Nú flytur hæstv. forsætisráðherra stefnuræðu sína fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og fram munu fara umræður um hana, sem verður útvarpað og sjónvarpað héðan úr Alþingishúsinu. Umræðurnar skiptast í þrjár umferðir, átta mínútur í fyrstu umferð, fimm mínútur í annarri umferð og fjórar mínútur í þriðju umferð, en forsætisráðherra hefur 16 mínútur til framsögu. Röð flokkanna er í öllum umferðum þessi: Vinstrihreyfingin – grænt framboð, Samfylkingin, Miðflokkurinn, Sjálfstæðisflokkur, Píratar, Framsóknarflokkur, Flokkur fólksins og Viðreisn. Ræðumenn fyrir Vinstrihreyfinguna – grænt framboð verða Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra í fyrstu umferð, Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra í annarri umferð og Guðmundur Ingi Guðbrandsson, umhverfis- og auðlindaráðherra, í þriðju umferð. Ræðumenn Samfylkingarinnar verða í fyrstu umferð Logi Einarsson, 5. þm. Norðaust., í annarri umferð Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, 10. þm. Norðaust., og Ágúst Ólafur Ágústsson, 3. þm. Reykv. s., í þriðju umferð. Ræðumenn Miðflokksins verða í fyrstu umferð Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, 3. þm. Norðaust., Sigurður Páll Jónsson, 8. þm. Norðvest., í annarri umferð og Bergþór Ólason, 4. þm. Norðvest., í þriðju umferð. Ræðumenn fyrir Sjálfstæðisflokkinn verða Bjarni Benediktsson fjármála- og efnahagsráðherra í fyrstu umferð, Sigríður Á. Andersen dómsmálaráðherra í annarri umferð og Haraldur Benediktsson, 1. þm. Norðvest., í þriðju umferð. Fyrir Pírata tala Halldóra Mogensen, 11. þm. Reykv. n., í fyrstu umferð, Smári McCarthy, 10. þm. Suðurk., í annarri umferð og Jón Þór Ólafsson, 8. þm. Suðvest., í þriðju. Fyrir Framsóknarflokkinn tala Sigurður Ingi Jóhannsson samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í fyrstu umferð, í annarri umferð Lilja Alfreðsdóttir mennta- og menningarmálaráðherra og í þriðju umferð Ásmundur Einar Daðason, félags- og jafnréttismálaráðherra. Fyrir Flokk fólksins tala í fyrstu umferð Inga Sæland, 8. þm. Reykv. s., í annarri Ólafur Ísleifsson, 10. þm. Reykv. n., og í þriðju umferð Karl Gauti Hjaltason, 8. þm. Suðurk. Ræðumenn Viðreisnar verða í fyrstu umferð Þorgerður K. Gunnarsdóttir, 7. þm. Suðvest., í annarri Þorsteinn Víglundsson, 7. þm. Reykv. n., og í þriðju umferð Hanna Katrín Friðriksson, 7. þm. Reykv. s.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Þó það hafi rignt á sum okkar skartaði landið sínu fegursta. Við sem búum á suðvesturhorninu vorum reglulega minnt á þá staðreynd að það er ekkert betra en að finna lyktina af gróðrinum þegar rigningunni slotar. Og ég gat ekki orðið annað en þakklát þar sem ég sat í heitri laug í Bjarnarfirði á Ströndum, horfði á ána fjúka í öfuga átt í 19 metrum á sekúndu og virti fyrir mér sundlaugina sem var byggð af æskulýðsfrömuðum á norðurhjara sem aldrei misstu trúna á landið. Ég var þakklát fyrir afrek þeirra sem trúðu á fullveldið sem við fögnum í ár, þá framsýni og þann stórhug sem þau sýndu. Þó að veðrið hafi verið vinsælt umræðuefni í öllum landshlutum í sumar vorum við samt heppin hér á landi miðað við veðrið annars staðar á Norðurlöndum þar sem voru gífurlegir þurrkar, skógareldar og uppskerubrestur. Við Íslendingar buðum Svíum aðstoð vegna skógarelda, íslenskir bændur seldu norskum starfsbræðrum sínum hey og við fylgdumst öll með veðurfréttum sem þóttu bera vitni um áhrif loftslagsbreytinga. Ríkisstjórnin kynnti í fyrradag fyrstu áfanga í metnaðarfullri aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Eins og kunnugt er hafa nú orðið straumhvörf í fjárveitingum til umhverfismála. Aðgerðaáætlunin mun útfæra hvernig þessir fjármunir verða nýttir. Þar verður landgræðsla, skógrækt og endurheimt votlendis fyrirferðarmikil. Annar stór áfangi verður orkuskipti í samgöngum þar sem stórátak verður í uppbyggingu fyrir rafbíla og rafhjól og sett niður tímaáætlun um að ekki verðir fluttir inn nýir bílar sem ganga fyrir bensíni eða olíu eftir 2030. Við Íslendingar höfum sett okkur það markmið að verða kolefnishlutlaus ekki seinna en 2040. Þessir fyrstu áfangar sýna að okkur er full alvara með því verkefni. Ég sé fyrir mér að umhverfis- og loftslagsmál verði eitt af flaggskipum okkar utanríkisstefnu, rétt eins og kynjajafnréttismálin eru þegar orðin, og að Ísland, þó að við séum ekki stór, geti þar með haft áhrif til góðs í alþjóðasamfélaginu. Kæru landsmenn. Ísland hefur nú verið níu ár í röð í efsta sæti á lista World Economic Forum sem það land sem stendur sig best í kynjajafnrétti. Það er auðvitað mikið ánægjuefni, en þar megum við hins vegar hvergi slaka á. Innleiðing jafnlaunavottunar stendur yfir. Þar þurfa stofnanir og fyrirtæki að slá í klárinn ef sú innleiðing á að nást fyrir áramót. Sömuleiðis þurfum við að vera meðvituð um það sem þessi listi mælir ekki, t.d. kynbundið ofbeldi. Þess vegna hefur ríkisstjórnin sett þau mál í algjöran forgang. Fullgilding Istanbúl-sáttmálans um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi var mikilvægt skref í rétta átt sem var stigið í vor. Á þessu ári hefur svo hópur sérfræðinga verið að störfum og greint hvað þurfi að gera og hverju þurfi að breyta til að hafa betur í baráttunni gegn kynferðisofbeldi. Hópurinn hefur nú skilað af sér verkáætlun sem verður hrint í framkvæmd. Og við munum halda áfram að vinna úr lærdómum #églíka-byltingarinnar, m.a. með alþjóðlegri ráðstefnu um þau mál sem haldin verður hér á landi á komandi ári. Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur tekið það verkefni að ráðast í nauðsynlega uppbyggingu samfélagslegra innviða föstum tökum allt frá fyrsta degi. Sú sókn sem hófst í síðustu fjárlögum og heldur áfram í nýju fjárlagafrumvarpi er langt umfram það sem nokkur stjórnmálaflokkur boðaði fyrir síðustu kosningar enda er þörfin brýn. Um leið er tíminn góður þar sem spár gera ráð fyrir minni hagvexti á komandi árum. Það er því ákveðið tækifæri fyrir hið opinbera til að koma með innspýtingu. Heilbrigðisþjónustan er fyrirferðarmikil í nýju fjárlagafrumvarpi enda sá málaflokkur sem landsmenn hafa forgangsraðað efst á listann samkvæmt ýmsum könnunum. Hér á landi hafa sjúklingar þurft að greiða meira fyrir heilbrigðisþjónustu en annars staðar á Norðurlöndum. Fyrstu skrefin í því að lækka þennan kostnað voru stigin nú um mánaðamótin þegar dregið var úr kostnaði aldraðra og öryrkja við tannlækningar, löngu tímabær og mikilvæg aðgerð. Áfram verður haldið á sömu braut allt kjörtímabilið. Hér á landi eru líka teikn á lofti um að andlegri heilsu, sérstaklega ungs fólks, hafi hrakað. Þess vegna leggur ríkisstjórnin ríka áherslu á geðheilbrigðismál. Það er unnið að því að auka aðgengi að sálfræðingum um land allt því það er auðvitað stórmál að búa vel að okkar unga fólki þegar kemur að þessum málum. Samgöngumálin eru auðvitað stórmál í þessari innviðauppbyggingu enda hefur mikið mætt á vegakerfinu undanfarin ár. Þar þarf í senn að huga að vegakerfinu en líka að öflugri almenningssamgöngum. 4 milljarðar eru lagðir í það risavaxna verkefni að bæta framfærslu öryrkja og starfandi hefur verið samráðshópur sem er ætlað að gera tillögur um það hvernig þessum fjármunum verður sem best varið ásamt því að auka möguleika öryrkja til virkrar samfélagsþátttöku og þátttöku á vinnumarkaði. Fjármála- og efnahagsráðherra mun í vetur leggja fram frumvarp til laga um þjóðarsjóð sem verður eitt af lykilmálum þessarar ríkisstjórnar en ég bind vonir við að verði eitt af lykilmálum Alþingis alls og við munum ná sátt um það mál. Þar er ætlunin að setja arðgreiðslur frá orkufyrirtækjum í eigu ríkisins í sérstakan sjóð, annars vegar til að leggja fyrir til framtíðar en hins vegar til að ráðast í átak í uppbyggingu hjúkrunarheimila og til að styrkja rannsóknir og nýsköpun. Það má kalla þetta kynslóðaverkefni; annars vegar hvernig við búum að okkar elsta fólki og hins vegar hvernig við búum í haginn fyrir framtíðina. Fyrir mér er það algjört lykilatriði að íslenskt samfélag fari að byggja upp og styðja betur við nýsköpunar- og rannsóknaumhverfi. Þar hefur auðvitað ýmislegt verið gert á undanförnum árum, en það skiptir máli að við eflum menntakerfið enn frekar og stefnum á verulegar fjárfestingar í rannsóknum og nýsköpun. Það mun treysta efnahagslíf Íslands til framtíðar og draga úr sveiflum en við höfum séð á síðustu vikum að skjótt geta veður skipast í lofti innan einstakra atvinnugreina. Einmitt þess vegna er fjölbreytnin svo mikilvæg; að setja ekki öll eggin í sömu körfuna. Aukin nýsköpun og þar með aukin verðmætasköpun mun styrkja allar atvinnugreinar; sjávarútveg, landbúnað, iðnað, ferðaþjónustu, hugverkageirann, skapandi greinar og svo mætti lengi telja. Fram undan er svo vinna sem mun styrkja umgjörð fjármálakerfisins enn frekar. Hvítbók um fjármálakerfið kemur út í haust þar sem greint verður hvað hefur verið vel gert í þeim málum á undanförnum árum - því að þar hefur auðvitað verið unnið gríðarmikið starf allt frá hruni - og hvað má betur gera. Hluti af því verkefni er að greina kostnaðinn í íslenska fjármálakerfinu en vísbendingar eru um að hann sé meiri hér á landi en t.d. annars staðar á Norðurlöndum sem þar með hefur áhrif á vaxtakjör almennings. Markmiðið hlýtur að vera að hægt sé að lækka þann kostnað þannig að almenningur fái notið lægri vaxta og þar með betri kjara. Það er auðvitað risastórt lífskjaramál. Nefnd um endurskoðun peningastefnu sem skipuð var í tíð fyrri ríkisstjórnar skilaði af sér í júní sl. Stjórnvöld hafa í framhaldinu átt fundi með Seðlabankanum og Fjármálaeftirlitinu. Markmiðið er að styrkja rammann um peningastefnuna, m.a. með breytingum á lögum um Seðlabankann en ég mun leggja fram frumvarp þess efnis eftir áramót. Hvort tveggja ríkisfjármálin og peningastefnan skipta miklu máli til að viðhalda bæði efnahagslegum og félagslegum stöðugleika hér til framtíðar. Þar skiptir þriðja stoðin líka máli, málefni vinnumarkaðarins. Ríkisstjórnin hefur lagt á það mikla áherslu allt frá því að hún tók við að eiga sem best samstarf við aðila vinnumarkaðarins. Við höfum alls átt tíu fundi með þeim ásamt forsvarsmönnum Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þeir fundir hafa nú þegar skilað margvíslegum árangri. Ráðist var í þær mikilvægu breytingar að hækka atvinnuleysisbætur og greiðslur úr Ábyrgðasjóði launa í vor. Kjararáð var lagt niður með lögum í vor. Fyrirkomulag launa æðstu embættismanna verður fært til svipaðs horfs og annars staðar á Norðurlöndum og mun Alþingi glíma við það væntanlega nú á haustmánuðum. Í vor gaf svo ríkisstjórnin út þá yfirlýsingu samhliða endurskoðun kjarasamninga að tekjuskattskerfið og samspil bóta og skatta yrðu endurskoðuð á kjörtímabilinu þannig að það gagnist helst lágtekju- og lægri millitekjuhópum. Sá tekjubandormur sem nú er lagður fram gerir ráð fyrir hækkun barnabóta sem mun auka ráðstöfunartekjur tekjulágra barnafjölskyldna. Enn fremur er hækkun persónuafsláttar umfram breytingar á vísitölu neysluverðs sem gagnast best þeim tekjulægri. Að auki verða efri mörk skattkerfisins fest við neysluvísitölu eins og lægri mörkin þannig að þessi mörk breytist með sambærilegum hætti eins og margoft hefur verið kallað eftir og bent á. Allt eru þetta mikilvægar jöfnunaraðgerðir en að lokum er tryggingagjaldið líka lækkað um 0,25% sem gagnast atvinnulífinu öllu, ekki síst litlum og meðalstórum fyrirtækjum, sem getur skipt máli inn í komandi vetur. Þessar breytingar eiga rætur að rekja til yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar og sýna okkar skýra vilja til að skatt- og bótakerfin þjóni jöfnunarhlutverki. Aðrar breytingar sem þegar hafa verið gerðar, eins og hækkun á fjármagnstekjuskatti, sýna þann sama vilja. Við erum að stíga mikilvæg skref sem færa skattbyrði af tekjulægstu hópunum og tryggja að þau tekju- og eignamestu leggi meira af mörkum. Kæru landsmenn. Nú á dögunum var birt skýrsla starfshóps sem ég skipaði um traust á stjórnmálum og stjórnsýslu. Þar eru ýmsar áhugaverðar tillögur. Meðal annars er lagt til að við þingmenn og ráðherrar uppfærum reglur um hagsmunaskráningu. Enn fremur að hagsmunaskráning aðstoðarmanna og ráðuneytisstjóra verði lögfest en skráning þeirra hagsmuna og birting þeirra er ekki lögbundin þó að allt þetta fólk hafi verið reiðubúið að skrá hagsmuni sína og birta til að auka gagnsæi, en sú ákvörðun var tekin núna á vormánuðum. Lagt er til að Stjórnarráðið setji sér stefnu um upplýsingagjöf samhliða endurskoðun upplýsingalaga sem stendur yfir. Auk þess að gerður verði samningur við Siðfræðistofnun Háskóla Íslands til að sinni ráðgjafarhlutverki fyrir Stjórnarráðið. Allt rúmast þetta innan þess sem við getum kallað heilindaramma. Alþjóðastofnanir á borð við OECD hafa unnið mikla vinnu í því að skilgreina heilindi í opinberri stjórnsýslu. Við sjáum stjórnvöld víða í Evrópu vera að ráðast í sambærilega vinnu. Við munum sjá frekari aðgerðir í þessa veru á þessu þingi og kjörtímabilinu öllu, en fyrsta verk mitt verður að óska eftir því að fá að ræða þá skýrslu hér í þessum sal því að það er mikilvægt að þingmenn allir taki þátt í þeirri umræðu. Ljóst er að traust á stjórnmálum og stjórnsýslu dvínaði skarpt eftir hrun. Þetta traust hefur farið heldur vaxandi án þess að jafnast á við það sem áður var. Líklega verður traust á stjórnmálum og stjórnsýslu seint jafn mikið og það var skömmu fyrir hrun. Samfélagið hefur breyst, upplýsingastreymi er með allt öðrum hætti. Samfélagsmiðlarnir hafa breytt stjórnmálaumræðunni með róttækum hætti. Okkur sem munum þá tíð að mestu skipti að komast í kvöldfréttir með það sem sagt var um morguninn finnst þetta vera algjör bylting þar sem fréttir morgunsins eru oft algjörlega gleymdar um kvöldið. Þegar slík umskipti verða, þegar slík bylting verður á miðlaumhverfinu má rifja það upp að því hefur verið haldið fram að miðillinn sníði skilaboðin að sér. Við sjáum þetta víða í nútímanum, jafnvel á sviði alþjóðasamskipta þar sem valdamesti maður heims, Bandaríkjaforseti, setur fram stefnu gagnvart öðrum ríkjum með 280 bókstöfum á Twitter. Eins og við þekkjum úr sögunni geta slík umskipti á miðlum breytt miklu um valdajafnvægið í samfélaginu. Nýir miðlar og breytingar sem hafa orðið á þeim eru hluti af stærri mynd samfélagsbreytinga, fjórðu iðnbyltingunni svokölluðu þar sem miklu skiptir að við verðum í fararbroddi. Við vitum nefnilega að þessi tæknibylting á eftir að gerbreyta atvinnuháttum, vinnumarkaði, menntun og samfélaginu öllu. Við vitum líka að hún á eftir að breyta okkur sjálfum. Hún á eftir að breyta upplifun okkar á veruleikanum. Í þýskum fjölmiðlum voru fréttir af því að óvenjumörg börn hefðu drukknað í Þýskalandi í ár. Hluti af ástæðunni var að foreldrar þeirra, afar og ömmur, sem áttu að hafa auga með börnunum, voru upptekin í símanum. Við verðum auðvitað að hafa þor til að horfast í augu við þennan nýja veruleika og samband okkar við tæknina til að næstu skref í þróun sambands þessarar tækni og okkar mannanna verði okkur öllum til gæfu. Í allri þessari þróun skiptir máli að við Íslendingar verðum gerendur, ekki þiggjendur, að við nýtum tækifærin, sköpum aukin verðmæti og nýtum þau til að byggja upp betra samfélag fyrir okkur öll, og að um leið séum við áfram, og jafnvel meira en við höfum verið, meðvituð um mennskuna og gætum að henni í þessari hröðu þróun. Vegna alls þessa hef ég ákveðið að láta vinna greiningu á áskorunum vegna fjórðu iðnbyltingarinnar. Sú greining verður á breiðum grunni og unnið með niðurstöður hennar m.a. hjá Vísinda- og tækniráði, sem fer með stefnumótun í rannsóknamálum þjóðarinnar, Samráðsvettvangi um aukna hagsæld, þar sem saman koma aðilar atvinnulífs, stjórnvalda, verkalýðshreyfingar og fleiri, með aðilum vinnumarkaðarins sérstaklega og í nýrri framtíðarnefnd Alþingis. Og talandi um framtíðina. Formenn stjórnmálaflokkanna hafa nú fundað nokkrum sinnum um þá endurskoðun stjórnarskrárinnar sem fyrirhuguð er á þessu kjörtímabili og því næsta. Það hafa verið góðir fundir og ég ætla að leyfa mér að vera bjartsýn á að okkur lánist að skapa breiða samstöðu um breytingar á stjórnarskrá sem vísa veginn til framtíðar fyrir íslenskt samfélag. Ég tel að við stjórnmálamenn skuldum almenningi í landinu að leggja verulega mikið á okkur til að ná árangri á þessu sviði. Kæru landsmenn. Á þessu ári fögnum við fullveldinu sem hefur skipt okkur svo miklu og jafnvel öllu. Fyrstu 100 ár fullveldisins hafa verið saga framfara, bæði félagslegra og efnahagslegra, og við eigum ærin tækifæri til framfara næstu 100 árin. Við eigum að fagna því samfélagi sem við eigum nú sem er svo miklu fjölbreyttara en það var fyrir einni öld. Við eigum að byggja áfram á þeirri fjölbreytni, þeim gildum lýðræðis og mannréttinda sem við höfum haft í heiðri í þessari sögu allri. Og við eigum að sækja fram, sækja fram með því að rækta hugvitið, skapa nýja þekkingu, tryggja að hér verði samheldið, fjölbreytt og kærleiksríkt samfélag þar sem við lifum í sátt við umhverfið og tryggjum um leið sterkan efnahag og jöfnuð. Ég var á ferð um landið um daginn og hitti þar margt fólk. Það er ekki sagt frá því öllu í opinni dagbók ráðherra þannig að ég ætla að segja ykkur frá því núna. Meðal annars hitti ég nemendur í Seyðisfjarðarskóla sem kölluðu til mín, sögðust þurfa að ræða ýmislegt við mig. Meðal annars væri nauðsynlegt að lækka verð á ís - við getum alveg verið sammála um það - fá betri gangstéttir og útisundlaug. Þau bentu líka á að gengið hefði verið helst til hátt þessa dagana og að við þyrftum að hugsa miklu betur um umhverfið. Þessi litli pólitíski fundur sat í mér því að oft eru börnin einmitt með svo skýra sýn á það sem skiptir máli í umhverfi okkar. Viku seinna hitti ég svo heimilisfólk á Grund þar sem við ræddum saman um sögu fullveldisins, alla þá sigra sem hafa unnist á undanförnum 100 árum og hlutverk þeirra í að byggja upp samfélagið sem við eigum saman í dag. Eftir þessa tvo fundi var ég mjög bjartsýn á framtíð íslensks samfélags. Við erum hér vegna þeirra kynslóða sem á undan okkur gengu með stórhug að vopni. Og þó að margt geti gerst og lífið sé ekki ein þrautalaus ganga heldur geti ýmislegt dunið á er ég þess fullviss að framtíðin er björt með þessa frábæru ungu kynslóð sem mun taka við landinu okkar. Það er hins vegar okkar skylda sem hér erum núna að vanda okkur við að skila henni góðu búi. - Góðar stundir.
