Með bréfum, dagsettum 6. desember 2021, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við fjárlaganefnd að hún fjalli um skýrslur Ríkisendurskoðunar sem bera heitin Framkvæmd fjárlaga fyrstu níu mánuði ársins 2021 annars vegar og Endurskoðun ríkisreiknings vegna ársins 2020 hins vegar.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, ferðamála-, viðskipta- og menningarmálaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra og vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.
Forseti. Flokkarnir sem boðuðu stöðugleika í kosningabaráttunni létu það verða sitt fyrsta verk að setja af stað mestu ráðherrahringekju Íslandssögunnar, aðeins flokksformennirnir fengu að halda stöðunum sínum en öðrum var ruslað til án nokkurra haldbærra útskýringa, hvorki gagnvart þjóðinni né ráðherrunum sjálfum, virðist vera. Þessar mannabreytingar lykta frekar af vantrausti í garð einstakra ráðherra en faglegu mati eða það er alla vega ljóst að áhugi eða reynsla ráðherra af verkefnum ráðuneytanna skiptir litlu máli. Þetta þykir því skiljanlega undarlegt, forseti. Og allra undarlegust þykir skipun Jóns Gunnarssonar í embætti dómsmálaráðherra sem hreinlega enginn botnar í. Hæstv. fjármálaráðherra var heldur ekki mjög skýr með svör fyrir Morgunblaðið þegar hann tilkynnti um skipun en þar sagði hann, með leyfi forseta: „Jón kemur úr stærsta kjördæmi landsins þar sem fylgi Sjálfstæðisflokksins er mest. Hann hefur verið þingmaður frá árinu 2007 og gegndi ráðherraembætti um skamma hríð. Hann er ritari flokksins sömuleiðis og hefur sterkt umboð innan flokksins og er ágætlega að þessu kominn.“ Ekki eru það merkileg meðmæli, forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra virðist einfaldlega hafa fengið embætti sitt af því að hann er svo gegnheill Sjálfstæðismaður. En í þingflokki hæstv. fjármálaráðherra eru hins vegar 18 sjálfstæðismenn. Ráðherra fékk níu vikur til að íhuga val sitt og því má ætla að ákvörðun hæstv. fjármálaráðherra hafi verið úthugsuð. Mig langar því einfaldlega til að vita og spyr hæstv. fjármálaráðherra: Er Jón Gunnarsson besta dómsmálaráðherraefni Sjálfstæðisflokksins?
Virðulegi forseti. Það var nú víða komið við. Mig langar að byrja á því að tala um stöðugleikann sem komið var inn á. Ríkisstjórninni er umhugað um stöðugleika í efnahagsmálum, stöðugleika í stjórnarfari og stöðugleika bara fyrir fólk og fyrirtæki. Það hefur ekkert með það að gera hvort við getum gert breytingar á Stjórnarráðinu. Höfum ekki áhyggjur af því þó að þar ríki ekki nákvæmlega sami stöðugleikinn, hvorki fyrir stjórnmálamenn né aðra sem sinna verkefnum í Stjórnarráðinu, vegna þess að þar skiptir miklu meira máli að stjórnkerfið styðji við áherslur ríkisstjórnarinnar og þarfir þjóðfélagsins. Nú fyrst aðeins um þingflokk Sjálfstæðisflokksins. Við erum víst 17 en ekki 18 en eflaust eru a.m.k. 18 Sjálfstæðismenn í þinginu. [[Hlátur í þingsal.]]Ég er spurður að því hvort Jón Gunnarsson sé besta dómsmálaráðherraefni Sjálfstæðismanna. Hann er a.m.k. að mínu áliti mjög gott ráðherraefni og ég hef fært fyrir því rök að hann hafi mjög sterkt lýðræðislegt umboð, bæði úr kosningum og eins innan flokksins sem ritari flokksins. Hann hefur reynslu sem snertir margra þá málaflokka sem er fengist við í dómsmálaráðuneytinu. Ég nefni sérstaklega allt sem snýr að almannavörnum og sú reynsla sem hann kemur með þar. En svo hefur hann líka lengi verið á þingi og hefur áður gegnt ráðherraembætti. Þannig að já, ég verð nú að segja það að ég held að ég hafi valið góðan mann til að tilnefna og þingflokkurinn hafi samþykkt gott ráðherraefni fyrir Sjálfstæðisflokkinn í dómsmálaráðuneytinu.
Forseti. Ég biðst afsökunar ef ég hef mistalið Sjálfstæðismenn, enda hafa þessar tölur verið mikið á flakki nýverið, kannski erfiðara að fylgjast með. En ég spurði hvort Jón Gunnarsson væri besta dómsmálaráðherraefni Sjálfstæðisflokksins og það er kannski ekki furða að maður spyrji vegna þess að það fylgja voða lítil rök fyrir þessum ákvörðunum stjórnarflokkanna um ráðherraefni og var sérstaklega furðulegt að fylgjast með því að ráðherrarnir sjálfir komu af fjöllum þegar þeir voru skipaðir í embætti. En mér finnst áhugavert að biðja hæstv. ráðherra að útskýra hvernig honum tekst að bera fullt traust, heyrist mér, til hæstv. dómsmálaráðherra en samt bara treysta honum til að gegna embættinu í 18 mánuði, sérstaklega í ljósi þess að dómsmálaráðherrar Sjálfstæðisflokksins hafa átt í stökustu vandræðum með að sitja út heilt kjörtímabil. Ég spyr því hvort þetta ráðuneyti eigi ekki einmitt skilið smástöðugleika. Hvers vegna bara 18 mánuðir?
Virðulegi forseti. Það sprettur kannski upp af þeim vanda að við erum bara með svo marga hæfa einstaklinga í þingflokki Sjálfstæðisflokksins að við þurfum að skipta verkum milli fólks. Hér var það lagt til að Guðrún Hafsteinsdóttir, sem er nýr oddviti Sjálfstæðismanna á Suðurlandi, tæki við af Jóni á þessu kjörtímabili. Það var ekki flóknara en svo. Jón hefði verið ágætlega að því kominn að vera lengur í ráðherraembætti en hér er lagt upp með, en svona er þetta nú. Það getur verið úr vöndu að ráða þegar verið er að skipa til sætis og fela fólki ólík verkefni. En ég held að það hafi bara tekist mjög vel til.
Herra forseti. Ég stenst ekki mátið í ljósi orðaskiptanna hér áðan, fyrst hæstv. fjármálaráðherra telur að Sjálfstæðismenn gætu verið alla vega 18 eða fleiri hér í þinginu, að velta fyrir mér hvernig hæstv. ráðherra skilgreini Sjálfstæðismenn. [[Hlátur í þingsal.]]Því að mér hefur sýnst að þótt hæstv. ráðherra og flokkur hans séu ágætismannaveiðarar, eins og dæmin sanna, þá vilji nú kvarnast úr hugsjónunum þegar menn eru komnir í þennan flokk eða a.m.k. komnir í embætti. Eru ekki síðustu raunverulegu Sjálfstæðismennirnir löngu farnir, þannig að þeir eru ekki 18, held ég, herra forseti, heldur jafnvel enginn á þinginu í dag? Ég veit það ekki, ég velti því fyrir mér. En þetta lýtur að spurningu minni til hæstv. ráðherra. Hún snýr að þremur stórum málum sem ríkisstjórnin stóð fyrir eða lagði fram nú við upphaf þings: Í fyrsta lagi stjórnarsáttmála, í öðru lagi þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar og í þriðja lagi að fjárlögum. Það virðist vera furðulítið samhengi milli þessara þriggja grundvallarmála sem koma þó fram nokkurn veginn á sama tíma. Og þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi gefið sér mjög langan tíma til að komast að þeirri niðurstöðu hvernig hún ætlaði að halda áfram að starfa saman er alveg ótrúlega margt óljóst við þetta allt saman og samhengið ekki til staðar. Ég ætla að reyna að afmarka spurninguna til hæstv. ráðherra og spyrja hann: Hver verður kostnaðurinn við þær breytingar á ráðuneytum sem áformaðar eru og eru að einhverju leyti komnar til framkvæmda með skipan ráðherra án þess að embættismenn og stjórnkerfið hafi að öðru leyti færst til á sama hátt? Hver verður kostnaðurinn við þessar breytingar á Stjórnarráði Íslands?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður telur að það hafi eitthvað kvarnast úr hugsjónum hjá Sjálfstæðismönnum yfir tíma. Ég get nú ekki tekið undir það en það verður sitt að sýnist hverjum í þessu. Það er a.m.k. ekki þannig að það sé mikið að kvarnast úr þingflokknum hjá okkur eða úr hópi fylgismanna Sjálfstæðisflokksins. Það skiptir máli. Það skiptir máli að maður haldi fylginu og það skiptir máli að halda þingmönnum á þingi ef menn vilja koma hugsjónum sínum í framkvæmd. Hér er komið inn á að það sé erfitt að átta sig á samhengi stjórnarsáttmála, þingmálaskrár og hvernig fjárlög styðji síðan við hvort tveggja. Ég verð að segja að mér finnst margt hafa verið sagt í þessu efni sem kemur dálítið spánskt fyrir sjónir, sérstaklega í ljósi þess að hér eru flokkar sem hafa starfað saman frá árinu 2017 að framlengja samstarfið. Í sjálfu sér svo má segja að það hafi ekki verið nein nauðsyn þess vegna að skila stjórnarsáttmála akkúrat á þessum tímapunkti. Það hefði verið hægt að taka lengri tíma í það, en meðal þess sem við ákváðum að gera, fyrir utan það að koma með stjórnarsáttmálann, var já, að stokka upp Stjórnarráðið og hér er spurt um kostnaðinn. Ég treysti mér ekki til að setja tölu á bak við það en það er ljóst að með því að stofna nýtt ráðuneyti, fleiri en eitt, þá mun verða kostnaður og hann getur hlaupið á hundruðum milljóna þegar upp er safnað fyrir fleiri en eitt ráðuneyti. Það getur vel verið niðurstaðan en ég vænti þess að hægt sé að fara betur ofan í saumana á þessu þegar þingsályktunartillaga um þetta efni verður lögð fyrir Alþingi, þ.e. það verður ekki stofnað nýtt ráðuneyti án þingsályktunartillögu. En þann kostnað finnst mér að við eigum að setja í samhengi við fjárlögin í heild og öll þau verkefni sem ríkið sinnir.
Herra forseti. Það skiptir máli að hafa fylgi, segir hæstv. ráðherra, til að hrinda hugsjónum sínum í framkvæmd. Er Sjálfstæðisflokkurinn búinn að hrinda hugsjónum sínum í framkvæmd á undanförnum árum? Skiptir ekki máli að hafa eitthvert fylgi til þess að geta skipað mönnum í embætti? Hefur það ekki verið nálgunin hjá Sjálfstæðisflokknum síðastliðin ár? Jafnvel þótt fylgið sé með því minnsta í sögu flokksins þá hafa þeir alla vega haft aðgang að kjötkötlunum og því að skipa mönnum í embætti. Eða er þetta ekki ríkisstjórnin sem á fáeinum árum hefur fjölgað opinberum starfsmönnum um 9.000 og fækkað starfsfólki í einkageiranum um eitthvað svipað, hefur stórkostlega stækka báknið og aukið ríkisútgjöld og kynnir nú einhverjar svakalegar breytingar á skipulagi Stjórnarráðs Íslands sem hæstv. fjármálaráðherra hefur ekki hugmynd um hvað muni kosta?
Virðulegur forseti. Það getur verið að það sé misskilningur hjá mér að það skipti máli að hafa fylgi til að hrinda hugmyndum í framkvæmd. Ég skal þá bara hugsa það aftur. Það kann að vera að það sé ekkert samhengi þar á milli. En ég hélt ekki. Ég hélt að þetta héldist í hendur. [[Gripið fram í.]]Ég held að okkur hafi liðið vel með það að leggja okkar verk í dóm kjósenda undanfarinn áratug reyndar og okkar áherslur og höfum komist ágætlega frá því. Dæmin sýna, t.d. í síðasta uppgjöri, ef við köllum kosningarnar uppgjör við framkvæmd hugsjóna, að ríkisstjórnin hefur notið góðs stuðnings. Stjórnarflokkarnir eru þrír stærstu stjórnmálaflokkarnir á þingi þannig að ég vil endilega taka dýpri umræðu um þetta við tækifæri. En kostnaðurinn, nákvæmur kostnaður við það að koma á fót nýjum ráðuneytum, verður ræddur hér þegar þingsályktunartillagan kemur fram. [[Forseti hringir.]]En ég segi bara fyrir fram: Það er alveg hægt að gera ráð fyrir því að því fylgi kostnaður upp á hundruð milljóna.
Forseti. Um leið og ég óska nafna mínum til hamingju með nýtt embætti sem hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra vil ég benda á að undanfarið hef ég fengið ótrúlegan fjölda símtala og pósta frá örvæntingarfullu fólki sem sér fram á að eiga ekki fyrir mat um jólin. Þeir sem ekki eiga fyrir mat hafa líka áhyggjur af því hvernig þeir eigi að gefa börnunum sínum jólagjafir. Við erum ótrúlegt samfélag og það eru þung spor og erfið fyrir fólk að þurfa að labba í röð eftir mataraðstoð með börnin sín sér við hlið. En það eru ekki allir sem geta það. Það er stór hópur einangraður heima hjá sér með undirliggjandi sjúkdóma sem getur enga björg sér veitt. Og það sem er furðulegt er að það getur ekki sótt neins staðar um aðstoð. Við höfum dæmi um það héðan úr þessum sal að búið er að hjálpa ótrúlegum fjölda fólks vegna Covid-19. En einn hópur hefur algerlega setið eftir og ekki fengið krónu í afslátt og það eru eldri borgarar, eldra fólkið okkar er gjörsamlega skilið eftir. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra félagsmála: Er á dagskrá hjá honum að taka á þessum málum? Er inni í hans plani nú fyrir jólin eingreiðsla, skatta- og skerðingarlaus, eins og var síðast, og þá til allra, öryrkja, einstæðinga og eldra fólks? Eða er ekkert annað í boði en auma eina prósentið sem hver á fætur öðrum hefur boðað, sem alveg ótrúlegt örlæti, 1%, 1.500 kr. og skattar skerðast í þokkabót? Við hljótum að geta gert betur. Eða ætlar ríkisstjórnin ekki að gera neitt?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og árnaðaróskir í minn garð í nýju embætti. Við vitum að við eigum verk að vinna þegar kemur að því að bæta kjör þeirra sem minnst hafa í samfélaginu og stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar endurspeglar þær áherslur. Þar myndi ég segja að við eigum sérstaklega fyrir höndum að endurskipuleggja kerfið sem snýr að örorkulífeyrisþegum, en við eigum líka verkefni fram undan að gera enn betur en gert hefur verið þegar kemur að eldra fólki. Þar voru vissulega stigin skref á síðasta kjörtímabili, eins og hv. þingmaður þekkir vel, með sérstökum viðbótarstuðningi og löggjöf héðan frá Alþingi. En að þeim spurningum sem hv. þingmaður beinir til mín. Hv. þingmaður vill vita hvort það verði eingreiðsla fyrir þessi jól líkt og gert var í fyrra. Það var gert fyrir örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, þeir fengu 50.000 kr. eingreiðslu í fyrra til viðbótar við þessa hefðbundnu desemberuppbót sem kemur til greiðslu árlega. Þetta var vissulega eingreiðsla sem kom til sem viðbragð við Covid-19 faraldrinum. Það hefur þegar verið gengið frá desemberuppbót fyrir eldra fólk og fyrir öryrkja, en við höfum ekki verið að horfa til þess að það komi til eingreiðsla að þessu sinni. En ég vil líka leggja sérstaka áherslu á að við þurfum að horfa til þess að endurskoða þetta kerfi í heild sinni og það verður forgangsverkefni hjá mér.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og þau valda mér gífurlegum vonbrigðum. Hann bendir á eingreiðslu, jólauppbót hjá almannatryggingum. Hæsta jólauppbótin er um 47.000 kr., eftir skatt eru þetta 30.000 kr. en hann nefnir það ekki á nafn fyrst það skerðist. Flestir þeir sem fá smá úr lífeyrissjóði, konur aðallega, smápening úr lífeyrissjóði, fá ekkert af þessari jólauppbót, ekki krónu. Ég þekki það á eigin skinni vegna þess að ég var í þessum sporum að fá 1.500 kr. eða 1.000 kr. í jólabónus. Hvers lags ofbeldi er þetta? Hvers vegna hættum við þessu ekki í eitt skipti fyrir öll? Hann hlýtur að átta sig á því að það eina sem skilar sér til þessa hóps eru skatta- og skerðingarlausar tekjur. Það er hægt að fara í það. Ég spyr: Mun hann að berjast fyrir því að sjá til þess að þeir sem eru á lægstu bótunum, eru að fá 240.000 kr. útborgaðar og borga 35.000 kr. í skatt - væri ekki hægt að berjast fyrir því að hætta að skatta þessa einstaklinga og leyfa þeim að fá 275.000 kr. útborgaðar? Er það ofrausn?
Hæstv. forseti. Ég þakka aftur spurninguna. Ég vil svara þessu þannig að fram undan er núna það sem ég nefndi hér áðan, að fara í þessa heildarendurskoðun á kerfinu þegar kemur að örorkulífeyrisþegum, en við þurfum líka að fara í endurmat á því hvernig hefur tekist til varðandi eldra fólk eftir breytingarnar sem voru gerðar 2016 eða 2017, ég man ekki hvort árið það var. Ég mun beita mér fyrir því að við reynum bæði að einfalda kerfið þannig að það skili betri afkomu fyrir þau sem minnst hafa á milli handanna og að kerfið grípi þau sem missa fótanna eða geta ekki séð sér farborða af einhverjum ástæðum, en jafnframt að gera það þannig að fólk sem hefur möguleika til þess að sjá fyrir sér að hluta til geti gert það. Það eru mín markmið og ég mun vinna að þeim og vonast til að eiga gott samstarf við þingmenn í þessum sal.
Virðulegi forseti. Þegar Covid skall á lagði hæstv. fjármálaráðherra áherslu á að brúarlán með ríkisábyrgð myndu veita einn mesta stuðninginn. Sérstaklega var liðkað fyrir getu bankanna til að veita lán til þess að fylgja þessu eftir. Ábendingar bárust um að betra væri að ríkið kæmi fjármagninu beint til þeirra sem þyrftu og hratt. Bankarnir myndu beina útlánasvigrúmi inn á íbúðamarkað á áhættutímum og ójafnvægi skapast. Því var svarað með þeim hætti að spurt yrði að leikslokum. Hver urðu leikslok? Efnahagsbatinn varð hraðari en spáð var en undir yfirborðinu hefur skapast gríðarlegt ójafnvægi. Nær engin brúarlán voru veitt en ótrúlega mikið fjármagn hefur lekið inn á íbúðamarkað og aðra eignamarkaði í stað þess að drífa áfram nýja fjárfestingu. Fjármálastöðugleikanefnd Seðlabanka Íslands lýsti því yfir í gær að kerfisáhætta færi nú vaxandi vegna hækkandi íbúðaverðs og skulda heimilanna. Aukna áhættu má merkja í greiðslubyrði, sérstaklega hjá fyrstu kaupendum og veðsetningarhlutföll hafa hækkað. Seðlabankinn hefur áhyggjur af því að hraðar eignaverðshækkanir verði til þess að skuldsetning aukist enn frekar sem þrýstir enn meira á íbúðaverð. Virðulegi forseti. Fasteignaverð hefur hækkað um 50% umfram ráðstöfunartekjur fólks á síðustu 30 árum. Langtímastefna hefur verið nær engin í þessum málaflokki. Svo var beinlínis ráðist í aðgerðir sem ýkja vandann. Afleiðingarnar eru þær að við förum inn í kjaraviðræður með háa verðbólgu og mjög hátt fasteignaverð en engin viðbrögð berast frá ríkisstjórninni. Einu svörin eru þau að þetta sé líka að gerast á alþjóðavísu. Telur hæstv. ráðherra virkilega að ríkisstjórnin eigi ekki að hafa neina aðkomu að stærsta efnahags- og kjaramáli þjóðarinnar?
Virðulegi forseti. Fyrst aðeins varðandi aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar, brúarlánin og aðrar aðgerðir sem við kynntum til sögunnar hér í þinginu, þá verð ég að segja að uppgjörið við þessa efnahagspakka hafi komið vel út fyrir stjórnina. Við sjáum á efnahagsumsvifunum, nýjum störfum o.s.frv. að við höfum náð utan um vandann og jafnvel þótt við höfum í upphafi faraldursins verið með hugmyndir um að brúarlán með ríkisábyrgð gætu komið að gagni, sem ekki reyndist síðan nauðsynlegt að hafa útistandandi, þá held ég að það sé ekki til vitnis um að við höfum verið á rangri braut. Við vorum að gera það sem við gátum miðað við þær aðstæður sem við þekktum þá. Svo brugðumst við við með meiri beinum stuðningi síðar. Um húsnæðismarkaðinn verð ég að byrja á því að segja að þær aðgerðir sem helst reynir á núna og hafa komið að gagni má rekja til flokkanna sem nú starfa saman. Umbreyting á almenna íbúðakerfinu, hlutdeildarlánin, þetta eru nýju kerfin sem við höfum tekið í gagnið til þess að mæta þörfum á húsnæðismarkaði. Við heyrum það frá verkalýðshreyfingunni að það hefur hins vegar gengið illa að fá lóðir og koma af stað byggingu. Síðast í gær sat ég fund þar sem þetta kom fram. Síðast í gær heyrði ég beint frá fulltrúum verkalýðshreyfingarinnar, að það hafi gengið illa að fá úthlutað og hefja byggingu á íbúðum í almenna íbúðakerfinu þrátt fyrir að fjármagnið sé tryggt. Það eru þess vegna ákveðnar stíflur í pípunum sem ég held að við þurfum að bregðast við. En það er ástæða til að hafa áhyggjur af þessum varnaðarorðum frá Seðlabankanum. Þó verð ég að segja: Ef við skoðum í sögulegu samhengi stöðuna á húsnæðismarkaði í dag, borið saman við það t.d. sem átti við þegar maður sjálfur var að fara inn á húsnæðismarkaðinn og þurfti að taka 20% afföll á húsbréfum [[Forseti hringir.]]á fyrsta degi húsnæðisviðskipta, þá erum við á góðum stað í dag og húsnæðisvextir tiltölulega hóflegir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör, en ég heyri að grunur minn um að þessari skuld yrði skellt á sveitarfélögin, var á réttum rökum reistur. Alltaf ræðum við um lóðirnar. Hvernig kemur ríkisstjórnin að þessum málaflokki með langtímaáætlun í samstarfi við sveitarfélögin? Ég ætla að vekja athygli á því að í fjárlögunum sem við erum að fara yfir fyrir næsta ár setjum við jafn mikla peninga í viðbótarverðbólgu út af verðlagsbótum ríkisstjórnarinnar og við setjum í almenna íbúðakerfið, jafn mikið og koma vegna verðbólgu. Ég ætla að fá að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Er enginn áhugi á að auka framlög í þetta kerfi svo við getum fengið almennilegt félagslegt húsnæði hér á landi, sem hefur sýnt sig að mun skapa akkeri fyrir húsnæðismarkaðinn, og þið getið farið í samstarf við sveitarfélögin til að leysa þennan vanda sem þið skellið stöðugt á annað stjórnsýslustig?
Virðulegi forseti. Ég nefndi í sjálfu sér ekki sveitarfélögin í mínu svari. Ég var einfaldlega að vísa til þess að ég heyri það frá þeim sem eru að vinna að uppbyggingu í almenna íbúðakerfinu að það gangi illa að fá lóðir til að byggja upp. Þetta er bara síðan í gær. Að sjálfsögðu vill maður fyrst og fremst sjá árangur. Ég hef engan áhuga á því að standa í einhverju karpi við sveitarstjórnarstigið um það hvor beri meiri ábyrgð á því að ekki gangi eftir áform um að styðja betur við félagslegt húsnæði. Við höfum verið mjög skýr. Við höfum skapað hér lagarammann, við höfum tryggt góða fjármögnun, fjármögnun hefur ekki skort og reyndar er það svo að það er um þriðjungur af húsnæði sem er verið að reisa sem á stuðning í þessum kerfum í dag. En húsnæðismarkaðurinn er hins vegar ákveðið áhyggjuefni og ekki síður nýjustu tölurnar um að húsnæðisverð á Íslandi sé komið úr öllu samhengi við byggingarkostnað. Það er líka áhyggjuefni og sýnir ákveðinn markaðsbrest sem við þurfum að fylgjast með. Við þurfum að huga að þeim sem eiga í erfiðleikum með að komast inn á húsnæðismarkaðinn [[Forseti hringir.]]en við þurfum líka að hafa augun á öllum hinum sem eru komnir inn á markaðinn. Þar skipta máli þessar ábendingar frá Seðlabankanum um aukna skuldsetningu og viðleitni til að halda aftur af verðbólgu.
Virðulegur forseti. Við umræður um stefnuræðu forsætisráðherra rifjaði ég upp fantafína ræðu sem var haldin hér í þinginu fyrir rúmum fimm árum, afbragðsræða alveg hreint og ef ég vissi ekki betur mætti halda að hún hafi að hluta til verið samin og flutt á landsþingi Viðreisnar nú rétt fyrir kosningar. Ræðumaðurinn var hæstv. sjávarútvegsráðherra Svandís Svavarsdóttir, þá óbreyttur stjórnarandstöðuþingmaður. Þar sagði, með leyfi forseta: „Í samfélaginu er viðvarandi og afar djúpstætt ósætti um núverandi fiskveiðistjórnarkerfi. Auðlindin sem sannarlega er þjóðarinnar, við skiljum það öll svo, skilar einfaldlega ekki nægum verðmætum í sameiginlega sjóði og örfáar fjölskyldur hafa efnast gríðarlega um mjög langt skeið. Í raun má segja að enginn sé sáttur við kerfið eins og það er nema þeir sem hagnast verulega á því og svo þeir stjórnmálaflokkar sem hafa gert sér far um að verja þau forréttindi, núverandi stjórnarflokkar.“ Að auki ræddi þingmaðurinn um að uppboð á aflaheimildum kæmi til greina sem hluti af blandaðri leið við úthlutun kvótans. Yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar, þetta segja kannanir ítrekað, telur að ósanngjarnt gjald sé greitt fyrir aðgengi að auðlindinni. Í ljósi þeirra orða sem ég vitnaði til, má þá ekki slá því föstu að hæstv. sjávarútvegsráðherra muni standa við orð sín um forréttindakerfið, sem samstarfsflokkar hennar standa vörð um, og brjóta það upp og heimila aukna gjaldtöku þar sem uppboð kvótans yrði hluti af lausninni? Ég er ekki að óska eftir langloku um sjálfbærar lausnir eða græn skref, með fullri virðingu fyrir því, heldur klárt og kvitt hvort hæstv. ráðherra ætli að standa við orð sín um að brjóta upp þetta forréttindakerfi samstarfsflokkanna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og fyrir að rifja ítrekað upp ágæta ræðu mína frá því um árið varðandi fiskveiðistjórnarkerfið. Ég held að okkur sé öllum ljóst að leiðarljós okkar allra sem hér erum, að því er varðar mikilvæg grundvallarkerfi sem fiskveiðistjórnarkerfið, hlýtur alltaf að vera almannahagur, hlýtur alltaf að vera hagur samfélagsins alls en ekki fárra, hlýtur alltaf að vera hagur lífríkisins alls en ekki ágengrar nýtingar. Í stjórnarsáttmálanum er mér í raun falið að leggja undirstöðu að nýrri nefnd. Og kynnu margir að segja: Bíddu, er þá þörf á fleirum? Er þörf á fleiri nefndum í þessum geira? Ég vil þá rifja upp og nefna nefnd sem varð til hér á vegum þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, nú hv. þingmanns, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, sem ég átti sæti í á árinu 2017, og fjallaði einmitt um áskoranir og tækifæri í sjávarútvegi og tengdum greinum og snerist um að meta fiskveiðistjórnarkerfið, meta þjóðhagslegan ávinning af því, en jafnframt að leggja fram tillögur til að hámarka möguleika okkar til frekari árangurs og þá einnig samfélagslegrar sáttar um umgjörð greinarinnar. Þetta verkefni tek ég mjög alvarlega og ég vænti þess að kalla að borðinu sem fjölbreyttust sjónarmið og vona að hv. þingmaður og hans stjórnmálahreyfing muni leggja þar gott til.
Virðulegur forseti. Ég verð að segja að ræða hæstv. sjávarútvegsráðherra fyrir fimm árum var snöggtum betri en þessi sem var haldin hér og nú. Ég spurði hvort til stæði að standa við orð sín. Já, ég mun stofna nefnd, var svarið. Það að stofna nefnd um það mikla ósætti sem hefur klofið þjóðina í gegnum tíðina, í áratugi, er ekki stefna. Það er bara ekki stefna. Við þekkjum vandann. Hann er sá að þjóðinni misbýður hvers konar gjald er tekið fyrir aðgang að auðlindinni. Ég ætla að endurtaka spurninguna: Kemur til greina að brjóta upp kerfið? Kemur til greina að setja inn öflugt auðlindaákvæði í stjórnarskrá þar sem tímabinding samninga er útgangspunkturinn? Kemur til greina að leiðrétta þetta óréttlæti og auka sáttina þannig að við getum farið að snúa okkur að öðrum og uppbyggilegri verkefnum en að vera alltaf að hnakkrífast um kerfi sem ætti þó öllu jafna að vera talsvert meiri sátt um?
