framleiðsla, viðhald og notkun lækningatækja sé í samræmi við bestu fagþekkingu á hverjum tíma. Samþykkt frumvarpsins myndi gera það að verkum að gildi taki ný heildarlöggjöf fyrir lækningatæki. Frumvarpið er efnismikið og felur í sér endurbættan og skýrari ramma utan um lækningatæki og betra eftirlit í þessum mikilvæga málaflokki. Með frumvarpinu eru fyrrnefndar Evrópureglugerðir innleiddar en um leið eru eftirlitsheimildir og valdheimildir Lyfjastofnunar skýrðar og styrktar. Evrópureglugerðunum er ætlað að samræma löggjöf á Evrópska efnahagssvæðinu og tryggja eftirfylgni við þær reglur sem gilda um lækningatæki. Það leiðir af EES-samstarfinu að taka ber reglugerðirnar upp í EES-samninginn. Ekki er mikið svigrúm til að víkja frá ákvæðum Evrópureglugerðanna og því er fyrst og fremst um að ræða innleiðingu á skyldum og kröfum á grundvelli ákvæða reglugerðarinnar. Evrópureglugerðir veita þó ákveðið svigrúm í einstaka tilvikum til að setja sérreglur um tiltekin atriði eða útfæra einstök ákvæði reglugerðanna. Í frumvarpinu er því að finna helstu lykilákvæði reglugerðanna ásamt séríslenskum ákvæðum sem saman mynda nýja heildarlöggjöf fyrir lækningatæki. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu eru sett aukin skilyrði og kröfur um gæði og öryggi lækningatækja til að auka öryggi notenda lækningatækja í ljósi reynslu og lærdóms frá gildistöku þeirra tilskipana sem Evrópureglugerðirnar fella brott. Með Evrópureglugerðunum sem þessu frumvarpi er ætlað að innleiða er gildissvið reglnanna útvíkkað. Í frumvarpinu er skýrt kveðið á um að það taki ekki einungis til tækja með ætlaðan læknisfræðilegan tilgang heldur jafnframt til tækja sem ekki hafa læknisfræðilegan tilgang. Undir frumvarpið falla nú tæki án ætlaðs læknisfræðilegs tilgangs sem hafa tiltekna eiginleika sem lækningatæki en eru ekki markaðssett sem slík. Hér má nefna augnlinsur og fyllingarefni til ísprautunar í andlit. Auknar kröfur eru gerðar til framleiðenda lækningatækja varðandi eftirlit og eftirfylgni með lækningatækjum á markaði. Þá eru gerðar breytingar á umsóknarferli klínískra rannsókna og auknar kröfur gerðar til klínískra rannsókna á lækningatækjum, þar með talið um gæði gagna og aðgang að gögnum. Kröfur til tilnefningarferlis tilkynntra aðila eru auknar. Um er að ræða nokkra breytingu frá reglum sem áður giltu og er þeim ætlað að auka gæði ferlisins. Evrópska gagnabankanum um lækningatæki er gefið meira vægi í reglugerðunum sem frumvarpinu er ætlað að innleiða en hann gegnir lykilhlutverki í því að uppfylla markmið þessarar lagasetningar. Tilteknu auðkenniskerfi er komið á í þessu samhengi í þeim tilgangi að tryggja rekjanleika lækningatækis frá framleiðanda. Þetta er m.a. gert til að koma í veg fyrir fölsuð tæki en ekki síður til að tryggja rekjanleika tækis og tryggja að hægt verði að innkalla gölluð tæki hratt og örugglega. Framleiðanda er skylt að útbúa svokölluð ígræðiskort með ígræðanlegum tækjum. Ígræðiskortið er afhent heilbrigðisstofnun sem ber ábyrgð á að afhenda sjúklingi kortið. Ítarlegar upplýsingar skulu vera aðgengilegar fyrir sjúkling, svo sem upplýsingar sem sanngreina tæki, viðvaranir, upplýsingar um endingartíma, eftirfylgni o.fl. Virðulegur forseti. Eins og fyrr segir eru með frumvarpinu innleiddar reglugerðir Evrópusambandsins um lækningatæki og því fyrst og fremst um að ræða ákvæði sem kveða á um kröfur og skyldur sem eiga sér beina stoð í reglugerðunum. Reglugerðirnar mæla þó fyrir um og heimila útfærslu á tilteknum atriðum. Í þessu sambandi má nefna reglur um tungumálakröfur, t.d. notkunarleiðbeiningar og merkimiða lækningatækja, og eftirlitsheimildir og valdheimildir Lyfjastofnunar. Stofnunin er lögbært yfirvald í samræmi við reglugerðirnar og annast þannig eftirlit með framkvæmd reglugerðanna og frumvarpsins. Evrópureglugerðirnar, sem frumvarpi þessu er ætlað að innleiða, fela ríkjum að ákveða í landslögum hvort endurvinnsla einnota lækningatækja sé heimil, en í frumvarpinu er lagt til að ráðherra setji reglugerð um endurvinnslu og frekari notkun einnota tækja. Evrópureglugerðirnar koma ekki í veg fyrir að auknar kröfur séu gerðar til lækningatækja svo framarlega sem þær samrýmast reglugerðinni. Í frumvarpinu er því að finna ákvæði sem eiga sér ekki fyrirmynd í reglugerðunum en eiga sér stoð í núgildandi löggjöf og eru talin nauðsynleg til að ná markmiðum frumvarpsins um gæði og öryggi lækningatækja með öryggi almennings að leiðarljósi. Þetta eru ákvæði sem er ætlað að tryggja að framleiðsla, viðhald og notkun lækningatækja sé í samræmi við bestu fagþekkingu á hverjum tíma. Í frumvarpinu er kveðið á um ábyrgð eiganda lækningatækis á því að tryggja að notandi tækisins hljóti kennslu og þjálfun til réttrar og öruggar notkunar tækja og skyldu notanda til að þekkja aðalatriðin í virkni lækningatækja. Jafnframt er kveðið á um ábyrgð eiganda lækningatækis til að framkvæma reglubundið gæða- og öryggiseftirlit og viðhald. Til að gæta að öryggi notenda og sjúklinga er lagt til í frumvarpinu að ráðherra sé heimilt að setja reglugerð sem kveður á um að eingöngu heilbrigðisstarfsfólki með ákveðna menntun og reynslu sé heimilt að nota tiltekin lækningatæki. Í Evrópureglugerðum er lögð sú skylda á rekstraraðila, heilbrigðisstofnanir og starfsstofu heilbrigðisstarfsmanna að halda rafræna skrá um ígræðanleg lækningatæki sem viðkomandi hefur grætt í sjúkling, afhent öðrum aðila eða fengið afhent. Í ljósi reynslunnar, m.a. í svokölluðu PIP-brjóstapúðamáli, var ákveðið að leggja þá skyldu á heilbrigðisstofnanir og skrifstofur heilbrigðisstarfsmanna að skrá inn upplýsingar um hvaða sjúklingur hefur fengið tæki grætt í sig, t.d. upplýsingar um nafn, kennitölu eða önnur persónuauðkenni. Í frumvarpinu er jafnframt að finna skýrar heimildir fyrir Lyfjastofnun til að fá aðgang að skránni eða fá afhentar upplýsingar úr henni. Virðulegi forseti. Við gerð frumvarpsins var haft samráð við Lyfjastofnun. Þá voru drög að frumvarpinu birt í samráðsgátt stjórnvalda 20. desember 2019 og samráði lokið 10. janúar 2020. Voru helstu stofnanir og hagsmunaaðilar upplýstir um að drög að frumvarpi hefðu verið birt 20. desember 2019 og þann 23. desember 2019 birti heilbrigðisráðuneytið frétt um málið á heimasíðu ráðuneytisins. Alls bárust fimm umsagnir um frumvarpið sem voru teknar til greina og gerðar breytingar á frumvarpsdrögunum í samræmi við þær. Frumvarpið var svo lagt fram á síðasta löggjafarþingi, þ.e. 150. löggjafarþingi, en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt. Frumvarpið er efnislega óbreytt en þó hefur gildistökuákvæðið 49. gr. verið breytt í samræmi við reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2020/561 frá 23. apríl 2020, um breytingu á reglugerð 2017/745 um lækningatæki að því er varðar dagsetningar þegar tiltekin ákvæði hennar koma til framkvæmda. Mat á áhrifum frumvarpsins á ríkissjóð hefur farið fram og verði það óbreytt að lögum er gert ráð fyrir að lögfesting frumvarpsins hafi áhrif á útgjaldahlið ríkissjóðs sem nemur einu stöðugildi sérfræðings hjá Lyfjastofnun. Í frumvarpinu eru nýjar gjaldtökuheimildir og er gert ráð fyrir að viðbótartekjur stofnunarinnar vegna þeirra muni standa undir kostnaði við stöðugildi. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Leyfi ég mér því að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist. Í frumvarpinu er lögð til breyting á skilyrði fyrir endurgreiðslu á útgáfu hljóðritunar en lagt er til að samanlagður spilunartími tónlistarhljóðritana miðist við 14 mínútur í stað 30 mínútna, líkt og gildandi lög gera ráð fyrir. Með þessari breytingu er stutt við innlendan tónlistariðnað, útgefendur og listamenn með því að fjölga hljóðritunum sem falla undir skilyrði 5. gr. laganna. Tildrög frumvarpsins má m.a. rekja til örs vaxtar í íslenskum tónlistariðnaði. Greinin gefur af sér umtalsverðan fjölda starfa á ársgrundvelli. Þá hafa breyttar markaðsaðstæður og breytt rekstrarumhverfi áhrif en undanfarið hefur fjöldi tónlistarmanna kosið að gefa út stök lög, eða stuttskífu í stað breiðskífu, til að vekja athygli á listsköpun sinni eða nýrri plötu. Í daglegu tali er vísað til stuttskífu sem hljómplötu sem inniheldur fleiri en eitt lag, oft fjögur til sex, en er þó innan við hefðbundinn 30 mínútna hljóðritunartíma breiðskífu. Þá er meðallengd dægurlaga styttri nú en áður, eða þrjár mínútur og þrjátíu sekúndur í stað fjögurra mínútna fyrir tuttugu árum. Ástæða þess er almennt talin vera sú að neysla tónlistar hefur færst yfir á streymisveitur þar sem uppgjör á skiptingu verðmæta fer eftir fjölda spilana. Með frumvarpi þessu er lagt til að samanlagður spilunartími tónlistar hljóðritana miðist við 14 mínútur í stað 30. Með því er komið til móts við þarfir útgefenda og listamanna í kjölfar breyttra markaðsaðstæðna og rekstrarumhverfis. Viðmið endurgreiðsluhæfrar útgáfu yrði því að lágmarki fjögur lög af meðallengd. Eins og ég hef komið inn á er frumvarpið ívilnandi fyrir útgefendur og tónlistarmenn hér á landi. Frumvarpið var kynnt í samráðsgátt stjórnvalda þann 14. september síðastliðinn. Umsagnaraðilar voru STEF, Alda Music, ÚTÓN og Tónlistarborgin Reykjavík. Allir umsagnaraðilar tóku undir þá tillögu frumvarpsins að samanlagður spilunartími tónlistar yrði lækkaður í 14 mínútur. Verði frumvarpið að lögum má búast við að árleg heildarupphæð endurgreiðslu geti hækkað lítillega, einkum vegna þess að fleiri verkefni muni ná tilskildum viðmiðunarmörkum en áður. Til lengri tíma litið má þó ætla að fyrirhuguð breyting hafi í för með sér tíðari endurgreiðslur frekar en hærri upphæðir. Fjármunir sem hafa verið ætlaðir til endurgreiðslnanna hafa til þessa ekki verið fullnýttir. Því er ekki þörf á viðbótarfjármagni þrátt fyrir að þessi breyting nái fram að ganga. Gangi áformin eftir munu þau þar af leiðandi ekki hafa fjárhagsáhrif á ríkissjóð. Frumvarpið kallar ekki á breytingar á öðrum lögum og hefur verið unnið í góðu samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til breytinga á barnalögum. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á barnalögum sem snúa að því að í barnalög verði bætt nýjum ákvæðum sem mæla fyrir um foreldrastöðu trans fólks og einstaklinga með hlutlausa kynskráningu. Breytingarnar miða að því að tryggja réttindi foreldra sem breytt hafa skráningu kyns og gera þá jafnsetta öðrum foreldrum. Í frumvarpinu eru jafnframt lagðar til breytingar á núgildandi ákvæðum barnalaga sem snúa að því að kona sem samþykkir að tæknifrjóvgun fari fram á eiginkonu sinni eða sambúðarmaka verði talin móðir barns en ekki foreldri eins og núgildandi ákvæði laganna mælir fyrir um. Frumvarpið gerir auk þess ráð fyrir breytingum á tilteknum ákvæðum laga um fæðingar- og foreldraorlof, lögum um almannatryggingar og lögum um kynrænt sjálfræði. Frumvarpið sem hér er lagt fram var unnið í samstarfi við forsætisráðuneytið og starfshóp sem skipaður var samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II í lögum um kynrænt sjálfræði, nr. 80/2019. Frumvarpið tengist þeim frumvörpum sem forsætisráðherra hefur þegar mælt fyrir um breytingar á lögum um kynrænt sjálfræði ásamt breytingum á ýmsum lögum vegna breytinga á lögum um kynrænt sjálfræði. Aðdragandi frumvarpsins er sá að í samræmi við ákvæði til bráðabirgða II í lögum um kynrænt sjálfræði, nr. 80/2019, skipaði forsætisráðherra starfshóp sem var m.a. falið að fjalla um og gera tillögur um breytingar á öðrum lögum sem nauðsynlegar væru til að tryggja réttindi trans fólks og intersex fólks, meðal annars barnalögum. Starfshópurinn skilaði drögum að frumvarpi til breytinga á barnalögum sem birt voru í samráðsgátt Stjórnarráðsins og byggir frumvarpið sem hér er lagt fram efnislega á tillögum starfshópsins. Í frumvarpinu kemur fram að íslensk lög hafi ekki gert það að skilyrði fyrir breytingu á kynskráningu trans fólks að það gangist undir ófrjósemisaðgerð eins og gert hafi verið í ýmsum löndum til skamms tíma. Því sé vel hugsanlegt að trans karl gangi með og ali barn og að trans kona geti barn. Þessir möguleikar hafa reyndar verið fyrir hendi fyrir setningu laga um kynrænt sjálfræði en ekki hafa verið gerðar nauðsynlegar breytingar á lögum til að samræma þau þessum veruleika. Lög um kynrænt sjálfræði heimila til að mynda einstaklingum að hafa hlutlausa skráningu kyns í þjóðskrá og þurfa foreldrareglur barnalaga jafnframt að taka mið af því. Í núgildandi barnalögum er gengið út frá því að einungis kona geti alið barn og er hugtakið móðir notað um hana. Þá er gert ráð fyrir því í lögunum að hitt foreldri barns sé að jafnaði karl, þ.e. að segja faðir þess. Samkvæmt barnalögum er faðir oftast líffræðilegt foreldri barnsins, en þó ákvarðast foreldrastaða föður í sumum tilvikum af tengslum við móður án þess að hann hafi getið barnið með sæði sínu. Barnalögin skilgreina einnig foreldrastöðu þegar kona í hjónabandi eða skráðri sambúð með annarri konu elur barn sem getið er við tæknifrjóvgun og telst makinn þá foreldri barnsins. Núgildandi barnalög taka hins vegar hvorki til þeirra tilvika þegar manneskja sem ekki hefur kvenkyns kynskráningu elur barn né þegar einstaklingur sem ekki hefur karlkyns kynskráningu getur barn. Þetta þýðir að samkvæmt gildandi rétti yrði trans maður sem elur barn talinn móðir þess og sama er að segja um einstakling með hlutlausa kynskráningu. Trans kona sem getur barn yrði þar af leiðandi talin faðir þess og það sama ætti við um einstakling með hlutlausa kynskráningu. Með þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu er í fyrsta lagi gert ráð fyrir að grunnmerking orðsins faðir sé sú sama og í gildandi lögum, þ.e. að faðir sé karlkyns foreldri. Samkvæmt frumvarpinu myndi því karlmaður sem elur barn eftir breytingu á kynskráningu sinni teljast faðir þess. Þetta þýðir að sá möguleiki verður fyrir hendi að barn eigi tvo feður. Til samræmis er lögð til breytt skilgreining hugtaksins móðir í barnalögum þannig að það eigi við um kvenkyns foreldri en ekki einungis um konu sem elur barn. Breytingin hefur í för með sér að barn geti átt tvær mæður, t.d. ef móðirin sem elur það er í hjúskap eða sambúð með trans konu. Vegna breyttrar merkingar hugtaksins er talið nauðsynlegt að breyta þeim ákvæðum barnalaga og annarra laga sem mæla fyrir um sérstök réttindi til handa móður vegna meðgöngu og barnsburðar. Þá er lagt til í frumvarpinu að hugtakið foreldri í þrengri merkingu verði notað um foreldra sem hafa hlutlausa kynskráningu enda sé orðið ekki kyngreinandi. Með frumvarpinu er í öðru lagi lagt til að foreldraregla, sem kalla mætti parens est-reglu, hliðstæð pater est-reglu 2. gr. barnalaga, gildi um ákvörðun foreldrastöðu foreldris með breytta kynskráningu sem er í hjúskap eða skráðri sambúð með foreldrinu sem ól barnið. Með tilliti til þeirrar forsendu barnalaga að slíkar reglur grundvallist á yfirgnæfandi líkum á að makinn sé líffræðilegt foreldri er lagt til að parens est-regla eigi einungis við ef upphafleg kynskráning foreldra útilokar ekki líffræðileg tengsl makans við barnið. Reglan getur því ekki, frekar en pater est-regla gildandi laga, átt við í hjónaböndum eða sambúð einstaklinga sem höfðu upphaflega sömu kynskráningu. Krafan um möguleika á líffræðilegum tengslum við þessar aðstæður er í beinu samhengi við rétt barns til að þekkja uppruna sinn. Ef kona á von á barni án tæknifrjóvgunar samkvæmt lögum og líffræðileg tengsl við maka eru útilokuð er alger óvissa til staðar um uppruna sæðisins og þar með líffræðilegan uppruna barnsins. Árétta ber að þegar um er að ræða tæknifrjóvgun er staðan á hinn bóginn allt önnur. Þá er um að ræða formlegt ferli, notast við gjafasæði og sæðisgjafi verður lögum samkvæmt ekki dæmdur faðir barns. Ef parens est-reglan eða sérstakar reglur um foreldastöðu eftir tæknifrjóvgun eiga ekki við verður foreldrastaða foreldris með breytta kynskráningu, þ.e. þess sem ekki ól barnið, ákvörðuð með foreldraviðurkenningu, sem er í öllum aðalatriðum sambærileg faðernisviðurkenningu, eða dómsmáli samkvæmt ákvæðum barnalaga. Það gildir þó einnig um regluna um foreldraviðurkenningu að hún getur einungis átt við ef upphafleg kynskráning útilokar ekki líffræðileg tengsl foreldrisins við barnið. Í frumvarpinu eru í þriðja lagi lagðar til sérstakar reglur um ákvörðun foreldrastöðu foreldra sem breytt hafa kynskráningu sinni þegar barn er getið við tæknifrjóvgun. Annars vegar er um að ræða reglur um foreldrastöðu þess foreldris sem elur barnið, þ.e. karlmaður sem elur barn telst faðir þess og einstaklingur með hlutlausa kynskráningu telst foreldri barns sem hann elur. Hins vegar eru reglur um foreldrastöðu hins foreldrisins og eru þær hliðstæðar reglum 6. gr. barnalaga. Í frumvarpinu eru í fjórða lagi lagðar til breytingar á 2. mgr. 6. gr. núgildandi barnalaga sem snúa að því að kona sem samþykkir að tæknifrjóvgun fari fram á eiginkonu sinni eða sambúðarmaka verði talin móðir barns samkvæmt barnalögum en ekki foreldri eins og núgildandi ákvæði mælir fyrir um. Að lokum má nefna að í frumvarpinu er lagt til að barn eigi rétt á tiltækum upplýsingum í þjóðskrá um skráningu á foreldrastöðu foreldra sinna svo og upplýsingum um breytingar á kynskráningu þeirra. Frumvarpið gerir enn fremur ráð fyrir að ráðherra setji nánari ákvæði í reglugerð um form og framkvæmd skráningar barns í þjóðskrá, þar með talið um gögn til staðfestingar á fæðingu barns, tæknifrjóvgun hér á landi og erlendis og um foreldri þess og upplýsingagjöf til barns. Árétta ber að með frumvarpinu stendur ekki til að gera grundvallarbreytingar á þeim undirstöðusjónarmiðum um foreldrastöðu, þ.e. að sjálfkrafa skráning á faðerni geri ráð fyrir löglíkum á faðerni nema formleg tæknifrjóvgun hafi átt sér stað. Af þessu leiðir til að mynda að í tilviki tveggja kvenna sem eignast barn verður að sýna fram á að formleg tæknifrjóvgun hafi átt sér stað. Lagt er þó til að ráðherra setji reglugerð um skráningu barns í kjölfar tæknifrjóvgunar, en með þeim hætti er unnt að taka til skoðunar hvernig haga megi skráningu á sem aðgengilegastan hátt með hliðsjón af gildandi lögum. Frú forseti. Með þessum breytingum erum við að tryggja að lagaumhverfið endurspegli betur raunveruleika okkar og þann fjölbreytileika sem við höfum í samfélaginu. Á sama tíma og við fögnum fjölbreytileikanum getum við ekki haft lög sem ekki viðurkenna foreldrastöðu trans fólks og mismuna samkynja hjónum eftir kyni. Einnig er mikilvægt að huga að rétti barns til að vita uppruna sinn og fá upplýsingar um foreldra sína. Verði frumvarpið að lögum viðurkennum við foreldrastöðu trans fólks, tryggjum réttari skilgreiningar móður fyrir samkynja pör en gerum ekki grundvallarbreytingar á undirstöðusjónarmiðum um foreldrastöðu. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til breytinga á þinglýsingalögum. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæði til bráðabirgða III í lögunum til að tryggja að þeir kröfuhafar sem ákvæðið tekur til hafi fullnægjandi frest til að þinglýsa viðaukum við veðbréf til að veita skuldara greiðslufrest á afborgunum og/eða vöxtum til allt að 18 mánaða fram til 16. maí 2021. Með lögum um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru, nr. 25/2020, var m.a. bætt við þinglýsingalög ákvæði til bráðabirgða sem veitti viðauka við veðbréf, sem kveður á um frestun greiðslna á skuldum einstaklinga eða fyrirtækja í allt að níu mánuði, sömu réttaráhrif og ef honum væri þinglýst og hann samþykktur af síðari veðhöfum. Var þessi heimild veitt vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og gilti vegna viðauka sem gerðir voru frá og með 16. mars 2020 til og með 1. september 2020. Þá var gert að skilyrði að viðaukunum yrði þinglýst fyrir 16. mars 2021 og að frumrit veðbréfs yrði áritað um skilmálabreytinguna. Hinn 30. júní 2020 samþykkti Alþingi lög um breytingu á lögum um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, lögum um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur og þinglýsingalögum, nr. 82/2020, þar sem frestur kröfuhafa til að ganga frá umræddum viðauka við veðbréf var framlengdur til 1. janúar 2021 í staðinn fyrir 1. september 2020. Í frumvarpi því sem hér er lagt fram eru í fyrsta lagi lagðar til breytingar sem miða að því að skýrt verði kveðið á um að viðaukar við veðbréf um greiðsluhlé að hluta, t.d. frestun á afborgunum eingöngu eða vöxtum eingöngu, falli undir ákvæðið. Í öðru lagi er lagt til að heimild til greiðslufrestunar samkvæmt viðauka verði lengd úr níu mánuðum í 18 mánuði þannig að viðaukar við veðskjöl sem mæla fyrir um greiðsluhlé til lengri tíma rúmist innan bráðabirgðaákvæðis III í þinglýsingalögum. Í þriðja lagi er lagt til að frestur lánveitenda til að þinglýsa viðauka verði framlengdur til 16. maí 2021 þannig að kröfuhafar hafi nægan tíma í ljósi óvissunnar sem rekja má til kórónuveiru til að þinglýsa viðaukunum. Forsenda þess að kröfuhafar geti brugðist við neikvæðum áhrifum kórónuveirunnar á greiðslugetu einstaklinga og fyrirtæki, samhliða því að lágmarka áhættu og útbreiðslu veirunnar, er að þeim verði tryggður nægur tími til frágangs umræddra viðauka, bæði gagnvart lántökum og þinglýsingu. Standa vonir til að þær breytingar sem hér eru lagðar til skili því markmiði. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skráningu einstaklinga. Frumvarpið leggur til tvær breytingar á lögunum. Annars vegar er lagt til að lagastoð sé sett undir útgáfu kerfiskennitalna til andvana fæddra barna sem fæðast eftir 22. viku meðgöngu og hins vegar frestun á gildistöku tveggja ákvæða. Virðulegur forseti. Ég mun nú reifa helstu atriði frumvarpsins. Í lögum um skráningu einstaklinga er, svo sem kunnugt er, ákvæði um kerfiskennitölur. Samkvæmt ákvæðinu geta útlendingar vegna sérstakra hagsmuna hér á landi fengið útgefna kerfiskennitölu. Þessir einstaklingar uppfylla ekki skilyrði til að fá hefðbundna kennitölu og því er brugðið á það ráð að úthluta þeim svokölluðum kerfiskennitölum. Þessar kerfiskennitölur eru notaðar á opinberum stofnunum, t.d. ef þessir einstaklingar þurfa að greiða skatt, nýta læknisþjónustu o.fl., án þess að einstaklingarnir öðlist réttindi hér á landi. Það hefur tíðkast að skrá börn sem fæðast andvana eftir 22. viku meðgöngu í utangarðsskrá, sem er forveri kerfiskennitöluskrár. Við samningu frumvarps um skráningu einstaklinga láðist að gera ráð fyrir þessu og því er lagt til með frumvarpi þessu að bætt verði úr. Þannig er lagt til að börn sem fæðast andvana eftir 22. viku meðgöngu fái kennitölu en fram til þessa hefur tíðkast að skrá börn sem fæðast andvana eftir 22. viku meðgöngu í svokallaða utangarðsskrá. Með breytingunni öðlast foreldrar barna sem andast eftir 22. viku meðgöngu tiltekin réttindi, svo sem til fæðingarorlofs, samanber 12. gr. laga um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 95/2000, og því nauðsynlegt þeirra vegna að haldin sé skrá yfir þessa einstaklinga. Þá er nauðsynlegt fyrir heilbrigðisvísindi að þessi börn séu skráð. Í lögum um skráningu einstaklinga er gert ráð fyrir því að kerfiskennitölur verði aðgreindar frá hefðbundnum kennitölum í kerfi þjóðskrár. Þetta ákvæði átti að taka gildi um næstu áramót. Þjóðskrá Íslands er tilbúin fyrir þessa breytingu en rétt þykir að veita stofnunum ríkisins sem og atvinnulífinu lengri frest til að aðlagast þessum breytingum og því er lagt til hér, frú forseti, að aðgreining kerfiskennitalna frá hefðbundnum kennitölum verði frestað til 1. maí næstkomandi. Enn fremur er gert ráð fyrir því í lögum um skráningu einstaklinga að bannað verði að miðla þjóðskránni í heild sinni nema í undantekningartilvikum. Bannið á samkvæmt lögunum að taka gildi nú um áramótin. Fyrirséð er hins vegar að þjóðskrárkerfið verður ekki tilbúið tæknilega fyrir þetta bann um næstu áramót og því er lagt til hér að banninu við heildarafhendingu þjóðskrár verði frestað til 1. júní árið 2022. Þess má geta, virðulegi forseti, að kerfi þjóðskrár er tilbúið fyrir þá aðgerð að takmarka eða hafna afhendingu upplýsinga úr þjóðskrá en það ákvæði átti að taka gildi um næstu áramót og því er óhætt að 4. mgr. 12. gr. laganna sem frestað var til áramóta komi til framkvæmda strax og er það lagt til með þessu frumvarpi. Frú forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Frú forseti. Ég þakka ráðherra framsöguna. Í frumvarpi þessu er lagt til að bætt verði inn í lög um skráningu einstaklinga, nr. 140/2019, heimild til að gefa út kerfiskennitölur fyrir andvana fædd börn sem fæðast eftir 22. viku meðgöngu. Ég fagna þessu frumvarpi sérstaklega og gleðst yfir því. Ég fagna því vegna þess að í því felst viðurkenning á að það eigi við um hin ófæddu börn og að hér sé um einstaklinga að ræða. En um leið minnir frumvarpið óþægilega á það óheillaspor sem ríkisstjórnin tók þegar nýju fóstureyðingarlögin voru samþykkt á Alþingi á síðasta ári. Framsóknarflokkurinn studdi fóstureyðingarmálið og veit ég að það voru mörgum Framsóknarmönnum mikil vonbrigði. Málið hefur ekki verið flokknum til blessunar. Það sama má segja um Sjálfstæðisflokkinn. Barn sem fæðist andvana vegna fóstureyðingar og er 21 vikna og sex daga fær ekki kennitölu, en barn sem fæðist andvana af öðrum ástæðum og er einum degi eldra fær kennitölu. Löggjafinn telur, eftir samþykkt nýju fóstureyðingarlaganna, að sé barnið einum degi yngra en 22 vikur sé það álitið frumuklasi sem löglegt sé að eyða. Spyrja má hvort það sé á okkar færi að draga hér svo skarpa línu á milli þess að vera einstaklingur ekki einstaklingur. Ég tel svo ekki vera. Frú forseti. Það hefði verið óskandi þegar nýju fóstureyðingarlögin voru samþykkt hér á Alþingi á síðasta ári að ríkisstjórnin hefði sýnt börnum í móðurkviði jafnmikla virðingu og í þessu frumvarpi, enda er frumvarp þetta ekki komið frá ríkisstjórninni heldur frá Þjóðskrá Íslands.