Herra forseti. Það eru blikur á lofti. Ýmislegt bendir til að við séum á leið niður í dal eftir að hafa verið á tindi hagsveiflu í langan tíma. Komandi mánuðir eru afgerandi. Stjórnvöld undanfarinna ára hafa ekki nýtt fordæmalítið svigrúm til jafna kjörin nægilega og auka félagslegan stöðugleika. Það þarf ekki sterka raunveruleikatengingu til að sjá að góðærið hefur ekki náð til allra. Stór hópur fólks upplifir það fyrst og fremst gegnum meðaltöl, glanstímarit eða fréttir af launahækkunum tekjuhárra, m.a. okkar hér. Undanfarið hefur stjórnmálafólk úr ólíklegustu flokkum sagt að stjórnvöld eigi ekki að blanda sér um of í kjarasamninga, það sé hlutverk launþega og atvinnurekenda. Stjórn ríkis er hins vegar ekki eins og hver annar sjoppurekstur og hlutverk stjórnvalda er að skapa öllum landsmönnum viðunandi aðstæður og öryggi. Þess vegna þurfa stjórnvöld einmitt að koma með afgerandi hætti að lausn samninga fram undan. Ég gagnrýni hins vegar seinaganginn og vara við þeirri aðferð að nota slíkt útspil sem skiptimynt á síðustu stundu. Félagshyggjustjórn hefði kynnt slík áform í stjórnarsáttmála. Stjórnvöld síðustu ára hafa hins vegar fremur unnið þannig að það þyngir samningagerð. Þau hafa hrifsað ávinning af launahækkunum með frystingu persónuafsláttar, lækkunar vaxta- og barnabóta og ekki bætt kjör aldraðra og öryrkja nægilega. Forsætisráðherra sagði í ræðunni áðan að stigin væru mikilvæg skref sem færa skattbyrði af tekjulægstu hópunum sem tryggðu að þau tekju- og eignamestu legðu meira af mörkum. Skrefin eru hins vegar of lítil, hæstv. forsætisráðherra. Síðustu fimm ár hefur Samfylkingin lagt fram tillögur við afgreiðslu hverra fjárlaga sem snúast einmitt um þetta, hækkun barnabóta, hækkun vaxtabóta og tekjuöflun á móti, m.a. af auðlindagjöldum, en þær hafa allar verið felldar samhljóða af ríkisstjórnum, líka af þessari sem nú situr. Það er vissulega framför að ríkisstjórnin taki í einhverjum atriðum undir með Samfylkingunni í nýjum fjárlögum en þetta eru hænufet sem óvíst er að skili nokkru vegna óstöðugs gjaldmiðils. Það leiðir svo aftur hugann að því hversu skynsamlegt það er, þegar öllu er á botninn hvolft, að halda fram gagnsemi, jafnvel nauðsyn breiðra ríkisstjórnarflokka sem eru í grundvallaratriðum ósammála, bæði um leiðir og jafnvel markmið. Nú verður auðvitað hver að svara fyrir sig en ég trúi ekki á leiðangur sem gengur út á of mikla eftirgjöf grundvallargilda við kjöraðstæður til þess að breyta samfélaginu í þágu jöfnuðar og réttlætis. Það er nefnilega gleðin yfir áfanganum, samvistir fjölskyldunnar sem skapa ljúfar minningar um undarlega samsetningu á matardiski í fermingarveislu. Roastbeef, graflax, lamb, rauðkál, rækjuhlaup með brúnni sósu saman á disk er ekki áhugavert í sjálfu sér. Stjórnmál verða að fara að snúast um framtíðarsýn, hvers konar samfélag er skynsamlegt og siðlegt og hvaða leið er að því marki. Ég veit að þar greinir okkur á og við þurfum stundum að gefa eftir. Þó að hrogn og súkkulaði væru hvort tveggja uppistaða í rétti er ólíklegt að hráefnin henti í sömu uppskrift. Stjórnmál eiga ekki að vera huggulegar selskapsklúbbur þar sem augljóst er að allir eigi eða geti unnið saman í ríkisstjórn þó að við getum auðvitað sýnt hvert öðru virðingu og sameinast um einstök góð mál. Við í Samfylkingunni getum t.d. stutt mótun frekari loftslagsaðgerða en sættum okkur ekki við of lítið fé til sjúkrahúsþjónustu, metnaðarleysi í menntamálum eða ömurlegt úrræðaleysi í húsnæðismálum og aldrei óréttlátt skattkerfi þar sem ekkert er tekið á vaxandi eignaórétti. Það þarf að stíga miklu róttækari skref í átt að jöfnuði til að hægt sé að hefja lífskjarasókn fyrir allan almenning. Búa launafólki, öldruðum og öryrkjum fjárhagslegt öryggi og félagslegt svigrúm. Gera velferðar- og heilbrigðisþjónustuna ódýrari. Ungt fólk hefur t.d. ekki notið uppgangs síðustu ára. Það hefur verið skilið eftir þrátt fyrir að vera lykillinn að framtíð okkar. Við þurfum átak í húsnæðismálum sem tryggir því og lágtekjufólki hagkvæmar íbúðir til kaups eða leigu á viðráðanlegum kjörum, hækka barnabætur og vaxtabætur enn meira og draga úr skerðingum og lengja fæðingarorlof eins og allt of lengi hefur verið lofað. Umfram allt verðum við hins vegar að fjárfesta í menntun. Það er afgerandi á tímum mikilla tækniframfara og breytinga á aldurssamsetningu þjóðarinnar. Annars drögumst við einfaldlega aftur úr öðrum þjóðum. Góðir skólar eru undirstaða öflugs atvinnulífs þar sem hugvit og nýsköpun verða helsta útflutningsvaran. Ungt fólk í dag getur valið sér hvaða stað sem er í veröldinni til að búa á og við þurfum að bjóða því upp á betri skilyrði ef það á yfir höfuð að hafa áhuga eða efni á að búa á Íslandi. Herra forseti. Við eigum að hætta að festast í viðbrögðum og bútasaumi. Hafa kjark og framsýni til að skapa framtíð sóknarfæra og stöðugleika. Við getum valið frjálslyndi eða stjórnlyndi, framsækni eða íhald og við sjáum öll hvar núverandi ríkisstjórn er staðsett á þeim ási. Þess vegna er nauðsynlegt að gera grundvallarbreytingar þar sem almannahagsmunir ráða, ekki þröngir sérhagsmunir. Breyta gjaldtöku af sameiginlegum náttúruauðlindum, þannig að meiri arður renni til almennings. Endurskoða landbúnaðarkerfið, auka samkeppni og nýsköpun í þágu neytenda. Efna loforð um nýja stjórnarskrá eins og þjóðin hefur samþykkt í atkvæðagreiðslu og síðast en ekki síst nú þegar það er fyrirsjáanlegt að krónan komi almenningi í vandræði enn eina ferðina, þá er nauðsynlegt að vinna að upptöku evru og ganga í Evrópusambandið. Við höfum mikla hagsmuni af alþjóðlegu samstarfi og getum ekki leyft þjóðernispopúlískum röddum að stefna EES-samningnum í uppnám. Enginn samningur hefur fært okkur meiri velsæld eða tækifæri, en við höfum líka samningsbundnar og siðferðislegar skyldur. Við eigum að taka fullan þátt í baráttu gegn loftslagsáhrifum, leggja meira af mörkum í þróunarsamvinnu og axla ábyrgð á vanda fólks á flótta og loks þurfum við að tryggja betur réttindi og koma sómasamlega fram við innflytjendur og erlent verkafólk sem á stóran þátt í efnahagsuppgangi landsins síðustu ár. Herra forseti. Ísland er auðugt land og það er vandalaust að teikna upp meðaltöl sem sýna almenna velsæld. Munum samt að í skugga meðaltala leynast börn sem búa við skort, ungt fólk í fíknivanda, fjölskyldur á hrakhólum, fátækt fólk, og þó að stjórnvöld komi aldrei í veg fyrir það að fólk verði dapurt, sorgmætt, veikist eða deyi getum við tryggt að öll börn hafi tækifæri til að rækta hæfileika sína og styrkleika óháð efnahag foreldra. Það er hagur allra því mikill jöfnuður er einmitt lykillinn að hamingjusömu, framsæknu og kraftmiklu samfélagi. Kæra þjóð. Lífið hefur upp á ótal margt að bjóða og við þurfum líka andlega næringu. Þess vegna eigum við að styðja alla til þátttöku í íþróttum, menningu og listum. Árangur okkar þar skiptir miklu fyrir sjálfsmynd lítillar þjóðar og ánægjulegt að fagna góðum árangri síðustu misseri, en í heimi fullum af öfgum þar sem alið er á hatri, tortryggni og hræðslu verður það fyrst og fremst umburðarlyndi, samhjálp og víðsýni sem ákvarðar hvort við erum lítil þjóð eða stór.
Forseti. Góðir landsmenn. Þegar Íslendingar þurfa að segja eitthvað en hafa ekki frá neinu að segja er venjan sú að tala um veðrið. Sú hefð birtist nú í stefnuræðu forsætisráðherra. Ríkisstjórnin er kerfisstjórn. Hún hefur enga pólitíska sýn og við vitum hvers vegna. Við vitum öll til hvers þessi ríkisstjórn var mynduð, eingöngu til að skipta á milli sín ráðherrastólum og koma í veg fyrir að samstarfsflokkarnir hrindi kosningaloforðum sínum í framkvæmd. Þó er rétt að viðurkenna að forsætisráðherra nefndi ýmis göfug markmið í ræðu sinni, talaði í hátíðarræðustíl um fallega hluti sem allir geta verið sammála um. En hvað með aðferðirnar, sýn ríkisstjórnarinnar á hvernig hún ætlar að ná markmiðunum? Það litla sem við heyrðum um það var í anda sýndarpólitíkur og kerfisvæðingar, snerist um að tikka í boxin með áformum um stærra bákn og fleiri boð og bönn. Forsætisráðherra nefndi svokallaða jafnlaunavottun og rak á eftir fyrirtækjum að gangast undir eftirlitið sem henni fylgir. Það er þó freistandi að kalla það mál stolnar fjaðrir. Ég man ekki betur en að stjórnarandstöðuflokkurinn Viðreisn hafi átt veg og vanda af því. En málið er jafn vitlaust fyrir það. Gölluð og íþyngjandi löggjöf í andstöðu við stjórnarskrá sem ómögulegt er að sjá hvernig eigi að ná tilgangi sínum. En á sama tíma og forsætisráðherra nefnir Viðreisnarvottun fyrirtækja sem dæmi um árangur ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum stendur ríkisstjórn hennar í stríði við fjölmennar og mikilvægar kvennastéttir. Þetta er allt á sömu bókina lært, dýrar, flóknar og óraunhæfar kerfislausnir í stað stefnu sem virkar. Ríkisstjórn sem hefur aðeins starfað í níu mánuði hefur nú með nýju fjárlagafrumvarpi á 100 ára afmæli fullveldisins slegið 100 ára met í útþenslu báknsins. Verst er að með útgjaldaaukningunni í fyrra og 55 milljarða viðbót nú - þessi viðbót rennur ekki í að bæta kerfið, að mestu leyti fer hún í að fóðra gölluð kerfi og auka á vandann. Þannig fer meiri hluti aukningar til heilbrigðismála í að festa í sessi mistökin við Hringbraut, ákvörðun sem á eftir að reynast samfélaginu gífurlega dýr. En þótt stjórnin hafi verið mynduð sem hræðslubandalag til að stoppa af stefnumál samstarfsflokkanna virðast ráðherrar Vinstri grænna ekki hafa fengið minnisblaðið eða vera alveg sama um það. Þeir fara sínu fram. Á sama tíma og læknaritið The Lancet útnefndi íslenska heilbrigðisþjónustu þá bestu í heimi er heilbrigðisráðherra í óða önn að skipta kerfinu út fyrir marxísku leiðina í heilbrigðismálum. Frjáls félagasamtök, sérfræðingar og annað heilbrigðisstarfsfólk sem unnið hefur ómetanlegt starf áratugum saman upplifir sig nú í skotlínunni. Allt skal sett beint undir ríkið og ríkið skal starfa við Hringbraut í Reykjavík. Það er kaldhæðni örlaganna að innleiðing þessa nýsósíalíska kerfis skuli eiga sér stað undir verndarvæng Sjálfstæðisflokksins. En afleiðingin verður væntanlega tvöfalt heilbrigðiskerfi þar sem þeir sem hafa efni á því greiða sjálfir fyrir þjónustuna, sem sagt niðurbrot á þeirri grundvallarstefnu að ríkið sjái öllum fyrir jafn góðri heilbrigðisþjónustu. Umhverfisráðherra virðist svo hafa útskýrt fyrir Sjálfstæðismönnum að landið hafi ekkert með meiri orkuframleiðslu að gera. Þrátt fyrir þá vá sem stafar af loftslagsbreytingum skal með öllum ráðum komið í veg fyrir framleiðslu endurnýjanlegrar umhverfisvænnar orku á Íslandi. Áhugamönnum um raunhæfar lausnir í loftslagsmálum bendi ég á að horfa á ræðu mína frá landsþingi Miðflokksins en hún snerist öll um það mál. Í nýrri aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum er sumt gott, t.d. stuðningur við rannsóknir og ræktun, en eins og aðrar aðgerðir ríkisstjórnarinnar snýst hún aðallega um bönn og árangurslitlar sýndaraðgerðir. Þótt fjölgun rafmagnsbíla sé göfugt og mikilvægt markmið er fráleitt að boða að bensín- og dísilbílar verði bannaðir eftir rúm 11 ár. Ómögulegt er að segja til um hversu hratt tækninni vindur fram og hvenær allir geti reitt sig á rafmagnsbíla, en það verða víst einhverjar undanþágur og eiga þá þeir sem búa á tilteknum stöðum á landsbyggðinni ef til vill að fá sérstakt leyfi til að keyra áfram á hefðbundnum bílum. En hvað ef þeir flytja? Ætli þeir fái að koma til borgarinnar á bensínbílunum sínum eða verða þeir stoppaðir við nýju tollahlið samgönguráðherrans og sagt að hjóla að Borgarlínunni? Talandi um samgöngumálin, fyrir skömmu sá ríkisstjórnin ástæðu til að skilgreina eigin stefnu í samgöngumálum sem hamfarir. Þannig gat hún tekið 4.000 millj. kr. úr sérstökum hamfarasjóði til að laga vegi sem ekki hafði verið gert ráð fyrir á fjárlögum. Frá samgöngum að ferðaþjónustu; á sama tíma og stjórnvöld leggja stærstu útflutningsgrein landsins lið með því að auglýsa neyðarfundi um stöðu greinarinnar leggja þau fram fjárlög þar sem engu má muna í rekstri greinarinnar án þess að fjárlögin falli um sjálf sig. Svo er það hvítbókin um fjármálakerfið, nokkurs konar pólitískt ígildi þess að hrinda barninu ofan í brunninn en státa sig svo af því að ætla kannski að byrgja brunninn einhvern tíma seinna. Birting hvítbókarinnar tefst auðvitað en kannski skiptir það ekki öllu málinu því að frá því að ríkisstjórnin tók við hefur hún verið að spila frá sér möguleikunum á að lagfæra fjármálakerfið á Íslandi. Þróun þess kerfis er nú að mestu stýrt af vogunarsjóðum í New York og London. Herra forseti. Sem sérstakur áhugamaður um menningarminjar get ég ekki látið hjá líða að minnast aðeins á Framsóknarflokkinn, flokk sem var stofnaður til að vera róttækt umbótaafl og skilaði ekki alls fyrir löngu gríðarlegum árangri í krafti róttækrar skynsemishyggju, en taldi svo að besta leiðin til að bregðast við versta tapi í 100 ára sögu flokksins væri að gefa eftir öll stefnumál sín fyrir þrjá ráðherrastóla þótt einn eða tveir hefðu dugað. Það hefur tekið á að fylgjast með því hvernig flokkurinn hefur að undanförnu gefið eftir öll stærstu loforðin sem hann veitti kjósendum sínum og þingmenn jafnvel leitast við að gera lítið úr þeim. Stóra áhersluatriðið um nýjan Landspítala á nýjum stað var gefið eftir áður en stjórnarmyndunarviðræður hófust. Hin einarða afstaða í málefnum fjármálakerfisins og Arion banka breyttist í ræður um að hlutirnir yrðu bara að vera svona. Í samgöngumálum fór flokkurinn frá því að segja: Enga vegtolla! í að líta á það sem sérstakt áhugamál að finna nýja staði til að rukka vegfarendur um tolla ofan á síhækkandi skatta og gjöld. Átakanlegust eru þó svikin við landsbyggðina og íslenska matvælaframleiðslu. Þrátt fyrir að hafa haft ýmsar áhyggjur af þessari ríkisstjórn trúði ég því að hún væri skárri kostur en sumir aðrir fyrir bændur og byggðir landsins. Það er öðru nær. Neyðarástandið í landbúnaði er látið afskiptalaust, byggðamál virðast svo gleymd eða a.m.k. óáhugaverð að mati ríkisstjórnarinnar. Það er lýsandi að ein mesta útgjaldaaukning sem finnst í fjárlagafrumvarpinu skuli vera að framlög til að fjölga pólitískum aðstoðarmönnum ráðherra séu aukin. Þetta er lýsandi vegna þess að við erum með ríkisstjórn sem snýst bara um eitt, hún snýst bara um sjálfa sig.