Virðulegi forseti. Rétt eins og kom fram í mínu svari áðan þá er það verkefni þeirrar nefndar sem hér er nefnd til sögunnar að fjalla ekki bara um það hvernig við getum náð meiri árangri í fiskveiðistjórnarkerfinu heldur líka hvernig hægt er að auka gagnsæi í rekstri fyrirtækja í sjávarútvegi og sérstaklega meðal stærstu fyrirtækja landsins. Það er stórmál. Það mál varðar þessa sátt í samfélaginu. Virðulegur forseti. Af því að hér var nefnt auðlindaákvæði í stjórnarskrá þá er ég þeirrar skoðunar að það sé afar mikilvægt og raunar löngu tímabært að gera þær endurbætur á stjórnarskrá sem lúta að öflugu auðlindaákvæði og treysti því enn og aftur að þau okkar sem hér eru í þingsal og hafa áhuga á slíku ákvæði veiti því brautargengi.
Hæstv. forseti. Ég flyt hér skýrslu heilbrigðisráðherra til upplýsingar um stöðu sóttvarnaaðgerða vegna heimsfaraldurs Covid-19 og það er í samræmi við ákvæði sóttvarnalaga þar að lútandi um þróun faraldursins. Um þróun faraldursins. Hann hefur fylgt okkur ansi lengi og er orðin býsna langvinnur, getum við sagt, og hefur sett mark sitt á daglegt líf okkar hér og um alla heimsbyggðina og nú í bráðum tvö ár. Um áhrifin og afleiðingarnar þarf ekki að fjölyrða. Hér á landi greindist fyrsta smitið 28. febrúar 2020. Frá þeim tíma hafa um 19.000 manns smitast af Covid og um 550 hafa þurft á spítalainnlögn að halda. Tæplega 100 hafa þurft gjörgæslumeðferð og 35 hafa því miður látist af völdum Covid. Af þessum 550 hafa 220 þurft spítalainnlögn frá því 30. júní. Faraldurinn hefur hins vegar gengið yfir í bylgjum og frá upphafi hefur megináherslan verið sú að halda fjölda smita, eðlilega, í skefjum, vernda viðkvæma hópa og verja heilbrigðiskerfið í gegnum þessar bylgjur helst svo það verði ekki meira en það ræður við. Það gildir um allan heiminn. Við erum horfa á þessa viðureign með þeim hætti. Varnirnar hafa í meginatriðum falist í umfangsmikilli sýnatöku, öflugri smitrakningu, beitingu sóttkvíar og einangrun smitaðra samhliða samkomutakmörkunum og margvíslegum sóttvarnaráðstöfunum, bæði innan lands og á landamærum. Almenn bólusetning gegn Covid hefur skilað árangri. Það er mælt í framsetningu tölfræðigagna. Þótt bólusetning veiti alls ekki fulla vernd gegn smiti veitir hún fólki góða vörn gegn veikindum og dregur verulega úr líkum á sjúkrahúsinnlögnum. Nú eru um 90% landsmanna 12 ára og eldri fullbólusett. Ljóst er að vörn bólusetningar dvínar með tímanum. Það eru þær upplýsingar sem við erum að fá staðfestar. Þess vegna erum við núna búin að hefja þessa örvunarbólusetningu eða þriðju umferð, þriðja skammt, og hafa nú rúmlega 121.000 einstaklingar sem eru 16 ára og eldri fengið slíkan örvunarskammt. Norska tölfræðin sýnir að örvunarbólusetningin veitir góða vörn gegn smiti. Hún veitir mjög góða vörn gegn veikindum. 14 daga nýgengi sjúkrahúsinnlagna á hverja 1.000 íbúa er um 1,1 hjá þeim sem hafa fengið örvunarskammt og það er tæplega sjö sinnum hærra hjá þeim sem eru fullbólusettir og nýgengi sjúkrahúsinnlagna er rúmlega 40 sinnum hærra hjá þeim sem ekki eru bólusettir, þ.e. ekki fullbólusettir, miðað við þá sem hafa fengið örvunarskammtinn. Þetta eru tölurnar í þessu. Uppgjör vísindamanna við Háskóla Íslands sýnir enn fremur að vernd gegn smiti eftir örvunarskammt er 90% meiri en eftir skammt tvö. Það er óyggjandi að áhrifin dvína og er verið að tala um það núna að þetta sé einhvers staðar á bilinu fimm til sjö mánuðir Er áætlað að búið verði að bólusetja flesta með örvunarskammti hér á landi í febrúar/mars á næsta ári. Ef við förum aðeins í tímalínuna frá því í sumar og það minnisblað sem sóttvarnalæknir sendi á heilbrigðisráðherra og var haft til hliðsjónar við nýjustu ákvörðun um reglurnar sem eru í gildi, þá má lesa þróunina ágætlega. Við skulum byrja 26. júní vegna þess að sú bylgja sem við erum að fara í gegnum byrjaði þar, má segja. Þá voru allar samkomutakmarkanir felldar úr gildi innan lands. Það leið u.þ.b. mánuður þangað til að smitum fór að fjölga verulega og í framhaldinu jókst álagið á heilbrigðiskerfið með alvarlegum veikindum og spítalainnlögnum. Samkomutakmarkanir þá voru hertar 25. júlí með 200 manna fjöldatakmörkunum, grímuskyldu og fleiri aðgerðum. Þetta skilaði árangri í þeim mælikvörðum sem við erum að horfa til. 3. september var sett ákvæði um notkun hraðprófa og þá fórum við að stækka viðburði og miða við 500 manna viðburði gegn framvísun vottorða. Í framhaldinu var 15. september ráðist í frekari tilslakanir og almennar fjöldatakmarkanir rýmkaðar í 500 manns og opnunartími veitingastaða lengdur til miðnættis, 24. Heimilaður fjöldi á þessum hraðprófsviðburðum, ef fólk fór í hraðgreiningarpróf, var færður í 1.500 manns. Við þessar breytingar, og þá er hægt að horfa á tölfræðina, jókst fjöldi smita lítillega, fór úr 20 í 40–60. Þá var ráðist í enn frekari afléttingar og þær tóku gildi 20. október. Þá fórum við í 2.000 manna almennar fjöldatakmarkanir, afléttingu grímuskyldu og lengdan opnunartíma en þó bara um einn klukkutíma, til klukkan eitt eftir miðnætti. En þá verða mjög merkjanleg skil ef maður horfir á tölurnar í þessu og næstu daga fjölgaði smitum mjög hratt. Mér finnst svolítið gott að horfa á þessa tímalínu út frá þessum aðgerðum, hversu næmur faraldurinn er, ef ég get orðað það þannig, fyrir aðgerðunum, ef maður horfir á smittölur. Staðan á spítölunum versnaði um leið. Það er svona einhvern veginn 2% viðmið sem virðist alveg halda, af þeim sem smitast og þurfa á innlögn að halda. Ég sé að tíminn er bara farinn og ég ekki hálfnaður með það sem ég ætlaði að segja. Þetta er mjög magnað, virðulegi forseti. Ég fæ kannski lengri tíma næst, en ég mun hlusta með athygli og reyni þá að grípa eitthvað í þessar tvær mínútur sem ég fæ í lokin.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna um sóttvarnir. Mér finnst eins og hæstv. ráðherra mjög lærdómsríkt að skoða tölurnar og tölfræðina og bera saman smit og aðgerðir og við eigum auðvitað að gera það og reyna að draga lærdóm af því. Það er mikilvægt að upplýsa þingið um stöðuna og um það hvernig stjórnvöld meta hana og þörfina fyrir aðgerðir. Nú hefur faraldurinn staðið frá því í mars 2020. Fyrstu sóttvarnaaðgerðirnar tóku gildi 16. mars í fyrra svo að glíman hefur sannarlega staðið lengur en við vonuðumst til í fyrstu. Álagið á framlínufólkið okkar hefur nánast verið stöðugt síðan þá. Það er því ekkert spaug þegar því er spáð að næsti faraldur verði kulnun í starfi vegna álagsins og nú ríður enn ein bylgjan yfir. Við áttum von á þingmönnum Norðurlanda á fund forsætisnefndar Norðurlandaráðs í næstu viku hingað til lands. Í gær kom tilkynning um að fundurinn yrði rafrænn vegna vaxandi fjölda smitaðra og sóttvarnaaðgerða í hinum norrænu ríkjunum. Það þarf að fylgjast vel með þróuninni í löndunum í kringum okkur því að ólíklegt er að við munum sleppa við fleiri smit frekar en þau ef ekkert verður að gert. Okkur hefur í þessari löngu baráttu við veiruna alltaf farnast best þegar við höfum farið að ráðleggingum sóttvarnalæknis. Ég vona að hæstv. heilbrigðisráðherra, sem nýlega hefur tekið við þessu mikilvæga verkefni, sé sammála okkur í Samfylkingunni um að það sé einmitt það besta í stöðunni að fara að ráðleggingum sóttvarnalæknis. Við vitum ekkert hversu lengi við þurfum að búa við einhvers konar aðgerðir en það gæti verið í töluverðan tíma í viðbót. Aðgerðirnar hitta fólk, stofnanir og atvinnugreinar með ólíkum hætti og til þess þarf að líta. Það væri því góð blanda að hæstv. ráðherra færi að ráðleggingum sóttvarnalæknis og um leið yrði tekin umræða á vettvangi þingsins um hvers vegna þær eru nauðsynlegar og hvernig löggjafinn og fjárveitingavaldið þurfi að bregðast við. Umræða yrði t.d. tekin um einstakar aðgerðir sem geta verið gífurlega íþyngjandi fyrir eina atvinnugrein en minna fyrir aðrar. Dæmi um það er þegar kráareigendum var gert að loka en staðir sem selja aðrar veitingar ásamt áfengi þurftu ekki að loka þrátt fyrir að vera með sambærilega starfsemi að mestu. Það er nauðsynlegt að fá betri upplýsingar og umræður um ýmis slík mál. Þingið þarf alltaf að bregðast við með fjárhagslegum stuðningi þegar aðgerðir verða augljóslega verulega íþyngjandi fyrir fólk og fyrirtæki. Ein af ástæðunum fyrir því að grípa þarf til íþyngjandi sóttvarnaaðgerða er að heilbrigðiskerfið okkar er ekki í stakk búið til að takast á við veiruna. Í mörgum öðrum ríkjum eru sóttvarnaaðgerðir vægari þar sem viðnámsþróttur heilbrigðiskerfisins er meiri og Evrópulönd hafa fjölgað gjörgæslurýmum hjá sér svo um munar. Ekki er hægt að segja að sama þróun hafi átt sér stað hér á landi. Landspítalinn þarf að geta sinnt veikum einstaklingum, hvort sem veikindin eru vegna heimsfaraldurs eða af öðrum ástæðum. Við vitum ekki hversu lengi við þurfum að lifa við þessa óvissu en það hefur blasað við frá upphafi faraldursins að Landspítalinn getur ekki borið það aukna álag sem veiran hefur skapað. Því hefur þurft að fresta aðgerðum á spítalanum og biðlistarnir lengjast með tilheyrandi skerðingu á lífsgæðum þeirra sem eru látnir bíða. Það eru því mikil vonbrigði að strax í upphafi faraldursins hafi ekki verið gripið til aðgerða af hálfu stjórnvalda til að bæta þá óásættanlegu stöðu. Nauðsynlega þarf að setja auknar fjárveitingar til reksturs Landspítalans strax. Þær fjárhæðir sem lagðar eru til í fjárlagafrumvarpinu duga engan veginn til að mæta vandanum. Það nægir ekki að setja þá fjármuni í farsóttadeild, endurhæfingarrými og hágæslurými sem lagðir eru til. Það verður einnig að mæta kröfum framlínustarfsmannanna og langtímaáskorunum sem felast í öldrun þjóðarinnar, manneklu og starfsaðstæðum sem valda álagi í kerfinu. Þessar langtímaáskoranir eru nátengdar umræðunni um kórónuveirufaraldurinn. Faraldurinn dregur fram veikleikann í kerfinu með svo skýrum hætti. Við getum brugðist við strax og það sem meira er: Við höfum efni á því.
Forseti. Hæstv. ráðherra. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það eru slétt tvö ár frá því að við fylgdumst óttaslegin með framandi veiru í Kína og að því er virtist harkalegum aðferðum við að hefta útbreiðslu hennar, innilokunum og takmörkunum á ferðafrelsi. Örfáum vikum síðar fylgdumst við með svipaðri atburðarás á Ítalíu og svo hér á Íslandi eins og við þekkjum öll. Í byrjun þessa faraldurs vissum við lítið. Við vorum auðvitað hrædd. Við þekktum ekki tölfræðina, vissum ekkert um hlutfall alvarlegra veikinda eða dauðsfalla, enda var markmiðið fyrstu vikurnar að fletja út kúrfuna svo heilbrigðiskerfið færi ekki á hliðina. Það var sjálfsagt mál og við megum vera stolt af samstöðu þjóðarinnar í því verkefni. Síðan hafa sum sé liðið tvö ár. Við höfum á þessum tíma flatt út kúrfuna, bólusett þjóðina og við þekkjum lága hlutfallstölu alvarlegra veikinda. Skilaboðin og aðgerðirnar nú eru samt merkilega keimlík því þegar við þekktum ekki faraldurinn og áttum engin ráð. Forseti. Ég verð að viðurkenna að mér finnst það ekki nóg rætt, sérstaklega í ljósi þess að það er ekkert sem bendir til, sem voru væntingar um í byrjun faraldurs, að hægt væri að útrýma þessari veiru úr heiminum. Í því ljósi er nauðsynlegt að hafa í huga að tilvera fólks er meira en veira. Það fer samt ekki mikið fyrir upplýsingafundum um andlega heilsu fólks, smitgát í þágu íþrótta eða lista, sóttkvínni gegn einsemd. Unga fólkið í elleftu sóttkvínni með lítil börn og, jú, líka fólkið sem má ekki að drekka bjór eftir kl. 11 að ónefndu fólkinu sem óttast um atvinnuöryggi sitt. Ég hef í þessu samhengi áhyggjur af því að við séum hætt að greina á milli þess að spyrja eðlilegra spurninga og hafa jaðarskoðanir. Ég stend bjargföst í þeirri trú að frelsi fólks verði ekki takmarkað nema í ýtrustu neyð og til algjörra bráðabirgða. Meira að segja þá er eðlilegt og nauðsynlegt að spyrja spurninga. Spurninga verður sérstaklega að spyrja nú, því það virðist nú vera ákveðin óvissa um það hver markmiðin eru, hvort við stefnum að smitleysi eða stjórnuðu hjarðónæmi eða með öðrum orðum: Erum við að stefna að engum smitum eða ekki? Ég verð því, virðulegi forseti, að fá að spyrja: Hvert er planið? Hvert er langtímaplanið og hver ákveður það? Ég tel að við verðum að hugsa þetta til framtíðar með það fyrir augum að veirur verða mögulega alltaf partur af tilveru okkar. Ég velti upp í því samhengi að það er vöntun á formlegu samtali um hvað er hér undir heildstætt til að vera betur í stakk búin til að setja stefnuna sameiginlega. Þannig að um leið og ég óska hæstv. heilbrigðisráðherra velfarnaðar með miklum væntingum um störf hans vil ég einnig fá að segja að þingið og lýðræðislega kjörnir fulltrúar þess ættu að hafa meira um þetta að segja. Það er meira hér undir en bara nokkurra mánaða átak í senn við veiru. Það er heilt samfélag undir þar sem mesti skaðinn getur verið seigfljótandi, langvinnur og ósýnilegur og krefst athygli okkar ekki síður en smittölur.
Forseti. Ég ber mikla virðingu fyrir því að við höfum verið að eiga við faraldur sem enginn þekkir og við erum í rauninni að kynnast jafnóðum. Þetta þýðir að um leið og vísindamenn telja sig vera komin með tök á veirunni þá breytir hún sér. Mig langar aðeins að ræða börn. Fyrst hafði veiran lítil áhrif á þau. Ef þau smituðust veiktust þau ekki alvarlega. En núna erum við komin þangað að það er verið að ræða bólusetningu á börnum niður í fimm ára aldur. Svo virðist sem faraldurinn sé að breiðast hratt út á meðal barna. Í frétt í Morgunblaðinu stendur, með leyfi forseta: „Markmiðið er að vernda börnin og rjúfa smitkeðjuna. Með bólusetningu aldurshópsins er markmiðið því bæði að vernda börnin sjálf og rjúfa smitkeðjuna. „Þó alvarlegar afleiðingar séu sjaldgæfari hjá börnum en fullorðnum eru þær svo sannarlega til staðar og ef menn bera saman alvarlegar afleiðingar Covid miðað við bólusetningu eru þær miklu meiri af Covid en bólusetningunum,“ segir Þórólfur. Spurður um það um hvers konar alvarlegar afleiðingar Covid-19 hafi sést hjá börnum segir Þórólfur að börn sem hafi veikst af Covid-19 hafi sum lent í því að sýna alvarlegt bólgusvar sem sést bara við mjög alvarlegar sýkingar, hjartabólgur og bólgur í lungum og innri líffærum. 133 kórónuveirusmit greindust innanlands í gær. Þórólfur segir að miðað við smittölur síðustu daga sé faraldurinn ekki á uppleið hér á landi og vísbendingar séu um að hann sé á niðurleið. „Auðvitað vonumst við til þess að sú sé raunin,“ segir Þórólfur.“ Það er staðreynd, án þess að ég vilji eltast við samsæriskenningar sem nóg er um, að um er að ræða lítt rannsökuð bóluefni. Í þeirri staðreynd felst engin ásökun. Tímaramminn hefur einfaldlega verið mjög þröngur og verið að bregðast við erfiðri veiru eins hratt og mögulegt er. En sú staðreynd vekur engu að síður spurningar um hvort besta verndin fyrir börn sé bólusetning eða hvort við þurfum að horfa til annarra leiða þó að þær kunni að leiða til tímabundinna áhrifa á skólastarf. Í frétt Morgunblaðsins stendur einnig, með leyfi forseta: „Sóttvarnalæknir bendir á að mikil áhersla hafi verið lögð á að trufla skólastarf eins lítið og mögulegt er og einungis verið gripið til skólalokana í neyðartilvikum. Þá segir Þórólfur að þó börn veikist oftast ekki alvarlega þá geti þau auðveldlega smitað aðra og þannig drifið faraldurinn áfram. Þá geta börn veikst alvarlega af Covid-19 og því er bólusetning barna mikilvæg fyrir þau sjálf, að sögn Þórólfs.“ Það er gott markmið að trufla skólastarf eins lítið og mögulegt er. En ég velti engu að síður fyrir mér hvort það sé raunhæft og gott markmið þegar smitin eru jafn mikil og raun ber vitni meðal barna og aðalsmitleiðirnar eru í skólunum, hvort þá sé ekki hugsanlega kominn tími til að leggja það meginmarkmið til hliðar um stundarsakir frekar en að beita bara bólusetningum. Það er ekki góð lausn og það vill enginn að skólum sé lokað eða neitt í þá áttina en hugsanlega er þetta samt eitthvað sem þarf að skoða því að hér er ekki, því miður, um fullrannsakað bóluefni að ræða og ég endurtek að í því felst engin ásökun á einn eða neinn. Það eru bara aðstæðurnar sem við erum í. Ég velti því svolítið fyrir mér hvort þessi möguleiki hafi verið ræddur eða hvort við séum bara að einblína á að við ætlum alls ekki að loka skólunum vegna þess að ég tel alveg tíma til kominn að skoða hvort aðrar leiðir séu betri.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir skýrsluna, sem gefur að mínu mati greinargóða yfirsýn yfir stöðu faraldursins, þróun og stöðu bólusetninga og aðgerðir stjórnvalda til að hefta útbreiðslu faraldursins hér á landi. Sú staða sem uppi er nú er í raun ekki frábrugðin þeirri stöðu sem við höfum svo oft staðið frammi fyrir í þessum faraldri sem einkennist af óvissu og bið eftir betri vísindalegum upplýsingum til að auðvelda okkur að taka upplýstar ákvarðanir varðandi næstu skref. Nú er beðið eftir betri upplýsingum um hið nýja afbrigði, ómíkron, eins og hæstv. heilbrigðisráðherra kom inn á áðan í skýrslu sinni í upphafi þessarar umræðu. Ég vil taka undir orð hæstv. ráðherra um að á meðan nægilegar upplýsingar liggja ekki fyrir er óvarlegt að slaka á gildandi sóttvarnareglum, bæði innan lands og á landamærum. Okkar gæfa hefur verið frá upphafi þessa faraldurs að fylgja í megindráttum þeim tillögum sem sóttvarnalæknir hefur lagt fram, að treysta á vísindin og sérfræðingana, og er það mín von að nýr heilbrigðisráðherra muni halda áfram á þeirri vegferð. Fyrir mig er það sérstök staða að standa hér á þessum stað og ræða sóttvarnaaðgerðir og stöðu Covid-19 á Íslandi, sérstök að því leyti að frá upphafi faraldursins, eða í mars 2020 þar til í september 2021, var ég í þeirri stöðu að vera í forsvari fyrir aðgerðastjórn almannavarna á Norðurlandi vestra og hafði það sem forgangsverkefni að fylgjast með og bregðast við þróun faraldursins á því svæði. Sá tími mun aldrei gleymast fyrir svo margra hluta sakir og var aðdáunarvert að fá að fylgjast með starfi og vinnu þríeykisins, heilbrigðisstarfsmanna og allra þeirra fjölda einstaklinga sem hafa lagt lóð á vogarskálarnar verkefninu til heilla, þeirri fagmennsku, yfirvegun og þrautseigju sem þau sýndu í þessu fordæmalausa og flókna verkefni. Það hefur verið okkar gæfa að fylgja vísindunum. Það yrði svo sannarlega mín von að við höldum áfram á þeirri braut. Ég vil fá að nota þetta tækifæri hér til að þakka heilbrigðisstarfsfólki, lögreglu, sjúkraflutningamönnum, björgunarsveitum og þeim fjölmörgu einstaklingum, fyrirtækjum og stofnunum sem í mörgum tilfellum hafa lagt á sig ómælda vinnu og erfiði í þessari baráttu við veiruna skæðu. Við sem þjóð erum heppin með okkar framlínustarfsmenn. Þeir hafa náð að bregðast vel og örugglega við faraldrinum og eiga lof skilið. Heilbrigðisráðherra og sóttvarnalæknir eru ekki í öfundsverðri stöðu varðandi það að þurfa að taka erfiðar ákvarðanir, oft íþyngjandi og heftandi ákvarðanir um aðgerðir, boð og bönn. Ekki hafa allir verið sáttir við þær ákvarðanir eða aðgerðir og er það í raun ekkert óeðlilegt að mismunandi skoðanir séu uppi um það til hvaða aðgerða skuli grípa á hverjum tíma fyrir sig. Það er einnig vel skiljanlegt að þolinmæði þjóðarinnar sé í raun að þolmörkum komin eftir tæplega tveggja ára þrautagöngu með þeim skelfilegu afleiðingum sem faraldurinn hefur haft á einstaklinga, fyrirtæki og efnahag landsins. En við erum þó öll að róa í sömu átt. Með þeim aðgerðum sem nú hefur verið farið í er það mín von að brátt hilli undir bjartari tíma, að við náum yfirhöndinni og líf okkar geti farið að komast í sem eðlilegast horf á ný. Það er sameiginlegt markmið okkar allra og með samtakamættinum munum við komast yfir endalínuna.
Virðulegur forseti. Nú hefur nýr heilbrigðisráðherra tekið við keflinu sem leiðtogi smitvarna á landinu á tímum heimsfaraldurs kórónuveirunnar sem staðið hefur yfir í að verða tvö ár. Ég vil nota þetta tækifæri til að hvetja hæstv. ráðherra til dáða í baráttunni við þennan vágest og alveg sérstaklega vil ég hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til að gera betur í vernd mannréttinda en stjórnvöld hafa gert hingað til. Það er nefnilega mjög mikilvægt þegar frelsisskerðingar, skerðingar á mannréttindum fólks, eru orðnar hluti af daglegu lífi fólks, að við gætum að meðalhófinu. Meðalhófið kann að hljóma eins og eitthvert lögfræðilegt hugtak sem litlu máli skiptir á neyðartímum, en það er bara alls ekki þannig. Sóttvarnalæknir hefur sagt það mjög skýrt að hann líti ekki á það sem sitt hlutverk að meta meðalhóf þeirra aðgerða sem hann leggur til við ríkisstjórnina. Mér hefur fundist vondur bragur á því að sjá að ríkisstjórnin er sífellt skýla sér á bak við minnisblöð sóttvarnalæknis án þess að gera grein fyrir því mati sem hlýtur að hafa farið fram á þeim áhrifum sem þessar skerðingar munu hafa á réttindi fólks og þeim mótvægisaðgerðum sem fara verður í til að beita sér gegn þessum neikvæðu áhrifum. Ríkisstjórnin verður að sýna fram á það, sérstaklega þegar við erum komin svona langt inn í faraldurinn og búin að vera svona lengi í þessu ástandi, að hún hafi vegið og metið kosti og galla þess að fara í þessar aðgerðir. Hún þarf að sýna fram á að aðgerðirnar séu til þess fallnar að skila tilætluðum árangri, að engin önnur vægari úrræði dugi til. Þetta verða að vera tímabundnar aðgerðir og allt þetta mat þarf að vera aðgengilegt almenningi. Þar hafa stjórnvöld brugðist hingað til vegna þess að það er alltaf bara vísað í þetta minnisblað frá sóttvarnalækni. En það er ekki mat á áhrifum. Það er ekki mat á meðalhófi aðgerða. Ríkisstjórnin verður að gera betur í að upplýsa almenning um hvaða hagsmunamat liggur að baki ákvörðunum þeirra um frelsisskerðingar en hún hefur gert hingað til. Hún verður líka að gera betur í mótvægisaðgerðum til að minnka skaðann af þeim frelsisskerðingum, af þeirri skerðingu á þjónustu sem sóttvarnaaðgerðir hafa vissulega í för með sér. Með mótvægisaðgerðum á ég einmitt við það að styrkja Landspítalann til þess að við höfum betri viðnámsþrótt gagnvart nýjum bylgjum faraldursins. Ég á líka við það að gera betur þegar kemur að viðbrögðum við hinum neikvæðu, geðrænu afleiðingum af þessari einangrun en við höfum gert hingað til, betur en lagt er til í núverandi fjárlagafrumvarpi að við gerum. Og auðvitað þarf að koma til móts við rekstraraðila sem enn eitt árið þurfa að búa við miklar takmarkanir og mikla óvissu um hvort ríkisstjórnin ætli að koma til móts við þau. Það liggur ekki enn þá fyrir af hálfu t.d. fyrirtækja í veitingageiranum hvernig þau eiga að komast í gegnum þessa aðventu ef ríkisstjórnin bregst ekki við og kemur með mótvægisaðgerðir. Upplýsingar fyrr en seinna er alltaf betra. Ég hvet ríkisstjórnina líka til dáða við að sýna á spilin og gefa upp hvort hún ætli að styðja betur við fólk en hún hefur gert hingað til. Virðulegi forseti. Í lokahluta þessarar ræðu minnar vil ég aðeins ræða mál sem varðar það að sóttvarnalæknir minntist á að honum þættu faglegar forsendur til þess núna að gera greinarmun á fólki byggt á því hvort það hefði þegið örvunarskammt bóluefnis eða ekki, þ.e. að fólkið sem komið er með þriðja skammt bóluefnis sleppi við ákveðnar takmarkanir sem fólk með annan skammt bóluefnis eða kannski ekkert bóluefni þarf að búa við. Ég vil vara við þessu, sér í lagi í ljósi þess að sóttvarnalæknir tekur ekki ábyrgð á því að meta meðalhóf þeirra aðgerða sem hann leggur til, en líka vegna þess að við viljum ekki mismuna fólki þar sem það er óþarfi ef vægari úrræði duga til. Nú búum við við mjög hátt hlutfall bólusettra á Íslandi. Við sjáum það að þjóðin tekur þátt þegar henni er boðið að gera það. Það að ekki gangi vel að bæta við örvunarskammti núna er ekki tilefni til þess að byrja að mismuna fólki á grundvelli þess hvort það hafi þegið þennan skammt eða ekki. Það er tilefni til að upplýsa almenning betur um kosti og galla þessa örvunarskammts. Upplýstur almenningur tekur upplýstar og góðar ákvarðanir. Það er frekar með því að horfa til almennrar skynsemi og samtakamáttar sem við náum árangri í þessari baráttu en ekki með mismunun og sundrungu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra Willum Þór Þórssyni fyrir þá munnlegu skýrslu sem hann gaf okkur hér um stöðu sóttvarna. Ég vildi óska þess að þetta yrði eina skýrslan sem hæstv. ráðherra þurfi að flytja okkur um þetta mál en því miður held ég að það verði nú ekki svo vegna stöðunnar á faraldrinum, bæði hér innan lands og eins á heimsvísu. Það verður þörf á þessum umræðum eitthvað áfram og ég tel að það sé gott að þessi umræða fari með reglulegum hætti fram á Alþingi eins lengi og nauðsyn ber til. Mér fannst gott hvernig hæstv. ráðherra fór yfir söguna í faraldrinum á Íslandi. Þetta er nefnilega orðinn talsvert langur tími og það er gott að rifja upp hvernig þróunin hefur verið og eins að setja þetta í tölfræðilegt samhengi eins og hæstv. ráðherra gerði því það er áhugavert að sjá hvernig við getum, í ljósi tímans, séð hvernig þær ráðstafanir sem gripið hefur verið til hafa áhrif á fjölda smita í samfélaginu. Þannig söfnum við í þekkingarbankann, ekki einungis vísindamenn um útbreiðslu veirunnar heldur einnig við sem löggjafarvald á Alþingi um hvernig bregðast megi við og eins getur samfélagið í heild séð hvernig ráðstafanir hafa áhrif. Ég tel að þetta skipti máli til þess einmitt að umræður og skilningur á aðgerðum og jafnvel gagnrýni á aðgerðir sem gripið er til séu byggðar á eins haldgóðum staðreyndum og þeirri þekkingu sem við öflum okkur alltaf eftir því sem tímanum vindur fram. Mér hefur fundist mikilvægt það sem hefur verið gert, eins og hæstv. ráðherra fór raunar yfir, þ.e. að halda fjölda smita í skefjum, að vernda viðkvæma hópa og að verja heilbrigðiskerfið. Það var leiðarljós fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra og mér finnst mikilvægt að heyra að þetta sé það sem nýr hæstv. ráðherra ætlar einnig að vinna með. Ég tel að það hafi gagnast Íslandi vel að fylgja leiðbeiningum sérfræðinga og þar með sóttvarnalækni fremstan í flokki þegar kemur að viðbrögðum við veirufaraldrinum. Við sjáum að þetta reynst vel því að tölur um dauðsföll hafa verið lágar hér á landi í samanburði við önnur lönd. Samkomutakmarkanir, þótt þær hafi vissulega verið íþyngjandi og séu ekki skemmtilegar fyrir nokkurn mann og hafi áhrif á efnahagslífið með ýmsum hætti, hafa engu að síður verið mildar miðað við það sem við höfum séð að gripið hefur verið til í ýmsum öðrum löndum. Hér hefur alltaf verið reynt að stilla þeim mjög í hóf. Mér finnst það gleðilegt og skipta máli að heyra það að 90% landsmanna, 12 ára og eldri, séu fullbólusett. Hins vegar finnst mér einnig mikilvægt að halda áfram að reyna að ná til þeirra sem tilheyra þessum hópi og ekki hafa af einhverjum ástæðum þegið bólusetningu, með upplýsingagjöf, með því sem kannski má kalla óhefðbundnum leiðum, eins og var reynt með bólusetningarbíl. Ég myndi vilja sjá haldið áfram að vinna á þennan hátt með samtali við fólk og upplýsingagjöf og stuðla þannig að því að bólusetningarhlutfallið verði sem allra hæst enda óyggjandi að bólusetningarnar hjálpa okkur í baráttunni. Mig langar svo líka að nefna það í þessari umræðu og beina því til hæstv. heilbrigðisráðherra en einnig til hæstv. utanríkisráðherra, vegna þess að þetta heyrir að hluta til líka undir hann, að halda áfram í því átaki að koma bóluefni til þeirra landa sem ekki hafa getað tryggt sér kaup á bóluefni eins og ríkustu þjóðir heimsins hafa getað gert. Miðað við allt það sem við vitum ætti öllum að vera ljóst að þessi veirufaraldur klárast ekki fyrr en hann klárast á heimsvísu. Þess vegna skiptir máli að öll ríki heims hafi aðgang að bóluefni. Ég átta mig fyllilega á því að lítil þjóð eins og Ísland getur ekki ein og sér séð til þess að öll heimsbyggðin verði bólusett. En við getum lagt okkar af mörkum, bæði með því að gefa bóluefni eins og hefur verið gert með tvíhliða samningum, með því að taka þátt í COVAX-samstarfinu og eins með því að tala fyrir þessum málum alls staðar á alþjóðavettvangi og taka þátt í fjármögnun sem fer fram á alþjóðavettvangi. Þetta finnst mér skipta miklu máli, þarna berum við ábyrgð sem þjóð meðal þjóða og sem ein af ríkari þjóðum heimsins. Að þessu sögðu þá ætla ég að fara að stytta mál mitt. Ég vil aftur þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna. Samtalið hérna mun halda áfram en ég vil nota tækifærið að lokum og þakka þeim fjölmörgu framlínustarfsmönnum sem hafa staðið vaktina ansi lengi og munu, því miður, þurfa að gera það eitthvað áfram sem og öllum þeim sem hafa lagað starf sitt og líf að þeim aðstæðum sem við búum við í þessum heimsfaraldri. En ég tel að við höfum efni og ástæðu til að geta haldið áfram að vinna eins vel úr stöðunni og mögulegt er með það fyrir höndum að vernda líf og heilsu landsmanna.