Ég mæli hér fyrir frumvarpi til skipalaga. Með frumvarpi þessu er gerð tillaga að nýjum heildarlögum sem gilda um skip. Er þetta gert til að einfalda lagaumhverfi skipa og koma ákvæðum um þau í ein lög. Í lagasafninu er að finna marga lagabálka sem varða þetta efni með einum eða öðrum hætti og eru margir þeirra komnir til ára sinna. Borið hefur á gagnrýni á því hversu flókið og óaðgengilegt regluverk þetta er, einkum hvað varðar öryggiskröfur til skipa og eftirlit með þeim. Verði frumvarp þetta að lögum mun það koma í stað laga nr. 31/1925, um einkenning fiskiskipa, laga nr. 115/1985, um skráningu skipa, laga nr. 146/2002, um skipamælingar, og laga nr. 47/2003, um eftirlit með skipum. Auk þess eru í gildi ýmis sértæk lög sem lagt er til að verði felld úr gildi. Þetta eru lög nr. 4/1997, um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að leyfa hf. Olíumöl innflutning á olíupramma; lög nr. 27/1989, um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að leyfa Köfunarstöðinni hf., Dýpkunarfélaginu hf., Slysavarnafélagi Íslands og Íslenska úthafsútgerðarfélaginu hf. innflutning á skipum; lög nr. 23/1993, um heimild fyrir ríkisstjórnina til að leyfa Slysavarnafélagi Íslands að flytja inn björgunarbát, og lög nr. 24/1993, um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að leyfa Sveinbirni Runólfssyni sf. innflutning á gröfupramma. Markmið frumvarpsins er að tryggja öryggi íslenskra skipa, áhafna þeirra og farþega, efla varnir gegn mengun frá skipum og tryggja skilvirka skráningu, merkingu, mælingu og eftirlit með skipum. Frumvarpi þessu er einnig ætlað að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar sem íslenska ríkið hefur undirgengist. Víðtækt alþjóðlegt regluverk er í gildi um málefni skipa. Er íslenska ríkið þátttakandi í samningum Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar og Alþjóðavinnumálstofnunarinnar auk þess sem það er skuldbundið til að fara eftir ákvæðum gerða sem teknar hafa verið upp í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Þá tekur Ísland þátt í vinnu Siglingaöryggisstofnunar Evrópu. Með frumvarpi þessu eru ekki lagðar til umfangsmiklar breytingar á þeim efnislegu reglum sem í dag gilda um skip. Tiltekin ákvæði gildandi laga eru ekki tekin upp í frumvarpið og er ætlunin að færa þau í stjórnvaldsfyrirmæli. Er þar einkum átt við upptalningu á skilyrðum og upplýsingum sem ber að veita við umsóknir. Er lagt til að mælt verði fyrir um meginreglur í lögum en að ítarlegri ákvæði og skilyrði verði að finna í stjórnvaldsfyrirmælum. Með þessu móti verða skilyrði aðgengilegri fyrir notendur laganna sem þurfa þá ekki að leita bæði í lög og reglugerðir til að finna þessi skilyrði. Fyrirkomulagið gerir að auki stjórnsýsluframkvæmd einfaldari, t.d. þegar gera þarf breytingar á tilteknum atriðum vegna skuldbindinga Íslands samkvæmt alþjóðasamningum, þar með talið samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Á grundvelli gildandi laga er að finna fjölmargar reglugerðir sem útfæra nánar kröfur sem gerðar eru um skip. Innan samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis og Samgöngustofu er unnið að því að einfalda og uppfæra þetta víðtæka regluverk í heild þannig að það sé aðgengilegra fyrir þá sem starfa eftir þessum reglum. Er frumvarp þetta liður í því verkefni. Frumvarpið skiptist í sex kafla. Í I. kafla frumvarpsins er að finna ákvæði um markmið laganna, gildissvið þeirra og orðskýringar. Frumvarpið gildir um öll íslensk skip, þ.e. skip sem eru skráð hér á landi og hafa rétt til að sigla undir íslenskum fána. Þá gilda þau jafnframt um erlend skip sem eru stödd innan efnahagslögsögu eða á landgrunni Íslands, nema alþjóðalög mæli fyrir um annað. Í II: kafla frumvarpsins er mælt fyrir um skráningu skipa. Er þar að finna ákvæði um skyldu til skráningar, þurrleiguskráningu, réttinn til að sigla undir íslenskum fána, þjóðernis- og skrásetningarskírteini, breytingu á skráningu í kjölfar eigendaskipta eða breytinga á heiti eða heimilisfangi skipa. Loks eru að finna ákvæði um afskráningu skipa og um leiðarbréf. Í III. kafla er að finna ákvæði um merkingu og mælingu skipa. Mikilvægt er að skip séu merkt með skýrum hætti og kveður frumvarpið á um að bannað sé að leyna merkingu eða nema brott. Þá megi ekki merkja skip öðru heiti en það er skráð undir. Gert er ráð fyrir að ráðherra mæli fyrir um merkingar í reglugerð. Um mælingu skipa er farið að miklu leyti eftir reglum sem gilda á alþjóðavísu um þessi efni. Í frumvarpinu er vísað til þessara alþjóðalaga og mælt fyrir um útgáfu mælibréfa fyrir skip og tilkynningu um smíði skipa og um breytingu á skipi. Í IV. kafla er að finna ákvæði um eftirlit með skipum. Það er að finna ákvæði um smíði skipa, búnað þeirra o.fl., um aðbúnað og vinnuskilyrði, eftirlit með nýsmíði skipa og breytingum á þeim, innflutning skipa, ábyrgð á haffærni skipa og að skoðanir fari fram, skoðanir skipa, framkvæmd eftirlits, hafnarríkiseftirlit, haffærisskírteini, farþegaflutninga í atvinnuskyni, gömul skip og upplýsingaskyldu þegar aðilar hafa vitneskju um brot á reglum. Í V. kafla er að finna ákvæði um farbann. Þar er um að ræða heimild Samgöngustofu til að leggja farbann á skip. Er þetta gert þegar leggja á skipi úr höfn án þess að það hafi haffærisskírteini eða önnur gild skírteini. Þetta skal líka gert ef starfsmenn Samgöngustofu eru hindraðir í störfum sínum við framkvæmd eftirlits. Í VI. kafla eru ákvæði um gjöld og viðurlög. Í kaflanum er að finna heimild fyrir Samgöngustofu til að innheimta þjónustugjöld við eftirlit. Þá er að finna ákvæði um stjórnvaldssektir, refsingar, kæru til lögreglu og rétt einstaklinga til að fella ekki á sig sök. Í gildandi lögum er ekki að finna ákvæði um stjórnvaldssektir. Gera þau fyrst og fremst ráð fyrir því að brot gegn lögunum séu kærð til lögreglu til rannsóknar. Með frumvarpi þessu er lagt til að Samgöngustofa fái heimild til að leggja á sektir af þessu tagi. Það er talið almennt skilvirkara úrræði að stjórnvöld beiti stjórnvaldsviðurlögum en að þau beri mál undir dómstóla. Þau stjórnvöld sem fara með eftirlit á ákveðnu sviði eru oft í lykilaðstöðu við að meta hvar þurfi að bregðast við á skilvirkan hátt til þess að halda uppi lögum. Loks er að finna ákvæði um gildistöku. Verði frumvarp þetta að lögum er lagt til að lögin taki gildi 1. júlí 2021. Er það gert til að stjórnvöld hafi tíma til að gera nauðsynlegar breytingar á reglugerðum og öðrum stjórnvaldsfyrirmælum áður en lögin öðlast gildi. Í frumvarpi þessu er ekki að finna ákvæði um skipagjald, sem er nú að finna í 28. gr. laga um eftirlit með skipum. Hér er um að ræða ákvæði sem leggur skatt á eigendur skipa og er talið rétt að færa það í önnur lög sem eiga betur við, t.d. í lög um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991. Er unnið að slíkri breytingu innan fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Ekki er gert ráð fyrir að samþykkt frumvarpsins hafi kostnaðarauka fyrir ríkissjóð í för með sér. Þá er ekki talið að frumvarpið hafi áhrif á atvinnulífið þar sem frumvarp hefur ekki að geyma nýjar kröfur til einstaklinga eða fyrirtækja. Frú forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um fjarskipti, sem lagt var fyrir á síðasta löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Frumvarpið er nú lagt fram í óbreyttri mynd, en þó með nokkrum smávægilegum leiðréttingum og uppfærslu. Gildandi fjarskiptalög þarfnast endurskoðunar enda hafa framfarir í fjarskiptatækni og fjarskiptaþjónustu verið miklar og fleygir enn fram. Meginmarkmið frumvarpsins er að samræma landsrétt uppfærðu samevrópsku fjarskiptaregluverki tímanlega og tryggja sem best aðgengileg, hagkvæm, skilvirk og örugg fjarskipti hér á landi. Enn fremur að auka vernd og valmöguleika neytenda og stuðla að virkri samkeppni, hagkvæmum fjárfestingum og nýsköpun á fjarskiptamarkaði. Frumvarpið byggir á efnisákvæðum nýlegrar tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins um setningu evrópskra reglna um fjarskipti, sem gjarnan er vísað til sem Kóðans. Um er að ræða nýja grunngerð er leysir af hólmi fjórar eldri Evróputilskipanir, sem gildandi íslensk fjarskiptalög byggja einkum á. Með frumvarpinu er jafnframt lagt til að lögfest verði reglugerðarsetningarheimild til innleiðingar á reglugerð um Evrópskan hóp eftirlitsaðila á sviði fjarskipta, BEREC, og stofnun honum til stuðnings. BEREC er mikilvægur samstarfsvettvangur sem falið er ráðgefandi hlutverk og er einkum ætlað að stuðla að samræmdri framkvæmd evrópsks fjarskiptaregluverks. Samhliða undirbúningi frumvarps til nýrra fjarskiptalaga hefur teymi sérfræðinga samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis, utanríkisráðuneytis og Póst- og fjarskiptastofnunar unnið að undirbúningi upptöku fjarskiptapakkans svonefnda, þ.e. Kóðans og BEREC-reglugerðar, í EES-samninginn. Samningaviðræður eru á lokastigi milli ESB og EFTA-ríkjanna innan EES um nauðsynlega aðlögun vegna upptöku gerðanna í samninginn. Áform um endurskoðun löggjafar um fjarskipti voru birt til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda sumarið 2019 og heildstæð drög að frumvarpi til laga um fjarskipti í desember síðastliðinn. Um frumvarpsdrögin bárust 14 umsagnir og tekið var mið af þeim við frágang frumvarps sem svo var lagt fyrir Alþingi síðasta vor. Það gekk til umhverfis- og samgöngunefndar að lokinni 1. umr. sem óskaði umsagna