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Við erum hér við upphaf nýs þings og höfum að vanda lagt fram fjárlagafrumvarp þar sem horft er til næsta árs og í öllum okkar störfum hér í dag og í vetur horfum við til framtíðar í margvíslegu tilliti. Um leið stöndum við á miklum tímamótum í fleiri en einu samhengi, ekki síst í samhengi ríkisfjármálanna sem ég vil koma aðeins inn á. Eins og kunnugt er höfum við fyrir allnokkru gert upp öll lán sem tengdust efnahagslegri aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Á næsta ári ljúkum við uppgreiðslu lána sem tengdust endurreisn fjármálakerfisins og í fjárlagafrumvarpinu sem nú er lagt fram náum við í fyrsta sinn skuldaviðmiði opinberra fjármála sem við sammæltumst um fyrir nokkrum árum. Þessar aðgerðir, þessar vörður á leið til sterkari ríkisfjármála, skipta miklu máli þegar kemur að efnahagslegu sjálfstæði landsins; að við getum verið sjálfstæð og fullvalda þjóð í stjórnmálalegu og efnahagslegu tilliti. Það er ánægjulegt að sjá til lands á svona mörgum mikilvægum sviðum í þessu tilliti á fullveldishátíðarárinu. Hver um sig eru þessir áfangar stórir í ríkisfjármálalegu og efnahagslegu tilliti. Þeir eru merki um að við höfum náð miklum árangri í endurskipulagningu ríkisfjármálanna eftir efnahagsáfallið og þegar stóra samhengi hlutanna er skoðað þá sjáum við mjög glögglega að við höfum jafnt og þétt, eftir því sem við höfum sótt til þess styrk, nýtt árangurinn til þess að styrkja efnahagslega, samfélagslega og félagslega innviði. Þessum áherslum okkar hefur verið vel lýst í ríkisfjármálaáætlun til næstu ára. Þeim er fylgt rækilega eftir í fjárlagafrumvarpinu sem nú liggur fyrir þinginu. Góðir áhorfendur. Í fjárlagafrumvarpinu koma fram þær áherslur sem ríkisstjórnin hefur á hinum ólíku málefnasviðum. Sitt sýnist eflaust hverjum eins og vant er, en eitt hljótum við a.m.k. að geta verið sammála um; við stöndum á sterkum grunni nú þegar við horfum til framtíðar, við höfum gjörbreytt þröngri stöðu í bestu stöðu sem Ísland hefur verið í, í efnahagslegu tilliti. Þess vegna getum við verið nokkuð bjartsýn á að við getum í störfum okkar hér í vetur sótt fram til árangurs. Fyrstu viðbrögð við fjárlagafrumvarpinu hafa verið alla vega, allt frá því að mönnum finnst ekki nóg að gert, yfir í að fólki þykir ríkið taka allt of mikið til sín, að það sé of mikið gert. Hér væri auðvitað auðvelt að benda á hversu ótrúlega mótsagnakennd þessi viðbrögð eru. En ég ætla hins vegar að beina sjónum að öðru, kannski dálítið óvæntu, sem er að þrátt fyrir allt er í raun og veru nauðsynlegt að spyrja beggja þessara spurninga, annars vegar: Gerum við nóg? og hins vegar: Erum við mögulega að gera of mikið? Sú gagnrýni á ríkisstjórnina að hún geri ekki nóg á einstaka sviðum er mjög fyrirsjáanleg, sérstaklega í tengslum við fjárlagafrumvarpið. Það eru ávallt svið þar sem við gætum gert betur og það eru ávallt til svið þar sem við vildum gjarnan geta gert betur. Hér væri hins vegar nær að snúa sér að umræðu um forgangsröðun og gangast við því að við þurfum í þessu tilliti ávallt að gangast við lögmáli skortsins. Það eru takmörk fyrir því hversu langt er hægt að ganga í því að veita fjármuni til samfélagslegra verkefna. Hin spurningin er líka gild: Erum við að gera of mikið? Er farið of geyst? Fram hefur komið gagnrýni á það að við séum að verja of háum fjárhæðum í einstaka málaflokka án þess að gaumgæfa nægilega vel hvort þeir nýtist í þeim tilgangi sem að er stefnt, það sé ekki nóg að ausa ávallt hærri fjárhæðum í málaflokka án þess að spyrja um árangur. Það er heilmikið til í þessu. En ég ætla að tiltaka þrjú atriði sem einmitt koma við þessa athugasemd. Í fyrsta lagi. Við höfum aldrei áður lagt fram fjárlagafrumvarp og unnið á grundvelli áætlunar þar sem stefnumörkun hefur verið jafn skýr og á við í dag. Og í dag birta ráðuneyti ársskýrslur sínar þar sem farið er yfir markmið þeirra og áherslur og spurt um árangur. Við höfum aldrei gengið lengra í þessu en einmitt í dag. Í öðru lagi. Við erum að leggja grunn að endurmati útgjalda í fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Þar er um að ræða kerfisbundna greiningu á grunnútgjöldum tiltekinna málaflokka eða verkefna og spurt: Hvað hefur valdið aukningu útgjalda á viðkomandi sviði? Þessi aðferðafræði hefur annars staðar gefist vel. Hún hefur reynst nýtast vel til þess að forgangsraða fjármunum upp á nýtt og tryggja betri nýtingu þeirra. Hana erum við nú að innleiða. Í þriðja lagi þá hlýt ég að nefna það að þrátt fyrir útgjaldavöxtinn sem hér er oft nefndur til sögunnar þá hafa útgjöld ríkisins sem hlutfall af landsframleiðslu ekki vaxið sem nokkru nemur. Á þann mælikvarða er báknið ekkert að vaxa. Það sem er að gerast er að okkur er að vaxa styrkur til þess að sinna betur samfélagslegum verkefnum. Það út af fyrir sig er fagnaðarefni, að geta keypt betri tæknilegri lyf, að geta sinnt betur innviðum samfélagsins í svo margvíslegu tilliti, keypt fullkomnari þyrlur fyrir Landhelgisgæsluna, að reisa tæknilegri og betri spítala sem mætir nútímakröfum o.s.frv. Það að við höfum meiri getu til þess að sinna slíkum verkefnum án þess að byrðar vaxi fyrir ríkissjóð er fagnaðarefni. Og svo lengi sem við aukum ekki hlutfallslega byrðar ríkissjóðs er í raun og veru ekki hægt að segja að báknið sé að vaxa. Við höfum aukinn styrk til þess að bera þyngri byrðar. Síðan kemur fram umræða um að menn verði að gæta að sér, ríkissjóður hljóti að nýta góðu árin til þess að safna í hlöðu og búa í haginn fyrir framtíðina. Sumir segja að við séum að ganga full langt í að nýta svigrúmið. Af þessu tilefni verð ég að nefna eitt sérstaklega. Ríkissjóður hefur létt af sér að undanförnu skuldum upp á um 660 milljarða kr. og greitt fyrir fram inn á lífeyrisskuldbindingar, ófjármagnaðar, aðra 140 milljarða. Samanlagt eru þetta 800 milljarðar sem við höfum ráðstafað til einmitt þessa verkefnis, að búa í haginn fyrir framtíðina, að létta skuldum af framtíðarkynslóðum, að taka þær ekki með okkur inn í framtíðina. Þetta hefur gjörbreytt stöðunni og verður ekki látið hjá liggja að nefna þetta þegar menn vilja ræða um það hvernig við höfum varið kraftmiklum hagvexti, góðu hagvaxtarskeiði, til þess að huga að lengri framtíð. Þar fyrir utan hefur ríkissjóður verið rekinn með ágætum afgangi og þannig tryggt að ávallt sé til staðar visst svigrúm ef veður skipast skjótt í lofti. Vissulega getur veðrið skyndilega snúist í mótbyr. Við getum ekki horft fram hjá því, það sýnir reynslan okkur. Það hefur enginn gefið okkur tryggingu fyrir því að hagstæðustu spár um efnahagsframvinduna gangi eftir. Það væri óábyrgt að gera ráð fyrir því. Við megum ekki stilla væntingar okkar miðað við bestu mögulegu sviðsmynd í þeim efnum. Þegar við lítum yfir farinn veg og skoðum þetta stóra samhengi hlutanna, stóru myndina, þá er ekki hægt að komast að annarri niðurstöðu en að við höfum ekki farið fram úr okkur, við höfum verið að styrkja stöðuna og við stöndum í dag á sterkari grunni heldur en áður var. Góðir landsmenn. Hér fyrir ári síðan nefndi ég við sama tækifæri að ytri skilyrði væru okkur í flestu tilliti mjög hagstæð. Eitt helsta áhyggjuefni mitt þá var að við gætum ekki komið okkur saman um það hvernig ætti að skipta svigrúminu. Ég lýsti sömuleiðis miklum áhyggjum af því að átök á vinnumarkaði væru að herðast og það fyrirkomulag sem við hefðum búið við til þess að leysa ágreining um kaup og kjör í þessu landi væri úr sér gengið. Skömmu síðar var óvænt gengið til kosninga og ný ríkisstjórn hefur tekið við. Hún er með breiða pólitíska skírskotun. Hún hefur fundið gott jafnvægi í stjórnarsáttmála og hún hefur markað upphaf samstarfs við aðila vinnumarkaðarins og sýnt skýra sýn á framtíðaruppbyggingu landsins. Við höfum sýnt í verki viljann til þess að eiga gott samstarf við aðila vinnumarkaðar á kjörtímabilinu og þegar hafið framgang aðgerða sem lýsa þeim góða vilja. Það hefur hins vegar ekkert breyst í millitíðinni um áframhaldandi mikilvægi þess að við öll séum tilbúin til að leggja okkar af mörkum til sáttar í samfélaginu um skiptingu þess svigrúms sem er til staðar. Takist það ekki höfum við skapað sjálfstæða hættu á því að stoðir stöðugleikans veikist. Efnahagslegur órói bitnar að jafnaði helst á þeim sem veikast standa. Góðir landsmenn. Það eru flestir sammála um að við höfum sjaldan staðið jafn sterkt og við gerum nú, þótt ekki eigi að taka nokkru sem sjálfsögðum hlut og það er innstæða fyrir því að gera ríkar kröfur um lífskjör á Íslandi dagsins í dag. Þegar við mælumst efst meðal þjóða í verðmætasköpun á mann, kannski meðal þeirra sem skipa sér í flokk tíu efstu á þann mælikvarða, þá er alveg eðlilegt að við speglum þá kröfu yfir í að segja: Við ættum þá að vera með eitt besta menntakerfi í heimi, heilbrigðiskerfi sem skipar sér í fremstu röð, að innviðir samfélagsins endurspegli það að verðmætasköpunin er slík hér. Við eigum að geta gert þessa kröfu. Það er ekkert að því að hér sé viðvarandi krafa um að lífskjör séu á alla mælikvarða í fremstu röð. Sem betur fer hafa þau í alþjóðlegum samanburði verið það. Sú sterka staða sem við höfum í upphafi þessa þings, sterk staða ríkisfjármálanna, góð viðspyrna, er það veganesti sem þetta þing fær til að forgangsraða verkefnum. Það er undir okkur komið, okkur sem hér erum samankomin, að forgangsraða verkefnunum þannig að sem best sátt geti um þau fengist og það er undir okkur komið að spila skynsamlega úr stöðunni í samvinnu við landsmenn. Við skulum ganga bjartsýn og sannfærð um góðan árangur til þess verks.
Kæra þjóð. Ég verð að viðurkenna að seinasta þing var mér erfitt. Er það mikið til vegna þeirra væntinga sem ég hafði til starfsins og fólksins hér inni og þeirra vonbrigða sem ég upplifði þegar ég áttaði mig á því að mikilvægum málum yrði fórnað í nafni stöðugleikans, stöðugleika stjórnarsamstarfsins, stöðugleika valdastóla. Stöðugleiki - orð sem ég get ekki betur séð en að sé notað til að merkja óbreytt ástand, stöðnun. Nýtt frumvarp til fjárlaga bendir til þess að fjármagnið verði aukið í málaflokka sem hafa allt of lengi verið fjársveltir. En þegar við ausum vatni úr sökkvandi báti með skeið er lausnin ekki fólgin í því að útvega fötu heldur að draga bátinn í slipp. Vaxtarhagkerfið hefur skapað tálsýn. Tálsýnin er endalaus auður þegar raunveruleikinn er sá að við höfum safnað risavöxnum skuldum. Skuld hvert við annað vegna vaxandi ójöfnuðar, samfélagslegrar spennu og ósætti og skuld við umhverfið, sem lýsir sér í mengun og loftslagsbreytingum. Skuld sem er svo himinhá að hún verður ekki greidd með kolefnishlutlausu Íslandi eftir 20 ár. Við þurfum að vera metnaðarfyllri og hugrakkari en svo því að vandamálið er kerfisvilla sem forgangsraðar hagnaði stórfyrirtækja á kostnað umhverfisins og samfélagsins alls. Hagkerfi sem byggir á því að skilgreina manneskjur sem einfalda neytendur hefur skapað samfélagslega sundrung sem lýsir sér í borgaralegu sinnuleysi þar sem allt of margir upplifa mikið og langvarandi tilgangsleysi. Tilgangsleysið leiðir svo af sér krónískt þunglyndi, tilfinningadeyfð og skort á samkennd. Forseti. Heimspekingurinn Paulo Freire líkir nútímaskólum við afkastadrifinn iðnað sem hefur að markmiði að þjálfa einstaklinga fyrir hlutverk sitt í markaðshagkerfinu frekar en að vera stofnanir hannaðar til að frelsa hugann. Hann ber skóla saman við banka þar sem kennarar leggja þekkingu inn í höfuð nemenda líkt og peningar eru lagðir inn á tóma bankareikninga og verðgildi nemenda felst í að skila sem mestum hagnaði, sem í samlíkingunni er árangur í gegnum stöðluð og mælanleg próf. Læra meira, vinna meira, kaupa meira, flýta sér meira, meira - deyja. Er það furða að einstaklingar sem alast upp í slíku kerfi upplifi tilgangsleysi? Hæstv. forsætisráðherra telur mikilvægt að við tryggjum að hér verði samheldið, fjölbreytt og kærleiksríkt samfélag þar sem við lifum í sátt við umhverfið og tryggjum sterkan efnahag og jöfnuð. Þetta er falleg sýn en ég sé ekki hvernig hún verður að raunveruleika við núverandi fyrirkomulag, ekki á meðan við búum við efnahagskerfi sem er háð linnulausum vexti hagkerfisins og drifið áfram í mörgum tilfellum af láglaunuðu striti og sívaxandi neyslu almennings. Kæra þjóð. Tíminn er vanmetinn auðlind. Ég las einhvers staðar að samfélag án tíma væri samfélag án sálar. Þetta kristallast í tilraun sem var framkvæmd á áttunda áratugnum til að rannsaka hvaða þættir hefðu áhrif á getu og vilja fólks til að koma ókunnugum til aðstoðar. Guðfræðinemum var skipt upp í tvo hópa og sagt að ganga í skólastofu í annarri byggingu. Öðrum hópnum var sagt að mikið lægi á og þeir þyrftu að flýta sér meðan hinn hópurinn hafði nægan tíma. Á milli bygginganna var slasaður maður í mikilli þörf fyrir aðstoð. Fylgst var með hversu margir komu honum til aðstoðar. Úr hópi þeirra sem þjáðust af tímaskorti stoppaði einn af hverjum tíu til að aðstoða þennan mann á meðan tveir þriðju þeirra sem voru ekki að flýta sér stoppuðu til að hjálpa. Þegar fólk er að flýta sér skortir það getu til að sýna samstöðu, styðja hvert við annað og stuðla að sameiginlegri velferð. Samfélög sem þjást af tímaskorti eru tilfinningalega veikburða og verða auðveldlega hræðsluáróðri að bráð. Fólk sem hefur ekki tíma á það til að draga sig út úr samfélagslegri umræðu og leyfir þar af leiðandi fámennum hópi að yfirtaka hana. Þannig þjappast valdið saman og meiri hlutinn verður þögull. Þannig töpum við lýðræðinu. Ég fagna því að hæstv. forsætisráðherra tali í ræðu um fjórðu iðnbyltinguna og mikilvægi þess að vera í fararbroddi. En breyttir tímar kalla á nýjar lausnir og nýja hugsun, ekki plástra á úrelt kerfi. Ég fagna því einnig að setja eigi framtíðina í nefnd, en ég sakna þess að farið sé í brýnar aðgerðir núna. Ef ætlunin er að byggja betra samfélag fyrir alla verðum við að starfa með vellíðan, jafnvægi og hagsæld frekar en hagvöxt að leiðarljósi. Framtíðin getur ekki snúist um auðsöfnun og síaukna neyslu. Hún þarf að snúast um tilgang og réttláta og sjálfbæra velmegun. Sú framtíðarsýn krefst annars konar hagkerfis sem veitir komandi kynslóðum tilgang og snýr við hættulegu þróun í átt að skammtímasýn og eiginhagsmunagæslu, sem núverandi kerfi hvetur til. Hæstv. forsætisráðherra segir í ræðu sinni að máli skipti að við Íslendingar verðum gerendur, ekki þiggjendur. Því er ég sammála, það skiptir í raun öllu máli. Grundvöllurinn að lýðræðislegu samfélagi er að almenningur sé gerendur, þátttakendur í samfélaginu. Það er markmið sem við ættum öll að stefna að. Það er líka ástæðan fyrir því að Píratar berjast fyrir styttingu vinnuvikunnar, afnámi ósanngjarnra skerðinga og félagslegu réttlæti, því að til að vera þátttakendur þarf fólk að hafa tækifæri og tíma. Tækifæri til þátttöku verða ekki raunveruleg fyrr en grunnþörfum fólks er mætt og þær tryggðar. Á meðan fjöldi fólks þarf daglega að hafa áhyggjur af því að fæða, klæða og hýsa sig og sína nánustu hefur fólk mjög takmarkaða getu til að taka þátt í samfélaginu. Forseti. Ég legg til að við förum að skoða fjárlög heildrænt og komum okkur í skilning um að viss útgjöld eru í raun fjárfesting. Eins er niðurskurður oft hreinn kostnaður. Sparnaður í félagsmálum og umhverfismálum felur í sér aukinn heilbrigðiskostnað og niðurskurður í menntamálum leiðir af sér aukna glæpi og misnotkun vímuefna á meðan fjármagnið sem við nýtum til að stuðla að heilbrigðara samfélagi með betri skólum, bættri heilsu, félagslegri samheldni og dafnandi vistkerfi er fjárfesting í hamingjusamara samfélagi sem skilar sér margfalt til baka. Kæru landsmenn. Við þingsetningu spurði forseti Íslands hvað væri dýrmætara en heilsa og hamingja. Svarið er einfalt: Ekkert. Ekkert er dýrmætara. Því legg ég til að við byggjum samfélag og atvinnulíf sem er sniðið að þörfum alls fólks í landinu en ekki einungis að þörfum fyrirtækja. Ég legg til að við nýtum hugvit okkar, þekkingu og samtakamátt í að vera brautryðjandi í nýrri samfélagshugsun með hagsæld, velmegun og jafnvægi að markmiði. Ég legg til að við sættum okkur ekki við þá hugmynd að það sé eðlilegur og óhjákvæmilegur þáttur lífsins að sumum vegni vel og öðrum ekki og þannig sé það bara. Við erum fámenn þjóð, í raun bara ein stór fjölskylda. Við getum gert betur.