Virðulegi forseti. Mig langaði til að byrja á því að nefna það sem mér finnst blasa við að öllum þessum tíma liðnum, sem er framlag almennings í þessum erfiðu aðstæðum, að almenningur hefur sýnt mikinn styrk og staðið sig vel. Það birtist t.d. í því að við erum með eitt hæsta bólusetningarhlutfall heims. Fyrst um sinn þegar við vorum að glíma við þennan heimsfaraldur og aðstæðurnar sem honum fylgja var auðvitað markmiðið að koma þjóðinni einfaldlega í skjól með bólusetningu. Stjórnvöld og ríkisstjórnin stóð sig vel í því verkefni og það gerði almenningur líka. Við höfum sem þjóð blessunarlega ekki þurft að glíma við að almenningur vilji ekki taka þátt og þiggja bóluefni. Sóttvarnayfirvöld hafa sömuleiðis staðið vaktina allan tímann og gert það vel, en hlutverk þeirra er hins vegar afmarkað og takmarkað. Ég er þeirrar skoðunar að svarið við heimsfaraldri hafi verið bólusetningin og það sé enn svarið. En eftir stendur að við búum engu að síður við takmarkanir svipaðar og hjá þeim þjóðum og löndum þar sem bólusetningarhlutfallið er langtum lægra. Ástæðan er þol Landspítalans og á þeirri stöðu ber auðvitað ríkisstjórnin ábyrgð og enginn annar. Forseti. Mig langaði til að nefna hér að það er alvarlegt mál að þing hafi ekki verið að störfum síðan 13. júní og fram til 1. desember þegar staðan í heimsfaraldri var sú sem hún var og viðbrögð ríkisstjórnarinnar voru þau sem voru. Hæstv. heilbrigðisráðherra rakti tímalínuna áðan: 26. júní eru allar samgöngutakmarkanir felldar úr gildi, 25. júlí er aftur hert, þing ekki starfandi 3. september eru nýjar takmarkanir, hraðpróf, 15. september, 20. október o.s.frv., aftur í nóvember. Allan þennan tíma er þing ekki starfandi. Það er fjarverandi, og um leið er eftirlit með ríkisstjórninni það einnig, mjög veikt. Auðvitað getur löggjafinn ekki stigið inn í einstakar aðgerðir og það er ekki hlutverk þingsins. En hlutverk þingsins er að hafa eftirlit. Það er ekki bara réttur þingsins að hafa eftirlit með ríkisstjórninni, það er skylda þingsins að fara með þetta hlutverk. Þess vegna er gagnrýnivert að þegar ný bylgja fer af stað og við sjáum sóttvarnaaðgerðirnar taka við sér að nýju þá hafi eftirlitsaðilinn ekki verið að störfum. Þar eru kosningar á hausti stór og veigamikil ástæða. Þegar hinar fordæmalausu aðstæður eru fyrir löngu orðnar hluti af daglegu lífi okkar verður stjórnin að taka þátt í því að Alþingi geti sinnt hlutverki sínu. Þar hefur verulega skort á. Ég vil þess vegna leggja til að verklag hæstv. heilbrigðisráðherra verði annað en verið hefur allan faraldurinn, að standa fyrir utan ráðherrabústaðinn og þylja upp minnisblöð um aðgerðir næstu vikna án samtals við atvinnulíf, skólana í landinu, jafnvel heilbrigðisstofnanir og án samtals við þingið sjálft. Það er einfaldlega óheilbrigt verklag þegar tíminn er orðinn þetta langur. Þá þarf auðvitað að ræða mjög alvarlega hver skurðpunkturinn er milli sóttvarnaaðgerða og efnahagsaðgerða, hver skurðpunkturinn er milli sóttvarnaaðgerða og félagslegra þátta. Þegar við ræðum sóttvarnaaðgerðir eftir allan þennan tíma, þjóðin er kominn með bólusetningu og við erum svo lánsöm að við erum farin að þiggja þriðju bólusetninguna, þá þarf að ræða heildarmyndina. Heilbrigði, vissulega, ég ætla alls ekki að undanskilja heilbrigðið, vitaskuld ekki, en það þarf líka að ræða efnahaginn og atvinnuna, félagslegar aðstæður fólks, aðstæður fjölskyldna með ung börn í sóttkví. Þetta er stór hluti þess fólks sem er í sóttkví í dag, litlir krakkar sem komast ekki í skólann. Heima sitja ungir skólakrakkar í sóttkví sem hefur lamandi áhrif á líf þeirra og auðvitað lamandi áhrif á atvinnu foreldranna. Mér finnst erfitt að horfa upp á að stjórnvöld séu með sama þrönga sjónarhornið í verkefni sínu og sóttvarnayfirvöld. Sóttvarnayfirvöld einblína á þann þátt en hlutverk stjórnvalda er auðvitað annað. Ríkisskuldir bólgna út. Ég sé að ég er líka að brenna inni á tíma þannig að ég ætla að fá að ljúka máli mínu á þeim orðum að við þurfum skýrari mynd. Bólusett þjóð á að geta leyft sér það að nálgast verkefnið til lengri tíma litið en ekki bara til tveggja og þriggja vikna.
Herra forseti. Fyrst vil ég óska hæstv. heilbrigðisráðherra til hamingju með embættið og óska honum velfarnaðar. Það hefði verið betra að eiga orðastað beint við hæstv. forseta við þetta tilefni en ekki með því formi sem viðhaft er við þessa umræðu. En ég vona að næst þegar ráðherra skilar skýrslu um þetta mál verði það gert með sama fyrirkomulagi umræðna og þegar leið á liðið kjörtímabil, þ.e. að það verði tekið til skoðunar og vísað til hæstv. forseta. En eftir tvö ár af aðgerðum finnum við okkur í þeirri stöðu að það þarf sérstaklega að færa rök fyrir því að fólk njóti frelsis og mannréttinda. Ekki að það sé meginreglan sem þarf að færa rök fyrir því að víkja frá. Nú þegar styttist í að kórónuveiran hafi verið hluti af samfélaginu í tvö ár verðum við að spyrna við fótum þegar talað er fyrir því að skipta fólki í hópa út frá því hvort það hafi verið sprautað tvisvar eða þrisvar sinnum. Saga Evrópu á fyrri hluta liðinnar aldar á að vera okkur í fersku minni. Frelsið tapast nefnilega sjaldnast allt í einu. Við horfum nú á fréttir frá löndum þar sem þessi saga ætti að vera mönnum í sérstaklega fersku minni þar sem horft er til þess að útiloka óbólusetta frá almannarýmum, svo að eitt dæmi sé nefnt. Er öll saga þekking og reynsla fyrri tíma gleymd í þeim efnum? Með þessu er ég ekki að segja að þeir sem höndla um ákvarðanir séu illa innrættir eða illa meinandi, alls ekki. Það eru allir að reyna sitt besta. En vegferðin hófst í mikilli óvissu, óvissu um alvarleika veirunnar, óvissu um hvernig gengi að þróa bóluefni, hver eftirköstin yrðu fyrir þá sem veikjast og áfram mætti telja. Þessi óvissa er miklu minni í dag. Upplýsingarnar og þekkingin meiri og hér á Íslandi er mikill meiri hluti þjóðarinnar fullbólusettur eða það sem til skamms tíma var kallað að vera fullbólusettur, en sú skilgreining virðist vera komin á fleygiferð. Það er stjórnvalda að horfa á heildarmyndina. Það er sóttvarnalæknis að greina stöðu sóttvarna og gera tillögur þar að lútandi. Í hartnær tvö ár hafa stjórnvöld útvistað ákvörðunum til sóttvarnalæknis sem er í engu samhengi sanngjarnt, hvorki gagnvart sóttvarnalækni né heldur þjóðinni. Sóttvarnalæknir hefur raunar reglulega minnt á að það sé annarra að taka ákvörðun út frá stóru myndinni. Nýr heilbrigðisráðherra verður að hafa þrek og þor til að taka fleiri sjónarmið í reikninginn en gert hefur verið hingað til og ég hef trú á að það verði raunin. Fyrstu aðgerðir hæstv. ráðherra, hvað liðskiptaaðgerðir á einkastofum varðar, gefa ágæt fyrirheit um að horfið verði frá þeirri marxísku stefnu sem fyrrverandi heilbrigðisráðherra viðhafði. En það að ýta frá sér ábyrgð á stefnumörkun eins og ríkisstjórnin hefur gert undanfarin tæp tvö ár getur ekki gengið lengur. Ég skora á nýjan heilbrigðisráðherra að horfa á ákvarðanir tengdar Covid-veirunni út frá víðara sjónarhorni en gert hefur verið. Skaðinn verður nefnilega víðar en hjá þeim sem fá í sig veiruna, veiruna sem sem betur fer veldur ekki alvarlegum áhrifum hjá langflestum sem fá hana í sig. Það má segja að þeir sem mest hafa fengið að finna fyrir áhrifum aðgerða vegna veirunnar hafi búið við minnstar líkur á alvarlegum veikindum, ungt fólk á skólaaldri alveg sérstaklega. Stúdentar eru að útskrifast án þess að náð einu einasta heila skólaári án takmarkana og inngripa. Það hefur áhrif. Atvinnurekendur hafa verið því undirorpnir að fyrirvaralítið sé rekstrarforsendum fyrirtækja gjörbreytt. Einyrkjar hafa farið sérstaklega illa út úr þessu og sýnu verst þeir sem voru svo óheppnir að hafa nýlega hafið rekstur þegar aðgerðir stjórnvalda gegn veirunni hófust. Ítalska landlæknisembættið gaf út áhugaverða skýrslu 5. október sl. þar sem fram kom að af þeim rúmlega 130.000 sem látist hafa með veiruna í sér á Ítalíu hafi 97,1% verið með einn til fimm undirliggjandi sjúkdóma. Við ættum því að vita hverja þarf að verja. Verjum þá sem viðkvæmir eru en lofum öðrum hlutum samfélagsins að ganga sinn vanagang eins og nokkur kostur er. Herra forseti. Þegar sú tilfinning vaknar að aðgerðir séu aðgerðanna vegna, til að gera eitthvað, dofnar samstaðan hratt. Það þykir t.d. mörgum undarlegt að nú megi hálffylla sal leikhúsa af áhorfendum með glænýtt Covid-próf upp á vasann. Áhorfendur fá hins vegar ekki að kaupa sér kók í hléi en leikhúsið má gefa gestum vatn á sama stað og kókflaskan hefði verið afhent. Staða Landspítalans er síðan kapítuli út af fyrir sig. Það er með hreinum ólíkindum að núna þegar við erum búin að vera í þessu ástandi í hartnær tvö ár þá miði aðgerðir að því að spítalinn ráði við þau smit sem kom upp og þá sem verða fyrir alvarlegum áhrifum af því að fá veiruna í sig. Þetta varð mér tilefni til að skrifa grein undir yfirskriftinni Sjö ár í höftum þar sem ég benti á að ef spítalinn ræður ekki við nema rétt um 100 smit á dag þá tekur það okkur sjö ár að koma upp hjarðónæmi á grundvelli smita í samfélaginu. Sóttvarnalæknir kom í viðtal nokkrum dögum síðar og sagði að þetta gæti tekið um níu ár. Ég vil bara segja hér við hæstv. heilbrigðisráðherra: Það verður engin sátt um það í íslensku samfélagi að við horfum fram á margra ára tímabil þar sem stigið er inn og þrengt að atvinnulífinu með ófyrirsjáanlegum hætti. Við verðum að losna út úr þeim farvegi. Og það að ríkisstjórnin sé ekki búin að koma málefnum spítalans til betri vegar hvað þetta varðar, á þeim tæpu tveimur árum sem liðin eru síðan þetta ástand brast á, er með hreinum ólíkindum og raunar ámælisvert. Nú styttist í að hver þjóðin á fætur annarri snúi af þeirri braut sem vestrænar þjóðir hafa verið á. Við skulum vera þar í fararbroddi, snúa til skynsamlegri leiðar hið fyrsta og læra að lifa með þessari veiru í stað þess að leyfa henni að undiroka samfélagið.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að óska nýviðteknum hæstv. heilbrigðisráðherra velfarnaðar í starfi. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu en vil jafnframt óska eftir að fá að lesa ræðu hæstv. ráðherra eftir umræðuna af því að hann náði bara fara yfir stuttan part og þetta er jú skýrsla til þingsins sem er mikilvægt að við fáum alla inn til okkar þó að hún hafi ekki náð að hljóma hér í þingsalnum. Eða mögulega hvort það ætti að vera umræða um að prenta skýrslu heilbrigðisráðherra og leggja hana fyrir þingið. Ég hef áður haft orð á því hvort þingmenn sem hér taka þátt í umræðunni ættu mögulega að fá einhvers konar skýrslu senda að morgni dags til að þetta verði raunveruleg umræða um þá stöðu og þær hugmyndir sem uppi eru. Við höfum líka rætt það fyrr í þessu ástandi að hæstv. heilbrigðisráðherra verði gert að leita staðfestingar í þinginu á þeim aðgerðum sem verið er að beita. Nú erum við komin það langt inn í þetta ferli að við vitum u.þ.b. hvað þarf að gera, hvenær og hvernig, og það er ekki slíkt hættuástand uppi að bregðast þurfi við yfir nótt. Þess vegna er fullkomlega eðlilegt að innan viku frá því að teknar eru ákvarðanir þurfi að staðfesta þær í þinginu. Þetta hefur verið viðhaft í norska þinginu allan tímann. Það var ekki fallist á að setja þetta inn í sóttvarnalögin og breytingarnar á þeim þegar við vorum að vinna þær hérna í þinginu en ég held að þetta sé algerlega nauðsynlegt. Það var ekki fallist á það í þeirri vinnu að það kæmu fleiri ráðherrar að borðinu. Það er sóttvarnalæknir sem skilar minnisblaði. Við í rauninni vitum ekki nákvæmlega hvernig er verið að bregðast við því. Það er einn ráðherra sem tekur ákvarðanir um mikilvægar aðgerðir sem hafa áhrif á allan almenning í landinu, störf þeirra, lífsviðurværi, mögulega framfærslu heimila og hefur alveg ofboðsleg áhrif á geðheilbrigði heillar þjóðar. Ég held því að það væri ráð að bæta þessu við í nýtt frumvarp um sóttvarnalög. Að auki vil ég benda nýjum hæstv. heilbrigðisráðherra á að sóttvarnaráð hefur ekki verið kallað að borðinu allan tímann í heimsfaraldri þó að lögbundið sé að hæstv. heilbrigðisráðherra hverju sinni hafi sóttvarnaráð sér til ráðgjafar þegar um svona ástand er að ræða. Það er verið að taka það út úr lögunum en þetta er í núgildandi lögum. Sóttvarnaráð, sem er skipað færum sérfræðingum, hefur aldrei verið kallað saman í þetta eina og hálfa ár. Það er auðvitað skammarlegt að ríkisstjórnin velji að fara ekki að gildandi lögum. Það hefur verið farið um víðan völl varðandi þá stöðu sem uppi er í faraldrinum. Það er mjög margt sem við höfum gert mjög vel og er þar sérstaklega um að ræða samstöðu þjóðarinnar, sem hefur verið ótrúlega vel upplýst og tekið af öllu afli þátt í þeim aðgerðum sem hafa verið nauðsynlegar, en ekki síður heilbrigðisstarfsfólk. Þá erum við bæði að tala um heilbrigðisstarfsfólk sem vinnur inni á hinum opinberu heilbrigðisstofnunum en ekki síður heilbrigðisstarfsfólk sem vinnur í sjálfstætt starfandi einingum úti um allt land. Þar verð ég að vekja athygli hæstv. ráðherra og umheims á því að hið opinbera, ríkisstjórnin, hefur ákveðið að greiða ekki þeim aðilum fyrir sem eiga að bregðast við neyðarkalli þegar þarf fleiri heilbrigðisstarfsmenn til að taka þátt í bólusetningum, skimunum eða öðru vegna þessa faraldurs, eins og núna er úti um allt, í Laugardalshöll og úti um allt land, að alls konar heilbrigðisstarfsmenn sem ekki eru á föstum launum hjá hinu opinbera eru að hjálpa. En ríkisstjórnin hefur ákveðið að borga þessu fólki ekki krónu, hvorki í álagsgreiðslur vegna heimsfaraldurs né hefur verið greitt fyrir það að hinar sjálfstætt starfandi stofnanir eru að taka fólk sem er á launaskrá hjá þeim og færa það í verk hjá hinu opinbera, hinu opinbera að kostnaðarlausu hingað til. Í allan þennan tíma hefur neyðarkall þessara rekstraraðila verið virt að vettugi. Ég hef sjálf í mínu pósthólfi frá því að ég var formaður velferðarnefndar bréf sem sent er á hæstv. forsætisráðherra, fjármálaráðherra, þáverandi formann fjárlaganefndar og velferðarnefndar, um þetta atriði. Bréfið var sent fyrr á þessu ári og því er enn ósvarað. Ég vek athygli á því að það er ekki eðlilegt að hið opinbera geti nýtt sér að kostnaðarlausu starfskraft þeirra sem vinna á hinum frjálsa markaði. Ég held að við hljótum að vera sammála því að þetta fólk á rétt á því að fá álagsgreiðslur eins og aðrir. En þetta fólk á líka rétt á því að það sé borgað fyrir störf þeirra. Að öðru leyti þakka ég kærlega fyrir umræðuna hérna og vildi að hún væri lengri. Það er nauðsynlegt.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að óska heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórssyni, til hamingju með starfið og vænti mikils af honum og hlakka til samstarfsins við hann. Virðulegi forseti. Ég hef tekið þátt í mörgum umræðum um þessi mál og mín skilaboð eru enn þau sömu þegar við ræðum sóttvarnir: Stöndum saman gagnvart þjóðinni, ríkisstjórnin og þing. Þar á ég við auðvitað eftir eðlileg skoðanaskipti hér í þingsal og ríkisstjórn og þau hafa verið góð. Þau má auðvitað alltaf bæta líka. Það er mikið alvörumál að skerða frelsi almennings, takmarka atvinnufrelsi, menningar- og skólastarf. Eðlilega má aldrei skerða frelsi meira en nauðsyn krefur. En þolmörkum heilbrigðiskerfisins og starfsfólks þess má þó aldrei misbjóða. Takmarkanir gagnvart almenningi verða alltaf að taka mið af getu heilbrigðiskerfisins. Kórónuveirufaraldurinn hefur bráðlega staðið í tvö ár og mikil þreyta komin í þjóðina og umræðuna. Ekki liggur fyrir í dag hvort við erum komin að enda þessa ógnarlega faraldurs eða stöndum enn í fyrsta skrefinu og enn sé löng ganga fyrir höndum. Virðulegur forseti. Það eru því enn sömu skilaboðin frá mér: Ræðum viðbrögð við faraldrinum, skiptust á skoðunum en komum fram gagnvart þjóðinni sem góð samtaka fyrirmynd. Það er fátt sem mun veikja aðgerðir okkar meira en sundrung og misvísandi skilaboð stjórnvalda. Ég sendi þríeykinu og heilbrigðisstarfsfólki þakkir fyrir þeirra störf á miklum og löngum álagstímum. Ég ber virðingu fyrir störfum þeirra.