um málið og bárust henni alls 13 umsagnir. Af helstu breytingum og nýmælum frumvarpsins má nefna það nýmæli að kveða á um tímafresti til að ljúka markaðsgreiningum og efnisákvæði er varða álagningu kvaða sem fela í sér einföldun og er ætlað að draga úr fjölda álagðra kvaða og flækjustigi við málsmeðferð. Með frumvarpinu er hvatt til samstarfs markaðsaðila og til sameiginlegra fjárfestinga við uppbyggingu innviða og tilteknum ívilnunum heitið þeim sem byggja upp innviði. Fyrirtækjum sem eingöngu selja aðgang að innviðum í heildsölu og starfa ekki á smásölustigi má segja að sé ívilnað á þann hátt að á slík fyrirtæki er ekki unnt að leggja eins íþyngjandi kvaðir og á þau sem bæði selja heildsöluaðgang að innviðum og starfa á smásölustigi. Ný kvöð bætist við sem felst í því að Póst- og fjarskiptastofnun getur, við tilteknar aðstæður ef aðrar kvaðir hafa ekki reynst fullnægjandi, svo sem um aðgang að mannvirkjum, lagnaleiðum, netum eða þjónustu, kveðið á um aðskilnað rekstrareininga fyrirtækis sem hefur umtalsverðan markaðsstyrk. Þá skal fjarskiptafyrirtækjum með umtalsverðan markaðsstyrk gefast kostur á að leggja fram tilboð um skuldbindingar varðandi sameiginlegar fjárfestingar, aðskilnað, starfsemi og almennar kvaðir. Slík tilboð geta leitt til þess að kvöðum verði létt af fyrirtækjunum að einhverju leyti. Samkvæmt Kóðanum verða heildsöluverð fyrir lúkningu símtala og SMS ákveðin fyrir allt Evrópska efnahagssvæðið, en þetta mun einfalda stjórnsýslu hér á landi enda framvegis óþarft fyrir Póst- og fjarskiptastofnun að framkvæma greiningu og taka ákvörðun um verð. Þessu tengt er vert að nefna að BEREC-reglugerðin kveður á um hámarkssmásöluverð á millilandasímtölum og SMS innan Evrópska efnahagssvæðisins sem er viðbót við þegar gildandi ákvæði um hámarksverð fyrir reiki á EES-svæðinu. Sú breyting kann að valda markaðsaðilum einhverjum tekjumissi en neytendur njóta á móti góðs af. Í ákvæðum frumvarpsins endurspeglast aukin áhersla á aðgengi neytenda að upplýsingum og samanburði á verði og gæðum fjarskiptaþjónustu, svo og stöðlun viðskiptaskilmála. Lagt er til að hámarksbinditími samninga um fjarskiptaþjónustu við neytendur verði lengdur úr sex í 12 mánuði og að neytendavernd verði m.a. aukin með lögfestingu sérákvæðis um pakkatilboð. Gert er ráð fyrir að þjónustutegundum innan alþjónustu fækki frá því sem gildandi lög gera ráð fyrir í samræmi við breytta nálgun í Evrópuregluverkinu. Neytendum skuli þó eftir sem áður tryggður aðgangur að nothæfri nettengingu og símaþjónustu með tilgreindum gæðum á viðráðanlegu verði. Frumvarpið gerir ráð fyrir fyrirsjáanleika til 20 ára að því er gildistíma tíðniréttinda varðar eða að lágmarki til 15 ára í samræmi við Kóðann. Þá er með frumvarpinu lagt til að opnað verði á framsal og leigu tíðniheimilda milli markaðsaðila. Lagt er til að Póst- og fjarskiptastofnun fái heimild til álagningar stjórnvaldssekta vegna brota á fjarskiptalögum, en samkvæmt gildandi lögum getur stofnunin einungis lagt á dagsektir. Með frumvarpinu eru jafnframt lagðar til nokkrar breytingar á gildandi lögum um Póst- og fjarskiptastofnun, nr. 69/2003, en Kóðinn geymir ný ákvæði um eftirlit og stofnanafyrirkomulag á fjarskiptamarkaði. Síðast en ekki síst er Kóðanum m.a. ætlað að stuðla að hagkvæmri uppbyggingu 5G-kerfa í Evrópu en þau verða, auk ljósleiðarakerfa, grunnstoð fyrir fjórðu iðnbyltinguna og hlutanetið. Við Íslendingar höfum verið meðal forysturíkja á síðustu árum í uppbyggingu fjarskiptainnviða og er fullur vilji til þess að svo verði áfram. Hagkvæm uppbygging og öryggi eru þeir lykilþættir sem stjórnvöld leggja nú áherslu á. 5G-kerfi verða miðtaugakerfi samfélags framtíðar og er í frumvarpinu tekið mið af þeim vaxandi kröfum sem mörg ríki telja sig nú knúin til að gera í því skyni að efla öryggi innviða sinna, þar á meðal 5G farnetsþjónustu. Alþjóðlega er í þessu sambandi lögð áhersla á áhættugreiningu og að þjónustan megi ekki verða of háð einum birgi eða framleiðanda búnaðar og að gera þurfi sérstakar öryggiskröfur vegna afmarkaðra hluta fjarskiptakerfa. Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði ákvæði um öryggishagsmuni vegna uppbyggingar farneta sem byggir á skýrslu og tillögum starfshóps þriggja ráðuneyta, samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis, dómsmálaráðuneytis og utanríkisráðuneytis. Ákvæðið var útfært í samráði við utanríkis-, dómsmála- og forsætisráðuneyti og tekur m.a. mið af evrópskum ráðleggingum frá því í lok janúar á þessu ári um hvernig standa beri að því að bæta öryggi 5G-farneta. Fylgst hefur verið með þróun þessara mála undanfarna mánuði í öðrum ríkjum Evrópu og gefur hún ekki tilefni til breytinga á ákvæðinu. Þar sem við hefur átt hafa upplýsingar verið uppfærðar, í endurfluttu frumvarpi, til samræmis við áorðna þróun frá því að mælt var fyrir því síðasta vor. Breytingar á efnisákvæðum eru smávægilegar. Á meðal skilgreindra verkefna fimm ára fjarskiptaáætlunar fyrir árin 2019–2023 er að innleiða nýtt heildarregluverk í fjarskiptum svo fljótt sem kostur er. Lagt er til að gildistaka nýrra fjarskiptalaga verði í ársbyrjun 2021 og uppfærðar meginefnisreglur á fjarskiptamarkaði öðlist þar með gildi á svipuðum tíma og Kóðinn mun gera á meginlandi Evrópu. Ýmis ákvæði gildandi fjarskiptalaga, nr. 81/2003, og frumvarpsins eiga rætur að rekja til annarra EES-gerða um fjarskipti sem gilda munu samhliða nýja fjarskiptapakkanum. Í greinargerð með ákvæðum frumvarpsins er uppruna einstakra ákvæða gerð skil. Ljóst má vera að heildarendurskoðun fjarskiptalöggjafar kallar á endurmat gildandi reglna og reglugerða og í kjölfarið setningu nýrra reglna og reglugerða og er undirbúningsvinna komin af stað. Frumvarpið er brýnt. Eftirspurn er eftir því meðal markaðsaðila og verði það samþykkt mun það stuðla að aukinni samkeppnishæfni Íslands, aukinni neytendavernd og framþróun á íslenskum fjarskiptamarkaði. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Frú forseti. Við höfum eytt töluverðum tíma í að ræða netöryggismál hér á Alþingi og samþykktum fyrir stuttu lög um netöryggi. Það fer ekkert á milli mála að þetta er stórt mál í sjálfu sér og verður æ mikilvægara eftir því sem tíminn líður. Ég sit í umhverfis- og samgöngunefnd, sem mun fjalla um þetta ágæta frumvarp, og líka í utanríkismálanefnd og mig langar aðeins að fá ráðherra til að bregðast við einföldum spurningum eða hugleiðingum mínum. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Telji Póst- og fjarskiptastofnun hættu á að farnetskerfi á landsvísu séu eða geti orðið mjög háð búnaði frá einum framleiðanda…“ - Þarna er verið að girða fyrir það, eins og horfir kannski að sumu leyti nú í uppbyggingu 5G-farnetkerfisins, að það verði einn eða fáir sem verði mjög ríkjandi í kerfinu. Hér er verið að fela matið á þessu í hendur Póst- og fjarskiptastofnunar. Þá er spurningin: Er það rétti farvegurinn? Er það matsaðilinn? Eða á það að vera einhver hópur ráðuneyta eða þjóðaröryggisráð sem metur þetta í raun og veru? Og áfram er sagt í frumvarpinu: „Að fengnum umsögnum ráðherra sem fara með utanríkis- og varnarmál, almannavarnir og löggæslu…“ - Það er líka lagt í hendur þessara aðila að meta ákveðna þætti í netöryggismálum. Og þá spyr ég: Er ekki alveg eins rétt að þjóðaröryggisráð komið að því líka? Þetta eru nú ekki flókin atriði. Mig langar að fá viðbrögð hæstv. ráðherra við þessu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir ágætisspurningar og vangaveltur. Það er rétt, sem þingmaðurinn segir, að þetta er mikið að vöxtum, frumvarpið er heil bók með greinargerð og skýringum. Ákvæðið sem hv. þingmaður spyr út í er í raun og veru ákvæði 87. gr. frumvarpsins. Í máli mínu kom fram að það eru þrjú ráðuneyti sem koma að samningu þess auk samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis, þ.e. dómsmála-, utanríkis- og forsætisráðuneyti. Sérfræðingar þessara ráðuneyta starfa nú í raun með sérfræðingum Póst- og fjarskiptastofnunar að þessu mati, hvar hugsanlegir veikleikar eða áskoranir eru þar sem menn þurfa að velta vöngum yfir og gera sérstakar kröfur til búnaðar tiltekinna hluta í kerfinu öllu, það þarf að vera frá aðilum sem við störfum í varnar- og öryggissamstarfi við. Og einnig hitt að tryggja með hvaða hætti við getum tryggt að búnaður verði ekki fyrst og fremst frá einum aðila því að það er kannski stærsta ógnin í öllu, að verða svo háður einum framleiðanda að allt kerfið sé háð einu stórfyrirtæki. Ég held að sérfræðingar Póst- og fjarskiptastofnunar séu fremstir meðal jafningja í að meta þann þátt í það minnsta.