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Samfélagið er á fleygiferð. Og þannig viljum við líka hafa það. Án breytinga verður stöðnun og engin framþróun. Tækni- og upplýsingabyltingin á eftir að breyta því hvernig við lifum, er að því. Hún á eftir að breyta högum, störfum okkar og menntun. Störfin munu breytast og færast til óháð landamærum. Miklu skiptir að samfélagið sé undir það búið að taka á móti tækifærum framtíðarinnar. En þar vega þættir eins og menntun og nýsköpun þungt svo stöðugt megi auka verðmætasköpun og bæta lífskjör. Markmiðið er skýrt hjá ríkisstjórninni; að koma Íslandi í fremstu röð og efla samkeppnishæfni á sem flestum sviðum. Ríkisstjórnin leggur áherslu á fjölbreytt atvinnulíf til að styrkja gjaldeyrisöflun, draga úr sveiflum og tryggja fyrirsjáanleika í afkomu heimila og fyrirtækja. Framsækin ferðaþjónusta, traustur sjávarútvegur og íslenskt hugvit eru þar mikilvægir drifkraftar tækifæra í komandi tíð. Fordæmalaus vöxtur hefur verið í flugsamgöngum en framlag þeirrar atvinnugreinar til vergrar landsframleiðslu skiptir orðið miklu sem lifibrauð margra og eru margfeldisáhrifin umtalsverð. Nú er farin af stað vinna við að móta fyrstu flugstefnu á Íslandi sem taka mun á öllum þáttum er varða flugstarfsemi hér á landi. Kæru landsmenn. Þrátt fyrir góðæri og mikinn uppgang eru ákveðnir hópar í samfélaginu sem ekki njóta ávaxta þess til fulls. Við eigum ekki að sætta okkur við það. Hér á landi eiga að vera jöfn tækifæri fyrir alla þannig að allir njóti aukins kaupmáttar og verðmætasköpunar. Í nýútkominni skýrslu varar Gylfi Zoëga við því að mikið launaskrið geti gert ferðaþjónustuna ósamkeppnishæfa þegar til lengri tíma er litið sem leiði síðan til verri lífskjara. Orðrétt segir: „Verði það að veruleika mætti segja að Íslendingar hefðu farið eins illa að ráði sínu og þegar þeir ofnýttu fiskistofnana á liðnum áratugum. Í hagsögunni yrði ferðaþjónustan þá einungis enn eitt „síldarævintýrið“.“ Jöfn tækifæri fyrir alla krefjast samvinnu og heiðarlegs samtals þar sem sameiginlegar lausnir eru fundnar svo verðmætasköpunin skiptist jafnar sem stuðlar jafnframt að pólitískum stöðugleika sem kjósendur báðu um fyrir ári síðan. Stefna í húsnæðismálum, kjararáð, launaþróun, atvinnuleysistryggingar, stefna í menntamálum, samspil launa, bóta og skatta og ráðstöfunartekna eru áherslur sem hafa verið á dagskrá ríkisstjórnar, aðila vinnumarkaðarins og forsvarsmanna Sambands íslenskra sveitarfélaga síðastliðna níu mánuði eða allt frá því að ríkisstjórnin var mynduð. Viðræðurnar hafa m.a. skilað því að kjararáð var lagt niður og atvinnuleysisbætur og ábyrgðarsjóður launa hafa hækkað. Slíkir fundir eru mikilvægt veganesti til að hlusta eftir áherslum verkalýðshreyfingarinnar og í því samtali er einnig mikilvægt að huga sérstaklega að lægri tekjuhópum. Að því vinnur ríkisstjórnin. Til marks um það er boðuð veruleg hækkun á barnabótum og hækkun á persónuafslætti í fjárlagafrumvarpi sem kemur einmitt lægri tekjuhópunum vel. Húsnæðismál eru eitt af stóru málunum. Fasteignaverð er hátt, allt of hátt fyrir suma, sem skýrist einna helst af því að það er allt of lítið framboð húsnæðis fyrir tekjuminni hópa. Afleiðingar þess smitast út til allra heimila í landinu í formi hærri húsnæðiskostnaðar vegna vísitölutengingar. Félagsmálaráðherra hefur talað skýrt um að bregðast verði við húsnæðisvandanum í samráði við sveitarfélög landsins. Þá er það áhyggjuefni að vaxtamunur í íslenskum bönkum sé fyrir utan eðlileg mörk samanborið við Norðurlöndin. Virðulegi forseti. Verkefnin eru mörg sem setið hafa á hakanum síðustu ár. Ríkisstjórnin styrkir mennta-, samgöngu-, velferðar- og heilbrigðismál. Samkeppnishæfni þjóðar byggir á því að þessir grunnþættir séu skilvirkir og standist alþjóðlegan samanburð. Í fyrstu fjárlögum þessarar ríkisstjórnar var verulega bætt í og í fjárlagafrumvarpi sem kynnt var í gær má sjá að enn er sótt fram. Góðar samgöngur eru forsenda blómlegs mannlífs í landinu en rík áhersla er á að auka viðhald á vegakerfinu, enda hefur þörfin aldrei verið meiri en nú. Þar er ljóst að mikið verk er óunnið við að byggja upp samgöngukerfið og færa til ásættanlegs horfs. Fjármagn hefur enda verið stóraukið en í ár fara 12 milljarðar til viðhalds og lagfæringa á vegakerfinu samanborið við 5,5 milljarða árið 2016. Og fyrr í sumar var 4 milljörðum - 4.000 milljónum - bætt við gildandi áætlun þessa árs til að verja vegakerfið fyrir frekari skemmdum í kjöfar stóraukins umferðarþunga. Ég hefði haldið að allir hér inni gætu sammælst um að segja: Erum við ekki öll sammála um það? Þá er í fjármálaáætlun gert ráð fyrir sérstöku 5,5 milljarða árlegu framlagi sem bætist við til næstu þriggja ára. Í heildina er gert ráð fyrir að 160 milljörðum verði varið í viðhald og framkvæmdir í vegakerfinu á næstu fimm árum. Samgönguáætlun, sem lögð verður fram í næstu viku, mun taka mið af fjármálaáætlun og verkefnum forgangsraðað út frá umferðaröryggi og þróun undanfarinna ára. Þá er verið að skoða útfærslur á því hvernig hægt er að stórauka þá upphæð sem rynni til nýrra framkvæmda vegakerfisins með sérstöku notendagjaldi af einstökum mannvirkjum svo þau verði að veruleika á sama tíma og við erum að endurskoða gjaldtökugrunninn að tekjum fyrir vegakerfið. Góðir landsmenn. Aðgerðaáætlun loftslagsmála til næstu tólf ára hefur verið kynnt. Þar verða allir að láta til sín taka og leggja sitt af mörkum. Meðal aðgerða eru orkuskipti, en á næstu árum mun rafbílum fjölga stórkostlega, sem flýtir fyrir orkuskiptum og uppfyllir um leið metnaðarfull loftslagsmarkmið. En það sem er ánægjulegast er að loftslagsmarkmið og efnahagslegir hvatar fara hér saman. Það er ódýrara að reka rafmagnsbíla. Jafnframt er það jákvætt að skipta út aðfluttri, innfluttri orku fyrir hreina innlenda orku. Til þess þarf að tryggja aðgengi að raforku, orku fyrir rafknúin ökutæki, um land allt. Að því vinnur ríkisstjórnin einnig. Fyrir mér er brýnt að íbúar víðs vegar um landið hafi jöfn tækifæri en margir hverjir hafa þurft að þola mikla óvissu í rekstri sínum. Þannig eru til að mynda mál sauðfjárbænda enn óleyst, en í þeirri vinnu sem nú stendur yfir verður að tryggja að horft sé til sveiflujöfnunarverkfæra til að jafna eftirspurn og framboð. Ávinningurinn er samfélagslegur og liggur í beinum og óbeinum störfum víðs vegar um landið. Þá hefur þróun á eignarhaldi jarða breyst hratt allra síðustu ár sem hefur eðlilega valdið mörgum áhyggjum og miklum. Í því sambandi er ekki óeðlilegt að horfa til hinna Norðurlandanna með tilliti til þess að setja skilyrði fyrir kaupum á bújörðum á Íslandi. Framþróun á næstu áratugum veltur á því hversu vel okkur tekst til við að auka fjölbreytni í atvinnulífinu. Samfélagið okkar er framsækið. Það starfar á grunni samvinnu og stendur vörð um rétt fólks til þess að lifa í sátt og samlyndi við sjálft sig og umhverfi sitt. Það er mikilvægt fyrir okkur sem hér störfum að leggja okkur fram við að sjá og skynja heildarmyndina til að taka ákvörðun út frá hagsmunum þjóðarinnar bæði til skemmri sem og lengri tíma. Til að finna skynsamlegustu leiðina hefur reynslan kennt mér að oft er mikilvægast að hlusta. - Góðar stundir.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Enn á ný erum við saman komin, fulltrúar þjóðarinnar á Alþingi, nú á 149. löggjafarþingi. Það var með ákveðnum trega sem ég gekk sl. sumar inn í frí vitandi það að ég gat farið að fljúga út um allar koppagrundir af því að ég hafði efni á því. Ég gat farið í sumarfrí og ég gat notið þess. Þegar við erum að tala um stefnuræðu forsætisráðherra hér í kvöld verðum við samt sem áður að vera pínulítið bjartsýn. Við verðum að segja: Það er sannarlega ekki allt slæmt. Það er ekki alltaf hægt að draga fram dimmasta skotið, það er líka ýmislegt annað og virðist góður vilji til margra verka. Það er ekki þar með sagt að ég þurfi að vera sammála því sem er verið að gera hér og nú. Það er ekki þar með sagt að ég þurfi að vera sammála ríkisstjórninni í þeirri forgangsröðun sem hún er með á því hvernig hún miðlar úr okkar sameiginlegu sjóðum. Ég er það ekki. Ég er sjöunda í röðinni til að koma í pontu í kvöld. Ekki einn einasti einstaklingur á Alþingi sem hér hefur staðið í kvöld hefur sagt orðið fátækt. Hve margir landsmenn sem eru að horfa á mig núna og fylgjast með því sem við erum að segja hér í kvöld ætli séu raunverulega fátækir þrátt fyrir allan hagvöxtinn, þrátt fyrir öll fallegu meðaltölin, frábæru hagsældina og auðsöfnunina sem við getum státað af, við, þjóð meðal þjóða, ein sú allra ríkasta? Er þá ekki kominn tími til að opna augun? Eigum við þá ekki að líta inn á við og hugsa: Hverjar eru frumþarfir mannsins, hverjar eru frumþarfir okkar allra, þjóðarinnar, Íslendinga? Felast þær kannski í því að horfa á okkur hér básúna um hvað við erum frábær og hvað við ætlum að vera æðisleg í allan vetur og gera góða hluti? Nei, frumþarfirnar felast í því að hafa fæði, klæði og húsnæði. Frumþarfir okkar felast í því að geta um frjálst höfuð strokið án þess að vera skjálfandi um miðjan mánuð vegna þess að við náum ekki endum saman, vegna þess að við eigum ekki mat á diskinn fyrir börnin okkar, vegna þess að við erum að opna augun fyrir því að við eignuðumst óvart of mörg börn. Eignuðumst við of mörg börn? Varð ég fyrir slysi? Hvers vegna er ég veikur? Af hverju er ég öryrki? Hvar er hjálpina að finna? Við verðum að átta okkur á því, virðulegi forseti, að enginn biður um að vera öryrki, enginn. Það er í rauninni nóg að þurfa að burðast með þá byrði að vera fangi, oft í eigin líkama, þótt maður þurfi ekki líka að burðast með það að sjá sjaldan sem aldrei til sólar. Þrátt fyrir að hér hafi rignt mikið í sumar, eins og hæstv. forsætisráðherra talaði um í stefnuræðu sinni, þarf ekki að rigna allan ársins hring og vera þoka hjá þessum ákveðna þjóðfélagshópi sem ég í hjartanu vildi gjarnan trúa að við öll sem erum hér inni gætum verið sammála um að taka utan um, alveg sama hvaðan gott kemur, og útrýma fátækt á Íslandi. Hvað þýðir það? Er þetta opið hugtak? Hvað þýðir það, hver er ánægður og hvað þarf hann aftur mikið? Við verðum að átta okkur á því að það er ekki spurningin um hversu margar krónur einstaklingurinn þarf. Allir þeir sem búa við fátækt eru ekki að biðja um neinn munað. Enginn af þeim biður um munað. Enginn þeirra getur farið í leikhús, enginn þeirra fer út að borða. Ég tala af eigin reynslu. Kannski er einu sinni í mánuði hægt að hafa pítsu. Mín börn nutu ekki sömu forréttinda og ríkisbubbabörnin allt í kring þar sem hlutirnir þóttu sjálfsagðir. Það var sjálfsagt að eiga allt, geta allt, mega allt og fá allt. Fátækt fólk á Íslandi biður ekki um neitt slíkt. Það biður bara um sanngirni, það biður um réttlæti og jöfnuð og þegar talað er um að það eigi að beita skattkerfinu í átt að jöfnuði, að jafna kjörin, spyr ég: Felst það t.d. í boðaðri hækkun á öllu um áramótin? Það er nánast sama hvað það er. Nei, fátækir geta ekki drukkið áfengi jafnvel þó að það sé selt í ÁTVR. Það er nokkuð ljóst, þeir verða að hætta því. Hættið að reykja, hættið að drekka, þetta á allt að hækka. Það á að taka milljarða inn í ríkissjóð um áramótin út af þessu þannig að auðvitað er þetta bara bruðl, vesen og vitleysa og bara fyrir þá sem hafa efni á því - eins og mig. Ég get farið að standa í því núna að fá mér í glas reglulega, vel og vandlega, ég hef efni á því. Staðreyndin er sú að fæði, klæði og húsnæði hljóta að vera lágmarkskröfur hvers einasta Íslendings sem býr í eins ríku, farsælu og gjöfulu landi og hér hefur verið boðað í allt kvöld. Það er líka satt. Við tölum um börnin. 9,1% barna lifir við mismikinn skort og það hefur einungis vaxið í allri þessari velsæld. Hvernig má það vera? Hvernig er það hægt? Og hugsið ykkur, menn státa sig af því. Ég hefði t.d. persónulega og prívat aldrei staðið í pontunni í kvöld sem fulltrúi ríkisstjórnarinnar til að monta mig af 4% hækkun á persónuafslætti. Staðreyndin er sú að við erum að tala um 1%. 3% af þessari hækkun koma eingöngu vegna lögbundinnar vísitöluhækkunar persónuafsláttar og þetta 1% gefur heilar 535 kr. Ég veit ekki hvernig við ættum að reyna að skera pítsuna, í hvað marga bita, til að fá sneið fyrir 535-kall. Þetta er ekki einu sinni einn sjötti úr henni. Úr því að talað er um jöfnuð, hagsæld, velvild og að við séum æðisleg og frábær saman langar mig síðast en ekki síst að tala um það sem var alveg frábærlega vel gert hérna í vor. Ég tel að við getum gert nákvæmlega það aftur og aftur, bara ef við stöndum saman og viljum það. Það skiptir engu máli þó að átta stjórnmálaflokkar séu á Alþingi Íslendinga í dag. Það skiptir bara máli að við hjálpumst að og við getum gert það eins og við gerðum í vor þegar samstaða var hjá öllum í þingsal um að afnema skattlagningu á styrki til fátæks fólks sem þurfti að kaupa sér hjálpartæki. Nú er það mál í höndum hæstv. fjármálaráðherra og ég stóla á það og treysti því af öllu hjarta að það eigi eftir að ganga í gegn og að þingheimur allur muni gefa fólkinu okkar það í jólagjöf. Við getum gert meira af þessu og við getum gert það betur. Kæru landsmenn. Hafið það frábært, við eigum eftir að eiga gott þing í vetur.