Virðulegur forseti. Um leið og ég tek undir óskir til nýs hæstv. heilbrigðisráðherra um farsæld í starfi vil ég fara aðeins út í það sem ég tel að hafi vantað í ræðu hans. Ég geri mér grein fyrir því að hann náði ekki að koma öllu að sem hann vildi segja á þeim stutta tíma sem hann fékk. Í samtölum við fólk úti í bæ hef ég orðið var við það að þessi spurning hefur vaknað hjá fólki: Er staðan orðin sú á Íslandi í dag að það er allt í lagi að deyja úr öllum sjúkdómum á Íslandi nema Covid? Sú spurning vaknar t.d. þegar sú staða kom upp núna nýverið þegar hjartaaðgerð var stoppuð vegna ógurlega margra smita og innlagna á Landspítala – háskólasjúkrahús. Aðgerðin átt að fara fram þegar um daginn, sjúklingurinn var tilbúinn og var á leiðinni í aðgerð sem hann þurfti lífsnauðsynlega á að halda en hætt var við að gera aðgerðina. Á hvaða plan erum við komin? Hvernig getum við forgangsraðað þannig að við segjum að sjúkdómar, andlegir og líkamlegir, alvarlegir sjúkdómar, séu alltaf settir aftur fyrir Covid-19? Við hljótum að fara að endurskoða það. Við erum búin að vera í þessari baráttu núna í tvö ár. Biðlistar í heilbrigðiskerfinu hafa tvöfaldast, jafnvel þrefaldast á sumum stöðum. Eitt slær mann líka rosalega þegar maður hittir einstaklinga sem eru að bíða eftir liðskiptaaðgerðum og sérstaklega þegar um eldri einstaklinga er að ræða. Einn benti mér á að hann væri að bíða eftir liðskiptaaðgerð. Hann vissi af því að hann gæti farið í liðskiptaaðgerð til Svíþjóðar með þreföldum kostnaði en hann gat það ekki vegna þess að hann er með undirliggjandi sjúkdóma, hann getur ekki ferðast. Hann spurði hvort hann gæti þá labbað yfir götuna, liggur við, og farið í aðgerðina hjá einkareknum aðilum. Nei, þá yrði hann að borga sjálfur, sem hann átti ekki pening fyrir. Við verðum að breyta þessu. Við getum ekki leyft okkur þetta. Svo er líka tilfellið þegar maður talar við einstakling sem þarf í liðskiptaaðgerð og er í fullri vinnu, búinn að vera frá í þrjá mánuði og sér fram á að þurfa að vera frá, ekki mánuði í viðbót heldur jafnvel ár og vinnan undir. Erum við þá með þessum aðgerðum að reyna að framleiða og koma fólki í örorku? Og ætlar þá ríkisstjórnin að koma askvaðandi og spyrja: Hvernig getum við stöðvað alla þá sem eru að verða öryrkjar? Við verðum að snúa blaðinu við. Og börn. Börn eru líka á bið og biðlistar barna lengjast, sem getur ekki á nokkurn hátt verið ásættanlegt. Við verðum líka að huga að því að við erum búin að sjá það á þessum tveimur árum sem liðin eru í Covid-faraldrinum að það er að verða ofboðslegt álag á heilbrigðisstarfsfólkið okkar, það eykst álag alltaf jafnt og þétt. Af því leiðir kulnun og uppgjöf. Þetta hefur ríkisstjórnin vitað síðustu fjögur árin, að ástandið á spítölunum væri slæmt. Og síðustu tvö árin hefði hún getað reynt að bregðast við í Covid-faraldrinum en ekki gert neitt - eða lítið. Og hvernig hefur ríkisstjórnin brugðist við undanfarið í Covid? Jú, svarið alltaf það sama: Ein sprauta enn. Þá er þetta komið. Svo skeður ekki neitt. Það kemur nýtt afbrigði. Þá kemur sami söngurinn: Ein sprauta enn og þá er þetta allt í lagi. En við höfum séð að það er ekki svoleiðis. Þess vegna verður að taka Covid út og á þann stað að það sé bara séreining. Þetta hefði átt að vera búið að gera fyrir ári síðan. En það er varla farið að gera það núna vegna þess að það dugir ekki að hafa Covid eingöngu sem einingu innan sjúkrahúss, það þarf að færa það þannig að það sé allt annað, þannig að allir sem þurfa á heilbrigðisþjónustu fái hana. Björn Zoëga á Karolinska-sjúkrahúsinu í Svíþjóð benti á þetta. Krabbamein á eftir að verða óviðráðanlegt og fólk lendir í því að fá ekki fá greiningu, sem ætti að taka tvær, þrjár vikur, en tekur marga mánuði og greiningin kemur þá kannski of seint. Þetta getum við ekki leyft okkur. Við verðum að fara að hugsa hlutina upp á nýtt. Okkur ber skylda til að sjá til þess að þeir sem þurfa nauðsynlega, hvað þá lífsnauðsynlega aðstoð í heilbrigðiskerfinu fái hana. En setjum þá ekki á bið. Setjum þá alls ekki á bið bara vegna þess að Covid á að hafa forgang.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir greinargóða skýrslu sem honum tókst nú reyndar ekki að klára þrátt fyrir mikinn og góðan vilja. Jafnframt óska ég honum velfarnaðar í krefjandi starfi. Ég treysti hæstv. ráðherra vel til þessara verkefna sem og annarra. Það er rétt sem kom fram í skýrslu hæstv. ráðherra þegar hann segir að bólusetningar hér á landi hafi gengið vel. 90% þjóðarinnar eru fullbólusett og um 121.000 manns hafa fengið örvunarskammt sem samkvæmt upplýsingum vísindamanna gefur 90% meiri vörn gegn smiti. Þrátt fyrir þetta allt erum við með nokkrar samkomutakmarkanir hér á landi. Maður skynjar það einhvern veginn úti í samfélaginu að samstaðan sé að dvína og þolinmæði gagnvart viðvarandi sóttvarnatakmörkunum er að nálgast einhver þolmörk því eins og hæstv. ráðherra nefnir réttilega og kemur fram í skýrslu þá eru þessar takmarkanir vissulega íþyngjandi. Þær hafa áhrif á okkur, hvort sem það erum við sem einstaklingar eða fyrirtæki. Þrátt fyrir að líf okkar flestra gangi sinn vanagang þá er það hins vegar ekkert algilt úti í samfélaginu. En auðvitað er nauðsynlegt að verja líf og heilsu þjóðarinnar og það er eitthvað sem þarf auðvitað að vera númer eitt, tvö og þrjú. En samhliða þarf að verja efnahag heimila og fyrirtækja í þessu landi okkar. Nú sjáum við það í vinnu nefnda hjá okkur að ýmsar efnahagslegar aðgerðir eru að renna sitt skeið en sóttvarnatakmarkanir virðast hins vegar ætla að fylgja okkur hressilega inn í nýtt ár. Hjá rekstraraðilum og fleirum sem verða fyrir beinum áhrifum af þessum takmörkunum og eru núna að sigla inn í vertíð jólanna er róðurinn víða orðinn ansi þungur. Ég get nefnt dæmi úr mínu heimahéraði, Hafnarfirði. Núverandi ástand og takmarkanir hafa þau áhrif á einn kráareiganda að það er búið að taka af honum 20 klukkustundir á viku, 80 klukkustundir í mánuði, og hver klukkustund kostar á bilinu 100.000–200.000 kr., þannig að við sjáum að á mánuði eru þetta um 12 millj. kr. Það er því áhugavert í þessu samhengi að velta því fyrir sér hvort það sé ekki rétt og sanngjarnt að nýta þær aðgerðir sem hafa sannað gildi sitt undanfarin tvö ár og halda þeim áfram til þess að draga úr högginu og jafnvel nýjar aðgerðir og aðlaga þær að þeim sem finna hvað mest fyrir þessu miklu höggi. Auk þess tel ég rétt að velta því upp, og við erum auðvitað farin að þekkja dæmi af því víðs vegar úr heimi að þeir sem eru fullbólusettir eða eru nú komnir með örvunarskammt, séu undanþegnir ákveðnum takmörkunum og njóti frekari réttinda. Ég tel bara mikilvægt að þetta allt sé skoðað og tel, af því við erum með þessa góðu stöðu, þetta háa hlutfall bólusettra og þeirra sem hafa fengið örvunarskammt, að við séum komin á þann stað að við þurfum að fara að ræða þessi mál. Að þessu sögðu þá bind ég miklar vonir við þær ætlanir hæstv. heilbrigðisráðherra að opna sex hágæslurými. Það mun draga verulega úr álagi á gjörgæsluna. Og að lokum væri áhugavert að vita um stöðuna á þessum sex rýmum og sérstakri farsóttardeild í Fossvogi og 30 endurhæfingarrýmum á Landakoti.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir skýrsluna. Við stöndum frammi fyrir mörgum siðferðilegum spurningum sem við höfum beðið með að svara í nær tvö ár í sífelldri von um að þessi heimsfaraldur klárist á næstu vikum eða mánuðum. Við þurfum að spyrja okkur hvort við ætlum að skylda fólk í bólusetningar, hvort við ætlum að skylda fólk til að upplýsa reglulega um heilsufarsupplýsingar sínar, hvort við ætlum að takmarka aðgengi óbólusettra að þjónustu, hvort við ætlum að takmarka ferðafrelsi óbólusettra til og frá landinu og hvort við ætlum að veita bólusettum undanþágur frá hinum ýmsu takmörkunum. Allt eru þetta erfiðar spurningar sem fela í sér mismunandi sviptingu á borgaralegu frelsi. Sem einstaklingur sem þegar er með nær öll þau bóluefni sem gefin eru í heiminum fljótandi um mínar æðar, þar með talda þrjá skammta af Covid-bóluefni, þá hafa kannski fæst þessi atriði mikil áhrif á mig persónulega en ég er hins vegar meðvitaður um það að það er fólk sem hefur aðrar skoðanir en ég í þessum málum og jafnvel, þó að ég sé ekki sammála sumum þeirra og skoðunum þeirra, þá tel ég það mikilvægt, reyndar mjög mikilvægt, að við tökum umræðu um takmarkanir á borgaralegu frelsi. Þetta er sérstaklega mikilvægt nú þegar augljóst er að við þurfum ekki bara að læra að lifa með veirunni í einhvern stuttan tíma heldur jafnvel um ókomna tíð. Það er líka mikilvægt að líta á það af hverju við erum með harðari takmarkanir en fjöldi smita á hverja 1.000 íbúa gefur ástæðu til. Ástæðan er sú að ríkisstjórn síðasta kjörtímabils hefur skilið heilbrigðiskerfið eftir í rúst. Þá er ég ekki bara að tala um ástandið á Landspítalanum heldur um kerfið allt saman. Það er í molum. Tökum einfalt dæmi og nærtækt. Fyrsti mögulegi tími fyrir mig til þess að fá tíma hjá heimilislækni er eftir fjórar vikur, í byrjun janúar. Ég er hræddur um að það sem kannski hrjáir mig núna sé í 80% tilfella búið að klárast á þeim tíma eða mögulega orðið miklu verra. Ef ég vel að fara á læknavaktina má ég búast við því að bíða í allt að átta til níu klukkustundir eftir að það komi að mér og að læknirinn sem tekur á móti mér sé undir miklu álagi og geti því miður ekki gefið sér mikinn tíma til þess að meta hvað hrjáir mig. Sé ástandið hjá mér alvarlegra þá þarf ég að bíða í svipaðan tíma, jafnvel lengur, þ.e. ef mér er ekki vísað frá, á bráðamóttökunni. Þar hefur verið viðvarandi neyðarástand undanfarin ár og starfsfólkið er útkeyrt. Þetta fyrirkomulag er hvorki skynsamlegt, hagkvæmt né mannúðlegt, hvorki fyrir heilbrigðisstarfsmenn né notendur þjónustunnar. Hæstv. heilbrigðisráðherra fer með fögur fyrirheit um auknar fjárfestingar í heilbrigðismálum á komandi ári en loforðin eru ekki eins stórfengleg og fagrar yfirlýsingar gefa til kynna. Þegar betur er að gáð er raunvöxturinn milli ára ekki nema 1,5 milljarðar, ekki síst vegna fjölgunar og öldrunar þjóðarinnar. Restin er meira og minna gamlar fjárhæðir sem verið er að tromma upp sem nýjar. Svona ráðum við ekki niðurlögum mönnunarvandans sem hefur reynst heilbrigðiskerfinu fjötur um fót og nauðsynlegt er að ráða bug á. Hið góða blað Morgunblaðið sagði fyrir stuttu að um 2.000 heilbrigðisstarfsmenn hefðu flúið land á undanförnum áratug. Ég er sannfærður um að ef flokkar hér á þingi taka höndum saman í stað þess að berjast í skotgröfum þá höfum við tækifæri til þess að byggja upp heilbrigðiskerfi svo það geti staðist heimsfaraldra og aðra vá sem mun koma. Ég hvet háttvirta kollega mína til að setja hag sjúklinga í forgang og hlusta á tillögur og athugasemdir hver annars svo tryggja megi heilbrigt Ísland til framtíðar.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að gefa þinginu skýrslu og greina okkur aðeins frá stöðunni eins og hún blasir við frá hans bæjardyrum. Það var áhugavert að heyra og ég óska honum að sjálfsögðu velfarnaðar í störfum hans á kjörtímabilinu. Þetta er auðvitað mikilvægt ráðuneyti, stórt og mikið ráðuneyti sem mætt hefur mikið á í heimsfaraldrinum. Okkur Íslendingum hefur verið svolítið tíðrætt um það í þessum faraldri að það þurfi að vera samstaða meðal þjóðarinnar til þess að hlutirnir gangi almennilega upp þegar við erum að berjast gegn þeim vágesti sem veiran er. Ég tek undir að samstaðan skiptir gríðarlega miklu máli. Þetta er ekki eins og hvert annað pólitískt mál í sjálfu sér. Þetta er öðruvísi, þetta teygir sig inn á alls konar siðferðisanga sem við höfum ýtt á undan okkur, eins og fram hefur komið í umræðunni, og þar fram eftir götunum. Algjört frumskilyrði þess að það sé einhver samstaða meðal þjóðarinnar er auðvitað að stjórnvöld gangi í takt. Á síðustu mánuðum hefur mikið vantað upp á að stjórnvöld gangi í takt. Þetta hefur gengið þannig fyrir sig að komið hefur minnisblað frá sóttvarnalækni. Það hefur verið rætt í ríkisstjórn og við höfum séð uppákomur eftir ríkisstjórnarfundi þar sem hluti ríkisstjórnarinnar hleypur undan fréttamönnum, vísar á heilbrigðisráðherra sem talar síðan fyrir strangari sóttvarnaráðstöfunum og skerðingu á mannréttindum og aðrir ráðherrar eftir atvikum hendast inn á samfélagsmiðla til þess að gagnrýna þær ráðstafanir sem þó voru samþykktar á fundi þar sem hæstv. ráðherrarnir voru sjálfir viðstaddir. Þetta eru ekki skilaboð um samstöðu til þjóðarinnar. Þetta eru ekki skilaboð um samstöðu. Þegar við í þessu landi erum að kvarta undan því að reglur séu stundum ruglingslegar, eins og auðvitað verður þegar verið er að skrifa handritið jafn óðum á meðan við erum að berjast við veiruna og höfum ekki miklar upplýsingar í höndunum, þá er algerlega óboðlegt að þessi staða sé uppi, að skilaboðin séu með þessum hætti frá hæstv. ríkisstjórn. Auðvitað eiga sér stað einhver skoðanaskipti við ríkisstjórnarborðið, þó það nú væri. Auðvitað greinir menn oft á. En eins og ég vísaði til þá er þetta mál ekki hefðbundið pólitískt mál sem lýtur einhverjum lögmálum þess dægurþrass sem við þekkjum úr pólitískri umræðu. Þetta kallar á samstöðu og þetta kallar á að stjórnvöld tali einum rómi ef á annað borð er ætlast til þess að almenningur hlýði og fari eftir þeim fyrirmælum og tilmælum sem gefin eru. Þingmönnum varð tíðrætt um það hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma hvað þingflokkur Sjálfstæðisflokksins væri stór. Það var áhugaverð umræða en ég vil gjarnan og hef áður á opinberum vettvangi sett þessa tölu í samhengi. Það eru 17 manns í þessum þingflokki. Það þarf ekki fleiri en 17 einstaklinga til þess að leggjast inn á spítala með Covid og viðbragðið er að skerða mannréttindi úti í samfélaginu. Þetta er ekki meiri fjöldi en það. Ef við förum í fótboltamálið er þetta byrjunarlið í fótbolta og varamannabekkurinn. Þessi fjöldi fer inn á spítala og við þurfum að bregðast við með því að skerða mannréttindi fólks. Við þurfum að taka af því atvinnufrelsið. Við þurfum að takmarka fundafrelsi, samkomufrelsi, einfaldlega vegna þess að ekki stærri hópur en þetta leggst inn á spítala. Þetta er stóri vandinn. Allar aðgerðir okkar í gegnum þennan faraldur miðast við þetta og það að ekki þurfi fleiri til segir okkur auðvitað að kerfið sem við erum að standa vörð um hefur verið vanrækt. Þessi vanræksla gerir það að verkum að ráðherrar í ríkisstjórn leyfa sér að hlaupa út af ríkisstjórnarfundi og gagnrýna þó þær ráðstafanir sem gerðar eru sem eru viðbragð við erfiðri stöðu á spítalanum. Þetta er auðvitað ólíðandi. Þegar við erum farin að tala um í samhengi við bólusetningar að mannréttindi séu nánast orðin einhvers konar verðlaun úti í samfélaginu, að fá að ganga um frjáls og njóta þeirra mannréttinda sem við öll eigum að fá að njóta, þá er það auðvitað líka mjög varhugaverð staða. Við eigum að vera á þeim stað núna, eins öflug í bólusetningunum og við erum, að þingið þurfi að móta langtímastefnu, langtímastefnau í sóttvarnamálum, langtímastefnu þegar kemur að bólusetningu. Það hvort við ætlum að vera með tvöfalt kerfi, bólusettra og óbólusettra, með hliðsjón af mannréttindum er ákvörðun sem þingið þarf að taka. Það á ekki að ákveða í minnisblöðum ráðherra sem fer síðan inn til ríkisstjórnar sem rífst síðan um það og hleypur út og suður, [[Forseti hringir.]]hvert með sín skilaboðin eftir því hvernig vindar blása hverju sinni. Þingið verður að koma meira að málum [[Forseti hringir.]]þegar við lítum til lengri tíma. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir yfirferðina. Það er mikilvægt að við höfum það í huga að Alþingi er ekki bara vettvangur löggjafar heldur líka vettvangur lýðræðislegrar umræðu og það væri ekki úr vegi að löggjafinn hefði meiri og betri aðkomu að eins mikilvægum ákvörðunum og hafa verið teknar hérna undanfarna mánuði og ár. Nágrannar okkar, Danir, hafa til að mynda lögfest aðkomu þingsins að slíkum ákvörðunum. Þessum stutta tíma sem ég hef hér í pontu ætla ég að verja í þágu barna í landinu því þó að við segjum að við séum öll saman í þessari baráttu við kórónuveiru, að við þurfum öll að leggja okkar af mörkum, þá er ljóst að framlagið er mjög mismikið. Þá er ég ekki að tala um launað vinnuframlag. Af því að hæstv. heilbrigðisráðherra vísaði gjarnan til tölfræði í sinni yfirferð þá er það óumdeilt að börnum stafar lítil hætta af Covid, í það minnsta ekki meiri hætta en af ýmsum öðrum sýkingum. Þrátt fyrir það hafa þau í tæp tvö ár sætt ítrekuðum takmörkunum, röskunum á skólagöngu og íþrótta- og tómstundastarfi og einangrun frá vinum og vandamönnum. Þótt okkur kunni að finnast eins og tíminn hafi flogið þá eru tvö ár mjög langur og mikilvægur þroska- og uppvaxtartíminn fyrir börn. Fjölmörg dæmi eru um að íslensk börn hafa þurft að sæta endurtekinni sóttkví til langs tíma og með tilheyrandi þvinguðum sýnatökum. Þetta er mikið inngrip í daglegt líf þessara barna, raunveruleg frelsisskerðing. Sóttkví hefur áhrif á líf barnanna sjálfra og foreldra og forráðamanna. Óttinn við sóttkví er sums staðar orðinn svo mikill hjá börnum að foreldrar verða varir við verulegan kvíða og uppnám í tengslum við umræðu um skólasmit. Þá fylgir auðvitað sú ósagða ályktun sem fer ekki fram hjá börnunum að þau séu á einhvern hátt hættuleg umhverfi sínu, þau séu smitberar og geti valdið sínum nánustu skaða. Börnin okkar hafa eytt fjölmörgum dögum heima þar sem þau reyna að láta lítið fyrir sér fara til að trufla ekki heimavinnu hjá mömmu og pabba. Börn hafa misst úr skólamáltíðir á þessum tíma og þannig orðið af næringarríkustu máltíð dagsins vegna bágra aðstæðna og allt of mörg börn hafa verið einangruð í skaðlegum aðstæðum heima fyrir og mun aldrei bíða þess bætur. Forseti. Nú þegar við, sem erum ein best bólusetta þjóð heims, tölum áfram um að taka ákvarðanir og grípa til aðgerða fyrir samfélagið allt, tölum um að standa saman, skulum við hafa eftirfarandi í huga: Þegar ákvarðanir eru teknar sem varða málefni barna á samkvæmt lögum það sem er barni fyrir bestu alltaf að hafa forgang. Börn eiga skýlausan lagalegan rétt til náms og til að njóta réttinda í samræmi við aldur og þroska. Þau eiga rétt á því að vera vernduð og þeim sé sýnd virðing og umhyggja. Það er skylda okkar sem samfélags að vernda börnin okkar fyrir því sem ógnar lífi þeirra og heilsu. Þar er Covid ekki ofarlega á lista en andlegur heimsfaraldur hins vegar þeim mun ofar. Það er samfélagsleg ábyrgð okkar að vernda þá sem eru viðkvæmari. Um það erum við sóttvarnalæknir sammála. En við skulum ekki gleyma því að börn eru sannarlega viðkvæmur hópur og þegar upp verður staðið verður mestur skaðinn af Covid fyrir börn vegna þeirra umfangsmiklu aðgerða sem þau hafa þurft að sæta til að komast hjá því að smitast af veiru sem gerir þeim sáralítinn skaða. Það er þeirra framlag og það er ekki lítið. Forseti. Siðferðilegt mat á því hversu langt er rétt að ganga á mikilvægu réttindi barna til að vernda aðra en þau sjálf þarf að fara fram. Við þurfum að meta hvort við ætlum að vera samfélag þar sem við förum fram á það við börn að þau taki áfram á sig byrðar til að vernda þá sem eru eldri eða hvort við erum samfélag þar sem fullorðið fólk tekur á sig byrðar til að vernda börnin. Og hvaða vettvangur er betri til að ræða það heldur en hér á virðulegu Alþingi? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. É g ætla að byrja á því að óska hæstv. heilbrigðisráðherra til hamingju með embættið og þakka honum fyrir að flytja okkur hér skýrslu um heimsfaraldur, en megi þær verða sem allra allra fæstar. Mig langar líka að segja að mér fannst það fyrirkomulag sem við höfðum á síðasta kjörtímabili öllu líflegra og skemmtilegra þar sem maður átti í samtali við hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég hygg að ég og hæstv. ráðherra höfum setið saman í efnahags- og viðskiptanefnd þegar Covid skall á, a.m.k. sat ég þá þar og verð að viðurkenna að maður hafði alveg gríðarlegar áhyggjur af því í hvað stefndi. Maður sá fyrir sér annað hrun, maður sá fyrir sér fjöldaatvinnuleysi, gjaldþrot og jafnvel að fjölskyldur myndu missa heimili sitt. Sem betur fer varð það ekki raunin og við ræðum það einmitt þessa dagana í kringum fjárlögin og fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar að við höfum náð gígantískum árangri þegar kemur að því að bregðast við efnahagslegum áhrifum heimsfaraldursins. En aldrei hefði mig grunað á þeim tíma að ég hefði þá farið þrisvar sinnum í Laugardalshöllina í einhvers konar hópbólusetningu og gengi um með grímu við dagleg störf. Það er engu að síður sá raunveruleiki sem við búum í. Ég ætla að taka undir með mörgum sem hafa rætt hér í dag að ég held að við höfum í upphafi náð mjög miklum árangri, enda var til okkar horft. Það var kannski það góða að sjá hvað kerfið okkar, jafnvel heilbrigðiskerfið og Landspítalinn, þessi risastóra ríkisstofnun sem maður var oft hræddur við að gæti hreinlega ekki breyst, gat breyst á núll einni. Þegar við þurftum að bregðast við var hægt að breyta ferlum. Það var hægt að bregðast við með sérstökum Covid-deildum, göngudeildum. Það var hægt að fá fólk til starfa til að hringja í fólk sem var veikt eða sýkt af Covid á þeim tíma, allt frábært. Hæstv. ráðherra, nú þurfum við að vita hvert framtíðarplanið er því nú erum við á öðrum stað en við vorum í upphafi. Þá veltir maður fyrir sér hvort aðföngum okkar, fjármunum og kröftum okkar öfluga heilbrigðisstarfsfólks sé ekki betur varið í að sinna þeim sem eru raunverulega veikir en ekki í það að hafa samband við fólk sem kann að vera sýkt af Covid en sem betur fer, vegna árangurs okkar í bólusetningum, finnur til lítilla sem engra veikinda. Ég ætla því að taka undir spurningu hv. þm. Hildar Sverrisdóttur hérna fyrr í dag: Hvert er framtíðarplanið? Mig langar líka að taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Diljár Mistar Einarsdóttur áðan varðandi börnin. Það er eitthvað sem við verðum að fara að ræða af fullri alvöru. Ég átta mig á því að við á Íslandi erum það lánsöm að það hefur nánast ekki fallið niður kennsla í grunnskólum hér á landi. Ég held að það sé einn dagur heilt yfir en auðvitað hefur þurft að loka skólum og bekkjardeildum vegna smita. Nú verðum við að fara að velta fyrir okkur hvaða áhrif þetta hefur til lengri tíma þegar við glímum við þessar miklu hamlanir. Þá ætla ég að endurtaka það sem ég hef sagt hér áður, bæði í umræðum við fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra og einnig þegar við ræddum sóttvarnalög: Við getum ekki verið hér með langtímatakmarkanir á samfélagi þar sem við skerðum mannréttindi og frelsi fólks án þess að lýðræðislega kjörið þing fái tækifæri til að fjalla um þær skerðingar. Það kann vel að vera að það sé full ástæða til að bregðast við í sóttvarnalögum með einhverjum hætti ef hér kemur upp heimsfaraldur og sýkingar. En það hlýtur líka að vera skýlaus krafa okkar sem hér erum kjörin af þjóðinni að fá að fjalla um þær takmarkanir Mig langar að hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til þess, þegar þessi faraldur fer að sigla undir lok, sem hann gerir vonandi, að taka aftur upp sóttvarnalögin sem við samþykktum hér ekki alls fyrir löngu breytingar á með þeim formerkjum að við myndum þurfa að huga að þeim aftur einmitt út frá þeim þætti hvort ekki sé nauðsynlegt að þingið fjalli um það þegar verið er að setja takmarkanir á líf fólks til lengri tíma litið. Það eru mörg önnur sambærileg dæmi sem hægt er að nefna í lögum, hvort sem það er í fjárlögum, um sölu banka eða annað þess háttar, þar sem er heimild til handa ráðherra en engu að síður krafa um að fjallað sé um það á lýðræðislegum vettvangi þingsins.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa umræðu um skýrslu mína um þessar aðgerðir og stöðuna í faraldrinum. Ég skrifaði hjá mér ábendingar og góðar umsagnir allra þeirra sem hér tóku til máls og væri svo sannarlega til í það - horfi bara á tímann - að bregðast við þeim öllum hér og nú. En þá er þetta auðvitað farið út um gluggann eins og áðan. Ég vil þó segja hér að það er sjálfsagt mál að koma að skýrslunni sem liggur til grundvallar því sem ég reyndi að koma hér á framfæri í fyrri ræðu, því sem sneri að tímalínunni og í samhengi aðgerða og stöðunnar á faraldrinum nú. Þá er hinn hlutinn sem fylgir og snýr að mörgum þeim ábendingum sem komu hér og koma inn á meðalhófið og samfélagið okkar og hvernig okkur tekst, samhliða því að draga lærdóm af því hvernig aðgerðirnar skila sér, að halda samfélaginu sem mest gangandi. Spurt var um langtímaplan. Það eru auðvitað þessi stig sem við þurfum að feta eftir því sem við lærum meira, þrátt fyrir hegðun veirunnar og óvissuna sem því fylgir, að halda samfélaginu gangandi. Það er verkefnið, það er alltaf í forgangi að verja líf og heilsu. Þetta er það sem ég get tekið utan um varðandi langtímaplan. Varðandi bólusetningarnar vil ég segja að við viljum ekki skipta þjóðinni upp í hópa. Tölfræði og ávinningur af því að beita bólusetningum og tilmæli um það er eitt. Að skipta þjóðinni upp kemur ekki til greina af minni hálfu og er allt annað. Ég held að við þurfum að taka þá umræðu miklu frekar og ekki síst, eins og kom fram í ræðu hv. þm. Diljár Mistar Einarsdóttur hér áðan, varðandi börnin. [[Forseti hringir.]]Þar er auðvitað þetta félagslega og andlega sem snýr að þeirra heilsu, [[Forseti hringir.]]það er eitt þegar við tökum ákvarðanir fyrir okkur sjálf og svo annað fyrir börnin. Við þurfum að huga að þeirra heilsu, [[Forseti hringir.]]en jafnframt að líf þeirra truflist sem minnst þannig að þau geti sinnt skóla á tómstundum og öllu því. [[Forseti hringir.]] Hæstv. forseti. Ég hélt að ég nyti hér góðvildar [[Hlátur í þingsal.]]verandi í sama flokki, en ég átta mig á reglum þingsins og bið afsökunar. Ég skal skila þessari skýrslu. [[Forseti minnir á að allir þurfa að virða tímamörk hér. [Hlátur í þingsal.] En forseti vill líka nefna það hér að æskilegt gæti verið að skoða annars konar form á umræðu sem þessari til þess að auka tækifærin til samtals.]] En forseti vill líka nefna það hér að æskilegt gæti verið að skoða annars konar form á umræðu sem þessari til þess að auka tækifærin til samtals.)
Frú forseti. Mér var nauðgað - það eru þrjú orð sem ekkert foreldri er búið undir að heyra 14 ára barn sitt segja í gegnum tárin. Klukkutíma síðar, eftir að hafa tilkynnt brotið og gefið fyrstu skýrslu, óraði okkur foreldrana hins vegar aldrei fyrir því hversu langt það ferli yrði að fá réttlætinu fullnægt. Meira en ári síðar barst málið fyrst til saksóknara og það var ekki fyrr en fimm árum eftir atburðinn að hinn seki var loksins dæmdur í tveggja og hálfs árs fangelsi fyrir það brot sitt að nauðga barni. Á þeim tíma kom í ljós að dóttir okkar var ekki sú eina sem hann hafði brotið á heldur voru brotin a.m.k. níu talsins. Flest þeirra framin á þessum fimm árum sem dóttir okkar beið eftir réttlætinu. Aðeins eitt annað mál gegn honum fór í ákæruferli og var refsing þar milduð í Hæstarétti svo hann gæti klárað að sitja inni samhliða refsingunni fyrir að nauðga dóttur minni. Því miður er saga dóttur minnar ekkert einsdæmi og á hverju ári lenda hundruð einstaklinga í svipaðri lífsreynslu og aðeins fáir þolendur upplifa það að sjá réttlætinu fullnægt. Þrátt fyrir mikið átak í þessum málum árið 2018, eftir að hin svokallaða #metoo-bylting gekk yfir í fyrsta skipti, er enn langt í land að málsmeðferðartími þessara mála sé viðunandi og að sú vinna sem lögð er í rannsóknir málanna sé fullnægjandi. Þetta á því miður sérstaklega við um mál hér á höfuðborgarsvæðinu. Með þingsályktunartillögu þessari eru lagðar til nokkrar viðamiklar og metnaðarfullar aðgerðir sem geta orðið framfaraskref í að efla meðferð kynferðisbrota í réttarkerfinu og vinna þannig gegn kynferðisbrotum og efla stuðning við þolendur þeirra. Í fyrsta lagi er lagt til að grípa til sérstakra aðgerða til að efla starfsemi lögreglu og ákæruvalds þegar kemur að rannsókn kynferðisbrotamála. Forsenda þess að hægt sé að rannsaka kynferðisbrotamál fyllilega og með viðunandi málsmeðferðartíma er að nægur mannafli sé til staðar hjá lögregluembættum. Það er því nauðsynlegt að auka fjármagn til lögreglunnar, sérstaklega í þeim tilgangi að fjölga starfsfólki sem sér um rannsókn kynferðisbrota. Í slíkri vinnu verður það að vera sjálfstætt markmið að stytta málsmeðferðartíma samhliða því að gæði rannsóknarinnar eru tryggð. Þá er einnig lagt til að ráðist verði í sérstaka styrkingu á meðferð kynferðisafbrota hjá saksóknaraembættum, þ.e. hjá héraðssaksóknara og ríkissaksóknara. Fyrirliggjandi gögn benda til þess að ákærur séu aðeins gefnar út fyrir einn af hverjum tíu sem er grunaður um brot og að raunverulegt sakfellingarhlutfall geti jafnvel verið svo lágt sem 3%. Lágt sakfellingarhlutfall kann að einhverju leyti að ráðast af núverandi lagaramma en í ljósi þess að einungis er gefin út ákæra á hendur um tíunda hverjum grunaða verður að spyrja sig hvort störf handhafa ákæruvalds séu raunverulega með þeim hætti að hámarka líkur á því að gerendur sæti refsiábyrgð vegna brota sinna og að markmiði um réttlæti sé náð. Stuðla verður að bættri málsmeðferð, t.d. með styttingu málsmeðferðartíma og ítarlegri yfirferð kærðra brota með auknu fjármagni til að styrkja mannafla embættanna. Frjáls félagasamtök gegna afar mikilvægu hlutverki þegar kemur að stuðningi við þolendur kynferðisbrota. Mikið af þeim framförum sem hafa orðið í málaflokknum á undanförnum árum og áratugum urðu að frumkvæði grasrótarsamtaka og annarra hagsmunaaðila utan stjórnvalda. Sem dæmi má nefna Stígamót, Samtök um kvennaathvarf, Barnaheill, Drekaslóð, Rótina og Rauða krossinn. Framlag þessara frjálsu félagasamtaka er óumdeilanlegt og þáttur þeirra í baráttunni gegn ofbeldi afar mikilvægur. Flutningsmenn telja því nauðsynlegt að standa betur vörð um starfsemi þeirra. Algengt er að slík samtök séu rekin annars vegar á frjálsum framlögum og hins vegar styrkjum ráðuneyta, sveitarfélaga og annarra opinberra aðila. Því telja flutningsmenn nauðsynlegt að ráðherra kortleggi hvaða þjónusta er veitt af hvaða samtökum og finni leiðir til að tryggja starfsemi þeirra áfram með því viðbótarfjármagni sem nauðsynlegt er fyrir rekstur þeirra. Til viðbótar við tafarlausar aðgerðir til að tryggja bætta meðferð kynferðisbrota í réttarkerfinu verður einnig að líta til þess hvernig haga megi stefnumótun til framtíðar svo hún taki mið af raunverulegri stöðu hvað upplifun þolenda varðar og hversu vel réttarkerfið skilar tilætluðum árangri. Í því verður þannig að felast athugun á tímalengd rannsókna í kynferðisafbrotum og kortleggja verður leiðir til að stytta þær rannsóknir. Þá verði litið til þess hvert núverandi hlutfall niðurfelldra mála er, beiting refsilækkunarákvæða og þróun á þyngd dóma. Þá verði ráðherra einnig að taka til skoðunar öll önnur þau atriði sem geta haft áhrif á hversu áhrifaríkt réttarkerfið raunverulega er. Við könnun á beitingu refsilækkunarástæðna verður sérstaklega að kanna hversu oft 204. gr. almennra hegningarlaga er nýtt til refsilækkunar og hvort ástæða sé til að endurskoða ákvæðið með tilliti til alvarleika brotanna og takmarkaðra fælingaráhrif refsinga þegar hægt er að beita málsvörn með tilvísun í þá grein. Fyrir ykkur sem ekki vitið hvað 204. gr. fjallar um þá er hún um það hvort viðkomandi hafi vitað hvort um barn er að ræða eða ekki. Einnig verður að taka til gagngerrar skoðunar hvernig bæta megi réttarstöðu þolenda almennt. Í því felst m.a. að setja lög um aðild þolenda að eigin máli þannig að þolendur hafi þau auknu réttindi sem aðilar máls hafa án þess að þurfa að höfða einkamál á hendur geranda sínum. Þá verður hlutverk réttargæslumanna tekið til skoðunar og kannað hvernig megi efla stuðning réttargæslumanna við þolendur, t.d. með því að auka tímafjölda sem réttargæslumenn fá endurgreidda vegna þjónustu við brotaþola og með því að auka aðkomu réttargæslumanna að meðferð dómsmála á öllum stigum. Þá verði bætur til þolenda kynferðisbrota einnig tryggðar, m.a. með aðkomu ríkissjóðs. Ég er mjög þakklátur meðflutningsmönnum mínum og öðrum hv. þingmönnum sem komið hafa að máli við mig um þetta mál. Sá stuðningur, þvert á hið pólitíska litróf Alþingis, sendir mikilvæg skilaboð út í samfélagið um stuðning við þá ósk okkar að hæstv. ráðherra undirbúi og komi í framkvæmd sértækri aðgerðaáætlun gegn kynferðisbrotum með því markmiði að auka stuðning við þolendur þeirra. Við teljum mikilvægt að við undirbúning aðgerðaáætlunarinnar hafi hæstv. ráðherra samráð við hagsmunasamtök þolenda og jaðarsettra hópa, fulltrúa úr fræðasamfélaginu, lögregluembætti, saksóknaraembætti, fulltrúa bráðamóttöku fyrir þolendur kynferðisofbeldis og aðra þá sem ráðherra telur rétt að hafa samráð við. Það er von okkar að hæstv. ráðherra kynni Alþingi tilbúna og tímasetta aðgerðaáætlun eigi síðar en við lok vorþings 2022.