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og er honum vel sammála. Eflaust eru sérfræðingar Póst- og fjarskiptastofnunar tæknilega séð hershöfðingjarnir í þessu máli. En ég spyr engu að síður - af því að ég var að nefna þjóðaröryggisráð, ég veit að búið er að víkka út, ef ég má orða það þannig, starfssvið þess ráðs, öryggismál eru orðin miklu meira en bara það sem við höfum venjulega tengt því, sem tengist vörnum og hernaði og öðru slíku - hvort það væri ekki eitthvert hlutverk þjóðaröryggisráðs sem tengdist þessu netöryggi í fjarskiptalögunum. Ég gæti alveg séð fyrir mér það hlutverk. Þar koma aðeins fleiri við sögu en fulltrúar ráðuneyta Póst- og fjarskiptastofnunar. En þetta er atriði sem við eigum eftir að fjalla um í nefndinni. Við gerum það auðvitað, en mig langar að fá skoðanir ráðherra á þessu.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að netöryggismál eru klárlega þjóðaröryggismál og heyra þar af leiðandi þar undir einnig, þau snúast ekki bara um tækni, en tæknin er kannski stór þáttur. Að mati erlendra fræðimanna og nálgun ráðuneytisins, sem sér sannarlega um tækniuppbygginguna og stýrir þeirri uppbyggingu, þá snúast þau fyrst og fremst um áhættustýringu. Þess vegna er það upplegg okkar að ekki sé ásættanlegt að allir íhlutir miðtaugakerfis samfélags framtíðarinnar, svo maður taki háleitt til orða, séu frá sama framleiðanda og þar af leiðandi við öll algerlega háð þekkingu og þjónustu viðkomandi aðila. Það virðist vera almenn sátt um það í kerfinu að einingar þurfi að vera frá mismunandi framleiðendum og í frumvarpinu er hvatt til samstarfs, sem er nýjung í hinu evrópska regluverki, það sé ekki eingöngu litið á samkeppni heldur einnig samstarf og samvinnu fyrirtækjanna. Það er líka almennt miðað við að sumir hlutar farnetskerfanna séu viðkvæmari en aðrir og þess vegna þurfi að gera mismiklar kröfur til öryggis og trausts og þess vegna koma tvö ráðuneyti að; utanríkisráðuneyti vegna öryggishagsmuna og dómsmálaráðuneytið vegna almannahagsmuna, almannavarna, út af þessum þáttum. Það geta hins vegar vel verið mismunandi skoðanir á því hvernig skilgreina eigi kröfur til öryggisíhluta og trausts á framleiðendum og í hvaða hlutum farnetskerfa megi nota íhluti sem ekki er borið fullt traust til. Ráðuneytið hefur auðvitað fylgst með þessari tækniþróun og umræðu í nágrannaríkjum okkar með það að markmiði að tryggt sé að hér verði byggt upp farnetskerfi sem við og samstarfsríki okkar getum borið fullt traust til.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007. Þau lög voru sett hér á Alþingi í kjölfar umræðu um aðbúnað barna á vistheimilinu Breiðavík á ofanverðri 20. öld. Með lögum nr. 26/2007 var mælt fyrir um skipan nefndar til að kanna starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn og þannig skapaðar forsendur til samfélagslegs uppgjörs vegna aðbúnaðar barna á vistheimilum á árum áður. Í kjölfarið voru sett lög nr. 47/2010, um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum, sem falla undir lög nr. 26/2007. Samkvæmt 2. gr. þeirra laga er skilyrði þess að unnt sé að krefjast sanngirnisbóta að fyrir liggi skýrsla vistheimilanefndar um viðkomandi stofnun og að auki innköllun sýslumanns. Vistheimilanefnd vann vandaðar skýrslur um fjölda vistheimila og í kjölfarið voru greiddar sanngirnisbætur til einstaklinga á grundvelli umsóknar. Síðasta skýrsla vistheimilanefndar frá árinu 2016 fjallaði um Kópavogshæli. Var nefndinni falið að lýsa starfsemi hælisins að því er varðaði vistun fatlaðra barna sem þar dvöldust. Í skýrslunni komu einnig fram tillögur nefndarinnar um framhald hvað varðar aðrar stofnanir þar sem fötluð börn voru vistuð. Vistheimilanefnd hefur kannað almennt starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn en aðeins fjallað um vistun fatlaðra barna á einni opinberri stofnun, Kópavogshælinu. Markmið þessa frumvarps er að gera kleift að ljúka bótauppgjöri vegna fatlaðs fólks sem vistað var á barnsaldri á öðrum stofnunum sem hið opinbera bar ábyrgð á. Ekki er talin ástæða til að leggja í jafn ítarlegar og tímafrekar úttektir á þeim stofnunum sem út af standa og í fyrri málum eða að gefa út fleiri skýrslur vistheimilanefndar heldur er litið svo á að nægileg vitneskja sé fyrir hendi í þeim skýrslum og rannsóknum sem unnar hafa verið um tíðaranda, viðhorf, uppbyggingu og starfsemi stofnana og um það sem fór úrskeiðis eða betur mátti fara. Því má segja að með skýrslum vistheimilanefndar hafi þegar farið fram ákveðið uppgjör við fortíðina og þannig skapast grundvöllur til að taka á einfaldari og fljótlegri hátt en áður afstöðu til erinda frá því fólki sem var vistað á barnsaldri á stofnunum fyrir fatlað fólk og telur sig hafa orðið fyrir illri meðferð og ofbeldi í þeirri vistun. Með frumvarpinu er stefnt að því að ljúka megi samfélagslegu uppgjöri vegna þeirra stofnana þar sem fötluð börn voru vistuð á árum áður, það verði gert á einfaldari og fljótlegri hátt en áður, sem gæti orðið til verulegra hagsbóta fyrir þessa einstaklinga þar sem unnt verður að skoða og afgreiða mál þeirra á mun skemmri tíma en til þessa. Meginefni frumvarpsins er fjórþætt. Í fyrsta lagi er lagt til að í lögum nr. 47/2010, um sanngirnisbætur, verði ekki lengur vísað til laga nr. 26/2007, þ.e. laganna um vistheimilanefnd, og skýrsla vistheimilanefndar verði ekki skilyrði þess að tilteknar bótakröfur verði teknar til meðferðar. Lög nr. 26/2007, um skipan nefndar til að kanna starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn, verði felld brott. Ekki er talin þörf á frekari könnunum nefndar samkvæmt lögunum og eins og ég sagði áðan má líta svo á að nægjanleg vitneskja sé fyrir hendi um almennan tíðaranda, viðhorf og uppbyggingu og starfsemi. Í öðru lagi verði nánar afmarkað hvaða kröfur verði unnt taka til meðferðar, bæði hvað varðar tegund stofnana, tímabil og hvernig meðferð bótakrafna skuli háttað. Lagt er til að miðað verði við sama tímamark og gert var varðandi Kópavogshælið, þ.e. til 1. febrúar 1993, að ekki skipti máli hvort viðkomandi stofnun hafi starfað lengur en til 1993. Ekki skiptir heldur máli þótt enn sé við lýði annars konar starfsemi undir sama heiti, svo sem sambýli eða búsetukjarni. Tillaga um þetta tímamark byggist á jafnræðissjónarmiðum og eins þeim breytingum sem urðu á búsetumálum fatlaðs fólks og þjónustu við fötluð börn í tengslum við gildistöku laga um málefni fatlaðra, nr. 59/1992 og árunum þar í kring. Í þriðja lagi er lagt til að heimilt verði að greiða bætur í einu lagi án tillits til bótafjárhæðar. Gildandi lög kveða á um að bætur greiðist út á allt að 36 mánuðum. Loks er lagt til að lögum nr. 47/2010 verði markaður ákveðinn líftími. Þau falli brott að þremur árum liðnum frá gildistöku breytinganna. Gert er ráð fyrir að megnið af bótauppgjöri fari fram á komandi ári og ætti þriggja ára tímabil að reynast nægur tími til að ljúka afgreiðslu mögulegra kærumála og hnýta aðra lausa enda. Með því verði lokið eins og frekast er unnt samfélagslegu uppgjöri við þetta tímabil í sögu þjóðarinnar. Verði frumvarpið að lögum er gert ráð fyrir að það hafi í för með sér kostnað á bilinu 414–469 millj. kr. sem skiptist í fjóra þætti. Í fyrsta lagi eru það sanngirnisbætur sem áætlað er að taki til 80 til 90 einstaklinga og komi að mestu til greiðslu árið 2021. Sé tekið mið af bótagreiðslum vegna Kópavogshælis má gera ráð fyrir að meðalbætur verði tæplega 5 millj. kr. og heildarbótagreiðslur um 390–440 millj. kr. Í öðru lagi er kostnaður vegna starfstengiliðar vistheimila í að hámarki 12 mánuði, 15–20 millj. kr. Í þriðja lagi er áætlað að kostnaður vegna starfa úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur verði 4 millj. kr. sem dreifist á þetta þriggja ára tímabil. Og loks er gert ráð fyrir kostnaði við aðkeypta sérfræðiráðgjöf, um 5 millj. kr. Ákveðin óvissa var um afdrif þessa frumvarps þar sem það var á þingmálaskrá á síðasta vorþingi en það var ákvörðun mín að fresta framlagningu þess vegna heimsfaraldurs. Mikil óvissa var þá um þingstörf og ýmis önnur mál máttu víkja vegna brýnna mála sem tengdust heimsfaraldri. Af þeim sökum er ekki gert ráð fyrir útgjöldum vegna málsins í fjárlagafrumvarpinu en tillaga um viðbótarútgjöld verður lögð fram fyrir 2. umr. fjárlaga með væntingum um að þingið muni ljúka afgreiðslu málsins. Frú forseti. Ég tel að með því að flytja þetta frumvarp sýni ríkisstjórnin í verki að hún taki alvarlega það sem fram hefur komið í umræðum og skýrslum vistheimilanefndar að víða hafi verið pottur brotinn í aðbúnaði, umönnun og velferð fatlaðra barna sem vistuð voru á stofnunum á árum áður. Ég ætla ekki að fara út í upplestur úr fyrri skýrslum, ég vænti þess að hv. þingmenn hafi kynnt sér efni þeirra því að þar liggur fyrir gríðarlega mikið efni og margar sláandi lýsingar. Þessu frumvarpi er ætlað að ljúka með sómasamlegum hætti uppgjöri sanngirnisbóta til þeirra sem voru vistuð á barnsaldri á stofnunum fyrir fötluð börn og þar með eins og frekast er unnt samfélagslegu uppgjöri vegna þessa. Ég hygg að allir þingmenn geti verið sammála um að hér er um að ræða mikilvægt mál sem er nauðsynlegt að taka til umræðu og þinglegrar meðferðar og ég vonast að sjálfsögðu eftir því að Alþingi geti sameinast um að ljúka þessum málum með þeim hætti. Að því mæltu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni þessari.