Kæru Íslendingar. Hér stöndum við í dag, rúmum níu mánuðum eftir að ríkisstjórnin tók til starfa. Um þetta leyti eru eflaust að fæðast börn sem komu undir um svipað leyti og stjórnin og þau eru lífsins kraftaverk. Það sama er hins vegar ekki hægt að segja um störf ríkisstjórnarinnar. Þar er lítið líf í mönnum og kraftaverkin eru fá ef nokkur. Formenn ríkisstjórnarflokkanna virðast hins vegar sjálfir líta svo á að um stórfenglegt kraftaverk hafi verið að ræða með myndun ríkisstjórnarinnar, að sögulegar sættir hinna svokölluðu andstæðu póla í vinstri-hægri pólitíkinni hafi tekið höndum saman. En hvað tóku þessir flokkar nákvæmlega saman höndum um? Með gjörólíka hugmyndafræði, héldu menn. Á síðustu níu mánuðum hefur það skýrst betur og betur hvar þessir flokkar ná saman. Þeir standa saman um kyrrstöðu og völd. Það er a.m.k. af sem áður var þegar forystumaður Vinstri grænna stóð hér í pontu fyrir einhverjum árum og lýsti því yfir að Vinstri græn myndu aldeilis ekki bregðast hlutverki sínu sem hinn eiginlegi og eini hugmyndafræðilegi og pólitíski höfuðandstæðingur Sjálfstæðisflokksins á Íslandi. Það voru því vissulega merkileg tímamót í sögu Vinstri grænna þegar flokkurinn myndaði stjórn með Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki eftir að hafa talið bæði sjálfum sér og kjósendum sínum trú um að þau stæðu fyrir eitthvað allt annað. Og nú talar sami flokkur fyrir því að efla traust á stjórnmálum - sem við fögnum. En um hvað snýst traust annað en að vera trúr því sem maður boðar og predikar fyrir kosningar? Vinstrihreyfingin – grænt framboð virðist a.m.k. hafa gefist upp á því að vera stóra mótvægið við Sjálfstæðisflokkinn. Eftir situr sú staðreynd að hin pólitíska víglína hefur breyst, jafnvel umturnast, og þessir fyrrnefndu andstæðu pólar eru ekki svo ólíkir þegar allt kemur til alls. Hvar sem borið er niður vilja þau engu breyta. Það kallast íhaldssemi. Jafnvel afturhald. Breytingar sem þó hefðu í för með sér raunverulegar kjarabætur og stöðugleika fyrir íslensk heimili, launþega og fyrirtækin í landinu. Og ég er ekki byrjuð að ræða það réttlæti sem felst í því að þjóðin fái sanngjarnt gjald fyrir auðlindir sem eru okkur sameiginlegar eða afnema löngu úreltar samkeppnishindranir, hvað þá rót vandans - krónuna - sveiflukónginn sjálfan sem að sjálfsögðu má ekki ræða. Við vitum að með breyttri peningastjórn og meiri aga er hægt að lækka kostnað heimilanna sem er margfaldur hér miðað við þau lönd sem við berum okkur alla jafna saman við. Tillögu okkar í Viðreisn um ódýrara Ísland höfum við nú þegar kynnt og munum fylgja eftir en vegna þessa alls mun reyna á okkur, frjálslyndu öflin á þingi, að veita ríkisstjórninni aðhald. Við teljum að valddreifing sé af hinu góða, að gegnsæi sé undirstaða lýðræðis og trausts og að almenningur geti treyst því að hin ýmsu kerfi sem stjórnmálamenn hafa byggt upp í gegnum árin séu fyrir alla, ekki bara suma. Pólitísk orðræða breytist með nýjum pólitískum ásum því að við sjáum einnig að ákveðin afturhalds- og einangrunaröfl með slettu af þjóðernislegu ívafi reyna eins og þau geta að hafa áhrif á umræðuna. Þá verðum við sem trúum á frjálst, opið, markaðssinnað samfélag aftur að spyrna við fótum og rísa upp þegar afturhaldsöfl vilja breiða úr sér í samfélaginu, hvort sem þau vinna gegn tímabærum breytingum í mannréttinda- og jafnréttismálum eða vilja draga okkur út úr ábatasömu, alþjóðlegu samstarfi, eins og EES-samstarfinu. Þegar við horfum til Bandaríkjanna vonum við að skynsamlega þenkjandi repúblikanar stöðvi vitleysuna í Trump. Það sama gildir hér heima, við vonumst til þess að frjálslynt fólk, sama hvar í flokki það stendur, reyni að sporna við þessari þróun, segi stopp við trumpara þessa lands. Kæru landsmenn. Við erum hér til þess að ræða stefnuræðu forsætisráðherra sem ég hélt satt best að segja að myndi veita okkur einhver fyrirheit inn í framtíðina. Eftir að hafa hlustað á ræðuna verð ég hins vegar að segja að innihaldið er ansi rýrt. Brellumeistarar og umbúðahönnuðir stjórnarflokkanna hafa hér haft meira að segja en pólitískar hugsjónir og metnaður til raunverulegra umbóta á samfélaginu okkar. Til þess að gæta þó allrar sanngirni vil ég draga fram að ákveðnir þættir í stefnunni í loftslagsmálum eru mjög spennandi þótt þeir séu líka gamalkunnugir. Og ég vona að forsætisráðherra sé þegar búinn að tryggja sér stuðning allra þingmanna stjórnarflokkanna því að enn sitja sumir þeirra á þingi sem mest spyrntu við fótum á síðasta ári og voru háværir þegar sömu hlutir voru ræddir í þessu samhengi. Vinstri græn verða að horfast í augu við það og sætta sig við þá gagnrýni að þau eru einfaldlega millistykkið sem tengir þessa gamalgrónu flokka saman. Þannig er íhaldsþrennan fullkomnuð, þrenna sem heldur hlífiskildi yfir þeim sérhagsmunum sem þingmenn Vinstri grænna hafa reyndar hér í þessum sama ræðustól gagnrýnt, allt að því froðufellandi, í gegnum tíðina. Að sýna sitt rétta andlit tók þau ekki nema nokkra mánuði fyrir utan það að vera byrjuð á harðahlaupum undan ekki ársgömlum stjórnarsáttmálanum. Því hlýt ég að spyrja, herra forseti: Hver verður afrekaskrá ríkisstjórnar Vinstri grænna? Verður hún kannski sú að stórlækka veiðigjöld á sjávarútveginn í stað þess að skapa sátt og leita sanngjarnra lausna fyrir sameiginlega auðlind þjóðarinnar? Verður hér niðurlæging forystuflokksins í ríkisstjórn algjör? Hvað með menntamálin? Um þau er varla stafkrókur í ræðu forsætisráðherra. Og til að bíta höfuðið af skömminni eiga námsmenn enn og aftur að bíða eftir nýju lánasjóðsfyrirkomulagi sem setið hefur á hakanum allt of lengi. Og verður það eitt af afrekaskránni að öryrkjar þurfi áfram að bíða eftir þeirri sjálfsögðu réttarbót að afnema krónu á móti krónu skerðinguna? Og hvað með heilbrigðismálin? Verða biðlistar á biðlista ofan á afrekaskrá ríkisstjórnarinnar? Hér á landi er fólk í alvörunni á biðlista eftir viðtalstíma til að komast á áframhaldandi biðlista vegna aðgerðanna sjálfra. Verða sjúklingar áfram sendir í hrönnum til Svíþjóðar eftir áralanga bið sem veldur frekari heilsuspjöllum og fjártjóni? Þetta er auðvitað allt brenglað. Allt vegna þess að ekki má leita til sjálfstætt starfandi lækna og ríkisstjórnin neitar að nýta kosti ólíkra rekstrarforma í þágu sjúklinga. Á þessu ber Sjálfstæðisflokkurinn auðvitað líka ábyrgð. Stefna okkar í Viðreisn er skýr, sjúklingurinn er í forgangi og hann á að fá bestu þjónustu óháð efnahag. Þegar allt kemur til alls er hér starfandi ríkisstjórn sem ekki mun rugga bátnum valdanna vegna og á meðan sitja helstu bakhjarlar stjórnarflokkanna brosandi hjá, nokkuð ánægðir með sitt fólk. Þeirra er uppskeran. Þannig mun ríkisstjórnin halda velli og Katrín Jakobsdóttir tryggja sína arfleifð sem fyrsti forsætisráðherrann í fimm ár til að klára heilt kjörtímabil. En ég óttast að verðmiðinn verði dýrkeyptur fyrir almenning og fyrirtækin í landinu. Brýnum hagsmunamálum er slegið á frest, enn og aftur. Kæru Íslendingar. Litla ríkisstjórnarbarnið sem við hefðum svo gjarnan viljað sjá koma í heiminn og ná þessari breiðu skírskotun um stór og mikilvæg mál var í raun aldrei neitt meira en hugmynd. Í stað þess að vera nú að sjá eitthvað fallegt fæðast, sem okkur var talin trú um að myndi breyta hinni pólitísku sviðsmynd, erum við að horfa upp á ákveðna tálsýn og vonbrigði, hugmynd sem gengur ekki upp því að einsleitnin ræður för og kjarkleysið til umbóta er hrópandi. Þegar þessi sviðsmynd blasir við er hlutverk okkar í Viðreisn, sem málsvara frelsis, jafnréttis og alþjóðasamstarfs, mikilvægara en nokkru sinni fyrr. Það er hlutverk sem við tökum alvarlega. Lifi fjölbreytileikinn. Alltaf. Alls staðar.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Áskoranir stjórnmála dagsins eru allt í senn gamalkunnar en líka nýjar og ógnvekjandi. Félagslegur ójöfnuður og fátækt, átök og ofbeldi reka milljónir frá heimilum sínum og blikur eru á lofti. Útlendingaandúð, kvenfyrirlitning og grimmd við minnihlutahópa af öllu tagi; hinsegin fólk, flóttafólk, þjóðarbrot eða fólk af tilteknum trúarlegum uppruna. Hatursöflunum vex ásmegin víða um lönd og sagan segir okkur að þau þurfa ekki endilega hreinan meiri hluta til að valda straumhvörfum í heilum samfélögum og jafnvel heiminum öllum, breyta mannkynssögunni. Á slíkum tímum skiptir öllu að stjórnmálahreyfingar og -flokkar gæti að meginreglum lýðræðis og mannréttinda, spyrni fast á móti heimsku og valdníðslu og freistist ekki til að laga málflutning sinn að heiftinni og hatrinu. Grunngildi um mannúð og jafnan rétt, jöfnuð og frið, eru mikilvæg. Þeim þarf alltaf að halda vandlega til haga. Vinstrihreyfingin – grænt framboð leiðir nú ríkisstjórn þvert yfir pólitískt litróf á Íslandi, ríkisstjórn um þær áherslur við stjórn landsins sem hér eru ræddar í kvöld. Stjórnarsáttmálinn snýst um þrjá meginstrauma í mínum huga. Í fyrsta lagi um áherslur í anda jöfnuðar og félagshyggju og þá fyrst og fremst við uppbyggingu innviða sem fyrir löngu var orðin brýn nauðsyn að efla í heilbrigðismálum og menntamálum, félagsmálum, samgöngum og fjarskiptum. Í öðru lagi um framsýnar áætlanir í stórum málum, stórum málum nýrrar aldar, umhverfismálum, loftslagsmálum, nýsköpun á öllum sviðum, en líka lýðræðis- og upplýsingamálum, þar sem svo margt hefur kallað á umbætur. Loks og í þriðja lagi eflingu Alþingis með stóraukinni áherslu á þverpólitíska vinnu í stórum stefnumarkandi málum og auknum stuðningi við störf þingflokka, ekki síst þingflokka í stjórnarandstöðu. Kæru landsmenn. Sagt hefur verið að efnahagslegur stöðugleiki sé grunnurinn að góðu samfélagi, en félagslegur stöðugleiki er ekki síður nauðsynlegur, að fólk megi treysta því að keppt sé að jafnrétti og jöfnuði, að innviðir samfélagsins haldi, að enginn sé skilinn eftir, að menntun, heilbrigðisþjónusta og velferð standi öllum til boða, að fjölskyldurnar búi við fæðingarorlof og leikskóla sem taki við að því loknu, að sátt ríki um skólana og trausta menntun, að menningin færi okkur gleði og sýn til allra átta allan ársins hring, að full vinna dugi fyrir framfærslu og að unnt sé að koma sér þaki yfir höfuðið, að ungt fólk geti farið að heiman og komið undir sig fótunum þegar sá tími rennur upp, að gamalt fólk geti tekið þátt í þróttmiklu samfélagi og lifað með reisn til síðasta dags. Á mínu borði er einn mikilvægur hluti félagslegs stöðugleika, en það er heildstæð og skynsamleg heilbrigðisþjónusta sem hefur sjúklinginn og samfélagið í forgangi. Við ætlum að móta um hana skýra stefnu og styrkja á allan hátt. Að því er unnið hvern einasta dag og verður unnið næstu misseri og næstu ár. Draga á úr greiðsluþátttöku sjúklinga og nálgast það sem gerist í þeim efnum á Norðurlöndunum. Heilbrigðisþjónustan á Íslandi hefur eins og allir vita lengi liðið fyrir lausatök og skertar fjárveitingar, verið svo brotakennd að brýnt er að bæta þar úr. Fjöldi aðila og úttekta hafa dregið fram einstaka þætti þessarar stöðu, nú síðast ríkisendurskoðandi sem fjallar um ómarkviss kaup ríkisins á heilbrigðisþjónustu, en áður hafði McKinsey bent á að margt mætti gera betur og ekki síst í því að skapa heildstæðara kerfi þar sem ljóst er hvað gerist á hverjum stað. Sjálf hef ég líka og mitt fólk lagt kapp á að afla upplýsinga og reynslu úr öllum áttum um þessi efni og leitast við að fá sem allra skýrasta mynd af ástandinu og nauðsynlegum úrbótum. Þar ber allt að sama brunni. Sá skortur á yfirsýn og markvissri framkvæmd sem lengi hefur ríkt leiðir af sér biðlista í sumum efnum en oflækningar annars staðar. Brotakennt kerfi af þessu tagi er hvorki gott fyrir sjúklinga, þá hópa sem þeim eiga að sinna, né fyrir samfélagið í heild. Með því að setja fram vandaða heilbrigðisstefnu, byggja trausta og öfluga þjónustu opinberra sjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana, efla göngudeildir og treysta heilsugæsluna um allt land, en líka með því að skýra samninga um kaup á heilbrigðisþjónustu og stuðningi við sjúka og aldraða gegnum Sjúkratryggingar Íslands, þar sem markmið samninganna og ætlaður árangur af þeim liggja ljós fyrir og gæðakröfur eru skýrar, þar sem skýrt er hvaða þjónustu skuli veita og hvar skuli inna hana af hendi - þannig nálgumst við heildstæðara kerfi og markvissari og betri þjónustu fyrir alla. Kjölfestan er traust og öflugt heilbrigðiskerfi okkar allra sem við eigum sjálf og þjóðin hefur kallað eftir. Þannig tryggjum við besta nýtingu fjármuna líkt og allar rannsóknir sýna og styðjum um leið aðra geira þjónustunnar. Liður í því er að hefjast handa þegar í haust við byggingu nýs Landspítala – háskólasjúkrahúss sem á eftir að færa þjónustu við sjúklinga og vinnuumhverfi heilbrigðisstétta í landinu öllu á alveg nýjan stað. Verkefnið er samt meira og miklu stærra eins og hér hefur verið rakið. Við ætlum að sækja fram á öllum sviðum heilbrigðisþjónustu og forvarna, stilla saman strengi og krafta allra þeirra sem vinna að bættri heilsu og heilbrigði landsmanna hvar sem þeir búa og hvernig sem efnahag þeirra er háttað. Að því er unnið hörðum höndum á minni vakt í ríkisstjórn þriggja flokka og undir forystu Katrínar Jakobsdóttur. - Góðar stundir.
Herra forseti. Kæru landar. Við Íslendingar eigum býsna margt sameiginlegt. Á sama tíma erum við samt á margan hátt þjóð andstæðna: Ríkir/fátækir, gamlir/ungir, landsbyggð/höfuðborg, stangveiði/fiskeldi, ríki/sveitarfélög. Og þrátt fyrir að vera aðeins rúmlega 350 þús. eigum við svolítið erfitt með að setja okkur í spor hvert annars. Öll erum við þó í raun að biðja um það sama: Að aðstöðumunurinn sé ekki óeðlilegur, leikreglurnar séu sanngjarnar og að allir hafi jöfn tækifæri til að skapa sér sómasamlegt líf. Allt of oft virðist okkur vera ófært að ræða útfærslur og leiðir og festumst í stað þess í einarðri umræðu um tilveruréttinn. Við þingmenn erum kannski ekki alltaf til fyrirmyndar í þessum stól og þurfum að vanda okkur betur, en við sem þjóð þurfum líka að vanda okkur í samfélagslegri umræðu. Það væri auðvelt að kenna samfélagsmiðlum um en staðreyndin er sú að ákvörðunin og ábyrgðin liggur hjá okkur. Það erum við sem ráðum því hvernig við notum miðlana. Kæru Íslendingar. Við erum lítil þjóð en við höfum náð að skara fram úr á margan hátt. Ég hef trú á því að við getum gert svo miklu betur. Við erum rík þjóð og ættum auðveldlega að geta forgangsraðað þannig að sem flestir hafi það gott, byggt upp besta heilbrigðiskerfið, tryggt jafnrétti kynjanna, tryggt öldruðum áhyggjulaust ævikvöld, gert öryrkjum kleift að lifa sómasamlegu lífi. Feira mætti auðvitað telja upp, því að það er margt fleira. Í samfélagi sem treystir æ meira á rafmagn hefur aðgengi að raforku sjaldan skipt jafn miklu máli. Ný raforkuspá sem Orkustofnun birti nýlega gerir ráð fyrir að afhending frá dreifikerfinu muni aukast um 80% til ársins 2050. Þar er ekki verið að tala um aukna stóriðju heldur aukna notkun heimila, veitna og fiskveiða. Til að standa undir því eru tvær stórar spurningar sem við þurfum að svara: Hvernig ætlum við að styrkja flutningskerfi raforku til að tryggja aðgengi allra landsmanna? Og að sama skapi: Hvernig ætlum við að tryggja nægjanlega raforku? Því tengt hljótum við að fagna þeim skrefum sem tekin eru í nýrri aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Þó hefði verið gott að sjá stærri skref tekin og raunverulegar kerfisbreytingar, eins og hæstv. forsætisráðherra boðaði. Þá má ekki gleyma því að aðgerðirnar 34 krefjast jú aukinnar raforku. Auðvitað þýðir þetta erfiðar ákvarðanir fram undan en ef við getum það ekki, hvernig getum við ætlast til þess að aðrar þjóðir geri það? Kæru áheyrendur. Við eigum að vera óhrædd við að hugsa út fyrir kassann. Við eigum að stuðla að nýsköpun í stjórnsýslu. En það er allt of oft sem tölvan segir nei, í stað þess að leita leiða til að styðja þá sem passa ekki inn í kassann. Við hljótum að vilja samfélag þar sem stutt er við þá sem þurfa á því að halda. Hæstv. fjármálaráðherra þreytist reyndar ekki á að segja okkur hvað við höfum það gott og að við eigum ekki að vera að kvarta. En því miður er raunveruleikinn sá að ýmis samfélagsleg vandamál virðast vera í hröðum vexti, svo sem vaxandi neysla ávanabindandi lyfja. Ný skýrsla landlæknis sýnir að á árinu 2016 sögðust 9% ungmenna hafa gert tilraun til sjálfsvígs. Það eru þau sem lifðu af. Við hljótum að spyrja okkur: Hvað er að samfélagi þar sem það er staðreyndin? Hvernig getum við breytt því? Það er margt sem þarf að gera en því miður virðist enn skorta framtíðarsýn. Við þurfum að brúa gjána á milli okkar, minnka aðstöðumun og auka jöfnuð í samfélaginu. Kæru Íslendingar. Við hljótum að vilja besta mögulega Ísland fyrir alla, ekki aðeins suma.