Virðulegur forseti. Á öðru ári mínu við lagadeild Háskóla Íslands fyrir mjög mörgum árum lærði ég refsirétt. Þar lærði ég m.a. um tilgang og markmið refsinga og eitt af þeim markmiðum var að skapa fælingaráhrif í samfélaginu, að fæla fólk frá því að fremja afbrot. Á þessum tíma var mjög hávær krafa í samfélaginu um þyngingu refsinga í kynferðisbrotamálum. Krafan spratt vitanlega af því hversu alvarlegum augum litið er á slík brot í okkar samfélagi og hefur verið í seinni tíð. Í samhengi við þessa umræðu vakti það athygli mína, sem við lærðum einnig í refsiréttinum, hversu lág ítrekunartíðni var í nauðgunarmálum. Hún var, a.m.k. samkvæmt þeirri tölfræði sem okkur var kynnt á þeim tíma, lítil sem engin. Menn sem höfðu verið dæmdir fyrir nauðgun virtust samkvæmt þeirri tölfræði alls ólíklegir til þess að endurtaka brot sín jafnvel þó að refsingar fyrir slík brot væru ákaflega vægar í samanburði við önnur brot og í samanburði við alvarleika brotsins. Þetta vakti upp þær spurningar í huga laganemans hver væri tilgangurinn með því að þyngja refsingar ef þær dygðu bara ágætlega eins og þær voru, þegar þær virtust hafa þann fælingarmátt sem þeim var ætlað að hafa, alla vega að hluta til. Hvers vegna þyrfti þá að þyngja þær? Þessar spurningar urðu síðar kveikjan að meistararitgerð minni í lögfræði sem ég skilaði nokkrum árum síðar, árið 2009. Ég taldi alveg ljóst þá og tel enn eftir að hafa skoðað þetta, að orsökin fyrir því að kynferðisbrot voru jafn mikið vandamál í samfélaginu og raun bar vitni, sem hafði komið af stað bylgju krafna um þyngingu refsinga fyrir slík brot, væri allsendis ekki sú að þeir sem gerðust sekir um slík brot hefðu einfaldlega engar áhyggjur af refsingunni því að hún væri ekki svo slæm. Eitt ár í fangelsi, ekkert mál, ég læt vaða. Nei, vandinn lá og liggur enn annars staðar. Hér má ég til með að ítreka að þetta var árið 2005, fyrir rúmum 16 árum. Vandinn er ekki sá að refsingar séu ekki nógu þungar. Vandinn er annars vegar fólginn í djúpstæðum menningarlegum áskorunum sem við glímum enn við, en einnig í því kerfi sem við búum enn við sem byggt var upp af fullorðnum körlum til að leysa vandamál fullorðinna karla í upphafi. Þótt kerfið hafi að einhverju leyti þróast og breyst í tímans rás er það enn í allri grunnhugsun að baki afar óhentugt, svo ekki sé fastar að orði kveðið, til að sporna við kynferðisbrotum og kynbundnu ofbeldi. Á þessu kerfi þarf að gera róttækar breytingar og algerlega umbylta grunnhugsuninni að baki því, og það mun róttækari breytingar en koma fram í þingsályktunartillögunni. Tillagan felur eingöngu í sér allra nauðsynlegustu skrefin til þess að byrja að leysa úr vanda sem kerfið hefur verið fast í þrátt fyrir hávært ákall um úrbætur í áraraðir og jafnvel er hægt að segja áratugi. Það eru gallar sem gera að verkum að kerfið okkar er illa til þess fallið að kljást við þetta alvarlega vandamál í samfélagi okkar og er ljóst að ýmsar breytingar er hægt að gera til bóta. Þær breytingar sem hér eru lagðar til eru algjört lágmark og aðeins það allra nauðsynlegasta sem ráðast þarf í til að bæta kerfið eins og það er. Ég tel okkur öll í þessum sal, og aðra hv. þingmenn utan hans, geta verið sammála um þessi skref. Ég vænti þess að málið muni njóta víðtæks stuðnings á þessu þingi þvert á flokka og flokkspólitíska hagsmuni. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að hafa haft frumkvæðið að því.
Frú forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni kærlega fyrir að setja þetta mál á dagskrá og fyrir að segja sína sögu. Það er ofboðslega mikilvægt að fólk segi sögu sína og upplifun sína af kerfinu. Og á sama tíma og maður finnur til og verður klökkur þá dáist ég líka að þeim sem það gera því að það er okkur öllum mjög mikilvægt. Ég þakka fyrir að þetta mál sé sett á dagskrá og ég vænti þess og veit að þetta er mál sem við munum fjalla um á komandi þingi og þingum. Ég hygg að þessi þingsályktunartillaga fari til hv. allsherjar- og menntamálanefndar, frú forseti. Ég leiði þá nefnd og hlakka til að taka tillöguna til umfjöllunar. Þegar ég les yfir greinargerðina, sem er að mörgu leyti mjög gagnleg - áhugaverðar tölur sem þarna eru settar fram, samanburður við önnur Norðurlönd - hygg ég að við í nefndinni þurfum að leggjast í töluverða greiningu á stöðu þessa málaflokks. Mig langar líka að benda á að á 149. þingi lagði ég fram fyrirspurn til þáverandi dómsmálaráðherra um hverju aukin fjárveiting til þessa málaflokks hefði skilað hjá lögreglunni. Í kjölfarið fékk ég tækifæri til að heimsækja kynferðisbrotadeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu og fræðast meira um þeirra breytta verklag. Hægt að lesa úr því svari sem barst á þessu þingi mjög áþreifanlegan árangur í fjölda mála og hraðari afgreiðslutíma. Við erum samt langt frá því að standa okkur nægilega vel því að auðvitað eiga öll þessi mál að fá framgang í kerfinu, fá athygli og þolendur að fá þá aðstoð sem hægt er að bjóða upp á hvað það varðar. Ég segi bara: Ég mun leggja mig fram um að fara vel yfir þessa þingsályktunartillögu og ég vænti þess að við munum fjalla vel og ítarlega um hana í nefndinni og kalla eftir upplýsingum innan úr kerfinu. Eins og hv. þingmaður kom ágætlega inn á þá hefur aðgerðaáætlun verið í gangi. Aðgerðaáætlunin varð til í tíð þáverandi hæstv. ráðherra Ólafar Nordal heitinnar og hefur áætluninni verið fylgt eftir af alllmörgum ráðherrum síðan þá. Það er einmitt verið að vinna að nýrri aðgerðaáætlun og ég held að það sem hér kemur fram sé ofboðslega gott fóður inn í þá vinnu. Ég sé að mjög margir þingmenn eru í hópi flutningsaðila og ég finn það og vænti þess að í þessum sal sé mikill samhljómur um að í þessum málaflokki viljum við gera svo miklu betur.
Frú forseti. Ég vil koma hingað upp til að fagna þeirri þingsályktunartillögu sem hér er komin fram og snýr að aðgerðum gegn kynferðisbrotum og auknum stuðningi við þolendur þeirra. Að mínu viti er um að ræða afar brýnt og mikilvægt mál og ég fagna því innilega að það sé tekið fyrir hér á þessum vettvangi enda málið bæði mikilvægt og ekki síður viðkvæmt. Ég fagna því að við séum komin á þann stað hér að ræða þessa annars ágætu þingsályktunartillögu sem fyrir þinginu liggur. Ég vil líka þakka fyrir þá ítarlegu og góðu greinargerð sem fylgir, hún er afar gagnlegt plagg og ég hvet þingmenn til að kynna sér hana vel. Þar er mjög mikið af upplýsingum sem eru góðar og gagnlegar til að fá betri innsýn inn í þennan málaflokk og það mál sem hér um ræðir. Sem lögreglumaður í nær aldarfjórðung hef ég fengið innsýn inn í þennan málaflokk. Ég geri mér því fullkomlega grein fyrir þeim alvarleika og þeim sárum og eftirköstum sem þolendur þurfa að vinna úr og í mörgum tilfellum árum saman og í sumum tilfellum ævilangt. Ég tek undir það sem kemur fram í frumvarpinu um mikilvægi þess að rannsókn kynferðisbrota hjá lögreglunni verði efld og aðgengi að símenntun lögreglumanna og starfsfólks innan lögreglunnar sömuleiðis. Ég fagna þessu sérstaklega og þeim kafla þar sem talað er um aðgengi að símenntun, bæði lögreglumanna og starfsfólks innan lögregluembættanna. Það er allt of oft sem við erum of fókuseruð á lögregluna sjálfa en gleymum því að innan raða lögreglunnar er gríðarlega mikið af sérfræðingum og borgaralegum starfsmönnum sem að sjálfsögðu þurfa sína endurmenntun og koma oft að þessum málaflokki ekki síður en lögreglumennirnir sjálfir. Ég fagna þessu því sérstaklega. Ég tek líka undir það sem kemur fram í greinargerðinni varðandi fjölda lögreglumanna, að eigi menn að komast í gegnum þann stabba sem á borðinu er verði það ekki gert öðruvísi en að fjölga lögreglumönnum. Ég er algerlega sammála þeirri nálgun og þeirri niðurstöðu. Lögreglan hefur kallað eftir því undanfarin ár að fá fjölgun, sérstaklega inn í rannsóknardeildirnar hjá sér, varðandi þessi mál, kynferðisbrotamálin, sem eru erfið og flókin í rannsókn. Það krefst mannafla að fara í gegnum þessi mál og ég get ekki séð aðra leið en þá, vilji menn gera bragarbót á þessu, að fjölga verulega þeim höndum sem vinna í þessum málaflokki. Þetta var gert samhliða aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota sem tók gildi 2018 og gildir til ársins 2022. Samhliða henni var sett fjármagn til flestra embætta landsins, þeirra embætta sem eru með rannsóknardeildir - og ég segi flestra vegna þess að kynferðisbrot sem framin eru á Norðurlandi vestra eru rannsökuð hjá lögreglunni á Norðurlandi eystra og þar af leiðandi kom stöðugildi þangað og það var til mikilla bóta. En ég segi bara: Betur má ef duga skal. Við þurfum að gera betur, það er alveg ljóst. Við þurfum að spyrna við fótum í þessum málaflokki ef við ætlum að ná að koma okkur áfram. Ég fagna því þessu mikilvæga frumvarpi og styð það heils hugar og tek undir mikilvægi þess eins og kemur fram í þessari ágætu þingsályktunartillögu.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um aðgerðir gegn kynferðisbrotum og aukinn stuðning við þolendur. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir að leggja þingsályktunartillöguna fram. Um er að ræða gríðarlega mikilvægt mál og fagna ég því að það sé komið til umræðu hér á Alþingi. Eins og fram hefur komið í þessari umræðu snúast helstu þættir málsins um styttingu málsmeðferðartíma, aukinn stuðning við þolendur og aukinn stuðning við frjáls félagasamtök sem sinna stuðningi við þennan mikilvæga hóp. Einnig er lagt til að gerð verði rannsóknarskýrsla um kynferðisbrotamál í réttarkerfinu, afdrif mála og annmarka, ásamt því að í kjölfarið fylgi tillögur um bætta málsmeðferð. Jafnframt er lagt til að skoðað verði hvernig megi tryggja bætur til þolenda af hálfu ríkisins. Frú forseti. Því miður er það svo að þolendur veigra sér oft við að leggja fram kærur í kjölfar brota. Það er þyngra en tárum taki að upplifa þá angist og þann harm sem þolendur lýsa í kjölfar brota og með öllu ótækt að upplifun þolenda af kerfinu sé í raun það fráhrindandi að betra sé að bera harm sinn í hljóði. Hér er um að ræða mál sem allur þingheimur getur sameinast um. Það snýst ekki um pólitík heldur um sjálfsagðar áherslur í samfélaginu. Ég styð því ályktunina heils hugar og vonast til þess að þingheimur muni fylgja málinu eftir af festu. Enn og aftur þakka ég hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni og þeim sem á málinu eru og vænti þess að það fái brautargengi hratt og örugglega.
Virðulegi forseti. Tími þolenda er kominn. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir að koma fram með þetta mál. Ég er einnig þakklát fyrir að það nái að koma fram í upphafi þingvetrar svo við getum tekið umræðuna og farið á dýptina. Greinargerð málsins er virkilega góð, eins og aðrir hafa sagt hér, og ég hvet sem flesta til að kynna sér þetta mál. - Takk fyrir að deila sögu þinni með okkur. Ég, eins og margar aðrar, þekki því miður þessar sögur og reynslu á eigin skinni. Þolendur hafa lengi beðið eftir raunverulegum réttarbótum og ég er því hjartanlega sammála að bæta þurfi stöðu brotaþola í kerfinu. Ég tek heils hugar undir að gera þurfi brotaþola aðila síns máls. Það er auðvitað veruleg skekkja að alvarleg brot gegn manneskju verði ekki til þess að hún hafi raunverulega aðild að sínu máli. Þetta þarf að laga. Ég vænti þess líka að staða réttargæslumanns verði bætt en það tíðkast mjög að kvenkyns lögmenn sinni þessu starfi og fái því ekki greiddan þann raunverulega tíma sem þær sinna þessum málum af því að eðli málsins samkvæmt eru þetta þung mál. Það þarf líka að laga þetta bara til að lyfta þessum málum svolítið upp. Sú aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota sem nú er í gildi er góð, en ég bind miklar vonir við að næsta áætlun verði metnaðarfull, hún verði vel unnin og aðgerðir hennar komist allar í framkvæmd. Við þurfum því að sinna virku og góðu aðhaldi hér. Í lokin vildi ég bara segja: Ég trúi þolendum og ég stend með þolendum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 13. þm. Suðvest. kærlega fyrir að treysta okkur fyrir sinni sögu, hún er mikilvæg. Hún er mikilvæg fyrir það sem við ræðum hér, takk fyrir. Það er mikilvægt að við horfum á þennan málaflokk sem eina heild. Vandamálið er ærið og við þurfum að skoða það út frá hagsmunum þolenda auk þeirra sem eru gerendur í slíkum málum. Það er til hagsbóta að við náum málshraðanum niður og með því að gefa rannsóknardeildum lögreglu betri verkfæri og betri starfsaðstæður getum við stýrt því betur hvernig við stígum fyrstu skrefin inn í rannsókn slíkra mála. Fyrstu skrefin í rannsókninni skipta öllu máli fyrir það hver afdrif málanna verða síðan fyrir dómstólum. Ég vil taka fram að margt hefur áunnist, eins og komið hefur fram hér, og lögreglan er öll að gera sitt besta, við vitum það alveg. Það eru allir að gera sitt besta við þær aðstæður sem þeir hafa, við verðum að tíunda það aðeins líka. En við þurfum líka að búa lögregluna réttum verkfærum til þess að geta tekið betur á þessum málaflokki og öðrum, og það er mikilvægt að gera það hratt og vel. Þá er mikilvægt að við tökum fast utan um það verkefni að fjölga lögreglumönnum. Það er oft grundvallaratriðið í því að við getum ekki gert betur í rannsókn mála. Ég tek heils hugar undir með þeim sem á undan mér var í þessum ræðustól þegar talað er um að þolendur séu ekki aðilar að eigin máli. Þeir eru með réttarstöðu vitnis í eigin máli og sú staða er óviðunandi. Réttargæslumenn fá líka takmarkaðar upplýsingar frá lögreglu í slíkum málum og ekki er hægt að horfa fram hjá þeirri stöðu lengur. Réttargæslumenn vinna ótrúlegt verk og þeim tekst með einhverjum hætti, sem er óskiljanlegur, að fá til sín upplýsingar til að geta tryggt vitninu, þolandanum, betri réttarstöðu í sínu eigin sakamáli. Við eigum framúrskarandi sérfræðinga á þessu sviði og með tilkomu þjónustumiðstöðvar þolenda ofbeldis á borð við Bjarkarhlíð, Bjarmahlíð á Akureyri og Sigurhæð á Selfossi höfum við náð að styðja miklu betur við þolendur og gefa þeim sterkari rödd í samfélaginu. Það er hins vegar sorglegt að sjá þá þróun sem við höfum fylgst með undanfarið. Við verðum að geta gert svo miklu betur í þessum málaflokki og það er það sem hv. þingmaðurinn er að leggja fram. Ég styð heils hugar þessa þingsályktunartillögu og ég vona að við náum einhverjum ávinningi í þessum málum.
Virðulegi forseti. Ég mæli nú að ég held í fjórða eða fimmta sinn fyrir þessu mikilvæga frumvarpi. Það felur ekki í sér að skipa nefnd, skoða málið eða setja á starfshóp til þess að skoða eitt af þeim gríðarlega mikilvægu málum sem við þurfum að taka á, sem tengist fiskveiðiauðlindinni sem er sameign þjóðarinnar þó að ýmsir vilji skilja hlutina á annan hátt. Við upplifum að ástandið er óbreytt misseri eftir misseri, ár eftir ár, og ekkert gerist af því að hér var kyrrstöðustjórn á síðasta kjörtímabili og hún heldur áfram, það má ekki snerta við þessu kerfi þrátt fyrir það að hátt í 90% þjóðarinnar séu ósammála því að þetta sé gott, réttlátt kerfi. Hátt í 90% þjóðarinnar segja: Kæru, alþingismenn, elskulega ríkisstjórn, viljið þið breyta kerfinu í þágu okkar allra, ekki að það sé bara fyrir suma eins og hefur verið allt of lengi? Núna er þjóðarbúið í heild sinni blessunarlega að detta í lukkupottinn þegar við sjáum fram á mikla loðnugengd. Bræðslurnar, útvegsfyrirtækin, uppsjávarfyrirtækin geta sem betur fer haldið út á miðin og náð í verðmæti fyrir þjóðarbúið en um leið eru þau ekki í sama mæli að greiða fyrir þessi einkaafnot af auðlindinni eins og þeim ber. Þetta er gríðarlegt áhyggjuefni, að sjá það ár eftir ár og núna með þessa ríkisstjórn að það á í rauninni lítið meira að gera heldur en eitthvað snurfus. Við skulum rifja upp að það hafa verið skipaðar nefndir sem hafa skilað gríðarlega mikilvægri leiðsögn eins og auðlindanefndin frá árinu 2000, þverpólitísk nefnd sem skilaði miklu starfi undir forystu Jóhannesar Nordals þar sem leiðsögnin var afar skýr. Þar mátti sjá gríðarlega mikinn vilja stjórnmálaaflanna þá en líka hagsmunaaðilanna til þess að breyta kerfinu, alla vega eitthvað aðeins til þess að koma til móts við skiljanlegar gagnrýnisraddir á þessu annars mikilvæga kerfi. Ég verð ekki þreytt á því að segja að íslenska sjávarútvegskerfið í heild sinni, í þessari stóru mynd, hvernig við stjórnum því í gegnum kvótakerfið, er gott. Það eru vissulega agnúar á því sem er hægt að sníða af. Það er hægt að hlusta betur á ákveðin sjónarmið sem tengjast bæði skiptingu á aflahlutdeild o.fl. En stærsta málið er auðvitað að tryggja raunverulega eignaraðild að fiskveiðiauðlindinni, raunverulega þjóðareign, að þetta fallega orð þjóðareign hafi eitthvert innihald, hafi eitthvert gildi. Auðlindanefndin sem var skipuð 2000 skilaði af sér skýrri leiðsögn um að treysta ekki síst þetta grundvallarprinsipp um að treysta rétt þjóðarinnar yfir auðlindinni og við værum ekki að festa í sessi - og það eru liðin 21 ár - þetta óréttlæti, þetta óöryggi og þá óvissu sem þjóðin stendur frammi fyrir, hvort hún hafi raunverulega þau stjórntæki sem hún þarf á að halda til að tryggja hennar eigin rétt eða hvort málum sé þannig háttað að útvegurinn, sjávarútvegurinn, sé með tögl og hagldir í öllum þeim málum sem tengjast sjávarútvegi. En það þarf pólitískan vilja til að breyta. Auðlindanefndin sýndi fram á þverpólitískan vilja, hagsmunasamtökin þá, LÍÚ líka. Þremur, fjórum árum seinna var LÍÚ búið að draga allt í land, síðan breytir það um nafn en ekki stefnu. Stefnan hjá þeim er í rauninni sú sem ríkir núna undir þessari núverandi ríkisstjórn, frekar lítið veiðigjald sem er greitt og enginn vilji til þess að tryggja raunveruleg yfirráð þjóðarinnar yfir sjávarauðlindinni. Auðlindanefndin undirstrikaði það að gera tímabundna samninga, tryggja það með óyggjandi hætti að auðlindin væri í eigu þjóðarinnar. Síðan hafa auðvitað til viðbótar verið lagðar fram ýmsar tillögur í þá veru að tryggja þjóðinni réttmætt gjald fyrir þessi einkaafnot af sjávarauðlindinni. Það hefur vissulega gengið brösulega. Það hefur ekki mátt nefna það að fara mjög gegnsæjar, einfaldar leiðir, einhverjar leiðir sem ég hefði haldið að ekki síst flokkur sem trúir á frelsi, trúir á markaðinn, myndi fara, flokkur sem trúir því að markaðurinn sé ákveðið mælitæki, stýritæki til þess að ná fram hinu sanna verðmæti. En það er ekki einu sinni hægt að treysta markaðnum til þess að ákvarða verðið á okkar sameiginlegu auðlind af því að það er ekki ólíklegt að markaðurinn myndi segja: Heyrðu, kæru vinir, þið eruð búnir að borga allt of lágt gjald áratugum saman fyrir þessi einkaafnot og við, markaðurinn, ætlum að verðleggja fiskveiðiauðlindirnar mun hærra. Það er ekkert ólíklegt. Hagfræðingar hafa reiknað út að það er ekkert ólíklegt að það væri a.m.k. tvöfalt hærra gjald heldur en greitt er í dag. Með nýrri ríkisstjórn, sem er hin gamla ríkisstjórn, verður litlu breytt. Starfshópur skipaður og ekki einu sinni komið á hreint hvort það eigi að vera þverpólitískt starf, hvort það eigi að leyfa öðrum sjónarmiðum að koma að borðinu. Það verður ekkert ákveðið fyrr en búið er að fara niður í Borgartún 35 og spyrja Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi hvað þau vilja. Svo verður málið fyrst metið. Það er nú allur metnaðurinn. En ég verð samt að segja, talandi um metnað, talandi um staðfestu, að maður ber ákveðna von til hæstv. sjávarútvegsráðherra, hún er til staðar. Eins ósammála og ég hef verið henni í nálgun hennar og stjórnarinnar á heilbrigðiskerfinu þá hefur hún verið öflug fyrir sína grasrót, fyrir sínar hugsjónir og bakgrunn um það að ríkisvæða allt í heilbrigðiskerfinu, nýta ekki alla krafta t.d. sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsfólks, vera treg í að semja við sjálfstætt starfandi sálfræðinga, sjúkraþjálfara, talmeinafræðinga. Hún hefur verið mjög staðföst í þessari stefnu Vinstri grænna og fékk að vera algjörlega óáreitt í ríkisstjórn með meðvirku flokkunum tveimur í heilbrigðismálunum, Sjálfstæðisflokki og Framsókn. Þeir bera jafn mikla ábyrgð á því að í dag erum við með biðlista eftir biðlista í heilbrigðiskerfinu, við erum með Landspítala sem nær ekki að opna nægilega vel og sinna öllu af því að það er ekki búið að hlúa að spítalanum í gegnum árin. Það er ekki búið að fjölga hjúkrunarrýmum, það er ekki búið að skoða myndina heildstætt. Þetta er allt á ábyrgð Framsóknar og Sjálfstæðisflokks líka. En af því að við