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að kynna þetta frumvarp og hef spurningar til hennar um nokkur atriði. Það kom eins og reiðarslag yfir þjóðina fyrir rétt um 13 árum þegar þetta mál kom fyrst upp á borðið í tilefni af sjónvarpsþætti, þar sem fjallað var um tiltekið heimili úti á landi þangað sem börn voru send á vegum ríkisins til dvalar og meðferðar, ef svo mætti segja, og í ljós kom að þar var ýmis misbrestur á. Síðan eru liðin mörg ár, frumvarp var lagt fram og greiddar hafa verið sanngirnisbætur eins og hæstv. ráðherra hefur farið yfir, og þetta er svokallað lokauppgjör. Einnig hafa komið fram umsóknir frá öðrum aðilum, ekki margar, vegna ýmissa annarra heimila sem ekki voru á vegum ríkisins, voru einkaheimili eða einhvers konar sjúkrastofnanir og sveitaheimili í einkaeigu sem tóku við börnum, oft á vegum opinberra aðila, ríkisins, sveitarfélaga, barnaverndarnefnda eða félagslegra aðila. Fram hafa komið upplýsingar um að meðferðin þar hafi í einstaka tilfellum hugsanlega ekki verið nægilega góð. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Er ætlunin, þó að þetta heiti lokauppgjör, að taka þetta eitthvað til meðferðar? Ekki er um mörg tilvik ræða, ekki um mörg heimili að ræða, en er ekki rétt, vegna þess að þetta hefur [[Forseti hringir.]]gengið vel hingað til, að klára þetta mál algerlega?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða spurningu. Ég tók það ekki fram hér en vistheimilanefnd hefur fjallað um töluvert margar stofnanir. Það var vistheimilið á Breiðavík sem ég nefndi en einnig Heyrnleysingjaskólann, vistheimilið Kumbaravog, skólaheimilið Bjarg, vistheimilið á Silungapolli og í Reykjahlíð, heimavistarskólann á Jaðri, upptökuheimili ríkisins á tveimur ólíkum tímabilum, meðferðarheimilið í Smáratúni og á Torfastöðum, og svo Kópavogshæli sem er þá nýjasta skýrslan. Þau heimili sem ætlað er að ná til hér eru ekki eingöngu heimili sem voru rekin af ríkinu heldur heimili sem voru þá rekin, með leyfi ríkisins, af sveitarfélögum eða einstaklingum. Við teljum okkur hafa nokkuð góða yfirsýn yfir hvaða staðir þetta voru og ég vænti þess að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fari mjög ítarlega yfir þann lista en þar er um að ræða á annan tug heimila og af þeim sökum vonumst við til að hægt sé að kalla þetta lokauppgjör. En ætlunin er sú að taka til þá aðila sem dvöldust sem börn á heimilum sem ýmist voru rekin af ríki, sveitarfélögum eða með leyfi opinberra aðila. Það kann þá að rúma það sem hv. þingmaður spyr um. Ég skil mætavel áhyggjur hans í þessum efnum, þær eru sambærilegar mínum. Ég vænti þess að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fari nokkuð ítarlega og nákvæmlega yfir þennan þátt.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hennar. Þetta hefur tekið 13 ár - mikil vinna, miklir fjármunir - og það lítur út fyrir að við séum loks að lenda þessu en yfir 1.000 umsóknir hafa borist. Ég held að óhætt sé að segja að þetta hafi verið unnið vel og menn eru ánægðir með hvernig staðið hefur verið að málum af hálfu ríkisins. Eins og hæstv. ráðherra sagði er þar fyrir utan um að ræða á annan tug aðila sem tóku börn til fósturs á vegum opinberra aðila. Ég tel að ekki sé hægt að setja punkt, frú forseti, við þessi mál í fortíðinni fyrr en búið er að klára það allt algerlega. Ef það er svona lítið sem stendur út af, fá tilvik, fáir aðilar og fá heimili, og búið að leggja alla þessa vinnu í þessi mál, þarf þess þá heldur að klára þetta alfarið. Það væri sómi að því fyrir okkur, fyrir löggjafarsamkunduna og fyrir ríkisvaldið, að þetta verði klárað. Þessi börn, ég hef heyrt dæmi þess, voru sannarlega send á þessa staði á vegum opinberra aðila og þó að um einkaheimili hafi verið að ræða þarf að klára málið og rannsaka það. Auðvitað er langt um liðið og þetta er erfitt, en ekkert erfiðara en þau mál sem voru hér fyrir upphaflega í þessu máli. Ef þetta eru svona fá tilvik og fá heimili þá hvet ég hæstv. ráðherra til að setja endapunktinn í þessu máli og klára það alfarið. Það er skömm fyrir okkur sem þjóð að hafa þetta í fortíðinni. Við verðum að klára þetta alla leið.
Herra forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni. Það er mjög mikilvægt fyrir Alþingi, og það væri mikill sómi að því fyrir Alþingi, að ljúka þessum málum með myndarlegum hætti. Það er fjallað um þetta í greinargerðinni. Þar er vitnað í skýrsluna um Kópavogshæli. Ég vil taka undir með hv. þingmanni, mjög mikil vinna hefur verið lögð í margar af þessum rannsóknum. Þar er verið að fjalla um sjálfseignarstofnanir en líka stofnanir sem er álitamál hvernig eigi að skilgreina, hvort kalla eigi þær sambýli eða einkaheimili, fjölskylduheimili. Hér er vitnað sérstaklega til þess að fötluð börn voru vistuð á einkaheimilum til lengri og skemmri tíma. Ég vil sömuleiðis segja að þess eru dæmi að fötluð börn hafi verið vistuð langdvölum á sjúkrahúsum, einfaldlega vegna þess að það voru engin önnur úrræði. Þetta er svo sannarlega ekki einfalt mál að ná utan um. Ég veit líka að það eru margir einstaklingar sem bíða eftir þessu frumvarpi, sem hafa fylgst með þeirri vinnu sem hefur staðið yfir í 13 ár og hafa sagt mér, og vafalaust einhverjum öðrum hv. þingmönnum, sína reynslusögu. Ég ætla ekki að neita því að ég legg á það mikla áherslu að við getum einmitt lokið þessu með sómasamlegum hætti fyrir Alþingi og þannig gert upp við það fólk sem var vistað á þessum heimilum sem börn, fötluð börn.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þetta gríðarlega góða mál sem tengist nauðsynlegu og þörfu uppgjöri okkar sem samfélags við þær misgjörðir og þá vanrækslu sem börn bjuggu við. Við skulum halda því til haga og muna að þau börn sem bjuggu við verstu aðstæðurnar voru þau börn sem voru í erfiðustu félagslegu aðstöðunni, þ.e. bjuggu við fátækt, voru börn einstæðra mæðra, fötluð börn o.s.frv. sem áttu erfitt bakland. En hv. þm. Karl Gauti Hjaltason kom eiginlega inn á það sem ég ætlaði að spyrja hæstv. forsætisráðherra um, þ.e. um afstöðu hennar varðandi þau börn sem myndu lenda utan þess sem lagafrumvarpið á að ná utan um og hvort lokauppgjörið sem talað er um í lagafrumvarpinu sé endanlegt eða hvort það sé að hennar mati rými fyrir þingið til að útvíkka þetta hugtak um lokauppgjör og hvort það sé þá eitthvert rými enn þá til að ná yfir þau börn sem voru vistuð á einkaheimilum af hálfu barnaverndanefnda í sveitarfélögum sem vissulega eru opinberir aðilar sem höndluðu með börn og þeirra örlög. Að einhverju leyti hefur hæstv. forsætisráðherra svarað þessari spurningu hér í andsvari við hv. þingmann. En ég myndi gjarnan vilja heyra skoðun hennar á því hvort enn þá sé rými fyrir þingið til að stíga þarna inn í og útvíkka hugtakið eða koma með öðrum hætti að því að kanna þessi börn og hagi þeirra og hvort þurfi að fara í nánara uppgjör gagnvart börnum sem lenda utan laganna.
Frú forseti. Eins og ég kom að hér áðan er verið að horfa til þeirra vist- og meðferðarheimila sem voru rekin af ríki eða sveitarfélögum eða af hálfu einkaaðila en ávallt með aðkomu ríkisins, þ.e. með leyfi ríkisins. Bara svo að það sé skýrt er ekki verið að horfa til þeirra sem voru sendir til einkaheimila af öðrum einkaaðilum. Það væri náttúrlega illmögulegt að ná utan um það. Þarna er verið að horfa til þeirra ráðstafana sem hið opinbera greip til enda er það þar sem skylda okkar liggur, þ.e. að gera upp við framgöngu hins opinbera gagnvart þessum börnum á sínum tíma, en þau voru auðvitað líka send á einkaheimili. Það er horft til þess í skilningi laganna frá 2007, þ.e. vist- og meðferðarheimila sem voru rekin af ríki eða sveitarfélögum eða af hálfu einkaaðila á grundvelli opinbers leyfis. Og það var auðvitað töluvert um það. Eins og ég fór yfir hér áðan er búið að vinna ítarlegar skýrslur um ýmsar aðrar stofnanir sem gefa okkur í raun og veru þennan grundvöll til að standa á. Og það var niðurstaða mín eftir að hafa farið yfir skýrsluna um Kópavogshælið - og það er eitthvað sem mér finnst líka mikilvægt að þingið ræði og að sjálfsögðu þarf þingið að fara vel yfir þetta mál því að þetta er mikilvægt mál - að ekki væri þörf á fleiri rannsóknarnefndum heldur skiptir máli að viðurkenna það sem við höfum þegar gert, sem er mjög ítarlegt og sýnir svo vel í raun og veru hvers við getum vænst. Vafalaust hefur það verið eitthvað mismunandi á milli heimila en eigi að síður getum við dregið allalmennar ályktanir af þeim skýrslum sem liggja fyrir. Mér fannst skilaboðin sem ég vildi senda með þessari ákvörðun vera að við vildum ljúka þessu uppgjöri, að við vildum ekki verja fleiri árum í rannsóknir, að við hefðum nóg gögn til að byggja á.