Hæstv. forseti. Kæru Íslendingar. Nú er að hefjast nýtt þing eftir sumarleyfi. Það eru í mínum huga forréttindi fyrir karl eins og mig að hafa fengið tækifæri til að setjast á Alþingi. Ég hef verið verkamaður allan minn starfsaldur og fylgst með stjórnmálum í gegnum fjölmiðla og tekið hina pólitísku umræðu sem hinn nafnlausi verkamaður. Hinir nafnlausu verkamenn eru einmitt mínar hetjur. Þegar ég er spurður hvernig mér líki djobbið er svarið oft: Ja, þetta er svona eins og að vera á stóru skipi með þungan farm með tógið í skrúfunni og erfitt að halda stefnunni. En þó silast skipið áfram. Pólitíkin getur verið erfið tík á stundum. Miskunnarlaus og óvægin. En hið háa Alþingi er málstofa þar sem við stjórnmálamennirnir tökumst á um málefni og eigum að gera það. Þetta vill stundum gleymast. Gríðarlegar tækniframfarir hafa átt sér stað á nánast öllum sviðum síðustu áratugina. Um leið hefur heimurinn minnkað og gert okkur jarðarbúa að nágrönnum hver annars þótt höf og fjöll skilji lönd að. Nýrri heimsmynd fylgja bæði kostir og áskoranir sem þarf að mæta með yfirvegun. Vegna hnattstöðu Íslands verða breytingar oft á undan í löndum sem við berum okkur saman við og eigum við að nýta okkur reynslu þeirra. En hvernig líður okkur Íslendingum sem þjóð? Mín upplifun, tæpum áratug eftir efnahagshrun, er að oft sé grunnt á því góða. Hefur okkur stjórnmálamönnunum gengið misjafnlega vel að vinna úr afleiðingum hrunsins. Allt of mikið er alið á óánægjunni í staðinn fyrir að telja kjark í þjóðina því að traust til stjórnmála er allt of lítið og það þarf að efla. Lánakjör hér á landi eru léleg. Margar lánastofnanir eru andlitslaus skrímsli sem oft er erfitt að mæta. Fólk er ekki lengur manneskjur í augum hinna ýmsu stofnana heldur tölur eða númer á blaði. Ég verð að spyrja út í stefnu stjórnvalda í samgöngumálum. Á að viðhafa bútasaum áfram eða á að ráðast í alvörubætur á vegakerfi sem er löngu sprungið, m.a. vegna mikillar aukningar bíla á þjóðvegum landsins? Hæstv. samgönguráðherra hefur þar til nýlega talað á móti hugmyndum um hugsanlega vegtolla. Ráðherrann er nú undanfarnar vikur farinn að tala um breyttar forsendur og að skoða þurfi málið í einstaka verkefnum. Er kannski togstreita um stefnu í þessum málum innan ríkisstjórnarinnar, ríkisstjórnar hinna breiðu skírskotana? Oft var þörf en nú er nauðsyn að þjóðin fái að sjá og heyra hver stefnan er í samgöngumálum. Ef við viljum byggja upp á landsbyggðinni hljóta góðar samgöngur að vera skynsamleg og arðbær fjárfesting. Í sjávarútvegsmálum er það að frétta að samþjöppunin í greininni hefur aldrei verið meiri en nú. Útgerðum með aflahlutdeild hefur fækkað frá því árið 2005 úr 946 útgerðum í 382 á þessu ári. Staðan er grafalvarleg en um fiskveiðistjórnarkerfið þarf að nást sátt. Umræðan um kerfið þarf að vera æsingalaus og skynsamleg. Ég bind vonir við að frumvarp sem leggja á fram á fyrstu dögum þingsins um auðlindagjöldin verði til þess að litlar og meðalstórar útgerðir geti séð fram á raunhæfan rekstrargrundvöll. Sáttin um kerfið mun alltaf grundvallast á því að útgerðir af öllum stærðum geti þrifist og hagsmunir alls landsins fari saman með hagsmunum útgerðarinnar. Ég tók þátt í sviðsmyndagreiningu um framtíð landbúnaðar í sumar á Hótel Sögu. Þarna var fólk úr ýmsum greinum er tengjast landbúnaði. Þetta var skemmtileg vinna um framtíð landbúnaðar miðað við ýmsar forsendur sem gefnar voru. Íslenska matvælaframleiðslu verðum við Íslendingar að standa vörð um. Það munum við í Miðflokknum gera. Heilbrigðismálin eru mikið í brennidepli, aldrei þessu vant - eða hvað? Ef við ætlum að fara vel með fjármuni til heilbrigðismála eru stórauknar forvarnir sennilega eitt það skynsamlegasta sem hægt er að gera. Fíknisjúkdómar sem oft leiða til geðraskana, auk krabbameins, æða- og hjartasjúkdóma, eru okkur dýrir. Það að hjálpa fólki í vímuefnavanda er góður bissness, hæstv. heilbrigðisráðherra. Til að minnka lífsstílssjúkdóma er hægt að efla forvarnir þar sem fólk lærir að lifa með og oft læknast ef það fær rétta leiðsögn. Þetta kallast á stundum annars stigs forvörn. Svona mætti áfram telja. Ég hef beðið um sérstaka umræðu um forvarnir hér í þingsal sem verður vonandi skref í þá átt að alvöruforvarnastefna sé mótuð og fjármögnuð. - Góðar stundir.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Hæstv. forsætisráðherra lýsti áformum ríkisstjórnarinnar í nokkrum stórum málum sem ríkisstjórnin sammæltist um að hrinda í framkvæmd við upphaf ríkisstjórnarsamstarfsins. Málum ríkisstjórnarinnar verður ekki öllum lokið á þessum þingvetri en þeim hefur mörgum þegar verið hrint af stað og stefnir ríkisstjórnin jafnvel að lyktum sumra sinna mála á þessum þingvetri. Öll þessi mál ríkisstjórnarinnar, alveg eins og öll þingmannamál, vænti ég, eru lögð fram af heilum hug og í þeirri viðleitni og trú að þau séu framfaraskref, séu þjóðinni allri til framdráttar þótt einstök mál endurspegli ekki endilega alfarið sjónarmið hvers og eins okkar sem byggjum þetta land. Hæstv. fjármálaráðherra vék í sinni ræðu að efnahagslegu sjálfstæði okkar þjóðar og lýsti um leið fádæma góðri stóðu í íslensku efnahagslífi. Mikið vatn hefur runnið til sjávar frá því að alþjóðleg fjármálakreppa lék okkur grátt fyrir tíu árum. Sú sterka staða sem fjármálaráðherra lýsti gerir okkur kleift að hrinda í framkvæmd þeim verkefnum sem ríkisstjórnin hefur sammælst um. Efnahagslegt sjálfstæði er forsenda framfara en þó hvorki bein ávísun á framfarir né hagsæld. Þar veldur hver á heldur. Grundvallaratriði í þeim efnum er að átta sig á því og sætta sig við þá staðreynd að efnahagslegt sjálfstæði er ekki náttúrulögmál. Efnahagslegu sjálfstæði þarf að viðhalda með ráðdeild og festu gagnvart þeim sem ekki vilja kannast við mikilvægi þessa sjálfstæðis. Það verður ekki staðinn vörður um efnahagslegt sjálfstæði með inngöngu Íslands í Evrópusambandið eins og formaður Samfylkingarinnar boðaði í ræðu sinni aftan úr grárri forneskju. Hér á Alþingi og utan þess eru oft tímafrekar umræður um verkefni sem kalla á fjárframlög skattgreiðenda. Það er eðlilegt. Því miður eru verkefni hins vegar gjarnan metin að verðleikum eftir fjárheimildum, eins og ekki sé hægt að taka framfaraskref án þess að þess sjái stað í fjárlögum næsta árs svo um muni. Sem betur fer er það ekki svo. Ég mun á þessum vetri leggja fram frumvarp sem gengið hefur undir vinnuheitinu rafrænar þinglýsingar. Auðvitað koma rafrænar færslur við sögu þinglýsinga nú þegar. Þess vegna segi ég vinnuheiti. Ef frumvarpið væri hins vegar kallað nafni sem lýsti nákvæmlega efni þess hefur mér verið sagt að það myndi ekki fanga athygli annarra en þeirra sem starfa við það forna fag sem þinglýsingar eru. Jafnvel eru einhverjir hér í þessum sal sem hafa sagt mér að þetta mál hljómi jafn spennandi og síðasta mínúta tveggja síðustu landsleikja strákanna okkar. En þetta mál er spennandi, það mun bylta aldagömlum aðferðum í mikilvægri opinberri þjónustu. Ég nefni þetta mál mitt sem dæmi um áherslu þessarar ríkisstjórnar á að bæta þjónustu við borgarana með því að stytta afgreiðslutíma, auka aðgengi að þjónustunni og lágmarka mistök við veitingu hennar og um leið draga úr kostnaði. Við þekkjum hvílík bylting það var á sínum tíma þegar einstaklingum og fyrirtækjum var gert kleift að skila skattskýrslum á rafrænu formi. Á þessu ári kynnti fjármálaráðherra rafræna álagningarseðla sem hafa veitt skattgreiðendum aukna og skýrari sýn inn í ráðstöfun skattgreiðslna. Í heilbrigðismálum er rafræn þjónusta sívaxandi. Þá hefur ferðamálaráðherra boðað rafrænar lausnir við leyfisveitingar og skráningar í ferðaþjónustu. Við munum í mjög náinni framtíð auka mjög skilvirkni í opinberri þjónustu með rafrænum hætti. Ég er ekki talsmaður sérstaklega þverpólitískrar samstöðu um nokkur mál en vænti þess hins vegar að Alþingi fagni tækifærum til að bæta opinbera þjónustu með nútímatækni og ég hlakka til umræðu um þessi mál sem og önnur á þessum þingvetri.
Forseti. Þingmenn. Landsmenn. Nýtt þing gengur í garð með blikur á lofti. Krónan stundar enn meiri loftfimleika en vanalega, kjaraviðræður færast nær hörku og stærsti atvinnuvegur Íslendinga, ferðaþjónustan, virðist ætla að eiga erfiðara ár en ákjósanlegt væri. Á sama tíma lækkar Ísland á ýmsum mælikvörðum, úr 10. sæti í það 13. í fjölmiðlafrelsi, úr 13. sæti í það 23. í nýsköpun og bein erlend fjárfesting hefur minnkað undanfarin tvö ár. Hagvöxtur síðustu ára hefur verið illa nýttur. Í stað þess að þróa fjölbreyttara hagkerfi, efla menntun og lífsgæði og reisa Ísland í hæstu hæðir í alþjóðlegum samanburði hefur öll áhersla verið á það að ná sýndarmennskumarkmiðum um lága skuldastöðu ríkissjóðs á kostnað alls annars. Skorturinn á uppbyggingu er núna að koma í bakið á okkur. Fleiri brýr voru byggðar á Íslandi hamfaraárið 1973 en á öllum síðasta áratug. Við höfum kannski minni þörf fyrir eiginlegar brýr núna, ef þeim ætti að fjölga, en við þurfum heldur betur á hugmyndafræðilegum brúm að halda sem aldrei fyrr. Stóru markmiðin hafa týnst í þrasi og forsendur hagkerfisins standa því völtum fótum enn á ný, áratug eftir hrun. Það er landslag komandi þingvetrar en í því leynast tækifæri til að gera betur. Á dögunum var eitt merkasta nýsköpunarfyrirtæki landsins selt til Suður-Kóreu sem er viðurkenning á þrotlausri vinnu stofnenda og starfsmanna CCP. Það er mikilvæg innspýting í hagkerfið okkar en um leið áminning um að Ísland er erfiður staður til að reka fyrirtæki. Á árinu hafa nokkur mun minni en engu að síður stórmerkileg nýsköpunarfyrirtæki þurft að hætta starfsemi og önnur berjast í bökkum. Við verðum að hætta að gera sjálfum okkur erfitt fyrir. Háir vextir, háir nefskattar, háir þröskuldar til þátttöku, takmarkandi hugmyndafræði, takmarkandi hugarfar og takmarkandi gjaldmiðill - þetta heldur aftur af okkur. Það er Alþingis að fjarlægja þessa þröskulda og auðvelda fólki að ná langt. Samrýmast þessir þröskuldar gildum Íslendinga? Á þjóðfundinum 2009 komu fram mörg ágæt gildi Íslendinga, m.a. heiðarleiki, virðing, réttlæti, jafnrétti, kærleikur, ábyrgð, frelsi, sjálfbærni og lýðræði. Það heyrist á stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra að stjórnarfarið sé kannski að þokast nær þessum gildum en það er enn langt í land. Það þarf að brúa bilið milli væntinga og veruleika. Forseti. Nú er tækifæri til að setja okkur markmið fyrir áratuginn eftir hrunáratuginn. Fyrst og fremst þarf öll markmiðssetning til framtíðar að taka mið af umhverfinu. Bæta þarf skaðann sem við mannfólkið höfum valdið andrúmslofti og lífríki og tryggja að framtíð okkar verði ekki múlbundin óafturkræfum mistökum skammsýninnar. Aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar er á ýmsan hátt ágæt en verkefnið er risavaxið. Þrjár tegundir lífvera deyja út á hverjum degi nú þegar. Loftslagsbreytingar eru á góðri leið með að gera suma parta jarðarinnar óbyggilega. Ábyrgð okkar er gríðarleg. Einnig er nauðsynlegt að huga vel að alþjóðakerfinu. Forseti Bandaríkjanna er langt kominn með að eyðileggja kerfin sem mannkynið kom sér saman um á síðustu öld til að takast á við sameiginlegar áskoranir. Seta Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna er tækifærið til að leiða heiminn fram á við en það dugar lítið að halda á lofti göfugum markmiðum og mikilvægum um jafnrétti kynjanna og um málefni hinsegin fólks ef Sameinuðu þjóðirnar sjálfar eru að sligast undan ásókn þjóðernislýðskrums. Alþjóðaviðskipti eiga líka undir högg að sækja. Jafnvel hér í þessum sal er til fólk sem man ekki hvernig lífið var fyrir EES-samninginn og efast um ágæti þess að eiga greiðan aðgang að alþjóðamörkuðum, en íslenskt samfélag er að öllu leyti grundvallað á því að geta átt mikil viðskipti við önnur lönd. Því er nauðsynlegt að verja, styrkja og þróa EES-samninginn, jafnvel þótt einhver lönd kjósi að fórna framtíð sinni á altari einangrunarstefnu. Framtíðin okkar reiðir sig líka á margt annað, auðlindir, heilbrigði, tækifæri og framfarir. Menntun næstu kynslóða má t.d. ekki byggjast á kreddum um það hvað var heldur þurfum við að laga okkur að heimi þar sem alla mannlega þekkingu er að finna í örsmáum tækjum í vasa hvers og eins en töluverða færni þarf til að nýta þessa tækni til fulls. Atvinnuvegirnir okkar eru líka að breytast og lífshættirnir með. Aðlögumst. Það var frjálslynt lýðræði sem kom okkur hingað. Það var stórhuga metnaður sem kom okkur hingað en nú þurfum við að sýna enn meiri metnað sem þjóð og byggja stærri og merkilegri brýr til framtíðar. Kæru landsmenn. Það sjá allir að næstu árin gætu orðið erfið. Stormur vex við sjóndeildarhringinn og í komandi róti þurfum við að finna jafnvægi. Stormar munu koma en við munum þurfa að standa þá af okkur. Þingmál Pírata á þessu þingi endurspegla þetta. Markmiðið er að gera öllum róðurinn léttari, byggja upp, styrkja og bæta. Hugum að framtíðinni en verjum það sem hefur áunnist. Við munum að sjálfsögðu styðja öll góð mál sem leitast við að ná þessum markmiðum. Þingflokkur Pírata óskar ríkisstjórninni og Alþingi öllu góðs gengis á komandi þingvetri. Við munum eflaust rífast og við munum eflaust takast á en það er allt í lagi. Þótt við tökumst á um aðferðir skal markmið okkar ætíð vera það sama, að vinna að sem bestri niðurstöðu fyrir land og þjóð. Látum átökin því vera heiðarleg og opinská, skoðum hugmyndir hvers annars með opnum hug. Að sama skapi segi ég við Íslendinga alla: Þingmenn eru hér fyrir ykkur, í ykkar umboði. Minnið okkur á það reglulega og hjálpið okkur að hjálpa ykkur með því að veita okkur góðlátlega leiðsögn eftir þörfum. Það er ekkert annað eftir en að láta hendur standa fram úr ermum og vinna saman að hag þjóðarinnar og reyndar heimsins alls. Samvinna er forsenda velgengni allra. Göngum til verks.
Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Menntun er forsenda framfara, velsældar og samkeppnishæfni hverrar þjóðar. Þessi ríkisstjórn hefur sett menntamál í öndvegi og á komandi vetri munum við vinna ötullega að því að gera gott menntakerfi enn betra. Frá ársbyrjun hef ég séð jákvæða þróun á nokkrum sviðum menntamála. Fyrst ber að nefna að það er mikil sókn í iðn-, verk- og starfsnám og er fjölgunin í sumum greinum upp á 33%. Í annan stað hefur orðið veruleg aukning í fjölda þeirra sem sækja um nám í kennaradeildum háskólanna. Að lokum má nefna að dregið hefur úr brotthvarfi nema á framhaldsskólastigi. Sú þróun er jákvæð og brýnir okkur til enn frekari góðra verka á þessu sviði. Skýr stefna í menntamálum er hverri þjóð nauðsynleg, stefna sem byggir á því hver staðan er, hvað við ætlum að gera, hvernig við viljum gera það. Eitt stærsta verkefni fram undan er mótun menntastefnu til ársins 2030. Það er virkilega ánægjulegt að finna hversu margir eru tilbúnir til þess að leggja hönd á plóg. Hafin er fundaröð um allt land við að móta menntastefnuna þvert á menn, málefni og flokka. Og er jafnvel hæstv. dómsmálaráðherra með. Góðir landsmenn. Ef íslenskan hverfur tapast þekking og við hættum að vera þjóð. Þessi orð frú Vigdísar Finnbogadóttur eru sönn og eiga erindi við samfélag okkar. Það er brýnt að við missum ekki sjónar á mikilvægi þess að tala eigið tungumál. Rík skylda hvílir á herðum okkar að rýna þær áskoranir sem mæta tungumálinu hverju sinni og bregðast við þeim með afgerandi hætti. Í dag var kynnt heildstæð aðgerðaáætlun í fjórum liðum sem miðar að því að efla íslenskt mál til framtíðar. Nálgunin lýtur að bókaútgáfu, fjölmiðlun, stafrænni framtíð og svo aðgerðum í 22 liðum sem miðuð eru að því að efla íslenskuna. Strax á upphafsdögum þingsins verður lagt fram stjórnarfrumvarp til laga um stuðning við bókaútgáfu á íslensku. Markmiðin eru skýr. Við ætlum að stuðla að blómlegri bókaútgáfu á íslensku og bættu læsi, ekki síst hjá börnum og ungmennum. Góðir landsmenn. Fjölmiðlar gegna mikilvægu hlutverki við miðlun upplýsinga og sem vettvangur umræðu og skoðanaskipta. Þeir spegla sögu okkar og viðhalda íslenskri tungu. Að því sögðu liggur fyrir að rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla hér á landi er erfitt. Ísland er eina landið á Norðurlöndunum sem ekki styður á nokkurn hátt við einkarekna fjölmiðla. Við ætlum að bæta úr því. Í dag voru kynntar aðgerðir í þá veru. Það er gríðarlega mikilvægt að skapa frjóan jarðveg fyrir fjölbreytta flóru fjölmiðla sem er í stakk búin að búa til og miðla vönduðu fréttaefni á íslensku. Nú er tími aðgerða fyrir okkar mál og við ætlum að styrkja stöðu íslenskunnar til framtíðar. Góðir landsmenn. Við eigum sem þjóð að sækja fram á öllum sviðum. Markmið okkar á að vera að hér sé framúrskarandi menntakerfi og að allt ungt fólk finni sér nám við hæfi og nái að finna hæfileikum sínum réttan farveg. Ég tel afar brýnt að við náum saman öll um það að móta menntakerfið sem verður framúrskarandi. - Eigið góðar stundir.