sáum hugsjónir Vinstri grænna, hugsjónir hinnar atorkumiklu konu sem nú gegnir embætti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, við sáum þessar hugsjónir verða að veruleika í heilbrigðisráðuneytinu, þá bind ég vonir við að það verði sama eftirfylgni og sama atorka í ráðuneyti sjávarútvegs- og landbúnaðarmála og var í heilbrigðisráðuneytinu af hálfu ráðherra, að hún nái því raunverulega að rugga bátnum, með fullri virðingu fyrir mikilvægum málum sem hægt er að tengja við landbúnaðinn - umhverfismál, loftslagsmál, allt gríðarlega stór mál sem við erum öll sammála um að okkur beri að fara í og ég vona að tækifærið til þess að ýta undir loftslags- og umhverfismál á sviði jarðræktar og landnýtingar verði nýtt, að það verði þá stokkað svolítið upp í landbúnaðarkerfinu - en það má ekki gleyma sjávarútveginum. Ég hef saknað þess í bæði stefnuræðunni og í ákveðnum umræðum af hálfu nýrrar ríkisstjórnar og ráðherra að beina sjónum ekki nægilega að því óréttlæti sem er í sjávarútvegskerfinu. Ég vona að þessum starfshópi verði fylgt eftir, ég vona að hann fái sjálfstæði og sjálfdæmi frá hagsmunaöflum, það verði raunverulega reynt að ná í sátt, raunverulega reynt að teygja sig til almennings, teygja sig til þessara hátt í 90% sem eru húrrandi hrópandi óánægð með skiptingu og skipulag á sjávarútvegskerfinu, sérstaklega þegar kemur að auðlindagjaldinu. Það er alveg skýrt. Ég hef trú á því að það sé hægt að gera þetta ef menn vilja. Það hafa allir flokkar nema einn sýnt raunverulegan vilja til að tímabinda samninga í sjávarútvegi, fara svolítið að ráðum auðlindanefndarinnar frá árinu 2000. Á þessi spil var sýnt m.a. árið 2017 í þverpólitískum hópi allra flokka þá, menn voru tilbúnir til að setja það niður. Ég vil líka minna á að hæstv. innviðaráðherra Sigurður Ingi Jóhannesson, formaður Framsóknarflokksins, lagði fram frumvarp í ríkisstjórninni 2013–2016 sem fól í sér tímabindingu samninga. Það mál var hins vegar stoppað. Það mál var stoppað í þingflokki Sjálfstæðismanna. Það mál var líka stoppað af hálfu sjávarútvegsins. Það mál var hins vegar tillaga og framlag Framsóknarflokksins í þverpólitísku nefndinni þannig að Framsóknarflokkurinn er tilbúinn í tímabundna samninga í gegnum löggjöfina líkt og Vinstri græn. Eftir situr þá Sjálfstæðisflokkurinn og þar verðum við að láta birta svolítið til þegar kemur að sjávarútvegi. Þetta er gríðarlega stórt og mikilvægt mál sem við erum að fjalla um, að við tökum raunverulega til þannig að við tryggjum annars vegar hagkvæmnina, verðmætasköpunina, skilvirknina, náttúrunýtinguna, sjálfbærnina í kerfinu sem er svo mikilvæg og svo þýðingarmikið fyrir okkur að við pössum upp á, samhliða því að sjávarútvegurinn fari að greiða meira fyrir auðlindina. Og kæru vinir, þið sem eruð að veiða loðnu núna, þið sem hafið verið að sjá um það að veiða úr auðlindinni fyrir okkur og fyrir þjóðarbúið, þið getið greitt meira til samfélagsins. Þið eigið að sjá sóma ykkar í því að gera það. Þið eigið að hafa frumkvæði að því og stíga fram til að ná sátt við þjóðina af því að þetta strandar á ykkur. Það eru mín skilaboð til þeirra sem eru í sjávarútvegi og eru með aflaheimildir og, eins og ég segi, einkarétt á afnotum og veiðum úr sameiginlegri fiskveiðiauðlind okkar. Annars vegar tímabundnir samningar, hins vegar markaðsgjald fyrir sjávarútveginn. En það þarf meira til til þess einmitt að treysta trúverðugleika kerfisins og ýta undir traust almennings á því, að það sé ekki verið að svindla á kerfinu, að það ríki gegnsæi, að það ríki réttlátt regluverk í sjávarútvegi sem ýtir áfram undir hagkvæmni, ýtir áfram undir það að við hvetjum fyrirtæki til að fjárfesta og það hafa þau gert með gríðarlega góðum árangri að mínu mati. Við erum að sjá ofboðslega fjölbreytni og mikla nýsköpun innan sjávarútvegs. Við verðum að passa upp á að það haldist. Við sem erum hlynnt samkeppnisrekstri í frjálsum viðskiptum, við verðum að gæta að því, en frjáls viðskipti, samkeppni, nýting á auðlindum eins og þetta er núna gengur ekki ef réttlætiskennd almennings er misboðið, gengur ekki ef almenningur sér að það er misjafnt gefið, ár eftir ár, áratugi eftir áratugi. Og aftur er mynduð ríkisstjórn sem ætlar sér lítið að gera í hlutunum annað en að skipa nefnd og taka kannski á þessum lágmarksþáttum sem þarf að gera. Við í Viðreisn munum halda ríkisstjórninni við efnið. Við munum halda áfram, aftur og aftur, að spyrja þessara spurninga, vekja athygli á ýmsum þáttum sem tengjast sjávarútvegi, bæði jákvæðum en líka þeim sem betur mega fara. Við munum halda áfram að biðja um skýrslur og passa upp á að það sé ekki setið á þeim og benda á það sem hefur verið breytt til þess að fela eitthvað. Við munum halda áfram að gera þetta eins og við gerðum allt síðasta kjörtímabil. Ég er að mæla fyrir þessu máli aftur í fjórða eða fimmta, fjórða sinn a.m.k., og við komum hér með pragmatískar og auðveldar leiðir til að bæta kerfið, ekki endilega að finna hjólið upp aftur og aftur, heldur það sem raunverulega bætir kerfið og gerir það bæði gegnsærra og skilvirkara. Í því felst þetta frumvarp. Ég ætla að fara aðeins yfir það sem m.a. stendur í greinargerðinni til þess að fólk fái aðeins betri hugmynd um hvað um er að ræða. Þetta tengist heildaraflahlutdeild. Þetta tengist gegnsæi, hverjir eru tengdir aðilar o.s.frv. Þetta frumvarp er endurflutt nokkuð óbreytt og það hefur þríþættan tilgang. Í fyrsta lagi er því ætlað að auka gegnsæi fjárhagsupplýsinga með kröfum um skráningu á skipulegum hlutabréfamarkaði. Gríðarlega mikilvægt. Í öðru lagi felur það í sér kröfu um dreifða eignaraðild stærri útgerðarfyrirtækja. Það er alltaf verið að tala um þetta og ég veit ekki hvað ég er búin að hlusta á margar ræður hv. þingmanna hér, af og til greint vilja hjá ráðherrum, en það er ekkert gert. Með þessu frumvarpi er hægt að gera það og það er auðvelt. Við erum búin að fara margoft yfir þetta. Í þriðja lagi afmarkar frumvarpið með skýrari hætti en gildandi lög það hámark í heildaraflahlutdeild sem einstakir aðilar eða tengdir aðilar geta gert ráð fyrir. Ný lög um stjórn fiskveiða voru sett 1990 að frumkvæði ríkisstjórnar Framsóknarflokks, Alþýðubandalags, Alþýðuflokks og Borgaraflokks og höfðu að geyma ákvæði um frjálst framsal aflaheimilda. Þetta hafa margir gagnrýnt, ekki síst vinstri menn, eftir á. Ég er því ósammála, ég held að eitt af því mikilvæga fyrir skilvirkni í kerfinu sé að varðveita áfram frjálst framsal aflaheimilda upp á dínamíkina í kerfinu, upp á það að nýta bæði fjárfestingar og fjármagnið en ekki síst til þess að nýting aflans sem slíks verði sem best. Við sjáum árangurinn í því og það er m.a. afrakstur þess að við breyttum þessu árið 1990, undir forystu vinstri stjórnar, undir forystu vinstri manna á sínum tíma. Því hefur blessunarlega ekki verið breytt. Mig minnir að nýting á hverjum þorski hafi verið innan við 50% en er í dag komin í kringum 80% og við erum enn að finna leiðir til að nýta og fá verðmæti, auka fjölbreytni afurða úr fiski með alls konar frábærum hætti, í gegnum nýsköpun, í gegnum þróun o.s.frv. Þetta er hluti af því. Það er hægt að búa til stjórntæki sem ýtir undir verðmætasköpun, aukna framleiðni og rannsóknir, þróun og nýsköpun. Þegar sýnt var, eftir árið 1990, að verulegur árangur hafði náðst í aukinni hagræðingu og hagkvæmni í rekstri, m.a. með samruna fyrirtækja, beitti þáverandi ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sér fyrir því árið 1998 að ákvæði voru sett í lögin sem mæltu fyrir um hámark aflahlutdeildar hverrar útgerðar í einstökum tegundum og 12% heildaraflahlutdeild. Jafnframt var gert ráð fyrir að stærð eignarhluta í einstökum útgerðarfyrirtækjum yrði takmörkuð við 20% færi heildaraflahlutdeild þeirra yfir 8%. Það ákvæði var síðar fellt úr lögum árið 2002 fyrir forgöngu ríkisstjórnar sömu flokka. Á það reyndi því aldrei í framkvæmd. Tilgangurinn með nýja ákvæðinu frá árinu 1998 var einmitt að stuðla að dreifðari eignaraðild, það var tilgangur löggjafans þá, og koma í veg fyrir að aflaheimildir söfnuðust á fáar hendur. Á þessum tíma voru öll útgerðarfyrirtæki langt innan við þau mörk sem lögin kváðu á um. Það er svolítill munur miðað við daginn í dag en stærsta félagið réð þá yfir 4,81% heildaraflahlutdeildar. Um lagasetninguna árið 1998 ríkti einhugur á Alþingi en djúpstæður ágreiningur reis um rýmkun ákvæðanna árið 2002 með niðurfellingu kröfunnar um dreift eignarhald allra stærstu fyrirtækjanna. Síðan hefur þróunin orðið sú, þrátt fyrir þá breytingu en kannski m.a. vegna hennar, að átt hefur sér stað ákveðin rekstrarhagræðing í sjávarútvegi fyrir utan alla tækniþróunina sem hefur haft veruleg áhrif á það hvernig við rekum sjávarútveg í dag miðað við árið 2002, ég tala nú ekki um árið 1992 eða 1982. Nú eru hins vegar nokkur fyrirtæki farin að nálgast þessi mörk og það er verulegt álitaefni hvort krafan um 50% eignaraðild, svo að aðilar teljist vera tengdir, dugi til að ná markmiðum laganna. Það er vel hugsanlegt að um raunveruleg yfirráð geti verið að tefla í einhverjum tilvikum þó að eignaraðild sé undir 50% mörkunum. Eins geta menn haft áhrif á rekstur annars aðila með lánveitingum eða fjárhagslegri fyrirgreiðslu. Í þessu ljósi má segja að reynslan hafi sýnt að rök standi til þess að afmarka þessi lagaákvæði með skýrari hætti svo að þau megi ná tilgangi sínum. Þá þykir eðlilegt að stærri útgerðarfyrirtæki séu skráð á almennum hlutabréfamarkaði til þess að tryggja betur gegnsæi í meðferð upplýsinga og í viðskiptum með hlutafé. Undir eins og fyrirtæki eru skráð á almennum hlutabréfamarkaði - og maður fagnar því auðvitað þegar maður sér þessi skref - þá er um leið komið ákveðið aðhald í gegnum regluverk hlutabréfamarkaðarins og það er nokkuð strangt, ýtir mjög undir gegnsæi. Það er jafnframt ástæða til að endurvekja hugmyndir um takmarkaða hámarkseignaraðild í allra stærstu útgerðarfyrirtækjunum eða 10%. Það hlutfall vísar til skilgreiningar laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, á virkum eignarhlut í fyrirtæki. Til að mæta þessum markmiðum er í frumvarpinu gert ráð fyrir veigamikilli breytingu með því að líta á aðila sem tengda í merkingu laganna ef einn aðili ræður yfir 1% eða meira af heildaraflahlutdeild og annar á 10% hlutafjár eða meira í hinum fyrrnefnda. Þetta þýðir að eigi aðili 10% hlut í útgerðarfyrirtæki þar sem annar aðilinn ræður yfir 1% eða meira af heildaraflahlutdeild er aflahlutdeild þeirra lögð saman til þess að meta hvort hún fari yfir mörkin. Þetta á einnig við ef óbein eignaraðild er með þessum hætti. Einnig þykir rétt að telja aðila tengda ef annar ræður yfir meira en 1% heildaraflahlutdeildar og á kröfur á hinn þannig að ætla megi að sá fyrrnefndi geti haft áhrif á reksturinn. Aðilum er skylt að upplýsa Fiskistofu um þess háttar tengsl. Ég bið hv. þingmenn að hafa það í huga að þetta byggir m.a. á lögjöfnun, svipað því sem gerist í gegnum kröfu laga um fjármálafyrirtæki um tengda aðila. Þá er gert ráð fyrir að öll útgerðarfyrirtæki sem fara með 1% heildaraflahlutdeildar eða meira skuli skráð á skipulegum verðbréfamarkaði. Þetta gerir kröfur um meira gegnsæi varðandi upplýsingar, eins og ég gat um áðan, og viðskipti með hlutabréf og dreifðari eignaraðild. Jafnframt er gert ráð fyrir að í útgerðarfyrirtækjum sem fara með 8–12% heildaraflahlutdeildar eigi enginn aðili, einstaklingur, lögaðili eða tengdir aðilar, meira en 10% af hlutafé, stofnfé eða atkvæðisrétti í viðkomandi aðila. Þessu ákvæði er ætlað að koma í veg fyrir frekari samþjöppun eignaraðildar í allra stærstu útgerðarfyrirtækjunum. Þetta skiptir máli. Ef við skoðum inntakið í þessum lögum þá held ég að þetta geti m.a. komið til móts við þá kröfu almennings að það verði aukið réttlæti í skipulagi og regluverki sjávarútvegsins. Ákvæði frumvarpsins koma til viðbótar þeim ákvæðum sem þegar er mælt fyrir um í gildandi lögum. Þau standa því óhögguð eftir sem áður. Frumvarpið hefur fyrst og fremst áhrif á stærri fyrirtæki. Möguleikar þeirra til frekari samþjöppunar eru þrengdir frá því sem er og kröfur um dreift eignarhald og gegnsæi umtalsvert meiri. Það er kominn tími til þess að við setjum fram skýrar og ríkar kröfur um dreift eignarhald og gegnsæi í sjávarútvegi. Minni og meðalstór fyrirtæki hafa á hinn bóginn sömu möguleika og áður til að hagræða í rekstri með því að sameinast. Ekki er á það fallist að kröfur um skráningu á almennum hlutabréfamarkaði eða takmarkanir á hlutafjáreign einstakra aðila í allra stærstu útgerðarfélögunum hindri hagræðingu í rekstri. Það er mjög erfitt að sjá að það séu einhverjar hindranir. Ég vil hvetja hv. þingmenn til að kynna sér það sem segir í frumvarpinu sjálfu um greinarnar sem slíkar, um 1. og 2. gr. þessa frumvarps frá okkur í Viðreisn. En ég undirstrika að það er kominn tími til, þótt fyrr hefði verið, að við tökum markviss og skýr skref til þess að auka aðhald, auka gegnsæi en síðast en ekki síst auka réttlæti í sjávarútvegi þannig að þjóðin geti með vissu ekki eingöngu tryggt sinn þjóðarhlut, eðlilegt gjald fyrir aðganginn að auðlindinni, heldur þarf regluverkið að vera með þeim hætti að þjóðin treysti því að það undirstriki skynsamlegan rekstur í sjávarútvegi, veiti sjávarútvegsfyrirtækjunum tækifæri til að þróast, þroskast og hagræða og nái því besta fram í okkar sameiginlegu sjávarauðlind samhliða því að þjóðin viti að það sé farið vel með auðlindina og hún fái sanngjarnt gjald fyrir.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Það eru nokkur atriði í frumvarpinu sem mig langar til að biðja hv. þingmann að kafa aðeins dýpra í í framhaldi framsögunnar og það fyrsta snýr að umræðunni, sem hefur svo sem verið tekin áður, í tengslum við samþjöppun. Samþjöppunin hefur mér sýnst verða mest og hröðust þegar óvissan er mest í starfsumhverfi sjávarútvegsins. Ég hugsa að mig og hv. þingmann deili á um óvissuáhrif þessarar nálgunar, en mig langar til að biðja hv. þingmann að fara aðeins dýpra í þær vangaveltur sem snúa að samþjöppuninni því mér sýnist reynslan kenna okkur að, eins og ég segi, þegar óvissan sé mest sé samþjöppunin hröðust. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið hefur fyrst og fremst áhrif á stærri fyrirtæki. Möguleikar þeirra til frekari samþjöppunar eru þrengdir […] Minni og meðalstór fyrirtæki hafa á hinn bóginn sömu möguleika og áður til að hagræða í rekstri með því að sameinast.“ Sér hv. þingmaður fyrir sér að þetta yrði þróunin sem þetta frumvarp myndi kalla fram, að smærri fyrirtækin myndu þá sameinast inn í þau millistóru en ekki yfir í þau stærstu eins og kannski hefur verið þróunin þegar óvissuástandið hefur verið að knýja fram sameiningarnar? Sömuleiðis langar mig að spyrja hv. þingmann varðandi það sem hún kom inn á um ráðstöfun veiðigjalds, að fólk væri húrrandi hoppandi óánægt með skiptingu veiðigjaldsins sem ég held að gæti alveg verið hægt að færa rök fyrir. En hvort hv. þingmaður sæi þá jafnvel fyrir sér að það yrði meira bundið þeim svæðum [[Forseti hringir.]]þar sem útgerðirnar ynnu til þess. Í staðinn fyrir að þau rynnu [[Forseti hringir.]]með hefðbundnum hætti við ríkissjóð og síðan tæki hvert svæði slaginn um að fá eitthvað til baka.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir þessar spurningar. Ég veit að hann hefur mikla innsýn inn í rekstur fyrirtækja, m.a. rekstur sjávarútvegsfyrirtækja, og talar hér af þekkingu. Mér finnast spurningarnar vera ákveðinn lykill í þessu máli. Að seinni spurningunni. Ég vil bara draga fram strax að það er í stefnu Viðreisnar að fara markaðsleiðina, sem sumir nefna uppboðsleið. Þá er ákveðinn hlutur boðinn upp á hverju ári. Það er hægt að bjóða upp 3%, sem þýddi að við værum að gera tímabundna samninga til 33 ára, eða 4%, sem þýddi 25 ára samninga. En endurgjaldið á markaði á uppboði fyrir þessi 3, 4 eða 5% færu í þá auðlindasjóð eða Innviðasjóð. Við höfum ítrekað, í bæði kosningum og stefnu okkar, talað um uppbyggingu Innviðasjóðs, að tengja gjaldið uppbyggingu á þeim svæðum sem verið hafa í sjávarútvegi, fjárfesta í innviðum þar. Þess vegna höfum við nefnt Innviðasjóð og sagt: Tengjum þetta við þau svæði þar sem verið hefur sjávarútvegur. Það eru ekki allir sammála okkur og segja að þetta eigi allt að fara í ríkissjóð. Ég tel alla vega að þetta sé skynsamlegt m.a. til þess að það verði líka hluti af sáttinni að þetta fari í innviðauppbyggingu. Við sjáum þetta líka annars staðar, í fiskeldinu að hluta til, þar er tilbrigði við sama stef. En ég held að þetta yrði gott. Varðandi það að samþjöppunin verði mest á óvissutímum þá veit ég ekki hvort hægt sé að tala um að mikil óvissa sé hjá útgerðarfyrirtækjum þegar Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur sjá um málin, miklu frekar tengist óvissan byggðaþróun, þ.e. hvernig byggðaþróunin, fólksfækkun á ákveðnum svæðum, leiðir til þess að það er þrýstingur ekki síst hjá minni útgerðarfyrirtækjum og minni vinnslum að sameinast. En ég held að það sé í sjálfu sér [[Forseti hringir.]]af hinu góða að fyrirtæki sameinist og reyni að ná fram hagræði í rekstri. Það hefur áhrif á aðra þætti, [[Forseti hringir.]]eins og það hvernig við nýtum auðlindina sem slíka, fáum sem mesta framleiðni. Ég kem að öðrum þáttum í seinna andsvari.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég vil kannski í þessu samhengi og í framhaldi af fyrra svari, af því að ég veit að hv. þingmaður ætlar að halda áfram með efnislegt svar við fyrri spurningum, bæti inn í þá púllíu: Verða ekki þeir stóru og sterku í dag sem hafa svigrúm undir þakinu alltaf í yfirburðarstöðu, a.m.k. í sterkustu stöðunni, til að afla sér réttinda á markaði samkvæmt uppboðsleiðinni? Það blasir við mér að það verði líklegasta þróunin, en við sjáum til hvað verður. Þessu til viðbótar langaði mig að spyrja hv. þingmann hvort það liggi fyrir og hvort unnið hafi verið greining á því hversu mörg fyrirtæki þurfi að stokka upp hvað eignarhald varðar vegna þessara reglna, nái þær fram að ganga, og hversu mörg fyrirtæki þarf að skrá á markað á grundvelli 1%-reglunnar.
Virðulegi forseti. Aðeins varðandi uppboðsleiðina. Ég heyri þetta gjarnan, þetta er t.d. notað af hálfu SFS sem ákveðinn hræðsluáróður, að það verði rosaleg samþjöppun í sjávarútvegi. Samþjöppun hefur átt sér stað. Það er enginn að mæla gegn samþjöppun, bara svo lengi sem hún fer ekki yfir þetta mark, svo lengi sem það er gegnsæi, svo lengi sem það er réttlæti í því hvernig við innheimtum gjaldið fyrir auðlindina, sameiginlega auðlind okkar. Ef þetta er gert tel ég að það muni nást meiri sátt um sjávarútveg en áður og ég held að það sé mikill fengur í því. Því til viðbótar eru tímabundnir samningar gríðarlega mikilvægir og ég hefði haldið að það væri eftirsóknarvert fyrir sjávarútveginn, af því að í rauninni er ófyrirsjáanleikinn fyrir auðlindina meiri núna en að vera með samninga til 25 ára, 30 ára. Tímabundnir samningar eru að mínu mati mikill fengur fyrir útgerðina. Ég hef ekki áhyggjur af því í gegnum uppboðsleiðina að það verði samþjöppun, af því að eftir stendur að það verður regluverk um hámarkshlutdeild og ef maður er kominn í hana þá getur maður ekki boðið í hana. Ég held miklu frekar að þetta muni styrkja stöðu lítilla og meðalstórra fyrirtækja í þessu meðan fyrirkomulagið er óbreytt. Þess vegna skiptir svo miklu máli að gegnsæi sé til staðar og svo er ekki í dag. Það er ekki nægjanlegt í dag. Við sjáum líka þennan farsa sem var varðandi skýrslubeiðni okkar Viðreisnar varðandi eignarhald sjávarútvegsfyrirtækja á öðrum fyrirtækjum í atvinnulífinu. Þetta snýst um traust. Þetta snýst um trúverðugleika. Þetta frumvarp er liður í því.
Frú forseti. Í sjávarútveginum hefur það býsna oft verið þannig að manni hefur sýnst varðandi lausnir sem settar eru fram til að mæta þeirri óánægju sem er um kerfið, að þar sé iðulega verið að hengja bakara fyrir smið. Þeir sem verða fyrir og þurfa að aðlaga sig lausnunum eru þeir sem eru áfram í rekstri, en pirringurinn, ef svo má segja til einföldunar, er gegn þeim sem selja sig út og taka peninga út úr sjávarútveginum. Er ekki í rauninni ýtt undir það að aðilar fari út úr þessum rekstri ,sem þeir eru í sjálfu sér bestir í miðað við góðan árangur, með því að þvinga þá annaðhvort til að selja hluta aflahlutdeildar eða skrá fyrirtæki sem þeir vildu mögulega halda áfram í fjölskyldueigu eða einhverjum afmörkuðum hópi?