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svar hennar. Ég er sammála henni í því að nauðsynlegt er að setja einhvers staðar punkt fyrir aftan þá gríðarlega góðu og ítarlegu vinnu sem hefur farið fram á aðbúnaði barna sem voru á heimilum sem þau voru send á af hálfu opinberra aðila. Ég vil kannski nota tækifærið til að beina því til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að horfa til þess hvort lagafrumvarpið sem hér um ræðir gefi einhver tilefni til þess að vera einhvers konar fordæmi fyrir þá sem vísað var á einkaheimili af hálfu barnaverndarnefndar í viðkomandi sveitarfélagi og telja sig eiga einhvern rétt. Eins og hæstv. forsætisráðherra kom inn á er vinnan sem hefur átt sér stað búin að vera löng og ströng, ítarleg og góð en erfið. En um leið hefur hún verið nauðsynleg til að bæta vinnubrögð í barnaverndarmálum og þeim málefnum sem snúa að góðum aðbúnaði hjá börnum og líka vanrækslu. Ég myndi því gjarnan vilja heyra kannski örstutt undir lokin hjá hæstv. forsætisráðherra, þó að við höfum lítinn tíma, hvernig hún sér þá vinnu sem búið er að fara í, hvort hún muni ekki nýtast okkur í þeirri lagaumgjörð sem við erum að reyna að bæta hér alla daga, vonandi, á þingi.
Frú forseti. Kannski fyrst almennt um umgjörð mála sem lúta að uppgjöri ríkisins við þá sem hafa verið órétti beittir. Ég tel að við byggjum á mjög góðri reynslu af því hvernig tekist hefur til og ég held að töluverð þekking sé á þeim málum innan stjórnkerfisins. Ég tel því að við byggjum á sterkum grunni. Það er m.a. líka ástæða þess að mér fannst mikilvægt að koma með þetta mál inn. Þetta er mikilvægt mál, þetta er réttlætismál og það er líka mikilvægt að við missum ekki niður samfelluna í því starfi sem hefur verið unnið hingað til hvað varðar þessi mál. En ef hv. þingmaður er að velta fyrir sér lagaumgjörðinni sem við erum með núna, hvað varðar börn núna, held ég að þar sé auðvitað líka úrbóta þörf þó að ótrúlega margt hafi breyst til batnaðar frá því sem var. Félags- og barnamálaráðherra er með mál á þingmálaskrá í vetur sem lúta að því hvernig tryggja megi velsæld barna og styðja betur við allt umhverfið í kringum börnin okkar sem ég held að sé mikið framfaramál. Þingið fær því í vetur ekki bara tækifæri til að takast á við örlög barna í fortíðinni heldur líka örlög barna til framtíðar. Og ég held að þar séu heilmikil tækifæri til úrbóta þótt auðvitað hafi gríðarlega margt gott gerst í þessum málum á undanförnum árum og áratugum.
Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta langt heldur árétta örlítið það sem hér hefur komið fram og bæta kannski eilitlu við. Hér áður fyrr voru svokölluð ólátabörn eða ólátaunglingar oft send í sveit. Það var talið styrkja þau og efla og gera þau að mönnum, eins og sagt var. Þess vegna þótti á þessum tíma kannski ekki tiltökumál þótt hið opinbera sendi eða ráðlagði það að senda krakkana, börn sem voru kannski erfiðari en mörg önnur, á heimili á vegum ríkisins. Það þótti ekkert stórmál hér á sjötta áratug síðustu aldar. Enginn vissi kannski nákvæmlega eða gerði sér rellu yfir því á þeim tíma hvað þar fór fram og hvað gerðist meðan á þessari dvöl stóð. Við vorum vakin upp við illan draum 2. febrúar 2007 þegar í Kastljóssþætti Ríkisútvarpsins var fjallað sérstaklega um heimilið í Breiðavík og viðbrögðin létu ekki á sér standa. Ríkisstjórnin flutti mjög fljótlega frumvarp um að þetta yrði skoðað. Þá kom í ljós, frú forseti, að víðar var pottur brotinn á þessum heimilum sem voru oftast nær rekin á vegum ríkisins eða opinberra aðila annarra. Meðferð á börnum var oft misjöfn og einkenndist af mikilli hörku oft á tíðum og jafnvel misþyrmingum og þaðan af verra. Það er kannski allt of langt mál að fara nákvæmlega út í það. Það hefur verið gert síðustu 13 árin með mjög vönduðum hætti, að ég tel. Nú horfum við fram á það að þessu máli sé senn að ljúka. Það voru tekin, held ég, átta heimili í byrjun og svo var bætt við tveimur eða þremur. Þetta var Breiðavík, þetta var Heyrnleysingjaskólinn, Kumbaravogur, Bjarg, Reykjahlíð, Jaðar, Silungapollur, Upptökuheimili ríkisins, Unglingaheimili ríkisins. Síðar var bætt við, held ég, Landakotsskóla og Kópavogshæli. Þetta fékk allt saman vandaða meðferð á grunni laga sem voru sett hér síðar, 2010, og skipuð sérstök nefnd og fulltrúi í ráðuneytinu og síðan var einu ákveðnu sýslumannsembætti falið að greiða út bætur eftir mati og álitum. Þetta hefur allt gengið í gegnum þessi ár öllsömul. Nú horfum við fram á að þessu sé lokið. Það sóttu mjög margir um, aðilar sem höfðu dvalið á þessum heimilum, og fengu úrlausn sinna mála eða einhvers konar úrlausn, oft og tíðum í formi bóta, sanngirnisbóta svokallaðra, en einnig faglega aðstoð og þeim var leiðbeint um það hvar þau gætu leitað að faglegri aðstoð. Ég hrósa öllum framgangi þessa máls eins og hann lítur út. Þótt ég þekki alls ekki öll tilvik eða hvort einhver sé óánægður þá tel ég að við höfum staðið sig eins vel að þessu og við gátum. Það var hins vegar 69 umsóknum hafnað, miðað við þessa skýrslu sem ég er hér með. Það var auðvitað af ýmsum ástæðum, kannski vegna einhvers misskilnings o.s.frv. Þarna sitja samt eftir tugir tilvika eða umsókna þar sem um er að ræða börn sem, eins og ég nefndi í andsvörum áðan, voru send á vegum opinberra aðila, barnaverndarnefnda, félagsmálayfirvalda o.s.frv. eða samkvæmt ráðgjöf þeirra, börn sem voru í höndunum á opinberum aðilum eða í umsjá þeirra, á einkaheimili eða einhvers konar millistig þar á milli. Þau voru, eins og sum dæmi sanna, send fram og til baka á heimili og síðan tekin þaðan aftur og send á eitthvert annað heimili. Ég hef heyrt sögur af því. Þetta eru örfá tilvik. Ég vil skora á hæstv. ráðherra sem tók svo ansi vel í fyrirspurn mína í andsvari hér áðan varðandi það hvað skuli gera fyrir þetta fólk. Eigum við bara að segja að þessu sé lokið núna og skella á eftir okkur? Ég held að það sé um svo stórt mál að ræða sem við erum búin að afgreiða að langmestu leyti að við getum ekki verið þekkt fyrir það, frú forseti, að skilja þennan litla hóp eftir. Það þarf að halda áfram þessari vinnu, hún gæti verið í höndunum á þessari nefnd eða einhverjum öðrum aðilum sem skipaðir væru til þess, og skoða þessi fáu tilvik sem eftir eru, rannsaka þau eins og hægt er þó að langt sé um liðið í mörgum tilvikum. Þessir aðilar njóti einnig þess að ríkið vilji greiða fyrir einhvers konar sanngirnisbætur eða afgreiða málið á faglegan hátt með tilvísun til sérfræðinga eða eitthvað slíkt. Við getum ekki verið þekkt fyrir annað en að klára mál alveg. Ég hvet hæstv. ráðherra til að þessu máli verði sinnt og við skiljum ekkert eftir í þessum efnum. Við höfum ekki efni á því. Þetta var það mikið áfall þegar í ljós kom hvernig var í pottinn búið víða, sem betur fer alls ekki alls staðar og alls ekki í öllum tilvikum, langt í frá, ég ætla ekki að mála þetta svo svart, en í mörgum tilvikum var það þannig. Við verðum að klára málið, fara með það alla leið.
Frú forseti. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls og vil segja að það er alltaf erfitt að draga einhverja línu í sandinn, eins og hv. þm. Karl Gauti Hjaltason hefur farið yfir. Hér er verið að horfa til barna sem voru geymd víða, bæði á einkaheimilum og heimilum reknum af sveitarfélögum og opinberum ríkisheimilum, en með því fororði að sú starfsemi hafi verið með leyfi ríkisins. Það er því spurning hvar á að draga slíka línu. Og af því að hv. þingmaður hvatti mig til að skoða þetta nánar þá held ég að næsta skref í þessu máli sé að nefndin taki þessar spurningar til skoðunar. Ég er sammála hv. þingmanni, ég held ekki að hér sé um stóran hóp að ræða. Ég vil líka benda á að þau heimili sem ég taldi upp áðan hafa verið rannsökuð með mjög vönduðum hætti og ég vil taka undir með hv. þingmanni, mér hefur fundist vel að þessu verki staðið almennt, bæði hvað varðar þær rannsóknir og skýrslur sem hafa verið gerðar en líka hvað varðar framkvæmd laganna af hálfu hins opinbera. En það hefur einungis verið fjallað um vistun fatlaðra barna á einni opinberri stofnun sem er Kópavogshælið. Hins vegar teljum við okkur hafa nokkuð góða sýn yfir það hvar þau voru vistuð. Ég held að það sé mikilvægt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd taki það til skoðunar sem hv. þingmaður hefur sagt. Ef það mál kallar á frekari skoðun þá erum við í forsætisráðuneytinu að sjálfsögðu boðin og búin til samtals við nefndina um það. Að öðru leyti vil ég þakka fyrir umræðuna, frú forseti, og vona að þetta mál hljóti jákvæðar viðtökur í þinginu.