Herra forseti. Góðir Íslendingar. Við lifum á góðæristímum á alla mælikvarða. Sá annmarki er hins vegar á að eftir sitja þjóðfélagshópar sem búa við bág kjör. Hópar aldraðra, öryrkjar og fjölskyldur á lágum tekjum sýnast gleymdir í huga ríkisstjórnarinnar og mega búast við að vera áfram gleymdir. Eftir að hafa setið í tæpt ár má ljóst vera að ríkisstjórnin er heldur sljó til augnanna gagnvart þeim í okkar samfélagi sem höllum fæti standa. Allt er við það sama og áður, öryrkjar sitja í manngerðri fátæktargildru og mega þola fjárhagslegar skerðingar reyni þeir með sjálfsbjargarviðleitni að bæta hag sinn. Í vor sameinuðust allir þingflokkar um tillögu Flokks fólksins um að hætta að skattleggja endurgreiðslur á sjúkra- eða lyfjakostnaði, heyrnartækjum og öðru eins og þetta væru tekjur. Einhverra hluta vegna sést málið ekki á málaskrá ríkisstjórnarinnar, enda þótt samþykkt hafi verið samhljóða þingsályktun sem fól ráðherra að skila slíku frumvarpi nú í haust. Haldið skal áfram að skattleggja tekjur sem ekki hrökkva fyrir framfærslu samkvæmt viðmiðum sem stjórnvöld hafa sjálf birt. Gagnvart því baráttumáli Flokks fólksins að einstaklingar með tekjur undir 300.000 krónum séu undanþegnir tekjuskatti er haldið fram villandi upplýsingum af ráðuneyti fjármála og látið eins og tillagan sé um að slíkar tilslakanir gagnvart lágtekjufólki og bótaþegum eigi einnig að ná til hálaunamanna. Þannig fást háar fjárhæðir sem ætlað er að sverta tillöguna. Ríkisstjórnin boðar svo nánasarlegar hækkanir á skattleysismörkum að vart tekur að nefna. Vaxtabætur hafa ekki gengið út eins og ráðgert var vegna úthlutunarreglna og þess vegna er hætta á að útspil ríkisstjórnarinnar í þessu efni reynist hrein sýndarmennska. Störf ríkisstjórnarinnar sýnast einkennast af værð og kyrrstöðu meðan fólkið kallar á breytingar en ekki sinnuleysi um hag hinna lakast settu. Hún hefur reynst ófáanleg til að taka á málefnum tekjulægsta fólksins og millitekjufólks og fæst ekki til að leysa vanda öryrkja og bótaþega. Reynslan frá liðnu þingi er að hún leggur stein í götu okkar sem reynum hér á Alþingi að höggva utan af lakast setta fólkinu fjötra fátæktarinnar. Þeir sem hér eiga í hlut eru henni gleymdir og eiga að vera gleymdir áfram. En ríkisstjórnin gleymir ekki vinum sínum. Fjársterk fyrirtæki eiga að fá lækkun á veiðigjaldi fyrir aðgang að verðmætri auðlind án þess að séð verði að almenn afkoma í greininni gefi tilefni til slíks. Einhverjir vildarvinir eiga að fá að véla um eigur almennings í einhverjum þjóðarsjóði sem ógerningur er að sjá hvað eigi að gera eða hvert hlutverk hafi umfram það sem ríkissjóður hefur. Bankarnir eiga að fá bankaskattinn lækkaðan duglega og lánastofnanir fá áfram að halda í verðtrygginguna sína sem þeim er svo innilega kær eins og skiljanlegt er. Fjármálaráðherra hefur upplýst í svari við fyrirspurn frá þeim sem hér stendur að á liðnum fimm árum hafi verðbætur vegna íbúðalána numið 15 milljörðum vegna almennra verðhækkana en verðbætur vegna húsnæðisliðar vísitölunnar hafi numið 118 milljörðum kr. Húsnæðisliðurinn hefur birst eins og gráðugt skrímsli sem sogað hefur milljarða á milljarða ofan, ár eftir ár, frá heimilum og atvinnufyrirtækjum landsmanna. En ríkisstjórnin lætur eins og ekkert sé og aðhefst ekkert enda má ekki rjúfa kyrrstöðuna og værðina. Látið er eins og fjármálastöðugleika væri hætta búin ef látið yrði af þeirri iðju að bera fjölskyldur, foreldra og börn, út af heimilum sínum. Í svari dómsmálaráðherra við fyrirspurn frá þeim sem hér stendur kemur fram að frá hruni hafi á tíunda þúsund fjölskyldur verið reknar af heimilum sínum. Við erum að tala um 30.000 manns, hæstv. forseti. Þetta er tíundi hluti landsmanna. Engu líkara er en að hér hafi geisað náttúruhamfarir eða styrjöld, slíkt er tjónið fyrir heimilin. Styrjöld, já, það er engu líkara en að rekinn sé hernaður á hendur heimilunum þar sem engu er eirt. Þetta þekkja feður, mæður og börn. Ríkisstjórnin yppir öxlum og hefur engar varnir uppi fyrir heimilin eins og það sé náttúrulögmál að hér á landi búi fólk við lánakjör sem talin yrðu óboðlegir afarkostir í nágrannalöndum okkar. Ekkert land í okkar heimshluta býður upp á viðlíka lánakjör á íbúðalánum og hér er gert. Vextir á slíkum lánum í nágrannalöndunum eru yfirleitt um 2% um þessar mundir. Herra forseti. Það verður verk að vinna hér á Alþingi í vetur að rjúfa kyrrstöðuna og værðina. Menn munu sjá frumvörp frá okkur í því efni og annan málatilbúnað með það fyrir augum að þeir sem eru gleymdir þegar ríkisstjórnin á í hlut verði það ekki lengur. - Góðar stundir.
Forseti. Kæru landsmenn. „Framfarir er fallegt orð. En hreyfiafl þeirra er breytingar og breytingar eiga sér andstæðinga.“ Þetta sagði Robert Kennedy, þá dómsmálaráðherra Bandaríkjanna, árið 1964 og þess orð eiga svo sannarlega enn við í dag. Þessi ríkisstjórn er andstæðingur breytinga. Til þessa stjórnarsamstarfs er raunar stofnað til að sporna gegn nauðsynlegum kerfisbreytingum í íslensku samfélagi. Þetta er kyrrstöðustjórn. Hún hefur engin áform uppi um aðgerðir til að tryggja sambærilegt vaxtastig við nágrannalönd okkar, tryggja þjóðinni stöðugan gjaldmiðil eða stuðla að lægra matvælaverði. Enginn vilji er heldur til að stuðla að aukinni sátt um hlutdeild þjóðarinnar í arðsemi af nýtingu sameiginlegra auðlinda okkar. Þetta eru ekki hugðarefni þessarar ríkisstjórnar. Límið í þessu stjórnarsamstarfi er fordæmalaus útgjaldaþensla, í hápunkti góðæris. Hæstv. forsætisráðherra segir ríkisstjórn sína raunar auka útgjöld, með leyfi forseta, „meira en nokkur stjórnmálaflokkur boðaði fyrir kosningar“. Maður spyr sig hvort samstaða þessara flokka hafi náðst einungis með því að leggja saman þau útgjaldaloforð sem þau lögðu til fyrir síðustu kosningar, engar málamiðlanir, engin forgangsröðun, bara ein allsherjarútgjaldaveisla. Þessi ríkisstjórn er eyðslustjórn. Það er áhugavert að skoða orð hæstv. forsætisráðherra í ljósi niðurstaðna rannsóknarnefndar Alþingis á sínum tíma, en þar segir m.a., með leyfi forseta: „Því miður virðist óhjákvæmilegt að álykta að stefnan í ríkisfjármálum hafi í reynd kynt undir ójafnvæginu. Stjórnvöld ákváðu að lækka skatta á þenslutíma. Það var gert í trássi við ráðleggingar sérfræðinga og jafnvel gegn betri vitund þeirra ráðamanna sem tóku ákvörðunina. Þessi ákvörðun var afar gagnrýniverð.“ Þessi viðvörunarorð ættu að vera okkur umhugsunarefni nú. Þó að margt hafi gengið okkur í haginn og mun betra jafnvægi sé í hagkerfinu nú en fyrir hrun eru mörg kunnugleg viðvörunarljós byrjuð að blikka á ný. Ríkisstjórnir hér á landi hafa sjaldnast rekið efnahagsstefnu. Þær hafa ekki gætt að áhrifum ríkisfjármála á þenslu, verðbólgu eða vexti. Nær væri að tala um eyðslustefnu í þeim efnum, að eyða þeim krónum sem koma í kassann. Þessi mistök skulu nú endurtekin og það sem verra er, ríkisstjórnin virðist beinlínis hreykin af því ef marka má orð hæstv. forsætisráðherra hér fyrr í kvöld. Þrátt fyrir að hér sé frábært að búa verður því ekki neitað að Ísland er einfaldlega of dýrt land. Fjögurra manna fjölskylda greiðir t.d. um 150.000 kr. meira á mánuði í mat og vexti en sambærileg fjölskylda á hinum Norðurlöndunum. Tækist okkur að laga þetta samsvaraði það nærri 300.000 kr. launahækkun fyrir þessa fjölskyldu á mánuði. Það yrði launahækkun sem skilaði sér. Þessi ríkisstjórn vill óbreytt ástand í þessum efnum en stærir sig þess í stað af um 500 kr. viðbótarhækkun á persónuafslætti á mánuði fyrir launafólkið í landinu. Fyrirgefið mér, en þetta er eitt oststykki á þriggja mánaða fresti. Skortur á efnahagsstefnu stjórnvalda auk óstöðugrar myntar er meginástæða hárra vaxta. Eyðslustefna þessarar stjórnar mun áfram tryggja okkur háa vexti og verðbólgu. Við í Viðreisn teljum þetta eitt af brýnustu hagsmunamálum þjóðarinnar og við munum leggja fram lausnir í þessum efnum á komandi þingi. Kæru landsmenn. Hræðsla stjórnarinnar við aukna samkeppni í matvælaframleiðslu er ein meginorsök hás matvælaverðs hér á landi. Við beitum í senn mun hærri innflutningstollum á landbúnaðarafurðir en nágrannar okkar og undanskiljum um leið greinina samkeppnislögum. Hagsmunir neytenda eru þar fyrir borð bornir. Hér, eins og svo gjarnan þegar þessir flokkar eiga í hlut, víkja almannahagsmunir fyrir sérhagsmunum. Það er vel hægt að styðja við íslenskan landbúnað en um leið tryggja að sá stuðningur nýtist einnig neytendum. Það þarf nýja hugsun í landbúnaðarmál. Það þarf hugrekki til að breyta, það er erfitt að standa uppi gegn sérhagsmunaöflum til að berjast fyrir bættum kjörum almennings en það höfum við í Viðreisn einsett okkur að gera. Það er á okkar ábyrgð sem sitjum hér á Alþingi að ráðast í þær breytingar sem þarf svo það verði ódýrara fyrir okkur öll að búa á Íslandi. En þar hefur þessi ríkisstjórn sýnt svo ekki verður um villst að hún er ekki starfi sínu vaxin. Hún skellir skollaeyrum við dýrkeyptum lærdómi undangenginna ára og raunar áratuga. Eyðslustefna hennar er ábyrgðarlaus og fyrir það ábyrgðarleysi greiðir almenningur. Við gerum öll mistök, herra forseti, það er aðeins mannlegt. En að endurtaka sömu mistökin aftur og aftur - það er einfaldlega heimskulegt.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Hvort sem við erum ung eða öldruð, hvar sem við búum og hversu ólík sem við innbyrðis kunnum að vera er eitt sem við eigum öll saman: Náttúru landsins. Náttúran hefur einstakt aðdráttarafl, hún er efnahagslega verðmæt og færir okkur gleði, gjaldeyristekjur og atvinnu. Hún er gulleggið okkar. Við Íslendingar eigum að vera leiðandi í umhverfismálum í heiminum. Við höfum þann valkost að sýna í verki hvað lítil og samrýnd þjóð getur gert. Höfum trú á okkur. Verðum fyrst ríkja til að ná að hætta að keyra grunnkerfin okkar áfram á mengandi og innfluttu eldsneyti. Hugsum út fyrir kassann til að taka á síhækkandi plastfjalli landsins og ósjálfbærri neyslu. Kæru landsmenn. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur sett umhverfismál rækilega á oddinn. Loftslagsmálin eru og verða mikilvægasta viðfangsefni 21. aldarinnar. Ég man úr skóla hvernig sumir kennarar gáfu frest á skilum ritgerða og verkefna, og verð að viðurkenna að stundum kom það sér vel, meðan aðrir gerðu það ekki. Í loftslagsmálunum þýðir ekki að fá fresti. Það eru engir frestir. Hér á landi liggur nú fyrir fyrsta útgáfa að aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og mörg brýn verkefni eru á leið í útfærslu í samvinnu við samfélagið. Tími aðgerða er runninn upp. Önnur mikilvæg vegferð er hafin. Þverpólitísk nefnd með þingmönnum allra flokka á Alþingi og fulltrúum Sambands íslenskra sveitarfélaga vinnur nú að undirbúningi að stofnun þjóðgarðs á miðhálendi Íslands. Ég leyfi mér að fullyrða að aldrei hefur verið ráðist í jafn metnaðarfullt verkefni í náttúruvernd á Íslandi. Mikil tækifæri felast í friðlýsingum fyrir efnahag og atvinnulíf landsbyggðanna með störfum og þjónustu við ferðamenn sem sækja svæðin heim. Í sáttmála ríkisstjórnarinnar er kveðið á um átak í friðlýsingum og í þessari viku fara fyrstu friðlýsingar svæða í verndarflokki rammaáætlunar frá 2013 í almenna kynningu. Stóraukið fjármagn hefur verið tryggt til uppbyggingar aðstöðu fyrir ferðamenn á friðlýstum svæðum á næstu árum og ný stofnun fyrir þjóðgarða og vernduð svæði er í undirbúningi. Hún mun efla náttúruvernd til muna og auka aðkomu sveitarfélaga og félagasamtaka að stjórnun náttúruverndarsvæða. Herra forseti. Afstaða til umhverfismála á alþjóðavettvangi hefur gjörbreyst eins og heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun bera með sér. Umhverfismál eru ekki lengur álitin andstaða framfara, heldur undirstaða. Þau eru forsenda lífsgæða, friðar, blómlegs efnahagslífs og grunnþarfa samfélagsins. Þetta kallar á nýja nálgun og samvinnu þvert á málaflokka og pólitískar línur, rétt eins og kynning sjö ráðherra á aðgerðaáætlun í loftslagsmálum bar með sér. Þetta er mikilvæg breyting í íslenskri pólitík sem gaman er að fá að taka þátt í. - Góðar stundir.
Kæru Íslendingar. Í þessari viku mun einn Íslendingur deyja vegna ofneyslu lyfja. Í þessari viku mun einn Íslendingur fremja sjálfsvíg. Í þessari viku búa 6.000 íslensk börn við fátækt og í þessari viku búa um 100 eldri borgarar á spítalanum því að önnur úrræði eru ekki fyrir hendi. Þetta er sorglegur vitnisburður um annars ágætt samfélag. Þetta þarf ekki að vera svona. Við erum einungis 350.000 á þessari eyju og við erum 11. ríkasta land í heimi. Við þurfum ekki að láta eldri borgara búa við óvissu og bág kjör. Við þurfum ekki refsa öryrkjum fyrir að vinna. Við þurfum ekki að setja minni fjármuni í háskólana okkar en það sem nágrannaþjóðir okkar gera. Við þurfum ekki láta ljósmæður fara í kjaradeilu. Við þurfum ekki að hafa samfélag þar sem ríkasta 1% landsmanna á meira en 80% þjóðarinnar. Við þurfum ekki að hafa bæjarstjórann í Þorlákshöfn á hærri launum en borgarstjórann í London. Við þurfum ekki að lækka veiðileyfagjöld helmingi meira en það sem stendur til að verja í hækkun persónuafsláttar fólks. Og við þurfum ekki að vera eitt dýrasta land í heimi. Kæru Íslendingar. Þetta er ekki spennandi ríkisstjórn, enda hefur stuðningur við hana hrunið á methraða. Þetta er ríkisstjórn sérhagsmuna og stólakaupa. Fá prinsipp eru hjá ríkisstjórninni, hvort sem litið er til hvalveiða, kjaradeilu ljósmæðra, skipunar dómara, utanríkisstefnu eða velferðarmála. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu fá sjúkrahúsin og lögreglan minna en það sem þörf er á. Enn verða eldri borgarar og sjúklingar á biðlistum en þið hafið mörg hver kynnst því að þurfa að bíða eftir eðlilegum úrræðum fyrir ykkur sjálf eða aldraða foreldra ykkar og þá er sáralítil aðstoð við alzheimersjúklinga í okkar ríka samfélagi. Enn eru meðferðarúrræði, jafnvel fyrir börnin okkar, af of skornum skammti og enn þá er húsnæði fyrir ungt fólk allt of dýrt. Hins vegar er ljóst í fjárlagafrumvarpinu að stórútgerðarmenn þurfa ekki að fara í mikla kjaradeilu við þessa ríkisstjórn eins og ljósmæður þurftu að gera. Kæru Íslendingar. Komist Samfylkingin til valda lofum við því að breyta þessu samfélagi til batnaðar fyrir venjulegt fólk, ekki bara fyrir suma eins og þessi ríkisstjórn virðist gera. Samfylkingin mun hlúa að eldri borgurum, öryrkjum og að unga fólkinu í þessu landi. Samfylkingin mun aldrei sætta sig við samfélag þar sem einn Íslendingur deyr á viku vegna ofneyslu lyfja. Samfylkingin vill burt með verðtrygginguna og háa vexti en það gerist best með nýjum gjaldmiðli. Samfylkingin vill nýja stjórnarskrá fólksins og berjast gegn alþjóðlegum fasisma og þröngsýni. Samfylkingin vill setja hagsmuni neytenda, nýsköpunar og smáfyrirtækja í forgrunn en ekki hagsmuni Mjólkursamsölunnar og stórútgerðar. Og þá vill Samfylkingin frjálst samfélag þar sem frelsi fjármagnsins hefur ekki forgang heldur frelsi frá fátækt. Kæru Íslendingar. Við höfum allt til alls í landinu okkar ef við viljum. Hættum að dekra við sérhagsmuni og sjálftökuliðið eins og þessi ríkisstjórn gerir. Hlúum að hinum venjulega Íslendingi og gerum líf hans og hennar auðveldara og ódýrara. Til þess eru almennileg stjórnvöld. Þessi ríkisstjórn er það hins vegar ekki.