Virðulegi forseti. Nei, í rauninni alls ekki. Ef við skoðum söguna í dag má leiða líkur að því að það séu a.m.k. þrjú fyrirtæki sem fara yfir 12% af aflahlutdeildinni. Þau verða þá einfaldlega að gera það á gegnsæjan hátt og fara eftir þeim reglum sem við höfum þegar sett þeim. En þau eru í rauninni að fara fjallabaksleið þegar kemur að hlutdeild í heildarafla hjá okkur Íslendingum. Þannig að ég held að það verði ekki til þess að fá þessa stóru og sterku til að fara út úr greininni, síður en svo, ég held að það sé einmitt fengur í því fyrir þessa stóru og sterku að sýna þjóðinni fram á að þeir geti farið eftir þeim reglum, eðlilegum leikreglum, sem þeim eru settar. Ég er handviss um það líka að þeir séu reiðubúnir til þess að gera eitthvað í þessum málum fyrir utan það að þeir geta líka borgað meira. Þeir geta borgað meira og við höfum séð gríðarlegan hagnað á síðustu tíu árum fyrst og fremst í gegnum uppsjávarfiskinn, í gegnum makrílinn og núna loðnuna. Það er bara kominn tími til að menn horfist í augu við [[Forseti hringir.]]að það er ekki greitt nægilega mikið fyrir aðganginn að auðlindinni. Réttlætiskennd fólks er misboðið.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um ráðstöfun útvarpsgjalds. Flutningsmaður með mér er hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og eins og gefur að skilja þá fjallar þingsályktunartillagan um að gjaldskyldum aðilum, einstaklingum og fyrirtækjum, verði gefin heimild til að ráðstafa allt að þriðjungi útvarpsgjaldsins til þess fjölmiðils sem viðkomandi hugnast á skattframtali hvers árs í stað þess að allur þessi tekjustofn, allt þetta gjald renni að fullu til Ríkisútvarpsins. Allir þeir sem skattskyldir eru á Íslandi, einstaklingar og lögaðilar, greiða sérstakt gjald til Ríkisútvarpsins, útvarpsgjaldið, sem lagt er á við álagningu opinberra gjalda ár hvert. Það er lagt á þá einstaklinga sem skattskyldir eru samkvæmt 1. gr. laga um tekjuskatt og lögaðila sem bera sjálfstæða skattskyldu samkvæmt lögum um tekjuskatt, aðra en dánarbú, þrotabú og þá lögaðila sem undanþegnir eru skattskyldu samkvæmt 4. gr. sömu laga. Undanþegnir gjaldinu eru þeir sem ekki skulu sæta álagningu sérstaks gjalds í Framkvæmdasjóð aldraðra eða skulu fá það gjald fellt niður samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga um málefni aldraðra. Gjaldið nemur fastri fjárhæð sem er ákvörðuð með lögum. Nú liggur fyrir tillaga um að þetta gjald verði 18.800 kr. á næsta ári, sem er hækkun um 500 kr. eða 2,7%, ef ég man rétt. Hér er um að ræða nefskatt sem enginn skattskyldur aðili kemst undan að greiða. Skiptir þá engu hvort hann getur notað fjölmiðlaþjónustu Ríkisútvarpsins, hvort hann sættir sig við hana eða hvort hann skilur hana yfirleitt. Með tillögu þessari er lagt til að unnið verði að breytingum á lögum um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, nr. 23/2013, sem fela í sér breytt fyrirkomulag við innheimtu útvarpsgjalds. Lagt er til að landsmenn hafi valfrelsi um ráðstöfun hluta þessa gjalds. Þannig geti þeir með framlagi sínu tryggt tiltekinn fjölbreytileika í rekstri fjölmiðla landsins. Með því að sitja eitt að þessum gjaldstofni hefur Ríkisútvarpið haft yfirburðastöðu gagnvart öllum öðrum fjölmiðlum, og gildir það um fréttaflutning sem dagskrárgerð. Slík einokunarstaða, sérstaklega ríkismiðils, er óeðlileg nú á tímum og vinnur beinlínis gegn hugmyndum um sjálfstæði og fjölbreytni hugsunar og skoðana. Í 1. gr. laga um Ríkisútvarpið er tiltekið að markmið þeirra sé að stuðla að lýðræðislegri umræðu, menningarlegri fjölbreytni og félagslegri samheldni í samfélaginu með fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Ríkisútvarpinu er þannig falin framkvæmd þessarar stefnu stjórnvalda. Það sé þjóðarmiðill og skuli rækja fjölbreytt hlutverk sitt af fagmennsku, metnaði, heiðarleika og virðingu. Þá skuli það leggja rækt við íslenska tungu, menningu, sögu þjóðarinnar og menningararfleifð. Það er skoðun flutningsmanna þessarar tillögu að til þess að Ríkisútvarpið geti rækt þessa skyldu þurfi að vera rými fyrir aðra öfluga fjölmiðla á markaðinum. Hér er átt við fjölmiðla sem geti veitt Ríkisútvarpinu aðhald og um leið aukið fjölbreytileika þjóðfélagsumræðunnar og eflt frekar skilning almennings á henni. Í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2007/65/EB kemur fram að fjölmiðlalæsi snúist um að gera neytendum kleift að nýta sér fjölmiðla á öruggan og skilvirkan hátt. Áhrif fjölmiðla á samfélagið eru svo viðamikil að fjölmiðlalæsi neytenda er ein af grundvallarforsendum þess að þeir geti talist fullgildir og virkir borgarar í lýðræðisríki. Að veita einum ríkisreknum miðli lungann úr fjölmiðlastyrkjum hins opinbera vinnur gegn þessum markmiðum. Undanfarið hafa birst margvíslegar upplýsingar um að stjórnendur Ríkisútvarpsins telji sig hafa sjálfdæmi um hvernig staðið er að rekstri þess. Bæði Ríkisendurskoðun og fjölmiðlanefnd hafa ítrekað gert alvarlegar athugasemdir við starfsemi Ríkisútvarpsins og framkvæmd á ýmsum lögbundnum skilyrðum sem gilda um rekstur stofnunarinnar. Hvað lögbundnar skyldur hennar varðar má jafnframt benda á að Ríkisútvarpið gegnir nú á dögum hvergi nærri sama öryggishlutverki og áður var raunin. Nefskattur á borð við útvarpsgjald þekkist nú þegar í lögum um sóknargjöld. Þar er kveðið á um að þjóðkirkjusöfnuðir og skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög samkvæmt lögum um þau skuli eiga ákveðna hlutdeild í tekjuskatti sem lagður er á samkvæmt ákvæðum laga um tekjuskatt. Er það val skattgreiðenda til hvaða safnaðar gjaldið rennur. Ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu að útfæra útvarpsgjaldið á svipaðan hátt, t.d. þannig að skattskyldur aðili tilgreini á skattframtali hverju sinni hvert hann vill beina hluta útvarpsgjaldsins. Um árabil hefur verið rætt um að takmarka umsvif Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði og renna þannig styrkari stoðum undir frjálsa fjölmiðla. Slík útfærsla hefur ekki hlotið brautargengi, eins og við þekkjum. Telja því flutningsmenn tillögunnar rétt að fara þessa leið með farsæld frjálsrar fjölmiðlunar fyrir augum og tryggja þannig heilbrigðari og fjölbreyttari þjóðmálaumræðu í landinu. Því leggjum við flutningsmenn þessarar tillögu til að Alþingi álykti að fela ferðamála-, viðskipta- og menningarmálaráðherra í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra, að leggja fram frumvarp þess efnis að lögum um ráðstöfun útvarpsgjalds verði breytt. Breytingin skuli lúta að því að hverjum og einum greiðanda útvarpsgjaldsins skuli heimilt að ráðstafa allt að þriðjungi gjaldsins til annarra fjölmiðla en Ríkisútvarpsins eins og hann kýs. Að þessari umræðu lokinni legg ég til að frumvarpið gangi til hæstv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni innilega fyrir ræðuna rétt áðan og fagna því að við skulum vera að ræða um fjölmiðla. Við getum auðvitað gert það í aðeins víðara samhengi en hann gerði í ræðu sinni. Ég skil mjög vel hugsunina á bak við það sem hér er verið að leggja til og það er að við erum með þá stöðu á fjölmiðlamarkaði, að Ríkisútvarpið, sérstaklega þegar kemur að ljósvakanum, er gríðarstór aðili, tekur til sín mikið fjármagn frá ríkinu og við erum endalaust hinum megin borðs að ræða stöðu einkarekinna miðla sem telja sig fara halloka í þeirri samkeppni og að stöðu þeirra þurfi að bæta. Ég er sammála því að það þarf að efla stöðu einkarekinna fjölmiðla. Ég er hins vegar ekki sammála því að það eigi að gera með því að veikja Ríkisútvarpið. Ég tel miklu nær að fara þá leið að ræða stöðu Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði, eins og komið var inn á rétt áðan. Það hefur að mörgu leyti gengið hægt. Það má taka undir það. En slík leið, auk annarra mögulegra ráðstafana til að styrkja einkarekna miðla, væri mun farsælli, að ég tel, og mig langar aðeins að rökstyðja hvers vegna. Þegar talað er um yfirburðarstöðu þá þurfum við að hafa í huga ýmsa hluti, til að mynda þá að Ríkisútvarpið hefur hlutverk í samfélaginu og skyldur sem einkareknir miðlar hafa ekki. Þetta hlutverk og þessar skyldur eru gríðarlega mikilvægar að mínu viti. Það er of oft þannig, sem er eðlilegt, að þegar við ræðum stöðu Ríkisútvarpsins erum við að tala um fréttahlutverkið og fréttaþjónustuna. Eftir að hafa unnið á miðlinum í langan tíma þá veit ég að starfið sem þar er unnið þegar kemur að menningarhlutverki og miðlun á alls konar öðru efni en bara fréttaefni, er alveg ótrúlega stór og mikill hluti af starfseminni. Hvort við myndum stilla Ríkisútvarpinu upp eins og það er ef við værum að stofnsetja það í dag er ég ekkert endilega viss um, en það er þá eitthvað til að taka til umræðu innan stofnunarinnar frekar en að fara þá leið sem hér er lögð til. Við sjáum ef við skoðum þetta, og nú komum við inn á það sem skiptir svo miklu máli alltaf þegar við erum að ræða um þessa hluti, hvað Ísland er í raun og veru smár markaður. Að búa til mikilvægt menningarefni, skrásetja söguna og halda utan um þetta allt fyrir komandi kynslóðir kallar á mannafla, tæki og útgjöld. Þetta er dýrari útgerð út af fámenninu hér en í milljónasamfélögum. Ég get nefnt sem dæmi að fréttastofa Ríkisútvarpsins er ekkert mikið stærri en bara öflugir fréttaskýringaþættir í stærstu miðlum úti í heimi. Stærðarmunurinn er alveg yfirgengilegur. Þannig að þó að þetta sé yfirburðastaða á íslenskan mælikvarða þá er þetta um margt bara það sem þarf til þess að geta skrásett söguna, haldið utan um menningararfinn og framleitt allt það mikla menningarefni sem þarna er framleitt. Ég nefni Rás 1 sérstaklega í útvarpsmiðlun og við sjáum auðvitað á dagskrá ríkissjónvarpsins þætti sem myndu aldrei vera í loftinu á einkareknum miðlum. Það er bara eðlilegasti hlutur í heimi. En við viljum að þetta efni sé skrásett, framleitt og flutt í miðli, ég er mjög eindregið þeirrar skoðunar. Þegar ég var yngri hafði ég ekki þá skoðun. Þá fannst mér engin ástæða til þess að ríkið starfaði á því sem ég kallaði þá samkeppnismarkað, en samkeppnishlutinn er bara svo lítill partur af heildarmyndinni að mínu mati. Yfirburðastaðan verður því að skoðast með hliðsjón af því að við erum á smáum markaði og hvert hlutverkið og skyldurnar eru hjá Ríkisútvarpinu. Síðan má líka að nefna annað í þessu samhengi og það er að þetta hangir allt saman. Við erum með stóran, eða vaxandi, skulum við segja, geira sem er kvikmyndagerð. Við erum líka svolítið að ræða í þinginu, bæði í tengslum við fjárlög o.fl., til að mynda endurgreiðslur til kvikmyndagerðar vegna þeirrar framleiðslu sem fer fram hér heima og það eru tillögur um að setja á laggirnar streymisveitur til að halda utan um menningararfinn og gera hann aðgengilegri fyrir almenning. Allt þetta hangir saman við það að hér séu öflugir fjölmiðlar. Öflugt ríkisútvarp býr til ákveðna hliðarafurð sem er þetta samhengi við kvikmyndagerð, því að það er ótrúlega mikið af fyrirtækjum sem eru í mörgum verkefnum, m.a. að framleiða fyrir Ríkisútvarpið eða að sinna þar alls konar tækniþjónustu, taka að sér verktöku við gerð einstakra þátta eða annað sem nýtist síðan líka í þeirri einingu sem er þá hugsuð til kvikmyndagerðar eða jafnvel auglýsingagerðar eða annars, þannig að þessi geiri hangir svolítið saman. Ég held að í svona litlu samfélagi eins og á Íslandi ættum við og eigum að vera með sterkt og öflugt ríkisútvarp og við eigum ekki, eins og mér finnst að yrði afleiðing af þeirri tillögu sem við ræðum hér, að veikja ríkisútvarpið til að styrkja hinn hlutann. Mér finnst það ekki rétt nálgun. Þá værum við svolítið að mínu mati, án þess að ætla okkur það, að veikja þá geira sem ég var að nefna hér, sem er þessi ört stækkandi kvikmyndageiri, sem er síðan líka í því að þjónusta erlenda aðila sem hingað koma til að taka upp kvikmyndir og þætti og annað. Þannig að þó að það sé ekki hugsunin á bak við tillöguna eða hugmyndina hér í dag þá yrði það afleiðingin að þetta myndi allt veikjast. Þegar við ræðum Ríkisútvarpið höfum þá í huga að hlutverk þess er miklu stærra og viðameira en við upplifum oft í opinberri umræðu. Ég veit að það eru miklir peningar sem fara í Ríkisútvarpið. Ég er almennt þeirrar skoðunar með þessar menningarstofnanir okkar, þær stærstu og veigamestu, að við eigum að styðja vel við bakið á þeim. Við megum hins vegar ekki hafa fyrirkomulagið þannig, og þar er ég sammála hv. þingmanni og þeim sem flytja málið, að ríkið sé einhver kæfandi hönd á þessum markaði. Þetta má ekki vera þannig að ríkið taki súrefni af öllum einkaaðilum. Ég er því mjög ánægður með að við skulum vera að ræða þetta, en mér finnst að við þurfum að taka þetta allt í samhengi; Ríkisútvarpið, einkamiðla, kvikmyndagerð og allan þann stóra bransa sem hérna er undir. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra í bili.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður, sem þekkir innviði Ríkisútvarpsins býsna vel, sagði hér í ræðu sinni - ég held að þetta sé orðrétt, a.m.k. efnislega rétt, með leyfi forseta: Ef við værum að stofnsetja Ríkisútvarpið í dag yrði það öðruvísi en það er nú. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvaða hlutverk, sem verið er að sinna í dag, væri líklegt að yrðu annaðhvort slegin af eða væru unnin af einkaaðilum eða á einhverju öðru formi en þau eru unnin í Efstaleiti. Jafnframt kom hv. þingmaður inn á í ræðu sinni að hlutverk Ríkisútvarpsins væri auðvitað, eins og við þekkjum, m.a. að búa til menningarefni og varðveita menningararfinn. En varðandi það atriði sem snýr að því að búa til menningarefni hefur mér sýnst ganga ótrúlega vel undanfarin töluvert mörg ár að búa til algerlega frábært og framúrskarandi íslenskt menningarefni og sjónvarp. Og oft eru það einkaaðilar sem búa það til, mögulega með einhvers konar samningi eða útboði í gegnum Ríkisútvarpið. En í öllu falli eru öflugir einkaaðilar að gera frábæra hluti úti um allan bæ. Er ekki hv. þingmaður sammála mér um að þó að fjárveitingar færu ekki með beinum hætti til Ríkisútvarpsins heldur annarra miðla væri það líklegt til að virka sem hvatning bæði fyrir Ríkisútvarpið til að halda enn þá betur á sínum málum - án þess að ég sé að leggja til að Ríkisútvarpið fari í það að verða fullkominn dægurmálamiðill - og sömuleiðis að það yrði hvatning [[Forseti hringir.]]til héraðsmiðla, þeirra sem standa í gerð menningarefnis, til að bæta enn í?
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Ég ætla í sjálfu sér ekki að teikna upp eitthvert nýtt módel af því hvernig mér finnst að Ríkisútvarpið ætti að vera. Allt er breytingum háð í samfélaginu og Ríkisútvarpið var auðvitað stofnað á sínum tíma, hefur síðan tekið einhverjum breytingum og við getum ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að það er einhvers konar truflun á milli Ríkisútvarpsins og einkareknu miðlanna. Við þurfum að takast á við það en ekki með því að veikja Ríkisútvarpið heldur með því að styrkja hina eininguna. Ég ætla ekkert að segja að það eigi ekki að framleiða þennan þátt eða hinn eða ekki að vera með þessa stöð eða að Rás 2 ætti að vera öðruvísi eða ekki, ég ætla ekkert að leggja mat á það. Ég er bara að segja: Við eigum ekki að hræðast þessar breytingar og við eigum ekki að halda að Ríkisútvarpið, frekar en aðrar stofnanir samfélagsins, sé eitthvert módel sem við búum til í eitt skipti fyrir öll og að þannig eigi það að vera um aldir alda. Við hljótum að þurfa að taka mið af því að þetta er auðvitað markaður og bransi sem er á fleygiferð, ekki bara hér innan lands heldur úti um allan heim. Það eru stafrænar breytingar og alls konar tækniframfarir sem kalla auðvitað á ákveðnar endurhugsun að ýmsu leyti líka. Það menningarefni sem ég er að tala um þarf ekki að framleiða allt innan húss á RÚV. Það eru ákveðnar reglur og skilyrði um að hluti af því þurfi að vera framleitt utan húss og það er einmitt til þess að styrkja litla framleiðendur sem geta þá selt efni sitt þangað eða jafnvel selt þjónustu til Ríkisútvarpsins. Þannig að það allt má hanga saman. Ég er bara að segja: Veikjum ekki Ríkisútvarpið til að styrkja hina. Höldum Ríkisútvarpinu eins sterku og við getum og styrkjum frekar hina eininguna. Ég er algerlega sannfærður um að þannig fáum við mest fyrir aurinn og að þannig verði líka til mest menningarverðmæti. Og ég trúi að við séum öll hér í þessum sal nokkuð sammála um að okkur ber rík skylda til að sjá til þess að stofnanir samfélagsins sem sinna menningarmálum eigi að standa vörð um menningararfinn.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er ekki alveg viss um að ég sé sammála því að Ríkisútvarpið þurfi endilega veikjast þó að það minnki. Margur verður snarpari og skilvirkari eftir netta megrun. Mætti ég nú sjálfur fara í eina slíka. Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni að ríkið mætti ekki vera sem kæfandi hönd yfir markaðnum. Það er akkúrat lýsing þeirra einkaaðila, sem eru í hvað harðasta slagnum við Ríkisútvarpið, á samskiptunum þar á milli. Það held ég að velkist enginn í vafa um sem fylgst hefur með þeirri umræðu, að einkareknu fjölmiðlafyrirtækin telja sig í býsna snúinni stöðu hvað samskiptin við Ríkisútvarpið varðar. Ég fagna því og tek undir það sem að hv. þingmaður kom inn á, að þessi umræða um þróun starfsemi Ríkisútvarpsins ætti að eiga sér stað innan Ríkisútvarpsins. Ég held að hún ætti að eiga sér stað hérna hjá okkur, því að Ríkisútvarpið var sett á laggirnar á grundvelli lagasetningar og það er Alþingi sem hefur fjárveitingavaldið og við ættum að vera óhræddir við að taka þessa umræðu hér innan húss. Ég fagna því sjónarmiði hv. þingmanns. Hv. þingmaður kom inn á það að ekki mætti veikja RÚV heldur þyrfti að styrkja einkaaðila. Mig langar að spyrja hv. þingmann í seinna andsvari út í það með hvaða hætti hann sæi það best gerast núna. Þá er ég í rauninni að horfa til skamms tíma því að lýsingar einkaaðilanna eru með þeim hætti að þeir lýjast jafnt og þétt eftir því sem árin líða í þessu starfsumhverfi.
Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir spurningarnar sem ég hef fengið. Ég er alveg sammála því að þetta hlýtur eiginlega vera grunnatriði í öllum rekstri, alveg sama hvar við erum; við eigum alltaf að leita leiða til að nýta peningana sem best. Og ef það er hægt að veita sömu þjónustu, a.m.k. sambærilega þjónustu, skulum við segja, fyrir minna fjármagn þá gerum við það auðvitað og eigum alltaf að gera það. Það er útgangspunktur í öllu hjá okkur, þ.e. að fara vel með fé almennings. Ríkisútvarpið á ekki að vera óumbreytanlegt. Það þarf ekkert endilega alltaf að vera í þessari stærð. En mér hefur þótt skynsamlegra að hlusta á þær raddir sem tala fyrir því að ef það á að takmarka tekjustofna Ríkisútvarpsins, hvort sem það eru bein fjárframlög eða umsvif þess á auglýsingamarkaði, þá verði eitthvað að koma á móti sem tryggir það að þjónustan sé veitt. Þetta er í raun og veru, finnst mér, sama umræða og með heilbrigðiskerfið. Þetta er í raun og veru bara spurning um að við séum að veita tiltekna þjónustu. Ef hægt er að gera það með ódýrari hætti þá gerum við það. En ef það kostar það sem það kostar í dag þá eru það útgjöld sem eru réttlætanleg að mínu viti. Ég er þeirrar skoðunar og tek alveg undir það - ég hef auðvitað heyrt það hvernig forsvarsmenn einkarekinna miðla tala um þessa samkeppni. Þeim finnst hún ekki vera á jafnréttisgrundvelli og ég ætla ekkert að gera lítið úr því. Þess vegna hefur mér fundist koma til greina að losa mögulega um fjármagn á auglýsingamarkaði, sem einkaaðilar sætu þá kannski frekar að með einhverjum hætti, einhverri góðri útfærslu sem hentaði báðum aðilum. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að þeir sem reka einkareknu miðlana ofmeti svolítið að allt fjármagnið sem færi þá ekki lengur í auglýsingarnar á RÚV færi endilega yfir á einkareknu miðlana. Ég held að það sé pínulítið flóknara en svo. Á meðan við erum ekki búin að finna eitthvert endanlegt framtíðarfyrirkomulag þá styð ég alveg þá leið sem við fylgjum og erum endalaust að ræða, hvort hreinlega bein fjárframlög úr ríkissjóði sé leið til þess að koma til móts við rekstrarvanda einkarekinna miðla, [[Forseti hringir.]]vegna þess að þeir eru svo sannarlega mikilvægir í samfélaginu rétt eins og Ríkisútvarpið - og ekki síður.
Frú forseti. Þar sem mér stendur ekki til boða að fara í þriðja andsvar við hv. þm. Sigmar Guðmundsson þá ákvað ég að fara í stutta ræðu. Það er vissulega ýmislegt sem hv. þingmaður sagði í andsvari sínu sem skiptir máli í þessari umræðu. Það eru nefnilega aðrar aðgerðir. Aðrar aðgerðir í þessum efnum hafa undanfarin ár og áratugi að miklu leyti falist í því að flækja og þvæla rekstrarumhverfi fjölmiðla. Við erum komin með alls konar eftirlitsiðnað og skýrslugjöf og annað sem þessir miðlar þurfa að standa í, sem er auðvitað kostnaður sem miðlarnir fá hvergi tekjur inn á móti fyrir. Og af því að hv. þingmaður sagði í svari áðan að það kæmi til greina að draga úr auglýsingatekjum hjá Ríkisútvarpinu en þá yrði eitthvað annað að koma á móti, þá held ég að það sé hlutur sem þarf að eiga sér stað í öllu fjölmiðlaumhverfinu. Við þurfum að leita leiða til að draga úr kostnaði þeirra sem standa í þessum rekstri. Unnin var skýrsla sem kom út árið 2018, minnir mig, ég man ekki ártalið nákvæmlega, þar sem voru útlistaðar ýmsar mögulegar leiðir. Það er hægt að eiga við tryggingagjald gagnvart starfsmönnum. Það er hægt að horfa til þess hvernig virðisaukaskattsskyldu er háttað á tekjustreymi fjölmiðla en það sem ég held að myndi skipta mestu máli og hraðast væri að reyna að einfalda rekstrarumhverfi þeirra þannig að þeir væru ekki undir þeirri kæfandi hönd, eins og við orðuðum það hér áðan, að það væri eitthvert eftirlitsbatterí úti í bæ sem fjölmiðlar þyrftu að sýna fram á með reglulegri skýrslugjöf að þeir sinntu sínu starfi. Við þekkjum það nú bara, fjölmiðlar eru mismerkilegir og misburðugir og ég hef ekkert óskaplega miklar áhyggjur af því að einhverjir sitji og skrifi fréttir með eigin nefi sem þeir bera bara ábyrgð á og vefur viðkomandi aðila er metinn út frá því hvernig gildi frétta á þeim miðli þróast. Ég held að kvöðin sem er lögð á þennan geira í heild sinni út frá eftirlitskerfinu öllu sé allt of mikil og óþörf. Við eigum að leita leiða til að einfalda það og draga þannig úr kostnaði miðlanna. Og við eigum að leita leiða til þess að þessir miðlar haldi meiru eftir af þeim tekjum sem þeir geta aflað sér, hvort sem það er t.d. með því að höndla tekjustreymi þeirra með öðrum hætti hvað virðisaukaskatt varðar, hafa einhverjar ívilnanir gagnvart tryggingagjaldi og fleiri hugmyndir gætu komið þar til. En ég held að þessi umræða um stóru myndina ætti vel heima hér í sölum þingsins, hvort sem það yrði gert í nefnd eða hver hátturinn væri á, en hún gæti tengst því með hvaða hætti Ríkisútvarpið þróast.
Virðulegur forseti. Ég vildi gjarnan koma hingað upp til að taka undir að það á auðvitað að leita allra leiða til að hafa umhverfi fjölmiðla á Íslandi sem skilvirkast. Það á ekki að kaffæra það með einhverju reglufargani. Og það er auðvitað með eftirlit þarna eins og alls staðar annars staðar að það á ekki að vera of íþyngjandi eða að búa til einhverja óþarfa skriffinnsku sem tekur þá fjármagn og súrefni frá miðlunum sem betur væri varið í einhvers konar dagskrárgerð. En við hljótum að taka hliðsjón af því í umræðunni að þetta er ekki einhver séríslenskur vandi þótt til viðbótar komi auðvitað fámenni samfélagsins inn í breytuna hér. Miðlar úti um allan heim eru að reyna að fóta sig í breyttum tækniheimi þar sem tekjumódel miðlanna hafa hrunið og annað. Þetta er auðvitað bara verkefni sem við erum með í höndunum og ég tek svo innilega undir það að við eigum að hafa alla anga úti til að reyna að hafa regluverkið og umhverfi þannig að það virki ekki hamlandi eða kostnaðaraukandi að einhverjum óþarfa. En með því er ég ekki að segja að það eigi ekki að vera einhvers konar aðhald með fjölmiðlum. Mig langar líka að minna á það í þessu samhengi að við megum ekki - og ég er ekki að halda því fram að hv. þingmaður hafi verið að því, ég er bara að tala almennt - falla í þá gryfju að fara að flokka fjölmiðla sem litla eða veikburða sem ekki skipti máli á móti stórum, ábyrgum miðlum og eitthvað þess háttar. Þetta er allt hluti af keðju sem skiptir máli. Það sem mér finnst kannski léttvægt og lítilvægt er stórmál fyrir einhvern annan. Lifandi og dínamískur fjölmiðlamarkaður þar sem menn geta vonandi í framtíðinni rekið miðlana þannig að þeir standi undir sér er markmið sem við hljótum að horfa á hvað varðar fjölmiðlamarkaðinn eins og alla aðra atvinnustarfsemi og allt annað sem við erum að gera hér þegar við ræðum málin á þingi.
Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Ég vona að það hafi ekki misskilist hjá mér þegar ég vísaði til litlu miðlanna, þeir eru einmitt hluti af þessari keðju. En punkturinn hjá mér var sá að við mættum ekki búa til eitthvert íþyngjandi regluverk sem væri rökstutt með því að það þyrfti sérstaklega að vakta einhverja slíka miðla. Það var sá punktur. Síðan lýsi ég ánægju minni með afstöðu hv. þingmanns hvað það varðar að einfalda rekstrarumhverfi og regluverk miðlanna og að við þurfum að hafa alla anga úti til að bæta rekstrarskilyrði sérstaklega einkamiðlanna. Ég hef verið þeirrar skoðunar, til viðbótar við það sem ég nefndi áðan sem dæmi, að við eigum að skoða það mjög ákveðið að finna leiðir til að skattleggja t.d. þessar netauglýsingar. Ég held að það hafi verið rétt sem fram kom hjá hv. þingmanni, að auglýsingar sem fara frá Ríkisútvarpinu, ef svo má segja, ef þeim reglum verður breytt, muni ekki skila sér allar til innlendra fjölmiðla. Það blasir við. Við þekkjum það öll sem fylgjumst með fjölmiðlum og internetinu og þessum samfélagsmiðlum. Ég held að við ættum að fara í þá vegferð, einhverjar þjóðir eru byrjaðar að skoða þetta og við eigum að vera á þeim vagni sem er fremstur í röðinni þar og vera alveg óhrædd við það. Við erum með best tengdu þjóðum heims. Hér er netlæsi gott og við erum í fullum færum til þess að setja hér regluverk sem gæti skipt máli í þessum efnum.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um rannsóknir á nýgengi krabbameina á Suðurnesjum. Flutningsmenn eru ásamt þeim sem hér stendur Ásmundur Friðriksson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Vilhjálmur Árnason, Oddný G. Harðardóttir, Guðbrandur Einarsson og Jóhann Friðrik Friðriksson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að gera samning við Rannsókna- og skráningarsetur Krabbameinsfélags Íslands um rannsókn á nýgengi krabbameina á Suðurnesjum í samanburði við nýgengi krabbameina annars staðar á landinu. Einnig verði könnuð tíðni þekktra áhættuþátta krabbameina eftir búsetu og loks yfirfarnar skýrslur sem Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar ehf. hefur látið gera varðandi mengun á svæðinu. Tekin verði saman heildstæð skýrsla sem lýsi þeim gerðum krabbameina sem algengari eru á Suðurnesjum ásamt því að meta algengi áhættuþátta sem tengjast þeim meinum. Þá verði styrkur mengandi efna í grunnvatni og jarðvegi borinn saman við lista yfir alþjóðlega viðurkennda krabbameinsvalda. Ráðherra skili Alþingi skýrslu með niðurstöðum fyrir 1. júní 2022.“ Frú forseti. Ef ég vík þá næst að greinargerð með tillögunni þá segir þar að þessi þingsályktunartillaga hafi verið lögð fram á 151. löggjafarþingi, á síðasta löggjafarþingi, og sé nú lögð fram að nýju. Með henni er heilbrigðisráðherra falið að gera samning við Rannsókna- og skráningarsetur Krabbameinsfélags Íslands um rannsókn á nýgengi krabbameina á Suðurnesjum í samanburði við nýgengi annars staðar á landinu. Samkvæmt nýlegri könnun á búsetu og krabbameinum hjá Rannsókna- og skráningarsetri Krabbameinsfélags Íslands höfðu Suðurnesin hæst nýgengi krabbameina af öllum stöðum á landinu á árunum 2009–2018. Í tillögunni fylgir tafla þar sem kemur fram árlegt aldursstaðlað nýgengi krabbameina á 100.000 íbúa á árunum 2009–2018. Þar kemur fram að Suðurnesin hafa þar hæst nýgengi hjá körlum eða 595 á móti 539 á höfuðborgarsvæðinu. Á Austurlandi er það lægst eða 427. Það sama á við um nýgengi hjá konum. Það er á Suðurnesjum 483 á hverja 100.000 íbúa en á höfuðborgarsvæðinu 478 og síðan er nýgengið lægst á Vestfjörðum og á Austurlandi. Þannig að bæði hjá konum og körlum er nýgengið hæst á Suðurnesjum. Almennt hafa höfuðborgir og aðrar stærri borgir gjarnan hæst nýgengi þegar krabbamein eru borin saman eftir búsetu. En á Íslandi eru Suðurnesin nú komin upp fyrir höfuðborgarsvæðið hjá körlum og eru á svipuðu róli og höfuðborgarsvæðið hjá konum, þó aðeins hærra á Suðurnesjum. Þetta er að sjálfsögðu áhyggjuefni og mjög mikilvægt að farið verði ofan í saumana á þessu. Samtals greindust rúmlega 1.000 krabbameinstilvik á Suðurnesjum yfir þetta 10 ára tímabil. Dreifing krabbameinanna var svipuð og á landsvísu, þ.e. hæst nýgengi krabbameina var í brjóstum kvenna og blöðruhálskirtli karla, þar á eftir í lungum og ristli hjá báðum kynjum. Þá var áberandi hátt nýgengi krabbameina í lungum og leghálsi en ekki liggja fyrir rannsóknir á fleiri tegundum krabbameina. Samkvæmt upplýsingum frá Krabbameinsfélaginu er einnig áhugi á að kanna betur hugsanlega orsakaþætti, bæði efnafræðilega og lífsstílstengda þætti. Samkvæmt lýðheilsuvísum landlæknisembættisins er tíðni reykinga í Reykjanesbæ t.d. há miðað við aðra staði, en 85% lungnakrabbameina orsakast af reykingum. Þá kemur einnig fram að mæting í leit að leghálskrabbameini hefur verið slakari þar en annars staðar. Hugsanlega gæti þetta spilað eitthvað inn í þessar tölur en er eitt af því sem þarf að fara yfir. Krabbameinsfélagið telur hins vegar að ekki sé hægt að útiloka að aðrar orsakir skýri einhvern hluta af hækkuðu nýgengi og telur því rétt að fara yfir skýrslur sem Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar ehf. hefur látið gera varðandi mengun á svæðinu. Í kjölfarið þyrfti að gera heildstæða skýrslu sem lýsir nýgenginu og þeim gerðum krabbameina sem algengari eru á Suðurnesjum ásamt því að meta algengi áhættuþátta sem tengjast þeim meinum, og sem athugar loks styrk mengandi efna í grunnvatni og jarðvegi og ber saman við lista Alþjóðastofnunar um krabbameinsrannsóknir yfir krabbameinsvaldandi efni. Frú forseti. Ég tel nauðsynlegt, og flutningsmenn, að leggja þingsályktunartillöguna fram þannig að málið verði rannsakað ítarlega. Ef marktækur munur er á tíðni krabbameins á Suðurnesjum annars vegar og á höfuðborgarsvæðinu hins vegar er mikilvægt að fá fram um hvaða mein sé að ræða og hugsanlega orsakaþætti. Eins og ég sagði í upphafi ættu Suðurnesin undir eðlilegum kringumstæðum að hafa heldur lægri krabbameinstíðni en höfuðborgarsvæðið. Flutningsmenn leggja til að heilbrigðisráðherra láti rannsaka málið ítarlega og telja eðlilegast að gerður verði samningur við Rannsókna- og skráningarsetur Krabbameinsfélags Íslands, sem hefur unnið að rannsóknum málsins, um að kanna tíðni þekktra áhættuþátta krabbameina eftir búsetu og fara yfir skýrslur Þróunarfélags Keflavíkurflugvallar ehf. varðandi mengun á Suðurnesjasvæðinu og reyndar fleiri skýrslur sem ég mun nefna í lokin. Tekin verði saman heildstæð skýrsla sem lýsi þeim gerðum krabbameina sem algengari eru á einstökum landsvæðum ásamt því að meta algengi áhættuþátta sem tengjast þeim meinum og loks verði styrkur mengandi efna í grunnvatni og jarðvegi borinn saman við lista yfir alþjóðlega viðurkennda krabbameinsvalda. Lagt er til að heilbrigðisráðherra skili ítarlegri skýrslu með niðurstöðum fyrir 1. júní 2022. Þetta er megininntak þessarar þingsályktunartillögu. Frú forseti. Ég ætla hér í lokin að koma aðeins inn á mengunarmál á gamla varnarsvæðinu sem koma fram í þeim skýrslum sem lagt er til í þessari tillögu að verði skoðaðar. Bandarískt fyrirtæki gerði heildstæða úttekt á umhverfismálum á varnarsvæðinu áður en varnarliðið hvarf af landi brott og sú skýrsla var birt 3. ágúst 2006 og hana er hægt að nálgast hjá utanríkisráðuneytinu. Um er að ræða umfangsmikla skýrslu og ég hvet þingmenn til að kynna sér hana. Það er margt athyglisvert sem þar kemur fram, m.a. er þar að finna gögn frá Heilbrigðiseftirliti Suðurnesja, og þar er einnig að finna upplýsingar um mengunarstaðina, þeir kortlagðir og tilgreindir og um hvaða mengun er að ræða. Mengunin er flokkuð í tvo flokka, þ.e. hættu og síðan bráðahættu. Það er hvergi um bráðahættu að ræða en ef svo hefði verið hefðu sérfræðingar verið sendir á staðinn til að fjarlæga hana. Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar sem tók yfir eignir og umsýslu á gamla varnarsvæðinu réð verkfræðistofu sem hafði síðan umsjón með því að verstu mengunarstaðirnir voru fjarlægðir og efni á borð við PCB voru send til Danmerkur. Mér skilst að verstu mengunarblettirnir hafi verið á umráðasvæði íslenskra aðila, þá einkum verktaka, þeir hafi ekki verið á ábyrgð varnarliðsins. En það er rétt að taka það skýrt fram, frú forseti, að vatnsbólin á Suðurnesjum eru í mjög góðum málum. Ráðist var í gerð nýrra vatnsbóla fyrir u.þ.b. 30 árum og vatnið á Suðurnesjum er mjög gott. Samkvæmt upplýsingum frá Heilbrigðiseftirliti Suðurnesja eru send sýni á hverju ári til Svíþjóðar til mjög ítarlegrar rannsóknar. Eins og áður segir er vitað hvar þessi mengun er. Ef farið er í framkvæmdir á þeim stöðum þar sem vitað er að mengun er til staðar þá er jarðvegur fjarlægður og það var m.a. gert á svokölluðu nikkelsvæði sem er nú að hluta til byggingarsvæði. En það er líka rétt að geta þess hér, í framhaldi af þessari þingsályktunartillögu, varðandi þessi mengunarmál á gamla varnarsvæðinu, að vorið 2006 gerði Almenna verkfræðistofan utanríkisráðuneytinu tilboð um rannsóknir á allri mengun á svæðinu. Á þeim tíma var sagt að kostnaður við hreinsunina gæti numið nokkrum milljörðum króna. Ekkert varð úr samningum þannig að ekki var ráðist í þessa vinnu, því miður. En það er almennt viðurkennt að umgengni á gamla varnarsvæðinu hafi verið slæm á áratugunum eftir stríð og eiturefnum jafnvel hent án þess að menn gerðu sér grein fyrir afleiðingunum. Svo er það nú reyndar 2014 sem fréttir berast enn þá af mengandi efni frá gömlum urðunarstöðum á Miðnesheiði og að það séu svæði sem falli í áhættuflokk. Einkum er um tvö svæði að ræða. Það eru gömul urðunarsvæði á Stafnesi sunnan við Sandgerði og við Smiðjutröð á Ásbrú. Þar sýna efnamælingar að ýmsir þungmálmar og önnur mengandi efni frá þeim menga grunnvatn. Þessir staðir eru sérstaklega vaktaðir af Heilbrigðiseftirliti Suðurnesja. En ég vil bara ítreka að vatnsbólin voru flutt á nýjan stað fyrir um 30 árum og drykkjarvatnið er mjög gott á þessu svæði. Ég taldi rétt, frú forseti, að koma aðeins inn á mengunarmálin í tengslum við þessa tillögu vegna þess að gert er ráð fyrir því í henni að þetta verði skoðað, það verði farið yfir þessar skýrslur, þessi gögn liggja fyrir, og að styrkur þessara mengandi efna í jarðvegi verði borinn saman við lista Alþjóðastofnunar um krabbameinsrannsóknir yfir krabbameinsvaldandi efni. Ég held að þetta sé afar mikilvægt í þessari skýrslu sem lagt er til að verði gerð af hálfu Rannsókna- og skráningarseturs Krabbameinsfélags Íslands um rannsóknir á nýgengi krabbameina á Suðurnesjum í samanburði við nýgengi krabbameina annars staðar á landinu. Að þessu sögðu, frú forseti, vísa ég málinu til hv. velferðarnefndar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir flutningsræðu með þessari þingsályktunartillögu um rannsóknir á nýgengi krabbameina á Suðurnesjum og ætla hér með að lýsa yfir stuðningi mínum við málið. Ég tel gríðarlega jákvætt að hér sé lagt til að svona rannsókn fari fram og vil nú bara segja: Það er löngu kominn tími til að gera það. Við herstöðvaandstæðingar höfum áratugum saman haft áhyggjur af þeirri mengun sem bandaríski herinn á Miðnesheiði skildi eftir sig og þeim áhrifum sem mengunin hefur á lífríki svæðisins og á íbúana. Það var svo snemma sem árið 1973 sem Einar Valur Ingimundarson umhverfisverkfræðingur kortlagði stærstu svæðin þar sem þekkt var að orðið höfðu stór mengunarslys á Miðnesheiði og gerði helstu embættismönnum heilbrigðismála og varnarmáladeildar viðvart en ekkert virðist hafa verið gert með þær upplýsingar. Árið 1985 lét bandaríski herinn rannsaka vatnið frá vatnsbóli vallarsvæðisins en það var þá hluti af alþjóðlegri rannsókn sem var gerð á athafnasvæðum Bandaríkjahers í kjölfar herferðar gegn menguðu drykkjarvatni í Norður-Ameríku. Niðurstaðan leiddi til tafarlausrar lokunar vatnsbóla í Njarðvík og í Keflavík. Ný vatnsból voru sem betur fer tekin í notkun. Í þessari þingsályktunartillögu er lagt til að skýrslur þær sem Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar ehf. hefur látið gera varðandi mengun á svæðinu verði yfirfarnar og eins vísaði hv. framsögumaður í skýrslu sem Bandaríkjaher lét gera á svæðinu og það er vel. Ég tel þó að það ætti að útvíkka svið rannsóknarinnar enn frekar og byggja á öllum þeim gögnum sem til eru. Áðurnefndur Einar Valur Ingimundarson umhverfisverkfræðingur og Árni Hjartarson jarðfræðingur hafa kortlagt þetta svæði og það má m.a. kynna sér verk þeirra í Dagfara, málgagni Samtaka herstöðvaandstæðinga, frá árinu 1992. Mér finnst eðlilegt að þegar farið er í svona mikilvæga rannsókn þá notum við öll þau gögn sem vitað er að hafi verið tekin saman um málið. Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að ég varð pínulítið hissa þegar ég sá hvaða hv. þingmenn það eru sem eru flutningsmenn þessarar tillögu. Ég átti ekki endilega von á þessari tillögu úr þeim ranni en fagna því enn frekar og hygg að náðst geti breið pólitísk sátt um að láta þessa rannsókn fara fram. En þetta er ekki í fyrsta skipti sem þingsályktunartillaga er lögð fram á Alþingi þar sem komið er inn á mikilvægi þess að skoða mengun í grunnvatni og jarðvegi á svæðinu. Árið 1992 lagði þáverandi varamaður Alþýðubandalagsins, Sigríður Jóhannesdóttir, einmitt fram þingsályktunartillögu um rannsókn á jarðvegi og grunnvatni við hið svonefnda varnarsvæði á Suðurnesjum. En það er gott að þessi tillaga er komin fram. Hér á vissulega að kanna fleiri þætti sem geta leitt til þess að nýgengi krabbameina á Suðurnesjum er hátt. Það er líka mikilvægt að skoða þá félagslegu þætti sem gætu leitt til hækkunar nýgengis á krabbameini. Ég tel hins vegar að í ljósi sögunnar, í ljósi þess sem löngum hefur verið vitað um þá mengun sem herinn skildi eftir sig á Miðnesi, sé mikilvægt að fara í rannsókn á styrk mengandi efna í bæði grunnvatni og jarðvegi. Og eins og ég sagði, ég tel að það eigi ekki bara að yfirfara skýrslur frá Þróunarfélagi Keflavíkurflugvallar ehf. heldur byggja á öllum þeim gögnum sem vitað er um. Að því sögðu óska ég hv. velferðarnefnd velfarnaðar í að fjalla um þetta mál og vona að það komi hingað inn í þennan sal aftur, að við getum samþykkt þingsályktunartillöguna og að þessi rannsókn fari fram.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að leggja þessa þingsályktunartillögu fram. Ég tel hana mikilvæga, að við skoðuðum hvaða þættir liggja þarna að baki. Það eru margir samverkandi þættir sem gætu haft þessi áhrif og án þess að vera með sleggjudóma eða nefna eitt umfram annað þá vitum við að margt hefur átt sér stað á Suðurnesjum sem getur verið krabbameinsvaldandi. Þar á kannski ekki eitt að standa framar en annað heldur sé það skoðað heildstætt hvað veldur og af hverju við sjáum svona hátt nýgengi á þessu svæði. Ég styð þetta mál heils hugar og tel það ótrúlega mikilvægt fyrir Suðurnesin að við komumst til botns í þessu máli og að við sjáum rannsóknir eiga sér stað og gott að við getum byggt á einhverjum gögnum í þeirri vinnu. Ég hlakka til að takast á við þetta mál í velferðarnefnd.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um atvinnulýðræði. Þáverandi hv. þm. Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Kolbeinn Óttarsson Proppé, flutti þessa sömu tillögu á síðasta löggjafarþingi. Hún fjallar um skipun starfshóps og vil ég, með leyfi forseta, lesa tillöguna: „Alþingi ályktar að fela félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra að skipa starfshóp aðila vinnumarkaðarins og hins opinbera sem geri tillögur um hvernig auka megi lýðræði á vinnustöðum. Í starfshópnum eigi sæti fulltrúar Alþýðusambands Íslands, BSRB, Bandalags háskólamanna, Samtaka atvinnulífsins, Samtaka íslenskra sveitarfélaga, forsætisráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis og félagsmálaráðuneytis. Félags- og vinnumarkaðsráðherra skipi formann starfshópsins. Ráðuneyti leggi starfshópnum til aðstöðu og nauðsynlega sérfræðiþjónustu. Starfshópurinn skili tillögum eigi síðar en 1. desember 2022.“ Hér er með öðrum orðum kveðið á um að öll þau sem að þessum málum koma setjist saman við borð og finni hvort og þá hvernig best sé að haga þessum málum, að auka atvinnulýðræði. En hvað er atvinnulýðræði? Á íslenskum vinnumarkaði hefur vinnandi fólk tryggt afkomu sína af reglusetningu í gegnum verkalýðsfélög sem í gegnum kjarasamninga semja um kaup og kjör í tilteknum starfsgreinum eða á tilteknum vinnustöðum við atvinnurekendur eða samtök þeirra. Kjarasamningar kveða iðulega á um laun, vinnutíma, kaffi og matarhlé, orlofsrétt, veikindarétt o.s.frv. Þótt kjarasamningar tryggi almenna afkomu og reglusetningu tryggja þeir ekki aðkomu að ákvarðanatöku innan vinnustaða sem hefur þó óneitanlega mikil áhrif á líf starfsfólks. Þessari tillögu er ætlað að draga ólíka aðila að borðinu sem gera eiga tillögur um hvernig auka megi lýðræði á vinnustöðum. Andstæð sjónarmið sem hafa hér þýðingu takast á, annars vegar stjórnunarréttur atvinnurekanda og hins vegar sjálfræði starfsmanna. Þá skal tekið fram að tillögurnar eiga ekki að koma í stað eða grafa undan íslenska vinnumarkaðslíkaninu sem hefur þróast í rúma öld. Mikilvægt er að tryggja að samtakamáttur og samstaða launafólks séu í hávegum höfð auk stöðu verkalýðshreyfingarinnar. Samstaða launafólks hefur gert það að verkum að í fáum löndum er þátttaka í verkalýðsfélögum almennari en á Íslandi og hlutur launafólks í verðmætasköpun hefur farið vaxandi á meðan þróunin hefur verið gagnstæð víðast hvar á Vesturlöndum. Þessa stöðu er mikilvægt að við varðveitum hér og eflum. Er þessum hugmyndum því fyrst og fremst ætlað að vera viðbót við hið íslenska vinnumarkaðslíkan og liður í framþróun þess. Aukið lýðræði og gagnsæi á vinnustöðum má tryggja með ýmsum hætti. Hér má nefna setu starfsfólks í framkvæmdastjórnum og eftirlitsstjórnum fyrirtækja, að lögbinda ráðgjafarrétt starfsfólks og jafnframt upplýsingarétt um tiltekin mál innan fyrirtækis, t.d. um fjárhagslega stöðu og framtíðaráform, og að starfsfólk fái til sín tiltekið hlutfall ágóða eða arðgreiðslna úr fyrirtæki sem það fær val um að ráðstafa. Bæði má kanna breytingar á núverandi löggjöf sem og ólíka hvata, t.d. skattalega og aðra fjárhagslega hvata, til að hvetja fyrirtæki að taka upp lýðræðislegri stjórnarhætti eða rekstrarform. Æskilegt er eða ólíkar leiðir séu athugaðar og að reynslan af þeim sé könnuð með tilliti til félagslegra, efnahagslegra og umhverfislegra þátta sé reynslan til staðar. Þá er mikilvægt að kannað sé hvaða áhrif mögulegar breytingar kynnu að hafa á íslenska vinnumarkaðslíkanið. Með tilkomu fjórðu iðnbyltingarinnar má ætla að mikilvægara sé að auka lýðræðið á vinnumarkaði þegar gervigreind og sjálfvirknilausnir taka við hlutverkum mannsins í auknum mæli. Það hefur mikla þýðingu fyrir vinnandi stéttir, að tekin séu skref til að gera þeim kleift að koma að ákvörðunum fyrirtækja um innleiðingu nýrrar tækni og gefa þeim þannig tækifæri til að njóta virðisaukans af tækniframförum. Þann virðisauka mætti til að mynda nýta til að stytta vinnutíma starfsfólks, hækka laun þess, auka starfsöryggi og bæta vinnuumhverfi og kjör að öðru leyti. Að auki má telja að þekking starfsfólks getur nýst vel til innleiðingar nýrrar tækni sem gæti m.a. birst í aukinni framleiðni fyrirtækja. Þetta eru í grófum dráttum yfirferð yfir hugmyndir um hvernig hægt væri að auka lýðræði á vinnustöðum, svokallað atvinnulýðræði. Ég ítreka að hér er ekki verið að hugsa að þetta komi á einhvern hátt í staðinn fyrir vinnumarkaðsmódelið sem er ein af grunnstoðum íslensks samfélags heldur þvert á móti að þetta styðji við það. Það getur skipt gríðarlega miklu máli að starfsfólk komi beint að ákvörðunum fyrirtækisins en á sama tíma þarf t.d. að tryggja að sú staða komi ekki upp að starfsfólk sé, þrátt fyrir að eiga óvirka setu einhvers staðar, gert samábyrgt í einhverjum tillögum eða aðgerðum sem koma niður á starfsfólki. Yfirferð mín er því einungis reifun á mögulegum leiðum til að tryggja markmið aukins atvinnulýðræðis. Verði tillagan samþykkt bíður það starfshópsins sjálfs að finna réttu leiðirnar. Virðulegur forseti. Þessar hugmyndir eru í raun ekki nýjung. Atvinnulýðræði þekkist um allan heim. Ég hvet áhugasama til að kynna sér greinargerðina þar sem farið er aðeins yfir stöðuna í Vestur-Evrópu að öðrum heimssvæðum ólöstuðum. Á Norðurlöndunum, svo sem í Svíþjóð, hefur atvinnulýðræði tíðkast lengi og er einnig vel þekkt í Þýskalandi. Að mínu mati eigum við að horfa til nágranna okkar á Norðurlöndunum hvað þetta varðar. Í þessum sal hefur þetta mál einnig verið rætt áratugum saman. Fyrsta tillagan til þingsályktunar um atvinnulýðræði var flutt á 85. löggjafarþingi vorið 1965. Það var Ragnar Arnalds, þáverandi hv. þm. Alþýðubandalagsins, sem flutti þá tillögu og síðan hafa fjölmargir þingmenn flutt tillögu um þessi mál. Mig langar sérstaklega að nefna hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra Svandísi Svavarsdóttur, sem flutti ásamt öllum þáverandi þingflokki Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs tillögu á nokkrum löggjafarþingum fyrir nokkrum árum um skipun nefndar sem gera skyldi tillögur um atvinnulýðræði. Og eins og ég gat í upphafi var sú tillaga sem hér er til umfjöllunar flutt af þáverandi hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé ásamt öllum þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs á síðasta löggjafarþingi. Tillagan gekk þá til hv. velferðarnefndar og bárust um hana þrjár umsagnir, allar frá samtökum launafólks. Atvinnulýðræði hefur því lengi verið baráttumál vinstri afla á Alþingi. Auk allra þessara þingmála hafa ýmis önnur mál komið fram á síðustu hálfu öld sem hafa miðað að því að auka þátt starfsmanna í ákvarðanatöku á vettvangi atvinnustarfsemi. Öll þau mál voru lögð fram fyrir tilverknað fulltrúa vinstri flokka. Þrátt fyrir að oft hafi verið reynt að móta og setja reglur um framkvæmd atvinnulýðræðis á Íslandi hefur það enn sem komið er borið takmarkaðan árangur hérlendis. Atvinnulýðræði hefur þó skipað veglegan sess í mótun vinnumarkaðar í nágrannalöndum okkar síðustu hálfa öldina og þykir sjálfsagður og eðlilegur hluti vinnumála. Íslenskur vinnumarkaður verður því að teljast ærið frumstæður hvað þetta snertir og full ástæða er til að gera úrbætur á þeim mikilvæga vettvangi. Á tímum þeirrar vinstri stjórna sem hér hafa setið hafa þó verið stigin skref í þessa átt. Það gerðist með því að fulltrúar starfsmanna fengu sæti í stjórnum menningarstofnana eins og Þjóðleikhússins og Ríkisútvarpsins og með því að fulltrúar starfsmanna og nemenda fengu sæti í stjórnum framhaldsskólanna. Nefna má í þessu sambandi ákvæði laga nr. 23 frá 20. mars 2013, um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, og ákvæði annarra laga, svo sem um framhaldsskóla, Þjóðskjalasafns Íslands og leiklistarlög svo dæmi séu tekin. Einnig verður að hafa í huga í þessu sambandi að samvinnufélögin sköpuðu möguleika á áhrifum viðskiptamanna á rekstur fyrirtækjanna. Okkur flestum eru hugleikin samvinnufélögin og samvinnuhreyfingin og þær hugsjónir sem að baki henni bjuggu. Það átti t.d. við um neytendur í þéttbýlinu og viðskiptamenn eins og bændur í dreifbýlinu. Með hruni samvinnuhreyfingarinnar var allt þetta kerfi lagt niður og þá einkum sú hugmyndafræði lýðræðis sem samvinnuhreyfingin byggðist þó á í öndverðu. Forseti. Ég hvet alla hv. þingmenn til að lesa annars ágæta greinargerð sem fylgir tillögunni. Í það minnsta er hún ítarleg og fræðandi. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að minna á að hugtakið atvinnulýðræði merkir leiðir til að auka áhrif starfsmanna innan fyrirtækja. Um það snýst þessi tillaga og að því eigum við öll að stefna að mínu mati, að íslenskur vinnumarkaður geti þróast á sömu lund og hann hefur gert í löndunum í kringum okkur síðustu hálfa öld. Nú er lag. Að lokinni fyrri umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til hv. velferðarnefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um þjóðarátak í landgræðslu í forföllum fyrsta flutningsmanns tillögunnar sem er hv. 9. þm. Norðaust., Þórarinn Ingi Pétursson. Aðrir flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu eru sú sem hér stendur, Líneik Anna Sævarsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Ingibjörg Ólöf Isaksen, Jakob Frímann Magnússon, Ásmundur Friðriksson, Birgir Þórarinsson og Njáll Trausti Friðbertsson. Tillagan liggur fyrir á þskj. 96 og hefur málsnúmerið 96. Tillagan var áður flutt á 150. löggjafarþingi, var þá 365. mál, og er nú endurflutt nær óbreytt en tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að koma fyrir lok árs 2022 á samstarfi stjórnvalda, bænda, Landgræðslunnar, atvinnulífs og almennings sem miði að því að auka þátttöku almennings í kolefnisbindingu með landgræðslu og hefja þar með þjóðarátak í landgræðslu.“ Ég ætla að drepa á ýmsu hér úr greinargerðinni en kannski byrja á því að vekja athygli á því að með því að tala um samstarf stjórnvalda er auðvitað átt við ýmsar ríkisstofnanir en ekki síður sveitarfélög og þeirra stofnanir. Með tillögunni er lagt til að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra verði falið að sjá til þess að komið verði á fót vettvangi fyrir samstarfi stjórnvalda, Landgræðslunnar, bænda, atvinnulífs og almennings sem miði að því að auka þátttöku almennings í kolefnisbindingu með landgræðslu og gera þannig þjóðarátak í landgræðslu. Samstarfsvettvangi þessum verði komið á fyrir lok árs 2022. Markmið tillögunnar er að auka kolefnisbindingu, koma í veg fyrir jarðvegsrof og græða upp örfoka land með aukinni þátttöku almennings í landgræðslu. Samstarfsvettvangurinn hafi að fyrirmynd átakið Bændur græða landið, samstarfsverkefni bænda og Landgræðslunnar um uppgræðslu heimalanda, sem hefur verið starfrækt frá árinu 1990 og gefið góða raun. Með aukinni umhverfisvitund og fræðslu til almennings hafa æ fleiri fyrirtæki boðið viðskiptavinum upp á að kolefnisjafna viðskipti sín. Þátttaka atvinnulífsins í verkefninu gæti falist í því að bjóða upp á kolefnisjöfnun viðskipta með landgræðslu. Þannig yrði þátttaka almennings tvíþætt, annars vegar með beinni þátttöku í landgræðslu undir leiðsögn Landgræðslunnar, hins vegar með kolefnisjöfnun viðskipta sinna. Markmið þessarar þingsályktunartillögu falla vel að stjórnarsáttmálanum, aðgerðaáætlun í loftslagsmálum fyrir árin 2018–2030 sem og heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, markmiði nr. 13: Aðgerðir í loftslagsmálum. Aðrir alþjóðasamningar sem samvinnuverkefnið gæti verið liður í að uppfylla eru: Parísarsáttmálinn, Samningur Sameinuðu þjóðanna um aðgerðir gegn eyðimerkurmyndun sem hefur verið í gildi hér á landi frá árinu 1996, alþjóðlegir samningar um líffræðilega fjölbreytni sem fullgiltir voru á Alþingi árið 1994 og rammasamningur Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar sem tók gildi hér á landi árið 1994. Jarðvegur er mikilvæg auðlind. Hann er undirstaða mestallrar matvælaframleiðslu heimsins en jarðvegseyðing er ein mesta ógn mannkyns. Eyðing gróðurs og jarðvegs hefur um langa hríð verið eitt helsta umhverfisvandamál á Íslandi. Flutningsmenn leggja því til að farið verði í þjóðarátak í landgræðslu enda hafi fáar þjóðir eins góð tækifæri og Íslendingar til að draga úr losun vegna landnotkunar og efla kolefnisbindingu í gróðri og jarðvegi. Þar með hef ég farið yfir helstu atriðin úr greinargerðinni og í raun er tillagan nokkuð opin þannig að ráðherra hefði nokkuð frjálsar hendur um útfærsluna. Í raun felast fyrirmæli fyrst og fremst í því að komið verði á samstarfsvettvangi. Þegar tillagan var flutt á 150. þingi bárust umhverfis- og samgöngunefnd sex umsagnir um hana. Þær umsagnir voru almennt jákvæðar en í þeim var bent á margt sem taka þyrfti til skoðunar í vinnu samkvæmt tillögunni. Margt jákvætt er hægt að sækja þangað og þar má finna góðar ábendingar. Sú sem hér stendur telur að takist vel til með úrvinnslu þessarar tillögu geti hún leitt til fjölbreyttra verkefna við endurheimt landgæða sem og fjölbreyttrar annarrar ræktunar þar sem notaðar væru ólíkar landgræðsluaðferðir og fjölbreyttar tegundir til landgræðslu og kolefnisbindingar. Það er engin ein leið í landgræðslu og ein aðferð útilokar ekki aðra heldur þarf að huga að mismunandi aðstæðum á landi og mismunandi markmiðum með landnýtingu. Verðug markmið landgræðslu geta, eins og við þekkjum, verið margs konar, m.a. vernd jarðvegs, hefting jarðvegsrofs og sandfoks, græðsla gróðurlausra og gróðurlítilla landsvæða, gróðurvernd, sem stuðlar að eflingu gróðurs til að auka mótstöðuafl lands gegn eyðingu, svo sem vegna eldgosa eða annarra náttúruhamfara og varnir gegn landbroti af völdum fallvatna, sem geta valdið tjóni á landi eða mannvirkjum. Síðan eru auðvitað fjölþætt markmið í skógrækt og landgræðslu, t.d. til að bæta aðstæður til útivistar og koma upp beitilandi eða nothæfu landbúnaðarlandi þar sem markmiðin eru önnur. Það sem fyrst og fremst er sameiginlegt er að vernda jarðveg og koma upp gróðri. Við eigum líka fjölbreytt samstarfsverkefni sem verið er að vinna þar sem m.a. er verið að koma lífrænu efni aftur inn í hringrás gróðurs. Gott dæmi um það er þróunarverkefni sem nú er komið í gang í Skútustaðahreppi, þar sem verið er að nota lífrænan úrgang úr fráveitu Skútustaðahrepps til uppgræðslu á Hólasandi; verkefni þar sem verið er að taka seyru úr skólpi í byggð við Mývatn og nýta hana til uppgræðslu á illa förnu landi á Hólasandi. Það eru eflaust mörg tækifæri fyrir fleiri verkefni af þessu tagi. Það er mikið af lífrænum úrgangi sem fellur til við matvælaframleiðslu, við landbúnað, á útivistarsvæðum í þéttbýli og við getum og eigum að hugsa miklu betur um það hvernig við getum komið þeim úrgangi aftur inn í hringrásina og nýtt hann til að græða upp land eða sem áburð á land sem þarfnast áburðar. Oft er það hindrun í landgræðslu að það vantar lífrænt efni til að binda fræ og rætur og þannig veldur frostlyfting því að plöntur sem komast á legg á fyrsta sumri eyðileggjast á fyrsta eða öðrum vetri. Í þurrkum eins og voru á Norður- og Austurlandi síðasta sumar var svo augljóst hvar vantaði lífrænt efni til þess annars vegar að binda vatn yfir sumarið og hins vegar til að verja gegn frostlyftingu yfir veturinn. Á Íslandi getur meira kolefni bundist jarðvegi en víða á suðlægari slóðum þar sem rotnun er hraðari, auk þess sem efnasamsetning jarðvegsins bindur sérstaklega mikið lífrænt efni. Við eigum mikið verkefni fyrir höndum við að styrkja gróðurþekju mólendisins. Þegar jarðvegur sem inniheldur lífrænt efni fýkur, það er gott að muna það, tapast mikið kolefni út í andrúmsloftið og með því að styrkja og auka gróðurþekju er bæði hægt að binda meira kolefni í gróðri og koma í veg fyrir að kolefni þyrlist út í andrúmsloftið við veðrun. Eins og ég kom að áðan er það áskorun að tryggja að við matvælaframleiðslu og vinnslu tapist kolefni ekki beint út í andrúmsloftið heldur haldist í hringrásinni. Auðvitað viljum við að sem minnst af matvælum fari til spillis, að það nýtist allt í neyslu, en það sem ekki kemst heilt til neytenda fari aftur í hringrásina og bindist í jarðvegi. Annað sem mig langaði að koma að er að við erum oft svolítið upptekin af því landi sem erfitt er að komast að eða einhverjar hindranir fyrir því að hægt sé að fara í landgræðslu. En á þessu ári hefur í það minnsta mín athygli beinst mjög að landi hér í nágrenni höfuðborgarsvæðisins. Við fórum t.d. mörg um Reykjanesið í vor og sumar að skoða gosið. Þar eru auðvitað stór svæði sem eru algerlega beitarfriðuð og væri hægt að binda mjög mikið kolefni á ef rétt er farið að. Eins eru hér alveg í næsta nágrenni höfuðborgarsvæðisins fellin í Mosfellsbæ og víðar þar sem við sjáum að mikil ræktun hefur skilað árangri. En við sjáum enn meira land sem er rofið og lífrænt efni er að fjúka úr á hverjum einasta degi. Víðar er auðvitað land sem er aðgengilegt sem er í umsjón sveitarfélaga sem bændur eru ekki að nýta í rekstri sem mætti fara í mikla kolefnisbindingu á og nýta í þeim tilgangi. Það er hægt að tala lengi um landgræðslu en ég held að ég láti þetta gott heita núna. Ég trúi því að umhverfis- og samgöngunefnd taki málið til umfjöllunar núna, kalli eftir umsögnum og nái að fjalla um það þar sem það kemur svo snemma fram á þessu þingi. Ég vonast auðvitað til þess að við fáum það aftur hér inn í þingsal til síðari umr. þegar líður á veturinn. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.