Virðulegur forseti. Kæru landsmenn. Það er ánægjulegt að þing sé nú saman komið að hausti, þingmálalisti ríkisstjórnar liggi fyrir, fjárlagafrumvarp hafi verið kynnt og forsætisráðherra flutt stefnuræðu sína. Það skyggir þó nokkuð á að ýmislegt sem fram hefur komið í dag og í gær bendi til þess að ríkisstjórnin hafi sammælst um að gefa okkur meira af því sama, meira af sama meðalinu og við fengum í fyrra. Í fyrra var okkur tilkynnt að stórátak væri fram undan í samgöngumálum. Áherslan á samgöngumál er orðin svo niðursoðin í ár að hún rúmast í tveimur línum og einu orði í ræðu hæstv. forsætisráðherra. Hvað fjármögnun samgöngukerfisins varðar virðist fjárlagafrumvarpið gera ráð fyrir því að enn um sinn verði hjakkað í sama farinu og verður að segjast að hlutskipti samgönguráðherra er ekki öfundsvert. Það eru takmörk fyrir því hvað hægt er að skera vegagerðarsneiðarnar þunnt. Þetta undirstrikar nauðsyn þess að við nálgumst þessi mál með nýjum hætti. Hugsum út fyrir boxið. Virðulegur forseti. Hæstv. umhverfisráðherra var spurður í viðtali í fyrradag um hvernig Íslendingar geti mætt orkuþörf sem ný spá Orkustofnunar gerir ráð fyrir til ársins 2050. Spáin gerir ráð fyrir því að orkuþörfin muni vaxa um sem nemur þremur Blönduvirkjunum á tímabilinu án þess að nýir stórnotendur komi til skjalanna. Svar ráðherrans var skynsamlegt á að hlusta, en hann sagði, með leyfi forseta: „Ef við skoðum núgildandi áætlun frá 2013 er í svokölluðum orkunýtingarflokki meira heldur en sem nemur raforkuþörf til 2050.“ Þetta var fínt svar, eins langt og það nær, en ef við lítum aðeins inn fyrir leiktjöldin kemur í ljós að verkefni sem eru skilgreind í nýtingarflokki rammaáætlunar eru fjarri því að fá brautargengi. Sem dæmi má nefna svokallaða Hvalárvirkjun sem hefur verið í nýtingarflokki frá fyrstu útgáfu rammaáætlunar og er stærsta deilumálið þessi misserin hvað orkunýtingu varðar. Það er öllum ljóst sem til þekkja að þeir sem eru á móti virkjuninni líta ekki svo á að um hana sé nein sátt. Hún er bara eins og hvert annað orkunýtingarverkefni sem talið er forsvaranlegt að berjast á móti af fullu afli. Ef fram heldur sem horfir er hætt við að allar okkar ágætu rammaáætlanir, sem ætlaðar voru til sátta hvað orkunýtingu varðar, endi í ruslatunnunni. Að því væri mikill skaði. Virðulegur forseti. Aðför heilbrigðisráðherra að stofnunum sem eru utan kerfisins við Hringbraut er ótrúleg, sérstaklega í ljósi þess að við búum við eina bestu heilbrigðisþjónustu í heimi. Engu skal eirt í viðleitni ráðherra og þá gildir einu hvort um er að ræða SÁÁ, Hugarafl, sérfræðilækna eða hvaðeina annað sem á vegi hennar verður. Í viðleitni sinni til að ná sínu fram eru staðreyndir affærðar og virðist tilgangurinn helga meðalið hjá ráðherra og leikskipulagið „allt er leyfilegt“ er viðhaft. Til að bíta höfuðið af skömminni eru sjúklingar sendir á einkastofnun í Svíþjóð, oft með íslenskan lækni meðferðis sem framkvæmir aðgerðirnar erlendis, allt til þess að ekki þurfi að bakka með það ofstæki sem Klíníkin í Ármúla mætir hjá heilbrigðisráðherra. Þá skiptir engu þó að lausnin fyrir hinu þjáðu sjúklinga sé þrisvar sinnum dýrari en fengju þeir þjónustu í póstnúmeri 109. Það undarlega er að allt þetta virðist gerast með samþykki og bakstuðningi Sjálfstæðisflokksins og er það miður. Því ber þó að fagna sérstaklega að í ræðu heilbrigðisráðherra hér fyrr í kvöld hafi hún sagt sem er þó augljóst að í haust verði hafist handa við byggingu nýs Landspítala. Það gefur okkur enn eitt tækifæri til að stoppa þá vitleysu sem reynt hefur verið að keyra hér í gegn því að það hefur sýnt sig í gegnum tíðina að ríkið er ágætiseigandi að tómum holum á höfuðborgarsvæðinu þar sem framkvæmdir hafa stoppað. Ég skora á þingheim að horfa til þess verkefnis að skoða þetta einu sinni enn með opnum hug svo við þurfum ekki eftir nokkur ár að hugsa: Ó, hvað gerðum við?
Kæru landsmenn. Það er kjaravetur fram undan. Það er gott að hafa í huga þá sögu úr stjórnartíð Nicolae Ceaucescu í Rúmeníu þegar engu máli skipti hve kalt var úti, opinberar tölur sögðu alltaf að það væru tíu gráður yfir frostmarki. Ástæðan var sú að þá þurfti ekki að kynda opinberar byggingar. Opinberum tölum var hagað algerlega eftir seglum hvað það varðaði. Fólk fann að sjálfsögðu að það var kalt og þessi sparnaður stjórnvalda kostaði að sjálfsögðu traust. Nú hefur hægri sinnaða tímaritið Economist bæst í hóp þeirra sem vara stjórnmálamenn, viðskiptalífið og stjórnsýsluna í hinum vestræna heimi, alvarlega við því að vaxandi ójöfnuður og vantraust sé að grafa undan frjálsum, opnum lýðræðissamfélögum. Ef við viljum halda í þessi frjálsu lýðræðissamfélög, það er tilgangur Pírata, grunnstefnan okkar, að verja það og efla, þá höfum við ekki efni á því að segja fólki að það sé ekki kalt vegna þess að meðalhitinn í samfélaginu sé einhvern veginn yfir tíu gráðum. Sagt er að stigbreytingin á orðinu lygi sé: lygi, haugalygi og tölfræði. Það er þar af leiðandi hættulegt á komandi vetri ef stjórnvöld nota tölfræði til að mála mynd sem stór hópur samfélagsins veit að er ekki sönn. Hann finnur það bara í sínu daglega lífi. Fólk veit alveg hvort það getur leyft sér meira í dag en í fyrra. Fólk finnur alveg á matarpokunum sínum hvort það kemst meira í þá, hvort það þurfi að bera meira úr búðinni. Fólk veit alveg hvort það þarf að vinna meira þennan mánuðinn en í mánuðinum í fyrra til að geta náð endum saman, til þess að geta rekið heimilið sitt. Fólk veit þetta alveg. Samt er ein mynd sem byrjað er að mála, og það er mikilvægt að við endurskoðum þetta og séum heiðarleg með það, að laun hafi hækkað og kaupmáttur aukist sem þýði að flestir hafi fleiri krónur og hver króna kaupi meira. En þetta er bara hálf myndin, hálfur sannleikurinn. Langflestir vita að sú mynd er þannig. Því að fyrir stóran hóp heimila hefur húsnæðiskostnaðurinn étið upp fleiri krónur og meiri kaupmátt en koma inn á heimilið. Þau heimili eru verr stödd þrátt fyrir kaupmáttinn. Þetta verðum við að taka inn í myndina. Þegar fólki er kalt mun það krefjast meiri hita. Það mun gera það í stjórnmálunum eins og við sjáum í kringum okkur, ef það er ekki önnur leið. Guði sé lof fyrir verkalýðsfélögin að þau eru farin að standa í lappirnar og krefjast kjarabóta á Íslandi og krefja stjórnvöld um að þau stígi inn í, eins og t.d. í húsnæðismálunum. Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir samstilltu átaki með aðilum vinnumarkaðarins til að tryggja að kjarasamningar skili launafólki og samfélaginu raunverulegum ávinningi.“ Ef raunveruleg heilindi eru um þetta, segjum þá hlutina eins og þeir eru. Vinnum af heilindum að þessu. Þá munu Píratar styðja ríkisstjórnina í kjaramálum.
Virðulegur forseti. Góðir Íslendingar. Veturinn sem nú er að hefjast mun án efa litast af kjarasamningum enda renna nánast allir kjarasamningar á almennum vinnumarkaði út núna í lok árs, auk þess sem samningar á opinberum vinnumarkaði eru allflestir lausir í mars á næsta ári. Margir segja að undiraldan sem nú er í gangi sé ekkert frábrugðin því sem alltaf gerist í aðdraganda kjarasamninga. Hins vegar bendir margt til þess að umræðan nú sé þyngri en verið hefur í langan tíma. Ári fyrir fall bankanna blöskraði mörgum hvernig toppar samfélagsins voru komnir á himinhá laun með risabónusum. Dæmi voru um að árslaun sumra einstaklinga væru hærri en verkamaður gat látið sig dreyma um á heilli starfsævi. Eftir fall bankanna tóku allir á sig byrðar til að rífa upp efnahagslífið. Nú hafa margir á tilfinningunni að í gangi sé launaskrið hjá efstu lögum samfélagsins og að skilja eigi eftir bæði millistéttina og lægri tekjuhópa. Já, það er þyngra en tárum taki að til séu börn í þessu landi sem geta ekki stundað tómstundir, geti ekki haldið fermingarveislur og fleira sökum lágra tekna foreldra sinna. Þegar slíkar sviðsmyndir finnast enn er verk að vinna. Ágætu Íslendingar. Ég hef að undanförnu verið að fara yfir og reyna að skilja launauppbygginguna í þessu ágæta landi okkar. Ég hef m.a. átt fund með stjórnarformönnum þeirra opinberu fyrirtækja sem hafa verið að hækka laun forstjóranna. Í flestum tilfellum eru hækkanir rökstuddar með því að laun forstjóra verði að vera í takt við það sem gerist hjá einkafyrirtækjum. Í ljósi þessa er fróðlegt að skoða hækkanir á einkamarkaði hjá stórum fyrirtækjum og bera saman við lægstu laun. Sem dæmi má nefna hækkuðu laun þriggja lægst launuðu hópanna um 8–9% milli áranna 2015 og 2016. Í krónum talið eru þetta hækkanir að meðaltali undir 40.000 kr. á mánuði. Sú hækkun er hins vegar 25 sinnum lægri en t.d. hækkun launa forstjóra N1 á milli áranna 2015 og 2016, en þá hækkaði forstjórinn um rúmlega 1 millj. kr. á mánuði. Á sama tíma og þetta gerðist var þetta ágæta fyrirtæki í meirihlutaeigu íslensku lífeyrissjóðanna, rúmlega 50%. Nú berast okkur fréttir af því í dag að þetta ágæta fyrirtæki ætli að taka upp kaupaukakerfi á nýjan leik, bónusgreiðslur, sem eigi að fara fyrir hluthafafund síðar í þessum mánuði. Ég segi við lífeyrissjóðina og aðra sem eiga í þessu fyrirtæki að þessari vitleysu verður að linna. Þessa tillögu verður að draga til baka. Samhliða þessum veruleika eru ýmis teikn á lofti í íslensku atvinnulífi. Ferðaþjónustan hefur verið mikið í umræðunni undanfarið. Flugfélögin glíma við rekstrarerfiðleika og hljóðið í atvinnurekendum víða í kringum landið er þyngra en verið hefur í tvö til þrjú ár. Það versta sem gæti gerst við þessar aðstæður væru hækkanir sem yrðu í framhaldinu étnar upp af verðbólguskoti. Ég er sannfærður um að það er hægt að forðast þá sviðsmynd, en til þess að svo geti orðið verða allir að taka á. Við sem erum, samkvæmt tekjublaði Frjálsrar verslunar, með hæstu tekjur samfélagsins í opinbera geiranum verðum að horfa í eigin barm. Samhliða því verða verkalýðshreyfingin og atvinnurekendur að fara yfir óeðlilegar hækkanir hjá forystufólki þeirra fyrirtækja sem eru að stórum hluta í eigu lífeyrissjóðanna. Góðir Íslendingar. Þrátt fyrir að kjarasamningar heyri ekki beint undir stjórnvöld hafa stjórnvöld komið að með einhverjum aðgerðum til að liðka fyrir að kjarasamningar náist. Líkt og forsætisráðherra fór yfir hefur ríkisstjórnin lagt ríka áherslu á gott samstarf við aðila vinnumarkaðarins hér eftir sem hingað til. Ég hef átt gott samstarf við verkalýðshreyfinguna um ýmis mál og hugmyndir þeirra um skattkerfisbreytingar, ýmsar breytingar í velferðarmálum, róttækari nálgun á húsnæðismálin en við höfum séð undanfarin ár eru allt eitthvað sem rímar mjög vel við stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar. Stöðugleiki efnahagslífsins og aukinn jöfnuður í samfélaginu getur farið saman í komandi kjarasamningum en til þess að svo geti orðið verða allir að leggja eitthvað af mörkum, ekki bara sumir. - Góðar stundir.
Herra forseti. Góðir landsmenn. Á þessum fallegu haustdögum fyllumst við ósjálfrátt stolti af okkar stórbrotna landi og dugnaði forfeðra okkar sem hafa komið okkur þangað sem við erum núna. Kæru landsmenn. Ég ætla að nota þetta tækifæri til að skauta á nokkrum málum sem mér finnst skipta máli. Samgöngumálin eru ofarlega í huga okkar vegfarenda þegar við ökum um landið. Allir eru sammála um að vegakerfið er komið að ystu þolmörkum. Það er ekki boðlegt að ríkisstjórnin skili auðu í þessum málaflokki. Umferðarþungi á þjóðvegunum hefur aukist stórkostlega á allra síðustu árum. Sem fyrr er útspil ríkisstjórnarinnar í formi plástra, nú þegar gera þarf framsýna áætlun um að koma vegakerfinu inn í nútímann. Eftir því eru allir að bíða, hvar svo sem á landinu menn búa. Ný samgönguáætlun verður að innihalda lausnir í þessum mikilvæga málaflokki sem skiptir svo marga miklu máli. Hér duga engin vettlingatök. Allt vegakerfið er undir, ekki einungis hér í höfuðborginni, heldur allar leiðir út úr henni og þjóðvegir um allt land eru illa farnir, of mjóir og víða þarf að tvöfalda akreinar í báðar áttir. Brýr og önnur samgöngumannvirki þarfnast nýframkvæmda. Herra forseti. Hér er verk að vinna. Á undanförnum árum hefur margoft komið fram sú skoðun frá lögreglunni að staða löggæslumála í landinu sé almennt óviðunandi og viðbúnaðargeta hennar óásættanleg. Lögreglubifreiðum hefur fækkað um 20% á síðustu tíu árum og akstur þeirra dregist saman um hartnær 40% á sama tíma. Fjöldi lögreglumanna er langt frá öllum eðlilegum öryggisviðmiðunum. Þannig hefur lögreglan árum saman kallað eftir auknum mannskap, ekki síst til sýnilegrar og almennrar löggæslu. Þessi skortur á mannskap kemur fram í stórauknu álagi á starfandi lögreglumenn, skertu öryggi þeirra, meiri hættu á meiðslum, auknu brottfalli úr stéttinni svo ekki sé talað um miklu minni frumkvæðisvinnu af hálfu lögreglunnar. Það þarf auðvitað að leggja við hlustir þegar lögregluyfirvöld tala með þessum hætti og nauðsynlegt að bregðast við. Svarið er ekki að hártoga fullyrðingar lögreglunnar um vöntun á mannafla. Það er staðreynd að mannaflaþörf lögreglu er ekki mætt og hefur ekki verið mætt í áraraðir. Lögreglunni þarf að búa viðunandi starfsskilyrði, bæði hvað varðar mannafla og tækjakost, svo hún geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu. Herra forseti. Hér er verk að vinna. Ég hef ákveðið að beita mér fyrir því að gerð verði skýrsla um hag okkar Íslendinga af þátttöku í Schengen-samstarfinu þar sem teknir verði saman kostir þess og gallar. Aðrar eyþjóðir, til að mynda Bretar og Írar, kusu að standa utan við þetta samstarf. Þá verði rækilega könnuð afstaða lögreglunnar til samstarfsins, framkvæmdar þess og tækifæra í því sambandi. Leita þarf ráða hjá lögreglunni svo hún geti sem best sinnt störfum sínum á landamærum landsins. Við í Flokki fólksins höfum sl. vetur beitt okkur fyrir því að gerð verði skýrsla til þingsins um kosti og galla aðildar okkar að EES og því eðlilegt að skýrsla um Schengen-samstarfið verði gerð samhliða. - Góðar stundir.
Herra forseti. Góðir áheyrendur. Íslenskt heilbrigðiskerfi er ekki fullkomið, það er ekki kerfi sem má ekki bæta, en samkvæmt öllum alþjóðlegum mælikvörðum og könnunum er það eitt það besta í heimi hvað varðar gæði þjónustu og aðgengi almennings. Þessi staðreynd ætti að vera íslenskum stjórnvöldum hvatning til að nýta skynsamlega þá fjármuni sem lagðir eru í heilbrigðismál og þróa þjónustuna áfram svo hún geti mætt sívaxandi og breytilegum kröfum nútímasamfélags. Þetta er áskorun sem vestrænar þjóðir standa almennt frammi fyrir. Önnur risaáskorun, ekki síst fyrir fámennt land eins og Ísland, er að viðhalda þekkingu og nýsköpun innan heilbrigðisstétta. Það verður að segjast eins og er að það blikka eldrauð viðvörunarljós þegar litið er á samskipti heilbrigðisyfirvalda við ýmsa sjálfstætt starfandi aðila sem um áratugaskeið hafa sinnt fjölbreyttum verkefnum innan opinbera heilbrigðiskerfisins með sóma og verið ómetanlegur hluti af þessu kerfi sem allir Íslendingar reiða sig á. Margoft hefur verið bent á að ekki sé vænlegt til árangurs að bæta fjármagni í heilbrigðiskerfið án þess að hafa skýra sýn á það hvernig því sé best varið. Það er kallað eftir tæknilegri, fjölbreyttri og einstaklingsmiðaðri þjónustu. Við þær aðstæður þarf einbeittan vilja til að komast hjá því að leggja áherslu á fjölbreytni og valfrelsi. Í stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra segir, með leyfi forseta: „Heilbrigðisþjónustan er fyrirferðarmikil í nýju fjárlagafrumvarpi enda sá málaflokkur sem landsmenn hafa forgangsraðað efst á listann samkvæmt ýmsum könnunum.“ Með skýra mynd af helstu áskorunum ætti að vera hægt að álykta um forgangsröðun stjórnvalda. En raunin er önnur og raunverulegt markmið þeirrar vegferðar sem stjórnvöld eru á er í besta falli óljóst. Sagt er: Við ætlum að efla opinbera kerfið. Hið rétta er að opinbera heilbrigðiskerfið á Íslandi hefur um áratugaskeið verið sambland af ríkisrekstri og einkarekstri. Stjórnvöld stefna nú að því að skera niður einkarekstur opinbera geirans og steypa sem flesta í sama ríkisrekna mótið. Sagt er: Það eru ekki til peningar í einkarekna hlutann. Hið rétta er að það er ekki vilji til að fara í raunverulegan samanburð á kostnaði. Það liggur fyrir hvað opinber heilbrigðisþjónusta sem veitt er af sjálfstætt starfandi fagaðilum kostar. Ríkisrekni hlutinn er hins vegar kostnaðarlegt svarthol. Sagt er í núgildandi siðareglum ráðherra frá desember 2017 að ráðherra skuli sýna ráðdeild við meðferð fjármuna hins opinbera. Hið rétta er að ráðherra heilbrigðismála brýtur eigin siðareglur með útflutningi af íslenskum biðlistum til Svíþjóðar með þreföldum kostnaði á við það sem íslenskar læknastofur geta boðið upp á. Sagt er: Einkarekstur takmarkar getu stjórnvalda til stefnumótunar. Hið rétta er að stefnuleysið er einmitt algjört þegar fjármagnið fer allt í sömu ríkisreknu hítina án markmiðasetningar, kostnaðargreiningar og eftirlits. Herra forseti. Hér ríkir samfélagsleg sátt um að verja mjög stórum hluta útgjalda þjóðarbúsins til heilbrigðismála. Það er ábyrgðarhluti af hinni sósíalísku afturhaldsstjórn að láta pólitíska rörsýn ráða för þegar kemur að því að ákvarða hvernig það fjármagn er nýtt. Sósíalistinn og bandaríski öldungardeildarþingmaðurinn Bernie Sanders orðaði þetta ágætlega, með leyfi forseta: „Markmið raunverulegra endurbóta í heilbrigðisþjónustu verður að vera að nýta þá fjármuni sem í boði eru á sem hagkvæmastan máta til að tryggja gæðaþjónustu og til að tryggja almennt og jafnt aðgengi að þjónustunni.“ Við í Viðreisn tökum heils hugar undir þessi orð og óskum hæstv. heilbrigðisráðherra velfarnaðar og ríkisstjórninni allri í því að feta hér réttu brautina, þjóðinni til hagsbóta.